Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill láta þess getið að tvær utandagskrárumræður verða í dag. Hin fyrri hefst strax að lokinni atkvæðagreiðslu um fyrsta dagskrármálið og er um aðbúnað og aðstæður á dvalar- og hjúkrunarheimilum. Málshefjandi er hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson. Hæstv. heilbrigðisráðherra, Jón Kristjánsson, verður til andsvara. Hin síðari hefst kl. 2 og er um vanda rækjuiðnaðarins. Málshefjandi er hv. þm. Kristján L. Möller. Hæstv. sjávarútvegsráðherra, Einar K. Guðfinnsson, verður til andsvara. Umræðurnar fara fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og standa í hálfa klukkustund hvor.

Frú forseti. Undanfarnar vikur hefur þjóðin þurft að horfa upp á sláandi fréttir um aðstæður og aðbúnað eldri borgara á dvalar- og hjúkrunarheimilum. Þrátt fyrir frábært starfsfólk á þessum heimilum getur ástandið sums staðar verið mjög erfitt og hafa t.d. aldraðir íbúar á Sólvangi í Hafnarfirði allt að helmingi minna rými til afnota en kröfur heilbrigðisyfirvalda kveða á um. Hjúkrunarforstjórinn hefur sagt að sjúkradeildir séu blandaðar mjög ólíku fólki og að fólk sé jafnvel sett í lyfjafjötra sé áreitið of mikið. En ríkisstjórnin segir að almennra úrbóta á Sólvangi sé hins vegar ekki að vænta fyrr en árið 2008. Frú forseti. Það er bara allt of seint. Við þurfum tafarlausar aðgerðir. Frú forseti. Komið hafa fram upplýsingar um að á hjúkrunarheimilinu Skjóli hefur fólk neyðst til að ráða sér sérstaka starfskrafta inn á hjúkrunarheimilið fyrir eigin kostnað. Hæstv. forsætisráðherra sagði í gær að hann kannaðist ekkert við þessar upplýsingar þrátt fyrir að þær hafi tröllriðið samfélaginu í meira en viku. Þessir aðkeyptu starfskraftar hafa meira að segja séð um grunnaðhlynningarhætti, svo sem matargjafir og klósettferðir og dæmi eru um að þeir hafi unnið ásamt viðkomandi fjölskyldu í allt að 270 stundir á mánuði á stofnuninni. Einnig veit ég til þess að fólk hefur ráðið starfsfólk í umönnun heim til sín fyrir eigin kostnað þar sem það hefur álitið sig vera útskráð of snemma af heilbrigðisstofnun eða það telur sig ekki fá nægilega heimahjúkrun. Hér erum við komin með staðfestingu á tvöföldu kerfi í velferðarkerfinu sem Samfylkingin mun aldrei sætta sig við. Þjónusta við aldraða er látin drabbast niður þannig að þeir sem hafa efni á neyðast til að ráða sér sérstakan starfsmann inn á stofnanir ríkisins. Hinir sem hafa ekki efni á slíku eru látnir sitja eftir. Er þetta velferðarkerfi sem Íslendingar vilja sjá og búa við? Ég segi nei, frú forseti. Samfylkingin og Samtök eldri borgara hafa ítrekað bent á bág kjör eldri borgara en þriðjungur þeirra þarf að lifa á 110 þús. kr. á mánuði eða minna. Á fjórða hundrað manns er í brýnni þörf eftir hjúkrunarrýmum og þó aðallega í Reykjavík. Nú bætast við þessar fréttir af lélegum aðbúnaði eldri borgara og tilvist tvöfalds kerfis sem mismunar fólki eftir efnahag. Frú forseti. Stjórnmál snúast fyrst og fremst um forgangsröðun. Til að átta sig á forgangsröðun núverandi ríkisstjórnar er mikilvægt að hafa í huga að Sólvangur fær minna á fjárlögum en það sem Bændasamtökin fá á fjárlögum og þá er ég ekki að tala um sjálfa búvörustyrkina sem eru auðvitað miklu hærri. Það er mikilvægt að hafa í huga að þetta kemur allt úr sama pottinum og snýst um forgangsröðun. Ríkisstjórnin hefur verið að stæra sig af lækkun skatta um tugi milljarða kr. Því langar mig að spyrja Íslendinga hvort þeir telji ekki að við ættum fyrst að tryggja eldri borgurum landsins viðunandi búsetuskilyrði, eðlilegt valfrelsi og mannsæmandi kjör áður en við förum í stórfelldar tekjuskattslækkanir sem koma sér best fyrir hina vel stæðu í samfélaginu. Frú forseti. Að lokum langar mig til að beina þeim spurningum til hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann sé tilbúinn að hraða enn almennum endurbótum á Sólvangi og hvernig hann muni bæta aðbúnað og aðstæður eldri borgara. Sömuleiðis hvort ráðherra muni standa fyrir breytingu á daggjaldakerfinu í ljósi þess að meira en helmingur allra öldrunarheimila í landinu er rekinn með halla. Og að lokum hvort hæstv. heilbrigðisráðherra muni sætta sig við tilvist tvöfalds kerfis í velferðarkerfinu, eitt fyrir hina vel stæðu og eitt fyrir alla hina.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mál upp á Alþingi en umræðan hefur stundum risið hátt undanfarið. Ég byrja á Sólvangi en undirbúningur að endurbótum þar er hafinn og hefur staðið um hríð. Sólvangur hefur að beiðni minni sett fram hugmyndir um fækkun rýma á stofnuninni. Þær ganga að mínum dómi ekki nógu langt og ég hef því farið fram á að kannað verði hvort ekki mætti fækka vistmönnum á Sólvangi á næstu vikum og mánuðum allt þangað til þeir verða á bilinu 55–60. Er það von mín að þannig verði núverandi húsnæði og aðstaða gerð boðlegri fyrir þá vistmenn sem þar búa en þær hafa ekki verið nægilega góðar í þeim skilningi að menn hafa ekki getað haft í kringum sig persónulega muni. Aðstaða til heimsókna aðstandenda hefur verið slæm. Á sjúkradeildum hefur heilabiluðum og þeim sem þjást af geðrænum kvillum verið blandað saman með almennum vistmönnum. Það er ekki ásættanlegt. Samkvæmt fyrirmælum mínum verður þegar í stað gengið þannig frá málum með endurbótum að heilabiluðum verður komið fyrir á sérstakri þjónustueiningu þar sem þeir fá þjónustu við hæfi og mun stærð þeirra eininga taka mið af tillögum forsvarsmanna á Sólvangi. Á síðasta ári voru tvö fimmbýli á Sólvangi en svo er ekki lengur, 19 þríbýli og fimm einbýli. Með ákvörðun minni vonast ég til þess að innan árs verði einbýlin áfram fimm, þríbýlin fyrir bí og þeim öllum breytt í tvíbýli. Með því sé ég fyrir mér að við gerum í þessum áfanga eins gott úr aðstæðum á Sólvangi og hægt er á eins skömmum tíma og mögulegt er. Rétt er að það komi fram að ég hef skipað nefnd sem hefur það hlutverk að koma með tillögur um uppbyggingu heildrænnar öldrunarþjónustu í Hafnarfirði í samvinnu við bæjaryfirvöld í Hafnarfirði, enda er ekki hægt að koma endurbótum á Sólvangi nema skoða öldrunarþjónustu í Hafnarfirði frá ýmsum hliðum. Má í því samhengi nefna stuðning við aldraða sem búa heima og hvernig ávinningur af sameiningu Sólvangs og St. Jósefsspítala muni skila sér í bættri þjónustu við aldraða. Þessi leið er farin að ráði þeirra á sviði öldrunarmála sem best þekkja til, sem leggja áherslu á nákvæma útfærslu á þjónustunni í Hafnarfirði og að hún fari ekki fram fyrr en að lokinni heildrænni stefnumótun og það er einmitt það sem við erum að gera fyrir utan að ráðast í beina fækkun rýma. Eitt af því sem mér finnst sjálfsagt að kanna og vel komi til greina er að Sólvangur og Hrafnista taki upp samstarf við þjónustuna við aldraða í Hafnarfirði. En ég veit að forsvarsmenn Hrafnistu hafa boðið Hafnarfjarðarbæ upp á samstarf í öldrunarmálum. Spurt er hvernig ég hyggist bæta aðbúnað og aðstæður eldri borgara landsins á næstu missirum og hvort ég muni standa fyrir breytingu á daggjaldakerfinu á einhvern hátt. Á Íslandi höfum við í öldrunarþjónustunni verið mjög stofnanamiðuð sem kemur fram í þeirri staðreynd að hér er boðið upp á fleiri rými miðað við þúsund íbúa en annars staðar á Norðurlöndum. Frá þessari stefnu verðum við að hverfa um leið og við mætum þörf fyrir hjúkrunarrými. Það sem við þurfum að hafa að leiðarljósi til framtíðar er að gera stofnanirnar sveigjanlegri, gera rekstur þeirra sveigjanlegri og við þurfum að byggja þjónustuna upp með það í huga að tryggja sjálfræði og sjálfstæði einstaklinganna eins og frekast er kostur. Það sem nú er í forgangi er að byggja tvö hjúkrunarheimili í Reykjavík þar sem biðlistarnir eru lengstir. Nýlega skrifaði ég undir samkomulag við borgarstjórann í Reykjavík um hjúkrunarheimili í Sogamýri og undirbúning að samkomulagi um hjúkrunarheimili á svokallaðri Lýsislóð. Á sama tíma erum við að byggja upp ný rými til að mæta þeirri þörf sem er fyrir hendi, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Er verið að breyta þeim eldri hjúkrunarheimilum sem eru fyrir hendi, fækka fjölbýlum og fjölga einbýlum. Jafnframt verður að draga það fram í umræðunni að starfshópur á vegum ríkisstjórnarinnar og aldraðra er að störfum sem hefur verið að fara yfir samkomulagið sem gert var 2002 og efni þess. Fyrir liggur að nota þá aðferðafræði sem notuð var þá, samráð stjórnvalda og eldri borgara um áherslumál í þjónustu við aldraða á næstu missirum. Samkomulagið frá 2002 hefur áorkað miklu og ég vil að sú vinna sem í gangi er nú geri slíkt hið sama. Í umræðunni um öldrunarmálin hefur því verið haldið fram að daggjöldin sem heimilin eru flest rekin fyrir dygðu skammt og þau hafa ekki breyst eins og önnur viðmið. Það er ekki rétt. Daggjald samkvæmt RAI-matinu hækkaði um fjórðung eða 24,5% á tímabilinu 2002–2005. Á sama tíma hækkaði neysluvísitalan um 9,6% og launavísitalan um 17,9%. Mun heilbrigðisráðherra sætta sig við tilvist tvöfalds kerfis í velferðarkerfinu þar sem fólk neyðist til að kaupa sér umönnunarþjónustu inn á öldrunarstofnanir og heim til sín fyrir eigin kostnað? Svarið við spurningunni um hvort heilbrigðisráðherra sætti sig við tvöfalt kerfi í velferðarkerfinu þar sem fólk neyðist til að kaupa sér umönnunarþjónustu inn á öldrunarstofnanir er einfalt nei.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir að taka þetta mál upp í utandagskrárumræðu, málefni sem varðar okkur öll. Málefni aldraðra hafa verið mikið í umræðunni undanfarna mánuði og það verður augljóslega áfram um sinn. Umræðan hefur varpað ljósi á óviðunandi aðstæður fjölda aldraðra á dvalar- og hjúkrunarheimilum og þá ekki síður félagslega stöðu þess fólks sem fer til lengri dvalar inn á stofnanir fyrir aldraðra. Milli 20–30% eldri en 65 ára búa í þjónustuíbúð á Íslandi á móti 50% í nágrannalöndunum og á stofnunum búa 55% á Íslandi í einbýli en 90% annars staðar á Norðurlöndum. Það er því augljóst að við höfum dregist verulega aftur úr hvað varðar breyttar áherslur í uppbyggingu öldrunarþjónustunnar og umbætur á dvalar- og hjúkrunarheimilum, stofnunum sem í flestum tilvikum eru heimili þessa fólks. Umræðan endurspeglar einnig þá viðhorfsbreytingu sem orðin er frá umburðarlyndi fyrrum aldamótakynslóðar og þeirra krafna sem 68-kynslóðin gerir til búsetu og einkalífs. Skýrasta dæmið er réttmæt gagnrýni og mótmæli vegna aðbúnaðar aldraðra á Sólvangi. Aldrað fólk á ekki síður rétt til einkalífs en þeir sem yngri eru. Fjárhagslegt sjálfstæði eru mannréttindi og undirstaða mannlegrar reisnar. Þessum sjálfsögðu réttindum er kippt í burtu við innlögn á dvalar- og hjúkrunarheimili því í stað lífeyris koma vasapeningar. Ljóst er að daggjöld hafa ekki fylgt verðlagsþróun og því hafa stofnanir gripið til ýmissa ráða til að láta enda ná saman, þ.e. ódýrara vinnuafl, færra fagmenntað fólk, sparnaður í fæði, ræstingu og enginn hvati til að breyta húsakynnum og fjölga einbýlum. Við þær aðstæður hafa aðstandendur fengið aðkeypta umönnunarþjónustu til að sinna sínum nánustu og er þetta enn ein vísbendingin um þá misskiptingu á grunni efnahags sem nú er við lýði í þjóðfélaginu. Er það þetta sem koma skal? Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfnum slíkri þróun.

Virðulegi forseti. Í nýrri skýrslu Ríkisendurskoðunar um þjónustu fyrir aldraða kemur fram að stjórnvöld þurfa að setja fram kröfur um lágmarksþjónustu öldrunarheimila sem rekin eru fyrir opinber framlög. Í skýrslunni kemur einnig fram að hjúkrunarheimilið Sóltún er eina öldrunarstofnunin þar sem slík viðmið eru sett í samningum þess við ríkið. Það er eitt fárra hjúkrunarheimila í landinu þar sem allir heimilisfastir hafa sérherbergi með baði. Aðbúnaður að Sóltúni er sú fyrirmynd sem við eigum að miða þjónustu við aldraða við. Jafnframt er ástæða til að benda á að með samningi eins og stjórnvöld hafa gert við Sóltún eru þau í kjörstöðu að setja kröfur um gæði þjónustu og hafa eftirlit með að þeim sé mætt. Það er betri staða en þegar stjórnvöld allt í senn fjármagna, reka og hafa eftirlit með eigin stofnunum. Þetta ættu andstæðingar einkarekstrar í heilbrigðisþjónustu að kynna sér. Samningur við einkaaðila um þjónustu við aldraða getur bætt aðstöðu og hag þeirra. Mikil og ör þróun hefur verið á hugmyndum um aðbúnað á heilbrigðisstofnunum. Það að liggja á stofu með 4–6 öðrum þótti allt fram á síðustu ár vera viðunandi. Það á bæði við um sjúkrahús og öldrunarstofnanir. Krafan í dag um sérbýli með baði er eðlileg en hún er tiltölulega ný af nálinni. Því getur samanburður á aðstöðu verið afar óhagstæður eldri hjúkrunarheimilum. Mestu skiptir að miklu fjármagni hefur verið varið á síðustu árum í breytingar og aukningu sérbýla á hjúkrunarheimilum en ljóst er að það hefur verið á kostnað minni fjölgunar hjúkrunarrýma, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Hinu má þó ekki gleyma að það er samdóma álit flestra ef ekki allra að starfsfólk leggur sig fram um að búa vel að öldruðum á stofnunum hvar sem þeir búa. Ég tek undir með Ríkisendurskoðun að mikilvægt er að setja fram lágmarksstaðla um þjónustu á öldrunarheimilum. Það er trygging fyrir jafnræði á veitingu þjónustu fyrir aldraða innan stofnana og milli stofnana.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. málshefjanda, Ágústi Ólafi Ágústssyni, fyrir að færa þetta málefni um aðbúnað aldraðra til utandagskrárumræðu í hv. Alþingi. Öldruðu fólki mun fjölga áfram á komandi árum og áratugum og þrátt fyrir að verið sér að fjölga vistrýmum og hjúkrunarrýmum verður ekki séð á svari forsætisráðherra frá því í gær og greinargerð heilbrigðis- og tryggingaráðherra þar í að þörfinni verði fullnægt á þessu kjörtímabili. Lengstir eru biðlistar í Reykjavík og þó að þar verði boðið upp á 100 ný hjúkrunarrými árið 2007, ef uppbyggingin gengur vel, verður þörfin vafalaust meiri. Það er hins vegar mjög neikvætt við þessa stöðu þar sem eftirspurn er meiri en framboð ef forgangur á vistunar- og hjúkrunarrýmum verður verðlagður eftir greiðslugetu aldraðra og sjúkra eða því hvað nánustu ættingjar vilja borga með viðkomandi. Því er afar brýnt að fjölga vistunarúrræðum hratt á næstu árum svo að vaxandi mismunun aldraðra vegna fjárhags verði ekki viðvarandi. Mikil þörf er á að geta boðið öldruðum upp á einstaklingsvistun eða hjónum og sambúðarfólki upp á sérbýli og að því ber auðvitað að stefna. Vöntun á vistunarrýmum nú setur okkur takmörk í því að breyta nógu fljótt yfir í einbýlisvistun á vistheimilum. Sums staðar er þjónustan þrátt fyrir gott starfsfólk orðin óásættanleg og í fjöldasambýli. Sólvangur í Hafnarfirði er dæmi um erfiðar aðstæður og mikil þrengsli. Betri heilsa og lengri lífaldur kallar á breytt viðhorf og lífsmunstur þeirra sem hætta störfum og verða mun lengur virkir á mörgum sviðum þjóðlífsins. Þessi staðreynd kallar á öðruvísi líf, starf og þess vegna menntun eða miðlun fróðleiks. Þetta er að mörgu leyti jákvæð breyting en kallar eftir nýju viðhorfi til eldra fólks sem vant er að ráða sér sjálft og vill hafa áhrif. Það er staðreynd.

Frú forseti. Félagsleg þjónusta og stuðningur við að aldraðir geti búið heima sem lengst er borin uppi af sveitarfélögunum. Þau standa sig vel. Þegar heilsubilun veldur aðkallandi þörf á hjúkrunarrými reynir á ríkisstjórnina. Hún stendur sig illa. Á höfuðborgarsvæðinu er hlutfall aldraðra mjög hátt. Í Suðvesturkjördæmi, fjölmennasta kjördæminu, er ekki fyrirhugað að taka nein ný hjúkrunarrými í notkun fram til ársins 2008 samkvæmt nýlegu svari heilbrigðisráðherra til Valdimars L. Friðrikssonar, þingmanns Samfylkingarinnar. Allan starfstíma sinn hefur ríkisstjórnin lofað úrbótum á Sólvangi. Þar þarf að byggja við eða fækka vistmönnum. Ef fækka á vistmönnum þarf rými annars staðar. Allt að fjórir einstaklingar eru saman í herbergi á Sólvangi. Það eru jafnvel bara 20 sentimetrar á milli rúma. Aðstaða til persónulegra samskipta við ástvini verður afar bágborin við slíkar aðstæður. Vandinn er tvíþættur; að leysa bráðan húsnæðisvanda Sólvangs og fjölga dvalar- og hjúkrunarrýmum. Bæjarstjórnin hefur einróma boðið samstarf um ólíkustu lausnir, líka að taka við málaflokknum sem tilraunasveitarfélag eins og Akureyri. En ekkert gerist. Undirbúningur er ekki hafinn. Það er enn verið að skoða eins og síðastliðin tíu ár. Virðulegi forseti. Það er skörun í þessum málaflokki. Best væri að hann væri á einni hendi. Verst er ráðleysið. Við erum að tala um fólkið sem lagði grunn að þeirri auðlegð sem við búum við í dag. Ekki er hægt að koma hér og segja: Við ætlum enn einu sinni að setja á nefnd.

Frú forseti. Mér finnst þarft að halda því til haga í þessari umræðu að það eru sveitarfélögin sem lögum samkvæmt bera ábyrgð á því að tryggja nægjanlegt framboð vistrýma, bæði dvalar- og hjúkrunarheimila fyrir aldraða. Uppbygging og skipulag öldrunarþjónustu innan hvers heilsugæslusvæðis er á ábyrgð sveitarstjórna, þó að ætla mætti annað af framgöngu bæjarstjórans í Hafnarfirði og flokksfélaga hans á Alþingi í umræðu um Sólvang. Heilbrigðisráðuneytinu er ekki ætlað að hafa beint frumkvæði að byggingu vistheimila þótt svo hafi oft verið og verður vonandi meira í framtíðinni til að tryggja að uppbyggingin verði mest þar sem þörfin er mest og sárust sem er hér á höfuðborgarsvæðinu í Reykjavík. Mér sýnist hins vegar fyrirséð að til þess að mæta fjölgun aldraðra og til að fækka á þeim heimilum þar sem aldraðir deila persónulegu rými með öðrum íbúum og þar sem þrengsli og aðstöðuleysi há starfsmönnum dugi ekki til þær framkvæmdir sem ráðist hefur verið í og sem ákveðnar hafa verið. Ég tel að við þurfum stórátak til að bæta úr þeirri brýnu þörf sem fyrir hendi er og að við þurfum að leita annarra leiða um framkvæmd og fjármögnun en farnar hafa verið undanfarin ár. Ég held að ekki sé hægt annað en að fara nýja Sóltúnsleið til að flýta framkvæmdum og ég tel að við eigum að hafa til fyrirmyndar þann aðbúnað sem öldruðum er búinn þar og það rými sem þeim er búið á því heimili. Við verðum líka að horfast í augu við að eitt stærsta vandamálið í öldrunarþjónustunni er að manna hjúkrunarheimilin og það mikla álag sem er á starfsfólki á hjúkrunarheimilum. Það er ekki nóg að byggja þau, það þarf líka að tryggja fólkinu sem þar starfar mannsæmandi laun.

Hæstv. forseti. Þetta er ekki mjög flókið mál. Í fyrsta lagi erum við sammála um öll meginmarkmið. Ég hygg að við öll sem erum stödd í þessum sal séum sammála um að við viljum búa vel að öldruðu fólki, með heimahjúkrun og góðum og vönduðum dvalar- og hjúkrunarheimilum. Þessum ásetningi okkar höfum við sett lög sem eru m.a. svohljóðandi, með leyfi forseta: „Allir landsmenn skulu eiga kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu, sem á hverjum tíma eru tök á að veita til verndar andlegri, líkamlegri og félagslegri heilbrigði.“ Komið hefur á daginn að lög þessi eru brotin. Það er staðfest m.a. í nýútkominni skýrslu frá stjórnsýsluúttekt um þjónustu við aldraða. Þar kemur fram að dvalar- og hjúkrunarheimili fyrir aldrað fólk eru fjársvelt. Og ef menn telja svo ekki vera þá verða menn að segja frá því. Og ef menn vilja ekki, hæstv. heilbrigðisráðherra, hafa tvöfalt kerfi inni á þessum stofnunum þá verða menn einnig að láta verk sín tala. Við höfum fengið að kynnast því í fjölmiðlum undanfarna daga hvert álagið er á starfsfólk inni á þessum stofnunum. Þetta er nokkuð sem samtök starfsmanna hafa hamrað á undanfarin ár. Ég nefni Sjúkraliðafélag Íslands, Starfsmannafélag ríkisstofnana og Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga. Þau hafa hamrað á þessu undanfarin ár og sagt að við eigum ekki að einblína bara á biðlistana heldur verðum við líka að horfa inn í stofnunina. Ef við erum sammála um meginmarkmiðin, um hvað erum við þá ósammála? Hvers vegna látum við þetta gerast? Jú, það er vegna þess að við erum ósammála um forgangsröðun fjármuna. Þar skilja leiðir. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum viljað láta miklu meira fjármagn renna til þessarar þjónustu en ríkisstjórnarflokkarnir hafa viljað gera. Og þegar þær koma núna upp hv. þingmenn Ásta Möller og Jónína Bjartmarz og segja: 

Hv. þingmenn eru beðnir að virða hér þann tíma er gildir um umræður. Það eru aðeins tvær mínútur sem hver hv. þingmaður hefur.

Frú forseti. Hér hafa verið góðar umræður um aðbúnað fyrir aldraða en í slíkri umræðu tel ég rétt að hugað sé að nýjum áherslum, komið með nýja hugsun í vistunarmál aldraðra. Í Danmörku og reyndar víðar í Evrópu hefur ný aðferðafræði rutt sér til rúms sem virðist gefast mjög vel. Þessi nýja nálgun sem kallast stoðbýli leggur áherslu á sjálfræði aldraðra og fjárræði þeirra þannig að þeir fái haldið sjálfsvirðingu sinni þrátt fyrir minni færni. Kópavogsbær hefur átt í viðræðum við stjórnendur Hrafnistu um uppbyggingu á hjúkrunarþjónustu fyrir aldraða þar sem byggt er á þessari hugmyndafræði. Stoðbýli er fyrir 8–10 manns þar sem hver heimilismaður hefur eigin íbúð. Heimilismenn halda tekjum sínum og greiða sjálfir húsaleigu og þá þjónustu sem óskað er eftir. Í miðju einingarinnar, sem kallast má hjarta hússins, er samrými íbúanna svo sem setustofa, gott eldhús og stór borðstofa. Þarna á að vera andrúmsloft samveru, nálægðar, öryggis og virkni sem gerir stoðbýlið að lifandi heimili en ekki að stofnun. Fyrirhugað er að bjóða upp á alla þjónustu sem aldraðir þurfa og óska eftir og sem geta notið þess að vera í eigin húsnæði. Í þessari hugmyndafræði er lögð áhersla á félagslegt sjónarmið í stað læknisfræðilegs. Frú forseti. Þjóðin er stöðugt að eldast, fæðingum er að fækka og fólk lifir lengur. Það er brýnt að leitað verði nýrra úrræða í búsetu og umönnun aldraðra. Ég tel eftirsóknarvert að fara þá leið sem hér hefur verið rædd og hinn aldraði heldur ímynd sinni sem þátttakandi í samfélaginu og getur samhliða notað þjónustu sem í boði er.

Frú forseti. Ég þakka þingmönnum fyrir að taka þátt í þessari umræðu og hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svör hans. Ég tel að það verði mikið fagnaðarefni fyrir okkur öll hér og sérstaklega Hafnfirðinga ef hæstv. heilbrigðisráðherra ætlar að beita sér fyrir frekari og hraðari endurbótum á Sólvangi og hraðari fækkun á rýmum þar, en auðvitað þurfa önnur rými að koma í staðinn. Það er alveg ljóst. Ég vil einnig mótmæla því sem hv. þm. Jónína Bjartmarz ýjaði að hér að það strandaði á bæjaryfirvöldum í Hafnarfirði. Það gerir það ekki. Það er full samstaða meðal bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði að leysa þetta mál og hún hefur meira að segja boðist til að taka við rekstrinum en málið hefur strandað á ríkisvaldinu. Hæstv. heilbrigðisráðherra talaði um að Íslendingar væru mjög stofnanamiðaðir miðað við önnur ríki og það getur verið rétt, en eftir stendur sú staðreynd að á fjórða hundrað manns eru í brýnni þörf eftir hjúkrunarrýmum. Það að leysa þann vanda kemur ekki í veg fyrir frekari áherslu á heimahjúkrun sem ég held að við séum öll hér inni sammála um að efla þurfi. En við sjáum áherslur ríkisstjórnarinnar í þeim málaflokki að einungis 20 milljónum er varið til hans í fjárlagafrumvarpinu. Það er alveg ljóst að ríkisvaldið þarf að koma að því að efla heimahjúkrunina eins og ríkisstjórnin hefur margítrekað sagt að hún vilji gera. Það er líka umhugsunarvert að hæstv. heilbrigðisráðherra vilji ekki endurskoða daggjöldin í ljósi þess að helmingur allra öldrunarheimila í landinu er rekinn með halla og ný skýrsla Ríkisendurskoðunar benti á að skoða þyrfti betur kostnaðarforsendur daggjaldanna og að hið svokallaða RAI-mat sé ekki tengt við mönnunarforsendur og aðra þætti. Þetta eru atriði sem þarf að skoða. Fulltrúar frá heilbrigðisráðuneytinu sögðu á fundi heilbrigðisnefndar að núverandi daggjaldakerfi skapaði þá freistingu fyrir öldrunarheimili að hafa frekar fleiri en færri á heimilunum. Það er auðvitað grafalvarlegt ef við ætlum að hafa slíkt kerfi. Að lokum sagði hæstv. heilbrigðisráðherra að hann sætti sig ekki við tvöfalt kerfi og því vil ég spyrja: Hvernig ætlar hann að bregðast við þeirri staðreynd 

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Hún er viðamikil og ég verð að tala í stikkorðum. Ég tel að staðhæfingar um tvöfalt kerfi séu mjög orðum auknar. Ég tel að það sé mesta nauðsyn að tryggja ákveðna skilgreinda þjónustu á öllum öldrunarheimilum og þá verður tvöfalt kerfi ekki staðreynd. Ég vil taka það fram um daggjöldin að auðvitað þurfa þau alltaf að vera í endurskoðun. Við erum í viðræðum við forustumenn heimilanna um þessi mál. Þær viðræður hafa verið stöðugt í gangi. Við þurfum alltaf að vera með þetta í endurskoðun. En daggjöldin hafa hækkað frá árinu 2002 úr 9 milljörðum í 14,5 milljarða eða um 65%. Það eru staðreyndir málsins. Síðan 2004 hafa verið byggð 177 rými og í byggingu er 71 rými og í undirbúningi 200 rými. Þetta eru staðreyndir málsins. Í heimaþjónustu, í heimahjúkrun, hefur frá árinu 2003 verið varið 150 millj. kr. til viðbótar við það sem var áður. Ég varð fyrir vonbrigðum þegar ég las skýrslu Ríkisendurskoðunar og sá að á sama tíma hafði þjónusta sveitarfélaganna minnkað. Það er staðreynd í skýrslunni. En við höfum verið að samþætta þessa þjónustu í Reykjavík. Það er rangt að undirbúningur sé ekki hafinn á Sólvangi. Það hefur verið ákveðið að innrétta þar eina hæð og bæta hana til að hægt sé að hafa sérgreinda deild fyrir heilabilaða sjúklinga. Það er staðreynd málsins. Að öðru leyti þakka ég þessa umræðu sem var málefnaleg og áreiðanlega 

Virðulegi forseti. Ég tek til umræðu á hinu háa Alþingi vanda rækjuiðnaðarins sem er, eins og vonandi allir vita, mjög mikill og alvarlegur eins og reyndar er ástatt um allan sjávarútveg hér á landi um þessar mundir. Vandinn í rækjunni er að mínu mati þríþættur. Í fyrsta lagi varð algert hrun í veiðum á rækju. Sem dæmi um það má nefna að við veiddum um 75 þúsund tonn á heimamiðum árið 1995 og sama magn 1996 en höfum aðeins veitt um 5 þúsund tonn það sem af er fyrstu sex mánuði þessa árs. Þetta eru að mínu mati, virðulegi forseti, náttúruhamfarir sem auðvitað taka í og segja til sín víða um land bæði hjá fyrirtækjunum sjálfum, svo og þjónustufyrirtækjum þeirra og starfsfólki. Í öðru lagi er um heimagerðan vanda að ræða vegna gengisþróunar krónunnar þar sem m.a. þetta blasir við: Gengi sterlingspundsins sem er mikilvægasta mynt rækjuiðnaðarins er núna um 106 kr. Það var 129 kr. fyrir ári síðan og um 150 kr. í desember 2001. Styrking krónunnar miðað við sterlingspundið er því tæp 20% á því rúma ári sem Seðlabankinn hóf vaxtahækkunarferli sitt. Þessar aðgerðir Seðlabankans sem að sögn eru til þess að draga úr verðbólgu og minnka þenslu hafa endanlega eyðilagt rekstrargrundvöll rækjuiðnaðarins sem var þó veikur fyrir vegna verðþróunar á heimsmarkaði undanfarin ár og aflabrests eins og ég hef hér gert að umtalsefni. Í þriðja lagi er um markaðsvanda og offramboð að ræða sem auðvitað er ekki á okkar valdi en jafnvel er grunur um brot á eðlilegum viðskiptareglum eins og komið hefur fram í fréttum nú nýlega. Hér á ég m.a. við grun um ríkisstyrki frá Dönum til Grænlendinga vegna rækjuveiða og vinnslu, svo og grun um ranga vigt á rækjublokkum. Virðulegi forseti. Ég ítreka það sem ég sagði áðan. Hér er um grun að ræða um ríkisstyrki en það er ekki um grun að ræða þegar ég segi frá því að Spánverjar undirrituðu fyrir nokkrum dögum síðan samning við sjómenn þar sem þeir styrkja olíukaup um 7–10 kr. á hvern lítra. Þessar aðgerðir Spánverja, sem eru í Evrópusambandinu eins og allir vita, velta upp spurningu um þessa ríkisstyrki og það að við Íslendingar erum í samkeppni á mörkuðum úti við niðurgreiddan ríkisstyrktan sjávarútveg. Á Íslandi á sjávarútvegurinn hins vegar mjög bágt og lifir eða kannski bara deyr vegna fasteignaverðbólgu sem einkum er á höfuðborgarsvæðinu. Og á hverjum bitnar það helst? Jú, fórnarlömbin eru m.a. sjávarútvegsfyrirtæki, sjómenn, fiskverkunarfólk út um allt land og fjöldi fyrirtækja sem þjónustar sjávarútvegsfyrirtækin. Þetta er allt saman sérstaklega fjandsamlegt landsbyggðinni og bitnar harðast á íbúum landsbyggðarinnar vegna mikilvægis sjávarútvegs í atvinnumálum landsbyggðarinnar. En hvað er til ráða? Ég hef nú rætt sérstaklega vanda rækjuiðnaðarins sem auðvitað á við um allan sjávarútveg eins og áður hefur komið fram og spyr: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera? Ætlar hún kannski bara að gera ekki neitt? Á þetta bara að halda svona áfram, áframhaldandi fjöldauppsagnir og fækkun starfa? Ég spyr: Verða tvær, þrjár eða fjórar rækjuverksmiðjur starfandi eftir áramót og eiga nokkur hundruð manns í viðbót eftir að missa vinnuna í þessari grein? Sem dæmi þá er ekkert skip á veiðum á Íslandsmiðum en þau voru 30–40 þegar mest var. Eitt íslenskt skip er á Flæmska hattinum og talið er að allt að 1.500 manns, sjómenn, fiskverkunarfólk og aðrir, hafi misst vinnuna í rækjuiðnaðinum frá því sem mest var. Virðulegi forseti. Í 9. gr. fiskveiðistjórnarlaganna stendur m.a., með leyfi forseta: „Á hverju fiskveiðiári skal ráðherra hafa til ráðstöfunar aflaheimildir sem nema allt að 12.000 lestum af óslægðum botnfiski í þorskígildum talið sem hann getur ráðstafað þannig: 1. Til að mæta áföllum sem fyrirsjáanleg eru vegna verulegra breytinga á aflamarki einstakra tegunda.“ Ráðherra hefur því að mínu mati, virðulegi forseti, úthlutunarvald til að bregðast við bæði fyrirsjáanlegum og ófyrirsjáanlegum vanda sem steðjar að einstökum greinum og byggðarlögum. Ég tel að þessi lagatexti veiti ráðherra og ríkisstjórn heimild til að grípa inn í. Þess vegna spyr ég hæstv. sjávarútvegsráðherra: Af hverju er þessi grein ekki notuð til að veita úthafsrækjuveiðiskipum og útgerðum þeirra sérstaka úthlutun af þessum 12 þúsund tonnum líkt og gert er fyrir innfjarðarrækju og hörpudisk?

