Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 449 er frv. til l. um skattkerfisbreytingu. Um skattamál hefur verið allmikið rætt á því þingi, sem nú stendur yfir, og reyndar nokkuð lengur, því rekja má umr. um skattamál og tekjur ríkissjóðs allt aftur til þess, þegar ákvörðun var tekin hér um að ganga í EFTA, og þá var um leið mörkuð sú stefna, að tolltekjur ríkissjóðs mundu verða minni þáttur í ríkistekjunum heldur en áður hefur veríð. En umr. þær, sem átt hafa sér mest stað innan veggja þessarar hv. d. og Alþ. yfirleitt, hafa að verulegu leyti snúist um það, að hve miklu leyti ætti að mæta tekjum ríkissjóðs með beinum sköttum og að hve miklu leyti með óbeinum sköttum. Ég minnist þess frá umr. um skattalagafrv. ríkisstj. á árinu 1972, að hv. 5. þm. Reykv., Gunnar Thoroddsen, flutti þá ræðu, sem var málefnaleg, eins og hans er oft von og vísa, og ræddi þá þennan þátt skattamálanna meira en aðrir þm. gerðu. Í þeim umr., sem fram hafa farið um skattamál, hefur það jafnan komið fram og svo hefur verið í því, sem ég hef talað hér af hálfu hæstv. ríkisstj., að það, sem skorti á fyrir stjórnvöld í landinu til þess að meta, hvort beinir eða óbeinir skattar ættu að ráða meiru í tekjuöflun ríkissjóðs, það væri valið á milli þess að fá skattana án vísitöluáhrifa eða með vísitöluáhrifum og væri ekki hægt að gera þessa ákvörðun upp, nema vísitöluáhrifa gætti ekki í skattheimtunni. Í ársbyrjun 1973 fóru fram viðræður á milli mín og forustumanna Alþýðusambands Íslands, þáv. forseta þess og formanns verkamannafélagsins Dagsbrúnar, um breytingu á skattakerfinu í þá átt að lækka beina skatta, en hækka óbeina, og það yrði gert með þeim hætti, að vísitalan hefði ekki áhrif á óbeinu skattana. Þessar umr. voru nokkuð á veg komnar, þó ekki verulega, þegar gosið kom upp í Vestmannaeyjum, en eftir það féllu þær niður. Á s.l. hausti hafa verið flutt hér á hv. Alþ. till. til þál. frá Alþfl., sem hefur gengið í þá átt að lækka beinu skattana og hækka óbeina skatta og frv. frá Sjálfstfl., sem gekk í þá átt að lækka beina skatta. Á kjaramálaráðstefnu ASÍ í Reykholti 27. og 28. ágúst s.l. og í Reykjavík 12. og 13. okt. s.l. voru samþykktar ályktanir um skattamál. sem fólu í sér ósk um lækkun tekjuskatts einstaklinga, eins og það var orðað, og þessar till. voru sendar ríkisstj. Ríkisstj. ákvað því að taka upp viðræður við forseta ASÍ og formann samninganefndar ASÍ um kjaramál á grundvelli þessara ályktana, sem gerðar hefðu verið á þessum ráðstefnum. Þeim var svo auðvitað í sjálfsvald sett, hvaða fleiri aðilar kæmu inn í þessar umr. Þessar umr. hófust á s.l. hausti og urðu alllangar og veigamiklar. Þær snerust um það, að tekjuskattur einstaklinga yrði lækkaður verulega, en á móti því kæmi aftur hækkun á söluskatti, svo að ríkissjóður yrði skaðlaus af þessum kerfisbreytingum og söluskatturinn, sem innheimtur væri vegna þessara breytinga, gengi ekki inn í kaupgjaldsvísitölu. Allmargir fundir voru um þetta mál haldnir, og vorum við þrír ráðh. úr ríkisstj., sem tókum þátt í þeim, auk mín þeir hæstv.ráðh. Björn Jónsson og Lúðvík Jósepsson. Inn í þessar umr. kom það einnig, að nauðsyn bæri til, ef að þessu ráði yrði horfið, að tryggja það, að þeir tekjulægstu og skattlausu, sem yrðu að greiða söluskatt að einhverju leyti, yrðu ekki bara fyrir barðinu á söluskattinum, heldur yrði þeim bætt það með öðrum hætti, - það yrði að taka upp nokkurs konar neikvæðan skatt, sem bætti þeim upp kostnaðaraukann af söluskattshækkuninni. Framhald þessara viðræðna varð svo í framkvæmdinni það, að af hálfu ASÍ voru kjörnir sérstaklega fulltrúar til þess að vinna að málinu frá þeirra hendi, - það voru þeir Björn Þórhallsson, Guðmundur J. Guðmundsson og Þórólfur Daníelsson, af hálfu ríkisstj. Jón Sigurðsson hagrannsóknastjóri og Jón Sigurðsson ráðuneytisstjóri í fjmrn. Ásamt þeim unnu að málinu Ólafur Davíðsson hagfræðingur og Höskuldur Jónsson skrifstofustjóri. Árangurinn af þessum viðræðum er yfirlýsing sú um skattamál. sem er að finna í grg. þessa frv. sem fskj. á bls. 7–9 og er undirrituð af okkur þeim þremur ráðh., sem ég vitnaði til áðan. Sú yfirlýsing, sem þar er gefin, var síðan samþykkt af 30 manna samninganefnd ASÍ með miklum meiri hl. atkv., en yfirlýsingin er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Yfirlýsing um skattamál: Ríkisstj. mun beita sér fyrir, að breyt. verði gerðar á skattal. í samræmi við eftirfarandi: 1. Tekjuskattur einstaklinga 1974 verði lækkaður, þannig að heildarfjárhæð álagðra skatta á forsendum tekjuáætlunar fjárl. lækki um ca. 2700 millj. kr., sbr. breyt. á skattstiga og persónufrádrætti samkv. 2. tölul. hér á eftir. Á móti þessari lækkun komi hækkun söluskatts frá 1. mars 1974 að telja, 5%-stig. 2. Við lækkun tekjuskattsins verði miðað við skattstiga og persónufrádrátt sem hér segir: a. Skattstigi tekjuskatts verði: 0–100 þús. kr. 20%, 100-20Ð þús. kr. 30%, og 200 þús. kr. þar yfir 40%. b. Persónufrádráttur eða önnur persónuívilun verði þannig, að hún sé ígildi persónufrádráttar: hjóna 425 þús. kr., einhleypur 280 þús. kr. og barna 58 þús. kr. - Endanlegar tölur um skattprósentur og/eða persónufrádrátt ráðist af því, hvernig nauðsynlegar hliðarráðstafanir vegna hinna tekjulægstu verða framkvæmdar, en við það verði miðað, að tekjuskattur verði ekki greiddur af lægri tekjum en ofangreindur persónufrádráttur segir til um. 3. Í lögum um breyt. á l. um tekjuskatt verði ákvæði til þess að tryggja, að engum launþegahópum verði íþyngt með þessari kerfisbreytingu. Lagt er til, að þær hliðarráðstafanir, sem til þessa eru hugsaðar, verði í formi sérstaks skattafsláttar, sem nýtist bæði til þess að lækka tekju skatt og önnur opinber gjöld. Við ákvörðun skattafsláttarreglna verði við það miðað, að þær hagsbætur, sem í kerfisbreyt. felst, verði sem jafnastar fyrir alla launþega án tillits til tekna. Ef reiknaður skattafsláttur nýtist ekki til lækkunar skatta eða annarra skulda viðkomandi gjaldþegns við ríkis- eða sveitarsjóð, má t.d. verja eftirstöðvum til að auka með félagslegum hætti fjárhagsaðstoð við námsmenn eða til beinnar útgreiðslu, ef þannig stendur á. 4. Útreikningi kaupgreiðsluvísitölu verði breytt þannig, að hækkun framfærsluvísitölu vegna framangreindrar söluskattshækkunar verði ekki reiknuð með í kaupgreiðsluvísitölunni. Frekari viðræður um K-vísitölukerfið og stöðu skattbreytinga í því verði teknar upp á öðrum vettvangi. 5. Endurskoðun tekjuöflunar ríkisins. Haft verði samráð við fulltrúa launþegasamtakanna um endanlega gerð lagafrv. þess (eða þeirra), sem ríkisstj. hyggst flytja til þess að framkvæma liðina 1.–4. hér að framan. Með till., sem lýst er hér að framan, er mikilvægt skref stigið í þá átt að lækka beina skatta og taka upp almennt skattafsláttarkerfi. Við framhaldsendurskoðun yrði unnið að því að einfalda tekjuskattinn og e.t.v. sameina algengustu bætur almannatryggingakerfisins (einkum fjölskyldubæturnar), þeim vísi að skattafsláttarkerfi, sem hér er ráðgerður. Þar með væri stefnt að því að sameina og samræma tekjuskiptingarafskipti ríkisins í almennu tekjujöfnunarkerfi. Við þessa endurskoðun yrði tryggt, að byrði beinna skatta þyngdist ekki frá því, sem að er stefnt með till. 1. og 2. hér að framan. Endurskoðun söluskatts með upptöku virðisaukaskatts í hans stað á næstu árum fyrir augum yrði einnig liður í þessu samráði. En með þeim breyt. yrði m.a. stefnt að því að létta óbeinum sköttum af framleiðslunauðsynjum. Fulltrúar ASÍ leggja á það áherslu, að með því að fallast á 5%-stiga hækkun söluskatts sé tekið mið af skertri álagningu á árinu 1974. Á árinu 1975 verði því að taka tillit til þess við skattákvarðanir, þannig að þá verði metið, hvað 5%stiga hækkun á söluskatti nemi yfir árið, og jafnframt, hvað skattalækkun þá nemi miklu samkv. nýja skattstiganum, og að því leyti sem söluskattur verður talinn nema hærri upphæð, þá verður sá hluti, sem umfram er, metinn inn í kaupgjaldsvísitölu.“ Þetta er sú yfirlýsing, sem þetta frv. byggist á, eins og ég hef áður greint frá. Vinnubrögð við samningu þessa frv. hafa verið þau að, Jón Sigurðsson hagrannsóknastjóri hefur haft forustu um undirbúning málsins og þeir embættismenn, er greindi áðan, hafa unnið verkið með honum. Þó forfallaðist Jón Sigurðsson ráðuneytisstjóri vegna veikinda, en Árni Kolbeinsson fulltrúi í fjmrn. bættist í hópinn. Af hálfu ASÍ tilnefndi forseti ASÍ þá sömu menn og áður greindi til að vinna að gerð frv., og einnig fékk forseti ASÍ málið í sínar hendur á undirbúningsskeiði. Ríkisskattstjóri hefur og farið yfir frv. á síðasta stigi þess, þegar það var í prófarkalestri. Algert samkomulag var um gerð frv. af hálfu starfsmanna ríkisstj. og fulltrúa ASÍ, og töldu þeir, að frv. væri í fullu samræmi við áðurgreinda yfirlýsingu. Til viðbótar er á bls. 11 miðri að finna svo hljóðandi yfirlýsingu, er þeir gáfu fyrir hönd ASÍ, sem ég ætla að leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Í samráði við fulltrúa ASÍ við endanlega gerð frv. kom fram, að þeir telja fleiri aðferðir koma til greina til að jafna mun söluskattshækkunar og tekjuskattslækkunar (ásamt skattafslætti) á árinu 1975, ef til kæmi, en hækkun kaupgreiðsluvísitölu. Þessi met mætti jafna með hvers konar skattbreytingum.“ Í framhaldi af þessu vil ég leyfa mér að lýsa helstu atriðum frv., en þau eru fólgin í fyrsta lagi í persónufrædrætti og persónuafslætti. Eins og greinir á 1. síðu frv., er persónufrádráttur einhleypra 238 þús., hjóna 355 þús., og fyrir hvert barn er hann 50 þús. Enn fremur kemur það fram í 4. gr. frv., hvernig skattafsláttur sá, sem um ræðir í yfirlýsingunni, hefur verið framkvæmdur, og kemur fram á bls. 8, hvað raunverulegur persónufrádráttur er, þegar honum hefur verið bætt við. En í II. lið í 4. gr. frv., bls. 2, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilisföstum mönnum hér á landi, sem skattskyldir eru samkv. l. þessum, sbr. 1. gr., skal veita skattafslátt frá tekjuskatti eins og hann er ákveðinn samkv. I. tölul. þessarar greinar. Skattafslátturinn skal vera sem hér segir: A. Fyrir einstaklinga 11000 kr. B. Fyrir hjón 18500 kr., telji þau fram hvort í sínu lagi 11000 kr. hjá hvoru. C. Fyrir hvert barn, sem er á framfæri skattþegns og ekki er fullra 16 ára í byrjun þess almanaksárs, þegar skattur er á lagður, 3300 kr. Hér með teljast stjúpbörn, kjörbörn og fósturbörn, sem meðlag er ekki greitt með. Ef foreldrar búa saman ógift, skal skattafsláttur vegna barna skiptast til helminga milli þeirra. Búi foreldrar ekki saman og annað þeirra hefur barnið hjá sér, en hitt greiðir meðlag, skal skattafsláttur einnig skiptast til helminga milli þeirra. D. Fyrir einstætt foreldri, sem heldur heimili og framfærir þar börn sín, 6500 kr. auk afsláttar samkv. A-lið og 600 kr. fyrir hvert barn auk afsláttar samkv. C-lið.