Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 7. landsk. þm. leyft mér að flytja till. til þál. um vinnutíma fiskimanna, en sú till. er á þskj. 121 og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir undirbúningi löggjafar um vinnutíma fiskimanna með þeim hætti að skipa nefnd manna, er í eigi sæti fulltrúar sjómanna og útvegsmanna. Verði nefndinni falin eftirtalin verkefni: 1. Að athuga svo gaumgæfilega sem verða má, hver vinnutími fiskimanna sé að jafnaði á sólarhring, viku, mánuði og ári. 2. Að athuga, með hvaða hætti fiskimönnum, öðrum en þeim, sem róa á eigin fari, verði tryggður: a) Viðunandi hvíldartími á hverjum sólarhring; b) Heildarvinnutími á viku og mánuði eða ári, sem sé sem sambærilegastur við þann, sem tíðkast meðal annarra starfsstétta. Á grundvelli framangreindra athugana undirbúi nefndin síðan frv. til l. um vinnutíma og orlof fiskimanna.“ Það er hv. þm. vel kunnugt, að vinnutímamál launamanna, sem í landi vinna, hafa að undanförnu verið mjög á dagskrá, m.a. hér á hv. Alþ., en hér var nú rétt fyrir áramótin samþykkt almenn löggjöf um 40 stunda vinnuviku fyrir allan meginþorra launafólks. Þessi löggjöf nær raunverulega til svo til allra nema fiskimanna, og lágu auðsæjar ástæður til þess, að vinnutímamál þeirra gátu ekki sætt sömu meðferð og þeirra, sem ganga að vinnu í landi. Ekki getur þó farið hjá því, að málefni sjómanna verði að þessu leyti einnig gaumgæfð og leitazt verði við að finna á þeim viðunanlega lausn, sem hæfi aðstæðum og brúi að verulegu leyti a.m.k. það stórfellda bil, sem orðið er á þessum sviðum milli kjara launamanna í landi og fiskimannanna og sætti þá síðarnefndu við sitt hlutskipti. Í höfuðatriðum byggist vinnutími sjómanna á fiskiskipaflotanum nú á eftirfarandi: 1. Samkv. lögum um hvíldartíma sjómanna á botnvörpungum, vökulögunum svo kölluðu, er um að ræða 12 tíma vinnu á sólarhring og 12 tíma hvíld. Þetta er framkvæmt með vaktaskiptum á 6 klst. fresti. Í þessum lögum er ekki tiltekið neitt um skipastærð sem grundvöll fyrir frávikum frá þessari reglu, en í framkvæmd er þetta þannig, að lögin eru aðeins framkvæmd á togskipum, sem eru yfir 500 tonn, en togskip undir þeirri rúmlestatölu ekki látin falla undir lögin, hverju svo sem það sætir. 2. Á togskipum 200-500 rúmlestir er reglan sú, að vinnutími sé 16 klst. og 8 klst. hvíld. Í framkvæmd eru þetta vinnuvaktir um 12 klst., og 6 klst. hvíld. 3. Á fiskibátum innan við 200 tonn er samningsbundinn hvíldartími 6 klst. og vinnutíminn því 18 klst. Þessi regla er þó í raun mjög illa haldin, og telst algengt, að vinnutími vari í 20 klst. á sólarhring og jafnvel þar yfir. 4. Á nýjum skuttogurum, þeim sem þegar eru komnir í gagnið hér á landi og eru undir 500 rúmlestum, er enn ekki um samræmdar vaktareglur að ræða. Á einu slíku skipi, sem mér er kunnugt um, eru helmingavaktir, en þó heimild til útkalls, ef þörf er talin á, en á öðru slíku skipi er þriðjungs hvíldarvakt eða 16 tíma föst vinna á móti 12 á gömlu togurunum. Er reynslan af þessu fyrirkomulagi slík, að jafnvel harðgerðustu togarasjómenn una ekki þeim þrældómi, sem þar er um að ræða, þrátt fyrir tiltölulega mjög góðar tekjur, sem jafnvel hafa numið 80-90 þús. kr. á mánuði. Það virðist algerlega óþolandi og óforsvaranlegt, að vökulögin fái að þróast á þann hátt, sem raun er hér á, ekki sízt þegar aðgætt er, að bráðum streyma til landsins mörg togskip undir 500 rúmlestum. Þegar vökulögin voru upphaflega sett, voru togararnir 300-340 rúmlestir að stærð, en nú eru verulega stærri togarar í reynd undanþegnir ákvæðum þessara laga. Fæ ég ekki betur séð en hér sé um hreint lagabrot að ræða, sem þó viðgengst lítt eða ekki átalið af öðrum en þeim, sem brotið mæðir á. Sjómannasamtökin hafa að undanförnu haft uppi kröfur um lítils háttar breytingar á þeim meginreglum um vinnutímann, sem ég hef hér rakið. Hafa þau krafizt þess, að 8 tíma hvíld yrði tryggð á bátaflotanum, en að helmingavaktir yrðu reglan á togskipum yfir 350 tonnum. Þessi krafa hefur þó ekki náð fram að ganga, og allt situr það í líku fari og áður. Af því, sem ég hef nú rakið, má vera ljóst, að vikulegur vinnutími íslenzkra fiskimanna er almennastur frá 84 klst., vikulegur vinnutími er frá 84 klst. og upp í a.m.k. 108 klst., en getur þó í einstökum tilvikum orðið sýnu lengri. Þessi vinnustundafjöldi er í raun sambærilegur við rúmlega 30 klst. virka vinnuviku fyrir landmenn eða allt upp í það að vera meira en þrisvar sinnum lengri. Og getur þó engum dulizt það, að á sjónum er um að ræða hættulegri vinnu, vosbúð og mörg önnur ytri skilyrði, sem telja verður stórfellt lakari en þau, sem almennt tíðkast í landi. Ég tel þess vegna fulla ástæðu til þess að spyrja: Er þetta hægt? Fær það staðizt til langframa, að svo stórkostleg mismunun í frumstæðustu réttindum til hvíldar sé látin viðgangast? Fær það staðizt til langframa, að fiskimennirnir, sem leggja í raun allan grundvöllinn að efnahagskerfi þjóðarinnar með eindæma afköstum sínum, séu settir algerlega utangarðs um alla sómasamlega vinnuvernd á sama tíma og öllum vinnandi mönnum í landi er með lögum og samningum tryggð ein stytzta dagvinnuvika, sem þekkist í þessum heimshluta? Ég held ekki. Og við flm. þessarar till. til þál. álítum, að ekki verði með nokkru móti komizt hjá því, að löggjafinn taki þessi mál föstum tökum nú þegar og hafi forgöngu um lausn þeirra. Við gerum okkur þó fulla grein fyrir þeim fjárhagslegu og tæknilegu vandamálum, sem nauðsynlegum breytingum í þessum efnum eru samfara. Okkur er ljóst, að fiskveiðar eru þess eðlis, að örðugt kann að vera að tryggja fiskimönnum jafnskamman vinnutíma á hverjum einstökum sólarhring og landmönnum. En þó verður tvímælalaust að tryggja þeim þá daglegu hvíld, sem hverjum manni er nauðsyn, ef hann á að geta haldið og verndað heilsu sína og vinnuþrek eðlilega starfsævi. En það, sem á kynni að skorta sambærilega daglega hvíld og frítíma, yrði síðan að bæta með fleiri frídögum og/eða lengri orlofstímum. Teldum við mjög koma til greina, að fiskimenn ættu t.d. lagarétt á tveim orlofstímabilum á ári. Vera má, að við athugun kæmi í ljós, að fleiri leiðir en ein hentuðu eftir mismunandi tegundum veiðiskapar. En aðalefni þessa máls er þó það, að samtök fiskimanna, útvegsmanna og löggjafarvaldið taki mál þessi sameiginlega til rækilegrar athugunar og leiti raunhæfustu leiða til þess að skapa og tryggja jafnræði sjómannastéttarinnar við aðra landsmenn hvað heildarvinnutíma snertir og þá um leið varðandi möguleika hennar á því að njóta félagslegra mannréttinda nokkurn veginn til jafns við aðrar starfsstéttir. Ég sé svo ekki ástæðu til herra forseti, að hafa um þetta öllu fleiri orð, nema sérstakt tilefni gefist til. og legg til, að, að umr. lokinni verði málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég álít, að þessi þáltill., sem hér liggur fyrir, sé góðra gjalda verð, eins og allt, sem styður þau mál, sem hún fjallar um, landvernd og gróðurvernd. Ég tel, að margt, sem í grg. þáltill. segir, sé skörulegt innlegg í þetta mál, og sömuleiðis tek ég undir flest af því, sem frsm. till. sögðu. En ég tel rétt að segja nokkur orð almennt um þetta mál af ástæðum, sem ég greini síðar í mínu máli, og þá til íhugunar fyrir þá hv. n., sem mál þetta fær til meðferðar. Það þarf ekki að draga það í efa, að landið hefur goldið mikið afhroð í skiptum sínum við landsmenn þau tæplega 1.100 ár, sem það hefur verið byggt. Þetta mætti t.d. orða þannig, að landið hafi goldið líf þjóðarinnar dýru verði. En ekki hygg ég skynsamlegt að ásaka neinn, því að hér var um líf eða dauða að tefla oftast nær, og víst ekki annarra kosta völ en þeirra, sem til var gripið til þess að bjarga því, sem bjargað varð. Mun okkur hæfa hógværðin bezt, þegar við minnumst þess, sem orðið hefur í þessu efni, og mundi víst hafa vafizt fyrir okkur að finna önnur ráð en þau, sem notuð voru, þótt þau gengju stundum nærri landinu. Æðimargir áratugir eru nú liðnir síðan verulegur áhugi vaknaði fyrir því að snúa við á þeirri braut, sem fyrri tíðar menn neyddust til að ganga í sambúð sinni við landið, og ekki er um að efast, að stórvirki hafa verið unnin, og hafa bændur landsins verið fremstir í flokki með stórfellda ræktun og ræktunarbúskap í vaxandi mæli, og fyrst og fremst er það breyttum búskaparháttum þeirra að þakka, að betur horfir nú þrátt fyrir allt í þessum efnum en löngum áður, og það þrátt fyrir stórauknar landsnytjar. Þá hafa sandgræðslumenn og skógræktar komið til, bæði áhugalið og sveitir ríkisins. Loks hafa og mest síðustu árin flykkzt að flokkar áhugamanna úr öllum áttum til þátttöku í landgræðslustarfi og gróðurvernd með margvíslegum hætti. Fjölmenn samtök hafa verið mynduð, sem teygja sig um gjörvallt landið og beita sér að landvernd og náttúruvernd, og ungmennafélögin hafa gengið í verkið af mikilli atorku. Fyrri tíðar menn höfðu mjög óhæga stöðu í þessu tilliti, því að ofan á knýjandi lífsnauðsyn, sem þröngvaði þeim til þess að ganga freklega á landið, bættust erfiðleikarnir á því að gera sér grein fyrir, hvernig raunverulega var ástatt, hvað raunverulega var að gerast, og satt að segja hefur það vafizt fyrir mönnum fram undir þetta að komast eftir því, hvar þjóðin var á vegi stödd í sambúð sinni við landið. Nú vitum við á hinn bóginn, að þrátt fyrir stórsókn síðustu áratuga í rétta stefnu eyðist gróður enn á stórum svæðum, jafnvel sumum, sem við köllum gróin. Vísindamenn okkar vita, að þjóðin hefur mjög miklu af gróðurlendinu tapað á þeim nálega 1.100 árum, sem hún hefur búið í landinu. En það, sem mestu skiptir, er þó sú vitneskja, að þetta land, sem tapazt hefur, er hægt að græða og halda