Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Páll Hermannsson) Jeg get búist við því, að það, sem fyrst og fremst kunni að vekja eftirtekt hv.þdm., sje það, hvað fjvn. hefir haft stuttan tíma frá því er frv. kom til hennar og þar til það nú kemur til 2. umr. En eins og hv.þdm. er ljóst, var liðinn langur tími frá þingsetningu þangað til frv. var sett í n. hjer. Telst mjer til, að það sjeu 75 dagar þar á milli. Nú er það vitanlegt, að þótt sjálfsagt sje að hrapa ekki að jafnþýðingarmiklu máli til að losna við langt þing, þá er hitt þó þýðingarmikið atriði, að þingtíminn verði ekki óhæfilega langur. Þetta var n. ljóst, og hún hefir að nokkru leyti haft hliðsjón af því við afgreiðslu málsins. N. vildi ekki hrapa að sínum till., en hraðaði verkinu meira en hún hefði gert, ef styttra hefði verið liðið á þingtímann. Það orkar líka tvímælis, hvort nokkuð hefst upp úr því að hanga lengi yfir fjárlögunum. N. getur því að nokkru afsakað sig með því, hvað tíminn var stuttur, ef sjerstakir gallar kunna að finnast á starfi hennar, en þó vona jeg, að enga stórgalla sje hægt að finna fyrir þessar sakir. Jeg hygg, að það sje óvanalegt, að fjvn. hafi fjárl. svona stuttan tíma undir höndum, þar sem ekki er nema vika síðan hún fjekk þau til meðferðar. Af þessum ástæðum hefir n. leitt hjá sjer viss þýðingarmikil atriði, eins og t. d. tekjuhliðina, þar eð hún hefir ekki komið fram með neinar till., sem miða að því að jafna tekjuhallann. N. var það ljóst, að hún á að skila tekjuhallalausum fjárl., með varlegri áætlun tekna og gjalda. En eftir að Nd. hefir afgreitt þau með 50 þús. kr. tekjuhalla, þá er ekki við því að búast, að hann verði lækkaður nú við þessa umr., því það er ekki nema eðlilegt, að þeir hv.þm., sem hjer sitja, hafi líka sínar kröfur, þannig að tekjuhallinn aukist, en minki ekki. N. fanst heppilegra að draga álit sitt um útrýmingu tekjuhalla til 3. umr. og koma þá fram með sínar till. um, hvað út af fjárlögum skuli tekið, því að þá fæst meira yfirlit yfir, hvað gera þarf, ef skila á frá d. tekjuhallalausum fjárl. Þær breyt., sem n. leggur til, eru í heild sinni smávægilegar. Hún hefir hvorki skift sjer af stórum tekjuliðum nje gjaldaliðum, en reynt hinsvegar að sníða af þá annmarka, sem á frv. voru, og einnig borið fram þær hækkunarkröfur, sem henni fanst að væru rjettmætar og eðlilegar. Náttúrlega má segja, að fyrir liggi fjöldi hækkunartill., sem gott væri að þingið gæti orðið við, en þær eru misjafnlega tímabærar og getan smá, og við verðum að sníða okkur stakk eftir vexti. Það leiðir af líkum, að þótt góð samvinna hafi verið í n., hafa nm. ekki verið sammála um alt, enda hafa þeir þá óbundnar hendur. Þar sem minst er á n. í nál., er annaðhvort átt við n. alla eða meiri hl. hennar. Svo verður þetta einnig í framsögunni. Jeg sje ekki ástæðu til að tala frekar um störf n., en vil aðeins geta þess, að hún hafði kynt sjer þau skjöl, sem fyrir lágu, áður en fjárl. komu til hennar, og við það studdist hún. Ef þær till. verða samþ., sem n. mælir með, mun tekjuhallinn aukast um 30 til 40 þús., eða verða full 80 þús. kr. í alt. Vil jeg svo víkja að brtt.n., hverri fyrir sig, og skal reyna að vera eins stuttorður og mjer frekast er unt, enda er þýðingarlítið að fjölyrða mikið um slíkar till., eftir að skrifað hefir verið um þær nál. Fyrsta brtt.n. er við 10 gr. frv. og er í því fólgin, að lagt er til, að núv. ríkisbókara verði greidd 1000 kr. persónuleg launaviðbót. Er þetta gert að till.hæstv. fjmrh. Hann tjáði n., að laun bókarans væru lítil, en hann væri fátækur maður og starfsmaður góður. Hinsvegar leit ráðh. svo á, að þetta myndi kleift án þess að hækka liðinn til ríkisfjehirðisstarfa í heild. Fjelst því fjvn. á þessa till.hæstv. fjmrh. Við 11. gr. hefir n. gert eina brtt., um að hækka liðinn, sem ætlaður er til endurskoðunar skipamælinga, úr 500 kr. upp í 1000 kr. Starfi þessu hefir Páll Halldórsson skólastjóri gegnt síðan 1904 og jafnan fyrir lítið gjald. Þannig fjekk hann ekki nema 300 kr. á ári til ársloka 1917, en úr því 500 kr. Nú er það upplýst. að störf þessi hafa aukist mjög mikið síðan 1904, og að engin breyt. var gerð á launum fyrir þau 1919, þegar launalögin voru endurskoðuð. Nú fer skólastjórinn fram á, að þóknun fyrir þetta starf verði hækkuð tilsvarandi því, sem aðrir hliðstæðir liðir voru hækkaðir 1919. Með hækkun þessari hefir hæstv. fjmrh. líka mælt, og þar sem n. telur hana sanngjarna, leggur hún til, að hv. d. samþ.brtt. þessa. Þá hefir fjvn. gert nokkrar brtt. við 12. gr., og er sú fyrsta þess efnis, að liðurinn, sem ætlaður er læknum til utanfarar, verði hækkaður úr 2000 kr. upp í 3000 kr., og svo er jafnframt lagt til, að lækninum í Vestmannaeyjum, Ólafi Ó. Lárussyni, verði veittar af þessu fje 1500 kr. til utanfarar, en að öðru leyti á að verja fje þessu eftir sömu reglum og áður hafa gilt um úthlutun þess. N. leit svo á, að þessi maður hefði nokkra sjerstöðu meðal íslenskra lækna, fyrst og fremst sökum þess, hve tíðar eru skipakomur við Eyjar, og jafnframt slysa- og sjúkdómahætt þeim, sem þar stunda atvinnu. Er því nauðsyn að hafa á þessum stað mann með góðri þekkingu og atorku. Að vísu komu fram í n. raddir um það, að læknir þessi myndi svo efnum búinn, að hann gæti farið utan upp á eigið fje án styrks frá hinu opinbera, þar sem hann sæti nú í góðu og tekjumiklu hjeraði. En því er alls ekki þannig varið með þennan lækni. Hann er fátækur fjölskyldumaður, sem lengst hefir setið í mjög tekjurýru hjeraði og er því frumbýlingur á þessum stað. Meiri hl. n. vill því leggja til, að honum verði veittur þessi utanfararstyrkur. Upphaflega sótti læknir þessi um 3000 kr. utanfararstyrk, til dvalar í sjúkrahúsum í Austurríki og Þýskalandi við framhaldsnám í almennum lækningum. Þá má geta þess, að í n. kom fram sú skoðun, að rjettara myndi að greiða betur en gert hefir verið að undanförnu fyrir læknum í embætti til utanfarar, til þess að kynnast nýjungum í læknisfræði, en veita aftur færri mönnum námsstyrk í sama augnamiði. Þetta ber þó ekki að skoða sem till. frá n. Þá er hjer við 12. gr.brtt. um það, að fella niður þrjá sjúkrastyrki, til Ólafs Stefánssonar, Unnar Vilhjálmsdóttur og Þorgilsar Þorgilssonar. Á þessa till.n. ber þó ekki að líta þannig, að hún geti ekki vel fallist á, að þessir sjúklingar hafi fulla þörf fyrir slíka hjálp sem þessa styrki, heldur eru þessar till. hennar bygðar á þeirri skoðun, að ekki sje hægt og ekki verði hægt að veita slíka sjúkrastyrki svo rjettlæti verði í. Fyrst og fremst er það tilviljun ein, hverjir sækja um þá, og þá ekki síður tilviljun, hverjir komast inn í fjárl. Ljóst dæmi þessa er það, hve mikið komst inn í fjárl. við 2. umr. í Nd. af persónulegum styrkjum, en varla nokkur við 3. umr. þar. Var það því skoðun n., að ekki ætti að veita slíka styrki, þar sem engin trygging væri fyrir því, að þeir kæmu rjettlátlega niður. N. leit líka svo á, að ríkið gerði töluvert fyrir sjúka menn, og því væri ekki sanngjarnt að gera kröfu til, að það gerði meira fyrir þá en hægt væri að gera í landinu sjálfu. Þá eru brtt.n. við 13. gr. Fyrsta brtt. er sú, að fella niður þann lið, sem ætlaður er til dragferju á Hólsá í Rangárvallasýslu. Að n. leggur þetta til, er ekki fyrir þær sakir, að hún telji ferju þessa óþarfa, heldur telur hún, að hjer sje um fyrirtæki að ræða, sem ekki hafi áður verið kostað af fje ríkisins á sama hátt og hjer er ætlast til. Reyndar má geta þess, að farartæki þetta mun hugsað öðruvísi en slík farartæki hafa verið áður, þar sem ætlast er til, að hægt verði að ferja hjer bifreiðar. Líka fanst n. mál þetta vera miður undirbúið en skyldi, og auk þess er ferja þessi einu sinni ekki á sýsluvegi. Þá virtist n. líka, að lög myndu standa þannig til, að ekki þyrfti að fá sjerstakt framlag til ferju þessarar, ef leiðin, sem hún er á, yrði gerð að sýsluvegi. Þó að n. þyki leitt að ráðast á verklegar framkvæmdir, þá leggur hún þó til, að þessi liður verði tekinn út að þessu sinni. Einnig leggur n. til, að aths. við fjárveitinguna til símalagninga falli niður, þar sem svo var tiltekið, að nokkur hluti þessa fjár færi til ákveðinnar símalínu á Vestfjörðum. Nú lágu fyrir n. upplýsingar um það, að af þeim 350 þús. kr., sem áætlaðar eru til símalagninga, sje þegar fastráðstafað 300 þús. kr. Er því ekki nema um 50 þús. kr. að ræða af þessu fje, sem ekki eru þegar ráðstafaðar. Fanst n. því ekki tiltækilegt að binda hendur landssímastjóra og stj. um það, hvernig þessum 50 þús. kr. skyldi varið. Þetta er þó alls ekki bygt á því, að n. telji ekki, að þörf sje á símalínu þarna vestur frá. Þvert á móti viðurkennir hún þörf hennar fullkomlega, því að hún er önnur af tveimur línum, sem ennþá eru ólagðar af þeim línum, sem taldar eru í símalögunum frá 1913. Hin er niður í Þykkvabæinn í Rangárvallasýslu. Þá vil jeg líka geta þess, að síðan n. samdi till. sínar, hefir hún orðið þess vör, að töluverður ágreiningur er um það þar vestra, hvernig lína þessi skuli liggja. Hafa t. d. borist óskir um það símleiðis, að lína þessi verði lögð annarsstaðar en hún mun ákvörðuð nú. Á þetta atriði leggur n. vitanlega engan dóm, en það virðist þó frekar benda til þess, að ástæða sje til að ákvarða ekki neitt fast um þessa línu nú. Þá hefir n. lagt til, að tekinn verði upp í 13. gr. nýr liður, 5100 kr. til lendingarbóta við Unaós, gegn jafnmiklu tillagi annarsstaðar frá. Fyrir n. lá áætlun um þetta verk, gerð að tilhlutun vitamálastjóra. Í áætlun þessari er gert ráð fyrir, að verkið alt kosti 10200 kr. Þeir, sem kunnugir eru þar eystra og þekkja til staðhátta, eru allir á einu máli um það, að hjer sje um nauðsynjamál að ræða. Unaós er eini staðurinn við Hjeraðsflóa, er notaður verður sem lendingar- og upplagsstaður fyrir vörur. Hann liggur þar, sem erfitt er um vegi og langt til annara kaupstaða, og hafa því verið lagðar þar upp vörur alt til þessa. En nú hefir viljað svo til, að sá staður þarna, sem notaður hefir verið til lendingar, hefir eyðilagst af völdum náttúrunnar. Vík, sem lent hefir verið í, hefir fylst af sandi. Nú hagar þannig til þarna, að skamt frá þessari gömlu vík er önnur vík, sem lenda má í, en í kringum hana eru hamrar, svo ekki er hægt að koma upp vörunum nema með því móti að lyfta þeim upp á hamra þessa, en til þess þarf að setja tæki á þá, sem hægt er að lyfta upp vörunum með, og við slík tæki er áætlun þessi einmitt miðuð. Nú er strandferðaskipinu „Esju“ ætlað að koma þarna við í tveimur ferðum, en þær viðkomur skipsins koma að engum notum fyrir Hjeraðsbúa, ef ekki verður búið að koma þessum umbótum á áður. Að síðustu vil jeg geta þess, að þær vörur, sem þarna hafa verið settar upp, hafa oft bjargað fjenaði í harðindavetrum, a. m. k. í 5 hreppum, því að svo hagar til þarna, að fjöllin umlykja hjeraðið á alla vegu, nema að því leyti, sem það nær að Hjeraðsflóa. Er því oft ókleift til aðdrátta yfir þau. Til umbóta þessara hefir sýslunefnd Norður-Múlasýslu lofað 2000 kr. Hitt það, sem til vantar, verður að borgast af einum fátækum hreppi. Þá hefir n. einnig lagt til, að tekinn verði upp í þessa grein nýr liður, 16 þús. kr., eða 1/3 kostnaðar, til hafnargerðar í Ólafsvík. Eins og hv.þdm. er kunnugt, hefir þetta mál verið hjer á ferðinni áður. Mun láta nærri, að búið sje að leggja í þetta mannvirki 45 þús. kr., og er nú gert ráð fyrir, að hægt verði að ljúka þessu verki, ef hinar umræddu 15 þús. kr. fást. Reyndar er nú svo, að til eru lög frá 1919 um stórkostlegri hafnarmannvirki í Ólafsvík en þetta, þar sem gert er ráð fyrir, að ríkissjóður leggi fram 1/4 kostnaðar. Hjer er frekar um lendingarbætur og þá máske einskonar bátahöfn að ræða, og er því lagt til, að veittur verði 1/3 kostnaðar í stað 1/4, sem gert er ráð fyrir í umgetnum lögum um hafnargerð í Ólafsvík. Þá vil jeg geta þess í sambandi við þennan lið, að fyrir n. lá einnig beiðni um ábyrgð frá Ólafsvíkurbúum vegna Íslendingarbóta þessara, en til hennar hefir n. ekki tekið afstöðu ennþá, en mun gera það fyrir 3. umr.N. lítur nú svo á, að nauðsynlegt sje að fullgera þetta verk, sem þegar virðist vera orðið nokkuð dýrt, svo árangur af verkinu geti farið að koma í ljós. Við 14. gr. hefir n. gert 10 brtt., og er þá fyrst að nefna þá brtt., að n. leggur til, að námsstyrkur sá, sem úthluta á eftir till. mentamálaráðsins, verði hækkaður úr 8 þús. kr. upp í 12 þús. kr. 8000 kr. myndu ekki hrökkva til að sinna allra nauðsynlegustu kröfum þeirra, sem komust inn í fjárl. í fyrra og þyrfti að styrkja áfram. Það er nú mín skoðun, að alt of margir námsmenn hafi komist inn í fjárl. í fyrra, enda var það látið í ljós bæði hjer og í Nd., að ekki bæri að skilja styrkveitingarnar svo, að um áframhald á þeim væri að ræða yfirleitt. Jeg býst við, að sumir hafi fallið frá styrknum vegna þessarar yfirlýsingar, og aðrir þeir, er styrks nutu í fyrra, hafi nú lokið námi. En jeg verð að viðurkenna, að óheppilegt er, að þingið skuli byrja á því að styrkja menn til náms erlendis með það fyrir augum, að svifta þá styrk á næsta ári. Yfirleitt er það óheppilegt, að þingið sjálft taki ákvarðanir um þessa styrki. Því hefir n., eða meiri hl. hennar, fallist á, að rjett sje að hækka heildarupphæðina, sem veitt er í þessu skyni, í 12000 úr 8000 kr., ef hægt er með því móti að losna við alla einstaka námsstyrki. En jafnframt þessu hefir n. lagt til, að feldur yrði niður styrkur til Kristins Björnssonar, sem er að vísu við framhaldsnám í læknisfræði, með það fyrir augum, að mentamálaráð veitti honum þennan styrk af heildarupphæðinni, ef því svo sýndist. Þá hefir n. lagt til, að hækkaður yrði styrkur til Iðnaðarmannafjelagsins á Akureyri til kvöldskólahalds úr 1200 í 2000 kr. Þetta fjelag heldur uppi myndarlegum skóla og á vandað skólahús, þótt það hafi eigi kostað nema 20 þús. kr. Nálægt 30 iðnnemar hafa verið í skólanum í vetur, og auk þess um 50 almennir kvöldskólanemendur. Fræðslumálastjóri hefir mælt mjög með því við einstaka nm., að þessi styrkur yrði hækkaður og telur skólann mjög góðan. Iðnaðarmannafjelagið hafði sótt um 3500 kr. í þessu skyni, en n. sá sjer ekki fært að veita meira en 2000 kr. Þá leggur n. til, að veittar sjeu 800 kr. til samskonar skóla í Hafnarfirði. Fjelagið sótti um 1000 kr., en n. þótti rjett að veita 800 kr. Ennfremur leggur n. til, að tekinn sje nýr liður inn á 14. gr., 4000 kr. til endurbóta á húsi kvennaskólans á Blönduósi. Sótt var um 5000 kr. og lá fyrir áætlun um verkið. N. virtist þörf á, að verkið væri unnið, og leggur því til, að veittar væru 4000 kr. til þess. N. leggur til, að tekin verði út fjárveiting til gagnfræðaskóla Reykvíkinga, sem svo er nefndur, 2000 kr. N. leit að vísu svo á, að þetta væri ekki of há upphæð, ef styrkur væri veittur á annað borð, heldur taldi meiri hl. n., að hjer væri að ræða um skóla fyrir einstaka menn, sem hefðu ráð á að halda honum uppi, og enn síður ástæða til að styrkja skólann vegna þess, að hjer væri nýstofnaður skóli, sem væri eigi svo markaður bás, að hann hefði eigi getað tekið við nemendum „gagnfræðaskólans“, ef aðstandendur þeirra hefðu viljað nota hann. Þá hefir n. og lagt til, að tillagið til Flensborgarskólans yrði veitt í sameiningu við tillagið til annara lýðskóla í landinu. Þetta er ekki gert með það fyrir augum að rýra tillagið til skólans. N. leggur ekki til, að upphæðin í heild lækki um meira en 1000 kr. en sú lækkun þyrfti ekki endilega að koma niður á Flensborgarskólanum. En stj. hafði lagt til, að styrkurinn væri veittur í einu lagi, og n. þótti rjett, að þessi skóli væri sömu skilyrðum háður og aðrir slíkir skólar úti um land. Þá þótti n. rjett að leggja til, að styrkurinn til útgáfu kenslubóka yrði hækkaður úr 2500 kr. í 3500 kr. Þetta er gert með hliðsjón af þörf mentaskólans á nýjum kenslubókum á íslensku. Liðurinn er að vísu ætlaður til kenslubóka yfirleitt. En mentaskólinn hafði kvartað mjög um skort á íslenskum kenslubókum og óskað eftir sjerstöku tillagi til sín í þessu efni. N. vildi hækka liðinn með hliðsjón af þessum skóla, en láta aðra skóla njóta góðs af. N. telur, að ilt sje, að nægar kenslubækur sjeu ekki til á íslensku og vill með þessu bæta nokkuð úr þeirri þörf. Þá er við þessa gr.brtt. um að setja inn í fjárl. allstóran lið, borinn saman við aðrar brtt.n. Það er 20000 kr. framlag til húsmæðraskóla, gegn jafnmiklu annarsstaðar frá. Flestir munu sammála um, að þörf sje á nýjum húsmæðraskólum úti um land og að hin brýnasta þörf sje á því, að bæta úr skorti á húsmæðrafræðslunni umfram það, sem verið hefir. N. þótti rjett, að svona liður væri í fjárl., sem taka mætti til, þar sem ástæður væru fyrir hendi. Um þetta atriði varð þó alvarlegur ágreiningur í n., og þetta er eina ágreiningsatriðið, sem bókað er í nál. En í sambandi við þetta hefir slæðst inn prentvilla, eða, sem jeg tel líklegra, misritun hjá mjer í nál. Þar stendur, að minni hl. sje mótfallinn nokkru framlagi til húsmæðraskóla, meðan ekki sje komið fast skipulag á þessi mál, en á að vera auknu framlagi. Annars mun jeg ekki fara nánar út í þetta efni að sinni, þar sem jeg býst við, að hv. minni hl. muni gera grein fyrir afstöðu sinni í umr. í dag, og verður þá tækifæri til þess að ræða liðinn nánar. Í fjárlfrv. eins og það kom frá Nd. voru ætlaðir tveir styrkir til íslenskra glímusýninga erlendis. önnur fjárveitingin var til glímufjelagsins „Ármanns“ til að sýna íslenska glímu í Þýskalandi, en í 41. lið 15. gr. var einnig veittur styrkur til íþróttafjelags stúdenta, til þess að fara utan í sama augnamiði. N. þótti viðurhlutamikið að veita hjer tvo styrki í sama tilgangi. Hinsvegar átti hún ekki gott með að gera upp á milli þessara tveggja fjelaga og var heldur ekki viss um, að nauðsynlegur undirbúningur væri fyrir hendi. N. ræður því deildinni til að fella báða þessa styrki. Þá kemur 15. gr. Við hana hefir n. gert nokkrar brtt. Er þá fyrst að telja 1000 kr. til amtsbókasafnsins á Seyðisfirði. Amtsbókasafnið hafði sótt um 2000 kr. styrk til bókakaupa og til að halda opnum lestrarsal. Reikningur yfir rekstur safnsins 1928 lá fyrir, og sást á honum, að töluvert hafði verið hlynt að safninu, þótt úr litlu væri að spila. Bærinn hafði veitt 1300 kr. til safnsins, Norður-Múlasýsla 200 kr. og ríkið 200 kr. Hafði verið varið um 9C0 kr. til að semja spjaldskrá yfir safnið, 800 kr. til bókbands, en einum 74 kr. til bókakaupa. Nú er veitt talsvert fje til amtsbókasafnsins á Ísafirði og Akureyri til þess að halda þessum söfnum í góðu lagi og halda opinni lestrarstofu. Að vísu stendur nokkuð sjerstaklega á um þessi tvö söfn, því að fjárveitingin til þeirra er að nokkru leyti skáldastyrkur, sem bundinn er við nöfn einstakra manna. Af þeirri ástæðu hefir n. ekki sjeð sjer fært að leggja til hærri upphæð en 1000 kr. Þá er nýr liður til Björns K. Þórólfssonar, til að skrásetja og afrita skjöl, er Ísland varða á söfnum í Kaupmh., 1500 kr. Þetta er kunningi frá þinginu í fyrra og var þá tekið fram, að þetta verk tæki fleiri ár. Hafa legið fyrir meðmæli frá merkum vísindamönnum um, að þessi maður sje starfinu vaxinn og verkið nauðsynlegt. N. leit svo á, að ljúka þyrfti þessu verki og lagði til, að sama upphæð yrði veitt til þess og í fyrra. N. leggur til, að styrkurinn til Leikfjelags Akureyrar verði hækkaður úr 1000 kr. í 1500 kr. Leikfjelag þetta er vel útbúið á okkar vísu, hefir góðum kröftum á að skipa og hefir haft myndarlegar leiksýningar. N. þótti líka rjett að hækka þennan lið, vegna þess að eftir því sem ákveðið er í fjárl. er Akureyrarbær skyldur til að leggja fram hærra tillag á móti ríkissjóðsstyrknum heldur en Reykjavík og Ísafjörður. Akureyri á eftir frv. að leggja fram helming tillags, en Rvík og Ísafjörður þriðjung. N. þótti rjett að jafna þennan mismun með því að hækka tillagið til Leikfjelags Akureyrar, þannig að hlutföllin yrðu þau sömu. N. vill lækka styrkinn til Karlakórs Rvíkur, til að afla sjer kenslu í söng, úr 2000 kr. í 1000 kr. N. taldi athugavert að ganga inn á þá braut að styrkja söngfjelag til að fá kenslu, en vildi þó til samkomulags veita 1000 kr. og taldi það myndi koma að nokkrum notum, meðfram með hliðsjón af því, að annað söngfjelag nýtur óbeinlínis styrks úr ríkissjóði. Þá hefir n. lagt til, að ferðastyrkur til hins góðkunna landa okkar, Jóns Sveinssonar, prests í Frakklandi, yrði hækkaður um 600 kr. Stendur til að bjóða honum hingað 1930, og n. leit svo á, að úr því að stuðlað væri að því á annað borð, að þessi maður kæmi hingað heim, þá ætti a. m. k. að gera hann skaðlausan af ferðakostnaði. Er gert ráð fyrir, að til þess nægi 1200 kr. N. hefir lagt til, að feldur yrði niður styrkur til Samúels Eggertssonar til að gefa út hlutfallauppdrátt af sögu Íslands. N. er ekki kunnugt um, að fram hafi komið óskir um þetta frá skólum, eða þessháttar kort vanti. N. þótti og vafasamt, að þvílíkt kort kæmi að fullu liði, þótt gert yrði, og leggur því til, að liðurinn verði feldur niður. Við 15. gr. er einnig sú brtt., að fella niður glímustyrkinn til stúdenta, en um hana hefi jeg þegar talað. Við 16. gr. hefir n. gert 8 brtt. Er þá fyrst að minnast á nýjan lið, 20000 kr. til rannsókna í þarfir atvinnuveganna. Þetta er sjálfsagt eftir þeim lögum, sem samþ. hafa verið um rannsóknir í þarfir atvinnuveganna, því að þar er svo ákveðið, að fje til þeirra sje veitt í fjárl. - Í sambandi við þessa till. er lagt til, að niður falli 4000 kr. til rannsóknar búfjársjúkdóma, því að nú er gert ráð fyrir, að þessi nýja rannsóknarstofa taki það hlutverk að sjer. Einnig leggur n. til, að gjaldaliður, 8800 kr., til síldarmatsmanna falli niður. Það er einskonar leiðrjetting, sem gerð er vegna þess, að síldareinkasalan á nú að gjalda síldarmatsmönnunum kaup. Þess vegna leiðir það af sjálfu sjer, að þessi upphæð þarf ekki að standa í fjárl. Þá leggur n. til, að liður sá, sem ætlaður er til gerlarannsókna, verði niður feldur. Sá maður, sem vann fyrir þessum styrk, Gísli Guðmundsson, er nú dáinn. Að vísu hefði ef til vill getað komið maður í hans stað, en þar sem ætlaðar eru 2500 kr. til rannsóknarstofu háskólans, taldi n. rjett, að þessi liður yrði feldur niður. N. hefir borið fram aths. við gjaldaliðinn til Samb. ísl. heimilisiðnaðarfjelaga, þar sem ætlast er til, að af honum verði greiddar 500 kr. til Geirs Þormars, til að halda uppi kenslu og námskeiðum í trjeskurði á Norður- og Austurlandi, á sama hátt og ákveðið var á þinginu í fyrra. Þá var álitið rjett að styrkja hann til kenslu í trjeskurðarlist á líkan hátt og Guðmund frá Mosdal á Ísafirði. Ástæður fyrir þessu eru hinar sömu og í fyrra og aths. hagað eins. Þá hefir n. lagt til, að styrkur til landsfundar kvenna verði hækkaður úr 1000 kr. upp í 1500 kr. Taldi hún það rjettlátt, vegna þess að búast mætti við, að landsfundurinn yrði fjölmennari en þeir fundir hafa verið áður og hafa meiri þýðingu en endranær. Þá vildi n. fella niður styrkinn til Dýraverndunarfjelagsins. Ekki vegna þess, að hún vildi gera sjerstaklega lítið úr starfi þess, heldur bjóst hún við, að því fje yrði ráðstafað til þess að bera uppi blaðaútgáfu fjelagsins. Þar sem n. var kunnugt, að fjelaginu safnast fje á annan hátt, þá leit hún svo á, að þessi styrkveiting til blaðsins væri ekki nauðsynleg. Þá ber n. fram nýjan lið, þar sem hún leggur til, að Hjörleifi Björnssyni á Hofsstöðum verði veittar 500 kr. í viðurkenningarskyni fyrir að hafa haft á hendi brjefhirðingu endurgjaldslaust í full 30 ár. Fyrir n. lágu skjöl um þetta efni, þar sem talið er, að hann hafi mjög lagt sig fram til að greiða fyrir póstflutningi í nágrenni sínu. Áður höfðu oft verið bornar fram óskir um, að þar yrði sett upp brjefhirðing, en það var ekki gert fyr en á síðastl. ári. Þar sem n. áleit fullar ástæður fyrir þessu og meðmæli lágu fyrir um, að hann hefði leyst þetta starf mjög vel af hendi, þá leggur hún til, að honum verði veittar þessar 500 kr. í eitt skifti fyrir öll. Það nemur rösklega 15 kr. á ári í 30 ár, ef brjefhirðing hefði verið á þessum stað. Við 17. gr. flytur n. nokkrar brtt. Í fyrsta lagi leggur hún til, að feldir verði niður styrkir til tveggja minningarsjóða, minningarsjóðs Maríu Össursdóttur á Flateyri, 1000 kr., og styrktarsjóðs Margrjetar Bjarnadóttur í Bergvík, 800 kr. Það ber alls ekki að líta svo á, að n. viðurkenni ekki þessa sjóði góðar og þarflegar stofnanir, en hún leit svo á, að það væri að leggja út á hála braut; minningarsjóðirnir væru margir til í landinu og fleiri gætu komið á eftir með slíkar styrkbeiðnir. Vegna fordæmis og samræmis leggur n. því eindregið til, að þessir liðir verði feldir niður. Þá ber n. fram nýjan lið, 2500 kr. til gamalmennahælisins „Höfn“ á Seyðisfirði, til stofnkostnaðar. Fyrir n. lágu skýrslur um, að fjelagið hefði á síðastl. ári komið upp myndarlegu gamalmennahæli. Fjelagið hafði keypt hús fyrir 16500 kr. Átti það 10000 kr. í sjóði, en tók að láni 6500 kr. Fjelagið hefir keypt húsbúnað og útbúið húsið þannig, að hælið er tekið til starfa, og rúmar það 15–20 gamalmenni. N. þótti rjettlátt, að ríkið styrkti fjelagið að einhverju leyti til þess að koma upp þessari nytja og mannúðarstofnun, en lýsir yfir því, að þessi styrkur er til stofnkostnaðar, þannig, að ekki er hægt að gera sjer vonir um árlegan rekstrarstyrk til hælisins. Þá hefir n. breytt orðalagi um 1000 kr. styrkveitingu til gamalmennahælis Ísfirðinga þannig, að hún yrði skoðuð sem húsaleigustyrkur. N. veit ekki, hvort bærinn á húsið, en telur, að þetta geti orðið sambærilegt við styrkinn til hælisins á Seyðisfirði, og beri að skoða sem framlag til stofnkostnaðar. Þá er komið að 18. gr. og hefur n. þar ýmsar till. Flestar þeirra eru þannig, að lítið þarf um þær að segja. Fyrst má nefna styrk til læknisekkju, Önnu Þorgrímsdóttur, sem ætlast er til, að hækki úr 1200 upp í 1300 kr. Er það aðeins leiðrjetting, gerð vegna þess, að börn hennar eru einu fleira en álitið var í upphafi. Þá er nýr liður til læknisekkju Kristínar Þórarinsdóttur á Seyðisfirði, að upphæð 400 kr. Er það hliðstætt samskonar ekknastyrkjum. Hún er fátæk og á fullan rjett á þessum styrk. Þá er enn nýr liður, til Óla P. Blöndals póstritara, 1800 kr. Þessi maður hefir orðið fyrir því óláni að missa heilsuna, er fjevana ómagamaður og ekki vinnufær. Í fjárl. hefir verið hliðstæður liður þessu til Friðriks Klemenssonar, 2000 kr., vegna heilsubilunar. Af því að þessi maður á rjett til 1000 kr. lífeyris, vill n. leggja til, að honum verði veittar 1800 kr., og telur það sambærilegt hinum styrknum. Fyrir n. lá umsókn frá hlutaðeiganda um 3000 kr. styrk, sem hún sá sjer ekki fært að taka til greina á annan hátt en þennan. Þá leggur n. til, að styrkur til Ragnheiðar Bjarnadóttur, ekkju Þorleifs heitins Jónssonar póstmeistara, verði hækkaður úr 400 kr. upp í 1000 kr. Hún á engan rjett til ekkjutryggingar Maður hennar var orðinn svo gamall, þegar lög um lífeyrissjóð embættismanna gengu í gildi, að hann hafði ekki aðstöðu til að safna í þann sjóð. Það er svo að sjá, að þingið hafi hugsað sjer að bæta ekkjum hinna eldri embættismanna upp þann mismun, er þeir þannig yrðu fyrir samanborið við hina yngri. Þótti n. rjettlátt, með hliðsjón af hinu fjölþætta æfistarfi manns hennar, að hún njóti sömu aðstöðu í fjárl. og aðrar embættismannaekkjur. Þá leggur n. til, að rithöfundastyrkur til Stefáns frá Hvítadal verði lækkaður úr 2000 kr. niður í 1000. N. hefir borist vitneskja um, að hann hafi fengið listamannastyrk samkv. 15. gr. fjárl. að tilhlutun mentamálaráðs. N. var ekki kunnugt um, hvort hann mundi verða sviftur honum þrátt fyrir þetta, og þótti því ekki ástæða til að veita svona háan styrk í þessari gr. fjárl. Telur n., að Stefán sje engum órjetti beittur með þessu. Þá koma tveir nýir liðir til ljósmæðra: Önnu Þorsteinsdóttur á Blönduósi, 400 kr., og Kristínar Jónasdóttur, til heimilis hjer á Seltjarnarnesi, 300 kr. Báðar hafa þær tapað heilsunni, og af þeim sökum varð n. að fallast á, að þær ættu rjett til þessa styrktarfjár, eftir þeirri reglu, sem hingað til hefir verið fylgt um þessa styrki. Ennfremur leggur n. til, að styrkur til Kristínar Gestsdóttur, ekkju Þorsteins heitins fiskimatsmanns í Reykjavík, verði hækkaður úr 400 kr. upp í 600 kr. Hún er talin að búa við örbirgð, en maður hennar var hinsvegar mikilhæfur og trúr sínu starfi, eins og kunnugt er. Einnig leggur n. til, að Jakob Björnssyni, fyrv. síldarmatsmanni á Siglufirði og víðar fyrir norðan, verði veittur 1200 kr. lífeyrir. Hann er á áttræðis aldri, orðinn blindur og hrumur, en hefir rækt starf sitt vel. Hann hafði sótt um 1600 kr., en n. varð að telja þetta hæfilegt. N. leggur til, að styrkur til Sigfúsar Sigfússonar á Eyvindará verði hækkaður úr 500 kr. upp í 800 kr. Fyrir n. lá umsókn frá 5 kunnum mentamönnum hjer í bænum, Sigurði Nordal, Guðm. Finnbogasyni, Árna Pálssyni, Hannesi Þorsteinssyni og Ólafi Lárussyni, þar sem óskað var eftir, að honum yrðu veittar 1500 kr. á ári, og tekið fram, að hann væri orðinn óvinnufær til annars en að vinna við þjóðsagnasöfnun sína. Talið er, að hann hafi ekkert til að lifa á, og muni því verða að láta safnið af höndum upp í útgáfukostnað þess. Vilja þeir, að hann geti fengið að dvelja hjer í Reykjavík meðan verið er að gefa út safn hans og líta eftir útgáfunni. N. sá sjer ekki fært að miða styrkinn við það, að hann gæti haft dvöl hjer í Reykjavík, en vill þó ekki, að maðurinn líði skort, og telur að hann mundi nokkuð bjargast með 800 kr. í þessari gr., ef hann dvelur áfram þar, sem hann nú er. Þá eru eftir tvær till. frá n. við 22. gr. Sú fyrri er um það, að lánsheimild til símalagninga falli niður. Þessi till. er gerð samkv. bendingu frá hæstv. fjmrh., með því að viðlagasjóður hefir ekkert fje til útlána, en er í stórskuld við ríkissjóð. Leit n. svo á, að rangt væri að gefa tálvonir með því að láta þessar heimildir standa. Að vísu má segja það sama um fleiri liði þessarar gr., en þó telur n., að sjerstaklega standi á um þessa liði, einkum ef fleiri kynnu að æskja hins sama. Þá er síðasta brtt.n. aths. um liðinn um eftirgjöf á láni til nokkurra manna á Stokkseyri vegna skaða í brunanum mikla 1926. Sex menn á Stokkseyri hafa sótt um eftirgjöf á þessu láni, en n. þótti ekki liggja fyrir nægileg gögn um, að sjálfsagt væri að veita þessa eftirgjöf. Þeir láta reyndar í veðri vaka, að stj. og jafnvel nokkrir þm. hafi lofað að gefa þetta lán eftir. Auk þess taka þeir fram, að þeir hefðu ekki látið sjer detta í hug að taka þetta lán, ef þeir hefðu ekki haft fulla von um, að það yrði eftir gefið. Á meðan n. veit ekki, hverju stj. kann að hafa lofað, sjer hún ekki ástæðu til að gefa eftir nema helming lánsupphæðarinnar, gegn endurgreiðslu hins hlutans jafnóðum. Jeg hefi þá lokið að tala fyrir till.n. og hefi orðið miklu langorðari en jeg ætlaði. Sjálfur á jeg eina brtt. við fjárl., en vil ekki þreyta hv.þdm. með lengri ræðu nú.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg hefi ekki ástæðu til annars en að þakka hv.fjvn. fyrir starf hennar að þessu sinni við fjárlagafrv.; hún hefir unnið fljótt og ósleitilega að því að afgreiða frv. frá sjer, svo að það er næstum því óvenjulegt. Jafnframt verð jeg líka að taka það fram, að mjer virðist hv.fjvn. háfi í raun og veru sýnt mikla sjálfsafneitun í þeim brtt., sem hún flytur við frv., jeg meina sjálfsafneitun í því, að samkv. hennar till. eru ekki líkur til þess, að útgjöld ríkissjóðs vaxi að miklum mun. Það er eins og hv. d. veit, að þegar frv. kom hingað frá Nd., þá var á því tæplega 50000 kr. tekjuhalli. Ef átti að hugsa um, að fjárl. yrði skilað tekjuhallalausum frá þinginu, þá var vitanlega ekki hægt fyrir fjvn. þessarar hv. d. að bæta neinu verulegu inn í frv., nema þá með því móti að fella niður töluvert af þeim útgjaldaliðum, sem þegar voru komnir inn. Hv n. hefir nú valið þá leið, að gera mjög lítið af því að semja till. til útgjalda, og yfirleitt má segja, að brtt. hennar sjeu ekki stórvægilegar að efni til, og tel jeg það í rauninni vel farið, því að með því móti eru meiri líkur til þess, að hv.Nd. kunni að geta gengið að frv. eins og það fer hjeðan. Nú þykist jeg vita, að í raun og veru sje það vilji margra, að fjárl. verði að lokum afgr. tekjuhallalaus, og það gladdi mig að heyra það frá hv.frsm.n., að hv.n. hefði í hyggju að reyna að stilla svo til, að það mætti takast hjer í þessari hv. d. Jeg geri sem sje ráð fyrir því, að hv.n. muni við 3. umr. koma með till., sem fari í þá átt að jafna þann halla, sem kann að verða á frv. eftir þessa umr. Jeg sje ekki ástæðu til þess að fara að tala um einstakar brtt. hjá hv.n.; hún hefir gert till. um niðurfellingu á ýmsum smærri liðum í frv., en hinsvegar flytur hún smávægilegar till. til útgjalda. Þessar till. eru flestar þannig vaxnar, að það getur orkað tvímælis um það, hvort sje rjettara að samþ. þær eða ekki, og þýðir ekki að fara að vekja deilur um það, en á fjárhag ríkissjóðs hafa þessar smávægilegu till. ekki nein veruleg áhrif. Hjer liggja fyrir nokkrar brtt. frá hv.þdm.; þær eru flestar líka fremur smávægilegar, og ætla jeg ekki að fara neitt út í þær, a. m. k. ekki að þessu sinni; mjer sýnist um þær eins og till.hv.n., að þdm. fari heldur hóflega af stað, jafnvel þótt jeg telji ýmsar þeirra óþarfar og ekki nauðsynlegt að samþ. þær. - Yfirleitt vildi jeg mega vænta þess, að hv. d. vildi styðja að því, að frv. yrði þannig úr garði gert, þegar það fer hjeðan, að það megi vel við una hvað fjárhag ríkissjóðs snertir.

Halldór Steinsson Jeg á brtt. á þskj. 562, IX., sem jeg get verið mjög fáorður um. Þær brtt. fara fram á ofurlítið hækkaðan styrk til bókasafnsins í Stykkishólmi. Þetta bókasafn í Stykkishólmi var stofnað árið 1840, af Pjetri Pjeturssyni, þeim, er síðar varð biskup, og fleiri merkum mönnum, sem þá voru búsettir í Snæfellsnessýslu. Það má því telja víst, að þetta safn sje, að undanskildu Landsbókasafninu, langelsta bókasafn landsins. Á meðan það var undir stjórn amtsráðanna, sem áður rjeðu fyrir ömtunum, og þá undir stjórn amtsráðs vesturamtsins, mátti segja, að það væri vel sett, því það fjekk altaf ríflegan styrk. Þess vegna stóð hagur þess þá með blóma. En þegar þetta safn var gert að sýslubókasafni árið 1907, breyttist aðstaða þess algerlega, og má segja, að hagur þess hafi verið mjög þröngur síðan. Þetta safn er nú orðið 5500 bindi, og það er hægt að slá því föstu, að það er langstærsta bókasafn landsins, að undanskildu Landsbókasafninu. Þessu bókasafni hafa á undanförnum árum verið sendar þær bækur og rit, sem gefin hafa verið út á íslensku, en það er, eins og kunnugt er, allmikil syrpa, svo að sú litla fjárhæð, sem safnið hefir yfir að ráða, hefir öll gengið til bókbands, en aftur mjög lítið fje til kaupa á útlendum bókum, svo að á síðari árum má segja, að sama og ekkert hafi verið keypt af erlendum bókum fyrir safnið. Auk þess hefir síðan 1910 engin bókaskrá verið gefin út fyrir safnið, en það liggur þó í augum uppi, að það er full þörf á, að það sje gert oftar en á 20 ára fresti, þegar svo mikið af íslenskum bókum bætist við árlega, en það hefir ekki verið hægt sökum þess fjárskorts, sem safnið hefir átt við að búa. Nú hefir það verið svo, síðan safnið var gert að sýslubókasafni, að það hefir altaf notið 400 kr. styrks úr sýslusjóði, og auk þess hefir Stykkishólmshreppur lagt fram 200 kr. árlega, m. ö. o., það hefir fengið innan hjeraðs 600 kr. styrk, og nú í ár hefir verið ákveðið, að sýslan legði fram 600 kr. og hreppsfjelagið 300, svo að í ár verður þá innanhjeraðsstyrkurinn 900 kr. Aftur á móti hefir það verið svo með ríkissjóðsstyrkinn, að lengi vel var hann 400 kr. árlega, en á síðasta ári var hann, um leið og styrkurinn til sýslubókasafna var lækkaður úr 1500 kr. niður í 1000 kr., lækkaður, svo að hann varð aðeins 200 kr., eða ekki nema 1/4 hluti þess styrks, sem safnið naut annarsstaðar frá, og það hygg jeg, að sje alveg einsdæmi um bókasöfn hjer á landi. En þar sem nú svo stendur á, að þetta er næststærsta og næstelsta bókasafn landsins, finst mjer mæla full sanngirni með því, að það njóti tiltölulega sama hlutfalls um styrk úr ríkissjóði eins og önnur bókasöfn landsins. Ef borið er saman við bókasöfnin á Ísafirði, Akureyri og Seyðisfirði, þá er enginn vafi á því, að þetta safn á eins mikinn rjett til styrksins og þau bókasöfn. En eins og jeg gat um áður, er fjárhagurinn mjög þröngur og brýn þörf á auknu rekstrarfje. Ennfremur er hús bókasafnsins orðið hrörlegt og þarf allmikilla umbóta við. Stj. bókasafnsins hefir þess vegna farið fram á það í beiðni sinni til Alþingis, að það veiti safninu 1200 kr. styrk til bókakaupa, og auk þess að rekstrarstyrkurinn verði 600 kr., í staðinn fyrir að hann var aðeins 200 kr. síðastl. ár. Jeg hefi ekki sjeð mjer fært að fara svo freklega í sakirnar eins og stj. safnsins hefir óskað, þótt jeg verði að játa, að það er ekki of freklega í sakirnar farið, miðað við önnur bókasöfn, sem komin eru inn í fjárl. með hærri upphæðir, því að þótt veittur sje 600 kr. rekstrarstyrkur á ári, þá er sá styrkur ekki nema liðlega helmingur þess, sem því er veitt annarsstaðar frá, svo að það er engin ósanngirni, þótt farið sje fram á þetta. Eins og brtt. sýnir, fer jeg fram á, að safninu sje veitt í eitt skifti fyrir öll 800 kr. til bókakaupa, og svo að rekstrarstyrkurinn verði 500 kr. á ári, í stað þess að hann hefir ekki verið nema 200 kr. síðastl. ár. Jeg vona, að þetta mál sje svo skýrt, að hv.þdm. sjái, að hjer er ekki um neina ósanngirni að ræða, og geti þess vegna fylgt þessum brtt. mínum.

Björn Kristjánsson Jeg sje, að hv.fjvn., eða meiri hl. hennar, hefir ekki getað unað við niðurstöðu þá, sem fjárveitingin til Flensborgarskólans fjekk í hv.Nd. Mega það teljast dálítil nýmæli, og ekki svo lítil hjer í deildinni, að fjvn. fari að breyta fjárveitingum fyrir hv.Nd., sem þar hafa verið samþ. með 20:4 atkv., að viðhöfðu nafnakalli. Jeg man ekki til, að það hafi nokkurn tíma komið fyrir, að fjvn.Ed. hafi gert það, og auðvitað leiðir það ekki til þess samkomulags, sem hæstv. fjmrh. var að tala um, að þyrfti að vera á milli deildanna. Ofan á þetta bætist, að í hv.Nd. var fræðslumálastjóri meðmæltur því, að þessi fjárveiting fengist, og greiddi henni atkv. sitt; hann var einn af þessum 20. Það, sem hv.Nd. hefir gert, er ekkert annað eða meira en það, sem báðar deildir hjer á þingi hafa gert undanfarin ár, en það er að veita Flensborgarskólanum 16000 kr. beinan styrk, eins og hv.Nd. nú samþ. Annað hefir ekki Nd. gert heldur en það sama, sem Ed. gerði á síðasta þingi og þingin hafa áður gert. Þess vegna kemur þessi till. töluvert kynlega fyrir mín augu að minsta kosti; og verði nú þessi till.samþ. hjer eins og hún liggur fyrir, þá má búast við, að hún verði samþ. með miklum minni hl. þingsins, ef hv.Nd. tekur fjárlögin gild eins og þau koma frá Ed., og það hefir víst aldrei komið fyrir áður.