“ Þegar þetta dæmi hefur verið gert upp á þennan hátt, sem hér greinir, lítur það þannig út, að til þess að fara að greiða tekjuskatt þarf einhleypur maður barnlaus að hafa tekjur, sem eru hærri en 293 þús. í nettótekjur. Barnlaus hjón þurfa að hafa tekjur, sem eru hærri en 448 þús. Hjón með tvö börn þurfa að hafa tekjur, sem eru hærri en 572 þús., og einstætt foreldri með eitt barn þarf að hafa hærri tekjur en 500 þús., áður en til skattlagningar kæmi. Þetta ákvæði er eins og ég sagði áðan haft til þess að jafna metin á milli þeirra, sem hafa það lágar tekjur, að þeir hafa ekki möguleika á því að greiða skatt af tekjum sínum, af því að tekjurnar eru svo lágar. Til frekari áherslu um framkvæmd á þessum lið vil ég - með leyfi hæstv. forseta - lesa hér áfram á bls. 2 í 4. gr. um skattafsláttinn, en þar segir: „Skattafsláttur samkv. liðum A–D að framan má þó aldrei verða meiri en 6% af skattskyldum tekjum framteljanda samkv. 7. gr.“ Þetta ákvæði er sett inn í gr. til þess að koma í veg fyrir það, að hlutaðeigandi skattgjaldandi hafi beinlínis hag af því umfram það, sem hann hefur kostnað af söluskattinum, að þessi skattbreyting er gerð. Svo kemur hér áfram: „Sé manni ákveðinn hærri skattafsláttur samkv. liðum A–D og málsgr. næstu hér að framan en nemur tekjuskatti samkv. I. tölul. og þá eins þegar tekjuskattur samkv. I. tölul. er enginn, skal ríkissjóður leggja fram fjárhæð, sem þessum mun nemur. Þessu fé skal fyrir hvern mann ráðstafað sem hér segir og í þessari forgangsröð, meðan það endist: 1. Til greiðslu þinggjalda, sem á manninn eru lögð á greiðsluárinu. 2. Til greiðslu útsvars og annarra gjalda til sveitarsjóðs, sem á manninn eru lögð á greiðsluárinu, að undanskildum fasteignagjöldum. 3. Sé framlag ríkissjóðs samkv. 3. mgr. þessa liðar hærra en greiðslur samkv. 1. og 2. lið hér að framan, skal því, sem umfram þær er, ráðstafað sem hér segir: a. Til jöfnunar á námskostnaði, sbr. lög nr. 69/1972“, - en þar er átt við lög um jöfnun námskostnaðar vegna nemenda utan af landsbyggðinni, sem ekki geta dvalið heima hjá sér, þegar þeir eru við nám, - „og til Lánasjóðs ísl. námsmanna eða annarrar fjárhagsaðstoðar ríkisins við námsmenn, þegar í hlut eiga menn, sem njóta frádráttar vegna námskostnaðar á skattárinu.“ - Hér er um aukna aðstoð að ræða við unga fólkið í landinu og er þá átt við námsfólkið. Áfram er svo haldið: „b. Til greiðslu ógoldinna þinggjalda mannsins frá fyrri árum og síðan til greiðslu fasteignagjalda hans og ógoldinna gjalda til sveitarsjóðs frá fyrri árum, þegar í hlut eiga aðrir menn en um gat í a hér að framan. 4. Sé fé enn óráðstafað að loknum greiðslum samkv. 1.–3. hér að framan, skal það greitt viðkomandi manni.“ - Vil ég vekja athygli á því, að hér er prentvilla í þskj., þar á að standa, að fé, sem þá er eftir, að það skuli greitt viðkomandi manni. Þetta „hann“ og „greiddur“ er rangt, það á að koma: „skal það greitt viðkomandi manni“. „Ráðh. ákveður með sérstakri reglugerð alla meðferð skattafsláttar samkv. þessum lið.“ Eins og ég gat um áðan, er hér um að ræða aukna aðstoð við unga fólkið í landinu, en áður hafa í tíð þessarar ríkisstj. verið felldir niður persónuskattar þess til trygginga og sjúkrasamlaga, sem mundu hafa numið, eins og fjárl. gerðu ráð fyrir þeim greiðslum, 22 þús. hjá ungri konu og 24 þús. hjá ungum karlmanni, en mundu hækka á árinu vegna þess að þessi gjöld koma til með að aukast, lífeyristryggingar á yfirstandandi ári, vegna þeirra hækkana, sem orðið hafa bæði við kjarasamninginn og hækkun vísitölu. Auk þess hafa svo námslánin verið hækkuð um einar 400 millj. kr. og svo aukið verulega við námsaðstoðina við dreifbýlisfólkið samkv. því, sem ég áður greindi frá hér um. - Það er gert ráð fyrir því, að reglugerð um þetta ákvæði, hvernig með skuli fara, verði sett í samráði við stjórnir þessara námssjóða. Þá gerir frv. ráð fyrir því, að skattstigarnir breytist svo: 1. Að frá 0 til 100 þús. kr. verði greiddur 20% skattur, en áður var það svo, að þar var 25% skattur upp í 77 þús. 2. Að frá 100–200 þús. kr. verði greiddur 30% skattur, en þar var um að ræða 35% skatt, sem náði ekki eins langt upp og hér er gert ráð fyrir. 3. 40% skattur af þeim skatttekjum, sem eru hærri en 200 þús. hjá einstaklingi. Um skatt hjá öldruðu fólki er það að segja, að það heldur fullkomlega öllum þeim fríðindum, sem það áður hafði, í samræmi við þær breyt., sem á slíku verður nú með þessari löggjöf. Þetta eru aðalatriði frv., sem snúa að tekjuskattsbreytingunni. Eins og áður hefur verið boðað eða hefur komið fram í ræðum mínum, t.d. í fjárlagaræðunni á s.l. hausti, og kemur fram í skýrslu þeirrar n., sem unnið hefur að tekjuöflun ríkissjóðs, er gert ráð fyrir því að reyna að fella tekjustofna ríkissjóðs saman í eina heildarlöggjöf, og má segja að þetta frv. sé spor í þá átt, þó að það sé ekki nema að litlu leyti. Þess vegna er gert ráð fyrir, að í þessu frv. séu allir þeir þættir, sem um var samið í sambandi við nýgerða kjarasamninga, bæði að því er varðar lækkun tekjuskatts, hækkun söluskatts og launaskattinn. Sá hluti frv., sem snýr að söluskattinum, er fyrst og fremst sá, að tekin er upp hækkun á honum með þeim hætti að taka upp söluskattauka, sem er 5%, og sá hluti, sem þar er tekinn upp, rennur óskertur í ríkissjóð, en af 11%, sem fyrir eru af söluskatti, ganga 8% í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Aðalákvæðin, sem snúa að söluskatti, eru í sambandi við framkvæmd á söluskattsinnheimtu og eftirlit með söluskattinum. Er gert ráð fyrir því að herða mjög öll viðurlög, er víkja að söluskatti, enda er hægt að segja, að nauðsyn beri til þess, þar sem þau ákvæði eru síðan söluskatturinn var upphaflega settur um 1960 og þegar hann var þá 3%. Þá er einnig gert ráð fyrir því, að hægt verði að taka upp í öllum fyrirtækjum, þar sem söluskattur er innheimtur, sérstaka peningakassa, þar sem stimplaður er inn allur söluskattur, svo að starfsmenn fjmrn. eigi auðvelt með að fylgjast með, hvort skattinum er skilað, og auðvelda þannig eftirlitið með skattinum frá því, sem það nú er. Þetta ákvæði komst í lög fyrir nokkrum árum, þó að takmörkuðu leyti, en nú eru hins vegar tekin af öll tvímæli um, að fjmrh. hefur heimild til að koma þessu í framkvæmd og gefa fyrirskipun um, að þessi háttur skuli á hafður viðvíkjandi söluskattsinnheimtu. Þá eru og sektarákvæði um söluskatt hækkuð verulega, og getur farið svo, að sekt vegna brota á söluskatti, ef um umfangsmikið mál er að ræða eða ítrekun, geti orðið allt að 10 millj. kr. Enn fremur er það atriði tekið upp í frv. að gera refsingu við broti á söluskattsl. eins og um refsingu væri að ræða í almennum hegningarl. fyrir auðgunarbrot, sem getur verið starfssvipting og fangelsisvist allt að 6 árum. Þetta ákvæði er nýmæli og er í samræmi við það, sem áður hefur verið skýrt hér frá, að eðlilegt væri varðandi söluskattinn að herða það eftirlit svo, að með þetta sé farið eins og hvert annað tilvik, þegar viðkomandi aðili skilar ekki því fé, sem hann hefur innheimt og ríkissjóður á. Þá er og í þessu frv. ákvæði að finna um samkomulag, sem varð milli ríkisstj. - og undirritað er af sömu aðilum og ég greindi hér áðan, - og alþýðusamtakanna um launaskatt, sem gangi til húsbygginga. Er gert ráð fyrir því, að þessi skattur muni gefa á þessu ári ca. 300 millj. kr., ef hann verður lagður á frá 1. apríl. Gengur hann eingöngu, eins og ég áður sagði, til Byggingarsjóðs ríkisins. Um málið að öðru leyti vil ég svo sérstaklega að því er varðar tekjuöflunina gefa nokkra frekari skýringu en ég hef þegar gert í því, sem ég hef sagt hér á undan, enda hafa nokkrar umr. orðið um tekjuöflunina, en hún er bundin í þessu samkomulagi alveg eins og skattlækkunin. Hvort tveggja þetta er í samhengi hvort við annað, og ber að láta það fylgjast að, því að það er málið í heild sem um er að ræða og algert samkomulag var um. Ég vil í þessu sambandi gera hér frekari grein fyrir söluskattinum og styðst ég þar við álitsgerð Hagrannsóknadeildarinnar en á vegum þeirrar stofnunar voru útreiknaðar allar þær tölur sem eru í þessu frv., er varða tekjuöflun og kostnað við útgjaldaaukningu vegna frv. Um það segir svo í grg. frv., á bls. 10, með leyfi hæstv. forseta: „Í fjárl. ársins 1974 er innheimtur söluskattur í ríkissjóð áætlaður 6 milljarðar 702 millj. kr. eða nær 610 millj. kr. fyrir hvert stig söluskatts. Áætlun þessi var miðuð við, að álagður söluskattur á árinu 1974 að meðtöldum hluta Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga nemi nær 7400 millj. kr. eða um 670 millj. kr. fyrir hvert stig söluskatts. Af þessari upphæð koma um 616 millj. kr. í hlut ríkissjóðs. Þar sem söluskattur er innheimtur mánaðarlega eftir á, kemur desemberálagning ársins ekki til innheimtu fyrr en í jan. á næsta ári, en í ár er hins vegar innheimt álagning í des. á s.l. ári. Í fjárlagaáætlun var miðað við verðlag, eins og það var í des. s.l. óbreytt. Í þjóðhagsspá hagrannsóknadeildar fyrir árið 1974, sem birtist í riti deildarinnar, Þjóðarbúskapurinn, nr. 4, des. 1973, var sett fram mat á þjóðhagshorfum ársins, byggt á ýmsum forsendum um helstu þjóðhagsstærðir, sem nánar er greint frá í skýrslunni. Meginforsendur um kauplag og verðlag á árinu 1974 voru þær, að kaupmáttaraukningin yrði í átt við aukningu þjóðarframleiðslu