Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að með bréfi, dags. 6. sept. 2010, hefur forseti óskað eftir því við fjárlaganefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um athugun á framlögum jöfnunarsjóðs til rekstrar grunnskóla á Álftanesi og skýrslu um athugun á fjárhagsstöðu sveitarfélagsins Álftaness. Einnig hefur forseti með bréfi, dags. 7. sept. 2010, óskað eftir því við sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd búvörusamninga í samræmi við reglur um þinglega meðferð skýrslna Ríkisendurskoðunar. Forseti vill jafnframt tilkynna að borist hefur fyrri skýrsla peningastefnunefndar Seðlabanka Íslands í samræmi við 24. gr. laga um Seðlabanka Íslands.

Forseti. Ég hleyp í skarð Ólínu Þorvarðardóttur sem varð að víkja sér frá brýnna erinda. Eins og boðað var við 2. umr. fjallaði umhverfisnefnd um málið á fundi í dag og ég held reyndar líka í gær. Hún fékk á sinn fund fólk úr umhverfisráðuneytinu og frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og ræddi gjaldtökuákvæði frumvarpsins, staðfestingu skipulagstillögu, málshöfðunarrétt sveitarfélaga, gerð tillögu að landsskipulagsstefnu og hverfisskipulag. Ég ætla að fara stuttlega yfir nefndarálitið en menn geta einnig kynnt sér breytingartillögurnar, orðalag þeirra og rökstuðning nefndarinnar í nefndarálitinu. Nefndin ræddi gjaldtöku fyrir skipulagsvinnu og breytta skipan gjaldsins. Hún komst að niðurstöðunum sem greinir frá í nefndarálitinu. Nefndin ræddi einnig málshöfðunarrétt sveitarfélaga vegna umfjöllunar úrskurðarnefndarinnar. Sú athugasemd barst að breytingin sem nefndin hafði áður lagt til í ákvæðinu væri óþörf en ef það ætti að halda henni þyrfti hún frekari útfærslu. Nefndin leggur til að breytingin sem áður var flutt og hún var samhljóða um yrði tekin burt. Hún vísar þar til rökstuðnings í nefndarálitinu og úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur frá 17. nóvember 2000 í máli sem tiltekið er. Nefndin telur að málshöfðunarrétturinn sé þegar til staðar samkvæmt almennum réttarfarsreglum. Einnig ræddi nefndin um landsskipulagsstefnu sem er eitt af aðalmálum frumvarpsins. Hún hafði áður lagt til að sérstök verkefnisstjórn annaðist stefnumótunina. Ein af helstu ástæðum tillögunnar var að Skipulagsstofnun voru falin ýmis hlutverk í frumvarpinu sjálfu. Hún átti m.a. að meta hvort landsskipulagsstefna ætti að fara í umhverfismat. Það var óeðlilegt. Nú hefur nefndin látið sannfærast um að sú skipan sem lögð var til var ekki heppilegasta lausnin á málinu og leggur því til að umhverfisráðherra verði falið það hlutverk að meta hvort landsskipulagsstefna fari í mat á umhverfisáhrifum áætlana. Skipulagsstofnun sem er sú fagstofnun sem helst kemur til greina sjái um mótun landsskipulagsstefnunar, þó í samráði við sérstaka sjö manna ráðgjafarnefnd sem ráðherra skipar. Þar eiga að vera fulltrúar Sambands íslenskra sveitarfélaga, opinberra stofnanna og fagaðila á sviði skipulagsmála. Skipulagsstofnun skal hafa samráð við hana, sem gert er grein fyrir í nefndarálitinu og í tillögutextanum. Við í nefndinni ræddum einnig um hverfisskipulag sem er eitt af nýmælum í frumvarpinu. Í breytingartillögum okkar kom inn ósk Reykvíkinga, bæði skipulagsfólks borgarinnar og fulltrúa allra stjórnmálaafla hennar. Tillögur nefndarinnar um skipulagið þóttu óljósar en nefndin telur að tillögur hennar í þessu efni eigi að standa. Hún bendir á að skipulaginu sé ætlað að vera hliðstætt deiliskipulagi og gilda í grónum hverfum í þess stað. Almennar málsmeðferðarreglur sem gilda um deiliskipulag um kynningu, samráð, auglýsingu, samþykkt o.fl. eigi við um gerð hverfisskipulags eins og þurfa þykir. Nefndin leggur til breytingu á ákvæðinu til þess að herða á þessu en telur að næst liggi fyrir að umhverfisráðherra setji reglugerð um hverfisskipulagið og hafi um það samráð við sveitarfélögin, einkum Reykjavík sem eftir þessu óskar. Það er okkar trú að þetta verði líka að gagni í öðrum sveitarfélögum þar sem er gömul byggð, sem er sem betur fer víða um landið. Við leggjum einnig til að orðalag í lögunum verði samræmt og lagfært eins og sjá má í nefndaráliti okkar og breytingartillögunum sem því fylgja.

