Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Pírata um að Gísli Rafn Ólafsson, 13. þm. Suðvesturkjördæmis, verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista flokksins í kjördæminu, Eva Sjöfn Helgadóttir. Eva Sjöfn hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Forseti. Síðustu tveir dagar á þingi hafa verið svolítið vandræðalegir, að fylgjast með forsætisráðherra þykjast skilja kröfu um frekari rannsókn á þætti fjármálaráðherra í sölu á hlutum ríkisins í Íslandsbanka sem gagnrýni á vinnubrögð ríkisendurskoðanda, verja hann í kjölfarið og klykkja svo út með því að segja að fjármálaráðherra hafi fyrstur kallað eftir skýrslu ríkisendurskoðanda og með því tekið ábyrgð á sínum hlut. Skýrsla ríkisendurskoðanda staðfestir alls kyns annmarka á bankasölunni og vandamál sem við hér á þingi höfum haft áhyggjur af allt frá því að söluferlið var fyrst kynnt. Upplýsingaleki, list en ekki vísindi, að kunna ekki að leggja saman í excel, armslengd, pabbi mátti kaupa og þar fram eftir götunum. Í hverju einasta skrefi frá upphafi spurðum við, almenningur og minni hluti þings, spurninga sem ekki var svarað og hefur enn ekki verið svarað en nú er salan um garð gengin og fyrsta úttektarskýrslan komin. Ég leyfi mér af því tilefni að vitna í yfirlýsingu Íslandsdeildar Transparency International þar sem bent er á að vel sé þekkt víða um lönd að ríkisstjórnum sé tamt með aðstoð spunameistara að klæða sérhagsmuni í búning almannahagsmuna, lögmætis og hlutleysis í þeim tilgangi að ná sátt um umdeildar ákvarðanir, sneiða hjá mótmælum og varðveita traust. Virðulegur forseti. Að eiga fjármálaráðherra og forsætisráðherra sem virðast raunverulega að halda að þau komist upp með að kasta fram upplýsingaóreiðu varðandi lögbundnar skyldur og ábyrgð á tímum internetsins er vandræðalegt á „boomer“-skala, en alls ekki ófyrirséð af yfirvöldum sem fela lögreglunni fremur að rannsaka þau sem segja frá en þau sem fremja glæpi, samanber Samherjamálið sem Drago Kos, formaður vinnuhóps OECD um mútur í alþjóðlegum viðskiptum, kallaði nánast vandræðalegt. Íslensk stjórnvöld eru í augum internetsins vandræðalega vanhæf og spillt. Hvernig væri ef við myndum laga það?

Virðulegi forseti. Undanfarna daga hefur okkur alþingismönnum borist fjöldi tölvupósta þar sem skorað er á Alþingi að greiða fólki með skerta starfsgetu sem reiðir sig á almannatryggingar sómasamlega eingreiðslu í desember skatta- og skerðingarlaust. Ég vil nota tækifærið undir þessum lið til að ávarpa öll þau sem hafa sent tölvupóst og upplýsa aðeins um það hver staðan er á þessum málum hér á Alþingi. Nú er það þannig að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur lagt fram frumvarp til fjáraukalaga þar sem gert er ráð fyrir að desembereingreiðslan verði helmingi lægri í ár en í fyrra og það þrátt fyrir að verðbólga sé í hæstu hæðum. Við jafnaðarmenn teljum þetta óboðlegt og munum gera allt sem í okkar valdi stendur hér á Alþingi í samstarfi við aðra stjórnarandstöðuflokka til að knýja fram 60.000 kr. eingreiðslu. Hv. formaður fjárlaganefndar, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, hefur sagst vilja gera betur við öryrkja en gert er í þessu frumvarpi. En við í minni hlutanum höfum ekki fengið skýringar á því hvað hér er átt við, hvort hún vilji hækka eingreiðsluna um örfáa þúsundkalla eða tvöfalda hana og höfum ekki fengið staðfestingu á því að þingmenn stjórnarliðsins ætli að koma með okkur í að tryggja þessa 60.000 kr. eingreiðslu. Mér finnst mikilvægt að taka fram að svona á velferðarþjóðfélag ekki að virka, við hér á Alþingi eigum ekki að vera í einhverjum jólagjafaleik ár eftir ár heldur eigum við að standa vörð um félagsleg réttindi fólks alla mánuði ársins, með mannsæmandi framfærslu alla mánuði ársins. Ef almannatryggingakerfið okkar virkaði eins og það á að virka þá værum við ekki að tala um einhverja eingreiðslu hérna. Þessi fáránlega staða þar sem stjórnmálamenn eru eins og jólasveinar í nóvember og desember er afleiðingin af því að lífeyrir hefur ekki fylgt almennri launaþróun. Hún er afleiðingin af því að óskertur örorkulífeyrir er tugþúsundum lægri en lágmarkslaun í landinu og skyldi þá engan undra að æ fleiri öryrkjar leiti til umboðsmanns skuldara, 

Virðulegi forseti. Talið er að um 5.000 börn hafi dvalið á um 30 vistheimilum á vegum hins opinbera frá síðustu öld. Enn fleiri hafa svo bæst við frá aldamótum. Sagan spannar tímabil frá árinu 1947 til dagsins í dag, 75 ára saga. Breiðavík, Bjarg, Heyrnleysingjaskólinn, Kópavogshæli, Unglingaheimili ríkisins, Varpholt, síðar Laugaland, og mörg fleiri. Nýverið kom út skýrsla Gæða- og eftirlitsstofnunar um meðferðarheimilið Varpholt, síðar Laugaland. Skýrslan tónar nokkuð vel við aðrar úttektir sem gerðar hafa verið á öðrum heimilum í gegnum tíðina. Niðrandi tal, þvingun, andlegt og líkamlegt ofbeldi, hryllingur. Rauður þráður í rekstri þessara heimila er að starfsfólk hefur hvorki haft menntun né þekkingu til að vinna með börnum sem oft og tíðum eiga flókna sögu og þurfa mikinn stuðning. Eftirlitsskylda barnaverndaryfirvalda brást þessum börnum. Mörg þeirra sögðu frá en fengu ekki áheyrn. Á bak við þessa sögu eru manneskjur, lítil börn og ungmenni sem tekin hafa verið frá heimilum sínum og fjölskyldum, sem í dag er metið það úrræði sem er mest íþyngjandi. Staða þessa fólks í dag er að sjálfsögðu misjöfn en ljóst er að áhrifin á líf þessara einstaklinga eru gríðarleg, mörg einfaldlega lifðu ekki af þær afleiðingar sem dvölin hafði. Þessi mál eru líka löðrandi í pólitískum afskiptum, brotum á trúnaði og afskiptum yfirmanna. Það á bæði við um afskipti af málum meðan á þeim stóð en einnig þegar mál hafa verið til rannsóknar. Ein umræða þessu tengd er um greiðslu sanngirnisbóta og tel ég mikilvægt að einstaklingum sem orðið hafa fyrir svo grófum brotum af hálfu hins opinbera skuli reiknast bætur. Annað væri óeðlilegt. En hvenær er komið nóg? Hvað munum við þurfa að greiða út af sanngirnisbótum eftir fimm ár, tíu eða 20? Hvernig getum við stoppað þann hrylling sem hefur liðist hér í 75 ár? Þetta verður að stoppa.

Forseti. Mig langar að tala aðeins um traust. Hér í vor fóru margir stjórnarþingmenn mikinn og ásökuðu fulltrúa stjórnarandstöðunnar um að treysta ekki Ríkisendurskoðun til þess að rannsaka framkvæmd sölu á hlut í Íslandsbanka. Svo ég vitni t.d. í orð hv. þm. Hildar Sverrisdóttur, með leyfi forseta: „Talandi um traust þá hefur verið með miklum ólíkindum að heyra marga fulltrúa stjórnarandstöðunnar ýja að því að Ríkisendurskoðun sé ekki treystandi til að mæta þeirri rannsókn sinni með sjálfstæði sitt að leiðarljósi af því hvernig rannsóknarbeiðnin kom til.“ Svipuð ummæli voru ítrekað endurtekin í umræðunni þrátt fyrir andmæli stjórnarandstöðunnar um að jú, víst treysti stjórnarandstaðan Ríkisendurskoðun til að rannsaka málið vel innan þeirra valdheimilda sem Ríkisendurskoðun hefur, sem voru fyrirsjáanlega ekki nægar. Nú kveður við annan tón hins vegar og í fyrradag sagði sami hv. þingmaður og fannst traust til Ríkisendurskoðunar svo mikilvægt, með leyfi forseta: „Ítarlegar athugasemdir Bankasýslunnar eru allrar athygli verðar. Ef réttar reynast hefur Ríkisendurskoðun ekki staðið nógu faglega að skýrslugerð sinni gagnvart þinginu.“ Hér er verið að velja orð Bankasýslunnar fram yfir orð ríkisendurskoðanda, orð þeirra sem það kom á óvart að margir litlir fjárfestar buðust til að kaupa og vissu ekkert hvað átti að gera í því. Ég vil ljúka þessari stuttu ræðu á enn einni tilvitnuninni í ofangreindan hv. þingmann frá því síðastliðið vor: „Það er skylda okkar að í þessu mikilvæga máli verði komist til botns í hvernig til tókst á eins hlutlægan hátt og kostur er.“ Því er ég hjartanlega sammála.

Virðulegur forseti. Síðustu daga hefur skýrsla Ríkisendurskoðunar um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka verið rædd fram og til baka og þykir mörgum nú nóg um. Ég ætla því ekki að verja frekari tíma í þá umræðu heldur koma inn á það sem gerðist í aðdraganda þess að Ríkisendurskoðun kynnti skýrsluna fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis. Nefndarmeðlimir fengu skýrsluna afhenta rúmum sólarhring fyrir fundinn sem trúnaðargagn - ég endurtek: sem trúnaðargagn. Einhvern veginn rataði skýrslan samt beint í fjölmiðla og er orðin fyrsta frétt tæpum sólarhring áður en til stóð að opinbera hana. En það hefur varla verið minnst á þennan leka og trúnaðarbrests hér í þingsal. Finnst hv. þingmönnum þetta í alvörunni eitthvað léttvægt mál, að trúnaðargögnum nefndarmanna Alþingis sé lekið beint í fjölmiðla? Mér finnst það alls ekki og myndi ekki vilja liggja undir grun sem nefndarmaður og hafa gerst sekur um slíkt athæfi. Að leka trúnaðargögnum í fjölmiðla finnst mér einfaldlega rof á drengskaparheiti þingmanna og klárlega ekki leiðin til að efla traust Alþingis og ekki veitir nú af. Við erum ekki að tala um einhverja handvömm eða kæruleysi. Þetta hlýtur að vera einbeittur brotavilji til þess eins að hafa áhrif á umræðuna og kasta rýrð á störf Alþingis. Við hljótum að geta gert betur en þetta. Virðulegi forseti. Lekinn gengisfellir störf þingsins og sendir þau skilaboð út á við að okkur þingmönnum sé ekki treystandi fyrir trúnaðargögnum. Og ef hv. þingmönnum er alvara um að auka virðingu og traust Alþingis þá er nauðsynlegt að komast til botns í þessu máli.

Hæstv. forseti. Einn fylgifiskur hraðra framfara í tækni hér á landi er sá að jaðarsvæðin vilja stundum gleymast. Skortur á farsímasambandi víða til sveita er hluti þess. Þannig hafa sumir landsmenn ekki kost á notkun rafrænna skilríkja til að nota þjónustu fyrirtækja og stofnana. Þá skapast reglulega hætta í vondum vetrarveðrum þegar fólk er sambandslaust við umheiminn. Það þarf að klára farsímavæðingu alls landsins því ekki viljum við mismuna fólki eftir búsetu fremur en af öðrum ástæðum. En að öðru alvarlegu máli. Í byrjun mars síðastliðins voru um 750 einstaklingar á biðlista eftir afeitrun hjá sjúkrahúsinu á Vogi. Líkur eru á að stór hluti þeirra sé endurkomufólk, því þeir sem koma í fyrsta sinn ganga fyrir. Það er þyngra en tárum taki að mörg hundruð manns séu í þessari viðkvæmu stöðu. Það sést ekki endilega utan frá hversu alvarleg veikindin eru en um er að ræða fólk sem er í raunverulegri lífshættu. Ég biðla til hæstv. heilbrigðisráðherra, Willums Þórs Þórssonar, að gera allt sem hann getur til að lagfæra þetta hræðilega ástand svo brotnar fjölskyldur geti hafið bataferil sinn. Að síðustu vil ég þakka þingheimi fyrir góðar móttökur þessa viku sem ég hef setið á þingi. Megi þingi og þjóð farnast vel í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Við erum jafn forviða, við varaþingmenn sem nú sitjum á þingi, yfir vinnubrögðum hér. Ég vil líka nefna það sem gerðist síðastliðinn sunnudag þegar ríkisendurskoðandi afhenti stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd skýrslu sína um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka. Það gerði hann í trúnaði að beiðni nefndarinnar svo nefndarmenn gætu kynnt sér skýrsluna áður en til stóð að birta hana. Trúnaðurinn virðist þó aðeins hafa haldið u.þ.b. eins lengi og það tók einhvern nefndarmann að ýta á áframsenda í tölvupóstforriti sínu. Komið hefur fram að ríkisendurskoðandi er ekki í vafa um hvað gerst hafi. Hann telur, með leyfi forseta, „nokkuð öruggt að henni hafi verið lekið af nefndarmanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar“ og bendir á að Ríkisendurskoðun hafi unnið við skýrsluna mánuðum saman án þess að hún rataði til fjölmiðla, en um leið og skýrslan barst nefndinni var hún komin í hendur fjölmiðla. Það blasir við, virðulegi forseti, að Alþingi mun gjalda fyrir trúnaðarbrestinn. Fólk sem á erindi við nefndir þingsins getur ekki treyst þeim, sérstaklega þegar nefndarmenn eru ósköp slakir yfir því að rjúfa trúnað. Fyrir 30 árum eða þar um bil líkti þingmaður og ráðherra starfsháttum á Alþingi við gagnfræðaskóla og hlaut bágt fyrir. Ég held að flestir þeir sem ég var með í Réttó á sínum tíma hafi haldið trúnað lengur og betur en þessi þingmaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem var skjótari en skugginn að skjóta skýrslunni upp í Efstaleiti. Ég held að það blasi við, virðulegi forseti, að Alþingi setur niður við þennan trúnaðarbrest og forseti hlýtur að bregðast við málinu.

Forseti vill bregðast við orðinu „sirkabát“ og gerir athugasemd við það og minnir á að þingmálið er íslenska.

Forseti. Hver er afleiðing þess þegar manneskja gengst aldrei við ábyrgð, ber aldrei ábyrgð á því sem hún gerir? Jú, afleiðingin er að traust til þessarar manneskju hverfur. Það má flækja umræðu um bankasölu ríkisstjórnarinnar en í grunninn snýst málið um ábyrgð og traust. Við vitum að ríkisstjórnin ætlar ekki að axla neina ábyrgð. Mig langar þess vegna til að segja nokkur orð um traust því að óháð flóttanum frá ábyrgð blasir við að allt traust er farið. Traustið hefur gufað upp og stærsta og alvarlegasta afleiðingin af því hvernig ríkisstjórnin sjálf teiknaði upp plan sitt um að selja Íslandsbanka er að fjármál íslenska ríkisins eru í uppnámi. Frammistaða ríkisstjórnarinnar hefur áhrif á fjármögnun heilbrigðiskerfisins á næsta ári, á uppbyggingu innviða, á niðurgreiðslu skulda og nóg er til af þeim eftir fimm ára setu þessarar ríkisstjórnar. Hvers vegna? Fjárlög ríkisstjórnarinnar fyrir næsta ár gera ráð fyrir tekjum upp á 75 milljarða af áframhaldandi sölu á hlutum ríkisins í Íslandsbanka - 75 milljarðar. Fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar sýnir að ríkisstjórnin gerir ráð fyrir þessum tekjum og þarf á þeim að halda. Nú talar forsætisráðherra eðlilega eins og framhaldið sé óljóst, skiljanlega því að traustið er farið. Það gerist þegar menn axla aldrei ábyrgð. Þá stendur eftir sú grafalvarlega afleiðing að almenningur á Íslandi situr uppi með það hvernig á að brúa þetta nýja gat upp á 75 milljarða ofan á 90 milljarða halla ríkisstjórnarinnar. Hvað ætlar forsætisráðherra þá að gera til að endurvinna traustið? Dugar það Vinstri grænum að færa ákvarðanir frá Bankasýslu til fjármálaráðherra? Treysta Vinstri græn Bjarna Benediktssyni til að fara með og bera ábyrgð á frekari sölu á banka? Um það snýst málið.

Virðulegur forseti. 4.050 millj. kr., 4 milljarðar var lækkun vegna minni fjölgunar örorku- og endurhæfingarþega en forsendur fjárlaga gerðu ráð fyrir, þ.e. færri hafa sótt um örorku hjá TR, segir í frumvarpi til fjáraukalaga. Að sækja um örorku er skelfilegt ferli og enn er sú mýta uppi að hægt sé að sækja um örorku á tíu mínútum með krossaprófi. Það er rangt. Það er niðurlægjandi ferli sem enginn fer í nema hann neyðist til þess. Þegar viðkomandi er veikur eftir langvarandi veikindi eða slys, uppfullur af lyfjum, er hann spurður: Ertu með geðræn vandamál? Hversu alvarleg geðræn vandamál ertu með? Við þurfum að tikka í það box. Flestir svara því ekki. Ég veit um einn einstakling sem svaraði ekki, sagði: Nei, ég er ekkert með geðræn vandamál, og vildi ekki fara að blanda því inn í sín veikindi. Niðurstaðan var sú að hann fékk ekki örorkuna. Hann varð að kæra til endurskoðunar almannatrygginga og fékk þá rétt sinn til örorku. Þetta er eitt mest niðurlægjandi ferli sem hægt er að fara í, að fara í örorkumat hjá Tryggingastofnun eða vegna slysa og það gerir það enginn að gamni sínu. Þess vegna ber okkur skylda til að sjá til þess að þetta ferli sé þannig að það sé einhver stöð sem tekur við fólki og þetta er gert á mannsæmandi hátt. Síðan byrjar hitt ferlið. 4 milljarðar duga fyrir 13. mánuðinum, sem er lægsta greiðsla frá Tryggingastofnun ríkisins til þeirra örorkuþega sem mest þurfa á því að halda í almannatryggingakerfinu og aldraðra. 4 milljarðar myndu duga fyrir nærri 200.000 kr. skatta- og skerðingarlaust útborgað. Á sama tíma kvíðir fólk hátíðunum og fólk á ekki fyrir þeim. Eins og sagði í fréttum í gær: „Dóttur mína langar að fara á bíókvöld, það kostar þúsund krónur en ég á ekki fyrir því.“ - „Ég er óatvinnuhæfur og endurhæfingarlífeyririnn er ekki að duga mér út mánuðinn.“ - „Er einstæð tveggja barna móðir og öryrki. Ég er því miður rosalega fátæk í þessum mánuði.“ Þetta er paradísin að vera öryrki.

Herra forseti. Ég hvet hv. þingmenn til að halda ríkisstjórninni við efnið varðandi fyrirheit um stuðning við Seyðisfjörð, við uppbyggingu og endurbyggingu eftir skriðuföllin, að sjálfsögðu samhliða framkvæmdum við ofanflóðavarnir. Skömmu eftir skriðuföllin innti ég ráðherra eftir því hvort ríkisstjórnin myndi styðja Seyðfirðinga í þeirri uppbyggingu sem nauðsynleg yrði og fékk afdráttarlaus svör um að sú yrði raunin. En mér þykir vanta upp á efndirnar nú þegar nokkuð er liðið, þó ekki mjög langur tími, frá því að þessar náttúruhamfarir gengu yfir. Síðan hefur annað bæst við, þar með talið mikið óveður sem olli viðbótarskemmdum. Þingmönnum barst nýverið erindi frá Tækniminjasafni Austurlands, mjög merku safni sem eyðilagðist að miklu leyti í skriðuföllunum. Óskað var eftir stuðningi og bent á að safnið ætti ekki rétt á stuðningi sem það gæti ella hugsanlega fengið þar sem endurbygging safnsins eða uppbygging á nýjum stað teldist ekki nýnæmi. Því var leitað ásjár þingsins varðandi stuðning við þær framkvæmdir sem fram undan eru, vonandi, en þar hefur verið unnið þrekvirki við að bjarga munum sem fóru í skriðuföllin, m.a. með mikilli hjálp sjálfboðaliða. Ég hef fengið að skoða þessa vinnu alla og hún er einstaklega tilkomumikil. Þar hefur tekist að bjarga mörgu en safnið þarf húsnæði og Seyðisfjörður þarf að endurheimta á einhvern hátt þá sögu sem glataðist í þessum hamförum. Ég hvet því þingmenn, sérstaklega hv. þingmenn í fjárlaganefnd, að gleyma ekki Seyðisfirði og gleyma ekki fyrirheitum stjórnvalda.

Herra forseti. Samkvæmt lögum er það á ábyrgð ríkisins að veita öllum heilbrigðisþjónustu. Staðreyndin er hins vegar sú að því lengra sem farið er frá höfuðborgarsvæðinu þeim mun minni verður þjónustan. Þetta þekkjum við landsbyggðarfólkið vel. Á síðustu árum hafa sveitarfélög eflt nærþjónustu sína með aukinni fræðslu og fyrirbyggjandi aðgerðum í skólum og félagsþjónustu án þess að fjármagn og lögbundin skylda sé til staðar um þátttöku í veitingu heilbrigðisþjónustu. Ríkið hefur eflt geðheilbrigðisþjónustu sína í gegnum heilsugæsluna en það þarf svo miklu meira til. Við vitum að lýðheilsuvísar og rannsóknir benda til alvarlegrar stöðu þessara mála hér á landi. Vísarnir benda til þess að þunglyndislyf séu mikið notuð til að vinna á einkennum en ekki er verið að fjárfesta í úrræðum til að ráðast að rótum vandans. Til dæmis er staðan á Austur- og Norðurlandi að miklu leyti sú sama í dag og hún var árið 2016, þar mesta þunglyndislyfjanotkun á landsvísu. Alþingi Íslendinga hefur samþykkt geðheilbrigðisstefnu, aðgerða- og kostnaðaráætlun liggur fyrir, en árangur í þessum málaflokki næst ekki nema fjárfest sé í honum. Tryggt fjármagn og úrræði verða að vera til staðar þar sem fólk býr. Herra forseti. Við viljum ekki sem þjóð búa í landi þar sem fólki líður ekki vel. Ein birtingarmynd vanlíðunar sést í fjölmiðlaumfjöllun af hræðilegum hlutum, svo sem hatursorðræðu gagnvart ýmsum hópum í samfélaginu, vanlíðan og ofbeldi meðal barna, kynferðisbrotum og heimilisofbeldi, sjálfsvígshugsunum og sjálfsvígum, svo eitthvað sé nefnt. Höfum í huga að mörgum líður illa án þess að það tengist ofbeldi. Ég held að við viljum öll gera betur. Hættum að tala um það. Gerum við það.

Virðulegi forseti. Forherðing og afvegaleiðing af hálfu ríkisstjórnarflokkanna er það sem stendur upp úr nú í lok þingvikunnar. Tvö dæmi: Fyrsta dæmið er Íslandsbankasala þar sem tugir athugasemda eru settar fram við söluna af hálfu Ríkisendurskoðunar. En það er enginn sem ber ábyrgð, allra síst ríkisstjórnin, heldur er bent á einhverja aðra. Ekki benda á mig, sagði varðstjórinn. Þegar spurningarnar eru orðnar óþægilegar frá stjórnarandstöðu eða blaðafólki þá er svarað með útúrsnúningum. Og já, það er dregið fram að þetta snúist allt um Icesave eða að vonda Evrópusambandinu er kennt um. Forherðing og afvegaleiðing, það er eins og Steve Bannon hafi verið ráðinn ráðgjafi ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Seinna dæmið tengist Íbúðalánasjóði þar sem fjármálaráðherra og ríkisstjórnin ætla ekki að standa við skuldbindingar sínar heldur frekar láta eldri borgara nútímans og framtíðarinnar sitja uppi með baggann. Þeir ætla heldur ekki að virða eignarréttinn í því risamáli. Stjórnarandstöðunni er neitað um þá einföldu ósk að fá nýtt lögfræðiálit, sem þingið fær til sín, sem byggir ekki á lögfræðiáliti fjármálaráðherra. Stjórnarandstöðunni er neitað um þá beiðni. Minni hluti í stjórnum hlutafélaga er betur staddur og með meiri réttindi en stjórnarandstaðan hér á þingi, er betur varinn í hlutafélögum en hér. Það segir svolítið mikla sögu. Í þessu risamáli eru fjármálaráðherra og ríkisstjórnin ekki að gera neitt annað en að rétta bókhaldið af með því að fara í vasa almennings. Við skulum hafa það á hreinu. Eftir vinnuvikuna stendur einmitt þetta, þegar maður hlustar á allt ríkisstjórnarfólkið, líka hér í dag, með alls konar afvegaleiðingar og forherðingu, nákvæmlega þetta: Það á ekki að hafa kjark til þess að horfast í augu við raunveruleikann - forherðing, afvegaleiðing, útúrsnúningar af hálfu ríkisstjórnarflokkanna alla heilu vikuna.

Virðulegi forseti. Nú lifum við þá tíma að ýmsar ógnir steðja að hinum frjálsu þjóðum. Þetta hefur leitt af sér hækkandi matvælaverð og aukinn flutningskostnað og hráefniskostnaður hefur hækkað, eldsneyti hefur hækkað og áburður sömuleiðis. Þetta veldur óneitanlega ákveðnu álagi og auðsjáanlega á íslenskan landbúnað. Í því ástandi sem ég lýsti hér áðan er eðlilegt og nauðsynlegt að ríki líti inn á við og stundi það sem kalla mætti raunsæispólitík og leggi áherslur þar sem nauðsynlegt er að bregðast við. Þetta á ekki síst við um það sem við getum kallað grunnstoð íslensks samfélags sem er íslenskur landbúnaður. Það hlýtur að vera áherslumál þingsins á næstu misserum að efla íslenskan landbúnað og tryggja fæðuöryggi í landinu. Í því samhengi held ég að það sé rétt að hlustað verði á raddir bænda og það verði gert sérstaklega við endurskoðun sauðfjársamningsins sem fram undan er. Það verður að tryggja sátt um greiðslumarkið og renna stoðum undir áframhaldandi sókn íslensks landbúnaðar landi og þjóð til heilla. Það hlýtur að vera áherslumál fyrir okkur sem frjálsa og fullvalda þjóð að geta staðið undir matvælaframleiðslu. Við höfum sérstöðu og við stöndum að mörgu leyti vel í atriðum er snúa að dýravelferð, hreinleika og heilbrigði. Þetta, svo að ég segi það, ættu að vera forgangsmál á Alþingi og ég hvet hv. þingmenn til að sinna þessu vel.

Virðulegi forseti. Eitt stærsta kvikmyndaver Evrópu er staðsett hér á landi, nánar tiltekið í Gufunesinu í Reykjavík. Þessa dagana er margt um að vera þar enda er gríðarlegt umfang á svæðinu þar sem m.a. ný sería af hinni margverðlaunuðu þáttaröð True detective er tekin upp. Þar er einnig tekið upp á Norðurlandi en sögusvið seríunnar er Alaska í Bandaríkjunum. Með stóru kvikmyndaveri og því sjónarspili sem íslensk náttúra er hefur Ísland lengi verið aðlaðandi starfsumhverfi til kvikmyndagerðar. Tækifærin eru fjölmörg og við í Framsókn vildum grípa þau. Meðal áherslna Framsóknar fyrir síðustu alþingiskosningar var að efla kvikmyndagerð á Íslandi og hækka endurgreiðslur á kostnaði við kvikmyndagerð hérlendis í 35%. Þessar áherslur rötuðu einnig í stjórnarsáttmálann og hafa raungerst í dag og við sjáum þá miklu grósku sem sú ákvörðun leiddi til. Í öllu þessu felst töluvert aðdráttarafl fyrir erlenda kvikmyndaframleiðendur og ég tek undir það þegar þau orð eru sögð að kvikmyndaiðnaðurinn geti vel verið ein af stoðgreinum íslensks efnahagslífs. Mikið af afleiddum störfum myndast í kringum svona verkefni og það er út af framtaki ríkisstjórnarinnar sem það er möguleiki að taka upp þættina sem ég nefndi áðan hér á landi. Þetta er stærsta kvikmyndaverkefni Íslandssögunnar og hluti þáttaraðarinnar er tekinn upp í kvikmyndaverinu í Gufunesi. Því skiptir miklu máli að styðja áfram vel við kvikmyndaiðnaðinn á Íslandi. Við sjáum það að kvikmyndaverin hér á landi er uppbókuð fram á vor sem sýnir hversu eftirsóknarvert Ísland er í þessum geira. Í þessu felast endalausir möguleikar og mikill ábati fyrir íslenskt atvinnulíf. Með hæstv. viðskipta- og menningarmálaráðherra, Lilju Alfreðsdóttur, í broddi fylkingar getum við margfaldað kvikmyndaiðnaðinn á Íslandi og framleiðendur á Íslandi telja það vel raunhæft. Við getum með sanni sagt að þetta er frábær viðbót við efnahagslíf á Íslandi og sterk stoð til framtíðar.

Virðulegur forseti. Það er gott að búa í Ölfusi, en það hefur verið dálítið erfitt, held ég, síðustu mánuði þegar fréttir birtast af einhverjum hálfbrjáluðum verkefnum sitthvorum megin á Suðurlandinu þar sem annars vegar á að flytja stóran bút úr Mýrdalssandi í 100 ár til uppskipunar í Þorlákshöfn og hins vegar á að taka heilt fjall ofan af Þrengslum og flytja til Þorlákshafnar til uppskipunar. Íbúum líst ekki vel á þetta, það var íbúafundur nú fyrr í vikunni. Fyrir utan áhyggjur fólks af umhverfisáhrifum þar sem efnistakan er þá er fólk eðlilega með áhyggjur af því hvernig áhrifin eru á hafnarbakkanum í Þorlákshöfn vegna þess að fyrirtæki ætlar að taka litla Sandfell ofan af Þrengslunum og koma því í sement úti í löndum, ætlar að taka allar iðnaðarlóðir á hafnarbakkanum, það ætlar að skerma það af sem við getum kallað miðbæ Þorlákshafnar frá austurhluta Suðurlands, 55.000 m² lóð, eða í rauninni, ef ég man rétt, 12 lóðir sem á að steypa saman eiga að fara undir verksmiðjuna í þetta eina verkefni, lóðir sem gætu nýst til fjölbreyttari atvinnuuppbyggingar til að gera Þorlákshöfn að miklu skemmtilegir stað heldur en ein einasta uppskipunarverksmiðja gæti gert. Þetta leiðir líka hugann að áhyggjum sem fólk hefur alltaf af aðgerðum sem hafa neikvæð áhrif á umhverfið vegna þess að lög um mat á umhverfisáhrifum eru enn löskuð á þann hátt að neikvæð niðurstaða í umhverfismati hefur ekki áhrif, hefur ekki föst áhrif vegna þess að leyfisveitandi, í þessu tilviki sveitarfélagið, getur hunsað þau, getur veitt leyfi engu að síður. Í tilfelli Ölfuss þá er kannski ástæða til að hafa áhyggjur því að bæjarstjórinn er nýbúinn að lýsa því yfir t.d. að hann vilji friðlýsa Reykjadal eins þröngt og mögulega er hægt til að sé hægt að skoða möguleika á orkuvinnslu í þeirri náttúruperlu. Þá mótmælti Hveragerði af því að góðir grannar reisa ekki háhitavirkjanir í bakgarðinum hjá nágrönnum sínum.

Herra forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa vonbrigðum mínum með þá staðreynd að fyrirspurnum þingmanna, í það minnsta þingmanna Viðreisnar, virðist ekki svarað. Það eru komnar á annan tug ósvaraðra fyrirspurna. Sérstaklega sakna ég svars við fyrirspurn sem ég lagði inn fyrir um 40 dögum þar sem ég vildi fá svar frá hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um hvers vegna rafræn skilríki á Íslandi fylgi ekki sömu stöðlum og gilda um rafræn skilríki í löndum Evrópska efnahagssvæðisins. Ég hef líka beðið í um mánuð eftir svari frá hæstv. heilbrigðisráðherra um hvernig þjónustuveitendur, sem sinna Íslendingum sem fluttir eru úr landi á vegum stjórnvalda í aðgerðir erlendis, eru valdir og það sem er enn mikilvægara, hver það er sem ákveður verðið sem íslenskir skattgreiðendur borga fyrir það ævintýri. Hvernig er verðið ákvarðað? Þessi svör fást ekki og mér þykir það með miklum ólíkindum vegna þess að ég veit að hér eru heilu og hálfu fastanefndir Alþingis verklausar af því að ekki koma málin frá ráðherrum eða ráðuneytum. Er fólk enn þá að læra á afleiðingar af hinum 2 milljarða stóladansi ríkisstjórnarinnar? Er ekkert að frétta, herra forseti? Ég óska liðsinnis forseta.

Forseti reynir jafnan að fylgja því eftir að fá svör frá ráðherrum vegna fyrirspurna þingmanna og það verður gert áfram, bæði varðandi þær fyrirspurnir sem hv. þingmaður nefnir og aðrar.

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson. Mér hefur heyrst á þessu haustþingi að það sé orðinn fastur liður í störfum hæstv. forseta að tilkynna fresti, sérstaklega þegar beðið hefur verið um skrifleg svör við fyrirspurnum, og það sé orðin regla hjá ráðuneytunum að fara fram á fresti. Ástæður fyrir því geta verið auðvitað margvíslegar og ég hef ákveðinn skilning á því að fólk sé enn að jafna sig eftir uppstokkunina sem fór fram fyrr á árinu. En það hlýtur að vera þannig að framkvæmdarvaldið geti virt þá fresti sem löggjafinn setur þegar beðið er um svör við eðlilegum og mjög mikilvægum fyrirspurnum þingmanna.

Forseti. Þetta er uppáhaldsfundarstjórnin mín. Ég keyri upp forritið mitt sem sýnir okkur stöðuna og eins og er þá er meðalsvartími fyrirspurna sem bíða 20 dagar sem er tiltölulega lítið en það er ekki langt liðið á þingið. Meðalsvartími í virkum dögum hingað til eru 20 dagar sem er pínulítið betra en áður, það má alveg hrósa fyrir það. Þarna eru ráðherrar eins og mennta- og barnamálaráðherra, heilbrigðisráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra sem eru skussarnir með 24 og 25 daga bið á ósvöruðum fyrirspurnum, og kannski helst fjármála- og efnahagsráðherra, hann hefur ekki svarað einni fyrirspurn sem komið hefur frá þinginu, það finnst mér mjög áhugavert. Ég tek undir athugasemd hv. þingmanns og leita einnig liðsinnis forseta. Viðmiðið er 15 dagar, 15 virkir dagar, ekki 20, ekki 25, hvað þá 40 eins og hv. þingmaður vísaði í áðan.

Herra forseti. Ég get ekki orða bundist vegna umræðu hér um leka. Cui bono? Hver græðir á lekanum? Hver græðir á því að umræða og fréttaflutningur hverfist um þennan leka frekar en þær brotalamir sem er fjallað um í skýrslunni sjálfri og ábyrgð ráðherra á þeim? Ekki eru það þeir þingmenn sem vilja að hér fari fram skýr og fókuseruð umræða um skýrsluna sjálfa. Ég verð að segja að ég er hundfúll yfir því að þessi skýrsla hafi lekið til fjölmiðla áður en stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd kom saman til að fjalla um hana. Ég er líka hissa á því að drög að skýrslunni hafi lekið, drög sem engin þingnefnd, enginn þingmaður, nema þeir þrír sem eiga sæti í ráðherranefnd um efnahagsmál, hafði aðgang að. Ég ætla hins vegar ekki í einhvern dylgjuleik um það hver kann að hafa framið eitthvert trúnaðarbrot. Ég vil biðla til þingmanna að gæta að virðingu Alþingis, bæði að virða trúnað um þau gögn sem við fáum en fara líka ekki fram úr sér í ásökunum á hendur öðrum þingmönnum og nefnd þegar það liggja ekki fyrir neinar vísbendingar um að trúnaðarbrotið hafi átt sér stað þar. Það er bara þannig.

Herra forseti. Það væri nú ágætt ef þingmenn Sjálfstæðisflokksins hefðu áhyggjur af því hvernig t.d. upplýsingar um fyrirhugað útboð láku út þannig að viðskiptamarkaðir þurrkuðust upp dagana fyrir útboðið á Íslandsbanka. Ég hef meiri áhyggjur af þeim leka en því að skýrslan hafi birst degi fyrr en hún átti að gera, þó að auðvitað hefði það ekki átt að gerast. En þetta er staða sem við höfum staðið í allt of oft. Það hefur legið fyrir í dálítinn tíma að það þurfi að breyta verklagi á því hvernig skýrslur Ríkisendurskoðunar berast þinginu og hvernig birtingu er háttað. Nú er rétt að finna út úr því þannig að við getum öll verið sátt. En varðandi ræður þeirra tveggja varaþingmanna Sjálfstæðisflokksins sem vöktu máls á þessu undir störfum þingsins þá langar mig að spyrja: Hver eiga viðbrögð forseta að vera? Hverju er verið að kalla eftir? Á forseti að fara í einhvern lögguleik? Á forseti að yfirheyra þingmenn, á hann að fara í gegnum pósthólfin hjá þingmönnum? 

Herra forseti. Mig langar að nefna það sama og kollegar mínir hafa gert hér á undan, hv. þingmenn, og það er orðræða hér á þingi og utan um leka. Þetta var ekki gott en verra þykir mér það sem ég get ekki annað en túlkað sem einbeittan vilja einhverra þingmanna til að skella skuldinni á nefndarmenn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það liggur fyrir að það höfðu fleiri aðilar aðgang að skýrslunni og það liggur fyrir að nefndarmenn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar höfðu ekki aðgang að þeim drögum sem láku og voru aldrei ætluð til birtingar, öfugt við hina fullbúnu skýrslu, svo því sé til haga haldið. Þann aðgang höfðu ráðherrar. Við skulum ræða málin út frá staðreyndum ef raunverulega er vilji til að ræða þetta mál hér áfram. Getum við ekki haldið okkur við það og sleppt því að reyna að slá hér pólitískar, flokkspólitískar keilur í þessu máli?

Herra forseti. Fyrst vil ég taka undir með hv. þingmönnum sem hafa talað hér um slóðalag hæstv. ráðherra við að svara fyrirspurnum þingmanna. Ég bíð eftir svörum við þremur fyrirspurnum og er búin að bíða, þegar þessi dagur er liðinn, í 50 daga eftir svörum frá hæstv. heilbrigðisráðherra og tveimur frá fjármála- og efnahagsráðherra. En ég vil líka, forseti, taka undir það sem hér hefur verið sagt um lekann á þessum skýrslum og ekki síst það sem hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson sagði hér áðan: Tölum um málið út frá staðreyndum. Mér finnst líka allt í lagi að velta því aðeins fyrir sér hver hafði hag á lekanum. Hver var það sem hafði virkilega hag af lekanum?

Herra forseti. Við þingmenn stjórnarandstöðunnar þekkjum það að ráðherrar koma í óundirbúnar fyrirspurnir tvisvar í viku. Jafnan er niðurstaðan sú að þeir svara ekki þeim spurningum sem fyrir þá eru lagðar. Þess vegna beitum við því verkfæri að senda inn skriflegar spurningar. Við viljum fá skrifleg svör. Hvað gerist þá? Þeim er heldur ekki svarað. Fyrir 35 dögum síðan sendi ég hæstv. fjármálaráðherra spurningu sem varðar 75 milljarða kr. hagsmuni. Ég spurði hann að því hvort nýtt fyrirkomulag bankasölu sem ríkisstjórnin boðaði með fréttatilkynningu um páskana, væri forsenda frekari sölu og hvort það var einhugur í ríkisstjórninni um frekari sölu á Íslandsbanka. Einhverra hluta vegna hefur fjármálaráðherra á 35 dögum ekki treyst sér til að svara þessari spurningu. Það segir auðvitað óskaplega mikið. En forseti þarf að standa með þinginu í því að kalla fram svör.  
            

Forseti. Við skulum átta okkur á því að allt þetta tal um leka er afvegaleiðing. Það var svo augljóst að eitthvað svona myndi gerast, að ef það yrði leki færu þingmenn Sjálfstæðisflokksins upp á háa C-ið um eitthvað sem birtist einum degi áður en það átti að birtast hvort eð er. Maður sér svo augljóslega að tilgangurinn með að leka skýrslunni er enginn af því að það kostar bara einmitt svona væl. Að mínu mati, ef talað er um dylgjur, þá eru einu dylgjurnar hérna sem vert er að nefna þær að það hafi verið þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem láku skýrslunni. Í mínum augum er það ekkert flóknara en það, ef við ætlum að fara út í dylgjur varðandi nefndarmenn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eða þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem hagnast augljóslega mest af því að geta verið með svona orðræðu finnst mér augljósara að niðurstaðan sé sú. En ég ætla hins vegar ekki að nota slíkar dylgjur. Ég er bara að vekja athygli á þeim til að hafa það alveg á hreinu að þetta er ekki alvarlegt mál.

Forseti. Mig langar að taka undir með öðrum hv. þingmönnum sem koma hér upp til að ræða um fyrirspurnir og skort á svörum við þeim. Þá sakna ég sérstaklega svars við fyrirspurn minni til hæstv. mennta- og barnamálaráðherra um börn sem hafa farið í fóstur og verið í fósturkerfinu, en hún var send inn í september síðastliðnum. Þá er jafn langt síðan fyrirspurn um þvingunaraðgerðir gegn alvarlegum mannréttindabrotum barst, en hana sendi hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir til utanríkisráðherra. Mér finnst mikilvægt að biðja um svör við þessum mikilvægu fyrirspurnum um upplýsingar sem okkur vantar til að vinna okkar vinnu.

Virðulegi forseti. Mig langar til að koma upp og taka undir með þeim sem eru að kalla eftir svörum við fyrirspurnum. Það er verkfæri okkar þingmanna, hvort sem er í stjórnarandstöðu eða í stjórn, að bera fram fyrirspurnir til ráðuneytanna og ráðherra og fá svör við þeim. Það hefur með eftirlitshlutverk okkar að gera, eins og kemur fram í þingsköpum. Ég held að það séu ekkert færri fyrirspurnir sem koma frá stjórnarþingmönnum en frá stjórnarandstöðunni. Þetta er mikilvægt tæki. Ég held því að það sé mikilvægt að við fáum skýr svör. Í sambandi við lekann þá held ég að við eigum ekki endilega að ræða hann. Við komumst ekki að því í þessum ræðustól hver lak, en það er mikilvægt að við séum meðvituð um þetta. Forseti hefur tekið þetta til sín og það á að skoða það og mér finnst það mikilvægt. Ég er ekki að ásaka einn né neinn en þetta er stórt mál sem við verðum að undirstrika, hvort sem við rannsökum þetta eða tökum þetta til okkar hvert og eitt.

Virðulegi forseti. Mér rennur blóðið til skyldunnar að koma hér upp og ávarpa það sem virðist vera í dag stóra lekamálið. Þetta eru tvö aðskilin mál og við skulum ekki þvæla þeim saman. Við skulum heldur ekkert vera með dylgjur um að það hafi verið þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem hafi lekið hér trúnaðargögnum eða einhver annar. Við vitum alla vega að það var einhver sem lak trúnaðargögnum og það hlýtur að vera alvarlegt. Þess vegna finnst mér það sæta furðu þegar hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kemur hingað upp og segir: Það er ekki alvarlegt mál. Það hlýtur að vera brýnt, þegar við þingmenn erum búin að skrifa undir eið um að gæta trúnaðar í störfum okkar og leggja við drengskap okkar, að við getum, ef okkur eru falin trúnaðargögn, haldið þeim hjá okkur en förum ekki með þau út í samfélagið þar sem þau eiga ekki heima fyrr en eftir að þau hafa verið tekin fyrir í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það er alvarlegt mál ef svo er ekki. Það stendur ekki á þingmönnum Sjálfstæðisflokksins að koma hingað og ræða málið sem er bankasalan. Við vorum að því allan þriðjudaginn og við getum alveg tekið annan dag í það ef stjórnarandstaðan vill það.

Virðulegi forseti. Ég er eiginlega orðlaus. Ég skil eiginlega ekki hvernig hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni dettur í alvörunni í hug að standa hér í pontu Alþingis og saka nefndarmenn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, þingmenn Sjálfstæðisflokksins, um að hafa lekið skýrslunni.

Ég gerði það ekki.

- Í alvörunni.

Ég gerði það ekki.


             Þetta er algerlega fáránlegt. Við erum að tala um virðingu Alþingis.

Ég gerði það ekki.

Jú, þú gerðir það víst.

Ég gerði það ekki.

Þú settir í einhvers konar búning …  
            

Ekki tveggja manna tal.

Þú settir það í einhvern búning að þarna væru möguleikar á dylgjum. Þetta er gjörsamlega fáránlegur málflutningur. Ég ætla að koma hingað upp og bera af mér sakir.

Sömuleiðis.

Og þingmaðurinn þarf að svara fyrir þennan ótrúlega dónaskap.

Virðulegi forseti. Ég kem hérna upp í kjölfarið á hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur og tek í sama streng. Ég ætla líka að fá að nota tækifærið hér og bera af mér sakir eftir þær mjög svo ómerkilegu dylgjur, ef vert er að nefna einhverjar dylgjur, að það hafi að sjálfsögðu verið þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem láku þessari skýrslu. Svo það sé algjörlega sagt hér mjög skýrt þá er það ekki rétt. Ég hef sagt mjög skýrt frá því að sá leki sem varð sé mjög óheppilegur og að mér finnist að það þurfi að leiða hann til lykta, því að undir er ekki bara að einhver skýrsla sem átti hvort eð er að vera opinber sé gerð opinber sólarhring fyrr, undir liggur að skýrsla, sem átti t.d. ekki að kynna fyrr en eftir lokun markaða, er gerð opinber fyrr án þess að vita hvaða áhrif það myndi hafa. Í stóra samhengi hlutanna liggur hér undir að það verður að vera hægt að treysta Alþingi, löggjafarvaldi þjóðarinnar, fyrir trúnaðargögnum. Skárra væri það nú. Það er það sem er undir og mér þykir mjög skrýtið að hv. Píratar geri svona lítið úr þessum málflutningi.

Virðulegi forseti. Hér er verið að ræða þennan leka sem kom upp rétt áður en hv. nefnd átti að taka skýrsluna til meðferðar. Eini flokkurinn sem hefur talað um þennan leka og gert eitthvert mál úr honum er Sjálfstæðisflokkurinn. Vinstri græn hafa ekkert verið að tjá sig sérstaklega um þetta eða Framsóknarflokkurinn. Það sem vekur athygli mína er að skýrslunni var ekki bara lekið heldur líka drögunum að skýrslunni. Og hverjir höfðu drögin undir höndum? Ekki var það minni hluti þingsins. Það var ekkert búið að dreifa drögunum til minni hlutans en væntanlega var búið að dreifa drögum til þeirra sem gátu gert athugasemdir við skýrsluna. Hverjir voru það? Ekki minni hlutinn.

Herra forseti. Vegna þess að hv. þingmenn Berglind Ósk Guðmundsdóttir og Hildur Sverrisdóttir nýttu hér tækifærið til að bera af sér sakir þá er kannski rétt að benda á að það væri kannski einfaldast að gera það á þingflokksfundi Sjálfstæðisflokksins af því að upphaflegu sakirnar voru bornar fram af hv. þm. Friðjóni R. Friðjónssyni sem talaði um þennan þingmann stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem var skjótari en skugginn að skjóta skýrslunni upp í Efstaleiti. Þar með liggja allir þingmenn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar undir ásökunum þess þingmanns.

Heyr, heyr.

Og að benda á einhverja aðra er bara enn ein afvegaleiðing stjórnarliða. En við skulum líka rifja upp, herra forseti, hvers vegna trúnaður yfir skýrslum ríkisendurskoðanda er til komin. Fyrir nokkrum árum birti Ríkisendurskoðun bara skýrslur, svo kom embættið og kynnti þær fyrir þingnefndinni. Það var þingið sem bað um þennan trúnað, ekki vegna þess að þarna væru einhver háleynileg gögn heldur einfaldlega til þess að þingmenn hefðu ráðrúm til að kynna sér efnið 

Virðulegi forseti. Í ræðu minni undir störfum þingsins vitnaði ég í ríkisendurskoðanda í viðtali við Morgunblaðið, en það birtist síðastliðinn þriðjudag. Í viðtalinu segir að ríkisendurskoðandi hafi ekki virst vera í miklum vafa um hvað gerst hefði. Að mati hans væri gríðarlega óheppilegt að trúnaður skyldi ekki hafa verið virtur og taldi hann nokkuð öruggt að skýrslunni hefði verið lekið af nefndarmanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það er það sem ég sagði og vitnaði í orð  
            

Ekki tveggja manna tal.

Ég vitnaði í orð ríkisendurskoðanda og endursagði þau síðan aftur 

Þetta eru þínar dylgjur.

Þingmaðurinn hefur orðið.

Ekki lengur.

Þingmaðurinn getur haldið áfram.

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða það að einn hefur orðið í einu en fara ekki í tveggja manna tal hér utan úr sal.

Virðulegi forseti. Það er ótrúlegt að fylgjast með þessu leikriti. Sjálfstæðismenn koma hingað í salinn, hv. varaþingmenn, og gera því skóna að þingmenn úr stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafi lekið trúnaðargögnum. Þegar það er hálfpartinn dylgjað um það á móti að kannski hafi einhver þingmaður Sjálfstæðisflokksins lekið trúnaðargagni þá er það allt í einu voðalegur glæpur og fólk er svoleiðis yfir sig hneykslað á því. Vegna þeirra orða ríkisendurskoðanda sem hér er vitnað til þá vil ég bara hvetja hæstv. forseta Alþingis og jafnvel formann stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í heild til að eiga fund með ríkisendurskoðanda og reyna að fá fram upplýsingar frá honum um það hvað hann hefur fyrir sér í því að það sé einhver þingmaður í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem hafi lekið þessu gagni. Var það þá kannski líka þingmaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem lak skýrsludrögum sem enginn þingmaður, nema þrír þingmenn í ráðherranefnd um efnahagsmál, hafði aðgang að?

Herra forseti. Ég vil ekki gera lítið úr því að verið sé að leka trúnaðargögnum þó að ég telji að það hafi ekki verið mikill skaði að því að þessi skýrsla birtist einum eða tveimur dögum áður en hún átti að birtast þrátt fyrir að einhver tilmæli hafi verið um að gæta skyldi trúnaðar áður en stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fjallaði um málið. Ég held að við ættum frekar að einbeita okkur að því sem stendur í skýrslunni og ræða það.

Heyr, heyr.

En einhverra hluta vegna virðast einhverjir Sjálfstæðismenn síðan vera farnir að tala um að þessi skýrsla geti bara verið handónýt. En ég held að það sé bara rétt að við einbeitum okkur að því sem skiptir máli, þ.e. að ræða stöðuna og það sem stendur í skýrslunni og viðbrögð við því sem stendur í henni. Að við séum ekki að eyða tímanum í svona bull.  
            

Virðulegi forseti. Auðvitað er það alvarlegt og auðvitað er það engum til góðs að skýrsla Ríkisendurskoðunar hafi ratað í fjölmiðla nokkrum klukkutímum áður en hún var gerð opinber. Það hefði ekki átt að gerast. Það er hins vegar með nokkrum ólíkindum að þeir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem hingað koma upp og tala um leka, tala ekki um hinn eiginlega leka sem voru auðvitað þau drög sem aldrei áttu að koma fyrir sjónir almennings. Um þetta fjalla þingmenn Sjálfstæðisflokksins ekki, um þetta fjallar Morgunblaðið ekki og það væri áhugavert að heyra sjónarmið ríkisendurskoðanda til þess hvað olli því að drög sem aldrei áttu að koma fyrir sjónir almennings rötuðu í fjölmiðla. Sjálfstæðisflokkurinn vill ekki ræða bankasöluna. Sjálfstæðisflokkurinn vill ekki ræða skýrslu um bankasöluna. Sjálfstæðisflokkurinn vill ræða ótímabæra birtingu skýrslu um bankasöluna. Hér er að falla innanhússmet í meðvirkni.  
            