og þjóðartekna til lengri tíma lítið, og áætlun um hækkun verðlags og verðlagsbóta á laun var reist á mati á innlendum og erlendum verðhækkunartilefnum, eins og þau voru metin í lok árs 1973. Í þjóðhagsspánni var hins vegar ekki gerð nein tilraun til þess að spá beinlínis niðurstöðum almennra kjarasamninga, sem þá stóðu yfir. Hækkun söluskattstofnsins var áætluð 9% meiri en lagt var til grundvallar tekjuáætlun fjárl., sem eins og áður sagði tók beint mið af verðlagi í des. 1973. Niðurstöður framangreindrar þjóðhagsspár lágu til grundvallar í viðræðum ríkisstj. við launþegasamtökin um breytingu á tekjuöflun ríkisins. Samkv. þessari áætlun nemur hvert stig í álagningu söluskatts nær 730 millj. kr. á öllu árinu 1974, að teknu tilliti til ráðgerðrar lækkunar tekjuskatts og þeirrar veltuaukningar, sem henni fylgir. Miðað við álagningu frá 1. mars (sem þó ekki næst, þar eð lagasetningunni er ekki lokið fyrir þann tíma), nemur álagningin 610 –620 millj. kr. fyrir hvert stig á árinu 1974. Samkv. þessu nemur 5 stiga hækkun söluskatts frá 1, mars, sem öll renni í ríkissjóð, um 3050–3100 millj. kr. í álagningu á árinu 1974. Af þessari upphæð innheimtist desemberálagning ekki fyrr en á næsta ári, þannig að af framangreindri fjárhæð koma um 2750–2800 millj. kr. til innheimtu á árinu, og þar af greiðir ríkissjóður sjálfur nær 100 millj. kr. vegna aukinna söluskattsútgjalda. Nú er ljóst, að almenn veltubreyting verður meiri í ár en gert var ráð fyrir í forsendum þjóðhagsspár frá í des. s.l. Niðurstöður nýrra kjarasamninga fela í sér mun meiri hækkun kauplags en þá var gert ráð fyrir, en afar erfitt er að spá um verðlagsáhrif samninganna og þar með um frekari kauphækkanir. Auk þess ríkir óvissa um bæði innlendar og erlendar verðhækkanir af öðrum toga. Mjög lauslegar áætlanir benda til þess, að almenn veltubreyting (án verðlagsáhrifa söluskattshækkunar) gæti numið 8–10% umfram forsendur þjóðhagsspár. Miðað við slíka veltuaukningu gæti hvert stig söluskatts numið nær 800 millj. kr. í álagningu á öllu árinu 1974 eða um 680 millj. kr. á tímabilinu marsdesember. Í þessum tölum hefur verið gert ráð fyrir veltuaukningu í kjölfar tekjuskattslækkunar samkv. I. kafla þessa frv. Hækkun söluskatts um 5 stig næmi þannig 3400 millj. kr. á árinu 1974, og þar af kæmu rúmlega 3000 millj. kr. til innheimtu á árinu. Af þeirri upphæð greiðir ríkissjóður þó sjálfur nærri 100 millj. kr. vegna aukins söluskatts af útgjöldum hans. Af því, sem hér hefur verið rakið, er ljóst, að sé miðað við áætlaða innheimtu á árinu 1974, er fyllilega þörf á 5% hækkun söluskatts til þess að vega á móti ráðgerðri lækkun tekjuskatts og þeim hliðarráðstöfunum, sem skattafsláttarkerfið felur í sér hinum tekjulægri til hagsbóta. Þannig má sjá af tölunum hér að framan, að þótt gert sé ráð fyrir, að 5 söluskatts %-stig gefi á ársgrundvelli um 4000 millj. kr., innheimtast ekki í ríkissjóð nema um 3000 millj. kr. á árinu 1974 (og raunar ekki nema 2900 millj. kr., því að útgjaldaauki ríkissjóðs á árinu vegna söluskattsaukans nemur um 100 millj. kr.), og er þá raunar miðað við, að söluskatturinn taki gildi 1. mars 1974. Með sama hætti eru nettótekjur ríkissjóðs á álagningargrundvelli 1974, miðað við 10 mánuði (sem þó nást ekki að fullu) um 3300 millj., eða því sem næst sama tala og lækkun tekjuskattsálagningar og útgjaldaauki vegna skattafsláttar nemur. Áhrifin á afkomu ríkissjóðs vegast því nokkurn veginn á, og er óhætt að fullyrða, að tæpara má dæmið ekki standa, því við ríkjandi verðbólguástand væri full ástæða til að styrkja stöðu ríkissjóðs fremur en veikja, ekki síst þar sem verð- og launahækkanir valda ríkissjóði fyrirsjáanlega miklum útgjaldaauka á árinu.“ Í sambandi við þetta er rétt að geta þess, hvað gert er ráð fyrir, að þessi tekjuskattslækkun nemi á árinu 1974, og er þá einnig miðað við áætlun fjárl., því að ljóst er, að ef tekjuskattur reynist meiri en þar er ráð fyrir gert, reynist afslátturinn einnig meiri en hér er gert ráð fyrir. Vil ég í því sambandi leyfa mé að vitna enn í grg. frv., með leyfi hæstv. forseta: „Í fjárlögum ársins 1974 er innheimtur tekjuskattur einstaklinga áætlaður 5864 millj. kr. að meðtöldu byggingarsjóðsgjaldi. Þessi áætlun er á því reist, að álagður tekjuskattur einstaklinga verði um 6400 millj. kr. Helstu forsendur þessara áætlana eru þær, að meðal breyting tekna á milli áranna 1972 og 1973 verði 25–26% og að innheimta tekjuskatts verði með líkum hætti og 1973“ – þ.e. 75%. Sú lækkun tekjuskatts, sem frv. felur í sér, veldur því, að álagður tekjuskattur einstaklinga verður 3700 millj., miðað við forsendur tekjuáætlunar fjárl. um tekjur skattþegna á árinu 1973. Hér er þannig um að ræða lækkun álagðs tekjuskatts um 2700 millj. kr. eða um 42%. Auk lækkunar tekjuskatts hjá þeim, sem tekjuskatt bera, gerir frv. ráð fyrir „neikvæðum“ tekjuskatti, þ. e. skattafslætti, sem einnig kemur þeim til góða, sem ekki bera tekjuskatt. Kostnaður ríkissjóðs af skattafsláttarkerfinu á árinu 1974 er áætlaður 550 millj. kr., en megintilgangur þess er að tryggja hag hinna tekjulægri.“ Þegar þetta er borið saman, sést, að mismunurinn á þessari upphæð, sem hér er greind, er um 350 millj. kr. ríkissjóði i óhag. Þá er því við að bæta, að við kjarasamningana, sem gerðir voru fyrir stuttu, var fallist á að láta tollalækkun þá, sem átti að koma til framkvæmda 1976 hjá iðnaðinum, taka gildi núna, og mun sú lækkun verða nokkrir tugir millj., sem ekki er reiknað með í þessu dæmi. Herra forseti. Ég skal nú fara að stytta mál mitt, en vil að lokum leggja áherslu á nokkur atriði, er máli skipta í sambandi við það mál, sem hér er til umr.: 1. Hér er um stórkostlega tekjuskattslækkun að ræða, a.m.k. 42% og reyndar hærri, ef miðað er við álagningu skattsins. 2. Meiri afsláttur en 2700 millj. kr. verður af tekjuskattinum, ef hann fer fram úr áætlun fjárl. Þá gefur það auga leið, að það verður um hærri upphæð að ræða. 3. Söluskattur er miðaður við algert hámark. Meiri áhöld eru um, að hann skili sér sem tekjustofn, heldur en tekjuskatturinn, því að hann er lagður á þær tekjur, sem aflað var í fyrra og nú eru þekktar. Í sambandi við söluskattinn ræður árferðið og afkoman mestu um, hvernig til tekst, og það kaupæði, sem átt hefur sér stað nú síðustu dagana, mun að sjálfsögðu draga úr sölunni, þegar eftir að þessi skattbreyting hefur tekið gildi. 4. Ég held, að það verði ekki með nokkrum rökum sagt, að það sé hægt að beita meiri samviskusemi um áætlun við að meta mínus og plús af þessum skattkerfisbreytingum heldur en gert er í þessu frv., enda er hagrannsóknastjóri og hans stofnun þekkt að sérstakri vandvirkni í öllum slíkum dæmum. Það sýnir sig líka fullkomlega, að það hefur verið gert, og allt tal um, að ríkissjóður kunni að hagnast af þessum skiptum, er talað út í bláinn. Ég geri ekki ráð fyrir því, að þeir hv. þm., sem vilja láta taka orð sín alvarlega og leiða rök að máli sínu, leyfi sér slíkan málflutning. 5. Þá vil ég vekja athygli á því, að samkomulag var um það, að málið yrði endurskoðað á næsta ári, þegar söluskatturinn gæfi tekjur á heilu ári, miðað við árið 1975, og þá gengi ekki inn í vísitölu eða því yrði ráðstafað á annan hátt, með skattafslætti eða slíku, sem fram yfir væri talið, að söluskatturinn gæfi meira en tekjuskatturinn mundi þá gefa. En að sjálfsögðu mundi hann þá gefa meiri fjárhæð en hann gefur við álagningu á þessu ári. 6. Með þessu frv. er í fyrsta sinn tekinn upp neikvæður skattur til að jafna á milli gjaldenda og þá fyrst og fremst þeim í hag, sem ekki hafa tekjur til þess að geta greitt skatt. Er þetta spor í þá átt að tengja saman tryggingakerfið og skattakerfið til þess að gera tryggingakerfið að raunverulegu tryggingakerfi fyrir þá þegna þjóðfélagsins, sem minna mega sín. 7. Ég vil vekja athygli á því, að öll viðurlög og eftirlit með söluskatti eru hert mjög frá því, sem verið hefur. Ber brýna nauðsyn til þess, þegar skatturinn er orðinn svo hár eins og raun ber nú vitni um. Ég er sannfærður um það, að framhaldið í skattamálum í þessa átt verður það að taka upp virðisaukaskatt. Þetta verður undanfari þess. Verður þá að góðu liði að hafa hert þetta eftirlit. Nokkuð hefur verið um það rætt, hvort þessar till. og þetta frv. kunni að hafa þingfylgi til þess að ná fram að ganga hér í hv. d. Út í spádóma skal ég ekki fara að þessu sinni, en tel mig þó hafa rökstuddan grun um það, að svo muni verða, enda fyndist mér það vera að fara aftan að siðunum, ef það væri ekki miðað við allt tal hv. þm. um að hverfa frá of háum beinum sköttum yfir í óbeina skatta. Ég vil líka vekja athygli á till. Alþfl., sem flutt var í vetur þar um, þar sem einmitt er vikið að þessari leið, raunverulega alveg eins og hún er útfærð hér. Í þingtíðindunum, 8. hefti 1973, 26.–29. nóv., er að finna ræðu 1. flm., hv. 7. þm. Reykv., Gylfa Þ. Gíslasonar. Þar gerir hann grein fyrir því og þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Augljóst er, að jafnstórfelld lækkun á tekjuskatti til ríkisins og hér er gert ráð fyrir mun hafa í för með sér verulegt tekjutap fyrir ríkissjóð. Í gildandi fjárl. er gert ráð fyrir því, að einstaklingar greiði 4.1 milljarða í tekjuskatt. Sú lækkun tekjuskatts, sem gert er ráð fyrir í till., mundi samkv. áætlunum, sem gerðar hafa verið, lækka þessa eða hliðstæða tekjuskattsinnheimtu um 2/3 hluta, þannig að tekjutap ríkissjóðs mundi verða 2.5–3 milljarðar kr., miðað við fjárlög þessa árs. Þennan tekjumissi þarf að sjálfsögðu að bæta ríkissjóði. Till. um tekjuskattslækkun, sem ekki gerðu ráð fyrir því að bæta ríkissjóði tekjutapið, mætti með réttu nefna sýndartill. Slíkar till. gerir þingflokkur Alþfl. ekki. Þess vegna er í till. einnig um það fjallað, hvernig ætlast sé til, að ríkissjóði sé bættur tekjumissirinn. Aðalatriðið í því sambandi er, að gerð verði till. um, að sú hækkun söluskatts, sem runnið hefur í Viðlagasjóð, skuli haldast, en hún nemur sem kunnugt er 2% og ætti að falla niður 1. mars að óbreyttum lögum. Ef söluskattinum, sem rennur nú í Viðlagasjóð, yrði haldið og söluskatturinn hækkaður um 2–3 stig umfram það, sem hann er nú, yrði ríkissjóði bættur sá tekjumissir, sem hann yrði fyrir vegna lækkunar tekjuskattsins. Jafnframt er bent á það að kanna möguleika á, að söluskattur sé ekki innheimtur af brýnustu nauðsynjum.