Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Fjmrh. (Jakob Möller): Eins og hv. þdm. er kunnugt, þótti ekki verða komizt hjá að gefa út brbl. um frestun bæjarstjórnarkosninga í Reykjavík, er fram áttu að fara 25. jan. s.l., vegna óvenjulegra ástæðna, sem þá ríktu í opinberum málum hér í bæ. Hv. dm. er kunnugt, að um áramótin kom til verkfalla hér í bænum, þ. á. m. prentaraverkfalls, svo að blaðaútgáfa stöðvaðist að mestu leyti. Aðeins eitt blað gat þá komið út óhindrað. Hin blöðin komu ekki út lengi vel, en þó fór svo að lokum, að út gátu komið smásneplar af þeim tvisvar eða þrisvar á viku eða sem svo. Ríkisstj. leit nú svo á, að sá stjórnarfarslegi grundvöllur, er almennar kosningar eiga að byggjast á, væri ekki fyrir hendi á þeim tíma, er bæjarstjórnarkosningarnar áttu fram að fara, og ákvað hún því að fresta þeim, þar til þessi mál væru aftur komin í sæmilegt horf. Nú hefur skipazt svo, að þetta er komið í venjulegt horf, og er þar með ákveðið, samkv. brbl., hvenær kosningarnar skuli fram fara. Verður ekki um það breytt, nema til komi nýjar ástæður, sem eru þann veg, að ekki þyki pólitísk skilyrði fyrir hendi til þess, að hægt sé að hafa kosningar. Ég tel, að allir hv. þdm. muni hafa gert sér svo glögga grein fyrir þessu máli, að ekki sé þörf á að hafa um það fleiri orð. Legg ég svo til, að málinu verði að umr. lokinni vísað til 2. umr. og allshn.

*Haraldur Guðmundsson: Ég mun greiða atkv. gegn þessu frv. um staðfesting á brbl. hæstv. ríkisstj., ekki vegna þess, að mér sé ekki ljóst, að það hefur engin áhrif á það hér eftir, hvenær kosningar fara fram í Reykjavík, hvort frv. verður samþ. eða ekki, heldur af hinu, að ég tel sjálfsagt að mótmæla sem kröftuglegast því gerði hæstv. ríkisstj. að gefa út þessi brbl. Ég mun því greiða atkv. gegn frv. og vænti þess, að sem flestir hv. þm. geri hið sama. Eftir að þessi brbl. voru gefin út, flutti hæstv. fjmrh. ásamt hæstv. forsrh. svo kallaða greinargerð fyrir þeim í ríkisútvarpið. Var látið heita, að þeir ætluðu sér að skýra tilgang brbl. þessara. Greinargerð hæstv. fjmrh. var að vísu að mestu leyti flutt til þess að afsaka útgáfu gerðardómsl. En auk þess var það, sem hann sagði um frestun kosninga hér í Reykjavík, þann veg fram sett, að ég furðaði mig á. Það voru fullyrðingar, sem honum var sjálfum fullkunnugt um, að höfðu ekki við nein rök að styðjast. Hann réðst þar harkalega á einn stjórnmálaflokk, Alþfl., sem hafði enginn tök á að bera hönd fyrir höfuð sér. Þetta var ekki fyrsta misnotkun útvarpsins, sem hæstv. ríkisstj. gerði sig seka um, því að þegar brbl. um svo kallaðan gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum höfðu verið gefin út, fluttu tveir hæstv. ráðh., forsrh. og atvmrh., svo kallaða greinargerð fyrir þeim í útvarpið. Þá var ekki búið að veita félmrh., Stefáni Jóh. Stefánssyni, lausn frá ráðherrastörfum, en samt gerðust þau fáheyrðu tíðindi, að þeir tóku ríkisútvarpið til sinna nota, en bönnuðu ráði. Alþfl. að gera grein fyrir afstöðu sinni. Og þetta var ekki látið nægja, heldur var svo enn notað tækifærið, er frestun bæjar stjórnarkosninganna hafði verið ákveðin, til að skapa tveim hæstv. ráðh. sömu flokka aðstöðu til að láta ljós sitt skína með ræðuhöldum í útvarpið. Þessi háttur, sem hæstv. ríkisstj. hefur tekið hér upp, að geru ríkisútvarpið að einkaáróðurstæki sínu, er algert einsdæmi. Ég skal svo víkja að grg. hæstv. fjmrh. fyrir þessum brbl. Hann flutti í ræðu sinni einkennilega skáldsögu, er hann sagði, að Alþfl. hefði komið prentaraverkfallinu af stað. Hann hefði stillt svo til, að vinnustöðvun prentara hæfist um áramót, svo að ekkert blað nema Alþýðublaðið gæti komið út fram að bæjarstjórnarkosningum í Reykjavík, sem fram áttu að fara seint í janúarmánuði. Klókindin voru ekki lítil. Alþfl. lætur prentara segja upp samningum sínum þrem mánuðum fyrir nýjár, hann fær alla sjálfstæðismenn, alla framsóknarmenn, alla kommúnista í prentarafélaginu til að leika þennan leik með sér, en aumingja ráðh. Sjálfstfl. og Framsfl. eru ekki annað en sakleysið sjálft, á meðan þessu fer fram, og eiga sér einskis ills von, og þegar þessi brella Alþfl. er komu í kring, eiga þeir einskis annars úrkosta en svara henni með fyrrnefndum brbl. Þessi saga á engan sinn líka í íslenzkri skáldsagnagerð, nema ef vera skyldi sögu þá, er borgarstjórinn í Reykjavík samdi á siðasta hausti um það leyti, er aukaþingið var haldið, eri sú saga var á þá leið, að Alþfl. og Framsfl. hefðu ætlað að tæla sjálfstæðismenn í ríkisstj. til að binda kaupgjaldið með l., til þess að fyrrnefndir flokkar gætu sjálfir grætt á því. Þessir ráðh, sjálfstæðismanna höfðu setið með sveittan skallann í samningum við ráðh. Framsfl. og látið ánetjast, þar til ágætir flokksmenn þeirra í Hafnarfirði sáu við þessu og leiddu þá í allan sannleika um það. hvernig verið væri að leiða þá afvega. Saga sú um tildrög prentaraverkfallsins, sem