Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jafnvel þótt fjárlaganefndin hefði þetta framvarp alllengi til meðferðar á undan 2. umr., kemur hún fram með nokkuð margar brtt. nú til 3. umr., án þess þó að gjöra grein fyrir þeim í framhaldsnefndaráliti. Jeg verð því að fara um þær nokkrum orðum. Fyrsta brtt. er sú, að greiða megi af fje því, sem ætlað var til eftirlits úr landi með fiskiveiðum útlendinga í landhelgi 700 kr. til Gerðahrepps, vegna tjóns þess, sem eftirlits báturinn þar hefir orðið fyrir. Þessu máli er þannig farið, að mótorbátur sá, sem gjörður var út til eftirlitsins frá þessum stað, fórst í haust sem leið, og tjón það, sem hreppurinn varð fyrir, fram yfir vátryggingarupphæðina, sem Samábyrgðin greiddi, nam 1348 kr. Upp í það hefir hreppurinn fengið nálega 300 kr., svo að það er um 1000 kr. skaði, sem útgjörðin hefir orðið fyrir. Háttv. 2. þm G.-K. (K. D.) hefir skrifað fjárlaganefndinni og farið fram á, að hreppurinn fengi þenna skaða greiddan. Hann hafði heyrt í stjórnarráðinu, að eftir stæði af fje því, sem ætlað var til strandgæslu úr landi árið 1914 fullar 700 kr. Fjárlaganefndin hefir fallist á, að þar sem landsjóður og hjeraðsbúar hafa rekið þessa útgjörð í sameiningu, þá taki landsjóður hlutfallslegan þátt í þeim skaða, sem af henni hefir leitt. Og þar sem þessar eftirstöðvar eru fyrir hendi, finst nefndinni sanngjarnt að þær gangi til þess. Önnur brtt. er við 8. gr. frumv., að bætt verði við dýralæknastyrkinn 200 kr. á yfirstandandi ári, handa dýralæknisnema Lúðvík Þorgrímssyni, sem kominn er að því að lúka prófi við dýralæknaskólann í Kaupmannahöfn. Nú hefir annar maður, Hannes Jónsson, nýlega lokið dýralæknisprófi, en nefndinni er ekki kunnugt, hvort hann getur fengið styrk á þessu ári eða ekki. En ef hann fær styrkinn, getur Lúðvík ekkert fengið, nema fje sje veitt til þess á fjáraukalögum. Vitanlega kemur þessi upphæð ekki til útborgunar, nema Hannes fái jafnframt styrk. Þá leggur nefndin til, að þeirri athugasemd verði bætt aftan við frumv., að landstjórninni heimilist að endurgreiða Sláturfjelagi Suðurlands vörutoll af saltkjöti því, sem flutt var inn aftur 21. júlí 1914. Svo stendur á um þetta kjöt, að haustið 1913 sat alt saltkjöt eftir í Vík, án þess að flutningur gæti fengist á því. Kom það til af því, að þessi höfn er svo afskekt, og þar svo brimasamt. Kjötið sat þar allan veturinn. En um vorið, er loksins tekst skipsferð, og kjötið var sent til útlanda, var markaðsverðið svo fallið, og auk þess ekki frítt við að skemd væri komin í kjötið, að ekki var um annað að ræða en að senda það til baka. Þetta var ekki svo lítill skaði fyrir hlutaðeigendur, ekki síst þegar ofan á bættist kr. 570,40 verðtollur. En um þessar mundir, sem kjötið kemur heim aftur, var verið að breyta vörutollslögunum þannig, að ekki þyrfti að greiða toll af endursendum innlendum vörum, enda var það af þinginu viðurkend vangá, að þær vörur voru ekki frá upphafi tollfrjálsar eftir lögunum. Nú hefir Sláturfjelagið sótt um, að fá tollinn endurgreiddan, og vill fjárlaganefndin að svo verði gjört, þar sem það var að eina fyrir óheppilegt orðalag á vörutollslögunum, að slíkar vörur urðu tollskyldar, og kjötið var komið til landsins að eins 1–2 mánuðum áður en þessu var kipt í lag. Þá er önnur athugasemd, sem nefndin leggur til að sett verði aftan við frv. Hún er um það, að landstjórninni heimist að kaupa hálfa jörðina Höskuldsstaði í Reykdælahreppi. Um þetta hefir sýslumaðurinn í Þingeyjarsýslu skrifað stjórnarráðinu, og hefir það brjef verið sent fjárlaganefndinni, ásamt uppkasti að tillögum stjórnarráðsins. Þessu er þannig farið, að Höskuldsstaðir hálfir eru kirkjujörð frá Helgastöðum, en hinn helmingurinn er bændaeign. En á milli þessara jarða er landaþræta allþýðingarmikil fyrir báðar jarðirnar, og er alt óvíst um hvoru megin það land mundi lenda, sem þrætt er um, ef til dóms kæmi. Ef jörðin yrði öll kirkjueign, væri þrætan til lykta leidd, og þá mætti skifta landinu svo á milli beggja jarðanna, Höskuldsstaða og Helgastaða, að báðar jarðirnar yrðu góðar. Helgastaðir eru góð engjajörð, en Höskuldsstaðir engjalítil beitarjörð. Má gjöra góða jörð úr Höskuldsstöðum, ef bætt væri við hana engjum, þó ekki væri meiru en þrætulandinu. Viðkomandi hreppstjóri hefir látið gjöra álitsgjörð um kirkjujarðir í hreppnum, og þar á meðal um þessa, og leggur hann til, að landssjóður kaupi hana. Verðið er upp kveðið 1000 kr. Segir hann, að það sje að vísu nokkuð hátt, en þó ekki hærra en svo, að tilvinnandi muni vera fyrir landssjóð að ganga að kaupunum. Sýslumaður og stjórnarráð mæla með kaupunum. Fjárlaganefndin hefir fallist á þetta, og því hefir hún lagt til, að þessari athugasemd verði bætt við frumvarpið. Þá er 3. athugasemdin. Hún er um það, að hækkuð verði eftirlaun fyrv. sýslumanns Skúla Thoroddsen á þá leið, að þau verði reiknuð frá 1. jan. 1914 kr. 1752,54, í stað kr. 1500,54, sem nú er reiknað. Munar það 252 kr. Ástæðurnar, sem nefndin hefir fyrir sjer í þessu, eru þær sömu, sem hlutaðeigandi hefir skýrt frá í brjefi sínu til Alþingis, dags. 3. þ. m., og legið hefir frammi á lestrarsalnum. Hafa þingmenn eflaust lesið það og komist að niðurstöðu um, hvernig í þessu liggur. Eftirlaunin voru upphaflega reiknuð kr. 1500,54, miðað við nettótekjur embættisins. En hlutaðeigandi telur það ekki rjett, heldur hafi eftirlaunin átt að vera kr. 1752,54. Mismunurinn stafar af því, hvað reksturskostnaður embættisins er reiknaður. Skúli Thoroddsen hafði, sem sýslumaður, gefið upp, að hann hefði verið 350 kr. En þegar eftirlaunin voru reiknuð, var farið eftir ágiskun hins setta sýslumanns Ísfirðinga, Sigurðar Briem, og er hún á þá leið, að síðustu 5 árin muni kostnaðurinn við embættisfærsluna hafa verið frá 500–1400 kr. Meðaltal var síðan tekið af þessum upphæðum, og gengið út frá 880 kr. embættiskostnaði. Var það dregið frá embættistekjunum og eftirlaunin reiknuð eftir því. Það er vitanlega álitamál eftir hvorri upphæðinni á að fara, 350 kr., sem til tekið var af fyrverandi sýslumanni, eða 880 kr., sem var ágiskun þáverandi sýslumanns. En þegar þessi embættiskostnaður er borinn saman við það, sem aðrir embættismenn, er komust á eftirlaun um líkt leyti og síðar, gáfu upp, og tekið var gilt, þá verður ekki sjeð, að 350 sr. sje of lág upphæð. Franz Siemsen, sýslumaður í Gullbringu- og Kjósarsýslu, reiknar kostnaðinn t. d. 120 kr., Einar Thorlacius, sýslumaður í Norður-Múlasýslu og bæjarfógeti á Seyðisfirði, 400 kr., og Stefán Thorarensen, sýslumaður í Eyjafjarðarsýslu og bæjarfógeti á Akureyri, 350 kr. Að öllu athuguðu virtist því nefndinni rjett, að telja eftirlaunin miðuð við það, að ekki sje dregið frá embættistekjunum meira en 350 kr., og því hefir hún lagt til þessa athugasemd. Loks á nefndin brtt. á þgskj. 231, sem fjell út af þgskj. 225. Hún er um 500 kr. til viðbótar bráðabirgðauppbót á brauðum. Þessi brtt. er komin fram fyrir tilmæli biskups og meðmæli stjórnarinnar. Það er sýnilegt, að upphæð sú, sem til þessa er veitt á núgildandi fjárlögum, er ekki nægileg. Og með því, að biskup hefir aldrei farið fram á fjárveitingar til kirkjumálanna, nema með mestu sparsemd, þá hefir nefndin fallist á að leggja til, að þessi upphæð verði veitt. Viðvíkjandi brtt. hæstv. ráðherra á þgskj. 241, skal jeg geta þess, að nefndin hefir ekki tekið neina afstöðu til hennar. Býst jeg við, að hæstv. ráðherra skýri deildinni frá ástæðunum til þess, að tillagan er fram komin, svo að mönnum verði ljóst, hvernig á henni stendur.