Þetta var samþ. í Nd. með 14: 13 atkv.

. Jeg hefi skrifað hjá mjer atkvæðatöluna 20:4.

Það er rjett, 14:13

. Hv. þm. Borgf. gaf mjer þessar upplýsingar, og efast jeg ekki um að þær sjeu rjettar. Flensborgarskólinn hefir nú staðið í full 50 ár og margir nýtir menn út skrifast þaðan. Aldrei hefir heyrst um kvörtun um það, að skólanum hafi verið illa stjórnað, heldur þvert á móti. Hann mun hafa fengið lof flestra eða allra nemenda sinna og aðstandenda, og hann hefir auk þess reynst ódýrasti skólinn fyrir nemendurna, að mun ódýrari fyrir þá en t. d. gagnfræðaskólinn á Akureyri, sem jeg hefi áður sýnt fram á, á fyrri þingum. Stofnun þessi er gjöf, eins og hv. þingdeild veit, eins af mestu heiðursmönnum þessa lands, sem sat hjer lengi á þingi. Hann bar óveiklað traust til landshöfðingja þeirra, sem hann fól yfirumsjón með skólanum, og vænti þess, að komandi stjórnum mætti treysta til að meta gjöf hans og til að hlynna að skólanum. Og hann var líka fyrsti maðurinn, sem stofnaði skóla hjer á landi fyrir slíka alþýðufræðslu. Mjer finst, að þetta eigi Alþingi að meta, með því að láta hann njóta þess frelsis og sjálfstæðis, sem hann hefir notið áður, og þess beina styrks, sem hann hefir notið í 50 ár, enda þótt hann hafi verið af svo skornum skamti, að ekki hefir verið hægt að halda íbúðarhúsinu við svo sem skyldi. En ef húsið fengi nú rækilega viðgerð, mundi það vel geta endst í heilan mannsaldur enn. En skólanum hefir ekki verið lagt annað til en rekstrarfje af skornum skamti. - Laun skólastjóra hafa t. d. altaf verið mun lægri en laun skólastjórans við Akureyrarskólann, samskonar skóla, og því tæplega lífvænleg. Skóli þessi var gefinn af Þórarni prófasti Böðvarssyni sem alþýðu- og gagnfræðaskóli; nú er hann settur skör lægra í fjárlagafrv. hæstv. stj. og kallaður þar unglingaskóli, enda settur á bekk með venjulegum unglingaskólum í sveitum, eins og t. d. skólanum á Núpi o. fl., en að breyta fyrirkomulagi skólans hefir þingið enga heimild til. Þingið getur neitað honum um styrk, en það getur ekki breytt nafni hans eða fyrirkomulagi án samþykkis gefanda eða þeirra, sem að skólanum standa. Eins er það, að þingið getur heldur ekki áskilið, að fje komi annarsstaðar frá, enda engin trygging fyrir, að það verði samþ. af öðrum, þó að það standi í lögunum. Það má því alveg eins búast við, ef þetta verður samþ., að skólinn verði lagður niður, - og úr því að verið er að knýja þennan skóla um þriðjung kostnaðar, hvers vegna eru þá ekki samskonar skólar krafðir um sama tillag, svo sem gagnfræðaskólinn á Akureyri og Eiðaskólinn? Þeir fá þann styrk allan, sem þeir þurfa; a. m. k. er ekkert í fjárl. um það, að þeim eigi að leggja fje annarsstaðar frá, en líklega kemur þá röðin að þeim síðar, þótt ekki hafi orðið í þetta sinn. Jeg hefi altaf bent á það, að þeir skólar hafa verið landsskólar, sem allar sýslur hafa átt aðgang að og sem taka við nemendum alstaðar að og eru að öllu leyti kostaðir af landsfje, og eru undir stjórn landsins, en vitaskuld er það hjer eins og annarsstaðar, að nemendur sækja skólann meira af næstu grösum, ef svo má segja, heldur en langt að. í vor útskrifuðust úr Flensborgarskólanum 24 nemendur. Þar af voru 9 úr Hafnarfirði, 2 úr Reykjavík, úr Gullbringusýslu 3, af Ísafirði 2, og úr öðrum sýslum landsins 8. Af þessu má glögglega sjá, að skólinn er sóttur úr öllum hjeruðum landsins. Áður hefi jeg bent á, að skólinn væri mjög ódýr í vetur var heimavistarkostnaður kr. 54.11 á mánuði. Jeg vil því vænta þess, að Alþingi láti þennan skóla njóta hinnar sömu velvildar og að undanförnu, enda er það síst umfram maklegleika. Að lokum vænti jeg þess, að hv. deild hlífi hinum alviðurkenda skólastjóra, sem verður nú sjötugur í sumar, við öllu aðkasti þennan stutta tíma, sem hann kann að eiga eftir að vera skólastjóri. Viðvíkjandi brtt. skal jeg geta þess, að bæði 17. og 18. liðurinn eiga að falla, ef till.Nd. verður fylgt. Auk þess er formgalli á þessum brtt.n. Eftir orðalagi þeirra að dæma á Flensborgarskólinn eigi rjett á einum einasta eyri úr ríkissjóði á þessu ári. Þó hygg jeg þetta stafi frekar af vangá en af ásetningi, og vænti jeg, að d. líti sömu sanngirnisaugum á þetta mál og áður, og leiðrjetti þetta að minsta kosti. Þá vil jeg minnast á 39. liðinn, þar sem ræðir um styrk til styrktarsjóðs Margrjetar Bjarnadóttur. Sjóður þessi var dánargjöf í upphafi og nam þá kr. 1302.69. Fyrir ötula framgöngu Þorgríms læknis Þórðarsonar er sjóðurinn nú orðinn 13 þús. kr. En ósk hans er að koma sjóðnum upp í 20 þús. kr. áður en hann skilur við hann. Þar sem nú sjóður þessi er ætlaður til styrktar ekkjum og munaðarlausum á þessu svæði, þá ætti það tæplega að geta valdið nokkrum verulegum ágreiningi að veita þessa lítilfjörlegu upphæð í eitt skifti fyrir öll. Að lokum vil jeg beina þeim tilmælum til deildarinnar, að hún láti hina gömlu og góðu stofnun, Flensborgarskólann, njóta allrar þeirrar velvildar, sem hann er maklegur, svo að gefandinn þurfi ekki að rísa upp úr gröf sinni til þess að sjá þessa stofnun, sem honum var svo hjartfólgin, vanvirta og lagða í rústir af þeim, sem sjerstaklega ber siðferðisleg skylda til að halda henni uppi.

Jón Baldvinsson Jeg kem dálítið við sögu á þskj. 562. Jeg á töluvert margar brtt. þar, og það mætti helst álíta, að jeg hefði mest fundið til þeirra missmíða, sem á fjárl. eru frá hv.Nd. Aðrir hv.þdm. hafa verið varkárir með að flytja brtt., og sama er að segja um fjvn. Að þessu athuguðu mætti ætla, að hv.Nd. hafi gengið svo frá fjárl., að ekki væri um þau bætandi. Enda væri slíkt ekki óeðlilegt, því hv.Nd. hefir legið á fjárl. mestallan þingtímann, og þessi d. fær þau ekki til meðferðar fyrr en komið er fast að þinglokum. Fjvn. þessarar d. hefir því ekki haft frv. til athugunar nema í örfáa daga, með þeim árangri, að hún hefir lagt blessun sína yfir verk hv.Nd. Það má því teljast einungis til málamynda, að fjárl. eru send til þessarar hv. d. að þessu sinni. Þegar jeg kvaddi mjer hljóðs í dag til þess að ræða fundarsköp, var jeg á móti því, að afbrigði væru veitt við þessa umr., þar sem jeg man ekki betur en að afbrigði væru einnig leyfð við 1. umr.  Þá skal jeg víkja að brtt. þeim, sem jeg hefi flutt einn. Hin fyrsta þeirra er utanfararstyrkur til Jens Jóhannessonar læknis, til þess að nema sjerstaklega háls-, nef- og eyrnalækningar. Hann er nýútskrifaður með ágætri einkunn og er mjög líklegur til nytsemi á þessu sviði, ef honum er gert kleift að leita sjer fullkomnunar erlendis í þessari grein. Það er eðlilegt, þótt þeir, sem af litlum efnum hafa kostað sig í gegnum langt skólanám, hafi litla möguleika til þess að fullnuma sig erlendis, nema því aðeins, að ríkið hlaupi eitthvað undir bagga með þeim. Landið hefir þegar kostað allmarga unga lækna til utanfarar, sjerstaklega hjeraðslækna, til þess að kynna sjer nýjungar í læknisfræðinni. En geta má þess, að engin grein læknisfræðinnar hefir tekið eins miklum framförum nú upp á síðkastið eins og þessi grein, sem hjer er um að ræða. Það eru ekki margir læknar, sem þessa sjerfræðigrein hafa stundað; að vísu höfum við einn ágætan lækni í þessari grein, Ólaf Þorsteinsson, en vafalaust er mikil þörf á fleirum. Jeg sje, að hv.Nd. hefir veitt 1000 kr. til læknis nokkurs til sjerfræðináms í París. Fjvn. vill nú fella þennan styrk niður. Ef það verður gert, get jeg frekar sætt mig við, að þessi styrkveiting verði eigi samþ., en ella er hjer ósamræmi, sem ekki má líðast. En ekki ætla jeg að greiða þeirri till.fjvn.atkv. Þá kem jeg að brtt X. á þskj. 562. Eru þær í mörgum liðum, eins og sjá má, og eru flestar við 15. gr. fjárl., sem löngum veldur miklum ágreiningi og togstreitu. En fjárframlög þau, sem farið er fram á í öllum liðunum, sem eru 8 talsins, eru ekki hærri en sem nemur lagningarkostnaði á mjög stuttum vegarspotta. Fyrst er styrkur til Björns O. Björnssonar til þess að gefa út bók með ýmsum þjóðlegum fróðleik, sem hann hefir safnað. Hann hefir sent Alþingi umsókn um þennan styrk, ásamt nánari greinargerð fyrir því, hvað hann ætli að gera við þennan styrk, ef veittur verður. Er ætlun hans að safna ýmsum fróðleik um ferðalög manna og æfintýri þeirra á ferðalögum. Hefir hann til þessa hina bestu aðstöðu, auk þess sem hann er mjög fróður um slíka hluti. Er og mikils virði, að ríkið styrki meðfram útgáfu þeirra bóka, sem alþýða hefir ánægju af að lesa, en svo myndi vera um slíka bók sem þessa. Í umsókninni talar hann um, að hann geti ef til vill endurgreitt eitthvað af styrknum síðar, og fer hann fram á 2000 kr. En jeg hefi tekið í brtt. aðeins 1000 kr., og geri jeg ráð fyrir, að sú upphæð muni nægja til þess að bókin verði gefin út. En það tel jeg vera mjög nytsamt og vel forsvaranlegt af Alþingi að ljetta dálítið undir með útgáfu bókarinnar. Þá er annar liður brtt. X. á þskj. 562. Er hann um það, að veita dr. Guðbrandi Jónssyni 5000 kr. til þess að kynna sjer og afrita handa þjóðskjalasafninu skjöl í páfagarði og víðar, sem snerta Ísland. Væri ekki óhugsandi, að margt gæti þá komið fram í ljós dagsins, sem nú er hulið eða óvíst. Í Frakklandi eru mikil skjalasöfn, þar sem páfar hafa setið, og er álit manna, að þar sje um auðugan garð að gresja snertandi sögu Íslands. Þetta mál hefir fyr komið til umræðu hjer á landi, og jafnvel leitað til þingsins í því skyni, en alt hefir strandað á því, að páfagarður hefir hingað til verið lokaður, en nú mun einhver tilslökun vera orðin í þessu efni. Maður þessi, dr. Guðbrandur Jónsson, er vel til þessara hluta fallinn; hann er mjög vel að sjer í franskri tungu og í latínu. Auk þess er hann vanur að afrita skjöl og er mjög fundvís á það, sem okkur gæti komið að gagni. Það er trú sumra manna, að meðal annara merkra plagga, sem geymd sjeu í söfnum páfa og snerta Ísland, sjeu brjef Jóns Arasonar til páfa. Þau voru, eins og kunnugt er, pólitísks eðlis, og myndi það eigi lítill fengur fyrir sögu okkar og bókmentir, ef þau kæmu í leitirnar. Jeg hygg að þessi fjárhæð myndi duga mikið til þess að standa straum af þessari rannsókn. Jeg þori að segja, að þessum 5000 kr. væri mjög vel og þarflega varið, ef þær væru veittar í þessu skyni. Hjer er um nauðsynjamál að ræða að vissu leyti, og vil jeg eindregið vænta þess, að hv.þdm. sýni fullan skilning á því, þegar til atkvgr. kemur. Þá kem jeg að 3. lið brtt. X. á þskj. 562, um að veita frú Mörtu Kalman styrk til þess að kynna sjer leiklist í Englandi og í Danmörku. Allir þeir, sem sjeð hafa leik frúarinnar, hafa lokið lofsorði á hann. Hún hefir starfað við Leikfjelagið frá því hún var 9 ára, eða alls í 25 ár. Fjárhagslega mun hún ekki hafa borið mikið úr býtum, eins og af líkum má ráða, en hinsvegar hefir hún skemt mörgum með hinum ágæta leik sínum; sjerstaklega er hún framúrskarandi sem kýmileikari. Umsókninni fylgja meðmæli frá stjórn Leikfjelagsins, þeim Einari H. Kvaran rithöfundi og Jakob Möller bankaeftirlitsmanni. Þriðji maðurinn í stjórninni, Indriði Einarsson, gat ekki skrifað undir meðmælaskjalið, af skiljanlegum ástæðum. Jeg vil leyfa mjer að lesa upp part úr meðmælaskjali þessu, með leyfi hæstv. forseta: „Frú Marta Kalman hefir leikið hjer í bænum í mörg ár. Hún hefir að jafnaði leikið skopleg hlutverk og gert það oftast með miklu meiri snild en nokkur önnur leikkona hjer hefði getað gert það. Við skulum í því efni minna á, hvernig hún ljek Ane í „Landafræði og ást“ eftir Björnson, Akúlína í „Sinnaskifti eftir Stepniak. Hún á engan jafningja hjer á sínu sviði. Við viljum þess vegna veita umsókn hennar hin allra bestu meðmæli“. o. s. frv. Þannig hljóðar dómur þessara manna um leik frúarinnar. Nú kunna einhverjir að segja, að svo fullorðin kona sem hún er muni varla geta lært mikið hjeðan af. Það er nokkuð til í þessu, en þó hygg jeg, að upplagið ráði meiru þar um en aldurinn. Og enginn vafi er á því, að frúin myndi hafa stórkostlegt gagn af utanför í því skyni að kynna sjer, hvað fram fer á leiksviði erlendis, sjerstaklega í Englandi og Danmörku. En aðallega skoða jeg þennan styrk sem viðurkenningu fyrir langt starf og vel af hendi leyst. Jeg skal í þessu sambandi benda á, að áður höfðu allir helstu leikarar styrk af opinberu fje; t. d. mun frú Stefanía Guðmundsdóttir hafa haft fastan styrk, Friðfinnur Guðjónsson hefir líka fengið utanfararstyrk, sem aðallega hefir verið veittur í viðurkenningarskyni. Jeg er ekki svo vel að mjer í leiklistinni, að jeg geti sjerstaklega dæmt um hæfileika frúarinnar, og þess vegna hefi jeg vísað til annara manna, sem hafa meira vit á þessum hlutum. Það er náttúrlega persónulegt fyrir hvern mann, hvernig honum finst þessi eða hinn leikandi. En jeg hygg, að flestum finnist frú Marta Kalman hafa farið prýðilega vel með öll þau hlutverk, sem henni hafa verið falin. Næst kemur till. um styrk til Sigurjóns Friðjónssonar skálds. Það liggur engin umsókn fyrir frá Sigurjóni. Jeg hefi tekið það upp hjá sjálfum mjer að biðja um þennan styrk honum til handa, af því að jeg álít, að eigi það tvímælalaust skilið, á borð við mjög marga, sem styrks njóta. Jeg þykist ekki þurfa að lýsa ljóðum þessa skálds fyrir hv. dm. Þau eru falleg, ljett og þýð. Jeg býst við, að margir dm. hafi lesið hina nýju bók hans, auk þess sem birtst hefir eftir hann í blöðum og tímaritum. Sigurjón er einn af hinum kunnu, þingeysku skáldum, og jeg vona, að hv. dm. viðurkenni, að hann er styrksins maklegur. Jeg skal geta þess, að þessi fjárveiting á aðeins að vera í eitt skifti. Til þingsins hefir borist erindi frá Kristjáni Jónssyni frá Hrjót um 800 króna styrk til þess að safna örnefnum á Austurlandi. Kristján hefir þegar unnið að þessu um langt skeið. Ritgerðir eftir hann hafa verið prentaðar í tímaritum, t. d. Árbók fornleifafjelagsins 1924. Þau tímamót eru nú í lífi manna og háttum, að nauðsynlegt er að safna ýmiskonar fróðleik, sem fyrri kynslóðir höfðu að geyma. Nú er alt að kafna í framförum og vjelamenningu og þá er hætt við, að hið gamla og þjóðlega hverfi og deyi út. En það er menningarvottur hjá þjóðinni að geyma í sögu sinni hinn þjóðlega fróðleik, sem varðveitst hefir um aldir. Kristján Jónsson er einn af hinum ólærðu alþýðumönnum, sem oft leggja ákaflega mikla vinnu í sín þjóðlegu áhugamál, enda hefir honum þegar orðið allmikið ágengt. Þó að jeg hafi einnig flutt varatill., vona jeg, að ekki þurfi til hennar að taka, en að hv. d. samþ. að veita þessum manni 800 kr., sem ætlast er til, að verði í eitt skifti fyrir öll. Þá hefi jeg flutt varatill. við X,2. Ef svo skyldi fara, að samþ. yrði 2. liður X. till., þá ætlast jeg til, að óbreyttur standi sá liður, sem nú er í fjárl., í 15. gr. 38, til Guðbrands Jónssonar. En fari svo, að hin till. verði feld, þá hefi jeg borið þetta fram sem varatill., að fyrir 1200 komi 1800 kr. Næsti liður er 5000 kr. til Jóns Leifs, til undirbúnings starfsemi við væntanlegt ríkisútvarp, og til vara 4000 kr. Jeg þarf ekki að mæla fast með þessari till. Jeg vil benda á, að yfir 30 alþm. hafa mælt með því, að Jóni Leifs yrði falið að starfa í sambandi við væntanlegt útvarp, svo að jeg hefi ástæðu til að ætla, að þessi till. nái samþ. Um starfsemi Jóns Leifs get jeg vísað mönnum til erindis þess, er fyrir þinginu liggur, og sem jeg býst við, að hv.þm. hafi kynt sjer. Í erindi þessu er því lýst, hvílíkur dugnaðarmaður hann er og í hvert álit hann hefir komist í framandi landi. Hann hefir komist til þeirrar miklu virðingar að vera umtalaður sem einn af helstu hljómsveitarstjórum í Þýskalandi. Og þegar menn geta náð slíku áliti þar, sem þeir þurfa að keppa við hundruð innlendra snillinga, hlýtur að vera mikið í þá varið. Hjer er tækifæri til að veita Jóni Leifs starf, sem hann er mjög fær um að leysa af hendi, þá hlið þessa máls, sem snertir hljómlistarstarfsemi. Við 16. gr. 13.c. hefi jeg flutt brtt. þess efnis, að Ásgeiri Einarssyni verði veittur styrkur til dýralækninganáms. Honum var veittur styrkur í Ed. í fyrra og byrjaði nám í trausti þess, að hann fengi styrkinn áfram. Hæstv. forsrh. gerði ráð fyrir því í haust, að hann yrði tekinn í fjárl., en það hefir farist fyrir af misgáningi. Jeg flyt því þessa till. í samráði við hæstv.forsrh. Þessari styrkbeiðni fylgja hin bestu meðmæli bæði frá Geir sál. rektor og Jóni Ófeigssyni. Meðal annars segir Geir Zoega: „Hann hefir góða námshæfileika og hefir alla tíð verið fyrirmyndarnemandi að ástundun við námið og í öllu framferði sínu“. Þetta gefur til kynna, að Ásgeir muni verða nýtur maður, og því fremur, ef honum gefst kostur á að nema það, sem hugur hans hneigist helst að. Auk þess er mjer sagt, að fullkomin þörf sje á, að einhver verði styrktur til þessa náms. Jeg vænti þess, að þetta verði samþ., einkum þar sem hæstv. stj. ætlaði sjer að setja það í fjárl., þó að ekki yrði úr því. Nú eru aðeins eftir 3 till. af þeim, sem jeg flyt einn, og þær eru allar við 22. gr., um lánsheimildir. Það er sagt, að viðlagasjóður sje að miklu leyti horfinn, en samt standa ýmsar heimildir í fjárl. og hafa verið látnar standa, þó að viðlagasjóði hafi verið ráðstafað í sambandi við búnaðarbankann. Tveir menn, Daníel Halldórsson og Pjetur G. Guðmundsson, sækja um 6000 kr. lán til að kaupa prentvjel (Rotaprint), Þessi vjel er þýsk nýjung. Það, sem hún hefir fram yfir aðrar aðferðir, er það, að með henni er hægt að prenta upp óbreyttar eldri bækur, án þess að fyrst þurfi að setja þær upp með letri og prenta þær síðan á venjulegan hátt. Þarna er tekin ljósmynd, sem síðan er framkölluð á málm og sett í vjelina. Á þennan hátt hafa þjóðsögurnar gömlu verið prentaðar í Þýskalandi. Nú þarf að endurprenta mesta sæg af bókum; meðal annars eru stjórnartíðindin frá 1921 alveg gengin upp og að jeg ætla aðrir árgangar líka. En það er alt of kostnaðarsamt að prenta þá upp á venjulegan hátt. Með þessari aðferð munar meira en helming á kostnaði. Það er því mikill vinningur að fá slíka vjel inn í landið, en eins og eðlilegt er, eru mennirnir ragir við að ráðast í slíkt fyrirtæki, nema þeir fái hentugt lán. Það er ekki fyrirfram vitað, hvernig slíkur rekstur gengur, enda þótt ekki sje hægt að sjá annað en að þörfin sje mikil. Þar sem báðir þessir menn eru fátækir, munu þeir hafa fengið ádrátt um að fá lán. Jeg hygg, að hæstv.forsrh. hafi dregist á við þá, að slík lánveiting yrði tekin upp. Jeg skal geta þess, að það er algengt, að bækur, sem þarf að endurprenta, eru sendar til Þýskalands. Þegar þessi vjel er komin hingað og tekin til starfa, þarf þessa ekki framar við. Þá hefir Finnur Jónsson málari sótt um 10 þús. kr. lán til þess að reisa sjer vinnustofu. Slíkt lán hefir áður verið veitt Jóni Stefánssyni. Hann er búinn að reisa sjer vinnustofu og er mikil hjálp fyrir hann að hafa verið styrktur einmitt á þennan hátt. Finnur skýrir frá því í sínu erindi, að það sje ákaflega erfitt fyrir málara að hafa ekki nógu gott húsrúm til að starfa í. Það er vel hægt að gera húsin svo úr garði, að þau sjeu góð og björt, þó að þau sjeu ekki dýr. Finnur álítur, að hann geti klofið þetta, ef hann fær 10 þús. kr. lán, og mjer finst hann eiga það skilið. Jeg ætla ekki að fara að gera upp á milli hans og Jóns Stefánssonar, nje dæma um, hvor þeirra er meiri málari, enda býst jeg við, að ekki sje auðvelt að gera það. Það hefir hver sinn eiginn smekk í þessu efni. Og þar sem farið hefir verið inn á þá braut að veita lán til þessara hluta, álít jeg ekkert varhugavert að samþ. þessa till. Síðasta till. mín er um eftirgjöf á láni til Brynjólfs Bjarnasonar, sem honum var veitt 1924 til að ljúka námi. Brynjólfur varð vegna heilsubrests að hætta námi rjett fyrir embættispróf. Hann hefir verið hjer í nokkur ár og haldið sjer uppi með kenslu í ýmsum skólum, en hvergi haft neitt fast starf, svo að tekjur hans hafa auðvitað verið rýrar. Hann segist ekki sjá fram á, að hann geti með nokkru móti endurgreitt þetta lán. Hann hefir fjölskyldu fram að færa og allir, sem þekkja efnahag hans, vita, að hann berst í bökkum. Það hefir verið gert í mörgum tilfellum, að ríkissjóður hefir gefið eftir slík lán. Brynjólfur fjekk lánið það árið, 1924, sem höfð var sú regla að lána mönnum peninga til náms. Þm. voru að fela það, að þeir væru að styrkja mennina, en það er vitanlega bandvitlaus aðferð. Flestir námsmenn safna miklum skuldum á námsárunum, sem þeir taka nærri sjer að endurgreiða, þótt á mörgum árum sje. Jeg er búinn að fara yfir þessar brtt. mínar. Það má vera, að jeg hafi gleymt að færa fram einhverjar ástæður, en það verður að hafa það. Jeg legg till. mínar undir dóm hv. d. og vænti þess, að hún veiti þeim fylgi.

Jóhannes Jóhannesson Á Alþingi 1927 fluttu þeir landsk. þingmennirnir Jón Baldvinsson, Jónas Jónsson og Magnús sál. Kristjánsson og fengu samþ. í þessari hv. deild þingsályktun um rannsókn á akvegarstæði á milli Seyðisfjarðarkaupst. og Fljótsdalshjeraðs. Var það tekið fram í grg. þeirra, að það hefði lengi verið almenn ósk íbúa Seyðisfjarðarkaupst., að bílvegur yrði lagður frá kaupstaðnum upp í Fljótsdalshjerað, enda myndi hann verða til mikilla hagsbóta bæði fyrir kaupstaðinn og hjeraðið. Sumarið 1927 athugaði Árni Pálsson verkfræðingur akleiðastæði milli Seyðisfjarðar og Fljótsdalshjeraðs og framkvæmdi ítarlegar mælingar og rannsóknir á vegarstæði fyrir akbraut yfir Fjarðarheiði og naut við þar upplýsingar og leiðsögu Eðvalds pósts Eyjólfssonar á Seyðisfirði, sem er allra manna kunnugastur á heiðinni og hafði farið yfir hana yfir 12 hundruð sinnum á öllum tímum árs, og var lægi vegarins valin í nánu samræmi við upplýsingar hans. Var síðan gerð nákvæm kostnaðaráætlun, og reyndist kostnaðurinn mundi verða mun meiri en menn höfðu búist við vegna ýmsra erfiðleika. Nemur kostnaðaráætlunin 360 þús. kr., og er vegalengdin frá Seyðisfirði til Egilsstaða á Völlum við Lagarfljót þó eigi nema röskir 26 km. Á Alþingi í fyrra bar hv. 4. landsk.þm. fram brtt. við fjárl. við 2. umr. þeirra um 100 þús. kr. framlag til vegar þessa og jeg aðra um 50 þús. kr. framlag, en þær brtt. voru báðar feldar, jafnvel þótt fyrir þinginu lægju upplýsingar um það, að hjer var um hið mesta áhugamál fjölda Austfirðinga að ræða og að sá landsfjórðungur hefði borið skarðan hlut frá borði, er um úthlutun þjóðvegafjár í landsfjórðungana hafði verið að ræða. Við 3. umr. fjárl. í fyrra hjer í d. bar jeg enn fram brtt. um að veita 25 þús. kr. til þess vegar, en sú till. var einnig feld með 7 atkv. gegn 7 og greiddu atkv. gegn henni 2 af flm þáltill. frá 1927 um rannsókn vegastæðisins og sá af þm.N.-M., sem sæti á í þessari hv. deild. Þessar undirtektir Alþingis undir þetta áhugamál Seyðfirðinga og Hjeraðsbúa mæltust mjög illa fyrir eystra, er það frjettist þangað, og urðu til þess að stæla áhuga manna, sjerstaklega á Hjeraði - í Seyðisfirði þurfti enga stælingu - á málinu. Aðalforgöngu málsins eystra hefir nefnd manna á Seyðisfirði, sem kosin er af verslunarmannafjelögum og verkamannafjelaginu „Fram“ á Seyðisfirði, sem tekið hafa höndum saman um framgang málsins og kosið sameiginlega n. til þess að hafa með höndum framkvæmdir í því. Áhuga manna á Seyðisfirði á framgangi þessa máls má nokkuð marka á því, að á almennum borgarafundi þar um málið, sem haldinn var 15. jan. 1928, eftir að upplýst var orðið um kostnaðinn við vegalagningu þessa, var samþ. í e. hlj. að skora á Alþingi að veita til vegarins 100 þús. kr. í fjárl. fyrir árið 1929, skorað á ríkisstj. að láta byrja á vegalagningunni þegar í fyrra sumar og beita sjer fyrir því, að Alþingi veitti a. m. k. 35 þús. kr. í aukafjárl. fyrir árið 1928 til brúnna, og loks skoraði borgarafundurinn á þm. kjördæmisins og þm. Múlasýslna að fylgja málinu með festu og dugnaði við stj. og þing. jafnframt og hann treysti flm.þáltill. frá 1927 til að veita málinu hiklaust fylgi. Á fundi sínum 6. febr. f. á. samþ. bæjarstjórn Seyðisfjarðarkaupst. að gefa till. borgarafundarins eindregin meðmæli sín og vænti þess jafnframt, að eigi yrðu sett nein skilyrði um fjárframlög gegn fjárveitingu úr ríkissjóði. Á aðalfundi sýslunefndar NorðurMúlasýslu í apríl 1928 var skorað á. ríkisstj. að taka upp á fjárhagsáætlun fyrir árið 1930 ríflega fjárveitingu til akbrautarlagningar yfir Fjarðarheiði, auk fjárveitinga til annara vega í sýslunni, og jafnframt var skorað á Alþingi að samþ. fjárveitingu, sem um munar í þessu skyni, og á þingmenn sýslunnar að beita sjer fyrir framgöngu málsins við ríkisstj., svo og við Alþingi. Á Seyðisfirði var aftur haldinn borgarafundur um málið 2. des. f. á, að tilhlutun n. þeirrar, sem jeg hefi nefnt; voru menn þá búnir að fá Alþingistíðindin frá síðasta þingi og lesa þar umr. um málið og sjá, að komið hafði til orða, að lagt væri fram fje á móti ríkissjóðstillaginu til akbrautarinnar. Á þeim fundi var skorað á bæjarstjórnina að samþ. 40 þús. kr. framlag úr bæjarsjóði til vegarins og beita sjer fyrir því, að tekin yrði upp í fjárl. fyrir árið 1930 a. m. k. 50 þús. kr. fjárframlag til vegarins. Við þessum áskorunum varð bæjarstjórnin á fundi sínum 8. des. f. á., og liggur fyrir frá henni formleg skuldbinding til þess að sjá um, að Seyðisfjarðarkaupst., með aðstoð sýslu- og hreppsfjelaga, er að veginum liggja, greiði alls 40 þús. kr. upp í kostnað við vegagerðina áður en verkinu er lokið, sje verkinu lokið innan 5 ára, enda verði byrjað á verkinu ekki síðar en árið 1930. Á þingmálafundi í Kirkjubæ í Hróarstungu 21. jan. þ. á. var og samþ. að senda Alþingi áskorun um ríflegt framlag til Fjarðarheiðarvegar. Enn samþ. sýslunefnd N.-Múlasýslu á aðalfundi sínum í fyrra mánuði svipaðar áskoranir og á fundinum 1928. Loks hafa 74 alþingiskjósendur í Fellahreppi í N.-Múlasýslu sent Alþingi áskorun, dags. í jan. þ. á., um, að það veiti verulega fjárhæð til akbrautarlagningar frá Seyðisfirði til Egilsstaða, og skorað fastlega á þingmenn Múlasýslna að beita sjer fyrir málinu. Af öllu þessu má sjá, að áhugi er mikill á Seyðisfirði og á Fljótsdalshjeraði fyrir framgangi akbrautarmálsins, og fer vaxandi, þótt við ramman reip hafi verið að draga um fjárframlög til þess. Hjer er og um stór-þýðingarmikið mál að ræða, ekki einasta fyrir Seyðisfjörð og Fljótsdalshjerað, heldur jafnvel fyrir alt landið, því að það er sannanlega ekki þýðingarlaust fyrir landið, að Seyðisfjörður komist í hið fyrirhugaða akvegakerfi um land alt. Seyðisfjörður er og verður miðstöð menningar austanlands. Þar er ein af allra bestu höfnum landsins og hvergi meira af hafskipabryggjum. Þar er endastöð sæsímans hjer á landi og 1. flokks landssímastöð. Þar er bókasafn Austfirðingafjórðungs, prentsmiðja, stórt og vel útbúið sjúkrahús, lyfjabúð og læknir góður. Þar eru um 400 skipakomur á ári og því markaður góður fyrir landbúnaðarafurðir: smjör skyr, kjöt, egg, hey o. fl. Verslun hefir verið þar mikil og fjölbreytt og er enn, þótt ekki hafi hún aukist hin síðari ár. Þar er og útibú frá Íslandsbanka, annað af tveimur bankaútibúum á Austurlandi. Úr firðinum og innan úr kaupstaðnum er talsverður bátaútvegur, og má því á Seyðisfirði fá nýtt fiskmeti á þeim tímum árs, sem afli er fyrir Austurlandi. Það er því mjög þýðingarmikið bæði fyrir Seyðisfjörð og Fljótsdalshjerað, að samgöngurnar þar á milli verði sem greiðastar. Sjerstaklega myndi mikið hey flytjast frá Hjeraði á Seyðisfjörð, þegar akvegur væri kominn yfir Fjarðarheiði, því hingað til hafa Seyðfirðingar orðið að fá mikið hey frá Norðurlandi og Noregi vegna hinna erfiðu samgangna á landi eystra. Hinsvegar liggur Búðareyri við Reyðarfjörð, sem er endastöð Fagradalsbrautarinnar, í Reyðarfjarðarbotni, en Reyðarfjörður er landbúnaðarsveit og á Búðareyri er enginn markaður fyrir afurðir landbænda. Þaðan að innan er heldur eigi nein útgerð og þar því erfitt til fiskifanga. Fagradalsbrautin er 35 km. löng frá Egilsstöðum að Búðareyri, en akvegurinn yfir Fjarðarheiði verður ekki nema röskir 26 km. Það liggur því í augum uppi, að það er bráðnauðsynlegt fyrir hjeraðsbúa að fá og akvegarsamband við Seyðisfjörð, enda fer áhuginn fyrir því máli stöðugt vaxandi á Hjeraði, eins og jeg hefi frá skýrt. Hv. 4. landsk.þm. (JBald) og jeg lítum svo á, að ekki megi nú dragast lengur að hefjast handa og byrja á akbrautarlagningu yfir Fjarðarheiði, og höfum því leyft okkur að flytja þriðju brtt. á þskj. 562 um 27 þús. kr. framlag til hennar úr ríkissjóði, gegn 3 þús. kr. af þeim 40 þús., sem bæjarstjórn Seyðisfjarðarkaupst. um alla skyldu fram hefir boðist til að sjá um framlag á til vegarins, ef hann verður lagður á næstu 5 árum. Jeg sagði um alla skyldu fram, því hjer er um þjóðvegargerð að ræða, sem ríkissjóði ber skylda til að kosta að öllu leyti eftir vegalögunum. Jeg get bætt því við, að tillag annarsstaðar frá en úr ríkissjóði til þessa vegar er um alla sanngirni fram, því Fjarðarheiðarvegurinn liggur milli bygða, en ekki um bygð eins og þjóðvegir þeir (Kjalarnesvegur og Hólmavegurinn), sem hjeruðin hafa lagt til. Ástæðan til þess, að við höfum ekki að þessu sinni farið fram á hærri upphæð úr ríkissjóði en 27 þús. kr., er sú, að við höfum ekki viljað leggja til að nein af upphæðum þeim til þjóðvega, sem í fjárlagafrv. standa, verði feldar niður, og teljum ekki fært að hafa fjárveitinguna til þjóðvega hærri en hún verður með þessari viðbót Hinsvegar ætlumst við til, að miklu hærri upphæð verði tekin upp í næsta fjárlagafrv. og vegargerðinni lokið á næstu 5 árum. Við vonum, að hv. d. meti það við okkur, hve hóflega við förum í sakirnar að þessu sinni og sýni Austfirðingum þá sanngirni að samþ.brtt. okkar. Það væri sannarlega synd að segja, að Austfirðingum, sjerstaklega Seyðfirðingum, hafi verið hossað af fjárveitingarvaldinu að undanförnu, borið saman við aðra landsfjórðunga og kaupstaði.

Ingvar Pálmason Jeg á hjer nokkrar brtt. á þskj. 562, og skal jeg nú fara um þær nokkrum orðum. Það er þá fyrst VI. brtt. á nefndu þskj., við 14. gr., um 1500 kr. styrk til Ólafar Jónsdóttur frá Seglbúðum til framhaldsnáms í matreiðslu. Mjer hefir borist beiðni um að flytja þetta, en svo seint, að jeg gat ekki lagt hana fyrir hv.fjvn. til athugunar. Þessi stúlka, sem hjer um ræðir, hefir stundað nám hjá frú Sigrúnu Blöndal í Mjóanesi og nú langar hana til að fullkomna sig í þessari grein. Meðmæli frá frú Sigrúnu liggja hjer fyrir og lýkur hún miklu lofsorði á stúlkuna og telur hana sjerlega myndarlega og efnilega í þessari grein. Jeg held, að enginn styrkur í þessu skyni sje kominn inn í fjárl., og tel jeg þó, að þeir styrkir margir hverjir, sem þar eru nú komnir, sjeu síst þarfari en sá, sem hjer er um að ræða. Mjer virðist það fullkomlega þarflegt og skynsamlegt að veita þennan styrk til þess að stuðla að aukinni húsmæðrafræðslu í landinu, en það verður best gert með því að skapa hæfa kennara á því sviði. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessa till., en vænti, að hv. d. sjái sjer fært að samþ. hana. Þá á jeg aðra brtt. á sama þskj., um að bæta við aths. um styrkinn til amtsbókasafnsins á Seyðisfirði: „enda sje safnið starfrækt í samráði við sýslunefnd Suður-Múlasýslu og bæjarstjórn Neskaupstaðar“. Jeg vil alls ekki vinna safninu ógagn með þessari till., heldur þvert á móti stuðla að því að vekja rjetta hlutaðeigendur til þess að hlynna meira að safninu en þeir hafa gert. Jeg get ekki skilið, hvers vegna safnið stöðugt er minna og minna notað úr Suður-Múla- og Skaftafellssýslu. En þetta er nú svo, og tel jeg það illa farið. Ef ekki er hægt að koma á samvinnu milli stjórnar bókasafnsins á Seyðisfirði annarsvegar og bæjarstjórnarinnar í Neskaupstað hinsvegar um að efla safnið og styrkja, þá lægi nær að kalla þetta safn sýslubókasafn en amtsbókasafn. Jeg sem sagt vil með þessari till. stuðla að því, að þetta bókasafn yrði til almennari nota og kæmist í meira álit en verið hefir. Þá er þriðja brtt. mín við 17. gr., XIV. brtt. á þskj. 562. Fyrsti liður þeirrar brtt. er shlj. lið, sem stendur í fjárl. fyrir yfirstandandi ár, 1500 kr. styrkur til að koma á sambandi milli allra sjúkrasamlaga á landinu og stofna ný sjúkrasamlög. Þessi sama upphæð var veitt á yfirstandandi ári, og liggur nú fyrir þinginu skilagrein frá stjórn Sjúkrasamlags Reykjavíkur, sem hafði á hendi forgöngu í þessu máli, um það, hvernig fjenu hefir verið varið. Samkv. þessari skýrslu hefir aðeins byrjunarspor verið stigið í þessu efni og talið, að ef ekki verði framhald á þessari starfsemi, verði mjög lítill árangur af henni. Jeg tel því mjög varhugavert og alveg rangt að hverfa frá þessu á þessu stigi og gera þar með að mestu ónýtt það, sem unnist hefir. Það er nú viðurkent, að almannatryggingar í hverri mynd sem er eru hið mesta nauðsynjamál, og það helsta, sem við höfum gert í þeim efnum, eru sjúkrasamlögin, sem því miður enn eru alt of fá og starfa sitt í hverju lagi. Það samlagið, sem virðist hafa náð einna mestum þroska og gert mest gagn meðal almennings, er Sjúkrasamlag Reykjavíkur, og tel jeg því eðlilegt að fela því forgöngu í þessu máli. Jeg verð að líta svo á, að því fje, sem varið er í þessu skyni, sje vel vafið og vafasamt, hvort nokkrum 1500 kr. getur verið betur varið en til þess að fjölga sjúkrasamlögum í landinu og styrkja starfsemi þeirra. Þá er annar liður sömu brtt. um að styrkurinn til stórstúku Íslands verði hækkaður úr 10 þús. upp í 12 þús. kr. eins og hann nú er í gildandi fjárl. Alþingi leit svo á í fyrra, að styrkurinn til stórstúkunnar ætti ekki að vera lægri en 12 þús. kr., og virðist engin ástæða vera til að lækka hann nú. Í fjárlfrv. eins og það kom frá hæstv. stj. var ekki gert ráð fyrir nema 8 þús. kr., en hv.fjvn.Nd. leit svo á, að sjálfsagt væri, að styrkurinn hjeldist eins og hann er nú og flutti brtt. um það, en fyrir einhver óhöpp fór svo, að sú till. var feld. En fjvn. fjekk eftirþanka út af þessu, og er auðsjeð, að það hefir verið af vangá eða öðrum lítt afsakanlegum ástæðum, að svona fór við 2. umr., því að við 3. umr. var samþ. að hækka styrkinn upp í 10 þús. kr., en þá var ekki hægt að ná fullri leiðrjettingu á þessu vegna þess að það hafði áður verið felt. Jeg þykist þess hinsvegar fullviss, að hv.Nd. sje þess albúin að samþ. þessa hækkun, sem jeg nú fer fram á, upp í sömu upphæð og stendur í gildandi fjárl., enda hefi jeg ekki heyrt neina ástæðu koma fram gegn því. Að vísu hafa heyrst raddir um það, að með aukinni löggæslu mætti draga úr framlögum til stúkunnar. En þetta er misskilningur, því að goodtemplarareglan hefir aldrei haft neina löggæslustarfsemi með höndum og hefir ekki, heldur vinnur hún að því að útbreiða og styrkja bindindi í landinu, og jeg veit ekki annað en að allir sjeu sammála um, að það sje til mikils gagns og þjóðþrifa. Hitt er annað mál, að menn hafa ekki verið og eru ekki sammála um höfuðstefnuatriði reglunnar, sem eru samhliða algeru bindindi alger útrýming áfengis úr landinu og algert bann. En um það held jeg, að aldrei hafi verið ágreiningur hjer á Alþingi, að sjálfsagt væri að styrkja bindindisstarfsemi. Jeg vænti því, að hv.Ed.samþ. með ljúfu geði þessa brtt. og geri ráð fyrir, að Nd. telji það eðlilega og sjálfsagða leiðrjettingu. Þá er 3. liðurinn, um að styrkurinn til gamalmennahælisins Hafnar lækki úr 2500 kr. niður í 1500 kr. Það er alls ekki mín meining að spilla með þessu eða draga úr stofnun hælisins, en jeg lít svo á, að slíkar stofnanir sem þessi styðjist og eigi að styðjast við aðrar betri og traustari stoðir en styrk af opinberu fje. Jeg hygg, að þetta mál sje hvergi betur á veg komið en í Reykjavík. Og mjer er ekki kunnugt um, að það hafi verið styrkt af ríkissjóði til þessa, veit ekki heldur, hvort forgöngumenn þessa máls óska sjerstaklega eftir að fara þá leið. En væri nú svo, að Alþingi teldi ástæðu til að ýta undir stofnun slíkra gamalmennahæla víðsvegar á landinu, þá er það að vísu lofsvert frá fjárveitingarvaldsins hálfu, en þó ber að athuga, að það hefir í mörg horn að líta. Og jeg get búist við, að ef slík fjárframlög ættu að koma að verulegu gagni, yrðu þau áð vera æðimikil. Jeg býst við, að fjárupphæðin, sem brtt.fjvn. tiltekur, 2500 kr., láti nærri að vera 1/6 stofnkostnaðar þessa hælis. Álít jeg, að ef fjárveitingarvaldið ætlar sjer á annað borð að hafa nokkur áhrif á framgang þessara mála, þá megi slíkt framlag ekki minna vera. En hitt ætla jeg ennfremur, að á þessari braut muni fjárveitingavaldinu verða nokkuð þungt fyrir fæti. Mundi slíkt framlag, ef það ætti að bera nokkurn verulegan árangur, að minni hyggju verða að nema nokkrum tugum þúsunda um land alt, ef að því ráði væri horfið, að ríkissjóður styrkti slík hæli, þó ekki væri meira en að 1/6 stofnkostnaðar. Og þegar um er að ræða að styrkja byggingu hælis hjer, verður að hafa hliðsjón af því, hvort hægt er að standa á móti samskonar óskum annarsstaðar frá. Ef þeim yrði svo öllum fullnægt jafnt, er ríkissjóði bundinn allþungur baggi. Mín skoðun er sú, að þessi gamalmennahæli sjeu best komin í höndum þeirra manna, sem einhverju vilja þoka af sjálfsdáðum. Komist hælin ekki á fót á þann hátt, þá býst jeg við, að nokkuð verði örðugt að koma þeim vel á veg með opinberu fje. Hinsvegar vil jeg taka fram, að þessi niðurfærsla á styrknum hefir í sjálfu sjer ekki nokkra minstu fjárhagslega þýðingu fyrir ríkissjóð. Og jeg fyrir minn part legg ekkert sjerstakt kapp á, að þessi brtt. nái fram að ganga. En jeg vildi vekja athygli þingsins á því, að þessi braut er dálítið varhugaverð, því að með henni er ríkissjóði bundinn talsverður baggi, og það sem verra er, að jeg álít, að með þessari aðferð sje tafið fyrir framkvæmdum þessa máls á þann hátt, sem hugsað hefir verið, - með fórnfýsi einstaklinganna. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta. Jeg vonast til, að hv. d. skilji, hvað fyrir mjer vakir, - að jeg tala ekki af andúð gegn þessari hreyfingu, sem vöknuð er hjer í landinu. Þvert á móti. En jeg tel, að slík líknarstarfsemi sje komin út á skakka braut, sem ekki leiði til heppilegrar úrlausnar á þessu þarfa máli. Þá kem jeg að síðustu brtt. mínum, sem eru stórtækastar og skifta mestu máli, - en þó litlu máli fyrir afkomu ríkissjóðs. Það eru brtt. undir XVIII lið við 23. gr., að bæta við tveimur nýjum liðum. A-liður er um ábyrgð ríkissjóðs á alt að 125 þús. kr. láni Neskaupstaðar til barnaskólabyggingar, gegn þeirri tryggingu, sem stj leggur fyrir. Það hefir verið svo alstaðar í öllum kaupstöðum landsins að meira eða minna leyti, að ríkið hefir ábyrgst lán til barnaskólabyggingar. Jeg geri því ráð fyrir, að Neskaupstaður verði ekki útundan að neinu leyti í þessu efni. Því síður fyrir það að með lögum frá í fyrra um bæjarrjettindi var ríkissjóður leystur undar þeirri skyldu að kosta barnaskólabyggingu að 1/3. Því var í Nd. hreyf sem mótmælum gegn bæjarrjettindum Neskaupstaðar, að kaupstaðarbúum væri þar með bundinn nýr baggi um byggingu barnaskóla. En íbúum Neskaupstaðar var fyllilega ljóst, að sjálfstjórn er miklu meira virði en framlag ríkissjóðs til barnaskólabyggingar. Og þeir tóku með fúsu geði á sig þessa byrði, en vitanlega í fullu trausti þess, að hið háa Alþingi ljeti Neskaupstað njóta sömu hlunninda og aðra kaupstaði um ríkisábyrgð á lán um til barnaskóla, sem auðvitað stóð þá fast fyrir dyrum. Nú er búið að gera uppdrátt af byggingunni, og lánið er trygt, ef ábyrgð ríkissjóðs fæst, Að vísu væri kleift að fá lán án ábyrgðar ríkissjóðs, en ekki með nærri eins heppilegum kjörum. Jeg geri því fyllilega ráð fyrir, að það komi ekki til mála, að þessi ákveðna heimild mæti hinni minstu mótspyrnu í þinginu. Ef svo yrði, hygg jeg það mætti telja sem næst einsdæmi. Þá kem jeg að stafl. b, að ríkisstj. veitist heimild til að ábyrgjast alt að 80 þús. kr. fyrir sama kaupstað til rafvirkjunar. Í 23. gr. fjárlagafrv. eru slíkar ábyrgðarheimildir a. m. k. fjórar þegar komnar inn í fjárlögin, sem sýnir það, að Alþingi vill fyrir sitt leyti stuðla að því, að bæir og stærri kauptún geti notið þeirra hlunninda, sem rafveita hefir í för með sjer. Rafveitan í Neskaupstað kom upp á síðastl. ári, en vitanlega að mestu leyti með lánum, eins og sjálfsagt er um slíkar framfarir. En þau lán eru - sem eðlilegt er - ekki eins hagkvæm og æskilegt væri. Þau eru að nokkru leyti fengin hjá einstökum mönnum og að nokkru leyti í sparisjóði Norðfjarðar. Sparisjóðslánið er víxillán, sem ekki verður framlengt til lengri tíma. Sparisjóðurinn leit svo á, að nauðsynlegt væri að hlaupa undir bagga með kaupstaðnum til bráðabirgða, til þess að mannvirkið kæmist í framkvæmd. Hinsvegar var strax áskilið, að lánið gæti ekki orðið fast lán, enda gefur að skilja, að sparisjóðurinn getur ekki tekið að sjer lán á slíkum stöðum sem Neskaupstað. Sparisjóðurinn verður altaf að hafa meiri hl. af innstæðufje sínu tiltækt með stuttum fyrirvara. Þess vegna er það, að kaupstaðnum er mjög mikil nauðsyn að geta fengið alt sitt lán á einum stað og með sem lengstum gjaldfresti og bestum vaxtakjörum Eftir því, sem fregnir frá bæjarfógetanum herma, hefir hann nú þegar fengið loforð fyrir báðum þessum lánum, ef ábyrgð ríkissjóðs fæst fyrir þeim. Þau eru með mjög sæmilegum kjörum, eftir því sem hægt er að búast við hjer á landi. Jeg vænti þess því að hv. deild samþ. þessar brtt., og sjerstaklega þar sem fjárlagafrv. ber með sjer, að Alþ. hefir tjáð sig fúst til að hlaupa undir bagga með kaup stöðunum og hreppsfjelögum í sams konar tilfellum.

