Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg hefi engu við að bæta það, sem jeg sagði hjer í gær um þetta mál; að eins ætla jeg að ítreka ástæðurnar fyrir breytingartillögu nefndarinnar, á þgskj. 52. Eins og sjá má, þá er þetta öryggisráðstöfun til þess að koma í veg fyrir, að Landsbankinn neyðist til þess að flytja seðla út úr landinu, því ef seðlarnir eru fluttir út, þá kemur verðfall á peningunum, og kemur þar fram gengismismunurinn, sem jeg mintist á í gær og hjer þarf eigi að fjölyrða um, en hann getur orðið okkur til tilfinnanlegs fjártjóns, þar sem vjer þurfum meira að flytja inn en vjer getum flutt út. Þá er og önnur ástæða, er jeg ætla að minnast lítið eitt á, og hún er sú, að það má varla heita sanngjarnt, að Landsbankinn hafi verri aðstöðu nú heldur en fyr var, áður en bráðabirgðalögin gengu í gildi. Brtt. miðar að því að skylda Íslandsbanka til nauðsynlegrar yfirfærslu á peningum fyrir Landsbankann. Þess má einnig geta, að stjórn Íslandsbanka telur sig fúsa til þess að yfirfæra, og varð það til þess að hvetja nefndina til þess að koma með þessa brtt. Og þó hún kunni að vera eitthvað skarpara ákveðin en Íslandsbanka þætti æskilegast, þá gátum við ekki haft þetta á annan veg, enda er svo, þegar Íslandsbanki er leystur undan því að innleysa seðla sína með gulli, að ekki er nema sjálfsagt, að eitthvað komi í staðinn. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál að þessu sinni.

Pjetur Ottesen Jeg vænti þess, þó að þetta sje 2. umr. málsins, að forseti víti það ekki, þó að jeg fari almennum orðum um málið, en fari ekki út í einstakar greinar, eins og venja er til á því stigi mála. Jeg hefi orðið þess var, að brytt hefir á umtali, bæði utan þings og innan, um að þing og stjórn hafi þótt helst til tilhliðrunarsöm við Íslandsbanka, þar sem segja má, að honum hafi verið fenginn í hendur einhver dýrasti rjettur hvers lands, sem er seðlaútgáfurjetturinn. Um þann rjett má segja, að hann sje fjöregg atvinnuveganna og alls viðskiftalífsins yfir höfuð að tala. Að vísu var þessi rjettur takmarkaður í fyrstu, en var aukinn eftir því sem stundir liðu fram; má segja, að þær sveiflur hafi komið fram á viðskiftalífinu, að nauðsyn hafi þótt til bera að auka þennan rjett. En þá ber þess að geta, að samfara þessum rjettindum öllum, þegar Íslandsbanki er gerður að yfirbanka í landinu, þá er honum lögð sú siðferðislega skylda á herðar gagnvart landinu í heild sinni, að stjórna peningamálunum svo, að í lagi fari. Þá bar honum meðal annars að hamla því, að peningavextir færu fram yfir það, sem rjettar ástæður og sanngirni má telja að hafi leyft. En mörgum hefir fundist svo, sem Íslandsbanki hafi ekki rækt þessar skyldur sínar eins og honum sæmdi. Ágóði bankans bendir til þess, að hann hafi verið nokkuð frekur til fjárins og farið svo langt, sem hann frekast mátti. Því auk gróðans á gengismismuninum, sem hefir verið mikill og átt hefir sinn þátt í dýrtíðinni, sýna reikningar bankans, að ágóðinn hefir verið fullar 1550 þús. kr., eftir að hann er búinn að „honorera“ alla starfsmenn sína með hlutdeild í ágóða bankans. En fyrir utan það, að bankanum eru veitt svona góð kjör með seðlaútgáfurjettinum, þá er honum einnig ívilnað með gullforðann og leystur undan skyldunni að svara gulli fyrir seðla sína. Hefir þetta tvívegis verið gert, fyrst 1914, þá 1918 með bráðabirgðalögunum, sem nú liggja fyrir þinginu til samþyktar. En þá er ekki heldur úr vegi að minnast á, hvað bankinn hefir gert í staðinn, hvort hann hefir sýnt nokkurn lit á að endurgjalda þessa vernd í viðskiftum sínum við landið. Jú, hann hefir að vísu lánað landinu nokkurt fje, en það út af fyrir sig er naumast þakkarvert. En landið borgar sömu vexti og hver einstaklingur. Er nokkur sanngirni í þessu eftir málavöxtum? Jeg held, að jeg verði að svara nei til þess, sjerstaklega þegar þess er gætt, að lán þessi hafa flest verið skyndilán. Líka má þess gæta, að þegar bankinn sjálfur ákveður vextina, þá er það haft fyrir augum, að eitthvað geti tapast, en bankinn hefir naumast getað litið þeim augum á þennan lántakanda, að hætta væri á því. Þess vegna virðist ekki heldur, að nein ósanngirni hefði verið í því, þó að stjórnin hefði áskilið sjer einhver hlunnindi sem skilyrði fyrir þessari síðustu vernd sinni. En það hefir hún ekki gert. En nú kemur til þingsins kasta. Stjórnin hefir að sjálfsögðu ekki getað komist hjá því að gefa út bráðabirgðalög í þá átt, er hjer um ræðir, en eins og málinu horfir nú við, er fylsta ástæða til að gera þessa vernd að samningsatriði við bankann á frekari og víðtækari hátt en enn er orðið, og það er þingsins að skerast í málið, úr því að stjórnin hefir látið það undir höfuð leggjast. Nál. ber það að vísu með sjer, að nefndin hefir sett sem skilyrði, að Íslandsbanki annaðist ókeypis um peningaflutning fyrir Landsbankann. En þetta leiðir að minsta kosti að nokkru leyti af sjálfu sjer fyrir óinnleysanleik seðlanna, og þarf því varla að teljast til nokkurra sjerstakra fríðinda. Hjer hefði átt að fara miklu lengra. En það er meira blóð í kúnni, sem gerir það að verkum, að það er alveg sjerstök ástæða til að taka þetta Íslandsbankamál til rækilegrar athugunar. Lögð hefir sem sje verið fram á lestrarsal þingsins í gær skýrsla um starfsemi Íslandsbanka, eftir cand. polit. Jón Dúason. Eru þar bornar þungar sakir á bankastjórnina. Sem af líkum má ráða, hefir mjer ekki unnist tími til að athuga skýrslu þessa gaumgæfilega. En skýrsluhöfundurinn hefir dregið saman ákæruatriði sín í 9 greinar, og vil jeg lesa þær upp, með leyfi hæstv. forseta. Segir hann svo: „Jeg hefi í skýrslu minni fært rök að þessu: 1. Að Íslandsbanki hafi brugðist undan ákvæðum laganna um, að alt hlutafjeð skuli vera innborgað með nafnverði, og að hann hafi legið með stórar birgðir af eigin hlutabrjefum ýmist sem handveð eða fyrir eigin reikning, alt í stórum stíl. 2. Að Íslandsbanki hafi, þvert ofan í leyfisbrjef sitt og stofnlög, haft sparisjóð, einnig í stórum stíl. 3. Að Íslandsbanki hafi, að því er hægt er að dæma af uppgjöf bankans og skynsamlegum rökum, vanrækt að tryggja seðla sína svo, sem lög mæla fyrir, einnig í stórum stíl. 4. Að endurskoðendurnir hætta að gefa yfirlýsingu um málmforðann, og að upphæðir þær, sem hann gefur upp sem „málmforða“, og tryggingarhlutfallstölur hans sjeu rangar og villandi. 5. Að Íslandsbanki hafi brotið sjerleyfi sitt og stofnlög með því að vanrækja að hafa gullforða sinn hjer á landi, og að hann hafi einnig brotið málamyndaleyfi það, er hann fjekk hjá Einari Arnórssyni, til að hafa gull erlendis. 6. Að Íslandsbanki hafi sagt stjórninni rangt frá. 7. Að Íslandsbanki hafi vanrækt að greiða allmikið fje í landssjóð. 8. Að Íslandsbanki hafi neitað að innleysa seðla sína, sem hann þó var skyldur til með lögum. 9. Að Íslandsbanki hafi sýnt frámunalegt kæruleysi um peningamál landsins og bakað þjóðfjelaginu með því stórtjón og að afleiðingarnar af því sjeu ófyrirsjáanlegar enn.“ Svona hljóða þessi orð, og dylst víst engum, að hjer er um alvarlega ákæru að ræða. Og þó að mig bresti skilyrði til þess að dæma um gildi hennar, þá bendir þó alt til, að hjer sje ekki alt með feldu. Hjer hafa menn fyrir sjer orð mentaðs, bankafróðs manns, sem talinn er vera skýr og mjög áhugasamur, svo sem rit hans bera einnig vott um. Og í annan stað hefir hann fengið fullkomna viðurkenningu fyrir hæfileikum sínum með því, er þingið 1919 veitti honum 12 þús. krónur til þess að kynna sjer fyrirkomulag á bankarekstri erlendis.  (G. Sv.: Viðurkenning um, að hann þyrfti að læra)  . Já, viðurkenning um, að „praktisk“ þekking komi mönnum að gagni, en þá um leið viðurkenning fyrir, að hjer væri maður, sem hefði öll skilyrði til þess að færa sjer hana í nyt. Annars hefði ekki verið ástæðulaust, ef aðstaðan hefði verið sú, að þingið mætti sitja lengi, að rannsóknarnefnd hefði verið valin til þess að fjalla um þetta mál. En þar sem því er ekki til að dreifa, þá vildi jeg beina því til hinnar nýju stjórnar, sem bráðlega sest að völdum, að hún láti rannsaka málið, því sje þetta að eins staðlaust fleipur, þá er líka gott fyrir Íslandsbanka sjálfan, að þessu illmæli sje hrundið, sem á hann er borið. En hafi það við eitthvað að styðjast, þá er einnig auðsætt, að grafa þarf fyrir meinið. Jeg vil því skjóta því til stjórnarinnar, að hún skipi nefnd sjerfróðra og óháðra manna bankanum, til þess að komast að hinu sanna hvað þetta mál snertir, því það dylst engum, að til þess er fullkomin ástæða.

Jakob Möller Jeg stend að eins upp til þess að undirstrika það, sem háttv.þm. Borgf. (P. O.) sagði, og af því að mig undrar það, að hæstv. stjórn skuli ekki láta neitt til sín heyra um þetta mál, þar sem tækifæri er þó til þess og á hana er skorað að gera það. Jeg þóttist sjá hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hjer rjett áðan, og var að bíða eftir því, að hann kveddi sjer hljóðs, en þar sem hann hefir ekki gert það, leyfi jeg mjer eindregið að skora á hann að láta skoðun sína í ljós á þessum kæruatriðum, sjerstaklega hvað snertir greiðslu bankans til landssjóðs.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það varð að samkomulagi við 2. umr. að ræða frv. þetta ekki fyr en við þessa umr. Jeg ætla að geta þess, að nefndarmenn hafa ekki allir skrifað undir nál.Háttv. þm. Barð. (H. K.) var veikur þegar nefndarfundur var og hefir því óbundið atkv. En allir aðrir nefndarmenn hafa fallist á frv. með breytingum, sem ekki eru stórvægilegar. 1. brtt. er við 1. gr. og um, að í stað 10% komi 15%. 2. brtt er um það, að verði ágreiningur um, hvað eigi að telja óþarfa vöru, þá á stjórnarráðið að skera úr. Það þótti óhentugt að láta dómstólana gera það, haganlegra að stjórnarráðið gerði það. Enn er þess að geta, að inn í 7. gr. frv. hafði slæðst villa, sem nefndin vill leiðrjetta, og lýtur að þessu 3. brtt. hennar, sem er alveg sjálfsögð. Þá kem jeg að brtt. frá öðrum en nefndinni, og skal þess fyrst getið um brtt. á þgskj. 82, að með því að henni hefir ekki verið útbýtt fyr en á þessum fundi, hefir nefndin ekki átt kost á að bera sig saman um hana, svo að nefndarmenn hafa óbundið atkv. En jeg vil fyrir eigin reikning taka það fram, að ef á að fara að undanskilja í þessu gjaldi salt, kol, olíu, sykur og byggingarefni o. fl., þá er lítið eftir, sem aflað getur ríkissjóði tekna, ef notuð er heimildin til að takmarka innflutning á óþarfa varningi. Það var greinilega sýnt fram á það við 1. umr., að þörf væri á því að auka tekjurnar, en jeg vil bæta því við þær ástæður, sem þá voru tilfærðar, að ekkert er áætlað fyrir tvennum fjáraukalögum, sem vitanlega koma á þetta fjárhagstímabil, og þau hafa að minsta kosti 1 miljón kr. útgjöld í för með sjer. Þá er brtt.háttv.þm. Borgf. (P. O.), á þgskj. 67. Um fyrri hluta brtt. eru nefndarmenn frjálsir með atkv. sín, því þeir eru ekki á eitt sáttir, en það leiðir af því, sem jeg hefi áður sagt, að jeg er henni mótfallinn. Um síðari hluta brtt. er það að segja, að hann fer að sumu leyti lengra en frv. stjórnarinnar, að sumu leyti skemra, og að sumu leyti jafnlangt. Um leikföngin ber ekki annað á milli en að háttv.þm. Borgf. (P. O.) vill skatta þau með 20%, nefndin með 15% og stjórnin með 10%, en um þetta býst jeg við, að háttv.þm. (P. O.) geti fylgt nefndinni að máli. Háttv. þm. (P. O.) fer lengra en nefndin og stjórnin í því, að hann vill láta falla undir skattinn ýmsar vjelar, t. d. vasaúr, sem hann telur ónauðsynlegar. Á þetta getur nefndin alls eigi fallist, bæði af því, að hún telur ekki úr að öllu eða fyrir alla ónauðsynlega vjel, og af því, að einmitt með því að nefna úr sem óþarfa vjel er þetta hugtak gert svo óákveðið, að ógerlegt virðist að framkvæma ákvæðið, ef það verður orðað eins og háttv.þm. (P. O.) vill. Háttv. þm. (P. O.) fer skemra eu nefndin að því leyti, að hann vill að eins taka undir hærra gjaldið ónauðsynlega hluti úr málmi eða málmblendingi, en hví á ekki að taka slíka hluti, þótt þeir sjeu úr t. d. trje, gleri, postulíni, marmana, asbest, gúmmí eða öðru? Þetta er stór ókostur við brtt.háttv.þm. (P. O.) og eitt nóg til þess, að nefndin verður mjög ákveðið að leggja á móti þessum hluta till. Jeg ætla að lokum að víkja að brtt. á þgskj. 82. Það er ekki tilfinnanlegt, sem þarf að borga af nauðsynjavörum eftir frv. Af 1 smálest af salti yrði það ca. 30 aurar, og af 1 smálest af kolum ca. 1 kr., og þegar hún kostar 225–240 kr., þá munar ekki mikið um eina krónu í viðbót. Svipað er með korn og sykur. 1 eyrir af hverju sykurpundi. Þetta er ekkert tilfinnanlegt fyrir einstaklingana, en mikið fje í ríkissjóð, og það er fje, sem bein þörf er á.