Ráðherra: Jeg á eina brtt. við fjáraukalagafrumv. á þgskj. 241. Hún er þannig til komin, að 5. okt. síðastliðinn skrifaði prófessor Björn M. Ólsen stjórnarráðinu og fór fram á, að það hlutaðist til um, að hann fengi 200 kr. árlega launaviðbót frá 1. okt. 1914 að telja, á sama hátt og þeir prófessorarnir Jón Helgason og Lárus H. Bjarnason. En með því að prófessor B. M. Ólsen kemst ekki undir orðin í lögum nr. 36. 30. júlí 1909, 2. gr. 3. málsgr., hefir stjórnarráðið ekki sjeð sjer fært; að láta útborga honum þessa launaviðbót. Hins vegar er þetta aldraður maður og alls góðs maklegur, því að hann er einhver mesti vísindamaður íslenskur, eins og kunnugt er. Á hann því fullkomna sanngirniskröfu til launaviðbótar á sama hátt og fyrnefndir embættisbræður hans. Fyrir því hefi jeg leyft mjer að bera fram þessa brtt. Mjer er óhætt að herma það, að háttv. fjárlaganefnd hefir tekið þetta til greina, nú þegar hún er að ganga frá fjárlagafrumv. Jeg þarf ekki að taka það fram, að þetta er ekki fjárspursmál fyrir prófessorinn, heldur »princip«-spursmál, að hann sje ekki settur skör lægra en hann á skilið. Viðvíkjandi c-lið í brtt. á þgskj. 225, skal jeg taka það fram, að jeg ber ekki brigður á niðurstöðu háttv. fjárlaganefndar, að fyrv. sýslumaður Skúli Thoroddsen hafi verið meðhöndlaður harðar en embættisbræður hans, sem fengu lausn frá embætti um líkt leyti og hann. Jeg skil þó tillögu háttv. fjárlaganefndar svo, að hún vilji ekki að öllu leyti taka til greina kröfu Skúla Thoroddsens, því að mjer skilst, að hann vilji, að eftirlaunin verði árlega 2000 kr., eða í minsta lagi 1800 kr., en fjárlaganefndin leggur til að þan verði kr. 1752,54. Skúli Thoroddsen mun fara fram á þessa hærri upphæð í því skyni, að hann fái þannig uppbót á því, sem honum hefir verið vangreitt undanfarið. Með því fororði, að eftirlaunin verði reiknuð kr. 1752,54 nú og eftirleiðis, get jeg fyrir mitt leyti greitt atkvæði með þessu.



Það var rjett til getið hjá hæstv. ráðherra, að fjárlaganefndin gat ekki fullkomlega fallist á kröfu Skúla Thoroddsen. Það varð að samkomulagi í nefndinni, þar sem hann sjálfur var viðstaddur, þó að hann auðvitað greiddi ekki atkvæði í þessu máli, að taka kröfu hans til greina á þann hátt, sem tillaga okkar ber með sjer, með því skilyrði, að allar kröfur frá hans hendi væru þar með niður fallnar. Með þeim fyrirvara er það, að fjárlaganefndin leggur þetta til. Þetta er ekki af því, að nefndin hafi ekki góðan vilja á því, að rjetta hlut viðkomandi manns. Heldur var ekki lengra gengið, með tilliti til þess, að Skúli Thoroddsen komst á unga aldri á eftirlaun, og með þeim atvikum, sem mörgum eru kunnug. Jafnframt veitti Alþingi honum þá uppreisn, að hann mátti hrósa sigri og vera vel sæmdur af. Má með sanni segja, að hann, maður á besta aldri, hafi verið eins vel settur með 1500 kr. eftirlaun, og þó að hann hefði haldið embættinu með fullum launum. Hins vegar vildum við veita honum þá viðurkenningu, að hann hefði fullan rjet til eftirlaunanna upp frá þessu, og gekk okkur miklu fremur það til, heldur en að við teldum hann muna svo mikið um þetta fjárhagslega.



Það er að eins örlítil athugasemd í sambandi við brtt. á þgskj. 225,3 a-lið um endurgreiðslu á vörutolli. Háttv. framsm. (P. J.) hefir skýrt frá ástæðum þeim, er til hennar liggja. En svo er mál með vexti, að fyrir þinginu 1913 og 1914 hefir legið lík málaleitan, og jeg hefi verið beðinn um að ámálga hið sama á þessu þingi. Sú málaleitan er náskyld þeirri tillögu, er fjárlaganefndin mælir með nú, og jafnvel enn þá meiri ástæða til þess að sinna henni en þessari. Þegar samið var um byggingu hafnarinnar hjer í Reykjavík, voru vörutollslögin ekki gengin í gildi eða farið að tala um þau. Þess vegna gat maður sá, er bæjarstjórnin samdi við um að taka að sjer verkið, ekki tekið tillit til þessa innflutningsgjalds við samningsgjörðina. Hann hefir nú orðið að greiða vörutoll af öllum þeim tækjum, er hann hefir þurft að flytja hingað til hafnargjörðarinnar. Jeg býst ekki við, að hægt sje að skylda hann til þess að greiða þetta gjald og er því vafalaust, að bæjarstjórn Reykjavíkur verður að endurgreiða honum það, ef fjeð fæst ekki aftur úr landssjóði. Undanfarin þing hafa ekki viljað sinna þessari kröfu og má því gjöra ráð fyrir því, að hann gjöri þá kröfu til bæjarstjórnarinnar, að hún endurgreiði sjer jafnmikið og því nemur, er hann verður að leggja út. Að sjálfsögðu mun bæjarstjórnin þá fara fram á það við þingið, að landssjóður endurgreiði það, er Monberg hefir greitt fram yfir samninga. Þótt jeg hafi ekki komið fram með neina tillögu í þessa átt nú, þá áleit jeg rjett að geta þess, vegna brtt. þeirrar, sem jeg nefndi áður og fer í líka átt.

Flutnm. (Sveinn Björnsson); Þetta litla frumv. er fram komið eftir ósk ýmsra manna, sem standa að fríkirkjusöfnuðinum hjer í Reykjavík. Eins og kunnugt er, fylgir lögtaksrjettur kirkjugjöldum þjóðkirkjunnar, en gjöldum fríkirkjunnar, sem jafnað er niður í samræmi við 2. gr. sóknargjaldalaganna, fylgir ekki lögtaksrjettur. Af þessu hefir leitt það, að ýmsir hafa sagt sig úr þjóðkirkjunni og gengið í fríkirkjuna, til þess að losna við gjaldið til kirkju. Sá hefir þó aldrei verið tilgangur laganna. En raunin hefir orðið þessi, að ýmsir hafa undanfelt að greiða gjaldið, en hina vegar hefir ekki þótt leggjandi út í, að ná gjaldinu inn með málsókn, sem er dýr, með því að um svo lágar upphæðir er að ræða. Því væri það heppilegt fyrir fríkirkjusöfnuðinn hjer og ef til vill sama konar söfnuði annarstaðar á landinu, ef þessum gjöldum væri gefinn lögtaksrjettur, enda er það í samræmi við tilgang laganna. Meðan á annað borð er skylt að greiða gjald til einhverrar kirkju, þá er óheppilegt, að menn skjóti sjer undan gjaldinu, en hjer er nú reynt að hamla því með þessu frumvarpi, sem að eins felur í sjer viðauka við 1. lið . 1. gr. lögtakslaganna frá 1885.



Jeg leyfi mjer að leggja til, að 5 manna nefnd sje kosin í málið.



Hjer er um einfalt mál að ræða. Frv. er komið fram samkvæmt óskum sjúkrasamlaganna hjer á landi. Það fer sumpart fram á það, að landssjóðsstyrkurinn til sjúkrasamlaganna sje hækkaður, og sumpart að hækka launatakmarkið. Þar sem nú gjöra má ráð fyrir, að þingið nú sje sama sinnis, sem þingið 1911, þá vænti jeg, að frv. fái góðan byr, og muni jeg því ekki þurfa að lýsa því, hve þörf þessi stefna er, og hver blessan fylgir henni.



Af því að hjer er um allþýðingarmikið mál að ræða, leyfi jeg mjer að leggja til, að kosin verði í það 5 manna nefnd.



Eina og kunnugt er, þá hafa flestir eða allir þingmenn nú verið að starfa við nefndarstörf, svo að ekki er á bætandi, enda ætti það að vera reglan, að setja aldrei nefnd í hin smærri mál.

Ráðherra: Jeg vil vekja athygli á því, hvort ekki mætti vísa þessu máli til nefndarinnar, sem kosin var til að athuga frv. um slysaábyrgð. 

