Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Málin, sem hér liggja fyrir sem dagskrárliðir 1 og 2, frv. um skólakerfi á þskj. 8 og um grunnskóla á þskj. 9, eru nátengd. Þessi mál hafa áður tvívegis komið fyrir Alþ. og í bæði skiptin við 1. umr. verið rædd saman og ekki verið gerðar aths. við, að sá háttur væri á hafður. Ég mun því fara í sama far hér við þessa 1. umr., gera bæði málin að umtalsefni í senn, eftir því sem tilefni gefst til. Frv. um skólakerfi og um grunnskóla voru rædd ítarlega við 1. umr. hér í hv. d. 26. febr. í ár, fyrir 8 mánuðum. Frv. dagaði uppi við þingslit í vor. Ég mun af þessum sökum ekki hafa ýkjalanga framsögu fyrir þessum málum að þessu sinni. Það er fyrir mestu að mínu áliti, að hafist geti nákvæm yfirferð yfir þessi mál í n. Hún er á þessu stigi gagnlegri en endurtekning á atriðum, sem áður hafa komið fram í almennum umr. Þó vil ég ekki láta hjá líða að leggja á ný áherslu á meginmarkmiðið, sem sett er með frv. um skólakerfi og um grunnskóla. Þar er um að ræða jöfnun námsaðstöðu og kennsluskilyrði um allt land og að laga skólastarfið, eftir því sem kostur er, að þörfum hvers og eins nemanda. Markmiðið er að færa byggðarlögin, sem nú eru lakast sett hvað varðar aðbúnað að fræðslumálum á skyldustigi, til jafns við þau byggðarlög, þar sem betur er búið að undirstöðunámi. Kveðið er á um framkvæmd þessarar stefnu við hin erfiðu búsetuskilyrði, sem ríkja í okkar stóra og víða strjálbýla landi. Við það er miðað, að allir, sem geta notið almennrar fræðslu, hljóti fyllsta stuðning á námsbrautinni. Þar á að taka tillit til þess, hversu misjafnlega menn eru til náms fallnir, og gera þeim, sem hratt geta farið yfir, fært að fylgja hæfileikum sínum eftir og ljúka skyldunámi á sem skemmstum tíma, en jafnframt búa svo að þeim, sem hægar verða að fara yfir, að þeim sé sinnt eins og þeir eiga kröfu til. Meginástæðan til, að nú er stórátaks þörf í þessum málum, er fyrirsjáanleg þróun í fræðslumálum og atvinnuháttum. Það er bæði félagsleg nauðsyn og réttlætismál gagnvart einstaklingunum, að svo sé búið um hnúta, að enginn sé vegna búsetu eða efnahags í uppvexti útilokaður frá að afla sér fullgildrar almennrar menntunar og jafnframt aðgangs að sérhæfingu til þess starfs, sem hann kann að kjósa sér. Leiðin til að tengja þetta tvennt, jafna námsaðstöðu án tillits til uppruna og efla almenna fræðslu sem samsvarar kröfum nútímans til sérhæfingar og endurhæfingar að síbreytilegum störfum, er að gera ráðstafanir til, að allir, sem almennrar kennslu geta notið, eigi kost á námi að því marki, að sérhæfing og framhaldsnám sé þeim opið að hinni almennu undirstöðufræðslu lokinni. Ég veit ekki til að menn greini á um þetta meginmarkmið, en misjafns mats gætir á, hversu því verði komið í framkvæmd. Það er verkefni Alþingis að fjalla um leiðirnar, sem á er bent í frv. um grunnskóla og um skólakerfi. Við þessa umr. vil ég benda sérstaklega á, að í jafnmargslungnu máli og hér er um fjallað þarf að gæta þess sérstaklega vel, að meginmarkmiðið, tilgangurinn að jafna námsaðstöðu og efla almennt fræðslukerfi, hverfi ekki í skuggann af einstökum atriðum í framkvæmdinni. Eins og grein var gerð fyrir á síðasta þingi, þegar þessi mál voru til umr., fór fram mjög rækileg kynning á málunum, áður en og jafnframt því sem þau voru lögð fyrir þing. Haldnir voru hartnær tveir tugir almennra funda um land allt, þar sem nm. úr n., sem undirbjó frv., gerðu grein fyrir þeim, kynntu þau, svöruðu spurningum og greiddu úr þeim atriðum, sem fundarmenn óskuðu frekari skýringa á. Auk þessara almennu funda voru haldnir allmargir fundir með þeim hópum, sem einkum láta sig þessi mál varða. Þar var bæði um að ræða sveitarstjórnarmenn og ýmis kennarasamtök. Eftir að kynningunni á þessum fundum var lokið, voru menntmn. hv. d. sendar till. til breytinga á nokkrum atriðum frv. Þessar brtt. voru samdar og undirbúnar í ljósi þess, sem fram hafði komið á kynningarfundunum. Þessar brtt. hafa nú verið felldar inn í frv. um grunnskóla. Ég vil víkja sérstaklega að þeim þessara till., sem ég tel þýðingarmestar. Í 4. gr. frv. um grunnskóla er rætt um útibú frá stærri skólum fyrir yngstu árganga grunnskólans. Í frv., eins og það var lagt fyrir, er gert ráð fyrir, að þessi útibú geti sótt 7 og 8 ára börn. Því hefur verið breytt í þeirri gerð frv., sem nú er lögð fyrir, í 7, 8 og 9 ára börn. Óskir hafa komið fram um, að þessi útibú nái einnig til 10 ára barna, en það er álit okkar, sem undirbúið höfum frv., að við 10 ára aldur verði kennsla að fara að greinast svo í grunnskólanum, að ekki sé fært að ætlast til, að börn, sem sækja lítil útibú með fámennu kennaraliði til 10 ára aldurs, geti þar hlotið jafna fræðslu og þau, sem sækja stærri skólana, þar sem kennslugreiningin getur hafist vegna betri aðstöðu og meira kennaraliðs. 5. gr. er breytt í þýðingarmiklu atriði, sem er í samræmi við þann höfuðtilgang frv. að létta undir með þeim fræðsluhéruðum, sem erfiðast eiga uppdráttar fjárhagslega. Þar er lagt til að á fjárl. sé ár hvert veitt sérstök fjárhæð, er nemi 5% af árlegu framlagi ríkissjóðs til byggingar mannvirkja vegna grunnskólanna. Þessi tuttugasti hluti af árlegu framlagi skal ganga til þess að veita lán þeim sveitarfélögum, sem standa að byggingarframkvæmdum, en eiga við verulega fjárhagsörðugleika að etja vegna fólksfæðar, sérlega lágra tekjustofna eða annarra gildra orsaka. Þessu fé skal úthlutað af samstarfsnefnd menntmrn. og Sambands ísl. sveitarfélaga að fengnu samþykki fjvn. Alþ. Í umr. um þessi mál hefur þess allmjög gætt, að fólk í strjálbýli hefur óttast, að þrátt fyrir framgang frv. væri ekki nægilega fyrir því séð, að fræðsluhéruðin þar gætu risið að sínum hluta undir framkvæmd þess fræðslukerfis, sem ráð er fyrir gert. Með þessu ákvæði um lánasjóð í þágu sveitarfélaga, sem verst eru á vegi stödd fjárhagslega, er leitast við að tryggja, svo sem kostur er, að þessi agnúi verði ekki til þess að framlengja mismunun í skólahaldi milli strjálbýlis og þéttbýlis. Í 11. gr. frv., eins og það kom fyrir síðasta þing, var ákveðið, að fræðsluráð skuli skipað 5 mönnum. Í þessari gerð frv. er sú breyting gerð á, að fræðsluráð skuli skipað 5 eða 7 mönnum, kjörnum af viðkomandi landshlutasamtökum. Hér er einnig komið til móts við óskir úr dreifbýlinu. Á það hefur verið bent, að í sumum fyrirhuguðum fræðsluhéruðum standi svo á, að þéttbýlisstaðir séu í svo yfirgnæfandi meiri hl., að í 5 manna fræðsluráði mætti búast við, að þeir ættu alla fulltrúana. Með því að opna fyrir fjölgun er greitt fyrir því, að þar geti einnig komið inn fulltrúar frá fámennari sveitarfélögum. Í 22. gr. frv., eins og það var lagt fram á síðasta þingi, var gert ráð fyrir nemendaráði, sem starfaði í grunnskóla og væri fulltrúi nemenda gagnvart skólastjóra og skólastjórn. Í þessu frv., sem hér er lagt fyrir, er bætt við ákvæði um, að formaður nemendaráðs eigi rétt til setu á fundum skólastjóra og kennararáðs svo og á kennarafundum með málfrelsi og tillögurétti. Gert er ráð fyrir, að nemendaráð sé kjörið af þrem elstu bekkjum grunnskólans. Á svipaðan hátt er gerð breyting á gr. um foreldrafélög, 21. gr. Þar er nú ákvæði um, að fulltrúi foreldrafélags eigi rétt til setu á kennarafundum með málfrelsi og tillögurétti. Við 37. gr. er bætt því ákvæði, að heimilt sé að ráða í einni eða fleiri kennslugreinum kennara fyrir tvo eða fleiri grunnskóla samtímis til þess að fullnægja kennsluþörf, ef ekki er fullt verkefni fyrir kennara í þeirri grein við annan hvoru skólann. Hér er um að ræða hagkvæmnisatriði og jafnframt við það miðað að efla kennslu skólanna með því, að þeir geti skipst á um sérhæfða kennara, ef hvor um sig hefur ekki fullt verkefni fyrir þá. Í sömu gr. er einnig ráð fyrir því gert, að við sérstakar aðstæður megi ráða sérstakan heimavistarstjóra við heimavistargrunnskóla, en ella er gert ráð fyrir, að almenna reglan sé sú, að skólastjóri sé jafnframt heimavistarstjóri. 42. gr., sem fjallar um árlegan starfstíma grunnskólans, hefur verið breytt verulega, enda var hún ein af þeim gr., sem mest voru ræddar á kynningarfundunum úti um landið. Eftir sem áður er miðað við, að reglulegur starfstími grunnskóla sé 9 mánuðir að jafnaði, frá 1. sept. til loka maímánaðar. En í skólahverfum, þar sem svo stendur á, að helmingur nemenda eða meira verður að aka til eða frá skóla eða dveljast í heimavist, er skólanefnd að fengnum meðmælum fræðsluráðs og fræðslustjóra heimilað að stytta árlegan starfstíma skólans allt að því lágmarki, sem sett er í gr. Meginbreytingin á gr. er sú, að svigrúmið til að stytta skólatímann á ári hverju er aukið. Þó er ekki gert ráð fyrir, að grunnskóli geti staðið skemur en í 7 mánuði. En heimild til 7 mánaða skólahalds er í þessu frv. veitt í 1.