Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Páll Hallgrímsson, fyrrverandi sýslumaður og alþingismaður, andaðist í fyrradag, 3. desember. Hann var níutíu og þriggja ára að aldri. Páll Hallgrímsson var fæddur í Reykhúsum í Eyjafirði 6. febrúar 1912. Foreldrar hans voru hjónin Hallgrímur Kristinsson, forstjóri Sambands íslenskra samvinnufélaga, og María Jónsdóttir húsmóðir. Hann stundaði nám við Menntaskólann á Akureyri og lauk stúdentsprófi 1931, nam síðan lögfræði við Háskóla Íslands og lauk prófi vorið 1936. Um eins árs skeið, 1936–1937, starfaði hann hjá Sambandi íslenskra samvinnufélaga við lögfræðistörf og endurskoðun, en hinn 1. janúar 1937 var hann skipaður sýslumaður í Árnessýslu. Hann tók við því embætti 1. október það ár, aðeins 25 ára að aldri, og gegndi því samfellt til ársins 1982, í hálfan fimmta áratug. Hann var jafnframt bæjarfógeti á Selfossi 1978–1982. Í sumarkosningum til Alþingis 1942 var hann í framboði fyrir Framsóknarflokkinn í Árnessýslu og var kjörinn þingmaður. Sat hann á rúmlega fimm vikna aukaþingi í ágúst og fram í september árið 1942, en þingmennsku hans lauk við kosningar til Alþingis í október 1942. Jafnframt sýslumannsembætti gegndi Páll Hallgrímsson ýmsum trúnaðarstörfum, bæði í héraði og á landsvísu. Hann var í stjórn Kaupfélags Árnesinga 1939–1968, formaður stjórnarinnar frá 1960, og endurskoðandi Sambands íslenskra samvinnufélaga 1951–1957. Stéttarbræður hans völdu hann til forustu í samtökum sínum, í stjórn Dómarafélagsins og Sýslumannafélagsins. Langt er nú liðið frá því að Páll Hallgrímsson átti skamma setu á Alþingi, en hann gaf ekki kost á lengri setu hér. Hann kaus að helga starfskrafta sína sýslumannsstörfum í víðlendri sýslu og standa með sýslungum sínum að framkvæmdum innan sýslunnar. Hann studdi og hafði forustu um viðreisn Þorlákshafnar, rekstur og byggingu skólaseturs á Laugarvatni og sjúkrahúsmál Suðurlands á Selfossi, svo að fátt sé talið. Páll Hallgrímsson var samvinnumaður. Hann var farsæll embættismaður, félagslyndur og naut trausts þeirra sem störfuðu með honum. Ég bið hv. alþingismenn að minnast Páls Hallgrímssonar með því að rísa úr sætum. - 
            

Borist hefur svohljóðandi bréf frá 1. þm. Reykv. s., Geir H. Haarde, dagsett þann 5. desember: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykv. s., Lára Margrét Ragnarsdóttir, taki sæti mitt á Alþingi á meðan.“ Lára Margrét Ragnarsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa á ný.

Um kl. hálffjögur í dag fer fram umræða utan dagskrár um stefnu stjórnvalda í alþjóðasamstarfi gegn vá af völdum loftslagsbreytinga. Málshefjandi er hv. þm. Mörður Árnason. Hæstv. umhverfisráðherra, Sigríður A. Þórðardóttir, verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegur forseti. Í síðustu viku var kynnt skýrsla um örorku og velferð á Íslandi og í öðrum vestrænum löndum sem unnin var m.a. fyrir samtök öryrkja. Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands vann skýrsluna. Í þeirri skýrslu kemur fram að kjör öryrkja á Íslandi hafa dregist aftur úr kjörum annarra þjóðfélagshópa á síðustu tíu árum. Þetta hefur gerst þrátt fyrir að í lögum um málefni fatlaðra frá 1992 setja stjórnvöld sér það markmið að tryggja fötluðum jafnrétti og sambærileg lífskjör við aðra þjóðfélagsþegna og skapa þeim skilyrði til að lifa eðlilegu lífi. Það sem virðist hafa haft mest áhrif á stöðu og kjör öryrkja og reyndar aldraðra líka á þessu tíu ára bili er annars vegar sú aftenging launa og bóta sem var ákveðin við afgreiðslu fjárlaga árið 1996 og hins vegar sú skattstefna sem rekin hefur verið af stjórnvöldum. Þetta tvennt eru afdrifaríkustu þættirnir í því að öryrkjar hafa dregist aftur úr öðrum hópum í kjörum. Fram kemur að kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann á landinu almennt á þessu tíu ára tímabili hefur hækkað um 50%, hjá einhleypum öryrkja og öryrkja í sambúð um 40% en öryrkja sem er einstætt foreldri aðeins um 30%. Það hefur gerst í því góðæri sem hér hefur ríkt á síðustu tíu árum að þessir hópar hafa dregist aftur úr öðrum sem er auðvitað algerlega ólíðandi. Þess vegna spyr ég, virðulegur forseti: Hvað hyggst ríkisstjórnin gera til að bæta stöðu öryrkja?

Frú forseti. Verið er að fara yfir þessa skýrslu á vegum forsætisráðuneytisins. Ég skal játa að þessar tölur komu mér nokkuð á óvart því það er staðreynd að kaupmáttur þeirra bóta sem ríkið greiðir hefur hækkað um 58% á síðustu tíu árum á sama tíma og kaupmáttur almennra launa hefur hækkað um 37%. Þetta hef ég fengið staðfest. Hins vegar liggur fyrir að greiðslur frá lífeyrissjóðum hafa verið að skerðast á undanförnum árum. Lífeyrissjóðirnir hafa ekki haft þá getu sem menn höfðu vænst til að standa undir örorkubótum og svo liggur líka fyrir að atvinnuþátttaka öryrkja hér á landi er með minnsta móti. Það er nauðsynlegt að fara yfir þessi mál og verið er að því. Hvað varðar skattamálin þá liggur það alveg fyrir, hv. þingmaður, að eftir því sem laun hafa hækkað hér á landi hafa að sjálfsögðu skattgreiðslur hækkað til opinberra þarfa, þ.e. í fjárhæðum talið. Hér hefur orðið gífurleg launahækkun undanfarinn áratug og það hefur orðið til þess að við höfum getað farið út í margvíslega hluti á vettvangi samneyslunnar, hvort sem það er til menntamála eða heilbrigðismála og líka til að hækka tryggingabætur. Auðvitað má gera betur. Það liggur fyrir. Það má gera betur bæði gagnvart eldri borgurum og öryrkjum og það er eitt af því sem við hljótum ávallt að vilja bæta. Ástæðan fyrir því að hægt hefur verið að ganga í þá átt að hækka þessar bætur er hin mikla aukning þjóðartekna sem hér hefur verið á undanförnum tíu árum.

Virðulegur forseti. Það er vissulega rétt að stjórnvöld geta gert miklu betur og það er auðvitað áfellisdómur yfir þessari ríkisstjórn í því góðæri sem hér hefur verið og sem hún hefur státað sig mjög af á síðustu tíu árum. Að það skuli hafa getað gerst að öryrkjar og aldraðir dragist aftur úr öðrum í lífskjörum á þessu tímabili er þungur áfellisdómur yfir ríkisstjórninni og segir okkur bara að þetta er ríkisstjórn ójafnaðar. Það þýðir ekki að vitna í lífeyrissjóðina því aðeins helmingur öryrkja fær yfirleitt bætur úr lífeyrissjóðum. Hinir fá það ekki. Það sem vegur þyngst í þessu, eins og ég sagði áðan, er annars vegar sú aftenging launa og bóta sem ákveðin var með stjórnvaldsaðgerð og hins vegar sú skattstefna sem hér hefur verið rekin sem hefur falist í því að lækka álagningarprósentuna í skattinum en láta skattleysismörkin ekki fylgja verðlagsþróun. Það gerir það að verkum að þeir sem verst eru settir greiða af launum sínum í skatt sem þeir gerðu ekki áður.

Frú forseti. Það væri fróðlegt við þessa umræðu að fá upplýsingar um hver sé skattstefna Samfylkingarinnar. Það hefur allt saman verið út og suður í þeim efnum. Það er alveg rétt að núverandi ríkisstjórn hefur beitt sér fyrir því að lækka skattprósentuna og þar með hafa skattleysismörkin hækkað. Það hefur verið alveg skýr stefna af hálfu stjórnvalda að lækka skattleysismörkin með þeim hætti. Hv. þingmaður segir að ekkert hafi gerst í málefnum öryrkja hér á landi. Ég vil t.d. minna á að árið 2000 var tekinn upp sérstakur tekjutryggingarauki og það var líka farið út í mikið átak í sambandi við örorku ungra öryrkja og lífeyrir til þeirra hækkaði verulega. Nauðsynlegt er að halda þessu öllu til haga á sama tíma og ber að viðurkenna að hægt er að gera betur. En það er alveg ljóst að það hefði ekki tekist ef stefna Samfylkingarinnar í efnahags- og velferðarmálum hefði gilt hér á landi.

Virðulegur forseti. Hann er oft sérkennilegur, sá málflutningur hjá hæstv. ráðherra og hv. stjórnarliðum þegar kemur að því að þeir svari fyrir stjórnarstefnu sína að kalla eftir stefnu Samfylkingarinnar. Þeir tóku að sér að vera í ríkisstjórn og þeim ber að haga hlutum með þeim hætti að hér sé sanngjörn og réttlát stjórnarstefna. Varðandi skattstefnu Samfylkingarinnar skal það sagt, svo að það sé alveg ljóst og það á að vera alveg ljóst, að það er tvennt sem við höfum lagt áherslu á, einmitt að hækka skattleysismörkin og lækka matarskattinn. Þessar tillögur fluttum við núna og þessar tillögur fluttum við í fyrra þannig að það á ekki að koma neinum á óvart. Varðandi öryrkjana og þetta álag sem yngstu öryrkjarnir fá er ég hér með dæmi um 40 ára einhleypan öryrkja. Hann þarf að standa undir heimili og húsnæðiskostnaði og öllu sem 40 ára einstaklingi tilheyrir með engar aðrar tekjur en frá almannatryggingum. Hann fær að hámarki frá Tryggingastofnun 107 þús. kr. í nóvember 2005, greiðir 12.300 í skatta af heildartekjum sínum og heldur því eftir 94.700 kr. ár út og ár inn. 

Frú forseti. Ég vil eiga orðastað við hæstv. forsætisráðherra um þá sérkennilegu stöðu sem uppi er í samskiptum ríkisstjórnar og Seðlabanka. Hæstv. forsætisráðherra hefur áður tjáð sig opinberlega, ekki síst á miðstjórnarfundi Framsóknarflokksins í síðasta mánuði, um þá skoðun sína að engin þörf sé á frekari vaxtahækkunum. Það hefur verið þannig gert að ég hef orðað það svo að engu sé líkara en að hæstv. forsætisráðherra vilji segja Seðlabankanum fyrir verkum. En nú er annað upp á teningunum þegar forsætisráðherra tekur sér það fyrir hendur að túlka ákvarðanir Seðlabankans um 25 punkta hækkun stýrivaxta sem stefnubreytingu sem hann fagni, hæstv. forsætisráðherra. Spyrja má: Síðan hvenær varð það hlutverk forsætisráðherra að gerast sjálfskipaður talsmaður og útskýrandi fyrir hönd Seðlabankans? Ég spyr hæstv. forsætisráðherra, af því að ekkert í yfirlýsingu Seðlabankans sjálfs, rökstuðningi hans og þaðan af síður í útgáfu Peningamála, gefur tilefni til að ætla að Seðlabankinn sjálfur telji sig vera að breyta um stefnu: Í hverju telur hæstv. forsætisráðherra að stefnubreytingin sé þá fólgin? Er það í því að hverfa frá núgildandi verðbólgumarkmiðum? Er það stefnubreytingin sem forsætisráðherra fagnar, að Seðlabankinn slaki á, hleypi verðbólgunni í gegn eins og það er stundum kallað? En einmitt þeirri leið hafnar Seðlabankinn sjálfur skýrt og skorinort og leggur áherslu á að hann telji sig ekki vera að breyta um stefnu og telji áframhaldandi þörf fyrir mjög mikið aðhald. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Getur svona yfirlýsing af hálfu ríkisstjórnar eða forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra gert annað en að grafa undan trúverðugleika bankans? Er kannski leikurinn til þess gerður vegna ágreiningsins sem uppi er milli bankans og ríkisstjórnar, að ríkisstjórnin sé bara ákveðin í því 

Frú forseti. Það liggur fyrir að Seðlabankinn er sjálfstæð stofnun og það var ekki hugmyndin með sjálfstæði hans að forsætisráðherra og ríkisstjórn afsöluðu sér því að hafa skoðun á málefni bankans eða hafa skoðun á efnahagsmálum. Mér finnst þetta með eindæmum. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem hv. þingmaður krefst þess að forsætisráðherra og ríkisstjórn hafi enga skoðun á efnahagsmálum. Hvað á þetta að þýða? Ég hef sagt og stend við það að ég hef ekki talið ástæðu til vaxtahækkunar af hálfu Seðlabankans núna. Ég hef hins vegar fagnað því að Seðlabankinn hefur farið mjög mildilega í þessa hækkun og hún er minni en flestir gerðu ráð fyrir. Ég tel það vera stefnubreytingu og menn mega hafa aðra skoðun á því. Seðlabankinn talar ekki um það núna í yfirlýsingum sínum að hann ætli sér að hækka vexti enn frekar. Það hefur komið skýrt fram í tilkynningum Seðlabankans að undanförnu. Mín vegna geta menn kallað það eitthvað annað en stefnubreytingu, það skiptir ekki máli, en ég tel að þessi ákvörðun Seðlabankans sé hógvær og ásættanleg við núverandi aðstæður, jafnvel þótt ég hafi haft þá skoðun að ekki hefði verið ástæða til að hækka vexti núna. Við það stend ég. Ég vænti þess að hv. þingmaður geti samþykkt það að forsætisráðherra landsins hafi einhverja skoðun á efnahagsmálum. Hv. þingmaður á ekki að koma hér upp í tíma og ótíma og mótmæla því að forsætisráðherrann hafi skoðun og krefjast skoðanaleysis af honum.

Frú forseti. Þetta er grundvallarmisskilningur. Ég vil endilega að forsætisráðherra og ríkisstjórn hafi skoðun á efnahagsmálum, en réttar skoðanir og skynsamlegar. Ég vil að forsætisráðherra og ríkisstjórn vinni með Seðlabankanum en ekki móti honum. Og það er mikill munur á því að lýsa almennum viðhorfum sínum til efnahagsmála, og þess vegna þó því að Seðlabankinn þurfi ekki að beita frekari vaxtahækkunum, og hinu að fara beint inn í ákvörðun Seðlabankans og reyna að útskýra hana á þann hátt sem gengur bersýnilega gegn vilja Seðlabankans sjálfs. Það er verið að reyna að barna þessa yfirlýsingu í áttina að því sem ríkisstjórnin vill en ekki Seðlabankinn. Trúverðugleiki Seðlabankans í þessum efnum skiptir öllu máli, að markaðurinn hafi þá trú að Seðlabankinn sé vandanum vaxinn og geti tryggt aðlögun efnahagsaðstæðna í landinu með mjúklegum hætti að veruleikanum. Það er ekki deila um það að gengið er yfir jafnvægismörkum. Það er hins vegar mikil deila um það hvaða áhrif það hefur ef gengið tekur kollsteypur og það er það sem Seðlabankinn vill varast. Þess vegna eru ummæli hæstv. forsætisráðherra 

Frú forseti. Hv. þingmaður verður að fá að hafa þá skoðun að ég hafi talað af ábyrgðarleysi. Ég tel það af og frá. Ég tel eðlilegt að ég hafi mína skoðun á efnahagsmálum og ég vænti þess að hv. þingmaður fagni því að gengisvísitalan hefur heldur hreyfst til. Ég veit ekki betur en að hv. þingmaður hafi komið upp á Alþingi í vetur skipti eftir skipti, haft miklar áhyggjur af efnahagsmálum og spurt ríkisstjórnina skipti eftir skipti hvað hún ætli að gera í þeim málum. Nú kemur hv. þingmaður upp og segir að þetta sé alveg skelfilegt. Hvaða afstöðu hefur hann sjálfur og hvaða skoðun hefur hann sjálfur á ákvörðunum Seðlabankans? Telur hann ákvörðun Seðlabankans góða og telur hann ástandið núna vera orðið ásættanlegt? Hann hefur hingað til í vetur talað eins og að við stöndum frammi fyrir mjög alvarlegum hlutum og að efnahagsmál okkar séu í hinu versta ástandi. Við höfum verið ósammála um það. 

Frú forseti. Það vill svo til að efnahagsstefna okkar liggur fyrir í formi þingmáls, og við ein þingflokka höfum gert skilmerkilega grein fyrir henni og leggjum þar til ákveðna hluti, ákveðnar aðgerðir. Vandinn er aðallega sá - það stendur upp úr á öllum fundum og ráðstefnum sem núna eru um efnahagsmál öðrum en ríkisstjórnarfundum, þar er greinilega annar vandi - að Seðlabankinn er aleinn í glímu sinni við að halda aftur af þenslu og verðbólgu og reyna að endurheimta stöðugleika í hagkerfinu. Ríkisstjórnin hefur unnið gegn Seðlabankanum. Í staðinn fyrir að ganga til samstarfs við Seðlabankann um einhverjar samræmdar aðgerðir virðist núna vera komin upp sú staða að ríkisstjórnin hjóli í Seðlabankann og reyni að draga úr trúverðugleika hans. Það er háskalegt. Það er, eins og ég sagði áðan, ekki deila um það mikla jafnvægisleysi sem er í efnahagsmálum okkar núna og það er ekki deila um það að gengið er langt yfir raungengismörkum en allir hugsandi menn hljóta að sjá hversu hættulegt það er ef einmitt þetta brothætta ástand fer úr böndunum, m.a. 

Frú forseti. Ég held að allir geti verið sammála um að við núverandi aðstæður í þjóðfélaginu er mikilvægast af öllu að draga úr eyðslu og auka sparnað. Eina tillagan sem ég hef séð frá hv. þingmanni og þingflokki Vinstri grænna er að hækka fjármagnstekjuskatt við þær aðstæður úr 10% í 18%. Það er það vitlausasta af öllu sem gert væri við þessar aðstæður. Það yrði til þess að auka eyðslu og draga úr sparnaði. 

Hæstv. forseti. Á árinu 2003 beitti þáverandi menntamálaráðherra sér sérstaklega fyrir því að settar voru 4,5 millj. kr. til að auka textun á íslensku sjónvarpsefni. Það var gert ráð fyrir því í skriflegu svari sem hann gaf við fyrirspurn hv. þm. Sigurlínar Margrétar Sigurðardóttur að auka fjárveitingar allt upp í 7 millj. á árinu 2004 í þetta verkefni. Ég varð ekki var við það núna við fjárlagagerðina að markaðir væru til þessa sérstakir fjármunir og ég veit ekki til þess að sérstaklega hafi verið mótuð stefna um það hjá Ríkisútvarpinu að fylgja þessu eftir, enda sýnist mér komið í ljós að það hefur ekki sést í raunveruleikanum. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra hvort þær áætlanir sem mótaðar voru af fyrrverandi menntamálaráðherra um það að auka textun sjónvarpsefnis og láta til þess fé séu enn þá stefna ríkisstjórnarinnar. Í öðru lagi: Finnst hæstv. menntamálaráðherra að Ríkisútvarpið hafi staðið sig í stykkinu við það að auka textun á innlendu sjónvarpsefni? Í þriðja lagi: Hefur núverandi menntamálaráðherra í hyggju að auka fjárveitingar í textun til að fylgja eftir þeirri stefnumörkun sem kom fram í því svari sem ég vitnaði til í upphafi máls míns? Hann sagði m.a., með leyfi forseta: „Ráðherra hefur lagt á það áherslu við forsvarsmenn Ríkisútvarpsins að verulega verði aukið við það fjármagn sem fer til textunar efnis á næstu árum.“ Síðan segir: „Fyrir skömmu var heimiluð 5% hækkun afnotagjalda sem eiga að auka tekjur Ríkisútvarpsins talsvert og er það álit ráðherra að hluta þess fjár eigi að ráðstafa til að texta íslenskt sjónvarpsefni.“ Nú spyr ég: Hvar eru þessar áætlanir í verkum ríkisstjórnarinnar? Hvar hefur þeim verið fylgt eftir eða hyggst ráðherra fylgja þeim eftir?

Frú forseti. Já, ég tek undir með hv. þingmanni, það er mikilvægt að áfram verði haldið við það að texta meira en nú er gert. Það hefur verið aukið töluvert en ekki er nóg að gert. Ég mun halda áfram að fylgja eftir þeirri fyrirætlan forvera míns, sérstaklega þá í tengslum og samskiptum við Ríkisútvarpið. Ég tel að borð sé fyrir báru á þeim bænum og sér í lagi kannski í ljósi þess að nú hafa báðir þingflokkar ríkisstjórnarinnar, þingflokkar Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks, samþykkt breytingar á stjórnskipulagi Ríkisútvarpsins, að breyta því í hlutafélag. Ég geri ráð fyrir því að við það aukist svigrúm Ríkisútvarpsins til að sinna einmitt þessari mikilvægu almannaþjónustu. Það er líka rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni að svo var litið til hluta af þeirri afnotagjaldshækkun upp á 5% á sínum tíma að hann ætti m.a. að fara í það að auka textun á efni. Ég mun fylgja þessu eftir og gera það innan tíðar.

Hæstv. forseti. Ég þakka þau svör sem komin eru en hefði gjarnan viljað fá svolítið nákvæmari svör um það hvort hæstv. ráðherra metur það svo að ríkissjónvarpið hafi staðið sig í stykkinu á árinu 2004 miðað við þessa áætlun og það sem af er árinu 2005. Ég fagna því ef hagur Ríkisútvarpsins er með þeim hætti að það geti aukið textun á næsta ári og að ekki þurfi sérstaklega að gera ráð fyrir neinni fjárveitingu til þess. Ef ekki, þá geri ég ráð fyrir, miðað við svör hæstv. ráðherra, að ráðherrann beiti sér fyrir því að lagt verði til þessa fé, sérstaklega á næsta ári, eins og reyndar var gert á árinu 2003 þegar forsætis-, félagsmála-, heilbrigðis- og menntamálaráðuneytin lögðu saman 4,5 millj. til að auka textun. Ég vonast til þess að það sé full alvara í því að fylgja þessu máli eftir.

Frú forseti. Ríkisútvarpið hefur aukið þessa þjónustu sína töluvert en það er aldrei nóg að gert eins og ég greindi frá áðan. Ég mun sérstaklega láta fara yfir það hversu mikil aukningin hefur verið á þessu tímabili en ég vil líka undirstrika það að ég tel þetta tvímælalaust vera eitt af þeim hlutverkum sem við getum krafið Ríkisútvarpið um. Þetta er hluti af almannaþjónustuhlutverki þess og það á að uppfylla þessa þjónustu eins og annað sem fellur undir það hlutverk.

Hæstv. forseti. Ég vil að lokum þakka fyrir þessi svör og sérstaklega það sem sagt var síðast í þessum ræðustól, að það væri hluti af hlutverki Ríkisútvarpsins að auka textun á sjónvarpsefni og að að því yrði unnið. Ég mun fylgjast með því hvernig ríkisstjórninni tekst til við það verkefni sitt.

Virðulegi forseti. Það hefur verið athyglisvert að fylgjast með umfjöllun bresku pressunnar undanfarnar vikur um aukna samþjöppun á matvælamarkaði þar í landi. Kveikjan að umræðunni er að stærsta matvörukeðja Bretlands, Tesco, hefur á undanförnum missirum jafnt og þétt aukið hlutdeild sína á matvælamarkaði og er nú með yfir 30%. Nánast þriðja hvert pund sem fer til matvælakaupa í Bretlandi fer í gegnum kassa Tescos. Þær þrjár keðjur sem koma í kjölfar Tescos hvað stærð varðar hafa markaðshlutdeild á bilinu 11,5–16,6% en samanlögð markaðshlutdeild fjögurra stærstu keðjanna er um 74%. Raunveruleikinn er sá að aukið umfang stórverslanakeðjanna hefur leitt til þess að 20% sjálfstæðra matvælaverslana í Bretlandi hafa lagt upp laupana á síðustu fjórum árum sem samsvarar um 50 verslunum í viku hverri. Umræðan í Bretlandi er á þann veg að staða Tescos á matvælamarkaði sé á góðri leið með að leiða til tæknilegrar einokunar miðað við markaðshlutdeild fyrirtækisins. Yfirburðastaða keðjunnar geri henni kleift að standa fyrir undirboðum og óheilbrigðum verslunarháttum sem til lengri tíma leiði til minna vöruvals og stríði gegn hagsmunum neytenda. Nefnd þingmanna í breska þinginu vinnur nú að úttekt á stöðu matvælamarkaðarins. Kallað er á opinbera stefnumótun um hvernig eigi að taka á breyttum aðstæðum á matvælamarkaði og hvernig beita megi samkeppnisreglum til að spyrna gegn þessari þróun, t.d. með kröfu um að keðjan selji hluta verslana eða þeim bönnuð kaup á verslunum til að auka hlutdeild sína enn frekar. Þessi umræða er athyglisverð fyrir okkur Íslendinga, ekki síst í ljósi þess að hér á landi hefur ein matvörukeðja yfir 60% markaðshlutdeild á matvörumarkaði. Ef Bretar hafa áhyggjur af því að ein keðja hafi 30% og fjórar stærstu keðjurnar hafi samanlagt 74% markaðshlutdeild, hvað segja stjórnvöld og almenningur um stöðuna hér á landi og áhrif á almenna hagsmuni? Af þessu tilefni varpa ég fram eftirfarandi spurningu til hæstv. viðskiptaráðherra: Telur hæstv. viðskiptaráðherra í ljósi umræðna í breskum fjölmiðlum um aðgerðir til að bregðast við markaðsráðandi stöðu fyrirtækja á breskum matvælamarkaði ástæðu til að grípa til sambærilegra aðgerða hér á landi í ljósi þeirra aðstæðna sem hér ríkja?

Hæstv. forseti. Ég efast ekki um að allt sem hv. þingmaður sagði hér er rétt. Hún vitnaði sérstaklega til stöðunnar í Bretlandi og eitthvað hef ég kynnt mér það sem þar er að gerast. Sem svar við spurningunni um það hvort ég muni grípa til einhverra aðgerða eða hvort ég sjái ástæðu til að fara svipaðar leiðir og Bretar hafa farið er það að segja að við erum með lög í landinu, samkeppnislög, sem eru alveg í samræmi við það sem gengur og gerist í nágrannalöndum okkar og eru sett á grundvelli EES-samþykkta. Þar að auki erum við hér með nýja stofnun, Samkeppniseftirlit sem kemur í stað Samkeppnisstofnunar, sem fær aukið hlutverk í sambandi við einokun á markaði og það að misnota markaðsráðandi stöðu. Ég treysti þessari stofnun ákaflega vel til að fara með það eftirlit á markaðnum sem henni ber að gera samkvæmt lögum og ég mun ekki sem viðskiptaráðherra beita mér sérstaklega í þessum málum. Það er ekki mitt hlutverk að hafa afskipti af Samkeppniseftirlitinu. Það leggur sjálft sínar línur um það hvaða markaði eftirlitið skoðar hverju sinni. Það er svarið sem ég get gefið hv. þingmanni.

Virðulegi forseti. Ráðherrann kom í svörum sínum að því hvernig löggjöfin er hér á landi og ég vil benda á grein sem birtist í Morgunblaðinu nýverið eftir tvo heiðursmenn, þá Jónas Haralz og Jóhann J. Ólafsson. Þeir segja m.a. eftirfarandi um markaðsaðstæður hér á landi, með leyfi forseta: „Er frelsi viðskiptanna að leiða til þess að eignir og áhrif þjappist saman hjá fáum fyrirtækjum og einstaklingum sem hika ekki við að misbeita aðstöðu sinni, ekki aðeins í atvinnulífinu sjálfu heldur jafnvel einnig í stjórnmálum og í þjóðlífinu öllu? Eru útrásarfyrirtækin, studd af íslenskum bönkum, að ráðast í ævintýraleg viðskipti sem ekki eiga stoð í heilbrigðum rekstri?“ Síðan velta þeir fyrir sér hvort við séum að ganga í gegnum ribbaldaskeið ungs kapítalisma sem aðrar þjóðir hafi gengið í gegnum á mismunandi tímum, m.a. Rússar eftir fall kommúnismans. Og þeir spyrja síðan: „Ef í þetta stefnir, hvað er þá til ráða?“ - Þessir ágætu menn hvetja til þess að endurskoðun fari fram á löggjöf um starfsemi atvinnulífsins, m.a. samkeppnislögum og lögum um eftirlitsstofnanir, með hliðsjón af þeim markaðsaðstæðum sem hér nú ríkja. Ég hvet hæstv. ráðherra til að hugleiða betur orð þessara heiðursmanna.