Sigurður Eggerz : Jeg tel það ekki verjandi, að láta svo merkilegt mál, sem þetta, fara nefndarlaust gegn um deildina. Jeg álít ekki við eiga, að vísa því til sjávarútveganefndar nje landbúnaðarnefndar, enda hafa þær mjög mikið að gjöra. Jeg held fast við þá tillögu, að skipuð sje sjerstök nefnd í málið.



Mál það, sem hjer liggur fyrir, er nýtt hjer á þingi og allþýðingarmikið. Við, sem höfum gjörst flutningsmenn að þessu frumvarpi, höfum að vísu athugað málið nokkuð, en þó ekki haft tíma til að kynna okkur það eins og skyldi. Skal jeg nú skýra frá því, sem jeg veit um undirbúninginn. Í fyrra sumar var enskur maður að nafni Lambert á ferð um Fljótsdalshjerað til að leita að járnsandi (volcanic sand). Hann fann engan nýtilegan sand við Lagarfljót, en aftur á móti fann hann járn í sandinum við Jökulsá. Fór hann með henni endilangri alt til sjávar og komst að raun um, að sandurinn var allálitlegur. Fór Lambert svo að kynna sjer, hver yfir landi setti að ráða þar, sem tiltækilegast var að byggja höfn við Hjeraðsflóa, en það var Magnús prestur Blöndal í Vallanesi. Samdist nú með þeim Magnúsi, Þórarni B. Guðmundsson og Magnúsi lögmanni Gíslasyni, að prestur legði til við kirkjustjórnina; að þessi atriði yrði tekin upp í fullnaðarsamninga um lóðarrettindi við Hjeraðsflóa : 1. Leyfi til að gjöra höfn við Unaós og öll nauðsynleg mannvirki, sem standa í sambandi við hafnargjörð þar, þar á meðal : a) að breyta klöppinni, b) að sprengja sker og klappir úr ósnum, c) að grafa niður Selfljótsósinn, d) að gjöra hafnarkví með hafnarvirkjum þar, og e) taka sand, grjót, möl o. s. frv. hvar sem er í landareigninni. 2. Leyfi til að fá land til bygginga og annarra nauðsynlegra afnota svo langt upp með Selfljóti, sem þörf er á. 3. Samningurinn skyldi gilda um 50 ár með forgangsrjetti til endurnýjunar að þeim tíma liðnum. En ekkert ábyggilegt svar fjekkst um eftirgjald eftir lóðina frá sjera Magnúsi. Sömuleiðis hefir hlutafjelagið »Framtíðin« á Seyðisfirði leyft óhindraðan aðgang og afnot af lóð þess á Unaósi með samþykki landeiganda. Þetta verslunarfjelag hefir sem sje haft þar verslunarhús og lóð til afnota. Enn fremur er samningur fullgjörður um 50 ára leigu á hálfum Lagarfljótsfossi. Í samningnum stendur, að leigutaka sje heimilt að byggja eða láta byggja aflstöð eða aflstöðvar, verksmiðjuhús eða önnur nauðsynleg mannvirki, og nota til þess, án frekara endurgjalds, landrými það, óyrkt, í landeign Stórasteinsvaðs, er nauðsyn krefur. Enn fremur skal honum heimilt, að leiða aflið um landeignina eftir þörfum. Í brjefinu stendur, að svohljóðandi símskeyti hafi verið sent: »Landlicence to be obtained. Althing likely Juli August. Other agreements in hand«. Það er enskt fjelag, sem hygst að vinna sandinn og hagnýta. Það er í London og heitir S. & O. Company. Fjelagarnir heita Simpson og Ovialt. Þeir hafa sent skjöl viðvíkjandi einkaleyfinu til utanríkisráðuneytisins danska, en þau eru ekki enn komin til hins íslenska stjórnarráðs. Til sönnunar því, að þetta sje á rökum bygt, skal jeg með leyfi hæstv, forseta, lesa upp brjef, sem jeg hefi í höndum, til Þórarins B. Guðmundsson frá þessu fjelagi. Það er svona: »Th. B. Guðmundsson. Dear sir. Refering to our conversation we shall esteem it a favour if you will enquire of the minister of Iceland as to whether our proposals relating to volcanic sand, which we submitted to the Foreign secretary of Denmark last year have yet been disclosed to the government of Iceland. If there have not, we will (if he so advices us) place before the government of Iceland direct the proposals which we made to Denmark. Yours truly Simpson & Ovialt. Brjefið er dagætt 28. apríl 1915. Maður sá, sem hjer er nú staddur og veitt er einkaleyfi eftir frumvarpi þessu, til að hagnýta sandinn, hefir verið umboðsmaður fjelagsins hjer á landi. Einkaleyfið telur hann nauðsynlegt að fá á þessu þingi. Og þar sem nú er nokkuð liðið á þingtímann og umsókn fjelagsins ekki enn komin hingað, tók Þórarinn B. Guðmundsson það ráð, að sækja um einkaleyfið í sínu nafni, til að geta komið málinu í æskilegt horf fyrir fjelagið. Stofnfje þess segir hann að sje 3 miljónir sterlingspunds. Það hafi fundið nýja aðferð til að búa til stál úr járni og hafi bækistöðvar í ýmsum löndum. Hann segir, að að eins sje ætlast til, að taka sand fyrir utan netjalög í sjó. Sandinn á að soga upp af mararbotni með dælum. Ekkert firma segir hann að sje til, sem hagnýti sand á þennan hátt, annað en þetta eina. Þessi maður hefir nú tjáð mjer, að hann sje reiðubúinn til að fá bretska konsúlinn hjer til að útvega Alþingi upplýsingar um fjelagið. Hefir hann talað um að fá þær hjá Foreign Office Bank of London eða Bank of England, því að vitanlega verður að byggja allar framkvæmdir í málinu á þessu enska fjelagi. Nú hefi jeg heyrt á ýmsum þingm., að þeir bera ekki fullkomið traust til Þórarins B. Guðmundsson, og margir þekkja hann alls ekkert. Gæti það spilt fyrir framgangi málsina, og er þó maðurinn duglegur og ötull og vel að sjer og ber gott skyn á fjármál. Það hefir því orðið að ráði, að öðrum manni til, Magnúsi yfirdómslögmanni Gíslasyni á Eskifirði, yrði veitt einkaleyfið með Þórarni. Magnús hefir sent háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) svo hljóðandi símskeyti: »Tobogi segir þið teljið rjettara jeg sæki um »sandconsession« með honum. Ef þú heldur að það yrði að nokkru liði fyrir málefnið, bið jeg þig undirskrifa umsóknina fyrir mig. Magnús Gíslason«. Jeg hefi heyrt því fleygt hjer í þinginu, að danskur maður að nafni Steen strup, sje að hugsa um að sækja um samskonar einkaleyfi, og að það, gæti ef til vill verið álitlegra. Til þess að takaaf allan vafa um þetta, skal jeg lesa hjer upp brjef frá þessum manni, sem hann skrifaði í dag Þórarni B. Guðmundsson í viðurvist minni. Brjefið hljóðar svo: »Hr. Th. Gudmundsen. Herved erklærer jeg ikke at ville søge Konsession paa Vulkan-Sand og ikke at have kendt til dette Sand för De fortalte mig derom. Svend Steenstrup«. Þórarinn B. Guðmundsson hefir skýrt mjer frá, að áformað sje að flytja út 1 miljón smálesta af nothæfum sandi, og yrðu tekjur landsjóðs þá eftir frumvarpinu af útfluttum sandi 150,000 kr. auk 4% af ársarði af fyrirtækinu. Þetta væri allálitlegur skildingur. Gæti líka komið til mála að áskilja meira gjald í landsjóð af smálest hverri. Eins og jeg hefi skýrt frá, eru framkvæmdir allar í málinu miðaðar við Hjeraðsflóa. Auk þessara tekna, sem landsjóður fengi, liggur í augum uppi, hver hagur það væri fyrir Fljótsdalshjerað, ef höfn yrði bygð við Flóann, því að það hefir lengi verið mikið mein Hjeraðabúum, að höfn vantar þar. Það hefir alt af verið talið ókleift kostnaðarins vegna að byggja slíka höfn. Í frumv. er áskilið, að höfnin verði opin til almenningsnota. En nú eru fleiri staðir á landinu, þar sem vinna mætti járnsand, t. d. við Hvítá í Borgarfirði og annað hvort við Ölfusá eða Þjórsá, jeg veit ekki hvort er. Um fleiri staði gæti verið að ræða, þó að það sje órannsakað. Nú er gjört ráð fyrir því í frumv., að einkaleyfið gildi kringum alt landið. Er það eðlilegt, að áskilið sje, að samkepni sje útilokuð, vegna hins gífurlega kostnaðar, sem fyrirtæki þetta hefði í för með sjer. En þó gæti komið til mála í nefnd, að takmarka leyfið við vissa staði í landinu. Í sýnishorninu af sandinum við Hjeraðsflóa, er Þór. B. Guðmundsson hefir haft með sjer hingað, reyndist 13,8% járn við efnarannsókn hjer, eftir brjefi frá efnafræðingi Ásgeiri Torfasyni. En þessi sandur var tekinn á landi. Eru líkur til, að meira járnefni sje í sandinum úti á sjó. Frumvarp þetta er samið í flýti, af því að því þurfti að koma inn í þingið fyrir ákveðinn tíma. En þó að misfellur kunni að vera á því, má laga það í nefnd. Vænti jeg svo; að þetta mál fái sæmilegar undirtektir í deildinni. Skal jeg leyfa mjer að stinga upp á 5 manna nefnd að umræðunni lokinni.