Forseti vill geta þess að það mál sem hér hefur verið vísað til varðandi leka á upplýsingum eða skýrslu Ríkisendurskoðunar verður tekið fyrir í forsætisnefnd. Ég hef jafnframt væntingar um að það verði tekið fyrir á vettvangi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og að sjálfsögðu mun forseti eiga samtöl við ríkisendurskoðanda vegna þessa máls.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um evrópska langtímafjárfestingarsjóði. Helstu atriði frumvarpsins eru að með frumvarpinu er lagt til að innleidd verði í íslenskan rétt ákvæði reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins um evrópska langtímafjárfestingarsjóði, svokallaða ELTIF-reglugerð. Með reglugerðinni er settur rammi um notkun heitanna „ELTIF“ og „evrópskir langtímafjárfestingarsjóðir“ fyrir þá rekstraraðila sem kjósa að markaðssetja slíka sjóði. Um efni frumvarpsins og markmið þess að öðru leyti vísast til greinargerðar með því. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið leggur meiri hlutinn til breytingu á 14. gr. frumvarpsins sem er tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar og breytingartillögu í áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. ELTIF-reglugerðin hefur að geyma reglur um evrópska langtímafjárfestingarsjóði og rekstraraðila þeirra. Hér er verið að leggja til að sett verði ný heildarlög um evrópska langtímafjárfestingarsjóði og er innleiðing ELTIF-reglugerðarinnar. Um er að ræða sjóðategund sem ekki er kveðið á um í gildandi löggjöf er sjóðir sem þessir teljast vera sérhæfðir sjóðir. Þykir því fara betur á að hafa reglur um þessa tilteknu sjóðategund í sérstakri löggjöf. Tilefni þessarar innleiðingar er sömuleiðis ætlað að stuðla að skilvirkri framkvæmd EES-samningsins. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn: Ágúst Bjarni Garðarsson. Friðjón R. Friðjónsson, Guðbrandur Einarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Daníel E. Arnarsson.

Virðulegi forseti. Ég kem hér fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar og mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um sjúklingatryggingu nr. 111/2000, er varðar bótarétt vegna bólusetningar við apabólu. Nefndinni bárust umsagnir frá embætti landlæknis og Sjúkratryggingum Íslands og einnig bárust nefndinni tvö minnisblöð um málið frá heilbrigðisráðuneyti. Markmiðið sem lagt er upp með í frumvarpinu er að styrkja réttarstöðu þeirra sem verða fyrir líkamstjóni við eða í kjölfar bólusetningar við apabólu, sé notað til þess bóluefni sem íslensk heilbrigðisyfirvöld leggja til. Í frumvarpinu er því lagt til ákvæði til bráðabirgða þar sem gildissvið laga um sjúklingatryggingu nr. 111/2000 verði rýmkað þannig að þau taki til þeirra einstaklinga sem gangast undir fyrrgreinda bólusetningu. Fyrir nefndinni komu fram skiptar skoðanir á túlkun laga nr. 111/2000 hvað bótaskyldu vegna afleiðinga bólusetninga varðar. Í því sambandi skipta ákvæði 1. gr. 4. töluliðar 2. gr. og 3. mgr. 3. gr. laganna mestu máli. Í 1. gr. laganna er fjallað um þá sjúklinga sem lögin taka til og í 2. gr. eru þau tjónsatvik tilgreind sem lögin taka til. Þá er skv. 3. mgr. 3. gr. laganna mælt fyrir um þá meginreglu að bætur samkvæmt lögunum greiðist ekki ef rekja má tjón til eiginleika lyfs sem notað er við rannsókn eða sjúkdómsmeðferð. Af hálfu heilbrigðisráðuneytis hefur verið bent á að óumdeilt sé að bóluefni séu lyf í skilningi laganna. Samkvæmt almennum athugasemdum við frumvarp það er varð að lögum nr. 111/2000 fellur tjón vegna eiginleika lyfja að meginstefnu undir lög um skaðsemisábyrgð. Af hálfu Sjúkratrygginga Íslands var vakin athygli á því að hægt væri að túlka ákvæði laganna er lúta að bótaskyldu vegna afleiðinga bólusetninga á fleiri en eina vegu. Því til stuðnings var bent á skýringar við 1. gr. og 4. tölulið 2. gr. í frumvarpi til laganna. Fram kæmi í athugasemdum við 1. gr. að sjúklingatrygging samkvæmt frumvarpinu næði til rannsókna og sjúkdómsmeðferðar sem væri í þágu sjúklings, þar á meðal ráðstafana til að koma í veg fyrir sjúkdóma, t.d. bólusetningar, og heilsutjón sem hlytist af því. Í öðru lagi kæmi fram í athugasemdum við 4. tölulið 2. gr. að sjúklingur ætti almennt rétt til bóta fyrir tjón sem hlytist af eftirköstum ráðstafana sem gerðar væru í því skyni að koma í veg fyrir sjúkdóma, t.d. bólusetningu. Í ljósi þessarar umfjöllunar í skýringartexta með lögunum hafi Sjúkratryggingar litið svo á við framkvæmd laganna að þrátt fyrir orðalag 3. mgr. 3. gr. væru sjaldgæfar og alvarlegar aukaverkanir bólusetninga bótaskyldar samkvæmt ákvæði 4. töluliðar 2. gr. laganna. Framkvæmdin hefði þannig verið sú að 3. mgr. 3. gr. gilti um lyf að bóluefnum undanskildum en vilji löggjafans til að bæta tjón í kjölfar bólusetninga kæmi á hinn bóginn skýrt fram í skýringartexta með ákvæðum 1. gr. og 4. tölulið 2. gr. laganna. Þetta hafi enn fremur verið staðfest í nefndaráliti velferðarnefndar vegna frumvarps þess er varð að lögum nr. 156/2020, um breytingu á lögum nr. 111/2000, þar sem sett var bráðabirgðaákvæði um bólusetningar gegn Covid-19. Þar hafi komið fram að með því hafi ætlunin verið að veita bótarétt umfram ákvæði 4. töluliðar 2. gr. laganna þannig að hann næði til allra aukaverkana bóluefnis en ekki eingöngu þeirra sem teldust sjaldgæfar og alvarlegar. Þetta gilti á hinn bóginn ekki um það frumvarp sem hér væri undir, enda kæmi fram í 3. kafla greinargerðar með því að tjón vegna eiginleika lyfsins yrði bætt samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu sem frumvarpinu væri ætlað að lögfesta. Þá giltu um það sömu skilyrði og kveðið væri á um í 4. tölulið 2. gr. laganna, þ.e. að aukaverkun væri sjaldgæf og alvarleg. Að endingu hafi Sjúkratryggingar lýst ákveðnum áhyggjum af því að lögfesting þessa bráðabirgðaákvæðis kynni að vera villandi þar sem gagnálykta mætti frá slíku ákvæði að sjaldgæfar og alvarlegar aukaverkanir allra annarra bóluefna en þeirra sem bráðabirgðaákvæði hefðu verið sett um væru ekki bótaskyldar. Það væri í andstöðu við ríkjandi framkvæmd sem byggðist á þeim skýringum er fram kæmu við 1. gr. og 4. tölulið 2. gr. í greinargerð með frumvarpi því er varð að lögum nr. 111/2000. Í ljósi þessa legðu Sjúkratryggingar Íslands til að gerðar yrðu tvær breytingar á lögunum til að taka af allan vafa um hvernig túlka bæri ákvæði þeirra um bótaskyldu vegna afleiðinga bólusetninga. Í fyrsta lagi þyrfti að koma fram í 1. mgr. 1. gr. laganna að bólusetning teldist til „rannsókna eða sjúkdómsmeðferða“ í skilningi laganna. Í öðru lagi þyrfti að koma fram í ákvæði 3. mgr. 3. gr. að ákvæðið næði ekki til bóluefna. Slík lagabreyting yrði einfaldlega til að skýra og staðfesta gildandi réttarframkvæmd og fæli ekki í sér eiginlega efnislega breytingu að sögn Sjúkratrygginga. Sóttvarnalæknir, fyrir hönd embættis landlæknis, benti á að téð ákvæði væri til bráðabirgða og gilti einungis um bóluefni gegn apabólu. Hann legði því til að réttindi þeirra sjúklinga sem þægju bóluefnið yrðu rýmkuð með almennum hætti í lögunum eða með reglugerð. Þannig væri tryggður bótaréttur vegna sjaldgæfra og alvarlegra aukaverkana bólusetninga þeirra sem væru bólusettir á Íslandi með bóluefni sem íslensk heilbrigðisyfirvöld legðu til. Að öðru leyti styddi sóttvarnalæknir efni frumvarpsins. Í ljósi framangreindra athugasemda hafi heilbrigðisráðuneyti bent á að fljótlegasta leiðin til að tryggja vernd þess hóps sem þægi bólusetningu vegna apabólu væri sú að setja um það bráðabirgðaákvæði fremur en reglugerðarákvæði, sem væri tímafrekara. Þá stæði brátt til að endurskoða lögin í heild sinni og því skynsamlegra að skoða gaumgæfilega mögulegar leiðir til að tryggja vernd þessa hóps. Jafnframt væri nauðsynlegt að fara vel yfir kosti þess og galla annars vegar að breyta ákvæðum laganna og tryggja með því vernd þeirra sem gengjust undir bólusetningar almennt eða setja reglugerðarákvæði og tiltaka þar einstaka sjúkdóma hins vegar. Hvað framangreind sjónarmið um túlkun laga nr. 111/2000 varðaði var bent á að 3. mgr. 3. gr. laganna væri alveg skýr um að hún tæki ekki til tjóns af völdum eiginleika lyfja, þ.m.t. bóluefna. Þá væri bólusetning tekin sem dæmi í skýringum við 1. gr. frumvarps þess er varð að lögum nr. 111/2000 til að skýra að lögin gætu einnig gilt um sjúkdómsmeðferðir sem væru fyrirbyggjandi en ekki einungis meðferðir sem beitt væri eftir að sjúkdómur kæmi fram. Orðið „bólusetning“ vísaði til þeirrar athafnar að bólusetja og í því fælist heilbrigðisþjónusta sem gæti vissulega valdið tjóni óháð eiginleikum bóluefnisins, þ.e. lyfsins, til að mynda ef stungið væri á rangan stað eða ef búnaður bilaði. Þá sé enn ljósara í umfjöllun um 4. tölulið 2. gr. í frumvarpi til laganna að vísað sé til bólusetningar sem dæmis um að fyrirbyggjandi aðgerðir falli undir lögin, sbr. það sem þar kemur fram um að „af sömu ástæðu eigi sjúklingur almennt rétt til bóta fyrir tjón sem hljótist af eftirköstum ráðstafana sem gerðar séu í því skyni að koma í veg fyrir sjúkdóma, t.d. bólusetningu“. Áherslan hér sé á eftirköst „ráðstafana“ en ekki lyfjagjafarinnar sem slíkrar. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið ráðuneytisins en leggur jafnframt mikla áherslu á heildarendurskoðun laganna. Þá kemur skýrt fram í frumvarpinu að þrátt fyrir 3. mgr. 3. gr. laga nr. 111/2000 séu þess dæmi að sjaldgæfar og alvarlegar aukaverkanir bólusetninga hafi verið bættar á grundvelli 4. töluliðar 2. gr. laganna með vísan til athugasemda við 1. gr. í frumvarpi því er varð að þeim lögum og nefndin hafi fjallað um. Bráðabirgðaákvæðið gildi aðeins um sjaldgæfar og alvarlegar aukaverkanir vegna bólusetninga með bóluefni gegn apabólu einvörðungu, sbr. framangreinda túlkun á 4. tölulið 2. gr. laganna. Þá er meiri hlutinn einhuga um að þrátt fyrir að eingöngu eitt bóluefni sé tilgreint í bráðabirgðaákvæðinu sé ekki tilefni til að gagnálykta á þann veg að sjaldgæfar og alvarlegar aukaverkanir vegna notkunar annarra bóluefna við öðrum sjúkdómum séu þar með ekki bættar skv. 4. tölulið 2. gr. laganna og þeirri framkvæmd sem tíðkast hefur hingað til hjá Sjúkratryggingum Íslands. Meiri hlutinn leggur í ljósi framangreinds áherslu á mikilvægi þess að réttarstaða þessara einstaklinga verði tryggð með framangreindum hætti og leggur því til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta álit skrifa ásamt þeirri sem hér stendur hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, formaður velferðarnefndar, Guðrún Hafsteinsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Óli Björn Kárason og Jódís Skúladóttir.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hlutans við frumvarpið sem við ræðum hér. Minni hluti velferðarnefndar tekur undir sjónarmið í umsögnum sóttvarnalæknis og Sjúkratrygginga Íslands um að til að koma í veg fyrir misskilning og túlkun laganna og til frekari skýringar þurfi að gera frekari breytingar á lögunum. Ákvæði til bráðabirgða í 1. gr. frumvarpsins á einungis við um bólusetningu við apabólu. Minni hlutinn tekur undir sjónarmið um að ástæða sé til að breyta lögunum þannig að réttindi sjúklinga séu útvíkkuð og þau nái alltaf til bólusetninga á Íslandi sem íslensk heilbrigðisyfirvöld leggja til gegn smitsjúkdómum. Minni hlutinn telur að standi frumvarpið óbreytt sé svigrúm fyrir fleiri en eina túlkun á gildandi lögum um sjúkratryggingu þegar kemur að bótaskyldu vegna afleiðinga bólusetninga, líkt og Sjúkratryggingar Íslands benda á. Minni hlutinn leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með breytingu sem er eins og segir í nefndaráliti minni hlutans. Hv. þm. Guðbrandur Einarsson, sem er áheyrnarfulltrúi í nefndinni, lýsir sig samþykkan álitinu, en undir álitið skrifa, ásamt þeirri sem hér stendur, hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson og hv. þm. Halldóra Mogensen. Forseti. Það er mikilvægt að samþykkja þessa breytingartillögu núna og það er mikilvægt að ekki sé beðið eftir heildarendurskoðun. Um leið og við samþykkjum bráðabirgðaákvæði við lögin um apabólu og það á að tryggja að ef sá sem er bólusettur verður fyrir sjaldgæfum og alvarlegum aukaverkunum þegar kemur að apabólu, ef það er sérstaklega dregið fram með þessu bráðabirgðaákvæði, þá skapast um leið óöryggi um það að túlkun laganna hingað til hafi verið rétt af hálfu Sjúkratrygginga. Vegna þess að hingað til hafa Sjúkratryggingar bætt bólusettum skjólstæðingi það ef hann hefur fengið sjaldgæfar og alvarlegar aukaverkanir af hvaða bólusetningu sem er sem heilbrigðisyfirvöld hafa mælst til að íbúar landsins gangist undir. Þannig eru lögin túlkuð. Með þessu bráðabirgðaákvæði getur það sett þessa túlkun út á tún eða alla vega er hægt að draga í efa að túlkun Sjúkratrygginga hingað til hafi verið rétt. Þess vegna segjum við: Skýrum frekar bæði 1. gr. og 3. gr. og setjum í báðum tilfellum inn bólusetningu sem heilbrigðisyfirvöld hvetja til. Þá erum við um leið búin að skýra það og renna betri stoðum undir núverandi túlkun Sjúkratrygginga á lögunum. Ég vona að hv. þingmenn skilji nákvæmlega hvað ég er að segja: Með samþykkt frumvarpsins um bráðabirgðaákvæði vegna apabólu er verið að draga úr trúverðugleika túlkunar Sjúkratrygginga, sem hingað til hafa verið, á lögunum.

Virðulegi forseti. Ég fagna að sjálfsögðu umræðu um þessi mál hér í þingsalnum. Það liggur fyrir að íslensk stjórnvöld hafa hvatt til almennrar notkunar á lyfjum sem ekki hafa fengið markaðsleyfi hér og jafnvel gengið svo langt að hvetja til þess að lyf verði notuð gagnvart ungmennum og fólki sem ekki hefur verið í hættu gagnvart kórónuveirunni. Ég nefni þetta hér vegna þess að ég vil bara undirstrika að þetta frumvarp sem nú er til umræðu, að það sé alveg skýrt að þetta miði ekki á nokkurn hátt að því að draga úr eða rýra bótarétt þeirra sem hafa fengið bóluefni vegna annarra veira. Ég vil í þessum sal, fyrst ég er kominn upp í þennan ræðustól, hafa í frammi hér ákveðin orð sem gætu kallast varúðarorð, að fólk kynni sér vel, skoði tölfræði erlendis frá um skaða af völdum efna sem hafa verið notuð sem bóluefni. Það eru tölur sem vekja hjá manni vissan ótta um það að hættur af þessu séu ekki fullrannsakaðar og séu ekki nægilega komnar fram.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa athugasemd. Ég skil hv. þingmann þannig að hann taki undir mín orð, að það sé mikilvægt að þeir sem láta bólusetja sig að hvatningu heilbrigðisyfirvalda séu þá tryggðir gagnvart sjaldgæfum og alvarlegum aukaverkunum. Það á ekki bara við um bólusetningu við apabólu heldur allar bólusetningar sem heilbrigðisyfirvöld hvetja til. Það er einmitt það sem við í minni hlutanum erum að segja: Við skulum ekki samþykkja bráðabirgðaákvæði um apabólu sem kveður sérstaklega á um sjaldgæfar og alvarlegar aukaverkanir heldur skýrum lögin þannig að það renni stoðum undir núverandi túlkun Sjúkratrygginga sem eru einmitt á þennan veg; fyrir allar bólusetningar sem heilbrigðisyfirvöld hvetja til. Þetta frumvarp er ólíkt frumvarpinu sem við samþykktum um bólusetningu vegna Covid. Þar var ekki tekið fram að um væri að ræða alvarlegar og sjaldgæfar aukaverkanir. Núna er það gert og það er nákvæmlega í samræmi við túlkun Sjúkratrygginga á núverandi lögum. Ef við erum að samþykkja bráðabirgðaákvæði sem tekur þetta til bara fyrir bólusetningu vegna apabólu þá erum við búin að taka stoðirnar undan núverandi túlkun Sjúkratrygginga. Þess vegna segjum við: Skýrum frekar lögin og treystum þá þessa túlkun sem hingað til hefur verið á lögunum og farið hefur verið eftir hingað til en verum ekki að samþykkja bráðabirgðaákvæði sem getur tekið þær stoðir undan túlkun sjúkratrygginga.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé út af fyrir sig rétt athugað hjá hv. þingmanni sem stóð hér rétt í þessu að það sé á ábyrgð Alþingis að standa þannig að málum að hvergi sé grafið undan bótarétti almennings þegar svona mál eru til meðferðar hér í salnum. Þegar um er að ræða lyfjagjöf sem yfirvöld taka að sér að mæla með þá hlýtur það að vera útgangspunktur að almenningur sem þiggur lyf njóti vafans ef til einhvers konar heilsufarstjóns kemur. Inn í þetta spila auðvitað sjónarmið og almennar alþjóðlegar reglur um upplýst samþykki. Það verður að vera alveg ljóst að ef skortir eitthvað á um upplýsingar þá beri sá ábyrgð sem hvetur til lyfjagjafarinnar, í þessu tilviki íslenska ríkið. Ég vil svo sem ekki taka einhverja skýra afstöðu til þeirrar umræðu sem hér hefur átt sér stað að öðru leyti en því að bara segja að allan vafa beri að túlka þeim í hag sem þiggur lyfið og hefur ekki fengið alveg fullnægjandi upplýsingar hugsanlega um lyfjagjöfina. Ég vil gagnrýna það hér í þessum sal, fyrst ég er líka kominn hingað upp í ræðustólinn, að ég tel að upplýsingagjöf íslenskra stjórnvalda í öllu þessu kórónafári og gagnvart þessari lyfjagjöf, sem beindist þá að kórónaveirunni og hugsanlega hvað varðar apabólu, hafi verið ábótavant. Ég sé að nágrannaríki okkar hafa staðið betur að upplýsingagjöf, til að mynda með því að afhenda fólki miða þar sem fram kemur hverjar gætu verið hugsanlegar aukaverkanir o.s.frv. en fólki ekki smalað inn eins og gert var í fjöldabólusetningum hér á landi án þess að afhenda slíkar upplýsingar.

Herra forseti. Enn vil ég þakka hv. þingmanni fyrir athugasemdirnar. Hv. þingmaður kann allt lagamálið sem sú sem hér stendur kann ekki. Ég var að reyna að útskýra bara á mannamáli um hvað er verið að tala hér. Ég segi bara enn og aftur: Ef ekki á að setja bótarétt þeirra sem eru bólusettir í hættu almennt, fyrir allar bólusetningar sem heilbrigðisyfirvöld mæla með sem eru fleiri en við apabólu og við Covid, það eru alls konar bólusetningar sem við förum með börnin okkar í og það var verið að hvetja okkur til að fara í bólusetningu ef við ætluðum til útlanda við barnaveiki og taugaveiki o.s.frv. - mér finnst það vera ábyrgðarhluti ef meiri hlutinn hér ætlar að samþykkja sérstakt bráðabirgðaákvæði um bótarétt vegna alvarlegra og sjaldgæfra aukaverkana fyrir apabólu, að þá sé hægt að túlka það þannig að það eigi ekki við um aðrar bólusetningar sem heilbrigðisyfirvöld hvetja til. Þetta er lykilatriðið. Það má ekki setja þennan rétt, sem hingað til hefur verið túlkaður svo af hálfu Sjúkratrygginga, í einhvern vafa og að verið sé að draga úr rétti fólks með því að samþykkja þetta bráðabirgðaákvæði sérstaklega. Betra er að gera líkt og minni hlutinn leggur til, að renna frekari stoðum undir túlkun Sjúkratrygginga sem hingað til hefur verið.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, lögum um fiskeldi og lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Megintilgangur frumvarpsins er að koma til móts við sjónarmið Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA, vegna leyfisveitinga til bráðabirgða í fiskeldi. Frumvarpið var lagt fram á 152. þingi en hlaut ekki afgreiðslu og er hér endurflutt. Frumvarpið var samið í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu í nánu samstarfi við matvælaráðuneytið. Áform um lagasetninguna og drög að frumvarpi voru kynnt til umsagna í samráðsgátt stjórnvalda. Í samráðskafla greinargerðar er greint frá umsögnum og viðbrögðum við þeim. Þann 14. apríl 2020 birti Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) bráðabirgðaniðurstöðu sína í máli vegna veitingar rekstrarleyfa til bráðabirgða og veitingar tímabundinna undanþága frá starfsleyfi til reksturs fiskeldisstöðva. Bráðabirgðaniðurstöður ESA lúta að athugasemdum vegna tiltekinna ákvæða í lögum um fiskeldi og lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir og að þau samræmist ekki tilskipun Evrópusambandsins um umhverfismat framkvæmda eins og hún hefur verið túlkuð af Evrópudómstólnum. Atvikin sem lágu til grundvallar bráðabirgðaniðurstöðu ESA voru með þeim hætti að tímabundnar undanþágur fyrir skertri starfsemi höfðu verið veittar tveimur rekstraraðilum í fiskeldi einkum til að koma í veg fyrir óafturkræft tjón á verðmætum. Forsendur fyrir veitingu tímabundinna undanþága samkvæmt lögum um fiskeldi og lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir og reglugerð um losun frá atvinnurekstri og mengunarvarnir voru að komin væri fram umsókn um varanlegt starfsleyfi og að annmarkar á mati á umhverfisáhrifum yrðu lagfærðir í samræmi við þá ágalla sem úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála benti á í úrskurðum sínum nr. 3/2018 og nr. 5/2018 þar sem starfsleyfi viðkomandi aðila voru felld úr gildi. Samkvæmt leiðbeiningum ESA er samkvæmt tilskipun ESB um umhverfismat framkvæmda heimilt að hafa slíkar bráðabirgðaráðstafanir í lögum en afmörkuð skilyrði þurfa einnig að vera tilgreind sérstaklega í lögunum. Tilskipunin fjallar ekki með beinum hætti um afleiðingar þess að framkvæmd fari af stað á grundvelli umhverfismats sem síðar reynist gallað en í framkvæmd Evrópudómstólsins hafa mótast tilteknar lágmarkskröfur sem ESA hefur bent á og tekið er mið af í þessu frumvarpi. Breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu varða aðallega heimildir til bráðabirgðaráðstafana í tilvikum þar sem leyfi hefur verið fellt brott vegna annmarka á umhverfismati. Í því felst að viðkomandi framkvæmd hafi áður uppfyllt lög um umhverfismat framkvæmda og áætlana að mati stjórnvalda og hlotið tilskilin leyfi að undangenginni lögboðinni málsmeðferð. Í frumvarpinu er skýrt tekið fram að heimildir til bráðabirgða verði aðeins veittar að því tilskildu að gerðar verði allar nauðsynlegar lagfæringar á umhverfismati sem nauðsynlegar eru til að umhverfismatið uppfylli kröfur samkvæmt lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Endurskoðað umhverfismat skal ná til upphafs framkvæmdar. Þá verði heimildir til bráðabirgða einungis veittar í sérstökum undantekningartilvikum, svo sem til að koma í veg fyrir sóun á verðmætum eða slys eða ef um er að ræða framkvæmd í þágu almannahagsmuna og brýn þörf er á skjótri afgreiðslu. Gert er ráð fyrir aðkomu almennings að ákvörðunarferlinu auk þess sem ákvörðunarvald um veitingu heimildar til bráðabirgðaráðstafana færist frá ráðherra til viðkomandi stofnunar, þ.e. Umhverfisstofnunar og Matvælastofnunar, og sæta þar með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Með frumvarpinu eru auk þess sem áður hefur verið greint gerðar tillögur að tilteknum breytingum á lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Er annars vegar um að ræða tillögur til samræmis við þær breytingar sem lagðar eru til á ákvæðum laga um fiskeldi og laga um hollustuhætti og mengunarvarnir og hins vegar eru gerðar tillögur til aukins skýrleika eða lagfæringa tiltekinna annmarka. Virðulegur forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins og legg til að því verði, að lokinni 1. umr., vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Frú forseti. Í umræðu og umsögnum um þetta frumvarp á fyrri stigum hefur verið bent á að frekar en að leysa þann vanda sem Eftirlitsstofnun EFTA benti á þá sé í rauninni verið að lögfesta það sem er óboðleg framkvæmd, frekar en að bæta lagaumhverfið sé verið að gera slæmt bráðabirgðaákvæði að varanlegri framkvæmd. Mig langar í ljósi þess, og í ljósi þess að þetta frumvarp er lagt fram sem viðbragð við áliti ESA, að spyrja hvort ESA hafi lýst afstöðu til þess hvort þær tillögur sem ráðuneytið leggur hér fram komi til móts við álit stofnunarinnar, hvort við séum í rauninni að leysa úr vandanum sem ESA bendir á eða hvort við gætum lent í því fyrr en varir að þurfa að laga þessi lög aftur, eins og við þekkjum svo sem allt of oft þegar við erum að bregðast við ábendingum ESA en gerum það ekki með réttum hætti. Hér í fyrra andsvari er spurningin einföld: Hefur ESA lýst afstöðu sinni til þess hvort þessar tillögur ráðuneytisins komi til móts við og séu fullnægjandi varðandi athugasemdir ESA?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og andsvarið. Leikurinn er til þess gerður að koma til móts við athugasemdir ESA. Það er aldrei farið af stað til að fara í sama leikinn aftur. Ég held að þegar menn skoða frumvarpið og greinargerðina og það sem hefur komið fram þá ætti öllum að vera ljóst að það er tilgangurinn. ESA er upplýst um gang málsins og fáist frumvarpið samþykkt má ætla að ESA láti málið niður falla. Fáist frumvarpið hins vegar ekki samþykkt má ætla að ESA haldi samningsbrotamálinu áfram og að málinu verði vísað til EFTA-dómstólsins. Ef forsendur hv. þingmanns ganga eftir þá er til lítils unnið því að þá þurfa menn að fara aftur í gegnum þann feril. Eins og kom fram í framsögunni þá eru menn að koma til móts við athugasemdir ESA til þess að þurfa ekki að gera það aftur.

Frú forseti. Ég held að ég þurfi að endurtaka spurninguna til að fá aðeins skýrari svör. Auðvitað er leikurinn til þess gerður að bregðast við athugasemdum ESA en við þekkjum þess dæmi - við erum t.d. með á þingmálaskrá hæstv. ráðherra frumvarp varðandi niðurdælingu koltvíoxíðs sem er þriðja atrenna að því að koma til móts við athugasemdir ESA, vegna þess að við höfum aldrei náð fyllilega utan um það sem ESA hefur þótt fullnægjandi viðbrögð. Nú á að ná því fram í þriðja sinn í því máli. Í þessu máli spurði ég hvort ESA hefði lýst afstöðu til þess hvort þessar tillögur ráðuneytisins kæmu til móts við athugasemdir ESA. Ráðherrann svaraði því ekki heldur sagði að ESA væri upplýst um þetta mál og að ætla mætti að ESA myndi láta málið niður falla ef þetta frumvarp yrði samþykkt. Hver ætlar svo? Hvers mat segir að málið muni væntanlega niður falla? Er það ESA sem er með formlegum hætti á einhvern hátt búið að koma því til ráðuneytisins að þetta frumvarp komi til móts við athugasemdir ESA? Vegna þess að ég nenni ekkert frekar en ráðherrann að vera hér eftir ár að ræða annað frumvarp til að laga þau lög sem mögulega verða samþykkt á grundvelli þessa frumvarps vegna þess að við höfum ekki náð almennilega utan um þetta. Leikurinn er til þess gerður að koma til móts við athugasemdir ESA en hefur ESA sagt að þetta mál komi fyllilega til móts við athugasemdirnar?

Virðulegi forseti. Frumvarpið var borið undir ESA og það bárust ábendingar sem tekið var tillit til. Mér vitanlega kemur Eftirlitsstofnunin aldrei með formlegt álit og segir: Gerið hlutina með þessum og þessum hætti. Ég get því ekki ítrekað þetta neitt meira en á þennan veg, þ.e. að menn fara af stað í þennan leiðangur til að koma til móts við athugasemdir ESA. Til þess er leikurinn gerður. Drögin voru borin undir Eftirlitsstofnunina sem kom síðan með ábendingar og tekið er tillit til þeirra. Mér vitanlega er það ekki þannig að þú fáir - enda held ég að það væri svolítið skrýtið ef slíkar formlegar yfirlýsingar kæmu frá Eftirlitsstofnuninni sem hv. þingmaður er að vísa til og spyrja um.

Frú forseti. Ég tók sæti í hv. umhverfis- og samgöngunefnd í upphafi þessa þings og er kannski ekki eins vel inni í þessum málum og margir aðrir hér í salnum en ég þykist skilja um hvað málið snýst. Það sem ég er hugsi yfir er ekki einungis þetta með sérstök undantekningartilvik þegar brýn þörf er á, eins og segir hér, með leyfi forseta, í 3. gr. frumvarpsins. Þar stendur einnig: „…eftir atvikum leita umsagnar hlutaðeigandi heilbrigðisnefndar og annarra aðila eftir því sem við á.“ Hér er greinilega um mjög matskennt ákvæði að ræða. Hæstv. ráðherra nefndi í framsögu sinni óafturkræft tjón á verðmætum. Ég skil það þannig að þá séum við að ræða um framleiðsluverðmæti fyrirtækjanna og ég ætla ekki að gera lítið úr þeim. En ég hef áhyggjur af því að með þessu sé hægt að víkja til hliðar vernd þeirra verðmæta sem við reynum að vernda með umhverfismati framkvæmda og áætlana. Ég velti fyrir mér hvernig hæstv. ráðherra meti þetta, af því að hér vegast á hagsmunir og þeir eru báðir mjög mikilvægir. Þetta mat á óafturkræfu tjóni á verðmætum, hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að það fari hreinlega fram?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og spurninguna. Við erum í rauninni ekki að fjalla um þau mál. Það sem við erum í rauninni að fjalla um er reglugerðarumhverfið. Svo getum við haft skoðanir, ég og hv. þingmaður, um áhættu af ýmissi atvinnustarfsemi. Það er svo annað mál. Þetta snýr í rauninni að því að ef sú staða kemur upp, sem á vonandi að gerast mjög sjaldan, að einhver er búinn að fá umhverfismat, búinn að fara í gegnum allan ferilinn, og síðan reynast annmarkar á því, sem við skulum vona að gerist mjög sjaldan, hvernig er þá málsmeðferðin? Athugasemdir ESA lutu að því. Svo er líka verið að færa vald frá ráðherra til viðkomandi stofnana í þessu ferli. Hugsunin á bak við þetta er í rauninni bara að það kemur þessi úrskurður og sömuleiðis athugasemdir frá ESA um að þessar reglur séu ekki eins og við erum búin að skuldbinda okkur til að hafa þær. Allir aðrir þættir sem ég er alveg viss um að hv. þingmaður er að vísa hér til - þegar er verið að tala um þessa tilteknu atvinnustarfsemi, um þær áhættur sem eru í gangi þegar kemur að henni, þá snýr þetta að því. Það er síðan annað og stærra mál og ég held að ekki bara hv. þingmaður hafi áhyggjur af hugsanlegum hættum þar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég verð að viðurkenna að ég er enn mjög hugsi yfir þessum breytingum. Ég hef fullan skilning á því að stjórnvöld þurfi að bregðast við þegar ESA er e.t.v. að fara í mál við ríkið. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hv. umhverfis- og samgöngunefnd rýni þetta mál vel. Ég sé það hér, bara með því að glugga lauslega í greinargerðina, hvaða umsagnir hafa áður borist, bæði frá Landvernd og náttúruverndarfélaginu Laxinn lifir og Náttúruverndarsamtökum Íslands. Það er alltaf svolítið, hvað á að segja, kannski „varhugavert“ sé rétta lýsingarorðið, að laga lagaumhverfið að tiltekinni starfsemi. Við erum í rauninni að ræða um fiskeldi við strendur Íslands hafi ég skilið þetta mál rétt. Það er, eins og hv. þingmenn vita, bæði umdeilt byggðamál og viðkvæmt, m.a. vegna þess hvernig leyfisveitingin er. Ég velti fyrir mér í því samhengi hvort það sem hér eru kallaðir annmarkar og gefa tilefni til bráðabirgðaleyfis, í undantekningartilfellum vonandi, séu einmitt þau atriði sem heimamenn, t.d. stór hluti Seyðfirðinga, hafa verið að gera athugasemdir við vegna áforma þar. Það er hægt að nefna auðvitað fleiri firði og sjókvíaeldi við landið. Ég geld varhuga við því um leið og ég skil þörfina fyrir að bregðast við tilmælunum frá EFTA. Já, lengra kemst ég víst ekki, frú forseti.

Virðulegi forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni fyrir spurninguna og innleggið. Þarna erum við í raun að ræða önnur mál. Þetta eru í rauninni bara alger undantekningartilvik. Þetta er framkvæmd sem hefur farið í gegnum lögbundið mat sem hefur verið fellt úr gildi. Það er ekki verið að stytta sér leið í gegnum kerfið. Síðan eru, eins og hv. þingmaður var að vísa til, sjónarmið varðandi þessa atvinnustarfsemi sem við þekkjum. Þetta snýr í rauninni ekki að því. Það var verið að gera athugasemdir við ferlið og við erum að koma til móts við það. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hafði áhyggjur af því að þetta væri ekki fullnægjandi en þá þýddi það að við þyrftum að fara í gegnum það aftur. Hins vegar benti ég á að drögin voru send til eftirlitsstofnunarinnar og það komu ábendingar sem voru teknar til greina. Þetta snýr í rauninni bara að ferlinu. Síðan hafa menn, og við þekkjum það, og ég held að sú umræða muni lifa áfram, mismunandi sjónarmið þegar kemur að fiskeldi í sjó. En þetta snýr ekki að því. Við erum hvorki að leyfa né banna fiskeldi í sjó. Það er komið af stað. En þær reglur sem við höfum undirgengist og eigum að vera með - ESA segir: Þið eruð ekki að gera þetta. Málsmeðferðin er ekki eins og hún á að vera. Við erum þess vegna að koma með frumvarp til að koma til móts við það þannig að við uppfyllum þær reglur sem við höfum ákveðið að gera. Ég veit að þetta hljómar svolítið tæknilegt en ástæðan fyrir því að þetta hljómar svona tæknilegt er að þetta er tæknilegt. Þetta er í rauninni ekki það sem við getum kallað pólitískt. Þetta er ekki þannig að sá sem hér stendur hafi metið að þetta væri forgangsmál í pólitískri stefnumótun ráðuneytisins. Það er ekki svo.

Frú forseti. Ég varð svo innblásinn af lokaorðum hæstv. ráðherra hér í andsvörum að ég ætla að byrja á að leggja út af þeim. Hann segir að þetta sé tæknilegt mál en ekki pólitískt. Ég ætla að segja já en samt ekki. Vissulega er þetta flókið og tæknilegt frumvarp og tæknilegt úrlausnarefni, en byggir þó á rammpólitískum grunni og ekkert allt of fallegum. Förum aðeins yfir forsöguna. Það sem hefur verið gagnrýnt við þetta frumvarp á fyrri stigum er að með því sé í rauninni verið að festa í sessi brot á Evrópuregluverki sem var lögfest á síðasta kjörtímabili, haustið 2018, þá í miklu dauðans ofboði. Ef ég man rétt þá var á einum degi afgreitt frumvarp frá þáverandi hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra sem átti að vera klæðskerasniðið utan um rekstur sem var í krísu, utan um mjög afmarkað tilvik þar sem, eins og hæstv. núverandi ráðherra orðaði það, var hætta á óafturkræfu tjóni á verðmætum. Þetta voru rökin og voru þau býsna sannfærandi. Þarna höfðu aðilar farið af stað í sjókvíaeldi á grundvelli umhverfismats, fengið rekstrar- og starfsleyfi á grundvelli þess mats og búið var að setja fiskana á stofn fyrir kvíarnar. Því voru verðmæti til staðar þegar öllum forsendunum var skyndilega kippt undan með því að úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála komst að því að umhverfismatið væri ófullnægjandi, fellt úr gildi. Þar með verða þau dómínóáhrif að öll leyfi sem reksturinn hefur eru ógild. Þá vandast málin og niðurstaðan var að leysa úr þessu með sértæku bráðabirgðaákvæði í lögum til þess að hægt væri að veita þessum aðilum rekstrarleyfi þrátt fyrir allt. Ekki voru öll á eitt sátt við þetta í þessum sal þegar þetta var afgreitt. Það var t.d. bent á að með þessu gæti í verstu mögulegu sviðsmynd skapast freistnivandi fyrir rekstraraðila að fela einhvers konar tímasprengjur inni í umhverfismatinu sínu sem gætu látið dómínóáhrif fara af stað aftur og þannig væri hægt að komast auðveldari leið í gegn. Nú man ég ekki alveg hvernig það var. Eftir sem áður var stóra ágreiningsefnið það sem síðan varð niðurstaða eftirlitsstofnunar EFTA. Annars vegar á umhverfismat alltaf að vera fyrir hendi þegar farið er í framkvæmdir sem hafa meiri háttar áhrif og hins vegar á almenningur alltaf að eiga möguleika á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Þessu tvennu var vikið til hliðar í bráðabirgðaákvæðinu. ESA gagnrýnir það og mun skrifstofa Árósasamningsins væntanlega gera það líka þegar niðurstaða kemur þaðan í máli sem var vísað þangað vegna þessa máls og þessara laga. Þá vaknar spurningin: Af hverju á að búa til einhverja varanlega leið fyrir sambærileg dæmi þar sem kemur í ljós að umhverfismat var byggt á ófullnægjandi forsendum og þess vegna fellt úr gildi? Þá var eftir á að hyggja ekkert umhverfismat fyrir hendi. Þá var framkvæmdin ekki byggð á þeim traustu gögnum sem þarf til að framkvæmdir sem hafa veruleg umhverfisáhrif séu settar af stað. Það virkar hálfkaldhæðnislega, eftir að úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála hefur árum saman legið undir ámæli fyrir að vera of sjaldan með náttúrunni í liði í úrskurðum sínum, að þegar við fáum dæmi um að hún standi nokkuð traustum fótum með náttúrunni þá verði viðbrögð stjórnvalda sú að breyta lögum þannig að það sem nefndin gagnrýnir verði allt í einu að löglegum praxís. Það er eitthvað öfugsnúið við það. Það sem er síðan í ofanálag gert með þessu frumvarpi, fyrir utan að þetta sé gert að varanlegri leið, er að tíminn er í fyrsta lagi lengdur. Lögin frá 2018 heimiluðu 10 mánaða tímabundið leyfi sem mátti framlengja einu sinni til 10 mánaða í viðbót. Nú er í þessu frumvarpi talað um 12 mánuði sem má framlengja til 12 mánaða í viðbót. Þá erum við allt í einu komin með eitthvað sem heitir bráðabirgðaleyfi en stendur samt í tvö ár. Í ýmsum rekstri heitir það bara venjulegt rekstrarleyfi, maður sækir um leyfi og endurnýjar það kannski á tveggja ára fresti. Því er það sem á að vera til bráðabirgða orðið býsna varanlegt. Vegna þess að gagnrýnin varðandi skort á aðkomu almennings í þessum bráðabirgðalögum er nokkuð sterk þá má í öðru lagi benda á að ekki er búið sérstaklega vel um aðkomu almennings varðandi tillögur Matvælastofnunar að rekstrarleyfum til bráðabirgða. Samkvæmt frumvarpinu er heimilt að gera skriflegar athugasemdir við tillögurnar innan viku frá auglýsingu. Matvælastofnun skal síðan tilkynna Umhverfisstofnun, umsækjendum um rekstrarleyfi og þeim sem hafa gert athugasemdir við tillögur, um afgreiðslu rekstrarleyfis til bráðabirgða. Þetta er dálítið þunnur þrettándi. Þetta er ein vika og ekki er sérstaklega skýrt af orðanna hljóðan hvað á að gera við þessar athugasemdir. Ef ég væri ráðuneytið hefði ég áhyggjur af því að ESA myndi gera athugasemd við þetta alveg eins og í bráðabirgðaákvæðinu. Þriðja áhyggjuefnið í þessu frumvarpi er að það er almennara heldur en bráðabirgðaákvæðin sem það á að taka við af. Það á að gilda fyrir öll starfs- og rekstrarleyfi. Ég ætla ekkert að beita hugmyndafluginu til að ímynda mér um hvers konar rekstur gæti verið að ræða, en það er ansi viðamikil breyting í regluverkinu til að bregðast við einhverju sem upphaflega snerist um að framkvæmdarvaldið og hluti löggjafans væru kannski að fara fram úr sér varðandi mjög afmarkaðan rekstur. ESA skammar okkur fyrir að hafa verið of liðleg við rekstraraðila í sjókvíaeldi og þá búum við til ansi lausreifað regluverk fyrir allan rekstur. Þetta er ákveðið áhyggjuefni vegna þess að eitt af grundvallaratriðunum í evrópska regluverkinu um umhverfismat er að það megi ekki veita rekstrar- og starfsleyfi nema gilt umhverfismat fari fram. Það er grunnreglan. Því verða allar undanþágur sem eru settar, ef þær eru settar yfir höfuð, að vera eins þröngar og hugsast getur. Þessi þrjú meginatriði eru það sem hefur verið gagnrýnt út frá textans hljóðan, fyrir utan stóra vandann sem felst í því að þetta sé kannski hreinlega ekki rétta leiðin, að ekki sé rétt að lögfesta ákvæðin sem ESA gagnrýndi okkur fyrir. Síðan langar mig að nefna tvö atriði þessu tengd. Annars vegar almennan ágalla laga um mat á umhverfisáhrifum sem var settur inn í lögin fyrir að verða 20 árum varðandi það að álit Skipulagsstofnunar bindi ekki hendur leyfisveitanda. Þannig var það einu sinni og manni finnst ekkert óskynsamlegt að álit Skipulagsstofnunar hafi eitthvað að segja þar sem hún er sá sérfræðingur innan stjórnkerfisins sem heldur utan um allar upplýsingar sem tengjast umhverfismati og kemst að niðurstöðu á grundvelli þeirra, hvort um sé að ræða framkvæmd sem hefur svo neikvæð áhrif á umhverfið að ekki sé forsvaranlegt að fara í hana, að þetta sé ekki bara ráðgefandi eins og í lögunum í dag og eitthvað sem leyfisveitandi getur hreinlega ýtt til hliðar þegar svo hentar. Þetta er gloppa í regluverkinu sem ég held að sé að valda okkur meiri vanda en við kannski áttum okkur oft á. Tökum t.d. slaginn í kringum rammaáætlun. Ég held að hann væri minni ef fólk liti á umhverfismatið sem einhvern mögulegan stoppara á slæmar framkvæmdir, þá væri fólk ekki að leggja jafnmikla orku í rammaáætlunina. Þá er einmitt gott að nefna að við samþykktum hér heildarendurskoðun á lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana á 151. löggjafarþingi og þá var einmitt lagt til af minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar að bæta því inn í lögin að óheimilt væri að veita leyfi fyrir framkvæmdum sem Skipulagsstofnun hefði lagst gegn. Það hlaut ekki brautargengi þannig að talsmenn þess að náttúran njóti vafans eru því miður enn of fáir hér í þingsal. Forseti. Rétt í lokin vil ég fylgja eftir andsvörum mínum við hæstv. ráðherra frá því áðan. Hér er frumvarp sem er að bregðast við ábendingum frá ESA og á það hefur verið bent að mögulega sé verið að festa í sessi það sem ESA hefur gert athugasemdir við. Því megum við mögulega eiga von á því að lenda í sama veseni aftur af þeirra hálfu. Þess vegna spurði ég ráðherra hvort frumvarpið hefði verið staðfest af ESA, hvort ESA hefði lýst afstöðu sinni til þess hvort þessi leið sem ráðuneytið velur að fara komi til móts við þær athugasemdir. Ráðherra segir að það sé nú sjaldnast gert, sjaldnast sé farið til ESA og spurt -  Ég hefði haldið að í því frumvarpi sem við ræðum í dag þá mætti gera slíkt hið sama. Fyrst það hefur ekki verið gert með formlegum hætti milli ESA og ráðuneytisins þá munum við leita einhverra leiða til að fá þær upplýsingar inn í umhverfis- og samgöngunefnd, eins og við raunar óskuðum eftir núna í vor en fengum ekki tímans vegna. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim sem tóku þátt í þessari umræðu. Mér finnst þau koma með málefnaleg og góð sjónarmið sem sjálfsagt og eðlilegt er að ræða. Ég vona að umræðan verði þannig að hún frekar sé skýrandi heldur en hitt. Síðan varðandi það sem hv. þingmaður vísar í í lokin með koltvíoxíð og geymsluna, við fáum ekki formlegt svar frá ESA út af því og það er svolítið annars eðlis vegna þess að þar erum við að ýta á ákveðnar lausnir, að setja inn í regluverkið, út af okkar hagsmunum þannig að það er ekki ekki sambærilegt en við erum í samtali við ESA og framkvæmdastjórnina varðandi bestu útfærslu þar. Bara svo það sé alveg á hreinu: ESA telur heimilt að vera með heimildir í lögum til að bregðast við bráðatilvikum. ESA setur hins vegar út á að málsmeðferð samkvæmt bráðabirgðalögum hafi ekki verið rétt og því er frumvarpið lagt fram til að bregðast við þeim ágöllum og það er enginn rekstraraðili sem menn vilja fela einhver atriði í umhverfismati bara til að geta nýtt bráðabirgðaheimildirnar. Það lengir bara ferlið fyrir rekstraraðila. En þeir leggja líka áherslu á að stjórnvöld hafa samþykkt umhverfismat og síðan var það fellt úr gildi. Það bendir til þess að stjórnvöld hafi ekki staðið sig í einhverju í framkvæmdinni. Þannig að það er líka þáttur máls. Hér hefur komið fram að verið sé að festa í frumvarpinu brot á EES-reglum. Þá er því til að svara að það að löggjöfin heimili veitingu heimilda til bráðabirgða í tilvikum þar sem leyfisveiting hefur byggst á gölluðu umhverfismati er í samræmi við tilskipun. Ágallar sem ESA telur varða skilyrði, útfærslu og málsmeðferð. Frumvarpinu er ætlað að koma til móts við sjónarmið ESA varðandi það þannig að löggjöfinni fylgja tiltekin skilyrði um útfærslur og málsmeðferð og er með frumvarpinu verið að láta brot á EES-reglum gilda um alla leyfisskylda starfsemi. Frumvarpinu er ætlað að tryggja samræmi við EES-reglur. Frumvarpið mælir hins vegar skýrt fyrir um málsmeðferðir, allar undanþágur og bráðabirgðaheimildir fyrir starfsemi sem fellur undir lög um hollustuhætti og mengunarvarnir og lög um fiskeldi. Það eru ýmsar undanþágur veittar í framkvæmdir sem tengjast ekki matsskyldri starfsemi og mál ESA varðaði ekki slíkar undanþágur. Frumvarpið felur hins vegar í sér breytingu á málsmeðferð slíkra undanþága sem telja verður til bóta. Þannig færist ákvörðunarvald frá ráðherra til Umhverfisstofnunar. Skilyrði fyrir undanþágu verða skýrari í lagatextum, auk samráðs við almenning. Því hefur verið velt upp að frumvarpið feli í sér hvata til að skila ófullnægjandi umhverfismati, þ.e. að rekstraraðili geti treyst á að fá útgefna bráðabirgðaheimild. Hvað matsskyldar framkvæmdir varðar tekur frumvarpið aðeins til tilvika þar sem leyfi hefur verið fellt brott vegna annmarka á umhverfismati. Það þýðir að viðkomandi starfsemi hefur hlotið leyfi á grundvelli umhverfismats að undangenginni þóknanlegri meðferð og uppfylltum skilyrðum, þar með talið að umhverfismatið hafi farið í opið samráð og að fyrir liggi álit Skipulagsstofnunar um umhverfismat viðkomandi framkvæmdar en það leyfi síðan verið fellt úr gildi vegna tiltekinna annmarka. Það er því ekki hægt að fallast á að í þessu felist hvati til framkvæmdaaðila til að skila inn ófullnægjandi umhverfismati í trausti þess að hljóta heimild til bráðabirgða. Með heildarendurskoðun umhverfismatslöggjafar með lögum nr. 111/2021, um umhverfismat framkvæmda og áætlana, var lagaramminn vegna umhverfismats skýrður og aðkoma almennings að umhverfismati styrkt í sessi, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson þekkir mjög vel. Svo er velt upp: Má eiga von á mörgum undanþágum vegna matsskyldrar starfsemi? Almennt er gengið út frá því að sú staða komi ekki upp að leyfi sé fellt úr gildi af úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála vegna gallaðs umhverfismats. Það hlýtur að vera eitthvað sem menn eru að ganga út frá, því að matið á að vera það vandað. Markmið stjórnvalda er ætíð að vandað sé til umhverfismats og það sé í samræmi við gildandi kröfur. Telja verður að ef komi til veitingar bráðabirgðaheimildar vegna matsskyldrar starfsemi þá muni slíkt heyra til algerra undantekninga. Ég veit ekki hvort það er eitthvað fleira sem kom fram annað en að það er svolítið látið að því liggja og má svona skilja, þótt ég ætli ekki að leggja neinum orð í munn, að þetta verði einhvers konar meginregla, undanþágur. Aftur, það er afar fátítt að sú staða komi upp að leyfi sé fellt úr gildi sökum annmarka á umhverfismati. Það má kannski spyrja í þeim fáu tilfellum sem það gerist hvort slík staða fái þá ekki alltaf bráðabirgðaheimild. Þá ber að horfa til þeirra viðbótarskilyrða sem mælt er fyrir um í frumvarpinu. Frumvarpið gerir ráð fyrir að bráðabirgðaheimild sé aðeins veitt í sérstökum undantekningartilvikum og ríkar ástæður mæli með veitingu bráðabirgðaheimildar. Skilyrði um ríkar ástæður tekur væntanlega til aðstæðna þar sem leyfishafi er þegar tekinn að nýta leyfið og starfsemi er hafin. Þá þarf umsækjandi að gera grein fyrir tilgangi, ástæðum og fyrirhuguðum aðgerðum og gildistíma bráðabirgðaheimildar. Það er bara hvernig hann getur komið starfsemi í það horf að hún byggi á fullnægjandi umhverfismati. Bara svo það sé alveg skýrt varðandi aðkomu almennings um að tjá sig um leyfisveitingar: Með frumvarpinu er aðkoma almennings tryggð og aukin frá því sem áður var. Almenningur getur tjáð sig um veitingu undanþágu eða bráðabirgðaheimildar, þá er ákvörðun um veitingu undanþágu eða bráðabirgðaheimildar kæranleg til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Endanleg leyfisveiting starfsemi sem hlotið hefur bráðabirgðaheimild er þannig afgreidd að undangengnu samráðsferli við almenning, auk þess sem endanleg ákvörðun um afgreiðslu leyfis er einnig kæranleg. Mér finnst erfitt að finna rök fyrir því að þetta sé eitthvað annað en til bóta og svo sannarlega er uppleggið þetta, það er verið að koma til móts við það sem hefur margoft komið fram, það voru ágallar, það komu athugasemdir frá ESA og í grunninn er það það sem menn eru að koma til móts við. Ég held að það sé erfitt að halda því fram að það hafi ekki verið unnið af fullum heilindum og einurð og ég vek líka athygli á því að ef það myndi ekki takast þá þarf sá sem hér stendur að koma aftur. Það er bara þannig. Ég hef mjög gaman að af því að vera hér í ræðustóli Alþingis en þetta er ekki alveg mál sem er í forgangi hjá mér og ég vona að ég þurfi ekki að koma aftur með svona mál.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum menningarminjar. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á tveimur ákvæðum laga um menningarminjar, nr. 80/2012, sem snúa að aldursfriðun húsa og annarra mannvirkja. Annars vegar er um að ræða breytingu á 29. gr. laganna, en í henni er kveðið á um að öll hús og mannvirki sem eru 100 ára og eldri séu friðuð og bætt við heimild Minjastofnunar Íslands til að skilyrða leyfi vegna framkvæmdar á friðuðu húsi eða leggja til friðlýsingu þess. Hins vegar er um að ræða breytingu á 30. gr. laganna sem fjallar um verndun annarra húsa og mannvirkja. Þar er í dag miðað við ártalið 1925 en lagt er til að það ártal færist nær í tíma og verði miðað við 1930. Breytingarnar sem frumvarpið felur í sér þýða að hin svokallaða 100 ára regla mun ekki gilda um hús og mannvirki. Í stað þess verður miðað við fast ártal, þ.e. 1923, og sjálfkrafa friðun fjölda húsa og mannvirkja á grundvelli aldurs þannig stöðvuð. Í dag er það þannig að friðun allra fornminja, húsa og annarra mannvirkja miðast við 100 ára aldur, þó með þeirri undantekningu að bátar og skip frá því fyrir 1950 teljast til fornminja. Breytingin úr föstu ártali vegna húsafriðunar í hlaupandi ártal sem miðaði við 100 ára aldur var m.a. gerð til að samræma aldursviðmið milli húsa, mannvirkja og fornminja. Í lögunum er að finna þrjú stig varðveislu fornleifa, húsa og mannvirkja. Í fyrsta lagi er kveðið á um friðlýsingu. Í öðru lagi er um að ræða áðurnefnda aldursfriðun sem miðar við 100 ár og í þriðja lagi er í lögunum að finna ákvæði um verndun annarra húsa og mannvirkja sem ekki njóta friðunar en voru byggð 1925 eða fyrr, svokallaða umsagnarskyldu. Þegar lög nr. 80/2012 tóku gildi miðaðist aldursfriðunarákvæðið við árið 1912 samkvæmt áðurnefndri 100 ára reglu. Með hverju árinu sem líður bætast því við nýjar fornminjar og fjölgun verður á aldursfriðuðum mannvirkjum, eðli málsins samkvæmt, og af því leiðir að stutt er í aldursfriðun mikils fjölda steinsteyptra húsa, annarra mannvirkja og ýmissa innviða í þéttbýli og sveit.. Þá liggur fyrir að litlu munar orðið á viðmiðunarári aldursfriðunar annars vegar, nú 1922, og viðmiðunarári umsagnarskyldu hins vegar, nú 1925, en við gildistöku laganna munaði 13 árum. Fágæti eykur varðveislugildi minja en hið gagnstæða dregur úr því. Ljóst er að hvorki er hægt né æskilegt að vernda allar menningarminjar og hús. Þá er þörf á faglegum rökum fyrir vernd. Þá liggur fyrir að fjöldi aldursfriðaðra fornminja og mannvirkja á eftir að stóraukast ár hvert með þeim afleiðingum að álag á stjórnsýslu minjamála mun aukast töluvert. Slíkt gæti dregið úr getu til að fjalla á vandaðan hátt um öll mál og til lengri tíma haft neikvæð áhrif á hús, önnur mannvirki og fornminjar með hátt varðveislugildi sem sannarlega þarf að vernda. Að óbreyttum lögum munu því líkur aukast á að hús og önnur mannvirki með lágt varðveislugildi njóti aldursfriðunar án þess að fagleg rök um vernd liggi að baki. Með frumvarpinu er stefnt að því að tryggja aldursfriðun þeirra húsa og mannvirkja sem raunverulega er þörf á að njóti verndar og að koma í veg fyrir að hús og önnur mannvirki sem ekki er þörf á að vernda öðlist slíka vernd eingöngu sökum aldurs. Ég tel mikilvægt að benda á að í frumvarpinu er eingöngu verið að stöðva sjálfkrafa aldursfriðun húsa og annarra mannvirkja á grunni 100 ára reglunnar, en hún mun áfram gilda um fornminjar. Ástæða þess að árið 1923 er valið sem viðmiðunarár fyrir hús og mannvirki er sú að ef miðað verður við annað ártal, t.d. 1918, mun það hafa í för með sér að friðun verði aflétt á alls 925 húsum og öðrum mannvirkjum án faglegrar umfjöllunar um hvort ástæða sé til að aflétta þeirri friðun. Það er að mínu mati grundvallaratriði að sú umfjöllun eigi sér stað áður en friðun verði aflétt með lagasetningu. Það liggur fyrir að ráðast þarf í heildarendurskoðun laga um menningarminjar og það verður gert. Í þeirri vinnu má gera ráð fyrir ítarlegri umfjöllun um hvaða ártal eigi að miða við og eins hvort ekki sé eðlilegt að friðun fornminja eigi ekki líka að miðast við fast ártal en ekki hlaupandi ártal eins og er í dag. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að því verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni 1. umr.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna í þessu máli sem ég tel að sé um margt mjög jákvætt og sérstaklega þessi breyting, að falla frá þessari sjálfkrafa 100 ára reglu, eða hvað maður kallar þetta, og miða þá frekar við árið 1923. Eins og kom fram í máli ráðherra munum við sjá fjöldann allan, ef óbreytt væri, af slíkum húsum falla inn á næstu árum með tilheyrandi þunga á alla stjórnsýsluna, þannig að ég tel að þetta sé mjög jákvætt. Það er kannski eitt sem ég myndi vilja spyrja hæstv. ráðherra. Það er varðandi síðari breytinguna. Ef ég, með leyfi forseta, fæ að lesa 2. mgr. 29. gr.: „Óheimilt er að raska friðuðum húsum og mannvirkjum, spilla þeim eða breyta, rífa þau eða flytja úr stað nema með leyfi Minjastofnunar Íslands.“ Ef ég skil þetta rétt þá mun svohljóðandi setning bætast þarna við: „Stofnuninni er heimilt að setja skilyrði um slíkar framkvæmdir eða gera tillögu um friðlýsingu umrædds húss eða mannvirkis.“ Ég sé að sambærileg setning er í 30. gr. laganna eins og þau eru í dag. Ég bara velti fyrir mér hvaða skilyrði og hvort ráðherra sé með það á takteinum hvaða skilyrði þetta geta mögulega verið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og viðbrögðin. Ég held að það sé hins vegar mjög mikilvægt að það sé alveg skýrt að þetta er ákveðinn biðleikur. Eins og hv. þingmaður vísaði til þá erum við að fá mikinn fjölda inn núna ef við gerum ekki neitt en síðan þurfum við að fara í heildarendurskoðun á lögunum. Þetta er náttúrlega gríðarleg breyting frá því þegar lögin voru sett. Það sem hv. þingmaður er að vísa hér til er að það vantar núna í lögin heimild til handa Minjastofnun til að setja skilyrði fyrir breytingum á friðuðum húsum. Það fer eftir því hvaða framkvæmdir er um að ræða á húsinu. Þetta er skilyrði til að viðhalda vernd hússins en heimila ákveðnar breytingar. Þannig að það er til að koma til móts við það. Síðan held ég að séum sammála um að þessi mál þarfnist skoðunar. Okkur liggur á, eins og hv. þingmaður vísaði til, að alla vega gera strax þessar ráðstafanir þannig að við bara - ja, það er að koma svo mikið af húsum inn núna ef lögin eru óbreytt. Síðan er ég að setja af stað vinnu til að skoða þetta allt saman af augljósum ástæðum að mér finnst.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Svo að ég haldi nú áfram að fagna þá fagna ég því að við séum að fara að skoða þetta í heild sinni og fara í heildarendurskoðun á þessu öllu saman. Ég tel það mjög mikilvægt. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta - og ég þekki það bara komandi úr sveitarfélagi sem er nálægt okkur, Hafnarfirði, við erum með gamlan miðbæ þar og það sem hefur reynst erfitt í þróun er að jafnvel þó að það sé í gildi deiliskipulag sem búið er að vera í gildi í mörg ár þá hefur reynst erfitt að ráðast í framkvæmdir vegna þess að Minjastofnun hefur gert slíkar kröfur að það hefur þurft að finna sambærilega lóð og annað til að flytja hús. Þetta hefur háð sveitarfélögunum í því að þróast eðlilega. Ég skil þá hæstv. ráðherra þannig 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Ég held að hv. þingmaður hafi algjörlega hitt naglann á höfuðið þegar kemur að að því sem við þurfum að líta til. Það er náttúrlega stór munur á því þegar þú ert að tala um sárafá hús. Staðreyndin er bara sú að á Íslandi eru fá gömul hús. Maður fer til Evrópu og þá þykir ekkert tiltökumál að þú sért að gista í húsum sem eru mörg hundruð ára gömul meðan við erum með mjög fá. En núna er þeim að fjölga hratt þannig að það þarf að bregðast við því. Hv. þingmaður er að vísa til verkefna sem bæði það góða sveitarfélag Hafnarfjörður og önnur eru að eiga við. Við þurfum auðvitað að líta til þess líka. Við höfum kannski lítið rætt þetta en núna er kominn sá tími að við þurfum að skoða þetta og gera nauðsynlegar breytingar. Ég vil kannski svolítið bara endurtaka það sem hv. þingmaður sagði. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna um frumvarp til laga um breytingu á lögum um menningarminjar. Ég held að þarna sé verið að leggja til skynsamlega breytingu en velti samt sem áður fyrir mér, út frá þeim takmörkuðu upplýsingum sem koma fram í greinargerðinni, hvort það væri ekki heppilegra að miða aldursfriðunina við ártal örlítið fyrr en 1923. Miðað við upplýsingarnar í töflu eitt í greinargerðinni eru hús byggð á árunum 1920–1923, þúsund talsins. Af umsögnum sem komið er inn á í greinargerðinni hefur verið bent á að hugsanlega væri jafnvel skynsamlegra að miða við eitthvert ár á milli 1915 og 1918 og af þessari töflu þá myndi ég vilja stoppa við árið 1918 eða 1919. Ég vil spyrja ráðherra að því hvort það væri ekki eðlilegt að nefndin legðist dálítið yfir þetta akkúrat. Hins vegar langar mig aðeins að koma inn á eldri hús í dreifbýlinu. Ég fletti aðeins upp á húsakönnunum hjá Minjastofnun og þær eru mjög fáar á húsum í dreifbýli. Ég hef veitt því athygli að það eru oft svolítið svipuð hús í sömu sveitinni eða sama hluta landsins. Ef við horfum t.d. á Fljótsdalshéraðið eru ákveðnar sveitir á miðju í héraðinu þar sem eru mjög gömul vegleg steinhús frá því fyrir og um 1920. Í öðrum sveitum eru hús þar sem eru sambyggð fjós og svona lítil valmaþakshús. Þannig að það þarf kannski ekki að vernda allt en hugsanlega einhverja hluta.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og andsvarið. Í hinum fullkomna heimi er þetta einhvern veginn þannig að við verndum það sem við viljum vernda en annað hefur sinn gang og sína þróun. Svo er tvennt í þessu: Hvað á að vernda, hvaða hús í þessu tilliti, og með hvaða hætti? Við erum að búa til eitthvert umhverfi sem mætir því. Ég skil vel sjónarmið hv. þingmanns og eðlilegt að menn hugsi af hverju við miðum ekki bara við 1918 eða eitthvað slíkt. Mér finnst mjög mikilvægt að hv. nefnd fari vel yfir málið og skoði það, en rökin fyrir því eru eins og hv. þingmaður vísar til að núna erum með einhver 1.000 friðuð hús og við myndum aflétta allri friðuninni án þess að hafa skoðað þau sérstaklega. Það er í raun ástæðan fyrir því að menn stíga varlega til jarðar. Heildarendurskoðun gæti komið með einhver önnur sjónarmið en ég held hins vegar að menn myndu alltaf líta til þess að við værum ekki að ganga þannig fram að einhver friðuð hús, sem við viljum friða út af okkar menningarsögu, myndu hverfa af vettvangi og ekki koma aftur. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hv. þingnefnd skoði þetta sérstaklega og kalli til allra sérfræðinga til að ræða þetta. Hins vegar liggur í það minnsta á að samþykkja frumvarpið eins og það er núna, því að annars horfum við fram á mjög mikið álag á stjórnsýsluna og ýmsa hluti sem, eins og kom fram hjá hv. þm. Ágústi Bjarna Garðarssyni, er einn þáttur sem við þurfum sérstaklega að líta til.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Mig langar í framhaldinu að spyrja hversu langt á veg heildarendurskoðunin sé komin, hvort við megum eiga von á henni á þessu kjörtímabili. Síðan vil ég halda áfram með það sem byrjaði á í lok fyrra andsvars. Einhvern veginn hefði ég talið mikilvægt að fjármagn og kraftar stjórnsýslunnar færu í að skoða heildarmyndina á húsum á einhverju aldurstímabili og velja þá kannski fulltrúa fyrir ákveðna húsagerð frekar en að aldursfriða einhver 1.000 hús sem hafa misst mikið gildi og er fjöldi þeirra kannski mjög svipaður.

Forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni fyrir andsvarið og spurninguna. Varðandi það hvenær hv. þing getur fengið heildarendurskoðun þá liggur alveg fyrir að okkur liggur á í því. Við höfum í rauninni bara árið 1923 því að eftir 1924 - við verðum að vera komin með einhver svör varðandi hvað við gerum þá. Ég skil hv. þingmann þannig að hann telji að í stað þess að við séum með einhverja almenna reglu ættum við að nýta bestu faglegu þekkingu til að afmarka verkefnin eða skoða sérstaklega ákveðna þætti. Mér finnst það hljóma mjög skynsamlega en ég held hins vegar að þetta sé mál sem kalli á djúpa umræðu og það er mjög gott að þetta byrji núna í hv. þingnefnd. Þetta er mál af þeirri stærðargráðu að við þurfum að renna djúpt. Ég skildi það þannig að sveitarfélög þurfi að koma að því og er sammála, það er augljóst. En þetta er byrjun á ákveðinni vegferð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta líka fína frumvarp. Ég staldraði í greinargerðinni við þetta með gaddavírsgirðingarnar. Ég verð viðurkenna það. Mér þótti afskaplega athyglisvert að innan skamms megi gera ráð fyrir því að fjöldinn allur af gaddavírsgirðingum verði hreinlega friðaður og verði ekki hægt að hreinsa upp þetta rusl ef frumvarp hæstv. ráðherra nær ekki fram að ganga. Ég veit það ekki, ég get engan veginn skilið þetta öðruvísi. Ég velti fyrir mér hvernig gaddavírshaugur lítur út eftir 100 ár ef enginn hefur hirt um að lagfæra þessar girðingar og undir hvað er hann að flokkast, þessi gaddavír? Flokkast hann undir mannvirki í skilningi laganna eða telst hann orðið til annarra fornminja eða hvað? Þetta þótti mér svolítið skemmtilegur vinkill á frumvarpinu og ég þakka hæstv. ráðherra sérstaklega fyrir þetta innlegg í greinargerðinni af því að það hvatti mig til að koma hingað upp í andsvar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Jafn skrýtið og það nú er, eins og staðan er núna, þá flokkast þessar gaddavírsgirðingar undir fornleifar. Þetta er eitthvað sem heildarendurskoðunin þarf að taka á. Ég þekki það alveg að eiga við gaddavírsgirðingar, ég veit ekki hversu gamlar þær eru. Þetta snýst svolítið um bara framtak, að reyna að losa þær þar sem þær eiga ekki að vera því að þær eru náttúrlega stórhættulegar. Ég veit ekki hvort það séu fagleg rök fyrir því að viðhalda einhverjum sem eru elstar, ég skal viðurkenna það að ég hef ekki leitt hugann að því. En þetta sem hv. þingmaður er að benda á undirstrikar mikilvægi þess að fara í heildarendurskoðun. Ég held að þetta sé mjög skýrt dæmi. Hv. þingmaður hittir oft naglann á höfuðið og núna naglann 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og í rauninni er engu við þetta að bæta. Við erum sem sagt á þeim stað að ef það verður ekki almennilega tekið til í þessum ranni núna þá sitjum við uppi með hauga af gaddavírsrusli vítt og breitt um landið, eins gæfulegt og það er nú. Ég öfunda engan sem þarf að hreinsa það upp, ég skal viðurkenna það. En ég hvet hæstv. ráðherra til dáða þannig að við getum gengið um landið okkar og svona blindmóri eins og ég t.d. segi, eigi ekki á hættu að vera hneppt í einhverja gaddavírsgildru þegar ég ætla að vera dugleg og bregða undir mig betri fætinum og ferðast um landið okkar.

Virðulegur forseti. Það er svo sem ekki miklu við þetta að bæta. Það sem stendur upp úr í orðaskiptum mínum og hv. þm. Ingu Sæland er að þarna er eiginlega haltur sem leiðir blindan eða blindur leiðir haltan. 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég skil mjög vel að þetta frumvarp sé lagt fram. Það er rétt að mjög mörg hús fara núna að komast á friðunartíma og ég held að það sé rétt að það fari fram flokkun og skoðun. Það sem mig langaði kannski að koma með inn í þessa umræðu og beina til hv. nefndar, sem fær málið til umfjöllunar, er að eiga gott og djúpt samtal við Minjastofnun og aðra þá sérfræðiaðila sem eru að fjalla um þessi mál, því að líkt og kom fram í máli hæstv. ráðherra þá stendur til að það fari fram heildarendurskoðun á lögum. Ég held að þá sé ágætt að vera búin að eiga samtal þannig að heildarendurskoðunin verði í einhverjum takti við það sem verið er að gera hér. Mig langar einnig að benda á og vísa því til hv. nefndar að eiga samtal við fagstofnanir um götumynd eða kjarna en ekki bara horfa á þetta í tilviki einstakra húsa. Það geta verið uppi aðstæður þar sem nokkur hús mynda saman einhvers konar heild sem gæti verið verðmæti í að vernda og skoða. Mér fannst þetta áhugavert innlegg hjá hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur hér í andsvörum við ráðherra sem snýr að byggingarstíl í ólíkum sveitum. Það er annað atriði sem skiptir máli inni í þessari heildarmynd þó svo að maður geti verið sammála prinsippinu um að það beri kannski ekki að vernda eða friða öll hús. Síðan er það þannig að stundum er hægt að friða hluti en samt vinna þá þannig að það sé til að mynda tekið tillit til aðgengismála. Mér finnst það stundum vera hlutur sem ekki er nægilega ræddur því að mjög oft er hægt að gera breytingar, til að mynda með tilliti til brunavarna, sem öllum þykja eðlilegar inn í friðuð hús. Einnig er hægt að gera margt til að gera húsin aðgengilegri en vernda samt upphaflegan byggingarstíl og það sem byggingin stendur í raun fyrir. Mig langar líka að nefna annað atriði sem gildir svolítið almennt en ekki síst þegar kemur að því ef ákvörðun er tekin um að rífa niður hús, þ.e. að loftslagssjónarmiðin séu einnig undir. Það getur líka valdið mikilli losun að rífa niður og byggja aftur upp með steinsteypu og því getur það haft gildi í sjálfu sér að breyta húsnæði en rífa ekki allt niður og byggja upp frá grunni. Þetta er eitthvað sem er kannski ekkert algilt en eitt af því sem mér finnst skipta máli að hafa undir í heildarmyndinni, af því að við þurfum að huga að loftslagssjónarmiðum í öllum málum. Að lokum langar mig að segja, vegna þess að hér erum við að ræða um frumvarp til laga um breytingu á lögum um menningarminjar, að almennt séð tel ég að það þurfi að gefa þessum málaflokki mun meiri gaum. Ég hef lagt fram þingsályktunartillögu sem ég get ekki staðist mátið að koma aðeins að í þessari umræðu, sem snýr annars vegar að skráningu á menningarminjum almennt í landinu en hins vegar þeim menningarminjum sem hætta er á að glatist, m.a. vegna náttúrulegra aðstæðna. Þar spilar sjávarrof inn í sem eykst til að mynda með loftslagsbreytingum. Fornleifafræðingar hafa í raun verið að grafa og skrá í kappi við tímann víðs vegar um landið og hafa menningarminjar verið í fréttum sem eru einfaldlega að sverfast og hverfa í sjó og eru þar með glataðar. Því tel ég að við þurfum að leggja aukna áherslu á menningarminjarnar almennt og það þýðir að ráðstafa auknu fjármagni í þennan málaflokk. Ég veit að það er einhver aukning en ég tel að hún þurfi að verða enn meiri vegna þess að menningarminjar eru verðmæti og við getum notað þær sem segla til að draga að alls konar starfsemi. Því getur samfélagið í heild haft ábata af því að settir séu peningar í það að kortleggja, skrá og jafnvel vernda, ekki bara hús heldur ýmiss konar menningarminjar. Að þessu sögðu þá óska ég nefndinni góðs gengis í því að fjalla um þetta mál. Líkt og ég sagði þá skil ég vel að það sé lagt fram en tel engu að síður mikilvægt að nefndin, ásamt Minjastofnun og fleiri aðilum, kafi dálítið rækilega ofan í þetta. Það eru verðmæti í sögunni sem mér finnst að okkur beri skylda til að vernda og lyfta upp þannig að við getum notið þess sem fyrri kynslóðir hafa lagt til okkar samfélags.

Frú forseti. Ég fagna þessu máli og sérstaklega þeirri staðreynd að menningarminjar þjóðarinnar séu settar á dagskrá. Menningarminjar eru ummerki um sögu þjóðarinnar og gera það í raun þjóð að þjóð að þekkja sína sögu og bera virðingu fyrir henni. Það er margt undir. Hér erum við að ræða sérstaklega um húsbyggingar en það er svo margt fleira undir; menningar- og búsetulandslag, sögustaðir, kirkjugripir, minningarmörk - það er ótrúlega margt. Mig langar að nýta tækifærið og minnast á bátaarfinn okkar. Ég veit að inni í ráðuneyti er samtal um hann en ég held að við þurfum að gera miklu betur. Ótrúlega stór hluti af okkar sögu, menningu og þeirri staðreynd að við höfum náð að lifa hér af fyrr á öldum var íslensk útgerð og þar skipar íslensk skipasaga auðvitað gríðarlega stóran sess. Við getum horft til nágranna okkar, bæði í Noregi og Færeyjum, þar sem við sjáum að virkilega vel hefur verið gert í þessum málum. Þangað eigum við að líta og gera betur. Staðan er einfaldlega þannig að hluti af okkar mikilvægu sögu liggur nú undir skemmdum og er að grotna niður víða um land. Skip og bátar gætu haft gríðarlega mikið gildi, sögulegt gildi og verið aðdráttarafl í ferðaþjónustunni. Bátar sem hafa verið gerðir upp og stillt upp, t.d. í Húsavík og á fleiri stöðum, eru mikil bæjarprýði og minnisvarðar um baráttu þjóðar fyrir lífi sínu öldum saman. Ég held að þar þurfum við að taka okkur á og gera betur. Ég ætla að vitna í það sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir kom inn á, að þetta eru mál sem ég held að langflest í íslenskri þjóð séu sammála um. Við viljum standa vörð um arfleifð okkar og menningarminjar en til þess að svo megi verða verður auðvitað að ráðstafa fjármagni. Það er dýrt að byggja upp og dýrt að halda við. Til að svo megi verða og það gert af einhverjum myndarskap þá þarf að forgangsraða peningum í þennan þátt hjá ríkinu. Ég sit nú sjálf í hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd og hlakka til að fá málið þangað inn. Þar munum við virkilega fylgja því eftir og fá til okkar gesti og umsagnir. Þetta er mál og málaflokkur sem ég held að við séum sammála um þvert á flokka, að til þess að við getum einhvern veginn viðhaldið og staðið vörð um sögu þjóðarinnar, sögu af lífsbaráttu síðustu alda, þá verðum við að stíga strax inn og láta verkin tala. Þá vísa ég sérstaklega aftur til skipaflotans. Það verður ekki tekið til baka ef við grípum of seint inn í og látum þessar dýrmætu sögulegu eignir grotna niður. Við getum ekki tekið það til baka þegar það hefur gerst. Ég þakka aftur fyrir þessa umræðu og hlakka til að fá málið inn í allsherjar- og menntamálanefnd.

Virðulegur forseti. Ég ætla að fá að koma aðeins upp og fylgja eftir því sem ég var að spyrjast fyrir um í andsvörum mínum og þakka ráðherra og öðrum þingmönnum fyrir þessa umræðu sem var um margt mjög góð. Ég tek undir það sem fram hefur komið að það er auðvitað heilmikið hér undir, menningarminjar, og það eru ekki bara hús þó svo að ég hafi kannski verið eilítið fastur þar sjálfur. Ég vil bara taka það fram að ég held að þetta sé mjög jákvætt skref og þarft, þ.e. þessar breytingar sem hér eru lagðar til. Það sem ég óttaðist kannski örlítið hér í upphafi og við lesturinn var hvort það væri verið að að færa Minjastofnun auknar heimildir, aukin völd og það yrði aukið flækjustig fyrir þá sem þurfa að leysa úr þessum málum. Ég nefndi sérstaklega sveitarfélögin og raunar verð ég að segja að í umsögnum sem eru fylgjandi í þessu frumvarpi þá kemur mér á óvart að Samband íslenskra sveitarfélaga hafi ekki fjallað sérstaklega um þessar flækjur, sem ég kannast sjálfur við, hafandi verið fulltrúi í sveitarstjórn í tiltölulega stóru sveitarfélagi á íslenskan mælikvarða, að hafa orðið á vegi okkar á þeim tíma. Eins og ég nefndi hér í andsvari mínu, jafnvel þegar í gildi er deiliskipulag frá upphafi þessarar aldar, þá hefur engum, hvorki lóðarhafa né sveitarfélagi, tekist að liðka fyrir nauðsynlegum breytingum vegna þeirra skilyrða sem Minjastofnun hefur sett. Ég held að það sé mjög brýnt almennt að taka þetta til skoðunar í heildarendurskoðuninni á þessum málum sem ég er mjög glaður að heyra að sé fram undan hjá hæstv. ráðherra. Ég tek jafnframt undir það, eins og stendur hér erum við að miða við árið 1923, að hvort það komi til frekari skoðunar verður að ráðast. En ég tel mjög brýnt að mál um þessa heildarendurskoðun, bara vegna þessara atriða sem ég er að flagga hér sérstaklega, sé mjög brýnt að komi til þingsins sem allra fyrst og hvet ráðherra til dáða hvað það varðar. Ég skil það mjög vel, líkt og hæstv. ráðherra nefndi í sinni framsögu, að fyrst og fremst sé þetta bráðabirgðaplagg til að létta á stjórnsýslunni því við sjáum vel hvað fram undan er, þrátt fyrir að ég hafi óttast það sjálfur við lesturinn að að hér værum við að fara að sjá auknar heimildir og meira flækjustig hjá þessari stofnun, öllum í óhag. Það er eitthvað sem ég myndi telja að við ættum að reyna að vinda ofan af frekari heldur en hitt. Ég held að ég hafi nú ekki fleiri orð um þetta en vil ljúka máli mínu með því að hvetja ráðherra til dáða og okkur þingmenn sem hér erum.

Virðulegi forseti. Ég vil bara byrja á því að þakka öllum hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Ég held að allir sem fylgjast með henni geti ekki komist að annarri niðurstöðu en að hún hafi verið mjög málefnaleg en sömuleiðis upplýsandi. Hér koma hv. þingmenn með ýmis sjónarmið sem mér finnst öll vera mikilvæg. Ég vil biðja hv. þm. Ágúst Bjarna Garðarsson velvirðingar á því að í þessu stutta andsvari mínu þá náði ég ekki alveg að svara punktinum sem hann kom með um Minjastofnun. En bara svo það sé skýrt þá er það þannig að ef þessi heimild er ekki þá getur Minjastofnun í rauninni bara heimilað framkvæmdir á friðuðum húsum eða hafnað, en ekki komið með einhver skilyrði þannig að það sé hægt að fara í framkvæmdir að því gefnu að það séu uppfyllt einhver skilyrði sem menn ná fram. Ég ætla það að hugsunin á bak við sé sú að auka líkurnar á að ekki sé verið að synja heldur frekar að gefa einhver skilyrði til að hægt sé að fara í framkvæmdir. Ég tel mjög mikilvægt að sveitarfélögin komi að þessu og við þurfum að finna leið til þess að þau geti komið að þessari heildarendurskoðun. Þetta ætti nú ekki að vera flókið, ég held að allir séu sammála um markmiðin. Hv. þm. Jódís Skúladóttir fór vel yfir það og stóru myndina. En við ætlum ekki að ganga þannig fram og þetta á ekki að vera þannig að við búum til slíkt regluverk að það sé ekki hægt að framkvæma neitt, hvorki varðandi hús eða aðra hluti sem eru komnir til ára sinna. Það er ekki markmiðið. Og eins og komið hefur fram, ef við samþykkjum ekki þessi efnisatriði varðandi ártalið þá værum við að fara inn í mjög erfið mál. Hv. þingmenn Jódís Skúladóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir fóru hér yfir nokkra hluti sem mér fannst vera mjög áhugaverðir þegar kemur að menningarminjum og það var sérstaklega vísað í skipin okkar. Eitt af því sem talað var um var fjármagn en þetta snýst líka um viðhorf. Ég held bara að við höfum sofið á verðinum og það þýðir að kostnaðurinn verður miklu meiri. Það væri synd ef við ættum engin eldri skip, sem hjálpuðu okkur að leggja grunninn að þeim lífskjörum sem við búum við í dag. Eins og hv. þingmenn komu inn á er verið að skoða þetta í ráðuneytinu ásamt öðrum ráðuneytum því að þetta skarast. Menningarminjar skipta gríðarlega miklu máli og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir ræddi skráningu á menningarminjum. Það er nú meira fyrir tilviljun að ég áttaði mig á því, af því að hún nefndi sjávarrof, að bara t.d. á Siglunesi við Siglufjörð var fyrsta þéttbýli á landinu á landnámsöld en út af sjávarrofi eru menn í kapphlaupi við að reyna að bjarga þeim menningarminjum sem eru hreinar fornminjar. Það á örugglega við um fleiri staði á landinu. Varðandi skipin, eins og hv. þm. Jódís Skúladóttir nefndi, er aðkallandi núna að við vinnum í þeim málum. Svo eru náttúrlega hlutir sem okkur finnst sjálfsagðir af því að við venjumst þeim, en herminjar eru t.d. að fara mjög hratt. Það er alveg ótrúlegt hvað var mikið af þeim á þeim tíma þegar herinn byggði upp en það er mjög lítið eftir og ef við vöndum okkur ekki þá gæti þetta horfið nokkurn veginn allt saman. Það getur gerst mjög auðveldlega af því að það gerist með tímanum, þegar fólk er orðið vant hlutunum og búið að sjá þá mjög lengi þá verða þeir ekkert merkilegir en svo allt í einu vakna menn upp við það að þetta er allt saman að fara, að við gleymdum að huga að þessu. Menn tala auðvitað um fjármagn og ég er ekkert að segja að þetta snúist ekki um fjármuni að einhverju leyti en ég held að þetta snúi líka að viðhorfi. Hv. þingmaður vísaði hérna í götumynd. Ég var nú einhvern tímann í skipulagsnefnd Reykjavíkurborgar og ég var að leggja áherslu á við ættum að byggja líka gamalt, m.a. til að viðhalda götumyndum, en á þeim tíma var nú ekki gert mikið með þau sjónarmið. En þau komu sem betur upp aftur og ég held að enginn sjái eftir því þar sem byggt hefur verið t.d. hér í miðborg Reykjavíkur í, getum við sagt, stíl við það sem fyrir er. Ég held að það sé gott dæmi um að menn hafi stigið inn og gert hluti vel. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir vísaði til aðgengismála, sem ég skil núna miklu betur af eigin raun heldur en ég gerði, þó svo að ég hafi verið fylgjandi því að við lítum til þeirra mála, og við hljótum að líta til þeirra. Í öllu þurfum við líka að horfa á hlutina með loftslagsgleraugunum. En ég hugsa að aðgengismál gætu orðið mjög erfið í mörgum gömlum húsum, maður hefur aðeins fundið fyrir því. En það breytir því ekki að ef menn eru með augun á því þá hlýtur að vera hægt að finna lausnir til að koma til móts við þau sjónarmið, sem þarf svo sannarlega að gera. Hér vísaði hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir mikið til byggingarstíls í ólíkum sveitum sem mér fannst áhugaverð nálgun sem hefur ekki mikið verið rædd. Við hljótum að líta til allra þessara þátta sem hv. þingmenn vísuðu hér til í heildarendurskoðuninni. Ég held að þessi umræða hér sé bara mjög góð byrjun á þeirri heildarendurskoðun því að allir þingmenn sem hér kvöddu sér hljóðs komu með gott innlegg í það. Ég mun hvetja þá sem munu stýra þeirri vinnu til að skoða þessa umræðu sérstaklega. Auðvitað er líka mjög mikilvægt að hv. þingmenn haldi áfram að koma sínum sjónarmiðum áleiðis. Ég held að það sé sýnt, eins og hv. þm. Jódís Skúladóttir vísaði til, að hv. þingmenn munu fara vel yfir þetta mál og ég held að það sé rétt hjá hv. þingmanni að það er góð þverpólitísk samstaða um markmiðin. En við þurfum að finna leiðir þannig að við náum markmiðunum. Ég vísa hins vegar til þess, og hv. þm. Ágúst Bjarni Garðarsson vísaði til þess líka, að við megum samt ekki ganga þannig fram að við búum til svo íþyngjandi regluverk að það sé í rauninni farið langt út fyrir það sem við ætluðum að gera. Ég held ég þurfi ekkert að færa sérstök rök fyrir því. Ég vil nota tækifærið í lokin, virðulegi forseti, og þakka öllum hv. þingmönnum fyrir mjög góð innlegg og umræður hér í dag.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála. Breytingarnar eru settar fram í því skyni að bregðast með skjótum hætti við niðurstöðu Endurupptökudóms um að dómstóllinn hafi ekki heimild til að vísa málum sem dæmd hafa verið í Hæstarétti fyrir tilkomu Landsréttar til meðferðar og dómsuppsögu í Landsrétti. Með frumvarpinu er lagt til að Endurupptökudómi verði veitt skýr heimild til þessa efnis. Eins og rakið er í greinargerð með frumvarpinu féllst Endurupptökudómur hinn 31. október sl. á að mál sem dæmt hafði verið í Hæstarétti 4. febrúar 2016 skyldi endurupptekið fyrir Hæstarétti. Í úrskurðinum er tekið fram að það falli undir Endurupptökudóm, sem sé sérdómstóll, að taka afstöðu til þess hvort mál sem dæmd hafi verið í Hæstarétti og fallist sé á endurupptöku á eigi með réttu að sæta endurupptöku hjá Hæstarétti sem teljist vera meginregla eða hjá Landsrétti sem teljist vera undantekningarregla. Í úrskurði Endurupptökudóms er enn fremur vísað til þess að við túlkun á 232. gr. laga um meðferð sakamála sé m.a. til þess að líta að skv. 59. gr. stjórnarskrárinnar verði skipan dómsvaldsins ekki ákveðin nema með lögum en ákvæðið nái ekki aðeins til þess að þessum stofnunum sé komið á fót með lögum heldur einnig að þar sé mælt fyrir um málsmeðferðina. Sama leiði af 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Af þessu leiði eðli máls samkvæmt, sem og því að um undantekningarreglu sé að ræða, að við skýringu ákvæðisins verði orðum þess ekki léð rýmri merking en felist í bókstaflegum skilningi þess. Lagði dómurinn til grundvallar að hefðbundin orðskýring á orðunum „að nýju“ sýndist fela það í sér að einungis væri heimilt að notast við þetta heimildarákvæði við þær aðstæður að mál hefði áður sætt meðferð og dómsuppsögu í Landsrétti. Þar með gæti það ekki átt við endurupptöku mála sem hefðu verið dæmd í Hæstarétti án þess að hafa áður fengið meðferð fyrir Landsrétti. Þá tiltók Endurupptökudómur jafnframt að af lögskýringargögnum yrði ekki ráðið að til hafi staðið að ákvæðið gæti átt við þegar mál hefðu ekki áður sætt meðferð og dómsuppsögu í Landsrétti. Að teknu tilliti til alls þessa lagði dómurinn þá skýringu til grundvallar að ekki væri heimilt að vísa máli til meðferðar og dómsuppsögu í Landsrétti sem ekki hefði áður fengið meðferð þar heldur yrði að beita meginreglunni um að endurupptekið mál væri tekið fyrir á ný fyrir sama dómstól og dæmt hefði í málinu. Með dómi Hæstaréttar frá 5. október sl. komst Hæstiréttur aftur á móti að þeirri niðurstöðu í öðru máli sem Endurupptökudómur féllst á að endurtaka að Endurupptökudómi hefði borið, miðað við þær ástæður sem Endurupptökudómur lagði til grundvallar endurupptöku málsins, að nýta þá heimild sem hann hefði skv. 232. gr. laga um meðferð sakamála til að vísa umræddu máli til meðferðar og dómsuppsögu að nýju í Landsrétti. Þar sem málið hafði verið endurupptekið af þeirri ástæðu að meðferð þess fyrir Hæstarétti hefði verið í ósamræmi við regluna um milliliðalausa sönnunarfærslu yrði ekki úr því bætt nema með því að leiða endurupptökubeiðanda og vitni fyrir dóm til skýrslugjafa. Hæstarétti væri ókleift að bæta úr þessu og hefði hann heldur ekki að lögum heimild til að hnekkja að þessu leyti niðurstöðu Endurupptökudóms eða vísa málinu til meðferðar hjá Landsrétti. Því væri óhjákvæmilegt að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti enda þjónaði meðferð þess fyrir réttinum fyrirsjáanlega engum tilgangi. Nauðsynlegt er að bregðast við niðurstöðu Endurupptökudóms um að dómurinn hafi ekki heimild til að vísa málum sem dæmd hafa verið í Hæstarétti til meðferðar og dómsuppsögu í Landsrétti og veita dóminum til þess skýra heimild. Verði það ekki gert er ljóst að mál sem dæmd hafa verið í Hæstarétti fyrir tilkomu Landsréttar og Endurupptökudómur telur að uppfylli skilyrði til endurupptöku, sökum þess að brotið hafi verið gegn reglunni um milliliðalausa sönnunarfærslu, fá ekki endurtekna málsmeðferð fyrir dómi eins og endurupptökubeiðendur eiga rétt á. Því er lögð til breyting á lögum um meðferð sakamála til að gefa þeim sem fá mál sitt endurupptekið tækifæri til að fá endurtekna munnlega sönnunarfærslu í málum sínum á áfrýjunarstigi. Er hér eingöngu um að ræða mál sem dæmd voru í Hæstarétti fyrir 1. janúar 2018 en þá tók Landsréttur til starfa. Mál sem áfrýjað hafði verið til Hæstaréttar fyrir 1. janúar 2018 en höfðu ekki verið dæmd þar fyrir 1. janúar 2018 voru fengin Landsrétti til meðferðar. Hæstv. forseti. Nauðsynlegt er að bregðast skjótt við þeirri stöðu sem komin er upp og ég hef hér lýst. Mikilvægt er að málið hljóti skjóta meðferð hjá Alþingi. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Það er mjög tíðkað nú á tímum sem kannski oftar að tala illa um ríkisvaldið og segja það svifaseint og kerfið svifaseint en í því máli sem hér er til umfjöllunar held ég að það sé fyllsta ástæða til að hrósa hæstv. dómsmálaráðherra, ráðuneytinu og öllum þeim sem komið hafa að þessu máli, að undirbúningi þessa frumvarps, fyrir snör handtök eftir að ljóst varð að það var komin upp pattstaða í réttarkerfinu sem þurfti að leysa. Mér sýnist að frumvarpið sem hér er komið fram sé til þess fallið að höggva á þennan hnút. Í stuttu máli veitir það Endurupptökudómi lagaheimild til að vísa málum til Landsréttar til efnislegrar meðferðar og tryggir jafnframt að eftir atvikum verði heimilt að óska leyfis Hæstaréttar til að áfrýja dómi Landsréttar til Hæstaréttar. Þetta er bara virkilega jákvætt skref sem bætir úr og skýrir réttarstöðu þeirra sem þarna eiga í hlut. Þetta tekur til sakamála, eins og augljóslega kemur fram í fyrirsögninni, og það eru allir sammála um að það verður að vera endir allrar þrætu, allar þrætur verða að eiga sér einhverja endastöð, og það er ólíðandi og óviðunandi að mál festist í réttarkerfinu með þeim hætti sem raun hefur borið vitni í þessum málum sem hér eru rakin í greinargerðinni. Ég styð þess vegna frumvarpið heils hugar og mælist til þess að það verði afgreitt.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, með síðari breytingum. Í sáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð rík áhersla á að málefni örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega verði tekin til endurskoðunar með það að markmiði að bæta lífskjör og lífsgæði einstaklinga með mismikla starfsgetu. Er þar sérstaklega horft til þess að bæta afkomu og möguleika til virkni, menntunar og atvinnuþátttöku á eigin forsendum. Þá er einnig sett fram það markmið að einstaklingum sem missa starfsgetuna verði í auknum mæli tryggð þjónusta og stuðningur strax á fyrstu stigum með tilliti til líkamlegra, sálfræðilegra og félagslegra þátta sem hafa áhrif á starfsgetu þeirra. Frumvarp þetta inniheldur fyrsta skref í átt að nýju greiðslu- og þjónustukerfi vegna starfsgetumissis. Markmið þess er að tryggja að regluverk greiðslukerfisins sé til þess fallið að styðja við starfsendurhæfingarferil einstaklinga og möguleika þeirra til samfélagslegrar virkni og atvinnuþátttöku. Reynslan hefur sýnt okkur að vegna skorts á sveigjanleika í gildandi kerfi höfum við misst fólk af vinnumarkaði og yfir á örorku þegar starfsendurhæfing er ekki fullreynd að mati endurhæfingaraðila. Þessu verðum við að breyta. Meginefni frumvarpsins varðar breytingar á regluverki um lengd tímabundinna greiðslna til einstaklinga í kjölfar starfsgetumissis, nánar tiltekið lengingu á greiðslutímabili endurhæfingarlífeyris. Samkvæmt 7. gr. laga um félagslega aðstoð er nú heimilt að greiða endurhæfingarlífeyri í allt að 18 mánuði þegar ekki verður séð hver starfshæfni einstaklings sem er á aldrinum 18 til 67 ára verður til frambúðar eftir sjúkdóma eða slys. Þá er samkvæmt lögunum heimilt að framlengja greiðslutímabil um allt að 18 mánuði ef sérstakar ástæður eru fyrir hendi. Hámarkstímabil samkvæmt gildandi lögum getur því náð yfir allt að þrjú ár. Í frumvarpi því sem ég mæli fyrir nú er lagt til að greiðslutímabilið verði lengt þannig að heimilt verði að greiða endurhæfingarlífeyri í allt að 36 mánuði með möguleika á framlengingu um 24 mánuði. Enn fremur er gert ráð fyrir að heimild til framlengingar greiðslna verði bundin því skilyrði að starfsendurhæfing með aukna atvinnuþátttöku að markmiði sé enn talin raunhæf. Þannig er í frumvarpinu gert ráð fyrir að réttarstaða þeirra einstaklinga sem fá tímabundnar greiðslur meðan á starfsendurhæfingu stendur verði styrkt með því að lengja hámarksgreiðslutímabil endurhæfingarlífeyris úr þremur árum í fimm ár. Er með þessu móti stefnt að því að bæta réttarstöðu einstaklinga með alvarlegan heilsuvanda, svo sem ungs fólks með nýlegar geðgreiningar þar sem viðeigandi heilbrigðismeðferð er ekki lokið, og gera þeim kleift að ljúka læknisfræðilegri meðferð og starfsendurhæfingu með því að tryggja þessum einstaklingum nauðsynlega framfærslu, vonandi eins lengi og nauðsynlegt er. Þannig er leitast við að fyrirbyggja ótímabæra örorku fólks, sér í lagi ótímabært brotthvarf ungs fólks af vinnumarkaði, í þeim tilfellum þegar ekki er útséð um hvort frekari starfsendurhæfing muni skila tilætluðum árangri. Virðulegi forseti. Ríkisstjórn Íslands hefur skipað stýrihóp fjögurra ráðuneyta; forsætisráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis, heilbrigðisráðuneytis og félags- og vinnumarkaðsráðuneytis, og er hópnum m.a. ætlað að hafa yfirsýn yfir störf verkefnisstjórnar ráðuneytanna, sem er undir stjórn félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins, er snýr að heildarendurskoðun á örorkulífeyriskerfinu í samræmi við áherslur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og tryggja framgang verkefnisins. Hefur stýrihópurinn kynnt sér efni þessa frumvarps og styður markmið þess. Einnig hefur frumvarpið verið kynnt nýskipuðu endurhæfingarráði, sem er samstarfsvettvangur um endurhæfingu þvert á velferðarkerfi félags- og vinnumarkaðsráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis, enda samræmist það vel áherslum mínum og heilbrigðisráðherra um heildræna nálgun við mat á þjónustuþörf og samfellu í endurhæfingarþjónustu þvert á velferðarkerfi ráðuneytanna. Þá var frumvarpið unnið í góðu samráði við heildarsamtök fatlaðs fólks áður en að opnu samráði kom í samráðsgátt þar sem frumvarpinu var jafnframt vel tekið. Ég vil einnig leggja áherslu á að á undanförnum árum hafa tveir starfshópar í skýrslum sínum lagt til að greiðslur vegna endurhæfingar yrðu greiddar að hámarki í fimm ár í stað þriggja ára. Er tekið mið af tillögum þessara starfshópa í frumvarpi þessu og ráðlegginga fagaðila á sviðinu sem styðja það að lenging greiðslutímabils endurhæfingarlífeyris auki líkur á því að ná megi meiri árangri í starfsendurhæfingu og að fleiri geti þannig til lengri tíma framfleytt sér sjálfir, að hluta eða að öllu leyti, með þátttöku á vinnumarkaði. -- Ráðuneyti mitt hefur á undanförnum árum unnið markvisst að framgangi starfsendurhæfingar með það að markmiði að fjölga þeim sem geta tekið virkan þátt í samfélaginu. Þannig hefur verið lögð aukin áherslu á að starfsendurhæfing sé reynd áður en kemur til mats á örorku. Hefur sérstök áhersla verið lögð á aðgerðir til að auka virkni ungs fólks sem er í óvirkni, með áherslu á þann hóp sem er ekki í vinnu, námi eða starfsþjálfun. Árangurinn af þessu hefur verið sá að dregið hefur úr nýgengi örorku, sem má rekja beint til þess að starfsendurhæfing hefur í auknum mæli verið reynd. Þannig hefur tekist að forða mörgum einstaklingum frá því að þurfa að þiggja langtímagreiðslur örorkulífeyris í stað þess að vera tryggð viðeigandi þjónusta og stuðningur og fyrir vikið tækifæri til virkni í lífi og starfi. Tölurnar tala sínu máli og er ánægjulegt að greina frá því hér að nýgengi örorku hjá Tryggingastofnun hefur lækkað um 28% milli áranna 2016 og 2020. Þá þróun má fyrst og fremst rekja til fjölgunar þeirra sem láta reyna á starfsendurhæfingu áður en kemur til mats á örorku. Rannsóknir sýna jafnframt að virkni á vinnumarkaði skilar sér í aukinni vellíðan fólks og bættri heilsu. Ég er þess fullviss að lenging greiðslutímabilsins geti stuðlað að enn betri árangri í þessum efnum samhliða þeim aðgerðum sem fyrirhugað er að ráðast í á næstunni á vettvangi starfsendurhæfingar sem allar hafa það að markmiði að tryggja einstaklingum sem missa starfsgetuna þjónustu og stuðning strax á fyrstu stigum með tilliti til líkamlegra, sálfræðilegra og félagslegra þátta. Það er sérstaklega mikilvægt að hafa í huga að ungt fólk, 18?29 ára, hefur verið í sérstökum áhættuhópi hvað ótímabært brotthvarf af vinnumarkaði varðar hér á landi samanborið við aðrar Norðurlandaþjóðir, enda hefur þar verið lögð aukin áhersla á að framfærsla þess hóps sé ákvörðuð tímabundið þann tíma sem ekki er fyrirséð hverjir möguleikar fólks eru til virkni til lengri tíma litið. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið hvað felist í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar og varðar breytingu á lögum um félagslega aðstoð sem gert er ráð fyrir að öðlist gildi strax um næstu áramót. Ég vil því biðla til þingsins að afgreiða þetta mikilvæga mál hratt og vel þannig að tryggja megi að einstaklingar sem þiggja endurhæfingarlífeyri samhliða virkri starfsendurhæfingu fái þegar notið lengra greiðslutímabils. Það mun án efa stuðla að bættri stöðu fólks sem er í viðkvæmri stöðu, í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar er snúa að bættri þjónustu við einstaklinga sem verða fyrir starfsgetumissi með aukna virkni og velferð fólks að markmiði. Höfum það hugfast að það munar mikið um hvern einasta einstakling sem unnt er að endurhæfa til virkni í samfélaginu. Þetta segi ég með hag einstaklingsins og samfélagsins alls í huga. Ég er sannfærður um að verði frumvarpið að lögum muni það verða til þess að við munum ná enn betri árangri í þessum mikilvæga málaflokki. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna á frumvarpi sínu hér. Það hafa ýmsir aðilar komið með umsagnir við þetta ágæta mál og rætt það. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra. Ég þekki vel til ungs manns sem í rauninni hefur ekki haft eina einustu krónu heillengi, er búinn að berjast við þetta kerfi síðan 2014 og aldrei eins og núna í heilt ár þar sem hann er gjörsamlega óvinnufær, sleit einhverja vöðva, búinn að vera í aðgerðum og annað slíkt. Í fyrsta lagi eru sjálfsagt 20 læknar búnir að óska eftir því að hann fari á örorku því að hann óvinnufær með öllu en þá getur hann ekki farið á örorku af því að það skortir einmitt endurhæfingarplanið og hann kemst ekkert á örorku fyrr en að það er búið að endurhæfa en það er nokkuð víst samt sem áður að það er lítið gagn í því. Þrjátíu og sex mánuðir eða þrjú ár eru það sem nú eru í boði. Mig langar líka að velta fyrir mér hvort hæstv. ráðherra heldur það í alvörunni að eftir þriggja ára endurhæfingu, ef viðkomandi er svo ofboðslega heppinn að fá að detta inn á kerfið, eins og hæstv. ráðherra bendir á að sé mikilvægt, að grípa inn í og geta tekið utan um einstaklinginn þegar hann þarf á að halda - ég vil einfaldlega benda hæstv. ráðherra á að það er meira heldur en flókið og meira heldur en snúið og kerfið er svo mótsagnakennt að það hálfa er hellingur og þeim sem eru að reyna að berjast við að komast inn á þetta kerfi mætir bara þrefaldur slagbrandur hjá Tryggingastofnun, þannig að einstaklingar eru hér að falla algerlega milli skips og bryggju. Telur hæstv. ráðherra að þetta frumvarp muni í einhverju leiðrétta það? Vegna þess að kerfið eins og það liggur fyrir núna er það flókið að í rauninni veit varla fólkið sjálft sem á að vinna við það hvort það er að koma eða fara, hvað þá einstaklingarnir sem þurfa að leita sér aðstoðar í þessu ömurlega kerfi.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Málið sem við erum að horfa á hérna snýr að tiltölulega afmörkuðum hópi. Þetta er sérstaklega hópur ungs fólks sem í flestum tilvikum á við geðræn vandamál að stríða og það er ekki fyrirséð eftir þetta þriggja ára tímabil endurhæfingar hvort það komist út á vinnumarkaðinn., þ.e. það er talið að með því að halda því áfram í endurhæfingu séu meiri möguleikar á að það skili sér út á vinnumarkaðinn, sem er jákvætt. Við erum að horfa til þess að það er ekkert sérstaklega margt fólk sem er að nýta sér alla 36 mánuðina eins og kerfið er í dag. Þetta eru kannski rúmlega 100 manns og 80% af þeim enda á örorkulífeyrisgreiðslum. Það þýðir að það er talið að innan þess hóps, og eins og ég sagði hér áðan, sérstaklega fólk sem á við geðræn vandamál að stríða, sem eigi möguleika á því að geta haldist í endurhæfingu þannig að það komist út á vinnumarkaðinn í framhaldinu. Hitt atriðið sem hv. þingmaður nefnir og snýr að þeim áskorunum sem eru í kerfinu almennt séð þegar kemur að endurhæfingunni - þetta frumvarp eitt og sér mun ekki geta tekið á öllum þeim vanda heldur er það fyrst og fremst þetta sem ég lýsti hér á undan. Til þess er nú heildarendurskoðunin líka sem við stöndum í þar sem við viljum taka upp fleiri greiðsluflokka, þ.e. að það sé mismunandi staða hjá fólki eftir því hvort það þarf að vera inni í heilbrigðiskerfinu eða inn í starfsendurhæfingu eða hvort það þarf hreinlega að vera á einhvers konar virknigreiðlsum. Það er frumvarp sem ég hyggst koma með eftir áramót.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og langar í framhaldinu að ræða um Reykjalund. Mig langar að vita hvort hæstv. ráðherra sé meðvitaður um hvernig er verið að fara með starfsendurhæfingar, úrræðin sem hafa verið í boði Reykjalundar, sem ég persónulega og prívat tel vera einhverja yndislegustu endurhæfingarstöð sem við eigum og þótt víðar væri leitað. Reykjalundur hefur verið með sérstakt úrræði í formi starfsendurhæfingar fyrir ákveðinn hóp, hópinn sem hefur fallið milli skips og bryggju, kannski meira hópinn sem hæstv. ráðherra er að vísa í, þá sem eru að glíma við andlega veikleika og vanlíðan. Þetta er hópurinn sem, hvað á ég að segja, VIRK – starfsendurhæfing kærir sig ekkert um að sjá frekar en eiginlega nokkur annar. Þetta eru um 50 einstaklingar á ári sem hafa verið að fá þessa þjónustu og stór hluti af þeim kemst einmitt í 30% og allt að 70% starfshlutfall eftir þessa endurhæfingu. Nú er búið að segja upp þessum samningi við Reykjalund þannig að nú eiga þessir einstaklingar hvergi höfði sínu að að halla lengur. Það vill enginn sjá þá. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort hann sé meðvitaður um þetta og hvort hann hafi hugsað sér jafnvel að taka utan um þetta nákvæmlega núna og koma í veg fyrir að það að verði í rauninni skellt í lás, lokað fyrir þann möguleika þessa viðkvæma hóps að komast í úrræði Reykjalundar, þetta sérstaka starfsendurhæfingarúrræði sem þeir hafa haft upp á að bjóða, vegna þess að nú er sem sagt búið að segja upp samningum við Sjúkratryggingar. Þetta er ekki lengur talið vera heilbrigðismál heldur er verið að færa þetta undir hæstv. félagsmálaráðherra. 

