Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis sem ég flyt ásamt hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni, Ágústi Einarssyni, Össuri Skarphéðinssyni og Ástu R. Jóhannesdóttur. Með þessu frv. er lagt til að nefndum þingsins verði falið mjög víðtækt vald til að hafa frumkvæði að því að taka upp mál og sérstaklega áréttað í frumvarpsgreininni í því sambandi. Málið varðar framkvæmd laga og reglugerða, meðferð opinberra fjármuna og önnur mikilvæg mál er almenning varðar. Ef nefnd telur ríkar ástæður til getur hún átt frumkvæði að því að efna til sérstakrar rannsóknar um þessi mál sem fram fari fyrir opnum tjöldum. Auk þess eru í frv. mjög afdráttarlaus ákvæði um að nefnd geti heimtað skýrslur af embættismönnum, einstökum mönnum og lögaðilum. Vissulega er óumdeilt að Alþingi hefur eftirlitshlutverki að gegna með framkvæmdarvaldinu sem segja má að áréttað sé og undirstrikað með lögum um umboðsmann Alþingis. Hlutverk hans er að hafa í umboði Alþingis eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Þótt eftirlit þingsins með framkvæmdarvaldinu komi fram með ýmsum hætti í störfum þingsins, m.a. í fyrirspurnum til ráðherra, beiðnum um skýrslur um ýmis mál, er það að mati margra langt frá því að vera nægilega virkt eða markvisst. Veikleiki löggjafarvaldsins gagnvart framkvæmdarvaldinu, bæði varðandi lagasetninguna sjálfa, aukið framsal á valdi þingsins t.d. með reglugerðarákvæðum og síðan ómarkvisst eftirlit með framkvæmdarvaldinu, hefur orðið æ meira áberandi á undanförnum árum. Margir líta svo á að löggjafarvaldið sé að verða meira og meira framkvæmdarvaldsþing, stimpilpúði fyrir framkvæmdarvaldið er það stundum kallað. Þessi þróun er hættuleg og reyndar mjög alvarleg fyrir lýðræðið í landinu og telja má að þingræðið sé í hættu vegna þessa. Víst er líka að þessi þróun gengur gegn því sem haldið er fram í íslenskum stjórnskipunarrétti að Alþingi fari með veigamesta þátt ríkisvaldsins, sé valdamesta stofnun þjóðfélagsins og meginstoð stjórnskipunar. Ástæða er til að rifja upp af þessu tilefni ummæli forseta Íslands nú við þingsetningu Alþingis þar sem hann fór nokkrum orðum um nauðsyn þess að styrkja starfsnefndir þingsins og veita þjóðinni áheyrnarrétt að umræðum um mikilvæg mál. Orðrétt sagði forseti Íslands, með leyfi forseta: ,,Í öðru lagi hafa þjóðþing víða stigið skref í þá átt að styrkja starfsnefndir þingsins og efla getu þeirra til að vega og meta kröfur og álit ólíkra hagsmunaafla. Að nokkru hefur hér á landi á síðustu árum verið haldið inn á þessar brautir og er það vel. En vissulega kæmi til greina að veita þjóðinni allri einnig áheyrnarrétt að umræðum um mikilvægustu efnisþætti á vettvangi nefnda þingsins líkt og gert er víða í erlendum þjóðþingum.`` Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé tímabær hvatning frá forseta Íslands. Ég held að við þurfum að skoða alvarlega hvort vægi starfa þingnefnda eigi ekki að vera meira í störfum þingsins en nú og að þingnefndir fái meiri tíma af störfum þingsins en nú er. Mætti vel hugsa sér að reyna að skapa þeim rýmri tíma og nefni ég í því sambandi í fyrsta lagi varðandi endurflutning á eldri málum að þær gangi umræðulaust til nefnda til að skapa nefndunum rýmri tíma til mikilvægra starfa sinna. Herra forseti. Á umliðnum árum hafa orðið ýmsar breytingar á störfum þingsins og margt verið gert til þess að auðvelda þingmönnum störf sín og gera störf þeirra skilvirkari. Þar má nefna breytta deildaskiptingu Alþingis þannig að nú starfar Alþingi í einni málstofu, breytingar á formi umræðu til þess að gera þær skilvirkari og líflegri og breytingar á starfsaðstöðu þingmanna í nefndastörfum þar sem sérstök nefndadeild og starfsmenn hennar eru nefndum til aðstoðar við meðferð og úrlausn mála svo nefndar séu þrjár þýðingarmiklar breytingar á störfum þingisins. Allt er þetta til mikilla bóta og til þess fallið að greiða fyrir þingstörfum og gera þau skilvirkari. Árið 1991 var gerð viðamikil breyting á þingskapalögum, m.a. varðandi störf og starfshætti nefnda. Meðal annars kom þá inn sú breyting sem hér er gerð tillaga um að verði breytt. Núgildandi ákvæði, sem er að finna í 26. gr. þingskapa, kveður á um að heimilt sé nefnd að eigin frumkvæði að fjalla um önnur mál en þau sem þingið vísar til hennar og að um slík mál geti nefnd gefið þinginu skýrslu. Í skýringum með frv. á árinu 1991 kemur fram hver hugsunin að baki þessu ákvæði var og hvernig ætlast var til að því yrði beitt. En í skýringum kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: ,,Hér er m.a. haft í huga að nefnd geti, þegar þing er ekki að störfum að sumri, unnið að athugun tiltekinna mála sem gæti verið vísir að eftirliti fagnefndar með þeim stofnunum framkvæmdarvaldsins sem heyra undir málefnasvið nefndarinnar.`` Þó réttur nefnda til að taka upp mál að eigin frumkvæði komi ótvírætt fram í 26. gr. þingskapa er ákvæðið um margt óljóst og hvernig hægt er að beita því. Ljóst er að valdsvið þingnefndanna er mun umfangsmeira samkvæmt því frv. sem hér er lagt til og um leið líklegra til að verða mun virkara og hvetja meira þingnefndir til að sinna eftirlitshlutverki sínu gagnvart framkvæmdarvaldinu en ætlað var samkvæmt núgildandi ákvæði. Eins og fram kemur í greinargerð með frv. eru stjfrv. að stærstum hluta samin af embættismönnum ráðuneyta eða sérfræðingum sem framkvæmdarvaldið kallar til. Þessir sömu embættismenn eru síðan iðulega ráðgjafar þingnefndar sem fjallar um málið sem þeir hafa samið og sitja þeir gjarnan yfir nefndinni við meðferð málsins. Frumkvæði í lagasetningu hefur því smátt og smátt færst frá löggjafarvaldi til framkvæmdarvaldsins því að stærstum hluta eru það einungis frumvörp ríkisstjórna sem ná fram að ganga. Allt of mikið er líka um að löggjafarvaldið framselji vald sitt til framkvæmdarvaldsins með heimild til setningar reglugerðar án þess að Alþingi eða þingnefndir hafi nægjanlegt eftirlit með framkvæmdinni. Ég tel að bæði innan og utan þings séu menn sammála um að skerpa þurfi skilin milli framkvæmdarvaldsins og löggjafarvalds og nauðsynlegt sé að leita leiða til að Alþingi verði virkara í því að sinna eftirlitsskyldu sinni gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það sést m.a. á ýmsum þingmálum sem hér hafa verið flutt. Má þar nefna að ráðherra afsali sér þingmennsku, afnema heimild til setningar bráðabirgðalaga, endurskoða ákvæði um þingrofsrétt o.s.frv. Í umræðum nú í þessari viku um aukinn rétt fólks til þjóðaratkvæðagreiðslu kom einmitt fram hjá hv. þm. Svavari Gestssyni, og ég tel að þurfi að skoða, að það hlýtur að vera óeðlilegt að það sé forsrh. sem kalli saman þing og slíti því. Nefni ég hér nokkur dæmi sem sýna að þingmenn telja að skilin milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds þurfi að skerpa meira. Síðan er nefnd hér sú leið fela fastanefnum þingsins mjög víðtækt umboð og rannsóknarvald í einstökum málum umfram það sem þær hafa nú þegar í 26. gr. þingskapa. Nefna má í því sambandi að mál svipað að efni til lagði Vilmundur Gylfason fyrir Alþingi árið 1981 en það náði ekki fram að ganga. Segja má að efni og innihald þessa frv. um breytingar á þingsköpum sé að mörgu leyti svipað og 39. gr. stjórnarskrárinnar en þar er kveðið á um að Alþingi geti skipað nefndir til að rannsaka mikilvæg mál er almenning varðar. Þetta ákvæði sem hér er mælt fyrir gengur þó lengra, m.a. vegna heimildar um að þingnefndir starfi fyrir opnum tjöldum. Ákvæði stjórnarskrár um þetta efni hefur þó reynst æðiþungt í vöfum. Eftir því sem ég kemst næst hefur slík tillaga einu sinni náð fram að ganga en það var á miðjum sjötta áratugnum þegar samþykkt var skipan nefndar á grundvelli 39. gr. stjórnarskrár til að rannsaka okur. Aðeins einu sinni hefur þetta ákvæði stjórnarskrár því verið virkt og Alþingi samþykkt að því skuli beitt þó að mörgum sinnum hafi verið látið reyna á það með þingmannamálum að fá slíka heimild á Alþingi vegna ýmissa mála sem þingmenn töldu að kölluðu á sérstaka rannsókn. Mér telst svo til að frá árunum 1960--1986 hafi með vísan í 39. gr. stjórnarskrár á þriðja tug þingmála verið lögð fram þar sem látið var reyna á þetta ákvæði stjórnarskrár en aðeins eitt af þeim málum náði fram að ganga. Ég tel ástæðu til að fara yfir um hvað þau mál hafa snúist þar sem þingmenn hafa viljað láta reyna á þetta ákvæði stjórnarskrár um sérstakt rannsóknarvald þingnefnda sem sýnir okkur að þingmenn hafi talið brýnt að slík ákvæði séu til staðar. Í fyrsta lagi er um að ræða till. til þál. með vísan í 39. gr. stjórnarskrár til að rannsaka ráðningu framkvæmdastjóra Ríkisútvarpsins. Tillaga um að rannsaka vissar fjárreiður Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna og fleiri atvinnurekenda. Tillaga um rannsókn á viðskiptum fjmrn. við Axel Kristjánsson og Ásfjall hf. Tillaga um rannsókn á verðbréfa- og víxlakaupum banka og annarra lánastofnana sem kaupa verðbréf. Tillaga um skipan rannsóknarnefndar til rannsóknar á ásökun um trúnaðarbrot utanríkismálanefndarmanna. Um skipan rannsóknarnefndar vegna kaupa á Sjálfstæðishúsinu í Reykjavík. Tillaga um skipan rannsóknarnefndar til að rannsaka álmálið. Um rannsóknarnefnd vegna Búrfellsvirkjunar. Um rannsókn á aðdraganda verðstöðvunar. Um rannsókn á verðhækkunum. Um rannsókn vegna Landhelgisgæslu. Um skipan sérstakrar þingnefndar til þess að kanna gang og framkvæmd dómsmála. Um rannsóknarnefnd þingmanna til að kanna rekstur, fjárfestingar, erlend umsvif og stjórnmálaleg tengsl Sambands íslenskra samvinnufélaga og tengdra fyrirtækja með sérstöku tilliti til einokunaraðstöðu og markaðsdrottnunar þessara fyrirtækja. Um rannsóknarnefnd þingmanna til að kanna rekstur, fjárfestingar og fargjalda- og farmgjaldaákvarðanir Flugleiða og Eimskipafélagsins með sérstöku tilliti til einokunaraðstöðu og markaðsdrottnunar þessara fyrirtækja. Um skipan rannsóknarnefndar til að rannsaka afskipti ráðherra og embættismanna af rekstri ólöglegra útvarpsstöðva. Um skipan rannsóknarnefndar til að rannsaka afskipti Hafskips hf. og Útvegsbanka Íslands. Öll viðskipti Hafskips við innlend og erlend fyrirtæki og viðskipti annarra skuldugra stórfyrirtækja við ríkisbankana þrjá. Hér eru nefnd nokkur af þeim málum sem þingmenn hafa á umliðnum árum og áratugum talið að kölluðu á sérstaka rannsókn og þeir hafa nýtt sér ákvæði 39. gr. stjórnarskrár um sérstaka rannsóknarnefnd en Alþingi hefur ekki fallist á það nema í einu tilviki að slík rannsókn fari fram. Hefði ákvæði sem hér er mælt fyrir verið til staðar hefðu þingnefndirnar sjálfar getað haft frumkvæði að því að taka upp þessi mál og rannsaka án sérstaks atbeina eða samþykkis Alþingis. Hin síðari ár eða frá 1986 get ég ekki fundið að það hafi verið látið reyna á þetta ákvæði stjórnarskrárinnar og vel má vera að á því séu skýringar. Mér dettur í hug að í fyrsta lagi telji þingmenn til lítils að láta reyna á ákvæðið miðað við reynslu og hversu þungt það er í vöfum. Í annan stað er það Ríkisendurskoðun og stjórnsýsluúttekt hennar á ýmsum stofnunum sem hefur eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Það er ástæða til þess að geta þess að í greinargerðinni kemur eftirfarandi fram varðandi Ríkisendurskoðun: ,,Í lögum nr. 12/1986, um ríkisendurskoðun, er kveðið á um að stofnunin skuli vera þingnefndum til aðstoðar við störf er varða fjárhagsmálefni ríkisins en jafnframt er skýrt tekið fram í lögunum að ríkisendurskoðandi njóti sjálfstæðis í starfi sínu.`` Ástæða er til að undirstrika að frumvarpi þessu er að sjálfsögðu ekki ætlað að breyta neinu varðandi stöðu og sjálfstæði Ríkisendurskoðunar. Af þessu er ljóst, sem ég hef getið varðandi 39. gr. stjórnarskrár, ef eftirlitshlutverk Alþingis á að vera virkt og koma að tilætluðu gagni að þá eru ákvæði stjórnarskár hvergi nægjanleg. Þessi breyting frá ákvæði stjórnarskrárinnar felur bæði í sér víðtækara valdsvið nefnda en gert er ráð fyrir í stjórnarskrá. Einnig að þær geti starfað fyrir opnum tjöldum og ekki síst felur það í sér að fastanefndirnar sjálfar hafi frumkvæði hvenær sem þeim þykir ástæða til til að taka upp mál sem talið er að þurfi sérstakrar rannsóknar við án þess að heimild þurfi fyrst að fá frá Alþingi til þess sem sýnir að er svo þungt í vöfum að það er nánast óvirkt. Ég tel ekki vafa á að með ákvæðinu yrði eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdarvaldinu mun virkara en það er nú. Framkvæmdarvaldinu yrði sýnt mun meira aðhald sem er nauðsynlegt bæði með framkvæmd laga og reglugerða, þ.e. að rétt sé haldið á því valdi sem Alþingi framselur til framkvæmdarvaldsins sem út af fyrir sig er efni í sérstaka umræðu. Við þekkjum það vel að æ meira færist í vöxt í lagasetningu að framselja vald, stundum á mjög umdeildum sviðum sem varða miklu fyrir almenning hvernig er útfært og framkvæmd með heimild löggjafarvaldsins til framkvæmdarvaldsins til setningu reglugerðar. Um þetta er sérstaklega getið í greinargerð með frv. og þar er einmitt sagt að búast megi við að þingnefndir kalli í auknum mæli eftir upplýsingum um setningu reglugerða áður en þær eru gefnar út, sérstaklega stærri reglugerða sem lúta ekki einungis að tæknilegum útfærslum, nái frv. þetta fram að ganga. Frv. varðandi þetta atriði tekur af allan vafa um það atriði þar sem unnt væri að binda lagaheimild til setningar reglugerðar að því skilyrði að samráð yrði haft við þingnefndir áður en reglugerð er gefin út. Herra forseti. Ég sagði áðan að veikleiki löggjafarvaldsins gagnvart framkvæmdarvaldinu