Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Jón Helgason) : Herra forseti. Til fjh.- og viðskn. var vísað frv. til l. um samkeppni, verðmyndun og samruna fyrirtækja á þskj. 312. Fjh.- og viðskn. varð ekki sammála um afgreiðslu þessa máls. Meiri hl. n. vildi að svo stöddu ekki taka efnislega afstöðu til málsins þar sem nú liggur fyrir Nd. frv. um verðlag og samkeppnishömlur o. fl. Það er 245. mál á þskj. 462, flutt af ríkisstj. Það frv. fjallar að nokkru leyti um sama efni. Meiri hl. fjh.- og viðskn. þótti óeðlilegt að afgreiða þetta mál fyrr en því frv. hefði verið vísað til n. og leggur því til að þessu máli verði vísað frá með rökstuddri dagskrá, þar sem flm. frv. og einn nm., Albert Guðmundsson, óskaði eindregið eftir því að það væri afgreitt nú þegar frá n. Rökstudda dagskráin er á þskj. 524 og hljóðar þannig: „Þar sem fyrir Alþ. liggur frv. frá ríkisstj. um sama efni, á þskj. 462, telur deildin ekki rétt að afgreiða frv. á þskj. 312 efnislega að sinni og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“ Albert Guðmundsson og Ragnar Arnalds skrifa ekki undir þessa rökstuddu dagskrá og munu gera grein fyrir afstöðu sinni við umr. málsins.



Herra forseti. Ég finn mig tilneyddan til þess að lýsa yfir miklum vonbrigðum mínum með það nál. sem liggur frammi á þskj. 524 frá meiri hl. fjh.- og viðskn., en eins og kom fram hjá frsm. n. afgreiðist þetta frv., sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 312, til laga um samkeppni, verðmyndun og samruna fyrirtækja, með rökstuddri dagskrá á þeim forsendum, eins og þar kemur fram, að fyrir Alþ. liggi frv. frá ríkisstj. um sama efni á þskj. 462. Það frv., sem nú er til umr. í Nd., til laga um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti ráðgerir breytingu á gildandi verðmyndunarreglum og innleiðir einnig ný vikvæði um samkeppni milli fyrirtækja. Jafnframt er breytt lögum um óréttmæta verslunarhætti frá 1933 og sett inn nokkur ákvæði sem varða viðskipti neytenda við fyrirtæki. Frv. þetta fjallar því að mörgu leyti um svipað efni og þetta frv. sem ég flyt að tilhlutan Verslunarráðs Íslands um samkeppni, verðmyndun og samruna fyrirtækja. Sé hins vegar grannt skoðað kemur í ljós að munurinn á þessum tveimur frv. er mikill. Ég vil í fáum orðum gera grein fyrir því, í hverju munurinn er aðallega fólginn. Í því frv., sem ég flyt, er aðalreglan sú, að verðmyndun skuli vera frjáls ákvörðun einstakra fyrirtækja. Þó er gerð sú undantekning, að markaðsráðandi fyrirtæki þurfa að bera verðákvarðanir sínar undir viðkomandi yfirvöld sem geta hafnað verðbreytingunni. Ef verðbreytingu er hafnað þarf markaðsráðandi fyrirtæki að verðleggja vöru sína að nýju og bera þá ákvörðun undir réttmæt yfirvöld. Í því frv., sem er til umr. í Nd. nú, er þessu öðruvísi farið. Aðalreglan er að vísu sú, eins og segir í 8. gr., að verðlagning skuli vera frjáls þegar samkeppni er nægileg til að tryggja æskilega verðmyndun og sanngjarnt verð. Sá galli er hins vegar á þessu stefnuatriði, að nægilegar skilgreiningar vantar á því, hvað sé nægileg samkeppni, og einnig hvað sé takmörkuð samkeppni og hvað teljist vera markaðsráðandi fyrirtæki. Á þessu stefnuatriði er einnig annar galli, sem er sá, að því tengist ákvæði til bráðabirgða þar sem verðlagsráði er fengið það vald að taka afstöðu til gildandi verðlagsákvæða án stefnumörkunar frá Alþ. Í þessu efni eru verðlagsráði ekki sett nein tímamörk innan hve langs tíma ráðið þarf að taka afstöðu til gildandi ákvæða. Verði þetta samþ. þannig óbreytt er mönnum, sem enginn veit hverjir verða, gefið vald til þess að taka ákvarðanir sem ættu að vera stefnumörkunaratriði Alþingis. Það, sem ég óttast, er að framkvæmd þessa ákvæðis gæti orðið með svipuðum hætti og var á haftaárunum þegar stefnuatriðið var að innflutningur til landsins skyldi vera frjáls nema öðruvísi væri ákveðið, en eins og við munum var öðruvísi ákveðið á þeim árum og gildir enn. Ef við víkjum þá að samkeppnislöggjöfinni má margt svipað segja. Í því frv., sem ég flyt, er ákvæði sem gerir viðtækt eftirlit með markaðsráðandi fyrirtækjum og samkeppnisháttum þeirra mögulegt. Sömuleiðis eru þar ákvæði til að koma í veg fyrir fjölmargar aðferðir til þvingunar og beitingu samkeppnishamlandi viðskiptahátta. Skilgreiningar á nauðsynlegum atriðum eru í frv. sjálfu sem ættu