Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta er komið úr Ed. og var samþ. þar shlj. Þar var að vísu gerð á því ein minni háttar breyting, sem menn þar voru sammála um að gera eftir ósk hjúkrunarkvenna. Í þessu frv. felast í meginatriðum tvær breytingar frá gildandi hjúkrunarkvennalögum frá árinu 1933, þ.e. að það er gert ráð fyrir, að fleiri hjúkrunarskólar kunni að verða reknir hér, en Hjúkrunarskóli Íslands og enn fremur er heimild sett í þetta lagafrv. í 8. gr. til að þjálfa konur og karla til aðstoðar við hjúkrun og skal námstilhögun þeirra, starfsréttindi og skyldur ákveðið í reglugerð. Þá má enn fremur geta þess nýmælis, sem er í 7. gr., að ákvæði laganna taki einnig til karla, sem ljúka hjúkrunarnámi og hafa þá rétt til þess að kalla sig hjúkrunarmenn. Frv. þessu var vísað til heilbr.- og félmn. d., og eins og nál. á þskj. 598 ber með sér, mælti nefndin með því, að frv. yrði samþykkt eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, kom frá Nd. og þarf ég ekki að vera langorður um það. Ég geri ráð fyrir því, að allir hv. þdm. hafi kynnt sér efni þess, en það miðar að því að bæta læknaþjónustu dreifbýlisins með því að bæta kjör héraðslækna, bæði með hækkuðum launum og ýmsum öðrum hlunnindum. Ég hygg, að allir séu á einu máli um, að það sé brýn nauðsyn að bæta læknisþjónustu fólksins í strjálbýlinu. En alþjóð eru kunnir þeir erfiðleikar, sem á því hafa verið að fá lækna til þess að starfa úti um byggðir landsins, sérstaklega í hinum fámennari og strjálbýlli héruðum. Heilbr.- og félmn. hefur athugað frv. og skilað sameiginlegu áliti á þskj. 594. Þrír nm. áskildu sér þó rétt til þess að bera fram brtt. eða fylgja brtt., sem fram kynnu að koma. Og nú eru komnar hér fram tvær brtt. (Önnur er á þskj. 588 frá hv. 9. þm. Reykv. og er sú brtt. í fjórum liðum. Önnur brtt. er komin frá hv. 1. þm. Vesturl. á þskj. 640. Ég verð að leggja til, að þessar brtt. verði báðar felldar. Og í sannleika sagt kemur mér dálítið á óvart, að þær brtt. skuli koma hér fram, vegna þess, að mér virtist, að í nefndinni væru þessir hv. þm, mjög ánægðir með frv., og þessar brtt, finnst mér ekki svo mikilvægar, að það sé ástæða til þess að láta þær tefja þetta frv., því að öllum hv. þm. hlýtur að vera það sama í huga og mér, að það sé mjög nauðsynlegt að koma þessu frv. áleiðis. En núna er naumur tími til stefnu. Þetta frv. tók nokkrum breytingum í Nd. frá því sem það var, þegar það var upphaflega lagt fram. Og þær breytingar voru gerðar skv. óskum utan af landsbyggðinni. Eru þær þess efnis, að nokkur héruð, sem áður voru sérstök læknishéruð, verði ekki sameinuð öðrum læknishéruðum. En þetta eru Súðavikurhérað, Raufarhafnarhérað og Bakkagerðishérað. Þá varð sú breyt. á ákvæðum til bráðabirgða, að áður, en núv. Flateyjarhérað og Djúpavíkurhérað, sem sameinast nú öðrum héruðum, verði lögð niður og sameinuð þeim læknishéruðum, sem þau eiga að sameinast, þá skuli þau auglýst laus til umsóknar þrisvar í röð með sömu kjörum og aðrir læknar njóta í þeim læknishéruðum, sem um getur í 6. gr. frv. Þetta er að mínum dómi allt til bóta, þar sem með þessu er reynt að koma enn þá lengra til móts við þarfir fólksins í strjálbýlinu, en frv. gerði upphaflega ráð fyrir. Frv. þetta, ef að lögum verður, felur í sér miklar breytingar til bóta fyrir héraðslækna, sem starfa úti um landið í hinum fámennu héruðum, enda er þörfin til úrbóta mjög brýn. Stórbætt launakjör auk margs konar hlunninda ættu að stuðla að því, að ungir og áhugasamir læknar verði fúsari til þess, en verið hefur nú um skeið að gerast héraðslæknar úti á landi og vitanlega hafa allir landsmenn sama rétt til góðrar heilbrigðisþjónustu. Verði frv. að lögum, er stórt spor og mikilvægt stigið í þá átt, að svo megi verða, Ég vil vona það, að hv, þd. stuðli að því.



Herra forseti. Ég get að mestu leyti tekið undir það, sem hv. frsm. félmn. sagði um það frv., sem fyrir liggur. En mér þykir ástæða til að rifja þetta mál nokkuð upp, vegna þess að snemma á þessum vetri var ég með fyrirspurn til hæstv. heilbrmrh. um það, hvaða ráðstafanir ríkisstj. ætlaði sér að gera, til þess að öll lögákveðin læknishéruð landsins yrðu skipuð héraðslæknum. En þá stóðu málin þannig, að 8 héruð voru læknislaus. Eins og fram kom í þeim umræðum, tilkynnti hæstv. ráðh., að þetta frv., sem hér er til umr., væri á næsta leiti og yrði lagt fyrir hv. Alþ. þá innan tíðar og enn fremur, að í þessu frv. mundu verða ýmsar réttarbætur, sem fælu í sér, að læknar mundu meira sækja eftir því að vera úti á landsbyggðinni, heldur en til þessa hefði verið. Og eftir að ég hef kynnt mér þetta frv., vil ég leyfa mér að færa þakkir til hæstv. heilbrmrh. og þeirra manna, sem hafa staðið að samningu þessa frv., sem hér liggur fyrir, vegna þess að ég tel, að þar sé verulega komið til móts við þá aðila, sem verið hafa illa settir í þessum efnum á undanförnum árum og ég vænti þess líka, að þeir menn, sem eiga að starfa eftir þessum lögum, kunni að meta þær ráðstafanir, sem löggjafinn gerir til þess að tryggja þeim betri aðbúð, en áður hefur þekkzt víðs vegar á landinu. Ég er þó þeirrar skoðunar, að sú till., sem hv. 9. þm. Reykv. flytur varðandi það, að aðstoðarlæknar séu 12 í stað 8 í frv., sé til mikils öryggis, vegna þess að við vitum, að nú orðið þýðir ekki að ætlast til þess, að héraðslæknar fái ekki lögákveðinn hvíldartíma. Þessir menn verða ævinlega að vera til staðar og tiltækir undir mjög örðugum kringumstæðum, hvenær og hvar sem er í því umdæmi, sem þeim tilheyrir og víðar. Það er því lágmarkskrafa, sem hægt er að gera, að það séu til læknar, sem leysa þá af hólmi, þegar þeir eiga að taka sín lögákveðnu frí. Og ég tel, að það verði miklu öruggara með því að það séu 12 aðstoðarlæknar í stað 8, eins og frv. gerir ráð fyrir. Ég er líka sammála því, sem fram kom í vetur, þegar hv. 3. þm. Vestf. kom með till. um það, að ef læknishéruð yrðu læknislaus, þá yrði komið á móts við þá íbúa, sem í þeim héruðum væru, á tvennan hátt: Í fyrsta lagi með því, að ríkið kostaði helming af þeim kostnaði, sem það hefði í för með sér að ná í lækni frá nærliggjandi læknishéruðum. Og í öðru lagi, að ríkið greiddi helming kostnaðar við að koma sjúklingum til sjúkrahúss, ef á þyrfti að halda. Ég varð fyrir dálitlum vonbrigðum, þegar ég sá þetta frv., er ég varð þess áskynja, að það var ekkert um þessi efni í frv., einmitt vegna þess að hæstv. heilbrmrh. tók mjög vel undir þessa till. hv. 3. þm. Vestf. Og þessi till. hefur legið fyrir í hv. Nd., en ekki hlotið samþykki þar og hef ég tekið hana óbreytta upp. Og ég vænti þess, að hv. þd. sjái sér fært að samþykkja till. mína á þskj. 640. Ég tel, að þótt þessi till. verði samþykkt hér í þessari hv. þd., eigi það ekki að verða til þess að tefja þetta mál og það geti hlotið samþykki á þessu þingi, eins og ég veit, að við erum allir sammála um. Ég vænti svo, að hv. þm. samþykki þá till., sem ég hef hér lagt fram um þessi efni.



Herra forseti. Ég þakka hv. heilbr.- og félmn. góða afgreiðslu þessa máls og síðasta ræðumanni fyrir þakksamleg ummæli í minn garð í sambandi við þetta frv. og þá náttúrlega fyrst og fremst þeirra sérfræðinga, sem fyrir mitt tilstilli unnu að undirbúningi málsins. Mér finnst aðeins ástæða til þess út af brtt. hv. 1. þm. Vesturl. á þskj. 640 að segja nokkur orð. Þessi till., eins og hann sagði réttilega, kom fram í Nd., flutt þar af 3. þm. Vestf. (SE). Ég taldi þar, að till. ætti ekki rétt á sér, m.a. af þeim efnisástæðum, að það getur verið alveg jafnerfitt að sækja lækni í héraði, sem er ekki læknislaust, jafnkostnaðarsamt, ef þannig háttar til og um langa vegalengd er að fara og till. væri ekki til þess fallin að leysa þennan mikla vanda. Hins vegar gerði ég grein fyrir því að það hefði lengi staðið til og eiginlega raunverulega verið í endurskoðun lögin um læknisvitjanasjóð, en sá sjóður hefur þann tilgang að aðstoða við dýrar læknisvitjanir, en hefur orðið, við skulum segja, alveg óvirkur á síðari árum og sú endurskoðun, sem ég nefndi þarna, hefur ekki borið neinn árangur. Það var samþ. á sínum tíma í þinginu till. í sameinuðu þingi um áskorun til þáv. ríkisstj. um endurskoðun á þessum lögum. Ég hef séð ummæli fyrrv. landlæknis, þess sem var á undan núverandi landlækni. Hann taldi, að það væri rétt að afnema lögin algerlega og púkka ekki upp á neina endurskoðun þeirra. Og sama sinnis er núverandi landlæknir, dr. Sigurður Sigurðsson. Og þá vakti sennilega fyrir báðum, a.m.k. veit ég núv. landlækni, að þetta mál verði að takast upp á miklu breiðari og öðrum grundvelli heldur en gömlu lögin um læknisvitjanasjóð. Fyrst og fremst í sambandi við tryggingarnar, sem eru orðnar sterkur og stæltur aðili og ættu að geta veitt verulega aðstoð, fyrir utan framlög úr ríkissjóði og þá kannske sveitarsjóðum, sem ég skal ekki segja um á þessu stigi málsins, en yrðu miklu ríflegri og verulegri, en áður hefur verið. Nú hef ég síðan þetta mál var til umr. í Nd. efnt til endurskoðunar á lögunum um læknisvitjanasjóð, eða þessu vandamáli, skulum við heldur segja, með það fyrir augum, að frv. geti legið fyrir næsta þingi. Að þessu máli vinna nú landlæknir og fulltrúinn í heilbrigðismálum í dómsmrn. Ég hef farið þess á leit jafnframt við félmrh., að ráðuneytisstjórinn í félmrn. ynni að þessari endurskoðun með þess um tveimur mönnum, einmitt til þess að félmrn. hefði hönd í bagga með þá tengingu, sem við höfðum rætt um að skapa við tryggingarnar í sambandi við úrlausn þessa máls. Ég vildi því mælast til þess, þegar málið liggur svona fyrir, hvort hv. þm. gætu ekki á það fallizt að draga till. til baka, en ef honum er það samt ekki í mun, þá mundi ég af þessum ástæðum, sem ég nú hef greint, telja óráðlegt að samþykkja hana. Um brtt. á þskj. 588 vil ég segja, að það má segja, að það eru ekki verulegar efnisbreytingar, a.m.k. ekki 1. og 2. till. Þær voru allar ræddar undir meðferð málsins í Nd. og við þá, sem undirbjuggu frv. og þeim þótti ekki ástæða til þess að breyta þarna „ónæmisaðgerðum“, að það kæmi í þeirra stað í 8. gr. „lögboðnar ónæmisaðgerðir“ og þetta byggist á öðrum lagaákvæðum. Sannast að segja man ég ekki í bili og þó er eins og mig minni, að það sé í erindisbréfum héraðslækna, sem fær alveg úr skorið um þetta, að af þessu getur ekki neinn vafi eða vandræði stafað. Varðandi það að breyta ákvæði 7. gr., þar sem eru ákvæði um aðstoðarlæknana, þar segir svo, að heimilt sé að greiða úr ríkissjóði fjárhæð, sem svarar árslaunum átta aðstoðarlækna, héraðslækna, þá var því breytt frá upprunalegri mynd frv. Hjá undirbúningsnefndinni voru sjö aðstoðarlæknar, það var fjölgað um einn í Nd.,og að vandlega athuguðu máli í heilbrmrn. og miðað við læknafjöldann og þann tíma, sem þessir aðstoðarlæknar ættu að grípa inn i, í orlofum og hvíldartíma annarra lækna, þá var það að beztu manna yfirsýn talið fullkomlega nægjanlegt að fjölga þeim um einn, upp í átta aðstoðarlækna og ég fyrir mitt leyti féllst á það við nánari athugun málsins, að það mundi vera algerlega óþarfi að hafa það meira, miðað við almennan orlofstíma og eðlilegan hvíldartíma. Við 13. gr. er efnisbreyting, þar sem gert er ráð fyrir að veita fjárframlag úr ríkissjóði. Það er víst sú grein, sem fjallar um lán í frv. eða ríkislánin. Um það vil ég ekkert annað segja en það, að það væri náttúrlega gott og blessað að geta veitt styrki og fjárframlög til þessa. En það hefur alltaf tvær hliðar og getur verið varasamt og ég vildi vara alvarlega við því að fara út í það í þessu sambandi lengra, en gengið er í frv. að veita sérstök lán til þess að stuðla að því, að menn verði héraðslæknar, sérstaklega miðað við önnur hlunnindi frv. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Ég vænti, að það séu með þessu nokkrar skýringar gefnar á brtt., sem fluttar hafa verið. En mér þykir samt vænt um, að skapazt hefur góð samstaða, - þetta eru auðvitað smávægileg atriði, sem ég hef vikið að, - það hefur skapazt góð samstaða um málið og eins og ég hef áður sagt, þá er hitt auðvitað miklu meira, að það komi til með í framkvæmdinni að geta borið árangur og eflt aðstöðu fólksins, sem í dreifbýlinu býr, til þess að njóta sómasamlegrar eða góðrar læknisþjónustu.