Ólafur Proppé Þegar frv. þetta var til 2. umr., hafði jeg hugsað mjer að taka til máls í máli þessu, en þar sem háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) fór bænarveg, að málið yrði afgreitt umræðulaust til 3. umr., í von um endurskoðun nefndarinnar, ljet jeg mjer það lynda, í von um góðan árangur. Brtt. nefndarinnar eru nú komnar, á þgskj. 60, og þar sem hjer er nú um 3. umr. að ræða, má víst ekki búast við frekara úr þeirri átt. Frv. þetta kemur fram sem viðauki við stimpilgjaldslögin frá 1918, þau er fela í sjer 1% útflutningsgjald, og munu lög þessi vera fyrirmyndin, ef ekki ástæðan fyrir þessu nýja innflutnings-, eða rjettara sagt verðgjaldi. Að ríkissjóður þurfi auknar tekjur er í sjálfu sjer mjög skiljanlegt, enda þótt það í þessu tilfelli sje ekki alveg í samræmi við skýrslu hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) hjer í deildinni fyrir nokkrum dögum, en það, sem í þessu tilfelli skiftir máli, er aðferðin, sem notuð er til þessa. Það er nú svo ástatt, að við höfum tolla, vörutolla, bein útflutningsgjöld og stimpilgjaldið, og má með sanni segja, að tollapólitík vor sje sem karbætt flík, sem tæpast er hægt að koma á fleiri bótum, ekki síst þegar svo er ástatt, að bæturnar eru ekki hliðstæðar, heldur hver ofan á annari. Gjaldstofnar þeir, sem tolllöggjöf vor hvílir á, eru orðnir svo áhlaðnir, að mig furðar tilraun sú, sem nú er gerð til frekari íþyngingar. Afsökun stjórnarinnar er að vísu sú, að hjer sje að eins verið að vinna fram úr bráðabirgðavandræðum, og lífstími þessa leiðinda-„sleikjuskapar“ sje eigi lengur ætlaður en til ársloka 1921, en það mun vera ómótmælanleg reynsla, að flestir bráðabirgðatollar, sem á hafa komist, hafa reynst langlífari en upphaflega var tilætlast. Enda þótt 1. nál.hv. fjárhagsnefndar legði til, að frv. yrði samþ. óbreytt, er það þó síður en svo úr garði gert, sem við hefði mátt búast, og enda þótt nú sjeu komnar brtt., sem lagfæra stærstu glompuna, sem sje hlutfallið á milli venjulegs flutnings og póstflutnings, eða þess hluta póstflutnings, sem póstkröfur kunna að fylgja, þá er þó enn sá ágalli, að menn geta hagað póstsendingum sínum þannig, að póstkrafa fylgi einungis örlitlum hluta þess verðmætis, sem í póstsendingunni kann að felast. Þetta atriði og svo smyglunin, sem frv. opnar dyrnar fyrir í fulla gátt, eru svo alvarleg atriði, að búast hefði mátt við, að betur hefði verið um hnútana búið en tilfellið er. Og þegar svo hjer við bætist, að flokkunin á skrautgripunum er ósundurliðuð og óákveðin, má það engan undra, þótt þetta atriði mundi verða eilíft þrætuepli og óendanlegt úrskurðarefni viðkomandi stjórnarvalda. Í þessu sambandi er það einnig mjög svo athugavert, að í sömu andránni sem verið er að afgreiða hjeðan úr hv. deild lög, er heimila landsstjórninni að banna innflutning óþarfs varnings, þar með auðvitað taldir skrautgripir, - í sömu andránni, segi jeg, er verið að skattleggja þá muni, sem sennilegast enginn innflutningur verður á, það er að segja, ef nokkur alvara fylgir þar máli. Það er því auðsætt, að annaðhvort frv., eða - ef þau ná bæði fram að ganga, að önnurhvor lögin eru einskisvirði. „Principielt“ er jeg á móti öllu stimpilgjaldi, sem hverskonar tollum, hvort heldur inn- eða útflutnings, jeg vil því ráða hv. deild til að fella frv., enda vænti jeg, að tekjuaukinn sje ekki eins nauðsynlegur og látið er í veðri vaka, en sje tekjuaukinn að einhverju leyti bráðnauðsynlegur, þá gæti jeg frekar felt mig við, að gamli vörutollurinn væri enn á ný hækkaður að einhverju leyti, t. d. 3. og 6. flokkur, og mundi á þennan hátt mega fá alldrjúga upphæð enn. Sem sagt, jeg mun greiða atkvæði á móti frv. og brtt., en verði frv. afgreitt hjeðan úr deildinni, skýt jeg því til þeirra, sem hjer eru staddir úr Ed., að taka frv. til alvarlegrar íhugunar þar.

Pjetur Ottesen Jeg skal ekki lengja umr. á þessu stutta þingi, þó að jeg eigi hjer 2 brtt. Jeg vil að eins geta þess viðvíkjandi fyrri brtt., að mjer hafði upphaflega dottið það í hug að koma fram með breytingar, sem miðuðu í sömu átt og brtt.háttv.þm. Stranda. (M. P.), en við nánari athugun sá jeg mjer það þó ekki fært að undanskilja hjer allar nauðsynjavörur. Eins og heyra mátti af hinni góðu og glöggu ræðu hæstv. fjármálaráðh. (S. E.), þá er nauðsyn á auknum tekjum landssjóðs, ef sú regla á að haldast, að ársbúskapur landsins beri sig. Hvað því viðvíkur, að jeg vil undanþiggja gjaldinu kol, salt og olíu, þá áleit jeg þær vörur svo þrauttollaðar áður, að ekki væri fært við að bæta. Það virðist varla á bætandi 10 kr. toll á smálestina af kolum og 8 kr. af salti, sem nú er. Þó tollur þessi sje tímabundinn og eigi ekki að standa lengur en meðan verið er að vinna upp tap það, sem varð á þessum vörutegundum meðan landsverslunin hafði einkasölu á þeim, þá er hann þó mjög tilfinnanlegur. Hjer er lengra gengið en viðunandi er, þar sem kolatollur er nálægt 50% og salttollur 30% af innkaupsverði, eins og það var fyrir stríðið. Jeg get ekki neitað því, að jeg hefi mikla tilhneigingu til að fylgja hv.þm. Stranda. (M. P.), en get það þó ekki að sinni. Jeg vona, að vörur þær, sem jeg hefi bent á í brtt. að taka bæri undan, verði undanskildar. Þá er hin brtt. Þegar jeg sá stjórnarfrv., þá þótti mjer orka mjög tvímælis um eftir orðalaginu, hvaða vörur kæmust undir þennan 10% skatt. Jeg er hræddur um, þegar á að fara „praktisera“ þetta, að þetta óljósa orðalag muni valda svo miklum ágreiningi, að stjórnin, sem skera ætti úr þessu, hefði engan frið á sjer. Og svo gæti farið, að hv.frsm. (M. G.) þætti ekki þægilegt eftir á að hafa kallað slíkt steypiflóð yfir hæstv. væntanlega stjórn. Ef til vill er orðalag brtt. minnar ekki tæmandi, enda erfitt að ná því á byrjunarstigi málsins. En það dylst þó engum, að ólíkt skýrari er hún en stjórnarfrv. Frsm. (M. G.) taldi, að ýmislegt mundi sleppa undan, svo sem ýmsir skrautgripir úr gleri, postulíni, gipsi o. s. frv. Þetta getur vel verið, og ef stjórninni þykir geta orkað tvímælis um þessar tilnefndu vörur, og ef til vill fleiri, þá er enn tími til þess að lagfæra það. Þá hefir hv.frsm. (M. G.) ekki getað fallist á að færa gjaldið af slíkum vörum upp í 20%, heldur í hæsta lagi 15%. Það má náttúrlega segja, að úr t. d. sjeu nauðsynjavara, en þó virðist svo, sem stundvísi manna vaxi ekki í sama hlutfalli og úrin fjölga hjá landsmönnum. En varla get jeg þó talið, að úrin jafnist að nauðsyn við það, sem menn þurfa í sig og á, og ekki get jeg fallist á að hlífa slíkum vörum við allháum tolli, þegar allar nauðsynjar eru svo þrauttollaðar, sem nú er; og er undarlegt samræmið í því hjá háttv. fjár hagsnefnd, að leggjast á móti allverulegum tolli á glysvarningi, eins og hún hefir verið frek til fjárins í skattaálögum á nauðsynjavörur. Jeg held því fast við till. mína, en hefi ekkert á móti því, að breytingar sjeu á henni gerðar, ef þær koma til bóta.

Jón Auðunn Jónsson Herra forseti! „Principielt“ er jeg á móti þessu frv., en ástæðurnar fyrir því, að jeg greiði því atkvæði, eru þær, að jeg vona, að það verði að eins til bráðabirgða, og að skattalöggjöfin verði athuguð nákvæmlega á næsta reglulega þingi. Önnur ástæðan sú, að jeg tel óvarlegt að fá ekki auknar tekjur nú, og er það í samræmi við ræðu hæstv. fjármálaráðh. (S. E.). Á því er engiun efi, að útflutningsgjöld af síld verða mun minni á komandi ári en þau hafa verið. Enginn efi á því heldur, að ef þetta frv. á þgskj. 32 nær fram að ganga, þá verður það einskonar „kontrol“, og þó það gefi raunar engar tekjur, þá væri það þess vert að samþykkja það. Um póstkröfur er það að segja, að það er svo lítill hluti, sem fluttur er inn í landið á þann hátt, að þess gætir varla; en ef grunur væri á, að tollsvik væru á þann hátt höfð í frammi, þá væri hægur vandi fyrir lögregluna að grafast fyrir það og taka í taumana. Eins og jeg hefi lýst yfir, greiði jeg atkvæði með brtt.hv.þm. Borgf. (P. O.). Jeg hefði verið með till.hv.þm. Stranda. (M. P.), sem undanskilur korn, sykur og aðrar matvörur, hefði jeg ekki álitið, að við það yrði tekjuaukinn svo lítill, að hann næmi ekki þeirri upphæð, sem nauðsynleg er. Ástæðan fyrir því, að jeg vil heldur undanskilja salt, kol og steinolíu, er sú, að þær vörur notar ekki nema þriðjungur þjóðarinnar, og kemur því skatturinn ójafnt niður á mönnum. Eins og hv.þm. Borgf. (P. O.) tók fram, að tollur af kolum væri alt að 50% af verði þess fyrir stríð, þá virðist það vera illmögulegt að bæta þar á. Það er líka mjög auðvelt að undanskilja þessar vörur, kol, olíu og salt, því þær eru vanalega fluttar sem heill farmur. Enn fremur er eitt, sem kemur mjer til að vera með þessu frv., og það er það, að kæmi það fyrir, að setja þyrfti verðlagsnefnd, þá er hjer lagður góður grundvöllur. Sumir halda því fram, að innflytjendur myndu skjóta undan af vörum með því að hafa tvöfaldar „facturur“. Það álít jeg óhugsandi, því að margir fá „factururnar“, og mætti því bera þær saman og á þann hátt fletta ofan af því, sem rangt væri, ef nokkuð væri.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg leyfi mjer að þakka hv. fjárhagsnefnd góðar undirtektir undir frv., og get tekið það fram, að till. þær, sem hún hefir komið með, eru að mínu áliti til bóta. Háttv. þm. V.-Ísf. (Ó. P.) sagði það ekki í samræmi við ræðu fjármálaráðherra, að leita þyrfti frekari tekna, en þetta er ekki rjett. Jeg sýndi fram á það, að minni tekjuauka en þetta mætti ekki fá, ef ársbúskapurinn ætti að bera sig. Jeg sýndi fram á það, að þegar tekin er til greina hækkun á símatekjum og bætt við tekju afganginn á fjárlögunum - og auðvitað tekin til greina hækkunin á laununum - þá mundi hallinn vera um 700 þús. kr., og þær ætlaði stjórnin að fá með þessu frv. Hv. frsm. fjárhagsnefndar (M. G.) benti einnig á, að gert væri ekki ráð fyrir í útreikningi þessum auknum útgjöldum samkvæmt fjáraukalögum. En jeg hefi vonast eftir, að áætlaðar tekjur í fjárlögum væru svo varlega áætlaðar, að þær hrykkju fyrir þeim útgjöldum, en hjer er að eins um von að ræða, og þess meiri nauðsyn er á tekjuaukanum, ef hún brygðist. Hv. þm. V.-Ísf. (Ó. P.) fáraðist um það, hve útgjöldin væru orðin há. Getur verið, að svo sje, en hins vegar ættu menn að líta til veðurs og athuga, hve útgjaldabyrðarnar eru háar annarsstaðar. Að því er sjálfar tekjuleiðirnar snertir, þá efast jeg stórum um, að unt væri að hækka tekjuskattinn, sem allra hluta vegna er rjettlátastur. Jeg hefi mikla reynslu fyrir mjer um það, að slíkur tekjuauki fær allmikinn andbyr í þinginu. Hingað til hefir blásið á móti honum bæði utan þings og innan, og kæmi mjer ekkert á óvart, þó líka bljesi á móti honum frá hv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.). Þegar menn eru að kveinka sjer undan of miklum sköttum, þá er það af því, að menn hafa ekki litið í kring um sig. Ef menn litu til t. d. Danmerkur, þar sem tek inn er næstum því allur gróðinn, þá mundu menn sjá, að hvergi er annað eins Gósenland eins og hjer. Hv. þm. (Ó. P.) tók fram galla, sem honum fundust á frv. En væru þeir einhverjir, þá mundi auðvelt að leiðrjetta þá. Sjerstaklega tók hann til 7. gr., en þó er vitanlegt, að gjaldið á að reiknast af meiru en póstávísunarhæðinni, ef reikningar sýna, að varan er meira virði, eða ef nokkur hluti sendinganna hefir verið greiddur í peningum. Þá talaði háttv.þm. (Ó. P.) um, að smygluninni væri markaður stór bás í þessu frumvarpi, en sannarlega er sá bás ekki minni í gildandi tolllöggjöf, eins og t. d. í vörutollslögunum. Annars er tolleftirlitið alt of lítið hjer og þarf að aukast, og án þess er ómögulegt að búa til rjettláta skattalöggjöf. Hv. þm. (Ó. P.) taldi lítið samræmi í því að banna innflutning á þessum vörum að öðru leytinu og að hinu leytinu að leggja skatt á þessar sömu vörur. En í frv. því um innflutninginn, sem er á ferðinni, er stjórninni að eins gefin heimild til að banna innflutninginn, og enginn veit, hvað verður af framkvæmdum í því efni. Í Danmörku hefir einnig verið mikið rætt um innflutningstakmarkanir á óhófsvarningi, en um framkvæmdir hefir orðið lítið í því efni enn, eftir því sem jeg veit best.  (Ó. P.: Hver var þá tilgangurinn með frumvarpinu)  . Auðvitað var tilgangurinn að hafa heimildina til þess að takmarka innflutninginn, ef nauðsynlegt væri, en annars var það fjárhagsnefnd, en ekki stjórnin, sem kom með þetta frv. Hvað snertir brtt. þessar, er undantaka ýmsar lífsnauðsynjar, þá er við þeim að segja, að það er auðvitað gott að hafa sem minstan skatt á þeim, en stjórnin leggur þetta frv. ekki fram að gamni sínu; það er ríkissjóður, sem krefst peninga, og einhversstaðar verður að taka þá. Annars hefi jeg sýnt fram á það, að skattur þessi kemur ekki hart niður á nauðsynjavöru, og almenningur verður varla mikið var við hann. Hv. þm. Borgf. (P. O.) tók fram, að geysilegur skattur væri orðinn á þessum vörutegundum (kolum og salti etc.), og er það að vísu satt, en jeg þarf ekki að taka það fram, því mönnum mun vera það kunnugt, að þessir tollar voru lagðir á til þess að vinna upp tap á landsversluninni, er hún tók í höndur sínar verslunina með þessar vörur, er enginn annar treysti sjer til þess, sökum hræðslu við verðfall. Það er bæði gott og nauðsynlegt fyrir ríkissjóð að fá þennan nýja skatt, og jeg veit að nýja stjórnin muni ekki hika við að taka í sama strenginn, þegar hún tekur við ábyrgðinni. Jeg veit nú ekki annars, hvernig fylgi hennar er, og það veit ef til vill enginn, en jeg vona, að hv. stjórnarsinnar verði að minsta kosti eins „passiv“ gagnvart frv. eins og þeir eru gagnvart stjórninni, svo það geti læðst í gegnum þingið.