Erlingur Friðjónsson Jeg spurðist fyrir um það einu sinni, þegar fjvn.Ed. var að starfi, hve mörg erindi mundu liggja fyrir þinginu yfirleitt, sem vitanlega koma flest fyrir fjvn. Sá maður, sem kunnugastur er þeim efnum, sagði þau vera á fimta hundrað, sem kæmu fyrir fjvn. beggja deilda þingsins. Það lætur að líkum, að fjvn. Ed muni ekki hafa getað íhugað mjög rækilega öll þau mörgu erindi á þeim stutta tíma, sem n. hefir haft þau til yfirlita. Þó hefir hún gert það eftir því sem föng voru á. Þá má einnig ganga út frá því sem gefnu, að það sje allmikið undir tilviljun komið hvort þessum erindum, sem fyrir fjvn. koma, er svarað á sanngjarnan og heppilegan hátt eða ekki. Vitanlega eru það ekki nema örfáar umsóknir, sem fyrir þingið koma, sem fá að einhverju leyti afgreiðslu. Þó mun mega segja, að mjög mikill hluti þessara erinda hafi bak við sig meira eða minna þörf málefni, sem þeir, er erindin senda, vilja koma í framkvæmd, annaðhvort í andlegu eða efnislegu tilliti. Það væri mjög ákjósanlegt, ef þingið gæti tekið þessum erindum betur en það gerir eða hefir gert. En það liggur í augum uppi, að slíkt er ekki hægt að gera, þegar um jafnmörg erindi er að ræða - og fleiri geta þau orðið -, ef þeim ætti að svara svo, að lið væri að. Okkar ríkissjóður myndi þá þurfa margfalt meiri tekjur. Við umr. fjárlaganna kemur það í ljós, að það er í raun og veru ekki lítið, sem hver hv.þm. hefir fram að flytja á einn eða annan hátt, ýmist fyrir sitt kjördæmi eða fyrir landið í heild, því að jafnaðarlegast vill togna úr umr. allmikið, þegar fjárl. eru á dagskrá. Jeg mun nú ekki að þessu sinni teygja úr umr. um fjárl., og stafar það af því, að við störfin í fjvn. hefi jeg komist að raun um, að ekki sjeu nein tiltök á því að ganga frá fjárl. öðruvísi en láta þau fara frá Ed. sem næst því, sem þau komu frá Nd. í Ed. situr 1/3 hl. þingsins, og mætti því samkv. álykta sem svo, að Ed. þyrfti a. m. k. að hafa fjárl. 1/3 hl. þingtímans, til þess að rannsaka þau sem best, og einnig mætti álykta, að Ed. þyrfti að eiga að sínum hluta afgreiðslu þessara mála. En árangurinn af því, hve fjvn.Ed. hefir haft stuttan tíma til afgr. fjárlaganna og hvernig fjárlögin koma frá Nd., er í raun og veru sá, að varla er um nema eitt að gera - að afgr. þau sem næst því, sem Nd. hefir frá þeim gengið. Jeg hefi ekki búist við fyrir mitt kjördæmi að auka mikið við þann tekjuhalla, sem var á fjárl. frá hv.Nd., - og segi jeg þetta ekki af því, að jeg viðurkenni ekki fyllilega ýmsar aths. við fjárl. frá einstökum þm. Jeg var í fyrra með erindi fyrir mitt kjördæmi um styrk til bryggjugerðar á Akureyri. Það fjekk ekki neina náð fyrir þinginu. Jeg ætla ekki að gera þinginu þá skapraun að vera með slíkt á ferð nú, en hinsvegar verð jeg að viðurkenna, að síðasta þing gaf samþ. sitt til ríkisábyrgðar handa Akureyrarbæ til barnaskólabyggingar. Nú hefi jeg ekki nein erindi frá mínu kjördæmi fram að flytja, og er í raun og veru glaður yfir því að þurfa ekki að óska eftir aðstoð þingsins fyrir það. Það eina, sem jeg flyt við frv., er styrkbeiðni vegna þriggja manna, sem leita eftir styrk í sjerstökum tilgangi. Jeg skal þá byrja á 7. lið á þskj. 562, þar sem er farið fram á, að fröken Elísabetu Eiríksdóttur kenslukonu á Akureyri sje veittur styrkur til áhaldakaupa handa smábarnaskóla, sem hún hefir þar með Montessori-fyrirkomulagi. Þetta skólafyrirkomulag fyrir smábörn er að ryðja sjer til rúms utanlands, en það mun vera mjög lítið þekt hjer hjá okkur. Kona þessi sigldi til útlanda fyrir tveimur árum og var alllengi utan, til þess að kynna sjer þessa kensluaðferð. Þegar hún kom heim, setti hún upp skóla fyrir smábörn og hefir kent þeim nú síðastl. ár samkv. þessari nýju aðferð. Jeg er því miður ekki nægilega kunnugur þessari kensluaðferð til þess að geta skýrt hana rækilega. En hún mun vera í því fólgin, að börnunum sje kent sem mest á verklegan hátt. Meðmæli hefir kona þessi frá Þorsteini M. Jónssyni kennara við barnaskóla Akureyrar og fyrrum þm.N.-M. Var hann þá mikið riðinn við mentastörf þingsins. Jeg geri ráð fyrir, að hv. d. geti tekið ummæli þessa þm. til greina sem mikilsverð í þessu máli, og muni því hv. d. taka vel styrkbeiðni þessarar konu vegna skóla síns og veita henni í eitt skifti fyrir öll þessar 1000 kr. til áhaldakaupa, gegn því, að Akureyrarbær leggi fram sömu upphæð. Þá hefi jeg einnig erindi um styrkbeiðni til handa Magnúsi Pjeturssyni fimleikakennara á Akureyri, til þess að fullkomna sig í leikfimi og skólasmíði og annari handavinnu, sem drengjum er kend í barnaskólum. Akureyrarkaupstaður hefir heitið honum 500 krónum, sem er vitanlega of lítill utanfararstyrkur út af fyrir sig, til þess að hann geti kynt sjer nokkuð til hlítar kensluaðferðir í þessari grein. Skólanefnd barnaskólans á Akureyri hefir gefið þessum kennara hin bestu meðmæli. Í þeirri nefnd sitja Böðvar Bjarkan lögmaður, Elísabet Eiríksdóttir, Jón Steingrímsson og Jón Sveinsson. Þessi fjögur hafa skrifað undir meðmæli með umsókn þessa kennara. Auk þess hefir hann meðmæli margra fleiri góðra manna og kvenna. Þar sem það er ekki fátítt, að þingið veiti kennurum utanfararstyrki, vonast jeg eftir því, að hv. d. taki vel í þetta og veiti þessar umbeðnu 1000 kr., gegn 500 kr. framlagi frá Akureyrarbæ. Þá er jeg hjer einnig með beiðni um utanfararstyrk handa Halldóri Halldórssyni byggingarfulltrúa á Akureyri, til þess að kynna sjer nýjungar í húsagerð og starfsemi byggingafjelaga. Maður þessi fór til Þýskalands 1921 til þess að læra byggingarfræði Gekk hann þar á ríkisskóla og lauk námi með ágætri einkunn. Hann kom svo heim 1924 og hefir síðan starfað við húsabyggingar í Eyjafirði og Þingeyjarsýslum, þar til í fyrra, að hann gerðist byggingarfulltrúi Akureyrar Hann er mjög vel að sjer í fræðum þessum og að öllu leyti hinn hæfast maður. Mundi starf hans geta borið mikinn árangur, ef hann gæti farið utan og kynt sjer betur allar nýjungar í byggingarlist og starfsemi byggingarfjelaga. Og eftir þeim undirtektum að dæma, er víst mál, er nú er í hv Nd., fær hjer á Alþingi, nefnil. frv. um verkamannabústaði, má vænta þess, að byggingarfjelög verði mörg stofnuð hjer á næstunni og mikið unnið að byggingum. Skal jeg geta þess, að á Akureyri hafa þegar verið stofnuð 2 byggingarfjelög. Er því alt, sem mælir með því, að þessi maður verði styrktur til utanferðar, svo að hann geti gert sem mest gagn hjer heima. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þessar brtt. mínar Þær eru ekki nema 3, og tel jeg það fremur lítið. En hitt vil jeg fullyrða, að allir þessir menn, er sent hafa Alþingi erindi sín, eru vel þess verðir, að það styrki þá að nokkru. Einn hefir þegar fengið viðurkenningu frá Akureyrarkaupstað, þar sem honum hefir verið lofað 500 kr., og jeg tel sennilegt, að bærinn muni og leggja nokkuð fram handa hinum báðum. Má telja það ágæt meðmæli, er slíks er von frá kaupstaðnum. Og ekki mun hann síður fús til að veita þessu fólki styrk, ef á móti kemur nokkurt tillag Úr ríkissjóði.

Jón Þorláksson Jeg á XII. brtt. á þskj. 562 ásamt hv. 4. landsk. Hún er þess efnis, að veita Ferðafjelagi Íslands 1000 kr. styrk. Fjelag þetta var stofnað árið 1927, en þó að það hafi ekki starfað nema í fult eitt ár, hefir það unnið töluvert mikið starf. Það hefir meðal annars gefið út árbók fyrir árið 1928. Tilgangur þess er fyrst og fremst sá, að vekja áhuga landsmanna á ferðalögum um landið, til þess að kynnast náttúru þess og fegurð hennar. Í þessu skyni hefir fjelagið byrjað á að gefa út vandaða lýsingu af merkustu og fegurstu stöðum landsins. í fyrstu árbókinni er ein slík lýsing, af Þjórsárdal. Það er ekki tilætlun okkar, að fjelagið verði framvegis upp á ríkissjóð komið, heldur viljum við reyna að koma því svo á fót, að það geti starfað af eigin ramleik. Fjelagar voru ekki margir í byrjun, en í lok fyrsta ársins voru þeir orðnir um 400. Fjelagið vildi ekki á fyrsta árinu byrja starfsemi sína öðruvísi en það bjóst við, að hún mundi verða, þegar það væri orðið eins fjölment og ætlast má til að það verði. Þess vegna hefir það kostað meira til starfsemi sinnar en það hafði efni á. Það er ekki víst, að það geti unnið án styrks þetta ár og það næsta, en þar á eftir ætti því að vera borgið. Eins og jeg vona, að hv.þdm. skilji, er þessi liður einn þáttur í starfi, sem orðið er nauðsynlegt, eftir að fólk er farið að safnast saman í fjölmenna kaupstaði. Það verður að gera einhverjar ráðstafanir til þess að það fólk verði ekki viðskila við náttúru landsins og verði andlega og líkamlega mennilegt. Að vísu hafa áhugamenn vakið hjer íþróttalíf til mikils myndarskapar, en það, að koma kaupstaðarbúum í ferðalög út um land, er engu að síður nauðsynlegt. Ferðafjelagið vill og beita sjer fyrir því, að slíkum kynningarferðalögum verði hagað svo, að þau verði ekki á neinn hátt til óþæginda fyrir sveitafólkið, með því að láta menn sem allra mest sjá um sig sjálfa að því er allan aðbúnað snertir. Við hv. 4. landsk. sem báðir erum í stj. þessa fjelags viljum beina þeirri ósk til hv. dm., að þeir líti mildum augum á þessa litlu brtt., sem við vonum, að þurfi ekki að verða föst árleg útgjöld, heldur aðeins hjálp þetta árið og næsta ár. Af öðrum till., sem fram eru komnar, er bara ein, sem mjer finst vera ástæða til að gera að umtalsefni, en það er till.hv.fjvn. nr. 16 á þskj. 540, um að fella niður lítinn styrk, sem Nd. hafði samþ. til gagnfræðaskóla Reykjavíkur. Jeg tók eftir ummælum hv.frsm.n. um þetta og fanst þau bera þess vott, að ekki hefðu legið fyrir nógu ítarlegar upplýsingar um þetta mál. Hann sagði, að hinn svo kallaði gagnfræðaskóli væri sjerskóli fyrir einstaka menn, sem þeir gætu haldið uppi styrklaust, enda hefðu nemendur átt kost á að fara aðra leið, ef þeir hefðu viljað njóta ríkisstyrks. En þessi skóli er svo til kominn, að vorið 1928 var ákveðið af kenslumálaráðuneytinu að veita ekki viðtöku nema einum bekk í gagnfræðadeild mentaskólans. Nú var gagnfræðadeildin sá gagnfræðaskóli, sem Reykvíkingar áttu helst aðgang að og aðrir nærsveitamenn. Jeg ætla ekki í sambandi við þessa fjárveitingu að deila neitt á kenslumálaráðuneytið fyrir þessa ráðstöfun. Því var borið við, að húsrúm leyfði ekki fleiri nýja nemendur. Það var að vísu rjett, en þessi ráðstöfun var alveg óvenjuleg að því leyti, að snögglega var færður niður til hálfs sá nemendafjöldi, sem árlega hafði fengið inngöngu í skólann. Til að bæta úr þessu var það ráð tekið að setja upp sjerstakan skóla fyrir þá, sem höfðu staðist inntökupróf í mentaskólann, en ekki fengið nógu hátt próf til að fá að komast í skólann. Og það hefir verið svo mikil aðsókn að þessum nýja skóla, að honum hefir verið skift í tvo bekki. Þegar litið er á það, hvort þessi fjárveiting er sanngjörn eða ekki, má benda á það, að hver bekkur í hinum almenna mentaskóla kostar ríkissjóð 8–10 þús. kr. Og þó að ekki sje litið til annars en þess, að einum bekk hefir verið neitað um inntöku í mentaskólann, er það ekki kostnaðarsöm ráðstöfun að greiða 2000 kr. fyrir að vera laus við þann bekk úr mentaskólanum. Þá má bæta því við, að ef gerður er samanburður við hjeraðsskólana eða frv. stj. um gagnfræðaskóla í Reykjavík og á Akureyri, er 1000 kr. styrkur á bekk töluvert lægri en þar er gert ráð fyrir. Þar er minst gert ráð fyrir 1600 kr. á bekk, auk framlags í kaupi fastra kennara. Að nemendur hefðu getað snúið sjer í skóla þann, sem stofnaður var á síðasta þingi, er því að svara, að sá skóli var húsnæðislaus og ekki vel útbúinn. Til hans var ekkert lagt af því opinbera, nema tveir kennarar. En aðalatriðið er þó það, að sá skóli hefir annað markmið en að búa nemendur undir inntöku í hinn almenna mentaskóla. Margir af þeim nemendum, sem stóðust inntökupróf í mentaskólann, vilja búa sig undir að ljúka gagnfræðaprófi, til þess að geta haft rjett til að halda áfram námi í mentadeild mentaskólans. En bráðabirgðaungmennafræðslan hefir ekki það markmið. Það eru því góðar og gildar ástæður til þess, að gagnfræðaskólinn var stofnaður. Og það er ekki nema fjárhagsljettir fyrir ríkissjóð að styrkja skólann með 2000 kr., á móts við það, ef nemendur hans hefðu farið í ungmennaskólann. Mjer þótti leiðinlegt að heyra þá fullyrðingu, að skólinn væri sjerskóli fyrir einstaka menn, og þá var auðvitað átt við efnamenn. En það er nú ekki svo, að það sjeu eingöngu börn efnamanna, sem verða fyrir því óhappi að tilheyra neðri helming þeirra, sem standast inntökupróf. Skólann hafa sótt jöfnum höndum börn efnaðra og fátækra manna, og ekki einungis bæjarmanna. Það væri kannske mögulegt, að bæjarmenn gætu kostað skólann af eigin ramleik, en mjer finst ekki sanngjarnt að neita Reykvíkingum um þetta. Þegar litið er til þess, hversu miklar tekjur ríkissjóði aflast vegna atvinnu Reykvíkinga. Reykvíkingar hafa int sín gjöld af hendi með glöðu geði, og þá er leiðinlegt, að ríkissjóður skuli ekki geta greitt svona lágan og sanngjarnlegan styrk til kenslu, sem reynslan hefir sýnt, að nauðsynlegt er að halda uppi, þar sem aðsókn hefir orðið svo mikil að skólanum sem raun ber vitni um. Jeg vænti þess fastlega, að hv. d. geti látið þessa upphæð standa.

Jón Jónsson Mjer þótti vænt um það sem form. fjvn. að fá þakklæti frá hæstv. fjmrh. fyrir afgreiðslu fjárl. Jeg átti ekki von á beinu þakklæti, því að jeg álít skyldu mína að afsaka, hvað fjvn. rak starfið áfram, en það var að miklu leyti mjer að kenna. Starf fjvn. tel jeg hiklaust vera merkasta starfið, sem Alþingi hefir með höndum. Jeg get að talsverðu leyti tekið undir það með einum gömlum og reyndum fyrv. þm., sem komst svo að orði, að hvert það þing, sem færi sæmilega með fjármálin, teldi hann vera gott þing, hvernig svo sem það færi með önnur mál, en það þing, sem afgreiddi fjármálin illa, teldi hann vont þing, þó að það að öðru leyti hefði unnið að ýmsum umbótum. Jeg álít, að það sje eitt aðalatriðið til þess að varðveita sjálfstæði þjóðarinnar, að fjármál hennar sjeu í góðu lagi. En jeg á ekki eingöngu við það, að sem mestu sje safnað í ríkissjóðinn, heldur engu síður, að ýmsar ráðstafanir sjeu gerðar þjóðinni til heilla og tekjur og gjöld að minsta kosti látin standast á. Það, sem olli því, að brýn nauðsyn var að flýta starfi fjvn., er það, hvað orðið er áliðið þings. Eins og hv.frsm. tók fram, voru liðnir 75 dagar af þingtímanum, þegar fjárl. komu hingað. Það er líklega einsdæmi í sögu Alþingis. Jeg hefi ekki rekið mig á, að það hafi nokkru sinni tekið meira en 60 daga fyrir Nd. að afgr. fjárlögin. Jeg er ekki beinlínis að segja þetta í ásökunarskyni við hv.Nd. Hún hefir sennilega gildar afsakanir fram að færa, en þó var það að ýmsu leyti óheppilegum vinnubrögðum að kenna, hversu seinlega þetta gekk. Á jeg í því efni einkum við eldhúsdagsumr., sem stóðu miklu lengur nú en áður hefir tíðkast, og var aðallega andstæðingum stj. um að kenna. En það skiftir auðvitað ekki mestu máli, hvort þingið stendur yfir vikunni lengur eða skemur. Hitt er aðalatriðið, að meðferð málanna sje góð. Ef litið er á meðferð Nd. á fjárl., má segja, að hún sje sæmileg, en ekki heldur meira. Þegar fjárl. komu frá hæstv. stj., var tekjuafgangur rúmar 50000 kr. Nd. hækkaði tekjuhliðina um 650 þús., en samt skilar hún fjárl. með 47700 kr. tekjuhalla. Gjöldin hafa sem sje aukist um 750 þús. kr., og það er æðimikið. Það skal þó viðurkent, að rúmar 300 þús. af þessari gjaldahækkun eru leiðrjettingar á lögboðnum gjaldaliðum (berklavarnakostnaði, jarðræktarstyrk, til sýsluvegasjóða), sem reynsla síðasta árs sýndi að voru of lágt áætlaðar hjá stj. Mjer skildist á hv.þm. Seyðf., að hann áliti tekjuáætlunina svo varlega, að óhætt mundi að auka útgjöldin til nokkurra muna. Jeg álít, að áætlunin sje það teygð, að hún samsvari þeim tekjum, sem gera má ráð fyrir á góðu meðalári. Í því efni má ekki miða við síðastliðið ár, því að það var svo óvenjulega gott. Hinsvegar vil jeg benda á, að það, sem kann að fara fram úr því, sem tekjurnar eru áætlaðar, mun ekki reynast of mikið til þess að mæta sjálfsögðum og auknum útgjöldum, t. d. vegna alþingishátíðarinnar 1930. Þá er enn eitt, sem ekkert tillit hefir verið tekið til, og það eru útgjöld, sem ákveðin eru með sjerstökum lögum og verða sjálfsagt ekki minni en á annað hundr. þús. kr., þó að ekki verði framkvæmt neitt af þeim hafnarlögum, sem þingið hefir samþ. og nema miklum útgjöldum fyrir ríkissjóð. Það er augljóst, að tekjurnar verða ekki auknar með því að hækka tekjuáætlunina. Þess vegna verður þingið að fara varlega í það og ekki lengra en þm. geta með góðri samvisku varið. Jeg hygg, að í þessum fjárl. sje áætlað miklu meira en venja hefir verið áður til verklegra framkvæmda, eða um 3 milj. kr., og það er gott og ánægjulegt. Ef útgjöldin hækka til muna í meðferð þessarar hv.þd., þá er nú samt ekki annað ráð fyrir höndum en að ráðast á hinar verklegu framkvæmdir og klípa af framlögum til þeirra, því að helst af öllu megum við til að afgr. fjárl. án tekjuhalla. Þetta eru nú aðeins almennar aths. um fjárlfrv.; jeg er svo heppinn að eiga sjálfur enga brtt. við það. Annars ætla jeg ekki að ganga fram fyrir skjöldu og mæla fyrir hv.frsm., sem mun svara rækilega fyrir sig, enda flutti hann glögga og rækilega ræðu um till.fjvn. Jeg get þó ekki stilt mig um að minnast á eina brtt., III. á þskj. 562, frá hv.þm. Seyðf. og hv. 4. landsk., sem jeg held, að sje stærsta brtt. við fjárl. við þessa umr., og fer hún fram á, að veittar verði 27 þús. kr. til akvegar yfir Fjarðarheiði, gegn 3000 kr. annarsstaðar frá. Og þegar af þeirri ástæðu, að hún er stærsta till., verður að athuga hana sjerstaklega. Ef hún verður samþ., þá er því um leið slegið föstu, að það verði ekki aðeins þessar 27 þús. kr., sem um er að ræða, heldur stórkostleg útgjöld, þegar áfram verður haldið. Þá er full ástæða til að athuga, hvort nauðsyn sje til þessarar vegalagningar og hvort hún muni koma að miklu gagni. Eins og kunnugt er, þá er þarna um að ræða stórt og blómlegt hjerað, sem fyrir nokkrum árum hefir fengið akvegarsamband við Reyðarfjörð. Sú braut liggur eftir Fagradal, sem er brattaminsta leiðin upp á hjeraðið og er um 35 km. á lengd. Nú vilja flm. þessarar till. fá akveg yfir Fjarðarheiði, sem mun vera 271/2 km. á lengd. Þessar akbrautir skerast undir eins og kemur upp í hjeraðið. Nú vil jeg spyrja hv.þdm. og flm. þessarar till., hvort það sje forsvaranlegt að leggja fje til tveggja akbrauta frá kauptúnum upp í þetta hjerað, meðan akvegir eru ólagðir víða um land. Jeg held, að hjeraðinu sje vel borgið með einni braut frá kauptúni, og því er miklu meiri nauðsyn á víðtækari akvegum innan hjeraðs en tveimur vegum út úr því til hafnar. Á Hjeraði vantar víða vegi, t. d. veit jeg ekki betur en vanti akfæran veg heim að Eiðaskóla. Þá er á það að líta, hvort hjeraðið verður meiri gæða aðnjótandi með því að fá akvegarsamband við Seyðisfjörð heldur en það hefir nú með sambandi við Reyðarfjörð. Það hygg jeg, að ekki geti komið til mála. Að því er verslunina snertir má geta þess, að á Reyðarfirði starfar eitt af bestu kaupfjel. á landinu, Kaupfjelag Hjeraðsbúa. Jeg hygg, að eins gott sje fyrir sveitirnar að fá keypt fiskiföng á Reyðarfirði eins og á Seyðisfirði. Um markað fyrir landbúnaðarafurðir Hjeraðsbúa mun engu síður heppilegt að vera í sambandi við. Reyðarfjörð en Seyðisfjörð. Frá Reyðarfirði er langt komið akvegi til Eskifjarðar og fyrirhuguð vegasambönd við Neskaupstað í Norðfirði. Syðri leiðin opnar víðtækari markaðssamband fyrir Hjeraðsbúa en sú nyrðri. Aftur á móti má segja, að fleiri skip komi til Seyðisfjarðar en Reyðarfjarðar, en jeg hygg, að það hafi ekki sjerstaka þýðingu, vegna þess að reglulegar strandferðir aukast nú óðum. Þess vegna get jeg ekki sjeð, að hjeraðið hafi neina sjerstaka þörf fyrir þennan veg eða það verði betur sett, þó að hann komi. Munurinn á þessum vegalengdum er aðeins 71/2 km., og skiftir það ekki miklu máli og getur engan mun gert á flutningskostnaði. Jeg hefi kynt mjer umsögn vegamálastjóra um vegastæðin; leiðin yfir Fjarðarheiði er miklu brattari og erfiðari fyrir vagna, hallinn er 1:8 eða máske 10; á syðri leiðinni - Fagradalsbraut - er hallinn helmingi minni, Auk þess mundi nyrðri leiðin verða ófær vögnum meiri hluta ársins, vegna þess að vegurinn liggur svo hátt; á 4 km. löngum kafla verður hann 600 m. yfir sjávarflöt, samkv. því, er stendur í skýrslu vegamálastjóra. Aftur á móti er Fagradalsbrautin ekki meira en 200 m. yfir sjávarflöt. Verkfræðingur, sem var á ferð yfir Fjarðarheiði um mánaðamótin júní og júlí síðastl. sumar, sagði, að þá hefði á nokkrum stöðum verið snjór og ófærð fyrir hesta á veginum. Og þó var þetta í góðu árferði. Af því má marka, að hvaða gagni slíkur vegur kæmi í vondri tíð og úrkomusumrum. Brautin yrði í hæsta lagi nothæf 3 mánuði af árinu fyrir vagna. Og þó er ekki alt sagt enn. Þessi vegur, sem er aðeins fullir 27 km., er áætlað, að muni kosta 400 þús. kr., og mundi það því verða einn allra dýrasti vegurinn á landinu. Hvaða vit er nú að leggja í þetta, þegar svo mikið er ólagt af vegum um sveitirnar, og þar sem ekki er sjáanlegt, að vegurinn komi að meira gagni en þegar er bent á? Auk kostnaðarins við að leggja veginn yrði viðhaldið gífurlegt. Einhver kann nú að segja, að hjer sje ekki alt tekið til athugunar; það þurfi líka að líta á þetta mál frá sjónarmiði Seyðfirðinga. Það er hvorttveggja, að Seyðisfjörður er lítill kaupstaður, enda á að taka tillit til sveitanna, en ekki kauptúnanna um lagningu vega. Seyðisfjörður hefir mjög góðar samgöngur á sjó í allar áttir, svo að óþarft er að miða þetta samgöngutæki við hann. Því hefir verið hampað, að mikill áhugi væri á þessu máli þar eystra, og vera má, að þetta kunni að verða til einhverra hlunninda fyrir Seyðisfjörð, en jeg tel ekki nauðsynlegt að kosta svona miklu til að fullnægja því. Vitanlega má altaf safna áskorunum meðal almennings um, að ríkissjóður leggi fram fje til slíkra fyrirtækja sem þessa, ef menn þurfa ekki sjálfir að leggja fram fje á móti. Nú hefir verið á það bent, að Seyðfirðingar hafi lofað að leggja eitthvað lítilræði fram til þessa vegar, en jeg lít svo á, að það fje gætu þeir lagt í eitthvað annað, sem þeim væri þarfara en þessi brautarbygging. Þeim getur varla verið svo mikil nauðsyn á að losa sig við peninga í jafnvafasama framkvæmd. Mjer skildist á hv.þm. Seyðf., að áhuginn væri aðallega á Seyðisfirði, enda mun hann vera lítill annarsstaðar. Mjer hefir skilist á vegamálastjóra, að hann væri sömu skoðunar um, að lítið vit væri í þessari vegalagningu eins og nú stæði. Að vísu gerir hann ráð fyrir, að vegurinn kunni að verða lagður einhverntíma, en það eigi alls ekki að láta hann ganga fyrir öðrum vegum, sem að kalla. Vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa hjer kafla úr áliti vegamálastjóra, sem sýnir þetta: „Um nauðsyn þessa vegar þá vil jeg taka þetta fram: Að Fljótsdalshjeraði er nú akvegur um Fagradal til Reyðarfjarðar. Er það að vísu heldur lengri leið til hafnar en um Fjarðarheiði til Seyðisfjarðar, en þess gætir þó engan veginn í þessu sambandi, enda yrði vegurinn um Fjarðarheiði miklu örðugri vegna bratta og á kafi í snjó miklu lengri tíma að vetrinum. Hjeraðinu væri vitanlega talsverður hagur í að fá góðan akveg til Seyðisfjarðar, vegna viðskifta bæði við kaupstaðinn og þau skip, sem eru æðimörg, er þar koma. Hinsvegar er það auðvitað Seyðisfjarðarkaupstaður, sem mundi hafa hag af að fá greiðar samgöngur í þessa bestu sveit Austurlands. Jeg lít svo á, að þessa akbraut beri að leggja, en jeg sje ekki, að unt verði að hefjast handa á næstunni án þess að draga fje frá öðrum vegabótum, sem að mínu áliti verða að sitja fyrir“. Þetta er hans álit, að vegurinn eigi ekki rjett á sjer meðan jafnmikið er ógert af öðrum akvegum. Jeg tel, að þetta skifti alls engu máli fyrir hjeraðið, og þegar spilin liggja þannig, að mismunur á vegalengdunum er ekki nema rösklega 7 km., þá er með öllu óhæfilegt að leggja í þetta fyrirtæki. Læt jeg svo útrætt um þetta atriði að sinni, en sný mjer með örfáum orðum að tveimur öðrum brtt. Fyrri till. er frá hv. 4. landsk., um 1000 kr. utanfararstyrk til eins læknis, hin till. er frá fjvn., um 1000 kr. hækkun á utanfararstyrk lækna. Það er að vísu vorkunn, þó að slíkar till. komi fram um fjárveitingar til einstakra manna; en jeg greiði atkv. á móti þessum till. báðum og álít, að þær eigi að falla, einkum vegna þess, að þær geta dregið stóran dilk á eftir sjer. Það er betra að hafa aðeins eina upphæð í fjárl., sem heilbrigðisstjórnin ráðstafar í þessu augnamiði, heldur en að þm. sjeu að bítast um einstakra manna styrki. Jeg skal ekki beinlínis setja mig á móti því, að upphæðin til utanfararstyrkja hjeraðslækna verði hækkuð lítið eitt, en jeg leyfi mjer að óska eftir því, að aths. verði feld niður. Jeg get verið þakklátur hv. 4. landsk. fyrir það, að hann hefir tekið upp till. um styrk til Jóns Leifs, til þess að undirbúa starfsemi við væntanlegt ríkisútvarp. Jeg hefi, eins og flestir sveitamenn, gert mjer miklar vonir um ríkisútvarpið og vænti, að stj. komi því sem fyrst í framkvæmd, og þá veltur mikið á, að sem best sje til þess vandað. Jón Leifs hefir getið sjer góðan orðstír sem hljómsveitarstjóri og verið viðurkendur af erlendum fræðimönnum á því sviði. Hann stendur nú á tímamótum og vill vinna þjóð sinni sem mest gagn á þessu sviði. Að öðrum kosti verður hann að gerast ríkisborgari í öðru landi, til þess að geta fengið þar fasta stöðu. Jeg held, að honum falli það mjög þungt, ef hann fengi ekki að neyta sín hjer heima, og mjer er ekki grunlaust um, að þjóðin mundi sjá eftir því síðar. Jeg vona því, að þessi upphæð verði samþ. Það er í fullu samræmi við þær áskoranir, sem stj. hefir fengið um eð útvega sem besta starfskrafta til útvarpsins, ef hún tryggir því krafta þessa manns. Jeg vil aðeins geta þess út af því, sem hv. 1. þm. G.-K. sagði um Flensborgarskólann, að hv.Nd. hefði sett inn sjerstaka fjárveiting til hans með miklum atkvæðamun, að þá er það rangt, en hitt rjett hjá mjer, að fjárveitingin var samþ. með eins atkv. mun. 

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg ætla einungis að víkja lítið eitt að þeim brtt., sem jeg hefi flutt við þessa umr. Fyrsta brtt. mín er á þskj. 562, 1. liður. Þar er ekki farið fram á nýtt fjárframlag úr ríkissjóði, heldur aðeins að ákveða, hvað ritari hæstarjettar hafi í laun. Er þessi brtt. flutt samkv. tilmælum dómstjóra hæstarjettar. Ritarar hæstarjettar hafa haft 250 kr. á mánuði, og þykir rjett að fastákveða launakjör þeirra óbreytt framvegis. Þessi brtt. veldur því tæplega ágreiningi, og sje jeg því ekki ástæðu til að ræða meira um hana að sinni. Þá kem jeg að annari brtt. minni á þskj. 562, og er það 15. liður. Er hún í tveim liðum, og fer hvortveggja fram á breyt, á 18. gr. Fyrri liðurinn er um að veita Jakob Thorarensen 1000 kr. styrk. Tilefnið til þessa er það, að till.fjvn. um 1000 kr. skáldastyrk til Stefáns frá Hvítadal hefir verið samþ. En eins og kunnugt er, hafa þessi tvö skáld, Stefán og Jakob, löngum verið látnir fylgjast að hvað snertir styrkveitingar, og nú síðast í vetur veitti mentamálaráðið hvorum þeirra 1500 kr., og mun það hafa til þess ætlast, að sama yrði látið yfir báða ganga af hálfu fjárveitingavaldsins. Nú hefir hv.Nd. tekið annan þeirra og ætlað fastan skáldastyrk í 18. gr. Þess vegna vildi jeg, að hinn væri einnig tekinn upp og látinn njóta sama rjettar, með því að þessi tvö skáld eru af mörgum talin álíka að verðleikum til opinberrar viðurkenningar. En verði hinsvegar feld till fjvn. um lækkun styrks til Stefáns frá Hvítadal úr 2000 kr. niður í 1000 kr., þá tel jeg sjálfsagt, að sama verði einnig látið ganga yfir Jakob. Annar liður brtt. er um 1000 kr. styrk til Sigurðar Pjeturssonar fangavarðar. Maður þessi er nú kominn yfir sjötugt og getur aldurs vegna ekki gegnt störfum sínum lengur. Hann hefir verið fangavörður lengi, en efnahagur hans mun vera fremur þröngur, og hann hefir sjálfur tjáð mjer, að hann treysti sjer ekki til að komast af án lífeyris. Mjer virðist því öll sanngirni mæla með því, að honum sje veittur nokkur lífeyrir, því að enda þótt engin lagaskylda hvíli á fjárveitingavaldinu til þess, þá mun hann þess vel verðugur, að hann njóti sömu rjettinda og aðrir starfsmenn ríkisins, sem sambærilegir mega teljast. Loks er síðasta brtt. mín á þskj. 562. Hún fer fram á, að aftan við 23. gr. II. bætist nýr liður, svo hljóðandi: „Að greiða úr ríkissjóði lán það, 15 þús. kr., sem ríkissjóður er í ábyrgð fyrir vegna Hvítárbakkaskólans, þegar afráðið er, að skólinn verði fluttur að Reykholti, enda sýni hlutaðeigandi sýslur í verki, að þær vilji afla skólanum góðra húsakynna“. Þessi till., eða sama efnis, kom fram í Nd. fyrir flutning hv.þm. Borgf. og hv.þm. Mýr. En till. fjell með nálega jöfnum atkv. Mun það hafa stafað að verulegu leyti af því, að margir þm., sem annars eru málinu velviljaðir, vildu fyrst vita með vissu, hvort hlutaðeigandi sýslur vildu nokkuð á sig leggja eða nokkru fórna fyrir þetta mál. Síðan þetta skeði hefir Mýrasýsla tekið ákveðna afstöðu til málsins. Hún. hefir ákveðið að veita 30 þús. kr. til þess að byggja skólann í Reykholti, gegn jöfnu framlagi frá Borgarfjarðarsýslu og með því skilyrði, að landið legði til jörðina með gögnum öllum og gæðum, svo sem hverum og laugum. Með þessu hefir Mýrasýsla sýnt meiri áhuga og meiri skilning og fórnfýsi í þessum málum en dæmi eru til með nokkra sýslu á landinu. Nú stendur sýslufundur Borgarfjarðarsýslu fyrir dyrum næstu daga, og er nú alt komið undir því, hvernig ríkið tekur í málið. Er nú þingsins að taka tafarlaust ákveðna afstöðu til málsins, og að mínu áliti hlýtur sú afstaða að verða tekin á einn veg. Jeg skal nú ekki að sinni lýsa ástandi Hvítárbakkaskólans nje þeim ástæðum, sem þess eru sjerstaklega valdandi, að þetta mál hefir verið tekið til athugunar af hálfu hjeraðanna. Stofnandi skólans er, eins og kunnugt er, Sigurður heitinn Þórólfsson. Veitti hann skólanum forstöðu til 1918 og seldi hann þá fjelagi fimm bænda í Borgarfjarðar- og Mýrasýslum fyrir 50 þús. kr. Hafa þessir menn síðan haldið skólanum í gangi og hefir það verið mjög miklum erfiðleikum bundið. Þó hefir aðsókn verið mikil, enda skólinn mjög ódýr, og yfirleitt hefir starfræksla skólans gengið mjög sæmilega að öðru leyti en því, að altaf hefir orðið nokkur fjárhagslegur halli, vegna þess að hvorki jörðin nje skólinn gat svarað rentum af því fje, sem upphaflega var lagt í hann. Húsakynni skólans eru mikil, en ekki að sama skapi vel bygð. Nú búa þar 60 nemendur í heimavist og 3 kennarar, þar af 1 giftur og 2 einhleypir. Húsin eru sumpart úr steini, sumpart úr timbri, en öll eiga þau sammerkt í því, að þau eru ljelega bygð, gisin og köld. Stendur hver vindstroka í gegnum þau og veldur það mikilli óhollustu, sem af líkum má ráða. Við þetta bætist það, að ekki er hægt að setja upp miðstöð í húsin. Af þessu og fleiru er einsætt, að þessi húsakynni eru skólanum í senn óboðleg og ófullnægjandi, enda hafa hlutaðeigendur sjeð það. Kemur ekki til mála, að hús þessi sjeu til frambúðar sem skólahús. Nú ber á það að líta, að þessir fimm menn, sem haldið hafa skólanum uppi af eigin ramleik öll þessi ár, hafa að engu leyti gert það í eiginhagsmunaskyni, heldur með almenna hagsmuni fyrir augum. Ef þeirra hefði eigi notið, hefði skólinn lagst niður um leið og Sigurður Þórólfsson fór frá honum. Hlutafje stofnendanna var 30 þús. kr. Alt er það nú gengið til þurðar og tapað eigendunum, og ef þeir selja nú jörðina til búskapar, eru engin líkindi til þess, að þeir fái meira en svo sem 18 þús. fyrir hana. Skaðinn verður því 20–25 þús. og þar við bætast skuldir stofnunarinnar, sem munu nema alt að 40 þús. kr. Þar af er ríkissjóður í ábyrgð fyrir 15 þús. kr. Nú hagar að vísu svo til, að margir af þeim, sem að skólanum standa, eru vel efnaðir menn, þar á meðal tveir efnuðustu bændurnir í Borgarfirði, beggja vegna Hvítár. Það er því að vísu engin hætta á því, að skuldin verði látin falla, en jeg lít svo á, að þar sem þessir menn hafa haldið skólanum uppi eingöngu með almenna hagsmuni hjeraðsins fyrir augum, þá sje mjög óviðeigandi að gjalda fórnarhug þeirra og drenglyndi með því að láta þá bíða stórkostlegan fjárhagslegan hnekki, án þess að hið opinbera hlaupi hið minsta undir bagga með þeim. Nú verður ekki hjá komist einhverjum aðgerðum af hálfu hins opinbera. Skólahúsin eru í þvílíku ástandi, að bæði fyrv. hjeraðslæknir, sem nú er dáinn, og núv. hjeraðslæknir hafa tjáð öll vandkvæði á því, að hægt væri að gefa vottorð um, að í skólahúsunum mætti hafa íbúðir. Þetta kann að ganga stórslysalaust, en ef frostavetur kemur, þá eru allir þessir 60 unglingar í stórhættu hvað heilsuna snertir, af kulda og illum húsakynnum. Og úr þessu verður ekki bætt, nema með því að byggja skólann upp. Fyrir ári síðan komst nýr skriður á þetta mál. Menn sáu, að þetta gæti varla gengið öllu lengur. Samskot voru hafin í því skyni að endurbyggja skólann á einhverri hverajörð, sem vel lægi í sveit. Fyrstur reið á vaðið skólastjórinn á Hvanneyri og gaf 1000 kr. til þessa, og brátt söfnuðust 5 þús. kr. í viðbót. Því næst tóku ungmennafjelögin þetta mál upp á sína arma, og hafa nú safnað eða fengið loforð fyrir liðugum 20 þúsund krónum. Við þetta bætast þær 30 þúsundir, sem Mýrasýsla hefir lofað að leggja fram, og ef Borgarfjarðarsýsla fer að dæmi hennar og leggur fram álíka skerf til skólabyggingarinnar, þá er hjer allmikil fúlga fyrir hendi, og ætti því ekki að þurfa að líða mjög á löngu áður en hafist yrði handa. Sjerstaklega er það eftirtektarvert og lofsamlegt fordæmi, sem Mýramenn hafa gefið, nefnil. að setja ekki að skilyrði, að skólinn yrði reistur í sinni eigin sýslu, heldur í annari sýslu. Hafa þeir þannig látið niður falla allan krit og matning af sinni hendi, sem þó lágu ærnar ástæður til þar sem annarsstaðar. Á sýslan margfaldan heiður og þökk skilið fyrir þetta einstæða sómastrik, nefnil. að hafa látið sína sjerhagsmuni og metnað þoka sæti fyrir almennum hagsmunum hjeraðsins. Ber Alþingi tvímælalaust að sýna það í verki, að það meti slíkan myndarskap að nokkru. Nú hefir hjeraðsskólafrv. verið nýlega samþ. í Nd. Með því er lagður framtíðargrundvöllur um hjeraðsskólakerfi vort. En nú verður óhjákvæmilega sú breyt. á, að hjer eftir getur Hvítárbakkaskólinn ekki notað ríkisstyrkinn upp í tekjuhalla. Hvítárbakkaskólinn er því nú í tvöfaldri hættu. Önnur hættan er sú, að læknir fáist ekki til þess að gefa vottorð um, að húsakynni sjeu forsvaranleg, og í öðru lagi verði eigendurnir í fyrirsjáanlegum vandræðum með þá 46 þús. kr. skuld, sem hvílir á stofnuninni og sem þeir hafa ekki nema í mesta lagi 18 þús. kr. upp í. En hjer er beinlínis voði á ferðum fyrir eigendurna. Kemur það ekki af því, að menn meti ekki að verðleikum drengskap eigendanna, heldur að verulegu leyti af því, að kröfurnar vaxa til skólanna, og eins og hjer stendur á, er ekki nema um tvent að gera: Láta skólann veslast upp og leggjast í rústir og baka þannig eigendum enn meira fjárhagslegt tjón, eða þá hitt, að flytja skólann á næstunni á einhverja hentuga hverajörð í hjeraðinu. Hefir það mjög komið til orða og hefir mönnum alment komið saman um Reykholt, fyrir allra hluta sakir, vegna jarðhita, góðrar afstöðu í hjeraðinu, og ekki síst vegna sögufrægðar og náttúrufegurðar. En ef þessi leið verður kosin, þá verður að sjálfsögðu að ganga svo frá hinum gömlu skuldum Hvítárbakkaskólans, að eigendunum verði þær viðráðanlegar. Það verður að líta á það, sem þessir menn hafa lagt í sölurnar fyrir þetta mál, og slík fórnfýsi er altaf góðra gjalda verð. Þeir eru nú búnir að tapa stórfje, og nú liggur fyrir þeim að tapa enn meiru. Sýslunefndin hefir verið svo stórhuga, að gera ráð fyrir að skólinn mætti ekki nje myndi kosta öllu minna en 150–160 þús. kr. upp kominn. Upp í byggingarkostnaðinn eru þegar til, eins og jeg drap á áðan um 80 þús. kr. í handbæru fje og vissum loforðum. Þar við bætist tillag ríkissjóðs. Horfir því ekki óvænlega um, að skóli þessi verði reistur í mjög náinni framtíð. Er ætlast til, að hann fullnægi ítrustu kröfum sinni grein. Er gleðilegt til þess að hugsa fyrir hlutaðeigandi hjeruð og fyrir landið í heild, að senn rís upp myndarlegur skóli á þessu sögufræga höfuðbóli og traust og varanleg bygging, er standi öldum saman. Jeg þykist mega vænta þess, að deildin sýni fullan skilning í þessu máli, og ef svo verður, þá efast jeg ekki um, að sýslunefnd Borgarfjarðarsýslu muni ekki láta sitt eftir liggja. Út af einni till., sem mælt hefir verið á móti, nefnilega till. um styrkinn til Flensborgarskólann, langar mig til að segja fáein orð. Það gæti í fljótu bragði virst svo, sem með till. væri nokkuð á rjett skólans gengið. En slíkt fer mjög fjarri öllum sanni. Þessi skóli verður að vera hliðstæður við aðra slíka skóla í landinu, og þar sem nú er verið að fullgera löggjöf um 4–5 slíka skóla, þá verður Flensborgarskólinn að falla þar undir. Þó að það verði ef til vill ekki nú, þá verður þess máske ekki langt að bíða. Það mun vera mála sannast, sem ekki er víst, að þessi hv.þm. viti, að þessi skóli er algerlega vanræktur af Hafnfirðingum og sýslubúum, sem hlut eiga að máli, um öll almenn fjárframlög, en mikið sóttur. Hann hefir lifað af dánargjöf Þórarins heitins Böðvarssonar og framlagi ríkissjóðs, en það nægir ekki eingöngu, og nú er skólinn í mestu niðurníðslu. Húsið er lítið betra en skólahúsið á Hvítárbakka, stendur á slæmum stað niður við höfnina, útsýni aðeins á móti norðri, og það virðist vera aðeins tímaspursmál, hvenær það verður ófært með öllu. Það er skaðlegt, að undanfarandi þing skuli ekki hafa látið Hafnarfjörð og Gullbringu- og Kjósarsýslu vita, að þar sem skólinn er einkafyrirtæki hjeraðsins, þá verður það að taka hann að sjer. Við vitum nú, hversu Mýramenn hafa brugðist vel og drengilega við í sínu skólamáli, og jeg vænti þess, að Hafnfirðingar verði ekki eftirbátar þeirra og finni sjer skylt að sýna meiri myndarskap í þessu skólamáli heldur en þeir hafa gert hingað til. Fráfarandi stj. sýndi hið mesta tómlæti í þessu máli og ljet aldrei svo lítið að kynna sjer ástand skólans, og jeg efast um, að nokkur af hennar flokksmönnum hafi nokkru sinni heimsótt skólann til þess að skoða hann. Núv. stj. var henni miklu framsýnni, og nú ætlar hún að koma skólanum til bjargar, svo hann grotni ekki niður í vanhirðu. Í vetur hjelt jeg fundi í Hafnarfirði með borgurum bæjarins og sýndi þeim fram á, að þetta gæti ekki gengið lengur, og skoraði á þá að hefjast handa og halda við skólanum, og jafnframt skoraði jeg á gamla nemendur að stofna með sjer fjelag með það fyrir augum að vinna að endurbyggingu skólans. Þessar áskoranir báru ágætan árangur. Nokkru seinna var stofnað fjelag gamalla og nýrra nemenda Flensborgarskólans, og er formaður þess Einar Þorgilsson kaupmaður í Hafnarfirði. Er full ástæða til þess að halda, að þessu fjelagi muni vel takast, svo að skólinn verði kominn í ný hús og á betri stað þegar hann verður 50 ára gamall, árið 1931. Till. stj. í þessu máli er til þess að byrja með ekki önnur en sú, að rekstrarstyrkur skólans nú í ár skuli verða talinn með öðru fje til samskonar skóla, en ekki veittur Flensborgarskólanum sjerstaklega, eins og verið hefir. Þetta er aðeins til þess að rumska við hjeraðinu og gera því það ljóst, að ríkið ætlar ekki að láta þennan skóla fá nein óverðskulduð forrjettindi framvegis. Þetta er að vísu ekki nema formsatriði, en hjeraðinu verður að skiljast, að því getur ekki haldist uppi að vanrækja skólann eins og það hefir gert að undanförnu. Það kemur því úr hörðustu átt, þegar hv. 2. þm. G.-K. kemur fram í hv.Nd. eins og verndari skólans gegn landsstj. Hans eigin stj. gerði ekki neitt til þess að bæta hag skólans, og hann sjálfur ekki nokkurn skapaðan hlut, en núv. stj. hefir látið fara fram rannsókn á öllu ástandi skólans og gert kröfur til þeirra manna, sem skuldbundnir eru til þess að sýna honum einhvern sóma. Við, sem stöndum að þessu, viljum láta jafnt ganga yfir alla hliðstæða skóla, bæði skólann á Núpi, Laugaskólann, Hvítárbakkaskólann og Flensborgarskólann. Þeir eru allir stofnaðir af góðum vilja og með aðstoð góðra manna, en enginn þeirra er eins vanræktur og Flensborgarskólinn. Það væri því hróplegt ranglæti, ef vanræksla aðstandenda Flensborgarskólans ætti nú að verðlaunast með því að láta hann halda áfram að vera skör hærra settan heldur en þessa hliðstæðu skóla. Það væri beinlínis að verðlauna ódugnaðinn og hirðuleysið hjá aðstandendum skólans. Núv. stj. hefir hafist handa með því að vekja menn til umhugsunar og opnað augu þeirra fyrir vanrækslunni, og núv. stj. mun altaf leyfa sjer að ýta við þeim, sem sofa, jafnvel þó þeir sjeu úr Gullbringu- og Kjósarsýslu.