ég gat um áðan, er sams konar og þessi, en fyrir henni er auðvitað enginn fótur, og hæstv. ráðh, veit það líka. Alþfl. átti engan þátt í því að koma þessu verkfalli af stað, og ég hygg, að verkfallið hafi verið samþ. með einróma atkv. allra þeirra, er á fundi voru, þegar það var ákveðið, án tillits til þess, hvort það voru sjálfstæðismenn, framsóknarmenn, kommúnistar eða Alþýðuflokksmenn. Svo er annað atriði, sem útilokar gersamlega, að nokkrum heilvita manni geti dottið í hug að trúa orðum hæstv. ráðh., en það er ákvæði í samningi prentara og prentsmiðjueigenda í Reykjavík, sem undirritaður var snemma í janúar í fyrra. Þar er tekið fram, að þótt koma kunni til vinnustöðvunar, hvort sem um er að ræða verkfall eða verkbann, þá skuli Alþýðuprentsmiðjan hafa heimild til að vinna áfram að prentun Alþýðublaðsins. Var öllum prentsmiðjueigendum fullkunnugt um þessa gr., enda var þeim tilkynnt þetta. Til þess að taka af öll tvímæli, vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lea hér upp 43. gr. í samningi prentara og prentsmiðjueigenda, sem gerður var í ársbyrjun 1941. Þar segir svo: „Komi til verkfalls eða verkbanns af hálfu H.Í.P. eða F.Í.P., eru Alþýðuprentsmiðjan og Ríkisprentsmiðjan Gutenberg undanþegnar því að leggja niður vinnu gegn því, á meðan á vinnustöðvuninni stendur, að Alþýðuprentsmiðjan skuldbindur sig til að prenta aðeins það, sem Alþýðufl. og starfsemi hans krefur, eins og Ríkisprentsmiðjan skuldbindur sig til að prenta aðeins það, sem starfsemi ríkisins krefur, og báðar skuldbinda sig til að taka ekki aðra eða fleiri menn til vinnu en verið hafa fastir starfsmenn í minnst mánuð, áður en verkfallið eða verkbannið hófst.“ Þessu skilyrði hefur í öllu verið fullnægt, frá því er vinnustöðvun hófst. Það er því augljóst, að ekkert hefur verið gert í þessu máli af hálfu Alþýðuprentsmiðjunnar eða Alþfl. nema það, sem allir máttu vita, að gert yrði. Þá var það rangt hjá hæstv. ráðh:, að vinnustöðvunin hafi verið svo alger, að engin blöð hafi getað komið út önnur en Alþýðublaðið, enda játaði hann það hér áðan. Strax, þegar kosningafrestunin hafði verið ákveðin, sem ráðh. Framsfl. eiga að hafa fallizt á fyrir þrábeiðni manna sinna, en þó sennilega fyrir eitthvað meira, þá brá svo við, að Vísir og Morgunblaðið fóru að koma út aftur, að vísu snepIar, eins og hæstv. ráðh. komst að orði, en þó þannig, að lítið vantaði á, að þau næðu bæði saman lesmáli Alþýðublaðsins. Enda er vitanlegt, að með þeim ítökum, sem sjálfstæðismenn eiga í prentarastéttinni, hefði verið leikur einn fyrir þá að halda úti blöðum sínum á stærð við Alþýðublaðið, og tel ég, að með því hefði réttum leikreglum verið framfylgt, því að ekki getur það talizt réttlátt, að blaðakostur andstæðinganna sé fjórfaldur eða sexfaldur á við blaðakost Alþýðuflokksins. Enn er það atriði, að ákveðið hafði verið, að fram skyldu fara útvarpsumr. um bæjarstjórnarkosningarnar þrjú kvöld í röð, og skyldu allir flokkar, er lista höfðu í kjöri, taka þátt í þeim umr. og hafa jafna aðstöðu til að tala máli sínu. ekkert virtist nú auðveldara en fjölga þessum útvarpskvöldum með tilliti til þess, að blöð gátu ekki komið út með reglulegum hætti, og þegar þess er gætt, hve langt hæstv. ríkisstj. hafði áður gengið í því að misbeita útvarpinu og flytja landsmönnum einhliða áróðursfregnir, virtist það beinlínis skylda hennar að láta þessar umr. fara fram. Ef það er brot á lýðræðisreglum, að einn flokkur hafi meiri blaðakost en annar fyrir kosningar, þá er það óefað miklu alvarlegra brot á þeim reglum, ef ríkisútvarpið er látið flytja einhliða áróður varðandi kosningar til þeirra kjósenda um land allt, sem engan kost hafa átt á því ai kynna sér viðhorf málanna frá öðrum hliðum. Þegar fyrrnefnd brbl. voru gefin út, var þar svo ákveðið, að kosningum skyldi frestað hér í Reykjavík aðeins. Hins vegar voru þær látnar fara fram með eðlilegum hætti í Hafnarfirði. Keflavík og á Akranesi eins og öðrum kaupstöðum og kauptímum landsins, þar sem kjósa skyldi. Nú var vitað, að þessir staðir allir höfðu eingöngu þann sama blaðakost og Reykvíkingar og blaðanna sömu not, hvorki meiri né minni. Blöðin koma daglega til þeirra og hafa væntanlega sömu áhrif á hugi kjósenda á þessum stöðum og í Reykjavík. En þar eru þessar kosningar látnar fara fram, þar er engin hætta á, að lýðræðisreglurnar séu brotnar eða „réttar leikreglur“, eins og hæstv. forsrh. stundum orðar það. Mér er óskiljanlegt, hvaða samræmi hæstv. ráðh. getur fundið í þessu. Enda er ég fullviss þess, að það er fyrirsláttur einn og annað ekki, að kosningafrestunin hér í Reykjavík hafi stafað af því, að ráðh. hafi talið það brot á rétti. lýðræðisreglum að láta kosningar fara fram. Frestunin stafar eingöngu af því, að Sjálfstfl. varð þess áþreifanlega var, að álit hans og fylgi hjá kjósendunum í bænum hafði beðið stórfelldan hnekki við það, að hann gerðist samsekur