Hæstv. forseti. Ég er hissa á að heyra þessar áherslur hjá hv. þingmanni með tilliti til þess að við gengum í gegnum heilmikla vinnu á síðasta þingi, fyrst í nefndarstarfi, í nefnd sem ég skipaði. Þar voru að sjálfsögðu fulltrúar samstarfsflokksins líka. Hún komst að ákveðnum niðurstöðum sem síðan hafa verið lagðar fram í formi frumvarpa og þau frumvörp hafa orðið að lögum. Þetta hefur verið unnið allt í sátt og samlyndi og ég gerði mér ekki grein fyrir, a.m.k. ekki á þeim tíma þegar við vorum að vinna að þessum málum, að aðrar hugmyndir væru uppi í Sjálfstæðisflokknum í sambandi við þetta mál. Hins vegar get ég að sjálfsögðu tekið undir með hv. þingmanni að það er áhyggjuefni þegar um fákeppni er að ræða á mörkuðum, hvaða markaðir sem það eru. En við settum í þau lög sem nú gilda um samkeppnismál, m.a. heimildir fyrir samkeppnisyfirvöld til að krefjast skipulagsbreytinga hjá fyrirtækjum ef þau hafa brotið lög.

Virðulegi forseti. Markaðsaðstæður breytast mjög hratt hér á landi eins og við höfum líka séð að gerist í Bretlandi. Ég vek athygli á því að tilefni umræðunnar í Bretlandi er það sem ég sagði hér áðan að eitt af hverjum þrem pundum sem fara í matvælakaup fer í gegnum kassa Tescos. Hér er það þannig að tvær krónur af hverjum þremur fara í gegnum vasa þeirrar stóru matvælakeðju sem við erum með hér á landi. Bretar kalla þetta einokun … 

Hæstv. forseti. Það er ástæða til að huga að almannahagsmunum í þessu máli eins og öðrum en við skulum hafa það í huga að það er ekki ólöglegt að hafa markaðsráðandi stöðu samkvæmt lögum. Hins vegar er ólöglegt að misnota markaðsráðandi stöðu. Ef fyrirtæki gera það eru þau að brjóta lög. Það er það sem hlýtur að vera útgangspunkturinn í þessari umræðu, ef fyrirtæki sem hafa markaðsráðandi stöðu brjóta lög þarf að fara með það athæfi sem lögbrot. Eins og ég sagði áðan tel ég að Samkeppniseftirlitið hljóti að hafa eftirlit með öllum mörkuðum, ekki síst matvælamarkaði þar sem hann er hverjum íbúa þessa lands mikilvægur. Og hvað þeir eru að gera get ég ekki svarað hér vegna þess að ég hef ekki afskipti af Samkeppniseftirlitinu. Það er ekki lítið búið að tala um það á hv. Alþingi að það skipti máli að stjórnvöld hafi ekki afskipti af eftirlitsstofnunum almennt.

Forseti. Á morgun heldur hæstv. umhverfisráðherra af stað til Montreal á loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem um leið er fyrsti fundur Kyoto-ríkjanna. Nú eru síðustu forvöð að spyrja hvað ráðherrann hefur fram að færa í Kanada. Hvað vill ríkisstjórnin í loftslagsmálum? Hvað á að taka við þegar fyrsta Kyoto-tímabilinu lýkur 2012? Er ríkisstjórnin enn þá sammála Evrópusambandinu um að hlýnun skuli ekki fara yfir 2° frá iðnbyltingu og að iðnríkin eigi að draga úr útstreymi gróðurhúsalofts um 30% fyrir 2020? Eða er ríkisstjórnin þeirrar skoðunar að Kyoto-bókunin sé misskilningur og þess vegna sé rétt að fara léttari leið á næsta tímabili? Er ríkisstjórnin reiðubúin að falla frá hinu setta marki til að þóknast vilja Bandaríkjanna? Hvað vill ríkisstjórnin? Vísindamenn eru nú að kalla samhljóða um vána af völdum loftslagsbreytinga. Flestir þeirra telja reyndar að breytingarnar séu þegar hafnar. Hér á Íslandi nægir að rifja upp skýrslu Norðurskautsráðsins frá í fyrra, um miklu meiri hlýnun á norðurslóðum en að jarðarmeðaltali. Þeir tala um 4–7° á svæðinu næstu 100 ár ef ekkert er að gert. Hlýnunin getur umbreytt náttúru umhverfis heimskautið þannig að við þekkjum ekki annað eins úr sögu Íslands og grannþjóðanna. Við undirrituðum Kyoto-bókunina í maí 2002 í beinu framhaldi af Ríó-sáttmálanum. Í þeirri undirritun fólst að Íslendingar viðurkenndu þann vanda sem við er að fást og hétu samstarfi við að draga úr mengun frá gróðurhúsalofti. Þetta gerðu ekki allir. Ríkisstjórn Bandaríkjanna er því miður haldin kreddu. Hún undirritaði ekki Kyoto-bókunina og hefur hingað til hafnað algjörlega samstarfi um aðgerðir gegn vánni. Evrópusambandið hefur hins vegar þá stefnu að halda einarðlega áfram aðgerðum þar til ráðamenn í Washington láta af afstöðunni „veit ekki, skil ekki, vil ekki“ og ganga til liðs við Kyoto-ríkin. Hver er afstaða ríkisstjórnar Íslands gagnvart tregðu Bandaríkjastjórnar? Fyrrverandi forsætisráðherra, Davíð Oddsson, virðist vera á Bush-línunni. Hann sagði á landsfundi Sjálfstæðisflokksins í haust að Kyoto-bókunin væri að vísu viðleitni í rétta átt en byggðist á, með leyfi forseta „afar ótraustum vísindalegum grunni“. Veit ekki, skil ekki, vil ekki. Síðan síðast, árið 2002, eru sjálfstæðismenn orðnir umhverfis- og utanríkisráðherrar. Nýi hæstv. utanríkisráðherrann sagði hálfa setningu um þessi mál í skýrslunni til þingsins í haust og talaði, með leyfi forseta, um „ótta við hugsanlegar loftslagsbreytingar af mannavöldum“. Hugsanlegar, sagði Geir Haarde. Veit ekki, skil ekki, vil ekki. Hæstv. umhverfisráðherra talar því miður ekki skýrar. Hér á þinginu um daginn treysti ráðherrann sér t.d. ekki til að lýsa yfir stuðningi við framhald samkvæmt Kyoto eftir árið 2012. Forseti. Við þurfum að vita hvað íslenska ríkisstjórnin ætlar að leggja til málanna í Montreal. Við þurfum að vita hvort ríkisstjórnin hefur breytt fyrri stefnu í loftslagsmálum. Við þurfum að vita hvort stjórnarflokkarnir eru einhuga í málinu. Er hæstv. umhverfisráðherra þeirrar skoðunar að grundvöllur Kyoto-bókunarinnar sé afar ótraustur og þess vegna sjálfsagt að láta undan Bandaríkjastjórn? Eða er ráðherrann sammála hæstv. ráðherra Halldóri Ásgrímssyni sem sagði þetta um Norðurskautsskýrsluna í fyrrahaust, með leyfi forseta: „Við höfum aldrei áður staðið frammi fyrir jafnmiklum og -örum loftslagsbreytingum á norðurhveli jarðar. Þær munu hafa gríðarleg áhrif á umhverfi, efnahag og félagslegar aðstæður fólks.“ Það er ekki hægt, forseti, að hafa báðar þessar skoðanir í einu. Milli orða fyrrverandi forsætisráðherra úr öðrum stjórnarflokknum og yfirlýsinga núverandi forsætisráðherra úr hinum stjórnarflokknum er himinn og haf. Er umhverfisráðherra nú sammála eða ósammála þeim orðum hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur frá 16. nóvember að, með leyfi forseta, „við höfum ekkert fyrirkomulag annað en Kyoto-bókunina til að taka á þessum málum. Mér finnst því einsýnt að menn hljóti að byggja á henni.“ Það er ekki hægt að vera í senn sammála og ósammála þessum orðum fyrrverandi umhverfisráðherra. Ég skal verða fyrstur til að fagna því ef ráðherrann er sammála Siv Friðleifsdóttur, Samfylkingunni og öðrum flokkum stjórnarandstöðunnar, hygg ég, um þetta mál. Ef ráðherrann er hins vegar ekki sammála þessum ummælum Sivjar Friðleifsdóttur er komin upp misklíð og óeining í ríkisstjórninni og liði hennar um þetta mál, mesta verkefni stjórnmálanna á okkar tímum.

Frú forseti. Hv. þm. Mörður Árnason heldur uppteknum hætti og reynir ítrekað að finna einhvern ágreining á milli ríkisstjórnarflokkanna í loftslagsmálum. Ég er alveg undrandi á þessum málflutningi. Stefna ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum á alþjóðavettvangi er skýr og hefur verið það lengi. Hún byggir á rammasamningi Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar frá árinu 1993. Ísland er einnig aðili að Kyoto-bókuninni frá 1997 sem tók gildi 16. febrúar á þessu ári. Það var ekki ljóst fyrr en þá að svo yrði. Skuldbindingartímabil hennar er frá árinu 2008–2012 og skuldbindingar okkar felast í því annars vegar að almennt útstreymi gróðurhúsalofttegunda aukist ekki meira en um 10% frá árinu 1990 og hins vegar fela þær í sér að losun koltvíildis frá nýrri stóriðju eftir 1990 aukist ekki meira en um 1,6 milljónir tonna árlega að meðaltali á skuldbindingartímabilinu. Sé litið til ákvæða Kyoto-bókunarinnar og almennra heimilda Íslands er samdráttur gróðurhúsalofttegunda um 6% frá árinu 1990. Ekkert bendir til annars en að við verðum innan heimildanna sem er mun betri staða en mörg önnur ríki standa nú frammi fyrir. Gripið hefur verið til margvíslegra aðgerða sem stuðla að því að við getum staðið við skuldbindingar okkar gagnvart Kyoto-bókuninni og byggjast þær á stefnumörkun í loftslagsmálum sem samþykkt var í ríkisstjórn 2002. Það hefur verið ágæt sátt í þjóðfélaginu um þá stefnumótun og það hefur verið ágæt sátt á Alþingi líka um þá stefnumótun. Um einstakar aðgerðir sem farið hefur verið út í má nefna að opinber gjöld á umhverfisvæna bíla hafa verið lækkuð í tveimur áföngum, síðast nú í vor. Olíugjald hefur verið lagt á dísilbíla í stað þungaskattsins til að hvetja til notkunar þeirra en þeir eyða minna eldsneyti en bensínbílar. Sorpa hefur dregið úr metanútstreymi með því að vinna hauggas í Álfsnesi og landsáætlun stjórnvalda um meðferð úrgangs á að stuðla að minni lífrænum úrgangi til urðunar en urðun sláturúrgangs verður bönnuð frá 1. janúar  Síðast en ekki síst vil ég í þessu sambandi nefna að Ísland hefur lagt áherslu á nýtingu endurnýjanlegrar orku. Við höfum m.a. lagt mikið af mörkum við að kynna nýtingu jarðvarma fyrir öðrum þjóðum sem ég tel afar mikilvægt og jákvætt framlag af okkar hálfu því að hundruð milljóna manna gætu nýtt jarðvarma í stað jarðefnaeldsneytis til upphitunar og raforkuframleiðslu. Nú stendur yfir 11. aðildarþing loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna sem jafnframt er fyrsti aðildarríkjafundur Kyoto-bókunarinnar. Þar er rætt um alþjóðlegar aðgerðir gegn útstreymi gróðurhúsalofttegunda og það fer ekki á milli mála að um mikilvægt málefni er að ræða fyrir alla heimsbyggðina. Umhverfisráðherra Kanada, Stéphane Dion, sem er forseti þingsins, hefur sent bréf til þátttakenda þar sem hann lýsir viðhorfum sínum til viðfangsefnanna sem fyrir liggja og væntingum um árangur af viðræðunum. Þetta byggir hann á samræðum sem hann hefur átt við fulltrúa um 40 ríkja á síðustu mánuðum til undirbúnings þeirra funda sem nú standa yfir. Umhverfisráðherra Kanada telur meginviðfangsefnið vera þrenns konar, í fyrsta lagi að hrinda ákvæðum Kyoto-bókunarinnar í framkvæmd með nánari útfærslu þeirra, í öðru lagi að styrkja Kyoto-bókunina og loftslagssamninginn með ákvörðunum um framkvæmd og fjármögnun aðgerðaáætlunar um aðlögun að loftslagsbreytingum og um hreinni þróun sem gerir ríkjum kleift að fá metin loftslagsvæn verkefni í þróunarríkjunum og í þriðja lagi að þoka alþjóðlegu samningaferli um loftslagsmál, sérstaklega hvað varðar spurninguna um hvað tekur við eftir að fyrsta skuldbindingartímabili Kyoto lýkur 2012, fram á veginn með pólitískri yfirlýsingu um grundvöll nýrra viðræðna um loftslagsmál ásamt tímasetningu slíkra viðræðna. Þetta getum við Íslendingar að sjálfsögðu stutt allt saman af heilum hug og það er alveg ljóst að þær viðræður munu að sjálfsögðu byggja bæði á loftslagssamningnum og Kyoto-bókuninni. Í því munum við taka þátt.

Frú forseti. Hæstv. umhverfisráðherra er á leiðinni til Montreal í Kanada. Þar mun hæstv. umhverfisráðherra þurfa að útlista stefnu íslensku ríkisstjórnarinnar í málefnum Kyoto-bókunarinnar. Eitt af því sem hæstv. umhverfisráðherra þarf að svara í Montreal er spurningin um framhaldið, hvað taki við að loknu fyrsta skuldbindingartímabili bókunarinnar. Mér hefði fundist afar forvitnilegt að fá að heyra frá hæstv. ráðherra hvort það eigi að fara fram með áframhaldandi framlengingu á stóriðjuákvæðinu umdeilda. Ætlar hæstv. ráðherra að fara þarna fram með ósk um að stóriðja á Íslandi fái áframhaldandi undanþágu frá losunarbókhaldi og losunarsamningum? Eins og allir vita þurfa stjórnvöld að vera trúverðug gagnvart Kyoto-bókuninni. Bókunin er eini möguleikinn sem við eigum á því að bregðast við loftslagsbreytingum og berjast gegn þeim. Málflutningur hæstv. ríkisstjórnar verður að taka mið af því. Þetta viðurkenna stjórnvöld langflestra ríkja veraldarinnar. Bandaríkin eru það ríki sem berst harðast gegn aðgerðum á borð við þær sem Kyoto-bókunin mælir fyrir um. Í fyrstu barðist Bush-stjórnin gegn því að bókunin yrði að veruleika. Hún reyndi allt sem hún gat til að kæfa hana í fæðingu og núna þegar bókunin er gengin í gildi gerir Bush-stjórnin sitt ýtrasta til að kæfa hana í vöggunni, eins og komist var að orði í einu fréttabréfinu frá ráðstefnunni sem nú stendur yfir. Íslensk stjórnvöld hafa ævinlega verið tvístígandi í afstöðu sinni til bókunarinnar enda rúmaðist stóriðjustefna þeirra ekki innan ákvæða bókunarinnar. Ástæðan fyrir því að þau fullgiltu hana yfir höfuð var eingöngu sú að hægt var að knýja fram undanþáguákvæðið fræga sem undanskilur losun frá stóriðjulosunarbókhaldinu á fyrsta skuldbindingartímabilinu. Kyoto-bókunin er bara lítið skref í áttina. Samkvæmt niðurstöðum færustu vísindamanna þyrfti að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda um 60% á næstu 50 árum en Kyoto-bókunin hljóðar bara upp á skuldbindandi samdrátt upp á 5,2% hjá þeim þjóðum sem losa mest. Hæstv. umhverfisráðherra verður að fara til Montreal með trúverðugan 

Virðulegi forseti. Þær áherslur sem við framsóknarmenn lögðum í umhverfismálum á síðasta flokksþingi okkar í vor eru einkum þrenns konar. Í fyrsta lagi leggjum við áherslu á að Íslendingar beiti sér fyrir því að sem flest ríki staðfesti Kyoto-bókunina. Í öðru lagi leggjum við áherslu á að Íslendingar beiti sér fyrir því að loftmengunarsáttmáli Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar verði staðfestur enda er þar um mikið hagsmunamál að ræða eins og sést af því að hvert meðalstórt flutningaskip getur losað brennistein á við allan bílaflota Íslendinga. Í þriðja lagi leggjum við áherslu á að draga úr þeirri loftmengun sem hefur áhrif á lífríki og lífsgæði á Íslandi. Ég get ekki betur heyrt en að þær áherslur sem hæstv. umhverfisráðherra lagði hér fram af sinni hálfu fyrir hönd ríkisstjórnarinnar hljómi mjög vel saman við þær áherslur sem við höfum lagt á okkar flokksþingi þannig að tal um að ágreiningur sé uppi meðal stjórnarflokkanna í þessu máli getur ekki stuðst við nein rök sem haldbær eru. Virðulegi forseti. Menn velta fyrir sér spurningunni: Hvað gerist að loknu fyrsta skuldbindingartímabilinu? Við verðum að hafa í huga að það magn af gróðurhúsalofttegundum sem losað er út í andrúmsloftið á Íslandi mun vaxa úr 11 tonnum á hvert mannsbarn upp í 16,8 þegar fullnýttar eru allar undanþáguheimildir í Kyoto-bókuninni. Ég held að það verði afar þungsótt fyrir Íslendinga að sækja um frekari heimildir og ég held að Íslendingar ættu að hugsa sig vandlega um áður en þeir leggja út á þá braut. Ég held að við séum komnir býsna hátt í þessum efnum með því að nýta þá heimild sem við höfum og eigum að ákveða næstu skref ákaflega varlega þaðan í frá.

Virðulegur forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka málshefjanda, hv. þm. Merði Árnasyni, fyrir að taka þetta mál hér upp áður en hæstv. umhverfisráðherra hverfur til Montreal því það er nauðsynlegt að átta sig á því hvað hæstv. ráðherrann ætlar að hafa í veganestinu og hvaða flögg hann ætlar þar að reisa. Það hefur komið fyrir í forustu Sjálfstæðisflokksins og forustu repúblikana í Bandaríkjunum og hægri manna í Ástralíu og á stöku öðrum stað að þar hafa heyrst raddir sem hafa vefengt þá hættu sem stafar af loftslagsbreytingunum. Þess vegna er ánægjulegt að heyra hæstv. umhverfisráðherra taka undir þær áhyggjur hér og staðfesta það almenna álit sem nú er orðið að þetta sé eitthvert mikilvægasta verkefni sem við eigum við að fást, eða eins og hv. málshefjandi sagði, stærsta verkefni stjórnmála í samtímanum. En hæstv. umhverfisráðherra svaraði ekki lykilspurningunum. Hún svaraði því ekki hvaða kröfur Ísland vill gera um að dregið verði úr mengun eftir 2012. Hvaða kröfur viljum við gera eftir 2012? Í öðru lagi: Ætlar hæstv. umhverfisráðherra að bregðast við áskorun hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur um að pressa á Bandaríkin og George Bush um að fara inn í þetta ferli af fullri alvöru? Í þriðja lagi: Telur hæstv. umhverfisráðherra að það komi yfir höfuð til greina að við sækjum um frekari undanþágur og frekari mengunarheimildir fyrir stóriðju á Íslandi en nú er eða telur hæstv. umhverfisráðherra að það sé útilokað að það geti verið framlag okkar til umhverfismála í heiminum að sækja um enn frekari mengunarkvóta fyrir stóriðju í landinu?

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu um umhverfismálin. En ég verð að segja að í þetta skiptið finnst mér umræðan um þessi mál dálítið hysterísk á köflum og ekki mjög yfirveguð. Það er einhvern veginn þannig með þennan málaflokk að sumir þeirra sem láta hann sig varða falla oft í þá gryfju að mála skrattann á vegginn og gerast heimsendaspámenn þegar kemur að málefnum náttúrunnar. Mér finnst hv. málshefjandi að sínu leyti falla í þá gryfju þegar hann talar um vá af völdum loftslagsbreytinga. Auðvitað ber okkur Íslendingum að fylgjast vel með þróun umhverfisins. En ég kannast ekki við þessa vá sem hv. þingmaður talar um og ég sé ekki að að okkur Íslendingum eða jarðarbúum steðji vá vegna breytinga á loftslaginu og ég kannast ekkert við að almenningur upplifi hana frekar en ég. Umhverfismálin eru mikilvægur málaflokkur sem varðar okkur Íslendinga miklu og þar gegnir sama máli um loftslagsbreytingar og aðra þætti umhverfisins. Úr því að hv. þingmaður spyr hvaða vísindagrunn stjórnvöld á Íslandi telji vera undir kenningum um loftslagsbreytingar þá tel ég fyrir mitt leyti að þær byggi á afar ótraustum vísindalegum grunni. Ekki þarf nema lesa þær rannsóknir og skýrslur sem liggja fyrir um þessi mál til þess að komast að þeirri niðurstöðu. Það kemur t.d. fram í niðurlagi loftslagsskýrslu Norðurskautsráðsins frá 2004 að þær, þ.e. niðurstöður þeirra, byggi ekki á traustum grunni. Þær eru ekki yfir vafa hafnar. Það sama má segja um margar aðrar rannsóknir á sviði umhverfismála. Þær eru mjög óvissar. Ég get nefnt dæmi um rannsókn sem birtist í Nature fyrir stuttu síðan sem gaf til kynna að Golfstraumurinn hefði hugsanlega veikst um 30%.  Það er ekkert svart og hvítt í þessu, hv. þingmaður, og við eigum að taka umræðuna á þeim forsendum.

Frú forseti. Ég heyri að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson er trúr fyrrum leiðtoga sínum, Davíð Oddssyni, um að menn skuli ekki gefa sér það fyrir fram að neitt sé að í loftslagsmálum og menn eigi ekki að vera að mála skrattann á vegginn. Það mun hafa verið sá hinn sami leiðtogi sem tók þannig til orða að skrattinn væri leiðigjarnt veggskraut í þessum efnum. Og nú sakna þeir sem eru þeirrar skoðunar vinar í stað náttúrlega þar sem Björn Lomborg, hinn danski er af stalli fallinn en hann var einna helstur spámaður þeirra sem töldu að þetta væri allt saman bara svartagallsraus og órökstuddir heimsendaspádómar. En þeim fer mjög fækkandi í þessum hópi, það verð ég að hryggja hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson með, sem betur fer auðvitað því að það er mál til komið og þó fyrr hefði verið að heimsbyggðin horfist alvarlega í augu við það sem hér er að gerast og yfirgnæfandi rök benda til. Ég fagna því að hæstv. umhverfisráðherra er krafin svara um nestið sem hæstv. ráðherra tekur með sér til Montreal. Það er meira en ástæða til að tekið sé til alvarlegrar umræðu á Íslandi hvar Ísland ætlar að skipa sér á bás í þessum efnum, ekki síst í ljósi grafalvarlegra upplýsinga um hversu mikil áhrif þessar breytingar koma til með að hafa á hánorrænum slóðum þannig að jafnvel sjálfur tilverugrundvöllur sjálfstæðs þjóðríkis hér og efnahagslífs geti meira og minna horfið með margra gráða lækkun hitastigs vegna breyttra hafstrauma þó svo að meðalhitastig á jörðinni haldi áfram að hækka. Hvað ætlar Ísland að gera í þessum efnum á tímabilinu 2008–2012 og alveg sérstaklega hvaða framtíðaráherslur ætla íslensk stjórnvöld að hafa gagnvart því að þetta sé aðeins fyrsta skrefið og aðeins lítið hænuskref í rétta átt og að taka þurfi miklu alvarlegar á málum en hingað til hefur verið lagt til? Á kannski að fara vestur með þann boðskap að til standi að byggja þrjú ný álver á örfáum missirum á Íslandi 

Frú forseti. Ég hygg að flestir geti verið sammála um að iðnbyltingin svokallaða hafi fært þjóðum heims mikla velsæld. Hins vegar má segja að skuggi fylgi þeirri ágætu byltingu en það er útblástur sem í rauninni hefur leitt þjóðir heimsins núna til að bregðast við og eitt form þess er Kyoto-samkomulagið. Ef við lítum hins vegar 100 ár aftur í tímann hafa Íslendingar verið mjög framarlega þar sem við höfum innleitt vatnsorku og jarðvarma í staðinn fyrir kol og olíu sem voru nýtt í efnahagslífi okkar áður. Við erum þar til fyrirmyndar og höfum vakið athygli á alþjóðavettvangi fyrir það. Eigi að síður höfum við við útblástursvanda að glíma hér. Einn þriðji af þeim útblæstri sem fram fer á Íslandi stafar af bílum, af bruna í sprengivélum í bílum. Þar eru, frú forseti, sannarlega tækifæri. Þar hafa Íslendingar markað spor, þeir eru í forustu. Íslenska ríkisstjórnin er sú fyrsta í heiminum sem lýsir því yfir að hún vilji stuðla að því að vetni verði tekið upp sem orkuberi í íslensku efnahagslífi. Með því móti hafa Íslendingar haft áhrif. Þessi yfirlýsing og þær framkvæmdir sem hér hafa orðið, m.a. með fyrstu almennu vetnisstöðinni í heiminum, og með ýmsum áætlunum sem uppi eru hafa Íslendingar markað spor. Þau hafa m.a. leitt til þess að fyrsta alþjóðlega samkomulagið um nýtingu vetnis var undirritað í Bandaríkjunum fyrir tveimur árum og í bígerð er stofnun samtaka við Norður-Atlantshafið um nýtingu vetnis. Með því móti má segja að Íslendingar séu í forustu til þess að ráðast á þann þátt útblásturs sem lýtur að samgöngum og sprengivélum og við, frú forseti, höfum markað þau spor, erum til fyrirmyndar og ríkisstjórn Íslands hefur stutt það með umræddri yfirlýsingu og með ráðum og dáð.

Forseti. Ég þakka umhverfisráðherra svörin í síðasta tólftungi ræðu sinnar. Ég verð að lýsa því yfir að ég harma að hér skuli ekki vera í umræðunni sjálf Siv Friðleifsdóttir hv. þm., heldur eru sendir af stað þeir ágætu menn Kristinn H. Gunnarsson og Hjálmar Árnason, hv. þingmenn, hjónin eða hjónaleysin eftir því hvernig á stendur í Framsóknarflokknum. Athyglisvert er við málflutning þeirra að þeir hafa greinilega sætt sig við einhvers konar hálfvolga afstöðu umhverfisráðherra til málsins sem segir nú, sem betur fer, að þá yfirlýsingu sem að sé stefnt í Montreal eigi að byggja á Ríó-sáttmálanum og Kyoto-bókuninni. Ég fagna þeirri yfirlýsingu sérstaklega í ljósi þeirra orða sama umhverfisráðherra fyrir rúmum hálfum mánuði sem svo hljóðuðu, með leyfi forseta: „Ég tel líka allt of snemmt að segja til um hvaða aðferð verður hægt að beita til að takast á við loftslagsmálin eftir 2012.“ Hæstv. umhverfisráðherra hefur því áttað sig á því á þessum hálfa mánuði að það er ekkert annað en Kyoto-bókunin sem hér kemur til greina. Ég fagna því alveg sérstaklega vegna þess m.a. að Siv Friðleifsdóttir lagði á það áherslu og leiðrétti þar með ráðherrann í þessu. Það vekur líka athygli að hæstv. umhverfisráðherra virðist vera eini sjálfstæðismaðurinn sem tekið hefur þátt í umræðu um þessi mál undanfarna mánuði og jafnvel missiri sem er þeirrar skoðunar að byggja eigi á Kyoto-bókuninni. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson flutti boðskap Davíðs Oddssonar um afar ótraustan vísindagrunn undir öllu saman. Geir Haarde sagði að loftslagsbreytingarnar væru hugsanlegar. Sjálfstæðisflokkurinn hefur á þann hátt í rauninni mótmælt sjálfum forsendum þessara loftslagsbreytinga og þeirra aðgerða sem verið er að grípa til. Athygli vekur að í síðustu viku kom út skýrsla umhverfissamtaka Evrópusambandsins. Í einum kaflanum í henni kemur fram að loftslagsbreytingarnar séu staðreynd. 