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. þingmanni fyrir að hefja máls á þessu máli. Þetta er afskaplega mikilsverð umræða sem snertir mjög marga og það er alveg rétt sem hv. þingmaður sagði. Staðan í rækjuiðnaðinum er alvarleg og ég tel að við eigum að taka þessi mál mjög alvarlega. Það er hægt að undirstrika það m.a. með því að vísa til þess að í september í fyrra voru hér starfandi 14 rækjuverksmiðjur. Þær voru 11 á sama mánuði á þessu ári og stefnir í það að óbreyttu að verða átta starfandi eftir áramótin. Þetta er alvarleg staða. En þetta er hins vegar ekki alveg einfalt mál því sannleikurinn er sá, eins og að hluta til kom fram í máli hv. málshefjanda, að ástæðurnar eru fjölmargar og þær eru ekki bara bundnar við gengið þó vissulega hafi það spilað mjög mikið inn í og greitt þessari grein mjög alvarlegt högg. Í fyrsta lagi vil ég nefna aflabrest í innfjarðarrækjuveiði sem hefur haft heilmikið áhrif þar sem innfjarðarrækjuveiðin var til staðar. Innfjarðarrækjuveiðin var fyrir tíu árum um 9.600 tonn og við höfum reynt að koma til móts við hagsmuni þeirra útgerða með því að úthluta sérstökum aflabótum til þessara báta. Það hefur líka orðið aflabrestur í úthafsrækjuveiði. Úthafsrækjuveiðin er um 20 ára gömul. Hún var fyrir um tíu árum síðan um 75 þúsund tonn en er núna engin eins og menn vita. Hún var mjög lítil í fyrra. Það fiskaðist illa. Og auðvitað má ekki gleyma því að hluti af þessum vanda er hækkandi olíuverð sem hefur gert það að verkum að útgerðin hefur ekki borið sig. Síðan hefur það líka gerst að rækjuveiði á Flæmingjagrunni hefur minnkað, m.a. vegna erfiðra rekstrarskilyrða útgerðarinnar. Þá vil ég nefna í þessu sambandi að samkeppni frá heitsjávarrækju og eldisrækju á erlendum mörkuðum hefur verið vaxandi og hefur haft það m.a. í för með sér að það hefur verið þrýstingur til lækkunar á markaðsverði rækjunnar. Auðvitað hefur þetta allt saman heilmikil áhrif. Síðan er það það sem hv. þingmaður nefndi áðan. Það liggur fyrir að framleiðendur hafa talið að samkeppnisaðilar þeirra erlendis væru að brjóta leikreglur markaðarins. Þeir hafa óskað eftir því, eða samtök fiskvinnslustöðvanna, við viðskiptaskrifstofu utanríkisráðuneytisins að ofan í þessi mál sé farið og ég tek undir það. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þessu máli sé fylgt mjög fast eftir. Þetta gerir það að verkum, þegar við skoðum þessa hluti alla, að rekstrarumhverfi rækjunnar er mjög alvarlegt. Hins vegar má ekki gleyma því að það er ýmislegt líka jákvætt sem hefur gerst. Það blasir t.d. við að markaður fyrir rækju hefur verið að aukast mjög mikið. Í aðalmarkaðslandi okkar, Bretlandi, hefur hann stóraukist. Það skapar ákveðnar vonir um að þegar úr rætist með önnur ytri skilyrði skapist miklir möguleikar fyrir rækjuna. Við vitum líka að það hafa orðið gífurlega miklar tækniframfarir. Afköst í rækjuiðnaðinum hafa aukist mikið. Launahlutfall er t.d. mjög lágt í þessari atvinnugrein. Nýtingin hefur líka aukist. Síðan má ekki gleyma því að vöxtur er í markaðnum, veitingahúsamarkaði og öðrum markaði fyrir rækju í Bretlandi og það vekur ákveðnar vonir þó að við vitum líka að samkeppnisaðilar okkar munu reyna að nýta sér þetta. Ég held að ástæða sé til að vekja athygli á þessu vegna þess að líka er talað um það oft og tíðum núna að rækjuiðnaðurinn eigi enga framtíð fyrir sér. Ég er ósammála því. Ég tel að rækjuiðnaðurinn eigi að geta haft mikla framtíð fyrir sér. Við höfum hér ýmsa sérstöðu, t.d. gott vatn sem aðrar þjóðir hafa ekki í sama mæli þannig að hér eru ýmsar ástæður sem gera það að verkum að við eigum að horfa til þess að þetta sé framtíðaratvinnugrein enda skiptir hún miklu máli, ekki síst í hinum dreifðu byggðum. Ég hef vegna þessa alvarlega ástands ákveðið og reyndar skipað fyrir nokkru síðan sérstaka nefnd sem fer ofan í málefni rækjuiðnaðarins. Ég hef vísvitandi ætlað henni mjög víðtækt hlutverk vegna þess að ég tel að ekkert mál af því taginu, varðandi rækjuna, sé svo lítilvægt að ekki sé ástæða til að skoða það sérstaklega. Í þessari nefnd sitja Davíð Ólafur Ingimarsson hagfræðingur sem er formaður og með honum í nefnd eru Ólafur H. Marteinsson, framkvæmdastjóri Þormóðs ramma á Siglufirði, og Pétur Grétarsson, fulltrúi Byggðastofnunar. Ég bind vonir við starf þessarar nefndar. Hins vegar skulum við ekki gera okkur í hugarlund að hægt sé að finna mjög einfaldar lausnir á vanda rækjunnar. Þær lausnir eru ekki til. Hins vegar er nauðsynlegt að taka þessi mál mjög föstum tökum og mjög alvarlegum tökum. Hv. þingmaður spurði mig sérstaklega af hverju ekki hefði verið beitt 9. gr. Það hefur ekki komið sérstaklega til tals. Við höfum verið að beita 9. gr. af ýmsum öðrum ástæðum eins og við þekkjum Það hefur ekki verið rætt sérstaklega varðandi rækjuna nú. Það getur hins vegar vel verið að það verði skoðað síðar og sjálfsagt að það sé gert í samhengi við annað. En það eru ekki sérstök áform um að beita þessari grein fiskveiðistjórnarlaganna núna í þessu sambandi. En kjarni málsins er þessi: Það er mjög alvarleg staða uppi í rækjuiðnaðinum. Það eru ekki neinar einfaldar lausnir til. Ástæðurnar eru margþættar og ofan í þær þarf að fara mjög rækilega til að átta sig á því hvort við getum með almennum hætti brugðist við þessum vanda. Vandinn er svo margslunginn. En það er full ástæða til að taka þau viðvörunarorð sem hafa komið frá rækjuiðnaðinum mjög alvarlega.

Frú forseti. Rekstrarvandi rækjuiðnaðarins er mikill og ég tek undir þau orð hæstv. ráðherra að þó hann sé mikill þá er hann samt iðnaður sem á að vera hér áfram. Við eigum að brúa það erfiða bil sem nú er til að hann geti verið hér áfram blómleg atvinnugrein. Þrír menn hafa sent okkur þingmönnum bréf um vanda rækjuiðnaðarins sem ég vil leyfa mér að vitna í. Það eru Agnar Ebenesersson, framkvæmdastjóri Bakkavíkur í Bolungarvík, Elías Oddsson, framkvæmdastjóri Miðfells á Ísafirði, og Ólafur Bjarni Halldórsson, stjórnarformaður Meleyrar á Hvammstanga. Þeir eru allir kunnir og þekktir atorkumenn sem hafa staðið fyrir mikilvægum atvinnurekstri í rækju. Þeir segja, með leyfi forseta: „Vandi rækjuiðnaðarins á Íslandi er tvíþættur, í fyrsta lagi heimagerður vandi sem er gengisþróun íslensku krónunnar og í öðru lagi markaðsvandi sem stafar m.a. af offramboði og brotum á viðskiptareglum.“ Svo segir í þeirra bréfi, með leyfi forseta: „Styrking krónurnar á þessu rúma ári eða frá því að Seðlabankinn hóf vaxtahækkunarferli sitt nemur nú rúmum 18%.“ - Það er 18% breyting á einu ári. - „Ljóst er að það eitt hefur kippt rekstrargrundvelli undan rækjuiðnaði sem var veikur fyrir eftir neikvæða verðþróun á heimsmarkaði undanfarin sjö ár.“ En þeir nefna fleiri atriði, frú forseti: „Einnig er vert að nefna hækkandi flutningskostnað. Nú síðast í september tilkynnti annað af stærri flutningafélögum landsins um hækkun á flutningum innan lands vegna áhrifa olíuverðshækkunar og breytingar á þungaskattskerfi. Breytingin átti að leiða til lækkunar á lengri leiðum en virðist hafa þveröfug áhrif.“ - Þetta er líka stjórnvaldsaðgerð. Ég vil líka minna á orð sveitarstjórans í Súðavík sem minnti á að bara raforkubreytingin, breytingin við markaðsvæðingu raforkunnar, leiddi til nærri tveggja millj. kr. hækkunar á rekstri rækjuverksmiðjunnar í Súðavík. 

Herra forseti. Vandi þessarar atvinnugreinar er ærinn og vissulega þörf á því að taka hann til umræðu hér í þingsölum og fyllsta ástæða til þess fyrir hæstv. ríkisstjórn að taka til hendinni við að greina þá möguleika sem eru inni í myndinni til þess að bæta úr í skilyrðum atvinnugreinarinnar. Það verður ekki við það unað að svo verði kreppt að greininni að hún leggist af. Svo alvarleg er staðan nú að það er vissulega vá fyrir dyrum og hætta á því að slíkt gerist. Það er hlutverk hæstvirtra ráðherra að hafa forustu um að móta tillögur um úrlausn á þessum vanda og ég vænti þess að hæstv. sjávarútvegsráðherra komi innan fárra vikna með úrræði sem við teljum að muni bæta úr að þessu leytinu til. En málshefjandi gat hér um að vandinn væri þríþættur og að eitt af því sem hann nefndi væri heimagerður vandi. Ég vil nefna nokkur atriði og fá svör frá hv. málshefjanda um hvað það var sem hann lagðist gegn í þeim atriðum sem móta þær aðstæður sem hann kallar heimagerðan vanda. 1. Var hann andvígur ákvörðuninni um að virkja Kárahnjúkavirkjun á Austurlandi og byggja þar álver? 2. Var hann andvígur áformum iðnaðarráðherra, sem ég veit ekki annað en hann styðji, um að byggja annað álver á Norðausturlandi? 3. Ákvörðun ríkisstjórnarinnar og Alþingis um að taka hér upp 90% lánveitingar til fólks sem er að kaupa sér íbúðarhúsnæði má vissulega kalla heimagerðan vanda, en lagðist hv. þingmaður gegn því? 4. Einkavæðing bankanna, sem ég veit ekki til að hann eða hans flokkur hafi lagst gegn. Það má hugsanlega segja að áhrifin af því skapi hluta af þeim vanda sem menn eiga við að glíma, en hverju af þessu sem hann kallar heimagerðan vanda lagðist hann gegn? Hvað hefði hann gert öðruvísi? 

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Kristjáni Möller, fyrir að taka þetta mál hér til umræðu. Oft er þörf en nú er nauðsyn. Það ber auðvitað að taka málið alvarlega eins og hæstv. sjávarútvegsráðherra endurtók svo margoft í ræðu sinni, full ástæða til þess og þótt fyrr hefði verið. Það er einfaldlega sú staða sem rækjuiðnaðurinn býr við, annars vegar sú gengisþróun sem hlotist hefur m.a. af stefnu Seðlabankans sem ég held að sé nú gengin sér til húðar - það hljóta allir að sjá að hún getur ekki varað hér áfram öðruvísi en að setja útflutningsgreinarnar á hausinn - og hins vegar er það verðlækkun afurðanna. Við höfum lítil tök á því að hafa áhrif á verðbreytingar á mörkuðum fyrir afurðirnar og við höfum líka lítil tök á því að hafa áhrif á mikla veiði við Grænland og Kanada. Það er einnig staðreynd að hér á landi er ekki rekin útgerð núna við rækjuveiðar og þar er auðvitað olíuverðsþátturinn mjög afgerandi þáttur ásamt því lága verði sem iðnaðurinn neyðist til að greiða í þessari stöðu fyrir iðnaðarrækjuna. Stjórnvöld þurfa m.a. að fara að líta til þess hvort Seðlabankinn standi ekki frammi fyrir því að fara að breyta stefnu sinni. Ég held að áframhaldandi gengisstefna Seðlabankans muni ganga af útflutningsatvinnuvegunum dauðum og það á sérstaklega við um rækjuna vegna þeirra aðstæðna sem ég nefndi áðan. Það þarf líka að líta til þess hvort hægt er að laga rekstrarskilyrði þessa iðnaðar, m.a. í sambandi við raforkuverð, hækkun flutningskostnaðar og önnur þau atriði sem stjórnvöld hafa vald á.

Frú forseti. Það dylst engum að mikill vandi steðjar að rækjuiðnaðinum í landinu og allir sem hér hafa talað hafa farið yfir það af hverju sá vandi er og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það. En ég verð að segja eins og er að ég varð fyrir talsvert miklum vonbrigðum með svör hæstv. sjávarútvegsráðherra við þeim spurningum sem hér voru lagðar fram. Til að byrja með sagði hæstv. ráðherra að að sjálfsögðu yrðum við að taka málið alvarlega og föstum tökum. Hann fór yfir fækkun verksmiðja, hvernig hún hefur átt sér stað, og fór síðan yfir það hverju væri um að kenna. Það væri ekki bara gengið heldur hefði orðið aflabrestur í innfjarðarrækjunni og þar nefndi hann að aflabætur hefðu komið í staðinn. Hann nefndi einnig að aflabrestur hefði orðið í úthafsveiði á rækju en þar svaraði hann engu um aflabætur. Beinni spurningu var beint til hæstv. ráðherra um það af hverju hann nýtti ekki heimild sem hann hefur í 9. grein í lögum um stjórn fiskveiða til að bregðast við því sem er að gerast í rækjuiðnaðinum. Hann hefur til þess fulla heimild í lögum. Hæstv. ráðherra svaraði því að það hefði ekki verið rætt, ekki hefði verið rætt um að beita því eina úrræði sem lögin um stjórn fiskveiða setja í hendurnar á hæstv. ráðherra til að bregðast við bæði fyrirsjáanlegum og ófyrirsjáanlegum vanda. Ef ekki á að ræða það varðandi vanda rækjuiðnaðarins, hvenær þá? Það segir í greininni að þessi 12 þús. tonn af óslægðum botnfiski séu til að mæta áföllum sem fyrirsjáanleg eru vegna verulegra breytinga á aflamarki einstakra tegunda. Það hafa aldeilis orðið verulegar breytingar á aflamarki í rækju. Hvernig í ósköpunum stendur á því að það er ekki rætt af hálfu hæstv. sjávarútvegsráðherra og í ráðuneyti sjávarútvegsmála hvort rétt sé að bregðast við með þeim tækjum sem eru í lögum? Það er ekki rætt. Það er ekki boðlegt að koma upp í pontu á Alþingi og svara svona og ég verð að benda hæstv. ráðherra á það í fullri vinsemd að þetta er ekki boðlegt þrátt fyrir að 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á vanda rækjuiðnaðarins. Það verður þó að taka fram að það hefur dregist úr hömlu vegna þess að þingflokkur hv. þm. Kristjáns Möllers mat það svo að vandamál sjávarútvegsins mættu bíða vegna annarra mála sem þeim þóttu merkilegri. Reyndar fróðlegt að skoða þann lista eins og hann hefur verið hér í haust. Hæstv. forseti. Vandi rækjuiðnaðarins er margþættur. Að honum steðjar vandi vegna óhagstæðrar gengisþróunar eins og öðrum útflutningsgreinum, en fleira kemur til. Starfsmenn Byggðastofnunar fóru í vettvangsleiðangur um Vestfirði og Norðurland og heimsóttu m.a. rækjuvinnslur. Þar kom fram að vandi þeirra er mismikill og af misjöfnum toga. Eins og ráðherra kom hér að áðan er auk gengismála um að kenna algjörum aflabresti á Íslandsmiðum, hærra olíuverði og lægra hráefnisverði sökum meiri samkeppni. Það er þó ekki einhlítt því að sumar rækjuvinnslur hafa tiltölulega trausta sölusamninga. Byggðastofnun hefur fullan vilja til þess að koma til aðstoðar en er býsna þröngur stakkur skorinn, bæði koma þar til ósveigjanlegar og þröngar reglur sem stofnunin vinnur eftir en auk þess hefur breyting á hinum almenna lánamarkaði leikið stofnunina grátt fjárhagslega. Það er þó ljóst að með einhverjum hætti verður stofnunin að koma að málum á næstunni. Bæði er þar um fjárhagslega hagsmuni stofnunarinnar að ræða en ekki síður er hér um mikinn vanda að ræða í þeim sveitarfélögum þar sem rækjufyrirtæki hafa lokað. Ég fagna því mjög að sjávarútvegsráðherra hefur skipað starfshóp til að kanna stöðu og horfur í rækjuiðnaði. Eins og ljóst má vera er staðan alls ekki einföld og verður ekki leyst með patentlausnum. Rækjuiðnaðurinn er mjög hátæknivæddur og ætti við þokkalega eðlilegar aðstæður að vera mjög sterk atvinnugrein. Við skulum minnast þess að rækjuútflutningur var 10% í heildarverðmæti sjávarfangs á síðasta ári.

Forseti vill beina því til hv. þingmanna að þeir gefi (Gripið fram í: Og ráðherra.) öðrum hv. þingmönnum hljóð.


             öðrum hv. þingmönnum hljóð. )

Frú forseti. Það var nú sérstök þörf á því að taka þetta fram áður en þessi ræða verður flutt sem hér verður flutt. Það er ekki vanþörf á því að taka til umræðu hér gríðarlegan vanda rækjuiðnaðarins. Sá vandi er vissulega að hluta til sérstakur en hann er að stærstum hluta almenns eðlis. Hann er hluti af hinum gríðarlega vanda sem allt hið almenna atvinnulíf, almennar útflutnings- og samkeppnisgreinar búa við vegna ruðningsáhrifa stóriðjustefnunnar, vegna ofurgengis á krónunni og þenslu og verðbólguskrúfunnar sem hér er í gangi. Ríkisstjórnin er einfaldlega úti að aka í þessu máli, algerlega úti að aka. Það er dapurlegt að það eina sem henni dettur í hug er að skipa nefnd. Sjávarútvegsráðherra fyrrverandi skipaði nefnd um hágengi og fékk skýrslur í maí sl. Það hefur ekkert verið gert með þá skýrslu, ekki neitt. Það sem er þar lagt upp sem mögulegar aðgerðir, því er bara stungið ofan í skúffu. Hvað gerir hæstv. samgönguráðherra á ferðamálaþingi um daginn? Skipar nefnd vegna hágengisvanda ferðaþjónustunnar. Hvað gerir sjávarútvegsráðherra núna? Skipar nefnd vegna vanda rækjuiðnaðarins. Ætli það verði þá ekki niðurstaðan að rækjuiðnaðurinn dó í nefnd, dó í nefnd hjá ríkisstjórninni? Það er ekki nóg að skipa nefndir. Það þarf þá í fyrsta lagi að fá einhverjar tillögur út úr því nefndarstarfi og gera eitthvað með þær tillögur ef það á að vera eitthvert gagn að þessu. Og auðvitað er þetta með endemum og maður er farinn að velta því fyrir sér: Ætlar ríkisstjórn Íslands að sturta hinu almenna atvinnulífi í landinu niður um klósettið í þágu áframhaldandi stóriðju- og skattalækkunartrúboðs? Eða á að gera eitthvað? Þegar hágengisnefnd sjávarútvegsráðherra skilar í maí er gengisvísitalan 115. Það stendur í þeirri skýrslu að það verði erfitt fyrir sjávarútveginn að búa við það ástand ef gengi krónunnar fari ekki fljótlega að gefa eftir. Hvað hefur gerst síðan? Gengisvísitalan hefur farið úr 115 niður í 100. Gengi krónunnar hefur styrkst um 15 punkta þarna. Og hafi þetta verið erfitt í vor með gengisvísitölu 115 og þáverandi sjávarútvegsráðherra taldi ástæðu til að skipa nefnd, þá held ég að núverandi ætti að skipa svona átta nefndir.

Hæstv. forseti. Það er okkur öllum kunnugt, hv. alþingismönnum, að blikur eru á lofti í rekstri rækjuiðnaðar hér á landi. Nær öll ytri skilyrði atvinnugreinarinnar eru óhagstæð, óhagstæð gengisþróun, lágt afurðaverð, hár eldsneytiskostnaður og erfiðleikar í veiðum. Þetta hefur leitt það af sér að hundruð starfa hafa tapast vítt og breitt um landið vegna þessarar þróunar. Þrátt fyrir þessar staðreyndir er þessum útgerðaraðilum, rækjuiðnaðinum hér á landi, gert að greiða sérstakt auðlindagjald, veiðigjald, þrátt fyrir allar þessar erfiðu ytri aðstæður greinarinnar. Það er náttúrlega óásættanlegt að þessi iðnaður sé sérstaklega skattlagður umfram aðrar atvinnugreinar í landinu og við þessu þarf að bregðast. Það eru mörg sveitarfélög og margir byggðakjarnar hringinn í kringum landið sem eiga í miklum erfiðleikum vegna þessarar þróunar. Þá erum við komin að skyldu stjórnvalda. Við viljum kenna okkur við byggðastefnu og byggðakvóti er að sjálfsögðu eitt af þeim tækjum sem við getum beitt vegna þeirra aðstæðna sem upp hafa komið. En það eitt og sér er ekki nóg. Við þurfum að fjölga atvinnutækifærum í hinum dreifðu byggðum og ég vil fagna því sérstaklega að nú verður varið miklum fjármunum í tengslum við markaðsvæðingu Símans í að byggja upp atvinnu og nýsköpun á landsbyggðinni. Það er mjög mikilvægt að við fjölgum burðarstoðum í þeim samfélögum sem þarna um ræðir. Við þurfum á því að halda vegna þess að þessar byggðir glíma við mjög mikla erfiðleika nú um þessar mundir og ríkisstjórninni ber og Alþingi ber að standa vörð um grundvöll þessara byggða og því verðum við að veita fé til uppbyggingar í nýsköpun og eflingu atvinnu í þessum byggðarlögum.

Virðulegi forseti. Nokkrir hv. stjórnarandstöðuþingmenn hafa svo sem farið ágætlega yfir stöðuna hvað varðar rækjuiðnaðinn í landinu í ræðum sínum hér á undan mér og ég ætla ekki að fara að endurtaka það hér í þessum ræðustól. Mig langar þó til að vekja athygli hv. þingmanna á því að vandamál í rækjuiðnaði eru í fleiri löndum en á Íslandi um þessar mundir. Færeyski rækjuflotinn hefur horfið núna á örfáum missirum. Í Noregi eru þeir að binda rækjutogarana núna. Enginn rækjuleiðangur var farinn í Barentshafið í ár til að mæla stofnstærð rækju - leiðangrar sem voru farnir árlega allt fram á þennan dag - vegna þess að þarna hefur líka orðið hrun í rækjuiðnaði og rækjuveiðum vegna lágs verðs fyrir afurðir, vegna hás olíuverðs, þannig að það er ekki bara hér á landi sem skilyrðin eru slæm. Hins vegar eru skilyrðin hér á landi verri, stiginu verri en í nágrannalöndunum vegna gengisins. Ég held að það hljóti allir að geta verið sammála um það og ekki síst útgerðarmenn. Þeir hafa bent á það. Það sem gerðist hér var það að ríkisstjórnin dró á sínum tíma saman eldivið í mjög myndarlegan bálköst með því að ákveða það að fara út í stóriðjuframkvæmdir á Austurlandi. Síðan var kveikt í þeim bálkesti hér í fyrra. Það gerðist hér á Alþingi þegar lögin um 90% húsnæðislán voru samþykkt og bankarnir fóru síðan inn á húsnæðismarkaðinn. Þá fór allt úr böndunum. Þar hljótum við sem sitjum í þessum sal að bera þunga ábyrgð. En allt er þetta, varðandi þróun rækjustofna og annað þess háttar, á margan hátt mjög merkilegt og athyglisvert mál. Það má til að mynda velta fyrir sér í þessu sambandi stækkun fiskstofna, til að mynda ýsustofnsins, hvaða áhrif það hefur haft á rækjuna og annað þar fram eftir götunum. Ég hygg að hið rétta, ef eitthvað er rétt sem hæstv. sjávarútvegsráðherra gæti gert núna, væri að rétta sjávarbyggðunum hjálparhönd með því að veita þeim auknar heimildir til að nýta sínar náttúruauðlindir í bolfiski, leyfa fólkinu að fara að bjarga sér á eigin forsendum. 

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst þakka ráðherra og öðrum þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni um vanda rækjuiðnaðarins kærlega fyrir. Ég verð þó að segja að því miður verður bjartsýnin ekki mikil eftir þessa umræðu. Hún hefur ekki aukist þótt hér hafi verið skipuð enn ein nefndin eins og áður hefur verið gert og talað um, minnt á hágengisstefnunefnd fyrrverandi hæstv. sjávarútvegsráðherra o.s.frv. Það er auðvitað ekki við núverandi hæstv. sjávarútvegsráðherra að sakast varðandi 9. gr. og meginspurningu mína í þessari umræðu. Fyrrverandi sjávarútvegsráðherra verður að svara því hvers vegna úthafsrækjuveiðiskipum er ekki bættur skaðinn eins og innfjarðarrækjuveiðiskipum og þeim sem veiddu hörpudiskinn. Þessi öryggispottur, þessi varúðargrein, 9. greinin á að virka eins og nú er að gerast með úthafsrækjuveiðina. Hvers vegna var það ekki notað á sínum tíma? Hvers vegna voru 1.685 tonn notuð fyrir innfjarðarrækjuna og 1.411 þorskígildi fyrir hörpudiskinn en ekkert fyrir úthafsrækjuna? Hvar er afgangurinn úr 9. greininni núna? Ég spyr hæstv. ráðherra. Er eitthvað í þessum potti núna eða er, eins og maður náttúrulega veit, búið að úthluta þessu öllu þannig að öryggispotturinn er enginn heldur hefur honum öllum verið úthlutað? Virðulegi forseti. Hér hefur margt verið sagt um hágengi og annað slíkt sem sligar atvinnulífið. Meðal annars hafa menn rætt um húsnæðislán, lækkun skatta og annað slíkt. Ég ætla rétt að vona, virðulegi forseti, að Seðlabankinn vogi sér ekki að hækka stýrivexti um 0,5% eða eitthvað slíkt enn einu sinni. Það mundi ýta enn þá meira undir spákaupmennsku sem á sér stað um þessar mundir, sem er aðalorsökin fyrir styrkingu krónunnar síðustu missiri, þ.e. gegndarlaus kaup erlendra aðila á íslenskum krónum. Ef það heldur áfram 

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka fyrir umræðuna og ítreka að ég tel að hún hafi verið mjög nauðsynleg. Hér er um gífurlegt vandamál að ræða. Það kom á daginn, eins og ég hafði gert ráð fyrir, að ekki væri að vænta mikilla tillagna á þessu stigi, við þessa umræðu. Þess vegna varð það m.a. að ráði hjá mér á sínum tíma að setja niður þessa nefnd til að fara yfir málefni rækjuiðnaðarins og rækjuútgerðarinnar. Það er einfaldlega þannig, eins og hefur auðvitað komið fram í umræðunni, að þetta mál er ekki einfalt. Menn eiga ekki að reyna að slá pólitískar keilur með því að gera lítið úr því þegar sett er niður nefnd manna sem þekkja mjög vel til, til að fara yfir mál sem er mjög alvarlegt og flókið. Það kom vel fram í umræðunni að menn hafa ekki á takteinum lausnir á þessum vanda. Þess vegna eiga menn ekki að gera lítið úr því þegar menn reyna af fullri alvöru að átta sig á stöðunni í því skyni að finna lausnir á því sem hv. þingmenn viðurkenndu í öðru orðinu að væri á margan hátt sérstakur. Menn hafa beint sjónum að hugmyndunum um aflabætur á grundvelli 9. greinar. Það hefur komið dálítið á óvart hve hart hv. þingmenn, sérstaklega hv. þm. Jón Gunnarsson, gengu fram í þeim efnum. Mér hefur heyrst á undanförnum vikum, af hálfu Samfylkingarinnar, að þeir séu á móti því að nota þá grein með þessum hætti. Þeir hafa talið eðlilegt að þegar þannig stæði á í einstökum byggðarlögum kæmu fram fjárframlög af hálfu hins opinbera í stað þess að nota aflabæturnar. Því er einkennilegt að það skuli koma úr þessari átt krafa um að beita aflabótum samkvæmt 9. grein. Þar fyrir utan verða menn að átta sig á því til hvers þetta mundi leiða. Mundi þetta létta róðurinn hjá þeim verksmiðjum, t.d. þeim sem ekki eru með kvóta? Nei. Mundi þetta létta róðurinn hjá verksmiðjum með miklar aflaheimildir á bak við sig, kannski stærstu fyrirtækjunum í þessari grein? Að sjálfsögðu. Menn verða að hafa þá mynd fyrir framan sig og átta sig á því hvort úrræðið við þessar aðstæður sé fyrst og fremst að rétta hjálparhönd þeim fyrirtækjum sem hafa sterkustu aflaheimildirnar á bak við sig. Mér heyrist það vera skoðun Samfylkingarinnar. Ég held hins vegar að horfa þurfi á málið í víðara samhengi. Varðandi spurningu hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar, um veiðigjaldið, vil ég segja að það er um 10 millj. á þessu ári, varðandi úthafsrækjuveiðina. Það er nú 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á nokkrum lögum á sviði sifjaréttar. Í frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á þremur lagabálkum á sviði sifjaréttar, þ.e. á barnalögum, lögum um ættleiðingar og hjúskaparlögum. Fyrst er að nefna breytingu á ákvæði barnalaga um skipan forsjár barna við skilnað foreldra og slit skráðrar sambúðar. Með frumvarpinu er lagt til að sameiginleg forsjá verði meginregla eftir samvistarslit foreldra, þ.e. foreldrar fari sjálfkrafa áfram sameiginlega með forsjá barns eftir samvistarslit nema að annað sé ákveðið. Með hinu síðastnefnda er átt við að foreldrar geti samið um að annað þeirra fari með forsjá barns, telji þeir það koma barninu betur. Jafnframt geti dómstóll að kröfu foreldris ákveðið að forsjáin verði í höndum annars hvors þeirra. Þannig er gengið út frá því að foreldri, sem ekki vill að forsjá verði áfram sameiginleg, geti komið í veg fyrir að svo verði, eins og gildandi réttur segir til um. Breytingin sem lögð er til felur á hinn bóginn í sér að foreldrar þurfa ekki að gera sérstakan samning um forsjá barna sinna við samvistarslit, standi hugur þeirra til þess að fara saman með forsjána, heldur verður hún að sjálfkrafa áfram sameiginleg. Ég tel að í þessu fyrirkomulagi felist ákveðin skilaboð til foreldra eins og bent hefur verið á, m.a. af forsjárnefnd, sem fjallað hefur um þessi mál og nánar er vikið að í greinargerð með frumvarpinu. Það eru skilaboð um mikilvægi þess að foreldrar vinni saman að málefnum barna sinna burt séð frá því hvernig þeirra eigin málefni eða sambúð kann að þróast. Þær raddir hafa heyrst að rétt sé að fela dómstólum að dæma sameiginlega forsjá gegn vilja foreldris og forsjárnefnd telur þann kost vænlegan. Ég geri hins vegar ekki tillögur um breytingar í þá átt. Þar sem samvinna foreldra er lykilatriði, þegar sameiginleg forsjá er annars vegar, gefur augaleið að mikilvægt er að samkomulag ríki um þá skipan. Margvíslegar ástæður geta verið fyrir því að annað foreldri leggst gegn sameiginlegri forsjá. Án þess að tíunda það hér í löngu máli má nefna atriði eins og alvarlega sjúkdóma, og það að ofbeldi hafi einkennt sambúð foreldra. Í slíkum tilvikum kæmi sameiginleg forsjá barns gegn vilja annars foreldris tæplega til greina. Ég tel ekki rétt að dómara sé heimilað að taka fram fyrir hendur foreldra og dæma þau til sameiginlegrar forsjár. Í nágrannalöndum okkar eru nokkrar umræður um heimildir dómara til að dæma sameiginlega forsjá þvert á vilja foreldra. Í Danmörku hefur 15 manna nefnd verið falið að kanna m.a. hvort ráðast eigi í slíkar breytingar á lögum. Verði niðurstaða nefndarinnar sú að dómara verði fengið þetta vald á hún jafnframt að koma með tillögur um hvernig eigi að leysa úr þeim ágreiningsmálum sem upp kunna að koma milli foreldra, t.d. um búsetustað barnsins. Í Svíþjóð hafa verið lagðar til breytingar á heimildum dómstóla til að dæma sameiginlega forsjá þar sem aðeins er dregið í land, ef svo má að orði komast, varðandi þær heimildir. Ég tel víst að hv. allsherjarnefnd muni kynna sér lagaþróunina og rök með og á móti sameiginlegri forsjá almennt og þar með einnig ræða hlutverk og umboð dómara. Tvær aðrar breytingar eru lagðar til í frumvarpi þessu á barnalögum. Annars vegar er breyting á reglum varðandi þvingunarúrræði þegar umgengni er tálmað, hins vegar á lögsögureglum í meðlagsmálum. Breytingarnar á þvingunarúrræðunum lúta að því að gera stjórnvöldum kleift að ákveða að umgengni sem er tálmað af forsjárforeldri skuli þvinguð fram þrátt fyrir að umgengnismáli hafi verið skotið til ráðuneytisins til endurskoðunar eða eftir atvikum dómi héraðsdóms til Hæstaréttar, en reglur barnalaga standa vegi fyrir því í dag. Nokkuð hefur borið á gagnrýni á gildandi barnalög hvað þetta varðar. Enda þótt unnið hafi verið að því í ráðuneytinu með góðum árangri að stytta málsmeðferðartíma umgengnismála er ljóst að alllangur tími getur liðið frá því að sýslumaður úrskurðar í umgengnismáli þar til endanleg niðurstaða ráðuneytisins liggur fyrir. Ég tel því eðlilegt að leggja til fyrrnefndar breytingar. Breytingar á lögsögureglum barnalaga fela í sér að heimildir íslenskra stjórnvalda til að úrskurða í meðlagságreiningsmálum eru nokkuð rýmkaðar. Þá eru enn ónefndar breytingar sem lagðar eru til á lögum um ættleiðingar og hjúskaparlögum. Ég tel ástæðulaust að hafa langt mál um þær en vísa þess í stað til athugasemda við þær í frumvarpinu. Þó er rétt að geta þess, að breytingarnar sem eru lagðar til í lögum um ættleiðingar lúta einkum að málsmeðferð. Jafnframt er lagt til að heimilt verði að framlengja gildistíma svokallaðs forsamþykkis fyrir ættleiðingu á erlendu barni, enda eru dæmi þess að biðtími væntanlegra kjörforeldra eftir barni, eftir útgáfu forsamþykkis, hafi verið lengri en tvö ár, sem er gildistími forsamþykkis samkvæmt ættleiðingarlögum. Breytingarnar sem lagðar eru til á hjúskaparlögum felast annars vegar í því að einfalda málsmeðferð við innheimtu framfærslueyris og lífeyris til maka á grundvelli laganna, hins vegar í því að fella niður heimild til að kæra útgáfu skilnaðarleyfis til ráðuneytisins. Eðlilegra þykir, vegna þeirra afdrifaríku réttaráhrifa sem fylgja útgáfu skilnaðarleyfis og þá einnig ógildingu slíks leyfis, að dómstólar fjalli um mál sem upp kunna að koma þar sem efast er um gildi skilnaðarleyfis. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og annarrar umræðu.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni athyglisvert mál sem vonandi felur í sér réttarbætur þótt, eins og bent hefur verið á, úttekt vanti á reynslunni af síðustu lagabreytingu og hverju hún skilaði. En mikill meiri hluti, líklega um 90% barnanna, eru í forsjá móður. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra hvort skoðaður hefði verið sá möguleiki, eða kannað, hvort taka ætti einhvern veginn á raunverulegri sameiginlegri forsjá, þar sem barn er viku hjá móður og viku hjá föður. Þar er hnífjöfn skipting og allt skiptist jafnt. Það er raunveruleg sameiginleg forsjá en svo er í langfæstum tilfellum. Í langflestum tilfellum er barnið hjá öðru hvoru og í langflestum tilfellum hjá móður. Það er á hreinu. En þar sem um er að ræða raunverulega sameiginlega forsjá með barni, þar sem barnið er nákvæmlega jafnlengi til skiptis hjá föður og móður, hefur þá verið skoðað að meðlag skiptist í þeim tilfellum sjálfkrafa til jafns á milli beggja foreldra. Hefur sú breyting verið skoðuð hvað varðar 3. greinina, sem kveður á um að meðlagsgreiðslur með barni skuli ávallt ákveða við skilnað foreldra að borði og sæng eða lögskilnaði o.s.frv.? Hefur verið ákveðið að þar sem um er að ræða raunverulega sameiginlega forsjá skiptist meðlag jafnt á milli foreldra sem og aðrir hlutir sem lúta að uppeldi barna og aðkomu hins opinbera að því.

Virðulegi forseti. Í tilefni af orðum hv. þingmanns vil ég fyrst láta þess getið að það er ekki rétt að ekki hafi verið gerð úttekt á núgildandi lögum. Það liggur fyrir skýrsla sem var kynnt mér í mars árið 2005 frá svokallaðri forsjárnefnd. Þetta er lokaskýrsla en áður hafði hún kynnt áfangaskýrslu. Síðan efndi ráðuneytið til málþings með öllum þeim sem láta sig þessi mál sérstaklega varða í tilefni af skýrslunni og fór yfir málið. Það hefur verið gerð rækileg úttekt á barnalögunum og þeim lögum sem um er að ræða hér. Á henni er þetta frumvarp byggt. Varðandi það sem hv. þingmaður nefndi þá hefur það atriði í sjálfu sér ekki verið skoðað sérstaklega. En það liggja vafalaust fyrir upplýsingar um þetta hvernig þessu er háttað. En meginreglan varðandi meðlagið er sú að meðlagið sé eign barnsins. Barnið er eignaréttarhafi meðlagsins og aðalatriðið fyrir barnið er að örugglega sé staðið þannig að málum að meðlagið sé greitt. Hvernig foreldrar skipta því síðan á milli sín, ef allt er í sátt og samlyndi, getur farið eftir innbyrðis samkomulagi. En meginreglan er sú að meðlagið er eign barnsins og þess vegna hefur t.d. ekki, í umgengnisdeilum og öðrum slíkum málum, verið lagt til að menn beiti einhverri refsingu sem byggist á því að afnema meðlagsgreiðslur því að þá væri gengið á hlut barnsins.

Virðulegi forseti. Það var einmitt það sem ég vildi fá fram hjá hæstv. ráðherra hvort það hefði verið kannað og svo virðist ekki vera. Vissulega er meðlagið eign barnsins sem betur fer og það á að fylgja barninu. Það sem ég spurði hæstv. ráðherra um var einmitt það að þar sem barnið er að fullu til jafns hjá foreldrum sínum báðum, föður og móður eða báðum mæðrum og báðum feðrum eftir því hvernig hlutum er fyrir komið í hverju tilfelli fyrir sig, hvort það sé ekki eðlilegt, eins og forsjárlausir feður og fleiri slík samtök hafa verið að berjast mjög fyrir á síðustu mánuðum og missirum, að gerðar verði ýmsar úrbætur í þessum málum sem lúta að rétti feðra og hvort þetta sé ekki ein af þeim sem ætti að skoða í lagabreytingum á barnalögum og lögum á sviði sifjaréttar, þ.e. að meðlagið ætti að skiptast til jafns á milli þar sem um væri að ræða raunverulega sameiginlega forsjá en þar sem hún væri ekki bara á pappírnum eins og er í langflestum tilfellum, þar sem barnið er hjá móður sinni fyrir utan nokkra daga í mánuði í langflestum tilfellum. En þar sem um er að ræða sannarlega sameiginlega forsjá, eins og er í mörgum tilfellum, þykir oft vera brotið á feðrum af því að meðlagið fer að fullu til móður en barnið er alið upp nákvæmlega hnífjafnt ef svo má segja hjá þeim báðum þar sem það skiptist á milli vikna að vera hjá móður eða föður, sem sagt foreldrum sínum til skiptis. Þess vegna vildi ég varpa þeirri spurningu til hæstv. dómsmálaráðherra hvort hann teldi ekki þörf á að skoða það hvort ætti að taka það inn í þessar breytingar eða ekki og hver niðurstaðan af þeirri skoðun yrði.