Jeg hjelt nú sannast að segja, að Alþingi hefði fengið nóg af saltgjörðarlögunum sælu, og við myndum ekki fá slík frumv. sem þetta hjer inn á þing fyrst um sinn. En fyrst svo er ekki, þá vil jeg minnast á það fáeinum orðum. Ef á að veita slíkt leyfi sem þetta, þá verður að gæta þess vel, að það komi ekki í bága við nauðsynleg afnot landsmanna af sjávarsandi. Eina og málið liggur ná fyrir, er það alveg óverjandi, að samþykkja það. Yrði nefnilega frumv. samþykt, eins og það liggur fyrir, þá yrði að sækja um leyfi til þessa fjelags, sem einkaleyfið á að fá, til þess að fá sand til húsabygginga. Jeg veit, að það er svo hjer í Reykjavík, að allur sandur, sem notaður er til húsabygginga, kemur undir ákvæði frumvarpsins. Þetta verður að sjálfsögðu að laga.



Jeg er alveg samdóma háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) um það, að nauðsynlegt sje að athuga þetta frumv. vandlega. En jeg álít að það sje hlutverk þeirrar nefndar, sem jeg stakk upp á að yrði kosin. Aftur álít jeg, að þingið megi ekki umsvifalaust vísa máli slíku sem þessu frá sjer. Þetta mál getur haft mikla þýðingu fyrir land og lýð, og því nærri óforsvaranlegt, að sýna því ekki þann sóma, að rannsaka það í nefnd.

Guðmundur Eggerz Jeg tók ekki til máls við 1. umr. þessa frumv., vegna þess, að jeg hafði litið svo á, að það hefði verið samkomulag milli mín og háttv. flutnm. (Sk. Th.), að hann yrði því ekki mótfallinn, að málið gengi til nefndar. En þegar til kom var málinu vísað til 2. umr. nefndarlaust. Jeg skal nú gjöra tilraun til þess, að sýna fram á, að það er nauðsynlegt, að málið gangi til nefndar og færa rök að því, að málið er ræð öllu ótímabært og frumv. má ekki verða að lögum. Eins og kunnugt er og jeg hefi tekið fram áður, þá hefir þetta hvalveiðamál mikla þýðingu fyrir sjómenn austanlands, og þeir hafa látið sjer mjög ant um það. Og hvað sem því líður, þá er háttv. deild fullkunnugt um það, að þetta er eitt af stórmálunum í Noregi. Hvað sem mínum skoðunum í þessa máli líður, þá er það víst, að sjómenn eiga það skilið, að þetta mál, sem þeir álíta svo þýðingarmikið, sje ekki afgreitt frá þinginu, án þess að það sje athugað í nefnd. Jeg verð að ganga inn á málið frá byrjun. Eins og kunnugt er, þá var það samþykt á þinginu 1913, að hvalir skyldu friðaðir hjer við land á tímabilinu frá 1. okt. 1915 til 1. jan. 1925. Ástæðan til þessa var meðal annars sú, að menn voru sammála um það, að tæki löggjafarvaldið ekki í tauman, þá mundi þessi dýr upprætast hjer við land, og það hefir ekki þótt sæmandi neinni siðaðri þjóð, að láta heilar dýrategundir deyja út hjá sjer. Afleiðingin af þessum friðunarlögum hlýtur að verða sú, að hvölunum fjölgar, og þá eru þess líkur, að Íslendingar geti sjálfir fengið arðinn af því, að veiða þessi dýr. Eins og kunnugt er, hafa Norðmenn grætt tugi miljóna á hvalveiðum hjer við land, en Íslendingar ekki nema nokkra tugi þúsunda, sem þeir hafa fengið með þeim lítilfjörlega útflutningtolli, sem var á lýsi og öðrum hvalafurðum. Og það er ekki svo vel, að útgjörðarmenn hafi látið Íslendinga vinna að veiðunum. Nei, þeir hafa notað til þess Norðmannarusl, því að það var ekki nema ruslaralýðurinn í Noregi, sem hafður var til þessarar vinnu. Þetta voru allir sammála um 1913. Aftur á móti voru skoðanir manna um það, hver áhrif þetta gæti haft á fiskigöngur nokkuð dreifðar. Jeg sýndi þá fram á það, að jafnvel dr. Hjort, sem hefir skrifað stóra bók um þetta mál og er hlyntur hvalveiðamönnum, þorði ekki að fullyrða, að hvalirnir gætu ekki haft áhrif á fiskigöngurnar. Og mjer er vel kunnugt um það, að þegar um djúpa firði er að ræða, eins og Austfirði, þar sem firðirnir eru 60–70 faðma djúpir, og síldartorfa liggur í djúpinu, þá snuðrar hvalurinn torfuna, ef hann kemur. Hún fer upp undir yfirborðið og menn geta hæglega veitt hana. Jeg tek þetta alt fram, til þess að sýna það, að það er alveg óforsvaranlegt, að láta málið ekki fara til nefndar. Í raun og veru fer frumv. þetta óbeinlínis fram á það, að upphefja friðunarlögin, og það hefði verið miklu hreinlegra af háttv. flutnm. (Sk. Th.), að koma með slíkt frumv. en þetta. En hann hefir ætlað að smeygja þessu inn í þeirri von, að menn athuguðu það ekki og samþyktu frumvarpið. En honum verður ekki kápan úr því klæðinu. Jeg hefi athugað það, og jeg býst við, að jeg hafi mikið meira vit á þessu máli en háttv. flutnm. (Sk. Th.). Jeg trúi því ekki, að hann hafi fengið mikla sjerfræðslu með þessari áskorun frá Jökulfirðingunum, sem ekki segjast geta lifað, ef þeir fái ekki hvalkjöt. Hvalafriðunarmálið vakti afarmiklar deilur í Noregi; það var sannkölluð borgarastyrjöld. Að lyktum fór svo, að árið 1904 voru hvalir friðaðir þar í 10 ár, og 1914 var friðunartíminn framlengdur um önnur 10 ár. Þetta verður ekki skilið á annan veg en þann, að þessi 10 ára reynsla hafi sýnt, að lögin hafi verið svo viturleg, að sjálfsagt væri, að framlengja gildi þeirra. Og það, að Norðmenn taka lögin upp aftur 1914, ætti að benda okkur á, að vera dálítið varfærnari og upphefja það ekki 1915, sem við höfum samþykt 1913. Jeg skil það mjög vel, að hvalveiðamenn sjálfir berjist af öllum mætti gegn lögunum, og jeg er sannfærður um það, að það eru ekki bændurnir eða vinnukonurnar í Jökulfjörðunum, sem eiga upptökin að þessu frumv., heldur eru það hvalveiðamennirnir, sem hafa sent kjósendurna til háttv. flutnm. (Sk. Th.), og hann hefir orðið svo smeykur, að hann hefir ekki þorað annað en verða við beiðni þeirra. Aðalmótbáran móti frumv. 1913, var sú, að hvalveiðamenn mundu gjöra mörg hundruð þúsund króna skaðabótakröfu á hendur landssjóði. Og ekkert var sparað, til þess að halda þessari grýlu á lofti. Það má ekki gleyma Bull hvalveiðamanni, sem sendi þinginu símskeyti, til þess að fæla það frá því, að samþykkja frumv. En það fór öðruvísi en til var ætlast. Þingið sýndi, að það var hvergi smeykt. Á þinginu 1914 var í háttv.Ed. borið fram frumv. af manni, sem hafði verið með friðunarlögunum, þess efnis, að lögin skyldu ekki koma til framkvæmda gagnvart þeim hvalveiðamönnum, sem nú stunduðu hvalveiðar hjer við land. Það frumv. fór þó að mörgu skemra en þetta frumv. Samt lauk því svo, að frumv. fjell við lítinn orðstír. Vantaði þó ekki á, að vel væri »prókúrerað« fyrir því. Bull var hampað þar enn þá með skaðabótakröfuna, og enn þá kom símskeyti til Alþingis. Flutnm. frumv. taldist svo til, að landssjóður mundi verða að borga mörg hundruð þúsund krónur í skaðabætur. Bull einn mundi heimta 50 þús. kr. En hvalveiðamennirnir hafa ekki enn þá krafist þessara bóta, og gjöra það vitanlega aldrei. Síst er það líklegt, að fjelagið, sem Bull er fyrir, fari að taka upp á þessu. Hann er ekki annað en umboðsmaður dansks miljónamanns, sem lítið mundi muna um þessa upphæð. Og til þess að sýna enn betur fram á, hversu ástæðulaus þessi ótti er, þá skal jeg geta þess, að Norðmenn eru sem óðast að rífa niður stöðvar sínar á Austurlandi, eru búnir að því á Mjóafirði og hafa engu skaðabótamáli hreyft enn þá. Nú kemur þriðja árið frá því, að lögin voru samþykt, og enn kemur frumv., sem felur það í sjer, að upphefja lögin, þótt aðalástæðan, sem menn höfðu á móti þeim, skaðabótakrafan, sje fallin í burtu. Hverjum lifandi manni dettur nú í hug, að frumv. þetta stafi af því, að c. 70 Jökulfirðingar vilja fá sjer hvalkjöt? Það getur verið, að háttv. flutnm. (Sk. Th.) í einfeldni sinni og sakleysi trúi þessu, en tæplega aðrir. Jeg er svo fullviss um það, að það eru hvalveiðamennirnir, sem hjer standa á bak við. Því hefir verið haldið fram hjer í deildinni, sem mótbáru á móti friðunarlögunum, að hvalir væru hættir að veiðast og lögin væru því óþörf. En hvaða gagn hafa Jökulfirðingar þá af því, að frumv. verði samþykt. Nú, og þótt þeir veiðist, þá fá þeir ekki kjöt að heldur. Jeg veit til þess á Austfjörðum, að þá notuðu hvalveiðamennirnir allan hvalinn sjálfir, og ef hægt var að nudda einhverju hvalkjöti út úr þeim, þá var það bæði við háu verði og kjötið skemt. En ef ástandið er svo í Jökulfjörðunum, að þessir 70 menn, sem undir ávarpið hafa skrifað, og segjum 60–70, sem ekki hafa skrifað undir, vegna þess, að þeir hafa verið í vöggu eða sjúkir, sjeu svo bjargarlausir, að þeim liggi við hordauða, þá vil jeg að vísu ekki leggja svo mikið upp úr því, að fara þeirra vegna að breyta þessum lögum, heldur leitast við að hjálpa þeim á annan hátt. Landstjórnin ætti þá að taka að sjer þessa kjósendur háttv. flutnm. (Sk. Th.), sem segja sjálfir, að þeim liggi við hordauða. Þeir segja sjálfir í ávarpi sínu, að ekki sjeu mörg ár síðan, að fólk hafi þar dáið úr hor. Þetta er mjög alvarlegt mál. Jeg veit, að þeir eiga við erfið kjör að búa, vegna þess, að vetrarríki mun vera þar mikið. Og auðvitað er sjálfsagt að hjálpa þeim, ef þörf er á, en ekki með úldnu hvalkjöti, heldur góðri innlendri eða útlendri matvöru. Ef háttv. flutnm. (Sk. Th.) vildi koma fram með slíkt frumv., þá mundi jeg ekki setja mig á móti því. Hitt nær engri átt, að fara að breyta svona mikilsverðum lögum vegna 100–200 manna. Þessir kjósendur háttv.þm. (Sk. Th.) eru jafnframt ókurteisir gagnvart þinginu. Þeir segja í ávarpi sínu, að þeir vænti þess, að þingið verði svo rjettlátt og samviskusamt, þrátt fyrir alt, sem sagt sje o. s. frv. Líklega er þessum orðum aðallega beint til háttv. flutnm. (Sk. Th.), því að hann þekkja þeir best. Þá vil jeg taka fram enn þá eina ástæðu fyrir því, að nauðsynlegt sje, að vísa máli þessu til nefndar. Hún er sú, að verði þetta frumv. samþykt óbreytt, þá er þessu fjelagi þar með gefinn einkarjettur til hvalveiða kringum alt land. Flutningm. frumv. í Ed. 1914 var þó svo aðgætinn, að takmarka veiðina við ákveðna bátatölu, en hjer er ekkert gjört í þá átt, og heimildin ekki bundin við Hesteyri eina. Þrátt fyrir það er jeg viss um, að það hefir ekki vakað fyrir háttv. flutnm. (Sk. Th.), að veita fjelaginu rjett til að reka veiðina hvaðan sem væri af landinu, t. d. af Eskifirði eða Norðfirði. Það kæmi ekki heldur kjósendum hv. flutnm. (Sk. Th.) til góða. Jeg verð að segja, að það er óverjandi gagnvart Norðmönnum, að veita einu fjelagi einkaleyfi, þar sem þingið 1913 útilokaði alla Norðmenn. Það er hætt við, að norsku þjóðinni þyki undarlegt, að einn þeirra skuli undanþeginn. Jeg vona þá, að jeg hafi sýnt háttv. deild fram á það, að mörg atriði eru athugaverð í frumv., svo að full ástæða sje til að vísa því til sjávarútvegsnefndarinnar, og gjöri jeg það að tillögu minni.

