Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Þorláksson Ég hefi leyft mér að bera fram örlitla brtt. á þskj. 111 við 1. gr. frv., og er það engin efnisbreyt., heldur aðeins afnám fárra orða, sem er ofaukið, eftir því, sem gr. er orðuð að öðru leyti, og eru því eins og hortittir í ljóðlínu. Tilætlunin er sú, að heimild stj. sé því skilyrði einu bundin, að fé sé veitt til brúargerðarinnar í fjárl. En þessi orð gr. virðast benda til þess, að það eigi að vera skylda stj. að framkvæma brúargerð, ef fé er veitt til hennar í fjárl. Brtt. mína er því í raun og veru aðeins lánfæring á málfæri.

Frsm. (Páll Hermannsson) Samgmn. hefir á fundi í dag yfirvegað þessar tvær brtt., sem fyrir liggja, og fyrir n. hönd hefi ég ekkert um þær að segja nema það, að nm. hafa um þær óbundið atkv. Þó vil ég geta þess til upplýsinga um brtt.þskj. 93, sem mér skilst að komi nú til atkv., að brúarstæði á Hvítá þarna er ekki rannsakað að sögn vegamálastjóra. Í öðru lagi vil ég henda á, að þessi vegur er ekki tekinn í þjóðvegatölu, svo það er nokkuð hæpið að setja brúna í þann kafla brúarlaganna. Um brtt. á þskj. 111 hefi ég reyndar ekkert að segja. Hún felur það í sér, að stj. verður um brúagerðir eingöngu bundin við fjárlög. Í brúarlögunum frá 1919 er sama ákvæði og í frv. Og mér skilst, að það geti komið fyrir, að full þörf verði á að breyta frá fjárl., t. d. ef brú á fjölförnum vegi skemmist eða eyðileggst svo, að bráðra endurbóta þurfi, en öllu því fé, sem veitt er til brúagerða, er ráðstafað í fjárlögum.

Magnús Torfason Ég hafði borið fram við 2. umr.brtt. við frv. Þetta, um brú á Hvíta hjá Kiðjabergi. Eftir því sem umr. þá fellu og bendingum n. tók ég hana aftur til 3. umr. En á dagskránni í dag sé ég, að ekki er getið um þetta þskj. Líklega hefir það orðið af vangá, enda er það kunnugt, að hv. skrifstofustjóri hefir verið fjarverandi um nokkurn tíma undanfarið. það var fundið að till. þessari, að henni var ætlað rúm í kaflanum um brýr á þjóðvegum, en vegur sá, sem brúin á að koma a, er ekki ennþá tekinn í þjóðvegatölu. En það var gert vegna þess, að í Nd. liggur nu frv. til l. um að taka þennan veg í þjóðvegatölu. Nú hefi ég heyrt, að n. kunni betur við, að brtt. komi ekki inn í kaflann um brýr á þjóðvegum, heldur undir 2. gr. III. lið, um brýr á öðrum vegum en þjóðvegum. Úr því sem komið er vil ég bera fram skrifl. brtt., sem ég vænti, að hv. d. leyfi að komist að, þess efnis, að við 2. gr. III. 14 bætist Hvítá hjá Kiðjabergi og töluröðin breytist eftir því. Ég hefi heyrt það á sumum, að þeim þyki mikið að hafa 3 brýr á þessari a. En það er ekki meira en á Hvíta í Borgarfirði. Á hana eru þegar komnar 3 brýr. Ég býst líka við, að það líði nokkuð langur tími þar til þessar brýr eru allar byggðar. Ég skal drepa nokkuð á sögu þessa máls, sem ég hefi kynnt mér betur síðan 2. umr. var það. Það var fyrst borið fram á þingmálafundi árið 1923 af báðum frambjóðendum heimastjórnarmanna, og varð enginn ágreiningur um það milli fundarmanna. Á öðrum þingmálafundi á Vatnsleysu kom það líka til tals, og Tungnamenn litu líka svo á, að það væri vel til þess fallið að fá framgang. Á fyrsta þingi, sem ég sat fyrir Árnessýslu, árið 1924, átti ég tal um þetta við vegamálastjóra, og án þess að ég ætli að fara að bera hann hér fyrir einhverjum sérstökum ummælum, get ég í stuttu máli sagt, að hann var þá allur með brúnni. En síðan þetta komst á dagskrá hefir Ferðafélagið unnið mikið að því að koma á ferðamannavegi um Þingvelli, Laugardal og Grímsnes, yfir Brúará og Iðu, á Hvítá og þaðan upp Þjórsárdal. Þetta yrði mjög ánægjulegur ferðamannavegur, og ég vil sízt mæla gegn honum. En það lítur svo út, að nú leggi vegamálastjóri öllu meiri áherzlu á þennan ferðamannaveg en hinn. En Árnesingar leggja nú samt meiri áherzlu á hinn veginn, og ég er ekki í neinum vafa um það, að ef þeir mættu velja um að fá brú á Iðu eða á Hvítá hjá Kiðjabergi, þá mundu þeir velja Hvítá. En þetta er ekki svo að skilja, að vegamálastjóri sé á móti brú á Hvíta á þessum stað. Að því er stærð brúarinnar snertir, þá hefi ég það frá skilgóðum manni, greinagóðum og nákvæmum í öllum athugunum, að aðalhafið yrði eitthvað frá 10–15 faðmar, eftir því hvar brúin yrði sett. Hvað kostnaðinn snertir, þá var þess getið á þingmálafundi þeim, sem ég gat um áðan, að hann mundi nema um 40 hús. kr. En þessi sami maður hefir sagt mér, að kostnaðurinn hefði verið áætlaður svipaður og á Rangárbrúnni. Ég vænti þess, að þar sem ég hefi tekið til greina bendingar hv.n., þá fái till. góðar undirtektir. Það er full þörf á brúnni og enginn vafi a, að þetta er sú brúin í Árnessýslu, sem héraðsmenn meta mest.

Jón Þorláksson Ég vil mæla með því, að brtt. um þessa brú verði samþ. og sett á sinn rétta stað í frv., en það er fyrir aftan 14. lið í IlI. kafla 2. gr. þessarar brúar er sérstök þörf til að tengja saman tvo byggðarlög, Flóann og Grímsnesið. þessi þörf hefir sérstaklega orðið brýn við það, að heyfengur manna jókst í Flóanum fyrir áveiturnar. En í vesturhluta Grímsnessins eru beitilönd góð, en slægjur litlar, og því þörf á aðfluttu heyi. Ég er ekki vel ánægður með orðalag brtt.: „hjá Kiðjabergi“. Það er um þrjá staði að velja undir brúna; en ef sátt skal segja, þá er raunar enginn þeirra það langt frá Kiðjabergi, að talið verði, að stj. sé af orðalaginu bundin við einn þeirra öðrum fremur. Ég greiði atkv. með till. með þeim skilningi, að stj. sé ekki nánar bundin um val staðarins en það, að brúin komi einhversstaðar milli Kiðjabergs og Öndverðarness. Það fer eftir því, hvernig vegalagningu á þessu svæði verður hagað, hver staðurinn verður heppilegastur.

Frsm. (Páll Hermannsson) Hv. 6. landsk. áleit það tvírætt og jafnvel villandi, þar sem í frv. er talað um endurbyggingu á brúnni á Grafará í Skagafirði hjá Hofsós. Sjálfur er ég að vísu ekki svo kunnugur á þessum slóðum, að ég geti sagt um þetta af eigin reynd, en ég hefi borið það undir annan þm. þeirra Skagf. í Nd., og tjáði hann mér, að ekki væri nema um eina á að ræða með þessu nafni, svo að ekki yrði um það villzt, og væri einmitt meiningin að brúa ana hjá Hofsós. Annars munu þeir þm. Skagf., sem baðir eiga sæti í Nd., að sjálfsögðu leiðrétta þetta við meðferð málsins þar, ef þeir sjá þess þörf. - Ég átti rétt í þessu tal við vegamálastjóra, og tjáði hann mér, að hann hefði nú látið mæla brúarstæði á Hvítá hjá Kiðjabergi á tveim stöðum. Á öðrum staðnum reyndist svo, að brúin þyrfti að vera um 80 faðmar og mætti byggja hana í tvennu lagi, þ. e. með einum stöpli, en á hinum staðnum 60 faðmar, og verður þar að byggjast í einu lagi. Lét vegamálastjóri það uppi við mig jafnframt, að hann teldi, að þessi brú mundi aldrei kosta undir 120 þús, kr., en hinsvegar taldi hann, að þessi brú mundi verða gerð áður en mjög langt liði, en þó myndu svo margar brýr verða byggðar á undan henni, að ekki væri ástæða til að taka hana upp í brúarl. að þessu sinni, heldur lata það bíða, þar til fyrir lægi kostnaðaráætlun um hana.

Magnús Torfason Ég get verið þakklátur hv. 1. landsk. fyrir hans góðu undirtektir við till. mína, en að því er brúarstæðið snertir, vil ég ennfremur upplýsa það, að þm. Árn. í Nd. hefir geri ráð fyrir, að brúin verði sett á þessum stað, í till. þeim, sem hann hefir borið fram til breytinga á vegal. Hefir það komið í ljós, að þessi leið er heppilegri en sú, sem við hugsuðum okkur upphaflega; bæði betra um að ná í ofaníburð og auk þess styttra á Flóabrautina. - Að því er lengd brúarinnar snertir, þá skýtur þar allskökku við hjá vegamálastjóra, enda er þetta lausleg áætlun, og telur hann sennilega landbrýr með. Maðurinn, sem ég bar fyrir mig í þessu efni, hafði sína áætlun eftir mætum og gagnkunnugum manni þar austur, svo að ég ætla, að hún verði ekki rengd. - Ég skal að lokum geta þess, að ég get vel fallizt á, að till. mín komi inn í frv. á eftir brúnni hjá Iðu. Það skiptir engu máli, hvort byrjað er ofan eða neðan frá.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég þarf ekki langa framsögu fyrir þessu máli. Eins og skýrt er frá í nál., hefir allshn. orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt, enda hefir landlæknir í viðtali við n. ljóst sig samþykkan frv. -f hinum ýmsu héruðum landsins er fólki allt of erfitt að ná til lærðra tannlækna, og má reyndar segja, að ekki sé um tannIækna að ræða nema hér í Rvík og á Akureyri. Verður það því allkostnaðarsamt fyrir fólk að fá sér gervitennur, og enda illkleift. Þó að tannlæknarnir hinsvegar kunni að ferðast eitthvað um landið árlega, sem þeir þó lítið gera að, nægir það alls ekki til að bæta úr þeirri þörf sem fólki er á tannlækningum, svo að neinu verulegu nemi. Þeir munu oftast vera á ferðinni á annatíma, þegar fólk getur ekki snúizt við því að fá sér tennur. Ég hefi að vísu orðið þess var, að sumir tannlæknar hér í bænum muni vera frv. andstæðir, en það er ekki nema skiljanlegt, þó að tannlæknar sem aðrir vilji reyna að halda utan um sína sérhagsmuni, en þó munu tannlæknar hér ekki allir andvígir frv., eftir því sem landlæknir tjáði n., enda á það að vera sæmilega tryggt eftir frv., að þessar undanþágur, sem samkv. því má gera frá tannlækningal., verði ekki misnotaðar.

Bjarni Snæbjörnsson Ég vildi gjarnan koma inn í þetta frv. betri skýrgreiningu á því, hvað meint er með því að „hafa lokið tannsmíðanámi“. Er svo víða, t. d. í Danmörku, að tannsmiðir t. d. geta útskrifað tannsmiði. Kynnti ég mér þetta mál nokkuð, er ég dvaldi í Kaupmannahöfn fyrir nokkrum árum, og komst að raun um, að hægt mundi að fá vottorð um leikni í tannsmiðum, þó að ekki væri verið lengur en 1/2 ár ár slíku námi, ef nóg fé var fyrir það borgað, en þó var þetta vottorð þeim annmarka bundið, að það var ónothæft innan Danmerkur. Gæti þetta því leitt til þess, að hingað veldust þeir menn til þessa starfa, sem ekki eru hæfir til að leysa þetta af hendi, þótt þeir hefðu vottorð um kunnáttu, og vildi ég því leyfa mér að bera hér fram svo hljóðandi skrifl. brtt. við frv., og vænti þess, að hv. d. heimili afbrigði um till., svo að hún megi komast hér að við þessa umr.: „Á eftir orðunum: „er lokið hafa tannsmíðanámi“ komi: „hjá íslenzkum tannlæknum eða viðurkenndum skóla fyrir tannsmiði, leyfi til o. s. frv.“. Ég lít svo á að með þeim sé betri trygging fengin fyrir því, að til þessa starfa veljist menn, sem starfinu eru vaxnir, en orðið gæti að frv. óbreyttu, og vildi því mega vænta þess, að hv. d. gæti fallizt á þessa till.

