Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Það er ekki óeðlilegt þó að talsverðar umr. verði af og til um Framkvæmdastofnun ríkisins. Ég tel að það sé í rauninni mjög heppilegt að umr. fari fram hér á hv. Alþ. við og við um málefni stofnunarinnar, enda er það gert og skylt raunar samkv. lögum þar um að svo sé. Hins vegar verð ég að segja það, að það væri æskilegra að umr. væru málefnalegri og sanngjarnari en verið hefur nú í þeirri hrinu sem gengið hefur yfir okkur undanfarna daga, þar sem til umr. hefur verið það frv. sem hér er nú á dagskrá og til umr. flutt af hv. 9. þm. Reykv. o. fl. Mér satt að segja finnst að það hafi gengið á ýmsu um það hversu málefnalega menn hafa talað í þessu máli. Ég hygg að tilgangur flm. sé nokkuð augljós. Hann virðist fyrst og fremst vera sá að etja saman sjálfstæðismönnum sem sumir hverjir a. m. k. hafa sýnt Framkvæmdastofnuninni vissa andstöðu frá fyrstu tíð, þó að ég telji að það hafi mjög dregið úr andstöðu úr þeirri átt nú að undanförnu, þannig að sjálfstæðismenn hafa tekið fullan þátt í störfum stofnunarinnar, eins og sést á því að nú er hv. 1. þm. Suðurl., Ingólfur Jónsson, formaður stjórnar Framkvæmdastofnunarinnar og annar af framkvæmdastjórum hennar er hv. þm. Sverrir Hermannsson. Ég held því að hv. flm. hafi ekki tekist að etja sjálfstæðismönnum svo mjög saman í þessu, og ég vona yfirleitt að ekki komi annað til greina en að meiri hl. Alþ. haldi áfram að styðja Framkvæmdastofnunina og stuðla að því að hún eflist á næstu árum, þannig að hún fái gegnt því hlutverki sem henni er ætlað; m. a. á sviði áætlanagerðar og landsbyggðarmála sem ég held að flestir verði sammála um að séu meðal mikilvægustu verkefna stofnunarinnar. Um það frv. sem hér liggur fyrir, þá sýnist mér það vera næsta rýrt í roðinu, hvernig sem á það er litið. Sýnist mér alveg augljóst að þó að það yrði að lögum, þá skipti það engum sköpum fyrir starfsemi stofnunarinnar. Ég sé ekki betur en að það, sem í þessu frv. er, sé alger formalismi. A. m. k. snertir það sáralítið sjálft inntak Framkvæmdastofnunarinnar eða efnislega hlið þeirrar stofnunar. Ég býst ekki við því raunar að það yrði starfi Framkvæmdastofnunarinnar til neins sérstaks hnekkis þó að framkvæmdastjóri hennar yrði einn í stað tveggja eða þriggja eins og verið hefur, en ég sé ekki heldur að það bæti neitt starf hennar. Þannig lít ég á þessa brtt., að mér þykir hún vera fremur lítilfjörleg efnislega, og ég sé ekki mikla ástæðu til þess að fara um hana öllu fleiri orðum. Hins vegar kemst ég ekki hjá því að víkja hér nokkuð að þeim umr., sem orðið hafa í sambandi við þetta frv., og það verð ég að segja, eins og ég hef áður sagt hér, að þar hefur gengið á ýmsu. Ég ætla ekki að fara að gera neina úttekt á ræðuhöldunum, en ég vil segja það, að það eru fyrst og fremst tvær ræður sem eru mér sérstaklega í minni af þeim sem hér hafa verið haldnar. Því miður hef ég ekki haft aðstöðu til að fylgjast með alveg öllum þessum umr. Og báðar þessar ræður voru fluttar af samflokksmönnum mínum, hv. 4. þm. Austurl., Tómasi Árnasyni, og hv. 4. þm. Reykn., Jóni Skaftasyni. Mér er kunnugt um það að ræða hv. 4. þm. Austurl. vakti óskipta athygli þdm. og þeirra sem hafa aðstöðu til að fylgjast með efni hennar, vegna þess að sú ræða var bæði efnismikil og mjög hófsöm að allri framsetningu. Hv. þm. sagði þar kost og löst á Framkvæmdastofnuninni og sýndi fram á það m. a. að Framkvæmdastofnunin hefur unnið mjög merkilegt starf þau rúm 3 ár sem hún hefur verið að störfum. En hitt er líka jafnljóst, að stofnuninni hafa ekki verið búin fullnægjandi starfsskilyrði, sem er annað mál. Það kom líka mjög greinilega fram í ræðu hv. 4. þm. Austurl. að Framkvæmdastofnunin er engin alræðisstofnun í þjóðfélaginn og allt tal um ofurvald pólitískra framkvæmdaráðsmanna er einber þjóðsaga eða réttara sagt, það er heilafóstur örfárra manna sem sjálfir eru þannig innréttaðir að þeir ætla öðrum að vera eins og þeir sjálfir, enda segir gamalt máltæki að margur haldi mann af sér. Ég held að það sé rétt að hv. þm. Tómas Árnason hafi sýnt fram á að í ræðu sinni að framkvæmdaráðið hefur hvorki samkv. lögum né samkv. starfsvenju nein alræðisvöld. Í því sambandi ættu menn að líta í 4. og 5. gr. laganna um Framkvæmdastofnunina. Ég held að 4. og 5. gr. sýni, svo að ekki verði um villst, að framkvæmdaráðið hefur ekki, hvorki að lögum né á annan hátt, það alræðisvald sem oft er talað um. Í 4. gr. segir með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. skipar 3 manna framkvæmdaráð er annast daglega stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins. Framkvæmdaráð má leysa frá störfum með mánaðar fyrirvara og eiga þá framkvæmdaráðsmenn rétt til óskertra launa í 3 mánuði. Stjórn Framkvæmdastofnunarinnar tekur ákvörðun fyrir hönd stofnunarinnar um launakjör framkvæmdaráðs, forstöðumanna deilda og annarra starfsmanna.“ Þetta er það sem segir í 4. gr. um framkvæmdaráðið. Og í 5. gr. segir um verkefni framkvæmdaráðs: „1) að láta gera áætlanir á vegum stofnunarinnar og leggja þær fyrir stjórn hennar; 2) að gera till. til stjórnarinnar um rekstraráætlanir og starfsáætlanir fyrir stofnunina; 3) að gera till. um árlega heildaráætlun fyrir Framkvæmdasjóð og Byggðásjóð svo og um einstakar lánveitingar úr þeim; 4) að ráða stofnuninni starfsfólk innan ramma fjárhagsáætlunarinnar, að fengnum till. forstöðumanna deilda, sbr. þó 3. gr. 1. tölul.“ Ég held nú að hverjum manni, sem les þetta með eðlilegu hugarfari, hljóti að vera ljóst að hér er ekki verið að búa til neitt ofurvald framkvæmdaráðs. Vald framkvæmdaráðs er ýmsum takmörkunum háð. Það er háð í fyrsta lagi stjórn stofnunarinnar um yfirleitt allar sínar veigamestu ákvarðanir. Auk þess hefur það komið fram mjög greinilega í máli hv. 4. þm. Austurl. að ráðið hefur skapað sér þá starfsvenju að vinna öll mál í fullu samráði við starfsmenn stofnunarinnar, deildarstjórana, og raunar stjórn stofnunarinnar í heild að meira eða minna leyti, Það sem sagt kemur hér í ljós að framkvæmdaráðið er háð stjórn stofnunarinnar, eins og eðlilegt er, og algjör óþarfi að vera að breiða það út að þarna sé um eitthvert ofurvald og óeðlilegt vald innan stofnunarinnar að ræða. Hitt er svo allt annað mál. að framkvæmdaráðið er í nánum tengslum við pólitíska valdið í landinu á hverjum tíma og á það vil ég benda að sjálfsögðu. Að mínum dómi er þetta enginn ágalli á skipulaginu, heldur held ég að þetta sé nauðsynjamál, eins og málum er háttað og eins og Framkvæmdastofnunin er gerð. Ég álít að Framkvæmdastofnunin eigi að vera lifandi stofnun, hún eigi að vera lífræn og lifandi stofnun. Og ég sé sé enga ástæðu til þess að gelda hana með æviráðningum eða pempíulegri hræsni um hlutleysi og grandvaraleik embættismannavaldsins. Það er ekkert nema hræsni og það er lýðskrum þegar fulltrúar í þessari hv. þd. ætla að gera sig stóra með því að upphefja embættisvaldið á kostnað stjórnmálamanna. Ég held að það væri nær að gefa gaum að því hvernig valdskiptingin er að verða í þessu landi, m. a. hvort Alþ. og alþm. séu ekki smám saman að missa völdin úr höndunum á sér og eitthvað út í buskann. Ég hef hér minnst á ræðu hv. þm. Tómasar Árnasonar og ég hef einnig minnst á ræðu hv. þm. Jóns Skaftasonar. Ég geri þann reginmun á þessum tveimur ræðum, að ræða hv. 4. þm. Austurl. var hófsöm og efnismikil, en því miður verð ég að segja það, að ég get ekki gefið ræðu míns kæra vinar Jóns Skaftasonar sömu einkunn. Það er ekki það, að ég álíti að það sé ekki eðlilegt að gagnrýna störf Framkvæmdastofnunarinnar. Það er mjög eðlilegt og getur átt fullan rétt á sér. Framkvæmdastofnunin er mjög fjarri því að vera hafin yfir gagnrýni, og það er ekkert eðlilegra en að menn geti sett út á störf hennar. Hins vegar verð ég að segja það, að ég furðaði mig á því að þessi hv. þm., sem yfirleitt venur sig ekki á stóryrði, nema síður sé, hann var ótrúlega stórorður og ósanngjarn í dómum sínum um Framkvæmdastofnunina, að ekki sé meira sagt. Ég held að hann hafi rætt aðallega tvö atriði. Hann talaði mjög um almenna reynslu af Framkvæmdastofnuninni og hann talaði einnig alllangt mál um starfsemi Byggðasjóðs. Hv. þm. Jón Skaftason féll í þá gröf að gera mikið úr ofurvaldi framkvæmdaráðsins og hann talaði, held ég, um geysilegt vald þess. Ég hef dálítið svarað þessu hér áður og ég ætla ekki að endurtaka það, því að þessi þjóðsaga um alræðisvöld framkvæmdaráðsins stenst ekki ef lögin eru skoðuð og ef framkvæmd laganna er skoðuð. Eins og ég hef sagt frá, þá vinnur framkvæmdaráðið eða framkvæmdastjórarnir störf sín í samráði við starfslið og stjórn stofnunarinnar og eru yfirleitt í öllum meginatriðum háðir samþykki stjórnarinnar fyrir sínum gerðum. En það, sem, mér