ráðh. Framsfl. um útgáfu brbl. um gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum. Og hann óttaðist, að þetta mundi koma stórlega í ljós við kosningarnar. Hann hugsaði sem svo: Frestur er á illu beztur. Hver veit, nema þetta fyrnist, eitthvað gerist, áður en kosið verður, - ef við fáum bið, sem dregur hugi manna frá þessu máli. Við skulum láta vinnustöðvuninni ljúka fyrst og hugi manna róast. Svo koma önnur mál, sem taka hugi manna, en þetta eyðist. Flokkurinn vildi skjóta dómi kjósenda á frest, ekki til þess að málin yrðu betur skýrð, heldur í von um það, að hægt yrði, áður en til kosninga kæmi, að lauma öðrum málum framar í hugi manna og þar með draga eitthvað úr þeim hnekki, sem talið var, að flokkurinn hafi beðið við vinnustöðvunina. Ég get í sjálfu sér skilið afstöða þeirra. Þeir hafa látið undan ótta þeirra manna, sem gengu út um bæinn til að leita eftir hugum kjósendanna. Hitt á ég erfitt með að skilja, hvers vegna Framsfl. og ráðherrar hans sáu ástæðu til þess að verða við þrábeiðni samstarfsmanna sinna. Nema svo skyldi vera, að aðrar ástæður liggi til en þær, sem opinberar eru enn. Þessi ótti sjálfstæðismanna við kosningar í Reykjavík hefur áreiðanlega ekki verið ástæðulaus. Það hafa úrslit bæjar- og sveitastjórnarkosninga víðs vegar mjög greinilega leitt í ljós. Einn sjálfstæðismaður orðaði það svo í mín eyru, og sama væri, hvers konar sprengilistar kæmu fram, það hefði alls staðar orðið sama reynslan, að sjálfstæðismenn hefðu hópum saman flykkzt á þessa sprengilista til þess að komast hjá því að kjósa sinn eigin flokk. Á Ísafirði, Akureyri og Keflavík sýndi það sig, að stór hluti notaði sér möguleikann til þess að greiða atkv. móti sínum eigin flokki, án þess beinlínis að kjósa sína gömlu andstæðinga, sem þeir höfðu átt í höggi við. Þó er þess gott að minnast, að ýmislegt ánægjulegt hefur gerzt í sambandi við kosningar þessar fyrir hann og væntanlega líka fyrir samstarfsflokkinn. Því að í Húsavík, vöggu kaupfélagsstefnunnar hér á landi, voru á einum og sama lista við sveitarstjórnarkosningar Gudjohnsen og Kaupfélagsstjórinn, - sonarsonur gamla Gudjohnsens og eftirmaður Jakobs Hálfdánarsonar -, og sigruðu með stórum meiri hluta. Þetta er í kjördæmi hv. þm. S.Þ., sem tvímælalaust og án efa er sá andlegi leiðtogi og sameiginlegur pólitískur faðir þessara fjögurra ráðh., sem nú skipa ríkisstj. Svo að það fer sannarlega vel á því, að þessir tveir athurðir gerist á sama tíma sem SÍS og Kveldúlfur hafa meirihlutavaldið í bankaráði Landsbanka Íslands. Þó að ýmislegt hafi þjáð Sjálfstfl., þá rofar þó ekki óvíða í ljósari bletti gegnum skýjaþykknið, og mun báðum flokkum vera - það ánægja að líta til lofts. Ég get hugsað mér samvinnumennina í Suður-Þingeyjarsýslu himinlifandi yfir þessu. Ég mun láta þessi orð mín nægja að sinni. Ég mun greiða atkv. gegn frv., ekki af því, að mér sé ekki ljóst, að það orkar engu um, hvenær kosningar fara fram í Reykjavík, heldur vegna hins, að brbl. voru gefin út að tilefnislausu og útgáfa þeirra var rökstudd með algerlega röngum röksemdum.

*Einar Olgeirsson: Hæstv. fjmrh. sagði í framsöguræðu sinni, að stj. hefði álitið, að ekki væri stjórnarfarslegur grundvöllur fyrir hendi til þess, að bæjarstjórnarkosningar gætu farið fram. Hann vill gefa í skyn, að tillit til lýðræðis og réttar kjósendanna til að gefa út blöð og halda fundi hafi valdið frestuninni. Og helztu lögfræðingar íhaldsins eru sendir út á ritvöllinn, eftir að blöðin eru byrjuð að koma út með fullum krafti, til þess að sýna eftir á fram á það sama. Nú vitum við hins vegar af reynslunni, að ríkisstj. hefur ekki verið sérstaklega mikið að hugsa um það, þó að þessum skilyrðum til fundarhalda og útgáfu blaða og annars sé ekki fullnægt. Það hefur verið svo í Reykjavík langalengi, að ómögulegt er að fá virkilega stór hús til að halda í fundi fyrir kosningar. Tvö stærstu húsin í bænum, bíóin, eru eign íhaldsmanna og fást ekki, a.m.k. fyrir aðra en Sjálfstfl. Hef ég ekki orðið var við neinar ráðstafanir til þess, að fólkið í landinu hafi það fundafrelsi, sem stjórnarskráin heimilar. Það hefur líka sýnt sig í blaðaútgáfu, að ríkisstj. hefur svo langt frá því reynt að stuðla að því, að menn almennt hefðu prentfrelsi og möguleika til að gefa út blöð, heldur hefur hún reynt sérstaklega að leggja fjárhagslegar hömlur á þá flokka, sem eru henni andstæðir, svo að þeir hefðu ekki sama rétt til að gefa út blöð og yfirleitt fjárhagslega möguleika og stjórnarflokkarnir, t.d. með opinberum auglýsingum, sem ekki eru birtar í blaði andstæðinga. Þetta er tilraun til að leggja fjárhagslega hindrun fyrir útkomu blaðs. - Það er ekki heldur kvartað yfir því við kosningar, að blöðin séu mismunandi stór og fjárhagurinn á bak við mismunandi sterkur. Þvert á móti virðist hæstv. ríkisstj. þurfa að sjá um, að blaðakostur Sjálfstfl. við bæjarstjórnarkosningar í Reykjavík sé margfalt meiri en