Gunnar Sigurðsson Jeg er því mótfallinn að bæta einni bót enn þá á hina karbættu skattaflík vora. Það hafa fyrir löngu opnast augun á mönnum fyrir því, að skattalöggjöf vor, eins og hún er nú, sje með öllu úrelt og ómöguleg. Þar ægir öllum skattakerfum saman, hvert þing leggur sína skatta á af handahófi, til að afla sjer tekna, ýmist með því að tvöfalda þá skatta, sem fyrir eru, eða skatta að nýju einhvern atvinnurekstur, meira og minna óhugsað og út í bláinn. Skattafrv. þetta er ágætt dæmi þessa. Það er því merkilegra að hugsa til þess, að stjórnin skuli nú leggja þetta frv. fyrir þingið, eftir það að búið er að skipa nefnd til þess að endurskoða skattalöggjöf vora og gera tillögur um nýja skattalöggjöf, sem væntanlega kemst bráðlega í framkvæmd. Það er sennilegt, að minsta kosti vona jeg það, að framtíðarskattalöggjöf byggist aðallega á beina skattakerfinu, þótt jeg búist hins vegar ekki við því, að þeim verði komið á alt í einu, heldur að þar verði fyrst um sinn að fara einhvern meðalveg. Með beinu sköttunum fer löggjafinn þá sanngjörnu leið, að leggja skatt á gróða framleiðenda, í staðinn fyrir að hefta framleiðsluna með því að skattleggja þær vörur, sem eru undirstaða og skilyrði fyrir framleiðslunni, eins og t. d. kol og salt. Eins og skattalöggjöf vor er nú, er það altítt, að þeir greiða skatt af beinu tjóni. Hve hróplegt ranglæti slíkt er, sjá allir almennilegir, sanngjarnir menn. Það er líka ósanngjarnt og ranglátt að leggja skatt á brýnar lífsnauðsynjar, eins og þetta frv. gerir. Það kemur þyngst niður á fátækum ómagamönnum. Jeg hafði upphaflega ætlað mjer að fylgja brtt.háttv.þm. Borgf. (P. O.), en fylgi brtt.hv.þm. Stranda. (M. P.) eftir að hún kom fram, með því að hún dregur fleira undan skatti af nauðsynjavörum. Aftur á móti er jeg þeirrar skoðunar, að í rauninni sje rjett að leggja háan skatt á óhófsvarning, en þar er hættan á að rekast á smyglunarskerið, og því álít jeg nú ekki heppilegt að hafa skattinn hærri en í mesta lagi 10%, því þá mundi þó síður vera hætta á því, að menn freistuðust til þess að smygla. Í sambandi við smyglunarhættuna þarf ekki annað en að benda á áfengissmyglun síðari tíma og enda tóbaks. En þó er hátíð að eiga við eftirlit með innflutningi á slíkum vörum í sambandi við t. d. skrautgripi, því menn geta flutt þúsunda króna virði af slíkri vöru í vösunum. Jeg hygg, að ekki myndi hægt að hafa örugt eftirlit með innflutningi á skrautgripum, enda þótt tollgæslan yrði bætt að mun. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) mintist á það, að skattarnir væru mjög ljettir hjer tiltölulega, miðað við önnur lönd. Það er nú ekki svo furðulegt, þótt við stöndum enn ekki jafnir að skattaálögum þeim þjóðum, sem mestu hafa eytt í herkostnað á undanförnum stríðsárum. Mjer fyrir mitt leyti er það stærra atriði, hve viturlega og sanngjarnlega skattarnir eru lagðir á, en hve háir þeir eru, að minsta kosti ef þeim er vel varið. Ef minst er þess lands, sem oss verður að teljast næst, Danmerkur, þá eru þar að vísu háir skattar, en þeir eru komnir í fast kerfi og að mestu bygðir á beinum sköttum. Það mun mega telja, að vart muni finnast vitlausari og grautarlegri skattalöggjöf á hnettinum en hjer á landi, og það er fjarri því, að jeg vilji auka við skattana á þeim grundvelli, heldur þvert á móti rífa þá löggjöf alla til grunna og reisa úr þeim rústum nýja, rjettlátari skattalöggjöf.

Magnús Pjetursson Í raun og veru er jeg alveg á móti frv., og það þá einna mest sökum þess, að jeg álít, að ekki hafi enn þá verið sýnt fram á, að nauðsyn beri til að fá þetta fje í ríkissjóð. Það tel jeg líka stuðning minni skoðun og mótmæli gegn frv., að alt útlit er fyrir, að nokkrir af hv. nefndarmönnum hafi heitið frv. þessu fylgi sínu með samviskunnar mótmælum; t. d. kvaðst einn vera „principielt“ á móti því, og annar er víst alveg á móti því o. s. frv. En nú vildi jeg reyna að miðla málum með þessari brtt. minni, um að sleppa nauðsynjavörunum. Jeg tel fylsta ósamræmi í því að hafa t. d. steinolíu undanskilda, en ekki byggingarefni og kornvörur, og nægir mjer því alls ekki brtt.hv.þm. Borgf. (P. O.). Ef þessi verðtollur á nauðsynjavörum er nægur, eða á að gera nokkuð til að bjarga landinu úr fjárhagsvoða, þá eru fjárhagsvandræðin ekki mikil, því ekki mun hann nema mikilli fjárhæð fyrir ríkissjóð, en hann er ranglátur. Þótt það sje rjett, sem hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) sagði, að ekki muni mikið um þetta fyrir einstaklingana, þá safnast þegar saman kemur, og eru þó álögurnar nægar fyrir. Jeg mótmæli því, að verið sje að hrúga á nýjum tollum án sjerstakrar nauðsynjar nú á þessum tíma, þegar endurskoðun skattalöggjafarinnar stendur fyrir dyrum. Út af orðum hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) um, að þetta gæti staðið í sambandi við andstöðu til fráfarandi stjórnar og stuðning við hina nýju, þá vil jeg algerlega mótmæla því. Og verð því skýrt að taka það fram, að hvorki mitt atkv. í þessu nje annara þm., að því er jeg hygg, stendur í hinu minsta sambandi við eða sýnir að nokkru leyti afstöðu manna til nokkurrar stjórnar, hvorki hinnar fráfarandi eða viðtakandi.

Jakob Möller Jeg greiddi atkvæði á móti þessu frv. við 2. umr. og það mun jeg enn gera. Undanfarin þing hefir álögum verið skelt á af handahófi og án þess að nokkur ábyggileg áætlun væri gerð um þörfina, og hygg jeg, að fleirum en mjer finnist mál til komið að nema staðar á þeirri brant. Það hefir reynst svo, að allar áætlanir um tekjur ríkissjóðs hafa orðið alt of lágar. Þó að það hafi verið afsakanlegt hingað til, þá verða menn nú að fara að krefjast þess að fá að sjá út úr öllu tollamoldviðrinu. áður en nýjum tollum verður enn bætt við. Það má lengi segja, að ekkert muni um þennan og þennan tollinn, en svo má lengi við bæta, að óbærilegt verði. Því hefir verið barið við, að þetta frv. væri nauðsynlegt til að láta landsbúskapinn bera sig. En það vantar alveg sönnunina fyrir því. Í raun og veru veit enginn með neinni vissu, hvað gjaldstofnar þeir, sem fyrir eru, muni gefa miklar tekjur. Tekjurnar fóru ótrúlega mikið fram úr áætlun síðasta ár; það má gera ráð fyrir því, að þær fari einnig töluvert fram úr áætlun næsta ár. Jeg sá en heyrði ekki greinargerð hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) fyrir fjárhag landsins, og þar virtist mjer koma fram, að fjárhagur landsins væri góður, og finn því síður ástæðu til að slengja þessum nýja tolli á.  (Fjármálaráðherra (S. E.): Síðasta ár)  . Jeg sje enga ástæðu til að skilja þannig á milli fjárhagsáranna; ef tekjuafgangur hefir orðið annað árið, þá gerir minna til, þó að tekjuhalli verði næsta ár. Það er talað um 700 þús. kr. halla, sem búast megi við á þessu ári. Ef tekjurnar fara eitthvað líkt fram úr áætlun eins og síðasta ár, þá kæmi sá halli ekki fram. Hann er ekkert annað en áætlunarupphæð. En þó að um raunverulegan tekjuhalla yrði að ræða, þá er til upp í hann 1 milj. króna tekjuafgangur frá síðasta ári. Þá álít jeg ekki heldur tilvinnandi að fara þá leið, sem hjer er stungið upp á, fyrir þá upphæð, sem fengist með þessu móti. Að því yrði svo stórum aukinn kostnaður og fyrirhöfn við innheimtu og eftirlit, að jeg tel tvímælalaust betra að horfast í augu við hallann, sem hjer er um að ræða, heldur en að fara nú að bæta einum nýjum gjaldstofninum við, rjett áður en ráðgert er að gerbreyta ef til vill allri skattalöggjöfinni. En ef endilega þarf að fá þessa peninga, þá vil jeg taka í sama strenginn og háttv.þm. Stranda. (M. P.) og háttv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.) um, að þá væri eins heppilegt og heppilegra að hækka einhverja liði vörutollsins. En það er dýrtíð í landinu og því óforsvaranlegt að auka hana með nýjum álögum meðan fjárhagurinn er ekki verri en hann er, eða meðan ekki er ótvírætt sýnt fram á, að það sje algerlega óumflýjanlegt.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það er misskilningur hjá háttv. 2. þm. Reykv. (Jak. M.), að það sje tekjuafgangur frá síðasta fjárhagstímabili. Það var hjer um bil 1 milj. kr. halli, en ekki afgangur. Og þegar nú háttv.þm. (Jak. M.) hefir fengið skýringu á þessu, býst jeg við, að hann snúi við blaðinu og greiði atkv. með frv. Jeg hefi tekið það fram áður, að jeg vil forðast tekjuhalla, en láta landsbúið bera sig fyrir hvert ár. Það er ekkert nýtt, að þetta frv. auki kostnað við innheimtuna; það er ekkert sjerstakt fyrir þennan skatt. Að undanfarandi þing hafi í blindni og af handahófi hækkað álögurnar á stríðstímunum, finst mjer nokkuð harður dómur um undanfarandi þing, og óvíst, hvort þeir, sem setja slíkar ásakanir fram, hefðu fundið heppilegri leiðir. Það er þörf fyrir þetta fje í ríkissjóðinn, og við þolum ekki biðina eftir endurskoðun skattalöggjafarinnar. Jeg skil því ekki, hvað kemur hv.þm. Stranda. (M. P.) til að halda því fram, að ekki sje þörf á þessum tekjum í ríkissjóð. Eins og jeg tók fram við 1. umr. þessa máls, er fróðlegt að reyna. hvernig verðtollur gefst. Verðtollur er sanngjarnari en vörutollur, og því ekki áhorfsmál að halla sjer að honum, ef svo reynist, að nokkurn veginn auðvelt sje að innheimta hann, og úr því fæst skorið með þessu frv. Jeg hygg, að orð háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) um, að enginn „almennilegur maður“ geti verið þessu frv. meðmæltur. heldur eigi að taka allar tekjur með bein um sköttum á gróða, sje sagt hugsunarlaust og út í bláinn. Háttv. þm. (Gunn. S.) talaði líka mikið um þessa bót á hið gamla fat (skattalögin), en það hygg jeg þó, að hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) mundi heldur kjósa að bæta gömul föt, ef hann gæti ekki fengið sjer ný, heldur en að ganga í gat slitnum görmunum.  (Gunn. S.: Ekki ef gömlu fötin væru alveg ónýt)  . Mundi þá þm. (Gunn. S.) ganga ber heldur en bæta fötin? Hvað snertir það, að ekkert land á hnettinum hafi jafnvitlausa skattalöggjöf og Ísland, er það staðhæfing, sem jeg vil svara með annari staðhæfingu, sem jeg er viss um að er rjett, og hún er sú, að þm. (Gunn. S.) þekkir ekki skattalög allra landa hnattarins, og getur því ekkert um þetta sagt.