Virðulegi forseti. Frumvarpið liggur fyrir. Þetta er ekki lagt til í frumvarpinu. Þetta álitamál hefur lengi verið kunnugt og menn hafa þekkt það en ekki er lagt til í frumvarpinu að þessu verði breytt. En þetta er náttúrlega eitt af því sem nefndin getur tekið til skoðunar, það er allt undir í þessu máli þegar nefndin fjallar um það og hún mun örugglega afla sér upplýsinga og taka afstöðu sína á grundvelli þeirra. En við leggjum það ekki til í frumvarpinu, eins og fram hefur komið.

Frú forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði sifjaréttar. Þar er um afar áhugaverð nýmæli að ræða eða við skulum kannski segja framhald á þeim umræðum og þeirri vinnu sem fram hefur farið í þinginu varðandi barnalögin. Í þeirri vinnu sem var í hv. allsherjarnefnd fyrir þremur árum þegar við afgreiddum barnalögin var mikið af nýmælum. Þá var ákveðið á sínum tíma að ganga ekki eins langt og gert er núna heldur fyrst og fremst að tryggja að börnunum væri búinn góður staður, og það varð auðvitað reynslan samkvæmt skýrslu forsjárnefndar að í 90% tilfella er um sameiginlega forsjá að ræða. Við ákváðum það í sérstöku augnamiði í hv. allsherjarnefnd á sínum tíma að ganga ekki það skref sem við erum að ganga núna vegna þess að við vildum fá reynsluna af hinu fyrst og sjá hvernig það gengi. Sú reynsla er góð. Ég hefði viljað gefa þessu örlítið lengri tíma. Það verður líka spennandi fyrir okkur í allsherjarnefnd að heyra hvað sifjalaganefnd mun segja okkur um málið en hún er starfandi allan ársins hring. Það sem ég er alltaf með varann á - það er kannski vegna vinnu minnar áður en ég kom til þings - er að við verðum alltaf að hafa gleraugun á því hvað er börnunum fyrir bestu hverju sinni. Í 10% þessara tilfella geti verið mjög erfiðar aðstæður fyrir börn og hjón. Þess vegna er mikilvægt að sú varúð sem er sett í 1. gr. verði hreinlega styrkt enn frekar, þ.e. að það sé ekkert sem mæli gegn slíkri ráðstöfun þannig að við höfum rauninni þá félagssögu að baki þar sem erfiðleikar hafa verið. Ekki má gleyma því að einnig hefur verið talið mjög mikilvægt að í hendur haldist fræðsla og boðið sé upp á viðtöl og ráðgjöf fyrir fólk við skilnað. Það er eitthvað sem við þurfum að gera enn frekar og var mikið rætt í hv. allsherjarnefnd þegar þetta var síðast til skoðunar. Ég veit að mjög margir eru glaðir yfir þessu frumvarpi, fólki finnst við vera á réttri braut. Ég hef hins vegar alltaf sagt að við eigum að flýta okkur hægt þegar hagsmunir barna eru annars vegar, en auðvitað hef ég líka alltaf verið reiðubúin til að skoða ákveðnar breytingar. Það sem mér finnst skipta mjög miklu máli er þessi ráðgjöf, eins og ég nefndi áðan. Við þurfum líka að gera frekari úttektir, ekki einungis að fá skýrslu forsjárnefndar, að það sé ekki bara hún ein sem dugi. Við megum heldur ekki gleyma því að Ísland er með algjöra sérstöðu að því leyti að það er eitt af Norðurlöndunum og sennilega í Evrópu þar sem þetta nær líka yfir fólk í sambúð. Sameiginleg forsjá á yfirleitt aðeins við um hjónabönd annars staðar. Þess vegna höfum við oft rætt það í þessum stól að við séum alltaf að gefa sambúðinni ígildi hjónabands með ýmsum réttindum og skyldum þannig að sambúðin verður í rauninni aldrei raunhæft val. Það er eitt af því sem er mjög gaman að ræða og væri mjög gaman að setja vinnu í í hv. allsherjarnefnd. Ég veit að við munum vinna vel í því máli og kalla fram upplýsingar. Við megum heldur ekki gleyma að það er verið að snúa til baka í Svíþjóð. Við eigum eftir að sjá hvað kemur út úr fimmtán manna nefndinni í Danmörku. Það er mjög mikil gerjun í þessum málum núna á Norðurlöndunum vegna þess að hin faglega gagnrýni hefur gengið út á það að þetta hafi verið svo foreldramiðað í stað þess að vera barnamiðað og það sé í rauninni það sem við erum svolítið að bíta í halann á okkur með, að við höfum verið að flýta okkur of hratt, við séum alltaf að hugsa um hagsmuni foreldranna en ekki hagsmuni barnanna. Þess vegna er áhugavert að nefna það sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson nefndi áðan og við ræddum það í hv. allsherjarnefnd í síðustu vinnslu á barnalögunum að ef foreldrar, fólk þarf í raun og veru - nú legg ég til að hv. þingmenn leggi við hlustir - að rífast yfir því og hafa áhyggjur af því að meðlagið milli foreldranna skiptist ekki jafnt af því að skipting barnsins sé jöfn á milli foreldra, þá hef ég alltaf sagt að það sé kannski fólkið sem þurfi örlitla ráðgjöf og örlítinn stuðning. Því að það kostar meira en eitt meðlag að sjá fyrir barni. Og þá þarf kannski að sýna vel hvað kostar að sjá fyrir barni og meðlagið er hluti af því, þetta er það fjármagn sem það fær og það dugar ekki einu sinni fyrir leikskóla. Það þarf því að gera fólki grein fyrir kostnaðinum við barnið og segja síðan: Viðkomandi greiðir meðlagið, það fylgir, það er alveg óhjákvæmilegt hvað sem hangir hinum megin á spýtunni. En þá þarf fólk ráðgjöf við að leysa slík mál því að þau eru oft yfirvarp um einhverja óánægju frekar en það sem raunveruleikinn snýst einmitt um. Við ræddum í hv. allsherjarnefnd síðast um skiptingu á meðlagi og það var eiginlega samdóma álit að við færum ekki að fara þangað, við förum ekki þangað. Við þurfum að veita fólki ráðgjöf, fjármálaráðgjöf og annað þannig að kostnaður verði jafn á milli foreldra sem skilja varðandi forsjá barnanna, við þurfum að leysa það á annan hátt en að skipta meðlagi upp. Það á líka við um húsaleigubætur og annað, það þarf bara að fara með þetta í almennilega ráðgjöf heimilanna. Það sýnir okkur jafnframt að ráðgjöf og stuðningur er afar mikilvægur, því að það er mjög mikið mál að skilja og það er mikið mál að ala upp börn og bera ábyrgð á börnum. Það er því mjög margt í þessu. En ég vil minna á og við munum í hv. allsherjarnefnd kalla eftir gögnum varðandi þróunina núna í Skandinavíu því að þar eru hlutirnir á fullri fart. Við eigum ekki að flýta okkur of hratt, við eigum að gera hlutina vel, við höfum alltaf borið gæfu til þess og við eigum að gera það. Margt annað er hér einnig til bóta, góðar viðbætur. Ég hafði reyndar örlitlar áhyggjur af því hvað varðar ættleiðinguna um að ekki þyrfti að fá umsögn barnaverndarnefndar, það væri algjörlega óþarft. Ég velti því fyrir mér að við þyrftum kannski að hafa orðalagið í 5. gr. örlítið skýrara, að við séum í rauninni að tala um það þegar viðbúin er synjun. Það þyrfti einhvern veginn að koma örlítið skýrar fram í frumvarpstextanum. Það er ekki nægjanlegt að það komi fram í greinargerðinni því að þetta gæti líka snúist um að ekki þyrfti að afla sérstaks leyfis í öðrum málum, t.d. fósturmálum. Barn væri kannski búið að vera á tilteknum stað alla tíð, þá þyrfti það ekki að fara í gegnum eitthvert þungt ferli. Ég er því að hugsa um þá jákvæðu hlið sem það gæti leyft. Við þurfum þess vegna aðeins að skoða orðalagið svo það valdi ekki misskilningi. Ég efast ekki um að við eigum eftir að fá mjög góðar og gagnlegar umræður í hv. allsherjarnefnd. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir hefur flutt frumvarp um þetta mál og hefur ákveðið að flytja það aftur eftir að lendingin í hv. allsherjarnefnd varð ekki eins og hún óskaði, en það er nú bara vegna þess að við vildum láta reyna á þetta fyrst. Ég var líka mjög sátt við að ekki var gengið alla leið eins og skýrslan frá forsjárnefndinni segir til um að úrskurða megi með dómi. Ég er mjög fegin að hæstv. dómsmálaráðherra fór ekki alla leið. Ég held að við verðum að taka þetta í skrefum með hagsmuni barnanna að leiðarljósi og ekki síst hagsmuni þeirra barna sem eru um 10% af þessum skilnaðarbarnahópi sem eiga við verulega mikla erfiðleika, ofbeldi og annað að stríða. Við verðum að hugsa um þau börn og þá vil ég fremur hafa minna opið en meira til þess að tryggja þó þeim tíu prósentum góða umönnun og góða framtíð.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á nokkrum lögum á sviði sifjaréttar. Ég á sæti sem áheyrnarfulltrúi í allsherjarnefnd en vil taka það fram að ég sat þar ekki fyrir þremur árum þegar barnalögin fóru í gegn. Ég er því ekki sérstaklega vel kunnug málaflokkinum en ég verð að segja að í því máli sem hér er lagt fyrir nefndina er fólgin áskorun og eins og kom fram í máli hæstv. dómsmálaráðherra er í mörg horn að líta. Það er margt sem nefndin þarf að skoða og þá bæði þessa skýrslu sem nefndin skilaði af sér og er yfirgripsmikil en einnig er nauðsynlegt að nefndin fari gaumgæfilega í saumana á norrænu löggjöfinni. Eins og hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir gat um í ræðu sinni áðan eru Svíar að hluta til á leið til baka í þessu máli og það er nauðsynlegt að skoða hvers vegna það er. Eftir því sem ég kemst næst segja Svíar að í sænsku löggjöfinni hafi réttindi foreldra verið sett skör ofar en réttindi barnsins, þ.e. að miðpunkturinn í löggjöfinni hafi ekki snúist um velferð barnsins heldur velferð foreldranna eða það hvernig foreldrarnir líta á málin. Svíar segja núna að þær nýju reglur sem verið er að undirbúa, ef þær eru þá ekki þegar komnar til framkvæmda, eigi að ganga út á það að ef foreldrar geti ekki verið sammála um uppeldi barns þá skuli þeir ekki fá sameiginlegt forræði. Svíar virðast hafa lent í afar erfiðum forræðisdeilum foreldra sem hafa samt haft sameiginlega forsjá. Þetta færir okkur auðvitað heim sanninn um það hversu erfið þessi mál eru. Það er erfitt að ætla sér með löggjöf að stýra því hvernig foreldrar annast uppeldi og umönnun barna sinna, það er sannarlega afar vandmeðfarið. Þess vegna tel ég að það sé mikil ögrun og áskorun fyrir nefndina að fara vel í saumana á þessu máli, skoða það vítt og vel ofan í kjölinn og ég treysti nefndinni fullkomlega til að gera það. Það er auðvitað ekkert einhlítt í þessum málum. Það er afskaplega erfitt að alhæfa um þau því að hvert einasta tilvik er sérstakt. Það geta þeir sem hafa starfað í þessum geira, félagsfræðingar og sálfræðingar, vitnað um. Ýmsar rannsóknir hafa verið gerðar í þessum efnum. Mér er mjög minnisstætt viðtal við Rannveigu Guðmundsdóttur félagsráðgjafa. Hún átti samtal við Guðrúnu Guðlaugsdóttur, blaðamann Morgunblaðsins, um rannsókn sína sem fjallaði um líðan barna við skilnað foreldra séð með augum barnsins. Þetta viðtal birtist í Morgunblaðinu sunnudaginn 10. júlí sl. undir fyrirsögninni „Ekki gleyma okkur“ og er það tilvitnun í ummæli barns sem tók þátt í rannsókninni. Mér finnst þetta kallast svolítið á við það sem ég hef séð frá Svíunum um þennan fókus, þ.e. velferð barnsins verður alltaf að vera í brennipunkti. Við sem hlutlægur aðili í þessum málum, þ.e. löggjafinn, verðum að reyna að stýra löggjöfinni þannig að svo sé. Þess vegna hef ég líka tilhneigingu til að gera athugasemd við orðfærið sem við notum þegar við fjöllum um þessi mál. Við tölum t.d. um umgengnisrétt, ég tel jafnvel að það orð sé í löggjöfinni okkar nú þegar. Ég hefði haft tilhneigingu til að nota ekki það orð en tala frekar um sameiginlegan umönnunarrétt. Við erum ekki að tala um umgengni sem slíka, sem er frekar ópersónulegt hugtak og í sjálfu sér ekki tilhlýðilegt að nota þegar við erum að fjalla um samskipti foreldra eða foreldris og barns. Mér finnst miklu eðlilegra að við tölum um umönnunarrétt en umgengnisrétt. Þetta er t.d. eitt af því sem ég kem til með að leggja til málanna í starfi nefndarinnar. Aftur langar mig aðeins til að víkja að rannsókn Rannveigar Guðmundsdóttur sem sagt er frá í Morgunblaðinu í sumar. Hún segir í viðtalinu að hún hafi bæði rætt við börn og foreldra þeirra og í um helmingi þeirra tilvika sem hún rannsakaði var um sameiginlega forsjá að ræða en í hinum helmingnum hafði móðirin forsjána. Í rannsókn hennar var talað um að í helmingi tilvika væri um mjög litla samvinnu foreldra að ræða og það var víst óháð því forsjárfyrirkomulagi sem var til staðar. Í einu tilviki höfðu foreldrar ekki talað saman frá skilnaði þrátt fyrir sameiginlega forsjá. Hún segir líka að eftirtektarvert hafi verið að feður hafi talað um að þeir vildu vera meira með börnunum sínum en á sama tíma töluðu mæður um að þær vildu að feðurnir hefðu meira af börnunum sínum að segja, væru oftar í sambandi við þau en raun bæri vitni. Rannveig segir, og ég er sammála henni um það, að þetta megi túlka á þann veg að samskiptin séu hugsanlega ekki nægilega skýr. Báðir aðilar virðast vilja það sama en koma því ekki nægilega vel á framfæri. Virðulegur forseti. Mér finnst þetta litla dæmi úr niðurstöðum rannsóknar Rannveigar Guðmundsdóttur félagsráðgjafa segja meira en mörg orð. Þetta segir okkur að hér er um tilfinningaleg mál að ræða. Þetta eru málefni sem eru einstaklingsbundin og taka á grunngildum okkar. Auðvitað vitum við að það er afar sjaldgæft að fólk skilji í góðu. Yfirleitt skilur fólk af því að það gengur ekki upp að búa saman og ágreiningur er til staðar í sambúðinni. Það segir okkur að jarðvegurinn, þegar um skilnað er að ræða, er oft og tíðum ekki skapandi, ekki þægilegur til að búa börnum jákvæðar aðstæður. Það skiptir verulegu máli að við áttum okkur á því að þessi mál eru vandmeðfarin. Rannveig Guðmundsdóttir segir í viðtalinu við Guðrúnu Guðlaugsdóttur að hennar meginniðurstaða sé sú að börn séu yfirleitt tiltölulega afskipt þegar foreldrar skilja. Hún segir jafnframt að aðstoðin sem börn og foreldrar fá sé tilviljunarkennd og fari eftir fjölskylduaðstæðum. Það er mjög alvarlegt mál ef sú aðstoð er tilviljunarkennd og ég held að við hljótum að þurfa að taka það til nánari skoðunar. Það verður líka að hafa í huga að þegar foreldrar skilja eru þeir ekki í tilfinningalegu jafnvægi, þeir eru jafnvel í áfalli og auðvitað þarf að tryggja börnunum einhvers konar aðstoð og umhverfi svo að áfall þeirra verði sem minnst. Ég held að í öllu falli sé, eins og ég sagði áðan, um afar mikla áskorun fyrir allsherjarnefnd að ræða að takast á við þetta mál. Það er ekki einfalt. Það er erfitt að ætla sér að setja öll mál af þessu tagi undir einn og sama hattinn, eina og sömu löggjöfina. Nefndin lendir í því að búa sér til einhvers konar stiklur til þess að fara yfir þennan læk og ég satt að segja treysti henni alveg til þess, en ég er alveg viss um að það þarf að leggja talsverða vinnu í það að finna bestu leiðina.

Frú forseti. Við erum að ræða frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra sem breytir þrennum lögum og hefur verið gerð grein fyrir helstu breytingunum. En meginbreytingin í mínum huga er breytingin á barnalögum sem lýtur að því að gera sameiginlega forsjá að meginreglu, ef svo mætti segja, í íslenskum rétti. En þarna má einnig finna lagabreytingu sem lýtur að því að kæra á úrskurði sýslumanns fresti ekki beitingu þvingunarúrræða barnalaga, þ.e. dagsektanna, og svo má líka nefna að þarna er verið að breyta lögsögu íslenskra stjórnvalda í meðlagsmálum og það er verið að breyta ættleiðingarlögum hvað varðar umsögn barnaverndarnefnda og í lok frumvarpsins er breyting sem lýtur að því að heimila fjárnám fyrir fjárframlögum til framfærslu fjölskyldu og fyrir makalífeyri eftir skilnað og að lokum er verið að breyta fyrirkomulagi um skilnaðarleyfi. Mig langar að byrja á að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra að því hvort hin sérstaka sifjalaganefnd, sem er að störfum innan dómsmálaráðuneytisins, hafi samið þetta frumvarp. Ég held að sú nefnd sé alltaf að störfum innan ráðsins. Það er af forvitni sem ég spyr hvort þessi sérstaka nefnd hafi samið þetta frumvarp eða hvort staðið var á annan hátt að samningu þessa frumvarps. Mig langar líka að minnast á hina svokölluðu forsjárnefnd sem var, ef ég skil rétt, ad hoc nefnd, fyrst skipuð árið 1997. Hún skilaði fyrri áfangaskýrslu 1999. Síðan liðu mörg ár og ég flutti fyrirspurn á Alþingi 7. febrúar 2005 og kallaði eftir seinni áfangaskýrslunni og mánuði seinna birtist sú skýrsla sem var mjög fróðleg. Þetta eru auðvitað tvær skýrslur sem allsherjarnefnd mun skoða mjög vel ásamt öðrum gögnum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við hugum aðeins að stöðu foreldra og forsjárlausra foreldra og gefum svo gaum að þeirri baráttu sem Félag ábyrgra feðra hefur m.a. háð með því að veita upplýsingar til okkar þingmanna, með greinarskrifum í blöð o.s.frv. En að sjálfsögðu megum við aldrei hvika frá því marki að þessi málaflokkur snýst fyrst og fremst um hagsmuni barnsins. Við þurfum að nálgast allan þennan málaflokk út frá því sem er best fyrir barnið. Það er rauði þráðurinn í barnarétti almennt. Það eru hagsmunir barnsins að fá að alast upp hjá báðum foreldrum, það er réttur barnsins að fá að umgangast báða foreldra sína. Þetta þurfum við að hafa í huga þegar við ræðum þessi mál. Mig langar í ljósi yfirferðar hv. þm. Guðrúnar Ögmundsdóttur - hún rakti lítillega þá umfjöllun sem átti sér stað í allsherjarnefnd á síðasta þingi þegar barnalögum var síðast breytt en þá var ákveðið að fara ekki þessa leið - að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra að því hvers vegna hann telur að fara eigi þessa leið núna, hvort eitthvað hafi breyst eða hvort hann hafi einhver sérstök rök fyrir því að fara þessa leið núna, af hverju þetta hafi ekki verið gert síðast og hvort reynslan af sameiginlegri forsjá sé það góð að þessa leið beri að fara. Það er líka forvitnilegt að vita, ef hæstv. dómsmálaráðherra hefur það hjá sér, hvað af tillögum forsjárnefndarinnar stendur út af. Eru það einhver meginatriði sem forsjárnefndin mælti með sem við höfum ekki farið eftir. Hæstv. dómsmálaráðherra nefndi eina leið sem við höfum ekki farið eftir. Það er að dæma sameiginlega forsjá, eins og ég held að Norðmenn hafi það, en er það eitthvað annað meginatriði sem hæstv. dómsmálaráðherra vill koma að sem stendur út af og má hugsanlega vænta frá honum í frumvarpsformi. Hér hefur verið minnst á þingmál hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur um sameiginlega forsjá og það væri mjög fróðlegt að skoða þessi tvö mál jafnvel saman í allsherjarnefndinni. Ég er reyndar einn af flutningsmönnum með Ástu Ragnheiði í því máli og hef viljað skoða það út frá því hvort við ættum ekki að fara þá leið sem hæstv. dómsmálaráðherra er að mælast til að við förum. Það er líka mjög fróðlegt að átta sig á sögu breytinga á þessu sviði og sérstaklega hvað varðar sameiginlega forsjá en í barnalögunum frá 1981 skyldi forsjáin vera óskipt hjá öðru foreldri ef þeir voru ekki samvistum. Samkvæmt þeim lögum var sameiginleg forsjá foreldra sem ekki bjuggu saman því útilokuð. Þessu var breytt á tíunda áratugnum þar sem fólk gat samið um sameiginlega forsjá. Við höfum líka vitneskju um það að í nágrannalöndunum hefur sameiginleg forsjá foreldra sem ekki eru í samvistum verið heimiluð um nokkurt skeið og í Svíþjóð hefur það verið heimilt frá 1976 en upphaflega gerðu reglur þar í landi ráð fyrir að foreldrar gætu samið um sameiginlega forsjá nema það væri talið andstætt hagsmunum barnsins. Ég veit ekki betur en það sé þá svipað og núverandi lög hjá okkur. Árið 1983 voru reglur í Svíþjóð rýmkaðar enn frekar og þá var í rauninni farin sú leið sem hæstv. dómsmálaráðherra er að leggja til að við förum, þ.e. að aðalreglan verði sú að foreldrar hafi forsjá barna sinna sameiginlega við skilnað nema þeir óski sérstaklega eftir að hún verði falin öðru þeirra. Þetta merkir að við skilnað þarf ekki að taka sérstaka afstöðu til þess hvort forsjá skuli vera sameiginleg heldur verði það áfram eins og verið hefur nema foreldri sé ekki sátt við þá skipan. Í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra stendur einmitt í 1. gr. að foreldrar fari sameiginlega með forsjá barns síns eftir skilnað og slit sambúðar sem skráð hefur verið í þjóðskrá nema annað sé ákveðið. Hér er því samkomulag beggja foreldra áskilið um sameiginlega forsjá, enda sjá það allir að slíkt mundi tæpast ganga sé eitthvert ósamkomulag milli foreldra hvað það varðar. Það eru auðvitað rök með og á móti sameiginlegri forsjá. Þetta er gömul umræða og það er mjög fróðlegt fyrir okkur að fara í gegnum hana. Í greinargerð með frumvarpinu frá 1987 voru rökin með og á móti sameiginlegri forsjá rakin ítarlega. Bent var á að sameiginleg forsjá væri til þess fallin að stuðla að betri samskiptum barns við báða foreldra og með því að tryggja því foreldri sem barn býr ekki hjá forsjá væri minni hætta á því að samband við það rofni, þá var lögð áhersla á að deilur um forsjá rísi oft vegna þess að foreldri getur ekki hugsað sér að afsala sér forsjá barna sinna. En með því að tryggja því forsjá ásamt hinu sætti það sig frekar við það þó barnið búi annars staðar. Þetta ætti að stuðla að friðsamlegri skilnaði en ella. Þetta kom fram í greinargerð frumvarpsins frá 1987. Þar er síðan fjallað stuttlega um gagnrýni á sameiginlega forsjá. Í frumvarpinu, og einnig í grein Guðrúnar Erlendsdóttur í Úlfljóti frá 1982 sem heitir „Sameiginleg forsjá og önnur nýmæli í barnarétti“, er m.a. bent á að sameiginleg forsjá geti haft í för með sér óstöðugleika fyrir barnið og ýmis uppeldisleg vandkvæði fyrir foreldrana. Sameiginleg forsjá geti skapað hættu á því að samið sé um forsjá barnsins á röngum forsendum og að hugsanlega sé verið að slá vandamálum á frest. Þetta eru sjónarmið með og á móti sameiginlegri forsjá sem hafa komið fram og svo höfum við auðvitað reynsluna frá Svíþjóð, eins og hefur verið rakið hér. Það er auðvitað forvitnilegt að Svíar séu hugsanlega að endurskoða sitt fyrirkomulag. Það þarf að skoða því að þeir hafa að mörgu leyti verið fyrirmynd okkar á þessu sviði og eru hafðir til fyrirmyndar í þessu frumvarpi, það kemur fram í greinargerðinni með því. Við þurfum að skoða það í allsherjarnefndinni af hverju Svíar eru hugsanlega að víkja af þessari leið, sé það rétt. Ég þekki það ekki. Í greinargerðinni og í umræddri grein Guðrúnar Erlendsdóttur var einnig fjallað um kosti og galla sameiginlegrar forsjár. Bent hefur verið á að sameiginleg forsjá samræmist mjög vel þeim þjóðréttarsamningum sem Ísland á aðild að þar sem áhersla er lögð á rétt barns til samvista við foreldra sína. Menn hafa í því samhengi bent á 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Þetta eru atriði sem við þurfum að skoða. Við fyrstu sýn er ég að sjálfsögðu jákvæður fyrir þessari breytingu en við þurfum auðvitað alltaf að hafa það bak við eyrað að það eru hagsmunir barnsins sem ráða og í svari hæstv. dómsmálaráðherra við fyrirspurn minni í fyrra varðandi seinni áfangaskýrslu forsjárnefndarinnar kemur fram að barnalögin eru í eðli sínu ekki jafnréttislög í þeim skilningi að þeim sé ætlað að tryggja jafna stöðu beggja foreldra til skilnaðar eða við sambúðarslit heldur lög sem hafa það að markmiði að tryggja rétt barnsins varðandi atriði eins og feðrun, rétt til forsjár, umgengni auk framfærslu o.s.frv. Ég tek alveg undir þetta. Markmið barnalaga og barnaverndarlaga er að gæta hagsmuna barna og eins og áður hefur verið rakið eru það hagsmunir barnsins að umgangast báða foreldra sína. Það er enginn að tala um að slaka á kröfunum varðandi þá stöðu sem hugsanlega er uppi í sumum samböndum, jafnvel að viðkomandi barn sé í einhverri hættu eða eitthvað slíkt, sé í hættu á ofbeldi o.s.frv. Það er enginn að tala fyrir því að slaka á kröfunum hvað það varðar eða eftirlit barnaverndaryfirvalda eða eitthvað slíkt. Nóg um sameiginlega forsjá í þessari lotu. Varðandi þvingunarúrræði barnalaga, sem eru þá dagsektir, ef ég man rétt, þá er í frumvarpinu gert ráð fyrir að það sé heimilt að beita þeim ef umgengni er tálmuð þótt málskotsrétturinn sé ekki liðinn og áður en ráðuneyti eða dómstólar hafi lokið umfjöllun. Þetta er ný leið og ég held að hæstv. dómsmálaráðherra sé að bregðast við vanda sem hefur verið bent á, að í sumum tilfellum sé erfitt að framfylgja úrskurði sýslumanns um t.d. umgengnisrétt. En við þurfum einnig að gæta okkar á þessari breytingu og skoða hana vel í allsherjarnefnd eins og við gerum við allt málið og gæta hagsmuna barnsins. Auðvitað getur alls konar staða komið upp í samböndum og við megum aldrei víkja frá meginreglunni um hagsmuni barnsins. Það er að lokum forvitnilegt að heyra frá hæstv. dómsmálaráðherra hvað dagsektirnar varðar. Hvað gerist ef ráðuneytið eða dómstólarnir breyta úrskurði sýslumannsins, og viðkomandi er búinn að greiða dagsektir fyrir að hafa hugsanlega brotið gegn úrskurði sýslumanns. Myndast einhvers konar endurgreiðsluréttur eða hvernig er það? Hæstv. dómsmálaráðherra þekkir án efa betur en ég þá stöðu sem kemur upp ef ráðuneytið eða dómstólar breyta úrskurði sýslumanns. Þetta mál allt er flókið. Það snertir mikla hagsmuni og ég hlakka til vinnunnar í allsherjarnefndinni að við skoðum það mjög vel og frá víðu sjónarhorni og fáum sem flesta á okkar fund, heyrum í umboðsmanni barna, Félagi ábyrgra feðra o.s.frv. Þetta skiptir okkur öll miklu máli. Ég held að í grunninn séum við öll sammála um að hér eigi hagsmunir barnsins að ráða.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á nokkrum lögum á sviði sifjaréttar og mig langar til að gera að umræðuefni breytingu á barnalögum, nr. 76/2003. Fyrir þinginu liggur þingmál frá þeirri sem hér stendur og nokkrum þingmönnum Samfylkingarinnar, eins og hefur reyndar komið fram, þeim hv. þm. Önnu Kristínu Gunnarsdóttur, Ágústi Ólafi Ágústssyni, Katrínu Júlíusdóttur, Helga Hjörvar, Jóhönnu Sigurðardóttur, Jóni Gunnarssyni, Margréti Frímannsdóttur og Össuri Skarphéðinssyni, um sömu breytingu á lögunum og hæstv. ráðherra leggur til, þ.e. að sameiginleg forsjá verði að meginreglu. Forsaga þess að við leggjum þetta mál fram er sú að ég hef haft verulegan áhuga á þessum málum og lagði fram þingsályktunartillögu fyrir um það bil 7–8 árum um rétt barns til umgengni við báða foreldra sína og síðan í framhaldi af því nokkrar breytingar á barnalögunum. Auðvitað var það allt með hagsmuni barnsins að leiðarljósi. Allmargar af þessum breytingartillögum komu inn í breytingu á barnalögunum 2003 eftir að allsherjarnefndin tók tillöguna til skoðunar en ekki ákvæðið um að sameiginleg forsjá yrði meginregla. Ég lagði fram breytingartillögu við umræðuna um að svo yrði en hún var ekki samþykkt enda töldu menn ekki ástæðu til þess að hverfa frá þeirri skipan mála sem þá var, eins og komið hefur fram. En nú hefur hæstv. ráðherra lagt til að þessi leið verði farin og ég er sammála því sem auðvitað sýnir sig í þessu þingmáli. Þetta er auðvitað niðurstaða sem hefur komið fram, m.a. hjá forsjárnefnd sem skilaði fyrst áliti sínu 1999 í áfangaskýrslu þar sem var fjallað um reynsluna af sameiginlegri forsjá hér á landi og annars staðar á Norðurlöndunum. Í þeirri skýrslu sagði að bæði í Finnlandi og Svíþjóð hefði sameiginleg forsjá verið gerð að meginreglu við skilnað foreldra og það varð niðurstaða nefndarinnar að rétt væri að feta í fótspor þeirra. Ein meginröksemd forsjárnefndar fyrir sameiginlegri forsjá sem meginreglu var sú að slíkt fyrirkomulag samrýmdist best 1. mgr. 18. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem Ísland hefur fullgilt. Þessi málsgrein í samningnum hljóðar svo, með leyfi forseta: „Aðildarríki skulu gera það sem í þeirra valdi stendur til að tryggja að sú meginregla sé virt að foreldrar beri sameiginlega ábyrgð á að ala upp barn og koma því til þroska. Foreldrar eða lögráðamenn, ef við á, bera aðalábyrgð á uppeldi barns og því að barni sé komið til þroska. Það sem barninu er fyrir bestu skal vera þeim efst í huga.“ Við hv. þingmenn sem flytjum þessa tillögu sem er hér á þskj. 78, 78. mál þingsins - það er með lægra númer en þingmál hæstv. ráðherra - tökum undir þessa röksemd hjá forsjárnefndinni og leggjum þess vegna til að íslenska ríkið geri allt sem í þess valdi stendur til að tryggja sameiginlega ábyrgð foreldra á uppeldi barna sinna. Við teljum líka að réttur foreldris til að fara með forsjá barns síns sé réttlætismál á sama tíma og það er réttlætismál fyrir barn að nú njóta forsjár foreldris síns, þótt foreldri geti vissulega fyrirgert þessum rétti sínum með því að bregðast skyldum sínum. Löggjafanum beri því að stuðla að því að réttur beggja foreldra sé tryggður svo sem framast er unnt. Réttur foreldris til að fara með forsjá barns er jafnframt tilfinningamál. Það skiptir máli fyrir foreldri tilfinningalega að hafa eitthvað að segja um framtíð barns síns. Sameiginleg forsjá tryggir rétt foreldra hvað þetta varðar að því marki sem unnt er. Það má ætla að sameiginleg forsjá sé til þess fallin að efla ábyrgðarkennd foreldra gagnvart barni og hvetja þá til að ná samkomulagi um ráðstafanir sem varða hagsmuni þess. Ég er að vitna í greinargerð með þessu þingmáli okkar samfylkingarþingmanna þar sem við leggjum til sameiginlega forsjá sem meginreglu. Eftir að barnalögum var breytt árið 2003 kom fram lokaskýrsla frá forsjárnefnd, þ.e. í mars 2005, og þar ítrekar nefndin fyrri tillögu sína um að sameiginleg forsjá verði meginregla við skilnað og sambúðarslit foreldra. Við töldum því ástæðu til að endurflytja það mál sem hér liggur fyrir. Vissulega þarf að skoða það frá öllum hliðum og ávallt með hagsmuni barnsins að leiðarljósi. Ég treysti hv. allsherjarnefnd til að gera það, ég á ekki sæti þar en ég treysti þeim ágætu þingmönnum sem þar sitja til að fara vel yfir málið. Ég óska hér með eftir því við forseta og þingið að þetta þingmál okkar um sameiginlega forsjá sem meginreglu fari til nefndarinnar og fái þar umfjöllun um leið og þingmál hæstv. ráðherra. Ég óska því eftir að það verði sett á dagskrá næsta fundar þar sem frumvörp verða til umræðu, ég geri ráð fyrir því að það verði nk. fimmtudag, og það fari þá órætt til nefndarinnar. Ég tel að þessari umræðu séu gerð það góð skil hér að ekki þurfi frekari umræðu um þetta þingmál en tel mikilvægt að nefndin hafi okkar þingmál einnig til umfjöllunar samhliða frumvarpinu frá hæstv. ráðherra. Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi þetta ekki lengra en frekari rökstuðningur er í greinargerð með þingmáli okkar um þessa breytingu á barnalögunum, þ.e. á 31. gr. laganna.