Hæstv.. forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég vil bara byrja á því að taka undir það með hv. þingmanni að hér er um að ræða mikilvæga þjónustu sem hefur verið veitt í langan tíma, mikilvæg reynsla í starfsfólki og mjög mikilvægt fyrir það fólk sem þarna hefur farið inn að aðstoða það við að komast út á vinnumarkaðinn. Líkt og hv. þingmaður benti á er þetta mál sem hefur heyrt undir heilbrigðisráðuneytið vegna samninga Sjúkratrygginga Íslands við Reykjalund um m.a. þetta úrræði. Eftir því sem ég kemst næst er sá samningur sem var endurnýjaður núna ekki með þessari endurhæfingu inni. Fjármagnið er það sama sem er að fara til Reykjalundar. Þar sem ég hef gert er að sjá til þess að VIRK – starfsendurhæfing sé í samtali við Reykjalund, sem ég tel mikilvægt, og er að bíða eftir því að sjá hvað komi út úr því samtali, hvort þar séu möguleikar, að þar sé hægt að mæta akkúrat þessum hópi sem hv. þingmaður er að tala um. Hvort sú endurhæfing sem VIRK veitir henti nákvæmlega þessum hópi er eitthvað sem kemur þarna til skoðunar. Alla vega er ég mjög viljugur og áhugasamur um að skoða þetta mál og hef í rauninni beitt VIRK til að vera í sambandi við forsvarsmenn Reykjalundar því að ég tek undir það með hv. þingmanni að þarna er unnið gott starf.

Forseti. Starfsendurhæfing er mjög mikilvæg og markmiðið á alltaf að vera það að fólk taki þátt í samfélaginu og þá einnig í atvinnulífinu með því að taka þátt hvenær sem það treystir sér til að gera það, hvenær sem er í lífinu. Ég fagna því að verið sé að leggja til að framlengja greiðslutímabilið. Ég vil þó vekja athygli á orðalaginu í breytingartillögunni, eins og segir í frumvarpinu um 2. mgr. 7. gr., með leyfi forseta: „… með það að markmiði að auka atvinnuþátttöku enn talin raunhæf að mati framkvæmdaraðila.“ Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki alltaf markmiðið að koma einstaklingum á vinnumarkað, hvort sem þeir einstaklingar eru á örorku eða annað, og hvort hann sé sammála mér um að það gæti mögulega verið skaðlegt að segja í frumvarpinu að það sé enn talið raunhæft að þau geti komist út á vinnumarkað þar sem eftir að þau fara á örorku sé það - hvað þá? Ekki raunhæft lengur?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Það orðalag sem hér er notað er í rauninni kannski það sem einfaldlega styðst við þær skýrslur sem hafa verið lagðar fram með tillögu akkúrat um að lengja þetta tímabil endurhæfingarlífeyris. Það má kannski segja að það sé verið að horfa til þess að við séum með fimm ár í þeim tilfellum þar sem það er algerlega talið raunhæft að viðkomandi geti skilað sér út á vinnumarkað. Það þýðir ekki það, og ég tek algjörlega undir með hv. þingmanni með það, að viðkomandi geti ekki einhvern tíma síðar á lífsleiðinni farið inn á vinnumarkað. Þetta er ekki meint með þessum hætti, það orðalag sem hér er um að ræða, enda erum við í rauninni að fjalla um að framfærslan geti verið tveimur árum lengri á endurhæfingarlífeyri. Þú getur að sjálfsögðu líka farið í starfsendurhæfingu ef þú ert á örorkulífeyri. Þannig að það eru engar breytingar sem þar er um að ræða og í rauninni verið að undirstrika þetta mikilvæga atriði, að starfsendurhæfingin sé talin geta komið að notum áfram. Síðan þegar við förum að horfa til vonandi nýs kerfis sem við erum að vinna að þá erum við að horfa til þess að fólk geti verið á fjölbreyttari greiðslum, það geti verið mögulega sjúkragreiðslur, endurhæfingargreiðslur, virknigreiðslur, örorkugreiðslur. Þar held ég að sé líka mjög mikilvægt að við horfum á sveigjanleikann á milli þessara greiðslna. Þetta eru kannski sömu greiðslurnar í upphæðum talið en sveigjanleikinn - í sumum tilfellum getur einstaklingur verið í einhvern tíma tilbúinn til að fara í starfsendurhæfingu en það getur komið bakslag í það þannig að hann þurfi að fara aftur inn í heilbrigðiskerfið. Þá má greiðslukerfið okkar 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svar sitt. Já, það að vera ungur í starfsendurhæfingu, það er ákaflega erfitt, ég get ímyndað mér það. Orðalag eins og þetta, að það sé enn raunhæft, að það standi einhvers staðar, ef þú bara gúglar eitthvað og skoðar eitthvað, að þá sé svolítið verið að segja að það sé ekki raunhæft lengur - við viljum passa að dæma ekki, sérstaklega ungt fólk en líka alla, einhvern veginn úr leik, að þau upplifi ekki: Já, ókei, ég er kominn hingað í lífinu, ég er ekki kominn út á vinnumarkað, ekki síðustu fimm árin, og þá er einhvern veginn búið bara svolítið að segja að ég sé ekki að fara þangað. Skilaboðin sem ég fæ frá samfélaginu eru þannig. Þetta er það sem ég vil leggja áherslu á með þessu. Svo langar mig líka að spyrja hvort hæstv. ráðherra sé ekki sammála mér í því að það þurfi rosalega mikið að efla starfsendurhæfingu og að starfsendurhæfing þurfi að vera miklu einstaklingsmiðaðri og í samráði við þann sem er verið að starfsendurhæfa. Það eru dæmi til þar sem fólk hefur ætlað að fara í starfsendurhæfingu en hefur verið sagt bara: Nei, veistu það, þú ert bara ekki endurhæfanleg eins og er. Fólk fer kannski, ungt fólk, út í lífið með þessi skilaboð. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að orðalag í lögum á þingi sé mjög ígrundað og vel hugsað og að við sendum þau skilaboð að þú megir alltaf koma út í atvinnulífið og þú sért alltaf velkominn inn á vinnumarkaðinn og við munum reyna að koma til móts við þig. Þurfum við fleiri og fjölbreyttari úrræði í starfsendurhæfingu?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Bara til að taka af allan vafa um það þá er ekki með þessu frumvarpi verið að breyta skilyrðum fyrir starfsendurhæfingunni heldur erum við einfaldlega að lengja tímann og lengja möguleikana á tímanum. Þess vegna snýst þetta um það hversu lengi þú átt að fá framfærslu meðan þú ert í starfsendurhæfingunni og á einmitt að geta gripið fólk sem að öðrum kosti hefði ekki fengið tækifæri til að þjálfa sig áfram með þeim möguleika að geta náð út á vinnumarkaðinn. Þannig að hér er alls ekki verið að dæma neinn úr leik. Við erum akkúrat að fara í hina áttina, við erum að fá sem flesta inn í leikinn. Hv. þingmaður spyr mig líka varðandi fleiri og fjölbreyttari starfsendurhæfingarúrræði. Það var eitt af því sem kom fram í umsögnum við þetta frumvarp í samráðsgátt, að það þyrfti að huga að því. Við erum ekki að taka á því í þessu frumvarpi, vissulega ekki, það snýst ekki um það, en það er eitthvað sem er til skoðunar. Við erum m.a. með nefnd starfandi núna á vegum ráðuneytisins um vinnu og velferð á vinnumarkaði sem er einmitt ætlað að horfa til bæði fjölgunar hlutastarfa, sveigjanlegri starfa og þar með líka snemmtæka íhlutun á vinnumarkaði þegar stefnir í að fólk sé mögulega að detta út, til að styðja fólk sem fyrst í ferlinu við það að halda áfram. Þó svo að það geti kannski ekki haldið áfram 100% getur það kannski haldið áfram 50%. Þess vegna held ég að við séum hér með bara mjög mikilvægt mál. Þetta er skref í rétta átt. Við höfum talað um það þannig í ráðuneytinu hjá mér að þetta sé í rauninni fyrsta skrefið okkar í þessari heildarendurskoðun á kerfinu. Þess vegna hlakka ég til að koma því til þingsins.

Frú forseti. Ég ætla bara að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja þetta frumvarp fram. Það er auðvitað hluti af stærri vegferð sem við erum að hefja undir forystu hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra. En það er ekki oft sem maður fær að koma hér og lýsa því yfir að frumvarp sem lagt er fram sé með þeim hætti að ég hvet - og það vill svo til að ég sit í velferðarnefnd sem fær þetta mál til meðferðar og ég ætla að gera allt sem í mínu valdi stendur til þess að þetta mál verði afgreitt hér þannig að það verði orðið að lögum áður en við göngum inn í jólin. Þó að á yfirborðinu sé kannski ekki um mikla breytingu að ræða, þ.e. að lengja það tímabil sem fólk getur fengið endurhæfingarlífeyri í þó allt að fimm ár, þá getur þetta skipt alveg gríðarlega miklu máli fyrir einstaklinga en ekki síður fyrir samfélagið okkar í heild og íslenskan vinnumarkað og félagslega þætti, vegna þess að markmiðið er að byggja hér upp betra kerfi og styðja betur við fólk sem á möguleika á því að verða virkt aftur á vinnumarkaði með þeim virkniúrræðum sem í boði eru. Við höfum séð á undanförnum árum dálítið ánægjulega þróun þegar kemur að því að það hefur dregið verulega úr nýgengi örorku og ég ætla að halda því fram og í rauninni kemur það fram í greinargerð frumvarpsins að það sé örugglega að hluta til, a.m.k. hérna, hægt að rekja þá ánægjulegu þróun til þess að við höfum markvisst verið að feta okkur inn á skynsamlegar og markvissari brautir þegar kemur að endurhæfingu og því að auka virkniúrræði. Við getum fagnað því. Ég hef í þessum ræðustól, þegar við höfum rætt málefni öryrkja og þegar við höfum rætt um þau virkniúrræði sem við erum að beita, gengið svo langt, og það er kannski ofsagt, að halda því fram að heilbrigðiskerfið hafi brugðist en það er þó þannig að okkur hefur a.m.k. mistekist að samþætta heilbrigðiskerfið og úrræði innan heilbrigðiskerfisins og síðan hina félagslegu aðstoð sem felst í m.a. tryggingakerfi sem við rekum hér og köllum almannatryggingar. Það kann að vera að til skemmri tíma séum við að tala um að útgjöld ríkisins aukist eitthvað vegna þessara breytinga. Eins og þeir vita sem til mín þekkja þá er ég ekki maður sem fagnar því þegar útgjöld eru aukin en ég ætla að halda því fram og ég er eiginlega sannfærður um það að þegar fram líða stundir þá áttum við okkur á því að við erum hér í fjárfestingum. Við erum í fjárfestingu í fólki og við erum með fjárfestingu í heilbrigðara samfélagi hér með því að styðja fólk betur og lengur til þess að eiga möguleika á því að taka virkan þátt á íslenskum vinnumarkaði. Það er þess vegna sem ég taldi rétt og skylt að koma hér upp í örstutta ræðu, aðallega til að lýsa ánægju minni með þetta frumvarp og heita því og gefa loforð um það að ég muni leggjast á árar með félögum mínum öllum í velferðarnefnd til að tryggja að þetta frumvarp nái hér fram að ganga með farsælum hætti áður en við löbbum inn í jólahátíðina.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir sína ágætu ræðu. Fjárfesta í mannauði, segir hann. Þetta er nú það sem Flokkur fólksins hefur barist fyrir ár eftir ár, að virkja öryrkja og koma þeim út á vinnumarkaðinn. Við höfum legið hérna með skýrslu sem við höfum fengið frá nágrannaþjóðum okkar, bæði Svíum og Hollendingum og fleiri, þar sem augljóst er að bara það að gefa þeim öryrkjum kost á því að fara út á vinnumarkaðinn sem í raun og veru treysta sér til þess að einhverju leyti - eins og hæstv. ráðherra bendir á er þetta frumvarp sem hér um ræðir ekki síst sniðið að þeim sem eiga meira andlega erfitt og það er að reyna að hvetja til þess að komast út í lífið á ný og út á vinnumarkaðinn. Það er fallegt þegar hv. þingmaður segist lofa því að hann ætli að beita sér fyrir því að þetta fái farsælan endi. Að sjálfsögðu getur hann lofað miklu frekar ég. Hann er náttúrlega í stjórnarflokkunum og allt sem þeir lofa, ef þeir ætla sér að gera það flýgur það hér í gegn í krafti meiri hlutans. Það liggur í hlutarins eðli. Ég vildi óska þess að ég gæti sagt að ég lofaði því af öllu hjarta að reyna að berjast fyrir því að fyrir jól gætu öryrkjar farið út að vinna, þeir sem treystu sér til. Það sýndi sig og sannaði að 32% öryrkja sem reyndu fyrir sér á vinnumarkaðnum í Svíþjóð skiluðu sér ekki aftur inn á kerfið. Ég velti fyrir mér, virðulegi forseti: Hvers vegna getum við ekki stigið út fyrir rammann? Þetta kostar ekki eina einustu krónu. Þetta er bara að vinna fyrir alla. Það er ekkert öðruvísi. Ef öryrki fer hins vegar út og reynir fyrir sér á vinnumarkaði í dag er honum refsað, ef heilsan leyfir það svo ekki og hann bakkar inn og er kominn aftur inn á kerfið eða vill fara aftur eftir mánuð, einn og hálfan mánuð, gefst upp, þá þarf hann að byrja allt umsóknarferlið hjá Tryggingastofnun alveg upp á nýtt. 

Frú forseti. Nú er það þannig að innan Sjálfstæðisflokksins hefur farið fram mjög mikil vinna á undanförnum árum við að skoða breytingar, nauðsynlegar breytingar þegar kemur að almannatryggingakerfinu, hvort heldur er er varðar eldri borgara eða öryrkja. Eitt af því sem við höfum verið að leggja til er einmitt að það sé sótt í það að tryggja það að fólk sem af einhverjum ástæðum hefur orðið fyrir skertri starfsorku, er öryrkjar, geti fengið, án þess að taka neina fjárhagslega áhættu, tækifæri til þess að stíga fyrstu skrefin inn á vinnumarkaðinn og ef það gengur ekki í tvö, þrjú ár að þá án þess að verða fyrir nokkrum fjárhagslegum skaða geti það snúið aftur inn í tryggingakerfi almannatrygginga. Það er eitt sem ég held að við ættum að skoða. Ég hef líka verið alveg skýr, allt frá því að ég kynntist þessu kerfi og náði loksins að skilja megingrunninn í þessu flókna kerfi þegar ég sat í nefnd í þrjú ár undir forystu Péturs heitins Blöndals, ég hef áttað mig á því að kerfið sem við erum með er meingallað og þar erum við hv. þm. Inga Sæland alveg innilega sammála. Það sem særir mest er að kerfið er þannig að í raun er fólki refsað þegar það gerir tilraun til þess og á möguleika á að nýta tækifæri til að bæta eigin hag. Við megum aldrei hafa félagsleg úrræði eða aðstoð við fólk með þeim hætti að því sé beinlínis 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég fékk eiginlega tár í augun, ég er svo hjartanlega sammála honum. Hann er einfaldlega að tala um frumvarpið sem ég er búin að mæla fyrir þrjú ár í röð og það fer einmitt að koma að því að ég mæli fyrir því aftur. Ég get ekki betur heyrt en að ég og hv. þingmaður séum algjörlega komin í sama lið hvað þetta varðar, þannig að þetta er bara tilhlökkunarefni. Hins vegar, ef ég er ekki að misskilja hlutina, þá hefur líka mikið verið talað um þetta svokallaða starfsgetumat. Gott og vel, það er nú það sem sprengdi upp samningaviðræður Öryrkjabandalagsins á sínum tíma við ríkisvaldið þegar kom að því að taka burtu þessa krónu á móti krónu skerðingu og allt það. En staðreyndin er sú, og ég vona að hv. þingmaður skilji hvað ég er að segja vegna þess að ég skil mig mjög vel sjálf hvað þetta varðar, að það var ekkert fjármagn sem fylgdi því. Einstaklingur sem var kannski með 40–50% starfsgetu átti einfaldlega að finna sér vinnu, 40–50% vinnu, en það var ekkert á bak við, ekkert fjármagn sem fylgdi. Það átti bara að skerða hann niður, framfærsla hans átti að lækka sem því nam án þess að viðkomandi hefði neina tryggingu fyrir því að einhver vildi ráða hann í vinnu, fatlaður, öryrki, 40% starfshlutfall. Hver vill ráða mig í vinnu? Spurningin snerist um það og það var það sem vakti ugg hjá Öryrkjabandalaginu og málsvara þeirra og þeim sem þeir eru að tala fyrir. Ég segi enn og aftur, hv. þingmaður: Að sjálfsögðu erum við í sama liði þegar kemur að því að leyfa fólkinu okkar eins og það mögulega treystir sér til og mögulega getur að bjarga sér sjálft. Og í því tilviki þegar ég var að tala um að leyfa fólki að fara út að vinna án þess að skerða það í X langan tíma, það er bara þannig að þessi tilraun að leyfa fólki að vinna í X langan tíma án þess að skerða það, 

Frú forseti. Það sem hv. þingmaður sagði í lok andsvar síns er bara hárrétt. Ég ætla hins vegar aðeins að taka fram að það var ekki bara starfsgetumatið sem sat í Öryrkjabandalaginu á sínum tíma, a.m.k. ekki þegar ég var að vinna að tillögum á þessum árum, nefndin starfaði fram til 2016 ef minnið svíkur mig ekki, sem getur oft gerst á þessum aldri. En það voru líka önnur atriði sem komu þar fram. Það voru m.a. deildar meiningar um hvort og með hvaða hætti ætti að innleiða hér hlutabótakerfi o.s.frv., sem ég tel að sé réttlætanlegt og réttlætismál en það er mjög kostnaðarsamt ef annað kemur ekki til. Ég er líka sammála hv. þingmanni, og þar hef ég aðeins breytt um skoðun, að starfsgetumatið eins og við vorum að tala um á sínum tíma var kannski ekki - ég held að hugmyndafræðin hafi verið rétt en hins vegar hefur orðið starfsgetumat, og ég skil það, haft óheppileg áhrif á þá sem við erum að reyna að byggja upp og við eigum auðvitað að taka tillit til þess. Ég held hins vegar að hugmyndafræðin á bak við starfsgetumatið hafi verið rétt, þ.e. að við reynum að átta okkur á því hvort fólk hefur möguleika á því og vilja til að taka þátt í vinnumarkaði, það er það sem við erum að reyna að gera, virkja fólk til virkrar þátttöku á vinnumarkaðnum, það er markmið okkar en við viljum hins vegar gera það með þeim hætti að það hafi fjárhagslegan hvata til þess. Þar erum við hv. þingmaður innilega sammála og við skulum berjast áfram í því. En ég ætla bara að taka fram: 

Virðulegi forseti. Þegar kemur að því að það á að ræða um almannatryggingar, um endurhæfingarlífeyri eða örorku, þegar kemur að því að segja að við skulum reyna að tryggja framfærslu sem fyrst, reyna að taka utan um fólkið okkar sem fyrst, þá get ég ekki annað en komið hingað og sagt: Dettur nokkrum í hug að einstaklingur sem eingöngu er á framfærslu almannatrygginga lifi þokkalegu lífi? Að minnsta kosti ekki efnislega, a.m.k. eru engin veraldleg gæði í kringum hann, það liggur í hlutarins eðli. Nú hefur Flokkur fólksins mælt fyrir breytingartillögu við fjáraukalagafrumvarpið þar sem við óskum eftir því að ríkisvaldið, fjárveitingavaldið, við í þessum sal, taki utan um hóp þessa fólks sem á hvað bágast í samfélaginu, þá sem eingöngu eru á framfærslu almannatrygginga og hafa ekkert annað að reiða sig á. Þetta eru ekki einungis öryrkjar sem ég er að tala um. Ég er líka að tala um 6.000 eldri borgara. Það hefur verið talað um ýmislegt, m.a. að nýgengi örorku hafi dregist saman. Af hverju? Ég segi að það sé ekki bara út af því að það séu fleiri komnir í starfsendurhæfingu, bara alls ekki. Það er vegna þess að það eru komnir fjórtán slagbrandar fyrir Tryggingastofnun og það er í rauninni nánast orðinn óvinnandi vegur fyrir lækni, alveg sama hvers lags vottorð það er, þótt það vanti heilu og hálfu útlimina á einstaklinginn, að koma honum inn í örorkukerfið. Hér er verið að tala um að það hafi verið í rauninni ofreiknaður 4,1 milljarður kr. á fjárlögum síðasta árs sem var talið að myndi fara í nýgengi örorku. En nei, það gerði það nefnilega ekki. Sem er stórkostlega frábært, það mun ekki kosta meira að neinu leyti að framlengja starfsendurhæfingartímabilið upp í fimm ár eins og hæstv. ráðherra er að mæla fyrir hér í frumvarpi sínu, bara alls ekki. Ef einstaklingur sem er í starfsendurhæfingu þessi tvö ár í viðbót, sem þetta frumvarp gerir ráð fyrir að lengja tímabilið, en hann fær ekki þá endurhæfingu að vera orðinn bær til að komast út á vinnumarkaðinn, þá mun hann að eðli málsins samkvæmt fara inn á örorku, þannig að það er enginn aukakostnaður. Það er enginn sparnaður. Þetta er í rauninni á núlli. Munurinn er sá að annars vegar heldur einstaklingur áfram lengur í starfsendurhæfingu, eins og það sé ekki orðið ljóst eftir þrjú ár að hann verður í rauninni ekki endurhæfður meira, eða hann er einfaldlega öryrki og á að fara á örorkuframfærslu. En þessi 4,1 milljarður, virðulegi forseti, er tekinn og það á að greiða af honum 2,9 milljarða vegna dómsmáls sem ríkið tapaði vegna búsetuskerðinga þess fólks sem að hluta til hefur búið erlendis. Þetta er fólk sem hefur ákveðið að kjósa með fótunum og flýja af landi brott af því það hefur ekki náð endum saman, það getur ekki lifað hérna, það bara getur það ekki. Það er búið að sjá tækifæri, það er ódýrara að leigja, það er ódýrara að borða, það er ódýrara að lifa fyrir utan svo betra veður, nema náttúrlega núna, ég veit ekki hvar við erum að lenda. Það er allt að byrja að bruma á ný á Íslandi í dag en það er önnur saga. Það sem við stöndum frammi fyrir er í rauninni að stíga út fyrir rammann og brjóta upp þetta kerfi, algerlega eins og við Guðmundur Ingi Kristinsson höfum svo gjarnan sagt: Það þarf að núllstilla kerfið. En það að ríkisstjórnin og hæstv. fjármálaráðherra skuli ætla að taka þessa 2,9 milljarða til þess að greiða upp dómsmálið sem ríkið tapaði, búsetuskerðingarnar sem á að greiða út, í stað þess að taka úr svokölluðum varasjóði eins og venjan er, er með hreinum ólíkindum. Við í Flokki fólksins erum að óska eftir því að taka 1,65 milljarð kr. í eingreiðslu núna um jólin. Auðvitað er það ótækt að við skulum alltaf þurfa að vera að kalla eftir því á hverju ári að biðja um hjálp fyrir fólkið sem í rauninni kvíðir jólunum. Einhver skrifaði og spurði: Er þetta ekki jafn slæmt hjá okkur alla mánuði ársins? Jú, það er það. Það er jafn erfitt fyrir öryrkja á berstrípuðum bótum almannatrygginga að sjá sér farborða um jólin eins og alla mánuði ársins. Það er bara einhvern veginn öðruvísi umgjörð þegar kemur að jólunum. Það er í okkar menningu. Okkur langar til að gera betur við okkur, borða betri mat, viljum gjarnan geta verið með fjölskyldum og vinum og okkur langar til að gleðja fjölskyldu og vini, hvað þá börnin okkar, og gefa þeim jólagjafir. En því miður þá er enginn afgangur. Ég heyrði það að þær 50.000 kr. sem voru greiddar út fyrir síðustu jól, bara rétt fyrir jólin, hefðu gjarnan mátt koma aðeins fyrr ef maður hefði mátt ráða því, skiptu sköpum fyrir marga og það var gríðarlegt þakklæti. Þrátt fyrir að einhverjir tali hærra um þessi mál en aðrir þá breytir það ekki þeirri staðreynd að það þarf samstöðu okkar allra hér, meiri hluta þingsins, til að hlutirnir gangi eftir. Ef stjórnarflokkarnir hefðu ekki samþykkt þetta, ef ekki hefði verið tekið utan um það af meiri hluta og í rauninni öllu þinginu, þá hefði þessi greiðsla ekki orðið að veruleika. Ég er ekki að vanvirða þau góðu verk sem þó eru unnin hér og ég óska eftir því að þeim sé haldið áfram, þeim sé virkilega haldið áfram. Talandi um mannauð, talandi um mannauð í þúsundum einstaklinga sem eru fastir í rammgerðri fátæktargildru almannatryggingakerfisins, þá er sárara en tárum taki að við skulum vera gjörsamlega eins og hippar í handbremsu, það sé gjörsamlega búið að negla okkur hér niður með tonnataki og við getum ekki stigið út fyrir rammann. Við verðum að gjörbreyta þessu. Bara það sem ég var að tala um áðan í andsvari við hv. þm. Óla Björn Kárason, þegar við tölum um að virkja mannauðinn okkar, af hverju í ósköpunum gefum við ekki fólki kost á því að fara út að vinna ef það vill? Af hverju gefum við ekki fólki raunverulegan kost á því að bjarga sér og virkja sig og efla sig? Það er vægast sagt vondur staður að vera á, virðulegi forseti, það er virkilega vondur staður að vera á að festast inni í svartnættinu, festast inni og treysta sér ekki til að fara út. Það dregur máttinn úr einstaklingnum eftir því sem hann er lengur í þessu kerfi, eftir því sem hann rekst á fleiri veggi, eftir því sem hann bíður lengur, hvort sem það er á biðlista eftir aðgerð eða virkni til að koma sér út í samfélagið á þann hátt eða eftir því að komast í endurhæfinguna í gegnum Tryggingastofnun og læknana sem skrifa vottorðin, eða að komast inn í kerfið yfir höfuð. Og talandi um snemmtæka íhlutun þá er virkilega sorglegt að sjá að fólk er að bíða hér svo árum skipti og berjast við kerfið eins og einstaklingurinn sé einhver óvinur sem á bara að refsa: Nei, góði minn, nenni ekki að tala við þig núna. Til hvers þurfum við að vera að fara og kæra úrskurði til kærunefnda? Allt þetta ofboðslega þunga kerfi sem skilur sig ekki einu sinni sjálft. Ég hef trú á því að eftir því sem við skoðum þetta betur og gerum það sameiginlega og í sameiningu þá munum við sjá kostina þegar kemur að því að gefa t.d. öryrkjum kost á því að fara út að vinna í einhvern ákveðinn tíma til að athuga hvort aðlögunartíminn virkar, hvetja þau, ekki láta þau vera hrædd við að spreyta sig, ekki láta þau vera hrædd við að þeim verði refsað ef þau gefast upp og bakka til baka. Það reyndar gerðist hjá 68% allra þeirra sem ég var að benda á hér áðan. Samkvæmt þeim gögnum sem við fengum frá Svíþjóð voru 68% þeirra sem reyndu fyrir sér sem gáfust upp og gátu þetta ekki. Hugurinn var öflugri en getan og þótt viljinn væri til staðar þá gátu þau ekki haldið sér á vinnumarkaðnum. Það er ekki þar með sagt að það hafi ekki verið þeirra þrá og þeirra draumur og ósk og þau jafnvel haft miklu sterkari væntingar til sín sjálfs, eins og ég er að benda á, heldur en það sem raunverulega varð síðan ofan á. En það breytir ekki þeirri staðreynd að það tókst hjá 32% allra öryrkja í Svíþjóð sem reyndu fyrir sér á vinnumarkaði og nýttu sér þau úrræði og þær sérreglur sem sænsk stjórnvöld gáfu þeim tækifæri til þess að nýta. Sænsk stjórnvöld voru einmitt að tala um alla þessa nýgengi örorku og hvað það væri mikill kostnaður af nákvæmlega þessu kerfi sínu og hvort það væri hægt að gera eitthvað til þess að draga úr nýgengi og til að efla einstaklinginn, draga fram mannauðinn og veita fólki sjálfsvirðingu og tækifæri. 32% fóru ekki inn á kerfið aftur, fóru ekki inn á almannatryggingakerfið aftur. Hvað er þetta annað, virðulegi forseti, heldur en bara stóri vinningurinn fyrir þessi 32% sem náttúrlega fyllast af vellíðan og sjálfstrausti, gátu bjargað sér sjálf? Við vitum ekki einu sinni um öll keðjuverkandi jákvæðu áhrifin sem skapast í kringum það þegar þú ert kominn út á vinnumarkað, farinn að vera í samskiptum við annað fólk, farinn að finna félagslega fyrir því að taka þátt í tilverunni, þú borgar þína skatta og skyldur, þú ert með. Ég hef haft það á tilfinningunni að mjög mikið af fólkinu okkar sem á hvað bágast sé einfaldlega skilið út undan. Við getum gert svo miklu betur og svo miklu meira. Ég hef alltaf sagt að ef ekki er farið aukalega í vasann á skattgreiðendunum, ef það kostar okkur ekki aukakrónur heldur þvert á móti geti það orðið gífurlegur ávinningur fyrir samfélagið í heild sinni að stíga út fyrir boxið og þá eigum við ekkert að hika við það, bara aldrei. Og síðan eigum við absalútt að taka þessa fjármuni sem ekki fóru í nýgengi örorku og færa þá til þeirra sem bágast standa. Flokkur fólksins hefur líka mælt fyrir frumvörpum um að hætta að skattleggja fátækt. Hættið að skattleggja fátækt. Það er með hreinum ólíkindum gagnvart því fólki sem stendur í röðum fyrir framan hjálparstofnanir núna fyrir jólin - það hafa aldrei verið fleiri sem standa í röð og óska eftir aðstoð og mat - að við skulum vera þekkt fyrir það, löggjafarvaldið, fjárveitingavaldið, á okkar vakt, að láta þetta viðgangast. Að vísu ef ég væri að stýra þessari skútu þá væri þetta ekki svona. Það segir sig alveg sjálft. Það eru hreinar línur að það væri ekki svona. En það er svona og ég tel að við getum gert svo miklu betur. Hvort þetta frumvarp sem hæstv. ráðherra leggur fram núna um möguleika á að framlengja starfsendurhæfingu um tvö ár mun gera eitthvað og sé skref í rétta átt - nei, virðulegi forseti, ég kem bara engan veginn auga á það. Eftir þrjú ár í starfsendurhæfingu er orðið fullreynt hvort viðkomandi eigi ekki bara hreinlega að labba yfir þröskuldinn og fara á örorku af því að hann verður ekki starfsendurhæfður meira. Hvað VIRK – starfsendurhæfingarsjóð varðar þá er kominn tími til að skera úr um og taka af allan vafa um það að VIRK á ekki að mismuna fólki. Það eiga allir að eiga jafnan aðgang að starfsendurhæfingu hjá VIRK, hvort sem þú ert alkóhólisti, fíkill eða hvað eina annað. Ég var nú að heyra það að um daginn hefðu þeir gefið þá yfirlýsingu að þeir ætluðu að hætta að mismuna þessum þjóðfélagshópum og taka á móti þeim í endurhæfingu. Það vill nefnilega svo einkennilega til að fíklarnir okkar, alkóhólistarnir okkar, eru líka fólk og í þeim liggur sami mannauður og í öllum öðrum. Oft eru þetta einstaklingar sem hafa gengið í gegnum gríðarleg áföll, sorg og vanlíðan og annað sem hefur orðið þess valdandi að þeir hafa fest einhvers staðar inni og það er þeirra leið út að leita á náðir Bakkusar. Í okkar tilviki þá getum við tekið utan um þetta fólk, starfsendurhæft það eins og hvern annan og gefið því tækifæri á því að sjá gleðina og bjartsýnina, verandi kannski einstaklingur að koma úr langtímameðferð og vera fullur af vilja til þess að fá að taka þátt í samfélaginu. Þetta verður að vera heildstætt. Við þurfum að taka utan um allt fólkið okkar og númer eitt, tvö og þrjú: Ekki láta það bíða eftir hjálp.

Frú forseti. Ég ætla að lýsa ánægju minni með þetta frumvarp sem hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra mælti fyrir áðan um breytingu á lögum um félagslega aðstoð þar sem verið er að lengja greiðslutímabil endurhæfingarlífeyris. Ég tel þetta þarft mál, m.a. vegna þess að samfélagið okkar hefur breyst og hefði ég raunar viljað sjá þessa breytingu gerða fyrr. Langvinnir sjúkdómar sem fólk lifir af og sem fólk lifir með, sem betur fer og stundum lengi, gera það að verkum að við þurfum að hafa sterkt og gott endurhæfingarkerfi vegna þess að við viljum að fólk, sér í lagi ungt fólk sem á alla ævina og starfsævina fyrir sér, fái endurhæfingu og geti þannig tekist á við sínar aðstæður og fái aðstoð til þess. Það er gott fyrir einstaklingana sem um ræðir og líka fyrir samfélagið í heild. Ég er því ekki sammála því sem hv. þm. Inga Sæland sagði hér áðan um að þetta frumvarp skipti engu máli fyrir kjör eða aðstæður öryrkja, ég held einmitt að það skipti máli. Vonandi verður það til þess að fleira fólk komist aftur út á vinnumarkaðinn þó svo að það sé kannski í skertu starfshlutfalli. Ég held að einnig sé mikilvægt að leggja ekki bara áherslu á starfsendurhæfingu. Áherslan þarf að vera á fjölbreytta endurhæfingu. Þar held ég að við getum alveg gert betur og að það eigi að vera eitt af því sem hæstv. ráðherra tekur inn í sína vinnu, þ.e. að tryggja fjölbreytt endurhæfingarúrræði fyrir fólk. Ég tel mikilvægt að aukin menntunartækifæri séu þar undir vegna þess að með aukinni menntun eykst hreyfanleiki fólks á vinnumarkaði og fólk með skerta starfsgetu þarf oft þennan aukna hreyfanleika í ríkara mæli en þau sem eru heil heilsu og alveg frísk. Mig langar líka að nefna, vegna þess að það liggur fyrir endurskoðun á almannatryggingakerfinu, að ég tel mikilvægt að fólk hafi svigrúm til þess að ná sér eftir sjúkdóma og áföll, jafnvel áður en það hefur endurhæfingu, því að það er hluti af batanum sem þarf að eiga sér stað til að fólk taki við og sé tilbúið í endurhæfinguna. Sem betur fer höfum við kerfi þar sem eru góðir sjúkrasjóðir en við þurfum að tryggja að ungt fólk sem ekki er komið út á vinnumarkaðinn hafi einhver afkomuúrræði meðan það er að fást við veikindi sín. Það er partur af þessu heildarlandslagi sem ég tel að gott velferðarsamfélag eigi að hafa upp á að bjóða. Síðan er mikilvægt ef fólk fer ekki í upphafi einhverra hluta vegna í endurhæfingarúrræði, eða vegna þess að það er á endanum metið sem svo að örorka sé rétta leiðin til að tryggja framfærslu fólks sem getur ekki unnið fyrir sér, að þá sé það gripið af góðu öryggisneti sem er almannatryggingakerfið okkar. Þetta þarf allt að virka sem ein heild og fólk þarf að finna fyrir öryggi í þessu ferli. Mér finnst mikilvægt að stjórnvöld, samfélagið og atvinnulífið vinni að því að vinnumarkaðurinn taki á móti fólki sem er með skerta starfsgetu vegna þess að það eru ekki bara skerðingar í núverandi kerfi sem gera fólki erfitt fyrir að fara út á vinnumarkaðinn heldur líka fordómar fyrir ýmiss konar fötlunum. Þeir eru ekki bara hjá atvinnurekendum heldur þurfum við sem samfélag að vera tilbúin til þess að fjölbreytilegur hópur fólks starfi í alls konar störfum, hvort sem það er lögfræðingurinn okkar sem hefur einhvers konar sýnilega fötlun, kennarinn sem kennir börnunum okkar með notkun táknmáls en reiðir sig á táknmálstúlk eða manneskja á kassanum með sjónskerðingu. Fólk er alls konar og glímir við alls konar aðstæður. Vegna þess að við höfum í langan tíma verið að ræða um og finna leiðina til þess að breyta og bæta almannatryggingakerfið okkar þá þurfum við líka að horfa til þess að samfélagið er allt öðruvísi en þegar þessu kerfi var komið á. Líkt og ég sagði í upphafi ræðu minnar þá lifir fólk núna sem betur fer með alls konar skerðingar sem hreinlega dó áður fyrr. Almannatryggingakerfið þarf að taka mið af því en þarf auðvitað líka að vera þannig að fólk geti lifað mannsæmandi lífi þótt það sé annaðhvort í endurhæfingu eða á örorku. Ég ætla þess vegna að fagna þessu frumvarpi. Ég tel að það verði til góðs að lögð sé aukin áhersla á endurhæfingu og ég ætla að taka undir með hv. þm. Óla Birni Kárasyni sem sagðist vonast til þess að hægt væri að klára þetta mál fyrir jól. Ég er ekki í hv. velferðarnefnd en ég óska nefndinni svo sannarlega góðs gengis í sinni vinnu. Síðan vil ég hvetja ráðherrann og hans ráðuneyti til dáða í því vandasama verki sem er fram undan að gera breytingar á almannatryggingakerfinu, þ.e. þeim hluta sem lýtur sérstaklega að örorkulífeyriskerfinu, því að það er brýnt. Vinnan hefur staðið yfir í gríðarlega mörg ár. Ég vona að núna, vegna þess hversu lengi samtalið hefur staðið, verði hægt að nota það sem hefur komið út úr þeirri vinnu, henda því sem mesta ósættið hefur verið um, hætta að hugsa um það en vinna með það sem frekar hefur ríkt sátt um. Mér finnst það skipta máli og ég vil tilheyra samfélagi þar sem fólk með skerta starfsgetu getur lifað góðu lífi, hvort sem það er með þátttöku á vinnumarkaði eða vegna þess að velferðarkerfið okkar grípur það og sér því fyrir góðri og mannsæmandi framfærslu.