Ólafur Proppé Herra forseti! Mjer þykir vænt um að heyra það, að það eru fleiri en jeg, sem telja þetta frv. varhuga vert. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) og háttv.frsm. (M. G.) eru undantekningar meðal þeirra, sem talað hafa; annars eru allir mjer sammála í aðalatriðunum.  (Fjármálaráðherra (S. E.): En háttv.þm. Ísaf.)  ? Hann var mjer líka sammála í „principinu“, þótt hann liti um of á þörfina á tekjuauka og ætlaði þess vegna að verða með frv. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) var mjer sammála um það, að tilfinnanleg vöntun á flokkum væri í frv., og hinir, sem staðið hafa upp, hafa viðurkent galla þess, hafa viðurkent, að „principið“ væri rangt, þó að sumir út af vandræðum ætli að greiða frv. atkv. Jeg hefi tekið það fram, að jeg er „principielt“ á móti þessu máli, og jeg kann ekki við að „gaa paa Akord“, og vona jeg, að fáir hv.þm. verði til þess. Aðfinsla mín um póstkröfuna var rjett, en það var rangt, sem hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) hjelt fram. Það er skýrt eftir frv., að að eins á að greiða af upphæð póstkröfunnar, og það verður ekki rannsakað í hverju tilfelli, hvernig aðrar sakir kunni að vera milli þeirra manna, sem þar eiga í viðskiftum. Þetta er greinileg glompa í frv., eins og jeg hefi bent á. Jeg tók það einnig fram, að jeg gæti skilið, að þörf væri á tekjuauka, þótt altaf megi um það deila, hvað þörfin er brýn. En jeg lagði aðaláhersluna á það, hvernig þessi tekjuauki yrði fenginn. Jeg álít leiðina, sem frv. bendir á, ófæra, fyrst og fremst af því, að hún stefnir ekki í rjetta átt, - hún er „principielt“ röng, - og þar að auki eru steinar í götunni, gallar á frv., svo sem 7. gr., um póstkröfur, og hætta á smyglun. Reynslan mun sýna það, að hún verður heldur í stærri en smærri stíl. Þessar vörur, sem tolla á um 10, 15 eða 20%, eru þannig lagaðar, að auðvelt er að smygla þeim inn í landið. Jeg skal taka það sem dæmi, án þess þó að jeg geri ráð fyrir, að það komi fyrir fremur en annað, að skrautsali fer til útlanda, kaupir inn saumavjelar eða annað þess hattar og felur í þeim skrautgripi. Jeg nefni þetta sem dæmi, sem auðveldlega getur komið til greina og ómögulegt er að varast, nema með mjög bættu tolleftirliti. Þetta stimpilgjald verður aldrei annað en pappírslög nema eftirlitið sje bætt, og þá fer tekjuaukinn af því að verða vafasamur. Um tekjuskattinn skal jeg taka það fram, að jeg er honum hlyntur. Jeg tel hann rjettlátasta og heppilegasta skatt, sem völ er á. Þegar skattanefndin hefir lokið störfum sínum og þingið fer að fjalla um það mál gefst mjer væntanlega tækifæri til að láta skoðanir mínar betur í ljós. Að endingu ætla jeg að endurtaka þá yfirlýsingu mína, að jeg mun greiða atkv. á móti frv., og jeg skora á hv.þm. að gera það sama. Ef bráð nauðsyn er á tekju auka, þá má hækka vörutollinn á 3. og 6. flokki, eins og jeg hefi bent á. Jeg sje, að hjer eru allmargir þm. úr hv.Ed., og vil jeg beina því að þeim að athuga þetta mál vel, ef það kemur til þeirra kasta, sem jeg vona að ekki verði.

Sveinn Björnsson Til þess að þurfa ekki að verða alt of langorður ætla jeg að taka það fram, að jeg hefi ekki breytt um skoðun síðan við 1. umr. og get jeg vísað til þeirra athugasemda sem jeg gerði þá við frv., eins get jeg líka fallist á þær athugasemdir, sem háttv.þm. V.-Ísf. (Ó. P) hefir gert nú við þessa umr. Eins og málið liggur nú fyrir, þá lítur helst út fyrir, að fjárhagsnefnd og einstakir þm., sem hjer hafa talað, hafi talið sig neydda til að ganga að frv. út úr vandræðum. Með öðrum orðum, stjórnin hefir gert það svo líklegt fyrir þessum mönnum að tekjuauka þyrfti, að þeir sjá sjer ekki annað fært en að aðhyllast frv. um það efni og það þó að þeir fallist á ekkert annað í því en tekjuaukann. Ef málið er sjeð í þessu ljósi, þá veit jeg ekki, hvort hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) hefir haft ástæðu til að þakka mönnum stuðninginn eins innilega og hann gerði. En annars þori jeg varla að minnast á hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) í þessu sambandi. Hann tekur mjer það svo illa upp, að jeg get átt það á hættu að koma honum í geðshræringu. Það getur verið, að vandræði sjeu fram undan og því þörf á tekjuauka, en af hverju á að velja þá leiðina, sem flestum kemur saman um að sje vandræði, og kemur þá eitt í annars stað? Hvers vegna á að velja þá leið, sem margir meðmælendur frv. telja „principielt“ ranga? Það hefir verið bent á aðra leið, að hækka vörutollinn, eða 3. og 6. flokk hans. Jeg býst ekki við, að það hefði orðið tilfinnanlegt, og 3. flokkurinn, sem er vefnaðarvörur, er nú í svo háu verði, að ekki hefði munað mikið um einhverja tollhækkun. Jeg get ekki skilið, hvers vegna menn vilja ekki heyra nefndar þessar aðrar leiðir. Það er viðurkent, að frv. fer fram á óeðlilega vandræðaaðferð, og til að láta hana líta betur út er stimpilgjaldsnafni dembt á alment innflutningsgjald. Það hefir verið talað um bót á gamalt fat, eða að bæta gamalli bót á aðra gamla bót á gömlu fati. Háttv. frsm. (M. G.) sagði, að sjálfsagt væri að bæta þangað til nýja fatið væri fengið. Þetta er rjett, en það er ekki rjett að hafa bótina sjálfa slitna og götótta og auk þess úr mislitu efni: en það er verið að gera hjer. Alt er varið með því, að halli muni verða og hann þurfi að bæta upp. Það er talað um, að landsbúskapurinn þurfi að borga sig. Þetta er vitanlega fallega sagt, en það verður að taka annað með í reikninginn, og það er þjóðarbúskapurinn. Atvinnuvegirnir verða að bera sig líka, og verður því að fara varlega í að hlaða á þá sköttum. Menn mega ekki líta á það eitt, að atvinnuvegirnir hafa getað blessast nú á stríðsárunum, þrátt fyrir alla skattana, en það er eingöngu vegna þess, að óvenjulega hátt verð hefir fengist fyrir afurðirnar. Nú getur svo farið, að verðið lækki, og það er með tilliti til verri tíma, að þetta frv. er fram komið. En ef þessir verri tímar koma, þá eiga atvinnuvegirnir engu síður en landssjóður í vök að verjast, og getur farið svo, að þeir beri sig ekki. Það er því ekki hyggin fjármálastjórn, sem eingöngu lítur á landssjóð, en ekki á hag þjóðarinnar í heild sinni. Nú liggur hlutfallslega meira á atvinnuvegunum en fyrir stríð, og þó þeir hafi borið það til þessa, þá er ekki víst, að þeir beri það framvegis. Þessu vildi jeg skjóta til væntanlegrar stjórnar og þeirrar skattanefndar, sem nú sest á rökstóla, og jeg vona, að hún taki tillit til þess í skattafrv. sínu. Öll skattalöggjöfin, sem vjer nú búum undir er bráðabirgðaráðstöfun; flestöll skattalögin taka það sjálf fram, að þeim sje tjaldað til einnar nætur. Jeg held, að óþarfi sje, að bæta við. Jeg held, að óhætt sje að bíða og jafna upp þann halla, sem verða kann, með betri skattalöggjöf, og jeg vona, að ekki líði langur tími þangað til þingið getur gert hana úr garði þannig, að hún sje ætluð meira en til bráðabirgða.

Magnús Pjetursson Mjer leiðist að þurfa að taka það upp aftur, sem jeg sagði við 1. umr., en hv.frsm. (M. G.) neyðir mig til þess að nokkru leyti. Hann skildi síst í því, að jeg skyldi ekki sjá nauðsynina á tekjuauka, og átti sennilega við það, að jeg var manna kunnugastur þeim málum á síðasta þingi. En nú er alt annað útlit. Þegar við fórum heim af síðasta þingi, þá var gert ráð fyrir því, að árið 1919 mundi standa í járnum, og yrði þar af leiðandi ekki sem bestur fjárhagur landsins, er til þessa þings kæmi. Talaði jeg því um þá, að jeg teldi sjálfsagt, að þetta þing, sem nú situr, myndi gera sitt til að auka tekjur landssjóðs. En nú er það komið á daginn, að við erum 2 miljónum króna ríkari á þessari stundu en við gerðum ráð fyrir þá, og þegar þar við bætist tekjuauki sá, er stjórnin þegar hefir sjeð fyrir með hækkun símgjaldanna, þá er komið að því, að miklar líkur eru fyrir, að þegar næsta fjárlagaþing hefst, þá verðum við nærri hálfri 3. miljón ríkari en við gerðum ráð fyrir í fyrra. Ef nú þessi breyting til hins betra hefði ekki orðið, þá skal jeg fúslega játa, að jeg mundi hafa orðið með í að samþykkja nú nærri hvaða tekjuauka sem vera skyldi, út úr neyð. Jeg get heldur ekki hugsað mjer, að þetta frumvarp verði nokkuð til leiðbeiningar skattanefndinni, þó það verði að lögum, og álít jeg því óþarfa prjál og of dýrt að greiða því atkvæði að eins þess vegna.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg þarf ekki að svara hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.), því hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) hefir sýnt fram á, að tekjuhallinn 1918 varð 2½ miljón, svo að afgangurinn 1919 vinnur það ekki upp, eða halli af báðum árunum verður um 1 miljón. Þá sný jeg mjer að hv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.). Við deildum um póstkröfuna, og verð jeg að halda fast við minn skilning. Ef búið er að borga af kröfunni áður, svo nafnverð hennar er lægra en sendingin, þá verður að taka það til greina.  (Ó. P.: Það er ekki tekið fram í frv.)  Það er ómögulegt að taka alt fram í lögum, en þetta er auðvitað skýringaratriði. Jeg ætla að taka það fram, að jeg er á öfugri skoðun við hv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.) um tolleftirlitið. Hann áleit, að stimpilgjald hefði tvísýnan gróða í för með sjer, ef þess vegna þyrfti að auka eftirlitið. Jeg held, að reynslan sje búin að sýna það, að auknu eftirliti fylgja auknar tekjur í ríkissjóð. Það er því fjárhagslegur gróði að auka eftirlitið, og jeg býst heldur ekki við að hjá því verði komist að minsta kosti í aðalkaupstöðunum. Þá talaði hv.þm. (Ó. P.) um það, að hann gæti ekki greitt því atkv., sem hann væri „principielt“ á móti. Þetta skil jeg vel, en stundum kemur það fyrir, að nauðsyn er svo sterk í fjármálum, að víkja verður frá „principunum“, ef fjeð ekki fæst á annan hátt. Það gladdi mig að heyra álit hv. þm (Ó. P.) um tekjuskattinn, og vona jeg, að við verðum sammála um hann, þegar það mál kemur fyrir þingið eða þegar skattanefndin hefir lokið störfum sínum. Jeg hefi þá skoðun, að tekjuskatturinn sje rjettlátasta gjaldið, sem í ríkissjóð rennur. En í sambandi við hann vildi jeg benda á, að nauðsynlegt verður hjer eins og annarsstaðar að koma á sterku eftirliti með skattaálagningunni. Hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) var hræddur um, að jeg kæmist í geðshræringu, og vildi reyna að afstýra því. Jeg þakka honum nærgætnina, en jeg veit ekki, hvort það er rjett af honum að óttast það, að jeg kæmist í geðshræringu. Jeg vildi óska, að margir hv.þm. kæmust oftar í geðshræringu en þeir gera. Það grúfir einhver molla hjer yfir deildinni, og mætti henni gjarnan ljetta af öðru hvoru. Það væri ákjósanlegt, að menn kæmu oftar út úr þokunni en þeir gera. Jeg veit t. d. ekki einu sinni um það, hvort hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) er með stjórninni nýju eða ekki.  (Sv. B.: Jeg veit það heldur ekki um hæstv. fjármálaráðh. (S. E.), svo það er kaups kaups)  . Mjer þótti það undarlegt hjá hv.þm. (Sv. B.), að hann sagði alla á móti frv. Hv. þm. (Sv. B.) hefir eflaust ekki athugað það nógu rækilega, að heil nefnd mælir með því, og þykja þau mál ekki einmana og yfirgefin, sem studd eru af þeim mönnum, sem bestan tíma hafa haft til að athuga þau. Þá spurði hv.þm. (Sv. B.), hvers vegna aðrar leiðir væru ekki farnar. Jeg endurtek spurninguna. Hvers vegna er ekki bent á aðrar leiðir? Því jeg tel vörutollshækkunina, sem minst hefir verið á, varla leið, því allir vita, að hún mundi nú hafa margstrandað í þinginu. Það má enginn ímynda sjer það, að hægt sje að finna leiðir, sem allir eru ánægðir með. Það er sama með hvaða frv. er komið í þessum efnum, sumir telja þau óhafandi, aðrir góð, enda er það ekki að furða, því harðasta stríðið stendur oftast um skattamálin. Það er satt, að skattarnir eru nú orðnir allmiklir, en ef litið er til annara landa, þá eru þeir miklu þyngri þar en hjer. Skattarnir verða að vera allmiklir hjer, ef vel á að vera, og hjá því verður ekki komist með endurskoðun á skattalöggjöfinni. Jeg veit, að stjórninni mun ekki detta í hug, að slík leið verði fundin. Það hefir verið tekið fram, að hjer er um bráðabirgðaleið að ræða, og sá kostur fylgir, að þinginu gefst kostur á að reyna, hvernig verðtollurinn gefst. Að undanförnu hefir staðið deila um verðtoll og vörutoll. Jeg get ekki sjeð, að fram hafi komið nokkur rök, sem rjettlæti það, að brugðið sje fæti fyrir þetta frv., er gamla stjórnin álítur nauðsynlegt og nýja stjórnin mun styðja. Og jeg skal lýsa því yfir, að jeg mun ekki leggja móti því, þegar jeg er kominn á þingbekkina, að stjórnin fái þá tekjuauka, sem hún þarfnast. Fjárhagsörðugleikar eru nú hvarvetna í heiminum. Vjer megum því ekki treysta á aðra en sjálfa oss um fjármál. Þess vegna verðum vjer að útvega landinu þá tekjuauka, sem það þarf, til þess að þjóðarbúskapurinn geti borið sig.