nokkurs annars, til þess að sá flokkur geti notað fjármagn sitt og það misrétti, sem hann beitir, til fullnustu í baráttu sinni við verkalýðinn. Þessi ástæða um blaðaleysi, sem var fundin upp í sambandi við bæjarstjórnarkosningarnar, var samt ekki notuð gagnvart öðrum kosningum allveigamiklum, sem fóru fram nýlega. Þá lögðust íhaldsblöðin svo lágt að eyða miklu meira rúmi til undirróðurs fyrir lista sinn í Dagsbrún heldur en hægt var að nota til áróðurs á móti íhaldinu. Dag eftir dag komu íhaldsblöðin full af áróðri fyrir lista sínum í Dagsbrúnarkosningunum. Þess vegna er alveg út í hött. þegar í forsendum brbl. er verið að halda því fram, að vegna lýðræðis og jafnréttis hafi bæja:stjórnarkosningunum verið frestað. Það var önnur ástæða, - sú, að Sjálfstfl., sem er annar stuðningsflokkur stj., hafði misst fylgi. Það eru ekki aðeins við hv. þm. Seyðf., sem höldum þessu fram. Ég get upplýst., að sömu skoðunar eru hæstv. viðskmrh. og formaður Framsfl. Ég get um leið upplýst, á hvern hátt þessir tveir flokkar hafa komið sér saman og hvað Sjálfstfl. hefur látið koma á móti. Það er í plaggi, sem stj. Framsfl. hefur sent út til trúnaðarmanna sinna um land allt og undirskrifað er af hæstv. viðskmrh., og ætla ég þess vegna, að marka megi það, sem í plagginu stendur. Að vísu er það líka undirskrifað af hv.- þm. S.-Þ., formanni flokksins, en það nafn væri kannske ekki eins mikið að marka út af fyrir sig. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla úr þessu bréfi, sem er um dýrtíðarsjóð og skattalög. Hann hljóðar svo: „Lagði Sjálfstfl. svo mikla áherzlu á kosningafrestunina, að hann ætlaði að láta sína ráðherra fara úr stj., ef ekki yrði á fallizt. Framsóknarmenn viðurkenndu, að þessi krafa Sjálfstfl. byggðist á nokkrum rétti. Urðu miklar viðræður milli flokkanna um þessi mál, og lauk þeim þann veg, að kosningafrestur var ákveðinn í Reykjavík einni, en Sjálfstfl. skuldbatt sig til að tryggja lausn skattamálanna á þessu þingi í aðalatriðum í samræmi við tillögur Framsókuarfl. á haustþinginu og að samþykkja, að lagt yrði fram hæfilegt fé úr dýrtíðarsjóði til þess að halda dýrtíðinni niðri. Enn fremur náðist samkomulag milli. núverandi stjórnarflokka að gera, eftir því sem frekast væri unnt, ráðstafanir til þess að hindra, að framkvæmdir setuliðsins gerðu atvinnuvegunum erfitt fyrir með starfsfólk til nauðsynlegrar vinnu: Svona hljóðar þessi kafli bréfsins, þar sem formaður Framsfl. og hæstv. viðskmrh. túlka fyrir trúnaðarmönnum sínum það, sem gerzt hefur. Ástæðan til frestunarinnar er ekki hin lýðræðislega nauðsyn, heldur hitt, að Sjálfstfl. setur hnefann í borðið. Enn fremur, að niðurstaðan hjá þessum vörðum laga og réttar í landinu fæst ekki með sannfæringu um það, að frestunina verði að hafa út frá sjónarmiði lýðræðis og réttlætis í landinu, heldur eftir að „miklar viðræður“ urðu um málið og lengi hafði verið setið á samningafundum til þess að veita Framsfl. atkvæðamagn á þingi til að koma fram málum, sem Sjálfstfl. fram að þessu hefur verið á móti. Það, sem því í brbl. og ræðu hæstv. fjmrh. er talið grundvallað á lýðræði og jafnrétti, það viðurkenna hinir, að sé árangur af löngum og erfiðum hrossakaupum, þar sem hvor um sig hefur orðið að slá af á ýmsan hátt og veita hinum fríðindi. Þetta viðurkenna nú aðalmenn stjórnarflokkanna sjálfir, þegar þeir tala innbyrðis við trúnaðarmenn sína um, hvernig þeir hafi nú teflt taflið. Stj. Framsfl. dettur ekki í hug að segja: „Vegna lýðræðis og réttlætis ákváðum við að fresta bæjarstjórnarkosningum. Nei. við keyptum Sjálfstfl., sem var að missa fylgi, og við höfum fengið mjög svo mikið í staðinn: Og svo koma menn á Alþingi Íslendinga fram og segja, eins og hæstv. fjmrh.: „Stj. áleit, að sá stjórnarfarslegi grundvöllur væri ekki fyrir hendi til þess að láta bæjarstjórnarkosningar fara fram: En það er vanalegt, að þar, sem grundvöllurinn er mjög rotinn, þar sprettur gerræðið upp af, og svo er hér. Annars væri nógu gaman að vita, hvað margir þeir voru úr miðstjórn Framsfl., sem voru með því að fresta, þegar Sjálfstfl. fyrst bað um frest. Mér er nær að halda, að það hafi verið fellt í miðstj. flokksins, og þegar það kannske að lokum var samþ., hafi þess verið vandlega gætt að kveðja ekki aðra á fund en þá, sem voru með því. Það væri gott fyrir þá, sem hér eru, til varnaðar, að fá það upplýst, hvernig þessir samningar, sem gerðir hafa verið, gengu fyrir sig. Mér finnst þingheimur eiga kröfu á að fá að vita satt og rétt um ástæðurnar fyrir því, að gefin eru út brbl. um að fresta kosningunum. Og það er ekki nema eðlilegt, að bæði þm. Framsfl. og Sjálfstfl. létu í ljós, hvaða þátt þeir áttu í þessu. Mér þætti sérstaklega gaman að heyra, hvort það er alveg rétt, að þm. Sjálfstfl, hafi allir þegar samþ. að greiða atkv. frv. framsóknarmanna eða að bera þau fram sameiginlega, sem fjalla um skattamál svipað og á haustþinginu. Við