því, sem eftir er, og bæta það, og menn vita nú í aðalatriðum, hvernig á að fara að því. En þar er að sjálfsögðu ekki um neina eina aðferð að ræða, heldur mörg úrræði, sem verða að fara saman. Þó er hér í raun og veru einungis um eitt mál að fjalla, ef rétt er skoðað, þótt margþætt sé, því að landgræðsla og hagnýting landsins verða hér sem sé að einu máli, ef vel á að farnast. Það er undirstaða alls, að okkur skiljist öllum þau grundvallarsannindi, að landgræðsla og skynsamleg og hófleg nýting gróðursins verða að fara saman og þetta verður ekki slitið í sundur. Enginn ágreiningur er um það, að stórefla verður sóknina í landgræðslu- og gróðurverndarmálum, og er áhugi svo almennur um þau efni, að þjóðarvakningu má nálega kalla. Mest veltur hér á bændastéttinni sem fyrr, og kemur til aukinn ræktunarbúskapur og skynsamleg hagnýting þeirrar vitneskju, sem menn hafa aflað sér og eru að afla sér um hyggilega notkun gróðurlandsins, m.a. og ekki sízt til beitar. En bændur munu ekki standa einir í þessum landgræðslumálum. því að til liðs koma heilir herskarar áhugafólks úr öllum stéttum þjóðfélagsins, sem með margvíslegu móti leggja nú þegar hönd á plóginn og vilja gera meira. Nefna mætti falleg dæmi í þessu efni, hvernig þessi áhugi kemur fram í verki nú, en hér læt ég eitt nægja. Það er þetta, að flugmenn bjóðast nú til að fljúga landgræðsluflugvélum í sjálfboðavinnu. Kannske er það þeim hvatning, flugmönnunum, að þeir sjá manna bezt úr loftinu, hvar skórinn kreppir. Eskilegt væri að nota sér þetta drengilega boð flugmannanna. Í þessu efni verður tvímælalaust að sækja fram á mörgum vígstöðvum. Það er almenn ræktun, ræktun beitilanda sérstaklega, sandgræðsla, skógrækt, friðun ýmiss konar á mörgum stigum, fyrirhleðslur vatna, svo að nokkuð sé nefnt, og samstarf um skynsamlega notkun beitilandanna. Verkefnið er þá m.a. að búa vaxandi bústofni góð beitilönd og hlífa þeim, sem vægðar þurfa við. Í þessu sambandi þykir mér rétt að skýra frá því, þó að það hafi verið gert áður utan þings, og rifja það upp, að í málefnasamningi stjórnarflokkanna er m.a. eitt ákvæði um, að ríkisstj. vilji beita sér fyrir því, að gerð verði heildaráætlun um alhliða landgræðslu og skipulega nýtingu landsgæða. Og ekkert er á móti því að festa það í þingtíðindunum, að í samræmi við þetta hefur hæstv. landbrh. skipað sjö manna nefnd til þess að gera till. um, á hvern hátt heppilegast muni vera að vinna að gerð slíkrar áætlunar. Ég tók að mér samkv. beiðni að verða formaður í þessari nefnd, og má vel vera, að ég hafi látið áhugann bera skynsemina ofurliði að gefa kost á slíku. En hvað um það, með mér eru í nefndinni sex úrvalsmenn, sem þessum hnútum öllum eru býsna kunnugir, og úr ýmsum áttum komnir, eins og skynsamlegt er, þegar um slíkt verkefni er að ræða. En .þeir eru Jónas Jónsson deildarstjóri í landbrn., Ingvi Þorsteinsson náttúrufræðingur, Haukur Ragnarsson tilraunastjóri, Pálmi Jónsson alþm., Sigurður Blöndal skógarvörður og Þorvaldur G. Jónsson fóðureftirlitsmaður. Nefndin hefur byrjað starf sitt, byrjaði nokkuð fyrir jólin og hefur haldið nokkra fundi í janúarmánuði. Hér er um ákaflega víðtækt og vandasamt verkefni að ræða, og mun verða lögð megináherzla á náið samstarf við þá, sem í fylkingarbrjósti hafa staðið í ræktunarmálum alls konar, landgræðslu og gróðurvernd og bezt þekkja til þeirra mála. Höfuð áherzla verður lögð á að reyna að samstilla krafta þeirra mörgu einstaklinga, félagssamtaka og stofnana, sem hér koma til, leggja svo niður fyrir sér, hvað að hafast þarf af þjóðfélagsins hálfu, svo að veruleg stefnuhvörf megi verða. Aldrei má missa sjónar á því, að mestu skiptir, þegar til kemur, að sem flestir leggi hér hönd á plóginn, hver eftir sinni aðstöðu og getu, og einnig verða menn að hafa auga á því, að hér er það fyrst og fremst bændastéttin, sem hefur þýðingarmesta hlutverkinu að gegna, og samstarf við bændur og samtök þeirra verður þess vegna að vera sterkasti þátturinn .í öllum undirbúningi þessa máls á öllum stigum þess. Það mundi vafalaust reynast mjög farsælt, ef menn tækju sig til í öllum héruðum landsins og gerðu sér grein fyrir því með ráði beztu manna heima fyrir og hjálp þeirrar vitneskju, sem vísindamenn okkar hafa aflað og menn eiga aðgang að, hvernig menn eru á vegi staddir í þessum efnum í sínu eigin héraði og hvað þeir teldu vænlegast til úrbóta í því héraði, sem bezt þekkja til málanna þar. Gæti slík úttekt á ástandinu heima fyrir, gerð af heimamönnum í samráði við sérfræðinga, orðið með öllu ómetanlegur leiðarvísir í því starfi, sem fram undan er. Ég held, að ég megi fullyrða, að þetta sé meginhugsun nefndarinnar, að einmitt á þessa lund sé skynsamlegt að taka upp þessi mál, og nefndin hefur í því skyni ákveðið að fara fram á það við búnaðarsambönd og gróðurverndarnefndir í hverju héraði, að búnaðarsamböndin og gróðurverndarnefndirnar sameiginlega, einmitt sameiginlega, geri úttekt á þessum málum. Með þessu vilja menn leggja höfuðáherzluna á, að hér sé í raun og veru um eitt mál að ræða, landgræðsluna og hagnýtingu gróðurlendisins. Að því leyti, sem nefndin þekkir undirtektir búnaðarsambanda og gróðurverndarnefndanna um þetta, þá hafa þær verið með alveg sérstökum ágætum. Þótt ekki sé komið langt í því að hafa samband við þessa aðila, þá hefur það þegar komið í ljós, að á vegum sumra búnaðarsambanda er nú þegar byrjað að koma í framkvæmd alhliða athugun á þessum málum í þá stefnu, sem ég greindi áðan, og það áður en okkar nefnd hafði nokkurt samband við þau. Þetta sýnir, hvernig menn líta á þessi mál heima fyrir víða og á vegum bændasamtakanna. Þá hefur nefndin einnig haft nú þegar samband við æðimarga forustumenn þeirra félagssamtaka, sem hér koma mest við sögu, félagssamtaka bændanna og forráðamenn þeirra stofnana, sem mest hafa unnið að þessum málum, og þá náttúrlega fyrst og fremst landgræðslustjóra, sem haft hefur forustu fyrir sjálfu landgræðslustarfinu, sem unnið hefur verið á vegum ríkisins, og svo skógræktarstjóra og aðra, sem vinna í þessum greinum. Höfuðáherzlu leggur nefndin á að fá þessa vinnu unna heima fyrir á þá lund, sem ég greindi, og hefur farið fram á, að eins konar bráðabirgðaúttekt yrði gerð víðs vegar um landið núna í vetur, sem gæti komið til skoðunar í aprílmánuði eða svo, og vonar nefndin, að þá mundi verða mun auðveldara að átta sig á þessu verkefni með vorinu, þegar þessar bráðabirgðaskýrslur lægju fyrir. Þá hefur nefndin gert ráð fyrir því, að nánari athuganir færu fram heima fyrir og niðurstöður þeirra gætu ekki legið fyrir fyrr en næsta haust. Einnig hefur nefndin farið fram á, að stofnanir þær, sem mest vinna að þessum málum, létu einnig í té álit fyrir vorið, en bættu síðar við eftir því, sem ástæða þætti til. Mér þótti rétt, að þessar upplýsingar kæmu fram til íhugunar fyrir þá þingnefnd, sem fær þetta mál til meðferðar og skoðunar hér á hv. Alþ. Fyrst ég er nú farinn að ræða þetta mál hér á annað borð, vil ég einnig minnast á annan þátt þess, sem vafalaust kemur einnig inn í þetta á síðara stigi. Ég tel rétt í framhaldi af því, sem ég hef sagt um landvernd og gróðurvernd og hagnýtingu gróðurlendisins sjálfs, að vekja athygli á þessum öðrum þætti þessara mála, sem ég geri ráð fyrir, að hin stjórnskipaða nefnd telji sér skylt að íhuga. Þar á ég við afnot þjóðarinnar af landinu öllu í víðtækasta skilningi og að hverju stefna beri í því sambandi. Við Íslendingar lítum vafalaust á okkur sem fátt fólk í stóru landi. Þetta er nú víst rétt, og þó er landið kannske ekki jafnstórt og við höfum haldið miðað við allt, sem við viljum. að fari fram á því. Til hvers viljum við nota landið? Við viljum nota landið í mörgu skyni. Fyrst og fremst til búskapar. Það kemur auðvitað efst í hugann, því að löngum mun það verða svo, að mestur hluti landsins, hins gróna lands, verður notaður til búskapar. En við viljum einnig nota landið til þess að skemmta okkur á því, til þess að umgangast það, til þess að stunda á því íþróttir og ferðalög, svo að nokkuð sé nefnt. Til þess að reisa á því kauptún, kaupstaði og borgir. Og loks mætti nefna, að menn vilja einnig varðveita ósnortið land. Nú er spurningin: Er auðvelt verk að koma þessu öllu haganlega fyrir og árekstralítið, búskap, þéttbýli, þeirri umgengni við landið, sem lífsnauðsynleg er almenningi vaxandi þéttbýlisþjóðar og varðveizlu ósnortinna úrvalssvæða? Líklega er tímabært að spyrja sjálfan sig þessarar spurningar, hvort þetta sé auðvelt, jafnauðvelt og við fram að þessu höfum álitið. Líklega er þetta ekki auðvelt, en kleift samt, ef góð ráð eru tekin í tíma. Reynslan sýnir vaxandi vandamál varðandi skynsamlega tilhögun landsnytjanna í víðtækustu merkingu þess orðs. Þessi vandamál snerta bæði dreifbýlisfólkið og íbúa þéttbýlisins. Jarðir eru lagðar skipulagslaust til annarra nytja en búskapar, svo að til vandræða horfir í sumum byggðarlögum. Sumarbústaðamálið þróast mjög á ringulreið, svo að miklum vandkvæðum veldur víða. Látlaust verður erfiðara og erfiðara fyrir þéttbýlisfólk að lifa eðlilegu ferða- og útilífi og umgangast landið frjálslega, án þess að valda átroðningi. Lengi mætti rekja dæmi um þessi efni, þessi vandamál eða viðfangsefni og aðra skylda þætti. Um þessi vandamál er að vísu fjallað í mörgum lagabálkum með ýmsu móti. Við getum nefnt í því sambandi skipulagslöggjöfina, náttúruverndarlöggjöfina, ábúðarlögin og margs konar lög um lífið í sveitunum. Ég nefni aðeins þessa þrjá lagabálka, svo að eitthvað sé nefnt. Ýmsir kraftar vinna góð störf í rétta átt og til umbóta í þessu efni. Samt er ástandið áreiðanlega talsvert alvarlegt og fer versnandi í þessu tilliti. Heildarstefnuna vantar í raun og veru og samræmingu átakanna og samstillingu þeirra krafta, sem þyrftu að vera að verki til þess að koma þessu vel fyrir. Til þess að skýra ögn betur, hvað ég á við, þegar ég tala um að nýta landið, mætti gera tilraun til þess að flokka landsnytjarnar. Það má gera með margvíslegu móti. Ég vil gera eina tilraun með örfáum orðum, en slíkt er með engu móti tæmandi og mætti gera með allt öðru móti og er aðeins gert til þess að vekja menn til umhugsunar um þetta mál, og e.t.v. tekst að varpa ljósi á það með því að setja það þannig upp. Við getum flokkað landið í nokkra flokka í þessu sambandi. Við skulum segja t.d. sex flokka. Við setjum auðvitað efst búskaparlandið. Það er fullræktað land og hálfræktaðir og óræktaðir hagar og afréttir, - búskaparlandið í einum flokki. Síðan gætum við sett land kauptúna, bæja og borga. Í þriðja flokk setjum við þá það land, sem við hugsum okkur, að ætti að vera til skógræktar, bæði nytjaskóga og annarra skóga. Í fjórða flokki höfum við þá útivistarlönd og friðlönd og þjóðgarða, þ.