Skúli Thoroddsen Jeg finn ekki ástæðu til að pexa við háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.). Málið er svo einfalt, að jeg verð að telja nefndarskipun alveg óþarfa. Háttv. þm. gat þess, að jeg hefði - við 1. umr. um málið - búist við því, að frumv. yrði vísað til sjávarútvegsnefndarinnar. Þetta er rjett. En þegar jeg heyrði það á ýmsum, að þeim þætti óþarft að vísa málinu til nefndar, þá var eðlilegt, að jeg hallaðist þó á þá sveif, þar sem það og flýtti þó enn meira fyrir því. En skyldi deildin nú vera komin á aðra skoðun, og óska að setja málið í nefnd, þá mun jeg ekki setja mig á móti því, treystandi því þá, að nefndin hraði málinu, og gjöri sitt besta til að koma því áleiðis. Hjer er um ofur einfalt mál að ræða, þ. e. að leyfa þessari einu hvalveiðastöð, sem eftir er, þ.e. hvalveiðastöðinni á Hesteyri, að halda áfram þau 6 ár, sem frumvarpið til tekur. Þetta er bygt á því, að hvalveiðastöð þessi hefir yfirleitt reynst hjeraðinu vel, og ummæli háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.), sem hnigu í aðra átt, hljóta að byggjast á ókunnugleika. Hann var eitthvað að tala um úldið hvalkjöt, en hvalveiðistöðin, sem hjer um ræðir, hefir aldrei gefið mönnum kost á slíku kjöti. En þetta getur stafað af því, að háttv.þm. þyki, eins og sumum öðrum, best kjöt, þegar farið er að slá í það. Að hvalveiðamenn á Hesteyri standi á bak við þessa áskorun, er mjer ekki kunnugt, en líklegt, að þeir vilji þó halda áfram, sem og eðlilegt er. Aðalþágan er hjá hjeraðinu, því að, eins og jeg skýrði frá við 1. umr., fiskveiðar hafa brugðist þar mjög um undanfarin ár, en vörur hækkað geipilega í verði, vegna ófriðarins, og má því vel skoða þetta frumv. sem eins konar dýrtíðarráðstöfun, að því er snertir þetta hjerað. Orðalagið vona jeg að ekki valdi misskilningi. Ástæðulaust er að óttast það, að bátunum verði fjölga, því að hvalveiðarnar hafa eigi þótt bera sig svo vel. Sama er að segja um það, að þeir sæki veiði til Austfjarða. Bátar af Vestfjörðum fara fráleitt nokkru sinni lengra en til Siglufjarðar eða á móts við Grímsey. Að hvalir hafi áhrif á síldveiðar, skal jeg ekki leggja út í að deila um við háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.). Jeg býst við, að við sjeum báðir jafn fróðir um það, og jafnvel fiskifræðingarnir sjálfir geti ekki skorið úr því. Ef síld hrekkur undan hvölunum, þá er engu vísara að hún leiti út á haf, heldur en inn á firðina eða eitthvað annað út í buskann. Fleira þarf jeg ekki að taka fram. Ef deildin óskar að setja nefnd í málið, þá mun jeg ekki setja mig á móti því, þótt jeg telji það óþarft.

