Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Það liggur nú fyrir og er ekki lengur umdeilt að í loftárásunum á Júgóslavíu sl. vetur og vor notaði Bandaríkjaher ekki bara úranhúðaða sprengiodda, þ.e. með húð úr svonefndu sneyddu eða lággeislavirku úrani, heldur einnig sprengjur þar sem notað var svokallað óhreint úran. Óhreint úran er í raun og veru geislavirkur úrgangur sem fellur til við orkuvinnslu í kjarnorkuverum og er mengaður af hágeislavirkum efnum, svo sem plútoni sem er einhver mesti og skæðasti krabbameinsvaldur sem þekktur er. Til viðbótar því ryki sem myndast við bruna þar sem úranhúðaðir sprengioddar koma við sögu og er almennt talið mjög skaðlegt heilsu manna, bætist það að í úranhertum skotfærum Bandaríkjahers í loftárásunum á Júgóslavíu var ekki bara sneytt úran heldur einnig hágeislavirkt plúton, strontín og fleiri mjög geislavirk og hættuleg efni. Þessum upplýsingum leyndu Bandaríkjamenn að vísu lengi vel og hefur það valdið nokkrum titringi í samskiptum við þá. Til dæmis hafa Þjóðverjar gagnrýnt þetta mjög harkalega. Varnarmálaráðherra Þjóðverja, Rudolf Scharping, hefur t.d. gagnrýnt mjög harkalega þessa framgöngu Bandaríkjamanna, enda hefur þátttaka þýskra stjórnvalda og aðild að þessum atburðum sætt mikilli gagnrýni heima fyrir. Það var hins vegar ekki að heyra á sendiherra Íslands hjá NATO að íslensk yfirvöld utanríkismála hefðu miklar áhyggjur af þessu og í viðtali við Ríkisútvarpið 22. janúar sl. reyndi Gunnar Pálsson sendiherra að gera lítið úr öllu saman og sagði þar m.a. að það gæti verið allt eins hættulegt fyrir almenning að vera með sápu í heimahúsum, geyma sápu heima hjá sér eins og þessi geislavirku vopn væru. Herra forseti. Í Flóabardaga hinum síðari notuðu Bandaríkjamenn óhemju af svona sprengjum eða um 930--950 þúsund odda en um 100 þúsund slíkum sprengjum var varpað á Júgóslavíu. Fljótlega fór að bera á alls kyns veikindum hjá hermönnum og svo ekki sé minnst á almenning í Írak og írakska hermenn og tíðni krabbameins hefur margfaldast á þessum slóðum. Það átti því ekki að koma neinum á óvart að hér væri um háskalega hluti að ræða þegar sömu vopn voru notuð mörgum árum síðar í loftárásunum á Júgóslavíu. Íslendingar eru sem NATO-þjóð samábyrg fyrir þessum atburðum og það er eins gott að menn geri sér grein fyrir því. Því tel ég eðlilegt að spyrja hvort ríkisstjórn Íslands hafi verið það ljóst að til stæði að nota úranhúðaða sprengiodda í þessum loftárásum, hver afstaða íslenskra fulltrúa hjá NATO hafi verið til að upplýsa málin og hver sé afstaða hæstv. utanrrh. hvað það varðar að notkun á slíkum vopnum verði algerlega bönnuð í mögulegum framtíðaraðgerðum á vegum NATO.

Herra forseti. Sem svar við fyrstu spurningunni vil ég taka fram að ríkisstjórnin samþykkti fyrir sitt leyti eins og vitað er aðgerðir Atlantshafsbandalagsins gagnvart sambandslýðveldinu Júgóslavíu vorið 1999 í því augnamiði að bjarga mannslífum og koma í veg fyrir frekari blóðsúthellingar og eyðileggingu sem stjórn Milosevic forseta hafði staðið að gagnvart óbreyttum borgurum í Kosovo. Atlantshafsráðið þar sem Ísland á sæti ákvað að fela hermálayfirvöldum að framkvæma aðgerðirnar. Í fyrirmælum til hermálayfirvalda var tekið fram m.a. að koma skyldi í veg fyrir tjón á lífi og eignum óbreyttra borgara eftir því sem kostur væri. Enn fremur var gengið út frá því að aðgerðir og vopnavald tækju mið af aðstæðum og væri í samræmi við alþjóðalög. Atlantshafsráðið hefur að jafnaði ekki bein afskipti af því hvernig eða hvaða hefðbundnum tækjum og búnaði er beitt í einstökum aðgerðum bandalagsins frá degi til dags. Hefðu aðildarríkin haft ástæðu til að ætla að liðsveitum þeirra eða óbreyttum borgurum stafaði heilsufarsleg ógn af einstökum vopnum hefði notkun slíkra vopna án efa verið stöðvuð. Engar slíkar vísbendingar höfðu komið fram um það leyti sem aðgerðirnar voru ákveðnar frekar en nú og hefur athygli íslenskra stjórnvalda því ekki verið vakin sérstaklega á notkun sprengna með sneyddu úrani. Að því er varðar spurningu tvö. Í samráði aðildarríkjanna á vettvangi bandalagsins í Brussel hefur fastafulltrúi Íslands lagt áherslu á að allar tiltækar upplýsingar um málið yrðu teknar saman og þeim komið á framfæri við almenning í aðildarríkjunum hið fyrsta. Að auki hefur Ísland tekið fullan þátt í að móta sameiginleg viðbrögð bandalagsins við fréttaflutningi fjölmiðla. Framkvæmdastjóri fyrir hönd aðildarríkja hefur þannig lýst fullum vilja bandalagsins til samstarfs við viðeigandi rannsóknaraðila og alþjóðastofnanir, þar á meðal Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna sem byggt yrði á vísindalegum staðreyndum. Bandalagið hafði frumkvæði að því að kalla saman nefnd yfirlækna í herjum aðildarríkjanna og setti á fót sérstakan starfshóp til þess að skiptast á upplýsingum um hugsanleg tengsl notkunar á sneyddu úrani og heilsutjóns í liðsveitum bandalagsins á Balkanskaga. Staðfest hefur verið að engin slík tengsl hafi komið í ljós þrátt fyrir ítarlegar rannsóknir. Óháðir aðilar, þar á meðal rannsóknarnefnd á vegum Umhverfisstofnunarinnar í samvinnu við m.a. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina hafa komist að sömu bráðabirgðaniðurstöðu en endanlegrar skýrslu er að vænta í næsta mánuði. Að því er varðar spurningu þrjú. Íslensk stjórnvöld hafa viljað stuðla að því að alþjóðlegir samningar um bann við ákveðnum tegundum vopna yrðu virtir í hvívetna, þar á meðal bann við sýkla- og eiturvopnum og efnavopnum. Fagna ber að skorður hafi verið settar við beitingu vopna sem valdið geta ómannúðlegum þjáningum og stórt skref stigið í átt til banns við jarðsprengjum sem beint er gegn fólki. Á alþjóðlegum vettvangi hafa ekki komið fram tillögur um bann við sneyddu úrani í sprengjum sem beitt er gegn hernaði. Einstök ríki hafa mælst til þess að látið yrði af notkun sneydds úrans í sprengjum tímabundið í varúðarskyni og Evrópuþingið samþykkti ályktun sama efnis hinn 17. janúar sl. Aðalsaksóknari Alþjóðastríðsglæpadómstólsins fyrir fyrrv. Júgóslavíu, Carla del Ponte, hefur lýst því yfir að ekki sé bannað samkvæmt alþjóðalögum að nota sprengjur með sneyddu úrani. Engar aðgerðir standa nú yfir á vegum Atlantshafsbandalagsins sem útheimt gætu notkun sprengna með sneyddu úrani. Íslensk stjórnvöld líta svo á að halda beri áfram rannsóknum á hvort tengsl kunni að vera milli einstakra efna sem notuð eru í vígbúnaði og heilbrigðisáhættu og haga beri ákvörðun um beitingu tiltekinna vopna í ljósi bestu hlutlægra upplýsinga sem fyrir liggja. Ef skaðleg geislavirkni stafar af sneyddu úrani finnst mér sjálfsagt að kanna það. Ég vona að þessi svör séu fullnægjandi fyrir hv. þm.