Halldór Steinsson Hv. þm. Hafnf. hefir að miklu leyti tekið af mér ómakið um það, sem ég vildi sagt hafa út af þessu frv. þetta frv. lá einnig fyrir síðasta þingi, og lagði ég á móti því þá, fyrst og fremst af þeim ástæðum, að ekki er nægilega tryggt eftir því, að hæfir menn eingöngu fái leyfi til þessa starfa. Skilst mér þó, að ekki sé það ástæðulaust, þó að gerðar séu jafnmiklar kröfur til þeirra manna, sem smiða stykki og fella inn í mannlegan líkama, eins og gerðar eru til handiðnarmanna yfirleitt, sem smiða í dauða hluti. Samkv. frv. er ekki nægilega tryggilega frá þessu gengið, eins og hv.þm. Hafnf. réttilega benti á. Ef hér á að leyfa almenna tannsmiði, meira og minna hæfa til starfa síns, mundi það verða til að útrýma lærðum læknum í faginu, og enda reynslan ávallt verið sú; að þessir tannsmiðir færa sig út fyrir sitt eiginlega verksvið og fast jafnframt við að fylla tennur og draga þær út. Þegar til á þá braut er komið, getur þetta orðið allalvarlegt og enda hættulegt þeim sjúklingum, sem leggja sig undir aðgerð af þeirra hendi. Þar, sem slíkir menn setjast að, verður það til þess að tefja fyrir, að lærðir tannlæknar setjist að, eins og greinilegt er af reynslu Ísfirðinga í þessum efnum. Þar á Ísafirði hefir undanfarið dvalið einn tannsmiður, og mun hann hafa farið þar út fyrir verksvið sitt og fengizt við að fylla tennur og draga út. Mundi svo víðar verða, eins og er þarna á Ísafirði, ef hverjum, sem við tannsmíðar hefir fengizt meira eða minna, verður veitt slíkt leyfi, takmarkalítið eða takmarkalaust. Hefir og þessi orðið reynsla Færeyinga í þessum efnum, sem eiga enga reglulega tannlækna, en hinsvegar fjöldann allan af tannsmiðum, sem fúska í því að gera gervitennur, án þess að geta neina hjálp veitt, ef til alvarlegri aðgerða kemur. Hinsvegar er því ekki að neita, að þörfin fyrir tannlækningar er mikil. Það vill svo vel til, að nú eru 9 stúdentar að tannlækninganámi erlendis, og má auðvitað gera ráð fyrir, að þeir setjist að hér á landi, er þeir hafa lokið natni og má því vænta þess, að nægilega margir lærðir tannlæknar verði búsettir víðsvegar á landinu, svo að ekki þurfi að gripa til ólærðra manna. Frv. gerir ráð fyrir, að héraðslæknar hafi eftirlit með þessum tannsmiðum, en slíkt eftirlit verður aldrei nema kák eitt. Héraðslæknisumdæmin eru velflest svo stór, að héraðslæknum er enginn kostur að fylgjast með starfi tannsmiða, sem e. t. v. búa á öndverðum enda héraðsins við lækninn og lækninum því gefst litið tækifæri til að kynnast, auk þess sem tannsmíðar liggja fyrir utan verksvið lækna og þeir af þeim ástæðum eru ekki öðrum fremur skynbærir á þessa hluti, landlæknir jafn sem almennir læknar. Tannsmíðar eru sérstök iðngrein, og þarf til hennar sérstakrar fagþekkingar sem til annara iðngreina, og standa læknar þar almennt litið betur að vígi en allur almenningur. - Brtt. hv.þm. Hafnf. er til bóta á frv., og mun ég því greiða henni atkv. mitt, þó að ég telji hinsvegar, að hún nægi hvergi til þess, að það sé fyllilega tryggt, að ekki veljist nema hæfir menn til þessa starfa. Til þess að svo væri, þyrfti að láta próf fara fram yfir þessum tannsmiðum, og ég tel enda ekki til of mikils mælzt, þó að þeir væru prófskyldaðir sem aðrir fagmenn.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég fæ ekki sið, að till.hv.þm. Hafnf. sé nauðsynleg, þegar litið er til þess, að frv. gerir ráð fyrir, að þessi tannlækningaleyfi séu því aðeins veitt, að meðmæli landlæknis séu til þess, og virðist þetta eiga að vera næg trygging fyrir því, að slík leyfi verði ekki veitt, nema hlutaðeigandi menn hafi lokið námi á tryggan hátt. þessi till.hv.þm. Hafnf. getur því ekki skilizt á annan hátt en sem vantraust á landlækni, sem ekki sé trúandi til að fara með þetta vald réttilega, sem frv. leggur í hendur honum. Hvað fúskið snertir, sem þeir voru báðir að tala um, hv.þm. Snæf. og hv.þm. Hafnf., fæ ég ekki séð, að það sé fremur heimilað með frv. en þegar er samkv. gildandi lögum í þessu efni, og þessi maður á Ísafirði, sem hv.þm. Snæf. talaði um, að gerði meira að þessum verkum en honum væri heimilt, þar sem hann jafnframt tannsmiðunum fæst við að fylla tennur og draga út, er einmitt talandi vitni þess, að ekki er gott að koma í veg fyrir þetta, þrátt fyrir hin ströngustu lagaákvæði í þessum efnum, því að samkv. gildandi l. er þessum manni þetta óheimilt, en með frv. yrði ekki önnur breyt. á þessu frá gildandi 1. en að landlæknir veitti manninum leyfi til að gera gervitennur, ef hann þætti til þess hæfur. Þá fæ ég ekki seð, að það muni rétt hjá hv.þm. Snæf., að engin bót yrði að eftirliti héraðslækna með starfi þessara tannsmiða, heldur þvert á móti, því að frv. gerir enda ráð fyrir, að þeir vinni starf sitt í samráði við héraðslæknana, þannig að skilja, að héraðslæknarnir taki tennurnar úr þeim, sem þess þurfa með, en hinir smíði í þá gervitennurnar. Það virðist því ekki vera ástæða til að bera kviðboga í þessum efnum, þó að frv. verði samþ. óbreytt, en hinsvegar kann rétt að vera að taka málið út af dagskrá að þessu sinni, svo að betra svigrúm gefist til að athuga þetta nánar. Það má vel vera, að tryggilegar megi frá þessu ganga, en landlæknir taldi þetta þó forsvaranlegt, eins og það er nú í frv., og enda einn af tannlæknum bæjarins, sem landlæknir bar málið undir.