Frú forseti. Mig langar í upphafi máls míns að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir ágæta framsögu hans um þetta frumvarp og fyrir frumvarpið sem slíkt. Ræðumenn á undan mér, eins og hæstv. ráðherra, hafa rakið hvert meginefni frumvarpsins er. Við erum að leggja þarna til aðallega þrjár breytingar á barnalögum og tengdum lögum og það er óþarfi að fara yfir það. En það sem kannski skiptir mestu máli í þessu er aðallega tvennt, annars vegar það sem frumvarpið leggur til, þ.e. sú breyting að í stað þess að gera ráð fyrir því sem meginreglu að annaðhvort foreldranna hafi forsjá barns þá verði forsjáin sameiginleg, að það verði meginreglan, og svo hitt, sú breyting sem er á ákvæðunum um hvernig sé hægt að styrkja þvingunarúrræði þegar umgengnisréttur er ekki virtur. Þegar allsherjarnefndin á sínum tíma fjallaði um breytingarnar á barnalögunum, þær síðustu sem voru gerðar, var m.a. rætt mikið innan nefndarinnar hvort við ættum að stíga þetta skref til fulls, að hafa það sem meginreglu að forsjáin væri sameiginleg. Það voru aðeins skiptar skoðanir innan nefndarinnar og líka meðal þeirra gesta og í þeim umsögnum sem nefndin fékk. Ýmsir vísuðu til þess að það væri meginreglan á Norðurlöndunum og svipuð sjónarmið hlytu að eiga við hér, að þetta væri eitthvað sem tryggði betur velferð barna að hafa þetta sem meginreglu. Niðurstaðan hjá nefndinni þá var að stíga ekki skrefið til fulls. En ég held að flestir sem tóku þátt í því starfi hafi verið mjög opnir fyrir því að það væri í rauninni næsta skref sem við tækjum. Þau okkar sem þekkja þessi mál öðruvísi en bara sem þingmenn, hafa komið að þessum málum t.d. sem lögmenn í forsjármálum, hafa flest mjög eindregna skoðun á þessum málum og hún er sú að það tryggi betur velferð barna að forsjáin sé sameiginleg. Það er oftar en ekki þannig að feður, sem eru þeir sem oftast enda uppi sem forsjárlausir, líta einhvern veginn á það að þar með sleppi ábyrgð þeirra á börnum. Þetta er ekki spurningin um hvaða rétt foreldrar hafa til barna heldur hvaða ábyrgð þau bera. Ég nefni það líka í þessu samhengi af því að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir talaði um hugtakanotkun að til skamms tíma hét þetta ekki forsjá. Þetta hét forræði. Ýmislegt hefur því breyst í hugum fólks í takt við breytingar á hugtökum í lögum um það hvað forsjáin felur í sér. Oftar en ekki er mikil umræða manna á milli og stundum í fjölmiðlum um forsjárdeilur. En óskaplega lítið er talað um hvert er raunverulegt inntak þessarar forsjár. Það er ákvæði í barnalögunum sem heitir inntak forsjár og þar er reynt að skilgreina hverjar skyldur foreldra séu og það eru skyldur sem báðir foreldrar bera gagnvart börnum sínum og báðir foreldrar bera þær skyldur áfram þó að þeir skilji að skiptum. Með því að taka upp sameiginlega forsjá sem meginreglu er verið að árétta að þó að foreldrar skilji að skiptum þá eru þeir ekki að skilja við börnin sín. Skyldurnar standa eftir sem áður áfram og öll ábyrgðin sem foreldrarnir báru áður sameiginlega. Mín reynsla er sú að þegar foreldrar fara að deila við skilnað er það oftar en ekki svo að konur fá forsjána og bera sig eftir henni, að þegar konum er svo bent á það hversu mikið betur tryggir velferð barnsins að faðirinn upplifi það áfram sem sína skyldu og ábyrgð að annast barnið og hafa eitthvað með framtíð þess og umhverfi, þá eru þær líka oft fúsar til þessa samstarfs. En það má ekki blanda því saman þegar verið er að tala um að foreldrar deili um sitthvað annað en málefni barnsins. Þeir geta eftir sem áður verið sammála um hvernig þeir vilja ala barn sitt upp og hvaða aðstæður þeir vilja búa því þannig að í þessum málum verður alltaf að leggja áherslu á það að upphaflega er fólk að skilja vegna þess að það getur ekki orðið sammála um allt annað, en að halda því opnu að það geti verið sammála um og starfað saman að velferð barnsins og komið sér saman um það hvernig hagur þess er best tryggður. Ég held að með því að breyta þessu og gera sameiginlega að meginreglu í barnalögunum þá hafi það líka áhrif á hugarfar foreldra gagnvart börnum sínum og hverjar skyldur þeirra eru. Þannig göngum við út frá því að það sé í undantekningartilvikum sem foreldrar geti ekki átt samskipti og komið sér saman um allt sem lýtur að barninu og velferð þess, að það sé undantekning frekar en hitt að við gefum okkur það fyrir fram að flestallir foreldrar séu þó þannig gerðir, þó að þeir geti ekki búið saman, að þeim sé treystandi til að fara með forsjána saman. Það sem mér finnst í rauninni megingildi þess að hafa þetta sem meginregluna er þessi hugsun og þetta traust á fullorðnu fólki sem þó getur ekki búið saman. En það mætti gefa svolítið meiri gaum í allri umfjöllun um þetta því sem segir í barnalögunum um það hvað í rauninni felist í forsjá samanber orðnotkunina eða breytinguna á hugtökunum sem varð fyrir nokkrum árum, þ.e. að breyta þessu úr forræði í forsjá. Þetta er spurningin um að sjá fyrir og mér finnst ekkert útilokað það sem fyrri ræðumaður í dag nefndi um ákveðnar aðrar orðtakabreytingar því að þær geta líka haft áhrif í sömu átt og það er nokkuð sem við hljótum að skoða í allsherjarnefndinni. Ég held líka og á það hefur verið bent að þessi þvingunarúrræði eins og þau hafa verið praktíseruð hafa ekki verið til þess fallin að koma í veg fyrir að það foreldri sem hefur forsjána hamlaði umgengni við barn. Ég held að það sé mjög vert að huga að því hvort þessi breyting er betur til þess fallin vegna þess að í þessum dæmum er þetta oftar en ekki þannig að heift á milli foreldra, heift á milli fullorðins fólks sem er að skilja, er látin bitna á börnunum. Þau verða að bitbeini í þessu og er beitt sem vopni í áframhaldandi deilum og ósamkomulagi foreldra. Útgangspunkturinn er alltaf sá hverjar skyldur foreldranna eru til að tryggja rétt barnsins til að umgangast báða foreldra sína eftir skilnað og draga það fram að það er aldrei barnið sem verið er að skilja við heldur er það fullorðna fólkið sem er að skilja að skiptum. Frú forseti. Ég geri ráð fyrir að í allsherjarnefndinni verði vel farið yfir þetta mál. Sum okkar sem sitjum í nefndinni núna búum að þeirri vinnu sem lögð var í síðustu breytingar á barnalögunum þegar ákveðið var að stíga ekki skrefið til fulls. Ég geri ráð fyrir að við fáum helstu aðila sem að þessum málum koma á fund nefndarinnar og eins umsagnir frá öðrum. Það er ljóst að þessar tillögur voru ekki lagðar fram í þessari áfangaskýrslu forsjárnefndar sem vísað er til í greinargerð með frumvarpinu. Hins vegar skilaði nefndin lokaskýrslu sinni nú í mars á þessu ári. Við skulum líka horfa til þess að við erum þarna að hluta til að fara sömu leið og helstu nágrannaþjóðir okkar, að vera með forsjána sameiginlega, og þó einhverjar hugleiðingar séu um galla í einhverjum tilvikum á sameiginlegri forsjá í Svíþjóð þá held ég að við ættum að bíða með að vera sérstaklega að horfa til þess því að það er alveg ljóst að þó að þetta fari sem meginreglan inn í barnalögin þá verður það eftir sem áður þannig að í einhverjum tilvikum getur fólk ekki komið sér saman. En það verður vonandi í undantekningartilvikum. Frú forseti. Ég fagna því alveg sérlega að þetta frumvarp er komið fram og vil þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir það og hlakka svo til vinnunnar sem fram undan er í allsherjarnefndinni við að lögleiða þessar reglur.

Frú forseti. Hér er um mjög jákvætt mál að ræða. Ég tel engu að síður að gaumgæfa þurfi þetta mál mjög í allsherjarnefnd. Þeir þættir sem ég tel að þurfi að fara rækilega yfir er staða foreldra og þá annars vegar stöðu þeirra sem eru forsjárlausir og foreldra með forsjá og síðan og ekki síður foreldra sem hafa sameiginlegt forræði en barn er ekki skráð með lögheimili þar sem foreldri býr. Síðan er fjórði hópurinn foreldri sem hefur sameiginlega forsjá en barn er skráð með lögheimili þar sem umrætt foreldri býr. Ég er ekki viss um þegar á reynir og menn fara að skoða þessi mál og gaumgæfa þau að staða t.d. foreldra sem hafa sameiginlega forsjá og barnið er skráð með lögheimili annars staðar sé svo sterk og tel að fara þurfi rækilega í gegnum hana. Meðlag rennur t.d. alveg að fullu til þess foreldris sem barnið er skráð til lögheimilis hjá, eins allar barnabætur, barnabótaaukar og hvað þetta allt heitir. En ég tel að það þurfi að fara í þá vinnu að menn geti gert með sér samkomulag um að þessum bótum verði skipt, t.d. ef barn dvelur 30% af tímanum eða 40% af tímanum hjá öðru foreldrinu. Það kom fram hér í máli hæstv. ráðherra að þessir fjármunir eru ætlaðir fyrir barnið og þess vegna er augljóst að kerfið verði þannig úr garði gert að þessir fjármunir geti þá streymt þangað sem barnið er. Ef barnið er 30% af tímanum hjá öðru foreldrinu er þá ekki eðlilegt að umræddar upphæðir fylgi barninu þann tíma sem það er þar? Ég tel, eins og ég sagði, að það sé mjög nauðsynlegt að fara rækilega í gegnum stöðu foreldra sem hafa sameiginlega forsjá en barn er ekki skráð til lögheimilis hjá. Ég ætla að láta þessari umfjöllun lokið. Ég tel að það þurfi að fara mjög rækilega í gegnum þetta mál í meðförum nefndar sem tekur málið til umfjöllunar og það verður örugglega mjög fróðlegt að taka þátt í þeirri vinnu.

Frú forseti. Frumvarpið sem hér er lagt fram er á margan hátt til bóta, t.d. það að sameiginleg forsjá skuli gilda ef ekki er gert ráð fyrir öðru, ef ekki er beiðni um annað. Það held ég að sé mjög til bóta. Það sem þetta frumvarp ekki tekur á er vandamál þeirra barna þar sem annað foreldrið skilur ekki bara við hitt foreldrið heldur við börnin líka. Þetta á sérstaklega við um karlmenn sem hafa skilið við konurnar sínar en börnin líka. Þessum þætti hefur lítið verið sinnt og þegar börnin eru orðin eldri fara þau jafnvel að leita að feðrum sínum sem skildu við þau á unga aldri. Á þessu er ekki tekið og á þessu tekur kerfið ekki. Mér finnst kerfið oft og tíðum vinna í raun í þágu hinna fullorðnu en ekki barnanna, því miður. Börn sem ekki vilja hitta foreldra sína skulu t.d. gera það engu að síður. Til er dæmi um það. Svo held ég að menn þurfi líka að horfast í augu við ákveðinn raunveruleika sem er í gangi, þ.e. neyslu, fíkniefnaneyslu, og ofbeldi á heimilum sem á nú reyndar að fara að gera stórátak í að laga. Það er kannski ekki auðvelt fyrir foreldri að senda barnið sitt til hins foreldrisins sem það veit að er í neyslu á þeim tíma eða hefur beitt ofbeldi þó ekki hafi verið kært. Ég held að veröldin sé allmiklu flóknari og þyngri í vöfum en menn eru stundum að ímynda sér við hin grænu skrifborð og halda að þetta sé allt saman slétt og fellt. Það er ekki þannig. Ég held að það þurfi miklu meiri skilning á því hvílíkar aðstæður börnum eru sums staðar búnar í þjóðfélaginu til að átta sig á því hvort beita eigi alls konar mjög hörðum refsingum við það foreldri sem veigrar sér við að senda börnin frá sér, oft og tíðum með rökum. Stundum er það reyndar bara heift vegna skilnaðarins og ég hef engan skilning á því. En mér finnst enn vanta þá skyldu foreldra að umgangast börnin sín ef þau óska þess og slæmt að annað foreldrið skuli komast upp með það hreinlega að skilja við börnin sín jafnframt því sem það skilur við foreldrið. Ég tel að þetta frumvarp sé mjög til bóta. Ég held að sameiginleg forsjá sé jákvæð og geti lagað það sem lagað verður í þessum erfiðu samskiptum. En ég vil gjarnan að hv. nefnd taki dálitla umræðu um raunveruleikann í þjóðfélaginu.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir ágætar umræður um frumvarpið. Greinilegt er að nefndarmenn í hv. allsherjarnefnd hafa mikinn áhuga á að fara rækilega ofan í þessi mál í tilefni af frumvarpinu. Af minni hálfu var einmitt einn þátturinn í því að flytja þetta frumvarp að gefið yrði tækifæri til þess í nefndinni að ræða þessi mál og fara yfir einstaka þætti þeirra og menn gætu kynnt sér þau sjónarmið sem eru uppi. Ég tel að í þessum efnum eigi menn ekki að hika við að leggja fram tillögur og koma fram með sjónarmið og sjá síðan hver viðhorfin eru þegar upp verður staðið að lokum. Í þessu efni hef ég lagt fram ákveðnar tillögur. Ég tel að fram hafi komið stuðningur við þau meginsjónarmið sem að baki frumvarpinu búa þó að menn vilji síðan skoða einstaka þætti eins og gefur að skilja. Sagt var að í Svíþjóð væru menn að hverfa frá hugmyndinni um sameiginlega forsjá, ég held að það sé ekki. Ég held að menn séu frekar að hverfa frá hugmyndinni um að dómarar geti dæmt sameiginlega forsjá í óþökk foreldra. Það sé það sem þeir eru að velta fyrir sér frekar en hitt hvort sameiginlega forsjáin eigi að vera meginreglan eða ekki. Ég var spurður um, virðulegi forseti, hver hefði samið frumvarpið. Það var samið í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu af embættismönnum þar og sifjalaganefnd var höfð með í ráðum eins og eðlilegt er. Eftir að frumvarpið hafði verið samið fór hún yfir það. Forsjárnefnd hefur ekki farið yfir frumvarpið og í raun hefur enginn farið yfir frumvarpið því ég tel að það sé hlutverk allsherjarnefndar þingsins að leita eftir umsögnum. Það eru ákvæði í því sem eru umdeild og umdeilanleg og mér finnst eðlilegt að rætt sé um þau á vettvangi þingsins. Eins og fram hefur komið í umræðunum búa margir nefndarmenn í allsherjarnefnd að góðri þekkingu og reynslu á þessu sviði sem mun nýtast í meðferð málsins. Einnig hefur komið fram að síðast þegar þessi ákvæði voru til umræðu ákváðu menn að ganga ekki það langt að lýsa yfir þeirri meginreglu að forsjá skyldi verða sameiginleg, en það skref erum við að stíga núna. Virðulegi forseti. Ég var einnig spurður um til hvaða tillagna forsjárnefndar hefði ekki verið tekið tillit. Sumt af því sem nefndin leggur til varðar löggjöf, annað varðar aðra þætti. Það er t.d. meginatriði af hálfu nefndarinnar að gefið verði út gott kynningarefni. Svo virðist vera að það skorti mjög kynningarefni og leiðbeiningarefni. Raunar er ég undrandi á því að það skuli ekki hafa verið gefið út nú þegar. Við ákváðum að fara ekki út í slíka útgáfu samhliða því sem við flyttum þessa breytingartillögu en þvert á móti um leið og Alþingi hefur sagt sitt síðasta orð um frumvarpið verði gengið til þess að gefa út kynningarefni. Síðan fjallar hún um sameiginlega forsjá og meginregluna sem við erum að fjalla um, þá umgengnistálmanir sem hún nefnir og ræðir. Við teljum að við séum að taka á því máli m.a. með því að breyta þeim þáttum varðandi kærur, þ.e. að úrskurður sýslumanns um umgengni komi til framkvæmda strax án tillits til þess hvort kært er eða ekki. Má kannski færa einhver rök fyrir því að menn séu að kæra og setji slíkar deilur í ákveðinn farveg til þess m.a. að fresta gildistöku úrskurðar sýslumanns. Síðan líður ákveðinn tími, það tekur alltaf langan tíma, mismunandi þó, en menn geta sjálfir stýrt þeim tíma með því að heimta frekari gögn og sérfræðiálit og ráðið hvað tíminn er langur. Á ferlinu breytast aðstæður, barnið eldist o.s.frv. og þá geta þeir skapað með þeim hætti ákveðnar tálmanir líka þannig að með því einu að segja sem svo að úrskurðirnir skuli taka gildi um leið og þeir eru felldir án tillits til kæru þá er kannski verið að draga úr líkum á að kært verði og einnig er verið að stuðla að því að í raun verði gengið til þess að framkvæma úrskurðinn strax og ég tel að það sé mikið atriði. Ég held að ekki hafi reynt mikið á dagsektir. Ég er ekki kunnugur því og ætla ekki að tjá mig mikið um það lögfræðilega álitaefni sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson nefndi varðandi dagsektir, að þær breyti úrskurði sýslumanns o.s.frv., ég ætla ekki að tjá mig um það. Það er lögfræðilegt álitaefni sem ég vil ekki segja neitt um því að orð mín geta verið túlkuð á ákveðinn hátt ef svo bæri undir. Ég ætla að sleppa því að tjá mig um það núna, mér finnst eðlilegt að menn geti rætt þetta á vettvangi nefndarinnar, fengið upplýsingar þar um lögfræðileg álitaefni en ég ætla að sleppa því að tjá mig um það en auðvitað er þetta eitt af því sem þarf að skoða. Síðan hefur nefndin talað um sambúðarslit á skilnaðarsamningi, um ákvæði um fyrirkomulag umgengni, um nánari skilgreiningu á því hvert sé inntak sameiginlegrar forsjár. Það er eitt af því sem hún fjallar um, skilvirk og fljótleg úrræði ef umgengni er tálmað, viðurkenning á framfærslu foreldris sem barn býr ekki hjá, hraðari afgreiðsla ágreiningsmála og fyrirbyggjandi ráðgjöf. Ég tel að í megindráttum séum við í frumvarpinu að taka á stærstu þáttunum. Annað er framkvæmdaatriði, útgáfa kynningarefnis og annað slíkt eru atriði sem við þurfum síðan að sinna þegar hv. Alþingi hefur fjallað um málið. Virðulegi forseti. Ég þakka þær góðu umræður sem hafa orðið um málið og ég veit og heyri að menn ætla að leggja mikla vinnu í að kynna sér það frekar áður en þeir komast að niðurstöðu í hv. allsherjarnefnd og ég fagna því.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, þ.e. að íslenskir ríkisborgarar fái að stunda fiskveiðar sem til þess hafa menntun, kunnáttu og eignarhald á bátum, farið á öryggisnámskeið í Slysavarnaskóla sjómanna, hafa báta sína haffæra, uppfylla skilyrði um sjálfvirka tilkynningarskyldu og önnur þau lög um menntun og störf manna sem stunda veiðar á bátum kveða á um. Frumvarpið er flutt af þeim sem hér stendur og öðrum hv. þingmönnum Frjálslynda flokksins, Magnúsi Þór Hafsteinssyni og Sigurjóni Þórðarsyni. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða sem orðast svo: Þrátt fyrir önnur ákvæði þessara laga er öllum þeim íslenskum ríkisborgurum sem hafa tilskilin réttindi til skipstjórnar og vélstjórnar, ef þess er krafist vegna stærðar vélar viðkomandi báts, að stunda fiskveiðar á eigin bát með tveimur sjálfvirkum handfærarúllum. Báturinn skal vera undir 30 brúttórúmlestum að stærð og uppfylla skilyrði um sjálfvirka tilkynningarskyldu. Báturinn skal hafa viðurkennt haffæri. Á hverjum bát mega vera tveir menn í áhöfn og er hámarksfjöldi sjálfvirkra rúlla þá fjórar rúllur á tvo menn. Að fimm árum loknum skal skoðuð reynslan af þessum veiðum með tilliti til þess hvort setja eigi viðbótartakmarkanir sem taki eingöngu til veiðisvæða bátanna og fjölda veiðidaga. Veiðar þessara báta eru ekki reiknaðar til aflamarks og hafa ekki áhrif á heildarúthlutun aflamarks til annarra fiskiskipa.“ Málinu fylgir nokkuð stutt greinargerð sem ég ætla að lesa, með leyfi forseta: „Það hefur löngum verið réttur Íslendinga við sjávarsíðuna að fá að róa til fiskjar og útróðrajarðir voru líklegri til þess að brauðfæða fólkið og gefa tekjur en þær jarðir sem illa lágu við fiskislóð. Útróðraréttur var metinn sem verðmæti í jörðum og talinn til hlunninda. Í gömlum lögum var öllum tryggður veiðiréttur í fjörðum og flóum. Þannig orðað að rétt ættu menn til fiskveiði sinnar nema síldveiði sem öllum væri heimilt að stunda hvar sem væri. Landsmenn áttu þannig allir tryggan forgang til botnfiskveiða næst sínum byggðum. Með þessu frumvarpi verður þeim sem rétt hafa til þess að stjórna skipum veittur þessi veiðiréttur á nýjan leik.“ Rétt er að geta þess, hæstv. forseti, að þau lög sem ég vitnaði til í greinargerðinni eru enn þá í íslenska lagasafninu en þau tóku gildi 15. október 1888 og var breytt með lögum nr. 46/1926, en í lagagreininni segir, með leyfi forseta: „Rétt er að útilykja aðkomandi fiskimenn frá bátfiski, nema síldveiðar sé, á fjörðum eða tilteknum fjarðasvæðum, sökum fiskiveiða fjarðarbúa, og skal það gjört með samþykkt á þann hátt, er segir í lögum 14. desember 1877 um ýmisleg atriði, er snerta fiskiveiðar á opnum skipum, og skulu að öðru leyti ákvæði téðra laga og laga nr. 23 4. desember 1886 gilda um slíkar samþykktir. Að öðru leyti eru og slíkir aðkomumenn háðir landslögum um fiskiveiðar og útflutningstoll af sjávarafla.“ Þetta var hinn markaði réttur manna við sjávarbyggðirnar á fyrri tíð og höfðu þeir allan forgang að því að nytja nærfiskimið sín ef um botnfiskveiði var að ræða en höfðu engan forgangsrétt til veiða ef um síldveiðar var að ræða. Þar áttu sem sagt allir jafnan rétt. Síðar voru sett ýmis lög um síldveiðar hér við land og reyndar fyrr, ætla ég ekki að rekja það hér enda varðar það ekki efni máls. Það sem gerst hefur í fiskveiðisögu okkar á undanförnum árum er að búið er að kvótasetja allar fiskveiðar, nú síðast handafæraveiðar á trillum og er nú enginn svokallaður sóknarréttur til staðar. Verðmætaþróun á hinum skömmtuðu kvótum í sjávarútvegi hefur verið með þeim hætti á undanförnum árum og er enn að afar litlar líkur eru til þess að menn eigi auðvelda leið inn í útgerðarþáttinn og er þó hverri byggð afar mikilvægt að nýliðar komist að í jafnveigamikilli atvinnugrein og útgerð á Íslandi. Þess utan hefur það gerst við þá vegferð sem farin hefur verið með kvótasetningu á allar fisktegundir á undanförnum árum að sú mæling sem farið hefur fram sjálfvirkt á fiskislóðinni varðandi fiskmagn og hegðun fisksins með sóknarstýrðum veiðum er að hverfa. Það er í sjálfu sér mjög áhugaverður þáttur að ræða í sambandi við frumvarpið hér sem gefur mönnum það takmarkaða frelsi að hafi þeir menntað sig til þessara starfa, þ.e. til að stjórna íslenskum skipum og hafi til þess vélstjórnarpróf, ef vélarstærð er af þeim stærðarflokki að slíkt þurfi, þá skuli þessum mönnum, að því gefnu að þeir eigi sjálfir eigin bát, heimilt að stunda á honum þessar takmörkuðu veiðar sem frumvarpið gerir ráð fyrir með tveimur handfærarúllum á mann mest. Síðan verði þetta endurskoðað að fimm árum liðnum með tilliti til þess hvernig þetta hafi þróast. Nú kann vel að vera að einhverjir varkárir menn vilji hafa allt annan fyrirvara á því en hafa fimm ár sem viðmiðun fyrir þessa lagasetningu og vilji hafa þetta þrjú ár. Það er alveg efni umræðu að fara yfir það. Hinu verður ekki á móti mælt, hæstv. forseti, að einu sóknarstýrðu veiðarnar sem haldið er úti á Íslandsmiðum eru sóknarstýrðar veiðar Hafrannsóknastofnunar, sem Hafrannsóknastofnun heldur úti til að fá yfirlit um hvernig fiskstofnar eru staddir á Íslandsmiðum varðandi vöxt og viðgang botnfiskstofnanna einkanlega. Þetta er gert með ýmsum hætti. Þetta var gert með svokölluðu togararalli sem tekið var upp 1985 og hefur verið við lýði síðan og þetta er gert með svokölluðu netaralli þar sem mönnum er heimilt að stunda ákveðnar veiðar í ákveðinn tíma að tillögu Hafrannsóknastofnunar með ákveðinn netafjölda og á ákveðnum svæðum til að mæla fiskmagn á viðkomandi fiskislóðum og tíma. Allt er þetta gert til að fá samanburð á því hvernig fiskmagnið á Íslandsmiðum hefur þróast, oftast nær byggt upp á því sem fiskifræðingar kalla á máli sínu vísitölur sem út úr þessu koma. Síðan stigum við það ógæfuspor að mínu viti á síðasta ári að kvótasetja trillur á handfæraveiðum. Þar af leiðandi lögðum við niður þá sjálfvirku sóknarmælingu sem sjómenn stóðu sjálfir fyrir um hvernig aflabrögð væru á handfæraveiðum, hvar fiskurinn héldi sig og hvernig fiskigöngur væru við landið o.s.frv. Þetta var sett yfir í kvótakerfi. Og nákvæmlega eins og við spáðum fyrir um í Frjálslynda flokknum og fleiri í ræðum á hv. Alþingi þá gerbreyttist hegðun manna frá því í sóknarstýrða kerfinu við það að koma yfir í hið svo kallaða kvótakerfi og nú geta menn ekki lengur borið þá veiði saman varðandi sóknartíma og aflabrögð. Ætli Hafrannsóknastofnun leggi ekki til næst að taka upp sérstakt sóknarstýrt rall á handfæraveiðum til að fá betri mælingu á hegðun fisksins á Íslandsmiðum? Það kæmi mér ekki á óvart, hæstv. forseti, því það eru sóknarstýrðar aðferðir sem notaðar eru bæði í togararallinu og netarallinu. Og svo mikla ofurtrú hefur Hafrannsóknastofnum á þessum sóknarstýrðu aðferðum að búið er að leggja niður mat á stærð hrygningarstofnsins og heildarstofnsins við Ísland, aðferðum sem viðgengust í áratugi, þ.e. að taka sýni úr afla, aðgæta hvort fiskurinn væri kynþroska, taka kvarnasýni úr viðkomandi fisktegund, skrá niður veiðidaga o.s.frv. Þetta voru þau grunngögn sem notuð voru hér á landi áratugum saman til að meta stofnstærð íslenska þorskstofnsins, bæði hvar fiskurinn hélt sig á veiðislóð og eins árgangaskipan, kynþroskahlutfall stofnsins o.s.frv. Þessum tölum hefur Hafrannsóknastofnun ýtt til hliðar og er nú eingöngu byggt á togararalli og netaralli hvað það varðar að finna út hvert sé hlutfall hrygningarstofnsins í heildarstofninum og hve heildarstofninn sé stór. Það er ákaflega athyglisvert að á sama tíma og við hömumst við að taka upp kvótabundnar veiðar á hverri fisktegundinni á fætur annarri skuli Hafrannsóknastofnunin leggja allt upp úr því að byggja spádóma sína sá sóknarstýrðum veiðum, tímabundnum sóknarstýrðum veiðum sem fara fram annars vegar í togararallinu, hins vegar í netarallinu og síðan ef ég man rétt eru þeir sjálfir með sérstakt haustrall á skipum sínum. Eins og ég sagði áðan kæmi mér ekki á óvart að þeir þyrftu að bæta inn í sóknarstýrðu handfæraralli til að fá einhverja mynd af því hvernig fiskurinn hagar sér yfir sumartímann á veiðislóðinni við Ísland. Því það vita allir sem vita vilja að hegðun manna í kvótastýrðu kerfi er allt önnur en í sóknarstýrðu kerfi og það vita hafrannsóknamennirnir best. Þeir treysta því ekki lengur gögnum sem koma úr lönduðum afla í aflamarkskerfi, telja greinilega að það gefi ekki rétta mynd, hvorki varðandi stærðarsamsetningu aflans né jafnvel kynþroska, enda hefur komið í ljós að menn hafa verið að landa allmiklu af hrognum á síðustu árum, sumir hverjir. Þá er það niðurstaða Hafrannsóknastofnunar að henda slíkri viðmiðun, nota hana ekki og byggja alfarið á sóknarstýrðum gögnum. Það er í sjálfu sér mjög athyglisverð niðurstaða. Það sem kannski er verra, hæstv. forseti, mér sýnist að rannsóknaraðferðir Hafrannsóknastofnunar séu að leiða stofnunina á algerar villigötur varðandi þróun fiskstofna við Ísland. Verður það auðvitað alveg sérstakt umræðuefni sem taka þarf fyrir í sölum Alþingis. Vonandi verður orðið við þeirri beiðni okkar í Frjálslynda flokknum að ræða sérstaklega þróun og stærð þorskstofnsins í ljósi þeirra upplýsinga sem birtust í gær um að á næstu tíu árum þyrfti ekki að búast við aukinni þorskveiði heldur frekar minnkandi og væri ástæða til að skera veiðina verulega niður og draga úr sókn. Var vikið sérstaklega að því á ráðstefnunni í gær að draga skyldi úr sókn í stærsta fiskinn, hrygningarfiskinn. Það voru sömu áhyggjur sem skipstjórnarmenn höfðu 1966 þegar þeir veiddu nótafiskinn, stórþorsk í nót á Vesturlandi og Suðurlandi, að þeir gengju einmitt á viðhaldskýrnar sem héldu stofninum við en þá voru hafrannsóknamenn á allt annarri skoðun og töldu að þessi fiskur væri það gamall að ekki væri ástæða til að draga úr veiðum á honum. En nú hafa hafrannsóknamenn sem sagt komist að þeirri niðurstöðu að sérstaklega þurfi að hafa í hrygningarstofninum stóran fisk til að viðhalda stofnunum hér við land.  Tillagan sem við flytjum hér - eigum við ekki bara að gefa henni nafnið litla handfæraveiðifrumvarpið? - Alla vega býst ég ekki við því að þó svo þetta yrði leyft, sem ég dreg reyndar mjög í efa miðað við orð hæstv. núverandi sjávarútvegsráðherra, Einars K. Guðfinnssonar, sem lýsir því yfir að hann ætli að ganga algerlega í fótspor forvera síns og fylgja nákvæmlega eftir þeirri stefnu og engu breyta og ekki standi til að breyta neinu í stjórn fiskveiða, enda mun það loforð hafa verið gefið víðar en í Reykjavík, m.a. norður á Akureyri og víðar, að fáu yrði breytt í stjórn fiskveiða. En nóg um það, hæstv. forseti. Við leggjum til í Frjálslynda flokknum að tillaga þessi sem hér er í frumvarpsformi fái umfjöllun og menn rökræði það hversu hættuleg hún sé, hversu æskileg hún sé o.s.frv. eftir því hvað mönnum sýnist. Við höldum að ekki sé stórkostleg hætta fólgin í því þó að mönnum leyfist það sem þar er lagt til, enda fylgja því ýmis skilyrði eins og ég taldi upp í ræðu minni áður. Eitt er víst að við fáum þá einhverja sóknarstýrða mælingu á veiðar næst ströndinni. Og sjómenn, margir hverjir komnir á efri ár, sem núna eiga engan rétt til fiskveiða og reiða ekki með sér milljónir í bakpokum eins og sumir sem eignast hafa fjármuni hér í þjóðfélaginu, geta ekki keypt sig inn í núverandi fiskveiðistjórnarkerfi. Það geta reyndar fáir. Við hv. þingmenn ættum að hafa miklar áhyggjur af því hvernig útvegurinn þróast og hvernig endurnýjunin í útgerðarþættinum verður þegar ungir og dugmiklir menn eru notaðir sem leiguliðar í 8–10 ár í núverandi fiskveiðistjórnarkerfi til þess að greiða einhverjum öðrum leigurétt fyrir að veiða fiskinn á 80 og upp í 120 kr. á kílóið, og lýsa því svo yfir, m.a. í blöðum sem fjalla um sjávarútvegsmál, að eftir 8–10 ár séu þeir orðnir algerlega uppgefnir á því að vera í þessu leiguliðahlutverki og muni ekki reyna að komast inn í greinina, enda hafi þeir engin veð í óveiddum fiski til að veðsetja til að fá lánafyrirgreiðslu hjá bönkum. Það er ekki auðveld leið fyrir menn, þótt dugnaðarsjómenn séu, með mikla kunnáttu til fiskveiða en litla fjármuni að kaupa sig inn í atvinnugrein þar sem gerð er krafa um að menn gangist undir að greiða 150 milljónir til að komast inn í greinina ef einhverjar heimildir eiga að vera á bátnum svo stunda megi veiðar í því kerfi sem nú er notað. Hæstv. forseti. Að mínu viti eru allar atvinnugreinar sem hafa slíka umgerð dæmdar til að líða undir lok. Ef atvinnugrein hefur það sjálfvirkt í sér að duglegustu einstaklingunum er ýtt frá, þeir komast ekki að, geta ekki unnið sig upp í kerfinu, gefast upp í leiguliðahlutverkinu og hverfa frá, þá endar auðvitað með því að það verður atgervisflótti úr slíkum atvinnugreinum. Ekki þætti björgulegt í öðrum atvinnugreinum ef þeim sem sýnilega hefðu hæfileikana og dugnaðinn væri ekki gert kleift að komast inn í viðkomandi atvinnugrein með neinu móti og ættu í raun og veru enga möguleika á því. Það er líka athyglisvert að þau lög sem ég vitnaði til skuli enn þá vera í íslenska lagasafninu, um að menn eigi forgang til fjarðarveiði sinnar nema síldveiði sé. Einhverjum kynni að detta í hug að láta reyna á þessi lög. Þau kváðu á sínum tíma á um það að menn stunduðu veiðar á opnum bátum, því að lögin eru eins og ég áður sagði frá 1888 og þá voru opnir bátar á Íslandsmiðum stór hluti af útgerðarsögunni. Ef við veltum aðeins fyrir okkur umræðum sem hér hafa farið fram á undanförnum árum og förum kannski ekki eins langt aftur í tímann og ég vitnaði til áðan heldur bara til ársins 2001, þá er ákaflega fróðlegt, hæstv. forseti, að líta á umræðu sem þá fram fór um mál sem hv. þm. Jóhann Ársælsson lagði fram í hv. Alþingi. Það voru aðallega ummæli hæstv. sjávarútvegsráðherra sem ég staldraði við þegar ég gáði að hvað ráðherrann hefði sagt á því ári, 2001, þegar við mótuðum kvótasetningarnar í smábátakerfinu, þ.e. þorskaflahámarkskerfinu, sem síðar urðu kannski aðdragandinn að því, eftir að menn höfðu kvótabundið ýsuna, ufsann og steinbítinn, að menn fóru líka lengra og kvótasettu handfæraveiðarnar á síðasta fiskveiðiári. En við vorum að ræða, með leyfi forseta, í mars 2001, nánar tiltekið 5. mars, mál sem hv. þm. Jóhann Ársælsson flutti og snerist um breytingu á lögunum um stjórn fiskveiða. Og af því tilefni að haldin var í gær afmælisráðstefna Hafró um framtíð fiskstofnanna þá held ég að það væri þess virði, með leyfi forseta, að vitna í ræðu hæstv. sjávarútvegsráðherra í þessu máli, en ég held að hún sé ákaflega merkileg í ljósi þess sem gerðist í gær. Þá sagði hæstv. sjávarútvegsráðherra, eftir að hafa hnýtt aðeins í þann sem hér stendur að hann væri fastur í einhverri fortíð og einhverjum veruleika sem honum geðjaðist ekki að, eftirfarandi: „En sá hluti sem sneri að fiskveiðistjórninni, stjórnun veiðanna og uppbyggingu stofnanna, fór ekki að skila verulegum árangri fyrr en í upphafi síðasta áratugar því að á árunum 1983–1990 var mestallan tímann í gangi blandað kerfi, kerfi kvótakerfis og sóknarkerfis. Því miður varð síðan staðan sú að flest þessi ár var ákveðið heildaraflamark umfram það sem vísindamenn lögðu til og síðan var veiðin líka umfram það heildaraflamark sem sett hafði verið þannig að á þessu tímabili var heildaraflinn langt umfram það sem hin vísindalega fiskveiðistjórn hafði lagt til. Og það er ekki fyrr en á síðasta áratug eftir að lögin tóku gildi 1991 og sérstaklega eftir að aflareglan var tekin upp sem veiðar úr þorskstofninum urðu í samræmi við það sem mat vísindamanna gaf til kynna að ætti að vera. Einmitt frá þessum tíma höfum við séð góðan árangur í því að byggja upp þorskstofninn.“ Síðan sagði þáverandi sjávarútvegsráðherra, Árni M. Mathiesen: „Það er hins vegar aldrei svo að allir hlutir geti verið í 100% lagi þegar náttúran á í hlut. Þar er alltaf breytileiki sem við þekkjum ekki allan og getum ekki alltaf séð fyrir. Síðan kemur auðvitað mannlegi þátturinn inn í þetta líka og það er ekki ólíklegt að á meðan við höfðum mestar áhyggjur af þorskstofninum höfum við kannski litið fram hjá áhyggjum sem við hefðum þurft að hafa af öðrum stofnum samhliða og kannski ekki farið nægjanlega varlega með þá.“ - Þ.e. ýsustofninn, sem núna er í hámarki og fleiri fiskstofnar. En ég held áfram með lesturinn, með leyfi forseta: „Við höfum þá kannski hin síðari ár verið í heldur meiri vafa um þá stöðu vegna þessa heldur en við þyrftum að vera en þetta er hlutur sem við erum að reyna að laga núna með fiskveiðistjórn okkar og vonandi munum við geta komið öðrum stofnum í eins góða stöðu og mér sýnist þorskstofninn vera í, alla vega miðað við hrygningar þriggja til fjögurra síðustu ára sem gefa til kynna að nýliðun í stofninum sé mjög góð.“ Nú vill svo einkennilega til, hæstv. forseti, að þeir stofnar sem ráðherra var að lýsa áhyggjum af að við hefðum ofveitt, ýsa, ufsi og steinbítur, eru á uppleið. Ýsan í sögulegu hámarki frá árinu 1954, hygg ég, er við komumst ásamt Bretum og fleiri þjóðum í að veiða 117 þús. tonn, minnir mig að það hafi verið. Alla vega á annað hundrað þúsund tonn. Þeir stofnar sem sjávarútvegsráðherrann hafði svo miklar áhyggjur af að hefði verið gengið verulega á, til að hlífa þorskstofninum, eru núna í ágætis standi. En hvað með þorskstofninn? Staða hans var í gær metin þannig að eðlilegt væri að skera verulega niður veiðar á honum næstu 10 árin. Hæstv. forseti, næstu 10 árin. Svakalega var Árni M. Mathiesen, fyrrverandi sjávarútvegsráðherra, framsýnn í þessari ræðu sinni árið 2001. Ofboðslega voru þetta mikil og góð vísindi sem hann byggði rök sín á, hæstv. forseti. Afskaplega held ég að íslenska þjóðin megi vera hamingjusöm með að hafa svo framsýna menn í stóli sjávarútvegsráðherra, sem leggja línurnar með þessum hætti og fá út plús fyrir fram. En fjórum árum síðar hefur Hafrannsóknastofnun fengið út mínus. Ekki einu sinni heldur tíu sinnum. Staðreyndin er sú, eins og kom fram í umræðunni fyrir nokkrum dögum þegar við vorum að ræða sjávarútvegsmálin, hv. þm. Össur Skarphéðinsson tók þátt í henni ásamt fleirum, að árangur fiskveiðistjórnar í núverandi kvótakerfi er enginn. Meðaltalsniðurstaðan af þorskveiðum hér við land, eftir að kvótakerfið var tekið upp, er ákaflega döpur, svo ekki sé meira sagt. Hún er ákaflega döpur. Þetta er hinn kaldi veruleiki. Menn geta rekið hausinn ofan í sandinn og sagt að hvítt sé svart og hæstv. sjávarútvegsráðherra getur tekið hlutina rosalega alvarlega sex sinnum í ræðu sinni. Það breytir ekki því að staðan er eins og hún er, hæstv. forseti.