að auðvelda framkvæmd laganna og gera þau skýrari til eftirbreytni fyrirtækjum og stjórnvöldum. Ákvæði um samkeppni fyrirtækja eru hins vegar mun fátækari að innihaldi og allóljós og illa skilgreind í frv. um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti sem nú er verið að ræða í Nd. Í það frv. vantar t. d. algjörlega mikilvægasta atriðið sem er í allri samkeppnislöggjöf, þ. e. að markaðsráðandi fyrirtæki geti selt vörur langt undir kostnaðarverði til þess að knésetja keppinauta, hvað teljast markaðsráðandi fyrirtæki er ekki skilgreint og þannig mætti lengi telja. Um þau stjórnvöld, sem annast eiga framkvæmd laganna, vildi ég fátt segja. Þó vildi ég taka fram að valdsvið, embættistakmörk og skyldur í því frv., sem ég flyt, eru mun skýrar afmörkuð en í því frv. sem nú er til umr. í Nd. Alþ. Í þessu frv., sem ég flyt, eru einungis þau atriði um óréttmæta viðskiptahætti sem tengjast samkeppnishamlandi viðskiptaháttum, enda til um þau sérstök löggjöf. Samtökum fyrirtækja er hins vegar heimilað að koma á fót samkeppnisreglum til þess að skilgreina betur góða viðskiptahætti í landinu. Um sérstaka neytendavernd er ekki ákvæði, enda tel ég það annað og óskylt mál sem ætti að koma fyrir í sérstakri löggjöf. Á slíkri löggjöf er fyllilega þörf og þykir mér miður að slík löggjöf skuli ekki undirbúin í heild sinni, heldur tind til örfá atriði, sem ekki skipta verulegu máli, og sett inn í það frv. sem nú liggur fyrir og er verið að ræða í Nd. Að lokum vil ég hvetja þm. til þess að samþ. þetta frv. og stuðla að því, að það hljóti endanlega afgreiðslu fyrir þingslit í vor. Á slíkri löggjöf hefur lengi verið þörf, og við vitum allir að nú er það knýjandi þörf. Ef við höfnum því frv. sem ég flyt, en veljum í stað þess það frv. óbreytt sem nú liggur fyrir Nd., er Alþ. að mínu mati að samþ. rammalöggjöf sem enginn veit hvernig framkvæmd verður eða hvort í nokkru bætir það ófremdarástand sem nú er á þessu sviði og verður að ráða bót á. Ég veit ekki hvort menn hafa gefið sér tíma til þess að ganga úr skugga um hvort frv. gengur lengra í frelsisátt, en við erum allir sammála um að í þá átt þurfum við að stefna í þessum málum. Ég get ekki annað en lagt til að rökstudda dagskráin, sem liggur fyrir á þskj. 524, verði ekki samþ., og ítreka, að hv. þdm. veiti þessu frv. mínu brautargengi. Þetta er ósk mín til þm. En mér er líka ljóst að afskaplega lítið er eflaust á mig hlustað í þessu máli, þannig að ég geri ekki ráð fyrir að mér verði að óskum mínum. Það breytir ekki þeirri staðreynd, að þetta frv., sem ég hef hér lagt fram, gengur lengra í frelsisátt um verðlagningu og verðmyndun og í átt til eðlilegri viðskiptahátta en það frv. sem ríkisstj. hefur lagt fram. Staðreyndin er því miður sú, að aukið frelsi á sér líklega ekki nógu marga talsmenn á hv. Alþingi Íslendinga.



Herra forseti. Þegar þetta frv., sem hér liggur fyrir til meðferðar, var til 1. umr. í þessari hv. d., þá atvikaðist það þannig að ég kom örfáum augnablikum of seint inn í fundarsalinn til þess að geta kvatt mér hljóðs. Umr. hafði verið slitið. Ég eyddi allmiklum tíma í að kynna mér innihald þessa frv., og um leið og ég viðurkenni, að stefna þessa frv. felur í meginatriðum í sér ýmsar nauðsynlegar lagfæringar á því að mínu áliti slæma ástandi sem þjóðin hefur búið við undanfarna áratugi í sambandi við verðlagsmálin, þá er hitt og þetta sem ég hef við þetta frv. að athuga og innihald þess. En sú staðreynd liggur fyrir, að samkomulag hefur náðst milli núverandi stjórnarflokka um að flytja frv. sem gerir ráð fyrir verulegum breytingum á núverandi verðlagslöggjöf. Frv. fullnægir að vísu ekki út í æsar óskum mínum um þær breytingar sem mér væri helst að skapi að gera, en ég viðurkenni þó að það er til mikilla bóta. Með tilliti til þeirrar staðreyndar, að um þetta mál hefur náðst samkomulag og líkur eru á að það frv. verði að lögum, tel ég ekki ástæðu til þess nú, herra forseti, við þessa umr. að fara að eyða tíma d. í að láta þm. hlusta á þær aths. sem ég kynni að hafa fram að bera við ákvæði þess frv. sem hér liggur fyrir til umr. Það mundi vera alllangt mál og taka nokkurn tíma. Ég hef því kosið að vera aðili að því nál. sem hér liggur fyrir frá meiri hl. fjh.- og viðskn. og leggur til að frv. verði afgr. með rökstuddri dagskrá, og mun styðja þá tillögu.