sæjum á því, að milljónamæringarnir væru til með að borga eitthvað til þess að fresta kosningunum. Af hverju? Bæjarstjórnarmeirihlutinn er peninga virði, og á peninganna mælikvarða er allt metið hjá þeim. Gaman væri líka að vita, hvort stj. Framsfl. vildi skýra frá því, hvort þeir hafi samþ. þessar aðfarir eða hvort það kæmi máske upp úr dúrnum, að ríkisstj. sjálf mundi fara sínu fram, rétt eins og henni þóknaðist, og án þess að spyrja þingflokkana, sem styðja hana, nema fáa menn, sem öruggt er, að fylgi ríkisstj. spakast. Ef menn vilja pera umhyggju fyrir því, að virðingu þingsins sé ekki misboðið og það sjáist, að það sé nokkurn veginn vilji þingsins, sem fram kemur, þá væri mjög ánægjulegt, að sem flestir þingmenn vildu láta skoðun sína í ljós, - sína eigin skoðun, en ekki bara skoðun stj. Ég hef þegar upplýst, hver er skoðun hæstv., viðskmrh. á þessu máli. Einnig að nokkru leyti það, sem formaður Framsfl. hefur skrifað til sinna flokksmanna um málið. En ég býst við, að ýmsir innan Sjálfstfl. og Framsfl. og innan veggja hér, séu á eitthvað annarri skoðun. En viðvíkjandi því, sem rætt var um prentaraverkfallið í sambandi við kosningafrestunina, vildi ég segja það, að það er vitað mál, að prentsmiðjueigendur og prentarar hefðu samið, að öllum líkindum um miðjan janúar, svo framarlega sem þeir samningar hefðu verið látnir afskiptalausir af ríkisstj. Þetta var í rauninni staðfest af hæstv. atvmrh. í útvarpsræðu þeirri, sem hann hélt í sambandi við gerðardómsl., þar sem hann segir beinlínis, að atvinnurekendur og verkamenn ættu hægt með að koma sér saman um þessi mál. Atvinnurekendur gætu gengið inn á að hækka kaupið, þeir hækkuðu bara verðlag á vörunum, en einmitt þetta þurfi að koma í veg fyrir. Það er sem sé vitanlegt, að það, sem stóð í vegi fyrir, að prentaraverkfallinu yrði lokið, voru gerðardómsl., sem ríkisstj. setti. Og það er þetta, sem ríkisstj. gefur í skyn með ræðu forsrh. á gamlaárskvöld: Við setjum gerðardómsl. og leyfum ekki kauphækkun. Og því drógu prentsmiðjueigendur á langinn að ganga að kauphækkun. Það er því beinlínis ríkisstj., sem veldur stöðvun blaðanna, að svo miklu leyti sem þau stöðvuðust. Og það er undarlegt, að sama stjórnin, sem hindraði útgáfu blaðanna með þessum l. og afskiptum af samningum, skuli finna upp á því að fresta kosningum og bera það fyrir sig, að blöðin komi ekki út í Reykjavík ! Hvernig sem á þetta mál er litið, er auðséð, að hér er ekki um neitt mál að ræða, sem lýðræðis og réttlætis vegna er nauðsynlegt. Lýðræðið var notað sem yfirskin til þess að dylja gerræðið og hrossakaupin, sem þarna fóru fram. Þess vegna verð ég að segja, að þótt þetta frv. hafi ekki áhrif á hina praktísku framkvæmd bæjarstjórnarkosninganna í Reykjavík, þá er það að öllu leyti svo leiðinlega til komið, að sóma síns vegna á Alþ. að fella það.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Það er rætt um lýðræði í sambandi við þetta mál. Ég held, að það sé ekki hægt að lýsa eða bregða upp meiri skrípamynd af lýðræði en með því að halda fram, að það eigi að hafa einhverja úrslitaþýðingu fyrir bæjarsjórnarkosningarnar í Reykjavík, hvort þær fara fram 15. marz eða nokkrum vikum fyrr, vegna þess að það skipti öllu máli, að hægt hefði verið að halda kjósendunum í einhverjum taugaóstyrk fyrir nokkrum vikum, sem væri ekki hægt 15. marz, og þess vegna hefði kosningunum verið frestað. Er það álit þessara hv. þm., að hægt sé að halda fólki þannig í taugaæsingi nokkra daga, en sé kosningum frestað um nokkrar vikur, þá sé það kosningatækifæri, sem þeir höfðu, tapað þeim? Allt það fólk, sem átti að hafa verið á móti gerðardómsl. 25. janúar, átti þá að vera við að skipta um skoðun og sigurvonir allar farnar út um þúfur 15. marz. Ef það er rétt, að kosningafrestunin hafi einhverju breytt, sem mér þykir ekki líklegt, því að ég geri ekki ráð fyrir, að kjósendur skipti almennt svo fljótt um skoðun, þá væri það aðallega á þann veg, að kjósendur ættu 15. marz að geta dæmt um málin með rólegri íhugun miklu fremur en 25. janúar. En sú lýsing á lýðræðinu. að það skipti svo óskaplega miklu máli, að ekki sé kosið 25. janúar, heldur 15. marz, vegna sérstaks sálarástands kjósenda vissan dag, sem var ekki í fáeinar vikur, það er sú einkennilegasta skrípamynd, sem ég hef séð dregna upp af því, sem er kallað lýðræði. Ég hef ekki tíma til þess, af því að ég þarf að fara á fund eftir fáeinar mínútur, að minnast á ýmsa þætti þessa máls, en ég fæ sennilega tíma til þess síðar. Það er þó eitt, sem mér ber sérstaklega að svara fyrir, en það er það, sem hér hefur verið kallað misnotkun útvarpsins. Satt að segja áleit ég, að þetta tiltæki Alþfl., að gefa út blað einn allra flokka, hafi verið þannig og sé þannig, að slík vinnubrögð borgi sig ekki undir neinum kringumstæðum, og það er af þeirri einföldu ástæðu, að fólk þessa lands hefur talsvert næma tilfinningu fyrir, hvað