Frú forseti. Það gladdi mig að hv. þingmaður nefndi hér Ásgeir Guðbjartsson, sem hafði verið honum samskipa í skóla. Hann var einmitt fyrsti skipstjórinn sem ég lærði hjá til sjómennsku á Guðbjörginni forðum tíð. Ég er þeirrar skoðunar að miklu máli skipti að breyta stjórnkerfi fiskveiða þannig að hægt sé að auka frelsi og tryggja nýliðun í stétt sjómanna og útgerðarmanna. Það er þess vegna sem ég hef fylgt þeirri stefnu að nauðsynlegt sé, með einhverjum hætti, að taka til baka í smáum árlegum áföngum hluta af úthlutuðu aflamagni til þess að leyfa öðrum að standa jafnfætis þeim sem fyrir eru í atvinnugreininni. Ég er sammála hv. þingmanni um að kvótakerfið hefur brugðist sem fiskverndarstefna. Ég ítreka það sem ég sagði um daginn, í ræðu sem hv. þingmaður vitnaði til, að það er ekki hægt annað en að draga þá ályktun að stjórnkerfi fiskveiða hæfi ekki líffræðinni í hafinu. Ég ítreka líka að stjórnkerfið, eins og við þekkjum það, var tekið upp til að vernda auðlindina í hafinu og styrkja fiskstofnana. En það hefur ekki gerst. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann út í frumvarpið sem hann leggur hér fyrir. Ég ber fulla virðingu fyrir viðleitni Frjálslynda flokksins í þessum efnum. Ég segi það hins vegar alveg hreinskilnislega að mér finnst töluvert í lagt að ætla að veita óhefta sókn 30 rúmlesta báta með tvo kalla á og fjórar rúllur sem megi sækja hvern einasta dag ársins ef gefur. Mér finnst skorta, í greinargerð með frumvarpinu, á að fram komi hvað þetta þýðir í afla. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvað telur hann að einn slíkur bátur gæti að meðaltali aflað af þorski? Hversu mikil sókn telur hann að verði í þetta frelsi ef það yrði samþykkt? Í þriðja lagi: Hvers má vænta? Hver verður heildarafli á slíkum flota eftir 

Hæstv. forseti. Ég fagna því sem fram kom í máli hv. þingmanns Össurar Skarphéðinssonar, um að óheppilegt væri að hafa algjörlega lokað fiskveiðikerfi og menn kæmust ekki að og ættu í raun engan möguleika á því, eins og núverandi kvótakerfi er úr garði gert. Hv. þingmanni finnst talsvert í lagt hjá okkur í Frjálslynda flokknum með að leggja þetta til fyrir þá menn sem hafa til þess fullgilt atvinnuskírteini, sem þeir þurfa að endurnýja á fimm ára fresti, og hafa skírteini frá Slysavarnaskóla sjómanna, og þurfa einnig að endurnýja það á fimm ára fresti. Þeir hafa til þess atvinnuréttindi að umgangast vél um borð í skipi, eiga skip og þurfa að halda því haffæru með tilheyrandi kröfum og kostnaði. Þeir þurfa að kosta því til að í skipinu sé sjálfvirk tilkynningarskylda, sem kostar eitthvað á aðra milljón, þegar upp er staðið, en reyndar hef ég ekki kynnt mér það nýverið. Ég held að það sé ekki stórkostleg áhætta. Við vitum ekki hver aflinn yrði á fyrsta ári né á öðru eða þriðja ári. Þess vegna sagði ég í ræðu minni að ef að mönnum fyndist bratt, að setja þetta inn með endurskoðunarákvæði til fimm ára, væri auðvitað hægt að hugsa sér þetta til styttri tíma. En ég er sannfærður um að Íslendingar fari ekki allir að róa á bát, enda hafa ekki allir Íslendingar réttindi til þess. Ég hef því ekki verulegar áhyggjur af þessu en mundi gjarnan vilja sjá þetta verða að veruleika. 
            

Frú forseti. Ég er einn af þeim mönnum sem alltaf ala í brjósti sér drauminn um að verða sjálfstæðir sjómenn. Ég hef svolitla reynslu af því og horfi alltaf til þeirra daga með nokkurri rómantík. Ég er í hópi þeirra sem vel geta hugsað sér að afla slíkra réttinda til að geta uppfyllt þau skilyrði. En vélstjórnarréttindin, sem hv. þingmaður nefndi, eru í raun einu takmarkanirnar á þessu. Ég geri ekki ráð fyrir því að í svona útgerð yrði fjármagnið takmarkandi. Ég held einfaldlega að hún yrði það arðbær að allir mundu lána til hennar sem  Ég undirstrika að ég hef samúð með og skilning á viðhorfinu sem birtist hjá hv. þingmönnum Frjálslynda flokksins, að auka frelsi. Það er mín stefna og mitt lífsviðhorf, að auka frelsi til sjósóknar og möguleika manna á að hasla sér völl sem sjálfstæðir sjómenn. Mér finnst hins vegar, svo ég leyfi mér að gagnrýna frumvarpið, að það sé nokkuð umhendis að samþykkja það án þess að vita að minnsta kosti gróflega hvað menn eru að leggja út í. Ég geri mér grein fyrir því að fyrsta kastið þyrptust kannski ekki þúsundir í þetta en ég gæti ímyndað mér að þetta yrði ákaflega aðlaðandi atvinna fyrir marga á landsbyggðinni í grennd við góð mið. Þess vegna finnst mér skorta upp á það hjá hv. þingmönnum Frjálslynda flokksins að útskýra hvað þetta þýðir í reynd. Mér finnst þetta ansi rúmt, 30 lesta bátar með fjórum sjálfvirkum rúllum og tveir karlar á. Ég tel að t.d. að sá ágæti fiskifræðingur, sem hér dormar í salnum, ætti á eftir að veita okkur svolitla innsýn í þá þekkingu og reynslu sem hann hefur og upplýsa okkur um þetta. Ég er viss um að það hefur verið slegið á þetta af flokknum. Ég segi enn að ég er þeirrar skoðunar að með einhverjum hætti eigi að auka frelsi smábáta til að róa. Mér fyndist frumvarpið strax meira aðlaðandi með fimm ára endurskoðunarákvæði, en ég skoða það með velvilja.

Hæstv. forseti. Það stendur í frumvarpsgreininni að að fimm árum loknum skuli skoðuð reynslan af þessum veiðum. En hins vegar, eins og ég sagði þegar ég mælti fyrir málinu, er það svo sem ekki heilög tala, fimm ár. Við bendum hins vegar á að þetta væru bráðabirgðaákvæði við núgildandi lög. Ég held að ég muni það rétt, að það séu 37 bráðabirgðaákvæði í lögunum um stjórn fiskveiða. Þetta gæti því orðið bráðabirgðaákvæði númer 38. Það sýnir hvers konar löggjöf þetta er, hvernig hún hefur verið unnin á undanförnum árum.  Ef ég ætti að slá á hvað svona bátar gætu veitt þá fer það náttúrulega í fyrsta lagi eftir fjölda þeirra. Þeir hafa ekki þá heimild að geta fjölgað rúllum upp í sex og sjö rúllur eins og var á handfærabátunum sem voru kvótasettir í fyrra, heldur hafa þeir ákveðna takmörkun. Hvað voru þeir bátar margir? Voru þeir ekki 300, handfærabátarnir? Ég man ekki alveg þá tölu en mig minnir það. Þeir voru að veiða um 10–11 þús. tonn á ári, hv. þingmaður, með upp í sex og sjö rúllur á bát. Það veiddi flotinn að vísu á mjög takmörkuðum sóknardögum. En við megum ekki gleyma því að þetta voru mjög kraftmiklir bátar. Ég held að við mundum ekki stefna í neina stórkostlega tölu, a.m.k. ekki til að byrja með, og 5 þús. tonn held ég að væri eitthvað sem við gætum skotið á. 
            

Hæstv. forseti. Það frumvarp sem hér er til umræðu gengur út frá því að lögin um stjórn fiskveiða verði áfram í gildi í framtíðinni. Hér er fyrst og fremst verið að leggja til að opnuð verði leið inn í það kerfi sem fyrir er og það er full ástæða til að draga athyglina að þessu lokaða kerfi og ræða það mál. Þetta er hugmynd um sóknarstýrt kerfi sem var að hluta til við lýði þar til menn hófu fyrir nokkrum árum að loka því og síðasta gatinu lokuðu þeir sem hér ráða ríkjum fyrir hálfu öðru ári. Afleiðingarnar af því eru ekki komnar fram að fullu en það er farið að sýna sig hverjar þær verða. Þær eru fólgnar í því að litlu sjávarútvegsþorpin, líklega þau fyrst og fremst, sjá á eftir veiðiheimildum, stórir aðilar safna þeim heimildum til sín og eftir stendur nýliðunarvandinn í greininni. Það fólk sem býr í sjávarþorpunum á ekki möguleika á því að stofna til nýrrar útgerðar og styrkja atvinnu sína á staðnum með því að nýta auðlindina sem gerði þó þann stað sem um er að ræða byggilegan á sínum tíma. Þessi nýliðunarvandi er grafalvarlegur. Hann er vegna þess að eignarhaldsfyrirkomulagið á veiðiréttinum er með þeim hætti sem raun ber vitni. Það er ekki hægt að brosa að þessu, þetta er afskaplega alvarlegt mál og ég hefði fyrir mitt leyti viljað sjá að það yrði rætt í mikilli alvöru vegna þeirrar endurskoðunar á stjórnarskránni sem fram undan er. Það liggur fyrir að allir flokkar hér í sölum Alþingis hafa sagt að þeim finnist eðlilegt að þessi auðlind verði sett inn í stjórnarskrána. Ég hef sagt það áður og ætla að endurtaka það hér að það að setja auðlind inn í stjórnarskrá þýðir að íslensk stjórnvöld ætla að gegna eignarhaldinu fyrir hönd þjóðarinnar gagnvart viðkomandi auðlind. Undan því er ekki hægt að víkjast. Það er alveg öruggt mál, að mínu viti, að menn munu ekki umgangast stjórnarskrána með sama hætti og menn hafa umgengist lögin um stjórn fiskveiða. Í 1. gr. þeirra laga stendur að um þjóðarauðlind sé að ræða en aðrar greinar gera það mögulegt að útgerðarmenn fari með þá auðlind eins og sína eign, kaupi og selji að sinni vild og aðrir komist ekki að nema að kaupa af þeim sem fyrir eru. Það má líka nefna lög um samningsveð, þar sem sett var inn í grein að ekki mætti veðsetja veiðiréttinn en í næstu grein á eftir var gengið þannig frá að samþykki lánardrottins þarf til þess að færa veiðiheimildir af skipi. Svona fara menn ekki með stjórnarskrána. Eignarhaldið á auðlindinni verður að vera í alvöru ef það er sett inn í stjórnarskrá. Það er þess vegna sem stjórnmálaflokkarnir þurfa að fara yfir þetta mál í tengslum við endurskoðun stjórnarskrárinnar og komast að niðurstöðu sem færir menn að sátt um það með hvaða hætti jafnræði til þess að nýta auðlindina verði komið á. Ég hef skilning á því að menn vilji draga athyglina að þessum vanda og ætla ekki að draga það frumvarp sem hér er sett fram niður með neinum hætti því að það er hugsað til þess að einhverjir eigi möguleika á því að hefja útgerð í landinu undir þeim reglum sem nú eru í gildi. Ég ætla að leyfa mér að halda í þá von að menn ætli virkilega að bera ábyrgð gagnvart stjórnarskránni og að það sé í alvöru sem menn vilji setja þessa þjóðarauðlind þar inn. Aðrar þjóðarauðlindir þarf auðvitað að umgangast með sama hætti, þ.e. að gegna eignarhaldinu fyrir hönd þjóðarinnar. Síðan ætla ég að nefna aðeins þetta frumvarp og hvaða afleiðingar það hugsanlega gæti haft. Það mundi auðvitað hafa það í för með sér að þeir sem þess ættu kost mundu hefja útgerð af fullum krafti. Sennilega yrðu það nú helst þeir sem fyrir eru í útgerð sem mundu selja kvótann sinn, kaupa sér bát og fara að gera út eins og þeir hafa gert sumir hverjir jafnvel tvisvar, þrisvar sinnum á undanförnum árum. Síðan mundu líka aðrir koma þarna að sem mundu grípa tækifærið til þess að fara í útgerð og ekkert nema gott um það að segja. Þetta mundi lyfta upp fiskiþorpum sem liggja í rúst eftir það kerfi sem nú er í gangi og brúnin mundi örugglega lyftast á þeim sem búa úti á landsbyggðinni og eygja ekki von í því atvinnulífi sem þar er. Brúnin myndi lyftast á þeim sem eru jafnvel farnir að hugsa sér til hreyfings hingað á höfuðborgarsvæðið vegna þess að þeir hafa ekki trú á framtíð sinna byggðarlaga, en það er sá vandi sem þetta eignarhaldsfyrirkomulag hefur skapað. Sú hugmynd sem hér er á ferðinni gæti líka hugsanlega gengið þó að menn væru búnir að breyta lögunum um stjórn fiskveiða með þeim hætti að jafnræði til að nýta auðlindina væri komið á - það jafnræði yrði hvort sem er að byggjast á því að verðleggja með einhverjum hætti þennan afnotarétt af auðlindinni ef aflamarkskerfið er haft í gildi. Það er ekki hægt að velja fólk til þess að nýta auðlindina öðruvísi en með einhverjum slíkum aðferðum ef aflamarkskerfi er í gildi því að það er ekki hægt að handvelja þá sem eiga að fá að nýta auðlindina. Auðvitað yrðu menn að sjá hvernig þeir hlutir mundu þróast í framtíðinni en það væri svo sem ekki miklu hætt þó að opnað væri á ný eitthvert gat inn í þetta kvótakerfi sem er núna orðið lokað. Hér er talað um að tveir menn á jafnvel 30 brúttórúmlesta báti gætu róið með fjórar handfærarúllur. Nú er ég ekki alveg viss um hvort ég hef réttar upplýsingar í kollinum en ég er ekki viss um að það mundi duga að hafa tvo menn í áhöfn á 30 brúttórúmlesta skipi, en það getur nú hv. 1. flutningsmaður örugglega upplýst hér. Það gæti verið að aðrar kröfur um t.d. vélstjórn og annað slíkt hefðu það í för með sér að fleiri menn þyrftu að vera um borð í báti af þeirri stærð. En ástæðurnar fyrir þessum vanda okkar við stjórn fiskveiða eru auðvitað upphaflega þær að menn ætluðu að stjórna fiskveiðum í því augnamiði að ná fram hámarksafrakstri af fiskstofnunum og það hefur nú ekki gengið eins og menn hefðu gjarnan viljað. Þorskstofninn var þar alltaf í fyrsta sæti og þar hefur mönnum gengið verst. Við fengum fréttir af fundi sem Hafrannsóknastofnun hélt í tilefni af afmæli sínu og hvað var þar til umræðu? Það var auðvitað þetta stærsta skipbrot í fiskveiðistjórn sem við höfum nokkurn tíma horft upp á, það er það að mönnum hefur ekki tekist með neinum hætti að stjórna nýtingu þorskstofnsins á þann veg að hann geti staðið undir meiri veiðum að mati þeirrar stofnunar. Það er kannski ekki svo vitlaust að stofnunin skyldi velja akkúrat þetta málefni til þess að ræða á afmælinu sínu. Þó held ég að fæstir haldi nú upp á afmælið sitt með því að ræða það sem þeim hefur helst misheppnast, en það gerði Hafrannsóknastofnun. Niðurstaðan af afmælisfundinum var sem sagt sú að það þyrfti helst að ganga enn lengra í því að draga úr veiðum á þorski á næstu jafnvel tíu árum heldur en hefur verið gert fram að þessu. Ég hef hlýtt á marga af forustumönnum Hafrannsóknastofnunar og fiskifræðinga ágæta á undanförnum árum segja okkur frá því hvernig þeir líti á þessi mál og ég hef alltaf sagt að við eigum að reyna að notfæra okkur þá bestu þekkingu sem er fyrir hendi á hverjum tíma og taka mark á því sem vísindamenn hafa fram að færa. Ég verð hins vegar að viðurkenna að ég er ekki sannfærður um að til staðar sé þekking sem eigi að túlka með þeim hætti sem Hafrannsóknastofnun gerir. Það var ekki fyrr en eftir 1990 að Hafrannsóknastofnun breytti afstöðu sinni til þess hve þorskstofninn þyrfti að vera stór til þess að tryggja nýliðun. Fram að þeim tíma ríkti sú skoðun í stofnuninni að ekki væri beint samband á milli stærðar hrygningarstofnsins og nýliðunarinnar. Síðan fóru menn að breyta þeirri túlkun og það varð að ráði að setja á svokallaða 25% reglu, sem allir í þessum sal þekkja, en á þeim tíma trúði Hafrannsóknastofnun því að það væri einn þorskstofn við landið. Og eftir því sem ég kemst næst mun nánast hafa verið gengið út frá því á þessari ráðstefnu í gær, að þar hafi verið talað um íslenska þorskstofninn og aflaregluna sem er í gildi - það hefur reyndar komið fram að menn hafa lagt til að sú regla yrði hert að því leyti til að í staðinn fyrir 25% veiði yrði farið niður í 22%. Nú er túlkun Hafrannsóknastofnunar á því hvernig þorskstofninn er samansettur alveg gjörbreytt. Hann er samansettur úr ættkvíslum og jafnvel er um margar ættkvíslir að ræða. Hrygning að mati Hafrannsóknastofnunar hefur í tímans rás verið metin þannig, ég man eftir tölum þar sem var talað um að 40% af hrygningunni færi fram við suðvesturhornið á landinu og að seiðin ræki norður með vesturströnd landsins og þá færu stundum sum af þeim á Grænlandsmið, önnur færu norður fyrir land en tiltölulega lítil hrygning færi fram á öðrum stöðum. Nú hafa upplýsingar Hafrannsóknastofnunar breyst hvað þetta varðar. Það segir okkur að á sama tíma og stofnunin telur að ofveiði hafi orðið á þorskstofninum í einu lagi þá hafa litlu stofnarnir, litlu ættkvíslirnar sem stofnunin hefur verið að átta sig á að væru til staðar, sumir hverjir verið að stækka og verða stærri hluti af hrygningunni við landið. Ég er ekki með hér hjá mér nýjustu tölur Hafrannsóknastofnunar hvað þetta varðar en ég man eftir að hafa séð tölur sem bentu til þess að þá hefði hrygningin breyst þannig að í staðinn fyrir að 40% af hrygningunni yrði við suðvesturhornið þá væri það komið niður í 25% og önnur svæði skiluðu því meiri hrygningu. Þetta segir mér að þessi 25% regla, sem er núna í gildi, getur ekki verið mjög nákvæm vísindi. Hafi þurft 25% af einum þorskstofni til þess að tryggja nýliðun gengur ekki upp að einhverjir litlir partar eða ættkvíslir í þorskinum geti verið að stækka en stóri parturinn, þar sem 40 prósentin komu áður frá, að minnka. Er það líklegt? Þess vegna segi ég að mér finnst að sterkari rök þurfi til að halda því fram að mikil samsvörun sé milli nýliðunar og stærðar hrygningarstofns. Ég hef spurt vísindamenn um þetta atriði og eina svarið sem ég fékk þar var að fiskurinn blandaðist saman á miðunum og þess vegna væri hægt að halda sig við stjórn sem miðaði við vissa heildarprósentu. Önnur leið væri ekki til staðar nema þá sú að stjórna veiðiálagi svæðisbundið, sem væri það æskilega. Ég get auðvitað tekið undir að það hlýtur að vera spurningin, ef menn trúa því að passa þurfi veiðistofnana með þeim hætti að skilja eftir einhvern tiltekinn hluta stofnsins til að hann geti hrygnt, að menn þurfi einmitt að beita svæðisbundnum stýringum. Ekki stendur til að gera það á Íslandsmiðum eða ég veit ekki til þess. Þá hljóta menn að verða að svara þeirri spurningu hvort það sé líklegt, ef þorskstofninn skiptist í svona ættkvíslir eins og stofnunin er núna farin að halda fram að hann geri, að það dugi þá að vera með þetta fyrirkomulag að veiða 22% til að tryggja að allar ættkvíslirnar haldi sínu. Ég trúi því ekki að veiðiálagið jafnist svo út á miðunum að menn gangi þá ekki gríðarlega nærri litlum ættkvíslum ef svona er að málum staðið. Niðurstaða mín af þessum vangaveltum er þess vegna sú að ég er á þeirri skoðun sem Hafrannsóknastofnun var fyrir 1990, að ekki sé beint samband milli stærðar hrygningarstofnsins og nýliðunar. Ég held að menn þurfi að leita að öðrum skýringum, sem reyndar hafa líka komið fram frá hendi stofnunarinnar, t.d. þeirri skýringu að stóri fiskurinn sé gríðarlega mikilvægur í hrygningunni. Mér finnst að það séu ákveðnar vísbendingar um að svo geti verið, sem hv. 1. flutningsmaður nefndi reyndar áðan. Árið 1966, samkvæmt því sem hv. þingmaður sagði áðan, veiddu menn gríðarlega stóra þorska í nætur við suðurströndina. Það hefur sennilega ekki verið tilviljun að þetta var við suðurströndina þar sem aðalhrygningin fór fram á þeim tíma og hefur farið fram til þessa þó að hún hafi minnkað. En þarna voru torfur af gríðarlega stórum fiskum sem ekki veiddust í nein veiðarfæri, en menn fundu þetta á mælitækjum sínum og fóru svo að veiða þennan fisk í nætur og hann var veiddur upp. Hvað sagði Hafrannsóknastofnun þegar þær veiðar stóðu yfir? Þetta er allt í lagi, þetta er gamall fiskur sem er kominn að fótum fram og fer að drepast, um að gera að veiða hann. Og það var gert, hann var kláraður. Þetta er 1966, 1967 og 1968, þetta tók ekki mörg ár. Þetta voru nokkuð hundruð tonn sem voru veidd af þessum stóra fiski. Menn voru að fá fullfermi af þeim fiski á umræddum tíma. Svo líður og bíður og þegar fer að ganga á níunda áratuginn fóru menn að stækka riðilinn í þorskanetum. Sumir af þeim sem töluðu á bryggjunum þá höfðu af þessu miklar áhyggjur að nú væri sama sagan að fara að gerast og gerðist í Vestmannaeyjum, verið væri að veiða upp stóra fiskinn og það væri hættulegt. Svörin voru þau að þetta væri svo lítið magn að þetta skipti engu máli. En það er ekki fyrr en fyrir um þrem, fjórum árum sem stofnunin leggur til að breytt verði út af þessu með riðilinn. Ég held að það gæti verið hluti af þeirri skýringu sem verið er að leita eftir 

Virðulegi forseti. Ég held ég hafi heyrt rétt að í máli hv. þm. Jóhanns Ársælssonar hafi komið fram í upphafi ræðu hans að í þessu litla frumvarpi, sem hér er verið að mæla fyrir á hinu háa Alþingi, fælist eins konar staðfesting á núgildandi fiskveiðilöggjöf eða tilvist hennar. Ég kom hér upp til að lýsa því yfir að ég er ekki alveg sammála þeirri túlkun. Þó að þetta sé nýtt bráðabirgðaákvæði við fiskveiðilöggjöfina eins og hún er í dag þarf ekki að felast í því nein viðurkenning á því að sú fiskveiðilöggjöf sem er í dag sé komin til vera um langan aldur eða allan aldur, langt í frá. Það sem fyrir okkur flutningsmönnum frumvarpsins vakir er fyrst og fremst að reyna að rétta hönd til þeirra sem búa í sjávarplássum allt í kringum landið. Við teljum að þetta fólk eigi ákveðinn rétt til auðlindarinnar, nýtingarrétt. Það sem fyrir okkur vakir er að rétta ungum mönnum hjálparhönd til að komast inn í þessa grein, til að aðstoða menn sem hafa stundað sjósókn, sjómenn sem hafa aflað sér réttinda til að geta fengið að nýta sín eigin heimamið og jafnvel líka að rétta mönnum hjálparhönd sem eru komnir á efri ár og vilja halda áfram að stunda sjóinn á grundvelli blöndu af frístundaveiðum og atvinnuveiðum ef út í það er farið. Það er þetta sem við erum að hugsa með þessu litla frumvarpi okkar. En við erum ekki að setja neinn stimpil, gúmmístimpil undir það að núverandi löggjöf eins og hún er, sem við teljum að sé að mörgu leyti meingölluð og höfum oft minnst á hér í ræðustól, sé komin til að vera um allan aldur.

Frú forseti. Já, mér er ljúft að leiðrétta það ef menn hafa skilið það þannig að ég væri að væna Frjálslynda flokkinn um að vilja viðhalda þessu kerfi, þá er það nú ekki. Ég efast ekki um vilja þeirra til að breyta þessu. Ég átti hins vegar við að þetta frumvarp væri leið til að opna gat inn í þetta kerfi eins og það er núna og það er kannski ekki svo mikið meira um það að segja. Það er mikil nauðsyn á því að finna leiðir til þess að gefa fólki tækifæri til að taka þátt í þessari atvinnugrein og fyrirkomulagið sem er í gildi, það verður aldrei of oft sagt að það lokar gjörsamlega fyrir þá möguleika. Þess vegna er gott að menn skuli vekja upp umræðuna með máli af því tagi sem hér er til umræðu. Ég satt að segja get ekki yfirgefið þá von að þeir sem hafa varið þetta kerfi einna harðast muni að lokum komast til ráðs með það að þetta getur ekki gengið til framtíðar litið, að loka atvinnugrein eins og þessari eins og gert er með þessu fyrirkomulagi.

Frú forseti. Ég fagna því að ég hafi þá misskilið á einhvern hátt upphafsorð hv. þingmanns, því að eins og ég sagði áðan í máli mínu erum við fyrst og fremst að reyna að gera eitthvað sem hægt er að gera með skjótum hætti til að rétta hag fólksins sem býr í sjávarbyggðunum allt í kringum landið. Ég held að það leynist engum sem fer um landið í dag og kemur í þessi sjávarpláss mjög víða að þar hafa mál færst mjög til verri vegar á skömmum tíma. Ég get til að mynda sagt með sjálfan mig, ég fór víða um land í sumar og ég verð að segja að mér var verulega illa brugðið að koma á þessa staði og sjá hvernig atvinnulífið hefur í raun dofnað og drabbast niður og heyra af fólki sem er að flytja á brott og hvernig ástandið er á víða úti á landi. Ég held að með einhverjum svona hætti, breytingum á fiskveiðistjórnarlögunum til að mynda, væri hægt að rétta þessum byggðum ákveðna hjálparhönd, t.d. stöðum á Vestfjörðum sem eru margir mjög háðir fiskveiðum og háðir því að geta sótt á sín heimamið. Við getum líka nefnt pláss á Norðurlandi, staði eins og Siglufjörð, Dalvík, Ólafsfjörð, Húsavík, Raufarhöfn, Kópasker, Þórshöfn og Vopnafjörð. Það er í rauninni hægt, virðulegi forseti, að fara nánast allt í kringum landið og nefna þessa staði. Ég er sannfærður um að ef þetta mundi ganga í gegn værum við í raun og veru ekki að ógna neinum fiskstofnum, við værum ekki að stunda neina ofveiði. Ég held að þetta mundi takmarkast af sjálfu sér bæði af veðri og vindum en líka af þeim skilyrðum sem við setjum í frumvarpinu. Gerðar eru mjög ákveðnar kröfur um hæfni manna, menn þurfa að fara út í ákveðnar fjárfestingar til að geta gert þetta og ég held að það eitt og sér mundi á vissan hátt vera nægileg bremsa til að sjá til þess að það færu engir út í þetta með þessum hætti nema þeir sem væru í þessu af einhverri alvöru og byggju yfir dugnaði og þori til að fara út í þetta. Og það væri hið besta mál.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður lýsti ágætlega þeim byggðavanda sem uppi er vegna núverandi kerfis. Þess vegna, eins og ég sagði áðan, er full ástæða til að menn dragi athyglina að þeim nýliðunarvanda sem er í greininni. Það eru svo sem ekki miklar vísbendingar um að þeir sem hafa stutt kerfið eins og það er núna séu að komast til einhvers ráðs en ég nefndi reyndar í ræðu minni áðan að þeir virðast þó a.m.k. hafa komist að þeirri niðurstöðu að setja ætti þessa þjóðarauðlind í stjórnarskrána sem þjóðareign til framtíðar. Það þýðir að mínu viti ekki annað en það að jafnræði til að nýta auðlindina kemst á, hvernig svo sem menn semja um að koma því á. Það þarf náttúrlega einhvers konar aðlögun eða fyrningarleið til að það gerist, en þó er hægt að segja að menn verði fá að njóta þess sem þeir hafa sagt og sett fram í stefnu sinni. Ég trúi því að menn meini það sem þeir segja þegar þeir tala um að þetta eigi að vera þjóðarauðlind til framtíðar. Þess vegna bind ég miklar vonir við umfjöllun um þessi atriði í tengslum við stjórnarskrárendurskoðunina. Ég ætla ekki að bæta neinu meira við um það núna en örugglega gefst tækifæri til þess að ræða þau mál þegar líður fram á veturinn.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga um stjórn fiskveiða og eins og gengur getur umræðan farið út um víðan völl enda er um umfangsmikið mál að ræða, stjórn fiskveiða í eðli sínu. Hv. þingmaður kom í máli sínu inn á þá minnkun sem hefur orðið á þorskafla þjóðarinnar og það er rétt. Að sjálfsögðu deili ég áhyggjum með hv. þingmanni af þeirri þróun og það þarf að vernda þorskinn. Hins vegar getum við ekki litið fram hjá því að í dag er núverandi kerfi þannig uppbyggt að það hámarkar verðmæti sjávarafurða og í rauninni er fiskvinnsla hringinn í kringum landið orðin hátækniiðnaður. Við getum nefnt sem dæmi Samherja á Dalvík, það glæsilega fiskvinnsluhús sem fékk verðlaun á dögunum. Það er hreint stórkostlegt að fara um það hús og sjá þá hátækni sem þar á sér stað og ég fullyrði að virðisauki sjávarafurða í dag er miklu, miklu meiri í núverandi kerfi en á níunda áratugnum. Í upphafi níunda áratugarins var nóg veiði, eins og hv. þingmaður man. En ég man ekki betur en að nær allur flotinn á Austfjörðum hafi nú siglt í land á sínum tíma. Þó var nóg hægt að veiða. En umhverfi og rekstrarskilyrði sjávarútvegsins á sínum tíma var mjög erfitt. Hæstv. forseti. Hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir flutti ræðu á þingi LÍÚ á dögunum og boðaði þar sögulegar sættir Samfylkingarinnar við útvegsmenn. Ég hef ekki orðið var við annað en að hv. þm. Jóhann Ársælsson hafi verið hallur, svo ég taki nú ekki dýpra í árinni, undir fyrningarleiðina, og hann hefur haldið hér margar ræður um að stefna beri að fyrningarleiðinni í sjávarútvegsstefnunni. Hefur hv. þingmaður skipt um skoðun í þeim efnum?

Hæstv. forseti. Það er gaman að fá að svara þessari spurningu einu sinni enn. Ég hef svarað henni oft á undanförnum dögum og svarið er: Nei. Ég held að íslenskir útgerðarmenn þurfi á einhvers konar aðlögun að halda þegar auðlindin verður sett inn í stjórnarskrána til framtíðar. Auðvitað munu stjórnvöld þurfa að gæta eignarhaldsins fyrir hönd þjóðarinnar og verður ekki horfið frá fyrirkomulaginu sem nú er á auga lifandi bragði. Menn verða að gefa einhvern aðlögunartíma. Ég tel að fyrningarleiðin sé ágætis leið til þess en er tilbúinn til að ræða og velta fyrir mér með öðrum aðrar leiðir sem menn benda á að muni þjóna sama tilgangi. Það verður ekki hrist fram úr erminni að finna leið sem allir verða sáttir við. En ef allir eru staðfastir í því að gera þetta að þjóðarauðlind til framtíðar þá hljóta allir að vera sammála um að gera það þannig að börn okkar og barnabörn eigi þessa auðlind saman í framtíðinni og að hún verði nýtt af þeim sem taka þátt í útgerð á Íslandi á jafnræðisgrunni. Þetta er verkefnið og það er virkilega ögrandi og skemmtilegt verkefni. Fyrningarleiðin er ágætis leið en ég er alveg tilbúinn að ræða það við hv. þm. Birki Jón Jónsson hvernig hann vill standa að málinu.

Hæstv. forseti. Ég fagnaði ummælum hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur á þingi LÍÚ á dögunum og taldi mér trú um að hv. þingmaður, formaður Samfylkingarinnar, hefði þar talað fyrir hönd flokks síns. En því miður virðist Samfylkingin ekki standa óskoruð á bak við formann sinn í þessu máli. Sá formaður hefur haft uppi orð um samráð og því spyr ég hv. þingmann hvort þetta mál hafi verið tekið upp innan þingflokks Samfylkingarinnar. Það er mjög mikilvægt, eins og ég hef áður sagt í umræðum um svipuð mál, að Samfylkingin, sem stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn, hafi skýra stefnu í málinu. Ég fullyrði að fyrningarleiðin er engin sáttaleið eins og hv. þingmaður hélt fram áðan og lagði til í aðdraganda síðustu kosninga. Við höfum, að við teljum, náð ákveðinni sátt. Eignarhaldið á fiskveiðiauðlindinni er þjóðarinnar. Útgerðin hefur afnotarétt af þeirri auðlind og greiðir auðlindagjald af því, svokallað veiðigjald. Það má deila um hvort það sé sanngjarnt í eðli sínu, að undirstöðuatvinnugrein landsbyggðarinnar borgi sérstakan skatt. En ég hef trú á að þetta sé fyrsta skrefið í þá átt að við innleiðum yfir höfuð auðlindagjald í íslensku þjóðfélagi. Mér finnst það spennandi framtíðarsýn, að þeir aðilar sem nýta sér auðlindir þjóðarinnar greiði fyrir það sanngjarnt gjald. Hæstv. forseti. Ég tel ljóst að stefna Samfylkingarinnar í sjávarútvegsmálum er enn á reiki og ekki ljóst hvað hún ætlar sér í þeim efnum. Því miður tók ég trúanleg þau orð hv. formanns Samfylkingarinnar, Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, að Samfylkingin vildi sátt við útgerðarmenn. En það er alveg ljóst af öllum umræðum að fyrningarleiðin er engin sáttaleið í íslenskri sjávarútvegspólitík.

Hæstv. forseti. Það kann vel að vera að hv. þingmanni finnist fyrningarleiðin ekki nógu góð til að þjóna þeim tilgangi að verða grunnur að því að auðlindin verði sett inn í stjórnarskrána. Ég spurði hv. þingmann að því hvernig hann vildi fara að því en hann gerði nú ekki mikið í að svara því. Það er augljóst að veiðigjaldið sem notast er við um þessar mundir mun ekki þjóna þeim tilgangi. Það verður ekki hægt að líta á neina auðlind sem þjóðarauðlind til framtíðar ef einhverjir hafa einkarétt á að nýta hana. Það þarf jafnræði við nýtingu þjóðarauðlinda og þarf að koma fyrir það sanngjarnt gjald, sem ekki er hægt að finna út öðruvísi en á þeim markaði sem stjórnar verðinu á viðkomandi réttindum. Þetta er ekki það sem veiðigjaldið ber í sér. Veiðigjaldsleiðin ber ekkert annað í sér en það að færa þeim sem fyrir eru í útgerð á Íslandi einkaréttindi til þess að hafa aðgang að auðlindinni og selja öðrum aðgang að henni. Það er ekki boðleg meðferð á þjóðarauðlind til framtíðar. Verkefni okkar er að finna réttu leiðina. Vilji menn ekki fara okkar leið, fyrningarleiðina, þá finna menn væntanlega aðra leið sem þjónar nákvæmlega sama tilgangi, þ.e. að skapa jafnræði og gefa mönnum og fyrirtækjum möguleika á að nýta þjóðarauðlindir, hlið við hlið, án þess að einhver hafi á því einkarétt.