Herra forseti. Þegar mál þetta var til endanlegrar afgreiðslu í hv. fjh.- og viðskn. var uppi till. um að frv. yrði fellt. Var ég samþykkur þeirri málsmeðferð, en fór síðan af fundi. Eftir á kom í ljós, að meiri hl. n. taldi eftir atvikum eðlilegast frá sínu sjónarmiði að afgreiða frv. með rökstuddri dagskrá og með tilvísun til frv. ríkisstj. um verðlagsmál sem nú er til afgreiðslu hér í þinginu. Þótt ég væri innilega sammála þeirri niðurstöðu, að frv. yrð fellt við meðferð málsins hér í d., get ég alls ekki fallist á þessa afgreiðslu, vegna þess að ég er næstum jafnmikið á móti því frv. sem rökstudda dagskráin vísar til. Ég tel að sú hugsun, að neytandinn hafi aðstöðu til að hafa nægilegt aðhald að versluninni til þess að um heilbrigða samkeppni sé að ræða og vöruverð í lágmarki, sé óraunhæf og í engu samræmi við aðstæður líðandi stundar. Ég skal ekkert um það fullyrða, hvort hugsanlegt er við fyllstu samkeppni og óbreytt vöruverð frá ári til árs að skapa það aðhald af hálfu neytenda sem gerir frjálsa álagningu eðlilega, en á verðbólgutímum er þetta óhugsandi með öllu. Neytandinn hefur enga möguleika til þess að fylgjast með því, hvar vöruverð er lægst á hverjum tíma, þegar vörurnar eru að hækka í hverjum mánuði og hverri viku, stundum jafnvel dag eftir dag, það er alger fásinna að ætla að treysta á það, að neytendur geti gegnt því hlutverki að halda niðri vöruverði eftir þessari leið. Auk þess er á það að líta, að það er almenn regla í þjóðfélagi okkar, að stéttir manna semji um kjör sín ellegar lúti úrskurðum um kjör sín, eins og er í einstaka tilviki og er út af fyrir sig alls ekki til fyrirmyndar, en hitt er óþekkt með öllu, að stéttir fái aðstöðu til að skammta sér sjálfar laun. Ég tel því eðlilegast að verslunarstéttin verði að lúta úrskurðum um kjör sín, svo fremi að hún fái því ekki framgengt að hún hafi samningsrétt um kjör sín, sem vel gæti komið til greina. Þá væri sá samningsréttur við ríkisvaldið. Ég minni á að skammt er um liðið síðan launastéttirnar sömdu um kjör sín í almennum kjarasamningum, bæði hin almennu verkalýðsfélög og starfsmenn ríkis og bæja, en nokkrum mánuðum síðar beitti flokkur flm., Sjálfstfl., sá flokkur sem hv. flm., Albert Guðmundsson, hefur forustu fyrir í stærsta kjördæmi landsins, sér fyrir því, að þau kjör, sem launastéttirnar höfðu samið um, voru rýrð verulega með löggjöf. Og ég tel það satt að segja ótrúlega hugmynd - ekki aðeins fáránlega hugmynd, heldur óvenjulega ótrúlega hugdettu, að bera það á borð, að í kjölfar þess, sem gerst hefur, eigi verslunarstéttin að skammta sér sjálf laun að eigin geðþótta. Þess vegna styð ég þá hugmynd eindregið, sem áður var fram komin, að frv. verði fellt, og mun greiða atkv. gegn því við atkvgr.



Herra forseti. Ég hlýt eins og hv. síðasti ræðumaður, Ragnar Arnalds, að lýsa yfir andstöðu minni við þetta frv. og vil að það verði fellt, en uni hreint ekki þeirri afgreiðslu sem er fyrirhuguð samkv. álíti meiri hl. fjh.- og viðskn., að afgreiða það með rökstuddri dagskrá á þessa lund, vegna þess að það er rétt, sem hv. flm. frv. sagði, þessi frv. tvö eru ekki sambærileg. Frv. Alberts Guðmundssonar gengur mun lengra og er í ýmsum greinum ekki sambærilegt við frv. það sem meiri hl. n. vísar til. Ég skildi orð hv. þm. Jóns G. Sólness á þá lund, að honum félli allvel ýmislegt í frv. því sem hér er um að ræða nú. Hann tilgreindi ekki þau atriði sem hann hefði út á að setja, heldur aðeins gat þess, að þau væru nokkur. Hann gaf einnig í skyn að ástæðan fyrir því, að hann kysi nú að vísa þessu frv. frá, væri sú, að náðst hefði samkomulag innan stjórnarflokkanna um frv. sem væri að hans dómi til nokkurra bóta. Tónninn var hins vegar sá, að maður gat ráðið það af honum að hann teldi það frv. e, t. v. ekki jafngott frv. því sem hann vill nú vísa frá. Ég hygg að hv. þm. gerist þarna sekur um að taka hinn praktíska þanka fram yfir það sem hann hafði þó lofað að ráða afstöðu mála sinna á hv. Alþ. þar sem samviskan er. Ég vil vekja athygli hans á því, að vel væri honum unnt að greiða atkv. með frv. ríkisstj. til vara. Hann mundi aðeins með því móti gera það sem hann hefur fyrr gert á hv. Alþ., að bæta gráu ofan á svart.