Frú forseti. Við Íslendingar höfum tekið mjög skýra afstöðu í stuðningi okkar við Kyoto-bókunina. Þar höfum við skipað okkur á bekk með Norðurlöndunum og öðrum Evrópulöndum. Það er til fyrirmyndar að við getum án erfiðleika staðið við okkar hlut og það er enginn ágreiningur á milli okkar hv. þm. og fyrrverandi umhverfisráðherra, Sivjar Friðleifsdóttur, varðandi þessi mál. Stefnan hefur ekki breyst. Ég minni líka á að það var í forsætisráðherratíð Davíðs Oddssonar sem Íslendingar gerðust aðilar að Kyoto-bókuninni. Mér finnst því eins og þingmenn séu að reyna að snúa hlutunum við, ég átta mig ekki alveg á því hvað þeim gengur til. Hins vegar er mjög gott fyrir mig að fara með það veganesti sem þessar umræður fela í sér í dag, í rauninni er mjög ánægjulegt að fá að taka þátt í þeim. Ég nefndi áðan áherslur umhverfisráðherra Kanada, sem er í forsæti á fundinum. Hann telur að í þeim grundvelli sem byggja eigi á í Montreal eigi að felast að þátttaka í aðgerðum verði breiðari en nú er, sem felur þá í sér að stórríki á borð við Bandaríkin og stóru þróunarríkin, Indland og Kína, verði með til að árangur geti náðst. Á þetta höfum við Íslendingar einnig lagt áherslu enda má heita augljóst að án víðtækari samstöðu næst aldrei viðunandi árangur. Stefna íslenskra stjórnvalda er því mjög skýr. Samstilltar aðgerðir þjóða heims eftir 2012 verða að megna að snúa þróuninni við. Það skiptir ekki meginmáli hvaða leið verður valin heldur hitt að um hana náist víðtæk sátt sem tryggi framhaldið og tryggi að það sjáist fyrir endann á aukningu gróðurhúsalofttegunda 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna. Frumvarp þetta byggist í meginatriðum á tillögu nefndar sem lauk störfum í febrúar sl. og hafði það hlutverk að finna leiðir til að auka rétt foreldra á innlendum vinnumarkaði til greiðslna í fjarveru þeirra frá vinnu vegna langvarandi veikinda barna þeirra. Nefndin lagði áherslu á að foreldrar langveikra barna hefðu tækifæri til þess að viðhalda tengslum við vinnumarkaðinn þrátt fyrir að þeir þyrftu að leggja tímabundið niður störf vegna veikinda barna sinna. Lagði nefndin því til að bæði ríkið og sjúkra- og styrktarsjóður stéttarfélaga kæmu til móts við aðstæður foreldra langveikra barna. Frumvarp það sem hér er til umræðu lýtur því að þætti stjórnvalda en ég treysti því að stéttarfélögin skoði vel sinn hluta. Frumvarpið gerir ráð fyrir að foreldrar sem eru virkir þátttakendur á innlendum vinnumarkaði geti átt rétt til tímabundinna greiðslna að fjárhæð 93 þús. kr. ef þeir þurfa að leggja niður störf vegna þeirra bráðaaðstæðna sem upp kunna að koma þegar börn þeirra greinast með alvarlegan og langvinnan sjúkdóm eða alvarlega fötlun. Miðað er við að foreldrar hafi verið sex mánuði á innlendum vinnumarkaði áður en barnið greindist með alvarlegan og langvinnan sjúkdóm eða alvarlega fötlun. Enn fremur er það skilyrði að foreldrar leggi niður störf til að annast barnið en greiðslunum er ætlað að koma til móts við sannanlegt tekjutap foreldra. Á sama hátt er lagt til að komið verði til móts við aðstæður foreldra í námi þurfi þeir að gera hlé á námi sínu vegna sömu aðstæðna. Foreldrar geta átt sameiginlegan rétt á greiðslum í allt að þrjá mánuði með hinu foreldri barnsins samkvæmt mati framkvæmdaraðila að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Í tilvikum þegar barn þarfnast verulegrar umönnunar vegna alvarlegra veikinda eða alvarlegrar fötlunar er lagt til að heimilt verði að framlengja sameiginleg réttindi foreldra til greiðslna í allt að sex mánuði til viðbótar. Geta foreldrar í alvarlegustu tilvikunum átt þá sameiginlegan rétt til greiðslna í samtals níu mánuði. Það er skoðun mín, hæstv. forseti, að verið sé að stíga mikilvægt framfaraskref til að koma til móts við aðstæður foreldra langveikra og alvarlega fatlaðra barna. Framkvæmdaraðila er ætlað að meta hvort og í hversu langan tíma foreldrar eigi rétt á greiðslum samkvæmt frumvarpinu. Áhersla er lögð á að framkvæmdaraðili líti heildstætt á aðstæður fjölskyldnanna sem í hlut eiga enda liggur t.d. ekki fyrir einhlít skilgreining á hugtakinu „langveikt barn“. Misjafnt er hvernig sjúkdómar leggjast á börn en miðað við tillögu nefndarinnar er gert ráð fyrir að foreldrar barna í fyrstu þremur flokkum umönnunargreiðslna samkvæmt lögum um félagslega aðstoð geti átt rétt á greiðslum innan þess kerfis sem nefndin lagði til. Áhersla er lögð á sveigjanleika þannig að foreldri getur átt rétt á hlutfallslegum greiðslum samhliða minnkuðu starfshlutfalli eigi foreldri kost á að fara í hlutastarf. Þetta er í samræmi við það markmið að stuðla að því að foreldri sjái sér hag í því að halda tengslum við vinnumarkaðinn þrátt fyrir alvarleg og langvinn veikindi eða alvarlega fötlun barns þess þegar því verður við komið. Þetta getur einnig átt við þegar foreldri snýr til baka á vinnumarkaðinn í lægra starfshlutfall en það var í áður en það lagði tímabundið niður störf. Miðað er við að foreldrar öðlist rétt til greiðslnanna þegar fullar launagreiðslur frá vinnuveitanda hafa fallið niður í forföllum foreldra enda hafi foreldrar samtals verið frá vinnu í 14 daga vegna veikinda eða fötlunar barns. Er þannig jöfn fjölskylduábyrgð undirstrikuð og við það miðað að báðir foreldrar nýti sér kjarasamningsbundin réttindi sín til fjarveru frá vinnu vegna veikinda barna. Í tilvikum þegar aðeins annað foreldri leggur niður störf er gert ráð fyrir að sjúkra- og styrktarsjóðir stéttarfélaganna komi til móts við félagsmenn sína þann tíma er kjarasamningsbundin réttindi þrýtur og greiðslur samkvæmt frumvarpinu hefjast. Þá er gert ráð fyrir að foreldrar geti sjálfir ákveðið hvernig þeir skipta með sér greiðslunum en þeir geta ekki fengið báðir greitt fyrir sama tímabil. Enn fremur er gert ráð fyrir að vinnuveitandi geti haldið áfram að greiða starfsmanni sínum laun samkvæmt kjarasamningi, ráðningarsamningi eða einhliða ákvörðun sinni til hagsbóta fyrir starfsmanninn. Er því miðað við að greiðslur hefjist þegar fullar launagreiðslur hafa fallið niður. Jafnframt er gert ráð fyrir að vinnuveitandi, sjúkra- og styrktarsjóðir stéttarfélaga eða aðrir aðilar geti greitt foreldri mismun greiðslnanna og launa þess ef því er að skipta. Umönnunargreiðslur sem ætlað er að mæta útlögðum kostnaði vegna veikinda eða fötlunar barns koma ekki til frádráttar greiðslunum. Það er vissulega erfiðleikum bundið, hæstv. forseti, að áætla með nokkurri vissu hversu margir foreldrar koma til með að eiga rétt samkvæmt frumvarpinu. Nefndin hafði reynslu Tryggingastofnunar ríkisins af umönnunargreiðslukerfinu til hliðsjónar og var við það miðað að foreldrar 250–300 barna kunni að nýta sér þann rétt sem mælt er fyrir í frumvarpinu á ári hverju. Síðan er gert ráð fyrir að foreldrar um 40 barna komi til með að nýta sér réttinn til framlengingar á greiðslum í allt að sex mánuði. Geri ég ráð fyrir að sú áætlun sé ekki fjarri lagi og hefur verið byggt á þeim tölum við mat á kostnaði vegna þessa nýja kerfis. Við innleiðingu á kerfinu er lagt til að það taki gildi í áföngum. Þannig er gert ráð fyrir einum mánuði á fyrsta árinu, tveimur mánuðum á öðru ári og á þriðja árinu kemur það til fullra framkvæmda. Enn fremur tekur rétturinn til framlengingar gildi í áföngum á sama tíma. Á árinu 2006 verður heimilt að framlengja rétt foreldra um tvo mánuði, ári síðar um fjóra mánuði og frá og með 1. janúar 2008 um sex mánuði þegar lögunum er ætlað að koma að fullu til framkvæmda. Slík innleiðing á nýju kerfi gaf góða raun er réttur feðra til fæðingarorlofs varð sá sem hann er í dag. Er mikilvægt að skrefin séu tekin af varfærni en örugglega. Það sem helst hefur valdið mér hugarangri í sambandi við smíði frumvarps þessa var hvernig hefja ætti kerfið. Það getur vissulega valdið fólki vonbrigðum þegar ný kerfi eru sett á fót sem eru til hagsbóta fyrir borgarana þegar ákvarða þarf við hvaða tímamark skuli miða við gildistöku. Þetta kemur oft upp og sem nærtækt dæmi get ég nefnt lögin um fæðingar- og foreldraorlof. Lögin tóku gildi um áramótin þegar árið 2001 gekk í garð og tóku til foreldra barna er fæddust á því herrans ári en ekki árinu áður. Sama átti við um foreldraorlofið en það tók til foreldra barna sem fæddust 1. janúar 1998 eða síðar enda þótt börn fædd fyrir það tímamark væru þá yngri en átta ára gömul. Þetta kerfi sem við ræðum hér nú, hæstv. forseti, er engin undantekning. Eftir að hafa farið vel yfir málið með sérfræðingum mínum töldum við skynsamlegast að miða við tiltekið tímamark. Það tímamark sem lagt er til að verði við miðað er að frumvarpið muni eiga við um aðstæður foreldra barna sem greinast með alvarlegan og langvarandi sjúkdóm eða alvarlega fötlun 1. janúar nk. eða síðar. Greiðslur koma þó ekki til framkvæmda fyrr en lögin, verði frumvarpið samþykkt óbreytt að þessu leyti, taka gildi um mitt næsta ár. Þetta vildi ég nefna sérstaklega, hæstv. forseti. Ég vil þó vekja athygli á ákvæði 15. gr. frumvarpsins sem gerir ráð fyrir að foreldrar geti átt rétt á greiðslum vegna sama barns í tilvikum er barnið greinist aftur með alvarlegan og langvinnan sjúkdóm. Þetta getur átt við enda þótt barnið hafi áður greinst fyrir 1. janúar nk. Hið sama á við þegar ástand barns versnar aftur vegna sjúkdóms eða fötlunar eftir að hafa náð jafnvægi. Skiptir þá ekki máli hvernig barnið greindist í fyrsta sinn. Hæstv. forseti. Ég vil vekja athygli á að ég lít svo á að það sé áfram í verkahring aðila vinnumarkaðarins að semja um rétt foreldra til fjarveru frá störfum vegna veikinda barna í kjarasamningsviðræðum sín í milli. Frumvarpi þessu er ekki ætlað að breyta nokkru þar um, enda fjallar það ekki um leyfi frá störfum. Samkvæmt kjarasamningum eiga foreldrar rétt á 7–10 daga fjarveru á ári en fjöldi daga er misjafn milli kjarasamninga einstakra félaga. Hefur mörgum þótt sá réttur nokkuð takmarkaður. Þrátt fyrir það tel ég mikilvægt að starfsmenn mæti ákveðnum skilningi hjá vinnuveitanda þegar þeir þurfa að vera fjarverandi vegna tilfallandi veikinda barna. Ýmsar leiðir eru færar í þessu efni en auk sveigjanlegs vinnutíma má nefna tímabundið hlutastarf eða heima- eða fjarvinnu. Þar sem frumvarpið tryggir foreldrum ekki leyfi frá störfum í sjálfu sér þótti ástæða til að breyta ákvæðum um foreldraorlof. Er því lagt til að foreldrum langveikra og alvarlega fatlaðra barna verði gert kleift að nýta sér þann hluta foreldraorlofsins sem þeir nýttu ekki áður en orlofsrétturinn féll niður í tilvikum þegar börn greinast með alvarlega og langvinna sjúkdóma eða alvarlega fötlun eftir 8 ára aldur en áður en þeir ná fullum 18 árum. Hæstv. forseti. Ég vil ítreka orð mín hér að framan að ég tel að frumvarpið feli í sér stórt framfaraskref til hagsbóta fyrir foreldra langveikra og alvarlega fatlaðra barna. Ég legg jafnframt áherslu á að þetta kerfi verði til þess að styðja við bakið á þeim sem virkilega þarfnast þess og ég vona sannarlega að þetta sé einungis góð byrjun á áframhaldandi þróun. Reynslan verður síðan að leiða í ljós hverju fram vindur. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. félagsmálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir að leggja þetta mál fram. Mig langar aðeins að ræða aðdraganda þessa frumvarps. Árið 2002 var samþykkt þingsályktunartillaga, flutt af þingmönnum úr öllum flokkum, um aukinn rétt foreldra vegna veikra barna. Sú tillaga er að hluta til komin til framkvæmda þegar þetta frumvarp verður orðið að lögum en veikindaréttur foreldra almennt vegna veikinda barna er margfalt minni hér á landi en annars staðar á Norðurlöndunum. Þegar hæstv. félagsmálaráðherra svaraði fyrirspurn minni um framkvæmd áðurnefndrar tillögu í febrúar á þessu ári sagði hann tillögurnar í þessu frumvarpi vera niðurstöðu nefndar um aukinn rétt foreldra langveikra barna sem fékk tillögu Alþingis um þetta efni til meðferðar. Þess vegna fagna ég mjög þessu frumvarpi um leið og ég ítreka að enn hefur þessi þverpólitíska tillaga Alþingis ekki að fullu komið til framkvæmda. Ég spyr hæstv. félagsmálaráðherra hvort ekki sé verið að vinna áfram með efni tillögunnar sem Alþingi samþykkti, að auka réttindi foreldra vegna veikinda barna almennt vegna þess að hann er margfalt meiri annars staðar á Norðurlöndunum og þar er það ríkissjóður sem kemur að því að fjármagna slík réttindi fyrir foreldra veikra barna. Gert er ráð fyrir að frumvarpið komi til framkvæmda í áföngum. Að mínu mati er ekki, virðulegi forseti, um slíkan útgjaldaauka fyrir ríkissjóð að ræða að áfangaskipta þurfi því. Í áliti fjármálaráðuneytisins kemur fram að þegar frumvarpið er að fullu komið til framkvæmda, sem gerist á þremur árum, ef ég skil rétt, kosti það í heild um 160–170 millj. kr. Gert er ráð fyrir aðeins einum mánuði á ári þar til þremur mánuðum er náð, einum mánuði á hverju ári næstu þrjú árin og fyrir þau börn sem glíma við alvarlegustu veikindin er verið að ræða um þrjá mánuði fyrst og síðan bætast þrír mánuðir við á ári þar til níu mánuðum er náð að þremur árum liðnum. Hér er vissulega á ferðinni mikil réttarbót fyrir foreldra langveikra barna. En það olli mér vissulega miklum vonbrigðum - og ég heyri að hæstv. ráðherra hefur áhyggjur af því líka - þegar ég uppgötvaði, og það var nú ekki fyrr en í dag, hvert gildissvið þessara laga er. Ég átti erfitt með að trúa því að málið væri þannig vaxið. Þegar gildistaka þessara laga er skoðuð kemur í ljós að þau réttindi og réttarbót sem felast í frumvarpinu, þau lagaákvæði sem öðlast eiga gildi 1. júlí 2006, eiga við um börn sem greinast með alvarlegan og langvinnan sjúkdóm eða alvarlega fötlun 1. janúar 2006 eða síðar. Frumvarpið nær með öðrum orðum ekki til þess fjölda fatlaðra barna, langveikra barna, sem í dag þurfa á þessari aðstoð að halda heldur til barna sem fæðast 1. janúar 2006 og síðar og eru með langvinna sjúkdóma sem skilgreining þessa frumvarps tekur til. Undantekning er þó gerð en í 19. gr. segir: „Ákvæði 1. mgr. 15. gr. getur þó átt við þegar barn hefur greinst í fyrsta skipti fyrir 1. janúar 2006“ - en þar er einungis verið að tala um fyrsta skipti. Þetta rýrir mjög gildi þessara laga og veldur mér miklum vonbrigðum og ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur efni þessa frumvarps verið rætt t.d. í samtökum langveikra og alvarlega fatlaðra barna eins og Umhyggju? Eru þau sátt við þetta gildissvið þessara laga? Ég spyr, virðulegi forseti: Hefði það nú munað mjög miklu að láta þetta ná til allra þeirra barna sem búa við langvinnan sjúkdóm eða alvarlega fötlun og þurfa sannanlega á þessari réttarbót að halda í dag? Ég veit að Umhyggja og samtök og félagsmenn þeirra hafa lengi kallað eftir þessari réttarbót. Að sjálfsögðu hljóta þau að búast við því að frumvarpið nái til þeirra barna sem hafa lengi búið við langvinnan sjúkdóm. Þess vegna er þetta mér algjörlega óskiljanlegt, virðulegi forseti. Ég spyr: Hefur það verið kortlagt ef ákvæði þessa frumvarps mundu ná til foreldra þeirra barna sem eru í brýnustu þörfinni, foreldra sem sannanlega geta ekki verið á vinumarkaðnum vegna langvinnra veikinda barna sinna og missa þar af leiðandi tekjur? Ef þetta næði eingöngu til þeirra og ekki annarra, sem féllu undir skilgreiningu þessara laga, hvað værum við þá að tala um stóran hóp? Ég álít, virðulegi forseti, að ef grannt væri skoðað værum við ekki að ræða um tiltakanlega stóran hóp barna, væntanlega einungis nokkur hundruð börn. Það er ekki nokkur maður, virðulegi forseti, ekki nokkurt foreldri, sem leikur sér að því að fara út af vinnumarkaðnum vegna þeirra lágu greiðslna sem eiga að koma í hlut þeirra foreldra sem eru með langveik eða alvarlega fötluð börn. Hér er einungis verið að tala um 93 þús. kr. á mánuði. Ég skora á hæstv. ráðherra og nefndina sem fær málið til umsagnar að reyna að ná utan um það hvað það mundi kosta ef við reyndum að aðstoða þá foreldra sem í dag eru með langveik og alvarlega fötluð börn og geta af þeim sökum ekki verið á vinnumarkaði. Við erum ekki að tala um öll börn sem falla í þann hóp að vera alvarlega fötluð eða langveik, einungis þá foreldra sem sannanlega geta ekki verið á vinnumarkaðnum og missa tekjur. Þetta er lykilatriði sem ég hygg að félagsmálanefnd muni fjalla um þegar hún ræðir þetta frumvarp, hvort ekki sé hægt að koma til móts við foreldra langveikra og alvarlega fatlaðra barna sem búa við það nú að geta ekki verið á vinnumarkaðnum. Ég vil snúa mér að gildissviðinu að öðru leyti. Ég hef svolitlar áhyggjur af því að gildissviðið sé ekki nægjanlega vel skilgreint, það er einungis talað um að þessi réttindi og þessar greiðslur nái til foreldra sem eiga börn sem greinast með alvarlegan og langvinnan sjúkdóm eða alvarlega fötlun. Hver á að skilgreina hvað er langvinnur sjúkdómur eða alvarleg fötlun? Ég spyr: Er verið að miða við þá flokka sem fram koma hjá Tryggingastofnun ríkisins varðandi umönnunargreiðslur fatlaðra? Þar segir um fötluð börn: „… er átt við barn sem vegna greindarskerðingar, geðrænna truflana eða líkamlegrar hömlunar þarf sérstaka þjálfun, aðstoð og gæslu á uppvaxtarárum sínum.“ Nær þetta til þessara fötluðu barna? Um langveik börn segir: „… er átt við barn sem þarfnast læknisfræðilegrar meðferðar vegna alvarlegs og/eða langvinns sjúkdóms.“ Síðan er talað um alvarleg þroskafrávik: „… er átt við barn með þroskafrávik sem jafna má við fötlun.“ Um hegðunarvandamál segir: „... er átt við barn með hegðunarvandamál sem jafna má við geðræna sjúkdóma.“ Síðan eru fötlunar- og sjúkdómsstigin flokkuð samkvæmt umönnunarbótum í fimm flokka sem ég ætla ekki að fara nákvæmlega yfir hér. En ég spyr: Hvaða flokkar af þessum fimm falla undir þau réttindi sem hér er rætt um? Ef það er ekki skilgreint, ef gildissviðið er óljóst, mun það kalla á alls konar skilgreiningarvandamál þegar verið er að meta hverjir eigi að falla undir þau réttindi sem þetta frumvarp kveður á um. Ég spyr því ráðherra hvort hægt sé að fá nánari skilgreiningu á gildissviðinu að því er þetta varðar. Síðan ætla ég að fara í einstakar greinar, örfáar þó, í þessu frumvarpi og þar stoppa ég fyrst við 8. gr. Í 3. málsgrein í 8. gr. kemur fram: „Heimilt er að framlengja sameiginleg réttindi foreldra til greiðslna skv. 1. mgr. um allt að sex mánuði þegar barn þeirra þarfnast verulegrar umönnunar vegna mjög alvarlegra veikinda eða fötlunar.“ Hvað er veruleg umönnun? Þarf ekki að skilgreina það nánar, frú forseti, hvað átt er við? Í 8. gr. er líka kveðið á um skilyrði sem þurfa að vera til staðar til þess að foreldrar fái þennan rétt. Meðal annars er talað um að foreldrar leggi niður störf til að annast barnið meðan greiðslurnar standa yfir. Hvað ef viðkomandi leggur niður starf að hluta eða hefur aðrar tekjur annars staðar frá, það gætu hugsanlega verið fjármagnstekjur? Mér finnst skilgreiningin líka óljós hvað þetta varðar og mér finnst við þurfa að fara betur yfir þetta. Við megum aldrei láta frá okkur lög ef verulega óljóst er hvernig á að framkvæma þau eða skilgreina. Ég spyr því um skilgreiningu á þessum tveimur atriðum í 8. gr. Varðandi 6. gr. þá er talað um umsókn um greiðslur og vísa ég til þeirrar greinar, með leyfi forseta: „Foreldri skal sækja um greiðslur skv. III. kafla til framkvæmdaraðila skv. 5. gr. þegar barn greinist með alvarlegan og langvinnan sjúkdóm eða alvarlega fötlun. Umsóknin skal vera skrifleg á þar til gerðum eyðublöðum og henni skal meðal annars“ - og nú kem ég að því sem ég vildi sérstaklega beina augum ráðherrans að - „fylgja vottorð sérfræðings þeirrar sérhæfðu greiningar- og meðferðarstofnunar sem veitir barninu þjónustu um greiningu, meðferð og umönnunarþörf barns.“ Ég stoppa fyrst við að hér hljóti menn að vera að tala um Greiningarstöð ríkisins eða hvaða aðrar meðferðarstofnanir geta gefið út slíkt vottorð sem er forsenda þess að foreldrar geti sótt um greiðslur? Þá kem ég líka að því, virðulegi forseti, hvað eru biðlistar á Greiningarstöðinni langir? Eru þeir ekki margir mánuðir, kannski eitt ár eða þaðan af lengri? Og er það þá þannig að fólk þarf að fara í biðröð á þessa biðlista til þess að geta fengið slíkt vottorð eða hvernig er haldið utan um slíkt þannig að foreldrar langveikra barna þurfi ekki að bíða lengi eftir því að fá þessar greiðslur? Ég bið um svar við þessu líka. Þá vík ég að 11. gr. og þar er tala um uppsöfnun og verndun réttinda: „Foreldri, sbr. b- og c-liði 3. gr., greiðir að lágmarki 4% af greiðslum skv. 8.–10. gr. í lífeyrissjóð og ríkissjóður greiðir mótframlag að lágmarki 6%.“ Síðan kemur setning sem segir, með leyfi forseta: „Foreldri er að auki heimilt að greiða í séreignarsjóð.“ Ég spyr þá: Er verið að tala um viðbótarlífeyrissparnað sem atvinnurekendur greiða yfirleitt mótframlag á móti? Ef það er hugsunin af hverju kemur þá ekki mótframlag á móti hjá foreldrum sem fá slíkar greiðslur ef þau kjósa að vera með viðbótarsparnað? Ég vík næst að 16. gr. Þar er talað um ósamrýmanleg réttindi. Þar segir: „Foreldri sem fær atvinnuleysisbætur á ekki rétt á greiðslum samkvæmt lögum þessum fyrir sama tímabil.“ Síðan kemur: „Sama á við um foreldri sem fær lífeyrisgreiðslur samkvæmt lögum um almannatryggingar.“ Er framkvæmdaatriðið ekki eitthvað óljóst þarna? Ég velti því fyrir mér ef viðkomandi fær greiðslur úr Tryggingastofnun sem eru undir þessum 93 þúsund, af því að hér er talað um lífeyrisgreiðslur samkvæmt lögum um almannatryggingar, fær hann þá ekkert af því að hann er bara með lífeyrisgreiðslur? Eða fær hann mismuninn eða hvernig er þetta hugsað ef einhver, t.d. öryrki sem fær greiðslur úr Tryggingastofnun sem eru þá lægri en þær sem á að greiða samkvæmt þessu frumvarpi, ef að lögum verður, hvernig er þá farið með það? Nú ætla ég að fara að ljúka máli mínu, virðulegi forseti, en kemst þó ekki hjá því að tala um annan alvarlegan galla á þessu frumvarpi fyrir utan gildissviðið sem auðvitað nær ekki til foreldra sem nú eru með langveik börn, en það eru greiðslurnar. Þetta eru skammarlega lágar greiðslur að rétturinn sé upp á 93 þús. kr. á mánuði. Einstaklingur getur ekki einu sinni framfleytt sér af þessu hvað þá fjölskylda eða einstætt foreldri. Ég tók það svo þegar við hæstv. ráðherra spjölluðum um þetta mál fyrr á þessu ári og ráðherra tilkynnti að hann ætlaði að beita sér fyrir framlagningu þessa frumvarps að fjárhæðin sem hann kynnti þá, þ.e. 93 þúsund kr. greiðslan, væri miðuð við atvinnuleysisbætur og nógu lágar eru þær nú samt. Það eru þeir sem minnst hafa í þjóðfélaginu og hafa verið á atvinnuleysisbótum og við það er þessi samnefnari væntanlega miðaður. En nú hafa þau tíðindi gerst í millitíðinni að það á að hækka atvinnuleysisbætur. Grunnurinn á atvinnuleysisbótum, grunnbætur eiga að vera 96 þús. kr. við gildistöku kerfisbreytinga árinu 2006 og taka 2,9% hækkun launa 1. janúar 2007. Síðan á að vera tekjutenging bóta, hún á að miðast við 70% af heildartekjum samkvæmt launaseðlum síðastliðna sex mánuði og hámarksbætur eiga að vera 180 þús. kr. á mánuði. Hefur ekki hvarflað að hæstv. ráðherra að það sé rétt að horfa til þessarar breytingar sem er verið að gera á atvinnuleysisbótakerfinu og láta foreldra langveikra barna sem hafa misst atvinnu vegna umönnunarþarfa barnsins fá þó þær greiðslur sem var verið að semja um varðandi atvinnuleysisbæturnar? Hér er komið ákveðið fordæmi um viðmið þegar atvinnuleysisbótakerfinu er breytt. Það er verið að tala um ákveðinn grunn sem er 96 þúsund, sem er 3 þúsundum hærri en hér á að greiða samkvæmt þessu frumvarpi og það er verið að tala um tekjutengingu á atvinnuleysisbótunum sem að hámarki geta numið 180 þús. kr. á mánuði. Væri ekki ástæða til þess að skoða það líka að hafa þetta með ákveðnum hætti tekjutengt og að lágmarki, frú forseti, að greiðslan til foreldranna sé þó aldrei lægri en grunnbætur atvinnuleysistrygginga eru á hverjum tíma? Mér kom það á óvart að hæstv. ráðherra hafði ekki skoðað þetta með hliðsjón af þeim breytingum sem hafa orðið á atvinnuleysisbótakerfinu. Eins og ég segi, virðulegi forseti, þá erum við þó að tala um það fólk sem minnst hefur á milli handanna, þ.e. atvinnulaust fólk sem þarf að framfæra sér á atvinnuleysisbótum. Tvennt sem ráðherrann nefndi álít ég að sé afar mikilvægt, þ.e. að þessar greiðslur skerða ekki rétt til umönnunarbóta. Það finnst mér mikilvægt atriði. Ráðherrann hvetur líka til þess að þetta valdi í engu skerðingu á greiðslum úr styrktar- og sjúkrasjóðum stéttarfélaganna og ég spyr ráðherrann: Liggur það fyrir að þetta muni ekki skerða þær greiðslur, að styrktar- og sjúkrasjóðirnir fari þá eitthvað að minnka þá aðstoð sem þeir hafa veitt? Það er sannarlega þakkarvert að fólk hafi getað leitað til styrktar- og sjúkrasjóðanna í þeim tilvikum þegar það hefur þurft að leggja niður vinnu vegna langveikra eða alvarlega fatlaðra barna. Ég ætla ekki að tefja tímann lengur. Ég hef lagt nokkrar spurningar fyrir ráðherrann og ég spyr hvort hann sé tilbúinn að aðstoða félagsmálanefnd í því að skoða og kortleggja hvað miklar viðbætur það væru ef opnað væri fyrir þann hóp sem verst er staddur núna, foreldra langveikra barna sem hafa misst vinnu sína vegna umönnunar barnanna. Ég er sannfærð um að þetta er ekki mjög stór hópur og ég ítreka að það er ekki verið að sækjast eftir miklu og gæti alls ekki verið um neina misnotkun að ræða ef þetta væri bundið við þann hóp. Fyrstu árin hjá foreldrum þar sem er um að ræða langveikt eða alvarlega fatlað barn eru örugglega erfiðust og það er örugglega á þeim árum sem fólk þarf mestrar aðstoðar við og ég trúi því ekki að það sé ekki hægt að komast að samkomulagi og niðurstöðu um það að opna líka fyrir þetta fólk, foreldra þessara langveiku og alvarlega fötluðu barna. Ég veit að þessir foreldrar hafa beðið í mörg ár eftir þeirri réttarbót sem ráðherrann er með þessu frumvarpi að færa þeim foreldrum sem í framtíðinni munu fæða langveik eða alvarlega fötluð börn og ég held að ráðherra muni valda þessu fólki miklum vonbrigðum ef hann skoðar það ekki jákvætt með félagsmálanefnd að breyta frumvarpinu í þá veru að það opni líka fyrir það að þessir foreldrar fái líka greiðslur samkvæmt lögum.

Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður kom inn á í upphafi ræðu sinnar var ég einn af þeim þingmönnum sem voru á þingsályktunartillögu varðandi mál sem í hnotskurn er það sama og hér er verið að ræða, frumvarp til laga um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna. Ég get í meginatriðum tekið undir það sem hv. þingmaður kom hér inn á um þau vandamál sem blasa við fjölskyldu sem stendur frammi fyrir þessum aðstæðum. Það er erfitt að vera heima með langveik börn og geta jafnvel ekki stundað atvinnu og þurfa nánast að vera vísað á guð og gaddinn. Þess vegna vildi ég tala beint til hv. þingmanns hvort ekki væri rétt varðandi þau minnisatriði sem hv. þingmaður kom hér inn á, að halda þeim til haga og senda hv. nefndarmönnum félagsmálanefndar þannig að málin lægju nokkuð ljós fyrir áður en nefndarfundur verður haldinn. Þá gætu menn áttað sig betur á því hvað þetta getur orðið miklu yfirgripsmeira en hinn skrifaði texti hér er. Ég held að það væri mjög af hinu góða. Varðandi það sem hv. þingmaður kom inn á um styrktar- og sjúkrasjóði verkalýðsfélaganna þá hefur það venjulega verið þannig að þessum sjóðum hefur verið haldið utan við allar aðrar greiðslur og ég væri í hæsta máta ósáttur við ef breyting ætti að verða þar á, en vonandi skil ég það rétt að það eigi ekki að verða. En ég vil þakka þingmanninum fyrir margar ágætar ábendingar. Þetta mál er hér til umræðu í fyrsta sinn og kannski ekki við öðru að búast en að einhverjir hnökrar séu á en mér finnst það eðlilegt og sjálfsagt að þeir séu skoðaðir tímanlega þannig að frumvarpið megi fara sem mest og best vandað frá hinu háa Alþingi.

Þingforseti. Eins og hv. síðasti ræðumaður ítrekaði var hér um þverpólitískt mál að ræða og hv. þingmaður var líka flutningsmaður að og skiljanlegt að hann fylgist grannt með framkvæmdinni þegar málið er komið hingað inn á þingið og ég er viss um að það er sameiginlegur vilji allra þingmanna að gera úrbætur á frumvarpinu eins og það liggur fyrir. Ég ítreka það líka að það er mjög mikilvægt að vinna þetta mál núna í meðferð félagsmálanefndar í góðu samráði við þá sem við þetta eiga að búa eins og félagið Umhyggju og ég er sannfærð um að formaður nefndarinnar, sem situr hér í salnum, Siv Friðleifsdóttir, mun sannarlega sjá til þess að við munum ná farsælli lendingu í þessu máli. Það eru miklir annmarkar á þessu frumvarpi og við reynum að ná sameiginlega ásættanlegri niðurstöðu þannig að þinginu sé sómi að því þegar það afgreiðir þetta mál frá sér, vonandi sem allra fyrst.

Frú forseti. Ég vil byrja á að fagna því að þetta frumvarp skuli vera komið fram hér þó svo að ég geti vel tekið undir að upphæðirnar eru lágar. En þrátt fyrir það er ég sannfærður um að þá, sem þurfa á þeim að halda og geta sótt um slíka aðstoð, munar um þessar upphæðir. Ég vil taka undir með hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur hvað varðar 19. gr., það er ótækt að þessi lög eða ákvæði frumvarpsins taki eingöngu til barna sem greinast með alvarlega og langvinna sjúkdóma eða alvarlega fötlun eftir 1. janúar 2006. Mér finnst að í meðförum nefndar ættu menn ekki að vera að hengja sig í þessa dagsetningu. Það kemur fram í umsögn fjármálaráðuneytisins með frumvarpinu að um er að ræða 40–50 milljónir fyrstu árin og síðan þegar lögin taka að fullu gildi, eða markmið þeirra, verður kostnaðurinn vegna þeirra árlega 160–170 millj. kr. Þetta eru ekki mjög háar upphæðir fyrir ríkissjóð og ég vil leggja áherslu á að hér er alls ekki um minna hagsmunamál að ræða en fæðingarorlof og fæðingarstyrki, hér er jafnvel um brýnna hagsmunamál að ræða en talsvert lægri upphæðir. Ég er því á því að menn eigi alls ekki að vera að hengja sig í þessa dagsetningu, heldur að láta lögin taka gildi fyrir öll börn sem eru langveik nú. Enn fremur vil ég vekja athygli á því að ég renndi í gegnum skýrslu um velferðarkerfið íslenska, Örorka og velferð á Íslandi, sem er rituð af Stefáni Ólafssyni þar sem velferðarkerfið hér er borið saman við velferðarkerfi í öðrum löndum. Í skýrslunni kom fram að við stöndum langt að baki öðrum Norðurlöndunum hvað varðar sjúkradagpeninga og greiðslur til veikra og þar munar allt að fimmtánfalt. Ég er á því að það þurfi að fara yfir þetta velferðarkerfi í heild. Við sjáum að þessar greiðslur eru hjá félagsmálaráðuneytinu, sjúkradagpeningarnir, ef ég hef skilið það rétt, eru hjá heilbrigðis- og tryggingaráðuneytinu og örorkulífeyririnn er þar einnig. Sveitarfélögin hafa ákveðnu hlutverki að gegna og allar greiðslur í þessu kerfi eru meira og minna tekjutengdar fram og aftur þannig að ef einhver skríður yfir einhverja ákveðna upphæð rennur hann jafnharðan niður í 120 þús. kr. eða hvað það nú er. Ég er á því að það þurfi að fara fram mikil endurskoðun á velferðarkerfinu íslenska og ég sannfærðist endanlega um það eftir lestur þessarar skýrslu þar sem kemur í ljós að við stöndum nágrannaþjóðum og þjóðum Vestur-Evrópu talsvert að baki hvað varðar velferðarmál. Við náum kannski í miðjan hópinn ef viðmiðunin er að tryggja framfærslu en þegar verið er að skoða hvernig við tryggjum félagslega þátttöku og minnkum einangrun fatlaðra þá erum við langt að baki öðrum. Það sást í umræðunum í dag m.a. í umræðunni um textun, sem er dæmigert mál til að tryggja þeim sem standa höllum fæti í þjóðfélaginu aðgang að samfélaginu. Að lokum vil ég ítreka það að ég fagna þessu frumvarpi og ég tel þetta spor í rétta átt.

Frú forseti. Hér er komið fram frumvarp til laga um greiðslur til foreldra langveikra og alvarlega fatlaðra barna. Rétt eins og aðrir ræðumenn fagna ég því alveg sérstaklega og tek undir með ráðherra að um mikið framfaramál er að ræða. En vegna umræðunnar sem var á síðasta þingi vil ég fá það staðfest - það eru um 100 sjúkdómsheiti sem falla þarna undir - en er það ekki alveg skýrt að í þeim hópi eru m.a. börn með Goldenhar-heilkenni, og aðstandendur þeirra? Nær frumvarpið ekki örugglega til þessa hóps sem hingað til hefur fallið á milli tveggja ráðuneyta? Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur farið vel yfir frumvarpið og í sjálfu sér engin ástæða til að endurtaka allar þær athugasemdir sem fram komu og við erum sammála um. En, frú forseti, ég verð þó að taka sérstaklega fyrir 19. gr. varðandi gildissvið. Ég verð að viðurkenna að ég varð fyrir afskaplega miklum vonbrigðum þegar ég las hana yfir en þar stendur, með leyfi forseta: „Ákvæði laganna eiga við um börn sem greinast með alvarlega og langvinna sjúkdóma eða alvarlega fötlun 1. janúar 2006 eða síðar.“ Ég er afskaplega óánægður með að þetta lagafrumvarp skuli ekki ná yfir þá hópa sem nú þegar hafa verið greindir og ég verð að viðurkenna að það er afskaplega erfitt að samþykkja frumvarpið án þess að breyta 19. gr. Hvaðan kemur sú hugmynd að láta þetta ekki gilda yfir þau börn sem þegar hafa verið greind, þ.e. að láta þetta einungis gilda síðar? Er það hugmynd sem kom frá nefndinni eða kom hún á síðari stigum? En við eigum nú eftir að fara yfir frumvarpið í félagsmálanefnd. Ég verð að gera að vísu athugasemd við hversu seint það kemur fram. Við þurfum að sjálfsögðu að fá umsagnir frá öllum þeim hagsmunaaðilum sem að málinu koma og ég verð að draga í efa að hægt sé að afgreiða þetta fyrir jólaleyfi þingsins. Ég ítreka að það verður mjög erfitt, a.m.k. fyrir þann sem hér stendur, að samþykkja 19. gr. um gildissvið eins og hún er skrifuð núna. Ég skora eindregið á ráðherra og jafnframt formann félagsmálanefndar að taka þetta sérstaklega til skoðunar. Mér liggur við að halda að þetta séu hreinlega mistök og verð að viðurkenna að á tímum hagsældar, þegar ríkisstjórnin er að skila miklum hagnaði að því er sagt er, skuli ekki vera hægt að taka þann hóp með sem þegar hefur verið greindur. Ég verð að draga í efa að hagsmunasamtök og foreldrar langveikra barna sem hafa beðið eftir frumvarpinu geti á nokkurn hátt verið þessu sammála eða hafi gert sér grein fyrir því að mönnum dytti í hug að láta þetta ekki gilda aftur í tímann.

Hæstvirtur forseti. Ég þakka þær góðu umræður sem farið hafa fram í dag um þetta mikilvæga mál og að þingmenn skuli almennt fagna því að það sé fram komið þótt menn greini á um einstök efnisatriði eins og oft áður. Jákvæð skoðanaskipti eru ætíð til góðs og leiða oftar en ekki til skynsamlegra niðurstaðna. Ég vona að nefndarmenn í félagsmálanefnd nýti sér það sem fram hefur komið við umræðuna en hvet hv. alþingismenn að hafa í huga að það kerfi sem hér er til umræðu er einungis ætlað að mæta tilteknum þörfum tiltekins hóps foreldra sem ekki geta stundað vinnu sína vegna bráðaaðstæðna sem upp kunna að koma þegar börn þeirra greinast með alvarlega og langvinna sjúkdóma eða alvarlegar fatlanir. Ég vil, hæstv. forseti, ítreka þá skoðun mína að hér sé verið að stíga mikilvægt skref til framfara til að bæta aðstæður þessa hóps, eins og hv. þingmenn hafa tekið undir. Að sjálfsögðu eru fleiri hópar foreldra sem geta þurft á stuðningi að halda við erfiðar aðstæður og vonandi reynist unnt að taka á þeim aðstæðum í náinni framtíð. Hér hafa verið bornar fram nokkrar spurningar sem ég ætla að gera mitt ýtrasta til að svara, hæstv. forseti. Í fyrsta lagi spurði hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hvort áfram væri eða yrði unnið að réttindum foreldra á vinnumarkaði vegna veikinda barna þeirra almennt, í þeirri nefnd sem hér um ræðir. Því er til að svara að svo er ekki. Málið er ekki til frekari umræðu a.m.k. að sinni að öðru leyti en því sem fjallað er um í frumvarpinu. Við horfum til aðila vinnumarkaðarins varðandi frekari réttarbætur og þá á vettvangi kjarasamninga. Hv. þingmenn Jóhanna Sigurðardóttir og Valdimar Leó Friðriksson spurðu hvort efni frumvarpsins hefði verið borið sérstaklega undir tilheyrandi hagsmunasamtök, þar á meðal Umhyggju. Við því er svarið já. Umhyggja hefur fengið frumvarpið til umsagnar. Því er ekki að leyna að félagið hefur gert athugasemdir við gildissvið frumvarpsins. Ég vil ekki draga neina fjöður yfir það, hæstv. forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spyr sömuleiðis hvort munað hefði öllu að láta lögin taka til foreldra allra þeirra barna sem greinst hafa með alvarleg veikindi eða fötlun. Því er til að svara, hæstv. forseti, eins og ég rakti í ræðu minni áðan að það er að sjálfsögðu ákveðnum vandkvæðum bundið við hvaða dagsetningu skuli miða þegar ný kerfi á velferðarsviðinu eru tekin upp. Þannig hefur það alltaf verið og mun sjálfsagt alltaf verða. Við erum hér að gæta samræmis við það sem áður hefur verið gert þegar slík kerfi hafa verið tekin upp eins og ég rakti í máli mínu. Ég vil einnig undirstrika, hæstv. forseti, að þessum greiðslum er fyrst og fremst ætlað að mæta því áfalli sem foreldrar verða fyrir við greiningu barna sinna. Þá sé til staðar ákveðið öryggisnet sem tekur að hluta til, að sjálfsögðu að litlum hluta til, áfallið af fólki. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spyr sömuleiðis til hvaða hópa frumvarpið taki. Hvort þarna sé um að ræða sömu skilgreiningar og í umönnunargreiðslunum. Því er til að svara að þrír erfiðustu flokkarnir í því kerfi voru hafðir til hliðsjónar við smíði frumvarpsins en síðan er, eins og fram kemur í frumvarpinu, þetta háð mati framkvæmdaraðila hverju sinni. Hv. þingmaður gerir sömuleiðis að umfjöllunarefni vottorðs sérfræðings. Hvaða sérfræðings? Er verið að tala um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins? Já, hæstv. forseti. Meðal annarra er verið að tala um hana. En þarna getur einnig fleira komið til. Ég get nefnt sem dæmi Barnaspítala Hringsins, barna- og unglingageðdeildina, og eflaust fleiri aðila sem þarna geta komið að málum. Hv. þingmaður gerir þá að umfjöllunarefni þann biðlista sem er á Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Mér er að sjálfsögðu kunnugt um þann vanda. Við höfum verið að taka á honum á undanförnum árum. Gert er ráð fyrir í fjárlagafrumvarpi því sem liggur fyrir þinginu að áfram verði haldið við þá iðju á næsta ári og á næstu árum. Því miður er það svo að ásóknin í slíka greiningu hefur aukist mjög ört, jafnvel enn örar en við gerðum ráð fyrir og þess vegna þarf uppbyggingin á Greiningar- og ráðgjafarstöðinni að verða allnokkur á næstu árum. Ég vonast til að við sjáum fyrir endann á því á næstu tveimur til þremur árum. Spurt er hvort koma eigi mótframlag við séreignarsparnað foreldra í lífeyrissjóði. Það er ekki gert ráð fyrir því í frumvarpinu. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spyr sömuleiðis hvort upphæðin hafi verið miðuð sérstaklega við atvinnuleysisbætur. Og hvort nýumsamin hækkun þeirra ætti ekki að vera höfð til hliðsjónar við ákvörðun um greiðslur. Því er til að svara að nefndin sem fjallaði um þetta mál hafði fleiri bótaflokka til hliðsjónar en atvinnuleysisbæturnar, m.a. umönnunargreiðslur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð og lágmarksgreiðslur úr Fæðingarorlofssjóði fyrir 50–100% starf. Þær greiðslur hafa ekki hækkað frá því í febrúar sl. þó að ég geri ráð fyrir að þær hækki um næstu áramót. Við lokagerð þess frumvarps sem hér er til umræðu var tekið tillit til þeirrar staðreyndar og því er lagt til að greiðslurnar verði 93 þús. í stað 90 þús. eins og nefndin lagði til á sínum tíma. Ástæða er til, hæstv. forseti, að vekja athygli á að enda þótt eitt kerfi taki tilteknum breytingum þarf sú breyting ekki sjálfkrafa að eiga sér stað í öllum öðrum bótakerfum okkar. Aðeins hefur örlað á gagnrýni við umræðuna, hæstv. forseti, á það hvað stjórnvöld ætla að gera lítið. En eins og ég tiltók í framsöguræðu minni vil ég ekki útiloka á þessu stigi að við séum að horfa í þessu frumvarpi á byrjun á áframhaldandi þróun. Þetta er í það minnsta fyrstu skrefin inn í kerfi sem ekki hefur verið til staðar áður. Þegar ég kynnti málið fyrr á árinu fékk það góð viðbrögð. Ég get tekið undir það að málið hefur tekið langan tíma í undirbúningi, ekki eingöngu innan þeirrar nefndar sem starfar á mínum vegum heldur hafa fleiri nefndir fjallað um málið án niðurstöðu. Ég held hins vegar að við eigum að vera samtaka um það, hæstv. forseti, að fagna því að við sjáum hér koma fram frumvarp sem tekur á grundvallaratriðum málsins og finn að hv. þingmenn eru mér sammála um það og efast ekki um að flestir gera sér grein fyrir að aðstæður foreldra langveikra eða fatlaðra barna eru alvarlegar og enginn gerir lítið úr því. Við þurfum engu að síður, hæstv. forseti, að sýna ábyrgð í ríkisfjármálum og teljum okkur vera að gera það með að innleiða þetta kerfi í áföngum. Það þýðir hins vegar ekki að við ætlum ekki að koma til móts við aðstæður þessa fólks. Hv. þm. Valdimar Leó Friðriksson spurði hvort þetta frumvarp, yrði það að lögum, tæki sérstaklega til foreldra barna með svokallað Goldenhar-heilkenni. Því til að svara að við smíði frumvarpsins var ekki gert ráð fyrir að miðað væri við einstaka sjúkdóma eða einstakar tegundir fötlunar. Lögð er áhersla á að framkvæmdaraðili meti aðstæður foreldra og barns heildstætt með hliðsjón af öllum aðstæðum, m.a. að miða við að barn þarfnist þjónustu þriðja stigs greiningar og meðferðarstofnunar, þ.e. sérhæfðra stofnana á landsvísu, og enn fremur miðað við að barn þarfnist víðtækrar aðstoðar og umönnunar af hálfu foreldris. Þess vegna, hæstv. forseti, get ég ekki svarað því hér og nú hvaða tilvik komi nákvæmlega til með að falla undir lögin, verði frumvarpið að lögum, að öðru leyti en því að um er að ræða þau tilvik sem teljast alvarleg. Ég veit hins vegar að hv. þingmaður hefur virðingarverðan áhuga á málefnum foreldra barna með Goldenhar-heilkenni og við höfum átt orðastað um það mál í þingsal áður. Af því tilefni vil ég upplýsa hv. þingmann um að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins hefur tekið málefni foreldra þessara barna til sérstakrar umfjöllunar hjá sér og ég vænti þess vegna að það mál sé í betri farvegi en verið hefur. En ég ítreka, hæstv. forseti, þakkir mínar fyrir þessa málefnalegu umræðu og vonast til að málinu verði vísað til hv. félagsmálanefndar og fái þar þá umfjöllun sem það á skilið.

Frú forseti. Mér urðu það vissulega vonbrigði að hæstv. ráðherra skuli ekki taka undir það að hækka þessar greiðslur sem eru skammarlega lágar og skuli ekki taka undir að skoða það að miða þær við þær breytingar sem hafa verið gerðar á atvinnuleysisbótakerfinu. Sömuleiðis veldur það mér vonbrigðum að hæstv. ráðherra virðist lítið, a.m.k. í ræðustólnum áðan, vilja hreyfa sig varðandi gildissvið laganna og opna fyrir að lögin nái einnig til þeirra sem greinst hafa með alvarleg veikindi eða fötlun nú þegar. Þá er ég að tala um alvarlegustu tilvikin. Ég ítreka þá ósk mína að hæstv. ráðherra láti kortleggja í ráðuneyti sínu hvað við værum að tala um mikinn fjölda ef við opnuðum fyrir þá foreldra sem geta ekki verið á vinnumarkaðnum og hafa misst vinnu sína vegna alvarlegrar fötlunar eða veikinda barna. Ég held að mikilvægt sé að við kortleggjum það mál og sjáum hvað það væri stór viðbót að taka þennan hóp undir lögin sem ég tel raunverulega vera grundvallaratriði að þingið geri. Varðandi framkvæmdina og hvað er alvarlegur og langvinnur sjúkdómur eða alvarleg fötlun, eins og gildissvið laganna tekur til, þá vísar ráðherrann í þrjá fyrstu flokkana af fimm sem falla undir umönnunargreiðslur og segir að stuðst hafi verið við það en síðan segir hæstv. ráðherra, ef ég skildi hann rétt, að þetta væri síðan háð mati framkvæmdaraðila. Ég veit ekki hvort við getum sett svona matskennt ákvæði, samþykkt það hér og sett það í hendur á framkvæmdaraðila sem ekki einu sinni er skilgreindur í þessu lagafrumvarpi heldur á félagsmálaráðherra að ákveða „með reglugerð hvaða aðila hann felur framkvæmd laga þessara.“ Mér finnst þetta allt of opið og óljóst hverjir falla undir þessi lög. Ég spyr því ráðherrann: Hver er það sem er líklegur aðili til að vera framkvæmdaraðili þessa máls? Er það Tryggingastofnun ríkisins sem ráðherrann er að tala um og telur hann að það þurfi ekki að skilgreina gildissviðið nánar en hér er gert?

Hæstv. forseti. Ég mun að sjálfsögðu gera mitt ýtrasta til að verða félagsmálanefnd innan handar um þær upplýsingar sem nefndin óskar eftir. Ég heyri að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sem á sæti í félagsmálanefnd kallar eftir útreikningi þess hvað kerfið mundi kosta ríkissjóð með þeim breytingum sem þingmaðurinn leggur áherslu á og mun ég að sjálfsögðu verða við því að leita eftir þeim upplýsingum. Hver framkvæmdaraðilinn verður, hæstv. forseti, hefur ekki verið tekin ákvörðun um. Þetta er hins vegar mál sem við horfum á út frá þörfum foreldra á vinnumarkaði. Ég á því ekki síður von á að það gæti komið til framkvæmda hjá Vinnumálastofnun frekar en Tryggingastofnun ríkisins.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og að hann ætli að beita sér fyrir því að félagsmálanefnd fái þær upplýsingar sem ég hef kallað eftir. Ég vil líka nefna að hæstv. ráðherra sagði að ákvæði frumvarpsins tæki ekki til viðbótarlífeyrissjóðssparnaðar sem mér finnst mjög óeðlilegt og ég tel að félagsmálanefnd eigi að skoða þann þátt. Hæstv. ráðherra nefndi heldur ekki það sem ég spurði hann um varðandi þá sem fá lífeyrisgreiðslur ef þær eru lægri en þær greiðslur sem eiga að koma til foreldranna, hvaða áhrif það hefur, og hvort eigi þá að greiða mismuninn eða hvort þeir sem eru með einhverjar lífeyrisgreiðslur úr Tryggingastofnun ríkisins fái þar enga aðstoð samkvæmt þessu lagafrumvarpi. Síðan vil ég, virðulegi forseti, segja af því að ráðherrann sagði í máli sínu áðan að ekki væri og mundi ekki verða unnið áfram í samræmi við þá tillögu sem Alþingi samþykkti fyrir nokkrum árum, sem var almennt um að taka á og auka rétt foreldra vegna veikra barna sinna. Ég tel, virðulegi forseti, að hæpið sé að hæstv. ráðherra geti í ræðustólnum hunsað vilja Alþingis sisvona. Alþingi uppálagði honum með samþykkt tillögu héðan að auka ætti rétt foreldra vegna veikra barna sinna og að hafa ætti hliðsjón af því kerfi sem er á Norðurlöndum í því efni, þar sem er margfalt meiri veikindaréttur og síðan taka opinberir sjóðir þátt í þeim greiðslum. En mér finnst, virðulegi forseti, að hæstv. ráðherra geti hreinlega ekki sagt: Nei, við ætlum ekki að gera meira í málinu. Og ætla ekkert að gera með þann vilja Alþingis sem kom fram í þeirri tillögu sem var þverpólitísk, flutt af þingmönnum úr öllum flokkum og væntanlega samþykkt af öllu Alþingi. Ég fæ ekki séð, virðulegi forseti, að hæstv. ráðherra geti vísað málinu frá og hafnað að leggja þá vinnu í málið sem Alþingi fól honum sem framkvæmdaraðila málsins.