Herra forseti. Eins og hér kom fram var tæplega 1 millj. sprengna varpað á Írak í Flóabardaganum sem svo hefur verið nefndur, þar á meðal úranhúðuðum sprengjum af því tagi sem hér er verið að ræða. 100 þús. sprengjum var varpað í Balkanskagastríðinu. Þessar sprengjuárásir báðar studdu Íslendingar. Það er rangt sem kom fram í máli hæstv. utanrrh. að ekki hafi verið vakin á því athygli að þessi hætta væri fyrir hendi og að samhengi væri á milli hvítblæðis í Írak og sprengjuregnsins og þá sérstaklega þessara úranhúðuðu sprengja. Það gerði ég m.a. í ræðustól á Alþingi. Ég benti á rannsóknir sem hefðu leitt þetta í ljós þannig að það er rangt sem kom fram í máli hæstv. utanrrh. að engar slíkar upplýsingar 

Herra forseti. Ég ætlaði að segja það sama reyndar og hv. þm. á undan mér. Það er rangt að ekki hafi verið komnar fram upplýsingar um skaðsemi þessara sprengna og mig langar til að spyrja hæstv. utanrrh. og biðja hann að segja í skýrari orðum en hann gerði áðan: Hvað eru Íslendingar að gera til þess að beita þeim áhrifum sem þeir hafa innan NATO? Þar eiga þeir þó beina aðkomu að málum. Hæstv. utanrrh. hefur verið að kvarta undan því að Íslendingar eigi ekki beina aðkomu að málum innan Evrópusambandsins. Nú hefur hæstv. utanrrh. beina aðkomu. Hann hefur tækifæri til að beita sér beint innan NATO. Hvað er verið að gera á vegum íslenskra stjórnvalda til að koma í veg fyrir það að svona umhverfisslys og svona ómannúðlegar aðferðir til að kveða niður óeirðir endurtaki sig og verði notaðar í sífellu?

Herra forseti. Ég tek það gilt sem svar af hálfu ríkisstjórnarinnar að ríkisstjórn Íslands eða íslenskum stjórnvöldum hafi ekki verið ljóst að vopn af þessu tagi yrðu notuð í loftárásunum á Júgóslavíu og satt best að segja líður mér aðeins betur því að nóg er að skrifa upp á þessar aðgerðir þó að hitt bættist ekki við ef í ljós hefði komið að íslensk stjórnvöld hefðu þá þegar vitað að svona vopnum yrði beitt. Það liggur að vísu fyrir að Bandaríkjamenn vöruðu aðildarríki Atlantshafsbandalagsins við því ekki löngu síðar að notkun svona vopna gæti haft hættu í för með sér. Það er líka rétt að menn átti sig á því að sá leyndarhjúpur sem þessir hlutir eru umluktir hefur rækilega sannast í þessu tilviki, þ.e. í fyrra tilvikinu að Bandaríkjamenn leyndu því að í úranhúðuðum vopnum þeirra var notað óhreint úran, þ.e. kjarnorkuúrgangur með hágeislavirkum efnum, og í seinna tilvikinu liggur fyrir að bresk hermálayfirvöld lágu á skýrslu sem leiddi rök að skaðsemi notkunar þessara vopna og heilsutjóni sem því gæti verið samfara í fjögur ár. Í fjögur ár leyndi breski herinn því að hann hafi undir höndum skýrslur sem sýndu fram á þetta með býsna sterkum hætti. Samt var haldið áfram að nota þessi vopn eða taka þátt í aðgerðum þar sem þau voru notuð. Herra forseti. Ég held að það sé eins gott fyrir Íslendinga að átta sig á því hvað uppáskrift að aðgerðum af þessu tagi getur haft í för með sér, þ.e. að menn sitja í súpunni og lenda í því að hafa borið ábyrgð á aðgerðum af þessu tagi sem eru auðvitað óverjanlegar og forkastanlegar. Mér þykir líka miður, herra forseti, að ekki einu sinni skuli utanrrh. Íslands eða ríkisstjórnin geta haft t.d. einarða afstöðu í því að vilja berjast fyrir því að svona vopn verði bönnuð. Það var ekki einu sinni hægt í svari við þriðju spurningu minni að koma með afdráttarlausa afstöðu í þeim efnum heldur var fimbulfambað svona fram og til baka um að auðvitað væri gott að reyna að nota vopn sem hefðu sem minnst tjón í för með sér.

Herra forseti. Mér er það fullkomlega ljóst að hv. þm. sem hér hafa talað eru algerlega á móti aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og vildu engar aðgerðir á Balkanskaga og vildu láta Milosevic ráða þar ríkjum og halda áfram að ganga þar á fólki. Það hefur fyrir löngu komið fram. Við vorum í þeim hópi vestrænna ríkja sem vildi stöðva þetta blóðbað og það var alveg ljóst að það varð ekki stöðvað nema með vopnavaldi. Í því liggur mikill skoðanamunur. Að því er varðar þessar sprengjur þá höfum við beitt okkur fyrir því að rannsóknir fari fram og að allir skápar séu opnaðir og það hefur verið gert. Þessi rannsókn á sér nú stað. Ég er með úrklippu úr Herald Tribune þar sem vitnað er í rannsóknaraðilana sem eru að vinna að þessu máli. Ég ætla ekki að fara að lesa það hér upp. Þetta er frá síðustu helgi. Hv. þm. geta lesið það. Sá málflutningur sem þeir hafa hér uppi er ekki í samræmi við það sem þeir segja sem standa fyrir þessum rannsóknum. Ég er enginn sérfræðingur á þessu sviði og reikna ekki með því að hv. þm. sem hér hafa talað séu það heldur. Ég tek meira mark á því sem stendur í umsögnum frá þessum aðilum. Fyrir liggur að Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna mun skila niðurstöðu í þessu máli innan skamms. Svissneskir rannsóknaraðilar hafa verið þarna að verki. Þetta mun allt saman koma upp á borðið núna innan skamms og þá skulum við farið yfir málið á nýjan leik.