blöskraði mest og féll verst í málflutningi hv. þm. Jóns Skaftasonar, var sú ásökun að kenna Framkvæmdastofnun ríkisins um óðaverðbólguna innanlands. Mál hans varð eiginlega ekki skilið öðruvísi en að það væri Framkvæmdastofnun ríkisins að kenna hvernig komið væri í efnahagsmálunum og einkum hvað snerti þá miklu verðbólgu sem nú er í landinu. Nú veit hv. þm. að þetta getur ekki staðist. Hann er, að ég held, með þessu að gefa í skyn að Framkvæmdastofnunin sé og eigi að vera einhvers konar yfirríkisstj. í landinu, hún eigi að vera yfirbjóðandi Alþ. og ríkisstj. og annarra áhrifaafla í þjóðfélaginu. Það er þetta sem hv. þm. er að gefa í skyn með þessu. Að vísu kann að vera rétt, að Framkvæmdastofnuninni hafi verið ætlað og sé ætlað mikið hlutverk samkv. lögum, einkum í sambandi við fjárfestingarmál, lánveitingar og stefnumótun í efnahags- og atvinnumálum. Þessi atriði eru mjög skýrt afmörkuð í 1. gr. laganna, þannig að það er ljóst að Framkvæmdastofnunin getur haft mikið vald. Það er hægt að ætla henni mikið vald. En hins vegar var henni aldrei ætlað að taka fram fyrir hendur ríkisvaldsins. Henni var aldrei ætlað að að taka fram fyrir hendur ríkisvaldsins, heldur að vera ríkisvaldinu til aðstoðar. Samkv. lögunum um stofnunina á hún að vera til aðstoðar ríkisstj., en hún á ekki að vera neinn yfirboðari hennar eða yfirbjóðandi hennar. Framkvæmdastofnunin getur aldrei sagt ríkisstj, fyrir verkum, hún hefur enga möguleika til þess. Hins vegar held ég að það sé ljóst að Framkvæmdastofnunin er fús til þess að aðstoða ríkisstj. og leggja henni ráð ef eftir því er leitað. Og nú langar mig til að koma hér að býsna mikilvægu atriði í sambandi við störf Framkvæmdastofnunarinnar og ég bið menn um að taka eftir þessum orðum mínum. Það kann að vera að það, sem ég segi nú, megi skoða sem gagnrýni á ráðh. og á ríkisstj., raunar tvær ríkisstj., bæði vinstri stjórnina og núv. ríkisstj. Báðar þessar ríkisstj. eiga það sammerkt að hafa gengið um of fram hjá Framkvæmdastofnuninni í mikilvægum málum, eða réttara sagt, þær hafa ekki kunnað að notfæra sér til hlítar þá möguleika sem fyrir hendi eru hjá stofnun eins og Framkvæmdastofnun ríkisins. M. a. hefur Framkvæmdastofnuninni aldrei verið sköpuð aðstaða til þess að hafa nein úrslitaáhrif á heildarstefnu í fjárfestingar og lánamálum, hvað þá efnahagsmálum almennt, og þetta veit ég að hv. 4. þm. Reykn. veit. En þó að ég segi þetta, þá tek ég ekki undir þá ásökun að reynslan af störfum Framkvæmdastofnunarinnar sé slök. Verk hennar eru þrátt fyrir allt mikil að vöxtum og hún hefur víða markað spor í þjóðlífinu. Menn ættu t. d. að vita að Framkvæmdastofnunin heldur uppi mjög lífrænu sambandi við forustumenn atvinnulífs og félagsmála úti um byggðir landsins og stofnunin lokar sig ekki inni í neinum fílabeinsturni. Framkvæmdastofnunin starfar, að ég hygg, meira fyrir opnum tjöldum, ef svo má segja, heldur en algengt er um valda- og fjármálastofnanir í þessu landi. Það kom því úr hörðustu átt þegar hv. 4. þm. Reykn. efaðist um, að Framkvæmdastofnunin nyti trausts landsmanna. Raunar veit hv. þm. ekkert um þetta – eða hvernig getur hann vitað um það? Það hefur ekki verið gerð nein úttekt á því hvernig varið er vinsældum Framkvæmdastofnunarinnar eða hvaða traust menn bera til Framkvæmdastofnunarinnar. Engin skoðanakönnun hefur verið gerð á því máli. En hitt veit ég, að Framkvæmdastofnunin stendur í lífrænu sambandi við atvinnulífið í landinu. Ég hef ekki orðið var við það að menn bæru almennt minna traust til Framkvæmdastofnunarinnar en margra annarra opinberra aðila, nema síður sé, því að ég hygg að það séu ótrúlega margir aðilar úti um landið, sem eru að berjast með vandasaman atvinnurekstur og annað sem má verða byggðunum til þrifa, sem einmitt setja traust sitt á Framkvæmdastofnunina og meira en á ýmsar aðrar stofnanir í þessu landi. Hv. 4. þm. Reykn. gerði líka Byggðasjóð og störf hans að sérstöku umræðuefni, og það er ekki í fyrsta skipti sem hann talar um Byggðasjóð. Hann hefur látið í sér heyra, hv. þm., áður og lýst afstöðu sinni til Byggðasjóðs. Og ég verð að segja það, að afstaða hans nú sem fyrr er dálítið einkennileg. Satt að segja finnst mér að hv. þm. - sem er raunar ekki líkt honum, ég þekki hv. þm. það vel - það er eins og hann gangi þarna með einhverja þráhyggju. A. m. k. á yfirborðinu virðist þetta vera þráhyggja, þessi afstaða hans til Byggðasjóðs og starfa hans. En ég segi það, að þetta er ákaflega ólíkt vini mínum Jóni Skaftasyni, að ganga með einhverja þráhyggju, en í þessu máli held ég að hann geri það. Og þá kemur að því, að það er ákaflega erfitt að sannfæra þráhyggjumenn, og það er eitt af því sem ég hef aldrei lagt mig niður við á minni löngu ævi, býsna löngu, að reyna að sannfæra þráhyggjumenn, heldur sniðgeng ég þá og vil helst ekkert við þá tala. En hvað vin minn hv. 4. þm. Reykn. snertir, þá trúi ég því raunar ekki í hjarta mínu að hann sé nú svo mikill þráhyggjumaður að ekki sé hægt að tala um fyrir honum.  Hv. 4, þm. Reykn. og aðrir hv. þm., þ. á m. þm. Reykv. og þm. Reykn., vita að Byggðasjóði er ætlað að vinna að jafnvægi í byggð landsins. Þeir vita það líka að það væri hlægileg pólitík ef sjóðurinn væri almennt opnaður fyrir reykvíkinga og reyknesinga, og ég vil helst ekki þurfa að eyða orðum í slíka fásinnu. Hitt er annað mál, að það hefur verið látið undan þrýstingi um að lána til skipakaupa í Reykjaneskjördæmi. Að mínum dómi var það hæpin samþykkt sem ég stóð ekki að, en við það verður nú að una. Hæstv. forseti. Ég hef nú e. t. v. gerst fulllangorður um málflutning hv. 4. þm. Reykn., en það er fyrst og fremst vegna þess að hann stendur mér miklu nær persónulega en aðrir gagnrýnendur Framkvæmdastofnunarinnar og mig tekur miklu sárar til hans en annarra manna hér. En hins vegar vil ég ekki láta þessi orð hans standa ómótmælt, því að þau munu berast út um landið. Ég tel gagnrýni hv. þm. mjög ósanngjarna og þess vegna hef ég eytt nokkuð töngum tíma í að andmæla því sem hann hefur sagt hér.  Það er alveg rétt, að það hefur komið fram veruleg gagnrýni hér nú í þessum umr. á starfsemi áætlanadeildarinnar, og ég verð að segja að þessi gagnrýni er að mörgu leyti mjög eðlileg. Það er engum ljósara en okkur, sem sitjum í stjórn Framkvæmdastofnunarinnar, og starfsfólki Framkvæmdastofnunarinnar að áætlanadeildin er um margt vanbúin, og það stendur ákaflega margt til bóta í starfi þeirrar deildar. Það er alveg rétt að áætlanadeildin er yfirhlaðin verkefnum og hún hefur ekki getað sinnt öllum þeim verkefnum sem henni hefur verið falið að inna af hendi. En það, sem ég vil nú segja og er kannske endurtekning á því sem ég hef verið að segja í ræðu minni í dag, það er um hinn neikvæða tón í gagnrýninni, sem mér finnst vera. Ég vil segja við hv. 4. þm. Reykn. að þessi neikvæði tónn gefur ranga hugmynd um störf áætlanadeildar og annað áætlunarstarf sem í gangi er í landinu. Ég held að það sé rétt af okkur að skoða öll áætlunarmálin í heild. Það er hægt, og það veit ég að hv. 4. þm. Reykn. sér strax þegar hann áttar sig á því að það er hægt að fá þessa heildarmynd einmitt í ársskýrslu Framkvæmdastofnunar ríkisins árið 1974. Ef hann flettir upp í þessari bók þar sem rætt er um starfsemi áætlanadeildar 1374, á bls. 11 og þó einkum á bls. 12 og áfram, þá getur hann fengið heildarmynd af því hvað verið er að gera í áætlunarmálum. Þetta eru margar bls. í bókinni, sennilega yfir 10, kannske 15 bls. í bókinni, sem fjalla um þetta efni, og ég ráðlegg hv. þm. að lesa þetta gaumgæfilega. Með því fær hann heildarmynd af því hvað er verið að gera í þessum málum í landinu almennt. Ég er alveg viss um að ef hann gerir þetta með réttu hugarfari, en ekki eins og þegar skrattinn er að lesa Biblíuna, fær hann allt aðra skoðun um þessi mál. Ég ætla ekki að þrátta við hv. þm. um stílbragðið á þessari skýrslu á bls. 11 sem hann las upp. Þar er kveðið býsna sterkt að orði um ástandið í áætlanadeildinni, og það er kannske vona að hv. þm. grípi þetta á lofti. Ég held samt sem áður að ef þetta er lesið rétt, þá sé það ekki annað en sönnun fyrir því, eins og ég hef greint hér frá og eins og hv. 4. þm. Austf. hefur sagt áður og kannske fleiri, að áætlanadeildin er um margt vanbúin og það stendur margt til bóta í hennar starfi. Herra forseti. Það væri auðvitað freistandi, úr því að ég er kominn með þessa skýrslu í hendur og með þetta mikla yfirlit um áætlunarmálin - hef það hérna í höndunum, að vitna í það, en ég ætla ekki að eyða tíma í það. Hv. þm. geta sjálfir lesið þetta og verður kannske miklu þægilegra fyrir þá að gera það á þann máta. Ég held að ég hafi gert þær athugasemdir við málið nú, sem ég mun gera á þessu stigi, og læt máli mínu lokið.



