Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (G. B.) Jeg sting upp á, að frv. verði vísað til fjárhagsnefndar.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg ætla að byrja á því, sem hv. 4. landsk.þm. (G. G.) endaði á. Það er alveg rjett hjá honum, að sýslusjóðina vantar fasta tekjustofna, og jeg hefi margoft lýst því yfir í háttv.Nd., að jeg muni bera fram frv. um það efni, ef sjeð verður, að þetta frv. nái fram að ganga. Það frv. er hugsað í aðalatriðum og ætti ekki að þurfa að taka mikinn tíma. Jeg hefi ekki haft tækifæri til að lýsa þessu yfir fyr hjer í deildinni. Mjer skildist á háttv.þm. (G. G.), að honum þætti skatturinn of lágur. Það sannast þá hjer, að erfitt er að gera svo öllum líki. Háttv. Nd. þótti skatturinn of hár og lækkaði hann, en ef til vill verður hann þá að lokum eitthvað nálægt því, sem stjórnin lagði til í byrjun. Það má vera, að útreikningur háttv.þm. (G. G.) á hæð skattsins alls sje rjettur; jeg gat ekki fylgst með í því, en jeg er hræddur um, að hann hafi ekki athugað, að þinglesnar veðskuldir eru dregnar frá verði húseigna eftir gildandi húsaskattslögum, og það munar mjög miklu. Og munurinn á skattinum eftir útreikningi hans og stjórnarinnar var þó ekki neina rúmar 11 þús. kr. Annars er jeg alls ekki mótfallinu hækkun skattsins, ef háttv. deild vill, en jeg hjelt, að ekki væri fært að fara hærra í byrjun. Hv. þm. talaði ennfremur um, að þetta frv. færi í bág við fasteignamatslögin. Það er nú varla hægt að segja, að ný lög fari í bág við eldri lög, en þau geta breytt eldri lögum, og svo mætti segja hjer. Jeg hafði nú einmitt hugsað mjer að leggja fram breytingar á fasteignamatslögunum á þessu þingi. Jeg er honum alveg samdóma um það, að gallar eru á fasteignamatinu, og því þótti mjer vissara að hafa skattinn ekki mjög háan, ef rangt væri metið. Á því græða að vísu sumir, en það er jafnan álitið rjettara en að aðrir líði. Jeg hafði heyrt, að „hæstamatsnefnd“, eins og hv.þm. (G. G.) nefndi hana, þætti ýmsir gallar á matinu, og hafði jeg búist við tillögum hennar ekki síðar en í þingbyrjun, en þær eru ókomnar enn. Háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) er mjer alveg samdóma um það, að ekki sje í raun og veru rjett að vera að undanskilja skatti jarðabætur síðustu 10 ára. Hann taldi aftur á móti ósanngjarnt, að skattur hvíldi jafnt á öllum húsum, en þar er jeg á öðru máli. Alt það, er hefir áhrif á verðmæti hússins, staður, lega o. s. frv., kemur fram í matsverðinu, því að matið á hvergi að miða við hvað húsið kostar, heldur hitt, hvað það mundi ganga kaupum og sölum. Af því leiðir, að hús, sem er reist t. d. á góðum stað í Reykjavík, er metið þrefalt. eða jafnvel fimmfalt á við jafnstórt hús í sveit. Þess vegna verður rjettlátast að miða skattinn beint við verðmætin og hafa hann hlutfallslega jafnan.

Sigurður Jónsson Mjer virtist hæstv. fjrh. (M. G.) telja það hlutverk yfirmatsnefndarinnar að koma með breytingar á gildandi fasteignamatslögum. Nefndin leit ekki svo á. Aftur mun hún á sínum tíma koma með till. um breytingar á aðferð og undirbúningi næsta mats. En á því lá ekki nú, en nefndin mun fljótlega senda stjórninni álit sitt og tillögur í því efni, um leið og nefndin gerir grein fyrir störfum sínum að öðru leyti. Úr því, sem komið er, verður að byggja á matinu eins og það kemur nú fullbúið frá nefndinni, og þótt því sje að ýmsu ábótavant, þá verða menn að gæta þess, að öll nýsmíð stendur til bóta. Nú eru ekki nema 8 ár til næsta mats, og skatturinn ekki sjerlega hár, svo að ekki virðist mikið í hættu. Annars virðist mjer nú matið yfirleitt það lægsta, sem hægt var að fara. Jeg sje ekki, hvers vegna ætti að ganga á snið við þá tekjustofna, sem eru fastir og vissir. Og það verður hlutverk þeirrar nefndar, sem fær þetta frv. til athugunar, að samræma það við fasteignamatslögin. Að lokum ætla jeg að geta þess, að yfirmatsnefndin hefir veitt því eftirtekt, að víðast hvar hafa menn lítt tekið tillit til hinnar snöggu verðhækkunar stríðsáranna, eins og líka verður að telja rjett. Sömu reglu hefir yfirmatsnefndin fylgt. Enn verður ekkert um það sagt, hvort sú hækkun verður varanleg. Yfirleitt er þetta fyrsta mat meira svo sem tilraun og grundvöllur til næsta mats.