Virðulegi forseti. Fyrir allmörgum árum fór fram mikil uppbygging á raforkukerfi í sveitum sem smám saman leysti af hólmi þær dísilrafstöðvar sem víða höfðu verið við lýði og gert sitt gagn á sínum tíma. Þetta var gríðarlega mikið framfaraspor þegar þannig var að verki staðið og smám saman var verið að tengja sveitir landsins við aðalveitukerfi landsins og ýta burtu dísilrafstöðvunum sem fram undir það höfðu með taktföstum hljómi sínum oft rofið kyrrð sveitanna. Þetta var heilmikið mál, ekki bara vegna þess að þetta gerði það að verkum að orkukostnaður í sveitum víðast hvar lækkaði fyrir vikið heldur líka vegna þess að af því er margs konar hagræði og öryggi að geta nýtt sér það rafmagn sem kemur frá aðalveitusvæði landsins. Það var ljóst að ekki var hægt að ljúka þessu máli að öllu leyti og tengja alla bæi við aðalveitukerfi landsins einfaldlega vegna þess að það var oft dýrt. Menn komu sér upp tiltekinni aðferð við að reikna út hvað þeir gætu gengið langt í þeim efnum. Mig minnir t.d. að gengið hafi verið út frá því varðandi orkuveitusvæði Orkubús Vestfjarða að um 6 km mættu vera að hámarki frá síðasta punkti sem rafveitt var og að næsta bæ til þess að Orkubúið treysti sér til þess að fara í þessa rafveitu. Mig rekur minni til þess að á frumbýlisárum Orkubús Vestfjarða var þetta mjög mikið rætt á sínum tíma og ýmsir baráttumenn unnu að því að reyna að auka útbreiðslu rafmagnsins með þessum hætti. Sérstaklega man ég eftir þeim mæta og góða manni Baldri Bjarnasyni, oddvita í Vigur, sem talaði mjög fyrir mikilvægi þess að hraða þessari uppbyggingu og ræddi í því sambandi um hversu mikill munur hefði verið í Vigur þegar búið var að koma því þannig fyrir að þeir fengu, eins og hann orðaði það, sjálfrennandi rafmagn. Nú hafa aðstæður breyst allmikið. Á undanförnum árum hefur olíuverð hækkað gríðarlega. Ég aflaði mér upplýsinga í morgun um að verð á gasolíu til húshitunar hafi verið í ársbyrjun 1999 19,50 kr. Ári síðar var það komið upp í 30,20 kr. og um síðustu áramót var það 39,19 kr. á lítra en hefur lækkað aðeins og er komið niður í 37,73 kr. Þetta er með öðrum orðum 100% hækkun sem hefur lagst mjög þungt á það fólk sem þarf enn þá að búa við dísilrafstöðvarnar og þarf að kaupa sér olíu til kyndingar og ljósa. Það er ljóst að þetta kallar á visst endurmat á þeirri stöðu sem uppi er. Þess vegna hef ég leyft mér á þskj. 212 að spyrja hæstv. iðnrh. um þessi mál. 1. Hve mörg lögbýli eiga þess ekki kost að kaupa orku frá veitukerfum orkufyrirtækjanna í landinu og hvernig skiptast þau eftir sýslum? 2. Hvað er áætlað að heildarorkuþörf þessara býla sé mikil og hvernig skiptist hún á milli húshitunar og annarrar notkunar? 3. Hversu mikið má áætla að húshitunarkostnaður þessara býla breyttist ef þau gætu keypt orku frá veitukerfum orkufyrirtækjanna? 
             Spurningar 4 og 5 má lesa á þskj. 212.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson hefur borið upp við mig fimm spurningar. Svar við fyrstu spurningu: Gögn og upplýsingar sem aflað var hjá raforkufyrirtækjum við undirbúning svars við fyrirspurn hv. þm. leiða í ljós að erfitt er að gefa skýrt og afdráttarlaust svar við því hversu mörg lögbýli eiga þess ekki kost að kaupa orku frá veitukerfum orkufyrirtækjanna. Í raun má segja að nánast allir eigi kost á að tengjast orkuveitu en vegna kostnaðar er það í mörgum tilfellum ekki raunhæfur kostur. Nú er það þannig að nýr notandi þarf að standa undir þeim kostnaði sem af tengingunni hlýst sem þýðir að kostnaður notandans eykst í hlutfalli við fjarlægð frá veitukerfinu. Af þessum sökum er í fæstum tilfellum raunhæft að tengja einstök býli sem eru í meira en 2--3 km fjarlægð frá veitukerfinu. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum og upplýsingum frá orkufyrirtækjunum má ætla að um 115 býli séu ekki tengd veitukerfum orkufyrirtækjanna, en þar af hafa um 70 heimarafstöðvar. Fjöldi þeirra býla er hvorki hafa heimarafstöð né tengjast samveitu orkufyrirtækjanna er samkvæmt þessu um 45. Við lauslega athugun á þessum býlum er áætlað að um 20 þeirra séu í ábúð en 25 í eyði. Í þessu sambandi er þó rétt að hafa í huga að hluti eyðibýla er nýttur sem sumardvalarbústaðir. Skipting þessara býla eftir landshlutum er þannig að á Vesturlandi eru tvö býli, Vestfjörðum þrjú til sex, Norðurlandi vestra þrjú, Norðurlandi eystra sex, Austurlandi tvö og Suðurlandi tvö. Svar við annarri spurningu: Ekki liggja fyrir upplýsingar um heildarorkuþörf þessara býla og erfitt er að áætla hana þar eð mörg þeirra eru ekki í ábúð eða dvöl á staðnum takmörkuð. Ef hins vegar er miðað við upplýsingar úr gögnum orkuspárnefndar um meðalársnotkun á býlum með hefðbundinn búrekstur og íbúðarhúsið er hitað með raforku má gera ráð fyrir að meðalársnotkun sé um 32 þús. kwst. á hverju býli en hlutir eins og súgþurrkun, mjólkurkæling og fleira er þar ekki meðtalið. Af þessari notkun má ætla að um 6.000 kwst. séu notaðar til annars en hitunar. Heildarnotkun 45 lögbýla gæti því numið 1.440 mwst. á ári en þar af eru um 1.170 mwst. til hitunar og 270 mwst. til annarra nota. Eins og áður sagði eru mörg þessara býla í eyði þannig að raunveruleg orkunotkun er trúlega lægri en þessir útreikningar sýna. Svar við þriðju spurningu: Á þeim býlum sem ekki eru tengd veitukerfum orkufyrirtækjanna er húshitun ýmist með olíu eða raforku frá heimarafstöð. Ekki liggja fyrir upplýsingar um kostnað við hitun þar sem eru heimarafstöðvar en ætla má að hann sé lítill. Hvað varðar býli sem nota olíu til húshitunar má gera ráð fyrir að 5.085 lítra af olíu þurfi til að hita hús sem annars þyrfti 32.800 kwst. við beina rafhitun. Við núverandi verðlag á olíu sem ég tel vera 43 kr. á lítra samsvarar þetta einingarverði til upphitunar sem nemur 6,76 kr. á kwst. eða 226 þús. kr. á ári. Hjá Rafmagnsveitum ríkisins er meðalverð á raforku til beinnar rafhitunar þar sem ársnotkun er 32.800 kwst., 2,39 kr. á kwst. og árlegur hitunarkostnaður eiganda því tæplega 80 þús. kr. þegar tekið hefur verið tillit til niðurgreiðslna ríkisins og afsláttar raforkufyrirtækjanna. Því er ljóst að húshitunarkostnaður þessara býla mundi lækka verulega ef þau gætu keypt orku frá veitukerfum orkufyrirtækjanna. Svar við fjórðu spurningu: Orkustyrkir til húshitunar voru lagðir niður fyrir tæpum 20 árum í kjölfar verulegrar olíuverðslækkunar sem þá varð. Tilgangur þess var m.a. að stuðla að frekari nýtingu innlendra endurnýjanlegra orkugjafa eins og hitaveitna og rafmagns. Í fjárlögum undir liðnum Notendur utan samveitna eru Orkusjóði ætlaðar 2 millj. kr. sem fara í að greiða Rafmagnsveitum ríkisins vegna raforkuframleiðslu á Hólsfjöllum. Þetta byggir á sérstakri ákvörðun ríkisstjórnarinnar og var tilgangur þessa á sínum tíma að stuðla að fastri búsetu á Hólsfjöllum allt árið. Þar er nú um að ræða sjö býli sem fá raforku frá dísilstöð sem rekin er af Rafmagnsveitum ríkisins. Svar við fimmtu spurningu: Á undanförnum árum hafa niðurgreiðslur vegna rafhitunar aukist verulega auk þess sem olíuverð hefur hækkað. Ég vil segja í lokin að í ljósi þessara staðreynda hef ég ákveðið að fela nefnd á vegum ráðuneytisins að kanna stöðu þessara mála og gera tillögur um aðgerðir vegna lögbýla sem ekki eru tengd veitukerfum orkufyrirtækjanna.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. ráðherra fyrir afar fróðlegt og greinargott svar við spurningum sem voru sannarlega býsna viðurhlutamiklar og ekki kannski auðvelt að svara þeim á svo skömmum tíma. En það sem þessi svör hafa leitt í ljós er að þetta er býsna alvarleg staða fyrir fáein býli í landinu. Fram kom að um 45 býli væru í þeirri stöðu sem við höfum verið að ræða, þar af a.m.k. 20 í ábúð og 25 í eyði sem gæti þýtt samt sem áður einhverja hlutabúsetu á ári hverju, þannig að ljóst er að hér er um að ræða dálítinn hóp, ekki mjög stóran, sem býr við gríðarlega mikinn orkukostnað eins og málum er háttað núna. Þetta hefur gerst á mjög skömmum tíma eins og ég vakti athygli á og þess vegna kannski ekki óeðlilegt að einhvern tíma taki að finna leiðir til að bregðast við þessu. Ég fagna því og þakka hæstv. iðnrh. fyrir að bregðast við þessu máli með þeim hætti að fela nefnd á vegum ráðuneytisins að fara ofan í þessi mál. Mér er ljóst að það er ekki einfalt hvernig beri að bregðast við þessu. Við megum ekki gera það á þann hátt að það hvetji beinlínis til notkunar á dísilolíu og hverfa þannig frá rafmagnshitun t.d. Við verðum að gera það með því móti að það stuðli frekar að því að við nýtum innlenda orkugjafa. Engu að síður er hér um að ræða svo íþyngjandi aðstöðu fyrir tiltölulega lítinn hóp sem mér býður í grun að geti oft og tíðum líka verið fremur tekjulágur hópur þó ég vilji ekki fullyrða það altækt. Engu að síður er ljóst að hér er um að ræða býsna mikið mál fyrir þennan hóp sem er sjálfsagt að samfélagið komi til móts við með einhverjum hætti. Ég vil vekja athygli á því að fram kom í máli hæstv. ráðherra að meðalorkukostnaður á Rarik-svæðinu væri um 80 þús. kr. og þá er ég að tala um húshitunina á ári miðað við tiltekna gefna forsendu, mismunandi eftir stærð húsa o.s.frv. En ef um er að ræða fólk sem þarf að nýta sér olíu til húshitunar, þá er hér um að ræða kostnað upp á 222 þús. kr., nærri þrefaldan þann kostnað sem er á Rarik-svæðinu sem gefur til kynna enn þá meiri mun milli hitaveitusvæðanna og þeirra örfáu sem búa við þessi ósköp sem olíuverðshækkunin hefur haft í för með sér fyrir það fólk sem kyndir hús sín með olíu.