á.m. lönd fyrir íþróttir og útilíf með margvíslegu móti að meðtalinni hestamennsku og öllu því, sem er í kringum hestamennsku þéttbýlisins. Í fimmta flokki mætti hafa sumarbústaðalönd. Sumarbústaðir eru ágætir og þurfa að vera til, en skynsamlegt er og aðkallandi að ætla þeim sérstök svæði. Í sjötta lagi mætti hafa sér í flokki það land, sem kalla mætti land í hjúkrun. Það verður alltaf mjög mikið land, sem þarf að vera í hjúkrun. Það eru uppgræðslusvæði og svæði, sem þarf sérstaklega að hlífa til þess að bæta þau og leyfa þeim að gróa. Ég nefni aðeins þessa sex flokka til þess að reyna að skýra, hvað fyrir mér vakir með því að segja, að þetta málefni, hvernig nýta beri landið í allra víðtækustu merkingu þess orðs, sé orðið að aðkallandi vandamáli, sem þarf að taka skynsamlegum tökum, - mál, sem ekki er einfalt í meðförum, og það efni þarf að ræða meira en gert hefur verið. Ef menn gátu fundið leiðir til þess að gera í stórum dráttum áætlun á einhverjum grundvelli, t.d. líkum þeim, sem ég nefndi, eða einhverjum öðrum, um skynsamlega notkun landsins alls, væri það mikill ávinningur. Þetta verkefni þarf að kryfja til mergjar í samráði við þá, sem mest eiga hér hlut að máli, fyrst og fremst bændastéttina og sveitarfélögin og svo þær stofnanir, sem einstaka þætti hafa með höndum, félagssamtök almennings, sem þessi mál snerta, o. s. frv. Þá kæmi framkvæmdin, hver hún ætti að verða, ef menn næðu að draga upp höfuðlínurnar í því formi, sem við köllum á nútímamáli áætlun. Tækist mönnum að koma upp slíkri áætlun, þótt í stórum dráttum væri, að sumu leyti mjög stórum, gæti orðið léttara að stýra þessum málum skipulegar framvegis en tekizt hefur til þessa. Kæmi þá til að gera sér grein fyrir, hvers konar lagabætur þurfi að koma til, svo að tökum verði náð á þessum vandasömu viðfangsefnum, og hvaða ráðstafanir til framkvæmda væru síðar nauðsynlegar af hálfu almannavaldsins í framhaldi af slíkum lagabótum.



Herra forseti. Ég hafði kvatt mér hljóðs, þegar þetta mál var til umr. fyrir jólin, og ég get tekið undir það með hv. 1. þm. Austf., sem talaði hér áðan, að þetta mál er þannig vaxið, að það er gott og nauðsynlegt, að um það sé rætt. Till. sú, sem hér er flutt, er vitanlega flutt í bezta tilgangi, til þess að gera þessu máli eitthvað til góðs. Það er svo annað mál, hvort till. út af fyrir sig er í því formi, sem æskilegast væri. Það út af fyrir sig skiptir ekki öllu máli. Hún veldur því, að það verða umr. hér í hv. Alþ. um þetta mál. Till. fer til n. og nánari athugunar og enginn vafi er á því, að þær umr., sem oft hafa verið um landgræðslu og gróðurvernd, eiga sinn stóra þátt í því, að hér er, eins og áðan var sagt, næstum að tala um þjóðarvakningu. Og það er vel. Við Íslendingar erum það heppnir að búa í stóru landi, og ég vil nú segja það, að við erum fáir í stóru landi, sem betur fer. Þjóðinni fjölgar, og þá er gott að hafa landrými nóg. Þá erum við betur settir en þær þjóðir, sem hafa áhyggjur af því, ef fólkinu fjölgar og það er ekkert pláss fyrir það. En því er ekki til að dreifa um Íslendinga. Við höfum nóg landrými, og það, sem bezt er, er það, að við höfum möguleika til þess að gera það land, sem við búum í, miklu betra en það er. Og það er vissulega gott að hafa nóg verkefni fram undan til þess að vinna að. En ég get ekki að því gert, að þegar rætt er um þessi mál þá finnst mér það stundum gleymast, hvernig löggjöf landgræðslan og gróðurverndin býr við. Það voru sett lög 1965 um þessi mál, sem ég held, að allir hv. alþm. hafi verið sammála um. Mig minnir það. Og þessi löggjöf var sett að mjög góðri athugun lokinni. Og í þessari löggjöf voru mörg nýmæli, sem áreiðanlega voru til bóta frá eldri lögum og ég vil, með leyfi hæstv. forseta, minna á helztu nýmælin, sem voru í lög tekin 1965. „1. Tekin verði upp skipuleg gróðurvernd til að koma í veg fyrir skemmdir á gróðurlendi sakir ofnotkunar samhliða heftingu uppblásturs og sandgræðslu. 2. Gróðurverndin og sandgræðslan myndi eina stofnun, sem nefnist Landgræðsla ríkisins. Forstjóri hennar verður landgræðslustjóri, en fulltrúi hans annist annað hvort starfssviðið. 3. Skipaðar verði gróðurverndarnefndir í þeim héruðum, sem landgræðslustjóri telur þeirra þörf. 4. Fleiri leiðir verða en áður til samstarfs við hið opinbera um að græða lönd. 5. Styrkur til græðslu er ekki bundinn ákveðnu marki fyrir fram, heldur getur hann orðið samningsatriði. 6. Gert er ráð fyrir, að uppgrædd lönd í eigu ríkisins verði nytjuð af bændum strax og kostur er. Enn fremur að fyrri eigendur og notendur uppgræddra landa geti fengið þau aftur í hendur. Bæjar- og sveitarfélög má skylda til að taka við þeim aftur. 7. Landgræðslustjóra er heimilt að fela Búnaðardeild Atvinnudeildar Háskólans að rannsaka beitarþol og krefjast ítölu í lönd, sem eru í hættu. Þess má geta, eins og öllum er kunnugt, að í staðinn fyrir Búnaðardeild Atvinnudeildar Háskólans er nú Rannsóknastofnun landbúnaðarins. 8. Ákvæði eru um stofnun félaga til landgræðslu. 9. Gert er ráð fyrir, að leitað verði eftir nýjum plöntutegundum til landgræðslu og að setja megi upp gróðrarstöð til að fjölga þeim, sem nothæfar reynast. 10. Þá er ákvæði um, að innan fimm ára skuli gert yfirlit um landskemmdir og áætlun gerð um framkvæmd landgræðslu, þannig að unnt verði að vinna skipulega að henni.“ En þessum 10. lið var nú breytt, og þetta var ekki lögfest, heldur var það orðað þannig, að „áður en fimm ár eru liðin frá gildistöku þessara laga, skal landgræðslustjóri hafa látið gera yfirlit um landskemmdir og samið áætlun um, hvernig helzt megi bæta þær, svo og í hverri röð skuli unnið að landbótum.“ Ég held, að það sé enginn vafi á því, að í öllum aðalatriðum hefur verið unnið eftir þessum nýmælum, sem voru sett í lögin 1965. Hitt er svo annað mál, að Landgræðslan hefði þurft á meira fjármagni að halda en hún hefur haft undanfarið og allt frá því að lög um sandgræðslu voru sett 1907. Þó verður því ekki neitað, að fjármagn til landgræðslu hefur farið vaxandi með ári hverju, enda þótt allir þm. séu sammála um, að það þyrfti að vera meira. Og ég er alveg viss um það, að allir hv: alþm. eru sammála um það, að það hefði þurft að veita meira fé til Landgræðslunnar árið 1972 en gert er, m.a. vegna þess, að það er í rauninni ekki meira að notagildi en það, sem var á árinu 1971. Og það kemur alltaf að þessu sama, þegar fjárlög eru afgreidd, að það er ekki nægilegt fjármagn fyrir hendi til þess að láta í þær framkvæmdir eins og æskilegt væri að gera. Unnið hefur verið að kortlagningu samkv. áætlun á öræfum og afréttarlöndum og í byggð einnig, og mun vera lokið við að kortleggja allt að 2/3 af landinu. Þegar kortlagningunni er lokið, er vitanlega fengið yfirlit yfir gróðurlendið og hvernig það er. Í öðru lagi hefur að tilstuðlan Rannsóknastofnunar landbúnaðarins undir forustu dr. Sturlu Friðrikssonar verið að því unnið að gera gróðurtilraunir víðs vegar um landið, m.a. á öræfum allt upp í 700 metra hæð. Þessum tilraunum er vitanlega ekki lokið, þótt það sé orðið nokkuð ljóst, í hvaða hæð gróður er hægt að festa, og nokkuð ljóst, hvar hæðartakmörkin eru, þar sem ekki er um að ræða að koma á samgrónu graslendi. Gróðurverndarnefndir hafa verið skipaðar í sýslunum, og hafa þær unnið samkv. ákvæðum laganna og gert sér grein fyrir hinum veiku blettum, sem eru til staðar víðast hvar, gert sér grein fyrir því, hvort um ofbeit væri að ræða, og gert till. til landgræðslustjóra um aðgerðir. Það má því segja, að eftir að lögin voru sett 1965 hafi verið um nánast samvirkar aðgerðir að ræða og meiri samvinnu en áður á milli almennings og Landgræðslunnar. Það er vissulega rétt, sem oft hefur verið minnt á, að landið hefur goldið mikið afhroð í samskiptum við íbúa sína í nær 1.100 ár. Þó er það vitað, að enginn hefur hugmynd um það, hversu graslendið var stórt á landnámsöld. Það veit enginn nákvæmlega um það. Landnáma segir, að landið hafi verið skógi vaxið milli fjalls og fjöru. Við vitum, að sá skógur var náttúrlega ekki stór, en við vitum einnig, að graslendið var miklu meira en það er núna, og vitanlega hefur mikið eyðzt vegna samskipta við þjóðina og einnig og ekki síður vegna eldgosa og flóða. Og það eru ekki fá býlin, sem hafa farið undir hraun á eldgosasvæðunum. Þegar kortlagningunni er lokið og rannsóknum á gróðurlendinu og hægt er að fullyrða, hver gróðurtakmörkin eru, er fengin aðstaða til þess að gera heildaryfirlit og heildarráðstafanir um nýtingu landsins. Segja má, að það hafi ekkert verið of fljótt að skipa þessa nefnd, sem hér var lýst áðan, og ætla ég ekki að segja það, að