Virðulegi forseti. Frv. það, sem hér er til umr. fund eftir fund, er í sjálfu sér kannske ekki mjög stórt mál - og þó. Það getur orðið afdrifaríkt fyrir atvinnurekstur í landinu hvernig því reiðir af. Einn hv. ræðumaður, sem hefur talað í þessum umr., líkti þessu frv. við Trójuhest, sem hv. flm., Gylfi Þ. Gíslason, hefði laumað hér inn í deildina. Mér finnst þessi samlíking ekki að öllu leyti hitta í mark. Þetta minnir mig miklu fremur á söguna af Agli heitnum Skallagrímssyni þegar hann gamall og lúinn lét sig dreyma um að fara til Þingvalla með gullið sitt, dreifa því þar út um vellina og þá mundi þingheimur allur fara að berjast. Þetta hefur nú gengið nokkuð eftir. Hér hafa menn tuskast dálítið til og kann að vera að þeir hugsi með nokkrum hætti svipað hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason og þessi framliðna söguhetja. Báðir eru þeir listamenn miklir, garpar og kjarkmenn, margreyndir í orrustum. Báðir hafa þeir lagt höfuð sín að veði. Egill orti sína Höfuðlausn og Gylfi á sjálfsagt eftir að skrifa sína. En sú skipulagsbreyting á stjórn Framkvæmdastofnunarinnar, sem er farið fram á með þessu frv., ég fæ ekki séð að hún sé nauðsynleg eða eigi rétt á sér. Það er alveg rétt að þessi stofnun nýtur pólitískrar leiðsagnar, pólitískrar stjórnar. Hún er í vissum tengslum við stjórnarvöld í landinu og í nánari tengslum en aðrar peningastofnanir í landinu. En ég tel að það sé rétt aðferð. Ég tel að ríkisstj. í lýðræðislandi þurfi nauðsynlega að hafa mjög ákveðin áhrif á þróun peningamála og lánastarfsemi í þjóðfélaginu á meðan hún er við völd. Fjármálavaldið á að vera lýðræðislega kjörnum fulltrúum þjóðarinnar undirgefið á hverjum tíma, því að annars getur þetta farið allt sitt í hverja áttina, vinstri höndin ekki vitað hvað sú hægri er að gera og ríkisstjórn, sem nyti meirihlutastuðnings í landinu, gæti orðið meira og minna óstarfhæf. Ég get ekki annað en sagt frá því að þegar ég var að koma hér fyrst til starfa á Alþ., á sumarþinginu eftir síðustu kosningar, var undrun mín mjög mikil þegar Seðlabankinn hækkaði vextina og þáv. viðskrh., hv. 2. þm. Austf., Lúðvík Jósepsson, sór og sárt við lagði að hann réði ekkert við þetta, hann hefði ekki staðið fyrir þessu. Og við höfum séð dæmi þess að einstakir bankastjórar hafa meira að segja brotið á bak aftur fyrirmæli Seðlabankans og samráð við ríkisstj. um yfirdráttarlánveitingar til einstakra sveitarfélaga. Ég held að það sé sem sagt algert grundvallaratriði að lýðræðislega kjörnir fulltrúar fólksins í landinu geti haft tækifæri til þess að hafa yfirstjórn á peningakerfinu, a. m. k. að talsverðu leyti. Nú mega menn ekki taka orð mín sem sérstakt vantraust á embættismenn. Embættismenn eru auðvitað góðir og nauðsynlegir, og sem betur fer eigum við fjölda marga mjög hæfa embættismenn sem hafa gott vit á þessum hlutum og geta tekið þátt í stefnumótun ásamt með stjórnmálamönnum um þessa hluti. En þeir eru með nokkrum hætti og vegna eðlis starfa sinna fjarlægari fólkinu í landinu. Pólitískir fulltrúar þurfa að standa fyrir máli sínu a. m. k. fjórða hvert ár og standa eða falla með verkum sínum. Sumir væna þá um hugleysi. Þeir kannske þora ekki að taka nauðsynlegar ákvarðanir, eins og embættismaður, sem er inniluktur í sínum æviráðningarkastala, kynni að hafa tækifæri til þess að taka. En stjórnmálamenn dæmast líka fyrir hugleysi, ekki kannske eingöngu í næstu kosningum. Það má segja að þær séu nokkurs konar héraðsdómur eða undirréttur. En þeir dæmast fyrst og fremst af sögunni, og það er sá hæstiréttur sem allir verða að hlíta. Það hefur komið fram ákveðin og mjög snörp gagnrýni á vissa þætti í starfsháttum Framkvæmdastofnunarinnar, t. d. um áætlanir sem hv. síðasti ræðumaður gerði hér að umtalsefni. Ég held að áætlanir séu góðar og nytsamlegar, sérstaklega ef þær eru líka skynsamlegar. En þær eru engan veginn einhlítar. Þær eru viss þáttur, en þær eru ekki meginþátturinn. Meginþátturinn er náttúrlega framtak og dugnaður þeirra sem verkin framkvæma, ásamt með eðlilegum stuðningi hins opinbera, m. a. með áætlunargerð, með fjármagnsútvegun og fleiri þvílíkum þáttum. Það hefur verið býsnast hér yfir því að Byggðasjóður lánaði út um hvippinn og hvappinn, ekki kannske endilega til Reykjavíkur eða Reykjaneskjördæmis. Mér finnst nú bara nafnið á þessari stofnun, Byggðasjóði, benda nokkuð í áttina hvað honum hafi verið ætlað að gera þegar hann var myndaður. Mig minnir að það hafi verið svokallaður Atvinnujöfnunarsjóður sem var fyrirrennari Byggðasjóðs. Atvinnujöfnunarsjóður var, ef ég man rétt, myndaður á svipuðum tíma og tekin var ákvörðun um álverið í Straumsvík, og ég man ekki betur en hann hafi átt að vera til mótvægis gegn byggðaröskun sem af því stafaði. Þess vegna finnst mér að þeir vilji ganga nokkuð langt sem vilja gleyma því núna að þetta hafi verið ætlunin í upphafi. Það er býsnast yfir því að þessi sjóður hafi lánað stórfé meðan samdráttur væri einhversstaðar annars staðar í lánveitingum hlutfallslega. Ég vil minna á að efling sjóðsins var eitt af ákvæðum í sáttmála núv. stjórnar, og hann var einmitt eitt af þeim atriðum sem gerði mér unnt að styðja þetta stjórnarsamstarf. Lánveitingar þessa sjóðs eiga að fara að mínum dómi út um land. Það er verið að býsnast hér yfir sulti á Reykjavík og að hún fái enga fyrirgreiðslu. Það er talað um þessa einu milljón sem eitt árið var veitt. En það eru ýmis önnur tækifæri, sem Reykjavík hefur, heldur en beinlínis að fá lán úr Byggðasjóði. Það eru fleiri sjóðir og býsna sterkir eða a. m. k. með mikla veltu sem þjóna íbúum þessa lands og þá kannske ekki síður íbúum Reykjavíkur heldur en annarra svæða. Það vill svo til að ég hélt til haga í fyrravetur skriflegu svari við fsp. sem hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson gerði um Atvinnuleysistryggingasjóð. Þetta var skrá um samanlagðar fjárhæðir lána sem veitt voru úr Atvinnuleysistryggingasjóði í hvert kjördæmi landsins á árunum 1972, 1973 og 1974 og til stofnana sem ná til landsins alls. Það kemur í ljós, að á þessu þriggja ára tímabili hefur Reykjavíkurkjördæmi fengið úr þessum sjóði 114 millj., Vesturlandskjördæmi 19.9 millj., Vestfjarðakjördæmi 30 millj., Norðurlandskjördæmi v. 24.7 millj., Norðurlandskjördæmi e. 72.55 millj., Austurlandskjördæmi 46 millj., Suðurlandskjördæmi 5.3 millj., Reykjaneskjördæmi 46 millj. Þarna dregur nú Reykjavík nokkuð og þó er þetta Atvinnuleysistryggingasjóður og ég vil benda á að út um landið var atvinnuástand talsvert miklu erfiðara en hér í Reykjavík. Ein af rótum þess, hvað atvinnuástand hélst alltaf gott hér í Reykjavík á örðugleikaárum undanfarið, var einmitt starfsemi annars fjárfestingaraðila, Byggingarsjóðs ríkisins. Og það vill svo til að ég hélt líka til haga skriflegu svari félmrh. við fsp. er hv. þm. Pétur Sigurðsson bar fram um Byggingarsjóð ríkisins og Byggingarsjóð verkamanna. Þetta er nokkuð langt mál og ég mun ekki lesa það allt, en með leyfi hæstv. forseta langar mig til að nefna örfáar tölur. Af E- og F-lánum fékk Reykjavík árið 1974 45.40%, Reykjanes fékk sama ár af þeim lánum 24.57%. Af útborguðum lánum til kaupa á eldri íbúðum voru sama ár 1974 46.68% í Reykjavík, en á Reykjanesi 29.7%. Útborguð lán til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis voru svokölluð C-lán. Af þeim fékk Reykjavík hvorki meira né minna 84.44%. Úr Byggingarsjóði verkamanna þá fékk Reykjavík 64.40%. Svona er hægt að halda áfram að þylja lengi. Það er hægt að fara sjóð úr sjóð og sýna fram á að Reykjavík hefur sinn skerf. Það er undantekning þetta með Byggðasjóðinn, en mér finnst þið ættuð að lofa okkur að hafa hann í friði því við höfum verulega þörf fyrir hann úti á landsbyggðinni. Bankakerfið hefur sína miðstöðvar hér. Stjórnsýslan er hér staðsett og af henni drýpur náttúrlega mikið hér í þetta umhverfi. Ég vil svo láta máli mínu lokið. Ég óska hv. 9. þm. Reykv., Gylfa Þ. Gíslasyni, til hamingju með þær róstur sem hér hafa orðið hjá þingheimi. Ég get nú ekki eins og stöku aðrir hv. þm. talað í nafni þjóðarinnar, en ég vil í nafni a. m. k. allmargra íbúa í dreifbýlinu mótmæla þessari árás á Framkvæmdastofnunina, og ég vil láta það koma skýrt í ljós að ég er á móti þessu frv.



Herra forseti. Ég tek með mikilli ánægju og þakklæti við hamingjuóskum hv. síðasta ræðumanns í tilefni af því hversu mikla athygli flutningur þessa frv. hefur vakið og tel ummæli hans um það vera síst orðum aukin.  Sannleikurinn er sá, að þær umr. sem hér hafa farið fram, staðið marga þingfundi, hafa verið mjög athyglisverðar. Sannleikurinn er sá að þetta frv. okkar Alþfl.