Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta mál er búið að vera lengi á leiðinni hér í Nd., enda er bæði um viðkvæmt og vandasamt mál að ræða. Landbn. hefur fengið sendinefndir frá bændum á sinn fund, sem borið hafa fram ýmsar óskir. N. hefur rætt við þessar sendinefndir og gengið til móts við óskir þeirra, eftir því sem kleift hefur þótt. Þá hefur n. haft fund með landbn. Ed. til þess að leita að lausn, sem báðar d. gætu sætt sig við og tryggt með því framgang málsins. Nefndir beggja d. náðu samkomulagi með þeim brtt., sem fyrir liggja á þskj. 528, og skal ég fara um þær nokkrum orðum. Fyrsta brtt. er við 4. gr., a-liður þeirrar brtt., og er hann um það, að bætur skuli miðaðar við niðurlagsverð næstu tveggja ára á undan því, er bæturnar eru greiddar, en í frv. er gert ráð fyrir meðalverði næsta árs á undan. Þessi breyt. er eðlileg vegna þess, að miklar sveiflur eru á þessum árum bæði á vænleik og verði niðurlagsfjár, og má vænta, að með þessu ákvæði verði bæturnar réttlátari. Þá er lagt til, að hámarksákvæði um bætur fyrir bótaskylda kind, sem í frv. er 75.00 kr., falli niður og um það fjallar b-liður brtt. við 4. gr. Eins og kunnugt er, hefur þetta ákvæði verið mjög óvinsælt og þótt óréttlátt og hefur n. fallizt á að fella það niður, einkum með hliðsjón af því, að hún leggur til, að bætur verði miðaðar við meðalverð tveggja síðustu ára. Þá vil ég víkja að c-lið 1. brtt. n. við 4. gr., en hún fjallar um að láta bændur, er hafa litla eða enga aðstöðu til mjólkursölu eða annarrar framleiðslu, sitja fyrir um líflambakaup, ef ekki fæst áskilin fjártala til úthlutunar. Þessi till. er eðlileg afleiðing af því, að aðstaða bænda á því svæði, þar sem fjárskipti standa fyrir dyrum, er allmisjöfn. Margir hafa mikla mjólkurframleiðslu, og hafa þeir miklu betri aðstöðu, en hinir, sem stunda sauðfjárrækt, og eingöngu þess vegna þykir n. rétt, að þeir verði látnir ganga fyrir um líflambakaup, ef ekki fæst áskilin fjártala til úthlutunar. Nokkrar breyt. vill n. gera á 6. gr., en a-liður þeirra breyt. er, að fyrir orðið „vaxtalausu“ komi: 4%. - Þetta ákvæði í frv. er mjög óvinsælt, enda munu margir bændur þurfa á þessum bréfum að halda til nauðsynlegra greiðslna í sambandi við búreksturinn, en með því, að þau séu vaxtalaus, yrði sú notkun erfið, og sömuleiðis yrðu þau ekki eftirsótt veð. Á þessar röksemdir hefur n. fallizt og leggur því til, að þessi breyt. verði gerð, það er að segja, að greiddir skuli vera 4% vextir af bréfunum. Þá hefur n. gert nokkra breytingu á hlutfallinu milli þeirrar upphæðar, sem greiðast skuli í þessum skuldabréfum, og um það fjallar bliður brtt. við 6. gr. Þar er gert ráð fyrir, að upphæð sú, sem bændum er skylt að taka í skuldabréfum af bótagreiðslunni, verði nokkuð hækkuð, eða úr 1/5 og 3/5 í 2/5 og 4/4. Með þessu er þó ekki gert ráð fyrir, að skuldabréfaupphæðin verði aukin verulega í heild, heldur er gert ráð fyrir, að heimilt verði að greiða þeim, sem búa við örðugan fjárhag, hærra hlutfall í peningum og leysa þá með því undan þeirri fjárbindingu, sem í skuldabréfunum felst, og má gera ráð fyrir, að þetta geti orðið til verulegra hagsbóta fyrir þá, sem illa eru stæðir, en ætti hins vegar ekki að vera þungbært fyrir hina, enda þótt þeir þurfi að taka við nokkru hærri upphæð í skuldabréfum en áður var gert ráð fyrir. Þá hefur náðst samkomulag við Búnaðarbankann, að hann tæki þessi skuldabréf á fullu nafnverði, sem vaxta- og afborgunargreiðslur af fasteignalánum, sem bankinn hefur veitt, og er mikil bót að slíku samkomulagi, enda þótt bankinn taki bréfin ekki sem almennan gjaldmiðil, þar sem samkomulagið er bundið við vexti og afborganir af fasteignalánum frá bankanum. Eins og þm. mun vera ljóst, er þessi breyt. á l. flutt til þess að unnt verði að halda áfram fjárskiptunum með sem mestum hraða, svo að þeir, sem lengst hafa búið við þennan vágest og lamazt fjárhagslega, verði leystir eins fljótt og mögulegt er undan þeirri möru. En auk þess eru þeir, sem þegar hafa skipt um fjárstofn, í stöðugri hættu meðan ekki er lokið öllum fjárskiptum, og enda þótt allt sé gert til að verja samgang fjár á milli þessara staða, þá er alltaf hætta fyrir hendi. Af þessum ástæðum er líka mikil nauðsyn að hraða fjárskiptunum eins og mögulegt er. En vegna þess að fjárhagur ríkissjóðs er ekki góður, getur ríkið ekki borið allan þann kostnað, sem af fjárskiptunum leiðir, nema á löngum tíma, enda er sá kostnaður áætlaður allt að 20–25 millj. kr. Þetta vandamál þarf að leysa, og hefur því verið gripið til þess ráðs að greiða bæturnar að nokkrum hluta í umræddum bréfum, og þó að þessi leið verði erfið fyrir marga bændur, þá vilja þeir vinna það til, ef það getur tryggt lausn málsins og fjárskiptunum verður haldið áfram með þeim hraða, sem nauðsynlegur er. Ég vil geta þess, að verði till. um að fella niður hámarksbæturnar fyrir hverja kind felld, þá vill n. leyfa sér að flytja skriflega brtt., sem þó kemur því aðeins til atkv., að hún verði felld.



