Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Með bréfi, dagsettu 15. mars sl., hefur forseti óskað eftir því við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um samningamál SÁÁ.

Virðulegi forseti. Við þingmenn erum í þeirri sérkennilegu stöðu, og má segja þjóðin öll, að við erum með ákveðin gögn sem varða einkavæðingu á bönkum sem nema hundruðum milljarða króna í leyniherbergi þar sem hver þingmaður má fara einn inn og skoða gögnin sem öll eru á erlendu tungumáli. Nú er um að ræða gríðarlega stóra gjörninga sem nema hundruðum milljarða. Mér hefur fundist menn ræða þetta kannski, ég segi ekki af léttúð, en afgreiða þetta í tengslum við ákveðnar persónur sem hafa verið áberandi í þessari umræðu. Málið er auðvitað miklu stærra en það. Þetta snýst um hvort það geti verið að upplýsingar sem þessar séu ekki opnar fyrir almenning. Nú er enginn vafi á því að það sem snýr að bankaleynd, ákveðnum einstaklingum og svo framvegis á eðli málsins samkvæmt að vera undir bankaleynd. En við þurfum að fara vel yfir það, og við í hv. fjárlaganefnd höfum gert það, hvort við getum unnið með þessum hætti. Í þessu tilfelli vorum við að flytja eignir, og það hefur verið kirfilega staðfest af Fjármálaeftirlitinu, sem voru ríkiseignir sem voru færðar yfir í þrotabú. Lögum var breytt þannig að þrotabú gætu eignast banka sem var ekki heimilt samkvæmt lögum. Við getum ekki afgreitt þetta að mínu áliti eins og átti að afgreiða Icesave, en á þeim tíma var sagt við okkur hv. þingmenn að það ætti að vera leynd yfir þeim samningum. Það er svolítið kaldhæðnislegt að við sáum það fyrst á internetinu áður en við fengum þá  Í þessu tilfelli er auðvitað um að ræða mikla hagsmuni fyrir þjóðina 

Herra forseti. Mig langar að gera að umtalsefni nýtingu fjármuna sem við leggjum til tækni, rannsókna og þróunarmála. Við höfum á undanförnum árum stóraukið framlög til Tækniþróunarsjóðs, 2014 var tæpur milljarður lagður til Tækniþróunarsjóðs, 2015 var það komið upp í tæpa 1,4 milljarða og árið 2016 eru það 2,3 milljarðar. Ég fagna því að við veitum aukna fjármuni í þetta mikilvæga starf, en ég velti líka fyrir mér hvaða áherslur við erum að leggja með þeim fjármunum. Ég tel að við þurfum að horfa víðar og hugsa okkar gang í þessum efnum og horfa líka til þeirra sjóða sem geta nýst frumkvöðlum, geta nýst fólkinu sem er að vinna á gólfinu. Við urðum mjög vör við það í síðustu kjördæmaviku þegar við heimsóttum m.a. vélsmiðju vestur á Ísafirði, 3X stál, þróunarfyrirtæki sem hefur þróað og framleiðir núna mikilvægan tækjabúnað fyrir sjávarútveg. Við eigum glæsilegt fyrirtæki sem heitir Marel og fleiri í þessum geira en þessum fyrirtækjum gengur mjög illa að nálgast þessa fjármuni til að þróa áfram vörur sem geta skapað mikil verðmæti. Í fjárlaganefnd í vikunni komu líka fram mjög áhugaverðar tölur um það hvernig við erum að nota þessa fjármuni og hvar við erum að nota þá. Þar kemur í ljós með mjög grunnri greiningu að 92% af þeim fjármunum sem við leggjum til Tækniþróunarsjóðs eru notuð á höfuðborgarsvæðinu. Meira segja í þeim sjóði sem við horfum helst til til þess að þróa tækjabúnað og rannsóknir í sjávarútvegi til að auka virði sjávarfangs, AVS-sjóðnum svokallaða, er um 78% af fjármunum úthlutað til starfsemi hér á höfuðborgarsvæðinu. Herra forseti. Við þurfum að gaumgæfa mjög vel nýtingu þessara fjármuna og hvaða áherslur við erum að leggja með þeim.

Virðulegur forseti. Ég tel tilefni til þess að vekja athygli á nefndaráliti sem var rætt hér að kvöldi til í þessari viku, þ.e. nefndarálit með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um stefnu um nýfjárfestingar. Ég held að það hefði einhvern tíma vakið athygli í þessum viðkvæma málaflokki að undir þetta nefndarálit skrifa fulltrúar allra þingflokka í atvinnuveganefnd nema Bjartrar framtíðar. Við náðum sem sagt að skapa mikla samstöðu. Píratar voru ekki með okkur í þeirri umræðu eða í þeirri vinnu og eru þess vegna ekki þarna á blaði. En þarna kemur fram að við komum okkur saman um stóru línurnar í því hvert við eigum að horfa til atvinnusköpunar í landinu á næstu árum og áratugum. Við greinum á milli stóriðju og orkutengds iðnaðar. Við komum okkur saman um hversu höllum fæti landsbyggðin stendur almennt í samanburði við afmörkuð svæði, sérstaklega á suðvesturhorninu, og leggjum mikla áherslu á að horfa verði til þess ef við ætlum að snúa við þeirri byggðaþróun sem við höfum orðið vitni að á síðustu áratugum þar sem atvinnugreinar eins og sjávarútvegur og landbúnaður munu ekki gegna því byggðafestuhlutverki sem þær hafa gegnt á undanförnum áratugum. Það þarf að koma eitthvað nýtt til. Við tökum alveg sérstaklega fyrir markmið Íslands varðandi losun gróðurhúsalofttegunda og hversu mikilvægt það er að við höfum það til hliðsjónar í allri okkar ákvarðanatöku í framtíðinni. Við bendum einnig á það sem allt of oft á sér stað í þinginu, þ.e. að atvinnugreinum er stillt upp hverri á móti annarri í stað þess að hugsa greinarnar 

Herra forseti. Það eru tvær þjóðir í þessu landi, það er valdaelítan og hinn sauðsvarti almúgi í landinu. Það er almenningur alltaf að sjá betur og betur. Þegar það þykir eðlilegt siðferði hjá forsætisráðherra að hafa fjármuni fjölskyldunnar í skattaskjóli erlendis og hæstv. forsætisráðherra ætlar ekkert að gera þjóðinni grein fyrir því af hverju hann kýs að gera slíkt og hans fjölskylda, hvernig í ósköpunum á að byggja upp traust milli þjóðarinnar og æðstu embættismanna landsins og stjórnmálamanna? Ef æðstu embættismenn telja að vettvangur þeirra til að ávaxta sitt fé og koma því fyrir sé í skattaskjólum erlendis, en almenningur í landinu á að vera með fjármuni sína hér og reyna að standa undir rekstri þessa samfélags, við aðstæður sem forsætisráðherra treystir sér ekki sjálfur að búa við, í fjármálakerfi og hagkerfi sem verið er að byggja upp og sníða að fáum en ekki öllum, hvernig á að byggja upp traust? Það er auðvitað ekki mikið traust sem þarna er á ferðinni gagnvart almenningi í landinu og öfugt ef svona á að vera. Við gerum þá kröfu hér á Alþingi að forsætisráðherra stígi fram og geri grein fyrir sínum málum. Ótal spurningar hafa vaknað og eiga eftir að vakna um þessi mál. Við eigum að gera kröfu til forsætisráðherra að hann sýni þinginu þá lágmarksvirðingu og þjóðinni allri að gera grein fyrir því af hverju í ósköpunum er verið að skipta landinu upp í tvær þjóðir, valdaelítu og sauðsvartan almúgann sem á að búa við allt önnur kjör en valdaelítan í þessu landi. Það er mjög alvarlegt mál. Við vinstri menn viljum byggja á jöfnuði og að almenningur 

Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra sést lítið í þinginu þessa dagana. Hann er væntanlega einhvers staðar í góðu skjóli, ekki bara með fjármuni fjölskyldunnar heldur með jarðsprengjurnar eða handsprengjurnar sem hann varpar óspart inn í umræðuna úr sínu örugga skjóli. Eitt nýlegasta dæmið er tillaga forsætisráðherra um nýja staðsetningu Landspítalans sem var vissulega sprengja inn í umræðuna um heilbrigðismálin og þau áform sem fest höfðu verið niður um að bæta úr ömurlegum aðstæðum þjóðarsjúkrahússins. Það er nánast sama hvert litið er í ranni ríkisstjórnarinnar þessa dagana, hún virðist vera komin að fótum fram og hennar erindi þrotið - Virðulegi forseti. Það væri gott að fá hljóð í salnum.

Forseti tekur mjög undir það.

Takk fyrir. Loksins vorum við sammála. 
             Ríkisstjórnin virðist vera komin að fótum fram og hennar erindi þrotið. Það er sama hvert litið er. Ef við lítum á eignastefnuna sjáum við deilur um sölu bankanna og hvernig að þeim skuli staðið. Húsnæðismálin, nú er útlit fyrir að stjórnarandstaðan þurfi að bjarga hæstv. félagsmálaráðherra í því máli og koma á nýju húsnæðiskerfi því að ekki virðist Sjálfstæðisflokkurinn ætla að gera það. Fyrir þinginu liggur frumvarp um afnám af einkasölu áfengis, svokallað brennivínsfrumvarp. Ef það yrði gert að lögum fyrir tilstuðlan stjórnarflokkanna hér gæti það orðið til þess að hæstv. heilbrigðisráðherra þyrfti að segja af sér sem æðsti ábyrgðarmaður ríkjandi áfengisvarnastefnu og þeirra undirstofnana ráðuneytisins sem hafa eindregið lagst gegn því frumvarpi. Í ferðamálum gerist ekki neitt. Slysum fjölgar  Virðulegi forseti. Innviðirnir eru að morkna, ekki bara í samgöngukerfinu heldur í samfélaginu sjálfu. Það sýnir að núna er hyldjúp gjá milli stjórnvalda og almennings í þessu landi. 
            

Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða hér efnahagsmálin. Í gær var aðalfundur Seðlabanka Íslands og mjög markverðir og afgerandi hlutir fyrir efnahagsmál þjóðarinnar ef við horfum til náinnar framtíðar og framvindu um þau mál. Vissulega eru bjartir tímar en vandasamt um leið. Í ræðum hæstv. fjármálaráðherra og seðlabankastjóra kom fram að í kjölfar aflandskrónuútboðs yrði hægt að fara tiltölulega hratt í afnám hafta á innlenda aðila. Það er afar mikilvægt og því ber að fagna. Margt annað athyglisvert kom fram á þeim fundi, virðulegi forseti. Seðlabankastjóri boðaði viðbrögð við óhóflegu innflæði fjármuna vegna vaxtamunarviðskipta, tæki og tól í formi bindiskyldu eða skatts sem ættu að verða virk hér þegar höftin verða afnumin og ekki vanþörf á og er mikilvægt verðstöðugleikatæki til að verjast verðbólgu og þjóðhagslegu ójafnvægi. Maður veltir því hins vegar fyrir sér hvort lægri vextir og vaxtastig mundu ekki samhliða vinna að sama markmiði og gagnast þá heimilum og atvinnulífi. Svar Seðlabankans er nokkuð augljóst: Það mundi örva hér eftirspurn og auka einkaneyslu og þenslu. Ég trúi því ekki með þetta innstreymi í formi vaxtamunarviðskipta sem kostar mikið og getur ógnað gengi útflutningsatvinnuvega og fjármálastöðugleika að við getum ekki náð sömu markmiðum með lægra vaxtastigi í bland við þau fjárstreymistæki sem ég tek fram að eru mikilvæg viðbót í vopnabúrið og gefa okkur aukin færi á að ná jafnvægi og viðhalda þeim verðstöðugleika sem hefur verið. Verkefnið fram undan er 

Forseti. Ég ætla að hneykslast á framgöngu hæstv. forsætisráðherra í landspítalamálinu, ef ég má kalla það svo, um uppbyggingu Landspítalans. Stundum virðist eins og hæstv. forsætisráðherra átti sig ekki á því að enn hafa orð hans nokkra vigt og fólk tekur eitthvert mark á þeim. Það skiptir gífurlegu máli fyrir þau sem stjórna þessari mikilvægu stofnun okkar að þau séu alveg örugg með að áform um uppbyggingu Landspítalans muni standa. Það að byggja upp Landspítala – háskólasjúkrahús er ekki eitthvað sem maður gerir á einu ári, tveim eða þrem. Þetta er margra ára verkefni. Og nú skiptir máli þegar innviðirnir á Landspítalanum eru eins og raun ber vitni að það sé alveg öruggt að það á að halda áfram á þeirri braut sem Alþingi hefur ákveðið. Þess vegna varð ég fyrir svolitlum vonbrigðum í gær þegar hæstv. fjármálaráðherra sagði að vissulega yrði haldið áfram en að hann væri alltaf til í að hlusta á góðar hugmyndir og sagði: Í millitíðinni höldum við okkar striki. Það er ekki hægt að segja „í millitíðinni“ í þessu dæmi. Það á að vera alveg klárt að við munum halda okkar striki til að klára þá uppbyggingu sem fyrirhuguð er á Landspítalanum. Það er einn af þeim áhrifamiklu þáttum sem við getum gert til að endurreisa heilbrigðiskerfið. Ég vona að hæstv. fjármálaráðherra komi og staðfesti það að þetta „í millitíðinni“ var „slip of the tongue“, ef ég má komast þannig að orði, afsakið, virðulegi forseti.

Fótaskortur á tungunni.

Virðulegi forseti. Sjálfbær nýting náttúruauðlinda er okkur mikilvæg og ójafnvægi í náttúrunni getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir afrakstur fiskstofna. Eyjafréttir í Vestmannaeyjum eru með grein byggða á fyrirlestri Sindra Viðarssonar, sviðsstjóra uppsjávarsviðs Vinnslustöðvarinnar, þar sem hann fjallar um afrán loðnu. Hann tekur dæmi um árið 2005 þegar veidd voru 1.050 þús. tonn af loðnu. Þá er talið að samkvæmt mælingum Hafrannsóknastofnunar hafi fiskar étið alls 1,3 millj. tonna af loðnunni, hvalir 1–2 millj. tonna, sjófuglar 340 þús. tonn og veiðarnar sem sagt rúm 1 milljón, samtals 4,2 millj. tonna. Ég vil setja þetta í samanburð við það sem er að gerast í dag þegar kvótinn á loðnu er 175 þús. tonn og hvölum hefur fjölgað gríðarlega. Hnúfubak hefur fjölgað síðustu áratugina úr 2 þús. dýrum í 14 þús. dýr og það er talið að þessi stórhveli éti á dag á bilinu 600 kíló til 1,3 tonn. Í greininni sem byggir á hinum merka fyrirlestri Sindra Viðarssonar segir að í ár hafi hvalir verið 18–24 daga að éta allt það sem við máttum veiða á þessu ári. Þá var ekki tekið tillit til þess að af þessum 175 þús. tonnum veiddu Norðmenn 45 þús. tonn, Grænlendingar 19 þús. tonn og Færeyingar 9 þús. tonn. Svo fóru 5,3% í potta að sjálfsögðu og 95 þús. tonn fóru til íslenskra útgerða. Hér er mál sem við þurfum að skoða, virðulegi forseti. Ef við afsölum okkur réttinum til að veiða hvali sem eru stór hluti lífskeðjunnar fylgir því mikil hætta. Missum ekki sjónar á því að komandi kynslóðir geti veitt hval til manneldis og til að viðhalda lífskeðjunni.

Hæstv. forseti. Ég ætla hvorki að varpa sprengjum né hneykslast en ég þreytist seint á að ræða leiðir til þess að fara betur með og auka nýtni. Staðan hjá okkur er sú að á hverju heimili er matvælum að andvirði tugum ef ekki hundruðum þúsunda hent á hverju ári, beinlínis sóað, líkt og gerist reyndar í allri virðiskeðjunni. Það segir sig sjálft að fyrir þann pening er hægt að gera ýmislegt uppbyggilegt, skemmtilegt og jafnvel gagnlegt. Í gær efndi umhverfis- og auðlindaráðherra, Sigrún Magnúsdóttir, til morgunverðarfundar á Hallveigarstöðum í tengslum við stefnu ráðherra um að draga úr sóun sem ber heitið Saman gegn sóun og gildir til 12 ára. En matarsóun, plast og textíll verða í forgangi tvö ár í senn. Á fundinum voru flutt mörg áhugaverð erindi og athygli vakin á ýmsum leiðum til nýtni og sagt frá mörgu áhugaverðu sem þegar er komið af stað í úrgangsforvörnum. Þar kynnti fulltrúi Umhverfisstofnunar nýja vefsíðu, matarsoun.is, sem var hleypt af stokkunum í tilefni dagsins og gerði grein fyrir umfangsmikilli rannsókn sem er fram undan. Þetta er aðgengileg síða, afar gagnleg, og ég hvet almenning til að nýta sér hana. Þá var erindi um Databar-strikamerki og hvernig notkun þess getur leitt til minni matarsóunar og meira neytendaöryggis með því að mæta auknum kröfum neytenda um rekjanleika, vöruupplýsingar og vöruöryggi. Fulltrúi Kvenfélagasambands Íslands fjallaði um aðgerðir sem félagið hefur staðið fyrir og þá hugarfarsbreytingu sem hver og einn þyrfti að tileinka sér. Loks kynnti Landvernd námsefni fyrir grunnskóla sem sett er fram á mjög áhugaverðan hátt og jafnvel gott innlegg í vinnu sveitarfélaga og fyrirtækja á þessu sviði. Hæstv. forseti. Þá vil ég benda á að mögulegt er að sækja um verkefnastyrki til ráðuneytisins sem stuðla að því að markmiðum stefnunnar verði náð og verði hvati til góðra verka eða nýsköpunar á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Ég fór í gær og skoðaði gögnin sem hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson fjallaði um áðan, leynigögnin svokölluðu á nefndasviði. Ég fann þar hvorki samsæri né landráð en er að vísu hvorki sérfræðingur í þeim efnum né í því efni sem finnst í gögnunum. Þó verð ég að segja að ég átta mig ekki heldur á því hvers vegna stór hluti gagnanna er leynilegur. Lítill hluti þeirra virðist innihalda upplýsingar á borð við nöfn og kennitölur. Mikið virðist vera af stöðluðum samningstexta á ensku lagamáli og enskuna skil ég vel en það er ekki nóg til að skilja þýðingu allra gagnanna. Mig langar mikið til að ræða þessi gögn við þá sérfræðinga sem ég hef aðgang að en þá þarf ég að geta borið þau undir þá með góðu móti og það get ég ekki sem stendur vegna þess að þau eru jú svo leynileg. Eins og staðan er núna verða gögnin og staða þeirra í þinginu til þess eins að vekja tortryggni í ljósi misjafnlega ljósra fullyrðinga einstakra þingmanna um túlkun sína á þeim. Sem fyrr greinir þekki ég ekki nákvæmar ástæður þess að trúnaðar sé krafist um hvert skjal í þessum gögnum. Við þingmenn verðum að hafa skýr svör um það hvers vegna ekki má opinbera gögnin. Við þurfum að geta sammælst um að það séu lögmætar og málefnalegar ástæður fyrir því. Eins og fyrr greinir er mikið af þessum gögnum lagatexti sem ég hygg að ætti ekki að vera leynilegur nema hann sé þá þess eðlis að þar sé eitthvað til þess að ræða alvarlega og opinberlega. Ég legg því til að kröfur hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar og hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur verði teknar alvarlega og að eins mikilli leynd verði svipt af þessum gögnum og frekast er unnt. Að því leyti sem það er ekki mögulegt þarf að vera mjög skýrt hvers vegna og það þarf að vera svo skýrt að við hv. þingmenn getum sammælst um það.

Takk fyrir stuðninginn.

Herra forseti. Ég er mjög sammála því að það á að reyna að hafa öll gögn sem máli skipta við afgreiðslu mála opinber, líka um samskipti við kröfuhafana á seinni missirum og hvar Íslendingar eiga peninga falda í skattaskjólum o.s.frv. Ég er mjög mikill talsmaður gagnsæis og vonandi getum við öll sameinast um það. Ég ætlaði að gera hér athugasemdir við það sem ég tel nokkuð undarlega stjórnsýslu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins hvað varðar upphaf grásleppuvertíðar á þessu vori. Búið var að gefa út reglugerð um að veiðar skyldu hefjast 20. mars á norðursvæðinu, síðan með fimm daga fyrirvara er allt í einu komin ný reglugerð þar sem því er seinkað um 10 daga. Verður uppi fótur og fit af eðlilegum ástæðum og þá er hörfað hálfa leið og nú er í gildi reglugerð í bili þar sem byrja má 26. mars. Það er stórfurðuleg ráðstöfun og virðist gerð í ótrúlegu tómarúmi gagnvart veruleikanum sem þeir standa frammi fyrir sem voru að undirbúa grásleppuveiðar á fullri ferð dagana fyrir áætlað upphaf veiða. Það felur í sér að ráða mannskap á bátana. Oft fá sjómenn af öðrum skipum frí til þess að fara á grásleppu. Það lýtur að því að haga öðrum veiðiskap skipanna fram að grásleppuvertíðinni með tilteknum hætti. Veiðarfæri eru sett í land og önnur tekin um borð o.s.frv. og síðan er umtalsverð starfsemi er í kringum það að taka við grásleppunni í landi, vinna hana og frysta og búið er að ráða mannskap í það og undirbúa vinnslu í landi til þess. Að láta sér detta það í hug að seinka síðan upphafi vertíðarinnar um tíu daga er auðvitað alveg stórfurðulegt. Ég held að það hefði verið meiri manndómsbragur að því að ráðuneytið og vinir mínir þar hefðu horfst í augu við að þarna voru gerð mistök og bara viðurkennt þau að fullu og leyft mönnum að byrja á þeim degi sem til stóð. Það er líka mat manna að göngurnar séu frekar snemma á ferðinni þannig að þeir sem gerst þekkja til við norðan- og norðaustanvert landið telja einfaldlega það að seinka vertíðinni um tíu daga  Ég skora því á hæstv. atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra og bið 

Virðulegi forseti. Það eru tvær fréttir sem ég sá í gær sem gerðu mig reiða. Það er meðal annars frétt um illa meðferð á dýri þar sem dýr er beinlínis drepið. Þetta er ekkert nýtt. Við heyrum slíkar fréttir af og til. Mér finnst það vera mikið áhyggjuefni og sérkennilegt hve mikið umburðarlyndi virðist vera í gangi í þessum málum. Við erum með lög sem eiga að taka á þessu. Það skiptir máli að eftirlitið og þeir sem eiga að sjá til þess að þeim lögum sé framfylgt standi sig. Við erum að senda skilaboð út í þjóðfélagið um að það sé í raun í lagi að misþyrma dýrum. Ég trúi því ekki að það sé þannig sem við viljum hafa þetta þjóðfélag. Mér finnst þetta mjög dapurleg frétt. Annað sem ég sá líka í gær var enn ein fréttin um slæman aðbúnað verkafólks í fátækum löndum, fólks sem framleiðir neysluvarninginn fyrir okkur. Ég er orðin svo þreytt á þessum fréttum. Árið 2016 fáum við þessar fréttir og við vitum að víða eru aðstæður alveg ömurlegar. Það er barnaþrælkun, það eru slys í verksmiðjum, þær hrynja jafnvel. Það er bruni í verksmiðjum, það er verið að nota eiturefni sem skaða þá sem vinna vörurnar og fara út í umhverfið. Við eigum viðskipti við fyrirtæki sem framleiða með þessum hætti og horfum í gegnum fingur okkar með hvernig framleiðslunni er háttað. Ég segi: Nú er árið 2016. Er ekki kominn tími til að neytendur segi: Ég kaupi ekki vöru nema að ég viti að hún sé framleidd á ábyrgan og sjálfbæran hátt? Ekki fara út í búð og kaupa vöru ef við vitum ekki hvernig framleiðslunni er háttað. Það er það eina sem fyrirtækin skilja. Ég veit að mörg fyrirtæki eru að reyna að gera sitt besta en það er ekki nóg árið 2016. Þetta gerist þegar framleiðsla færist frá Vesturlöndum til Asíu þar sem margir missa í raun stjórn á framleiðslunni, eru með undirverktaka sem er svo með undirverktaka og þar fram eftir götunum. En þetta er ekki ásættanlegt. Og ég held að það sé besta sparnaðarráðið fyrir okkur neytendur að hætta að kaupa vörur nema við vitum hvernig þær eru framleiddar.

Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á að taka undir með hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur um það að við þurfum að vera mjög meðvituð í neyslu. Það að vera meðvituð í neyslu snýst ekki bara um fjármálalæsi eða það að skilja hversu mikið hlutirnir kosta, heldur líka hvernig þeir eru gerðir og hvaðan þeir koma. Mig langar að tala aðeins um það hversu dýrt er í raun og veru að búa á Íslandi. Á Stundinni er grein þar sem nemendur í þjóðhagfræði, á Bifröst minnir mig, gerðu samanburð á Þýskalandi og Íslandi þegar kom að því að búa og bara lifa. Það kom í ljós, engum til undrunar, að það er margfalt dýrara að búa á Íslandi.  Sem stúdent þurfti ég að flytja af landi brott til þess að hafa efni á að lifa og það er nokkuð sem fleiri stúdentar og fólk á eftirlaunum þarf að standa frammi fyrir, það er allt of dýrt að búa á Íslandi. Og það er vandamál.

Forseti. Það liggur nú fyrir að upplýsingar sem forsætisráðherra hafði af hálfu ríkisins varðandi kröfuhafa föllnu bankana voru gríðarlega miklar. Hann bjó yfir öllum þeim upplýsingum sem ríkið bjó yfir gagnvart þeim á sama tíma og hann var, skulum við segja, í nánum tengslum við kröfuhafa. Það liggur líka fyrir að hæstv. forsætisráðherra ætlaði ekki að upplýsa um þessi tengsl sín og hagsmuni, heldur gerði það vegna þess að fjölmiðlar voru farnir að spyrja. Fjölmiðlar komust að þessu og þess vegna ákvað forsætisráðherra að upplýsa þessi tengsl sín. Það liggur líka fyrir að forsætisráðherra upplýsti ekki fjármálaráðherra, formann annars stjórnarflokksins, um þá hagsmuni sem þarna lágu undir af hálfu forsætisráðherra eða tengsl hans við kröfuhafa. Það kom fram í ræðu fjármálaráðherra hér í gær. Fjármálaráðherra sagði sömuleiðis að það væri forsætisráðherra að svara fyrir þetta mál en ekki hans. Taldi fjármálaráðherra að forsætisráðherra mundi gera það yrði hann inntur eftir því. Ég bauð upp á það í ræðu á miðvikudaginn að forsætisráðherra kæmi hér og gerði grein fyrir máli sínu. Forseti Alþingis hafnaði því, taldi enga ástæðu til þess. Þetta er mjög alvarlegt mál. Það er mjög alvarlegt mál þegar forsætisráðherra landsins er staðinn að því að haga sér með þeim hætti sem hér hefur verið upplýst um og hann sjálfur upplýsti að hluta til. Ég spyr hæstv. forseta hvort hann hyggist bregðast við þessu með einhverjum hætti. Forseti þings hefur þegar hafnað því að biðja forsætisráðherra að koma hér til þings og gera þinginu grein fyrir þessu máli frá sínum bæjardyrum séð. Ég spyr forseta hvort hann hyggist bregðast við þessu með einhverjum öðrum hætti, t.d. með því að vísa málinu til þeirra stofnana sem hugsanlega gætu og ættu að vera að fjalla um þessi mál. Ég nefni umboðsmann Alþingis, ég nefni Fjármálaeftirlitið og fleiri aðila sem eiga að fjalla um mál þegar um svo ríka hagsmuni 

Forseti svaraði þessari spurningu á sínum tíma og hefur kannski ekki miklu við það að bæta að öðru leyti en því að þær stofnanir sem hv. þingmaður vísaði til eru í sjálfu sér ekki á forræði forseta. Hann telur þess vegna ekki ástæðu til að hafa atbeina að því máli í þeim skilningi.

Virðulegi forseti. Staða ríkisstjórnar Íslands er mjög erfið þessa dagana. Í þessari viku hefur komið fram að forsætisráðherra hefur haldið mikilvægum upplýsingum leyndum, ekki bara fyrir þjóðinni heldur samstarfsflokknum líka. Það hefur líka komið fram að fjármálaráðherra telur að forsætisráðherra þurfi sjálfur að gera grein fyrir þessum málum. Þær spurningar sem hér standa eftir eru hvernig ríkisstjórnarflokkarnir ætli á þessu þingi að skapa lágmarkstrúverðugleika. Hver er stefnan í einstökum stórum málaflokkum, húsnæðismálum, málefnum búvörusamnings, málefnum Landspítalans, heilbrigðisþjónustunnar, stöðu Landsbankans, gjaldtöku af ferðamönnum, fæðingarorlofsmálum o.s.frv.? Hver er stefnan að því er varðar skráningu hagsmuna og virðingu fyrir óskrifuðum og skrifuðum siðareglum? Samskiptaleysi stjórnarflokkanna kemur þjóðinni við. Forsætisráðherra telur sér sæma að samstarfsflokkurinn fái upplýsingar um stór mál á Facebook-síðum og í fréttatilkynningum. Pólitískt rugl og tvöföld skilaboð eru ekki traustvekjandi. Fjármálaráðherra getur ekki látið duga að benda á síðustu ríkisstjórn eða vísað í hagtölur um að hér sé allt í lagi þegar við blasir að forustumenn ríkisstjórnarflokkanna eiga ekki í lágmarkssamskiptum um stór mál. Staðan er á ábyrgð beggja flokka. Hún er í boði Sjálfstæðisflokksins ekki síður en Framsóknarflokks. Trúverðugleiki beggja flokka er undir. Það er ekki að furða, virðulegi forseti, þótt ákallið um kosningar og nýja aðkomu þjóðarinnar verði sífellt háværara. Það ákall kemur ekki bara fram í röðum stjórnarandstöðunnar heldur er farið að bera á slíkum röddum hjá lykilfólki úr ranni stjórnarflokkanna sjálfra og hjá almenningi um allt land. Staða ríkisstjórnarinnar er óboðleg. Nú er mál að linni.

Hæstv. forseti. Það er stór dagur í dag þegar við samþykkjum hér breytingu á almennum hegningarlögum og lögfestum sérstakt ákvæði um heimilisofbeldi. Við í þinginu höfum rætt mikið um þessi mál, sérstaklega í allsherjarnefnd, á þessu kjörtímabili sem og áður. Það er gott að við erum komin á þann stað að þingheimur allur er sammála um þetta ágæta skref. Fleiri verkefni eru fram undan. Við þurfum að taka til hendinni varðandi umsáturseinelti en það næsta sem allsherjarnefnd mun skoða er það með hvaða hætti við getum farið í forvarnir gegn því að fleiri mál af þessu tagi, heimilisofbeldi sem og ýmiss konar önnur brot, svo sem kynferðisbrot, verði að veruleika. Það er það sem allsherjarnefnd mun taka til umræðu næst.

Forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur um að hér er verið að festa í lög gríðarlega mikilvæg ákvæði. Það er mikið fagnaðarefni að við séum hér að stilla saman strengi til að efla okkur öll og samfélagið í heild í baráttunni gegn heimilisofbeldi. Í síðustu viku birti nefnd Sameinuðu þjóðanna tilmæli til íslenskra stjórnvalda varðandi ákvæði kvennasáttmálans sem er ekki framfylgt með viðeigandi hætti á Íslandi. Þar er meðal annars talað um tafarlausa aðgerðaáætlun gegn kynferðisofbeldi og heimilisofbeldi, að tryggja fjármagn og mannafl til að lögregluembætti úti um allt land geti tekið upp verklag lögreglunnar í Reykjavík í ofbeldismálum og að grípa tafarlaust til aðgerða til að fjölga hratt konum innan lögreglunnar, í Hæstarétti og í háttsettum stöðum innan utanríkisþjónustunnar. Hér er stigið skref í áttina að því að koma til móts við þessar sjálfsögðu ábendingar Sameinuðu þjóðanna og ég vænti þess að við þingheimur verðum áfram samferða í því að gera Ísland að betra samfélagi fyrir bæði kynin. 
            