væri orðinn alvarlegt umhugsunarefni gagnvart lýðræðinu og þingræðinu í landinu. Því sterkari sem þingmeirihluti ríkisstjórnarinnar er því meira áberandi verða þessir veikleikar og vinnubrögð framkvæmdarvaldsins gagnvart þinginu eru líka oft mjög vafasöm og varla þinginu bjóðandi þegar framkvæmdarvaldið skammtar nánast löggjafarvaldinu lítinn sem engan tíma til að fjalla um stóra og mikla lagabálka sem oft gerist, ekki síst í tengslum við fjárlög. Þar fær þingið oft mál sem skipta sköpum um afkomu og tekjur fólks eins og stóra skattalagabálka eða ýmis stór mál sem snerta ríkisfjármál og framkvæmdarvaldið ætlar þinginu að keyra það í gegn, kannski á örfáum dögum. Við þessu þarf að bregðast miklu betur en nú er gert og beini ég því til forsætisnefndar þingsins að leita leiða til að koma í veg fyrir þessi vinnubrögð framkvæmdarvaldsins sem ég kalla yfirgang og virðingarleysi framkvæmdarvaldsins gagnvart löggjafarvaldinu. Við sem höfum verið ráðherrar berum auðvitað okkar ábyrgð á þessari þróun og undan því víkur ekki sú sem hér stendur. En það breytir því ekki að þetta er vandamál sem þarf að taka á, vandamál sem er til staðar og á því verður að taka af meiri festu en hingað til hefur verið gert þó að ýmislegt hafi verið gert af hálfu forsetadæmisins í þinginu til þess að bregðast við þessu. Við skulum líka viðurkenna að hinir lýðræðislega kjörnu fulltrúar á löggjafarsamkomunni, jafnvel þó þeir séu þingmenn í stjórnarliðinu, ráða litlu um gang mála eða þá löggjöf sem sett er á Alþingi. Því sterkari sem þingmeirihlutinn er því minna ráða hinir óbreyttu þingmenn stjórnarliðsins. Stjórnarfrumvörpin eru samin af embættismönnum ráðuneytanna sem sveigja þá oft veiklundaða ráðherra til fylgis við sjónarmið sín. Sömu embættismenn eru síðan iðulega ráðgjafar þingnefndanna sem fjalla um málið sem þeir hafa samið og sitja gjarnan mestan ef ekki allan feril málsins yfir þingnefndinni. Í vinnu við málið taka stjórnarliðar í þingnefndinni síðan iðulega engar breytingar gildar nema þær hafi verið blessaðar af viðkomandi ráðherra sem oftar en ekki hlítir þar ráðgjöf sömu embættismanna sem sömdu frv. Þingmannafrumvörp eru síðan sjaldan eða aldrei afgreidd nema ráðherra og framkvæmdarvaldið hafi samþykkt framgang þeirra. Þannig má ætla að 80--90% af löggjöf Íslendinga sé verk embættismanna stjórnkerfisins, bæði frumvarpssmíðin sjálf og breytingar sem gerðar eru í meðförum Alþingis en ekki þeirra sem kosnir eru til að setja landinu lög. Eftir því sem ríkisstjórnin hefur fleiri þingmenn á bak við sig virðist þingið verða meira framkvæmdarvaldsþing þar sem ríkisstjórnin ræður öllu sem þar er samþykkt. Stjórnarskrá lýðveldisins um þrígreiningu valdsins í löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald færist æ meir í þá átt að verða stafurinn einn. Það er alveg ljóst, virðulegi forseti, að þessi þróun gengur gegn þrígreiningu valdsins í íslensku þjóðfélagi og er orðin hættuleg lýðræðinu. Ég geri mér grein fyrir því að frumvarpið tekur ekki á þessu máli sem ég hef gert hér að umræðuefni. En við því væri hægt að bregðast með því að opna betur og meira en nú er gert aðgang þingmanna að sérfræðingum sem hægt væri að leita sérfræðiaðstoðar hjá við flókna frumvarpssmíð og að setja framkvæmdarvaldinu ákveðnari tímamörk varðandi framlagningu mála og að leita leiða til að koma í veg fyrir yfirgang og virðingarleysi þess gagnvart löggjafarsamkomunni. Ég er ekki að gera lítið úr því sem þegar hefur verið gert í málinu. Til dæmis varð gjörbreyting á starfsaðstöðu nefnda og þingmannanna í nefndadeildinni og starfsmönnum þingnefnda en það er alveg ljóst að það nægir ekki. Ekki síður væri hægt að snúast við þessari þróun með því að þingmannafrumvörp fengju aukið vægi í þinginu og eðlilegri málsmeðferð og umfjöllun í þingnefndum en þingmannafrumvörp mæta alltaf afgangi og fá sjaldnast þá málsmeðferð að um þau séu lýðræðislega greidd atkvæði á Alþingi. Málsmeðferðin er sú að framkvæmdarvaldið er látið ráða ferðinni og hvað það er sem afgreitt er héðan frá Alþingi því afgreiðslan er iðulega sú ef málin eru ekki svæfð í nefnd, sem algengast er, að þeim er vísað til skoðunar hjá framkvæmdarvaldinu, vísað til ríkisstjórnarinnar eins og það heitir á þingmáli. Spurningin er sú hvort ekki sé hægt að setja meiri ábyrgð á nefndirnar þannig að þeim bæri skylda til að afgreiða málin til endanlegrar afgreiðslu í þinginu í stað þess að svæfa þau og koma sér hjá að taka afstöðu til mála með því að vísa þeim til ríkisstjórnarinnar. Ég nefndi áðan að til þess að þingnefndir fengju meira svigrúm til starfa sinna mætti skoða að ekki yrði mælt aftur fyrir máli við 1. umr. sem væri endurflutt heldur gengi það beint til nefndar og það mætti vel hugsa sér að setja starfsnefndum þann ramma að þau hefðu þá tvö þing til þess að afgreiða málin en bæri skylda til þess að afgreiða þau með einum eða öðrum hætti til þingsins. En það er allt of mikið um það varðandi hin almennu þingmál að þeim sé hreinlega vísað til ríkisstjórnarinnar ef þau eru á annað borð afgreidd. Ég hvet til þess, virðulegi forseti, að þingmenn velti alvarlega fyrir sér þessari þróun og hvernig við er hægt að bregðast. Það er ekki síst skylda forsn. að skoða þetta sérstaklega og bregðast við og leggja fram tillögur og leiðir um hvernig hægt er að styrkja og skerpa skil löggjafarvaldsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Þó þetta frv. sem hér er til umræðu taki ekki á því máli sem ég var að lýsa þá er frv. þó bein afleiðing þessarar þróunar og viðleitni til að Alþingi styrki sig gagnvart framkvæmdarvaldinu sem hefur tekið við því hlutverki sem haldið hefur verið fram í stjórnskipunarrétti að Alþingi hafi, þ.e. að vera valdamesta stofnun þjóðfélagsins. Þannig hefur framkvæmdarvaldið tekið við því hlutverki sem Alþingi á að hafa og er framkvæmdarvaldið orðið valdamesta apparatið í þjóðfélaginu og Alþingi hreinlega orðið peð á skákborði þess. Þessar aðstæður gera þingmönnum ókleift að gegna skyldum sínum og vinna í þágu almannahagsmuna, þjóna fólki og gætar réttar þeirra gagnvart framkvæmdarvaldinu í samræmi við það vald sem þeim er trúað fyrir. Þessu verður að breyta og okkur þingmönnum ber skylda til að leita leiða til að snúa þessari þróun við, þróun sem þingið á líka sök á og hefur tekið þátt í með því að sætta sig við að frumkvæði að lagasetningu og sífellt auknum reglugerðarheimildum færist í sífellt meira mæli yfir til framkvæmdarvaldsins. Herra forseti. Ég vænti þess að þetta mál sem fyrst og fremst felur í sér að auka aðhald og eftirlit með framkvæmdarvaldinu og að styrkja stöðu Alþingis gagnvart því fái málefnalega umræðu á hv. Alþingi og að þingnefnd sú sem fær málið til umfjöllunar skoði málið af fullri alvöru og afgreiði það þannig að þinginu gefist kostur á að taka afstöðu til þess og afgreiða á yfirstandandi þingi. Ég ítreka að ég held að mikill vilji sé fyrir því á Alþingi, og það kom berlega fram í umræðunum á mánudaginn þar sem fjallað var um aukinn rétt fólks til þjóðaratkvæðagreiðslu, að fullur vilji sé fyrir því hjá þingmönnum að leita leiða til þess að skerpa meira skilin milli framkvæmdarvaldsins og löggjafarvaldsins og styrkja Alþingi gagnvart framkvæmdarvaldinu. Við sáum það t.d. á liðnu þingi, þó að þau mál fengju ekki mikla efnislega umfjöllun í nefnd, að ýmsar tillögur voru einmitt lagðar fram um breytingar á stjórnarskránni og stjórnskipunarlögum sem gengu í þá átt. Ég held að það sé nauðsynlegt að um þetta mál geti orðið ítarleg umræða á Alþingi og hvernig við skuli bregðast, bæði af forsætisnefnd og í þeirri nefnd sem fær þessi mál til umfjöllunar. Ég legg að lokum til, virðulegi forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allshn.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta frv. við 1. umr. Í núgildandi þingskapalögum er nefnd heimilt að eigin frumkvæði að fjalla um önnur mál en þau sem þingið vísar til hennar og getur gefið þinginu skýrslu um slík mál. Í fyrri málsgrein þessa frv. er bætt inn orðinu ,,rannsaka``, ekki bara fjalla um heldur líka að rannsaka önnur mál og tekið nánar fram um hvers konar mál nefnd getur haft frumkvæði um umfjöllun og rannsókn. 2. mgr. frv. er hins vegar um það að halda slíka nefndarfundi fyrir opnum tjöldum, að krefjast gagna sem málið varða, heimta skýrslur eins og hv. 1. flm. hefur rakið. Þessar hugmyndir hafa svo sem áður komið fram á Alþingi en ekki hlotið samþykki. Mér sýnist sjálfsagt að ræða þessar hugmyndir nú í sambandi við afgreiðslu frv. Ég vil hins vegar taka fram að heildarendurskoðun þingskapa stendur nú yfir og hefur svo sem staðið yfir nokkuð lengi á vettvangi núverandi forsn. og þinflokksformanna og einnig á vettvangi forsn. og þingflokksformanna á síðari hluta síðasta kjörtímabils. Þetta frv. er auðvitað innlegg í þessa umræðu alla. Ég vara hins vegar við því að taka veigamikinn þátt um þingnefndir út úr og afgreiða hann núna. Það er ljóst að við endurskoðun þingskapa kemur til greina að breyta fjölmörgu sem lýtur að starfsháttum Alþingis og ekki síst fastanefnda þingsins og skynsamlegast er að allar slíkar breytingar verði afgreiddar samhliða. Spurningin um valdsvið fastanefnda er vissulega eitt þeirra atriða sem þarf að ræða sérstaklega og er rætt einmitt við endurskoðun þingskapanna. Kjarni frv. er að efla eftirlit og aðhaldshlutverk þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Þennan þátt í störfum þingsins má vissulega styrkja og ég tel raunar að ýmsar breytingar megi gera innan ramma núverandi þingskapalaga og að því höfum við verið að vinna. En það hafa verið skiptar skoðanir um það hversu mikið rannsóknarvald fastanefndir þingsins eigi að hafa. Hugmyndir frv. um að fastanefndir fái sjálfstætt rannsóknarvald í líkingu við ákvæði 39. gr. stjórnarskrárinnar um rannsóknarnefndir hafa oftar en einu sinni komið fram en aldrei náð fram að ganga einmitt vegna þess að um það hefur verið verulegur ágreiningur milli þingmanna. Einn angi af þessum ágreiningi sést í þeirri staðreynd sem hv. 1. flm. rakti, hversu sjaldan hefur verið samþykkt að stofna til rannsóknarnefnda á grundvelli 39. gr. stjórnarskrárinnar. Ef ég hef réttar upplýsingar, þá er það fimm sinnum sem slíkar nefndir hafa verið samþykktar og síðast árið 1956 eins og hv. 1. flm. nefndi. Ég held að þetta sýni að þingmenn hafa viljað fara mjög varlega í að setja á fót pólitískar rannsóknarnefndir. Um það snýst ágreiningurinn. Það er mikilvægt að menn horfi ekki fram hjá þeirri staðreynd að fastanefndir þingsins hafa síðan 1991 haft til muna sterkari stöðu til að sinna eftirlitshlutverki sínu en áratugina þar á undan þó þær hafi ekki haft rannsóknarvald í anda 39. gr. stjórnarskrárinnar. Með þingskapalagabreytingunum 1991 var kveðið á um í 26. gr. þingskapa að fastanefndum væri heimilt að eigin frumkvæði að fjalla um önnur mál en þau sem þingið vísar til þeirra og að nefndirnar gætu jafnframt gefið þinginu skýrslu um niðurstöður þeirrar umfjöllunar. Í grg. með þingskapalagafrv. 1991 kemur skýrt fram að þetta nýja vald þingnefnda sé hugsað sem vísir að eftirliti fagnefndar með þeim stofnunum framkvæmdarvaldsins sem heyra undir málefnasvið nefndarinnar. Það hefur í reynd færst í aukana að þingnefndir noti þennan rétt sinn samkvæmt 26. gr. Í auknum mæli hafa því önnur mál en þingmál verið á dagskrá þingnefnda. Á fundi nefndanna hafa mætt þeir aðilar sem nefnd hefur óskað eftir að gæfu upplýsingar. Mér finnst vera spurning hvort ekki sé rétt að fastanefndirnar þrói frekar framkvæmd þessa tiltölulega unga ákvæðis í 26. gr. þingskapa áður en frekari breytingar verða gerðar með lagabreytingu á valdsviði nefndanna. En þetta þarf sjálfsagt að ræða. Að öðru leyti vil ég ítreka það sem ég sagði áðan að veigamiklar breytingar á starfsháttum nefndanna verði teknar með í heildarendurskoðun þingskapa. Ég vil hins vegar gera athugasemd við það sem segir í grg. með frv. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Á undanförnum árum hafa hins vegar komið berlega í ljós veikleikar löggjafarvaldsins gagnvart framkvæmdarvaldinu þar sem Alþingi er að verða æ meira framkvæmdarvaldsþing.