Herra forseti. Ég er samþykkur því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að það sé brýn nauðsyn, að fjárskiptunum sé hraðað sem mest. Þess vegna get ég fallizt á það ákvæði, sem er í frv., að ríkissjóði sé heimilt að greiða hluta af fénu með ríkisskuldabréfum. Hins vegar er það ofætlun að ætlast til þess, að bændur láni ríkinu fé fyrir ekki hærri vexti, en felst í brtt. landbn. Þar er gert ráð fyrir, að vextir af þessum bréfum verði 4%. Að vísu er það framför frá því, sem fyrst var gert ráð fyrir í frv., því að þá var lagt til, að bréfin yrðu vaxtalaus. Síðan fjárskipti hófust, hafa bændur fengið greiðslur sínar í peningum, en bændur á Suðurlandi og allt vestur í Dali eiga að taka á sig að lána ríkissjóði bæturnar og með lægri vöxtum, en ríkissjóður hefur orðið að greiða annars staðar af lánum, og eins og vitað er, hefur hann orðið að greiða þjóðbankanum allt að 7% vexti. Ef þjóðbankinn getur ekki lánað ríkinu með lægri vaxtafæti, er ofætlun að ætla, að bændur geti lánað ríkinu með 4% vaxtafæti. Það er ekki heldur sanngjarnt eftir því, sem á undan er gengið. Þeir, sem eftir eru með niðurskurð, verða verr úti en þeir, sem þegar hafa framkvæmt fjárskipti. Niðurskurðurinn er í þágu allra bænda og það verður að flýta honum, til þess að þau héruð verði ekki fyrir hættu, þar sem niðurskurður hefur farið fram. Ég held, að flestir geti orðið sammála um það, að fjárhagur bænda yfirleitt er orðinn það þröngur, að þeir verði undir flestum kringumstæðum að taka lán út á bréfin, en þá verða þeir að gefa með þeim allt að 3% vaxtamismun. Það er ekki óeðlilegt að ganga inn á það, að ríkisstj. borgi bæturnar með skuldabréfum, en það á ekki að vera á þann veg, að bændur þurfi að gefa með þeim 3% vaxtamismun, ef þeir taka lán út á þau. Þetta vil ég biðja hv. þm. að athuga, og ég veit, að hv. landbn. mun sjá, að ekki er sanngjarnt, að bændur láni ríkissjóði fé með þessum vöxtum, því að sýnilegt er, að margir munu þurfa að taka lán út á bréfin á þessu 5 ára tímabili, sem gert er ráð fyrir, að lánin vari. Af þessum sökum leyfi ég mér að flytja skriflega brtt. við brtt. landbn. á þskj. 528, tölul. 2, a, við 6. gr. frv., að í stað 4% komi 6%. Ég vænti þess, að hv. þm. taki þessari brtt. með velvild og samþykki hana.



Herra forseti. Það eru örfá orð út af þeim brtt., sem fyrir liggja. Ég tek undir ummæli hv. frsm. landbn., að nauðsyn beri til þess, að fjárskiptum verði hraðað til þess að fyrirbyggja hættu, á þeim stöðum, þar sem fjárskipti eru þegar komin á. Þess vegna er mikils til að vinna að greiða fyrir því, að þau verði sem hröðust. En þótt þessu sé nú þannig farið, þá held ég, að það geti orðið mörgum bændum óþægilegt, ef þeir eiga að taka miklar fúlgur í ríkisskuldabréfum, því að þau ganga ekki sem greiðslueyrir til fjárkaupa eða annarra nauðsynja. Það hefði því mátt vænta, að ekki yrðu gerðar ráðstafanir til þess að skylda bændur til að taka á móti fleiri bréfum, en gert er ráð fyrir í frv. nú á þskj. 175. En samkv. brtt. landbn. á þskj. 528 er bætt allmiklu við fyrri ákvörðun þingsins. Nú er bændum gert skylt að taka meiri hluta uppbótanna í skuldabréfum, en ákveðið var í frv. Þetta held ég, að geti valdið bændum miklu óhagræði. Hins vegar get ég viðurkennt, að ef um eitt af tvennu er að ræða, ef miklu munar á hraðanum, sem hægt er að framkvæma fjárskiptin með, ef bændur taka við skuldabréfum á þessa leið, kysu þeir það heldur, en að tafir yrðu á fjárskiptunum, þótt ég gangi þess ekki dulinn, að bændum muni veitast erfiðar að komast yfir fjárskiptin. Þetta held ég, að liggi ljóst fyrir, og þó hlýtur vaxtafóturinn að hafa hér nokkuð að segja. Hvort vextir eru 4% eða 6%, skiptir ekki ýkja miklu máli, því að fæstir bænda munu geta legið lengi með bréfin og notið vaxtanna. Hér er um tvær leiðir að ræða, annars vegar peningagreiðslur eða greiðslur í ríkisskuldabréfum. Fyrri leiðin er notadrýgri, ef nota skal peningana strax, en ég mæli ekki á móti brtt. á þskj. 529, og ég sé, að þm. hafa fest augun á þessum mikla mun. Hins vegar hefði ég vænzt þess, að bændur yrðu ekki skyldaðir til þess að taka meira af skuldabréfum, en felst í frv. á þskj. 175.