–3. bekk. Í frv., sem kom fyrir síðasta þing, var miðað við, að sú stytting gæti aðeins átt sér stað í 1. og 2. bekk. Þá er lagt til, að heimild til að stytta árlegan skólatíma í 7½ mánuð skuli ná til 4., 5. og 6. bekkjar. Í fyrra frv. var sú stytting miðuð við 3. og 4. bekk, en 5. og 6. bekkur höfðu þar heimild til styttingar árlegs skólatíma í 73/4 úr mánuði. Loks er heimiluð stytting á skólastarfinu í 7.–9. hekk í 81/4 úr mánuði, en í fyrra frv. var heimiluð stytting í 7. bekk í 73/4, en í 81/2 mánuð í 8. og 9. bekk. Þessi heimild er ekki alfarið bundin við skóla, þar sem meira en helmingur nemenda sætir heimanakstri eða dvelur í heimavist. Jafnframt er tekið fram, að í öðrum skólahverfum, sem eiga við erfiðar umhverfisaðstæður að búa, er teljast verulega tálma 9 mánaða skólahaldi, geti menntmrn. að ósk skólanefndar heimilað styttingu árlegs skólatíma allt að því lágmarki, sem ég áður greindi frá. Þá er tekið fram í 42. gr., að fræðsluráð geti, ef skólanefnd óskar, heimilað 5 daga kennsluviku. Eins og mönnum mun kunnugt, er það mjög misjafnt nú þegar, hvort skólastarf stendur 5 eða 6 daga á viku hverri, og er nokkuð umdeilt mál á sumum stöðum a. m. k. Frv. gerir ráð fyrir, að fræðsluráð í hverju fræðsluumdæmi kveði endanlega á um, hvort stytting í 5 daga skólaviku skuli eiga sér stað. Þá er í 42. gr. þýðingarmikið ákvæði og nýmæli um, að hluta af námsskyldu nemenda grunnskóla megi fullnægja með sumarskóla. Í frv., sem lagt var fyrir síðasta þing, var gert ráð fyrir, að sumarskólahald að hluta næði til 1.–3. bekkjar. Eins og ég tók fram í framsögu fyrir málinu í vetur, tel ég, að þarna megi gjarnan lengra ganga, ef vilji er fyrir hendi. Að kynningarfundunum loknum og fenginni þeirri vitneskju, sem þar kom fram, var ákveðið að heimila sumarskólahaldið ekki aðeins fyrir 1.– 3. bekk, heldur fyrir 1.–6. bekk grunnskólans. Gert er ráð fyrir, að sumarskóli nái yfir helmingi stærra aldurssvið en í fyrra frv. Þá hefur gr., sem fjalla um sérkennslu þeirra barna, sem víkja frá eðlilegum þroskaferli, 51.–53. gr., verið breytt allverulega. Þar er ekki um stórkostlegar efnisbreytingar að ræða, en að öllu leyti við það miðað að búa sem rækilegast um hnútana, svo að þeir, sem ekki geta fylgt jafnöldrum sínum með góðu móti í grunnskóla, hljóti þá sérkennslu, sem þekking og mannafli gera fært að veita þeim. Í því efni er eins og áður viðmiðunin, að skert námsgeta, af hverju sem hún stafar, nýtist nemendunum eins og kostur er, annaðhvort í grunnskólanum sjálfum, ef ekki er um mjög mikla líkamlega eða andlega bæklun að ræða, eða þá í sérstofnunum, sem sniðnar eru sérstaklega fyrir þá nemendur, sem alls ekki geta grunnskóla sótt. Í 86. gr. er bætt ákvæði um, að heimilt sé menntmrn. að greiða sinn hluta viðhaldskostnaðar skólahúsa jafnóðum og hann fellur á, eftir því sem fjárveitingar leyfa. Hér er um það að ræða, að viðhaldskostnaður getur verið geysimisjafn hjá skólahéruðum og getur orðið sveitarstjórnum afar þung byrði, þegar viðhaldið er umfangsmest, ef ekki er heimild til að greiða kostnaðarhluta ríkisins jafnóðum og á fellur, þegar sérstök ástæða er til. Loks er bætt við 91. gr. þýðingarmiklu ákvæði. Eins og ég gat um áðan, hefur gætt nokkurs uggs um það hjá fólki í strjálbýlinu vegna reynslu, sem það hefur hlotið af fyrri fræðslulöggjöf, að þótt sett verði lög um grunnskóla og skólakerfi, sem veki vonir og gefi fyrirheit um miklar umbætur í skólamálum dreifbýlisins, þá verði framkvæmdin svo dræm, að þeir, sem verst eru á vegi staddir, þurfi að bíða miklu lengur eftir umbótunum en nokkurt hóf er á. Því er bætt við 91. gr. því ákvæði, að að því skuli stefnt, að ákvæði l. um síðasta ár skólaskyldu komi til framkvæmda samtímis á landinu öllu 6 árum eftir gildistöku l. En í fyrri gerð frv. var við það miðað, að fyrirkomulag, sem kveðið er á um í frv. um grunnskóla og skólakerfi, geti komið á að fullu að 10 árum liðum. Hvert sem álit manna er á einstökum atriðum frv., held ég, að ekki geti farið milli mála, að þau hafi hlotið óvenju vandaðan undirbúning. Ég vil því láta í ljós þá ósk, að n., sem fær þan til meðferðar, taki til óspilltra málanna, svo að þetta þýðingarmikla mál hljóti loks þinglega afgreiðslu eins skjótt og efni standa til. Ég legg svo til. herra forseti, að að þessari umr. lokinni verði málunum vísað til 2. umr. og menntmn.



Herra forseti. Ég tek undir þá ósk hæstv. menntmrh., að þetta frv. og það, sem næst er á dagskránni, um grunnskóla, fái nákvæma yfirferð og athugun í n., og eru fulltrúar Sjálfstfl. í menntmn. að sjálfsögðu reiðubúnir og undirbúnir til slíkra starfa. Þessi frv. um skólamál fela í sér ýmsar endurbætur, sem vert er að gefa gaum, m. a, þau tvö meginatriði, sem hæstv. ráðherra gerði hér að umtalsefni í upphafi síns máls, að jafna aðstöðu ungs fólks, bæði að því er varðar búsetu og efnahag, svo að allir sitji þar við sama borð. Af öðrum nýmælum í þessu frv. vil ég á þessu stigi benda m. a. á ákvæði um bókasöfn, um aðstoð við afbrigðileg börn, um námsstjórn, um forskóla, um fræðslustjóra. Þau ákvæði eru til bóta í meginatriðum, og skal ég ekki fara frekar út í þau atriði hér. Ýmsar aðrar breyt. frv. orka hins vegar meira tvímælis, og er þá fyrst að geta lengingar á skólaskyldunni, sem miklum ágreiningi og deilum hefur valdið. Í frv. er gert ráð fyrir því, að skólaskylda verði lengd um eitt ár, verði 7–16 ára. Ég held, að það sé mjög til athugunar, hvort ekki á að greina sundur meira en gert er og gert hefur verið annars vegar skólaskylduna og hins vegar fræðsluskylduna, - skólaskylduna, sem felur í sér skyldu allra unglinga til að sækja skóla á þessum árum, og hins vegar fræðsluskylduna, sem venjulega er skilin og túlkuð þannig, að það sé skylda hins opinbera til þess að sjá fyrir skólahúsnæði og annarri nauðsynlegri aðstöðu handa unglingunum til fræðslu. Ég held, að það komi mjög til greina, að fræðsluskyldan verði miðuð við 7–16 ára, eins og gert er ráð fyrir, þ. e. a. s. miðuð við 9 ár, en hins vegar nokkru vafasamara, hvort á að lögbjóða nú þegar níu ára skólaskyldu fyrir alla unglinga. Til athugunar gæti verið að halda sér við 8 ára skólaskyldu, 7–15 ára, en sveitarfélögum væri heimilt að ákveða í sínu umdæmi einnig skólaskyldu fyrir síðasta árið, ef þær sveitarstjórnir teldu það æskilegt eða nauðsynlegt. En jafnvel þó að slíkt væri ekki ákveðið og slík skylda því ekki öllum unglingum lögboðin, væri hið opinbera skyldugt til að veifa þá aðstöðu, að allir unglingar, hvar sem þeir væru búsettir, gætu einnig notið þessarar fræðslu hið níunda árið. Annað atriði, sem ég vil nefna hér, er samband skólaæskunnar og atvinnulífsins. Ég held það væri æskilegt að setja hrein og skýr ákvæði um það í frv., að þar sem nemendur eru virkir þátttakendur í atvinnulífinu, megi meta það til, jafns við a. m. k. verklegt nám, eftir því sem nánar yrði tiltekið. Í þriðja lagi vil ég nefna 2. gr. frv., þar sem stefnumótun grunnskólans er ákveðin. Þar segir: „Hlutverk grunnskólans er, í samvinnu við heimilin, að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi, sem er í sífelldri þróun. Starfshættir skólans skulu því mótast af umburðarlyndi og lýðræðislegu starfi.“ Ég tel nauðsynlegt, að það sé skýrt tekið fram, að skólastarfið skuli hyggjast á því að innræta nemendum einnig kristilegt siðgæði. Það er mjög mikilsvert atriði, að slíkt sé ekki látið undan falla í þeim gr., þar sem meginverkefni skólans er markað. Í fjórða lagi vil ég nefna það, að ég tel mjög vafasamt, hversu frv. rýrir valdsvið skólastjóranna, sem ég tel mjög varhugavert og þurfa að athuga miklu nánar, áður en frv. verður endanlega afgreitt. Loks vil ég nefna kostnaðarhliðina. Mér sýnist, að henni hafi verið of lítill gaumur gefinn. Það er augljóst, að samþykkt grunnskólafrv. mun leiða til mjög aukins kostnaðar, bæði að því er stofnkostnað snertir og rekstrarkostnað, og hefur það atriði ekki verið mjög ofarlega í umr. manna um grunnskólafrv., en ég held að því þurfi að gefa miklu meiri gaum. Með frv. er að mínu áliti stefnt að því að auka enn vald ríkisins yfir skólamálum frá því, sem verið hefur. Mönnum kann að virðast þetta einkennileg staðhæfing, þar sem svo kann að virðast eftir frv. og grg. þess, að einmitt sé verið að flytja vald frá ríkinu til héraðanna. Í grg. grunnskólafrv., á bls. 30, segir í 1. lið: „Nokkur hluti af valdi menntmrn. verður fluttur út í 8 fræðsluumdæmi, þar sem fræðslustjórar starfi.“ Þetta litur ákaflega fallega út á pappírnum. En það er alger misskilningur að halda, að með þessu sé verið að auka vald héraðanna eða sjálfsforræði þeirra í skólamálum, svo að nokkru skipti, vegna þess að fræðslustjórarnir eiga að vera fulltrúar og erindrekar menntmrn. Það er ekki leiðin til þess að dreifa valdinu eða til þess að auka sjálfstæði héraðanna og verkefni þeirra að hafa þennan háttinn á. Enda er það svo, þegar nánar er skoðað í frv., að fræðslustjórinn er í flestum greinum háður menntmrn. og verður að hlíta valdi þess. Í fyrsta lagi þótti höfundum frv. eða hæstv. ríkisstj. ekki fært að ákveða, að sveitarstjórnir eða landshlutasamtök skipuðu þennan fræðslustjóra, heldur er það ráðherra, sem á að skipa hann. Og yfirleitt er það svo, að úrskurðarvaldið er hjá ráðuneytinu. Það er ákaflega oft í frv. og einstökum gr. þess, þar sem rætt er um störf fræðslustjóra eða fræðsluráðs, að setningu eða málsgrein lýkur þannig, að þetta sé „háð samþykki menntmrn.“ eða „enda komi samþykki menntmrn. til“. Það er að vísu í einu tilviki, sem fræðslustjóra er fengið endanlegt úrskurðarvald. Það er samkv. 14. gr. frv., ef ágreiningur kemur upp milli skólastjóra og kennararáðs. Þá kærir menntmrn. sig ekki um að fá það mál til sín. Þá er fræðslustjórinn nógu góður til að skera úr því máli. Þessi yfirlýsing í grg. frv. um, að verið sé að færa vald menntmrn. út til héraðanna, fær því ekki staðist í reynd, heldur er hér um það að ræða, að menntmrn. sendir fulltrúa eða erindreka út í héruðin, sem rn. sjálft skipar og ræður hver verður, og hann er í flestum eða nær öllum greinum starfsins háður menntmrn. Með þessu er að mínu viti ekki verið að ganga til móts við þær óskir sveitarstjórnarmanna, sem mjög hafa verið uppi um margra ára skeið að auka vald héraðanna. En það er fyrst og fremst eitt grundvallaratriði, sem ég vil gera hér að umtalsefni nú við 1. umr. Nú er ástandið þannig og hefur lengi verið, að ríkið og sveitarfélögin fara með skólamálin sameiginlega. Þetta skipulag er að mörgu leyti ákaflega flókið og óheppilegt. Þó að sveitarfélögin hafi komið þarna verulega við sögu, er það þó í flestum efnum þannig, að ríkið hefur úrskurðarvaldið. Þingflokkur sjálfstæðismanna hefur rætt þessi mál mjög rækilega, bæði almennt og í einstökum atriðum, og hann hefur komist að þeirri niðurstöðu, að rétt sé að leggja til, að gagnger, róttæk breyting verði gerð í þessum efnum, - róttæk breyting á þá lund, að skólamálin, a. m. k. á skyldunámsstigi, séu fyrst og fremst verkefni sveitarfélaganna og samtaka þeirra, en ekki ríkisvaldsins. Hér á landi hefur mikið verið rætt um dreifingu valds, og hér er ákaflega mikil þörf á gagngerri endurskoðun á verkaskiptingu ríkis og sveitafélaga. Hæstv. ríkisstj. hefur tekið það mál upp í stefnuskrá sína og hæstv. félmrh. hefur fyrir nokkru skipað nefnd manna til að endurskoða sveitarstjórnarlögin með þetta verkefni sérstaklega í huga, og svo hefur verið frá skýrt, að ætlast sé til að n. skili störfum það tímanlega, að frv. um þetta efni verði lagt fyrir yfirstandandi þing. Um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga er margt nú á annan veg, en æskilegt væri. Um sum sameiginleg verkefni er það svo, að það er í rauninni ákaflega óljóst, á hverjum skyldan hvílir t. d. um frumkvæði í þeim efnum. Fjármál eru meira og minna í samkrulli hjá báðum aðilum. Að vísu er reynt að leysa úr þeim vanda með oft og tíðum flóknum reglum. En stefnan í þessum málum á að vera sú, að áliti okkar sjálfstæðismanna, að miklu fleiri verkefni en nú er séu fengin sveitarfélögunum og samtökum þeirra, og í annan stað, að reynt verði, eftir því sem föng eru á, að láta annan hvorn aðilann, ríkið eða sveitarfélögin, fara með ákveðna málaflokka, en miklu síður báða saman, eins og nú er í allt of ríkum mæli. Það er grundvallarsjónarmiðið, eins og samband sveitarfélaganna hefur hvað eftir annað orðað það, - það er grundvallarsjónarmið í þessu efni, að saman fari á einni hendi frumkvæði. framkvæmd og fjármálaábyrgð. Tilgangurinn með þessari endurskoðun á verkaskiptingu verður auðvitað einnig að vera sá að gera hana alla einfaldari og gleggri. Ríkið á að hafa með höndum verkefni, sem varða alla landsmenn nokkurn veginn jafnt án tillits til búsetu, og verkefni, sem fela í sér jöfnun á aðstöðu sérstakra byggðarlaga. Sveitarfélögin eiga að annast staðbundin verkefni, sem fyrst og fremst snerta íbúa sveitarfélagsins og varða daglegt líf þeirra meira og minna. Auðvitað verða sveitarfélögin að hafa samvinnu um að leysa tiltekin verkefni, það sem það þætti henta, t. d, í einstökum landshlutum. Landshlutasamtök hafa verið stofnuð, og væntanlega verður sett löggjöf á þessu þingi um starfsemi þeirra, þannig að þau fái stöðu í stjórnkerfinu. Þau almennu rök, sem liggja til endurskoðunar á verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, eiga í rauninni hvergi meiri rétt á sér en í skólamálum. Eins og ég gat um, hafa ríkið og sveitarfélögin annast sameiginlega skólamál á skyldunámsstigi og allt til loka gagnfræðanáms, enn fremur iðnnám, húsmæðranám, framhaldsdeildir gagnfræðaskóla. Samskiptin eru bæði varðandi stofnkostnað skóla og rekstur þeirra, og skólamálin eru einn stærsti samskiptavettvangur ríkisins og sveitarfélaganna, og kostnaðarhliðin er með þeim hætti, að þessi viðskipti eru flókin og margslungin. Grunnskólafrv., sem hér liggur fyrir, er byggt á gildandi lögum um verkefnaskiptingu og kostnaðarsamskipti ríkisins og sveitarfélaganna. Við teljum, að hér sé brýnt verkefni og þurfi að gerbreyta skipan skólamálanna að þessu leyti, það þurfi að auka hlut sveitarfélaganna svo verulega, að sveitarfélögin og samtök þeirra annist ein ákveðinn hluta fræðslumálanna og þá fyrst og fremst stofnkostnað og rekstur skóla á skyldunámsstigi, ríkið hins vegar greiði kennaralaun, kostnað vegna skólaaksturs og vegna heimavistar til að jafna aðstöðu milli sveitarfélaga. Enn fremur mun trúlega eðlilegt, að ríkið hafi með höndum ákvörðun námsefnis og námseftirlits. Varðandi framhaldsskólana ætti svipað að gilda um skóla á framhaldsskólastigi, sem eru í nánum tengslum við skyldunámið, svo sem gagnfræðaskóla og fjölbrautarskóla, hins vegar reki ríkið skóla á háskólastigi og ýmsa sérskóla. Ég ætla, að það, sem ég nú hef verið að rekja, sé mjög í samræmi við þær óskir og till. og álitsgerðir, sem fram hafa komið og verið til umr. hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Til þess að þetta megi verða, þurfa sveitarfélögin og samtök þeirra að sjálfsögðu að fá miklar viðbótartekjur. Það þarf að efla tekjustofna sveitarfélagana, svo að um munar, og fá þeim fleiri tekjustofna. Ég minntist á þá stjórnskipuðu n., sem hefur það verkefni að endurskoða sveitarstjórnarlögin. Í því felst endurskoðun á hlutverkaskiptingu og tekjuskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga. Með tilliti til þessa er einsýnt, að hagkvæmustu vinnubrögðin eru þau, að unnið sé að afgreiðslu grunnskólafrv. með hliðsjón af störfum þeirrar n., sem vinnur að þeirri endurskoðun. Ég vil taka fram, að ekki er nauðsyn að leysa öll vandamál á sviði verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga í einu. Ég ætla, að ef eigi að leysa öll þau vandamál í einu, þá þýði það óæskilega bið og taki allt of langan tíma. Hér er hins vegar um að ræða afmarkað verkefni, þar sem er skyldunámsstigið, sem tiltölulega auðvelt ætti að vera að taka ákvörðun um nú á þessu þingi og miða þá afgreiðslu þessara skólafrv. við það nýja skipulag. Fyrir þessari umbót mun Sjálfstfl. beita sér á þessu þingi og telur æskilegt, að skólafrv. verði afgreidd með þeirri breyt. Slík breyt., að sveitarfélögin og samtök þeirra hefðu skólamálin á skyldur námsstigi með höndum, mundi færa skólamálin, sem snerta svo náið hverja fjölskyldu í landinu, nær fólkinu. Þau yrðu ekki eins fjarstýrð og nú er. Sveitarstjórnirnar þekkja miklu betur þarfirnar á hverjum stað. Viðhorfin eru ekki alls staðar þau sömu um allt land. Það yrði meiri sveigjanleiki í framkvæmd. Málin gengju síður eftir köldum línum og valdboðum frá ríkisvaldhöfum, sem stundum telja allt kerfið í voða, ef einhverja undanþágu þarf að veita eða tillit að taka til sérstöðu. Ég hef þá trú, að ein merkasta og þarfasta umbótin varðandi aukið sjálfsforræði sveitarfélaganna sé einmitt þessi, að þau fái skólamálin sem mest í sínar hendur. Ég tel líklegt, - ég vil segja: ég tel nærri víst, að sú breyt. verði ein sú fyrsta á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og að þessi breyting hljóti að verða gerð alveg á næstunni. Það eru því að okkar dómi ekki hyggileg vinnubrögð að afgreiða skólamálin svo, að byggt sé á hinum gamla grunni og hinu úrelta skipulagi, sem hefur lifað sitt fegursta. Hitt væri vitlegra, að fella þau nú þegar á þessu þingi í þann farveg, sem samtök sveitarstjórna og fjölmargir skólamenn óska eftir, og gefa þeim málum nú þá mynd, sem koma skal.



Herra forseti. Grunnskólafrv. er nú lagt fram í þriðja sinn fyrir hv. þd., þannig að mikil vinna hefur legið að baki undirbúnings frv. og miklar umr. hafa farið fram um það. Ég sé því ekki ástæðu til þess að fara að ræða einstök atriði, sem snerta þetta frv., en ég tel þó rétt að minnast á nokkur atriði, sem mér hafa komið í hug nú þegar frv. er flutt í þriðja sinn. Það, sem maður rekur strax augun í við lesturs þessa frv., er, hversu það er langdregið og erfitt yfirlestrar, og sumt í frv. virðist mér vera af þeim toga, að það ætti annaðhvort að fella það niður eða færa það yfir í reglugerð. Ég vil minna á, að hæstv. menntmrh. hefur orðið fyrir svipuðum hughrifum a. m. k. á einhverju stigi þessa máls, því að þegar hann tók við menntmrn., fól hann nýrri n. að endurskoða frv., og komst hann þannig að orði: „að athuga hvort ekki mætti stytta frv.“ Ég hef ekki kannað rækilega, í hverju þessi stytting hefur verið fólgin. En mér sýnist enn, að ekki hafi verið nóg að gert. Ég vil þessu til stuðnings benda á eitt, tvö atriði. Við skulum taka t. d. 55. gr., sem fjallar um agamál í skólum. Nú er spurningin, hvaða erindi slíkt eigi inn í lög. Er ekki miklu skynsamlegra að hafa þetta í reglugerð, sem skapar sveigjanleik fyrir ráðuneytið, enda mun viðhorf manna til agamála vera mjög breytilegt? Sumt í frv. er af þeim toga, að það eru sjálfsagðir hlutir. Við skulum taka t. d. þessi orð í 55. gr.: „Ef nemanda reynist verulega áfátt í hegðun, ber kennara að leita orsaka þess. Í ljósi fenginna upplýsinga skal hann í viðtali við nemanda og forráðamenn hans, ef við á, leitast við að fá bætt úr því, sem áfátt er.“ Þetta eru allt sjálfsagðir hlutir. Ef gengið er að því vísu, að kennari og skólastjóri hafi þá kennaramenntun, sem lög gera ráð fyrir, hafi nokkra þekkingu í uppeldisfræði og sálarfræði, þá segir það sig sjálft, að það er óþarfi að vera að færa þetta inn í lög. Þetta eru sjálfsagðir hlutir, ef skólinn á annað borð býr við hæfa starfsmenn, svo sem gera verður ráð fyrir. Margt er af svipuðum toga. Í 6. gr. er talað um misbrest á skólasókn skólaskylds barns og síðan segir: „Fræðslustjóri kynnir sér málsatvik og ástæður á heimili og í skóla og beitir sér fyrir úrbótum“ o. s. frv. Ég hygg, að þetta megi stytta verulega og jafnvel fella úr. Þetta er að mínu viti mælgi. Þá tel ég ekki óeðlilegt, að t. d. efni 43. gr., þar sem fjallað er um einstakar námsgreinar, - það má kannske deila um, hvort þetta eigi að vera í lögum, - ég tel ekki óeðlilegt, að þetta væru reglugerðarákvæði, því að það er nú mjög breytilegt. En það, sem ég er nú að vega að, er t. d., að í 43. gr. segir: „Við setningu námskrár og skipulagningu námsefnis fyrir grunnskóla skal þess sérstaklega gætt í samræmi við markmið skólans, sbr. 2. gr., að öllum nemendum séu gefin sem jöfnust tækifæri til náms, jafnframt því sem skólinn komi til móts við og viðurkenni mismunandi persónugerð, þroska, getu og áhugasvið nemenda: Þetta eru allt sjálfsagðir hlutir. Þetta er í samræmi við hlutverk grunnskólans, og ég tel, að allt slíkt eigi að fara út úr frv. Þetta eru að mínu viti klausur, sem valda því, að menn hafa síður nenning í því að komast yfir öll lögin. Ég man nú ekki nákvæmlega, hvernig norsku grunnskólafrv. líta út, en einhvern veginn rámar mig í það, að þau séu miklum mun styttri. Og þó að ég hafi alltaf dálítið horn í síðu lögfræðinga, þá er stundum gott að leita til þeirra. Ég hugsa, að hér hefði með dálítilli kunnáttu í vinnubrögðum við lagagerð mátt gera þetta frv. betur úr garði og taka dálítið öðruvísi á þessu. Ég tel, að ýmsar greinarnar mættu fara inn í reglugerð, það er miklu þægilegra fyrir ráðuneytið, og strika út ýmsar klausur, sem ég vil telja, að séu óþarfar. En nú vík ég að öðru atriði. Eins og fram hefur komið, er tilgangur grunnskólafrv. tvíþættur: annars vegar að jafna menntunaraðstöðu æskufólks og hins vegar að leiða sérhvern Íslending til nokkurs þroska og fræðslu. Megininntakið eða meginnýjungin í frv. er að sjálfsögðu 9 ára skólaskylda og lenging skólaársins í 9 mánuði. Annað í frv. er frekast umbúnaður til þess að tryggja, að þessi ákvæði nái fram að ganga. Nú vaknar sú mikla spurning: Næst jöfnuður í námsaðstöðu með þessu ákvæði um 9 ára skólaskyldu? Enginn vafi er á því, að allir þm. eru á þeirri skoðun, að fullur jöfnuður eigi að ríkja. En næst þessi jöfnuður með frv.? Það er sú mikla spurning. Ég vil strax benda á, að í sjálfu frv. er í raun og veru í tveimur ákvæðum stuðlað að því, að ekki náist jöfnun í námsaðstöðu, og á ég þar við ákvæðið um, að það megi stytta skólaárið, og það verður að sjálfsögðu í dreifbýlinu, og í öðru lagi að kosta forskóla, þ. e. a. s. fyrir 6 ára börn, o,g það verður að sjálfsögðu í þéttbýlinu, en ekki í dreifbýlinu, ef að líkum lætur. Það, sem ég á við, er þetta, að það eru þegar í raun og veru smugur til þess að viðhalda mismunun í námsaðstöðu eftir búsetu. Það er enginn vafi á því, að hér er ekki aðeins um menningarlegt atriði að ræða, heldur líka félagslegt. Og hin mikla spurning er: Hvaða félagsleg áhrif hefur þetta frv. á uppbyggingu landsbyggðarinnar. Það hefði verið æskilegt að mínu viti, að fram hefði farið einhver félagsleg könnun á því, hvaða áhrif þessi skólalenging hefði á dreifbýlið. Eins og þm. er kunnugt, eru um það mjög skiptar skoðanir, og sumir, sem hafa mikla reynslu af þessum málum og bera sérstaklega fyrir brjósti hag dreifbýlisins, telja, að með þessu sé uppbygging dreifbýlisins beinlínis stefnt í voða. Og þetta væri alvarlegt, ef rétt væri. Þess vegna tel ég, að félagsleg könnun, sem hygði einmitt að þessu, hvaða áhrif 9 ára skólaskylda og 9 mánaða skólaár hefðu á dreifbýlið, hefði verið mjög æskileg. Við stöndum frammi fyrir þeim vanda, að Stór-Reykjavík er að sjúga til sín ekki aðeins allan þorra landsmanna, heldur oft mesta mannvalið eða öllu heldur þá, sem hafa einhverja sérkunnáttu í ýmsum greinum. Spurningin er sú, hvort þetta frv., ef að lögum verður, geti leitt til þess að flýta fyrir því, að það fólk, sem gengur betur að læra, slitni frá sínum heimahögum og stundi langskólanám og skili sér ekki til sinna heimahaga. Þetta er meginvandinn. Þess vegna hygg ég, að það sé alveg bráðnauðsynlegt að reyna að búa þannig að dreifbýlinu og þeim héruðum, sem verst eru sett, þannig, að æskufólkið leiti aftur til heimahaganna að loknu námi og að þau skilyrði verði sköpuð fyrir þetta unga fólk, að það uni sér í heimahögum. Þetta er grundvallaratriðið. Þess vegna hefði verið mjög æskilegt að gera einhverja smáathugun einmitt á hinu félagslega vandamáli í sambandi við þetta frv. Og nú kem ég að öðru, þ. e. a. s. hinu verklega námi. Ég vil taka undir orð síðasta ræðumanns, sem laut að því, að verklegt nám er í of lausum tengslum við þetta frv. Það er of óljóst, hvernig þessi uppbygging skólakerfisins, þessi leið til langskólanáms, tengist atvinnuháttum þjóðarinnar. Ég er þeirrar skoðunar, að e. f. v. hefði verið réttara að taka öðruvísi á skólamálunum. Ef ég hefði haft þar nokkra íhlutun um gang mála, hefði ég fyrst og fremst viljað leggja áherslu á hið verklega nám, á tækninámið, á iðnaðarnámið, sem nú býr við þröngan kost. Ég er ekki sannfærður um, að það sé rétt stefna að veita 3 millj. til Tækniskólans til húsbyggingar, á meðan menntaskólarnir þjóta upp. Ég hygg, að það sé nauðsynlegt, að við leggjum meiri áherslu um þessar mundir á hið verklega nám, iðnaðarnámið, fræðslu í atvinnugreinum þjóðarinnar, þannig að við missum ekki það fólk, sem kann að vera hæfast, út í langskólanámið. Þetta hygg ég, að sé mikill vandi. Við verðum að skapa meiri virðingu fyrir verklegri vinnu, fyrir vinnu við íslenskar atvinnugreinar, og reyna að gera hana jafngilda á allan hátt við langskólanámið. Þess vegna vaknar sú spurning, hvort grunnskólafrv. kunni að flýta fyrir þeirri þróun að viðhalda virðingu langskólanámsins, reyna að færa sem flest á skrifstofur í Reykjavík, eða hvort ekki hefði verið réttara að takast á við verklega námið og iðnnámið, áður en styrktar væru undirstöður langskólanámsins. Með því að efla verknámið, iðnnámið, kennslu í atvinnugreinum þjóðarinnar, hefði mátt fá traustar stoðir úti í sveitinni og í fiskiplássum á landsbyggðinni við atvinnugreinarnar og fá þannig undirstöðu, í stað þess að með einhliða uppbyggingu langskólanámsins fer þetta fólk hér í sérfræðigreinar og langskólanám og skrifstofur í Reykjavík. Ég ætla ekki að segja, að þróunin verði svona. Ég er aðeins að láta í ljós, að mig grunar, að það hefði verið réttara og heppilegra að beita sér af alefli í uppbyggingu verklega námsins í greinum, sem snerta atvinnuhætti þjóðarinnar, og láta heldur uppbyggingu grunnskólakerfisins e. t. v. bíða um stund. Ekki síst stafar þessi hugmynd mín af því, að við höfum fyrir fræðslulög frá 1946, þar sem er heimild fyrir sveitarfélög að taka upp 9 ára skólaskyldu, þannig að þau lög eru fyrir hendi. Það hlýtur líka að vekja nokkra furðu að búa við fræðslulög, sem ekki hefur verið unnt að framfylgja um skólasetu unglinga úti á landsbyggðinni, og menn skuli ekki heldur kappkosta að reyna að fullnægja skólaskyldunni úti á landsbyggðinni, áður en þeir fara að setja lög um enn meiri lengingu hennar. Ég hygg, að það hljóti að vera eðlilegur gangur mála að tryggja framkvæmd fræðslulaganna frá 1946, áður en menn fara í skólalengingu sem er óskrifað blað. Grunnskólafrv. er að sjálfsögðu fyrst og fremst form, og það veltur á öllu, að framkvæmdin sé góð. Ég vil strax víkja að kennaramenntuninni. Ég hygg, að eitt undirstöðuatriðið sé kennaramenntunin, og ég vil þá benda á, að Kennaraháskólinn var settur á laggirnar árið 1971 og átti að endurskoða lög um hann eftir 2 ár. Sú endurskoðun hefur ekki farið fram, og mér sýnist, að samskipti Háskólans og Kennaraháskólans séu alveg óleyst mál, sem þurfi að glíma við. Forseti hefur óskað eftir því að fresta fundi, og ég skal ekki bregðast því, en það er aðeins eitt, sem ég vil segja að lokum. Mér virðist á sumum sviðum móta þetta frv. óraunverulegur hlær, einhver „útopiskur“ hlær, einhver framtíðardraumur fjarri veruleikanum. Ég skal nefna eitt dæmi. Menntmrn. á að hafa heimild til þess að veita kennurum ársleyfi eftir 5 ára starf. Spurningin er: Hvaða vit er í því að setja þetta inn í lög? Menntmrn. getur ekki einu sinni veitt þeim kennurum, sem hafa lokið 10 ára kennslu, orlof frá vinnu, nema brotabroti. Að setja svona ákvæði inn í lög tel ég fjarri lagi, enda tel ég það rangt. Til hvers á að fara að veita ársleyfi kennurum, sem búnir eru að vinna 5 ár? Ýmis önnur ákvæði sýnast mér þannig, að það sé óskhyggja og einhver framtíðardraumur, sem mótar þetta frv. engu að síður vonast ég til eins og aðrir ræðumenn hér, að þetta grunnskólafrv. verði þjóðinni til heilla og æskulýðnum til blessunar.



Herra forseti. Frv. um skólakerfi og frv. til l. um grunnskóla eru nú lögð fram hér á hv. Alþ. í þriðja sinn. Þrátt fyrir það að ég ræddi þessi frv. nokkuð hér á Alþingi í fyrravetur og lýsti þar skoðunum mínum á ýmsum þáttum þessara mála, langar mig enn til að segja örfá orð. Hæstv. menntmrh. ræddi í sinni framsöguræðu þær breytingar, sem orðið hafa á frv. frá því á síðasta Alþingi, og vil ég segja um þær breytingar í heild, að þær eru ekki veigamiklar. Þær horfa a. m. k. sumar hverjar til bóta, en í þeim er ekki að finna neitt það, er hefur veruleg áhrif á meginuppbyggingu eða meginstefnu þessara frv. Það kom fram í máli hæstv. ráðh., að frv. eru byggð á þeirri meginhugsun í fyrsta lagi að jafna aðstöðu nemenda til náms með tilliti til fjárhagslegra aðstæðna og landfræðilegra aðstæðna. Í annan stað miða þau að því að auka menntun og þroska skólafólks. Þessi markmið eru að mínu mati sjálfsögð, og fram hjá þeim verður ekki gengið, þegar sett er löggjöf um undirstöðumenntun þjóðarinnar. Hitt má aftur mjög um deila, hvort þessum markmiðum verði best náð með þeim aðferðum, sem nánar eru útfærðar í þessum frv., eða hvort þar sé rangt að farið og aðrar leiðir megi velja. Það kom fram á síðasta Alþ., að ég er andvígur þeim stefnuatriðum þessa frv., sem boða það að lengja skólaskyldu og lengja árlegan skólatíma nemenda. Þessi afstaða mín er óbreytt, og vil ég leggja enn á hana aukna áherslu, enda þótt það hafi komið fram í ræðum mínum um þetta efni á síðasta Alþ. Hér var af hv. 5. þm. Reykv. og hv. 3. landsk. þm. nokkuð vikið að þessu efni hvort heillavænlegra væri að lengja skólaskyldu eða ekki Ég legg þann skilning í orðið „skólaskylda“, að þar sé átt við skyldu nemenda á ákveðnu aldursstigi til þess að sækja skóla, en í orðið „fræðsluskylda“ legg ég aftur þann skilning, að með því sé átt við skyldu opinberra aðila, ríkis og sveitarfélaga, til að halda uppi aðstöðu til þess, að nemendur geti sótt sér fræðslu og aflað sér þekkingar í skólum og valið þar þær námsbrautir, sem þeir telja mest við sitt hæfi. Á þessu er þannig nokkur munur. Ég vil taka fram, að það er eindregin skoðun mín, að það sé hyggilegra að lengja skólaskylduna frá því, sem þegar er orðið, en þess í stað að sinna því betur að halda uppi fræðsluskyldu þannig, að hún sé virk hvarvetna um landið. Í grg. þessa frv. er vikið að þeim höfuðforsendum, sem höfundar þess telja, að liggi til þess, að þeir leggja til, að skólaskyldan sé lengd. Þar er frá því greint, að um 82% unglinga hafi stundað nám í 3. hekk gagnfræðastigs skólaárið 1968–1969, og athyglin beinist einkum að þeim 18% nemenda, sem hætt hafa skólasókn, eftir að skyldunámi lýkur eftir annan bekk gagnfræðastigs, enn fremur, að það hafi komið í ljós, að mjög verulegur hluti þessara 18% nemenda hafi verið úr strjálbýli og minni sjávarplássum. Þetta er svo aftur túlkað sem sönnun þess, að nauðsynlegt sé að lengja skólaskylduna um eitt ár til þess að tryggja, að þessir nemendur haldi áfram námi, og með því er sagt, að verið sé að, jafna aðstöðu skólafólks til menntunar um landið. Ég vil enn á ný ítreka það, sem fram kom hjá mér á síðasta Alþ., að ég lít á þetta sem mjög veigalítil rök, ef ekki hrein falsrök. Það er vegna þess, að þrátt fyrir það að ríki og sveitarfélög hafi unnið í rauninni stórvirki á undanförnum árum í því að byggja upp skólamannvirki víðs vegar um landið, þá er þó enn mikið ógert og sú aðstaða hefur ekki verið sköpuð hvarvetna um landsbyggðina, sem þarf til þess, að nemendur geti aflað sér þekkingar og sótt nám á miðskólastigi, eins og þeir kjósa, í sinni heimabyggð eða nálægt sinni heimabyggð. Þetta er að mínum dómi orsökin til þess, að mikill munur á skólasókn nemenda í strjálbýli og þéttbýli kemur fram í þessum skýrslum. Hér er miðað við skólaárið 1968–1969, og gefur það vitaskuld rétta mynd af því skólaári, en ég hygg, að þessi munur sé nokkuð að minnka, eftir því sem tímar hafa liðið. Ég lít því svo á, að það sé fallin sú forsenda, sem sterkust er talin liggja til þess, að nauðsyn hafi borið til að lengja skólaskylduna um eitt ár, eins og er lagt til í þessu frv. að verði gert. Um muninn á skólaskyldu og fræðsluskyldu að öðru leyti vil ég láta það koma fram, að meginrök mín fyrir því, að ég tel fræðsluskylduna heppilegri, eru þau, að með því móti sækja nemendur skóla af frjálsum vilja, en eru ekki þar að boði ríkisvaldsins. Það er öllum kunnugt, sem fengist hafa við uppeldismál, hvað verkar mjög á hugi unglinga, hvort þeir vinna tiltekið verk eftir ákveðnu valdboði eða þeir starfa að slíku verkefni að eigin frumkvæði og í samræmi við eigin ákvarðanir. Hefur komið mjög glöggt í ljós, að þessi skilningur er ríkjandi hjá fjölmörgum skólamönnum landsins, og þessi skilningur á því, hvað það hefur mikla þýðingu í sambandi við allt skólastarf, að nemendur séu í skólanum af frjálsum vilja, er, held ég ríkasta ástæðan til þess, að mjög margir kennarar og skólastjórar eru andvígir lengingu skólaskyldunnar, eins og komið hefur fram í fjölmörgum samþykktum þessara aðila. Á sama hátt verkar það mjög á hegðun skólafólks, hvort það sækir skóla eða valdboði, þ. e. á skyldunámsstigi, eða eftir að skyldunámi sleppir. Skólanemendur, sem eru í skyldunámsskóla, eru yfirleitt ódælli viðfangs. Skyldukvöðin gerir þá örari við að brjóta af sér agareglur skóla, og það eru mikil brögð að því, að á skyldunámsstiginu eru meiri vandkvæði á því að halda uppi aga og halda nemendum að nægilega ötulu skólastarfi. Hins vegar verða í flestum tilvikum mjög mikil umskipti, eftir að skólaskyldu sleppir og nemendur sækja skóla eftir eigin ákvörðun. Þá vita þeir, hvað er í húfi. Þeir rækja sitt nám betur, og þeir gera sér ljóst, að ef þeir brjóta verulega í bága við þær reglur, sem í skólunum skal virða, þá eiga þeir á hættu, að þeim verði vísað burt frá námi og þverbrestur komi í þeirra námsbraut. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta, en ég hygg, eftir því sem ég hef rætt við skólamenn um þessi atriði, að þarna sé mjög veigamikið atriði, sem ekki megi ganga fram hjá, þegar hugsað er til þess, að setja ný lög um það, sem hér er kallað grunnskóli og skólakerfi. Í sambandi við skólakerfið allt og skólafólk hefur það valdið vaxandi áhyggjum á undanförnum árum, hversu tilteknir hópar námsmanna eða námsfólks hafa virst fjarlægjast atvinnuhætti þjóðarinnar. Slík þróun er óheppileg í hæsta máta og háskaleg, svo sem ekki þarf að eyða orðum að. Ef sá háttur er upp tekinn að lögbjóða 9 mánaða skólaskyldu á ári á aldrinum 9–16 ára, gengi löggjafinn í þá átt, sem búast mætti við að hefði áhrif á, að unga fólkið fjarlægðist atvinnulíf þjóðarinnar meira en gert hefur verið á undanförnum árum. Þarna hygg ég, að sé stefnt í öfuga átt, auk þess að í sumum byggðarlögum, bæði til sjávar og sveita, er það til mjög mikils óhagræðis fyrir atvinnulíf þessara byggðarlaga, ef unglingar eru bundnir í skóla 9 mánuði ársins. Ég vil taka undir það í þessu sambandi, sem fram kom í ræðu hv. 3. landsk. og raunar einnig í ræðu hv. 5. þm. Reykv., hver nauðsyn er á því að hefja til meiri vegs og virðingar en nú er í þjóðfélaginu verkmenntun og störf á sviði verklegra efna. Þar á ég bæði við iðnfræðslu og nám, sem bundið er öðrum atvinnugreinum þjóðarinnar. Það hefur komið fram hjá fólki, sem er t. d. í iðnnámi, að því finnst eins og aðrir námshópar liti niður á þá, sem velja sér þessar námsbrautir. Slíkt er algerlega óviðunandi ástand. Alþ. þarf með öllum ráðum að koma til liðs við þá hugsun, sem iðnnemar og aðrir nemendur í verklegum greinum hafa, að hrinda þurfi þessu ástandi og vinna að því, að iðnnám og önnur verkmenntun njóti a. m. k. til jafns við aðrar námsbrautir virðingar í þjóðfélaginu. Ég hygg, að ef svo fer, að Alþ. samþykki nú lög, sem vinna gegn því, að unga fólkið sé tengt atvinnuháttum þjóðarinnar í sama mæli og það þó er í dag, þá sé þar gengið í öfuga átt. Þar er enn ein orsökin til þess, að ég er andvígur því, að árlegur skólatími sé lengdur frá því sem nú er, og er hann þó ærinn fyrir. Ég skal ekki fara út í mörg fleiri atriði, sem þessu eru samfara, eða rökstyðja þessa skoðun mína miklu nánar um langa skólaskyldu og langan skólatíma. Þess gerist ekki þörf að þessu sinni og næg tækifæri til þess siðar, ef ástæða þykir til. En út af því, sem getið er um í grg. með þessu frv., að við Íslendingar megum ekki verða eftirbátar annarra nágrannaþjóða í því að halda uppi menntun þjóðarinnar, vil ég aðeins minnast á það, að ég hef í höndum úrklippur úr norsku dagblaði, þar sem fimm námsstjórar norskir ræða þau vandamál, sem af hinni löngu skólaskyldu í Noregi hefur leitt, en 9 ára skólaskylda var lögfest í Noregi á árinu 1969. Einnig er sagt, að Danir vinni nú að nýrri grunnskólalöggjöf, sem geri ráð fyrir 9 eða jafnvel 10 ára skólaskyldu. Mér þykir rétt að tilgreina hér nokkrar setningar úr áliti þessara 5 norsku skólafrömuða, vegna þess að það hefur harla lítið horið á því í umr. um þessi mál hér á landi, að vitnað hafi verið til þess, að Norðurlandaþjóðirnar og þá fyrst og fremst Norðmenn hafi fundið, að við einhver vandamál væri að stríða samfara þessari löngu skólaskyldu. Þessir 5 námsstjórar rituðu grein í síðasta tölublað Norsk skoleblad og láta þar í ljós þá skoðun, að koma eigi á fót náinni samvinnu milli athafnalífs og skóla, það eigi að gefa nemendum á 9. skólaári kost á að velja á milli vinnunnar og skólans segja þessir 5 námsstjórar, og þeir leggja til, að komið verði á fót sérstakri stofnun, sem komi á nánum tengslum milli skóla, heimila og athafnalífs. Enn fremur er í þessari grein því haldið fram, að í mörgum tilfellum sé það sóun á fjármunum, kröftum og tíma að þvinga hinni hefðbundnu skólagöngu upp á unglinga, sem alls ekki óska eftir slíkum afskiptum hins opinbera, þannig séum við að vinna að því að eyðileggja þessa einstaklinga. Hluti af 15–16 ára unglingum á að fá að velja um aðra kosti en okkar venjulegu skólagöngu, þeir eiga kröfu á því. Við vitum, að hluti af nemendum tekur skólagönguna sem refsingu, fullyrða þessir 5 norsku námsstjórar. Enn segir í útdrætti úr þessari blaðagrein, að eftir gagnrýnina um skólann leggi þessir 5 námsstjórar til, að leitað verði nýrra leiða. Nemendur á 9. skólaári eiga að fá tækifæri til að vinna í stað þess að ganga í skólann. Samtímis verður fullorðinsfræðsla að þróast þannig, að þeir, sem kjósa að vinna, missi ekki sambandið við skólann. Þeir verða að fá tækifæri til þess að halda menntun sinni áfram, þegar löngun og þörf krefst þess. Látum skólann fá að vera með í að bera ábyrðina af hinum ungu, skrifa námsstjórarnir. Skiptið ábyrgðinni í meiri mæli með heimilum og athafnalífinu. Athafnalífið verður að fá sem verkefni að skapa hæfilegan starfsgrundvöll fyrir unglinga á 15–16 ára aldri. Í þessum tilvitnuðu orðum í grein þessara forsvarsmanna skólamála í Noregi kemur í ljós, eins og hér hefur stundum verið hent á, að hluti nemenda á 15–16 ára aldri á naumast erindi í skóla á því aldursstigi. Svo kann að fara, ef þeim er gefið færi á því að sinna öðrum þroskandi störfum um ákveðið tímabil, að þeir kjósi að hefja nám að nýju og afla sér þekkingar, sem skólarnir geta veitt, þegar þeir hafa sinnt öðrum störfum um takmarkaðan tíma. Þessu þarf að sinna betur en áætlað er að gera með þessu frv. Það þarf að gefa því gaum, að enda þótt fólk hverfi út úr námi og falli út úr skólakerfinu á einhverjum stigum þess, þá séu því brautirnar opnar, þegar hugur þeirra stendur til að sækja sérskólanám. Og markmiðið með því að gera fræðsluskylduna virka í raun er það, að námsbrautir séu öllum opnar, án þess að þvingunum sé beitt lengur en góðu hófi gegnir, til þess að allir sæki skólavist. Höfuðáherslu ber að leggja á, að hver unglingur geti sótt sér nám og fræðslu í skóla við sitt hæfi og hlotið þá menntun, sem hugur hans stendur til. Í hinum tilvitnuðu orðum hinna norsku skólamanna er lagt til, að komið sé á fót sérstakri stofnun, sem hafi með það að gera að efla tengsl skóla, heimila og athafnalífs, og að fá verði atvinnuvegunum það verkefni í hendur að tryggja atvinnu fyrir unglinga á 15–16 ára aldri. Ég hygg, að betra sé að fara hægar í sakir og flana ekki að því að lengja skólagönguna allt upp í 16 ára aldur og allt upp í 9 mánuði á ári heldur en að þurfa svo, ef farið væri að því, sem hinir norsku skólamenn minnast hér á, að setja á fót sérstaka stofnun eftir 2–3 ár til þess að vinna gegn þeim ákvæðum, sem þarna væri búið að lögfesta. Svo virðist sem í menntmrn. sé ærið starfslið og kostnaður við það starfslið vex nokkuð hraðfara, enda þótt þar verði ekki komið á fót nýrri og sérstakri stofnun til þess að sinna þessu verkefni, sem, ef dæma má af hugleiðingum Norðmanna um þessi efni, kæmu væntanlega fram kröfur um að að nokkrum árum liðnum, yrði hin langa skólaskylda hér tekin upp. Ég vildi láta þessi atriði koma fram um þá reynslu, sem a. m. k. hluti norskra skólamanna telur sig hafa orðið fyrir í sambandi við löggjöf, sem ég hygg, að þetta frv. sé að verulegu leyti sniðið eftir, vegna þess að því er einatt haldið fram, að við Íslendingar megum ekki verða eftirbátar annarra þjóða í þessari grein eða annarri. Það er hyggilegt að vega og meta þá reynslu, sem fengist hefur af nýbreytni hjá öðrum þjóðum, bæði á sviði skólamála og annarra efna, og taka það upp, sem hefur sýnt sig, að vel hentar og getur hentað vel við íslenskar aðstæður. Ég gagnrýndi það nokkuð hér í fyrra, hve ákaflega lausleg grein væri gerð fyrir þeim kostnaðarauka, sem ætlað væri, að stafaði af löggildingu þessa frv., ef af yrði. Ég sé, að enn er sama talan tilgreind um þann kostnaðarauka, sem ætlað er, að verði í rekstri skólakerfisins, ef þessi frv. verða að lögum, en það eru tæplega 290 millj. kr. Ég lít svo á, að a. m. k. fullar líkur séu til, að þarna sé mjög vægilega í áætlanir farið, og hefði verið ekki einasta æskilegt, heldur og skylt að reyna að gera nánari grein fyrir því hér á hv. Alþ., hver kostnaður hlytist af samþykkt þessara frv. nú, þegar þau eru lögð fram hér í þriðja sinn. Þó að þessi tala sé nefnd í sambandi við rekstrarkostnað skóla, er engin tilraun gerð til þess að leggja hér fram neinar áætlanir um stofnkostnað, sem af því mundi leiða að lengja skólaskylduna um eitt ár og skólaárið upp í 9 mánuði. Ég tel, að nauðsynlegt sé að herða róðurinn í sambandi við uppbyggingu skólamannvirkja, því að þrátt fyrir það að fræðslulögin frá 1946 séu svo gömul sem raun her vitni, skortir mjög á, að þau séu framkvæmd í sumum skólahverfum landsins, og er í því fólgið mikið misrétti, misrétti, sem að mestu stafar af því, að ríki og að hluta sveitarfélög hafa ekki komið í framkvæmd, eftir því sem þörf er á að koma byggingu skólamannvirkja áfram. Út þessu er nauðsynlegt að bæta og til þess þarf fjármagn. Það fjármagn er ábyggilega svo mikið, að þröngt verður fyrir dyrum að bæta við þeim kostnaðarauka, sem felst í þeirri skipulagshreytingu, sem þetta lagafrv. felur í sér. Ég lít svo á, að það hefði verið skyldara og nauðsynlegra að búa svo um hnúta, að unnt hefði verið að framfylgja hinum rúmlega aldarfjórðungs gömlu lögum, sem eru i gildi í dag, og haga því þannig, að jafnrétti gæti gilt til náms og því hamlaði ekki, að framkvæmdir við skólamannvirki væru látnar sitja á hakanum. Hv. 3. landsk. gerði nokkuð grein fyrir þeirri skoðun sinni, að þetta frv. væri flókið og það væru í því óþarfar gr., sem mætti gjarnan fella í reglugerð. Ég er einnig þeirrar skoðunar, að frv. sé flókið að uppbyggingu, og skal aðeins nefna einn þátt þess, en það er veigamikill þáttur, er varðar uppbyggingu stjórnkerfisins í skólamálum allt frá grunni til hæstv. menntmrh. Ég fæ ekki betur séð en þarna séu níu þrep frá nemandanum og til ráðh. Í þeirri uppbyggingu nefnda og ráða og embætta, sem upp er sett með þessu frv., og skal ég reyna að telja þau upp. Má vel vera, að mér hafi skotist yfir nokkur, því að eins og ég sagði er frv. það flókið, að það þarf vandlegan lestur til þess að hlaupa ekki yfir eitthvað af þeim atriðum, sem þar koma fram. Það er í fyrsta lagi nemendaráð, síðan kennararáð, foreldrafélög, skólanefnd, það er fræðsluráð, það er fræðslustjóri, það er grunnskólaráð, það er samstarfsnefnd rn. og Sambands ísl. sveitarfélaga, það er menntmrn. og það er menntmrh. Þessi ráð hafa svo aftur sínar stjórnir, sinn formann, og er það allt ærið kerfi. Til þess að reyna að glöggva sig á því, hvernig þetta kerfi vinnur, má t. d. taka það, hvaða aðferð er viðhöfð, ef kennarastaða losnar við tiltekinn skóla. Þá hér í fyrsta lagi skólanefnd að tilkynna fræðslustjóra það tafarlaust, sbr. 33. gr. Fræðslustjóri sendir tilkynningu til menntmrn., sem auglýsir stöðuna. Skólanefnd veitir viðtöku umsóknum um skólastjóra- og kennarastöður, skólanefnd sendir fræðslustjóra till. sínar og umsagnir. Skylt er skólanefnd að leita álits skólastjóra um umsækjendur, ef velja á kennara, en fræðslustjóra, ef velja skal skólastjóra. Verði ágreiningur um umsækjendur milli skólastjóra og skólanefndar, gerir hvor aðili um sig till. til fræðslustjóra. Að þessu loknu sendir fræðslustjóri till. og umsagnir um stöðuveitingar til menntmrn. ásamt umsögn sinni. Eftir allar þessar umsagnir og eftir að gengið hefur verið milli allra þessara aðila, tekur menntmrn. ákvörðun og setur eða skipar kennara eða skólastjóra i tiltekna stöðu. Enda þótt því sé haldið á lofti, að með þessu frv. sé stefnt mjög í þá átt að færa valdsvið eða ákvarðanir um tiltekin efni út á landsbyggðina, er þar að mínum dómi harla skammt gengið og jafnvel i þveröfuga átt, eins og hv. 5. þm. Reykv. gerði grein fyrir. Þess í stað er byggt upp kerfi, sem er svo flókið, að það hlýtur að reynast torvelt í framkvæmd og lengja a. m. k. mjög þá göngu, sem þarf að fara til þess að fá fram ákvörðun í tilteknum atriðum, eins og ég þegar hef nefnt, t. d. um skipun eða setningu kennara og skólastjóra. Á því hefur margsinnis verið vakin athygli, hve stjórnkerfið íslenska væri orðið flókið og hlæði utan á sig, enda þótt aldrei hafi verið starfað svo ötullega að því að bæta þar við og útbreiða ríkisbáknið, sem kallað er, eins og nú á síðustu tveim árum eða í valdatíð núv. hæstv. ríkisstj., en ég lít svo á, að í þessu frv., sé það flækt svo, að það sé algerlega óviðunandi og ætti að takast til gagngerðrar endurskoðunar. Ef farið væri að þeim till., sem fram komu í ræðu hv. 5. þm. Reykv. og hann lýsti sem till. Sjálfstfl., mætti breyta þarna verulega um og gera þetta kerfi allt einfaldara í sniðum og um leið færa valdsviðið í raun heim í byggðirnar, þar sem fólkið er. Það getur þá sjálft með milligöngu þeirra fulltrúa, sem því standa næst, haft bein áhrif á framkvæmd þessara mála. Ég vil aðeins taka það fram, að í sambandi við stóraukningu á verkefnum sveitarfélaga i landinu og þar með þörf á auknum tekjustofnum þeim til handa tel ég, að a. m. k. fullar líkur bendi til. að þurfi að efla Jöfnunarsjóð sveitarfélaga til að koma til móts við í ríkari mæli en nú er gert þann aðstöðumun, sem ríkir á milli einstakra sveitarfélaga á því sviði að afla sér tekna, og gildir raunar nokkuð sama, hvaða tekjustofnar þeim yrðu fengnir. Það má vænta þess, að aðstöðumunur þeirra sé slíkur, að þörf sé á, að Jöfnunarsjóðurinn verði efldur. Þetta vildi ég láta koma fram í sambandi við þær till., sem við sjálfstæðismenn tölum oft um í sambandi við þessi mál. Að lokum læt ég þá ósk í ljós, að ekki verði svo hrapað að afgreiðslu þessa frv., að það verði ekki athugað af fullri alvöru, og að menn láti ekki stjórnast af því, að t. d. nágrannar okkar á Norðurlöndum hafi stefnt í þessa átt og tekið í lög hjá sér langa skólaskyldu. Við skulum einnig hafa hliðsjón af þeim annmörkum, sem þegar hafa komið í ljós þar við framkvæmd slíkra laga og hætt er við, að mundu einnig láta fljótt á sér bera hér hjá okkur.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Norðurl. v. flutti hér ræðu, sem efnislega er endurtekning á þeirri, sem hann flutti, þegar þetta mál kom til umr. s. l. vetur. Að svo miklu leyti sem þar er um sömu röksemdir að ræða, ætla ég ekki að lengja fund með því að rekja gagnrök mín á ný, heldur vísa til þeirra orðaskipta, sem þá áttu sér stað. En mér virtist gæta hjá hv. þm. tilhneigingar til að sjá draug í hverju horni grunnskólans og bað marga í senn. T. a. m. þegar hann rakti hér hið nífalda stjórnkerfi, er hann taldi vera, þá felldi hann þar inn í samtök ýmissa starfshópa eða aðstandendahópa, sem ekki eru nein þrep í stjórnkerfi, eins og foreldrafélag, nemendaráð eða grunnskólaráð og samstarfsnefnd menntmrn. og sveitarfélaga. Þarna er annars vegar um að ræða sjálfstæða aðila, sem ekki hafa stjórnskipulega stöðu, eins og foreldrafélag, og hins vegar ráðgjafanefndir, sem dagleg úrlausnarefni varða síður en svo, eins og samstarfsnefndina og grunnskólaráðið. Bæði hv. 5. þm. Norðurl. v. og hv. 5. þm. Reykv. vísuðu um afstöðu sína til þessa máls til væntanlegra till. af hálfu Sjálfstfl. um gerbreytta verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga um skólahald. Ég fyrir mitt leyti treysti mér ekki til að átta mig á þeim till. af þeirri stuttu frásögn, sem kom fram í ræðu hv. 5. þm. Reykv. Þar virðist mér vera um að ræða lítt eða jafnvel ómótaðar hugmyndir, sem ekki er unnt að taka afstöðu til, en munu væntanlega sjá dagsins ljós í meðförum þessa máls. Ég vil þó aðeins henda á það, að til eru bæði kerfin, þar sem skólakerfið er að meginhluta ríkiskerfi, svipað og hér er og er í næstu nágrannalöndum okkar, og hins vegar kerfi, þar sem skólakerfi er alfarið, a. m. k. á hinum lægri stigum skólahalds, á vegum fylkja eða jafnvel smærri eininga. Og áður en menn hverfa að því ráði í okkar smáa þjóðfélagi að búta sundur ábyrgðarhlutverkið til margra aðila, sem búa við misjafna aðstöðu, þá held ég, að menn ættu t. d. að líta til reynslunnar í löndum eins og Vestur-Þýskalandi og Bandaríkjunum, þar sem skólakerfi eru mjög sundurlaus, þar sem uppi eru sífelldar erjur einmitt vegna þess, hve ábyrgðinni er dreift á meginþáttum skólastarfsins. Hv. 5. þm. Reykv. vildi gera lítið úr því, að valddreifing ætti sér stað frá miðstöð í Reykjavík til landsbyggðarinnar með þeim till., sem gerðar eru í grunnskólafrv., og hélt því fram, að það eitt, að ætlast er til, að menntmrh. skipi fræðslustjóra, geri það að verkum, að valddreifing eigi sér ekki stað með tilkomu hans. Ég vil benda á, að fræðslustjóri verður samkv. þessu frv. tengiliður, bæði háður menntmrn., sem hefur með höndum framkvæmd hinnar mótuðu stefnu, sem löggjöfin markar, og fræðsluráðunum, sem kjörin eru af sveitarstjórnum. Hann er skipaður af ráðh., en starfslið hans á fræðsluskrifstofu er ráðið af fræðsluráði. Og þessi aðstaða, þar sem fræðslustjórinn er bæði háður sveitarstjórnaraðilum og rn., sprettur eðlilega af því, að hann fer með tvenns konar umboð, tvenns konar vald. Hann hefur annars vegar úrskurðarvald í ýmsum framkvæmdaatriðum fyrir hönd beggja þessara umbjóðenda sinna, og hins vegar á hann að annast það, að hin markaða stefna sé framkvæmd eins og til er ætlast. Ræða hv. 3. landsk. þm. var nokkuð á aðra lund en þeirra tveggja annarra, sem hér tóku til máls. Hann ræddi mun meira um framsetningu á frv., sérstaklega á grunnskólafrv., heldur en um innihald þess. T. d. taldi hann gersamlegan óþarfa ýmis ákvæði, þar væri verið að kveða á um sjálfsagða hluti, t. a. m. í 43. gr. um, að öllum nemendum séu gefin sem jöfnust tækifæri til náms, jafnframt því sem skólinn komi til móts við og viðurkenni mismunandi persónugerð, þroskagetu og áhugasvið nemenda. Ég fellst alls ekki á, að hér sé um óþarfa mælgi að ræða. Hér er einmitt um að ræða ákvæði, sem markar stefnu, sem á að bæta úr einum helsta annmarka skólakerfis okkar, eins og það er í dag. Því miður er það allt of víða í skólum enn, að þar eru allt of lítil skilyrði, of lítið gert að því að sinna þörfum og áhugasviðum hvers einstaks. Það er einmitt eitt meginmarkmið þessa frv. að tryggja, svo sem kostur er, að þar sé ekki gengið að verki eftir einhverri fyrirfram ákveðinni og afmarkaðri skömmtunarstefnu í námsefni og kennsluháttum, heldur sé þar gefið aukið svigrúm til þess að sinna þörfum einstakra nemenda og einstakra nemendahópa. Hér er tæpast tóm til að víkja að öllum atriðum, sem ástæða væri til, í ræðu hv. 3. landsk. þm. T. d. hélt hann því fram, að skort hefði lögfræðing við samningu frv. Ég mótmæli algerlega því vantrausti, sem þar kom fram á hinn ágæta lögfræðing, Pál Líndal borgarlögmann í Reykjavík. En það, sem mér þótti alvarlegast við ræðu hv. þm., var að hann virðist hafa gersamlega misskilið ýmis meginatriði í því máli, sem til umr. er. T. a. m. hélt hann því fram, að umbætur í skólastofnunum og skólahaldi í dreifbýlinu yrðu líklega til þess að draga bestu nemendurna úr sinni heimabyggð á skrifstofustóla í Reykjavík. Ég sé ekki, hvernig þm. getur haldið því fram í alvöru, að öflugri og fullkomnari skólastofnanir úti í hinum dreifðu byggðum séu líklegri til að draga nemendur heiman frá sér heldur en það ástand, sem nú ríkir, að nemendur verða að leita út fyrir heimabyggð sína til þess að komast á þau skólastig, sem þarna er ætlunin að flytja út um landið. Sama máli gegnir um það, sem hv. þm. sagði um verkmenntun. Ráðið til þess að leggja grundvöll að raunverulegri verkmenntun í hinum almenna skóla er það að koma á fót stærri, öflugri og fullkomnari skólastofnunum en nú eru víðast hvar úti á landsbyggðinni. Það er aldrei unnt að koma við þeim tækjum og því kennaraliði, sem þarf til þess að rækja verkmenntun af nokkurri alvöru, ef skólastofnanirnar eru svo smáar, að þær veita ekki grundvöll fyrir slíkt starf. Sama máli gegnir um umbætur í tækninámi og iðnnámi. Einn meginannmarkinn á því að koma fram umbótum á iðnnáminu, eins og er, er einmitt, að þó nokkur hluti nemendanna kemur í þetta nám án þeirrar almennu fræðslu, sem þeir þurfa sem undirstöðu fyrir sérnámið. Þess vegna er nokkuð af starfi iðnskólanna endurtekning á þeirri kennslu, sem sumir nemendur, sem búið hafa við lengri skólagöngu en aðrir, hafa þegar hlotið. Það, sem skortir m. a. til þess að hefja verknámið til aukins vegs og virðingar, er. að allir nemendur, sem lokið hafa almennu námi, hafi hlotið þá almennu þekkingu, sem þarf til þess, að þeir geti snúið sér beint og alfarið að sérnáminu, að verknáminu. Þessu á að reyna að kippa í lag með grunnskólanum. Hér er í rauninni um það að ræða, hvort hægt er að setja yfirbyggingu, áður en undirstaðan er lögð. Það hefur verið tekið fram og það skal ítrekað hér, að í kjölfar afgreiðslu þessa máls hlýtur að fara endurskoðun á framhaldsnáminu í heild, hverjum og einum þætti þess. Ég skal svo, herra forseti, ekki lengja þessar umr. meira en orðið er, en vil ítreka ósk mína, að sú n., sem fær málið til meðferðar, viðhafi þann hraða, sem efni standa til, við meðferð málsins.