“ Um þetta vil ég segja það, að þarna er einmitt bent á, að það þurfi um 5% söluskattsstig til þess að mæta tekjuskattslækkun, sem nemur svipaðri fjárhæð og hér er á ferðinni, eða um 3000 millj. kr., en það er rúmlega það, þegar á hvort tveggja er litið, bæði tekjuskattslækkunina og einnig skattafsláttinn. Ég tel, að hér sé mætt þessu máli með skilningi, enda tel ég mig hafa orðið varan við það, þegar ég hef rætt þetta mál við formann og varaformann Alþfl., sem ég hef gert og gert þeim grein fyrir því, hvernig þetta mál stæði. Ég tel líka fullkomna ástæðu til að ætla, að margir hv. þm. Sjálfstfl. beri fullkominn skilning og velvilja til þessa frv., því að það gengur í þá átt, sem þeir hafa lýst, að stefna Sjálfstfl. væri, og ég hef enga ástæðu til að ætla annað en þeir vilji fylgja henni eftir. Sama hefur hv. þm. Bjarni Guðnason gert. Hann hefur talið nauðsyn bera til að lækka tekjuskattinn, svo að allt ber að sama brunni. Ég vil að lokum undirstrika það, sem ég gat um áðan, að þetta frv. er samkomulag milli ríkisstj. annars vegar og alþýðusamtakanna hins vegar. Ég tel, að þeir fulltrúar alþýðusamtakanna, sem unnu að þessu máli, hafi verið fullkomlega færir um að gera sér grein fyrir málinu í heild og hafi gert það, enda var unnið fyrir þá og greitt úr öllum þeim spurningum, sem þeir báru fram, og þeir fengu allar þær upplýsingar, sem þeir óskuðu eftir og nauðsyn bar til. Ég tel, að það hafi því verið rétt metið af þeirra hálfu, að það þyrfti að mæta tekjumissinum með 5 söluskattsstigum, enda hefur þegar komið í ljós, að þar mun heldur halla á en hitt. Ég teldi, að það væri óvirðing, sem alþýðusamtökunum væri sýnd, ef hv. Alþ. mæti ekki þetta samkomulag, og þeir hafi verið færir um að meta fullkomlega sína stöðu út úr þessu máli í heild. Ég verð því að segja það, að ég tel mig ekki hafa ástæðu til neinnar svartsýni um þetta mál. Fari svo, að þingið felli það, þá bý ég að sköttunum, sem nú eru til staðar, eins og þeir hafa verið, og þá hafa þeir fengið meira traust en ég hafði gert ráð fyrir hér á hv. Alþ. Út af fyrir sig hef ég svo sem ekkert við því að segja. En ég mun beita mér, að því leyti sem ég get, til þess að ná því, að þetta samkomulag nái fram að ganga, því að i þeim tilgangi var það gert. Svo leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh: og viðskn., og leyfi mér að fara fram á það við formann fjh: og viðskn. þessarar d., að hann óski eftir því, að fjh.- og viðskn. Ed. vinni með þeim við athugun þessa frv.



Herra forseti. Það eru úrslitakostir, sem Alþingi Íslendinga eru settir í dag. Það kom glöggt fram af ræðu hæstv. fjmrh., kom þó enn þá gleggra fram í samtali hans s.l. föstudag, 1. mars, í sjónvarpinu, því að þar lýsti hæstv. ráðh. því skýrt og skorinort yfir, að annaðhvort verði þingfylgi við málið allt í heild, eins og samið var um, eða ekki. Það er ekkert annað sem dugir, sagði hæstv. ráðh. Og þegar fréttamaður spurði hann: Sem sagt, ef ekki fæst fylgi við 5 stiga söluskattshækkun, þá er tekjuskattslækkunin úr sögunni? - Já, kvað fjmrh. Það er því augljóst, að hér er um úrslitakosti að ræða. Nú skyldi maður ætla, að þegar ein ríkisstj. leggur svo mikið undir, mundi hún gera ráð fyrir að segja af sér, ef hún fengi ekki fram slíkt stórmál, sem snertir hag hennar og heiður. En það er nú eitthvað annað, því að í þessum yfirlýsingum hæstv. fjmrh. hefur hann fyrirvara um, að hann ætli alls ekki að segja af sér né ríkisstj. Þegar hæstv. ráðh. var um þetta spurður í sjónvarpinu, komst hann svo að orði, út af spurningunni um það, að ef þetta mál færi ekki í gegn, mundi þá stjórnin segja af sér, - þá svaraði hæstv. fjmrh.: Ég sé ekki ástæðu til þess fyrir stjórnina að segja af sér, þó að þetta mál nái ekki fram að ganga. - Maður hefði haldið, að hún mundi leggja líf sitt við, en svo er ekki. Enda er það svo, eins og einn hæstv. ráðh. komst að orði ekki alls fyrir löngu, að það væri ótrúlega mikil teygja í þessari ríkisstj. Í rauninni virðist hún ætla að streitast við að sitja, þótt hún hafi glatað og fyrirgert trausti þjóðarinnar, og mér virðist, að það sé aðeins tvennt til um hennar líf. Hún yrði að sjálfsögðu að víkja fyrir vantrausti, ef það yrði samþ., eða þá, sem öllu er líklegra, að hún muni á sínum tíma sálast úr innanmeini. En hæstv. ríkisstj. ætlar í fyrsta lagi alls ekki að segja af sér, þótt þetta frv. nái ekki fram að ganga. Hún ætlar að lifa lengi. Það kemur fram í þessu frv., að hún ætlar sér ekki aðeins að lifa út þetta kjörtímabil, heldur það næsta og fram á það, sem þar kemur á eftir, því að hún er búin að gera samning við fulltrúa verkalýðsfélaganna, þar sem m.a. segir svo, á bls. 11 í grg. þessa frv., í yfirlýsingu um húsnæðismál, að ríkisstj. lýsir því yfir, að hún muni beita sér fyrir því m.a.: „að á árunum 1976–1980 verði framhald á byggingu hentugra íbúða fyrir efnalítið fólk í stéttarfélögum innan Alþýðusambands Íslands... og skal að því stefnt, að eigi minna en þriðjungur af áætlaðri íbúðaþörf landsmanna á þessu tímabili verði leyst á þessum grundvelli.“ Hún virðist gera ráð fyrir því að lifa a.m.k. til 1980. Nú er það mál út af fyrir sig, þingræðismál, hvort ríkisstj. treystir sér til eða leyfir sér að skrimta, eftir að stórmál hafa ekki verið samþ. fyrir henni. Nú skal ég engu spá um það, hversu þessu máli reiðir af, hvort samkomulag næst um það. En ég tel ólíklegt, að hæstv. ríkisstj. fái málið samþ. óbreytt, eins og hún leggur það fyrir. Það eru úrslitakostir, sem hæstv. ríkisstj. leggur fyrir Alþ. Og hún byggir það á því, að þetta sé samkomulag við Alþýðusambandið og ef einhverju væri breytt í þessu frv., væri það óvirðing við verkalýðssamtökin á Íslandi. Nú er sjálfsagt, að hver ríkisstj. reyni að hafa sem allra best samband og samstarf við launþegasamtökin, og m.a. er eðlilegt og sjálfsagt, að hæstv. ríkisstj. kannaði það, hverjar væru óskir launþeganna í sambandi við skattamál. Raunar er það löngu ljóst, að fulltrúar Alþýðusambands Íslands, Landssambands ísl. verslunarmanna, Verslunarmannafélags Reykjavíkur og ýmissa fleiri samtaka hafa látið frá sér fara alveg ákveðnar till. í skattamálunum og krafðist þar umbóta á tekjuskattsl. - umbóta, sem ganga miklu lengra en þetta samkomulag, sem hæstv. ráðh. hefur gert nú. Væri það óvirðing við alþýðusamtökin, ef Alþ. vildi t.d. lækka tekjuskattinn á alþýðu manna meira en hæstv. ráðh. hefur viljað ganga inn á og leggur til í frv.? Væri það óvirðing við verkalýðssamtökin eða brigð á samkomulagi við þau, ef söluskatturinn yrði hækkaður eitthvað minna en þessi 5 stig, sem ríkissjóður heimtar? Væru það brigð við alþýðusamtökin, ef reynt væri að ráðast á einn helsta verðbólguvald í þjóðfélaginu, hin ofboðsháu fjárlög, og draga eitthvað úr útgjöldum? - Nei, því fer fjarri, m.a. vegna þess að þetta eru allt saman atriði, sem fulltrúar alþýðusamtakanna hafa hreyft í viðræðunum við ríkisstj., en verið kveðin þar niður af hæstv. fjmrh. og hann ekki viljað sinna. Þegar Alþ. er hins vegar sýnd sú óvirðing, að hæstv. ríkisstj. leyfir sér að setja því úrslitakosti eins og nú, verða alþm. að skoða hug sinn, og ég tel, að það sé skylda þess að kanna þetta mál ofan í kjölinn, - kanna, hvort það er nægileg lagfæring á þeim endemislögum um skattamál, sem núv. ríkisstj. hefur komið á, hvort fjárhagshorfur ríkissjóðs eru með þeim hætti, að nauðsyn beri til að stórhækka álögur á landslýðinn, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. Allt þetta mál ber að sjálfsögðu að skoða og skoða það sem rækilegast. Það er skoðun mín, að það sé skylda Alþ. að gera það, vegna þess að það er Alþ. og það eitt, sem hefur heimild til að setja fjárlög, það er Alþ. og það eitt, sem hefur heimild til að ákveða skatta í landinu. Í stjórnarskránni, 40. gr. hennar, segir, að engan skatt megi á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Það er líka alveg sérstök ástæða til að gæta nokkurrar varúðar við till. þessarar hæstv. ríkisstj. í skattamálum, þegar af þeirri ástæðu, að fyrir tveim árum beitti ríkisstj. sér fyrir því og knúði fram ný tekjuskattslög gegn alvarlegum aðvörunum stjórnarandstöðunnar, - tekjuskattslög, sem reyndust með þeim endemum, að þegar verkalýðssamtökin á s.l. hausti fóru að setja fram kjarakröfur sínar, var eitt aðalatriði þeirra krafna í fyrsta sinn í sögunni, að gjörbreyta yrði skattaálögum og létta af þeirri óþolandi skattabyrði, sem þessi ríkisstj. hafði á komið. Þegar þannig er höfð í huga skammsýni núv. ríkisstj., fljótfærni hennar og ábyrgðarleysi í skattamálum, ber ekki að taka því sem sjálfsögðum hlut og kyngja því athugasemdalaust, sem hún kann að leggja til í þessum málum. Þetta verður að skoðast allt nánar og það vandlega. Ég vísa algerlega á bug þeim ummælum og mótmæli þeim hugsanagangi ríkisstj., að þessi ríkisstj., eins og hún er nú á sig komin, sé þess umkomin að setja Alþingi úrslitakosti. Á hitt er að sjálfsögðu að líta, að hér hefur orðið stefnubreyting hjá hæstv. ríkisstj. Frá þeirri skattaáþján, sem núv. ríkisstj. lögleiddi og landslýðurinn hefur orðið að búa við í tvö ár, er nú orðin breyting, því að nú leggur hún til að lækka að töluverðu marki tekjuskattinn. Hvers vegna? Er það vegna þess, að hún hafi séð að sér, að hún hafi komist á þá skoðun, að of langt hafi verið gengið með skattaáþjáninni? Nei, því fer fjarri. Þetta stafar af því, sem einn orðhagur, merkur maður á sínum tíma kallaði hræðslugæði. Það er ótti ríkisstj. við almenningsálitið, það er þungi almenningsálitsins, það eru kröfur verkalýðssamtakanna, það eru kröfur, frumvörp og tillögur stjórnarandstöðunnar, sem valda því, að ríkisstj. hefur guggnað. Vissulega er ástæða til að lýsa ánægju yfir þessari stefnubreytingu, þó að um leið sé rétt að taka fram, að þessar breyt. á tekjuskattsl. ganga allt of skammt. Ég