-manna hefur orðið aðalmál þingsins á þeim 4 vikum sem þingið hefur starfað nú í haust. Mér kemur þetta ekki á óvart og tel að engu leyti óeðlilegt að þetta frv. þótt ekki sé orðmargt, hafi orðið aðalmál þingsins nú á þessu hausti vegna þess að það snertir tvo mjög mikilvæga þætti í íslensku þjóðlífi og íslenskum stjórnmálum yfir höfuð að tala. Aðalefni frv. og þar með aðalefni umr. er hvernig haga eigi stjórn á einni valdamestu og mikilvægustu stofnun íslenska efnahagskerfisins. Ég hef fyrir mitt leyti og við þm. Alþfl. höfum aldrei dregið í efa að hér á að vera til hliðstæð stofnun og Framkvæmdastofnunin, að hún hefur mjög mikilvægu og mjög vandasömu hlutverki að gegna. En við teljum að hún hafi í upphafi, þegar lög um hana voru sett, lent á villigötum hvað stjórnsýslu snertir, hvað stöðu hennar í stjórnkerfinu snertir. Við teljum hana hafa lent undir rangri stjórn efnislega séð. Við teljum að teknir hafi verið upp stjórnarhættir í þessari mikilvægu stofnun sem hafi boðið heim hættu og leitt til vandræða, eins og ég mun koma síðar að. Ástæðan til þess, að stjórnarhættir þessarar stofnunar hafa verið jafnumdeildir og raun ber vitni allar götur frá því að lög um hana voru sett, er annars vegar það að um leið og því er lýst yfir af hálfu þáv. ríkisstj. að í kjölfar stofnunar Framkvæmdastofnunar ríkisins eigi að sigla aukinn áætlunarbúskapur, aukin stjórn á efnahagsmálum, bætt stjórn á efnahagsmálum, þá er nú hverju mannsbarni á Íslandi ljóst að það hefur aldrei verið önnur eins ringulreið í íslenskum efnahagsmálum og einmitt á þeim árum síðan Framkvæmdastofnunin tók til starfa. Það er einmitt fyrir um það bil 3–4 árum sem bókstaflega allt fer að fara úr böndunum í stjórn íslenskra efnahagsmála, og sú þróun hefur haldið áfram fram til þessarar stundar að við nú stöndum hér, þrátt fyrir Framkvæmdastofnunina. Hér hlýtur að vera eitthvað meira en lítið við bogið. Hér hlýtur eitthvað meira en lítið að hafa farið úrskeiðis, þegar komið er á fót stofnun til þess að auka skilyrði til bættrar hagstjórnar, þá skuli einmitt hefjast tímabil aumustu hagstjórnar, minnstu hagstjórnar í Íslandssögunni, Þetta hefur verið sett í samband við þau mistök sem voru gerð varðandi skipulag stofnunarinnar þegar í upphafi, og að því mun ég víkja nánar síðar. Hin ástæðan til þess, hversu mikla athygli þetta mál hefur vakið nú á þessu þingi, er sú, að í sambandi við það hefur komið í ljós alvarlegt átumein í íslensku stjórnmálalífi. Umr. um málið hafa orðið til þess að stinga á stórkýli í þróun íslenskra stjórnmála og í ástandi íslenskra stjórnmála í dag. Það, sem hér hefur gerst, er að stærsti flokkur landsins, sá flokkur sem fer með forustu í þessari ríkisstj., hefur í reynd, eftir að hann komst til valda, hegðað sér þveröfugt við það sem hann sagðist vilja gera á meðan hann var í stjórnarandstöðu. Hann gagnrýndi ekki síður kommissarakerfið heldur en við þm. Alþfl. sem þá vorum einnig í stjórnarandstöðu. Hann gagnrýndi það jafnvel enn þá harðari orðum en við, því að það er til ummæla hans sem má rekja spádóma um spillingu sem ég mun einnig koma síðar að. En hvað gerist? Sjálfstfl., stærsti flokkur landsins, forustufl. núv. ríkisstj. er ekki fyrr kominn í valdaaðstöðu en hann lætur undir höfuð leggjast að breyta þessu kerfi sem hann taldi bjóða upp á spillingu, heldur sest til æðstu valda í þessu kerfi, þ. e. með því að láta hjá líða að leggja niður kommissarakerfið, heldur skipa sjálfur sinn eigin kommissar og taka að sér forustu í stjórn stofnunarinnar, þannig að raunverulega á Sjálfstfl. tvo kommissara í stjórn stofnunarinnar, þó að stjórnarformönnum hafi hingað til ekki verið veitt slíkt tignarheiti, heldur sé það núna bara bundið við tvo fulltrúa núv. stjórnarflokka. Þetta tvennt, að saman skuli fara mesta upplausnarástand í íslenskum efnahagsmálum annars vegar og fyrirhuguð efling áætlanastofnunar hins vegar, - annars vegar þetta og svo hins vegar hitt, að stærsti flokkur landsins hegðar sér í reynd öðruvísi en hann taldi áður rétt að hegða sér, þetta tvennt hefur auðvitað valdið því að þetta mál hefur vakið geysimikla athygli meðal þjóðarinnar og verið bent á nauðsyn þess að hér sé tekið til höndunum og starfsemi stofnunarinnar og stjórnarháttum hennar verði breytt til hins betra. Það hefur einnig gert þessar umr. sérstaklega athyglisverðar að komið hefur í ljós, sem ekki oft gerist og raunar mjög sjaldan gerist í umr. hér á Alþ., að valdamestu ráðherrar ríkisstj. eru ekki sammála og reyna ekki að draga dul á það í ræðum sínum að þeir eru ekki sammála. M. ö. o.: tveir valdamestu ráðherrar ríkisstj., formenn þeirra flokka sem að henni standa, talar annar í austur og hinn í vestur. Sjálfur forsrh. lýsir því yfir, og þeirri yfirlýsingu hef ég þegar fagnað og skal gjarnan endurtaka ánægju mína yfir henni, - hann gefur fyrirheit um að þessum lögum muni breytt og þá í þá átt, sem hann sjálfur og hans samflokksmenn höfðu lýst yfir að þeir teldu rétt í umr. um málið á haustþinginu 1971. En hæstv. dómsmrh. talar í allt öðrum tón. Hann segir raunverulega allt annað. Hann sagði - ég held ég hafi náð því nokkurn veginn orðrétt: „Enginn veit til hvers endurskoðun laganna mun leiða.“ M. ö. o.: formaður hins stjórnarflokksins vill ekkert fyrirheit gefa um að þau rangindi, að sú hætta, sem felst í kommissarakerfinu, verði afnumin. Slíkt og annað eins og þetta gerist tiltölulega mjög sjaldan hér á hinu háa Alþ. Og dómsmrh. talaði skýrar, eins og hans var von og vísa, og lét þm. ekki vera í neinum vafa um að hans skoðun væri sú að það ætti ekki að breyta lögunum. Hann tók ekki alveg eins skýrt til orða og hv. samflokksmaður hans sem var að ljúka máli sínu hér síðast, Páll Pétursson, sem sagðist vera á móti frv. Hann lét við það sitja að segja að enginn vissi til hvers sú endurskoðun mundi leiða. En hann sagði annað í framhaldi af þessu, sem mér þótti athyglisvert og enginn annar ræðumaður hefur vakið athygli á, en ég vil vekja alveg sérstaka athygli á, hann sagði að ætlunin með setningu laganna hefði verið að auka áætlunarbúskap. Ég hef sagt og hv. þm. Jón Skaftason hefur staðfest að það hafi ekki tekist, það hafi þvert á móti mistekist. En látum það vera á þessu stigi málsins. En hæstv. dómsmrh. bætti við að pólitískir aðilar væru nauðsynlegir við alla áætlunargerð og þá auðvitað um leið við ákvörðunartöku í framhaldi af áætlunargerðinni. M. ö. o. að pólitískir aðilar væru nauðsynlegir í sambandi við samningu framkvæmdaáætlana og þá auðvitað líka við lánveitingar í sambandi við framkvæmd slíkra áætlana. Hér er m. ö. o. alveg umbúðalaust, eins og við var að búast af jafnskýrum manni og hæstv. dómsmrh., boðuð sú stefna að ekki aðeins samning áætlana, heldur framkvæmd þeirra og lánveitingar í því sambandi, skuli vera í höndum pólitískra aðila. Hér er um að ræða stefnu og hugmyndaheim sem ég er gersamlega andvígur og vil nota þetta tækifæri til að lýsa alveg sérstakri andstöðu minni gegn. Það eitt er rétt hjá hæstv. dómsmrh., að auðvitað hlýtur stefnan í áætlunargerðinni að vera pólitísk ákvörðun. Mér vitanlega hefur enginn, hvorki hagfræðingur, embættis- né stjórnmálamaður, dregið í efa eða andmælt því að stefnumótunin í sambandi við áætlunargerðina hljóti að vera pólitísk ákvörðun sem eigi að taka um stærstu ákvarðanirnar af ríkisstj. í heild, aðrar stórar ákvarðanir af einstökum ráðuneytum á ábyrgð sinna ráðherra, en aðrar ákvarðanir af hendi þingkjörinna stjórna mikilvægra stofnana, eins og t.d. Framkvæmdastofnunar ríkisins, enn aðrar ákvarðanir af Seðlabankanum sem hefur þingkjörið bankaráð, enn aðrar ákvarðanir af bankaráðum ríkisbankanna o. s. frv. En ég undirstrika að hér á ég við stefnumótunina eina - heildarstefnumótunina eina. Framkvæmd áætlana á ekki og enn síður veiting á lánum í þessu sambandi að vera í höndum stjórnmálamanna. Það býður heim stórkostlegri pólitískri hættu. Það var sá mergur málsins sem lögð var mest áhersla á einmitt af hálfu sjálfstæðismanna haustið 1971, að mínu viti algerlega réttilega. Á þeirri skoðun er ég enn, tel allt annað vera rangt. Þegar búið er að marka stefnuna, þegar búið er að semja áætlunina og þegar farið að framkvæma hana, sem að verulegu leyti hlýtur að jafnaði að vera tæknilegt, á sviði verkfræði- og tæknimenntaðra manna, þá á ekki að leggja pólitískt mat á það hverjir skuli fá fé, hvaða einstaklingar eða félög eða sveitarfélög skuli fá fé til þess að framkvæma þá stefnu sem í áætluninni felst. Þetta, sem ég segi núna, er í samræmi við þá stefnu sem varð ofan á í bankamálum fyrir um það bil 10 árum og ég tek með mikilli ánægju á mig meginábyrgð á að hafa haft forustu um, hafa stungið upp á og var tekið upp, að það færi ekki saman að bankastjórar ríkisbankanna - bankastjórabáknið yfir höfuð að tala - sætu á Alþ. Það var ég sem átti hugmyndina að því í þáv. ríkisstj, að þessi starfsregla skyldi tekin upp. Það sætti þá mikilli andstöðu, bæði innan stjórnarflokkanna og meðal stjórnarandstöðunnar, en engu að síður varð þessi stefna ofan á. Síðan hefur henni verið fylgt, og ég heyri ekki betur og veit ekki betur en nú telji allir slíkt vera sjálfsagt. Það samrýmist ekki að vera bankastjóri í Seðlabankanum, Landsbankanum, Útvegsbankanum eða Búnaðarbankanum annars vegar og að vera alþm. hins vegar. Þessi stefna er auðvitað í algerri andstöðu við þá stefnuyfirlýsingu sem hæstv. dómsmrh. og formaður Framsfl. gefur þegar hann segir að það vanti einmitt pólitíska stjórn á áætlunarbúskapinn. Bankarnir lúta auðvitað vissum heildarreglum, fylgja vissri heildarstefnu í útlánum, - stefnu sem mörkuð er auðvitað af ríkisstj. og Seðlabanka í sameiningu. Pólitísk stjórn á lánveitingum er óheppileg, vegna þess að pólitík í þessum skilningi er hagsmunir og það eru einmitt ekki hagsmunir einstaklinga eða félaga og jafnvel ekki sveitarfélaga sem mega ráða því til hvers fjármagnið er notað og hvernig það dreifist um landið. Þegar á að framfylgja ákveðinni heildarstefnu sem pólitíska valdið hefur mótað, þá á að fylgja hlutlaust mat á hagkvæmni. Það er hlutlaust mat á hagkvæmni sem á að ráða því hvernig fjármununum er varið í samræmi við heildaráætlunina eða hinar einstöku áætlanir. Með þessu á ég ekki endilega við að í bókstaflega öllum tilfellum eigi hagnaðarsjónarmið að ráða, en velja þá framkvæmd eða þann stað til framkvæmda þar sem hagnaður, þar sem ávöxtun fjárins yrði sem mest. Önnur sjónarmið geta auðvitað komið til greina, atvinnusjónarmið t. d. Þar geta heilbrigð byggðastefnusjónarmið auðvitað komið til greina. En grundvöllurinn á samt að vera hlutlaust mat á hagkvæmni, en ekki pólitískir hagsmunir. Þetta er grundvallaratriði, sem ég tel nauðsynlegt að vekja athygli á þegar í stað. En ég vit síðar í tilefni af ummælum hv. þm. Tómasar Árnasonar koma að því að hæstv. dómsmrh. taldi reynsluna af Framkvæmdastofnuninni hafa verið góða, en eins og hv. þm. Jón Skaftason hefur vakið athygli á, þá er dómur starfsmanna stofnunarinnar sjálfrar sá að reynslan sé ekki góð og að einmitt pólitískir hagsmunir hafi fengið að ráða of miklu um hvernig áætlunum hefur verið framfylgt og hvernig fé Framkvæmdastofnunarinnar hefur verið varið. Þar hafa pólitískir hagsmunir ráðið meiru en hlutlaust mat á hagkvæmni í víðustu merkingu þess orðs. Hv. þm. Ingólfur Jónsson, formaður stjórnar Framkvæmdastofnunarinnar, nánast hældist um yfir því að það væri þingkjörin stjórn sem veitti öll lán stofnunarinnar, hún greiddi atkv. um hverja einustu lánveitingu. Ég minni á þetta í framhaldi af orðum