Frsm. (Páll Hermannsson) Jeg á eina brtt. á þskj. 562, og er hún við 12. gr., nýr liður, svo hljóðandi: „Til Hróarstunguhjeraðs. Sjerstakur styrkur upp í kostnað við að reisa læknisbústað með sjúkrastofu, 8000 kr.“. Það var laust eftir aldamótin síðustu, að hið svokallaða Hróarstunguhjerað varð sjerstakt læknishjerað. Þá var skift í tvent einu stóru læknishjeraði og gerð úr því tvö ný, Brekkuhjerað og Hróarstunguhjerað. Kom þá brátt í ljós, að þar vantaði mjög tilfinnanlega bústað fyrir lækninn, og það gerði það að verkum, að fyrsti læknirinn sagði embættinu lausu og fór í burtu. Var þá um langt skeið læknislaust í hjeraðinu annað veifið, læknarnir komu og voru 1–2 ár hver, en fóru svo burtu. Hjeraðið nær yfir 4 hreppa í Fljótsdalshjeraði og auk þess fylgir því einn hreppur niður við sjó, og er þar erfiður og torsóttur fjallvegur á milli. Einhverntíma á árunum 1915 –1923 sótti læknir um hjeraðið, en þó með því skilyrði, að hann mætti búa í Borgarfirði. Út af þessu ákvað sýslunefnd læknisbústað í Borgarfirði, og var svo um nokkur ár, en fyrir svo sem 5 árum var þessu breytt, því að þá dó læknirinn, sem í embættinu sat, og sýslunefnd breytti læknisbústaðnum og ákvað hann á Hjaltastað í Fljótsdalshjeraði, sem er talinn einn hentugasti staðurinn fyrir alla hjeraðsbúa. Á Hjaltastað þurfti svo að byggja fyrir lækninn, og þar var líka reist íbúðarhús ásamt einni sjúkrastofu. Þessi bygging kostaði 49 þús. kr., og batt það að sjálfsögðu hjeraðsbúum mjög þungan fjárhagslegan bagga. Ríkissjóður gerði skyldu sína og lagði fram 16 þús. kr., og auk þess voru lagðar fram rúmar 800 kr. annarsstaðar að, frá sýslunum báðum, og má segja, að þannig hafi fengist 17 þús. kr. Þá eru eftir 32 þús. kr., sem verður að álíta, að hjeraðsbúar hefðu átt að leggja fram. En nú vill svo til, að það eru ekki til nein lög um, að hægt sje á nokkurn hátt að þvinga menn til þess að lúta vilja meiri hlutans í þessu. Þetta er leitt, því að nú komu fyrir þau vandræði, að Borgarfjarðarhreppur, sem einu sinni hafði dreymt þá drauma að fá lækninn til sín, en er nú verst settur, skoraðist undan að leggja nokkuð fram. Fyrir síðasta þingi lá frv. um sjúkrahús og læknisbústaði, sem ætlað var að bæta úr þeirri þörf, sem nú er Þetta frv. gekk í gegnum hv.Nd., en strandaði hjer og var vísað til stj. Jeg man ekki, hvað varð því að falli, en jeg hygg, að jeg muni það rjett, að á því voru taldir þeir gallar meðal annars, að það væri ekki nógu nákvæmt til þess að það gæti bætt úr allri vöntun á viðunandi hátt; t. d. vantaði í það ákvæði um það, hvernig færi, ef eitt og sama læknishjerað næði yfir tvær sýslur. Nú stendur svo á, að Hróarstunguhjerað er hluti úr tveim sýslum. Mjer virðist það verða að teljast nokkur vorkunn, þó að þeir af íbúum hjeraðsins, sem verða að bera þennan mikla kostnað, leiti nú til þingsins og spyrji það, hvort það sjái nokkurn veg til þess að bæta þeim þann halla, sem þeir verða fyrir vegna þess að engin lög eru til um þetta. Í hjeraðinu öllu eru um 1200 manns, en þar af eru 360 í Borgarfjarðarhreppi einum. Eftir eru þá 840 manns, og ef nú ætti að reikna eftir mannfjölda, hversu mikið hver hreppur ætti að leggja af mörkum upp í kostnaðinn við læknisbústaðinn, þá kæmi í hlut Borgarfjarðarhrepps að greiða rúmlega þús. kr. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en vildi aðeins lýsa ástandinu í stórum dráttum, svo að menn gætu áttað sig á því. Í till. minni er aðeins farið fram á, að ríkið hlaupi lítilsháttar undir bagga með hjeraðsbúum; það er þó ekki af því, að ríkið hafi ekki þegar lagt þarna fram ríflegan styrk, heldur vegna þess, að það eru ekki til nein lög, sem þvinga Borgarfjarðarhrepp til þess að taka sinn hlut í Kostnaðinum, og þó að slík lög væru sett, þá er jeg í vafa um, hvort þau verka svo aftur fyrir sig í tímann, að þau komi að liði í þessu tilfelli. Þess vegna hefi jeg fyrir hönd þessa læknishjeraðs leitað á náðir þingsins og spurt það, hvort ekki sje sanngjarnt að hlaupa þarna undir bagga. Skuldabagginn er nógu þungur á hjeraðsbúum, þó að þeir væru allir um að bera hann. Jeg skal að lokum geta þess í þessu sambandi, að jeg tel Borgfirðingum vera nokkur vorkunn, þó að þeir þrjóskist við að borga sinn hluta af kostnaðinum. Þeir hafa um eitt skeið lagt sjálfir til læknisbústað án þess að krefjast endurgjalds, og aðstaða þeirra er afarerfið með að ná til læknisins þar, sem hann er nú, þó að þeir eigi raunar ekki auðveldara með að ná til neins annars. Þá skal jeg drepa á ýms atriði úr þessum löngu umr. hjer í dag. Jeg skal þá fyrst taka það fram, að jeg verð að álíta, að það hafi komið fram mjög fáar aðfinslur við störf n. og till., og þær fáu aðfinslur, sem fram komu, voru sagðar af svo mikilli kurteisi, að það er ekki ástæða til annars en að svara þeim kurteislega. Hv. 1. þm. G.-K. fann að meðferð n. á Flensborgarskólanum. Að því ætla jeg samt ekki að víkja neitt að ráði, vegna þess að hæstv.dómsmrh. hefir talað um það, og er hann málinu miklu kunnugri heldur en jeg. Það, sem um var að ræða hjá n., var aðeins að færa þetta aftur í það horf, sem hæstv. stj. hafði lagt til í sínu frv. Jeg skal geta þess, að sú atkvgr. í hv.Nd., sem vitnað var í, átti ekki við þetta. Það atriði, að færa burtu úr horfi stjfrv. til þess sem nú er, var samþ. þar með 14:13 atkv. Að öðru leyti ætla jeg ekki að fjölyrða um þetta, en verð að álíta að sá góði maður, sem stofnaði skólann með gjöf sinni, geti verið rólegur í gröfinni og ánægður með þetta, því að málið verður í höndum fræðslumálastjóra, og hann leggur gott eitt til. Hv. 4. landsk. vildi gera heldur lítið úr störfum þingsins, sjerstaklega í sambandi við fjárlögin og tekjuliði þeirra. Hann sagði, að þingið ætlaði að afgreiða tekjuhallalaus fjárlög bara með því að teygja úr tekjuvonunum, og hv. 3. landsk. var honum sammála um það. Þessi aðfinsla á því við fjvn. þessarar d., því að það er hún, sem hefir teygt úr tekjuvonunum. Hinsvegar álít jeg það ekki þýðingarlaust atriði, hvernig tekjurnar eru áætlaðar. Ekki af því, að það breyti neinu í raun og veru, heldur vegna þess, að fjárbeiðnir eru margar og þörfin víða brýn fyrir útgjöldin, og jeg býst þannig við, að áætlun tekna hafi áhrif á þær fjárhæðir, sem veittar eru til þarflegra fyrirtækja, og hafi þannig áhrif á fjárhagsútkomuna. Hv. 2. þm. S.-M. ber fram brtt. við brtt.n. um að lækka um 1 þús. kr. þann styrk, sem áætlaður er til gamalmennahælisins „Hafnar“ á Seyðisfirði. Það var ætlast svo til, að þetta yrði 1/6 kostnaðar, og getur skeð, að það láti nærri, ef miðað er við kaupverð hússins, því það mun vera um 16500 kr. En þegar búið er að bæta við húsgögnum og ýmsum áhöldum, sem óhjákvæmilega verður að kaupa, þá er ekki hægt að búast við, að kostnaðurinn verði minni en rúm 20 þús. kr., og þá er styrkurinn ekki orðinn nema 1/8 kostnaðar. Þetta er mannúðarlegt fyrirtæki og jeg álít, að þinginu sje sæmd að því að hlaupa undir bagga með því, og það er áreiðanlega vel gert að styrkja það í byrjun, því meira því betra. Jeg verð því að halda því fram fyrir n. hönd, að brtt.hv. 2. þm. S.-M. eigi að falla. Hv. 3. landsk. vandaði um það við n. eða lýsti yfir því, að henni hafi yfirsjest, þar sem hún leggur til, að feldur sje niður 2 þús. kr. styrkur til gagnfræðaskóla Reykjavíkur. Hann sýndi fram á, að þessi 2 þús. kr. styrkur væri sanngjarn, þegar miðað er við aðra samskonar skóla, og jeg get fyrir mitt leyti gengið inn á það, að upphæðin er sanngjörn, ef á annað borð á að styrkja skólann, en jeg verð að líta svo á, að skólinn sje orðinn til fyrir utan það skipulag, sem nú er orðið í skólamálum landsins, og því beri ekki að veita honum styrk. Hv. þm gengur eflaust gott til, en jeg get samt ekki verið honum sammála. Þá hefi jeg minst á þau atriði sem jeg hefi tekið eftir, að átalin hafi verið í sambandi við störf fjvn. En þá myndi þykja eðlilegt, að jeg sneri mjer nokkuð að brtt. þeim, sem komið hafa fram frá einstökum þm., og gæf hv. deild bendingar um það, hvernig fjvn. vill láta taka þeim till. En svo vill nú til, að frá hendi n. get jeg ósköp litlar bendingar gefið. Að af greiðslu fjárl. hjer hefir verið unnið með svo miklum hraða, að n. hefir engan tíma haft til að skapa sjer rökstutt álit um till., nema þá fáar Stundum er það nú líka svo, að erfitt er að gera sjer fulla grein fyrir þeim, fyr en búið er að tala fyrir þeim. Svo var það um till. þá, er jeg talaði fyrir áðan, sem jeg hygg, að hv.þdm. hafi ekki áttað sig á áður. Þar sem því nú ekki er hægt að segja, að n. haf tekið afstöðu til þessara brtt., þá verður það, sem jeg segi um þær, að skoðast talað út frá mínu brjósti, nema jeg taki annað sjerstaklega fram. Er þá best að jeg gangi á röðina og nefni þær till., sem mjer finst ástæða til að minnast á og jeg get eitthvað sagt um. Jeg vil þá fyrst minnast á III. till. á þskj. 562: Til akbrautar yfir Fjarðarheiði, gegn 3000 kr. tillagi annarsstaðar að, 27000 kr. Flm. till. eru þeir hv.þm. Seyðf. og hv. 4. landsk. Fyrir þessari hv. d. lá í fyrra till. sama eðlis og þessi og svo lík, að duga mætti að vísa til þess, sem þá var sagt. Hjer er þó gerð till. um það, að lagt verði annarsstaðar frá 10% móti ríkissjóði, sem er nú ekki mikið, úr því annars nokkuð er lagt fram. Fjvn. hefir enga afstöðu tekið til þessarar till. Hún kom að vísu til orða hjá n., en atkv. fjellu þar ekki, svo að hægt sje að lýsa vilja hennar um till. En þar sem till. snertir mig eða mitt kjördæmi sjerstaklega, þá gefur það mjer ástæðu til að fara um hana nokkrum orðum. Jeg skal þá fyrst lýsa yfir því, að jeg er með sjálfum mjer mótfallinn því, að hlutaðeigandi hjeruð sjeu krafin um framlög á móti ríkissjóði. Hjer liggur það nú að vísu ekki fyrir, að hjeraðið sje krafið um þetta, heldur hefir Seyðisfjörður boðist til að leggja þessa upphæð fram. Jeg get nú lýst því yfir, að jeg tel það ekki kurteisi að neita slíku boði, enda gæti það ekki talist góð ráðsmenska fyrir landsins hönd að gera það. En jeg er þó mótfallinn því, þegar ríkið lætur vinna að slíkum umbótum, að viðkomandi hjeruðum sje gert að skyldu að leggja fje á móti. Jeg álít, að af þeirri stefnu gæti stafað nokkur hætta. Ef framlög ríkissjóðs væru miðuð við það, sem viðkomandi hjeruð gætu eða vildu leggja fram á móti, þá mundu þau hjeruð, sem mest peningaráð hafa, draga til sín framlög ríkissjóðsins, en þau, sem fátækari eru, mundu ekkert fá og dragast meir og meir aftur úr í framförunum. Þetta álít jeg, að gæti orðið mjög óheppilegt fyrir heildina. Það mundi koma einskonar uppdráttarsýki í suma landshluta. Fólkið mundi dragast meir og meir saman þangað, sem fjármagnið væri, líkt og nú er um Reykjavík. Væri það hreint ekki holt fyrir þjóðfjelagið. - Þetta var þá það, sem jeg vildi segja um þetta sjerstaka atriði. Um málið í heild er það frá mínu sjónarmiði að segja, að enda þótt það sje álit mitt, að vegur eigi að koma yfir Fjarðarheiði á sínum tíma, þá tel jeg, að meiri þörf og fyllra rjettlæti krefji, að aðrir vegir gangi þar á undan. Jeg álít, að sá vegur hafi sjerstöðu samanborið við flesta, ef ekki alla aðra vegi á landinu. Fyrst er nú það, að önnur akbraut liggur til hjeraðsins alveg á sama stað frá góðri höfn. Sú akbraut er lífæð hjeraðsins. Hin mun tæplega geta náð því að kallast það, þó lögð verði. Jeg hjelt því fram á síðasta þingi, að alment væri litið líkt á þetta mál á Austurlandi og jeg hefi gert, og taldi mig ekki hafa ástæðu til annars en halda það, þar sem málinu hafði ekki verið hreyft á neinum þingmálafundi utan Seyðisfjarðar. Það er í fyrsta sinni seint á síðastl. ári og snemma á þessu ári, að þetta mál hefir verið tekið til umr. á þingmálafundum í Hjeraði. En jeg lít þó svo á enn, að það sje margt fleira, eða sitthvað fleira, sem Norðmýlingar þurfa og þeim ríður meira á en akveg yfir Fjarðarheiði. En það mun rjett, að í 2 eða 3 hreppum mun nokkur áhugi vera fyrir að leggja þennan veg. En jeg vil geta þess, að enda þótt sá áhugi sje fyrir þessu þarna, þá kæri jeg mig ekki um að gera svo sjerlega mikið fyrir hann. Sá áhugi er einmitt á því svæði, sem búið er að fá akbraut til Reyðarfjarðar, eða hefir komist í það samband við Fagradalsbrautina, sem fáanlegt er frá hendi ríkissjóðs, en óskar nú eftir að fá líka akbraut til Seyðisfjarðar, til að greiða götu sína þangað. Þetta er nú máske eðlilegt frá þeirra sjónarmiði, lítandi þar auðvitað fyrst og fremst á sinn eiginn hag. En frá sjónarmiði þeirra manna, sem einkum eiga að líta á hag fjöldans, svo sem þm. vitanlega eiga að gera, þá er það einkennilegt að koma fram með slíka till., þegar ástandið er víða svo annarsstaðar, að menn verða að flytja kaupstaðarvörur sínar á klökkum um langan veg. Það sýnist þó liggja nær að líta fyrst á þarfir þessara manna. En hjer eru líka aðrir aðiljar en Fljótsdalshjerað og Norður-Múlasýsla. Það er líka Seyðisfjörður. Jeg lít nú svo á, að þeir, sem búa við jafngóðar samgöngur á sjó og Seyðfirðingar gera, hafi ekki eins mikla þörf fyrir samgöngur á landi eins og sveitahjeruð hafa. En þó þeirra rjettur sje minni, þá eiga þeir þó líka nokkurn rjett. Þeir greiða fje í ríkissjóð og hafa sínar þarfir. Jeg get líka virt áhuga Seyðfirðinga í þessu máli og þykist vita, að hann muni vera einlægur, og vildi jeg því gjarnan geta tekið hann til greina. Nú sje jeg, að margt mun undan ganga af því, sem jeg vildi gjarnan að gengi fyrir þessu. Svo er um veg frá Egilsstöðum að Óshöfn. Það hefði verið mikið æskilegra að fá þá höfn tengda við bygðirnar og Fagradalsbrautina en að fá veg yfir Fjarðarheiði. Nú var borið fram frv. í hv.Nd. um að taka þann veg inn í tölu þjóðvega ásamt fleirum. En þar sem það nú er sýnt, að sú hv. d. ætlar ekkert að gera í þessu, þá er ein af þeim ástæðum fallin í bili, sem jeg hafði til að vera móti þessum Fjarðarheiðarvegi í fyrra. Jeg leit samt þá svo á, og geri enn, að þegar farið verður að leggja veg yfir Fjarðarheiði, þá muni Austurland eiga erfiðara um fjárbónir sínar til annara vega, einkum meðan á því verki stendur. En þar sem jeg þykist sjá, að þingið vilji ekki láta aðra vegi ganga á undan þessum á Austurlandi, þá þykir mjer naumast hlýða að slá hendi á móti fjárveitingu til þessarar brautar, ef fáanleg er. Og í öðru lagi vil jeg ekki láta líta svo út, að slík fjárveiting strandi á mjer einum. Svo var það í fyrra, og meðan hv.Nd. fær ekki um þetta að fjalla, þá má jafnvel álíta svo, að þessi fjárveiting strandi eingöngu á mínu atkv. Jeg þóttist sannfærður um það á síðasta þingi, að hv.Nd. væri ekki þá við því búin að byrja á fjárframlögum til akbrautarinnar yfir Fjarðarheiði, en hvað nú skeður, læt jeg óspáð um. En hitt verð jeg þó að segja, að ef byrja á á því að leggja veg eftir þessari leið, þá er sú fjárveiting, sem hjer liggur fyrir, hlægilega lág. Mundi lengi verið að leggja veg þennan með svo litlu árlegu fjárframlagi. En á þessu verður sjálfsagt hert betur síðar. En vilji þingið ekki sinna því, sem að mínu áliti og margra annara manna á Austurlandi ætti að ganga fyrir Fjarðarheiðarbraut, þá þykir mjer þó ekki rjett að slá hendi á móti því, sem fæst og í eðli sínu kann að vera gott. Það er ekki rjett, sem hv. 6. landsk. sagði í ræðu hjer í dag, að ekki væri akfært heim að Eiðum. Þó má nú máske frekar orða það svo, eins og einhver sagði hjer í dag, að báðir hafi rjett fyrir sjer. Að Eiðum er sem sje fært á bílum í þurkatíð um hásumarið. En þegar rigningar ganga, er ekki víst, að fært sje þangað nokkurn dag ársins á bíl, en þá er reynt að slarka með vagna, en eftir 1–2 ár verður vegurinn orðinn ófær, ef ekki er aðgert. Nú hefir hreppurinn neitað að halda þessum vegi við, og verði honum ekki haldið við af ríkinu, þá verður vegurinn ófær og verður þá að flytja kolin heim á klökkum. Þetta er 15 km. vegur, gerður af Suður- Múlasýslu og Eiðahreppi með styrk frá ríkinu. Ef ekki verður við veginn gert, verður hann bráðum ófær, og hefir því hv. 6. landsk. rjett fyrir sjer að nokkru leyti. Þá eru hjer ýmsar till. til einstakra manna. Eins og jeg hefi áður sagt, þá hefir n. enga afstöðu til þeirra tekið. Get jeg því ekkert fullyrt fyrir hennar hönd um þessar brtt. En jeg verð nú samt heldur að hallast að þeirri skoðun, að n. ráði yfirleitt frá að samþ. þær, þótt undantekningar kunni að vera um sumar og hún láti aðrar máske hlutlausar. Verður því hver og einn að gera slíkt upp við sjálfan sig, enda munu menn því fyllilega vaxnir. Tvær síðustu till. eru nokkuð annars eðlis en hinar. Þær eru heimild fyrir ríkisstj. til að ábyrgjast allháar upphæðir fyrir Neskaupstað. Fyrir hönd n. hefi jeg ekkert um þetta að segja. En það má líta svo á, að hliðstæðar ábyrgðir þessu hafi verið samþ., og sje því ekki ástæða til að neita þessu. Eftir áliti okkar austanlands er þessi kaupstaður vel stæður og er nú í uppgangi. Ætti því ekki að stafa hætta af því að ganga í þessa ábyrgð. Jeg verð að halda, að hlutaðeigendur þættust verða hart úti, samanborið við ýmislegt annað, sem samþ. hefir verið ef þeim verður neitað um þessa ábyrgð, en hv. deildarmenn ráða vitanlega, hvernig þeir snúast við þessu.

Björn Kristjánsson Jeg gleymdi í dag, er jeg stóð upp, að minnast á svar hv.frsm. Hann sagði, að það væri ekki meining hv.fjvn. að rýra tillag til Flensborgarskólans með brtt. sinni. Getur vel verið, að það sje meining hv.n., en það er bara engin trygging fyrir því, að það verði ekki gert. Hv. frsm. færði enga ástæðu fyrir þessu aðra en þá, að það væri vilji stj., að þessu væri breytt. En það var sjerstaklega eitt atriði, sem tekið var fram í nál„ sem jeg gleymdi að svara, og viðvíkjandi því vil jeg lesa upp nokkur orð með leyfi hæstv. forseta. Þar er sagt: „Þá telur nefndin rjett, að Flensborgarskóli verði háður samskonar eftirliti fræðslumálastjórnarinnar og aðrir skólar landsins. Leggur því til, að fjárhæð sú, 16000 kr., sem þeim skóla er ætluð sjerstaklega í frv., færist yfir á þann lið, sem ætlaður er unglingaskólum utan Reykjavíkur, og lúti sömu skilyrðum“. Þetta er misskilningur, sem jeg vildi leiðrjetta. Eins og gjafabrjefið er orðað, hefir stj. alveg á valdi sínu, hvernig þessum skóla skuli hagað. Þessu til sönnunar vil jeg leyfa mjer að lesa upp 3. málslið gjafabrjefsins. Hann hljóðar svo: „Fje skólans og skólinn sjálfur skal vera undir stjórn landshöfðingjans yfir Íslandi; semur hann stofnskrá og reglugerð fyrir skólann, skipar kennara skólans, og ef honum svo sýnist, nefnir mann til að stjórna fje hans“. Hjer er alt vald lagt í hendur stj., eins og menn sjá, svo að það er ekki í veginum fyrir því, að skólinn verði styrktur eins og að undanförnu, að stj. hafi ekki fult vald yfir honum. Tveir hv.þm. hafa orðið til að vjefengja það, að fjárveitingin til skólans, hafi verið samþ. með 20:4 atkv. Í hv. Nd„ eins og jeg skýrði frá í ræðu minni í dag. Jeg tók þetta upp úr gerðabók hv. Nd„ og að jeg hafi einungis talað um hina beinu fjárveitingu, get jeg staðhæft, vegna þess að jeg hafði það skrifað, sem jeg sagði um þetta. Hæstv. dómsmrh. kom einnig inn á þetta atriði. Hefir hann barist með hnúum og hnefum fyrir því, að þessi till. hans yrði samþ. 1 hv.Nd. hjelt hann 3 ræður á móti skólanum, en þrátt fyrir það samþ.hv.Nd. svo að segja í e. hlj. að veita skólanum sama styrk sem að undanförnu (16 þús. kr.) skilyrðislaust. Þá skýrði hæstv.dómsmrh. frá því, hversu lofsamlega Mýrasýsla hefði vikist við málaleitan hans um lýðskóla í Reykholti. Hefði hún lofað að leggja fram til hans 30 þús. kr., og væru líkur fyrir, að Borgarfjarðarsýsla mundi leggja fram annað eins. Jeg vil nú leyfa mjer að spyrja: Eiga þessar sýslur 30 þús. kr.? Og hvar eiga þær að taka þær, ef þær hafa þær ekki, nema úr ríkissjóði? Er þessi upphæð í þessu skyni ekki nokkum há til viðbótar þeim gjöldum, sem sýslurnar hafa fyrir? Og getur ekki farið svo, að ríkissjóður verði að gefa sýslunum eftir þessa skuld síðar meir? Annað eins hefir komið fyrir. Engu að síður álít jeg, að hæstv.dómsmrh. hafi gert rjett í því að leitast fyrir um það, hvað sýslurnar mundu vilja láta af mörkum til þessa skóla. En hví hafði hann ekki sömu aðferð í þessu máli? Hví vill hann fyrirvaralaust með lagaboði skipa Hafnarfirði og Gullbringu- og Kjósarsýslu að leggja fram ákveðna fjárupphæð til Flensborgarskólans? Hæstv. dómsmálaráðherra sagði, að Flensborgarskólinn ætti að vera hliðstæður öðrum unglingaskólum. Jeg lýsti því í minni fyrri ræðu, að skólinn væri stofnaður og gefinn sem gagnfræðaskóli. Það kemur því í bága við gjöfina, ef skólinn verður gerður að tveggja ára unglingaskóla. Flensborgarskólinn hefir verið óskiftur þriggja ára skóli í mörg ár. Jeg skoða það því svo, sem verið sje að setja skólann aftur á bak, auk þess sem það kemur beinlínis í bága við tilgang gefandans, ef fara á að gera skólann að tveggja ára skóla.  Þá sagði hæstv.dómsmrh., að skólinn hefði verið vanræktur bæði af sýslunum og Hafnarfirði. Því þá það? Af því að þessi hjeruð álíta skólann sjer óviðkomandi, með því að ríkið borgar viðhald hans og rekstur. Og finst hæstv.dómsmrh. ekki rjettara að fara þá leið, að leita undirtekta sýslnanna um fjárframlög til skólans. eins og hann gerði um Mýra- og Borgarfjarðarsýslur, heldur en að fara kúgunarleiðina? Að minsta kosti hefir hv.Nd. litið svo á. Hæstv. dómsmrh. sagði, að skólinn væri á slæmum stað, þar sem hann stæði við höfnina og hefði engan leikvöll. Þetta er skoðun hæstv. ráðh., en Hafnfirðingar líta nú svo á, að skólinn sje á ágætum stað, og hann er gefinn til þess að vera framtíðarstofnun á þessum stað. Og skólinn hefir nóga lóð fyrir leikvöll þar sem hann er. Jeg verð að segja það, að jeg kann ekki við þessar eilífu ásakanir í garð sýslnanna og Hafnfirðinga. Hæstv. ráðh. talar um, að þær hafi ekki sýnt mikla fórnfýsi gagnvart skólanum. Hvað veit hann um það, hvað þessi hjeruð vilja leggja á sig fyrir skólann? Hann hefir ekki snúið sjer til þeirra með neitt slíkt. Jeg veit ekki til þess, að borið hafi neitt á sjerstakri fórnfýsi hjá Mýrasýslu gagnvart hjeraðsskólanum þar, fyrr en hæstv.dómsmrh. fór að nugga sjer upp við sýsluna og fala fjárstyrk af henni til skólans. Þá sagði hæstv. dómsmálaráðherra, að skólinn væri að grotna niður. Þetta er ekki rjett. Skólinn er í góðu lagi, en íbúðarhúsin eru orðin hrörleg, enda hefir ekki verið gert við þau verulega í meira en mannsaldur, vegna þess að ríkissjóður hefir ekki fengist til að veita fje til skólans í þessu skyni. Jeg er hinsvegar viss um, að menn læra nú alveg eins mikið í gamla skólanum eins og þó þarna risi upp „moderne“ skóli. Margir ágætismenn íslenskir hafa starfað í lakari húsakynnum en Flensborgarskólinn hefir upp á að bjóða. Þannig skrifaði Gísli Konráðsson sínar mörgu og merku ritgerðir uppi á bæjardyralofti og naut sín fullkomlega, þótt hann hefði ekki betri aðbúnað. Það skiftir sem sje engu máli, þótt það sje ekki fyrsta „klassa“ hús, sem menn læra í. Hæstv. dómsmrh. sagði, að það hefði verið haldinn fundur um þetta mál í Hafnarfirði. Ef jeg man rjett, mun hann hafa haldið þar fyrirlestur með umr. á eftir. En hví flutti hæstv. ráðh. þetta mál einungis við Hafnfirðinga, en ekki við sýslurnar? Jeg veit, að hæstv.dómsmrh. lýsti yfir því á þessum fundi, hvílík ósköp hann ætlaði að gera fyrir skólann, en eftir því sem jeg hefi heyrt, geðjaðist Hafnfirðingum ekki að þessum till. hans, sjerstaklega þar sem hann vill demba 1/3 af skólakostnaðinum á bæinn, en Hafnarfjörður er nú aðskilinn frá sýslunum, svo að það er hætt við, að þær fáist ekki til að leggja fram fje í þessu skyni, enda eru sýslurnar skuldum hlaðnar út frá öðrum þörfum. Þær hafa tekið lán undir drep, til þess að leggja vegi um hjeraðið, og mjer er óhætt að fullyrða, að þess var meiri þörf en annarsstaðar á Suðurlandi. Af þessum lánum þurfa sýslurnar nú að standa straum, svo að það er ekki vafi, að þær eiga erfitt með að taka á sig 30 þús. kr. hvor til þessa skóla, enda er það óþarfi, þar sem skólinn er til og fullkomlega nægur fyrir þessi hjeruð, ef gert verður við hann. Jeg tók það fram í upphafi, að jeg teldi það betri leið og heillavænlegri, að leitað væri hófanna við Hafnarfjörð um það, hvað bærinn vildi láta af mörkum við skólann, áður en þessi fjárveiting er feld niður. En sjálfur er jeg viss um það, að hagur Hafnarfjarðar er þannig, að meiri ástæða er til að ljetta á skuldum hans en bæta við þær. Og jeg veit, að fleiri munu líta svo á það mál, þegar til alvörunnar kemur. Jeg vænti þess því, að þessi fjárveiting fái að standa óbreytt og að till.hv.fjvn. verði feld. Jeg mun ekki fara að þjarka við hæstv.dómsmrh. út af þessu máli. Hann getur farið um það eins mörgum orðum og hann lystir, en jeg er orðinn of gamall maður til þess að geta átt í þjarki um svo einfalt og óbrotið mál sem þetta er.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 1. þm. G.-K. hefir nú skýrt þetta mál allítarlega frá sínu sjónarmiði, en af því að sumt var rangt hermt í ræðu hans, sennilega af ókunnugleika, verð jeg að gera þar á nokkrar leiðrjettingar. Það kom skýrt fram í ræðu hv. 1. þm. G.-K., að hann hefir ekki háar hugmyndir um þörfina á Flensborgarskólanum, enda er ekki hægt að neita því, að lítils vilja hefir gætt hjá þessum hv.þm. til þess að vinna að því, að skólanum færi fram. Hann álítur það ósennilegt, að Mýrasýsla geti staðið undir sínum loforðum, og að eins mundi um Gullbringu- og Kjósarsýslur, ef þær sýslur lofuðu fjárframlögum til síns skóla. Honum þótti það mjög lofsamlegt, að þessar sýslur skyldu hafa tekið lán til vegagerða - og kemur mjer ekki til hugar að lasta það -, en hitt þótti honum ekki að sama skapi lofsamlegt, að sýslurnar tækju lítið lán til þess að bæta þessa skólastofnun fyrir hina upprennandi kynslóð. Sá andi, sem kemur fram í þessu hjá háttvirtum 1. þm. G.-K., er gagnstæður því viðhorfi, sem jeg hefi til þessa máls. Þetta er hausthugur, hugur gamals manns, sem gerir ráð fyrir, að alt geti hangið áfram og að gera megi þetta gamla einokunarhús að viðunandi skóla með heimavistum. Því að þessi hv.þm. gleymdi að láta þess getið, að húsið er frá 18. öld, að það er alt sundur grafið og fult af rottum og harla ólíklegt, að það verði liðið til lengdar að hafa manneskjur í því, þó að rotturnar geti haldist þar við. En hv. 1. þm. G.-K. er fullkomlega ánægður með þetta. Hann vill umfram alt hafa ódýra skólastofnun fyrir sitt kjördæmi, og þótt önnur hjeruð sýni meiri rausn gagnvart skóla sínum en hans hjerað, vill hann samt láta það, í algeru lagaleysi, njóta meiri styrks til skóla síns en önnur hjeruð njóta, þau sem betur gera við skóla sinn. En það er að fara aftan að siðunum, ef ríkið á að styrkja þær sýslur mest, sem minst vilja leggja á sig fyrir skóla sinn. En jeg trúi því ekki, að svo sje í þessu tilfelli. Jeg held, að Hafnarfjörður og hlutaðeigandi sýslur taki vel í þessa málaleitan og verði ekki eftirbátar annara sýslna í þessu efni, þótt svo hafi verið hingað til. Það er hinn mesti misskilningur, þegar verið er að blanda Flensborgarskólanum, sem er einkafyrirtæki, rekið með ríkisstyrk, saman við ríkisskólana. Hv. þm. gerði sig sekan í dæmalausum ósannindum, þegar hann fullyrti, að afstaða Flensborgarskólans til ríkisins væri hliðstæð afstöðu Akureyrarskólans. Þetta eru 50 ára gömul ósannindi. Akureyrarskóli hefir altaf verið ríkisskóli, en Flensborgarskólinn aldrei. Alþingi getur því, ef það vill, tekið allan styrkinn af Flensborgarskólanum. Það væri fullkomlega löglegt. Það er alveg á valdi Alþingis, hvort þessi einkastofnun fær styrk eða ekki. Jeg nefni þetta sem dæmi þess, hve hv. 1. þm. G.-K. er orðinn sljór og ókunnugur þessum málum - eða þá ósvífinn í að segja ósatt. En fari svo, að Hafnarfjörður og aðstandandi sýslur vilji ekki taka á sig byrðar að neinu leyti fyrir skóla sinn, eins og öll önnur hjeruð landsins gera, fer varla hjá því, að alþingisfulltrúar hinna hjeraðanna, sem rýja sig inn að skyrtunni, hvert fyrir sína skólastofnun, segi sem svo, þegar Hafnfirðingar koma og biðja um styrk fyrir sinn skóla: Ykkar skóli má vera eins sundurgrafinn af rottum, eins óheilnæmur, eins ónothæfur sem vill. Við leggjum ekkert í hann. Hv. 1. þm. G.-K. sagði, að það væri óhugsandi, að Alþingi færi að gera Flensborgarskóla að tveggja ára skóla, af því að hann hefði altaf verið þriggja ára skóli. Þegar Þórarinn sál. Böðvarsson gaf sína góðu gjöf, datt honum ekki í hug, að skólinn yrði nema tveggja ára skóli, en skólinn hefir hinsvegar verið þriggja ára skóli um langt skeið, vegna þess hve Alþingi hefir verið ríflegt í fjárframlögum til hans. Og það dettur engum í hug, að þegar búið er að setja heildarlöggjöf um þessa kaupstaðaskóla, verði farið að skapa ósamræmi með því að hafa þriggja ára skóla í Hafnarfirði, en tveggja ára skóla í öllum öðrum kaupstöðum. Jeg býst við, að þarna verði, sem alstaðar annarsstaðar, hafður tveggja vetra skóli, með framhaldsnámskeiði þriðja veturinn fyrir þá, sem því vilja sinna. En um þetta hefir oft verið rætt hjer í hv.þd. áður. Það sýnir ekkert nema frekju hv. 1. þm. G.-K., að hann skuli leyfa sjer að halda því fram, ofan á þennan ófullkomleika sinn í andstöðunni við þá viðbúð, sem þessi skóli hefir haft, að honum eigi að gera hærra undir höfði en öðrum skólum. Jeg vil minna á það, að Akureyri hefir nú gefið ríkisskólanum þar - ekki sínum eigin skóla - tólf dagsláttur af verðmætu landi, og sýnt með því þakklæti sitt við Alþingi. Þetta get jeg kallað fórnfýsi. En það hefir aldrei heyrst frá hv. 1. þm. G.-K., að Hafnarfjörður ætti að láta nokkuð af mörkum til síns skóla, heldur að alt, sem til hans þarf, ætti að koma úr ríkissjóði og sama vanrækslan að haldast heima fyrir. Jeg vil upplýsa dálítið í þessu sambandi, sem jeg held, að jeg hefði ekki komið inn á, ef hv. 1. þm. G.-K. hefði ekki sýnt svo mikla mótspyrnu gegn þessari till.hv.fjvn. Svo er mál með vexti, að skólanefnd Flensborgarskólans hefir þverbrotið þær reglur, sem Alþingi setur fyrir þessum styrk til skólans, um þriggja ára skeið, og látið skólagjöldin falla niður. Skólanefndinni datt ekki í hug að fullnægja því skilyrði, sem Alþingi setur fyrir styrknum, heldur segir „kort og godt“: Við skiftum okkur ekkert af því, þótt þetta standi í fjárlögunum. - Einn skólanefndarmaðurinn játaði þetta fyrir mjer í dag. Auðvitað átti bæði núv. og fyrv. stj. að neita að borga út styrkinn, en það sýnir, hversu taumleysið, sem hv. 1. þm. G.-K. hefir gerst hjer talsmaður fyrir, gengur langt, að skólastjórnin skuli leyfa sjer að ganga framhjá þessu skilyrði Alþingis. Jeg hefi ekki kært mig um að flíka þessu fyr en nú, er þessi seinheppilegi málsvari Flensborgarskólans, hv. 1. þm. G.-K., gaf mjer tilefni til þess. Ef Alþingi samþ. að veita Flensborgarskóla sama styrk sem að undanförnu, neyðist jeg til að láta fullnægja þessu skilyrði, en það kemur í sama stað niður, hvort Hafnfirðingar brjóta þetta skilyrði eða fallast á mína uppástungu í þessu máli. Annars vakir það eitt fyrir mjer að láta Alþingi vita um, hvernig ástatt er um þessa einkastofnun og hversu hún er vanrækt. Aðstandendur skólans verða að skilja það, að þetta skeytingarleysi getur ekki haldið áfram og að taka verður í taumana. Jeg get skilið það, að hv. 1. þm. G.-K., sem er búinn að vera fulltrúi þessara sýslna í 30 ár, líki það miður, því að það er samræmi á milli ræðu hans, þeirrar er hann hjelt hjer áðan, og niðurlægingar skólans og svika skólagjaldanna. Hv. 1. þm. G.-K. sagði, að hv.Nd. hefði samþ. að veita Flensborgarskólanum sama styrk sem áður með miklum atkvæðamun. Það var nú samt svo, að eftir mikil hrossakaup frá hálfu flm. (ÓTh) tókst loks að merja aðalbrtt. í gegn með 1 atkv. mun, og þegar svo var komið, var ekki um annað að gera en samþ. styrkinn til skólans. Þetta er því ekkert annað en blekkingar hjá hv. 1. þm. G.-K. Íhaldsflokkurinn gerði það að flokksmáli að koma þessu fram og tókst það með tilstyrk þeirra, sem ókunnir eru núverandi ástandi skólans. Þá leyfði hv.þm. sjer að halda því fram, að það væri ákaflega góður staður, sem skólinn stæði nú á. Nú hafa nýlega verið samþ. ný hafnarlög fyrir Hafnarfjörð. Samkv. þeim á að gera hafnargarð rjett fyrir vestan skólann og er ætlast til, að kola„plan“ verði skamt frá skólanum! Staðurinn er sannarlega nægilega slæmur nú, þó því væri ekki bætt við. En auðvitað hefir hv.þm. ekkert að athuga við þetta. Það er þó ekki einn einasti maður í Hafnarfirði, sem dettur annað í hug en skólinn verði fluttur, þegar hann verður endurbygður. Það er helst talað um tvær hæðir fyrir skólasetur, og eru báðar góðar. En það er ekki nokkur maður með fullu viti, nema hv.þm., sem er á þeirri skoðun, að skólinn eigi að vera kyr. Hv. þm. sagði, að það gerði ekki til, þó húsin væru ljeleg, menn gætu lært þar fyrir það. Þessu trúi jeg vel upp á hv.þm. Hvernig gæti hatursmaður samgangna, hatursmaður landssímans, hatursmaður kaupfjelaganna, hatursmaður Landsbankans hugsað öðruvísi? Hann hlýtur að álíta það allra best, að unglingunum sje safnað saman í rottusmogna kumbalda, þar sem berklarnir fá sem best þrifist. Það er fullkomið samræmi í því. Jeg þarf ekki vitni hv.þm. um það, hvernig Hafnfirðingar tóku fundarboði mínu um skólann í vetur. Um 400 manns sóttu fundinn og allir, sem töluðu, tóku vel í mál mitt, að sýna skólanum sóma. Og jeg er viss um, að þegar hv.þm. kemur til að tala við kjósendur sína, þá koma ekki eins margir. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. hefir nokkru sinni vakið aðra eins hreyfingu þar og mjer tókst með fundinum. Hafnfirðinga má alls ekki leggja á borð við hv.þm. í þessu efni; þeir hafa alt aðra skoðun á málinu. Af því að jeg sje, að fyrv. andstæðingur hv.þm. í járnbrautarmálinu, hv. 3. landsk., er að kveðja sjer hljóðs, og þetta mun verða hans síðari ræða, þá skal jeg minnast hjer á mál, sem mjer er sagt, að hann hafi rætt um hjer í dag. Í Nd. komst inn í fjárl. fjárveiting til hins nýja gagnfræðaskóla í Reykjavík. Það skiftir ekki máli, að hann er lítill, 2000 kr. nú; næsta ár verður hann vafalaust 4000 kr. En það er ekki upphæðin, sem jeg vil mótmæla, heldur krafan sjálf. Á síðasta Alþingi voru samþ. lög um gagnfræðaskóla í Reykjavík. (JÞs Enginn þekkir þau!). Hv. þm. var þó ánægður með þau í fyrra, en flokksmönnum hans í Nd. þótti betra að gera skólann eiginlega nafnlausan, eða kalla hann ungmennaskóla. Þessi skóli var stofnaður til þess að bæta úr hinni brýnu þörf til alþýðufræðslu í höfuðstaðnum. Um hann voru sett svipuð hlutföll og gilt höfðu um skóla í kaupstöðum landsins. En hvað gerist þá? Jú, það gerðist, að um það bil að skólinn á að fara að starfa, þá rís upp nokkur hluti af bænum, flokksmenn hv. 3. landsk., og neitar að láta sín börn ganga í þann sama skóla og þeir hugðu að fátækra manna börn mundu sækja! Áður hafði fólk þetta yfirfylt mentaskólann og aukið árlegan kostnað við hann á einum mannsaldri úr 20 þús. kr. og upp í 150 þús. kr. Þetta fólk vissi það ekki, að í mentaskólanum ríkti óforsvaranlegt ástand, að það komu fyrir milli 20 og 30 berklatilfelli á ári. Þegar stj. tók í taumana og bauð, að þetta ástand skyldi hætta þá fyltist fólk þetta reiði við stj. fyrir það að hafa bjargað börnum þess úr voðanum. Það stofnar skóla. Því dettur ekki í hug að nota þann skóla, sem ríkið hafði ætlað því. Nei, það stofnar prívatskóla. Það er í sjálfu sjer lofsamlegt og jeg er ekki að fást um það hjer. En - það liðu ekki vikur, fyr en þessi skóli var kominn á bæinn! Það liðu ekki mánuðir fyr en reynt var að koma honum á landið! Þessir menn, er hjeldu, að börn sín væru of fín til að ganga í skóla með börnum fátæklinga, geta svo ekki staðið straum af skóla sínum sjálfir, heldur koma og biðja um ríkisstyrk. Það er ekki til hroðalegri aumingjaskapur. Það er heldur ekki til ósvífnari frekja en að heimta peninga til þessa skóla eftir að hafa sýnt annað eins skeytingarleysi um mentaskólann og gert hafði verið og eftir að hafa ráðist á það, sem gert var til bjargar honum. Mjer þótti rjett að taka þetta fram nú, svo að hv. 3. landsk. gæfist kostur á að svara.