Forseti. Einangrun hjá ungu fólki er vaxandi vandamál, bæði vegna þess að samfélagsgerðin okkar hefur breyst og við högum okkur öðruvísi en við gerðum fyrir 20, 30 árum síðan. Það að verða einangraður getur verið mjög alvarlegt og verið mjög langvarandi og erfitt að koma sér út úr því. Það getur skapað mikinn félagskvíða og annað. Þannig að það er flókið að koma fólki út á vinnumarkaðinn sem hefur kannski verið einangrað eða verið mjög veikt til lengri tíma og það eru mjög margir fagaðilar sem þurfa stundum að koma að því, ekki alltaf en stundum. Það er mikilvægt þegar rætt er um að koma fólki, sérstaklega af því að við vorum að ræða um unga fólkið, út á vinnumarkaðinn að horfa til þess hvaða áhrif það hefur á einstakling að verða mjög veikur og vera með einhvern geðsjúkdóm og vera ungur og kannski einangraður. Það þarf að huga að svo mörgu. Það er ekkert einfalt mál að koma fólki, sem hefur kannski verið einangrað í þrjú ár eða lengur, út á vinnumarkaðinn. Mér finnst bara mjög gott þetta frumvarp til laga og ég fagna því og ég vil líka hvetja hæstv. ráðherra til dáða í því að fara lengra eins og talað hefur verið um í dag. Öll kerfin þurfa að tala saman og það þarf að vera mjög skýrt að allir séu velkomnir á vinnumarkaðinn. Við þurfum einhvern veginn að gera hann og atvinnulífið þannig og leiða ríkið og vonandi sveitarfélögin og fleiri með góðu fordæmi til þess að fólk treysti sér og finnist það vera velkomið út á vinnumarkaðinn. Það þarf að vera hvati fyrir einstaklinga til að fara út á vinnumarkaðinn. Það þarf einnig að vera hvati fyrir fyrirtæki í einkarekstri og aðra til að fá einstaklinga til sín sem vilja t.d. vera í hlutastarfi, sem vilja vera í 20% starfi eða 40% starfi. Það er mjög mikilvægt að samtalið og allt sem tengist þessu eigi sér stað. Við þurfum að huga að því hvernig við ætlum að framkvæma þetta og hvernig við ætlum að breyta þessari menningu sem er hér. Það hefur verið svolítið þannig að þegar maður skoðar atvinnuauglýsingar er verið auglýsa eftir fólki í 100% stöðugildi í flestum tilfellum. Það er lítið um auglýsingar á hlutastörfum. Það er eitthvað, vissulega, en allt of lítið. Það þarf einhver hugarfarsbreyting að eiga sér stað, eitthvert samtal, og það þarf að vera bara mjög skýrt að við komum ekki fólki út á vinnumarkaðinn ef við ætlumst til þess að einstaklingar fari í 100% störf, bara einn, tveir og bingó. Það sýnir sig nefnilega að ef maður gerir hlutina í litlum skrefum þá er líklegra að það gangi upp. Eins og ef maður ætlar sér að hlaupa maraþon þá byrjar maður væntanlega ekki á því að hlaupa maraþon. Maður þarf að æfa sig. Það er líka þannig með vinnumarkaðinn, það er nákvæmlega það sama. Þannig að að ætlast til þess að fólk fari út á vinnumarkaðinn í 100% starf er óraunhæft og það mun ekki ganga upp. Ég hef heyrt hæstv. ráðherra tala um það, það er verið að tala um hlutastörf og það er bara mjög gott. En vonandi verður það þannig að það verður framboð og fólk verður velkomið út á vinnumarkaðinn, að það geti byrjað í 20% starfi og fari síðan í 40% starf án þess að missa lífeyrinn sinn eða hvernig sem það er. Þá þarf einhvern veginn að koma til móts við fólk þannig að það geti tekið þetta í litlum skrefum, ekki í maraþoni. Það er bara mjög mikilvægt að hafa það í huga. Gerum alltaf ráð fyrir því að allir vilji vera á vinnumarkaði eða að hafa einhvers konar hlutverk úti í samfélaginu, í atvinnulífinu. Það eru ekki allir sem geta það, en gerum ráð fyrir því að fólk vilji það og bjóðum upp á það og verum með úrræði sem taka á móti allri flórunni af fólki. Því kassalagaðri sem úrræðin eru sem við erum með því ólíklegra er að við getum hjálpað einstaklingunum þar sem þeir eru. - Nei, þú fellur ekki inn í þetta úrræði, þú getur ekki verið hér. Bíddu nú við, hvar á ég þá að vera? - Við erum svolítið gjörn á að gera það í þessu samfélagi. Þannig að það þarf að hafa þetta fjölbreytt, hafa þetta sveigjanlegt og hjálpa einstaklingum á hvaða skeiði sem þeir eru í lífinu og hvar sem þeir eru og gera ráð fyrir því að þeir vilji vera einhvern veginn í atvinnulífinu, eitthvað á vinnumarkaði þótt það sé bara 10%, 20% starf. Það er bara þannig, eins og segir í 23. gr., mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna: „Allir hafa rétt til atvinnu að frjálsu vali, til sanngjarnra og hagstæðra vinnuskilyrða og til verndar gegn atvinnuleysi.“ Til þess að við uppfyllum þetta þá þurfum við að breyta hugarfari og skipulagi í atvinnumálum á Íslandi vegna þess að réttur til atvinnu eru mannréttindi og við þurfum að standa vörð um þau.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 110/2016, um tímabundnar endurgreiðslur vegna hljóðritunar á tónlist. Meginmarkmið frumvarpsins lýtur að því að framlengja gildistíma laga nr. 110/2016 til fimm ára og stuðla þannig að áframhaldandi uppgangi íslensks tónlistariðnaðar. Er þetta í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar um nauðsyn þess að tryggja frekari stuðning við íslenskt tónlistarfólk. Þá leggur frumvarpið til nokkrar breytingar á gildandi lögum í ljósi þeirrar reynslu sem komin er á framkvæmd þeirra. Lög nr. 110/2016, um tímabundnar endurgreiðslur vegna hljóðritunar á tónlist, tóku gildi hinn 1. janúar 2017 og var þeim upphaflega markaður fimm ára gildistími til 31. desember 2022. Markmið stofnlaganna var að setja á fót hvatakerfi til að efla tónlistariðnað á Íslandi með því að veita útgefendum hljóðrita, tímabundinn rétt til endurgreiðslu hluta kostnaðar sem fellur til við hljóðritun hér á landi ásamt því að laða erlent tónlistarfólk til að hljóðrita tónlist. Var lögunum bæði ætlað að sporna gegn þeim samdrætti sem hefði orðið á sölu áþreifanlegra hljóðfanga og þeim atgervisflótta sem hefði orðið á hæfileikafólki úr tónlistariðnaðinum. Var þetta í samræmi við stefnu þáverandi ríkisstjórnar um að tónlist skildi njóta sömu hvetjandi ívilnana og kvikmyndagerð en sambærilegt hvatakerfi hefur verið til staðar innan kvikmyndaiðnaðarins frá því að lög nr. 43/1999, um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi, tóku gildi árið 1999. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 kemur fram sú áhersla ríkisstjórnarinnar að tryggja frekari uppbyggingu tónlistariðnaðarins og áframhaldandi stuðning við íslenskt tónlistarfólk. Þá er lögð áhersla á frekari nýtingu verkefnisins Record in Iceland, sem miðar að því að kynna Ísland sem vænlegan stað til hljóðritunar á tónlist með hliðsjón af möguleikunum á 25% endurgreiðslu hljóðritunarkostnaðar sem fellur til á Íslandi. Í drögum að tónlistarstefnu Íslands til ársins 2030 kemur fram að nauðsynlegt sé að kynna endurgreiðslukerfið enn frekar og skoða frekari leiðir til að styrkja samkeppnisstöðu Íslands. Í þessu samhengi er vert að nefna að Ísland er fyrsta landið sem býður upp á endurgreiðslur vegna hljóðritunarkostnaðar. Slíkar endurgreiðslur þekkjast víða þekkist víða í öðrum greinum á borð við kvikmyndaframleiðslu og geta verið árangursrík tól stjórnvalda til þess að laða til landsins verðmætar erlendar fjárfestingar í innlendri menningu. Slík hvatakerfi geta einnig gegnt lykilhlutverki í ákvörðun um staðsetningu verkefnis þegar og ef önnur lönd taka upp endurgreiðslukerfi vegna hljóðritunarkostnaðar á tónlist. Því er mikilvægt að Ísland verði eftir sem áður álitlegur kostur fyrir erlent tónlistarfólk til að hljóðrita tónlist. Með því er áframhaldandi samkeppnishæfni Íslands í tónlistargeiranum tryggð. Endurgreiðslukerfi laga nr. 110/2016 hefur hingað til haft hvetjandi áhrif á tónlistarútgáfu á Íslandi með tilheyrandi jákvæðum efnahags- og menningarlegum áhrifum. Töluleg gögn benda til þess að endurgreiðslukerfið sé farið að taka við sér og skila tilætluðum árangri. Frumvarpið miðar að því að framlengja endurgreiðslukerfi laga nr. 110/2016 og þannig festa kerfið frekar í sessi. Þá eru lagðar til breytingar sem eru til þess fallnar að gera kerfið skilvirkara og hámarka afköst þess. Lýtur frumvarpið að eftirfarandi þremur þáttum: Í fyrsta lagi er með frumvarpinu lagt til að gildistími laganna verði framlengdur til fimm ára. Hefur endurgreiðslukerfi laganna þegar skilað miklum árangri og benda töluleg gögn til þess að kerfið hafi orðið til þess að tónlistarútgáfa á Íslandi hafi aukist og er það mikið fagnaðarefni. Er þetta vísbending um gæði endurgreiðslukerfisins og alþjóðlega samkeppnishæfni þess. Þá leiðir endurgreiðslukerfið af sér auknar hagupplýsingar varðandi tónlistarútgáfu hér á landi, líkt og kallað var eftir í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027, en þar kom fram að mikill skortur hafi verið hingað til á greinargóðum tölfræðilegum upplýsingum um menningarmál. Með framangreindum rökum er því lagt til að áfram verði veittar tímabundnar endurgreiðslur vegna hljóðritunar á tónlist hér á landi og að lögin gildi til ársloka 2027. Sé litið til endurgreiðslukerfis laga um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi má sjá að það getur tekið langan tíma fyrir slík ívilnandi stuðningskerfi að ná yfirlýstum markmiðum, en gildistími þeirra hefur verið framlengdur sem nemur 16 árum. Með sömu rökum og sú framlenging hefur grundvallast á verður að teljast eðlilegt að framlengja gildistíma laga nr. 110/2016, um tímabundnar endurgreiðslur vegna hljóðritunar á tónlist. Í öðru lagi er með frumvarpinu lagt til að starfsemi þjónustuaðila verði endurgreiðsluhæf. Samkvæmt núgildandi lögum eru það einungis útgefendur hljóðrita sem falla undir gildissvið laga nr. 110/2016 og eiga rétt á endurgreiðslum á grundvelli laganna. Hins vegar hefur starfsemi þjónustuaðila verið ófyrirséð afleiðing endurgreiðslukerfisins. Þjónustuaðilar eru þeir aðilar sem veita upptökuþjónustu við útgefendur hljóðrita. Sú starfsemi hefur náð afar góðum árangri í að laða stór erlend upptökuverkefni til landsins og fellur því vel að upphaflegu markmiði stofnlaganna. Er endurgreiðslukerfi laganna ein af meginforsendum fyrir velgengni þjónustuaðila og eru með frumvarpinu lagðar til breytingar sem opna á að þjónustuaðilar geti í afmörkuðum tilvikum sótt um endurgreiðslu í stað útgefanda hljóðrita. Er þetta nauðsynleg breyting til að tryggja að starfsemi þeirra geti talist endurgreiðsluhæf samkvæmt lögum. Dæmi um innlenda þjónustuaðila sem sérhæfa sig í framleiðslu á tónlist fyrir hin ýmsu tónlistartengdu verkefni og hafa getið sér gott orð hjá erlendum útgefendum og unnið með stórum aðilum eins og til að mynda Netflix, Apple TV, Universal, BBC og fleirum, eru Menningarfélag Akureyrar í gegnum verkefnið SinfoniaNord og Reykjavík Recording Orchestra í Hörpu. Um er að ræða verðmætar fjárfestingar erlendra aðila, oft stórra erlendra aðila, í innlenda tónlistargeiranum sem tryggir að gífurlega mikilvæg þekking og reynsla helst í landinu. Þannig eykst tækniþekking með tilheyrandi tæknibúnaði ásamt því að spornað er gegn atgervisflótta hæfileikafólks úr íslenska tónlistariðnaðinum. Þetta hefur mjög jákvæð og styrkjandi áhrif á innlendan tónlistariðnað. Þar sem starfsemi þjónustuaðila fellur að mörgu leyti illa að þeim skilyrðum sem gildandi lög nr. 110/2016 setja fyrir endurgreiðslu hljóðritunarkostnaðar eru með frumvarpinu einnig lagðar til nauðsynlegar breytingar á þeim takmörkunum sem lögin setja í þessu samhengi. Virðulegur forseti. Í þriðja lagi er lagt til að heimilt verði fyrir ráðherra að kveða nánar á um skilyrði fyrir tónlistarendurgreiðslureglugerð. Í framkvæmd hefur myndast nokkur óvissa um hvaða kostnaður teljist endurgreiðsluhæfur skv. 6. gr. laga nr. 110/2010. Með frumvarpinu er því lagt til að heimilt verði að skýra það með nánari hætti í reglugerð. Virðulegur forseti. Tónlist er ekki einungis stór hluti af menningu landsins. Hún er einnig atvinnuskapandi og mikilvæg útflutningsgrein þar sem hvert tónlistarverkefni getur skapað mörg afleidd störf. Til að hægt sé að viðhalda þessari uppbyggingu og tryggja tónlistarlífi Íslands frekari forsendur til hagvaxtar er mikilvægt að tryggja áframhaldandi endurgreiðslur vegna hljóðritunar á tónlist. Slíkt hvetur til frekari atvinnusköpunar, fjárfestingar í tónlistariðnaðinum, tækni og getuuppbyggingar, framþróunar og fagvæðingar og tengslamyndunar milli aðila.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra fyrir það sem hér er kynnt og framlengt með breytingum. Ég vil sömuleiðis óska hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra til hamingju með tvennt, einkum og sér í lagi, sem er annars vegar hækkun á endurgreiðslum til kvikmyndagerðar, sem er meginforsenda þess að öll kvikmyndaver landsins, eða þau fáu sem við eigum, eru uppbókuð fram yfir mitt næsta ár og fleiri þar með í farvatninu til byggingar, og að hér situr Jodie Foster uppi í Gufunesi og er hér með risaseríu, 9 milljarða sjónvarpsseríu, hvort sem það er Netflix eða annað, og fjölmörg kvikmyndaverkefni eru hér í bígerð. Þetta er sömuleiðis tengt að því leyti að eftir að þessi lög um endurgreiðslur á hljóðritunum tóku gildi hefur fjölgað verulega þeim sem hingað koma til að hljóðrita, m.a. kvikmyndatónlist en einnig bara tónlist af öðrum toga. Og vegna þessara laga hefur t.d. verið komið fyrir einu fullkomnasta hljóðveri landsins í Fljótunum, við Haganesvík, sem er eitt það hljómprúðasta sem við höfðum eignast, byggt á gamalli hliðrænni tækni; analog 24 rása upptökumöguleikar með öllum besta búnaði sem völ er á, en jafnframt með stafrænum hætti tölvutækninnar. Þar hefur gengið svo vel að laða verkefni til landsins að þetta hljóðver hefur verið bókað allan ársins hring frá því að það var opnað fyrir tæpum tveimur árum. Annað slíkt hljóðver er nú þegar á teikniborðinu og verður opnað að óbreyttu á næsta ári, mun stærra og veglegra þar sem listamennirnir geta búið á meðan þeir starfa. Þar eru einnig áform um að efna til kennslu í hljóðtæknifræðum og tónlist. Þannig að þetta er auðvitað mikill búhnykkur fyrir okkur hér á Íslandi og ekki síst þá nyrðra. Sömuleiðis er vert geta afar áhugaverðs hljóðvers sem er á Stöðvarfirði þannig að nú er Norðausturkjördæmið sumsé með tvö vel virk hljóðver og það þriðja á leiðinni. En þessi breyting sem hér hefur verið kynnt í dag af hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra er öll til batnaðar og við sem höfum starfað í þessari grein um árabil fögnum því mjög að eiga menningar- og viðskiptaráðherra vegna þess að stundum hefur þetta verið afar aðskilið og lítill skilningur hjá þeim sem starfa í heimi viðskiptanna á því sem tilheyrir heimi menningarinnar og öfugt. Það að kenna tónlist og láta hana þróast út í starfsemi og arðbæran iðnað með fjölda starfa, sem síðan verður arðbær og sjálfbær er markmið sem hér er stefnt að. Það markmið er mjög speglað í þeirri nýju tónlistarmiðstöð sem hér hefur verið kynnt til sögunnar í frumvarpinu sem tekur gildi um áramót, ef ég þekki rétt, þar sem við erum að fara þvert á allar stefnur í tónlist, erum að fanga þær, þ.e. að taka utan um þær með nýjum lögum þar sem lögmál menningarinnar, listarinnar og viðskiptanna fléttast saman með þeim hætti sem mjög eftirsóknarvert verður að teljast. Ég er ekki alveg búinn að kynna mér þær nægilega vel. En mig langar að spyrja hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hvort við séum ekki búin að afnema þá þröskulda sem voru í gömlu lögunum sem takmörkuðu okkur við Evrópusambandslönd, þ.e. stærstu markaðir tónlistar í heiminum eru auðvitað í Bandaríkjunum og vaxandi markaðir í Asíu, en þegar ég sat í þeirri nefnd sem sá um að endurgreiða þá gátum við einungis tekið við umsóknum frá Evrópulöndum. Það er það sem mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra um, um leið og ég óska hæstv. ráðherra til hamingju með þetta frábæra mál í heild sinni og tel það til mikilla framfara fyrir okkur sem þjóð menningar og alþjóðlegra viðskipta. Gleymum því ekki að það eru þrátt fyrir allt andans jöfrarnir sem hér hafa borið hróður Íslands sem víðast, allt frá dögum Snorra, Laxness að Björkunum blíðu og Sigurrósunum öllum.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni kærlega fyrir innleggið. Það er auðvitað fengur í því fyrir Alþingi Íslendinga að hafa hv. þingmann hér vegna sérþekkingar hans á tónlist og skapandi greinum og auðvitað þekkjum við líka öll frábæran tónlistarferil hv. þingmanns. Það sem ég vildi aðeins koma inn á í fyrsta lagi er að við séum ekki að láta svæðaskiptingu hafa áhrif á endurgreiðslurnar vegna þess að það er ekki þannig í kvikmyndunum. Ég er að skoða það aðeins betur og það ætti mögulega að skoða það í nefndinni. Í öðru lagi þá er það svo að það er gríðarlegt fagnaðarefni hvað vel hefur gengið að fá hingað til landsins kvikmyndaverkefni og um leið viljum við að sjálfsögðu hlúa að innlendri kvikmyndagerð og sjónvarpsþáttagerð. Draumurinn er auðvitað að Ísland verði miðstöð skapandi greina í Norður-Atlantshafinu og að við fáum listafólk, bæði frá Norður-Ameríku og þess vegna Suður-Ameríku og svo Evrópu, sem getur komið hingað og tekið upp tónlist og kvikmyndir. Í raun og veru er sú þekkingarsköpun og -öflun sem á sér stað ómetanleg og í anda þeirrar ríku bókmenntahefðar og þeirrar hefðar sem við höfum haft hér á landi. Við vorum miðstöð bókmennta á 13. og 14. öldinni og ég sé það fyrir mér að á 21. öldinni séum við miðstöð skapandi greina.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra kærlega fyrir svarið og er henni sammála um það sem hér hefur verið nefnt. Það hefur í rauninni hamlað mjög framgangi hagkerfis tónlistarinnar hér á undanförnum árum að okkur hefur skort alvöruinnviði, alvörutónlistariðnað, sem er sambærilegur við það sem nágrannalöndin búa að og þess vegna hefur það jafnan átt sér stað þegar, við skulum segja, stofnanir á borð við STEF og samtök hljómplötuframleiðenda og annarra hafa vökvað grasrótina með eigin fé, þ.e. úr vösum tónlistarmannanna sjálfra og útgefendanna, og á síðari árum með atfylgi hins opinbera, þá hafa þeir sprotar jafnan verið hrifsaður úr íslenskri moldu og færðir til Stóra-Bretlands, Bandaríkjanna eða annarra þjóða til að ná blómgun og framgangi. Hér ríkir skilningur á þessu og hann speglast í þessari löggjöf. Hann speglast í þeirri stefnu sem mörkuð hefur verið í tíð núverandi ríkisstjórnar og núverandi menningar- og viðskiptaráðherra að af hugverkunum erum við best þekkt og með því að beina kröftum okkar þangað og gera löggjöfina hagfelldari eins og hér er verið að gera þá munum við ná þeim markmiðum sem hér hefur verið lýst. Og þau lög sem gengu í gildi 1. janúar 2020 um að hugverk skuli vera jafngild öðrum eignarrétti þegar kemur að skattlagningu, þ.e. fjármagnstekjuskattur versus tekjuskattur, 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka aftur fyrir innleggið og vil líka þakka hv. þingmanni fyrir þá vinnu sem hann tók að sér við að búa til nýja tónlistarmiðstöð og fyrir að leggja sitt af mörkum við að búa til tónlistarstefnu og svo ný lög um tónlist. Það er auðvitað ómetanlegt eins og fyrir mitt ráðuneyti að hafa getað byggt vinnu á vinnu þess hóps sem hv. þm. Jakob Frímann Magnússon leiddi á síðasta kjörtímabili sem miðaði einmitt að því að bæta alla umgjörð í kringum tónlist. Eins og við þekkjum sem erum hér er íslensk tónlist framúrskarandi. Bestu sendiherrar landsins er listafólkið okkar og við erum mjög stolt af því fólki. En það er ekki nóg að vera stolt af einhverju, við þurfum líka að ráðast í þá hluti að bæta alla umgjörðina í tengslum við tónlistariðnaðinn. Þannig að ég verð að segja að ég er mjög ánægð með þau skref sem við erum að taka, að við séum með fjármuni í nýja tónlistarmiðstöð, að við séum að klára tónlistarstefnuna og þessi nýju lög og að við séum mjög vakandi fyrir því bæði hvernig tónlistariðnaðurinn er að þróast og að tónlistarfólkið okkar geti starfað í skapandi umhverfi, að við séum að styðja við það, þ.e. ríki, sveitarfélög og atvinnulíf, og svo líka að tónlistariðnaðurinn verði þá enn meira sjálfbær. Við sjáum mörg verkefni sem dafna og blómstra þessa dagana sem við hefðum ekki þorað að láta okkur dreyma um fyrir tíu árum. Þetta er hægt með því að stjórnmálin hlusti á grasrótina, tónlistargrasrótina, og þetta er með því ánægjulegra sem ég hef komið að.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka falleg orð hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra og ítreka ánægju mína og stéttarinnar allrar fyrir þau skref sem eru stigin hér. Þetta er fyrir mig sérstaklega ánægjulegt líka, dæmi um að það er hlustað eftir röddunum sem varða viðkomandi sérsvið, tekið mið af þeim, átt samráð sem leiðir til þess besta sem við getum í rauninni óskað okkur. Ég er þeirrar skoðunar og er búinn að segja það óhikað undanfarin ár að við búum hér á Íslandi, þrátt fyrir smæð markaðarins, við sennilega eitt hagfelldasta og besta lagaumhverfi sem nokkur þjóð býr að. Þá er það sem felst í þessum lögum líka nú þegar að skila okkur því sem kallað er „networking“ á ensku, þ.e. tengslamyndunum inn á alla lykilmarkaði heimsins. Þó að við eigum eftir að ná í skottið á þeim sem stýra Spotify í Svíþjóð, eða þess vegna Google, YouTube, Facebook og því öllu, og láta þá standa skil á sínum viðskiptum hér með sæmd, sem er ekki tilfellið í dag, þá eru þau skilyrði sem hér hafa verið sköpuð á þann veg að við erum öfunduð af þeim um allan heim. Til hamingju.

Virðulegi forseti. Með þessu máli erum við að stuðla að áframhaldandi uppgangi íslensks tónlistariðnaðar með því að framlengja gildistíma laganna og styðja þannig við innviði greinarinnar. Er það í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar um nauðsyn þess að tryggja frekari stuðning við íslenskst tónlistarfólk. Auk þess er með frumvarpinu brugðist við annmörkum sem reynslan hefur leitt í ljós varðandi framkvæmd laganna og meginefni frumvarpsins er mjög gott. Frá því að endurgreiðslukerfinu var komið á fót með setningu laga um tímabundnar endurgreiðslur vegna hljóðritunar á tónlist, nr. 110/2016, hefur mikið vatn runnið til sjávar. Fyrirmynd kerfisins er sótt í endurgreiðslukerfi laga um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi. Þau lög áttu frá upphafi að vera tímabundin til ársins 2006. Gildistími þeirra hefur síðan verið framlengdur um sem nemur 16 árum. Kerfinu hefur því verið gefinn rúmur tími til þess að festast í sessi á Íslandi, enda getur tekið langan tíma fyrir slík ívilnandi stuðningskerfi að ná yfirlýstum markmiðum. Með sömu rökum og sú framlenging hefur grundvallast á og rakin voru í greinargerð frumvarpsins verður að teljast eðlilegt að framlengja gildistíma laga nr. 110/2016. Frumvarpið miðar að því að festa endurgreiðslukerfið frekar í sessi með framlengingu á gildistíma laganna, auk þess að leggja til breytingar sem eru til þess fallnar að gera kerfið skilvirkara og hámarka afköst þess. Er þetta í samræmi við áherslur hins opinbera á þessu sviði sem snúast um aukinn stuðning við íslenskt tónlistarfólk, auknar hagupplýsingar varðandi tónlistarútgáfu á Íslandi og áframhaldandi nýtingu verkefna eins og Record in Iceland. Þetta er mikið fagnaðarefni. Við erum einnig að móta fyrstu opinberu stefnuna á sviði tónlistar á Íslandi og það hefur allt gerst á vakt Framsóknar í menningarmálaráðuneytinu. Það hefur mikil vinna verið sett í að kortleggja umhverfi tónlistar í landinu undanfarin misseri. Hér er um að ræða mikilvægt mál sem skiptir tónlistarlífið miklu máli. Hæstv. menningarmálaráðherra hefur lagt mikla áherslu á að styrkja alla umgjörð í kringum menningu og skapandi greinar. Þá hefur einnig verið boðuð sérstök áhersla á málefni tónlistar á þessu kjörtímabili. Virðulegi forseti. Við erum að og við höfum metnað til að efla tónlistarlíf um allt land og bæta starfsumhverfi tónlistarfólks og styðja við uppbyggingu tónlistariðnaðar hér á landi. Með nýrri löggjöf og stefnu verður umgjörð tónlistar styrkt verulega. Við erum einnig að sameina þrjá sjóði í einn og strax á næsta ári verða fjárframlög til tónlistar aukin um 150 millj. kr. til að framfylgja þessari nýju stefnu. Árið 2025 er stefnt að því að framlög til tónlistar verði 250 millj. kr. krónum hærri en þau eru í ár. Við ætlum okkur að tryggja undirstöður íslensks menningar- og listalífs og skapa ný tækifæri fyrir íslenska listamenn. Aðgengi að menningu er mikilvægur þáttur þess og máli skiptir að allir landsmenn geti notið lista og menningar og tekið þátt í slíku starfi. Íslenskt tónlistarfólk hefur tekið virkan þátt í að móta daglegt líf okkar með verkum sínum. Ég er stolt af því að standa hér í dag og fá að taka þátt í þessari umræðu undir þessu máli og þá er ég þakklát fyrir þetta skref í þágu íslenskrar menningar. Ég er sannfærð um að þau skref sem tekin verða með þessari framlengingu, nýrri tónlistarstefnu og nýjum heildarlögum verði til að blása enn frekari vindi í segl íslenskrar tónlistar, stuðla að því að fleiri geti notið þess að starfa við tónlist í fullu starfi og auðga líf okkar enn frekar. Við erum stolt af íslenskri menningu og tónlist er risastór þáttur í menningunni okkar og hefur vakið heimsathygli. Við eigum að stíga þessi stöndugu skref því að þau skipta svo sannarlega máli.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir innleggið. Ég ætla að taka aðeins undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að efla tónlistariðnaðinn. Eitt af því sem stjórnvöld eru að gera núna er að við höfum verið að taka hverja listgrein fyrir sig og móta stefnu. Stefnumótunin er með svipuðum hætti og ég lýsti hér áðan í öðru andsvari, þ.e. við leitum til grasrótarinnar sem vinnur undirbúninginn og kemur með hugmyndafræðina og svo búum við til stefnu og aðgerðaáætlun. Við höfum klárað þetta fyrir kvikmyndaiðnaðinn, það er komin kvikmyndastefna þar, við erum á lokametrunum með stefnu fyrir tónlistina, við erum með myndlistina og hönnun og á teikniborðinu er að klára fyrir lok kjörtímabilsins sviðslistir og svo stefnu í bókmenntum. Bókmenntirnar fengu mikinn stuðning á síðasta kjörtímabili og við höldum áfram að styðja við þær. En það sem er svo áhugavert og gott varðandi skapandi greinar er að þær tengjast auðvitað allar. Við sjáum það sem er að gerast fyrir norðan varðandi kvikmyndatónlistina. Þarna koma saman kvikmyndir og tónlist. Og vegna þess hversu fært fólkið okkar er þá eru að skapast góðar útflutningstekjur, mikil fagþekking og ég tala nú ekki um frábært að það sé líka að gerast á landsbyggðinni, sem ég tel að sé mjög brýnt og mörg afar öflug hljóðver eru núna á landsbyggðinni og mjög ánægjulegt að sjá aukna veltu í tengslum við það vegna þeirrar staðsetningar.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir andsvarið og tek heils hugar undir allt sem kom fram í ræðu hennar áðan. Það er alveg ótrúlega magnað að fylgjast með því. Ég man eftir því þegar Mugison var að stíga sín fyrstu skref í Súðavík. Þá fylgdist ég með því bara sem krakki hversu öflugt tónlistarlífið getur verið. Og hann var bara með stúdíóið heima hjá sér að framleiða magnaða tónlist. Við erum að sjá tónlistarmenn og konur koma fram núna með framúrskarandi texta og lög sem við erum búin að sjá þróast í gegnum árin. Í gegnum tugi ára er þetta alltaf að verða betra og betra. Það eru einmitt þeir sem lögðu grunninn að þessu sem eru búnir að vera að standa vaktina. Ég er svo viss um að við getum byggt enn þá sterkari grunn undir tónlistina, ofan á það sem hefur verið gert nú þegar. Ég er bara ótrúlega spennt að sjá hvað þessi breyting getur haft í för með sér því að ég held bara að heimurinn sé okkur ostra ef ég má segja það þannig - var ekki dagur íslenskrar tungu í gær? Við þurfum einhvern veginn að skoða þetta alveg heildstætt út frá því hvað við getum gert og ég er ótrúlega vongóð um að þetta sé hárrétta skrefið.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma fram með þetta góða mál. Það á rætur að rekja svolítið aftur í tímann, allt til stefnuyfirlýsingar þáverandi ríkisstjórnar Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins frá 2013 þar sem kom fram það markmið ríkisstjórnar að tónlist nyti sömu hvetjandi ívilnana og kvikmyndagerð. Með lögunum var þá sett á fót hvatakerfi til að efla tónlistariðnað hér á landi og til að laða að erlent tónlistarfólk til að hljóðrita tónlist á Íslandi. Í gildandi stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins er áfram lögð rík áhersla á eflingu listar og menningar og einnig að umhverfi tónlistargeirans á Íslandi verði tekið til skoðunar. Þar kemur fram sú áhersla ríkisstjórnarinnar að stuðla að uppbyggingu greinarinnar á kjörtímabilinu með því að auka opinberar fjárfestingar í skapandi greinum. Verkefnið hefur þann tilgang fyrst og fremst að laða að erlent fagfólk til að hljóðrita tónlist á Íslandi til að styðja við og styrkja innviði listgreina og skapandi greina. Eins og ráðherra kom inn á er Ísland fyrsta landið sem býður upp á endurgreiðslu vegna hljóðritunarkostnaðar og er það staðreynd sem mætti staldra við oftar og er öðrum löndum til eftirbreytni. Frá því að lögin voru sett 2016 hefur ráðuneytið getað fylgst með hve stór hluti umsókna berst frá erlendum aðilum þar sem hljóðritun sem sótt er um endurgreiðslu fyrir er gefin út erlendis. Á tímabilinu 2017–2021 fóru u.þ.b. 30% af heildarendurgreiðslum til erlendra aðila. Frá því að lögin, nr. 124/2020, voru sett hefur verið gerð ein breyting á þeim af þáverandi viðskiptaráðherra, Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur. Sú lagabreyting fól í sér að horfið var frá því skilyrði fyrir endurgreiðslu hljóðritana að sameiginlegur spilunartími þeirra mætti ekki vera undir 30 mínútum. Í lögunum var sá tími styttur í 14 mínútur. Breytingin var rökstudd með vísan til breyttra markaðsaðstæðna og rekstrarumhverfis. Einnig kom fram í greinargerð með þeim lögum að fjöldi tónlistarmanna kysi frekar að gefa út stök lög eða stuttskífu til að vekja athygli á listsköpun sinni eða nýrri plötu sem væri innan 30 mínútna hljóðritunartíma. Þá væri meðallengd dægurlaga almennt styttri en áður. Ef maður skoðar hvernig umsóknirnar hafa verið undanfarin ár í samræmi við fjárlögin þá hafa þær allt frá árinu 2017 verið innan fjárlagaheimilda, nema á árinu 2021 þar sem var farið ríflega 5 milljónir yfir fjárlagaheimildina. Sú hækkun á líklegast rætur að rekja til framangreindrar lagabreytingar með 14 daga tímann, enda voru mun fleiri verkefni endurgreiðsluhæf en áður. Endurgreiðslur á árinu 2022 og 2021 voru fyrir töluvert fleiri stórverkefni en tíðkaðist áður, bæði innlend og erlend. Þetta gefur til kynna að endurgreiðslukerfið sé farið að taka við sér og skili tilætluðum árangri, samhliða auðvitað markvissri kynningu ÚTÓN á endurgreiðslukerfinu undanfarin ár og því ágæta starfi sem þau sinna þar. Við getum því, held ég, forseti, staðið hér og megum segja: Af þessu má ráða að endurgreiðslukerfi laganna hefur skilað tilætluðum árangri og nálgast þær tölur sem gert var ráð fyrir í upphafi og er það gleðilegt. Árangurinn má einnig skoða í ljósi þess að í greinargerð þessari sem hæstv. ráðherra er hér að leggja á borðið kemur fram að fleiri lög og plötur hafi komið út frá ári til árs og á Íslandi er að finna hljóðver og fagaðila á heimsmælikvarða. Undanfarin ár hefur orðið mikill uppgangur í íslenskum tónlistariðnaði. Má þar nefna mikla fjölgun á hljóðverum sem eru notuð til upptöku á tónlist. Þetta gerir Ísland að aðlaðandi áfangastað fyrir erlenda tónlistarmenn. Það hefur m.a. sýnt sig í fjölbreyttum verkefnum sem þegar hafa verið unnin eða sem þegar hafa verið bókuð í hljóðverum víðs vegar á landinu. Endurgreiðslukerfi laganna hefur gefið starfsemi hljóðvera byr undir báða vængi og er hvetjandi fyrir áframhaldandi öfluga starfsemi og uppbyggingu þeirra. Tónlist er ekki einungis stór hluti af menningu landsins, hún er einnig atvinnuskapandi og mikilvæg útflutningsgrein þar sem hvert tónlistarverkefni getur skapað mörg afleidd störf. Til að hægt sé að viðhalda þessari uppbyggingu og tryggja tónlistarlífi á Íslandi áframhaldandi forsendur til vaxtar er mikilvægt að stjórnvöld veiti áfram endurgreiðslur vegna hljóðritunar á tónlist. Slíkt hvetur til frekari atvinnusköpunar, fjárfestingar í tónlistariðnaðinum, tækni- og getuuppbyggingar, framþróunar og hagræðingar í iðnaðinum og tengslamyndunar milli aðila, að því ónefndu að það hefur að sjálfsögðu hvetjandi áhrif á erlenda tónlistarmenn til að ferðast til landsins og hljóðrita hér á landi. Ég fagna því að hæstv. ráðherra skuli koma hér með þetta frumvarp. Meginmarkmiðið er eins og áður sagði að stuðla að áframhaldandi uppgangi íslensks tónlistariðnaðar með því að framlengja gildistímann og styðja þannig við innviði greinarinnar sem er í samræmi við framangreindar áherslur ríkisstjórnarinnar um nauðsyn þess að tryggja frekari stuðning við íslenskt tónlistarfólk. Auk þess að styðja framlengingu á gildistímanum þá styð ég einnig þá breytingu sem kemur fram í frumvarpi laganna um að starfsemi þjónustuaðila verði felld inn í lögin, sem hefur hingað til ekki fallið þar undir en má með allri sanngirni fella þar undir, eins og er rakið er prýðilega í greinargerð frumvarpsins. Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma fram með þetta mál. Ég styð málið og mun áfram vinna með það í hv. atvinnuveganefnd. Ég hef ekki nokkrar forsendur til að halda annað en að sú vinna verði farsæl og ef eitthvað er mun gott mál batna enn frekar, en það er nú bara nokkuð gott nú þegar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir sitt góða innlegg hér. Mér finnst viðeigandi að geta þess sem vel er gert, ekki bara í dag heldur í aðdraganda þessa alls. Um leið og ég er búinn að ljúka lofsorði á hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra fyrir það sem hér hefur verið gert núna bara á síðustu mánuðum og misserum, sem er allt til mikillar fyrirmyndar, þá vil ég líka nota þetta tækifæri til að þakka þeim sem á undan fóru. Ég man að það var rétt á síðustu vikum eða mánuðum Ragnheiðar Elínar Árnadóttur í starfi sem þessi hugmynd kviknaði með endurgreiðslurnar. Hún tók þennan bolta og með atfylgi Illuga Gunnarssonar, þáverandi mennta- og menningarmálaráðherra, og síðan Bjarna Benediktssonar fjármálaráðherra var þetta keyrt í gegn á mjög skömmum tíma, með stuttum fyrirvara, og virkilega klappað upp af greininni á þeim tíma. Það sem hér hefur verið við bætt er auðvitað stórglæsilegt og til mikilla bóta. Við eigum að vera þakklát fyrir að eiga stjórnvöld sem eru svo samstiga í þessari vegferð sem við erum stödd í. Við erum að feta ljóssins stigu í einu og öllu, leyfi ég mér að segja. Það sem hér fer á eftir eru aðallega bara fínstillingar á því sem er mjög gott kerfi. Ég ætla rétt í lokin líka að lýsa mikilli ánægju með þróun í tónlistarkennslu sem ég hef upplifað bara persónulega á síðustu vikum og mánuðum, sem er Tónlistarskólinn í Grafarvogi, sem miðar að því að kenna fólki tónlist, kenna fólki að hljóðrita tónlist, kenna fólki að skapa tónlistina, gefa hana út og fylgja því eftir með tónleikahaldi. Svona á tónlistarmenntun að eiga sér stað í nútímanum.

Frú forseti. Ég held að ég sé hingað komin ekki beint til að svara andsvari, meira kannski til að samsinna andsvari. Ég tek auðvitað hjartanlega undir orð hv. þm. Jakobs Frímanns Magnússonar. Það er alveg eftirminnilegt hvernig þáverandi ráðherrar Sjálfstæðisflokksins, Illugi Gunnarsson og Ragnheiður Elín Árnadóttir, með aðkomu fjármálaráðherrans, Bjarna Benediktssonar, stigu mjög afgerandi inn í þetta mál fyrst í heiminum og kláruðu það, eins og hv. þingmaður fór hér yfir svo snaggaralega. Síðan hefur leiðin bara batnað og núna síðast með þessu ágæta frumvarpi hæstv. ráðherra. Ég bara þakka fyrir fyrir hönd þeirra, ef ég leyfi mér það.

Ég ætla að ramma inn mína lofgjörð í mjög stuttu máli vegna þess að það er alveg sanngjarnt að segja að hér hafi menn verið nokkuð einhuga frá sennilega árinu 2013. Ég átti mjög marga fundi með forsætisráðherrum þessa tímabils, allt frá 2013, og þar voru ráðherrar Framsóknarflokksins með líka. Það var fyrst Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, síðan Sigurður Ingi Jóhannsson. Svo ætla ég ekki að vanmeta framlag aðstoðarmanna ráðherranna sem liðkuðu iðulega til fyrir. Í tíð Þórdísar Kolbrúnar Reykfjörð Gylfadóttur voru þar bæði Ólafur Teitur Guðnason og Hildur Sverrisdóttir. Manni ber ekki að vanmeta aðstoðarmenn ráðherra, „deputy ministers“ eins og þeir eru kallaðir á ensku, því að þeir búa til fundina, þeir skapa aðstæðurnar til að fundirnir verði uppbyggilegir og fylgt eftir með gerðum, því að mikið er hægt að tala og tala en orðum skulu fylgja gerðir. Það hefur í þessu tilfelli verið mjög þakklátt. Þó að það sé almennt ekki stundað að hæla meiri hluta úr röðum minni hluta þá stend ég hér og get ekki annað. Með leyfi andlegs leiðtoga Flokks fólksins míns 

Frú forseti. Ég get nú ekki annað en stigið hér aftur upp til að samsinna andsvari og að þessu sinni auðvitað til að þakka fyrir falleg orð í minn garð, en finnst rétt að taka fram að það er ekki nokkur ástæða til að þakka mér eitt né neitt í þessu ferli. Hins vegar tek ég undir með hv. þingmanni að það er vert að þakka öllum þeim sem á einn hátt eða annan komu að þessari vegferð allri því að hún hefur verið farsæl og verður það vonandi áfram og ber að endurtaka: Er einstök á heimsvísu og það gerist ekki af sjálfu sér. Að öðru leyti þakka ég aftur fyrir falleg orð frá hv. þingmanni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir mjög gagnlegar umræður og áhugaverðar og það er ánægjulegt að heyra að þingheimur deili þessari sameiginlegu sýn, að Ísland verði miðstöð skapandi greina. Við höfum alla burði í það, hvort sem það er í kvikmyndum, tónlist, hönnun, myndlist, sviðslistum og fleiri öðrum skapandi greinum. Undir skapandi greinum eru líka tölvuleikir og fleira. Þetta frumvarp sem ég var að mæla fyrir, þ.e. framlengingin og þær breytingar sem við erum að setja inn, passar auðvitað við þessa framtíðarsýn og hugmyndir um aukna atvinnuuppbyggingu í skapandi greinum. Það vil ég nefna í fyrsta lagi. Í öðru lagi er það sem við erum að reyna að gera og er partur af hugmyndafræðinni á bak við miðstöð skapandi greina, að byggja upp ákveðna klasa í ákveðnum greinum. Það þekkist mjög víða þar sem hefur náðst góður árangur að það er vegna þess að sterk umgjörð er komin og þessi sterka umgjörð er iðulega til komin vegna þess að það er til mikil fagþekking. Það er ekki hægt að fara í svona vegferð nema að það sé rík tónlistarhefð eða kvikmyndahefð og þetta er margra áratuga uppbygging sem hefur átt sér stað iðulega í viðkomandi klasa. Við getum þakkað mjög varðandi listsköpun í landinu að listamenn hafa sinnt því mjög vel síðustu áratugi og ekki bara áratugi þegar við erum að tala um bókmenntirnar heldur í hundruð ára og þetta er mjög mikilvægt. Í þriðja lagi erum við stödd í stafrænni byltingu og mikilli sjálfvirknivæðingu starfa og þau störf sem munu lifa koma mjög mikið úr skapandi greinum, þar sem er verið að búa til og við erum í nýsköpun, hvort sem það er í skapandi greinum eða tækninni. Eitt af því sem er að gerast er að það eru færri hendur sem þurfa að vinna verkin í dag og vegna þess er meira rými til þess einmitt að búa til og skapa. Það er ekki sami kostnaðurinn sem hlýst af því að taka upp eins og það var jafnvel fyrir 30 árum. Hann er öðruvísi en það er hægt að gera ákveðna hluti á skilvirkari hátt en áður var. Fyrir fámenna þjóð eins og við erum, og meira að segja fámennari en við héldum fyrir fimm dögum, þá er þetta mjög brýnt. Við eigum einmitt að taka allar þessar tæknibreytingar, hvort sem það er í skapandi greinum eða í menntakerfinu eða eins og hefur gerst í sjávarútvegi og landbúnaði, og nýta þær til að bæta kjör á Íslandi, að það sé meira til skiptanna fyrir fólkið í landinu. Og þetta frumvarp er hreinlega liður í því. Að því sögðu þá vísa ég þessu máli til atvinnuveganefndar að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um vísitölu neysluverðs, nr. 12/1995, með síðari breytingum (vísitala neysluverðs án húsnæðis). Með mér á frumvarpinu eru hv. þingmenn Flokks fólksins Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. 1. gr. frumvarpsins hljóðar svo, með leyfi forseta: „Á eftir 2. málsl. 1. mgr. 1. gr. laganna kemur nýr málsliður, svohljóðandi: Ekki skal taka tillit til húsnæðiskostnaðar við útreikning vísitölu neysluverðs.“ 2. gr. frumvarpsins hljóðar svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð með frumvarpi þessu segir, með leyfi forseta: „Frumvarp þetta var lagt fram á 152. löggjafarþingi (279. mál) en náði ekki fram að ganga og er nú lagt fram að nýju efnislega óbreytt.“ „Verðbólga mælist nú langt“ - og eina ferðina enn segi ég langt - „umfram verðbólgumarkmið Seðlabanka Íslands. Stærsti einstaki orsakavaldurinn er sífellt hækkandi húsnæðisverð. Þetta veldur keðjuverkandi áhrifum sem leiða til þess að greiðslubyrði heimilanna þyngist og lánin hækka til muna.“ Ég er víst ekki að segja nein nýmæli hvað þetta varðar. Það er alveg óhætt að fullyrða hér og nú að landsmenn finna svo sannarlega fyrir því hvernig þróunin er að verða hjá okkur í dag. Þegar frumvarp þetta var lagt fram við upphaf þings þá mældist verðbólgan 9,9% en þá var verðbólga án húsnæðisliðar um 7,5%. Verðbólgan mælist hins vegar nú þegar þessi orð eru töluð 9,4%. Hún hefur lækkað um hálft prósentustig frá því að þingið kom saman í haust en mælist 7,2% ef húsnæðisliðurinn er tekinn út. „Helstu greiningaraðilar spá áframhaldandi hækkunum á húsnæðisverði, m.a. vegna framboðsskorts á húsnæði. Því er útlit fyrir verulegar hækkanir á vísitölu neysluverðs á næstu misserum vegna hækkandi húsnæðisverðs. Allir vita hvaða skelfilegu afleiðingar verðbólgan hafði á verðtryggð lán íslenskra fjölskyldna landsins í kjölfar efnahagshrunsins 2008. Þar tvöfölduðust skuldir heimilanna á einni nóttu og hátt í 15.000 fjölskyldur misstu heimili sín. Þetta má aldrei gerast aftur.“ Því miður, ef ekki verður gripið inn í núna og eitthvað raunverulegt gert til þess að draga úr þessari gríðarlegu hækkun verðbólgunnar og þenslunnar sem á sér stað af hennar völdum, afleiðingum af hækkandi vöxtum bankanna, hækkandi lánum, þá gæti höfuðstóll 40 millj. kr. verðtryggðs láns hækkað um hvorki meira né minna en 33.000 kr. á mánuði. Við erum að tala um 400.000 kr. á ári. „Til að sporna gegn hörðustu áhrifum verðbólgunnar á heimilin er lagt til að húsnæðisliðurinn verði felldur út úr vísitölu neysluverðs. Með slíkri breytingu má draga verulega úr mældri verðbólgu og þar með hörðustu áhrifum vísitöluhækkana á fjárhag fjölskyldufólks, sérstaklega þeirra sem sitja fastir í viðjum verðtryggðra húsnæðisskuldbindinga.“ „Því hefur verið haldið fram að það grafi undan trúverðugleika verðbólgumælinga að taka húsnæðisliðinn út. Það er einfaldlega ekki rétt.“ - Með öðrum orðum þá er það rangt, virðulegi forseti. - „Hagstofan heldur þegar til haga vísitölubreytingum án húsnæðis og því ætti stofnunin að geta breytt framkvæmdinni til samræmis við frumvarp þetta án mikillar fyrirhafnar. Áfram verður hægt að birta opinberlega vísitölu neysluverðs með húsnæðisliðnum. Um þetta segir í umsögn Hagsmunasamtaka heimilanna um frumvarp þetta á síðasta löggjafarþingi: „Hagstofan birtir nefnilega vísitölu neysluverðs bæði með og án húsnæðis svo langt aftur sem mælingar ná og greiningaraðilar gætu því eftir sem áður stuðst við hvora þeirra sem þeir vilja frekar nota. Jafnframt myndi breytingin hafa þau raunverulegu áhrif að árshækkun verðtryggðra skuldbindinga myndi strax lækka …“ Virðulegi forseti. Þessari verðtryggingu var komið á með einu pennastriki. Það vafðist ekki fyrir þeim á þeim tíma að setja verðtryggingunni á en ólíkt þeirri verðtryggingu sem er á neytendalánum nú, og eingöngu þeim, og lánum, þá var það áður svo að laun voru líka verðtryggð. Fólk var líka með verðtryggingu á laununum sínum, sem fylgdi þá bara þessari vísitölu algjörlega leynt og ljóst, en einhverra hluta vegna fannst þeim voða sniðugt að rjúfa þetta samband, klippa launin frá og lofa launþegunum að sitja eftir. Virðulegi forseti. Ég óska þess að málið gangi til efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni 1. umr. en vil þó segja þetta að lokum: Þetta er í rauninni með hreinum ólíkindum miðað við það sem ég áður sagði hér, að hátt í 15.000 fjölskyldur misstu heimili sín eftir síðasta efnahagshrun. Hér hef ég staðið áður í þessum ræðustól fyrir tæpum tveimur árum síðan og bent á að það væru allar forsendur fyrir því að við værum að ganga inn í verðbólguskot. Það er víst ekki hægt að tala um verðbólguskot lengur. Þetta er miklu meira en verðbólguskot, við erum í blússandi verðbólgu að berjast um á hæl og hnakka og ríkisstjórninni og ríkisvaldinu er í lófa lagið að lækka þessa verðbólgu á stundinni um vel á þriðja prósent. Það myndi sannarlega muna miklu. Í beinu framhaldi langar mig að nefna að það er athyglisvert, þrátt fyrir allt það sem við erum að ganga í gegnum núna; hækkandi vexti, blússandi verðbólgu, fólk sem hætt er að geta greitt af lánunum sínum - það fer ekkert á milli mála að þróunin er að eiga sér stað fyrir framan augun á okkur - að þrátt fyrir það skuli einhver reyna að réttlæta það að halda húsnæðisliðnum inni í vísitölunni. Það er með hreinum ólíkindum. Annað sem er mjög athyglisvert er að þrátt fyrir allt það sem ég segi hér, blússandi vexti, verðbólgu og nefnið það bara, allt fer hækkandi, þá hækka bankarnir samt sem áður lánin sín og afborganirnar langt umfram verðbólgu og vexti. Til dæmis hefur greiðslubyrðin af litlu láni sem ég er með í Arion banka hækkað um 30% síðan í vor. Hvernig má það vera þegar vextirnir af því eru ríflega 7% og verðbólgan mælist ríflega 9%? Að vísu er lánið óverðtryggt en það breytir samt sem ekki þeirri staðreynd að greiðslubyrðin af láninu er búin að hækka um 30%, langt umfram verðbólgu og vextina. Bankarnir eru að soga til sín og ég vil halda því fram að þetta sé ósvífið. Þeir hafa sogað til sín fjármagn í krafti valds síns langt umfram verðbólgu og vaxtaþáttinn. Maður hefur kannski óvart hnerrað inni í einum þeirra og þá hefur 100.000 kr. aukaskatti verið kastað í mann fyrir það. Álögurnar sem eru lagðar á viðskiptavini þessara banka eru orðnar með slíkum ólíkindum, þetta er svo opið í báða enda, að maður er í rauninni varla farinn að átta sig á því hvað í ósköpunum er í gangi þarna. Þetta er lítið frumvarp sem skiptir alla ofboðslega miklu máli. Eina ástæðan fyrir því að þessi húsnæðisliður hefur verið látinn hanga inni í vísitölunni - að vísu eini staðurinn í heiminum sem þessi mæling fer fram á því formi sem gerist hér - er að ef sú staða kæmi að fasteignaverð á markaðnum færi að lækka þá myndu fasteignaeigendur, hamingjan góða, tapa einhverjum krónum. Ég bið nú bara þann einstakling og hv. þingmann sem kemur auga á það að fram undan sé einhver lækkun á fasteignamarkaði að gefa sig einfaldlega fram en styðja að öðrum kosti þetta frumvarp og hjálpa okkur að afnema og henda þessum húsnæðislið út úr vísitölunni.

Forseti. Verðtryggingin er að vissu leyti algjört mein í íslenskum efnahag eins og hún leggur sig. Hún er ákveðin trygging á röngum stað, innbyggð leiðrétting, letiefnahagstæki. Þegar eitthvað fer á flakk í efnahagnum, hagsveifla og verðbólga o.s.frv., þá er hægt að nota hana til að seilast í öll lán landsmanna sem eru annaðhvort með breytilegum vöxtum eða verðtryggðum vöxtum, sem er alveg fáránlegt þegar allt kemur til alls. Hvað mig varðar, í þessu frumvarpi, er það frekar vandamálið heldur en liður húsnæðis í vísitölu neysluverðs. Ég átta mig ekki alveg á því hvaða máli þetta skiptir þegar allt kemur til alls. Vandinn er kannski frekar verðtrygging til að byrja með, sem er fáránleg, og svo er verið að nota vísitölu neysluverðs, t.d. hækkun á olíu, til þess að hafa áhrif á það hvernig húsnæðislán hækkar. Þetta er fáránlegt. Ef það ætti að miða við einhverja vísitölu, ef það ætti á annað borð að vera verðtrygging, þá ætti að miða við vísitölu byggingar- eða húsnæðiskostnaðar í staðinn fyrir heildarvísitölu. Ég er alveg sammála þessu að því leyti, hvað húsnæði varðar, að það er ómögulegt að blanda þessu saman en við verðum að huga að því samt að upprunalega vandamálið og aðalvandamálið er verðtryggingin sem er letiefnahagstæki og við verðum að gera allt til að útrýma. Eftir það skiptir engu máli hvernig vísitölur eru reiknaðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Ég las það þannig að hann fattaði ekki alveg hvað þessi húsnæðisliður væri að gera þarna yfir höfuð, ef ég skil hv. þingmann rétt. 