Hæstv. forseti. Ég held að við séum alveg sammála, ég og hv. fyrirspyrjandi, í sambandi við þetta mál. Reyndar hafði ég fyrir nokkuð mörgum vikum tekið þetta mál upp við embættismenn mína í ráðuneytinu. Við höfum fjallað um það og reynt að átta okkur á því hvernig við ættum að fara í málið en það er í þessu tilfelli eins og stundum áður að fyrirspurnir ýta frekar við manni en hitt, þannig að ég tel að þessi fyrirspurn sé okkur í hag og hafi orðið til þess að koma frekari hreyfingu á málið. Ég mun vinna að því áfram að reyna að leysa það, þannig að það verði að gagni fyrir þá aðila sem þarna um ræðir.

Herra forseti. Sú fyrirspurn sem ég ber fram fyrir hæstv. iðnrh. kemur í mjög eðlilegu framhaldi af þeirri fyrirspurn sem svarað var áðan. Hér er um að ræða fyrirspurn um niðurgreiðslu á húshitun með olíu. Með öðrum orðum, við erum enn að fjalla um orkukostnað. Í máli hv. fyrirspyrjanda fyrri fyrirspurnar, Einars K. Guðfinnssonar, kom fram að það kostar þann sem þarf að kynda hús sitt með olíu 222 þús. kr. á ári miðað við 80 þús. kr. ef hann gæti keypt orku til þess frá Rarik. Þarna er auðvitað um geysilega mikla mismunun að ræða, herra forseti, sem kemur nokkuð á óvart vegna þess að í aðgerðum í byggðamálum eða í tillögu að aðgerðum í byggðamálum sem nefnd forsrh. lagði fram í október 1998 segir: ,,Húshitunarkostnaður verði lækkaður í jöfnum áföngum, á næstu þremur árum ...`` Jafnframt segir í 12. tölul. þál. um stefnu í byggðamálum fyrir árið 1999--2001 sem var samþykkt á Alþingi í mars 1999: ,,Áfram verði unnið að því að lækka kostnað við hitun íbúðarhúsnæðis. Verð á orku til hitunar íbúðarhúsnæðis verði á næstu þremur árum fært til samræmis við meðaldýrar hitaveitur með aukinni þátttöku Landsvirkjunar og ríkissjóðs.`` Herra forseti. Það liggur fyrir með þeim samanburði sem ég nefndi áðan og þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér að olíuhitun hefur ekki notið þeirrar niðurgreiðslu og aðstoðar, þar með þeir sem þurfa að nýta sér hana, frá hinu opinbera sem þeir sem hita hús sín með raforku beint hafa notið. Það er ekki alls staðar að fólk geti valið annan orkugjafa en olíu eins og hér hefur komið fram og ég vil þar t.d. nefna Grímsey þar sem nánast öll hús eru hituð með olíu. Þar var málum svo komið á síðasta ári eftir allar þær olíuhækkanir sem á okkur dundu að fólk var að kikna undan þeim vaxandi kostnaði sem það hafði af húshitun sinni. Það var auðvitað orðið mjög íþyngjandi, herra forseti, þegar olíulítrinn var kominn upp í rúmlega 28 kr. og kom þá fyrir lítið þó að menn væru búnir að ráðast í dýrar aðgerðir til þess að einangra hús sín. Þess vegna hef ég lagt eftirfarandi fyrirspurn fyrir iðnrh.: Í fyrsta lagi. Hvar á landinu háttar svo til að íbúar eiga ekki annan kost til húshitunar en olíu? Í öðru lagi vildi ég kalla það fram hvort ráðherra telji að lækkun kostnaðar við húshitun með olíu falli ekki undir þá liði sem ég las hér upp annars vegar úr aðgerðum í byggðamálum og hins vegar úr byggðaáætlun ríkisstjórnarinnar þar sem talað er um jöfnun eða lækkun húshitunarkostnaðar.