Forseti. Varðandi breytingartillögurnar sem liggja frammi um þetta mál þá eru þær flestar til mikilla bóta. Eins og fram kom í máli framsögumanns eru þetta að stórum hluta ákveðnar orðalagsbreytingar þó svo gerð sé ein grundvallarbreyting á tillögu nefndarinnar frá 2. umr. sem lýtur að svæðisskipulagi. Þar er og hefur verið stærsti ágreiningsflöturinn á milli ríkis og sveitarfélaga varðandi frumvarpið sem hér liggur fyrir, þ.e. atriðin sem lúta að landsskipulagi. Leiðin sem lögð er til er hugsuð fyrst og fremst til þess að reyna að draga þessa aðila nær hvor öðrum og reyna að mynda betri grunn til þess að sátt náist um verkefnið sem allir aðilar virðast þokkalega sammála um, þ.e. að búa til stefnu sem tekur til skipulags alls landsins. Ég tel ástæðu að nefna það hér að á fundi umhverfisnefndar í gærmorgun með fulltrúum ráðuneytisins og Sambandi íslenskra sveitarfélaga var rætt um innihald þess sem kallað er landsskipulagsstefna til að útskýra betur í hverju það fælist. Skilningur manna virðist nokkuð á reiki með það. Ekki meðal þeirra sem hafa sökkt sér ofan í þetta frá upphafi og fylgt því eftir frá grunni heldur tel ég að skilningur á þessu sé ekki mikill, hvorki hjá stjórnsýslunni né sveitarfélögunum. Að minni beiðni tók sambandið saman hvort menn væru frekar sammála um það sem ekki fælist í landsskipulagsstefnunni. Ég sé ástæðu til þess að nefna þetta því mér finnst það áríðandi. Að mati Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem hefur unnið ágætlega að málinu, lýtur breytingin einkum að því sem ekki felst í landsskipulagsstefnu. Fyrst ber að tiltaka að þeir segja að þetta sé ekki eiginleg skipulagsáætlun heldur stefna og henni verði ekki beitt til að knýja fram tiltekna framkvæmd innan skipulagsins eða banna hana. Sem dæmi er nefnd í þessu sambandi staðsetning flugvalla eða virkjana. Sveitarstjórnir skuli taka mið af stefnunni en eru ekki bundnar af henni sem stefnu í landnotkun nema annað leiði af lögum. Einnig hafa þeir ákveðna sýn til skipulags miðhálendisins sem verði áfram á forræði sveitarfélaga. Um það atriði eru deildar meiningar sem þarf örugglega að skýra betur, auk þess þarf að skerpa skilningi aðila þegar vinna hefst við gerð stefnunnar. Það var þokkalegur samhljómur á milli Sambands íslenskra sveitarfélaga og ráðuneytisins á fundinum um landsskipulagsstefnuna. Ég tel ástæðu til þess að nefna þetta hérna og ítreka sjónarmiðin sem þarna komu fram. Þetta lýtur að þessu gamla deiluefni, ef maður getur sagt sem svo, verkaskiptingu og umboði ríkis og sveitarfélaga á sviði skipulagsmála. Tilhneigingin hefur oftar en ekki verið sú að ríkið seilist meira inn á forræði og svið sveitarfélaga varðandi skipulagsmál. Sem dæmi má nefna 34. gr. í frumvarpinu. Síðasta málsgreinin lýtur að því þegar tvö sveitarfélög eða fleiri komast ekki að samkomulagi um ágreining við aðalskipulagsgerð. Í frumvarpinu er lagt til að úrskurðarvaldið færist frá sveitarfélögum yfir til ráðherra. Nefndin náði saman um mildara orðalag, ef maður getur sagt svo, sem ber að fanga. Þetta tengist máli í umhverfisnefndinni sem tengist smíði frumvarpsins og lýtur að meðferð ágreinings um svæðisskipulag. Þarna erum við á jarðsprengjusvæði í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Í nefndarálitinu var lagt til að umhverfisráðuneytið fyndi farveg fyrir ágreininginn um svæðisskipulagið. Það er eðlilegt að ætlast til þess að ágreiningurinn sem kann að koma upp varðandi gerð aðalskipulagsins, mörk á milli sveitarfélaga og ágreiningur verði tekið inn í ferlið sem hæstv. ráðherra mun stýra í framhaldi samþykktar frumvarpsins. Það var ekki fyrr en á fundi nefndarinnar í hádeginu í dag að við náðum að reka hornin í ákvæðið. Við fórum þá í gegnum umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga varðandi 34. gr. þar sem andmæli þeirra komu skýrt fram. Ég vil ekki hafa ýkja mörg orð um þetta. Þetta hefur verið ágæt og gefandi vinna. Það hefur margt verið gert til bóta á frumvarpinu. Engu að síður held ég að það sé skilningur nefndarmanna að frumvarpið sem væntanlega verður að lögum innihaldi ákvæði sem þarf að taka til endurskoðunar. Eins og hv. framsögumaður nefndi hér áðan eru ýmis nýmæli í frumvarpinu og ég tel rétt að innan skamms verði metið hvernig þau gangi og hvort þörf sé á einhverjum breytingum.