Gunnar Sigurðsson Háttv. frsm. (M. G.) og fjármálaráðh. (S. E.) hafa lagt mikið upp úr því, að þetta væri að eins bráðabirgðatilraun, til þess að sjá, hvernig frv. reyndist. En það hefði heldur átt að gera þessa tilraun á öðrum vörutegundum en nauðsynjavörum, ef menn telja hana svo nauðsynlega. Eða myndu þeir þá ekki sætta sig við, að þessi tilraun væri að eins gerð á óþarfavarningi; jeg býst við að það næði fram að ganga. Jeg ætla ekki að eyða löngum tíma til að bera af mjer hnútur og hártoganir hv.frsm. (M. G.) út af fyrri ræðu minni, tel slíkt stafa af gremju og vandræðum sökum þeirrar andspyrnu, sem frv. mætir. Það gladdi mig, að hann var mjer sammála um, að frv. væri bót á gamalt fat, sem þingið er búið að telja svo slitið, að óbætandi sje með því að setja nefnd manna til að gera tillögur um nýja skattalöggjöf. Og eins og áður er komið fram í umræðum, þá er engin brýn nauðsyn á, að frv. þetta gangi fram nú á þessu þingi, fjárhagsins vegna. Það kom sýnilega illa við hv.frsm. (M. G.), að jeg taldi, að skattalöggjöf vor mundi vera einhver sú vitlausasta og grautarlegasta, sem til væri á hnettinum, og var það eðlilegt, þar sem hann er með þessu frv. að auka þar við drjúgum skerf.  Hv. frsm. (M. G.) spurði, hvernig ætti að leggja skatt á gróða, ef um engan gróða væri að ræða. Heldur má þetta heita barnaleg spurning af væntanlegum fjármálaráðherra. Hvernig hugsar hann sjer að halda áfram þjóðarbúskapnum, ef enginn græðir, allir tapa. Vonandi kemur það ekki fyrir í hans ráðherratíð, en beinasta leiðin til þess, að gróði verði enginn, er að þrautskatta þær vörutegundir, sem notaðar eru til og við framleiðslu. Það venur menn líka best af þeim ósóma, að vera að brjótast í því að framleiða nokkuð. Hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) varaði deildina við því, að leggjast á móti tekjuauka landssjóði til handa. Til þess er því að svara, að það er alt undir því komið, hvernig sá tekjuauki er fenginn. Sje hann t. d. fenginn eins og fyrri hluti frv. þessa fer fram á, þá tel jeg tvímælalaust rjett að leggjast á móti því.

Sigurður Stefánsson Jeg hefi nú hlýtt hjer á mál manna um frv. þetta, og verð að segja það, að andmælin, sem jeg hefi heyrt gegn því, hafa styrkt mig í að greiða frv. atkvæði mitt. Það er gersamlega óhugsandi, að nokkurn tíma verði komið með tekjuaukafrv., sem ekki mæti andstöðu einhverra. En hvað sem segja má um stjórn þá, sem nú er að fara frá völdum, þá hefir hún þó sýnt lit á að gefa þinginu yfirlit yfir fjárhag landsins, frekar en áður var. Og þó að fjárhagur landsins sje bærilegur nú sem stendur, þá má gera ráð fyrir, að hann verði það ekki í framtíðinni, nema bætt sje við nýjum tekjum. En um hitt má ef til vill þræta, hvort þetta frv. sje á góðum grundvelli bygt. Jeg verð að segja það, að á þessum óaldar- og jeg vil segja „principslausu“ tímum verðum vjer að láta oss lynda, þó að einhver tekjuauki sje ekki í samræmi við ströngustu „fjármálaprincip“. Vjer verðum að sætta oss við, þó að grípa verði til úrræða, sem kunna að vera vandræðaúrræði Enginn skyldi samt skilja orð mín svo, að jeg vilji segja, að þetta frv. sje vandræðaúrræði. Mjer virðist, að það ætti ekki að vera svo mikill draugur í augum deildarmanna, að þeir þyrðu ekki að sneiða hjá væntanlegum tekjuhalla með því að samþykkja það. Það tjáir lítt að vitna til endurskoðunar á skattalöggjöfinni. Hún er algerlega mál framtíðarinnar. Og svo gæti farið, að þótt stjórnin leggi frv. þess efnis fyrir næsta þing, að það þætti ekki aðgengilegt og yrði ekki samþykt. Og það er ekki hyggins manns háttur að sníða tekjur ríkisins eftir vonum, sem brugðist geta til beggja handa. Menn hafa verið að slá því fram hjer, að beinu skattarnir sjeu rjettlátastir. Þó vitum vjer, að tekjuskattsfrv. mætti mótspyrnu, er það var hjer á döfinni, og frekari hækkun á tekjuskattinum mundi mæta meiri mótspyrnu. Atvinnuvegum vorum er líka þann veg farið, þar sem vjer erum fátæk þjóð, að vjer getum ekki vænst, að tekjur ríkisins verði beinar tekjur, nema að litlu leyti. Þjóðareignirnar eru svo litlar, að skattarnir hljóta að lenda meira eða minna á framleiðslunni. Ef hv.þm. halda, að þeir geti fengið nægar tekjur með beinum sköttum, vaða þeir í villu og svima um fjárhag landsins. Jeg held, að vjer verðum að láta oss lynda hvorttveggja, beina skatta og óbeina. Hvorir þeirra reynast betur, sýnir reynslan. Það hefir verið tekið fram, að landið mundi ekki verða gjaldþrota, þó að þessu frv. yrði hafnað. En vjer verðum að hugsa hærra en að verjast gjaldþroti. Vjer verðum að standast nauðsynleg útgjöld, sem vaxandi kröfur ár frá ári hafa í för með sjer. Og þeir ættu síst að leggjast á móti auknum tekjum landssjóði til handa, er búa þar, sem þarfirnar eru mestar, og heimta miljónir króna til þess að fá þeim fullnægt. Jeg tel þetta stimpilgjalds-fyrirkomulag að vísu ekki heppilegt. En þrátt fyrir það vil jeg ekki rísa gegn því, þar sem nauðsyn ríkissjóðs er annars vegar. Vjer verðum allir að hafa það hugfast, að oss ber að stefna að því, að þjóðarbúskapurinn beri sig framvegis og ekki verði á hverju ári halli á fjárlögunum, er jafna yrði með lánum á lánum ofan. Ella komumst vjer fyr en varir í botnlausar ógöngur. Hv. þm. Stranda. (M. P.) gat þess, að fjárhagur landsins væri betri en búist hefði verið við af síðasta þingi. En það er engin ástæða til að ætla, að fjárhagurinn verði eins glæsilegur næsta ár. Því að útlit er til, eins og vjer vitum, að sá atvinnuvegurinn, er mest gaf af sjer, síldarútvegurinn, liggi sennilega í kaldakoli næsta ár. Og það getur höggið ærið skarð í tekjur landssjóðs. Jeg býst við að hversu vel sem hinni fyrirhuguðu skattanefnd tekst að endurskoða skattamál landsins, muni hún ekki komast hjá að leggja töluvert háa skatta á framleiðsluna, því að vjer komumst aldrei nema nokkuð á leið með tekjuskatti. Jeg skal svo ekki fjölyrða um frv. þetta frekar, en vil að eins lýsa yfir því að lokum, að jeg mun ljá því fylgi mitt, jafnvel þó þar af leiði, eftir skoðun háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), að jeg sje ekki almennilegur maður.

Pjetur Jónsson Hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) ljet þá skoðun í ljós, að þeir, sem ættu að taka við stjórninni, mundu ekki verða móti frv. Og vjek hann þeim orðum að mjer. Nú hefir viljað svo til, að jeg hefi látið þá skoðun í ljós, að jeg mundi ekki fylgja frv. Og því mun jeg, af eðlilegum ástæðum, ekki greiða atkvæði með nje mót. Jeg vil ekki sýna hæstv. fjármálaherra vantraust mitt fyrir frumvarp þetta, síst þar sem samverkamaður minn er því fylgjandi. Vona jeg, að hæstv. forseti taki þessar ástæður gildar.

Pjetur Ottesen Það eru nú orðnar allmiklar umræður um mál þetta, enda skal jeg ekki lengja þær. Jeg vildi að eins lýsa yfir því í sambandi við ræðu hv þm. V.-Ísf. (Ó. P.), að tilraun hefir áður verið gerð til að breyta vörutollinum í verðtoll. Og í samræmi við það flutti jeg á síðasta þingi frv. um verðtoll af glysvarningi. En frv. komst ekki fram, ef til vill fyrir þá skuld, að það kom nokkuð seint fram. Því verður ekki neitað, að verðtollur er í sjálfu sjer rjettlátari en vörutollur. Vörutollurinn, sem tekinn er eftir þunga vörunnar, kemur jafnt niður á grjót og gimsteina. Reyndar mætti ef til vill segja, að erfiðara væri að framfylgja verðtollinum. Þó hefir lögreglustjórinn hjer í Reykjavík látið í ljós, að hann áliti það ekki mjög erfitt.

Hákon Kristófersson Þó að umr. sjeu nú orðnar nokkuð langar, þykir mjer þó hlýða að gera grein fyrir atkvæði mínu. Eins og sjá má af nál., og háttv. form. nefndarinnar mun í framsöguræðu sinni hafa tekið fram, þá hefi jeg ekki ritað nafn mitt undir það, af því að jeg gat ekki forfalla vegna verið á fundi þeim, er nefndin lagði seinustu hönd á málið. Jeg hafði þó þegar í upphafi lýst yfir á fundum nefndarinnar, að jeg væri frv. mótfallinn, af mörgum ástæðum. En hins vegar skal jeg taka það fram, að jeg virði viðleitni stjórnarinnar í að sjá þjóðarbúskapnum borgið. Og þó að jeg hafi lýst yfir því, að jeg sje frv. mótfallinn, þá má ekki skilja það sem vantraust á stjórninni. Þetta vil jeg taka fram, af því að jeg hefi heyrt, að þannig væri af ýmsum litið á, að þeir, sem væru á móti frv. þessu, lýstu með því vantrausti á fyrverandi stjórn. Það, sem hefir fyrir mjer vakað, er að jeg kann ekki við leiðina, sem farin er, og því hefði jeg fremur átt samleið með hv.þm. Borgf. (P. O.). En mjer óar við að hækka gjald á brýnustu lífsnauðsynjum, þegar jeg gæti þess, hversu síðasta þing hækkaði það mikið. Hv. frsm. (M. G.) sagði nú að vísu, að hækkun þessi næmi ekki miklu, t. d. að eins 1 eyri á sykurpundinu. Það er nú altaf svo í hvert skifti, sem lagt er á vöruna, að því er haldið fram, að þessi eða þessi viðbót muni ekki miklu. En þeir heiðursmenn, sem segja t. d., að ekki muni um 1 eyri á sykurpundið eða eina kr. á kolatonnið, gleyma því alveg, að 1 eyririnn verður að 5–10 aurum og 1 krónan að 5–6 kr. þegar kaupmaðurinn leggur tollinn á vöruna. En safnast þegar saman kemur. Jeg fæ ekki betur sjeð en að það skapi órjettlæti að leggja þennan toll á kol og salt. Það kemur harðast niður á þeim, sem sækja sjóinn og i kaupstöðum búa. Þó að jeg líti svo á, að verðtollurinn sje eðlilegastur, þá er þess þó að gæta, að hann kemur hart niður á ýmsum nauðsynlegum vörutegundum, sem eru í háu verði. Því hærra verði sem t. d. kol og salt eru í, því hærri verður tollurinn. Þetta er mjög órjettlátt. Því verðtollur í dýrtíð, sem fer eftir því stígandi, sem varan er í hærra verði, gerir almenningi dýrtíðina enn þá erfiðari. Hitt væri sanni nær, að eftir því sem útlenda varan er ódýrari, eftir því væri tollurinn hærri. Annars get jeg tekið undir það, að ef brýn nauðsyn hefir verið fyrir tekjuauka, er rjettlætt geti framlagningu frv. þessa, þá held jeg að brotaminst hefði verið hækkun á vörutollinum. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) benti á, að fjárhagurinn væri miklu betri en við mætti búast. Þó að þetta muni nú orka nokkuð tvímælis, vil jeg þó vænta þess, að ræða þessa hv.þm. (M. P.) hafi ekki verið neitt öfgakend. En að gefnu tilefni vil jeg taka það fram í sambandi við 500 þús. kr. tekjuaukann, er hv.þm. Stranda. (M. P.) benti á af hinu hækkaða símagjaldi, að þeim tekjuauka verði varið til nýrra símalagninga, en ekki til annara þarfa ríkissjóðs. Það má líka óhætt fullyrða, að þjóð vor hafi búist við, að svo yrði, og því ekki látið almennari óánægju uppi yfir símagjaldshækkuninni en orðið hefir. Jeg vil því undirstrika það, að hækkunin verði til þess eins, að fjölga símalínum og stuðla að því, að þau hjeruð, sem nú eru - þeim til ómetanlegs tjóns - án símasambands, fái það, heldur en að láta þær tekjur ganga til annara landsins þarfa, því að vitanlega er þetta gjald hreint og beint lagt á viðskifti manna, og því eðlilegast, að það verði til að greiða fyrir viðskiftum. Skal jeg svo að endingu geta þess, að eftir því, sem jeg hefi litið á, þá felli jeg mig við brtt.hv.þm. Stranda. (M. P.) á þgskj. 82, og nái hún fram að ganga, sje jeg ekkert á móti því, að frv., eins og það verður þá breytt, komist í lög, en eins og það liggur fyrir nú, sje jeg mjer ekki fært að styðja það.