vil einnig nota þetta tækifæri til þess að þakka verkalýðssamtökunum á Íslandi fyrir að hafa þrýst ríkisstj. þó þetta frá villu síns vegar. Mér virðist Alþ. verða að athuga meginatriði málsins, sem eru þessi að mínu áliti: Í fyrsta lagi vill Alþ. lagfæra tekjuskattsl. meira en gert er með þessu frv., og þá um leið vill Alþ. lagfæra tekjuskattsvitleysuna á annan veg en frv. gerir ráð fyrir. Enn fremur þarf að skoða, hvort það sé rétt mat, sem fram kemur í frv. og það byggist á, að tekjuþarfir ríkissjóðs vegna hreyt. á skattal. sé 2700 millj. að viðbættum rúmum hálfum milljarði vegna skattauppbótanna eða svokallaðs skattafsláttar. Og Alþ. þarf að skoða, með hverjum hætti ætti þá að mæta því tekjutapi, sem ríkissjóður kann að verða fyrir við lækkun tekjuskattsins. Á að gera það með lækkun á útgjöldum ríkisins, útgjöldum fjárl. á þessu ári? Á að gera það með hækkun söluskatts, og þarf sú hækkun þá að vera 5 stig? Eða kemur hér til greina að líta á það atriði, hversu mjög tekjur ríkisins almennt aukast fram úr áætlun fjárl. á þessu ári? Ég skal víkja nokkuð að þessum atriðum. Skoðun mín er sú, að lagfæringar á tekjuskattinum nái of skammt. Sjálfstfl. hefur lagt fram frv. fyrir þetta þing um gerbreytingu á l. um tekju- og eignarskatt. Stefnan, sem þar kemur fram, er fólgin í tvennu: annars vegar að Sjálfstfl. vill, að heildarskattabyrðin á landsfólkinu sé minnkuð, og í öðru lagi, að skattakerfinu sé breytt þannig, að horfið sé að verulegu leyti frá hinum beinu sköttum og yfir til óbeinna skatta. Fer því fjarri, að með þessu frv. sé gengið í áttina til hins fyrra atriðis. Skattabyrðin er ekki minnkuð, heldur ætla ég, að réttir útreikningar og samanburður sýni fram á, að það á að þyngja skattabyrðina með þessu frv. Um hitt atriðið er það að segja, að þessar lagfæringar á tekjuskattinum eru of smátækar til þess að þær séu á nokkurn hátt fullnægjandi. Ef þetta er borið saman við það frv., sem sjálfstæðismenn lögðu fram á þessu þingi, kemur m.a. fram, að skattahlutföllin eru önnur. Í stað þess, að prósenturnar voru hjá okkur lægst 15%, eru þær í þessu frv. 20%, í staðinn fyrir 25% eru 30%, í staðinn fyrir 38% eru 40%. En það, sem er þó kannske alvarlegra, er það, hversu þrepin milli þessara prósenta eru þröng. Þetta kemur m.a. fram í því, að millistéttirnar í þjóðfélaginu verða miklu verr úti í skattlagningu samkv. þessu frv. heldur en frv. sjálfstæðismanna. Ef við lítum á grg. þessa frv. til þess að leita að því, hvaða tekjur eru algengastar í landinu, kemur það fram á bls. 18, í yfirliti á fskj. I. í töflu 1 um breytingu skattbyrðar eftir fjölskyldustærð og tekjuhæð, - þá kemur í ljós, að brúttótekjur á s.l. ári, 1973, voru langsamlega algengastar 900 þús. og 1 millj. kr. Ef við litum á þessa skrá og tökum hjón með tvö börn, sem algengast er að miða við, er það 1331 framteljandi, sem hafði 900 þús., 2493, sem höfðu 1 millj. í brúttótekjur. Þetta eru langsamlega fjölmennustu tekjuflokkarnir. Á þessum tekjubilum m.a., - ég nefni þau vegna þess, sem kemur fram í þessari skýrslu, - er ljóst, að hér verður geysistórt bil milli till. ríkisstj. og frv. sjálfstæðismanna. Í þetta frv. vantar m.a., því miður ákvæði um sérsköttun hjóna, sem við sjálfstæðismenn teljum sjálfsagt réttlætismál, að stefna beri að og lögleiða sem fyrst. Ég vil nefna annað atriði, sem er mjög hæpið í þessu frv. Það er um skattvísitöluna. Þar er gert ráð fyrir að halda áfram því fyrirkomulagi, sem ég veit, að hefur verið þyrnir í augum verkalýðssamtakanna, að skattvísitalan sé ákveðin á hverju ári í fjárl., sem leiðir til þess, að ríkisstj., fjmrh., metur það eftir aðstæðum hverju sinni, hve mikið sé rétt að taka í tekjuskatt. Í frv. okkar sjálfstæðismanna var farin allt önnur leið. Í 6. gr. þess frv. var ákveðið, að skattvísitalan skyldi ákveðin af kauplagsnefnd ár hvert í samræmi við breytingar á almennum launatekjum, og er það sú trygging, sem launþegasamtökin óska eftir að fá. Í þessu frv. er eitt merkilegt nýmæli. Það er hinn svokallaði neikvæði tekjuskattur, sem stundum hefur verið kallaður viðurkenningarskattur. Hér er talað um skattafslátt. Mætti kalla það tekjubót eða tekjutryggingu. Hér er farið inn á þá braut, og er það vissulega mjög athyglisvert. Hins vegar er, eins og í öðrum efnum þessa frv. að því er snertir kjarabætur eða umbætur, allt of skammt gengið og ákvæðin á ýmsa lund óheppileg. Þessi viðurkenningarskattur eða neikvæði tekjuskattur hefur verið að undanförnu til gagngerðrar athugunar hjá Sjálfstfl. Það mál var rætt nokkuð í sambandi við landsfund flokksins á síðasta ári, og um síðustu áramót lét þingflokkur,inn semja mjög ítarlega og gagnmerka grg. um þetta mál. En kunnugt er, að í sumum öðrum löndum hefur þetta mál verið mjög til umr. á undanförnum árum og alveg sérstaklega í Bretlandi. Það, sem hér er um að ræða, er auðvitað fyrst og fremst það, að í ýmsum löndum hafa skattkerfi og tryggingakerfi þróast hvort í sínu lagi. Engu að síður grípa þau hvort inn í annað á marga lund. Sú hugsun, sem liggur á bak við þetta kerfi, er fyrst og fremst sú almenna viðurkenning, að þjóðfélagið eigi að tryggja hverjum einstaklingi lágmarksviðurværi, lágmarkstekjur. Til þess að svo megi verða og um leið til þess að endurbæta og einfalda allt kerfið, sé rétt að slá saman tryggingakerfínu og skattkerfinu, m.a. þannig, að greiðslur fjölskyldubóta og persónufrádráttur í skatti falli saman. Með því að vinna á þessum grundvelli, með samræmingu tryggingakerfis og skattkerfis, hyggjandi á því, að allir þjóðfélagsborgarar njóti vissra lágmarkstekna í þjóðfélaginu, er hægt, um leið og þessu félagslega markmiði er náð, að gera bæði skattkerfið og félagsmálakerfið allt einfaldara og ódýrara í sniðum. Í sambandi við þetta er þó rétt að taka fram, að í rauninni er tómt mál að tala um framkvæmd þessa kerfis, nema um leið verði komið á staðgreiðslu opinberra gjalda, eða a.m.k. er það mjög mikilvægur liður í þessu máli. Að þessu teljum við sjálfstæðismenn, að beri að stefna. Og það er vissulega góðs viti, að í þessu frv. er stigið spor í þessa átt. Hins vegar er það skref of lítið og að ýmsu leyti gallað. Þetta merka mál hefði átt að bera að með öðrum hætti. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að allir fái vissan skattafrádrátt. Og þeir, sem eru skattlágir, skattlausir, hvað um þá? - Þeir eiga líka að fá þessa uppbót. En þó eru hér ýmsir annmarkar á, m.a. vegna þess, að eftir því sem tekjur manna minnka, skerðist tekjuuppbát, þannig, að mér skilst á frv., að ef tekjur manns fara niður fyrir 183 300 kr. brúttó, byrji uppbótin að skerðast. Ég ætla, að það séu ekki fáir borgarar í þessu þjóðfélagi, sem muni þannig verða að sæta skerðingu á þessari uppbót. Ég held, að það sé varlega áætlað, að það séu a.m.k. um 20 þús. borgarar, sem þannig mundu ekki ná þessum fullu bótum, líklega nokkru meira. Þeir, sem eru tekjulausir með öllu, eins og getur verið bæði um sjúka menn, um námsmenn, virðast eftir frv. enga uppbót fá. Á annan veg verður II. tölul. 4. gr. ekki skilinn. En annað atriði er vissulega vert athugunar og að mínu viti ámælisvert. Það er svo ákveðið í 4. gr. frv., að þessi skattafsláttur skuli í fyrsta lagi renna til þess að greiða þinggjöld o.s.frv., en síðan segir, að Lánasjóður ísl. námsmanna skuli hirða nokkuð af þessum afslætti. Það segir svo í 4. gr. frv., með leyfi hæstv. forseta: Þessu fé, - þessum afslætti, - skal fyrir hvern mann ráðstafa sem hér segir og í þessari forgangsröð, meðan það endist: 1. Til greiðslu þinggjalda. 2. Til greiðslu útsvars og annarra gjalda til sveitarsjóðs. 3. Þegar því er lokið eða þegar ekki er um það að ræða, þá til jöfnunar á námskostnaði, sbr. l. nr. 69 frá 1972, og til Lánasjóðs ísl. námsmanna eða annarrar fjárhagsaðstoðar ríkisins við námsmenn. Þetta fólk, sem minnstar tekjurnar hefur og berst í bökkum, á að missa af þessum skattafslætti til ríkissjóðs. Ríkissjóður ætlar að hirða þetta af þessum smælingjum til þess, að því er virðist, að draga sem því svarar úr framlagi sínu til Lánasjóðs ísl. námsmanna eða til jöfnunar á námskostnaði. Mér finnst þetta furðulegt ákvæði, og ég vil beina því til hæstv. fjmrh., hvort hann hafi látið gera áætlun um það, hversu mikið af þessum 550 millj., sem á að greiða í skattafslátt, ríkissjóður ætlar að hirða af þessum smælingjum til sín til þess að spara sér fé til námslánasjóðsins. Væntanlega hefur verið gerð athugun á því. Um leið og ég geri þessar aths., vil ég endurtaka, að með þessu frv. er hreyft nýmæli, hinum svokallaða neikvæða tekjuskatti, sem er mjög athyglisvert og ég vona, að verði á næstunni skoðað í réttu samhengi og á víðtækum grundvelli. Næsta atriði, sem rétt er að víkja að, er, hver yrði tekjumissir ríkissjóðs af þessari skattalagabreytingu. Þetta er reiknað út í grg. frv., og kemur það fram á bls. 9 í frv., þar sem segir, að álagður tekjuskattur einstaklinga, sem fjárlögin byggðu á eða væri forsenda fjárl. að óbreyttum lögum, væri 6400 millj. Forsendur þessara áætlana eru, að meðalbreyting tekna milli áranna 1972 og 1973 verði 25–26%. Sú lækkun tekjuskatts, sem frv. felur í sér, veldur því, að álagður tekjuskattur verður 3700 millj. miðað við forsendur tekjuáætlunar fjárl. M.