Herra forseti. Frv. þetta, sem hér liggur fyrir, er samið af landlækni og flutt í Ed. af félmn. eftir beiðni félmrh. Lög um þetta efni eru ófullkomin og að mörgu leyti úrelt, enda frá 1901, en að vísu nokkuð breytt 1912. Það þótti því mál til komið að endurskoða þau og bæta. Við 7. umr. í Nd. um málið kom fram sú skoðun, að ekki væri rétt að bæta svo miklu starfi á héraðslækna athugasemdalaust eins og frv. gerir ráð fyrir. Nefndin hefur því komið sér saman um að Leggja til, að frv. verði samþ. með eftirfarandi breytingu: „Við 3. gr. bætist: Þegar sérstaklega stendur á, er þó héraðslækni heimilt að fela ljósmóður eða hæfum bólusetjara að annast þessa kúabólusetningu í sínu umboði“.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur tekið þetta mál til athugunar milli 2. og 3. umr. og leggur til, að það verði afgreitt óbreytt. Athygli skal þó vakin á því, að í 2. gr. er prentvilla, sem n. hefur gert ráðstafanir til að verði leiðrétt í endurprentun frv., og sá n. ekki ástæðu til, að flutt væri um þá leiðréttingu sérstök brtt.



Herra forseti. Þetta frv. kom fram á síðasta þingi í líkri mynd og það er nú, og náðist ekki samkomulag þá um málið, en því var þá vísað frá með rökstuddri dagskrá, þess efnis, að í trausti þess, að ríkisstj. gæti hins ýtrasta sparnaðar í þessu efni, þá taki deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Nú er meiri hl. allshn. sömu skoðunar og hún var þá, eins og sjá má á nál.. á þskj. 502. Við leggjum til, að málinu verði vísað til ríkisstj., í trausti þess, að í þessum efnum verði gætt fyllstu hagsýni. Ég mun ekki fjölyrða um afstöðu nefndarinnar, en meiri hl. hennar telur það ekki vera tímabært að ákveða með lögum, hvar og hverjir séu sendifulltrúar Íslands erlendis.



Herra forseti. Vafalaust hefði ekki verið beitt sér fyrir því, að lögbinda skyldi tölu sendiherra Íslands erlendis, ef eigi hefði sýnt sig, að þeir hefðu verið óþarflega margir, sakir kostnaðar. Frv. þetta er borið fram af sparnaðarástæðum. Það er ekki síður nauðsyn að hafa gát á útgjöldum ríkisins í þessum efnum en öðrum. Ef litið er á, hvernig þessum málum er nú háttað, þá ætti að vera auðvelt fyrir Ísland að komast af með einn sendiherra fyrir Norðurlönd, einn á meginlandi Evrópu, og að sjálfsögðu þurfum við að hafa sendiherra í Ameríku. Við lítum svo á, að heppileg lausn þessa máls felist í frv. þessu, og leggjum til, að frv. verði samþ. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um mál, sem liggur svo glöggt fyrir og er svo einfalt. Menn hafa kynnt sér, hver kostnaður fylgir sendiherraembættunum, - og er nú ekki um að gera að leitast við að spara á sem flestum sviðum? Er ekki nóg, að ríkið hafi einn sendiherra fyrir Norðurlönd?



Herra forseti. Þegar þetta frv. var tekið til afgreiðslu í allshn., voru allskiptar skoðanir um efni þess. Sumir nm. litu svo á, að allvafasamt væri, hvort frv. ætti rétt á sér, þar eð það bryti í bága við stjórnarskrána. Vegna þessa var frv. sent til lagadeildar Háskóla Íslands, og þess var óskað, að lagadeildin léti álit sitt í ljós um það. En þegar frá leið og vænta mátti svars, kom í ljós, að lagadeildin vildi ekki láta álit sitt í ljós um það. Að þessu búnu urðu nm. því að taka afstöðu til málsins án þess að sú leiðsaga fengist, sem við höfum beiðzt. Við höfum undirstrikað það álit okkar, að hér sé rennt á mjög tvísýnt vað, auk þess að við teljum efni frv. svo vaxið, að ekki sé hægt að fylgja því af þeim sökum. Eins og við höfum leitt rök að í nál. á þskj. 501, þá mundi frv. þetta, ef að lögum yrði, leiða af sér mikið og handahófslegt misrétti, t. d. ef skuldari gæti breytt lánskjörum sínum. Í grg. þeirri, sem fylgir frv. þessu á þskj. 129, er gerð sú grein fyrir því, að tilgangur þess sé tvenns konar: Annars vegar að stuðla að lækkun húsaleigu og þar með dýrtíðarinnar og hins vegar að gera þeim kleift, sem eignazt hafa þak yfir höfuðið af litlum efnum, að halda því. Frv. er að efni til ekki á þá leið, heldur hlyti það að eiga við alla og hvern sem er og skuldar út á fasteign, sem gætu þá skyndilega óskað eftir því, að lánunum væri breytt. Skuldari gæti þá hringt til borgarfógeta og krafizt þess, að lánum sínum væri breytt og fengið lánið framlengt til 40 ára með 3% vöxtum, eins og frv. gerir ráð fyrir. Ég vil vekja athygli á þessu, að hér er verið að gefa almennar heimildir og án tillits til efnahags eða annarra aðstæðna. Svo er það húsaleigan. Það er allvafasamt að setja í löggjöf slíkt yfirmat, sem 2. gr. frv. gerir ráð fyrir. Þetta mál er ekki alveg nýtt, því að það hefur verið flutt till. um sama efni í bæjarstj. Reykjavíkur af fulltrúum sósíalista þar. Mig undraði það strax á þeim vettvangi, að svona till. skyldi vera borin fram, en þó ekki síður, að það skuli gert hér á Alþ., þar sem gert er ráð fyrir að gera að engu samningsfrelsi manna og eignarrétt með einu litlu frv., en sú yrði afleiðingin, ef þetta frv. yrði að l. Þetta er skoðun meiri hl. allshn., og leggur hann því til, að þetta frv. verði fellt.