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tveimur frumvörpum. Annars vegar frumvarpi til laga um dómstóla og hins vegar frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála. Í frumvörpunum eru lagðar til verulegar umbætur í réttarkerfinu sem ætlað er að styrkja stoðir þess og réttaröryggi í landinu. Viðamestu breytingarnar í frumvarpi til laga um dómstóla felast í því að komið verði á fót nýju áfrýjunarstigi, millidómstigi, hér á landi þannig að dómstigin verða þrjú, héraðsdómstólar, Landsréttur og Hæstiréttur. Landsréttur verður nýr áfrýjunardómstóll og Hæstiréttur æðsti dómstóll landsins. Með því er horfið frá því fyrirkomulagi tveggja dómstiga sem við höfum búið við hér allt frá 16. febrúar 1920 þegar dómsvald hæstaréttar Danmerkur hér á landi var afnumið og Hæstiréttur Íslands stofnaður. Tveggja dómstiga kerfið hefur að mörgu leyti þjónað okkur vel í gegnum tíðina. Það er bæði ódýrt og skilvirkt. Eins og ég kem nánar að hér á eftir er það hins vegar svo að álagið á dómskerfið hefur aukist gríðarlega síðustu áratugi og nú er svo komið að hætta er á að Hæstiréttur landsins geti ekki sinnt hlutverki sínu sem fordæmisgefandi dómstóll og ekki er unnt að tryggja réttláta málsmeðferð í samræmi við kröfur mannréttindasáttmála Evrópu. Einnig eru gerðar tillögur um verulegar breytingar á stjórnsýslu dómstólanna með þeim hætti að komið verði á fót sérstakri stofnun á vegum dómstólanna, dómstólasýslunni, sem á að annast sameiginlega stjórnsýslu allra þriggja dómstiganna. Í gildandi kerfi er slík sameiginleg stjórnsýsla ekki fyrir hendi heldur fer dómstólaráð með stjórnsýslu héraðsdómstóla og Hæstiréttur þá stjórnsýslu sem honum tengist. Brýnt er að styrkja stjórnsýslu dómstólanna og á það enn frekar við með nýju dómstigi. Í frumvarpi til laga um breytingar á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála eru nýjar málsmeðferðarreglur sem taka mið af stofnun millidómstigs. Þar er meðal annars fjallað um kæru- og áfrýjunarleiðir frá héraðsdómstólum til Landsréttar, meðferð mála fyrir Landsrétti og kæru- og áfrýjunarleiðir frá Landsrétti til Hæstaréttar og meðferð mála fyrir Hæstarétti. Í frumvarpinu er haft að leiðarljósi að einfalda og hraða málsmeðferð eins og kostur er. Ljóst er að heildarmálsmeðferðartími í þeim málum sem fara á öll þrjú dómstigin mun lengjast og endurmat á munnlegum vitnisburði fyrir áfrýjunarstigi getur þyngt málsmeðferðina. Við þessu er brugðist til dæmis með því að stytta áfrýjunarfresti í einkamálum og einfalda sönnunarfærslu fyrir Landsrétti. Hæstv. forseti. Þessi frumvörp hafa átt nokkuð langan aðdraganda. Fyrir liggja vandaðar greiningar á núverandi fyrirkomulagi, kostum og göllum, og mat á nauðsynlegum úrbótum. Vinnuhópur innanríkisráðuneytisins um millidómstig skilaði skýrslu í júní 2011. Í skýrslunni eru bornir saman mikilvægir þættir í dómskerfum Norðurlanda, veikleikar kerfisins greindir og fjallað um kosti og galla ólíkra leiða til að bregðast við þeim. Vinnuhópurinn var sammála um að það væri æskilegt markmið að stofnað verði millidómstig sem tæki bæði til einkamála og sakamála. Nefnd um millidómstig sem innanríkisráðherra skipaði sumarið 2013 skilaði fyrstu drögum að frumvarpi um ný dómstólalög og um breytingar á einkamálalögum og sakamálalögum í mars 2015. Frumvarpsdrögin voru í framhaldinu kynnt á vef ráðuneytisins og unnið úr þeim athugasemdum sem bárust. Í þeirri vinnu var meðal annars leitað til rýnihóps sem í sátu fulltrúar Hæstaréttar Íslands, dómstólaráðs, Dómarafélags Íslands, Lögmannafélags Íslands og ríkissaksóknara. Þá var einnig leitað til réttarfarsnefndar. Að lokum var frumvarpið kynnt á vef ráðuneytisins auk þess sem það var sent fagfélögum. Í umsögnum sem bárust var almennt lýst ánægju með frumvarpið. Ég mun nú fyrst víkja að helstu atriðum sem snúa að efni og áherslum frumvarpanna um millidómstigið. Markmið með því að koma á nýju dómstigi er að bæta dómskerfið, tryggja betur en nú vandaða og réttláta málsmeðferð fyrir dómstólum og að æðsti dómstóll landsins, Hæstiréttur, geti sinnt hlutverki sínu sem fordæmisgefandi dómstóll. Samhliða er leitast við að tryggja áfram skilvirka málsmeðferð. Dómsmál munu líkt og nú byrja fyrir héraðsdómstólum. Það er því áfram gert ráð fyrir að grunnur mála verði lagður fyrir héraðsdómi. Þaðan verður hægt að áfrýja málum til Landsréttar og gilda að flestu leyti sambærilegar reglur um áfrýjun þangað og nú gilda um áfrýjun til Hæstaréttar. Í undantekningartilvikum verður hægt að áfrýja dómum héraðsdóms til Hæstaréttar. Þessi leið til Hæstaréttar, svokölluð hjáleið, verður aðeins fær í einkamálum og að uppfylltum tiltölulega þröngum skilyrðum, meðal annars um að þörf sé á skjótri niðurstöðu í málum og ekki sé ágreiningur um mat á sönnunargildi munnlegs framburðar. Dómum héraðsdóms verður því að meginstefnu áfrýjað til Landsréttar sem verður nýr áfrýjunardómstóll á millidómstigi fyrir allt landið. Þar er lagt til að 15 dómarar starfi við Landsrétt og að þrír dómarar taki að jafnaði þátt í meðferð hvers máls. Fyrir Landsrétti verður unnt að hlýða á upptökur á munnlegum vitnisburði sem fram hefur farið fyrir héraðsdómi, leiða vitni fram að nýju og eftir atvikum ný vitni eftir því sem nauðsyn krefur. Það getur því farið fram milliliðalaust mat á munnlegri sönnunarfærslu á áfrýjunarstigi þegar þess er þörf, bæði í einkamálum og sakamálum. Þetta er grundvallaratriði og mikil réttarbót. Með þessari breytingu er komið til móts við alþjóðlegar kröfur en Mannréttindadómstóll Evrópu hefur talið að milliliðalaus sönnunarfærsla á áfrýjunarstigi sé liður í réttlátri málsmeðferð samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu, samanber einnig 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Milliliðalaust mat á munnlegum vitnisburði á áfrýjunarstigi fer sjaldnast fram í gildandi kerfi. Hæstiréttur endurmetur nú sönnunargildi munnlegs framburðar í einkamálum án þess að munnleg sönnunarfærsla fari þar fram. Við meðferð sakamála getur Hæstiréttur látið fara fram munnlega sönnunarfærslu samkvæmt heimild í lögum um meðferð sakamála. Hann hefur hins vegar nær aldrei beitt þessari heimild. Mun meginskýringin vera það mikla álag sem er á réttinum og málshraðasjónarmið. Telji Hæstiréttur að mati á sönnun í sakamálum, til dæmis í kynferðisafbrotamáli, sé ábótavant eða það rangt svo einhverju skipti um úrslit máls ómerkir hann dóm héraðsdóms. Það þýðir að stefna verður málinu fyrir héraðsdóm á ný. Slíkt er bæði kostnaðarsamt og tímafrekt og svarar ekki kröfunni um milliliðalausa sönnunarfærslu. Þá felur það í sér verulegt álag fyrir aðila máls og brotaþola að þurfa að ganga í gegnum alla málsmeðferðina fyrir héraðsdómi að nýju. Það blasir satt að segja við að þessu verður að breyta. Meginrökin fyrir tveimur dómstigum hafa verið að slíkt kerfi sé skilvirkt. Það er að sjálfsögðu mikilvægt að tryggja eins og kostur er skilvirkni og í frumvörpunum er leitað leiða til að tryggja að málsmeðferðinni fyrir dómstólum verði hraðað eins og kostur er. Milliliðalaus sönnunarfærsla á áfrýjunarstigi þýðir ekki að það þurfi í öllum málum að endurtaka munnlega sönnunarfærslu sem fram hefur farið fyrir héraðsdómstólum. Heldur ekki að hlusta þurfi á upptökur af öllum munnlegum sönnunarfærslum. Sjónarmið um hraða málsmeðferð og tillitssemi við þá sem bera vitni kalla á að ekki verði gengið lengra en nauðsynlega er þörf á í þessum efnum. Með nýju dómstigi verður einnig hægt að tryggja vandaðri málsmeðferð í málum þar sem reynir á sérfræðileg atriði. Í frumvarpinu er lagt til að Landsréttur hafi heimild líkt og héraðsdómur til að kalla til sérfróða meðdómsmenn, t.d. lækna. Landsréttur getur þannig lagt mat á þau atriði héraðsdóms sem þarf sérfræðiþekkingu til en slík atriði geta ráðið miklu um niðurstöður mála. Að öðru leyti má segja að málsmeðferð fyrir Landsrétti verði svipuð málsmeðferð fyrir Hæstarétti eins og hún er nú. Gert er þó ráð fyrir að flestum dómsmálum ljúki fyrir Landsrétti. Hæstiréttur verður æðsta dómstigið í réttarkerfinu. Gert er ráð fyrir að dómurum við Hæstarétt fækki úr níu í sjö. Mælt er fyrir um að ekki skuli raska stöðu þeirra sem þegar hafa verið skipaðir eða settir í dómaraembætti. Ekki verður hins vegar skipað á ný í dómaraembætti fyrr en þörf krefur samkvæmt ákvæðum laganna um fjölda dómara. Almennt taki fimm dómarar þátt í meðferð hvers máls en í undantekningartilvikum geta sjö dómarar átt þar sæti. Með nýju dómstigi verður hlutverk Hæstaréttar afmarkaðra og álag á dómstólinn mun minna en nú er. Hann getur því betur sinnt hlutverki sínu sem fordæmisgefandi dómstóll. Í frumvörpunum er á því byggt, eins og áður segir, að sem allra fæst mál komi til meðferðar á þremur dómstigum. Þangað megi aðeins áfrýja dómum eða kæra úrskurði að fengnu áfrýjunar- eða kæruleyfi. Leyfi Hæstaréttar til áfrýjunar á dómum byggist í grundvallaratriðum á mati á því hvort úrslit málsins hafi verulega almenna þýðingu eða varði sérstaklega mikilvæga hagsmuni þess sem sækir um áfrýjunarleyfi. Heimildir til að kæra réttarfarságreining fyrir Landsrétti til Hæstaréttar verða þröngar. Ýmsar aðrar breytingar eru lagðar til í því augnamiði að bæta málsmeðferð og styrkja dómstólana og sjálfstæði þeirra. Fyrst má geta að lagt er til að heimild dómara til að gegna aukastörfum verði þrengd. Þannig verði dómurum að meginstefnu til óheimilt að taka að sér stjórnsýslustörf í þágu hins opinbera, svo sem setu í úrskurðarnefndum, stjórnum opinberra stofnana eða fastanefndum sem annast eða undirbúa lagabreytingar. Samkvæmt því yrði dómurum til dæmis ekki heimilt að sitja í réttarfarsnefnd. Dómurum yrði hins vegar áfram heimilt að taka þátt í tilfallandi sérfræðihópum á vegum hins opinbera, sinna fræðistörfum og kennslu, svo dæmi séu nefnd. Með þessum breytingum er leitast við að skerpa enn frekar á skilum milli dómsvalds annars vegar og framkvæmdar- og löggjafarvalds hins vegar og draga úr líkum á að dómarar sinni störfum eða ynnu af hendi verk sem síðar geta, beint eða óbeint, komið til kasta dómstóla. Þá er lagt til að í lögum um dómstóla verði fjallað um fjárveitingar til dómstólanna en ákvæði af því tagi hefur ekki verið í lögum um dómstóla fram til þessa. Lagt er til dómstólasýslan leggi mat á og geri tillögur til ráðherra um nauðsynlegar fjárveitingar til stofnana dómskerfisins að fengnum tillögum einstakra dómstóla og tekur stofnunin við hlutverki dómstólaráðs og Hæstaréttar að þessu leyti. Gert er ráð fyrir að ráðherra geri fjárlaganefnd Alþingis grein fyrir því ef hann víkur frá tillögum stjórnar dómstólasýslunnar auk þess sem gera skal grein fyrir frávikum í frumvarpi til fjárlaga. Með þessu er stefnt að því að skerpa á sjálfstæði dómstólanna gagnvart framkvæmdarvaldinu við tillögugerðina. Þá er lagt til að lögfest verði ákvæði sem tryggja að kynjahlutfall í nefnd um dómarastörf og dómnefnd um mat á hæfni umsækjenda um embætti dómara verði sem jafnast og samræmist jafnréttislöggjöf. Er tilnefningaraðilum gert að tilnefna bæði karl og konu. Með því á að eyða öllum vafa um þetta efni. Í frumvarpinu eru einnig lagðar til nokkrar breytingar á setningu varadómara. Þar á meðal er lagt til að þeir skuli að meginstefnu koma úr hópi fyrrverandi dómara. Þeir hafa áður undirgengist hæfnismat og hafa til þess að bera mikilvæga reynslu. Með því er einnig komið til móts við sjónarmið um sjálfstæði dómara, enda hverfandi líkur á að fyrrverandi dómarar láti framtíðarstarfshorfur sínar innan dómskerfisins hafa áhrif á niðurstöður sínar. Að lokum má nefna að þetta fyrirkomulag kemur í veg fyrir að varadómarar öðlist forskot á aðra umsækjendur vegna reynslu sinnar. Gert er ráð fyrir breyttu fyrirkomulagi við setningu í embætti dómara vegna leyfa dómara á öllum dómstigum. Þannig er lagt til að framvegis verði ekki sett í embætti dómara nema í undantekningartilvikum og þá fyrst og fremst þegar hætta er á að dómstóll verði óstarfhæfur. Taka tillögur frumvarpsins um fjölda dómara á hverju dómstigi mið af þessari reglu. Dómarar í héraðsdómi verði 42, í Landsrétti 15 og sjö við Hæstarétt. Setningar í embætti dómara eru að ýmsu leyti óheppilegar, meðal annars út frá sjónarmiðum um sjálfstæði dómara. Komi til þess að setja verði í embætti dómara er lagt til að það verði hlutverk nefndar um mat á hæfni dómara að gera tillögu um hverjir skuli settir í embætti dómara. Ef um er að ræða setningu til lengri tíma en sex mánaða er lagt til að auglýsa skuli embættið laust til setningar. Með þessum breytingum er leitast við að tryggja sem best að fagleg sjónarmið ráði vali á dómurum sem settir eru til starfa. Þá er í frumvarpinu að finna heildstæð lagaákvæði um sérfróða meðdómsmenn, þar á meðal skipun þeirra, hæfi og kvaðningu, og er það nýmæli í íslenskum lögum. Með ákvæðunum er meðal annars komið til móts við athugasemdir ríkjahóps Evrópuráðsins um aðgerðir gegn spillingu við fyrirkomulag á vali sérfróðra meðdómsmanna á Íslandi. Hæstv. forseti. Ég mun nú víkja að meginatriðum og áherslum er varða stjórnsýslu dómstólanna. Með því að færa sameiginlega stjórnsýslu dómstólanna undir eina sjálfstæða stofnun, dómstólasýsluna, er stefnt að því að bæta og efla stjórnsýslu þeirra og stuðla að samræmingu í framkvæmd mála er varða innri starfsemi allra dómstiganna þriggja. Verkefni dómstólasýslunnar verða fjölmörg og eru þau helst sem hér segir: Dómstólasýslunni er ætlað að koma fram út á við og vera málsvari dómstólanna, bæði gagnvart stjórnvöldum og almenningi. Í því getur meðal annars falist að koma á framfæri við Alþingi eða ríkisstjórn hvers kyns ábendingum er varða starfsemi dómstólanna og svara fyrirspurnum fjölmiðla og almennings. Lagt er til að dómstólasýslan annist skipulagningu símenntunar allra dómara og annarra starfsmanna dómstólanna eftir reglum sem stofnunin setur. Þá er henni ætlað að annast yfirstjórn upplýsinga og tæknimála dómstólanna og safna saman og birta upplýsingar um fjölda og afgreiðslu mála við dómstóla og gefa út sameiginlega ársskýrslu um starfsemi sína og dómstólanna. Einnig er ráðgert að dómstólasýslan setji reglur um tiltekin atriði fyrir Landsrétti og héraðsdómstóla, þar á meðal um málaskrár, þingbækur, hljóð- og myndupptöku í þingsölum og varðveislu málsskjala og upptaka. Er stofnuninni ætlað að stuðla að samræmdri framkvæmd í þessum efnum eftir því sem frekast er unnt. Þá vil ég nefna að af hálfu umboðsmanns Alþingis hafa verið bornar fram ábendingar bæði til Alþingis og innanríkisráðherra aðlútandi stjórnsýslu dómstólanna. Annars vegar hefur umboðsmaður bent á að óvissa sé til staðar um hvort almenn stjórnsýsla dómstólanna falli undir starfssvið hans. Hins vegar hefur umboðsmaður talið nauðsynlegt að tekið sé til athugunar hvort rétt sé að setja þeirri stjórnsýslu dómstólanna sem ekki teljast til meðferðar einstakra dómsmála skýrari umgjörð með hliðsjón af málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttar. Í þeim frumvörpum sem hér eru lögð fram er ekki lagt til að umboðsmanni Alþingis verði falið eftirlit með almennri stjórnsýslu dómstólanna. Aftur á móti eru lagðar til ýmsar breytingar í því skyni að tryggja að stjórnsýsla dómstólanna sæti skýrum reglum og meðal annars lögbundið að um meðferð mála hjá nefnd um dómarastörf fari eftir ákvæðum stjórnsýslulaga. Þá er lagt til að ef dómari eða annar starfsmaður dómstóls telur forstöðumann dómstóls hafa gert á sinn hlut geti hann beint kvörtun vegna þess til dómstólasýslunnar. Slíkar kvartanir gætu til dæmis varðað ýmiss konar starfsmannamál eða sambærileg atriði þar sem forstöðumaður kemur fram sem stjórnandi. Enginn slíkur vettvangur er til staðar samkvæmt gildandi lögum. Þótt það sé ekki tekið fram er gengið út frá því að meðferð slíks máls taki mið af málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttar. Þá er að sama skapi lagt til að tekið verði af skarið um að ráðning og starfslok starfsmanna dómstóla fari eftir lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Af því leiðir meðal annars að störf við dómstólanna skulu að meginstefnu auglýst opinberlega, auk þess sem gæta þarf að ákvæðum þeirra laga við starfslok. Hæstv. forseti. Almennt má segja að sátt ríki um stofnun nýs dómstigs. Á það hefur þó verið bent að fara megi ódýrari og skilvirkari leið til að tryggja milliliðalausa sönnunarfærslu en þá er lögð er til í þessu frumvarpi, svo sem með því að ekkert eða að minnsta kosti mun færri mál fari á fleiri en tvö dómstig og fækka með því fjölda dómara í millidómstigi. Einnig hefur verið á það bent að lögfesta megi munnlega sönnunarfærslu fyrir Hæstarétti með tilsvarandi fjölgun hæstaréttardómara sem og þá leið að koma á millidómstigi í áföngum, til dæmis með því að fyrst um sinn tæki það einungis til sakamála. Vandséð er að slíkar leiðir nái öllum þeim markmiðum sem að er stefnt með frumvörpunum og sérstaklega tryggja þær ekki að Hæstiréttur geti sinnt betur því hlutverki að vera fordæmisgefandi dómstóll sem er annað tveggja meginmarkmiða frumvarpanna. Slíkar leiðir eru í raun flóknar í útfærslu. Hlutverk hvers dómstigs verður óskýrara og álagið á æðsta dómstiginu verður ekki minna en nú. Einnig mælir það sérstaklega með því að millidómstigi verði komið á fót í einu skrefi að það flýtir verulega fyrir því að þær réttarbætur sem ég hef rakið komist í framkvæmd. Þá er hagkvæmara að hefja starfsemi Landsréttar í húsnæði og umhverfi sem miðast við framtíðarstarfsemi dómstólsins og kostnaður við upplýsingakerfi og innviði verði minni ef dómstóllinn verður settur á stofn í einu skrefi frekar en fleirum. Um þau rök að stofnun sérstaks millidómstigs muni leiða til of mikils kostnaðar vil ég einnig segja að auðvitað verður að hafa að leiðarljósi að stilla kostnaði hins opinbera í hóf og leita allra leiða til að spara. Það er hins vegar mín einlæga skoðun að réttarkerfið okkar, ein af allra mikilvægustu grunnstoðum samfélagsins, hefur verið fjársvelt svo ekki verði unað við það lengur. Gæði réttarkerfisins ráða því hvort við búum raunverulega í réttarríki. Við erum komin að hættumörkum og óháð stofnun nýs millidómstigs þyrfti að bæta í verulega. Í frumvörpunum er leitast við að fara bil beggja og stuðla eins og kostur er að skilvirkni og hagkvæmni. Hæstv. forseti. Það eru síðan hugmyndir um hversu langt eigi að ganga í að breyta ýmsum atriðum í gildandi lögum samhliða upptöku millidómstigs. Um það geta verið ólík sjónarmið. Í þeim efnum má nefna sem dæmi að nefnd innanríkisráðherra um stofnun millidómstigs, sem skilaði ráðherra tillögum að frumvörpum í febrúar 2015, lagði til að gerðar yrðu breytingar á reglum um hvernig dómsatkvæði skuli samin í Hæstarétti. Lagt var til að sá dómari sem er frummælandi í máli semji atkvæði sitt fyrir dómi. Aðrir dómarar sem sitji í málinu skuli einnig í eigin nafni taka afstöðu til atkvæðis frummælanda eftir því sem tilefni er til. Í þessu fólst sú meginbreyting að dómendur skrifi hver sitt atkvæði en komi ekki að meginstefnu til fram sem ein heild. Gerðar voru allnokkrar athugasemdir við þessa tillögu í umsögnum sem bárust og meðal annars bent á að dómarar geti samkvæmt gildandi reglum skilað sératkvæði séu þeir ósammála niðurstöðu eða forsendum hennar. Eigi meginreglan að vera sú að allir dómarar skrifi sitt atkvæði geti forsendur dóma orðið óljósari og óskýrari og fordæmisgildi minna. Á þau sjónarmið var fallist og er því ekki lagt til að þessi leið verði farin, að sinni að minnsta kosti, enda tengist hún ekki stofnun millidómstigs. Einnig hafa komið fram ólík sjónarmið um hversu margir dómarar starfi við Hæstarétt. Í tillögum nefndarinnar frá árinu 2015 var lagt til að þeir skuli vera sex. Þá hafa komið fram í umræðunni hugmyndir um að þeir skuli vera fimm og allir dæmi í öllum málum. Í því sambandi hefur verið bent á að með því megi koma í veg fyrir að niðurstaða ráðist af því hverjir sitji í dóminum hverju sinni. Í frumvarpinu er lagt til að dómarar í Hæstarétti verði sjö. Sú tillaga byggist annars vegar á því að rétt er talið að stíga varlega til jarðar við fækkun dómara áður en reynsla hefur fengist á málaþunga fyrir dóminum. Þá er eins og áður segir að því stefnt að koma nær alfarið í veg fyrir að setja þurfi dómara vegna leyfa eða forfalla af öðrum ástæðum. Þörfin á fjölgun dómara af þeim sökum er enn ríkari nú þegar réttur dómara til námsleyfa hefur verið aukinn með nýlegum úrskurði kjararáðs. Áætla má að hann leiði til þess að ávallt verði einn dómari við Hæstarétt í námsleyfi í þrjá til sex mánuði á hverju ári. Það er því óheppilegt að ætla að skera fjölda dómara við Hæstarétt niður í fimm. Það mundi annað tveggja þýða að nær ávallt væri einn dómari við dóminn settur tímabundið í embætti sem vekur áhyggjur um sjálfstæði dómenda í réttinum eða að færri en fimm dæmdu í málum sem er verulega vafasamt þegar um er að ræða æðsta dómstól landsins þar sem dómum er ætlað að hafa fordæmisgildi. Að lokum má geta þess að í tillögum nefndar frá árinu 2015 var lagt til að gerðar yrðu verulegar breytingar á reglum um hvernig staðið sé að skipan dómara. Ég er þeirrar skoðunar að gildandi reglum þurfi að breyta og hef lýst þeirri skoðun minni opinberlega. Ég tel hins vegar betra að fá um það sjálfstæða umræðu, óháða þeim nauðsynlegu umbótum á réttarkerfinu sem millidómstigið hefur í för með sér. Ég hef því látið vinna sjálfstætt frumvarp með tillögum um breytingar á reglum um skipan dómara sem nú er í kynningu á vef ráðuneytisins og ég hvet alla til að kynna sér vel. Fleiri frumvörp eru í farvatninu. Í fyrsta lagi er í undirbúningi í ráðuneytinu frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála þar sem brugðist er við dómi Hæstaréttar frá 25. febrúar síðastliðinn í máli nr. 628/2015, um endurupptökunefnd. Þá liggur fyrir að verði frumvörp þessi samþykkt þarf að gera breytingar á fjölmörgum lögum þar sem um millitilvísanir er að ræða. Þau skipta tugum. Einnig er ljóst að gera verður breytingar á lögum um lögmenn hvað málflutningsréttindi varðar og öflun þeirra vegna stofnunar millidómstigs. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpanna, undirbúningi þeirra og meginsjónarmiðum sem þau hvíla á. Lagt er til að frumvörpin taki að meginstefnu til gildi 1. janúar 2018. Undirbúningur hefjist þó fyrr, þar á meðal skipan í embætti dómara við Landsrétt. Þannig er kveðið á um það í bráðabirgðaákvæði IV í frumvarpi til laga um dómstóla, að skipun dómara við Landsrétt skuli lokið eigi síðar en 1. júlí 2017 og að þeir skuli skipaðir frá 1. janúar 2018. Lagt er til að þegar ráðherra gerir tillögu um skipun í embætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn leggi hann tillögur sínar um hverja skipun fyrir Alþingi til samþykktar. Samþykki Alþingi ekki tillögur ráðherra um tiltekna skipun skal ráðherra leggja nýja tillögu fyrir Alþingi til samþykktar. Í ljósi þess að skipaðir verða 15 dómarar samtímis er eðlilegt að tryggja aðkomu fleiri en eins handhafa ríkisvalds í því. Hæstv. forseti. Ég ítreka að hér er að mínu mati um að ræða verulegar umbætur á íslensku réttarkerfi sem fela í sér mikilvæg framfaraskref. Ég fer fram á að þau verði send til hæstv. allsherjar- og menntamálanefndar til þóknanlegrar meðferðar og afgreiðslu og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir ítarleg frumvörp og ítarlega framsöguræðu. Einungis tvö atriði sem ég vildi spyrja sérstaklega út í í ljósi þessa, annars vegar ákvæði 12. gr. um heimild ráðherra til að skipa dómara sem dómnefnd hefur ekki talið hæfastan meðal umsækjenda, þar sem gert er ráð fyrir að heimilt sé að gera það ef Alþingi samþykki tillögur ráðherra þess efnis. Það sem ég vildi fá að vita er hvernig skilja má það þegar segir að skipa megi í embættið annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægir að mati dómnefndar öllum skilyrðum til að hljóta skipun í embætti. Er þá gert ráð fyrir að dómnefndin hafi tvíþætt mat, annars vegar um almenn skilyrði sem dómaraefni þurfa að uppfylla og þá er heimilt að velja með tilstyrk Alþingis eitthvert þeirra, og svo hins vegar þá sem eru taldir hæfastir? Mér finnst þetta ekki alveg ljóst af því að gert er ráð fyrir að valdir séu þeir sem eru hæfastir, einn eða fleiri, en síðan er talað um öll skilyrði í seinni hluta málsgreinarinnar. Síðan hvað varðar 54. gr. um endurupptökunefnd þá vildi ég spyrja sérstaklega hvort sú nefnd muni samkvæmt þessu frumvarpi geta ákveðið með endanlegum hætti upptöku dómsmáls. Ég skildi dóm Hæstaréttar þannig að hann væri að segja að það þyrfti dómstól til að endurupptaka mál. En hér er gert fyrir stjórnsýslunefnd, það segir að þetta skuli vera sjálfstæð og óháð stjórnsýslunefnd. Mun hún taka ákvörðun sem sætir síðan endurmati dómstólsins eða mun hún taka endanlega ákvörðun sem sætir ekki endurmati dómstólsins?

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á fyrri spurningu hv. þingmanns, mér fannst eins og hann væri líka að ræða það frumvarp sem nú er í kynningu á vef ráðuneytisins og fjallar um hugsanlegar breytingar á reglum um skipan dómara til framtíðar. Þar eru hugmyndir uppi um að fleiri aðilar komi að þeirri dómnefnd sem um er fjallað og líka að dómnefndin skýri hverjir eru hæfastir, en ákveðið svigrúm sé fyrir ráðherra til að velja af þeim sem hæfastir eru, að því gefnu að þeir séu allir hæfir. Það er grundvallaratriði. Í þessu frumvarpi er sérstaklega tekið á skipun allra þessara millidómara, ef ég má orða það þannig, í Landsrétti. Þá er aðalvarnaglinn sá, sem er mjög mikilvægur fyrir ráðherra á hverjum tíma, að þegar til stendur að skipa þennan mikla fjölda dómara sé það ekki á hendi framkvæmdarvaldsins að skipa þá alla á grundvelli reglna sem til framtíðar munu gilda, heldur verði Alþingi að koma að því. Telji Alþingi að ráðherra hafi lagt til einhvern sem ekki er ásættanlegur eða Alþingi fellir sig ekki við, þarf ráðherrann að tilnefna annan hæfan. Það er ekki þannig að þá geti bara einhver komið til, það verður að koma annar hæfur sem ráðherra leggur til við Alþingi til samþykktar þannig að tryggt sé, sem ég held að sé algjört grundvallaratriði þegar verið er að skipa svona mikinn fjölda í einu, að það sé ekki látið hvíla á einum ráðherra. Varðandi seinni spurninguna, um endurupptökunefnd, þá er að koma sérstakt frumvarp um það. Þar er gert ráð fyrir því að endurupptökunefndin geti ekki vikið frá dómi Hæstaréttar eins og gerðist í þessu tiltekna máli. En það sem við erum að glíma við er auðvitað að í nefndinni eru mál til meðferðar sem ekki skal raska.

Virðulegi forseti. Ég fer kannski betur yfir þau atriði er varða skipan dómara í ræðu á eftir. En varðandi endurupptökunefndina sérstaklega þá velti ég fyrir mér: Er ekki í sjálfu sér lag til þess að tilgreina hana ekki sem sjálfstæða og óháða úrskurðar- og stjórnsýslunefnd heldur sem endurupptökudómstól og í henni sitji einfaldlega þrír dómarar, einn héraðsdómari, einn landsdómari og einn hæstaréttardómari og hún kveði bara upp úrskurð sem bindi þá öll dómstig um endurupptöku mála? Áhyggjuefnið sem ég sé við þetta upplegg núna er að mér finnst ekki alveg skýrt af lagatextanum að hann mæti áskilnaði Hæstaréttar um að það þurfi atbeina dómsvaldsins til endurupptöku dóma sem kveðnir hafa verið upp. Þar af leiðandi getum við verið að búa til viðvarandi réttaróvissu og kannski bara aukahindrun í vegi þeirra sem leita endurupptöku í staðinn fyrir að greiða leið endurupptökunnar eins og ætlunin var auðvitað með endurupptökunefndinni í upphafi. Ég velti því aðeins upp hvort sú leið hafi verið könnuð í ráðuneytinu að gera endurupptökunefndina einfaldlega að endurupptökudómstól með þeim hætti að í henni gætu verið dómarar, þeir gætu þess vegna verið róterandi dómarar af þessum þremur dómstigum, og hefðu þar af leiðandi umboð sem dómarar til þess að kveða upp dóm um endurupptöku.

Virðulegi forseti. Það voru reyndar fjöldamörg sjónarmið sem við veltum upp þegar niðurstaða Hæstaréttar kom og við þurftum að líta til þess að gera breytingar. Það er alveg óumflýjanlegt, dómurinn kallar á lagabreytingar. Eitt af því sem var rætt var það sem hv. þingmaður nefndi, hvort setja ætti á fót sérstakan dómstól. Ég vil segja það að við höfum kannski ekki alveg botnað þessa umræðu um endurupptökunefndina endanlega, en við teljum hins vegar alveg óumflýjanlegt að gera strax tilteknar breytingar á löggjöfinni þannig að þeirri óvissu sem nú er uppi verði eytt. Ef farið yrði í þá átt sem hv. þingmaður nefndi þá mundi það krefjast að okkar áliti mikillar yfirlegu og það þyrfti að kanna mjög mörg sjónarmið. Það hefði ekki verið nokkur leið að koma með frumvarp af því tagi á þeim stutta tíma sem eftir er á þessum þingvetri. Það á svo sem líka við um allar aðrar þær leiðir sem hefðu hugsanlega komið til álita. Til dæmis hafa verið sjónarmið uppi um það hvort fella eigi þessi lög bara niður, en þá þarf að líta til þeirra mála sem þarna eru, þannig að það eru ýmis sjónarmið uppi í þessu. Það má segja að núna var vilji okkar að bregðast við dómnum með einföldum hætti, en það má engan veginn líta á það þannig að við séum þar með búin að ljúka þeirri umræðu sem dómurinn hefur í för með sér um þau framtíðarsjónarmið sem þurfa að liggja til grundvallar vegna endurupptöku mála.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. ráðherra fyrir framlagningu þessara mála og hrósa henni fyrir að hafa komið þeim fram. Það eru mikil tímamót í íslenskri réttarfarssögu með framlagningu þessara mála og það er löngu orðið tímabært að gera grundvallarbreytingar á skipan dómskerfisins í ljósi nýrra krafna og fjölbreyttra ástæðna sem kalla á úrbætur. Ég sé að tími minn er einungis 15 mínútur sem mun varla duga til að gera þessu máli nokkur vitræn skil, en ég mun gera það sem ég best get í því og kannski taka aftur til máls. Í fyrsta lagi verðum við að horfast í augu við að fjárskortur dómskerfisins er orðinn með þeim hætti að við erum í stórhættu hvað varðar virðingu fyrir almennum réttaröryggissjónarmiðum og það er mjög mikilvægt að gera úrbætur. Mér finnst mjög virðingarvert að hæstv. ráðherra hafi ekki ýtt því máli á undan sér, eins og auðvelt er að gera, heldur tekist á við að reyna að koma því í höfn. Í frumvarpinu eru raktar ágætlega aðrar ástæður fyrir því að fyrir löngu er orðið tímabært að gera breytingar. Vandamálið um meginregluna um milliliðalausa sönnunarfærslu fyrir Hæstarétti hefur náttúrlega lengi verið uppi og skapað alls konar álitamál og áhyggjur og sú staðreynd að sérfróðir meðdómendur hafa ekki tekið þátt í úrlausn mála í áfrýjunarmeðferð. Mér finnst menn hins vegar fara dálítið eins og kettir í kringum heitan graut í frumvarpinu og greinargerðinni um hættuna sem stafar af núverandi kerfi fyrir réttaröryggi í landinu. Það er talað um að óhóflegt vinnuálag skapi hættu og réttarskapandi áhrif dóma réttarins verði minni en æskilegt er og þar af leiðandi aukist vinnuálag og því um líkt. En staðreyndin er einfaldlega sú að með þeirri stöðu sem er núna, þar sem að við höfum marga dómara og höfum farið þá leið t.d. þegar vinnuálag eykst að fjölga dómurum í einni kippu, þá höfum við mjög nýlegt dæmi um það að réttarskapandi áhrif hæstaréttardóma hafa hrunið í höndunum á okkur. Besta dæmið eru dómar Hæstaréttar um gengislánamálin. 16. júní 2010 kveður Hæstiréttur upp einróma dóm um ógildi gengistryggðra lána, að þau séu ógild. Í kjölfarið voru ítrekaðir fundir, og kannski rétt að það komi fram í þingsölum, í ráðherranefnd um efnahagsmál þar sem komu forstöðumenn Fjármálaeftirlits og Seðlabanka og töldu alvarlegt áhlaup á fjármálakerfið í vændum og gríðarlega hættu yfirvofandi. Þeir hvöttu eindregið til þess að gripið yrði til lagasetningar án tafar á þessa niðurstöðu og skipað fyrir með löggjöf um tiltekna úrlausn þessara mála, þannig að öllum gengistryggðum lánum yrði breytt í innlend lán á verðtryggðum seðlabankavöxtum. Um þetta voru haldnir fjöldamargir ríkisstjórnarfundir sumarið 2010, í lok júní og byrjun júlí, og við vorum nokkuð mörg í ríkisstjórninni sem vorum algjörlega einbeitt í andstöðu við að ríkisstjórnin og Alþingi kæmu að því að leggja línur um framtíðargildi samninga áður en Hæstiréttur hefði tjáð sig til fulls um það. Hæstiréttur brást síðan vel við öllum ábendingum um að það skipti máli að greiða úr þessari réttaróvissu eins og kostur væri og setti í forgang mál þar sem reyndi á uppgjörsreglur. Það auðveldaði okkur að ýta til hliðar þeim áhyggjum sem við vorum hins vegar stillt upp gagnvart, að nýendurreist fjármálakerfið væri í hrunhættu og við gætum staðið frammi fyrir öðru fjármálahruni. Hæstiréttur felldi dóm í seinna málinu 16. september 2010 og kvað þar alveg skýrt á um, í einróma fimm manna dómi, fyrirkomulag uppgjörs þessara lána og með hvaða hætti haga skyldi uppgjöri þeirra. Á þeim grundvelli var lagt fram lagafrumvarp til að tryggja öllum með gengistryggð lán nákvæmlega sömu úrlausn, vegna þess að sum gengistryggð lán féllu augljóslega ekki undir skilmála þeirra lána sem talin höfðu verið ógild með hæstaréttardómnum frá því í júní og algjörlega ófært að sumir sætu uppi með gengistryggð lán og aðrir ekki. Þau lög voru lögfest á Alþingi í desember 2010 og hafa síðan fengið í munni þjóðarinnar nafnið Árna Páls-lög og réðu þessu máli til lykta í fullkomnu samræmi við dóm Hæstaréttar frá 16. september 2010. Síðan gerist það að vegna álags í Hæstarétti og aukins álags á réttinn vegna málafjölda er fjölgað í einni kippu í Hæstarétti, annaðhvort síðla árs 2011 eða í byrjun árs 2012, og það koma inn fjórir nýir dómarar. Síðan kemur dómsmál fyrir Hæstarétt sem reynir á um tiltekinn hluta uppgjörsreglna þessara laga. Því er ráðið til lykta með dómi 15. febrúar 2012. Sá dómur kemst að þeirri niðurstöðu að þrátt fyrir einróma fordæmið frá 16. september 2010 sé það samt þannig að í þeim tilvikum þar sem fólk hefur fullnaðarkvittun í höndum af fyrri greiðslu afborgana þá gildir gamla reglan um fullnaðargreiðsluáhrif afborgana af skuldabréfum, sem hefur verið í gildi frá 1791. Sú niðurstaða var fengin af öllum nýju dómurunum fjórum í sjö manna dómi en þrír dómarar í minni hlutanum voru hluti af þeim fimm manna meiri hluta eða fimm manna einróma ákvörðun sem hafði kveðið upp dóminn 16. september 2010. Við höfum því mjög nýlegt afdrifaríkt dæmi hvað varðar réttaröryggi um að það að fjölga í Hæstarétti til að leysa álag á dómskerfið getur haft alveg svakaleg áhrif. Niðurstaðan í því máli hefur síðan valdið því, sem lá auðvitað alltaf fyrir og var ástæðan fyrir því að hin svokölluðu Árna Páls-lög voru sett, að álagið á dómskerfið af einstaklingsbundinni úrlausn allra þeirra álitamála sem risu var gríðarlegt. Þess vegna var verið að reyna að lesa í dóm Hæstaréttar og skapa almenna reglu byggða á þeim sjónarmiðum sem þar lægju til grundvallar og hafa eins hóflegt inngrip í kröfurétt og mögulegt væri. En það sem gerist síðan er að Hæstiréttur skiptir einfaldlega um skoðun. Það er ekki vegna þess að dómararnir skipta um skoðun heldur vegna þess að það koma nýir dómarar í dóminn. Ég held að þetta eigi að vera okkur alvarlegt viðvörunarljós ef við höldum áfram á sömu braut án grundvallarbreytinga. Við munum alltaf standa frammi fyrir því að það koma einhverjir tímabundnir álagstímar og þessi staðreynd getur einfaldlega leitt til þess að fordæmisgildi dóma Hæstaréttar verður mjög slakt og mjög erfitt að ráða í það. Ef við ætlum að verja grundvallarregluna um að löggjafinn stígi ekki inn í réttarágreining sem er fyrir dómstólum, eins og við sögðum mörg í ríkisstjórninni sumarið 2010, þá verður á móti að vera hægt að treysta réttarskapandi dómum Hæstaréttar og byggja á þeim meginreglur sem standast. Það er ófært að vera í limbói þannig að löggjafinn geti ekkert gert og að dómsvaldið ákveði sambærileg tilvik með ósambærilegum hætti árum saman. Það skapar samfélagsupplausn og samfélagsósætti. Ég hef heyrt þau rök að eðlilegt sé að það verði aðeins fimm dómarar í Hæstarétti og að þeir dæmi alltaf í öllum málum, en mér finnst í sjálfu sér þessi reynsla og sú útfærsla skynsamleg sem er í frumvarpinu á því að varadómarar heyri í reynd sögunni til að öðru leyti en því að þeir komi inn sem fyrrverandi dómarar. Ég held að þá sé alveg tryggt að það verði alltaf sjö mönnum til að dreifa til að dæma hin stóru álitamál, hina réttarskapandi dóma, og hinir geta þá haldið áfram og allir eru þá bundnir þótt einungis fimm sitji í dómnum á hverjum tíma. Hvað varðar síðan skipun dómara eru hér nokkur ný ákvæði. Ég fagna þeirri grundvallarreglu sem mælt er fyrir um í 11. gr., að tilnefningaraðilar skuli tilnefna bæði karl og konu jafnt í sæti aðalmanns sem varamanns í dómnefndina. Við höfum haft mikla umræðu um það hversu einsleit dómnefnd eða umsagnarnefnd hefur verið. Ég tel það mjög mikilvægt fyrir okkur. Mér finnst líka skipta miklu máli að sjá í 12. gr. meginregluna um skipan dómara. Í ákvæðinu segir að óheimilt sé að skipa í dómaraembætti mann sem dómnefnd hefur ekki talið hæfastan meðal umsækjenda, hvort heldur er einn eða samhliða öðrum. Þó megi frá því víkja ef Alþingi samþykkir tillögu ráðherra um heimild til að skipa í embættið annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægir að mati dómnefndar öllum skilyrðum til að hljóta skipun í embættið. Ég skil það þá sem tvíþætt mat, þ.e. ef menn uppfylli almennu hæfnisskilyrðin sé hægt að koma með tillögu til Alþingis um skipan, jafnvel þótt viðkomandi sé ekki hæfastur. Kannski er það skásta leiðin til að koma í veg fyrir misbeitingu ráðherravalds við skipun dómara að samþykki Alþingis sé áskilið ef menn ætla að víkja frá því að skipa þann hæfasta. Ég var áður í andsvari búin að víkja að endurupptökunefnd og skipan hennar. Mér finnst í sjálfu sér svolítið erfitt að átta mig á fullnaðarafleiðingum hins nýja dóms Hæstaréttar hvað varðar endurupptökunefndina og ekki alveg einfalt að gera það. Ég hef meira að segja verið að spyrja dómara að því og þeir virðast nokkurn veginn jafn ráðvilltir og ég gagnvart skilningi þessa. En eins og ég skil dóminn snýr álitamálið að því hvort endurupptökunefnd sem stjórnsýslunefnd geti tekið fullnaðarákvörðun. Mér finnst það ekki alveg ljóst hér hvert hlutverk endurupptökunefndar er eftir þessa breytingu. Ég heyri á hæstv. ráðherra að í bígerð eru frekari breytingar á lögum um endurupptökunefnd og kannski er rétt að vísa málinu þangað. Vegna þeirrar sögu sem við höfum um Hæstarétt, sem hefur verið fullkomlega ófær um að horfa með sanngjörnum og réttmætum hætti á endurmat mála sem augljóslega hafa átt erindi í endurupptöku, eins og Geirfinnsmálið er besta dæmið um, hef ég af því þungar áhyggjur ef sú tilraun sem endurupptökunefnd auðvitað var eyðileggst án þess að neitt annað komi í staðin. Ég held að í ljósi reynslunnar sé ófært að fella þetta í hendur Hæstaréttar sjálfs. Það er ekki hægt að orða það á neinn annan hátt. Ég get vitnað í þáverandi hæstv. forsætisráðherra Davíð Oddsson þegar synjun Hæstaréttar kom á endurupptöku Geirfinnsmálsins árið 1996, 1997 eða 1998 eða hvenær svo sem það var. Hann gagnrýndi þá niðurstöðu harðlega og ég gat tekið undir hana að einu og öllu leyti, það er óhjákvæmilegt að til sé einhver leið til endurupptöku. Og ef hugmyndin um endurupptökunefnd sem sjálfstæða nefnd gengur ekki vegna stjórnarskrárákvæða um að dómstólar einir eigi að endurupptaka dóma finnst mér að við eigum að skoða í þingnefnd með þetta frumvarp af alvöru hvort breyta eigi endurupptökunefnd í dómstól með þeim hætti sem ég rakti í andsvari áðan. Nú er tími minn á þrotum. Ég ítreka þakkir til hæstv. ráðherra fyrir að hafa lagt þetta mál fram og hrósa henni aftur fyrir það.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um menningarminjar og fleiri lögum. Tilefni lagasetningarinnar er að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 22. maí 2013 kemur fram sú fyrirætlun að auka skilvirkni stjórnsýslunnar, m.a. með breytingum á skipulagi, sameiningu stofnana og tilflutningi á milli sviða í samræmi við áherslur og forgangsröðun. Er þetta stefnumið tilefni og grundvöllur þess að hafist var handa við að endurskilgreina stofnanakerfi málaflokksins á síðasta ári. Á kjörtímabilinu hefur áhersla verið lögð á að styrkja málaflokkinn með ýmsum hætti. Þannig hefur aukið fé verið veitt til Minjastofnunar Íslands og Þjóðminjasafns Íslands sem og húsafriðunar- og fornminjasjóðs. Þá hafa lög um menningarminjar verið tekin til endurskoðunar í víðtæku samráði við hagsmunaaðila með það að markmiði að styrkja löggjöfina og sníða af þá hnökra sem á henni eru, svo sem varðandi veikt fyrirkomulag leyfisveitinga vegna fornleifarannsókna, ófullnægjandi réttarvernd friðaðra húsa og mannvirkja, og óskýrt hlutverk ráðgjafarnefnda. Afrakstur þeirrar endurskoðunar, sem hófst síðastliðið sumar, er meðal annars að finna í þessu frumvarpi. Í ljósi þessa og með hliðsjón af stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er eðlilegt að einnig sé litið til þeirrar stofnanauppbyggingar sem er í málaflokknum og kannað hvort þörf sé á að endurskipuleggja. Í þeirri skipulagningu hefur verið litið til fjögurra leiða: Í fyrsta lagi óbreytt skipan en með efldu samstarfi. Í öðru lagi formlegra samstarf, t.d. á grunni samstarfssamnings, sameiginlegrar framtíðarsýnar og skýrari verkaskiptingar. Í þriðja lagi samrekstur stoðþjónustu í heild. Í fjórða lagi er unnt að vinna að sameiningu stofnananna. Færa má rök fyrir því að fagleg og fjárhagsleg áhrif hljóti að verða mest við sameiningu og að samstarf stofnananna hafi takmörkuð fagleg áhrif og engin áhrif til lækkunar á rekstrarútgjöldum. Með vísan til þessa eru slíkir kostir ekki fýsilegir og sameining stofnana sú leið sem er fljótvirkust til að koma á laggirnar öflugri starfseiningu sem verði í senn rekstrarlega og faglega sterkari en smærri starfseiningar eins og nánar er gerð grein fyrir í almennum athugasemdum með frumvarpinu. Samhliða sameiningu stofnana er lagt til í frumvarpinu að tiltekin afmörkuð verkefni verði flutt frá Minjastofnun Íslands til forsætisráðuneytisins. Annars vegar er um að ræða ráðgjöf við sveitarfélög um mótun tillagna um verndarsvæði í byggð í samræmi við ákvæði laga um verndarsvæði í byggð. Hins vegar er um að ræða gerð tillagna um að hús eða mannvirki verði friðlýst samkvæmt lögum um menningarminjar. Tilefni þessarar tillögu er að ákvörðunarvald er í báðum tilvikum á hendi ráðherra og eingöngu lagður til flutningur á ráðgjöf og mótun þeirra tillagna sem umræddar ákvarðanir byggjast á. Ég ítreka þetta, virðulegur forseti: Ákvörðun er í báðum tilvikum á hendi ráðherra og hér er því um það að ræða að verið er að flytja ráðgjöf og mótun þeirra tillagna sem hvort eð er eru hjá ráðherra. Rökin fyrir þessum tilflutningi eru að nauðsynlegt er að skapa svigrúm til aukinnar stefnumótunar í málaflokknum af hálfu ráðherra, einkum hvað varðar friðlýsingu húsa og mannvirkja. En stefnumótun á þessu sviði hefur hingað til verið brotakennd og því mikilvægt að úr verði bætt. Fellur það vel að almennu stefnumótunarstarfi ráðuneyta að fella umrædd verkefni undir valdsvið ráðuneytisins. Þrátt fyrir þetta er gert ráð fyrir að Þjóðminjastofnun geri tillögu um heildarstefnu og langtímaáætlun um vernd og varðveislu menningarminja, þar á meðal um friðlýsingu þeirra. Mun því forsætisráðuneytið og hin nýja stofnun móta slíka heildarstefnu. Virðulegi forseti. Meginefni frumvarpsins mælir fyrir um að Þjóðminjasafn Íslands og Minjastofnun Íslands verði sameinuð í eina stofnun, Þjóðminjastofnun, þó þannig að Þjóðminjasafnið verði áfram til sem höfuðsafn og að um það gildi sérlög, enda þótt það falli undir hina nýju stofnun. Fyrstu lög um þjóðminjavörslu voru samþykkt árið 1907 og í framhaldinu fékk safnið heitið Þjóðminjasafn Íslands. Tilgangur þessa fyrirkomulags er að tryggja að Þjóðminjasafn Íslands verði áfram til sem slíkt, enda hefur það skipað sérstakan sess hjá þjóðinni í yfir eitt hundrað ár. Þá er jafnframt lagt til að forstöðumaður stofnunarinnar nefnist þjóðminjavörður, en safnstjóri sé yfir safninu. Enda heitið samofið aldarlangri sögu Þjóðminjasafns Íslands og hefur embætti þjóðminjavarðar verið í forustu fyrir safnastarf og þjóðminjavörslu á Íslandi í yfir hundrað ár. Ég vil þó sérstaklega geta þess, virðulegur forseti, að ég er mjög opinn fyrir því að skoða þann möguleika að hin sameinaða stofnun heiti áfram Þjóðminjasafn Íslands. Það er viðurhlutamikið í þessu frumvarpi, sem ég mæli hér fyrir, um stofnun þessarar nýju stofnunar, að nafnið með þessa miklu sögu fái að lifa. Gert er ráð fyrir því að gera það hér með því að Þjóðminjasafnið, eins og ég gat um áðan, sé annar hluti þessarar stofnunar. En ég ítreka að ég er mjög opinn fyrir því að skoða þann möguleika að stofnunin í heild heiti Þjóðminjasafn Íslands og beini því þar af leiðandi til allsherjar- og menntamálanefndar, sem fær frumvarpið til meðferðar að lokinni þessari umræðu, að taka nafngiftina sérstaklega til skoðunar. Frumvarpið mælir jafnframt fyrir um ýmsar breytingar á lögum um menningarminjar sem lúta að því að styrkja umgjörð málaflokksins. Varða breytingarnar einkum fyrirkomulag leyfisveitinga til fornleifarannsókna, aldursfriðun forngripa auk húsa og mannvirkja, hlutverk ráðgjafarnefnda, friðuð hús og mannvirki og hlutverk húsafriðunarsjóðs. Nánar tiltekið eru lagðar til eftirfarandi breytingar á lögum um menningarminjar: Í stað þess að forngripir teljist lausamunir sem eru 100 ára og eldri er lagt til að miðað sé við muni frá árinu 1900 eða fyrr. Með sama hætti er lagt til að í stað þess að miða við 100 ára reglu hvað varðar aldursfriðun húsa og mannvirkja verði miðað við ártalið 1918. Þá er jafnframt lagt til að leita þurfi álits stofnunarinnar ef um er að ræða hús eða mannvirki sem ekki nýtur friðunar en er byggt 1930 eða fyrr í stað 1925, eins og segir í núgildandi lögum. Skýrar er kveðið á um hlutverk fornminja- og húsafriðunarnefndar sem ráðgjafarnefnda gagnvart stofnuninni. Lagt er til að skýrt sé kveðið á um að afla þurfi leyfis vegna endurbóta og viðhalds á friðlýstum húsum og mannvirkjum og réttarvernd friðaðra húsa og mannvirkja styrkt. Skýrar er kveðið á um hvaða skilyrði heimilt sé að setja fyrir veitingu leyfa til fornleifarannsókna og mælt fyrir um menntunarkröfur til þeirra sem stjórna leyfisskyldum fornleifarannsóknum. Jafnframt er lagt er til að með skýrum hætti sé kveðið á um í lögum að óheimilt sé að veita ný rannsóknarleyfi fyrr en gripum, sýnum og rannsóknargögnum fyrri rannsókna hafi verið skilað. Loks er húsafriðunarsjóði gert kleift að veita fé til uppbyggingar og viðhalds byggðar innan verndarsvæða óháð því hvort um er að ræða friðuð og friðlýst hús eða ekki. Hvað viðkemur fjárhagslegum ávinningi af sameiningu stofnananna tveggja er miðað við að með henni verði unnt að lækka rekstrargjöld um 4,1% eða 47 millj. kr. á ársgrundvelli. Þetta skilst mér að sé mjög varlega áætlað svo að nokkrar líkur eru á að ávinningurinn verði töluvert meiri. Stafar það af því að með beitingunni skapast tækifæri á að endurskipuleggja verkaskiptingu, ferla og skipulag verkefna. Þrátt fyrir þetta má gera ráð fyrir að kostnaður við sameininguna geti numið um 35–40 millj. kr. Gert er ráð fyrir að breytingaferlið taki eitt ár og á því tímabili þarf að gera ráð fyrir tímabundnum fjárveitingum vegna breytinganna þar sem ekki er gert ráð fyrir því að ávinningur sé að öllu leyti kominn fram á því tímabili. Þá skal nefnt að ekki er gert ráð fyrir að til uppsagna starfsmanna stofnananna tveggja komi. Ég ítreka þetta, virðulegur forseti. Hér er ekki gert ráð fyrir neinum uppsögnum starfsmanna vegna þessarar sameiningar og lagt til að í frumvarpinu verði kveðið á um að öllum starfsmönnum verði boðið starf hjá hinni nýju stofnun. Loks er ástæða til að geta þess að stofnuninni er ætlað að vera vísinda- og þjónustustofnun á sviði þjóðminjavörslu sem sinni varðveislu og skráningu menningar og þjóðminja, rannsóknum og miðlun þekkingar í þágu almannahagsmuna. Stofnuninni er ætlað að vera í samstarfi við háskóla á fræðasviðinu og standa fyrir og stuðla að öflugu vísinda- og rannsóknarstarfi á lögbundnu fagsviði stofnunarinnar. Mikilvægt er að hin nýja stofnun eða safnið sem undir hana heyrir sé ekki þátttakandi í leyfisskyldum fornleifarannsóknum á samkeppnismarkaði, hvorki með beinum né óbeinum hætti. Stofnuninni er falið að veita slíkum rannsóknum leyfi og hafa eftirlit með þeim og mikilvægt að hún sé ekki sett í þá stöðu að veita sjálfri sér eða aðilum sem hún tengist leyfi til rannsókna á samkeppnismarkaði og hafa eftirlit með slíkri leyfisveitingu. Þá er mikilvægt að stofnunin tryggi að gætt sé sjónarmiða samkeppnislaga og að hún á engan hátt keppi við aðila sem starfa við fornleifarannsóknir á einkamarkaði. Jafnframt er mikilvægt að neyðar- og skyndirannsóknir sem og vettvangskannanir stofnunarinnar vegna mats á umfangi og eðli minja séu ekki svo umfangsmiklar að telja megi stofnunina sinna fornleifarannsóknum sem með réttu tilheyri einkaaðilum á samkeppnismarkaði. Þrátt fyrir þetta er mikilvægt að safnið, sem hluti af Þjóðminjastofnun, ræki það rannsóknarhlutverk sem því er falið í lögum um Þjóðminjasafn Íslands, og sé þannig öflugt vísinda- og þjónustusafn á sviði þjóðminjavörslu. Hæstv. forseti. Ég hef nú rakið helstu atriði frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Forseti. Ég er með tvær spurningar við framsögu ráðherra. Í fyrsta lagi spyr ég um það sem varðar flutning á ráðgjöf og mótun stefnu að því er varðar friðlýsingu húsa inn í ráðuneytið, þ.e. breytingu á því ferli sem verið hefur hér um allnokkurt skeið, að það sé hlutverk og verkefni ráðherra að staðfesta tillögur sem honum berast. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig sér hann fyrir sér að sérfræðiþekking verði til eða flytjist inn í ráðuneytið? Gerist það með því að bæta við starfsmönnum eða hvað? Í ákvæðinu stendur að í stað „Minjastofnun“ komi orðið ráðherra en ekki orðið „ráðuneyti“. Ég vil spyrja hvort hæstv. ráðherra telji sjálfan sig búa yfir þessari sérfræðiþekkingu, að hann hafi þá bæði tök á því væntanlega að ráðleggja sjálfum sér og gera tillögur til sín sjálfs um það hvaða hús eigi að friðlýsa. Í öðru lagi langar mig að spyrja ráðherrann út í samráðskaflann í greinargerðinni. Fram kemur að haft hafi verið samráð um meginefni frumvarpsins við allnokkra aðila. Nú vill svo til að þungavigtaraðilar hafa lýst sig andsnúna málinu að öllu leyti. Ég nefni Félags íslenskra safna og safnamanna, ég nefni Minjastofnun, ég nefni námsbraut í fornleifafræðum. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvaða vægi hafa þessir aðilar í hans huga þegar kemur að því að endurskipuleggja sviðið með svo afdrifaríkum hætti sem hæstv. ráðherra leggur til?