ö.o.: ríkissjóður missir 2700 millj. - Þó að þetta sé rétt eins og það er orðað í grg. af hálfu sérfræðinganna, að það sé miðað við forsendur tekjuáætlunar fjárl. fyrir 1974, tel ég, að þessi samanburður sé rangur og þessar upplýsingar villandi, vegna þess að það er komið í ljós, að almenn tekjuhækkun í landinu frá árunum 1972–1973 er miklu meiri en gert var ráð fyrir, þegar fjárlög voru samin. Þessi tekjuhækkun verður ekki milli 25 og 26% heldur um 30% eða að því er margir ætla yfir 30%. Nú vil ég spyrja hæstv. fjmrh., hvort hann hafi ekki látið fara fram úrtaksathugun á framtölum þeim, sem þegar liggja fyrir, eins og oft hefur verið gert áður í sambandi við skattalög, og hvort þær tölur, sem ég nefni muni ekki fá fulla stoð í þeim úrtökum. Ég held, að enginn vafi sé á því, að þetta er rétt. Í síðustu grg. hagrannsóknastjóra, sem gefin var út í des., telur hann, að tekjuhækkun manna milli áranna sé ekki 25–26%, heldur er hann þar kominn upp í 29%, og ég held, að nýrri athuganir hafi sýnt, að hún sé a.m.k. 30%, væntanlega meiri. Hvað þýðir þetta? Það þýðir það, að álagður tekjuskattur í ár verður ekki 3700 millj., eins og segir í grg. frv., heldur milli 600 og 700 millj. meira Þegar svo þessi upphæð er þannig dregin frá þeirri upphæð, sem komið hefði eftir gildandi lögum, 6400 millj., þá koma út þessar 2700 millj. En hin raunverulega tekjuminnkun miðað við fjárl. verður miklu minni, milli 600 og 700 millj. minni en þessi upphæð. Hér er um að ræða mjög alvarlega skekkju. Ég vil taka fram, að sérfræðingarnir orða þetta réttilega þannig í grg., að þessir útreikningar séu miðaðir við forsendur tekjuáætlunar fjárl. En það var skylda hæstv. ríkisstj. að taka þennan útreikning og þessa áætlun einnig með inn í sitt dæmi. Til viðbótar þessu má svo kannske spyrja, hvað hæstv. fjmrh. muni spara mikið af þessum framlögum, um hálfum milljarði, til skattafsláttar með þeim frádrætti frá þeim tekjulágu eða tekjulausu, sem ég gat um áðan. Þegar þetta allt er virt, er augljóst, að grundvöllur þessa frv. og till. um 5 söluskattsstig er hruninn. Nú koma auðvitað mörg önnur rök, sem benda til þess, að ekki sé þörf á þessum 5 stigum til þess að bæta upp tekjumissi ríkissjóðs. Ég vil þá í fyrsta lagi geta þess, að í rauninni hefði hæstv. fjmrh. átt að leggja fyrir Alþ. nú áætlun um það, hverjar tekjur ríkissjóðs yrðu, eftir því sem hægt er að gera sér grein fyrir nú, umfram áætlun fjárl. Það hefur vissulega komið í ljós, að m.a. vegna verðhækkana á ýmsum vörum erlendis og aukinnar veltu hér í landi og meiri tekjuhækkunar milli ára en fjárl. byggðu á, verða tekjur umfram fjárlög verulegar. Þetta er m.a. atriði, sem verður að skoða vandlega, þegar málið er til meðferðar í þinginu. Ég vil aðeins á þessu stigi halda því fram, að tekjur af aðflutningsgjöldum, af Áfengis- og tóbaksverslun, af núgildandi 11% söluskatti, af launaskatti, af tekjuskatti félaga og eignarskatti og öðrum tekjum, umfram fjárlög muni nálgast 3 milljarða, eftir því sem fyrir liggur nú. Ég vænti þess, að sú n., sem fær málið til meðferðar, muni kanna þetta til hlítar. Þegar verið er að leggja hér fram till. um stórfellda skattahækkun, söluskattshækkun, finnst mér skjóta nokkuð skökku við annars vegar, að hæstv. ríkisstj. telur tekjumissinn af tekjuskattinum miklu meiri en hann verður í raun og veru og í annan stað nefnir ekki þær tekjur, sem ljóst er í dag, að nást umfram fjárlög svo að milljörðum skiptir. Nú mun hæstv. ráðh. vafalaust svara því, að það sé ákaflega mikið af útgjöldum, sem einnig verði umfram fjárlög, og það veiti ekki af þessum tekjum, sem komi umfram, til þess að mæta þeim. Virðist það raunar vera árátta hjá þessari ríkisstj., að hún má aldrei heyra niðurskurð á útgjöldum ríkisins nefndan. Ef koma einhver ófyrirséð útgjöld, þarf að hækka skattana, þá þarf að ná inn nýjum tekjum. En það virðist ekki hvarfla að hæstv. ríkisstj., að af 30 milljarða fjárl. sé hægt að spara einn einasta eyri. Þegar þetta mál í heild er virt, koma auðvitað ýmsar leiðir til að bæta ríkissjóði það tekjutap, sem hann kann að verða fyrir af tekjuskattslækkuninni. Fyrsta leiðin, sem manni kemur í hug, er að draga úr útgjöldum. Ég nefni þetta ekki aðeins vegna þess, að við sjálfstæðismenn höfum jafnan haldið því fram og tekið skýrt fram í grg. okkar skattalagafrv., að þessa leið beri að reyna fyrst. En ég nefni hana líka vegna þess, að mér er kunnugt um, að í viðræðum fulltrúa Alþýðusambandsins við hæstv. fjmrh. og hæstv. sjútvrh. var því sérstaklega hreyft, hvort ekki væri unnt að mæta einhverju af þessari tekjuskattslækkun með því að draga úr útgjöldum ríkissjóðs. Það mátti ríkisstj. ekki heyra nefnt, hún var ekki til viðtals um þá leið. Mér virðist, að mjög kæmi til orða, að um leið og ákveðið yrði að lækka tekjuskattinn, helst töluvert meira en gert er ráð fyrir í þessu frv., ákvæði Alþ. að draga úr ríkisútgjöldum á þessu ári um einhverja ákveðna upphæð, við skulum nefna sem dæmi 1.5 milljarð, sem er ekki meira en 5% af heildarútgjöldum fjárl. Þegar slíkt væri ákveðið, mundi að sjálfsögðu fjvn. og fjmrn. bera saman ráð sín til þess að framkvæma þennan sparnað, sem allir hv. þm. vita, að er vel hægt að gera ef vilji er fyrir hendi. Annað atriði, sem vissulega kemur til athugunar, áður en farið er að samþ. stórfelldar nýjar skattaálögur, er matið á, hversu miklar tekjur verða umfram fjárlög, svo sem ég rakti hér nokkuð áðan. Í þriðja lagi kemur það svo til. hvort og þá að hve miklu leyti ætti að hækka óbeina skatta eða söluskatt, til þess að dæmið gengi upp. Í þessu öllu ber þó að hafa í huga, að við lækkun á tekjuskatti er ljóst, að hann innheimtist betur en áður, og auk þess ber að hafa í huga, að sá skattafrádráttur, sem lagt er til, að lögfestur verði í þessu frv., á einnig að ganga til greiðslu á opinberum gjöldum. Allt þetta þýðir, að innheimtuprósenta ætti að verða hærri en hún hefur verið og reiknað hefur verið með. Það, sem stefnt er að af hálfu okkar sjálfstæðismanna í skattamálum, eru réttlátir skattar, sem fólkið unir, - skattar, sem verða til þess að örva framtak manna, þar með auka þjóðartekjurnar og bæta lífskjörin, í stað þess að draga úr því og lama það, - skattar, sem særa ekki réttarvitund fólksins, - skattar, sem skapa það almenningsálit, að mönnum þyki sjálfsagt og rétt að telja heiðarlega fram. Í rauninni má segja, að allar umbætur í skattamálum missi nokkuð marks, - ég skal ekki segja, að þær séu unnar fyrir gýg, en missi nokkuð marks, meðan verðbólgan setur allt úr skorðum og kauphækkanir, kjarabætur og umbætur í skattamálum farast í flaumi verðbólgunnar. Nú er það eitt af stefnuskráratriðum hæstv. ríkisstj. að draga úr verðbólgunni, og það er orðað svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. leggur ríka áherslu á, að takast megi að koma í veg fyrir þá háskalegu verðlagsþróun, sem átt hefur sér stað í efnahagsmálum undanfarin ár og leitt hefur til síendurtekinna gengislækkana og óðaverðbólgu. Hún mun leitast við að tryggja, að hækkun verðlags hér á landi verði ekki meiri en í helstu nágranna- og viðskiptalöndum.“ Nú hefur þetta tekist með þeim hætti, að vísitala vöru og þjónustu hefur, frá því að stjórnin tók við á miðju ári 1971 og þangað til í febr. 1974, hækkað úr 161 stigi í 268 eða um 66.5%. Þetta mun vera að meðaltali 261/2% á ári. Hækkun sams konar vísitölu vöru og þjónustu eða neysluvöruvísitala í nágrannalöndum hefur verið þetta 5–6% fyrra árið og nú á síðasta ári nokkru meiri eða milli 8 og 9%. Samtals er því óhætt að segja, að vöxtur dýrtíðarinnar hér hafi verið a.m.k. þrefaldur og upp í fjórfaldur á móts við það, sem er í helstu nágranna- og viðskiptalöndum. Hér virðist því hafa slæðst inn smávilla í stefnuskrá ríkisstj., átti að standa: Stjórnin vill leitast við að tryggja, að hækkun verðlags verði ekki nema þrefalt eða fjórfalt meiri en í helstu nágranna- og viðskiptalöndum.“ En þegar ríkisstj. lagði ríka áherslu, eins og það er orðað, á að hverfa frá braut gengislækkana og stöðva óðaverðbólgu eða hafa nokkurn hemil á henni, þá þekkjum við allir alþm. og þjóðin raunar öll. hversu ríkisstj. er gersamlega andvaralaus í þeim efnum og máttlaus. Þetta furðulega andvaraleysi og skilningsleysi hæstv. ríkisstj. í þessum málum kom í rauninni fram í ræðu hæstv. fjmrh. áðan, því að hann sagði, að það hefði nú gripið um sig kaupæði. Það varð ekki vart við, að honum þætti það svo slæmt, að öðru leyti en því, sem hann hafði við kaupæðið að athuga, að þegar liði á árið, mundi söluskatturinn kannske ekki verða eins mikill og annars, ef kaupæði væri ekki. - Þessar eru áhyggjurnar út af óðaverðbólgunni og kaupæðinu. Herra forseti. Ég læt þessar aths. nægja. Að sjálfsögðu verður að skoða málið allt vandlega milli 1. og 2. umr. og fá sem gleggstar upplýsingar, og ég vona fastlega, að þær upplýsingar fáist og að skoðun þeirra leiði til þess, að hæstv. ríkisstj. sjái að sér, hætti við þau áform að setja slíka úrslitakosti eins og hún hefur hingað til orðað, hún fallist á, að þetta mál verði afgreitt með eðlilegum hætti, þannig að tekjuskatturinn verði lækkaður meira en frv. gerir ráð fyrir og söluskatturinn hækkaður miklu minna en frv. gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Ég tel rétt að hefja mál mitt með því að leiðrétta þann mjög villandi málflutning hæstv. fjmrh. í Ríkisútvarpinu í gærkvöld og raunar einnig við önnur tækifæri, að hann hafi ástæðu til að ætla, að þingflokkur Alþfl. styðji þetta frv., eins og það er. Hann hefur rætt málið við fulltrúa þingflokks Alþfl. og Sjálfstfl., en af einhverjum ástæðum virðist hann hins vegar ekki hafa rætt málið við þm. Frjálslyndaflokksins. Ég veit auðvitað ekki, hvað farið hefur á milli hæstv. fjmrh. og fulltrúa þingflokks Sjálfstfl. En ég veit hins vegar, hvað farið hefur á milli hæstv. fjmrh. og fulltrúa þingflokks Alþfl. Við höfum sagt hæstv. fjmrh. skýrt og skorinort, þannig að ómögulegt hefur verið að misskilja, að við mundum styðja lækkun tekjuskattsins, eins og ráð er fyrir henni gert í frv., og jafnframt skattafsláttarkerfið. Við höfum enn fremur sagt honum í framhaldi af þeirri afstöðu okkar, að við værum reiðubúnir til þess að styðja þá hækkun á söluskatti, sem við teldum, að nauðsynleg væri vegna kerfisbreytingarinnar. Við höfum tekið það skýrt fram við hæstv. fjmrh., að við teldum 5 stiga hækkun söluskatts óþarfa í sambandi við skattkerfisbreytinguna og við mundum því ekki samþykkja hana. Þetta höfum við raunar ekki aðeins sagt við hæstv. fjmrh., heldur einnig oftar en einu sinni í fjölmiðlum. Það er því vægast sagt í hæsta máta undarlegt, að hæstv. fjmrh. skuli enn vera að gera því skóna, að þetta frv. í heild eigi í vændum stuðning þingflokks Alþfl. Það er óraunhæfari óskhyggja en nokkur fjmrh. má leyfa sér. Ég vil ekki bera hæstv. fjmrh. á brýn, að málflutningur hans sé visvítandi rangur eða óheiðarlegur, en hann er engu að siður rangur. Hann á að vita betur. Hann á að vita, að þm. Alþfl. munu ekki samþykkja 5 stiga hækkun á söluskattinum. Við höfum að vísu ekki sagt honum, hversu mikla hækkun söluskattsins við séum reiðubúnir til þess að samþykkja, en fyrir því mun ég gera grein í ræðu minni hér á eftir. Á s.l. hausti fluttu þm. Alþfl. till. til þál., þar sem mörkuð var ný stefna í íslenskum skattamálum. Hugmyndir till. voru þær, að tímabært væri orðið að gera gagngera breytingu á skattkerfinu á Íslandi. Kjarni breytinganna skyldi verða sá, að horfið skuli frá því, að meginþorri einstaklinga greiði tekjuskatt til ríkisins af tekjum sínum, heldur greiði gjöld sín til hins opinbera í staðinn í formi óbeins skatts, söluskatts. Þeim, sem hafa mjög háar tekjur, var þó ætlað að greiða áfram stighækkandi tekjuskatt, og sömuleiðis var lagt til, að áfram yrði greiddur stighækkandi tekjuskattur af hagnaði af atvinnurekstri. Á hinn bóginn var gert ráð fyrir sérstakri tekjuöflun, sem verja átti til að hækka tekjur þeirra, sem lægstar tekjur hafa og ætla mætti, að greiða mundu meira vegna hækkunar söluskatts en þeir hefðu greitt í tekjuskatt. Hér var m.