Herra forseti. Þegar þetta frv. var flutt, þá var það gert til þess að efna loforð, sem gefið hafði verið, þegar annað frv. um húsnæði var flutt hér á Alþ. að tilhlutan Leigjendafélags Reykjavíkur, þar sem m. a. voru teknar ákvarðanir um, hve háa húsaleigu mætti reikna. Um leið var svo samkvæmt ósk þessa félags flutt frv., og í grg. þess frv. var það tekið fram, að þessar ákvarðanir um að lækka þannig húsaleigu til þess að vinna á móti dýrtíðinni mundu þýða það, svo framarlega sem slík l. kæmu einhliða til framkvæmda, að svo og svo mikið af mönnum, sem hefðu byggt sér hús af litlum efnum og tekið til þess dýr lán til stutts tíma, mundu missa húsin. Við flm. frv. bentum á það, að þessi húsnæðislöggjöf væri ekki framkvæmanleg, nema því aðeins að þetta frv., sem hér liggur fyrir, og frv. um lækkun húsaleigu væru látin fylgjast að, með öðrum orðum, að vextir af slíkum húsum eða íbúðum væru lækkaðir og lánstími þeirra lengdur. Ég held ég hafi rakið þetta ýtarlega, þegar frv. var hér til 1. umr., og sýnt fram á, hve miklu munaði, ef lán, sem veitt eru til 10–15 ára út á slíkar íbúðir, yrðu veitt til 40 ára og vextir, sem nú eru 6–7%, væru lækkaðir í 3–4%. Þess vegna var þess getið mjög greinilega í því frv. um lækkun húsaleigu, sem við fluttum að tilhlutan Leigjendafélagsins, að við mundum flytja hér annað frv., sem færi fram á að lengja lánstímann og bæta lánskjörin. Það er þess vegna rétt að taka það fram, að til þess er ætlazt af okkar hálfu, flm., að þessi frv. fylgist að, en hins vegar er rétt að geta þess, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, á þó líka rétt á sér sem sjálfstætt frv., en þó því aðeins, að ef ekki ætti að afgreiða hitt frv. um húsaleigu, þá yrðu nokkrar breyt. á því gerðar, vegna þess að hitt frv. er á vissan hátt forsenda fyrir þessu frv. Ég minni á þetta, af því að þetta frv. hefur verið afgr. frá n. nú, en ekki er enn þá farið að afgr. frv. um húsaleigu, en heppilegast er, að húsaleigufrv. öll væru rædd í einu. Nú sé ég, að hv. meiri hl. allshn. hefur verið með nokkrar bollaleggingar um það, að þetta frv. mundi ef til vill brjóta í bága við almennt samningsfrelsi manna eða ákvæðin um eignarrétt og þess vegna mundi það brjóta í bága við stjórnarskrána. Það er satt að segja alveg nýtt að heyra það hér á Alþ., að frv., sem hér eru flutt og fela í sér takmörkun á umráðarétti manna yfir eignum sínum eða miða að einhverju leyti að því að breyta frjálsum samningum, sem menn hafa gert, þau séu talin brjóta í bága við stjórnarskrána. Ég er nokkuð hissa á því, þegar ég sé það, að þrír lögfræðingar standa saman um það mál, að þetta litla frv. sé hættulegt hvað þetta snertir, að það sé með því verið að kollvarpa samningsfrelsi manna. Í fyrsta lagi vil ég í þessu sambandi minna á, um hvað þetta frv. er. Þetta frv. er um að breyta lánskjörum viðvíkjandi húseignum, breyta þeim samningum, sem eru t. d. milli bankanna eða annarra lánardrottna annars vegar og húseigenda hins vegar. Hvað hefur nú Alþ. leyft sér að gera á þessu sviði gagnvart húseigendum? Alþ. hefur leyft sér það fyrst og fremst að ógilda þá samninga, sem húseigendur hafa gert við leigjendur í húsunum. L. um það eru búin að standa í 10 ár, og enn þá hafa engir lögfræðingar risið upp hér á Alþ. til að tala um það, að slíkt bryti í bága við stjórnarskrána. Í öðru lagi hefur Alþ. ekki látið sér nægja að kollvarpa þannig almennu samningsfrelsi húseigenda og leigjenda, heldur enn fremur svipt húseigendur ráðstöfunarrétti yfir sínum eigin húsum með því að skylda þá til að hafa leigjendur í húsum sínum, sem þeir gjarna vilja koma í burtu. Það hafa engir lögfræðingar á Alþ. risið upp né nein allshn. séð ástæðu til að leita til lagadeildar háskólans til þess að spyrja um, hvort þessar ráðstafanir brytu ekki í bága við stjórnarskrána. Og nú vil ég spyrja einmitt þessa ágætu lögfræðinga, sem að þessu standa í allshn., að hve miklu meira leyti væri réttur brotinn á lánardrottnum, venjulega ríkum stofnunum hér í landinu, sem samið hafa við húseigendur, heldur en réttur á húseigendum er brotinn með húsaleigul., sem eru oft fátækir menn, þó að á meðal þeirra séu líka ríkir menn. Ég fæ ekki séð það, og