hæstv. dómsmrh. Þeir eru sammála um þetta, virðast vera algjörlega á sömu linu, hæstv. dómsmrh. og hv. 1. þm. Suðurl., að það eigi að vera og geti verið með heilbrigðum hætti í verkahring þm. að veita lán, að greiða atkv. um lánveitingar. Slíkt gengur þvert á skoðun mína í efnahagsmálum og þjóðmálum, á lífsskoðun mína yfir höfuð að tala. Þm. eiga þvert á móti ekki að koma nálægt því að gera upp á milli hagsmuna einstaklinga, félaga, jafnvel sveitarfélaga, að því er ráðstöfun fjár snertir, eins og viðurkennt er með því sjónarmiði að bankastjórar skuli ekki eiga sæti á Alþingi. Þá langar mig til þess að víkja nokkrum orðum að ræðu hv. þm. Tómasar Árnasonar, sem er annar af tveimur framkvæmdastjórum Framkvæmdastofnunarinnar. Ræða hans var mjög efnisleg og ég held að hann hafi tínt til öll þau atriði, sem yfirleitt mátti tína til varnar Framkvæmdastofnuninni, og gerði það samviskusamlega og myndarlega eins og hans var von og vísa. Ekki tókst honum samt sem áður að gera Framkvæmdastofnunina að þeirri stofnun í huga mínum, sem ég vildi að hún væri. Það tókst honum ekki, enda raunar ekki við að búast þrátt fyrir góða hæfileika til málafylgju. Hann nefndi nokkrum sinnum spillingarbæli í ræðu sinni með þeim hætti að það mátti skiljast þannig að hann væri að andmæla því að stofnunin væri spillingarbæli, en ég hefði haldið því fram. Þeir, sem hlustuðu á ræðu mína og lesa hana yfir í þskj. sjá að ég nefndi aldrei orðið spillingarbæli í ræðu minni um Framkvæmdastofnunina. Slíkt er orðbragð sem ég yfirleitt nota ekki og gerði það ekki heldur þarna. Það, sem hann mun hins vegar hafa átt við, er að ég vék að þeim höfuðrökum sjálfstæðismanna á sínum tíma gegn því að slíkri stofnun yrði komið á fót, gegn kommissarakerfinu, að það byði upp á hættu á spillingu. Hann bað mig - og tvítók það sérstaklega - um að svara hvort ég teldi stofnunina vera spillingarbæli núna. Ég vil ekki nota slík orð eins og þetta. Ég vil ekki heldur ræða einstök lán sem stofnunin hefur veitt, þó að raunar hafi með lofsverðum hætti verið birtar um það opinberar skýrslur. En ég vil ekki láta hjá líða að ganga í kjölfar hv. þm. Jóns Skaftasonar og minna á það hvað áætlanadeild stofnunarinnar sjálfrar hefur sagt um starfsemi hennar. Hún snertir einmitt þetta. Ef ég má - með leyfi hæstv. forseta - lesa aftur örlítinn hluta af því sem hv. þm. Jón Skaftason las í sinni mjög athyglisverðu ræðu á sínum tíma, þá skulum við sjá hvort ástæða er til þess að draga af því einhverjar ályktanir, en ummælin eru svona: „Er mjög tilviljunum háð hvaða framkvæmdir komi til skipulegs mats eftir árangri eða arðsemi.“ Þetta er það fyrsta. Hér er bent á að það skorti á sem ég var að segja að ætti að ráða í hlutlausri og skynsamlegri hagstjórn stofnunar eins og Framkvæmdastofnunarinnar. Það heldur áfram: „Á það takmarkaða mat, sem lagt er á framkvæmdir, skortir alla samræmingu og samanburð, ekki aðeins milli framkvæmdagreina, heldur einnig innan sömu greina sem þó lúta sameiginlegri yfirstjórn rn. eða annarrar hliðstæðrar stofnunar.“ Og svo segir: „Við þessi skilyrði stefnumótunar og ákvörðunartöku er í reynd mjög treyst á atfylgi og þrýsting atvinnugreina, landshluta“ - taki menn nú vel eftir - það er „mjög treyst á atfylgi og þrýsting atvinnugreina, landshluta og annarra hagsmunaaðila til að fá málum sínum framgengt, einkum fyrir atbeina þm. og annarra áhrifaaðila. Með því móti er að sjálfsögðu engin trygging fyrir að hagstæðustu framkvæmdirnar gangi fyrir.“ Hér segir í sjálfri skýrslu Framkvæmdastofnunarinnar, orðað af embættismönnum hennar, að það, sem ráði úrslitum, sé hvað eftir annað atfylgi og þrýstingur, einkum fyrir atbeina þm. og annarra áhrifaaðila. Ef þessi dómur er réttur, ef það eru slík sjónarmið sem hafa ráðið þótt ekki væri nema einni lánveitingu hjá stofnuninni, hvað þá að þetta hafi verið ráðandi stefna, þá er hér um spillingu að ræða, það hika ég ekki við að segja - þá er hér um spillingu að ræða, og þá á dómurinn ekki við spádóma sjálfstæðismanna frá 1971, heldur er það dómur embættismanna stofnunarinnar eftir að hún hefur starfað í fjögur ár. Slíkt á ekki að eiga sér stað. Ég held ég láti þess líka getið í þessu sambandi sem einn af þm. stjórnarflokkanna sagði við mig í fyrradag varðandi kommissarakerfið og launagreiðslur í Framkvæmdastofnuninni, ég hef ekki haft aðstöðu til að kanna hvort þetta er rétt, en tel upplýsingarnar hins vegar vera þess eðlis að þær eigi erindi hingað inn á Alþ., þannig að úr því fáist skorið, hvort rétt er eða ekki rétt, annaðhvort af hæstv. forsrh. eða af framkvæmdastjórum stofnunarinnar sjálfum. Það var staðhæft við mig og ég vil að það sé staðfest sem rétt eða sem rangt, - ég tek því auðvitað ef það reynist rangt, - að framkvæmdastjórarnir hafi bankastjóralaun, sömu laun og bankastjórar, en um þá gildi ekki sú regla sem gildir almennt um þm. sem gegna störfum í þágu hins opinbera, en sú regla er að þm. fái ekki greitt fyrir annað starf en þingmannsstarfið nema hluta af launum og hafa þá að sjálfsögðu ekki fulla starfsskyldu í því starfi heldur.  Sá þm., sem sagði mér, sagði þetta áreiðanlega í góðri trú. Ég met hann það mikils að ég efa ekki að hann hafi sagt það algjörlega í góðri trú, og hann sagði það raunar fleirum en mér. Ég sagði: Ég veit ekki um málið og ég óska einmitt eftir því að það sé þá staðfest hér hvað rótt er í þessu og hvað ekki er rétt í þessu, hvaða launareglur gilda og hafa gilt frá byrjun - kannske hefur þessu verið breytt nýlega, hvernig launareglurnar hafa verið frá því að stofnunin tók til starfa. Ég er að sjálfsögðu eins og allir aðrir reiðubúinn til þess að hafa það sem sannara reynist í þessum efnum. En ég tel ekki rétt að svona ummæli gangi á milli manna í þingsölunum í báðum d. án þess að hv. þm., framkvæmdastjórarnir, sem báðir eiga sæti í Nd., eigi kost á því að leiðrétta þetta. Ég mundi verða manna fegnastur vegna persónulegs kunningsskapar við báða að ummælin væru ekki rétt, en nú skulum við bíða og sjá hvað setur. Nákvæmar verða upplýsingarnar að vera. Það má ekki minna vera. Þá skal ég víkja nokkrum orðum að ræðu Jóns Skaftasonar sem ég taldi vera mjög athyglisverða. Það var í raun og veru hann sem kom því inn í umr., Tíminn setur þessa fyrirsögn á ræðu hans, með leyfi hæstv. forseta: „Framkvæmdastofnunin hefur hvorki stuðlað að efnahagslegu jafnvægi né áætlunarbúskap.  Ég benti á það í upphafi máls míns að það, sem væri sérstaklega athyglisvert við þessar umr., væri það að tveir aðalráðh. ríkisstj., formenn þeirra flokka sem að henni standa, hafi augljóslega ekki verið sammála. En það á líka við um einstaka þm. stjórnarflokkanna beggja. Þess er mér bæði ljúft og skylt að geta að tveir af þm. Sjálfstfl. úr yngri kynslóðinni, þeir Ellert B. Schram og Guðmundur H. Garðarsson, hafa báðir lýst fullkominni andúð við kommissarakerfið. Hins vegar hefur Ingólfur Jónsson hv. þm., eins og er kannske ekki undarlegt sem form. stjórnarinnar, lýst stuðningi sínum við þetta fyrirkomulag, þrátt fyrir allt sem hann áður hefur sagt um málið, og taldi að langbest væri - sagði það nokkurn veginn orðrétt, að sem mestur friður sé um þessa stofnun, og allt hans mál gekk út á það að ekki væri ástæða til neinna breytinga. Áhrifamiklir þm. Framsfl. hafa einnig reynst ósammála í þessu máli. Einn þeirra hefur gagnrýnt stofnunina mjög myndarlega, hv. þm. Jón Skaftason, en þrír hafa risið upp henni til varnar, Tómas Árnason, sem af eðlilegum ástæðum gerir það sem einn af stjórnendum hennar, og Ingvar Gíslason og Páll Pétursson. Ég vek athygli á því að þm. Framsóknar eru ekki heldur sammála um málið og þetta gerir það auðvitað enn athyglisverða. Það er eitt atriði í ræðu hv. þm. Ingvars Gíslasonar sem mig langar til að vekja athygli á. Hann sagði að í stefnu okkar, sem erum andvígir kommissarakerfinu, fælist að það væri verið að upphefja embættisvaldið á kostnað stjórnmálavaldsins. Hér er um algeran misskilning að ræða, Okkur, sem fylgjum þeirri skoðun sem ég meðal annarra hef gerst talsmaður fyrir, hefur aldrei dottið annað í hug en að það ætti að vera svo, eins og ég sagði áðan, að æðsta ákvörðunarvald um stefnumótun í efnahagsmálum, um stefnumótun í áætlunargerð ætti að vera í höndum stjórnmálamanna, hins vegar ættu síðan embættismenn að framkvæma ákvarðanir stjórnmálamannanna. Það verður að greina á milli ákvörðunartöku annars vegar og framkvæmda hins vegar. Af þessum sökum hafa í öllum lýðræðisþjóðfélögum alltaf verið til tvenns konar aðilar: stjórnmálamenn annars vegar, sem taka ákvarðanir, og embættismenn hins vegar, sem framkvæma ákvarðanir stjórnmálamanna á hlutlausan og hagkvæman hátt. Það hefur enginn ætlast til þess og getur enginn ætlast til þess að stjórnmálamenn geri hvort tveggja: að taka ákvarðanir og framkvæma þær. Það er þeim ofætlun. Og það hefur aldrei verið í verkahring embættismanna að taka ákvarðanir, heldur að framkvæma ákvarðanir valdhafa eða ákvarðanir stjórnmálamanna. Við viljum hafa nákvæmlega sama hátt á varðandi Framkvæmdastofnunina og alviðurkenndur er í stjórnarkerfinu að öðru leyti, t. d. við stjórn bankanna, að heildarstefnan í lánamálum sé ákvörðuð af ríkisstj. og Seðlabanka og yfirstjórum ríkisbankanna, en síðan séu það hlutlausir embættismenn og sérfræðingar sem framkvæmi þessar ákvarðanir í einstökum atriðum. Hér byggðust því ummæli hv. þm. Ingvars Gíslasonar á algjörum misskilningi á grundvallaratriðum í stjórnsýslu. Eitt atriði vil ég, áður en ég lýk máli mínu, nefna í ræðu hv. þm. Páls Péturssonar. Hann sagði - og virtist taka það sem dæmi um ofsavald embættismanna - að það hafi komið fyrir fyrir nokkrum árum að Seðlabankinn hafi ákveðið vaxtahækkun, en viðskrh. sjálfur, Lúðvík Jósepsson, hv. þm., hafi svarið af sér alla ábyrgð, hafi svarið og sárt við lagt að hann hafi ekkert um hana vitað, hann væri á móti henni og réði ekkert við hana. Það er rétt að einhver slík ummæli féllu af hálfu hæstv. þáv. viðskrh. hér á hinu háa Alþ., en mig minnir að ég hafi blandað mér lítillega inn í þær umr. og sagt að þetta gæti ekki verið rétt, þetta