Forseti. Það er nefnilega svolítið „ef og hefði“ í þessu. Ef húsnæðisvísitalan hefði ekki verið inni í vísitölu neysluverðs þá hefðu lánin verið lægri. Nei, það er að sjálfsögðu ekki þannig. Þegar lánin voru veitt þá hefði einfaldlega verið reiknað með samtölu húsnæðisvísitölu og vísitölu neysluverðs án húsnæðis. Þetta er bara ákvörðun bankanna eða þeirra sem lána til að passa upp á að þeir fái sitt. Þetta er efnahagstæki og þó að það hafi verið aðskilnaður þarna á milli þá taka þeir það bara inn í lánasamninginn: Við ætlum að taka báðar. Hagstofan og ríkisstjórnin er ekki með neina skipun til lánastofnana um að þær verði að nota vísitölu neysluverðs. Það er ekkert þannig. Þær nota hana af því að hún er hentug. Ef hún væri án húsnæðisliðar, sem hún er að vissu leyti líka, þá væri það einfaldlega notað saman. Ég sé ekki að þetta myndi laga neitt af því að lánastofnanir myndu bara segja: Ókei, við ætlum ekki að nota bara vísitölu neysluverðs heldur líka vísitölu húsnæðis, við ætlum að nota þetta tvennt, bless. Þannig að ég sé ekki að þetta lagi neitt. Í fullkomnum heimi þar sem stjórnvöld segðu kannski: Þið verðið að nota þessa vísitölu, þá mætum við þeim vanda að það er verðtrygging yfir höfuð. Það er vandinn, ekki þetta, fyrirgefið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvarið og ég fyrirgef honum af öllu hjarta. Það er ekki flóknara en það. Eins og ég sagði áðan þá er það að sjálfsögðu verðtryggingin sem er meinið og að sjálfsögðu erum við að fara að mæla fyrir banni við henni eina ferðina enn, afnema hana. En ég get ekki orðið sammála hv. þingmanni hvað varðar að það skipti ekki máli að þurrka út húsnæðisliðinn úr vísitölunni. Ég get ekki verið sammála hv. þingmanni að það skipti ekki máli hvort verðbólgan hér mælist 7,2% eða 9,4%. Ég vil frekar sjá lægri töluna og með því að losna við húsnæðisliðnum út úr vísitölunni þá munum við gera það og það myndi raungerast hreint út sagt á einni nóttu, hvorki meira né minna.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um vísitölu neysluverðs, með síðari breytingum (vísitala neysluverðs án húsnæðis). Verðbólgan mælist langt umfram verðbólgumarkmið Seðlabanka Íslands og stærsti einstaki orsakavaldurinn er sífellt hækkandi húsnæðisverð. Þetta veldur keðjuverkandi áhrifum sem leiða til þess að greiðslubyrði heimilanna þyngist og lánin hækka til muna. Síðast þegar mælt var fyrir þessu sama máli mældist verðbólgan 5,7% en hefði verið 3,7% án húsnæðisliðarins. Þessar tölur hafa, eins og öllum er kunnugt, hækkað mikið og mælist verðbólgan nú hvorki meira né minna en 9,4% en myndi vera 7,3% ef húsnæðisliðurinn væri tekinn út. Það væri áhugavert að reikna út hvað húsnæðisliðurinn í vísitölunni hefur kostað íslensk heimili og fyrirtæki, en þar er um háar upphæðir að ræða. Til hvers? Hverjum er það til gagns að íslensk heimili séu að borga hærra vöruverð og hærri vexti til að ná niður verðbólgu sem þarf ekki að vera 9,4%? 7,3% er alveg nógu mikið fyrir heimili og fyrirtæki að takast á við, þótt ekki sé verið að gera illt verra með því að hafa lið í vísitölunni sem er ekki einu sinni neysluvara. Samkvæmt íslenskri nútímamálsorðabók er neysluvara skilgreind sem „vara sem framleidd er til neyslu.“ Ef ég slægi upp ensku skilgreiningunni á „consumer products“, með leyfi forseta, kemur upp í lauslegri þýðingu „vara sem keypt er af einstaklingum eða heimilum til neyslu.“ Vara til neyslu. Það er erfitt að halda því fram að húsnæði sé neysluvara. Húsnæði er nauðsyn sem fólk hefur ekki val um að kaupa því að öll þurfum við þak yfir höfuðið. Hins vegar er neysla það sem snýr að afnotum af húsnæðinu, eins og t.d. rafmagn og hiti, en ekki húsnæðið sjálft. Leiga og afborganir lána sem greidd eru fyrir afnot af húsnæði í hverjum mánuði gætu þannig einnig átt heima í vísitölunni því þar er um notkun að ræða og þar með neyslu húsnæðis, en ekki vísitölu húsnæðisverðs. Það eru nákvæmlega engin rök fyrir því að skilgreina húsnæðisverð sem neyslu, enda er allt annað í vísitölu neysluverðs smærri hlutir sem saman mynda stóra upphæð. Í þrautum eru stundum lagðar fram myndir þar sem ein passar ekki, t.d. myndir af osti, mjólk, húsi og rjóma, og spurt hvað eigi ekki heima þar. Svarið er augljóst: Húsið á ekki heima þar. Ef sams konar mynd væri sett upp með neysluvísitölunni blasir við að húsnæðisliðurinn passar engan veginn inn í hana. Flokkur fólksins hefur lengi barist fyrir því að húsnæðisliðurinn verði tekinn úr vísitölunni og það er ánægjulegt að sjá að þessi skoðun er að öðlast meira fylgi. Fyrr á þessu ári tók formaður Framsóknarflokksins undir að hann væri hlynntur slíkri breytingu og þar sem hann er formaður flokks sem er í ríkisstjórn er merkilegt að enn hafi ekkert gerst í þessu. Það vekur upp spurningar um hvar aðrir formenn ríkisstjórnarflokkanna standa hvað þetta varðar. Hvað segir t.d. forsætisráðherra sjálfur um húsnæðisliðinn í vísitölunni? Ef hún er fylgjandi því að bæta stöðu heimila landsins er staðan væntanlega 2–1 í ríkisstjórninni og því ætti eftirleikurinn að vera auðveldur. Er staðan kannski bara 2–1, Sjálfstæðisflokkurinn vann? Formaður Framsóknarflokksins flaskaði samt á því að skella skuldinni á Hagstofu Íslands því að það er einfaldlega rangt að Hagstofan stjórni þessu. Þvert á móti er það í höndum löggjafans, okkar á Alþingi, að ákveða hvort húsnæðisliðurinn sé í vísitölunni eða ekki. Nú er komið frumvarp til að Alþingi geti staðið með heimilum landsins og kippt þessum lið úr vísitölunni. Svo því sé haldið til haga þá mun þessi breyting ekki kosta Hagstofu Íslands meiri vinnu því að hún reiknar nú þegar vísitölu neysluverðs bæði með og án húsnæðisliðarins og hefur lengi gert. Það skýtur í raun enn frekari stoðum undir að húsnæðisliðurinn eigi alls ekki heima í vísitölunni sem neysluvara, enda er húsnæði það alls ekki þó að notkun þess kunni hugsanlega að vera það. Þessi breyting myndi því ekki auka kostnað eða vinnu Hagstofunnar. Alþingi þarf einfaldlega að vinna fyrir neytendur, heimilin í landinu, og taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni. Við sem viljum taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni erum krafin um rök en í raun ætti það að vera öfugt. Það ætti að þurfa að færa mjög sterk rök fyrir því að hafa hann í vísitölunni. Förum aðeins yfir þetta. Í fyrsta lagi mælist verðbólga nú langt umfram verðbólgumarkmið Seðlabanka Íslands og þar er stærsti einstaki orsakavaldurinn sífellt hækkandi húsnæðisverð. Nú er verðbólgan 9,4% en án húsnæðisliðarins væri hún 7,3%. Heimilin munar um 2 prósentustig. Þetta veldur keðjuverkandi áhrifum sem leiða til þess að greiðslubyrði heimilanna þyngist og lánin hækka til muna. Í öðru lagi stafar hátt húsnæðisverð fyrst og fremst af skorti á húsnæði. Eftirspurn er meiri en framboð. Skortur á framboði húsnæðis er ekki fólkinu í landinu að kenna. Þar þurfa stjórnvöld, bæði sveitarstjórnir og ríkisstjórnin, að líta í eigin barm. Hækkunum sem skortur á húsnæði veldur á alls ekki að velta yfir á heimili landsins sem bera enga sök á þessu ástandi. Það að álögur hækki á almenning og heimili vegna klúðurs sem stjórnvöld bera ábyrgð á, hvort sem um er að ræða sveitarstjórnir eða ríkisstjórnina, nær ekki nokkurri átt og er hreinlega ekki í boði. Ég hef reyndar heyrt þau rök að ekki sé rétt að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni eins og sakir standa því að húsnæðisverð muni fara lækkandi á næstu mánuðum og hafi þá áhrif til lækkunar vísitölunnar og þar með verðbólgunnar. Ég er kannski mjög takmörkuð því að ég skil ekki með nokkru móti þessi rök og myndi vilja fara aðeins yfir hvers vegna. Í u.þ.b. ár hefur alltaf munað um 2% á vísitölunni með eða án húsnæðisliðar. Svo það sé tekið fram hefur munurinn oft verið meiri í gegnum árin, jafnvel yfir 3%. Miðað við 2% er t.d. ágætt að vita að 2% vextir á 40 millj. kr. láni kostar heimilin um 67.000 á mánuði eða 800.000 kr. á ári. Einungis á einu ári er þetta heimili með 40 millj. kr. lán þegar búið að borga aukalega heilar 800.000 kr. eða 67.000 á hverjum mánuði fyrir húsnæðisliðinn í vísitölunni. Gefum okkur nú að húsnæðisverð lækki og verðbólga fari niður um 0,5%. Ef vextir myndu fylgja í sama hlutfalli myndi afborgun lánsins lækka um 16.000 á mánuði eða 200.000 á ári. Í stað þess að mjatla vísitöluna niður um nokkur prósentubrot í einu, er ekki betra að skera þessi 2% af strax frekar en að mjatla niður verðbólguna á mörgum mánuðum? Á þann hátt mætti hlífa heimilunum við 800.000 kr. á ári og væri þetta til hagsbóta fyrir heimili og fyrirtæki. Ég ætti ekki að þurfa að rekja áhrif verðbólgu á verðtryggð lán en því miður eru margir sem átta sig ekki á hvernig þau virka í raun og hver snjóboltaáhrif þeirra eru. Verðbætur bætast ofan á höfuðstól lánanna í hverjum mánuði og hækkun höfuðstóls verðtryggðra lána vegna tímabundinnar verðbólgu mun þess vegna hækka lánið og afborganir í veldisvexti út lánstímann, löngu eftir að við hin sem ekki erum með verðtryggð lán höfum gleymt þessu verðbólguári sem nú er. Þá munu þeir sem eru með verðtryggð lán enn þá vera að borga fyrir það. Þar munar um hvert prósentustig og það að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni myndi því skipta miklu máli til langs tíma fyrir fjölmargar fjölskyldur. Það vita allir hvaða skelfilegu afleiðingar verðbólgan hafði á verðtryggð lán íslenskra fjölskyldna landsins í kjölfar efnahagshrunsins 2008. Við skulum ekki láta þá sögu endurtaka sig. Þá hef ég ekki minnst á þau sem eru á leigumarkaði. Greiðsluseðill sem ég hef séð var upp á 280.000 í janúar 2020. Sama fólk í sömu íbúð greiddi 310.000 í leigu í janúar á þessu ári og miðað við þá verðbólgu sem orðin er hefur leiga þeirra væntanlega hækkað töluvert í viðbót á þessu ári. Hvað verður um fólk í þessari stöðu sem þegar stendur frammi fyrir því að eiga ekki fyrir leigunni? Þessir peningar eru einfaldlega ekki til hjá mörgum fjölskyldum. Það að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni bjargar ekki öllu en væri viðspyrna gegn hörðustu áhrifum verðbólgunnar á heimilin. Þarna mættum við taka Hagstofu Evrópusambandsins okkur til fyrirmyndar frekar en í mörgu öðru. Í verðbólgumælingum hennar er húsnæðisliðurinn ekki í vísitölunni. Þar er heldur ekki nokkur verðtrygging á skuldbindingum heimila frekar en annars staðar í siðmenntuðum löndum. Ekki nóg með það heldur hefur fjármála- og efnahagsráðherra sjálfur lagt hina samræmdu evrópsku vísitölu, án húsnæðisverðs, til grundvallar málflutningi sínum og bent á að um þessar mundir sé verðbólgan hér á landi með lægsta móti meðal Evrópuríkja, til að mynda í kynningu á samantekt um stöðu efnahagsmála í slíðastliðnum ágústmánuði. Við hæstv. fjármálaráðherra vil ég segja að það verður ekki bæði sleppt og haldið. Þegar hann vill monta sig af því hversu lág verðbólga sé Íslandi í samanburði við önnur lönd er lágmark að hann miði við þá verðbólgu sem er raunveruleiki allra heimila á Íslandi en ekki eitthvað allt annað. Ég hef lagt mesta áherslu á húsnæðiskostnað heimilanna í þessari ræðu, enda er hann stærsti einstaki útgjaldaliður þeirra. Áhrifin á vöruverð og raunverulegar neysluvörur munu líka verða mikil, enda horfa seljendur vöru og þjónustu gjarnan til opinberra verðbólgumælinga við ákvarðanir um verðlagningu. Því kemur mæling hærri verðbólgu en ella að heimilunum úr öllum áttum og þá sérstaklega þeim sem eru annaðhvort á leigumarkaði eða með verðtryggð lán. Ég vil nota þetta tækifæri til að hvetja Framsóknarflokkinn til að standa fast á því að húsnæðisliðurinn verði tekinn úr vísitölunni, enda hafa bæði formaður hans og varaformaður talað á þeim nótum. Það skiptir miklu máli að Framsóknarflokkurinn sýni fram á afl sitt og áhrif innan ríkisstjórnarinnar, ekki síst eftir þann mikla kosningasigur sem hann vann með slagorðinu „fjárfestum í fólki“, og að hagur einstaklingsins sé hagur samfélagsins. Núna þarf svo sannarlega að taka hag einstaklinga fram yfir hag fjármagnsafla enda er það, eins og Framsóknarflokkurinn segir, hagur samfélagsins að einstaklingar þurfi ekki að berjast í bökkum og hafi það sem best. Þar skiptir þessi litla aðgerð að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni alveg gríðarlega miklu máli. Því hvet ég Framsóknarflokkinn, sem er í ríkisstjórn, til að nota tækifærið og sýna fram á að kosningafrasar hans séu ekki bara orðin tóm. Það að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni er ekki langtímalausn. Vandinn er í raun ekki vísitalan heldur það að hún hafi áhrif á lánin okkar, því annars myndi litlu sem engu máli skipta hvort húsnæðisliðurinn væri í vísitölunni eða ekki.

Virðulegi forseti. Neal Trust. Ég vil þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir það frumvarp sem hér er lagt fram og öðrum sem hafa tjáð sig um málið. Við erum að ræða hér sennilega eina stærstu áskorun okkar sem hér störfum og tala um ákveðið þjóðarmein. Þegar Göngu-Hrólfur skundaði um Frakkland þvert og endilangt í krafti yfirburða sinna, líkamlegra væntanlega og að einhverju leyti andlegra, tók það sem honum sýndist hverju sinni, þá var vegur norrænna manna og víkinga á þeim slóðum þannig að ef þeir hefðu haft vit á því að giftast bara innbyrðis í stað þess að taka sér franskar konur þá hefði Frakkland sennilega endað sem einhvers konar Norðurland með norrænni tungu. Þarna eru örnefni íslensk enn til staðar, orðið Gunnatóft og fleiri hljómprúð orð. Hvers vegna er ég að blanda Göngu-Hrólfi, Rollo, inn í þessa umræðu? Það er vegna þess að Frakkar, eins og við þekkjum þá í dag, hafa ávallt verið mjög tengdir við það sem raunverulega er að gerast í samfélaginu og gripið til viðeigandi aðgerða, með leyfi forseta, „taking it to the street“, efnt til mótmæla, lokað götum og látið í sér heyra, sem er sjaldgæft á Íslandi. Við kynntumst því eftir hrunið. Við kynntumst því, eða þeir sem þá voru uppi kynntust því, á Austurvelli þegar umræðan og deilurnar um inngöngu í NATO voru. Þá var gripið hér til aðgerða að hætti Frakka. En ég er að nefna þetta í því samhengi að ég starfaði sem ungur háskólanemi á Dagblaðinu undir Jónasi Kristjánssyni sáluga, ritstjóra. Hann hélt því fram að Íslendingar væru hrjáðir og þjáðir af því sem hann kallaði þrælslund og gæti sú þrælslund hafa áunnist af þeirri undirgefni við norræna kónga á miðöldum eftir að við glutruðum sjálfstæðinu í hendur Noregskonungs og síðar yfir til Dana. Við höfum sumsé ekki spornað nægilega við yfirráðum yfirstéttarmanna á Íslandi, þeirra sem fara með völdin og eiga peningana. Þetta snýst um það sem fór hér gjörsamlega úr böndunum í kringum 1980 og þar upp úr, 1983, þegar við vorum komin í 130% verðbólgu á Íslandi á þriggja mánaða bas, 120% á ársbas, og sparifé blásaklauss fólks sem ekki vissi eða kunni betur brann upp. Þá var gripið til tímabundinnar ráðstöfunar sem kallaðist verðtrygging. Hún átti bara að vera tímabundin og náði bæði til sparifjár og launa. Síðan létu þrælarnir klippa sig burt úr þeirri jafnvægisreglu eða því jafnvægismódeli og hafa horft á launin gliðna en lánin fitna og fitna og stækka. Hámarki galskaparins var auðvitað náð í október 2008 þegar allt fór til fjandans og fólk missti heimili sín, eins og hefur komið fram hér, tugþúsundir misstu þakið yfir höfuðið og sitja enn á leigumarkaði vegna þess að það verður snúnara og snúnara og erfiðara og erfiðara að mæta ofkröfum lánastofnana, bankanna, um það hvað maður þarf að vera fullkominn og gjörsamlega flekklaus til að geta fengið lán fyrir náð og miskunn Creditinfo. Þjóðarmeinið er sumsé þetta, að okkur gengur allt að sólu nema að ná tökum á gjaldmiðlinum, á fjárhagskerfinu með öllum sínum vaxtavöxtum, vaxtarverkjum, verðbólgum og meinsemdum sem síðan bitna mest á þeim sem ekki eiga fjármagnið heldur þurfa að fá það láni með þeim ofurkostum og afarkostum sem hér tíðkast og þrælslundin býður okkur bara að bíta á jaxlinn. Við þessar aðstæður sem nú eru í kjölfar heimsfaraldurs og stríðs, sem vonandi verður ekki skilgreint í sögubókunum sem þriðja heimsstyrjöldin þó að margir óttist það, þá erum við með þessar hræðilegu kvaðir á þeim sem hafa í góðri trú tekið lán á lágum vöxtum og eru allt í einu komin upp við vegg og geta ekki borgað af lánunum. Þetta minnir óþægilega á það sem var hér fyrir ekki svo löngu síðan, 2008, 2009, 2010, 2011 og 2012, og sumir eru ekki enn búnir að bíta úr nálinni með það. Auðvitað væri einfaldast að klippa hér út húsnæðisliðinn úr vísitölunni, lækka þjáningarnar, það væri skammtímalausnin en hún er hægari sögð en gerð vegna þess að drottnararnir sem eiga fjármagnið eru með ávöxtunarkröfur á lánastofnanir. Lífeyrissjóðirnir eru með ávöxtunarkröfu upp á 3,5% og bankarnir eitthvað miklu meira, hygg ég vera, vegna þess að hér er öllu stýrt af þeim sem eiga fjármagnið. „Cash is king“, með leyfi forseta, svo ég sletti nú ekki meira svona daginn eftir dag íslenskunnar. Lausnin sem Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir boðar væri auðvitað mjög hagfelld ef þetta snerist bara um að taka hér upp í stað örmyntarinnar krónunnar evruna og vera studd dyggilega af Evrópubankanum. En þá biðu okkar nú heldur betur verkefnin í nefndunum sem fara yfir tilskipanir Evrópusambandsins sem eru sirka 650 í dag. Þær yrðu 2.100 ef við gengjum inn í hið helga musteri Evrópusambandsins.

Brennandi hús.

Ja, það eru alla vega aðstæður í Evrópu sem er ekkert öfundsverðar og ég er ekki viss um að það að stíga þar inn undir myndi koma okkur undan öllum þeim vandræðum sem myndu fylgja. Ég held hins vegar að verkefni okkar í þessu stóra samhengi væri að ná samstöðu um skammtímalausnina sem myndi létta á þessum spennustigum öllum sem hafa magnast upp hér bara á örfáum mánuðum og auðvitað er búinn að vera erfiður tími í gegnum alheimsfaraldur og allt það. En það líður að jólum og við erum að reyna að grenja út hérna 60.000 kall handa þeim sem ekkert eiga og minnst hafa milli handa. Það er ekki alveg fyrirséð hvernig það endar. Ég trúi að sú hugmynd sem formaður Flokks fólksins viðraði hér fyrir tveimur vikum fái að verða að veruleika. Það er skammtímalausn líka. Það er lækning sem dugar rétt fram að mánaðamótum desember/janúar og varla það. Við þurfum að koma okkur saman um það, þessi upplýsta nútímaþjóð með allt sem við höfum með okkur, með hvaða hætti við getum skorið okkur út úr þessari snöru sem fjármálin eru, hvernig við getum skorið okkur út úr því að börnin okkar þurfi að borga hæstu vexti í heimi fyrir það eitt að ná þaki yfir höfuð, vera í skuldafjötrum, átthagafjötrum um aldur og ævi fyrir það eitt að hírast einhvers staðar í kjallaraholum. Hvers vegna í dauðanum erum við búin að láta þetta viðgangast hér síðan guð má vita hvenær, á áttunda áratugnum, og erum enn þá að jarma og kvarta og kveina undan sama hlutnum? Það er örlítil prósenta Íslendinga sem á þetta fjármagn og stýrir þessu fjármagni. Við getum ekki látið það verða okkur að fótakefli endalaust í lífinu, valda þeirri streitu, valda því viðvarandi þrasi og þjarki og leiðindum sem einkenna þjóðmálaumræðuna ár eftir ár og þingumræðuna þar með. Einu sinni var miðað við gullfót. Það var eitthvert efni sem allir vildu eignast og bera um háls sér og í hringum og allt þetta. Gullfóturinn var viðmiðið í Danmörku. Við studdumst við hann hér eitthvað fram eftir síðustu öld. Nú eigum við grænfót sem er vissulega eftirsóttur og verðmætur, grænn orkufótur. Ef við horfum á altaristöflur kirknanna þá sjáum við gula áru í kringum höfuðið á Jesú Kristi sem speglar andlega uppljómun hans. Við eigum andlega uppljómaða Íslendinga í tugavís. Við eigum og erum að virkja manninn, ekki bara fallvötnin og jarðvarmann. En ef við tölum nú um 20% af útflutningstekjum okkar sem eru af hugverkum, með því að virkja mannshugann, getum við kallað það gulfót og haft þjóðarsauðinn okkar með einum grænfæti og einum gulfæti og svo einum roðfæti. Getum við vinsamlegast sameinast um umræðu sem leiðir okkur að farsælli mynt sem dugar hversu bundin sem hún þarf að vera við Landsvirkjun eða útveginn eða þjóðarauðinn okkar eða hugsanlega aðrar myntir? Getum við komið okkur út úr þessum ógöngum, út úr þessum bólgum og meinsemdum sem eru að drepa fólk hér? Við í Flokki fólksins erum einhuga um að skera húsnæðisliðinn. Við erum ekki að naga hurðarkarmana, við erum ekki að gæða okkur á eldavélunum. Þetta á ekki að vera inni og allra síst núna þegar ástandið er eins og það er. Þar er bent á að hér hafa lán hækkað um einhverja tugi þúsunda. Það er hjá venjulegu fólki sem á ekki húsnæði sitt, það eru sirka 100.000 Íslendingar, komið út fyrir allt sem heitir eðlilegt. Streitan sem fylgir slíku veldur vanheilsu, hún veldur svefnleysi, hún veldur vanheilsu og tjóni á einstaklingum og fjölskyldum og fyrirtækjum. Tökum okkur saman, hættum að þjarka um tittlingaskítinn og smáatriðin og gloppurnar og ófullkomleikann. Einbeitum kröftum okkar að því að komast í skjól frá þessum ósköpum, komum okkur inn í hagkerfi og myntkerfi sem er samkeppnishæft, sem lætur ekki okurbúllurnar drepa og draga úr okkur allan mátt. Notum skammtímalækningar þar til við komum okkur í heila höfn.

Virðulegi forseti. Innrás Rússa í Úkraínu hefur á svipstundu gjörbreytt stöðu heimsmála, samstarfi við bandalagsþjóðir okkar og þeim hættum og áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir. Þessar breytingar bætast við þá þróun sem hefur orðið undanfarna áratugi og voru grundvöllur fyrri tillagna okkar í Viðreisn sem miðuðu að því að styrkja stöðu landsins í breyttum heimi, m.a. með því að skoða það að stíga skrefið frá aðild að innri markaði Evrópusambandsins til fullrar aðildar og við eigum að treysta þjóðinni til að stíga það skref. Síðustu atburðir gera þá athugun enn brýnni en kalla líka á þéttara samstarf innan NATO og þessir atburðir kalla líka á aukið framlag Íslands til sameiginlegra verkefna bandalagsþjóðanna. Jafnframt er mikilvægt að gera varnarsamninginn við Bandaríkin skýrari að því er tekur til nýrrar öryggisáhættu, vegna netárása, samskipta Íslands við umheiminn og ferla komi til þess að taka ákvarðanir um að bregðast við aðsteðjandi hættu. Í þessu megum við ekki vera það einföld að útiloka einhverja þætti. Við erum búin að sjá það á síðustu misserum og síðustu vikum og mánuðum að það er ekkert sem er ómögulegt. Þótt það sé ógnvænlegt og fólgin í því gríðarleg áhætta fyrir allan heiminn þá felst í því líka ákveðin ógn og áhætta fyrir okkur Íslendinga. Aðstæður kalla því á kerfisbundið og skilvirkt samtal og samráð við yfirvöld Bandaríkjanna og annarra bandalagsríkja okkar, einkum nú um stöðuna á meginlandi Evrópu og hvað hún þýði fyrir okkur Íslendinga. Sömuleiðis er mikilvægt að huga að þeim fælingarmætti sem myndi felast í varanlegri viðveru varnarliðs á öryggissvæðinu á Keflavíkurflugvelli. Þótt þetta kunni að vera viðkvæmt fyrir einhverja stjórnmálaflokka þá er þetta eitthvað sem við verðum að meta núna. Það skiptir auðvitað öllu máli fyrir land eins og Ísland, herlaust smáríki í Norður-Atlantshafi að við getum farið í þetta kerfisbundna og skilvirka samtal. Flestar þjóðir hafa farið í markvissar aðgerðir til að bregðast við nýjum aðstæðum ásamt sameiginlegum verkefnum, sameiginlegum efnahagsþvingunum gagnvart Rússum og mikilvægri mannúðaraðstoð vegna hörmunga stríðsins. Við vorum að koma, nokkrir þingmenn, m.a. af upplýsingafundi varðandi þróunarsamvinnu þar sem ýmis alþjóðasamtök tóku höndum saman og áttu mjög góðan og öflugan fund með okkur þingmönnum, hvort sem þeir voru í fjárlaganefnd eða utanríkismálanefnd, en þar voru þau að leggja einmitt mikla áherslu á að það þarf að tryggja aðstæður í Úkraínu, tryggja þau réttindi, mannréttindi og fleira sem sem er ógnað þar, en um leið megum við ekki heldur gleyma þróunarsamvinnunni því að það er hætt við því að ef við einblínum eingöngu á Úkraínu - við verðum að gera það, við verðum að einblína á Úkraínu en við megum heldur ekki draga úr stuðningi okkar, þvert á móti, við aðra heimshluta því þar eru ógnir fyrir heiminn allan til skemmri og lengri tíma. Mörg aðildarríki Evrópusambandsins hafa t.d. ákveðið að auka framlög til varnarmála í þeim tilgangi að axla meiri ábyrgð á hervörnum álfunnar, ekki síst Þjóðverjar sem hafa nú m.a. gjörbreytt sínum áherslum. Þegar horft er til Norðurlanda er líka athyglisvert að Danir hafa nýlega gefið út endurnýjaða stefnu í utanríkismálum þar sem lögð er áhersla á að dýpka samstarfið innan Evrópusambandsins, styrkja þátttökuna í NATO og treysta betur varnarsamstarfið við Bandaríkin. Þannig hafa Danir aukið framlög sín til varnarmála og sömuleiðis ákveðið að fella úr gildi fyrirvara landsins við varnarmálasamstarf Evrópusambandsins, þeir treystu þjóðinni til að taka þá ákvörðun eins og þjóðin gerði og kallað var eftir í atkvæðagreiðslunni í Danmörku í sumar. Þeir þorðu að treysta þjóðinni til þessara skrefa. Innrás Rússa leiddi einnig til vaxandi umræða í Finnlandi og Svíþjóð um fulla aðild ríkjanna að NATO og þau hafa, eins og við þekkjum, sótt um aðild að bandalaginu og flestöll aðildarríki bandalagsins samþykkt inngöngu þeirra. Búast má við því, virðulegi forseti, að hernaðarátökin í Úkraínu og hinar umfangsmiklu efnahagsþvinganir sem lýðræðisríkin hafa gripið til gagnvart Rússlandi hafi langvarandi áhrif, auki óstöðugleika í heimsmálum og raski alþjóðasamskiptum líkt og við höfum þegar séð með tilliti til matvæla og iðnframleiðslu og aðfangakeðjunnar á heimsvísu. Ísland, eins og önnur Evrópulönd, er og verður háð samvinnu við Bandaríkin um hervarnir. Jafnframt er þar skýrt að Evrópuríki verða að axla meiri ábyrgð á vörnum álfunnar en þau hafa hingað til gert og þau eru þegar byrjuð að gera það. Flest ríkjanna hafa stigið stór skref og táknræn í þessa átt og nú þarf að halda áfram að þeirra mati á þeirri vegferð, ekki síst til að standa vörð um sameiginleg grunngildi lýðræðisþjóða. Vegna vaxandi áhrifa Kína verða Bandaríkin eðlilega bundnari við Asíu en áður, ekki síst Suður-Kínahaf og það svæði. Þetta hefur bæði áhrif á varnarsamstarf Evrópuríkja og efnahagsleg samskipti. Breyttar aðstæður kalla á þéttari samvinnu innan Evrópu á báðum sviðum milli þeirra ríkja sem grundvölluð eru á sameiginlegum vestrænum gildum og Ísland er að sjálfsögðu engin undantekning í þeim efnum. Aðildin að innri markaði Evrópusambandsins fyrir tilstilli EES-samningsins og aðildin að NATO hafa verið tvær meginstoðir íslenskrar utanríkisstefnu. Við flutningsmenn teljum eðlilegt að nýjum aðstæðum verði mætt með því að styrkja þessa tvo kjarna utanríkisstefnunnar. Eftir síðari heimsstyrjöld gerðu lýðræðisríkin sér grein fyrir því að útilokað væri að tryggja frið og öryggi með hervörnum einum saman. Aukið viðskiptafrelsi, vaxandi hagsæld og sömu leikreglur fyrir alla hefðu jafn mikla þýðingu til að ná því friðarins markmiði. Hervarnir og viðskiptafrelsi voru því þannig tvær hliðar á sama peningi og þær eru það enn þá. Hugsum því til baka: Hvar værum við stödd ef helsta forystufólkið í stjórnmálum hefði á sínum tíma hér á landi staðhæft að með tilboði Bandaríkjanna um aðild Íslands að NATO væri verið að misnota hörmungar í annarlegum tilgangi? Við værum einfaldlega ekki þar. Við megum heldur ekki gleyma því að bandalagsþjóðir okkar í NATO eru að mestu þær sömu og við eigum samvinnu við á innri markaði Evrópusambandsins. Utanríkispólitík ríkisstjórnarinnar byggir aftur á móti á þeirri sérkennilegu hugsun að hægt sé að telja fólki trú um að þessar þjóðir verji fullveldi okkar í NATO en vilji síðan koma því fyrir kattarnef innan Evrópusambandsins. Samvinna þessara þjóða um efnahag, varnir og öryggi byggist á sameiginlegum gildum. Við erum þegar aðilar að kjarna efnahagssamstarfsins. Lokaskrefið til fullrar aðildar er spurning um minna skref en við stigum á sínum tíma þegar Ísland varð aðili að innri markaði Evrópusambandsins. Í tillögu okkar er því aðeins verið að kalla á að eðlilegt mat verði lagt á stöðuna í ljósi nýrra aðstæðna og þeirra breytinga sem fyrirsjáanlegar eru á heimsvísu. Varfærnara getur það varla verið og það má kannski gagnrýna okkur fyrir það. Ákvörðun um aðild að EES-samningnum og innri markaði Evrópusambandsins var tekin við lok kalda stríðsins. Síðan eru liðnir þrír áratugir. Það hefur verið tími mikilla umskipta og breytinga í alþjóðamálum, mjög umfangsmikilla breytinga þótt bara væri horft til síðustu mánaða. Víðast hvar hafa bandalagsríki okkar tekið nýjar og þýðingarmiklar ákvarðanir, hvort sem um er að ræða efnahagssamstarf eða varnarsamstarf. Samt höfum við Íslendingar ekki tekið neinar nýjar ákvarðanir til að laga okkur að breyttum aðstæðum. Það er í þessu utanríkispólitíska tómarúmi ríkisstjórnarinnar sem þingflokkur Viðreisnar hefur sett fram þá tillögu sem hér um ræðir. Fyrsta efnisatriði tillögunnar felur því í sér að utanríkisráðherra geri áætlun um verulega aukna þátttöku Íslands í borgaralegum störfum vegna sameiginlegra verkefna NATO. Ísland hefur í áranna rás tekið þátt í slíkum borgaralegum verkefnum. Nú þegar aðrar þjóðir stórauka framlög til varnarmála er rétt að Ísland leggi sitt af mörkum með umtalsvert öflugri þátttöku á þessu sviði en verið hefur. Að sjálfsögðu verður Ísland að leggja áfram sitt af mörkum á sviði mannúðar og flóttamannaaðstoðar, þróunaraðstoðar og gera það markvisst og af metnaði. Annað efnisatriði tillögunnar lýtur að því að utanríkisráðherra óski eftir samningum við Bandaríkin um viðbót við varnarsamninginn. Breyttar aðstæður kalla á skýrari ákvæði í sumum greinum. Á vettvangi NATO er unnið að vörnum gegn netárásum. Hins vegar er ekki hægt að segja með óyggjandi hætti að varnarsamningur við Bandaríkin nái yfir netárásir á Ísland. Flutningsmenn telja því sérstaklega mikilvægt að í texta varnarsamningsins eða viðauka við hann verði tekin af öll tvímæli um að hann nái til viðbragða við netárásum sem ógna öryggi og ekki síður fullveldi Íslands. Einnig er mikilvægt að varnarsamningurinn taki með ótvíræðum hætti á mikilvægi þess að halda samgöngum og samskiptum Íslands við umheiminn opnum á ófriðartímum. Tryggja þarf öryggi fólks og birgðaflutninga og gæta þarf að öryggi þeirra sæstrengja sem liggja til landsins, ekki síst í ljósi þess að rússneskir kafbátar hafa kortlagt sæstrengina og gleymum heldur ekki skemmdarverkunum á Nordstream-gasleiðslunum í Eystrasaltinu fyrr í vor. Svo er líka nauðsynlegt að bæta við ákvæðum sem mæla fyrir um hvernig ákvarðanir skuli teknar og hvar ábyrgð liggur í stjórnkerfinu komi til þess að taka þurfi ákvarðanir um viðbrögð við yfirvofandi hættu. Í þessum tengslum vil ég líka segja að við verðum að efla sérfræðiþekkingu á öryggis- og varnarmálum og gera það markvisst. Þriðja atriði tillögunnar lýtur svo að því að meta mikilvægi þess að hafa viðvarandi varnarsveitir á landinu í samvinnu við NATO og sérfræðinga í varnarmálum. Þetta er mikilvæg viðbót við þann fælingarmátt sem felst í aðild Íslands að NATO og varnarsamningnum við Bandaríkin. Baldur Þórhallsson, prófessor við stjórnmálafræðideild Háskóla Íslands, hefur m.a. bent á þetta, með leyfi forseta: „Allt til ársins 2006 byggði varnarstefna Íslands og bandalagsríkja Íslands í NATO á varanlegri viðveru varnarliðs á landinu. Mikilvægi fælingarinnar má ekki vanmeta og því lykilatriði að vera með fasta viðveru varnarliðs á öryggissvæðinu í Keflavík. Föst viðvera varnarliðs myndi styrkja til muna þann fælingarmátt sem aðildin að NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin felur í sér, eins og raunin var á tímum kalda stríðsins.“ Þetta segir einn helsti sérfræðingur okkar á þessu sviði, Baldur Þórhallsson. Í tengslum við loftrýmis- og kafbátaeftirlit við Ísland skiptast bandalagsríki okkar á að sinna tímabundinni viðveru á öryggissvæðinu á Keflavíkurflugvelli sem nú hefur aukist samhliða vaxandi áhyggjum af framtíðaráformum rússneskra og kínverskra stjórnvalda á norðurskautinu. Viðvera bandalagsríkjanna er ekki föst að nafninu til en þá vaknar sú spurning hvort hún sé það í raun. Að sögn stjórnvalda er ekki um fasta viðveru að ræða. Reynsla síðustu ára sýnir hins vegar annað og við skulum þá segja það bara hreint út og láta alla vita af því. Ef viðvera herafla er í rauninni föst hér er því að mínu mati um tvískinnung að ræða og það dregur úr þeim fælingarmætti sem aðildin að NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin fela í sér. Mat á þessum atriðum má ekki stöðva þótt forystuflokkurinn í ríkisstjórn sé andsnúinn þátttöku Íslands í NATO og veru varnarliðs hér á landi. Hér þarf kalt hagsmunamat miðað við öryggishagsmuni þjóðarinnar. Síðast en ekki síst fjallar fjórða efnisatriðið um það að styrkja pólitíska og efnahagslega stöðu Íslands í Evrópu. Einkum þykir brýnt að horfa til þess að Ísland auki áhrif sín með því að fá sæti við borðið í Evrópusambandinu eins og í NATO. Vegna innrásar Rússa í Úkraínu og áherslu Bandaríkjanna á önnur svæði heims hafa öryggis- og varnarmál hlotið aukið vægi innan Evrópusamstarfsins. Mikilvægt er að Ísland verði strax frá byrjun með í áætlunum Evrópusambandsins í öryggis- og varnarmálum með þeim þunga sem fylgir fullri aðild að sambandinu. Ljóst er að því myndi fylgja frekari öryggistrygging gagnvart þeim áhættuþáttum sem landið er annars illa tryggt fyrir, ekki síst hvað samfélagsöryggi varðar. Án aðildar að Evrópusambandinu njóta Íslendingar ekki slíkrar tryggingar, líkt og fram kom í ábendingum þverfaglegrar áhættumatsskýrslu frá 2009 sem unnin var í kjölfar brotthvarfs varnarliðsins. Þessu hafa Danir nýlega gert sér grein fyrir og í Noregi er sífellt hærra ákall eftir aukinni umræðu og þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðild landsins, raunar þvert á flokka, þvert á hugmyndastefnur. Þar nægir m.a. að vísa til ályktunar á landsfundi norska hægri flokksins og frá hlið verkamannaflokksins má vísa til ummæla formanns borgarráðs Óslóarborgar, og fyrrum forsætisráðherra Noregs, Kjell Magne Bondevik, sem lengi hefur verið mótfallinn ESB-aðild landsins, hefur sömuleiðis kallað eftir umræðu og þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Tölum saman, hefjum umræðuna og treystum síðan þjóðinni til að stíga þetta skref. En hér má ekki treysta þjóðinni, það kom alveg skýrt fram í þingsal, m.a. fyrr í vikunni þegar fjármálaráðherra og ráðherra í ríkisstjórn Íslands segist ekki treysta þinginu, hvað þá þjóðinni, til þess að stíga svona stór og mikilvæg skref. Með lokaskrefinu frá aðild að innri markaði Evrópusambandsins að fullri aðild má einnig auka aðgengi fyrir íslenskar vörur að Evrópumarkaði, ekki síst sjávarafurðir, og tryggja heimilum og fyrirtækjum, litlum sem stórum, meiri stöðugleika og betri samkeppnishæfni með öflugri gjaldmiðli. Þetta er einfaldasta leiðin til að tryggja samkeppni, m.a. á bankamarkaði og tryggingamarkaði. Aukið viðskiptafrelsi og aðgangur að mörkuðum styður einnig við öryggi Íslands. Hervarnir og viðskiptafrelsi eru tvær hliðar á sama peningi, eins og var sagt fyrir tugum ára síðan þegar framsýnt fólk ákvað að verða hluti af NATO og í kjölfarið var líka stofnað til Evrópubandalagsins. Þetta fjórða efnisatriði tillögunnar snýr því að því. Virðulegi forseti. Heimsmyndin er gjörbreytt, togstreita milli stórvelda heimsins og ekki eru líkur á því að hún minnki á næstu árum. Viðskiptaþvinganir eru líklegri til að verða algengari og þeim beitt í meira mæli en áður og þá er mikilvægt að vera í öruggu skjóli meðal ríkja sem tryggja aðgang Íslands að stórum mörkuðum. Þannig tryggjum við einnig viðskiptafrelsi í ríkara og öruggara mæli sem er einkum mikilvægt í því breytilega og óörugga umhverfi sem nú er uppi, sjáum bara Bretland. Við stöndum andspænis nýjum áskorunum, annars konar valdahlutföllum í heiminum og vaxandi þörf lýðræðisríkja fyrir samvinnu, ekki einungis um hervarnir heldur einnig um grunngildi, menningu, viðskipti og efnahag. Viðbrögð okkar við stríðinu í Úkraínu eiga því ekki einskorðast við daginn í dag. Við þurfum að horfa fram í tímann. Við þurfum að meta stöðu Íslands í nýju ljósi og tryggja framtíðarhagsmuni landsins á öllum sviðum.

Frú forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir að þessi tillaga sé komin inn í þingið og að við ræðum varnar- og öryggismál og alþjóðlegt samstarf. Efnislega er ég að mestu mjög sammála því sem kemur fram í tillögunni nema kannski fjórða þættinum sem þar er ræddur, varðandi það að Ísland gangi í Evrópusambandið vegna öryggishagsmuna Íslands. Ég var staddur á ráðstefnu á vegum NATO-þingsins fyrir fjórum vikum í Finnlandi og þar var farið yfir ástandið í norðanverðri Evrópu og öllu svæðinu, öryggið. Þarna voru forseti Finnlands og þingforsetinn og varnarmálaráðherra Finnlands. En þarna var einnig utanríkisráðherra Finnlands og hann var spurður út í grein 42.7 í Lissabonsáttmálanum, sáttmála Evrópusambandsins, og 42.7 gr. var sérstaklega tilgreind, af hverju það væri ekki bara nóg fyrir Finnland að treysta á þessa grein þegar kemur að varnarsamstarfi. Það hefur oft verið minnst á þá grein á Íslandi í tengslum við þetta, hún ætti að tryggja varnir Evrópusambandsins. Hann sagði að þetta hefði ekkert að gera með varnir. Finnar litu svo á að þetta gæfi þeim ekki neitt í vörnum Finnlands og það væri nauðsynlegt fyrir þá, þeir yrðu að vera hluti af NATO til að tryggja varnir landsins. Ég verð því miður að koma þessu beint frá mér hvernig finnski utanríkisráðherrann svaraði þarna á ráðstefnunni í Helsinki, á ensku: „There is no structure, no soldiers and no training.“ Hann lét mjög skýrt í ljós hvernig Finnar litu á þetta og síðan svöruðu Svíar með sama hætti fyrir sig á ráðstefnunni. 

Virðulegur forseti. Þegar Eystrasaltsríkin fengu frelsi þá ákváðu þau að fara bæði inn í Evrópusambandið og NATO, hvort tveggja tryggði tvær hliðar á sama peningnum, friðarpeningnum, viðskiptafrelsi og varnir og öryggi. Í sögulegu samhengi, og við þekkjum bæði söguna mjög vel enda hv. þingmaður mjög vel inni í öllu sem viðkemur varnar- og öryggismálum, þá var Svíþjóð lengi vel hlutlaust og telur sig enn vera hlutlaust ríki, gat ekki farið í NATO en ákvað að fara í ESB, m.a. út af viðskiptahagsmunum en líka út af því að það væri meira öryggi fólgið í því að vera í viðskiptabandalagi við önnur ríki Evrópusambandsins. Það sama gilti um Finnland. Finnland var í ljósi sögunnar í mjög erfiðri stöðu til að fara á sínum tíma inn í NATO, en ákvað að fara í ESB af því að það væri þó meira öryggi fólgið í því að vera innan ESB heldur en utan. Það gátu þeir gert án þess að verða fyrir áreiti og yfirgangi Rússa. Það er fyrst núna sem þessi tvö ríki geta í ljósi Úkraínustríðsins farið inn í NATO. Ég vil spyrja á móti hæstv. þingmann - háttvirtan, en verður eflaust hæstv. einhvern daginn: Hver er þróunin í Þýskalandi? Hvert er matið og hvað er að gerast í Þýskalandi? Þeir gera þetta ekki bara á grunni NATO heldur líka á grunni Evrópusambandsins og eru að auka framlög sín á grunni þess að gera Evrópu sterkari. Hver var tilgangurinn með þjóðaratkvæðagreiðslunni í Danmörku, fyrir Dani að verða hluti af þeirri grein Evrópusambandsins eða samningsins innan upphaflega Evrópubandalagsins og síðan Evrópusambandsins, varðandi varnar- og öryggismál? Það var af því að þeir telja hag sínum betur borgið með því að verða alltaf við borðið þegar rætt er um varnar- og öryggismál. Ég heyri það líka að Norðmenn eru uggandi yfir því að Norðurlandaþjóðirnar sem eru þá komnar inn í bæði NATO og Evrópusambandið, þ.e. Finnland, Svíþjóð og Danmörk, 

Virðulegi forseti. Finnski utanríkisráðherrann í Helsinki fyrir fjórum vikum benti á þá augljósu staðreynd að það væri raunverulega ekki hægt að treysta ESB sem varnarbandalagi. Umrædd lagagrein tryggði engar varnir í Finnlandi, á bak við greinina stæði ekkert þegar á reyndi, eins og ég sagði áðan; engin umgjörð væri til um neinar varnir, engir hermenn og hvað þá heræfingar. Það væri erfitt að byggja varnir og öryggi á lagagreinum einum og sér, þvert á það sem mætti ætla hér á landi af málflutningi þingmanna Viðreisnar og Samfylkingar skömmu eftir innrásina. Ég hef gagnrýnt það og gerði það, innrásin var á aðfaranótt fimmtudags og á flokksþingi Samfylkingarinnar var þetta orðið höfuðmál á laugardegi, innan tveggja daga. Mér fannst þetta ekki vel gert, að fara að flækja málin með þessu, og þá sérstaklega í samhengi við það sem við höfum núna orðið vitni að, hvernig Finnar og Svíar tala raunverulega um þessi mál. Þessar þjóðir segja, okkar helstu vinaþjóðir, Norðurlandaþjóðir, að NATO sé nauðsynlegt fyrir varnir og öryggi þessara ríkja. Það sé lykilatriði. Þessi grein, 42.7, sem hefur verið vísað í í umræðu hér af hálfu Viðreisnar og Samfylkingar síðan í lok febrúar, rétt eftir að innrásin í Úkraínu hófst - mér fannst þetta ekki vel gert. Mér fannst þetta rugla fólk svolítið í ríminu varðandi þessi málefni sem snúa að vörnum og öryggi Íslands. Ég ætla síðan að fara aðeins efnislega í gegnum greinina hér á eftir en þetta er lykilatriði af minni hálfu. Við eigum ekki að fara að rugla þessu saman. Ég bendi á að 80% af því fjármagni sem er varið innan NATO til varnar- og öryggismála kemur frá ríkjum utan Evrópusambandsins. 23 af 27 ríkjum Evrópusambandsins eru í NATO. 

Virðulegur forseti. Ég held að við verðum að skoða málið í svolítið stærra samhengi. Sameiginleg stefna Evrópusambandsins snýst einmitt um öryggismál í hinu stóra samhengi. Ekki gleyma því að Evrópusambandið er önnur hliðin af tveimur á peningi, friðarpeningi heimsins. Heildræn nálgun í þessari sameiginlegu stefnu á öryggis- og varnarmál í sem víðustum skilningi er einkum það sem ESB hefur fram að færa umfram NATO á þessu sviði. Áhættuþættirnir gagnvart Íslandi eru heldur ekki - og þess vegna erum við að draga þetta fram - ósvipaðar þeim sem settir eru fram í öryggisstefnu Evrópusambandsins, m.a. á sviði efnahags, innviða, umhverfis o.s.frv., netöryggis líka. Slík samvinna tekur bæði til viðbúnaðar- og viðbragðsáætlana á Íslandi sem og þátttöku í alþjóðlegum aðgerðum. Öryggis- og varnarstefna Evrópusambandsins að mínu mati fellur því mjög vel að stefnu íslenskra stjórnvalda í öryggismálum. Við erum líka að sjá núna nýju drögin að þjóðaröryggisstefnu. Í ljósi alls þessa er ESB að fara að taka sér vaxandi hlutverk í öryggis- og varnarmálum. Þá vil ég einfaldlega, í ljósi öryggis- og varnarhagsmuna Íslendinga, eiga sæti við borðið, ekki síst til þess að tryggja betur lýðræði og frið í álfunni. Það er hluti af því. Það er stór partur af því að við í Viðreisn erum að tala um varnar- og öryggismál, hvernig við tryggjum frið, öryggi og lýðræði. Þess vegna er það svo brýnt fyrir okkur að verða fullgildur aðili að samstarfinu. Ég spyr enn og aftur: Voru þá Danir í þjóðaratkvæðagreiðslu sinni að ræða um ekki neitt? Ekki um þátttöku í varnar- og öryggishluta Evrópusambandsins? Það vita allir innan Evrópusambandsins að þeir munu auka framlög sín bæði innan NATO og innan Evrópusambandsins til varnar- og öryggismála. Umræðan um varnar- og öryggismál í víðu samhengi hjá Evrópusambandinu mun aukast og þá eigum við að vera þátttakendur. Það skiptir svo miklu máli fyrir okkur Íslendinga. 

Frú forseti. Ég kom inn á það í andsvari að ég fagna umræðunni um þessi mál og að þetta mál sé lagt fram. Ég er þó kannski ekki alveg sammála 4. tölulið tillögunnar. Mig langar rétt að hlaupa yfir helstu þætti málsins. Fyrsta atriðið er að Ísland stórauki þátttöku sína í borgaralegum verkefnum á vegum Atlantshafsbandalagsins. Ég held að það sé vel til fundið að skoða hvað hægt er að gera. Gott verk hefur verið unnið undanfarin 15–20 ár sem snýr að þessum borgaralegu verkefnum sem maður þekkir kannski best til, hvort sem það er flugumferðarþjónusta í Kosovo eða Afganistan á sínum tíma. Mörg önnur verkefni hafa verið unnin eins og við fjölmiðlastörf í Eystrasaltsríkjunum í dag. Því er örugglega víða hægt að gera enn betur í þeirri vinnu. Ég vil benda á að ég hef rætt það áður í þingsal að ég hefði viljað sjá okkur leggja meiri áherslu á leit og björgun í Norður-Atlantshafi sem hluta af borgaralegri þjónustu við Atlantshafsbandalagið og tryggja þjónustuna, t.d. loftrýmisgæslu. Eins og ég skil umræðuna í dag þá geta orrustuþotur bara flogið yfir Ísland, ekki eins og í gamla daga þegar þær gátu farið út á sjó og tekið æfingar. Raunverulega er geta Íslands takmörkuð til að sinna leit og björgun á Atlantshafinu. Ísland er, eins og við þekkjum, rúmir 100.000 km² og landhelgin um 786.000 km² en frá Íslandi erum við að stýra leit og björgun á hafsvæði sem er 2 milljónir km², 20 sinnum stærra en Ísland. Ég held að þetta eigi að vera eitt af markmiðunum. Mín persónulega skoðun er að við eigum að gera betur í þessu og þar gætum við kannski sett inn aukið fjármagn. Varðandi 2. tölulið, með leyfi forseta: „… að gera varnarsamstarf við Bandaríkin virkara í ljósi nýrrar hættu sem steðjar að öryggi þjóða heims óski utanríkisráðherra þegar í stað eftir viðræðum við Bandaríkin um viðbót við varnarsamning landanna.“ Undir a-lið í 2. tölulið þá er einmitt talað um netárásir og netöryggismál eins og við ræddum síðast í gær. Þetta er gríðarlega mikilvægur þáttur og verður sífellt mikilvægari. Mér finnst eðlilegt að það sé skoðað. Í sjálfu sér þekki ég ekki hvort eitthvað hafi verið gert síðan síðasta viðbótin var gerð árið 2006. Þá var þetta sem snýr að netöryggismálum og netárásum varla til. Því hefur þetta þróast gríðarlega mikið á 16 árum og það er vel til fundið að þau mál séu skoðuð, bæði netárásir sem og fjölþáttaógnir sem tengjast þessu. Við þurfum líka að hafa í huga, eins og ég minntist á í gær í umræðu um netöryggis- og fjölþáttaógnir, að styrkja þetta virkilega með Norðurlandaþjóðunum í gegnum NORDEFCO. Það samstarf er að eflast núna þegar Finnar og Svíar ganga inn í NATO og það er gríðarlega mikilvægt. Auðvitað er þetta síðan eitt af fimm sviðum NATO sem búið er að skilgreina í dag. Það eru loftrýmisgæsla, hernaður á landi og sjó og síðan hefur hinn stafræni heimur og geimurinn orðið fjórða og fimmta sviðið innan NATO-samstarfsins sem eru orðin gríðarlega mikilvæg, eins og við þekkjum í umræðunni. Í b-liðnum er þess getið „að varnarsamningurinn taki með ótvíræðum hætti til mikilvægis órofinna samgangna, innviða og samskipta Íslands við umheiminn á ófriðartímum, eins og birgða og fólksflutninga, sæstrengja og orkuöryggis“. Ég hef fulla trú á að vel sé gætt að þessu í varnarsamningnum. Í sjálfu sér er eitt mesta mikilvægi Íslands fyrir NATO fólgið í að gæta hafsvæðisins frá Norður-Ameríku, Bandaríkjunum og Kanada, yfir til Evrópu, að gæta flutninga, liðsflutninga og birgða yfir hafið. Það sem gæti verið nýtt í þessu er hið gríðarlega mikilvægi sæstrengja og orkuöryggis, sem er kannski sú umræða sem hefur mest farið af stað eftir Úkraínustríðið en var reyndar byrjuð fyrir rúmu ári síðan í tengslum við orkukreppuna sem við höfum kynnst í Evrópu. Það er bara mjög eðlilegt að þetta sé skoðað betur. Síðan finnst mér c-liðurinn áhugaverður, „að varnarsamningurinn geymi ákvæði um verkferla og ábyrgð á töku ákvarðana komi til þess að virkja þurfi aðstoð Bandaríkjanna samkvæmt ákvæðum samningsins“. Nú þekkir maður ekki almennilega hvernig stendur á gagnvart þessu. Auðvitað þurfa verkferlar og formfesta að vera í þessum samskiptum. Hvað gerist ef við þurfum á einhverju að halda í einstökum málum sem snúa að vörnum og öryggi landsins? Það er fínt að taka það upp og skýra betur ef þörf er á og einnig varðandi verkferla í stjórnkerfinu. Það held ég að sé mjög áhugaverð nálgun. Eins og við þekkjum kannski af nefndafundum í utanríkismálanefnd þá höfum við aðeins velt fyrir okkur hvernig þetta fari allt fram, ef einhvern tíma skyldi koma upp slíkt hættuástand að virkja þyrfti samninginn við Bandaríkin, og hvernig samvinna við NATO fari fram. Síðan er það 4. töluliðurinn. Ég kom inn á að ég væri ekki alveg ginnkeyptur fyrir honum og ég er honum mótfallinn. Varðandi það sem snýr að því að við göngum í Evrópusambandið til að tryggja varnir Íslands þá hef ég verið að benda á að 80% af því fjármagni sem er varið til varnar- og öryggismála innan Atlantshafsbandalagsins kemur frá þessum 9 þjóðum af 30 sem ekki eru í Evrópusambandinu. Í dag koma 20 % frá Evrópusambandsríkjunum, sem vonandi verða 23% innan skamms tíma þegar Finnar og Svíar ganga inn, en 80% koma frá þeim 9 þjóðum sem standa utan Evrópusambandsins en innan NATO. Þess má geta að þegar Bretar gengu út úr Evrópusambandinu þá breyttist þetta hlutfall úr 70/30 í 80/20. Bretar lögðu til þriðjung þess fjármagns Evrópusambandsins sem var varið til varnar- og öryggismála á þeim tímapunkti. Ég rakti það í máli mínu áðan að þegar utanríkisráðherra Finnlands var spurður í Helsinki fyrir fjórum vikum hvort gr. 42.7 í Evrópusáttmálanum, sem kom inn í Lissabon-sáttmálann á sínum tíma, dygði ekki til að tryggja varnir Finna og Svía, þá sagði hann að lagagreinin væri eiginlega innihaldslaus eins og ég benti á áðan. Það var á þeim forsendum að engar varnir væru raunverulega tengdar þessu, engir hermenn og hvað þá heræfingar. Það væri erfitt að byggja varnir lands á slíku ferli. Ég bendi á að ég hef farið fimm sinnum til Finnlands á einu ári, nokkrum sinnum hefur þetta komið upp og stór hluti af þeirri umræðu hefur tengst varnar- og öryggismálum. Ég held að fáar þjóðir í Evrópu síðustu 70, 80 ár hafi tekið varnar- og öryggismál jafn alvarlega og Finnar. Allt sem kemur að varnar- og öryggismálum þar er úthugsað. Þeir drógu aldrei úr fjármagni til varnar- og öryggismála, eitt fárra ríkja í hinum vestræna heimi eftir kalda stríðið og á þeim tíma sem kom í framhaldinu. Síðustu 30 ár hafa þeir alltaf haldið sínu striki sem snýr að þessu og eru raunverulega með ótrúlegt kerfi á bak við sinn her til að tryggja þessar varnir. Við fengum góða kynningu fyrir fjórum vikum um hvernig þeir hugsa þetta. Vetrarstríðið veturinn 1939–1940 situr mjög í Finnum og því er það í genunum þeirra að það þurfi að tryggja þetta. Allt samfélagið er samþætt um að ýta á og tryggja þessar varnir. Ég fæ kannski að koma upp í fimm mínútur á eftir, tíminn líður hratt, en ég læt þetta duga að sinni.