Virðulegur forseti. Fyrst varðandi faglegt mat í ráðuneytinu er ástæða til að undirstrika það eins og fram kemur í frumvarpinu og greinargerð að við ákvörðun í friðlýsingu í ráðuneytinu verður að sjálfsögðu stuðst við ráðgjöf stofnunarinnar og sérfræðinga þeirra sem veita ráðgjöf hjá henni. Það er því óþarfi að flytja þá starfsmenn inn í forsætisráðuneytið því að stofnunin mun áfram hafa það hlutverk með hendi að veita þá ráðgjöf. Hvað varðar samráðið var Capacent fengið til að vinna að fýsileikakönnun á helstu valkostum sem til greina kæmu, eins og ég nefndi í framsöguræðu. Í því skyni voru haldnir fundir með hagsmunaaðilum, viðtöl tekin við fjölmarga starfsmenn stofnananna ásamt því að ýmsar tillögur voru ræddar á fundum stýrihópsins. Reyndar er listað í greinargerð með frumvarpinu hvert leitað hafi verið varðandi samráðið. Ég ætla að leyfa mér, virðulegur forseti, að lesa þann lista: Héraðsskjalasafn Kópavogs, Minjastofnun Íslands, mennta- og menningarmálaráðuneytið, Íslenskar fornleifarannsóknir ehf., Skipulagsstofnun, Reykjavíkurborg, Samband íslenskra sveitarfélaga, umhverfis- og auðlindaráðuneytið, fornminjanefnd og húsafriðunarnefnd.

Forseti. Ég þakka ráðherranum svörin og vil í fyrsta lagi spyrja: Hvaða tillit var tekið til athugasemda þeirra aðila sem hér eru upptaldir? Eitt er að hitta viðkomandi aðila og hlusta á athugasemdir þeirra, og annað er að eiga í raunverulegu samráði og taka tillit til þeirra athugasemda. Í ályktunum ýmissa þeirra aðila sem hér eru upplistaðir kemur fram að viðkomandi setji sig eindregið upp á móti málinu. Ég vil síðan spyrja um þá athugasemd að breytingin muni rýra gildi Þjóðminjasafns Íslands sem og trúverðugleika þess, sem Félag íslenskra safnamanna lýsir sérstökum áhyggjum yfir. Í þriðja lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra, því að þetta snýst jú um hans persónulegu áhugamál, eins og fram hefur komið ítrekað, að hann tekur til sín það sem heyrir undir hans persónulega áhugasvið: Telur hann koma til álita, verði þetta að lögum, að áskilið verði í lögunum að þau gangi úr gildi við næstu kosningar?

Virðulegur forseti. Fyrst varðandi spurninguna um hvaða tillit hafi verið tekið til athugasemda þeirra sem komu að samráðsferlinu þá er gerð ágæt grein fyrir því í V. kafla í greinargerð með frumvarpinu, það er reyndar dálítið langt mál fyrir mig að rekja það í stuttu andsvari. En brugðist var við ýmsum athugasemdum sem fram komu þó að að sjálfsögðu hafi menn ekki endilega allir verið sammála um hver væri besta leiðin í hverju tilviki, eins og iðulega er í samráði milli ólíkra hópa og stofnana, en reynt var að finna bestu heildarleiðina með þessu samráði. Svo er spurt um hvort þetta rýri gildi Þjóðminjasafnsins. Þvert á móti, virðulegur forseti, þetta er akkúrat til þess fallið að styrkja Þjóðminjasafnið og raunar styrkja Minjastofnun líka og gera úr þessu eina öfluga stofnun sem verði enn betur til þess fallin að verja og sinna þessum málaflokki vel. Hvað varðar gildistöku er ekki gert ráð fyrir því að þetta gangi úr gildi á næsta kjörtímabili. 

Virðulegur forseti. Mér finnst það kannski áhyggjuefni í þessu máli hversu mikil og hörð viðbrögð hafa komið frá þeim sem málið varðar. Það eru ólíkir hópar sem hafa látið í sér heyra og ekki oft sem maður fær sem þingmaður svona mikið af tölvupóstum og símhringingum og athugasemdum. Ég upplifði það þannig að margir hafi verulega miklar áhyggjur af þessu frumvarpi og hafi margt við það að athuga. Þá velti ég því fyrir mér hvort þetta sé í raun nægilega vel unnið. Það er kannski, ef ég skil rétt, ár frá því þessi hópur var settur á fót og farið að skoða málið að ráði. Þegar það verða svona hörð viðbrögð þá er það mín upplifun að ekki hafi nógu vel verið vandað til verka því að markmiðið hlýtur að vera að fá sem flesta með í þennan leiðangur og að þeir sem eiga hagsmuna að gæta og vinna í geiranum séu sem mest áfram um þær breytingar sem verið er að fara í. Það finnst mér áhyggjuefni. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé sammála mér í því að kannski hefði mátt vanda betur til verka, fara aðeins hægar og hafa meira samráð við hlutaðeigandi í öllu ferlinu. Það getur ekki verið markmið hvort hæstv. forsætisráðherra eða einhver annar leggur fram frumvarp sem fær jafn mikla gagnrýni og þetta frumvarp.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að ítreka það sem ég nefndi hér áðan að þetta mál hefur átt sér langan aðdraganda og mikil vinna hefur farið í að undirbúa það, gera það sem best úr garði. Sú vinna hefur meðal annars falist í því að ræða við sem flesta sem að málinu koma og hafa þekkingu á þessum málaflokki. Ráðgjafarfyrirtæki var fengið sérstaklega í að vinna þetta sem faglegast og það tók sér góðan tíma í það. Ég nefni sem dæmi að síðastliðið sumar, held ég hafi verið, voru send út 50 bréf til að leita álits varðandi ýmis efni þessa máls og unnið var úr því í framhaldinu til viðbótar við allt það samráð sem ég hef þegar nefnt. Það er hins vegar ekkert nýtt og telst kannski regla frekar en undantekning að sameining stofnana veki ugg og valdi áhyggjum hjá starfsmönnum sem eru ekki vissir um hvað sameiningin kunni að hafa í för með sér þó að reynt sé að útlista það mjög vel. En reynslan er líka sú, virðulegur forseti, að þegar slíkar sameiningar eru um garð gengnar þá hefur mjög oft dregið úr slíkum áhyggjum og þær hafa jafnvel horfið mjög skjótt. Þær eru eðlilegar, virðulegur forseti, þegar breytingar eiga sér stað. Það er eðlilegt að menn hafi áhyggjur og vilji passa upp á eigin stöðu, en með frumvarpinu er reynt að koma til móts við alla starfsmenn beggja stofnana. Eins og ég gat um áðan er tryggt að ekki standi til að segja neinum upp.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hæstv. ráðherra segir að sameiningar stofnana eru yfirleitt umdeildar. Þess vegna er svo mikilvægt að vanda til verka. Við höfum dæmi um sameiningar sem hafa heppnast gríðarlega vel, menn hafa unnið málin mjög vel, og einnig dæmi um misheppnaðar sameiningar þar sem kannski hefur verið erfitt að koma stofnunum almennilega í gang aftur eftir slíkar sameiningar. Mig langaði aðeins til að spyrja, af því ég á ekki von á því að nokkur fulltrúi Sjálfstæðisflokksins muni taka þátt í þessari umræðu, en þetta mál er búið að fara í gegnum ríkisstjórn þannig að ég vil fá það staðfest hjá hæstv. ráðherra, að fullur stuðningur sé í þessu máli hjá samstarfsflokknum, hann verður bara að svara fyrir hann. Væntanlega mun enginn sjálfstæðismaður taka þátt í umræðunum. Kannski ein spurning í lokin: Ég upplifi, þegar ég les þetta, að hlutverk húsafriðunarnefndar verði mun veigaminna, kannski ekki óskýrara en miklu veigaminna en nú er. Það finnst mér áhyggjuefni. Mér finnst mikilvægt að úthlutun fjármagns til húsaverndunar sé í mjög faglegu ferli.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að nefna dæmi um sameiningu stofnana sem var mjög umdeild fyrir fáeinum vikum en ég heyri ekki annað en að hafi heppnast mjög vel. Þar er ég að tala um sameiningu Þróunarsamvinnustofnunar við utanríkisráðuneytið. Þar voru miklar áhyggjur, í sumum tilvikum mjög svipaðar því sem menn ræða hér. En um leið og þetta gekk í garð sáu menn að þetta hafði verið vel undirbúið og áhyggjurnar ástæðulausar. Hvað varðar afstöðu samstarfsflokksins til þessa máls segir það sig nú eiginlega sjálft að það er búið að afgreiða þetta úr ríkisstjórn, úr þingflokkum stjórnarflokkanna, þannig að ég þarf nú ekki að fara að útlista það neitt nánar, auk þess sem þetta er, eins og ég vísaði til í upphafi, í raun í samræmi við stjórnarsáttmálann og verður að framfylgja honum. Eins og virðulegur forseti sér hafa menn tekið sér tíma í að gera þetta vel. Hvað varðar húsafriðunarnefnd er staða hennar styrkt frekar en hitt vegna þess að hér er sérstaklega kveðið á um að hún skuli vera stofnuninni til ráðgjafar til að bæta úr því að skortur var á slíku ákveðið ár.

Forseti. Ég trúi ekki að það komi hæstv. forsætisráðherranum á óvart að hér sé spurt út í samráð. Það fólk í samfélaginu sem mest hefur vit á þessum málum, ekki endilega starfsfólk þessarar stofnunar heldur fólk í þessum geira, fólk sem hefur mesta kunnáttu í þessum efnum, hefur miklar áhyggjur af þessari sameiningu. Sagt er hreint út að ekkert samráð hafi verið haft, það hafi kannski verið haldinn einn fundur. Fólk segir: Nú á að keyra þetta í gegn á ógnarhraða án þess að svokölluð fagleg sjónarmið séu höfð til hliðsjónar eða þau sjónarmið sem eiga við um þessa grein og það hvernig þessum málum verði best fyrir komið. Ég trúi ekki að það hafi farið fram hjá hæstv. forsætisráðherra. Hann hlýtur að hafa heyrt það eins og ég. Það er í öllum fréttatímum og í greinum og alls staðar. Ég er því svolítið á þeim slóðum. Á blaðsíðu 13 í greinargerðinni stendur: „Hagsmunaaðilar vöktu athygli stýrihópsins á að þörf sé á aukinni samhæfingu í starfsemi minjaverndar og minjavörslu.“ Mig langar til að spyrja: Hvaða hagsmunaaðilar voru það sem vöktu sérstaklega athygli á þessu?

Virðulegur forseti. Síðasta atriðið sem hv. þingmaður spurði um kemur úr niðurstöðu Capacent. En svo ég ítreki það eina ferðina enn var gengið mjög langt í því að tryggja faglegan undirbúning og samráð við gerð þessa frumvarps og leitað til sérstaks ráðgjafarfyrirtækis, leitað út fyrir ráðuneytið, til þess að sú vinna gengi sem best. Þar lagðist margt á eitt og voru fyrirtækið og ráðuneytið búin að hafa samráð við fjölmarga aðila. Ég get svo ekki annað en ítrekað það sem ég benti á áðan að það er alveg eðlilegt að sameiningar, breytingar á starfshögum, valdi fólki áhyggjum meðan á þeim stendur. Ég þekki fá dæmi þess að sameiningar ríkisstofnana hafi ekki valdið óróa um tíma og meira að segja líka stundum þegar stofnunum hefur verið skipt upp. Ég minni á það í þessu samhengi að ekki er langt síðan Minjastofnun varð til og má segja að með þessu sé dreginn lærdómur af reynslu þess tiltölulega stutta tíma sem liðinn er frá því að þessu var skipt upp og Minjastofnun varð til. Ég man satt best að segja ekki nákvæmlega hvernig umræðan var þá en ég man ekki betur en að það hafi líka valdið ýmsum áhyggjum á sínum tíma. Með þessu er verið að draga lærdóm af reynslu þessa tímabils og gera þá stofnun sem best í stakk búna til að sinna hlutverki sínu þannig að úr verði eitthvað sem er meira en summa partanna, stofnun sem er sterkari en hinar stofnanirnar hvor fyrir sig.

Forseti. Ef ég skildi hæstv. forsætisráðherrann rétt kemur það úr skýrslu Capacent að hagsmunaaðilar hafi komið og bent á þetta. Ég er ekki enn þá búin að fá svar við því hvaða hagsmunaaðilar þetta voru. Það er svolítið ósamræmi í 11. gr. Þar kemur fram að ráðherrann á að taka ákvörðun um friðlýsingu og afnám hennar. Það er ósamræmi á milli þess annars vegar hvernig fara á með fornleifar sem varða skip og báta og svo allt í einu hvað varðar friðlýsingu húsa og mannvirkja. Af hverju er ekki sama stjórnsýslan um þetta tvennt? Ég spyr aftur eins og spurt hefur verið hérna: Er það út af sérstökum áhuga ráðherra á einhverjum málum? Er ekki stjórnsýsluleg 

Virðulegur forseti. Með þessu er sérstaklega verið að reyna að bæta úr brotalömum hvað varðar skipulag verndunar húsa og byggða. Þar kemur auðvitað ýmislegt til sögunnar, ekki hvað síst ný lög um verndarsvæði í byggð. En ég meðtek ábendingu hv. þingmanns um að æskilegt kunni að vera að bátar og skip og fleira færist þarna undir líka, en ekki er gert ráð fyrir því í þessu frumvarpi því að þar voru úrbætur á því sviði ekki til skoðunar á sama hátt og varðandi húsin.

Virðulegi forseti. Með því frumvarpi sem hér liggur fyrir til laga um breytingu á lögum um menningarminjar og fleiri lögum, er farið inn á fimm, sex lagabálka um minjavernd og -vörslu og lagt til að Þjóðminjasafn Íslands og Minjastofnun Íslands verði sameinuð í eina stofnun með flutningi tiltekinna verkefna til ráðherra með það að markmiði að minjaverndin verði „hjá sameinaðri stofnun á grundvelli skilvirks regluverks með virðisauka að leiðarljósi fyrir samfélagið“, eins og það er orðað svo fjálglega í greinargerð. Í þessu skyni skal stofnanakerfi málaflokksins stokkað upp og Minjastofnun Íslands og Þjóðminjasafnið sameinuð í eina stofnun, þó þannig að tiltekin verkefni séu færð til ráðherra ásamt því að einstökum ákvæðum laga um menningarminjar sé breytt til að auka skilvirkni í málsmeðferð stofnunarinnar, eins og segir í frumvarpinu. Í greinargerð með frumvarpinu er ávinningnum lýst þannig að um verði að ræða stærri og öflugri stofnun með skilvirkara regluverk að vopni sem muni skila samfélaginu þeim virðisauka sem stefnt sé að. Nú er frumvarpið sem sagt komið fram og ekki verður betur séð en standi til að keyra það hér í gegn á ógnarhraða. Skemmst er frá því að segja að fagfólk og fræðimenn í minjavörslu og varðveislu menningarverðmæta á Íslandi hefur lokið upp einum rómi og lýst þungum áhyggjum og andstöðu við þessi áform og gagnrýnt harðlega að ekki skuli hafa verið tekið tillit til fagaðila við samningu frumvarpsins. Um þetta hafa margir tjáð sig. Fornleifafræðingar, safnafólk, arkitektar, prófessorar við Háskóla Íslands og fleiri sem hafa harðlega mótmælt þessum áformum forsætisráðuneytisins um að sameina Minjastofnun og Þjóðminjasafnið. Eins og bent er á í þeim athugasemdum og blaðagreinum og bréfum sem þingmönnum hafa borist um þetta mál er vandséð að nokkur fjárhagslegur ávinningur sé af þessum breytingum og afar óljóst hversu mikill kostnaður fer í að efla stjórnsýsluna sem verður í forsætisráðuneytinu. Frumvarpið er augljóslega sniðið að því að forsætisráðherra er persónulega áhugamaður um húsavernd. Slíkt áhugamál er gott og blessað en forsætisráðherrar koma og fara. Þeir hafa ólík áhugamál. Vonandi verður núverandi forsætisráðherra ekki mjög þaulsætinn í sínum ráðherrastól. Það er með öðrum orðum ekki heppilegt að sníða verksvið ráðuneyta eftir áhugamálum ráðherra hverju sinni. Stofnanirnar sem til stendur að sameina eru afar ólíkar innbyrðis. Með frumvarpinu mun starfsemi Þjóðminjasafnsins skerðast verulega og það mun draga úr vægi þess sem höfuðsafns samkvæmt safnalögum. Þeir sem best þekkja til í málaflokknum hafa líka bent á að frumvarpið er fljótfærnislega unnið. Því til sönnunar er bent á ýmsar rangfærslur í frumvarpinu sem sýna að það er unnið í flýti og án samráðs við fag- og hagsmunaaðila. Þar hefur sérstaklega verið bent á áhrif húsafriðunarlaga á almenning og einnig að fyrirmyndin sé sótt til Noregs en þar byggir kerfið á aðgreiningu stjórnsýslu og rannsókna, öfugt við það sem sameiningin sem boðuð er í frumvarpinu hefur í för með sér og mun leiða til skerðingar á frelsi til vísindarannsókna að mati þeirra sem til þekkja. Safnafólk og fræðimenn hafa líka bent á að ferlið í kringum sameininguna hefur einkennst af miklum hraða og ónákvæmni. Mörgum spurningum er enn ósvarað varðandi skipulag, verkaskiptingu og ýmsa kostnaðarliði. Félag fornleifafræðinga til dæmis mótmælir því harðlega að frumvarpið verði að lögum og bendir á ýmsa hnökra sem eru á frumvarpinu og afleiðingar sem af því geta hlotist. Minjavarsla og minjarannsóknir á Íslandi hafa um árabil glímt við fjárskort og afskiptaleysi sem hefur leitt til þess meðal annars að rannsóknum er ekki sinnt sem skyldi. Þó náðist ákveðinn stöðugleiki í minjavörslunni með stofnun Minjastofnunar Íslands árið 2013. En það er engu að síður raunveruleg vá sem steðjar að íslenskum menningararfi og birtist í margvíslegum eyðingarmætti, bæði eyðingarmætti náttúrunnar þar sem fornleifar liggja í jörðu og eyðingarmætti ráðleysunnar um þennan málaflokk. Félag fornleifafræðinga metur það svo að frumvarpið sé afturför og muni hafa varanleg og skaðleg áhrif á starfsumhverfi fornleifafræðinga og minjarnar í landinu. Félagið telur alvarlega vegið að frelsi til vísindarannsókna með tillögu um miðstýrða rannsóknarstefnu í fornleifafræði og segir að verði frumvarpið að lögum muni það binda endi á um 150 ára sögu Þjóðminjasafns Íslands á sviði fornleifarannsókna. Þetta er umhugsunarefni. Ég vil líka vísa til greinar sem Orri Vésteinsson, fornleifafræðingur og prófessor í fornleifafræði, hefur nýlega látið birta um þetta mál. Þar kemur fram að af þeim hundruðum staða sem skemmast á hverju ári hér á landi sé aðeins brot kannað með rannsóknum og engar heildstæðar áætlanir séu til um hvernig eigi að bregðast við þeirri ógn sem steðji að þeim þúsundum sem fyrirsjáanlega munu hverfa á næstu árum og áratugum. Hann bendir enn fremur á að með frumvarpinu sé í reynd verið að kljúfa Minjastofnun í tvennt og leggja enn frekari hindranir í veg rannsókna og að það leysi engan vanda. Eins og hann segir, með leyfi forseta: „Það dregur athyglina frá hinum raunverulegu ógnum, veikir rannsóknarinnviði og torveldar björgunarstarfið.“ Stjórnvöld, og í þessu frumvarpi er það alveg ljóst, hafa ekki boðið fram neina faglega framtíðarsýn eða langtímaáform sem heitið geta í málaflokknum, að minnsta kosti ekki í samráði og góðu samstarfi við þá sem gerst til þekkja í þessum geira. Eins og minjageirinn bendir á hafa þau ekkert fram að færa nema innihaldslaust hringl með stofnanir. Í þeim efnum er ekki hlustað á sjónarmið þeirra sem starfa á vettvangi, fólksins sem af natni og nákvæmni, moldugt upp að hnjám, stendur í því að bjarga íslenskum fornminjum og íslenskum menningararfi, eins og bent hefur verið á í blaðaskrifum. Ég vil líka vísa til stjórnar Félags íslenskra safna og safnmanna sem sömuleiðis lýsir yfir þungum áhyggjum vegna fyrirhugaðrar sameiningar Minjastofnunar og Þjóðminjasafnsins og telur að frumvarpið þýði að setja þurfi skorður á rannsóknarstarf Þjóðminjasafns Íslands til að hægt sé að gæta sjónarmiða samkeppnislaga vegna sameiningar. Félagið telur að með sameiningu hverfi Þjóðminjasafnið frá rannsóknarhlutverki sínu þar sem slíkt samræmist ekki hlutverki fyrirhugaðrar Þjóðminjastofnunar sem við breytinguna verður þá stjórnsýslustofnun. Félagið bendir á að breytingin muni þannig rýra gildi Þjóðminjasafns Íslands sem og trúverðugleika þess, en almennt hefur verið talið innan safnafræði að rannsóknarhlutverk safna renni stoðum undir þá framþróun og nýsköpun sem nauðsynleg sé í safnastarfi. Það hlutverk hefur Þjóðminjasafn Íslands haft með höndum. Bent er á að litlu skipti þótt Þjóðminjasafn Íslands verði undirstofnun fyrirhugaðrar Þjóðminjastofnunar þar sem ekki verði um raunverulegan aðskilnað framkvæmdar- og stjórnsýsluvalds að ræða. Sú stefna var upphaflega mörkuð með vinnu að lögum um menningarminjar þar sem nauðsynleg aðgreining stjórnsýslu og framkvæmdar var fest í sessi. Hér má minna á að Þjóðminjasafn Íslands er eitt af þremur höfuðsöfnum auk Listasafns Íslands. Stofnanirnar sem til stendur að sameina eru eins og fyrr segir afar ólíkar innbyrðis. - Ég hefði mátt nefna hér líka Náttúruminjasafn Íslands. Það er hætt við því að skerðingin sem óhjákvæmilega verður á starfsemi Þjóðminjasafnsins við þessa fyrirhuguðu breytingu muni draga úr vægi þess sem eins af þremur skilgreindum höfuðsöfnum samkvæmt safnalögum. Safnmenn gagnrýna, eins og ég hef áður sagt, undirbúning frumvarpsins sem virðist að engu leyti hafa hag starfsemi stofnananna í fyrirrúmi, hér sé verið að ráðast í miklar breytingar á skömmum tíma án tilhlýðilegs samráðs við hagsmunaaðila og ámælisvert sé að forsendur frumvarpsins og þær ástæður sem liggja að baki fyrirhugaðrar sameiningar séu óljósar. Virðulegi forseti. Þeir sem best þekkja til hafa nær einhuga lagst gegn frumvarpinu og fyrirhugaðri sameiningu Minjastofnunar Íslands og Þjóðminjasafns Íslands. Þessir aðilar hafa kallað eftir því að í staðinn fyrir að keyra þetta áfram svona verði farið í víðtækt samráð við fagfólk og fræðafólk á sviði safna, rannsókna og minjavörslu á Íslandi. Undir þetta get ég heils hugar tekið og hlýt að harma það með þeim sem hafa tjáð sig að ekki skuli hafa verið hlustað á þennan hóp og ef marka má umsagnir þeirra sem skrifað hafa um málið að undanförnu hefur þeim frekar verið sendur tónninn og í þá hnýtt en hitt. Það væri nær fyrir forsætisráðherra að taka höndum saman við það fólk sem vinnur á sviði minjavörslu og rannsókna til að finna lausnir en að standa svona að verki.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og fína yfirferð yfir þau álitamál sem hér eru uppi. Svo virðist sem málið sé afar vanbúið og þó að það sé rétt sem fram kom í máli ráðherra að það sé jafnan þannig að upp komi ákveðið viðnám og áhyggjur þegar til stendur að sameina stofnanir eru áhyggjurnar hér töluvert þyngri og lúta að faglegum þáttum málsins. Maður er að reyna að glöggva sig á röksemdunum sem eru á köflum mjög losaralegar. Svo virðist sem ráðherra kjósi að setja allt sitt traust á ráðgjafarfyrirtækið Capacent. Það er mikið umhugsunarefni þegar um er að ræða viðkvæma fræðigrein og afar dýrmætan þátt íslenskrar menningar sem eru fornleifamálin, bæði rannsóknir og utanumhald þess málaflokks, að hæstv. ráðherra skuli, bæði í greinargerð með málinu og ekki síður í svörum við þeim andsvörum sem fram hafa komið, vísa ítrekað í ráðgjafarfyrirtækið Capacent. Mér er ekki kunnugt um að ráðgjafarfyrirtækið Capacent búi yfir nokkurri þeirri sérfræðiþekkingu sem dugar til þess að gera svo róttækar tillögur um breytingar á skipulagi og fyrirkomulagi þessa málaflokks. Ég vil spyrja hv. þingmann: Sér hún þess stað að ráðgjafarfyrirtækið Capacent hafi leitað sér efnislegrar og faglegrar ráðgjafar áður en fyrirtækið gaf ráðherra þá ráðgjöf 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni innleggið. Ég veit ekki heldur til þess að ráðgjafarfyrirtækið Capacent hafi á að skipa sérfróðum aðilum á sviði safnastarfs, minjavörslu og menningarverðmæta. Við samningu jafn víðtæks frumvarps og þess sem við ræðum hér reynir einmitt talsvert á slíka sérþekkingu, hefði maður talið. Allt sem lýtur að minjavörslu og varðveislu menningarverðmæta er vandmeðfarið og krefst bæði menntunar, þekkingar og reynslu einmitt á því sviði. En það er nú eins og annað í þessu samfélagi í dag að það er eins og alltaf sé nóg að kalla til - hvað þær heita þessar ráðgjafarstofur - Capacent, KPMG, Hagvang og hvað, til að leysa hvers manns vanda í íslenskri stjórnsýslu hvenær sem til stendur að gera eitthvað. En þar liggur auðvitað ekki svona sérfræðiþekking. Það er auðvitað mikið áhyggjuefni í jafn viðkvæmum og mikilvægum málaflokki eins og minjavarslan og varðveisla menningarverðmætanna og safnastarfið eru þegar gengið er fram með þessum hætti, böðlast áfram í beinni andstöðu við alla sem málið varðar í þessum geira. Það er alvarlegt áhyggjuefni vegna þess að það er óþarfi. Það er óþarfi að vinna hlutina illa og hafa ekki samráð. Það er algjör óþarfi. Þarna hefði mátt standa mun betur að verki og vanda sig við þetta í sátt við alla, auk þess sem vandséð er hver þörfin er á þeim breytingum sem hér er verið að ræða.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Ég spurði ráðherra áðan um þá vangaveltu hvort hér væri ekki fyrst og fremst um að ræða mál sem stafaði af hans persónulega áhuga á tilteknum málaflokki, sem liggur fyrir í nálgun hans og aðkomu að stjórnmálum um nokkurt skeið að er miðlægt á áhugasviði hans. Ég spurði ráðherrann áðan hvort hann teldi ekki fara vel á því þannig að hann skildi nú ekki eftir sig nokkurs konar mannvistarleifar, ef svo má að orði komast, í ráðuneytinu þar sem væru einhvers konar menjar um hans persónulega áhugasvið, að það færi þá best á því að lög þessi gengju úr gildi á kjördegi 2017, þar sem það er nánast einboðið að málið mun verða leiðrétt ef eitthvert vit verður sett hér í hlutina að afloknum næstu kosningum. Í besta eða versta falli kemur einhver forsætisráðherra sem hefur áhuga á einhverju allt öðru en húsvernd og minjamálum. Hann mundi þá kannski vilja taka til sín allt önnur mál, ef viðkomandi lítur til núverandi forsætisráðherra sem fyrirmyndar í því hvernig umgangast eigi Stjórnarráðið, sem er annað áhyggjuefni. Mig langar að spyrja: Hver telur hv. þingmaður vera brýnustu viðfangsefni nefndarinnar við umfjöllun um málið? Hún talar við fólk og hlustar eftir þessum athugasemdum sem eru verulega þungar. Lykilstofnanir eins og Minjastofnun sjálf sér ástæðu til að senda frá sér mjög vel rökstudda ályktun gegn málinu. Þá er spurningin sem lifir eftir sú hvort þingmaðurinn sé ekki sammála mér um að hér sé í raun um enn eitt dellumál forsætisráðherra að ræða sem þingið verður að freista þess að afstýra með öllum úrræðum.

Frú forseti. Dellumál, það er alveg hárrétt hjá hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur. Þetta er nefnilega alveg dæmigert dellumál. Þetta er áhugamál forsætisráðherrans, sem er blessunarlega áhugasamur um minjavernd og safnamál. En hann varar sig ekki á því að það er ekki mjög farsælt að binda slíka áhugaverða málaflokka við tiltekin ráðuneyti bara vegna þess að viðkomandi ráðherra hefur persónulegan áhuga á málinu. Ráðherrar koma og fara. Málaflokkar streyma áfram sinn þunga farveg. Það er auðvitað alveg ótrúleg stjórnsýsla og ótrúleg skammsýni að ætla að búa svo um hnútana að best sé að koma risastórum vandmeðförnum málaflokki fyrir í forsætisráðuneytinu af því að núverandi forsætisráðherra er velviljaður þeim málaflokki. Svo er hinn góði vilji nú ekki betri eða gagnlegri en svo að málið er vanbúið og kemur hér með brussugangi inn í þingið án samráðs við hagsmunaaðilana og án þess að farið sé með nokkrum hætti eftir því litla samráði sem þó átti sér stað. Þess vegna mundi ég telja að brýnasta viðfangsefni nefndarinnar sem tekur við málinu sé að koma á því samráði sem aldrei átti sér stað, að taka tillit til þeirra sjónarmiða sem fram hafa komið og kallað er eftir að fái áheyrn. Það er náttúrlega númer eitt, tvö og þrjú. Svo verða menn að meta það í framhaldinu hvort það sé faglega og málefnalega forsvaranlegt að halda þessu máli áfram í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem fram hefur komið að það er mjög sérstakt og eiginlega ekki til eftirbreytni að áhugasvið ráðherra ráði algjörlega för. Við sáum það strax í upphafi kjörtímabilsins þegar hæstv. forsætisráðherra tók upp á því upp á sitt einsdæmi að útdeila styrkjum með SMS-skeytum og gomsaði undir sig ákveðna málaflokka sem áður höfðu verið í menntamálaráðuneytinu. Maður veltir fyrir sér: Ef mál hefðu þróast þannig að sá ráðherra sem um ræðir hefði farið í menntamálaráðuneytið, hefði ekki orðið forsætisráðherra, hefðu málaflokkarnir þá aldrei verið færðir þaðan? Eftir hvaða plani er verið að vinna hérna; áhugasviði forsætisráðherra eða einhverri sýn sem við höfum mótað hér til lengri tíma um það hvar málaflokkum er best fyrir komið? Ég hefði haldið að forsætisráðuneytið og hæstv. forsætisráðherra ættu fyrst og fremst að vera samhæfingarráðuneyti og í rauninni er hæstv. forsætisráðherra verkstjóri. Hann ætti að einbeita sér að því og kannski koma fleiri góðum málum í gegnum ríkisstjórn sína. Mér finnst þetta í hæsta máta vera óeðlilegt. Mér finnst eins og að duttlungar einhverra manna sem sitja í embættum í ákveðinn tíma ráði hér för. Mér finnst það ekki ásættanlegt og það eru mikil vonbrigði hvað þetta frumvarp er að mörgu leyti furðulegt og eykur á ráðherraræðið, t.d. þær lagagreinar þar sem verið er að leggja til orðið „Minjastofnun“ sé tekið út fyrir orðið „ráðherra“. Ég skil það ekki. Er hv. þingmaður sammála mér í þessum pælingum?

Frú forseti. Ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni að það er alveg fráleitt að vista málaflokka eftir því hvaða ráðherrar sitja í ráðuneytum. Það væri þá nær að skipa ráðherrunum niður í þau ráðuneyti þar sem málaflokkarnir eiga heima en að snúa þessu öllu á haus eins og verið er að gera með þessu. Þetta stríðir í raun og veru gegn góðum gildum í stjórnsýslu. Þetta stríðir gegn stjórnfestu og þeim markmiðum sem við setjum okkur og hafa nú almennt verið óumdeild í stjórnsýslunni. Þetta kallar á geðþóttastjórnsýslu og er hvorki traustvekjandi né faglegt og ekki til þess fallið að bæta neinu fyrir málaflokkinn eins og fyrir honum er komið. Þvert á móti.

Frú forseti. Ég er að skoða greinargerðina með frumvarpinu á bls. 20 og 21. Þar er verið að reyna að meta hver ávinningurinn verður fjárhagslega af sameiningu þessara stofnana. Hann er nú reyndar ekki mikill, talað er um að hann sé 4%. Það þarf ekki að vera óeðlilegt að hann sé ekki meiri. Það sem mér finnst óþægilegt, kannski eftir að hafa fylgst með sameiningu Námsmatsstofnunar og Námsgagnastofnunar, að ég sé ekki alveg, alla vega ekki eins og staðan er í dag, að þar sé mikil hagræðing í gangi. En mér finnst þetta heldur loðið og ég velti fyrir mér hvort gerð hafi verið einhver ítarleg samrunaáætlun. Við verðum þá væntanlega að kalla eftir henni. Þar sem ég sit í fjárlaganefnd er það okkar hlutverk að fylgjast með því að þetta sé allt gert eins faglega og hægt er. Ef verið er að nota það sem rök að fjárhagslegur ávinningur verði af sameiningunni verður auðvitað að vera einhver fjárhagslegur ávinningur. Þá hlýtur að vera hægt að reikna hann ítarlegar út en mér finnst gert hér vegna þess að þetta er ekki sérstaklega flókin starfsemi eða margir óvissuþættir sem spila hér inn í. Vissulega er talað um uppsagnarrétt starfsmanna. Gera má ráð fyrir því að einhverjir hætti störfum og fái einhverja starfslokasamninga, en ég hefði viljað sjá þetta gert miklu ítarlegar og mun kalla eftir því. Hefur hv. þingmaður einhverja skoðun á því hvort að þetta sé nóg, 4% hagræðing? Hér er um að ræða rekstur stofnana sem er samanlagt vel yfir 1 milljarð. Þá finnast mér 4% ekki mikill fjárhagslegur ávinningur, ef ég á vera alveg heiðarleg.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í ræðu minni er einmitt mjög lítill fjárhagslegur ávinningur sjáanlegur af þessum breytingum og sannarlega ekki það mikill að hann réttlæti það að setja allan málaflokkinn í uppnám þess vegna. Fjárhagslegi ávinningurinn er nánast enginn. Breytingarnar draga úr gildi og stöðu höfuðsafns í minjavörslu og minjarannsóknum á Íslandi. Þær rugla starfsumhverfið og eru í raun og veru þvert gegn hinu yfirlýsta markmiði að auka skilvirkni og virðisauka, eins og það er orðað. Það er ekki hægt að sjá það þegar maður fer svo að hugsa þetta rökrétt, að þau markmið náist með nokkrum hætti í gegnum þær breytingar sem hér hefur verið lýst. Þetta er fljótfærnislegt og ber þess merki að persónulegur metnaður forsætisráðherra og löngun hans til þess að láta að sér kveða og reisa sér bautasteina sem tengjast minjavörslu og safnamálum á Íslandi af því að hann er áhugasamur um þau mál. Hann virðist vera að reyna að reisa sér bautastein með þessu frumvarpi, en það er bara hrákasmíð, því miður. Það stendur ekki á traustum undirstöðum og mun ekki leiða neitt gott af sér að óbreyttu. Það er hugsanlegt að hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd geti lagt þessu máli eitthvað gott til í nefndinni en ég er þó efins um það. Mér sýnist að það þurfi þá bara að byrja algjörlega á byrjuninni.

Forseti. Það verður ekki undan því vikist að nefna í ræðustól Alþingis í lok þessarar viku að það liggur fyrir að forsætisráðherra hefur haldið mjög mikilvægum upplýsingum leyndum fyrir þjóðinni og samstarfsflokknum um fjármál sín og hagsmunatengsl. Það kom fram í fyrirspurnatíma í gær að hæstv. fjármálaráðherra telur að forsætisráðherra þurfi sjálfur að gera grein fyrir þessu máli, þ.e. að fjármálaráðherra muni ekki gera það. Nú hefur forsætisráðherra skrifað pistla á fésbók og á bloggsíðu sinni, hefur ekki viljað ræða við fjölmiðla, hann hefur ekki komið hingað á Alþingi til að ræða þetta mál. Það er svo sem í þeim anda sem samskipti ráðherrans hafa verið við Alþingi, en ég vil spyrja forseta, og freista þess að biðja hann að vera með okkur í því að kalla fram svör ráðherrans, hvernig hann hyggist bregðast við þessu ákalli.

Virðulegur forseti. Ég tek undir þetta. Við erum að fara núna inn í tveggja vikna þinghlé og það er í rauninni óeðlilegt að við höfum ekki með neinum hætti rætt þetta við sjálfan hæstv. forsætisráðherra. Það hefði verið einboðið að hann hefði verið hér í óundirbúnum fyrirspurnum í gær því að það er mikil eftirspurn eftir því að fá að spyrja hæstv. ráðherra út í þessi mál og líka að hann fái tækifæri í þingsal til að útskýra sína hlið og tala við okkur. Þetta er ekki gert af neinni illkvittni, það er eðlilegt að ráðherra sem situr undir ásökunum - og hér er mál sem hefur farið í hámæli, úti um allt er verið að fjalla um þetta, bæði getgátur og skoðanir og annað slíkt - komi inn í þingið og ræði við okkur um þessi mál. Við höfum rétt á því að fá svör við þeim spurningum sem við höfum.

Virðulegi forseti. Við höfum ekki fengið að ræða þetta mál við hæstv. ráðherra í þinginu. Það hefur einungis komist til tals undir liðnum um fundarstjórn forseta, því miður ekki meira en það. Tvær vikur eru fram undan án þingfunda og sama hvað mönnum finnst um málið, sama hvað mönnum finnst um það hvernig fólk talar hér eða um hvað það talar, finnst mér mjög mikilvægt að við ræðum þetta mál, jafnvel þótt það sé bara til þess að ræða umræðuna. Mér finnst mjög óþægilegt og vont að málið sé skilið eftir á þeim tímapunkti þegar þingið er um það bil að fara í tveggja vikna frí. Það er það sem mér finnst verst. Í pistli ráðherra sem birtist nýlega koma fram upplýsingar sem eru alveg þess virði að ræða. Það er enginn lokapunktur í þeim pistli hæstv. ráðherra. Þvert á móti er það samtal sem mér finnst mjög mikilvægt að haldi áfram. Ráðherra starfar undir þinginu, alla vega samkvæmt kenningunni. Svo er það auðvitað ekki tilfellið eins og við þekkjum, því miður, en mér finnst mjög hvimleitt að við getum ekki rætt þetta áður en þingið fer í páskafrí.

Virðulegi forseti. Fjarvera hæstv. forsætisráðherra hér úr þinginu meðan þessar fréttir hafa dunið yfir land og lýð um fjárhagslega fjölskylduhagsmuni hans hefur komið illa við þingheim eins og gefur að skilja. Þess vegna hefur að sjálfsögðu verið kallað eftir viðveru hans. Nú er hann hér í húsi að ræða annað mál og þess vegna finnst mér eðlilegt að blanda mér fyrst í þá umræðu núna að honum viðverandi. Það er ámælisvert og mér finnst að ráðherrann þurfi að skýra það betur hvers vegna hann upplýsti ekki um þessi fjárhagslegu tengsl sín, fjárhagslega hagsmuni sína, sem hafa núna komið í ljós og varða milljarðaupphæðir sem eiginkona hans mun hafa geymt í skattaskjóli erlendis á sama tíma og hæstv. ráðherra hefur haft mikil afskipti af málefnum kröfuhafa og slitastjórna vegna uppgjörs bankanna og umræðu um losun gjaldeyrishafta og fleira. 

Virðulegur forseti. Ég verð að taka undir þetta. Ég er því miður ekkert sérstaklega vongóður um að það takist að fá einhverja umræðu um þetta mál í þingsal áður en þinghlé verður gert í tvær vikur. Ég vil því gagnrýna stjórn þingsins og lýsa vonbrigðum mínum með stjórn þingsins í þessu máli. Það er einstaklega bagalegt í ljósi þess að í vikunni vorum við að samþykkja siðareglur alþingismanna. Við förum nú í þinghlé yfir páskana með mjög aðkallandi spurningar tengdar þessum siðareglum. Hvað þýða þær? Hvað merkja þær? Það stendur svo skýrt í reglunum að þingmenn eiga að greina frá fjölskylduhagsmunum sínum og hvernig þau koma málum við. Það á að gera. Hér erum við með æpandi dæmi um að það var ekki gert. 