er ósiðlegt og hvað er misnotkun. Og þetta tiltæki hjá Alþfl., að reyna að koma þannig ár sinni fyrir borð með því að gefa út blað, án þess að aðrir ættu kost á því, það er nærri því einsdæmi hjá lýðræðisþjóð. Árið 1921 var prentaraverkfall í Danmörku, en það náði ekki til blaðanna. Þá var mikið um það rætt, - einn duglegasti fagmaðurinn í prentarastéttinni skýrði mér frá því, - hvort ekki ætti að stækka verkfallið og láta það ná til dagblaðanna, en það þótti of víðtækt; það þótti valda of mikilli röskun á gangi þjóðfélagsins, svo að þeir vildu ekki leggja út í það. En að stöðva allar prentsmiðjur nema eina og láta prenturum haldast uppi að prenta aðeins eitt blað, það hygg ég, að mönnum hafi hvergi hugkvæmzt nema hér á Íslandi. Ég efast um, að það hefði nokkurs staðar verið þolað af stjórnarvöldunum, þegar nýbúið var að gefa út brbl., Sem möguleikar voru í svipinn til að æsa menn á móti, að aðeins eitt einasta blað hefði verið gefið út, sem á allan hátt reyndi að ráðast á útgáfu þeirra og á ríkisstj. En þetta er það, sem hér hefur átt sér stað, og svo er verið að ráðast á stj. fyrir það, að hún sé einræðisstj., þó að hún láti viðgangast, að aðeins eitt blað komi út, sem á allan hátt skrifar á móti gerðum stj., rógber hana og skrökvar á hana. Alþýðublaðið var svo áberandi borubratt þessa daga, og ég hef aldrei séð blað skrökva eins frjálsmannlega og það gerði þá, af því að þá var enginn til að taka ofan í bakið á þeim fyrir ósannindin, og er hægt að nefna mörg dæmi þessu til sönnunar. Þetta er kallað einræði hér á Íslandi, þegar stj., sem ekkert blað hefur, leyfir blaði að koma út um langan tíma, sem gerir ekkert annað en að skamma stj., þegar dulbúið verkfall er yfirstandandi. Og svo eru þessir herrar að tala um þessa dæmalausu ósvífni ríkisstj. í misnotkun útsvarsins, að þessir „einræðisherrar“ skyldu fara í útvarpið tvö kvöld og gera þar grein fyrir brbl., sem hún hafði gefið út, aðeins sömu kvöldin og l. voru gefin út. Nei, sannleikurinn er sá, að vegna þess, að stöðvunin var svo alger, og vegna þeirrar eindæma misbeitingar að gefa út eitt blað, án þess að nokkur kostur væri að svara því, hefði stj. átt að svara miklu oftar en hún gerði. Hún hefði átt að leyfa borgurunum að gera fyrirspurnir, sem svo hefði verið svarað. Það eina, sem aðfinnsluvert var, var það, að stj. gerði ekki nægilega mikið af því í gegnum útvarpið að gera almenningi grein fyrir, hvað mikið af því, sem sagt var í þessu blaði um stj., var ósatt, og leiðrétta ósannindin jafnóðum. Það er því svo langt frá því, að útvarpið hafi verið misnotað í þessu sambandi, að slík ádeila er blátt áfram hlægileg og nær engri átt. Þeir, sem eiga ákúrur skilið í þessu máli, eru vitanlega þeir menn og sá flokkur, sem braut þær almennu reglur með því að gefa út blað, sem var sérstaklega ósvífið og dónalega skrifað, þennan tíma, sem aðrir gátu ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Þetta er það, sem sérstaklega verður að undirstrika, vegna þess að hér var um að ræða álygar, sem var svo sérstaklega auðvelt að hrekja, að þær hefðu aldrei verið bornar fram, nema þegar á stóð eins og þarna, að ekki var hægt að svara þeim. Þetta er mjög auðvelt að sanna við síðari umr. þessa máls. Hér er um að ræða baráttu innan þeirra lýðræðislegu takmarkana, sem ætti ekki að eiga sér stað, svo að þeir, sem hafa látið sér sæma slíkt, ættu sízt að reisa sig upp og vera að vanda um við aðra. Ég get bent á bein ósannindi, sem þarna voru borin fram og hefði verið hægt að afsanna með fáeinum pennastrikum, en voru borin fram beinlinis af því, að ekki var hægt að svara þeim daginn eftir. En þeir um það. Margir álitu, að réttast hefði verið að banna Alþýðublaðið, og flestar stj. hefðu gert það undir þessum kringumstæðum, en ég áleit það ekki rétt af þeirri einföldu ástæðu, að ef hægt er að finna hentugri leiðir og ná betri árangri, þá sé rétt að komast hjá banni og að beita valdi. Réttlætistilfinning margra sagði, að réttara hefði verið að banna Alþýðublaðið, en ég áleit, að sú misbeiting, sem þarna átti sér stað, mundi mest hefna sín sjálf. Ég sé ekki, að við þær nýafstöðnu bæjarstjórnarkosningar hafi komið í ljós mikill árangur af því, að Alþýðublaðið kom út eitt blaða um langan tíma. Þeir sendu það, að því er þeir segja sjálfir, upp á Akranes, suður í Nafnarfjörð og Keflavík, austur um sveitir, upp í Borgarnes. Hver er svo uppskeran? Flokkurinn fær sæmilega útkomu aðeins á tveimur stöðum þrátt fyrir allan þennan gauragang, öll þessi skrif, sem ég lýsti áðan. Auðvitað ætti ég að vera dálítið argur yfir þessu, því að það er sagt, að ég hafi verið með laumuspil við Sjálfstfl. að koma því svo fyrir, að Alþfl. gæti dregið sinn ráðh. út úr stj., svo að hann gæti slegið sér upp við kosningarnar á eftir, láta hann einan hafa blað, sem hann gæti sent út um allt. En ég hef þá sýnilega reiknað allt þetta rangt, því að flokkurinn