hún geti ekki þegar hafizt handa til þess að vinna, þótt þessum rannsóknum hafi ekki verið lokið, sem ætlazt var til, áður en þessi heildaráætlun væri gerð. Ég býst við því, að sú vinna verði það umfangsmikil, að það sé a.m.k. enginn skaði skeður, þótt nefndin hafi nú þegar tekið til starfa, enda þótt það hafi verið ætlunin samkv. lögunum að ljúka fyrst þessum rannsóknum, sem ég hef nefnt. Það er oft talað um ofnotkun landsins og ofbeit. En menn eru nú ekki alveg sammála um, hvort um það sé að ræða. Í grg. með þessari till. er það alveg fullyrt, að það sé hættulega mikil ofbeit í landinu. Við skulum ekki gera grín að því, og þessar fullyrðingar eru vitanlega fram bornar af góðum hug, og menn, sem fullyrða slíkt, halda, að þeir séu að gera málefninu gagn. Ég tel hins vegar, að eðlilegt sé að mynda sér raunhæfa skoðun um þetta, því að það vinnur ekki málinu gagn til lengdar að vera með fullyrðingar, sem ekki standast. Við vitum, að ræktunin hefur verið mikil á síðustu árum, og þess vegna ætti ofbeitin að vera síður fyrir hendi nú en var fyrir við skulum segja 12-15 árum. Árið 1959 var túnastærðin 61.800 hektarar. Í árslok 1971 hefur hún verið um 1l5 þús. hektarar. Vélgrafnir skurðir á síðustu 12 árum voru 50 þús. km, en framræslan gegnir miklu hlutverki í ræktuninni, enda þótt landið sé ekki fullræktað, gerir beitilandið miklu notadrýgra. Gróðurinn breytist, og mýrarnar, sem engin skepna vildi áður nýta, eru nú bitnar af góðri lyst, bæði af sauðfé, hrossum og nautgripum. Og nú er heyskapur tekinn nær eingöngu á ræktuðu landi og engjarnar, landið, sem áður var slegið á sumrin, er nú notað eingöngu til beitar. Það er og kunnugt, að margir bændur bera þó nokkuð mikið af erlendum áburði á heimahaga og afréttarlönd til þess að fá betra beitarþol. Áburðarnotkunin hefur aukizt í samræmi við ræktunina. Þannig voru árið 1960 keypt 34.500 tonn af erlendum áburði, en 1971 65.500 tonn. Þetta segir sína sögu um það að auka beitarþolið. En þegar við tölum um það, hversu ræktunin hefur aukizt mikið og beitarþolið aukizt, bæði í heimahögum og afréttum, þá mundi kannske einhver segja: Ofbeitin getur verið fyrir hendi eigi að síður nú, vegna þess að búfénaðinum hefur fjölgað eins mikið og ræktunin hefur aukizt. En til fróðleiks þykir mér rétt að lesa hér upp, hver búfénaður landsmanna var 1959, og eins hver hann var 1970. Árið 1959 voru í landinu 49.865 nautgripir, 794.933 sauðkindur og 30.132 hross. Árið 1970 voru hér 53.294 nautgripir, 735.543 sauðkindur og 33.472 hross. Þegar litið er á þessar tölur, þá er það alveg ljóst, að aukning bústofnsins er tiltölulega lítil miðað við hina auknu ræktun og aukið beitarþol. Því er það út í hött að tala um ofbeit, eins og nú er, hvar sem er á landinu. Minnzt var á það, að ofbeitin væri helzt á Suðurlandi. Það þyrfti að fækka búfénaði landsmanna sem svarar 280 þús. ærgildum. Þetta var ekki allt á Suðurlandi, en mest, var sagt, og nokkuð á Vesturlandi, Miðvesturlandi. En þetta getur ekki staðizt heldur hvað Suðurland snertir, vegna þess að ræktunin hefur verið tiltölulega mest þar. Og afurðaaukningin hjá sunnlenzkum bændum hefur verið mjög mikil í seinni tíð, sem byggist á því, að fénaðurinn er ekki í svelti og hefur nóg að bíta. Ég ætla ekki að fara nánar út í þetta. Ég tel, að þess gerist ekki þörf. Ég veit, að allir vilja kynna sér staðreyndirnar og fara eftir þeim, og það er hægðarleikur í þessu efni. Og það er hægt að tala máli landgræðslu og gróðurverndar, án þess að vera með fullyrðingar eins og þessar. Í gömlu landafræðinni var alltaf sagt, að landið væri rúmlega 100 þús. km2 og það hefur víst ekkert breytzt. Talið er, að nú séu 20 þús. km2 gróið land, eða 2 millj. hektara. Og þetta land er allt undir 400 m hæðarlínu. Þetta land er að mestu nothæft til túnræktar. Þá eru 22 þús. km2 auðnir yfir 400 m hæðarlínu, 2.500 km2 af þessu svæði eru hraun og jöklar, sem ekkert verður gert við, en 19.500 km2 grjót og sandar. Talið er, að 10.000 km2 séu ræktanlegir af þessu svæði, eða 1 millj. hektara. Þegar sagt er ræktanlegir, þá er átt við, að hægt sé að klæða það grasi og gera það að beitilandi, þótt það sé tæpast til þess fallið að verða tún. En þá er spurningin: Hvað er ræktanlegt af þeim svæðum. sem eru ofan við 400 m hæðarlínuna? Rannsóknastofnun landbúnaðarins hefur undir forustu Sturlu Friðrikssonar, eins og ég sagði áðan, gert allmiklar tilraunir í hæðinni milli 400 og 700 m. Það er talið, að innan þessara hæðarmarka megi fá allgott gras, sérstaklega ef túnvingull er notaður. En þegar kemur upp fyrir þessi mörk, þá er tæpast um það að ræða, að unnt sé að klæða það land grasi. Með þeim tilraunum, sem gerðar hafa verið, bendir margt til, að unnt sé að gera þetta svæði milli 400 og 700 m að graslendi. Það er a.m.k.10 þús. km2, eða 1 millj. hektara, og hafa athuganirnar þá leitt í ljós, að af auðnunum mætti gera 2 millj. hektara að graslendi, án þess að það væri skoðað sem tún, og á láglendinu mætti gera tún sem nemur 2 millj. hektara, eða 4 millj. hektara, sem væri unnt að gera að góðu graslendi, og er það vissulega mikið, þegar við vitum, að nú er aðeins um 115 þús. hektara túnstærð að ræða í landinu. Það er enginn vafi á því, að hér er um mikinn fjársjóð að ræða í gróðurmoldinni, sem núlifandi kynslóð endist vitanlega ekki aldur til að nýta, og ég vil segja, sem betur fer. Það er vitanlega sjálfsagt, að við gerum það, sem í okkar valdi stendur til þess að halda áfram að rækta, bæði til túna og til haglendis. Það eigum við að gera. En það er einnig og ekki síður mikið verkefni og það mikilvægasta að koma í veg fyrir áframhaldandi uppblástur og eyðingu, og gerir minna til, þótt mikið sé eftir að græða upp, ef sandfokið og jarðvegseyðingin verður heft. Í landinu hafa verið á undanförnum árum um 750-800 þús. fjár. Sauðfénu hefur fækkað nokkuð vegna harðinda síðustu ára, en fer nú sennilega fjölgandi aftur, ef við erum laus við harðindin. En þegar við sjáum möguleikana á hinni miklu ræktun og því mikla landssvæði, sem við eigum, horfum við björtum augum til framtíðarinnar með aukningu búpeningsins í landinu. Kúastofninn vex vitanlega í samræmi við fólksfjöldann, og verði landsmenn um næstu aldamót 350 þús., eins og einu sinni var spáð, þá þyrfti 170 millj. lítra af mjólk til þess að fullnægja mjólkurþörfinni eða 57 þús. kýr í staðinn fyrir 36 þús. til þess að fullnægja mjólkurþörfinni í dag. En ekki sízt ættum við að auka fjárstofninn, og ef haldið verður áfram að rækta í mun stærra mæli en gert hefur verið undanfarin ár, ef meira fjármagni verður varið í þessu skyni, þá gætum við alveg hugsað okkur að hafa 2 millj. sauðfjár um næstu aldamót. Og 2 millj. sauðfjár mundu gefa mikið af sér í þjóðarbúið, og það mundu margar þúsundir Íslendinga fá atvinnu við það að vinna úr búfjárafurðunum, eftir að bústofninn hefur aukizt sem þessu nemur. Það eru mörg þúsund manns í dag, sem hafa atvinnu við það að vinna úr búsafurðunum. Það má segja, að öll ullin sé unnin í landinu í dag, og skinnaiðnaðurinn fer batnandi og mikið af skinnunum unnið í landinu, og þess vegna er það mikils virði, bæði atvinnulega séð og gjaldeyrislega séð, að þróunin verði í þá átt að auka bústofninn í samræmi við aukið beitarþol og aukna ræktun. Og það hefur stundum verið sagt, að jörðin eða gróðurmoldin væri sú verksmiðja, sem þjóðin þyrfti að nýta ekki síður en aðrar verksmiðjur, sem ganga fyrir vélarorku, sem er knúin af rafmagni eða olíu. Herra forseti. Ég sé nú ekki ástæðu til að fjölyrða öllu meira um þessa till. Ég vil benda á, að það hefur áreiðanlega orðið prentvilla hér í grg., þegar talað er um, að undanfarin ár hafi verið ræktaðir aðeins 20-25 km2. Það er miklu meira, eins og allir vita, og hlýtur hér að vera um prentvillu að ræða.  „Jafnframt ályktar Alþingi að skora á ríkisstj. að gera nú þegar ráðstafanir til að afla nægilegs fjármagns, svo að fært verði að hefjast handa um nýja, stórtæka landgræðslu þegar á næsta ári.“ Það má náttúrlega alltaf deila um það, hvað sé stórtæk landgræðsla. Ég vil jafnvel halda því fram, að það hafi verið stórtæk landgræðsla á undanförnum árum. En ég er innilega samþykkur því, að veitt verði meira fé, ef það þykir fært, og gert enn stærra og fljótara átak í þessum málum en gert hefur verið hingað til. En jafnframt því, að við berum þá ósk fram og undirstrikum það, skulum við gera okkur ljóst, að þeirri kynslóð, sem nú lifir, er ekki ætlað að gera allt fyrir alla framtíð. Verkefni þessarar kynslóðar verður að vera að búa í haginn fyrir komandi kynslóðir og búa þannig um, að núverandi kynslóð geti lifað við sem bezt lífskjör. En þegar við erum að búa í haginn fyrir komandi kynslóð, þá gerum við landið betra. Við ræktum það og gerum það betra. En fyrir alla muni og það, sem kannske skiptir mestu máli, er að koma í veg fyrir, að eyðingaröflin haldi áfram að spilla landinu. Menn greinir á um það, hvernig reikningur þjóðarinnar stendur við landið, hvort þjóðin hefur nú á árinu 1972 komizt það langt í landgræðslu og gróðurvernd, að við vinnum meira á en það, sem eyðist. Þetta er ákaflega erfitt að sanna, býst ég við. Og vísindamennirnir, sem við berum stundum fyrir okkur, eru ekki sammála um þetta. En okkur, sem ferðumst um landið, bæði byggðir og óbyggðir, og reynum að gera okkur grein fyrir, hvernig þetta stendur, finnst mörgum, að reikningurinn standi nokkuð vel, að við græðum miklu meira upp nú í seinni tíð en það, sem fer forgörðum. Og það er sannfæring mín, að þetta sé þannig. En þótt ég hafi þá sannfæringu, þá dregur það ekkert úr þeirri skoðun minni, að brýna nauðsyn beri til að halda áfram og hefta eyðingaröflin að öllu leyti.