Frú forseti. Ég tel hæstv. forsætisráðherra skylt að gera þinginu grein fyrir hvað hann vill segja við því að hann og fjölskylda hans fari með fjármuni sína í skattaskjól þar sem þjóðir heims berjast nú gegn því að farið sé með fjármuni í skattaskjól vegna þess að það vekur eðlilega mikla tortryggni. Þar sitja ekki allir við sama borð. Ég sagði í morgun að það er valdaelítan og sauðsvartur almenningurinn sem þarf að búa við það kerfi, það hagkerfi og krónuna sem við búum við hér á landi. Vald ráðherra er mikið og skyldur ráðherra gagnvart þinginu eru miklar í því að upplýsa þingið um hvað þarna er á ferðinni. Þess vegna höfum við þingmenn kallað eftir því að hæstv. forsætisráðherra 

Forseti. Já, það er einmitt kjarni málsins sem hv. þingmaður kom inn á rétt áðan. Hæstv. ráðherra hefur skyldur við Alþingi. Það er ljóst af viðbrögðum hans í dag og löngum pistli sem birtur var á bloggsíðu og Facebook-síðu hans, held ég, að hann telur sig þurfa að útskýra einhverja hluti. Þá á hann náttúrlega að útskýra þá hér. Mér finnst undarlegt að hæstv. forsætisráðherra notfæri sér það ekki, hann er hér í húsi núna. Hann komi þá og segi okkur að hann muni gera grein fyrir þessu máli strax eftir páska eða að hann segi eitthvað um þetta hér fyrst hann er í húsi. Hann hefur skyldur við þingið, hann starfar 

Undanfarna daga hafa nokkrir þingmenn reynt að gera eignir maka forsætisráðherra tortryggilegar í þeirri von að grafa undan trausti á pólitískum mótherja. Lágkúran gæti vart verið meiri. Ýjað er að því að hér sé ólöglegt að eiga eignir erlendis. Það er bara alveg löglegt. Það er líka fullkomlega löglegt að eiga eignir í erlendum aflandseyjum, Bresku Jómfrúreyjunum ef því er að skipta. Nú liggur fyrir hvernig eignirnar eru til komnar og að öllum sköttum hefur verið skilað. Það er það sem máli skiptir, sem sagt farið að lögum og allt til fyrirmyndar eins og ætla mátti. Meðal eigna makans voru skuldabréf á föllnu bankana. Þingmenn lágkúrunnar gerðu engan greinarmun á þeim eignum, á þeim sem áttu slík skuldabréf og töpuðu þeim að mestu og þeim hrægömmum sem keyptu sér kröfur á hrakvirði til að græða.  
             Þeir uppnefndu maka ráðherrans hrægamm þó að hún hafi stórtapað á falli bankana. Slíkt er auðvitað algjörlega óboðlegt og grefur bara undan virðingu þessara þingmanna, flokks þeirra og alls þingsins.

Frú forseti. Ég tek undir það sem hv. þingmenn hafa sagt á undan mér um mikilvægi þess að hæstv. forsætisráðherra komi í salinn til að svara spurningum sem brenna á okkur alþingismönnum og reyndar almenningi í landinu varðandi fjárhag eiginkonu hæstv. ráðherra og heimilisbókhald hans. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagði hér þegar rætt var um tryggingafélögin og þegar arðgreiðslur til þeirra stóðu til að tryggingafélögin þyrftu að taka þátt í því eins og aðrir í íslensku samfélagi að efla hér traust. Ég vil bara segja, frú forseti, að forsætisráðherra þarf að taka þátt í því eins og aðrir í þessu samfélagi að efla traust eftir hrun. Það umræðuefni sem hér er og upplýsingar hans um fjármál eiginkonu hans og hans heimilis eru ekki til þess fallnar 

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að endurtaka neitt sem hér hefur verið sagt, en mér þykir ræða hv. þm. Frosta Sigurjónssonar undirstrika að umræðunnar er þörf. Þess vegna er mjög vont að við séum að fara í páskafrí án þess að ræða þetta. Hann undirstrikar það sjálfur að mínu mati. Ég kem hingað til að nefna að forsætisráðherra sjálfur var ekki af einhverjum ástæðum, sjálfsagt ágætum, viðstaddur atkvæðagreiðslu um siðareglurnar. Ég vænti þess fastlega að það sé alveg lögmæt ástæða fyrir því, en í ljósi þessa og 8. gr. þeirra siðareglna verður maður að spyrja sig hvort hv. þingmaður komi í framtíðinni til með að segja að hann sé ekki hlynntur þeim reglum. Ef hann er hlynntur siðareglunum hlýtur hann að skilja mætavel þá gagnrýni sem er komin upp og vissulega að menn spyrji stórra spurninga þegar kemur að þessu öllu saman. Hin spurningin er síðan, ef hann er hlynntur þeim, hvort hann sé þá til í að segja hér að hann sé það. Ef hann er það ekki verðum við að spyrja okkur til hvers við höfum verið að setja siðareglur. Við settum þær hér fyrir okkur sjálf. Það er svona umræða sem þarf að eiga sér stað, virðulegi forseti, þess vegna er svo vont að við séum 

Virðulegur forseti. Hvað er hér til umræðu? Hver er krafan sem við þingmenn erum að gera til forseta Alþingis og forsætisráðherra? Er hún ósanngjörn? Er hún ómálefnaleg? Er hún óframkvæmanleg? Virðulegi forseti. Hún er mjög einföld. Við gerum þá sanngjörnu kröfu, og hæstv. fjármálaráðherra hefur tekið undir hana, að forsætisráðherra komi í þingsal og geri þinginu, og þá þjóðinni í leiðinni, grein fyrir aðkomu sinni að erlendu peningafélagi geymdu í skattaskjóli í útlöndum og hagsmunatengslum sínum því tengdu. Þetta er ekki mjög flókið. Þetta er sanngjörn krafa, það er auðvelt að koma henni í framkvæmd. Hún er sem sagt vel framkvæmanleg ef forseti þingsins vill það. Hér eru engar ásakanir um nokkurn skapaðan hlut á ferð heldur er verið að óska eftir því og gefa forsætisráðherra þá  Það er sanngjörn krafa, virðulegi forseti.

Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvort hv. þm. Frosti Sigurjónsson átti við mig eða hvað þegar hann talaði um þingmenn lágkúrunnar í þessu samhengi en ég ætla að stökkva fyrir þá byssukúlu vegna þess að ég hef tjáð mig í þessu máli. Mig langar að segja hérna nokkra hluti. Ég hef enga skoðun á eignum eiginkonu forsætisráðherra og ég er ekkert að fjalla um þær. Hún er alveg ágætismanneskja. Ég er að fjalla um hæstv. forsætisráðherra og skyldur hans við þingið og ég sé ekki betur en að hæstv. forsætisráðherra hafi brotið gegn ákvæðum siðareglna sem við vorum að setja okkur. Ég er þessarar skoðunar, mér finnst þetta frekar augljóst og þá hlýt ég að spyrja, og við erum væntanlega að feta okkur áfram á þessari braut: Hvað ætlum við að gera við þessar siðareglur? Nú hlýt ég að spyrja hæstv. forseta: Megum við búast við því í framtíðinni, þeir þingmenn 

Virðulegi forseti. Ég er alveg viss um að við viljum öll fara eftir siðareglum þegar þær taka gildi en við getum ekki farið eftir siðareglum framtíðarinnar sem hafa ekki enn þá tekið gildi.  Þeir sem hér hafa komið fram hafa gengið töluvert langt í því að draga upp þá mynd af Sigmundi Davíð forsætisráðherra, þeim þingmanni sem barðist harðast fyrir því að kröfuhafar tækju á sig afskriftir, að hann hafi í raun verið að berjast gegn afskriftum til að bæta hag maka síns. Það er ýjað að þessu í hverri þingræðunni á fætur annarri. Þetta gera sömu þingmennirnir og héldu því fram að hér væri alls ekki hægt að afskrifa kröfurnar, það væri óraunhæft. En forsætisráðherra missti aldrei móðinn, hann barðist fyrir sinni hugsjón og gerði það sem þurfti til að yfirstíga hindranir. Það skilaði þeim árangri sem eftir er tekið í heiminum. Forsætisráðherra var ekki í þessari baráttu til að bjarga einhverjum peningum fyrir maka sinn. 

Hæstv. forseti. Hæstv. forsætisráðherra er hér mættur til að sinna skyldu sinni, mæla fyrir frumvarpi sem er á dagskrá þingfundar. Fjárhagur eiginkonu hæstv. ráðherra er ekki á dagskrá þingfundar. Umræðan er góð um málið sem liggur fyrir og fjölmargir hv. þingmenn á mælendaskrá. Ég hvet því virðulegan forseta til að halda sig við dagskrá fundarins og halda áfram með það mál sem er hér á dagskrá.

Forseti. Ég er mjög hugsi yfir því hvernig hv. þingmenn Framsóknarflokksins fara fram í þessari umræðu, sérstaklega hv. þm. Frosti Sigurjónsson. Það að við förum hvert að öðru með nafngiftum af því tagi að við köllum hvert annað þingmenn lágkúrunnar er mjög sögulegt augnablik í þingsal. Hver er lágkúran? Hún er sú að við teljum umræðunnar virði að 8. gr. nýrra siðareglna Alþingis skipti máli.  „Þingmenn skulu við störf sín forðast árekstra milli almannahagsmuna annars vegar og fjárhagslegra eða annarra persónulegra hagsmuna sinna eða fjölskyldu sinnar hins vegar.“ Má ég skilja það svo að þingmenn Framsóknarflokksins telji að þessar reglur taki ekki gildi fyrr en í upphafi næsta þings og að þær snúist bara um niðurskrifaðar og samþykktar reglur en ekki það 

Frú forseti. Ég hef ákveðið að taka það ekki til mín þegar hv. þm. Frosti Sigurjónsson talar um þingmenn lágkúrunnar. Það verður að láta hreinlega eins og ekkert sé. Hvar endum við ef við ætlum að fara að taka slíkt til okkar? Hér finnst mér málið snúast um traust fyrst og fremst. Þegar bankahrunið varð og hér hrundi efnahagur og samfélag glötuðum við trausti og við höfum barist við að byggja það upp. Staðan er þannig að menn horfa til forsætisráðherra og velta fyrir sér hvort hann hafi talað tungum tveim og sitt með hvorri þegar kemur að skattaskjólum, þegar kemur að Tortólu, þegar kemur að hrægömmum og kröfuhöfum. Þegar þær spurningar eru uppi nægir mér 

Virðulegi forseti. Það er athyglisvert að hv. þm. Frosti Sigurjónsson hefur ákveðið að yfirgefa þingsalinn núna eftir að hafa kallað þingmenn þeim nöfnum sem hann fór hérna yfir áðan, þ.e. þingmenn lágkúrunnar. Fyrir hvað? Fyrir að óska eftir því að forsætisráðherra geri grein fyrir hagsmunum sínum tengdum erlendu félagi skráðu á Bresku Jómfrúreyjunum, fjölskyldutengslum, að hann geri þinginu grein fyrir því hvernig í ósköpunum honum hafi dottið í hug að halda þeim upplýsingum leyndum fyrir þingi og þjóð. Hann lét sér detta í hug á einu augnabliki 2013 að opinbera það en hætti við, segir hann sjálfur í opinberri yfirlýsingu, þangað til fréttamenn komu síðan að þessu núna í vikunni og fóru að spyrja hann. Hv. þm. Frosti Sigurjónsson má kalla þingmenn þingmenn lágkúrunnar en það væri málinu til bóta fyrir hann að nafngreina þá þingmenn sem hann telur lágkúrulega og tala hér sem þingmenn lágkúrunnar 

Frú forseti. Mér finnst í hæsta máta ósmekklegt af hv. þm. Frosta Sigurjónssyni að kalla okkur þingmenn sem köllum eftir því að hæstv. forsætisráðherra sýni þinginu þá virðingu að gera grein fyrir sínum málum á þessum vettvangi. Ég hef sagt áður að það er enginn að fella neina dóma hér fyrir fram. Við sem störfum á Alþingi Íslendinga og erum lýðræðislega kosin gerum þá kröfu fyrir hönd Alþingis og þjóðarinnar að þegar svona umræða kemur upp, að forsætisráðherra telur að það sé hagur hans og fjölskyldu hans að fara með sinn fjölskyldufjársjóð til Jómfrúreyja, sé bara mjög eðlilegt að hann geri þjóðinni grein fyrir því á Alþingi. 

Virðulegur forseti. Ég hef stundum haldið því fram þegar rætt er um siðareglur að þær ættu að vera óþarfar vegna þess að siðareglur ættu að vera í höfðinu á fólki en ekki skrifaðar niður á blað. Þess vegna verð ég að segja að mér finnst einkennilegt þegar hv. þingmaður Framsóknarflokksins segir að ekki þurfi að fara eftir 8. gr. siðareglnanna vegna þess að reglurnar taki ekki gildi fyrr en í haust. Það er alveg undarlegt. Í sömu andrá kallar hann þingmenn lágkúrulega. Ég verð, virðulegi forseti, að gera alvarlega athugasemd við fundarstjórn forseta, um það að einum þingmanni líðist að koma hingað og kalla okkur hin lágkúruleg án þess að fólk sé að minnsta kosti beðið um að gæta orða sinna. Það hefur verið gert af minna tilefni í þessum sal.

Virðulegi forseti. Við höldum áfram umræðu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um menningarminjar og fleiri lögum. Hér er verið að leggja til að Minjastofnun Íslands og Þjóðminjasafn Íslands verði sameinaðar og út úr þeirri sameiningu komi Þjóðminjastofnun, sem fer undir væng hæstv. forsætisráðherra. Ég hlustaði af gaumgæfni á mál hæstv. forsætisráðherra þegar hann hafði framsögu um þetta mál og hjó eftir því að hann taldi að haft hefði verið víðtækt samráð við hlutaðeigandi aðila í þessum faggeira, ef við nefnum hann svo, að ráðgjafarfyrirtækið Capacent hefði unnið fýsileikakönnun og tekin hefðu verið viðtöl við starfsmenn, fornminjanefnd, húsafriðunarnefnd, svo eitthvað sé nefnt. Hann taldi að þetta mál allt væri vel undirbúið og tilbúið til að fara inn á Alþingi til frekari meðferðar og hugurinn stefndi í þá átt að þetta mál yrði afgreitt hér í vor. Annað höfum við þingmenn fengið að heyra og fengið inn á borð til okkar. Það er mikill urgur og óánægja í greininni hjá því fagfólki sem starfar í þessum stofnunum. Eins og kom fram er saga Þjóðminjasafns Íslands orðin 150 ára. Minjastofnun Íslands kom til eftir sameiningu árið 2013 og ekki hafa heyrst gagnrýnar raddir varðandi þá ákvörðun svo að fagfólki í þessum geira virðist vera brugðist yfir gassagangi hæstv. forsætisráðherra. Honum virðist vera það mikið kappsmál að keyra málið sem hraðast í gegn. Til að fara aðeins yfir þá gagnrýni sem komið hefur fram frá ýmsum fagaðilum ætla ég að byrja á því, með leyfi forseta, að vitna í umfjöllun Félags fornleifafræðinga. Þeir tala um að þetta hafi allt gengið mjög hratt fyrir sig. 19. febrúar fjalla félagar í Félagi fornleifafræðinga um þessi mál og óska eftir því með pósti á forsætisráðuneytið að fá upplýsingar um viðræður um sameiningu Minjastofnunar og Þjóðminjasafnsins. Þá kemur svar frá forsætisráðuneytinu á þennan veg, með leyfi forseta. Ég undirstrika að þetta er 19. febrúar nú í ár: „Forsætisráðherra hefur skipað stýrihóp sem ætlað er að greina, meta og eftir atvikum endurskipuleggja þau verkefni sem Minjastofnun Íslands og Þjóðminjasafn Íslands sinna skv. lögum. Nú stendur yfir vinna við verkefnagreiningu Minjastofnunar og Þjóðminjasafns sem unnin er af ráðgjöfum okkar í samvinnu við forstöðumenn stofnananna tveggja. Í þeirri vinnu er rætt við stjórnendur og starfsmenn stofnana og samhliða verður rætt við hagsmunaaðila. Á þessu stigi hafa engar ákvarðanir verið teknar og viðfangsefnið er til greiningar og mats af sérfræðingum Capacent og í kjölfarið hefst hin eiginlega vinna stýrihópsins.“ Í dag er 18. mars. Það er aðeins mánuður síðan þau skilaboð komu frá forsætisráðuneytinu að engar ákvarðanir hefðu verið teknar og viðfangsefnið væri til greiningar. Á þeim bæ ganga hlutirnir stundum hratt fyrir sig og stundum ekki. Á vefsíðu Félags fornleifafræðinga stendur, með leyfi forseta: „Í kjölfarið fékk félagið, ásamt nokkrum fornleifafræðingum, safnafólki og arkitektum, fundarboð frá Capacent. Fundurinn fór fram fimmtudaginn 4. febrúar og sat formaður félagsins fundinn. Hér á eftir fylgir samantekt um þær staðreyndir sem fram komu á fundinum ásamt helstu sjónarmiðum sem þar komu fram.“ Niðurstaðan var að allt það fagfólk sem sat fundinn var sammála um að sameining Minjastofnunar Íslands og Þjóðminjasafns Íslands væri slæm hugmynd og var meðal annars bent á að ástæða þess að Fornleifanefnd ríkisins var stofnuð á sínum tíma var til að greina á milli Þjóðminjasafns sem hafði stundað rannsóknir í faginu og þess sem færi með löggjafar- og eftirlitshlutverk með rannsóknum og ekki væri talið ásættanlegt að sami aðili sæti beggja vegna borðsins. Áfram segir: „Minjastofnun Íslands varð til í núverandi mynd í upphafi árs 2013 og er því aðeins ríflega þriggja ára gömul í því formi sem hún er í dag. Á þessum þremur árum hefur verið unnið að stefnumótun, starfsmönnum fjölgað og ýmislegt gott áunnist. Það er hins vegar vart komin fullnægjandi reynsla á stofnunina enn þá til að meta megi gengi hennar og ávinning og full ástæða til þess að gefa henni betri tíma til að ná markmiðum sínum og þróast.“ Þetta leggja menn í Félagi fornleifafræðinga inn í þessa vinnu og segja enn fremur: „Þjóðminjasafn hefur á undanförnum árum lagt aukna áherslu á það hlutverk safnsins sem snýr að rannsóknum, m.a. með drögum að samningi við Háskóla Íslands sem enn hefur ekki verið samþykktur. Lítil reynsla er komin á þetta aukna vægi rannsókna og var bent á að þetta nýja rannsóknarvægi fari illa saman við eftirlits- og löggjafarhlutverk MÍ, líkt og í gamla daga, og að gefa þurfi safninu betri tíma til að þróa þetta rannsóknarhlutverk sitt áður en hægt sé að meta hvernig safninu hefur tiltekist á þessu sviði. Félagið lýsti yfir áhyggjum á því að möguleg sameining myndi auka við enn meiri óstöðugleika á sviði menningarmála þar sem undanfarin ár hafa einkennst af nýjum löggjöfum, stofnun og sameiningu nýrra ríkisstofnana og stefnumótunarvinnu. Félagið lýsti einnig yfir áhyggjum yfir að mögulegri sameiningu fylgdi niðurskurður, t.d. í starfsmannafjölda en á allra síðustu árum hafa báðar stofnanir náð að fjölga starfsmönnum eitthvað, þótt enn skorti talsvert á að þær hafi nógu marga starfsmenn til að sinna þeim verkefnum sem þeim eru ætluð samkvæmt lögum.“ Sem fyrr segir var það einróma álit fundar að sameining Þjóðminjasafns og Minjastofnunar væri vond hugmynd. Fundargestir á þessum fundi Félags fornleifafræðinga sóttust eftir upplýsingum um hvað lægi að baki endurskoðun á flokknum, en ekki fengust nægilega skýr svör við því að þeirra mati. Þarna kemur fram mikil gagnrýni sem ég get ekki séð að hafi verið tekið tillit til. Þetta er 19. febrúar 2016 og 26. febrúar 2016 berst forsætisráðuneytinu yfirlýsing frá Félagi fornleifafræðinga út af því frumvarpi sem við erum að fjalla um. Í því segir, með leyfi forseta: „Félag fornleifafræðinga hafnar frumvarpinu í heild sinni á þeim forsendum að vinnubrögðin við vinnslu þess hafi verið ófagleg og beri vitni um skort á þekkingu á málaflokknum. Frumvarpið ber hratt að og var unnið í sáralitlu samráði við fagaðila. Stöðugleika hefur verið náð í minjavörslu frá því að Minjastofnun Íslands var stofnuð 2013 en fyrirliggjandi frumvarp er afturför sem mun hafa varanleg og skaðleg áhrif á starfsumhverfi fornleifafræðinga og minjarnar í landinu. Vegið er alvarlega að frelsi til vísindarannsókna með tillögu um miðstýrða rannsóknarstefnu í fornleifafræði. Verði frumvarpið að lögum mun það binda endi á um 150 ára sögu Þjóðminjasafns Íslands á sviði fornleifarannsókna. “ Undir þessa ályktun og yfirlýsingu skrifar formaður Félags fornleifafræðinga, Sólrún Inga Traustadóttir. Maður hefði haldið í ljósi þessa að hæstv. forsætisráðherra gæfi málinu meira andrými og reyndi að ná fram breiðari sátt um málið, sér í lagi þar sem þetta virðist vera honum hjartans mál og mikið kappsmál. Allir þekkja áhuga hæstv. forsætisráðherra á vernd gamalla húsa og verndun svæða í byggð og gott og vel, ég ætla ekki að gagnrýna það, það er mjög gott að hæstv. forsætisráðherra eigi sér áhugamál eins og aðrir. En það er ekki þar með sagt að það eigi heima í forsætisráðuneytinu þótt hann stýri því nú um stundir. Það væri eðlilegt að tekið væri tillit til þess fagfólks sem varar eindregið við sameiningunni og taldi að verið væri að taka tillit til þeirra ábendinga sem komu fram þegar Capacent leitaði eftir áliti þeirra á drögum að þessu frumvarpi. Ég get nefnt fleiri gagnrýnisraddir sem hafa komið fram um drögin að frumvarpinu sem þessir aðilar fengu að sjá fyrir mjög skömmum tíma. Það er meðal annars námsbraut í fornleifafræði við Háskóla Íslands sem lýsir yfir eindreginni andstöðu við hugmyndir um að sameina Minjastofnun Íslands og Þjóðminjasafn Íslands og bendir á að margt megi bæta í framkvæmd og forustu íslenskrar minjavörslu, en stofnanafyrirkomulag hennar sé ekki vandamál. Stjórn Félags íslenskra safna og safnamanna lýsir einnig yfir þungum áhyggjum vegna fyrirhugaðrar sameiningu Minjastofnunar Íslands og Þjóðminjasafns Íslands. Félagið telur að með sameiningu hverfi Þjóðminjasafnið frá rannsóknarhlutverki sínu þar sem slíkt samræmist ekki hlutverki fyrirhugaðrar Þjóðminjastofnunar sem við breytinguna verður stjórnsýslustofnun. Félagið telur að breytingin muni rýra gildi Þjóðminjasafns Íslands sem og trúverðugleika þess, en almennt er talið innan safnafræða að rannsóknarhlutverk safna renni stoðum undir þá framþróun og nýsköpun sem nauðsynleg sé í safnastarfi. Það var komið inn á það áðan og ég vil nefna það líka að Þjóðminjasafn Ísland er eitt af þremur höfuðsöfnum auk Listasafns Íslands og Náttúruminjasafns Íslands. Skerðingin sem óhjákvæmilega verður á starfsemi Þjóðminjasafns Íslands við fyrirhugaða breytingu mun draga úr vægi þess sem eitt af þremur skilgreindum höfuðsöfnum samkvæmt safnalögum frá 2011. Í lokin vil ég nefna ályktun aðalfundar íslensku ICOMOS-nefndarinnar en íslenska ICOMOS-nefndin starfar í anda markmiða alþjóðasamtaka um verndun og viðhald menningarsögulegra minja og umhverfis þeirra og tekur þátt í verkefnum sem stuðla að verndun íslenskra menningarminja og menningararfsins. Sá aðalfundur átelur mjög þau vinnubrögð sem viðhöfð hafa verið við undirbúning og sameiningu Minjastofnunar og Þjóðminjasafnsins við gerð lagafrumvarpsins sem við ræðum. Það hnígur allt í sömu átt hvað varðar þetta mál, það er illa undirbúið, vanreifað og fagaðilar í greininni eru mjög ósáttir við framkvæmd þess. Ég tel því að breyta þurfi 

Forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Hún fór einmitt mjög vel yfir umsagnir sem hafa borist, bréf sem hafa borist okkur, það sem við höfum lesið í greinum og það sem fundir hafa ályktað. Hún nefnir fund frá 19. febrúar og nú er 19. mars þannig að þetta hefur legið fyrir í einhvern tíma. Þessar raddir koma úr öllum áttum, frá því fólki sem gerst þekkir til þessara mála. Það eru ekki bara fornleifafræðingar heldur líka fólk sem er í safnastarfsemi almennt og fólk sem skilur samhengi stjórnsýslu og hlutverks safna til rannsóknarvinnu og þar fram eftir götunum. Allt þetta fólk virðist vera nokkuð sammála um að sú ráðstöfun sem hér er á ferðinni muni ekki verða til bóta fyrir þessa starfsemi í landinu. Mig langar til að spyrja þingmanninn hvort hún deili þeirri skoðun með mér að hérna sé svolítið verið að láta eftir duttlungum forsætisráðherra sem auðsjáanlega, það kom bara í ljós við stjórnarmyndunina, hefur sérstakan áhuga á húsaverndun og þess vegna eigi að breyta alls konar lögum í landinu til að hann geti sinnt þessu áhugamáli sínu. Ég vil líka spyrja hvort henni finnist ekki skrýtið að ekki fylgi með skýrslan frá Capacent sem gerði þessa úttekt. Ég spurði áðan hverjir væru hagsmunaaðilarnir og það var sagt: Ja, það kom fram í skýrslu Capacent. 

Herra forseti. Ég tek hjartanlega undir það með hv. þingmanni að það sé nauðsynlegt að fá skýrslu Capacent sem fylgiskjal í þessu máli fyrst öll ábyrgðin var lögð í hendur þeirra sem maður hefði nú haldið að hefðu ekki þá faglegu þekkingu innan borðs til að vega og meta kosti og galla þessarar sameiningar og þegar svo sterkar gagnrýnisraddir koma úr greininni. Ég hef ekki fundið, enn sem komið er að minnsta kosti, neina rödd úr greininni sem mælir með þessu eða telur að þetta sé gott skref að taka, að minnsta kosti ekki eins og málið er lagt fram. Ef menn gæfu sér lengri tíma og ynnu málið með því fagfólki sem þarna er á ferðinni og vilji lægi fyrir að reyna að endurskoða og styrkja og efla Minjastofnun og það hlutverk sem hún stendur fyrir og Þjóðminjasafn, þetta höfuðsafn landsins, væri eflaust hægt að finna einhvern samnefnara sem menn gætu frekar sætt sig við. En þessi göslagangur í hæstv. forsætisráðherra einkennist svolítið af því að þetta eigi að ganga fram, þetta eigi að vera bautasteinn hans eftir kjörtímabilið. Hann sér kannski ekki fram á að hann ríði feitum hesti í framhaldinu, svo að þetta lyktar svolítið af því að framkvæmdinni eigi að hraða sem mest og afgreiðslu þessa máls og henda skjóðunni inn fyrir gullna hliðið. En mér finnst það sjálfsögð krafa og ég held að allsherjar- og menntamálanefnd ætti auðvitað að gera kröfu til þess að fá skýrslu Capacent inn í umræðuna.

Forseti. Hæstv. ráðherra nefndi það nokkuð í andsvörum áðan að það væri algengt þegar sameina ætti stofnanir að mótmæli kæmu upp. Auðvitað á það ekki bara við þegar sameina á stofnanir, við alls konar lagasetningu berast náttúrlega umsagnir og þær berast hver úr sinni átt og eru ólíkar. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að ég man ekki eftir því að heyrt gagnrýni eins og um þetta frumvarp sem er öll úr einni átt. Ég hef ekki séð eina einustu umsögn eða heyrt einn einasta mann, nema þá hugsanlega þessa Capacent-gúrúa, mæla með því að fara þessa leið. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún haldi að ég sé eitthvað minnisskert eða hvort það geti verið rétt munað hjá mér að þetta sé mjög einslit gagnrýni. Svo langar mig líka að nefna að mér fannst það alveg afskaplega kúnstugt þegar hæstv. ráðherrann kom allt í einu með það áðan að þessi stofnun mætti heita áfram Þjóðminjasafn Íslands. Virðulegi forseti. Hvers lags eiginlega er það að ætla að færa starfsemi og gera lítið úr rannsóknaverkefni Þjóðminjasafnsins, flytja einhver stjórnsýsluverkefni inn og rugla allt systemið en láta stofnunina samt sem áður áfram heita Þjóðminjasafn Íslands? Mér finnst það vera til þess eins að rugla fólk í ríminu og breiða yfir vonda gerð.

Herra forseti. Það er auðvitað ansi léttvægt í þessari umræðu að halda að það friði einhverja að stofnunin fái að bera nafn Þjóðminjasafns Íslands áfram í stað Þjóðminjastofnunar. Það er varla stóra málið í öllu þessu samhengi eða það umdeildasta heldur hvaða hlutverki viðkomandi stofnun á að gegna. Að því beinist auðvitað gagnrýnin, hvað er verið að skerða og taka frá stofnuninni og hvaða hlutverki hún gegnir og hvað er verið að færa frá henni undir væng forsætisráðherra. Sú gagnrýni sem hefur komið fram sem ég hef vitnað til er auðvitað bara á faglegum nótum um innihald en ekki umbúðir. Sameiningar stofnana eins og þær hafa verið eru mjög viðkvæmar. Þess vegna skiptir svo miklu máli að undirbúa þær mjög vel og hafa sem mest samráð og samstarf við þá aðila sem málið varða. Það samráð og sú samvinna hefur ekki farið fram í þessu ferli eins og það liggur fyrir. Það er ekki hægt að skýla sér bara á bak við Capacent í þeim efnum, það verður að horfa til greinarinnar sjálfrar og þeirra aðila sem hafa fjölda ára reynslu að baki og þekkja málið gleggst. Stundum finnst manni að menn ætli alltaf að stytta sér leið, séu búnir að panta niðurstöðuna fyrir fram í einhverju máli eins og þessu, vilji sjá að þetta verði svona og verkefni fari inn í forsætisráðuneytið að hluta, gæluverkefnin, síðan verði stofnanirnar sameinaðar - menn panti þær niðurstöður og ráðgjafafyrirtæki eins og Capacent vinni bara eftir þeirri uppskrift sem það fær í hendurnar.

Virðulegur forseti. Þetta er ótrúlegt mál. Þetta er mál sem mér sýnist vaxa af sama meiði og mjög umdeilt mál um verndarsvæði í byggð þar sem hæstv. forsætisráðherra er falið það vald fram hjá skipulagslögum að vernda heilu byggðirnar. Það er ótrúlegt að það mál hafi farið í gegn í þinginu eins og það stangast á við alla almenna skynsemi og allar hugmyndir manns um lýðræði og faglega ákvarðanatöku. Þetta mál af sama toga. Eins og hv. þingmaður fór yfir í ræðu sinni er hér aftur verið að færa ráðherra ótrúleg völd í viðkvæmum málaflokki. Þá er 11. gr. ótrúlega furðuleg í því samhengi þar sem segir efnislega að ráðherra skuli taka ákvörðun um friðlýsingu og afnám hennar hvað varðar hús og mannvirki sem og samstæðu húsa. Hann á nú að ákveða það. Minjastofnun hefur haft það á sínu verksviði. Nú ætlar ráðherra bara að ákveða það. Það er athyglisvert, eins og margir hafa væntanlega rekið augun í, að öðru máli gegnir varðandi fornleifar, skip og báta. Þá á Þjóðminjastofnun að sjá um að friðlýsa. Hvernig túlkar hv. þingmaður það? Hv. þingmaður kemur nú úr sjávarbyggð. Er hv. þingmaður kannski örlítið móðguð fyrir hönd skipa og báta í þessu samhengi, að ráðherrann skuli ekki hafa áhuga á þeim? Hverju sætir það? Er hér gerður eðlilegur greinarmunur? Sá greinarmunur er ekki gerður í lögunum núna á milli skipa og báta og fornminja annars vegar og síðan húsa og bygginga og húsaraða hins vegar. 

Herra forseti. Já, auðvitað stingur í augu að þetta sé sundurgreint með þessum hætti. Svo virðist vera að hæstv. forsætisráðherra telji að fagþekking sem snýr að húsum og samstæðum húsa og öðru þvílíku liggi í ráðuneytinu eða honum sjálfum, sem mér finnst nú nær að ætla, en að hann telji fornleifum, skipum og bátum betur fyrir komið áfram hjá Minjastofnun þar sem fagþekkingin er. Það segir svolítið mikið um innihald þessa frumvarps heilt yfir að verið er að draga ákveðna þætti inn í forsætisráðuneytið af þráhyggju til að hafa vald yfir þeim málum sem snúa að húsafriðun vegna gífurlegs áhuga viðkomandi hæstv. forsætisráðherra á þeim málaflokki. Við getum aldrei sett löggjöf sem miðast sérstaklega við áhugamál hvers og eins sem gegnir ráðherraembætti í einhvern tilgreindan tíma. Það væri þá orðin ansi skrýtin löggjöfin hér landi ef hvert ráðuneyti eða ráðherra drægi til sín úr öðrum lögum það sem hann hefði áhuga á, að hann teldi að því væri best fyrir komið hjá sér varðandi faglega yfirsýn. Ég held að við viljum ekki þróa þannig löggjöf á Íslandi heldur viljum við treysta á þá fagþekkingu sem byggst hefur upp innan Minjastofnunar Íslands og Þjóðminjasafns Íslands og nýta 

Virðulegi forseti. Í þessari grein og í fleirum er svo glöggt hægt að sjá hversu ótrúlega hættuleg hugsun um lagasetningu býr að baki frumvarpinu. Hæstv. ráðherra ákveður að skipta upp viðfangsefnum varðandi vernd menningarminja og taka hluta af því og setja það undir ráðherra. Af hverju? Er ekki augljóst að það er vegna þess að hann situr núna sem ráðherra og hefur áhuga á þessu? Það eru engin fagleg rök fyrir því að gera einhvern greinarmun á húsum og mannvirkjum og skipum og bátum. Hér býr augljóslega að baki alveg gríðarleg vanþekking á því hvaða hlutverki stofnanir gegna, hvað það þýðir í lýðræðissamfélagi að ákvarðanir séu teknar faglega og menn geti treyst því að þær séu teknar á faglegum grunni. Það er fínt ef ráðherra hefur áhuga á málaflokknum og fínt ef hann hefur þekkingu á þeim, en það er alveg rosalega slæmt að hann sjálfur, ráðherrann, taki þessar ákvarðanir. Mig langar að biðja hv. þingmann að hugsa það aðeins með mér. Ég ætla ekki að ganga út frá því að hæstv. núverandi forsætisráðherra verði forsætisráðherra áfram eftir eitt ár, en hvað ef það verður forsætisráðherra sem hefur engan áhuga á vernd byggða eða vernd húsa, jafnvel þvert á móti, ef hann ber enga virðingu fyrir þessum sjónarmiðum að þurfa að vernda einhver sögulega mikilvæg hús? Hvar erum við þá stödd varðandi þessa lagaumgjörð? Hvað eigum við þá að gera, þingheimur, ef sú staða 

Herra forseti. Já, eftir því sem maður hugsar þetta mál meira því meiri áhyggjur hefur maður af því þegar lagasetning er unnin með þessum hætti, að þarna sé fyrst og fremst verið að mæta áhugamálum einstakra ráðherra sem gegna því starfi tímabundið. Við eigum auðvitað ekki að vinna lagafrumvörp með þeim hætti á Alþingi. Þess vegna hefur öll fagstéttin risið upp og lýst yfir miklum áhyggjum af því að illa sé að þessu máli staðið, vondur undirbúningur, og ef vilji sé til þess að gera breytingar verði að gefa sér tíma og vinna þær með miklu faglegri hætti. Sagt er að verið sé að kippa fótunum undan faglegu safnastarfi í landinu með þessum vinnubrögðum. Varðandi framkvæmdarvaldið og eftirlitið, á það að vera á sömu hendi? Erum við ekki alltaf að reyna að greina að framkvæmdarvald og eftirlit? Það er bara mjög mikilvægt. Stjórn Félags íslenskra safna og safnamanna segir, með leyfi forseta: „FÍSOS gagnrýnir að fyrir liggur illa undirbúið frumvarp sem virðist að engu leyti bera hag starfsemi stofnananna tveggja“ fyrir brjósti. - Að engu leyti. Þarna er djúpt í árinni tekið. En menn láta ekki frá sér svona blað úr þessum geira bara upp á grín. Það eru nú ekki kannski mestu pönkarar landsins þarna á ferðinni. Svo ég held að það verði að hlusta á þær raddir sem koma úr öllum áttum innan greinarinnar. Hér segir, með leyfi forseta: „Þá telur félagið ámælisvert að forsendur frumvarpsins og þær ástæður sem liggja að baki fyrirhugaðri sameiningu séu óljósar, en slíkt getur aðeins leitt til ómarkvissra athugasemda af hálfu hagsmunaaðila.“

Virðulegi forseti. Við ræðum hér mál sem er afar umdeilt svo ekki sé fastar að orði kveðið. Lykilstofnanir og fagfélög mæla mjög eindregið og með góðum rökstuðningi gegn þessu máli. Forsætisráðherra kom á þingfund klukkan hálftvö til að mæla fyrir málinu og það hafði verið gert sérstakt samkomulag um dagskrá þingfundarins til að koma til móts við tíma hans þannig að þingmenn biðu eftir honum hér til hálftvö þegar hann sá sér fært að hefja umræðuna. Hann mælti fyrir málinu og ég spyr forseta hvort hann sé í húsi til að taka þátt í þessu samtali með okkur þingmönnum. Það hlýtur að teljast eðlileg krafa að ráðherrann taki þátt í umræðunni um svo umdeilt mál sem virðist vera mjög mikið áherslumál hjá hæstv. ráðherra og er langt frá því að vera hafið yfir vafa. Forseti. Er hæstv. ráðherra Sigmundur Davíð Gunnlaugsson í húsi?

Forseti sér það á skjá hjá sér að hæstv. forsætisráðherra er í húsi.

Forseti. Ég vil ekki orða það þannig að það gleðji mig að hæstv. forsætisráðherra sé í húsi vegna þess að annað væri hneyksli. Það er þó líka ámælisvert að hæstv. forsætisráðherra sýni okkur þingmönnum sem höfum áhuga á þessu máli og viljum ræða það, ég held að núna séu 11 á mælendaskrá - ég veit ekki hvar hann er, hann er að minnsta kosti ekki sjáanlegur. Mér finnst það kurteisi við þingmenn að þegar hæstv. ráðherrar mæla fyrir málum sínum séu þeir að minnsta kosti á sveimi. Það er alveg eðlilegt að þeir bregði sér frá í smástund og fái sér kaffi og köku en að þeir haldi framsögu sína og hverfi síðan finnst mér ámælisvert.