Jóhannes Jóhannesson Hv. 6 landsk. fann ástæðu til þess að ganga fram fyrir skjöldu og leggjast fast á móti brtt.hv. 4. landsk. og minni, um fjárframlag til Fjarðarheiðarbrautar innar. Var það dálítið einkennilegt að hann, sem mjer vitanlega hefir aldrei í Austfirðingafjórðung komið, og er því þar allra deildarmanna ókunnugastur, skyldi verða til þessa enda bar ræða hans vott um ókunnugleika hans. Hann vildi telja hv. deild trú um það, að það væri til engra eða lítilla hagsbóta fyrir Hjeraðsbúa að fá akbraut yfir Fjarðarheiði, þar sem þeir hefðu Fagradalsbrautina, og heldur auðsjáanlega, að hv.þdm. leggi meira upp úr skoðunum hans en yfirlýstum vilja Hjeraðsbúa sjálfra. Hvers vegna heldur hv.þm., að sýslufundur Norðmýlinga hafi bæði í fyrra og í ár skorað á þing og stj. að veita ríflega upphæð til þessa vegar og á þm. kjördæmisins að beitast fyrir málinu, ef sýslunefndarmennirnir hefðu ekki þá trú, að vegurinn verði til mikilla hagsbóta fyrir Hjeraðið? Og hvers vegna heldur hann, að þingmálafundurinn á Kirkjubæ og hinir 74 alþingiskjósendur í Fellahreppi, sem sendu samskonar áskoranir til þingsins og þingmanna sinna, hafi gert hið sama? Heldur hann, að þeir hafi gert þetta til þess eins, að ríkissjóður greiddi út fje til vegar, sem ekki kæmi þeim að notum? Eða heldur hann, að þeir hafi gert þetta af einhverri umhyggju fyrir Seyðisfjarðarkaupstað? Og heldur hann, að hann sje bærari um að kveða á um, hvað Hjeraðsbúum megi að gagni koma, heldur en Hjeraðsbúar sjálfir? Ef svo er, þá skjátlast hv.þm. Jeg sýndi fram á það í fyrri ræðu minni, hver munur væri á Seyðisfirði og Búðareyri við Reyðarfjörð og hvers vegna það væri Hjeraðsbúum vel flestum nauðsynlegt, að þeir fengju akvegarsamband við Seyðisfjörð, og hrakti hv.þm. ekkert af því, sem jeg sagði um það. Það er rjett, að kaupfjelag Hjeraðsbúa hefir bækistöð sína á Reyðarfirði og er vel stætt, og tveir eða þrír smákaupmenn, er þrífast þar vel í skjóli hins háa verðlags hjá því. En margir Hjeraðsbúar vilja einnig, og telja sjer mikinn hag í því, geta sætt hinum miklu lægri prísum á Seyðisfirði, á öðru en smávarningi, sem reiddur verður í hnakktöskum, og er það ein af ástæðunum til þess, að þeir telja sjer nauðsynlegt að fá akbraut yfir Fjarðarheiði. Þá sagði hv. 6. landsk., að vegarstæðið á Fjarðarheiði lægi svo hátt, að vegurinn mundi verða undir snjó nema 1–2 mánuði á sumrin. Til þess að hnekkja þessari staðhæfingu vil jeg leyfa mjer að lesa upp álit Eðvalds pósts Eyjólfssonar, sem jeg nefndi í fyrri ræðu minni, á þessu atriði, og er þetta álit póstsins birt í „greinargerð“ nefndar þeirrar, er jeg og nefndi í fyrri ræðu minni. Ummæli póstsins, sem farið hafði yfir 1200 sinnum yfir Fjarðarheiði á öllum tímum árs, eru á þessa leið - með leyfi hæstv. forseta: „Hann leyfði að hafa það eftir sjer, að hann væri sannfærður um, að ef akvegurinn hefði verið kominn eins og honum er ætlað að liggja, þá hefði Fjarðarheiði verið akfær fulla sex mán. síðasta ár, frá því nokkru eftir miðjan júní, að undanteknu því, að síðustu dagana í október, þegar mest snjóaði, hefði ef til vill þurft að hjálpa bifreiðum með frá mokstri örstuttan spöl í Neðri- Stafnum Seyðisfjarðarmegin, og þó ekki víst, þegar um upphlaðinn veg hefði verið að ræða, nema að snjóinn hefði skafið af brautinni. Hann kom úr síðustu póstferð á árinu 24. des. síðastl. og fullyrti, að þá hefði mátt fara í bifreiðum hiklaust yfir heiðina, ef hinn fyrirhugaði akvegur hefði verið kominn. Þessa umsögn E. E. hafa og aðrir stutt, bæði pósturinn, sem gengur til Vopnafjarðar hjeðan, og ennfremur fjöldi Hjeraðsmanna, sem yfir heiðina fóru framan af vetri. Var vanaviðkvæði þeirra: „Bara að akvegurinn hefði nú verið kominn“.“ Þá vildi hv. 6. landsk. halda því fram, að vegamálastjóri áliti, að ekki ætti að byrja á Fjarðarheiðarbrautinni fyrri en einhverntíma í framtíðinni, en mjer finst það ekki koma vel heim við ummæli vegamálastjóra í brjefi til fjvn.Nd., dags. 17. febr. 1928, því þar farast honum svo orð: „Enda þótt fjárveitingar til vegamála sjeu nokkuð miklar, þá hefi jeg engan veginn sjeð mjer fært að leggja það til, að byrjað verði á veginum yfir Fjarðarheiði á næsta ári“, þ. e. árinu sem nú er að líða. Þetta væri mjög undarlega að orði komist, ef það væri skoðun vegamálastjóra, að byrjun akvegarlagningar yfir Fjarðarheiði ætti að dragast mörg ár ennþá. Jeg leyfi mjer að vísa til fyrri ræðu minnar og að vænta þess, að hv. d. samþ.brtt. okkar hv. 4. landsk. á þskj. 562. Jeg finn ekki ástæðu til að svara ræðu hv.frsm.fjvn. um þetta mál. Þar sem við erum sammála um aðalatriðið, að fjárveitingin eigi fram að ganga, væri óviðeigandi, að við færum að karpa um aukaatriði.

Jón Þorláksson Jeg finn ástæðu til að svara hv.frsm. nokkrum orðum út af því, sem hann sagði viðvíkjandi styrknum til gagnfræðaskóla Reykjavíkur, sem n. leggur til að falli niður og við höfum nú heyrt, að mentamálafrömuðinum, hæstv.dómsmrh., er töluvert ant um að fella. Hv. frsm. komst svo að orði, að sá skóli væri til orðinn utan við það skipulag, er Alþingi hefði ákveðið skólamálunum. Þetta má til sanns vegar færa, en sá viðburður, er stofnun skólans olli, var þá ekki síður fyrir utan það skipulag. Sá viðburður var það, að kenslumálastjórnin sá ástæðu til að loka til hálfs gagnfræðadeild mentaskólans. Það hefir verið deilt á þá ráðstöfun, en jeg skal hjer aðeins benda á, að afleiðingin hlaut annaðhvort að verða sú, að fólk það, sem inntökupróf stóðst, en var síðan synjað um inntöku í skólann, varð að hætta við það nám, er það hafði ætlað sjer að stunda, eða þá að sjá varð því fyrir kenslu annarsstaðar. Sú leið var valin, að stofna nýjan skóla, til að sjá því fólki fyrir kenslu, er hana vildi fá í gagnfræðadeildinni og hennar hefði notið, ef hæstv.dómsmrh. hefði ekki sjeð ástæðu til að neita því um inngöngu. Hvorttveggja þetta er utan við það skipulag, er sett hafði verið af þingi og stjórn. Hv. frsm. bar ekki á móti því, er jeg hafði upplýst það, að kenslu þá, er þetta fólk vildi njóta, var ekki að fá í neinum öðrum skóla í bænum En hæstv.dómsmrh. hjelt því fram, að sömu kenslu væri að fá í skóla þeim, sem stofnaður var á síðasta þingi með lögunum um bráðabirgðaungmennafræðslu í Reykjavík. En til að sjá, að þetta er ekki rjett, þarf ekki nema líta í lögin og bera ákvæði þeirra um, hvað kent skuli, saman við kensluskrá gagnfræðadeildar mentaskólans. Þá geta menn sjeð, að þar fer tvent ólíkt, sem ekki er heldur að furða, því með ungmennaskólanum er stefnt að öðru fræðslutakmarki en með gagnfræðadeildinni. Það er því mishermi, að menn geti leitað til ungmennaskólans til að fá þá fræðslu, er fæst í gagnfræðadeildinni. Það þarf ekki annað en benda á, að námstími ungmennaskólans er tvö ár og skólaárið þó styttra en í gagnfræðadeild. Að vísu er sumt af bóklega náminu sameiginlegt, en þó er mörgu hagað öðruvísi, t. d. kend þar vinnubrögð, svo sem netabætingar, sem eru hagnýt fyrir menn til undirbúnings undir frumframleiðsluna, eins og hæstv.dómsmrh. orðaði það á síðasta þingi, en eru ekki kend í gagnfræðadeild mentaskólans. Það er því ekki góðgirnisleg staðhæfing hjá hæstv.dómsmrh., sem vel þekkir þessar ástæður, er hann ber það fram, að skólinn sje stofnaður af aðstandendum þeirra tossa, er ekki stóðust inntökupróf mentaskólans, flokksbræðrum mínum, er ekki vildu setja sín börn á bekk með fátækra manna börnum. Það er alveg gripið úr lausu lofti. Þá sagði hæstv. ráðh., að það væri svívirðileg frekja og hroðalegur aumingjaskapur - eins og hann orðaði það á sínu sjerkennilega þingmáli - af aðstandendum þessa skóla að sækja um lítilfjörlegan styrk af opinberu fje. Jeg verð að segja, að henni sje dálítið misskift velvild hæstv. ráðh. í fræðslumálum. Í dag heyrðist mjer hann telja það lofsamlegt annarsstaðar, er menn vildu leggja eitthvað á sig til að halda uppi skólum. Það er gert hjer. Þeir menn, sem að skólanum standa, hafa lagt það fram, að sjálfsagt er og eðlilegt, að hið opinbera ljetti undir með þeim. En þá verður dálítið annað uppi á teningnum. Þegar „flokksmenn mínir“ hjer í Reykjavík sækja um styrk til skóla, sem þeir hafa stofnað, þá er það svívirðileg frekja. Og þó njóta allir aðrir skólar í landinu opinbers styrks. Nei, jeg held, að hæstv.dómsmrh. ætti að geyma orðbragð sitt, - sem minnir á það, sem stöku sinnum, en þó sjaldan, heyrist í götustrákahópi - til annara tækifæra, en beita því ekki á þá menn, sem hafa beitt sjer fyrir, að fjöldi ungmenna eigi kost á þeirri fræðslu, sem þeir óska eftir og hafa stefnt að með því að taka inntökupróf í gagnfræðadeild mentaskólans. Hæstv. ráðh. getur ekki gengið þess dulinn, að ósamræmi eins og hjer kemur fram verður til að drepa niður alla trú á, að nokkur einlægni sje á bak við alt hans tal um áhuga sinn á mentamálum. Út af lokun gagnfræðadeildar mentaskólans er nú vitanlega sprottin æðimikil beiskja í garð hæstv. ráðh. Það myndi hafa mildað þessa beiskju nokkuð, ef hæstv. ráðh. hefði þá sýnt víðsýni og hefði tekið vel í það, að hið opinbera legði nýja skólanum nokkurn styrk, ef aðstandendur þessara ungmenna legðu nokkuð á sig á móti, en þetta víðsýni vantaði hjá honum. Við höfum heyrt hæstv. ráðh. ausa fúkyrðum yfir aldursforseta þessa þings hjer í kvöld, fyrir það eitt, að hann vildi láta styrk til Flensborgarskólans halda sama formi og hann hefir haft áður, og þetta styrkir þá ályktun, að það sjeu frekar skaplestir en mentamálaáhugi, er stjórni gerðum hans í skólamálum, þegar kemur í kjördæmi andstæðinga hans. Jeg ætla ekki að fara að tína upp öll þau viðbjóðslegu fúkyrði, sem hæstv. ráðh. viðhafði, en það vill svo vel til, að hjer voru menn, sem hlustuðu á báða ræðumenn og heyrðu hin stillilegu og kurteislegu orð hv. 1. þm. G.-K., sem rökstuddi mál sitt með því að lesa upp skjöl, sem þýðingu höfðu fyrir málið, og svo ofsa þessa aumkunarverða ráðh., sem er ekki fær um að stjórna sjálfum sjer, hvað þá heldur öðrum.

Dómsmrh. (Jónas Jónason) Hv. 3. landsk. má vera mjer þakklátur fyrir það, að jeg gaf honum tækifæri til að skýra hina óljósu hugsun sína í skólamálum. Hann talar um launkrakka, sem klakinn var út fyrir hið löglega hjónaband, og hann vill láta skíra þennan getnað og láta hann njóta styrks af opinberu fje. Hann kom ekki fram með nein rök fyrir máli sínu, en það bar ekki alllítið á þeim misskilningi hjá honum, eins og ýmsum borgurum þessa bæjar, að hann leit svo á, að mentaskólinn hefði átt að sjá götudrengjunum hjer fyrir andlegum forða og væri skyldur til að taka alla þá unglinga úr Reykjavík, sem þangað vildu leita. Það var venja, að 50 ungmenni komu inn í 1. bekk og voru í skólanum 3 næstu vetur og fóru svo í lærdómsdeildina, og þannig var mestur hluti þeirra, er stúdentsprófi luku, hjeðan úr Reykjavík. Jeg leyfi mjer nú að spyrja, hvar hin siðferðislegu lög sjeu um það, að flest embættismannaefni þessa lands sjeu úr Reykjavík, og hvaða rjett eiga Reykvíkingar á styrk framar öðrum hjeruðum? Þegar Íhaldið hafði reynt að eyðileggja það, að gagnfræðaskólahúsið á Akureyri mætti nota til framhaldskenslu, minnist jeg þess, að einn hv. íhaldsþm. varð svo reiður yfir framgangi málsins, að hann ætlaði að beita líkamlegu ofbeldi við hv.þm. Barð., af því að hann hafði greitt atkv. með því. En þegar takmarkaður er aðgangur að mentaskólanum, þá eru öll blöðin full af heift yfir því, sökum þess að Reykvíkingar höfðu vanist því að sitja einir við þessa mentastofnun, en vildu ekki unna neinum öðrum þess. Ef þetta er ekki frekja og ofsi, þá veit jeg ekki, hvað það er. Ef það er rjett, að 3 neðstu bekkir mentaskólans hafi verið nokkurskonar alþýðuskóli, en ekki undirbúningur undir lærdómsdeildina, þá sjest á því, að unglingaskóla hefir vantað hjer í Rvík, sökum þess, að ekki hafa allir þessir nemendur farið í skólann af því að stúdenta vantaði, heldur af hinu, að það skorti skóla. Nú var stofnaður nýr skóli fyrir unglinga síðastl. ár, og til hans voru fengnir færustu kennarar, og því var þessum unglingum engin vorkunn að leita þangað, en til þess voru þeir of fínir. Þeir máttu ekki koma saman við fátæku börnin, og þess vegna tóku fínni borgarar Reykjavíkur það ráð að stofna handa þeim nýjan skóla, þar sem þeir komu að tornæmum börnum, ef þeir voru svo óheppnir að eiga þau, og þar á að menta þau og uppfræða, en foreldrarnir eru ekki of góðir til að borga gildið, sem þeir bjóða sjálfir í, úr því að þeir vildu ekki láta börn sín blandast saman við hin, sem fátækari voru. Hv. þm. reyndi að sanna það, að af því að jeg vildi ekki vera með styrk til þessa skóla, en væri fylgjandi öðrum slíkum styrkjum, að þá væri ósamræmi í hegðun minni. Jeg þykist vita, að þessi hv.þm. sje hlyntur háskólanum, en nú skulum við segja, að einhverjir lærðir menn tækju sig til og stofnuðu nýjan háskóla til þess að útskrifa guðfræðinga, lækna og lögfræðinga, og þessir menn kæmu svo til þingsins og bæðu um styrk, þá væri jeg mótfallinn því. Ef einhverjir kunna að finnast, sem ekki geta gert sjer þá skóla að góðu, sem ríkið býður þeim upp á, þá verða þeir að halda sínar eigin leiðir. Í Englandi koma menn upp skólum handa börnum sínum, og þar eru ekki einungis tugir, heldur hundruð slíkra skóla. Nú er mjer kunnugt um einn mann, sem leggur 10000 kr. í kosningasjóð Íhaldsins, og slíkir menn ættu að geta veitt skólanum styrk.  Þá talaði hv.þm. um ilt orðbragð, en hann ætti ekki að tala um það, hann, sem hefir 12 eða 13 blöð til umráða og orðbragðið er þar þannig, að það er til skammar, ekki aðeins fyrir samherjana, heldur fyrir alla þjóðina, sem líður fyrir spillingu og mentunarleysi þeirra, sem blöðin eiga. Enda er við því að búast, þar sem sumir af ritstjórum þessara blaða eru orðlagðir ræflar. Það er að búast við því, að það sje þungt fyrir þann mann, sem hefir með sjer örgustu sorpritara, að þurfa að standa undir rökum í málum, sem eru óverjandi. Þá talaði hv.þm. um beiskju foreldranna, en hún verður ekki þung á metunum, þegar maður talar við landlækni og fær að heyra, að sökum ofþrengsla hefir verið óeðlilega mikið um berkla og dauðsföll undanfarin ár í skólanum, þannig að beiskja foreldranna stafar þá af því, að mega ekki senda börn sín í opinn dauðann. Þá sagði hv.þm., að jeg sýndi beina hlutdrægni, þegar jeg legði til mála þeirra kjördæma, sem kosið hafa andstæðinga mína á þing. Þau kjördæmi, sem eru nú ákveðnust gegn mjer, eru Reykjavík og Gullbringu- og Kjósarsýsla, og þá get jeg bent á það, að jeg hefi borið fram frv. um unglingaskóla í Reykjavík og hlynt betur að mentaskólanum en fyrirrennarar mínir hafa gert, og auk þess hefi jeg reynt að rjetta við Flensborgarskólann, sem nú er kominn í mestu niðurníðslu og ekkert hefir verið gert fyrir síðan Þórarinn heitinn Böðvarsson og Jón heitinn Þórarinsson fóru frá honum. Hv. þm. lauk ræðu sinni með þeim orðum, að það væri ekki við því að búast, að jeg gæti stjórnað öðrum, þegar jeg gæti ekki stjórnað sjálfum mjer, en það er nú eitt af því, sem íhaldið kvartar mest undan, að jeg hefi hemil á þeim, sem stela fje af landinu, og drukknum mönnum, sem eru þjóðinni til minkunar. Glæpa- og illræðismönnum landsins og þeirra samherjum og vinum finst hönd núv. stj. vera þyngri á þeim en áður.

Jón Jónsson Jeg þarf að svara hv.þm. Seyðf. nokkrum orðum viðvíkjandi Fjarðarheiðarveginum. Hann sagði, að jeg myndi þekkja minst til þarna eystra af hv.þdm. og því ætti jeg ekki að fara að ráðleggja deildinni neitt í þessu máli. Jeg játa það að vísu, að jeg hefi aldrei ferðast þarna um, en þetta mál er nú orðið svo þvælt hjer í hv. deild, að jeg hygg, að jeg hafi fengið á því öllu betri skilning en þótt jeg hefði farið um veginn. Maður getur líka kynt sjer þetta nokkuð á landabrjefum og aflað sjer frekari upplýsinga, þannig að maður standi lítið ver að vígi en hinir, sem reynt hafa. Jeg skil ekki í öðru en að hann sem gamall þm. geti játað, að margar styrkbeiðnir hafa komið til þingsins, sem virðast ekki við nánari athugun hafa við nein rök að styðjast. Hv. þm. hefir ekki hrakið þau orð mín, að þörfin fyrir þennan veg sje ekki svo brýn, að hann geti ekki beðið. Þá sagði hv.þm., að jeg hefði farið of sterkum orðum um snjóalög á þessari leið, er jeg sagði, að þessi vegur myndi ekki verða fær nema 3 mánuði ársins. Jeg byggi þessi ummæli mín á brjefi vegamálastjóra, sem jeg hefi ekki meðferðis, en með leyfi hæstv. forseta vil jeg lesa upp kafla úr áliti þess manns, sem rannsakaði þetta, og munu menn þá sannfærast um, að þetta hefir ekki verið ofmælt hjá mjer. Hann segir svo: „Enda þótt komið væri fram í júlímánuð, var ennþá afarmikill snjór á heiðinni, og víða það mikill, að illmögulegt var að fylgja veginum. Til þess að komast nokkurnveginn hindrunarlaust áfram, varð víða að fara langt fyrir ofan (norðan) núverandi veg, enda liggur hann á löngum kafla um hinar verstu snjókistur“. Svo minnist hann á þetta aftur síðar: „Miklar líkur eru fyrir því, að hægt sje að koma vegi þannig fyrir og án stórkostlegs tilkostnaðar haga hæð vegarins svo, að hann alla jafnan verði kominn undan snjó um mánaðamót júní–júlí, enda engin frágangssök að moka síðustu skaflana, þegar komið er svo langt fram á vor“. Svona er nú ástandið, að það er von um, að vegurinn verði orðinn fær um mánaðamótin júní og júlí, með því að moka síðustu skaflana. Já, það kvað með kostgæfni mega moka svo af veginum, að bílar komist leiðar sinnar.

Þetta er lýsing eftir ókunnugan mann

. Hann segist þó hafa stuðst við upplýsingar frá þeim ágæta manni, sem hv.þm. Seyðf. segir, að farið hafi 1200 sinnum yfir Fjarðarheiði. Þessi lýsing er ekki svo björguleg, að fýsilegt sje að fleygja mörg hundruð þúsundum í þessa vegagerð, meðan fjöldi nauðsynlegra framfarafyrirtækja bíður og vitanlegt er, að þörf hjeraðsins er þegar betur fullnægt á annan hátt. Þó að jeg sje ef til vill ekki kunnugur þar eystra, veit jeg þó, að Fagradalsbrautin er fær miklu lengur en þrjá mánuði ársins. Hv. þm. Seyðf. var að fetta fingur út í það, að jeg hafði sagt, að síst væri betri verslun á Seyðisfirði en Reyðarfirði, því að þar væri eitt af bestu kaupfjelögum landsins. Hv. þm. var nú ekki alveg á því, að svo væri, og sagði, að verðlag kaupfjelagsins væri svo hátt, að smákaupmennirnir á Reyðarfirði þrifust mætavel í skjóli þess. Ekki virðist nú reynslan staðfesta þessa velgengni kaupmannanna. Einn kaupmaður þar hefir nýlega orðið gjaldþrota um 200 þús. kr.

Síldarspekulationir

. Jeg skal ekki segja um, af hverju tægi sú kaupmenska var, sem setti hann yfir um. Annar hefir nýverið orðið að leita samninga við lánardrotna sína og fengið 60% af skuldum sínum gefið upp. Ekki bendir þetta á uppgang kaupmanna þar. Og jeg þori að fullyrða, að mjer er svo vel kunnugt um efnahag manna hjer eystra, að jeg veit, að menn sjeu engu ver stæðir á fjelagssvæðinu en á Seyðisfirði og norðurfjörðunum. Jeg held, að hv.þm. Seyðf. verði erfitt að sanna, að verslunarkjörin á Reyðarfirði sjeu svo slæm, að neyðarkostur sje að leita þangað. Aðalatriðið í mótmælum mínum stendur enn óhrakið. Þörfin er ekki brýn, og eiginlega engin. Kostnaður yrði geysimikill, en vegurinn ónothæfur mestan hluta árs. Auk þess hefir ekki verið á það minst, að verið gæti, að Seyðfirðingum veittist erfiðlega að leggja sinn hlut fram, og a. m. k. gætu þeir varið því fje betur. Einu rök hv.þm. voru þær áskoranir, sem borist hafa um þetta efni frá Seyðisfirði, en upp úr þeim má ekki leggja of mikið. Aftur skal það játað, að vegarlagningin skapaði mikla atvinnu fyrir Seyðfirðinga, og þar mun fiskur liggja undir steini í þessu máli.

Frsm. (Páll Hermannsson) Jeg verð að líta svo á, eftir þeim umr. að dæma, er hjer hafa farið fram undanfarið, að umr. um fjárl. sje lokið, og í þeirri trú offra jeg minni síðustu ræðu til að drepa á annað efni en það, sem beint snertir fjárlögin. Það, sem gaf mjer tilefni til að standa upp að þessu sinni, voru orð, sem hv.þm. Seyðf. ljet falla hjer og jeg vil ekki láta ómótmælt. Jeg tel þau ummæli hans alls ekki sæmileg, síst þar sem hann las þau upp úr skrifaðri ræðu. Hann sagði, að smákaupmennirnir á Reyðarfirði þrifust vel í skjóli hins háa verðlags kaupfjelagsins. 

Halldór Steinsson Jeg vil leyfa mjer að biðja hæstv. forseta um að bera það undir d., hvort hún vill láta halda umr. áfram. Það er nú orðið nokkuð áliðið, og mjer finst það ómannúðlegt og órjettlátt að pína hv.þm. með fundarhöldum nótt eftir nótt.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þar sem þetta er 1. umr. málsins og nú er orðið mjög áliðið þingtímans, þá finst mjer vera full ástæða til þess að skera úr því nú, hvort hjer á að beita málþófi eða ekki.

Jón Þorláksson Það var alls ekki tilætlun mín að fara að beita hjer málþófi, en jeg þarf nauðsynlega að halda alllanga ræðu nú við 1. umr.

Forseti (GÓ): Jeg vil verða við beiðni hv. 1. þm. Snæf. og bera það undir d., hvort hún vill halda umr. áfram.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Eins og jeg gat um við 1. umr. þessa máls, er hjer ekki um neina breyt. að ræða á 1. frá 1926, aðra en þá, að hækkuð er skyldutrygging á bifreiðum gagnvart þriðja manni. Frv. þetta gerir ráð fyrir 10 þús. kr. tryggingu fyrir hverja bifreið. N. hefir leitað upplýsinga um það, hver útgjöld þetta væru bifreiðaeigendum. Ársiðgjöld fyrir 10 þús. kr. tryggingu, sem aðeins nær til ábyrgðar gagnvart þriðja manni, er frá 50–95 kr., eftir tegund bifreiða, og er iðgjaldið lítið hærra, þótt trygging sje 20 þús. kr. - Að svo stöddu þykir ekki ástæða til að hafa þessa skyldutryggingu hærri, því að aldrei mun tjón af völdum bifreiða hafa orðið sem nemi 10 þús. kr., hvað þá hærri upphæð, en vera má, að heimtuð verði hærri trygging bráðlega. Ákvæðið um að heimila að undanfella 200 kr. skaðabætur er til þess gert, að bifreiðaeigendur, sem undir öllum kringumstæðum geta greitt þá upphæð sjálfir, megi áskilja við vátrygginguna slík smátjón, því að með því móti geta þeir fengið 15–20% lægri iðgjöld.

Frsm. (Ingólfur Bjarnarson) Fjvn. hefir athugað þetta frv. og hina ýmsu útgjaldaliði þess. Þá hefir hún og kynt sjer heimildir fyrir greiðslum og ýmsa liði, er ekki hafa verið nægilega skýrgreindir í aths. við frv. Leggur n. til, að frv. verði samþ. með einni breyt., er hæstv. fjmrh. hefir óskað eftir. Er hún þess efnis, að bætt verði við eftirlaunum til Friðriks Jónssonar pósts fyrir árið 1928. Síðasta Alþingi ákvað honum eftirlaun og samkv. venju hafa honum verið greidd þau fyrir 1928. Er nú leitað aukafjárveitingar fyrir því, og telur n. sjálfsagt að veita hana. Jeg sje nú ekki ástæðu til þess að fjölyrða um hina einstöku útgjaldaliði, en vil þó fara nokkrum orðum um suma þeirra. Útgjöldin hafa alls numið 260 þús. árið 1928. Til samanburðar skal jeg geta þess, að árið 1927 voru þau 150 þús. eða um 100 þús. kr. lægri. Aftur voru útgjöld fjáraukalaganna 1926 280 þús., eða lítið eitt hærri en nú. Sjest af þessu, að á ýmsu veltur með þessi útgjöld og að þau eru mismunandi frá ári til árs. Skal jeg þá víkja að nokkrum einstökum liðum. Það er þá fyrst 2. gr. Er þar kostnaður við aukna toll- og löggæslu. Var bætt við nokkrum nýjum starfsmönnum, og eru þetta laun þeirra ásamt fleiru. Er gerð grein fyrir þessari starfsmannafjölgun í aths. við frv. Auk þess hefir n. fengið sundurliðaða skrá yfir þennan kostnað. Við 3. gr. er ekkert að athuga. En við 4. gr. vil jeg geta þess, að aðalupphæðirnar þar eru framlög til bygginga og endurbóta á ríkisskólum, og hjeraðsskólum að ákveðnum hluta. öll þessi upphæð nemur 120 þús. kr. Stærstu liðirnir eru til byggingar skóla- og Íbúðarhúsa á Hólum. Eins og kunnugt er, brann þar og þurfti því að byggja upp aftur. Er þessi upphæð það, sem greiða þurfti umfram það, er brunabótafjelagið greiddi, því sú upphæð hrökk ekki til fyrir byggingarkostnaði. - Önnur helsta upphæðin er til skólabyggingar á Laugarvatni. Eru það 38 þús. Þetta hefir áður verið veitt í fjárl. 1926 og 1927. Til skýringar útgjöldunum við 16. gr. fjárl. skal jeg geta um 3. lið 5. gr. Hafa þar verið veittar rúmar 3 þús. kr. til endurbyggingar sjóvarnargarðs fyrir landi jarðanna Einarshafnar og Skúmsstaða. Er þetta hálfur kostnaður við verkið. Hefir undanfarin ár allvíða verið veittur af ríkinu styrkur til samskonar aðgerða. 7. liður sömu gr. er til fyrirhleðslu Þverár í Eyjafirði, 1100 kr. Er það helmingur kostnaðar. Þessi fjárveiting byggist á því, að á þessi hefir brotist úr farvegi sínum og flætt yfir engi nærliggjandi jarða, en um leið hefir hún lagst að þjóðveginum, sem liggur upp frá Eyjafjarðarbrúnni, svo að hann er í hættu vegna þessa vatns. Með það fyrir augum hefir ríkið gengist undir að greiða kostnaðinn við þetta að hálfu leyti. Þetta er ekki allur kostnaðurinn, því enn er unnið að þessu verki. En nú þykir mjer líklegt, að því verði lokið í vor, og verður þá ríkið að greiða eitthvað meira. 9. liður er til fyrirhleðslu Skálmar. Skal jeg geta þess, að ríkið hefir gengist inn á að greiða hálfan kostnað. Þessi fyrirhleðsla á að vera til varnar nokkrum bæjum í Álftaveri. Samkv. skýrslu Búnaðarfjelags Íslands er áætlaður kostnaður 3500 kr. Þetta hefir þó farið nokkuð fram úr áætlun, og hefir ríkið greitt nokkuð af þeim umframkostnaði. 12. liður er til varnar gegn vatnságangi af Kúðafljóti. Er það upplýst, að Búnaðarfjel. Íslands hefir sjeð um þessa fyrirhleðslu, sem á að verða til varnar nokkrum jörðum þar eystra, sem allar eru eign ríkissjóðs. Og með það fyrir augum hefir það orðið að ráði samkv. till. Búnaðarfjelagsins, að ríkið legði fram 3000 kr. til þessa, en Búnaðarfjel. 1000 kr. Um 6. gr. hefi jeg ekkert sjerstakt að segja. Þá skal jeg víkja nokkrum orðum að 7. gr. Stærsti útgjaldaliðurinn þar er til undirbúnings alþingishátíðarinnar 1930, að upphæð 49 þús. kr. N. kynti sjer eftir föngum, hvernig þessum útborgunum er háttað og fjekk nokkrar upplýsingar þar að lútandi. Skrifstofustjóra Alþingis, er var gjaldkeri nefndarinnar fram að síðastliðnu hausti, mun hafa verið ávísað 17 þús. kr., og er talið, að þær hafi farið til undirbúnings. N. hefir nú nokkuð kynt sjer þær greiðslur og komist að raun um, að þær hafa að langmestu leyti farið til þess að greiða kostnað við að laga vellina á Þingvöllum, sljetta þá, græða og girða. Þá hafa Magnúsi Kjaran, er ráðinn mun hafa verið framkvæmdastj. alþingishátíðarnefndarinnar, verið ávísaðar 12 þús. kr. til ýmislegs undirbúnings. En nefndin átti ekki kost á að kynna sjer þær greiðslur, því viðkomandi maður hefir ekki verið staddur hjer í bænum. Þá hafa og verið lagðar fram 5 þús. kr. til að verðlauna ljóðaflokka. Einnig hefir húsameistari ríkisins fengið 10 þús. kr. ávísun til þess að flytja Valhöll úr stað. Býst jeg við því, að mörgum sje kunnugt um það, að það hefir þegar verið gert. Einnig hefir konungshúsið svokallaða verið flutt. Hafa þessar 10 þús. kr. runnið til þessa og ýmislegs annars. Ennfremur hefir vegamálastjóri fengið 5000 kr. til ýmislegra vegagerða á Þingvöllum, með það fyrir augum að greiða fyrir væntanlegu hátíðahaldi. Jeg held svo, að það sje ekki ástæða til þess að taka fleira fram um þessa liði, enda er nú orðið fáment í deildinni. Endurtek jeg svo till.fjvn., að frv. verði vísað til 3. umr. að þessari umr. lokinni.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vildi aðeins beina þeirri fyrirspurn til hv.frsm.fjvn., hvort þær 13 þús. kr., sem búið er að greiða til ríkisgjaldanefndarinnar, sje allur sá kostnaður, er verður af þessari nefnd.

Frsm. (Ingólfur Bjarnarson) Það kom fram í fjvn., að þetta mundi ekki vera allur kostnaðurinn. En jeg man ekki, hvort það lá þá fyrir, hvað mikið væri eftir að greiða. En áður mun búið að greiða 5 þús. kr.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg vil leyfa mjer að fara fram á það við hæstv. forseta, að þetta mál verði ekki tekið fyrir strax. Það er von á prentuðum brtt., sem við vorum að semja í hljeinu, en þær munu bráðlega koma, enda virðist það ekki þurfa að saka, þótt málinu verði frestað um fjórðung stundar.

Forseti (BSv): Jeg mun verða við tilmælum hv.þm. og fresta málinu skamma stund.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg get að ýmsu leyti lýst ánægju minni yfir till.hæstv.atvmrh., en verð þó að segja, að mjer virðast þær ganga of skamt. 1. brtt.hæstv. ráðh. er á þá leið, að verksmiðjan megi því aðeins kaupa síld af framleiðendum, að til þess fáist sjerstök heimild atvmrh. Þessa till. verð jeg að skilja svo, að með reglugerðarákvæði verði sú heimild takmörkuð við það, að verksmiðjan kaupi yfirleitt ekki síld af framleiðendum nema fyrir lágt verð. Tilgangurinn með þessum lögum er sá, að rekstur verksmiðjunnar verði hallalaus, og á það að nást þannig, að framleiðendum eru greidd 70% af áætlunarverði síldarafurða við afhendingu síldar til vinslu, en það, sem meira kann að fást, í lok starfsárs eftir að reikningsskil hafa verið gerð. Til þess að þessi kaupheimild raski ekki rekstrargrundvellinum, finst mjer eðlilegt, að sett væru þau ákvæði, að verksmiðjan keypti ekki síld hærra verði en framleiðendum er greitt við afhendingu síldar til vinslu.

Vitanlega

. - Vitanlega, segir hæstv. ráðh. Jeg geri mig fyllilega ánægðan með það svar hans og læt útrætt um það atriði. Um fyrsta staflið 2. brtt.hæstv. ráðh. er það að segja, að mjer finst það ekki smábreyt., eins og hæstv. ráðh. áleit, heldur mjög mikilvæg efnisbreyt. Hún er nauðsynleg til þess að skapa þann eðlilega grundvöll undir rekstur verksmiðjunnar. Það kom fram við 2. umr. þessa máls, að einstaka menn höfðu hugsað sje verksmiðjuna sem einhverja safnþró fyrir viðskiftamenn síldareinkasölunnar, en með þessari breyt. er það trygt, að viðskiftamenn verksmiðjunnar geta óhultir samið um viðskifti við stöðina. Og það er ekki lítið atriði fyrir viðskiftamenn verksmiðjunnar, að eiga ekki yfir höfði sjer þá miklu hættu á því að ná ekki afgreiðslu sökum þess að verksmiðjan sæti kaupum þegar mest veiðist hjá þeim viðskiftamönnum einkasölunnar, sem ekki eru samningsbundnir. Um aðrar brtt.hæstv. ráðh. þarf jeg lítið að tala, því að þar nægja skýringar hans sjálfs. Hv. þm. Vestm. og jeg flytjum 2 brtt. við þetta frv., sem von er á úr prentsmiðjunni á hverri stundu, en hv. 1. þm. Reykv. flytur í samráði við okkur þá tillöguna, sem tvímælalaust leysir málið best. 1. brtt. er við 4. gr., að 3. tölul. þeirrar gr. falli niður, en hann er um það, að auk afborgana og tillags í varasjóð greiði framleiðendur 5% í fyrningargjald. Við 2. umr. þessa máls færði jeg að því sterk rök, hve það væri sanngjarnt, að þessi liður fjelli niður. Benti jeg á það við 2. umr., að yfir ríkissjóði ætti engin venjuleg verslunaráhætta að vofa í sambandi við rekstur verksmiðjunnar, ef sá hluti andvirðisins, sem lögskipað er að greiða þegar í stað, er ekki of stór, en þá mætti minka hann, ef svo þætti. Hinsvegar gat jeg um tvær aðrar áhættur fyrir verksmiðjuna, og er hin fyrri sú, að verksmiðjan yrði ekki rekin, en hin síðari, að fundist hefðu ódýrari og betri vjelar til vinslunnar, og gæti það leitt af sjer verðfall. Þessar áhættur verða ekki metnar, en af þeim tveimur er önnur áhættan meiri, sú, að verksmiðjan verði ekki rekin. Því vil jeg benda á það, að með því að reyna að tryggja hag ríkissjóðs um of, eins og gert er með þessu ákvæði, er um leið verið að skapa þá áhættu, að verksmiðjan verði ekki rekin, því þegar kjör viðskiftamanna hennar eru gerð mjög óaðgengileg, vilja þeir heldur skifta við aðrar stöðvar. Jeg álít, af þeirri reynslu, er jeg hefi á þessum málum, að af rekstri verksmiðjunnar stafi ekki sjerstök áhætta, þar sem jeg hefi skilið 4. lið þannig, að 5% af stofnkostnaði og árlegum rekstrarkostnaði renni í varasjóð. Jeg hefi talsvert sjerstæða aðstöðu í þessu máli, þar sem jeg hefi kynst þessum atvinnuvegi betur en aðrir hv.þm., og ætti það að gefa orðum mínum nokkurn þunga. Nú kynni að vera, að jeg yrði grunaður um að setja sjerhagsmuni mína ofar hag verksmiðjunnar, en ef svo væri, ætti mjer að vera áhugamál, að skilmálar viðskiftamanna hennar væru sem þrengstir, því að þá myndu færri skifta við verksmiðjuna og framboð til annara stöðva verða meira. Það, sem jeg legg til í þessu máli, geri jeg í fyrsta lagi sem kunnugur maður, í öðru lagi sem umboðsmaður ríkissjóðs og í þriðja lagi sem fulltrúi sjávarútvegsins. Ættu orð mín því að verða talsvert þung á metunum, auk þess sem jeg hefi í ræðum mínum nefnt það vitni, sem mest tillit ætti að taka til í þessu máli, en það eru ummæli og óskir frumkvöðuls þess, Magnúsar heitins Kristjánssonar. Jeg get lokið máli mínu um þessa till. með því að brýna það fyrir hv.þm. enn á ný, að það má ekki ganga svo langt í að tryggja ríkissjóð gegn áhættum, að það verði til þess að skapa fyrirtækinu áhættu. Meðan fyrirtækið er í æsku mun það þykja óaðgengilegt að greiða 15% af öllum kostnaði og fá ekki nema 70% af andvirði vörunnar útborgað við afhendingu síldarinnar. Það er nauðsynlegt að fá rammann það rúman, að menn ætlist ekki frá því að skifta við verksmiðjuna. Þá flytjum við breytingartill. við 7. gr. hnígur að því, að stj. verksmiðjunnar verði skipuð með öðrum hætti en segir í 7. gr. frv. Í frv. er gert ráð fyrir því, að stj. verksmiðjunnar sje skipuð þrem mönnum. Skal einn skipaður af atvmrh., annar af Siglufjarðarkaupstað og sá þriðji af stj. síldareinkasölunnar. Nú flytjum við þá brtt., að í stað þriðja manns, sem síldareinkasalan skipar, tilnefni útgerðarmenn þeir, sem við verksmiðjuna skifta, einn meðlim stj. Það mun rjett, sem hæstv.atvmrh. sagði, að sennilega fengist samkomulag um að hafa fimm manna stj. Mjer finst í raun og veru óþarft, að stj. þessa fyrirtækis sje skipuð fimm mönnum, og liggur þá fyrir að athuga, hvort eigi meiri kröfurjett, síldareinkasalan eða atvinnurekendur þeir, sem skifta við verksmiðjuna. Jeg hefi við fyrri umr. þessa máls bent á það, að hæstv.atvmrh. er það í lófa lagið að skipa einn stjórnanda með það fyrir augum að tryggja eðlilegt samband við einkasöluna, og annan eða meiri rjett á einkasalan ekki. Um rjett ríkissjóðs og Siglufjarðarkaupstaðar hefir ekki verið deilt. Og um rjett viðskiftamanna verksmiðjunnar verður heldur ekki deilt, ef menn vilja líta á málið með nokkurri sanngirni. Þeir menn eiga alt sitt undir því, hvernig starfshögun verksmiðjunnar er, og er því rjettmætt, að þeir skipi einnig einn mann í stj. hennar. Jeg veit, að ef hv.þdm. líta á þetta með sanngirni, þarf jeg ekki að eyða fleiri orðum til þess að færa frekari rök að máli mínu. Ef sanngirnin er hinsvegar útilokuð, þýða engin rök, og læt jeg því nægja það, sem jeg nú hefi sagt. Vænti jeg þess, að hinn augljósi rjettur framleiðendanna verði ekki fyrir borð borinn og að hv.þdm. geti fallist á till. okkar.

Fors.- atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 2. þm. G.-K. hefir nú gert grein fyrir brtt. sínum og hv.þm. Vestm. Kom mjer ekki á óvart, að önnur brtt. var viðvíkjandi 4. gr., þar sem þeir leggja til, að 3. liður þeirrar gr. falli niður. Jeg ætla að leyfa mjer að geta þess, að út frá viðtali við hv. 2. þm. G.-K. hefi jeg sannfærst enn betur um rjettmæti þess, að þessi liður verði látinn standa, og þó einkum eftir að jeg hefi nú hlustað á rök hans viðvíkjandi áhættum verksmiðjunnar. Fyrri áhættan, er hann gat um, var sú, að verksmiðjan yrði ekki starfrækt ár og ár, og yrði þannig fyrir allmiklu vaxtatapi. Þetta tap á að borgast af varasjóði, og á 4. liður 4. gr. að sjá fyrir því. Hin áhættan var sú, sem er mjög líklegt að geti komið fyrir, að fundin verði fullkomnari og betri tæki til vinslunnar, sem leiði af sjer verðfall fyrir verksmiðjuna. 3. liður 4. gr. á að tryggja verksmiðjuna gagnvart þessari áhættu, og ekki getur komið til mála, að 1. og 2. liður verði feldir niður. Hv. þm. benti á þessar tvær áhættur fyrir ríkissjóð, og þar sem 3. og 4. liður eiga að tryggja verksmiðjuna gegn þeim áhættum, og því er það í beinu framhaldi af rökum hv.þm., að við verðum að halda fast við, að þessir liðir verði látnir standa. Annars getur raunin orðið betri en á horfðist, og er jeg þá reiðubúinn til þess að slaka á klónni. Þá sagði hv.þm., að ekki mtti gera of mikið að því að tryggja um of hag verksmiðjunnar, því að það gæti orðið til þess að fla burtu viðskiftamenn verksmiðjunnar, þ. e. a. s. að viðskiftamenn verksm. myndu hugsa um svo, að í 4. lið 4. gr. væru svo miklar kvaðir, að ekki vri hægt að skifta við þetta fyrirtæki. Nú er jeg ekki kunnugur rekstri bræðslustöðva, en hitt veit jeg, að hvaða verksmiðja sem er verður að leggja 1. og 2. lið á viðskiftamenn sína. Það, sem á að fæla viðskiftamenn verksmiðjunnar frá, eru 5%, sem lögð eru á fyrir fyrningu, og 5% í varasjóð. Jeg er alveg viss um, að önnur slík fyrirtæki veiða að gera hið sama, líka verksmiðja hv. 2. þm. G.-K., því að hann er svo forsjáll maður, að honum dettur ekki í hug að leggja minna en 5% í fyrningargjald og 5% í varasjóð, og auk þess ætlar hann sjer að hafa töluverðan ágóða, enda mun hann hafa verið sæmilegur af verksmiðju hans síðastl. ár. Jeg játa, að jeg er illa að mjer um þessa hluti, og veit jeg því, að þeir, sem síldveiði stunda, sjá þetta miklu betur en jeg, enda finst mjer það liggja í augum uppi, að hjer er um að ræða kostakjör fyrir útgerðarmenn. Viðskiftamennirnir ttu því ekki að draga sig í hlje, heldur hugsa sem svo: Þessi verksmiðja leggur á fyrir eðlilegum áhættum, eins og aðrar verksmiðjur hljóta að gera, en hún ætlar sjer ekki að græða af okkur, og hlýtur því að vera óhætt að skifta við hana. Þá talaði hv.þm. um rjett framleiðendanna til þess að skipa einn mann í stj. verksmiðjunnar. Nú er það svo, að framleiðendur eiga mikil ítök í síldareinkasölunni, svo að sá maður, sem skipaður yrði frá einkasölunni, mundi undir öllum kringumstæðum líta á hag framleiðendanna. Sömuleiðis er sá maður, sem stj. tilnefnir, líka skipaður með það fyrir augum að gæta hagsmuna framleiðenda. Jeg vil líka minna á, að jeg hefi boðið samvinnu til þess að fullnægja óskum hv. 2. þm. G.-K. og hann játað, að sú samvinna stæði opin. En nú lítur helst út fyrir, að hann vilji ekki fara þá leið, því að athafnir hans eru ekki í samræmi við þau þungu orð, sem hann ltur falla.