Flm. (Jónas Þorbergsson) Þetta frv., sem er á þskj. 65, er borið fram af okkur hv.þm. Ísaf. og hefir legið fyrir tveim síðastl. þingum, en ekki hlotið samþykki þingsins. Nú er frv. enn borið fram nokkuð breytt og aukið, í samráði við og að tilhlutun þriggja manna, þeirra Steingríms Jónssonar rafmagnsstjóra, verkfræðings útvarpsins, Gunnl. Briems, og ungs rafmagnsverkfræðings, Jakobs Gíslasonar, sem hefir haft á hendi eftirlit með raforkuvirkjum samkv. ráðstöfun ríkisstj. Frv. er borið fram vegna þess, að þessir menn líta svo á, að í núg. löggjöf vanti nógu sterkan grundvöll, sem hægt væri að byggja þær ráðstafanir á, sem gera þarf til þess að tryggja nógu sterkt eftirlit með uppsetningu og notkun raftækja í landinu. Aðalbreyt., sem frv. fer fram á, eru þrjár. Í fyrsta lagi sú, að skapa aðstöðu fyrir sveitar- og bæjarfélög til íhlutunar um raforkuverð, þar sem einstaklingar eða félög hafa fengið leyfi til þess að stofnsetja og starfrækja raforkuver og raforkuveitur til almenningsþarfa. Í öðru lagi að skapa sveitar- og bæjarfélögum aðstöðu til þess að taka í sínar hendur einkasölu rafmagnstækja og annara hluta raforkuvirkja í umdæmi sínu, þar sem svo stendur á, að sveitar- eða bæjarstjórn hefir sjálf stofnsett raforkuver og starfrækir það. Þýðingarmesta breyt. er sú, að skapa með nákvæmri reglugerð, eins og frv. fer fram á, grundvöll undir varnir gegn tjóni, slysum og truflunum á viðtöku útvarps og loftskeyta, sem stafar af ófullkomnum útbúnaði rafmagnstækja. Hætta sú, sem getur stafað af vanhöldum á þessum tækjum, er aðallega þrennskonar. Það er lífshætta fyrir þá menn, sem gæta þeirra, eldsvoðahætta, og svo hinar illræmdu truflanir, sem koma fram við móttöku útvarps og loftskeyta. Þriðja breyt. er sú, að hlutast skuli til um það, að koma á reglubundnu eftirliti með hagnýtingu raforku, til þess aðallega að koma í veg fyrir það tjón og þær truflanir, sem þegar hefir verið minnzt á. Undanfarin þing hafa ekki séð sér fært að gefa þessu máli gaum, og er það líklega af því, að hv.þm. hafi ekki skilið nauðsyn þessa máls. Ég ætla því að verja nokkrurn tíma til þess að gera sem ljósasta grein fyrir þessu nauðsynjamáli. Á þinginu 1929 kom upp heilmikill áhugi fyrir raforkuveitum utan kaupstaða, og út af umr. um það mál voru gerðar ýmsar ráðstafanir til fyrirgreiðslu þess. Í ársbyrjun 1930 var svo skipuð þriggja manna „raforkumálanefnd“, og voru í henni vegamálastjóri, rafmagnsstjóri og Jakob Gíslason. Þessi n. skyldi gera till. um raforkuveitur utan kaupstaða, en til þess höfðu verið veittar 15 þús. kr. í fjárl. fyrir árið 1930. N. þessi skilaði bráðabirgðaáliti á þinginu 1930 og lagði til, að ráðh. notaði heimild þá, sem þegar var til í lögum um eftirlit með raforkuveitum utan kaupstaða. Samkv. ósk n. var Jakob Gíslason skipaður af ráðuneytinu til þess að hafa þetta sérstaka eftirlit með höndum, og segir svo í erindisbréfi hans, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðuneytið hefir falið Jakobi Gíslasyni rafmagnsfræðing að safna skýrslum um gerð, tilhögun og rekstur raforkuvirkja víðsvegar um land. Ennfremur eftirlit með frágangi raforkuvirkja og rekstri, svo og öllum raflögnum, utan húss og innan. Skal því með skírskotun til 5. gr. 1. nr. 7, 15. júní 1926, um raforkuvirki, og til bráðabirgðareglugerðar um eftirlit með raforkuvirkjum frá 18. júní 1930 lagt fyrir alla hlutaðeigendur að veita téðum eftirlitsmanni greiðlega allar upplýsingar í þessum málum, er hann beiðist, svo og hlíta ráðum hans og fyrirskipunum um nauðsynlegar bætur til þess að umbúnaður verði allur öruggur og lögum samkvæmur“. Eins og hv. dm. sjá, er samkv. þessu erindisbréfi ætlazt til þess, að á komist fullkomið eftirlit með raforkuveitunum úti um land, en árangurinn hefir ekki orðið sem skyldi, vegna þess að þingið hefir ekki ennþá lagt fram nægilegt fé til þess að koma máli þessu í gott horf. Samt hefir Jakob Gíslason starfað talsvert að þessu, farið tvær eftirlitsferðir og safnað skýrslum um raforkuveitur úti um land og ástand þeirra, og ætla ég í fáum orðum að skýra frá aðalniðurstöðum hans. Honum telst svo til, að á Íslandi séu 33 raforkuveitur, og helmingur allra landsbúa búi við raforku að meira eða minna leyti. Það ætti að vera nægilegt til þess að sannfæra hv.þdm. um það, hvað þetta er orðinn stór liður í öllu þjóðlífi Íslendinga, sem Alþingi verður að gefa svipaðan gaum hér eins og gert er í öðrum löndum. Skýrslur og athuganir Jakobs Gíslasonar um þetta mál sýna mjög greinilega, að ástandi raforkuveitna og kunnáttu þeirra manna, sem gæta þeirra, er mjög ábótavant. Flestar rafveitur hér á landi eru litlar og illa stæðar, veita yfirleitt rafmagn eingöngu til lýsingar og víða ónógt. Þær bera sig illa fjárhagslega, og hvorki þær né eigendur raflagna og raftækja geta kostað til vandaðra raforkuvirkja né til kostnaðarsamrar gæzlu og viðhalds á þeim meðan gagnsemi þeirra er svo lítil. En um kunnáttu gæzlumanna farast Jakobi Gíslasyni þannig orð í bréfi til ráðuneytisins, með leyfi hæstv. forseta: „Stöðvarstjórar gátu eigi sent fullnægjandi skýrslur til rafmagnseftirlitsins, þeir höfðu engar dagbækur haldið í orkuveri og kunnu ekki þá dagbókarfærslu. Flestir þeirra þekktu engar reglur um rafmagnslagningu, og margir þeirra höfðu engan einangrunarmæli eða kunnu alls ekki með það áhald að fara, en an þess er fullnyt gæzla á rafmagnslögnum litt hugsanleg. Suma rafstöðvarstjóra skorti þekkingu á nauðsynlegustu atriðum rafmagnsfræðinnar, svo sem að þekkja mælieiningar hennar og einföldustu mælingaraðferðir. Loks er þess að geta, að við margar kauptúnaveitur er enginn starfsmaður, sem kann að leita að upptökum truflana á viðtöku útvarps og að deyfa slíkar truflanir, en þær eru nú orðnar slík plaga, að ekki verður við unað til lengdar“. Þannig farast Jakobi Gíslasyni orð í þessu bréfi. Og þetta ástand er þannig, að á því verður að ráða bót. Raforkuveitur hafa á síðasta aratug, frá 1920–30, þrefaldazt hér á landi og hestaflatala orkunuar tífaldazt. Með þessum öra vexti og ekki betra ástandi er sýnilegt, að eldsvoðahætta af völdum rafmagns fer mjög vaxandi. Ég skal nú í fáum orðum gefa yfirlit yfir það brunatjón, sem orðið hefir síðustu 10 arin af ófullkomnum umbúnaði raflagna. frá 1920–1930 hafa 29 brunar orðið út frá raflögnum og 19 frá raftækjum, og tjónið er metið samtals 146477 kr. Ef svo er bætt við brunanum á Ísafirði 1930, sem að öllum líkindum hefir verið af völdum rafmagns, vex upphæðin ekki svo lítið, því að tjónið af þeim eina bruna var metið á 40 þús. kr. Sest af þessu, að brunatjón af þessum orsökum hefir farið sívaxandi. Stafar þetta vitanlega mestmegnis af illum umbúnaði og ófullnægjandi eftirliti. Hér er ennþá enginn skóli fyrir raffræðinga. Með lögum frá 1930 um vélstjóraskólann var svo ákveðið, að þar yrði kennd rafmagnsfræði. Þetta hefir þó ekki enn komið til framkvæmda. Var þó farið fram á að fá fé til námskeiðs 1931, en það fékkst ekki. Ef Alþ. vill nú veita nokkurt fé til kennslu í rafmagnsfræðum, er ætlazt til, að kennsla í rafmagnsdeild fari fram í sambandi við vélstjóraskólann. Ég vil nú í stuttu máli taka fram, hvað helzt skortir á gott lag í þessum efnum. Fyrst og fremst þarf að setja lög og reglur um raforkuver og raftæki. Í öðru lagi þarf að koma á fullkomnara eftirliti en hingað til, og í þriðja lagi að setja á fót rafmagnsdeild við vélstjóraskólann. Ég vil að lokum minnast lítið eitt á útvarpstruflanirnar, sem svo mjög hefir verið kvartað um. Truflanir þessar stafa af því, að raflagnir og raftæki eru svo gerð, að neistar hrökkva á milli og mynda sveiflur, sem verka á víðtækin í mismunandi fjarlægð eftir styrkleika þeirra. Við Íslendingar, sem búum í mikilli fjarlægð frá sterkum stöðvum, fáum mest að kenna á þessu, og af þessum orsökum þurfum við að ganga lengra en aðrar þjóðir í því að deyfa þessar truflanir. Kvartanir úr öllum hlutum landsins streyma stöðugt til útvarpsins út af truflunum. 1930 var sett reglugerð, byggð á lögum frá 1929, og veittar 10 þús. kr. til að framkvæma deyfingar. Að tilhlutum útvarpsins voru síðan gerðar ráðstafanir í þessa átt og deyfðar 138 vélar og raftæki hjá 100 mönnum og stofnunum. Þetta var þó hvergi nærri fullnægjandi, af því að vald og eftirlit skorti til að gera fullkomna gangskör að deyfingunum. Það liggur í augum uppi, að þýðingarlítið er að taka tæki manna með valdi og heimta borgun fyrir, meðan ekkert eftirlit er með innflutningi tækja. Úr þessu þarf að bæta með því að sameina þetta eftirlit hinu almenna eftirliti ríkisins með rafmagnstækjum og veita það vald og setja þær reglur, sem nauðsynlegar eru. Rafmagnsstjóri Rvíkur hefir verið í ráðum um samningu þessa frv. og hefir heitið aðstoð sinni og samvinnu við ríkið til að vinna bug á útvarpstruflunum og stuðla að þessu eftirliti. Ég vænti þess, að hv. d. veiti máli þessu góðar viðtökur og æski, að því verði að lokinni umr. vísað til allshn.

Ólafur Thors Ég var í miðri ræðu, er forseti sleit fundi í gær, og tek þar nú til, sem fyrr var frá horfið. Ég hafði þá gert grein fyrir, hvernig málið horfði við áður en rannsókn hófst. Er það skemmst af að segja, að rannsóknin staðesti þann orðróm, er gengið hafði, að mælikerin voru nokkru stærri en vera átti. Þau voru frá 153 lítrum upp 162 lítra eða 159 lítrar til jafnaðar, og hafa því verið 6% stærri en vera bar. Sátt að segja er ekki gott að gera sér grein fyrir, hvernig á þessu stendur. Þetta kom okkur bræðrum öllum mjög á óvart, og gerði ég þegar er mér barst þessi orðrómur boð fyrir beykinn, sem málin hefir smíðað, en hann hafði ég ekki séð eða talað við áður. Hann kvaðst ekki trúa, að nein skekkja hefði átt sér stað. Hann kvaðst enn eiga fyrirmyndina, er hann hefði smíðað eftir, og sagðist einnig hafa hellt vatni úr fyrirmyndinni í málin, og hefðu sum reynzt lítið eitt stærri, en tunnur minni, en munurinn verið hverfandi. en niðurstaðan af mælingu löggildingarstofunnar varð sú, að málin reyndust stærri en sú löggilta fyrirmynd, sem hafði verið smíðað eftir. Trú beykisins var þannig hrakin með staðreyndum. En skekkjan nam ekki 20%, eins og hv.þm. Ísaf. vildi gefa í skyn, og ekki heldur 10%, heldur sem næst 67%. Við forstjórar h/f Kveldúlfs undruðumst stórlega þessar fregnir og snerum okkur þegar til rannsóknardómarans bréflega og báðum hann að láta þegar í stað flytja hið löggilta mál frá Hesteyri hingað til Rvíkur á löggildingarstofuna, til þess að hægt væri að mæla það þar fullkomlega, svo ekki yrði um villzt, og rannsóknardómarinn varð við þeirri beiðni. Málið var hingað flutt með næstu ferð undir lögreglueftirliti. Og við rannsókn löggildingarstofunnar á þessu löggilta máli frá Hesteyri, sem mál bræðslustöðvarinnar þar höfðu verið smíðuð eftir, kom það í ljós, að málið tók tæpa 153 lítra eða 3 lítrum meira en vera átti. Þetta sýnir það, að löggildingarstofunni getur líka skeikað, og verður að líta á það sem nokkra afsökun fyrir beykinn. Löggildingarstofan lét útbúa mál, sem átti að taka 150 lítra, en tók 103 lítra, en beykirinn ætlaði að smíða mál, sem væru jafnstór og 153 lítra málið, en urðu 159 lítrar. Ég skal ennfremur bæta því við. eftir nýfengnum upplýsingum, að í skýrslu þeirri, sem löggildingarstofan hefir sent rannsóknardómaranum í þessu máli, er það tekið fram, að málin stækki við notkunina, og geti sú stækkun numið 3 lítrum á mælikeri á þeim kerum, sem mikið séu notuð. Ef mælikerin á Hesteyri hefðu upphaflega verið smíðuð 153 lítrar, þ. e. a. s. jafnstór hinni löggiltu fyrirmynd, þá væru þau samkv. þessari umsögn löggildingarstjóra orðin 156 lítrar, og verður þá smíðaskekkja beykisins 3 lítrar á máli eða 2%, eða jöfn skekkju mælingastofunnar. Virðist það óneitanlega benda til þess, að hér sé um óviljaverk að ræða, en ekki visvítandi ásetning. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að mörg mælikerin voru minni en þetta, og sýnast því hafa verið smíðuð minni en hin löggilta fyrirmynd. í skýrslu þeirri, er ég las upp hér í hv. d. í gær í þessu máli, var gróðinn af skekkju síldarmálanna talinn 6%, en eftir þessum nýju upplýsingum ætti hann ekki að vera nema 1/3 þeirrar upphæðar, og nemur það þá sem svarar 15–20 kr., sem við eigum að hafa haft af hverjum sjómanni okkar. Ég held, að það geti ekki sýnzt líklegt, að félagið, sem borgað hefir hverjum sjómanni þetta 15 til 20 hundruð kr. fyrir um 60 daga vinnu yfir síldartímunn, hafi látið sig draga um það og getað fengið sig til að svíkja af hverjum sjómanni einar 15 til 20 kr., með því að nota fyrir augunum á þeim visvitandi röng mæliker. Ég held, að hv.þm. Ísaf. hljóti að eiga erfitt með að fá menn til að trúa því, að hér sé um visvítandi sviksemi að ræða, hversu vel, sem hann leggur sig fram. En ef einhverjir hv.þdm. væru nú þannig gerðir, að þeir vildu leggja trúnað á orð þessa hv.þm., þá vil ég til samanburðar benda á það, að í bréfi löggildingarstjórans til rannsóknardómarans er það tekið fram, að heimilt sé að hafa á hverju máli 12 göt niður við botninn, sem vatnið, sem er í síldinni, geti runnið út um, en á Hesteyri hafa þessi göt aldrei verið sett á málin. Það sýnist ekki sem bezt samræmi í því, að verksmiðjan notar sér ekki þetta ákvæði til þess að fyrirbyggja, að hún kaupi vatn fyrir síld, en reyni hinsvegar að stela af síldareigendum með því að nota svolítið of stór mál. Ég þykist ekki þurfa að rökstyðja frekar mótmæli mín gegn hinum ómaklegu ummælum hv.þm. Ísaf. um þetta mal, þar sem hann hefir viljað gefa í skyn, að átt hafi sér stað visvítandi sviksemi frá hendi verksmiðjunnar. Það er svo augljóst mál, að hér er ekki um annað en óviljaverk að ræða. Ég skal hinsvegar játa það, að það er bæði óviðfelldir og leiðinlegt fyrir félagið, að þetta skyldi koma fyrir. Hv. þm. sagði í gær, að ég hefði smeygt inn í frv. 1930 ákvæðinu um heimild til þess að mæla síld, ef hlutaðeigendur kæmu sér saman um það, en ég hefði gætt þess vandlega, að engar varúðarráðstafanir væru gerðar til þess að hafa eftirlit með því málið hinsvegar hefði ég látið mér mjög annt um, að vigtunin væri sem hárréttust. Um síldarmál bæði þá og nú er það að segja, að til voru og eru lög og reglur um það, að löggilda skuli öll mæliker, og eiga yfirvöldin að hafa eftirlit með því, að sú löggilding fari fram. Ég skal að vísu játa, að mér var ekki kunnugt um þessi lög 1930, en ég get sagt hv.þm. það, að ég hafði ekki önnur afskipti af þessu frv. 1930 en þau að vera á móti því, en hlutast þó til um, að heimilt skyldi að mæla síldina. Hv. þm. Ísaf. flutti um það langt mál í gær, að h/f Kveldúlfur hefði haft af togaranum Hávarði Ísfirðingi sem svaraði eins ár afla á þeim 3–4 árum, sem togarinn hefði lagt inn síld á Hesteyri.