Frú forseti. Hér höfum við mjög gott frumvarp sem ég á von á að muni lyfta upp landsbyggðinni og verða atvinnulífi þar til mikils framdráttar. Hér er um frelsisfrumvarp að ræða, frelsisfrumvarp fyrir atvinnulífið á landsbyggðinni. Við beinum sjónum okkar að því að lyfta þessu oki, kvótakerfinu, af atvinnulífinu á landsbyggðinni. Ég varð satt að segja svolítið hissa á að heyra að hv. þm. Birkir Jón Jónsson skyldi ekki taka jákvæðar í þetta frumvarp. Það gæti örugglega lyft upp atvinnulífinu í heimabæ hans, Siglufirði. Siglufjörður er einn af þeim bæjum sem á mjög erfitt uppdráttar vegna þess að búið er að loka atvinnugreinina af. Það kom fram í ræðu framsóknarmannsins að hann hafði áhyggjur af auðlindagjaldinu. En ég ætla að benda hv. þingmanni og öðrum fylgjendum núverandi kerfis á að auðlindagjaldið er smávægilegt brot af því sem þeir sem eru undir í greininni, leiguliðarnir, greiða. Þeir greiða hátt í 9 þús. millj. kr. fyrir aðgang að auðlindinni. En hv. þm. Birkir Jón Jónsson og aðrir tala um þetta auðlindagjald eins og það sé aðalatriði. Nei, aðalatriðið í byggðastefnu, til að lyfta atvinnugreininni upp úr þeirri deyfð sem hún er í, er einmitt að auka frelsið. Auðvitað á að auka frelsið. Ég á von á því að sjálfstæðismenn, ef þeir meina eitthvað með því að þeir styðji frelsið, taki undir þetta. Ég á ekki von á öðru. En því miður virðist hæstv. sjávarútvegsráðherra vera úti á þekju í umræðunni um sjávarútvegsmál. Hann hefur sífellt gagnrýnt sjávarútvegsmálin í gengum tíðina, í áratugi, síðan ég fór að fylgjast með. Ég verð að segja að ég var spenntur fyrir því þegar hann tók við þessu nýja starfi. Þá bjóst ég við einhverjum breytingum. Nei, þá var annað upp á teningnum, þegar hann tók við starfinu. Þar með á engu að breyta, akkúrat engu, ekki einu sinni þáttum er varða heimabyggð hans, Vestfirði. Þegar ég spyr hann, hér í umræðunni, um hvað hafi orðið um aflaheimildir sem virðast renna í stríðum straumum í burtu af Vestfjörðum þá segir hann að það sé ekki rétt og reynir að snúa út úr með alls konar kjaftagangi. Staðreyndirnar eru þær, og má lesa um það í Morgunblaðinu, að 1.800 þorskígildistonn hafa farið frá Vestfjörðum. Svo kemur hæstv. sjávarútvegsráðherra og heldur því fram að aflaheimildir þar hafi aukist. Það er bara kjaftæði. Mér finnst alvarlegt, frú forseti, að menn skuli koma í þennan ræðustól, bera þvílíkt fleipur á borð og ætlast til að tekið sé mark á þeim. Menn hafa einnig gagnrýnt vísindastefnu sem ekki hefur gengið upp. Þorskaflinn nú er helmingi minni en þegar farið var að fylgja ráðgjöf Hafró nánast í einu og öllu, a.m.k. síðustu 15 árin. Aflinn er helmingi minni. Svo leyfa menn sér að gagnrýna það, m.a. ég og ýmsir aðrir, hvernig sú ágæta stofnun, Hafrannsóknastofnun, heldur upp á afmælið sitt. Það hefði hún getað gert með því að ræða þetta vandamál, að það er enginn afrakstur af starfinu. En í staðinn fyrir að taka þá umræðu og hleypa öllum sjónarmiðum að þá er reynt að halda öllum gagnrýnisröddum fyrir utan. Auðvitað er þetta ámælisvert. Ég lærði það einhvern tíma í háskóla að vísindin gengju út á gagnrýna hugsun og menn ættu að fagna allri gagnrýni og leita þá að réttri leið og finna lausnir. Hins vegar virðist annað upp á teningnum, bæði hjá hæstv. sjávarútvegsráðherra og hjá Hafrannsóknastofnun. Haldin er ráðstefna bara fyrir já-menn og þeim sem hafa gagnrýnt það að stofnunin hafi engu skilað, t.d. mér og öðrum, er haldið fyrir utan. Og ef marka má nýjasta pistil hæstv. sjávarútvegsráðherra á heimasíðu hans, þá gagnrýnir hann ekki aðeins okkur sem höfum efast um þessa svokölluðu ráðstefnu, sem er eiginlega hálfgerð áróðursráðstefna, heldur gagnrýnir hann fjölmiðla sem fjalla um að menn séu ekki á eitt sáttir um framsetninguna á hlutunum. Hann gagnrýnir að fjallað sé um gagnrýni á störf ráðherra. Ég veit eiginlega ekki í hvernig landi hæstv. ráðherra vill búa. Það mætti halda að menn vildu hafa fyrirkomulagið álíka og var í Sovétríkjunum. Það er komin vísindastofnun með pólitískri stjórn sem flytur rétttrúnað og hefur síðan hagsmunaaðila til að blessa vitleysuna. Það er alvarlegt og einnig er sérkennilegt að hæstv. ráðherra, sem kemur af landsbyggðinni, af Vestfjörðunum sem hafa farið mjög halloka í þessu kerfi, skuli ekki skilja það þegar við í Frjálslynda flokknum leggjum fram frumvarp um að auka frelsið, t.d. á Bíldudal og Bolungarvík. Þá mætir hæstv. ráðherra ekki til þess að svara fyrir gjörðir sínar og stefnu. Mér finnst það mjög sérstakt, ég verð að segja það. Stefnan sem nú er rekin, kvótastefnan, sú vitleysisstefna, kristallast mjög vel í Arnarfirði. Þar eru ekki aflaheimildir, þær hafa verið seldar eitthvert annað. En fiskurinn fer hins vegar ekkert endilega þótt aflaheimildirnar fari. Hvernig ætla menn að ráða við það? Jú, hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur samþykkt að gefa þorsknum að éta, það er hans eina ráð. Menn fara með loðnu í Arnarfjörðinn til að þorskurinn fái nóg æti í staðinn fyrir að leyfa einfaldlega Vestfirðingum að sækja sjóinn. Nei, kerfið er svo heilagt að hæstv. sjávarútvegsráðherra vill frekar gefa þorskinum loðnu að éta. Hann kaupir hana dýrum dómum fyrir fé skattborgaranna. Ég spyr bara landsmenn: Finnst þeim þetta ásættanlegt, að eyða háum fjármunum í að gefa fiskinum að éta í staðinn fyrir að leyfa nú fólki fyrir vestan, sem hefur ekki vinnu, að sækja sjóinn? Ég verð að segja að ég botna ekkert í þessu. 
             Að mörgu er að hyggja varðandi sjávarútvegsstefnuna. Ég tel að þessu verði að breyta og við verðum að líta til þess að þeir sem vilja landsbyggðinni vel hugsi sinn gang og forðist í lengstu lög að veita Framsóknarflokknum brautargengi  Nú er svo komið að eigendur sjávarjarða á Íslandi, sem ættu ef allt væri með felldu að líta á Framsóknarflokkinn sem málsvara sinn, senda frá sér erindi um mannréttindabrot stjórnvalda. Þeir finna fyrir mannréttindabrotum Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins. Þeir telja að flokkarnir hafi svipt þá réttindum sínum og gefi þeim ekki kost á að nýta eignarrétt sinn. Nú er svo komið að þetta erindi er komið til Evrópuráðsins, mannréttindanefndar Evrópuráðsins. Mér finnst það mjög alvarlega staða fyrir Framsóknarflokkinn að eigendur jarða á landinu telji að mannréttindi séu brotin á þeim. Maður veltir fyrir sér fyrir hvað flokkurinn stendur. Í ræðustól kom ungur þingmaður, hv. þm. Birkir Jón Jónsson, og ræddi um þetta kerfi sem hann vildi halda mjög í þótt heimbær hans hafi farið mjög illa út úr þessu kerfi, þ.e. Siglufjörður. Enginn hefur mælt því í mót. En þannig er það, því miður, að heimabær hans hefur farið mjög illa út úr kerfinu. Sem dæmi má nefna að Síldarminjasafnið á Siglufirði sótti um það að fá að sækja örfáar síldar út í sjó, sem óðu þar inn fjörðinn. En Framsóknarflokkurinn, með hv. þingmann í broddi fylkingar, réttlætti það að ekki mætti raska kerfinu og því mættu forráðamenn Síldarminjasafnsins ekki bjarga sér með nokkrar síldar. Þetta er með öllu ólíðandi. Það sem er einnig afdrifaríkt fyrir þjóðarhaginn er að það verður engin nýliðun í undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar. Nýliðun skiptir verulegu máli fyrir atvinnuvegina. Eflaust eru vel rekin fyrirtæki hér og þar en forsendan fyrir því að áfram verði til vel rekin fyrirtæki er að nýir aðilar komi inn sem veiti þeim sem fyrir eru aðhald. Það getur varla verið framtíðarsýnin, að ætlast til að atvinnugreinin verði lokuð. Það er einfaldlega svo að nýir aðilar bæði veita þeim sem fyrir eru aðhald og þeir koma með nýjar hugmyndir inn í atvinnugreinina þannig að atvinnugreinarnar nái að þróast áfram. Þeir sem eru fyrir reyna að bregðast við. Þetta höfum við séð í fiskiðnaðinum. Þeir sem fóru í flugfiskinn fyrst voru einmitt nýir í atvinnugreininni. Síðan fylgdu stóru fyrirtækin á eftir. Við verðum einfaldlega að tryggja að sprotarnir í atvinnurekstrinum komist af. Ég er sannfærður um að þetta frumvarp yrði til þess að lyfta byggðarlögunum við sjávarsíðuna upp. Þetta litla frumvarp, um að veita atvinnufrelsi, er mun öflugra tæki en nokkurn tíma vaxtarsamningarnir sem eru prentaðir í stríðum straumum fyrir hnignandi byggðir um landið allt. Ég er á því að vaxtarsamningur, t.d. fyrir Norðvesturland, sé í sjálfu sér ágætur. En fyrir Hofsós mundi þetta frumvarp, að veita fólkinu á Hofsósi kost á að sækja sjóinn á ný, vera miklu meira virði en að senda þeim skýrslu með einhverjum klösum og frösum sem eru nær óskiljanlegir. Menn verða að fá að bjarga sér. Ég hefði miklu frekar viljað að hæstv. byggðamálaráðherra, Valgerður Sverrisdóttir, kæmi og ræddi þetta frumvarp í stað þess að koma alltaf með byggðaáætlanir, vaxtarsamninga og annað slíkt. Þetta er margfalt verðmeira fyrir byggðir landsins, þetta litla frumvarp, að veita fólkinu atvinnufrelsi á ný. Nei, það fær í staðinn vaxtarsamninga og ég veit ekki hvað frá því ráðuneyti, sem skila í raun ekki miklu. Ég ætla að rekja það hér í stuttu máli. Nýlega var gerður vaxtarsamningur fyrir Vestfirði. Fyrst áttu að fylgja honum einhverjir örfáir tugir milljóna á þremur eða fjórum árum, til 2007 minnir mig að það sé. En síðan, eftir örlitla gagnrýni, m.a. frá þeim sem hér talar, var sú upphæð hækkuð lítillega, upp í 70 millj. kr. En hvað gerðist á síðasta ári, frú forseti? Þá hækkaði sama ríkisstjórn og sendi þennan litprentaða bækling vestur á firði, með 70 millj. kr. og frösum um vaxtarklasa og ég veit ekki hvað, rafmagnsverð til atvinnufyrirtækja á Vestfjörðum. Og ekki nóg með það heldur færði hún minnstu trillur landsins inn í kvótakerfið. Eins og áður segir þá streymdu aflaheimildir í stríðum straumum af Vestfjörðum. En með þessu frumvarpi munum við veita atvinnufrelsi á ný og ég er viss um að menn munu sækja sjóinn í enn meiri mæli en áður á Vestfjörðum. En með þessari aðgerð stjórnvalda fóru aflaverðmæti sem svarar til 250 millj. kr. á einu ári í lönduðum afla. Þessi aðgerð olli meira tjóni. Það hefur komið upp úr dúrnum að landaður afli er 4 þús. tonnum minni á síðasta fiskveiðiári en árið þar á undan. Það segir okkur að ...

Landaður þorskafli.

landaður þorskafli, rétt. Það segir okkur að tekjur eða velta útgerða á Vestfjörðum er 500 millj. kr. minni, bara á síðasta ári. Hæstv. byggðamálaráðherra, Valgerður Sverrisdóttir, sendir hins vegar litprentaðan bækling með einhverjum frösum um 70 millj. kr. stuðning á mörgum árum, sem er í sjálfu sér allt í lagi, en með fylgir hærri rafmagnsreikningur. Hann er látinn fylgja með. Ég veit ekki hvort það var í sama umslaginu en mér finnst þetta mjög mikil ósvífni. Ég vona að fólk á Vestfjörðum og víða um landið, sem fær um þessar mundir hærri rafmagnsreikninga en einnig einhverja vaxtarsamninga og frasa með, átti sig á þessu. Það er hallærislegt að styðja svona flokka. Það er hallærislegt að vera úti á landi og vera í Sjálfstæðisflokknum, með eitthvert fálkamerki á sér, og vera eins og hálfgerður fálki að styðja aðgerðir sem stríða gegn hagsmunum þeirra. Ég ætla að vona það að menn fari að ná áttum og sjái að þetta er ekki mikils virði, að horfa upp á stöðuga fólksfækkun og vera í eða styðja flokka sem grafa undan manni. Það er náttúrlega ekki gott. En við höfum hér gefið stjórnarliðinu kost á að samþykkja frumvarp, lítið frumvarp um að veita fólkinu á landsbyggðinni atvinnufrelsi á ný. Ég vona sannarlega að aðrir stjórnarliðar, sem ég vænti að taki til máls, sýni þessu frumvarpi meiri skilning en hv. þingmaður framsóknarmanna hefur gert í umræðunni, hv. þm. Birkir Jón Jónsson. Hann varði ekki tíma sínum í að ræða þetta frumvarp. Hann vildi ræða um stefnu einhverra flokka. Þetta frumvarp skiptir verulegu máli. Það skiptir mjög miklu máli, meira máli en margt annað sem rætt hefur verið um í byggðamálum. Ég vona sannarlega að menn fari að átta sig á því og styðji þetta frelsisfrumvarp frá Frjálslynda flokknum.

Frú forseti. Það var að mörgu leyti athyglisvert að hlusta á hv. þm. Sigurjón Þórðarson tala um þetta þingmál. Svo virðist sem hann hafi því miður gleymt að tala um sjálft þingmálið, enda snerist ræðan kannski fyrst og fremst um afmæli Hafró, þorskana í Arnarfirði og svo man ég ekki hvort það voru vaxtarsamningar eða vaxtarverkir hæstv. byggðamálaráðherra. Ég vil spyrja hv. þingmann út í nokkur atriði er varða þetta tiltekna þingmál. Í fyrsta lagi vil ég spyrja: Hversu margir bátar mættu vera í slíku kerfi, frjálsu kerfi, samkvæmt þingmálinu? Í annan stað: Gæti sami maðurinn átt marga báta með því fyrirkomulagi? 
             Í þriðja lagi: Gerir þingmaðurinn sér grein fyrir hversu margir bátar gætu fallið undir sama kerfi? Enn fremur vil ég spyrja: Af hverju setur hv. þingmaður mörkin við 30 tonna báta? Af hverju ekki stærri báta? Auk þessa spyr ég hvort það sé ekki mat þingmannsins að hætt sé við því að fjöldinn allur fari til veiða í slíku kerfi þar sem launakostnaður og annar fastakostnaður er sáralítill í samanburði við verðmætin sem fjórar rúllur á bátum, allt að 30 tonnum, geta skilað að landi. Ég vil í lokin spyrja: Hvað um ábyrgar fiskveiðar, vísindin til framtíðar og veiðiráðgjöf? Þótt ég sé ekki sammála núverandi aðferðafræði sem Hafró styðst við þá þýðir það ekki að ég geti kvittað upp á algert stjórnleysi við fiskveiðar.

Frú forseti. Þetta er nú óvart í stefnuskrá Frjálslynda flokksins, sem hv. þingmaður var kosinn út á. Ég vil minna hv. þingmann á að hann var ekki kosinn á þing til þess að munnhöggvast við mig, alls ekki. Ég vona að hv. þingmaður sjái sóma sinn í því að segja af sér þingmennsku. Hann var ekki kosinn á þeim forsendum að vera hér að munnhöggvast við fyrrum samherja sína.

Frú forseti. Mér þykir hv. þingmaður ansi fyrirsjáanlegur í andsvörum sínum. Ég bjóst ekki við neinu öðru enda ekki mikil reisn yfir svari hv. þingmanns. Ég vil hins vegar minna hv. þingmann á að á málefnaþingi Frjálslynda flokksins árið 2004 lagði ég fram skýrslu um sjávarútvegsmál sem var ekki kvittað fyrir af hálfu fyrrverandi félaga minna í Frjálslynda flokknum. Ég hef aldrei stutt það að frjálsar veiðar yrðu með þessum hætti. Það kvittaði ég aldrei upp á, frú forseti. Það er ein ástæða þess að ég yfirgaf Frjálslynda flokkinn. En ég spyr hv. þingmann enn og aftur, sem ég bið um að sýna sjálfum sér virðingu og gera sig ekki alltaf að hálfgerðum trúð í þingsalnum, og sýna þá viðleitni að reyna að svara spurningunum. Þingmálið, eins og það er sett upp býður upp á algjört stjórnleysi og akkúrat enga fyrirhyggju. Guð má vita hvert mundi leiða ef þingmálið færi í gegn í óbreyttri mynd.

Virðulegi forseti. Þetta litla frumvarp sem við í þingflokki Frjálslynda flokksins fyrir hið háa Alþingi er í raun ekkert annað en tilraun til að reyna að efna þau fyrirheit sem við gáfum kjósendum í kosningabaráttunni vorið 2003. Þetta litla mál var eitt af þeim málum sem við settum á oddinn í baráttunni, við töluðum um að við mundum vilja opna fiskveiðistjórnarkerfið neðan frá, eins og við sögðum, og auka með því möguleikana, m.a. fyrir nýliðun. Við töluðum um tvær rúllur á mann og hér er frumvarpið komið fyrir þingið, tvær rúllur á mann. Við höfum mælt fyrir því og það er tilraun okkar til að koma málinu áleiðis. og þannig auka möguleikana til að mynda á nýliðun. Við vildum einnig kanna hvernig landið liggur varðandi þetta mál. Nú fer þetta mál inn í sjávarútvegsnefnd og verður beðið um umsagnir, m.a. frá hagsmunaaðilum. Þá munum við fá að sjá viðbrögðin, fá athugasemdir við þetta mál og að sjálfsögðu nýta okkur þær athugasemdir sem koma inn til að þróa þingmálið enn frekar. Við gerum okkur að sjálfsögðu fulla grein fyrir því að þetta mál verður svæft í sjávarútvegsnefnd því að það stangast svo gersamlega á við stefnu ríkisstjórnarflokkanna í sjávarútvegsmálum og líka í byggðamálum, verð ég að segja. Það er alveg rétt sem hefur komið fram í máli félaga minna í þingflokki Frjálslynda flokksins sem voru jú kosnir á þing m.a. út af þessu máli, að með málinu erum við að reyna að rétta sjávarbyggðunum umhverfis Ísland hjálparhönd. Við erum að reyna að útfæra í verki þá sannfæringu okkar að við teljum að sjávarbyggðirnar allt í kringum Ísland, fólkið í landinu, hafi ákveðinn rétt til að nýta fiskimiðin. Við teljum að ef lögum nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, með síðari breytingum, yrði breytt með því að bæta við þessu litla ákvæði þá væri hægt að útfæra þetta á mjög skömmum tíma. Það mundi gefa fólki sem býr á þessum stöðum tækifæri til að afla sér tekna með því að róa að þeim skilyrðum uppfylltum sem eru í þessu frumvarpi og þingmenn hafa farið yfir á undan mér. Virðulegi forseti. Ég kom að því í andsvörum áðan að ég teldi að þær takmarkanir sem eru hér á, þ.e. að hér eru gerðar kröfur um réttindi til skipsstjórnar og vélstjórnar, að gerðar eru kröfur um að fólk skuli hafa farið á öryggisnámskeið og líka kröfur um að bátarnir skuli vera með sérstökum búnaði, tilkynningarskyldu og að þeir skuli hafa haffærniskírteini - allt þetta kostar tíma, fyrirhöfn og peninga. - Ég er alveg sannfærður um að þetta mun gera það að verkum að þeir einir munu fara út í þetta sem hafa virkilegan áhuga á því að reyna fyrir sér í fiskveiðum. Við skulum muna þá tíma áður en kvótakerfið var sett á. Þá var frelsi hér í fiskveiðum. Þá gat hver sem er keypt sér bát og róið til fiskjar til að afla sér tekna. En það voru ekki allir Íslendingar á sjó, langt í frá. Það voru ekki allir Íslendingar á sjó. Hvers vegna skyldi það nú hafa verið? Jú, sjómennska, það að stunda sjóinn, er erfitt og það er hættulegt og það kostar líka peninga að fjárfesta í bátum og búnaði og, með þessu frumvarpi, að afla sér ákveðinnar grunnþekkingar og menntunar. Það er hreinlega ekki heiglum hent að stunda fiskveiðar við Ísland því að miðin við Ísland eru á einum erfiðustu hafsvæðum í heimi. Það þarf hörkutól til að stunda þessa vinnu og þetta vitum við öll. Ég hef engar áhyggjur af því að þetta frumvarp leiði til neins stjórnleysis sem við þyrftum að hafa miklar áhyggjur af. Ég tel að veðurfar eitt og sér sé nægilega takmarkandi til þess að koma í veg fyrir að bátar sem eru búnir út með þessum hætti ofveiði nokkurn skapaðan hlut. Því er engin ástæða til þess að missa svefn yfir því þó að þetta fari í gegn. Menn hafa spurt hér hversu mikið mundi veiðast árlega ef þetta yrði að veruleika. Ómögulegt er að svara því þar sem það fer að sjálfsögðu eftir því hversu margir mundu ákveða að fara út í þessa fjárfestingu og gera þetta með þessum hætti. Það færi líka eftir gæftum á hverjum tíma, veðurfari, fiskigengd og eftir því hversu viljugur fiskurinn er til að taka færi. Það færi eftir því hvað menn eru heppnir við að finna lóðningar af fiski sem væru reiðubúnar til að taka færi á hverjum tíma o.s.frv. Um þetta vitum við hreinlega ekkert. Þess vegna setjum við hérna inn ákvæði um að þetta skuli vera til reynslu í nokkur ár. Svo getum við bara staldrað við og skoðað hver árangurinn hafi verið af þessu, hvaða afleiðingar þetta hafi haft, hversu mikið hafi veiðst á þá báta sem væru þá að veiða undir þessum skilyrðum, hvers konar fiskur sé að veiðast og hvar og hvaða áhrif þetta hafi haft til að mynda á byggðirnar. Ég er alveg sannfærður um þetta hefði mjög jákvæð áhrif á byggðirnar sem eru, eins og ég sagði áðan í stuttu andsvari, hreinlega komnar að fótum fram. Íslenskar sjávarbyggðir halda ekki út mikið lengur, því miður. Mér þykir mjög leitt að segja þetta. En það er niðurstaða mín að þær halda ekki út mikið lengur. Nú er óáran í efnahagsmálum, óhagstætt gengi. Menn hóta því að skera niður þorskkvótann enn meira. Sett voru lög á hinu háa Alþingi nú nýverið sem hafa haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir byggðirnar þegar handfæratrillur voru settar í kvóta. Mig langar til að nota tækifærið til að lesa aðeins úr viðtali í blaðinu Fiskifréttum þann 14. október síðastliðinn, viðtali við Halldór Ármannsson skipstjóra á Stellu GK. Þar er því lýst hvað hefur gerst í smábátakerfinu frá því vorið 2004. Hann er spurður, með leyfi forseta: „Er ekki miklu hagkvæmara og skynsamlegra að sækja fiskinn á færri skipum?“ Halldór Ármannsson, skipstjóri og útgerðarmaður á Stellu GK, svarar svona, með leyfi forseta: „Jú, auðvitað er nokkuð til í því. En þar með er ekki öll sagan sögð. Hagræðingin og sameiningarnar sem tröllríða öllu nú um stundir hljóta að leiða til fækkunar starfa, a.m.k. úti á landsbyggðinni. Kannski hafa þeir menn sem eftir standa eitthvað meira á milli handanna til þess að eyða í fínni hús og fínni bíla en um leið er verið að útrýma meðaljóninum sem hefur fyrst og fremst gaman af því að stunda sjósókn og lætur sér nægja að hafa vinnu og mannsæmandi laun. Samþjöppunin hefur líka þá hættu í för með sér að ef útgerð í litlu sjávarplássi er komin á hendur eins eða tveggja fyrirtækja og eigendum þeirra dettur í hug að selja skipin eða bátana úr plássinu standa íbúarnir eftir atvinnulausir með verðlausar húseignir. Þessi hætta er minni ef útgerðin byggist á fleiri en smærri útgerðum.“ - Þetta segir Halldór. Mér finnst að þessi ágæti skipstjóri segi þarna í fáum en meitluðum setningum hvað í raun er að gerast í sjávarbyggðunum okkar. Ég segi fyrir mína parta og við segjum það fyrir okkar parta í Frjálslynda flokknum að svona getur þetta ekki gengið. Þetta er spurning um framtíðarheill þjóðarinnar. Við megum ekki láta þessi pláss deyja. Við höfum engan rétt til að taka atvinnuréttinn frá fólkinu eins og við höfum verið að gera, færa hann til örfárra sem geta svo braskað með hann og skilja síðan allt eftir í rjúkandi rúst. Ég vil ekki fara með það á herðunum inn í framtíðina að hafa komið nálægt slíkum gjörningi og þess vegna berst ég gegn þessu með kjafti og klóm. Þess vegna er ég með á þessu litla frumvarpi hér. Það er mín sannfæring að eitthvað í þessa átt - það má vel vera að eitthvað megi breyta þessu, það væri einmitt mjög gaman og athyglisvert að heyra skoðanir annarra á þessu litla frumvarpi. Það má vel vera að eitthvað megi breyta þessu - en þarna gæti verið falin leið til þess að ná meiri sátt um þessi mál. Það er sannfæring mín. Ég hlakka til þess að sjá þær athugasemdir, þær umsagnir sem munu berast um þetta litla frumvarp. Þær verða lesnar gaumgæfilega af okkur í þingflokki Frjálslynda flokksins. Því get ég lofað. Virðulegi forseti. Að lokum hlýt ég að nota tækifærið núna til að segja örfá orð um þær fréttir sem bárust hingað síðdegis í gær frá 40 ára afmæli Hafrannsóknastofnunar um að skera verði niður þorskkvótann meira því ef það verði ekki gert helst strax sé mikil hætta á því að þorskstofninn hrynji. Þetta eru mjög alvarlegar fréttir og ef eitthvað er munu þær sennilega leiða til þess að sú samþjöppun sem ég vitnaði til áðan mun skipta um gír og verða enn hraðari því að menn sjá fyrir sér eintómt svartnætti. Það er ekkert ljós fram undan. Kvótarnir verða áfram litlir. Áfram verður haldið að kroppa í okkur. Það er best að hætta þessu og selja á meðan við fáum eitthvað fyrir þetta, koma sér út úr greininni og bjarga því sem bjargað verður. Þetta er mjög alvarlegt mál, mjög alvarlegt mál. Maður hlýtur að staldra við og spyrja: Hvað er nú til ráða? Ég hef lýst því áður hvað ég tel að sé til ráða. Ég tel að endurskoða þurfi frá upphafi alla okkar nýtingarstefnu á þorski. Það þarf að endurskoða alla ráðgjöf frá grunni. Það þarf að fá nýja menn að borðinu í þessum vísindum að þessari ráðgjöf. Það þarf að taka miklu meira tillit til sjómanna en gert hefur verið. Það þarf líka að taka miklu meira tillit til þeirra sem hafa verið að gagnrýna. Það þarf að breyta um áherslur í hafrannsóknum. Það þarf líka að gera ákveðna hluti til þess að auka fæðuframboð á miðunum umhverfis Ísland. Ég er hér með nýjustu skýrslu Hafrannsóknastofnunar um nytjastofna sjávar og þar kemur greinilega fram að bæði þorskurinn og ýsan virðast vera að glíma við ætisskort. Þorskurinn er mjög horaður hreinlega. Í þessari skýrslu stendur, með leyfi forseta: „Meðalþyngd 4–8 ára þorsks eftir aldri í afla lækkaði að meðaltali um 13% á árunum 2002–2004 ... og um 20% hjá 9–10 ára þorski. Meðalþyngd í stofnmælingum sýnir svipaða þróun og hefur stofnmæling í mars sýnt lækkun meðalþyngdar síðan árið 2002 ... Í stofnmælingunni í október 2004 var meðalþyngd hjá flestum aldursflokkum sú lægsta frá því mælingin hófst árið 1996.“ Þetta stendur um þorskstofninn í ástandsskýrslu Hafrannsóknastofnunar sem kom út núna í júní síðastliðinn. Hvað segir þetta okkur? Þetta segir okkur að þorskstofninn á í vandræðum. Hann á bágt. Hann hefur ekki nóg af góðu æti. Þess vegna er hann að horast og hann er að horast ískyggilega mikið. Það skiptir mjög miklu máli þegar fallþungi hjá svona fiskstofni breytist um þetta 13–20%, þegar svona fiskstofn rýrnar um 13–20%, mismunandi eftir aldri. Þá skiptir það verulega miklu máli fyrir afrakstursgetu stofnsins. Það sjá allir í hendi sér. Ef við lítum á ýsuna þá stendur hér, með leyfi forseta: „Frá árinu 1998 hafa allir árgangar nema árgangur 2001 verið stórir. Af þessum árgöngum er meðalþyngd árgangs 2001 há en meðalþyngd árganga 1998–2000 og 2002 er lægri en þó mun hærri en árganga 1990 og 1995 sem voru sambærilegir að stærð. Einstaklingar í árgangi 2003 sem er langstærsti árgangur sem sést hefur eru hins vegar svipaðir eða léttari en einstaklingar úr árgangi 1990.“ Hér vil ég að komi fram að í árgangi 1990 var meðalþyngd mjög lág þannig að við erum að sjá meðalþyngd á ýsu núna sem er með því lægsta sem við höfum nokkurn tíma séð, alveg eins og í þorskinum. Þetta hlýtur líka að segja okkur, virðulegi forseti, að ýsan á við ætisskort að glíma. Ég tel að tími sé kominn til þess að við mennirnir reynum að gera það sem við getum þó gert, þ.e. náttúrlega að við þurfum að breyta nýtingarmunstri okkar á fiskimiðunum í kringum Ísland. Ég tel að við eigum strax að draga markvisst úr loðnuveiðum. Við eigum að hætta veiðum á loðnu til bræðslu. Við getum leyft veiðar til hrognatöku og frystingar. En við eigum að hætta þessum bræðsluveiðum. Í staðinn eigum við að reyna að beina til að mynda meira stóru vinnsluskipunum, sem geta þó flakað og fryst síld, í íslenska síldarstofninn. Þau geta þá sinnt verkefnum þar en látið loðnuna í friði í staðinn. Þannig tel ég að við gætum hugsanlega náð að bjarga þessu fyrir horn, gætum náð upp betri vexti bæði á þorski og ýsu. Það mundi strax skipta mjög miklu máli ef við gætum kannski á tveggja ára tímabili eða svo aukið fallþunga í þessum tveimur stofnum, í veiðistofni, um þetta 20%. Þá værum við strax að vinna mjög mikið. Ég held að það hljóti að hafa mjög mikil og alvarleg áhrif að veiða loðnu í bræðslu á grunnslóð hér við land á veturna. Sú loðna sem gengið hefur hér á grunnslóðinni hefur nefnilega ákveðnu hlutverki að gegna. Á þetta hef ég margoft bent bæði í ræðum og riti, að þessi litli laxfiskur sem syndir norðan úr höfum kemur yfir grunnslóðina hrygnir þar og deyr, ef hann er þá ekki veiddur af okkur. En hann hrygnir og deyr. En þó að hann hrygni og deyi þá hverfur hann ekki úr vistkerfinu. Hann breytist í eitthvað annað. Þetta er næring sem breytist í eitthvað annað eins og öll næring. Þetta eru fiskar með kalt blóð. Orka þeirra fer að mestu leyti í að hreyfa sig og síðan til vaxtar og viðhalds og þegar þeir deyja þá umbreytast þeir í eitthvað annað sem aftur myndar fæðukeðjuna fyrir fiskana og lífríkið í hafinu, lífríkið í sjónum. Ég tel að við getum einfaldlega ekki leyft okkur að taka út á hverjum vetri, eins og við höfum verið að gera, milljón tonn af þessum orkumikla litla laxfiski og bræða hann í mjöl og lýsi svo að Norðmenn geti framleitt eldislax. Það er hreinlega ekki verjandi lengur. Við eigum frekar að fara út í þessa tilraun, sem ég er nokkuð sannfærður um að mundi heppnast með ágætum, að skilja meira af þessari loðnu eftir handa mikilvægustu og verðmætustu nytjastofnunum okkar og ná þannig meiri afrakstri út úr kerfinu. Með því skapast svigrúm til nýliðunar í stétt sjómanna. Ef við getum farið að auka veiðar úr þessum botnfiskstofnum, til að mynda okkar verðmætasta fiskstofni þorskinum, ætti að skapast svigrúm fyrir nýja aðila í greininni en þá skortir sárlega. Ég held að jafnvel útgerðarmenn hljóti að geta viðurkennt að grein án nýliðunar er dæmd til að deyja. Slík atvinnugrein getur ekki spjarað sig til framtíðar. Við verðum að fá nýtt blóð inn í greinina. Það verður að gefa ungum og efnilegum mönnum og konum tækifæri til að koma þar undir sig fótunum. Öðruvísi getur þetta ekki gengið til framtíðar. Þetta ættu þeir að vita sem nú stunda útgerð því að einu sinni voru þeir ungir menn, efnilegir og duglegir. Þeir hafa svo sannarlega sýnt mikinn dugnað í gegnum árin. En þeir ættu líka, mér finnst það oft og tíðum gleymast hjá þeim, að hugsa til þess þegar þeir sjálfir voru að byrja. Þeir mættu þá hugleiða það í leiðinni hvaða möguleika þeir hefðu til að koma undir sig fótunum í því kerfi sem nú er við lýði. Ég held að þeir sjái það flestir, ef ekki allir, í hendi sér að þeir ættu enga möguleika. Þeir færu sennilega allir að gera eitthvað annað en að beita kröftum sínum í sjávarútvegi. Þannig er þetta nú, því miður. Ég hygg að það gefist fleiri tækifæri á næstu dögum til að ræða fiskveiðistjórnarmál hér í þessum sal. Það eru mál sem bíða þess að verða lögð fram og ég hef líka óskað eftir utandagskrárumræðu við hæstv. sjávarútvegsráðherra um ástand þorskstofnsins og horfur í veiðum hér á næstu missirum. Þetta er umræða sem við verðum að taka. Það hafa vaknað mjög alvarlegar og ákveðnar spurningar um þessa ráðgjöf, um hafrannsóknir við Ísland. Það hefur ekki verið hlustað á varnaðarorð okkar sem höfum þó prófað að hrópa. Ég vil nota tækifærið núna á síðustu mínútu minni hér í ræðustóli til að minna á að ég hafði uppi mjög ákveðin aðvörunarorð nú í maí til að reyna að vekja menn til umhugsunar. Þá olli það mér mjög miklum vonbrigðum að sjá að sérstaklega stjórnarþingmenn virtust ekki hafa neinn áhuga á að hlusta og því miður fór sem fór. Við höfum áfram látið reka á reiðanum án þess að taka þessa umræðu. Ég fæ ekki séð af viðbrögðum núverandi sjávarútvegsráðherra hæstv., sem er nýtekinn við, að hann hafi í raun og veru neinn áhuga að breyta nokkrum sköpuðum hlut. Hann ætlar að halda áfram á þeirri gölnu vegferð sem við höfum verið á mjög mörg undanfarin ár þar sem við erum föst í vítahring hagsmunagæslu stjórnmálamanna, hagsmunagæslu þeirra sem starfa í greininni og hagsmunagæslu embættismanna. Þessi vítahringur minnir því miður mjög á ástandið eins og það var í Kanada rétt áður en þorskstofninn hrundi þar. Þar vildu menn heldur ekki hlusta á aðvörunarorð, ekki ákveðnir stjórnmálamenn, ekki hagsmunaaðilar og ekki embættismenn, því allir höfðu eitthvað að verja. Ef það voru ekki peningahagsmunir þá var það svokallaður starfsheiður, menn voru of stoltir til að kyngja því að þeir hefðu haft rangt fyrir sér og áttuðu sig ekki á því að þeir voru á rangri leið fyrr en það var orðið of seint. Ég vona að við Íslendingar förum að ranka við okkur og sjá að við getum ekki leyft þeim mönnum sem hafa stjórnað á undanförnum missirum að halda áfram. Þeir hafa sýnt og sannað að þeir hafa gert of mörg mistök, þeir hljóta að teljast vanhæfir í því starfi sem þeir hafa þó verið að sinna mörg undanfarin ár.