Hæstv. forseti. Vegna fyrirspurnar frá hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur vil ég taka fram eftirfarandi sem svar við fyrstu spurningu: Hitun með olíu hefur minnkað mikið á síðustu áratugum þó hægt hafi á þeirri þróun á síðustu árum. Samkvæmt spám orkuspárnefndar er gert ráð fyrir að olíuhitun hverfi að mestu á næstu árum þó olía verði notuð áfram til hitunar á einangruðum svæðum og að litlu leyti hjá kyntum hitaveitum. Í húshitunarspá orkuspárnefndar frá 1996 er talið að um 1,3% af öllu hituðu íbúðarhúsrými á landinu sé hitað upp með olíu. Hæst var þetta hlutfall á Vestfjörðum 7%, Vesturlandi 5%, Austurlandi 4,5%, Norðurlandi 3%, Suðurlandi 2,1%, Suðurnesjum 1% og á höfuðborgarsvæðinu 0,2%. Langstærst þeirra svæða þar sem um olíuhitun er að ræða er Grímsey en þar búa um 100 manns. Í Grímsey er raforka til lýsingar framleidd í dísilrafstöð og ekki er um aðra upphitunarmöguleika að ræða en olíu. Á Hólsfjöllum á Möðrudal eru sjö býli sem hituð eru með olíu, þar háttar til svipað og í Grímsey að því leyti að þau býli eru ekki tengd raforkukerfinu og raforkan því framleidd í dísilrafstöð. Sömu sögu er að segja af Flatey á Breiðafirði. Önnur hitun með olíu er einkum í einstökum húsum víða um land sem oft eru það gömul að ekki er talið svara kostnaði að breyta hitakerfinu fyrir raforku. Búast má við að með tímanum verði hætt að nota þessi hús. Einnig má nefna sumarbústaði víðs vegar á landinu sem hitaðir eru með olíu. Svar við annarri spurningu: Olíustyrkir til húshitunar voru lagðir niður fyrir tæplega 20 árum í kjölfar verulegrar olíuverðslækkunar sem þá varð. Tilgangur þess var m.a. að stuðla að frekari nýtingu innlendra endurnýjanlegra orkugjafa eins og hitaveitna og rafmagns. Segja má að stefna stjórnvalda í húshitunarmálum á undanförnum árum hafi byggt á þremur meginstoðum. Í fyrsta lagi hefur ríkið með ýmsum hætti stuðlað að stofnun hitaveitna þar sem því verður við komið. Þar hefur ýmsum aðgerðum verið beitt og má þar nefna jarðhitaleitarátak sem nú hefur staðið í nokkur ár og styrki til stofnunar nýrra hitaveitna. Í öðru lagi hafa niðurgreiðslur til rafhitunar verið auknar. Á síðasta ári var varið 790 millj. kr. til þessa verkefnis en árið 1998 var þessi fjárhæð 480 millj. kr. Í þriðja lagi hefur verið unnið að ýmsum verkefnum á sviði orkusparnaðar en sum þeirra hafa sérstaklega beinst að því að lækka húshitunarkostnað íbúðarhúsa. Það er skoðun ráðuneytisins að olíustyrkir falli ekki undir þær aðgerðir til lækkunar húshitunar sem mælt er fyrir um í gildandi byggðaáætlun. Þess má geta að í allri undirbúningsvinnu sem lá til grundvallar 12. tölul. gildandi byggðaáætlunar var fjallað um samanburð á rafhitun og hitaveitum. Til grundvallar þessum lið þál. voru m.a. lagðar skýrslur Háskólans á Akureyri og verkfræðistofunnar Fjarhitunar. Í framangreindum skýrslum er eingöngu fjallað um húshitun með rafmagni og hitaveitum. Eins og fram kom í svari mínu við fyrirspurn áðan hafa niðurgreiðslur vegna rafhitunar aukist verulega á undanförnum árum auk þess sem olíuverð hefur hækkað. Þetta hefur leitt til lakari stöðu þeirra sem ekki eru tengdir veitukerfum orkufyrirtækjanna og nota olíu til kyndingar. Í ljósi þessara staðreynda hef ég ákveðið að fela nefnd á vegum ráðuneytisins að kanna stöðu þessara mála og gera tillögur um aðgerðir vegna lögbýla sem ekki eru tengd veitukerfum orkufyrirtækjanna og varðar einnig þau hús sem eins er ástatt um þó ekki sé um lögbýli að ræða.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka upp þetta mál og reyndar einnig síðustu fyrirspurn sem var þörf. Ég held að ástæða sé til að farið sé yfir þessa stöðu vegna þess að með auknum niðurgreiðslum á húshitunarkostnaði með rafhitun hefur skapast ójafnvægi sem full ástæða er til að taka á. Það leiðir líka af þeirri miklu olíuverðshækkun sem dunið hefur yfir á síðustu missirum. Ég vil bara láta þann skilning minn koma fram sem nefndarmaður í byggðanefnd þingflokkanna sem hér er vitnað til og skilaði af sér í október 1998 að þar var að sjálfsögðu verið að tala um jöfnun húshitunarkostnaðar almennt. Það var ljóst að okkar hugsun var sú að þetta yrði jafnað með almennum aðgerðum sem tækju bæði til rafhitunar, dýrra hitaveitna og að sjálfsögðu einnig til jaðartilvika af þessu tagi þar sem olía er enn á afmörkuðum svæðum notuð til húshitunar. Ég tel allar ástæður til þess að taka á nýjan leik upp eins konar styrki eða stuðning, enda ólíku saman að jafna þeim aðstæðum sem menn staddir í nú eða var fyrir 20 árum þegar þeir styrkir voru lagðir niður.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin þó að ég verði að segja að þau komi mér nokkuð á óvart. Ég taldi svo víst að ráðherra væri þeirrar skoðunar að auðvitað ættu þessi ákvæði hvort tveggja við húshitun með olíu ekki síður en rafmagn og ég tala nú ekki um að til þess hefði verið litið hversu mjög olían hefur hækkað. En ráðherra kemur hér og segir að það sé skoðun ráðuneytisins að eitthvað annað hafi verið lagt til grundvallar. Hins vegar verði málið skoðað í nefnd og því ber auðvitað að fagna að vilji er til þess að líta á málið. Staðreynd mála er sú að þó svo olíustyrkir hafi verið lagðir niður í kjölfar lækkunar og ákveðið að stuðla að notkun endurnýjanlegra orkugjafa þar sem það er hægt, þá er það ekki alls staðar hægt. Og þar sem það er ekki hægt, eins og á þeim stöðum sem hér hafa verið nefndir og menn eiga ekki annan kost en olíuna, þar er auðvitað óeðlilegt að menn séu sniðgengnir með stuðning sem þykir þó eðlilegt að þeir fái sem eru með mun betri aðstæður hvað varðar að kaupa orku fyrir upphitun íbúðarhúsnæðis síns. Ég nefndi áðan tölurnar 222 þús. á móti 80 þús. Þetta er enginn smámunur, herra forseti. Og ég vil hvetja ráðherra til þess að líta á þessi sérstöku dæmi sem hún taldi upp og búið er að taka saman í ráðuneytinu yfir þessa örfáu aðila sem búa við þessa afarkosti og mega við það búa og að sú nefnd sem ráðherra hefur hugsað sér að láta kanna stöðu þessara mála, vinni hratt og örugglega að því að bæta stöðu þessa fólks. Það er ekki um svo marga að ræða. En mismununin er þeim mun meiri.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé ekki neinn ágreiningur í þessu máli. Mér fannst gæta nokkurs misskilnings í máli hv. þm. Ég var ekki að segja það sem mína skoðun að það ætti ekki að taka tillit til þessara aðstæðna heldur var ég einungis að koma á framfæri þeirri skoðun ráðuneytisins hvernig fjallað var um mál við undirbúning þál. sem nú gildir og hefur verið samþykkt af hv. Alþingi um byggðamál. Í þeirri nefnd var skilningurinn sá að niðurgreiðsla næði ekki til upphitunar með olíu. Sú nefnd sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vitnaði til, þ.e. byggðanefnd þingflokkanna, leit hins vegar öðrum augum á málið. Hún horfði á þetta almennt samkvæmt mínum upplýsingum. Hins vegar verðum við að hafa í huga að staða niðurstöðu þeirrar nefndar er ekki sú hin sama og staða þál. Alþingis. En við skulum ekki vera að velta okkur of mikið upp úr þessu. Aðalatriðið er að ég held að við séum nokkurn veginn sammála um að við teljum að líta eigi á þennan þátt mála einnig og þess vegna hef ég falið nefnd sem er að störfum á vegum ráðuneytisins að fjalla um þetta tiltekna mál sem varðar upphitun með olíu. Ég hef þau markmið að áður en vetur skellur á á nýjan leik verði komin lausn á þessu máli.