mér þykir það koma mjög undarlega fyrir, ef allt í einu á að fara að koma hér upp með það, að það sé brot á almennu samningsfrelsi og jafnvel brot á 67. gr. stjórnarskrárinnar að takmarka að einhverju leyti samningsfrelsi lánardrottna og breyta samningum þeirra, þó að þinglesnir séu, frekar en að breyta húsaleigu, eins og búið er að gera upp undir 10 ár. Ég sé ekki, að þetta frv., sem hér er lagt til, að samþ. verði, sé að neinu leyti annars eðlis en húsaleigul. t. d. Og nú ætla ég hvorki að ráðast á þau l. né færa fram þau mörgu rök, sem fram má færa fyrir nauðsyn þeirra, en ég vil aðeins á það benda, að í þessu er algert ósamræmi. Það hefði frá upphafi ekki verið nema eðlilegt í sambandi við húsaleigul., þegar húseigendur eru sviptir möguleika til að hafa upp úr húseignum sínum og sviptir ráðstöfunarrétti yfir þeim, að lánardrottnar, þeirra hefðu fengið að blæða líka. Ég held þess vegna, að ef það hafa ekki verið brotin eignarréttarákvæði eða samningsréttarákvæði stjórnarskrárinnar með þeim l., þá sé það ekki gert með þessum. Satt að segja er ég alveg hissa á þessu tali, um að eignarréttarákvæði og samningsréttarákvæði séu brotin með þessu frv., því að ég veit ekki betur - ef á annað borð á að halda þann paragraf í heiðri á Alþ. - en þau hafi verið þverbrotin á hverju þingi. Ég vil, án þess að fara út í „júridiskar“ deilur um þetta atriði, segja það, að hér er siglt í sama kjölfarið og siglt hefur verið undanfarna áratugi. Hvort það er vegna þess, að þessir háu lánardrottnar, bankarnir, séu viðkvæmari en aðrir fyrir slíku, að meiri hl. allshn. sér ástæðu til að bera þetta fram, skal ég ekkert um segja. - Hvað hitt atriðið snertir, sem hv. frsm. n. minntist á, að það væri rétt að draga úr misrétti, sem gæti af því leitt, að ýmsir óverðugir gætu orðið þessa aðnjótandi, þá er það alveg rétt athugasemd, og ég vildi ákaflega gjarna, ef það eitt væri út á frv. að setja, reyna að komast að samkomulagi um það. Það er alveg rétt, að með svona ákvæðum eins og hér er lagt til að samþ., mundi leiða þó nokkurt misræmi, þannig að vel stæðir menn, sem ekki þyrftu þessara ráðstafana með, mundu verða þeirra aðnjótandi, en aðrir, sem væru illa stæðir, t. d. þeir, sem hefðu fengið víxillán, mundu ekki njóta þessara hlunninda, svo að ef hægt væri að finna aðferð til að koma í veg fyrir slíkt misrétti, væri það mjög gott. En ég vil benda á nákvæmlega samsvarandi atriði sem við höfum átt við að stríða viðvíkjandi húsaleigul:, sem eru búin að standa í áratug. Við vitum vel, hve miklu misrétti er beitt í sambandi við þau, og flestir viðurkenna það, en samt hefur ekki tekizt að finna út aðferð til að breyta þeim l. til að koma í veg fyrir misrétti. Hvað þann hluta málsins snertir væri mjög heppilegt að geta komið sér saman um breytingu, en hins vegar verð ég að segja það, að ef svona almenn ákvæði gætu orðið til að bjarga einhverjum, sem væru mjög illa stæðir, þá sæi ég ekki eftir því, þó að þau kæmu einhverjum vel stæðum til góða. Viðvíkjandi þeirri höfuðgagnrýni af hálfu meiri hl. allshn., að almennu samningsfrelsi verði ekki kollvarpað með almennum l., vil ég á það benda, að Alþ. hefur nú tvisvar á síðasta áratug kollvarpað almennu samningsfrelsi með l. Fyrst með gengislækkunarl., sem sett voru í apríl 1939, þegar atvinnurekendur og verkamenn voru sviptir samningsréttinum og niður felldir samningar, sem gerðir höfðu verið, og meira að segja sumum þeirra samningum breytt með lagaákvæðum, t. d. voru afnumin þau ákvæði, sem voru í sumum samningum, að ef gengislækkun yrði, þá skyldi það bætt að fullu upp. Nýlega var, í sambandi við gengislækkunarl., afnumið ákvæði um visst atriði úr samningum, það atriði, að ef menn hefðu gert samninga um lán til húsbygginga og annað slíkt, sem skyldu greiðast aftur með fleiri krónum, ef gengisbreyt. yrði, þá var það sett inn í l., að slík ákvæði skyldu vera ógild. M. ö. o., samningum var breytt þannig með lagaákvæðum, og mun í þessum tilfellum oft hafa verið um þinglesin veð að ræða, sem tryggð voru á þennan hátt. Á árinu 1947 var enn fremur í sambandi við l. um að takmarka vísitölugreiðsluna við 300 stig kollvarpað samningsfrelsi manna. Hvað eftir annað á undanförnum