Fyrirspyrjandi (Sveinn Björnsson) Í 6. gr. laga frá 22. okt. 1912 um ritsíma- og talsíma, er heimild handa landsstjórninni til að reisa loftskeytastöð í Reykjavík, er hafi nægilegan kraft til sambanda við útlönd, eftir nánari ákvörðun landsstjórnarinnar, og í samræmi við gildandi samninga. Þegar þingið samþykti þessi lög, þá var það ætlun þess, að tekið yrði ½ milj. kr. lán, bæði til símalagninga og svo til þessarar loftskeytastöðvar. Eftir því, sem mjer er best kunnugt, var svo þetta lán tekið árið 1913, og hafa síðan fyrir það verið lagðir ýmsir nýir símar, en við loftskeytastöðvamálinu hefir ekki verið hreyft. Á þinginu í fyrra var kosin nefnd hjer í Nd. í símamálin, og spurðist hún fyrir hjá stjórninni um það, hvað stöðinni liði. Þessu svaraði stjórnin með brjefi, dags. 24. júlí 1914, er prentað var svo sem fylgiskjal með nefndaráliti símanefndarinnar á þgskj. 396. Þar eru greindar ýmsar ástæður til þess, að málið hafi dregist. Reynt hafði verið að fá dönsku stjórnina til þess, að láta gjöra fyrirhugaða loftskeytastöð í Færeyjum svo kraftgóða, að hún gæti haft samband við þessa stöð, en úr því hefði svo ekkert orðið. Enn fremur stóð þar svo, ef jeg mætti lesa með leyfi hæstv. forseta: »Landssímastjórninni er það ljóst, að nú er kominn tími til að setja upp þráðlausa stöð til viðskifta við skip á sjó, og mun hún hið fyrsta stinga upp á því við landsstjórnina, að hvort sem Færeyjastöðin verður bygð um leið eða ekki, þá verði á árinu 1915 sett upp þráðlaus stöð nálægt Reykjavík«. Eftir að þetta brjef kom til nefndarinnar, varð það að ráði hjá meiri hl. hennar, að skora á stjórnina, að láta reisa hjer sem fyrst Marconi-skeytastöð, sem dragi að minsta kosti 1400 kílóm. Þrátt fyrir þessa beinu áskorun er ekki farið til þess enn þá, og jeg veit ekki til þess, að neinar ráðstafanir sjeu enn gjörðar til þess, að fá það gjört á þessu ári. Þetta er því undarlegra, sem þetta mál er miklu meira vert en flest annað, sem þetta lánsfje hefir verið látið ganga til, því að samband hjeðan við skip umhverfis landið hefir jafnvel nú þegar um mörg ár verið nauðsynlegt, og þörfin fyrir það eykst ár frá ári, eftir því sem flotinn okkar vex, og það ætti að geta orðið að ómetanlegu gagni. Í því augnabliki, sem loftskeytastöð væri komin upp hjer í Reykjavík, þá myndu allir íslensku togararnir þegar fá sjer loftskeytatæki. Kostnaðurinn er ekki svo mikill við þetta heldur, ekki nema 6 þús. mörk, eða 10 þús. frankar, eftir upplýsingum landsímastjóra. Fyrir utan þetta er og á það að líta, að nú er það víðast hvar um hinn mentaða heim orðin tíska, að bæði vöruflutningaskip og þó einkum farþegaskip hafi þessi tæki, og t. d. hafa bæði skipin, sem Eimskipafjelag Íslands þegar hefir látið smíða, verið búin út með þeim, og hefir sú ráðstöfun hvarvetna þótt góð og heppileg, þótt hún hafi haft töluverðan kostnað í för með sjer. Enn fremur hefir Sameinaða gufuskipafjelagið danska nýtt skip á prjónunum, sem bráðum fer að sigla hingað, og líka hefir loftskeytatæki, og bæði það fjelag og önnur, sem hingað sigla, myndu þegar leggja öllum skipum sínum þau til, um leið og loftskeytastöð yrði reist hjer. Jeg skal ekki fara út í það, að lýsa því, hve þýðingarmikið þetta væri, ekki einungis þegar hætta væri á ferðum, heldur og þar fyrir utan, auk þægindanna. Jeg álít nú þetta mjög miður farið, að þessi dráttur hefir orðið á framkvæmd málsins, því að það hefði mátt gjöra ráð fyrir því, að þegar bæði lágu fyrir skýlaus orð landsímastjórnarinnar um það, að stöðina ætti að reisa, og eins áskorun símanefndar til stjórnarinnar um að gjöra það, að þá hefði það verið gjört svo tímanlega á árinu, að stöðin hefði verið komin í starfrækslu, þegar skip Eimskipafjelags Íslands tóku að sigla hingað. Jeg skal að eins drepa á það, að fyrir utan gagnið, sem hefðist af sambandinu við skipin, þá getur þráðlaust skeytasamband komið til vara í stað símasambandsins, ef það bilar. Ef dýrleiki eða annað hindrar það, að reisa nú þegar svo stóra stöð, sem ráð hefir verið gjört fyrir, þá má það þó með engu móti dragast, að reisa þessa sjálfsögðu stöð til gagns hjer við landið, og mætti þá stækka hana síðar, eftir því sem landssímastjóri hefir upplýst. Af þessum ástæðum hefi jeg leyft mjer, að gjöra þessa fyrirspurn, og vænti nú, að háttv. deild fái frá hæstv. ráðherra upplýsingar um það, í fyrsta lagi, hvers vegna þessu máli hefir verið frestað svo, þrátt fyrir tvímælalaus loforð landssímastjórnar og áskorun símanefndar í fyrra, og í öðru lagi um það, hverjar ráðstafanir hæstv. stjórn hefir nú gjört, til þess að flýta fyrir málinu.

Ráðherra: Jeg býst ekki við, að segja hjer margt um þetta mál, sem háttv. deild sje ekki fullkunnugt þegar áður. Fyrirspurninni á þgskj. 43 má skifta í þrent. Í fyrsta lagi er þar spurt, hvers vegna sje enn ekki reist loftskeytastöð sú í Reykjavík, sem gjört er ráð fyrir í lögunum frá 1912, og aftur í nýrri lögum nr. 35 frá 20. okt. 1913. Í öðru lagi er þar spurt, hvort ekki hafi verið tekið lán í þessu skyni árið 1913, og í þriðja lagi, hvaða ráðstafanir stjórnin hafi gjört í þessu efni. Jeg held, að jeg verði að svara fyrstu spurningunni síðast, því að svörin við annari og þriðju spurningunni verða væntanlega svör við henni jafnframt. En áður en jeg fer að svara þessum einstöku spurningum, vil jeg leyfa mjer að fara nokkrum orðum um undanfara málsins, og er þá fyrst að athuga leyfisskrá þá frá 28. júlí 1906, er þá var gefin út til handa Stóra Norræna ritsímafjelaginu. Háttv. fyrirspyrjandi talaði ekki um þetta sjerstaklega, en það er nauðsynlegt til skýringar málinu. Samkvæmt 6. gr. í þessari skrá, hafa ekki aðrir en þetta fjelag leyfi til símalagningar, eða »annara til almenningsnota ætlaðra rafmagnssambanda« milli Íslands og annara hluta Norðurálfu, með þeirri undantekningu þó, að ef Ísland vill, þá er því heimilt að setja á stofn þráðlaust hraðskeytasamband milli Færeyja og einhvers staðar í nánd við Reykjavík, ef fjelagið fær sömu borgun fyrir símskeyti send með loftskeytatækjunum, eins og fyrir sæsímaskeyti til og frá eða gegn um Ísland. Enn fremur er það tekið fram, að ef slíkt samband kemst á, og verður reglulega notað, þá færist á meðan tillag landssjóðs til fjel., sem nefnt er í 2. gr. skrárinnar, niður um 13 þús. kr. á ári. Það er þá eftir þessu heimilt að reisa þessa stöð, sem hjer er um að ræða, með því skilyrði, að landið fái ekki aðra borgun fyrir hraðskeytin en þessa niðurfærslu á borguninni til fjelagsins eftir 2. gr., sem þá yrði ekki nema 22 þús. kr. á ári. Sömuleiðis er það heimilt eftir þessari sömu 6. gr., að reisa hjer stöð til sambands við skip á sjó úti, og til þess að reisa slíka stöð, þarf enga samninga við Stóra Norræna. En þá kemur nú spurningin um það, hvort reisa megi stöð, til þess að senda þráðlaus hraðskeyti, er nái lengra en kringum Ísland og til Færeyja. Ef koma ætti á hraðskeytasambandi milli Íslands og einhvers annars lands, utan Norðurálfu, þá skal fjelagið eiga kost á að athuga það mál, samkv. 7. gr. leyfisskrárinnar, og að öllu jöfnu hafa forgangsrjett, til þess að taka að sjer fyrirtækið, ef það vill. Í þessu sambandi ætti helst að geta komið til mála hraðskeytasamband við Ameríku. Nú er þá eftir að athuga það, hvort vjer gætum komist í loftskeytasamband við eitthvert annað land í Norðurálfu, auk Færeyja. Það ætti nú líklega helst að geta verið Noregur, og þá sennilega við Bergen, eða Skotland. Eftir leyfisskránni tel jeg oss ekki heimilt, að stofna slíkt samband, nema þá með samkomulagi við Stóra Norræna. En geta skal jeg þess, í sambandi við þetta, að þegar ritsímalánið var tekið 1913, þá slakaði fjelagið nokkuð til á rjetti sínum, sem það hafði samkv. leyfisskránni. Svo stendur sem sje skrifað í skuldabrjefinu - og það má skoða sem samning um þetta efni - að þegar liðin eru þau tuttugu ár, sem til eru tekin í skránni, þá megi falla burtu þær takmarkanir og skuldbindingar, sem um þetta eru í 6. gr., ef lánið er að fullu greitt, þó aldrei fyrr en leyfistíminn er út runninn. Er þá svo að sjá, sem 6. gr. gæti orðið úr gildi numin að þessu leyti, þá er svo væri komið. Eins og jeg þegar hefi drepið á, er hjer þá um fjóra möguleika að ræða: 1. Minsta stöðin, sem að eins stæði í sambandi við skip kringum landið. 2. Stöð, sem að eins næði sambandi við Færeyjar. 3. Stöð, sem næði til Noregs eða Skotlands, og 4. Stöð, sem drægi alla leið til Ameríku. Svo að maður taki nú 3. möguleikann fyrst, þá ætti sú stöð að hafa afl til skeytasendinga á hjer um bil 1400 kílómetra færi. Landssímastjóri hefir gjört áætlun um, að slík stöð myndi kosta um 150 þús. kr. Jeg átti nú í ferð minni til Kaupmannahafnar tal við umboðsmann Marconifjelagsins þar um þetta, og gjörði hann ráð fyrir, að hún yrði nokkru ódýrari, eða um 130 þús. kr. Þetta sagði hann að ætti að vera 10 »kílóvatta« stöð, en jeg er nú ekki svo vel að mjer, að jeg geti skýrt það öllu nánar. Aftur á móti ætti 1½ »kílóvatt« að vera nægilegt fyrir stöð, sem eingöngu hefði samband við skip umhverfis landið, og taldi hann, að hún myndi kosta 28–30 þús. kr., en jeg sje, að landssímastjóri hefir áætlað hana á 40 þús. kr. Þá er nú eftir stöðin, sem ætti að ná til Ameríku, og er sagt, að það þurfi að vera 150 »kílóvatta« stöð, og muni kosta eitthvað 3/4–1 miljón króna, svo að það virðist útilokað, sennilega um langan tíma, að það borgi sig að reisa hana. Jeg hefi þá talað um þessar fjórar mismunandi stöðvar, sem til greina gætu komið, og nefnt hvað heyrst hefir, að hver þeirra um sig myndi kosta, og eins og áður er sagt, þá eru áætlanir landsímastjóra alt af nokkru hærri; það munar þetta einum til tveim tugum þúsunda. Jeg skal geta þess, að þessi umboðsmaður Marconifjelagsins, sem jeg gat um áðan, hefir átt í brjefaskiftum, út af byggingu stöðva, fyrir Marconifjelagið í Lundúnum, og sagði fjelagið, að efni til þeirra væri nú 10% dýrara en í meðalári, vegna stríðsins, en hins vegar fengist víst hæglega leyfi til útflutnings á öllu slíku til Íslands, ef á þyrfti að halda. Og jeg skal enn fremur geta þess, að þær áætlanir þessa manns, sem jeg gat um áðan, voru bygðar á þessari 10% verðhækkun. Jeg skal þá víkja að því, að svara 2. spurningunni um það, hvort ekki hefði verið tekið lán til loftskeytastöðvar árið 1913. Samkvæmt heimild þeirri í lögunum, er háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) mintist á, var heimilað nægilega stór lántaka, til þess að leggja síma og kaupa talsímakerfi o. fl., er 5. og 6. gr. símalaganna greinir. Og þar á meðal loftskeytastöðin, er getur um í 6. gr. símalaganna. Mátti nota þetta lán til þess, að láta reisa loftskeytastöð í Reykjavík, í samræmi við gildandi samninga. Eða með öðrum orðum: Það er heimilað að reisa loftskeytastöðina fyrir einhvern hluta þessa láns, án þess, að segja megi að lánið ætti sjerstaklega að taka til þess, að reisa hana. Þessi lánsheimild var notuð 1913. Lánið var tekið í lok nóvembermánaðar og innborgað 1. desember sama ár í reikning landssjóðs við Privatbankann, að því er jeg ætla. Lánsupphæðin var 500,000 kr., og var ekki sjerstaklega ætluð til þess, að reisa loftskeytastöð fyrir, eins og jeg áður hefi tekið fram. Spurningin á þgskj. 43, er því ekki allskostar rjett orðuð; það er að eins heimild til þess að verja af láninu til þess fyrirtækis. Þessu láni hefir verið varið eftir fyrirmælum símalaganna, smátt og smátt notað til þess, að leggja síma fyrir, og reisa stöðvar. Síðast, er jeg fjekk reikning yfir lánið, voru eftirstöðvar af þessu láni 112,085 kr. En síðan hafa verið veittar 15,000 kr. til síma frá Djúpavogi til Hornafjarðar og enn fremur samþykt að veita 24,500 kr. til aukalinu frá Reykjavík og að Kalastaðakoti. Enn þá er þá ónotað af láninu 72,585 kr., auk vaxta, sem bætst hafa við. Jeg hefi þá svarað 2. spurningunni og sný mjer að hinni 3., um það, hverjar ráðstafanir stjórnin hafi gjört, til þess að reisa loftskeytastöðina. Mjer virðist sem byrjað hafi verið á ráðstöfunum þar að lútandi árið 1913, þegar leitað var hófanna við dönsku stjórnina, og símastjóri hjer stóð í brjefaskiftum við dönsk »autoritet«, viðvíkjandi því, hvort Danir hefðu ekki í huga, að reisa loftskeytastöð í Færeyjum. Úr því hefir ekkert orðið, og Danir virðast hættir að hugsa um það, þó að Landsímastjórinn gjöri hjer vonir um að svo muni verða (sbr. Alþt. 1914 A. bls. 600). Að öðru leyti hefir ekki verið gjört neitt að ráði, annað en að seint á árinu 1913 komu fram tvö tilboð um loftskeytastöð, annað frá fjelagi, er »Telefunken« heitir, hitt frá frá frönsku fjelagi »La societé francaise Radioelectrique«. Bæði tilboðin voru einungis um samband við skip. Þau munu hafa þótt óaðgengileg, því að hvorugu var tekið. T. d. átti stöð sú, er franska fjelagið hugsaði sjer að reisa, að eins að vera til bráðabirgða. Skylda átti að vera, að kaupa hana eftir 30 ár en halda henni við þann tíma. Jeg skal þó geta þess, að í júnímánuði í fyrra, hafði stjórnin málið í huga. Vilhjálmi Finsen ritstjóra var veittur örlítill styrkur, 300 kr., til þess að fara utan og kynna sjer fyrirkomulag loftskeytastöðva. En hann er hinn eini sjerfræðingur hjer á landi í þeirri grein. Hann fór og utan, en bæði var nú þá, að stríðið var byrja, og svo hitt, að fararstyrkurinn var mjög af skornum skamti, svo að jeg veit ekki hvort för hans hefir orðið að tilætluðum notum. Jeg hygg nú að jeg hafi svarað 2. og 3. spurningu háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.), um lántökuna og ráðstafanir um að koma upp stöð. Sýnist mjer þá ekki þurfa að fara frekar út í 1. spurninguna, vegna þess, að svarið við henni er innifalið í því, er jeg hefi nú sagt, og má draga út úr því hversvegna stöðin hefir ekki verið reist. Vel má líka vera, að fyrirrennarar mínir hafi gjört fleira en mjer er kunnugt um, í þessu efni, því að jeg hefi ekki annað fyrir mjer haft en þau skjöl, er fyrirliggjandi eru í stjórnarráðinu og að þessu lúta.

Fyrirspyrjandi (Sveinn Björnsson) Jeg er þakklátur hæstv. ráðherra fyrir þær skýringar, sem hann hefir gefið hjer á ýmsu því, er áður stóð óljóst fyrir mönnum í þessu loftskeytamáli. Jeg var samt ekki alls kostar ánægður með svar hans. Jeg fæ það út úr því, að þrátt fyrir skýlausa yfirlýsingu landsímastjórnarinnar, að stöð skyldi reist 1915, þá get jeg ekki sjeð, að neitt hafi verið gjört í því efni, og það þess heldur, sem þingið skoraði á stjórnina að herða á þessu máli. Jeg veit, að samkvæmt þingsköpum er ekki hægt að koma fram með yfirlýsingu í beinu sambandi við þetta, en mjer finst þó rjett, að þingið láti til sín heyra um það, að þetta sje ekki dregið á langinn að ástæðulausu, og mun seinna koma fram með tillögu í þá átt, ef mjer þykir ástæða til.

Sigurður Eggerz Jeg vildi að eins leyfa mjer að gjöra örstutta athugasemd. Þegar jeg var í Höfn, átti jeg tal við samgöngumálaráðherrann danska um þráðlausa stöð á Færeyjum. Hafði komið til tals milli fyrirrennara míns og danskra stjórnarvalda, að Íslendingar reistu stöð á Færeyjum í sambandi við Dani, en þeir þurfa þar þráðlausar stöðvar vegna smásambands milli tveggja eyja, þar sem »kabel« verður illa komið við, vegna straums. Ráðherrann tjáði mjer, að rekstur stóru stöðvarinnar yrði of dýr, vegna hins stutta sambands innan Færeyja. Jeg tók fram, að jeg, eftir atvikum, gjörði enga kröfu til samvinnu um stöð á Færeyjum, enda hygg jeg að sú skoðun sje hjer ráðandi, að lítið sje varið í þráðlaust samband við Færeyjar. Að því er snertir byggingu stöðvar hjer, sem næði til útlanda, þá átti jeg tal við fróða menn um það atriði, er jeg var í Kaupmannahöfn, og var litið svo á, að öll vandkvæði væru á því, að reisa þá stöð að minsta kosti þá, enda var stríðið þá í byrjun. Bæði var álitið að kostnaðaraukinn við stöðina, vegna stríðsins, yrði afarmikill og fleiri ástæður komu til greina. Jeg gat því að svo stöddu máli ekki gjört frekara í málinu, en hefði jeg verið áfram, mundi jeg hafa tekið málið til yfirvegunar af nýju, undir breyttum kringumstæðum.