Herra forseti. Auglýsingar hafa í seinni tíð orðið æ áleitnari gagnvart börnum. Í skýrslu umboðsmanns barna til forsrh. frá árinu 1999 eru tiltekin nokkur dæmi þar um. Í auglýsingabæklingi voru börn látin auglýsa þjónustu Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Veitingahús auglýsir að leikföng fylgi mataröskjum sem sérstaklega eru ætlaðar börnum. Leikföngin eru notuð sem agn til að fá foreldra og börn til að borða á veitingahúsinu. Auglýsing frá tískuvöruverslun í dagblöðum sýnir tvær litlar stelpur í nærbuxum og í leðurstígvélum. Auglýsingin vakti sterk viðbrögð almennings. Auglýsingar banka beinast að börnum allt niður í 12 ára aldur. Börnin fá senda bæklinga og blöð frá bankaklúbbum í beinni markaðssetningu. Auglýsendum er ljóst að börn eru áhrifagjörn. Þeim er einnig kunnugt um að börn hafa töluverð áhrif á hvernig peningum fjölskyldunnar er varið í stóru sem smáu. Því sést það æ oftar að auglýsingum um vörur sem ætlaðar eru fullorðnum er beint til barna. Auglýsendur gera sér jafnframt fulla grein fyrir því að börn eru sjálf nú þegar stórneytendur og þau eru kaupendur framtíðarinnar. Í 22. gr. samkeppnislaga, nr. 8/1993, er fjallað um auglýsingar. Þar er m.a. kveðið á um að auglýsingar skuli miðast við að börn sjái þær og heyri og megi þar á engan máta misbjóða þeim. Þar segir einnig, með leyfi forseta: ,,Í auglýsingum verður að sýna sérstaka varkárni vegna trúgirni barna og unglinga og áhrifa á þau. Komi börn fram í auglýsingum skal þess gætt að sýna hvorki né lýsa hættulegu atferli eða atvikum er leitt geti til þess að þau eða önnur börn komist í hættu eða geri það sem óheimilt er.`` Í 30. gr. laganna er kveðið á um að samkeppnisráð geti sett nánari reglur um beitingu 22. gr. laganna sem varðar börn og auglýsingar og um að ráðgast verði við hlutaðeigandi aðila eða samtök þeirra áður en slíkar reglur eru settar. Reglur um börn og auglýsingar hafa hins vegar ekki verið settar og snýr fyrri hluti fyrirspurnar minnar að því hvort hæstv. viðskrh. muni beita sér fyrir því að slíkar reglur verði settar. Seinni hluti fyrirspurnar minnar snýr að því hvort tekin hafi verið ákvörðun um að þýða og gefa út rit um börn og unglinga um markaðssetningu sem byggir á dönskum bæklingi þessa efnis og gefinn var út af umboðsmanni neytenda í Danmörku, en umboðsmaður barna hér á landi hefur sérstaklega gengið eftir því, samanber skýrslu umboðsmanns barna til forsrh. árið 1999, kafla 7.2 og tilmæli hans til viðskrh. í þessa veru. Þessi bæklingur kynnir grundvallarhugmyndir um börn og auglýsingar og setur fram leiðbeinandi reglur til stjórnvalda, auglýsenda, foreldra og skólastjórnenda í þessum efnum. Bæklingurinn tekur m.a. á því hvaða hugtengsl ber að varast í auglýsingum sem beinast að börnum. Hann fjallar einnig um beina markaðssetningu til barna og vert er að hafa það í huga nú þegar fermingarvertíðin er fram undan að þar er bein markaðssetning gagnvart börnum sem samkvæmt þessum reglum ætti að vera óheimil og það er til umhugsunar.

Hæstv. forseti. Á þskj. 732 hefur hv. þm. Ásta Möller borið fram fyrirspurn og sem svar við fyrri spurningunni vil ég segja þetta: Umboðsmaður barna sendi viðskrn. bréf, dags. 12. nóvember 1999, þar sem segir að hún skori á ráðuneytið að það beiti sér fyrir því að samkeppnisráð setji reglugerð um nánari almennar reglur um framkvæmd 22. gr. samkeppnislaga, samanber 30. gr. sömu laga. Markmið slíkra reglna eigi m.a. að vera það að börn yngri en 18 ára njóti þeirrar lágmarksverndar sem þau eiga rétt á í þessum efnum af hálfu stjórnvalda, eins og segir í erindi umboðsmanns. Ráðuneytið sendi erindi umboðsmanns barna til umsagnar Samkeppnisstofnunar en í VI. kafla samkeppnislaga er fjallað um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum, þar með talið villandi auglýsingum og neytendavernd þar að lútandi. Samkeppnisstofnun óskaði álits ráðgefandi nefndar samkeppnisráðs, auglýsingnefndar, um málið en samkvæmt 7. gr. samkeppnislaga skal nefndin fjalla um auglýsingar og gæta þess að þær veiti ekki rangar, ófullnægjandi eða villandi upplýsingar og brjóti ekki að öðru leyti í bága við ákvæði 21. og 22. gr. samkeppnislaga. Auglýsinganefnd skipa þrír fulltrúar, formaður sem kjörinn er úr hópi aðalmanna í samkeppnisráði en hina nefndarmennina skipar ráðherra að höfðu samráði við helstu hagsmunaaðila er hlut eiga að máli, þar með talin samtök neytenda. Í bókun sem viðskrn. hefur borist frá fundi auglýsinganefndar hinn 8. nóvember sl. segir m.a.: ,,Auglýsinganefnd hefur borist, framsent frá viðskiptaráðuneytinu, erindi umboðsmanns barna til ráðuneytisins þar sem fjallað er um börn og auglýsingar. Auglýsinganefnd hefur rætt mál þetta á alls þremur fundum. Farið hefur verið yfir ákvæði samkeppnislaga um börn og auglýsingar ásamt þeim reglum, þar með talið siðareglum, sem gilda í þessum málaflokki. Einnig hefur verið litið á það sem nágrannaþjóðir okkar hafa gert. Samhljóða niðurstaða nefndarmanna er að ekki er talin ástæða til að setja frekari reglur um börn og auglýsingar en þær sem þegar koma fram í samkeppnislögum og öðrum lögum og reglum sem gilda um auglýsingar.`` Þau lög og reglur um börn og auglýsingar sem þarna er vísað til eru auk samkeppnislaga stefnumarkandi reglur um sjónvarpsauglýsingar, útvarpslög, siðareglur Sambands ísl. auglýsingastofa, siðareglur Alþjóðaverslunarráðsins og ályktun ráðherra norrænu ráðherranefndarinnar á sviði neytendamála um markaðsfræðslu og auglýsingar á internetinu. Í ljósi þessarar bókunar og álits Samkeppnisstofnunar um þetta mál þykir ekki ástæða til að setja nánari reglur um börn og auglýsingar umfram það sem getið er um í samkeppnislögum og öðrum þeim lögum og reglum sem gilda um slíkar auglýsingar. Svar við síðari fyrirspurn: Í áður tilvitnaðri bókun auglýsinganefndar samkeppnisráðs segir: ,,Jafnframt samþykkti nefndin að fela Samkeppnisstofnun að taka saman á einn stað öll gildandi lög og þær reglur sem í notkun eru á markaðnum þar sem fjallað er um aðkomu barna að auglýsingum. Telur auglýsinganefnd rétt að beina því til viðskiptaráðuneytisins hvort koma megi því efni sem til er um börn og auglýsingar betur á framfæri við markaðinn.`` Samkeppnisstofnun hefur lýst því yfir að allt efni þar sem með einum eða öðrum hætti er fjallað um börn og auglýsingar verði sett undir einn lið á heimasíðu stofnunarinnar. Viðskrn. mun jafnframt kanna hvernig gildandi lögum og reglum sem varða börn og auglýsingar megi betur koma á framfæri við fyrirtæki og neytendur í landinu. Þess vegna eru ekki uppi um það áform í ráðuneytinu að beita sér fyrir því að fyrrnefndur bæklingur verði þýddur á íslensku.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á stöðu barna og ungmenna gagnvart auglýsingum. Mér er afar annt um að þessi ákvæði 22. gr. samkeppnislaga séu virk og að þau séu virt, sem baráttumaður fyrir því á sinni tíð að ákvæði um þetta efni yrðu tekin upp í lög, þ.e. ákvæði sem verndi börn og ungmenni fyrir innrætandi auglýsingum. Sú barátta skilaði að vísu ekki sérlöggjöf eins og þó var á dagskrá hér í eina tíð að sett yrði. Í stað þess komu þessi efnisákvæði inn í 22. gr. og það er enginn vafi á því að það er mikill styrkur í þeim, þ.e. ef þeim er framfylgt. Ég held hins vegar að ástæða sé til að hafa áhyggjur af því kæruleysi sem nú ber á í sambandi við þetta mál og það er ugglaust rétt að liður í því að taka á því gæti verið að setja reglugerð eða ákvæði til nánari framkvæmdar á 22. gr. Ef ekki sýnist mér óhjákvæmilegt að fara yfir það hvort nauðsynlegt sé að styrkja þessi lagaákvæði beint.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ástu Möller fyrir að vekja athygli á þessu mikilvæga máli. Eins og hún kom inn á áðan hefur umboðsmaður barna fengið margar ábendingar um auglýsingar. Má þar nefna t.d. auglýsingu sem kom frá tóbaksvarnanefnd, heilsíðuauglýsingu í dagblaði sem sýndi mynd af barni og hönd sem drap í sígarettu á kinn þess, og líka ábendingu vegna auglýsinga frá módelskóla þar sem því var haldið fram að markhópurinn sé einkum unglingsstúlkur 14--15 ára og gjarnan fylgdi auglýsingum þessum mynd af grindhoruðum stúlkum og bent á að það sé óheppileg fyrirmynd fyrir börn á þessum aldri. Ég held að við eigum að hafa í huga að í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna stendur að það sem barni er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang. Það er mjög varhugavert að börn séu notuð sem agn til þess að fá þau eða foreldra þeirra til að kaupa tilteknar vörur og ég hvet hæstv. ráðherra til að íhuga betur hvort ekki eigi að þýða þennan bækling sem hv. þm. Ásta Möller minntist á í ræðu sinni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ástu Möller fyrir að vekja athygli á þessu máli. Þetta er mjög mikilvægt og ég held að það sé mikilvægt að við tökum betur á þessu máli en gert hefur verið og það er rétt einmitt að þessi aldurshópur, unglingar, er mjög viðkvæmur hópur neytenda. Eitt hef ég séð gerast núna síðustu árin og það er hvað netið er orðið sterkt. Börn sem eru ein heima fara á netið og sumir framleiðendur eru með netsíður sem eru skemmtilegar og ætlaðar börnum. Þar skrá þeir niður upplýsingar um áhugasvið barnanna sem þeir nýta svo þegar börnin fara næst á netið. Ég held að það þurfi að skoða betur hvernig við getum tekið á þessu og taka þá þennan nýja miðil, netið, inn í þá umræðu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. svörin og hv. þingmönnum þátttökuna í umræðunni. En ég verð að segja að svör hæstv. viðskrh. ollu mér ákveðnum vonbrigðum því að í báðum tilvikum er svarið við spurningu minni nei, þ.e. svörin voru þau að samkeppnisráð er ekki tilbúið til þess að setja slíkar reglur heldur vill það frekar styðjast við reglur sem koma héðan og þaðan frá reyndar virtum samtökum. Ég er ekki að segja annað. En ég tel að ástæða sé til þess að samkeppnisráð skoði þessar reglur og setji síðan eigin reglur sem yrðu þá gildandi fyrir það þjóðfélag sem við búum í. Ljóst er að ákvæði samkeppnislaga sjálfra eru ekki fullnægjandi. Þau ákvæði eru mjög væg, enda er gert ráð fyrir því í lögunum að sett verði reglugerð í framhaldi af þeim. Svo virðist sem þær reglur sem eru þó til í þjóðfélaginu í dag, siðareglur bæði auglýsenda og kaupmanna, dugi ekki til því að af upptalningu á dæmum sem uppboðsmaður barna hefur vakið athygli á sem varða börn og auglýsingar, er ljóst að víða er pottur brotinn. Segja má að við höfum sýnt allt of mikið umburðarlyndi í þessum efnum. Ég á þar bæði við auglýsingar þar sem börn eru þátttakendur og auglýsingar sem sérstaklega er beint að börnum. Á hinum Norðurlöndunum er töluverð umræða í gangi um þessi mál og hvert stefni og menn sjá þess augljós merki að börn verði stöðugt vinsælli sem markhópur og að auglýsingum sé beint að þeim í sífellt ríkari mæli. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að við reynum að spyrna við fótum áður en komið er í óefni, þ.e. taka á vandanum áður en hann verður of mikill og erfiður viðfagns. Því er nauðsynlegt að setja nánari ákvæði í reglugerð eins og heimild er fyrir í lögum um samkeppni.