Herra forseti. Ég verð að harma málflutning 2. þm. Norðurl. e., á sama tíma og ég verð að þakka honum fyrir þó hlý orð í garð frv. sem ég flyt hér. Þetta kann að hljóða þannig, að ég haldi kverkataki um háls hv. þm. með annarri hendinni og klappi honum með hinni, en ég er ekki að því. Mér fannst ég mega skilja á málflutningi hans, að hann hafi lesið frv. mitt þótt það nokkuð gott, en ákveðið að styðja það ekki vegna þess að ríkisstj. væri búin að leggja fram frv, um líkt efni. Ég var ekki viss um að ég skildi hann þannig, að hann hafi lesið það líka. Það getur verið. Þetta eru viss meðmæli með þessu frv., sem ég legg nú fram. Hugarfarið er mér nóg í þessu tilfelli. En hvað varðar hv. 5. þm. Norðurl. v., þá var ekki margt í ræðu hans sem ég þarf að svara. Hann sagði þó að það væri óraunhæft, að neytandinn veitti það aðhald sem þarf til þess að verðlag geti verið frjálst á verðbólgutímum. Ég vona að ég fari rétt með. Þarna stangast á hugsjónir okkar sem treystum á dómgreind almennings, trúum á samtakamátt neytendanna sjálfra til að halda verðlagi niðri. Hans sjónarmið stangast á við lífsskoðanir þeirra sem vilja hafa allt sem frjálsast, treysta því að einstaklingarnir og þá samtakamáttur þeirra, ef þeim finnst þeir misréttir beittir, geti haft nokkur áhrif á og ráðið málum. Ég segi: þarna stangast á hugsjónir. En ég virði pólitískar skoðanir hv. 5. þm. Norðurl. v., þó að ég álíti að hann sé á villigötum hvað þetta snertir. Hv. þm. minntist á að Sjálfstfl. hafi beitt sér fyrir þvingunarlöggjöf, löggjöf sem rýrði tekjur manna. Ég vil minna hv. þm. á, að ég greiddi atkv. gegn þeim lögum, ef hann var að vitna í þær ráðstafanir sem nýlega voru gerðar í efnahagsmálum, og áttum við nokkrum sinnum samtal um þau mál.  Hv. þm. talar um að verslunarstéttin skammti sér laun, ef álagning verður gefin frjáls. Við skulum sjá hvað vegur á móti því, að verslunarstéttin skammti sér laun. Tökum sem dæmi þá staðreynd að Alþb.- menn eru núna ráðandi í Kaupfélagi Reykjavíkur og nágrennis. Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis er eflaust mjög vel rekið fyrirtæki. Það hefur þann sess í hugum Reykvíkinga, að mér er óhætt að fullyrða það án þess að ég þekki mikið til þess. Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis hefur 12 útsölustaði í Reykjavík, þannig að það eitt ætti að nægja til þess að halda niðri græðgi þess vonda kaupmanns sem ætlar að skammta sér háar tekjur með því að selja neytendum á háu verði. Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis ætti að vera nóg til þess að halda verðlaginu niðri í Reykjavík. En ég vil benda á að til viðbótar við þetta er samvinnufélag hér með, ég veit ekki hvað margar verslanir, ég gæti trúað að það væri með álíka margar verslanir, ef ekki fleiri, en alla vega með fleiri stórmarkaði, þ. e. Sláturfélag Suðurlands. Það er samvinnuverslun. Mætti því ætla að þær verslanir til viðbótar við KRON-verslunina gætu veitt þessum vonda kaupmanni talsverða samkeppni. Ef við höldum áfram með þetta dæmi, hvað það er erfitt fyrir hinn vonda kaupmann að skammta sér laun sjálfur, þá er það staðreynd, að Samband ísl. samvinnufélaga er stærsta innflutnings- og heildverslun og auðvitað útflutningsverslun landsins með aðsetur í Reykjavík. Það flytur inn á eigin skipum það sem það kaupir í samvinnu við önnur samvinnufélög á Norðurlöndum og fær magnafslætti langt undir því sem nokkur kaupmaður hefur efni á að fá, vegna þess að magnið, sem kaupmennirnir kaupa þó þeir keyptu allir inn saman, er ekki nógu mikið á við magn það sem Sambandið flytur inn á eigin skipum. Það tryggir hjá eigin vátryggingafélagi, hefur eigin banka. Alla þessa milliliði og alla þá þjónustu, sem þar er falin, þurfa kaupmennirnir að reikna inn í sína verðmyndun. Þeir kaupa hver af öðrum í þjónustugreinunum. En samt sem áður og þrátt fyrir allt þetta er verðið ekkert lægra hjá samvinnufélögunum, hjá verslununum í KRON, hjá Sláturfélaginu, en hjá þessum vonda kaupmanni sem verið er að tala um að geti skammtað sér sjálfur laun.  Með allri þessari samkeppni í þjónustu, sem verðmyndunin hefur frá fyrirtækjum fólksins, eins og Alþb.- menn á þingi hafa kallað bæði samvinnuhreyfinguna og ekki síst KRON, þá er mér óskiljanlegt að þeir skuli óttast að kaupmaðurinn hafi ekki nóga samkeppni í verðmyndun til þess að verðmyndunin geti verið frjáls. Þar fyrir utan er það staðreynd, að á mörgum stöðum í kringum allt land er aðeins ein verslun og eitt fyrirtæki, þar er enginn kaupmaður til að halda uppi verði, en verðið er samt sem áður það sama og í Reykjavík að viðbættum uppsöfnuðum kostnaði. Þannig verður dýrara fyrir fólkið á stöðunum að kaupa inn úti á landi en í Reykjavík. Og þetta er fyrirtæki fólksins, sem þarf ekki að borga út fyrir sinn hring milliliðum á neinu stigi verðmyndunar. Þetta er svar mitt við þeirri fullyrðingu hv. 5. þm. Norðurl. v., að kaupmaðurinn hafi frjálsar hendur til þess að skammta sér laun með okurálagningu. Ég mótmæli slíkum fullyrðingum.



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að hefja umr. um þetta mál, en þar sem þær snerust út í það, að KRON og Sambandið hefðu fulla möguleika til að veita þá samkeppni í Reykjavík, að þessir aðilar ættu þess vegna að geta haldið uppi því aðhaldi, sem nauðsynlegt væri og eðlilegt, get ég ekki látið hjá líða að minna hv. flm. á þá staðreynd, að inn í þetta dæmi kemur hverjir ráða Reykjavíkurborg. Úthlutun lóða er eitt af því sem hefur úrslitaáhrif í þessu sambandi. Ég vil minna á að leitað var eftir því á vegum Sambandsins að hafa stórmarkað við Sundahöfn. Því var hafnað. Og ég held að á meðan ástandið í þessum málum er þannig, að óeðlileg afgreiðsla er á lóðum til KRON og Sambandsins undir stórverslanir á Reykjavíkursvæðinu, þá sé ekki réttlátt að tala um að samkeppni geti haldið þessu í því horfi sem æskilegt væri. Ég vil líka taka undir það sem kom fram hjá 5. þm. Norðurl. v., að á verðbólgutímum eru verðbreytingar svo örar, að það ruglar mjög almennt verðskyn manna. Ef þú ferð inn í verslun og spyrð eftir vöru er þér sagt að hún sé á þessu verði og jafnframt tjáð, ef þú gerir athugasemd við það verð, að hún sé nýkomin til verslunarinnar. Það er nú einu sinni svo, að tvö grundvallaratriði verða að vera til staðar ef samkeppnin á að halda vöruverði niðri. Annars vegar verður að vera nokkuð mikil kyrrstaða á verði í landinu, þannig að fólk læri verð á mjög mörgum vörutegundum, og svo hitt, að jöfn aðstaða sé varðandi það að fá lóðir undir verslunarhúsnæði.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, því satt er það, að óviðkunnanlegt er að kasta aðeins fram spurningum til ræðumanns í ræðustól og hafa svo ekkert annað að segja en trufla hann í annars skörulegri ræðu. Því vildi ég segja fáein orð um þetta. Þetta frv. út af fyrir sig er aukaatriði í þessu máli í heild, því að í Nd. er nú frv. - við höfum heyrt af því óminn núna undanfarna tíma, óminn af þeim umr. sem þar hafa farið fram um það mál, - sem skiptir auðvitað öllu í þessu, þ. e. a. s. frv. sem ríkisstj. er núna að leggja fram af fáheyrðri ósvífni, vil ég segja, því það snýst um að afnema verðlagshömlur sem allra mest, á sama tíma og nýbúið er að setja hömlur á laun manna, eins og gert hefur verið. En búið er að ræða um það mál meira en svo að ég þurfi þar nokkru við að bæta. Rætt var um Samband ísl. samvinnufélaga. Ég er því ekki svo kunnugur að ég geti dæmt um hvort allt það sé rétt sem hv. þm. Albert Guðmundsson sagði. En þó er ég hræddur um að kannske kunni að leynast í því meiri sannleikur en við, sem fylgjum samvinnustefnunni að málum vildum að væri. Ég er ósköp hræddur um að þar sé ekki nægilega vel á málum haldið. En það kemur ýmislegt fleira inn í þetta, og af því að minnst var á kaupfélögin almennt og kaupfélögin úti á landi, þá er rétt að geta þess, að kaupfélögin úti á landi þurfa mjög víða að sinna ákaflega veigamiklu hlutverki í sambandi við verslunarsviðið. Þau geta ekki leyft sér einhverja ákveðna sérstaka gróðavöru til þess að byggja á verslun sína og umsetning þar öll fer auðvitað miklu hægar fram en hér á þessu svæði. Þar fyrir utan eru kaupfélögin úti á landi ekki bara verslunarfélög. Þau gegna miklu stærra hlutverki og þýðingarmeira fyrir íbúana en því að vera með verslunina eina. Og áskotnist þeim eitthvað í verslunargróða, ef hann er þar fyrir hendi, þá fullyrði ég að sá verslunargróði fer sem betur fer til þeirra sem við kaupfélagið versla. Á þessu er auðvitað grundvallarmunur og hinu með kaupmanninn. Þar skilur á milli hugsjóna sem hv. þm. Albert Guðmundsson var að tala um áðan. Kaupfélögin hafa t. d. notað fjármuni sína til þess að byggja upp atvinnulíf heilla staða. Það vitum við best, sem búum úti á landi, að er ómetanlegt í mörgum tilfellum og við sjáum ekki eftir þeim peningum sem í það fara hjá kaupfélögunum. Hv. þm. talaði um að KRON gæti ekki eða virtist ekki geta veitt þá samkeppni sem nauðsynleg væri gagnvart kaupmönnum hér. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson sagði um það efni. Þar er komið inn á mjög veigamikið atriði án efa. En ég held að félagsmenn í KRON geti yfirleitt verið allþokkalega ánægðir með viðskipti sín hjá því fyrirtæki. Ég veit ekki betur en þeir fái vissan afslátt. Ég veit ekki hver hann er í prósentum. Sessunautur minn segir að menn fái 10% afslátt af vöruviðskiptum þar. Ég tel það ekki svo lítið, af þeim vöruviðskiptum sem menn geta haft við það ágæta kaupfélag. En mér leiddist það, þegar hv. þm. var að tala um að hann treysti dómgreind fólks, en við Alþb.-menn gerðum það ekki, því þar er komið inn á það sem bæði hv. þm. Ragnar Arnalds og hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson komu inn á: Hverjum dettur í hug og allra síst svo verslunarglöggum manni sem hv. þm. Albert Guðmundssyni, að menn geti haft í sambandi við verðlag almennt óbrjálaða dómgreind í því kapphlaupi, sem hefur ríkt undanfarið, og þeirri óðaverðbólgu, sem ríkt hefur? Það er gjörsamlega útilokað. Ég kom í verslun til þess að kaupa mér ákveðna vörutegund rétt fyrir gengisfellinguna. Þar var mér sagt hvað varan kostaði þá, hvað hún mundi kosta eftir gengisfellinguna og hvað ég mundi græða á því ef ég keypti hana þarna strax. Ég gat ekki valið þessa vöru alveg á stundinni og hún var horfin úr búðinni daginn eftir, annaðhvort seld eða kannske horfin inn á lager - ég veit ekki hvort hefur verið, en alla vega var hún horfin. En þegar ég svo keypti þessa vöru, vegna þess að ég þurfti að kaupa hana, þá var hvorki það verð uppi, sem mér hafði verið sagt að hefði verið á áður en gengisfellingin varð, né það verð, sem mér hafði verið sagt í versluninni að yrði eftir að gengisfellingin skylli á. Það voru komin 15% ofan á það verð sem hefði eðlilegt getað talist. Ég kannaði hvort þessi vara heyrði undir verðlagsyfirvöld, því ég ætlaði hreinlega að kæra þetta, vegna þess að mér var fullljóst að þarna hafði verið farið, eins og svo oft er gert af verslunum í sambandi við gengisfellingar, út fyrir hinn lagalega ramma og einhverju bætt ofan á. Því miður var þessi vara ekki undir neinu verðlagseftirliti svo að ég varð að láta málið niður falla. Auðvitað veit hv. þm. Albert Guðmundsson að í þessu máli þýðir ekki að tala fagurlega um dómgreind fólks. Ef hann, sem vera kann, verður í forustu sjálfstæðismanna í Reykjavík, sem allir trúa nú á og sjálfstæðismenn vona einnig eftir þeim úrslitum sem þar hafa orðið þá hlýtur hann að beita sér fyrir því, að þessi dómgreind komist í lag, með þeim hætti að hann stöðvi óðaverðbólguna. Þá getum við aftur farið að spjalla um þessa dómgreind almennings sem hann var að ræða um áðan, og þá skulum við vita hvort við getum ekki orðið tiltölulega sammála um hana. En þá verður hann búinn að vinna það afrek, sem engum öðrum hefur tekist, að stöðva óðaverðbólguna, og það er sannarlega kominn tími til. Þegar nýr maður kemur í forustu flokks, eins og hv. þm. Albert Guðmundsson í þessu stærsta kjördæmi, þá er von að menn voni fyrst og fremst að hann ráðist að þeirri meinsemd sem hrjáir okkur hvað mest.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja umr. um það mál sem hér er á dagskrá. Mér finnst þó skylt að drepa á ummæli hv. 5. þm. Norðurl. e., þar sem hann var að minna mig á hvað ég hefði einu sinni skrifað undir þegar ég tók sæti á þessu háa Alþ., að gæta þess að misstiga mig ekki á því. Þakka ég honum vinsamlega ábendingu í því efni. Ég tók fram í máli mínu áðan, að ég hefði á sínum tíma kynnt mér þetta frv., sem hér er til umr., og ég hélt að ég hefði tekið mjög skýrt fram að það væri ýmislegt í því, sem ég hefði talið að ég þyrfti að fá breytt áður en ég gæti sætt mig við það, og æðimargt, sem ég þyrfti að gera athugasemdir við. En það verður svo hver sem vill að lá mér það, að þegar mál hafa skipast þannig, að til umr. er í þinginu mál sem fjallar eiginlega um lausn sama vandans og er um að ræða í frv., sem hér er til umr., og um leið er þannig staðið að að öll líkindi eru til þess að það mál fái afgreiðslu, en hins vegar engin líkindi til að þetta frv., sem við erum að fjalla um nú í dag, geti fengið afgreiðslu, þá finnst mér sá kosturinn skárri að láta þetta frv., sem hér er til umr., eiga sig í bili, ekki síst þar sem ég veit að umr. og athugasemdir mínar hefðu engu breytt um gang málsins, og taka þá heldur þann kostinn, hvað sem hv. 5. þm. Norðurl. e. segir um það, að bæta gráu ofan á svart og láta þetta frv., sem hér er til umr., víkja og styðja frv. sem samkomulag er um milli flokka, sem mynda núv. ríkisstj., - ríkisstj. sem ég styð og frv. sem, eins og ég gaf yfirlýsingu um áðan, að vissu leyti a. m. k. inniheldur verulegar úrbætur frá því ófremdarfyrirkomulagi sem er á verðlagsmálunum hjá okkur og hefur verið síðustu áratugi. Herra forseti. Ég lofaði því að lengja ekki þessar umr., en ég vil þó, áður en ég vík úr ræðustól, segja það, að ekki ætla ég að vera málsvari verðbólgunnar hér á hinu háa Alþ. og ekki vil ég gera lítið úr hlut verðbólgunnar í því ófremdarástandi sem ríkir í sambandi við verðmyndun og verðlag. Sjálfsagt á verðbólgan þátt í því að rugla verðskyn almennings. En skoðun mín er sú, að þar hafi átt meiri þátt í að skapa þann rugling, sem orðinn er á verðskyni almennings, það kolbrjálaða, úrelta og vitlausa fyrirkomulag sem hefur gilt um verðlagsákvæði hér í þessu landi - verðlagsákvæði sem byggjast að stofni til á því, að því óhagstæðari innkaup sem seljandi vörunnar gerir, því meiri hagnað fær hann. Er nema von að í þjóðfélagi, þar sem verðlagsákvæði - ströng verðlagsákvæði - eru búin að vera í gildi um ára tuga skeið, sé almenningur kominn að þeirri niðurstöðu, að það sé alveg útilokað annað en að verðlag í verslunum og annars staðar hljóti að vera innan þess ramma sem opinberir aðilar ákveða? Það er þetta sem ég held að hafi átt veigamesta þáttinn í því að deyfa skyn almennings fyrir því að vera vakandi fyrir almennu verðlagi yfirleitt. Ég ætla að ljúka máli mínu í þetta sinn með því að endurtaka það, sem ég einu sinni sagði við ágætan vin minn, sem er framarlega sem foringi í verkalýðsstéttinni, að kannske yrðu það umtalsverðustu kjarabæturnar, sem hægt væri að veita almennu launafólki í þessu landi, að afnema með öllu lög sem setja hömlur á verðlag og verðmyndun.

Frsm. meiri hl. (Jón Helgason) : Herra forseti. Það er e. t. v. ekki ástæða til að lengja þessar umr. mikið, þar sem í þeirri rökstuddu dagskrá, sem meiri hl. fjh.- og viðskn. flytur, er ekki tekin nein efnisleg afstaða til þessa frv. Ég held að augljóst sé að ekki geta verið í gildi tvenn lög um sama efni, um verðlag og verðmyndun og samkeppnishömlur og annað slíkt. Ef við hefðum mætt með og samþ. frv. hv. 12. þm. Reykv., þá hefðum við ekki getað samþ. einnig það frv. sem nú liggur fyrir hv. Nd. Fjh.- og viðskn. taldi nauðsynlegt að athuga þessi mál bæði saman, og þegar það frv. kemur til fjh.- og viðskn. Ed. er hægt að taka efnislega afstöðu einnig til þess sem er í frv. hv. 12. þm. Reykv. Það er vitanlega alveg rétt, að fyrirmælin, sem felast í þessum frv., eru nokkuð mismunandi. Ég vil vegna þess, sem hefur komið fram hjá nokkrum hv. þm. Alþb., geta þess, að í því frv., sem nú liggur fyrir Nd., er alls ekki lagt til að afnema allar hömlur. Það mun koma í ljós þegar það frv. verður hér efnislega til umr. Það hefur einnig komið hér til umr. af hverju samvinnufélögin væru ekki með lægra verðlag en raun ber vitni, og þá m. a. talað um Samband ísl. samvinnufélaga. Ég þekki það mikið til viðskipta við það í gegnum kaupfélag úti á landi, að ég veit að það er ómetanlegur stuðningur fyrir kaupfélögin að hafa viðskipti við Samband ísl. samvinnufélaga. Hins vegar þjónar það kaupfélögunum úti um allt land, og það ætti ekki að þurfa að segja mönnum, a. m. k. utan af landi, að sú þjónusta hlýtur að vera miklu dýrari en er í Reykjavík. Sambandið reynir, eftir því sem það getur, að jafna þessu út og létta undir, en þrátt fyrir það er óhjákvæmilegt að sá kostnaðarauki, sem er hjá verslun úti á landi vegna flutninga, miklu hægari vöruumsetningar og margra annarra atriða, veldur hærra vöruverði. En ég þori að fullyrða að sá munur yrði enn þá meiri ef samvinnufélögin nytu þar ekki aðstoðar Sambandsins. E. t. v. er það skýrasta dæmið um það eða sönnunin fyrir því, að víða eru kaupfélögin orðin eini aðilinn sem þó treystir sér til þess að halda uppi þessari bráðnauðsynlegu þjónustu fyrir byggðarlögin úti á landi, og án kaupfélaganna og þjónustu þeirra væri erfitt að hugsa sér að fólkið hreinlega gæti búið á þessum stöðum.



Herra forseti. Ég mun ekki halda langa ræðu, en vil í upphafi máls míns leiðrétta smámisskilning, sem fram kom hjá hv. þm. Jóni G. Sólnes á orðum mínum úr hinni fyrri ræðu. Ég taldi ekki að hv. þm. bætti gráu ofan á svart með því að víkja frv. hv. þm. Alberts Guðmundssonar, 12. þm. Reykv., til hliðar og greiða síðan atkv. með frv. ríkisstj. Ég var að vekja athygli hans á því gullna tækifæri sem hann átti á því að bæta enn einu sinni gráu ofan á svart, þar sem hann gat greitt atkv. með frv. hv. þm. Alberts Guðmundssonar um þessi mál og síðan, ef svo færi - sem líklegt væri - að það félli eigi að síður, þá átti hann enn þá skot í hinu hlaupinu til þess að vinna sér til sæmdar með því að greiða síðara frv. atkv. er það hingað kemur. Ég ætla að það hafi eigi farið fram hjá hv. dm., hversu hljómað hefur hinn hvelli og hreini rómur hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasonar inn um gættina hjá okkur, þar sem hann hefur einmitt verið að ræða frv. ríkisstj. á þessari sömu stundu. Það er nú væntanlegt - ef það má nota sögnina „að vænta“ í svo umhverfðri merkingu - hingað inn í d. innan skamms. Þá hefði enn verið fyrir hendi þriðji kosturinn, að doka nú við með að afgreiða úr n. frv. hv. þm. Alberts Guðmundssonar til þess að geta athugað þessi frv. saman og tekið þá úr frv. hv. þm. Alberts Guðmundssonar í formi brtt. inn í frv. ríkisstj. það sem hv. þm. Jóni G. Sólnes líkaði betur í hinu frv., ef hann vildi raunverulega vel gjöra. Það fór ekki neitt á milli mála í síðari ræðu hv. þm. Alberts Guðmundssonar, að honum er enn í fersku minni ýmislegt af því sem hann lærði í Samvinnuskólanum á sínum tíma, þegar Jónas Jónsson stýrði þeim skóla sællar minningar. Enn þá er hann kunnugur markmiðum samvinnuhreyfingarinnar og kaupfélaganna og gerir sér fulla grein fyrir því, hvílíkum stórvirkjum samvinnuhreyfingin má fram koma á landi hér í versluninni ef rétt er á haldið. Ég er þeirrar skoðunar, sömu skoðunar og hv. þm. Albert Guðmundsson, að æskilegt sé að kaupfélögin hafi það afl, að þeim sé fengið það afl - og það afl getur enginn fengið kaupfélögunum nema fólkið sjálft - sem til þess þarf að þau annist hið virka verðlagseftirlit í landinu við gefnar hagstæðar aðstæður. Ég er sömu skoðunar. Ég get einnig tekið undir þau orð hv. þm. Jóns G. Sólness, að gildandi verðlagslöggjöf er síður en svo í hvívetna lýtalaus. Hann orðaði það nú svo, að löggjöf þessi væri kolvitlaus. Hún er á margan hátt röng. Ég lái honum ekkert þó hann kveði svo sterkt að orði. Á henni hafa ekki verið gerðar nauðsynlegar breytingar til þess að halda henni í takt við ástandið í verðlagsmálunum og í verslunarmálunum á landi hér. Þetta viðurkenni ég alveg fúslega. En þar með er ekki sagt að úr verði bætt með því einu að fella þá löggjöf úr gildi - með því er ekki sagt að aðrir kostir kunni ekki að vera verri. Ég er mjög svo til viðræðu um að gera breytingar á verðlagslöggjöfinni, en ég er því algjörlega mótfallinn, að samtímis því sem Alþ. undir stjórnarforustu Sjálfstfl. og Framsóknar bannar með lögum að alþýðusamtökin ákvarði verð á vinnustundum síns fólks, þá sé kaupsýslustéttinni heimilað að ráða algjörlega upp á eigin spýtur verði á nauðsynjavörum þessa sama alþýðufólks. Það er ekki bara kolvitlaus aðferð, ekki bara það, auk þess er þetta siðlaus aðferð. Ég neita því algjörlega, að ég eða hv. þm. Ragnar Arnalds í ræðu sinni áðan, við hefðum talað um hina vondu kaupmenn. Mér væri ákaflega fjarri skapi að nota slíka nafngift um kaupmenn. Enda þótt ég leyfði mér að kalla fram í fyrir hv. þm. Albert Guðmundssyni áðan og minnast á svik undan söluskatti í sambandi við samkeppni kaupmanna og samvinnufélaga um verðlag, þá vil ég alls ekki væna kaupmannastéttina í heild um söluskattssvik. Því fer víðs fjarri. Kaupmenn eru jafnmisjafnir þegnar eins og þeir eru margir. Enn í dag hygg ég að varla verði á móti því mælt, að þeir sinni þýðingarmiklu hlutverki í þjóðlífi okkar, ýmsir þeirra með ágætum. Ef við athugum söguna frá upphafi íslenskrar verslunar, þá mun koma í ljós, ef grannt er skoðað og af heiðarleika, að margir þeir einstaklingar, sem stundað hafa kaupmennsku á landi hér, hafa reynst hinum máttarminni hjálparhellur. En svo ég rifji aðeins upp fyrir hv. þm. Albert Guðmundssyni hin fornu fræði er hann áður nam við kné Jónasar Jónssonar, þá hygg ég að færa megi að því gild rök, að það hafi einmitt verið tilkoma samvinnuhreyfingarinnar á landi hér sem fyrst og fremst efldi verslunina í þágu alþýðu manna og einmitt á þeim árum þegar verslunarhættir voru þess háttar og verðlagsmálin lutu skynsamlegum lögmálum, þá hafi það einmitt verið samkeppni kaupfélaganna sem hélt niðri verðlaginu á landi hér. Ég dreg ekki í efa að Samband ísl. samvinnufélaga gegni enn þýðingarmiklu hlutverki fyrir kaupfélögin úti á landi. Aftur á móti er ég þeirrar skoðunar, að í yfirstjórn Sambandsins gæti nú, - ef ég má leyfa mér að nota orðið, talsvert algengt orð, sem mér finnst nú enn þá hafa framandi bragð, - að það gæti nokkurrar firringar á milli yfirstjórnar Sambandsins og hins almenna kaupfélagsmanns sem æskilegt væri að ráða bót á. Ég leyfi mér að draga í efa að Samband ísl. samvinnufélaga hafi í hvívetna gert lækkað vöruverð að meginmarkmiði í rekstri sínum hin síðari árin, þó e. t. v. megi til sanns vegar færa að þar hafi Samband ísl. samvinnufélaga eða að einhverju leyti gengið nauðugt til leiks. Ég vil minna á í sambandi við ummæli hv. þm. Jóns Helgasonar um eðlilegan kostnaðarauka af því að dreifa varningi frá Reykjavík til kaupfélaganna úti á landi, að stöku heildsalar í Reykjavík hafa boðið kaupfélögunum úti á landi ýmsan varning við lægra verði en Sambandið hefur gert. Það er ástæðan fyrir því, að ýmis kaupfélög úti á landi versla við heildsalana fremur við Samband ísl. samvinnufélaga. Loks minni ég enn einu sinni á það, að við Alþb-menn bárum á þessu kjörtímabili fram till. um að niður yrði felldur söluskattur af flutningskostnaði á vörum út á land, sem nemur nú 20% ofan á flutningskostnaðinn sem er ýkjahár annars, en þeir hv. stjórnarþm., þ. á m. þm. Framsfl., börðust gegn því. Aðeins svo þetta í lokin: Ég hefði gjarnan viljað að meiri hl. fjh.- og viðskn. hefði ekki tekið þann kostinn að svipta mig möguleika á því að greiða atkv. gegn frv. hv. þm. Alberts Guðmundssonar sem hér er um að ræða. Ég skal að vísu játa að ég hygg að þetta hafi hv. fjh.- og viðskn. ekki gert af útspekúleruðum hrekk við mig. Kannske hefur hún gert það af þrauthugsaðri tillitssemi við hv. þm. Jón G. Sólnes, af ótta við að honum yrði þarna valdið óhæfilegu hugarstríði eða innri lemstrun af baráttu við samvisku sína.