Bjarni Jónsson Jeg er nú svo gamall, sem á grönum má sjá, og hefi jeg þó aldrei sjeð svo langan gaur í svo lítilli grýtu, alt þetta umræðuflóð út af jafnmeinlausum lögum. Fyrst eru menn nú að tala um, að óviðeigandi sje að nefna þennan skatt stimpilgjald, sem þó er kallaður inn með stimplun. Svo er verið að tala um, hvort þessi stefna sje nú rjett og hvort ekki hefði verið rjettara að hafa verðlagstoll í staðinn fyrir þennan toll, og hver afleiðingin af því hefði orðið. En jeg vil nú benda háttv.þm. á, að hún hefði orðið sú, að nú þyrfti ekki að hækka neinn toll og að það hefði orðið miklu betra og rjettlátara að því leyti, að þeir, sem dýrastar vörur hefðu keypt og selt, hefðu þá líka orðið að greiða mest í tollinn, en finna má einhvern svolítinn verðmun, ef jeg þekki rjett, á t. d. lýsissápu og gimsteinum. Og hvers vegna ýfast menn þá við, þó að þetta sje fyrsta tilraun, enda þótt það sje ófullkomin tilraun, til að koma á nýrri og rjettlátari stefnu? Það er eins og samviska þeirra beri drápsklyfjar, ef þetta kemur fram.  (Sv. B.: Já, sumra)  . Já, en það hefir þá verið þyngra á þeim áður. Jeg sje því ekki annað en að rjett sje að mæla með frv.; aðferðin er handhæg og góð og stefnan er rjettlát. Það er helst útlit fyrir, að menn óttist það, að skattarnir verði of háir í framtíðinni. En jeg held nú, að ef menn líta á þetta með skynsemi og stillingu, þá muni þeir komast að öðru. Mjer finst aðferð manna í þessu máli líkust því, að þeir sjeu allir að reyna að fara í gegnum sjálfa sig. Tökum annað dæmi. Hugsum okkur, að gjöld manna fyrir stríðið væru tekin og margfölduð með gildi peninga nú, og svo væru einnig tekin öll gjöld til landssjóð nú og margfölduð með sömu tölu. Þá myndi koma út hærri tala en þau gjöld, sem nú eru, svo að hver, sem tekur það með skynsemi, mun sjá og skilja, að tollarnir hafa ekki verið lægri fyrir stríðið, eða ef menn grípa til þess að margfalda með sömu vísitölu sem sum gjöld landssjóðs eru nú margfölduð með, þá mundu menn komast að hinu sama og tilsvarandi, og þá hygg jeg að þungt muni vera á þeim samviskum, sem ekki treystust til að bera þetta frv. Áður en jeg sest niður vil jeg láta í ljós undrun mína yfir því, sem hjer hefir verið að gerast. Mjer kemur í hug sagan um Völsung. Móðir hans gekk með hann í 6 ár, og þegar hann fæddist, var hann svo stór og þroskaður, að hann hvarf til móður sinnar og myntist við hana áður en hún dó. En hjer hafa þau undur gerst, að ófætt barn hefir talað. Hvað segir hv.þm. S.-Þ. (P. J.) um það? Menn hyggja, að ekki mætti gera neitt gagnstætt þessu frv., vegna þess, að það myndi álitið, að þá væri verið að setja einhverja vantraustsyfirlýsingu á hina fráfarandi stjórn, en jeg hygg, að svo sje alls ekki. Hún hefir skilist vel við sínar skyldur, og því meir sem hún hefir reynt til að styðja hina nýju stjórn í því að bæta hag landsins, því betra, en ábyrgð allra slíkra framkvæmda hvílir á hinni nýju stjórn.

Gunnar Sigurðsson Hv. þm.N.-Ísf (S. St.) minti mig á eina af rangfærslum hv.frsm. (M. G.) á fyrstu ræðu minni. Hann hjelt því sem sje fram, að jeg hefði sagt, að enginn almennilegur maður gæti verið þessu frv. meðmæltur. Þetta er annaðhvort af athugaleysi eða ásetningi algerlega rifið út úr samhengi. Jeg sagði, að allir almennilegir, sanngjarnir menn hlytu að telja það ranglæti, að greiða skatt af tjóni, eins og nú er altítt eftir núverandi skattalöggjöf. Þessa rangfærslu hv.frsm. (M. G.) henti svo háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hróðugur á lofti, og var það að vonum. Þá skal jeg leiðrjetta þann misskilning hjá háttv.þm. Borgf. (P. O.), er hann hjelt því fram, að jeg vildi fella alt frv. í heild sinni; jeg er í sjálfu sjer ekki á móti seinni lið frv., um að skattleggja óþarfavarning, en jeg benti á örðugleikana með tollgæsluna og vildi því ekki hafa tollinn hærri en í mesta lagi 10%, til þess að menn freistuðust síður til þess að smygla. Þessu hefir þm. (P. O.) ekki tekið eftir.

Þórarinn Jónsson Jeg hefi kvatt mjer hljóðs til að minna hv. þingdm. á eitt atriði, sem mjer finst að ekki hafi verið tekið tillit til. Háttv. þm. minnast þess víst, þegar fjárlögin voru afgreidd á síðasta þingi, hverja stefnu þingið þá tók. Fjárhagurinn var þá ískyggilegur, en þingið tók þá á sína stefnuskrá sem meginatriði að hefta ekki verklegar framkvæmdir. Þegar nú þingið setur sjer þessa stefnuskrá, verður það meðal annars að gæta þess, að ekki verði fjárþurð í ríkissjóði. Mig langar ekkert til að láta kjósendur mína sjá, að vjer höldum ekki fast við þessa stefnu, og því er það svo fyrir mjer, að mjer finst það skylda mín að greiða frv. atkv. mitt. Þegar maður heyrir þá afsökun, að menn viti ekki, hvort vogandi sje að leggja á atvinnuvegina, er því fyrst til að svara, að það getur maður í raun og veru aldrei vitað, og auk þess getur það vel komið fyrir, að það verði að leggja á atvinnuveg, sem gengur með tapi, en jeg álykta svo, að skortur í ríkissjóði sje óbætanlegt tap fyrir landið, og þegar vjer aðgætum, hve mikið fje þarf til alls, alt verður miklu dýrara en áður, og vjer erum hjer og metumst um það, að sykurpundið verði 5 aurum dýrara og smálestin af kolum 1 krónu dýrari, þá verð jeg að kalla þetta barnaleik.

Ólafur Proppé Stutt athugasemd. Jeg tók það fram í fyrri ræðu minni, að jeg gæti vel skilið nauðsyn á auknum tekjum ríkissjóðs, en það, sem jeg hefi barist á móti, er aðferðin, sem í þessu tilfelli á að nota til tekjuaukans.

Jakob Möller Jeg vil að eins taka það fram, að mjer finst þetta frv., eins og það er fram borið, og í sambandi við annað frv., um innflutningsbann á óþörfum vörum, alls ekki eiga þau gyllandi orð skilið, sem hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) fór um það. Mín aðstaða til frv. er alveg óbreytt, þrátt fyrir særingar hv.þm. (Þór. J.), og jeg verð að greiða atkv. á móti því, fyrst og fremst af því, að jeg vil sjá út úr því tollamoldviðri, sem þingið hefir látið skella yfir þjóðina á síðustu árum, áður en jeg get greitt atkv. með nýjum tollum.

Þórarinn Jónsson Háttv. þm. V.-Ísf. (Ó. P.) var að tala um, að það væri að eins aðferðin, sem menn greindi á um. Jeg get nú ekki skilið, að miklu þyki skifta, hvort tekjuaukinn er tekinn með stimpilgjaldi eða á einhvern annan hátt. Og má jeg þá spyrja hv.þm. (Ó. P.), hvort það sje ekki algerlega sama hækkun, þegar farið er að hækka hina einstöku flokka í vörutollslögunum? Sami hv.þm. (Ó. P.) gat um, að það væri hlægilegt, að um leið og þetta frv. kæmi fram væri stjórninni heimilað að banna innflutning á sumum þessum vörum. En þetta er alls ekki hlægilegt, því að óvíst er, hvort stjórnin notar heimildina.

Frsm. (Magnús Kristjánsson: Sjávarútvegsnefnd hefir athugað frv. og fallist á það í öllum atriðum, en þó með smávægilegum breytingum, sem eru á þgskj. 64. Þar sem þessar brtt. eru ekki efnisbreytingar, þá sje jeg sem flm. ekkert við þær að athuga. Þar sem málinu var svo vel tekið, bæði í deildinni og í nefndinni, sem um það fjallaði, þá sje jeg ekki ástæðu til að telja því fleira til gildis en jeg gerði við 1. umr. En ef verulegs andblásturs verður vart nú hjer í deildinni, þá skal jeg reyna að rökstyðja það frekar. En jeg vona, að ekki komi til þess. Jeg ætla því ekki að fara frekari orðum um þetta, en vænti, að fylgi þess sje ekki minna en það var við 1. umr.

Frsm. (Sveinn Björnsson) Allsherjarnefnd hefir komið sjer saman um að leggja til, að frv. fái fram að ganga með þessari einu breytingu. Hún er stutt og skýrir sig sjálf.

Einar Þorgilsson Jeg sje ekki, að brtt. á þgskj. 59, frá allsherjarnefnd, sje nein efnisbreyting á frv., heldur að eins orðabreyting. Þess vegna er ekki ástæða til að fara um það fleiri orðum, en jeg beiðist þess, að það fái að ganga til 3. umr.

Frsm. (Sveinn Björnsson) Jeg ætla, fyrir hönd allsherjarnefndar, að skýra stuttlega frá því, hvers vegna frv. þetta er fram komið. Frv. er þannig fram komið, að hagstofustjóri hefir samið það og greinargerð, síðan sneri hann sjer til hæstv. fjármálaráðherra, en hann afhenti allsherjarnefnd það. Allsherjarnefnd hefir athugað það og komist að þeirri niðurstöðu, að það væri æskilegt, að það næði fram að ganga. En þar sem manntal á fram að fara seint á þessu ári, vildi nefndin ekki draga að leggja það fram fyrir deildina í því formi, sem hagstofustjóri afhenti það, því hann er vandvirkur maður, og vel frá frv. gengið. Ef nefndin við nánari íhugun finnur ástæðu til að breyta því, þá getur hún gert það seinna. En þar sem manntal á fram að fara á þessu ári, þarf að flýta frv., og vildi jeg mælast til þess, að hæstv. forseti geri alt, sem hann getur, til að flýta því, svo það komist í gegnum báðar deildir.

Sveinn Ólafsson Að eins örlítil athugasemd til allsherjarnefndar, sem tekið hefir málið að sjer til flutnings. Um frv. alment ætla jeg ekki að tala, finst lítil þörf á því, að það nái fram að ganga á þessu þingi; manntalið getur farið fram eins og venjulega. Jeg ætla að eins að skjóta þeirri athugasemd til nefndarinnar, að mjer finst ein setning óþarflega dönskuskotin. Hún stendur í 1. gr. og hljóðar svo: „nema óviðráðanlegar hindranir komi í veg fyrir það“. Þetta finst mjer slæm íslenska. Nefndin ætti að athuga þetta. Svo ætla jeg ekki að fara fleiri orðum um þetta að sinni.

Flm. (Magnús Pjetursson) Jeg vil skjóta því til háttv. deildar, að hún leyfi málinu að ganga umræðulaust til síðari umræðu.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg ætla, að svo hafi verið undanfarin ár, að ekki hafi verið mikið sjálfstæði þessa lands. En nú tókst svo til við samningsgerðina við Dani, að landið fjekk heimild til að taka peningasláttuna í sínar hendur, sem sjálfstætt ríki. En nú eru margir svo gerðir, að þeir hafa ekki gaman af að vita af því á pappírnum, heldur í framkvæmdinni. Jeg hygg, að þetta sje einn af þeim sjálfsögðu hlutum, eins og t. d. hæstirjettur, svo að allir skilji, að það er ekki einungis að ræða um orðalag á pappírnum, heldur um framkvæmd. Mjer sýnist það ekki meira en hæfilegur metnaður, þó menn vilji ekki vera á annara vegum meira en við erum skuldbundnir til samkvæmt samningum. Jeg held, að peningaslátta, sem ríkið hefði á hendi, yrði ekki til stórgróða í vanalegu ári, ekki heldur tap að henni. Mjer virðist því full nauðsyn á því, að Alþingi veiti stjórninni þegar í stað heimild til framkvæmda, svo stjórnin verði ekki í vandræðum sökum heimildarskorts, ef til þess kemur. Þetta þing er að flýta sjer, en þó hygg jeg, að geyma mætti mörg mál, sem nú eru rædd, til næsta þings, en mörg mál þola enga bið, og er þetta eitt af þeim, því að ef gengismunur danskrar krónu og peninga annara ríkja verður svo mikill, að stórtjón sje að nota danska mynt, sýnist mjer sjálfsagt að reyna þetta og sjá, hvort íslenska krónan verður ekki hærri. Má telja víst, að svo verði, þar sem útflutningur er meiri en innflutningur. Má vera, að innflutningur sje eins mikill nú og útflutningur, en þó er jeg í vafa um, að það sje. En hitt er víst, að framvegis verður. eins og verið hefir, að Íslendingar flytja meira út en að sjer. Það liggur í eðli landsins og atvinnuvegum, og engin ástæða til að halda, að svo verði ekki framvegis, eftir því sem þjóðinni vex fiskur um hrygg. Ef dönsk króna heldur áfram að lækka, er sjálfsagt fyrir stjórnina að framkvæma þetta hið bráðasta, en þá má hana ekki vanta heimildina til þess. Margir kynnu að vitja berja því við, að ekki væri fljótlegt að koma slíku í framkvæmd, en þá vil jeg benda þeim á einn veg. Þá er ekki annað en að fá eitthvert annað ríki til að lána sín verkfæri í bili til að móta peninga fyrir Ísland ef um svo krappan sjó væri að sigla; það þyrfti ekki að bíða eftir því, að það væri gert með landsins eigin verkfærum. Að sjálfsögðu yrði það hlutverk stjórnarinnar að sjá um, hvaða vegir væru bestir til framkvæmda, og jeg er sannfærður um, að hver stjórn sem yrði í landinu myndi gera alt, sem í hennar valdi stæði, til þess, að alt færi sem best, ef hún hefði heimildina. Og með þessu er líka trygging fyrir því, að á komandi tímum þurfi Íslendingar ekki að bíða skaða af gengismun danskrar myntar og myntar annara landa. Því að samkvæmt atvinnuvegum og verslun þessa lands er ástæða til að ætla, að íslenskir peningar hafi ætíð hátt gengi. Sjálfsagt þarf ekki að minna stjórnina á, að samkvæmt samningagerðinni við Dani þarf hún að semja við Norðmenn og Svía um mynt. Er það sjálfsagður hlutur. Jeg vona, að deildin lofi þessu máli að ganga áfram til samþ. á þessu þingi. Vel getur verið, að eitt eða annað vanti í hjá mjer, og háttv.þm. sæju það betur, og gætu þeir þá komið með brtt. við 2. umr. Annars er mjer það ekkert kappsmál, að það fari ekki í nefnd; ekkert á móti, að því verði vísað til hv. fjárhagsnefndar. En þar sem stutt er eftir af þingi, vænti jeg, að því verði flýtt. Svo ætla jeg ekki að tefja frekara.