Guðjón Guðlaugsson Það er ekki margt, sem jeg þarf að svara í ræðu hæstv. fjrh. (M. G.). Hann má reiða sig á, að útreikningar mínir um upphæð skattsins eru rjettir. Skatturinn verður lægri eftir þessu frv. en eftir gildandi lögum, og það þótt 10 ára umbætur, hús, sem fara fram úr hálfri verðhæð jarðarinnar, og hús leiguliða væru undanskilin, eins og nú er í fasteignamatslögunum. Þetta treysti jeg mjer að gera öllum skiljanlegt. í þessum reikningi hefi jeg gert húsaskattinn 2‰ og ekki dregið veðskuldir frá. En stjórnin hefir sjálf sýnt í aths. við þetta frv., að það fer mjög nærri því, sem nú er, eða 3‰, að frádregnum veðskuldum. Og nú skal jeg taka dæmi til þess að skýra þetta. Gerum ráð fyrir jörð, sem er metin 12 þús. kr., og hús á henni metin á 6 þús. kr., sem er mjög samsvarandi. Sú jörð yrði, samkvæmt gildandi fasteignamatslögum, talin 120 hundruð, og ábúðarskattur, með kr. 1.50 verði á meðalalin, yrði þá 72 kr., en eftir þessu frv. yrði 3X12X6=48 kr., eða 24 kr. lægri, og er þó ekki tekið tillit til þeirrar lækkunar, sem háttv.Nd. gerði. Og þótt jörðin væri metin á 12 þús. og húsin 12 þús., þá væri skatturinn ekki nema 3X12+2X12 =60 kr., eða 12 kr. lægra en eftir gildandi lögum. Nú bjóst jeg við, að hæstv. stjórn vildi heldur græða en hitt, og því gerði jeg þessar aths. Og það sem verst er, þessi lækkun kemur niður á þeim, sem vel geta borið skatt. Því held jeg, að væri heppilegra að sigla milli skers og báru og fara nokkru nær fasteignamatslögunum. Það hefir verið viðurkent, að hart væri að skattleggja jarðabætur. Enn fremur hefir það þótt bert, að hús leiguliða væru verri eign en hús jarðareiganda. Leiguliðinn getur átt á hættu að vera rekinn frá jörðinni og verða þá að rífa húsin og flytja burt, eða þá að selja þau fyrir litið verð. Það er því hart að færa skattinn niður á gildum sjálfseignarbændum, en reyna til að ná því upp aftur af leiguliðum. Mjer þótti slæmt, að hæstv. fjrh. (M. G.) mintist ekki á lausafjárskattinn. Hann hverfur á reikning þessa frv., og það nemur yfir 100 þús. kr. Það hefir oft verið talað um að afnema þennan skatt, en jeg hefi jafnan talið það algerlega rangt að afnema skatt af því, sem gefur af sjer mikinn arð í raun og veru. Það er enginn vafi á því, að lausafje er langtum arðsamari eign en margar fasteignir eru. Mjer finst það vera rangt að sleppa að taka skatt af ám og kúm, þegar skattur er lagður á húsakofa, sem eru mjög óarðberandi og ef til vill látnir standa auðir. Jeg er algerlega sammála hæstv. fjrh. (M. G.) um jarðabæturnar að þessu leyti, að það hefði aldrei átt að hreyfa við því efni, því að gera það, án þess að taka það frá rótum, er aðeins til þess að mynda ósamræmi í þessu litla, sem þar er fyrir af viti. Jeg vil láta slag standa þarna í þetta sinn og draga jarðabæturnar frá. Fasteignaskattslögunum verður að sjálfsögðu að breyta, því að þau eru í alla staði ómöguleg. Með því móti getum við losnað við það að standa á því skeri, að jarðabæturnar verði dregnar frá oftar. Háttv. 3. landsk.