Forseti. Ég óska eftir því að forseti geri ráðherranum viðvart um að þingmenn óski eftir því að hann sé viðstaddur þessa umræðu. Þingmenn hafa líka ítrekað óskað eftir því að hann bregðist við ákalli um að hann greini þinginu frá því hvernig hann hyggist gera því grein fyrir þeirri stöðu sem hann er í vegna upplýsinga sem hann vísvitandi leyndi bæði þingið og þjóðina. Svo vil ég, virðulegur forseti, spyrja fyrir forvitnissakir: Hvar eru sjálfstæðismenn? Eru einhverjir sjálfstæðismenn í húsi eða eru þeir að sinna öðrum aðkallandi störfum? Hér hefur ekki einn einasti sjálfstæðismaður sést síðan þessi umræða hófst. Maður veltir fyrir sér hvort það endurspegli ástandið á stjórnarheimilinu að hér mælir forsætisráðherra fyrir máli sem hann leggur mikla áherslu á og sjálfstæðismenn séu þá fjarri. Þeir hlaupa í burtu þegar hann talar og það endurspeglar hversu óeðlilegt ástandið 

Virðulegi forseti. Ég tek undir þá kröfu sem hér hefur komið fram að forsætisráðherra, 1. flutningsmaður þessa frumvarps, sitji hér undir umræðum og taki helst þátt í þeim. Ef ég hef skilið forseta rétt á hæstv. forsætisráðherra samkvæmt einhverjum mælitækjum að vera í húsinu og ætti að vera tiltölulega létt verk fyrir hann að koma hingað og sitja í þingsalnum, þótt ekki nema væri til að hlusta á umræðurnar, taka þátt í þeim og svara þeim spurningum sem hér verða bornar upp. Ef hæstv. forsætisráðherra neitar að koma til umræðu um mál sem snerta hann persónulega, hans persónulegu hagsmuni, og ganga þvert á allar þær siðareglur og siðferðisviðmið sem við sjálf gerum til okkar í þessum þingsal og sem þjóðin gerir til þingmanna sinna spyr ég hæstv. forseta: Er það forsætisráðherrann sem neitar að koma hingað til umræðu um málið eða hefur hann ekki verið boðaður til þess? Er það forseti sem boðar ekki hæstv. forsætisráðherra til þessarar umræðu eða neitar hann að koma hingað? Það er lágmarkskrafa, virðulegi forseti, hún er ekki ósanngjörn 

Forseti. Þingið er orðið hálfgerður leiksoppur duttlunga ráðherranna. Við biðum í dag í einn og hálfan tíma eða hvað það var eftir því að forsætisráðherrann kæmi. Hann ku hafa sagt að hann gæti flutt þetta mál sitt, sem er mikið hugðarmál hans, hlýtur að vera því að það kemur fram með miklum látum, klukkan hálftvö í dag. Síðan getur hann ekki setið hér með okkur. Ég bendi líka á það sem hv. þm. Svandís Svavarsdóttir vakti athygli á, að sjálfstæðismenn sjást hér ekki. Það virðist reyndar vera lenska að þegar framsóknarráðherrar leggja fram umdeild frumvörp hverfa sjálfstæðismennirnir. Einstaka samviskusamur framsóknarmaður sést en annars eiginlega 

Virðulegur forseti. Ég tek undir vangaveltur þingmanna um hvar þingflokkur og þingmenn Sjálfstæðisflokksins séu. Þegar farið er yfir umsagnir um þetta kostulega mál lítur það þannig út, og er mjög auðvelt að draga þá ályktun, að engin stofnun á Íslandi mæli með þessu máli nema Sjálfstæðisflokkurinn. Þetta hefur farið í gegnum eina stofnun, verið hleypt þar í gegn, og það er þingflokkur Sjálfstæðisflokksins. Þetta mál er þannig á hans ábyrgð hér inni rétt eins og flutningsmanns, hæstv. forsætisráðherra. Þess vegna hlýtur að vera eðlileg krafa, hið minnsta, að talsmenn þingflokksins, þingflokksformaður og talsmenn þingflokksins í þessu máli, sitji í þessum sal undir þessari umræðu og að forsætisráðherra hljóti, og það gerum við að skilyrði til að umræðan geti haldið áfram, að sitja í salnum og taka þátt í umræðunni. Ég geri þá kröfu til forseta 

Virðulegi forseti. Ég var að velta fyrir mér hér hvort ég ætti að taka til máls um fundarstjórn forseta út af því að hæstv. forsætisráðherra er ekki hér. Ég fór í gegnum smápælingar í huganum í því sambandi. Maður er svolítið orðinn samdauna ástandinu, orðinn vanur því að hæstv. forsætisráðherra komi svona fram við þingið. Hann kemur hingað einstaka sinnum, lætur bíða eftir sér, flytur hérna mál og svo er hann bara farinn. Ég komst að þeirri niðurstöðu í huganum að maður yrði að taka til máls og gera athugasemdir við þetta. Auðvitað er þetta ekki í lagi. Ég beini því til stjórnar þingsins, til forseta þingsins, að líta ekki svo á að þetta sé í lagi. Ef þetta á að vera hefð er þetta vond hefð. Sem betur fer eru aðrir ráðherrar í hæstv. ríkisstjórn öðruvísi hvað þetta varðar. Þeir sitja hérna, fylgja sínum málum úr hlaði og svara spurningum. Þetta er mjög umdeilt mál og mér finnst ekki að hæstv. forsætisráðherra eigi að komast upp með það að 

Virðulegi forseti. Í framhaldi af því sem verið er að ræða og undir liðnum fundarstjórn forseta spurði ég hæstv. forsætisráðherra áðan í andsvari hvort ég væri ekki að skilja það alveg 100% rétt að málið hefði verið samþykkt af bæði ríkisstjórn og þingflokki Sjálfstæðisflokksins. Mér finnst bera á því að mál sem koma hingað inn séu í rauninni á ábyrgð einstakra flokka en ekki ríkisstjórnarinnar í heild eða þingflokkanna. Náttúrupassinn var dæmi um slíkt mál þar sem framsóknarmaður sást varla í pontu. Skuldaniðurfellingin annað. Og hér fáum við mál þar sem samstarfsflokkurinn, Sjálfstæðisflokkurinn, virðist ekki hafa neina skoðun á því. Mér finnst það mjög bagalegt ef við ræðum mál þannig, það eru margar spurningar sem vakna og enginn er í rauninni til að svara þeim. Mér finnst það eiginlega ekki boðlegt. Það er oft þannig að í 1. umr. þarf kannski ekkert endilega að ræða mjög mikið en þegar mál er umdeilt eins og hér um ræðir þá verður það hálfskrýtið að við í stjórnarandstöðunni séum að spyrja hvert annað. En þannig er það nú. Það er margt sem vekur spurningar í þessu máli eins og ég segi, til dæmis um forstöðumann eða þjóðminjavörð sem getur jafnframt líka verið safnstjóri, ein og sama manneskjan. Mér finnst það ekki vera útskýrt hvernig það eigi að geta verið gott mál. Annaðhvort þarf bara eina manneskju í slíkt verkefni eða tvær. Það er ekkert lítið sem hér um ræðir. Um fjárhagslegan ávinning af málinu, mér finnst það ekki nógu vel unnið. Kannski liggja fyrir ítarlegri greiningar, ég ætla ekki að fullyrða neitt um það. Við munum biðja um það í fjárlaganefndinni. En eins og segir á bls. 18 þegar verið er að tala um áhrif frumvarpsins: „Frumvarpið hefur því jákvæð áhrif á almenning ef það markmið sem að er stefnt um rekstrarlegt hagræði nær fram að ganga og engin neikvæð áhrif fyrir almenning sem nauðsynlegt er að bregðast sérstaklega við.“ Mér finnst eins og það sé ekki fast í hendi hvort þetta rekstrarlega hagræði nái fram að ganga. Þegar tölurnar á bls. 20–22 eru skoðaðar er þessi hagræðing um 4%. Það er ekki mikill ávinningur og allt frekar loðið um hvort þetta muni yfir höfuð ná fram að ganga. Mér finnst það ekki nógu gott. Ég vek því athygli á þessu og tel rétt að fjárlaganefnd kalli eftir ítarlegri samrunaáætlun í þessu sambandi. Það vakti líka athygli mína þegar talað er um áhrif þessarar sameiningar á bls. 13 hvað gert er mikið úr því að þetta geti haft jákvæð áhrif. Talað er um samlegð, samlegðaráhrif, samþættingu, aukna samhæfingu og að aukin stærð leiði til að stoðþjónustan nýtist betur og verði sterkari, betri geta til að forgangsraða til lengri tíma og að sameining þessara stofnana geti verið þáttur í að auka framleiðni. Ég man ekki betur en að núverandi ríkisstjórn hafi byrjað á því að fjölga ráðherrum. Oft geta alveg verið rök fyrir því að hafa minni einingar og meiri stjórn. Mér finnst þetta á bls. 13 svolítið yfirborðskennt, eins og menn hafi ákveðið það og svo fundið rökin. Ég ætla ekki að gefa mér að það hafi verið þannig, en mér finnst þetta ekki nógu gott. Ýmis sjónarmið hafa komið fram sem ég get svo sem endurtekið og eru mjög sérstök, til dæmis það að oft er verið að færa valdið til ráðherra, þ.e. sem áður var hjá Minjastofnun, að færa svona fagmálaflokk inn í ráðuneyti forsætisráðherra. Maður getur næstum hlegið að þessu eða brosað út í annað að minnsta kosti, en það er ekkert sniðugt við þetta og er ekki eitthvað sem við eigum að - hvað á ég að segja, rétt eins og okkur finnst ekki lengur merkilegt að hæstv. forsætisráðherra sé ekki til staðar í umræðum um hans mál, þá erum við farin í hvert skipti sem hann sópar nýjum málaflokki inn í ráðuneytið bara farin að hrista hausinn. Þetta er auðvitað ekki boðlegt. Næsti forsætisráðherra, ef hann fær áhuga á einhverjum málaflokki, ætlar hann þá að hvomsa þeim inn í forsætisráðuneytið? Eiga svona málaflokkar yfir höfuð heima í forsætisráðuneytinu? Ef ég næ því einhvern tíma að verða ráðherra, væri forsætisráðherra og hefði áhuga á neytendamálum, mætti ég bara taka þau og setja í forsætisráðuneytið? Hvað með samstarfsflokkinn? Ég ætla rétt að vona að samstarfsflokkurinn mundi ekki samþykkja það. Það væri náttúrlega bara algert rugl. Þetta er eiginlega alveg galið, virðulegi forseti, svo það sé sagt. Ég skil ekki að ríkisstjórnin og aðrir skuli ekki stíga niður fæti og segja: Heyrðu, nú stoppum við í þessari vegferð. En það er ekki svo. Rétt eins og með þetta frumvarp, ef það er vilji hæstv. forsætisráðherra að það fari í gegn mun það væntanlega gera það þótt ég einhvern veginn gefi mér að ekki sé mikill áhugi á því hjá samstarfsflokknum miðað við til dæmis mætinguna hingað inn í þennan sal. Einnig hefur verið bent á að ólík hlutverk séu í þessum stofnunum í dag, Þjóðminjasafni og Minjastofnun, að þau samræmist ekki endilega. Annars vegar rannsóknarhlutverk og svo stjórnsýsluhlutverk. Það hefur líka verið nefnt af hálfu forsætisráðherra að reynslan af núverandi fyrirkomulagi sé ekki góð. Það kemur reyndar fram í greinargerðinni. Minjastofnun var sett á laggirnar árið 2013, þannig að það er stutt síðan. Mér finnst að fara eigi varlega og undirbúa miklum mun betur svo viðamiklar breytingar og helst mundi ég vilja sjá, í raun ætti það að vera þannig, að þegar við erum að fara í svona breytingar sem eiga að vera til langs tíma og til að bæta stöðuna, þá ættum við að vinna þetta meira þverpólitískt. Nefna má útlendingalögin og hvernig vinnan við þau var, þar sem þverpólitískur hópur, fulltrúar allra flokka, var fenginn að málinu frá upphafi. Til þess erum við kosin á þing, við höfum skoðanir og stöndum fyrir eitthvað. Síðan eru það í rauninni ráðherrarnir sem dútla eitthvað við sína stefnu og áhugamál í ráðuneytum sínum og svo fáum við frumvörpin inn í þingið, t.d. þetta frumvarp, mjög vont þegar slíkt er ekki vel unnið í grunninn. Ég spyr hvort það hafi verið sent í opið umsagnarferli. Mér finnst ég lesa það út úr því sem fram kemur á bls. 16–17 að það hafi ekki verið gert. Nú ætla samt ég alls ekki að halda því fram. En talað er um að fjölmörgum hagsmunaaðilum hafi verið kynntar hugmyndir og tillögur í ferlinu, og það talið upp, og síðan taldir upp þeir aðilar sem ég skil þannig að hafi þá fengið að senda inn umsögn um frumvarpið. Félag fornleifafræðinga, Þjóðminjasafn Íslands og Minjastofnun Íslands gerðu það. Mér finnst mjög mikilvægt í svona málum að umsagnarferli sé opið þannig að hægt sé að gera athugasemdir við málið í ferlinu og þegar við fáum frumvarpið inn í þingið sé það eins vandað og mögulegt er. Það er erfitt að fá frumvörp inn sem þarf að gera viðamiklar breytingar á ef það verður niðurstaða nefndarinnar, sem ég eiginlega gef mér að verði. Hér er því eitt og annað sem er athyglisvert og jafnvel ámælisvert. Bent hefur verið á að verið er að taka húsavernd inn í ráðuneytið meðan skipin verða eftir hjá þessari nýju stofnun. Ekki veit maður hvað það á eiginlega að fyrirstilla. Mér finnst líka, ég þarf að kynna mér það betur, en ég átta mig ekki alveg á hlutverki húsafriðunarnefndar eftir að þessu verður breytt. Hún verður ráðgefandi, vissulega. En valdið virðist samt vera hjá ráðherra þegar kemur að friðun. Peningar hafa svo sem verið settir í þennan málaflokk eftir að forsætisráðherra tók hann yfir, ef svo má segja. Á fjáraukalögum strax árið 2013, ef ég man rétt, var bætt í. Það er svo sem ljóst að þeir málaflokkar sem forsætisráðherra hefur áhuga á fá kannski aðeins meiri fjármuni en margir aðrir. Það er í sjálfu sér athyglisvert. Ég hlakka í rauninni til að sjá umsagnirnar. Ég á von á miðað við þá gagnrýni sem komið hefur fram á málið í fjölmiðlum, í tölvupósti og símtölum sem við þingmenn höfum verið að fá verði fjölmargar umsagnir. Ég vona að nefndin fari mjög vandlega yfir málið. Ég vona náttúrlega helst að það komi ekki aftur hingað í þingsal, mér finnst þurfa að vinna það miklu betur. En ég legg áherslu á að ef umsagnirnar eru upp til hópa neikvæðar, og það er gríðarlega mikil gagnrýni á þessa sameiningu, verður að taka það alvarlega. Við eigum ekki að þurfa að knýja eða þvinga í gegn sameiningar. Það er eðlilegt að einhver andstaða sé þegar verið er að sameina stofnanir en við eigum dæmi um að það hafi tekist vel til, og það er af því að allir eru hafðir með í ráðum frá upphafi og skýrt liggur fyrir hvert markmiðið er. Ég sé ekki af hverju það ætti ekki að vera þá líka hér. Sú gagnrýni sem mér hefur helst fundist bera á er að akkúrat samlegðaráhrif þessara tveggja stofnana séu ekki endilega svo mikil. Það mætti hugsa sér aðrar sameiningar í þessum geira. En það skiptir miklu máli að hlustað sé á athugasemdirnar, tekið mark á þeim og það má ekki alltaf horfa á, eins og mér fannst hæstv. forsætisráðherra gefa í skyn, að sameiningar væru alltaf óvinsælar. Síðan yrði fólk ánægt þegar búið væri að sameina. Það eru nú ekki góð rök. En auðvitað er skiljanlegt að fólk er ekki endilega alltaf tilbúið í breytingar. Þess vegna þarf einmitt að vanda til verka og hafa alla með frá byrjun. Rætt hefur verið um skýrslu Capacent. Hún ætti auðvitað að vera fylgigagn við málið. Hún er aðgengileg, ég er alla vega með hana undir höndum. Mér finnst þetta með furðulegri málum sem við erum að fá inn í þingið í ár og við erum að bíða eftir stórum málum, útlendingamálum og fleiri málum. Ef á að fara að leggja áherslu á þetta mál þá finnst mér það sérkennilegt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar. Hv. þingmaður situr í fjárlaganefnd þingsins og hefur nokkra reynslu af meðferð ríkisfjármála. Nú hefur Ríkisendurskoðun gert úttekt á sameiningu stofnana og, ef ég þekki það rétt, heldur komist að þeirri niðurstöðu að því fylgi jafnan umtalsvert aukin útgjöld að minnsta kosti fyrstu árin eftir að ráðist er í sameiningu. Ég vil inna hv. þingmanninn eftir því hvort hún telji ástæðu til að ætla að frumvarpið muni leiða til útgjaldaaukningar og þá hvort gert hafi verið ráð fyrir henni í þeim áætlunum sem málinu fylgja. Í öðru lagi nefndi þingmaðurinn þverpólitískt samráð. Ég vildi spyrja þingmanninn, vegna þess að hún er þingflokksformaður eins af stjórnmálaflokkunum á þinginu, hvort það hafi engin viðleitni verið af hálfu forsætisráðherra til að kynna málið og ræða það áður en það var lagt fram í fullbúnu frumvarpsformi í þinginu. Var engin aðkoma af hálfu þingflokks hennar að undirbúningi málsins? Ef svo var, hverju telur hún það sæti að þannig skuli hafa verið staðið að málum? Hv. þingmaður er þingmaður fyrir Norðausturkjördæmi sem er auðvitað víðfemt kjördæmi og mikið þar af bæði merkilegum fornminjum og sömuleiðis húsum sem þarf vissulega að leggja áherslu á að vernda, heilu byggðarlögin reyndar í því ágæta kjördæmi. Hvernig sér hún áhrif þessara breytinga verða í kjördæminu á minjaverndina þar?

Virðulegur forseti. Það er í rauninni alveg eðlilegt að gert sé ráð fyrir einhverjum útgjöldum fyrst eftir sameiningu, sérstaklega ef tekið er fram að ekki eigi að fækka starfsfólki. Í sjálfu sér er ekkert við því að segja en það er samt ástæða til að vera vakandi. Við sjáum sameiningu Námsgagnastofnunar og Námsmatsstofnunar í Menntamálastofnun. Ég er ekki að segja að það fari ekki ágætlega en miðað við tölur sem ég hef séð munum við ekki sjá neinn fjárhagslegan ávinning af því fyrstu árin eftir sameiningu. Mér finnst eðlilegt að fjárlaganefnd kalli eftir þeim gögnum sem liggja að baki þessum tölum eða niðurstöðu á bls. 20–22. Á bls. 18 er talað um að frumvarpið muni hafa jákvæð áhrif ef það markmið sem stefnt er að um rekstrarlegt hagræði nái fram að ganga. Það er eins og menn séu að segja það verði örugglega einhver hagræðing af þessu án þess að þeir séu vissir um það eða viti nákvæmlega hvernig eða af hverju hún verður. Það er að vísu talað um að það muni um húsnæði Minjastofnunar en að öðru leyti er það frekar óljóst. Kannski er fjárhagslegur ávinningur ekkert markmið en þá er eðlilegra að segja hreint út að það sé ekki markmið í stað þess að vera að telja það upp sem einn kostinn. Það var ekkert samráð haft við einn eða neinn í þessu máli, held ég, hvað varðar okkur í þingflokkunum eða okkur alþingismenn. Ég vissi ekki að þetta væri í gangi og var ekkert að fylgjast allt of vel með fyrr en ég fór að heyra og fá tölvupósta og símhringingar frá fólki sem hafði áhyggjur af þessu. Ég verð að segja að það er ekki algengt þegar frumvörp eru til vinnslu að maður fái jafn mikil viðbrögð. 

Virðulegur forseti. Ég vil inna þingmanninn eftir því hvers vegna hún telji að ekkert samráð hafi verið haft við aðra flokka en flokk forsætisráðherra og samstarfsflokkinn um flutning málsins. Þetta er auðvitað málefni sem þingið hefur mjög látið til sín taka um áratugaskeið, staðið fyrir sérstökum fjárveitingum fyrir frumkvæði þingsins, bæði til fornminjarannsókna og sömuleiðis til húsverndar, húsverndarstyrkjum hefur raunar verið úthlutað af fjárlaganefnd árum saman með beinum hætti. Það mætti þess vegna vera hverjum manni ljóst að þingið mundi hafa töluverðar skoðanir á fyrirkomulagi þessara mála. Hvers vegna heldur þingmaðurinn að forsætisráðherra hafi ekki haft samráð við þingflokkana í þinginu um hvernig mætti takast góð samstaða um að skipa þessum málum?

Virðulegur forseti. Ég get ekki svarað til um það hvers vegna, en mér sýnist það svolítið vera stemningin að hafa ekkert endilega samráð. Kannski er það vegna þess að það hefur verið þannig að stjórnvöld koma málum sínum yfirleitt í gegn og þurfa ekkert á því að halda að það sé eitthvert samráð eða samvinna eða sátt um þau. Það er mjög miður. Ég nefndi áðan útlendingalögin eða vinnuna við þau vegna þess að mér finnst mjög flott hvernig það var gert. Þar komu allir að borðinu í upphafi og voru samtaka. Í 80% tilfella eigum við við mál þar sem við erum í grunninn sammála. Ég er ekki að segja að það geti ekki verið ýmislegt í þessu frumvarpi sem er til bóta, eflaust er það svo og það hefur komið fram í sumum af þeim tölvupóstum sem ég hef fengið, en það er algjör 

Virðulegi forseti. Við tölum nú um vinnubrögð eins og svo oft áður. Að mínu mati hefur oft farið óþarflega mikill tími í slíka umræðu, gjörsamlega að óþörfu. Það hefði að mínu mati til dæmis alveg mátt ræða þetta mál við aðra flokka. Hæstv. forsætisráðherra hefði alveg getað komið frumvarpinu að þannig að rætt hefði verið við þingflokka fyrir fram, þ.e. ef um einfalda sameiningu er að ræða. En í frumvarpinu er lagt til að ráðherra fái ákveðið ákvörðunarvald sem hæstv. ráðherra býst ekki við góðum viðbrögðum við í kjölfar umræðunnar sem við áttum hér um agalegt mál sem bar heitið Verndarsvæði í byggð og við greiddum atkvæði um. Þess vegna velti ég fyrir mér hvers vegna þessi mál eru endilega sett saman. Ef málið er einfalt hagræði og sameining stofnana hygg ég að það væri nokkuð sem hægt væri að ræða. Það er ákvörðun sem varðar frekar kannski skipulag en endilega hvar pólitísk völd eiga heima, sem er önnur spurning og óþarfi að blanda því saman. En eins og varðandi verndarsvæði í byggð fær maður á tilfinninguna að hæstv. ráðherra sé að sölsa undir sig völd. Eins og fram hefur komið nokkrum sinnum grunar menn að það sé einfaldlega vegna þess að hæstv. forsætisráðherra hafi persónulegan áhuga á málunum og kemur það oft fram í ræðu og riti. En ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður mundi styðja sameiningu þessara stofnana ef málsmeðferðin væri öðruvísi og annað sem varðar aukið ákvörðunarvald ráðherrans.

Virðulegur forseti. Ég er ekki endilega á móti sameiningum stofnana ef þær eru til bóta og það liggur ljóst fyrir. Á þessu kjörtímabili hafa verið allnokkrar sameiningar og sumar hverjar hafa í rauninni farið nokkurn veginn í gegn án vandræða. Það getur verið spurning um stærðarhagkvæmni og að starfskraftar nýtist betur og ýmislegt fleira. En eitt af því sem er svo einkennilegt við þetta er einmitt að verið sé að færa hluta af málaflokknum inn í forsætisráðuneytið sem mér finnst eiga heima í mennta- og menningarmálaráðuneytinu og bara yfir höfuð að verið sé að taka einstaka málaflokka inn í forsætisráðuneytið. Ég hefði haldið að forsætisráðherra ætti fullt í fangi með að vera sá verkstjóri sem hann á að vera yfir þessari ríkisstjórn. Hvað gerist svo eftir ár þegar nýr skipstjóri kemur í brúna? Verður þessum lögum þá breytt? Það er vond lagasetning sem verið er að troða í gegn hérna. Þeir sem verða þá á þingi verða þá bara að breyta lögunum. Það er ekki gott. Við viljum ekki vera að setja lög til þess að þurfa strax að breyta þeim. Við viljum setja lög þannig að við horfum fram í tímann og til að þau standi. Þess vegna er samráð einmitt svo mikilvægt, að við horfum út yfir kjörtímabil. Það er gott að hæstv. forsætisráðherra hafi persónulegan áhuga til dæmis á friðun húsa. Ég deili þeim áhuga með hæstv. ráðherra. En málaflokkurinn hefur nákvæmlega ekkert að gera í forsætisráðuneytinu að mínu mati.

Virðulegi forseti. Ég deili þeirri skoðun með hv. þingmanni að málaflokkurinn eigi heima í mennta- og menningarmálaráðuneytinu. Ég hef aldrei áttað mig almennilega á því hvað liggur að baki því að fara með þessi mál til hæstv. forsætisráðherra, nema auðvitað að hæstv. forsætisráðherra hafi sérstakan áhuga á málaflokknum. Það er auðvitað gott ef ráðherra hefur áhuga á sínu málasviði. Það er mjög gott ef menntamálaráðherra hefur áhuga á menntamálum. Það er í sjálfu sér fínt, en áhugasvið einstakra ráðherra er auðvitað ekki málefnaleg forsenda þess að ákveða starfssvið hvers ráðuneytis. Ef við hugsum um spurninguna um sameiningu stofnananna, þ.e. hið meinta hagræði sem þar kæmi, þá heyrðist mér hv. þingmaður tala þannig að til lengri tíma mundi það sjálfsagt spara einhvern pening þó að fyrst um sinn mundi það kosta eitthvað smávægilegt. Mig langar að heyra meira um viðhorf hv. þingmanns bara til þess hluta, þ.e. sameiningar stofnananna.

Virðulegur forseti. Mér sýnist á þeim gögnum sem við höfum undir höndum að í raun sé sparnaðurinn mjög lítill þannig að mér finnast rökin fyrir sameiningu, um að verið sé að hagræða, ekki standast. Sameiningin er þá frekar til þess að styrkja málaflokkinn og auka þjónustuna og gæðin og þar fram eftir götunum. Það sem ég hef áhyggjur af er að stundum verður beinlínis kostnaður af sameiningum eins og gæti orðið varðandi Menntamálastofnun, sem við þurfum að fylgjast með. Það er það sem við höfum áhyggjur af og við ættum að skoða og það gerum við örugglega í fjárlaganefnd. Varðandi persónulegan áhuga ráðherra finnst mér það álíka og að fjármálaráðherra taki íþróttamálin úr mennta- og menningarmálaráðuneytinu ef hann hefur áhuga á íþróttum. Fjármálaráðherra ætti ekki að taka neina málaflokka inn í ráðuneyti sitt. Forsætisráðherra tekur húsvernd 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur ágætisræðu og tek undir að ræða hennar miðaðist við það að málið er til 1. umr. Það er nauðsynlegt að jafn viðamikið mál fái þá rýni sem er eðlileg í fyrstu umferð áður en við fáum umsagnir. Ég ætla jafnframt að taka það fram að ég hlakka til að fá faglegar umsagnir um málið af því að það er viðamikið og kannski erfitt að bera niður í allar greinar. Það sem vakti mesta athygli mína í ræðu hv. þingmanns voru orð hennar um að frumvarpið við 1. umr. virkaði þannig á sig að það væri ekki vel unnið í grunninn. Ég ætla að fá að vísa í athugasemdir við frumvarpið þar sem segir á bls. 9 að ráðherra hafi skipað stýrihóp sem var falið það hlutverk að endurskipuleggja verkefni Minjastofnunar Íslands og Þjóðminjasafns Íslands. Þar segir, með leyfi forseta. „Stýrihópnum voru sett þau markmið að skoða og gera tillögur um leiðir að endurskipulagningu stofnanakerfisins sem skilað gæti faglegum ávinningi. Þá var markmiðið einnig að gera verkaskiptingu skýrari til að auka möguleika til að bregðast við breyttum og auknum kröfum í málaflokknum auk rekstrarlegrar hagræðingar […]“. Ef maður talar um að vinnan sé ekki nægilega vel unnin í grunninn þá hlýtur að vera litið til markmiða. Telur hv. þingmaður að frumvarpið sé þannig unnið að það nái ekki þessum tilteknu markmiðum?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni sérstaklega fyrir að vera mjög oft til staðar í málum og taka þátt í umræðum og mættu fleiri þingmenn í stjórnarliðinu taka sér það til fyrirmyndar. Ég ræddi kannski aðallega um fjárhagslega ávinninginn, það var líka eitt af markmiðunum. Ég get kannski ekki svarað því hvort frumvarpið nái markmiðunum. Það sem ég var eiginlega að gagnrýna var að það sem mér finnst skipta máli er þegar frumvörp fara í opið umsagnarferli meðan þau eru í raun enn í vinnslu í ráðuneytinu. Ráðuneytið er búið að semja frumvarp, setur það í umsagnarferli og fær ábendingar og getur tekið mið af þeim athugasemdum sem koma. Ég les út úr þessu að frumvarpið hafi bara verið sent á Þjóðminjasafn, Minjastofnun og fornleifafræðinga. Í þessu ferli koma oft margar og góðar athugasemdir og mér finnst það skipta máli. Sumt slær mig ekki sem vitlaust í frumvarpinu og væri bara til bóta. En ég er ekki sannfærð um það atriði að menn geti eiginlega ráðið því hvort þjóðminjavörður og safnstjóri geti verið ein og sama manneskjan, það verði bara að koma í ljós. Þessir tveir aðilar ættu að hafa alveg skýrt verksvið. Ef þetta verður ein og sama manneskjan þá verður verksviðið væntanlega enn þá umfangsmeira. Flutningur í ráðuneytið á ýmsum verkefnum orkar líka tvímælis og þar fram eftir götunum. Þannig að mér finnst allt of margar spurningar vakna. Þess vegna er umsagnarferlið í þinginu gríðarlega mikilvægt. Ég vona að sem flestir sem hafa eitthvað til málanna að leggja sendi inn umsagnir, þannig að við getum skoðað þær og tekið enn þá dýpri umræðu í 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur fyrir svar hennar og langar í framhaldi af því að bæta við spurninguna um vinnuna við frumvarpið. Það er auðvitað mjög vandasamt verk. Það kom reyndar fram í ræðu hv. þingmanns að það er mjög eðlilegt þegar svona viðamikið mál er undir og breytingar boðaðar að andstaða myndist. Það er alla jafna reglan þegar kemur að slíkum breytingum. En ég ætla að fá í síðara andsvari, virðulegi forseti, að bæta við tveimur spurningum sem snúa að fyrstu spurningu minni, í fyrsta lagi hvort hv. þingmaður telji ekki að það megi bæta málið, af því að þetta er ferli eins og hún sagði, þegar faglegar umsagnir koma fyrir 2. umr., og svo hitt hvort hv. þingmaður telji að það hefði þurft að vera meiri breidd í stýrihópnum.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé rétt eins og hv. þingmaður segir að þegar á að fara í einhverjar breytingar, sameiningar eða slíkt, þá er eðli okkar að vera kannski hrædd við breytingar eða hafa alla vega fyrirvara við þær. Ég held að það sé aldrei auðvelt að fara í sameiningar, en þess þá heldur þarf að reyna að vinna það eins vel og hægt er og fá alla með frá upphafi. Það er ekki síst mikilvægt að starfsfólkið sjái sóknarfærin í sameinaðri stofnun og að sameining geti verið til hagsbóta fyrir alla. Í þessu tilfelli er ekki um að ræða eins og oft er þegar útibúin eru úti á landi, ótta við að uppsagnirnar verði fjarri höfuðborgarsvæðinu, eða að verið sé að flytja stofnun og fólk viti ekki hvort það þurfi að flytja með eða hvað gerist. Þarna erum við að tala um að starfsemin verði meira og minna á sama stað og engum verður sagt upp. Ég lít þannig á að þær athugasemdir sem hafa komið lýsi ekki bara ótta við breytingar, heldur eru þær gerðar vegna þess að þarna er fagfólk sem þekkir þetta svið. 

Virðulegur forseti. Fram hefur komið við nokkuð ítarlega athugun í samráði við þingverði að einn sjálfstæðismaður er í húsinu, það er hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir sem er einmitt formaður allsherjar- og menntamálanefndar sem er sú nefnd sem tekur við þessu mjög umdeilda máli. Ég fagna því sérstaklega að hún er komin í þingsalinn og vænti þess að hún muni taka þátt í samtali við okkur. Eins og komið hefur fram í umræðunni á nefndin töluvert verk fyrir höndum því að það er mikil andstaða í faglega umhverfinu við þetta þingmál. Ég er dálítið forvitin að heyra hvað hv. þingmaður sér fyrir sér í verklagi og framvindu málsins. Það kom fram hjá hv. þm. Willum Þór Þórssyni að hann teldi að það þyrfti að rýna málið vel til að þingið gætið unnið það vel. Ég vil sérstaklega geta þess af því að ég var með meiningar um skort á sjálfstæðismönnum í salnum að ég tel að hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir sé ágætur fulltrúi þess hóps 

Forseti. Vissulega ber að fagna því að hv. þingmaður, formaður allsherjar- og menntamálanefndar sem mun taka málið til umfjöllunar, er hér og því ber líka að fagna að hv. þm. Willum Þór Þórsson er hérna. Ég tiltek hann sérstaklega sem framsóknarmann sem nennir - nennir er reyndar dónalegt orð að nota, virðulegur forseti - sem tekur öllu heldur þá skyldu sína alvarlega að hlusta á þær umræður sem fara fram í þessum sal. Maður á ekki að skamma þá fáu sem eru mættir í kirkju. Ég fell aðeins í þá gryfju vegna þess að mér finnst ekki boðlegt að hér séu ekki fleiri fulltrúar stjórnarflokkanna vegna þess að þetta er mjög umdeilt mál. Kannski eru þau að reyna að sýna okkur og málinu fyrirlitningu með því að mæta ekki hingað. 

Hæstv. forseti. Það er ánægjulegt að menn séu ánægðir með að ég sé í salnum, það er gott að vera með þann anda. Af því að spurt er í hvaða feril þetta mál muni fara í allsherjarnefnd get ég svarað að ég geri ráð fyrir að það fari í hefðbundinn feril. Þegar við fáum stærri mál, sérstaklega þar sem eru mjög skiptar skoðanir, erum við yfirleitt með um það bil þriggja vikna umsagnarfrest, svo það komi fram. Eftir að umsagnir hafa borist tökum við að sjálfsögðu á móti gestum, hlustum á ólík sjónarmið og reynum að kynna okkur hvað það er helst sem menn hafa athugasemdir við. Það var fundur í allsherjarnefnd í hádeginu þar sem send voru út til umsagnar þau mál sem innanríkisráðherra mælti fyrir um millidómstigið. Umsagnarfrestur í þeim málum var ákveðinn 11. apríl af því að páskar eru fram undan. Í því máli lá fyrir mjög viðamikið samráð og umsagnarferli af hálfu ráðuneytisins og mikil vinna í nefnd sem vann það mál. Ég vonast til að þetta mál komist til nefndar þannig að við getum byrjað að kynna okkur 

Virðulegur forseti. Ég þakka formanni allsherjar- og menntamálanefndar fyrir að upplýsa okkur um stöðu mála í nefndinni, en það vekur auðvitað athygli okkar á því hversu gríðarlega ólík vinnubrögðin eru hjá þeim ráðherrum sem eiga mál í nefndinni, annars vegar hæstv. innanríkisráðherra og hins vegar hæstv. forsætisráðherra, því að þau mál sem hér voru undir frá hæstv. innanríkisráðherra eru málefni sem hafa verið rædd í þaula, um þau haft víðtækt samráð, m.a. við alla flokka í þinginu, og eru þess vegna sæmilega búin til þinglegrar meðferðar og hægt að vinna bærilega greiðlega. Hins vegar kemur mál forsætisráðherra eins og skrattinn úr sauðarleggnum hálffyrirvaralaust án þess að nokkurt samráð hafi verið haft við nokkurn áður en það kom hér inn og einhvern veginn er ætlast til þess að það sé afgreitt á örfáum vikum undir lok þings.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni, formanni allsherjar- og menntamálanefndar, fyrir upplýsingarnar þar sem hún segir að mál sem eru umdeild eða búast má við að miklar athugasemdir séu við fái þriggja vikna umsagnarfrest hjá nefndinni. Hún hefur væntanlega, eins og ég, lesið fréttir og fylgst með umræðum hér í dag. Það eru vissulega miklar athugasemdir við þetta frumvarp þannig að mér sýnist liggja í hlutarins eðli að það fái þá þriggja vikna umsagnarfrest. Ég vil nota tækifærið og hvetja alla þá sem eiga hagsmuna að gæta eða hafa áhuga á málinu yfirleitt - þeir þurfa ekkert endilega að hafa hagsmuni af því. Margt fólk hefur ekki beina hagsmuni af málinu en þykir vænt um það engu að síður og vill ekki breyta þeim strúktúr sem er í þessu. Það er náttúrlega enginn vafi að málið fer til nefndar, virðulegi forseti.

Forseti. Ég þakka hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur fyrir að gera undir liðnum um fundarstjórn forseta grein fyrir því hvað til stendur að því er varðar meðferð málsins í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég hef góða reynslu af að vera í þeirri nefnd, er varamaður þar núna og veit að þar keppist fólk við að vinna málin vel og fara ofan í saumana á þeim. Mér finnst verulegt umhugsunarefni hversu mikill munur er á því hversu vel búin mál koma til þingsins. Mér finnst almennt áhyggjuefni, forseti, að ekki skuli vera meira samræmi milli þess sem ráðherrar láta koma til þingsins. Það gengur eiginlega ekki að koma með mál sem eru í bullandi ágreiningi hjá hagsmunaaðilum inn í þingið og láta þingnefndinni eftir að reyna að stilla saman strengi eða þá að keyra málið í gegn með einhvers konar yfirgangi. Ég hef mikla trú á því að allsherjar- og menntamálanefnd reyni 

Virðulegur forseti. Það er hægt að gera frumvörp vel og það er hægt að gera þau illa. Hér var nefnt áðan af hv. formanni allsherjar- og menntamálanefndar, Unni Brá Konráðsdóttur, frumvarp um millidómsstig sem við ræddum fyrr í dag, vandað samráð sem þar býr að baki. Ég get líka nefnt útlendingalög en þeirri vinnu hefur meðal annars verið stjórnað í þverpólitískri nefnd og þar er mikill lagabálkur um stórt og mikið mál sem hefur farið í ríkt umsagnarferli í ráðuneytinu; og mikið vildi ég frekar vera að ræða þau mál núna, vandað frumvarp sem hefði fengið yfirgripsmikið samráð í samfélaginu og þverpólitísk sátt ríkti um vegna þess að menn hefðu lagt sig fram um að ná henni. Þannig finnst mér að standa eigi að lagasetningu. Þannig finnst mér að ráðherrar og ráðuneyti eigi að nálgast þetta viðfangsefni. Hvað erum við með hér? Enn og aftur ótrúlega umdeilt mál frá hæstv. forsætisráðherra því marki brennt að nánast allir sem starfa á því sviði sem frumvarpið tekur til og eru fagaðilar, menntaðir í þessum greinum, fornleifafræðingar, minjaverðir og fleiri, eru á móti því. Þeir lýsa veigamiklum rökum gegn áformum sem koma fram í frumvarpinu og maður les í gegnum greinargerðina og getur ekki séð að umsagnarferli hafi verið mjög ríkulegt þegar þetta var smíðað í ráðuneytinu. Ég þykist meira að segja hafa séð það í fréttum að þeir sem voru ráðnir til þess að vera í sérstökum samráðshópi í þessu kvarta yfir samráðsleysi, þannig að það er ótrúlegt þegar það virðast vera til nokkuð óljósir mælikvarðar á það hvernig á að standa vel að frumvarpsgerð þegar maður er ráðherra að þetta skuli viðhafast, að ráðherra skuli haga sér svona. Kannski er eitt og annað sem á einhvern hátt er til framfara í þessu máli og ég hlakka til að fjalla um það í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég sit í þeirri nefnd og mun verða þar, ég held ég geti sagt að ég mun verða mjög gagnrýninn á þetta frumvarp og hlakka til að heyra útskýringar þeirra sem sömdu það á því af hverju greinarnar eru eins og þær eru og af hverju er verið að fara í þennan leiðangur. Ég iða í skinninu að heyra svörin. Ég skal segja hvernig frumvarpið slær mig. Það sem kemur upp í hugann er mjög frægt atriði í grínmyndinni Bananas eftir Woody Allen þar sem einræðisherra sem er nýbúinn að ná völdum í mjög vanþróuðu lýðræðisríki fer á tröppur þinghússins og lýsir yfir fyrstu lagasetningunni, þar sem 1. gr. er, að mig minnir, að allir þegnar landsins skuli frá og með deginum í dag ganga í nærbuxunum utan yfir buxunum og hin greinin er á þann veg að frá og með deginum í dag eigi þjóðartungumálið að vera sænska. Fullkomlega absúrd lagasetning. Algerlega út í hött. Augljóslega. Þannig slær þetta frumvarp mig. Mér finnst þetta vera á skjön við það sem ég tel vera eðlilegt umhverfi og eðlilega umgjörð í öllum þessum málum. Fyrst eru það sameiningaráformin, þau öll. Það sem slær mann þar er að það er nýbúið að setja þessum sviðum öllum, þessum þætti þjóðfélagsins, lagaramma. Það var gert árið 2012. Þá varð Minjastofnun til. Það var meðal annars gert á grunni þess að Samkeppnisstofnun hafði gert athugasemdir og taldi mjög mikilvægt að stjórnsýsla og rannsóknir yrðu aðskildar í landinu. Ég veit ekki betur en það hafi verið talið mjög til bóta og við höfum náð að skýra þarna alla umgjörð þessara mála. Það er Minjastofnun sem fer með stjórnsýsluhlutverkið. Hún er leyfisveitandi þegar kemur að því að veita leyfi til fornleifarannsókna og hún er eftirlitsaðili og svo er Þjóðminjasafnið, það hefur verið að eflast sem rannsóknastofnun og er komið í öflugt samstarf við háskólasamfélagið í því hlutverki sínu og svo hafa menn lagt áherslu á það, og það á sér stoð í núgildandi lagaramma, að efla samstarfið þarna á milli, augljóslega þarf að vera samvinna en það er mjög mikilvægt að aðgreina þessar einingar. Það er nýbúið að gera þetta. Ég geti ekki séð, við lestur þessa frumvarps, af hverju þarf að breyta þessu. Hvað var svona slæmt við þá lagasetningu sem var farið í 2012 á grunni mjög aðkallandi athugasemda, t.d. frá Samkeppniseftirlitinu? Hér er verið að stíga til baka. Hér á að sameina þessar stofnanir. Fornleifafræðingar segja nú mjög afdráttarlaust að hér sé verið að binda enda á 150 ára sögu Þjóðminjasafnsins. Maður leggur við hlustir þegar fornleifafræðingar segja svona. Svo les maður frumvarpið og þá eru þarna alveg stórfurðulegar greinar, til dæmis eins og það að Þjóðminjasafnið fer undir Þjóðminjastofnun og forstöðumaður Þjóðminjastofnunar, samkvæmt 28. gr. frumvarpsins, getur ákveðið upp á eigin spýtur að vera líka safnstjóri Þjóðminjasafnsins. Hann getur bara ákveðið það. Hann þarf ekkert að spyrja einn eða neinn. Það er lýsandi fyrir viðhorfið til Þjóðminjasafnsins í þessu frumvarpi. Maður getur ekki séð að það verði sjálfstæð rannsóknastofnun. Mér finnst hún með ólíkindum þessi lagagrein. Þannig að sameiningaráformin í þessu, ég er ekkert að fjalla um mögulegan fjárhagslegan ávinning, ég er bara að fjalla um að það er algjörlega órökstutt af hverju þarf að hverfa til baka með þær breytingar sem voru gerðar 2012, voru gerðar á faglegum grunni. Af hverju þarf að vega svona að sjálfstæði Þjóðminjasafns Íslands sem rannsóknastofnunar, mjög mikilvægrar rannsóknastofnunar í landinu? Til hvers? Svarið liggur kannski í hinum þætti málsins, en ég er búinn að aðgreina þetta í huganum, annars vegar er það þessi sameining og hins vegar er það tilfærsla á valdi. Sú tilfærsla, sá þáttur frumvarpsins, það er einkum hann sem minnir mig á Bananas eftir Woody Allen. Þessi tilfærsla á valdi - það kemur fram í 11. gr., þar sem segir: „Þjóðminjastofnun gerir tillögur til ráðherra um friðlýsingu og afnám hennar hvað varðar fornleifar, skip og báta.“ En hins vegar segir: „Ráðherra tekur ákvörðun um friðlýsingu og afnám hennar hvað varðar hús og mannvirki sem og samstæðu húsa.“ Í núgildandi lögum er ekki gerður neinn greinarmunur á skipum og bátum og fornleifum, mannvirkjum, húsum og húsaröðum. Þetta er allt talið menningarverðmæti sem Minjastofnun gerir tillögur um til friðlýsingar, gerir þær á faglegum grundvelli og sendir þær tillögur til ráðherra. En af hverju er frumvarpshöfundur að skipta þessu upp núna? Þjóðminjastofnun eftir sem áður, eða Minjastofnun eins og það er núna, á að fjalla um fornleifarnar, skipin og bátana, en ráðherra hann á að friðlýsa húsin og mannvirkin. Samkvæmt frumvarpi sem var merkilegt nokk samþykkt á síðasta þingi um vernd sögulegra byggða, þá hefur ráðherra vald yfir þeirri friðlýsingu líka. Þannig að hæstv. forsætisráðherra er í þessu tilviki að fá, með þessu frumvarpi, allsherjarvald yfir friðlýsingu byggða og húsa og mannvirkja og húsaraða á Íslandi. Ráðherra er einstaklingur. Við vitum aldrei almennilega nema á fjögurra ára fresti hver hann er. Við vitum ekkert hver verður ráðherra þessara mála eftir næstu kosningar. Við vitum það ekki. Kannski er það bara einhver aðili sem hefur engan áhuga á þessu og hefur engan áhuga á því að friðlýsa hús, engan áhuga á því að vernda byggðir. Kannski er hann bara mjög verktakalega sinnaður og vill bara eyðileggja þetta allt saman. Hvaða hljóð heyrist þá úr strokki? Núna er sitjandi ráðherra, sem gott og vel hefur áhuga á því að friðlýsa hús. Fínt. Gott fyrir hann. Ég hef það líka. En svona komum við ekki ákvörðunum fyrir. Svona eru ákvarðanir ekki teknar. Þær eru teknar af faglegum aðilum. Þær eru teknar af stofnunum og þær eru teknar af þeim sem gjörst þekkja til. Annars fer allt í óefni. Dæmin sem maður veltir fyrir sér hérna: Fyrr í umræðunni var því velt upp og því var velt upp líka í umræðunni um vernd sögulegra byggða. Hvað ef ráðherra hefur áhuga á sumum íþróttagreinum eða leikvöllum barna eða vill koma á fleiri sparkvöllum án dekkjakurls? Á hann þá bara að taka þann málaflokk til sín úr skipulagslögum og taka yfir ákvörðunarvaldið? Ég hef vissulega áhuga á húsafriðun og gömlum húsum og allt það og er nú að gera upp eitt hús sjálfur ásamt eiginkonu minni, ég hef líka áhuga á umgengnismálum og forsjármálum og hef svolítið verið að tjá mig um það. Hvað ef ég yrði nú forsætisráðherra sem litlar líkur eru á? Ætti ég þá að fá það í gegn með forsetaúrskurði að málefni barnalaga og barnaverndarlaga skyldu vera undir forsætisráðuneytinu og koma síðan hérna inn með frumvörp um að úrskurðir í umgengnismálum, sem hafa verið mjög umdeildir, á vegum sýslumanna skuli núna felldir af ráðherra? Ég meina: Er þetta ekki alveg fullkomlega sambærilegt? Og ég mundi þá einhvern veginn reyna að rökstyðja það vegna þess að ég hefði svo mikla þekkingu á þessu þá yrðu mínir úrskurðir í umgengnismálum og forsjármálum æðislega réttlátir. En þegar menn sjá svona og íhuga svona viðkvæm dæmi, þá sjá menn hversu fáránlegt þetta er. Sama hversu ánægðir eða óánægðir menn eru með núverandi fyrirkomulag þá væri það fullkomlega fáránlegt ef ég eða annar ráðherra mundi fara með úrskurðarvald til dæmis í umgengismálum. Eða bara að ráðherra tæki til sín ákæruvald. Er það ekki bara næsta skref að koma hérna með lög varðandi dómsmál og fela ráðherra ákæruvald vegna þess að ráðherra er svo æðislega mikill áhugamaður um sakamál? Þetta er svo ævintýralega mikil vitleysa. Ég vil líka vekja athygli á því í niðurlagi ræðu minnar að hér erum við ekkert að tala um léttvæga hluti. Við erum að tala um það að ráðherra fær bara ákveðinn veldissprota, hann fær sprota sem heitir friðlýsing. Hann getur beitt honum. Hann getur sagt: Heyrðu, ég ætla bara að friðlýsa húsið þitt, ligga-ligga-lá, bara búið hérna, komið, þú mátt ekki gera neitt við húsið þitt meira. Maður kaupir kannski hús. Ég var og fjölskylda mín að kaupa hús fyrir þremur árum, gamalt hús. Við erum að vinna að endurbyggingu þess. Í hvernig þjóðfélagi vill maður lifa hvað þetta varðar? Maður vill ekki eiga það á hættu að pólitískur andstæðingur manns friðlýsi húsið, komi bara og segi: Heyrðu, þetta er friðlýst núna. Þetta er ansi merkilegt hús og þetta eru þjóðmenningarleg verðmæti í húsi, núna er þetta friðlýst og ráðherra ákveður það. Ég vil biðja fólk að íhuga hversu mikið inngrip þetta er inn í eignarrétt, inn í friðhelgi heimilis, inn í sjálfstæði fólks, inn í athafnafrelsi, inn í það að geta með einhverjum hætti átt réttmætar væntingar til einhvers. Þannig ég velti fyrir mér af hverju í ósköpunum ekki var ástæða til þess, vegna þess að það segir í greinargerðinni að það hafi ekki verið gert, að athuga hvort ákvæði frumvarpsins samrýmdust ákvæðum stjórnarskrár. Samrýmist það ákvæðum stjórnarskrár að ráðherra hafi svona mikið vald yfir eigum fólks að það geti friðlýst þær? Þegar mann langar kannski að flytja friðlýst hús samkvæmt ákvæðum frumvarpsins, ef mann langar að flytja það, fara með það eitthvert annað, þá þarf maður að spyrja ráðherra. Maður þarf að spyrja ráðherra að því. Hann getur sagt nei. Hver er staða manns gagnvart þessu valdi? Svo er eitt mjög merkilegt. Það er gefið í hvað varðar verndarsvæði í byggð. Það er sagt hérna í 35. gr. að sinni sveitarstjórn ekki skyldu samkvæmt 1. mgr. 4. gr. um mat á gildi byggðar þá getur ráðherra metið gildi byggðar innan staðarmarka sveitarfélagsins 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Ég vil taka undir með honum þegar hann gagnrýnir þetta frumvarp. Eitt megininntak frumvarpsins er tillaga um að Þjóðminjasafn Íslands og Minjasafn Íslands verði sameinuð í eina stofnun, Þjóðminjastofnun, þó þannig að Þjóðminjasafnið verði áfram til sem höfuðsafn og um það gildi sérlög, enda þótt það falli undir hina nýju stofnun. Þetta meginefni hefur verið gagnrýnt af fræðimönnum. Sumir vilja meina að dagar Þjóðminjasafnsins séu þar með taldir sem rannsóknastofnunar, að verið að reyta af því fjaðrirnar, ef svo má segja, og það standi þá ekki undir nafni. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann hafi ekki áhyggjur af þessu. Í frumvarpinu er talað um að leitað hafi verið til Noregs til að skoða fyrirmyndir þaðan en síðan hafa fræðimenn sem starfa í Noregi, m.a. Þóra Pétursdóttir sem er doktor í fornleifafræði, bent á að í Noregi sé þetta einmitt þannig að stjórnsýsla og rannsóknir séu aðskildar. En það er einhvern veginn látið að því liggja í skýringartexta í frumvarpinu að við séum að gera eins og Norðmenn. Ég vil biðja hv. þingmann um að velta því fyrir sér með okkur hvert þetta leiðir okkur, bæði með Þjóðminjasafnið og hlutverk þess og eins hvaða áhrif það geti haft að setja stjórnsýslu og rannsóknir undir sama hatt.