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu nr. 90/2010, um stjórnlagaþing. Það er hálfdapurlegt að það skuli vera komin fram tillaga um breytingar á þeim lögum því að við erum nýlega búin að ganga í gegnum það að setja lög um stjórnlagaþing og um það myndaðist breið sátt. Hins vegar kom í ljós við vinnslu laganna ákveðinn galli og yfirkjörstjórn treysti sér ekki til að fara eftir þessu. Hér er því komin fram nokkurs konar málamiðlunartillaga um það að einfalda að mati meiri hluta allsherjarnefndar kosningafyrirkomulagið sem snýr þá aðallega að kjörseðlinum, því að ég ætla aðallega að tala um þær breytingar sem snúa að kjörseðlinum. Þetta er fyrsta persónukjörið sem fer fram á Íslandi en það hefur verið kallað mjög eftir því eins og flestir vita sem fylgst hafa með þeim lýðræðisumbótum sem átti að fara í eftir bankahrunið. Það er því hálfdapurlegt að fyrsta persónukjörið verði með þeim hætti að frambjóðendur eigi að vera merktir með númerum. Ég hef verið að gantast með að það megi eiginlega segja að frambjóðendur séu strikamerktir. Ég vil meina að þetta flæki mjög vinnu á kjörstað að gera þetta svona, því að auðvitað á fólk að kjósa nöfn. Á bak við nöfn eru einstaklingar og í persónukjöri er verið að kjósa einstaklinga en ekki númer. Það er komin niðurstaða í þetta mál. Ég ætlaði að leggja fram breytingartillögu við frumvarpið og ætla ég að fara yfir það á eftir, en eftir að hafa ráðfært mig við sérfræðinga hafa þeir komist að því að þetta sé það sem sé best til þess fallið að bjarga stjórnlagaþinginu og kosningu til þess. Ég var með hugmyndir um það í allsherjarnefnd í gær að taka út númeratölurnar á kjörseðlinum og hafa krossa því að skiptir raunverulega ekki máli hvernig fólk raðast á stjórnlagaþing. Hin svokallaða STV-aðferð sem er hlutfallskosning skiptir í raun og veru ekki máli fyrir stjórnlagaþingið vegna þess að þar er ekki sama röðin eins og t.d. í alþingiskosningum eða sveitarstjórnarkosningum þar sem er takmarkaður sætafjöldi hjá hverjum flokki. Þá skiptir röðun inn á lista, eins og t.d. í alþingiskosningum, mjög miklu máli, hver skipar fyrsta sætið, hver skipar annað sætið o.s.frv., upp á það hverjir verða aðalmenn og hverjir varamenn. Sú leið þótti of flókin að fólk hefði möguleika á að merkja við nöfn allt að 25 krossa í stað þess að hafa númerin. Ég er ekki á því, ég tel krossaleiðina betri en að hafa þetta númerað. Hitt sem hefði náttúrlega verið langframsýnast, og ég var líka að hugsa um að leggja fram breytingartillögu um í dag, er að hafa þessa kosningu hreinlega rafræna. Ég sé það fyrir mér að á kjördag þegar fólk þarf að merkja við allt að 25 sinnum þriggja stafa tölu eftir frambjóðendum sem hafa hlaupandi tölu ekki í réttri röð - þetta er mjög flókið þó að einhverjar seðlar og upplýsingar séu uppi á vegg hjá fólki eða fólk búið að skrifa niður númerin heima hjá sér - þá tekur þetta alveg ægilega langan tíma. Með því að hafa þetta fyrstu alvöru rafrænu kosninguna á Íslandi og tölvuvæða kjördeildir væri hægt að slá inn annaðhvort nafn eða númer og þá mundi líka birtast á skjánum mynd af þeim sem fólk ætlar að kjósa, þá er ekki hægt að misskilja eða skrifa vitlaust númer, því að þá þrítékkar kjósandinn sjálfur að hann sé að kjósa réttu manneskjuna. Mér var þá sagt að þetta þyrfti langtum lengri tíma til undirbúnings til að kosning til stjórnlagaþings gæti farið fram, en eins og segir í frumvarpinu sem varð að