Herra forseti. Eins og fram kom við 2. umr. þessa máls, hefur menntmn. haft frv, til frekari athugunar milli 2. og 3. umr., en einstakir nm, áskildu sér, þegar málið var afgr. úr n. til 2. umr., rétt til að flytja, brtt, við 3. umr. eða fylgja brtt., sem fram kynnu að koma. Í nál. kom það fram, að menntmn. sendi frv. m.a. til umsagnar Háskóla Íslands og vegna þess að menn töldu sig þurfa að hafa aðstöðu til að kynna sér enn nánar ábendingar og till. háskólans, var málið afgr. úr n. til 2. umr. með þeim áskilnaði, sem ég áður nefndi, einstakra nm. til að flytja brtt. eða fylgja þeim, sem fram kynnu að koma. Það er rétt, að það komi hér fram, að í umsögn háskólans kemur fram sú skoðun, að heppilegast væri að bíða með afgreiðslu þessa frv. og ég held, að það sé rétt, að ég lesi orðrétt það, sem segir í umsögn háskólans um það atriði, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Frv. það, sem hér liggur fyrir, gerir ekki ráð fyrir neinu sambandi við háskólann og alls ekki vikið að þessu mikilvæga atriði í grg. þess. Með frv. eru veigamiklar undirstöðurannsóknir lagðar til stofnunar utan háskólans. Er það ekki í samræmi við umr. á raunvísindaráðstefnu, sem boðað var til 1961 að frumkvæði menntmrh., en sú ráðstefna taldi eðlilegt, að undirstöðurannsóknir yrðu sem mest faldar háskólanum og er það einnig sú vísindastefna, sem mörkuð hefur verið af hálfu háskólans. Ný samdar till. um náttúrufræðikennslu við háskólann til BA-prófa og til koma Raunvísindastofnunar háskólans hafa og ásamt öðru breytt aðstöðunni verulega frá ársbyrjun 1961, er háskólaráð fjallaði um drög til ofangreinds frv., og hefur sú þróun leitt til þess, að enn brýnni þörf er á því nú en þá, að heildarlög verði sett hér á landi um undirstöðurannsóknir almennt, svo sem segir í bréfi háskólarektors frá 12. jan. 1961, er fylgir grg. með frv. og mundu lög um náttúrurannsóknir verða einn þáttur þeirra, eins og þar segir. Af hendi háskólans mun næstu daga verða stofnað til samningar á lagafrv., sem varðar Raunvísindastofnun háskólans og raunvísindadeild og er eðlilegt, að þá fari fram allsherjar athugun á því, hvernig undirstöðu rannsóknum verði í heild sinni skipað á hagfelldastan hátt. Væri heppilegast, að beðið væri með afgreiðslu ofangreinds lagafrv., unz þessari athugun er lokið, enda verður það vitaskuld einn þáttur þeirrar athugunar að kanna, hvernig hyggilegt er að haga tengslum milli náttúrugripasafns og háskólans til frambúðar.“ Þó að ég skuli ekki hér gera tilraun til þess að vefengja einstök atriði, sem fram koma í umsögn háskólans um þetta atriði, vil ég láta það koma fram, að nefndin taldi ekki rétt að hefta framgang frv. Í fyrsta lagi með tilliti til þess, að frv. er í aðalatriðum staðfesting á þeirri skipan þessara mála, sem er í dag og eins og þau hafa þróazt á undanförnum árum, og í öðru lagi er það með hliðsjón af því, að þegar sú athugun og lagasetning fer fram, sem um ræðir í umsögn háskólans, hlýtur eðlilega að verða endurskoðuð löggjöfin um náttúrufræðistofnun og samræmd eða felld inn í slíka heildarlöggjöf, en nefndin taldi, að undirbúningur slíks máls og lagasetning hlyti óhjákvæmilega að taka alllangan tíma. Háskólinn bendir þá á tiltekin atriði í frv., sem hann teldi æskilegt að breyta, ef af því yrði, að það yrði afgreitt sem lög nú á þessu þingi. Menntmn. hefur tekið upp og flytur hér eina af þeim brtt. og hún kemur fram á þskj. 615, þar sem lagt er til, að 4. gr. frv. falli niður. Þar sem í umsögn háskólans er rætt um 4. gr. og bent á, að hana mætti og væri reyndar æskilegt að fella niður, er til þess vitnað, að þeir, sem njóta opinbers styrks eða fyrirgreiðslu til almennra rannsókna á náttúru Íslands, þurfi að láta í té skýrslu um störf sín, þegar þeir senda inn umsókn um styrki og segir, að það virðist vera nægileg skýrslugerð í þessu sambandi og einnig megi hafa það í huga, að niðurstöður rannsóknanna komi yfirleitt fram í formi rita eða tímaritsgreina og bent um leið á, að Rannsóknaráð virðist hafa litið þannig á, því að samhljóða ákvæði, sem nú er í 6. gr. laga frá 1940, hafi aldrei, svo að vitað sé, verið framfylgt. Þá segja þeir háskólamenn, að vísindalegar rannsóknir séu störf, sem engum sé ljúft að vinna undir lagaskyldu um samvinnu við aðila, sem geti verið allfjarskyldir, þó að hins vegar vísindamenn stofni iðulega til samstarfs af frjálsum vilja, þegar það á við og fari mjög í vöxt slík samvinna, eftir því sem rannsóknarleiðum fjölgi. Að þessu athuguðu varð það niðurstaðan í nefndinni að flytja brtt. í þá átt, að 4. gr. frv. félli niður. Í umsögn háskólans er bent á fleiri breytingar, en menntmn. hefur ekki í heild tekið upp aðrar af þeim till. til flutnings hér á hv. Alþ. Hins vegar áskildu menn sér, eins og áður segir, rétt til þess að flytja brtt. eða fylgja öðrum, sem fram kynnu að koma og ég sé, að hv. 10. þm. Reykv. (ÓB) hefur tekið upp brtt. þær, sem háskólinn hefur lagt til við 5. gr. frv. Nú get ég að sjálfsögðu ekki lýst yfir afstöðu minna meðnm. annarra til þeirra brtt., þar sem einstakir menn hafa áskilið sér rétt til að fylgja brtt., sem fram kynnu að koma, þótt að vísu megi e.t.v. gefa nokkra vísbendingu um þeirra afstöðu það, að þeir eru ekki meðflm. að þessum till., en hvað sjálfa mig snertir vil ég þegar segja það, að ég treysti mér vart til að greiða þeim brtt. atkv. Ef þær verða samþykktar, mundi það jafngilda mjög verulegri breytingu á efni frv., og ástæður get ég einnig tilgreint, hvað mig áhrærir, nokkuð þær sömu og fyrir því voru, að ég taldi ekki heldur rétt að hefta framgang málsins, sem sé að hér er verið að staðfesta það, sem á er komið í þessum efnum og þá eðlilegt, að það yrði tekið upp síðar til endurskoðunar. Loks er þess að geta, að frv. hefur komið óbreytt frá hv. Nd. og breytt., svo veruleg sem þarna kynni að verða um að ræða, gæti e.t.v. orðið til þess, að tvísýnt yrði um afgreiðslu frumvarpsins á þessu þingi. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara orðum um þessa brtt., því að hv. flm, mun að sjálfsögðu gera það sjálfur.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. á þskj. 626 við það frv., sem hér liggur fyrir. Eins og fram kom í ræðu hv. frsm., sendi háskólaráð menntmn. Ed. álitsgerð um frv. þetta. Var þar óskað eftir því, að ekki yrði að svo stöddu sett slík löggjöf um náttúrurannsóknir og færð fyrir því þau rök, sem fram komu í ræðu hv. frsm., svo að ég sé ekki ástæðu til þess að endurtaka þau. Forstöðumenn Náttúrugripasafnsins hafa hins vegar lagt á það ríka áherzlu, að löggjöf af þessu tagi yrði sett, til þess að stofnunin fengi eðlilegan starfsgrundvöll að þeirra áliti. Ég hef ekki séð mér fært að leggjast gegn því í sjálfu sér með tilliti til þessa, að þessi löggjöf næði fram að ganga. En í grg. háskólans var það tekið fram, að ef frá slíkri löggjöf ætti að ganga, þá væri það þrennt sem háskólinn óskaði eftir, að breytt yrði. Í fyrsta lagi nafn stofnunarinnar, að það yrði óbreytt frá því, sem nú er og héti stofnunin Náttúrugripasafn. í öðru lagi, að til samræmis við það yrði breytt 5. gr. frv., sem fjallar um hlutverk stofnunarinnar, þannig að þar yrði tekið fram, að aðalverkefni stofnunarinnar væri náttúrugripasafnið, en náttúrurannsóknirnar kæmu þar í annað sæti. Í þriðja lagi var lögð áherzla á það, að 4. gr. frv. félli niður, en efni hennar er að skylda þá, sem við náttúrurannsóknir fást, hverjir sem það eru, til að hafa samráð við Náttúrufræðistofnunina, eins og nánar er tiltekið í gr. Um það hefur náðst samkomulag við forstöðumenn Náttúrugripasafnsins, sem undirbjuggu þessa löggjöf, að þessi gr. félli niður. Eins og fram kom hjá hv. frsm., flytur menntmn. sameiginlega till. um það. Þetta telur háskólinn að vísu til bóta, en þó ekki fullnægjandi. Þær brtt., sem ég flyt hér, ganga þó ekki svo langt að breyta nafni stofnunarinnar þannig, að það verði áfram Náttúrugripasafn. Hins vegar hef ég tekið upp tillögur háskólaráðs um hlutverk stofnunarinnar, þannig að 1ögð sé megináherzla á það, að hlutverk stofnunarinnar sé að koma á fót náttúrugripasafni og nánar skilgreint, hvaða skyldum safnið skuli leggja áherzlu á að fullnægja. Enn fremur er gert ráð fyrir því, að safnið annist náttúrurannsóknir, en þeim er þó nokkru þrengri stakkur sniðinn, en í hinu upphaflega frv. Ég tel rétt, að það komi fram í þessu sambandi, að af Happdrætti háskólans hefur verið varið allmiklu fé til Náttúrugripasafnsins, en happdrættisféð hefur, eins og tilætlun hv. Alþingis var á sínum tíma, þegar til þess var stofnað, runnið fyrst og fremst til þarfa háskólans. Háskólinn telur sig því hafa siðferðilegan rétt til þess að hafa nokkur áhrif á það, hvert sé starfssvið þeirrar stofnunar, sem hann hefur þannig aðallega lagt fram fé til, að komið yrði á fót og í samræmi við þessar óskir háskólans, sem ég tel sanngjarnt, að orðið sé við, þá hef ég flutt þessar brtt. En hitt er rétt, sem fram kom hjá hv. frsm., að um þessi atriði er ekki samkomulag við þá, sem unnu að undirbúningi þessa frv., þannig að hver einstakur hv. þdm. verður þá að vega það og meta, hvort hann vill í þessu efni frekar gera til hæfis háskólanum eða Náttúrugripasafninu eða forstöðumönnum þess.