Herra forseti. Náttúruvernd er órjúfanlega tengd því efni, sem er til umr. hér í Sþ. í dag. Öll starfsemi að náttúruvernd hlýtur að fara fram í nánum tengslum við starfsemi varðandi gróðurvernd og landgræðslu. Á s.l. vetri afgreiddi Alþ. ný lög um náttúruvernd. Þau höfðu verið undirbúin af nefnd, þar sem fulltrúar allra þáv. þingflokka áttu sæti og voru, ef ég man rétt, afgreidd með almennu samkomulagi og samþykki þm. Þessi nýja löggjöf um náttúruvernd gerir ráð fyrir stórfelldum breytingum á allri skipan náttúruverndarmála. Þess vegna er mikið nauðsynjamál, að framkvæmd þessara laga sé hiklaus og að þeim sé fylgt eftir í hvívetna. Mig langar því til þess að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. menntmrh., sem er staddur í þinginu í dag, hvað framkvæmd náttúruverndarlaganna liði. Lögin voru samþ. 3. apríl á s.l. ári. Samkv. þeim áttu sýslunefndir, bæjar- og borgarstjórnir að kjósa náttúruverndarnefndir fyrir 3. des. s.l. Ég hef heyrt, að þetta hafi verið gert á nokkrum stöðum, en fróðlegt væri að vita, hvort það muni almennt hafa verið gert í landinu. Þá gera þessi nýju lög ráð fyrir náttúruverndarþingi, sem á að koma saman þriðja hvert ár, og þar sitji fulltrúar frá margvíslegum starfsgreinum og öllum landshlutum, fulltrúar, sem ætla má, að hafi sérstakan áhuga á þessum málum. Þetta þing á samkv. lögunum að koma saman fyrir 3. apríl n.k., og eru því aðeins fáar vikur til stefnu, en opinberlega hefur lítið heyrzt um undirbúning þessa þings. Ein meginbreyting laganna frá því fyrirkomulagi, sem áður var og almennt tíðkast, er sú, að náttúruverndarþing, þar sem væntanlega sitja helztu áhugamenn um þau mál í landinu, á að kjósa nýtt náttúruverndarráð, allt nema formanninn. Hér verður veigamikil stofnun kosin utan veggja Alþingis, og er það nokkurt nýmæli og fróðlegt að sjá, hvernig til tekst. Þá gera lögin ráð fyrir því, að náttúruverndarráð fái fasta skrifstofu og fastan starfsmann í fyrsta skipti, og vildi ég gjarnan spyrjast fyrir um það, hvort nokkuð hafi verið gert til þess að framkvæma þessi ákvæði laganna. Ýmislegt fleira er í lögunum, sem aðkallandi er, að komist til framkvæmda, en þetta eru hin skipulagslegu grundvallaratriði, sem ætlazt var til, að væru komin í hið nýja horf innan eins árs frá því, að lögin tóku gildi. Fjárveitingar til náttúruverndarmála á fjárlögum fyrir liðandi ár voru því miður skornar við nögl. Till. um að hækka þær voru miskunnarlaust felldar af meiri hl. ríkisstj. Þessi fjárveiting bar því miður ekki vott um mikla umhyggju fyrir náttúruverndarmálum af ríkisstj. hálfu, þegar þess er gætt, hversu fjárveitingar voru auknar til allflestra starfssviða hins opinbera í hinum háu fjárlögum. Ég vildi vænta þess, að hæstv. ráðh. sæi sér fært að gefa þingheimi einhverja hugmynd um gang þessara mála, en ég stend fyrst og fremst upp til þess að minna á þessi nýju lög og minna á, að það er knýjandi nauðsyn, að framkvæmd þeirra verði sem allra bezt.



Herra forseti. Það er ekki óeðlilegt, að framkvæmd hinna nýju náttúruverndarlaga beri á góma í sambandi við það mál, sem nú er rætt hér, og mér er ljúft að veita svör fyrir mitt rn. við fsp. hv. 8. landsk. þm. Þá er það fyrst, að skipanir héraðanefndanna, sem áttu að eiga sér stað fyrir 3. des., eru upphafið á þeim ferli, sem verður undanfari framkvæmdar hins nýja náttúruverndarkerfis. Menntmrn. sendi sýslunefndum og bæjarstjórnum bréf í haust, ég man ekki dagsetninguna, en minnir, að það væri þó fyrir miðjan okt., þar sem rekið var á eftir, að þessir aðilar kysu héraðanefndirnar. Vitneskja um, hversu almennt þessu erindi hefur verið sinnt, liggur ekki enn fyrir. En þetta er nú í könnun, hverjar sýslunefndir og bæjarstjórnir hafa þegar gert skyldu sína hvað þetta varðar og hverjar kunna að eiga það eftir, því að það er eindreginn vilji minn, að þau tímamörk, sem í lögunum eru sett, verði haldin, fyrirhugað náttúruverndarþing komi saman á tilsettum tíma, og það kýs síðan nýtt náttúruverndarráð. Hvað það varðar, að ráðstafanir séu gerðar til að koma upp skrifstofu og starfsliði fyrir náttúruverndarráð, þá tel ég, að rétt sé, að þar sé ekki hafizt handa um mannaráðningar fyrr en nýtt náttúruverndarráð kemur til skjalanna, kosið samkv. nýjum lögum. Ég tel ekki rétt, að það náttúruverndarráð, sem nú situr og er skipað með öðrum hætti, geri þar ráðstafanir, sem e.t.v. yrðu á einhvern hátt á annan veg en hin nýja stofnun vildi viðhafa. Fjárveitingar til náttúruverndarmála voru vissulega auknar verulega á fjárlögum yfirstandandi árs frá því, sem verið hefur undanfarm ár, þótt auðvitað megi ætíð um það deila, hversu miklu fé sé rétt og hægt að verja til þeirra þarfa, eins og margra annarra.