lögum í vor á að kjósa til stjórnlagaþings 27. nóvember. Ég hef komið þessum athugasemdum hér á framfæri. Ég kem ekki til með að styðja þetta frumvarp því að mér finnst ábyrgðin hjá þeim sem leggja frumvarpið fram svo mikil, það er verið að auka flækjustigið fyrir kjósandann eins og ég kom inn á í byrjun, að slíta þessa kosningu úr samhengi við einstaklingana sem eru í þessu persónukjöri. Óttast ég mjög að þetta geti jafnvel dregið úr kosningaþátttöku því að við skulum muna það að ekki eru allir ungir og sprækir og þeir sem eru á kjörskrá eru náttúrlega stór hluti þjóðarinnar á öllum aldri, fatlaðir og ófatlaðir, blindir og sjáandi. Það getur því verið að í kjördeildunum skapist mikill vandi með þessu. Ástæða þess að þetta frumvarp er lagt fram með þessari tillögu að breytingu á kjörseðli er fyrst og fremst sú að það er mikill ótti við að það verði svo margir í framboði að kjörseðillinn verði svo stór að íslenskir kjósendur ráði ekki við hann. Við höfum séð í fréttum og annars staðar myndir frá kosningaeftirliti þar sem kjörseðlar eru á mörgum blöðum. En þá komum við að hinu praktíska atriði að lesa úr talningunni. Það er talið að þegar kjörseðill er kominn yfir A3 stærð sé ekki hægt að skanna hann inn og hafa þar með rafrænan lestur og talningu af þeim kjörseðli. Ég kaupi alveg þau rök en ég sé ekki rökin fyrir því að það megi ekki hafa kjörseðilinn á tveimur blöðum sem eru A-3 að stærð þannig að þá verði hverjum kjörseðli rúllað tvisvar í gegnum talningu. Framtíðin mun svo leiða í ljós hvernig kosningin heppnast þann 27. nóvember nk. Hér er verið að bæta úr þessu að mati meiri hluta allsherjarnefndar, en eins og ég kom inn á áðan er að mínu mati verið að flækja kosninguna fyrir kjósandanum. Þetta er alfarið á ábyrgð framkvæmdarvaldsins því að dómsmálaráðuneytið fer með framkvæmd þessara laga ásamt landskjörstjórn. Ég óska þess að sjálfsögðu að þessar kosningar komi til með að ganga vel, það verði ekki mikil biðröð fyrir utan kjördeildir. Það verður kannski að grípa til þess ráðs að fjölga kjördeildum, ég skal ekki segja. En úr því að formaður allsherjarnefndar veifar hér hinum margrómaða kjörseðli, sem er sýnishorn, var t.d. gerð athugasemd við það að ef kjörseðlarnir eru stórir þyrfti jafnvel að stækka kjörkassa. Hvað er því? Sú ákvörðun var tekin að kjósa til stjórnlagaþings og setja á stofn stjórnlagaþing og þá verður umhverfið líka að bregðast við því að sú framkvæmd sé í lagi. Ég sé það ekki sem neina hindrun að kjörkassarnir verði stækkaðir en það er eitthvað sem hefur t.d. verið notað sem rök í þessu máli og líka það t.d. hvernig kjósandi á að fara að því að brjóta saman seðilinn. Mér finnst það mjög léttvægt. En svona er þetta, málið liggur hér fyrir og verður líklega að lögum á eftir. Ég óttast svolítið að nokkuð mikið verði um ógilda seðla og vafaatkvæði þegar kjósandi þarf að merkja með penna eða blýanti 25 sinnum þrjár tölur og það getur líka jafnvel orðið til þess að kjósandinn kjósi rangan mann, einhvern sem hann ætlaði alls ekki að kjósa, ef hann setur talnaröðina ranga eða ruglast. En það er náttúrlega hlutur sem aldrei kemst upp af því að þegar kjósandi hefur skilað atkvæðaseðli sínum í kassann ber hann ábyrgð á því hvort hann hafi kosið réttan mann. Svona eru vandkvæðin sem ég sé á þessu. Í stað þess að kjósandinn hafi það val í fyrsta persónukjöri sem Íslendingar taka þátt í að kjósa nöfn sem persónur eru á bak við eru þetta tilbúnar tölur, valdar af handahófi, í hundraðsstærð, þ.e. frambjóðandi númer 326 eða 105 eða annað. Ég hef komið þessum áhyggjum á framfæri. Ég óska stjórnlagaþingi velfarnaðar og þeim einstaklingum og starfsmönnum þjóðarinnar sem koma til með að standa vaktina þann dag sem kosið verður til stjórnlagaþings, 27. nóvember, og þeim talningarmönnum sem koma til með að þurfa að kljást við þessa atkvæðaseðla þegar upp verður staðið.