Herra forseti. Það eru aðeins tvö atriði úr ræðu hæstv. menntmrh., sem ég vildi gera að umtalsefni. Hann lét þau orð falla, að þær till., sem ég hefði lýst hér, að sveitarfélögin og samtök þeirra fengju skólamálin í sínar hendur og verulegu leyti, væru lítt eða ómótaðar hugmyndir, sem hann gæti ekki látið í ljós skoðun sína um. Mér kemur þetta nokkuð á óvart, vegna þess að þetta mál hefur allmikið verið til umr. að undanförnu. M. a. hefur komið fram í álitsgerðum Sambands ísl. sveitarfélaga í mjög vel rökstuddu máli einmitt þetta sama, sem ég ræddi hér um. Á fulltrúafundi Sambands ísl. sveitarfélaga í sept. s. l. í Hornafirði var þetta mál rækilega rætt. Þar kom fram í ítarlegri álitsgerð, sem ég vænti, að hæstv. ríkisstj. hafi séð, að sveitarfélögin tækju ein að sér alla fræðslu á skyldunámsstigi að öðru leyti en því, að ríkið sæi um aukakostnað í dreifbýli vegna heimavistar og aksturs nemenda og ríkið hefði ákvörðun námsefnis og námseftirlit með höndum. Það eru einmitt þessi atriði öll, sem ég rakti í minni ræðu. Ég held, að hér sé ekki um lítt mótaðar eða ómótaðar hugmyndir að ræða, heldur hugmyndir, sem hafa tekið á sig nokkuð glögga og skýra mynd, og ætti þess vegna ekkert að vera því til fyrirstöðu að taka þær upp. Hitt atriðið er það, að hæstv. ráðh. taldi athugavert að búta með þessum hætti sundur ábyrgðina eða ábyrgðarhlutverkið, eins og ég held, að hann hafi komist að orði, og vitnaði þá til Vestur-Þýskalands, að þar mundu vera uppi sífelldar erjur vegna þess, hve ábyrgðinni væri dreift í skólamálum. Ég held, að hér sé um misskilning að ræða. Með því skipulagi, sem nú er í mörgum málefnum, að þau heyra bæði undir ríki og sveitarfélög, er það einmitt oft óljóst, á hverjum ábyrgðin hvílir, bæði um frumkvæði og framkvæmdir. Það er þetta, sem er stefnt að því að laga og lækna. Með þeim hugmyndum, sem Samband ísl. sveitarfélaga og margir aðrir hafa haft og hafa. Tilgangurinn er að draga hér skýrari línur á milli og stefna að því, að ábyrgðin á hverjum málaflokki verði aðallega eða eingöngu annaðhvort hjá ríkinu eða hjá sveitarfélögunum. Þessar till., sem hér var lýst, miða því ekki að því að búta sundur ábyrgðarhlutverkið, þannig að ekki sé hægt að vita, hver ber ábyrgðina, heldur þvert á móti að gera það skýrt og greinilegt, hvor aðilinn hafi ábyrgðina, og í því tilviki, sem hér er um að ræða, að sveitarfélögin taki að sér skólamálin og beri ábyrgðina á þeim.



Herra forseti. Út af ræðu hæstv. menntamrh. vil ég koma með örfáar aths. Ein megingagnrýni mín á þetta frv., eins og það liggur fyrir, er sú, hversu mér þykir það of ítarlegt, það sé sums staðar mælgi í frv. og sumt af þessu væri betur komið í reglugerð. Hæstv. menntamrh. benti sérstaklega á eitt dæmi, sem ég hafði tekið, í 43. gr., til þess að sýna, hvað ég færi með rangt mál í þessu efni. Í þessum hluta 43. gr. segir, að þess skuli sérstaklega gætt við setningu námsskrár og skipulagningar námsefnis fyrir grunnskóla, að það skuli vera í samráði við markmið skólans. Sama er í annarri grein, þetta hefði nægt. Síðan kemur: „Að öllum sé nemendum gefin sem jöfnust tækifæri til náms, jafnframt því sem skólinn komi til móts og viðurkenni mismunandi persónugerð, þroskagetu og áhugasemi nemenda. Þetta stendur meira og minna allt saman í 2. gr. í frv. Þetta tel ég mælgi. Á mörgum öðrum stöðum mætti stytta þetta og lagfæra og koma í betra horf. Það breytir engu um það, þó að Páll Líndal hafi verið í lokanefndinni eða síðari n. Það hefði þurft að beita þar meiri lögfræðilegum tökum. En nóg um þetta. Annað, sem ég hygg, að sé vert íhugunar, er það, hversu mér virðist þetta skólafrv. í lausum tengslum við verknám þjóðarinnar, hvort ekki væri unnt að binda það fastar við það. Það með vakti ég sérstaklega máls á því, að hættan væri sú, að flestir nemenda þeirra, sem væru vel fallnir til náms, færu langskólaleiðina, en hið verklega nám þjóðarinnar, hvort sem það er tækninám, iðnnám eða annað nám, sem lýtur að atvinnuvegum þjóðarinnar, yrði þá út undan. Ég hygg, að það megi finna einhverjar leiðir í frv. til að bæta þetta. Ég hygg, að það sé meginatriði, eins og reyndar hv. 5. þm. Norðurl. v., Pálmi Jónsson, kom inn á, að auka virðingu fyrir verkmenningu og reyna að sporna gegn því, að ofurstreymi nemenda verði á háskólaleiðina, sem lendir meira og minna í skrifstofuhaldinu í Reykjavík. Þetta verður að íhuga. Það er sama, þótt ráðh. vilji komast hjá þessu eða læða því að, að ég fari þarna með rangt mál, þá hygg ég, að svo sé ekki. Þetta er vandamál. Skapa þarf virðingu fyrir verknáminu, auka það, byggja upp skólakerfi verknámsins og tækniskólans. Það er brýnasta verkefnið í skólamálum í dag. En svo að ég bæti við tveimur atriðum, áður en ég fer frá þessu: Ég tel það dálítið varhugavert að leggja alla ábyrgðina á hendur skólanum. Það virðist ekkert koma fram í frv. um ábyrgð nemandans og ábyrgð foreldranna. Þessi stefna í uppeldismálum, sem núna fer um löndin, að leggja alla ábyrgð á hendur skólanum og nemendurnir séu eitthvað brotagler, sem þurfi að fara afskaplega vel með, megi ekki hasta á, ekki skamma, ekki tala til, - þetta er afskaplega undarleg aðferð í uppeldismálum. Og mér sýnist, að sú grundvallarhugmynd, sem er í frv., spegli þessa vitleysisstefnu í uppeldismálum. Og í öðru lagi: Yfirbyggingin í þessu er dálítið varhugaverð. Ég skal lesa eina gr. þm. til skemmtunar og ráðh. til lærdóms. Í 8. gr. segir: „Nú sækir forráðamaður skólaskylds barns um tímabundna undanþágu þess frá skólasókn hluta úr skólaári og færir fram knýjandi ástæður. Skal þá leitað umsagnar skólastjóra og skólanefndar, og mæli þeir aðilar samhljóða með umsókninni, getur fræðslustjóri veitt undanþágu, en skólanefnd og skólastjóri skulu fylgjast með því, að barnið stundi nám. “ Hvaða bréfaskriftir fylgja þessu og erfiðleikar? Þarna eru knýjandi ástæður að fá nokkurn tíma leyfi frá skólanum, þá fer allt báknið í gang: Skólastjóri, skólanefnd, fræðslustjóri fylgjast með. Svona hlutir eru náttúrlega ekki til þess að vekja traust á þessu kerfi.