Hæstv. forseti. Vegna síðustu orða hv. þingmanns vil ég ítreka að sú nefnd sem lagði þær breytingar til sem hér eru ræddar hefur ekki verið að störfum hvað varðar umfjöllun um rétt foreldra barna á vinnumarkaði vegna veikinda þeirra. Ég vil ekkert útiloka hvað verður í þeim efnum um alla framtíð, hæstv. forseti. Ég vona að hv. þingmaður skilji mig ekki þannig. Hins vegar verðum við að hafa í heiðri þá grundvallarreglu vinnumarkaðar okkar að málefni sem varða kjarasamninga eru til umfjöllunar milli aðila vinnumarkaðarins og ekki hefur verið vilji til að grípa þar inn í með freklegum hætti. En ég vil ekki að orð mín séu skilin þannig að ég útiloki það um alla framtíð að það kunni að koma til einhverra frekari tillagna af minni hálfu í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Stofnun íslenskra fræða – Árnastofnun. Forsaga frumvarps þessa er sú að menntamálaráðuneytið og Háskóli Íslands hafa um nokkurt skeið kannað hvort ekki væri fengur að því að samnýta krafta þeirra stofnana sem sinnt hafa rannsóknum og miðlun þekkingar á sviði íslenskra fræða. Afrakstur af þeirri skoðun er frumvarp þetta þar sem lagt er til að sett verði á laggirnar ný stofnun á sviði íslenskra fræða sem mun bera heitið Stofnun íslenskra fræða – Árnastofnun. Nýja stofnunin mun verða til við samruna Stofnunar Árna Magnússonar á Íslandi, Orðabókar Háskóla Íslands, Íslenskrar málstöðvar, Örnefnastofnunar Íslands og Stofnunar Sigurðar Nordals. Tilgangur sameiningarinnar er að efla rannsóknarstarf og miðlun á sviði íslenskra fræða, auk þess að efla fræðilega ráðgjöf til styrktar og eflingar íslenskri menningu. Þá er gert ráð fyrir að margvíslegt hagræði verði af því að sameina vissa þætti í starfsemi þessara stofnana, einkum á sviði stjórnunar, tækni og þjónustu. Við samrunann skapast því skilyrði til þess að leggja aukna rækt við menningararf þjóðarinnar og íslenska tungu. Markmiðið er að til verði öflug háskólastofnun sem byggir á helstu undirstöðum íslenskrar menningar, tungumálinu og fornbókmenntunum. Eins og fram kemur í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að stofnunin verði háskólastofnun með sjálfstæðum fjárhag sem heyrir undir menntamálaráðherra en hafi náin tengsl við Háskóla Íslands. Framangreindar stofnanir eru samkvæmt gildandi lögum og reglum ýmist ríkisstofnanir eða stofnanir sem heyra undir Háskóla Íslands. Forstöðumenn þeirra eru því annaðhvort skipaðir af menntamálaráðherra eða ráðnir af rektor Háskóla Íslands. Rekstrarform stofnananna er með ýmsum hætti en þær eiga það sameiginlegt að hljóta fjárveitingar á fjárlögum. Jafnframt því að leggja áherslu á að í 1. gr. frumvarpsins komi fram að stofnunin sé háskólastofnun þykir rétt að það sé sérstaklega kveðið á um að stofnunin hafi náin tengsl við Háskóla Íslands eins og nánar greinir í lögunum. Í því sambandi ber þó að hafa í huga að hinar sameinuðu stofnanir samkvæmt frumvarpi þessu hafa flestar ákveðnum skyldum að gegna gagnvart stjórnvöldum sem snerta ekki starfsemi Háskóla Íslands. Þá verður jafnframt að taka mið af þeirri fjölgun menntastofnana á háskólastigi sem orðið hefur á undanförnum árum sem opnar möguleika fyrir hina nýju stofnun að auka samstarf og samvinnu við aðra háskóla og háskólastofnanir. Því byggist frumvarp þetta á því að Stofnun íslenskra fræða – Árnastofnun heyri undir menntamálaráðherra, sem skipi forstöðumann hennar, en síðan verði þrír af fimm stjórnarmönnum stofnunarinnar sem ætlað er ráðgefandi hlutverk, tilnefndir af háskólaráði Háskóla Íslands. Eins og fram kemur í almennum athugasemdum frumvarpsins er ástæða fyrir heiti stofnunarinnar, Stofnun íslenskra fræða – Árnastofnun, einkum skyldur stjórnvalda sem tengjast sáttmála Danmerkur og Íslands um flutning á hluta af handritum stofnunar Árna Magnússonar í vörslu og umsjón Háskóla Íslands. Því er lagt til að Stofnun íslenskra fræða – Árnastofnun muni varðveita og sjá um þau handrit og skjalagögn sem hafa verið flutt til Íslands frá Danmörku samanber fyrrgreindan sáttmála. Eins og hv. þingmenn þekkja liggur fyrir þinginu frumvarp til laga um ráðstöfun á söluandvirði Landssíma Íslands hf. þar sem fram kemur að verja skuli samtals 1.000 millj. kr. til nýbyggingar fyrir Stofnun íslenskra fræða – Árnastofnun. Lagt er til í frumvarpinu að fjárframlögin skiptist þannig milli ára að verja skuli 300 millj. kr. til þessa verkefnis árið 2007, 300 millj. kr. árið 2008 og 400 millj. kr. árið 2009. Hugmyndin að því að reisa byggingu fyrir þessar stofnanir á sér langan aðdraganda og hér er því um að ræða niðurstöðu af margra ára samræðu og samstarfi við stjórnvöld menntamála og þeirra stofnana sem hlut eiga að máli. Í hinu nýja húsnæði mun gefast færi á að búa handritunum umgjörð við hæfi þar sem skilyrði til varðveislu þeirra verða hin ákjósanlegustu og þannig mun gefast betra tækifæri á að skoða og fræðast um handritin. Helstu breytingar sem er að finna í frumvarpinu frá núgildandi lögum eru að í stað dreifðra lagaákvæða og reglna er lagt til að einn lagabálkur fjalli um rannsóknir og miðlun þekkingar á sviði íslenskra fræða. Hér er átt við rannsóknir á íslenskri tungu, bókmenntum og sögu, auk varðveislu og eflingar þeirra safna sem stofnuninni er falin eða hún á. Samkvæmt frumvarpinu mun Stofnun íslenskra fræða – Árnastofnun sinna þeim verkefnum sem þær stofnanir sem hér um ræðir hafa sinnt hver í sínu lagi. Því er lagt til að verkefni Stofnunar Árna Magnússonar á Íslandi, Orðabókar Háskóla Íslands, Íslenskrar málstöðvar, Örnefnastofnunar Íslands og Stofnunar Sigurðar Nordals færist í heild sinni yfir á hina nýju stofnun. Þá gerir frumvarpið ráð fyrir að Stofnun íslenskra fræða – Árnastofnun verði jafnframt öðrum verkefnum skrifstofa Íslenskrar málnefndar sem menntamálaráðherra skipar. Lagt er til að Íslensk málnefnd muni áfram veita stjórnvöldum ráðgjöf um íslenska tungu en helstu nýmæli í störfum nefndarinnar eru að henni verði falið að semja ritreglur sem gilda m.a. um stafsetningarkennslu í skólum og menntamálaráðherra gefur út, auk þess að gera tillögu til menntamálaráðherra um málstefnu og álykta árlega um stöðu íslenskrar tungu. Þetta eru nýmæli. Ég vil sérstaklega vekja athygli þingheims á því að Íslensk málnefnd mun því gegna veigameira hlutverki en áður og verður enn sem fyrr afar mikilvægur og breiður samráðsvettvangur um íslenskt mál. Gert er ráð fyrir að málnefndin skipti með sér verkum þannig að innra starf hennar verði með þeim hætti sem viðhaft hefur verið til þessa. Þá er einnig gert ráð fyrir að málnefndin taki þátt í norrænu og evrópsku samstarfi málnefndarmanna svo sem verið hefur og taki að öðru leyti þátt í að efla samstarf á fræðasviðum Stofnunar íslenskra fræða – Árnastofnunar samkvæmt d-lið 3. gr. frumvarpsins en þar segir, með leyfi forseta: „efla samstarf á fræðasviðum stofnunarinnar á innlendum og erlendum vettvangi og auka þekkingu á íslenskum fræðum meðal almennings og í alþjóðlegu fræðasamfélagi.“ Varðandi einstakar greinar frumvarpsins umfram það sem ég hef þegar farið yfir í framsöguræðu minni bendi ég á að samkvæmt 4. gr. frumvarpsins skipar menntamálaráðherra forstöðumann stofnunarinnar að fenginni umsögn stjórnar stofnunarinnar. Lagt er til að forstöðumaðurinn skuli hafa hæfi sem prófessor á fræðasviði stofnunarinnar að mati þriggja manna dómnefndar. Eins og fram kemur í athugasemdum við 4. gr. frumvarpsins þykir rétt að gera þessi hæfisskilyrði vegna þess fjölþætta rannsóknarhlutverks sem stofnuninni er ætlað. Er það einnig í samræmi við gildandi lög um Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi þótt þar sé gert ráð fyrir að forstöðumaðurinn skuli jafnframt vera prófessor við heimspekideild Háskóla Íslands. Þá eru í frumvarpinu gerð skýr skil á milli ábyrgðarhlutverks forstöðumanns og ráðgjafarhlutverks stjórnar stofnunarinnar. Varðandi stjórnina bendi ég á að lagt er til að stjórnin sé skipuð fimm mönnum og skulu þrír þeirra skipaðir samkvæmt tilnefningu háskólaráðs Háskóla Íslands og tveir án tilnefningar og er annar þeirra formaður stjórnar. Með því að Háskóli Íslands tilnefni þrjá af fimm stjórnarmönnum er lögð áhersla á sterk tengsl stofnunarinnar við Háskóla Íslands eins og tekið er fram sérstaklega í 1. gr. frumvarpsins. Þá er lagt til að við stofnunina verði tvö sérstök rannsóknarstörf. Annað verði tengt nafni og fræðilegri arfleifð Árna Magnússonar en hitt með sama hætti tengt nafni og fræðilegri arfleifð Sigurðar Nordals. Með þessu er fræðilegur grundvöllur stofnunarinnar treystur en jafnframt haldið til haga fræðilegri arfleifð þessara mikilvægu fræðimanna. Eins og fram kemur í athugasemdum frumvarpsins við 7. gr. er við það miðað að þessar stöður verði a.m.k. fyrst um sinn mannaðar án þess að stöðugildum við hina nýju stofnun fjölgi umfram þau sem til staðar eru í þeim stofnunum sem sameinast í Stofnun íslenskra fræða – Árnastofnun. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að ég legg sérstaka áherslu á að litið verði til þess við gerð fjárlaga fyrir fyrsta heila starfsár stofnunarinnar, þ.e. fyrir árið 2007, að skapa stofnuninni svigrúm til að ráða í þessi störf sérstaklega sem kveðið er á um í 7. gr. frumvarpsins og þar með undirstrikað mikilvægi rannsóknarhlutverks stofnunarinnar. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, benda á ákvæði til bráðabirgða í frumvarpinu er snertir einkum starfsmenn þeirra stofnana sem frumvarp þetta fjallar um. Þar kemur fram að verði frumvarpið að lögum taki Stofnun íslenskra fræða – Árnastofnun við eignum og skuldbindingum Íslenskrar málstöðvar, Orðabókar Háskóla Íslands, Stofnunar Árna Magnússonar á Íslandi, Stofnunar Sigurðar Nordals og Örnefnastofnunar Íslands. Í því felst m.a. að starfsmenn þeirra stofnana verða starfsmenn Stofnunar íslenskra fræða – Árnastofnunar. Gert er ráð fyrir að hin nýja stofnun yfirtaki ráðningarsamninga starfsmannanna og að ekki verði um breytingar á ráðningarkjörum þeirra að ræða við sameininguna. Eftir sem áður gilda um starfsmennina ákvæði laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, með síðari breytingum. Þá verða samkvæmt ákvæðinu störf forstöðumanna þeirra stofnana sem sameinast lögð niður en lagt er til að öllum fráfarandi forstöðumönnum verði boðin rannsóknarstörf við Stofnun íslenskra fræða – Árnastofnun og skulu þeir við ráðningu í þau störf halda öllum áunnum réttindum sínum úr fyrra starfi. Niðurlagning á störfum forstöðumanna Stofnunar Árna Magnússonar á Íslandi og Orðabókar háskólans hefur þó ekki áhrif á ráðningu þeirra í störf prófessora við hugvísindadeild Háskóla Íslands. Starf forstöðumanns hinnar nýju stofnunar verður auglýst og lagt er til að gengið verði frá skipun í það starf eigi síðar en 1. september 2006, þ.e. sama dag og lagt er til að lögin taki gildi. Herra forseti. Ég hef rakið efni frumvarpsins í megindráttum en sé ekki ástæðu til að fjalla frekar um einstakar greinar þess heldur vil ég vísa til frumvarpsins sjálfs og eftir atvikum til umfjöllunar í athugasemdum þess. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni umræðu vísað til hv. menntamálanefndar og 2. umr.

Forseti. Áður en við hefjum umræðuna tel ég nauðsynlegt að fá skoðun hæstv. menntamálaráðherra á umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Þar segir að hugsanlegt sé að samþykkt þessa frumvarps valdi því að úr ríkissjóði þurfi að fara biðlaun að hámarki 30 millj. kr. Ég óska eftir því að vita hvaða biðlaun það eru. Ég les það þannig að átt sé við forstöðumenn sem geta neitað að taka nýja stöðu vegna þess að þær eru ekki hinar sömu og fyrir voru. Þar að auki geti laun hjá nýjum forstöðumanni numið 2 millj. kr. á þessu ári, samtals 32 millj. kr. Við skulum vona að svo fari ekki að forstöðumenn segi allir upp og þar að auki komi nýr forstöðumaður, og þetta gangi allt upp en það getur verið, segir í umsögninni. Þarna eru 32 millj. kr. og fjármálaráðuneytið telur í þessari umsögn að hífa megi upp í þær með því að ganga á svokallað eigið fé, held ég að það sé eða jákvæðan höfuðstól, sem stofnanirnar eigi inni en hann nemur 8,4 millj. kr. og þá eru eftir 23,6 milljónir, ef af verður. Það telur fjárlagaskrifstofa fjármálaráðuneytisins að hægt sé að fá á þessu ári vegna lækkaðs kostnaðar við stjórnsýslu og reksturs m.a. og væntanlega aðallega fækkun stjórnenda, stjórna og nefnda. Spurningin er fyrir utan þetta um forstöðumennina: Telur menntamálaráðherra að þetta sé raunhæf áætlun eða hefur menntamálaráðherra einhverjar aðrar ráðagerðir um það hvernig mæta á þessum kostnaði, ef af verður, eins og fjárlagaskrifstofa fjármálaráðuneytisins hefur reiknað með?

Virðulegi forseti. Ég geri ekki ráð fyrir að forstöðumennirnir komi til með að hætta að starfa við þessa nýju stofnun því að þetta frumvarp og þetta fyrirkomulag sem liggur fyrir þinginu hefur m.a. verið unnið í mjög náinni samvinnu og miklu samstarfi við alla forstöðumenn þeirra stofnana sem um ræðir. Ég ætla hins vegar ekki að gera athugasemdir við þau vinnubrögð sem fjárlagaskrifstofa fjármálaráðuneytisins viðhefur í umsögn sinni þannig að hún kemur fyrir á pappírnum eins og hún er. Ég sagði það reyndar áðan í framsögðuræðu minni að varðandi 7. gr. mun ég leggja til innan míns fjárlagaramma fyrir árið 2007 að styrkja stofnunina sérstaklega hvað varðar þessi tvö rannsóknarstöðugildi og útfærslu á þeim. Ég geri ekki ráð fyrir að frumvarpið leiði til þess að við stöndum frammi fyrir því að stofnunin þurfi að ganga á jákvæðan höfuðstól sinn. Við verðum líka að gera ráð fyrir að við sameiningu stofnunarinnar verði vonandi einhver hagræðing sem verði til bóta bæði fyrir innra og ytra skipulag og stjórnsýslu slíkrar stofnunar.

Forseti. Hæstv. menntamálaráðherra virðist ekki hafa farið í gegnum umsögnina frá fjárlagaskrifstofunni vegna þess að hún getur engu svarað um það sem hún er spurð um. Ég spurði: Hvernig á að hífa þetta upp, hvaða peningur á að fara í þær 23,6 milljónir sem fjárlagaskrifstofan reiknar með að hugsanlega geti farið forgörðum, eins og ég skil það hjá menntamálaráðherra, vegna hugsanlegra uppsagna forstöðumanna og vegna þess að ráða þarf nýjan mann sem nemur 2 millj. kr.? Fjárlagaskrifstofan talar ekki um rannsóknarstöðurnar tvær. Ekki er um það að ræða, forseti, að verið sé að ræða um þær heldur segir fjárlagaskrifstofan að þetta megi gera fyrir utan jákvæða höfuðstólinn með því að lækka kostnað við stjórnsýslu og rekstur með fækkun stjórnenda, stjórna og nefnda. Nú er það svo að stjórnendur, stjórnir og nefndir í þessum stofnunum fimm munu vera þannig að í Árnastofnun, þ.e. þeirri sem nú er, er svokölluð stjórnarnefnd og er sérstaklega kveðið á um það í lögum að hún sé launalaus. Íslensk málefnd er sín eigin stjórn. Við getum því ekki gert ráð fyrir að laun lækki hjá Íslenskri málnefnd, hún á að vera jafnstór og áður. Í lögum um Örnefnastofnun er engin stjórn þannig að engir stjórnendur, stjórnir og nefndir falla til hér til að lækka þennan kostnað. Í Orðabók Háskólans er vissulega stjórn og hún er líka til í Stofnun Sigurðar Nordals. Ég hef athugað hver sá launakostnaður muni vera við stjórnendur, stjórnir og nefndir sem þar er um að ræða og mér skilst að hann geti að hámarki orðið 50–100 þús. kr. á ári miðað við venjuleg stjórnarstörf og þó heldur minna, a.m.k. að venju í Orðabók Háskóla Íslands. Ég spyr: Er menntamálaráðherra reiðubúin til að koma til móts við þessa nýju stofnun hvað þetta varðar ef fara skyldi svo, eins og fjárlagaskrifstofan reiknar með, að það sé mínus upp á 23,6 millj. kr. og á móti séu aðeins 50–100 þús. kr. í þau stjórnarlaun sem fjárlagaskrifstofan ætlar að spara? Fyrir mér ber þessi umsögn fjárlagaskrifstofunnar vott um að hvorki hún né menntamálaráðuneytið hafi skoðað þetta mál ofan í kjölinn.

Virðulegi forseti. Það er ekki rétt sem kom fram síðast í máli hv. þm. Marðar Árnasonar að þetta hafi ekki verið skoðað. Vissulega hefur þetta verið skoðað og álit fjárlagaskrifstofunnar eða umsögn hennar liggur fyrir og hún hefur sínar forsendur alveg eins og við lögðum upp sem fórum af stað með frumvarpið. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að menn lesi nákvæmlega það sem stendur hér. Ef við stöndum frammi fyrir því að það verði aukinn kostnaður vegna hugsanlegs brottfalls einhverra forstöðumanna þá verður því að sjálfsögðu mætt. Það kemur hér fram. Það er skýrt og skilmerkilega sagt frá því. Auðvitað verður gert ráð fyrir því. Verið er að draga fram allan hugsanlegan mögulegan kostnað sem kemur til með að falla á stofnunina. Það er ekki svo að skila eigi þessari stofnun inn í nýja framtíð með ekki nægilega mikilli reisn. Að sjálfsögðu hefur verið unnið mjög ötullega í samvinnu við alla aðila að þessu máli. Við ætlum að efla og styrkja íslenska tungu, íslenskan menningararf og allt það umhverfi. Ekki er hægt að lesa neitt annað út úr umsögn fjárlagaskrifstofunnar en það sem við ætlum að gera, nákvæmlega það sem ég sagði áðan.

Forseti. Hér er lagt fram frumvarp um merkilegar stofnanir á merkilegu sviði, stofnanir sem eiga rætur sínar, hin elsta, að rekja til loka heimsstyrjaldarinnar og í raun og veru miklu lengra aftur ef við tökum forvera þeirra með ýmsum hætti, enda á að kenna hina nýju stofnun við Árna Magnússon sem er auðvitað á margan hátt við hæfi. Ég tel að athugunarmál og umræðuefni við 1. umr., ef vel á að vera, og í menntamálanefnd þar á eftir séu m.a. eftirfarandi: 1. Markmið stofnunarinnar og undirbúningur sameiningarinnar. 2. Nafn og inntak stofnunarinnar og örlítið um íslenska menningarpólitík. 3. Umfang sameiningarinnar og aðila hennar. 4. Hugtakið háskólastofnun. 5. Tengsl stofnunarinnar við Háskóla Íslands, um námsskyldur sem henni fylgja, um stofnanir hugvísindadeildar og hvernig þær tengjast henni, um þróunina í íslenskuskor og víðar í hugvísindadeild. 6. Réttindi starfsmanna. 7. Stjórnskipulag í stofnuninni. 8. Innra skipulag stofnunarinnar. 9. Íslensk málnefnd og hvernig koma á málstöðinni fyrir í hinni nýju stofnun. 10. Rannsóknarstöðurnar sem kenndar eru við Árna Magnússon og Sigurð Nordal. 11. Rétt er að víkja að því hvernig málið ber að og huga að starfsstíl ráðherra og ráðuneytis hennar. Í 12. lagi hefði ég viljað koma með bráðabirgðaniðurstöður við 1. umr. Þetta tekst sjálfsagt ekki á 20 mínútum og kannski ekki á þeim 10 mínútum sem ég á hér að auki en það verður að hafa það, það er þá hægt að halda þeim umræðum áfram í nefndinni og við 2. umr. um málið einhvern tíma á vordögum. Hugmyndin um að sameina stofnanir á sviði íslenskra fræða hefur verið á sveimi nokkra stund og er auðvitað góðra gjalda verð. Sumar af þessum stofnunum eru vanburða, hafa í raun og veru aldrei komist á legg og eru of litlar til að standa með reisn á eigin fótum, t.d. Örnefnastofnun. Gagnasöfn á þessum stofnunum geta samnýst, t.d. gagnasöfn Orðabókar Háskólans og Íslenskrar málstöðvar, og vonandi skapast tækifæri við sameiningu. Stofnunin yrði stærri og þróttmeiri eining sem hefur meira afl og burði til að rannsaka og hafa samskipti og veita þjónustu. Það eru líka hættur við sameiningu, a.m.k. eins og hún er hér sett fram. Hætt er við ofstjórn og einstefnu ef vald forstöðumanns og stjórnar eða bara forstöðumanns er of mikið og sambýli þessara fimm stofnana í einni er auðvitað ekki sjálfsagt mál. Til dæmis verður að búa þannig um hnútana að lítil fræðasvið, ef svo má segja, sem nú eiga sér ákveðinn gróðurreit og skjól innan einhverra af stofnununum fimm eða deilda í þeim, týnist ekki eða lendi út undan. Svo er það að nefna af okkar miklu reynslu undanfarin ár og áratugi af sameiningu fyrirtækja, eða sveitarfélaga og stofnana að misheppnuð sameining er oft verri en engin sameining. Það skiptir máli hvernig svona sameining er undirbúin. „Traustir skulu hornsteinar hárra sala“, sagði einn af þeim sem hlýtur að koma við sögu í þessum stofnunum. Það skiptir máli að hornsteinarnir séu: skýr markmið, að á undan hafi farið vandlegar athuganir, greining þeirra þarfa sem á að uppfylla, mat á kostum og göllum við sameininguna og leiðum að henni, hún hafi verið undirbúin með stjórnendum, starfsfólki og haghöfum öllum, gætt hafi verið samráðs og skapað traust í þeim ferli. Tilgangur sameiningarinnar er nefndur í upphafi athugasemda frumvarps hæstv. menntamálaráðherra. Hann er tvíþættur, þ.e. annars vegar að efla rannsóknarstarf og miðlun og hins vegar að efla fræðilega ráðgjöf til styrktar og eflingar íslenskri menningu. En í raun og veru kemur hvergi fram hvernig eigi að efla þetta. Það er alveg óljóst í frumvarpinu fyrir utan það að þessi nýja stofnun verður stærri en hinar, a.m.k. einstakar þeirra, og það er von greinilega frumvarpssemjandans að sameiningin sjálf muni leiða til þess með einhverjum hætti að fræðileg ráðgjöf eflist, rannsóknarstarf og miðlun sömuleiðis. Það er gert ráð fyrir öðrum tilgangi. Það er gert ráð fyrir að margvíslegt hagræði verði af því að sameina vissa þætti í starfsemi þessara stofnana, einkum á sviði stjórnunar, tækni og þjónustu. Eins og leitt var í ljós í andsvörum rétt áðan þá getur verið vafamál hvenær slíkt hagræði næst. Hvorki fjárlagaskrifstofan né hæstv. menntamálaráðherra virðast hafa nokkurn skilning á því að þegar rætt er um mikið stjórnarbákn á þessum stofnunum fimm þá er það minna en maður skyldi ætla. Það er þannig. Það er þannig vegna þess að stjórnendur þessara stofnana og starfsfólkið þar hefur kosið að eyða eins litlum tíma og eins litlum peningum og unnt er í þessi venjulegu hefðbundnu stjórnarstörf til að geta veitt þjónustu og rannsakað. Þess vegna er samanlögð stjórnarþóknun í þessum stofnunum fimm sú sem ég nefndi, þ.e. 50–100 þús. kr. á ári gróft áætlað. Ég efast ekki um að með góðum vilja megi ná einhverri hagræðingu og einkum þegar komið er í nýja húsið eftir fimm til tíu ár, t.d. á bókasafni. Eina verulega bókasafnið í þessum stofnunum er reyndar á Stofnun Árna Magnússonar. Miðað við það er í raun um smá söfn að ræða í Stofnun Sigurðar Nordals, í Örnefnastofnun og á Íslenskri málstöð og bókasafn Orðabókar Háskólans er mjög af öðru tagi en hjá Stofnun Árna Magnússonar. En ég efast ekki um að þarna megi ná fram hagræðingu. Það er miklu óljósara hins vegar um tæknina vegna þess að sú tækni sem er notuð á þessum stofnunum er afar ólík eftir þörfum hverrar stofnunar um sig. Að leggja saman gagnasöfnin er auðvitað prýðilegt. En þá má líka minna á að nú þegar er verulegur gagnkvæmur aðgangur að gagnasöfnunum, t.d. hjá Orðabók Háskólans og Íslenskri málstöð. Það má ræða áfram um þetta en ástæða er til að spyrja ráðherrann hvernig hún fyrirhugi og hennar menn að efling rannsóknarstarfs, miðlunar og fræðilegrar ráðgjafar fari fram í hinni nýju stofnun, þ.e. hvernig það verði. Hver nákvæmlega er hagræðingin sem þeir menn sem hafa undirbúið þetta frumvarp búast við í a) stjórnun, b) tækni, c) þjónustu? Sameining er eitt af tískuorðunum síðustu áratugi og ekki að ófyrirsynju. Við þekkjum eins og ég sagði áðan sameiningarferli nokkuð vel. Við höfum ýmsa reynslu af því. Við höfum góða reynslu og við höfðum slæma reynslu. Við eigum að vita líka hvernig á að varast vítin. Það er ástæða til að spyrja að því hvort sameiningarferlið hafi verið hafið með því að stofnanirnar, stjórnendur þeirra og starfsmenn, hafi talað saman, hvernig athugun hafi farið fram á því hvernig starfsemi hverrar stofnunar rúmast sem best í nýrri stofnun og hvaða tækifæri myndast við sameininguna. Ég spyr þess vegna menntamálaráðherra: Hvar eru þær rannsóknir og athuganir sem standa að baki þessu frumvarpi og hvert er hið skipulega starf á stofnununum fimm sem farið hefur fram vegna þessara sameiningarhugmynda? Sérstaklega af því að menntamálaráðherra ræddi um að í þessari stofnun ætti að sinna íslenskri tungu, bókmenntum og sögu vil ég segja að íslensk fræði hafa reyndar verið nokkuð óljóst hugtak. Þegar þetta nafn var til í stjórnsýslunni a.m.k. þá var það í Háskóla Íslands þegar íslensk fræði voru þar námsgrein. Þetta var þannig námsgrein að menn lögðu fyrir sig einmitt þetta, tungu, þ.e. málfræði, bókmenntir og síðan sögu. Þessi fræðigrein eða námsgrein var aflögð á sjöunda áratugnum, að ég held árið 1965. Hún lifir að vísu enn í heiti fagfélagsins, Félags íslenskra fræða. En nú eru komin ný íslensk fræði sem menn geta tekið til meistaraprófs í Háskóla Íslands. Það eru hins vegar íslenskar bókmenntir plús íslensk málfræði en ekki saga. Þess vegna er ástæða til að spyrja um þetta sérstaklega: Er ætlunin að Íslandssaga eigi sérstakt rúm í þessari nýju stofnun og er ætlunin að rannsóknir nútímabókmennta eigi líka rúm í hinni nýju stofnun? Það er ekki ljóst. Þetta skiptir kannski ekki miklu máli. En máli skiptir þegar menn nota svona hugtök að allt sé með sem hugtakið tekur til, bókmenntir, tunga og saga, og að með notkun hugtaksins séu ekki útilokaðar aðrar greinar sem nú eru stundaðar innan veggja þessara stofnana fimm. Það má sérstaklega nefna að íslensk fræði í Stofnun Árna Magnússonar eru í raun almenn evrópsk miðaldafræði með útgangspunkti í bókmenntum, tungu og atburðum á íslenskum miðöldum. Við megum því ekki ganga þannig frá þessu að heitið íslensk fræði verði of þröngt. Örlítið tel ég að verði að koma inn á nokkuð fornfálegan og þröngan skilning hæstv. menntamálaráðherra á hugtakinu íslensk menning. Nú eru menn búnir að deila um það lengi en í kringum 1930 mundu menn einmitt hafa sagt þetta sem segir í frumvarpinu, að helstu undirstöður íslenskrar menningar séu: a) tungumálið, b) fornbókmenntirnar. Auðvitað er þetta góðra gjalda vert. Tungumálið hefur skapað tilveru Íslendinga og án fornbókmenntanna værum við miklum mun fátækari. En íslensk menning er miklu fleira. Íslensk menning, jafnvel þó við tökum það bara sögulega, á líka við myndlist og tónlist sem menn héldu einu sinni að ekki hefði verið til. Hún á líka við byggingarlist og alls kyns fræðirit. Íslensk menning væri vissulega fátækleg án fornbókmenntanna en undirstöður hennar felast ekkert síður í síðari tíma bókmenntum, í bókmenntum frá því sem kallað er íslensku miðaldirnar, á 16., 17. og 18. öld, og í nútímabókmenntum okkar. Skilgreiningin er ekki góð. Mér finnst að með því að setja þetta í greinargerðina sé verið að gefa hinni nýju stofnun erindi sem er of þröngt og sem er of aldurhnigið og ekki hugsað frá grunni. Um umfang sameiningarinnar er líka rétt fara nokkrum orðum. Það er skýringarlaust af þeim sem hér flytur frumvarpið af hverju um nákvæmlega þessar fimm stofnanir er að ræða. Það er ekki náttúrulögmál að það séu þessar fimm stofnanir. Þær eru, eins og hæstv. menntamálaráðherra rakti, mjög ólíkar og stjórnsýslustaða þeirra er líka mjög ólík. Höfuðsameiningin sem hér er um að ræða er auðvitað sameining Stofnunar Árna Magnússonar og Orðabókar Háskólans. Það er ekki óeðlilegt að Örnefnastofnun sé þar talin með. En það þarf sérstök rök fyrir því að Stofnun Sigurðar Nordals sé með í þessum pakka vegna þess að hún fjallar mjög um kennslu og er nátengd Háskóla Íslands. Ef til vill væri betra að hún væri áfram í háskólanum. Sameining Íslenskrar málstöðvar og stjórnar hennar, Íslenskrar málnefndar, og þessarar stofnunar skapar þegar veruleg vandræði sem fram koma beinlínis í frumvarpstextanum. Það er engin skýring í greinargerðinni eða ræðu ráðherrans af hverju um er að ræða þessar fimm. Það má spyrja áfram. Ef hér á að fjalla um íslensk fræði, af hverju er þá ekki þjóðháttadeild Þjóðminjasafnsins hér inni með allt sitt mikla gagnasafn sem fræðimenn á sviði íslenskrar tungu, bókmennta og sögu sækja mjög í? Af hverju er ekki handritadeild Landsbókasafnsins með í þessum pakka? Er það af einhverjum viðkvæmnisástæðum gagnvart Landsbókasafninu? Hún smellpassar inn í þessa nýju stofnun vegna þess sem þeir kannast við sem hafa þurft að eiga við handrit að þurfa að flakka milli enda háskólalóðarinnar, milli handritadeildar Landsbókasafns – háskólabókasafns og Stofnunar Árna Magnússonar. Ein spurningin er því: Af hverju er hún ekki með? Hvar eru skýringarnar á því? Enn má spyrja t.d. um mannanafnanefnd sem er að vísu undir allt öðru ráðuneyti. En er ekki rétt að hún hafi hér skrifstofu á sama hátt og Íslensk málnefnd? En hér eru engar skýringar. Hér virðist ekki vera nein sérstök hugsun á bak við eða þá menn hafa kastað upp teningunum og hagað sér samkvæmt því sem uppi á þeim var þegar þeir komu niður. Það er að styttast tíminn en að lokum gengur þetta nú sjálfsagt. Ég vil líka minnast á hugtakið háskólastofnun vegna þess að í greinargerðinni segir að markmiðið sé að til verði öflug háskólastofnun. Háskólastofnun þýddi það einu sinni í íslenskum lögum að um var að ræða stofnun innan Háskóla Íslands. Aðra fyllingu hefur orðið í raun og veru ekki. Til dæmis er Landsbókasafn – háskólabókasafn nú nefnt háskólastofnun án þess að þar sé í raun akademía, rannsóknir og skipulag fræðaverks með þeim hætti sem er í háskólum. Þess vegna er orðalag 1. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „... háskólastofnun ... [sem] hefur náin tengsl við Háskóla Íslands ...“, eiginlega upptugga eða tátólógía. Hvað þýðir í raun og veru hugtakið háskólastofnun í þessu frumvarpi? hlýt ég að spyrja hæstv. menntamálaráðherra. Ég held að við þurfum að rannsaka það í menntamálanefndinni hvort við ættum kannski frekar að segja hér rannsóknarstofnun á háskólastigi þannig að ljóst sé að rannsóknir eru höfuðhlutverk þessarar stofnunar eða þá kannski rannsóknarstofnun og fræðileg ráðgjafarstofnun, sem lýsti eðli starfsins betur en nú er. Tengslin við Háskóla Íslands eru næsta umræðuefni mitt. Ég tel að úr því að þetta frumvarp kemur fram sé alveg feikilega mikilvægt að ítreka þessi tengsl við Háskóla Íslands. Það að stofnunin tengist sérstaklega Háskóla Íslands, sem útilokar auðvitað engan veginn samstarf við aðra háskóla, gefur stofnuninni mikilvæga kjölfestu og staðfestir sérstakt ábyrgðarhlutverk Háskóla Íslands gagnvart þessu fræðasviði. Alþingi er með því beinlínis að segja að Háskóli Íslands eigi að hafa forustu fyrir kennslu og rannsóknum í íslenskri tungu, bókmenntum og textafræði, hvernig sem maður skilgreinir nú innihaldið í hinni nýju Stofnun íslenskra fræða, og þessi nánu tengsl skuldbinda háskólann til þess, en þau skuldbinda líka stjórnvöld, Alþingi og framkvæmdarvaldið, til að gefa háskólanum færi á því að standa sig sem þessi forustustofnun. Það er annað en verið hefur undanfarið. Til dæmis hefur sífelldur niðurskurður veikt íslenskuskor Háskóla Íslands verulega. Kennurum hefur þar fækkað og námsframboð þrengst þannig að fyrir sjö árum, sem dæmi, voru 15 föst kennarastörf í íslenskuskor. Þau eru nú aðeins ellefu. Rúmur fjórðungur starfa þar hefur sem sé eyðst á þeim sjö árum sem hér eru tekin til samanburðar og það spáir ekki góðu um framhaldið. Það er líka óljóst hvernig samstarfi Stofnunar íslenskra fræða og hugvísindadeildar Háskóla Íslands verður háttað. Ástæða er til að skýra það nánar. Það er full ástæða til þess líka að minnast á þær rannsóknarstofnanir sem frumvarpshafi og greinargerðarsemjendur virðast ekki hafa haft hugmynd um að til séu innan hugvísindadeildar, nefnilega Bókmenntafræðistofnun, Málvísindastofnun og Sagnfræðistofnun. Þær eru reyndar að veslast upp úr fjárskorti. En þær eru þó til og innan þeirra átti að stefna að því að fram færi doktorsnám og að þar yrði aðstaða fyrir doktorsnema. Nú spyr maður: Á það að vera þarna eða á Stofnun íslenskra fræða – Árnastofnun að taka algjörlega við því hlutverki? Er búið að semja við háskólann um það eða á að leggja þessar þrjár stofnanir niður? Réttindi starfsmanna eru sjötta umræðuefnið af tólf sem ég ætlaði að fara yfir. Um þau er það eitt að segja í bili að ég fagna því að frá þeim er gengið, virðist mér, tryggilega og hrósa hæstv. menntamálaráðherra fyrir það, vegna þess að það hefur ekki verið raunin við ýmsar breytingar að undanförnu, að þeir ganga beint yfir í hina nýju stofnun án nokkurrar viðkomu annars staðar. Þeir halda sem sé fullum réttindum sínum og í því felst m.a. að rannsóknarskylda þeirra helst í hlutföllunum 60 á móti 40. Þeir njóta sama akademíska frelsis og áður við rannsóknarstörf sín og í 8. gr. frumvarpsins er kveðið á um sérstakar siðareglur sem tryggi þeim fræðilegt sjálfstæði. Eina spurningin í þessu sambandi er: Hvernig verða tengsl starfsmannanna í nýju stofnuninni við háskólann? Teljast þeir vera í þeim tengslum við Háskóla Íslands að þeir hafi aðgang að sjóðum í Háskóla Íslands, þ.e. Sáttmálasjóði, Rannsóknasjóði og vinnumatssjóði svipað og starfsmenn Stofnunar Árna Magnússonar og Orðabókar Háskólans nú? Ég á eftir að ræða ákaflega mikilvæga hluti og sérstaklega er það um Íslenska málnefnd og Íslenska málstöð. En ég vil að lokum þessarar ræðu segja að ég tel vera bæði plúsa og mínusa í þessu frumvarpi. Mér þykir undirbúningur þess ákaflega daufur af hálfu ráðherrans og, ef rétt er hjá ráðherranum, einnig af hálfu Háskóla Íslands, þ.e. ef líta á á þetta frumvarp og þessa greinargerð sem árangur af því samstarfi. Ef þetta verður að lögum verður að setja allt traust á framhaldið innan hinnar nýju stofnunar. Það er óljóst hvernig það á að verða af hálfu ráðherrans. Það er ekkert getið t.d. um innra skipulag í þessu og það á eftir að skipta gríðarlega miklu máli, ef þessi lög verða samþykkt, hver verður næsti forstöðumaður. Ég treysti því að næsti forstöðumaður þessarar stofnunar, ég vona, ef þetta frumvarp verður að lögum, að hann verði góður maður. En ég tel óvarlegt að samþykkja lög sem beinlínis gera ráð fyrir því að forstöðumaðurinn næsti sé stjórnskipunarsnillingur sem geti fylkt öllum fræðimönnum hjá þessum stofnunum fimm á bak við sig. Ég vil segja að ég hefði talið hyggilegast að láta þetta mál bíða nokkur ár, að það verði unnið miklu betur og síðan komið 