þetta er ekki rétt haft eftir

. Jú, þannig var helzt að skilja hv.þm. í gær. Ég hefi nú síðan í gær rannsakað viðskipti síldarbræðslustöðvarinnar á Hesteyri við Hávarð Ísfirðing þau 3 ár, sem togarinn lagði upp síld á Hesteyri, en það var árin 1927–'28 og '29. Öll þessi ár var það leyft að mæla síld, og ég vil leiða athygli hv.þdm. að því að varast að rugla saman hinum tveimur ólíku síldareiningum, 150 lítra máli og 135 kg. þunga. Ef misbrestur á að hafa verið á máli á síld togarans þessi ár, þá hlýtur hann að hafa verið falinn í því, að málin hafi verið röng, en um það er ekkert hagt að segja, því það er ósannað mál, að mælikerin hafi verið of stór á heim tíma. Þegar af þessari ástæðu eru því fullyrðingar hans með öllu marklausar. En hv.þm. vildi leiða líkur að því, að togarinn hefði skaðazt á mælingunni, með heim rökum, að þessi togari hefði aldrei fengið nema 1500 mál í einu þau ár, sem hann lagði síld upp á Hesteyri, en síðastl. sumar hefði hann haft 1800 mál eftir ferðina, þegar hann lagði upp á Sólbakka. En þetta sannar ekkert. Ég las í gær upp skýrslu um afla þessa togara þau árin, sem hann lagði inn á Hesteyri, og var niðurstaðan á þá leið, að aflafengurinn fer hækkandi ár frá ári, þannig að 1927 hefir hann hæst 1035 mál eftir túrinn, 1928 hefir hann 1373 mál og 1929 1507 mál. Að skipið hafi 1931 getað haft 1800 mál eftir túrinn er ekkert nema eðlilegt framhald á aukningu aflans, sem á 3 árum hefir vaxið úr 1035 upp í 1507 mál. Að það er mögulegt fyrir skipin að taka meiri og meiri síld, kemur til af því, að skipstjórarnir eru alltaf að minnka kola- og saltforða skipanna, og geta skipin þess vegna rúmað meira af síld. Auk þess stendur svo á með þennan togara, sem hv.þm. er hluthafi í og ætti því að vita, að það voru gerðar þær ráðstafanir um hann að taka heila lest fyrir síldargeymslu, sem áður hafði verið notuð fyrir kol. Ef hann veit þetta ekki, þá ætti hann að tala minna um þessa hluti. Ég geymi mér rétt til þess að tala ýtarlega við hv.þm. um þetta mál síðar, og máske þá í sambandi við önnur mál, sem fyrir kunna að koma, en ég vildi enda ræðu mína með því að árétta aðvörun mína til hv.þm. um það, að það er varhugavert á þessum tímum að gera leik að því að leggja nýjar kvaðir á atvinnuvegina. Ég skal ekki fullyrða það, að ekki sé hægt að vigta síld á Hesteyri, en ég er fullviss um það, að það gerir afgreiðsluna miklu seinlegri, og breyt. hefir mikinn kostnað í fór með sér. Það má vera, að þeir menn finnist hér í hv.þd., sem hefðu gaman af því, að síldarbræðslustöðin á Hesteyri yrði að hætta vegna þessa frv., ef það yrði að lögum, þetta fyrirtæki, sem hefir getað greitt sínum sjómönnum 1500–2000 kr. kaup fyrir 2 mán., þegar þeir sjómenn, sem skiptu við ríkisbræðsluna, báru ekki úr býtum nema 100–200 kr. á sama tíma. En það má ef til vill ætla, að hv.þm. Ísaf. verði ekki skotaskuld úr því að útvega þessum mönnum atvinnubætur eftir því líka að dæma, hve heillavænleg áhrif þessi alþýðuforkólfur hefir haft á samvinnufél. Ísfirðinga.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Ég hefi hlustað með dálítið blandinni ánægju á skriftamál hv.þm. G.-K. Ég hefi vorkennt honum að eiga yfir sér jafnstrangan skriftaföður og hv.þm. Ísaf. Sátt að segja fannst mér skriftafaðirinn fara fullhörðum höndum um hv.þm. G.-K., en í þessum atriðum málsins eru þeir hinir réttu aðiljar, og hæfir bezt, að þeir eigist þar við einir.

Hann hefir nú kastað kveðju á hv. 1. þm. S.-M. líka

. Ég verð að segja það, að eftir að hafa hlustað á ræðu hv.þm. G.-K. hefi ég styrkzt mjög í þeirri skoðun, að lögfesta beri vigtun á síld án nokkurra undantekninga annara en þeirra, sem nauðsyn veldu. Þetta óhapp, sem viljað hefir til á Hesteyri næstl. ár, sýnir það ljóslega, að lögin frá 1930, eða undanþáguheimild þeirra frá vigtun, getur að slysi orðið og valdið óréttmætum grunsemdum. Út af því, sem hv.þm. G.-K. var að tala um, að frv. legði kvöð á síldarútveginn, þá vil ég minna hv.þm. á það, að þessi kvöð er búin að vera í gildi í 2 ár og er því ekki ný; hér er aðeins um að ræða fágæta undantekningu frá eldri reglu, sem ráðgert er að leggja niður. Ég verð að segja hv.þm. Ísaf. út af ummælum hans í gær um það, að ég hefði árið 1930 gert það af greiðasemi við hv.þm. G.-K. að fylgja ákvæðinu um undanþágu frá að vigta síld, að ástæðan til þess, að ég þá féllst á undanþáguna, var sú, að ég vissi fyrir, að frv. mundi ekki ná samþ. með öðru móti. Kaus ég því fremur að tryggja framgang málsins en eiga á hættu, að það félli. Mér skilst nú líka, eftir því sem fram kom í ræðu hv.þm. G.-K., að honum hafi orðið lítill fengur að þessu undanþáguákvæði, sem hefir orðið honum að slysi, en engu happi. Vona ég svo fastlega, að hv.þd., eftir að hafa hlustað á þessi einstæðu skriftamál hv.þm., geti verið ákveðin og ásátt um, að réttast muni vera að láta vogina gilda og taka þannig af allan vafa.

Vilmundur Jónsson Ég vil fyrst svara því, sem hv.frsm. minni hl. sagði í gær, að það sæti ekki á mér að mæla með vigtun síldar fram yfir mælingu, þar sem skip Samvinnufél. Ísfirðinga hefðu orðið að hverfa frá Siglufirði full af síld, fyrir það, hve afgreiðslan gekk þar seint. Ég hefi nú síðan í gær talað við forstjóra ísfirzku skipanna, og hann hefir upplýst, að þetta er tilhæfulaust með öllu. Hann hefir leyft mér að hafa eftir sér að afgreiðsla síldarskipa væri ágæt á Siglufirði og gengi ekki annarsstaðar betur, þó mælt væri. Ástæðan til þess, að skipin hurfu frá Siglufirði í það skipti, sem hv.þm. minntist á, var sú, þau bræðsluverksmiðjurnar voru svo fullar, að þær gátu ekki tekið á móti meiri síld. Hv. þm. las upp í ræðu sinni í gær útdrátt úr skýrslu um síldarflugið, þar sem getið er um, að skipin frá Ísafirði hafi orðið að hverfa frá Siglufirði óafgreidd, en svo bætti hv.þm. við þeirri ályktun, að það hafi verið fyrir of seina afgreiðslu. Um það stendur ekki eitt orð í skýrslunni og framkvæmdarstjóri skipanna hefir einmitt upplýst, að ástæðan hafi verið öll önnur, eins og ég hefi þegar getið. Út á ræðu hv.þm. G.-K. hefi ég það helzt að setja, að mér þótti allt of oft koma fyrir í henni orðin svik, þjófnaður, fölsuð mæliker og þessháttar. Það mesta, sem ég sagði í ræðu minni í gær, var það, að í sambandi við mælingu síldar hefðu komið fyrir hneyksli, og ég nefndi tvö tilfelli, hið fyrra í Krossanesi og hið síðara á Hesteyri í sumar. Og nú liggur fyrir játning frá honum um það, að kerin hafi verið of stór. Okkur greinir ekki mikið á um það, hve mikið of stór þau hafi verið. Ég sagði, að þau mundu hafa verið til uppjafnaðar um 10% of stór, en hann segir, að þátt hafi verið 6% of stór. Ég skal ekkert um það segja, hvort er réttara. En stærðarmeðaltal mælikeranna segir ekki að fullu til um, hve miklu hefir getað munað á síldarmælingunni. Það er sannað og játað, að sum málin voru langt yfir 10% of stór. Og það má vel vera, að oftar hafi verið mælt í stærri kerunum. Það er ekkert ólíklegt, að þeir trúu þjónar fyrirtækisins, sem smíðuðu sum málin of stór, en engin of lítil, hafi öllu oftar notað þau stærstu en hin, sem minni voru. Hér er um það að ræða, hvort tryggilegar skuli um hnútana búið við sölu bræðslusíldar en verið hefir til þessa. Okkur kemur saman um, að þar, sem síld er vegin, hafi aldrei orðið ágreiningur milli kaupanda og seljanda, og að sú aðferð að vega síld hafi því reynzt betur. Því að í sambandi við síldarmælingu hafa hinsvegar tvisvar orðið alvarleg hneyksli. Það eina, sem ég sagði, er talizt getur til miska hv.þm. G.-K., var það, að framkoma hans í þessu efni væri tortryggileg. Þegar frv. liggur fyrir þinginu 1930 um það að vega síldina á löggiltar vogir, sem árlega séu endurskoðaðar, og að löggiltir vigtarmenn eigi að vega á þær vogir, smeygir hann inn í frv. ákvæði um undantekningu um að síld megi mæla á sumum stöðvum án opinbers eftirlits eða nokkurar tryggingar fyrir því, að málin séu rétt eða rétt í þeim mælt. En á sama tíma og þetta gerist eru einmitt á hans síldarstöð notuð til þess að mæla síldina of stór mál, sem hann vill ekki láta skoða árlega eða líta á annan hátt eftir.

Hvenær hefi ég færzt undan, að málin yrðu skoðuð?

Ég segi aðeins, að þessi framkoma hv.þm. líti tortryggilega út, og illgjarnir menn muni álíta, að undantekningu frá vigtuninni hafi hann verið að koma inn í löggjöfina vegna sinna eigin röngu mælikera, þó að ég sé svo góðgjarn að segja ekki, að svo hafi verið. Hv. þm. talar um, að ólíklegt sé, að þetta hafi verið gert af ásettu ráði . En það er aukaatriði. Það liggur fyrir játning um, að málin hafi verið röng á Hesteyri, og þá þýðir ekkert að tala um, hvað sé ólíklegt eða ekki. Staðreynd er staðreynd. Ég vona, að hv.þdm. sé orðið ljóst undir umr. um þetta mál, að það sé nauðsynlegt að leiða síldarkaupendur ekki lengur í freistni í þessu efni með því að heimila mælingu á bræðslusíld, svo að almenningur þurfi ekki lengur að tortryggja þá eins meinlega og nú hefir átt sér stað um hv.þm. G.-K. Og þó að hv. 1. þm. S.-M. léti á sínum tíma ginnast til að gleypa við umræddum fleyg, þá gefi hann nú að fenginni nýrri reynslu sitt ótrautt fylgi til þess að fella hann úr gildi.

Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg) Ég heyri það, að hv.þm. Ísaf. hefir síðan í gær leitað upplýsinga um hina afarseinu afgreiðslu síldarskipa á Siglufirði hjá útgerðarstjóranum á Ísafirði. Mér kemur það ekki á óvart, þó að þessi ágæti flokksbróðir hv.þm. gæfi yfirlýsingu honum í vil í þessu efni, en ég ætla ekki að órannsökuðu máli að leggja mikið upp úr slíkri yfirlýsingu. Hv. þm. vildi halda því fram, að ég hefði farið rangt með prentaða heimild, en það er ekki rétt; ég las aðeins upp úr umræddri skýrslu þá frásögn, sem hann hefir ekki getað mótmælt, og hún er dæmi þess, að almenningur lítur svo á, að vigtun á síld tefji afgreiðsluna að mun. Benda má og á það, að bili vogin, sem í flestum tilfellum mundi vera eina vogin, sem um væri að ræða, meðan á uppskipun stendur, þá má gera ráð fyrir, að það geti tekið töluverðan tíma að gera við hana, en uppskipunin stöðvaðist á meðan. Þetta getur verið mjög bagalegt, einkum þegar mikið berst að af síld, og valdið því, að skip þurfi að bíða aðgerðalaus eftir því, að vogin komist í lag. En ef þessi lagabreyt. verður samþ., er það augljóst, að annaðhvort verður skip, sem selja vill afla sinn þegar svo ber undir, að vog er eigi fyrir hendi eða í ólagi, að fara burt við svo búið eða að viðkomandi verksmiðja veitir síldinni móttöku og er þar með fallin undir sektarákvæði frv. og getur orðið að borga allt upp í 20 þús. kr. sekt. Ég vil taka það fram og undirstrika það, að við, sem erum á móti þessu frv., höfum alls ekki lagt á móti því, að síld verði vegin. Við teljum það eðlilegt og rétt, eða a. m. k. eins eðlilegt, að hún sé vegin eins og að hún sé mæld. En við viljum ekki einskorða þetta og teljum það óeðlilegt og óhafandi, að út af því megi ekki breyta, hvernig sem á stendur. Og við höfum bent á fordæmi fyrir því, að þetta sé ekki heppilegt; við höfum bent á l. um vog á salti, og það er viðurkennt, að þau séu ekki haldin. Og það má benda á fleira, sem er eðlilegt, að sé vegið, en ekki mælt; t. d. ætti að fara svo með kol. En það er mjög mikið gert að því að afhenda kol eftir máli, þannig, að fyrstu körfurnar eru vigtaðar, en það er svo látið duga og sú vigt lögð til grundvallar. Þetta er ekki af því, að það þykir ótryggara að vega en mæla, heldur af því, að þörfin á hraðri afgreiðslu fær menn til að víkja frá þessum lagafyrirmælum og taka upp þá aðferð, sem fljótlegri er. Alveg sama er að segja um síldina, því að af öllum veirutegundum er afgreiðslan á síld sú afgreiðsla, sem mestan þarf að hafa hraðann við og mestu tjóni veldur, ef bið og uppihald verður á afgreiðslunni, ef alveg er bannað að mæla hana.

Jón Ólafsson Já, ég sé nú ekki ástæðu til að halda langa ræðu um þetta mál. Mér fyrir mitt leyti finnst þetta mál rekið á hann hátt frá hlið hv.þm. Ísaf. og tekið undir það hér í hv. d. í þeim gamla tón, sem hér hefir mikið borið á á undanförnum þingum, sem sé, að hér á Alþ. ætti að setja lög um allt viðkomandi viðskiptum vinnusala og vinnukaupanda á þeirri útgerð, sem hér um ræðir. Það, sem hv.þm. Ísaf. fer hér með, er ekki annað en þessar gömlu teoríur jafnaðarmanna, að reyna að gera aðra tortryggilega og þá sérstaklega þá, sem standa framarlega í framleiðslunni. Það mætti ýmislegt segja um félag það, sem hv.flm. er viðriðinn á Ísafirði, hvernig þeirri starfsemi er komið nú og heim pólitíska tilgangi, sem það er stofnað í, og þeirri mislukkun, sem það hefir orðið fyrir í meðferð þeirra manna, sem fyrir því standa. En það skiptir ekki máli hér, heldur hitt, að þessir menn eru sí og æ að reyna að finna út, hvar þeir eigi að leggja net sín, í hvaða vatni þeir eigi að fiska, pólitískt. Þetta er undirrótin að þessu máli, og á hana verður að líta. Við útgerðarmenn erum búnir að kenna á þessu og höfum orðið fyrir miklu afhroði vegna þekkingarskorts, skilningsleysis og talhlýðni hv.þm. í þessum málum. Við höfum orðið fyrir því afhroði fyrir aðgerðir Alþingis, svo sem vegna vökulaganna frægu o. fl. laga, sem það hefir sett. Það er orðið útilokað að reka þennan útveg í samkeppni við nærlendar þjóðir, sem skilið hafa það, að það verður að láta vinnuna ganga meðan á því stendur að ná í aflann. Þeir standa nú algerlega yfir höfuðsvörðum okkar í þessu máli, af því að það er ekki kleift fyrir okkur að láta útgerðina bera sig með þeim allskonar kvöðum, sem á hana hafa verið lagðar. Afleiðingin af þessu skilningsleysi er svo sú, að þeir eru nú bráðum búnir að svipta okkur þessum arðvænlega atvinnuvegi, því þessi útgerð, sem hefir gefið mest af sér, er nú að verða útdauð hér. Eftir getum við þá setið með afleiðingarnar af því skilningsleysi að hlynna ekki í einu og öllu að þessum arðvænlegasta og afkastamesta atvinnuvegi landsmanna, og hafa látið ráða hugsun og teoriur þeirra manna, sent ekki vilja skilja, hvað útgerðin þolir, og nota tortryggnina sem agn til að komast fram með það, sem er til niðurdreps og bölvunar fyrir landslýðinn. Því þetta er það, sem ræður frumkvæðum þessara manna í þessum málum. Það er alls ekki umhyggjan fyrir þeim, sem þetta er rekið til hagsmuna fyrir og að þessu eiga að búa um atvinnu, sem ræður hjá þessum mönnum, því það er þeim til niðurdreps. Þetta vita menn. Og ég þykist vita, að hv.þm. Ísaf. viti þetta líka, ef hann rótar dálítið upp í sinni samvizku.

O, hún er nú engin til hjá honum

. Þetta lítur vel út í augum þeirra manna, sem ekki hafa þekkingu til að dæma um þessa hluti, en ekki í augum hinna, sem hafa þekkingu og greind í þessum efnum. Þegar verið er að fiska, verða menn að leggja alla krafta fram til að ná sem mestum afla, vegna eigin atvinnu; það er nauðsyn sjálfra þeirra. Hv. þm. G.-K. hefir upplýst, og ég hefi enga ástæðu til að rengja það, að þeir menn, sem voru hjá honum á síldveiðum síðastl. sumar, hafi haft um 2000 kr. fyrir tveggja mán. tíma; þeir hafa þannig haft yfir 30 kr. á dag. Þarna sér maður það, að það er stærsta spursmálið og mest um það vert að liggja sem skemmst í höfn. Það er það, sem er afgerandi í þessu máli. Þess vegna skiptir það ekki svo miklu máli, hvort það munar einhverjum kílóum eða prósentum, heldur að ná í aflann. Það má vel vera, að þetta sé alveg eins ónákvæmt á Sólbakka. Það getur alveg eins komið fyrir ónákvæmni um vigtina eins og um málin, þegar verið er að flytja afgreiðslu skipa, sem þurfa að komast út. Yfirleitt eru menn þá ekki að hugsa um þetta. Ég sé, að hv.þm. Ísaf. hlær. En ég skal segja honum dæmi upp á þetta. Það er sem sé dálítil keppni um það milli síldarverksmiðjanna, hvor fær meira út úr sínu hráefni, Sólbakkaverksmiðjan, með sína vigt á málinu, eða þeir á Hesteyri með málið, sem hefir verið mælt. og það merkilega var nú, að það komu nákvæmlega jafnmörg % af lýsi og mjöli úr málinu á báðum stöðvunum. Þetta er talandi vottur þess, að Hesteyrarstöðin fær ekki meiri síld úr málinu en Sólbakkastöðin, þar sem ekki fæst meira af lýsi og síld úr hverju máli. Þetta er líka ofur eðlilegt. Þegar vigtað er, er þess nákvæmlega gætt, að ekki sé sjór eða annað í síldinni, sem þyngir hana. Og það kemur augljóslega fram í þessari útkomu, sem hér er nefnd. Við uppskipun og vigtun á síldinni á Sólbakka er þess gætt, að ekki sé sjór eða annað óverðmætt vigtað með. Þegar verið er að flýta sér að mæla, fer alltaf ýmislegt með í málin, sem ekki gefur arð í útkomunni. Þeir, sem því athuga þetta, hljóta að sjá, að af mælingu síldar geta hásetar hagnazt. En aðalatriðið í þessu máli er þó það sem öllum ætti að vera augljóst, að það er tafsamara að vigta en mæla, svo að afgreiðsla gengur verr og skipin liggja lengur, sem er tap fyrir alla aðila. Og þegar menn hafa 30 kr. á dag, er það fljótt að koma. Ef skipið tefst, segjum t. d. 4 klst. lengur, er þar komið langtum, langtum meira tap fyrir skipshöfnina en þó það munaði 1, 2, 3 eða jafnvel 4% á síldarmálunum. Það gefur ekki stórtalt eða stórgróða. Og þetta vil ég biðja menn að athuga, að um leið og þetta er sett í l., að alla síld skuli vigta, er verið að draga úr aflabrigðum skipanna. Og um leið er verið að lækka tekjur þeirra manna, sem að þessu vinna. með því að láta þá vera að núlla við vigtina í stað þess að mæla. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta. Það ætti að vera óþarfi. Það á að vera hverjum manni skiljanlegt, og svo veit ég ekki betur en að það sé mjög grandgæfilega passað af þeim, sem hlut eiga að máli, að mælingin fari rétt fram. Þessa er gætt við allar affermingar úr þessum skipum, og það vill því brenna við, að það skjóti upp gömlu skoðuninni, að það sé syndlaust að svíkja kaupmanninn. Það er þá setið um að gera það, sem gefur annað resultat en vera ætti, svo að jafnvel hefir orðið að skerast í leikinn. Þeir, sem verðlaun eiga að taka, vilja hafa sem allra mesta vigt, og voru svo mikil brögð að þessu á Sólbakka fyrir 2 árum, að ráð varð að breyta til. Og það mun alstaðar vera svoleiðis, að þessir menn gæta sinna hagsmuna, og óþarft fyrir aðra að vera að hugsa um það, þeir eru alveg fyrir um að annast það sjálfir. En þegar maður lítur á það, sem þessir menn hafa borið úr býtum, þá verð ég að segja, að það er ekki gott eða þakklátt verk að koma af stað þeirri sundurþykkju, er gæti orðið til þess, að þessir menn fengju ekki eins glæsilega útkomu í framtíðinni og þeir hafa haft undanfarin ár. Það er þegar búið að ganga of langt í þessa átt. Og enn er hér á ferðinni eitt atriði, að vísu ekki stórt, en þó í sömu áttina. Mér sýnist því allt bera að sama brunni, að við munum missa þessi afkastamestu framleiðslutæki, sem landsmenn hafa eignazt, vegna skilningsleyis hv.þm. á þessum málum.