Forsætisráðherra (J. M.) Ráðuneytið getur ekki haft neitt á móti því að fá heimildina; hitt er eftir að vita, hvort nokkur tiltök eru að nota hana. Jeg hefi lítillega athugað málið og minst á það við fjármálamenn hjerlendis og verslunarmenn. Telja þeir örðugt að vita, hver áhrif sjerstök, ísl. peningaslátta hefði á gengi peninga vorra. Það er mjög erfitt að segja fyrir um gengi íslenskrar krónu. Þar að auki eru miklir erfiðleikar á framkvæmdinni nú. Meðal annars er örðugt að fá gull og silfur til sláttu, og málmverðið í peningunum er meira en peningarnir nema. Þar við bætist svo kostnaðurinn við sláttuna. Samt er rjett, að stjórnin athugi málið.

Flm. (Bjarni Jónsson) Mönnum er kunnugt um það, að til Svíþjóðar selst hjeðan kjöt, ull og síld. Jeg hafði ástæðu til þess áður á árum að skifta mjer af kjötsölu, og fór þangað með Jóni á Gautlöndum, og hygg, að við höfum komið einhverju til leiðar í þeirri ferð þó lítið verði nú um sölu þangað, þá er það af því, að það legst óþarflega mikill kostnaður á flutninginn, einkum frá Kaupmannahöfn og þangað, Kostnaðurinn eykst að vísu ekki svo mjög við flutning vörunnar frá Kaupmannahöfn til Málmhauga, heldur þaðan með járnbrautunum og skurðaflutningnum til Stokkhólms. Um ullina er hjer raunar ekki eins mikið að ræða eins og síldina og kjötið. Og þar að auki er eins að geta, að ef vörurnar liggja í Kaupmannahöfn, og ekki seldar öðruvísi en til stórsala í Svíþjóð, þá getur svo farið, að fyrir þær fáist enn þá minna en ef menn ættu þar geymslustað og hefðu mann til að selja þar fyrir sig. Og það segja mjer kunnugir menn, að hefði geymslustaður verið í Stokkhólmi, þá hefði fengist hjá smásölunum miklu hærra verð en boðist hefir, svo að menn hefðu mátt vel við una. Þar sem nú má ganga út frá því, að geymslan hefði ekki þurft að verða neinum mun dýrari, hefði verið heimild til þess, fyrir landið, þá er auðsætt, að þetta verður beinn gróði, bæði á kjöti og síld, sem seld væri. Og til að fá því framgengt ætti að vera vel til vinnandi fyrir landið að styrkja slíkar beinar skipagöngur. Þess má geta, að nærri í hvert skifti, sem skip færi með kjöt eða síld, mundi fást fullfermi hina leiðina, og borgar það sig vel; jeg nefni viðinn sjerstaklega, vegna þess, að þaðan mun mest keypt af honum, þó að margt megi þar kaupa af öðrum vörum. Geta má þess og í sambandi við hitt málið, sem á undan var, að fengi Ísland sína sjerstöku mynt, þá myndi verða keypt miklu meira frá Svíþjóð. En þessi mikli gengismunur á sænskum og dönskum krónum gerir Íslendingum mjög erfitt að skifta mikið þar. Ef þessi styrkur er veittur, þá mundi sænska stjórnin ekki verða eftirbátur í að veita styrk líka; það hefi jeg eftir brjefum og viðtali, sjerstaklega eftir brjefum frá sænskum þingmönnum. Þeir hafa mikinn hug á því að auka sambandið hjer við land. Enn fremur er oft talað um, að Svíar fari hingað skemtiferðir, til að sjá land þetta og kynnast þjóð vorri, og má telja það nýja kröfu til að koma á þessum beinu ferðum. Menn munu nú kann ske segja það, að það sjeu ekki miklir örðugleikar á að komast hingað til lands, en það er nú samt svo, að menn verða leiðir á að þurfa að halda uppi fyrirspurnum og brjefaskriftum um, hve nær þetta og þetta skip eigi að fara, og svo þegar þeir eru búnir að fá vissu sína, þá er oft búið að selja alla farmiða. Jeg man t. d. eftir því, þegar Ragnar Lundborg kom hingað, að hann hafði fengið loforð fyrir að komast hingað með ákveðinni ferð, en svo var hann svikinn og hafði af því mikinn baga. - Jeg skil svo þessa heimild, að stjórnin ætti, undir öllum kringumstæðum, að veita þetta fje, ef annað, jafnmikið, fengist frá sænskri hlið. Jeg er ekki í vafa um, að þetta mun verða kallað fjáraustur, eins og mönnum hættir við að kalla allar veitingar úr landssjóði, en þetta eru peningar, sem vel er varið, og jeg vil benda mönnum á, að ef þetta gæti útvegað mönnum betra verð á kjöti og öðrum vörum í Svíþjóð, þá er vel til vinnandi. Jeg vona, að hv. deild taki þessu máli vel og sjái, að hjer er von um hagnað, bæði fyrir landbúnað og sjávarútveg.

Magnús Kristjánsson Jeg vil að eins lýsa því yfir, að mjer finst mál þetta of lítið undirbúið til þess, að það geti fengið afgreiðslu á þessu þingi. Jeg hefði viljað, að slíkt mál hefði komið frá stjórninni, og að fylgt hefðu því öll þau skilríki og allar þær upplýsingar, sem nauðsynlegar eru. Jeg efast um, eftir öllu útliti að dæma, að við myndum njóta eins mikils góðs af þessum ferðum, ef þær kæmust á, eins og hv.þm. Dala. (B. J.) hjelt fram. Jeg álít óþarflega mikið gert úr þeim hlunnindum, sem landið mundi öðlast af þessu. Jeg er í vafa um, að okkur hlytist nokkuð gott af því. Mjer þykir ekki ugglaust um, að ógagn kynni að geta hlotist af því, að greiða götu þessarar þjóðar til atvinnurekstrar hjer á landi. Ef svo væri, þá veit jeg, að hv.þm. Dala. (B. J.) er svo viðkvæmur fyrir íslensku þjóðerni, að hann vill ekki, að það bíði á neinn hátt tjón af sambandi við aðrar þjóðir. Jeg álít það stefnu Svíanna að framleiða hjer svo mikið af síld, sem þeir þurfa, ekki einungis til heimanotkunar, heldur einnig það, sem þeir geta flutt út til annara landa. Og ef þetta liggur á bak við, þá sjá allir, hve eftirsóknarvert það er fyrir okkur, að ætla að styrkja þá til þess. Hvað því viðvíkur, að það sje óhagur fyrir okkur, að varan gangi í gegnum Kaupmannahöfn, þá get jeg ímyndað mjer, að sama ætti sjer stað, þótt hún gangi í gegnum Gautaborg, því víst er það, að Svíar nota ekki sjálfir alla síldina, heldur flytja mikið af henni út. Og þá verður sama uppi á teningnum fyrir okkur, og álít jeg engu ver farið, þó að Kaupmannahöfn sje höfð sem millistöð, en þó að Gautaborg væri það. Mjer finst nauðsynlegt, að málinu sje vísað til nefndar, og þá líklega helst til fjárveitinganefndar, og mjer þykir líklegt, að nefndin líti svo á, að þessi fjárveiting megi bíða næsta þings. Það er alt útlit fyrir, að ekki verði eins erfitt að fá skip á leigu eins og undanfarið. Þess verður vonandi heldur ekki langt að bíða, að Eimskipafjelaginu okkar vaxi svo fiskur um hrygg, að það geti eignast fleiri skip, svo það geti betur fullnægt þörfum okkar. Þar að auki finst mjer það allóviðfeldið að fara að veita erlendum fjelögum styrk til að halda uppi ferðum hingað, og þótti, sem sagt, hv.þm. Dala. (B. J.) gera helst til mikið úr þeim hlunnindum, sem af þessum ferðum myndu leiða fyrir þjóð vora.

Magnús Kristjánsson Jeg hefi í sjálfu sjer fáu að svara, því röksemdaleiðslan frá báðum hliðum hefir verið mjög hógvær. En jeg hefi nú samt ekki sannfærst að öllu leyti. Svíar hafa á síðari árum eflt útveg sinn hjer allmjög, og mun það vera takmark þeirra að veiða svo mikið hjer, sem þeir hafa þörf fyrir. Þess vegna er jeg deigur til að hjálpa þeim til þessa. Jeg álít, að við höfum ekki mikils hags að vænta af viðskiftum við þá í framtíðinni. Þar verðum við að líta í aðrar áttir og reyna að koma okkar vöru á markaðinn þar, sem hann er bestur. En sænski markaðurinn er ekki svo, að það borgi sig að koma upp geymslu á þessum stað. Hv. þm. (B. J.) talaði um eitthvert nýtt fjelag, sem vildi gerast milliliður í verslun okkar. Jeg hygg, að þetta sje ekki svo mikilsvert, að til þess sje kostandi miklu fje. Annars þýðir ekki að vera ræða þetta frekar; en jeg vildi að eins drepa á þetta til athugunar nefnd þeirri, er fær málið til meðferðar.

Flm. (Bjarni Jónsson) Mig undraði nokkuð það, sem hv.þm. Ak. (M. K.) nú sagði, að Svíar væru verstu keppinautar vorir.  (M. K.: Á vissu sviði)  . Norðmenn eru miklu verri keppinautar, einmitt á þessu sviði. Tilgangurinn með till. minni var að kippa milliliðunum í burtu, en ekki sá, að setja nýjan í staðinn. Það er kunnugt, að einn sænskur síldarkaupmaður á Siglufirði hefir haldið verðinu niðri í Svíþjóð, með því að selja fyrir lægra verð í Svíþjóð en Íslendingar gátu selt fyrir, og það þá með það fyrir augum, að fá síldina, sem lá í Kaupmannahöfn, fyrir lægra verð. Hefði nú íslenska síldin legið við hliðina á síld stórkaupmanna í Svíþjóð, hefðum við þó getað náð því verði, sem þeir seldu hana fyrir í smásölu, og útilokað þá frá að ráða verðinu á vorri síld. Hv. þm. (M. K.) sagði, að sænski markaðurinn væri ekki eini markaðurinn. Jeg hefi aldrei sagt það, en hygg samt ekki rjett að vanrækja þann markað. Vjer Íslendingar framleiðum meira en ein þjóð getur keypt, að minsta kosti þjóð, sem ekki er stærri en Svíar. En geymslustaður í Gautaborg og bættar samgöngur við þann stað mundu þó ekki kosta meira en svo, að það margborgaði sig, ef það greiddi fyrir sölunni á síld okkar á sænska markaðinum, enda þótt vjer sendum hana ekki alla þangað. Hv. þm. (M. K.) talaði um nýjan milligöngumann. En jeg vil þá spyrja, hvort enginn milligöngumaður sje í Kaupmannahöfn. Enda þarf það ekki endilega að vera fjelagið sjálft, sem annast söluna í Svíþjóð, heldur mætti það gjarnan vera íslenskur maður, fyrir hönd útgerðarmannanna hjer. Að mjer verður svo tíðrætt um síldina í sambandi við þetta, kemur af því, að jeg hygg, að það standi ýmsum fjárhagslega á miklu, hvort síld sú, er nú liggur utanlands óseld, seljist þolanlegu verði. Mjer er þetta mál í sjálfu sjer óskylt, en samt hefi jeg skrifað bæði til Svíþjóðar og Þýskalands út af þessu og farið þess á leit, hvort ekki mundi hægt að selja síldina með vöruskiftum. Jeg hygg, að hjá Þjóðverjum muni í boði landvarnarskip, er vjer gætum fengið góðu verði í skiftum fyrir síldina. - Einnig hefi jeg átt brjefaviðskifti við kaupmann einn í Pommern, er vill koma á slíkum vöruskiftum, og láta t. d. salt til skifta, því þótt verslun Þjóðverja sje ekki komin í samt lag enn þá, þá geta Þjóðverjar þó látið svo mikið af vörum af hendi, er við höfum not af, að síldinni ætti að vera bjargað. Jeg sagði þetta til að sýna háttv.þm., að þetta væri ekkert bráðaþot hjá mjer, heldur hefi jeg óbeðinn reynt að ráða bót á þessu. Jeg vænti þess, að þessu máli verði vísað til fjárveitinganefndar.

Flm. (Bjarni Jónsson) Það hefir vakað fyrir mjer, sem öðrum, að einhverra bragða yrði að leita til þess að styrkja Landsbankann, sem ætti að vera til þess að hafa eftirlit í verki með allri peningaverslun í landinu. Hann ætti að vera svo sterkur, að aðrar peningastofnanir tækju ekki of mikið fje í leigu fyrir lán sín. En þessu er nú annan veg farið, því að eins og vjer vitum, hefir bankinn lengi barist við dauðann, síðan hlunnindi voru frá honum tekin og veitt annari stofnun. Það var ekki vel ráðið að gefa erlendu gróðafjelagi svo lausan tauminn; slíkt ráðlag hefir aldrei gefist vel. Má nefna því til sönnunar mörg dæmi úr sögunni, t. d. Egypta. Hjer er nú till. frá mjer, sem er viturleg ráðstöfun, þess efnis, að Landsbanki Íslands verði gerður að hlutabanka. Til eru menn hjer í landinu, sem vilja ljá mönnum fje sitt fyrir ákveðna leigu. Og svo er mikill áhugi fyrir þessu, að hjer hefir verið borið fram frv. í þessu skyni og beiðst nokkurra rjettinda. Og það er harðneskja að banna mönnum að leggja fje sitt í þetta. Jeg vil veita mönnum þetta. Betur verður fje þeirra ekki trygt, en að leggja það inn í lánsstofnun, sem stendur undir svo sterkri vernd, að hún er eign sjálfs ríkisins; með því er sjeð fyrir hag þeirra. En jafnframt er og betur sjeð fyrir hag landsmanna, því að þegar slík fyrirtæki eru stofnuð, vilja menn fá að vita, hvaðan stofnendurnir hafa fjeð og hvort þeir hafa yfirleitt nokkuð. Hitt er ósvinna, ef þeim eru veitt fríðindi áður fjárins er aflað. Það er miklu skynsamlegra að gera Landsbankann að hlutabanka heldur en að setja á stofn þriðju peningastofnunina. Afleiðingin af því mundi verða sú, að hann gæti tekið sparisjóðsfje af hinum bönkunum. En það mundi horfa til hins verra, því að þetta er eina fjeð, sem Landsbankinn hefir yfir að ráða. Ef þriðji bankinn fengi þessi rjettindi, gæti hann boðið hærra í þetta geymslufje, og þar með væri lokuð leið að rjetta við hag Landsbankans, og öll verðbrjef mundu falla að miklum mun, sjálfsagt niður í 75%. Þetta mundi verða afleiðingin af því, að nokkrum mönnum yrði leyft að græða á bankastofnun. En af hinu stafar engin hætta, heldur er það þvert á móti hjálp við landsmenn; því sterkari, sem Landsbankinn væri, því hægra ætti hann með að hlaupa undir bagga með atvinnuvegum landsins. Það er því auðsætt, hverja leið ber að fara í þessu efni. Að minsta kosti er það þó augljóst, hvað gera skal við hina umsóknina. Og jeg vona, að þm. taki þessu máli mínu vel. Með því mundi þingið styrkja þá peningastofnun, sem væri fær um að halda öðrum peningastofnunum í skefjum. Jeg skal geta þess, að jeg hefi leyft mjer að bera fram annað frv., sem ekki er hjer til umr., þess efnis, að menn geti ekki ráðist í að setja á fót bankastofnun hjer á landi án þess að stjórnin hafi eftirlit með þeim. Jeg vona nú, að menn leyfi frv. að ganga fram, en ef þeim finst tíminn skammur, þá er ekki annað en að láta frv. ganga því greiðar fram.

Jakob Möller Jeg bjóst við því, að máli þessu yrði vísað til fjárhagsnefndar. En af því leiðir, að úrslit þess hljóta að dragast svo, að það nái ekki fram að ganga á þessu þingi. Jeg býst ekki við, að hægt sje að lúka málinu á svona skömmuni tíma. En ef málið fer til nefndar, vildi jeg skjóta því til hennar, að hún láti það þó ekki „sofna svefninum langa“, heldur afgreiði það svo fljótt, sem unt er, á einhvern hátt, t. d. með till. um að vísa því til stjórnarinnar til undirbúnings undir næsta þing.

Sveinn Björnsson Jeg gerði það í mesta sakleysi að stinga upp á því, að málinu væri vísað til fjárhagsnefndar, og ástæðan til þess var sú, að öllum hv.þm. var það ljóst, að þetta mál mun í raun og vera þurfa allrar athugunar við. Það liggur ekki heldur fyrir frá hv.flm. (B. J.) sjálfum álit stjórnar Landsbankans um þetta frv., en álit hennar hlýtur að koma hjer til greina. Jeg er nú þeirrar skoðunar, og hefi lengi verið, að það sje alveg rjett að gera Landsbankann að hlutafjelagsbanka, en að gera það svona í einum hvelli, á þessu stutta þingi, og án þess að fyrir liggi álit stjórnar bankans um það, er naumast rjett aðferð. Annars var það alls ekki tilgangur minn að tefja fyrir málinu með því að stinga upp á nefnd, heldur var það einmitt gert til þess, að hv. nefnd gæti undirbúið það, sem mjer fanst vanta.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg vil ekki gera það að neinu kappsmáli, hvort málinu er vísað til nefndar eða ekki, því að það er að sumu leyti satt, sem hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) sagði, að málið er ekki svo undirbúið, sem skyldi, til þess að ljúka við það, en með því að þetta er að eins heimild fyrir hina nýju stjórn, og jeg, sem ekki styð hana, trúi henni fyrir því, þá ætti hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.), sem er stuðningsmaður hennar, að trúa henni fyrir því. En ef þetta mál á að fara til nefndar, þá vil jeg skora á hana að útvega þegar í stað álit bankastjórnarinnar, og láta svo málið koma fyrir þingfund á morgun, og af því að þingstörfin yfir höfuð fara í flugvjel hjer, þá getur líklega þetta mál fengið að hanga aftan í henni.

Jakob Möller Það er síður en svo, að jeg sje að tefja fyrir því, að málið fari til nefndar, því að jeg álít það sjálfsagt, en vildi að eins benda á það, að ekki má fara með þetta mál eins og svo mörg önnur, sem ekki sjá dagsljósið eftir að þau eru komin í nefnd. Jeg vildi að eins lýsa yfir því, að jeg vil, að þetta mál komi til afgreiðslu hjer sem allra fyrst.

Bjarni Jónsson Mætti jeg beiðast þess, úr því að svo er langt komið þingtímanum, að hæstv. forseti vildi grenslast eftir því, hvort varpfuglarnir hjer í þessu háa þingi þykist nú ekki hafa legið nógu lengi á að þessu sinni; t. d. vildi jeg spyrja, hvort landbúnaðarnefndin myndi eigi bráðlega hafa ungað út. Eins og kunnugt mun vera, er hjá henni eitt frv., sem jeg hefi borið fram fyrir hönd íslenskra bænda, og hefi jeg gert það í þeirri trú, að það væri hvorki til skammar nje skaða fyrir þing vort, þó að kláðamaurinn yrði einu ári skammlífari, heldur en ef frv. yrði látið bíða næsta þings.

Forseti: Þótt hv.þm. Dala. (B. J.) hafi talað á líkingamáli, þá vil jeg verða við þeirri ósk hans, að mælast til, að hv. nefndir flýti málum, er hjá þeim eru, sem mest má verða.

Gísli Sveinsson Jeg stend að eins upp vegna þess, að mjer væri forvitni á að vita hjá flm. (B. J.), hvort nokkurt tilboð lægi frammi frá Svíum til að takast á hendur ferðir þessar. Hv. frsm. (B. J.) gat þess, að það lægi ekkert beinna við, að Svíar tækju ferðir þessar að sjer, frekar en við Íslendingar, en viðvíkjandi þessu atriði, að komið gæti til mála, að við hjeldum uppi ferðunum, vil jeg leyfa mjer að gefa nokkrar upplýsingar. Fyrir samgöngumálanefnd liggur tilboð, afhent henni af landsstjórninni, frá Falk í Stavanger, þess efnis, hvort Íslendingar vilji styrkja beinar ferðir til Noregs, eða stuðla að því með fjárframlögum, að beinar skipaferðir komist hjer á milli. Samgöngumálanefnd gat auðvitað ekkert um þetta sagt upp á sitt eindæmi, en sneri sjer til Eimskipafjelagsins. Framkvæmdarstjóri Eimskipafjelagsins ljet það í ljós, að hjá því fjelagi væru engin tök til að hafa á hendi slíkar ferðir, því til þess þyrfti fjelagið að eiga 4 skip, en ætti að eins 2. Samgöngumálanefnd gat því ekkert gert frekara við málið að þessu sinni, og vildi ekki fara fram á það, að veittur yrði styrkur til að halda uppi slíkum ferðum. Hún áleit þetta framtíðarmál, sem ekki væri hægt að framkvæma nú í svipinn, og gaf því að öðru leyti hlý orð meðferðis aftur til stjórnarinnar. Þessu máli er mjög líkt komið og því, sem hjer er til umr., og þó er það, sem hjer er verið að ræða, sýnu óákveðnara og að öllu leyti ver undirbúið. Hjer er verið að ræða um það, að veita fje út í bláinn, án þess að nokkur viti, hvernig á að haga ferðunum o. s. frv. En það getur engum dulist, að hjer þarf að liggja meira fyrir, ef nokkuð á að útkljá í málinu. Það er því mín till., að málinu verði vísað til samgöngumálanefndar, en vafalaust afgreiðir hún það ekki um sinn, fremur en hitt málið, er jeg nefndi.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg hefi hlýtt á mál manna, og orðið dálítið hvumsa við að heyra menn tala um þetta undirbúningsleysi. Nokkur ár eru síðan að þingið veitti styrk til að halda uppi ferðum milli Íslands og Gautaborgar, og var þá enginn styrkur af Svía hálfu. Undirbúningur frá hálfu flutningsmannsins er sá sami og þá, en undirbúningur af rás viðburðanna er miklu meiri nú, því nú getur verið að bráðliggi á, að þessar ferðir hefjist. Þá vil jeg snúa mjer að hv.þm. V.- Sk. (G. Sv.), sem fáraðist um það, að enginn hefði boðist til að taka að sjer ferðir þessar. Jeg veit ekki til, að um neitt útboð hafi hjer verið að ræða, svo það er naumast von á því, að nokkur tilboð hafi komið. En engan vafa tel jeg á því, að næg boð mundu fást þegar til kæmi. Mjer er kunnugt um það, að 2 eru menn í Gautaborg, sem hafa auglýst, að þeir tækju að sjer að halda uppi ferðum milli landa, og get jeg búist við, að þeir myndu fáanlegir til að taka að sjer þessar ferðir, en vil þó ekkert á þeim byggja, þar sem tvennum sögum fer af traustleik þeirra. Jeg hefði ekki látið mig þetta mál svo miklu skifta, hefði jeg vitað það, að einhver var fenginn til að halda uppi þessum ferðum, en einmitt vegna þess, að jeg vissi, að enginn var fenginn, og vegna þess, að jeg hugði, að enginn vildi taka að sjer ferðirnar, nema fá styrk til þess, einkum ekkert sænskt fjelag, þá hefi jeg komið með mál þetta hjer inn á þingið. Satt er það hjá hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), sem hann hafði eftir Eimskipafjelagsforstjóra, að það fjelag hafi ekki skipastól til að takast slíkar ferðir á hendur, eða halda uppi sambandi við Ísland og Noreg, eða Ísland og Svíþjóð. Jeg er ekki í vafa um það, að við verðum þess megnugir í framtíðinni að annast allar okkar ferðir sjálfir, en þá getur þessi styrkur fallið niður eða gengið til ísl. fjelags. En þar sem jeg hafði búist við styrk frá Svíþjóð, þá finst mjer ekki fjarri, að við látum eitthvað af hendi rakna, svo að ferðirnar geti hafist nú þegar. Jeg sje ekki, að af þessu þyrfti nein hætta að stafa, hvorki fyrir land eða þjóð; alt eftirlit myndi verða í höndum stjórnarinnar, og hún gæti því beitt valdi sínu eftir því, sem hún álíti best og hagkvæmast. Satt er það hjá hv.þm. Ak. (M. K.), að viðkunnanlegra hefði verið, að þetta hefði komið frá stjórninni. En ekki er jeg stjórn og ekki gat jeg ráðið því, að hún kæmi með málið fyrir þing, en einmitt þess vegna flutti jeg það, að jeg vildi verða hjer að gagni, ef auðið væri, og reyna að forða landinu frá tjóni af vanasvefni stjórnarinnar. Það breytir engu um rjettmæti þessa máls, hver það ber fram, og vænti jeg þess, að málið verði ekki látið gjalda þess, þó að það komi frá mjer, en ekki stjórninni. Hv. sami þm. (M. K.) gerði lítið úr þeim ágóða, sem yrði fenginn með því að flytja síldina beint til Svíþjóðar og geyma hana þar, þar til hún seldist. En þess er ekki að dyljast, að vjer höfum, að minsta kosti í ár, tapað á því, að síldin var flutt hjeðan til Kaupmannahafnar og geymd þar, en ekki flutt beint til Svíþjóðar. Okkur velviljað fjelag í Svíþjóð hefir reynt að selja síldina fyrir betra verð. Þetta fjelag ætlar að vinna að heill beggja landanna. Og er því trúandi til að vilja okkur vel. Jeg hefi skrifað þessu fjelagi og beðið það að gera tilraun til að selja síldina, en það svaraði, að það væri ekki hægt sökum þess, að í Svíþjóð væri við tóma stórkaupmenn að eiga, en þeir halda síldinni í miklu lægra verði en hún er seld fyrir í smásölu. Þetta fjelag segir, að hægt væri að fá miklu hærra verð, ef t. d. íslenskir útgerðarmenn hefðu síldina geymda í Svíþjóð, og seldu hana þar jafnóðum til smásala. Það er rjett, sem hv.þm. (M. K.) tók fram, að ekki er að búast við, að öll síld seldist svona. En svo mikið mundi áreiðanlega verða selt á þennan hátt, að ekki væri í þennan fjárstyrk horfandi. En svo er nú einnig fyrir að þakka, að Gautaborg er ekkert verri millistöð en Kaupmannahöfn, svo síldin væri ekkert ver farin þar en í Kaupmannahöfn, þótt selja ætti hana til annara landa. Hv. þm. (M. K.) taldi íslenskum atvinnuvegum stafa hættu af samkepni annara þjóða, og þá sjerstaklega íslenskum síldaratvinnuvegi af sænskri samkepni; en þetta mundi jafnvel verða til að lyfta undir sænsku samkepnina. Jeg gæti að vísu hugsað mjer, að það gæti stafað hætta af sænskri samkepni. En jeg hefi ætíð verið, og mun verða, fús til að setja skynsamleg takmörk, er mættu girða fyrir það. Að þetta sje ekki staðlaust fleipur mun hv.þm. (M. K.) meðal annars geta sannfærst um af því, að jeg hefi nú lagt til, að bætt yrði einnig grein inn í hegningarlögin um það, að refsa botnvörpuveiðaleppum. Hygg jeg þetta fulla sönnun þess, að jeg muni ekki síðstur til að vernda atvinnuvegi vora. Enda fer þessi till. einmitt í þá átt, að vernda íslenska síldarútveginn, því það mundi einatt efla atvinnuveginn, ef síldin seldist ætíð vel. Með því yrði einmitt afstýrt hættu, en ekki leidd hætta yfir útveginn. Einnig mundi það ekki spilla fyrir okkur, ef við sýndum erl. þjóðum, að við gætum selt vöruna ódýrar með því að vera sjálfir milliliðir en milliliðir þeirra sjálfra. Hygg jeg, að flestar þjóðir myndu heldur unna okkur rjetts verðs en sinnar þjóðar mönnum okurverðs. Þetta mundi ekki heldur á neinn veg freista Svía til að keppa við Íslendinga, heldur þvert á móti, enda eru Svíar hvort sem er ekki verstu keppinautarnir.