Hæstv. forseti. Það kveður kannski við annan tón hjá hæstv. menntamálaráðherra í þessu máli en síðustu vikur og daga. Á máli hæstv. menntamálaráðherra hefur mátt skilja að tryggasta leiðin til að efla stofnanir sé að skera niður framlög til þeirra - sem dæmi má nefna Háskólann á Akureyri - og til að efla fræðasvið eða umhverfi heilu listgreinanna sé árangursríkast að leggja niður menntastofnanir þær er kenna viðkomandi fag - sem dæmi má nefna Listdansskóla Íslands. Hér er þó ekki verið að leggja til að stofnanir verði lagðar niður heldur sameinaðar, þ.e. fimm stofnanir eru settar undir einn hatt, Stofnun íslenskra fræða – Árnastofnun. Nú er það svo, virðulegur forseti, að þessar stofnanir, Íslensk málstöð, Orðabók Háskóla Íslands, Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi, Stofnun Sigurðar Nordals og Örnefnastofnun Íslands, eru að mörgu leyti ólíkar. Að einu leyti má segja að þetta séu allt gamlar og mjög grónar stofnanir og gæta þurfi sérstakrar varkárni þegar þær eru sameinaðar en að öðru leyti verður að gæta að því að þessar stofnanir hafa ólík hlutverk. Annars vegar er um þrjár rannsóknarstofnanir að ræða, hreinar og klárar rannsóknarstofnanir, sem hafa haft mikil eða mismikil samskipti við Háskóla Íslands og hafa beinlínis heyrt undir hann. Hins vegar er um að ræða þjónustustofnanir. Það verður að tryggja að undir einum hatti verði hinna ólíku sviða þessara ólíku stofnana nægilega vel gætt þannig að ekki sé gengið á eitt umfram annað. Þess vegna hefði ég viljað sjá í þessu frumvarpi einhvers konar hugmyndir um deildaskiptingu þessarar stofnunar. Í þessu frumvarpi virðist allt eiga að fara undir einn hatt, undir þennan eina forstöðumann sem virðist eiga að hafa vottorð frá almættinu um að hann hafi svo víðtæka menntun og reynslu að hann geti stjórnað þessu öllu án þess að hafa um það t.d. samráð við sérfræðinga eins og þó er kveðið á um í núgildandi lögum um stofnun Árna Magnússonar á Íslandi. Í þeim lögum segir að sérstakur forstöðumaður skuli annast rekstur stofnunarinnar. Hann eigi að annast fræðilega stjórn ásamt öðrum starfsmönnum sem eru allir sérfræðingar, hver á sínu sviði. Í þessu frumvarpi er ekkert kveðið á um að viðkomandi forstöðumaður eigi að hafa samstarf við sína sérfræðinga. Hann getur verið algerlega einangraður í sínum fílabeinsturni ef þannig verkast. Ég teldi því verulegan feng að því að koma inn ákveðnum breytingum um þetta mál, t.d. hvað deildaskiptingu stofnunarinnar varðar, og alveg skilyrðislaust að forstöðumaðurinn sé ekki einn á báti í sínu stjórnunarherbergi í brúnni heldur sé það beinlínis áskilið í lögunum, líkt og er í dag, að hann annist fræðilega stjórn stofnunarinnar ásamt þeim sérfræðingum sem þar vinna. Þetta held ég að sé mjög mikilvægt ef vel á að takast til í þessum efnum. Hæstv. menntamálaráðherra segir í inngangsræðu sinni að málið hafi verið unnið í nánu samráði við alla forstöðumenn þessara stofnana en lét þess ekki getið hvort einhverjar athugasemdir forstöðumannanna stæðu enn út af. En, frú forseti, samráð þessa hæstv. menntamálaráðherra hefur helst verið með því móti að leita til hlutaðeigandi eftir að ákvarðanir um breytingar eru teknar. Komi fram óskir um annan framgangsmáta en hæstv. menntamálaráðherra leggur til hafa þær óskir yfirleitt verið hunsaðar, ekki orðið við þeim. Ég tel því að menntamálanefnd Alþingis þurfi að vita og fara rækilega í saumana á því á hvern hátt forstöðumenn þessara stofnana eru sáttir við þær hugmyndir sem hér eru lagðar fram eða hvort þar greinir eitthvað á milli. Hæstv. menntamálaráðherra segir símapeningana vera grunninn undir sameiningu þessara stofnana, þ.e. nú séu til peningar til að byggja hús yfir stofnun íslenskra fræða. Það má til sanns vegar færa að rétt sé að nota slíkt tækifæri og auðvitað fagna allir byggingu þessa húss. Það geri ég og tek undir það sem aðrir hafa sagt við þessa umræðu. Ég ítreka jafnframt að stofnanirnar þurfa í nánustu framtíð, jafnvel næstu 5–10 árin, að starfa áfram hver í sínu húsnæðinu, hver á sínu svæðinu á svipuðum nótum og þær gera núna. Ég spyr hvort hér sé ekki um óðagot og flaustur að ræða, að láta sameininguna fara fram 1. september 2006 löngu, löngu áður en sameiginleg aðstaða verður tilbúin. Þetta atriði þarf, að mínu mati, að skoða betur og fara að með varúð. Ég held ég þurfi að leiðrétta mig: Hv. þm. Mörður Árnason, sem talaði á undan mér, sagði að 10–15 ár gætu liðið þar til þetta hús kæmist í gagnið.

5–10 sagði ég.

Sagðirðu 5–10? Hæstv. forseti, hvað svo sem það verður langur tími þá óttast ég að ef sameiginleg aðstaða er ekki til staðar geti það reynst verulegum vandkvæðum bundið fyrir þennan eina forstöðumann að sinna öllum þessum stofnunum. Þetta eru, eins og ég sagði áðan, grónar stofnanir og hafa hver um sig mjög djúpar rætur og mjög afmarkað svið. Þær hafa starfað eftir ákveðnum reglum og ákveðnum hefðum og þessi sameining gæti reynst þeim erfiðari en ella ef hún er ekki öll komin undir sama þakið. Ég vara líka við því ráðherraræði sem hér er til staðar. Mér finnst það lýsa þessari ríkisstjórn og hæstv. menntamálaráðherra að jafnvel í háskólastofnunum af því tagi sem við fjöllum um hér er fólki ekki treyst. Sérfræðingum og þeim sem reynsluna hafa er ekki treyst. Í fimm manna stjórn, sem menntamálaráðherra á að skipa stofnuninni, eiga þrír að vera skipaðir samkvæmt tilnefningu háskólaráðs og tveir án tilnefningar, sem gegna ekki störfum við Háskóla Íslands, og annar þeirra er formaður stjórnarinnar. Það þýðir, herra forseti, að formaður stjórnarinnar situr í skjóli ráðherra. Í stofnun af þessu tagi finnst mér ekki eðlilegt að hæstv. menntamálaráðherra þurfi að fara fram á að hún tilnefni þennan forstöðumann. Mér finnst þýðingarmikið að sá eða sú sem stjórnar þessari stofnun hafi náin tengsl við fræðin og þá við Háskóla Íslands. Ég er svolítið uggandi yfir því að slíta eigi tengslin við Háskóla Íslands á þeim nótum sem mér sýnist frumvarpið gera ráð fyrir. Og tengslin við Háskóla Íslands eru slitin til þess að stofnunin og forstöðumaður stjórnarinnar geti heyrt undir ráðherra. Mér finnst gæta tilhneigingar til ráðherraræðis sem ég held að geti verið hættulegt stofnun af þessu tagi og ég tel nauðsynlegt að hér sé enn farið að með gát og varúð. Það er ekki hollt, hvorki svona stofnun né öðrum menningarstofnunum, að hafa það ævinlega á tilfinningunni að allt vald komi að ofan. Í mínum huga kemur vald þessarar stofnunar úr fræðunum sjálfum, það eru þau sem hér verður að hafa í huga, það eru þau sem fókusinn verður að hvíla á. Það á ekki að vera aðalatriðið að menntamálaráðherra eigi einhver ítök eða að forstöðumaður stjórnar, eða hver sem verður prímus mótor í stjórn stofnunarinnar, þurfi að sitja í skjóli hæstv. menntamálaráðherra. Ég vara við þessum slitum við Háskóla Íslands og að þau tengsl verði færð yfir til ráðherrans. Ég minni á að í 1. gr. laga um Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi, eins og þau eru í gildi í dag, er gert ráð fyrir því að stofnunin sé háskólastofnun með sérstakri stjórn og sjálfstæðum fjárhag og heyri vissulega undir menntamálaráðherra eins og aðrar menningarstofnanir gera - en hún er háskólastofnun, skilgreind háskólastofnun. Sú skilgreining fer út samkvæmt þessu frumvarpi. Þar er ég ekki viss um að ég sé sammála hæstv. ráðherra. Að mínu mati þarf að gaumgæfa nokkuð mörg atriði áður en hægt er að fagna því að stofnanirnar skuli stefna undir einn hatt og undir eitt þak. Hæstv. forseti. Ég held að í 1. umr. hafi ég svo sem ekki nein önnur sjónarmið en þessi. Ég get tekið undir það sem kom fram í ræðu hv. þm. Marðar Árnasonar, að þessi umsögn fjármálaráðuneytisins, fjárlagaskrifstofunnar, vekur auðvitað athygli. Ég sé ekki að menn hafi farið nægilega djúpt í saumana á því hvaða staða gæti komið upp í þessum efnum og tel því mjög mikilvægt að menntamálanefnd Alþingis fái um það haldbetri upplýsingar en getur að líta í fylgiskjalinu með frumvarpinu. Það er fullsnemmt að fagna þessu máli. Ég hefði talið að jafnrótgrónar og rótfastar stofnanir og hér um ræðir, sem fjalla um þessi öflugu viðkvæmu fræði okkar, eigi það skilið að farið sé að öllu með gát. Ég treysti því að hv. menntamálanefnd skoði málið ofan í kjölinn og tryggi að ekki verði rasað um ráð fram í þeirri sameiningu sem stendur fyrir dyrum.

Herra forseti. Ég get ekki tekið undir allar þær áhyggjur sem fram komu í ræðu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur varðandi það mál sem hér er til umfjöllunar. Ég er t.d. ekki þeirrar skoðunar að það þurfi að standa starfsemi þessarar stofnunar fyrir þrifum að hún fari ekki öll fram undir sama þaki. Við höfum dæmi um fullt af stofnunum sem ganga vel þrátt fyrir að þær séu staðsettar hingað og þangað og ekki allar í sama húsinu. Það sama á við um fyrirtæki. Þó að starfsemin sé ekki öll á sama stað þarf það ekki að þýða að hún geti ekki gengið. Ég hef heldur ekki áhyggjur af því sem hv. þingmaður nefndi að með því að skipa málum með þeim hætti sem fram kemur í frumvarpinu séu tengsl þessara stofnana við Háskóla Íslands slitin. Ég veit ekki betur en að merkilegar stofnanir, eins og Hagfræðistofnun Háskóla Íslands og Lagastofnun Háskóla Íslands, séu sambærilegar við það sem kemur fram í frumvarpinu en auðvitað munum við fara yfir það í menntamálanefnd. En það er augljóst af þessu frumvarpi að tengslin við Háskóla Íslands verða eftir sem áður mjög mikil. Ég hlýt að fagna því sem áhugamaður um íslensk fræði, eins og hv. þm. Mörður Árnason, að hér sé verið að stíga þetta skref. Tilgangur sameiningarinnar er að efla rannsóknarstarf og miðlun á sviði íslenskra fræða og efla fræðilega ráðgjöf til styrktar og eflingar íslenskri menningu. Ég hefði talið að með því að skipa málum með þessum hætti styrktum við það starf sem fram á að fara í þessari stofnun. Ég hefði talið að hv. þingmaður ætti að taka undir það. Ég nefni sem dæmi að á Örnefnastofnun starfar einn maður og það sama á við um Stofnun Sigurðar Nordals. Mig langar til að fá afstöðu hjá hv. þingmanni til þess hvort hún telur ekki að sameining þessara stofnana, og samnýting kraftanna, verði íslenskum fræðum til eflingar.

Herra forseti. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að ég tel að hér sé farið af stað með þá hugmyndafræði að efla eigi þessar stofnanir, og eins og ég sagði í ræðu minni kann vel að vera að þessi aðgerð, sameining þessara stofnana, efli þær til langs tíma litið. Það sem ég varaði við var að skrefin yrðu tekin of hratt, of flausturslega, af einhverju óðagoti. Hugleiðingar mínar lutu að því að það kynni að vera að fyrst þegar þakið er komið, hið sameiginlega þak þessara stofnana, gætu stofnanirnar farið að starfa saman. Um þetta get ég ekkert fullyrt vegna þess að ég þekki ekki þessar stofnanir. Ég tel hins vegar einsýnt og ég treysti því að hv. formaður menntamálanefndar starfi að því með okkur hinum í menntamálanefnd Alþingis að fá fram allar þær upplýsingar sem þarf varðandi þetta mál, að forstöðumenn þessara stofnana verði kallaðir fyrir nefndina og við fáum að heyra sjónarmið þeirra í þessum efnum og á hvern hátt þeir sæju fyrir sér að best yrði á málum haldið. Því það hefur ekki komið fram enn þá á hvern hátt þeir líta þessi mál þó að hæstv. ráðherra segi að málið hafi verið unnið í samráði við þá.

Herra forseti. Ég get alveg fullvissað hv. þingmann um að auðvitað verða allir sem að þessu máli koma og frumvarpið skiptir máli kallaðir fyrir nefndina til skrafs og ráðagerða um það sem þar kemur fram. Það stendur ekkert annað til í þessu máli frekar en öðrum þannig að vinnsla þessa frumvarps verður með sama hætti og annarra mála innan nefndarinnar. Við munum kalla eftir öllum þeim sjónarmiðum sem æskilegt er að komi þar fram, hvort sem þau eru neikvæð eða jákvæð í garð frumvarpsins. Ég er þeirrar skoðunar, og tek undir það sem kemur fram í frumvarpinu, að sameiningin muni styrkja þá starfsemi sem við fjöllum hér um. Ég hef takmarkaða trú á því að stofnanir eins og Örnefnastofnun og stofnun Sigurðar Nordals, sem eru með einn starfsmann, geti sinnt almennilega þeirri starfsemi sem þar á að fara fram og þessar fræðigreinar eiga skilið. Ég held að miklu heppilegra sé fyrir þetta fræðasvið að menn reyni að samnýta kraftana. Það gildir í rauninni alveg það sama um stofnun eins og þessa og háskóla. Það eru takmörk fyrir því hversu litlar háskóladeildir geta verið til að geta borið sig og staðið undir nafni sem fræðistofnanir. Ég hefði því haldið að hv. þingmaður fagnaði þessu frumvarpi, afstaða hv. þingmanns til frumvarpsins hefur ekki komið skýrt fram en ég vona að hún komi fram í seinni ræðu hennar. Ég hefði haldið, miðað við þann metnað sem þingmaðurinn hefur og talar venjulega fyrir í garð íslenskra fræða og menningar, að þetta væri mál sem ætti að vera henni að skapi og ég vona að hún upplýsi 

Hæstv. forseti. Að sínu leyti fagnaði ég því að málið var sett fram á þann hátt sem gert er og hæstv. ráðherra leggur ekki til að stofnanir verði skornar niður. Fagnaðarlætin í upphafi málsins voru því varfærin en þau voru samt sem áður fögnuður yfir því að hér væri verið að setja fram mál þar sem hugmyndafræðin virtist vera sú að efla ætti þessar stofnanir. Ég tek undir það, ég tel að efla eigi þessar stofnanir. Ég tel alla möguleika á því að við getum gert það með þessari sameiningu. Efasemdir mínar lúta að spurningunni um hvort stofnanirnar verða tilbúnar til að fara út í þá vinnu sem þarf að vinnast áður en hið sameiginlega þak verður komið yfir þær. Þess vegna er ég einungis, í vangaveltum mínum og hugleiðingum, að láta í ljós þau sjónarmið að ég telji að slík sameining þurfi að fara fram að vel athuguðu máli og ekki megi hraða henni. Ég tel að stofnanirnar verði sjálfar að ráða ferðinni og prinsippinu sem þær sjálfar vinna eftir. Ég fagna hins vegar öllum tilraunum hæstv. menntamálaráðherra og ríkisstjórnarinnar allrar til að efla íslenska menningu ef alvara er þar að baki, sem mér sýnist vera í þessu máli. Mér sýnist fólk vilja standa af alvöru við bakið á Stofnun íslenskra fræða, það á að standa af myndarskap að því er virðist að þeirri nýbyggingu sem reisa á á háskólasvæðinu. Ég fagna ég því, ég sagði það reyndar í ræðu minni líka. Ég held að við hér á Alþingi, stjórn og stjórnarandstaða, getum alveg staðið saman að öllu sem getur orðið til eflingar þessara stofnana og þeirra fræða sem þær sinna.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um Stofnun íslenskra fræða – Árnastofnun. Í þó nokkurn tíma hafa kostir þess að sameina stofnanir á sviði íslenskra fræða verið skoðaðir. En þessar stofnanir eru, eins og fram hefur komið, Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi, Orðabók Háskóla Íslands, Íslensk málstöð, Örnefnastofnun Íslands og Stofnun Sigurðar Nordals. Í mínum huga er engin spurning að slík sameining mun efla starfsemi þessara stofnana, ekki síst í ljósi þess að í frumvarpi hæstv. forsætisráðherra um ráðstöfun á söluandvirði Símans er gert ráð fyrir að verja skuli samtals 1.000 millj. kr. til nýbyggingar fyrir Stofnun Íslenskra fræða - Árnastofnun. Þetta verði gjöf íslensku þjóðarinnar til Háskóla Íslands á aldarafmæli hans. Ég fagna því sérstaklega sem fram kemur í frumvarpinu, þ.e. orðalaginu sem kveður skýrt á um náið samstarf við Háskóla Íslands. Í slíkri sameiningu er mikilvægt að vinna málið í góðri samvinnu við hlutaðeigandi aðila. Okkur er annt um þessar stofnanir sem hafa unnið svo gott starf og vonandi mun rannsóknarstarf og miðlun á sviði íslenskra fræða eflast til muna. Það er af hinu góða. Í máli hæstv. menntamálaráðherra voru tíndir til kostir þessara breytinga og get ég tekið undir þá. Þó vil ég sérstaklega víkja að tveimur atriðum. Í fyrsta lagi tel ég rétt að við skoðum það mjög vel hvort stofnunin setji í skipulag sitt ákveðin svið sem byggja á gömlu stofnunum. Svipuð hugmynd hefur komið fram hér í máli hv. þingmanna. Ástæðan er ekki síst sú að til að byrja með verða stofnanirnar dreifðar eða þar til húsnæðið verður tilbúið - ég vil vera bjartsýn og vonast til að það verði tilbúið á afmæli háskólans - en einnig vegna þess að þær eru mjög misstórar, ein er gríðarlega stór og aðrar minni. Þetta er eitthvað sem við munum skoða og án efa mun hin nýja stjórn hafa skoðun á starfsskipulagi stofnunarinnar, ég ætla að vona það, og því ættum við jafnvel að beina þessu atriði til hennar. Í öðru lagi er það skoðun mín að við þurfum að staldra aðeins við áður en við fellum úr gildi lögin um Íslenska málnefnd. Sumir eru þeirrar skoðunar að sú breyting sem hér er lögð til muni efla stöðu íslenskunnar og að orðalagið kveði með skýrari hætti á um hvað nefndin eigi að gera, líkt og hæstv. menntamálaráðherra kom inn á. Kannski er það svo. Ég er hins vegar ekki alveg sannfærð um það en tel að þetta sé dæmigert atriði sem við í hv. menntamálanefnd förum yfir og skoðum kosti og galla. Ég er ekki í vafa um að niðurstaða þessa frumvarps mun stórefla alla starfsemi í kringum íslensk fræði. Ég man það þegar ég var í námi í íslensku við Háskóla Íslands hvað mér þótti skrýtið að allar þessar stofnanir væru svo dreifðar. En þetta er að mínu mati gott mál og ég fagna þessu frumvarpi hæstv. menntamálaráðherra sem við munum síðan vinna áfram í hv. menntamálanefnd.

Forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að taka undir með síðasta hv. þingmanni um fyrirkomulag Íslenskrar málstöðvar inni í þessari nýju stofnun og Íslenskrar málnefndar. Í mínum huga gengur það ekki upp að afnema lögin sérstöku um Íslenska málnefnd. Meðferðin sem Íslensk málnefnd og Íslensk málstöð fá í þessu frumvarpi þykja mér vera í raun og veru fingurbrjótur í frumvarpinu. Hættan er auðvitað sú að starfi því sem farið hefur fram í Íslenskri málnefnd og skrifstofu hennar, málstöðinni, sé settur þrengri rammi, úr því sé dregið og jafnframt verði þá með einhverjum hætti dregið úr því starfi sem fer fram í kringum sjálfa hina íslensku tungu. Það er hins vegar lofsvert að í reglunum um málnefndina, og því ætti auðvitað að koma inn í þau lög sem nú gilda um málnefndina, að henni sé falið að semja íslenskar ritreglur og stoðum þar með skotið undir stafsetningarreglurnar sem menntamálaráðuneytið hefur gefið út án lagastoðar allt frá, að ég hygg, 1918, eða 1917. Mér þykir líka jákvætt að þarna er nefnt að málnefndin eigi að álykta árlega um stöðu íslenskrar tungu. Annað er óljóst í þessu frumvarpi um Íslenska málnefnd, og þó einna helst það af hverju lög um hana eiga að vera inni í lögum um rannsóknastofnun á sviði íslenskra fræða vegna þess að þetta tvennt er ólíkt þó að það sé auðvitað skylt í gegnum tungumálið. Staða Íslenskrar málnefndar er í raun og veru staða stjórnvalds eins og nú er í lögum og þess vegna er það undarlegt að hún sé sett inn í allt önnur lög um allt aðra hluti, en ég skal ekkert segja um það - það þarf að athuga betur. Ég er út af fyrir sig ekkert andstæður þeirri hugmynd að Íslensk málstöð sé sem slík færð inn í hina nýju stofnun af því að Íslensk málstöð er skrifstofa þessarar nefndar en Íslensk málnefnd verður hins vegar að vera sjálfstætt afl. Það verður að hafa sérstakar fjárveitingar sem það fær ekki samkvæmt frumvarpinu. Nefndin verður að geta samið við þá stofnun sem sér henni fyrir skrifstofustörfum og þjónustu um hvað þar á að vera inni. Ég vara líka við því að taka undan Íslenskri málnefnd eins og hér er gert ýmis hlutverk sem henni eru nú falin í lögum, m.a. að vera í beinu sambandi við opinberar stofnanir og almenning um leiðbeiningar um málfarsleg efni á fræðilegum grundvelli, eins og það heitir, og hins vegar að málnefndin eigi að sjá um samstarf við ýmsa faghópa um íðorð og aðra slíka vinnu. Ég hef ekki lengri tíma til að fara í gegnum þetta en gæti haldið um það töluvert lengri ræðu og kann að þurfa það í 2. umr. ef ekki verður ráðin bót á þessu máli. Ég vil líka taka undir orð hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur um innra skipulag. Það kemur ekkert fram um hvernig þetta innra skipulag á að vera, það er sem sé falið forstöðumanni, ekki einu sinni stjórn, heldur forstöðumanni einum. Auðvitað væri eðlilegt að með einhverjum hætti væri fjallað, þó ekki væri nema á leiðbeinandi hátt, um það hvernig þetta skipulag á að vera þegar út í jafnviðkvæma sameiningu er farið og hér er um að ræða og ég vitna hér til orða hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur um það mál. Um stjórnskipulagið verð ég að fara nokkrum orðum. Þá vil ég segja strax, til að það komist að, að í þessu frumvarpi er tekin burt sú hefð sem hefur ríkt á þessum stofnunum, a.m.k. þeim tveimur þeirra sem aðalstofnanirnar teljast, og byggist á miklu samráði sérfræðinganna, fræðimannanna, um hinn fræðilega þátt starfsins. Á Orðabók Háskólans eru að sönnu engin lög og reglur um þetta samráð en hefðin hefur skapað þetta allt frá stríðslokum þar sem í upphafi unnu fáir menn og komu sér saman, þeir og stjórn stofnunarinnar. Sú hefð hefur svo haldið áfram yfir í þá nokkru fleiri sem nú vinna þar. Í Árnastofnun eru hins vegar ósköp einfaldlega lagafyrirmæli um að forstöðumaðurinn eigi að annast reksturinn frá degi til dags, en fræðilega stjórn stofnunarinnar á hann að hafa í samráði við starfsmenn, fræðilega starfsmenn, samkvæmt nánari fyrirmælum í reglugerð. Í reglugerðinni sem Vilhjálmur Hjálmarsson, sá ágæti öðlingur, setti að ég hygg árið 1978, ég þori ekki að fara með það, gengur þetta samráð undir nafninu húsþing og hefur nú verið til í þrjá áratugi á Stofnun Árna Magnússonar og gefist mjög vel. Húsþingið annast hina fræðilegu stjórnun ásamt forstöðumanni, bæði hvaða útgáfuverk á að taka fyrir og hvaða áherslur á að setja í rannsóknastarfinu. Húsþingin hafa líka gegnt því hlutverki sem deildarráð gegnir í venjulegum háskóla, t.d. umsögn um hverja á að ráða þegar það ferli stendur yfir o.s.frv. Ég vona að það sé handvömm hjá menntamálaráðherra að fyrirskipa ekki um þetta mál og tel að það sé eitt af því allra mikilvægasta sem við fjöllum um í menntamálanefnd að koma hinu akademíska frelsi þarna inn og gera þessa stofnun að raunverulegri háskólastofnun vegna þess að það gerist þannig. Ég verð svo að segja í framhaldi af þessu um stjórnina að þarna virðist hafa verið slegið saman tvenns konar stjórnum. Það kann að liggja í sögu frumvarpsins með einhverjum hætti eða undirbúningi. Annars vegar er stjórn sem stjórnar, mótar stefnu, tekur ákvarðanir og forstöðumaðurinn er framkvæmdastjórinn. Í slíkri stjórn er ráðherraskipaður formaður sem hefur bein tengsl við pólitíska valdið og á að framfylgja vilja ráðherra. Ef um venjulega ríkisstofnun er að ræða er eðlilegt að það sé þannig. En núna erum við með ráðgefandi stjórn. Í þessu frumvarpi erum við með ráðgefandi stjórn sem fyrst og fremst styður stjórnandann og hjálpar honum, en hún á líka að vera forstöðumanni til faglegrar ráðgjafar. Þá spyr maður: Hverjir eru þessir faglegu ráðgjafar? Þeir eru þessir þrír úr háskólanum sem valdir eru án þess að nokkrar kröfur séu gerðar til þeirra. Og síðan þeir tveir sem hæstv. menntamálaráðherra skipar hverju sinni og geta komið af allt öðru sviði. Andinn í frumvarpinu er auðvitað sá að þeir sem koma frá ráðherranum séu í raun og veru ekki beinlínis fræðimenn, vegna þess að áskilið er að þeir eigi ekki að koma frá Háskóla Íslands. Eiga þeir að veita faglega ráðgjöf? Hörður Sigurgestsson er formaður stjórnar Landsbókasafns – háskólabókasafns, hygg ég. Ég hef ekkert á móti því. Slíkur maður getur veitt landsbókaverði eða sérfræðingum og stjórnendum þar mikilvæga ráðgjöf hvað varðar rekstur, peningaútvegun og fleira en menn mundu reka upp stór augu ef Hörður Sigurgestsson væri fyrirskipaður faglegur ráðgjafi í Landsbókasafninu. Hér hefur slegið saman tveimur stjórnarlíkönum. Og vegna þess að ákvæðið úr Stofnun Árna Magnússonar um hina fræðilegu stjórnun ásamt starfsmönnunum vantar er stjórnskipulagið í raun og veru orðið hálfgert skrímsli. Það þarf að bæta. Ég lít á þetta, eins og ég segi, sem handvömm sem þarf að bæta úr og koma húsþingum úr Stofnun Árna Magnússonar fyrir í hinni nýju stofnun, sem er einnig í samræmi við þá hefð í stjórnun sem ríkt hefur á Orðabók Háskólans. Ég á lítinn tíma eftir og ég ætlaði mér að fjalla aðeins um rannsóknarstöðurnar tvær. Ég ætla að vona að menntamálaráðherra og menn hennar geri sér grein fyrir að þetta er rannsóknastofnun þannig að þær verða fleiri en tvær sem kenndar eru við Árna Magnússon og Sigurð Nordal. Nú mætti hafa töluvert mál um það af hverju þessir tveir menn eiga endilega að speglast þarna í rannsóknarstöðum. En ég skal segja eins og er að menntamálaráðherra hæstv. er mín vegna heimilt að telja upp hvaða nöfn sem er eða búa til hvaða stöður sem er úr því að loksins er komið það tannfé sem ég og fleiri höfum kallað eftir með þessari stofnun, þ.e. að þessar tvær stöður bætist við á fjárlög á næsta ári. Að lokum þetta: Málið er ekki nógu vel undirbúið, málið er ekki nógu vel hugsað. Samráð við forstöðumenn og fræðimenn hefur byggst á því, að mér heyrist ofan úr þessum hluta Vesturbæjarins, að menn segja: ja, menntamálaráðherra og stjórnvöld hafa ákveðið þetta og við skulum reyna að gera eins gott úr því og hægt er. En þó að þetta kunni að vera nægilegt fyrir fræðimenn er það ekki nægilegt fyrir okkur þingmenn. Við eigum í fyrsta lagi að veita fé og í öðru lagi að samþykkja sjálf það sem okkur finnst skynsamlegt í þessu. Þegar menn koma hér með plögg sem gera ráð fyrir miklum breytingum verða að fylgja þeim athuganir, rök, skýrslur og greinargerðir. Þannig er það, forseti, um þetta mál eins og önnur.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðum um þetta mikilvæga mál fyrir fínar athugasemdir og ábendingar sem ég geri ráð fyrir að hv. menntamálanefnd muni fara mjög gaumgæfilega yfir og satt best að segja, þótt ég sé ekki alltaf sammála hv. þingmönnum, þá hefur verið athyglisvert og fróðlegt að hlusta á ágætar ábendingar allra þeirra sem hafa tekið til máls og mér finnst mikilvægt og ítreka það að nefndin fari vel yfir allt sem fram hefur komið við 1. umr. En ég vil hins vegar mótmæla því að þetta mál sé ekki nægilega vel unnið. Eins og margoft hefur komið fram hefur aðdragandinn að þessu máli verið langur og þess hefur sérstaklega verið gætt við samningu þessa frumvarps að allir forstöðumenn sem þetta mál varðar hafi komið að því. Þeir hafa komið með sínar athugasemdir og í rauninni hreint og beint samið sumar greinar sem við lesum og fjöllum um í þessu máli þannig að þess hefur verið gætt til hins ýtrasta að sjónarmið þeirra endurspegli það sem kemur síðan fram í frumvarpinu. Auðvitað er stóra málið það að á hátíðarstundum erum við sífellt að ræða það hvernig hægt sé að efla íslenska tungu, stuðla að eflingu menningararfsins okkar sem skiptir okkur miklu máli hvernig við getum staðið andspænis þeim áhrifum sem menn oft og tíðum vilja tengja við alþjóðavæðinguna og samskiptin við umheiminn. Ég er einfaldlega sannfærð um að með því að tengja saman þessar fimm stofnanir, sumar hverjar örstofnanir, beina þeim inn í eina öfluga sterka stofnun sem hefur skýrt hlutverk til að varðveita, efla og styrkja þau málefni sem skipta okkur máli, þ.e. íslenska tungu, menningararfinn, söguna okkar, bókmenntirnar, nútíma- sem fornbókmenntir, þá er ég eins og ég gat um sannfærð um að þetta er sú leið sem við eigum að fara. Við eigum að efla og styrkja þessa stofnun og það er einmitt ætlunin með þessu frumvarpi. Ýmsar athugasemdir hafa verið settar fram og ég reyni að svara hv. þingmönnum í seinni ræðu minni hvernig ég horfi á málið út frá þeim spurningum sem hafa verið lagðar fyrir mig en vil einnig beina því til hv. menntamálanefndar að taka þau málefni til úrlausnar sem sérstaklega brenna á fólki og ég er ekki talin hafa svarað nægilega vel úr þessum ræðustól. Ég hef sagt það að þetta mál á sér langan aðdraganda þannig að ég get ekki tekið undir það sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sagði að þetta væri óðagot og flaustur. Hagsmunirnir eru gríðarlega miklir, það eru hagsmunir íslenskrar tungu og að efla og styrkja okkar sjálfsmynd til lengri tíma til að við getum staðið í samkeppni og samskiptum við aðrar þjóðir og ekki síst að undirstrika mikilvægi Háskóla Íslands. Við verðum að horfast í augu við þann veruleika sem ekki blasir við í háskólaumhverfinu í dag og ekki allir flokkar hafa stutt, það er samkeppni í háskólaumhverfinu. Við erum komnir með fjölbreytta háskólaflóru. Háskólanemendur hafa aldrei verið fleiri en í dag og það eru fleiri háskólar hér en Háskóli Íslands sem hugsanlega kunna að leita samvinnu og samstarfs þessarar stofnunar alveg eins og stofnunin kann hugsanlega að leita samstarfs við aðrar háskólastofnanir. En engu að síður tel ég afar brýnt að mikilvægi Háskóla Íslands í tengslum við t.d. þessa háskólastofnun sé undirstrikað og þess vegna er það háskólaráð sem skipar meiri hluta þeirrar nefndar sem er lögð til í frumvarpinu. Ekki síður er það mikilvægt að tengja þessa stofnun við háskólann að því leytinu til að Háskóli Íslands er sú stofnun sem er í fararbroddi í háskólaumhverfinu til að stuðla að uppbyggingu íslenskrar tungu. Hún sér um kennsluna, hún sér um íslenskukennsluna í háskólanum o.s.frv. og það er afar mikilvægt að þessi mikilvægu tengsl séu undirstrikuð og Háskóli Íslands hafi ríku hlutverki að gegna. Þetta finnst mér ekkert síður mikilvægt að undirstrika í tengslum við þetta mál. Ég vil líka benda hv. þingmönnum á, og þá sérstaklega hv. þm. Merði Árnasyni, það sem kemur fram í athugasemdum við 1. gr. frumvarpsins varðandi stjórnina. Árið 2000 var gefið út álit nefndar á vegum fjármálaráðuneytisins um ábyrgð og valdsvið og stjórnun forstöðumanna ríkisstofnana. Eins og hv. þingmaður setti mál sitt fram í þessum ræðustól þá var ekki hægt að skilja hann öðruvísi en svo að hér væri verið að miða við eitthvert gamaldags form á stjórnun. Það hefur verið stefnan að fækka stjórnum stofnana og hér hefur verið farin sú leið að hafa ráðgefandi nefnd við Stofnun íslenskra fræða – Árnastofnun en jafnframt er tekið skýrt fram í 4. gr. að það er forstöðumaður stofnunarinnar sem ber ábyrgð á rekstri hennar og að starfsemi hennar sé í samræmi við lög og önnur fyrirmæli. Ég vil fara inn á það sem menn hafa rætt um í tengslum við Íslenska málnefnd og athyglisverðar ábendingar hafa verið settar fram í þessum umræðum. Ég vil undirstrika að það er í rauninni verið að ítreka mikilvægi Íslenskrar málnefndar í þessu samhengi. Það er verið að skerpa á hlutverki hennar, verið að fela henni ný hlutverk sem hún hefur m.a. farið fram á. Að mínu mati er líka verið að undirstrika mikilvægi hennar, hún er í rauninni eina nefndin sem heldur sínu hlutverki og um leið er undirstrikað að málnefndin lifir áfram þótt svo starfsemi skrifstofu Íslenskrar málstöðvar færist til hinnar nýju stofnunar þá mun málnefndin sem slík lifa áfram og ekki síst hið mikilvæga hlutverk hennar sem verður aukið og samráðsvettvangurinn verður eftir sem áður mjög breiður fyrir íslenskt mál. Hlutverk hennar er, og ég undirstrikaði það sérstaklega í framsöguræðu minni, m.a. að standa að því sem t.d. snertir erlend samskipti við málnefndir annarra landa þannig að við höfum það alveg á hreinu að íslensk málnefnd lifir áfram. Hennar hlutverk er afar brýnt og mikilvægt og ég tel rétt að menn geri sér grein fyrir því að hlutverk hennar er undirstrikað með þessu frumvarpi og ég sé ekki tilgang í því að hafa sérstakan lagabálk um Íslenska málnefnd. Það er verið að steypa fimm lagabálkum saman, það er verið að steypa saman fimm stofnunum með það í huga að styrkja stöðu tungunnar. Ég tel þetta vera skynsamlegustu leiðina í þá veru og það að fara yfir þær athugasemdir sem forstöðumennirnir höfðu sérstaklega út af þessu og gaumgæfilega fara yfir þær athugasemdir og þær síðan endurspeglast í þessu frumvarpi. Ég beini því líka til menntamálanefndar að skoða þau atriði sem geta styrkt málnefndina enn frekar en ég tel ekki að það styrki hana að sérstakur lagabálkur verði settur fram heldur miklu frekar að tækifærið verði nýtt eins og hægt er, með þetta frumvarp til umfjöllunar. Það voru ýmis málefni, ýmsar spurningar eins og að menn hefðu áhyggjur af því að forstöðumaðurinn yrði hugsanlega í fílabeinsturni. Mér finnst þetta nú vantrú á því fólki sem bæði vinnur þarna og mun koma til með að vinna þarna. Ég sé ekki að það auki svigrúm á sjálfstæði stofnunarinnar ef löggjafinn ætlar síðan að njörva niður skipulagið í stofnuninni með ákveðnum deildum. Ég tel rétt að fela forstöðumönnum að móta starfsemi stofnunarinnar og þeir munu að sjálfsögðu vinna þetta í samvinnu við sitt fólk. Í því felast vissulega tækifæri sem við hv. þingmenn sjáum sennilega ekki, nema þeir miklu sérfræðingar sem eru hér innan þingsins og hafa tekið til máls. Mér fannst hv. þm. Mörður Árnason koma inn á athyglisverðan punkt þegar hann var að velta fyrir sér hugtakinu íslensk menning. Ég get í sjálfu sér tekið undir það að íslensk menning er mjög vítt hugtak og snertir ekki eingöngu bókmenntaarfinn okkar, menningararfinn, eða íslensku tunguna sem slíka heldur er það miklu víðara og mér fannst hv. þingmaður fara ágætlega yfir þann þátt. Í því samhengi vil ég sérstaklega benda hv. þingmanni sem og öðrum á að í 3. gr. er ekki um tæmandi talningu á hlutverki stofnunarinnar að ræða. Ég vil hins vegar vekja sérstaka athygli á því að sú grein var meira og minna samin af forstöðumönnum og færð að tillögum sem forstöðumenn settu fram í vinnu við þetta frumvarp. Ég vil undirstrika að þarna er ekki um tæmandi talningu að ræða og útilokar á engan hátt nútímabókmenntir frekar en fornbókmenntir. Að öðru leyti, virðulegi forseti, fannst mér athyglisvert sem kom fram í lok fyrri ræðu hv. þm. Marðar Árnasonar að eftir að þetta mál hafði verið rætt fram og til baka á mjög faglegan og málefnalegan hátt þá orðaði hann það engu að síður að það ætti að bíða með málið. Ég get ekki skilið það öðruvísi en þannig að þá séu menn á móti málinu sem slíku. Ég tel það afskaplega dapurlegt ef menn ætla að fara að setja sig upp á móti þessu mikilvæga máli, sameiningu þessara fimm stofnana sem hafa það að markmiði að efla íslenska tungu og helst að efla sókn hennar til lengri tíma litið. Við erum að styrkja menningararfinn með þessu og ég tel ekki rétt að fara þá leið að bíða með það þangað til húsið er risið. Þvert á móti tel ég að það muni styrkja stofnunina að menn fari að vinna saman og ræða betur saman, þeir sjái þá betur fyrir sér þau tækifæri sem við þeim blasa við sameiningu stofnananna. Ég er sannfærð um að það er hægt að fá miklu meira, ef svo má að orði komast, út úr þeim stofnunum sem nú eru stakar, örstofnanir sumar hverjar, með því að sameina þær heldur en að hafa þær dreifðar og þess vegna er afar brýnt, virðulegur forseti, í ljósi þess að við erum að fjalla um íslenska tungu ekki bara í þessum þingsal heldur á hátíðarstundum, að við sameinumst um þetta mikilvæga frumvarp. Að sjálfsögðu verður farið gaumgæfilega yfir allar athugasemdir þeirra sem koma á fund nefndarinnar eða hv. þingmanna því við höfum öll metnað til þess að gera þetta mál þannig úr garði að það verði hafið yfir alla flokkapólitík og við sameinumst um að efla og styrkja það sem hefur gert okkur að þjóð fram til þessa, sem er að sjálfsögðu íslensk tunga.

Hæstv. forseti. Ég get í sjálfu sér alveg tekið undir lokaorð hæstv. ráðherra. Það er nauðsynlegt að við stöndum þannig að málum í menntamálanefnd Alþingis að við getum náð að sameinast um þetta mikilvæga mál og gera það þannig úr garði að markmiðið náist, þ.e. að efla og styrkja stofnanir þær sem um ræðir og það starf sem þar er stundað. Ef það verður brennipunkturinn, ef það verður fókusinn getum við vel við unað áður en yfir lýkur. Hins vegar kvaddi ég mér hljóðs í andsvar við hæstv. ráðherra þegar hún skýrði á hvern hátt frumvarpið gerir ráð fyrir að bein tengsl hinnar nýju stofnunar og Háskóla Íslands verði mun veikari en nú er á þann hátt að benda okkur á hina fjölbreyttu háskólaflóru sem breyst hefur síðan þessar stofnanir voru settar á fót. Þá kvaddi ég mér hljóðs og hugsaði: Veit ekki hæstv. ráðherra að einungis einn af þessum háskólum er vagga íslenskra fræða og það er Háskóli Íslands? Svo fór nú hæstv. ráðherra inn á þá braut að rifja það upp með sjálfri sér að sú væri raunin. Tengslin við Háskóla Íslands eru því algjörlega skýr, þau liggja á borðinu. Fyrir nú utan það, eins og fram kemur í greinargerð með 2. gr. frumvarpsins, að orðalagið í 2. gr. tekur mið af sáttmála milli Danmerkur og Íslands um flutning á hluta af handritum Stofnunar Árna Magnússonar í vörslu og umsjón Háskóla Íslands og alveg ljóst að Háskóli Íslands er tengdur Stofnun Árna Magnússonar órjúfanlegum böndum. Við verðum að gæta að því að tengslin við Háskóla Íslands séu þess eðlis að næringin sem flæðir milli háskólans og þessarar stofnunar verði ekki heft, að hún geti haldið áfram að streyma eins og hún hefur gert hingað til.

Virðulegi forseti. Mér finnst alveg óþarfi að einhver hundur sé í mönnum yfir svona mikilvægu og merku máli og þó maður nefni fleiri háskóla en Háskóla Íslands þurfa menn ekki að fara alveg af hjörunum. En það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður sagði að tengslin við Háskóla Íslands skipta mestu máli. Háskóli Íslands er vagga, eins og hv. þingmaður komst að orði, íslenskra fræða. Við höfum falið Háskóla Íslands það mikilvæga hlutverk að standa vel að kennslu, þekkingarleit, rannsóknum o.fl. varðandi íslenskuna og á því verður engin breyting. Með frumvarpinu erum við í rauninni að hnykkja á því mikla og góða samstarfi sem hefur verið við Háskóla Íslands og þau mikilvægu störf sem þar hafa verið innt af hendi í tengslum við íslenskuna. Þess vegna fagna ég því að fá þá tækifæri til að brýna orð mín enn frekar og minna á það sem kemur fram í frumvarpinu að það er ekki tilviljun að þetta er háskólastofnun og það er heldur ekki tilviljun að þetta er háskólastofnun með sérstök tengsl við Háskóla Íslands því að eins og hv. þingmaður kom inn á eru sérstök lög í gildi um Stofnun Árna Magnússonar þar sem sérstaklega er kveðið á um skyldur íslenskra stjórnvalda samkvæmt danska sáttmálanum sem gerður var á sínum tíma. Það er sérstaklega verið að virða þann sáttmála í frumvarpinu. Við erum sérstaklega að hnykkja á þeim tengslum um leið og við nýtum tækifærið til að segja: Já, við ætlum að efla enn frekar Háskóla Íslands sem rannsóknastofnun, sem háskólastofnun í nánum tengslum við þá mikilvægu stofnun sem við ræðum nú um.

Forseti. Ég þakka menntamálaráðherra fyrir ýmsar mikilvægar yfirlýsingar í þessari umræðu og ég efast ekki um að þær verði notaðar, ef ekki sem lögskýringargögn þá sem rökstuðningur við ýmsar beiðnir, bæði um skipulag og fjárveitingar í framtíðinni. Umræða í andsvörum getur því miður ekki orðið löng, því verð ég að takmarka mig. En mig langar að spyrja um tvennt. Í fyrsta lagi um tengsl Íslenskrar málnefndar eða réttara sagt um stöðu Íslenskrar málnefndar í þessu lagafrumvarpi. Hefur Íslensk málnefnd sérstaka fjárveitingu? Er það svo að hún hafi sérstaka fjárveitingu samkvæmt lagafrumvarpinu? Það sýnir gjarnan sjálfstæði stjórnvalds eða stofnunar af þessu tagi hvort fjárveiting er til reiðu eða hvort hún þarf að sækja fjárveitingu sína til forstöðumanns yfirstofnunar. Í öðru lagi. Hver eru tengsl forstöðumanns hinnar nýju stofnunar og formanns Íslenskrar málnefndar? Á að líta svo á að forstöðumaðurinn sé yfirmaður, verður að líta svo á að forstöðumaður - forseti, menntamálaráðherra heyrir ekki, það er galli -  Í þriðja lagi, sem mér finnst mikilvægt að fá svar við. Ég bið menntamálaráðherra að staðfesta það við mig sem ég sagði í ræðu minni áðan að það væri handvömm í frumvarpinu að gera ekki ráð fyrir fræðilegri stjórnun stofnunarinnar, að hún sé í samvinnu forstöðumanns og annarra starfsmanna hennar, eins og stendur í 3. gr. laga um Stofnun Árna Magnússonar, og fari fram á eins konar húsþingum eins og kemur fram í 7. gr. - ég man nú ekki hvaða grein reglugerðarinnar - það er 4. gr. laga og 3. gr. reglugerðarinnar, að við getum óhrædd virt fyrir okkur vilja menntamálaráðherra í því að við ósköp einfaldlega breytum þessu í menntamálanefnd og komum því í það horf sem eðlilegt er.

Virðulegur forseti. Ég heyri ágætlega og þakka umhyggju hv. þingmanns í minn garð að telja mig vera nokkuð heyrnarlausa gagnvart ábendingum hans. Það vill svo til að ágætir félagar okkar í hliðarherbergi hafa aðeins hærra en venja er. En ábendingar hv. þingmanns eru ágætar og ég hvet menntamálanefnd sérstaklega að fara yfir þessar spurningar og ábendingar hans. Svo ég skýri út nákvæmlega hugsunina á bak við Íslenska málnefnd þá er verið að efla og skerpa hlutverk hennar. Verið er að uppfylla þær óskir sem ýmsir á hennar vegum hafa sett fram eins og t.d. að hún móti málstefnu, skrifi skýrslu um stöðu íslensku tungunnar o.s.frv. Hins vegar er ljóst að af því að Íslenska málnefndin fellur undir þessa stofnun þá kemur hún ekki til með að hafa sérstaka fjárveitingu. Hún kemur ekki til með að hafa slíkt. Engu að síður er ekkert því til fyrirstöðu að málnefndin skipti með sér verkum eins og hún gerir í rauninni í dag, fundi reglulega. Það mun verða allt gert til þess að koma til móts við að þetta hlutverk verði skýrt og því sé hægt að framfylgja. Ég vona að ég og hv. þingmaður getum verið sammála um að það er ekki ætlunin að rýra mikilvægi Íslenskrar málnefndar á neinn hátt, miklu frekar hitt að skerpa það og skýra. Ég hef kosið að fara þessa leið m.a. með vísan til þess að búið er að fara mjög gaumgæfilega yfir þetta með forstöðumönnum þeirra sem hlut eiga að máli og þeirrar stofnunar sem við erum að ræða í dag.