áratug hefur Alþ. afgreitt l., sem breyttu samningum og afnámu samningsfrelsi. Og nú kemur meiri hl. allshn. og segir: Við getum ekki mælt með frv. vegna þess, að það kollvarpar samningsfrelsi manna. - Ég skil þetta ekki, nema þá á þann hátt, að nú ætti að verða alger stefnubreyting á Alþ. Út af fyrir sig væri það á vissan hátt mjög skemmtilegt. Það færi fleira að líta öðruvísi út hjá okkur, ef stjórnarskráin ætti virkilega að vera í gildi eftir orðanna hljóðan. Við skulum segja, að á Íslandi ætti allt í einu að ríkja atvinnufrelsi. Það væri ákaflega gaman, en menn vita, að ekki er til snefill af því hér. Og kannske hefur einhverjum dottið í hug að afnema einokun og koma á verzlunarfrelsi, svo að ekki sé talað um samningsfrelsi, sem alltaf er verið að afnema, og ég tala ekki um eignarréttinn, sem hefur á öðru hverju þingi verið skertur með l. Maður gæti haldið, að nú ætti allt í einu að gera hér á breyt., og ef svo væri, þá er ég vissulega reiðubúinn að ræða þetta mál og það frá öðru sjónarmiði. En út frá þeim „praksis“, sem viðgengizt hefur á Íslandi síðasta áratuginn, nær ekki nokkurri átt að finna þetta að frv. Þess vegna held ég, að það sé misskilningur hjá meiri hl. allshn. að gagnrýna frv. út frá þessu. Ég mundi satt að segja helzt óska þess, ef von væri til þess, að frv. um húsaleigu, sem liggja fyrir allshn., kæmu til umr. á þessu þingi, að þetta frv. yrði nú látið bíða afgreiðslu. Ég gat þess í upphafi máls míns, að þetta frv. væri flutt beinlínis vegna þess frv. frá Leigjendafélaginu, sem við nokkrir þm. Sósfl. höfum flutt eftir beiðni þess félags. Það frv. er hjá allshn. og ég held fleiri frv. um húsaleigumál. Þetta frv. átti alveg sérstaklega að laga alveg sérstakan órétt, sem mundi skapast. ef frv. Leigjendafélagsins yrði samþ. Ég held, að menn mundu sannfærast um það, ef frv. um húsaleigu fyndi náð fyrir augum meiri hl., þá yrði að gera eitthvað í átt við það frv., sem hér liggur fyrir. Færi hins vegar svo, að þau frv. kæmu ekki frá n., þá er rétt, sem hv. 5. þm. Reykv. benti hér áðan á, að þá þarf að breyta þessu frv., og vildi ég þá fá tækifæri til þess. Ég vildi leyfa mér að bera þá ósk fram við hæstv. forseta, að þessari umr. yrði nú frestað nokkuð, þannig að við fengjum vitneskju um það, hvort hv. allshn. muni afgreiða hin málin.



Í sambandi við það, sem hv. 2. þm. Reykv. kom inn á, hvort húsaleigufrv., sem eru tvö hjá n., yrðu afgr. frá henni, vil ég taka það fram, að n. er búin að afgr. annað þeirra, en ekki þó það, sem hv. 2. þm. Reykv. og flokksmenn hans eru flm. að. Frv. hafa bæði verið rædd ýtarlega í n. og sem sagt annað afgr. frá henni, og koma nál. sjálfsagt næstu daga, en n. klofnaði einnig um afstöðu sína til þess máls. Ég skal svo ekki bæta miklu við það, sem ég sagði í upphafi um álit okkar á þessu frv., en okkar álit var það, að það væri a. m. k. hæpið, að frv. bryti ekki í bága við stjórnarskrána. Ég vil út af ummælum hv. 2. þm. Reykv. taka það fram, að ef þetta frv. og efni þess brýtur í bága við 67. gr. stjórnarskrárinnar, þá gerir það það ekki síður, þó að Alþ. hafi áður samþ. frv., sem vafi gæti leikið á, að væru ekki á sama hátt stjórnarskrárbrot eins og þetta frv. Hins vegar finnst mér gæta nokkurs misskilnings hjá hv. 2. þm. Reykv. í hugleiðingum hans almennt um það, hvort hér sé eða geti verið um stjórnarskrárbrot að ræða eða ekki. Á hverjum tíma getur það komið fyrir, að Alþ. geti orðið að setja l., sem grípa inn í efnahag manna og jafnvel eignarrétt manna líka. En það hefur verið litið svo á, að ákvæði stjórnarskrárinnar sjálfrar væru til þess að vernda það, að einstökum borgurum þjóðfélagsins verði ekki mismunað. Það eru mörg dæmi þess, að ákvarðanir Alþ. hafi orðið til að skerða eignarrétt og samningsrétt manna, og þá hefur það gengið yfir alla jafnt og hefur af löggjafarvaldinu verið talin almenn þjóðfélagsleg nauðsyn. Ég held, að dómstólamál hafi gengið um þetta. Þegar aðflutningsbannið var sett á áfengi, þá töldu þeir, sem verzluðu með áfengi, að þeirra atvinna væri lögð í rústir og þeir ættu að fá bætur af hálfu ríkisvaldsins fyrir. En þar sem sú löggjöf tók til þjóðarinnar almennt, varð niðurstaðan sú fyrir dómstólunum, að