Herra forseti. Þetta frv. er komið frá hv. Nd. og var samþ. þar með shlj. atkv. Efni þess er að samræma ákvæði víxillaga um dráttarvexti eða vexti af víxlum, sem lenda í vanskilum, gildandi ákvæðum um vexti af vanskilaskuldum. Skv. ákvæðum víxillaga eru víxilvextir eftir gjalddaga víxils þeir sömu og fyrir gjalddaga auk þóknunar, sem er 1/3% af víxilfjárhæðinni. Um s.l. áramót hækkaði Seðlabankinn hins vegar vexti af vanskilaskuldum, í því skyni að stuðla að aukinni skilvísi við greiðslu skulda. Nú er þannig munur á almennum dráttarvöxtum skv. ákvæðum Seðlabankans og vöxtum af vanskilavíxlum. Ef þetta frv, yrði að lögum, mundu dráttarvextir vegna víxilskulda verða 1% fyrir hvern mánuð eða brot úr mánuði, að óbreyttri ákvörðun Seðlabankans um dráttarvexti innlánsstofnana og vextir af vanskilavíxlum því í samræmi við aðra vanskilavexti, sem gilda skv. ákvörðun Seðlabankans. Þetta frv. var upphaflega flutt í nánu samráði við bankana og vona ég, að hv. Ed. fallist á að samþ. frv. nú á þessu þingi. Að svo mætu leyfi ég mér að leggja til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr. og til hv. fjhn.



Herra forseti. Þetta frv. er eins og hið síðasta, sem ég var að mæla fyrir áðan, komið frá hv. Nd. og var einnig samþ. þar með shlj. atkv. Flutningur þess stendur einnig í sambandi við þá ákvörðun Seðlabankans um s.l. áramót að hækka dráttarvexti í því skyni að stuðla að aukinni skilvísi við greiðslu skulda. Í þessu frv. er lagt til, að teknir verði upp dráttarvextir, sem Seðlabankinn heimilar innlánsstofnunum að taka hæsta, vegna vanskilatékka og yrðu þá vextir vegna tékkaskulda 1% á mánuði eða broti úr mánuði að óbreyttri ákvörðun Seðlabankans um dráttarvexti innlánsstofnana. Með þessu móti er komið á nauðsynlegu samræmi á milli vaxta af vanskilatékkum og vaxta af vanskilavíxlum. Ég leyfi mér að óska þess, herra forseti, að málinu verði vísað að lokinni þessari umr, til 2. umr. og hv. fjhn., af því að hinu málinu var vísað til fjhn.



Herra forseti. Þetta frv. er komið frá hv. Nd. og var samþ. þar með shlj. atkv. samkvæmt einróma meðmælum hv. menntmn. deildarinnar. Í því felast tvær smávægilegar breyt. á gildandi lögum um Listasafn Íslands. Í gildandi lögum, sem eru frá árinu 1961, er svo kveðið á, að menntamálaráð skuli árlega greiða Listasafni Íslands 1/2 millj. kr. til listaverkakaupa safnsins. Þegar lögin voru sett, var 1/2 millj. kr. sem næst 1/8 hluti af árlegum tekjum menningarsjóðs. Nú hefur reynslan hins vegar sýnt, að tekjur menningarsjóðs eru nokkuð breytilegar frá ári til árs og þykir þess vegna skynsamlegra að hafa lagaákvæðið þannig, að menningarsjóður skuli árlega greiða a.m.k. 1/6 af tekjum sínum til Listasafnsins til listaverkakaupa í stað þess, eins og segir í gildandi lögum, a.m.k. 1/2 millj. kr. Hin breytingin, sem í frv. felst, lýtur að samningu kjörskrár fyrir kosningu þeirra þriggja fulltrúa myndlistarmanna, sem lögum samkvæmt skulu eiga sæti í safnráði Listasafns Íslands. Í l. frá 1961 eru ákvæðin um kjörskrána þannig, að á kjörskrána skuli taka félaga þeirra félaga myndlistarmanna, sem starfa, þegar kosning fer fram og þannig var þetta, þegar fyrst var kosið í safnráðið haustið 1961. Nú hefur verið á það bent, bæði af hálfu safnráðsins sjálfs og af hálfu forustumanna þeirra tveggja myndlistarfélaga, sem nú eru starfandi hér á landi, þ.e. Félags íslenzkra myndlistarmanna og Myndlistarfélagsins, að ákvæði þessi séu ekki nógu skýr. Ef t.d. stofnað yrði nýtt félag, sem kallaði sig myndlistarfélag, jafnvel þótt t.d. meðlimir þess væru nemendur í Myndlista- og handiðaskólanum eða einhverjir aðrir einstaklingar, þá mundi skv. ákvörðun laganna, eins og þau eru núna, ekki vera unnt að neita að taka félagsmenn slíks félags á kjörskrá við kosningu í safnráð, og væri slíkt vitanlega óheppilegt. En samkomulag er um það milli safnráðsins og forustumanna þeirra tveggja myndlistarfélaga, sem nú starfa, að í þessum tveim myndlistarfélögum séu nú allir þeir, sem með sanni megi kalla starfandi myndlistarmenn á Íslandi og mundu því að sjálfsögðu verða á kjörskránni næsta haust. Þess vegna er í þessu frv. gert ráð fyrir því, að á kjörskránni í haust, - en í haust á að kjósa safnráð í annað sinn, - skuli vera allir þeir, sem nú eru félagar í hinum tveim myndlistarfélögum, Félagi íslenzkra myndlistarmanna og Myndlistarfélaginu og jafnframt eru sett ákvæði í frv. um það, hvernig kjörskráin skuli geta stækkað á komandi árum og er gert ráð fyrir því, að á kjörskrána skuli taka myndlistarmenn, ef tvö af eftirtöldum þrem atriðum eiga við um myndlistarmennina: 1) Að þeir hafi átt verk á opinberum listsýningum innanlands eða utan, sem íslenzka ríkið beitir sér fyrir eða styður. 2) Að myndlistarmaðurinn hafi a.m.k. einu sinni hlotið listamannalaun af fé því, sem Alþingi veitir árlega til listamanna af úthlutunarnefnd, sem Alþingi kýs. 3) Að verk hafi verið keypt eftir listamanninn á Listasafn Íslands, eftir að lögin um það tóku gildi. Á kjörskránni í haust mundu þannig verða skv. þessu frv., ef að lögum verður, allir þeir, sem nú eru meðlimir í báðum myndlístarfélögunum og auk þess þeir aðrir myndlistarmenn, sem tvö af þessum atriðum eiga við um, ef einhverjir kynnu að vera, en það mun ekki vera, eftir því sem lausleg athugun hefur leitt í ljós. Hins vegar eru þessi lagaákvæði, sem ég var að geta um núna síðast, nauðsynleg vegna framtíðarinnar, því að auðvitað verður að vera hægt að stækka kjörskrána og þá þykir eðlilegra, að sú stækkun fari fram eftir þessari viðmiðun, heldur en hún fari þannig fram, að menn bætist í myndlistarfélögin eða ný myndlistarfélög yrðu stofnuð. Ég skal að síðustu geta þess, að frv. þetta er flutt að höfðu rækilegu samráði við safnráð Listasafns Íslands og forvígismenn beggja myndlistarfélaganna, sem nú starfa í landinu, Félags íslenzkra myndlistarmanna og Myndlistarfélagsin, og má því segja, að eining sé um það, að þessar breytingar séu æskilegar, meðal íslenzkra myndlistarmanna. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr. og til hv. menntmn., og vildi mjög mælast til þess við hv. menntmn., að hún afgreiddi málið þannig, að það geti hlotið fullnaðarafgreiðslu á þessu þingi, vegna þess að miklir erfiðleikar mundu vera á því að haga kosningu til nýs safnráðs skynsamlega á næsta hausti, ef þessi breyting næði ekki fram að ganga.



Herra forseti. Þetta frv. er flutt af ríkisstj. eftir sameiginlegri beiðni Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og samninganefndar ríkisstj. um kjaramál. Það er um að breyta nokkrum frestum varðandi kjarasamningana og er ýtarlega gerð grein fyrir því í grg. frv. Ég vænti þess, að um þetta mál geti orðið fullkomin samstaða, en þess er óskað af báðum aðilum, að frv. geti orðið að l. á þessu þingi. Ég legg til, að málinu verði vísað til 2. umr.