Virðulegi forseti. Það er margt að ræða í þessu og ég vil hrósa hv. þingmanni sérstaklega, sem hefur nokkurn veginn einn þingmanna Sjálfstæðisflokksins verið að sinna varnar- og öryggismálum þjóðarinnar, fyrir þátttöku og umræðu. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Af hverju er ekki farið í formleg samtöl við Bandaríkin til að reyna að tryggja að þetta sé ótvíræð viðbót við varnar- og öryggissamninginn? Það eru ekki skýrir verkferlar um það hvernig eigi að bregðast við ef öryggishætta steðjar að eða við hvern eigi að tala ef ráðist er á sæstrengi, svo dæmi séu nefnd. Í öðru lagi vil ég taka undir með hv. þingmanni varðandi verkefnin, til að mynda leit og björgun. Við eigum einmitt að skoða hvað við getum gert og hvert við setjum aukin framlög. Borgaraleg verkefni eru hluti af því sem við getum gert, bæði á erlendri grundu en líka hér heima. Síðan er önnur spurning varðandi veru viðvarandi varnarliðs. Við vitum það bæði tvö, höfum margsinnis séð það, að hér eru ákveðnir flokkar varnarliðs meira og minna með viðveru, hvort sem það eru Danir í einhverjar sex vikur og Ítalir í átta vikur hverju sinni eða hvað það er. Af hverju er ekki hægt að segja það? Er það viðkvæmt fyrir ríkisstjórnina? Þriðja spurningin er: Hefði hv. þingmaður viljað sjá ákveðnari skref tekin í varnar- og öryggismálum af hálfu ríkisstjórnar til að tryggja öryggi og varnir Íslands? Telur hv. þingmaður að þetta hafi verið fullnægjandi af hálfu ríkisstjórnarinnar? Mín skoðun er sú að við getum gert meira en út af samsetningu ríkisstjórnarinnar þvælast ákveðin atriði fyrir fólki. 

Frú forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Þetta eru mjög góðar spurningar. Ég tek fram að ég kem líka fram með mínar persónulegu skoðanir hér. Það er ekki alltaf einfalt að vera í þriggja flokka stjórn þar sem ólíkar skoðanir ráða för. Mínar persónulegu skoðanir held ég að séu öllum ljósar og hafa víða komið fram í máli mínu. Ég held að það væri mjög eðlilegt að þessi formlegu samtöl við Bandaríkjamenn yrðu tekin upp og að verkferlar, formfesta og kerfin séu rædd. Heimurinn er mjög breyttur frá 1951, við lifum í allt öðrum heimi. Ég efast um að Bandaríkjaher hefði farið árið 2006 eða bandaríski flotinn með sínar herþotur ef hann hefði haft einhverja hugmynd um það sem ætti eftir að fylgja í framhaldinu. Ég held að það sé orðið viðurkennt, maður heyrir mjög víða í samtölum og hjá bandarískum fræðimönnum að þeir telja svo vera. Varðandi viðveru varnarliðs á Íslandi. Auðvitað er það þannig og það hefur komið fram í fréttum, t.d. varðandi kafbátaleit og hvað hefur verið að gerast hérna síðustu fimm eða sex ár - maður hefur sjálfur talið 11 kafbátaleitarvélar á sama tíma úti á velli og skilst mér að þær hafi flestar verið 13 - að hér hefur að meðaltali verið stöðug viðvera í fimm eða sex ár og töluverður mannskapur. Þetta passar með loftrýmisgæsluna. Þegar hún var kölluð til í byrjun held ég að hún hafi átt að vera þrisvar, fjórum sinnum á ári, tvær, þrjár vikur í senn. Í dag er hún lengri og oftar yfir árið, enda held ég almennt að skilningurinn sem snýr að þessu í pólitík á Íslandi sé allt annar.

Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni. Ég held að það hafi verið stór pólitísk mistök af hálfu þáverandi ríkisstjórnar Bandaríkjanna að kalla flugflotann heim. Það voru mikil mistök ef menn hefðu séð fram á aðstæður í dag - þannig er það nú reyndar oft í pólitíkinni að menn sjá ekki allt fyrir. Um leið brýnir þetta okkur að þora að horfa fram í tímann, sem er eiginlega stóra verkefni stjórnmálanna, ekki bara að verja ástandið fyrir heldur líka að þora að horfa fram í tímann og taka skref inn í framtíðina, hafa skoðun á umhverfinu sem við viljum að börnin okkar búi við eftir 10, 20, 30 ár. Hluti af því er að hafa tryggingu í varnar- og öryggismálum. Heimurinn er svo sannarlega breyttur. Varðandi fjórða þáttinn sem hv. þingmaður nefndi, um Evrópusambandið, þá virði ég að sjálfsögðu þessar skoðanir en tel einfaldlega að betra sé fyrir smáríki að vera í skjóli með öðrum. Við ein og sér gerum ekki mikið, hvort sem það er gagnvart stórum þjóðum eins og Rússum og Kínverjum eða í viðskiptasambandi gagnvart risastórum ofurfyrirtækjum eins og Google, Apple eða Microsoft. Við erum því í meira skjóli í samstarfi og því meira og dýpra sem samstarfið er, því meira öryggi höfum við, annars vegar á sviði varnarmála og hins vegar á sviði efnahagsmála, félagsmála og samfélags. Það er mín sýn og maður þarf kannski að tala betur til fólks varðandi það af hverju svo miklu máli skiptir fyrir okkur Íslendinga að eiga í djúpri samvinnu, taka skrefið sem verður ekki eins stórt og það sem við tókum á sínum tíma með EES-samstarfinu, að fara alla leið á tímum þegar heimurinn er svo sannarlega breyttur. Evrópusambandið er að fara að auka allt öryggis- og varnarsamstarf innan sinna raða. Ég held að enginn þræti fyrir það.

Herra forseti. Það sem ég er að ræða varðandi Evrópusambandið snýr líka að því að við séum ekki að rugla saman málefnum sem snúa að aðild Íslands að Evrópusambandinu og síðan varnar- og öryggismálum þjóðarinnar. Það er ekki sterkur þráður til að spinna í tengslum við aðild að Evrópusambandinu, ég held að sú umræða verði fyrst og fremst að fara fram á einhverju öðru sviði. Hv. þingmaður ræddi aðeins um Dani. Það er áhugavert og ég vildi bæta því við að við í Varðbergi héldum ásamt Alþjóðastofnun Háskóla Íslands ráðstefnu á þriðjudaginn og síðan fór hópurinn á nefndasvið í gær ásamt 15 norrænum sérfræðingum í varnar- og öryggismálum frá Finnlandi, Svíþjóð, Danmörku, Noregi, Færeyjum og Grænlandi. Það er ekki oft sem við fáum tækifæri til að ræða varnar- og öryggismál á þessu heimssvæði við Færeyinga og Grænlendinga. Samvinna um leit og björgun og slíkt kemur inn í þetta og hana held ég að við verðum að skoða. Danir eru að fara í að endurnýja skipin sem þeir eru með í Norður-Atlantshafi, þessi fjögur skip sem þeir hafa fyrst og fremst nýtt í landhelgisstörf í kringum Grænland og norður á Íslandi. Nú eru Danir að bæta í og settu 1,5 milljarð danskra króna í fjárfestingar í þessum málum og ætla að byggja upp sín skip og sína getu. Ég held að það væri mjög áhugavert ef sú geta væri byggð upp í leit og björgun í samvinnu við Íslendinga og mögulega Bandaríkjamenn. Lisa Murkowski hefur verið með frumvarp í öldungadeildinni í Bandaríkjunum sem snýr líka að öryggismálum á norðurslóðum. Það væri mjög áhugavert að reyna að leiða þessa hesta saman innan NATO til að tryggja leit og björgun.  Að lokum vil ég fyrst og fremst segja: Við erum að fást við gríðarlega mikilvægt og stórt svið til næstu áratuga. 

Virðulegi forseti. Staða Íslands í samstarfi við bandalagsþjóðir sínar er sterkari en ætla mætti af þessari tillögu og kynningu hennar. Íslensk stjórnvöld hafa átt í virku samtali við okkar helstu bandalagsþjóðir, ekki síst í að búa Ísland betur undir nýjar ógnir samtímans, fjölþáttaógnir og netógnir, tryggja öryggi innviða o.s.frv. Það er sannarlega mikilvægt að árétta það og samstaðan þýðingarmikil okkur sem hér störfum. Ég vil að ræða einstaka liði þessarar tillögu sem hér liggur fyrir og ég byrja á 1. liðnum. Þá vil ég segja að fyrir liggur að við höfum þétt raðirnar með bandalagsþjóðum okkar til að fást við þær ógnir sem við nú stöndum frammi fyrir, ekki síst vegna innrásar Rússa í Úkraínu og afleiðingar þess sem við sjáum ekki fyrir endann á. Áhersla á borgaraleg verkefni fremur en hernaðarleg hafa verið í fyrirrúmi af okkar hálfu og þess er að vænta að svo verði áfram og á því verði frekar skerpt í ljósi yfirstandandi stríðsátaka. Varðandi 2. liðinn. Ísland hefur þá sérstöðu að í gildi er tvíhliða varnarsamningur við Bandaríkin. Á grunni hans og annars samstarfs bandalagsríkja okkar eigum við í reglulegu samráði og íslensk stjórnvöld við Bandaríkin um öryggishagsmuni okkar, samtal sem virðist virt og ljóst. Það er mikilvægt fyrir þjóðaröryggi okkar að við séum sem best búin til að verjast og takast á við hvers kyns netógnir, netglæpi, netárásir, falsfréttir, atlögu á stoðir lýðræðis og stafrænar árásir á grunninnviði, að til staðar sé nauðsynleg þekking og umgjörð í landinu til að veita okkur vernd gegn sífellt flóknari og háþróaðri netógnum. Ein af grundvallarstoðum þjóðaröryggis okkar felst því í stafrænu sjálfstæði þjóðarinnar, að við séum ekki öðrum háð um slíka varnir. Þá þekkingu getum við m.a. sótt til þeirra vinaþjóða okkar sem sterkastar eru á þessu sviði. Stafrænt sjálfstæði Íslands þarf að vera ein af grunnstoðum þjóðaröryggisstefnu okkar. Hér getum við einmitt nýtt varnarsamning okkar við Bandaríkin betur til að njóta þeirrar þekkingar til að byggja upp þá innviði sem þörf er á til að fást við sífellt flóknari fjölþáttaógnir og netógnir nútímans, að þær vinaþjóðir okkar sem best eru til þess búnar aðstoði okkur við að byggja upp varnir gegn þessum nýju ógnum. Þetta getum við gert á grundvelli núgildandi varnarsamning við Bandaríkin og í gegnum samstarf við fleiri vinaþjóðir. Hér að 3. liðnum. Í ljósi þess hve eðli þeirra ógna sem við þurfum að fást við hefur breyst eru það raddir fortíðar að kalla eftir því að Bandaríkin eða aðrar þjóðir komi upp setuliði á nýjan leik. Öryggisáskoranir Íslands eru sannarlega margar, flóknar og sumar alvarlegar og við það þurfum við að fást með viðeigandi hætti í samstarfi við vinaþjóðir okkar. Með 4. liðinn. Ekki verður séð að innganga í Evrópusambandið muni treysta öryggishagsmuni Íslands eða pólitíska stöðu landsins. Við þurfum að meta stöðu okkar á hverjum tíma og það er ljóst að hér er svarið nei. Það er hins vegar mikilvægt að við eigum í virku og góðu samstarfi við Evrópuþjóðir og að Evrópuþjóðir treysti gildi sín og taki sjálfar ábyrgð á eigin framtíð.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bjarna Jónssyni, þingmanni Vinstri grænna og formanni utanríkismálanefndar, fyrir að taka þátt í samtali um þessa tillögu. Ég geri mér grein fyrir því að við erum svolítið á öndverðum meiði hvað varðar öryggis- og varnarmál en ég verð þó að segja að ég fagna mörgu því sem hv. þingmaður sagði um mikilvægi þess að efla okkur, efla varnir Íslands þegar kemur að fjölþáttaógnum. Þá vil ég einmitt benda á það að ein helsta mantran hjá Evrópusambandinu í sinni víðtæku öryggis- og varnarstefnu, sem þau eru að auka og efla, er m.a. um netöryggi, um fjölþáttaógnir, um það sem getur ógnað lýðræði, frelsi og friði í álfunni. Lykillinn að því er m.a. að efla varnir gegn fjölþáttaógnum og ég veit að samstarfsríki okkar eru flest ef ekki öll, fyrir utan kannski Bretland, í einmitt Evrópusambandinu og við þurfum að leita til þeirra. Ég geri mér alveg grein fyrir því að Vinstrihreyfingin – grænt framboð er á móti því að ganga í Evrópusambandið en ég held að við ættum að taka það skref að segja bara: Við skulum treysta þjóðinni til að taka næsta skref og ákveða hvort við eigum að fara að endurnýja ferlið. Þá kemur fram hversu víðtækt hlutverk Evrópusambandið hefur og mun fara með enn frekar á sviði varnar- og öryggismála sem er beintengt við efnahagsmál, félagsmál, loftslagsmál, svo maður tali nú ekki um þau, í álfunni. Allt þetta snýr að varnar- og öryggishagsmunum. Ekki bara að horfa á þröngu hagsmunina eins og við horfðum á þá á sínum tíma, heldur eru varnar- og öryggishagsmunir í miklu víðara samhengi í breyttum heimi. Þar er t.d. Evrópusambandið á undan okkur varðandi loftslagsmál og ætlar að auka í enn frekar og styrkja markmið þegar kemur að loftslagsmálum. Allt þetta snertir okkur Íslendinga, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvörin. Ég held ég geti tekið undir margt sem hér kom fram sem er það að við þurfum að eiga í ríkara samstarfi við þjóðir Evrópu, þar með talið Evrópusambandið og þjóðir þar, um margvíslega hagsmuni okkar. Ég hef talað um að við þurfum að horfa á það að móta okkar eigin framtíð saman en ekki láta aðra móta hana fyrir okkur og við þurfum að efla samstarf á mörgum sviðum. Ég heyri líka alveg þá vinda sem blása í Evrópu og innan Evrópusambandsins og áherslur sem þeir eru að horfa til í ljósi breyttra tíma og hræðilegra á köflum. Ég held að það sé hægt að stíga mörg mikilvæg skref í að efla samstarf við aðrar Evrópuþjóðir og Evrópusambandið, m.a. á sviði öryggismála en líka vegna þess við eigum þessi sameiginlegu gildi okkar. En við þurfum hins vegar ekki að eiga aðild til að geta formfest og bætt það samstarf enn frekar. Ef það liggur svolítið fyrir hvar við stöndum, við erum þar sem við erum, og vilji er til að eiga í góðu samstarfi við Evrópusambandið, þá kannski er auðveldara að forma framhaldið en ef við værum að dansa á einhverri brún og vissum ekki í hvorn fótinn við ætluðum að stíga með þetta. Ég held því að við getum sameinast um það að auka enn frekar samstarf Evrópuþjóða, m.a. hvað varðar öryggismál en ekki síst varðandi margvíslegar fjölþáttaógnir.

Virðulegi forseti. Evrópusambandið er m.a. að styrkja allar sína gagnagrunna. Við þurfum að hafa aðgang að þeim. Það gerist ekki öðruvísi en að við verðum aðilar að Evrópusambandinu. Fyrrverandi forystumenn flokka, t.d. í Noregi, sem voru alfarið á móti Evrópusambandinu, eru að reyna að draga fram mikilvægi umræðunnar um Evrópusambandið í þessu stóra samhengi; hvaða máli þetta skiptir, ekki bara fyrir efnahagslega hagsmuni landsins heldur líka félagslega og út frá umhverfi en ekki síður út frá varnar- og öryggishagsmunum. Þar hefur m.a. Bondevik verið að kalla eftir aukinni umræðu í Noregi og farið svipaða leið og við í Viðreisn erum að leggja til, að þjóðinni verði treyst til að taka næsta skref í Evrópumálum, harðara er það nú ekki. Árið 1949 urðum við aðilar að NATO. Það var eitt farsælasta skref í utanríkissögu þjóðarinnar þegar við tókum þá ákvörðun að vera við borðið, vera fullgildir aðilar við borðið til að hafa okkar rödd, til að tala rödd smáríkis sem hefur hagsmuni af því að vera í bandalagi og samstarfi fullvalda þjóða. Þá skipti rödd okkar máli, eins og hefur margoft sýnt sig í gegnum tíðina, hvað rödd okkar Íslendinga við það borð hefur haft mikla þýðingu. Það er að mínu mati mjög gott dæmi um það að það skiptir máli hvernig við Íslendingar notum fullveldi okkar til að styrkja það enn frekar og það gerum við í samstarfi við vinaþjóðir okkar, bæði austan hafs sem vestan. Ég vil spyrja hæstv. hv. þingmann hvort hann telji svo vera að það séu hér varnarsveitir eða liðssveitir til að tryggja varnir okkar nokkurn veginn allt árið. Telur hann að það sé um viðvarandi veru að ræða eða er um stopular heimsóknir vinaþjóða okkar í NATO 

Virðulegi forseti. Ég held að við séum alveg að tala í sömu átt þegar við ræðum um mikilvægi þess að efla samstarf Evrópuríkja og ekki síst í ljósi þessa einmitt að við deilum svo mörgu og sameiginlegum grunngildum, jafnvel sem er vegið að svo víða í kringum okkur. Evrópuríki hafa líka verið í fremstu röð í loftslagsmálum og fleiri málum sem við viljum sannarlega taka þátt í með þeim en svo er spurning um leiðirnar til að efla það samstarf og ná sem mestum árangri fyrir okkur og aðra. Það er ekki bara Evrópusambandið, við erum líka með Evrópuráðið og fleiri vettvanga þar sem við erum sannarlega að vinna saman með okkar sameiginlegu gildi. Ég er mjög frjálslyndur í þeirri umræðu þegar kemur að auknu samstarfi við Evrópuþjóðir og Evrópusambandið þótt ég sé kannski ekki á þeim stað að vilja að ganga alla leið eins og hér hefur verið nefnt. Varðandi viðveru eða ekki viðveru þá hafa hér verið að koma sveitir í tengslum við ákveðin verkefni sem hafa verið tímabundin og á ýmsum tímum og það hversu samliggjandi þær viðverur eru er kannski mismunandi. En síðan er bara eðli verkefnanna að breytast svo mikið þegar kemur að þessum öryggisþáttum Íslands og þess vegna hef ég verið að benda á, og náttúrlega íslensk stjórnvöld, mikilvægi þess að efla möguleika okkar til að fást þetta, eins og þessar innviðavarnir okkar allar sem felast ekki bara í þessum hefðbundna hernaði og hefðbundnum vörnum heldur nútímavörnum. Þar þurfum við virkilega á bandalagsþjóðum okkar að halda til að aðstaða okkur, til að miðla þekkingu sinni, þjálfa upp fólk, koma upp grunninnviðum í landinu til þess að við eigum auðveldara með að takast á við og séum ekki öðrum háð um allar þær varnir gegna þeim fjölþáttaógnum sem við okkur blasa og þar þurfum við alveg klárlega að styrkja stöðu okkar.

Frú forseti. Ég ætla aðeins að koma upp og rétt að klára nokkra punkta og vil einnig þakka kærlega fyrir þessa umræðu sem farið hefur fram í dag um þessi stóru og miklu mál. Þessi málaflokkur mun skipta okkur gríðarlega miklu máli á næstu áratugum. Ég fagna þessari umræðu og held að það sé líka spennandi verkefni fyrir utanríkismálanefnd að ræða tillöguna og fá vonandi góðar umsagnir um þessi mál og góða kynningu fyrir hv. utanríkismálanefnd og þá þingmenn sem þar sitja, ég vona að við getum tekið góða og djúpa umræðu um þessi mál. Varðandi það sem snýr að vörnum landsins í dag, eins og kom fram hjá hv. þingmanni áðan, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, þá held ég að það hafi verið gríðarlega mikilvægt og gæfa fyrir Íslendinga að hafa gengið í marsmánuði 1949 í Atlantshafsbandalagið, verið með frá upphafi. Það hafi verið gríðarleg forsjálni í þeirri ákvörðun sem þar var tekin af hálfu þeirra stjórnmálamanna sem leiddu þá för. Ég held líka að varnarsamningurinn frá því í maí 1951 hafi verið gríðarlega mikilvægt og stórt skref fyrir íslenskt samfélag á fyrstu árum lýðveldisins. Þetta voru algerar grundvallarákvarðanir sem voru teknar á þeim tímapunkti. Ég held að það sé nauðsynlegt að taka þá umræðu reglulega upp. Við erum líka á seinni árum kannski að eflast og höfum eflst mjög þessa mánuðina, grunar mig, í allri umræðu innan Norðurlandaráðs og í varnar- og öryggismálum innan Norðurlandaráðs og ég held að norrænt varnarsamstarf í gegnum NORDEFCO muni eflast varðandi varnar- og öryggismálin. Ég bendi á skýrslu Björns Bjarnasonar frá 2020 sem hann vann fyrir utanríkisráðherra Norðurlandanna, tíu árum eftir að Thorvald Stoltenberg kom með sína skýrslu 2010, ég tel að hún sé ákveðinn grunnur. Reyndar væri áhugavert, held ég, að þessi skýrsla yrði unnin aftur núna miðað það sem gerst hefur, þó að það séu bara tvö ár síðan hún kom út, vegna þess að það hafa orðið miklar breytingar í svo mörgu sem snýr að þessu. Einnig er samstarf tíu þjóða sem við Íslendingar erum hluti af og heitir, með leyfi forseta, ég verð að segja það á ensku, ég hef það ekki í kollinum hvað það heitir á íslensku: Joint Expeditionary Force, sem við hófum þátttöku í fyrir tveimur árum. Það er samstarf Norðurlandaþjóðanna, Eystrasaltsins, Niðurlanda og Bretlands. Það starf sem þar er unnið hefur líka verið að eflast en þó að þetta starf eflist í norðurhluta Evrópu þá megum við samt ekki gleyma því og er mjög mikilvægt að gleyma því ekki að við erum hluti af og verðum hluti af Atlantshafsbandalaginu og það er full samstaða þar og unnið þvert yfir milli vonandi 32 ríkja innan skamms tíma. Eitt stærsta verkefnið sem hefur komið upp í þessari umræðu er að verja fjarskiptakaplana. Við höfum dæmi bara á undanförnum vikum, þrjú dæmi, við Svalbarða, við Hjaltlandseyjar og sunnan við Frakkland þar sem strengir hafa slitnað í sjó. Mig minnir að það séu 550 svona kaplar í heiminum og mjög stór hluti af allri stafrænni umferð og netumferð fer um þessa kapla. Gervihnettir heimsins geta sinnt kannski 2–5% af flutningsmagni sem fer um kaplana í dag þannig að þetta eru gríðarlega mikilvæg mannvirki og þessa kapla þarf að verja. Hérna var aðeins komið inn á fólksflutninga og við sem höfum tekið þátt í þessari umræðu áttum mjög góðan fund með félögum í þróunarsamvinnu í Iðnó fyrr í dag. Þar eins og á NATO-þinginu er mikið rætt um hvað sé að fara að gerast næstu áratugina, tengt fólksflutningum, loftslagsmálunum og rætt í stærra samhengi hlutanna en við gerum kannski hér og ræðum allt of lítið hér. Hvað er að fara að gerast næstu tíu, 20, 30 árin? Ég var í Addis Ababa í Eþíópíu á NATO-þinginu fyrir þremur árum þar sem var einmitt verið að tala um mannfjölgun, sérstaklega í Afríku, en þar mun mannfjöldi tvöfaldast á næstu 30 árum, og loftslagsmálin. Maður átti kannski ekki von á því ástandi sem hefur skapast þar á bara örskömmum tíma. Þar hefur ekki rignt núna í að verða fimm ár og náttúrlega orðin mjög slæm staða og að einhverju leyti er loftslagsmálunum náttúrlega kennt um þessa stöðu. Það eru mjög alvarlegir þurrkar í Sómalíu, Eþíópíu og víðar. Orkuöryggi, ég myndi vilja koma inn á það en hef ekki tíma núna. En það sem er kannski grunnatriði og hvað við Íslendingar þurfum að gera, varðandi þessa tillögu, er líka að meta hvaða varnir við teljum nauðsynlegar fyrir Ísland og varðandi öryggi 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu um tillögu okkar Viðreisnar og hún snýr nákvæmlega að lokaorðum hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar varðandi það að við þurfum að meta þetta sjálf. Út á það gengur tillagan, að það verði framkvæmt hér að við metum þörf okkar til viðbótar við það sem við höfum nú þegar varðandi varnar- og öryggismál, þannig að það er alveg hárrétt sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson segir, við þurfum að geta metið þetta sjálf. Það þýðir það að mínu mati líka að við eigum að gera það, tillagan gengur út á það og við megum ekki vera þannig að við útilokum eitt eða neitt frá því borði sem getur hugsanlega nýst til að styrkja varnir og öryggi okkar Íslendinga í m.a. víðu samhengi. Ég vil undirstrika það að hefðbundin mörk milli innra og ytra öryggis eru að verða sífellt óljósari eftir því sem áskoranir á sviði öryggismála verða fleiri og fjölbreyttari, eins og við þekkjum, og umræðan í gær um fjölþáttaógnir var einmitt ágætt dæmi um það. Þetta fæst ekki slitið í sundur í dag í þessum breytta heimi þegar meta þarf og bregðast við þeim þverþjóðlegu ógnum sem nútímaríki standa frammi fyrir. Þess vegna erum við að segja að aðild að bæði NATO og ESB skipti máli fyrir öryggishagsmuni Íslands, ekki síst núna þegar við þurfum að mínu mati bæði belti og axlabönd og ég vona að við getum verið sammála um það. Við erum sem herlaus þjóð, og við ætlum okkur að vera herlaus þjóð áfram, algerlega upp á það komin að alþjóðakerfið virki sem skyldi og að alþjóðareglur séu virtar. Við eigum allt öryggi okkar t.d. í landhelginni undir því að alþjóðahafréttarsáttmálinn virki, að alþjóðareglur virki. Lífsgæði okkar og lífsafkoma í stóra samhenginu er háð því að alþjóðareglur séu virtar og þær virki bæði fyrir okkur en líka fyrir bandalagsþjóðir okkar. Fyrir smáríki eins og Ísland skiptir öllu máli þegar kemur að vörnum og öryggi landsins að efla fælingarmátt í vörnum og leita skjóls í stærri bandalögum með stærri þjóðum eins og er að finna innan Evrópusambandsins og líka það að efla enn frekar varnarsamninginn við Bandaríkin til að styrkja verkferla. Varnarsamningurinn er að grunni til eins og við þekkjum frá 1951. Það hafa verið viðbætur við hann, en í þessum breytta heimi er ekki skýrt hvernig við virkjum varnirnar með því að kalla til Bandaríkin ef á okkur er ráðist eða á sæstrengina eða reynt að torvelda samgöngur, allt sem truflar þjóðaröryggi okkar. Þeir verkferlar eru ekki nægilega skýrir. Út á þetta gengur m.a. tillagan, að meta það hvaða leiðir eru bestar fyrir okkur, meta það og fara í það að taka samtöl við Bandaríkin til að skerpa á þætti okkar og nálgun og rétti okkar samkvæmt varnarsamningnum. Ég vil líka draga það fram að við að sama skapi getum, og ég held að það væri einfeldni að útiloka einhverja möguleika á því, verið hugsanlegt skotmark vegna staðsetningar okkar í Norður-Atlantshafi. Sumir munu segja: Bíddu, hvað ertu að meina? En við sjáum alveg að áherslan á Norður-Atlantshaf, á norðurslóðir er að aukast og eftir innrás Rússa, þetta grófa árásarstríð Rússa í Úkraínu, vil ég einfaldlega ekki útiloka eitt eða neitt og við megum ekki gera það, við Íslendingar. Þegar viðbúnaður víða fer vaxandi þá þurfum við að taka varnir okkar til endurskoðunar í stærra samhengi. Ég bið fólk um að hafa það hugfast. Ísland er líka ákveðin ógn í augum annarra ríkja sem frjálslynt lýðræðisríki í alþjóðlegu samstarfi. Í því felst ákveðin ógn, að við erum þessi rödd og við viljum styrkja hana enn frekar og við í Viðreisn viljum hafa hana enn sterkari með því að hafa hana við borðið í Evrópusambandinu. En af hverju segi ég að við getum líka verið ógn í augum annarra ríkja sem þetta frjálslynda lýðræðisríki sem vill byggja á mannréttindum, og gerir það, sem tengjast lýðræði, frelsi og friði? Við sjáum bara viðbrögð rússneskra stjórnvalda í kjölfar þeirra efnahagsaðgerða sem gripið var til af þeirra hálfu vegna innrásarinnar í Úkraínu, bæði þegar Krímskaginn var tekinn á sínum tíma og núna. Það sem fylgir þessu líka er að við megum ekki vera smeyk við að beita rödd okkar á alþjóðavettvangi, segja það sem við eigum að segja og þurfum að segja til að verja lýðræðið, til að verja frið í heimsálfu okkar og í heiminum öllum. Það þýðir líka að samhliða því að beita rödd okkar þurfum við að nýta þann vettvang og þær aðstæður allar til þess að rödd okkar verði enn sterkari. Hluti af því er að fara í þetta endurmat á varnarhagsmunum okkar, efla varnarsamninginn og sjá til þess að það verði gerðir viðaukar til að styrkja varnir okkar og öryggi en líka það að taka skrefið til fulls til þess að ganga í Evrópusambandið, til að horfa á heiminn allan í þessu stærra samhengi sem allar þjóðir eru að gera í dag, hvernig við víkkum út varnar- og öryggishagsmuni okkar með því að sitja við borðið þegar kemur að loftslagsmálum, þar sem Evrópusambandið er enn og aftur á undan okkur Íslendingum með því að setja metnaðarfull markmið. Það voru fréttir af því í síðustu viku að þau ætluðu að setja sér enn metnaðarfyllri markmið árið 2030 og ég geri ekki ráð fyrir öðru en að íslenska ríkisstjórnin fylgi í kjölfarið. Ég hefði viljað sjá hana frekar leiða þessa umræðu en hún er ekki að gera það. Þetta er dæmi um það sem er gott við að vera í Evrópusambandinu, hún þrýstir þjóðinni til að taka loftslagsmálin mun alvarlegar heldur en hún hefur gert fram til þessa, líka af hálfu íslenskra stjórnvalda þó að margt hafi verið vel gert. Evrópusambandið skiptir máli fyrir efnahagslega hagsmuni og efnahagslegir hagsmunir hafa svo mikla þýðingu fyrir frið og öryggi og lífshamingju fólks þannig að þeir eru beintengdir varnar- og öryggishagsmunum þjóðarinnar, alveg eins og stofnendur NATO og stofnendur Efnahagsbandalagsins síðan í kjölfarið sáu á sínum tíma. Það var engin tilviljun að Bandaríkjamenn hvöttu einmitt Evrópuþjóðirnar til að stofna Efnahagsbandalagið, forvera Evrópusambandsins, af því að þeir sáu að í gegnum viðskipti, opin landamæri, frjálsan flutning á fólki, viðskiptum, þjónustu o.s.frv. jukust líkur á því að hægt yrði að tryggja frið í álfu þar sem höfðu geisað tvær heimsstyrjaldir og stríð á öldunum þar á undan. Ég vona að utanríkismálanefnd taki þessa tillögu og ræði hana vel og fái fljótlega til sín gesti. Það er ekki mjög mikið af málum innan utanríkismálanefndar akkúrat þessa stundina og ég vonast til þess að við getum rætt þessa tillögu í þaula og sent út sem fyrst til umsagnar. Það er brýnt að við í þessu víða samhengi ræðum varnar- og öryggishagsmuni Íslendinga og við það á enginn að vera feiminn. Það á heldur ekki að vera nein feimni við að taka allt inn á það borð sem við þurfum að gera til þess að tryggja varnar- og öryggishagsmuni okkar, hvort sem það er NATO, varnarsamningurinn eða í tengslum við Evrópusambandið.

Forseti. Þetta er breyting á lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka um að fjarlægja bein framlög frá lögaðilum. 1.–3. mgr. 7. gr. laganna orðast svo með leyfi forseta: „Stjórnmálasamtökum er óheimilt að taka á móti beinum framlögum frá lögaðilum. Allir afslættir lögaðila af vörum og þjónustu sem veittir eru af markaðsverði skulu sérgreindir í reikningum. Lögaðilar sem inna af hendi einhvers konar framlög til stjórnmálasamtaka eða frambjóðenda, í formi afslátta eða hvers konar efnislegra gæða, skulu sérgreina heildarfjárhæð slíkra framlaga í ársreikningum sínum og gera Ríkisendurskoðun sérstaklega grein fyrir þeim afslætti. Telja skal saman framlög tengdra aðila. Afslættir mega ekki vera umfram það sem öðrum viðskiptavinum stendur almennt til boða. Stjórnmálasamtökum er heimilt að taka á móti framlögum frá lögráða einstaklingum sem nemur allt að 550.000 kr. á ári.“ - það er óbreytt upphæð miðað við núna - „Stjórnmálafélögum innan samstæðu stjórnmálasamtaka er þó heimilt að taka á móti framlögum frá einstaklingum umfram þetta, samtals að hámarki 100.000 kr. Frambjóðendum er heimilt að taka á móti framlögum frá lögráða einstaklingum sem nemur allt að 400.000 kr. á ári. Stofnframlög, þ.e. framlög frá lögráða einstaklingum sem eru veitt í beinum tengslum við stofnun stjórnmálasamtaka, mega að hámarki nema sem svarar til tvöföldu hámarksframlagi skv. 1. málsl. 2. mgr.“ Markmið laga nr. 162/2006 er samkvæmt 1. gr. „að auka traust á stjórnmálastarfsemi, tryggja starfsskilyrði og sjálfstæði stjórnmálasamtaka og efla lýðræði og gagnsæi stjórnmála“. Fram kemur í greinargerð frumvarps til þeirra laga, sem sagt um starfsemi stjórnmálasamtaka, að markmiðið sé jafnframt að berjast gegn spillingu. Kveðið er á um hámarksfjárhæðir sem stjórnmálasamtök mega taka á móti frá einstaklingum annars vegar og lögaðilum hins vegar í 7. gr. laganna. Tilgangur með hámarksfjárhæðum er sá að enginn einn aðili geti í krafti fjárhagsstöðu sinnar styrkt stjórnmálasamtök um það háar fjárhæðir að hætta skapist á spillingu. Þessar fjárhæðir mættu alveg vera lægri en ég ákvað að hafa upphæðirnar óbreyttar frá núverandi lögum og breyta bara fyrirkomulaginu. Það er síðan annar bardagi að lækka upphæðina. Hætt er við að stjórnmálasamtök eða stjórnmálafólk freistist til að gæta frekar hagsmuna styrktaraðila umfram hagsmuni almennings þegar svo stendur á. Því er mikilvægt að borgararnir njóti jafnræðis þegar kemur að styrkveitingum. Þeir einstaklingar sem eiga fyrirtæki geta ekki aðeins styrkt stjórnmálasamtök persónulega heldur einnig í krafti fyrirtækja sinna. Þetta fyrirkomulag er ólíðandi í lýðræðissamfélagi og fer í raun þvert á markmið laganna um að tryggja gagnsæi, jafnræði og að berjast gegn spillingu. Því er lagt til í frumvarpi þessu að fella brott heimild lögaðila til að styrkja stjórnmálasamtök og stjórnmálafólk með beinum hætti. Fyrirtæki geta einnig styrkt stjórnmálasamtök óbeint. Það er ekki óalgengt að fyrirtæki gefi jafnvel þjónustu sína eða veiti meiri afslátt en gengur og gerist gagnvart öðrum viðskiptavinum. Því er nauðsynlegt að greint sé frá því á gagnsæjan hátt til þess að aðrir viðskiptavinir geti notið sömu kjara. Þetta er í rauninni mjög einfalt þegar allt kemur til alls; ef einhver fyrirtækjaeigandi vill endilega styrkja stjórnmálasamtök þá gerir hann það sem einstaklingur eins og allir aðrir, en ekki bæði sem einstaklingur og sem fyrirtæki. Það er í rauninni stóra breytingin í þessu, einu sinni frá hverjum aðila.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka framsögumanni þessa umræðu sem mér finnst afar mikilvæg og skemmtileg og gaman að fylgjast með þessu máli öllu saman. Mig langar að spyrja hann einnar spurningar í samhengi við þetta með sjálfstæði og mikilvægi stjórnmálasamtaka í samfélaginu, hver hans sjónarmið eða afstaða sé til þess að þetta snúist hreinlega ekki um fjármagn frá einstaklingum og/eða fyrirtækjum, eins og farið var yfir, heldur beinlínis bara opinbera fjármuni til að gæta jafnræðis og mikilvægis stjórnmálasamtaka í samfélaginu.

Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa spurningu. Eins og ég sagði þá er þessi tillaga til að breyta þessu fyrirkomulagi, að laga jafnræðið varðandi núverandi fyrirkomulag. Ég myndi tvímælalaust líka vilja taka skref í því að lækka upphæðirnar í áttina að því að stjórnmálasamtök geti t.d. innheimt félagsgjöld. Það eru framlög frá einstaklingum þegar allt kemur til alls, nákvæmlega hversu mikið það á að vera er náttúrlega síðan annað mál. En jú, tvímælalaust. Ég er á þeirri skoðun að vegna ákveðins jafnræðis, vegna þess hvernig það eru ákveðnar stéttir þarna úti sem hafa ekkert endilega efni á því að hjálpa til og taka þátt í stjórnmálastarfi - að stjórnmálasamtök sem starfa sem talsmenn þeirra hópa eru þá bara ekkert á sama stað og þeir sem tala fyrir fjársterka aðila. Miðað við það þá finnst mér að mest af þessu ætti að fara í gegnum í ríkissjóð, það séu opinberir styrkir sem fjármagni stjórnmálaflokka, en, og þá kemur stóra en-ið, það eru ekki stjórnmálaflokkarnir sem eiga að ráða þeirri upphæð, það rosalega mikill munur þar á. Eins og er þá er þetta mjög undarlegt fyrirkomulag þar sem framkvæmdastjórar flokkanna spjalla saman um hversu mikinn pening þeir fá, þeir komast að einhverri ákveðinni niðurstöðu og leggja það fyrir fjárlaganefnd þingsins í gegnum formenn flokkanna. Það er voðalega skrýtin samkunda og samráð þar á milli sem býr til einhverja nýja upphæð varðandi hversu mikið stjórnmálaflokkar eiga að fá úr sjóðum ríkissjóðs. Þetta mætti vera dálítið mikið lýðræðislegra.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Eins og ég sagði áðan finnst mér þetta afar áhugaverð umræða og mig grunar að ég og hv. þingmaður séum svolítið á svipuðum slóðum í því hvernig við nálgumst þetta. En m.a. vegna þessara síðustu orða, sem ég ætla svo sem ekkert að fara inn í, ég þekki ekki þetta fyrirkomulag út í hörgul, hvernig sæi hv. þingmaður fyrir sér að þetta næði þá fram að ganga, þ.e. opinber framlög? Og hinn hluti spurningarinnar: Sæi hann þá fyrir sér að það væri einhverjum skilyrðum háð og hvernig þau skilyrði litu þá út í samhenginu varðandi fjölda eða viðmið eða í hvað í rauninni fjármagnið raunverulega fer og þar fram eftir götunum?

Herra forseti,. Ég þakka alveg prýðisgóða spurningu, alveg mjög viðeigandi út af sögunni. Eftir hrunið var hér flokkur sem fékk styrki frá ríkinu, náði ekki 5% en samt yfir 2,5% og fékk þá fjármagn úr ríkissjóði. Það fé var ekki nýtt til stjórnmálastarfa. Við höfðum spurnir af því að það hefði verið nýtt til að fara á heimsmeistaramótið í fótbolta í Brasilíu og svoleiðis. Lögunum var eitthvað breytt eftir það; Ríkisendurskoðun er þarna með meiri aðkomu og stjórnmálasamtök þurfa nú að gera betur grein fyrir fjármunum sínum. Ég veit ekki alveg hvort það eru göt í því akkúrat eins og er. Mér finnst það, annaðhvort af því að það er í raun gat í lögunum eða að það er ákveðin framkvæmd í gangi sem ekki er verið að gera athugasemdir við, sem ég skil ekki alveg af hverju ekki er gert. Opinberir styrkir koma tvímælalaust með skilyrðum um að þeir fari vissulega í stjórnmálastarfsemi. Kaup á auglýsingum í fjölmiðlum, það má t.d. deila um það hversu mikið af þessum fjármunum á að fara þangað. Er það stjórnmálastarf? Hversu mikið telst kynning á slíku vera stjórnmálastarf o.s.frv.? Eigum við hafa eitthvað öðruvísi fyrirkomulag varðandi aðkomu og fjármögnun í kringum kosningar og þess háttar? Þetta er eitthvað sem ég myndi vilja taka á svipaðan hátt og var gert með stjórnarskrána hérna á síðasta kjörtímabili, svona ákveðin rökræðukönnun t.d., og reyna að vinna það upp í lýðræðislegra samtali hvaða ábyrgð eigi að fylgja þarna.

Forseti. Hér er tillaga til þingsályktunar um endurvinnslu í hringrásarhagkerfinu. Flutningsmennirnir eru ég, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Gísli Rafn Ólafsson, Halldóra Mogensen, Valgerður Árnadóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Tillagan er einföld: „Alþingi ályktar að fela umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að gera framkvæmdaáætlun um endurvinnslu í hringrásarhagkerfinu sem hafi það að markmiði að allar vörur séu endurvinnanlegar og fram komi skýrt og skilmerkilega á hverri vöru hvernig standa skuli að endurvinnslu hennar. Endurvinnsluferli verði gerð gagnsæ og rekjanleg. Ráðherra leggi fyrstu framkvæmdaáætlunina fram í formi tillögu til þingsályktunar eigi síðar en á vorþingi 2024.“ Það er spurning hvort umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra nái utan um allan málaflokkinn en hann vinnur þá vonandi með öðrum ráðherrum ef þörf er á, en það er helst hans málefnasvið sem þetta mál á við. Mikilvægi hringrásarhagkerfis er augljóst í heimi takmarkaðra auðlinda. Ef við vinnum ekki markvisst að því að skipta út öllum framleiðsluferlum sem nýta takmarkaðar auðlindir þá klárum við þær að lokum, með tilheyrandi skaða fyrir allt og alla sem treysta á það framleiðsluferli. Tilgangur þessarar þingsályktunartillögu er að allar auðlindir sem við notum séu með skilgreint endurvinnsluferli. Ef vara er ekki endurvinnanleg þarf að finna aðra vöru í staðinn fyrir hana sem fyrst. Það er ekkert flóknara en það. Plast er gott dæmi um vöru sem þarf vel skilgreint endurvinnsluferli. Þrátt fyrir það er oft mjög óljóst hvernig á að endurvinna tilteknar plastumbúðir eða hvort plastið skilar sér alla leið í endurvinnslu. Þetta á einna helst við um umbúðir sem eru bæði úr plasti og öðrum efnum, sem þarf að aðskilja fyrir endurvinnslu. Mjólkurfernur þurfa t.d. sérmeðferð af einhverjum stórkostlega furðulegum ástæðum og búið til mjög flókið óþarfa ferli. Nýlega kom í ljós að Íslendingar eiga plastfjall í Svíþjóð sem búið er að greiða fyrir að fari í endurvinnslu en komið hefur í ljós að plastið er geymt óendurunnið í vöruskemmu. Þrátt fyrir að endurvinnsla á plasti sé einna best skilgreinda endurvinnsluferlið sem við höfum þá koma samt upp svona atvik. Framkvæmdaáætlun um endurvinnslu í hringrásarhagkerfinu er ætlað að koma í veg fyrir að svona stíflur geti myndast, t.d. með því að ábyrgðarkeðjan og rekjanleiki endurvinnsluferla sé ávallt gagnsær og aðgengilegur. Tilgangur framkvæmdaáætlunar er að stjórnvöld greini stöðu allra framleiðsluferla með tilliti til hringrásareiginleika þeirra og leggi fram áætlun um betrumbætur. Það gæti þurft skýrari lagasetningu í einhverjum tilvikum, hvernig á að hætta notkun á ákveðnum efnum, t.d. jarðefnaeldsneyti, hvernig á að stuðla að rannsóknum á nýjum leiðum til þess að ná fullu hringrásarhagkerfi og þess háttar. Nauðsyn þess að koma á hringrásarhagkerfi ætti að vera augljós öllum. Átta milljarðar manna búa á þessari jörð - ekki þegar ég skrifaði tillöguna en núna - einungis ellefu árum eftir að mannkynið taldist vera sjö milljarðar. Sem betur fer er aðeins meira en ellefu ár í næsta milljarð en samt, hann kemur fyrr en síðar. Við höfum þar til nýlega í mannkynssögunni ekki þurft að hafa áhyggjur af því að ganga á náttúrulegar auðlindir jarðarinnar. Það hefur breyst hratt eftir að mannfólki fór að fjölga í kjölfar iðnbyltingarinnar og áhrifin af þeirri fjölgun hafa stigmagnast síðan þá. Dæmin um neikvæð áhrif eru mörg og misalvarleg. Staðbundin áhrif eru algengust en nokkur dæmi eru um hnattræn áhrif. Barátta Clair Patterson við blýmengun, vegna þess að blý var sett í bensín, er fyrsta dæmið sem við höfum um baráttu gegn hnattrænni mengun. Áhrif CFC-efna á ósonlagið er annað dæmi. Hlýnun loftslags vegna losunar gróðurhúsalofttegunda er enn eitt dæmið um skammsýni okkar varðandi afleidd áhrif af ákvörðunum okkar. Baráttan gegn blýi í bensíni var gríðarlega erfið, en það tókst að fá löggjafa til þess að hlusta. Gríðarlegur stuðningur fékkst til þess að koma í veg fyrir eyðingu ósonlagsins, líklega út af því að hræðslan þar á bak við var við krabbamein, ekkert flóknara. Það var ákveðinn hræðsluáróður sem náði því í gegn. Á sama tíma og það samkomulag náðist, með Montreal-samningnum, var reynt að koma inn ákvæðum um losun gróðurhúsalofttegunda. Það mistókst, því miður. Nú erum við hér um 30 árum síðar, ég man ekki ártalið, hefði átt að skrifa það hjá mér, 1989 að ég held, en andstaðan við aðgerðir vegna hnattrænnar hlýnunar er enn of mikil, mjög mikil. Sumir segja að hnattræn hlýnun sé bara fín. Jörðin hafi oft verið heitari áður en hún er nú, að það sé ekkert sem þurfi að gera. Það er satt að hitastig á jörðinni hefur verið hærra en það var það löngu fyrir þá uppbyggingu sem samfélag manna hefur staðið að á undanförnum árþúsundum. Það samfélag hefur byggt upp gríðarlega mikið magn alls konar innviða sem tryggja lífsgæði átta milljarða manna og mun þurfa, að öðru óbreyttu, að standa undir tveggja til þriggja milljarða fjölgun í viðbót á þessari öld. Hlýnun loftslags mun hafa áhrif á þessa innviði sem leiðir til þess að við munum þurfa að aðlagast þeim breytingum. Við þurfum óhjákvæmilega að aðlagast einhverjum breytingum, því minni breytingum því betra. Það mun taka tíma og kosta gríðarlega fyrirhöfn, alveg gríðarlega Það mun líklega takast, en eftir því sem hlýnunin verður meiri mun það verða æ erfiðara. Bæði jörðin og samfélag manna munu taka stórkostlegum breytingum vegna þeirrar hlýnunar. Þess vegna þurfum við hringrásarsamfélag, sem tekur tillit til heildaráhrifa þess sem við gerum en ekki bara staðbundinna áhrifa og skammtímaáhrifa, til þess að stuðla að stöðugra samfélagi sem gengur ekki á auðlindir á kostnað framtíðarkynslóða og gengur ekki á náttúruna að óþörfu svo við getum bæði verið með samfélag manna og villtrar náttúru. Ég mæli með að fólk horfi á nýlega seríu David Attenborough þar sem hann fjallar einmitt um að á sinni lífsleið sem náttúrufræðari þá hafi villt land helmingast, sem er rosalegt. Það gengur mjög hratt á það núna. Villt náttúra er gríðarlega mikilvæg í vistkerfum okkar hérna á jörðinni. Það verður ekki of oft sagt. Við verðum með tvo til þrjá milljarða manns í viðbót, bara á þessari öld, en með þeim aðferðum sem við notum til að fæða og klæða núna átta milljarða mun það verða algerlega ósjálfbært. Það er ósjálfbært núna en verður algjörlega ósjálfbært með 10–11 milljarða. Við þurfum að gera hlutina öðruvísi. En það eru tækifæri í því líka. Það er ávallt hagkvæmara að gera hlutina á sjálfbæran hátt heldur en ekki, til lengri tíma. Alltaf. Ef fólk hugsar bara í peningum þá er alltaf hagkvæmara að gera hlutina sjálfbært. Þegar við teljum árin af sjálfbærni þá verða það alltaf miklu fleiri og óendanlega fleiri ár en þegar við göngum á auðlindir og eyðum þeim. Það er takmarkaður fjöldi þegar við erum ekki með sjálfbærni. Þótt það taki 50 ár þá eru 1.000 ár af sjálfbærni óendanlega mikið betri en 50 ár af ósjálfbærni, því að þá höldum við áfram. Ég hvet fólk til að setja sig í gírinn, því að milljarður í viðbót á ellefu árum er gríðarlega stórt verkefni. Við erum ekki byrjuð að takast á við það þó að það séu komnir 8 milljarðar manns en tveir til þrír milljarðar í viðbót munu verða áskorun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að vekja athygli á, ásamt meðflutningsfólki sínu, þessari tillögu sem lýtur að hringrásarhagkerfinu því að það er hugmyndafræði sem okkur er ekkert endilega sérstaklega tamt að ræða eða virða eða skilja. Hv. þingmaður fór mjög ágætlega yfir líklega þann besta heimssamning sem hefur verið gerður en það er akkúrat Montreal-samningurinn frá 1988. Hann talaði jafnframt um hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar sem við náum sannarlega betri tökum á ef við beitum svo aftur hringrásarhagkerfinu í allri okkar vinnu. Sú hugmyndafræði er einmitt fyrst kynnt 1987. Mig langar að spyrja hv. þingmann í samhengi við mikilvægi hringrásarhagkerfisins um regluverkið vegna þess að við deilum þeirri sýn að maðurinn er ágengasta skepnan, og þar er vitnað einmitt í téðan David Attenborough, og við göngum mjög freklega á gæði jarðar. Þetta er mælt m.a. með því að gefa út ákveðna dagsetningu á hverju ári þar sem sagt er að við förum á yfirdráttinn, með leyfi forseta, svokallaðan „Earth Overshoot Cay“. Hann reyndist vera í lok júlí á þessu ári þannig að allir mánuðir sem þar á eftir koma eru á svokölluðum yfirdrætti með tilliti til auðlindanotkunar jarðar og það hlýtur að sjá það hver einasta manneskja að þetta gengur ekki. En mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann sjái fyrir sér að frekari tök, hugsanlega í formi alþjóðlegra samninga sem ganga vel, sé það sem við þurfum núna til að ná árangri í að snúa þessari óheillaþróun við, þ.e. frekara og stífara regluverk sem setur okkur hreinlega takmörk við því hvernig við neytum, eins og við gerum það nú freklega hér, sérstaklega á norðurhveli.