hefur alls ekkert stækkað, svo að þessi grikkur, sem ég átti þarna að gera Sjálfstfl., og þetta gagn, sem ég átti að veita Alþfl., hefur þá ekki verið neitt nema misreikningur. En það er annað, sem hefur líka gerzt með enn einkennilegri hætti, að einmitt þennan sama dag, sem kjósendurnir áttu að vera sem allra æstastir á móti þessari löggjöf, þá bætti Framsfl. við sig fylgi í öllum stöðum á landinu nema einum einasta og hafði þó víða ekkert blað til þess, að bera hönd fyrir höfuð sér. Nei, ég held satt að segja, að það beri ekki vott um, að við komum auga á, hvað við þurfum að ræða margt hér á þingi, ef við förum að eyða verulegum tíma til þess að deila um, hvort rétt hafi verið og eðlilegt að fresta bæjarstjórnarkosningunum hér í Reykjavík, þegar aðeins einn flokkurinn gat gefið út blað, en málaflutningurinn í bænum fer fyrst og fremst fram í dagblöðunum. Því er blandað hér saman við, að blaðakosturinn sé ekki jafn, þegar útgáfan er frjáls, en það er mál, sem þarna kemur ekki til samanburðar. Það er ekki ríkisins að sjá öllum flokkum fyrir jöfnum blaðakosti fremur en hægt er að sjá öllum fyrir sömu eiginleikum til þess að berjast fyrir sínum málstað. Hvað er það þá, sem hefur breytzt á þessum tíma? Flokkarnir hafa sömu aðstöðu og þeir hefðu haft, ef ekkert prentaraverkfall hefði staðið yfir. Og ég verð að segja, að þótt einhver röskun hefði orðið, þannig að Alþfl. hefði eitthvað unnið á því, að kosið hefði verið 25. jan., þá skil ég ekki þann hugsunarhátt, ef flokkurinn hefði haft ánægju af því að vinna kosningasigur á því að hafa einn haft aðstöðu til að gefa út blað. Þá hefði áreiðanlega verið sagt, að sá kosningasigur væri ranglega fenginn, og mátti með miklum rétti segja, að. það væri rétt. Frá mínu sjónarmiði var alveg rétt að fresta kosningunum, og ég hef aldrei látið orð falla á annan veg, hvorki á flokksfundum né annars staðar, en að það væri réttlátt. Þetta sýnir þennan eilífa skopleik, þar sem verið er að kasta á milli okkar orði, sem heitir réttlæti. Það er enginn vafi, að ef Sjálfstfl. hefði haft aðstöðu til að gefa út Morgunblaðið frá áramótum, en öllum öðrum flokkum hefði verið varnað að gefa út sín blöð, þá hefði Alþfl. talið það heilagt réttlætismál að fresta kosningunum í Reykjavík. Þannig sjá menn réttlætið aðeins frá sínum eigin bæjardyrum oft og einatt. Ég get því ekki séð neitt nema eðlilegt við að fresta kosningum þangað til 15. næsta mánaðar, eftir að menn öðluðust aðstöðu til að athuga málin frá öllum hliðum, sem þeir gátu ekki 25. janúar. Þetta bréf, sem lesið var hér upp, hef ég ekki haft tækifæri til að athuga, hvort það er til og hvort það er eins og það var lesið upp, en ég hef aðstöðu til að dæma um það, sem hv. þm. las upp, og það var allt vitlaust túlkað og skýrt, því að það er hann, sem setur þessi tvö mál í samband, en það er ekki gert í bréfinu sjálfu. Hann les það upp með sérstökum hnykkjum og áherzlum, að Framsfl. hafi talið, að Sjálfstfl. hefði haft nokkurn rétt til að fá kosningafrestun, og svo kemur hann með það eins og eitthvert óskaplegt leyndarmál, að þessir flokkar hafi samið um að leggja fram peninga til að halda niðri dýrtíðinni. Ég held, að það hafi komið í öllum blöðum í bænum, jafnvel í öllum dagblöðum landsins. Sem sagt, það er ekkert í bréfinu, ef ekki er reynt að lesa með einhverjum hnykkjum og áherzlum til þess að færa meiningu úr skorðum, sem ekki hvert manns barn veit í landinu. Ég það er hvergi sagt með einu einasta orði, að fyrir kosningafrestun í Reykjavík höfum við fengið þessi mál. Það er ekki heldur minnsta ástæða til þess að skilja bréfið á þann veg. Það tíðkast í slíkum trúnaðarbréfum, sem send eru til flokksmanna úti um land, að telja aðeins nokkuð sundurlaust þau mál, sem borið hafa á góma og hafa verið afgreidd eða verið er að búa undir afgreiðslu, til þess að flokksmenn geti fylgzt nægilega með. Sannast að segja er það þannig, að ég hef talið. að kosningafrestunin í Reykjavík væri réttlát. Ég álít, að kosningum hefði átt að fresta, ef Morgunblaðið hefði komið út í mánuð og engin önnur blöð. Ég álít, að ef Tíminn einn gæti komið út í þrjá mánuði og haldið uppi áróðri um land allt, þá væri það mjög vafasamt réttlæti að láta þá kosningar fara fram. Mundi ég ekki ráðast á andstæðingana fyrir að telja rétt að fresta þeim. Ég átti nú beinlínis tal við þá menn úr alþfl., sem mikils eru ráðandi, og sagði við þá: „Þetta er rangt, og þið eigið að hætta að gefa út blaðið. Farðu í þína flokksstjórn, og reyndu að fá hana til að hætta við það.“ En flokkurinn fékkst ekki til þess, þó að það væri rætt í stjórn flokksins. En ég veit, að margir Alþfl.