Virðulegur forseti. Mig langar rétt aðeins til þess að ítreka það sem fram kom í framsöguræðu minni með því frumvarpi sem hér er flutt. Við bregðumst hér við ákveðnum ábendingum sem koma frá færustu sérfræðingum okkar í framkvæmd kosninga. Við viljum freista þess að hafa það kerfi einfalt sem við munum nýta okkur við kosningarnar svo allir skilji hvernig kjósa á á stjórnlagaþingið og svo einfalt verði að telja. Þetta er einsdæmi í sögu landsins, fyrstu kosningarnar sem fram fara af þessu tagi. Til þess að þingmenn átti sig á því hvað við er að etja er hér sýnishorn af atkvæðaseðli eins og hann mundi líta út ef framkvæmdin yrði eins og að var stefnt. Hér er einungis um að ræða tæplega 200 nöfn á þessum seðli og algjörlega óvíst hversu margir frambjóðendurnir verða. Við því erum við að bregðast og á þessum seðli er letrið allt of smátt og sá kassi sem merkja á í allt of lítill. Það þarf ekkert að velta því mikið meira fyrir sér hvort það sé réttmætt að gera þessar breytingar. Með þeim breytingum sem gerðar eru er hverjum frambjóðanda úthlutað sérstöku númeri sem hann getur síðan kappkostað að láta kjósendur sína leggja á minnið og merkja við þegar inn í kjörklefann er komið. Það er sannfæring mín að framkvæmdin muni heppnast vel með þeim hætti. Það er mikil eftirvænting eftir þessum kosningum og mikilvægt að vanda mjög til við framkvæmd þessa sögulega atburðar.

Forseti. Ef svo fer sem horfir um þessa atkvæðagreiðslu má segja í fornum stíl að við höfum mikinn öldung að velli lagðan þar sem eru breytingar á skipulagslögunum þó að eftir séu smærri atriði í tveimur öðrum lagabálkum. Ég vil óska mönnum almennt til hamingju með það. Af nýmælum í þessum lögum og breytingum er sérstaklega að geta landsskipulagsstefnunnar sem nú er komin á eða yrði komin á ef þessi lög verða samþykkt hér á þinginu. Hún er, að ég held, mikið framfaraspor í skipulags- og samfélagsmálum okkar og á eftir að bæta verulega skipulag landsins, náttúruvernd, umhverfi og atvinnulíf.

Frú forseti. Ég vil nota þetta tækifæri og þessi þáttaskil að því er varðar skipulagsmál í landinu nú þegar við göngum til atkvæða um ný skipulagslög, til að þakka öllum þeim sem komið hafa að vinnunni, ágætu starfi nefndarinnar og styrkri stjórn hennar í gegnum þetta vandasama verkefni. Þetta eru þáttaskil sem okkur verður vonandi sómi að en þarna eru auðvitað ákvæði sem þarf að taka fljótt til endurskoðunar og fylgja vel eftir eins og hér hefur verið bent á og verður það gert. Ég þakka nefndinni fyrir að vera liðsmaður minn í því að bæta lagaumhverfi skipulagsmála á Íslandi og vænti mikils af framhaldinu.