Hæstv. forseti. Umræðan hefur verið ágæt hér í dag og búið að leiða fram ýmis rök í málinu, rætt hefur verið um atvinnufrelsi manna annars vegar og afleiðingar þess fiskveiðistjórnarkerfis sem við búum við hins vegar, ásamt því að menn hafa rætt hér nýjustu fréttir af vettvangi Hafrannsóknastofnunar um það að framtíðin sé ekki björt í þorskveiðum hér við land. Í því sambandi vitnaði ég í ræðu sjávarútvegsráðherra hæstv. frá árinu 2001 en þá taldi hann blómlegt fram undan að því er varðaði þorskstofninn. Það þyrfti frekar að huga að öðrum stofnum eins og ýsunni sem þá var talin ofveidd en hefur síðan reynst spjara sig allvel. Það er rétt að draga það hér fram, hæstv. forseti, að það er ekki eins og upplýsingar í þessu þjóðfélagi hafi skort um það hvaða áhrif sjávarútvegsstefnan, eins og hún hefur verið rekin, hefur haft á þróun byggðar. Það hefur verið vikið að því í ræðum manna. Í mars 2001, hæstv. forseti, kom út skýrsla frá Byggðastofnun: Sjávarútvegur og byggðaþróun á Íslandi. Nýsir vann þá skýrslu fyrir Byggðastofnun og höfundur var Haraldur Líndal Haraldsson hagfræðingur. Ég ætla að vitna hér örstutt í skýrsluna, með leyfi forseta, en aðeins bara í lokaorðin, stutt í samantektinni að framan. En þar segir, þegar búið er að tína til ýmis rök og afleiðingar af núverandi fiskveiðistjórnarstefnu, með leyfi forseta: „Hér hefur verið leitast við að svara þeirri fyrirspurn stjórnar Byggðastofnunar hvort lögin um stjórn fiskveiða hafi haft áhrif á byggðaþróun í landinu.“ Síðan koma tveir punktar sem svara þessu: „Ljóst er að ákvæði laganna um frjálst framsal veiðiheimilda hefur haft víðtækar afleiðingar á þróun byggðar í landinu með tilflutningi aflaheimilda á milli landshluta og einstakra byggðarlaga.“ Seinni punkturinn er: „Þetta hefur leitt til verulegrar skuldaaukningar í sjávarútvegi, lækkunar launa í fiskvinnslu í samanburði við aðrar atvinnugreinar og fólksflótta af landsbyggðinni.“ Lengra ætlaði ég ekki að hafa þá tilvitnun en ég held það væri ágætt að menn færu yfir þessa skýrslu, kíktu aðeins í hana. Hún sagði ýmislegt sem síðar hefur verið að koma í ljós. Í ræðum manna hefur ýmislegt komið fram, eins og ég vék að áðan, og hv. þingmaður Jóhann Ársælsson spurði mig ákveðinna spurninga sem ég ætla að leitast við að svara. Hann spurði m.a. að því hvort tveir menn mættu stjórna 30 tonna báti. Svarið við því er já, að því gefnu að þeir hafi skipstjórnarréttindi og einhver vélstjórnarréttindi, lágmark vélavarðaréttindi. Hins vegar er það svo að útivist slíks báts getur verið takmörkunum háð. Hún var löngum takmörkuð við einn og hálfan sólarhring, að því er mig minnir, útivera báts þar sem aðeins tveir menn væru við störf. Þess er líka að geta að undanþágur hafa verið veittar til þess að tveir menn starfi á tveggja manna báti sem jafnvel er stærri en þetta en þá við takmarkaðar veiðar þar sem menn koma að landi daglega, eins og skelveiðar og rækjuveiðar og veiðar sem stundaðar eru innfjarðar. Nú eða jafnvel aðrar veiðar, eins og úthafsrækjuveiðar á litlum bátum, enda væri þá útiveran takmörkuð. Það var einnig vikið að því í ræðu hv. þm. Jóhanns Ársælssonar að þorskstofninn væri til í ættkvíslum og hann fór nokkrum orðum um það. Auðvitað er það rétt hjá hv. þingmanni að þannig er það. Þorskurinn er ekki einn stofn þó hér sé leitast við að hafa kvótakerfi sem stýrir veiðunum út frá þeirri hugmynd að allur þorskurinn hegði sér eins, að hann komi til hrygningar á sömu stöðum við landið og hann hefur gert á undanförnum árum og áratugum og að hámarkshrygningin sé jafnan við suðurströndina. Út frá því hefur verið gengið. Menn hafa talað um að ekki væri nú mikill dugur í hrygningu sem ætti sér stað annars staðar við landið og vafasamt að hún skilaði miklu inn í þorskstofninn. Þetta hafa fiskifræðingar sagt, jafnvel þó að þeir hafi fundið seiði fyrir Norðausturlandi og Austurlandi sem greinilega eru sæmilega á sig komin en hafa örugglega ekki klakist út við suðurströndina miðað við stærðina. Þetta ætti ekki að koma neinum á óvart og ég geri ekki ráð fyrir því að mér og hv. þm. Jóhanni Ársælssyni komi þetta á óvart. Þetta er auðvitað háð lífríkinu og hitafarssveiflum í hafinu. Þegar hlýnar fyrir Norðurlandi, eins og gerst hefur undanfarin ár, er ekki óeðlilegt að hrygning eigi sér stað þar og það hefur gerst í miklum mæli á undanförnum árum, inni á flóum og fjörðum norðan lands. En þá kannski líka í minna mæli hér sunnan lands en væri ef árferðið væri þannig að fiskurinn þyrfti að leita til Suðvesturlands og suðurstrandarinnar til að finna þann hita sem hentaði honum til hrygningar. En það er auðvitað það sem fiskurinn leitar að og þess vegna hrygnir hann síðar við Norðurland, jafnvel þótt hrygning dragist fram í júní í köldum árum, en getur þess vegna hrygnt fyrr ef sjórinn er hlýr eins og verið hefur undanfarin ár. Það er líka önnur mjög sterk vísbending um að mikið af fiski syndi um á Norðurlandsmiðum. Það er m.a. það að þorskinum hefur tekist, ásamt stækkandi ýsustofni, að éta upp rækjuna nánast alls staðar innfjarðar, í flóum og fjörðum norðan lands og vestan. Varla er það vegna ofveiði á úthafsrækjunni að það hefur verið svo lítill afli þar undanfarin ár, það skyldi þó ekki frekar vera vegna þess að þorskurinn hafi verið á norðurmiðunum. Aðeins út af þeirri umræðu sem varð um stórþorskinn á Selvogsbanka hér á árunum áður, að þá vorum við ekki að tala um neinar smákýr. Við vorum að tala um 70–80 stykki í tonnið, 70–80 þorska í tonnið þegar fiskurinn var sem stærstur á Selvogsbankanum. Menn voru að tala um alvöruþorska eins og sagt var í þá tíð. Menn hafa haft áhyggjur af því að ef mönnum yrði leyft að veiða með tveimur aflarúllum hverjum manni, hámark fjórum, gæti það orðið til þess að hér færi allt úr böndunum hvað varðar það magn sem tekið væri upp úr sjónum af þorski. Ég held að menn ættu ekki að hafa miklar áhyggjur af því. Menn vita það kannski ekki en staðreyndin er sú að á seinni árum, hæstv. forseti, hefur fiskimönnum við Ísland ekki alltaf tekist að klára sína 23 daga. Það var vegna veðurfars, hæstv. forseti. Veðurfarið er stundum þannig að það gengur illa að stunda handfæraveiðar en fáar veiðar eru eins háðar logni og góðviðri og handfæraveiðar. Því ekki veiða menn nú mikið á handfæri með færið meira og minna upp í sjó. Þannig að það er kannski rétt að benda á það að eins og tíðarfarið hefur verið í sumar og haust þá held ég að það hafi nú ekki verið mjög margir dagar sem menn hefðu farið á handfæraveiðar. Ekki mjög margir. Það eru engar veiðar jafnháðar því að veðurfar sé gott á heilu ári og handfæraveiðarnar, þannig að ég held að menn ættu ekki að hafa stórkostlegar áhyggjur af því fyrir fram að sú tillaga sem við leggjum til hér, um þetta takmarkaða frelsi, verði til þess að kollvarpa algerlega árangri fiskveiðistjórnarinnar - innan gæsalappa auðvitað því að það hefur ekki skilað nokkrum árangri að byggja upp þorskstofninn eins og var upplýst síðast í gær. Ég vitna hér til gamans, en í þó nokkurri alvöru, til eldgamalla laga frá 1888 um lög um bátfisk í fjörðum, til að minna á að fiskveiðar við Ísland hafa ekki eingöngu verið fyrir þá sem gerðu út heldur líka verið taldar félagslegur réttur - á árum áður var það svo að afli rann að hluta til í fátækrasjóð og þótti engum mikið. Það er líka fróðlegt, sem ég gerði mér til gamans, að skoða þær reglur sem voru settar á grundvelli þeirra laga um bátfiski í fjörðum sem ég vitnaði til og er enn þá í lagasafninu. Þar segir, með leyfi forseta, og er rétt að lesa upphaf laganna þar sem segir: „Vjer Christian hinn níundi, af guðs náð Danmerkur konungur, Vinda og Gauta, hertogi í Sljesvík, Holtsetalandi, Stórmæri, Þjettmerski, Láenborg og Aldinborg,“ setur svofelld lög að tillögu Alþingis. Þar segir í 5. grein: „Nú virðist amtmanni ákvarðanir í samþykkt, er honum hefir verið send til staðfestingar, ganga of nærri rjetti manna, eða þröngva um of atvinnufrelsi …“ Ja, framsýnir voru þeir fyrir 130 eða 140 árum. Þetta höfðu menn í huga þá, að ekki mætti setja slíkar reglur að gengið væri of nærri rétti manna vegna atvinnufrelsis þeirra. Einnig segir: „Að öðrum kosti staðfestir hann samþykktina, fyrirskipar um birting hennar og ákveður hvenær hún skuli öðlast gildi, og er hún upp frá því skuldbindandi fyrir alla þá, sem í því hjeraði stunda fiskveiðar …“ Sem í því héraði stunda fiskveiðar. Menn voru nefnilega að stýra fiskveiðum héraðsbundið löngu áður en við fórum að hugsa um stjórn fiskveiða og er kannski rétt að minna á það þegar við vorum að tala um, eins og hv. þm. Jóhann Ársælsson áðan, að hér væru stofnbrot og stofnstærðir. Það var einmitt það sem menn unnu út frá fyrir 130, 140 árum. Þannig var það nú, hæstv. forseti. Síðan segir í 6. gr. þessara laga og ég má til með að vitna í hana í lokin, með leyfi hæstv. forseta: „Í samþykktum þessum má ákveða um þau atriði, sem áríðandi eru fyrir fiskiveiðar á opnum skipum í því hjeraði, er samþykktin nær yfir, svo sem um það, hver veiðarfæri og beitu skuli hafa við fiskiveiðar, á hverjum stað og hverjum árstíma, og eins um það, hvort fiskilóðir og net megi að færu veðri og forfallalaust og af ásettu ráði liggja í sjó yfir nóttu; og hvernig lóða- og netalögnum skuli haga til þess“ - og takið eftir, hv. þingmenn - „að fiskigöngum eigi sje varnað um skör fram eða handfæraveiði sje spillt.“ Það voru nefnilega kvaðirnar sem á þá voru settar sem vildu nota þorskanetin til að girða af, að mönnum voru settar skorður um það og handfæraveiðin var álitin frjáls öllum mönnum enda eru lögin um rétt manna til bátfiskis í fjörðum. Ég ætla að láta þetta verða lokaorð mín við umræðuna, hæstv. forseti. Þetta hefur verið ágætisumræða og ýmislegt dregið fram af því sem rétt er að muna. Í lokin vil ég minna á skýrslu Byggðastofnunar frá því í október 2001 um áhrif kvótasetningar aukategunda hjá krókabátum á byggð á Vestfjörðum. Ég held að það væri holl lesning fyrir stjórnarliða að lesa sér til upprifjunar til að þeir geti áttað sig á því hvaða afleiðingar verk þeirra hafa haft. Þessu var nefnilega öllu saman spáð, hvaða afleiðingar þetta hefði, en samt gerðu menn þetta - vonandi með fullu viti, hæstv. forseti.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar sem ég flyt ásamt öðrum hv. þingmönnum Samfylkingarinnar og hljóðar tillögutextinn svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að láta semja og leggja fyrir Alþingi lagafrumvarp um fullorðinsfræðslu með það að markmiði að efla og treysta fullorðinsfræðslu í landinu og skýra hlutverk þeirra sem að þessari menntun koma, bæði hvað varðar fjármögnun og námsframboð. Við undirbúning lagafrumvarpsins verði haft samráð við aðila vinnumarkaðarins, samtök sveitarfélaga og menntastofnanir. Lagafrumvarpið verði lagt fyrir Alþingi eigi síðar en 1. mars 2006.“ Herra forseti. Segja má að það sé eiginlega með ólíkindum að ekki skuli vera neinn lagarammi um fullorðinsfræðslu svo mikil sem hún er í landinu og svo mikil þörf sem er fyrir slíka fræðslu. Við höfum lög um leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla og háskóla en engan lagaramma um fullorðinsfræðslu, sem er hins vegar orðin stöðugt viðameiri og nauðsynlegri af þeirri einföldu ástæðu að samfélag nútímans kallar á að fólk sé að mennta sig meira og minna alla ævi. Það hefur margoft verið sagt að lykilatriði varðandi uppbyggingu þess þekkingarsamfélags sem við lifum í og mannauðs sé stóraukin áhersla á fullorðinsfræðslu og símenntun. Stöðugt hraðari samfélagsbreytingar og ný tækni gera kröfu um stöðuga endurnýjun og nýsköpun þekkingar fyrir einstaklinga, atvinnulífið og samfélagið í heild. Það er ekki síst þess vegna sem mikilvægt er að um þetta sé settur einhver lagarammi vegna þess að þetta er mjög brýnt út frá hagsmunum samfélagsins í heild sinni en að sjálfsgöðu einnig fyrir atvinnulíf og einstaklinga. Á síðustu árum hefur orðið mikill vöxtur á þessu sviði hér á landi. Margt áhugavert hefur komið fram á sjónarsviðið og er vel gert. Mestur hefur vöxturinn verið varðandi endur- og eftirmenntun fyrir háskólamenntaða og tæknifólk af ýmsu tagi. Þótt einnig hafi orðið mikil þróun varðandi framboð á menntun fyrir fólk með minni menntun hefur það ekki náð að fylgja eftir þróuninni á öðrum sviðum. Þannig gildir að þeir fá mesta endur- og eftirmenntun og fullorðinsfræðslu sem hafa mesta menntun fyrir. Þessi þróun er hættuleg og ýtir undir ójöfnuð ef allir hafa ekki jöfn tækifæri. Þess vegna þarf að móta stefnu varðandi fullorðinsfræðslu almennt. Skilgreina þarf hverjir eigi að bera ábyrgð á hvaða þáttum hennar og hvernig eigi að fjármagna hana. Slík stefna þarf að fela í sér hvata til að boðið sé upp á sem fjölbreyttasta fullorðinsfræðslu og símenntun og hvata til einstaklinga að sækja sér slíka menntun. Efla þarf fullorðinsfræðslu, endur- og eftirmenntun og gera hana markvissari en nú er, annars vegar út frá almennum þörfum einstaklinga fyrir nýja og breiðari þekkingu og hins vegar út frá þörfum atvinnulífsins fyrir meiri og markvissari þekkingu og hæfni í starfi. Oft fara þessi tvö markmið saman og mikilvægt er að þau fylgist að, en útiloki ekki hvort annað. Þannig styrkir almenn menntun og frístundanám af ýmsu tagi einstaklinga í starfi, um leið og hún eflir þá og eykur möguleika þeirra sem einstaklinga. Herra forseti. Það er auðvitað mikilvægt að skilgreina hver ber ábyrgð og hvernig fjármagna skuli fullorðinsfræðslu almennt og í því sambandi er rétt að nefna nokkrar hugmyndir: Í fyrsta lagi. Fullorðinsfræðsla sem miðar að því að efla einstaklinga til að vera fullgildir og virkir þátttakendur í samfélaginu er á sameiginlegri ábyrgð samfélagsins, einstaklinga og atvinnulífsins. Mikilvægt er að samfélagið hafi frumkvæði og hvetji einstaklinga til að sækja sér slíka menntun. Hér geta opinber framlög til fullorðinsfræðslu og einstaklingsbundnir sparnaðarreikningar (menntareikningar) með framlagi frá atvinnurekendum og samfélaginu (í gegnum mótframlög og/eða skattaívilnanir) verið farsæl leið. Það er rétt, herra forseti, að víkja örlítið að því hvað átt er við með menntareikningum, en það er býsna athyglisverð hugmynd sem m.a. er fjallað um í nokkuð ítarlegri og vandaðri skýrslu sem Hagfræðistofnun Háskóla Íslands vann fyrir Eflingu, Verslunarmannafélag Reykjavíkur og starfsmenntaráð. Þar segir m.a. um menntareikninga, með leyfi forseta: „Grunnhugmyndin um menntareikninga byggist á því að tekið er fast hlutfall af launum hvers starfsmanns sem er síðan ávaxtað í séreignarsjóði með skattfríðindum þar til viðkomandi launþegi ákveður að nýta sér innstæðuna til að sækja sér menntun eða þjálfun. Til viðbótar gæti komið framlag atvinnurekanda sem væri þá einnig fast hlutfall af launum starfsmanna. Ef launþegi hefur ekki nýtt sparnaðinn þegar hann fer af vinnumarkaði getur hann nýtt hann sem lífeyrissparnað. Þetta fyrirkomulag er ekki ólíkt fyrirkomulagi viðbótarlífeyrissjóða hér á Íslandi þó þar sé um mun hærri upphæðir að ræða. Hér væri verið að byggja reikninga á því söfnunarkerfi sem nú þegar er til staðar, en það hefur reynst vel og hafa aðilar á vinnumarkaði fengið traust á því.“ Herra forseti. Það er afskaplega mikilvægt að það kerfi sem nýtt yrði í slíku sambandi væri einmitt þannig úr garði gert að traust væri á því, bæði frá launafólki og þeim sem greiða launin. Ég var að telja upp nokkrar hugmyndir varðandi það hvernig ábyrgð og fjármagn gæti verið almennt í fullorðinsfræðslu, var búinn að nefna fyrstu hugmynd og fer þá yfir í aðra hugmynd: Endur- og eftirmenntun sem miðar að því að efla almenna tækniþekkingu er á sameiginlega ábyrgð atvinnulífsins, samfélagsins og einstaklinga. Gagnvart þeim sem hafa góðan grunn á þessu sviði hlýtur atvinnulífið sjálft að bera meginþungann. Gagnvart þeim sem standa höllum fæti er nauðsynlegt að samfélagið axli ábyrgðina. Hér gegna fræðslusjóðir og fræðslustofnanir atvinnulífsins lykilhlutverki. Jafnframt þarf að tryggja sérstaklega möguleika þeirra sem hafa verið heima vegna umönnunar barna, verið lengi frá vinnu vegna veikinda eða hafa af öðrum ástæðum lítil og veik tengsl við vinnumarkaðinn. Ábyrgðin gagnvart þessum hópi liggur sameiginlega hjá ríki og sveitarfélögum. Í þriðja lagi. Endur- og eftirmenntun sem miðar að mjög sértækri verk- og tækniþekkingu í einstökum fyrirtækjum verður að vera á ábyrgð og kostnað fyrirtækjanna sjálfra. Í fjórða lagi. Fullorðinsfræðsla sem miðar að því að jafna menntunarstig fólks sem komið er á vinnumarkaðinn og auka almennt menntunarstigið í landinu kallar á ríka þátttöku og frumkvæði samfélagsins með þátttöku atvinnulífs og einstaklinga. Þegar vísað er til ábyrgðar og fjármögnunar fullorðinsfræðslu frá samfélaginu er nauðsynlegt að greina hvar ábyrgð og verkaskiptingin á milli ríkissjóðs og sveitarfélaganna liggur. Herra forseti. Það er mikilvægt á ýmsum sviðum og hefur því miður oft verið vandmeðfarið hvernig þessi skipting er og meðan ekki er lagarammi um þann þátt er hann einn af þeim sem eru á gráum svæðum. Athyglisvert er ef við skoðum verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hvað varðar skólakerfið að sú skipting er við lýði að sveitarfélögin sjá um leikskóla og grunnskóla en ríkisvaldið um framhaldsskóla og háskóla. Margt bendir til þess að sú skipting sé í raun orðin úrelt og nefni ég þar sérstaklega til framhaldsskólana sem eru allt aðrar stofnanir í dag en þær voru þegar sú verkaskipting var ákveðin og ýmislegt sem bendir til þess að framhaldsskólinn eigi frekar heima hjá sveitarfélögunum. Ég er sannfærður um að í tengslum við fullorðinsfræðsluna mundi það einnig nýtast miklum mun betur því að það mundi á margan hátt einfalda alla fullorðinsfræðslu sem við getum í raun sagt að sé að meginþunga til undir háskólastiginu og þar með væri hægt að einfalda mikið það kerfi sem kemur nálægt fullorðinsfræðslu. Herra forseti. Það er einnig vert að velta fyrir sér aðferðum og hvaða aðferðir væru líklegastar til að skila árangri. Þar vil ég nefna til svokallað raunfærnimat sem er mikilvægt tæki í fullorðinsfræðslu, ekki aðeins fyrir þá sem hafa litla grunnmenntun og þurfa að bæta sig á því sviði. Raunfærnimat er mikilvæg aðferð til að meta styrkleika og veikleika í þekkingu einstaklinga, hvort heldur þegar þeir vilja afla sér frekari menntunar eða við mat á starfshæfni. Raunfærnimat er eitthvað sem m.a. Norðmenn hafa lagt töluverða vinnu í og má segja að þeir séu í fararbroddi hvað það varðar. Í þeirri skýrslu sem ég vitnaði í áðan sem Hagfræðistofnun háskólans vann fyrir Eflingu, Verslunarmannafélagið og starfsmenntaráð segir m.a. um raunfærnimatið eða raunfærnikerfið, með leyfi forseta: „Norðmenn hafa verið í fararbroddi hvað varðar sameiginlegt skráningarkerfi svokallað raunfærnikerfi þar sem frammistaða einstaklinga í námi og þjálfun og færni í vinnu er metin að verðleikum. Markmiðið er að setja upp kerfi sem skráir og metur hæfni, getu, reynslu og þekkingu einstaklinga sem hægt er að nýta á vinnumarkaði og í skólakerfinu. Raunfærni tekur til allrar menntunar og skipulags náms, sjálfsnáms og þekkingar sem aflað er í vinnu, félagsstörfum, námskeiðum og með almennri þátttöku í samfélaginu. Kerfinu er ætlað að vega upp á móti síbreytilegum störfum vinnumarkaðarins og auka samkeppnishæfni fyrirtækja.“ Til eru fleiri aðferðir sem hægt er að hugsa sér og m.a. eru færnimöppur önnur aðferð til að halda utan um þekkingu og reynslu fólks. Þar er safnað saman upplýsingum um menntun og starfsreynslu viðkomandi, úr formlega menntakerfinu, óformlega menntakerfinu og annars staðar frá. Raunfærnimat og færnimöppur eru þannig mikilvæg verkfæri til að greina þekkingu starfsmanna og mannauðinn í atvinnulífinu og samfélaginu almennt. Þau eru einnig mikilvæg tæki til að efla sjálfsvitund einstaklinga þar sem þessi verkfæri eru til þess fallin að draga fram styrkleika viðkomandi. Þá er mikilvægt að þróa náms- og kennsluaðferðir sem best henta við fullorðinsfræðslu almennt og fyrir þá sem hafa stutta skólagöngu eða hafa ekki stundað nám í langan tíma. Herra forseti. Ég sagði áðan að margt hefði gerst á undaförnum árum hér á landi í fullorðinsfræðslu og margt er mjög vel gert. En það skortir heildarramma utan um þetta þannig að bæði sé hægt að hafa þessa starfsemi markvissari og ekki síður að jafna tækifæri fólks til fullorðinsfræðslu. Það er ljóst að aðilar vinnumarkaðarins leika afskaplega stórt hlutverk og hafa á margan hátt verið í fararbroddi þegar kemur að símenntun og ýmiss konar fullorðinsfræðslu vegna þess að félagsmönnum er boðið upp á margs konar möguleika til að bæta við sig þekkingu og auka hæfni í gegnum ýmsa starfsmennta- og fræðslusjóði. Fyrir ekki alls löngu eða í desember 2002 var stigið afskaplega metnaðarfullt skref í þá átt að þróa heilsteypt kerfi símenntunar á Íslandi með stofnun Fræðslumiðstöðvar atvinnulífisins sem er samstarfsverkefni Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins. Eitt af markmiðum hennar er að vinna skipulega að því að meta og votta óformlegt nám og starfsþjálfun í samstarfi við fræðsluaðila og atvinnulífið. Meðal annars vegna þess er nauðsynlegt, og ég veit ekki betur en þessir aðilar hafi einmitt eftir því kallað, að um þetta séu sett ákveðin rammalög þannig að það verði skilgreint betur en nú hvert sé hlutverk hvers og eins. Herra forseti. Ekki er síður rétt að minnast á símenntunarmiðstöðvar sem hafa risið mjög víða um land og hafa sinnt margs konar fullorðinsfræðslu fyrir fólk með litla menntun og síðan menntun af margs konar tagi. Einnig hefur þróast í kringum þessar stöðvar mjög víða háskólanám eða þjónusta við fólk í háskólanámi á því svæði þar sem stöðvarnar eru starfræktar. Þetta skiptir allt saman afskaplega miklu máli og það þarf að láta þetta allt saman vinna sem allra best saman því svo virðist vera að í raun sé um hálfgerðan frumskóg að ræða þegar kemur að þessum þætti menntakerfisins. Það er ekki við hæfi, eins og ég sagði hér áður, þegar við höfum nú þegar lög um leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla og háskóla að þessi eyða skuli vera í löggjöfinni, þ.e. að engin löggjöf sé um fullorðinsfræðsluna vegna þess að það blasir við að þetta er líklega sá þáttur sem skiptir hvað mestu máli þegar við horfum til þess samfélags sem við búum við núna. Málum er þannig háttað að nauðsynlegt er að fólk stundi einhvers konar nám og afli sér menntunar meira og minna alla ævi. Þó er rétt að geta þess að á einum stað í lögum er minnst á fullorðinsfræðslu. Það er í lögum um framhaldsskóla frá 1996. Á hana er minnst í X. kafla og gengur raunverulega út á það að framhaldsskólum er heimilað að koma að þessum þætti og m.a. heimilað með samþykki menntamálaráðherra að stofna í samvinnu við ýmsa aðila svokallaðar fullorðinsfræðslumiðstöðvar. Það er álit okkar hv. þingmanna sem flytjum þessa tillögu að þetta sé ekki nægjanlegt og að eðlilegt sé að fela menntamálaráðherra að leggja fram á þingi fyrir lok þessa þings, þ.e. fyrir 1. mars árið 2006, frumvarp til laga um fullorðinsfræðslu.