Herra forseti: Þegar ég kvaddi mér hljóðs áðan, veitti ég því athygli, að þessu máli muni verða vísað til n., sem ég á sæti í, og fæ því tækifæri til að fjalla um það, ef ég hef tekið rétt eftir. Ég mun því m.a. af þeirri ástæðu ekki hafa mörg orð um málið, en auk þess hefur síðan ég kvaddi mér hljóðs sumt verið fram tekið af öðrum af því, sem ég hefði viljað segja hér, og m.a. hefur verið borin fram fsp. varðandi framkvæmd nýju náttúruverndarlaganna, sem ég hefði haft hug á að koma hér á framfæri. Því hefur þegar verið svarað af hæstv. ráðh. Meðal þjóðarinnar og hér á hinu háa Alþingi er náttúruvernd og landvernd mjög á dagskrá, og er það vissulega vel, að svo skuli vera. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur tekið á stefnuskrá sína að gera heildaráætlun um almenna landgræðslu og skipulega nýtingu landsgæða. Og eins og skýrt var frá í ræðu fyrr á fundinum, þá hefur ríkisstj. þegar skipað nefnd til þess að fjalla um þessi mál og leggja þar á ráð, og nú er hér fyrir þinginu þessi till. á þskj. 94 um landgræðslu og gróðurvernd, þar sem gert er ráð fyrir, að Alþ. feli stjórninni að skipa fimm manna landgræðslunefnd á sérstakan hátt eftir tilnefningu þingflokkanna, en þingflokkarnir eru fimm. Nú ætla ég ekki að ræða þessa till. eða grg. hennar, m.a. af þeirri ástæðu, að ég fæ tækifæri til að fjalla um hana á öðrum vettvangi, en aðeins minna á örfá atriði. Það stendur í fornum fræðum, og mun það vera Ari fróði, sem sagði frá því í Íslendingabók, að landið hefði, þegar það var numið, verið viði vaxið milli fjalls og fjöru. Nú er það ekki lengur svo. Landið er ekki lengur viði vaxið milli fjalls og fjöru. En menn ræða mikið um orsakirnar til þess, að svo er ekki, og orsakir þess, að gróður hafi minnkað í landinu frá því, sem var í öndverðu. Í því sambandi er oft minnzt á fyrri tíðar menn og þeirra sögu í þessum málum. að þeir hafi eytt gróðrinum að verulegu leyti, þó að í grg. þessarar till. sé að vísu sagt, að þar séu fleiri orsakir að verki. Ég held, að það sé of mikið úr því gert. of mikið gert úr þeim spjöllum, sem fyrri tíðar menn hafi unnið á gróðri landsins. Það er að vísu rétt, að nokkuð var gert af því að höggva skóga til eldiviðar, og hafði það að sjálfsögðu sín áhrif, en ég held samt, að miklu meira af gróðureyðingunni og meginhluti hennar hljóti að vera af völdum náttúrunnar sjálfrar, af völdum veðráttu, af völdum vinda, vatns og elds. Og það er reyndar auðsætt og þarf ekki miklar rannsóknir til að gera sér grein fyrir því, að það, sem mestu veldur, er náttúran sjálf, sem hefur eytt gróðrinum. en ekki fyrst og fremst manneskjurnar, sem í landinu hafa búið. Við sjáum þetta glöggt t.d. á Norðausturlandi, þar sem sandar eru á öræfum, hvernig langvarandi þurr sunnanátt ýfir upp sandinn, þannig að hann gengur í bylgjum og eyðir gróðrinum. og svo aftur, hvernig sandurinn grær upp á ný í votviðrasumrum. Hann gengur í öldum eins og veðurfarið. Og enginn vafi er á því, að mannvist í landinu hefur einnig orðið til þess að bæta landið, mannvist og tilvera búpenings í landinu orðið til þess að bæta það, a.m.k. graslendið. Í seinni tíð síðan ræktun hófst í stórum stíl, sem hér var nú rætt um all mikið áðan af fyrrv. landbrh., þá hefur, eins og hann sagði, beit minnkað mjög mikið á úthaga, þar sem beitt er nú miklu meira á ræktað land en áður var. Sums staðar er t.d. kúm eða nautpeningi nær eingöngu beitt á ræktað land, en jafnframt hefur að miklu leyti lagzt niður heyskapur á útengjum. Hann hefur að mjög miklu leyti lagzt niður. Við sjáum það glögglega, að því fer fjarri, að graslendið batni við það, að hætt er að heyja á útengjum. Það er síður en svo. Landið fer í sinu, og sinan bælir niður gróðurinn, þannig að þar sem uxu tvö strá, vex nú ekki nema eitt upp í ljósið. Þetta er allt annað land og verra en engjalöndin voru, sem áður voru slegin. Hvernig á að ráða bót á þessu, þar er ég ekki maður til þess að segja fyrir um. Sennilega tökum við ekki upp aftur heyskap á útengjum, en þarna er ekki um neina landbót, ekki um neina gróðurbót að ræða. Þar sem hér var um það spurt einhvern tíma í þessum umr., hvernig við ættum að nota landið okkar, þá hef ég nú á því fyrst og fremst þá skoðun, að við eigum að nota landið til að byggja það. Við eigum að byggja landið, hafa fólk í landinu og sem víðast í landinu. Og ég held, að okkur takist því betur að vernda gróðurinn sem landið verður betur byggt. Því fleira fólk, sem verður í sveitum landsins. og því meira af búpeningi, hentugum búpeningi, því betur gangi að varðveita gróðurinn. En auðvitað þarf að fara að því öllu með gát og ekki beita þau lönd. sem viðkvæmust eru fyrir beitinni. En það er annað, sem mér kemur í hug og sem ég gjarnan vildi skjóta hér fram, af því að það eru almennar umr. um þetta mál hér á þingi og af því að Austfirðingar standa nú töluvert að þessum umr. núna eða þm. af Austurlandi, þessum umr., sem nú fara hér fram, og það er, hvað menn álíta um það að beita villtum fénaði á öræfi landsins. Ég á þar við hreindýrin, en þau eru nú sem kunnugt er eingöngu á öræfunum upp af Austurlandi. Ég held, að það geti vel átt eftir að koma í ljós við nánari athugun, að tilvist þessa dýrastofns, sem lifir eingöngu á því að eyða viðkvæmum gróðri, sé ekki heppileg fyrir gróðurverndina. En það er atriði, sem væri fróðlegt að athuga, hvort ekki er nauðsynlegt að takmarka mjög fjölda þessara dýra, sem eingöngu lifa á gróðri öræfanna. Það er eitt atriði enn, sem ekki hefur komið fram hér í umr., en sem oft hefur verið minnzt á hér á Alþ., og það eru þau spjöll, sem síðari tíma menn, ekki fyrri tíma menn, heldur síðari tíma menn, hafa valdið á landinu með mannvirkjagerð og þá sérstaklega einni tegund mannvirkja, vegagerðinni. Með vegagerð er, síðan jarðýtan kom til sögunnar, búið að valda ákaflega miklum spjöllum á gróðurlandi. Þetta hefur ekki verið gert að nauðsynjalausu. Vegina urðum við að fá og vinna að þeim með hinum stórvirku vélum, en þjóðin hefur ekki tekið afleiðingum af þessari breytingu í vegagerð, sem orðið hefur, á þann hátt, sem þurfti að vera. Og ég vil beina því til manna, sem forustu hafa í þessum málum, hvort ekki væri ástæða til þess að beita sér fyrir því, að annaðhvort Landgræðslan eða Vegagerðin fengi miklu meira fé til umráða en nú er til þess að græða þessi sár, sem hinar stórvirku vélar valda á gróðurlendi með vegagerðinni. Það er svo takmarkað fé, sem varið er til vegagerðar, að þess er varla að vænta og ekki æskilegt, að klipið sé af því á hverjum stað til þess að græða þessi sár. Það verða að koma til aðrir fjármunir að minni hyggju, og þegar talað er um auknar aðgerðir í landgræðslu, þá held ég, að það ætti að vera eitt af því allra fyrsta, að gera þarna myndarlegt átak. Eins og ég sagði, ætla ég ekki að vera fjölorður um þetta mál. Ég fagna því eins og fleiri, að þessi landverndarmál og gróðurverndarmál skuli vera rædd; að þau skuli vera svo mikið á dagskrá sem þau nú eru. Það er vonandi, að framkvæmdir fari þar eftir, en um þessi mál verður að ræða á raunsæjan hátt.



Herra forseti. Það hafa orðið nokkrar umr. hér, sem eðlilegt er, um þessa merku till. til þál., sem er til umr. Ég hef nú ekki hugsað mér að lengja þær umr. mikið, en mér finnst rétt að vekja hér aðallega athygli á einu atriði í sambandi við landeyðinguna, atriði, sem hér hefur ekki enn þá komizt til tals, svo að ég hafi tekið eftir. Annars vil ég taka undir það, sem sagt hefur verið um ofbeitina. Ég þykist vera það vel kunnugur á Suðurlandi a.m.k., að ég geti fullyrt það, að þar sé um ofbeit að ræða á sumum afréttum. Ég hef enn fremur síðan hestaeign jókst mjög í ýmsum kaupstöðum tekið eftir ofbeit af völdum hrossa á vissum svæðum, og er illt til þess að vita, að land skuli vera eyðilagt á þann hátt og algerlega óþarft, því að við höfum nóg land fyrir þessa hrossaeign kaupstaðabúanna, ef þannig væri búið um hnútana, að landinu væri sá sómi sýndur, að það gæti gefið af sér fullan gróður, en það gerir landið ekki nema það fái einhverja örvun með áburði. Mig langar að segja frá því, að ég sá fyrir tveimur árum það, sem mér þótti til fyrirmyndar í sambandi við hestaeign. Það var í Reykjaneskjördæmi, suður í Leiru. Þar sá ég, að hestamannafélag frá þeim í Keflavík hafði tekið land til uppgræðslu og borið þar á og búið þar til mjög ákjósanlega hrossahaga. Þetta fannst mér vera til fyrirmyndar, og þeir, sem hafa hug á því að eiga hesta sér til yndis og ánægju í bæjunum, þurfa að koma hér til liðs við gróðurverndina og uppgræðsluna í landinu og leggja fram sinn skerf til þess að græða landið upp í staðinn fyrir að leggja ýmis svæði í hálfgerða eða algera örtröð af ofbeit með hrossaeldi. Ég vildi koma þessu að í sambandi við þær umr., sem eru hér um þetta mál. Nú vil ég einnig vekja athygli á öðru, að búfjáreign landsmanna hefur á síðustu áratugum vaxið allmikið. Það er ekki orðið hægt að búa í sveit og njóta þeirra þæginda, sem við krefjumst, nútímamenn, nema hafa stórbú og mikla framleiðslu. Og þetta kostar það, að þá þarf meira land en áður, jafnvel þó að menn rækti og rækti og búi til stór tún. Búsmalinn þarf líka óræktað land. Það hefur komið í ljós, að það er t.d. ekki hægt að ala íslenzka sauðféð innikróað á ræktuðum túnum allt sumarið. Ég minnist þess, að á Skógasandi undir Eyjafjöllum, sem hefur verið græddur upp og er eitt fyrirmyndartún nú orðið, þar var reynt að ala sauðfé fyrstu árin. Vegna þess að það voru landþrengsli undir Eyjafjöllum. var reynt að ala sauðfé á þessu áborna landi. En það reyndist ómögulegt. Það þreifst ekki á landinu, og það varð að hætta við þetta. Og það hefur víðar komið í ljós, þar sem ég þekki til, að ef nota á ræktað land til sauðfjárbeitar, þá þarf einnig að hafa með óræktað land, féð þarf að hafa aðgang að óræktuðu landi með ræktaða landinu. Þannig er um okkar íslenzka fjárstofn. Þá ber þess að geta, að á síðustu áratugum hefur meðferð við fóðrun sauðfjár batnað mjög mikið og yfirleitt fóðrun alls fjár eða allra gripa, hvort sem það eru nautgripir, hross eða sauðfé. Bændur fara yfirleitt orðið mjög vel með þessar skepnur í fóðrun, og niðurstaðan er sú, að skepnurnar hafa þyngzt mjög mikið. Þær hafa stækkað og þyngzt. Þegar ég var ungur og að byrja að búa, þá var algengt, að ærnar vigtuðu á haustnóttum 40-50 kg. a.m.k. í lágsveitum á Suðurlandi. Nú er ærþunginn á haustnóttum um 60-65 kg, þar sem ég þekki til. Það sjá allir sjálfir, að eftir því sem skepnan er stærri og þyngri, þess meira land þarf hún, þess meira étur hún. Og þó að ekki hefði vaxið bústofninn að tölu til, heldur bara stækkað og þyngzt eins og hann hefur gert, þá þyrfti hann miklu meira land en hann þurfti bara vegna þess eins, að hann þarf miklu meira að éta og notar miklu meira fóður en hann gerði áður. Til þessa er yfirleitt ekki tekið tillit, þegar verið er að tala um landið, sem bústofninn þarf til beitar. Ég er sannfærður um það, að 100 kindur nú þurfa allverulega meira land til beitar en 100 kindur þurftu fyrir 30-40 árum, vegna þess að þær eru miklu stærri og þyngri nú. En auk þess er það, að féð er miklu frjósamara en það var, og þess vegna miklu fleira í sumarhögum nú en áður var. Þetta var um þennan þáttinn. Ég er allkunnugur flestum afréttum sunnanlands. Ég hef farið um þá flesta og þekki þetta nokkuð, og er sannfærður um, að það er veruleg ofbeit á Suðurlandi og hætta á uppblæstri og jarðvegseyðingu af þeim sökum. En þetta er nú mikið rætt, og ég get ekki lagt þar neitt til mála annað en það, sem aðrir hafa gert. En mig langaði til þess að drepa á einn þátt enn í þessu máli, og til þess kom ég hér upp í ræðustólinn. Það er sú jarðvegs- og landeyðing, sem verður hér og fer mjög vaxandi af völdum straumvatna. Ég álít, að víða sé mjög mikill háski búinn af þessum þætti landeyðingar á Íslandi og hafi farið í vöxt. Og það er ýmislegt, sem orsakar það, að þetta er að gerast í auknum mæli. Ég hygg t.d., að allbreytt tíðarfar eigi sinn þátt í þessu. Þegar ég var ungur og man fyrst eftir mér, lágu ár og vötn oft undir ísi hreyfingarlaus mánuðum saman yfir veturinn. Síðan brotnaði ísinn af þeim með sólbráð, þegar kom fram á útmánuði og fram undir sumarmál. Nú gegnir allt öðru máli. Tíð er miklu umhleypingasamari að minni hyggju nú orðið en var. Ýmist eru árnar að verða ísilagðar eða það koma þíðukaflar, sem ryðja af þeim ísnum sitt á hvað allan veturinn. Þetta orsakar feikileg umbrot í vatnsfarvegunum og jarðvegseyðingu og landbrot. Og ég hef tekið eftir því á minni ævi, að þar sem ég þekki til, þá hefur orðið alveg feikilega mikil landeyðing af þessum sökum. Þá hef ég einnig komizt í kynni við þetta nú á síðustu árum, sem ég hef setið hér á Alþ., þar sem ég hef verið í fjvn. og hef orðið var við þær síauknu umsóknir og kvartanir hingað og þangað að af landinu, þó sérstaklega af Austur– og Suðurlandi um ágang af völdum straumvatna og beiðnir um fjárveitingar til þess að reyna að hefta þennan ófögnuð. Hér er einn þáttur í náttúruverndar– og landgræðslumálum, sem þarf að gefa mikinn gaum, og ég vildi ekki láta þessar umr. fara svo fram, að ég benti ekki á þennan þátt. Þeir, sem eru nú að starfa í mþn. að landverndarmálum, einnig sú n., sem fær þetta mál til meðferðar hér á hv. Alþ., þeir þurfa, þessir aðilar, að gefa fullar gætur að þessum þætti í landeyðingarmálunum. Og ætla ég svo ekki á þessu stigi að fara fleiri orðum um þetta mál.