Herra forseti. Ég skal ekki tala langt mál um þetta litla mál, sem hér liggur fyrir, en efni þess er, eins og hæstv. fjmrh. hefur gert grein fyrir, að framlengja fresti þá, sem greinir í lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna, fresti til samningagerðar, sáttaumleitunar og kjaradómsmeðferðar. Í lögunum um kjarasamninga opinberra starfsmanna er svo mælt, að uppsögn skuli gerð í siðasta lagi sjö mánuðum fyrir gildistöku nýs kjarasamnings og skuli þá samningur hefjast, þ.e.a.s. að samningar eiga í síðasta lagi að hefjast 1. júní. Síðan er gert ráð fyrir því skv. lögunum, að sáttasemjari taki deiluna til meðferðar innan mánaðar, þ.e.a.s. 1. júli, ef ekki næst samkomulag og sú sáttameðferð fyrir sáttasemjara getur tekið allt að einum mánuði, en siðan fer málið til kjaradóms og hann hefur svo einn mánuð til meðferðar málsins, en hann á að hafa ef til kemur, kveðið upp sinn úrskurð 1. sept. Það má að vísu segja, að þessir frestir og þessi tímamörk, sem þarna eru sett, séu í skemmsta lagi, a.m.k. sá frestur, sem kjaradómi er settur til þess að kveða upp sinn úrskurð. En ég vil minna á, að þessi ákvæði eru ekki sett út í bláinn, því að það var tekið fram, ef ég man rétt, í grg., sem fylgdi frv. að kjarasamningum opinberra starfsmanna, að þessi tímamörk varðandi samningagerðina, sáttasemjarameðferðina og kjaradómsmeðferðina, væru sett með það fyrir augum, að niðurstöður gætu legið fyrir svo snemma, að það væri hægt að taka tillit til þeirra við undirbúning fjárl. og meðferð fjárlfrv. og þess vegna gert ráð fyrir því í l., að ákvörðun um launakjör starfsmanna liggi fyrir í síðasta lagi 1. sept., en þá er hægt að taka tillit til þeirrar breytingar, sem þar af kann að verða, við samningu fjárl. Eftir því frv., sem hér liggur fyrir, er hins vegar gert ráð fyrir því að framlengja þessa fresti þannig, að úrskurður kjaradóms sé ekki upp kveðinn fyrr en 1. des. Mér er ekki ljóst, hvað hefur breytzt, frá því að þessi ákvæði voru sett í kjarasamningalögin. Þá var talið nauðsynlegt, að það lægi fyrir ákvörðun um launakjörin svo snemma, að það væri hægt að taka tillit til þeirra við samningu fjárl. Nú er það alveg auðsætt, þegar ákvörðun á ekki að liggja fyrir fyrr en 1. des., að þá er ærið lítið svigrúm til þess að taka tillit til þess við fjárlagameðferð, því að ef vel ætti að vera, þá ætti vissulega fjárlagameðferð að vera langt komið 1. des. Mér sýnist þess vegna hér vera stigið spor aftur á bak, þar sé hringlandaháttur á og þetta vera óheppilegt skipulag, sem hér er gert ráð fyrir í þessu frv. Að vísu virðist gert ráð fyrir því, að það standi aðeins til bráðabirgða og eigi aðeins við í þetta skipti. Það væri þess vegna í rauninni fróðlegt að heyra, hverjar skýringar eru á því, að nú er gerð þessi undantekning frá þessum almennu reglum. Nú hygg ég, að það sé flestra manna mál, að það megi búast við því, að það verði allveruleg hækkun á launakjörum opinberra starfsmanna, hvort sem sú hækkun verður með samningum eða það sem líklegra má nú telja kannske, að samningar náist ekki og málið þurfi að fara til kjaradóms og þá er það næsta óheppilegt, að það liggi ekki fyrir, fyrr en 1. des., hver sú hækkun verður. En það hygg ég, að flestir séu sammála um, að það hljóti að verða mjög veruleg hækkun einmitt á launum opinberra starfsmanna, eins og allt er í pottinn búið og eins og þeirra aðstaða hefur breytzt á þeim tíma, sem kjarasamningar þeirra hafa verið í gildi og m.a. vegna þess líka, að það hefur við meðferð þeirra skattalaga, sem hér eru til meðferðar, ekki verið tekið neitt sérstaklega tillit til þeirra. Það hefði sjálfsagt vel verið hægt að hugsa sér það, að með lagfæringum á skattalögunum hefði verið hægt að ganga eitthvað til móts við opinbera starfsmenn, þannig að þeir hefðu getað komizt af með minni hækkun en ella, en út í það skal ég ekki fara lengra. Þetta frv. er sagt flutt skv. beiðni og með samkomulagi stjórnar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og samninganefndar ríkisstj. og þar sem svo er, þá sé ég ekki ástæðu til að vera á móti þessu. Það má segja, að stjórn bandalagsins sé dómbærust um það, hvað hentar í þessu efni og ég læt það þá kyrrt liggja og mun fylgja þessu frv., því að ég hef ekki ástæðu til að rengja, að það sé rétt, sem þar um er sagt, að stjórn bandalagsins sé þessu samþykk. Hitt er annað mál, að ég skil ekki þær hvatir, sem liggja til þess, að hún leggur þessar breytingar til, því að ég get ekki skilið, að ekki hafi verið og ekki muni vera nægur tími til samninga, því að samninga má vitaskuld byrja þegar í stað, þar sem vitað er og fyrir liggur, að samningum hefur verið sagt upp. Ég verð að segja það, að mér finnst sá frestur, sem hér er gert ráð fyrir í sambandi við þessa ákvörðun, heldur óheppilegur á ýmsa lund. Það er verið að bollaleggja um það í aths. við þetta frv., að n. sé að endurskoða lögin um kjarasamninga og frv. um það efni verði lagt fyrir næsta Alþingi. Þar af gæti leitt, að það yrði lagt fram frv. um þetta efni og kannske afgreidd ný lög um þetta efni, áður en nokkur ný ákvörðun um laun væri tekin. Ég hefði talið hitt heppilegra, að það hefði legið fyrir ákvörðun um launakjörin, áður en það væri stofnað til nýrrar lagasetningar um þetta. En sem sagt, sjálfsagt hefur stjórn bandalagsins eitthvað fyrir sér í þessu efni, þó að ég fái ekki komið auga á það, hver rök mega liggja til þess, að þessi háttur er nú hafður á, og ég verð að segja það eins og er, að mér finnst hálfgert undansláttarbragð að þessu frv. Ég sé ekki, hvaða ástæða er til þess, að opinberir starfsmenn þurfi að bíða þess kannske til 1. des. að vita, hvers þeir mega vænta um sín launakjör á næstu tveim árum, í stað þess að núgildandi lög gera ráð fyrir því, að þeir viti það þó í síðasta lagi 1. sept. Hvað á þessi frestur að þýða? Það fæ ég ekki skilið. En eins og ég áðan sagði, þá vil ég ekki fyrir mitt leyti fara að beita mér á móti þessu, úr því að það er samkomulag um þetta við stjórn bandalagsins, en ég vildi ekki samt láta þetta mál fara hér alveg þegjandi fram hjá mér.



Herra forseti. í kjarasamningalögunum er gert ráð fyrir, að kjaradómur hafi kveðið upp sinn úrskurð í siðasta lagi 1. sept. ár hvert og það er alveg rétt frá skýrt hjá hv. 3. þm. Norðurl. v. (ÓlJ) um þau rök, sem lágu til þess tímamarks, sem sagt, að unnt væri að taka tillit til úrskurðar kjaradóms við samningu fjárl. og það sjónarmið er alveg óbreytt enn í dag. Að þessu leyti get ég alveg fallizt á það, sem hv. þm. hafði fram að færa um það atriði. Ásæðan til þess, að þetta frv. er flutt, er hins vegar sú, að það eru eindregin tilmæli frá þeim aðilum báðum, sem fjalla um þessa samninga og byggt á því, að undirbúningurinn sé það tímafrekur, að frestirnir séu í það knappasta. Ég hafði ekki gert till. um það, að málið færi til n., en þar sem komið hafa fram aths. út af málinu, þá held ég, að það sé rétt, að fulltrúar þeirra n. tveggja, sem standa þarna að samningaviðræðum, geri þingnefnd grein fyrir þeim ástæðum, sem liggja til þeirrar beiðni, sem þeir hafa borið fram við þing og stjórn og legg því til, að frv. sé vísað til fjhn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, um heimild til l um Laxárvirkjun, er í megindráttum byggt á núverandi l. um Laxárvirkjun, l. nr. 54 25. maí 1949, sbr. l. nr. 64 25. maí 1950, um breyt. á þeim lögum. Breytingarnar, sem gerðar eru frá gildandi l. um Laxárvirkjun, miða einkum að því að gera ráðstafanir sem nauðsynlegar eru, til þess að unnt sé að stækka vatnsaflsstöðvarnar við Laxá við Brúar eins og orkuþörfin á Norðurlandi gefur tilefni til. Er í megindráttum gert ráð fyrir í frv., að Laxárvirkjunin verði sá aðili á Norðurlandi, sem eigi og reki þau raforkuver, sem þörf er á, á svæðinu, og eigi jafnframt og reki aðalorkuveitur um Norðurland til að tryggja samræmda og hagkvæma framleiðslu og dreifingu á raforku á þessu svæði. Til skýringar á frv. að öðru leyti vísast til þeirra aths., sem með frv. eru prentaðar og hv. alþingismenn væntanlega hafa fyrir sér. Samkv. 1. gr. frv. er gert ráð fyrir, að Laxárvirkjun sé sameignarfyrirtæki ríkisins og Akureyrarkaupstaðar og rétt sé að breyta þeim eignarhlutföllum, þegar næst verður hafin aukning vatnsaflsstöðvar í Laxárvirkjun. En eins og kunnugt er, á ríkið nú 35% eignarhluta í virkjuninni, en Akureyrarkaupstaður 2/3, 65%, en gert er ráð fyrir, að með næstu virkjun aukist eignarhlutur ríkisins þannig, að það verði helmingaeign á staðnum. Samkv. 2. gr. er stefnuyfirlýsing um tilgang Laxárvirkjunar og beina yfirlýsingu um þetta efni er að finna í gildandi l. um virkjunina. Megintilgangur Laxárvirkjunar er að vinna raforku fyrir núverandi orkuveitusvæði og selja raforku til dreifiveitna. Í 2. mgr. er því lýst yfir, að það sé verkefni Laxárvirkjunar að leggja aðalorkuveitur frá Laxárvirkjun til Norðvesturlands og til Austurlands, þegar, henta þykir. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða öllu meira um málið. Það liggur fyrir og er tekið fram í 4. gr., að ráðgerð stækkun er um 12 þús. kw. Það er miðað við orkuþörfina á næstur árum, en Sigurður Thoroddsen hefur gert nákvæma áætlun um kostnað við þessa stækkun. Gerir Sigurður Thoroddsen ráð fyrir, að 12 þús. kw virkjun kosti 160 millj. kr. og er það án, nýrrar línu til Akureyrar, gert ráð fyrir, að gamla línan geti flutt þessa orku. Hins vegar hefur einnig verið reiknað út, hvað 22 þús. kw. virkjun mundi kosta og er gert ráð fyrir, að hún kosti 294 millj. og er þá reiknað með, að ný lína hafi verið byggð til Akureyrar. Í frv., þessu er ekki gert ráð fyrir heimild til þess að virkja meira en 12 þús. kw og þykir það nægilegt að sinni, enda tæplega gerandi ráð fyrir því, að á heimildum standi til þess að virkja, eftir því sem þörf er á, ef Norðlendingar eða eigendur Laxárvirkjunar telja það hagkvæmara að virkja við Laxá, heldur en ganga sem fyrst inn í Landsvirkjun og leggja línu frá Búrfelli norður í Eyjafjörð, en lína frá Búrfelli norður í Eyjafjörð, sem flytur 30 þús. kw, er áætlað, að kosti um 90 millj. kr. En eins og gert er ráð fyrir í landsvirkjunarfrv., geta Norðlendingar valið um þessa tvo kosti, þ.e. að gerast aðilar að Landsvirkjuninni nú þegar eða að notuð verði heimild, sem ætlað er að gefa samkv. þessum l. um virkjun Laxár. Og það er vitanlega nýmæli og stefnubreyting að gera ráð fyrir því, að í stað þess að virkja á Austurlandi verði lögð lína frá Laxárvirkjuninni austur og sömuleiðis, að í stað þess að virkja strax í Skagafirði verði lögð lína frá Akureyri til Norðvesturlandsins. Ég geri ráð fyrir því varðandi orðalagið í 2. gr. þessa frv., 2. mgr., að ýmsir hv. þm. vildu gera aths. við hana, og ég verð að viðurkenna, að eftir að hafa lesi frv. nægilega vel yfir, þá sýnist mér, að það sé þörf á að breyta orðalaginu, þar sem segir í 2. mgr.: „Sýni áætlanir stjórnar Laxárvirkjunar og eigenda hennar, að fjárhagslega sé hagkvæmt að leggja aðalorkuveitur frá Laxárvirkjun til Norðurlands, Skeiðsfossvirkjunar og Austurlands, skal það vera í verkahring Laxárvirkjunar að leggja og eiga slíkar aðalorkuveitur og selja raforkuna í heildsölu til rafmagnsveitna ríkisins og héraðsrafmagnsveitna í þessum landshlutum.“ Það væri, að mér sýnist, eðlilegt að breyta þessu, því að ef það reynist ekki hagkvæmt að leggja þessar orkuveitur frá Laxá austur og vestur, frá sjónarmiði Laxárvirkjunarstjórnar, þarf eitthvað annað til að koma. Hins vegar er enginn vafi á því, að frá sjónarmiði raforkumálastjórnarinnar er það hagkvæmara að leggja þessar veitur, heldur en að virkja smávirkjanir á fyrrgreindum stöðum. Þetta mál þarf að athuga í hv. fjhn. og mun ég gera ráðstafanir til þess, að raforkumálastjóri og rafmagnsveitustjóri hafi eitthvað um það að segja. En þess má geta, að það eru til lög nr. 16 frá 1956, sem heimila að leggja veitu frá Laxá til Austurlands og veitu frá Akureyri til Norðvesturlands, þannig að sú hugmynd um að gera þetta er ekki alveg ný af nálinni, þótt ekki hafi úr framkvæmdum orðið. En ég man eftir því, að 1954 eða 1955, þegar rætt var um að virkja Grímsá á Austurlandi, var mikið um það rætt, að það væri heppilegra að leggja línu frá Laxárvirkjun austur, en þá sóttu Austfirðingar það fast að fá sérvirkjun. En ég gæti bezt trúað því, að Austfirðingar litu þannig á nú, að það væri aðalatriðið að fá nægilega orku frekar en það, hvort þeir fá virkjun heima hjá sér eða ekki og þannig held ég, að sjónarmið manna hljóti að verða eftirleiðis, það verði það, sem spurt er um: Fáum við nægilega orku og fáum við orkuna á sanngjörnu verði? - En ekki hvaðan aflið kemur. Og þess vegna er það, að þeir, sem hafa mest með þessi mál að gera, hafa sannfærzt um það, að það hljóti að vera rétta stefnan að virkja á hinum hagkvæmustu stöðum og tengja svo hinar ýmsu veitur saman, þannig fái landsmenn öruggasta orku og þannig verði verðið jafnast og ódýrast. Ég vil svo, herra forseti, leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þetta frv. um Laxárvirkjun kemur með sömu skyndingu fyrir Alþ. og ýmis önnur frv. frá hæstv. ríkisstj. á þessum síðustu starfsdögum þingsins. Sum þessara frv. virðast þannig að útliti, að þau séu tæplega fullburða, þótt síðborin séu. Þau þyrftu því nákvæma hjúkrun í nefndum, sem kalla mætti í þessu sambandi vöggustofur eða hjúkrunardeildir þingsins. En þær eru þannig settar, þessar hjúkrunardeildir, að þær hafa ekki ráðrúm til að veita nauðsynlega hjúkrun, enda fréttir maður það nú, að einstök frv., jafnvel þótt þau hafi komið fram fyrir nokkru, séu að gefa upp öndina á þessu þingi. Og það var þess vegna, sem við nm. úr fjhn. greiddum atkv. á móti því að taka á móti einu þessu blessaða barni í okkar n. Og þó mundi ég sízt hafa á móti því, að það frv. næði fram að ganga. Mér skilst, að þetta frv. um Laxárvirkjun hafi þó þrátt fyrir nauman undirbúning verið borið undir stjórn Laxárvirkjunarinnar og hún hafi ekkert verulegt við frv. að athuga. Það tel ég mikilsvert. Frv. er í meginatriðum byggt á l. frá 1949 um Laxárvirkjun, eins og hæstv. ráðh. gat um áðan og það er samræmt þeirri stefnu, sem hafin er með frv. um Landsvirkjun. Markmiðið er landsveita og ég hef síður en svo við það að athuga. Laxárvirkjunin á að vera slík veita á sinu svæði, hliðstæð því, sem Landsvirkjunin hér syðra á hennar svæði.. En auðvitað er Laxárvirkjunin miklu minni í sniðum, enda minna við hana haft, að því er þetta frv. snertir. Landsvirkjunarfrv. fylgja miklar áætlanir. En það er ekki haft fyrir því að láta þessu frv. fylgja slíkar grg. Ég sakna þess og ég veit, að aðrir eru á sama máli, jafnvel þótt hæstv. ráðh. bætti nokkuð úr því áðan í framsöguræðu sinni með því að segja frá einstökum atriðum úr áætluninni. Það er gert ráð fyrir því, að tvöfalda megi virkjun þá, sem fyrir er í Laxá við Brúar. Og það er gert ráð fyrir framlögum og öðrum stuðningi af ríkisins hálfu, sem ég vænti, að sé í svipuðu hlutfalli við tilkostnað og eignarhluta eins og er af ríkisins hálfu gagnvart Landsvirkjuninni hér syðra. Vissu um það hef ég þó ekki, af því að áætlunarútreikninga vantar. En hvenær má ráðast í stækkun virkjunar fyrir norðan? Það er ekkert um það í frv. né grg., svo að ég hafi fundið. Mér er sagt, að í blaði fyrir nokkrum dögum hafi hæstv. raforkumálaráðh. talað um, að það yrði ekki fyrr en eftir 4 ár. Nú standa þannig sakir, eftir því sem ég veit bezt, fyrir norðan, að raforka sú, sem þar er framleidd, er fullnýtt. Það er komið í toppinn og ef Norðlendingar eiga að bíða í 4 ár eða þangað til búið er að virkja við Búrfell, fer ekki hjá því, að það verður rafmagnshungur. Nú vildi ég biðja hæstv. ráðh. að upplýsa, hvort það er ætlun hæstv. ríkisstj. að ætla okkur, sem búum á orkusvæði Laxárvirkjunar, þetta hlutskipti. Við erum þannig gerðir, að við viljum ógjarnan vera hornrekur. Annars vil ég fyrir mitt leyti gera það, sem í mínu valdi stendur til að greiða fyrir framgangi þessa frv. Hæstv. ráðh. minntist þó á galla í 2. gr. Ég hef merkt þar við og geri það ekki að umræðuefni. Hæstv. ráðh. gerði ráð fyrir því, að það yrði bætt úr þeim ágöllum, sem þar eru fyrir hendi.



Herra forseti. Þetta frv. um Laxárvirkjun er flutt samhliða hinu stóra frv. um Landsvirkjun og er sniðið í samræmi við þá stefnu, sem kemur fram í frv. um Landsvirkjun. Landsvirkjunarfrv. hefur nú verið hér til 1. umr. í þessari d. og afgr. til n. Við þá umr. var sú stefna, sem kemur fram í þessum málum, rædd nokkuð almennt og ég ætla mér ekki að fara að endurtaka það, sem þá kom fram. En ég tel þó rétt að víkja nokkuð að einum þætti þessara mála eða í þeirri stefnu, sem kemur fram í þessum frv., bæði til þess að vekja nokkuð fyllri athygli á þeim þætti málsins heldur en gert hefur verið í d., og ég tel mig hafa ástæðu til þess að víkja að þessum þætti, vegna þess að í þessu frv. um Laxárvirkjun er með vissum hætti vikið að raforkumálum Austurlands, en þessi þáttur, sem ég ætla að gera að umtalsefni, er um skipulag og yfirstjórn raforkumála og sambandið, eins og mér virðist það verða á milli raforkumálaskrifstofunnar annars vegar og Landsvirkjunar hins vegar, eins og frv. liggur fyrir. Þegar raforkulögin voru sett fyrir um það bil 20 árum, var sú stefna mörkuð í löggjöfinni, að það væri ríkisstofnun, sem færi að mestu leyti með framkvæmd raforkumála, þegar undan er skilin Sogsvirkjunin og Laxárvirkjunin og um dreifingu raforkunnar og orkuveitur úti um land væri það ríkisstofnun, raforkumálaskrifstofan, sem hefði þær framkvæmdir á hendi með umsjá raforkuráðs, sem er þingkjörin n., undir yfirstjórn ráðh., en síðan ætti ráðh. að leita heimildar hjá Alþ. hverju sinni, sem ný orkuver væru reist eða meiri háttar orkuveitur lagðar. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að færa þessum orðum stað með því að vitna beinum orðum í nokkur ákvæði raforkulaganna. Í 1. gr. raforkul, segir svo: „Ríkinu einu er heimilt að reisa og reka raforkuver, sem eru stærri en 100 hestöfl. Réttur sá, sem ríkinu er áskilinn samkv. 1. mgr., verður ekki framseldur, nema samþykki Alþ: komi til. Við gildistöku þessara l. er þó þeim, sem eiga og reka eða eiga í smíðum raforkuver, sem eru stærri en 100 hestöfl, heimilt að reka þau áfram og ráðh. er heimilt að leyfa aukningu á þessum raforkuverum allt að fullri fyrirhugaðri virkjun, enda sendi eigendur þeirra uppdrætti og grg, um framkvæmdir innan 6 mánaða frá gildistöku l., og setur ráðh. þau skilyrði fyrir slíkum leyfum, sem hann telur nauðsynleg, að fenginni umsögn raforkumálastjóra. Enn fremur er ráðh. heimilt að fengnum till. raforkumálastjóra að veita sveitarfélagi, einstökum manni eða félagi leyfi til að reisa og reka raforkuver allt að 2.000 hestöflum að stærð til að fullnægja rafmagnsþörf sinni, ef rafmagnsveitur ríkisins eða héraðsveitur geta ekki eða óska ekki að láta rafaflið í té.“ Í 3. gr. segir: „ Ríkisstj. setur á stofn og starfrækir rafmagnsveitur, er vera skulu eign ríkisins og reknar sem fjárhagslega sjálfstætt fyrirtæki með sérstöku reikningshaldi undir umsjón þess ráðh., sem fer með raforkumál.“ Í 7. gr. segir enn fremur: „Engum nema rafmagnsveitum ríkisins er heimilt að selja raforku í heildsölu. Þó mega Reykjavíkurkaupstaður, Akureyrarkaupstaður, Siglufjarðarkaupstaður, Ísafjarðarkaupstaður og Andakílsárvirkjun selja héraðsrafmagnsveitum sínum og rafmagnsveitum ríkisins raforku í heildsölu frá orkuverum þeim, sem aðilar þessir eiga og reka eða eiga í smíðum samkv. 