`` Framkvæmdarvaldsþing. Við vitum að sjálfsögðu við hvað er átt þótt ekki sé það skýrt frekar út í greinargerðinni. Mér finnst þetta vera einhver klisja sem er ofnotuð nú í seinni tíð og ég held að hún eigi ekki við rök að styðjast. Mér finnst það vera rangt að klifa á því að þingið sé einhver samkoma sem setji bara stimpil sinn á mál sem ríkisstjórnin kemur með hverju sinni. Þetta heyrist allt of oft. Menn eru að tala um að ríkisstjórn hverju sinni ráði öllu í þinginu og það fari ekkert hér í gegn nema það sem ríkisstjórn á hverjum tíma er þóknanlegt. Ég lít á þetta sem ýkjur og ég vara við því að þingmenn séu að klifa á þessu sí og æ. Ég hef setið nokkuð lengi á þingi og ég er alveg sannfærður um að það hefur orðið veruleg breyting á þessu nú á síðustu árum, veruleg breyting. Eins og hv. 1. flm. nefndi varð mjög veruleg breyting á allri vinnuaðstöðu nefndanna þegar nefndadeildin var sett á fót og sérstakt hæft starfsfólk ráðið til þess að vinna með þingnefndum. Það er alveg rétt sem hv. þm. sagði. Það varð grundvallarbreyting þá. Ég man þá tíð þegar ráðgjafar þingnefnda komu eingöngu úr ráðuneytunum, frá þeim sömu ráðuneytum og sendu frumvörpin til þingsins. Þetta er sem betur fer liðin tíð vegna þess að þingið hefur nú á að skipa hæfu starfsfólki til þess að sinna þessum störfum með þingnefndunum. Það breytir hins vegar ekki þeirri staðreynd að það starf þarf enn að efla. Það er ég sannfærður um og raunar alla aðstöðu nefndanna. Ég bið menn bara um að rifja það upp með sjálfum sér hversu miklum breytingum ýmis stjórnarfrumvörp hafa tekið í meðförum þingsins og þarf ekki að fara nema til síðasta þings til þess að rifja það upp. Mörg hin veigamestu mál sem fyrir síðasta þing voru lögð tóku verulegum breytingum einmitt í meðförum Alþingis, í meðförum þingnefndanna sem þau voru send til. Og það er auðvitað viðfangsefni Alþingis að fara sem vandlegast yfir þau frv. sem því berast, hvort heldur um er að ræða stjórnarfrumvörp eða þingmannafrumvörp. Ég held líka að það sé í sjálfu sér ekkert athugavert við það eins og mér finnst koma fram líka í greinargerðinni, að verulegt frumkvæði í lagasetningu komi frá framkvæmdarvaldinu, að frumkvæðið sé að mestu hjá framkvæmdarvaldinu. Ég veit ekki hvort það er hægt að ætlast til þess af þingmönnum að þeir semji og útfæri í smáatriðum hina flóknustu lagasetningu. Vissulega leggja margir þingmenn vinnu í það að flytja mjög vönduð frv., það er gert. Og þau eiga vissulega skilið, ég vil segja, eðlilega meðferð á Alþingi. En til þess eru sérfræðingar framkvæmdarvaldsins, einmitt að undirbúa lagasetningu sem handhafar framkvæmdarvaldsins telja sig þurfa að fá í gegnum þingið. Það er síðan þingsins að fara sem vandlegast yfir það. Og þingmenn eiga auðvitað að hafa aðstöðu til þess að leggja pólitískt mat á frumvörpin og það er þingmanna að ákveða hvort þessi frv. eiga að verða að lögum eða ekki og þá eftir atvikum með einhverjum breytingum. Vald þingsins felst einmitt í því að hafa lokaorðin um hvert og eitt frv. sem til kasta þingsins kemur. Mér finnst heldur ekkert óeðlilegt við það að stærstur hluti samþykktra frumvarpa séu stjórnarfrumvörp. Yfirleitt eru þetta veigamestu frv. sem Alþingi fjallar um hverju sinni. Ég held að hlutur þingmanna sé nefnilega ekki eins lítill og menn vilja stundum vera láta. Hann er ekkert lítill. Mér telst til að á undanförnum árum hafi að jafnaði um það bil 15% allra samþykktra frumvarpa verið þingmannamál og mér finnst það ekkert lítill hluti og engin ástæða til þess að gera minna úr því en efni standa til. Þetta vil ég taka alveg sérstaklega fram. Hv. 1. flm. nefndi ýmis önnur atriði sem til bóta horfa í þingskapalögum og gætu orðið til þess að gera allt starf þingsins skilvirkara. Ég ætla ekki að fara út í það hér og nú vegna þess að það er út af fyrir sig ekki efni þessa frv. en er efni heildarendurskoðunarinnar sem stendur núna yfir. Eitt sem hv. 1. flm. nefndi var að nefndir fengju rýmri tíma til starfa. Ég tek undir það og er algerlega sammála því að það beri að leggja áherslu á að nefndir fái rýmri tíma til starfa. Og við gerum eina tilraun einmitt núna í starfsáætlun þingsins eins og hv. þingmenn hafa vonandi tekið eftir. Við gerum eina tilraun eimitt til þess að bæta úr þessu með því að hafa tvær vikur á þingtímanum eingöngu fyrir nefndastörf. Við leggjum líka áherslu á að það verði farið eftir þeirri ákvörðun í starfsáætluninni að reglulegu nefndastarfi ljúki um það bil hálfum mánuði áður en þingi skuli frestað í vor, til þess einmitt að þingfundir verði ekki truflaðir síðustu 2--3 vikurnar af nefndastörfum eins og gerðist mjög áberandi á síðasta þingi. Við eigum að geta séð við þessu innan ramma núgildandi þingskapa. Eitt sem hv. 1. flm. nefndi og ég vil líka taka undir að við þurfum að athuga mjög vel, var um endurflutning mála. Það höfum við einmitt rætt í sambandi við endurskoðun þingskapanna. Það hefur komið upp sú hugmynd að mál lifi alveg til loka kjörtímabils. Það er ein hugmynd sem er uppi. Ég hef efasemdir um að við eigum að stíga það stórt skref, en vil að við ræðum það mál alveg í botn. En það kemur vel til greina að endurflutt mál fái aðra meðferð, fari beint til nefndar eins og ég held að hv. þm. hafi nefnt. Við þekkjum það í þingsköpum annarra þjóðþinga, sumra hverra, að mál fara einmitt án nokkurrar umræðu til nefnda. Það er líka regla sem mér sýnist rétt að við ræðum, alla vega að möguleiki sé á því. Ef þingmaður sem flytur slíkt mál eða ráðherra óskar eftir því eigi að vera heimild til þess í þingsköpum. Það mundi spara mikinn tíma. Það er dálítið merkilegt sem kemur í ljós þegar við athugum hvernig tíma þingsins var varið á síðasta þingi. 1. umr. máls tekur um það bil 40% af þingtímanum og þó eru þar takmarkanir á ræðutíma en ekki við 2. og 3. umr. Það segir dálitla sögu og það eru ekki síst ráðherrarnir sem taka upp mestan hluta þessa tíma þegar þeir eru að tala fyrir sínum málum. Þetta er eitt af mörgu sem auðvitað kemur til athugunar í þessu öllu saman. Ég vil líka taka undir það með hv. þm. að þingmenn eiga í sjálfu sér ekki að una því þegar þeir hafa lagt mikla vinnu í frumvörp og talað fyrir þeim við 1. umr. og þeim er vísað til nefndar að ekkert gerist fyrr en alveg undir lok þingsins. Ég er ósáttur við það og tel ekkert ofverk þingnefndanna að taka þessi mál til afgreiðslu. Afgreiðsla er út af fyrir sig að koma með tillögu um að vísa frv. til ríkisstjórnar. Það er afgreiðsla út af fyrir sig en hún getur alveg eins komið á miðjum vetri eins og síðustu daga þingsins þannig að ég er sammála hv. þm. að menn eiga rétt á að fá afgreiðslu sinna mála jafnvel þó að það sé tillaga um að þeim skuli vísað til ríkisstjórnar eða þau skuli felld. Undir þetta tek ég. Aðeins í lokin. Ég tel eitt af brýnustu verkefnunum í sambandi við störf þingnefndanna, fastanefnda þingsins, að þeim verði búin betri starfsaðstaða. Ég hef nefnt það áður og get ítrekað það hér. Sú aðstaða sem þeim flestum er búin er þinginu eiginlega til vansæmdar og er ég að tala þar um fundaaðstöðuna. Hún er nánast þannig að ekki er hægt að bjóða gestum til funda við þingnefndir. Forsætisnefndin hefur fullan hug á að reyna að bæta úr þessu en auðvitað er takmörkunum háð hvað hægt er að gera miðað við núverandi húsakost en það verður alla vega reynt. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta. Eins og ég sagði áðan er frv. auðvitað innlegg í þá umræðu sem á sér stað um heildarendurskoðun þingskapa.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. síðasta ræðumanni og forseta þingsins fyrir hans innlegg í málið sem ég tel mjög mikilvægt. Ég þakka einnig fyrir undirtektir hans við ýmislegt af því sem fram kom í mínu máli. Ég lít svo á að síðasti ræðumaður og forseti þingsins telji mjög mikilvægt að auka valdsvið fastanefnda þótt hann sé ef til vill ekki sammála þeirri leið sem lögð er til. Hann mótmælti henni alls ekki. Hv. síðasti ræðumaður talaði um að þróa frekar ákvæði 26. gr. og hugsanlega að þetta sé skoðað í samhengi við heildarendurskoðun þingskapalaga. Allt er þetta gott og gilt en ég held þó að ákvæði 26. gr. sé mjög óljóst og óskýrt hvernig hægt er að beita því og það kemur alls ekki í staðinn fyrir 39. gr. stjórnarskrárinnar. Það er líka óskýrt að því leyti að einungis er heimild með vísan í 28. gr. að óska eftir skýrslum, munnlegum eða skriflegum. Ákvæði 39. gr. stjórnarskrárinnar um það, sem hér er mælt fyrir, er miklu skýrar um að hægt sé að fá skýrslur og einnig, eins og forseti Íslands beindi til þingheims, að þingnefndir starfi fyrir opnum tjöldum varðandi ákveðin mál sem skipta miklu fyrir almannaheill. Allt þetta þarf að skoða en ég tel að ákvæði 26. gr. sé hvergi nægilegt. Hv. síðasti ræðumaður nefndi framkvæmdarvaldsþing. Um það er hægt að hafa ítarlegt mál og fjallaði ég reyndar um það í framsögu minni áðan. Þetta er ekkert annað í mínum huga en framkvæmdarvaldsþing eins og framkvæmdarvaldið og ríkisstjórnin kemur fram gagnvart þinginu þó ég geti vel tekið undir að ýmislegt hafi breyst. Ég vil líka nefna að nauðsynlegt er við endurskoðun þingskapalaga að ráðherrar geti yfir sumartímann svarað fyrirspurnum sem þingmenn telja nauðsynlegt að beina til þeirra meðan þing er ekki starfandi og jafnvel að hægt sé að leggja fyrir þá beiðni um skýrslu.

Herra forseti. Meiningamunurinn er alveg ljós og hefur alltaf verið. Hann er hvort eigi að fara inn á þá braut í ríkari mæli en stjórnarskrárákvæðið leyfir að skipa það sem ég leyfði mér að kalla pólitískar rannsóknarnefndir. Um það snýst ágreiningurinn. Það er sjálfsagt að ræða þetta eina ferðina enn og þetta frv. gefur tilefni til þess. Það munum við ræða. Hv. þm. nefndi að ráðherrar ættu að geta svarað fyrirspurnum yfir sumartímann. Það er eitt sem við höfum einmitt rætt í sambandi við endurskoðun þingskapalaganna. Ég læt svo í ljós vonbrigði með að hv. þm. skyldi ítreka þá skoðun sína að þetta væri framkvæmdarvaldsþing, eins og hv. þm. orðaði það. Mér þykir vont ef þingmenn fara að trúa þessu sjálfir. Þá trúir allur almenningur því um leið. Ég fullyrði að þetta hefur verið að breytast í þá átt að þingið lætur ekki segja sér fyrir verkum. Það á ekki að gera það. Það er hins vegar ekkert óeðlilegt við að sá meiri hluti sem ríkisstjórn á hverjum tíma styðst við sé frekar inni á því en á móti að afgreiða stjórnarfrumvörp. Hann fer í gegnum þau og við höfum skýr dæmi um hvernig stjórnarfrumvörpum hefur verið breytt. Ég vek líka athygli á að sjálfir ráðherrarnir taka þátt í þeim breytingum sem eiga sér stað í þinginu sjálfu.

Herra forseti. Þetta er ekki spurning um að sú sem hér stendur trúi að þetta sé framkvæmdarvaldsþing. Ég horfi bara á staðreyndir og reynsluna. Stjórnarfrumvörpum er ekki breytt í meðförum þingsins nema viðkomandi ráðherra blessi það. Nefndirnar geta sjaldnast haft sjálfstæða skoðun á hverju þurfi að breyta og ef það gengur gegn vilja ráðherrans er því yfirleitt ekki breytt. Sama gildir um þingmannafrumvörp. Eiginlega er borið undir ráðherrann hvort honum þóknist að samþykkja viðkomandi þingmál. Ég held að allir þingmenn þekki þessa meðferð á málum. Ég nefndi einnig hve mikið embættismennirnir ráða ferðinni um löggjöf sem sett er. Ég hef orðið vitni að því í störfum mínum í þingnefndum að embættismaður sem semur frv. situr yfir þingnefndinni til loka, tekur niður það sem honum er þóknanlegt að verði breytt, afhendir formanni nefndarinnar og síðan er það lagt til af hálfu meiri hlutans. Ég hygg að margir þingmenn þekki það sem ég er að vitna til. Slík vinnubrögð tel ég vera hættuleg þingræðinu. Ég vil að forsætisnefnd og þingmenn skoði einmitt hvernig þessu er hægt að breyta.

Herra forseti. Er nokkuð skrýtið þótt breyting á stjfrv. fari ekki í gegn nema ráðherra blessi það? Ég veit að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir þarf ekki að fara lengra en að líta í eigin barm frá sínum ráðherraferli. Ég býst við að ef þingið hefði viljað knýja í gegn einhverja breytingu á lagabálki, sem undir hennar ráðuneyti heyrði, hefði ráðherrann ekki viljað láta það yfir sig ganga. Við skulum ekki gera stórmál úr því þótt ráðherra hafi skoðun á máli sem heyrir undir hans ráðuneyti, þó það nú væri. Ég tók fram í máli mínu áðan að ráðherrar taka einmitt beinan þátt hér á Alþingi í að breyta frumvörpum sem hafa komið frá þeim sjálfum. Án þess að ég þekki kannski nægilega mikið til í kringum okkur --- ég þekki þó dæmi þess í tilteknum þjóðþingum að slíkt mundi heyra til meiri háttar tíðinda ef stjfrv. væri breytt í þinginu --- held ég að við séum einmitt mjög frjálslyndir hvað þetta varðar á okkar þingi og ég tel það okkur til sóma.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins segja fyrst í sambandi við orðaskiptin að undanförnu að ég er alveg sammála því að hrammur framkvæmdarvaldsins sést hérna býsna mikið. Ég ætla að rifja upp eitt atvik sem ég sé anda mínum nær. Það er þegar frv. um fjárreiður ríkissjóðs var alveg að verða að lögum í vor og búið að fara í gegnum tvær umræður og vera í meðferð á Alþingi í mörg kjörtímabil. Upphaflega var það mjög slæmt frv. að mínu mati en það kemur ekki þessu máli við. Því var svo breytt smátt og smátt og að lokum var þetta alveg sæmilegt plagg. Staðan er þannig núna að allir þingmenn eru í raun sammála frv. eins og það leit út í fyrra nema einn, tel ég vera. Hann situr yfirleitt þarna, hæstv. fjmrh. Málið var stoppað og ég tel að hinn kaldi hrammur framkvæmdarvaldsins hafi stoppað málið og tekið þannig fram fyrir hendurnar á þingræðinu. Ég held að nauðsynlegt sé fyrir okkur að horfast í augu við það þó hitt sé alveg rétt hjá hæstv. forseta Alþingis að þessir hlutir hafa lagast og breyst talsvert mikið. Nefndirnar verða stöðugt sjálfstæðari. Stjórnarþingmennirnir verða stöðugt sjálfstæðari sem er mikilvægt að hafa í huga. Það er þrátt fyrir allt þannig. Ég tala nú ekki um stjórnarandstöðuþingmennina sem verða sjálfstæðir líka. En stjórnarþingmennirnir leyfa sér af og til að hafa skoðun á einu og einu máli sem er mikil framför. Ég held að ógæfa okkar liggi annars vegar í því að framkvæmdarvaldið hafi enn þá allt of sterka stöðu og við þurfum að hugsa hvernig á að bæta úr. Staða þingsins hefur ekki lagast eftir að við urðum aðilar að Evrópusambandsferlinu, þessari EES-rennibraut. Ég man ekki hvað komu mörg frumvörp inn í fyrra sem við urðum bara að stimpla. Það er þannig og við viðurkennum öll að það sé þannig. Það er veruleiki sem er óþægilegur fyrir Alþingi að horfast í augu við --- að þurfa að taka svona mál annars staðar að án þess að frumkvæðið verði til í þessari stofnun. Þeir sem studdu EES-aðildina á sínum tíma hafa verið fáorðir um það af einhverjum ástæðum. Mér finnst það skrýtið. Mér finnst að þeir eigi að taka þátt í að ræða málið og horfast í augu við þennan vanda.