Forseti. Já, ég held að við verðum tvímælalaust að gera fleiri alþjóðlega samninga hvað þetta varðar. En við þurfum líka að sýna ákveðið fordæmi og hvert land fyrir sig í rauninni að taka ákveðið frumkvæði. Þegar ég fer út í búð og horfi á allar vörurnar í mismunandi umbúðum, mismunandi tegundum af umbúðum, þá veit ég ekki þegar ég tek vöruna úr hillunni hvernig ég á að endurvinna hana. Bara það er fáránlegt. Ég á vita hvert allir hlutar hennar eiga að fara og ég á vera viss um að þeir hlutar fari í endurvinnslu, fari alla leið, endi ekki einhvers staðar í vöruskemmu í Svíþjóð. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Ég held að við gætum alveg, þrátt fyrir ýmsa alþjóðasamninga, verið mun strangari í sambandi við t.d. umbúðir eða annað efni í vörum sem við fáum hingað. Við þurfum hvort tveggja. Alþjóðasamningar eru tvímælalaust mikilvægir til þess að ná ákveðnum lágmörkum, en hver þjóð fyrir sig á að geta sýnt meiri metnað.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður segir að við getum verið strangari. Þetta er áhugavert, sér í lagi í ljósi þess að Alþingi samþykkti á síðasta ári einmitt löggjöf sem laut að því að koma okkur nær hringrásarhagkerfinu, löggjöf sem tekur gildi næstu áramót, komandi áramót, og miðar að því að skylda okkur öll til flokkunar á þeim úrgangi sem frá okkur fellur, bæði einstaklinga og fyrirtæki. Þá löggjöf, eins og mjög margt annað sem lýtur að umhverfismálum, byggjum við í rauninni á innleiðingum frá Evrópusambandinu af því að við höfum ekki færi á því í öllum tilfellum að skapa þær rannsóknir og undirbyggja þær rannsóknir ein og sér hér, fyrir utan það að það er auðvitað bara klókt í alþjóðasamvinnu að læra af öðrum. Í því samhengi, ef ég man rétt, kom m.a. til tals hvort við hér á Íslandi værum tilbúin að ganga lengra í einhverjum tilfellum en tilskipunin kvað á um og það er að hluta til gert í þessari löggjöf. En telur hv. þingmaður, í ljósi þeirrar stöðu sem við stöndum frammi fyrir, af því að ég hygg að við séum sammála um að maðurinn, hinn freki, gengur freklega á þetta allt saman, að íslenskt samfélag árið 2022, 35 árum eftir að hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar kom fram, sé tilbúið, þar sem við erum neyslufrekasta þjóð í heimi, til að taka á sig ríkari skyldur og strangari reglur eins og hv. þingmaður kom inn á?

Virðulegur forseti. Ég held að við verðum bara að gera það. Ég held að það sé ekkert flóknara en það. Við höfum sett okkur stærri markmið en alþjóðasamningar segja til um, eins og hv. þingmaður vitnaði til hérna áðan. Við erum að setja okkur stærri loftslagsmarkmið, sjálfstætt markmið um 55% samdrátt gróðurhúsalofttegunda. Ég sé ekki enn þá hvernig á að ná því, enn þá eru það bara orð á blaði, ég myndi vilja sjá aðgerðirnar sem þarf að fara í til að ná þeim markmiðum. Eitthvað eins og þessi tillaga finnst mér vera uppskrift að því samfélagi sem við ættum að stefna að, að byrja alla vega á því að reyna að útskýra fyrir fólki að þetta er ekki endilega spurning um að minnka neyslu eða ganga á einhver lífsgæði eða eitthvað svoleiðis, heldur að sú neysla og lífsgæði byggist á endurvinnslu, sé endurvinnanleg. Það er lykilatriðið í hringrásarhagkerfinu. Við eigum ekki að þurfa að gefa eitthvað upp á bátinn, við eigum bara að gera það á sjálfbæran hátt. Þannig að já, ég held að það sé þannig, ef við bara gerum það rétt.

Virðulegur forseti. Þetta er mikilvæg umræða og einnig umræðan um það hvort skilaboðin þurfi að koma að utan til að við tökum þau alvarlega. Ég er í rauninni ekki sammála því. Ég held, með fullri virðingu fyrir Evrópska efnahagssvæðinu sem sendir okkur 650 tilskipanir á ári hverju, sem var ekki svo þegar við gengum í það samstarf fyrir um aldarfjórðungi síðan, að við hefðum komið okkur upp mörgu af því sem þaðan barst í tilskipanaformi; í jafnréttislöggjöf, í samkeppnislögum og ýmsu því. Ég held að við séum á Íslandi í miklu betri stöðu til að koma okkur saman um hluti og fylgja þeim eftir heldur en flest lönd í heiminum. Við erum náttúruleg í okkar grænu stefnumörkun, við erum með græna náttúrlega orku beint úr iðrum jarðar, beint úr fallvötnum fossanna og við erum með tiltölulega hraða þróun í því að færa okkur yfir í rafmagnsbíla og við erum komin með löggjöf um rafflugvélar. Ég er með frumvarp um rafknúin skip sem vonandi hlýtur brautargengi hér og við erum tiltölulega samtvinnuð og á sömu bylgjulengd þegar hlutir eru almennilega kynntir. Það þarf sterka vitundarvakningu með eftirfylgni. Ég ætla bara að minna á það að heimsmarkmiðin munu ekki nást eins og samið var um varðandi matvælaöryggi. Parísarsamkomulagið, fyrirheitin þaðan, mun ekki nást. Það liggur alveg fyrir. Við erum mun betur sett sem okkar fámenna og tiltölulega samtvinnaða þjóð við að setja okkur raunhæf markmið og fylgja þeim eftir. Það er ekki þar með sagt að það gerist af sjálfu sér og þar kemur kannski að lykilatriðinu, að hyskni er því miður dálítið landlæg hér og dálítið landlæg hjá hinu opinbera, m.a. bara í því sem hér var verið að tala um í morgun, að einföldum fyrirspurnum er ekki svarað vikum og jafnvel mánuðum saman. Við þurfum að bæta verklagið. Við þurfum bara að segja sem svo: Ef þú situr á toppi píramídans í valdakerfinu þá skaltu gæta þess að aðstoðarmenn þínir, vararáðherrar og annað lið sé þannig í sveit sett að það framkvæmi vilja þinn og viljinn sé alveg skýr og einbeittur. Ég er sannfærður um að ef við setjum okkur skýr markmið í þessu hringrásarhagkerfissamhengi þá muni þau nást. Endurvinnsla er þegar til staðar. Við fengum kynningu á mjög góðu fyrirtæki hér bara handan við Hellisheiðina, í Hveragerði, sem sannfærði mig um það alla vega að við erum að feta ljóssins stigu hér við borgarmörkin og við þurfum að stórefla þessa starfsemi. Við þurfum að setja okkur raunhæf markmið strax. Á hvers hendi væri það helst? Alþingi myndi væntanlega geta komið að því, við erum búin að setja einhverja löggjöf af stað en síðan er það eftirfylgnin, að hugur og hönd fari í sömu átt og það sé framkvæmt það sem fyrirheitin segja til um. Þess vegna ætla ég ekki að leggjast á sveif með þeim sem segja að allt þetta þurfi að koma að utan og við þurfum að fá skipanir að ofan og utan. Nei, nei, við vitum hvað klukkan slær. Við vitum hvað til okkar réttar heyrir í þessu. Hringrásarhagkerfið, sjálfbærnin, græni búskapurinn - þetta blasir við okkur og við skulum bara fara af stað í það og gæta þess að þeir sem bera ábyrgðina rísi undir henni og það er eitt af hlutverkum okkar hér í eftirlitsheimi þessa salar.

Virðulegi forseti. Ég mæli nú fyrir þingsályktunartillögu þess efnis að Alþingi álykti að heilbrigðisráðherra feli Sjúkratryggingum Íslands að bjóða út rekstur heilsugæslustöðvar á Akureyri. Í ljósi þess að þáverandi heilbrigðisráðherra ákvað þann 7. nóvember 2019 að opna skyldi tvær heilsugæslustöðvar á Akureyri er kjörið að önnur þeirra verði boðin út og mun ég rekja í máli mínu hvers vegna ég tel þetta skynsamlegt fyrir aðgengi íbúa á landsbyggðinni að nauðsynlegri heilsugæsluþjónustu. Aðgengi að heilbrigðisþjónustu utan höfuðborgarsvæðisins er slitrótt og biðlistar virðast einkenna þjónustuna, jafnvel í stórum þéttbýliskjörnum eins og á Akureyri. Einstaklingar njóta svo enn síður valfrelsis í heilbrigðisþjónustu utan höfuðborgarinnar ef þeir hafa um einhverja þjónustu að velja yfir höfuð. Fyrsta skrefið í eflingu heilsugæsluþjónustu um land allt var stigið á síðasta kjörtímabili með innleiðingu fjármögnunarlíkans heilsugæslu á landsbyggðinni. Þótt líkanið sé ekki fullkomið tókst loksins að tryggja að fjármagn fylgi notendum heilsugæslunnar alveg óháð rekstrarformi hennar. Því búa notendur og veitendur heilbrigðisþjónustu við sambærilegar leikreglur sem er frumforsenda þess að hægt sé að færa þjónustuna nær íbúum. Annað skref var tekið í sumar þegar rekstur einnar af tveimur heilsugæslum í Reykjanesbæ var boðinn út en þingflokkur Sjálfstæðisflokksins með forgöngu hv. þm. Guðrúnar Hafsteinsdóttur hafði einmitt lagt fram þingsályktunartillögu þess efnis fyrr í vor. Íbúafjöldi Reykjanesbæjar er sambærilegur og stærð Akureyrarbæjar og því fátt ef eitthvað sem stendur í vegi fyrir því að endurtaka leikinn á Akureyri. En af hverju einkarekstur? Reglulega kviknar umræðan um einkarekstur í heilbrigðiskerfinu og umræða um fjölbreyttar leiðir í rekstri á heilbrigðisþjónustu. Áður en lengra skal haldið er mikilvægt að því sé haldið til haga að leikreglurnar eru þær sömu óháð rekstrarformi; jafnt aðgengi íbúa, sama komugjald og sambærileg fjármögnun. En af hverju höfum við þetta ekki bara á höndum ríkisins? Með því að opna á valmöguleika íbúa til að velja á milli heilsugæslustöðva sem reknar eru af sitt hvorum aðilanum þá mun íbúum standa til boða að velja þann veitanda þjónustu sem hentar þeim best hverju sinni, veitir bestu þjónustuna, þar sem biðtími er styttri eða skemur frá heimilinu. Þannig munu fjármunirnir fylgja notandanum þangað sem hann kýs að fara og heilsugæslurnar hafa aukinn hvata til að bjóða upp á betri þjónustu. Það sama má segja um heilbrigðisstarfsfólkið sem getur valið á milli fleiri valkosta og valið þann vinnustað sem hentar því betur, hvort sem hann er rekinn af ríkinu, sveitarfélaginu eða einkaaðila. Leiða má líkur að því að auknir valmöguleikar hvað varðar rekstrarform hafi í för með sér að auðveldara verði að fá heimilislækna til starfa á Akureyri en oft hefur reynst erfitt að fá sérfræðinga, hvort sem er á sviði læknisfræði eða annarra sérfræðigreina, til starfa á landsbyggðinni og því mikilvægt að gera starfsumhverfi þeirra eins fjölbreytt og aðlaðandi og unnt er. Jafnvel núna reynist erfitt að fá hjúkrunarfræðinga til starfa á Akureyri þrátt fyrir nálægð við framúrskarandi nám. Akureyri hefur góða sögu að segja af því þegar Heilsuvernd tók við rekstri hjúkrunarheimilanna Hlíðar og Lögmannshlíðar. Þar hefur tekist að snúa rekstrinum við en áður stefndu hjúkrunarheimilin í þrot. Ekki nóg með það heldur hefur ánægja íbúa, aðstandenda og starfsfólks með starfsemina aukist. Í rauninni er hún mæld alveg sérstaklega með reglulegum þjónustukönnunum og því er hægt að sjá ánægjuna aukast. Önnur ástæða fyrir auknum einkarekstri, önnur en aukið valfrelsi, er ánægja og aukið traust. Samkvæmt þjónustukönnun Maskínu frá því í fyrra fyrir allar 19 heilsugæslustöðvarnar á höfuðborgarsvæðinu þá njóta einkareknar heilsugæslustöðvar almennt meira trausts en aðrar. Þar kom fram að allar fjórar einkareknu heilsugæslustöðvar höfuðborgarsvæðisins voru yfir meðaltali þeirra heilsugæslustöðva sem nutu mests trausts. Eins þegar spurt var um ánægju viðskiptavina þá röðuðu þær sér í fjögur efstu sætin. Ekki nóg með það heldur hefur traust og ánægja með þjónustu heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu almennt batnað sem gefur til kynna að valfrelsi notendanna hafi ýtt undir bætta þjónustu á öllum stöðvunum, ekki aðeins þeim einkareknu. Virðulegi forseti. Kostir einkarekinna heilsugæslustöðva eru ótvíræðir og full ástæða til að bjóða ekki einungis upp á þann kost á höfuðborgarsvæðinu heldur einnig að tryggja landsbyggðunum möguleika á að nýta sér þjónustu þeirra. Á höfuðborgarsvæðinu geta notendur valið milli heilsugæsla sem reknar eru af ríkinu og þeirra sem eru einkareknar og þannig valið þann þjónustuveitenda sem þeim hugnast best. Valfrelsi neytenda ætti einnig að vera aukið á landsbyggðunum. Nú er kjörið tækifæri til að halda þessari þróun áfram í átt að öflugri heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni. Ég legg svo til að lokinni 1. umr. að málið gangi til hv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir þessa góðu þingsályktunartillögu. Berglind er tær og óskin er skýr og réttmæt. Ég tek heils hugar undir það sem hér hefur verið lagt fram og tel að það muni leiða af sér betri þjónustu við kjósendur okkar í Norðausturkjördæmi. Ég þekki það af eigin raun að við eigum gott starfsfólk bæði hjá hinu opinbera og í einkageiranum. Einkageirinn er að öllu jöfnu meira á tánum og þarf öllu jöfnu að vera meira vakandi yfir því að missa ekki tiltrú viðskiptavinanna eða þeirra sem á að þjónusta. Ég held að það sé smám saman að koma í ljós að þessi gamli misskilningur um að ríkið eigi að vasast í öllum rekstri sé ekki endilega leiðin áfram heldur eigum við þvert á móti að nýta kraft einstaklingsins þar sem starfið hans er undir. Við vitum ósköp vel að þrátt fyrir allt það góða fólk sem starfar hjá ríkinu eru alltaf aðilar sem setjast í starfinu og hirða ekki um að sinna því sem skyldi, vitandi að það er afar erfitt að losna við þá. Það getur haft kosti í för með sér fyrir þá sem gegna starfinu á hverjum tíma en oft geldur starfsemin sjálf fyrir það og þær stofnanir sem þurfa kannski hreinlega að losna við óhæfan starfsmann geta það ekki. Í það heila held ég að það sé bara ágætt að blanda þessu, að slíkar stöðvar geti veitt hvor annarri bæði atfylgi og samkeppni. Ég styð málið heils hugar.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni kærlega fyrir stuðninginn við þetta mál. Ég tek undir með honum að samkeppnissjónarmið eru líka mjög mikilvæg í þessum málum. Eins og ég sagði í framsöguræðu minni þá hefur það komið í ljós á höfuðborgarsvæðinu að aukin samkeppni bætir þjónustuna. Það hlýtur að vera markmiðið sem við stefnum að, bætt þjónusta við alla íbúa, alls staðar á landinu í heilbrigðisþjónustu. Því vildi ég bara koma upp og þakka fyrir þessa ræðu.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég ætla að ítreka nokkuð sem ég hef sagt hér áður: Við horfum upp á heilbrigðisþjónustuna þenjast út í útgjöldum og það er einhvern veginn ekki eins og það ætti að vera að mínu mati. Við ættum að vera orðin skynsamari og sjá með gleggri hætti samhengið á milli þess sem við neytum, milli lifnaðarháttanna og þess hvernig ástand okkar er. Ein af ástæðum þess að kerfið er orðið dýrara er væntanlega vegna þess að lífaldur fólks fer hækkandi. Út af fyrir sig er það vel, en það er spurning hvort sá þáttur málsins eigi endilega heima í heilbrigðiskerfinu, hvort hann ætti heima í félagsmálakerfinu. Aukin aðhlynning í heimahúsum og fyrst og fremst bætt lýðheilsa fram eftir aldri - hvernig getum við unnið í því? Hvernig sjáum við samhengið á milli þess að vera mjög varkár í mataræði, mjög einbeittur í því að hreyfa sig, anda, stunda jafnvel jóga og hugleiðslu, og þess að halda kröftum og heilsu fram eftir aldri? Það er klárt samhengi þar á milli. Varðandi það sem hér er lagt fram í þjónustu við þá sem á henni þurfa að halda þá held ég að vitundarvakningin um stóra samhengið og hvað við þurfum að gera til að halda heilsu og forðast heilsugæslur og sjúkrahús sé þáttur sem þurfi að halda við. Við sáum hvað ávannst með vitundarvakningu um skaðsemi reykinga á sínum tíma. Hún virkaði. Við þurfum slíka vitundarvakningu um hvernig við höldum heilsu og orku í lengstu lög.

Herra forseti. Ég sá mér ekki annað fært en að veita hv. þingmanni andsvar. Þessi mýta um betri þjónustu og styttri biðlista með því að einkavæða allt er auðvitað löngu fallin. Við höfum verið að fara þessa leið í Reykjavík og það heyrist mikið frá einkareknu heilsugæslunum um peningaleysi og að það vanti meiri stuðning og annað. Ég held að við séum að snúa málunum algerlega á hvolf. Ég ætla að þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir sitt andsvar áðan af því að þar hitti hann naglann lóðbeint á höfuðið varðandi þessa stöðu í samfélaginu. Við erum alltaf að bera saman epli og appelsínur og ætlum að fá út úr því eitthvert vitrænt svar. Staðan er auðvitað ekki sú að heilbrigðiskerfið, hið opinbera ríkisrekna heilbrigðiskerfi, sé algjörlega ómögulegt. Staðan er hins vegar sú að samsetning þjóðarinnar og kröfur okkar hafa algerlega breyst. Það eru ekkert svo mörg ár eða áratugir síðan að það var ekki svo að önnur hver manneskja milli fimmtug og sextugs færi í liðskiptaaðgerð en núna er það svolítið þannig. Við viljum halda heilsu lengur. Við viljum geta notað kraft, þor og þrek til að sinna lífinu lengur en áður var og til þess þarf auðvitað betri, fjölbreyttari og sterkari þjónustu. Það segir ekkert um að hið opinbera heilbrigðiskerfi sé ekki nógu gott. Mig langar að spyrja út í mönnunarvandann á landsbyggðinni. Hvaðan heldur hv. þingmaður að mannauðurinn komi sem á að fara inn í einkareknu stöðvarnar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur fyrir andsvarið og innblásna ræðu. Ég ætla að fá að svara því hvort það sé mýta að það bæti þjónustuna að fá einkarekna þjónustu inn í heilbrigðiskerfið. Það sýnir sig og sannar í könnun Maskínu, ekki bara frá því í fyrra heldur líka frá 2019, að þjónustan hefur stórlega aukist. Það er staðreynd en ekki mýta. Talandi um epli og appelsínur þá er enginn að tala um einkavæðingu, við erum tala um einkarekstur sem er ekki það sama. Við förum alltaf út í þetta bull en látum það liggja á milli hluta. Fjármögnunarlíkanið er ekki fullkomið og einkareknu heilsugæslurnar hafa verið að benda á það þegar þær tala um fjármögnun hjá sér, að líkanið sé ekki fullkomið og það þurfi skref í rétta átt, eins og ég sagði í minni ræðu, til að bæta hluti þar. Varðandi það að vilja fá fjölbreytta þjónustu: Já, nákvæmlega. Styðjum þá þetta mál og fáum fjölbreyttari þjónustu. Ef við höfum ólíka rekstraraðila sem standa að baki þjónustunni þá leiðir það væntanlega til þess að þjónustan verði fjölbreyttari. Varðandi mönnunarvandann og hvar ég ætli finna allt þetta fólk til að vinna á þessari einkareknu heilsugæslu þá þurfum við að bæta starfsaðstæður, hvort sem það er í einkarekstri eða hjá hinu opinbera, og fjölbreytt starfsumhverfi fyrir heilbrigðisstarfsfólk úti á landi er lykilþáttur í því. Þetta er ein leið til að bæta starfsaðstæður og fá þar af leiðandi fólk út á land til að vinna þessi störf.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin og ég er þess algerlega fullviss að við deilum sýn um það að vilja öfluga, fjölbreytta og góða heilbrigðisþjónustu um land allt. En það er bara mín bjargfasta trú að málum sé betur farið með því að nota fjármagn og þau bjargráð sem við höfum til þess að styrkja hina opinberu, sanngjörnu og réttlátu heilbrigðisþjónustu þar sem við sitjum við sama borð hvar sem er á landinu, hvar sem er í tekjustiganum og hvar sem er í stétt eða stöðu. Það er draumurinn. Við sjáum - og við getum leikið okkur að orðum; einkavæðing eða ekki, einkarekstur eða eitthvað annað - að það sem er tekið úr hinu opinbera kerfi sem á að vera sniðið að öllum og sett í eitthvert einkarekstrarlegt form, hvort sem það er í skólakerfi, heilbrigðiskerfi eða öðru sem ríkið á að standa undir fyrir landsmenn, hefur ekki verið til batnaðar. Það verður skortur á eftirliti. Áfram verður aukin krafa um meira fjármagn, þó að reiknilíkanið verði endurgert 15 sinnum mun verða kallað eftir meiri fjármunum. Þetta ýtir undir ójafnvægi og óréttlæti og ég segi enn og aftur: Ég held að við getum vel náð okkar sameiginlegu markmiðum með því að nýta okkar góðu bjargráð og styðja frekar við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri og heilsugæslurnar á landsbyggðinni. Mönnun einkarekinna heilsugæslustöðva verður dregin lóðbeint út úr hinu almenna kerfi og það verður ekki til að bæta eitt eða neitt.

Virðulegi forseti. Ég þakka síðara andsvarið. Ég ætla að hafna þessum kreddum um einkareksturinn. Ég er hjartanlega ósammála hv. þingmanni að ríkið þurfi að veita alla mögulega þjónustu, að það sé alltaf besti aðilinn til að veita fullkomna þjónustu. Það er það ekki og gerir það ekki úti á landi, það er bara staðreynd. Þar af leiðandi er kjörið tækifæri til að lyfta þessu aðeins upp og fá inn fleiri rekstraraðila. Leikreglurnar eru þær sömu. Hvorki er greitt meira eða minna til einkareknu heilsugæslustöðvanna við komu, komugjaldið er það sama og fólk stendur jafnfætis. Þar af leiðandi hafna ég þessum skýringum en hins vegar fagna ég því að við séum að ræða hugmyndafræðilegan ágreining í þessari pontu því að það er rosalega skemmtilegt við þetta starf. Ég vona að hv. velferðarnefnd fari nákvæmlega yfir málið og að þar takist á þessi sjónarmið. Ég segi: Áfram einkarekstur.

Forseti. Hér takast á hugmyndakerfin af sitthvorum vængnum. Þannig hefur það verið á Íslandi um langt alda bil, frá því að kommúnisminn brast á í rússnesku byltingunni í byrjun síðustu aldar. Austrið og vestrið hafa tekist á um hug okkar og hjörtu síðan. Sumir vildu aðhyllast kommúnismann, rússneska módelið, og aðrir ameríska kapítalismann. Við á Íslandi erum hér mitt á milli og sammæltumst um einhvers konar beggja blands. Ég held að það hafi bara verið ágætisblanda að vera með sósíalíska áherslu í velferðarmálum, menntamálum og öðru slíku og einkaframtak og kapítalisma að leiðarljósi hinum megin frá. Það er ofureðlilegt að Vinstri grænir, vinstra megin í salnum, og hægri Sjálfstæðismenn takist á um þetta núna sirka 100 árum síðar. Þegar Bill Clinton heimsótti Tony Blair í Bretlandi þá sammæltust þeir um að besta leiðin áfram væri einmitt þessi þriðja leið, þetta blandaða kerfi. Hér er hv. þm. Berglind Ósk Guðmundsdóttir að leggja til nákvæmlega það í sínu kjördæmi að við höfum hvort tveggja, einkarekstur við hliðina á ríkisrekstri. Ég minni á það fyrir þá sem ekki hafa heyrt það áður, að án einkarekinnar heilbrigðisþjónustu í Reykjavík stæði ég ekki hér. Ég fór í hið ríkisrekna batterí með svakalega verki um miðja nótt og fékk þá greiningu að ég væri með of háar magasýrur. Þannig átti að senda mig til útlanda daginn eftir, með magasýrutöflur. En sem betur fer var ég með góðan heimilislækni sem sagði við mig: Ég treysti ekki þessari greiningu, komdu eins og skot niður á Domus Medica. Á innan við tveimur mínútum lá fyrir að ég var með gallblöðru sem var við það að springa og hefði ég komið í líkkistu heim frá útlöndum. Ég á einkarekinni heilbrigðisþjónustu líf mitt að launa, hvorki meira né minna, og ég mun standa með þeim valkosti til hinsta dags á meðan ég styð fyllilega hitt módelið sem við höfum sammælst um. Gefum heilbrigðisþjónustunni líka „bústið“ úr einkaframtaksáttinni. Þriðja leiðin blífur.

Herra forseti. Ég tel mér rétt og skylt að taka til máls hér í umræðu um þessa góðu þingsályktunartillögu sem hv. þm. Berglind Ósk Guðmundsdóttir mælti hér fyrir og færði góð rök fyrir því hvers vegna það sé skynsamlegt að fela Sjúkratryggingum Íslands að bjóða út rekstur heilsugæslustöðvar á Akureyri. Verkefni stjórnmálamanna er ekki að leggja steina í götu einkaframtaks heldur að auka valmöguleika almennings og stuðla að hagkvæmri nýtingu fjármuna sem eru okkur sameiginlegir, þ.e. fjármuna sem koma úr ríkiskassanum, og standa um leið vörð um þann sáttmála sem við Sjálfstæðismenn a.m.k. viljum verja, sem er að tryggja öllum örugga og góða heilbrigðisþjónustu óháð efnahag og búsetu. Þetta er sá sáttmáli sem við Sjálfstæðismenn höfum staðið vörð um. Við bregðumst alltaf við og förum í vörn þegar við teljum að þessum sáttmála sé ógnað og honum hefur því miður verið ógnað vegna tregðu sem hefur einkennt skipulag íslensks heilbrigðiskerfis á undanförnum árum og orðið til þess að hér er hægt og bítandi að myndast jarðvegur fyrir tvöfalt heilbrigðiskerfi. Þar get ég bent á að fólk sem er í góðum efnum fer fremur og velur sér að kaupa þjónustu annaðhvort erlendis eða hjá einkaaðilum hér, t.d. þegar kemur að liðskiptaaðgerðum, vegna þess að það kemst ekki að hjá hinu ríkisrekna fyrirtæki. En við hin sem erum öll sjúkratryggð, vegna þess að við erum öll sjúkratryggð og okkur var lofað á grundvelli þessa sáttmála að við fengjum örugga og góða þjónustu þegar við þyrftum á henni að halda, fáum ekki þjónustuna heldur þurfum að bíða á biðlistum. Einhver ofsatrú á því að ríkið eigi að vera alltumlykjandi þegar kemur að því að veita heilbrigðisþjónustu hefur orðið til þess að menn eru að rjúfa þennan sáttmála um að tryggja öllum, óháð efnahag og búsetu, góða og örugga heilbrigðisþjónustu og um leið auka valmöguleika þess úrvalsfólks sem hefur kosið að leggja á sig, ég segi hugsjónastarf, að sinna sem læknar, hjúkrunarfræðingar eða annað heilbrigðisstarfsfólk okkur þegar við þurfum á því að halda, auka valmöguleika þessa fólks á að verða kannski sjálfs síns herra og um leið veita góða og örugga þjónustu ef svo ber undir. Markmið okkar og verkefni er ekki að segja: Nei, við ætlum bara að láta ríkið sjá um þessa þjónustu. Markmið okkar er að veita þessa þjónustu og leita leiða og nýta þær leiðir sem eru færar og þar með talið að gefa einkaaðilum og félagasamtökum tækifæri til að veita þessa þjónustu, þess vegna í samkeppni við ríkisreksturinn, sem er bara fínt. Það er heilbrigt. Það verður til þess að valmöguleikar okkar sem þurfum á þjónustunni að halda munu aukast og það sem meira er, og ég skal fullyrða það, að ef við stöndum við þann sáttmála að við séum öll sjúkratryggð þá mun þetta verða til þess að hægt og bítandi munu biðlistar heyra sögunni til. Við höfum í gegnum áratugina nýtt okkur þá hæfileika og það framtak og þann kraft sem felst í einkarekstri í rekstri hjúkrunarheimila, í rekstri sérfræðiþjónustu, þjónustu sérfræðilækna, tannlækna og heilsugæslustöðva. Ég fullyrði að án þessa einkaframtaks væri heilbrigðisþjónustan á Íslandi ekki eins öflug og hún er. Auðvitað er ýmislegt að en það sem hrjáir íslenska heilbrigðisþjónustu fyrst og síðast er að menn hafa ekki staðið við þann sáttmála sem við töldum í gildi og ég tel að sé í gildi og var lögformlega a.m.k. settur árið 2007 þegar við samþykktum lög um Sjúkratryggingar Íslands. Þar var markmiðið einmitt að tryggja örugga, góða, öfluga heilbrigðisþjónustu, semja um hana fyrir okkar hönd óháð því hver rekstraraðilinn væri. Þessi þingsályktunartillaga er akkúrat byggð á grunni þessarar hugmyndafræði. Hún er að endurnýja þennan sáttmála, hún segir við okkur: Já, við ætlum að tryggja öllum öfluga, örugga og góða heilbrigðisþjónustu óháð efnahag með því að hleypa krafti einkaframtaksins inn en lofa öllum því að þau fái þá þjónustu sem er þeim nauðsynleg þegar þau þurfa á henni að halda óháð efnahag, óháð búsetu. Það er göfugt markmið og ég trúi ekki öðru en að þingmenn taki undir með flutningsmanni, hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur, og samþykki þessa tillögu. Ég fullyrði að ekki aðeins Akureyringar munu njóta þess heldur Eyfirðingar allir og við öll sameiginlega vegna þess að við fáum enn ein staðfestinguna á því hversu mikilvægt það er að við séum með fjölbreytni í rekstrarformi, að við séum að gæta að því að farið sé vel með fé, að við pössum upp á það að staðið sé við fyrirheitið um að fá þjónustu þegar þú þarft á henni að halda og við látum ekki blindast af einhverjum forpokuðum viðhorfum um að ríkið eigi að vera hér alltumlykjandi, skerða valfrelsi okkar sem þurfum á þjónustunni að halda og koma í veg fyrir það að heilbrigðisstarfsfólk geti haslað sér völl á eigin forsendum, notið hæfileika sinna og uppskorið eins og það sáir. Uppskeran verður í beinu samhengi við það hversu góð þjónustan er sem veitt er.

Herra forseti. Það sem hér er lagt til er sprottið úr sjokki síðasta árs þegar ég ók landið um kring, þá einkum norðausturhluta þess, og skynjaði hversu ótrúlega slitrótt og götótt sambandið er sem maður reiðir sig á þegar ferðast er um þetta land. Guð forði okkur frá því að lenda í óhöppum á vegum úti í slíku sambandi og ná ekki sambandi við neinn sem gæti komið manni til bjargar og aðstoðar í öllum veðrum og við allar aðstæður, á hálum vegum, og dæmin eru mýmörg um það sem gerist á okkar dásamlega en oft og tíðum harðbýla landi. Því er hér um öryggismál að ræða. En þetta er líka spurning um sjálfsagða innviði nútímasamfélags, auð nútímasamfélags sem lítur á það sem sjálfsagðan hlut að hafa rennandi vatn að reiða sig á, vegi til að aka um landið, brýr til að aka yfir fljótin og rafmagn til að knýja búsáhöldin eða starfsemina, hver sem hún er, hafa ljós að lýsa sig við. Í kjölfar umræðu um hið ríkisrekna þá gegndi Póstur og sími ákveðnu hlutverki við að halda okkur tengdum, síðan var það ríkisfyrirtæki selt til einkaaðila sem hétu því að grunnnetið myndi hvergi vera látið gossa. En svo fór sem fór og nú eru nokkrir aðilar á markaði sem horfa að sjálfsögðu til þess sem er arðbært, horfa til svæðanna sem eru þannig í sveit sett að hægt sé að græða á því að setja upp sendi og viðhalda þjónustu. Svo eru fjölmargir staðir á stóra, fámenna eylandinu sem eru ekki hagkvæmir. Eitthvað hefur þokast í því að skylda menn til að samnýta senda og búnað, en það er ansi langt í það. Þetta er hluti af grunnþjónustu og öryggiskerfi og hluti af sjálfsögðum, nútímalegum lífsgæðum að geta ekið um landið, a.m.k. um hringveginn til að byrja með, haldið uppi samræðum, unnið á margra klukkustunda ferðalögum sínum frá einum stað til annars, frá Siglufirði að Djúpavogi og til baka án þess að detta út á nokkurra mínútna fresti. Að endingu treystir maður sér alls ekki til að hafa samband við fólk, maður heldur kannski uppi samræðum í 30 sekúndur og svo er það búið. Þetta er svo sjálfsagt mál að það er í rauninni sjokkerandi að átta sig á því að þetta skuli ekki vera löngu komið í höfn. Þar er ég Frímann, sem ákvað að gera símann að sínu fyrsta þingmáli. 

Virðulegur forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða. Flutningsmenn eru ásamt mér, Eyjólfi Ármannssyni, hv. þingmenn Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Í frumvarpinu er lagt til að við lög um stjórn fiskveiða bætist við til bráðabirgða eftirfarandi ákvæði: „Þrátt fyrir önnur ákvæði þessara laga er öllum þeim íslenskum ríkisborgurum sem hafa tilskilin réttindi til skipstjórnar og vélstjórnar, ef þess er krafist vegna stærðar vélar viðkomandi báts, heimilt að stunda fiskveiðar á eigin bát með fjórum sjálfvirkum handfærarúllum. Báturinn skal vera undir 10 metrum að lengd. Báturinn skal hafa viðurkennt haffæri. Á hverjum bát mega vera tveir menn í áhöfn og er hámarksfjöldi sjálfvirkra rúlla þá fjórar rúllur á bát. Að fimm árum loknum skal skoðuð reynslan af þessum veiðum með tilliti til þess hvort setja eigi viðbótartakmarkanir sem taki eingöngu til veiðisvæða bátanna og fjölda veiðidaga. Veiðar þessara báta eru ekki reiknaðar til aflamarks og hafa ekki áhrif á heildarúthlutun aflamarks til annarra fiskiskipa.“ Frumvarp þetta var upphaflega lagt fram af Guðjóni Arnari Kristjánssyni, formanni Frjálslynda flokksins á sínum tíma, á 132., 133., 135. og 136. löggjafarþingi, mál 63. Það var lagt fram að nýju á 152. löggjafarþingi, þ.e. síðasta löggjafarþingi, með þeim breytingum að veiðarnar eru ekki bundnar við tiltekið tímabil líkt og í upphaflegu frumvarpi og þá er ekki lengur tiltekin hámarksstærð báts í brúttórúmlestum, heldur er miðað við lengd í metrum. Það er nú lagt fram að nýju óbreytt. Guðjón Arnar Kristjánsson barðist fyrir því árum saman að almenningur fengi tækifæri til að stunda frjálsar handfæraveiðar. Sú barátta stuðlaði m.a. að því að opnað var á strandveiðar fyrir rúmum áratug síðan. Strandveiðarnar hafa skilað sjávarbyggðum miklu en strandveiðikerfið er eigi að síður mörgum annmörkum háð. Aðeins má veiða ákveðið marga daga í mánuði og aðeins á ákveðnum vikudögum. Þá er potturinn lítill og klárast reglulega áður en strandveiðitímabilinu lýkur, með þeim afleiðingum að margir ná ekki að fullnýta veiðirétt sinn. Takmarkanir á atvinnufrelsi þurfa að byggjast á sterkum rökum og ekki ganga lengra en nauðsyn krefur. Aflahámark sem takmarkar fiskveiðar á eingöngu að ná til þeirra veiða sem ógna fiskstofnum, ekki til sjálfbærra veiða. Handfæraveiðar eru sjálfbærar og ógna ekki fiskstofnum landsins. Flokkur fólksins hefur ávallt stutt frjálsar handfæraveiðar. Mikilvægt er að endurreisa rétt íbúa sjávarbyggðanna til að nýta sjávarauðlindina á þann hátt að fjölskyldur geti lifað af fiskveiðum. Öflug smábátaútgerð hleypur nýju lífi í sjávarbyggðirnar og verður forsenda enn fjölbreyttara atvinnulífs og mannlífs. Það heldur landinu öllu í byggð og er þjóðhagslega hagkvæmt. Frelsi til handfæraveiða er skref til sátta í deilum um sjávarútvegsmál sem hafa áratugum saman skaðað tiltrú almennings á stjórnkerfið og stjórnmálin. Mig langar að lesa hér upp úr merkilegri grein í sem Magnús Jónsson, fyrrverandi veðurstofustjóri og trillukarl, skrifaði í Fréttablaðið 9. nóvember sl. og heitir „Bjargvættur kvótakerfisins“. „Eins og kunnugt er dæmdi Hæstiréttur Íslands 1998 að kvótakerfið í þeirri mynd, sem það hafði fram að þeim tíma verið útfært, stríddi gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar um jafnræði og atvinnufrelsi. Þessi niðurstaða var síðan í meginatriðum staðfest í úrskurði mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna í október 2007.“ - Þessir dómar eru grundvöllur þess strandveiðikerfis sem við búum við í dag sem byggir á 48 dögum. „Ljóst er að strandveiðarnar voru aldrei hugsaðar sem hluti af hinu ólögmæta kvótakerfi, enda eru þær í eðli sínu í sóknarmarki en ekki aflamarki. […] Í upphafi var gert ráð fyrir að afli á þessum veiðum drægist ekki frá úthlutuðum kvóta til þeirra báta sem einnig stunduðu strandveiðar. […] Handfæraveiðar eru í senn umhverfisvænar og sjálfbærar, hafa verið stundaðar frá upphafi byggðar og eru því hluti af menningu okkar og sögu. Þess vegna er það nánast móðgun við þessa veiðiaðferð að skilgreina strandveiðar og raunar allar handfæraveiðar sem einhverja félagslega starfsemi eða „ölmusu“ sem þurfi að vera upp á „örlæti“ kvótahafa í landinu komin eins og stundum er látið í veðri vaka þegar rætt er um svokallaðan 5,3%-pott kvótakerfisins. Strandveiðarnar eiga ekki heima í neinum „potti“ kvótakerfisins og því eiga stjórnkerfi strandveiða og kvótakerfis að vera aðskilin og óháð hvort öðru. Engin rök eru fyrir því að veiðar á handfæri geti nokkru sinni ógnað viðkomu fiskistofna. Í því sambandi má benda á að litlar líkur eru á að heildarafli á strandveiðum fari yfir 15.000 tonn í fyrirsjáanlegri framtíð. […] Líklegur heildarafli á strandveiðum er því bæði innan breytileika aflareglnanna og langt innan þeirra varúðar- og skekkjumarka sem reiknaðar stærðir fiskistofna miðast við. Enn er mikil vísindaleg óvissa um það hvort kvótastjórnun á nýtingu fiskistofna sé sú eina rétta, enda fjölmörg dæmi um að hún hafi ekki skilað þeim árangri sem stefnt var að. Má í því sambandi benda á að samkvæmt mælingum Hafrannsóknastofnunar á síðustu fimm árum hefur þorskstofninn minnkað um ca. 30% þrátt fyrir að í öllu hafi ráðgjöf stofnunarinnar og gildandi aflareglu verið fylgt. Hins vegar hefur nýlega verið ákveðið að auka veiðar á kolmunna á Norður-Atlantshafi um meira en 80% þrátt fyrir meinta ofveiði úr þeim stofni árum saman. Þá er það staðreynd að síðan að aflamarkskerfinu var komið á 1990 hefur ekki komið fram einn einasti stórárgangur af þorski hér við land þrátt fyrir að hrygningarstofninn hafi vaxið úr um 150.000 tonnum upp úr aldamótum upp í rúm 500.000 tonn 2017, sá stærsti frá 1962. Árleg nýliðun hefur á þessum 30 árum verið að jafnaði um eða innan við 140 milljónir fiska sem er langt undir meðaltalinu á „stjórnleysistímabilinu“ 1960–1990. Á þessu er að sögn vísindamanna engin þekkt skýring. Einnig má vekja athygli á að skv. nýjustu útreikningum á árlegu afráni hvala á hafsvæðinu umhverfis Ísland er það talið vera rúmlega 13 milljónir tonna, þar af þorskfiskar um 10%. Að sögn vísindamanna er á þessari tölu mjög mikil óvissa og engin þekking er á áhrifum þessa gríðarlega afráns hvalanna á viðkomu þeirra fiskistofna sem nýttir eru hér við land. Þegar öll þessi óvissa og vanþekking er sett í samhengi ætti flestum að vera ljóst að hugsanlegur heildarafli strandveiðanna er algerlega hverfandi og langt innan eðlilegra skekkjumarka sem notuð eru í öllu náttúruvísindastarfi.“ Þetta þýðir að strandveiðarnar ógna ekki fiskstofnum við landið. Strandveiðarnar eru einfaldlega þannig að þú getur ekki mokað upp aflanum og algerlega tæmt fiskimiðin. Það er ekki eins og það sé verið að veiða með trolli eða öðrum netaveiðum. Hér er verið að tala um handfærarúllur, fjórar sjálfvirkar handfærarúllur á bát innan 10 metra og tveir menn á bát. „Afla á þessum veiðum á ekki að taka úr aflamarkskerfinu enda eiga þessi fiskveiðikerfi ekkert sameiginlegt, eiga að vera aðskilin og án togstreitu í garð hvort annars. Hins vegar er ástæða til að benda á að með handfæraveiðum á grunnslóð má fá mikilvæg fiskifræðileg gögn ekki síður en með ýmsum „röllum“ og öðrum mælingum sem notaðar eru til vöktunar og rannsókna á fiskistofnum og öðru lífríki sjávar hér við land. Af slíkum gögnum veitir ekki.“ Það hefur sýnt sig að togararöllin hafa einfaldlega ekki skilað nægilegum upplýsingum til að byggja stofnmat þorsksins á. Svo einfalt er það. Togararöllin byggja á því að þeir veiða á sama tíma að ári, í sömu stefnu og á sama stað. Það væri hægt að fá miklu betri upplýsingar frá strandveiðunum um ástand fiskstofna hér við land. Og þegar mikill er fiskur þá er mikil veiði. Það sýndi sig síðastliðið sumar þegar strandveiðunum var hætt að ákvörðun stjórnvalda 21. júlí sl. Það var ekki í nokkru einasta samhengi við ástand fiskstofna hér við land og á grunnslóð og á þeim veiðislóðum sem strandveiðimenn sóttu. Ég tel að hér sé um mjög mikilvægt mál að ræða fyrir landsbyggðina, fyrir samfélagið í heild. Ef þetta frumvarp yrði samþykkt væri það skref í átt að sátt í samfélaginu um fiskveiðistjórnarkerfi landsins. Eina leiðin til að fá sátt um núverandi kvótakerfi er að heimila aukið frelsi og gefa sjávarbyggðunum frelsi til aukinna strandveiða. Þar verður að ríkja atvinnufrelsi og jöfnuður. Sá jöfnuður mun ekki nást fram nema með frjálsum handfæraveiðum, svo að það sé skýrt. Þetta verður að vera í sátt við strandveiðarnar, í sátt við landsbyggðina. Það er þannig sem við getum náð sátt um fiskveiðistjórnarkerfið. Ég tel að þetta sé grundvallarmál fyrir landsbyggðina og þessa mikilvægu atvinnugrein þjóðarinnar sem skilar svo miklu í þjóðarbúið. Það er eingöngu með atvinnufrelsi sem við getum náð þessari sátt. Núverandi kerfi er algerlega komið í þrot. Það sýnir sig, það eru endurbætur aftur og aftur þar sem verið er að setja í pott 5,3% sem er algjörlega gjaldþrota kerfi. Það sýndi sig í sumar þegar veiðunum var lokað skyndilega. Það hafði mikil áhrif, t.d. á Norðurlandi og norðaustursvæðinu. Ég tel ekki ástæðu til að hafa mál mitt lengra en legg málið í nefnd. Ég vonast til að það fái góða umfjöllun í atvinnuveganefnd.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir að flytja þetta mál. Í ljósi kröfu samtímans um skynsamlega nýtingu, um hringrásarhagkerfi, um sjálfbærni og um sanngirni þá er það einhvern veginn skrifað í skýin að þjóðin hér við endimörk hins byggilega heims, eylandið sem hefur byggt afkomu sína í gegnum aldirnar á sjálfsþurftarbúskap, eigi að geta sótt fisk í sjó og það er eitthvað fullkomlega óeðlilegt við það að vera með sprúðlandi silfrið allt í kringum landið en að einungis fáir útvaldir megi sækja það og þá bara hinir risastóru. Mig langar að spyrja hv. þm. Eyjólf Ármannsson, sem er nú lögfróðastur allra í Flokki fólksins og þótt víðar væri leitað í þingflokkum hér: Hvernig í ósköpunum getur staðið á því að við látum þetta viðgangast? Þetta rímar ekki við það sem teldist vera í fyrsta lagi réttlátt og í öðru lagi sjálfsagt og eðlilegt. Þetta er sjálfsþurftarbúskapur á sjó sem við erum að tala um fyrst og fremst og eins og bent hefur verið á heggur hann hvergi nærri þessum fáu stóru risum á sjávarútvegsmarkaðnum. Hverju má það sæta að þetta ástand sé hér við lýði á því herrans ári 2022?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hverju sætir það að strandveiðar hafa ekki verið gefnar frjálsar við landið síðan kvótakerfið var sett á? Það er mjög áhugaverð spurning og fróðlegt að velta henni fyrir sér. Ég tel að núverandi kvótakerfi hafi verið komið á með svipuðum hætti og þegar horft er á samkeppnismarkaði, þetta er svona „cartel“, menn skipta á milli sín miðunum. Alltaf þegar mörkuðum er að hnigna er mikil hætta á því að menn komi á samkeppniseinokun, skipti á milli sín markaðnum. Þarna voru sérhagsmunirnir, ég tel að þeir hafi stjórnað þessu á sínum tíma. Menn skiptu með sér markaðnum í prósentum, hver átti að fá hvaða hlut, prósentuhlut af heildaraflamagni við landið. Svo voru þessir hlutir gerðir framseljanlegir upp úr 1990. Ég tel að ástæðan fyrir því að strandveiðar hafa ekki verið gefnar frjálsar eftir að þeim var komið á, eftir þennan dóm og eftir þennan úrskurð mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna, sé sú að það er litið á strandveiðarnar, frelsi smábáta, sem ógn við þetta kerfi. Ég vil taka fram að þessu frumvarpi er ekki beint gegn stórútgerðinni. Þessu er ekki beint gegn kvótahöfunum. Við erum að segja að það eigi að gefa strandveiðar við landið frjálsar með fjórum handfærarúllum á bát til að auka frelsið neðan frá. Þetta myndi skipta sköpum fyrir sjávarbyggðirnar. Þetta myndi skipta sköpum fyrir landsbyggðina og hleypa nýju blóði í sjávarbyggðirnar og skapa sátt um kerfið vegna þess að það skiptir mjög miklu fyrir hinar dreifðu byggðir landsins að það sé skapað það mikið frelsi að fjölskyldur geti lifað af þessu og smáatvinnurekendur geti átt sinn eigin bát og tekið þátt í þessu, á þeim forsendum að þetta ógni ekki núverandi kvótakerfi.  „Að fimm árum loknum skal skoðuð reynslan af þessum veiðum með tilliti til þess hvort setja eigi viðbótartakmarkanir sem taki eingöngu til veiðisvæða bátanna og fjölda veiðidaga.“

Virðulegi forseti. Halla tekur degi og umræður á þingi taka senn enda. Ég var mér til skemmtunar undir ræðu hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar að reyna að setja þetta í samhengi við þá útgerð sem ég þekki best, langa útgerð á vegum úti, og bera saman þennan hefðbundna sjávarútveg við þá útgerð sem hljómsveitarrútan var lykilþáttur í. Segjum sem svo að það hefðu nú verið sett lög til að koma böndum á þann óhefta rekstur að það skyldu svo margar hljómsveitir vera að störfum; Sálin, Sólin, Nýdönsk, Lúdó og Stefán, Stuðmenn og Sumargleðin, allir að keppast um hituna. Hér er of mikið í lagt, segðu þingmenn á Alþingi, kannski tengdir bransanum á einhvern hátt, við þurfum að stemma stigu við því. Það er ekki nógu mikið af fólki úti á markaði til að fylla öll félagsheimilin, þetta verður ekki nógu hagkvæm útgerð. Við verðum að koma þessu í lög, setja kvóta á þetta og þeir sem eiga hljómsveitarrútur mega einir gera út framvegis á Íslandi. Við viljum enga trúbadúra hérna, einhverja smákalla að þvælast fyrir okkur. Þeir gætu skert aðsókn hjá okkur á komandi helgum, á komandi mánuðum og árum. Við viljum hafa þetta út af fyrir okkur og þeir sem eiga ekki hljómsveitarrútur af ákveðinni lágmarksstærð skulu alls ekki voga sér á vegina út. Stæðist þetta? Er þetta ekki dálítið absúrd samhengi? Þó að þetta sé sagt í hálfkæringi og hálfgerðu gamni, hæstv. forseta til ánægju og yndisauka, þá ætla ég að biðja um viðbrögð flutningsmannsins Eyjólfs Ármannssonar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er að mörgu leyti mjög áhugaverð samlíking. Takmarkanir á atvinnufrelsi og lög sem takmarka atvinnufrelsi, takmarka t.d. utanlandsferðir, skapa verðmæti. Takmarkanir í lögum geta skapað verðmæti. Takmarkanir í fiskveiðistjórnarkerfinu eða á veiðiheimildum, á veiði, hafa skapað verðmæti sem er kvótinn. Kvótinn er í eðli sínu verðmæti sem eru búin til af löggjafanum. Þú selur veiðiréttinn til annarra. Munurinn hins vegar á hljómsveit og fiskstofnum eða áhorfendum og tónlistarunnendum og svo fiskstofnum er sá að þeir eru ekki í útrýmingarhættu. Fiskstofnarnir voru í útrýmingarhættu þegar kvótakerfið var sett á. Málið er að rannsóknir á fiskstofnum í kringum landið eru bara ekki fullkomnar. Það virðist byggjast á því að fiskstofnar við landið eða hver fiskur - að þetta sé eins og fimm manna fjölskylda, þá stækki stofninn. Það er bara ekki þannig. Þetta er gríðarlegt magn af hrognum sem fiskur splundrar út úr sér við góð skilyrði og ef það er nægt fæði og góð skilyrði í sjónum þá vex stofninn, alveg eins og kolmunnastofninn og fleiri stofnar. Varðandi tónlistarmennina þá er samkeppni milli tónlistarmanna og hæfileika tónlistarmanna. Það er líka í strandveiðunum. Það er ekkert fyrir alla að veiða. Þetta eru ákveðnir hæfileikar og í strandveiðunum er fólk á mismunandi forsendum. Ég vitna hér í grein fyrrverandi veðurstofustjóra sem er kominn á eftirlaun, að ég held, veðurfræðings. Hann er í þessum veiðum á sínum forsendum. Ég þekki annan fyrir norðan, hann er í öðru starfi líka en stundar þessar veiðar. Strandveiðarnar byggjast á áhuga, getu og hæfileikum. Þetta er ekkert fyrir alla, þetta er erfið vinna að mörgu leyti en mjög skemmtileg. Þetta er líka fyrir t.d. fyrrverandi togarasjómenn og þá sem koma af öðrum bátum. Menn eru í þessu á mjög mismunandi forsendum