Virðulegur forseti. Það er oft erfitt að taka þátt í umræðu þar sem hlutum er snúið svona á haus, eins og þegar Noregur er nefnt sem fordæmi. Það getur vel verið að eitthvað í málinu sé á einhvern hátt svipað, en í grundvallaratriðum fer þetta mál algjörlega þvert á það sem er í Noregi þar sem höfuðáhersla er á aðskilnað stjórnsýslu og rannsókna. Mér sýnist hvatamaðurinn að þessu frumvarpi líta á þau sjónarmið sem mjög léttvæg, eins og hann fatti þau ekki almennilega. Samkeppniseftirlitið gerði athugasemdir. Til þeirra er vísað í greinargerð með frumvarpinu 2012 þegar Minjastofnun varð til. Af hverju ætli Samkeppnisstofnun geri þær athugasemdir að það eigi að vera stjórnsýsla annars vegar og rannsóknastofnanir hins vegar? Af hverju er það samkeppnismál? Er það ekki vegna þess að það eru mjög margir fagaðilar í landinu sem vilja sinna fornleifarannsóknum, það gæti verið, og þess vegna mikilvægt að leyfisveitandinn sé á einum stað og hann gæti gagnsæis og jafnræðis í úrskurðum sínum um það hver fær leyfi til fornleifarannsókna og svoleiðis? Ég get ímyndað mér það. Síðan hefur rík áhersla verið lögð á það, vegna þess að Þjóðminjasafnið er auðvitað grundvallarstofnun í fornleifarannsóknum og grundvallarrannsóknastofnun, að rík samvinna sé á milli þessara stofnana. Þetta er módelið sem lagt er upp með. Þetta er módelið í Noregi. Það er ekki hægt annað en rekja þetta lið fyrir lið, væntanlega verður það gert í nefndinni, gagnvart þeirri fullyrðingu að verið sé að gera þetta eins og í Noregi vegna þess að í grundvallaratriðum er alls ekki verið að því.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hv. þingmaður fór vel yfir það í ræðu sinni hvað honum fyndist um það að verið væri að stökkva til og kippa áhugamálum hæstv. forsætisráðherra inn í forsætisráðuneytið á þann hátt sem frumvarpið boðar. Ég tek undir það með honum. Það hefur vakið athygli hvað þessi hæstv. ríkisstjórn er verklaus og þarf að líta meira en 20 ár aftur í tímann til að finna ríkisstjórnir sem setja fram eins fá mál. Hér er forgangsmál hæstv. forsætisráðherra til umræðu og aðeins rétt rúmt ár eftir af kjörtímabilinu og ég held að engar líkur séu á því að málið fari í gegn á þessu vorþingi. Ég vil biðja hv. þingmann að velta upp með okkur áherslu ríkisstjórnarinnar og málafæð.

Virðulegur forseti. Það er ótrúlega sorglegt hversu mjög hefur dregist hjá hæstv. ríkisstjórn að koma inn með mjög mikilvæg mál. Ég nefndi í ræðu minni til dæmis útlendingafrumvarpið sem hefur verið vel unnið og þarfnast mjög þinglegrar meðferðar og þarfnast þess að við samþykkjum það og förum yfir það. Af hverju kemur það ekki? Af hverju kemur þetta mál í staðinn sem er á engan hátt á neinum skynsamlegum mælikvörðum eitthvert forgangsmál? Öll fagstéttin er á móti því. Það er eitt sem ég vona að fólk hugsi við þinglegu meðferðina á málinu sem er að það er grímulaust að hér er tiltekinn ráðherra, hæstv. forsætisráðherra, sem vill hafa vald yfir ákvörðunum, veigamiklum ákvörðunum, en hann 

Forseti. Það hefur komið fram í umræðum um fundarstjórn forseta að smám saman á þessu kjörtímabili hefur maður farið að venjast hlutum sem eru gjörsamlega óþolandi. Maður er farinn að venjast því að forsætisráðherra gefi lítið fyrir það að vera viðstaddur umræðu á Alþingi og annað er að það gerist ítrekað að forsætisráðherra skefur til sín það sem hann hefur persónulega áhuga á. Þetta er hegðun sem tilheyrir fólki á öðrum aldri og öðru þroskastigi, þ.e. að sitja við borðsendann og benda á það sem það vill sjá og það vill fá og það vill eiga og þeir sem sitja við borðið verða við þeim óskum af því að annars verða svo mikil leiðindi. Þetta er áhyggjuefni í pólitík og fyrir þann lærdóm sem við ætluðum að draga af hruninu. Mig langar að biðja hv. þingmann að hugsa aðeins um það með mér að við samþykktum öll þingsályktunartillögu í september 2010 sem var sá lærdómur sem við ætluðum að draga af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis 2010. Við ætluðum nefnilega að læra og við ætluðum að gera betur. Meðal annars ætluðum við að tryggja að Alþingi verði sjálfstæði sitt og grundvallarhlutverk. Það hlýtur að þýða að við tökum dellumál og leggjum þau til hliðar. Við tökum dellumál og í besta falli lögum þau og gerum þau þannig að þau séu boðleg. Við tökum ekki þátt í því að afgreiða mál í gegn sem eru ónýt frá fyrsta degi. Alþingi ályktar líka hér að taka verði gagnrýni á íslenska stjórnmálamenningu alvarlega og leggur áherslu á að af henni verði dreginn lærdómur. Hvað vill hv. þingmaður segja um þær vangaveltur að tengja þá tillögu því frumvarpi sem liggur fyrir?

Virðulegur forseti. Ég þakka spurninguna. Ég sé þetta í því samhengi. Ég var einmitt að tala um það í ræðu minni að blessunarlega eru til mjög fínar leiðir fyrir ráðuneyti og ráðherra til að leggja fram frumvarp og reyna að gera það vel. Vissulega eru til umdeild mál en það er líka hægt að leggja fram frumvarp og gera það vel í umdeildum málum, en við höfum fengið allt of fá. Við höfum samt fengið frumvörp sem eru vel unnin og ég held að faglega hliðin á þeim ráðuneytum og ráðherrum sem vilja standa sig vel í þessu hafi eflst. Ég fagna samráði til dæmis í neytendamálum sem hafa átt sér stað á kjörtímabilinu, í útlendingamálum, í afnámi gjaldeyrishafta. Auðvitað hefði mátt vera meira samráð á tímabili en það var samt haft samráð. Mér sýnist margir ráðherrar hafa lagt sig fram þótt hins vegar hafi allt of fá mál komið frá þeim. En stílbrot á þessu eru frumvörpin úr forsætisráðuneytinu. Þau eru mjög furðulega unnin. Þau eru sett fram í óþökk fjölda fólks og standast ekki kröfur um samráð og rökstuðning. Svo endurspegla þau alveg ótrúlegan skilning á lýðræðinu, ótrúlega nálgun á vald sem maður verður að mótmæla af öllum krafti. Þess vegna voru það gífurleg vonbrigði, fannst mér, að svona furðulegt mál og hættulegt hvað varðar meðferð valds eins og frumvarp um verndarsvæði í byggð var skyldi hafa farið í gegnum þingið og samþykkt. Þar fékk ráðherra vald til að fara fram hjá skipulagslögum í það að vernda heilu byggðirnar. 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við ræddum fyrr um mál sem er að sumu leyti svipað og hv. þingmaður nefnir illa undirbúin mál úr forsætisráðuneytinu. Það vill svo til að utanríkisráðherra hefur líka ítrekað komið fram með vond mál og illa undirbúin, til að mynda um niðurlagningu Þróunarsamvinnustofnunar. Þá varð hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni að orði að það væri ekki rétt að vera að skakast til með stofnanir að óþörfu, það var þannig sem hann orðaði það. Hér er verið að gera það vegna þess að það er engin fagleg eða efnahagsleg rök fyrir því að gera þetta. Ég skil hv. þingmann þannig að hann telji óeðlilegt miðað við þann lærdóm sem við ætluðum að draga af hruninu, efnahagslegu og pólitísku hruni, að þetta mál fari í gegnum þingið og fari það í gegnum þingið þá sé það til marks um að meiri hlutinn hafi ekki dregið slíkan lærdóm.

Virðulegur forseti. Já, það má alveg draga þá ályktun. Þetta er auðvitað ákveðinn prófsteinn. Í málinu um verndarsvæði í byggð duldist engum að meiri hluta þingmanna fannst málið algjört bull. Það er ekki hægt að orða það öðruvísi. Samt var það samþykkt. Það er alltaf ömurlegt að sjá svoleiðis gerast. Núna verður maður bara að vona að þingið standi betur í lappirnar. Eitt sem var mjög mikilvægt í rannsóknarskýrslunni og í þeirri vinnu sem fór í hönd við að greina þá skýrslu og draga af henni ályktanir var að efla þyrfti sjálfstæði þingsins. Það er í svona málum sem reynir á sjálfstæði þingsins. Ég vil nota tækifærið og hvetja hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að nálgast þetta eins og hún hefur gert í öllum öðrum málum, með gagnrýnum huga. Við eigum að vera gagnrýnin 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðilegustu ræðu sem ég er í meginatriðum sammála. Hv. þingmaður talar nokkuð um hvernig fyrir málinu sé komið. Ég átta mig ekki alveg á því hvert viðhorf hv. þingmanns er til þess hvort beri að sameina þessar stofnanir eða hvað hv. þingmanni finnst um sameiningar stofnana almennt, sér í lagi með hliðsjón af því hvaða forsendur liggja þar að baki. Ég er alveg sammála hv. þingmanni að forsendurnar í þessu tilfelli eru í skásta falli óskýrar þegar kemur að hlið hæstv. ráðherra og hreinlega óæskilegar samkvæmt þeim fagaðilum og hagsmunaaðilum sem ég hef heyrt frá hingað til. Ég velti fyrir mér hvernig hv. þingmaður lítur á sameiningar stofnana almennt og hvað hann mundi telja dæmi um málefnalegar forsendur fyrir því að sameina stofnanir sem þessar, hvort aðallega ætti að huga að því að auka einhvers konar fjárhagslega hagkvæmni eða auka starfið eða bæta það og hvernig hv. þingmaður sér fyrir sér að hægt væri að ná þeim markmiðum með þinglegri meðferð. Ástæðan fyrir því að ég spyr er að við erum að ræða málsmeðferðina gagnvart þinginu, þinglega meðferð og allt það. Í því samhengi eru útlendingalögin of nefnd og það ágæta samstarf sem þar hefur átt sér stað. Ég velti fyrir mér hvort það sé ekki það sem heitir á ensku „overkill“, ég kann ekki íslenska orðið yfir það, virðulegi forseti. Hefði ekki verið nóg að tala við fagaðila, hlusta aðeins meira á fagaðila og hagsmunaaðila í þessu máli frekar en að stofna endilega til rosalegs samstarfs? Ég er alveg sammála því að það hefði mátt koma að sameingarmálum með því að tala fyrst við þingflokka, en ég efast um að það hefði þurft heila nefnd í málið. 

Virðulegur forseti. Nei, ég tel ekki að það þurfi þverpólitíska nefnd til að undirbúa svona frumvarp. Ég nefndi hins vegar dæmi um mál sem voru vel unnin að mínu viti. Þar á meðal er útlendingafrumvarpið, þar var þverpólitísk nefnd. Við fengum millidómstigið hingað inn og ég get ekki séð annað en að það sé vel unnið frumvarp. Það fær auðvitað yfirferð í allsherjar- og menntamálanefnd og mögulega munum við sjá einhverja agnúa á því, en það er hins vegar ágætlega unnið, það var engin þverpólitísk nefnd á bak við það. Svo nefndi ég líka dæmi eins og afnám hafta og svoleiðis. Þar var nefnd. Það er allur gangur á þessu. En alla vega er hægt að hafa samráð, það er hægt að gera það á margan hátt. Ég held að augljóst sé að í þessu máli þurfi að hafa samráð við fagaðila. Ég sagði að mér fyndist furðulegt að koma með þetta mál hingað inn þegar það er nýbúið að samþykkja umgjörð þessara mála. Það var gert árið 2012 og þá var Minjastofnun sett á fót. Það verður í öllu falli að leyfa þeirri reynslu að verða til og draga svo lærdóm af henni. Það hefur ekki verið gert. Hv. þingmaður veltir fyrir sér hvort ég sé á móti sameiningunni. Ég get ekki séð að hún sé vel rökstudd, nei, vegna þess að það er þarna ákveðið grundvallaratriði sem snýr að aðskilnaði í stjórnsýslu annars vegar og rannsókna hins vegar og verið er að brjóta gegn því. Það er vegið að sjálfstæði og í rauninni tilvist Þjóðminjasafnsins sem öflugrar rannsóknareiningar á Íslandi. Mér finnst sameiningin því mjög óráðleg og ég legg við hlustir þegar fagaðilar gagnrýna hana. Ég er hins vegar ekki í prinsippinu á móti sameiningum stofnana. Þá kem ég að hinum þætti málsins, ef ég skipti því í tvo þætti, það er annars vegar sameiningin og hins vegar tilfærsla á valdi til ráðherra til að skera úr um og grípa inn í einn síns liðs, liggur við, í máli sem getur haft mikil áhrif. Ég er prinsippinu á móti því. 

Virðulegi forseti. Ég velti fyrir mér hvernig maður eigi að hafa samráð eða muninum á því að hafa samráð við hagsmunaaðila og fagaðila annars vegar og hins vegar að vera sammála þeim. Nú hafa menn kvartað undan því að lítið samráð hafi verið haft við fagaðila en síðan fær maður gögn í hendurnar frá þeim og maður sér að það er ekki aðeins kvartað undan litlu samráði heldur er líka kvartað undan því að ekki sé hlustað á þá afstöðu sem komi fram í því samráði sem þó átti sér stað. Og það er ekki frá frá einum eða tveimur aðila, það virðist eiga við um þorra þeirra. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort brotalömin hér sé sú að samráðið við fagaðila og hagsmunaaðila hafi verið af of skornum skammti eða hvort þetta hefði átt heima í þinglegu samstarfi. Ég sé nefnilega einungis fyrir mér að þingið þyrfti að vita af þessu og taka einhverja afstöðu, koma með ábendingar, en aðalstarf hæstv. forsætisráðherra ætti að vera að hlusta á fagaðila.

Virðulegur forseti. Það er ákveðin grundvallarmeginregla í þingstörfum að þegar þingnefnd fær mál til umfjöllunar hefur hún ríkt samráð við fagaðila í öllum málunum. Það er kallað eftir umsögnum fagaðilanna og ég hef ekki orðið var við annað í þinginu en að þingnefndir leggi sig fram um að hlusta á þá. Það eru hins vegar undantekningar eins og í þessu máli, sem eru ótrúlega tortryggilegar og benda til þess að sá sem hefur mestan áhuga á málinu, hæstv. forsætisráðherra, hafi eitthvert sérstakt markmið. Hann vill greinilega hafa áhrif á húsafriðun og skipulagsmál í þessu landi. Hann vill hafa bein áhrif 

Virðulegi forseti. Í þessu máli erum við að mínu mati afskaplega nálægt máli sem við fjölluðum um á sínum tíma og kallað var Verndarsvæði í byggð þar sem sambærileg gagnrýni var til staðar, þ.e. að hæstv. ráðherra taki sín persónulegu áhugamál og setji lög eða leggi fram frumvörp til laga með það að markmiði að geta einhvern veginn betur stundað áhugamál sitt, að því er virðist. Ástæðan fyrir því að talað er svona um þennan málaflokk hjá hæstv. forsætisráðherra en ekki til dæmis þegar kemur að fjármálum hjá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er sú að málaflokkurinn er á röngum stað. Málaflokkurinn á að vera hjá mennta- og menningarmálaráðuneytinu. Að auki þykir mér það sífellt augljósara eftir því sem það er oftar nefnt hér, það er algjörlega borðleggjandi, að þetta varðar menntamál og þetta varðar menningarmál. Hvar annars staðar ætti það heima? Mér þykir alveg þess virði að nefna það hér í upphafi ræðu minnar að ég er ekki í grundvallaratriðum á móti sameiningum stofnana. Ég er ekki einu sinni endilega í grundvallaratriðum á móti sameiningu þessara tveggja stofnana ef málefnaleg rök koma fram fyrir henni, sem ég hef ekki enn þá séð, alla vega ekki þannig að það takist að sannfæra mig. Eftir umfjöllun hv. menntamálanefndar sem ég sit í gæti vel verið að fram kæmu einhver ný gögn sem mundu sannfæra mig um að sameining þessara stofnana væri til gagns. Hins vegar verð ég að segja að þegar komið hafa fram gögn og ábendingar um þetta mál sem benda eindregið í hina áttina, að þetta sé ekki góð hugmynd. Í fyrsta lagi er það tímasetningin. Ekki er komin nein marktæk reynsla á það fyrirkomulag sem núna hefur verið sett á. Minjastofnun er um það bil þriggja ára gömul. Nýlega hefur vægi rannsókna við Þjóðminjasafnið verið aukið. Félag fornleifafræðinga hefur tjáð áhyggjur sínar af því að með því að hræra enn þá meira í því akkúrat á þessum tímapunkti muni það auka enn á þann óstöðugleika sem óhjákvæmilega fylgja breytingum. Það þýðir ekki að við getum aldrei gert breytingar, það þýðir að við eigum að gera þær vel og í samráði við fagaðila og hópa. Slíkt hefur verið gert milli 2005 og 2011 til dæmis og er ekkert því til fyrirstöðu. Það má heldur ekki vera sífellt að hræra í málinu að óþörfu. Það er augljóst að hæstv. ráðherra hefur ekki tekist í því samráði sem hann á að hafa haft við fagaðila og hagsmunaaðila að sannfæra Minjastofnun eða námsbraut í fornleifafræði eða Félag íslenskra safna og safnamanna eða Félag fornleifafræðinga um ágæti þessa máls. Þetta eru félög sem ég hefði haldið að ætti að vera heldur auðvelt að sannfæra um að vera alla vega ekki eindregið á móti málinu. Mér finnst það frumforsenda ef hér er um að ræða mál sem á raunverulega að bæta málaflokkinn. Ég tel það óhugsandi að þessir aðilar séu eindregið á móti málinu bara vegna eigin hagsmuna. Þetta fólk velur væntanlega fag sitt og störf innan málaflokksins þess að því er annt um hann og vill honum allt hið besta. Þess vegna finnst mér skjóta skökku við, svo meira verði ekki sagt, að ekkert sé hlustað á þessa aðila. Fagfólkið hefur ekki bara einhverjar örfáar vangaveltur um að hugsanlega sé eitthvað að þessu máli, það er eindregið á móti þessu máli. Þrátt fyrir það er í greinargerð frumvarpsins talað um víðtækt samráð. Ég fæ ekki séð út frá þeim gögnum sem við þingmenn höfum fengið send um málið frá hagsmunaaðilum og fagaðilum að samráðið hafi verið það víðtækt. En samráð hlýtur eðli málsins samkvæmt að felast í því að maður hlusti á ábendingar og breyti málinu hugsanlega í samræmi við þær ábendingar eða hætti við ef þetta þykir ekki góð hugmynd. En enn og aftur upplifir maður það að hæstv. forsætisráðherra hlustar ekki og tekur ekki mark á ábendingum nema þá kannski sem persónulegri árás ef eitthvað er, það væri dæmigerðara, ég hef alla vega ekki vanist því að hæstv. forsætisráðherra staldri við og hugsi með sér: Já, ókei, góð pæling, pælum aðeins í því, lögum þetta aðeins, ég sé núna betur hvað betur má fara. - Nei, þvert á móti er trukkað áfram án tillits til hagsmunaaðila og fagaðila enn og aftur og ekki heldur hlustað á hvað hið háa Alþingi hefur um málið að segja. Ég skil mætavel að þegar kemur að sameiningu stofnana er fólk eflaust hrætt um afdrif starfs síns eða hefur áhyggjur af starfseminni. Það held ég að sé eðlilegt. Ég held samt líka að það sé hægt að svara því gagnvart þeim fagaðilum og hagsmunaaðilum. Hér vorum við áðan fullvissuð um það að enginn mundi missa störf út af þessum breytingum. Ókei, gott og vel. Var ekki hægt að sannfæra hagsmunaaðilana um það ef það er eina ástæðan fyrir eindreginni andstöðu þeirra gegn málinu? Ég held nefnilega heldur ekki að fagaðilar séu sjálfkrafa hræddir við breytingu og séu þess vegna á móti þessu máli. Ég held að þessir aðilar hafi miklar hugmyndir um hvernig bæta megi starfið og þeim hefur ekki gefist færi á að fara yfir allar þær hugmyndir, en við höfum aðgang að þeim. Þær hafa verið sendar okkur. Mig langar að vitna í eitt gagn sem við fengum sent og er af heimasíðu Félags fornleifafræðinga frá 19. febrúar 2016. Þar kemur meðal annars fram í umfjöllun um samráðið, með leyfi virðulegs forseta: „Hugmynd kom upp um að þetta mál þyrfti að hugsa í stærra samhengi og mögulega fara að fordæmi Dana í þessum efnum sem sameinuðu alla málaflokka er tengjast menningu, undir einn hatt, Kulturstyrelsen, sem er beint undir menningarmálaráðuneyti Dana. Þar undir yrðu Þjóðminjasafn og Minjastofnun sjálfstæðar einingar sem þó nytu góðs af því að vera innan vébanda stærri menningarstofnunar með tilheyrandi breiðum starfshópi sérfræðinga.“ Það liggur því í augum uppi að þessi félög, þessir aðilar, eru ekki sjálfkrafa á móti breytingum. Í þessari hugmynd kemur ekki fram sameining þessara stofnana, enda eru fullkomlega málefnaleg rök fyrir því að hafa þær aðskildar og hafa fyrirkomulagið eins og það er núna eftir stofnun Minjastofnunar árið 2013, þ.e. aðskilnaður rannsókna og stjórnsýslu. Það eru málefnaleg rök fyrir því sem ég fæ ekki séð að neinn hafi svarað. Því sakna ég þess að hér taki stjórnarliðar ekki þátt í umræðunni þótt reyndar væri ekki endilega við því að búast að þeir mundu gera það í þessu máli, enda er það komið í hinn dæmigerða farveg á Alþingi, sem ég kem kannski að síðar ef tíminn leyfir. Þegar kemur að því að taka tillit til faglegra sjónarmiða, væri ekki nærri lægi að spyrja faghópana hvað þurfi að gera? Ættu svona hugmyndir ekki að koma þaðan frekar en frá hæstv. ráðherra? Það kemur fram einnig í gögnunum að þetta á allt saman uppruna sinn hjá hæstv. ráðherra sjálfum, ekki hjá einhverjum fagaðila, ekki vegna þess að einhver komi auga á vandamál í stjórnsýslunni eða í rannsóknunum sem krefjast þess að þetta verði gert, nokkrar aðrar hugmyndir eru til staðar, en jafnvel þótt slíkar ábendingar kæmu ekki frá fagaðilum að þeirra eigin frumkvæði þá hefði alveg verið sjálfsagt að hlusta betur og meira á umkvartanir þar og áhyggjur og bera virðingu fyrir hinum faglegu og málefnalegu sjónarmiðum um aðskilnað rannsókna og stjórnsýslu. Þetta mál ber öll merki þess að vera gæluverkefni hæstv. forsætisráðherra. Ef hér væri um að ræða fyrsta málið af þessari tegund mundi maður kannski ekki taka svo harkalega til orða, kannski ekki. En þetta er ekki fyrsta málið af þessu tagi. Þetta er endurtekið munstur hjá hæstv. forsætisráðherra þegar kemur að málaflokknum. Maður sér það ekki bara á þinginu, maður sér það líka á því hverju hann sýnir áhuga, hvað hann talar um. Þetta er greinilega áhugasvið hæstv. forsætisráðherra og ekkert athugavert við það. Það er í sjálfu sér fínt. En það er samt ekki málefnaleg forsenda fyrir því að grípa til sín málaflokkinn, sem á eðli málsins samkvæmt heima í mennta- og menningarmálaráðuneytinu, og vera sífellt að koma fram með einhverjar hugmyndir sem djúp andstaða er gegn hjá þeim hagsmuna- og fagaðilum sem málið varðar. Núna gæti hæstv. forsætisráðherra til dæmis komið hér í andsvar og tjáð sýn sína á það hvar þessi málaflokkur eigi heima og hvers vegna. Hann gæti haldið hér lærða ræðu um ágæti þess að hafa málaflokkinn hjá forsætisráðuneytinu, en hann gerir það ekki. Hann gerir það ekki vegna þess að það eru vandamál til staðar við þingleg ferli og hvernig Alþingi virkar almennt, sem ég held aftur að sé fullkomið tilefni, ekki bara í þessu máli heldur mörgum öðrum, til þess að ræða hér ítarlegar og meira. Reyndar hef ég lengi verið þeirrar skoðunar, sem mér hefur ekki enn þá tekist að sannfæra aðra hv. þingmenn um, að fundarstjórn forseta eigi að vera reglulegur dagskrárliður hér og að hann eigi að vera hér með fullum ræðum og andsvörum og öllu því sem tilheyrir venjulegri þinglegri meðferð á þingsályktunartillögum og frumvörpum og því um líku. Ég hygg að þegar kemur að þinglegri meðferð hefði verið hægt að hafa samráð við aðra þingflokka um þetta mál. Ég tel ekki að þurft hefði að stofna einhverja sérstaka nefnd um það, en ég held að það hefði verið gott ef talað hefði verið um það fyrst, jafnvel bara til þess að fá fram fyrir fram hverjar ábendingarnar yrðu, hvað menn hefðu að segja um það. Í því felst engin krafa um að allir séu sammála eða taki alltaf sömu skrefin í sömu átt. Við værum ekki í pólítík ef það virkaði þannig. Þá væri þetta bara fyrirtæki en ekki sú lýðræðislega stofnun sem Alþingi er. Það hefði verið óþarfi að fara út í viðamikið starf eins og gert var í útlendingalögunum, en þar er um mun viðameira verkefni að ræða, augljóslega. En kannski er það vegna samhengisins við annað mál, þ.e. lög um verndarsvæði í byggð, sem hæstv. ráðherra þorir ekki eða kærir sig einfaldlega ekki um það. Það væri líka í samræmi við það munstur sem maður er vanur frá hæstv. ráðherra. Það sama kemur fram í þessu frumvarpi og því sem ég nefndi áðan og hv. þingmenn hafa nefnt áður, þ.e. sú tilhneiging til að færa völd til ráðherrans sem maður sér ekki að nokkur ástæða sé til að gera. Maður á að gjalda varhuga við því þegar um er að ræða faglegar ákvarðanir, upplýstar ákvarðanir sem teknar eru út frá einhverjum forsendum sem liggja fyrir út frá faglegum sjónarmiðum. Ég tel ekki að það eigi að vera pólítísk ákvörðun hvaða hús eru friðuð eða því um líkt. Að því marki sem hún ætti að vera pólitísk ætti það alla vega að vera á hreinu að slíkt nyti þá frumkvæðis frá þeim aðilum sem þekkja málaflokkinn hvað best ef einhver pólitísk vafaatriði eru til staðar. Það er besta mál að brydda á upp á þeim ef menn vilja. Ég sé enga ástæðu til þess hér og nú. En það er ekki rétt að flytja verkefni og flytja vald til ráðherrans undir þessum kringumstæðum þegar málaflokkurinn er í kolröngu ráðuneyti og þegar það er svo djúp andstaða frá hagsmunaaðila við málið. Að mínu mati er þetta einfaldlega þannig að hæstv. forsætisráðherra leggur til löggjöf til þess að geta stundað áhugamál sitt. Það er ekki málefnaleg forsenda. Í 11. gr., í c-lið 16. gr. og í a-lið 21. gr. frumvarpsins er að finna dæmi um þar sem ráðherra tekur sér vald frá gildandi lögum og er algjörlega óþarft, eftir því sem ég fæ best séð. Ég heyrði engin rök fyrir þessari breytingu hjá hæstv. forsætisráðherra. Staðan eins og hún er á hinu háa Alþingi, að vísu eftir klukkan fimm á föstudegi, sem er því miður ekki sjaldgæft þegar líður á þingið, er að hin þinglega meðferð er hætt að einkennast af því sem maður hefði haldið að Alþingi ætti að snúast um, þ.e. af rökræðum milli stjórnarandstöðu og stjórnar og auðvitað þingflokka almennt. Hér eru sex þingflokkar með ólík sjónarmið. Þvert á móti er það orðið dæmigert að hér er hent inn máli sem vitað er að ágreiningur er um, sem hefur verið bent á, þvert á rök, málefnaleg rök, fagleg rök gegn málinu frá fagaðilum og hagsmunaaðilum. Hæstv. forsætisráðherra mælir fyrir málinu, fer í andsvör, enda ber honum skylda til þess, hann heldur sína ræðu. Gott og vel. Þetta er mál þingsins og ég ætlast ekki til þess að hæstv. ráðherra sé hér viðstaddur alla tíð, en ég ætlast til þess að þessi salur sé umræðuvettvangur. Ég ætlast til þess að hér fari fram rökræður. Þær eiga sér almennt ekki stað þegar einungis stjórnarandstaðan er hér til að tala um málin en ekki stjórnarmeirihlutinn. Fyrir þessu eru auðvitað djúpstæðar ástæður. Það eru vandamál hér á Alþingi sem eiga sér djúpar ræður í því hvernig Alþingi virkar almennt. Þar er engum einum að kenna. Það er ekki hægt að kenna stjórn eða stjórnarandstöðu um það. Það eru meiri vandamál sem maður þyrfti lengri tíma til þess að ræða, enda ætti fundarstjórn forseta að vera hér reglulegur dagskrárliður. En mér þykir leitt hvernig farið er fyrir umræðunni í þessu máli eins og svo oft áður. Mér þykir það vera enn merki þess að okkur beri að endurskoða mjög alvarlega hvernig við ætlum að haga málum á Alþingi yfir höfuð.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir ágæta ræðu. Hann saknaði umræðu og samræðu um málið. Ég skal reyna að taka það að mér að eiga samræðu við hv. þingmann um málið og þekki nú aðeins til málaflokksins, enda hefur hann gengið í gegnum miklar breytingar á undanförnum árum. Það er ekki lengra síðan en árið 2011 að hér voru samþykkt ný lög um menningarminjar. Síðan voru Fornleifavernd Íslands og húsafriðunarnefnd sameinaðar í eina stofnun, Minjastofnun. Árið 2013 tók sú sameining gildi. Hugsunin á bak við allar þær breytingar var að halda í þau sjónarmið sem höfðu í raun komið fram 2001, um að aðskilja stjórnsýslu minjaverndar annars vegar og safna- og rannsóknarstarfsemi hins vegar. Segja má að með frumvarpi hæstv. forsætisráðherra sé algjörlega horfið af þeirri braut. Það kemur mér á óvart síðan þegar ég les fýsileikakönnun sem liggur til grundvallar frumvarpinu, þar sem einmitt er rætt um að talsvert samráð hafi verið haft við aðila, að þar virðist eingöngu hafa verið rætt við starfsmenn stofnana. Ekki er rætt við þá aðila sem þurfa að eiga samskipti við þessar stofnanir. En hins vegar er því slegið föstu í fýsileikakönnuninni að sameiningin muni skapa mikla einföldun í málaflokki minjaverndar á Íslandi frá sjónarhóli almennings. Ég veit nú ekki hvort almenningur hefur upplifað eitthvert sérstakt flækjustig í minjavernd á Íslandi. Ég leyfi mér að draga það í efa almenningur hafi upplifað eitthvert sérstakt flækjustig í minjavernd á Íslandi, ekki frekar en aðrir aðilar, hagsmunaaðilar, þ.e. þeir sem eiga að vinna samkvæmt lögunum. Þó að umsagnir hafi ekki borist um málið enn þá liggur það fyrir að hagsmunaaðilarnir sem vinna eiga að samkvæmt lögunum eru þegar farnir að andmæla. Þeir benda á það að ekkert samráð hafi verið við þá haft við samningu þessa frumvarps. Mig langar að spyrja hv. þingmann um vinnubrögðin þegar verið er að vinna að svona málum: Hvað finnst honum um þessi vinnubrögð 

Virðulegi forseti. Ég vildi óska þess að það kæmi mér á óvart að heyra svona hluti. Ég vildi óska þess að ég upplifði einhverja hneykslunartilfinningu, en hún er eiginlega búin, ég er eiginlega búinn með hana þegar kemur að þessari tilteknu umkvörtun. Þetta er allt of dæmigert. Þarna komum við einnig að því að vinnubrögðin jafnvel bara í þessu máli hefðu mátt vera betri án þess að við færum endilega út í allar mínar umkvartanir í sambandi við störf þingsins og hvernig samskipti Alþingis og ráðherra eru eða hvort ráðherra sækist eftir frekari völdum. Það geta vel verið málefnalegar forsendur séu fyrir því að ráðherra taki einhverjar ákvarðanir, það getur vel verið, en það er hins vegar ekki það sem ég sé í þessu máli og ekki það sem ég sé í málum frá hæstv. forsætisráðherra almennt, sér í lagi ekki í því að hann skuli taka yfir allan málaflokkinn. En jafnvel þótt við mundum ekki ræða vinnubrögðin á Alþingi eða stöðu Alþingis gagnvart ríkisstjórninni, alveg óháð því hverju einstaka þingmenn og þingflokkar vilja breyta í sambandi við þingsköp og stjórnarskrá og allt það, hefðu nú vinnubrögðin í þessu máli mátt vera betri bara út frá því að vilja koma málinu í gegn yfir höfuð. Og algjörlega burt séð frá því hvað mönnum finnst um hvernig hlutirnir ættu að vera, ef markmiðið væri það eitt hjá hæstv. forsætisráðherra að koma málinu í gegn held ég að hann hefði getað staðið allt öðruvísi að því og útskýrt fyrir þeim fagaðilum, þeim aðilum sem málið varðar, sem eru ekkert endilega bara þeir sem starfa í þessum stofnunum, hvers vegna þetta er góð hugmynd. En eins og fyrr greinir eru það almennt vinnubrögð hæstv. forsætisráðherra burt séð frá öllum lögum og reglum og hefðum, og almennri skynsemi, ef út í það er farið, að böðlast áfram með hlutina af krafti og í baráttuanda, eins og það sé sjálfstætt markmið að gera það þannig að það fari sem mest í taugarnar á sem flestum.

Frú forseti. Já, hv. þingmanni verður tíðrætt um vinnubrögðin á Alþingi og hjá framkvæmdarvaldinu. Þá er áhugavert að lesa fýsileikagreininguna á breyttri stofnanaskipan í málaflokki menningarminja sem liggur til grundvallar frumvarpinu þar sem sérstaklega er rætt um nauðsyn þess að efla sameiginlega innri menningu um hið þjónandi stjórnvald. Ég velti því nákvæmlega fyrir mér hvernig hið þjónandi stjórnvald birtist sem leggur hér fram frumvarp um sameiningu stofnana, að því er virðist þvert á vilja þeirra sem þurfa að vinna með þessum stofnunum, hvernig nákvæmlega hið þjónandi stjórnvald lýsir sér með því að hafa ekkert samráð við þá sem þurfa að vinna með þessum stofnunum, ég tala nú ekki um þverpólitískt samráð sem tíðkast náttúrlega afar sjaldan á Alþingi. Þó að hér sé talað um hið þjónandi stjórnvald held ég að erfitt sé að greina það í þessu frumvarpi og þeim málatilbúnaði sem þar er að baki. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður hefur kynnt sér fýsileikagreininguna, en þar er rætt og reifað að skipulag stofnunarinnar geti opnað á viðbótarsameiningu verkefna annarra höfuðsafna, þ.e. Listasafns Íslands og Náttúruminjasafns Íslands inn í þau svið sem fyrir eru í sameinaðri stofnun. Ég velti því fyrir mér hvers konar menningarpólitík birtist hér. Á þetta að vera fyrsta skrefið í því að fækka menningarstofnunum á Íslandi? Eigum við að viðurkenna það sem þjóð að við höfum ekki einu sinni burði til þess að reka hér þrjú höfuðsöfn? Að Ísland geti ekki rekið höfuðsafn á sviði íslenskrar myndlistar? Að við ráðum bara ekki við það verkefni? Er það ætlunin að undir Minjastofnun verði sett öll íslensku höfuðsöfnin? Á það er svo sannarlega opnað í fýsileikagreiningunni. Mér finnst nú menningarpólitíkin vera orðin ansi dauf hjá þessari þjóðmenningarstjórn, sem svo kaus að kalla sig þegar hún kynnti sig til leiks á Laugarvatni, að hér eigi  Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvað finnst honum um svona breytingar 

Virðulegi forseti. Ég verð nú bara að viðurkenna að ég hef ekki haft færi á að kynna mér fýsileikagreininguna. En varðandi það sem hv. þingmaður spyr um, þ.e. þjóðmenningarstjórnina eða þessa ríkisstjórn sem vill helst vera séð sem slík, held ég að hæstv. forsætisráðherra vilji sjálfur hafa þessi mál í lagi. Ég trúi því staðfastlega að honum sé annt um þjóðmenninguna. Ég held hins vegar ekki að vinnubrögðin sem hann stundar eða eru oft stunduð á Alþingi séu best til þess fallin að koma fram einhverjum breytingum sem eru í samræmi við það sem hlýtur að vera sameiginlegt markmið okkar allra, sem er að þessi mál séu ekki bara í lagi heldur til fyrirmyndar. Hvernig fer maður að því að ná framförum í þessum málum þannig að sem bestur árangur náist, að því gefnu að við séum öll sammála um að við viljum hafa þessi mál til fyrirmyndar? Þetta er jú Ísland. Okkur hlýtur öllum, einnig hæstv. forsætisráðherra, að þykja mjög vænt um þessi mál. Ég dreg alls ekki úr því að hann vilji hafa þessi mál til fyrirmyndar hér. En þegar menn greinir á um hvaða leiðir á að fara, hvernig stofnanafyrirkomulagið á að vera hljóta menn með sameiginleg markmið að geta sest niður með hagsmunaaðilum, fagaðilum og þingmönnum, ef út í það er farið, og öðrum aðilum úti í samfélaginu og reynt að komast að einhverri niðurstöðu sem ekki er alla vega bullandi ósætti um. Mér finnst rosalega skrýtið að það sé ósætti um mál eins og þetta þegar við hljótum öll að vilja ná þessu sameiginlega markmiði að lokum. Það er það sem mér finnst skrýtið við þetta mál. Það sem er í raun og veru verst við þetta mál er það er annars vegar að hæstv. ráðherra vill sífellt ráða meiru. Það er pólitískt markmið hans sem ég er á móti í grundvallaratriðum í þessu máli og fleirum. En ég held að það spretti ekki af illhug í grundvallaratriðum, heldur bjóða vinnubrögðin ekki upp á góðan árangur í þessum málaflokki sem allir ættu að vera sammála um.

Forseti. Ég var svolítið hugsi undir þessari umræðu og ég spyr: Hver er rótin að þessu öllu saman? Hvernig stendur á því að frumvarpið er komið fram eins og það er? Ef maður leiðir sig eftir atburðarásinni þá má rekja upphafið til sumarbústaðaferða árið 2013 þegar menn voru að semja um ríkisstjórnarsamstarf. Þá er samið um að flytja þau menningarverkefni sem sérstaklega má tengja orðinu þjóð úr menntamálaráðuneytinu yfir í forsætisráðuneytið. Hvers vegna? Af því að það á að gera eitthvað sérstakt? Það kemur ekkert í ljós. Það stendur að vísu í stjórnarsáttmálanum að leggja eigi áherslu á þjóðleg verkefni og eitthvað svoleiðis. En það eru áhugamál forsætisráðherra sem valda því að þessi verkefni eru færð yfir og þessi vilji til að safna að sér völdum og ákveða einn og vera aðal leiðir til þess að þessi frumvörp eru lögð fram. Mikið hefur verið talað um húsverndarfrumvarpið í því samhengi. Ég velti fyrir mér: Þurfum við að breyta einhverju í stjórnarráðslögunum til þess að þetta sé ekki hægt? Ég velti því fyrir mér.