Formaður Sjálfstfl. ...

Reyndar er það maður sem ræðir mjög margt á landsfundi en þeim mun minna úr þessum ræðustól eins og kunnugt er. Vandi þessa þings, Alþingis Íslendinga, t.d. í samanburði við þingin á Norðurlöndum, er augljós. Hann er sá að hér er hefð fyrir meirihlutastjórnum eingöngu. Á Norðurlöndum hafa tíðkast minnihlutastjórnir þar sem stjórnirnar hafa orðið að semja sig í gegnum alls konar mál út og suður. Ég segi fullum fetum að þar af leiðandi, t.d. í danska þinginu, er virkara lýðræði eða þingræði heldur en hér. Það er þannig. Ef við lítum yfir sögu norska þingsins og hvernig núverandi stjórn Noregs hefur komið málum þar í gegnum þingið hefur hún gert það með samningum í báðar áttir eða allar áttir eftir atvikum og hefur því verið háðari þinginu heldur en meirihlutavaldið er t.d. í þessari stofnun. Það er mjög þung hefð fyrir valdi meiri hlutans hér í þinginu og hún er mjög erfið. Hún er erfið fyrir þingmennina, fyrir forsætisnefndina, fyrir forseta Alþingis og hún er erfið í raun og veru fyrir alla aðila. Við þurfum að hafa í huga að þessi hefð er vond að þessu leytinu til þó að hún hafi kosti að öðru leyti. Síðan ætla ég að segja almennt um þetta líka að ég óttast það dálítið að umræðan hneigist inn í þá átt að gera þessa samkomu enn þá leiðinlegri en hún var og er þá langt til jafnað. Ég óttast að menn séu að tala um þegar verið er að búa til brtt. við þingsköpin að þessi stofnun eigi að vera eitthvert náttúrulaust, dauðyflislegt færiband tæknimanna sem gera aldrei neitt annað en það sem er fyrirsjáanlegt. Hugmyndir eru ekki af neinu tagi nýjar heldur eru menn í að afgreiða og vinna við að stimpla og afgreiða eftir einhverjum reglum og færiböndum, stífum reglum. Ég vil ekki svoleiðis þing. Svoleiðis þing eru ekki skemmtileg og ég verð að viðurkenna að þinginu hefur farið aftur eftir að deildaskiptingin var afnumin, eftir að neðri deild var lögð niður eins og við orðum það sem vorum í efri deild. Mér finnst þessu hafa farið aftur vegna þess að það er ekki eins vel farið yfir mál og áður. Þá kem ég að fyrsta efnisatriðinu varðandi þingsköpin sem ég ætla að nefna hér núna. Ég held að við þurfum að íhuga að núna fer bara ein nefnd yfir hvert mál. Áður fóru tvær nefndir yfir öll mál, þ.e. lagafrumvörp. Þetta er mikil breyting og verður til þess að þingið í heild vandar sig ekki eins og það gerði áður enda koma hér upp nokkrum dögum eftir að þinginu lýkur á hverju einasta vori svoleiðis löðrandi vitleysurnar í alls konar frumvörpum, sem hafa þó verið til meðferðar í þingnefndum og menn þykjast hafa lúslesið, sem verður svo að breyta um haustið eða með bráðabirgðalögum fljótlega eftir að þinginu lýkur. Þetta er svona. Lagasetningin er ekki eins vönduð og hún var af þeim ástæðum að það er bara einn aðili, ein nefnd sem fer yfir málið. Þetta finnst mér að við eigum að skoða í fyrsta lagi varðandi breytingar. Af því að þetta mál er rætt hér ætla ég að nefna nokkrar breytingahugmyndir um þingsköpin aðrar en þær sem alltaf eru nefndar. Ég ætla líka að segja það að í öllum þingflokkunum eru miklar umræður um breytingar á þingsköpum og mér finnst nauðsynlegt að halda því til haga og spyrja: Er ætlunin að farvegur þeirra breytinga verði vinna í forsætisnefnd og á vegum formanna þingflokkanna eða er ætlast til að við flytjum öll þessi mál hér sem frumvörp? Mér finnst mikilvægt að menn taki umræðu um það í þingflokkunum hvernig þeir ætla að meðhöndla þessa hluti því að við erum með fullt af hugmyndum í öllum flokkum. Ég ætla að víkja að nokkrum breytingaatriðum sem mér finnst nauðsynlegt að ræða almennt í tengslum við breytingar á þingsköpum fyrir utan það sem oft er rætt. Það fyrsta er reyndar þekkt úr mínum munni og það er meðferð ríkisreiknings í þessari stofnun sem er engin samkvæmt þingsköpum. Það er til skammar. Við þurfum að setja inn í þingsköpin ákvæði um það hvernig á að fara með ríkisreikning, skýrslu Ríkisendurskoðunar og skýrslu umboðsmanns Alþingis. Menn hafa séð skýrslu umboðsmanns Alþingis. Hún hefur verið lögð á borð þingmanna allra síðustu daga. Hún er eitthvað á annað kíló, býst ég við. Er einhver meðferð á þessari skýrslu efnislega lið fyrir lið á Alþingi? Nei, því miður. Það er stutt umræða einu sinni, en ekki er farið í gegnum málið til að kanna hverju þarf að breyta í vinnubrögðum okkar til að koma til móts við þau sjónarmið sem umboðsmaður Alþingis er með að svo miklu leyti sem við viljum breyta þeim. Umboðsmaður Alþingis er ekki dómari, við þurfum ekki að hlýða öllu sem hann segir. En margt er þannig að við þurfum að skoða það. Þess vegna finnst mér mikilvægt að sérnefnd varðandi ríkisreikninginn verði til um skýrslu umboðsmanns og stjórnarskrána. Þetta gæti verið sama nefnd að mínu mati og mér finnst að alltaf eigi að vera til nefnd sem er að fjalla um stjórnarskrána. Það eigi að vera ein af fastanefndum Alþingis, það sé alltaf verið að fjalla um stjórnarskrána. Ef það koma upp þingmál þá eigi að skoða þau og það eigi að vinna í þeim. Þessi lausanefnd, sem við höfum kosið um stjórnarskrána á undanförnum þingum, hefur mjög lítið unnið og hún hefur ýtt málunum til hliðar af því að það hefur ekki verið pólitískur vilji til að afgreiða þau af ýmsum ástæðum og sjálfsagt eru oft eðlilegar ástæður fyrir því. En mér finnst að svona nefnd ætti að vera til. Í öðru lagi er nýtt atriði sem ég hef að minnsta kosti ekki heyrt nefnt úr þessum ræðustól og það er að setja í þingsköpin ákvæði um að festa þinglokadaginn. Að í þingsköpunum sé ákvæði sem gerir beinlínis ráð fyrir því að tilkynning forseta Alþingis um þinglokadaginn sé óumbreytanleg nema gerð sé um það ný samþykkt og sem lúti strangari undantekningarskilyrðum en afbrigði yfirleitt. Þetta væri allt önnur staða fyrir þingið gagnvart framkvæmdarvaldinu ef það stæði svo að segja í lögum að forsetinn ákveði þennan dag, segjum 20. maí eða eitthvað því um líkt. Það yrði allt önnur staða fyrir forsetann eftir það að verja þingið fyrir öllum sköflunum af stjórnarfrumvörpunum sem koma alltaf inn á síðustu dögunum. Þetta er ákvæði er mjög skýrt í dönsku þingsköpunum og það er þar fyrst og fremst vegna þess að þar hafa menn útilokað framkvæmdarvaldið frá því að fresta þinginu eða kalla það saman og það er eitt af því sem þarf að breyta, en það er stjórnarskrárákvæði. Það á auðvitað að taka út, að það þurfi atbeina framkvæmdarvaldsins til að kalla Alþingi saman eða til að fresta Alþingi. Það er algerlega fráleitt. Það er búið að taka það út fyrir löngu í stjórnarskrám ríkjanna í kringum okkar og við eigum að gera það líka. Í þriðja lagi ætla ég að víkja að ræðutíma sem er viðkvæmt mál og það er mál sem við eigum að fara yfir. Mér finnst gagnrýni stjórnarmeirihlutans oft og tíðum á stjórnarandstæðinga fyrir langar ræður ósanngjörn. Mér finnst hún yfirleitt ósanngjörn og ég vísa henni á bug vegna þess að þessar ræður eru oft og tíðum eini möguleikinn sem við höfum til þess að hafa áhrif á málið sjálft eða almenna meðferð þingmála yfirleitt. Meðan meiri hlutinn kemur ekki með tillögur um það hvernig þingið geti komið málunum öðruvísi í farveg og tryggt aðild stjórnarandstöðunnar er gagnrýnin um langan ræðutíma markleysa. Ég tel koma til greina að setja um þetta reglur. Það er skoðun mín. Ég tel koma til greina að setja um þetta reglur sem eru t.d. þannig að hver þingmaður getur talað takmarkaðan hámarkstíma við hverja umræðu en menn geti notað hann eins oft og þeim sýnist þannig að fjöldi á ræðum verði ekki takmarkaður heldur heildartíminn sem menn geta notað. Af hverju er þessi hugmynd uppi? Fyrst og fremst vegna þess að með þessu móti held ég að yfirbragðið á þinginu verði líflegra en vill verða þegar menn flytja langar ræður sem eru samt sem áður yfirleitt mjög góðar ræður eins og allir vita, flestallar mjög góðar. Í fjórða lagi ætla ég svo að víkja að frestun þingfunda sem ég nefndi reyndar áðan. Ég held að við þurfum að hafa þar auga á því að breyta stjórnarskránni að því er það varðar. Í fimmta lagi ætla ég að nefna afgreiðslu þingmáls sem hæstv. forseti minntist á áðan og ég tek alveg undir það sem hann sagði í þeim efnum. Það þarf að tryggja að öll mál fái einhverja afgreiðslu. Það getur verið nefnd sem afgreiðir málið fyrir sitt leyti, eða hvað? Það þarf að vera einhver afgreiðsla með öllum þingmálum í þinginu. Í sjötta lagi finnst mér að það þurfi að íhuga hvort hægt sé að koma við einhverju ferli sem er þannig að þingmenn séu ekki að flytja sömu þingmálin hver í kapp við annan, a.m.k. á sama þinginu. Ég tek eftir því að ótrúlega lík frumvörp koma fram frá þingmönnum þessa dagana. Mér finnst dálítið aulalegt að hlutirnir séu þannig að a.m.k. tveir þingmenn hvor í sínum flokknum flytja eiginlega alveg sama þingmálið sem er þó betra en ef það væru tveir þingmenn í sama flokknum sem væri náttúrlega það versta. Á ekki að vera einhver aðstaða hjá forseta til þess að athuga málið, ræða við þingmanninn hvort hann gæti hugsað sér að gera þetta öðruvísi, kannski flytja málið sem síðar kemur fram sem breytingartillögu við fyrra málið? Mér finnst engin reisn yfir því, hvorki hjá Alþingi né þeim þingmönnum sem flytja málin yfirleitt ef menn flytja sömu málin aftur og aftur á sama þingi. Í sjöunda lagi ætla ég að nefna aðeins fastanefndirnar. Mér finnst það í sjálfu sér ágætt kerfi og ég er sammála hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um að þær þurfa að hafa meira vald. Það hefur alltaf verið skoðun mín og þess vegna hef ég einhvern tíma fyrr staðið að flutningi þingmála sem eru nokkurn veginn alveg eins og það mál sem hér liggur fyrir. En ég velti fyrir mér hvort fastanefndakerfið sé ekki óþarflega fast og hvort ekki kæmi til greina að virða það fyrir sér að í sumum þingum er ekki til neitt fastanefndakerfi. Þar eru bara kosnar lausanefndir eftir málum. Í breska þinginu er ekkert fastanefndakerfi. Þar er svo að segja eingöngu lausanefndarkerfi en ég er ekki að tala um það að menn fari alveg yfir í það. En ég held að oft og tíðum lendum við í dálitlum vandræðum með þingmál vegna þess að við erum of stíf á þessu fastanefndakerfi og ég ætla að nefna dæmi. Ég tel t.d. að í vor hafi hv. efh.- og viðskn., með mikilli virðingu fyrir öllum þeim góðu mönnum sem þar sitja, haft allt of mörg mál. Það hefði verið betra fyrir þingið að hægt hefði verið að kjósa fleiri nefndir til þess að fjalla um eitthvað af þeim málum sem þangað fóru. Það er spurning hvort hægt er að opna fyrir það í þingsköpum að það kerfi verði tekið upp eða þegar sérstaklega stendur á eða þegar nefndir eru með mikið af málum eða eitthvað því um líkt, að hugsanlegt sé að kjósa aðra eða fleiri nefndir til að fjalla um sérstök frumvörp, annaðhvort einstök frumvörp eða nokkur frumvörp saman. Núverandi fyrirkomulag í þessu efni þar sem allt of miklu er yfirleitt hrúgað á hverja einustu vori á hv. efh.- og viðskn. er ekki gott enda kemur það fyrir, svo ég segi ekki meira, að það þarf að laga eitt og eitt mál sem frá henni kemur og verður að lögum í þessari stofnun. Svo er það að lokum það, hæstv. forseti, sem mig langaði til að nefna og ég hef satt að segja hugsað dálítið um að undanförnu og kannski ekki síst í gær. Þingsköp Alþingis gera ekki ráð fyrir því að gerðar séu samþykktir um stefnumótun. Þingsköp Alþingis gera bara ráð fyrir því að samþykktar séu þingsályktanir um ,,konkretatriði``, einstök atriði, og að það séu samþykkt lög. Í norska þinginu er samþykkt stefnumótun, t.d. í skólamálum, ,,Stortingsmelding``. Þar er lögð fyrir stefnumótunartillaga í skólamálum þar sem allt er talið upp sem þarf að fara yfir í skólamálum sem snertir stjórnvöld á öllum stigum. Hér er ekki gert ráð fyrir neinu slíku. Aldrei er talað um almenna stefnumótun og ég tel t.d. að tillagan um veiðileyfagjald, sem var til umræðu í gær, sé fyrst og fremst tillaga um almenna stefnumótun og ætti frekar heima undir slíkum ramma í þingsköpunum en undir þeim venjulega þingsályktunartillöguramma eða lagafrumvarpsramma sem við höfum. Þetta finnst mér að við eigum að skoða. Mér finnst að þetta sé eitt af því sem við eigum að breyta í þingsköpunum, ef við breytum þeim eitthvað á næstunni, að opna fyrir stefnumótunarumræður um mál, stefnu stjórnvalda að því er varðar þróun vísinda og rannsókna svo ég nefni dæmi, stefnu stjórnvalda að því er varðar fiskveiðar, fiskveiðistjórn, stefnu stjórnvalda að því er varðar skattamál. Ég held að hin pólitíska umræða á Íslandi yrði miklu betri ef menn reyndu að ná svona utan um hlutina í staðinn fyrir að reyna að breyta þessari stofnun stöðugt í eitthvert ,,paragraffainstitut`` þar sem menn eru yfirleitt heppnir að afgreiða hlutina nákvæmlega svo ég segi ekki meira. Þetta vildi ég nefna, hæstv. forseti, um leið og ég tek undir orð hv. 1. þm. Reykn. Mér finnst gott ef þessi mál gætu verið á vettvangi formanna þingflokkanna og forsætisnefndarinnar. Mér finnst samt að við ættum að setja okkur að breyta þessum hlutum. Ef það er erfitt að breyta þeim og láta þá taka gildi núna í vetur eða næsta vetur þá mætti hugsa sér að láta eitthvað af þessu taka gildi frá og með næsta kjörtímabili. Það hróflar þá örugglega ekki við neinum sem hér er núna, a.m.k. ekki í dag, þótt það gæti hróflað við honum ef hann yrði endurkosinn. En vandinn er oft sá að við breyta þingsköpunum að menn sjá kannski að þeir sjálfir yrðu fluttir milli stóla. Þetta hefur því tekið lengri tíma en þurft hefði.