1. gr.“ - Þ.e.a.s. fyrir 20 árum, þegar raforkul. voru sett, þetta er nú innskot frá mér. - „Réttur sá sem rafmagnsveitum ríkisins er áskilinn samkv. 1. mgr., verður ekki framseldur, nema samþykki Alþ. komi til.“ Í 8. gr. segir enn fremur: „Áður en hafizt er handa um að reisa, kaupa eða leigja orkuver eða orkuveitu, skal raforkumálastjóri hafa látið fara fram rannsókn á því, á hvern hátt yrði heppilegast fullnægt raforkuþörf þess héraðs eða landshluta, sem hinni fyrirhuguðu orkuveitu er ætlað að ná til. Að lokinni þeirri rannsókn sendir raforkumálastjóri ráðh. till. sínar um hinar fyrirhuguðu framkvæmdir. Till. sínum til ríkisstj. lætur raforkumálastjóri fylgja nauðsynlegar kostnaðaráætlanir, grg. um skilyrði fyrir orkuvinnslu eða orkukaupum og orkusölu og nákvæmiar áætlanir um tekjur og gjöld af virkjunum.“ Í 9. gr. segir: „Nú telur ráðh. að fengnum till. raforkumálastjóra rétt að reisa ný orkuver eða koma upp nýjum orkuveitum eða auka við hin fyrri orkuver eða orkuveitur eða festa kaup á slíkum mannvirkjum, og leitar hann þá til þessa samþykkis Alþ. og gerir jafnframt till. um það, á hvern hátt fjár til þeirra framkvæmda skuli aflað.“ Og enn í 53. gr., þar sem rætt er um raforkuráð, er það berum orðum tekið fram, að eitt af verkefnum raforkuráðs sé það, að ráðinu skuli sendar til athugunar og umsagnar till. raforkumálastjóra um að reisa, kaupa eða leigja orkuver eða orkuveitur og till. ríkisstj. til Alþ. um að reisa ný orkuver eða koma upp nýjum orkuveitum eða festa kaup á slíkum mannvirkjum. Ég hef vitnað hér í allmörg ákvæði raforkulaganna til þess að færa sönnur á það, að það er stefnan, sem mótuð var með raforkul. fyrir um það bil 20 árum, að ríkisvaldið hafi bæði yfirstjórn raforkumálanna og beiti sér fyrir öllum meiri háttar framkvæmdum að þessu leyti. Og stefnan, sem leggja á til grundvallar samkv. anda raforkul, um útfærslu raforkukerfisins og aukningu orkunnar, virðist mér vera sú, að það eigi að leggja til grundvallar orkuþörf þeirra héraða eða landshluta, þar sem framkvæmdir eru gerðar. Ég fæ ekki séð, að með þessum frv. sé ætlazt til að fella raforkul. úr gildi eða breyta þeim, ég hef ekki komið auga á það. En hins vegar er í þessum frv. mótuð sú stefna að koma upp nýrri stofnun. Landsvirkjun, sem á að vera sjálfstæður réttaraðili, er hefur sjálfstæðan fjárhag og reikningshald og sjálfstæða stjórn. Auðvitað lýtur hún yfirstjórn ráðh., eins og aðrar stofnanir, en ég fæ ekki séð, að hún eigi að vera í beinum tengslum eða undir yfirstjórn raforkuráðs eða raforkumálastjóra. Þegar málin horfa svo, er full ástæða til þess að gera sér grein fyrir því, hvernig sambandið verður í reynd milli þessara stofnana. Nú segir í 1. gr. í frv. um Landsvirkjun, að Reykjavíkurborg og ríkið eigi hvort um sig helming fyrirtækisins og stjórn fyrirtækisins á að vera skipuð í samræmi við þessi eignahlutföll. Nú held ég, að það sé rétt, að ríkið eigi vatnsréttindin í Þjórs, og enn fremur eru ákvæði í frv. um það, að ríkisstj. er heimilt að ábyrgjast með sjálfskuldarábyrgð lán, er Landsvirkjunin tekur, að fjárhæð 1.204 millj, kr. Ríkið á að vera í sjálfskuldarábyrgð fyrir eiginlega nær öllu lánsfénu. Þegar á þetta er litið, virðist ekki vera óeðlilegt, að ríkinu hefði verið ætluð meiri íhlutun í stjórn fyrirtækisins, en frv. gerir ráð fyrir. En ég fæ ekki betur séð en að þessi nýja stofnun, Landsvirkjun, eigi beinlínis að seilast inn á það verksvið, sem raforkumálaskrifstofan hefur nú samkv. raforkul. Í 2. gr. frv,.er talað um, að Landsvirkjun eigi að byggja og starfrækja mannvirki til vinnslu og flutnings á raforku til almenningsnota og iðnaðar, yfirtaka með samningum orkuver og aðalorkuveitur frá öðrum aðilum, selja raforku í heildsölu til héraðsrafmagnsveitna, rafmagnsveitna ríkisins o.s.frv. og enn fremur að annast áætlanagerð um nýjar aflstöðvar og aðalorkuveitur á orkuveitusvæði Landsvirkjunar. En þetta orkuveitusvæði er í grg, ráðgert austan úr Skaftafellssýslu og allt vestur á Snæfellsnes og á þessu svæði mun verða framleiddur mikill meiri hluti af allri þeirri orku, sem landsmenn nota, a.m.k. á næstu árum. Og í 3. gr. frv. um Landsvirkjun er beinlínis tekið fram, að starfsemi Landsvirkjunar skuli í upphafi beinast að öflun raforku fyrir þau orkuveitusvæði, sem nú eru tengd Sogsvirkjun, en sýni áætlanir fyrirtækisins, að fjárhagslega sé hagkvæmt að leggja aðalorkuveitur frá orkuverum Landsvirkjunar til annarra orkuveitusvæða, skal einnig heimilt að tengja þau orkuverum fyrirtækisins. Ég fæ ekki séð samkv. þessu frv., að í hvert sinn, sem ráðizt er í meiri háttar orkuveitu eða stækkun eða byggingu á nýju orkuveri, þurfi að leita heimildar Alþ. eins og þó hefur verið gert samkv. raforkul. um þær framkvæmdir, sem raforkumálaskrifstofan hefur á hendi fyrir ríkisins hönd. Mér sýnist, að það eitt eigi að nægja, að fyrirtækið meti það, hvort slíkar framkvæmdir séu fjárhagslega hagkvæmar fyrir það og leggja grg. fyrir ráðh. og með samþykki hans sé málið afgreitt. En þessi þáttur mála er með þessu dreginn úr höndum Alþ. umfram það, sem verið hefur. Þá er einnig eftirtektarverður sá munur, sem er á þeim anda, sem kemur fram í raforkul. um nýjar orkuveitur, þar sem í raforkul. er það sem aðalatriði, að áður en hafizt er handa um að reisa eða kaupa eða leigja orkuver eða orkuveitu, skal raforkumálastjóri hafa látið fara fram rannsókn á því, á hvern hátt verði heppilegast fullnægt raforkuþörf þess héraðs eða landshluta, sem hinni fyrirhuguðu orkuveitu er ætlað að ná til. Það er grundvallaratriði í raforkul. að meta þörf þess landshluta, sem framkvæmdirnar eiga að ná til, fyrir aukna orku. En tilsvarandi grundvöllur samkv. þessu frv. er, að sýni áætlanir fyrirtækisins, þ.e.a.s. Landsvirkjunar, að fjárhagslega sé hagkvæmt, þ.e.a.s. fyrir það, fyrirtækið, að leggja aðalorkuveitur o.s.frv., skuli það gert eða leitað samþykkis ráðherra fyrir því. Það virðist vera, að gróðasjónarmið fyrirtækisins sé sett ofar, en orkuþörf þess landshluta, sem til greina kemur. Ég vildi vekja athygli á þessari stefnu, því að mér sýnist hún vera næsta athugunarverð. Þá vil ég í framhaldi af þessu segja örfá orð um raforkumál Austurlands og af því tilefni, að eitt ákvæði í frv. um Laxárvirkjun snertir þessi mál á Austurlandi. Í 2. gr. frv. um Laxárvirkjun er ákvæði alveg hliðstætt því, sem ég var að tala um í Landsvirkjunarfrv., þar sem segir: „Sýni áætlanir stjórnar Laxárvirkjunar og eigenda hennar, að fjárhagslega sé hagkvæmt að leggja aðalorkuveitu frá Laxárvirkjun til Norðvesturlands, Skeiðfossvirkjunar og Austurlands, skal það vera í verkahring Laxárvirkjunar að leggja og eiga slíkar aðalorkuveitur og selja raforkuna í heildsölu til rafmagnsveitna ríkisins og héraðsrafmagnsveitna í þessum landshlutum.“ Í 5. gr. þessa frv. er enn fremur ákvæði um það, að fyrirtækið, þ.e. Laxárvirkjun, geti ráðizt í byggingar nýrra aflstöðva og aðalorkuveitna, en til þess þurfi leyfi ráðh. og áður en byrjað er á nýjum mannvirkjum, hvort heldur eru aflstöðvar eða aðalorkuveitur, skal Laxárvirkjun senda ráðh. þeim, sem fer með raforkumál, uppdrætti að hinum fyrirhuguðu mannvirkjum og lýsingu á þeim o.s.frv. Það var vakin athygli á því í umr. um Landsvirkjun af hv. 6. þm. Sunnl., að mig minnir, að ákvæði í því frv., sem að þessu lúta, munu væntanlega eiga við þá áfanga, sem til greina komi við Þjórsárvirkjun samkv. frv., en varla eigi að skilja þau svo víðtækt, að í þessu felist heimild til þess að koma upp nýjum aflstöðvum við önnur vatnsföll. Ég tek eftir því, að í grg. Laxárvirkjunarfrv. segir um þetta ákvæði: „ Frvgr. er sama efnis og 5. gr. l. nr. 54 1949 og þarfnast ekki skýringa.“ Ég hef veitt því eftirtekt, að orðalagið á frvgr. er með nokkuð öðrum hætti, en í þeirri lagagr. sem hér er tekin til samanburðar, því að sú lagagr., sem hér er tekin til samanburðar, er svona, með leyfi hæstv. forseta: „Áður en byrjað er á nýju verki eða aukningu eða breytingu á mannvirkjum, sem fyrir eru, skal senda ráðh. uppdrætti að hinum fyrirhuguðu framkvæmdum ásamt lýsingu á þeim.“ En það væri fróðlegt að fá skýringar hæstv. ráðh. á því, hver skilningur hans er á þessu ákvæði í 5. gr. landsvirkjunarfrv. Raforkumál Austurlands voru á sínum tíma leyst með Grímsárvirkjun, að svo miklu leyti sem hún fullnægir orkuþörf þess landshluta. En Grímsárvirkjunin skilar ekki nægilegri orku, bæði vegna þess, eins og frá öndverðu var vitað, að vatnsmagnið er nokkuð breytilegt í Grímsá, en eigi síður vegna hins, að orkuþörfin á Austurlandi hefur aukizt stórkostlega á undanförnum árum og er í hröðum vexti, ekki sízt vegna þess mikla síldariðnaðar, sem þar hefur risið upp og er enn að aukast. Að því er ég ætla, mun orkuþörfin á Austurlandi á þessu ári vera metin af þeim mönnum, sem bezt yfirlit hafa yfir þessi mál, um 6 þús. kw, en Grímsárvirkjunin fullnægir ekki nema í mesta lagi helmingi þess afls og stundum miklum mun minna en helmingi. Til viðbótar Grímsárvirkjuninni verður því að starfrækja dísilstöðvar í kaupstöðunum og kauptúnunum austanlands. Þegar rafrokumál Austurlands eru á þessu stigi, virðist það vera fullkomlega tímabært, að nú þegar á þessu ári eða a.m.k. á næsta ári verði gert átak með einhverjum hætti til þess að auka þá raforku frá vatnsaflsvirkjun, sem fjórðungurinn getur haft yfir að ráða. Það er langt síðan þeir, sem eru í forsvari fyrir Austfirðingafjórðung, bæði hér á þingi og heima í héraði, komu auga á þetta mál og þessa aðstöðu Austurlands. Og það munu liggja fyrir þegar frá árinu 1956 lög, frá 20. febr. 1956, þ.e.a.s. lögin voru afgreidd á þingi 1955, þótt þau væru ekki staðfest fyrr en eftir áramótin, heimildarlög bæði um virkjun Grímsár, sem þegar hefur komið til framkvæmda og samkv. þessum l. er ríkisstj. heimilt að láta leggja aðalorkuveitu frá Laxárvirkjun í Suður-Þingeyjarsýslu til Fljótsdalshéraðs til að tengja saman orkuveitusvæði Norðurlands og Austurlands. Og í þessum l. er lánsheimild til þess að hjálpa til að standa straum af kostnaði við verkið. Sú fjárhæð, sem þar stendur, alls 134 millj. kr., til þeirra verkefna, sem í þessum l. greinir, er að sönnu orðin of lág tölulega nú á viðreisnartímum, en frá þessu var gengið á sínum tíma á árinu 1955. Og um það leyti sem þessi lög voru sett var birt tilkynning opinberlega frá raforkumrn. Ég skal taka fram, að það var ekki núverandi hæstv. raforkumálaráðh., heldur fyrirrennari hans, sem gegndi embætti raforkumálaráðh. 