þeir skýldu ekki fá bætur. Það er augljóst mál, að ef þetta frv. verður að l., þá mundi vera gengið á eignarrétt sumra manna, en það yrði mjög handahófskennt, hverjir það yrðu. Það eru ekki bara lánsstofnanir almennt, sem hafa lánað út á fasteignir, heldur hafa margir einstaklingar lánað bæði vinum sínum og öðrum og fengið veð í fasteign til tryggingar fyrir láninu. Þessir menn ættu svo að sæta því, að einn góðan veðurdag væri búið að gerbreyta þeirri eign, sem þeir ættu í veðskuldabréfum, með því, að lánstíminn væri skyndilega lengdur og vextir lækkaðir verulega. Hér yrði töluverður hópur borgara fyrir því, að löggjafarvaldið breytti með þessu eignum þeirra, en það yrði algerlega handahófskennt, hverjir yrðu fyrir þessu. Og það er lítið samræmi í því, að l. eins og þessi komi niður á einstaklingum, sem lánað hafa fé til að koma upp íbúðum, en það eru þeir, sem eiga að sæta því, að með einu pennastriki á að gerbreyta þeirra lánum og eignum. Þetta sjáum við, ef við t. d. tökum dæmi um tvo menn, sem báðir eru efnamenn og hafa gert mikið að því að lána öðrum fé. Annar þeirra lánar svo og svo mörgum fé til þess að koma upp þökum yfir höfuð sér, og lánin eru tryggð með veði í fasteignum. Hinn hefur svo lánað til svokallaðrar braskstarfsemi, sem er miklu óþarfari á ýmsa lund. Þá sjá menn, hve fjarri öllu lagi er, að sá, sem lánað hefur til byggingarstarfsemi, verði að sæta því, að svo og svo mikil verðrýrnun er gerð á eignum hans af hálfu löggjafarvaldsins, en aftur á móti ekki á eignum hins. Þetta held ég hljóti að liggja til grundvallar, þegar það er metið, hvort l. brjóti í bága við stjórnarskrána og eignarrétt manna. Fyrir utan það, að þetta er skoðun okkar í meiri hl. allshn., eins og ég hef lýst að nokkru leyti, þá virðist efni frv. vera mjög vankantað, og kom hv. flm. inn á það í ræðu sinni og viðurkenndi að í vissum tilfellum þyrfti ef til vill að breyta efni frv., miðað við það, hvernig öðrum frv. reiddi hér af.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Reykv., frsm. n., sagði, að þetta kæmi misjafnt niður, af því að þannig væri t. d. um þá, sem lánað hefðu út sitt fé til húsa, að þeir yrðu illa úti, ef þetta frv. væri samþ., meðan þeir, sem hefðu lánað fé sitt til fyrirtækja, sem mætti telja alls konar óþarfa, yrðu miklu betur úti. Þetta er rétt. En þetta er það, sem verður fyrir almenning, vegna hverra einustu laga, sem svona eru samþykkt. Þegar t. d. húsaleigul. voru samþ. um 1940, þá eru reyndar raunveruleg yfirráð fjölda manna yfir húsum sínum tekin af þeim. Á sama tíma eru aftur á móti aðrir, sem ekki hafa máske byggt íbúðarhús, en hafa lagt sitt fé til einhverra hluta, stundum þarfra, en stundum óþarfra, sem fengið hafa aðstöðu til þess að halda áfram að ráðstafa sínum eignum og kannske stórgrætt. T. d. hafa bankar lánað einhverjum mönnum fé til þess að kaupa togara og viðkomandi menn stórskulda bönkunum í stríðsbyrjun, en græddu svo á togurunum á stríðstímanum. - Nú gerði ríkið ráðstafanir til þess að svipta þá menn, sem höfðu lagt fé sitt í hinar mjög svo þörfu húsbyggingar, umráðarétti yfir sumum eignum með húsaleigul. Ríkið hins vegar lætur togarana vera áfram á höndum þeirra, sem þá skulduðu mjög mikið í bönkunum, og þar með fengu þeir tækifæri til að græða stórfé, jafnvel fleiri milljónir króna. Nú er það út af fyrir sig ákaflega þarft verk, að bankarnir skuli hafa lánað til togara, og gott, að þeir hafa verið reknir, og allt slíkt. En það er ríkisvaldið, sem grípur þarna inn í og ræður því, að eigendurnir græða ekki stórfé á sinum húseignum, en togaraeigendur græða hins vegar stórfé á sínum togararekstri. Þetta kemur misjafnt niður á þegnum ríkisins. Og svona hefur það alltaf verið. Og þetta er ekkert sérstakt með þetta lagafrv., sem hér liggur fyrir. Viðvíkjandi svo þeirri aths., sem meiri hl. hv. allshn. gerir, verð ég að segja að mér finnst hún út í hött. Hv. meiri hl. allshn. segir: „Meiri hl. n. telur, að almennu samningsfrelsi manna verði ekki með réttu kollvarpað með almennum lögum, svo sem frv. þetta gerir ráð fyrir, þar sem það bryti í bága við 67. gr. stjórnarskrárinnar.“ - Um hvað er 67. gr. stjskr.? Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji; þarf til þess lagafyrirmæli, og komi fullt verð fyrir.“ - Í fyrsta lagi: Meiri hl. allshn. hefur spurt lagadeildina, hvort hún vilji segja sitt álit um það, hvort eignarrétturinn samkv. 67. gr. stjskr. væri brotinn með samþykkt þessa frv. Lagadeildin hefur ekki látið uppi álit sitt um þetta. Meiri hl. allshn. segir, að almennu samningsfrelsi sé kollvarpað með ákvæðum frv., ef samþ. væru. Nú er 67. gr. stjskr. ekki um samningsfrelsi, enda hefur samningsfrelsi manna verið kollvarpað á undanförnum árum. Hins vegar er 67. gr. stjskr. um friðhelgi eignarréttarins. En friðhelgi eignarréttarins hefur hvað eftir annað verið kollvarpað á þessu sviði. Það er gert með húsaleigul., þar sem menn eru ekki látnir geta ráðstafað sínum húsum, af því að það var talin þjóðarnauðsyn að hafa það á þann veg sem gert var. Og það er ekki látið fara eftir þessari gr. stjskr., þar sem stendur: „enda komi fullt verð fyrir.“ Mönnum er ekki bætt það upp, þó að þeir hafi ekki full umráð yfir sínum íbúðarhúsum. Þetta frv., sem ég flyt hér, miðar til þess að draga úr því misrétti, sem viðkomandi menn verða fyrir af völdum húsaleigulaganna, og miðar því að því að bæta húseigendum að nokkru leyti upp þá skerðingu á friðhelgi eignarréttarins, sem þeir hafa orðið fyrir með l. frá Alþ. hér áður. En það miðar að því að bæta þeim þetta upp á kostnað lánardrottna þeirra, m. ö. o. á kostnað þeirra, sem húseigendur skulda. Það er rétt, að þetta þýðir líka nokkurn ágang á hendur vissra eigenda, sem a. m. k. í mjög mörgum tilfellum eru voldugar og ríkar stofnanir. Ég held þess vegna að, að svo miklu leyti sem hér kynni að vera brotið í bága við stjskr., þá sé það gert til þess að draga úr harðvítugri brotum á stjskr., sem Alþ. hefur samþ. áður að gera, en ekki fengizt til að laga, - ef um brot á stjskr. er hér að ræða, - og láta byrðar af slíku misrétti koma jafnar niður en verið hefur. Ég ætla ekki að orðlengja meir um þetta nú. Mér þykir vænt um að heyra, að annað frv., sem ég gat um og allshn. hefur haft til meðferðar, er afgr., og vonast til þess, að áður en langt líður sjáum við, að hitt verði afgr. á einn eða annan hátt, þannig að þessi mál verði tekin fyrir sem heild, sem er ekki vanþörf á.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð til þess að fyrirbyggja misskilning, í sambandi við það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði út af því, að í nál. meiri hl. n. teljum við, að almennu samningsfrelsi manna verði kollvarpað með slíkum lögum sem þeim, ef samþ. væri þetta frv., sem brjóta í bága við 67. gr. stjskr., sem er um friðhelgi eignarréttarins, eins og hv. þm. tók fram. - Mér finnst gæta nokkurs misskilnings í þeim orðum, sem hann sagði hér út af þessu. Og ég vildi segja, að það, sem fyrir okkur vakir í þessu er, að eins og háttað er í þjóðfélaginu nú í dag, þá mundum við, -með því almenna samningsfrelsi, sem er í landinu, - hv. 2. þm. Reykv. og ég geta búið þannig um hnútana, að hann lánaði mér t. d. nokkra tugi þús. kr. gegn veði í fasteign hjá mér, með vissum vöxtum og um vissan tíma. Ef þetta frv. nú yrði að l., yrði kannske daginn eftir að við gerðum þennan samning, hv. 2. þm. Reykv. og ég, kollvarpað samningsfrelsinu, sem við bundum með samninginn um það, hvernig okkar viðskipti, sem ég nefndi, skyldu vera. Og það er það, sem ég átti við, þegar ég sagði, að þetta frv. bryti í bága við þá gr. stjskr., sem fjallar um friðhelgi eignarréttarins.



Herra forseti. Ég var ekki viðstaddur, þegar fundurinn var settur, og verð því að biðja afsökunar á því, að ég kveð mér hljóðs utan dagskrár, milli mála. En ástæðan til þess, að ég kveð mér hljóðs, er sú, að mig langar að vita, hvað dvelur frv. til l. um breyt. á l. um fiskimálasjóð, en það var afgr. frá sjútvn. þessarar d. fyrir nokkru síðan, og meiri hl. n. leggur áherzlu á, að það komi til afgreiðslu í d. eins fljótt og hægt er.

Forseti (SB): Í tilefni af ósk hv. þm. Ísaf. vil ég geta þess, að mál þetta hefur ekki verið tekið fyrir enn vegna sérstakra óska um, að því væri frestað um skeið. Hins vegar mun sá dráttur ekki verða langur úr þessu, og má vænta, að það verði tekið á dagskrá einhvern næstu daga.