Virðulegi forseti. Hér er góð umræða og þörf í gangi. Ég held að mjög mikilvægt sé fyrir okkur þingmenn að hugsa sífellt um samskipti löggjafarþingsins og framkvæmdarvaldsins. Við þekkjum dæmi þess þó þau séu nokkuð gömul að sömu einstaklingar hafa komið að því að semja lagafrv. fyrir framkvæmdarvaldið og verið kallaðir til ráðuneytis viðkomandi þingnefndar og gefið álit á því frv. sem þeir áttu aðild að að semja og sami einstaklingur hafi síðan dæmt eftir þessum lögum. Til eru dæmi um þetta úr sögu okkar að sami einstaklingur hafi komið að öllum þessum þremur valdþáttum, framkvæmdarvaldi, löggjafarvaldi og dómsvaldi. Ég held að brýnt sé þótt þessi mál hafi færst til betri vegar á síðari árum að við förum vel yfir þetta. Ég tel tillöguna vera góða, ég er reyndar einn af flutningsmönnunum, og ég held að hér sé lagt upp með mjög mikilvægt málefni sem mundi horfa mjög til bóta í samskiptum þings og ríkisstjórna. Hv. 1. þm. Reykn., Ólafur G. Einarsson, forseti Alþingis, ræddi þessi mál áðan á víðum grundvelli og gat m.a. um að endursköpun á þingsköpum væri í gangi. Það er mjög til bóta. Ég held að þetta mál komi vitaskuld inn í þá umræðu. Hægt er að nefna ýmsa þætti í sambandi við þingsköpin sem eru verð umhugsunar. Til að mynda einmitt það sem við erum að gera hér núna. Við erum að ræða frv. um að heimila nefndum að fjalla um og rannsaka sérstök mál og þetta snýr sérstaklega að framkvæmdarvaldinu. Enginn ráðherra er viðstaddur og það er ekki í fyrsta sinn sem það er. Þó verið sé að ræða mál sem snertir framkvæmdarvaldið beint þá er enginn ráðherra, enginn fulltrúi ríkisstjórnarinnar, í þingsal til að taka þátt í þeirri umræðu, hlusta á rök þingmanna um eitthvað sem betur má fara. Vitaskuld er þetta einn af þeim hlutum sem við þurfum að íhuga og þyrfti að breytast í skipulagi okkar. Sömuleiðis er sá þáttur sem ég legg mikið upp úr og það er að Alþingi hafi fjárhagslegt sjálfstæði gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það hefur ekki verið þannig undanfarin ár. Oft hefur verið farið með fjárhagsbeiðnir Alþingis eins og aðrar stofnanir og jafnvel verið skornar niður tillögur þess aðila sem fer með fjárveitingavaldið. Hér þarf bæði að breyta hugarfari, hugsanlega að breyta einhverju í löggjöf, því vitaskuld er ekki gott fyrirkomulag að löggjafarvaldið þurfi að sækja stíft til framkvæmdarvaldsins það sem snertir fjárveitingar. Hér hafa verið nefnd nokkur atriði varðandi þingsköp. Hv. 1. þm. Reykn. ræddi nokkrar umbætur sem hann er að vinna að eins og fundaraðstöðu nefnda sem er satt best að segja fyrir neðan allar hellur. Það er líka hægt að nefna mál sem hann vakti athygli á eins og ræðutíma. 1. umr. tekur umtalsverðan tíma en ég teldi mjög til bóta ef menn mundu bindast fastmælum um að talsmenn þingflokka fengju rýmri tíma í málum en í velflestum tilfellum mætti gera ráð fyrir að meginafstaða þingflokka kæmi fram af hálfu þess talsmanns. Sömuleiðis þarf líka að gefa þingnefndum mun meira rými í störfum þingsins. Bryddað hefur verið upp á því að taka einar tvær vikur á þessu þingi sérstaklega til nefndastarfa. Ég held að það ætti að gera meira af því að hafa sérstakan tíma fyrir nefndastörf og hafa hlé á fundum í þingsal. Þetta gæti t.d. verið í því formi að þingið væri með fundartíma í salnum í þrjár vikur en síðan væri hin fjórða alltaf bundin við nefndarstörf. Við höfum verið að þokast í þessa átt en það mætti gera meira af því. Sömuleiðis held ég að brýnt væri að taka upp ákvæði sem eru í þessu frv. og gera að almennri reglu varðandi þingnefndir að þær störfuðu fyrir opnum tjöldum. Við þekkjum það víða annars staðar. Ég held að það yrði mjög til bóta. Sömuleiðis ef ráðherrar mundu reglubundið mæta hjá þingnefndum til að fara yfir þau mál sem þeir hyggjast leggja fyrir og spyrjast fyrir um framkvæmd einstakra lagaákvæða sem eru þá til umfjöllunar hjá framkvæmdarvaldi á hverjum tíma. Einnig má benda á þá gömlu hugmynd sem ég held að yrði mjög til bóta fyrir Alþingi að ráðherrar sætu ekki á Alþingi. Það er að segja að sé þingmaður ráðherra, eins og er oftast í fyrirkomulagi okkar, léti hann af þingmennsku á meðan hann væri ráðherra og varamaður hans tæki við.  Hv. þm. Svavar Gestsson kom í umræðunni áðan m.a. inn á þær stofnanir sem heyra undir Alþingi. Hér er vitaskuld um Ríkisendurskoðun að ræða og umboðsmann Alþingis. Það vantar að fylgja eftir niðurstöðum þessara aðila. Við höfum ekki skapað rúm í umræðu um niðurstöður sem koma frá umboðsmanni eða Ríkisendurskoðun og eitthvað virðist líka vanta í löggjöf okkar um að því áliti sem kemur fram frá þessum stofnunum Alþingis sé framfylgt. Fjölmörg dæmi hafa komið frá umboðsmanni Alþingis sem er ekkert tekið á að hálfu framkvæmdarvaldsins. Það er hunsað án þess að það sé tekið skilvirkt upp á Alþingi og ekki lagafyrirmæli um hvernig með skuli fara. Sömuleiðis hefur oft komið fyrir í úttektum Ríkisendurskoðunar að ýmislegt hefur komið í ljós, jafnvel lögbrot eða reglugerðarbrot af hálfu framkvæmdarvaldsins og ekkert er gert með það að hálfu þess þegar á reynir. Mikilvægt er að finna þessum málum betri farveg. Ég tel að þingskapaumræða þurfi nauðsynlega að eiga sér stað. Forseti Alþingis nefndi áðan í ræðu sinni að unnið sé að þessu í forsn. og hjá formönnum þingflokka sem er eðlilegur farvegur. Hins vegar væri mjög gott að ræða almennt um þessi mál, e.t.v. áður en endanlegar tillögur fæðast. Ég held að mjög brýnt sé að þessir þættir komi til umræðu. Ég ræddi áðan að við værum að tala hér um þessa sögulegu þrjá þætti sem þjóðfélaginu er stýrt eftir, löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Hin síðari ár er hægt að segja að tveir valdþættir til viðbótar hafi komið fram í þjóðfélagi okkar með vaxandi þunga, þ.e. sem fjórði valdþátturinn eru hagsmunaaðilar sem við þekkjum mjög vel í þjóðfélagi okkar og fimmti aðilinn eru fjölmiðlar. Báðir valdahóparnar eða stofnanirnar, ef við getum nefnt þá svo, hafa mjög mikið vald í nútímaþjóðfélagi. Vald sem ekki var til staðar í þeim mæli sem nú er fyrir nokkrum áratugum. Þetta er sérstaklega alvarlegt hvað varðar löggjafarvaldið vegna þess að veikt löggjafarvald og veikir stjórnmálaflokkar efla hagsmunaaðila. Hagsmunaaðilar eru eðli málsins samkvæmt oftast eins máls hreyfingar sem taka afstöðu og berjast fyrir hagsmunum afmarkaðra hópa. Við þekkjum best hagsmunahópa, sem eru aðilar vinnumarkaðarins, sem berjast fyrir hagsmunum sínum á tilteknu sviði en láta önnur svið þjóðmála afskiptalaus. Segja má að munurinn á stjórnmálaflokki og hagsmunaaðilum sé einmitt breiddin sem felst í stjórnmálaflokkunum. Það er íhugungarefni fyrir okkur, sem erum stjórnmálamenn, að langflestir ráðandi hagsmunaaðilar í íslensku þjóðfélagi eru mun sterkari en stjórnmálaflokkarnir. Þeir eru mun sterkari fjárhagslega en stjórnmálaflokkarnir og margir af þessum hagsmunaaðilum hafa meiri völd á setningu löggjafar en góðu hófi gegnir. Þetta er alvarlegt og á að vera okkur til íhugunar hvort hér sé á ferðinni þróun sem sé æskileg. Ég tel ekki svo vera. Við getum nefnt sem dæmi um þetta að mjög mörg frv. sem við erum að fjalla um hér á Alþingi snerta á einhvern hátt efnahagsmál. Við búum ekki á Alþingi yfir neinni stofnun sem við getum leitað til, sjálfstæðri stofnun fyrir Alþingi í sambandi við ráðgjöf um efnahagsmál. Við getum leitað til nokkurra stofnana framkvæmdarvaldsins um ráðgjöf og við gerum það stundum, einstakir þingmenn og þingflokkar ef svo ber undir, það getur verið Þjóðhagsstofnun, Seðlabankinn eða jafnvel ráðuneyti en þetta eru allt stofnanir framkvæmdarvaldsins. Ég hefði talið mjög til bóta að við á Alþingi íhuguðum að setja upp ráðgjafarstofnanir innan húss hjá okkur sem gætu verið okkur til stuðnings í umfjöllun um frv. í nefndum. Annar þáttur sem hefur ekki verið drepið á sem styður þetta frv. Það er að löggjafarstarf hefur verið að breytast verulega á undanförnum árum. Nú er orðið miklu algengara að við búum við alþjóðlega lagasetningu. Við Íslendingar þekkjum þetta vel þegar við gerðum alþjóðlegan milliríkjasamning um EES. Í honum fólst að við tókum mikið af EES-löggjöfinni inn í lagasafn okkar. Þetta er þróun sem er að gerast mjög víða annars staðar, t.d. innan Evrópu. Þar fer sífellt meira af löggjafarstarfinu, sem markar leikreglur þjóðfélaga í Evrópu, fram á Evrópuþinginu fyrir utan það sem er gert beint af hálfu framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Við erum vitaskuld ekki inni í þeirri hringiðu en við höfum kynnst þessu með EES-samningnum og með lögfestingu þeirra þátta sem þar eru. Þetta breytir vitaskuld starfsemi þjóðþinga. Það á við löggjafarþing okkar alveg eins og löggjafarþingin í nágrannalöndunum. Tillagan gengur einmitt út á það að löggjafarþingið sem kjörinn aðili, m.a. til eftirlits með framkvæmdarvaldi, þarf að styrkja stöðu sína í útfærslu þess eftirlits. Hún gerir ráð fyrir auknu eftirliti af hálfu löggjafarvaldsins, möguleikum til að koma að málum sem varða framkvæmd laga og reglugerða. Ég tel að löggjafarstarfið hafi verið að breytast á undanförnum árum og áratugum. Nýir valdþættir eru komnir inn sem þarf að taka tillit til. Mér finnst að eins og löggjafarstarfið hefur verið að þróast á Íslandi hafi það veikst. Þó svo það hafi batnað mikið, alveg réttilega benti hæstv. forseta Alþingis á að vinnubrögð væru betri hér en var fyrir nokkrum árum, þá hafa breytingarnar í þjóðfélaginu knúið á um að við þurfum enn þá meira að halda vöku okkar og laga okkur að breyttum aðstæðum. Ég held að þessi tillaga eigi einmitt að vera okkur tilefni til að ræða málin í víðara samhengi og við gerum okkur grein fyrir því hvernig við viljum að Alþingi starfi sem einn af valdþáttunum í þjóðfélagi okkar. Það eru að mörgu leyti breyttar aðstæður. Ég hef sérstakar áhyggjur af þessu mikla valdi hagsmunaaðila við löggjafarstörf, þ.e. þeir koma óbeint að löggjafarstörfum með ráðgjöf. Við vitum það fullvel að mörg lagafrumvörp eru hér beinlínis samin úti í bæ ef svo má að orði komast og eru þá liður í samkomulagi ríkisvalds við þessi hagsmunasamtök en fá síðan hina eðlilegu þinglegu afgreiðslu á Alþingi. Ég tel að að ýmsu leyti séum við þarna komin út í ógöngur og þurfum að hugsa um þetta því að það sem er náttúrlega aðalsmerki löggjafarþingsins og Alþingis er að það er lýðræðislega kosin stofnun. Það er sá eini af þessum valdþáttum sem er lýðræðislega kosinn, framkvæmdarvaldið er það náttúrlega hér hjá okkur með því að við búum við þingræði og ríkisstjórnin styðst jú við meiri hluta Alþingis en hinir þættirnir, bæði hagsmunaaðilar og fjölmiðlar, lúta raunverulega allt öðrum lögmálum heldur en hinni lýðræðislegu niðurstöðu sem kemur fram í kosningum hverju sinni. Ég held að það sé einmitt brýnt að við breytum starfsháttum okkar hér á Alþingi, gerum þá markvissari, og ég er sannfærður um að það starf sem er unnið nú undir forustu núv. forseta Alþingis sé í mjög góðum farvegi. Ég hef á tilfinningunni að þar sé verið að reyna að efla stöðu Alþingis gagnvart öðrum valdþáttum í þessu þjóðfélagi og það sé brýnt að halda áfram á þeirri braut en það á líka að velta fyrir sér því breytta hlutverki alþingismanna að hafa betra og vandaðra eftirlit með ýmsum þeim þáttum sem eru hér í þjóðfélaginu bæði hvað varðar framkvæmdarvaldið og ekki hvað síst þá aðra valdþætti sem hafa komið til á hinum síðari árum.