Fyrirspyrjandi (Sveinn Björnsson) Jeg skal leyfa mjer að benda á, að þó að ýmsar þær ástæður lægju fyrir í desember, að vegna ófriðarins væri ókleift, að eiga við þetta, sakir dýrleika, þá liggja þær alls ekki fyrir nú (sbr. það, sem hæstv. ráðherra sagði). Það er vitaskuld, að verðið á efninu hefir hækkað um 10%, en það eru þó ekki nema 3000 kr., sem það munar. Og hæstv. ráðherra kvað heldur ekkert til fyrirstöðu, að koma loftskeytatækjum frá Bretlandi og hingað til Íslands, svo að þegar öllu er á botninn hvolft, þá virðast örðugleikarnir ekki vera svo miklir nú.

Ráðherra: Jeg skal leyfa mjer að taka fram út af síðustu ræðu háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.), að orð mín mátti ekki skilja svo, sem full vissa væri fengin fyrir því, að útflutningur tækjanna myndi leyfður frá Bretandi, heldur að hlutaðeigandi fjelag hjeldi, að það gæti fengið útflutningsleyfi. Jeg veit það líka, að 10% verðhækkun er engin frágangssök. En jeg veit ekki hvort jeg á að skilja orð háttv.þm. svo, að hann álíti að jeg hafi vanrækt að gjöra skyldu mína í þessu efni.  (Sveinn Björnsson: Nei, nei, alls ekki)  . En mjer var ekki hægt, sökum annríkis, að gjöra meira. T. d. hefði jeg þurft að bera mig saman við landssímastjórann, og hafa hann við höndina. Út af nefndarálitinu á þingskjali 396 á Alþingi 1914, þá held jeg, að það sje kann ske bygt á misskilningi þeirra, er undir það hafa ritað; þeir skora á stjórnina, að láta reisa loftskeytastöð, sem dragi til Björgvinjar, eða 1400 stikuþúsundir. Það hefði verið mjög æskilegt, að bent hefði verið þar á einhverjar leiðir, til þess að komast að samningi við Stóra Norræna, án mikilla örðugleika. Þeir hafa sjálfsagt haft í huga ákvæðið í ritsímal. 6. gr., en leiðina benti enginn þeirra á. Þrír af þessum mönnum skrifuðu undir álitið fyrirvaralaust, hinir með fyrirvara, og einn þeirra, háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), tók fram, að hann vildi láta stjórnina um það, hvað hún gjörði í málinu. Taldi það heppilegra en að þingið færi þá að skifta sjer af því. Út af því, að háttv.þm. V.-Sk. (S. E.) mintist á, að óhentugur tími hefði verið, til þess að sinna þessu í fyrra, þá er það eflaust alveg rjett. En vera má, að þó að svo hafi verið þá, þá sje nú kann ske hentugt að gjöra það, vegna þess, að nú eru hugir manna farnir að sefast og verða rólegri, þar sem í fyrra ríkti eðlileg og almenn bræðsla, vegna stríðsins.

Pjetur Jónsson Jeg stend upp vegna þess, að jeg vildi geta glöggvað mig sem best á upplýsingum þeim, er hæstv. ráðherra hefir gefið í þessu máli. Mjer skilst, sem telja megi víst, að loftskeytastöð, sem dragi til Ameríku, myndi kosta hátt upp í miljón króna, eða því sem næst. Hún myndi því verða okkur ofvaxin, og miklu stærri en hugsað var, og getur því ekki komið til greina. Enn fremur skildist mjer, að örðugleikar myndu vera á því, að fá stöð, sem dragi til Björgvinjar, þar sem til þess þyrfti sjerstaka samninga við Stóra Norræna. Eins skildist mjer líka, að tilboðin sem til mála hefðu komið um slíka samninga, hefðu ekki þótt aðgengileg. Sje þetta ekki rjett skilið hjá mjer, þá vildi jeg mælast til þess, að jeg yrði leiðrjettur, því að þetta mál er of mikils vert, til þess að þar megi komast að nokkur misskilningur. 

Bjarni Jónsson Jeg get ekki almennilega tekið þátt í þessum umræðum, vegna þess, að jeg hefi ekki fylgst með þeim frá upphafi. En jeg kom þó nógu snemma, til þess að heyra, að hæstv. ráðherra drap á nefndarálit símanefndarinnar í fyrra. Okkur, sem undir þetta skrifuðum, var fullkomin alvara með að við vildum heldur enga stöð en stöð, er skemra dragi en til Skotlands og Noregs. Okkur þótti sem stöð á Færeyjum væri einskis virði, og vildum ekki leyfa, að gjörðar yrðu ráðstafanir, er að því lytu. Hvað snertir samning þann, sem gjöra þyrfti við Stóra Norræna, þá hafði nefndin ekki tíma til þess, að athuga það spursmál til fullnustu, en ætlaði stjórninni að sjá fyrir því, ef samnings þyrfti með. Skoðun nefndarinnar var sú, að betri væri engin stöð en stöð, er dragi ekki 1400 stikuþúsundir, og áætlað var víst, að kosta myndi 150,000 krónur.

Ráðherra: Háttv. þm. Dal. (B. J) má vera kunnugt um það, hvað ritsímanefndin hefir meint með þessari áskorun sinni í fyrra. En þar sem nefndin, meiri eða nokkur hluti hennar, skoraði skilyrðislaust á stjórnina, að láta reisa slíka stöð, þá skyldi maður ætla, að tilgangurinn hefði verið sá, að stjórnin kæmi þessu í framkvæmd, gjörsamlega án tillits til þess, á hverjum kostnaði landið myndi eiga von. Sennilega hefir þó nefndin reyndar hugsað sjer, að stjórnin ljeti gjöra þetta, án þess að stöðin yrði alt of tilfinnanlega þungur ómagi, en þá verð jeg líka að segja, að nefndin hefir farið nokkuð ljett yfir spurninguna. Það er alt af hægurinn hjá, að skora í sífellu á stjórnina, að framkvæma hitt og þetta, án þess að hafa athugað, hvort það muni vera framkvæmanlegt, eins og mjer virðist ritsímalaganefndin hafi leitt hjá sjer að athuga í fyrra.

Bjarni Jónsson Mjer liggur það í ljettu rúmi, hvert álit stjórnin hefir á störfum nefndarinnar í fyrra, en jeg vil að eins leggja áherslu á þá skoðun hennar, er jeg tók fram í ræðu minni áðan, að við vildum að stöðin yrði reist, án þess að jeg hefði þá hugmynd um hvort hæstv. núverandi ráðherra myndi gjöra verkið, eða vilja gjöra það. Jeg álít sannarlega ekki til mikils mælst, þó að stjórnin spyrðist fyrir um samninga við Stóra Norræna, sem jeg tel víst, að fá mætti, því að svo mikils góðs hefir það fjelag notið í viðskiftum við oss Íslendinga, að illa sæti á því, að vera oss mjög þungt í skauti. En það er rjett hjá hæstv. ráðherra, að jeg vil ekki, að við þurfum að sæta neinum afarkostum í samningum við Dani eða Stóra Norræna. Jeg hefi ekki næg skjöl við höndina, til þess að tala um þetta svo ítarlega, sem æskilegt væri, en jeg býst við að tala um þetta við hæstv. ráðherra undir fjögur augu og sannfæra hann um skoðanir mínar.

Fyrirspyrjandi (Sveinn Björnsson) Jeg vildi einungis geta þess, að jeg gjöri ráð fyrir því, að stjórnin haldi þessu máli vakandi sem best, og stöðinni verði komið á svo fljótt, sem unt er. Jeg vildi og gjöra þá fyrirspurn til hæstv. ráðh., ef hann vildi svara henni, hvort þingið gæti nokkuð það gjört í þessu efni, að hann fyrir það treysti sjer fremur til framkvæmda með það, að láta byggja nú bráðlega loftskeytastöð, sem síðan mætti auka og stækka eftir þörfum og ástæðum.

Ráðherra: Jeg skal að eins gjöra þá stuttu athugasemd, að ef reisa ætti slíka stöð - sem ekki hefir orðið úr enn, þó að stjórnin hefði heimild til þess, - og áætlunin breyttist þá eitthvað eða efnið hækkaði í verði, þá kann ske rynni á menn tvær grímur, hvort hana bæri að reisa nú þegar, eða að fresta því til hagstæðari tíma.