Virðulegi forseti. Ég álít að það þurfi að breyta ýmsu, sér í lagi þegar kemur að aðhaldi. Ég held að aðhald Alþingis þurfi að vera mun ríkara gagnvart ríkisstjórn. Ég held að aðhald almennings að Alþingi þurfi að vera mun ríkara. Hv. þingmaður spyr hver sé rótin að þessu. Ég get bara giskað á það út frá upplifun minni af vinnubrögðum hæstv. ráðherra. Ég fæ ekki betur séð en þetta sé sérstakt áhugamál hæstv. forsætisráðherra og þess vegna vilji hann ráða þessum málaflokki og leggi fram þessi lög. Ég kann ekki að svara fyrir forgangsröðunina þar á bæ heldur, það virðast vera nóg af verkefnum þar eins og víðar. Ég er einnig þeirrar skoðunar að menn almennt efist ekki um eigið vald. Fólk almennt telur sig hæft til að hafa það vald sem það hefur. Að mínu mati þarf sérstaka umgjörð af ýmsu tagi, í formi laga, reglna, siðareglna jafnvel, og mekkanisma til þess að vel sé farið með vald. Mér finnst þessi mál í fleirtölu frá hæstv. forsætisráðherra undirstrika það að við höfum ekki útkljáð þá spurningu hér á hinu háa Alþingi nógu vel eða þá í samfélaginu, nema kannski upp að því marki sem hófst á seinasta kjörtímabili og varðar stjórnarskrá lýðveldisins. Ég held að það þurfi að breyta ansi mörgu til þess að farið sé með vald af ábyrgð hér á Íslandi almennt. Við búum við einhvers konar ríkisstjórnarræði þar sem það þykir algjörlega sjálfsagt að ríkisstjórnin sé með meiri hluta Alþingis. Af hverju er það sjálfsagt? Af hverju er það sjálfsagt að Alþingi setji lög samkvæmt vilja ríkisstjórnarinnar? Mér finnst það ekki endilega rétta leiðin og það er ekki hefðin alls staðar. Ég held að rótin að vandanum sé ansi víða, en hún felst í því hvernig við höfum gleymt því í gegnum tíðina að hugsa spurningar um vald til enda hér á landi.

Forseti. Mér fannst koma fram í andsvörum þingmannsins og hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur að með þeim tillögum sem hér eru lagðar fram væri hugsanlega verið að færa löggjöfina um þetta málefni fram fyrir árið 2001, við erum að hverfa aftur til þess tíma sem var fyrir 2001. Síðan voru gerðar breytingar 2011 eða 2012 sem fá ekki einu sinni að sýna sig vegna þess að það tekur lengri tíma en það að vera með nýtt kerfi - en núna er 2016. Í stjórnarháttum, ef ég bara ber þetta saman, finnst mér að við séum að fara aftur til 1930. Á meðan við erum að færa þessi verkefni aftur þá haga stjórnarráðherrar sér eins og þeir gerðu fyrir 80 árum eða svo. Kann þingmaðurinn einhver ráð við því, hvað getum við gert til að koma í veg fyrir þetta?

Virðulegi forseti. Ef ekki væri það fyrirkomulag sem er hér á Íslandi, þ.e. að efstu þingmenn á lista í hverjum alþingiskosningum fái framkvæmdarvaldið í kaupbæti, þá held ég að mun betur væri farið með völd. Ef í stjórnarskrá væri ákvæði um að nógu lítill hluti kjörbærra manna, 10% eða svo, gæti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um einstaka mál, þá held ég að mjög fljótlega mundi komast á sú hefð ríkisstjórnar og stjórnmálamanna almennt að gera hlutina í fyrsta lagi í meiri sátt hver við annan og í öðru lagi í nánara samráði við almenning. Nú hygg ég ekki að þetta mál yrði nokkurn tímann það umdeilt að það mundi ná þvílíkum þröskuldi og bið nú menn að heyra: Það er ekki eins og hvert mál mundi enda í þjóðaratkvæðagreiðslu með þeirri aðferð, langt í frá, það væri eitt og eitt mál sem mundi ná þeim þröskuldi. En ég held að slíkt fyrirkomulag mundi bæta vinnubrögðin sjálfkrafa. Ég held að það mundi koma á hefðum sem tíðkast lítið hérna, ég ætla ekki að segja aldrei, sem er það að menn tali fyrst hver við annan um það hvernig hægt sé að bæta málin þannig að allir geti unað vel við. Það getur vel verið að það sé eitthvað í þessum sameiningum - nú tala ég í hálfgerðu ábyrgðarleysi af því þetta hefur ekki fengið fulla meðferð í nefnd - að það séu einhver málefnaleg rök, sem við komum ekki auga á hér við 1. umr., fyrir sameiningu þessara stofnana. En við þurfum ekki endilega að ræða það í samhengi við það að færa aukin völd til hæstv. forsætisráðherra sem dæmi. Þetta er allt eitthvað sem við hefðum getað rætt fyrir fram og hefði kannski getað breytt frumvarpinu talsvert ef almennt væri hefð hér á landi fyrir samvinnu. Ég held samt að sú hefð geti ekki komist á nema það sé formlegt og að þjóðin veiti Alþingi ríkt aðhald og Alþingi ríkisstjórn.

Frú forseti. Mér finnst rétt við upphaf þessarar umræðu að rifja það upp sem ég kom að hér stuttlega í andsvari áðan að við eigum tiltölulega nýleg lög um menningarminjar. Þau voru samþykkt hér á Alþingi 2012, ef ég man rétt. Þá tók Minjastofnun Íslands til starfa sem sameinuð stofnun Fornleifaverndar ríkisins og húsafriðunarnefndar. Sú endurskoðun sem birtist í þeirri lagasetningu byggði á mikilli vinnu við að fara yfir löggjöf frá 2001 þegar mjög gagngerar breytingar voru gerðar á umhverfi minjaverndar og minjavörslu í landinu. Árið 2005 ákvað þáverandi hæstv. menntamálaráðherra að hefja endurskoðun þessara laga. Ég tók þá endurskoðun í arf þegar ég kom til starfa í ráðuneytinu 2009. Þá var settur á laggirnar faghópur sem fór yfir reynsluna, skilaði til ráðherra 2007 og síðan var farið í mjög umfangsmikið samráð með þeim aðilum sem starfa í þessu umhverfi. Niðurstaðan varð frumvarp sem samþykkt var á 140. þingi samhliða lögum um Þjóðminjasafn Íslands, nýjum safnalögum og lögum um skil menningarverðmæta til annarra landa. Það vekur athygli mína, frú forseti, að í greinargerð við frumvarpið kemur kafli um lögin 2001 og bent er á að ýmislegt hefði betur mátt fara, að ákvörðun um uppskiptingu verkefna á sviði minjavörslu um síðustu aldamót hafi haft umtalsverð áhrif á málaflokkinn, að verkaskipting stofnana hafa orðið óljós með klofningi fagumhverfisins o.s.frv., en lítið er vitnað til þeirra breytinga sem voru samþykktar í lögunum 2011 og 2013 þar sem verið var að endurskoða lögin frá 2001. Mér finnst það merkilegt, því að þar var vissulega rætt um það hvort rétt væri að stíga til baka og sameina aftur stjórnsýsluhlutann og safnahlutann sem er niðurstaðan í þessu frumvarpi í ljósi þess að ekki gekk nægjanlega vel með framkvæmd laga frá 2001, sem búið er að endurskoða síðan. Þá er sagt að nauðsynlegt sé að sameina krafta þessara stofnana og efla fagumhverfi og stjórnsýslu á málefnasviðinu og algjörlega skautað fram hjá þeirri miklu vinnu sem unnin var árum saman, fyrst á árunum 2005 til 2007, síðan þegar þráðurinn var tekinn upp aftur eftir hrun 2009 og farið í víðtækt samráð sem lauk með þessum lögum sem hlutu mikla umfjöllun hér á þingi. Svo fór að þrjú þessara frumvarpa voru samþykkt í einu, en mæla þurfti fyrir lögum um menningarminjar til þess að taka tillit til athugasemda Alþingis. Þannig að Alþingi var fyrir ekki meira en þremur árum búið að vinna mjög yfirgripsmikila vinnu, og yfir hana var algjörlega skautað í greinargerð með frumvarpinu. Það finnst mér dálítið merkilegt, satt að segja. Sú hugsun læðist að mér, þegar ég les síðan fýsileikagreininguna, sem ég vitnaði til áðan - hún er væntanlega höfð til undirstöðu þegar frumvarpið er samið - að í raun hafi ákvörðun þegar verið tekin þegar fýsileikagreining var unnin. Það kemur til að mynda fram að þegar rætt hafi verið við starfsmenn þessara tveggja stofnana þá sé önnur stofnunin afskaplega neikvæð gagnvart ferlinu við það, það er mjög augljóst og hægt að lesa það út úr fýsileikagreiningunni. Í fýsileikagreiningunni kemur fram sú niðurstaða að þetta sé einföldun í málaflokki minjaverndar á Íslandi frá sjónarhóli almennings og annarra aðila, sem væntanlega eru þeir sem þurfa að vinna samkvæmt lögunum, en hins vegar kemur ekki fram í fýsileikagreiningunni að rætt hafi verið við aðra aðila né heldur að rætt hafi verið við almenning. Ég velti því fyrir mér hvort almenningur hafi upplifað mjög mikið flækjustig í málefnum minjaverndar, hvort það sé það sem forsætisráðherra landsins hafi mestar áhyggjur af. Ég trúi því varla. Ég hef að minnsta kosti ekki hitt mjög marga á götum úti sem lýsa áhyggjum sínum af flækjustigi í málefnum minjaverndar. En þetta er markmiðið, það er að draga úr flækjustigi minjaverndar fyrir almenning í landinu. Ég sé hins vegar ekki að frumvarpið verði endilega til þess að draga úr því flækjustigi, því eins og bent hefur verið á, bæði af safnafólki og af fornleifafræðingum, sem eru hópar sem lögðu mikið á sig í síðustu lotu við þetta lagaumhverfi og sendu inn miklar athugasemdir, eins og hv. þingmenn muna væntanlega mætavel - þeir sem voru hér þá að minnsta kosti - það virðist vera að þeim aðilum sem þurfa að vinna samkvæmt þessum lögum lítist ekki vel á tillögurnar fyrir fram. Félag fornleifafræðinga sendi inn umsögn og hefur sent okkur þingmönnum bréf þar sem það mótmælir harðlega fyrirhugaðri sameiningu Þjóðminjasafns Íslands og Minjastofnunar Íslands, telja frumvarpið sýna að það beri hratt að, segja að það hafi verið unnið í sáralitlu samráði við fagaðila og segja að stöðugleika hafi verið náð í minjavörslu frá því Minjastofnun Íslands var stofnuð 2013, en fyrirliggjandi frumvarp sé afturför. Ég velti því fyrir mér, af því að því er ekki svarað í greinargerðinni, hvað hæstv. ráðherra segi um þetta. Af hverju er ekki hugað að því hver reynslan er af lögunum frá 2013 og 2011, því sem lýtur að söfnunum og flutningi menningarverðmæta, af hverju er eingöngu vitnað til reynslu af lögum sem eru úr gildi fallin, lögunum frá 2001? Síðan er það umsögn frá Félagi safna og safnamanna, FÍSOS, sem við þingmenn fengum senda. Þar lýsir stjórn Félags íslenskra safna og safnamanna yfir þungum áhyggjum vegna fyrirhugaðrar sameiningar Minjastofnunar Íslands og Þjóðminjasafns Íslands. Þar er lýst áhyggjum yfir að setja þurfi skorður á rannsóknastarf Þjóðminjasafns Íslands til þess að hægt sé að gæta sjónarmiða samkeppnislaga vegna sameininga af því að Minjastofnun hefur auðvitað stjórnsýsluhlutverki að gegna þegar kemur að rannsóknum og getur því ekki verið sjálfstæður rannsóknaaðili. Stjórn safnamanna telur að þar dugi ekki til að Þjóðminjasafnið verði undirstofnun í þessari Þjóðminjastofnun því að þar sé ekki um raunverulegan aðskilnað framkvæmdar- og stjórnsýsluvalds að ræða. Ég nálgaðist þetta verkefni, þegar þetta var skoðað síðast, ekki með neinar fyrirframskoðanir á því hvort þessar stofnanir ættu að vera ein eða tvær, alls ekki, en þá fengum við mjög svo sterk viðbrögð úr fræðasamfélaginu, úr fagsamfélaginu í kringum þessi mál, að þetta yrði að vera aðskilið, að það yrði að vera lykilleiðarljós í breytingum á lögum og endurskoðun laganna frá 2001 að við ættum ekki að hverfa frá því. Ég tel ekki að þetta frumvarp sé nægjanlega undirbyggt, hvorki í fýsileikagreiningunni né í athugasemdunum við lagafrumvarpið. Í fýsileikagreiningunni er fyrst og fremst rætt um fjárhagslegan sparnað og hugsanlegar frekari sameiningar. Mér finnst það líka vera áhyggjuefni, þegar ég les hér í fýsileikagreiningunni - þar sem verið er að tala um alla sem upplifa minna flækjustig með þessari sameiningu - að þar er beinlínis sagt að skipulag stofnunarinnar geti opnað á viðbótarsameiningu verkefna annarra höfuðsafna, þ.e. Listasafns Íslands og Náttúruminjasafns Íslands. Það er ekki verið að leggja það til hér. En ég spyr: Ef þetta er undirstaðan, sú greining sem unnin er hér á einhverjum mánuðum - vinna við hana hófst í desember 2015 - og hefur ekki farið í neitt opið samráðsferli eins og maður mundi gjarnan vilja sjá; ef það er hugsunin að hér eigi markvisst að fækka stofnunum á sviði menningar í landinu þá er það stórpólitísk ákvörðun, ef það er sú stefna sem hefur verið tekin. Ég undrast það að ríkisstjórn sem sérstaklega hefur kennt sig við þjóðmenningu - sem er auðvitað öll sú menning sem við sköpum hér á Íslandi og er ríkasti þáttur í sjálfsmynd okkar - setji fram þá hugsun að ætlunin sé að búa til eina samræmda safna- og minjastofnun. Það er stórmál gagnvart öllu faglegu starfi á því sviði. Ég sé ekki að það geti verið mikið hagsmunamál okkar sem þjóðar að við getum ekki einu sinni haldið úti þremur höfuðsöfnum; þó að vissulega sé eitt þeirra safna fjársvelt og hafi verið lengi og sé okkur öllum til skammar hvernig þau mál liggja. Ég velti því fyrir mér - þegar ég les frumvarpið, því að það kemur ekki fram þar hvort rætt hafi verið við þær nefndir sérfræðinga sem eru ráðgefandi fyrir Minjastofnun þegar kemur að varðveislu húsa og fornleifa - hvort rætt hafi verið við þessa aðila. Ég fæ ekki séð það. Ég fæ ekki séð það út úr þessari greinargerð eða þessari greiningu. Eina fólkið sem hefur verið rætt við eru starfsmenn þessara stofnana og starfsmenn annarra stofnana eru algjörlega á móti málinu. Ég sé ekki að neitt almennilegt samráð hafi verið haft. Þegar hv. allsherjar- og menntamálanefnd fær frumvarpið til meðferðar bíður hennar gríðarlega stórt og mikið verkefni, það er að vinna það samráð sem forsætisráðuneytið hefði í raun átt að vinna. Tíminn líður hratt hér, þegar við ræðum þessi mál, en síðan er það svo að ég hef frá upphafi verið andsnúin því að þessi málaflokkur hafi verið færður frá mennta- og menningarmálaráðuneyti yfir í forsætisráðuneytið. Ég geri ekki lítið úr persónulegum áhuga hæstv. forsætisráðherra og oft ágætum sjónarmiðum um varðveislu húsa og menningararfs. Mér finnst hins vegar meira en lítið undarlegt að þessi málaflokkur heyri ekki undir mennta- og menningarmálaráðuneytið þar sem er skörun við safnastarf í landinu og við aðra menningu. Málaflokkur íslenskrar tungu varð til dæmis eftir í mennta- og menningarmálaráðuneytinu þó að hann teljist væntanlega til þjóðmenningar svo að dæmi sé tekið. Ég átti samtal við hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra í þessari viku um heimsminjaskrá og þar kom upp að sá málaflokkur er í hálfgerðum ólestri af því að skyndilega eru þarna þrjú ráðuneyti sem þurfa að koma að málum. Mennta- og menningarmálaráðuneytið á enga formlega aðkomu í gegnum Þjóðminjasafnið eða Minjastofnun sem áður voru stofnanir þess, þannig að ef við erum að tala um að draga úr flækjustigi, ef við ætlum að hugsa hvernig við getum dregið úr flækjustigi Minjaverndar fyrir almenning í landinu og aðra aðila, eins og það er orðað svo skemmtilega í þessari greiningu, ættum við kannski að huga að því að færa þennan málaflokk til baka undir mennta- og menningarmálaráðuneytið þannig að þetta geti verið allt á einum stað. Þar með væri dregið úr flækjustigi, fyrir utan það að við gerum ekki lítið úr þeirri sérfræðiþekkingu sem þar er í húsi. Síðan er það væntanlega síðasta atriðið sem ég hef tíma til að nefna og það er sú tillaga sem hér er, þ.e. að verkefni sem lúta að friðlýsingu húsa og mannvirkja og afnámi slíkra friðlýsinga færast frá Minjastofnun Íslands, sem hefur haft þessi verkefni með höndum, til ráðherra. Sama gildir um hlutverk stofnunarinnar samkvæmt lögum um verndarsvæði í byggð. Þá erum við komin á enn einn furðustaðinn í þessari stjórnsýslu allri þar sem unnið hefur verið að því að efla þennan faglega þátt í kringum friðlýsingar húsa og Minjastofnun hefur fengið meira vægi í því ferli þó að ráðherra hafi haft staðfestingarvaldið með höndum. Með lögum um verndarsvæði í byggð var þetta frumkvæði að friðlýsingu og verndun fært til ráðherra og hér er verið að færa enn meira vald í einstökum friðlýsingum til ráðherra sem er auðvitað ekki alltaf sami ráðherrann. Ég velti því fyrir mér hvort góð stjónsýsluleg rök séu fyrir því, eða skynsemisrök, að málaflokkar og lög taki svona ríkt mið af því hver gegnir embættinu hverju sinni. Ég held að engum dyljist að málaflokkurinn var færður yfir vegna áhuga hæstv. forsætisráðherra á honum, og ég velti því fyrir mér hvort þessi tillögugrein, þar sem hæstv. ráðherra er falið enn meira vald við friðlýsingu húsa og minja, lúti ekki líka þessum persónulega áhuga. Getur Alþingi Íslendinga verið að taka ákvarðanir út frá því? Mér finnst þetta einkennileg stjórnsýsla, frú forseti, og ég geri verulegar athugasemdir við að haldið sé áfram með þessum hætti, að færa slíkt vald yfir til ráðherra. Mér finnst þetta vera á kolrangri leið. Við sem eigum að vera að efla faglegt starf, skýra betur stjórnsýsluna, hlúa vel að þessum góðu og gegnu stofnunum, Þjóðminjasafninu, því glæsilega safni, og Minjastofnun sem hefur þetta mikilvæga stjórnsýsluhlutverk með höndum - það er mikilvægt að efla þessa málaflokka og þeir hafa fengið aukna fjármuni undir forsætisráðuneytinu og mér hefur fundist það ágætt þó að ég hefði viljað sjá önnur höfuðsöfn efld á sama hátt. En við eigum svo sannarlega ekki að hverfa frá þeim markmiðum að fagleg vinnubrögð séu númer eitt, tvö og þrjú í þessum viðkvæmu málaflokkum. Við eigum að sýna þessum málaflokkum þann sóma. Við getum ekki látið persónulegan áhuga ráða för við lagasetningu hér á þingi. Því verð ég að segja það, frú forseti, ég er búin með tíma minn, að ég held að hér skorti verulega mikið á samráð, undirbúning og skýra faglega sýn.

Forseti. Mér fannst eftirtektarverð orð þingmannsins um greinargerðina þar sem hún fór yfir að skýrt væri frá breytingunum og lögunum sem urðu til árið 2001 og það að síðan var þeim lögum aftur breytt árið 2013 eftir mikla vinnu, en hv. þingmaður segir að skautað sé yfir það allt í greinargerðinni. Ég held ekki að það hafi komið fyrir mig fyrr, virðulegi forseti, en þegar ég var að lesa þessa greinargerð fór ég allt í einu að hugsa með mér hvort ég gæti treyst því sem stæði í henni. Er þetta sagan eins og hún var? Yfirleitt þegar farið er yfir forsögu málsins eða því um líkt fær maður góða yfirsýn yfir hlutina en mér sýnist eins og hv. þingmanni að hér sé skautað yfir söguna. Það er nefnilega það sem er gert og þess vegna er ekki alveg hægt að treysta forsögunni og greinargerðinni. Maður hefur ekki heildarsýnina vegna þess að skautað er yfir breytingarnar sem gerðar voru árið 2013. Þau eru ábyggilega ekkert heilög, lögin sem voru samþykkt 2013, en eftir að hafa kynnt mér þetta mál held ég að ef það ætti að breyta lögunum ætti að breyta þeim í þá veru að treysta enn þá meira aðskilnað stjórnsýslunnar og safnanna og jafnvel færa þessa stjórnsýslu 

Frú forseti. Ég held að það væri ástæða fyrir hv. þingnefnd sem fær málið til meðferðar til að fara yfir löggjöfina frá 2011 og 2013, því að það er ekki gert í þessari greinargerð. Hér stendur á bls. 9 talsvert um lögin 2001. Síðan er sagt að árið 2013 hafi verið samþykkt ný lög um safnastarf og þjóðminjavörslu og ný stofnun, Minjastofnun, hafi tekið við. Sama ár hafi tekið gildi sérstök lög um Þjóðminjasafn Íslands. Eftir þessar fjórar línur um lögin frá 2011 og 2013 segir að ákvörðun um uppskiptingu og verkefni á sviðum minjavörslu um síðustu aldamót, þ.e. lögin frá 2001, hafi skapað alls kyns vandamál og við því sé brugðist í þessu frumvarpi. Það er ekki mikið gert með þá vinnu sem stóð árum saman hér í þessari ágætu greinargerð. Mér finnst líka mjög merkilegt þegar greinargerðin er skoðuð nánar að sagt er að haft hafi verið víðtækt samráð. Lagðar séu til ýmsar efnislegar breytingar á lögum um menningarminjar sem allar spretti upp úr víðtæku samráði hagsmunaaðila sem hafi kallað eftir ýmsum breytingum á lögunum sem séu nauðsynlegar til að skerpa á markmiðum laga um menningarminjar. Ef þetta víðtæka samráð hefur verið með þessum hætti hvernig stendur þá á því að þau viðbrögð sem við fáum frá þeim aðilum sem þurfa að vinna samkvæmt þessum lögum eru öll á sömu lund, þ.e. að ekkert samráð hafi verið haft og þeir leggjast gegn breytingunum? Ég fæ ekki séð að víðtækt samráð hafi átt sér stað, a.m.k. er ekki gerð mjög skýr grein fyrir því. Hins vegar er rætt talsvert um að það hafi verið uppi hugmyndir innan Stjórnarráðsins um að einfalda stofnanakerfi ríkisins og fækka minni stofnunum. Það er líka rætt að hér verði til skilvirkari og stærri stofnun, eins og ég sagði áðan, með minna flækjustig 

Forseti. Fleiru er haldið fram í þessari greinargerð. Til dæmis er sagt að verið sé að nálgast kerfið eins og það er annars staðar á Norðurlöndum. Svo segir að að vísu sé það eitthvað öðruvísi í Svíþjóð og sérstaklega er nefnt að ef þetta kerfi komist á verði það líkt kerfinu í Noregi. Ég hef lesið grein í blöðunum eftir Þóru Pétursdóttur, held ég að hún heiti, sem heldur því beinlínis fram að þetta sé ekki rétt. Er ekki nokkuð alvarlegt, hv. þingmaður, ef við fáum greinargerð sem er hálfsannleikur? Ég ætla að leyfa mér að segja að þetta sé hálfsannleikur. Þarna er sleppt öllum áhrifum og því sem var breytt í löggjöfinni 2011 og 2013. Það er horfið. Ég vil halda því fram, og langar að athuga hvort hv. þingmaðurinn geti tekið undir það með mér, að verið sé að hverfa í þessum málefnum aftur fyrir löggjöfina sem sett var 2001, og ekkert af þeim framförum sem urðu í nýju löggjöfinni - sú löggjöf er þeim mun síður tekin áfram. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún telji ekki nokkuð öruggt að eftir næstu kosningar eða eftir að ný stjórn hefur verið mynduð hér í landi verði þessi málefnaflokkur fluttur aftur inn í menntamálaráðuneytið og þá þurfi að byrja á því að vinda ofan af þeirri vitleysu sem gerð 

Frú forseti. Ég tel að þær breytingar sem hér er verið að boða sýni það að að sjálfsögðu hafi ýmislegt mátt gera betur í málaflokki minjaverndar. Ég veit ekki betur en að til að mynda hafi talsvert af starfsreglum Minjastofnunar verið unnið út frá þeim athugasemdum sem bárust eftir að lögin voru sett 2013. Það sem vantar algjörlega í greinargerðina sem við ræddum er til dæmis mat á því hvort þessar breytingar muni skila einhverju og þær séu það sem þarf til að bregðast við þeim athugasemdum sem væntanlega hafa borist frá hagsmunaaðilum, ef marka má greinargerðina, við framkvæmd Minjastofnunar á lögbundnu hlutverki hennar eða hvort þegar hafi verið brugðist við þeim, t.d. með breyttum starfsreglum eða öðru slíku. Það er eitthvað sem hv. þingnefnd þarf að leggja verulega vinnu í að skoða af því ekki er gerð grein fyrir því í greinargerðinni. Við erum ekki með greiningu á því af hverju nákvæmlega breytinga er þörf á lögum til að ná fram þeim úrbótum sem hér er rætt um. Það sem ég dreg út úr þessu er í fyrsta lagi sú mantra af hálfu ríkisstjórnarinnar að það eigi að fækka stofnunum og það er svo sem ekki einungis af hálfu þessarar ríkisstjórnar, það er ákveðin nauðhyggja að mikilvægt sé að fækka stofnunum án þess endilega að þær eigi vel saman. Það vil ég segja. Það er vissulega boðaður fjárhagslegur ávinningur og það þriðja er að færa ráðherra vald til að móta ákvarðanir um húsafriðun. Það er því ekki ráðherra lengur að staðfesta húsafriðun eins og verið hefur, heldur er það ráðherra og ráðuneytið sem móta þær tillögur. Ég sé ekki að það þurfi neitt slíkt frumvarp til að mæta því sem rætt er um fyrirkomulag leyfisveitinga og annað á sviði fornleifarannsókna. 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða ræðu. Hv. þingmaður talaði af mikilli þekkingu um þessi mál og upplýsti meðal annars um vinnuna sem var að baki löggjöfinni bæði 2011 og 2013, sem er mjög mikilvægt að hafa í huga í þessari umræðu. Hv. þingmaður benti á að þarna sé aðeins um þriggja ára lagaumgjörð að ræða. Ég vil spyrja hv. þingmann hvaða áhrif hún telji að þessi hringlandaháttur hafi á stofnanirnar og starfsfólk þeirra og einnig nýtingu sérfræðiþekkingar, m.a. í menntamálaráðuneytinu. Þegar verið er að taka út úr fagráðuneyti svona stóra málaflokka eins og gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi og skella þeim undir forsætisráðuneytið lætur maður sér detta í hug að nýtingin á mannauði og sérþekkingu fari að einhverju leyti fyrir bí. Ég vil líka spyrja hv. þingmann ef hún hefur tíma hvort hún geti tiltekið hvaða árekstra megi vænta vegna þess að stjórnsýsla og rannsóknir verða komin undir sama þak og hver staða Þjóðminjasafnsins verður ef þetta frumvarp verður að lögum, hvort hugsanlegt sé að dagar Þjóðminjasafnsins sem rannsóknastofnunar séu þá taldir, hvort trúverðugleikinn sé farinn þegar kemur að rannsóknum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Varðandi samningu þessa frumvarps er vitnað til stýrihóps sem fundaði ekki nema þrisvar sinnum samkvæmt greinargerð. Mér sýnist frumvarpið aðallega byggja á þeirri fýsileikagreiningu sem ég hef vitnað til, sem er vafalaust unnin af ágætu fólki en ekki að mér vitandi sérfræðingum á sviði minjavörslu. Það sem ég hef áhyggjur af er að fagþekking hafi ekki verið ráðandi við smíði þessa frumvarps, það sést við lesturinn á greinargerðinni. Ég hef því miður ekki haft eins mikinn tíma til að lúslesa málið og ég hefði viljað en ég velti því fyrir mér hvað ræður þeirri stjórnsýslu sem hér er lögð til, að Þjóðminjastofnun geri tillögur til ráðherra um friðlýsingu fornleifa, minningamarka, skipa og báta - skipa og báta - en allt ferli friðlýsingar húsa og mannvirkja sem og samstæðu húsa verði á hendi ráðherra. Herra forseti. Eigum við ekki að láta ráðherrann gera tillögur um friðlýsingu báta og skipa líka? Eða hefur hæstv. ráðherra ekki áhuga á bátum og skipum? Og hvað ef við fáum forsætisráðherra sem hefur mjög mikinn áhuga á bátum og skipum en ekki á húsum? Ætlum við þá að færa það til? Ætlum við að færa undirbúning að friðlýsingu húsa yfir til Minjastofnunar en skella bátunum yfir í ráðuneytið? Herra forseti. Það sé hver maður að það er ekki heil brú í þessari hugsun. Hv. þingmaður nefnir fagþekkinguna og hvernig við nýtum hana og mér sýnist hún ekki hafa verið nýtt. Mér sýnist að þarna spili inn í einfaldari möntrur um færri stofnanir, það sé einhvern veginn betra. Ég er alveg hætt að skilja þetta, mér finnst það óttaleg nauðhyggja þegar við ræðum svona að þetta spari peninga og að stjórnsýsla húsafriðunar sé í raun og veru komin í uppnám.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Eins og hv. þingmaður fór ágætlega yfir í ræðu sinni finnst mér ekki sniðugt að ráðherrar og hæstv. forsætisráðherra taki til sín málefni og smíði um þau frumvörp eftir áhugasviði sínu. Það getur ekki verið góð stjórnsýsla. Það er augljóst að það gengur ekki. Mér finnst mjög sérstakt að hæstv. forsætisráðherra skuli leggja þetta frumvarp fram núna þegar ekki eru margir þingfundadagar eftir af þessu þingi og aðeins einn vetur eftir fram að kosningum. Telur hv. þingmaður einhverjar líkur á því að þetta frumvarp verði að lögum? Segjum sem svo að það verði að lögum, er þá ekki langlíklegast að þetta vari aðeins í eitt ár? Hverjar eru líkurnar á því að hv. þingmenn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins samþykki það í atkvæðagreiðslu að hringla svona með stofnanir og verkefni til og frá, bara fyrir eitt ár, til að þóknast áhugasviði hæstv. forsætisráðherra? Ég á erfitt með að sjá fyrir mér að að minnsta kosti hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins muni gera það. En ég vil spyrja hv. þingmann hver hann telur að afdrif frumvarpsins verði.

Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hef mjög litla innsýn inn í hugarheim hv. þingmanna Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Ég hef kynnst nokkrum þeirra betur en öðrum, en það er erfitt, ég ætla ekki að fara nánar út í það hér, það er eitthvað sem ég geymi fyrir samtöl í kaffistofunni. Ég get þó ekki af þeim nánu kynnum dæmt nákvæmlega hvernig þessir hv. þingmenn munu fara með þetta mál. Ég vil segja það, herra forseti, að ég held að ég verði að setja mig á mælendaskrá aftur í málinu því að ég er svo fjarri því að vera búin að fara yfir allar þær spurningar sem ég tel að hv. allsherjar- og menntamálanefnd verði að fara yfir. Hv. þingmaður spyr hvort þetta mál muni klárast en ég held ekki ef hv. allsherjar- og menntamálanefnd tekur málið föstum tökum og fer yfir röksemdafærsluna. Ég nefndi skip og báta sem eru ekki undirbúningur að friðlýsingu á skipum og bátum, sem ég veit ekki af hverju eru eðlisólík húsum og mannvirkjum. Þau verða ekki á hendi ráðuneytisins. Ég trúi ekki öðru en að annaðhvort geri hv. allsherjar- og menntamálanefnd tillögu um að færa húsin og mannvirkin aftur yfir til Minjastofnunar eða Þjóðminjastofnunar eða að færa skipin og bátana yfir til forsætisráðherra og allt heila „gillimojið“ ef það er yfirlýst markmið, sem kemur fram í fýsileikagreiningu, að einfalda málaflokk minjaverndar á Íslandi frá sjónarhóli almennings og annarra aðila. Horfum á almenning í landinu sem vill friðlýsa eitthvert skip og fer til forsætisráðherra eða Minjastofnunar. En nei, þetta er ekkert á sama stað, þegar maður vill friðlýsa skip og báta annars vegar eða friðlýsa hús og mannvirki hins vegar. Hvernig nákvæmlega verður þetta til einföldunar á málaflokki minjaverndar og til þess að minnka flækjustig? Herra forseti. Ég átta mig ekki á því hvernig þessum markmiðum er náð, en ég held að það sé ekki vænlegt ef næsti forsætisráðherra hefur mikinn áhuga á glæpasögum, 

Virðulegur forseti. Mér finnst dálítið merkilegt og í raun og veru undarlegt, skulum við segja, að vera að ræða þetta mál í dag, þ.e. frumvarp til laga um breytingu á lögum um menningarminjar og fleiri lögum. Þarna er í raun verið að breyta sex lögum við þær aðstæður sem uppi eru í stjórnmálunum í dag og undanfarna daga. Hér ættum við auðvitað að vera að ræða önnur málefni forsætisráðherra sem honum virðast ekki vera eins hugleikin, alla vega vill hann ekki ræða þau opinberlega en ætti auðvitað gera það, þ.e. þau málefni sem snúa að honum með beinni hætti en þetta frumvarp hér. Þó að frumvarpið sé nánast sniðið utan um hæstv. forsætisráðherra og áhugamál hans eru önnur mál miklu brýnni að mínu mati, sem við ættum að vera að eiga orðastað um við forsætisráðherra fyrst hann er hér í húsinu og á vappi í kringum þingsalinn. Það eru auðvitað þau málefni sem snerta hagsmuni hans tengda uppgjöri á þrotabúum gömlu bankanna og þau málefni sem snúa að því að hann hafi verið að varðveita fé, koma peningum undan höftum úr bankahruni í erlent skattaskjól og hafi haldið því leyndu fyrir þingi og þjóð og haldið því leyndu fyrir samstarfsflokki sínum og formanni samstarfsflokksins í ríkisstjórn. Það væri undir öllum venjulegum kringumstæðum tilefni þess að hér færi fram umræða um hvort hann ætti að vera eða fara. Í öllum öðrum samfélögum sem við viljum bera okkur saman við væri mál af þessari stærðargráðu, sem að mínu viti er eitt það stærsta pólitíska mál sem rekið hefur á fjörur okkar lengi á þessu landi, og er þó af mörgu að taka, tilefni þess að menn ættu alla vega að íhuga stöðu sína alvarlega, í það minnsta að upplýsa Alþingi um persónuleg mál sín og hvernig hagsmunir þeirra hafa verið samofnir við þeirra persónulegu störf og störf þeirra sem ráðherra. Það ættum við að vera að ræða í þessum ræðustól núna og í þessum þingsal fyrir fullum sal af þingmönnum sem ættu að hafa jákvæðan áhuga á þeim málatilbúnaði öllum saman. Hæstv. forsætisráðherra vill ekki ræða það. Ég lít svo á að forseti þingsins hljóti að hafa gengið eftir því að hæstv. forsætisráðherra komi hér í þingsal og ræði þau mál, en hér er hann ekki og sést reyndar ekki mikið í þingsalnum undir þessu máli sínu sem hér er til umræðu og þar við situr, í stað þess að ræða þetta grafalvarlega mál sem hlýtur að hafa varanleg áhrif á stjórnmál á Íslandi, ekki bara í nútíð heldur til framtíðar. Þess vegna erum við að ræða hér lög um menningarminjar og breytingar á fleiri slíkum lögum. Og stjórnarþingmenn eru nú ekki margir hér í sal frekar en aðrir þingmenn. Við ræðum þetta mál síðdegis á föstudegi áður en Alþingi fer í tveggja vikna páskaleyfi og er útséð um að forseti Alþingis geti orðið við þeirri eðlilegu og sanngjörnu ósk þingmanna að ræða þá pólitísku stöðu sem upp er komin í landinu. Það þykir mér slæmt. Það þykir mér slæm stjórn á þinginu og það þykja mér slæm viðbrögð af hálfu forsætisráðherra að gera þá ekki tilraun til að hreinsa andrúmsloftið og gera ekki tilraun til að ræða þessi mál við þingið, heldur fara undan í flæmingi. Við ættum því að vera að ræða allt annað í dag en það sem hér er til umræðu. Í stað þess stöndum við hér og ræðum áhugamál hæstv. forsætisráðherra, persónuleg áhugamál hans um minjamál, menningar og minjar, þ.e. við ræðum þau, hann ræðir þau ekki við okkur, eins og hæstv. forsætisráðherra ætti þó að gera, sem virðist vera að rjúfa öll sín tengsl við Alþingi bæði með framgöngu sinni sem forsætisráðherra og þegar hann gerir svo lítið að láta sjá sig hér í þinghúsinu þá ræðir hann ekki mál við þingmenn heldur gusar þeim út úr sér og yfirgefur síðan þingsalinn og tekur ekki þátt í umræðum um sín eigin áhugamál. Hagsmunamálið vill hann auðvitað ekki ræða. Markmið þessa frumvarps er í fáum orðum sagt og reyndar bara í einni setningu, að færa yfirráð yfir menningarminjum í hendur forsætisráðherra, þess sem er í dag. Það er persónulegur áhugi sem ræður því að þetta frumvarp er lagt fram. Með leyfi forseta, segir um megininntak frumvarpsins: „Meginefni frumvarpsins er tillaga um að Þjóðminjasafn Íslands og Minjastofnun Íslands verði sameinuð í eina stofnun, Þjóðminjastofnun, þó þannig að Þjóðminjasafnið verði áfram til sem höfuðsafn og að um það gildi sérlög, enda þótt það falli undir hina nýju stofnun. Samhliða þessari tillögu er lagt til að verkefni sem lúta að friðlýsingu húsa og mannvirkja og afnám slíkrar friðlýsingar, samanber lög um menningarminjar færist til ráðherra, sem og verkefni Minjastofnunar Íslands samkvæmt lögum um verndarsvæði í byggð.“ Í stuttu máli færist allur málaflokkurinn til þess ráðherra sem gegnir embætti forsætisráðherra einmitt þessa dagana og að hámarki eitt ár í viðbót, ekki til ráðuneytisins sem slíks, heldur til hans persónulega, ekki vegna þess að hann búi yfir mikilli menntun í málaflokknum eða hafi yfirgripsmikla þekkingu á málaflokknum, í það minnsta hefur það hvergi komið fram, eða að færni hans liggi einhvers staðar í þessum málaflokkum, heldur er það eingöngu út af áhugamáli forsætisráðherra. Hann hefur áhuga á að friða hús, hann hefur áhuga á að stjórna og ráða í stað þess að fara í faglegt ferli með málaflokk af þessu tagi. Það er engin sérmenntun á bak við það af hálfu þessa einstaklings sem nú gegnir embætti forsætisráðherra og alla vega engin sjáanleg þekking sem hann býr yfir til að eiga það skilið að ráða yfir slíkum málaflokki, auk þess sem það er mjög ófaglegt af allra hálfu. Að auka ráðherraræðið er algjörlega í andstöðu við þau skilaboð sem afleiðingar hrunsins sendu okkur inn í þingið og inn í samfélagið. Ef við værum á annað borð með frumvarp af þessu tagi í þinginu ættum við að fara algjörlega í hina áttina, þ.e. að fjarlægja ráðherravaldið frekar en færa það aftur í hendur ráðherra. Það er ekki langt síðan forsætisráðherra Sjálfstæðisflokksins sagði að það væri sitt erindi á Alþingi að draga úr völdum þingmanna. Það gerði hann svo sannarlega. Hann dró úr völdum þingmanna. Hann tók þau öll sjálfur. Í nokkur ár var það þannig að það fór nánast einn maður með völdin í landinu og stjórnaði því með harðri hendi með frekar dapurlegum afleiðingum. Í frumvarpinu er farið yfir meginmarkmið frumvarpsins og síðan um mat á áhrifum þess. Farið er í löngu máli yfir mat á áhrifum frumvarpsins. Það kemur ekkert fram hver metur þau áhrif. Ég geri ráð fyrir því miðað við hvernig textinn er skrifaður að það sé hæstv. forsætisráðherra sem hafi sett þetta niður á blað. Það kemur meðal annars fram að verði þetta frumvarp að lögum muni breytingin ekki með neinum hætti hafa bein áhrif á almenning í landinu. Þá liggur það fyrir. En þar segir að frumvarpið muni hafa áhrif á hagsmunaaðila á margvíslegan hátt. Með leyfi forseta: „Hvað viðkemur breytingum á stofnanakerfinu eru þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu til þess fallnar að bæta þjónustu við hagsmunaaðila, enda markmið sameiningarinnar að skila faglegum ávinningi, skýrari verkaskiptingu og gera sameinaðri stofnun mögulegt að sinna betur hlutverki sínu og bregðast við breyttum og auknum kröfum til starfseminnar. Áhrif sameiningarinnar eru því jákvæð og ekki þörf á að líta til eða bregðast sérstaklega við neikvæðum eða íþyngjandi þáttum vegna sameiningar stofnananna hvað viðkemur hagsmunaaðilum.“ Ég endurtek: Áhrif sameiningarinnar eru því jákvæð og ekki þörf á að líta til eða bregðast við með neinum sérstökum hætti. Hver gerir þetta mat á frumvarpinu? Hver er það sem leggur þetta mat á frumvarpið? Í það minnsta get ég fullyrt að engir umsagnaraðilar, engir þeir sem fara með þennan málaflokk í dag eru sammála því sem ég var að lesa hérna upp. Ekki einn einasti aðili. Engir þeir sem vinna í þessum málaflokkum, engir sérfræðingar sem vinna að þessum málaflokkum, enginn starfsmaður þeirra stofnana sem hér um ræðir er sammála því. Hverra mat er þetta þá? Hver leggur það mat á þetta frumvarp að áhrif sameininganna séu jákvæð og ekki þörf á að líta til eða bregðast sérstaklega við neikvæðum og íþyngjandi þáttum? Það hlýtur að vera sá sem hefur svona brennandi áhuga á að fá þetta í sínar hendur, þ.e. hæstv. forsætisráðherra. Engar umsagnir. Ekkert álit sem komið hefur fram frá aðilum úr þessum geira tekur undir neitt af því sem ég las upp áðan um mat á áhrifunum. Þvert á móti hafa þrír prófessorar við Háskóla Íslands sent hæstv. forsætisráðherra bréf og ljúka því á því að segja að það verði stórslys verði frumvarpið samþykkt. Þeir segja að til þess að Þjóðminjasafnið geti uppfyllt hlutverk sitt sem höfuðsafn og háskólastofnun verði það að geta stundað öflugar rannsóknir. Þeir segja jafnframt, með leyfi forseta: „Með sameiningu við eftirlitsstofnunina á sviði minjavörslu væri safnið í raun dæmt úr leik sem rannsóknastofnun á sviði íslenskrar fornleifafræði. Það væri stórslys.“ Þetta frumvarp hæstv. forsætisráðherra er stórslys að mati þriggja prófessora við Háskóla Íslands. Það er raun og veru inntak allra þeirra sem leggja mat á frumvarpið. Félag íslenskra safna og safnamanna lýkur yfirlýsingu sinni á þessum orðum, með leyfi forseta: „Í ljósi þessa“ - sem kemur fram í bréfinu og er of langt mál að lesa upp hér - „skorar FÍSOS á forsætisráðuneytið að falla frá fyrirhuguðu frumvarpi til laga og fyrirhugaðri sameiningu Minjastofnunar Íslands og Þjóðminjasafns Íslands. Efna þess í stað til víðtæks samráðs við fagfólk og fræðafólk á sviði safna, rannsókna og minjavörslu á Íslandi.“ Fram kemur í bréfinu að ekkert samráð hafi verið haft við hagsmunaaðila. Þetta hafi verið unnið í einhverjum myrkrakompum í leyniherbergjum, sennilega uppi í forsætisráðuneytinu, sem enginn veit um. En það er ekkert samráð, hvergi nokkurs staðar er samráð þrátt fyrir það sem fylgir með yfirlýsingu og komið hefur fram varðandi þetta frumvarp, þ.e. að það sé afrakstur af ítarlegu samráði. Ekkert samráð hefur verið haft. Yfirlýsing starfsmannafélags Fornleifastofnunar Íslands er á sama veg. Hún endar á þessum orðum, virðulegur forseti: „Það hefur verið von okkar að fallið verði frá þessum áformum og uppbygging innan þessa mikilvæga og ört vaxandi málaflokks verði unnin í sátt og samvinnu fagaðila.“ Það er sem sagt engin sátt um málið. Það er engin samvinna. Það er ekkert samráð. Þannig virðist hæstv. forsætisráðherra helst vinna, að ræða ekki við nokkurn einasta aðila. Honum leiðist samráð, virðist vera. Hann virðist ekki hafa það í sér að ná sátt við nokkurn einasta mann heldur fer hann fram með nánast öll sín mál í bullandi ágreiningi við alla þá sem málið varðar og í bullandi ósætti. Hann virðist hafa það eitt að markmiði, mætti ætla, að valda sem mestum usla, sundrungu og óeiningu innan þeirra stofnana sem hann er að hræra í. Hvað ætla menn svo að gera ef hæstv. forsætisráðherra mundi nú verða atvinnuvegaráðherra eftir helgi? Ætla þeir að flytja minjamálin með honum? Er þetta rétt eins og fé fylgi sjúklingi að stofnanir fylgi ráðherra? Hvað á að gera í forsætisráðuneytinu ef þangað kemur aðili, vonandi fyrr en síðar, sem hefur engan sérstakan áhuga á minjamálum líkt og núverandi forsætisráðherra hefur? Hvað á að gera við þennan málaflokk? Á að þvæla honum fram og til baka á milli ráðuneyta eftir áhugamálum, eftir því hver hefur mestan áhuga á viðkomandi málum? Hvar er faglegi hlutinn í þessu frumvarpi? Hann er enginn. Það er sú niðurstaða sem allir umsagnaraðilar komast að og allir hafa lýst yfir: Það er enginn faglegur ávinningur af þessu máli að nokkru leyti. Frumvarpið er unnið í fullu ósætti við alla aðila og alla þá sem láta sig þessi mál varða. Það eitt og sér að þannig sé búið um málið að það snúist fyrst og fremst um áhugamál 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir það, eins og fleiri hafa gert hér í dag, hversu óskynsamlegt það er að vera að hringla með málefni og stofnanir milli ráðuneyta eftir áhugasviði ráðherra. Hv. þingmaður benti einnig á að ekki er mikið eftir af kjörtímabilinu, í mesta lagi rúmt ár, og engar líkur á að næsti forsætisráðherra hafi áhuga á að hafa þessi málefni í forsætisráðuneytinu. Það er alla vega mitt mat á stöðunni eins og hún er. Rökin fyrir breytingunni eru meðal annars fagleg. Í greinargerð með frumvarpinu er sýnt fram á að sparnaðurinn yrði um það bil 47 millj. kr. á ári. En þó mun sá sparnaður ekki koma fram fyrsta árið og kannski verður einhver kostnaður við flutninginn fram á næstu ár. Þar með er fjárhagslegur ávinningur farinn, að minnsta kosti að mínu mati vegna þess að ég held að þetta muni aldrei standa lengur en eitt ár. Ég vil spyrja hv. þingmann hvað honum finnist um þetta og um mat á kostnaði við sameiningu stofnananna sem fram kemur í skýringum með frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Ég fór aðeins yfir það áðan hve vitlaust það er að flytja stofnanir til innan stjórnkerfisins vegna áhuga ráðherra sem situr tímabundið í embætti, ég tala nú ekki um þegar það er að hámarki ár þar til hæstv. ráðherra, forsætisráðherra í þessu tilfelli, fer úr því ráðuneyti, og vonandi fyrr. Hvar stöndum við þá? Ef Alþingi ætlar að samþykkja að það verði keyrt hér í gegnum þingið að flytja stofnun í ráðuneyti til ráðherra sem hugsanlega verður farinn þegar lögin taka gildi, þá mætir málaflokkurinn allt í einu engum áhuga í ráðuneytinu og verður sendur annað, það verður fundinn annar ráðherra til að finna honum stað. Ég er hlynntur sameiningu stofnana. Ég vann að sameiningu stofnana hér á síðasta kjörtímabili. Ég nefni Samgöngustofu sem var sameinuð úr þrem öðrum stofnunum, Umferðarstofu, Siglingastofnun og Vegagerðinni. Við gáfum okkur góðan tíma í það. Ef ég man rétt þá tók umræðan hér í þinginu um þrjú ár. Það voru tvö og hálft til þrjú ár sem við ræddum um þetta hér, í þingnefndum, í þinginu, við veltum þessu fram og til baka. Við höfðum samráð við alla aðila, starfsfólk, fagaðila. Það lágu fyrir ítarlegir útreikningar á mati á faglegum áhrifum og fjárhagslegum áhrifum. Er einhver að tala um það í dag að þetta hafi gengið illa? Nei, þetta tókst vel. Ég nefni minni stofnanir eins og rannsóknastofnanir slysa. Það tók jafn langan tíma, miklu minni stofnanir, örstofnanir. Það gekk ágætlega fyrir sig. Er einhver að tala um það núna að fara til baka? Nei, vegna þess að verkið var vel undirbúið og við tókum umræðuna um þetta við alla hagsmunaaðila og málin kláruðust. 47 millj. kr. sparnaður er fjárhagslegur ávinningur af þessu að mati hæstv. forsætisráðherra. Ég hefði gjarnan viljað sjá kostnaðarmat úr fjármálaráðuneytinu líflegt og skemmtilegt eins og við vorum vön að fá hér 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hann nefndi það í upphafi ræðu sinnar að hæstv. forsætisráðherra ætti að vera að ræða við okkur um önnur mál sem hátt ber nú um stundir, sem varða hann og hans fjölskyldu. En látum það vera. Hæstv. ríkisstjórn er afskaplega verklaus og kannski getum við glaðst yfir því, hún er þá ekki að gera bölvaða vitleysu á meðan. En það þarf að leita að minnsta kosti 20 ár aftur í tímann til að finna færri stjórnarfrumvörp sem lögð hafa verið fram á þingi eins og þessu. Síðan kemur þetta frumvarp. Ég vil einfaldlega spyrja hv. þingmann hvað honum finnist um þessa forgangsröðun hjá hæstv. ríkisstjórn þegar kemur að stjórnarfrumvörpum.