Virðulegi forseti. Það hefur þegar margt áhugavert komið fram í þessari umræðu og ég ætla að grípa boltann þar sem hv. 8. þm. Reykv., Svavar Gestsson, lét hann frá sér, um meirihlutavaldið, þó að það sé vissulega ekki beinlínis til umræðu hér en þessi tillaga vekur upp hugrenningar sem ágætt er að sleppa lausum við slíka umræðu. Það var nefnt hversu þessi hefð okkar fyrir meirihlutastjórnum væri e.t.v. til þess fallin að gera þingið leiðinlegt. Það má nefna Noreg og þá hefð sem þar viðgengst um minnihlutastjórnir. Auðvitað er það svo að minnihlutastjórnir kalla á mjög öflugt samráð við aðra flokka og oft einn eða fleiri þingmenn sem ganga þá til samstarfs við stjórnarflokkinn um að hleypa máli fram eða tryggja málum framgang. Hvort það er meirihlutavaldið eða það að við höfum breytt þinginu í eina málstofu sem gerir þingið leiðinlegra ætla ég ekki að reyna að kryfja til mergjar. En við hljótum að sjá að þingið hefur verið að þróast mjög á liðnum árum í nýja átt. Það eru ár frá ári færri og færri sem fylgjast með málum í dagsins önn og þar t.d. kemur til sú góða þjónusta sem við höfum fengið að geta verið að fylgjast með umræðum á skrifstofum okkar ásamt því að vera að sinna öðrum brýnum verkefnum ef við ætlum ekki að taka þátt í nákvæmlega því máli sem er á dagskrá. Þetta gerir það að verkum að það eru færri í þingsalnum eftir því sem við gerum þjónustuna betri og eftir því sem færri eru að taka þátt í umræðum hverju sinni þá virkar þetta dauðyflislegra svo ég noti nú ekki mjög fallegt orð. Varðandi það hvernig var að vera með bæði efri og neðri deild þá minni ég nú á að það var mjög þungt þegar var verið að mæla fyrir málum í báðum deildum og þau voru að ganga fram og til baka, ekki bara frá neðri deild til efri deildar til að vera lokið þar heldur ef því var breytt í efri deild þá þurfti það að koma til baka aftur. Og það var mjög oft líka sem mál brunnu inni við þessa yfirferð þannig að á þeim tíma má líka minna á ef menn ætluðu að fylgjast með því sem var að gerast þá urðu þeir að vera í salnum. Það eru því margar hliðar á þessu. Ný spurning vaknar --- eiga þingflokksformenn að vera að vinna með það sem snýr að þingsköpunum eða á að koma með þær breytingar í frumvarpsformi eins og hér er og Svavar Gestsson vakti einmitt máls á? Ég er alveg sammála honum um það og hef tekið þátt í því að vinna með breytingar á þingsköpum með forseta vorum og það er mjög brýnt að það sé haldið áfram með þá vinnu. En ég er ekki sammála því að það eigi að vera annaðhvort eða. Alls ekki. Og ég held að þessi tillaga sem hér er sett fram sé svo stórt mál að það sé mjög áhugavert fyrir okkur að fá skoðanaskipti um hana. Aðeins af því að nefndirnar bárust hér í tal og tínt til ýmislegt sem við þyrftum að skoða varðandi þingnefndir þá ætla í upphafi máls míns að dvelja við það. Álag á þingnefndir er mjög misjafnt. Sumar þingnefndir eru að drukkna í störfum yfir veturinn, aðrar eru með svo fá verkefni að það eru jafnvel felldir niður fundir. Þetta er eitt af því sem við höfum rætt og við verðum að skoða hvernig við tökum á. Hvort við skiptum upp verkefnum nefnda eða sláum öðrum saman o.s.frv. Og þetta hefur verið rætt núna undangengið eitt eða tvö ár án þess að niðurstaða sé komin í málið. Annað sem er umhugsunarefni er að nefnd hefur kannski verið að fjalla um stórt mál, og þegar ég segi stórt mál þá er það gjarnan stjórnarfrumvarp, og málið er kannski komið á mjög mikinn rekspöl jafnvel svo til á enda þó það náist ekki að ljúka umfjöllun í nefnd þegar þingi er að ljúka að vori, þá má alveg skoða það hvort nefnd ætti ekki að geta ákveðið með auknum meiri hluta að halda áfram vinnu í nefndinni og afgreiða frv. strax á nýju þingi. Að það þurfi ekki að vera annaðhvort þannig að ráðherra flytji mál alltaf aftur að hausti eða þá að mál sé flutt einu sinni og haldi áfram í nefnd þangað til það annaðhvort sofnar svefninum langa algjörlega eða fær afgreiðslu. Að þetta gæti t.d. verið millileið. Því auðvitað erum við að þróa okkur áfram í þingstörfunum. Varðandi það frv. sem hér er til umræðu þá tel ég að það þurfi ekki að óttast þó að þessi heimild sem frv. kveður á um sé opnuð í þingsköpunum. Við erum hér á Alþingi að taka upp mál og leiðin sem við höfum til þess ef við flytjum ekki þingmál, er að biðja um utandagskrárumræðu, stutta, snarpa eða lengri, eftir því hvernig við metum málið. Og við erum oft með til umræðu mál sem eru deilur um úti í þjóðfélaginu eða fjölmiðlar hafa beint kastljósi sínu að og niðurstaða slíkrar utandagskrárumræðu er oft mjög ófullnægjandi. Það er vegna þess m.a. að það er hægt að vera með takmarkað af gögnum í slíkri umræðu og umfjöllunin verður fremur yfirborðsleg og er kannski fremur til þess fallin að draga umræðu sem er úti í þjóðfélaginu eða hefur verið varpað ljósi á af fjölmiðlum inn á Alþingi, en við skiljum mjög oft við málið eftir utandagskrárumræðu óleyst. Það er staðreynd sem við verðum að horfast í augu við. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að það sé einhver farvegur til að fara í alvarlega skoðun á máli. Ég sé það fyrir mér að nefnd ákveði að kanna mál fyrir opnum tjöldum nema nefndin ákveði annað og ég vek athygli á því að það er einmitt 2. mgr. frv. Þar er ekki verið að ákveða að það verði og skuli alltaf og eingöngu vera unnið fyrir opnum tjöldum. Það eru kallaðir til þeir aðilar sem geta gefið faglegar og nauðsynlegar upplýsingar sem varpa ljósi á málið. Og það er aflað gagna til þess að reyna að átta sig á eðli málsins og kryfja það til mergjar. Þá eru líka til tvær leiðir: Við skulum gefa okkur það að nefndin hafi ákveðið að hafa þessa vinnu nefndarinnar fyrir opnum tjöldum, gagnaöflunina, að kalla til aðila sem gefa upplýsingar, og þarna er beinlínis upplýsingaöflun ekki skoðanaskipti þingmanna í nefndinni heldur upplýsingaöflun og gagnaöflun. Það má hugsa sér að mál sé þess eðlis að þetta sé sú opnun sem er látin nægja í viðkomandi máli. Síðan færi nefndin í skoðanaskipti innbyrðis og umfjöllun um þessar upplýsingar sem fram komu og vinnuskýrslu sem hún skilar til þingsins. Þá geta aðrir, og aðrir væru að sjálfsögðu fjölmiðlar eða utanaðkomandi sem hafa fylgst með þessu máli, lagt mat á hvernig nefndin vann úr upplýsingunum. Í öðru tilfelli væri líka hægt að hugsa sér það að störf nefndarinnar væru alveg opin, þ.e. gagnaöflunin, upplýsingarnar, hlustunin ef ég nota það orð sem er þá eðlilega eins konar þýðing, hlustunin á þeim einstaklingum sem mæta á fund nefndarinnar og síðan skýrslan, að allt sé opið. Og svo síðan að nefnd geti ákveðið að rannsaka mál lokað, sé málið þess eðlis að nefndin telji það rétt. Það er mjög mikilvægt þegar við erum að fjalla um þessi mál og ótta fólks við það að fara inn á þessa braut og opna nefndirnar að nefnd er skipuð fulltrúum allra þingflokka þó að sjálfsögðu stjórnarflokkar eigi alltaf meiri hluta í þeim svo að meira að segja þarna séu, eins og stundum er orðað hér, stjórnarflokkarnir með valdið. Mér finnst mjög mikilvægt að við reynum að átta okkur á því að það getur verið ólíkur farvegur fyrir hin ýmsu mál. Að það þarf ekki að hugsa sér að hin opna umfjöllun sé alltaf eins við öll tækifæri. Þetta finnst mér mjög mikilvægt inn í umræðuna. Varðandi það sem hér hefur borið á góma hvort þingið sé framkvæmdarvaldsþing, þá hefur átt sér stað mikil umræða milli þingflokksformanna og forseta um störf og ásýnd þingsins. Og ég vil gefa forseta Alþingis þá einkunn að honum hefur verið mjög í mun og hann er kappsamur um að Alþingi haldi virðingu sinni og að ásýnd þingsins sé góð og hann hefur lagt sig fram um að eiga gott samstarf við þingflokksformenn og þingflokkana um þetta. Hins vegar þegar við erum að ræða það hvort þingið sé framkvæmdarvaldsþing þá erum við að reyna að meta vægi mála sem þingmenn flytja versus ríkisstjórnir, vægi mála sem þingmenn flytja og svo mál ríkisstjórnarinnar. Það má segja og ég tek undir það með forseta að þingmannamál komast nokkuð vel á dagskrá og það hefur lagast mjög mikið. En við skulum skoða dagskrána í dag. Ef við lítum á hana sjáum við að þau stjórnarfrumvörp sem þar eru á dagskrá hafa mun hærri málanúmer en þau þingmannamál sem eru á dagskrá. Á því geta auðvitað verið skýringar en ef við hugsum til baka til liðinna þinga þá er þetta eitt af því sem blasir við og ég hef oft nefnt það á fundum hjá forseta að það skilur í milli hægt og sígandi eftir því sem líður á haust og vetur í númerum á þingmálunum. Og þar komum við að einni spurningu: Á að vera eitthvert vægi í því hvenær mál eru lögð fram? Á alltaf að leggja áherslu á að blanda stjórnarfrumvörpum og þingmannamálum þannig að það sé óháð því hvort stjórnarþingmálin eru nýrri? Þetta er eitt af því sem við verðum að ræða og ekki vera með neina sleggjudóma um. En hvernig eigum við að mæla þingmannamál annars vegar og svo hið afgerandi afl sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa? Hvað er aflið? Eru það þingmennirnir allir saman? Eða eru það stjórnarþingmenn og stjórnarandstaða? Stjórnarliðarnir mynda meiri hlutann á Alþingi og að því leyti er ljóst að því lýðræðislega marki er náð að mál eru eftir umræðu afgreidd með meirihlutaniðurstöðu. Það er í raun og veru lýðræðisskýringin að mál sem á að afgreiða fái málefnalega umfjöllun. Það sé ekki valdboð á því að það sé hægt að koma öllum sjónarmiðum til skila. Það sé fjallað um mál og þau séu afgreidd með meirihlutaniðurstöðu. Það er alveg ljóst að þetta gerist. Hvað er það þá sem við erum oft að tala um með þingmannamálin? Jú, það er t.d. að það er þungt undir fæti að fá þingmannamál afgreidd og þá er ég ekkert að gera mun á málum stjórnarliða eða stjórnarandstæðinga. Og ég hef yfirleitt fullyrt að það er ekkert auðveldara fyrir stjórnarliða að koma sínum málum í gegn heldur en aðra þingmenn. Það er alla vega ekki reynsla mín. Eins og hér hefur komið fram er leitað eftir því í raun og veru í nefndunum hvort bein andstaða sé við það að þingmannamál fáist afgreidd og við vitum að það er oft þannig að ef á að afgreiða þau er þeim e.t.v. vísað til ríkisstjórnar sem er ófullnægjandi afgreiðsla fyrir margan þingmann. Við flytjum mörg mjög góð mál, þau sofna oft í nefnd eða, eins og ég sagði, er e.t.v. vísað til ríkisstjórnar. Örfá eru samþykkt og það eru þá helst ályktanir Alþingis sem þingmenn hafa borið fram um að framkvæmdarvaldið skuli hrinda í framkvæmd einhverju tilteknu máli. Við verðum afskaplega glöð þegar við höfum fengið slíkt mál afgreitt, en sú gleði reynist oft skammvinn vegna þess að það er undir hælinn lagt hvernig slíkri ályktun er svo hrint í framkvæmd. Ég minnist þess þegar ég, nýliði hér á Alþingi, flutti mjög gott mál, mál sem mér hefur oft fundist að væri besta mál sem ég hef komið með í þennan ræðustól, um að það skuli taka upp kennslu í fjármálaumsýslu í skólum, að það skuli kenna ungmennum þegar í skóla hvað það þýðir að verða fullveðja, hvað það þýðir að verða fjárráða, hvað það þýðir að stofna heimili, hvað það þýðir að vera með kortin, hvernig menn gera áætlanir um fjármál sín og hvernig menn reyna að standa við þær. Þessi tillaga var samþykkt með miklum meiri hluta á Alþingi og ég var ákaflega stolt. Henni hefur aldrei verið hrint í framkvæmd. Ég hef nokkrum sinnum komið með fyrirspurnir um hvað líði framkvæmd tillögunnar og það er sagt: Í þessari og þessari grein hefur verið reynt að koma þessu máli inn. Þessir og þessir bankar hafa tekið samvinnu upp við grunnskólana um að vera með ákveðna fræðslu, bjóða upp á námskeið. Alþingi ályktaði að þetta væri mikilvægt mál, en það komst aldrei sína leið. Mér hefur dottið í hug að flytja það aftur og vita hvað mundi gerast, nákvæmlega sama málið. Kannski geri ég það. Ég vek athygli á því að málin sem við fáum oft samþykkt eru ályktanir sem e.t.v. sofna líka þar sem þeim var ætlað að komast til framkvæmdar. Það er hins vegar ástæða til þess, virðulegi forseti, að vekja sérstaka athygli á því hve mörg mál sem koma fyrir þingið og eru rædd hér, oft í einhverri spennu, eru síðan afgreidd samhljóða eftir starf í nefnd. Forseti kom inn á þetta. Það er alveg ótrúlegt hve mörg mál á vetri hverjum eru samþykkt samhljóða á Alþingi eftir vinnu í nefnd, þau hafa tekið breytingum, enda hafa þingmenn í nefndum þingsins lagt sig fram um faglega vinnu, jafnt stjórnarandstöðuþingmenn sem aðrir, og eiga oft þátt í því að mál hefur tekið stakkaskiptum og að þeirra mati verið breytt til betri vegar og þeir standa að málinu á eftir. Við þingflokksformenn höfum átt gott samstarf við forseta um þingsköp og breytingar á þinghaldi, en nefndirnar hafa verið nokkuð utan við þá umræðu þar til forseti hefur gert þá breytingu að taka tillit til nefndavinnunnar í starfs\-áætlun þingsins sem er mjög til fyrirmyndar. Einnig er aðstaða og þjónusta við nefndirnar miklu betri en fyrir nokkrum árum, en fundirnir eru lokaðir. Fundirnir eru lokaðir og ég held að það sé ekkert gott. Mér hefur fundist spennandi og hef oft tekið þátt í umræðu um það hér í þessum lokuðu hópum þar sem við ræðum þau mál að opna nefndafundi meira. Þeir sem leggjast gegn því telja m.a. að þeir sem kvaddir yrðu á fund nefndar mundu síður tjá sig og koma með minna af upplýsingum og vera ófrjálsari í upplýsingagjöf og svo jafnframt að umræðan á milli þingmanna í nefnd gæti eitthvað liðið fyrir það að nefndafundir væru opnaðir. Nefndirnar eru afar stór þáttur í störfum þingsins og afar bæði þungur og mikilvægur þáttur í starfsdegi þingmanns og mynd af þeim störfum er mjög takmörkuð úti í þjóðfélaginu. Margir gera sér enga grein fyrir því hvað felst í því að starfa í nefndum þingsins. Mjög margir eru þeir sem telja að þegar þingmenn eru að vinna í einhverri nefnd sé það einhver af þessum launuðu nefndum sem þeir fá peninga fyrir til viðbótar við þinglaunin sín og þess vegna er ástæða til að minna á það enn og aftur að nefndastörfin og öll önnur störf sem þingmaðurinn vinnur eru launuð með þingmannslaununum og engu öðru nema þegar þingmaður fer til starfa í nefnd fyrir framkvæmdarvaldið. Það er allt annar hlutur. En það er mjög brýnt fyrir Alþingi að rétt og skýr mynd af löggjafarstarfseminni nái til þjóðarinnar. Þess vegna finnst mér þessi umræða góð og þess vegna finnst mér að við eigum að vera óhræddari við að opna á nýjungar. Þess vegna væri mjög áhugavert að opna sem fyrst nefndir að einhverju leyti. Það má gera það í áföngum. Nefnd gæti auglýst dagskrá með málum sem hún ætlar að kalla aðila á fund út af og sú hlustun er opin fyrir fjölmiðlum. Skoðanaskipti þingmanna um álit og upplýsingar sem fram koma gætu hins vegar verið í nefndinni fyrir luktum dyrum meðan við erum að venjast því að nefndafundir séu jafnopnir og umræða okkar hér á Alþingi er í dag. Ég tel þetta góða leið til að byrja að opna nefndarfundi auk þess sem þessi leið varpar góðu ljósi á umræðu um kosti og galla viðkomandi lagasetningar sem unnið er með. Fyrir marga hljómar umræðan okkar í Alþingi sem ólíkar staðhæfingar og átök þegar verst lætur og það væri gott að fá þessa umræðu. Það er hollt fyrir þingflokksformennina að fá opna umræðu um mál sem við höfum rætt, en ekki leitt til lykta um þingsköpin. Aðeins varðandi framkvæmdarvaldið og sérfræðinga sem fylgja máli inni í nefnd og hafa áður unnið með málið, einn punktur í viðbót. Þingmenn eru í auknum mæli að leiða nefndastarf hjá framkvæmdarvaldinu, fylgja málinu inn á Alþingi og jafnvel inn í nefndina þar sem þeir sitja hugsanlega sem formenn. Það er líka einn punktur enn. En þetta mál hér er mjög gott mál sem ég held að við eigum að skoða vel.