þm. (S. J.) tók það fram, að við hefðum skoðað frv. aðeins sem frv., og því ekki getað gengið út frá því. Þetta er vitanlega nákvæmlega rjett. Við höfðum hjer ekkert fast út frá að ganga, annað en fasteignamatslögin, því að á frv. verður ekki bygt. Annars skal jeg láta þess getið, að við höfðum við þetta svo miklar skriftir og skýrslugerðir, að ótrúlegt myndi þykja. Við vorum búnir, þegar frv. kom út, að skrifa þessar skýrslur og töflur, sem gáfu okkur möguleika til að samræma matið, en ef nú verður farið að rugla í þessu, þá er alt okkar starf ónýtt. Væri nú aftur á móti rjett að farið, þá eru skýrslur okkar og tölur nothæfar og geta orðið að gagni.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg meinti ekki, að jeg hefði búist við, að þessi yfirfasteignamatsnefnd kæmi með breytingar á fasteignamatslögunum, heldur tillögur um framkvæmd matsins í framtíðinni. En svo eru líka aðrar till., sem hjer er um að ræða, en það eru till. um breytingar á hinu nýja fasteignamati, og við þær átti jeg sjerstaklega. Jeg fæ ekki skilið, að 4. landsk.þm. (G. G.) skuli um skatt vilja gera mun á húsum jarðeiganda og leiguliða. Slíkt myndi að minni hyggju reynast mjög illa, því að það, sem er leiguliðahús í ár, er oft jarðarhús að ári. Auk þess virðist mjer hann gera fulllítið úr verðmæti húsa leiguliða, þar sem hann telur þau oft verðlaus að mestu. Þetta getur aðeins staðist, þegar svo stendur á, að leiguliði ætlar að flytja og fær ekki kaupanda, því að meðan hann situr á jörðinni hafa húsin sama notagildi, hver sem á þau. Viðvíkjandi dæminu, sem hann tók máli sínu til sönnunar, þá valdi hann dæmi, sem var mjög hagstætt honum, þar sem húsverðið var svo hátt, í samanburði við jarðarverðið, en í því tilfelli verður skatturinn talsvert hærri eftir fasteignamatslögunum en yfirleitt annars á sjer stað.  (G. G.: þau voru tvö dæmin, sem jeg tók, í öðru var húsverðið 6000 kr., en í hinu 12000 kr.)  . Það gerir engan mismun, því að í dæmum þeim, er hann tók, verður skatturinn hinn sami af húsunum eftir gildandi lögum, þótt helmingsmunur sje á verðmæti þeirra. Þá gleymir háttv.þm. (G. G.) því, þegar hann er að tala um að skatturinn lækki, ef frv. þetta gengur þannig í gegn, að í staðinn fyrir lausafjárskatt, sem áður hefir verið, koma bæði tekju- og eignarskattur, - eignarskatt á að leggja á alla skuldlausa eign, og tekjuskatt á að greiða af tekjum þeim, sem landbúnaður gefur af sjer. Jeg fæ ekki með neinu móti skilið það, að tekjuskattur verði ranglátari en lausafjárskattur. Mjer finst þvert á móti langtum rjettlátara og eðlilegra, að menn borgi skatt eftir því, hve mikill arður er af búpening þeirra, en ekki hinu, hve gripirnir eru margir. Það var alls ekki mín meining, að jeg hefði ætlast til, að nefndin færi eftir þessu frv. sem gildandi lögum. Og jeg man ekki betur en háttv. 4. landsk. þm (G. G.) kæmi eitt sinn til mín og spyrði mig um þetta, og fengi þá skýlaus svör mín í þessu tilliti. En jeg óskaði þá eftir, að skýrsluform nefndarinnar væri þannig útbúið, að eins mikið tillit væri tekið til frv. eins og unt væri, án þess að gera röskun á undirbúningi nefndarinnar, og þetta hefir hv. nefnd gert. Að lokum skal jeg geta þess, að jeg get gengið inn á það, eftir atvikum, að í þetta skifti verði slept að taka skatt af jarðabótum síðustu 10 ára, eftir þeim upplýsingum, sem háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) hefir nú gefið.