gæti með engu móti verið rétt. Ég átti sjálfur þátt í því að semja seðlabankalögin á sínum tíma sem veita Seðlabankanum það vald sem hann hefur. Ég flutti lögin um Seðlabankann á sínum tíma, sem samþ. voru shlj. hér á hinu háa Alþ., svo að mér ætti að vera vel kunnugt um hvað í þeim stendur og hvernig valdaskiptingin er á milli seðlabankastjórnar annars vegar og ríkisstj. hins vegar. Ég fullyrði, eins og mig minnir að ég hafi gert þegar í þeim umr:, - ég endurtek hér að gefnu tilefni, - að það er óhugsandi að Seðlabanki, sem starfar eftir gildandi lögum, og raunar ekki heldur seðlabankar í nágrannalöndunum sem þó búa ekki við eins ný og fullkomin lög og íslenski seðlabankinn gerir, að þeir mundu hækka vextina með þeim hætti sem gert var án samþykkis yfirboðara síns, þ. e. a. s. án samþykkis viðskrh, sem væntanlega mundi þá auðvitað hafa samband við ríkisstj. alla. Það er útilokað að Seðlabankinn taki ákvörðun án samráðs við ríkisstj. um jafnmikilvægt mál og almenn vaxtahækkun í landinu er, og ég fullyrði að það hefur ekki gerst. Ef seðlabankastjórn gengur algerlega í berhögg við þá stefnu, sem ríkisstj. fylgir í efnahagsmálum, veitir seðlabankalöggjöfin ráðh. leyfi til að víkja bankastjórunum frá störfum. Það er tryggingin sem ríkisstj. hefur fyrir því að það er hún sem ráði stefnunni, meginstefnunni, en stjórn Seðlabankans ekki. Hins vegar tekur stjórn Seðlabankans ákvörðun um einstök framkvæmdaratriði, vaxtahlutföll og því um líkt innan þessara marka, en ákvörðun um breytingu á lánastefnunni tekur Seðlabankinn eða stjórn hans ekki á eigin ábyrgð. Þar fylgir hún auðvitað þeirri reglu sem er grundvöllur í lögunum, að það sé ríkisstj. sem sé stefnumarkandi og Seðlabankinn eigi að framkvæma meginstefnu hennar. Ég skal svo ljúka máli mínu með því að draga saman í örfáar setningar það sem ég tel vera aðalatriði þessa máls og aðalatriði þeirra umr. sem hér hafa farið fram og meginsjónarmið mitt og þeirra mörgu skoðanabræðra sem reynst hafa hér á Alþ. í þessu mjög svo mikilvæga máli. Það fyrsta er að Framkvæmdastofnunin var rangt skipulögð frá byrjun. Kommissarakerfið var hættulegt, kommissarakerfið var í eðli sínu rangt, eins og bent var á af hálfu Alþfl, og Sjálfstfl. Þetta er grundvallaratriðið í málinu. Í öðru lagi tel ég að reynslan af kommissarakerfinu hafi verið slæm og það átt sinn þátt í því að lítið samband var á milli Framkvæmdastofnunarinnar annars vegar og einstakra rn. og ríkisstj. í heild hins vegar. Skýrasta dæmið um það er að aukning togaraflotans, þ. e. a. s. skuttogarakaupin, skuli hafa átt sér stað án þess að Framkvæmdastofnunin hafi komið þar nokkurs staðar nærri. Það er engin áætlun til um endurnýjun togaraflotans af hálfu Framkvæmdastofnunarinnar, Henni var aldrei falið verkið. Hún hafði aldrei frumkvæði í sér til þess að gera þetta verk. Og nú er komið í ljós að hér hafa stjórnvöldum orðið á mjög örlagarík mistök sem eiga eftir að verða þjóðinni dýr á næstu árum og áratugum. Varðandi reynsluna vil ég einnig vitna í þau ummæli áætlanadeildarinnar, sem hv. þm. Jón Skaftason las ítarlega upp úr í ræðu sinni áður og ég vék aðeins að hér á undan. Og í þriðja lagi vil ég nefna, að það hafi engin samræming verið í útlánastefnu bankakerfisins og útlánastefnu Framkvæmdastofnunarinnar, eins og komið hefur fram í opinberum skýrslum, sem t. d. Morgunblaðið birti að minni beiðni í morgun, skýrslum hagfræðideildar Seðlabankans, þar sem kemur í ljós að á fyrstu 9 mánuðum þessa árs hefur bankakerfið dregið saman útlán sin, en Framkvæmdastofnunin hins vegar aukið mjög verulega útlán sín, sérstaklega úr Byggðasjóði, þar sem atkvgr. fer fram í stjórn stofnunarinnar um hvert einstakt lán, að því er Ingólfur Jónsson, hv. þm, form. hennar, segir. Það þriðja, sem ég tel að þessar umr. hafi með nauðsynlegum hætti leitt í ljós, er að Sjálfstfl., stærsti flokkur landsins, hefur orðið ber að algjörri stefnubreytingu í grundvallarmáli og hefur hegðað sér öðruvísi í valdaaðstöðu valdanna vegna heldur en hann taldi áður rétt að gera, meðan hann var valdalaus, meðan hann var í stjórnarandstöðu. Þegar slíkt gerist, þá er ekki að undra þó að umr. um mál veki mikla athygli. Það fjórða, sem ég vil nefna, er að þessar umr. hafa tvímælalaust leitt í ljós að það er óeining innan sjálfrar ríkisstj, um hvaða grundvallarstefnu skuli fylgja í því máli sem hér er um að ræða. Sjálfir formenn stjórnarflokkanna tveggja, stærstu flokka landsins, tala þannig að augljóst er að þeir eru ekki sammála um grundvallarstefnuna í málinu. Það hefur líka komið í ljós að stuðningsmenn núv. ríkisstj, hér á hinu háa Alþ. eru ekki á einu máli heldur, þvert á móti deila hart, jafnvel skjóta menn nú skotum hver að öðrum, svo að það er auðséð, að ágreiningurinn er býsna djúpstæður. Í síðasta lagi vil ég mega vona og tel margt benda til þess að ef þm. greiddu atkv. eftir samvisku sinni um þetta mál, þ.e. með eða móti kommissarakerfinu, þá yrði meiri hl. þm. á móti kommissarakerfinu, eins og er alveg augljóst að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar er á móti kommissarakerfinu og þeirri hugmyndafræði sem þar liggur til grundvallar, og þeim hugsunarhætti sem það er grundvallað á.



Herra forseti. Mér er tjáð að að undanförnu hafi farið fram allmikil umr. um þetta mál sem hér er á dagskrá, Framkvæmdastofnun ríkisins, þar hafi margur þanið skeiðið og ýmsir allvíxlgengir á þeim spretti. Ég kann af skiljanlegum ástæðum lítil skil á umr. þar sem ég hef verið fjarverandi. Ég hugðist kynna mér nokkuð af þeim umr. í gær, en varð þá á að fletta fyrst upp ræðu hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur og þar gefur á að líta, að umr, hafi verið „óþinglegar, ábyrgðarlausar, heldur heimskulegar og fram úr máta leiðinlegar“. Ég hef ekki þorað til við þessar bókmenntir síðan ég las þetta. En ég sé að hér hafa langar ræður verið fluttar, bæði af hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasyni, hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni og hv. þm. Ellert B. Schram og ég er að velta því fyrir mér að leggja -  Ég hef enda átt hlut að því að endurskoða núv. lög um Framkvæmdastofnun ríkisins, skila ríkisstj. till. um breyt. sem trúnaðarmáli og á því óhægara um vik en ella að ræða málið efnislega í smáatriðum, þar sem ég hlyti þá að teljast vera að brjóta trúnað í því máli sem mér var falið að vinna ásamt þeim hv. þm. Tómasi Árnasyni, Ingólfi Jónssyni og Steingrími Hermannssyni. En ég held ég ljóstri ekki upp neinu leyndarmáli þótt ég skýri frá því hér að meðal annarra brtt. sem við gerðum, og það er líðið meira en heilt ár síðan við afhentum hæstv. forsrh. brtt., - meðal annarra brtt. er till. um, að brott úr lögunum séu numin þau ákvæði sem veita hinum svonefndu kommissörum hið sérstæða mikla vald sem að vísu hefur ekki verið notað eftir hljóðan laganna. Við höfum farið í framkvæmdinni eftir því sem við álítum að þetta ætti að vera og sanngjarnt að væri, en ekki eftir orðanna hljóðan, m. a. því, sem segir í lögunum að engir geti borið fram till., hvað þá meira, á stjórnarfundum stofnunarinnar nema hinir svonefndu kommissarar. Þess vegna er það að ég mun geyma mér að ræða ítarlega um þetta mál sem mönnum er svo tungutamt nú. En það, sem gefur mér einna helst ástæðu til þess að taka til máls nú, eru upplýsingar sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason fór fyrst með í útvarpið s. l. föstudagskvöld þar sem hann upplýsti um lánveitingar Byggðasjóðs og Framkvæmdasjóðs. Hv. þm. minntist á það áðan að ekkert samræmi væri í útlánastefnu ríkisbankanna og Framkvæmdastofnunarinnar. Hv. þm, lætur svo sem hann viti ekki hverjir það eru sem taka ákvörðun um það lánsfé sem til reiðu er í þessum tveimur sjóðum. Hv. þm. veit fullvel að það er hið háa Alþ. sem ákvað hvaða fé skyldi vera til ráðstöfunar í Byggðasjóði, og svo láta menn sem þeim sé það allsendis ókunnugt og beina gagnrýni á Framkvæmdastofnunina fyrir að ráðstafa því fé og með þeim hætti að með ódæmum er. Ekki nóg með það að hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason mistúlki þær tölur sem hann er troðinn út með af Seðlabankanum, heldur misles hann greinilega líka. Hann lýsti því yfir í útvarpinu og þykist vera að gera grein fyrir því í Morgunblaðinu í morgun að útlánaaukning Framkvæmdasjóðs hefði numið 104%. Stendur í þessari svokölluðu leiðréttingu hans þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Atvinnuvegasjóðir, þ. e. sjóðir sem fá lán hjá Framkvæmdasjóði.“ Og þar er hækkunin 104%. Hverjir eru þeir sjóðir. Það er að sjálfsögðu ekki Framkvæmdasjóður. Þetta eru atvinnuvegasjóðir sem fá lán úr Framkvæmdasjóði, eins og Fiskveiðasjóður, Stofnlánadeild landbúnaðarins, Iðnlánasjóður, Lánasjóður sveitarfélaga og ýmsir smærri sjóðir. Þetta er útlánaaukning þeirra. Það er í þessu eins og svo mörgu öðru sem mig hefur undrað á því hvernig á því stendur að aðalgagnrýnendur þessarar stofnunar hafa aldrei lagt lykkju á leið sína til þess að kynna sér málin hjá stofnuninni sjálfri, þar sem við erum vel menntir af embættismönnum sem þeir sjálfsagt mundu trúa, því að ekki mundi ég sérstaklega panta það að sitja fyrir svörum hjá þessum háu herrum. Aldrei verður þeim það úr vegi að leita upplýsinganna, og ef nú hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason væri of fínn til þess að leggja leið sína þangað, þótt ekki væri nema slá á þráðinn. Til þess að fá staðfest að gróusögum hefði verið laumað í eyra hans í gær um launakjör þarna, þá gæti hann þó a. m. k. snúið sér til hv. þm. Benedikts Gröndals, form. Alþfl. og stjórnarmanns í Framkvæmdastofnun ríkisins frá upphafi. Hann gæti upplýst hann um allt þetta. Hann gæti upplýst hann um að í fyrra voru lánaðar úr Framkvæmdasjóði 2160 millj. Hann gæti upplýst hann um að upphaflega var áformað - af ríkisstj. að sjálfsögðu - að útlán hans nú yrðu 3 650 millj. kr., en fyrirsjáanlega verða þau ekki nema 3 250 millj kr. Hækkun úr 2 160 millj. kr. í 3 250 millj eru rétt 50%, enda stendur ekkert í þessu seðlabankaplaggi um að hækkun útlána Framkvæmdasjóðs nemi 104%, heldur að meðaltali útlánaaukning atvinnuvegasjóðanna sem Framkvæmdasjóður lánar til. Ég sá þetta blað það seint, þessar upplýsingar sem birtast í Morgunblaðinu, að mér vannst ekki tími til þess nákvæmlega að kljúfa niður með hvaða tölur þarna er farið hvað varðar Byggðasjóð. Þó býður mér í grun að þar sé um að ræða að lagðar séu saman allmargar fjárhæðir sem ekki teljast til ráðstöfunarfjár Byggðasjóðs. Öðruvísi getur þetta ekki verið fundið út.  