Herra forseti. Ég las grein í Tímanum fyrir nokkrum dögum. Ég man ekki nákvæmlega, hvaða dag það var. Það var vit í þeirri grein. En það er nú þannig með dagblöð okkar, ekkert frekar Tímann en önnur, að það er ekki alltaf af miklu viti, sem í þau er skrifað, sem er eðlilegt. Blöðin eru stór og mörg, og ef það væri vit í þessu öllu, mundum við ekki vera færir um að taka á móti allri þeirri vizku. Þetta var um gróður á heiðum, og það var bent á það, að með því að ausa áburði úr flugvélum á kvistlendi, lyng og slíkan gróður, gæti það orðið til að eyða gróðrinum. Öllum sem eru að tala um þessa gróðurvernd, gengur gott til. Við viljum allir hafa landið okkar sem fegurst og frjósamast. En það þarf bara að vinna að þessu af þekkingu og skynsemi, en ekki óskipulegt fálm út í loftið. Það er mjög virðingarvert af meðlimum ungmennafélaganna að vilja leggja sitt lið fram til að græða upp landið. En þetta hefur bara ekki verið gert á nógu skipulegan hátt. Það er veitt fé í þetta af Alþ., og svo er safnað saman nokkrum áburðarpokum og fræpoka. Svo fara krakkarnir með þetta upp á afréttir, dreifa þessu ofan á mela og þetta fýkur burt og verður að engu. Ég vil engan veginn gera lítið úr því, sem unnið hefur verið í gróðurverndarmálum hér á landi. Það hefur verið gert stórt átak, einkum sunnanlands og jafnvel fyrir norðan líka, þó að það sé ekki í minni sýslu, það er ekki svo mikill uppblástur í henni. En í Þingeyjarsýslum hefur verið gert mikið átak viðvíkjandi uppgræðslu á landi. Og Páll sandgræðslustjóri er viðurkenndur dugnaðarmaður. Ég vil engan veginn gera lítið úr hans starfi eða þekkingu á þessu sviði. En það er annað. Páll býr í Gunnarsholti, einu stærsta býli á landinu. A.m.k. er heyfengur þar meiri en annars staðar, og maðurinn eyðir allt of mikilli orku í að reka búskapinn, en það er meira en nóg starf fyrir einn mann, hvað duglegur sem hann er, að hugsa um sandgræðslumálin. Ég álít, að þetta sé ekki rétt, Páll eigi ekki að vera að fást við búskap, hann eigi að hugsa um sandgræðslumálin, óg það er miklu meira en nóg verk fyrir hann, hvað duglegur sem hann er. Það er hægt að fá einhverja aðra til þess að búa í Gunnarsholti. Enda þegar búið er að græða þetta flæmi upp þá er ekkert óeðlilegt að skipta þessu niður í býli, og þar gætu verið margir bændur. Það er verið að tala um það, að við munum geta ræktað upp mikið af þessum gróðurlausu öræfum okkar. Ég skal ekki segja, hvað hægt er að gera. En ég er alveg viss um það, að það er ekki praktískt og við eigum að byrja á að rækta annað fyrr. Ég er búinn að ferðast töluvert um landið, og m.a. fór ég suður Kjöl í sumar. Uppblásturinn virðist mér vera fyrst og fremst af vatnsleysi. Þetta gróðurleysi hefur alltaf verið á öræfunum. Ef við lesum Landnámu, kemur það í ljós, að Goðdala-Eiríkur sendi þræl sinn fram á Kjöl, þá kemur hann þar á sanda. Svæðið fyrir austan Kjalhraun hefur aldrei verið gróið land. Aftur sér maður það á miðheiðinni, að þar eru börð, sem hafa blásið eitthvað upp. Þegar komið er suður fyrir Hvítá, skiptir alveg um. Þar er ekkert nema grjót, a.m.k. það, sem maður sér frá veginum. Það er ekki sandur einu sinni, þetta er bara grjót. Og ég held, að það verði nokkuð seinlegt verk að rækta þetta grjót upp. Hitt er annað mál, þar sem er einhver laus jarðvegur og sandar. Þar er um að gera að vera nógu fljótur að græða upp, áður en sandurinn fýkur í burtu. Þegar ég var að alast upp, bjuggu foreldrar mínir ekki langt frá heiðunum, og ég tók eftir því, að þegar sunnanrok var, var töluvert mikið um mistur, sem ekkert var annað en sandrok. En það hefur borið miklu minna á því á seinni árum. Það er mjög sjaldan, sem við verðum varir við nokkurt sandrok fyrir norðan. Og ég held, að þetta hafi verið af því, að nú sé þessi lausi sandur bara fokinn burt og grjótið eftir. Fyrrv. ráðh., Ingólfur Jónsson, var að tala um það hér áðan, að hægt væri að rækta tún í 400-700 m hæð. Ég er ekki trúaður á þetta. T.d. um norðurströndina, norður á Skaga. Ég hef komið þar oftar en einu sinni að sumrinu. Ég hef séð það, að sáðgresi þrífst ekki hjá þeim. Má vera, að ef þeir hefðu einhliða sterkustu tegundirnar, eins og t.d. túnvingul og kannske fleiri tegundir, að það gæti lifað, en sáðgresið lifir þar ekki. Og meira að segja hjá okkur frammi í dölunum deyr það meira og minna út eftir 2-3 ár, misjafnt eftir því, hvernig jarðvegurinn er og hversu skjólasamt er, en víða deyr það út. Í beztu sveitum landsins eins og sunnanlands og frammi í Eyjafirði, þar sem hlýjast er og beztu ræktunarskilyrðin, þar geri ég ráð fyrir, að sáðgresi lifi þó nokkuð lengi. En undir eins og komið er út að sjávarströndinni, sem er nú raunar grýtt og næðingasöm, og eins þegar komið er í dálitla hæð, t.d. 200 m hæð, þar sem sumir hafa verið að reyna að rækta í minni sveit, hefur sáðgresi dáið út, og þar vex það ekki að gagni nema í hlýrri sumrum. Og hvað haldið þið þá, þegar komið er í 400-700 m hæð? Ég held, að það verði dálítið erfitt að rækta sáðgresi þar. Þess vegna megum við ekki eyðileggja þennan lynggróður, sem er á heiðunum, með óhentugri áburðarnotkun. Og svo er annað, sem við þurfum mjög að athuga, og það er það að stilla beitinni í hóf. Það er mikið talað um það, að Íslendingar hafi eyðilagt gróðurinn í landi sínu, það sé mönnunum að kenna, hve það hefur blásið upp. Vafalaust eiga þeir einhvern þátt í þessu, en þeim er kennt um of mikið. Í fyrsta lagi hafa þessar auðnir alltaf verið fyrir hendi að meira eða minna leyti. Í öðru lagi eru það á suðurafréttunum fyrst og fremst eldgosin, sem hafa gert þetta. Vikurinn hefur hrúgazt niður, og svo tollir vatnið ekki í gróðrinum eftir það, og hann þornar og blæs upp. Það eru ekki mennirnir, sem hafa eyðilagt heiðarnar fyrir ofan Rangárvallasýslu. Það eru eldgosin fyrst og fremst. Svo hafa hlaupið skriður og ýmislegt gerzt, sem hefur eyðilagt gróðurinn. Það er fleira en maðurinn. Ingólfur Jónsson sagði hér áðan, að landið hefði verið skógi vaxið milli fjalls og fjöru. Þetta er ekki að öllu leyti rétt. Það er sagt í Íslendingabók, að það hafi verið viði vaxið, en þetta var að mestu leyti víðir og smákjarr. Nú er það með þennan víði og kjarrið, að þetta er óræktargróður og satt að segja í landi, þar sem er mikil kvikfjárrækt, þá er þetta ekki hentugur gróður. Hv. 2. þm. Sunnl. var að tala hér um beitina, og það var, held ég, rétt mest af því, sem hann sagði, eða mikið af því a.m.k. Mér er það ljóst, að það verður að takmarka, hve margt fé sé rekið á heiðarnar. Og þessi ítölulög, eins og þau eru nú, eru nær óframkvæmanleg. Í fyrsta lagi verður að takmarka eða taka jafnvel alveg fyrir að reka þessa stóðhópa á afréttirnar. Í öðru lagi verður að stilla því í hóf, hve féð er margt á afréttunum. Ég held, að sérfræðingar okkar í gróðurmálum telji, að ærin þurfi þrjá hektara yfir sumarið af óræktuðu landi. Ég skal ekki fullyrða, hvort þetta er rétt. En stórt þykir mér svæðið, og vitanlega getum við ekki haft mjög margt fé á afréttunum, ef lambærin þarf um þrjá hektara. En við verðum að rækta beitilandið, og okkur er orðið það ljóst, a.m.k. í Húnavatnssýslu, þar sem sauðfé er margt víða á bæjum og hross líka, að það er ógerlegt að fá dilkana væna, nema beita þeim á ræktað land. Ég held, að það sé sjálfsagt að reyna að hindra uppblástur og ganga að því af dugnaði, en að fara að ausa fræi og áburði á grjót uppi á öræfum, ég held, að það sé að fleygja fjármunum og eyða orku til ónýtis, en við verðum að reyna að stöðva uppblásturinn, þar sem sandur er eða einhver leir jarðvegur. Það er ekkert nema gott um þessa þáltill. að segja. Hún sýnir góðan vilja og áhuga á málinu og ástæðulaust að deila um hana. Ég veit ekki, hvort flm. vissu um þessa nefndarskipun hjá landbrh. Stjórnin okkar er dugleg og er ekkert að ráðfæra sig við þingið, ef hún ætlar að gera einhverja stóra hluti. Hún var búin að skipa ágæta menn í þessa nefnd, eins og við heyrðum á ræðu hv. 1. þm. Austf. hér áðan. Hann flutti mjög góða ræðu um þetta mál. Eðlilega er erfitt fyrir mig þess vegna að greiða atkv. með þessari till., því að ég tel það eins og vantraust á fyrrv. formann okkar, og ég kann ekki vel við það, þó að ég viðurkenni, að till. sýni á margan hátt góðan vilja og áhuga á góðu máli. Það er engin vanþörf á því að taka skynsamlega á þessum málum, en ég álít, að það hafi ekki verið gert nægilega vel. Má vera, að þessar umr. verði þess vegna til góðs, málin skýrist og unnið verði að þessu af meiri fyrirhyggju. En ég er með því, að unnið sé að því að græða landið, eftir því sem skynsamlegt er, en ég álit, að það þyrfti að breyta því þannig, að sandgræðslustjóri gæti gefið sig eingöngu að því. Hann þarf að hafa fjármuni nokkurn veginn nægilega, og svo þarf að vinna að þessu á skipulegri hátt en gert hefur verið og af meiri hagsýni. Að fara upp um öræfi og ausa þar áburði og fræi, án þess að landið sé girt eða valtað, það er hrein fávizka. Ég sá t.d. við Hvítárvatn í sumar, þar var sandgræðslugirðing, og það hafði auðsjáanlega borið árangur. En þar var líka mikill jarðvegur fyrir. Þetta er sandgræðslustjóra allt saman ljóst, og ég býst við, að hann þurfi ekki að fá tilsögn um það. En hann þarf að hafa tíma og aðstöðu til þess að vinna að þessum málum. Allir vita um sandana við suðurströndina, að þeim hefur verið breytt í frjósöm tún. Það er ekkert nema gott um það að segja, og ætti að gera miklu meira af því en gert er að græða þá upp, bæði til beitar og ræktunar. Hitt skulum við gera okkur ljóst, að þeir þurfa miklu meiri áburð en land, sem er frjósamara. Ég fór einu sinni að rækta sendinn móa, og mín reynsla er sú, að hann þarf tvöfaldan áburð, og fæ þó ekki eins mikið gras af honum. Hitt er annað, að það er góð taða af sandjörðinni, og vinnst e.t.v. eitthvað upp þannig. En það er aldrei nema til bóta að hefta sandfok og stöðva uppblásturinn. Svo eigum við að rækta það land, sem ræktanlegast er til nytja og hagkvæmast á allan hátt. Svo gæti komið að því hjá börnum okkar eða barnabörnum, að þau teygi sig upp eftir þessum afréttum og fari jafnvel að rækta það land, sem er orðið að mestu uppblásið. Ég skal ekkert fullyrða um, hvað gerist, en ég held, að eins og sakir standa nú, þá borgi sig ekki að bera á grjótmela í 400-800 m hæð.