Magnús Jónsson * *Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg verð að segja, að mjer þykir hin ágæta prentsmiðja þingsins vera tekin að gerast nokkuð seinlát um prentun þingskjala. Fyrir rúmri 1½ stundu síðan sendi jeg brtt. til prentsmiðjunnar og þær eru ekki enn komnar til útbýtingar.

Eru þetta meðmæli með ríkisprentsmiðju?

. Ekki var það meiningin, enda býst jeg ekki við, að hæstv. forseti leyfi umr. um það mál nú. Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. í samræmi við það, sem jeg talaði við 2. umr., og er það skilyrði fyrir því, að jeg geti fylgt frv., að brtt. mínar verði samþ. Enda þótt brtt.hæstv.forsrh. og brtt.hv. 2. þm. G.-K. og hv.þm. Vestm., sem jeg tel allar til bóta, yrðu samþ., get jeg þó ekki fylgt frv., vegna þess að þær koma ekki nálægt því, sem mesta deilan reis út af í fyrra, hvort hjer ætti að vera um ríkisrekstur að ræða eða samvinnufjelagsskap. - Jæja, jeg sje, að verið er að útbýta brtt. mínum, og geta þá hv.þdm. sjeð, að þær eru einu brtt., sem fyrir liggja, er snerta þetta deilumál frá í fyrra. Að vísu skal jeg játa, að málið horfir dálítið öðruvísi við en í fyrra, þar sem nú eru bornar fram till. um að draga úr áhættu ríkissjóðs af þessu fyrirtki. Umr. hafa leitt í ljós, að dregið er úr áhættunni, en ekki komið í veg fyrir hana. Áhættan er að vísu minni, en hún er þó engan veginn farin. Hv. 2. þm. G.-K. benti á 2 hættur, og jeg sje þær þó fleiri. Hann nefndi í fyrsta lagi þá áhættu, að verksmiðjan fengi ekki nóg verkefni, og í öðru lagi nefndi hann, að nýjar uppfyndingar, t. d. í vjelum, gætu orðið hættulegar. Jeg vil hjer bæta við því þriðja, sem sje því, að verksmiðjan fái ekki fyrir afurðir sínar þau 70% af áætluðu verði. Þetta er alls ekki óhugsandi óhapp. Og enn eina tegund áhættu mun jeg síðar nefna. Fyrst nefnda áhættan er hjer stærsta atriðið. Og það erfiðasta viðfangs við þessa áhættu er það, að hún eykst með þeim öryggisráðstöfunum, sem eiga að bæta úr henni, eins og hv. 2. þm. G.-K. hefir sýnt. Gjöldin eiga að tryggja ríkissjóðinn, en fæla jafnframt viðskiftamennina frá, og auka með því þessa áhættu ríkissjóðsins. Hæstv. forsrh. sagði, að hægt væri að slaka á klónni og færa þessi útgjöld niður, ef reynslan sýndi, að þau vru óþarflega há. En sú reynsla fæst aldrei. Hættan er sífelt yfirvofandi. - Það má aldrei slaka á þessari kló. Hjer er engin önnur leið til útgöngu en sú, að halda gjöldunum, en gera þau aðgengilegri með því að láta þá sjálfa eiga fyrirtækið og sjóðina, sem gjöldin borga. Það er ríkisrekstrarfyrirkomulagið eitt, sem hjer veldur örðugleikunum. Í einstaklinga höndum hverfa þessir örðugleikar eins og aðrir, alveg eins og mjöll fyrir sól. Gjöld þessi eru þó að vísu erfið mönnum í svip, en þau styrkja þó um leið og efla þeirra eigin. fyrirtæki. Það er svipað eins og þegar menn t. d. leggja hart á sig að greiða lífsábyrgðargjald, en eignast þá jafnframt verðmæti, sem bætir þeim fullkomlega erfiðleikana. En hjer á að pína framleiðendur með gjöldum án þess að þeir fái nokkra eign, og er það óhæfa og getur ekki leitt til annars en þess, að menn fjarlægjast þetta fyrirtæki og það stendur uppi gagnslaust, en þungur baggi á ríkissjóði. Hæstv. forsrh. nefndi hliðstætt fyrirtæki, sem hv. 2. þm. G.-K. hefir. með að gera, og sagði, að hann mundi ekki telja eftir sjer að tryggja það fyrirtæki með allmiklum gjöldum í varasjóð, til fyrningar o. fl. En hjer er einmitt um það sama að fjalla sem jeg hefi hjer vikið að. Þessi gjöld eru þarna bærileg, af því að eigendurnir greiða þau í sitt eigið fyrirtæki. Hæstv. ráðh. var ennfremur að tala um, að áhætta seljanda væri minni með því að leggja inn í ríkisverksmiðjuna heldur en með því að selja verksmiðju hv. 2. þm. G.-K., úr því að hann borgi sömu gjöld í sjóði og hafi ágóða að auki. En þetta er alveg rangt. Minsta áhætta er altaf að selja fyrir ákveðna peningaupphæð. Ágóðinn getur orðið minni, en áhættan er áreiðanlega minst. Seljandinn afsalar sjer með því voninni í meiri gróða fyrir það að losna við alla áhættu. Eins og jeg sagði áðan, er þessi áhætta ríkissjóðs þess eðlis, að úr henni verður alls ekki bætt með því að hækka tryggingargjöldin til varasjóðs o. s. frv. Slík gjöld fæla aðeins viðskiftamennina frá. Þessi ráðstöfun er alveg jafneinfeldnisleg eins og ef kaupmaður hjeldi, að hann gæti trygt sig gegn áhættu af versluninni með því að leggja sem mest á vöruna. Ágóðinn af sölunni yrði að vísu mikill, ef hann legði t. d. 200% á innkaupsverð vörunnar. En sá ágóði snerist upp í beint tap vegna þess, að þessi mikla álagning mundi fæla alla viðskiftamenn frá. Hann sæti með vöruna óselda og hefði ekkert nema skaðann og skömmina. Eins fer með ríkissjóðinn í þessu tilfelli. Hann tryggir sig með því að gera öllum framleiðendum vörunnar viðskiftin óaðgengileg og fæla þá frá. Þá skal jeg víkja að þeirri áhættu, sem jeg gat um fyr, að jeg mundi koma að síðar. En það er sú hætta, að farið verði að heimta, að ríkissjóður leggi fram fje til þess að kaupa síld handa verksmiðjunni í fullri samkeppni við aðrar verksmiðjur. Þyrfti ekki annað en það, að illa gengi að fá viðskifti við framleiðendurna til þess að þessi krafa kæmi fram. Yrði afnumin takmörkun laganna um kaupverðið til þess að verksmiðjan gæti kept við aðra um síldina, og þar með er þetta alt komið inn á ríkissjóðinn sem hreint áhættufyrirtæki. Jeg vil benda á reynsluna í þessu efni frá síldareinkasölunni. Í fyrra var því haldið fram, að einkasöluna ætti og mætti reka án nokkurs rekstrarfjár úr ríkissjóði. Jeg og fleiri þm. hjeldum því þá fram, að þetta mundi varla takast, og hefir þetta nú rætst. Nú hefir reynslan kent mönnum þetta. Og reynslan mun leiða það sama í ljós í þessu fyrirtæki líka. Það getur ekki starfað án rekstrarfjár, og þá er það orðið að beinu áhættufyrirtæki, langt fram yfir það, sem nú sjest af þessu frv. Annars er það næsta gaman, ef svo mætti segja, að sjá alla þá endalausu örðugleika, sem hrúgast upp í kringum hverskonar ríkisrekstur sem er, en sem allir leysast og hverfa, ef einstaklingsframtakið fær að njóta sín í fullu frelsi. Þess vegna er það næsta undarlegt, að ríkisrekstur með öllum sínum göllum skuli eiga svo marga formælendur hjer á Alþingi eins og raun hefir orðið á. Jeg ætla þá að víkja að brtt. mínum á þskj. 580, sem jeg geri ráð fyrir, að hv.þdm. sjeu nú búnir að kynna sjer. Jeg mælti að mestu fyrir þeim við 2. umr. og get því látið mjer nægja að fara um þær fáum orðum nú. Þær fara fram á, að notuð verði nú þegar heimild laganna frá í fyrra um það, að selja verksmiðjuna samlagi síldarframleiðenda, ef það verður myndað. Þar er tilskilið samþykki beggja deilda til þessarar sölu, og það er því mjög einfalt ráð að gera það með þessari lagasetningu. Skilyrði þeirra laga um tryggingar af hálfu kaupanda standa auðvitað í gildi, og þarf því ekki að endurtaka þau nú. Með þessu eru leyst öll þau vandamál, sem menn hafa hjer verið að deila um. Þau stafa öll af því, að menn eru að vandræðast með ríkisrekstur. Ef fyrirtæki þetta er bygt upp á þeim grundvelli, sem jeg legg hjer til, hverfur alt deilumál um upphæð gjaldanna, því að menn una þeim ekki illa eftir að þeir eiga sjálfir þá sjóði, sem þau renna í. Þá hverfur og ein aðaláhættan, sem sje hættan á því, að verksmiðjan fái ekki síld til vinslu, því að þá er það orðið hagsmunamál framleiðendanna sjálfra, að verksmiðjan fái nægilegt verkefni. Þá hverfur einnig deilan um skipun stjórnarinnar, því að þá skipa eigendurnir sjálfir stjórnina. Erfiðleikarnir stafa yfirleitt af ríkisrekstrinum, og honum einum, hjer eins og ávalt. Og af honum stafar öll áhætta fyrir ríkissjóðinn, en hann á að vera utan við það. Þeir, sem þessa atvinnu stunda, eru rjettur aðili til þess að hafa allan hag og alla áhættu af þessum rekstri. Jeg skal svo ekki tefja tímann með því að mæla frekar fyrir brtt. mínum, enda vona jeg, að hv.þdm. hafi áttað sig á því, að með því er skorið úr þeim deilum, sem uppi hafa verið um þetta mál. Hinar brtt. eru um fyrirkomulagsatriði, sem heldur eru til bóta, en breyta ekki frv. í neinu verulegu. Jeg mun greiða atkv. með þeim brtt., sem fram eru bornar, en á móti frv., ef mínar brtt. verða feldar.

Sigurður Eggerz Jeg hefi hlustað með athygli á þessar umr. og jafnfr. athugað brtt. þær, sem fyrir liggja, og tel jeg þær allar eitthvað til bóta, en þó sjerstaklega till. frá hv. 1. þm. Reykv. á þskj. 580. Hvort breyta þurfi að einhverju leyti orðalagi þeirra, hefi jeg ekki áttað mig á. Annars skal jeg taka það strax fram, að jeg mun greiða atkv. á móti frv., því að jeg tel grundvöllinn undir því hinn sama og í fyrra, enda þótt jeg telji brtt.hv. 1. þm. Reykv. til bóta, ef þær verða samþ. Jeg sje nefnil. ekki betur en að það sje mesti misskilningur að taka áhættuna yfirleitt af síldarrekstri einstakra manna og færa hana yfir á ríkissjóðinn. Skal jeg þó ekki fara að endurtaka það, sem jeg hefi sagt áður um þetta frv., en það liggur beint í hlutarins eðli, að útgerðarmenn leggja ekki hráefni inn í verksmiðjuna, ef þeir geta fengið hærra verð fyrir þau annarsstaðar. Út af þeim ummælum hæstv.forsrh., að verksmiðjan yrði stöðvuð þegar ekki fengjust í hana nægilega mikil hráefni. Vil jeg taka það fram, að jeg sje ekki annað en mikil áhætta geti fylgt því að stöðva oft fyrirtæki, sem kostar um eða yfir 1 milj. kr. Jeg býst því við, að farin verði sú leið, eins og ef um einstaklingsfyrirtæki væri að ræða, að kaupa heldur hráefnin í verksmiðjuna heldur en að stöðva hana oft. Þá er eitt atriði, sem taka verður til greina, atriði, sem gerir það að verkum, að verksmiðja, sem er eign ríkisins. stendur ver að vígi en verksmiðja, sem er einstaklingseign. Reki einstaklingur síldarbræðsluverksmiðju og fái hann sjerstaklega gott ár með háum markaði fyrir afurðirnar, getur hann ef til vill grætt svo mikið, að hann geti afskrifað töluvert af verði verksm. Stendur hann þá æðimikið betur að vígi, er vondu árin skella á. Alt öðru máli er að gegna um verksmiðju, sem er eign ríkisins. Fái hún gott ár, má hún samt ekki afskrifa nema ákveðinn hluta af verði sínu. og getur því ekki farið í þessu efni varúðarleið einstaklingsins. Einstaklingurinn gerir áætlun í byrjun hvers starfsár fyrir stjórnarkostnaði. fyrningargjöldum o. fl., en veit að sjálfsögðu, að það fer eftir markaðsverðinu, hvort hann getur haldið þeirri áætlun eða ekki. En slík verksmiðja sem hjer er um að ræða verður að fara eftir lögum, sem um hana eru sett. Annars stóð jeg nú ekki upp af því, að jeg byggist við að hafa áhrif á úrslit málsins. Jeg veit, að þau eru fyrirfram ráðin. En þar sem hjer er ráðist inn á nýja braut, sem jeg að mörgu leyti tel óheppilega fyrir ríkissjóðinn, sökum áhættu o. fl., vil jeg undirstrika afstöðu mína til málsins, sem vitanlega er sú, að jeg greiði atkv. á móti málinu. Jeg tel það sem sje ekki verjandi gagnvart ríkissjóði að vera að draga hann að óþörfu inn í slíkt áhættufyrirtæki sem þetta. Sje þetta fyrirtæki nauðsynlegt fyrir útgerðina, mætti fara alt aðra leið til þess að hjálpa henni til þess að koma því upp. Eins og jeg tók fram í upphafi þessara fáu orða minna, tel jeg brtt.hv. 1. þm. Reykv. þá einu af þeim brtt., sem fyrir liggja, er nokkru máli skiftir. Höfuðstefna hennar er sú, að verksmiðjan á sínum tíma komist í hendur einstakra manna, og er í henni falinn möguleiki til að losna við ríkisreksturinn.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Því mun svo farið um þetta mál sem mörg önnur, að það græðir lítið á löngum, efnislitlum og endurteknum umr. Mjer hefir skilist, að í andmælunum gegn frv. þessu nú komi það sama fram og borið var fram við 2. umr., og ætti það því ekki að hafa meiri áhrif að þessu sinni en þá. Eins og kunnugt er, liggja nú fyrir við frv. margar og umfangsmiklar brtt. Verður því að taka þær til athugunar og meta hverja fyrir sig. Þessum brtt. mátti reyndar búast við, eftir því sem fram kom við 2. umr.Brtt. hæstv.atvmrh. eru til mikilla bóta, og sömuleiðis get jeg sagt það um brtt.hv. minni hl. sjávarútvegsnefndar á þskj. 581, að þær fela í sjer fyrirkomulag, sem ekkert hefði verið á móti að fallast á, ef hjer hefði verið um samvinnufjelag í venjulegum skilningi að ræða. En svo er ekki um þetta, heldur er hjer beinn ríkisrekstur, sniðinn eftir þörfum viðskiftamanna og fyrir augum haft að gera þeim viðskiftin sem hagfeldust. En þótt hjer sje um ríkisrekstur að ræða, þá er hann þó sniðinn eftir samvinnufjelögunum og miðar eingöngu við hag viðskiftamanna, en að engu leyti við gróða eða tekjur fyrir ríkissjóð. Ákvæði 9. gr. frv. um, að verksmiðjan sje undanþegin aukaútsvari og tekjuskatti er auðvitað beint til hagsbóta fyrir viðskiftamennina, og finst mjer, með tilliti til þessa, að þeir megi vel við una, jafnvel þótt varasjóðsgjaldið sje ákveðið nokkuð hátt. Jeg hygg nú, eins og jeg tók fram við 2. umr., að þessi gjöld, fyrningargjald og varasjóðsgjald, muni ekki reynast of há þegar til lengdar lætur, þótt segja megi, að þau verði nokkuð rífleg í bestu árum; einkum finst mjer ástæðulaust að finna að þessu eftir að hæstv.atvmrh. hefir látið í ljós áform um að koma fram með till. til lækkunar á gjaldinu, ef reynslan sýnir, að eigi sje þörf á því svo háu sem hjer er ráðgert. Jeg skal þá aðeins víkja nokkrum orðum að brtt.hv. 1. þm. Reykv. á þskj. 580. Jeg er alls ekki viss um, að þessar till. sjeu bornar fram í alvöru. Þessi hv.þm. er eins og kunnugt er listfengur og hinn mesti hagleiksmaður, og mjer virðist, að þetta sje einhver haglegasti fleygurinn, sem jeg hefi sjeð frá hans hendi. Ef þessar till. yrðu samþ., tel jeg, að tilgangi frv. væri með öllu umturnað. Ef um samvinnufjelag á að vera að ræða meðal útvegsmanna, eiga auðvitað allir að koma til greina, sem þar hafa hagsmuna að gæta, og í þessu tilfelli þá útvegsmenn af öllu landi, en eftir till.hv. 1. þm. Reykv. gæti vel svo farið, að þetta yrði aðeins fjelagsskapur nokkurra Siglfirðinga, og er alveg augljóst, að hinir, sem fjarlægari eru, mundu þar miklu síður góðs af njóta. Jeg get ekki sætt mig við samvinnufjelag í þessari mynd og þar sem svo stendur á, að mikill fjöldi fjelagsmanna hlýtur að verða áhrifalaus um starfið. Jeg treysti þarna ríkisfyrirtækinu betur til að sjá hag fjöldans borgið. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta meira að sinni, og geri reyndar ekki ráð fyrir að taka oftar til máls, jafnvel þótt mótmæli komi fram. Málið sjálft græðir heldur ekki, að minni hyggju, á frekari umr. Jeg mun því þrauka og bíða atkvgr., en hirða lítt um andmæli, þótt fram komi, enda tel jeg, að jeg hafi svarað höfuðmótbárunum við 2. umr.

Pjetur Ottesen Mjer hafa að sumu leyti brugðist þær vonir, sem jeg gerði mjer við 2. umr. þessa máls um það, hvað vinnast mundi við endurskoðun málsins í sjútvn., þar sem gert var ráð fyrir, að hæstv.atvmrh. yrði í samvinnu við n. Jeg skal þó hinsvegar viðurkenna, að þær brtt., sem hæstv.atvmrh. flytur nú, eru til bóta, a. m. k. að sumu leyti. Vonbrigði mín eru einkum út af því, að ekki hefir tekist að ná samkomulagi um að breyta 7. gr., um það, hvernig stj. verksmiðjunnar skuli skipuð. Það hafa verið færðar svo gildar ástæður fyrir því hjer í hv. deild, að útgerðarmenn, sem leggja verksmiðjunni til hráefni og eiga mjög hag sinn undir rekstri hennar, ættu kröfu á því að hafa fulltrúa í stj. hennar, að óþarfi er að bæta þar við. Enda er nú svo komið, að hv. 1. þm. S.-M., sem reyndi að bera fram ástæður gegn því, hefir nú algerlega lagt árar í bát, og ætti hann nú, úr því að hann treystist ekki til að mæla þessu í gegn lengur, hreinlega að viðurkenna það, með því að greiða atkv. með þeim brtt., sem hjer liggja fyrir um að kippa þessu í lag. Að hjer sje um svo hreinan ríkisrekstur að ræða, að þetta geti ekki átt við, nær auðvitað engri átt. Það er þvert á móti ef til vill sterkasti þátturinn, sem hægt er að setja til þess að tryggja, að fyrirtækið nái tilgangi sínum. Þetta, að búið er að gefa upp vörnina, ætti að mega skoða svo, að nú eigi að taka kröfur þessar til greina. Jeg vil leyfa mjer að skjóta því til hæstv.atvmrh., að ef hjer hefðu bændur átt í hlut, þykir mjer ólíklegt, að hann hefði ekki gengið inn á slíka sanngirniskröfu frá þeirra hálfu, og jeg lít svo á, að þó sá atvinnuvegur sje honum ef til vill mest að skapi og hjartfólgnastur, þá tti hann að líta þannig á það embætti, sem hann gegnir, að honum beri að láta alla jafnt ná rjetti sínum. Það hafa nú komið fram ýmsar brtt., meðal annars frá hv. 1. þm. Reykv. Hann leggur til, að þetta fyrirtæki gangi smám saman yfir á hendur viðskiftamanna og verði þá rekið með samvinnusniði. Jeg tek þessari till. fegins hendi og vænti, að hún verði samþ. Þetta er einmitt það fyrirkomulag, sem íhaldsmenn börðust fyrir á síðasta þingi. Jeg vona, að endirinn verði nú sá, að þessi möguleiki standi opinn, að verksmiðjan verði rekin með samvinnusniði.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Það hafa nú allmargir hv.þdm. tekið til máls um þetta frv. síðan jeg talaði hjer í dag. Ef út í það væri farið að svara öllum ítarlega, mundi það taka langan tíma, og þar sem flest veigamestu atriðin frá mínu sjónarmiði hafa áður verið tekin fram, tel jeg ekki ástæðu til að endurtaka þau. Jeg vil þó með nokkrum orðum víkja að hv. andmælendum mínum, einkum að því leyti, sem nýtt hefir komið fram í málinu. Jeg þarf ekki að taka það fram, að með till.hv. 1. þm. Reykv. er farið inn á þá braut, sem jeg barðist mest fyrir í fyrra sem frsm. minni hl. sjútvn. Að jeg ekki sjálfur flutti till. í þessa átt, er eingöngu af því, að jeg taldi örvænt um, að hún næði fram að ganga. Jeg tók því þann kostinn að ganga heldur framhjá þessu nú, með því að jeg tel nauðsyn á, að málinu verði lokið á þessu þingi í einhverri mynd. Jeg álít mjög æskilegt, að þetta fyrirtæki verði eign samvinnufjelags útvegsmanna, eftir því sem þeir afborga það, ásamt sjóðum og öðru tilheyrandi; að því leyti er jeg sammála hv. 1. þm. Reykv., en hitt get jeg ekki fallist á, að till. minni hl. sjútvn. sjeu veigalitlar.

Jeg sagði, að þær væru um fyrirkomulagsatriði

. Já, þær eru um fyrirkomulagsatriði, en það eru till.hv. 1. þm. Reykv. líka. Hv. þm. taldi, að mjer hefði sjest yfir þá áhættu, sem grúfði yfir fyrirtækinu af því, að 70% útborgun kynni að nema meiru en því, sem endanlega yrði greitt fyrir vöruna. Jeg lít svo á og hefi getið þess, að tilskilja megi minni útborgun, ef sjerstaklega stendur á. Auk þessarar áhættu gat hv.þm. um aðra áhættu, sem sje þá, að verksmiðjan fengi ekki næga síld til vinslu, og mundi þá koma upp krafa um rekstrarfje, til þess að kaupa síld fyrir í samkepni. Jeg vil ekki neita, að þetta gæti komið fyrir, en það yrði þá af því, að viðskiftamenn teldu sjer óhag að skifta við verksmiðjuna samanborið við aðrar síldarverksmiðjur. Hv. þm. spurði um, hvernig ætti að kjósa stjórnarmeðlimi. Við höfum gert ráð fyrir, að hæstv.atvmrh. setji reglur um þetta. Eftir fyrsta starfsár verksmiðjunnar kjósa þeir, sem hafa skift við hana. Jeg gat ekki hlýtt á ræðu hv.þm. Dal., en mjer hafa verið sögð nokkur atriði úr henni, og eftir þeim að dæma þarf jeg fáu að svara honum. Hann virðist hafa bent á það með rjettu, að þetta fyrirtæki yrði erfiðara statt en einstaklingsfyrirtæki, sem gæti notað allan arð góðæris til þess að jafna halla hallæris. Þetta er að vísu rjett, en þessi verksmiðja er líka undanþegin þeirri áhættunni, sem er þungbærust í einstaklingsrekstrinum, sem sje rekstraráhættunni. - Jeg ætla ekki að öðru leyti að athuga ræðu þessa hv.þm. Jeg hlustaði ekki heldur á ræðu hv. 1. þm. S.-M., en mjer hefir verið skýrt frá innihaldi hennar. Það gleður mig sjerstaklega að heyra, að hann hafi lýst því yfir, að brtt.hæstv.atvmrh. væru allar til bóta. Eins og hv.þm. veit, eru þessar till. allar undan mínum rifjum runnar. Það er næsta undarlegt, að við afgreiðslu málsins frá sjútvn. fæ jeg ekki að koma nokkurri brtt. að, en þegar jeg kem þeim á stað með milligöngu hæstv.atvmrh., þá rís þessi hygni þm. upp og lýsir yfir, að þær sjeu allar til bóta. Mjer virðist það ekki vera að ófyrirsynju, að jeg kvarta undan því, að mjer hefir ekki gefist kostur á að koma að mínu viti og umbóta ágæti í þessu máli í sjálfri n.Till. er til bóta, og er undan mínum rifjum runnin, en um málið fjekk jeg ekki að tala í sjútvn. Mjer skilst hv.þm. hafa sagt, að brtt.hv. minni hl. ættu ekki við, af því að hjer væri um ríkisrekstur að ræða, en hinsvegar ættu þær við, ef fyrirtækið væri rekið með samvinnusniði. Þetta er að mörgu leyti rjett hjá hv.þm., en ágreiningurinn er þá um það, hvort menn óska, að það sje rekið sem samvinnufjelag eða af ríkinu. Jeg fyrir mitt leyti óska eftir því, en ekki eftir ríkisrekstri, og reyni því með till. mínum að breyta málinu í það horf. Og þar sem þessi hv.þm. (SvÓ) er þjóðkunnur samvinnufrömuður, en hinsvegar hinn megnasti andstæðingur alls socialisma, þá vænti jeg, að hann virði við okkur, að við berum fram slíkar brtt., með því að fylgja okkur. Þá víkur hann frá stefnu sinna andstæðinga, en inn á þá braut, sem hann í marga áratugi hefir troðið. Að öðru leyti get jeg tekið undir með hv.þm. um þetta, að það hafa þegar fallið flest rök í þessu máli og því sje þýðingarlaust að rökræða um það úr því sem komið er. Jeg vil þá aðeins í tilefni af yfirlýsingu hæstv.atvmrh. í hans síðustu ræðu gefa nokkrar örstuttar aths. Hæstv. ráðh. taldi, að 3. og 4. tölul. 4. gr. gerði alveg rjettilega fyrir þeirri tvennskonar áhttu, sem jeg hefi talað um - áhættunni, sem stafaði af því, að verksmiðjan yrði ekki rekin í einstökum árum, og áhættunni af verðfalli á eignunum. Þetta er aðallega orðaleikur hjá hæstv. ráðh. Áhætturnar báðar eru ekki stórvægilegri en svo, að fyrir þeim má á eðlilegan hátt gera með því að taka það varasjóðsgjald, sem jeg hefi lagt til, að verði tekið, þó að niður falli 8. tölul. 4. gr. Hæstv. ráðh. taldi, að það mundi ekki fæla menn frá fyrirtækinu, þótt teknir væru 10% af andvirði vörunnar umfram það, sem þarf til þess að standast allan rekstrarkostnað fyrirtækisins. Jeg skal nú játa, að jeg hygg, að undir mörgum kringumstæðum væri viðskiftamönnum eins hagkvæmt að skifta við þessa verksmiðju, þó að þannig lagað gjald væri tekið, eins og að selja þeim einstaklingum vöruna, sem hjer reka verksmiðjur. Þessi auka- 10% mundu jafngilda um 1 kr. af hverju síldarmáli. En eftir þeim útreikningi, sem hv. 3. landsk. hefir gert um rekstur síldarverksmiðju, telst til, að hún geti skilað andvirði fyrir síld, sem er meira en 1 kr. hærri en alment gangverð hefir verið á undanförnum árum. Þannig mætti ætla, að óhætt væri að taka þessa einu krónu af síldarmáli í þarfir verksmiðjunnar, án þess að menn forðuðust viðskiftin. En jeg held samt, að vegna þeirrar ótrúar, sem fjöldi þessara manna hefir á ýmsum opinberum fyrirtækjum, og vegna þess annmarka, að aðeins á að greiða út 70% af andvirðinu, þá sje gengið lengra en góðu hófi gegnir. Við skulum hugsa okkur, að það sje rjett, sem hv. 3. landsk. gerir ráð fyrir, að óhætt sje að ætla, að verksmiðjan geti skilað framleiðendum 11 krónum fyrir hvert síldannál. Af þeim á að halda eftir umfram kostnað 10%, sem yrði 1 kr. á máli. Eftir eru þá tæpar 10 kr. handa framleiðanda. Við skulum einnig ganga út frá, að alment gangverð á síld yrði ekki hærra í hlutfalli við þetta verð en 9 kr. Framleiðendur velja þá um, hvort þeir vilja fá 7 kr. út á síldarmálið og eiga von á því að fá uppbót, er nemi 3 kr. á mál. eða hitt, að fá útborgaðar þegar í stað 9 kr. Og jeg hygg, að með þeirri ótrú sem menn hafa á þessum opinbera rekstri, og þá ekki síst útgerðarmenn, muni þeir verða fleiri, sem kjósa beinu skiftin við fastan kaupanda, sem greiði andvirðið alt út í hönd. Þannig getur auðveldlega farið - sem jeg áður gat um -, að með því að ætla að tryggja ríkissjóðinn er einmitt verið að skapa honum áhættu. Með því að ganga of tryggilega frá hagsmunum ríkissjóðs er einmitt verið að ganga of mikið á rjett framleiðanda, sem veldur því, að hann skiftir ekki við fyrirtækið. Þetta var ágætlega orðað af hv. 1. þm. Reykv., þegar hann benti á, að hjer væri um hliðstæðu að ræða við það, að kaupmaður ætlaði að tryggja sjer lífvænlega atvinnu af verslun bara með því að selja nógu dýrt. Hæstv. ráðh. spurði, hvað jeg mundi gera sem verksmiðjueigandi í þessu efni. Jeg get svarað hæstv. ráðh. því sama sem jeg svaraði hv.þm. Dal., að það er alt annars eðlis, ef um er að ræða einstaklingsrekstur og einstaklingsáhættu af þeim rekstri. Þá er eðlilegt, að einstaklingurinn reikni sjer alt aðra og meiri áhættuþóknun heldur en þegar um er að ræða fyrirtæki, sem ekki á að bera þá áhættu, sem þungbærust er, rekstraráhættuna. Viðvíkjandi stjórnarfyrirkomulagi þessa fyrirtækis mótmælti hæstv. ráðherra að vísu ekki, að framleiðendur ættu ríkan rjett til þess að skipa stjórnarmeðlim, enda er nú þegar búið að færa svo sterk rök fyrir þeim rjetti, að enginn maður, sem vill hafa lög að mæla, neitar því. Það er búið að sýna fram á, að rjettur framleiðenda í þessu efni er ríkari en nokkurs annars aðilja. Reynt var að bera í bætifláka fyrir það fyrirkomulag, sem frv. mælir fyrir um, með því, að framleiðendur ættu svo rík ítök í stj. einkasölunnar, að þeim ætti að vera fyrir milligöngu þess aðiljans í stj.n., sem kosinn var af síldareinkasölunni, trygður sinn rjettur. Hæstv. ráðh. veit, að þetta er helber vitleysa. Hann veit, að framleiðendur ráða bókstaflega engu um stj. einkasölunnar. Hann veit, að framleiðendur mundu engan þeirra manna hafa kosið í framkvæmdarstjórnina, sem að fara með það starf. Hann veit, að framleiðendur þurfa að þola, að einn af framkvæmdarstjórum einkasölunnar lýsi yfir því á opinberum fundi, að framleiðendur megi aldrei hafa neinn hag af einkasölunni. Það er þess vegna alveg um hug mælt hjá hæstv. ráðh., þegar hann talar um trygðan rjett framleiðenda í þessu efni, með því að vitna í það, að þeir eigi ítök í stj. einkasölunnar.

Verkamenn eru framleiðendur

. Jeg hefi nú stundum deilt við hv.þm. Ísaf. um framleiðendur, og það endar venjulega með því, að enginn sje framleiðandi nema guð almáttugur. Þegar jeg kalla útgerðarmenn framleiðendur, segir þessi hv.þm.: O ekki held jeg, að þið hafið búið til síldina. - Það verður altaf þrautalendingin, að guð almáttugur hafi framleitt síldina, og ekki skal jeg heldur neita því. Rjett er það, að hæstv. ráðh. hefir boðið samvinnu gegn því, að fimm menn skipi stj. fyrirtækisins. Jeg hefi enn sem komið er ekki tekið í þá útrjettu hendi hæstv. ráðh. um að tryggja framleiðendum rjett til að skipa einn mann með því að fjölga í stj., vegna þess að jeg álít það óþarft að ganga inn á slíkt til að ná svo augljósum rjetti. Það er altaf verra að hafa óþarflega marga menn í stj.; þrír eru alveg nóg. Rjettur framleiðenda er svo augljós, að jeg vil ekki kaupa hann fyrir neitt, en fá hann bara samkv. þeirri eðlilegu kröfu, sem sanngjarn málstaður á altaf, þegar hann er borinn fram fyrir menn með heilbrigða dómgreind. Jeg skal svo að endingu segja það, að alt, sem jeg hefi talað um áhættu þessa fyrirtækis, og alt, sem jeg yfirleitt hefi miðað við, þegar jeg talaði um þetta fyrirtæki, það byggist á því, að því sje stjórnað á eðlilegan og skynsamlegan hátt. En ef á að girða fyrir, að framleiðendur, sem alt eiga undir fyrirtækinu og líklegastir eru til að velja hæfa menn í stj. þess, hafi áhrif í því efni, þá veit jeg ekki, hvort jeg vil bera nokkra áhættu af þessu fyrirtki eða hvort jeg yfir höfuð vil nokkur afskifti hafa af málinu.

Magnús Jónsson * Jeg verð að taka undir það, sem síðasti hv. rðumaður endaði á. Jeg skil ekki, hvers vegna þessi mótspyrna er gegn því, að útgerðarmenn fái sín rjettindi í þessu máli, - hvernig stendur á því, að þeir, sem eiga alt undir verksmiðjunni og verksmiðjan á alt undir, skuli að þarflausu vera fældir burtu frá viðskiftum með því að sýna þeim óbilgirni í upphafi. Ef á þannig að reka þessa verksmiðju áframhaldandi, ja, þá bið jeg bara fyrir henni. Hvaða kaupsýslumaður með nokkru viti mundi byrja fyrirtæki, sem hann ætti mikið undir, með slíkum afglöpum sem þessum, að reka hnefann framan í þá, sem fyrirtækið stendur og fellur með? Þetta er svo óskiljanlegt, að mjer þykir líklegt, að síldarframleiðendur í landinu hafi þann mannskap, að þeir bara vegna þessa skifti aldrei við þetta fyrirtæki, ef á að sýna slíka óbilgirni, án þess að nokkur einasta ástæða sje fyrir frð. Það er búið að halda margar ræður um þetta, en það hefir ekki verið sýnt með einu einasta orði, hvað síldareinkasalan á að gera með mann í stj. þessa fyrirtkis. Jeg vil aðeins segja hv. 2. þm. G.- K., að jeg hefi aldrei sagt, að brtt. hans væru veigalitlar. En jeg sagði, að þær væru um fyrirkomulagsatriði, og hann skaut því fram, að mínar væru það líka. Já, alt eru þetta fyrirkomulagsatriði, ef maður knýr það orð of mikið. Hjer er sá munur á, að hans till. eru um fyrirkomulagsatriði viðkomandi ríkisrekstri, en mínar till. fara fram á stefnubreyt., að fyrirtækið hlíti ekki ríkisrekstri lengur en svo, að þeir, sem láta það fá hráefni, kæri sig ekki um það lengur.

Mínar eru brú, sem jeg tla mönnum að ganga yfir

. Hann tlar hæstv.forsrh. að byggja brú á þessum stöplum, sem hann reisir með sínum till. En jeg vil sjá elfuna brúaða þegar á þessu þingi heldur en eiga undir því, að hún verði bygð á loftköstulum. Hv. þm. Dal. og fleiri hafa minst á það, að eftir mínum till. tti þetta fyrirtki smámsaman að komast í hendur á þessu samlagi. Þetta er ekki alveg rjett. Eftir mínum till. er þetta einkafyrirtæki frá upphafi, en aðeins af því, að ríkissjóður leggur fram þessa peninga, er ekki nema rjett og sanngjarnt, að hann geti sett strangar reglur um fyrirkomulag fyrirtækisins meðan verið er að afborga. Ekki ætla jeg að víkja mörgum orðum að hv. 1. þm. S.-M. Hann kvað málið ekki grða mikið á þessum umr. Jeg held það sje alveg óhætt um það, að málið hafi ekki mikið grætt á hans ræðu. Hann kvaðst álíta, að jeg hefði borið fram mínar till. í gamni, - þr gætu ekki verið bornar fram í alvöru. Jeg væri þektur sem listamaður og þetta væri eitt af mínum skemtilegu listaverkum. Mig minnir, að þetta hafi jeg heyrt einhverntíma áður, þegar þessi hv.þm. var í álíka öngþveiti, en a. m. k. er áreiðanlegt, að þetta geta ekki verið rök í málinu. Og jeg verð að segja, að það er miklu erfiðara að hugsa sjer, að hv.þm. sje að tala í alvöru, þegar hann, þessi gamli samvinnufrömuður, er að berjast í líf og blóð gegn því, að þetta fyrirtæki verði rekið á samvinnugrundvelli í stað ríkisrekstrar. En jeg veit ekki, hvar er gamanið í mínum till., þó að jeg beri fram till. um það, sem stór flokkur í þinginu barðist fyrir í fyrra. Það kann að vera, að dragi gamanið af þessum hv.þm. og öðrum þeim, sem honum fylgja, þegar þessi ríkisrekstur er kominn á að þeirra tilstuðlan. Og hvað var nú gamanið í öllu þessu? Það kom upp úr kafinu, að hv.þm. gat ekki hugsað sjer þetta sem samvinnufjelag, því að það mundi vera bara á Siglufirði. Skilji þeir, sem geta! Ekki vissi jeg, að samvinnuskipulagið væri svona heilagt, að hv.þm. þyrfti að benda okkur með þessum fjálgleik: Drag skó þína af fótum þjer, því að sá staður, sem þú stendur á, er heilög jörð. - Siglufjörður er víst þessir saurugu skór, sem mega ekki koma nálægt samvinnunni. En samvinnulögin frá 1921 eru svo hlægileg, að þau undanskilja ekki Siglufjörð, þó að hv.þm. þætti það rök, að ekki gæti komið til mála að reka samvinnufjelagsskap á Siglufirði. Jeg skal svo ekki tefja tímann lengur um þetta. Jeg legg till. mínar undir dóm manna. Nú er ekki hægt að bregða neinni hættu við, sem málið sje statt í. Það er bara um það að velja, hvort menn vilja heldur atvinnureksturinn á samvinnugrundvelli eða með ríkisrekstri. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Ásgeir Ásgeirsson Það hafa nú staðið nokkrar deilur um það, hvort fyrirtækið skuli rekið sem samvinnufjelag eða hvort það skuli rekið að nokkru leyti af ríkinu. Frv. áskilur að vísu, að allur ársrekstur skuli vera með samvinnusniði. En jeg skal játa, að þá vantar heimild um það, að það megi framselja þessar eignir ríkisins samvinnufjelagi, svo að fjelagið sje að öllu leyti rekið sem samvinnufjelag, - að bæði sjeu eignir og stj. á valdi þess fjelags á sama hátt og allur ágóðinn skiftist eftir þeim reglum, sem gert er í samvinnufjelögum. Þetta kemur einna skýrast fram í 2. lið 4. gr., þar sem ætlast er til, að ríkið taki 5 af hundraði af þeim, sem við verslunina skifta og afborga með því stofnkostnað ríkissjóðs. Jeg skal játa, að það er ekki vel eðlilegt, ef ríkið á að vera hinn eini eigandi, að það taki þannig gjald af þeim mönnum, sem við verslunina skifta og afborga með því sín eigin lán til fyrirtækisins. Það er miklu eðlilegra, að þetta fje, sem þannig er innborgað, hlíti þeim sömu lögum, sem gilda um varasjóði samvinnufjelaga. Það er með þeim hætti eðlilegast, að stj. hafi rjett til að selja þessa verksmiðju samvinnufjelagi, sem starfar eftir samvinnulögunum frá 1921. Það eru að vísu komnar hjer fram till., sem horfa nokkuð í þá átt, en mjer finst þó orðalag þeirra till. ekki nógu ákveðið til þess að hægt sje að treysta, að það fjelag, sem þar er um að ræða, starfi samkv. þessum lögum.

Það má gera í reglugerð

. Ef það er geymt að ákveða um þá hluti þar til reglugerð yrði samin, þá er það ekki þingið sjálft, sem ákveður, hvort fjelagið er reglulegt samvinnufjelag, heldur sú stj., sem situr, þegar salan fer fram. Ef því þingið vill ekki selja verksmiðjuna í hendur öðru fjelagi en samvinnufjelagi, sem starfar eftir lögunum frá 1921, þá þarf að taka það skýrt fram, að það fjelag skuli vera með því sniði. Í till.hv. 1. þm. Reykv. stendur það að vísu, að fjelagið skuli vera með samvinnusniði. Þetta minnir mig á karlinn, sem var að panta sjer föt og sagðist helst vilja hafa þau með samvinnusniði. Annars þykir mjer brtt.hv. 1. þm. Reykv. nokkuð loðnar.

Jeg las ekki till.háttv.þm. frá í fyrra, en ef jeg hefði lesið þær, þá mundi jeg hafa getað tekið þær næstum því orðrjett upp

. Mínar till. eru ákveðnari en svo, að farið verði í kringum þær. Vona jeg, að hv.þm. taki sínar aftur, er hann sjer anda sinna brtt. birtast hjer í ákveðnara og skýrara formi.

Eru komnar fram nýjar brtt.? Það vissi jeg ekki

. Jeg og hv.þm. Mýr. munum bera fram brtt., er bráðlega verður útbýtt. Fara þær í þá átt að gera það skýrt og ákveðið, að fjelag það, er stofnað kann að verða, skuli verða starfrækt eftir samvinnulögunum nr. 36 1921, og skal þar ekkert vera undanskilið. Fyrsta brtt. okkar er við 4. gr. 2. lið, sem svo mjög hefir verið rætt um, þar sem þeim, er skifta við verksmiðjuna, er gert að greiða til ríkisins 5% afborgun af stofnkostnaði síldarstöðvarinnar. Við þennan lið leggjum við til að bætist: - „og skal um það fje fara eftir ákvæðum 25. gr. 1. nr. 36 27/6 1921, um samvinnufjelög, en ef verður úr stofnun samvinnufjelags þeirra, sem leggja verksmiðjunni verkefni, telst það afborgun af stofnkostnaði“. Hjer er hvorttveggja tekið fram, að þetta sje ekki eign ríkisins, heldur eign þeirra, er lagt hafa fram efnið til þess að vinna úr, og að það skuli útborgað með þeim skilyrðum samvinnulaganna, er sett eru um slíkar útborganir. En þau eru: dauði manns, burtflutningur af fjelagssvæði, gjaldþrot og ef viðkomandi verður fátækrastyrksþurfi. Í þessu sambandi er landið alt gert að einu fjelagssvæði. Auk þessa er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að fjelagið bæti við 5%, er svo gengur upp í þær afborganir, er um semst milli ríkisins og þess. Við 9. gr. leggjum við til að bætist, þar sem talað er um undanþáguna: „meðan verksmiðjan er í eign ríkisins“. Liggur það í augum uppi, að það er sjálfsagt, að verksmiðjan sje undanþegin þessum gjöldum meðan hún er eign ríkisins. Býst jeg við því, að þeir, er flytja málstað framleiðendanna, verði síst á móti því. En eftir að verksmiðjan hefir verið seld slíku fjelagi og hjer um ræðir, kemur slíkt ekki til mála lengur, heldur verður hún þá að greiða alla sína skatta og skyldur samkv. því, er samvinnulögin segja til um. Þriðja brtt. okkar er þess efnis, að á eftir 9. gr. bætist ný grein, sem verður 10. gr., svo hljóðandi: „Ef minst helmingur þeirra manna, sem láta síld til verksmiðjunnar, gera með sjer fjelag, sem starfar samkv. lögum nr. 36, 27. júní 1921, um samvinnufjelög, er heimilt að selja því fjelagi verksmiðjuna, enda eru þá allir, sem leggja verksmiðjunni til verkefni, skyldir til að vera í fjelaginu. Skal samvinnufjelagið þá jafnframt skipa einn mann í stjórn verksmiðjunnar, í stað þess manns, sem bæjarstjórn Siglufjarðarkaupstaðar skipar eftir 7. gr., en alla stjórnendur, þegar fjelagið hefir greitt stofnkostnaðinn að fullu, enda ræður það úr því allri tilhögun rekstrarins. Þó skal skuldbinding sú, er um getur í 5. gr., hvíla á fyrirtækinu áfram“. Hjer er aðalheimildin til þess að selja samvinnufjelagi verksmiðjuna. Hygg jeg og rjett að taka fyrst út úr stj. þann mann, er Siglufjörður skipar, því þegar fjelagið hefir eignast verksmiðjuna, þá hefir Siglufjörður mist eignarhald á því, er hann lagði í hana í byrjun. Þetta hygg jeg, að geti ekki á neinn hátt orðið hættulegt, því fyrsta skilyrði Siglufjarðar var það, að verksmiðjan væri rekin þar. Hitt má honum standa á sama, hvort hún er rekin af samvinnufjelagi útgerðarmanna eða ríkinu. Enda er hjer aðeins um formbreyt. að ræða, því allur andi laganna er sá, að samvinnusnið skuli vera á rekstrinum, þótt í þau vanti heimild til þess að selja verksmiðjuna í hendur slíku fjelagi, ef það tekur á sig allar þær skyldur, er því fylgja. Þá þótti okkur og rjett að bæta því í 10. gr., að reglugerð skuli sett um ákvæði viðvíkjandi rekstrinum, hvort heldur sem honum er stjórnað af ríkinu eða samvinnufjelagi, því samvinnulöggjöfin er ekki sniðin með tilliti til slíkra stofnana. Þykir okkur rjett, að stj. hefði íhlutunarrjett um það, hvernig verksmiðjan væri útbúin og rekin, því ýms vafaatriði geta orðið í þessu máli, þó alt verði vitanlega að vera í samræmi við samvinnulögin frá 1921. Með þessum till. er það ætlun okkar að byggja brú á milli hinna mörgu hjer í þessari hv. deild, er deila um þessa hluti. Kveða þessar till. skýrt á um það, að það skuli vera samvinnufjelag, er tekur við verksmiðjunni og rekur hana. Þarf enginn, sem á annað borð trúir á samvinnufjelagsskapinn, að efast um það, að hann geti gert sama gagn hjer og á öðrum sviðum. Í þessum brtt. okkar er ekkert talað um fulltrúa framleiðenda í stj. verksmiðjunnar, fyr en fjelag hefir verið stofnað til þess að starfrækja verksmiðjuna. En ef þessar brtt. verða samþ., þá geri jeg ráð fyrir því, að þess verði ekki langt að bíða, að slíkt fjelag verði stofnsett. Er heldur ekkert á móti því að ákveða þetta svona, eins og við leggjum til, því það ætti þá heldur að ýta undir stofnun slíks fjelags. En ef þeir, sem sjerstaklega eru kallaðir framleiðendur, hafa engan áhuga á því að stofna með sjer svona samvinnufjelag, þá er vafasamt, hvort þeir eiga að hafa rjett til þess að skipa mann í stj. verksmiðjunnar. Vil jeg vona, að það verði ekki till. okkar hv.þm. Mýr. að fótakefli, þó við leggjum ekki til, að stj. verði skipuð fulltrúa frá framleiðendum, enda má svo segja, að þeir hafi eins og frv. er nú töluverðan rjett. Það er ekki ávalt rjett að skifta þjóðfjelaginu niður í stjettir, og eins og stj. þessa fyrirtækis á nú að vera skipuð, þá er það ekki gert. Hún verður svo skipuð, að í henni eiga sæti: einn maður, sem ríkisstj. skipar, annar, er Siglufjörður kýs, og þann þriðja leggur síldareinkasalan til. Þessa fulltrúa eiga allar þær stjettir jafnt, er kosningarrjett hafa til Alþingis og til bæjarstjórnar Siglufjarðar og nokkru ráða um það, hvaða stj. fer með völdin í landinu. Hjer er öllum stjettum blandað saman, og ef það ætti að ákveða stj. fyrirtækis þessa eftir stjettum, þá yrði að skipa hana eftir alt öðrum reglum en gert er ráð fyrir í frv. Þá yrði að taka fulltrúa þeirra verkamanna, er þarna vinna, jafnframt því og tekinn væri fulltrúi þeirra, er stjórna útgerðinni. Jeg segi þetta ekki vegna þess, að mjer sje ekki kunnugt um það, að það eru útgerðarmenn einir, er bera áhættuna af þessu, heldur vegna þess, að þetta fje, eins og alt annað fje, er ekki annað en samanspöruð vinna, sem ekki á meiri rjett til þess að ráða yfir fyrirtækjunum en hinn lifandi og starfandi vinnukraftur. Hvorttveggja er „kapital“. Og ef ekki er hugsað eingöngu um stjettaskiftinguna, þá verður líka að hugsa um fleiri en þá, er eiga sparifje, enda þótt þeir beri ef til vill mesta fjárhagslega áhættu. Þegar þetta er orðið að samvinnufyrirtæki, eiga þeir einir að ráða, er skifta beint við það samkv. samvinnulögunum. Er það enginn fastur stofn, heldur einn þetta ár og annar næsta ár. Allir hafa því jafnan rjett og tækifæri til þess að skara fram úr. Jeg vona svo, að þessum till. verði bráðlega útbýtt.