Forseti. Ég lít á það sem misskilning af hálfu menntamálaráðherra að hægt sé að styrkja málnefndina með því að leggja niður þennan mikla lagabálk, sem er nú ekki nema níu greinar. Ég tel að hún sé þess eðlis að hún eigi áfram að hafa lög og vera sjálfstæð stofnun eða stjórnvald þó að hún semji við Stofnun íslenskra fræða, þá sem ef til vill kemur, um skrifstofustörf og rannsóknastörf. Þá vil ég enn ítreka hina spurninguna vegna þess að hún er mjög mikilvæg. Hún skiptir fræðimennina miklu máli og hún skiptir rannsóknar- og fræðistarf miklu og reyndar allt það starf sem fer fram á hinni nýju stofnun ef af verður. Hún fjallar um þetta: Hversu valdamikill er forstöðumaðurinn? Hægt væri að hugsa sér - og það misskildi hæstv. ráðherra áðan, og ég skal fyrirgefa henni það vegna þess að ræðustíll manna hér í stólnum þegar mikið er að segja á litlum tíma getur orðið með ýmsum hætti - að annaðhvort styddist forstöðumaðurinn við stjórn og væri framkvæmdastjóri hennar eða þá, sem hér er hugsunin, að hann sé með ráðgefandi menn í stjórninni. Hins vegar er gallinn á því sá að honum er ekki sett að hafa samráð um hinn fræðilega part. Af hverju - ef það er ekki handvömm sem er fyrsta skýring mín - er 4. gr. í lögum um Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi ekki framlengd í þessu frumvarpi? Að forstöðumaðurinn annist rekstur stofnunarinnar og, með leyfi forseta: „Hann annast og fræðilega stjórn stofnunarinnar ásamt öðrum starfsmönnum samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð.“ Í reglugerðinni frá Vilhjálmi Hjálmarssyni kemur fram að þetta geri hann á svokölluðum húsþingum þar sem eiga sæti hinir fræðilegu starfsmenn stofnunarinnar. Þar eru t.d. teknar ákvarðanir um útgáfu og önnur fræðileg viðfangsefni. Húsþingið hefur líka þjónað hlutverki eins konar deildarráðs við að hafa umsagnir um þá sem koma til greina í 

Virðulegi forseti. Við erum að tala um breytta stjórnskipan á þessari stofnun miðað við það sem nú er. Við erum að tala um nútímalegri stjórnarhætti, ef má orða það svo. Við erum einfaldlega að tala um að forstöðumaðurinn beri ábyrgð á stjórn og rekstri stofnunarinnar, svo einfalt er það. Við verðum að treysta því að þessi forstöðumaður eins og forstöðumenn annarra ríkisstofnana axli þá ábyrgð sem í því felst, þá miklu ábyrgð að vera forstöðumaður ríkisstofnunar. Við verðum einfaldlega að treysta þeim forstöðumanni sem verður síðan ráðinn þegar þar að kemur. Ég vil sérstaklega ítreka eitt í sambandi við vald forstöðumanns. Hann kemur ekki til með að ráða yfir Íslenskri málnefnd. Hún er sjálfstætt fyrirbæri. Hún kemur til með að vera hjá stofnuninni, eiga heima þar en forstöðumaðurinn mun ekki stjórna Íslenskri málnefnd, hún kemur til með að vera sjálfstæð nefnd. Það undirstrikar enn og aftur mikilvægi og hlutverk Íslenskrar málnefndar, svo við höfum það alveg á hreinu og menn fari ekki að tala um einhvern misskilning og að menn hafi ekki talað skýrt hér. Það er alveg skýrt af minni hálfu að forstöðumaðurinn kemur til með að bera ábyrgð á rekstri og stjórn stofnunarinnar. Hann mun eftir sem áður hugsanlega styðjast við íslenska hefð, hefðina sem hefur skapast innan þeirrar stofnunar sem um ræðir. En þetta er fyrirkomulagið eins og það er ákveðið í þessu frumvarpi sem og í mörgum öðrum frumvörpum er varða stjórn stofnana á vegum ríkisins. Það hlutverk er breytt frá því að lög um Stofnun Árna Magnússonar voru sett á sínum tíma. Það er rétt að menn nútímavæðist.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um innflutning dýra, nr. 54/1990, með síðari breytingum, á þskj. 472, mál nr. 390. Í 7. gr. laga um innflutning dýra, nr. 54/1990, er kveðið á um að starfrækja skuli sóttvarna- og einangrunarstöðvar vegna innflutnings á dýrum og erfðaefni þeirra. Í samræmi við þessi ákvæði laganna stofnsetti landbúnaðarráðuneytið árið 1990 einangrunarstöð fyrir hunda og ketti í Hrísey og hefur stöðin verið starfrækt þar síðan. Margir hafa orðið til þess að gagnrýna staðsetningu stöðvarinnar vegna þess viðbótarálags fyrir dýrin sem flutningur frá Keflavíkurflugvelli til Hríseyjar veldur og þess kostnaðarauka sem flutningnum fylgir. Hins vegar hefur einangrunin sannað gildi sitt og ekki hafa komið upp sjúkdómar í gæludýrum hér á landi sem rekja má til innflutnings gæludýra frá því að stöðin tók til starfa. Ýmsir einkaaðilar hafa í gegnum árin sóst eftir að fá leyfi til að reka einangrunarstöðvar fyrir gæludýr og með lögum nr. 175/2000, um breytingu á lögum um innflutning dýra, var landbúnaðarráðherra heimilað að fela einstaklingum, fyrirtækjum og félagasamtökum rekstur einangrunarstöðva. Með reglugerð nr. 432/2003 voru síðan skilgreindar þær kröfur sem gerðar eru um útbúnað einangrunarstöðva fyrir hunda og ketti og hvernig skuli staðið að veitingu rekstrarleyfis fyrir slíkar stöðvar. Landbúnaðarráðherra veitir leyfi til reksturs slíkra stöðva að fenginni umsögn yfirdýralæknis. Nú hefur einkaaðila í Höfnum á Reykjanesi verið veitt leyfi til reksturs einangrunarstöðvar fyrir hunda og ketti og tók stöðin til starfa 1. desember sl. Í framhaldi af því hefur verið ákveðið að landbúnaðarráðuneytið hætti afskiptum af rekstri einangrunarstöðvarinnar í Hrísey. Óskað hefur verið eftir heimild í fjárlögum næsta árs til að selja stöðina eins og kunnugt er hér í þinginu. Óeðlilegt þykir að gefin sé út opinber verðskrá fyrir þjónustu einangrunarstöðva fyrir hunda og ketti eftir að ríkið hefur dregið sig út úr slíkum rekstri. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og landbúnaðarnefndar.

Herra forseti. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra um ákveðin atriði. Það er í fyrsta lagi: Hvers vegna er nauðsynlegt að tengja ákvörðun um að fella niður staðlað gjald því að loka stöðinni í Hrísey? Mér finnst það vera tvennt ólíkt. Maður hafði nú haldið að ekki veitti af því að reyna að halda atvinnutækifærum á Eyjafjarðarsvæðinu. Ég veit ekki betur en að þar sé starfandi klúbbur eignafyrirtækja sem leiti eftir því að fá ný fyrirtæki á svæðið. Hefur hæstv. ráðherra rætt við þá um að yfirtaka þessa einangrunarstöð í Hrísey, reka hana áfram, auka jafnvel umsvifin og gera hana að öflugri rekstrareiningu? Við það að veita einu fyrirtæki leyfi til þess að reka starfsemi af þessum toga, einangrunarstöð á suðvesturhorninu, erum við náttúrlega búin að koma þessu í fákeppnisstöðu. Það er þá bara einn einkavæddur aðili sem rekur þessa starfsemi. Herra forseti. Ég vil sérstaklega inna hæstv. ráðherra eftir því hvers vegna þarf að tengja þetta saman og hefur hann rætt við dugnaðarmenn og fyrirtæki á Eyjafjarðarsvæðinu um að taka að sér reksturinn á stöðinni þannig að hann þurfi ekki að selja hana með þessum hætti?

Hæstv. forseti. Eftir að Alþingi samþykkti á sínum tíma að einkaaðili geti rekið slíka stöð þykir eðlilegast að ríkið hverfi út úr þeim rekstri en hafi aftur á móti eftirlit með honum. Það kann vel að vera, eins og hér hefur komið fram, að duglegir athafnamenn á Eyjafjarðarsvæðinu muni kaupa stöðina í Hrísey og þess vegna reka hana í samkeppni við hina. Mér finnst það mjög líklegt og menn hafa gefið það til kynna. En ég hygg að þeir mundu ekki taka hana að sér nema fá hana keypta til rekstursins þannig að það er niðurstaðan að ríkið selji stöðina. Hvað gjaldtökuna varðar þá er það nú svo að þegar ríkið hefur horfið úr rekstrinum þykir eðlilegast að sá sem stöðvarnar rekur, hvort sem það er ein eða fleiri, ákveði verð til viðskiptavina sinna. Ég tel það mjög heppilegt fyrir Hrísey að sem fyrst sé hægt að bjóða stöðina til reksturs. Hún verður líklega í rekstri til marsloka og vonandi gefur kaupandi sig fram á þeim tíma. Kaupandi sem vill nýta sér þá þekkingu sem fyrir er í eynni og þá góðu þjónustu sem þar hefur verið veitt til þess, ef því er að skipta, að reka stöðina áfram.

Hæstv. forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að óska Alþingi til hamingju með hressileikaverðlaunin sem Nýjung, ungliðar Sjálfsbjargar, Landssambands fatlaðra, veitti hv. Alþingi 3. desember sl. Mig undrar reyndar það afskiptaleysi sem fjölmiðlar, að Morgunblaðinu frátöldu, sýndu deginum og þessum sérstaka viðburði hér í húsinu sem öllum sem þar voru bar saman um að hefði verið sérstaklega hátíðlegur. Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar sem við flytjum allir þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um að fela forsætisráðherra að skipa nefnd til að móta tillögur um það hvernig samráð stjórnvalda við samtök fatlaðra verði gert skylt og eftir atvikum bundið í lög. Markmiðið verði að við undirbúning allrar löggjafar, setningar reglugerða og stjórnarframkvæmdir sem sérstaklega snerta fatlaða eða hafa áhrif á aðstæður þeirra í samfélaginu verði skylt að hafa samráð við þá í anda kjörorða Evrópusamtaka fatlaðra „Ekkert um okkur án okkar“. Herra forseti. Þó að fatlaðra sé ekki getið sérstaklega í stjórnarskrá íslenska lýðveldisins, hvorki í 76. gr. né í jafnréttisreglunni í 65. gr. nema sem, með leyfi forseta, „að öðru leyti“, er ljóst að þessar reglur gilda greinilega einnig um fatlaða. Í 1. gr. laga um málefni fatlaðra, 2. mgr., segir, með leyfi forseta: „Við framkvæmd á markmiðum laganna skal tryggja heildarsamtökum fatlaðra og aðildarfélögum þeirra áhrif á stefnumörkun og ákvarðanir er varða málefni fatlaðra.“ Þetta er margítrekað í grunnreglum Sameinuðu þjóðanna um jafna þátttöku fatlaðra að samfélaginu og kynntar voru á hv. Alþingi í janúar 1994. Þessar reglur hafa verið okkur leiðarljós í jafnréttisbaráttu fatlaðra. Herra forseti. Um áratuga skeið hafa stjórnvöld gjarnan sent samtökum fatlaðra lög til umsagnar. Því miður hefur reyndin oftast verið sú að umsögnina skyldi gefa innan mjög skamms tíma og því hefur ekki gefist tími til að ígrunda mál eins og vert hefði verið með tilliti til lýðræðis á fundum í félögunum o.s.frv. Á þessu eru þó undantekningar, herra forseti, og er vinnsla að nýjum skipulags- og byggingarlögum dæmi þar um - þar sem samtök fatlaðra koma að sem umsagnaraðili snemma á ferlinu án þess að koma beint að samningu frumvarpsins. Herra forseti. Sem betur fer eru þeir tímar liðnir að fjallað sé um fötlun, svo sem hreyfihömlun, sjóndepru eða heyrnarskerðingu, sem sjúkdóm sem dæmi fólk frá þátttöku í samfélaginu eða geri það að annars flokks borgurum. Almennt er unnið eftir þeirri hugsun að auðvelda beri fötluðum eins og kostur er að lifa og starfa í samfélaginu á sömu forsendum og aðrir. En til þess þarf samfélagið að taka sig á og ryðja ýmsum hindrunum úr vegi. Enn er því miður langt í land, t.d. hvað varðar aðgengismál. Of rík tilhneiging er til að fjalla um málefni fatlaðra, og reyndar margra annarra hópa samfélagsins, að þeim fjarstöddum, en krafa fatlaðra er: „Ekkert um okkur án okkar“. Fatlaðir eru sjálfir dómbærastir á það hvar skórinn kreppir og því er hætt við að farið sé á mis við sérþekkingu ef ekki er haft samráð við þá um málefni sem þá varðar sérstaklega, t.d. við undirbúning löggjafar, reglugerða eða ákvarðana í skipulagsmálum. Í skýrslu Stefáns Ólafssonar, „Örorka og velferð á Íslandi og í öðrum vestrænum löndum“, sem kom út nú á dögunum, kemur fram að Ísland er með mun verri afkomu öryrkja í hlutfalli við fullvinnandi fólk á vinnumarkaði en tíðkast á hinum Norðurlöndunum og á meginlandi Evrópu, þ.e. í ríkjum sem búa við svipaða eða lakari hagsæld en Íslendingar. Danir og Svíar skera sig úr en þar er orðin hefð fyrir að hafa gott samband við samtök fatlaðra. Svíar eru með stofnun umboðsmanns fatlaðra og frá 1999 hafa þar verið í gildi lög sem banna mismunun fatlaðra á vinnumarkaði í anda bandarísku ADA-laganna, Americans with Disability Acts. Danir stofnuðu ráð um málefni fatlaðra þegar árið 1980 með jafnmörgum fulltrúum frá fötluðum og yfirvöldum sem fylgist með aðstæðum fatlaðra í samfélaginu og ráðleggur stjórnvöldum auk þess að geta haft frumkvæði að úrbótum á einstökum sviðum. Herra forseti. Ég vil að lokum þakka hlýjar móttökur sem ég hef fengið þær rúmu tvær vikur sem ég hef setið á þingi. Á það bæði við um allt starfsfólk þingsins sem og þingmenn alla sem ég hef átt samskipti við hvar í flokki sem þeir hafa staðið. Auk þess vil ég þakka forseta og forsætisnefnd að mér sé gert kleift að mæla fyrir þessari þingsályktun sem er mér hjartans mál. Ég er fullviss um að hún á stuðning vísan í öllum flokkum enda er hér um jafnréttis- og sanngirnismál að ræða. Herra forseti. Að lokinni umræðu óska ég eftir að þessi þingsályktun verði send allsherjarnefnd til umfjöllunar.

Herra forseti. Í lögum um málefni fatlaðra segir að markmið þeirra séu m.a. að tryggja fötluðum jafnrétti og sambærileg lífskjör við aðra þjóðfélagsþegna. Þarna ætti orðið „sambærileg lífskjör“ að sjálfsögðu að vera fallið út og standa einfaldlega „jöfn kjör“ á við aðra Íslendinga. Í lögunum stendur jafnframt, með leyfi forseta: „Við framkvæmd á markmiðum laganna skal tryggja heildarsamtökum fatlaðra og aðildarfélögum þeirra áhrif á stefnumörkun og ákvarðanir er varða málefni fatlaðra.“ Á þessu er greinilega mikil brotalöm sem hv. þm. Guðmundur Magnússon veit manna best hér á hinu háa Alþingi og er væntanlega ástæða þess að hann leggur fram þingsályktun um samráðsskyldu stjórnvalda við samtök fatlaðra. Í greinargerð segir m.a.: „Of rík tilhneiging er til að fjalla um málefni fatlaðra, og reyndar margra annarra hópa samfélagsins, að þeim fjarstöddum en krafa fatlaðra er „ekkert um okkur án okkar“. “ Þetta er mjög athyglisvert og segir að sjálfsögðu allt sem segja þarf. Herra forseti. Það er von mín og okkar í Samfylkingunni að þessi þingsályktun fái brautargengi. Þrátt fyrir að miklar breytingar hafi orðið á skilningi fólks á Vesturlöndum á málefnum fatlaðra, eins og kemur fram í nýútkominni skýrslu Stefáns Ólafssonar um örorku og velferð á Íslandi, sem hv. þingmaður vitnaði til, þá hefur hugmyndaþróunin í þessum málum ekki náð til fulls inn í opinbera þjóðmálaumræðu hér á landi.

Virðulegi forseti. Ég óska hv. þingmanni til hamingju með það mál sem hann flytur og þakka honum gott samstarf þá daga sem hann hefur staldrað við í þinginu í trausti þess að þetta verði ekki síðasta mál sem hann flytji á þingi né síðustu ræður sem hann flytji hér þó hann hverfi af vettvangi nú um stund. Málið er brýnt og ekki bara fyrir fatlaða heldur ekki síst fyrir stjórnvöld því eins og við höfum séð svo fjöldamörg dæmi um á undanförnum mánuðum og missirum hefðu íslensk stjórnvöld getað sparað sér ærið ómakið og forðast mörg gönuhlaupin með einföldu samráði á þessu hausti, eins og t.d. í málefnum um bifreiðastyrk til hreyfihamlaðra eða öðrum málefnum sem snúa að fötluðum og ekki var haft samráð við þá um. Ég vil hins vegar - vegna þess að það eru því miður alla jafna afdrif þingsályktunartillagna frá stjórnarandstöðunni að sofna í nefnd því meiri hlutinn hleypir þeim ekki út þaðan aftur nema í algerum undantekningartilfellum - aðeins taka fram um skilning á orðalagi þar sem flutningsmenn tala um að gera stjórnvöldum skylt að hafa samráð við samtök fatlaðra. Það er trúlega ætlan þeirra og full ástæða til að skerpa á þeirri skyldu og útfæra til þess leiðir. En ég vil leggja á það ríka áherslu að stjórnvöldum er skylt að hafa samráð við samtök fatlaðra um mál sem að þeim lýtur. Á það leggja ákvæði í meginreglum Sameinuðu þjóðanna ríka áherslu sem Ísland hefur fyrir sitt leyti staðfest og ríkisstjórn Íslands er með þeim hætti skuldbundin af þeim samráðsskyldum við samtök fatlaðra sem lögð er áhersla á í meginreglum Sameinuðu þjóðanna. Þess vegna er einfaldlega mikilvægt að sá misskilningur verði ekki við meðferð málsins að sú réttarstaða sé uppi að þeim sé ekki skylt að hafa samráð við samtök fatlaðra. Íslenskum stjórnvöldum er skylt að hafa samráð við samtök fatlaðra. Það er fyllilega þess virði af flutningsmönnum að reyna að skerpa þá skyldu og útfæra með einhverju móti.

Hæstv. forseti. Sem einn af flutningsmönnum þingsályktunartillögunnar vil ég þakka hv. þm. Guðmundi Magnússyni fyrir að hafa frumkvæði að flutningi þessa máls. Ég tel að þetta sé eitt af þeim málum sem allir stjórnarflokkar geti sameinast um og unnið hratt og vel. Ég hvet til þess að allsherjarnefnd afgreiði málið og það verði eitt af þeim málum sem við getum sameinast um að afgreiða fyrir jól. Lýðræði fyrir alla eru orðin tóm nema samráð sé haft við þá aðila sem málið fjallar um og þátttaka allra er mikilvæg fyrir hvert þjóðríki. Þátttaka í atvinnu og félagsstörfum og í þjóðfélagsumræðunni allri er mikilvæg og brýnt fyrir hvert þjóðríki að fá alla þar að borðum. Ég tel mikilvægt að við förum að temja okkur breytt vinnubrögð þar sem samráð verði grunnur að vinnu okkar. Samráð verði haft við fatlaða við reglugerðarbreytingar og þegar verið er að breyta og leggja grunn að lífeyrisgreiðslum og öðrum greiðslum sem snerta kjör og aðbúnað fatlaðra. Ég vil eins og fleiri þakka Guðmundi Magnússyni fyrir störf hans þennan hálfa mánuð sem hann hefur verið á þingi. Hann hefur vakið okkur mörg hver til umhugsunar um störf og kjör fatlaðra og aðbúnað allan í þinghúsi. Ég þakka honum fyrir það.

Hæstv. forseti. Hér er um að ræða mjög áhugavert mál sem væri vissulega ástæða til að ræða í þó nokkurn tíma. En mér skilst að menn hafi gert óformlegt samkomulag um að ljúka þessari umræðu tiltölulega fljótt og ég skal reyna að verða við því. Af okkar hálfu í Frjálslynda flokknum tökum við mjög undir það sem hér er verið að leggja upp með í umræddri þingsályktunartillögu um samráðsskyldu stjórnvalda við samtök fatlaða, að slíkt samráð verði tekið upp. Í nýlegri skýrslu sem Stefán Ólafsson hefur unnið hefur hann m.a. bent á að þannig væri þessu fyrirkomið í nágrannalöndum okkar. Þar er dreginn upp samanburður á kjörum öryrkja hér á landi og í nágrannalöndunum. Ég verð að segja, hæstv. forseti, að það er fátt sem kemur þar á óvart að mínu viti. Við höfum bent á þau skerðingarákvæði sem eru í gildi hjá Tryggingastofnun varðandi afkomu aldraðra og öryrkja undanfarin ár. Ég hef löngum gert mér grein fyrir að í því fyrirkomulagi sem er á möguleikum aldraðra og öryrkja til að taka þátt í atvinnulífinu undir þeim skilyrðum sem ríkisstjórnin hefur skapað er varla hægt að ætlast til að fólk geri það þegar staðan er sú að ef fólk fer út á vinnumarkaðinn þá haldi það sáralitlu í raun og veru eftir af viðbótartekjunum. Eins og skerðingarákvæðunum er háttað lýkur þeim ekki hjá fólki almennt sem er að reyna að bæta við sig tekjum, hvort sem það eru aldraðir borgarar eða öryrkjar, fyrr en fólk er búið að þéna upp undir 160 þús. á mánuði því að 45% reglan skerðir alveg niður að grunnlífeyri. Þannig er þetta uppbyggt, því miður, og í rauninni afleit niðurstaða, held ég, að hafa kerfið eins og það er. Það getur ekki verið annað en vinnuletjandi, bæði fyrir aldraða og öryrkja. Einnig er sú þróun á vinnumarkaðnum hér sem hefur kannski verið þannig að viðhorf til vinnuaflsins hefur harðnað. Gerð er meiri krafa um að fólk vinni allan vinnudaginn og erfiðara er að semja um hlutastörf o.s.frv. En þegar fólk stendur uppi með það ef það fer út á vinnumarkaðinn og hefur unnið sér inn 10 þús. kr. að halda ekki eftir nema 2 þús. kr. í raungildi eftir 45% skerðingu og síðan 37,73% tekjuskatt, þá er náttúrulega ekki hægt að segja fólki að fara út á vinnumarkaðinn ánægjunnar vegna, þótt sumir geri það. Það er staðreynd. Sumir gera það. Þrátt fyrir þessar reglur fer fólk út á vinnumarkaðinn ánægjunnar vegna og vegna þess að það vill fá að starfa. Ef fólk heldur að þetta séu eingöngu mín orð er auðvelt að fara aftast í skýrslu Stefáns Ólafssonar og lesa þar eina málsgrein, með leyfi forseta. Hún hljóðar svona: „Efla þarf vinnuhvata með því að gera atvinnuþátttöku örorkulífeyrisþega ábatasamari, með minnkun tekjuskerðinga í almannatryggingakerfinu, skattaívilnunum eða öðrum aðferðum.“ Skýrara getur það varla verið, hæstv. forseti. Ég held að þetta segi miklu meira en þó ég héldi ræðunni langt fram eftir kvöldi.

Hæstv. forseti. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið hér til máls og stutt þingsályktunartillögu okkar. Ég vil taka undir ábendingu frá Helga Hjörvar um að sú lagfæring verði gerð á ályktuninni að stjórnvöldum verði skylt að hafa þetta samráð. Að öðru leyti þakka ég fyrir mig og segi góða nótt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá utanríkismálanefnd um tillögu til þingsályktunar um fullgildingu samnings milli Fríverslunarsamtaka Evrópu og Túnis. Þetta er 284. mál þingsins en nefndarálitið er að finna á þskj. 464. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að fullgilda samning milli ríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu (EFTA) og lýðveldisins Túnis sem undirritaður var í Genf í Sviss 17. desember 2004. Samningurinn við Túnis kveður á um afnám tolla á iðnaðarvörum, sjávarafurðum og unnum landbúnaðarvörum auk þess sem í honum eru ákvæði um vernd fjárfestinga og hugverkaréttinda, þjónustuviðskipti og úrlausn deilumála. Gert er ráð fyrir að EFTA-ríkin afnemi tolla og aðrar takmarkanir á innflutningi vöru sem samningurinn tekur til um leið og hann öðlast gildi en Túnis afnemi hins vegar tolla á ákveðnu aðlögunartímabili sem lýkur 1. júlí 2008. Aðlögunartími fyrir sjávarafurðir verður hins vegar allt að 18 árum uns fullri fríverslun með sjávarafurðir verður komið á. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti á þskj. 465 frá utanríkismálanefnd um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 123/2003, um breytingu á XX. viðauka (Umhverfismál) við EES-samninginn. Þetta er 285. mál þingsins á þskj. 465. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 123/2003 frá 26. september 2003, um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2003/4/EB frá 28. janúar 2003 um almennan aðgang að upplýsingum um umhverfismál og niðurfellingu á tilskipun ráðsins 90/313/EBE. Samkvæmt ákvæðum tilskipunarinnar geta allir einstaklingar og lögaðilar óskað eftir aðgangi að upplýsingum um umhverfismál sem opinber yfirvöld ráða yfir eða eru geymdar fyrir þeirra hönd án þess að þurfa að sýna fram á að þeir hafi hagsmuna að gæta. Efnisákvæði tilskipunarinnar taka mið af þeim hluta Árósasamningsins frá 25. júní 1998 sem varðar aðgang almennings að upplýsingum um umhverfismál. Umhverfisráðherra hefur lagt fram lagafrumvarp til að innleiða tilskipunina í íslenskan rétt (þskj. 300, 221. mál) og er það nú til meðferðar í umhverfisnefnd Alþingis. Steingrímur J. Sigfússon ritar undir álitið með fyrirvara. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt.

Herra forseti. Ég vil aðeins í örfáum orðum gera grein fyrir þeim fyrirvara sem ég hef á þessu máli. Hann tengist þeirri staðreynd að hluti hins svonefnda Árósasamnings er hér að koma inn í íslenska löggjöf eða það er verið að leggja til að fullgilda ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um það atriði sem felur í sér að í framhaldinu taki Íslendingar upp í sinn landsrétt hluta af efni Árósasamningsins og hann kemur þá þessa nokkuð krókóttu leið, þ.e. í gegnum ákvarðanatöku í Evrópusambandinu. En staðreyndin er sú að íslensk stjórnvöld undirrituðu Árósasamninginn á sínum tíma og hafa haft ærinn tíma til þess að fullgilda efni hans og koma þeim hér fyrir í lögum. Á því hafa menn heykst og það höfum við harðlega gagnrýnt undanfarin ár. Það er að sjálfsögðu til bóta að sá hluti hans, sem varðar aðgang almennings að ýmsum upplýsingum um umhverfismál, komi inn en eftir stendur að íslensk stjórnvöld hafa ekki unnið heimavinnuna sína og fullgilt Árósasamninginn með þeim hætti sem vonir stóðu til. Þetta er að okkar mati alls ekki ásættanleg málsmeðferð og hefur oft áður orðið tilefni til umræðna hér á Alþingi og gagnrýni af okkar hálfu. Svo vil ég einnig geta þess að það frumvarp sem framsögumaður nefndi og er hér til umfjöllunar í þinginu er að okkar dómi þannig að á því þyrfti að gera breytingar eða þar mættu hlutir betur fara og við hljótum því að áskilja okkur sömuleiðis allan rétt hvað það varðar.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. utanríkismálanefndar á þskj. 466, við 286. mál sem er tillaga til þingsályktunar um staðfestingu ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 82/2004 og 134/2004, um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn, en hann fjallar um umhverfismál. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 82/2004 frá 4. júní 2004 og 134/2004 frá 24. september 2004, um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og til að fella inn í samninginn tilskipanir Evrópuþingsins og ráðsins 2002/96/EB frá 27. janúar 2003 um raf- og rafeindabúnaðarúrgang og 2003/108/EB frá 8. desember 2003 um breytingu á tilskipun 2002/96/EB um raf- og rafeindabúnaðarúrgang. Markmið tilskipunar 2002/96/EB er að draga úr myndun raftækja- og rafeindatækjaúrgangs, auka endurnýtingu og endurnotkun á slíkum úrgangi og vinna að aukinni umhverfisvitund allra aðila sem koma að lífsferli vörunnar en í henni eru m.a. ákvæði um hvernig skuli fjármagna, safna, meðhöndla og endurnýta raftækja- og rafeindatækjaúrgang. Tilskipun 2003/108/EB felur í sér breytingar á fyrrnefndri tilskipun. Innleiðing tilskipananna krefst lagabreytinga hér á landi. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti hv. utanríkismálanefndar á þskj. 467, við 287. mál sem er tillaga til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 44/2004, um breytingu á XVIII. viðauka við EES-samninginn en hann fjallar um öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum, vinnurétt og jafnrétti kynjanna. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 44/2004 frá 23. apríl 2004, um breytingu á XVIII. viðauka við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og til að fella inn í samninginn tilskipun ráðsins 2003/72/EB frá 22. júlí 2003 um viðbætur við samþykktir fyrir evrópsk samvinnufélög að því er varðar aðild starfsmanna. Meginmarkmið löggjafar um evrópsk samvinnufélög er að gera einstaklingum, með búsetu í mismunandi aðildarríkjum samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, eða lögaðilum, sem stofnaðir eru samkvæmt lögum mismunandi aðildarríkja, kleift að stofna evrópskt samvinnufélag. Tilskipun 2003/72/EB er svo ætlað að vernda rétt starfsmanna til aðildar að málum og ákvörðunum sem snerta starfsemi evrópska samvinnufélagsins sem þeir vinna hjá. Innleiðing tilskipunarinnar krefst lagabreytinga hér á landi. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt.