Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Frv. þetta er seint á ferð hér á þingi. Ástæðan er sú, eins og flestum hv. alþm. mun kunnugt, að nokkur atriði í skattalöggjöfinni þörfnuðust nánari athugunar og var beðið eftir rannsókn, sem ríkisskattstjóri stjórnaði, á tölvuútskriftum sem hann hafði pantað í sambandi við nokkur atriði skattalaga. Niðurstöður þessarar könnunar, sem var óhjákvæmileg forsenda þess að unnt væri að ganga frá brtt. við lögin, lágu ekki fyrir fyrr en langt var liðið á marsmánuð. Frv. var svo lagt fram hér á Alþingi í byrjun aprílmánaðar. Vissulega voru nokkrar vonir bundnar við það, að unnt yrði að afgreiða málið fyrir páska, en það tókst ekki, og má nú segja að það hafi verið komið í eindaga að því leyti, að það getur farið að hafa veruleg áhrif á álagningu skatta á þessu ári, miðað við þá fresti sem í lögum eru, ef ekki verður um afgreiðslu málsins að ræða héðan frá Alþingi á næstu dögum. Í frv., sem lagt var fram í Nd. í aprílbyrjun, voru meginatriðin þessi: Tekjuskattur til ríkisins er lækkaður sem svarar um 1.5% af brúttótekjum liðins árs hjá framteljendum með almennar launatekjur, þ. e. 10–11 millj. kr. reiknað í gamalli mynt. Skattalækkunin er, eins og kunnugt er, framkvæmd með niðurfellingu 1.5% sjúkratryggingagjalds á tekjur upp að rúmum 6.7 millj. gamalla króna og með hækkun persónuafsláttar og með breytingum skattþrepa í tekjuskatti. Áætluð lækkun álagningar vegna þessarar skattalækkunar nemur um 90 millj. nýkr. eða 9 milljörðum gamalla króna. Áður en þessi skattalækkun, sem er meginefni frv., var reiknuð út var skapaður svonefndur viðmiðunargrunnur sem skattalækkunin upp á 1.5% er reiknuð út frá. Fyrrnefnd skattalækkun er miðuð við álagningarkerfi sem hefði gefið ríkinu hliðstæðar skatttekjur af almennum launatekjum og var á s. l. ári, að teknu tilliti til verðlags- og launabreytinga. Til þess að fá fram eðlilegan viðmiðunargrunn voru breytingar gerðar á persónuafslætti og skattþrepum, og samsvarar þessi breyting fyrir almennar launatekjur að skattvísitalan væri ákveðin 151 í stað 145 í fjárlögum ársins. Þessi leiðrétting á viðmiðunargrunninum, áður en skattalækkunin er reiknuð, lækkar álagningu tekjuskatts um 32 millj. nýkr. eða 3.2 milljarða gamalla króna. Þetta er sem sagt meginefni frv., mikilvægasta atriði þess, skattalækkun upp á 1.5% af brúttótekjum liðins árs. Í frv. eru þar að auki allmörg mikilvæg atriði, en eins og hv. þm. sjá er þar bæði um stór atriði og smá að ræða. Frv. er upp á 33 frumvarpsgreinar, en hér er ekki ástæða til að dvelja við nema örfá mikilvæg efnisatriði. Í öðru lagi er lagt til að lægsti fastur frádráttur samkv. 30. gr. skattalaga, sem veittur er einhleypingum, verði 75% hærri hjá einstæðum foreldrum og er það í samræmi við megintillögur nefndar sem fjmrh. skipaði s. l. haust til að athuga skattalega stöðu einstæðra foreldra. Í þriðja lagi er rétt að nefna eignarskatt lágtekjufólks. Lagt er til í þessu frv. að bættur verði hagur lágtekjufólks, sem býr í skuldlitlu eigin húsnæði, með því að nýta megi ónýttan persónuafslátt til greiðslu eignarskatts. Það eru einkum elli- og örorkulífeyrisþegar sem munu njóta góðs af þessu ákvæði. Einnig er lagt til að lækka megi eignarskatt þeirra sem litlar tekjur hafa vegna aldurs, veikinda eða slysa. Fjórða mikilvæga atriðið, sem ég vil nefna, er ákvæði um frádráttarbærni húsaleigu. Lagt er til að helmingur húsaleigu vegna íbúðar til eigin nota verði frádráttarbær við álagningu tekjuskatts. Þetta ákvæði gildir um greidda húsaleigu á því ári sem nú er að líða og verður því leigjendum til hagsbóta við álagningu skatts á næsta ári. Þess er vænst, að húsaleiga verði betur fram talin eftir þessa breytingu á skattalögunum. Í fimmta lagi er mikilvægt ákvæði í frv. sem varðar refsivexti. Lagt er til að vangreiðsla á hluta af sköttum valdi ekki því, að allur ógreiddur skattur falli þegar í gjalddaga ásamt þungum dráttarvöxtum á alla upphæðina. Þykir núgildandi regla svo ósanngjörn, þótt hún hafi verið í lögum um margra ára skeið, að ekki verði lengur við unað. Þess vegna er sem sagt lagt til að aðeins sá hluti greiðslunnar, sem fallinn er í gjalddaga, safni á sig dráttarvöxtum, en ekki allar eftirstöðvarnar, eins og nú er gert ráð fyrir. Ég hef nefnt fimm mikilvægustu atriði þessa skattafrv., en tvö önnur ákvæði voru í þessu frv. sem bæði tóku verulegum breytingum við meðferð málsins í Nd. Þau fimm, sem ég nefndi, tóku hins vegar engum breytingum og yfirleitt ekki aðrar greinar frv. efnislega séð en þær sem ég nú ætla að nefna og varða annars vegar reiknuð laun og hins vegar fyrningar. Í frv., sem ríkisstj. lagði fram í aprílbyrjun, var gert ráð fyrir því, eins og kunnugt er, að 59. gr. tekjuskattslaganna um reiknuð laun atvinnurekenda yrði felld niður. Þessi grein, eins og hún er í núgildandi lögum, er að flestra dómi meingölluð. Hún er mjög ósveigjanleg að efni til og sennilega er það ástæðan til þess, að hún hefur verið framkvæmd af skattstjórum mjög ósveigjanleg - og það sem verra er: ljóst þykir að hún hafi verið nokkuð mismunandi framkvæmd eftir skattumdæmum. Auk þess þótti þessi regla ákaflega ósanngjörn gagnvart bændum þar sem viðmiðunartekjur þeirra voru ákvarðaðar mjög háar og var þar bæði miðað við dagvinnuþátt í verðlagsgrundvelli landbúnaðarvara og yfirvinnu. Margir hafa ímyndað sér að 59. gr. skattalaganna væri sérstaklega til þess fallin að koma í veg fyrir skattsvik, en svo er ekki. Önnur ákvæði skattalaga eru fremur ætluð í því skyni og þá sérstaklega 96. gr. skattalaga. En 59. gr. gerir ráð fyrir því, að allir þeir, sem stunda vinnu við eigin atvinnurekstur, ætli sér laun samsvarandi þeim launum sem launþegar hafa hjá hliðstæðum fyrirtækjum. Vandamálið verður þá það, að þessi litlu fyrirtæki kunna að vera rekin með verulegu tapi. Eftir sem áður gerir greinin ráð fyrir að viðkomandi atvinnurekandi reikni sér þessi fastákveðnu laun, og breytir engu þótt það hafi þær afleiðingar að tapið af rekstrinum verði þeim mun meira. Þetta atriði hefur mjög verið gagnrýnt. Menn hafa bent á að verið væri að leggja skatt á tekjur sem aldrei hefðu orðið til. Vissulega má segja að þetta sé gert hjá fyrirtækjum sem eru rekin í félagsformi vegna þess að þar er öllum ætlað að reikna sér laun. En ég tel að í raun og veru sé ákaflega hæpið að jafna þessum tveimur fyrirtækjaformum algjörlega saman vegna þess að fyrirtæki, sem rekin eru í eigin nafni atvinnurekenda, eru yfirleitt lítil fyrirtæki sem þola það ekki að verið sé að skattleggja tekjur sem ekki hafa orðið til, meðan aftur á móti fyrirtæki, sem eru stærri í sniðum, eins og fyrirtæki í félagsformi eru yfirleitt, þola frekar að færa milli ára af þessari ástæðu. Ég féllst á það við undirbúning þessa frv. að afnema 59. gr. með öllu út úr lögunum, enda taldi ég að unnt væri að styðjast við 96. gr. eftir sem áður hvað varðar eltingarleik við þá atvinnurekendur sem hugsanlega telja ekki tekjur sínar fram með eðlilegum hætti eða á tortryggilegan og ófullnægjandi hátt. Niðurstaðan hefur nú orðið sú í Nd., að 59. gr. verði tekin inn aftur og þá verulega breytt frá því sem áður var. Þar er ekki gert ráð fyrir að viðmiðunartekjur bænda séu miðaðar við allan vinnuþáttinn í verðlagsgrundvelli landbúnaðarins, heldur einungis 2/3 hluta vinnuþáttarins. Eins er ljóst að öryrkjar og aldraðir geta ekki beðið tjón af notkun þessarar reglu, og yfirleitt á það að vera tryggt eftir þá breytingu, sem gerð hefur verið á greininni, að ekki sé verið að leggja skatt á peningatekjur sem ekki hafa orðið til. En vissulega má segja að eins og greinin er nú eftir meðferð málsins í Nd. sé hugsanlegt að lagður sé skattur á fyrirtæki, sem rekin eru í nafni einstaklinga, með þeim hætti, að fyrningarnar séu þá lækkaðar að sama skapi eða tekjufærsla vegna skulda, því að í greininni, eins og hún er nú eftir breytinguna sem orðin er eftir umr. í Nd., er gert ráð fyrir að ákvörðun skattstjóra samkv. þessari grein megi aldrei mynda tap sem er meira en nemur samanlögðum almennum fyrningum samkv. 38. gr. og gjaldfærslu samkv. 53. gr. Þegar ákveðið var að fella niður 59. gr., eða gera till. til Alþingis um að hún yrði felld niður, var jafnframt talið óhjákvæmilegt að taka inn aðra grein í staðinn sem takmarkaði fyrningar í þeim tilvikum þegar reksturinn skilaði litlum sem engum tekjum og þar með engum skattgreiðslum í ríkissjóð. Þess vegna varð til 17. gr. frv. sem gerir ráð fyrir að útgjöld vegna fyrningar í atvinnurekstri séu lækkuð um allt að 10% ef hreinar tekjur í rekstrinum eru undir 5% af brúttótekjum. Eins og mönnum er kunnugt greiða mörg fyrirtæki lítinn sem engan tekjuskatt, og var markmiðið með þessu ákvæði að bókaður hagnaður yrði tekinn til endurskoðunar og fyrningarútgjöldin lækkuð ef hagnaður reyndist undir ákveðnu lágmarki. Í raun og veru má segja að eðli þessa ákvæðis sé ákaflega keimlíkt ákvæðinu í 59. gr., eins og það er nú orðið eftir þær breytingar sem Nd. hefur gert á þessu ákvæði, vegna þess að þar er einmitt gert ráð fyrir að fyrningar séu lækkaðar til þess að ná fram reiknuðum launum hjá mönnum sem reka fyrirtæki í eigin nafni, en hér var um að ræða ákvæði sem áttu ekki einungis við um þessi fyrirtæki, heldur líka um alla lögaðila. Niðurstaðan varð sú í Nd., að jafnhliða því sem 59. gr. var tekin inn aftur var þetta ákvæði fellt niður. Það var ekki gert með mínu samþykki eða eftir minni till. og greiddi ég því ekki atkv., en það er önnur saga. Ákvæðið var fellt út úr frv. og 17. gr. er því horfin þaðan. Þetta eru þær tvær meiri háttar breytingar sem komu fram í Nd., en nokkrar fleiri mætti nefna og þá sérstaklega það, að námsfrádráttur, sem ekki nýtist námsmönnum meðan á námi stendur, er frádráttarbær í 5 ár eftir að námi lýkur, en þó aðeins sá hluti námsfrádráttarins sem ekki nýtist meðan á náminu stendur. Er þetta að sjálfsögðu töluvert ólíkt því sem áður gilti. Eins var samþykkt m. a. í Nd. að launagreiðendur skyldu ekki halda eftir meira en 75% af heildarlaunagreiðslum hverju sinni til greiðslu á gjöldum samkv. lögum þessum og gjöldum samkv. IV. kafla laga nr. 73 1980. Þessi ákvæði hvor tveggja tel ég vera til mikilla bóta á frv. og raunar allar þær frumvarpsgreinar sem samþykktar hafa verið. Ég sé ekki, herra forseti, ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál að svo stöddu, en legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. hefði átt að taka það skýrt fram við þessa hv. deild, að hann er að mæla fyrir allt öðru frv. en hann lagði fyrir Nd. fyrir nokkrum dögum. Frumvarpi hans hefur verið gersamlega umbylt í Nd., og segir það eitt sína sögu um hvernig að þessu frv. var staðið á sínum tíma. Hæstv. ráðh. fór hér nokkrum orðum um það, að frv. þetta væri seint á ferð, og vildi afsaka það með því, að það stafaði af því að það hefði verið beðið eftir tölvuútskrift. Ég verð nú að segja að mér finnst það dálítið langt seilst þegar hæstv. ríkisstj. segist hafa beiðið eftir tölvuútskrift allan þennan tíma til þess að breyta skattalögum og síðan kemur hæstv. ráðh. hér og segir að meginefni þessa frv. sé að efna loforð sem ríkisstj. gaf um áramót. Ég vildi nú gjarnan að hæstv. ráðh. léti svo lítið að vera viðstaddur. Þó að hann eigi orðið lítið í frv. er þetta á hans ábyrgð enn þá. 
             Hæstv. ráðh. sagði að meginefni þessa frv. væri að efna loforð sem gefið var um að skattalækkun kæmi fram sem 1.5% kaupmáttaraukning hjá hinum lægst launuðu. Það er auðvitað margt hægt er að segja um þessi loforð hæstv. ríkisstj. og skattastefnuna á undanförnum árum. Ég ætla að geyma mér að ræða meira um það síðar, við 2, og 3. umr. þessa máls e. t. v. En það vill svo til að Þjóðhagsstofnun hefur lagt á það mat, hver skattbyrðin verður á þessu ári, bæði ef verðbólgan verður eins og Þjóðhagsstofnun gerir ráð fyrir og eins ef það margfræga 40% mark skyldi nást sem ríkisstj. stefnir að. Varðandi það, sem eftir er í launaumslögum launþega sem borga skatta sem eru fastákveðin tala, skiptir máli þegar upp er staðið hvað verðbólgan verður mikil á greiðsluárinu og hvað laun hækka vegna verðbótavísitölu á greiðsluárinu. Ef verðbólga minnkar mikið verður erfiðara að greiða skattana, og það kemur út úr þessu dæmi, að launþegar búa við nákvæmlega sömu skattbyrði og í fyrra, svo til nákvæmlega sömu skattbyrði mælda í prósentum við tekjur á greiðsluári, ef þetta verðbólgumarkmið næst, þannig að beinir skattar í heild verða nákvæmlega jafnþungbærir fyrir launþega og í fyrra ef þetta markmið ríkisstj. næst. Ég er hér með tölur frá Þjóðhagsstofnun um þetta atriði, og ég held að það þurfi ekkert um þær að della. Ríkisstj. er að tala um að hún hafi létt skattbyrðina miðað við álagningarár. Það er nokkuð til í því, miðað við árið í fyrra, með þessum stigum. Þetta kemur mjög misjafnlega niður eftir því hvort menn eru með miðlungstekjur eða hærri. En það mun vera nokkuð rétt samkv. umsögn Reiknistofnunar Háskólans og Þjóðhagsstofnunar, að miðað við tekjur álagningarárs er skattbyrðin heldur minni, eftir að þessar breytingar hafa náð fram að ganga, heldur en hún var í fyrra. En þá er líka við það að athuga að nú liggja fyrir óyggjandi tölur um að beinu skattarnir hækkuðu verulega í fyrra, og jafnvel þótt ríkisstj. sé að tala um lækkun miðað við álagningarár á skattbyrðinni er sú lækkun ekki meiri en svo að skattbyrðin verður nánast eins og hún var á árinu 1979. Þetta er nú öll rausnin í tilslökun á sköttum sem hæstv. ríkisstj. vegur upp á móti 7% skerðingunni 1. mars. En það er eitt atriði sem ég ætlaði nánast að gera fyrst og fremst að umræðuefni hér. Það eru þau fráleitu vinnubrögð sem hæstv. ríkisstj. hefur viðhaft í þessum efnum. Það er svo að skattstofur hafa beðið núna vikum og mánuðum saman með sín störf, mörg hundruð manns sjálfsagt sem hafa í rauninni verið verklitlir. Framteljendur hafa ekki hugmynd um hvaða skatta þeir fá. Ekkert fyrirtæki í landinu veit hvernig það á að telja fram. Og nú er kominn 15. maí, á þessu ári. Það er ekki svo að þetta sé neitt einsdæmi. Þetta endurtekur sig ár eftir ár. Og þetta eru náttúrlega slík firn og stórmerki, að menn skuli bjóða fólki slík vinnubrögð í skattamálum, að það tekur engu tali. Ég geri nú ráð fyrir að hæstv. ráðh. sé mér sammála í þessum efnum inn við beinið. En ábyrgðin er hans og hæstvirtrar ríkisstj. Það er enn og aftur sama sagan, að hæstv. ríkisstj. getur ekki komið sér saman um neitt fyrr en í besta falli löngu eftir að gera hefði átt hlutina. Það er það sem skiptir máli í þessu sambandi, að þetta frv. er mjög síðbúið og það er algerlega vegna þess dæmafáa stjórnleysis og upplausnar sem ríkir á öllum sviðum innan hæstv. ríkisstj., bæði á þessu sviði og öðrum. Ég veit ekki nema ég láti þetta nægja í bili. Ég fagna því, að hæstv. ráðh. játar að hann er sekur í þessum efnum. En það er ekki nóg. Fólkið í landinu er búið að hafa af þessu meira en ömun, það er búið að hafa af þessu alls konar óhagræði. Í rauninni vita menn ekkert hvað að þeim snýr í þessum málum, fyrir svo utan það að kastað hefur verið á glæ opinberum fjármunum í stórum stíl vegna þess að skattstofur hafa ekki getað unnið sín verk.



Herra forseti. Ég hafði tæplega ætlað mér að taka hér til máls, en ræða hæstv. fjmrh. gefur tilefni til þess að segja hér fáein orð. Það er eitt út af fyrir sig, að hæstv. fjmrh. skuli enn halda fram þeim ósannindum, að með þessu frv. sé verið að lækka skattana frá fyrra ári, þegar það er vitað að svo er ekki og liggja fyrir opinber gögn um það. Auðvitað er um að ræða lækkun frá þeirri hækkun skatta sem áður hafði verið ákveðin og í slíkum orðhengilshætti geta menn kannske lengi hangið. En það, sem var merkilegast við ræðu hæstv. fjmrh., var auðvitað að hann eyddi meginhlutanum af ræðutíma sínum í að segja frá frvgr. sem þegar eru fallnar og hann hafði gert að sínum till. á sínum tíma. Það lá við að menn gætu ályktað sem svo, að hæstv. ráðh. væri að mæla með því við deildina, að hún breytti frv. aftur í hið fyrra horf, eins og það var upphaflega. Ég skil ekki hvert hæstv. ráðh. er að fara með þessum hætti. Mér fannst að hann væri frekar að mæla með því frv., sem hann flutti hér einu sinni, heldur en að hann væri í raun og sannleika að mæla með samþykkt þess frv. sem hann telst þó vera að mæla fyrir. Þetta verða að teljast dálítil öfugmæli. En aðstæður eru náttúrlega mjög einstakar núna. Ég hugsa að það sé mjög óvenjulegt, ef ekki einstakt, að fjmrh. fái samþykkta á sig frvgr. varðandi álagningu á tekjusköttum, sem hann er sjálfur andvígur, með atkvæðum þorra stjórnarsinna. Ég held að allt þetta sanni kannske fyrst og fremst hver uppákoma er hér í íslenskum stjórnmálum. Ég ætla ekki, herra forseti, að fjalla um efnisatriði þessa máls, tefja tímann með því á þessari stundu, en mun gera það við 2. umr. málsins.