Herra forseti. Mér finnst mjög athyglisverð þessi umræða um breytingar á þingsköpum Alþingis og hefur fundist fróðlegt að hlusta á reynda þingmenn lýsa skoðunum sínum á því hvað mætti betur fara. Mig langaði aðeins í örstuttu máli að lýsa þeim áhrifum sem skipulagið hafði á mig þegar ég kom inn sem þingmaður fyrir rétt rúmu ári síðan og fór að taka þátt í nefndastarfi og störfum í gegnum þingið almennt. Ég kom á þing með þá tilfinningu að hér þýddi lítið að vera að malda í móinn og nefndastarfið væri nánast ein halelúja-samkoma sem væri einungis í takt við vilja ráðherra og þeirra boð og bönn væru algild. Ég verð að segja það eins og er að þingið, þingræðið og þingræðishefðin hér hefur virkað á mig eins og hún sé mun sterkari heldur en fólk hefur almennt á tilfinningunni í landinu. Það kom mér verulega á óvart með ýmis mál sem hafa farið í gegnum þingnefndir að sjá hvernig hefur verið hægt að breyta verulega miklum og flóknum lagabálkum í þingnefnd, eins og t.d. félmn. þar sem frv. um stéttarfélög og vinnudeilur var gersamlega kollvarpað frá því sem upphaflega var lagt fram á þinginu og miðað við það sem út úr þingnefndinni kom. Þar starfaði að mínu áliti saman meiri og minni hluti að því að breyta frv. í þá átt sem báðir aðilar höfðu áhuga á. Ég tek fram að nefndin var ekki samhljóða en aftur á móti vann hún mjög vel saman í þessu máli. Meirihlutaálitið var endanlega afgreitt út úr nefndinni en þetta var unnið þannig að báðir aðilar, bæði meiri og minni hluti í nefndinni unnu málið nánast saman allan tímann. Ég hef orðið var við það í mörgum öðrum málum að áhrif minni hlutans í þingnefndum eru gríðarlega mikil og ekkert minni heldur en oft hjá meirihlutaaðilum þannig að ég var mjög ánægður með það sem ég upplifði á þessu þingi. Ég fór til Bretlands í sumar til þess að kynna mér störf breska þingsins og hvernig þeir vinna þingmál í gegnum breska þingið. Þau kynni sem ég hafði af þessu ferli þar voru á þann veg að ég varð enn ánægðari með okkar hlut en áður. Staðreyndin er sú að í breska þinginu er yfirleitt ekki breytt einu einasta orði í frumvörpum frá ríkisstjórninni í gegnum þingnefndir og í gegnum þingið yfir höfuð. Það er litið á það sem hreina árás á viðkomandi ráðherra að þingið sé á einhvern hátt að reyna að breyta því sem þaðan kemur. Það getur jafnvel þýtt það að viðkomandi ráðherra þarf að segja af sér. Í breska þinginu eru fastar nefndir sem fara í gegnum málin á mjög svipaðan hátt og við gerum, en þar er meirihlutavaldið algert og samkomulag milli formanns nefndar og ráðherra og meiri hlutans þá um leið í nefndinni að málinu verði hleypt í gegnum nefndina eins og það var lagt fram á þinginu þannig að að þessu leyti er breska þingið mun fastara hvað það varðar að hlýða framkvæmdarvaldinu meðan Alþingi hefur leyft sér mun sjálfstæðari vinnubrögð. Reyndar eru í breska þinginu alls konar rannsóknarnefndir sem taka að sér að fara yfir ýmis mál og þær skila áliti sem er oft gagnrýni á bresku ríkisstjórnina en þær nefndir starfa oft fyrir opnum tjöldum. En þó svo að Alþingi Íslendinga sé að mörgu leyti mjög sterkt og haldi vel utan um þingræðið, þá má eflaust bæta þar um að ýmsu leyti og hygg ég að þeir sem eru vanari þingstörfum en ég munu finna þar betri lausnir. Ég er mjög ánægður með þær breytingar sem hafa orðið á þessu frá því ég kom inn fyrir rúmu ári síðan eins og þær eru túlkaðar af hæstv. forseta Alþingis, hv. 1. þm. Reykn., en að mínu viti er mjög gott að stofnanir eins og Alþingi séu íhaldssamar og allar breytingar gerðar með mikilli sátt og með hægum og öruggum skrefum. Ég tel samt að óhætt sé að fara út í frekari sjálfstæði nefnda í þeim anda sem mér finnst vera í frv., að það sé leyfilegt að fara út í rannsóknir. Við vorum í fyrra í félmn. að kanna t.d. ýmsan ágreining sem kom upp í sambandi við Brunamálastofnun ríkisins. Mér finnst að í því tilfelli hefði verið eðlilegt að hafa það að einhverju leyti fyrir opnum tjöldum þar sem ekki var beinlínis um málefni að ræða sem kom beint frá framkvæmdarvaldinu, heldur nefndin tók upp hjá sjálfri sér að skoða. Ég held aftur á móti að það að opna nefndafundina fyrir almenningi sé ekki til þess að auka virkni nefndarmanna í nefndunum sjálfum. Ég er hræddur um að sá skilningur sem mér finnst vera í nefndunum á því að minni hluti eða hver einstakur nefndarmaður geti haft þau áhrif sem honum finnst hverju sinni, að þau áhrif muni minnka vegna þess ákvarðanir fyrir niðurstöðum úr nefndinni munu þá verða teknar annars staðar af meiri hlutanum. Ég er því hræddur um að það gæti haft öfug áhrif þó svo ég taki undir það að rannsóknarþáttur einstakra nefnda mætti vel vera áhrifameiri og sýna að þingmenn vildu meira frjálsræði og meira vægi gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég tek því ekki beinlínis undir það að Alþingi Íslendinga sé framkvæmdarvaldsþing ef ég miða við þjóðþing sem ég hef sérstaklega kannað. Ég lít svo á að það sé gott ef væri hægt að aðstoða þingmenn meira í gagnaöflun og við rannsóknir sem þeir hefðu hug á. Mér skilst að það hafi batnað mjög mikið á undanförnum árum hve aðstoð við þingmenn er orðin mun meiri en hefur verið, en eigi að síður standa þingmenn mjög einir í því að rannsaka ýmislegt sem þeir hafa hug á og þurfa í rauninni leyfi þingnefnda ef til þess þyrfti að koma. Ég held að líka þyrfti til þess mun meira fé.  Það kemur mér skemmtilega á óvart að mörgu leyti að þessi umræða skuli fara fram vegna þess að maður hefur heyrt það víða í þjóðfélaginu að það sé mjög nauðsynlegt að fækka þingmönnum, það sé nauðsynlegt til sparnaðar og í rauninni alger óþarfi að hafa alla þessa þingmenn. Þeir mættu þess vegna vera 30 hef ég heyrt.  Herra forseti. Ég vildi með þessum fáu orðum lýsa minni skoðun á því hvernig þingsköpin hafa virkað á mig. Ég hef að sjálfsögðu ekki mjög djúphugsaðar breytingartillögur eftir þennan stutta tíma minn hér. Eigi að síður fagna ég því að fá tækifæri til að ræða þetta frv. í allshn. Ég tel að það eigi einnig mjög heima í þeirri nefnd og þinginu almennt að fá að ræða þingsköpin og þingstörfin. Og fyrir okkur nýja þingmenn er þetta mjög gott og gullvægt tækifæri til þess.

Virðulegi forseti. Það er aðeins ein athugasemd út af því sem fram kom í máli síðasta ræðumanns. Hv. síðasti ræðumaður tekur undir það sem mér finnst koma fram í máli flestra þingmanna, að það eigi að auka valdsvið þingnefnda og rannsóknarþáttinn og eftirlit þingsins með framkvæmdarvaldinu. En þingmaðurinn leggst gegn því að nefndirnar geti starfað fyrir opnum tjöldum. Ég held einmitt að það muni skerpa eftirlitsþáttinn gagnvart framkvæmdarvaldinu og gera lýðræðið virkara. Ég minni á, akkúrat eins og kom fram í orðum hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur, að hér er einungis um það að ræða að nefndir starfi fyrir opnum tjöldum nema nefndin ákveði annað. Það getur verið bara einn hluti meðferðar eða rannsóknar málsins í nefndinni sem nefndin ákveður að sé rétt að hún fjalli um fyrir opnum tjöldum, t.d. varðandi gagnasöfnun, upplýsingar sem koma út úr slíku og gögnum sem beðið er um frá framkvæmdarvaldinu. En niðurstöður nefndarinnar og hvernig hún leiðir málið til lykta þyrfti ekki að vera fyrir opnum tjöldum. Ég tel því mjög mikilvægt að þetta sé til staðar og ég tel að einmitt þetta ákvæði sé nýtt og eigi að reyna með þessum hætti vegna þess að væntanlega er það meiri hluti nefndarinnar sem tekur ákvörðun um hvort hún starfi fyrir opnum tjöldum allan tímann meðan hún rannsakar mál eða að það sé einungis einn afmarkaður hluti í nefndastarfinu sem er fyrir opnum tjöldum. Þess vegna mundi ég sakna þess mjög, ef á þessu máli yrði tekið, að þessi mikilvægi þáttur yrði skilinn eftir.

Herra forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir er ekki sammála mér í því að betra sé að hafa þingnefndirnar lokaðar. Hún vill láta það vera í valdi þingnefndarinnar hverju sinni. Ég er dálítið hræddur um, ef farið væri á annað borð að opna þingnefndirnar, að þá yrði ekkert undan því vikist að hafa alla fundi opna eftir það þannig að ef við á annað borð ætlum að hafa eitthvað opið, þá verðum við að hafa allt opið. Ég er hræddur um að umræður í nefndinni yrðu miklu yfirborðskenndari. Þær yrðu undirbúnar mun meir fyrir fram af meiri hlutanum þannig að áhrif minni hluta í viðkomandi þingnefndum yrði mun minna en hefur verið og svona í mínum huga mundi lýðræðisleg umfjöllun þingmanna sín á milli í þingnefndum minnka.

Virðulegi forseti. Mér finnst einhver misskilningur felast í skilningi á þessu ákveðna ákvæði í frumvarpsgreininni. Þetta eru tvær leiðir, annars vegar sú sem er til staðar í 26. gr. Síðan ef nefndir telja ríka ástæðu til, er þeim heimilt að eigin frumkvæði efna til sérstakrar rannsóknar um þessi mál, meðferð opinberra fjármuna, framkvæmd laga og reglugerða o.s.frv. Það er nefndin sem á að ákveða þetta eins og ég segi. Það að vinnubrögðin verða yfirborðsleg og meiri hlutinn undirbúi sig svo vel að minni hlutinn hafi engin áhrif, finnst mér vera rökleysa. Ég sé ekki nokkur einustu rök í þessu máli. Það er bara mjög gott ef meiri hluti og minni hluti undirbúa sig þá betur en þeir kannski gera ef nefndirnar starfa fyrir opnum tjöldum. Ég verð því að segja að mér finnst þetta rökleysa sem fram kemur í málflutningi þingmannsins.