Virðulegur forseti. Já, ég er þeirrar skoðunar, og fór yfir það áðan, að við ættum að vera að ræða önnur mál hér í þinginu í dag, eða annað mál, vegna þeirrar alvarlegu stöðu sem komin er upp í stjórnmálum á Íslandi og snertir hæstv. forsætisráðherra beint. Ég skil ekki enn þá ákvörðun forseta Alþingis að hafna þeirri sanngjörnu og eðlilegu beiðni að ræða slík mál. Það ræð ég ekki við. Ég skil ekki heldur forgangsröðun ríkisstjórnarinnar í lagafrumvörpum sem koma hér inn í þingið. Mér sýnist ríkisstjórnin vera orðin það duglaus og það verklaus og það hugmyndasnauð að hún sé farin að kafa ofan í persónuleg áhugamál. Kannski snúast ríkisstjórnarfundir um þetta í dag. Á hverju hefur þú mestan áhuga? Hvað langar þig til að fá? Ég skal taka minjamálin, ekki bátana, ég nenni því ekki, þeir eru leiðinlegir. Hver ætlar að taka að bátana að sér? Hefur það ekki verið kannað, virðulegur forseti, hvort einhver hefur sérstakan áhuga á 

Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Ég hlýt að vera sammála honum um að það hefði verið gott ef hæstv. forsætisráðherra hefði viljað ræða hér við þingið um þau fjárhagslegu mál sem tengjast fjölskyldu hans og eru í bága, af því að hann vill ekki ræða þau, við þær siðareglur sem voru samþykktar hér í gær. Ég hefði kosið það, en við það ráðum við ekki. Ég er sammála hv. þingmanni um það. Mér finnst allt bera að sama brunni, virðulegi forseti. Hér situr forsætisráðherra sem hlýtur að hafa gert það að kröfu, þegar hann samdi um ríkisstjórnarsamstarfið, að fá áhugamál inn í sitt ráðuneyti, og síðan er lagt fram frumvarp sem miðar að honum sjálfum og hann telur sig ekki þurfa að standa þinginu skil á því. Hann skrifar langar greinar og birtir á internetinu eða á vefmiðlum, en hann þarf ekki að standa þinginu skil á því. Hann getur hins vegar lagt fyrir þingið að það breyti lögum til að uppfylla óskir hans og þrár. Mér finnst allt bera að sama brunni. Mér finnst eins og 

Forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur, sem ég hef reyndar nefnt hér áður. Ég tel að við hljótum öll að vera þeirrar skoðunar, hvar sem við erum í stjórnmálunum, hvar sem við skipum okkur í flokk, að alvarleg staða er komin upp í íslenskum stjórnmálum. Það liggur fyrir að forsætisráðherra Íslands hefur orðið uppvís að því að koma fé úr landi rétt fyrir hrun, rétt fyrir gjaldeyrishöft, og í alvörugjaldmiðla; hann hefur forðað sér undan krónunni sem hann hefur síðan reynt að sannfæra okkur hin um að sé besti gjaldmiðill í heimi, meðan hann hefur ávaxtað sitt fé eða sitt pund í orðsins fyllstu merkingu í skattaskjólum. Það er alvarlegur hlutur. Þessu hefur hann leynt þinginu, þjóðinni og samráðherrum sínum. Upp er komin sú staða í íslenskum stjórnmálum að ég held að elstu menn muni ekki annað eins, þetta er það alvarlegt mál. Í því ljósi er það nánast eins og brandari að vera að ræða um áhugamál forsætisráðherrans sem virðist ekki hafa neinar pólitískar hugsjónir. Hann er fyrst og fremst tómstundastjórnmálamaður sem er í stjórnmálum af því að hann langar til að sinna áhugamálum sínum. Hvar eru pólitísku hugsjónirnar? Hvar er pólitíkin í frumvarpinu? Hvaða stjórnmál eru þetta? Ekki snefill af hugsun í frumvarpinu, það er enginn sem mælir með því. Enginn aðili utan eða innan þings nema Sjálfstæðisflokkurinn, þetta er á ábyrgð hans. Þetta frumvarp væri ekki hér nema Sjálfstæðisflokkurinn hefði hleypt þessari vitleysu hingað upp. Allir stjórnmálaflokkar og þingflokkar með sómakennd hefðu stoppað þetta mál af. Algjörlega. Þess vegna á þetta ekki að vera hérna, þetta er hrokafullt frumvarp. Þetta tengist ekki 

Virðulegi forseti. Ég hef alltaf furðað mig á því hvað við hér í þinginu og almenningsálitið og fjölmiðlamenn gerðum lítið úr því þegar sú ákvörðun var tekin að flytja þessi mál til forsætisráðuneytisins. Sjálfri finnst mér þetta dæmigert fyrir menn sem komast til valda og telja sig ofar þeim reglum sem við höfum sett okkur. Auðvitað er ekki bannað að gera þetta, en það að hlutir séu ekki bannaðir þýðir ekki það sama og að maður megi gera þá eða eigi að gera þá. Virðulegi forseti. Eg hef alltaf undrast það að fólk hafi ekki tekið betur eftir þessu en raun bar vitni.

Virðulegur forseti. Já, ég tek undir með hv. þingmanni aftur. Á undanförnum missirum og árum hefur opinberast ákveðið rof milli þings og ríkisstjórnar, milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds, með neikvæðum hætti, þ.e. ekki eins og við hefðum viljað sjá það. Það er vegna þess að ráðherrar ríkisstjórnarinnar hunsa þingið ítrekað, fara ítrekað fram hjá þinginu á ýmsum sviðum, beita ráðherraræðinu eins og þeir mögulega geta til að forðast það að koma með þingmál hingað inn í þingsalinn. Nefnum einkavæðingu í heilsugæslunni. Nefnum takmörkun á skólagöngu fólks yfir ákveðnum aldri. Það var ekki lagt fyrir þingið, menn beittu ráðherraræðinu. Slíkt gerist þegar menn setja sjálfa sig ofar verkefnunum sem þeir hafa tekið að sér og var falið af kjósendum að vinna. Það leiðir aldrei til góðs.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Val Gíslasyni ræðuna og ég ætla að bera niður í ræðu hv. þingmanns þar sem hann talar mikið um skort á samráði, eða hreinlega fullyrðir að það sé ekkert samráð. Við erum í 1. umr. og ég er að blaða mig í gegnum þetta frumvarp og greinargerð. Ég ætla að bera niður á bls. 16, með leyfi forseta, en þar segir: „Í tengslum við samningu frumvarpsins unnu ráðgjafar Capacent með ráðuneytinu að gerð fýsileikakönnunar […]“ Í framhaldi af því segir: „Í því skyni voru haldnir fundir með hagsmunaaðilum um valkosta- og fjárhagsgreiningu, viðtöl voru tekin við starfsmenn stofnananna ásamt því að ýmsar tillögur um sameiningar voru ræddar á fundum stýrihópsins.“ Ég held áfram í greinargerðinni. Neðst á bls. 16 segir: „Haft var víðtækt samráð um efni þeirra tillagna á vinnslustigi. Þannig var leitað til fjölmargra hagsmunaaðila og þeim kynntar hugmyndir og tillögur að breytingum á lögum um menningarminjar sem unnið var að í ráðuneytinu fyrr í vetur.“ Ég hef í sjálfu sér engar aðrar forsendur en þessar þegar ég fer yfir frumvarpið og greinargerðina og stakar lagagreinar í 1. umr. Ég ber mjög mikla virðingu fyrir hlutverki þeirra stofnana sem við ræðum, bæði Þjóðminjasafnsins og Minjastofnunar, og þeim tillögum sem eiga að leiða til fjárhagslegs og faglegs ávinnings. Ég veit eiginlega ekki hver spurningin er. Mér finnst fulllangt gengið að fullyrða, eins og hv. þingmaður gerði, að ekkert samráð hafi verið haft, miðað við það sem kemur fram í greinargerð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hélt því fram að ekkert samráð hefði verið haft við gerð þessa frumvarps. Það má orða það með öðrum hætti og segja að ekki hafi verið hlustað á neitt af því sem kom út úr því litla samráði sem haft var. Ég bendi á það og vísa til þess að þegar frumvarpið var lagt fram var sagt að það væri afrakstur af samráði og gert í samráði við tiltekna aðila. Þeir aðilar komu af fjöllum. Þeir höfðu ekki hugmynd um það. Þeir höfðu ekki séð frumvarpið. Þeir þurftu að senda tölvupóst upp í forsætisráðuneyti til að fá frumvarpið sent. Samráðið var ekki meira en það. Ég vísa til bréfs frá Félagi fornleifafræðinga þar sem segir að þeir hafi verið boðaðir á fund í Capacent, sem hélt utan um málið að einhverjum hluta fyrir hönd forsætisráðuneytisins, þar sem þetta mál var rætt. Það var fjöldi fólks sem kom úr greininni og geiranum. Fundarefnið var a) á að gera einhverja breytingar á málaflokknum, b) á að leggja til minni háttar breytingar á verkefnum, tilfærslu eða aukið samstarf milli stofnana, eða c) leggja til sameiningu þessara stofnana. Niðurstaðan er þessi, með leyfi forseta: „Allir sem sátu fundinn voru sammála um að sameining Minjastofnunar og Þjóðminjasafns Íslands væri slæm hugmynd.“ Það voru ekki sumir, ekki helmingur, ekki níu af hverjum tíu heldur allir, hver einasti var sammála því að sameiningin væri slæm hugmynd. En samt er frumvarpið lagt fram. Þess vegna stend ég við það sem ég sagði og held því fram fullum fetum. Og það kemur fram í fleiri umsögnum, eins og ég las upp áðan, til að mynda í umsögn frá Félagi 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Val Gíslasyni svarið. Ég skil það svo að ekki séu allir sáttir, eins og gjarnan vill verða og ekkert óeðlilegt við það þegar verið er að fara í slíkt breytingaferli. Það er væntanlega það sem hv. þingmaður átti við, að ekki væru allir sáttir við það samráð sem var haft. Það verður að öllum líkindum dregið fram í þinglegri meðferð. En það er ekki hægt að fullyrða að ekkert samráð hafi verið. Ég skal taka undir með hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt þegar við erum með mikilvægar stofnanir sem við berum mikla virðingu fyrir og hlutverki þeirra að samráð sé sem víðtækast og að sem flestir sem hafa þekkingu og koma að málinu fái 

Forseti. Ég tek undir síðustu orð hv. þingmanns, maður vonast til þess að kallað verði eftir áliti hagsmunaaðila og hlustað á þá. En það hefur þegar verið vitnað í álit allra þeirra sem hafa sagt eitthvað um þetta frumvarp, haft eitthvað um það að segja. Þeir leggjast allir gegn því. Allir. Það er enginn sem mælir með því. Á fundinum sem ég vitnaði til, sem var haldinn af hálfu Capacent, kom fram að beinlínis allir aðilar legðust gegn frumvarpinu. Allir þeir sem sátu fundinn, og þetta voru engir aukvisar, lögðust gegn frumvarpinu. Þá spyr maður: Til hvers er svona frumvarp komið fram? Hverjar eru forsendurnar fyrir því? Það er bara eitt eftir í því og það er persónulegur áhugi viðkomandi ráðherra á að ráða yfir þessum málaflokki hvað sem tautar og raular, hvað sem faglegum rökum og umsögnum líður. Ég óttast þess vegna að fari þetta mál 

Virðulegi forseti. Það er ljóst að 1. umr. um þetta mál er hvergi nærri lokið og meira að segja hafa þingmenn sem hafa lokið fyrstu ræðu óskað eftir að fara aftur á mælendaskrá til að gera betur grein fyrir afstöðu sinni til máls sem er alveg með ólíkindum illa búið af hendi ráðuneytis forsætisráðherra, m.a. hv. þm. Katrín Jakobsdóttir, fyrrverandi mennta- og menningarmálaráðherra, sem þekkir málið í hörgul. Af þeim sökum spyr ég forseta hvað hann hyggist halda þessum fundi lengi áfram. Nú liggur fyrir að hér er ekki fyrirliggjandi heimild um kvöldfund þannig að við hljótum að vera farin að sjá fyrir endann á fundinum að þessu sinni og enn er töluvert eftir af mælendaskrá. Ég sé ekki betur en að það hljóti að vera ágætistímapunktur núna að láta þennan fund duga fyrir daginn í dag, sérstaklega vegna þess að forsætisráðherra 

Það var von forseta að á þessum fundi gætu jafnframt tekið til máls hv. 11. þm. Reykv. n., Valgerður Bjarnadóttir, og hv. 6. þm. Suðurk., Oddný G. Harðardóttir, sem eru tveir næstu þingmenn á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til að taka undir með hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur, þingflokksformanni Vinstri grænna. Núna erum við á síðasta degi fyrir páskahlé og alveg ljóst að umræðu um þetta mál er hvergi lokið. Ekki þar fyrir, ég mun glöð flytja mína ræðu hér en legg til við forseta að hann láti gott heita núna fyrir klukkan sjö. Síðan getum við tekið þráðinn upp að fullu eftir páskahlé. Ég legg sem sagt til að forseti segi þetta gott núna og að við getum farið heim fyrir klukkan sjö.

Forseta er mætavel ljóst að þessari umræðu verður ekki lokið hér í kvöld þannig að við munum væntanlega taka til við þá umræðu eftir páskahlé þingsins. Þó er enn von forseta að tveir næstu hv. þingmenn sem eru á mælendaskrá getið tekið hér til máls.

Virðulegi forseti. Ég þakka forseta fyrir að vilja gefa mér tækifæri til að flytja ræðu mína hér í dag en það er alveg ljóst að mælendaskrá klárast ekki. Klukkan er að verða sjö og þetta snýst ekki bara um mig eina eða hv. þm. Oddnýju Harðardóttur, heldur er hér fjöldi manns sem þarf að vera við vinnu á meðan við eigum eftir að halda okkar ræður. Það er föstudagur. Ég skal glöð fresta minni ræðu um hálfan mánuð eða rúmlega það þannig að annað starfsfólk þingsins geti farið heim og þurfi ekki að vera hér til klukkan átta til að hlusta á okkur hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur.

Herra forseti. Forseti hefur sagt að hann muni halda hér þingfundi áfram og að það sé líklegt að sú sem hér stendur komist á mælendaskrá. Forseti ræður auðvitað hér og ég get lítið annað sagt um það en að ég óska eftir því að hæstv. forsætisráðherra sitji í salnum á meðan ég flyt ræðu mína. Hann hefur varla sést hér í allan dag. Það má vera að hann hafi setið einhvers staðar við skjá í húsinu, hvað veit ég, en ég óska eftir því, herra forseti, að hæstv. forsætisráðherra sitji í salnum, hlusti á ræðu mína, komi í andsvör við mig og svari þeim spurningum sem ég hef hugsað mér að spyrja í minni ræðu.

Þessum óskum verður komið á framfæri. Forseti vill árétta að það er ætlun hans ef það getur á annað borð tekist að ræða hv. þingmanns verði síðasta ræða hér í kvöld, ræða hv. 6. þm. Suðurk.

Virðulegur forseti. Það verður ekki sagt að það hafi verið rismikið yfir þinginu undanfarna daga. Mál sem hér hafa komið upp hafa ekki beinlínis orðið til þess að auka virðingu þingsins út á við. Enn erum við í þeim sporum að hæstv. forsætisráðherra kemur ekki í þingsal, hvorki til að ræða það mál sem þingið vill ræða við hann né þau mál sem hann segist vilja ræða við þingið. Hæstv. ráðherra leggur hér fram lagafrumvarp sem hann kemur síðan ekki til umræðu við þingið um heldur laumupúkast einhvers staðar niðri og frammi á göngum. Ég legg til við hæstv. forseta að hann noti tækifærið einmitt núna til að senda þingið heim þannig að það gangi tiltölulega hljóðlega út í föstudagskvöld fyrir páska. Ég hef grun um og get ímyndað mér að það verði af nógu að taka til að ræða þegar þing kemur saman eftir páska 

Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að taka undir með hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur þegar hún óskar eftir því að hæstv. forsætisráðherra láti svo lítið að sitja hér og taka þátt í umræðu um þetta mikla mál. Við eigum þessu ekki að venjast, virðulegi forseti, og við eigum ekki að láta eins og þetta sé eðlilegt. Þó að þessi hegðun ráðherrans hafi verið látin yfir okkur ganga allt þetta kjörtímabil eigum við ekki að venjast þessari hegðun og við eigum ekki að láta hana yfir okkur ganga. Við eigum að gera kröfu til þess að ráðherra sem mælir fyrir máli sé í þingsal meðan umræðan á sér stað. Við eigum að gera kröfu til þess og við gerum hana núna úr því að forseti ætlar að halda því til streitu að vera hér með fleiri ræður þegar klukkan er orðin sjö á föstudagskvöldi fyrir páskaleyfi. Það er algjörlega fráleitt þegar umræðunni er ekki að ljúka og lýsir engu öðru en skorti á viðleitni til 

Virðulegi forseti. Fyrst forseta finnst lítið koma til þess boðs míns að fresta ræðu minni um rúman hálfan mánuð hlýt ég eins og stalla mín, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, að gera kröfu til þess að hæstv. ráðherra hlusti á orð mín og sé í þingsal. Kannski hefur hann einhverjar athugasemdir við eitthvað af því sem ég mun segja. Ég óska þess að sjá framan í ráðherrann þennan síðasta klukkutíma sem við erum í húsi því að ekki hefur hann sýnt sig síðan rétt eftir að hann lauk ræðu sinni hér fyrr í dag.

Forseti hefur áður greint frá því að þessum boðum hefur verið komið á framfæri. Forsætisráðherra hefur alla möguleika til þess að hlýða á ræður hv. þingmanna. 

Forseti. Ég hlýt að byrja á því að undrast það háttalag að ráðherra sé ekki viðstaddur þessa umræðu. Það má vel vera að hann sé í þingflokksherbergi eða annars staðar á svæðinu, en ekki er hann hér, ekki er hann sjáanlegur. Það er hárrétt, sem hér hefur verið sagt, að við eigum ekki að sætta okkur við þessa framkomu hæstv. forsætisráðherra við okkur þingmenn og störf okkar hér. Hann sýnir okkur beinlínis lítilsvirðingu - það verður bara að orða hlutina eins og þeir eru, virðulegi forseti. Það sem við segjum hér skiptir okkur máli, okkur finnst það almennt og yfirleitt skipta máli það sem við höfum hér fram að færa. Við erum ekki að þessu að gamni okkar til að ergja hæstv. forsætisráðherra svo að hann þurfi þá að fela sig í húsinu. Við erum hér til að tala við hann um það frumvarp sem hann leggur fram. Þetta er eiginlega ekki líðandi, virðulegi forseti. Ég hlýt að segja það. Til að snúa mér að umræðuefni dagsins, sem er um breytingu á lögum um minjastofnanir, þá tel ég að rekja megi frumvarpið til sumarbústaðarferðar árið 2013 þegar menn sömdu um það ríkisstjórnarsamstarf sem hér er. Það er því ekki forsætisráðherrann einn sem ber ábyrgð á frumvarpinu, það er öll ríkisstjórnin. Ég hætti ekki að furða mig á því, virðulegi forseti, að það skuli hafa verið látið eftir Framsóknarflokknum og forsætisráðherra, í þeim samningaviðræðum sem fóru fram um þessa ríkisstjórn, að færa málefni sem vega þungt í menningu okkar úr menntamálaráðuneytinu yfir í forsætisráðuneytið eftir duttlungum forsætisráðherra. Og að hugsa sér að það geti verið samningsatriði við ríkisstjórnarmyndun að hægt sé að flytja áhugamál ráðherra, í þessu tilviki forsætisráðherra, yfir í forsætisráðuneytið. Ég held að það mundi enginn trúa manni ef maður segði frá þessu, fólk trúir manni ekki ef maður segir þetta, þ.e. fólk sem ekki þekkir til staðhátta hér á landi. Þetta er með endemum og sýnir valdhroka, held ég verði að segja, af verstu sort; að láta sér detta í hug að eðlilegt sé að færa mál á milli ráðuneyta. Hvað með allt fólkið sem vinnur að þessum hlutum? Jú, jú, bara skutla því líka milli ráðuneyta. Síðan skilst mér að margir átti sig ekkert orðið á samspilinu á milli hinna ýmsu þátta í menningargeiranum út af þessu öllu. Þetta er okkur öllum til vansa. Öll verða þessi málefni aftur flutt til menntamálaráðuneytisins þegar ríkisstjórnin lætur af störfum og ég vona að þeir sem þá taka við í Stjórnarráðinu átti sig á því að heimild til að flytja málefni á milli ráðuneyta með forsetaúrskurði er ekki ætluð til þess að fara eftir duttlungum einstakra manna eða kvenna, heldur einungis ef þannig stendur á að leysa þarf einhver mál og ef heppilegt er í einhvern tíma að færa mál saman. Vissulega er það þannig í Stjórnarráðinu, virðulegi forseti, að það er aðskilnaður á milli ráðherra og ráðuneyta og stundum virðast menn eiga erfitt með að tala saman. Þetta kom til dæmis í ljós hvað það varðar hve langan tíma tók að koma verkefnum sem höfðu heyrt undir Varnarmálastofnun fyrir og breyta þeim. Það er ákveðinn aðskilnaður í Stjórnarráðinu, þannig að það getur vel verið að heppilegt sé að geta hreyft mál á milli ráðuneyta af faglegum ástæðum. En að gera slíkt eftir duttlungum einstakra manna, það er ekkert annað en hneyksli. Síðan liggur þetta frumvarp fyrir þar sem allt í einu birtist aftur duttlungafull árátta til að breyta stofnanakerfinu sem hér hefur verið sett upp. Það kom fram í ræðum hér fyrr í dag, og sérstaklega fór hv. þm. Katrín Jakobsdóttir vel yfir það, að greinargerðin - þegar ég var að lesa þessa greinargerð yfir þá hugsaði ég: Ég held ég hafi aldrei fyrr lesið greinargerð með lagafrumvarpi þar sem ég hef farið að efast um það sem þar stendur. Ég hugsaði með mér: Get ég ekki treyst þessari greinargerð? Það er ekki út af því að eitthvað í þessari greinargerð sé ekki sannleikanum samkvæmt, heldur vegna þess að hún er hálfsannleikur. Það kemur best fram í því hvernig skautað er yfir, eins og hv. þm. Katrín Jakobsdóttir orðaði það, þær breytingar sem gerðar voru á lögunum árið 2011 og 2013 og látið eins og nú sé verið að lagfæra lög sem voru sett 2001. En í raun er verið að færa löggjöfina aftur til ársins 2000 og afnema umbætur á þeim lögum sem gerðar voru árið 2013. Í stað þess að halda áfram á þeirri braut að aðskilja enn frekar stjórnsýslu og rannsóknastarfsemi er verið að sameina það aftur. Ef menn vilja sameina frekar í þessum geira mætti hugsa sér, þ.e. ef þjóðmenningin hefði ekki verið flutt yfir í forsætisráðuneytið, að sameina stjórnsýslu hinna ýmsu menningarmála meira en er í dag. Hjá Rannís er þegar búið að sameina umsjón með ákveðnum sjóðum hjá Rannís á hinum ýmsu menningarsviðum. Það mætti kannski gera það enn frekar, að sameina stjórnsýsluna. Hvað á stjórnsýslan að gera? Stjórnsýslan á að fylgjast með verkferlum, að hlutirnir séu rétt gerðir og þar fram eftir götunum. Þarna á að nota sömu verkferla varðandi hina breytilegu menningarþætti eins og bókmenntasjóð og myndlistasjóð eða hvað sjóðirnir heita. Það má nota sömu stjórnsýsluaðferðir þar en skilja faglega hlutann eftir í faglegu stofnununum. Það er ekki gert í frumvarpinu. Í greinargerðinni kemur síðan fram að fyrirkomulaginu í Noregi sé fylgt. Það er ekki rétt, virðulegi forseti. Í grein eftir Þóru Pétursdóttur, sem er doktor í fornleifafræði og vinnur í Noregi, segir: „Skýr stefnumótun í minjavernd og rannsóknum eins og lögð er til í fyrirliggjandi frumvarpi er mikilvæg. Í greinargerð með frumvarpinu kemur hins vegar fram að fyrirmynd þess sé m.a. sótt til Noregs.“ Hún heldur áfram: „Það verður að teljast undarlegt í ljósi þess að norska kerfið byggir einmitt á aðgreiningu stjórnsýslu og rannsókna - en þeim mun skýrari og öflugri samvinnu á milli sviðanna.“ Það er ekki einu sinni rétt, virðulegi forseti, sem sagt er að fyrirkomulagið sé svona í Noregi. Maður er mjög undrandi á því hvernig þetta mál er sett fram. Ýmsir hafa nefnt 11. gr. í frumvarpinu, sem er lýsandi fyrir það að verið er að smíða lög í kringum áhugamál ráðherrans. Í 11. gr. stendur, með leyfi forseta: „Þjóðminjastofnun gerir tillögur til ráðherra um friðlýsingu og afnám hennar hvað varðar fornleifar, skip og báta. Ráðherra tekur ákvörðun um friðlýsingu …“ Síðan segir: „Ráðherra tekur ákvörðun um friðlýsingu og afnám hennar hvað varðar hús og mannvirki sem og samstæðu húsa. Hann getur falið Þjóðminjastofnun að vinna tillögu …“ - En hann ætlar að gera þetta sjálfur. Ég ræddi þetta við hæstv. ráðherra í andsvari hér í dag. Þá varð hann að vera í salnum því að hann hafði haldið ræðu og varð að svara andsvörum við sinni eigin ræðu. Þá sagði hann að það væri nú kannski sniðugt að taka bátana og skipin líka inn í ráðuneytið. Virðulegi forseti. Þetta sýnir virðingarleysi ráðherrans gagnvart verkefninu; hann lítur á það eins og það sé hans einkaverkefni og komi okkur hinum lítið við. Það er alveg ljóst að mikil vinna liggur fyrir allsherjar- og menntamálanefnd um að vinna úr frumvarpinu. Það kemur fram alls staðar að það samráð sem talað er um - það getur vel verið að það sé listað upp í einhverjar stofnanir sem samráð hefur verið haft við, en í öllum þeim bréfum sem berast, í öllum þeim greinum sem skrifaðar eru og í þeim samtölum sem maður á við fólk sem þekkir til í þessum geira kemur í ljós að enginn sem ég hef heyrt í finnur fyrir því að haft hafi verið samráð við hann eða hana. Enda mælir enginn af þeim sem til þekkja eða koma að málum í þessum geira frumvarpinu bót. Þannig er það bara, virðulegur forseti. En ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta núna, kannski ég haldi mína seinni ræðu þegar málið kemst aftur á dagskrá eftir páska. Ég hef lokið máli mínu.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég staldraði aðallega við það sem fram kom í máli hv. þingmanns sem lýtur að hluta til að sambærilegum athugasemdum sem upp komu við þingmál hæstv. utanríkisráðherra um Þróunarsamvinnustofnun þegar við urðum þess áskynja að greinargerðin var ekki fagleg að öllu leyti. Þar var um að ræða dylgjur í garð stofnunar sem enginn hefur séð að hafi gert annað en staðið sig vel, dylgjur sem greinilega var ætlað að rökstyðja pólitískan vilja eða pólitíska niðurstöðu ráðherrans. Mér finnst það vera mikið áhyggjuefni ef það er það sem fyrir á okkur að liggja, að sjá aftur og aftur í þingmálum eða stjórnarfrumvörpum sem koma hér fram og fara í gegnum alla þessa síu, þ.e. í gegnum ráðuneytin, í gegnum ríkisstjórn, og þar með yfirlestur úr forsætisráðuneytinu, og í gegnum þingflokka stjórnarflokkanna og koma svo til þingsins. Og grandvarir þingmenn sitja uppi með það og verða þess jafnvel áskynja með fullum rétti að greinargerðin með málinu er þannig að maður getur ekki treyst henni. Það finnst mér alvarlegt mál. Mig langar til að biðja hv. þingmann að nefna þau dæmi sem hún telur vera skýrust um nákvæmlega þetta að hér séu atriði í greinargerðinni þar sem ekki er farið með rétt mál að öllu leyti. Hálfsannleikur var orð sem hv. þingmaður notaði. Hér hefur komið fram að skautað er fram hjá síðustu lagabreytingum í málaflokknum. En það kemur líka mjög skýrt fram að látið er að því liggja að hér hafi verið viðhaft verulegt samráð 

Virðulegi forseti. Ég held ég hafi orðað það þannig að þetta væri hálfsannleikur. Ég held ég hafi líka orðað það þannig að þetta væri tilfinning sem ég fékk þegar ég las frumvarpið yfir. Ég treysti mér nú ekki alveg til að benda á og segja: Þetta er ekki rétt og þetta er ekki rétt. En varðandi forsöguna segir í athugasemdum við frumvarpið, með leyfi forseta „Árið 2013 voru samþykkt ný lög um safnastarf og þjóðminjavörslu. Ný stofnun …“ Síðan segir áfram á bls. 10: „Sama ár tóku einnig gildi sérstök lög um Þjóðminjasafn Íslands þar sem áréttað var hlutverk þess sem höfuðsafns á sviði menningarminja.“ Síðan segir allt í einu: „Ákvörðun um uppskiptingu verkefna á sviði minjavörslu um síðustu aldamót með tilheyrandi aðskilnaði opinberrar starfsemi og einkareksturs höfðu umtalsverð áhrif á málaflokkinn. Verkaskipting stofnananna varð óljós með klofningi fagumhverfisins …“ En það var um aldamótin. Síðan komu þessi lög 2013. Hverju var breytt þá? Þá var verið að sameina þetta. Maður stendur hugsi og segir: Bíddu nú við, er þetta rétt? Það er sú tilfinning sem ekki er góð. Síðan er talað um Norðurlöndin og sagt: „Í Noregi eru fornleifarannsóknir á hendi háskólasafna og rannsóknarstofnunarinnar NIKU í umboði embættis þjóðminjavarðar …“ Þarna er gefið í skyn að það sé það sama og verið er að innleiða hér. Síðan las ég upp úr grein eftir doktor í fornleifafræði sem vinnur í Noregi þar sem hún segir: Þar er einmitt lögð rík áhersla á aðskilnað 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni greinargóð svör og geri um leið athugasemd við stöðuna á klukkunni hjá mér. Hv. þingmaður nefnir nokkur dæmi og eins tilfinningu sína fyrir málinu. Ég velti fyrir mér í ljósi þess sem fram kemur hjá hv. þingmanni og líka í almennri umræðu í samfélaginu, hversu sterk eða veik ráðuneytastjórnsýsla okkar er. Maður veltir því fyrir sér hversu varin við erum fyrir rugli, þ.e. ef hér er ráðherra sem er með einhverjar hugdettur og einhverjar delluhugmyndir, er það þá þannig að það sé ráðuneytanna að klæða delluna í búning frumvarpa? Er það þannig þegar við erum hér með ákveðna þróun í löggjöf á Íslandi sem snýst um að aðskilja stjórnsýslu á vegum hins opinbera? Það liggur allt saman fyrir og það liggur fyrir hvað gerðist með núgildandi lögum um menningarminjar þar sem megintilgangurinn var að auka skilvirkni og einfalda stjórnsýslu o.s.frv. Við erum með tiltölulega nýja löggjöf í þessu efni. Svo fáum við dellu. Það kemur einhver ráðherra inn í ráðuneytið sem er með eitthvað á perunni. Erum við þannig stödd í íslenska Stjórnarráðinu að það blikka engin ljós, að það fer ekki í gang neitt sem segir: Nei, þetta er ekki boðlegt, þetta er ekki boðlegt fyrir ríki sem telur sig vera með burðugt framkvæmdarvald og burðugt löggjafarvald að það gangi að hér komi ráðherra sem er bara með eitthvað á perunni og það sé verkefni 

Virðulegi forseti. Ég vona nú sannarlega að embættismannakerfið hjá okkur sé þannig að reynt sé að hnippa í ráðherra ef þeir eða þær ætla að ana út í einhverja dellu. Hins vegar gæti ég vel trúað því að í sumum tilfellum skipti það ráðherrann ekki miklu máli og hann eða hún segi bara: Ég ætla að hafa þetta svona og gerið þið þetta, gjörið svo vel. Af því að hv. þingmaður nefndi Þróunarsamvinnustofnun held ég að þar sé svolítið ólíku saman að jafna vegna þess að í því tilfelli var náttúrlega vitað að embættismenn í utanríkisráðuneytinu hefðu mikinn áhuga á því að sú sameining yrði. Ég held að það skýri svolítið ákafann í ráðherranum þar. En ég leyfi mér að hugsa það upphátt hvort það geti verið að menn hafi reynt að hnippa í forsætisráðherrann en hann hafi viljað hafa þetta svona. Ég trúi alveg manni til þess sem ætlar að vera forsætisráðherra og lætur sér detta í hug að flytja áhugamál sitt á milli ráðuneyta, að segja við starfsmenn í ráðuneytinu: Gerið bara þetta frumvarp, ég segi ykkur það! Ég vil hafa það svona. Af hverju skyldi það ekki vera fyrst mönnum dettur í hug að fara þannig með málefni Stjórnarráðsins eins og raun ber vitni?

Virðulegur forseti. Í athugasemdum með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Hinn 27. nóvember 2015 skipaði ráðherra stýrihóp sem falið var það hlutverk að endurskipuleggja verkefni Minjastofnunar Íslands og Þjóðminjasafns Íslands.“ Forsætisráðuneytið tilkynnti á vef sínum 22. febrúar, þ.e. tæpum þrem mánuðum síðar - og inni í því er jólafrí sem tekur samtals um hálfan mánuð, þarna eru fjórar, fimm vinnuvikur að baki - að áðurnefndur stýrihópur hafi skilað af sér frumvarpi um sameiningu þessara tveggja stofnana í Þjóðminjastofnun. Ég spyr hv. þingmann hvort hún telji að fjórar til fimm vinnuvikur, 27. nóvember til 22. febrúar, dugi til að búa slíkt mál til þinglegrar meðferðar, sem sagt sameiningu tveggja stofnana í eina. Að ég tali nú ekki um að það virðist einskis samráðs hafa verið fylgt við gerð frumvarpsins því að Minjastofnun sendi frá sér yfirlýsingu í kjölfar yfirlýsingarinnar þann 22. febrúar 

Virðulegi forseti. Það er nefnilega það. Athugasemdirnar með frumvarpinu og greinargerðin er svolítið ruglingsleg. Stýrihópur var skipaður í nóvember og við vitum það náttúrlega bæði, ég og hv. þingmaður, við erum eldri en tvævetur, að það er stuttur tími til að búa til frumvarp. Ég efast ekki um að það sé hægt en samráðið verður ekki mikið og yfirleitt vinnur stjórnsýslan ekki svona hratt nema við mjög afbrigðilegar aðstæður. En ég sá að á bls. 13 í athugasemdunum stendur: Hagsmunaaðilar vöktu athygli stýrihópsins á þörf á aukinni samhæfingu í starfsemi minjaverndar og minjavörslu. Ég áttaði mig ekki alveg á þessu. Er þetta stýrihópurinn sem var skipaður í nóvember eða er þetta stýrihópurinn sem var skipaður 2013 til að fara yfir að stjórnsýsluna alla? Ég átta mig ekki á því. Það er margt svona sem er ruglingslegt í þessu. Ég spurði hæstv. ráðherra hvaða hagsmunaaðilar þetta hefðu verið sem vöktu athygli 

Virðulegur forseti. Ég efast ekki um að hægt sé að búa til lagafrumvarp á tímabilinu 27. nóvember eitt árið til 22. febrúar þess næsta. En þetta er ekkert venjulegt lagafrumvarp. Þetta eru breytingar á sex lögum með fjórum bráðabirgðaákvæðum að auki. Þetta eru fljótlega talið kannski sjö vinnuvikur, ef það er enginn frídagur þarna inni. Að því gefnu að þeir sem skipuðu stýrihópinn hafi komið algjörlega blankir að þessu máli - og þetta er sami stýrihópurinn og segir í athugasemdum með lagafrumvarpinu að hafi fengið það hlutverk að endurskipuleggja verkefni Minjastofnunar. Síðan segir í fréttatilkynningunni að stýrihópur á vegum forsætisráðherra um endurskipulagningu á verkefnum Minjastofnunar hafi skilað af sér frumvarpi. Það reyndist svo ósatt. Það var ekki fótur fyrir því. Það var algjörlega rangt. Í kjölfar þessarar fréttatilkynningar á vef forsætisráðuneytisins neyðist Minjastofnun til þess að senda frá sér tilkynningu og hafna þeirri fullyrðingu forsætisráðherra að frumvarpið sé á vegum Minjastofnunar eða þessa starfshóps. Verið er að keyra í gegn með þessum hraða frumvarp af þessu tagi sem síðan er tilkynnt um að sé unnið í samráði við þann sem segir að það sé rangt, það hafi ekki verið neitt samráð. Reyndar var það þannig að Minjastofnun þurfti að senda tölvupóst upp í forsætisráðuneyti og biðja þá að senda sér frumvarpið af því að þeir hefðu ekki séð það, sem þau voru þá kennd við. Hvað telur hv. þingmaður að búi að baki slíkri frumvarpsgerð? 

Virðulegi forseti. Það er ekki gott að segja. Það er alveg ljóst að hér er ekki unnið eftir þeim reglum og aðferðum sem ætti að gera og ég held að verkferlið standist ekki þá gæðastaðla sem búnir hafa verið til. Ég held að óhætt sé að segja það. Ég held að menn fari eftir eigin óskum og þetta sé hugarfóstur og duttlungar forsætisráðherrans, ég held að það hljóti að vera það sem ræður för. Það er ámælisvert að þetta komi hingað. Hv. þm. Guðmundur Steingrímsson hefur nokkrum sinnum í dag minnst á frumvarp um verndarsvæði í byggð, sem varð að lögum. Það mál var af sama toga og þetta. Það voru einhverjir duttlungar forsætisráðherrans. Við erum í minni hluta. Við ráðum ekki við það. Við reynum að ræða málið og við reynum að spyrja spurninga, en sá sem flytur frumvarpið er í felum einhvers staðar. Hann er í feluleik í húsinu þannig að ekki sjáum við hann og hvað þá að hann svari einhverjum spurningum okkar. Nú verðum við bara að treysta á meiri hlutann í þinginu. Við verðum að treysta á að sjálfstæðismennirnir láti ekki ana lengra með sig út í forina en orðið er í þessum efnum. Ég bara óska að menn sjái að sér í þeim efnum.