Virðulegi forseti. Hérna er til umræðu eitt af mikilvægustu málunum sem liggja fyrir Alþingi núna í vetur og væri óskandi að það fengi það vægi sem því ber í stað þess að fara í gegnum 1. umr. fyrir hálftómum þingsal um kvöld. Þetta mjög mikilvægt mál vegna þess, eins og hv. 1. flutningsmaður, Einar Már Sigurðarson nefndi, að þetta skólastig er mjög villt. Þetta skólastig er mjög óskilgreint, þ.e. fullorðinsfræðslan, en á sama tíma mjög mikilvægt skólastig og mikilvægi þess hefur vaxið mjög á síðustu árum og aukist verulega. Æ fleiri sækja sér menntun síðar, símenntun, endurmenntun, ná sér í nýtt tækifæri til mennta eftir að hafa mögulega hætt skólagöngu eftir grunnskóla eða án þess að ljúka formlegri menntun í framhaldsskóla og þess vegna eru 40 þúsund Íslendingar á vinnumarkaði í dag án eiginlegrar eða formlegrar menntunar úr framhaldsskóla. Það þurfa ekki allir að fara í skóla. Það þurfa ekki allir að útskrifast með einhverja gráðu. Það er ekki það sem málið snýst um heldur er skóli ein leið til menntunar. Skóli veitir útskrift og skóli veitir réttindi og þar með veitir skóli tækifæri, tækifæri til að ná sér í betri vinnu, tækifæri til að þéna betur, tækifæri til nýrra hluta á vinnumarkaði og veitir um leið öryggi, bæði öryggi á vinnumarkaði og sjálfsöryggi þeim sem fara í gegnum menntun og ljúka henni, þ.e. fólki sem nær því takmarki sem það setti sér. Við þetta eigum við að styðja af öllum okkar mætti og þess vegna er þessi tillaga til þingsályktunar um fullorðinsfræðslu lögð fram þar sem lagt er til að farið verði í það ferli að vinna lagafrumvarp um fullorðinsfræðsluna þar sem við náum utan um þetta mikilvæga og merkilega skólastig sem mundi breyta lífi svo margra á vinnumarkaði eða þeirra sem vilja komast aftur á vinnumarkað eða skipta um atvinnu og áherslur á vinnumarkaði á miðjum sínum starfsferli t.d. Geysilegur vöxtur hefur orðið í fullorðinsfræðslu á síðustu árum. Hún hefur blómstrað að mjög mörgu leyti, blómstrað í skugga fjársveltis og þess þrönga stakks sem henni er að mörgu leyti sniðinn. Fræðslunetin úti á landi hafa staðið sig mjög vel og þar er unnið mjög gott starf þessi missirin. Þau eru hins vegar undir velvilja fjárlaganefndar á hverju ári komin og fjárlaganefnd hefur reynst þeim alveg prýðilega. En það skortir rammann utan um ábyrgðina og að sjálfsögðu fjármögnunina og nú hafa þessi fræðslunet það einnig á sinni könnu að sinna háskólanámi í gegnum fjarnám og það er orðinn veigamikill þáttur í starfi þeirra. Nú á síðasta ári voru framlög til t.d. fræðslunetanna á Suðurlandi, Suðurnesjum Vesturlandi og Norðurlandi vestra tæpar 10 millj. kr. til þess að sinna símenntun og fullorðinsfræðslu ýmiss konar. Þar við bætist starfsemi fræðslunetanna hvað það varðar að veita fólki aðgengi að háskólanámi í gegnum fjarnám. Samkvæmt útreikningum forsvarsmanna þessara stofnana er það þjónusta sem mundi verðleggjast á í kringum 14 milljónir á ári, sem eru mjög miklir peningar í þessu samhengi. Þetta eru litlir fjármunir í stóra samhenginu, samhengi þess hvað við setjum til fjárfestinga í menntakerfinu almennt. Ekki þarf mikið til til að hleypa enn meira lífi í og gæða enn meiri krafti fullorðinsfræðsluna og gera hana að valkosti fyrir enn þá fleiri Íslendinga sem vilja ná sér í nýtt tækifæri til náms og atvinnu. Þess vegna er svo mikilvægt að standa vel að þessu máli. Eins eru það mikil vonbrigði þeirra sem starfrækja fræðslunetin fjögur sem ég taldi upp áðan - og einnig má nefna Visku í Vestmannaeyjum. Ég vil bæta því við - vegna opinberrar skilgreiningar á því hvað háskólasetur sé annars vegar og hvað fræðslumiðstöð sé hins vegar að fræðslumiðstöðvunum er mismunað í fjárframlögum eftir landshlutum. Ég er ekki að lasta það að þessi skólasetur, háskólasetrin fyrir vestan og norðaustan fái meira en hin, þ.e. fái þau framlög sem þau fá. Það er hið besta mál. Hins vegar þarf að jafna aðstöðuna af því að það er í sjálfu sér ekkert miklu styttra fyrir fullorðna manneskju á vinnumarkaði austur á Hvolsvelli að rífa sig upp og fara í nám til Reykjavíkur heldur en íbúa á Vestfjörðum, í sjálfu sér ekki. Þetta er spurning um að taka sig upp, flytja búsetu sína með öllu því sem því fylgir fyrir fullorðna manneskju sem hefur komið sér fyrir með sína fjölskyldu annars staðar en á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Það á því ekki að skipta máli. Við eigum ekki heldur að ala á ríg eða togstreitu á milli landshluta eða íbúa á landsbyggðinni hvort sem þeir eru 400 km frá Reykjavík eða 150. Það skiptir í sjálfu sér engu máli. Við eigum að efla búsetuna á þessum landsvæðum með eins jákvæðum aðgerðum og efling fullorðinsfræðslunnar er og það hefur margt verið gert gott í því. Tilkoma fræðslumiðstöðvanna, símenntunarstöðvanna og fræðslunetanna var að mörgu leyti bylting fyrir íbúa landsbyggðarinnar, bylting fyrir fullorðna fólkið sem vildi halda áfram að mennta sig eða sækja sér endurmenntun eða nýja menntun. Þess vegna er það svo útgjaldalítið í sjálfu sér að styðja enn frekar við bakið á fræðslunni með því að sníða henni stakk, setja utan um hana lagaramma þar sem ábyrgðin er skilgreind þannig að sveitarfélögin sem koma að rekstri fræðslunetanna þurfi ekki að togast á um það við fjárvana háskóla eins og Háskólann á Akureyri hver eigi að greiða fyrir fjarnámið í háskólamenntun sem þau eru að veita o.s.frv. Við erum að tala um 5–10 milljónir á hverja stöð í því tilfelli. Eins og ég segi þá eru þetta svo litlir fjármunir ef þeir eru vegnir saman við fjárframlög til menntamála eða byggðamála almennt og skipta svo miklu máli. Þetta er svo jákvæð, uppbyggileg og góð aðgerð sem er algjör samstaða um. Það er hins vegar erfitt í sjálfu sér að átta sig fullkomlega á umfangi fullorðinsfræðslunnar og endurmenntunarmiðstöðvanna af því hvernig henni er fyrir komið og af því að þetta - hvort sem við viljum nú kalla það fimmta skóalstigið eða ekki - er svo óskilgreint og að mörgu leyti villt. Í sjálfu sér er það ágætt. Grasrótin sprettur upp og þróar þetta skólastig með sínum hætti án eiginlegrar eða neinnar sérstakrar miðstýringar. Það er mjög jákvætt. Við eigum að efla frelsið í menntakerfinu og minnka miðstýringuna. En fullorðinsfræðslan á það skilið að henni sé sniðinn stakkur og að um hana verði búinn lagagjörningur þar sem ábyrgð og fjármögnun er skýr þannig að við megum efla fullorðinsfræðsluna í landinu verulega eins og hugur allra stendur til og eins og fjárlaganefnd hefur sýnt í verki á undanförnum árum. Hún hefur staðið vel við bakið á þessum merkilegu menntastofnunum. En það er ekki hennar hlutverk í sjálfu sér að gera það um alla framtíð eða ráða því hvort menntastöðvarnar sem hér eru til umræðu lifi eða deyi. Það er að sjálfsögðu á ábyrgð menntamálayfirvalda og stjórnvalda. Því fagna ég þessu máli. Ég flyt þessa tillögu ásamt þingflokki Samfylkingarinnar og vona svo sannarlega að hún verði til þess að sett verði lög um fullorðinsfræðsluna.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur, með síðari breytingum. Flutningsmenn ásamt þeim sem hér stendur eru hv. þingmenn Magnús Þór Hafsteinsson og Sigurjón Þórðarson, þingmenn Frjálslynda flokksins. Þetta mál hefur verið flutt hér nokkrum sinnum áður, hæstv. forseti, og ætla ég þar af leiðandi að reyna að stytta mál mitt því að mönnum ætti að vera þetta kunnugt. Meginefni frumvarpsins kveður á um það að þegar svo hagar til að kjarasamningar við ákveðnar starfsstéttir hafa dregist mánuðum saman skuli þau ákvæði sem frumvarp þetta gerir ráð fyrir verða virk, þ.e. ef kjarasamningar hafa verið lausir lengur en sex mánuði mælir frumvarpið fyrir um að upphafshækkun launaliða og önnur atriði sem bæta kjör launþega þegar kjarasamningur kemst á virki aftur til helmings þess tíma sem liðinn er án nýs kjarasamnings. Þetta segir í rauninni það að hafi ekki tekist að gera kjarasamning innan sex mánaða gerist það sjálfkrafa, ef þessi breyting verður að lögum og verður felld inn í lög um stéttarfélög og vinnudeilur, að í þeim kjarasamningi sem kemst á eftir að sex mánuðir eru liðnir séu þær hækkanir og þau kjör sem um er samið þar og það virki aftur til þess tíma sem liðinn er, sem segir að upphafsákvæði samningsins virki þrjá mánuði aftur í tímann. Þetta hefði t.d. komið til greina í kjaradeilum hjá kennurum og vafalaust einhvern tíma hjá opinberum starfsmönnum, ef ég man rétt, og þetta hefði nokkrum sinnum getað haft áhrif á kjarasamninga sjómanna, einkum á fiskiskipum. Eins og menn geta séð ef þeir lesa frumvarpið er sérstök tafla á bls. 3, fylgiskjal, þar sem er yfirlit um kjarasamningagerð fiskimanna og hvernig hún hefur iðulega dregist mánuðum og árum saman án þess að komist hafi á nýr kjarasamningur. Síðan segir efnislega í frumvarpinu, hæstv. forseti, að dragist gerð kjarasamnings lengur en sex mánuði, um t.d. tvo mánuði til viðbótar, þá bætist einn mánuður aftan við gildistökuákvæðið og samningar gilda þá fjóra mánuði aftur í tímann frá því að samningur kemst á. Þannig er þetta hugsað að eftir tólf mánuði eða meira með lausa kjarasamninga gildir upphafshækkunin sem um er samið við lausn kjaradeilunnar frá því að samningurinn féll úr gildi. Jafnframt er tekið fram að óheimilt sé að semja um annan upphafsgildistíma, nema því aðeins að launþegum verði greidd eingreiðsla sem telst jafngild í tekjum þeim afturvirku upphafshækkunum eða áfangahækkunum á liðnum tíma án endurnýjunar kjarasamnings sem lög þessi kveða á um. Ef mönnum finnst mjög snúið að láta samninga virka aftur fyrir sig í tólf mánuði, eins og hér er gerð tillaga um, ef svo hagar til að ekki hefur komist á kjarasamningur við einhverja stétt innan tólf mánaða, er heimilt að hverfa frá því að ákvæðin virki aftur fyrir sig sjálfkrafa en þó því aðeins að um það sé samið með sérstakri greiðslu sem sé jafngild því sem menn mundu reikna út að teldist að hefði komið launþeganum til góða ef hann hefði fengið hækkanir sínar þegar kjarasamningurinn féll úr gildi. Þetta ákvæði er nauðsynlegt að hafa í lögunum, einkum vegna þess að það kunna jú að vera vandkvæði á því að reikna launabreytingar aftur í tímann og gera þær upp af ýmsum ástæðum. Þess vegna er þetta ákvæði sett inn þó að það eigi almennt ekki við á vinnumarkaði, einkum þar sem menn starfa á vikulegu eða mánaðarlegu uppgjöri. En vera kann að ýmsar ástæður eins og uppgjör á aflahlut og öðru slíku geti leitt það af sér að það sé snúið eða aðrar sérstakar greiðslur sem til eiga að koma og menn vilji þá frekar í staðinn fyrir að fara að reikna allt aftur í tímann meta þetta til eingreiðslu og greiða hana, en þá verður það auðvitað að gerast með samkomulagi launþega og vinnuveitenda í hverju tilviki. Það er sem sagt heimilt ef um slíkt er að ræða. Þetta er meginefni frumvarpsins, hæstv. forseti, og ég tel að með því sé verið að leggja til réttarbót fyrir launþega og verið sé að kveða á um það að ef launþegar eru kjarasamningslausir mánuðum saman og jafnvel upp í yfir ár þá felist réttarbót launþega í því að honum sem einstaklingi er tryggð leiðrétting á launum í samræmi við það sem samið hefur verið um við önnur launþegasamtök og stéttarfélög. Eins og ég gat um fyrr í máli mínu hafa nokkrum sinnum komið upp tilvik þar sem kjarasamningar hafa dregist langtímum saman. Er á það bent í fylgiskjali eins og ég gat um varðandi sjómannadeilurnar og einnig hygg ég að þetta hafi átt við í nokkrum tilvikum varðandi aðrar kjaradeilur. Þetta mál hefur áður verið kynnt í hv. Alþingi. Það hefur farið til nefndar og sent út og nokkrar umsagnir hafa komið um það, m.a. á síðasta ári. Mig langar að vitna örstutt í niðurstöður af nokkrum af þeim umsögnum sem borist hafa áður um þetta mál. Vélstjórafélag Íslands segir, með leyfi forseta: „Í ljósi þessa er hér um verulega réttarbót að ræða sem Vélstjórafélag Íslands styður.“ Þetta er meginniðurstaða umsagnar Vélstjórafélagsins. Farmanna- og fiskimannasamband Íslands segir að það lýsi eindregnum stuðningi við frumvarpið og síðan bendir það á að e.t.v. þyrfti að skoða aðra liði sem snúa sérstaklega að kjarasamningum sjómanna, og yrði það þá gert í nefnd. Það varðar einkum atkvæðagreiðslur, því að svo getur hagað til og er það samkvæmt vinnulöggjöfinni að þeir hafi orðið að gera samkomulag um hvernig atkvæðagreiðslum skyldi hagað vegna þess að þannig getur háttað að veiðiferðir samkvæmt kjarasamningum sjómanna geta staðið allt að 40 daga. Þess vegna þarf að huga að því þegar verið er að tala um atkvæðagreiðslur, póstatkvæðagreiðslur o.s.frv. og gera þá um það sérstakt samkomulag. Með þann fyrirvara segja þeir, með leyfi forseta: „Að þessu atriði leiðréttu þá er um mikið framfaramál að ræða sem leiða ætti til skemmri kjaradeilna en verið hafa við lýði undanfarin ár.“ Þetta segir Farmanna- og fiskimannasamband Íslands. Bandalag háskólamanna segir að BHM styðji frumvarpið og áréttar þá skoðun sína að ein vinnulöggjöf gildi í landinu o.s.frv. Síðan kom þeir með texta sem þeir telja að geti orðið til bóta og segja síðan, með leyfi forseta: „Í umsögn BHM um sama mál, dags. 29. nóvember 2002, var vitnað í skýrslu dr. Sveins Agnarssonar hagfræðings um áhrif þess að endurnýjun kjarasamninga aðildarfélaga BHM dróst um marga mánuði við síðustu kjarasamningsgerð, árin 2000–2001. Þar var sýnt fram á að dráttur þessi sparaði ríkissjóði 1.130–1.200 milljónir króna og því ljóst að nauðsynlegt er að tryggja með lögum að vinnuveitendur hafi ekki beinan hag af því að draga endurnýjun kjarasamninga.“ Svo segir í áliti Bandalags háskólamanna. Ég vil einnig geta þess að umsagnir komu frá ASÍ, þar sem það lýsti því yfir að það væri frekar andvígt því að verið væri að breyta lögunum á þann hátt sem hér er lagt til. Þeir sögðust svo sem efnislega vera sammála málinu en töldu að semja þyrfti um það á vinnumarkaði að haga lagabreytingum með þessum hætti. Ég hafði nú vonast til þess að menn gerðu þá grein fyrir því fyrir nefnd hvernig þeir teldu að ákvæðið þyrfti að líta út svo að vel mætti við una. Þetta vildi ég sagt hafa, hæstv. forseti, um þetta mál og tel að það þurfi svo sem ekki að færa meiri rök fyrir því í þessari framsöguræðu minni. Eins og ég gat um hefur málið áður verið til umsagnar og kynningar í hv. Alþingi. Ég vonast til þess að dropinn holi steininn og smátt og smátt nái menn að lagfæra vinnulöggjöfina í þessa veru og ég vona að frumvarpið sé innlegg í þá niðurstöðu. Ég geri ekki neina kröfu til þess að sá texti sem við í Frjálslynda flokknum höfum skrifað sé sá eini og sanni en lýsi ánægju með að launþegar hafa tekið undir þá hugsun sem orðuð er í frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um öflun grunngagna um náttúru landsins og gerð náttúrufarskorta. Flutningsmenn ásamt þeirri er hér stendur eru þingmenn Samfylkingarinnar, Margrét Frímannsdóttir, Össur Skarphéðinsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Jóhann Ársælsson. Ályktunargreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að láta skrá náttúru landsins, flokka hana og kortleggja á samræmdan hátt og með hliðsjón af þeirri aðferðafræði sem þróuð hefur verið á vegum alþjóðlegra samninga sem Ísland á aðild að og skyldra alþjóðastofnana, svo sem Evrópsku umhverfisstofnunarinnar. Útgáfu náttúrufarskorta í mælikvarðanum 1:250.000 af öllu landinu verði lokið á næstu fjórum árum og í mælikvarðanum 1:50.000 á næstu tíu árum. Jafnframt verði kröfur sem gerðar eru til náttúrufarsgagna við gerð skipulagsáætlana og við mat á umhverfisáhrifum framkvæmda skilgreindar á skýran hátt, þ.e. lágmarksgögn og lágmarksgæði gagna, og ákveðið úr hvaða náttúrufarsgögnum skuli vinna á kostnað ríkisins og hvaða aðgangur skuli vera að upplýsingunum. Miða skal við að þessum þætti málsins verði lokið og viðkomandi reglugerðum breytt í samræmi við niðurstöður fyrir árslok árið 2006.“ Í kjölfar Ríó-ráðstefnunnar 1992 breyttust viðhorf til umhverfismála mikið og þjóðir heims hafa lagt áherslu á að endurskoða löggjöf á þessu sviði og þróa nothæfar aðferðir til að skrá, flokka, meta og vakta náttúruna og skapa þannig grunn fyrir skynsamlega landnotkun, sjálfbæra nýtingu auðlinda og verndun lífríkis. Þessum aðferðum hafa önnur norræn ríki, Evrópusambandsríki og mörg önnur ríki sem aðild eiga að Bernarsamningnum um verndun villtra plantna og dýra og lífsvæða í Evrópu beitt með góðum árangri á undanförnum árum. Grunneiningin í þessu kerfi er hugtakið „vistgerð“ en hver vistgerð lýsir svæðum með tilliti til ýmissa sameiginlegra þátta, lífrænna og ólífrænna, svo sem ríkjandi plöntutegunda, smádýra, fugla og jarðvegsgerðar. Skilgreindum verndarviðmiðum er beitt til að meta verndargildi hinna ýmsu vistgerða. Íslendingar hafa verið samstiga öðrum þjóðum í að setja lög og reglur er varða umhverfisvernd og skynsamlega nýtingu náttúrunnar og búa nú við svipaðan lagaramma á þessu sviði og önnur Evrópu- og OECD-ríki. Íslendingar eru hins vegar eftirbátar margra þessara ríkja er kemur að grunngögnum sem nauðsynleg eru til að fyrrgreind umhverfislöggjöf nái markmiðum sínum. Íslendingar eru ekki búnir að skrá, flokka og meta náttúru landsins í sama mæli og hinar þjóðirnar. Þá er mikið af þeim gögnum sem safnað hefur verið ekki aðgengilegt, t.d. í stafrænu formi. Þar af leiðandi eigum við mjög erfitt með að framfylgja alþjóðlegum skyldum sem við höfum tekið á okkur samkvæmt alþjóðasamningum. Ein af afleiðingum þessa gagnaskorts er að mat á umhverfisáhrifum framkvæmda er yfirleitt mun dýrara hér á landi en í grannríkjum okkar. Munurinn felst fyrst og fremst í því að hér á landi geta framkvæmdaraðilar ekki gengið að góðum gögnum um náttúrufar á viðkomandi svæði, þeir þurfa sjálfir að afla þessara gagna og oft með dýrum grunnrannsóknum. Í t.d. Svíþjóð og Finnlandi hefur áhersla verið lögð á að skapa góðan grunn og þar nægir framkvæmdaraðila í mörgum tilfellum að gefa upp staðsetningu fyrirhugaðrar framkvæmdar og getur hann þá fengið án frekari vettvangsathugana upplýsingar um náttúrufar svæðisins og verndargildi þess. Sami gagnaskortur háir gerð skipulagsáætlana hér á landi, en þess má geta að nú er allt landið skipulagsskylt. Mörg sveitarfélög þurfa sjálf að kosta dýrar rannsóknir til að afla nauðsynlegra grunngagna um náttúrufar. Landsáætlanir sem gert er ráð fyrir í náttúruverndar- og skipulagslögum, svo sem rammaáætlun um virkjun jarðhita og fallvatna eða náttúruverndaráætlun, eru einnig illframkvæmanlegar vegna þessa gagnaskorts. Það má því segja að grunnur skynsamlegrar landnotkunar og sjálfbærrar nýtingar náttúrunnar sé mjög ótraustur. Önnur afleiðing þessa gagnaskorts er að hvorki löggjafarvaldið né framkvæmdarvaldið hefur sett skýrar línur er varða kröfur um lágmarksgögn og lágmarksgæði gagna sem leggja ætti til grundvallar við gerð skipulagsáætlana eða við mat á umhverfisáhrifum framkvæmda. Afleiðing þessa er m.a. að kröfur eru misjafnar, óljósar og skapa skilyrði fyrir ágreining um ákvarðanir, t.d. úrskurði Skipulagsstofnunar og umhverfisráðherra. Meðan kröfur um gögn er varða náttúrufarsþætti og gæði þeirra hafa ekki verið skilgreindar verður mat á verndargildi náttúrufyrirbæra og verðmæti þeirra háð tilviljun og geðþótta sem aftur leiðir til þess að „pólitískar ákvarðanir“ verða ráðandi. Óeining virðist vera meiri hér á landi en í grannríkjunum varðandi úrskurði um mat á umhverfisáhrifum og kærur hlutfallslega miklu fleiri sem skýrist að hluta til af þessari óvissu. Í þessari þingsályktunartillögu er lagt til að bætt verði úr þessum mikla skorti á grunngögnum og að sömu vinnubrögðum verði beitt og þeim sem grannþjóðirnar nota með góðum árangri. Í þingsályktunartillögunni er jafnframt lagt til að kröfur um lágmarksgögn og lágmarksgæði gagna sem notuð eru við gerð skipulagsáætlana og við mat á umhverfisáhrifum framkvæmda verði skilgreindar og samræmdar. Með náttúrufarskortum er átt við mismunandi þekjur af upplýsingum sem sýna t.d. vistgerðir sem endurspegla gróðurfar, dýralíf og jarðvegsgerð, búsvæði tegundanna sem þarfnast sérstakrar verndar og sérstæðar jarðmyndanir og náttúruvætti, svo og þekjur sem sýna staðsetningu mikilvægra svæða fyrir spendýr, svo sem selalátur og burðarsvæði hreindýra, og mikilvæg fuglasvæði á borð við fuglabjörg og önnur mikilvæg varplönd, viðkomustaði fartegunda og vetrarstöðvar sem hafa alþjóðlega þýðingu fyrir fuglastofna. Gert er ráð fyrir að nýta fjarkönnun og ýmis afleidd gögn til að vinna tiltölulega hratt yfirlitskort af öllu Íslandi er taki til framangreindra náttúrufarsþátta, eins og Rannsóknastofnun landbúnaðarins hefur gert í tengslum við rofkort af landinu og verkefnið „Nytjaland“. Þess má geta að gervihnattamyndir verða sífellt fullkomnari og góð upplausn þeirra gerir mönnum t.d. kleift að greina með viðunandi nákvæmni helstu gróðurlendi. Eins og áður segir skal stefnt að því að ljúka þessari grófu kortlagningu í mælikvarðanum 1:250.000 á næstu 3–4 árum í samvinnu Náttúrufræðistofnunar Íslands, Landbúnaðarháskólans og Landmælingar Íslands. Samhliða verði hrint af stað nákvæmari kortlagningu sem felist að stórum hluta í sannprófun á fyrirliggjandi gögnum og samræmingu þeirra miklu upplýsinga sem þegar liggja fyrir á víð og dreif hjá mörgum vísindastofnunum. Stefnt skal að því að ljúka þessari ítarlegu kortlagningu landsins í mælikvarðanum 1:50.000 á næstu 10 árum. Einnig er brýnt að skýra hvaða stefnu ríkisvaldið hefur í gagnamálum, skilgreina hvaða og hvers konar gögn hið opinbera á að láta í té um náttúru landsins og hver aðgangur að þeim eigi að vera. Virðulegi forseti. Ég vil ljúka máli mínu á því að minna hv. Alþingi á það að umhverfisnefnd hefur tvisvar að undanförnu áréttað þörf fyrir fjárframlög til gerðar grunnkorta af þessu tagi í álitum umhverfisnefndar til fjárlaganefndar í fyrra og árið á undan. Ég vænti þess fastlega að umhverfisnefnd nái samstöðu um að minna á þessi brýnu verkefni í áliti sínu til fjárlaganefndar á þessu hausti.

Forseti. Um leið og ég þakka 1. flutningsmanni þessarar tillögu, hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, ágæta ræðu hér, framsögu, vil ég segja nokkur orð þessu máli til stuðnings. Allt er það rétt og satt sem hér var talið upp en kannski ættum við að setja mest kastljós á það hvaða ástand í raun og veru leiðir af skortinum á almennilegum gögnum og á almennilegum upplýsingum um náttúrufar á Íslandi, vistkerfi og vistgerð sem hér er nýyrði á síðari tímum. Við höfum í u.þ.b. aldarþriðjung - sumir telja að mörkin séu við Laxárdeiluna um 1970 - búið við það að eitt helsta deilumál á Íslandi hefur varðað umhverfisvernd og þá einkum framkvæmdir sem þykja um of ganga á það umhverfi sem okkur Íslendingum er gamalgróið. Ég ætla ekki að taka afstöðu í einstökum atburðum sem gerst hafa á þeim tíma en það þekkja allir sem hér hafa hreinlega lifað þennan aldarþriðjung, eða skemur, að þetta er að verða eitt af helstu deilumálum okkar og verða mikill partur af íslenskri pólitík, og reyndar í alþjóðlegu ljósi. Deilurnar hér hafa á síðari tímum, núna síðasta áratuginn, síðustu kannski fimm árin, verið magnaðri og illskeyttari en víða í kringum okkur. Miðað við Noreg þar sem ég þekki ofurlítið til erum við á eftir svo að munar nokkrum áratugum í þessum efnum. Deilur um þessi mál í Noregi eru nú orðnar miklu skárri, vil ég segja, en áður var, og miklu skárri en hér eru. Á bak við þetta eru ýmis rök en það er ákaflega hlálegt að ein rökin skuli vera þau að okkur skortir hreinlega gögn um náttúruna. Okkur skortir náttúrufarskort og aðrar upplýsingar á einum stað og með samræmdum hætti sem geta á skömmum tíma gefið okkur upplýsingar um það land sem til greina kemur á hverjum tíma og um sambærilega staði, um það hvar verðmæt náttúrufyrirbrigði eru niðurkomin og hversu verðmæt þau eru. Það er hlálegt að aftur og aftur í sögu okkar á síðustu árum á þessari nýju öld skulum við lenda í því að merkileg náttúrufyrirbrigði nánast uppgötvast á undirbúningstíma framkvæmda eða jafnvel þegar framkvæmdir eru langt komnar, að menn þurfi að deila um staðreyndir eftir að búið er í raun og veru að taka ákvörðun um að fara í framkvæmdir, og allt er það vegna þessa skorts á grunngögnum. Ég held að við ættum að gera það fyrir framtíðardeilur af þessu tagi og til að auðvelda mönnum afstöðu á næstu árum, ég tala nú ekki um á næstu áratugum, að skammast til þess að gera átak í þessu efni, koma upp þeim upplýsingaforða og þeim grunngögnum sem við þurfum hér á að halda þannig að við deilum þó að minnsta kosti ekki að óþörfu um þessi erfiðu og viðkvæmu efni. Þetta var nú það sem ég vildi leggja áherslu á sérstaklega en tek undir það sem hér hefur verið sagt. Ég sé að fimm félagar mínir úr Samfylkingunni eru flutningsmenn. Við höfum gert þetta mál kannski að því sem kalla má gælumál, með jákvæðum hætti. En það á að sjálfsögðu ekki að hindra aðra þingmenn í að styðja það, eins og hefur reyndar sýnt sig í umhverfisnefnd, sem hv. flutningsmaður minntist á áðan. Umhverfisnefnd hefur tekið undir þessi sjónarmið í umsögnum núna í tvö ár og ég vænti þess að hún geri það þriðja árið. Nú er þó kannski kominn tími til þess á fimmta þinginu eftir að þetta var fyrst flutt að gerður verði skurkur í þessum efnum. Það þarf auðvitað að vekja athygli umhverfisráðherra vandlega á því. Þess má raunar geta að umhverfisráðherra var formaður umhverfisnefndar fyrsta árið sem hún sérstaklega vakti athygli á þessu við fjárlaganefnd.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir ræðu hans. Ég kem hér í stutt andsvar vegna orða hans um að maður ætti kannski að beina athyglinni að því hvað gerist þegar svona kort vantar. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni - ég sleppti því úr greinargerð með þessu þingmáli - að afleiðingarnar geta verið misjafnar, eru misjafnar, óljósar og skapa skilyrði fyrir ágreining. Til dæmis kom fram í úrskurði Skipulagsstofnunar á sínum tíma um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar að ekki var í öllum tilvikum ljóst hvaða gögn stofnunin teldi þurfa að liggja fyrir til að unnt væri að meta áhrif framkvæmdarinnar. Af þessu leiðir að það er mjög erfitt fyrir framkvæmdaraðila að meta hvenær nauðsynlegt er að leggja í kostnaðarsamar rannsóknir á svæðum sem ætlunin er að raska og ósamræmi getur orðið í kröfugerðinni. Þetta er gífurlega nauðsynlegt mál fyrir okkur að vinna að og það er mjög mikilvægt að sömu vinnubrögðum verði beitt og þeim sem grannþjóðirnar nota með góðum árangri. Það má t.d. benda á að Náttúrufræðistofnun hefur lagt grunn að flokkun og skilgreiningu vistgerða á landsvísu. Hún hefur beitt þessum sömu vinnubrögðum við öflun grunngagna fyrir rammaáætlun um virkjun jarðhita og vatnsfalla fyrir mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar og við skráningu á náttúrufari miðhálendisins. Þó að flokkun lands í vistgerðir sé lokið að miklu leyti, þessari flokkun á miðhálendinu, er allt láglendið eftir fyrir utan alla kortagerðina sem er svona mikilvæg eins og hér hefur komið fram.

Forseti. Ég þakka fyrir þessa athugasemd og held að hún sé alveg hárrétt. Ég er vanur að vera umhverfismegin í þessu máli og sumum þykir að ég hafi ekki nægilegan skilning á afstöðu framkvæmdaraðilans í mörgum efnum. Það kann að vera rétt. En þarna er hann líka í vanda. Hann er í þeim vanda að hann hefur hugsað sér tiltekna framkvæmd. Hann leggur í, eins og hv. þingmaður sagði áðan, kostnaðarsamar rannsóknir við að kanna náttúruna á því landi. Hann hefur engan samanburð við aðra kosti vegna þess að hann hefur valið þennan úr. Síðan er hann búinn að verja miklu fé til þessara rannsókna, milljónum og tugmilljónum jafnvel, og þess vegna verður hann enn þá einbeittari í því að þarna og hvergi annars staðar skuli framkvæmt. Annars þarf hann að fara á næsta stað og setja þar tugmilljónir í aukarannsóknir. Þetta hygg ég að sé öðruvísi í nágrannalöndunum og kann að vera ein af ástæðunum fyrir því að þar virðist ganga betur að samræma framkvæmdagleði duglegra manna og það tillit til umhverfisins sem þar er nú mun þroskaðra en hér.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um tekjuskatt og eignarskatt. Flutningsmenn eru þingmenn Frjálslynda flokksins sem eru ásamt mér hv. þingmenn Magnús Þór Hafsteinsson og Sigurjón Þórðarson. Mál þetta sem áður hefur verið rætt í þingsölum fjallar um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt er tekur til þeirrar hugmyndar að einstaklingar fái heimild til þess, skv. 1. grein frumvarpsins, að draga frá tekjum sínum áður en til skattlagningar og endanlegs uppgjörs kemur útgjöld vegna sannanlegs ferðakostnaðar til og frá vinnu. Kostnaðurinn verður samt að vera umfram 120 þús. kr. á ári til að teljast frádráttarbær frá árstekjum og getur eigi numið hærri upphæð en 400 þús. kr. samkvæmt frumvarpinu. Verið er að koma til móts við það að einstaklingar sem geta sýnt fram á kostnað vegna öflunar atvinnutekna hafi heimild til þess að kostnaður sem fellur til vegna atvinnuþátttökunnar verði virtur og draga megi hann frá tekjum, þó að hámarki 400 þús. kr., áður en skattdæmið er endanlega gert upp. Við leggjum til að frumvarpið taki gildi 1. janúar nk. og komi til framkvæmda við álagningu á árinu 2007. Ef að líkum lætur verður það varla afgreitt fyrir jól úr þessu. Frumvarpið var lagt fram í upphafi þings og er 37. mál þingsins en það er ekki nema rétt mánuður, hæstv. forseti, ef ég veit rétt, í fyrirhugaða þingfrestun sem er 9. desember samkvæmt starfsáætlun. Mér sýnist það því ekki líklegt enda þótt maður leyfi sér að vera svo bjartsýnn að einhvern tíma komi að því að jafnvel þingmönnum stjórnarflokkanna finnist sanngirni í slíkum frádrætti útgjalda einstaklinga við að afla sér tekna og að sá rúmi réttur sem menn hafa hér á landi til að stofna einkahlutafélög sé ekki nauðsynleg forsenda þess að menn geti dregið kostnað við atvinnusókn frá innkomnum tekjum. Það er þekkt aðferð hér á landi að menn stofni einkahlutafélög um starfsemi sína og við það verði kostnaður sem fylgir atvinnusókninni, í hverju sem hún felst, kostnaður við rekstur þess fyrirtækis eða atvinnustarfsemi og menn dragi hann frá tekjum. Undan þessu fyrirkomulagi hefur reyndar verið kvartað, hæstv. forseti, vegna þess að mörg bæjarfélög hafa bent á að með stofnun einkahlutafélaganna hafi tekjur sveitarfélaganna af útsvarstekjum lækkað verulega vegna þess að bæði hafi menn verið með lægri tekjur en áður og einnig hitt að oft leitist menn við að taka út hluta launa sinna eða hluta þeirrar afkomu sem einkareksturinn gefur með öðrum aðferðum og greiði frekar af því fjármagnstekjuskatt en tekjuskatt. Mörg rök eru fyrir því, hæstv. forseti, að heimila slíka aðferð hér á landi. Það er þekkt í nágrannalöndum okkar að slíkur frádráttur sé heimill fyrir einstaklinga. Hér er verið að leggja til að teknar verði upp reglur sem ekki eru ólíkar því sem þekkist annars staðar í nágrannalöndum okkar. Við Íslendingar berum oft stöðu okkur saman við stöðu fólks í nágrannalöndunum en það virðist ekki eiga mjög upp á pallborðið hjá hæstv. ríkisstjórn þegar kemur að því að skoða rétt einstaklinga hvað varðar kostnað sem hlýst af atvinnusókn, svo framarlega sem hann er sannanlegur því að sjálfsögðu verður að gera þá kröfu, hæstv. forseti, að þeir sem leggja fram tölur um að þeir eigi rétt á slíku frádragi sýni fram á það með sannanlegum pappírum og rökstuðningi. Við leggjum ekki til í þessu frumvarpi að þetta ákvæði nái t.d. bara til ferðakostnaðar með eigin ökutæki þó að sá kostnaður sé víða viðurkenndur, m.a. hjá okkur hv. þingmönnum sem þurfum atvinnu okkar vegna að ferðast vítt og breitt um landið og fáum greiddan þann ferðakostnað sem af því hlýst en höfum auðvitað kostnað á móti. Þekkt er hjá fyrirtækjum í mörgum atvinnugreinum að menn hafi svokallaða bílastyrki og þurfi að færa akstursdagbækur og það er auðvitað eðlilegt að menn þurfi að sanna þann kostnað sem þeir leggja út fyrir. Okkur þingmönnum er ætlað að færa akstursdagbók til að sanna til hvers við notum ferðir okkar o.s.frv. og halda utan um og sýna fram á kostnað við rekstur ökutækis vegna atvinnu okkar. Hér er hins vegar ekki lagt til að þetta tengist ökutæki beint heldur er þetta almenn grein sem nær til alls ferðamáta, hvort sem menn nota eigin bifreið, hópferðabíla, ferjur eða flugvélar til að ferðast til og frá vinnu sinni. Ef menn á annað borð geta fært sönnur á að tilgangur ferðarinnar sé að komast á vinnustað og afla tekna mega þeir draga þann kostnað sem tengist störfum þeirra frá tekjum til skatts. Við teljum að hér sé um sanngirnismál að ræða ef þessi kostnaður er sannaður og sé til staðar við öflun atvinnutekna. Samkvæmt frumvarpinu er meginmarkmiðið einkum að koma til móts við þá sem þurfa að sækja vinnu um langan veg og bera af því mikinn kostnað þó svo að það sé í raun og veru ekki skilyrði heldur eingöngu að menn sanni að kostnaðurinn verði til. Við leggjum hvorki mælistiku á kílómetravegalengd né fargjaldakostnað heldur að viðkomandi aðili verði að leggja fram sönnunargögn til að eiga rétt á því frádragi sem lagt er til í frumvarpinu. Við teljum að ýmislegt geti unnist við að heimila það sem hér er lagt til. Við teljum að frumvarpið samrýmist stefnu sem lögð hefur verið fram m.a. í byggðamálum sem felst í því að stækka sveitarfélög og stækka atvinnusvæði og gera fólki t.d. á landsbyggðinni kleift að ferðast á milli staða til að stunda vinnu sína. Það er þekkt að mikill ferðakostnaður getur hamlað þeirri þróun að menn sæki vinnu á milli staða og að ferðir á milli staða á vinnustað draga úr samkeppnishæfni byggðarlaga um vinnuafl. Eins og málið er sett fram í frumvarpinu ætti það að geta mætt þessu a.m.k. að hluta til. Síðan má vekja athygli á því að mikill ferðakostnaður getur verið vinnuletjandi með þeim afleiðingum að menn sjá t.d. frekar hag í því að þiggja atvinnuleysisbætur en sækja vinnu í næsta byggðarlag. Það er vissulega staða sem menn geta hæglega staðið frammi fyrir því stundum þarf að hafa fyrir því að sækja atvinnu í næsta byggðarlag. Við teljum að hér sé verið að koma til móts við það að menn geti jafnvel búið þó nokkuð fjarri vinnustað sínum en sótt atvinnu til annarra byggðarlaga og að hluta til verði þeim kostnaði mætt. Þetta getur líka orðið til þess að verði fólk atvinnulaust einhverra hluta vegna þarf það ekki að bregða búi, flytja á milli byggðarlaga, a.m.k. ekki strax ef tækifæri gefst til að stunda atvinnu fjarri heimilinu um tíma og kostnaðurinn sem því er samfara er viðurkenndur og draga má hann frá tekjum. Ég held að þetta gæti hreinlega orðið til þess að atvinnusókn milli byggðarlaga yrði almennari og að í sumum byggðarlögum sem orðið hafa fyrir skakkaföllum í atvinnutækifærum, m.a. vegna tilfærslu á aflaheimildum sem oft eru mjög ófyrirséðar og erfitt að gera áætlanir um hvort útgerð og fiskvinnsla leggst af í einhverju plássi, kæmi þessi heimild mjög til góða fyrir þá íbúa sem yrðu fyrir slíku og þyrftu einhverra hluta vegna að sækja vinnu um lengri veg. Ég held að þetta sé jákvætt mál fyrir byggðaþróun og fyrir það að menn geti horft til þess að það sé jafnvel kostur að búa allfjarri vinnustað sínum. Það kunna að vera margar ástæður fyrir því. Það getur verið verðlag á húsnæði eða skólasókn barna í fjölskyldunni o.s.frv. og menn þurfi að horfa til þess. Við getum líka litið svo á að auðveldara verði að sækja atvinnu í Norðurál í Hvalfirði frá t.d. Reykjanes- og Reykjavíkursvæðinu ef sá kostnaður sem menn þurfa að leggja út fyrir vegna þeirrar atvinnusóknar fengist viðurkenndur samkvæmt þessu frumvarpi. Við vonumst vissulega til þess, einkum þingmenn Norðvesturkjördæmis að áframhaldandi uppbygging verði í Hvalfirði og að þangað geti menn sótt atvinnu af þó nokkuð stóru svæði, bæði af Vesturlandi og vafalaust líka norður yfir Hvalfjörðinn, þeir sem sunnan við búa. Hæstv. forseti. Við teljum því að þetta mál þjóni ýmsum réttlætissjónarmiðum og hagkvæmnissjónarmiðum og geri það að verkum að menn stundi frekar en ella atvinnu sem einstaklingar en leiti sér ekki leiða til þess að stofna einkahlutafélag um sína starfsemi frekar en orðið er, en sú þróun hefur verið rík hér á landi á undanförnum árum að þannig hefur hagað til. Ég lít því svo á að þetta mál eigi margar réttlætishliðar og sé í raun t.d. miklu betra mál en skattastefna ríkisstjórnarinnar sem gengur út á það að þeir skuli fá mestan skattaafslátt sem hæstar hafa tekjurnar. Það er skattastefna sem gengur í þá veru að lækka tekjuskattsprósentuna og fer einnig þá leið að fella niður hátekjuskattinn. Hún þjónar þeim markmiðum að þeir sem hæstar hafa tekjurnar í þessu þjóðfélagi njóta þeirrar stefnu Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks alveg sérstaklega. Í þessari tillögu okkar förum við ekki þá leið. Við leggjum það til að einstaklingur sem stundar atvinnu fái þessa takmörkuðu heimild, hæst 400 þús. kr. frádrátt vegna atvinnustarfsemi sinnar, og þar af leiðandi geti hann hugsanlega stundað atvinnu utan búsetusvæðis síns verulegan hluta ársins ef svo skiptir. Við höfum nú einnig lagt það til í Frjálslynda flokknum, og höfum tekið um það nokkra umræðu í hv. þingi, að við teljum miklu meira réttlæti fólgið í því varðandi lagfæringu á skattalöggjöfinni að hækka persónuafsláttinn og færa þannig íbúum landsins jafnan krónutölufrádrátt frá tekjuskatti frekar en fara þá leið sem ríkisstjórnin hefur valið, þ.e. flata prósentulækkun í tekjuskattinum og að afnema hátekjuskattinn núna á síðustu tveimur árum í áföngum þannig að hann falli niður í framtíðinni. En menn líta misjöfnum augum silfrið, eins og sagt er og það er greinilegt, hæstv. forseti, að Sjálfstæðisflokkurinn einkanlega, með dyggum stuðningi Framsóknarflokksins, hefur þá skýru stefnu að vilja umbuna þeim mest í skattatilfærslum og skattalækkunum sem hæstar hafa tekjur í þjóðfélaginu á kostnað þeirra sem lægri tekjur hafa. Þetta vitum við og eigum eftir að taka um þetta fleiri snerrur hér í haust, sérstaklega í sambandi við afgreiðslu fjárlaganna. Verkalýðshreyfingin hefur gert athugasemdir við þessa stefnumótun ríkisstjórnarinnar en það er ósköp lítið um svör í þá veru hjá ríkisstjórninni að breyta neinum áætlunum sínum í skattamálum, hversu illa sem sú útfærsla kemur við þá sem lægri hafa launin en hyglir þeim sem hæst hafa launin. Með slíkri stefnu er verið að auka misrétti í þjóðfélaginu og það veldur því að erfiðara verður að ná sátt við verkalýðshreyfinguna í þeim málum sem verkalýðshreyfingin hefur núna uppi í viðræðum, m.a. við ríkisvaldið, heldur en ef það hefði nú komið á borðin að ríkisstjórnin væri tilbúin að endurskoða skattastefnu sína þannig að hagsmunir launamanna yrðu betur virtir, m.a. með því að hækka persónuafsláttinn. Hæstv. forseti. Það er mikið áhyggjumál ef til þess þarf að draga að hér verði jafnvel átök á vinnumarkaði. Allar horfur eru á því að kjarasamningunum verði sagt upp og maður heyrir á orðum verkalýðsforingja að þeim finnst lítið til koma um undirtektir ríkisstjórnarinnar varðandi þau mál sem verkalýðshreyfingin hefur viljað ræða eða foringjar hennar við ríkisstjórnina á undanförnum dögum og af því ber að hafa áhyggjur. Þetta litla mál sem við ræðum og snýst um að fólk megi draga kostnað frá atvinnutekjum sínum gæti verið vísir í þá veru að menn mundu meta það einhvers í verkalýðshreyfingunni að fólk sem hefur tiltölulega mikinn kostnað af ferðalögum til að sækja atvinnu fái það með einhverjum hætti dregið frá tekjum. Ég er ekki að segja að þetta mál mundi ráða úrslitum í þá veru en það gæti vissulega orðið til nokkurra bóta. En ég á ekki von á því kannski frekar en verkalýðsforingjarnir að ríkisstjórnin sjái neitt jákvætt við það sem aðrir leggja til málanna. Það hefur jafnan verið einstrengingslegur málflutningur af hendi ríkisstjórnarinnar og forustumanna hennar í því sem snýr að skattamálum og þar hefur ekki verið hlustað á nein rök annarra en þeirra sjálfra. Þetta er dæmi um einkennilega stjórnarhætti. Þetta eru í raun stjórnarhættir sem bera keim af því að menn hafa setið allt of lengi við völd og trúa því og treysta að þeim líðist allt hvað svo sem þeir leggja til og að fólkið í landinu gleymi því við næstu kosningar. Ég vonast til að svo verði ekki og að launþegar þessa lands muni það þegar kemur að kosningum að stefna ríkisstjórnarinnar í skattamálum hefur ekki aukið á jafnræði þegnanna í þessu landi heldur þvert á móti. Hún hefur tekið á því sérstaklega að þeir fá meira sem hæstar hafa tekjurnar. Í því sambandi, hæstv. forseti, má minnast greinar sem fyrrverandi þingmaður Frjálslynda flokksins og formaður, Sverrir Hermannsson, skrifaði sérstaklega til fyrrverandi fjármálaráðherra og kallaði þakkarávarp. Þar þakkaði hann fyrir það sem hátekjumaður hversu miklar skattalækkanir hann hefði fengið af hendi ríkisstjórnarinnar og þær höfum við hv. alþingismenn auðvitað fengið líka. En láglaunafólkið hefur setið eftir og mun halda áfram að greiða tiltölulega há gjöld. Þrátt fyrir það að í stefnu ríkisstjórnarinnar sé verið að lækka skatta þá kemur það láglaunafólkinu ekki til góða. En sú stefnumótun sem ríkisstjórnin hefur uppi kemur mér og hæstv. forseta til góða og við munum njóta þess alveg prýðilega. En það er lítið um uppbót til launþeganna.

Virðulegi forseti. Ég kem bara upp í ræðustól örstutt. Ég er einn af flutningsmönnum þessa frumvarps. Hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson gerði ágæta grein fyrir þessu máli. Mig langaði aðeins til að vekja athygli á því að þetta mál, nái það fram að ganga, mun gagnast mjög vel fólki sem þarf að leggja í kostnað vegna töluverðra ferðalaga til og frá vinnustað. Mig langaði til að koma að því að það verður sífellt algengara að fólk fari þó nokkurn veg til og frá vinnu eftir því sem samgöngur batna, eftir því sem farartækin verða betri, þ.e. bílarnir, og jafnvel önnur farartæki. Það verður því sífellt algengara að fólk sæki langan veg til vinnu. Til að mynda sækir fólk sem býr fyrir austan fjall, sem kallað er, vinnuna á höfuðborgarsvæðið eða öfugt, fólk sem býr á Suðurnesjum sækir vinnu til höfuðborgarsvæðisins eða öfugt og fólk sem býr norðan Hvalfjarðar sækir vinnu til höfuðborgarsvæðisins eða öfugt. Hið sama má líka segja um aðra landshluta svo sem Vestfirði. Við getum nefnt staði eins og Eyjafjarðarsvæðið, byggðirnar þar í kring. Við getum talað um Miðausturland þar sem mikil uppbygging á sér stað. Fólkið býr kannski niðri á fjörðum og sækir vinnu upp á Hérað eða öfugt. Við getum líka talað um fólk á Suðurlandsundirlendinu, á Suðurlandi, á Höfn, Klaustri, jafnvel í Vestmannaeyjum. Virðulegi forseti. Ég hygg að þetta frumvarp mundi gagnast öllu þessu fólki allt í kringum landið mjög vel mörgu hverju því eins og ég sagði í upphafi máls míns þá verður sífellt algengara að fólk sæki langan veg til og frá vinnu. Þetta ætti því að verða kærkomin búbót fyrir það fólk. Ég hef sjálfur reynslu af svona reglum. Ég bjó sjálfur í Noregi um margra ára skeið og þar voru og eru svona skattareglur í gildi. Ég leyfi mér að fullyrða eftir að hafa reynt það sjálfur að þessar reglur eru bæði sanngjarnar og það er ekki mikið mál að koma þessu þannig fyrir að þetta sé framkvæmanlegt. Þetta er virkilega góð kjarabót fyrir hinn almenna launamann og mundi því að mínu mati vera skynsamleg ráðstöfun í skattalegu tilliti.