Hæstv. forseti. Þessi umræða hefur farið út í býsna almennar umræður um þingsköp og sýnir kannski að það er mikil þörf á því að gefa þingmönnum almennt tækifæri til þess að ræða þau. Ég hefði óskað þess að fleiri þingmenn væru viðstaddir og úr fleiri flokkum því ég býst við að það hafi nánast hver einasti maður skoðanir á þessum málum og hugmyndir um það hverju megi breyta þó að þær skoðanir kunni að vera býsna skiptar. Mér hefur fundist frá því að ég kom hér fyrst inn fyrir dyr að mörgum þingmönnum eins og reyndar kannski almenningi svona yfir höfuð, og nú fullyrði ég kannski nokkuð stórt, sé afskaplega illa ljóst hvað felst í þrískiptingu ríkisvaldsins. Mér finnst ég hafa rekist á það mjög oft að fólk og þar með taldir þingmenn greina ekki þarna á milli, þ.e. hvað felst í þessari grundvallarreglu okkar stjórnarskrár. Hún á sér náttúrlega fyrirmyndir í dönsku stjórnarskránni frá 1849 sem síðan sækir sínar hugmyndir m.a. til frönsku byltingarinnar og amerísku stjórnarskrárinnar og hugmynda sem mjög voru til umræðu undir lok 18. aldar. Þær áttu sér aftur rætur í því hvernig konungsvaldið fór með völdin í hverju ríki, þar sem konungur og aðall réðu dómstólunum og dæmdu menn jafnvel til lífsláts af minnstu sökum og stjórnuðu því hvernig dómar voru upp kveðnir. Þeir réðu því hvaða lög ríktu í landinu og þeir fóru með lögin og framkvæmdarvaldið eins og þeim sýndist. Því var það að hugsuðir allt frá því á 17. öld fóru að þróa hugmyndir um það hvernig nauðsynlegt væri að skapa stjórnendum aðhald, hvernig dómsvaldið ætti að tryggja að lögum væri framfylgt og að framkvæmdarvaldið væri ekki sífellt að traðka á þegnunum. Mér hefur oft fundist að hér væri þessum sviðum blandað óþarflega mikið saman. Ég kom aðeins inn á það í umræðu á mánudag að því er ég hygg þegar önnur tillaga var til umræðu um breytingar á stjórnarskránni. Ég ætla ekki að fara ítarlega út í þau mál. En ég tel að við þurfum að þróa þessa skiptingu nánar. Þar getur margt komið inn í, bæði til þess að styrkja dómsvaldið og til þess að styrkja löggjafarvaldið. Mér finnst að framkvæmdarvaldið sé mjög sterkt hér á landi. Það lýsir sér m.a. í því að það er framkvæmdarvaldið sem skipar dómara og stjórnar því hverjir sitja í þeim stöðum. Þetta er allt saman arfur sem við fengum frá danska stjórnkerfinu og einhvern veginn hefur mönnum ekki dottið í hug að gera á þessu neinar breytingar. Við erum kannski smátt og smátt að stíga skref, eins og með stofnun embættis umboðsmanns Alþingis, eins og með því að færa Ríkisendurskoðun undir Alþingi, til að efla eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdarvaldinu. En það er ýmislegt fleira sem við þurfum að gæta að í því samhengi, eins og hér hefur nefnt, t.d. hvort ráðherrar eiga að sitja á Alþingi og þetta sem okkur finnst mörgum að þurfi að breyta, þ.e. hvernig Alþingi er kallað saman, sem er líka arfur frá því þegar konungur kallaði þing saman, og hvernig þinginu er slitið. Auðvitað er það þingið sjálft sem á að ráða því hvenær og hvernig það hefur sín störf og hvenær þingi lýkur og fleira af því tagi. En það er þetta innra starf sem ég ætlaði fyrst og fremst að ræða og inntak tillögunnar. Það fléttast kannski ýmislegt inn í þessar hugleiðingar. Ég er algerlega sammála þessari tillögu. Að vísu tel ég að það sé í sjálfu sér ekkert í núverandi þingsköpum sem bannar þingnefndum að halda opna fundi. Núna í sumar hélt umhvn. ráðstefnu á sínum vegum þar sem einmitt var verið að kanna og fjalla um ákveðin málefni sem snerta svið nefndarinnar. Efh.- og viðskn. hefur haldið eins konar námstefnu eða námskeið, að vísu fremur lokað, fyrir nokkrum árum og ég veit að uppi eru hugmyndir um fleiri slíkar. Ég hef sjálf verið að velta fyrir mér hugmynd um eins konar ráðstefnu eða opinn fund eða opna yfirheyrslu eða hvað á að kalla það um vinnumarkaðsmál. Það er fremur óljóst í huga mínun í hvaða farveg ég á að fara með það mál. Við í félmn. ákváðum í fyrravor að taka eitt ákveðið mál til sérstakrar skoðunar. Það verður að segjast eins og er að hæstv. félmrh. tók því ekki vel í fyrstu. Honum fannst greinilega að það væri verið að fara eitthvað inn á hans verksvið en ég held að hann hafi nú áttað sig á því að nefndin var fyrst og fremst að kynna sér ákveðið mál. En þegar þeirri skoðun á málinu var lokið komu líka upp spurningar um hvað átti að gera við niðurstöðuna. Hvert átti hún að fara? Ég skrifaði forseta þingsins og forsn. og bað hreinlega um úrskurð hvað ætti að gera við niðurstöðuna. Niðurstaðan varð sú að það ætti að dreifa þessari skýrslu í hólf þingmanna þannig að allir þingmenn fengu niðurstöðu nefndarinnar í sínar hendur en síðan hefur málinu lítið verið fylgt eftir. Það eru því ýmis dæmi um að nefndir hafa verið að þreifa sig áfram inn á þessar brautir. Ég skil tillögu hv. þm. eða kýs að skilja hana þannig að hún sé m.a. að leggja til að við færum okkur í átt til þess sem tíðkast hefur í bandaríska þinginu, þar sem mjög algengt er að nefndafundir eru haldnir fyrir opnum dyrum þar sem bæði fjölmiðlar og gestir eru viðstaddir. Þar á sér stað það form sem á ensku er kallað ,,hearing`` og tíðkast reyndar mjög víða í alþjóðlegum stofnunum eins og t.d. í Evrópuráðinu þar sem menn kynna sér oft mál með því að efna til svona yfirheyrslu --- yfirheyrsla er nú kannski frekar neikvætt orð. Ég veit ekki hvað við ættum að kalla þetta, upplýsingafund eða eitthvað slíkt --- þar sem menn mæta sem þekkja málið frá ýmsum hliðum og gera grein fyrir sínum skoðunum. En það er annað form sem tíðkast í Bandaríkjunum og tengist einmitt aðhaldshlutverki bandaríska þingsins sem er m.a. það að kanna hvort ráðherrar eða embættismenn og ekki síst dómarar eru færir um að gegna þeim störfum sem verið er að fela þeim. Það er hlutverk bandarískra þingnefnda að kanna hvort menn eru hæfir. Þess eru allnokkur dæmi að bandarískar þingnefndir hafa komist að þeirri niðurstöðu að viðkomandi tilnefning sem kemur frá framkvæmdarvaldinu sé ekki réttlætanleg og hafa hafnað viðkomandi. Þess eru m.a. dæmi um menn sem átti að skipa sem hæstaréttardómara. Í Bandaríkjunum er það reyndar forsetinn sem kemur með tillögu um það hverjir skuli gegna embættum hæstaréttardómara og þingið verður að staðfesta það, en aðrir dómarar eru hreinlega kjörnir af almenningi. Þannig að það eru ýmsar aðferðir sem tíðkast. Ég held að við ættum að feta okkur inn á þær brautir að vera með kannanir eða rannsóknir á einstökum málum og gera það fyrir opnum tjöldum til þess fyrst og fremst að upplýsa, á meðan við höfum ekki það hlutverk t.d. að kanna hæfi embættismanna ríkisins sem ég hygg að sé nokkuð langt í að við fáum að gera hér. Það má nefna ýmislegt úr þingsköpum og störfum þingsins sem þyrfti að skoða betur. Eitt af því er t.d. það hvernig við eigum að fara að þegar mál sem koma hingað inn heyra undir fleiri nefndir. Hvernig á að fara með þau mál? Á að senda þau á milli nefnda? Ég tek dæmi um frv. sem við vorum með til meðferðar í fyrra og varðaði snjóflóð og skriðuföll. Ég man nú ekki rétta heitið á lagafrumvarpinu. Þar komu að málum umhvn., allshn. og félmn. og reyndar fór skylt mál inn í efh.- og viðskn. Þarna var brugðið á það ráð að þessar þrjár nefndir héldu sameiginlegan nefndafund og urðu að fá lánað til þess húsnæði því aðstaða fyrir slíkan fund, þar sem að fleiri nefndir eiga í hlut, er ekki til ráðstöfunar í því húsnæði sem Alþingi hefur á leigu eða á. Það er einmitt eitt af því sem stendur þessari tillögu fyrir þrifum, að ef við erum að ræða um stærri nefndafundi þá þarf að leita eitthvað annað. Þetta finnst mér vera mál sem nauðsynlega þarf að skoða. En hvernig á að fara með svona frv.? Það er mjög óljóst í þingsköpunum. Eins er varðandi skýrslur Ríkisendurskoðunar. Af einhverjum ástæðum hefur fjárln. tekið það hlutverk að sér að fara yfir flestar þær skýrslur þó þær í rauninni heyri að sáralitlu leyti undir hana. Ég get tekið sem dæmi að það er nýbúið að leggja fram stjórnsýsluendurskoðun á Húsnæðisstofnun ríkisins. Við í félmn. höfum í hyggju að fara yfir þessa skýrslu. Þetta er stofnun sem heyrir undir verksvið nefndarinnar. En ég veit að fjárln. ætlar að gera það líka. Kannski er það allt í lagi og ekkert við því að segja og gott að fleiri þingmenn og þingnefndir skuli fara ofan í skýrslu af þessu tagi. En hver á að hafa þetta verkefni? Það er algjörlega óljóst og ekkert er um það fjallað í þingsköpum hvernig með þetta skuli farið. Eitt atriði sem nefnt var fyrr í umræðunni er um meðferð mála. Þar hefur mér sýnst að þróunin í nefndum sé mjög í þá átt að reyna að afgreiða öll mál sem fyrir nefndinni liggja á einhvern hátt. Það gerðum við t.d. í félmn. Þar var farið í gegnum hvert einasta mál og ákveðið hvað með það skyldi gert, í flestum tilfellum í samráði við flutningsmenn sem stundum mæltu með því að málinu yrði vísað til ríkisstjórnarinnar. Stundum vildu þeir að málið yrði ekki afgreitt út úr nefndinni. Þeir vildu það sem sagt ekki ef ekki var meiri hluti fyrir því þannig að þeir ættu þess kost að koma með málið aftur á næsta þingi og þar fram eftir götunum. En hvert einasta mál var afgreitt. Ég hygg að það sama megi segja um ýmsar nefndir þingsins. Ég kynntist því t.d. á síðasta kjörtímabili að það var gert í menntmn. Þar var hvert einasta mál afgreitt. Það á auðvitað að gera. Kannski á að ganga lengra og sjá til þess að hvert einasta mál komi aftur til baka inn í þingið. Það er eitt af því sem þarf að vega og meta. En menn vilja kannski síður láta fella fyrir sér mál. Hér hefur verið nefnt hvort það væri hugsanlega betra kerfi að kjósa nefndir eftir þeim málum sem upp koma í stað þess að hafa þetta fastanefndakerfi sem hér er. Ég hallast nú að því, án þess að hafa hugsað málið mjög mikið, að það kerfi að hafa fastanefndir hafi mjög mikinn kost. Það hefur þann kost að fólk fylgist með málum ár eftir ár, fylgir þeim eftir og fær ákveðna yfirsýn yfir málaflokkinn í stað þess að hugsanlega væri alltaf verið að kjósa nýtt og nýtt fólk til að sinna málunum. Það er meiri festa og auðveldara að skipuleggja það að þingmenn kynni sér viðkomandi málaflokk mjög rækilega. Það kann vel að vera að það hafi mikla kosti að kjósa fleiri sérnefndir og ganga lengra inn á þær brautir. Það má vel vera. Ég átta mig hreinlega ekki á því. Það er mjög algengt í ýmsum öðrum þingum að kjósa bæði undirnefndir og svokallaðar ad hoc-nefndir sem eru bara með tímabundin verkefni, þannig að þetta er með ýmsu móti. Ég vil líka taka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur að það er mjög brýnt að mínum dómi að skoða betur verkaskiptingu milli nefnda. Þar ríkir mjög mikið misvægi sem ég held að ráðist ekki bara af því að einstakir ráðherrar og ráðuneyti hafi verið í mikilli tiltekt eða þurft að glíma við mjög margvísleg og mörg verkefni, eins og t.d. gildir um fjmrn. og viðskrn. í tengslum við EES-samninginn eða dómsmrn. sérstaklega sem hefur verið mjög duglegt við að koma frumvörpum inn í þingið. Hvort tveggja hefur leitt til þess að allshn. og efh.- og viðskn. hafa verið mjög störfum hlaðnar á undanförnum árum. Ég held að það sé algjörlega nauðsynlegt að skoða þessi mál hvað varðar verkaskiptingu þingsins og hvort hugsanlega þurfi að gera þar einhverjar breytingar á. Eitt mál að lokum, hæstv. forseti. Það væri hægt að hafa langt mál um eitt og annað sem snertir þingsköpin, en ég vil taka undir það að ég er nokkuð fastheldin á það að ekki sé verið að takmarka mjög ræðutíma manna meira en orðið er. Mér er sagt að á þingum Norðurlanda, þar sem ræðutími hefur verið skipulagður mjög nákvæmlega og er miklu styttri og með öðru fyrirkomulagi en við þekkjum, séu þingin líka orðin vægast sagt hrútleiðinleg og ákaflega lítið fjör í umræðum, að þar verði ekki sömu skoðanaskipti og við þekkjum hér. Allra síðast er eitt í viðbót, hæstv. forseti. Það er um fjárlögin og meðferð þeirra. Að mínum dómi var það gott skref þegar sú breyting var gerð að fjárln. vísaði hluta fjárlagafrv. til fagnefnda. En ég hef ekki verið nógu ánægð með hvernig með það hefur verið farið. Fagnefndirnar hafa skilað áliti, stundum ítarlegu. Stundum hafa komið þar fram mjög markvissar ábendingar. En það hefur verið reynsla okkar að það hafi lítið verið með það gert. Það hefur verið kvartað yfir þessu við fjárln. Mín spurning er hvort það eigi ekki að skoða verksvið fjárln. sem hefur reyndar breyst mikið á undanförnum árum og hvort ekki eigi að ganga lengra í því að færa verkefni og vald til fagnefndanna. Ég tek sem dæmi að fjárln. er að glíma við ýmiss konar styrkveitingar á ýmsum sviðum og fer mikill tími í það. Ég tek sem dæmi að í morgun var Kvenréttindafélagið og Kvennaathvarfið og fleiri aðilar að ræða við fjárln. en þeirra málefni heyra undir félmn. Ég varpa því fram hvort ekki væri nær að það væri félmn. sem færi yfir þessi mál og þá aðrar viðkomandi fagnefndir, rétt eins og þingmannahópar fara yfir vegamál sinna kjördæma. Það er ekkert samræmi í þessu. Eru vegamál kjördæmisins á Reykn. eða Norðurl. e. svo brýnt mál sem kallar á sérþekkingu þingmanna á því svæði, að það verði að haga málum svona? Hver eru rökin fyrir því að mál hafa þróast á þann veg að þeir eru kallaðir saman? Þeir gera tillögu en fagnefndir fá ekkert að koma að málum sem heyra undir þær þegar fjárveitingar eiga í hlut. Ég varpa þessu fram. Mér finnst að þessi breyting sem gerð var hafi haft þau góðu áhrif að þingmenn eru miklu betur að sér. Þeir eru miklu betur að sér um fjármál ríkisins og um það í hvað peningarnir fara. En mér finnst það vera spurning hvort ekki eigi að stíga skrefið lengra og færa meira vald til þingnefndanna hvað varðar fjárveitingar. Hæstv. forseti. Ég hefði getað nefnt ýmislegt fleira en læt staðar numið og ítreka að ég tek undir efni þessarar tillögu.

Herra forseti. Ég fagna því frv. sem er til umræðu um breytingu á lögum á um þingsköp Alþingis. Ég tek efnislega undir frv. um að veita nefndum meira svigrúm til að taka mál upp á eigin vegum og að þingnefndir starfi fyrir opnum tjöldum nema nefndin ákveði annað. Þarna gæti einmitt orðið til sá stefnumótunarvettvangur sem hv. þm. Svavar Gestsson benti réttilega á að vantaði sárlega á vettvangi Alþingis. Það vantar vettvang fyrir stjórn og stjórnarandstöðu til að takast á um stefnumótun. Nefndir þingsins virðast ekki hafa slíkt frumkvæði þó að væntanlega sé það hægt ef vilji væri fyrir hendi. Því miður kemur ráðherra afar sjaldan inn í þingnefndirnar sem er einnig slæmt miðað við þá hefð að ráðherra virðist hafa úrslitavald um það hvaða mál fari í gegn í málaflokki hans og hvað ekki. Þá tek undir með flutningsmanni og andmæli um leið hæstv. forseta þingsins, hv. 1. þm. Reykn., að Alþingi Íslendinga nálgast meira en góðu hófi gegnir það sem kalla má framkvæmdarvaldsþing. Þó að það sé rétt að slíkt hljóti að teljast afstætt, samanber það sem hefur komið fram í umræðunni að breska þingið breyti ekki stjórnarfrumvörpum enda engar fastanefndir þar til að vinna þá vandasömu vinnu sem á sér stað í fastanefndum þingsins hér, þá er þetta auðvitað afstætt. En ég tel að á meðan langflest stjórnarfrumvörp eru samin í ráðuneytum framkvæmdarvaldsins eða á vegum ráðherra og á meðan starfsmenn nefnda eru embættismenn er mjög eðlilegt að þessi ályktun sé dregin. Ég hef nýverið átt þess kost að heimsækja Bandaríkjaþing. Þar kom t.d. fram að starfsmenn fastanefnda eru starfsmenn stjórnmálaflokkanna eða einstakra þingmanna og frumvörp eru samin mun meira á vegum nefndanna eða undirnefnda fastanefndanna og alls ekki af framkvæmdarvaldinu í sama mæli og hér. Þar hafa þingmenn og stjórnmálaflokkar mikið starfslið sem er auðvitað ekki mögulegt hér en hugsanlegt væri að sérfræðingar utan úr bæ og frá ráðuneytum kæmu meira með nefndunum að tilbúningi frv. Ég tel að það ástand, sem mér finnst vera í þinginu gæti lagast við það að ráðherrar hættu að vera þingmenn. Við það hlýtur framkvæmdarvaldið að aðskiljast betur frá löggjafarvaldinu. Við kvennalistakonur höfum lengi haft á stefnuskrá okkar að ráðherrar gegni ekki þingmennsku og ég tel að þar með yrði löggjafarvaldið mun sjálfstæðara en það er nú. Samkvæmt íslenskum stjórnskipunarrétti fer Alþingi með veigamesta þátt ríkisvaldsins og meginstoð stjórnskipunarinnar. Nýlegur dómur Hæstaréttar varðandi mál Samherja á Akureyri bendir til að dómsvaldið sjái ástæðu til að minna löggjafarvaldið á þetta svo og að vara löggjafarvaldið við því að framselja of mikið vald til ráðherra sem iðulega er verið að gera hér. Þessi mál þarf að skoða af alvöru og það er von mín að þetta mál geti orðið farvegur til þess en að öðru leyti verði það rætt á vettvangi stjórnar þingsins. Þá vil ég taka undir með hv. þm. Ágústi Einarssyni um aukið vald hagsmunaaðila og fjölmiðla. Þingið þarf að mínu mati að skoða þetta atriði mjög gaumgæfilega, samanber umræðuna þessa dagana um stefnuræðu forsrh. Þessi mál verður að taka fastari tökum sem gerist vonandi fljótlega á vettvangi forsn.