ö.o. sett fram hugmyndin um svonefndan neikvæðan tekjuskatt. Meginástæða þess, að þingflokkur Alþfl. setti á s.l. hausti fram víðtækar till. um nýtt skattkerfi, var sú, að ljóst var orðið, að byrði beinna skatta væri orðin óbærilega þung og álagning þeirra að mörgu leyti mjög ranglát. Álagningarkerfið hefur undanfarin ár orðið óeðlilega flókið og veitt skilyrði til margháttaðra undanbragða undan réttlátri skattgreiðslu, bæði löglegra undanbragða og ólöglegra. Eftir þá breytingu, sem núv. ríkisstj. gerði á skattalögum, skömmu eftir að hún tók við völdum, hefur hlutfall tekjuskatts af tekjum orðið svo hátt, að almennir launþegar eru farnir að greiða frá þriðjungi og allt að helmingi tekna sinna í beina skatta af tekjum sínum. Þessi óhóflega skattheimta hefur í mörgum tilfellum orðið og verður í æ fleirum fjötur á framtakssemi og vinnuvilja, hefur þannig beinlínis orðið hemill á heilbrigðan og eðlilegan vöxt þjóðartekna. Gallar mjög víðtæks og flókins tekjuskattskerfis með mjög háum skattstigum eru ekki aðeins orðnir vandamál á Íslandi, heldur einnig í nálægum löndum, þar sem um er að ræða víðtæka og vaxandi gagnrýni á slíka skattheimtu. Þegar vitað er, að um eða yfir helmingur viðbótartekna fer til greiðslu tekjuskatts, getur ekki hjá því farið, að það hafi áhrif á allt viðhorf manna til tekjuöflunar, að ekki sé talað um þýðingu þess við hvers konar kjarasamninga. Þegar stighækkandi tekjuskattur var upphaflega lögfestur hér og annars staðar, var hann eitt helsta tækið, sem fyrir hendi var til þess að jafna tekjur. Síðan hafa fjölmargir aðrir möguleikar komið til skjalanna til þess að ná tekjujöfnunarmarkmiðinu, fyrst og fremst almannatryggingakerfið, en einnig ókeypis eða ódýr þjónusta af hálfu hins opinbera á fjölmörgum sviðum, einkum á sviði heilbrigðismála og skólamála, og enn fremur margs konar niðurgreiðslur á neysluvörum almennings. Er óhætt að fullyrða, að álagning stighækkandi tekjuskatta hafi minni áhrif til tekjujöfnunar hér á landi en almannatryggingakerfið, ókeypis menntunarskilyrði og niðurgreiðslur. Hins vegar er tekjuskattskerfið orðið lamandi afl í þjóðfélaginu, auk þess sem það er ranglátt, þar eð reynslan hefur sýnt, að fjölmargir aðilar koma sér undan að greiða þá skatta, sem þeim ber samkv. kerfinu, bæði með því að hagnýta heimild laganna til frádráttar, svo sem vaxtafrádráttar, með vafasömum hætti og með beinum undandrætti tekna. Þegar óbeinn skattur eins og söluskattur er greiddur, ræður skattgreiðandinn meiru um það sjálfur, hversu mikið hann greiðir, með því að ákveða, hvað og hversu mikið hann kaupir umfram nauðþurftir. Að síðustu má nefna, að framkvæmd tekjuskattsinnheimtu er óhemju dýrt og miklu dýrari en innheimta söluskatts. Mikill kostnaður mundi sparast við niðurfellingu þeirrar tekjuskattsheimtu, sem framkvæmanleg er. Enginn teljandi aukinn kostnaður er því hins vegar samfara að hækka hundraðstöluhlutfall söluskatts. Í till. Alþfl. var gert ráð fyrir því, að afnumin væri greiðsla tekjuskatts af launatekjum, sem hjá hjónum væri lægri en 750 þús. kr., og þá jafnframt gert ráð fyrir, að fjárhæð þessi breytist í hlutfalli við framfærslubyrði með hliðstæðum hætti og gert er ráð fyrir í gildandi lögum. Með þessu móti var til þess ætlast, að tekjuskattsgreiðsla félli niður hjá öllum þeim, sem hafa ríflegar miðlungstekjur. Hefði þá orðið um að ræða meiri hl. allra þeirra, sem greitt hafa tekjuskatt. Hins vegar var ekki talið eðlilegt, að tekjuskattur væri felldur niður hjá þeim, sem hafa hærri tekjur en ríflega miðlungstekjur, en gera ráð fyrir, að þeir einstaklingar greiði nú í ár um þriðjung tekjuskatts einstaklinga. Tekjutap ríkissjóðs af þessari niðurfellingu tekjuskatts, sem till. Alþfl. gerðu ráð fyrir, var í haust áætlað um 2700 millj. kr., miðað við fjárlög þess árs. Till. Alþfl. gerðu ráð fyrir að bæta ríkissjóði þetta tekjutap með hækkun á söluskatti, þ.e.a.s. fyrst og fremst með því að framlengja þau söluskattsstig, sem runnið hafa í Viðlagasjóð. En í haust var almennt gert ráð fyrir því, að ekki þyrfti að framlengja tekjuöflun í Viðlagasjóð og hækka söluskattinn umfram það, þannig að tekjur af honum næmu 2700 millj. kr. á ársgrundvelli. Jafnframt var í till. lagt til, að athugaðir yrðu möguleikar á því að undanþiggja brýnustu nauðsynjar söluskatti, en legg,ja hins vegar viðbótarsöluskatt á óhófsvörur. Þá var í till. gert ráð fyrir því að framlengja nokkra tekjustofna, sem lögfestir höfðu verið í viðlagasjóðslögunum og áætlað var, að gefið gætu um 600 millj. kr. tekjur á ársgrundvelli. Var lagt til, að þessar tekjur rynnu í sérstakan sjóð, sem notaður skyldi til þess að auka tekjur þeirra, sem greiða mundu hærri söluskatt en því næmi, sem þeir spöruðu vegna lækkunar tekjuskatts, eða m.ö.o. til að standa undir kostnaði við svonefndan neikvæðan tekjuskatt eða skattafsláttakerfi. Þessar till. Alþfl. vöktu mikla athygli á s.l. hausti. Þær voru í fullu samræmi við sjónarmið, sem uppi voru í verkalýðshreyfingunni í sambandi við undirbúning kjarasamninga. Forustumönnum launþega var orðið ljóst, að tryggasta kjarabótin mundi einmitt verða fólgin í því að koma í veg fyrir þá óhóflegu og ósanngjörnu tekjuskattsheimtu, sem einkum og sér í lagi hafði siglt í kjölfar skattalöggjafar núv. ríkisstj. Sem dæmi um það ranglæti, sem ríkt hefði í tekjuskattsheimtu, síðan síðustu skattalög voru samþ., má nefna, að barnlaus hjón, sem höfðu í fyrra 454 þús. kr. í hreinar tekjur, ættu í ár að greiða 55% af sérhverri krónu, sem væri umfram þær tekjur, í tekjuskatt og tekjuútsvar. Hjón með þessar tekjur væru m.ö.o. komin í hæsta tekjuskattsstiga og þar með talin hátekjufólk. Ef hjónin ættu þrjú börn og hefðu í fyrra haft 593 þús. kr. í tekjur, yrðu þau að greiða 55% eða meira en helming af viðbótartekjum sínum í tekjuskatt og útsvar. Það þarf væntanlega ekki fleiri orðum um að fara, að slíkt kerfi er komið út í algerar öfgar og á í raun og veru ekkert sammerkt með skynsamlegri og réttlátri skattheimtu. Þetta var allur almenningur farinn að gera sér ljóst. Breyting á skattheimtu ríkisins var orðin augljós nauðsyn. Þess vegna féllu till. Alþfl. um þetta efni í góðan jarðveg. Það er því í sjálfu sér fagnaðarefni, að ríkisstj., þótt að vísu of seint hafi verið, lýsti því yfir við fulltrúa launþega í kjarasamningaviðræðunum nú nýlega, að hún væri reiðubúin til þess að beita sér fyrir skattkerfisbreytingu, sem væri grundvölluð á sömu meginhugsun og till. Alþfl. á s.l. hausti, þ.e.a.s. lækkun tekjuskatts, hækkun söluskatts og skattafsláttarkerfi í því sambandi. Um þessi atriði fjallar frv. það til l. um skattkerfisbreytingu, sem nú er hér til 1. umr. Ég mun að sjálfsögðu ekki ræða frv. í einstökum atriðum við 1. umr., heldur aðeins meginatriði þess. Gert er ráð fyrir minnkun á tekjum ríkissjóðs vegna lækkunar tekjuskatts um 2700 millj. kr. Skattafsláttarkerfið er talið munu kosta um 550 millj. kr., þannig að tekjur þær, sem ríkissjóður þyrfti að fá bættar, nema um 3250 millj. kr. Til þess að vega upp á móti þessu gerir frv. ráð fyrir hækkun söluskatts um 5 stig. Í fjárl. þessa árs er söluskattur í ríkissjóð áætlaður 6700 millj. kr. eða sem svarar 610 millj. kr. á hvert söluskattsstig. Auðvitað er um gerbreyttar aðstæður að ræða, síðan þessi áætlun var gerð, ekki hvað síst vegna nýgerðra kjarasamninga. Er þetta að sjálfsögðu játað í grg. frv. Þar er gert ráð fyrir því, að nú megi telja hvert söluskattsstig svara til um það bil 800 millj. kr. á yfirstandandi ári, og er það áreiðanlega mjög varlega reiknað. Rökstuðningur frv. fyrir nauðsyn á 5 söluskattsstiga hækkun er byggður á því, að á þessu ári muni ekki innheimtur söluskattur nema í 9–10 mánuði, í ár muni því hækkun söluskattsteknanna ekki nema 4000 millj. kr. vegna 5 stiga hækkunar, heldur 3100–3200 millj. kr. og sé það nokkurn veginn sú upphæð, sem ríkissjóður þurfi á að halda í ár. Hér er hins vegar um að ræða veigamestu villuna í sambandi við gerð þessa frv. Frv. heitir „Frumvarp til laga um skattkerfisbreytingu“, og meginatriði þess fjalla um það grundvallaratriði að breyta álagningu tekjuskatts í innheimtu söluskatts ásamt tilteknum tekjujöfnunarráðstöfunum. Þessari skattkerfisbreytingu er ekki einungis ætlað að gilda á árinu 1974, heldur um ófyrirsjáanlega framtíð. Frv. fjallar ekki um fjármál ríkisins á árinu 1974, um það fjalla gildandi fjárlög. Engu að síður ber ríkisstj. í grg. frv. saman álagðan tekjuskatt á ársgrundvelli annars vegar og innheimtan söluskatt í 9–10 mánuði hins vegar. Slíkt er augljóslega rangur samanburður, fyrst um kerfisbreytingu til frambúðar er að ræða. Ef ræða ætti fjárhagsafkomu ríkisins á yfirstandandi ári, ætti að sjálfsögðu ekki einungis að ræða um áhrif þessarar skattkerfisbreytingar á þær tölur, sem standa í fjárl. yfirstandandi árs, heldur einnig allar þær breytingar aðrar, sem orðið hafa á aðstæðum í þjóðfélaginu, síðan