Hæstv. forseti. Ég vil að það komi fram að ég tel að við séum að fjalla um mjög mikilvægt mál. Mér finnst það veigamikið sem ég lét koma fram í svari mínu áðan að Samkeppnisstofnun hefur lýst því yfir að allt efni þar sem með einum eða öðrum hætti er fjallað um börn og auglýsingar verði sett undir einn lið á heimasíðu stofnunarinnar. Ég held að það sé ekki fyrst og fremst það að lagaumhverfi og reglur séu ekki viðunandi heldur tel ég að mönnum sé ekki nægilega kunnugt um lögin. Með þessu held ég að málinu verði komið í betri farveg. Við getum að sjálfsögðu tekið þetta mál upp síðar ef okkur sýnist svo en þetta er þó a.m.k. ákveðin viðleitni. Ég vona að þetta verði til þess að betur verði að þessum málum staðið í framtíðinni. Í sambandi við þann bækling sem hér hefur verið til umfjöllunar þá er ég þeirrar skoðunar, eftir að hafa farið í gegnum það með fagaðilum, að hann breyti kannski ekki öllu í þessu. Þess vegna eru ekki uppi áform um það að þýða hann. Ég þakka hins vegar hv. þm. fyrir að vekja athygli á þessu máli. Mér finnst það mikilvægt og ég er tilbúin að vinna áfram að því og grípa inn í þar sem ástæða er til.

Herra forseti. Ég ber fram fyrirspurn til hæstv. menntmrh. varðandi BS-próf í viðskiptafræðum úr öðrum háskólum en Háskóla Íslands. Spurningarnar eru þrjár og í samhengi við lög nr. 27/1981, um rétt manna til að kalla sig viðskiptafræðinga eða hagfræðinga. Frá því að lög nr. 27/1981 voru sett hefur íslenskum háskólum fjölgað töluvert. Ef slík lög væru sett í dag þá efast ég ekki um að Alþingi hefði sett málið fram með öðrum hætti og e.t.v. almennara orðalagi. Þeir námsmenn sem stunda BS-nám í viðskiptafræðum við aðra háskóla en Háskóla Íslands búa við óvissu í þessum efnum. Þeirri óvissu getur hæstv. menntmrh. aflétt. Það er því mjög mikilvægt að fá fram skoðun hæstv. ráðherra á málinu sem jafnframt er skoðun ráðuneytisins. Upplýsinga er óskað um hvort menntmrn. telji að BS-nám í Háskólanum í Reykjavík, Viðskiptaháskólanum á Bifröst og Háskólanum á Akureyri standist kröfur ráðuneytisins. Þar sem ríkið greiðir kostnað við rekstur háskólanna er talið eðlilegt að ætla að bak við slíka rekstrarsamninga felist viðurkenning á að viðkomandi skólar standist viðkomandi kröfur um námið, magn og gæði, kennslu og aðbúnað auk annars. Ég á ekki von á öðru en að á nýju árþúsundi sé faglega og vel að verki staðið af hálfu allra sem komið hafa að málinu. Finnist meinbugir á málinu þá tel ég að þeir hljóti að koma frá menntmrn. og því ítreka ég mikilvægi þess að fá fram skoðanir hæstv. menntmrh. Björns Bjarnasonar. Því spyr ég: ,,Telur ráðherra einhverja meinbugi á því að nemendur sem útskrifast með BS-próf frá viðskiptadeildum Háskólans í Reykjavík og Háskólans á Akureyri og frá Viðskiptaháskólanum á Bifröst fái að kalla sig viðskiptafræðinga?`` Til að fá hér einnig fram upplýsingar um nefnd þá sem fjallar um slíkt leyfi er önnur spurning, svohljóðandi: ,,Hverjir skipa nefnd skv. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 27/1981 og eftir hvað meginreglu starfar hún?`` Að lokum vil ég fá fram vilja hæstv. menntmrh. varðandi það hvort hann telji koma til greina að breyta áðurnefndum lögum til að aflétta óvissu sem nemendur sem útskrifast með slíkt próf í vor búa við. Ég tel að slík lagabreyting sé fyllilega tímabær í ljósi breyttra aðstæðna. Það er í sjálfu sér ekki verjandi að búa til fyrsta og annars flokks nám, hvorki á þessu sviði né öðru. Nemendur sem ljúka nú námi eða hafa þegar lokið slíku námi eiga rétt á svörum um gildi námsins. Í raun hefðu svörin átt að liggja fyrir við upphaf námsins. Það hlýtur að teljast eðlilegt út frá jafnræðissjónarmiði að nemendur með hliðstæða menntun njóti sambærilegra kjara. Lokaspurningin er svohljóðandi: ,,Telur ráðherra koma til greina að breyta lögum nr. 27/1981 þannig að nemendur með BS-próf úr áðurgreindum skólum fái að kalla sig viðskiptafræðinga eins og nemendur með sambærileg próf frá Háskóla Íslands?`` Ég veit að hæstv. menntmrh. hefur lagt áherslu á að búa áðurnefndum háskólum góðan aðbúnað þannig að ég hef enga ástæðu til að ætla annað en hann muni greiða farsællega úr á málinu.