1955, sem lét birta þessa tilkynningu, sem ég skal nú leyfa mér að lesa: „Ákvarðanir hafa verið teknar um helztu virkjana- og veituframkvæmdir á árinu 1955 samkv. l. nr. 52 1954 um viðauka við raforkulög. Á Austurlandi verður hafizt handa um virkjun Grímsár í 2.400 kw orkuveri, sem gert verður við Grímsárfoss og í beinu framhaldi af þessari virkjun verður lögð raflína milli Laxárvirkjunar og Egilsstaða, sem tengir saman veitusvæði Austurlands og Norðurlands.“ Það vantar því ekkert á af hálfu Alþ. um lagaheimildir, að þessi lína væri nú komin austur á Hérað. En það hefur orðið nokkur dráttur á framkvæmdum og þegar þessi dráttur var tekinn að verða nokkur langur, var á Alþingi 1960 gerð þál. um raforkumál Austurlands. Hún er afgreidd frá þinginu 27. marz 1961, eftir áramótin og sú ályktun er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fram fara heildarathugun á því, hvernig raforkuþörf Austurlands verði fullnægt á sem hagkvæmastan hátt. Verði m.a. tekin til athugunar tenging orkusvæða Austurlands og Norðurlands, virkjun Lagarfoss og virkjun Fjarðarár í Seyðisfirði.“ Ég tel víst, að hæstv. ráðh., sem skipað hefur það sæti nú um 5 ára skeið, sé vel kunnugt um þessar samþykktir Alþ., sem ég hef nú gert hér að umtalsefni. Og það væri fróðlegt og ég vildi gjarnan óska þess, að hann nú við þessa umr. gerði grein fyrir þeim ráðstöfunum, sem hann hefur látið gera eða hefur í huga til þess að auka orkuna eða bæta aðstöðu Austurlands í sambandi við raforkuna á grundvelli þeirra samþykkta þingsins, sem fyrir liggja og í samræmi við raforkulög, því að allar þessar samþykktir, sem síðan hafa verið gerðar, eru grundvallaðar á raforkul. og grundvallaðar á því, að raforkumálastjórnin, raforkumálaskrifstofan hafi á hendi og beiti sér fyrir þessum framkvæmdum vegna Austfirðinga. En nú sé ég það, að þegar þetta frv. um Laxárvirkjun kemur fram, segir í frv. berum orðum, að sýni áætlanir stjórnar Laxárvirkjunar og eigenda hennar, að fjárhagslega sé hagkvæmt að leggja þaðan orkuveitur, m.a. til Austurlands, skal það vera í verkahring Laxárvirkjunar að leggja og eiga slíka raforkuveitu. Mér sýnist þetta orðalag svo afdráttarlaust, að það verði naumast skilið á annan veg, eins og það stendur í frv., en þann, að Laxárvirkjunin hér eftir, verði þetta samþ. óbreytt, eigi að hafa þetta verkefni á hendi, það sé á hennar verksviði. En ég vil þó beinlínis vænta þess að fá að heyra skilning ráðh. á þessu ákvæði. Er það skilningur ráðh., eins og mér sýnist orðalagið benda til, að eldri lagaákvæði, sem ég hef rakið, verði talin fara í bága við þessi lög, sem nú verða sett og þau eigi að víkja fyrir þeim ákvæðum, sem kæmu inn í þessi hin nýju lög? Ef þetta er rétt, yrðu Austfirðingar þannig settir í sambandi við þetta mál, að þeirra orkuþörf ætti að fullnægja af stofnun, þar sem þeir eiga enga íhlutun um stjórn, stofnun, sem er að nokkru leyti stjórnað af fulltrúum, sem ríkisstj. skipar, ekki einu sinni Alþ. kýs, heldur ríkisstj. skipar og að öðru leyti af fulltrúum, sem Akureyrarbær tilnefnir. Austfirðingar hafa þá ekkil lengur sömu aðstöðu og áður að leita til alþm., sem eru fulltrúar fyrir þennan landshluta og láta þá sækja sín mál við ríkisstofnun. Þeir ættu þá hér eftir að sækja sín mál við stofnun norður á Akureyri, þar sem þeir eiga sjálfir engan mann í stjórn. Og eins og orðalagið á frvgr. er, á ekki að leggja til grundvallar orkuþörfina á Austurlandi, þegar ákveðið er að leggja þessa línu, heldur það, hvort það er fjárhagslega hagkvæmt fyrir Laxárvirkjun, fyrir þá stofnun, sem á að framkvæma þetta verk. Þessa breytingu munu Austfirðingar ekki geta sætt sig við og ég vil nú vænta þess, að hæstv. ráðh. skýri frá því í þessum umr., hvað hann hefur gert til þess að framkvæma þær samþykktir Alþ., sem ég hef hér gert að umtalsefni og Austurland snerta, hverjar hans fyrirætlanir eru um aukningu á raforkunni á Austurlandi, en ég endurtek það, að Grímsárvirkjunin skilar nú um það bil helmingi og oft minna, en helmingi af þeirri orkuþörf, sem fyrir hendi er á Austurlandi, nú þegar á þessu ári, en er þó í örum vexti, m.a. vegna þess mikla síldariðnaðar, sem þar er í uppbyggingu. Ég tók eftir því, og ég vil að síðustu segja hæstv. ráðh. það, að ég fagnaði þeim ummælum hans hér í framsöguræðunni, að hann virðist sjálfur hafa komið auga á, að það þurfi að gera breytingu á þessum ákvæðum frv., sem ég hef sérstaklega gert að umtalsefni. Ég fagna þessum ummælum hans og ég vona, að um það megi takast samvinna í meðferð og athugun málsins í n. og áður en það er afgreitt hér í þinginu, að færa þetta í það horf, sem Austfirðingar mundu geta unað við.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða virkjunarmálin hér almennt, hvorki Landsvirkjunarmálið né Laxárvirkjunarmálið. En ég vildi aðeins leyfa mér í sambandi við þetta mál við þessa umr. og vegna þeirra ummæla hæstv. ráðh., að gert væri ráð fyrir því að fullnægja raforkuþörf Norðurlands vestra með því að leggja línu frá Laxárvirkjun, minna á það, að fyrir Nd. liggur frv. á þskj. 432 um virkjun Svartár í Skagafirði. Það frv. er flutt af öllum þeim þm. Norðurl. v., sem sæti eiga í Nd. og er einnig flutt í samráði við okkur þm. þess kjördæmis, sem eigum sæti í þessari hv. d. Það frv. er flutt samkv. eindreginni ósk sýslunefndar Skagafjarðarsýslu og bæjarstjórnar Sauðárkrókskaupstaðar. Það frv. er um virkjun Svartár í Skagafirði eða nánar tiltekið Reykjafoss í Svartá. Flutningur þess byggist á ýtarlegum athugunum, sem fram hafa farið á þeim virkjunarstað. Þær athuganir hafa gert nú síðast þeir Steingrímur Jónsson fyrrv. rafmagnsstjóri, einn fróðasti maður um þessi efni hér á landi, og Ásgeir Sæmundsson iðnfræðingur. Og það fylgir með þessu frv. sem fskj. grg. þeirra um þessa Reykjafossvirkjun. Í þessari grg. sinni taka þeir m.a. það fram, að framkvæmdastjórn væntanlegrar Reykjafossvirkjunar hafi fengið Knút Otterstedt rafveitustjóra á Akureyri til þess að gera kostnaðar samanburð á mismunandi leiðum til orkuöflunar fyrir Norðvesturland. Og leiðirnar, sem hann athugar, eru aukning dísilvéla, tenging við Laxárvirkjun og virkjun Svartár við Reykjafoss. Ég skal nú ekki fara út í það að rekja neitt nánar þessa grg. þeirra og álitsgerð, sem er mjög fróðleg og að mínu viti mjög vel gerð, en ég tek það þó fram, að ég hef að sjálfsögðu mjög takmarkað vit á þessum efnum, sem þarna er um fjallað. En ég vil aðeins, vegna þess hve naumur tíminn er, leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp niðurstöður þessara mætu manna. Þeir segja: „Niðurstöður þessara athugana eru því þær, að virkjun Svartár við Reykjafoss sé hagstæðasta lausnin á orkuöflunarþörf Norðvesturlands næstu árin. Notkun dísilvéla er dýrari leið og óheppileg vegna olíukaupa og olíuflutninga. Tenging við Laxá er einnig dýrari leið, en virkjun Svartár og gefur ekki héraðinu sömu tekjur af orkuöfluninni og skapar ekki verðmæti í héraðinu sjálfu. Öryggi notenda er einnig minna með línu yfir Öxnadalsheiði.“ Þetta voru orð þeirra. Og til viðbótar og rökstuðnings þessari niðurstöðu eru svo birtar ýmsar töflur með útreikningum. Út í þær skal ég ekki nánar fara, en þetta vildi ég láta koma fram. Ég er að sjálfsögðu með Laxárvirkjun og tel sjálfsagt, að það frv. með þeim breytingum, sem réttmætar þykja um Laxárvirkjun, nái hér fram að ganga og mun fylgja því. En ég vildi um leið taka fram, að það er með því fororði af minni hálfu, að með því vil ég ekki á neinn hátt loka leiðinni fyrir Reykjafossvirkjun í Skagafirði. Ég álít, að það verði að líta á það mál og athuga, með hverjum hætti, ódýrustum og hagkvæmustum fyrir íbúa Norðurl. v., raforkuþörf þeirra verði leyst. Og ef það verður álítið, að það sé með virkjun Reykjafoss, ber vitaskuld að fara þá leið. Og ég mundi álíta það mjög eðlilegt og sanngjarnt, að í sambandi við þessi virkjunarmál, sem hér eru á ferðinni, verði líka einmitt litið á þetta frv., sem liggur að vísu ekki hér í þessari hv. d., heldur fyrir Nd. og það athugað um leið. En sem sagt, aðalatriðið var þetta, að ég vildi ekki láta það líta svo út, að ég með mínu atkv. eða fylgi við þetta mál, Laxárvirkjun, á nokkrurn hátt sleppti af þeim kosti eða möguleika, sem fyrir hendi er varðandi Reykjafossvirkjun. Í sambandi við þetta Laxárvirkjunarfrv., úr því að ég stóð upp, vildi ég benda á eitt atriði. Og það er varðandi skipun stjórnarinnar til athugunar fyrir n. Í 6. gr. Laxárvirkjunarfrv. er sagt, að stjórnin skuli skipuð 5 mönnum, 3 skuli skipaðir af bæjarstjórn Akureyrar, en 2 af ríkisstj. Ég vil benda á það, að ef samræmi á að vera í þessu og í Landsvirkjunarfrv., á að kjósa þessa tvo fulltrúa ríkisins af Alþ., en ekki skipa þá af ríkisstj., því að svo er ráð fyrir gert í Landsvirkjunarfrv. Þá er eðlilegt, að sami háttur sé hér á hafður, að fulltrúar ríkisins, sem eru kosnir í Laxárvirkjunarstjórn, séu kosnir af Alþ., en ekki skipaðir af ríkisstjórninni.