Þetta eru staðreyndir sem hann gat fengið upplýsingar um, hv. þm. rétt eins og hann hefði getað gengið úr skugga um þetta bæði hjá Framkvæmdastofnuninni sjálfri og hv. þm. Benedikt Gröndal, form. Alþfl. Hann hefði getað gengið úr skugga um það þegar í stað og slúðrinu var dælt í hann hér í báðum d. í gær um launakjörin í þessari stofnun að þar var farið með alrangt mál. Hann kaus bara miklu heldur að viðra þetta hér. Það var í stíl þessarar kerlingar sem hv. þm. Tómas Árnason nefndi hér á dögunum, að vísu veit ég ekkert um hvernig klæði fara á henni nú. Þetta er staðreynd sem hann getur fengið staðfesta, teknar hafa verið ákvarðanir um 300 millj. kr. lánveitingar, 661 millj. í fyrra. Það, sem hér er lagt saman, er sjálfsagt um greiðslustöðu sjóðanna. Sjálfsagt eru lagðar við 300 millj. kr., sem voru ekki veittar af Byggðasjóði, heldur hafði Byggðasjóður að nafninu til fyrirgreiðslu með, og 10% lánasjóður vegna nýsmíði fiskiskipa. Hvernig eru þessar 300 millj. tilkomnar? Alþ. ákvað sjálft vegna ráðstöfunar gengishagnaðar að verja 800 millj. kr. til að lána fyrirtækjum í sjávarútvegi til hinna svonefndu skuldabreytinga. Bankakerfið setti sér þær reglur að því tókst aðeins að skuldbreyta sem svaraði 305 millj. kr. Nokkru var varið við lausn togaraverkfallsins af þessari fjárhæð. Ríkisstj. þótti nauðsyn bera til að standa við hin gefnu loforð um fjárveitingar til skuldbreytinganna og ákvað þess vegna að fara fram á það við Byggðasjóð að hann hefði afgreiðslu á þeim lánum með höndum, 300 millj. kr. Allar þær lánveitingar voru ákveðnar af viðskiptabönkunum. Þær niðurstöður og till., sem niðurstöður voru byggðar á um útlán, voru unnar af viðskiptabönkunum, Útvegsbankanum og Landsbankanum, nær alfarið. Ég held ég muni það rétt, að aðeins eitt útgerðarfyrirtæki, Útgerðarfélag Skagfirðinga, hafi verið á vegum Búnaðarbankans. Tölur höfðu verið þrautkannaðar, en náðu ekki undir skuldbreytingu vegna þeirra ströngu reglna sem skuldbreytinganefnd hafði sett sér og Seðlabankinn hafði yfirstjórn á. Þetta var ekki ráðstöfunarfé Byggðasjóðs, þó að það kunni svo að vera að það sé lagt saman í þessum upplýsingum. Hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason veit betur en ég hversu tölur eru varasamar og þarf að kryfja til mergjar hvað þær í raun og veru þýða. Þá er til viðbótar þessu 10% nýbyggingar sjóður vegna fiskiskipa. Byggðasjóður hvorki útvegar fé til þess né tekur ákvarðanir um þau lán. Það gerði hæstv. fyrrv. ríkisstj. sem lofaði til viðbótar fyrirgreiðslu Fiskveiðasjóðs og Byggðasjóðs sérstökum lánum í þessu skyni. Þótt hæstv. fyrrv. ríkisstj. tækist ekki að útvega fjármagn til þessara hluta, þá hefur hæstv. núv. ríkisstj. gert það, og ef svo mætti segja er sveitfesti þessa sjóðs í Byggðasjóði. En þetta á ekkert skylt við ráðstöfunarfé hans fremur en þær 300 millj. sem hæstv. ríkisstj. bað Byggðasjóð um formlega að hafa með höndum afgreiðslu á, en engin afstaða tekin til málsins að kalla önnur en sú að veita þessa fyrirgreiðslu. Spurningin er auðvitað sú, hvort Byggðasjóður er alfarið ábyrgur fyrir þessu láni varðandi skuldbreytinguna. Framkvæmdastofnunin gerði fyrirvara á um það við ríkisstj., að ef til kæmi að hallaðist á vegna þessara lánveitinga, þá hlyti að verða lítið svo á að hæstv. ríkisstj. útvegaði fjármagn til þess að standa undir því. En úr þessu fæst skorið þótt síðar verði, enda vil ég nú aðeins rifja upp og það mundi kannske gleðja gömul eyru hv. þm. Jóns Skaftasonar og hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar að upplýsa hér hvernig þessum 300 millj. kr. var varið. Þær runnu allar til viðskiptabankanna eins og þær lögðu sig til þess að bæta stöðu viðkomandi fyrirtækja við bankana, bæta stöðuna vegna þess sjálfsagt að viðskiptabankar þessir hafa verið búnir að lána fyrirtækjunum of mikið, kannske á árinu 1974, enda æddi þá útlánastarfsemi þessara banka upp með ótrúlegum hraða, svo að slík dæmi eiga aldrei eftir að finnast hjá Framkvæmdastofnuninni, um slíka óráðsíu. Af þessum 300 millj. kr. runnu 25.3% til Suðurnesja, langhæst, - og þar með sjá menn sönnun fyrir því að hér var ekki um að tefla útlánastarfsemi á vegum Byggðasjóðs, enda hefði það ekki staðist þar sem útlánastarfsemi hans eftir lögum er með allt öðrum hætti, þótt undantekning hafi verið gerð vegna færanlegra framleiðslutækja eins og fiskiskipa og einnig vegna þess að fiskiskip eru byggð annars staðar á landinu en á þessu svæði fyrir Reykjavík og Reykjanes, - 25.3%, og Reykjavík 15.7% eða þessi kjördæmi 41% af þessum 300 millj. kr. Ég vona að það verði ekki lastað að Byggðasjóður hljóp undir bagga með að afgreiða formlega þessi lán sem koma þá væntanlega þessum sveltu kjördæmum til góða að þessu leyti. 21% aukning er hjá Byggðasjóði. Allt þetta gat hv. þm. gengið úr skugga um ef honum hefði sýnst svo, ef hann hefði ekki viljað halla réttu máli til þess að auka ófræginguna um þessa stofnun. Þetta er alveg augljóst mál. Það var ótrúlega margt fleira í ræðu hv. þm. sem hefði verið svaravert, en ég fæ til þess, eins og ég segi, miklu betra og eðlilegra tækifæri síðar, þegar hæstv. ríkisstj. flytur frv. sitt til nýrra laga fyrir stofnunina, og ætla þess vegna ekki á þessu stigi að eyða að þessu fleiri orðum. En ég endurtek það og skora á þá hv. þm., sem æða á veggina í gagnrýni sinni á þessari stofnun, að leggja nú lykkju á leið sína í stofnunina og kynna sér af eigin raun starfsemi hennar. Það er öllum opið í stóru og smáu. Þeim verða veittar allar upplýsingar. Framkvæmdastofnunin er ein af örfáum stofnunum sem birtir hvert einasta lán sem á vegum hennar er veitt í ársskýrslum sínum, nafn á öllum lántakendum og allar fjárhæðir. Þetta geta menn allt saman lesið. Það er ekkert það atriði í starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar, hvorki varðandi lánveitingar né áætlanagerð eða annað, sem nokkru máli skiptir, sem ekki er meira en sjálfsagt að allir hv. þm. verði upplýstir um.

Tómas Árnason Hæstv. forseti. Ég ætla fyrst að svara spurningu, sem hv. 9. þm. Reykv. beindi sérstaklega að okkur framkvæmdastjórunum í Framkvæmdastofnuninni varðandi okkar launakjör. Þegar ég var kjörinn alþm. á s. l. sumri var ég framkvæmdastjóri í Framkvæmdastofnuninni og var það raunar ásamt tveimur öðrum mönnum. Þegar það hafði skeð gaf ég þau fyrirmæli í stofnuninni að launakjör mín ættu að hlíta sömu reglum og annarra opinberra starfsmanna, og það hefur verið gert frá þeim degi. Hins vegar að sjálfsögðu voru hinir framkvæmdastjórarnir, sem störfuðu með mér nokkra mánuði, á fullum launum eins og vera ber. Síðan hv. 3. þm. Austurl., Sverrir Hermannsson, tók sæti í framkvæmdaráðinu, hafa að sjálfsögðu sömu reglur gilt um hans launakjör. Þessu vildi ég svara þegar í upphafi ræðu minnar. Það hefur komið margt fram í þessum umr., sem væri ástæða til að minnast á, en ég mun ekki tína það til, heldur snúa mér að einu alveg ákveðnu atriði sem hefur verið verulega til umr., og það er sá þáttur í ræðu hv. 4. þm. Reykn., sem hv. 9. þm. Reykv. minntist á í ræðu sinni. Ég vil víkja nokkuð að þeim þætti í ræðu hans sem snertir ársskýrslu Framkvæmdastofnunar ríkisins. Þessi ræða hefur verið birt með fyrirsögnum í Tímanum s. l. þriðjudag og þessi kafli ber fyrirsögnina: „Þeirra eigin dómur.“ Þessi kafli í ræðu hv. 4. þm. Reykn. hefst á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Annað og sennilega veigamesta verkefni Framkvæmdastofnunarinnar er gerð áætlana um þróun þjóðarbúskaparins.“ Hvar stendur það í lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins að Framkvæmdastofnunin eigi að gera áætlun um þróun þjóðarbúskaparins? Við skulum líta á lögin og við skulum líta á þau ákvæði sem um þetta gilda. Í 7. gr., um áætlanadeildina sérstaklega, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Áætlanadeild gerir áætlanir um uppbyggingu og þróun mikilvægustu atvinnugreina og um heildarþróun atvinnulífsins.“ Í 9. gr. segir svo: „Heildin gerir áætlanir fyrir rn. og opinberar stofnanir um framkvæmdir ríkisins og aðrar opinberar framkvæmdir eftir því sem um semst“ - m. ö. o. eftir því, hvort ríkisstj. felur Framkvæmdastofnuninni að gera slíkar áætlanir um opinberar framkvæmdir. Það er því ekki rétt, sem hér kemur fram, að það sé verkefni Framkvæmdastofnunarinnar, nema henni sé falið það, að gera áætlun um þróun þjóðarbúskaparins. Það er miklu víðtækara verkefni en varðandi skyldu áætlanadeildar Framkvæmdastofnunarinnar. En á þessu upphafi er í raun og veru þessi kafli ræðu hv. þm. byggður. Og það vill svo einkennilega til að hann vitnar til ársskýrslu Framkvæmdastofnunarinnar sem var gefin út af stofnuninni sjálfri og ég að sjálfsögðu ber ábyrgð á og framkvæmdaráðið fullkomlega og ég er ekki að skorast undan því, alls ekki. Það vill svo til að túlkun hans á þessum skrifum í skýrslunni er í raun og veru það sem hann er að gagnrýna sjálfur. Þessi kafli er tekinn innan úr skýrslunni og hann lýkur ekki að gera grein fyrir því hvernig niðurlag kaflans er í skýrslunni, og það er mikill galli, vegna þess að það skýrir í raun og veru þann misskilning sem um er að ræða í hans ræðu. Skýrsla Framkvæmdastofnunarinnar að þessu leyti til fjallar einmitt um að það er kvartað yfir því að það skuli ekki vera tök á að gera heildstæða áætlun, og þar er átt við einmitt áætlun um þróun þjóðarbúsins, ekki aðeins atvinnulífið í landinu, heldur einnig opinberar framkvæmdir. Þetta er nákvæmlega sama atriðið og ég hef verið að lýsa hér í ræðum mínum og greinum sem ég hef skrifað um Framkvæmdastofnunina, að það sé þörf á því við