Guðmundur Ólafsson Það eru nú orðnar allmiklar umr. um þetta mál, enda skal jeg ekki lengja þær mikið. Jeg vil þó taka það fram, að mjer þykir það dálítið kynlegt, að stjórnin skuli hafa sjeð sjer fært að fella burt 9. gr. í fasteignamatslögunum 1915, sem var þá samin í þeim tilgangi, að bygt væri á henni sem grundvelli, er skattur væri lagður á fasteignir. Á þinginu 1917 var svo mikið haft fyrir að breyta þessari gr., eða gera hana skýrari, að mjer hefði þá þótt næsta ótrúlegt, að hún væri talin að engu hafandi 1921, en grundvelli fasteignamatsins þrátt fyrir það haldið. Jeg álít, að úr því matið var miðað við þessa undanþágu á húsum og jarðabótum, þá verði það rjettlátara og hagkvæmara, að þessi undanþága haldist fyrir þau ár, sem þetta fasteignamat gildir fyrir, en hverfi svo með öllu, ef það kemur í ljós við reynsluna, að hún sje ekki sanngjörn. Það þótti mjer undarlegt, er hvorugur hv. nefndarmanna, er talað hafa og eru langt frá að vera ánægðir með fasteignamatið, heldur finst það ósanngjarnt og að ýmsu leyti fjarri rjettu lagi, vilja þá hækka skattinn. Það ætti þó að vera augljóst, að því hærri sem skatturinn verður, þeim mun tilfinnanlegar hlýtur grundvallarskekkja fasteignamatslaganna að koma fram. En því hærri sem skattur, sem bygður er á röngum grundvelli, er settur, því meira ranglæti verða skattgreiðendur beittir. Því hefir verið haldið fram í þessu efni, að upphaflega hafi matið verið áætlað lágt. Jeg geri nú ráð fyrir, að svo hafi verið, en þrátt fyrir það, mun það ekki vera orðið svo ýkjalágt nú. Jeg veit ekki betur en að það hafi verið drjúgum hækkað síðan, fyrst af yfirmatsnefndum heima í hjeruðum, en einkum þó af síðustu nefnd. Það hefir að vísu hækkað nokkuð mismunandi - en altaf verið að hækka, svo það er líklega orðið fullhátt núna. Jafnvel sannnefnt dýrtíðarverð, þar sem hæst er matið. Þeim bar saman um það, hæstv. fjrh. (M. G.) og háttv. 4. landsk.þm. (G. G.), að aðeins 1/3 hluti tekna sýslusjóða væri eftir (nefnilega persónugjöldin). Þetta er ekki rjett. Samkvæmt breytingu á skattafrv. í Nd. er gert ráð fyrir, að nokkur hluti fasteignaskattsins, eða sem nemur 1/3 af honum, gangi til sýslusjóða og bæjarsjóða. Þá er í aths. við stjórnarfrv. slegið föstu, að miklar skuldir hvíli yfirleitt á húsum, en ekki á jörðum, og skattur af þeim því ákveðinn 14 hærri en af húsum. Þetta tel jeg ekki rjett vera, því að mjer er kunnugt, að fjöldi af jörðum eru að meira eða minna leyti í skuld í sumum hjeruðum. Það er því mjög hæpið, út frá þessu, að gera svo mikinn mun á skatti á húsum og jörðum eins og stjórnin hefir gert. Man jeg svo ekki eftir að jeg hafi meira að segja hjer um að sinni.

Sigurður Jónsson Það eru aðeins örfá orð, sem jeg vildi bæta hjer við viðvíkjandi orðum hv. 1. þm. Húnv. (G. O.). Hann taldi það lítið samræmi hjá nefndinni að viðurkenna, að grundvöllur gildandi fasteignamatslaga væri skakkur, en vilja þó hækka skattinn, sem væri bygður í þessum grundvelli. En fasteignamatsnefndin hefir lagt skýrslur sínar um matið svo til hæfis, að lítils er um vert að fylla þær út eftir þessu frv., sem hjer liggur fyrir. Það má vera, að sumum reynist skatturinn tilfinnanlegur í bili, og um það geta orðið skiftar skoðanir, hvort mat okkar geti staðist til langframa, en jeg vona samt, að landið eigi þá framtíð fyrir höndum, að mat okkar reynist ekki of hátt, og að ekki þurfi að lækka það neitt til muna við næsta mat. Eins og háttv. fjrh. (M. G.) tók fram, þá bað hann nefndina að haga skýrslum sínum svo, að að gagni kæmu, þótt frv. stjórnarinnar yrði samþykt. Þetta hefir nefndin gert, eins og jeg þegar hefi tekið fram. Hún hefir skilið eftir auðan dálk aftast á skýrsluforminu, þar sem alt mætti setja í eitt úr fremri dálkunum, eða þá það að eins, sem gjaldskylt verður talið, þá er þingið hefir gengið til fulls frá þessu frv.