Ólafur Thors Hv. þm. Ísaf. þótti ég nota of mikil stóryrði, þar sem ég talaði um svik og að hafa fé af mönnum. En hv.þm. talaði sjálfur um hneykslismál. Og ég get frætt hv.þm. á því, að hans blöð, bæði á Ísafirði - þó ég hafi ekki lesið þann snepil sjálfur. - Og eins hér, hafa viðhaft þessi orð. Og ég veit ekki, hvort það er nokkuð vægara orð um þessa misfellu, sem hv.þm. veit, að ég á enga sök á, a. m. k. ekki visvítandi, að kalla hana hneyksli, eins og hann gerir. Hv. þm. sagði, að það munaði eilitlu á því, hvað skekkjan á málunum væri eftir minni skoðun og hans. Það munar ekki eilitlu, heldur helmingi. Og það er enga skoðun hjá mér, heldur vissa. Ég fer þar beint eftir umsögn löggildingarmannsins í réttarskýrslunni. Ræða hv.þm. gefur ekki tilefni til nýrra aths. af minni hálfu, þar sem hún var ekki annað en þessar sömu fullyrðingar, sem hann var með í gær. Ég hrakti þær í gær og sé ekki ástæðu til að endurtaka það nú, þó hann hafi endurtekið fullyrðingarnar. Hugarfar hv.þm. til mín hefir komið svo greinilega fram í ræðu hans, að ég get ekki stillt mig um að lesa upp setningu, sem ég skrifaði upp eftir honum. Hann sagði: „Mér liggur við að segja, eða öllu heldur, illgjarn maður mundi segja -“. Hv. þm. vildi svo sem ekki segja það, sem þessi illgjarni maður mundi segja. En ég verð þó að segja, að svo mikil var illgirni hv.þm. að hún var jafnvel meiri en ég bjóst við. Ég vil sýna þá hreinskilni að játa, að ég hefi nokkra ástæðu til að þakka hv.þm. fyrir að hafa flutt þetta frv. í fyrsta lagi af því, að hann gefur mér tækifæri til að láta koma inn í þingtíðindin skýrslu um þetta mál, skýrslu, sem ég vona, að nægi til að sanna, að við bræðurnir verðum ekki vændir um illan tilgang í þessu máli, þó svo slysalega hafi tekizt til, að beykir sá, sem smíðaði fyrir okkur síldarmálin, hafi gert sömu skekkju og löggildingarstofan. Og í öðru lagi hefir það lengi verið sagt, að það væri gaman að heyra mann, sem heitir Vilmundur Jónsson, halda ræðu á Ísafirði. Ég hafði nú reyndar heyrt hann halda ræðu hér í þinginu, en hér hafði hann reynt að vanda mál sitt og tala nokkurnveginn virðulega, þangað til í gær, að það gafst ágætt tækitæri, sem gaf til kynna, hvernig hann er á sínum rétta vettvangi. Ræða hans þá var sem sé ekki svo sprengvönduð að orðfæri sem hann hefir áður gert sér far um hér í þinginu. Og það var fróðlegt að sjá, hvernig hann er þegar menn hafa hinn einstakasta viðbjóð á honum. Ég ætla ekki að beina mörgum orðum að hv.frsm. meiri hl. n., ef hann þá vakir.

En ef hann sefur?

. Þá ætla ég að tala í mínum hærri tón, til þess að reyna að vekja hann. Hann hefir getið sér fremur lítinn orðstír við þessar umr. Á þinginu 1930 flytur hann sjálfur till. um heimild til að mæla síldina. Nú flytur hann till. um að banna þetta. Og í umr., sem eiga þó að sanna, að rétt sé að nema úr lögum alla heimild til að mæla síld, er hann þó þráfaldlega að tala um, að það geti svo sem vel komið fyrir, að ekki verði hægt að vigta síldina, og þá megi auðvitað til að mæla hana. Þetta er það, sem kallað er hugsanagrautur, og hann sangur. Við slíkan mann er ástæðulaust að reyna að rökræða alvarleg mál. Að endingu þetta: Ef menn vilja breyta til og hafa það lögboðið, að ekki megi bæði vega og mæla síld, heldur eigi annaðhvort að vega eða mæla alla síld, því hygg ég mig hafa sannað, að það sé miklu réttlátara að mæla en vigta. Ég held þess vegna, að ef menn vilja breyta um og nema úr l., að það megi gera hvorttveggja, þá sé miklu réttara að fyrirskipa mælingu á allri síld, en ekki vigt.

Vilmundur Jónsson Út af ræðu hv. 1. þm. Rang. vil ég gera þá aths., að hann trúir ekki sjálfur á það, sem hann kennir, að það sé til niðurdreps síldarútveginum að vega bræðslusíld. Ef svo væri, mundi hann flytja frv. um að fyrirskipa, að öll síld skyldi mæld, en lögbannað yrði að vega síld. Nú er það svo, að allar síldarverksmiðjur á landinu láta vega síldina nema ein. Og þessi eina, sem lætur mæla, er stöðin á Hesteyri. Og það væri þá aðeins til niðurdreps þessari einu verksmiðju að banna að mæla síld, ef þetta væri rétt hjá hv. 1. þm. Rang. En trúi þá hver, sem trúa vill, að allar bræðsluverksmiðjur landsins nema ein taki ótilneyddar upp síldarvigtun, ef það væri til niðurdreps atvinnurekstri þeirra. Það er þó ekkert höfuðatriði, hvort síld er mæld eða vegin, heldur hitt, að einungis annaðhvort er gert eða að búið sé a. m. k. jafntryggilega um hvorttveggja, rétt mál og rétta vog.

Eigum við að flytja frv. um, að alla síld skuli mæla?

. Það er ekkert aðalatriði. En hitt er annað mál, að það að er margt, sem bendir á, að það sé þó öruggara að vega síld en mæla og þetta fyrst og fremst: Það hefir hvergi komið fram kvörtun yfir þeirri aðferð, en a. m. k. á 2 stöðum hafa komið fram mjög ákveðnar og alvarlegar kvartanir um síldarmælinguna og orðið úr opinbert hneykslismál. Hv. þm. G.-K. vill gera þetta að persónulegu máli. Ég vildi hans vegna ekki gera það, og það hefir ekkert persónulegt verið frá minni hendi. En framkomu hv.þm. í þessu máli er mjög persónulega tortryggileg, þar sem hann fyrst, þegar setja á lög um að vega alla bræðslusíld, notar aðstöðu sína sem þm. til þess að smeygja því inn, að það megi þó einnig mæla hana, en síðan, gerandi samninga við sjómenn um að greiða þeim premiu af 150 lítra málum, fær 10% betri útkomu með því að mæla en vega, og í tilboð 10% fyrir skokk mæliker. Þetta er góð uppbót fyrir síldarverksmiðjuna á Hesteyri, en kemur ekki þessum atvinnurekstri yfirleitt til góða. Hvers vegna ætti að hætta að vega bræðslusíldina eins og hv.þm. stingur upp á? Það hefir ekki heyrzt, að hinar verksmiðjurnar, sem tekið hafa upp síldarvigtun, vilji hætta því, og ekki heldur neinn af þeim, sem selur síld eftir vigt. Það, sem ég hefi haldið fram, er aðeins þetta: Hvað eftir annað hafa komið upp hneyksli í sambandi við mál á síld, og nú síðast við fyrirtæki hv.þm. G.-K. En það er ekki ég, sem hefi gert hv.þm. tortryggilegan. Það er hann sjálfur, sem hefir gert það. Ég hefi ekki barizt fyrir því, að síld væri mæld jöfnum höndum og vegin. Ég hefi ekki notað þá aðferð, í blóra við hv.þm. sem síldarkaupanda, sem gefur honum 20% meiri síld en honum ber. Ég hefi ekki smíðað skökku síldarmálin hans og ég hefi heldur ekki falið þau þegar átti að mæla þau af lögreglunni. Það er því alveg skakkt hjá hv. 1. þm. Rang., að ég hafi verið að gera þetta fyrirtæki hv.þm. tortryggilegt; það er fyrirtækið sjálft, sem hefir gert sig tortryggilegt. Ég gleymdi að minnast á það, sem hv.þm. G.-K. hafði eftir mér um togarann vestra, sem ég nefndi, Hávarð Ísfirðing, og viðskipti hans við Kveldúlf. Það er ekki rétt eftir haft, að ég hafi sagt, að munað hafi eins árs veiði á þrem árum. Ég sagði, að þessi togari hefði skipt við Hesteyri í 3 ár. Og svo bar ég það saman, að ef skipið hefði skipt við Hesteyri í 5 ár - og það munaði 20%, hvort skipt væri við Hesteyri eða Sólbakka, þá hefði Hesteyrarstöðin fengið eins árs veiði fyrir ekki neitt. Er þetta ekki rétt?

Ónei, það er nú tóm vitleysa

. Hv. þm. hefir viðurkennt, að Hávarður Ísfirðingur hafi komið til Hesteyrar með mest 1500 mál, en á Sólbakka komu upp úr skipinu 1800 mál. Þetta nemur 20%. Það hefir reynzt, að það munar yfirleitt um 10% á vog og mæli kaupandanum í hag, og um 10% munaði á kerunum. Þetta kemur þannig heim, og er einnig í samræmi við reynslu annara skipa, sem lagt hafa til skiptis upp á Sólbakka og Hesteyri.

Ólafur Thors Það gætir enn sömu raka hjá hv.þm. Ísaf.; hann er að gefa í skyn, að ég með því að taka mæliker, sem sé 150 lítrar og mæla síldina í heim, hafi verið að hafa af sjómönnunum 10%. Ég vil nú benda hv.þm. á, að það er samningur við Sjómannafélag Rvíkur, að sjómenn skuli fá premiu af 150 lítra málum.

Ja, réttutn málum

. Ja, auvitað. Það er þannig hreinasta fjarstæða, að sjómenn hafi verið vanhaldnir um annað en það, sem málin hafa verið of stór, „allt upp í 10%“ segir hv. hv. í dag, „10 sagði hann í gær, en löggildingarstofan segir nú 6% , og þar af stafa 2% frá henni sjálfri, og önnur 2% af venjulegri stækkun mælikeranna við notkun. Þá segir hann, að ef Hávarður Ísfirðingur hefði skipt í þessi 5 ár á Sólbakka, en ekki á Hesteyri, þá hefði hann fengið betri útkomu, sem svaraði eins árs afla. En hvað veit hann um þetta? Hann byggir þetta á þessum 1500 og 1800 málum., eða þó öllu heldur tilhneigingu sinni til að tala á móti betri vitund. Ég hefi sýnt fram á, svo ekki verður hrakið, að frá ári til árs hefir það síldarmagn, sem skipin hafa komið inn með í einu, farið vaxandi vegna þess, að skipstjórunum hefir lærst það, að taka minna í skipin af kolum og salti, og ég skal endurtaka það, að upp úr þessu skipi, sem hv.þm. Ísaf. minntist sérstaklega á, mældist 1927 1035 mál, 1928 1373 mál og 1929 1507 mál. Mismunurinn stafaði af því, að skipstjórinn var farinn að hafa minna af salti og kolum í skipinu, til þess að auka hurðarrúmið fyrir aflann. En auk þess hefir ein af lestum skipsins, sem notuð var undir kol þau árin, sem skipið lagði aflann upp á Hesteyri, verið tekin undir síld þegar skipið lagði aflann upp á Sólbakka. Þetta veit hv.þm., því hann er meðeigandi í þessu skipi. Hv. þm. hefir í þessu máli sýnt illkvittni, sem er fremur fátíð hér í þingsalnum, og beitt útúrsnúningum í stað raka. Óskammfeilni hans er með fádæmum, og hefi ég í langri viðkynningu aðeins einn sinni séð honum bregða, hverju svo sem hann hefir haldið fram eða við hann hefir verið sagt. Um daginn stakk ég upp á því við hann, að hann styddi mig í því að gera mikið þrifaverk fyrir almenning, að flytja með mér till., sem kæmi í veg fyrir það, að hæstlaunuðu embættismennirnir mættu taka á móti bitlingum. Þegar hann heyrði rétta, fór hann allur hjá sér og hafði sig hið skjótasta á brott.

Vilmundur Jónsson Ég fæ ekki séð, að nein ástæða sé til þess að ræða öllu meira um þetta mál. Hv. þm. G.-K. hefir viðurkennt, að síldarmálin á Hesteyri hafi verið of stór, og það er það, sem mestu skiptir í þessu sambandi. Það er fullgilt tilefni og ástæða til þess að samþ. frv. það, sem hér liggur fyrir. - Þá hefir hv.þm. látið sér sæma að vera með persónulega áreitni til mín, en jafnframt verið svo lítilþægur, að óska eftir siðferðisvottorði sér til handa frá mér og vitnað í 25 ára kunningsskap okkar í því sambandi. Það er ekki rétt, að við höfum þekkzt í 25 ár. Við þekktumst fyrir 25 árum. Síðan höfum við ekkert þekkzt, og get ég því engan vitnisburð gefið honum um hegðun hans síðan. En fyrir 20–25 árum þekkti ég hann að því í skóla að „svindla“ sig gegnum hvert próf með engri þekkingu, en því meira monti, kjaftavaðli og hundavaðshætti. Hvort hann hefir breytzt síðan, get ég ekkert um sagt, en mér virðist hann vera mjög svipaður því, sem hann var.

Jón Ólafsson Aðeins nokkur orð til hv.þm. Ísaf. Hann hélt því fram, þessi hv.þm., að ég vildi helzt afnema bæði vigt og mál á síld, en þetta er ekki rétt. Ég sagði aðeins, að ef ég væri sjómaður, þá myndi ég fara fram á, að síldin væri mæld. En þó að þessi hv.þm. haldi málinu mestmegnis gangandi á smásmugulegum naglaskap og títuprjónastungum í þann manninn, sem hann er hér að seilast til, þá mun það ekki verða honum að liði, heldur aðeins verða til þess að flestir muni fá viðbjóð á málssókninni. Þá þóttist hv.þm. ekki hafa farið neinum óvirðingarorðum un hv.þm. G.-K. eða drottað neinu ósæmilegu að honum, þó að hann talaði um hneykslismál í sambandi við hann, teldi hann mjög tortryggilegan o. fl. Þetta um 1500 málin á Sólbakka er hreinasta fjarstæða og öfgar. Ég er búinn að sanna, að prósenttölur mjöls og lýsis munar sáralitlu á báðum stöðunum, og það er óhrekjandi sönnun, sem ekki verður í móti mælt. Þessi 20%. mismunur er því tilbúningur einn, gerður af þeim mönnum, sem hafa tilhneigingu til að ofsækja aðra.

Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg) Ég skal strax taka það fram, að ég ætla ekki að fara að blanda mér í deilur þeirra hv.þm. G.-K. og hv.þm. Ísaf. En ég vil benda á, að hv.þm. Ísaf. hefir ekki treyst sér til að halda því fram, að ekki væri töf að því að vega síld. Kom þetta greinilegast í ljós eftir að hann hafði svarað ræðu hv. 1. þm. Rang., enda er enginn vafi á því, að slíku er ekki hægt að halda fram, a. m. k. ekki af þeim, sem einhverja þekkingu hafa á þessum hlutum. Sennilega er það því framkvæmdarstjóri Samvinnufél. Ísfirðinga einn, sem leyfir sér að halda því fram. Þá sagði hv.þm., að annaðhvort þyrfti að vega alla síld eða þá mæla hana alla. Ég get ekki séð, að þetta sé nein nauðsyn og hv.flm. hefir engin rök fært fram til stuðnings þessum fráleita einstrengingshætti. Það er aðalatriðið fyrir mér, að útiloka ekki þann möguleika að mæla síldina þegar báðir aðiljar, seljandi og kaupandi, óska þess, því að það er af öllum, sem til þekkja, viðurkennt að vera miklu fljótlegra en að vega hana. Gerir það afgreiðslu skipanna því miklu greiðari. Auk þessa er frv. eins og það er nú beinlínis óþarft brot á samningsfrelsi manna, sem virðist með öllu óhafandi.

Ólafur Thors Hv. þm. Ísaf. gat þess enn á ný, að aðalsönnunin fyrir 20% mismuninum væri sú, að skipin hefðu farið til Sólbakka, en ekki Hesteyrar. Það stendur nú svo á, að ég hefi í höndum bréf frá skipstjóra á einu af þeim Skipum, sem lagt hafa upp síld bæði á Hesteyri og Sólbakka. Skýrir skipstjóri frá því, að venja sé að síma um áætlaðan afla á innleið, og segir frá þeirri reynslu sinni, að aflinn hafi sízt fremur farið fram úr áætlun þegar losað var á Sólbakka en Hesteyri. Hann skýrir ennfremur frá því, að síðastl. sumar hafi hann losað á Sólbakka 2134 mál úr einni veiðiför, og hafði til þess tíma aldrei jafnmikið komið úr skipinu. En skömmu síðar var aflinn lagður á land á Hesteyri, og reyndist þá 2327 mál, eða nær 200 málum meiri en mest hafði verið áður. Ég hygg, að af þessu geti menn markað, að það er rétt, sem ég hefi verið að segja, að skipin hafa alltaf, frá ári til árs, verið að rúma meiri og meiri afla, með því að minnka rúm fyrir salt og kol. Um viðkynningu okkar þau 25 ár, sem við höfum þekkzt, ætla ég ekki að fara að tala nú frekar en orðið er. Ég býst ekki við, að umr. um hana yrðu honum til heiðurs, og ef til vill veit hann það sjálfur líka.

Magnús Guðmundsson Hv. aðalflm. frv. þessa er veikur, og þar sem ég er einn af flm. þess, vil ég mælast til, að það fái að ganga áfram til 2. umr., helzt umræðulaust, því að þetta er gamall kunningi hér í d., sem flestir hv. dm. þekkja. Umr. um það á þessu stigi virðast því þýðingarlitlar. Óska ég því svo vísað til menntmn. að umr. lokinni.

Bernharð Stefánsson Ég ætla ekki að fara að ræða mál þetta nú, en mér dettur í hug, að það sé ekki sem heppilegastur staður fyrir það í menntmn., því að það hefir verið þar oft áður, og reynslan hefir orðið sú, að það hefir lítinn árangur borið. En þar sem í því er ýmislegt fleira en það, sent beinlínis getur tilheyrt menntamálum, t. d. ákvæðin um þegnskylduvinnuna, þá finnst mér rétt að vísa því til annarar n. en það hefir verið í áður, og verður að telja, að því sé þá bezt borgið í hv.allshn., því að eins og kunnugt er, er þetta að nokkru leyti héraðsmál, en svo ber vel í veiði, að í þeirri n. eiga sæti báðir þm. þess héraðs, sem málið er komið frá. Legg ég því til, að frv. verði vísað til allshn. að umr. lokinni.

Magnús Guðmundsson Ég er þess fullviss, að till.hv. 1. þm. Eyf. er sprottin af umhyggju fyrir málinu, og vil ég því láta hana hlutlausa, og tel málinu jafnborgið í hvorri n. sem er.

Jón Ólafsson Þá lítur út fyrir, að þessu máli ætli nú sem fyrr að fylgja sömu heilindi frá flm. hendi sem áður hafa einkennt allt þeirra háttalag um flutning málsins. Hv. þdm. vita ofurvel, að ég hefi alltaf verið á móti málinu, og býst við að verða það enn. Þó er því talið bezt borgið í þeirri n., sem ég á sæti í. Ég hefi því beinlínis ástæðu til að vita slíkan leikaraskap og þá hv.þm., sem eru að flissa og hlæja að málinu, en flytja það þó. Annars á mál þetta samkv. eðli sínu að vera í menntmn. Um það er óþarfi að vera að deila. En ég vil vekja athygli hv.flm. á því, að það er vitavert, að þm. geri leik að því að flytja frv., ef þeir meina ekkert með því, þar sem það kostar ríkissjóð ærið fé að vera þing eftir þing að láta prenta það upp. Ég vil því skora á þá og aðra hv.þdm. að láta málið ganga til þeirrar n., sem það á að vera í samkv. þingvenju, svo að það á sínum tíma fái þá afgreiðslu, sem meiri hluti Alþingis vill skapa því á þinglegan hátt.

Bernharð Stefánsson Ég get ekki skilið, að þetta mál þurfi að vera í menntmn. Fjallar það um fleira en menntamal. Er t. d. talað um að leggja skylduvinnu á unglinga í sýslufélögum. Heyrir það undir almenna löggjöf, en ekki menntamal. Er það og ekki dæmalaust, að málum, er fjölluðu um skólamál, væri vísað til allshn. Hygg ég það munu vera rétt, að frv. því, er hér var fyrir skömmu, um ljósmæðraskóla, hafi verið vísað þangað. Gæti þetta frv. eins verið í allshn. og hitt. Þó að annar af þm. Rang. sé frv. mótfallinn, þá er hinn flm. Ætla má, að báðir séu manna kunnugastir þessu máli. Þar sem þeir eru báðir í allshn. og á gagnstæðri skoðun, mætti gera ráð fyrir, að allshn. hefði bezt tök á því að athuga málið frá báðum hliðum. A. m. k. kemur þm. Rang. þetta mál mest við, að því bezt, að þeir eigist við um það í n.

Forseti (JörB): Ég vil mælast til þess við hv.þdm., að þeir fjölyrði ekki svo mjög um þetta atriði.

Sveinbjörn Högnason Í sambandi við till.hv. 1. þm. Eyf. um að vísa málinu til allshn., vil ég geta þess, að það var fengið menntmn. á sumarþinginu, en dagaði þar uppi, enda þótt menntmn. hefði ekki ýkja mikið að starfa. En menntmn. ætti vitanlega að hafa betri aðstöðu til að athuga þetta mál, því að eins og kunnugt er, hefir allshn. geysimikið að starfa. Er það sjálfsagt betra fyrirkomulag, að mál, er snerta skóla landsins almennt, verði sett í menntmn. Eru það engin rök hjá hv. 1. þm. Eyf., að þm. Rang. séu málinu kunnugastir. Er þetta t. d. annað þingið, sem ég sit á, en frv. hefir verið flutt hér áður 4 sinnum. Tel ég víst, að hv.flm., sem svo oft hafa flutt það áður, séu því alveg eins kunnugir. Tel ég æskilegt, að þetta mál sé hjá þeirri n., sem hefir bezta aðstöðu til að athuga það vel, en ekki hjá allshn., sem langmest hefir að starfa, og þetta getur heldur ekki talizt að heyra undir þá n. eftir eðli sínu. Vil ég því eindregið mælast til þess, að því verði vísað til menntmn.

Lárus Helgason Ég tel óþarft að ræða mál þetta meira. Finnst mér réttast, að það væri ekki látið ganga lengra en til þessarar umr. Ég held, að þingið hafi annað við tímann að gera en að eyða honum í þetta mál, sem er flutt hér á þingi ár eftir ár, án þess nokkur alvara fylgi frá hv.flm., og hefir reynslan sýnt, hvernig farið hefir áður. Greiði ég því atkv. á móti því, að málið fari áfram.

Pétur Ottesen Hv. þm. Mýr., sem ætlaði að hafa orð fyrir landbn. í þessu máli, er nú veikur. Fyrir því leyfi ég mér að fara þess á leit við hv. d., að mál þetta fái nú að ganga til 2. umr. og að umr. um það verði geymdar þangað til.

Bernharð Stefánsson Þetta mál hefir legið fyrir nokkrum undanförnum þingum og verið töluvert rætt. Á vetrarþinginu í fyrra fékk það einnig allrækilega athugun í nefnd. Vonast ég því eftir, að það geti að þessu sinni gengið umræðulítið til nefndar. Á vetrarþinginu í fyrra fékk málið afgreiðslu frá landbn. Hún lagði til að gera allmiklar breytingar á frv. Nú er frv. lagt hér fram að mestu leyti í sömu mynd og það var áður og lítið tekið upp af brtt. landbn. í fyrra. Við flm. höfum tekið upp þær einar breyt., sem við vorum sammála sammala um að væru til bóta. Ég vil taka það fram, þar sem ég var í landbn. í fyrra og skrifaði undir nál. með fyrirvara, að ég gæti þó e. t. v. gengið inn á einhverjar fleiri breyt., ef málinu væri þá borgið. Breytingar þær, sem við flm. höfum gert á frv., eru þá þessar: Í fyrsta lagi við 2. gr., um rétt jarðareiganda til að taka jörð úr ábúð. Við leggjum til, að sá réttur sé aukinn svo, að jarðareigandi megi taka jörð úr ábúð handa foreldri sínu eða barnabarni. Þá er brtt. við 11. gr. um húsaskyldu. Leggjum við nú til, að ekki sé skylda að halda við húsum á jörðum, sem allar horfur eru á, að leggist í auðn. Virðist þetta vera sjálfsögð breyting. Þá er 16 gr. ekki samhlj. því, sem hún var áður. Hún er um vexti eða hækkað afgjald, sem leiguliði á að greiða af framlagi landsdrottins til húsabóta. Hér eiga vextirnir ekki að vera ákveðnir, heldur má hækka afgjald jarðarinnar sem svarar þeim vöxtum, er landsdrottinn verður að greiða af láni því, er hann kann að taka vegna húsagerðarinnar, ella venjulegir sparisjóðsvextir. Engin ástæða er til að landsdrottinn fái ekki sömu vexti og hann hefir sjálfur orðið að greiða, ef hann hefir átt féð sjálfur, virðist ekki ástæða til að greiða honum hærri vexti en hann getur fengið í bönkum og sparisjóðum. Þá eru engar breytingar fyrr en við 43. gr. Þar er bætt við fyrri ákvæði, að ef landsdrottinn vill gera jarðabót á jörð, sem er í fastri byggingu, og nái hann ekki samkomulagi við leiguliða um það, þá megi hann samt sem áður gera jarðabótina. En þegar henni er lokið, geti hann látið úttektarmenn skoða hana og meta. hversu mikið jarðargjald megi hækka við jarðabótina. Beri þá leiguliða að halda jarðabótinni við og gjalda árlega þá hækkun á eftirgjaldi, sem metin er fyrir jarðabótina. Virðist sanngjarnt, að landsdrottinn geti sjálfur bætt eign sína eftir vild. Aðalbreyt. er þó e. t. v. við 45. gr. Hún er um kaupskylduna. Áður stóð í frv., að þegar landsdrottinn byði leiguliða jörð til kaups með 5 ára greiðslufresti og fasteignamati, en leiguliði neitar að kaupa, þá hafi leiguliði fyrirgert ábúðarrétti sínum. Nú hefir greiðslufresturinn verið færður niður í 6 mán. Þetta er miklum mun hagstæðara fyrir landsdrottin, en við litum svo á, að hitt ákvæðið gæti komið um of í bága við hagsmuni hans. Nú er líka svo komið, þegar miðað er við heilbrigða tíma, að aðgangur að peningastofnunum gegn veði í fasteign er orðinn það greiður, að oftast verður ekki miklum erfiðleikum bundið fyrir leiguliða að geta svarað út jarðarverðinu á þessum tíma. En oft getur verið, að landsdrottni sé nauðsynleg að fá jörðina greidda innan þessa tíma, og gæti því fyrra ákvæði frv. komið of mjög í bága við hagsmuni hans. Þá er loks brtt. við 57. gr., þar sem við leggjum til, að frestur á fullri framkvæmd þessara laga verði ákveðinn 10 ár í stað 5 ára áður. Ég hefi þá gert grein fyrir, að hverju leyti frv. er breytt. Vonast ég eftir, að frv. gangi til n. og n. eigi hægra með að afgreiða það , fljótt og vel vegna hins mikla undirbúnings, er það hefir þegar fengið. Hvað sem um brtt. landbn. frá í fyrra má segja, er þó víst, að í þeim er saman komið allt það helzta, sem menn hafa talið athugavert við frv. Ætti því það starf að vera til mikils léttis fyrir landbn. nú.