Herra forseti. Ég hef ekki hugsað mér að fara mikið út í þessi mál nánar við þessa umr. Málið fer í n., og þar verða gefnar nákvæmar skýringar á ýmsum atriðum, sem óskað hefur verið eftir og tel ég því ekki ástæðu til þess að fara nákvæmlega út í málið við þessa 1. umr. Öðru máli er að gegna við 2. umr., þegar málið kemur úr n., ef þá verður enn óskað eftir svörum, vegna þess að upplýsingar hafa ekki fengizt nægilegar í sambandi við nefndina. Hv. 1. þm. Norðurl. e. minnti á það, að eftir mér hefði verið haft í blaði, að ekki mundi verða byrjað á Laxárvirkjun fyrr en eftir 4 ár. Mér hnykkti við, þegar ég sá þetta í blaðinu, og kannaðist ekki við, að ég hefði sagt þetta, vegna þess að það hefur ekkert verið um það rætt eða ákvörðun um það tekin í ríkisstj., hvenær þessi virkjun mundi byrja fyrir norðan, ef ákvörðun yrði tekin um það og heimildin notuð, sem ætlað er að gefa með þessu frv. En það er áreiðanlega einhver misskilningur í því,og ekki dettur mér í hug að ætla, að blaðamaðurinn hafi vísvitandi komið með þessa fullyrðingu, en ég hef aldrei sagt það, vegna þess að það hefur engin ákvörðun verið um það tekin. Og það er rétt, sem hv. 1. þm. Norðurl. e. sagði hér, það er raforkuskortur á Laxárveitusvæðinu. Úr því hefur verið bætt með dísilvélum og það er vitanlega hreint reikningsdæmi, hvort það borgar sig að bæta úr því með dísilvélum enn um skeið eða hefjast handa sem allra fyrst með virkjun. Þetta vildi ég taka fram að gefnu tilefni, og mér hnykkti við og var mjög óánægður með þetta, þegar þessi fullyrðing kom í blaðinu. Hv. 1. þm. Norðurl. e. talaði um aðstoð og fyrirgreiðslu í sambandi við það, sem gert er ráð fyrir með Laxárvirkjunarfrv. Ég ætla, að það sé algerlega í samræmi við það, sem er í Landsvirkjunarfrv., lántökuheimildir eru í samræmi við kostnaðinn, aðstoð ríkissjóðs á að vera einnig hlutfallslega hin sama, þar sem gert er ráð fyrir, að ríkissjóður láni 20 millj. kr. með þeim kjörum, sem fjmrh. ákveður, en í Landsvirkjunarfrv. er gert ráð fyrir 100 millj. Hér er sýnilega nokkuð hærra hlutfall fyrir Landsvirkjun heldur en Laxárvirkjunina. Og í sambandi við tollaeftirgjöf er einnig sama ákvæði og í Landsvirkjunarfrv. Um það, hvernig stjórn fyrirtækisins er skipuð, hvort þessir tveir menn eru skipaðir af ríkisstj. eða kosnir af Alþ., þá er það rétt, að til þess að það verði samræmi, ættu þeir að vera kosnir af Alþ. og tel ég, að það sé vel til athugunar. Ég ætla þá, að því, sem hv. 1. þm. Norðurl. e. sagði, ætti að vera að nokkru svarað. Hv. 3. þm. Norðurl, v., Ólafur Jóhannesson, minnti hér á frv. um virkjun Reykjafoss í Skagafirði og er það eðlilegt, því að það frv. liggur fyrir og það er einnig rétt, að miðað við smávirkjanir sýnist þetta vera nokkuð hagstæð virkjun. Strax þegar hv. 2. þm. Norðurl. v. ræddi um þetta mál við mig og óskaði eftir að flytja það, sagði ég honum, að ég amaðist ekkert við, að málið væri flutt. Það ætti að sýna það og það ætti að gera nákvæman samanburð á því, hvort væri hentugra að virkja Svartá eða fá streng frá Akureyri. Það virðast nú vera nokkrar fullyrðingar í sambandi við þau fskj., sem prentuð eru með frv. um það, að það sé hagstæðara að virkja, en að fá streng. En ég hygg, að raforkumálastjóri sé á annarri skoðun og ég tel sjálfsagt, að hann geri fulla grein fyrir því. Ég hef lagt fyrir hann að leggja fram grg. um það því máli til stuðnings, sem hann fullyrðir rétt vera, að það sé hagkvæmara að leggja streng heldur, en að virkja í Svartá. Nú benti ég á það hér í fyrri ræðu minni, að 2. gr. þessa frv., Laxárvirkjunarfrv., þyrfti að athuga nánar og ég sé ekki, að þó að það væri heimilað í Laxárvirkjunarl. að leggja streng frá Akureyri til Norðvesturlandsins, þyrfti það á nokkurn hátt að loka leiðinni fyrir því, að Svartá væri virkjuð. Það væri jafnt möguleiki á því að velja þann kostinn, sem hagkvæmari er og það tel ég sjálfsagt, að verði gert og fá alveg úr því skorið hreinlega af kunnáttumönnum, þannig að ekki sé um það að villast. Hv. 4. þm. Austf. flutti hér alllanga ræðu og ræddi um raforkul. og þessi tvö frv., Laxárvirkjunarfrv. og Landsvirkjunarfrv. og skildist mér á honum, að þessi frv., ef þau verða að l., upphefji að ýmsu leyti raforkul. Það má segja það á vissan hátt, að svo miklu leyti sem þessi lög eru framkvæmd. Það er sagt í 2. gr. Landsvirkjunarfrv., að það sé stefnt að þeim atriðum, sem nánar eru tilgreind og það er enginn vafi á því, að það tekur langan tíma að ná því, sem þeirri löggjöf er ætlað og kannske næst það aldrei nema að nokkru leyti, þannig að raforkulögin verða vitanlega ekki í gildi, nema því aðeins að Landsvirkjunarlögin yfirtaki allt það, sem raforkulögunum var ætlað að gera, en það held ég, að hljóti að líða mjög langur tími og áratugir, áður en það gæti átt sér stað. Ég skil það, að hv. 4. þm. Austf. hefur áhyggjur af raforkuskorti á Austurlandi, því að hann er vissulega fyrir hendi. Hv. þm. spyr um það, hvað raforkumálastjórnin hafi gert til þess að tryggja raforku á Austurlandi og raforkumálastjórnin hafi vitanlega vitað um heimildarlög til þess að leggja línu frá Laxá austur að Egilsstöðum, vitað um þál. frá 1961, sem samþ. var einnig um þetta efni. Þetta er alveg rétt, þetta er allt saman vitað. Nú gerist það, að Grímsárvirkjunin skilar minna afli en ætlað var, þegar ráðizt var í virkjunina. Og það gerist annað, sem er vissulega ánægjulegt fyrir Austurland og fyrir þjóðina alla, að það hefur orðið mikil gróska í atvinnulífinu á Austurlandi hin síðari ár og raforkuþörfin vaxið mjög ört þess vegna. En þetta mál hefur verið leyst með dísilafli, þannig að þótt Grímsá hafi ekki skilað meiru en þetta, þá hafa raforkumál Austurlands verið leyst með dísilvélum að undanförnu og nú s.l. ár mun olíueyðsla hafa numið um 11/2 millj. kr. á Austurlandi vegna dísilvéla. Þetta sýnist vera há upphæð, en áreiðanlega eru það ekki vextir eða fyrning af því, sem leiðsla frá Laxá til Austurlands mundi kosta. Ég skil það, að Austfirðingar vilja annaðhvort fá vatnsaflsvirkjun hjá sér eða línu frá Laxá og þeir eiga annað hvort að fá, en ég hygg, að það sé ekki eðlilegt að ásaka raforkumálastjórnina um aðgerðarleysi í raforkumálum þessa landshluta, þótt enn hafi ekki verið virkjað þar til viðbótar og þótt enn hafi ekki verið lagður þessi strengur, vegna þess að það er verið að vinna upp raforkumarkað. Raforkumarkaðurinn fram að þessu hefur verið það litill, að það hefði ekki svarað kostnaði fram undir þetta a.m.k. að leggja línu eða virkja. Ég hygg því, að það sé alveg óhætt að fullyrða það, að raforkumálastjórnin hefur skilning á þessu og vill, að Austurland verði ekki sett hjá og það er einmitt þess vegna, sem ég vakti athygli á því, að 2. gr. þessa frv. þyrfti að umorða að nokkru leyti, og varð ég var við, að hv. þm, var ánægður með, að skilningur var fyrir því. Hv. þm. talaði um stjórn Laxárvirkjunar, að Austfirðingar mundu ekki eiga neina hlutdeild í henni. En þó er það nú svo, að ef hluti þessarar stjórnar yrði þingkjörinn, 2/5 þingkjörnir og oddamaðurinn ráðinn með samkomulagi beggja eignaraðila, þá vitanlega gætu Austfirðingar ekki sagt, að þeir ættu enga hlutdeild í stjórninni. Ég skal viðurkenna, að það horfir öðruvísi við, ef ríkisstj. skipaði tvo menn, og þegar var verið að semja frv. um Landsvirkjun, datt sumum í hug, að það væri eðlilegt, að ríkisstj. skipaði þessa þrjá menn. Ef svo hefði verið, hefði ég talið sjálfsagt, að þessir þrír menn væru skipaðir af þremur flokkum og ef það hefði verið gert einu sinni í fyrstu, hefði sá siður haldizt, vegna þess að stjórn fyrirtækja eins og svona virkjunar verður að vera alhliða og sjónarmið allra flokka koma fram í slíkri stjórn. Þetta eru þjóðarfyrirtæki og það væri hreinn misskilningur, ef einhver einn flokkur ætlaði sér að taka þar öll völd. Ég teldi það ekki heilbrigt og ekki á neinn hátt eðlilegt. En það er nú annað mál. Ég ætla að láta þessi fáu orð nægja við þessa umr., en að sjálfsögðu verð ég hér viðstaddur, þegar málið kemur til 2. umr. Ég vil taka það fram, eins og í gær í sambandi við Landsvirkjunarfrv., að þetta frv, þarf að verða að lögum á þessu þingi eins og það. Tíminn er takmarkaður. En með góðum vilja og dugnaði n. hygg ég nú, að það megi takast að fá þessi mál afgreidd, þótt tíminn til þingloka sé væntanlega ekki langur.



Herra forseti. Efni þessa frv. er um, að ríkisstj. sé heimilt að selja gamla dýralæknisbústaðinn við Gunnlaugsgötu 21 í Borgarnesi ásamt lóðarréttindum. Eins og fram kemur í fskj. með frv., festi landbrn. um síðustu áramót kaup á íbúðarhúsi Árna Björnssonar forstjóra í Borgarnesi fyrir dýralæknisbústað, þar sem um var að ræða mjög vandað og hentugt hús til þeirra nota, eins og þar segir. Var fjvn. Alþ. gerð grein fyrir þeim kaupum með bréfi, dags. 28. okt. s.l. Í framhaldi af þessu telur rn. rétt að leita heimildar til þess að selja gamla dýralæknishúsið í Borgarnesi og hefur fengið tilboð í húsið upp á 615 þús. kr., sem talið er hagstætt. - Landbn. leggur einróma með því, að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Frv. þetta er samið af Búnaðarfélagi Íslands. Helztu nýmæli þess frá eldri lögum eru m.a. þau, að veiðistjóri skal taka við stjórn allra aðgerða við eyðingu svartbaks undir yfirstjórn Búnaðarfélags Íslands. Þá skal ráða sérstaka menn til eyðingar svartbaks til lengri eða skemmri tíma eftir ástæðum og veiðistjóra er heimilt að fela áðurnefndum ráðnum mönnum eyðingu minka, refa og hvers konar vargfugla, sem herja á æðarvarp, ef nauðsyn þykir. Landbn. hafði þetta frv. til athugunar og mælir einróma með því, að það verði samþ. óbreytt og skilar álíti á þskj. 612. Gildandi lög um eyðingu svartbaks eru mjög úrelt orðin og eftir því sem kunnugir menn segja, næstum dauður bókstafur. En það er staðreynd, að svartbak hefur fjölgað mjög hin síðari ár og að það hefur litið verið aðhafzt til útrýmingar honum. Laun þau, sem eldri lög gera ráð fyrir, að veiðimenn skuli hljóta fyrir unninn svartbak, eru svo lág, að það hvetur ekki til framkvæmda í þessum efnum. En bændur, sem verða fyrir búsifjum af þessum vargi; hafa mjög takmarkaða möguleika til þess að stunda fuglaveiðar, bæði vegna mannfæðar víða og strjálbýlis. Málum er því þannig komið í þessum efnum, að svartbakurinn gerist æ aðgangsharðari með ári hverju og horfir til stórvandræða víða í æðarvarpi, þar sem fuglinn hefur naumast nokkurt griðland orðið fyrir þessum gráðuga vargfugli. Þó ógnar svartbakurinn og andastofninum og etur ómælt af laxaseiðum og smásilungi. Það eru að vísu til bændur, sem hafa nokkur not af svartbaknum og hafa veruleg hlunnindi af eggjatöku, en það er hverfandi á móti því tjóni, sem fuglinn vinnur annars staðar. Ég hygg, að það sé skoðun allra, sem fylgjast með háttalagi svartbaksins og hinni öru fjölgun hans, að það sé mál til þess komið að hefja öfluga herferð gegn honum. Þar sem frv. það, sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir, eins og ég gat um áðan, að veiðistjóri taki að sér umsjón eyðingaraðgerðanna undir stjórn Búnaðarfélags Íslands og heimilt er skv. frv. að ráða sérstaka menn til veiðanna lengri eða skemmri tíma, auk hækkaðra skotmannslauna, má vænta þess, að frv., ef að lögum verður, geti stuðlað að því, að svartbaknum verði fækkað verulega á skömmum tíma. Og það er áreiðanlegt, að það er fyllilega mál komið til þess að hefja öfluga herferð gegn þessum gráðuga fugli.



Herra forseti. Þetta frv. hefur verið undirbúið af nefnd, sem var skipuð fulltrúum allra þingflokka, jafnhliða því sem sú sama nefnd undirbjó frv. til laga um eftirlaun alþm., sem hér hefur einnig verið til umr. Þetta frv. hefur verið rætt í öllum þingflokkunum og tekin þar afstaða til þess og þm. hafa þannig haft tækifæri til að kynna sér öll efnisatriði frv. Ég sé því ekki ástæðu til að fara út í einstök atriði, nema sérstakt tilefni gefist til. Fjhn. hefur athugað frv. og mælir öll með því, að það verði samþ.