Guðjón Guðlaugsson Það eru aðeins örfá orð viðvíkjandi því, sem hæstv. fjrh. (M. G.) tók fram um fasteignaskattinn. Jeg býst við, að það hafi verið meining háttv. stjórnar með þessu frv., að fá auknar tekjur ríkissjóðs. En þar held jeg að henni skjátlist. Jeg sje ekki betur en að frv. verði þvert á móti til þess að rýra tekjur ríkissjóðs. Fyrst og fremst með því að svifta burt lausafjárskatti af landbúnaði, sem nemur alt að 100 þúsund krónum og jeg tel rjettast að halda. Og í öðru lagi er fasteignaskatturinn sjálfur lægri eftir frv. stjórnarinnar en eftir fasteignamatslögunum. Jeg hlýt því að óska hæstv. fjrh. (M. G.) til hamingju, og öðrum, sem auka vilja sjálfstæði landsins í peningasökum, ef þetta frv., með þeim breytingum, sem samfara verða, verður ríkissjóði að fjeþúfu, og er jeg þá neyddur til að vænta, að þeim fari fleira vel úr hendi í þeim efnum.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg hefi tekið það fram áður, að jeg er því alls ekki mótfallinn, að skattur þessi verði hækkaður, ef fært þykir; en það er vandlifað fyrir mig, þegar sömu till. þykja of háar í Nd., en of lágar hjer. Þetta er mjer nokkurskonar sönnun fyrir, að jeg hefi einmitt hitt hinn rjetta meðalveg. Háttv. 4. landsk. (G. G.) vill halda lausafjárskattinum. Það vil jeg ekki. Jeg vil ekki, að landbúnaðurinn greiði tvöfaldan skatt. Jeg vil, að hann greiði tekjuskatt og eignarskatt, en ekki lausafjárskatt. Og enginn getur neitað því, að það er langsanngjarnast að borga aðeins skatt af tekjum og skuldlausum eignum. Hitt er ósanngjarnt, að greiða sama skatt, hvort sem vel gengur eða illa, en þannig er lausafjárskatturinn. Jeg er því hissa á, að hv. 4. landsk. (G. G.) skuli mæla með honum, slíkur landbúnaðarvinur, sem jeg veit að hann er.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Eins og tekið er fram í nál. á þskj. 277, hefir nefndin fallist einróma á frv. þetta, með örlítilli breytingu, er hún gerir við frv. Alþingi hefir ávalt fallist á að selja sveitarfjelögum og kauptúnum jarðir, er þau hafa falast eftir þeim til eigin nota og haft sýnilega þörf fyrir, og eins þeir, er mótfallnir hafa verið þjóðjarðasölu til einstakra manna. Hjer er nú ekki farið fram á að selja heila jörð, heldur aðeins fremur litla landspildu, móland og beitiland, sem kauptúnið hefir notfært undanfarið. Þessi spilda var undanskilin, er Hjaltabakki var seldur fyrir nokkrum árum, einmitt með það fyrir augum, að Blönduósskauptún fengi hana til afnota og eignar síðar. Brtt. sú, er nefndin gerir við frv., um að 2. gr. þess falli burt, er samskonar og brtt. sú, er gerð var við frv. um sölu á jörðinni Upsum hjer á dögunum og háttv. deild samþykti. Er óþarft og óviðkunnanlegt að láta greinina standa, því að ákvæði hennar eru í lögum um sölu kirkjujarða. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um mál þetta, en vil að lokum benda háttv.þm. á ummæli hjeraðsprófastsins í Húnaþingi, er prentuð eru sem fylgiskjal með frv., og vænti, að þeir ljái frv. samþykki sitt.