Flm. (Einar Árnason) Eins og sést á þskj. 95, er þetta frv. flutt að ósk Ólafsfirðinga. Krafan um, að Ólafsfjörður verði sérstakt læknishérað er ekki ný, og enda ekki í fyrsta sinn nú, sem hún er borin fram hér á Alþ. Er nú liðið á annan tug ára síðan þessi krafa kom fyrst fram, en ekki hefir hún fengið byr hjá þinginu til þessa, en að vísu nokkra viðurkenningu, þar sem var sú ráðstöfun Alþingis, að Ólafsfirðingum var veittur styrkur til þess í fjárl. að halda sinn sérstaka lækni. Var þessi styrkur veittur í fyrsta sinn í fjárl. ársins 1926 og nam 2000 kr., og áttu Ólafsfirðingar sjálfir að leggja fram 2600 kr. á móti. Þessi styrkveiting fjárveitingavaldsins kom þó ekki að liði, af því að hreppsfélagið er ekki svo á vegi statt fjárhagslega, að það gæti tekið á sig þann bagga, sem slík árleg greiðsla mundi hafa í för með sér. Í fjárl. 1929 var gerð sú breyting, að þá er framlagið, sem ríkissjóður lofaði, hækkað upp í 2600 kr., gegn 1600 kr. frá Ólafsfirðingum. Þegar málið var komið í þetta horf, þá varð það úr, að Ólafsfirðingar réðu til sín lækni og gerðu samning við hann til 5 ára. Þeir hafa þessi árin fengið 2600 kr. úr ríkissjóði, en sjálfir greitt hinn hlutann, eða 1600 kr. Þessi samningur er útrunninn 1933, og eru engar líkur til, að Ólafsfirðingar treysti sér til að gera samning aftur, svo fátækt hreppsfélag, að borga 1600 kr. á ári til læknis. Hreppsfélagið hefir einu sinni gert þennan samning og verður að reyna að standa við hann fram að þeim tíma, sem mun vera 1. júní 1933. En það má búast við því, að eftir þann tíma verði þeir læknislausir. Nú kunna margir að líta svo á, að ekki muni vera sérstök þörf á því, að þessi hreppur fái sérstakan lækni. En ég held, að það tvennt sé sönnun fyrir því, að þarna sé virkileg þörf fyrir lækni, að ríkissjóður hefir veitt þessi hlunnindi, og í annan stað það, að sveitarfélagið leggur á sig þessa byrði. Ég vildi aðeins taka það fram fyrir þá, sem kynnu að vera ókunnugir þarna, að Ólafsfjörður er umgirtur háum, veglausum fjöllum. Á vetrum er venjulega illfært eða ófært til annara héraða, og sérstaklega þangað, sem læknis er að leita. Þarna er ákaflega brimasamt, lending slæm og oft undir hælinn lagt, að hægt sé að leggja á bát inn á Ólafsfjörð. Það getur vitanlega heppnazt í góðu veðri, en þeir tímar eru oft, að það er ófært, og þá er útilokað, að þeir geti fengið læknishjálp. Það má líkja afstöðu Ólafsfjarðarhrepps við þá afstöðu, sem Bolungavík hafði áður en settur var þar sérstakur læknir. Það var fyrir nauðsyn þeirra manna, að þingið gerði Bolungavík að sérstöku læknishéraði. Ég vildi því mega vona, að þingið liti á nauðsyn Ólafsfirðinga og veiti þeim sömu hjálp í þessu efni sem Bolungavík var veitt á sínum tíma, því hér getur ekki verið um nema örlítil aukaútgjöld að ræða fyrir ríkið, þar sem það nú greiðir hátt á þriðja þús. kr. til læknisins, en það myndi, ef það yrði sérstakt hérað, heyra undir þann flokk læknishéraða, þar sent launin eru 3500 kr. Vil ég svo leggja til, að málinu verði vísað til allshn. að lokinni þessari umr.

Halldór Steinsson Því verður ekki neitað, að Ólafsfjarðarhreppur á við mikla erfiðleika að stríða um læknissókn. Hinsvegar verður á fleira að líta, þegar farið er fram á að stofna sérstakt læknishérað. Í því felst fyrst og fremst embættafjölgun. Og ég álít, að á þessum tímum verði að fara varlega í þær sakir. En svo verður einnig að gæta þess, þegar um er að ræða að stofna nýtt læknisembætti. hver nauðsynin er, og í öðru lagi, hvort héraðið sé svo fjölmennt, að það sé lífvænlegt fyrir lækni að setjast þar að. Nú er það svo, að Ólafsfjarðarhreppur er með fjölmennustu hreppum á landinu, en sem sérstakt læknishérað með þeim allra fámennustu. Þess vegna geri ég ráð fyrir, að þó þarna yrði stofnað sérstakt læknishérað, þá mundi ganga mjög treglega að fá nokkurn lækni til að setjast þar að. Það mundu ekki gera aðrir en þeir, sem ekki eiga annars úrkosta. Það er skiljanlegt, að læknar vilja ekki fara í þessi litlu héruð. Fyrst og fremst af því, að þeir geta ekki lifað þar, og svo í öðru lagi af því, að hætt er við, að þeir verði aftur úr í sínum fræðum sökum æfingarleysis. Í þessu liggur það, að þessi héruð verða ekki eftirsóknarverð; fæst venjulega enginn til að setjast í þau. Svo framarlega sem það er erfiðleikum bundið að fá núverandi lækni til að setjast að þarna með þessum launum, sem hann hefir, þá mun það verða erfitt, ef launin eiga að vera minni, því að ef þarna yrði stofnað sérstakt læknishérað, myndu launin verða nokkuð lægri en þau laun, sem núverandi læknir hefir þar. Eins og ég tók fram, þá eru miklir erfiðleikar fyrir héraðsbúa að ná í lækni, en ég vil þó hinsvegar viðurkenna, að þingið hefir séð og fyllilega kannazt við þessa erfiðleika, þar sem það hefir veitt 2600 kr. úr ríkissjóði til sérstakrar læknishjálpar. Það er meira en veitt hefir verið nokkrum sérstökum hrepp á landinu; þeir hæstu fara ekki fram úr 600 kr. Þessum hrepp er gert hærra undir höfði en öllum öðrum, og ég viðurkenni, að hann á það fyllilega skilið. Þess vegna verður ekki annað sagt en að þingið hafi séð erfiðleikana, sem hér eru, og reynt að bæta úr þeim. Ég álít þá leið heppilega, að þingið haldi sömu stefnu og áður að veita ríflegan styrk til læknishjálpar á þessum stað, án þess að gera hreppinn að sérstöku læknishéraði. Annars finnst mér, að það hefði átt að taka það fram í frv., í hvaða launaflokki væri ætlazt til, að þetta hérað yrði.

Fjm. (Einar Árnason) Ég sé ekki ástæðu til að gera miklar aths. við það, sem hv.þm. Snæf. sagði um þetta mál. Hann taldi fyrst og fremst, að þetta myndi vera fámennasta læknishérað á landinu. Ég tel vafasamt, að hann hafi rétt fyrir sér í því. Ég hygg, að ekki fá læknishéruð séu fámennari. Hann lítur svo á, að slíku héraði sem þessu myndi reynast mjög erfitt að fá lækni. Má vera, að þetta sé rétt hjá hv.þm. En það er nú svo, að fólkið lítur svo á, að læknarnir séu til fyrir það, en ekki fólkið fyrir læknana. Fólk hefir alveg eins mikla þörf fyrir læknishjálp í fámennum héruðum og fjölmennum. Það getur ekki skilið, að það eigi að gjalda þess, að það er illa sett, annaðhvort af náttúrunnar hendi eða vegna fámennis, að það eigi ekki að fá samskonar hjálp og þá, sem þjóðfélagið veitir öðrum þegnum sínum. Ég vildi taka það fram út af fámenninu, að íbúarnir eru hér um bil allir á sama blettinum. Það er töluverður munur fyrir lækni að starfa í fámennu héraði, þegar byggðin er ekki mjög dreifð. Þarna býr flest fólkið í útgerðarþorpi. Einmitt af útgerðinni leiðir, að meiri þörf er fyrir lækni heldur en ef þetta hefði verið dreifð landssveit. Í öðru lagi, að einmitt á þessum stað er mjög ódýrt að lifa. Nú er þess að gæta, að sú sveit, sem næst liggur Ólafsfirði, sem sé Stífla, heyrir til Hofsóshéraði. Ef læknir væri í Ólafsfirði, þá væri auðveldara að vitja læknis þangað úr Stíflu heldur en til Hofsóss. Ég geri ráð fyrir, að það sé ekki erfitt fyrir lækni að framfleyta lífinu í Ólafsfirði með þeim launakjörum, sem hér er um að ræða. Það er náttúrlega mikið til í því, að læknar verði aftur úr í sínum fræðum í slíkum héruðum. En við getum ekki veitt öllum læknum tækifæri til þess að starfa þar, sem þeir geta haldið áfram á þroskabraut í læknavísindum og lært meira en þeir kunnu, þegar þeir komu frá prófborðinu. Við getum ekki gert öll læknishéruð þannig úr garði, að þau þroski læknana í sinni starfsemi. Ég held, að Ólafsfjörður sé ekki undantekning frá ýmsum öðrum héruðum hvað þetta snertir. Það skal játað með þakklæti fyrir hönd Ólafsfjarðar, að þingið hefir viðurkennt nauðsynina með því að veita styrkinn. Það, sem er aðalatriðið fyrir Ólafsfirðinga, er, að þeir hafi vísa læknishjálp, þegar mest liggur á. Það er öryggið heima fyrir, sem þeir hugsa mest um. Við skulum taka til dæmis sængurkonur. Í mörgum tilfellum myndi ekki vera nokkur leið að fá hjálp, ef læknirinn er ekki á staðnum, því það er, eins og ég hefi áður tekið fram, bæði ófært á sjó og landi langtímum saman um vetrarmánuðina. Hvað viðvíkur því, sem hv.þm. (HSteins) sagði, að réttara hefði verið, að tekið hefði verið fram í frv., hvaða launakjör þessi læknir hefði, þá má það vel vera rétt, en það var svo þegar Hólshreppshéraðið var stofnað, að þá var ekkert um það sagt í lögunum, hvaða laun ættu að fylgja því héraði. En ég býst við, að úr þessu megi bæta í meðferð málsins.