Það hefir þegar verið gert

. Jæja, það er ágætt. Þær eru ekki svo ólíkar öðrum till., er of seint hafa komið fram og þurft að leita afbrigða fyrir, að þess vegna þurfi að amast við þeim.

Hannes Jónsson Jeg hafði ekki ætlað að tala í þessu máli, en vegna þess að hv. 1. þm. Reykv. vjek að mjer í ræðu sinni, þá þykir mjer rjett að svara honum nokkrum orðum. Hann var að tala um samvinnuna og þóttist vera að kenna okkur samvinnumönnum. En jeg ætla bara að segja það, að mjer þykir jafnlíklegt, að hann geti kent okkur nokkuð í þeim efnum eins og ef jeg ætlaði að fara að fræða hann í einhverju um Pál postula. Sannleikurinn er sá, að hann hvorki þarf nje getur sagt okkur nokkuð til um það, hvernig við eigum að hegða okkur í þeim málum. Jeg býst við því, að reynslan hafi þegar sýnt það, að við samvinnumenn höfum full tök á okkar málum. Sannast að segja skil jeg ekki þetta írafár, sem alt í einu hefir gripið hv.þm. og ýmsa aðra hans líka núna upp á síðkastið. Þeir eru stöðugt að stagast á samvinnufjelagsskap og ágæti hans, sem þeir skilja þó ekki frekar en köttur skilur ritninguna. Og í þessu máli er þeim eins farið og konu, sem farin er að sauma barnafötin áður en hún hefir vissu fyrir því, að hún eignist nokkurt afkvæmið.

Mega þá ekki aðrir en framsóknarmenn tala um samvinnu?

. Hv. þm. Vestm. getur í engu frætt menn um samvinnu frekar en flokksbróðir hans, hv. 1. þm. Reykv.  (MJs Þetta er bara bönnað mont hjá hv.þm. - JJós: Þetta er nú kallaður gorgeir hjer á Suðurlandi)  . Jeg veit ekki, hvað þið kallið það hjer, en heima á Norðurlandi eru staðreyndir sem þessar kallaðar fullframbærileg rök. Eins og jeg tók fram áður, þá er þetta hjal íhaldsins um samvinnu ekki ólíkt því, þegar kona fer að sauma krakkaföt löngu áður en von er á króanum. En mjer finst nú, að í þessu tilfelli sje óhtt að bíða eftir því, að það bóli á króanum, nefnilega samvinnuhreyfingunni hjá útgerðarmönnunum íslensku, áður en farið er að sníða henni stakk. En jeg verð nú að segja það, að jeg hefi ekki mikla trú á því, að hún eigi sjer djúpar rætur hjá þeim, a. m. k. ekki þeim, er hjer sitja á Alþingi.

Bjeað mont er þetta!

. Jeg held, að hv.þm. V.-Ísf. og hv.þm. Mýr. hefði verið óhtt að bíða með till. sínar til þess er líkur vru á því, að hjer væri hægt að byggja á sönnum samvinnugrundvelli. Því jeg álít, að það eigi ekki að byrja á lagabókstafnum og safna svo mönnum saman undir hann. Í því er ekkert vit. Nei, fyrst verður útgerðarmönnum að skiljast, hver er tilgangur og eðli samvinnunnar; þá fyrst, er þeim hefir tekist það, er rjett að setja þeim slík lög. Samvinnufjelag, sem bygt væri á öðrum grundvelli, yrði aldrei annað en gæsalappa-samvinnufjelag. A. m. k. get jeg ekki hugsað mjer það sem heilbrigt. Nú er það og svo, að stj. er völt í sessi og skiftir því oft um, og þó stj. eigi að hafa eftirlit með þessu, þá er það ekki trygt, að ávalt sjeu menn í henni, er hafa fullan skilning á þessum málum.

Guði sje lof, að til er hæstirjettur!

. Jeg get vel treyst þessari stj., er nú situr, til þess að skilja þessi mál, en það er því miður ekki víst, að hún sitji eins lengi og þörf er á. Jeg held því, að óþarfi sje að sníða þessari samvinnu föt á þessu þingi.

Þau mundu altaf verða of stór á hv.þm. V.-Húnv.

. Þau myndu a. m. k. fara hv. 1. þm. Reykv. afskaplega illa.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Það eru aðeins fáein orð út af brtt. á þskj. 586, sem nú hafa komið fram, eftir að talað var fyrir þeim. Annars hefir hv.þm. V.-Húnv. að miklu leyti tekið af mjer ómakið að taka hjer til máls, því að hann hefir tekið það flest fram, er jeg þurfti og vildi sagt hafa. Eins og jeg hefi áður tekið fram, er það ekki af því, að jeg hafi ótrú á samvinnunni, að jeg er á móti því, að þetta fyrirtæki verði rekið með samvinnusniði, heldur er það vegna þess, að jeg treysti ekki þeim, er að þessu eiga að standa, til þess að starfrækja þetta í samvinnu. Er jeg alveg samþykkur því, er hv.þm. V.-Húnv. hefir sagt um þetta efni. Einnig er þess að gæta, að þeir, er hjer koma til með að eiga hlut að máli, búa mjög dreift, jafnvel í öllum landshlutum. Verður því miklu erfiðara að halda fjelagsskapnum saman, og öll aðstaða til þess að hann geti notið sín hin versta. Við, sem þekkjum samvinnufjelögin, vitum, að þau eru staðbundin. Þau hafa sinn ákveðna, tiltölulega litla verkahring hvert um sig. Það er alt annað að stofna fjelag, sem ekki nær nema yfir eina sveit eða einn bæ, eða fjelag, sem á að ná yfir alt landið, en svo mundi það verða hjer, því í þessu samvinnufjelagi, ef það verður stofnað, hljóta að verða menn úr öllum þeim landshlutum, er síldveiðiskip koma frá; ella mundi það fárra manna fjeþúfa.

Það er til samband íslenskra samvinnufjelaga

. Já, en því er svo háttað, að í því eru fjöldamörg einstök fjelög, sem hvert er bundið við lítið svði. Jeg hefi ekkert á móti samvinnufjelagshugmyndinni í sjálfu sjer, en jeg tel mjög hæpið, að hún njóti sín til fulls við þennan rekstur.

Er það vegna þess að Siglufjörður á í hlut?

. Jeg hallast heldur að því, að á þessu sje ríkisrekstrarfyrirkomulag, sem miðað er mest við hagsmuni viðskiftamannanna allra. Það hefir verið sagt hjer af mörgum, að hinum væntanlegu viðskiftamönnum væru boðin þau kjör, sem þeir mundu alls ekki geta unað við. Það væri tekið svo mikið af síldarverðinu til tryggingar stofnuninni, að ókjör væru að búa við slíkt. En jeg tel þetta með öllu rangt. Jeg gæti frekar búist við því, að það, sem 4. grein áskilur að tekið verði frá vegna vaxtagreiðslu, fyrningar og í varasjóð, reynist of lágt Og ef svo færi, að hið gagnstæða yrði ofan á, þá er altaf hægt að gera breyt. í þá átt, að afgangurinn verði tilfærður viðskiftamönnunum. En tapi verksmiðjan, renna allir þessir frádráttarliðir, sem getið er um í 4. gr., í raun og veru í sama sjóð. Jeg var búinn að lofa því áður að tefja ekki tímann með löngum umr., enda hefi jeg ekki ástæðu til þess. Samt vil jeg áður en jeg lýk máli mínu víkja nokkrum orðum að Hv. 1. þm. Reykv. Mjer virtist honum gremjast það, að jeg mjög góðlátlega gat þess, að hann hefði með brtt. sínum komið að haglega telgdum fleyg í þetta mál. Reyndi hann að snúa út úr þessu með kringilyrðum. Jeg ætla, að hann spyrði meðal annars að því, hvers vegna Siglfirðingar hvorki gtu nje mttu stofna samvinnufjelag. Jeg hefi aldrei haft neitt á móti því, að Siglfirðingar stofni samvinnufjelag. En jeg hefi ekki traust á þeim samvinnufjelagsskap, sem hjer um ræðir og bygður er upp af dreifðum einstaklingum úr öllum landshlutum. En reyndar má þess vnta, ef nokkuð verður úr samvinnu um þessa stofnun, að fjelagið yrði fyrst og fremst fjelag Siglfirðinga, sem þá eðlilega hefði hag bæjarbúa fremur fyrir augum en aðkomumanna. Með því mundi jeg telja hagsmunum manna úr fjarlægum hjeruðum miður borgið en með hreinum ríkisrekstri, sem að eðlilegum htti mundi fremur líta á heildarhaginn. Að hv.þm. taldi það vitleysu hjá mjer, að ríkisrekstur ætti hjer betur við, læt jeg mjer í ljettu rúmi liggja. Slíkir sleggjudómar sannfæra engan. Jeg gti gert hv.þm. sömu skil, ef jeg kærði mig um að vera að elta ólar við hann um þetta.

Magnús Jónsson * Brtt. á þskj. 586 var útbýtt eftir að jeg hafði talað í seinna sinn, svo að jeg hefði þurft að fara nokkrum orðum um þær nú. Jeg held, að jeg láti eins og vind um eyrun þjóta hið vinsamlega ávarp hv.þm. V.-Húnv. og hv. 1. þm. S.-M. til mín. Þó að hv.þm. V.-Húnv. talaði alldigurbarkalega um, að við þyrftum ekki að kenna honum samvinnufjelagsskap, situr það illa á honum, sem er að svíkja samvinnufjelagsskapinn og heimta ríkisrekstur í staðinn. Hann sagði, að útgerðarmenn ættu ekki rjett á að vera í samvinnufjelagi, fyr en þeir gætu sýnt fram á, að þeir störfuðu á heilbrigðum grundvelli. Það ætti kannske að láta þá ganga undir einhverskonar gáfnapróf, en það kostar breyt. á lögunum um samvinnufjelög. Hv. 1. þm. S.-M. var líka að tala um, að Siglfirðingar mundu ekki verða góðir í samvinnufjelagsskap. En jeg hjelt, að það væri hverjum manni frjálst að starfa í þeim anda, sem hann vildi. Hv. 1. þm. S.-M. sagði, að samvinnufjelagsstarfsemi væri í þessu tilfelli óeðlileg, þar sem mönnunum væri dreift út um alt land. Starfsemin fer fram á einum stað, þó að mennirnir komi saman af ýmsum stöðum á landinu. Jeg ætla þá að víkja að till. þeirra hv.þm. V.-Ísf. og hv.þm. Mýr. Jeg verð að játa, að það er dálítið erfitt að átta sig á slíkum till. í fljótu bragði. En við yfirlestur þeirra virðist mjer þær vera hjer um bil shlj. mínum till. Jeg skal játa, að orðalag þeirra er að sumu leyti betra en á mínum till. í nokkrum atriðum líkar mjer þær samt ver, þó að jeg geti fallist á þær til samkomulags. Jeg álít fyrstu brtt. þeirra vera til bóta. Hún gerir ráð fyrir, að ef samvinnufjelag verður stofnað, sem leggur verksmiðjunni verkefni, teljist það fje, sem í gr. ræðir um, afborgun af stofnkostnaði. Jeg hafði hugsað mjer þetta beint í ríkissjóð. Lakari er viðbótin við 9. gr. Jeg skil ekki, af hverju á að binda undanþágu undan tekju- og eignarskatti við það, að verksmiðjan sje í eign ríkisins. Það er hvort sem er ekki verið að undanþiggja ríkið, heldur mennina, sem leggja til hráefnið í verksmiðjuna. Hinsvegar álít jeg það ákvæði til bóta, að ekki þurfi nema helming þeirra manna, sem láta síld til verksmiðjunnar, til að mynda fjelag, sem megi kaupa verksmiðjuna. Það er sennilegt, að kaupin geti tekist fyr með því móti. Og að vitna í lögin frá 1921 er líka til bóta frá því, sem sagt er í mínum tillögum: með samvinnusniði. Hv. þm. V.-Ísf. flutti í fyrra samskonar till., en jeg las ekki þá till. fyr en jeg hafði skilað minni. Jeg tel óheppilegt, að það sje fulltrúi Siglufjarðarkaupstaðar, sem gengur úr stjórninni í staðinn fyrir fulltrúa síldareinkasölunnar. Meðan nokkuð er óborgað af stofnkostnaðinum, hefir Siglufjörður hagsmuna að gæta. Brtt. við 10. gr. er shlj. minni till. Mjer þykir vænt um að hafa komið þessum brtt. af stað, sem líklega eru mjög ítarlega undirbúnar, og það er ekkert metnaðarmál fyrir mjer, hvort þær koma frá sjálfum mjer eða þessum tveim hv.þm., sem flytja þær. Mjer er það fyrir mestu, að löggjöfin um þetta fyrirtæki sje bygð á heilbrigðum grundvelli. Jeg mun taka mínar till. aftur, þar sem meiri von er til, að þessar nái samþykki. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg get lýst ánægju minni yfir því, að brtt. á þskj. 586 eru fram komnar. Það gefur nýjar vonir um, að mín leið verði farin í málinu, þó að jeg áliti ekki tímabært fyrir mig að bera þær fram, enda vonlaust. Jeg get þó ekki að öllu leyti verið samþykkur brtt.hv.þm., t. d. ekki um stjórnarfyrirkomulagið. Jeg tek undir með hv. 1. þm. Reykv. um, að eðlilegast væri, að sá viki sæti, sem er skipaður af síldareinkasölunni, ef hún á að skipa mann í stjórnina. En jeg held fast við það, að síldareinkasalan eigi engan mann að skipa í stj. Hv. flm.till. hafa ekki sýnt fram á það með rökum, að framleiðendur eigi ekki ríkari rjett í því efni en síldareinkasalan. Það er ekki rjett hjá hv.þm. V.-Ísf., að þó að framleiðendur vilji ekki mynda með sjer samvinnufjelagsskap. eigi þeir ekki rjett á að eiga fulltrúa í stj. Jeg get vel hugsað mjer, að framleiðendur óski ekki á fyrstu árunum að bindast samtökum um samvinnufjelagsskap. En það get jeg ekki skoðað sem sönnun þess, að þeir, sem eiga alt undir verksmiðjunni. megi ekki hafa nein áhrif á stj. hennar. Frá sjónarmiði hv.þm. sannaði þetta afskiftaleysi lítinn fjelagsþroska þeirra, en það sannar ekki, að þeir sjeu ekki færir um að kjósa mann í stjórnina. Mjer þótti gaman að hlusta á hinar heimspekilegu hugleiðingar hv.þm. V.-Ísf. um stjettir og stjettaflokka. Jeg minni aðeins á, að enn er hann í þingflokki, sem hælir sjer af því að vera stjettarflokkur. Sjálfsagt á hann þar ekki heima, og óska jeg honum að hlekkirnir springi sem fyrst. Í sambandi við stjórnarkosninguna vil jeg benda á það, að það er ekki rjett hjá hv.þm. V.-Ísf., að þessi sjerstaka tilhögun á stjórnarskipuninni, sem frv. mælir fyrir um, tryggi það, að ekki ráði stjettaskipun mannvali. Það er ástæða til að halda, að það verði einmitt stjettaflokkarnir í landinu, sem ráða stjórnarvalinu. Það er rjett athugað hjá hv.þm. V.-Ísf., að útgerðarmenn hafi þarna mestra hagsmuna að gæta. Og þó að það megi til sanns vegar færa, sem hv.þm. sagði um hina uppspöruðu vinnu og lifandi vinnu, tekur hin lifandi vinna endurgjald sitt fyrirfram í krónum, en hin uppsparaða vinna á alt undir stj. fyrirtækisins. Þess vegna á hún rjett á að nefna mann í stj. Um ákvæði fyrstu brtt.hv.þm. get jeg verið sammála, þó að jeg hefði heldur kosið, að framlag í sjóðina hefði ekki verið svona mikið. Jeg aðhyllist samt till., af því að þó að ekki verði myndað þetta fjelag, er ekki tekið af framleiðendum meira en 10% í stað 15% í stjfrv., því mjer skilst, að framleiðendur og viðskiftavinir verslunarinnar eigi kröfurjett til þeirra 5%, sem þeim er ætlað að greiða samkv. 1. lið 4. gr. Jeg get svo látið útrætt um þessar till. með þeirri yfirlýsingu, að jeg er þakklátur fyrir að þær komu fram, þó að jeg hefði ýmislegt við þær að athuga. Um ræður þeirra hv.þm. V.-Húnv. og hv. 1. þm. S.-M. tel jeg ástæðulaust að fara mörgum orðum. Það kemur fyrir mig einstöku sinnum, ef eitthvað óþægilegt hefir borið mjer að höndum, að mig hefir dreymt það aftur, og miklu óþægilegra en það í raun og veru var. Og þegar jeg heyrði ræðu hv.þm. V.-Húnv., spurði jeg sjálfan mig, hvort mig væri nú farið að dreyma. Jeg man, að í fyrra hjelt hv.þm. ræður með viðlíka reiging og nú. En í vetur hefi jeg vanist alt öðru. Ræða hv.þm. áðan var óvenjulega reigingsleg, og jeg verð að segja, að þegar það er mitt hlutskifti að ræða við ýmsa hv.þm. um rekstur síldarverksmiðju, sem jeg tel mig hafa betur vit á en flestir þeirra, þá hlægir það mig, að þessi hv.þm. skuli standa upp og reigja sig yfir því, að menn skuli leyfa sjer að tala um samvinnu! Það er ekki ljett gangan í musteri samvinnunnar, ef það er goðgá að spjalla um hana í bróðerni hjer á þingi. Hv. þm. hafa sýnt það hjer með ræðum sínum, að trú þeirra á samvinnunni er ekki meiri en svo, að þeir verða myrkfælnir, ef nefnt er á nafn að færa samvinnuna út fyrir þann ramma, sem þeir hafa einskorðað hana við. En jeg læt mjer það í ljettu rúmi liggja. Jeg er ekki samvinnufrömuður, þó að jeg verði að játa, að jeg kýs hana heldur en ríkisrekstur.

Ásgeir Ásgeirsson Hv. síðasti ræðumaður gat þess, að jeg væri í flokki þeirra manna, sem bygðu stjórnmálastarfsemi sína á stjettaskiftingu. Jeg býst við, að allir stjórnmálaflokkar í landinu geri það, því að hagsmunir hinna einstöku stjetta hljóta að koma fram í stjórnmálunum. Þegar verið er að berjast fyrir hagsmunum einstakra stjetta eða einstakra manna, er engan veginn víst, að þar sje á ferðinni vont mál. Það getur orðið heildinni fyrir bestu. Þannig getur það verið, að flokkur, sem kalla má stjettaflokk, stefni einmitt að því að gera þjóðfjelagið stjettalaust. Hv. þm. sagði að hin lifandi vinna tæki þóknun sína í krónum, en fjármagnið hirði afganginn og eigi þess vegna mest á hættu. Það er rjett, að verkamennirnir fá krónutöluna ákveðna fyrirfram. En hvað mikið þeir fá í kaup, er alls ekki óháð því, hvernig atvinnureksturinn gengur. Það má segja, að það, sem kemur fyrir hjá atvinnurekendunum, hafi sínar afleiðingar eftir á fyrir verkamenn. Auk þess er jeg ekki sammála hv.þm. um, að hin uppsparaða vinna, þ. e. a. s. framleiðendurnir, eigi að hafa rjett til afgangsins, heldur sjeu það líka sameiginlegir hagsmunir, sem þróunin á eftir að skapa, sem skifta arðinum. Jeg vil þakka þeim, sem hafa tekið vel undir till. okkar hv.þm. Mýr. Þó að á milli beri um ýms smrri atriði, getum við flestir staðið saman um aðalatriðin. Jeg vona, að þó að þetta snerti hv.þm. V.-Húnv. illa í augnablikinu, sje hann ekki í hjarta sínu andstæður efni tillagnanna. Hv. þm. sagði, að við flm. hefðum getað beðið eftir því, að einhver skilyrði mynduðust hjá þessum mönnum fyrir rjettum samvinnuhug. Jeg verð að segja, að að því er snertir samvinnulöggjöfina hefir ekki verið beðið eftir því, að eitthvert útmælt hugarfar myndaðist. Hvar sem er og hvenr sem er er heimilt að stofna ný fjelög á grundvelli samvinnulaganna, án nokkurra prófa. Slík fjelög verða hvort sem er ekki til fyr en menn þeir, sem stofna þau, vilja starfa eftir þeim reglum, sem í lögunum eru settar. Jeg hefi aldrei um samvinnufjelög sett önnur skilyrði en þau, að menn vilji gerast samvinnumenn. Hv. þm. sagðist treysta núv. stj. vel til að dma um innræti fjelagsmanna, sem kæmu með slíkar beiðnir sem þessa, en komandi stjórnum væri ekki eins vel treystandi. Hv. þm. virtist leggja ákafl. mikla áherslu á, að hjer vri um stjett að rða, sem ekki gæti meðtekið heilagan anda. Það minnir á söguna um prestinn, sem sagði, að sig óaði við að segja: „Drottinn sje með yður“ við þessa bölvaða dóna. Þegar einhver kemur og krýpur við altarið, þá á að segja við hann: Haltu áfram þínu fyrra lífi. Nei, slíkt þekkist hvergi um stofnanir, hvort sem þær eru andlegar eða verklegar. Það er á móti guðs og manna lögum. Nú höfum við þau meðmæli með þessum mönnum, sem ef til vill mundu einhverntíma koma inn í samvinnufjel.skapinn, að þeir eru áður búnir að koma og segja: Við viljum starfa í samvinnufjelagi. En ef á að leyfa þeim að starfa saman undir samvinnuskipulagi. hvers vegna á þá að banna þeim að mynda sitt eigið samvinnufjelag? Jeg held jeg verði að segja eins og Pjetur postuli: Á þá að banna þeim vatnið?

Hannes Jónsson Hv. 1. þm. Reykv. sagðist mundu láta það sem vind um eyrun þjóta, sem jeg hefði sagt. En hann beitti þó skútu sinni í vindinn og kunni auðsjáanlega ekki að hagræða sjer eða halda fastri stefnu á þeim samvinnusjó, sem hann er nú kominn út á. Annars er það lítilsvert að svara slíkum samvinnupostula. En það er erfiðara og vandasamara að svara hv.þm. V.-Ísf., því að fyrir utan allan sinn samvinnuvísdóm hefir hann svo róttæka þekkingu á biblíufræðum. Það er eins og heilagur úði drjúpi sífelt af vörum þessa hv.þm. á okkur hina, sem erum svo nærri honum, að við megum nema mál hans. Hann talaði um heilagan anda í sambandi við þetta síldarmál. - Jeg vil ekki tala um þetta vntanlega síldarsamvinnufjelag á biblíumáli, heldur á máli samvinnumanna. Ríkisvaldið hefir ekki sett neina löggjöf um það, hvernig samvinnufjelögin geti bygst unp og þróast. Samvinnuhæfir hugsjónamenn hafa í mörgum smærri fjelögrum skánað þetta skipulag, sem löggjafarvaldið hefir með samvinnulögunum búið í ákveðið form. og sett þar ákvæði til verndar fjelögunum gegn árásum samkepnismanna, sem nú eru farnir að sjá sitt óvænna. Mætti því til sönnunar nefna síldarsamlagslögin frá 1926, sem Björn Líndal barðist mest fyrir: til þess að skýra bað skipulag á samvinnumáli mtti nefna það lögverndaða samvinnu.

Var það samvinnufjelag?

. Þeir vildu kalla bað samvinnufjelag. En samkv. þeim lögum gátu útvegsmenn aðeins myndað samlög. Nú er talað um lögþvingaða samvinnu. Þetta er samvinnufræði þeirra manna, sem nú hafa stigið í kennarastólinn til þess að kenna okkur samvinnumönnum. án þess að þeir hafi sjálfir hugmynd um. hvað reglulegur samvinnufjelagsskapur er. Jeg skal lána hv. 1. þm. Reykv. samvinnulögin, til þess að hann geti kynt sjer þau betur; hann verður sjálfsagt að teljast sæmilega mentaður maður, þar sem hann er prófessor við háskóla Íslands. Hann ætti því að geta skilið, að það er mikill grundvallarmunur á hinni lögþvinguðu samvinnu, sem hjer er til stofnað með síldarverksmiðjulögunum, og samvinnufjelagsskap bænda, þar sem einstaklingarnir hafa með persónulegum samtökum fult vald á viðskiftum sínum og bera sjálfir fjelagslega ábyrgð á þeim. Við till.hv.þm. V.-Ísf. er það að athuga, að hann hyggur, að með löggjöf frá Alþingi sje hægt að skapa mönnum öll þau gæði og hagsmuni, sem samvinnufjelagsskapurinn veitir þeim. Þá ætti hann að ráðleggja, að reist verði verslunarhús í þeim hjeruðum, þar sem skortur er á slíkum byggingum, og svo geti þeir, sem þar búa, fengið styrk til þess að eignast húsin á eftir. En þetta er alls ekki sú leið, sem samvinnumenn vilja fara. Einstaklingarnir þurfa að byrja á því að þroska hæfileika sína og hneigðir til þess að vinna saman að sínum hagsmunamálum. Ef því er ekki til að dreifa, þá er hætt við, að fjelagsskapurinn fari í hundana fyr eða síðar. - Það hefir stundum komið fyrir hjer á landi, að einstakir menn hafa stofnað til slíks fjelagsskapar, þar sem jarðvegurinn var ekki undir það búinn og skilyrðin slæm, en venjulegast hefir ekkert hafst upp úr því annað en óþægindi og fjártöp fyrir þá, sem að fjelagsskapnum stóðu, og hlutaðeigandi hjeruð. Það er rjettara að bíða lengur og gera ekki ráð fyrir þessum samvinnufjelagsskap síldarútvegsmanna fyrst um sinn. Verum rólegir þangað til meiri ástæður eru til að taka samvinnuóskir þeirra alvarlega.

Jón Sigurðsson * Jeg get ekki neitað því, að jeg er undrandi yfir þeirri tilhneiging stjórnarliðsins hjer á Alþingi, að vilja draga ríkissjóð inn í þá áhættu, sem er samfara síldarútveginum: síldareinkasölu, síldarsöltun og síldarbræðslu. - Þá sýnist ekki vera nema eitt stig eftir til fullkomins ríkisrekstrar. - Það er talað um, að vel geti svo farið, að síldarverksmiðjuna skorti hráefni til að vinna úr. Jeg sje ekki annað en að þá geti rekið að því, að síðasta sporið verði stigið og ríkissjóður látinn gera út skip til síldveiða; þá er hann kominn svo langt inn á áhættubrautina sem unt er. Hjer liggur fyrir till. frá hv.þm. V.-Ísf. og þm. Mýr. um að ríkissjóður leggi fram fje til verksmiðjunnar og að þeir útgerðarmenn, sem skifta við hana, geti orðið eigendur hennar, þegar a. m. k. helmingur þeirra hefir stofnað samvinnufjel. til þess að reka hana og óskar eftir kaupum á henni. Jeg hefði talið eðlilegt, að hjer væri farið líkt að eins og við landbúnaðinn. Þar er ekki um að ræða nein ríkisrekstrarfyrirtæki, heldur eru bændur studdir með lánum til þess að gera búsafurðir sínar sem best seljanlegar á erlendum markaði. Síldariðjufyrirtækin gætu alveg eins verið í höndum framleiðenda sjálfra. Fyrst komið er út á þessa braut, þá mun jeg styðja þessa till. Hv. sessunautur minn, þm. V.-Húnv., talaði um, að í hjeruðum, þar sem jarðvegurinn er slæmur, væri ekki til þessi samvinnuandi, sem stjórnar starfi samvinnufjelaganna. Sumstaðar eru alls engin samvinnufjelög, og þar af leiðandi enginn samvinnuandi. Hv. þm. talaði um, að ef þar væru bygð verslunarhús á kostnað ríkissjóðs, þá gæti það komið sjer vel fyrir hjeraðsbúa að fá þau; en þá lítur út fyrir, að samvinnufjel. eigi ekki að fá styrk til slíkra húsa. Þetta þykir mjer undarlegt að heyra frá manni, sem þykist vera samvinnumaður. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg vil vekja athygli hv.þm. V.-Húnv. á því, að hjer er ekki um það að ræða að skipa nokkrum manni eða þvinga til að vera í samvinnufjelagi. Heldur er aðeins verið að skapa heimild samkv. samvinnulögunum til þess að síldarútvegsmenn geti starfað á samvinnugrundvelli, ef þeir mynda samtök til þess. Jeg álít ekki ástæðu til að vera að ráðast á þá fyrir það. Annars vil jeg ekki fara að skamma hv.þm. eins og hann vann til, enda sje jeg hann ekki hjer í deildinni, því hann er sjálfur miklu betri maður heldur en mörg af þeim orðum, sem hann ljet falla, benda til.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg skal ekki deila um rjett kapitalsins og rjett hinnar lifandi vinnu, en það er rjett, að verkamaður á oft hagsmuni undir afkomu atvinnurekanda. Hitt er og rjett, að yfirleitt þekkir atvinnurekandi betur atvinnureksturinn en verkamaðurinn, og er því bærari til að stjórna. Beggja hagsmunum er því best borgið með því að tryggja afskifti atvinnurekenda af stj. þessa fyrirtækis. Jeg vil ekki blanda mjer í orðaskifti þeirra hv.þm. V.-Ísf. og hv.þm. V.-Húnv., en jeg vil segja hv.þm. V.-Húnv. það, að við tveir þm. úr Íhaldsflokknum, sem fluttum frv. til laga um síldarsamlag á þinginu 1926, höfðum nægan kunnugleik á samvinnufjelagsskapnum til þess, að við vissum, að það var ekki reist á samvinnugrundvelli. En þekking hans á samvinnumálunum er það ljelegri en okkar andstæðinganna, sem erum taldir heiðingjar í þessum efnum, að hann vissi þetta ekki. 

Fjmrh. (Einar Árnason) Mjer er sagt, að við fyrri umr. þessarar till. hafi hv. 1. þm. Reykv. gert fyrirspurn um það, hvort stj. myndi nota þá heimild, er felst í till., ef hún nær samþykki. Vil jeg aðeins taka það fram, að stj. mun að sjálfsögðu nota þá heimild, ef till. verður samþ. Hv. 1. þm. Reykv. spurði ennfremur, hvað stj. ætlaðist fyrir um undirbúning launamálsins. Jeg get um það atriði sagt það sama og í hv.Ed. og á fundi fjhn. þessarar deildar, að stj. mun bíða eftir því, að gengismálið verði leyst, áður en launamálinu verður til lykta ráðið. Get jeg því ekki sagt um það nú, hvenær stj. muni taka launamálið fyrir.

Pjetur Ottesen*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Mjer finst það einkennilegt fyrirbrigði bæði hjer á Alþingi og eins í viðskiftum manna á meðal, að þegar dýrtíð fer þverrandi í landinu, þá er farið fram á verulegar kauphækkanir. Þetta er dálítið einkennilegt fyrirbrigði og með aðgerðum þingsins er nú verið að kippa burtu þeim grundvelli, er lagður var 1917, er tekinn var upp sá borgunarmáti, að miða laun manna við verðlag í landi. Annað vil jeg benda á. Hjer liggur fyrir heimild til stj. um að greiða úr ríkissjóði um 100 þús. kr. Og þetta er veitt með einni þál.! Jeg man, að á stríðsárunum var sá háttur á að heimila stj. víðtækar fjárgreiðslur úr ríkissjóði með þál. Þá opnuðust augu manna fyrir því, að slíkt væri ógætilegt, og var því mikið til horfið frá að heimila stærri greiðslur á þann hátt. Nú á að fara að taka þennan hátt upp aftur. Það finst mjer varhugavert og því mun jeg hiklaust greiða atkv. móti þessari till.

Magnús Jónsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Hv. þm. Borgf. var að tala um það sem fjarstæðu að fara nú að hækka laun starfsmanna, þegar dýrtíðin væri að lækka. Hvorttveggja er skakt. Dýrtíðaruppbótin á ekki að hækka, heldur standa kyr. Hagtíðindi telja meiri dýrtíð nú en í fyrra. 214 er vísitalan nú, 205 var hún í fyrra, Þess sjást og hvervetna verksummerki, því laun hafa yfirleitt hækkað um þessi áramót, t. d. sjómanna.

Pjetur Ottesen*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg vil benda á, að það er ekki rjett, að hjer sje um enga hækkun að ræða. Samkv. löglegum útreikningum á dýrtíðaruppbótin að lækka úr 40% og í 34%. Hjer er því um 6% hækkun að ræða. Og útreikningarnir eru gerðir á sama hátt nú sem endranær.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vildi sem þm. undirstrika ummæli hv.þm. Borgf., að þetta er óvanaleg og varhugaverð aðferð, að heimila stj. stór útgjöld með þál. Það á að gera með lagabreyt. og í fjárlögum, ef það á að gerast. En það er varhugavert að breyta lögum með þál. En auk þess sem þessi þáltill. orkar tvímælis á þann veg, þá vil jeg spyrja hv.n. um, hvernig beri að skilja eitt atriði. Í till. segir, að heimildin taki til þeirra, er fá styrki samkv. 18. gr. fjárl. Á að skilja þetta svo, að heimildin nái ekki til þeirra, er fá styrki í öðrum gr. fjárl., t. d. Bjarna Sæmundssonar í 15. gr., Sigurðar Nordal í 15. gr. eða Einars Jónsonar myndhöggvara? Mjer skilst, að það verði meira eða minna af starfsmönnum, er falli utan við eins og till. er orðuð. Þannig fer hjer saman óvanaleg og óviðeigandi aðferð og flausturslegur undirbúningur. Þá hafa ýmsar stofnanir ríkisins greitt starfsmönnum sínum dýrtíðaruppbót. Nú er jeg t. d. formaður Búnaðarfjelags Íslands og vil spyrja hv.n., hvort hún líti svo á, að stj. B. Í. sje heimilt að greiða þessa aukaþóknun samkv. till. Jeg óska, að n. láti í ljós sína skoðun á þessu.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg hygg, að varla þurfi um það að deila, að löglegt sje þegar Alþingi heimilar stj. að greiða úr ríkissjóði. En hitt kemur ekki til mála, að nokkur lög sjeu feld úr gildi, þó heimilað sje að greiða meira en þar er ákveðið. Um hin atriðin í ræðu hæstv. ráðh. get jeg ekkert sagt fyrir hönd n. Þau eru svo smávægileg flest, að hæstv. fjmrh. getur vel úrskurðað um þau. En tilgangurinn er sá, að till. nái til allra starfsmanna ríkisins, beinna og óbeinna, er áður hafa notið dýrtíðaruppbótar. Því get jeg bætt við, að hæstv. stj. hefir í fjárlagafrv. sínu ætlað sömu upphæð og áætluð var í fyrra. Þarf því ekki að breyta fjárl. neitt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það sýnir, hverja afgreiðslu á að hafa um málið, að hv.frsm. getur ekki einu sinni gefið svör við fyrirspurnum mínum, svo sjálfsagðar sem þær eru. Þetta er fráleit afgreiðsla og óforsvaranleg.

Magnús Jónsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Það hefir verið sýnt áður, að ákvörðun Alþingis 1919 um dýrtíðaruppbótina var ekki óskeikul, því svo fór síðar, að embættismenn mistu 1/3 af því, sem þingið hafði ætlað þeim. Og þetta hefir aldrei komið eins greinilega í ljós og nú, þegar uppbótin lækkar um leið og dýrtíðin eykst. Jeg er sammála hæstv.forsrh. og hv.þm. Borgf., að þetta er afleit leið, sem hjer er farin, og því bar jeg fram frv. um þetta sama efni. Þar er skýrt tekið fram í 2. gr., að ákvæðin nái til allrar dýrtíðaruppbótar, sem greidd er úr ríkissjóði. Og jeg held, að till. verði að skýra á sama hátt. Og eins og hv. 2. þm. Reykv. sagði, þá mun óhætt að fela hæstv. fjmrh. að úrskurða um slík vafaatriði. En þetta er ekki rjett aðferð. Þáltill. breytir ekki lögum, en hún er til leiðbeiningar fyrir stj. um vilja þingsins. Því spurði jeg um, hvort stj. mundi nota heimildina. En þetta er ekki formlega rjett leið. Það skal jeg játa.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg veit ekki betur en sú skipan, er gerð var á útreikningi dýrtíðaruppbótarinnar 1919, hafi verið gerð beint að óskum embættismanna sjálfra. Þeir geta því sjálfum sjer um kent, ef þeir þykjast hafa farið illa út úr því, en hafa ekkert upp á þingið að klaga. Þeir fengu það, sem þeir óskuðu. Hv. 1. þm. Reykv. er það skýrari í máli en hv. 2. þm. Reykv., að hann álítur, að í till. felist heimild til stj. B. Í. að greiða þessi viðbótarlaun. En nú hefir Búnaðarþing gert ákvarðanir um fjárhag fjelagsins og þar ákveðið, hve mikið skuli greiða starfsmönnum. Út fyrir það getur stj. fjelagsins trauðla farið. Er þá fólgin í till. aukafjárveiting til B. Í. til að greiða starfsmönnum sínum þessa launaviðbót? Er fólgin viðbótarfjárveiting í till. til allra stofnana, sem þurfa að greiða starfsmönnum sínum dýrtíðaruppbót? Jeg álít það vera hv. d. alveg ósamboðið að hespa þetta af án þess að gera sjer grein fyrir svona stórum vafaatriðum.

Halldór Stefánsson Jeg vakti athygli á því í n., hvort þetta gæti kallast lögleg afgreiðsla. Því verður ekki neitað, að samkv. lögum á dýrtíðaruppbótin að vera 34%, og er þeim því augsýnilega breytt með þessari þáltill.Hv. 1. þm. Reykv. játaði líka, að þetta væri ekki rjett aðferð. Og við lagabreyt. er varla nema um eina aðferð að ræða. Jeg vil því beina því til hæstv. forseta, að hann úrskurði, hvort till. þessi kemur ekki í bág við stjskr. og hvort hún þá getur komið til atkv.

Magnús Guðmundsson Jeg get tekið undir það, að það er alls ekki unt að breyta lögum með þál., en einmitt þess vegna spurðist hv. 1. þm. Reykv. fyrir um það, hvort stj. ætlaði að nota þessa heimild. Hann vissi, að hún gat neitað að gera það. Hæstv. fjmrh. svaraði spurningunni játandi; hann ætlaði að nota heimildina. En síðan rís hæstv.forsrh. upp og lýsir þetta ólöglegt. Og það þýðir þá, að hæstv. fjmrh. ætlar að gera það, sem er ólöglegt. Jeg lít svo á, að ef þingið samþ. þessa till., sje það yfirlýsing þingsins um, að stj. sje vítalaus, þó hún borgi uppbótina. Jeg mun því greiða atkv. með henni, en læt stj. sjálfráða um, hvort hún notar heimildina eða notar ekki. Hvað það snertir, að hjer sje um viðbótarfjárveiting til Búnaðarfjelags Íslands að ræða, þá skil jeg það ekki svo. Ef Búnaðarfjelagið vill nota heimildina, þá verður það að vera á þess kostnað. Þetta er engin þvingun; Búnaðarfjelagið ræður hvort það beitir heimildinni eða ekki; en beiti það henni, er það á þess kostnað. Mjer heyrðist hv. 1. þm.N.-M. krefjast forsetaúrskurðar um lögmæti till. Jeg skil ekki, að það verði vandræði að kveða upp þann úrskurð, því þetta hefir svo oft komið fyrir áður, víst eitthvað á hverju þingi og oft á stríðsárunum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Út af ummælum hv. 1. þm. Skagf. um afstöðu ráðherranna til till., þá vil jeg geta þess, að hæstv. fjmrh. greiddi atkv. gegn henni í Ed. En hvað stj. borgar út, þegar meiri hl. þings óskar þess, er alt annað mál. - Ekki sagði jeg heldur, að till. væri ólögleg, heldur væri jeg í vafa um það, hvort hún gæti heitið lögleg. Jeg treysti mjer ekki til að greiða atkv. með henni, og það því fremur, sem meiri hl. leggur frá að gefa upplýsingar í málinu.

Magnús Guðmundsson Jeg hefi ekkert um það sagt, hvernig hæstv. fjmrh. greiddi atkv. í Ed., en það heyrði jeg, að hann lýsti yfir því hjer í umr. áðan, að hann myndi framkvæma till., ef hún yrði samþ.

Sigurður Eggerz Jeg vildi aðeins láta það álit mitt í ljós, að auðvitað er ekki hægt að breyta lögum með þál. En þessi till. segir ekki annað en það, að ef stj. framkvæmir það, sem í henni felst, þá lýsir þingið yfir því, að það geri ekki ábyrgð gildandi á hendur henni. Þetta hefir oft komið fyrir áður. Það stendur að vísu í stjskr., að ekki megi veita fje úr ríkissjóði nema í fjárlögum. En hvað eftir annað hefir það þó verið gert með þál., með þeim skilningi, að það yrði svo síðar tekið upp í fjáraukalög. En margfalt viðkunnanlegra hefði það verið að fara lagaleiðina. En því var þessi leið farin, að með því var von til, að eitthvað mundi nást fram í málinu. Og jeg held, að þeir, sem eitthvað þekkja til hinna lágu kjara embættismanna, muni varla geta talið það eftir, þó þáltill. verði samþ.

Frsm. (Lárus Helgason) Jeg þarf ekki að hafa langa framsögu í þessu máli, því nál. ber með sjer, hvað n. leggur til. Breyt. sú, er n. leggur til að gerð verði, er vegna þess, að í lögum er til heimild sú, er þessi till. á að veita. En þar sem n. sýnist ekkert vera í veginum fyrir því, að innflutningur á þessum dýrum verði leyfður, leggur hún til, að þessari till. verði breytt í áskorun til stj. Eins og sagt er í nál., þá leggur n. til, að rjett sje að leyfa innflutning á sauðnautum og silfurrefum, en hún getur ekki fallist á, að leyft sje að flytja inn kanínur. Nú er á ferðinni frv. um refarækt, sem sennilega verður að lögum, og virðist eðlilegt, að mönnum sje þá einnig gert mögulegt að rækta silfurrefi. N. dylst ekki, að það muni kosta allmikið að flytja inn sauðnaut, en nú mun í ráði að ætla til þess nokkra fjárupphæð í fjárlögunum fyrir árið 1930, svo frekar gæti orðið framkvæmd úr þessu. N. leitaði álits dýralæknis um, hvort hætta nokkur væri í því fólgin að flytja inn þessi dýr, og taldi hann það fráleitt. Samkv. þessu leggur n. því til, að till. verði samþ. með þeirri breyt., er greinir á þskj. 521.

Gunnar Sigurðsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg get verið hv. landbn. þakklátur fyrir afgreiðslu þessa máls, því þó það kæmi að vísu nokkuð seint frá henni, þá hefir hún borið fram 2 frv., er byggjast á þessari till. Er það frv. um refarækt og moskusnaut. Jeg tók það fram við fyrri hluta þessarar umr., að rjett mundi að leyfa innflutning sauðnautanna vegna þess hagnaðar, sem af því mætti hafa. En svo taldi jeg líka rjett að gera tilraun með silfurrefi, því jeg hygg, að það megi vel takast að gera þá arðvænlega hjer. T. d. hygg jeg, að loftslagið sje heldur heppilegt fyrir þá. Þegar jeg sagði þetta, þá var mjer að mestu ókunnugt um það, hvort menn hefðu yfirleitt áhuga á þessu, en síðan hafa mjer borist brjef frá ýmsum mönnum, er hafa lýst áhuga sínum á þessu og telja, að flytja megi inn, ekki aðeins silfurrefi, heldur og svarta refi. Hafa þeir mjög verðmætt skinn, en hafa hinsvegar þann kost, að þeir eru mjög ljettir á fóðrum. Annars þekki jeg lítið til þeirra. Því verður að vísu ekki neitað, að töluverður vandi er að fást við refarækt, og má því búast við, að það verði einungis í smáum stíl fyrst í stað. Í Noregi var það svo fyrst er þeir byrjuðu á innflutningi þessara dýra, að sum búin töpuðu, en önnur græddu. Vitanlega þarf að hafa gott eftirlit með þessum búum, og er nauðsynlegt, að stj. semji reglugerð um þau og hafi fult eftirlit með því, ef refir verða fluttir inn. Jeg mun sætta mig við það, þó hv. landbn. hafi felt niður loðkanínurnar úr till. minni. Að vísu veit jeg til þess, að þessi loðkanínurækt hefir borið sig vel erlendis, en að öðru leyti skal jeg ekki fást um það. Rjett þykir mjer að geta þess, að mjer hefir skrifað maður vestur í Ameríku og boðist til þess að flytja inn moskusrottur. Jeg álít, að fullkomlega sje hægt að hafa eftirlit með því undir stjórn dýralæknanna og landsstj., að þetta verði engum til skaða. En hinsvegar ætti það að geta orðið til mikils hagnaðar. Jeg vil ekki vera að tefja umr. meira. Aðeins vil jeg endurtaka þakklæti mitt til hv. landbn.