endurskoðun laganna einmitt að setja ákvæði um gerð sérstakrar fjárfestingaráætlunar, sem sumir hafa kallað þak, setja þak yfir framkvæmdir, gera áætlun til eins árs og jafnvel e. t. v. áætlanir til lengri tíma um heildarframkvæmdir í landinu. Án þess að ég ætli við þetta tækifæri að fara að ræða nánar um þá endurskoðun, sem stendur yfir á löggjöfinni um Framkvæmdastofnunina, og þær till., sem við fjórir þm., sem vorum tilnefndir af hálfu ríkisstj. til þess að gera till. - án þess að ég ætli að ræða sérstaklega um það mát vil ég þó geta þess að það eru einmitt till. af okkar hálfu í þessa átt, í okkar till. sem eru til meðferðar hjá ríkisstj. Ég tel mjög þýðingarmikið að það verði komið á þeirri skipan að gera sérstaka fjárfestingaráætlun fyrir hvert ár í senn, sem sé byggð á því að ekki sé ráðist í meiri fjárfestingar í heild en framkvæmdageta þjóðarinnar stendur undir og fjármagn. Og ég tel eðlilegt að það séu nokkrar stofnanir sem hafi það verkefni með höndum að vinna þetta verk, þ. á m. Framkvæmdastofnunin, Þjóðhagsstofnunin sem gerir þjóðhagsspá fyrir næsta ár, eins og kunnugt er, eða þjóðhagsáætlun, fjmrn. sem hefur að sjálfsögðu með að gera opinberar framkvæmdir og Seðlabankinn sem kemur við sögu varðandi fjármögnun, lánsfjármögnun til slíkrar fjárfestingaráætlunar. En hún gengur út á það einmitt, greinin eða sá kaflinn sem er í skýrslu Framkvæmdastofnunarinnar og hér hefur verið vitnað til, að það sé þörf á heildstæðri áætlunargerð sem nái einnig yfir opinberar framkvæmdir. Sá hluti skýrslu Framkvæmdastofnunarinnar, sem hv. 4. þm. Reykn. sleppti úr sinni ræðu, e r svona, þ. e. framhaldið á eftir punktinum sem hann setti í sína tilvitnun: „Játa ber að kerfi heildstæðrar áætlunargerðar verður aðeins byggt upp á alllöngum tíma og í samvinnu við fjölmarga hlutaðeigandi aðila og haga verður útfærslu þess af verulegum sveigjanleika og tilliti til lýðræðislegrar málsmeðferðar og sérstakra stjórnvalda hvers málaflokks. En einmitt þess vegna er brýnt að setja starfinu sem fyrst raunhæf markmið og taka það frá upphafi heildstæðum tökum, þótt síðar verði fyllt nánar upp í myndina.“ Og síðan segir: „Þrátt fyrir þá annmarka á aðstöðu áætlunargerðar, sem hér hefur verið að vikið, hefur verulegur árangur náðst í áætlunarstarfinu og verður nú gerð grein fyrir því í nánari atriðum.“ Ég tel miður að túlkun á þessum kafla í skýrslu Framkvæmdastofnunarinnar, sem er gerð á ábyrgð framkvæmdaráðsins, skuli verða á þessa leið og vek athygli á því að þessi kafli skýrslunnar fjallar einmitt um nauðsynina á að gerð verði heildstæð áætlun um þær framkvæmdir sem þjóðarbúið ræðst í í víðtækri merkingu á hverjum tíma. Það þarf svo ekki að eyða að því orðum að það, sem menn meina með gerð fjárfestingaráætlunar, er auðvitað að það sé undirbúningsverk sem síðan verði lagt fyrir ríkisstj., undirbúningsverk unnið til þess að auðvelda ríkisstj. að taka ákvörðun um hvað verði ráðist í miklar framkvæmdir á tilteknu tímabili, og þá jafnframt að leggja mat á það, úrslitamat, hvaða framkvæmdir skuli hafa forgang, því að ef menn hugsa sér að gera slíka áætlun eða setja þak á framkvæmdir, eins og það er orðað af ýmsum, þá fer ekki hjá því að jafnhliða verður að sjálfsögðu að taka ákvarðanir um það, hvað eigi að vera undir þakinu, hvað eigi að vera inni á áætluninni á tilteknum tíma. Síðan segir hv. 4. þm. Reykn. í sinni ræðu og lýkur sinni ræðu á því, með leyfi hæstv. forseta: „Almennt talað vil ég segja að því miður hefði reynslan af starfi Framkvæmdastofnunar ríkisins ekki orðið sú sem ýmsir vonuðu í byrjun. Það er staðreynd að þótt hverfa hafi átt frá handahófskenndri uppbyggingu atvinnulífs í landinu, eftir að hún komst á fót, og hverfa til skipulegri vinnubragða, þá hefur geisað óðaverðbólga nær allan tímann, m. a. vegna þess að lítil sem engin stjórn hefur verið á heildarframkvæmdum í landinu undanfarin ár.“ Ég hef sagt það áður og vil gjarnan endurtaka það hér, að ég held að það sé rétt að íslendingar hafi færst of mikið í fang í einu. Ég er þeirrar skoðunar. Þess vegna einmitt álit ég þörf á að það verði horfið að því skipulagi að gera fjárfestingaráætlun sem miðist við framkvæmdagetu og fjáröflunarmöguleika. En þegar rætt er um verðbólguna í landinu og einstakar stofnanir, þá fer náttúrlega ekki hjá því og er skylt að geta mjög örlagaríkra atriða sem hafa haft feiknaleg áhrif á verðbólguþróunina hér í landinu, þó að ein af þeim ástæðum sé sú að við höfum færst of mikið í fang í einu. Það verður að minnast á mál eins og t. d. Vestmannaeyjagosið, en Þjóðhagsstofnunin sagði í sínum Þjóðarbúskap árið eftir að Vestmannaeyjagosið hófst að það hefði haft mikil áhrif á þensluna í íslenskum efnahagsmálum. Það verður að minnast á mál eins og olíukreppuna. Ég hef látið rannsaka hvað ársnotkun af olíuvörum, ef undan er skilið flugvélabensin, kostar á árinu 1975 eða um þessar mundir, og gert samanburð á því hvað sama magn hefði kostað árið 1973, og niðurstöðutölurnar eru þessar: Árið 1973 hefði þetta tiltekna magn af olíuvörum kostað 19 millj. 201 þús. Bandaríkjadollara. Sama magn kostar nú á árinu 1975 53 millj. 499 þús dollara, og í íslenskum krónum er mismunurinn nærri því 6 milljarðar. Það kostar nærri því 6 milljörðum meira á þessu ári að kaupa sama magn of olíuvörum og á árinu 1973. Auðvitað fer ekki hjá því að þessi staðreynd hefur haft mjög mikil áhrif á verðbólguþróunina í landinu. Það er vert að geta þess einnig að afleiðingarnar af olíukreppunni, ekki aðeins hækkun á erlendum vörum til landsins, heldur einnig það sem gert hefur verið hér innanlands, hefur haft áhrif í þessum efnum. Menn hafa t. d. hraðað sér meira en áður var í því efni að byggja upp hitaveitur, hagnýta heita vatnið, til þess að minnka innkaup til landsins af olíuvöxtum. Og menn hafa einnig af þessum ástæðum hraðað meira en áður byggingu stórra raforkuvera í landinu, einnig til þess að tryggja það að við íslendingar verðum ekki eins háðir innflutningi á olíuvörum og áður hefur verið. Það er ekki hægt að ræða þessi málefni án þess að minnast á þessa stóru þætti sem hafa haft mjög mikil áhrif á þróun efnahagsmála í landinu á undanförnum missirum. Það er einnig ástæða til þess að minnast á kjarasamningana í febr. 1971, sem báðir aðilar hafa viðurkennt hreinskilnislega frammi fyrir allri þjóðinni í sjónvarpi að hefðu verið verðbólgusamningar og voru náttúrlega miklu, miklu hærri en efnahagstíf þjóðarinnar fékk risið undir. Ég er sammála því, sem komið hefur hér fram, að það sé ástæða til að standa að enn meiri heildstæðri áætlunargerð en verið hefur, og það er einmitt það sem átt er við í skýrslu Framkvæmdastofnunarinnar þegar hún ræðir þessi málefni. En það má ekki taka einstaka kafla, eins og hv. 4. þm. Reykn. gerði, og slíta þá úr eðlilegu samhengi og túlka þá síðan á sína vísu. Það væri ástæða til þess að minnast nokkuð sérstaklega á ræðu hv. 9. þm. Reykv., Gylfa Þ. Gíslasonar. Það kom margt fram í henni sem ég hefði ástæðu til þess að ræða. En með tilliti til þess að vonandi gefst tækifæri til að ræða þessi mál nánar þegar frv. ríkisstj. liggur fyrir hv. Alþ., mun ég aðeins minnast hér á eitt eða tvö atriði. Ég hlustaði með athygli á það, þegar hv. 9. þm. Reykv. var að ræða um að það hefði verið „prinsip“ hjá honum alla tíð að koma í veg fyrir að stjórnmálamenn tækju ákvarðanir um útlán. Ég man ekki betur en að við sætum saman í stjórn Framkvæmdasjóðs Íslands á sínum tíma, og þá var hann í ríkisstj. og mikill valdamaður. Og ég man ekki betur en þar væru samþykktar lánveitingar til einstakra aðila af eintómum stjórnmálamönnum, nema þá kannske helst mér, sem þá var ekki þm. Þar var hv. 9. þm. Reykv. í stjórn, þar var hæstv. fyrrv. forsrh. Jóhann Hafstein, þar var Eysteinn Jónsson, þar var Lúðvík Jósepsson og þarna var samþykkt - 

Það gerði ég.

Það kann vel að vera. Ég man ekki til þess, en það kann vel að vera. Varðandi framkvæmdaráðið sérstaklega og bankastjóra, þá er sá mikli munur á störfum bankastjóra og framkvæmdaráðsmanna að bankastjórarnir ákveða sjálfir útlán. Bankaráð þjóðbankanna koma þar hvergi nærri og hafa ekkert með útlán að gera. Aftur á móti í Framkvæmdastofnun ríkisins eru öll útlán samþykkt og ákveðin af stjórninni, en framkvæmdaráðið hefur tillögurétt. Ég skal viðurkenna það fúslega að það er mikill réttur fólginn í því að hafa tillögurétt, það er alveg rétt. En eigi að síður er þetta staðreynd, að þegar framkvæmdaráðsmenn gera till. eða undirbúa till., þá verða þeir að ganga fyrir stjórnina og leggja þar fram sín mál og gera grein fyrir sínum till. Stjórnarandstöðuflokkar eiga setu í stjórninni og hafa auðvitað tækifæri til þess að koma að gagnrýni og rökum í sambandi við hverja einustu till. um lánveitingu sem þar er borin fram. Á þessu er þess vegna reginmunur varðandi starf framkvæmdaráðsmanna og bankastjóra. Hv. 3. þm. Austurl. gerði nokkra grein fyrir samanburði á útlánum Byggðasjóðs fyrr og nú. Sá samanburður stafar ákaflega mikið af þessu, að framlög til Byggðasjóðs á þessu ári nema frá ríkinu 860 millj., en hefðu numið að óbreyttu fyrirkomulagi 295 millj., þannig að það er ósköp eðlilegt að útlán Byggðasjóðs séu meiri á þessu ári en þau voru áður, eftir að hann hefur svo mjög verið styrktur, þannig að það er hæpið að gera samanburð á þessu tvennu án þess að gera því skil. Varðandi samskipti lánadeildar Framkvæmdastofnunarinnar og viðskiptabankanna vil ég upplýsa að það eru mikil samskipti þar á milli, og í sambandi við lán úr Byggðasjóði fer fram veruleg samræming á þeim útlánum og útlánum annarra fjárfestingarlánasjóða, eins og t. d. Iðnlánasjóðs, Iðnþróunarsjóðs í sumum tilfellum, náttúrlega Fiskveiðasjóðs og Stofnlánadeildar landbúnaðarins. Það fer fram veruleg samræming á þessari starfsemi í mörgum tilfellu:n. Sama er að segja um þjóðbankana sjálfa, mikil samvinna, eins og vera ber, á milli þessara stofnana. Hæstv. forseti. Ég held að ég láti máli mínu lokið, þó að það séu ýmis atriði sem ég hefði vissulega áhuga á að gera frekar að umræðuefni, en fæ e. t. v. færi á að gera það síðar.