Herra forseti. Hér er spurt um mál sem eru ákveðin í lögum en ekki af ráðherra því samkvæmt lögum frá árinu 1981 er það svo að rétt til að kalla sig viðskiptfræðinga, hagfræðinga eða nota heiti sem felur í sér orðin viðskiptafræðingur eða hagfræðingur, hafa þeir menn hér á landi sem fengið hafa til þess leyfi ráðherra. Þeir sem lokið hafa prófi úr viðskiptadeild Háskóla Íslands þurfa ekki slíkt leyfi ráðherra. Þar segir alveg skýrt að þeir sem útskrifast úr viðskiptadeild Háskóla Íslands mega kalla sig viðskiptafræðinga eða hagfræðinga án þess að hafa til þess sérstakt leyfi. Síðan er það svo að í 2. gr. þessara laga segir að engum megi veita leyfið sem hér er rætt um nema hann hafi lokið fullnaðarprófi í viðskiptafræði eða hagfræði við háskóla eða annan æðri skóla. Það er engin spurning um það að Viðskiptaháskólinn á Bifröst, Háskólinn í Reykjavík og einnig Háskólinn á Akureyri eru háskólar. Þess vegna falla þeir sem þaðan hafa lokið fullnaðarprófi í viðskipta- og hagfræði undir þennan lagatexta. Þessum mönnum má hins vegar ekki veita þetta starfsheiti nema fyrir liggi álit þriggja manna nefndar sem menntmrh. skipar og er einn nefndarmaður samkvæmt tilnefningu Félags viðskipta- og hagfræðinga, hann er nú Ólafur Ísleifsson hagfræðingur; Kristján Jóhannsson lektor er tilnefndur af viðskipta- og hagfræðideild Háskóla Íslands og síðan er einn skipaður án tilnefningar. Hann er nú Arnór Guðmundsson, deildarstjóri í menntmrn., og er hann formaður nefndarinnar. Það er skýrt samkvæmt þessum lögum að nemendur við aðra háskóla en Háskóla Íslands þurfa að sækja til nefndarinnar leyfi og fá síðan staðfestingu menntmrh. á því að þeir fái að bera þetta starfsheiti. Rísi ágreiningur vegna notkunar á þessu starfsheiti þá sker ráðherra úr þeim ágreiningi. Ég er ekki sértakur talsmaður þess að slík lög séu almennt í gildi hér á landi. Ég tel þessi lög barn síns tíma og að ekki ætti að vera bundið í slík lög hvort menn hafi rétt til að kalla sig viðskiptafræðinga eða hagfræðinga. Það á heldur að vera bundið við þau próf sem þeir taka frá viðkomandi skólum, hvort sem er á Íslandi eða erlendis. Lögin eru hins vegar í gildi og þeim hv. þm. sem hafa áhuga á því að taka af skarið og nefna fleiri skóla í þessum lögum en Háskóla Íslands eru í sjálfu sér hæg heimatökin að gera tillögur um breytingar á lögunum. Þá yrði það Alþingis að taka afstöðu til þess. Hvað menntmrn. varðar þá lítum við þannig á að vegna þess að við höfum þessa nefnd og samráðsskyldu samkvæmt lögunum, við Félag viðskipta- og hagfræðinga auk viðskiptadeildar Háskóla Íslands, þá sé skynsamlegt af okkar hálfu að efna til samráðs. Við höfum reynt að koma á samstarfi um endurskoðun á þessum lögum en því miður virðist það einhverjum vandkvæðum bundið að fá menn sem hafa þessi starfsheiti eða óska eftir þeim til að setjast niður með fulltrúum ráðuneytisins til að koma sér saman um tillögur um breytingar á lögunum. Við munum þó halda því starfi áfram. Án tillits til þess finnst mér eins og ég sagði að þessi lög séu barn síns tíma. Raunar er ég einnig þeirrar skoðunar að telji menn að lög eigi að kveða á um rétt manna til að kalla sig viðskiptafræðinga eða hvað annað þá eigi það ekki að vera á verksviði menntmrn. að veita slík réttindi eða fjalla um það heldur þeirra ráðuneyta sem fara með málefni viðkomandi starfsgreinar. Menntmrn. hefur t.d. ekki þá sérþekkingu á sviði viðskipta- og hagfræði sem ræður úrslitum um það hvort eitt starf er betur fallið til að hljóta þessi réttindi, eitt próf fremur en annað. Við eigum að huga að inntaki menntunarinnar en aðrir hafa með starfsemina sjálfa að gera. Í þessu tilviki væri e.t.v. eðlilegt að iðn.- og viðskrn. fjallaði um þennan þátt málsins eins og menntmrn. fjallar um kennara á öllum skólastigum og þá starfsmenn sem starfa á verksviði ráðuneytisins. Mér þætti ekki óeðlilegt að viðskrn. og iðnrn. fjölluðu um réttarstöðu þeirra sem vildu kalla sig einhverjum starfsheitum sem veita rétt til starfsemi á verksviði sem fellur undir það ráðuneyti.

Virðulegi forseti. Ég er hingað komin til að fagna fyrirspurn hv. þm. og vil taka undir orð hv. þm. Drífu Sigfúsdóttur. Mér finnst þetta vera efni sem við þurfum sannarlega að velta fyrir okkur. Ég verð að viðurkenna að ég gerði mér ekki grein fyrir að sambærilegu námi, háskólanámi, hér á landi væri mismunað þannig. Ég gat ekki betur heyrt hjá hæstv. ráðherra en hann styddi að gerðar yrðu breytingar á þessum lögum. Í framhaldi af því hvet ég hv. þm. Drífu Sigfúsdóttur til að leggja fram frv. þess efnis.

Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svörin. Út af fyrir sig skil ég að ráðherra eigi ekki gott með að koma saman nefnd þegar um skipan hennar ríkir ósamkomulag. Þá hygg ég betra, eins og hann sagði, að Alþingi taki frumkvæðið og leysi úr þessu máli. Ég get líka tekið undir með hæstv. menntmrh. að eðlilegra sé að slík leyfi veiti frekar önnur ráðuneyti. Ég held að það sé rétt, t.d. miðað við skiptingu dómsvalds, framkvæmdarvalds o.s.frv., og miklu eðlilegra að mörgu leyti. Um það hvort vera eigi í gildi lög um það hvort þessi eða hinn megi kalla sig öðru nafni má deila. Ýmsar stéttir bera samt viðurkennda nafnbót. En á meðan lögin eru svona finnst mér mikilvægast að allir sitji við sama borð. Ég mun legga fram frv. til að fá þetta leiðrétt.

Herra forseti. Ég fagna því að hv. þm. ætla að leggja fram frv. til að taka af skarið með að nemendur sem útskrifast hafa með BS-próf frá viðskiptadeildum Háskólans í Reykjavík, Háskólans á Akureyri og Viðskiptaháskólanum á Bifröst fái heimild til að kalla sig viðskiptafræðing. Það er eðlilegur vettvangur hér á þinginu að taka afstöðu til þess þar sem þetta er í lögum. Ég vil einnig hvetja hv. þm. til að velta því fyrir sér við þá breytingu hvort ekki eigi að flytja málið úr höndum menntmrn. yfir til iðn.- og viðskrn. Það yrði meinalaust af minni hálfu.