Halldór Stefánsson Það var þegar vitanlegt og hefir líka komið skýrt fram við umr., að till. þessi er alveg óþörf, þar sem heimildin er áður til í lögum.

Stj. vill ekki leyfa innflutning, nema hún fái til þess beina heimild þingsins

. Hv. landbn. leggur nú til, að þessari þáltill. sje breytt í áskorun til stj. um að gefa leyfi til innflutnings, en vill þó undanskilja loðkanínur þessari áskorun. Jeg tel nú meira en vafasamt, að rjett sje að skora á stj. að gefa leyfi til að flytja inn refi, enda þótt silfurrefir sjeu nefndir. Bæði mun nú vera svo, að hagnaður að slíku mun vera mjög tvísýnn, og svo er það heldur ekki með öllu áhættulaust. Bæði getur verið um sýkingarhættu að ræða, þótt jeg vilji nú reyndar ekki gera mikið úr henni, og svo er erfitt að tryggja það, að varslan sje fullkomlega örugg. Það gengur nógu erfiðlega að fást við okkar eigin viltu refi, þótt ekki sje við bætt. En það eru dæmi til, að refir hafa sloppið úr girðingu, og kann enn svo að fara. Það kemur fram bæði í grg. og nál., að þessu er ábótavant. Þá heyrðist mjer hv.flm. líka vera farinn að draga nokkuð úr væntanlegum arði af refainnflutningi í síðustu ræðu sinni. Reynslan í Noregi bendir líka í þá átt, að ábatavonin sje ekki alveg skýlaus. Það er og sjáanlegt, að slík bú, með einu pari eða svo, yrðu mjög dýr í rekstri. Og við mikinn stofnkostnað og dýran rekstur bætist svo stundum það, að dýrin tímgast alls ekki. Að öllu athuguðu virðist mjer ábatavonin svo tvísýn og innflutningur þó ekki hættulaus, að það sje meira en vafasamt, hvort rjett sje að fara að skora á stj. að leyfa slíkan innflutning. Þá er nú ekki annað eftir en moskusnautin. En vegna þeirra er þessi þáltill. allsendis óþörf. Nú liggur fyrir frv. til 1. um innflutning og ræktun sauðnauta og allstór upphæð er nú í fjárl. um sama. Mjer virðist því liggja fyrir yfirlýstur skilningur og vilji þingsins, að minsta kosti hv.Nd., um innflutning sauðnauta. Þessi þáltill. er því að mínu viti allsendis óþörf.

Jón Auðunn Jónsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg vil skora á hæstv. stj. að beita þeirri heimild, sem hún fær til að leyfa innflutning á refum, með varúð. Jeg hygg, að slíkt leyfi geti orðið til stórskaða, ef ekki væri sjeð svo fyrir, að valin væru góð undaneldisdýr. - Það hefir orðið sú reynsla í Noregi, að valið hefir ekki reynst nógu vandvirknislega gert. Þau dýr, sem þeir fluttu fyrst inn og áttu að vera 1. flokks dýr, reyndust það ekki. Þeir, sem fluttu inn, sluppu að vísu vegna þess, að þeir gátu selt viðkomuna til annara, sem svo stórtöpuðu á sínum kaupum, af því dýrin reyndust ekki 1. flokks vara. Þar sem náðst hefir í stofn af bestu tegund, hefir þetta verið mjög arðvænlegur atvinnuvegur. Svo hefir það t. d. reynst í Canada og víðar, sem jeg hefi spurnir af. Jeg er viss um, að 1 par af góðum stofni, enda þótt það kosti 40–60 þús. kr., gæti gefið góðan hagnað. En ódýrt par, sem kostar kannske 4–16 þús. kr., gæti orðið til stórtjóns sem stofn. Jeg vil því alvarlega skora á ríkisstj. að gæta þess, ef hún leyfir innflutning á silfurrefum, að inn sjeu aðeins flutt dýr af bestu tegund.

Gunnar Sigurðsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg hefi litlu að svara hv. 1. þm.N.-M. Hv. þm. var að tala um, að hætta gæti verið á því, ef silfurrefir væru fluttir inn, að þeir slyppu úr girðingum. Jeg held því fram, að á þessu sje engin hætta. Þeir einir mundu flytja silfurrefi inn, sem hefðu fullan skilning á að hafa þá í öruggri geymslu. Og jeg fyrir mitt leyti held nú, að þótt silfurrefir slyppu, þá mundu þeir ekki lifa viltir hjer á landi. Þeir eru orðnir of mikið ræktaðir til þess. Hv. þm. talaði um, að hætta gæti verið á því, að þeir tímguðust ekki. Það held jeg að sje ekki rjett. Þeir tímgast einmitt betur en mórauðir refir, sem eru minna ræktaðir. Þá sagði hv.þm., að jeg hefði í ræðu minni dregið úr þeirri arðsvon, sem væri af innflutningi refa. Þetta er ekki rjett. Jeg vildi ekkert gylla þetta og sagði bara, að Norðmenn hefðu grætt alment. Hjá sumum þessum 300 búum, sem til eru í Noregi, hefir gróðinn orðið mjög mikill, jafnvel yfir 100%. En það er rjett, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði, að þeir lentu fyrst á slæmum stofni. En það er áríðandi, að sem allra best sje til stofnsins vandað, eins og er með öll undaneldisdýr. Það er að vísu rjett að fara varlega af stað með þetta eins og alt annað. En ef einhver vill byrja á þessu og leggja fram til þess fje, þá finst mjer ekki rjett að banna það. Í Canada hefir þetta reynst mjög gróðavænlegur atvinnuvegur. En þar hygg jeg, að skilyrði hvað landslag og loftslag snertir sjeu mjög lík því, sem hjer er. Hvað það snertir stöndum við síst ver að vígi en Norðmenn. Og við höfum það skilyrði fram yfir Norðmenn, að við höfum ódýra og góða fæðu handa dýrunum, þar sem hrossaketið er. Þá aðstöðu hafa Norðmenn ekki.

Halldór Stefánsson Jeg hefi sýnt fram á það, að ef þáltill. þessi, eins og hv. landbn. vill láta hana ganga fram, verður samþ., þá er ekkert í henni eftir, sem máli skiftir, nema refirnir. Hv. landbn. leggur til, að loðkanínurnar sjeu feldar úr till. Og fyrir innflutningi sauðnauta verður sjeð á annan hátt. Þá standa bara refirnir eftir.

Það er líka aðalatriðið

. Og þar sem þessu er haldið fast fram í nál. og grg., að hjer sje um stórgróðafyrirtæki að ræða - og fært sem aðalástæða fyrir till. -, en er nú dregið mjög í efa að svo sje, og það af flm. sjálfum, en er auk þess ekki hættulaust um sjúkdómahættu og það að dýrin geti sloppið, þá held jeg, að það sje lítil ástæða til að skora á stj. að leyfa þennan innflutning, sem auk þess er heimilaður, og er því óþarft til viðbótar þeirri heimild, sem stj. hefir áður til að gefa þessi leyfi. Hv. flm. sagði, að þeir einir mundu flytja inn refi, sem vit hefðu á að ganga svo frá girðingum, að þeir slyppu ekki. Jeg hygg nú, að enginn refaeldismaður hafi viljað sleppa refum úr gæslu, en þó hefir það komið fyrir. Það er aldrei hægt að forsvara, að slíkt geti ekki komið fyrir af vangá eða yfirsjón. Og þótt hv.flm. segðist „nærri“ treysta sjer til þess að fullyrða, að þessir silfurrefir gætu ekki lifað viltir, þá er sáralítil trygging í því. Þá áleit hann, að þessir refir gætu ekki lifað hjer viltir, en þorði þó ekki að fullyrða það. Þessir refir lifa norðarlega á hnettinum, og er því engin ástæða til að ætla það, að þeir geti ekki lifað hjer viltir.

Frsm. (Lárus Helgason) Hv. 1. þm.N.-M. áleit ekki hættulaust að leyfa innflutning á þessum umræddu dýrum, vegna þess að refirnir gætu sloppið. Jeg veit ekki betur en að nú sjeu þegar starfrækt nokkur refabú, og þá er alveg sama hætta með þau, hvort sem inn er flutt eða ekki. Þar sem refir þeir, sem inn verða fluttir, eru afardýrir, þá munu menn kynna sjer svo vel, hvernig þeir verða geymdir örugglega, svo þeir sleppi ekki, enda er þegar fengin fullkomin reynsla fyrir því, að hjer tekst vel að geyma refi í girðingum, því það væri vitanlega eigendunum stórtjón að tapa þessum dýrum. Mjer finst ástæðulaust að standa í vegi fyrir þessari atvinnugrein, sem hefir reynst öðrum þjóðum stórkostlega arðvænleg. Í Noregi var það að vísu misbrestasamt í byrjun, en nú eru þeir að ná sjer betur á strik og eru farnir að reka þetta með góðum hagnaði síðustu árin. Það er full ástæða til að ætla, að þetta geti líka orðið til hagnaðar hjer á landi. Og jeg tel enga þörf á svo mikilli varfærni, að leyfa ekki stj. að gefa framtakssömum mönnum kost á að gera tilraunir með þetta.

Gunnar Sigurðsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg gleymdi einu atriði, þegar jeg var að svara hv. 1. þm.N.-M. Þessi till. er meðal annars fram borin vegna þess, að stj. hefir tjáð, að hún mundi ekki veita leyfi til innflutnings lifandi dýra, nema hún fengi stoðir undir þau leyfi frá þinginu. Hæstv. atvmrh. hefir einmitt lýst þessu yfir.

Halldór Stefánsson Jeg vil aðeins bæta því við ræðu hv.flm., að jeg álít það mjög vafasamt, að þingið eigi að veita stj. slíka hvatning með því að samþ. þessa áskorun.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Það var fyrir tilmæli frá Búnaðarfjelagi Íslands, að landbn. flutti þessa till., enda er hún að mestu shlj.till., er samþ. var á Búnaðarþinginu. Hv. þdm. eru nú farnir að kannast við fjárkláðamálið, því frv. hafa verið lögð fram um það á undanförnum þingum, þótt ekki hafi þau náð afgreiðslu út úr þinginu. - 1926 flutti landbn. þessarar deildar frv. til 1. um útrýmingu fjárkláðans. Eftir því átti að fyrirskipa þrennar útrýmingarbaðanir með stuttu millibili og undir opinberu eftirliti. Þetta frv. var samþ. hjer í Nd. og afgr. til Ed., en sú hv. d. vísaði málinu frá með rökst. dagskrá. Ástæðan til þess mun hafa verið sú, að hv.Ed. leit svo á, að ekki lægju nægileg rök fyrir því að ráðast í svo dýra framkvæmd sem slíkar útrýmingarbaðanir hefðu óneitanlega orðið. Meðal annars var kveðið svo að orði í dagskránni, að stj. skyldi leita álits sýslunefnda í landinu um þetta mál. Jeg veit nú ekki til þess, að stj., sem þá var, gerði það. En í þess stað mun hún hafa lagt fyrir sýslumenn að láta hreppstjóra safna skýrslum um útbreiðslu fjárkláðans. Þær skýrslur, sem samkv. því var safnað, sýndu það, að fjárkláðinn var mjög útbreiddur. Hann mun hafa gert vart við sig meira og minna í öllum sýslum landsins, nema þá í Skaftafellssýslum. Í sumum sýslum skifti samanlögð tala sjúklinga hundruðum. Að þessum upplýsingum fengnum lagði svo stj. fyrir næsta þing frv. shlj. því, er þessi hv. d. hafði samþ. árinu áður, en það náði heldur ekki samþ. og var vísað frá með rökst. dagskrá hjer í þessari d. Á sama þingi kom líka fram frv. frá hv.þm. Barð. um sauðfjárbaðanir. Var þar stefnt að því að skerpa eftirlit með árlegum böðunum, en líka var í því heimild fyrir atvmrh. að gera sjerstakar ráðstafanir, ef veikin færi í vöxt. Því frv. var vísað til stj. í fyrra lagði sami hv.þm. enn frv. fram um sama efni, en það gekk heldur ekki fram. Þetta yfirlit sýnir, að þingið hefir haft áhuga fyrir þessu máli undanfarið, þó það hafi ekki borið gæfu til að afgreiða lög um það. Það liggur nú í hlutarins eðli, enda annað ekki komið fram á undanförnum þingum, að allir eru sammála um takmarkið, sem stefna beri að í þessu máli: útrýming fjárkláða úr landinu. En hinsvegar hefir orðið ágreiningur um leiðirnar til þess að ná þessu takmarki. Sumir vilja hefjast handa, fyrirskipa útrýmingarbaðanir um land alt og gera sem mest á einu ári. Aðrir vilja fara hægt, verjast útbreiðslu veikinnar, og gera sjer von um, að takast megi að yfirvinna hana smátt og smátt með árlegum þrifaböðunum, ef strangt eftirlit er haft með þeim. Það er sú stefna, sem hv.þm. Barð. hefir haldið fram. Með þeirri till., sem hjer liggur fyrir, er ekki skorið úr þessum ágreiningi. Till. fjallar aðeins um það, að nauðsynlegur undirbúningur sje gerður í þessu máli, og jeg verð að líta svo á, að sá undirbúningur sje nauðsynlegur, hvor leiðin, sem svo kann að verða farin. Eins og till. ber með sjer, er stj. ætlað að undirbúa þetta mál og leggja það fyrir þingið 1931. Í fyrsta lagi er ætlast til, að stj. afli sjer sem bestra upplýsinga um þetta mál og leiti álits þeirra manna, sem besta þekkingu hafa á því, t. d. dýralækna og annara fagmanna. Í öðru lagi er ætlast til, að gerðar verði nákvæmar tilraunir með baðlyfin og skorið úr því, hver sjeu best og nothæfust. Jeg verð að líta svo á, að þetta, að fundin sjeu hin heppilegustu baðlyf, sje undirstaða þess, að lækning veikinnar geti tekist vel og giftusamlega. Það hefir oft komið fyrir, að þau baðlyf, sem bndur hafa fengið, hafa reynst óhæf, og slíks eru meira að segja dæmi, þegar útrýmingarbaðanir voru fyrirskipaðar af stjórnarvöldunum. Jeg minnist þess, að haustið 1921 voru fyrirskipaðar baðanir í nokkrum hreppum Eyjafjarðarsýslu, en baðlyfin reyndust illa, og það var álit ýmsra manna, að þau hefðu verið með öllu ónýt, því að kláði kom upp aftur eftir stuttan tíma á sömu bæjum. Þetta baðlyf, kreolín, sem þá var notað, hafði frosið og skemst, og líklega orðið óhætt með öllu. Það er vitanlegt, að til eru baðlyf, sem örugg eru um að drepa kláðann. Svo var með tóbakið, en það þótti að ýmsu leyti óhentugt, og er auk þess mjög dýrt. Það má því telja víst, að skynbærir menn, sem sjerþekkingu hafa á þessu efni, muni, með því að gera tilraunir með baðlyfin, geta fundið það baðlyf, sem bæði kemur að fullum notum og er hentugt. Og að skera úr því, hvaða baðlyf eigi að nota, er sá sjálfsagðasti undirbúningur, sem hægt er að gera í þessu máli. Í þriðja lagi er ætlast til þess samkv. þessari till., að stj. hlutist til um, að nægilega margar sundþrær verði bygðar í hverjum hreppi, svo að ekki þurfi að baða fje í öðru en þeim. Jeg geri nú ráð fyrir, að einhver kunni að spyrja, hvort þetta sje hægt án þess að veita styrk til að koma sundþrónum upp. Jeg álít, að styrk ætti ekki að þurfa að veita í þessu skyni. Sundþrær eru nú víða komnar, og jeg hygg, að bændur muni fljótt sannfærast um, að það er hagnaður fyrir þá sjálfa að eignast nothæf baðtæki. Jeg hygg því, að nægja mundi, að stj. legði það fyrir sveitarstjórnirnar að beita sjer fyrir, að sundþróm verði komið upp. Eftir að þessi undirbúningur er gerður, sem jeg hefi nú lítillega drepið á, er ætlast til, að stj. láti endurskoða löggjöfina um þetta efni og leggi svo fram frv. um málið á þinginu 1931. Jeg hygg, að það sje aðallega tvent, sem orðið hefir þessu máli að falli undanfarið. Annað er óvissan um árangur af því, þó að fyrirskipuð yrðu almenn útrýmingarböð. Hitt er það, að enn sem komið er er kláðinn ekki svo mikill, að hann geti heitið landplága, og því eru þeir, sem lítið hafa orðið við veikina varir, mjög á móti því, að miklu sje til kostað í þessu máli. En samkv. áliti dýralæknis getur veikin brotist út á ný, gengið yfir landið sem faraldur og orðið svæsnari en hún hefir verið síðustu áratugi. Hvað óvissuna snertir, eða öllu heldur trúleysið á útrýmingarbaðanirnar, er það að segja, að reynslan hefir sýnt, að hægt er að útrýma kláðanum. Það er víst, að þessari veiki var útrýmt á síðari hluta 18. aldar, og síðan lá hún niðri frá 1782–1855, að hún fluttist til landsms aftur með enskum hrútum. Jeg býst ekki við því, að menn vilji nú hafa sömu aðferð og þá, niðurskurðinn, en þá vil jeg benda á það, að þegar útrýmingarbaðanir fóru fram 1903–1905, sýndi það sig, þó að framkvæmd þeirra væri ekki eins rækileg og nú mundi verða, að kláðanum var útrýmt í heilum hjeruðum. Að minsta kosti þori jeg að fullyrða það, að honum var útrýmt í Eyjafirði. Þegar honum skaut þar upp aftur, var hann aðfluttur. Eins og kunnugt er, er nú fengin meiri reynsla og vísindaleg þekking á þessum sjúkdómi en nokkru sinni áður, og ef þessi undirbúningur færi fram, sem lagt er til í þessari till., hygg jeg, að við stæðum betur að vígi en nokkru sinni áður til þess að hefja baráttuna gegn þessum óvini með fullum árangri. Jeg verð því að vænta þess, að hv.þd. geti fallist á þessa till.

Pjetur Ottesen Það má með sanni segja, að á undanförnum þingum hefir ríkt of mikið tómlæti í því að taka til greina skynsamlegar bendingar um að halda niðri fjárkláðanum í landinu á kostnaðarlítinn hátt. Eins og hv.frsm. tók fram, hafa í þessu máli ríkt tvær stefnur á undanförnum þingum. önnur er sú, að stofna til útrýmingarbaðana um land alt. Var sú leið farin fyrir allmörgum árum, þegar norskur dýralæknir var fenginn hingað til þess að standa fyrir böðununum. Hin leiðin er sú, að tryggja betur en nú er gert með lögum um sauðfjárböðun, að strangara eftirlit sje haft með hinum árlegu þrifaböðunum, og er ýmislegt, sem bendir í þá átt, að með tryggara eftirliti en nú er mætti ná betri árangri í að halda kláðanum niðri í landinu, og jafnvel takast að útrýma honum með öllu. Á þinginu 1927 kom fram till. í þessa átt, en hún náði ekki fram að ganga og varð ekkert úr framkvæmdum. Og á síðasta þingi var tómlætið svo mikið í þessu máli, að till. í þessa átt dagaði uppi í n. Það er því ekki að ástæðulausu, þó að Búnaðarþingið vildi rumska við þinginu í þessu efni. Mjer skilst, að fyrir þeirri n., sem um þetta mál fjallaði á Búnaðarþinginu, vekti svipað hvað endanlega úrlausn málsins snertir og fyrir þeim mönnum, sem tryggja vilja eftirlitið með hinum árlegu böðunum. Byggi jeg það á því, að n. sjer sjer ekki fært að leggja til, nú í bili að minsta kosti, að ráðist sje í útrýmingarböðun um land alt. Jeg er þess sannfærður, að það má vinna mikið gagn með því að setja strangara eftirlit með hinum árlegu þrifaböðunum, þó að ekki sje annað gert. Hinsvegar skilst mjer, að með þessari till. sje öllum framkvæmdum til endurbóta í þessu efni slegið á frest í 3–4 ár, því að till. gerir ekki ráð fyrir öðru en að þetta mál verði rannsakað og niðurstaða þeirrar rannsóknar síðan lögð fyrir þingið 1931. Það á því með öðrum orðum ekkert að gera í ár, ekkert 1930, og þótt þingið kunni eitthvað að gera í málinu 1931, verður ekkert um framkvæmdir á því ári. Jeg held, að þetta sje öfug aðferð og að rjett sje, eins og hv.þm. Barð. lagði til á þingunum 1927 og 1928, að reyna, hvað hægt verði að vinna á með því að skerpa eftirlitið með þrifaböðunum. Þá gerir þessi till. ráð fyrir, að stj. verði falið að gera tilraunir með baðlyfin. Þetta er ekki nýtt. Fyrir nokkrum árum var samþ. hjer till. þess efnis, að baðlyfin skyldu rannsökuð af fræðimönnum. Þetta var gert, og nú átti svo sem að vera fengin lausn á því, hvaða baðlyf væri einhlítt. En hver varð reynslan? Hún varð sú, að þetta baðlyf reyndist að dómi fjölda manna ver en þau baðlyf, sem áður höfðu verið notuð, og niðurstaðan varð sú, að þingið varð, vegna eindreginna tilmæla þeirra, er í hlut áttu, að gefa baðlyfjaverslunina alveg frjálsa aftur. Þetta baðlyf, sem hjer var um að ræða, þoldi ekki að frjósa og settist til, ef ekki var að gætt, svo að efnasamsetning þess raskaðist. Það var því ekki hægt að treysta neitt á það. Jeg segi það ekki, að þótt svo hafi farið um þessa tilraun, þurfi endilega að fara svo nú, en það er varhugavert að treysta því, að komist verði að óyggjandi niðurstöðu á þennan hátt. Þá gerir þessi till. ráð. fyrir því, að stj. hlutist til um, að sundþrær verði bygðar í hverjum hreppi. Hv. frsm. fór ekkert út í það, í hverju þessi íhlutun stj. á að vera fólgin.

Jeg mintist á það

. Já, hv.frsm. var eitthvað að tala um það, að styrk mundi ekki þurfa að veita í þessu skyni, en jeg er hræddur um, að þessi íhlutun muni bera lítinn árangur, ef svo á að vera. Jeg býst við því, að ef nauðsyn og yfirburðir sundþrónna við böðun getur ekki sannfært menn í þessu efni, muni opinber íhlutun lítið gagn gera. Annars held jeg, að sundþrær sjeu nú svo víða komnar, að varla muni nokkur hreppur, svo að þar sjeu ekki fleiri eða færri sundþrær. Að minsta kosti er svo í Borgarfirði, en vel má þó vera, að sumum sýslum sje áfátt í þessu efni. Loks gerir þessi till. ráð fyrir, að skýrslum sje safnað um útbreiðslu kláðans. Jeg veit nú ekki betur en að skýrslum sje safnað um þetta efni í flestum sýslum. Í Mýra- og Borgarfjarðarsýslum fara t. d. fram árlega kláðaskoðanir í hverjum hreppi og eru skýrslur um þær sendar til sýslunefndarinnar. Það, sem jeg hefi á móti þessari till. er það, að ef hún verður samþ., er öllum framkvæmdum í þessu efni slegið á frest að minsta kosti í 3 ár. En slíkt tel jeg ekki rjett. Jeg held, að það fyrsta, sem við eigum að gera í þessu máli, sje að skerpa eftirlitið með þrifaböðunum og sjá, hvað hægt verður að vinna á með því móti.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Hv. þm. Borgf. heldur því fram, að ef þessi till. verði samþ., sje öllum framkvæmdum slegið á frest í þessu efni. Jeg fæ ekki sjeð, að þetta þurfi endilega að vera eða að það leiði beint af þessari till., þó að það gæti vel farið saman, að skerpa eftirlitið með þrifaböðunum til bráðabirgða og jafnframt að undirbúa þetta mál til endanlegrar lausnar. Jeg get því ekki fallist á, að þetta geti verið nein ástæða á móti þessari till. Hv. þm. Borgf. drap á það, að það hefði áður verið ákveðið að rannsaka baðlyf. Jeg man eftir því máli, og var það þannig, að ákveðið var að framleiða baðlyf í landinu sjálfu, en ekki að rannsaka þau baðlyf, sem notuð voru áður. Hinsvegar er jeg sammála hv.þm. Borgf. um það, að þessi tilraun mistókst og baðlyfið reyndist óhæft. Jeg gat um það í minni fyrri ræðu, að í Eyjafjarðarsýslu hefði það reynst ónýtt, vegna þess að það hafði frosið. En jeg fæ með engu móti sjeð, að þótt þessi tilraun hafi mistekist í eitt sinn, þurfi að leggja árar í bát og gefast upp við að finna nothæft baðlyf. Þó að eftirlitið með böðunum væri skerpt, eins og hv.þm. Borgf. vill, og jeg hefi heldur ekkert á móti, að gert verði, kemur það ekki að neinum notum, nema það baðlyf, sem notað verður, sje hæft til þess að drepa kláðann. Jeg fæ því ekki sjeð, að hv.þm. Borgf. hafi á nokkurn hátt hrakið, að nauðsynlegt sje að rannsaka þetta mál. Jeg vil ennfremur benda á það - og það mælir óneitanlega með þessum lið till. -, að það hefir spurst, að nú sje farið að nota nýtt baðlyf, sem talið er óyggjandi, bæði í Englandi og Skotlandi. Þá sagði hv.þm. Borgf., að hann hefði litla trú á íhlutun stj. um að koma upp sundþróm. Og mjer skildist á honum, að hann hjeldi jafnvel, að allar sauðkindur á landinu væru nú þegar baðaðar í sundþróm. Það er álit mitt, að meiri hluti sauðfjárins sje, sem betur fer, baðaður svo. Og einmitt vegna þess að svo lítið vantar á, að hægt sje að baða alt sauðfje landsmanna í sundþróm, álít jeg það duga, að stj. leggi fyrir sveitarstjórnirnar að beita sjer fyrir, að þeim verði komið upp, þar sem þær vantar, því þær vantar áreiðanlega sumstaðar. Er enginn efi á, að sveitarstjórnirnar gætu miklu áorkað í þessu efni, með því að hvetja bændur til framkvæmda, þó enginn styrkur væri veittur. Jeg vil endurtaka það, að jeg get ekki sjeð, að samþykt þessarar till. geti á nokkurn hátt spilt fyrir, að gerðar sjeu bráðabirgðaumbætur á lögunum um sauðfjárbaðanir. Sú leið stendur opin eftir sem áður. En hitt er satt, að landbn. hefir látið það duga að bera fram þessa till. og ekki borið fram neitt frv. um sauðfjárbaðanir, en öðrum hv.þm. stendur sú leið opin, og jafnt fyrir því, þó þessi till. verði samþ.

Pjetur Ottesen Að áliti dómbærra manna, þá eru sum þau baðlyf, sem nú eru notuð, öldungis örugg. Það getur því ekki verið ástæðan fyrir þessari till., að ekki sjeu fáanleg baðlyf, sem trygg sjeu. Oft er það líka svo, að það er ekki síður hægt að byggja á umsögn greindra og athugulla manna, sem langa reynslu hafa í þessu efni, heldur en lærðra fagmanna. Það hefir reynslan sýnt fullkomlega. Hvað hinu viðvíkur, að það nægi til að bæta úr því, sem áfátt kann að vera um sundþrær, að stj. leggi fyrir sveitarstjórnir að láta koma þeim upp, þá er því til að svara, að stj. getur ekki lagt þetta fyrir sveitarstjórnirnar, því hún hefir ekkert skipunarvald um slíkt. Hún verður að fara að þeim bónarveg, og jeg legg ekki mikið upp úr því. Hv. frsm. hjelt því fram, að ekki væri útilokað, þó þessi till. væri samþ., að herða jafnframt á eftirlitinu með hinum almennu sauðfjárböðunum. Það er að vísu rjett. En hingað til hafa allmargir menn ekki viljað þekkjast till. manna í þá átt, en starblínt á þá einu úrlausn: almenna útrýmingarböðun. Og því mun verða haldið fram, verði málið afgr. svona, að ekki sje ástæða til að gera neinar bráðabirgðabreytingar á löggjöfinni um sauðfjárbaðanir, heldur bíða eftir þeirri niðurstöðu, sem þeir komast að, er falin verður rannsókn þessa máls. Það má því ganga út frá því, að ekki verði gerðar aðrar ráðstafanir á þessu tímabili, og mun það því rjett reynast, að verði till.samþ., er þar með öllum aðgerðum í málinu slegið á frest um að minsta kosti 3 ára skeið.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Fáein orð út af því síðasta, sem hv.þm. Borgf. sagði. Jeg skil ekki í því, þó nú kæmi fram frv. um breyt. á kláðalöggjöfinni, að þá yrði tími til að afgreiða það á þessu þingi. Það verða því engar framkvæmdir gerðar til ársins 1930, og tefur till. því ekkert þangað til. Það verður því aðeins um eitt ár að ræða, því 1931 er ætlast til, að þingið taki málið til meðferðar. En svo er till., eins og jeg hefi áður sagt, alls ekki því til fyrirstöðu, að þingið samþ. einhver bráðabirgðaákvæði, ef tími er til þess, svo það er fjarstæða, að till. tefji nokkuð framkvæmdir í þessu máli.

Forseti (ÞorlJ): Þá hafa ekki fleiri kvatt sjer hljóðs, og er umr. lokið.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Jeg vil hreyfa því, hvort ekki væri rjett að fresta atkvgr., vegna þess að nokkra þm. vantar í deildina. Í till. felst áskorun og heimild til stj., og gæti það verið óþægilegt fyrir hana, ef till. yrði samþ. af minni hl. þeirra manna, er atkvæðisrjett eiga í deildinni, því þá er ekki gott að vita um hinn raunverulega þingvilja.

Forseti (ÞorlJ): Jeg get því fremur orðið við þessum tilmælum, sem jeg hafði hugsað mjer að fresta fundi til kl. 5.

Flm. (Ólafur Thors) Jeg hefi ásamt hv.þm. Borgf. borið fram þáltill. um það, að ríkisstj. verði falið að láta endurskoða fiskimatslögin og leggja frv. til slíkra laga fyrir nsta þing. Jeg sje ekki ástæðu til að láta fylgja þessu ítarlega grg. Jeg vil aðeins benda á það, að við Íslendingar verðum að gera okkur far um að vanda meðferð á fiskinum sem mest og fylgjast vel með kröfum tímans. Lögin frá 1922 komu að góðu liði, og sumpart þeirra vegna mun íslenskur fiskur hafa unnið sjer það álit meðal neytenda, að hann er talinn betri en annar fiskur á heimsmarkaðinum. Hitt er einnig vitanlegt, að við eigum í höggi við hættulega keppinauta, sem sitja um færi til að læra aðferðirnar af okkur og semja sig að okkar siðum með fiskverkun, og ef við stöndum ekki vel á verði, getum við átt það á hættu, að þessir framleiðendur fari fram úr okkur hvað vörugæði snertir og ryðji okkur burt af markaðinum. Þess vegna verðum við Íslendingar að fylgjast með öllum nýjum kröfum neytenda og verða á undan öðrum þjóðum með að fullnægja þeim. Jeg álít, að lögin frá 1922 sjeu á eftir tímanum, og sú reglugerð, sem gefin var út í sambandi við þau, er alveg ótæk eins og sakir standa nú. Það er nú komið svo margt nýtt fram, sem ekki rúmast innan þessarar reglugerðar, að við verðum að breyta henni. Við höfum t. d. tekið upp nýjar aðferðir í fiskverkun, eins og við hinn svokallaða pressufisk, og nú ræða menn ekki eingöngu um Spánarmat á fiski, heldur einnig Bilbao-mat, Barcelona-mat, portugalskt mat og Suður-Ameríku-mat. Alt þetta hefir komið til eftir 1922 og síðan reglugerðin var sett. Jeg ætla ekki að benda á einstök ákvæði, sem eiga ekki lengur við, en vil aðeins sýna hv.þdm., hvað reglugerðin er ófullkomin, og vil þá lesa upp 1. gr. hennar, með leyfi hæstv. forseta: „Þeir (fiskimatsmennirnir) skulu einnig kynna sjer þær breytingar, sem verða á kröfum þeim, er útlendir kaupendur eða umboðsmenn þeirra hjer á landi gera til fiskjarins á hverjum tíma, og haga mati sínu samkvæmt óskum þeirra, að svo miklu leyti, sem unt er“. Hjer eru fyrirmæli um það, að útlendir kaupendur og umboðsmenn þeirra hafi rjett til að skipa fiskimatsmönnum fyrir, en ekkert tillit á að taka til hinna íslensku kaupenda, þótt þeir hafi meiri sambönd við fiskkaupmenn en hinir. Óskir þeirra innlendu eru einskis metnar, en útlendingar eru settir skör hærra, og það er hreint öfugmæli, sem þarf að laga. Í þessu er fólgin bein hætta, sem jeg ætla ekki að skýra hjer, en sú nefnd, sem yrði skipuð í málið, tæki það auðvitað til athugunar. Þá er það ákvæði í 7. gr., að matsmenn geti neitað að meta fisk til útflutnings á höfnum, sem liggja opnar fyrir sjógangi eða af öðrum ástæðum eru illa fallnar til útflutnings. Þetta er ríkt vald, sem þeim er sett. Þá kemur 12. gr., sem ákveður, að hverri fisksendingu fylgi prentuð vottorð á tveimur málum, íslensku og ensku, og er svo fyrir mælt, að vottorðin sjeu nákvæmlega samhljóða fyrirmyndum, sem prentaðar eru með reglugerðinni. En nú er það svo, að vegna breyt., sem orðið hafa á kröfum neytenda, rúma þessi vottorð ekki alt það, sem þyrfti að taka fram. Eins og jeg sagði í byrjun, tel jeg ástæðu til að lagfæra þá smíðagalla, sem eru bæði á löggjöfinni og þeirri reglugerð, sem gefin hefir verið út um þetta efni, og hefi jeg þar bent á ein stök atriði, sem nauðsyn er á, að verði bætt. Jeg vil leggja áherslu á það, að íslendingum er nauðsynlegt að haga sjer eftir kröfum tímans, að svo miklu leyti sem hægt er, ef þeir eiga að fullnægja þeim kröfum, er neytendurnir gera til vörunnar, og standast samkepni við aðra hættulega keppinauta á þessu sviði. Að endingu vil jeg geta þess, að jeg ætlast til, að sú n., sem skipuð verður í málið, starfi kauplaust, og hefir mjer dottið í hug, að í henni verði: skrifstofustj. atvmrh., forseti Fiskifjelagsins, yfirmatsmaðurinn, einn maður frá togaraeigendum og einn maður frá fiskútflytjendum. Vona jeg, að hv. d. geti fallist á skoðun mína og að stj. verði falið að skipa n. í málið og beri fram brtt. hennar á næsta þingi.

Sveinn Ólafsson Jeg vil lýsa ánægju minni yfir því, að þessi till. er fram komin. Get jeg tekið undir það að mestu leyti, sem hv.flm. sagði um þá nauðsyn, sem á því er að endurskoða fiskimatslögin. Jeg vil geta þess um leið og þessi þáltill. er borin fram, að 1927 var gerð tilraun til að breyta fiskimatslögunum frá 1922. Sú tilraun var afgreidd í frumvarpsformi frá Nd., en strandaði í Ed. Jeg vil í þessu sambandi benda á niðurstöður Nd. 1927. Þá var lögð á það mikil áhersla, að skipaður yrði einn maður, sem hefði yfirumsjón og eftirlit með öllu fiskimati á landinu og færi um landið til að leiðbeina mönnum í því efni og samræma matið alstaðar. Þetta finst mjer að enn eigi við, og vænti jeg, að þær leiðir verði farnar við endurskoðun þá, sem til stendur. Jeg vil að lokum láta þá skoðun í ljós, að mjer finst þetta mál vera svo ljóst og einfalt, að óþarfi sje að vísa því til n. Slíkt yrði aðeins til að tefja málið, enda hefir engin till. komið fram um það.

Jón Ólafsson Jeg vil taka undir það með hv.flm., að ekki er vanþörf á að endurskoða fiskimatslögin, svo að við getum fylgst með kröfum neytendanna á þessu sviði. En um leið vil jeg benda á, að ákvæði laganna og reglugerðarinnar frá 1922 eru altaf þverbrotin. Þar er svo ákveðið, að fiskimatsmenn eigi að fylgjast með í vöruvöndun og meðferð fiskjar, en það hafa þeir látið undir höfuð leggjast, sjálfsagt af því að það hefir þótt kosta of mikið fje. Jeg verð að segja það, að mjer finst vafasamt, að nokkuð þýði að herða á ákvæðum matslaganna, meðan vöruvöndun er svo forsómuð sem nú á sjer stað, því miður. Jeg skal ekki fara út í það, sem hv. 1. þm. S.-M. taldi aðalatriðið, að einn maður ætti að samræma matið um land alt á þessu mismunandi stigi fiskverkunarinnar. Jeg held, að það yrði hverjum manni ofvaxið og kæmi ekki að liði. Hinsvegar get jeg fallist á, að gott sje að senda menn til Spánar, til að kynnast þeim kröfum, sem neytendur gera til vörunnar. Okkur er að fara aftur í vöruvöndun, og hrakfarir okkar liggja fremur í því, að ekki hefir verið vandað til vörunnar frá fyrstu hendi en að ákvæði matslaganna hafi ekki verið nógu ströng.

Pjetur Ottesen Hv. flm. hefir bent á ýms atriði í fiskimatslögunum, sem laga þarf, og er það hverju orði sannara, að svo sje. Hv. 1. þm. S.-M. benti á, að 1927 hafi verið skiftar skoðanir um ákveðin atriði í málinu, og hefir beint til stj., sem tekur þetta mál til meðferðar, að hún taki til athugunar, að skipaður verði yfirmatsmaður fyrir alt landið, sem komi samræmi á matið. Jeg vil beina því til hæstv. stj., að við endurskoðun matslaganna taki hún tillit til hinna mismunandi skoðana, sem fram komu hjer í d. 1927 um ýms atriði þessa máls.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil geta þess, að stj. mun láta framkvæma þessa vinnu, og ekki síst fyrir það, að að gefnu tilefni hafa þegar verið gerðar nokkrar ráðstafanir málinu til undirbúnings. Hinu hefi jeg enga vissu fyrir, að þessi vinna verði alveg ókeypis af hendi leyst. Skrifstofustjórinn í atvmrn., sem hv.flm. ætlaðist til, að ynni þetta starf ásamt öðrum, hefir verið vanheill undanfarið og siglt sjer til heilsubótar til útlanda og mun ekki vera fær um að bæta á sig neinum aukastörfum. Ekki getur stj. heldur skipað forseta Fiskifjelagsins að vinna þetta verk fyrir ekki neitt. Jeg segi þetta vegna þess, að oftlega er lagt fyrir stj. að gera hitt og þetta, og á eftir er hún skömmuð fyrir að hafa varið fje til þess. En mjer heyrðist á hv.flm., að þetta starf væri svo mikils virði, að ekkert aðalatriði væri, að það væri ókeypis af höndum leyst. Hv. flm. sagði, að ástæðan til þess, að athuga þyrfti fiskimatið af nýju, væri sú, að allháværar kvartanir hefðu borist frá Spáni yfir matinu hjer. Býst jeg við, að það sje og rjett hjá hv. 3. þm. Reykv., að vöruvöndun sje að fara aftur. En eins og jeg gat um áður, hefir þegar verið hafinn nokkur undirbúningur þessa máls. Yfirfiskimatsmennirnir verða allir staddir hjer eftir nokkra daga og munu þá taka til athugunar þær kvartanir, sem fram hafa komið á Spáni, enda kemur einn fiskimatsmannanna þaðan beint á fundinn. Jeg vil benda á þetta vegna þess, að hv. 3. þm. Reykv. var að tala um, að fiskimatsmenn hefðu ekki getað fylgst með kröfum neytenda eða mati hvers annars innanlands. Núv. stj. vill ráða bót á þessu og lítur svo á, að ekki sje horfandi í þó að lagt sje í nokkurn kostnað í því skyni. Jeg tek því mjög vel í þær áskoranir að láta framkvæma þetta starf fyrir næsta þing.

Flm. (Ólafur Thors) Jeg þakka hv.þm., sem talað hafa, undirtektir þeirra í þessu máli. Að vísu var það, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði, mest úr huga mínum talað, enda vorum við samherjar í bardaganum 1927, þegar flokksbræður mínir, þeir hv.þm. Borgf. og hv. 3. þm. Reykv., rjeðust á móti þeim till. sjútvn. að skipa einn yfirfiskimatsmann yfir alt land. Jeg get tekið undir það með hv. 3. þm. Reykv., að við þurfum að herða á vöruvöndun og bættri meðferð fiskjar. En jeg held, að orsökin til hnignunar í vöruvöndun liggi þó meir í matinu en hann heldur. Mín reynsla er sú, að mestur skaði hljótist af því, hve lítt má treysta matsvottorðunum. Menn vita ekki, hvað þeir kaupa eða selja, enda þótt lýsing á fiskinum fylgi frá eiðsvörnum mönnum. Ef hert væri á matinu frá fyrstu hendi, myndi þetta eitthvað lagast. Jeg get vel skilið, að þeim hv.þm. Borgf. og hv. 3. þm. Reykv. hafi þótt vera komið við snöggan blett, þegar þeir sjá nú yfirfiskimatsmanninn afturgenginn, sem þeir hjeldu, að búið væri að kveða niður um tíma og eilífð. En þó get jeg tekið undir þau tilmli til hæstv. stj., að hún taki til athugunar ummæli frá báðum aðiljum 1927. Í tilefni af ræðu hæstv.forsrh. skal jeg geta þess, að jeg legg ekki sjerstaka áherslu á, að verkið verði leyst algerlega ókeypis af hendi, en jeg hugði, að þeir aðilar, er jeg tilnefndi, hefðu svo mikinn áhuga á málinu, að þeir myndu ekki taka sjerstakt gjald fyrir þessa vinnu. Mjer var ókunnugt um, að skrifstofustjóri atvmrn. væri vanheill, enda legg jeg ekki sjerstaka áherslu á, að hann skipi forsæti í nefndinni. Hitt tel jeg fullvíst, að útgerðarmannafjelagið í Reykjavík myndi leggja til mann í hana og ennfremur að forseti Fiskifjelagsins og yfirfiskimatsmaðurinn í Rvík myndu vilja vinna að þessu máli, og ætti þá málinu að vera borgið. Út af þeim ráðstöfunum, sem hæstv.forsrh. var að tala um, að stj. hefði þegar gert í þessu máli, skal jeg geta þess, að það hefir verið venja, að fiskimatsmennirnir kæmu saman hjer í Rvík, áður en þessi stj. tók við völdum, og einnig að þeir færu til útlanda til að kynnast kröfum neytenda. Hjer er því ekki um neitt sjerstakt nýmæli að ræða. En jeg vil ekki vekja neinar deilur hjer um það atriði, heldur óska þess, að málið verði fljótt og vel tekið til athugunar.

Pjetur Ottesen Eftir þær upplýsingar, sem hæstv.forsrh. hefir gefið, verð jeg að láta ánægju mína í ljós yfir því, að þetta mál er í þeim farvegi, sem við hv. 3. þm. Reykv. bentum á 1927, þar sem yfirfiskimatsmennirnir eru nú á fundi hjer í Rvík og á ferð í markaðslöndunum. Þetta var það, sem við lögðum áherslu á. Slíkir fundir hafa áður verið haldnir og yfirmatsmönnum gefinn kostur á að ferðast til markaðslandanna, og hefir hvorttveggja borið góðan árangur. Viðvíkjandi kostnaðarhliðinni vil jeg undirstrika þau orð hv.flm., að ekki ætti að þurfa að leiða neinn kostnað af þessari athugun, því að hjer eru til þeir aðilar, útgerðarmannafjelagið, forseti Fiskifjelagsins og yfirfiskimatsmaður í Rvík, sem að sjálfsögðu myndu leggja fram ókeypis vinnu, og svo hjelt jeg satt að segja, að til væru þeir starfskraftar í stjórnarráðinu, að unt væri að setja till. þessara aðilja í frv.-form. Þessi endurskoðun ætti því ekki að þurfa að leiða af sjer nein sjerstök útgjöld.

Fors- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þess var getið við 2. umr., að fara mundu fram tilraunir á milli umr. til þess að ná samkomulagi um nokkrar breyt. Þetta hefir verið reynt og hefir orðið samkomulag um brtt. mínar á þskj. 567. Þær brtt. eru fyrst og fremst við 2. og 8. gr. Það kom fram í umr., að rjettara væri að láta ekki slíkt ákvæði sem er í 8 gr. vera í lögum, og hefir því orðið að samkomulagi, að 8. gr. falli niður, en bætt sje þeim ákvæðum í 2. gr., að verksmiðjan kaupi ekki síld af framleiðendum nema með sjerstöku leyfi atvmrh. og að með reglugerð verði nánar ákveðið um, að hagnaðurinn af þeim kaupum renni í varasjóð. - Aðrar brtt. mínar eru þrjár smábrtt. við 3. gr. 1. brtt. er til að tryggja það, að þeir menn, sem eru samningsbundnir við verksmiðjuna, gangi fyrir Öðrum um viðskifti. Þetta er skýring á atriði, sem átti að felast í gr., en er hjer tekið ljóst fram. Ennfremur hefir verið breytt tímatakmörkum fyrir því, hvenær áætlun um viðskiftamagn skuli vera komin til verksmiðjunnar ár hvert. Var í fyrstu til ætlast, að það væri 15. júní, en þar sem síldveiðar byrja oft um mánaðamótin júní–júlí, þótti heppilegra að láta frestinn renna út 1. júní. Ráðh. á að ákveða innan viku frá þeim tíma, hvort verksmiðjan skuli starfa eða ekki. Þetta eru aðalbrtt., sem samkomulag varð um. Hinsvegar varð ekki samkomulag um 4. gr., því að sumir töldu, að of miklar kvaðir væru lagðar á útgerðarmenn í henni, en aðrir töldu hæfilegt, eftir því sem nú verður sjeð, og mega athuga að fenginni reynslu. Veit jeg ekki, hvað í breytingatill. þeim felst, sem eru á leiðinni, og bíð jeg því með að taka afstöðu til þeirra. Vænti jeg þess, að samkomulagstill. nái fram að ganga og svo látum við reynsluna skera úr. Við munum hvort sem er þurfa að leiðrjetta ýmislegt, og vil jeg gera ráð fyrir því, að samkomulag geti orðið um þær breyt. í framtíðinni, þegar til kemur.