Herra forseti. Ég verð að segja, að það er ánægjulegt, að svo miklar og gagnlegar umr. skuli hafa orðið um þetta mikla mál. Á því leikur ekki nokkur vafi, að þetta er eitt mesta mál, sem við höfum nú við að glíma, þetta stóra vandamál um gróðureyðinguna í landinu og um landgræðsluna. Ég vil sérstaklega þakka hv. 1. þm. Austf. fyrir þær ágætu undirtektir, sem hann hafði við till. þessa. Eins vil ég þakka honum hans ágætu og upplýsandi ræðu. Hann skýrði frá því, sem raunar var vitað, að ríkisstj. hefði skipað eða landbrh. öllu fremur hefði skipað nefnd sjö manna til þess að hefjast þegar handa um rannsóknir og undirbúning framkvæmda í þessu máli. Ég fagna því, að þessi nefnd hefur þegar tekið til starfa, því að þegar og ef sú nefnd verður kosin, sem lagt er til í þáltill. okkar hv. 3. landsk. þm., munu þau verk, sem nú eru unnin af þessari nefnd, vitanlega koma að fullu gagni, þegar þau yrðu lögð upp í hendur henni. Og eins vil ég taka það fram, að það er sérstaklega ánægjulegt, að maður eins og hv. 1. þm. Austf. hefur tekið við forustu í þessari nefnd, að hann hefur sérstakan hug í þessu máli og hug til þess að hrinda málum fram. Hv. 1. þm. Sunnl. lét þess getið í upphafi máls síns, og því miður er hann ekki viðstaddur nú, en ég sé nú ekki annað fært samt en að víkja að hans máli. Hann lét þess getið í upphafi máls síns, að till. væri kannske góðra gjalda verð, en það væri svo annað mál, hvort hún væri í því formi, sem æskilegast hefði verið. Lét þess svo að engu getið, í hvaða formi æskilegast hefði verið að hafa hana. Hann minnti á, að sett hefði verið ítarleg löggjöf um þetta mál árið 1965, landgræðslulögin. Ég hef kynnt mér þessi lög, og ég verð að segja, að þau eru alltyrfin, og ég held, að reynslan hafi sýnt, að enda þótt þau hafi haft inni að halda allmörg nýmæli, þá hafi reynslan sýnt samt sem áður, að þau hafi ekki í framkvæmdinni orðið til þess, sem þeim kannske var ætlað. Og það er höfuðmál um lög, ekki það, að þau séu til, heldur hvernig þau gagnist í framkvæmdinni, að þau nái tilgangi sínum. Eftir sem áður er það bláköld staðreynd, þrátt fyrir þennan ítarlega lagabálk, að landið heldur áfram að blása undan fótum okkar. Og sjö ára eru þessi lög, og eftir sem áður blasir við sú staðreynd, að enn sígur stórlega á ógæfuhlið í þessu máli. En öll viðbrögð við þessari till. og aðrar umr„ sem fram fara um þetta mikla vandamál, benda til þess, að nú verði mjög spyrnt við fótum og jafnvel snúið við frá því, sem stefnt hefur. Hv. 1. þm. Sunnl. sagði, að það væri út í hött að tala um ofbeit, og lét þess getið, að því hefði verið haldið fram, að það þyrfti að fækka sauðfé um 280 þús. ærgildi, til þess að um ofbeit yrði ekki að tefla. Ég hef að vísu mitt vit allt úr sérfróðum mönnum. Ég hef talað við allmarga þeirra og hlustað á enn fleiri, og næstum því allir eru sammála um það, að um stórkostlega ofbeit sé að tefla. En ég held, að hv. 1. þm. Sunnl. misskilji þetta að því leyti, að ég veit ekki til, að menn hafi lagt til, að skorinn yrði niður búsmali manna til þess að forðast ofbeitina, heldur verður að vinna málið frá hinni hliðinni, að rækta nægjanlega upp, svo að ofbeitin verði ekki til þess tjóns, sem sérfróðir menn telja, að hún sé, og stuðli e.t.v. meira að gróðureyðingu en nokkuð annað, þar sem mögur jörð er ofbeitt, og verði til þess að myndast rofabörð og uppblástur. Þegar hafa verið kortlögð um 70% af yfirborði landsins, og eftir þeim upplýsingum. sem sú kortlagning gefur, þá er svo að sjá, sem mjög víða, aðallega á Suður-, Suðvesturlandi og Vesturlandi, sé um verulega ofbeit að tefla. Það vill svo til, að Austurland er einn af fáum landspörtum. þar sem um ofbeit virðist ekki vera að tefla, og því er það, að ég hygg, að við þurfum ekki að gera okkur neinar sérstakar áhyggjur vegna hreindýrahjarðar, sem þar gengur og hv. 1. þm. Norðurl. e. minntist á, enda er öllum Austfirðingum og auðvitað landsmönnum öllum mjög sárt um þann stofn villtra dýra, enda hefur nú fátt eitt bent til þess, að hann hafi komizt af með þeim hætti, að ástæða sé til að óttast, að honum fjölgi um of. Það verður að gá allra helzt að því, að honum verði ekki útrýmt. En svo heppilega vill til, að á Austurlandi þykjast menn sjá þess glögg dæmi, að um ofbeit sé ekki að tefla. Hv. 1. þm. Sunnl. vildi meina, að um prentvillu væri að ræða, þar sem segir í grg. með till. okkar, að undanfarin ár hafi verið græddir upp 20-25 km2. Ég held mig nú við þessa tölu, þangað til hann leggur fyrir aðrar skýrari sannanir fyrir því, að hér sé um prentvillu að tefla, af því að þetta er sú tala, sem ég hef fengið upp gefna fra þeim mönnum, sem ég hef ástæðu til að treysta líka, því að ég treysti fleirum en hv. 1. þm. Sunnl. En ef það kemur á daginn, að fyrir verða lagðar upplýsingar, sem færa manni heim sanninn um, að þetta sé röng tala, þá mun þetta vitanlega verða leiðrétt, aðeins yfir, að tvöföldun þessarar tölu sé rétt án þess að færa frekari rök að því máli. Það er tekið fram hér í grg. með frv., að gróðureyðingin sé með þeim hætti frá landnámstíð, að það hefur glatazt meira en helmingur af gróðri og jarðvegi landsins af svæði, sem svarar til um það bil þriðjungs af heildarflatarmáli þess. Ég rakst á, að Þorleifur Einarsson hefur dregið þær ályktanir af frjókornarannsóknum sínum, að 3/4 hlutar landsins hafi verið grónir á landnámsöld og 2/3 hlutar alls gróins lands hafi orðið uppblæstri að bráð. Þetta kemur fram í riti eftir hann, grein eftir hann, Vitnisburður frjógreiningar um gróður, veðurfar og landnám á Íslandi, í Sögu 1962. En hvort sem þetta er rætt lengur eða skemur, þá blasir samt sem áður sú augljósa staðreynd við, að um stórkostlega gróður– og landeyðingu er að tefla. Um það verður ekki deilt. Miklar rannsóknir hafa farið fram á því, með hvaða hætti land yrði grætt upp, sér í lagi í nokkurri hæð frá sjávarmáli, og mjög fróðlegar tilraunir hafa verið gerðar í þessu sambandi, til að mynda af dr. Sturlu Friðrikssyni. Björn Pálsson, hv. 3. þm. Norðurl. v., varaði við því, að farið yrði að ausa áburði upp um fjöll og firnindi. . Það er alveg rétt. Allt, sem gert er í þessu efni. verður að byggjast á grundvölluðum rannsóknum. Þess vegna er okkar till. fram komin, og þess vegna hygg ég, að landbrh. hafi brugðið við skjótt og skipað menn til þess að hefja undirbúning að því, að lokið verði þeim rannsóknum. með hvaða hætti bezt og skeleggast verði að þessum málum staðið. Og ég verð að segja, að ég fagna því, að ég þykist sjá, að flutningur þessarar þáltill. okkar hv. 3. landsk. þm. muni hafa orðið til þess þegar í stað, að brugðið var svo myndarlega við með skipan þessarar nefndar, sem ég veit, að muni skila góðu starfi, sem verður svo til undirstöðu fyrir framhaldsvinnu að þessu mikilvæga verkefni.