fjárlög voru samin, og hljóta að hafa víðtæk áhrif á tölur fjárl. Horfur varðandi innflutning hafa auðvitað breyst verulega síðan fjárl. voru samin og þar af leiðandi mat á væntanlegum tolltekjum, að söluskattstekjum meðtöldum. Um breyttar forsendur er og að ræða á fjölmörgum öðrum sviðum. En þetta mál getur ekki verið til umr. hér og nú í þessu sambandi. Um afleiðingar gerbreyttra viðhorfa síðan fjárlög voru samin, verður að ræða sérstaklega og í öðru sambandi. Það, sem hér er til umr., er skattkerfishreyting, sem standa á til frambúðar. Þá verður að sjálfsögðu að meta þá tekjurýrnun, sem ríkissjóður verður fyrir vegna tekjuskattslækkunarinnar á ársgrundvelli, þann útgjaldaauka, sem hann verður fyrir vegna skattafsláttarkerfis á ársgrundvelli, og þá einnig þá tekjuaukningu, sem hann hlýtur, vegna hækkunar söluskatts á ársgrundvelli. Allur annar reikningur er rangur. Ef reiknað er eins og ríkisstj. gerir í grg. frv., er engu líkara en hún ætlist til, að skattkerfisbreytingin gildi einvörðungu á árinu 1974. Það getur þó ekki verið tilætlun ríkisstj. Þess vegna er rökstuðningurinn í grg. rangur. Ef ríkisstj. telur sig vanta tekjur á árinu 1974, á hún að leggja það vandamál fyrir Alþ. í heild og vitna ekki einungis til þess, að hún fái ekki tekjur af söluskattshækkun nema í 9–10 mánuði á móti niðurfellingu tekjuskatts á ársgrundvelli, heldur þarf hún þá um leið að endurmeta aðra tekju- og gjaldaliði fjárl. í ljósi hinna nýju aðstæðna. Það er með öllu óforsvaranlegt að ræða almenna skattkerfisbreytingu, sem gilda á til frambúðar, á grundvelli afkomu ríkissjóðs á árinu 1974 einvörðungu. Ríkisstj. telur sjálf, að tekjumissirinn vegna lækkunar tekjuskattsins muni nema á ársgrundvelli um 2700 millj. kr. Hún telur sjálf, að eitt söluskattsstig svari nú til 800 millj. kr. tekna. Það er því einfalt reikningsdæmi, að 31/2 stigs söluskattshækkun svarar til tekjumissisins af tekjuskattslækkuninni. Í till. Alþfl. hafði einmitt verið gert ráð fyrir því, að á móti lækkun tekjuskatts skyldi koma hækkun á söluskatti, að söluskattur skyldi hækka um nákvæmlega sömu upphæð og tekjuskattur lækkaði. Þar skyldi koma króna á móti krónu. Í till. Alþfl. hafði hins vegar verið gert ráð fyrir því, að tekna í skattafsláttarsjóðinn skyldi aflað með sérstökum hætti. Breyttar aðstæður hafa valdið því, að eðlilegt er að gera nú aðrar till. varðandi þetta efni en settar voru fram í haust. En þingflokkur Alþfl. heldur fast við það sjónarmið, að ekki eigi að nota tekjur af söluskatti sem tekjustofn fyrir skattafsláttarsjóðinn. Hann er einmitt hugsaður til þess að auka tekjur þeirra, sem söluskattshækkunin bitnar á. Það er því órökrétt og ranglátt að afla tekna í slíku skyni með viðbótarhækkun á söluskatti. Tekna í því skyni verður að afla með öðrum hætti. Þingflokkur Alþfl. telur sér skylt að benda á tekjur, sem staðið geti undir þeim 550 millj. kr. útgjöldum, sem ríkisstj. gerir ráð fyrir vegna skattafsláttarkerfisins. Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að benda á tvennt: Í fyrsta lagi er öruggt, að tekjuaukning einstaklinga milli ára 1972 og 1973 verður meiri en gert er ráð fyrir í fjárl. Tekjuskattur í ár verður því hærri en þar er reiknað með. Þótt ekki sé gert ráð fyrir nema 3% tekjuaukningu umfram það, sem fjárl. miða við, en það er mjög varlega áætlað, nemur það a.m.k. 350–400 millj. kr. aukningu á tekjuskatti umfram það, sem gert var ráð fyrir í fjárl. Í öðru lagi var mat eigin húsnæðis til tekjuskatts miðað við 2% af fasteignamati í tekjuáætlun fjárl. Þetta hefur nú verið hækkað í 3% við álagningu á þessu ári. Jafngildir það aukningu tekjuskatts um a.m.k. 150–200 mill,j. kr. Á þessum tveim liðum er því sannanlega um að ræða vantalda tekjuáætlun, sem nemur um 550 millj. kr. Þessar sannanlegu tekjur umfram fjárlagaáætlun ber ríkisstj. að nota til þess að standa undir skattafsláttarkerfinu. Með hækkun söluskatts um 31/2 stig og með ákvörðun um að nota væntanlegar umframtekjur af tekjuskatti vegna þessara tveggja ástæðna í sambandi við skattkerfisbreytinguna, væri þess vegna fullkomlega séð fyrir því, að jöfnuður væri á milli tekjumissis og útgjaldaauka annars vegar og tekjuauka hins vegar. Með þessu móti væri um að ræða sanngjarna og nauðsynlega skattkerfisbreytingu, þar sem tekjur og gjöld stæðust á miðað við ársgrundvöll, um þá ófyrirsjáanlegu framtíð, sem skattkerfisbreytingunni er ætlað að gilda. Öll skattheimta í formi hækkaðs söluskatts, sem væri umfram þetta, væri í raun og veru óskyld skattkerfisbreytingunni. Þar væri um að ræða söluskattshækkun, þ.e.a.s. tekjuöflun, sem væri tengd árinu 1974, og þó aðeins hluta af því dæmi öllu. Búast má við, að því verði haldið fram af hálfu ríkisstj., að reikna þurfi með ýmsum útgjaldaauka ríkissjóðs á þessu ári, og er það meira en sennilegt, eins og á málum hefur verið haldið. Í framhaldi af því er eflaust spurt, hvernig þingflokkur Alþfl. telji, að mæta eigi slíkum útgjaldaauka. Um þetta er það að segja, að hér er um að ræða allt annað vandamál en það, sem þetta frv. fjallar um. Á tímum slíkrar óðaverðbólgu og nú ríkir hér á landi, er eflaust nauðsynlegt að endurskoða í reynd gildandi fjárl., og það meira að segja þegar fyrir miðbik þessa árs. En það verða ekki aðeins útgjöld fjárl., sem aukast í sambandi við aukna verðbólgu, heldur munu tekjurnar einnig aukast stórlega. Allt þetta dæmi, fjárlagadæmið í heild, er miklu stærra en dæmið, sem við er að etja í sambandi við skattkerfisbreytinguna, sem hér er til umr. Jafnvel þótt í ljós kæmi, að fjárhagsástand ríkissjóðs væri að verða með þeim hætti, að einhver ný skattheimta væri nauðsynleg, til þess að ríkissjóður væri ekki rekinn með miklum halla á mestu verðbólgutímum, sem um getur í sögu þjóðarinnar, nær engri átt að blanda umr. um það og ráðstöfunum í því sambandi saman við breytingu tekjuskatts í söluskatt og verða þess valdandi, að það dæmi sé rangt reiknað, þ.e.a.s. að almenningi sé talin trú um, að skattkerfisbreytingu sjálf kosti miklu meira en hún kostar í raun og veru. Með því væri verið að blekkja allan almenning og gera skattkerfisbreytinguna tortryggilegri og minna vinsæla en efni standa til og rétt er. Þegar fjármál ríkisins í heild eru rædd, er að sjálfsögðu ekki aðeins nauðsynlegt að ræða endurskoðun á tekjuliðum og gjaldaliðum vegna breyttra aðstæðna í sambandi við óðaverðbólguna, heldur ber einnig sannanlega að taka til athugunar möguleika á lækkun útgjalda og frestun framkvæmda. Á það verður að minna í þessu sambandi, að fjárlög hafa þrefaldast á skömmum tíma. Ef aðstæður væru eðlilegar, ætti því að vera svigrúm til þess að draga úr útgjöldum eða fresta einhverjum framkvæmdum. Ef ríkissjóður er í raun og veru í miklum greiðsluerfiðleikum, væri slíkt að sjálfsögðu miklu eðlilegri og hyggilegri leið en að auka á þær drápsklyfjar óhóflegrar skattheimtu, sem hvílt hafa á herðum almennings nú um nokkurt skeið. Í sambandi við þetta frv. vil ég að síðustu minna á tvennt, sem um var fjallað í till. okkar Alþfl.-þm. í haust, en ekki er fjallað um í þessu frv. Annars vegar var þar fjallað um nauðsyn þess að endurskoða reglurnar um skattgreiðslu hjóna og minnt á till. Alþfl. um að gera hvort hjóna að sjálfstæðum skattþegn án tillits til þess, hvort hvor aðilinn um sig aflaði sér sjálfstæðra tekna eða ekki, þ.e.a.s. ynni utan heimilis eða á heimili. Sú nauðsyn verður æ brýnni að bæta úr því ranglæti, sem samsköttun hjóna hefur í för með sér. Þá er og í till. Alþfl. minnt enn á nauðsyn þess að gera ráðstafanir til réttlátari skattheimtu en á sér stað. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að undanbrögð undan skatti, bæði söluskatti, tekjuskatti, útsvörum og eignarskatti, eru alvarlegt þjóðfélagsmein á Íslandi og valda gífurlegu fjárhagslegu misrétti. Í þessu frv. eru engar ráðstafanir gerðar í þá átt. En við höfum í till. okkar í haust lagt sérstaka áherslu á, að samfara kerfisbreytingunni verði gert alvarlegt og víðtækt átak til réttlátari skattheimtu en á sér stað. Niðurstaða þingflokks Alþfl. varðandi þetta frv. um skattkerfisbreytingu er því sú, að við munum styðja ákvæði þess um lækkun tekjuskatts og skattafsláttarkerfi. Hins vegar teljum við okkur sýna fram á það með fyllstu rökum, að ekki sé þörf á 5 stiga hækkun söluskatts í þessu sambandi. Við teljum, að tekjumissi ríkissjóðs vegna tekjuskattslækkunar eigi að bæta með hækkun á söluskatti. Samkv. þeim tölum, sem ríkisstj. sjálf miðar við, duga 31/2 stigs hækkun á söluskatti til þess að bæta ríkissjóði tekjumissinn vegna tekjuskattslækkunarinnar. Við munum því ekki samþykkja meiri hækkun á söluskatti en því nemur. Við munum greiða atkv. gegn ákvæði frv. um 5 stiga hækkun söluskattsins. Við sýnum einnig fram á, að með því að ráðstafa tekjuskattsauka, sem sannanlega verður umfram það, sem gert var ráð fyrir við samningu fjárl., til skattafsláttarkerfisins megi tryggja því þær tekjur, sem ríkisstj. sjálf telur nauðsynlegar, þ.e.a.s. 550 millj. kr. Þessi afstaða þingflokks Alþfl. er bæði raunhæf og ábyrg. Hann er eindregið fylgjandi þeirri skattkerfisbreytingu, sem hér er um að ræða. Hann var fyrstur þingflokka til að setja fram hugmynd um slíka skattkerfisbreytingu, og er sannfærður um, að hún mundi leiða til hagsbóta fyrir launþega í landinu. En því aðeins verður hún til hagsbóta, að hún sé ekki jafnframt notuð til þess að lauma auknum álögum, óþörfum álögum, á bak launþega, eins og ríkisstj. virðist því miður hafa í huga. Það er von Alþfl., að ríkisstj. sjái sig um hönd í þessum efnum og hverfi frá óeðlilegum fyrirætlunum sínum um að hækka söluskattinn um 5 stig. Það er von okkar, að ríkisstj. reynist fús til þess að standa að heiðarlegri og heilbrigðri framkvæmd skattkerfisbreytingarinnar. Slík framkvæmd væri fólgin í því að lækka tekjuskattinn, taka upp skattafsláttarkerfi og hækka söluskatt um 31/2 stig. Slíka skattkerfisbreytingu vill Alþfl. styðja. En hann mun greiða atkv. gegn óþarfri hækkun á söluskattinum. 5 stiga hækkun á söluskattinum er óþörf í sambandi við skattkerfisbreytinguna.