-menn voru með því að gefa blaðið ekki út, og álít ég það heilbrigða réttlætistilfinningu. En svona er nú ýmsum mönnum einu sinni háttað. Það, sem þeim finnst ranglæti, ef það kemur fram við sjálfa þá, það finnst þeim réttlæti, þegar það snýr frá þeim, en að öðrum. Þannig er það með þessa kosningafrestun, að Alþfl. finnst ranglætið snúa gagnvart sér, vegna aðstöðu sinnar að geta einn allra gefið út blað til að túlka afstöðu sína og mál. En honum mundi hafa þótt það hið fullkomnasta réttlæti að þurfa ekki að þola kosningar, meðan Morgunblaðið eitt hefði komið út. Það sér hver maður, að svona er hugsað í þessu máli, og það þýðir ekkert með svona málflutningi að vera um leið að hafa orðin „réttlæti“ og „lýðræði“ á vörunum.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Hv. þm. Seyðf. sagði, að ég hefði í grg. fyrir kosningafrestuninni vísvitandi borið rangar sakir á alþfl. og forráðamenn hans, þegar ég hélt því fram, að þeir hefðu átt sinn þátt í því, að verkfall komst á á svo hentugum tíma fyrir Alþfl. Og til þess að gera það sem ólíklegast, að ég hafi rétt fyrir mér um þetta, vakti hann alveg sérstaklega athygli á því, að það hefði mátt vera meiri fyrirhyggjan hjá Alþfl., ekki aðeins að koma til leiðar verkfallinu um áramótin, heldur segja upp samningum þrem mánuðum fyrir áramót til þess að fá alla sjálfstæðismenn, alla framsóknarmenn og alla kommúnista í prentaraverkfallinu til að taka höndum saman. Ég get bætt við, að fyrirhyggja Alþfl. var kannske enn þá meiri. Því að á þessum tíma fullyrti samstarfsmaður okkar í ríkisstj. af hálfu Alþfl., að ekkert af þeim félögum, sem Í Alþýðusambandinu voru, mundu gera neinar kröfur um verulega kauphækkun. Þetta er á þeim sama tíma og verið er að undirbúa stórfelldar kauphækkunarkröfur, bæði hjá þessum félögum og öðrum. Og hann bætti því við, að hins vegar væri ýmislegt í samningum sumra félaganna, sem réttmætt væri og sjálfsagt að fá leiðréttingu á, og þar á meðal t.d. í samningum prentara við prentsmiðjurnar, sem ég og við hinir í stj. gátum líka fullkomlega fallizt á, að væri réttlátt að lagfæra. Og það eitt gat verið næg ástæða til þess að segja upp samningum með tilskildum fyrirvara. En það var vissulega fyrirhyggja að fullvissa um þetta, til þess að allir gætu verið sem rólegastir, að engum stórum kauphækkunarkröfum yrði haldið til streitu. Annað, sem hv. þm. færði fram því til sönnunar, að mér hlyti að ver. ljóst, að þessi ásökun mín ætti ekki við rök að styðjast, var þessi ágæta 43. grein í samningi Alþýðuprentsmiðjunnar við Félag íslenzkra prentsmiðjueigenda, sem dagsettur er í jan. 1941. Hún er um það, að ef verkbann eða verkfall skyldi skella á, er Alþýðuprentsmiðjunni heimilt að prenta Alþýðublaðið og allt annað, sem Alþfl. þarf að láta prenta. Þetta er mér ekki algerlega ókunnugt um. Og formaður Alþýðuprentsmiðjunnar fékk birta í útvarpinu athugsemd vegna þessarar útvarpsræðu minnar, og þar tók hann þessa grein úr samningi prentsmiðjunnar. Ég svaraði þeirri aths., og náttúrlega get ég gert hv. þm. til geðs að svara þessu enn. En svarið er ákaflega einfalt: Að þessi grein í samningnum er ágæt, ef engin breyt. hefði orðið, síðan hún var gerð. En ég benti á það og lét birta í útvarpinu, að samkomulag hafi orðið milli prentsmiðjanna einmitt út af kröfu prentaranna nú s.l. haust, samkomulag, sem var án undantekningar, um það að hafna kröfum prentaranna. Afleiðingin af því, að allar prentsmiðjur undantekningarlaust gerðu það samkomulag að ganga ekki að kröfum prentaranna, var auðvitað sú, að gera skyldi verkfall, ef prentarar féllu ekki frá kröfum sínum. Og þá gerist það, að Alþýðuprentsmiðjan, eign Alþfl., bregzt þessu samkomulagi, sem hún er búin að gera við hinar prentsmiðjurnar, og heldur áfram að prenta. Hún ber fyrir sig að viss þessa grein í samningi prentsmiðjanna. En sú grein er upphafin til bráðabirgða með samkomulaginu s.l. haust. Í samþykktinni, sem gerð var á fundi prentsmiðjanna, er berum orðum tekið fram, að þetta samkomulag sé bindandi fyrir alla, sem undir skrifa, án undantekningar. Við hvað átti þetta orð „undantekning“? Vitanlega þá, sem sérstöðu höfðu áður í þessu efni. Ríkisprentsmiðjan stóð við sína skuldbindingu, en Alþýðuprentsmiðjan ekki. Það er líka fullkunnugt, að hinar prentsmiðjurnar skoðuðu Alþýðuprentsmiðjuna algerlega bundna af þessu samkomulagi og kom mjög á óvart, þegar öðruvísi reyndist. Og mér er kunnugt um það gegnum forsrh., að forstjóri ríkisprentsmiðjunnar var þess alveg fulltrúa, að samkomulag þetta væri bindandi fyrir allar prentsmiðjurnar, sem að því stóðu. Hann gaf hæstv. forsrh. skýrslu um, hver afstaða ríkisprentsmiðjunnar væri gagnvart verkfallinu. Það verður ekki beint sannað, hvort það hafi verið vísvitandi undirbúið af hálfu Alþfl. að tryggja sér að verða einir um blaðaútgáfu um tíma fyrir bæjarstjórnarkosningar. En ekki varð að vísu vitað um það almennt í októberbyrjun, að samningum ætti að segja upp. En ef andstaða við ríkisstj. var fyrirhuguð, var það í öllu falli afar þægileg aðstaða að vera einn um blöð um tíma. Ef mönnum annars getur dottið í hug svona svikræði, þá finnst mér ekki þurfa svo mikla fyrirhyggju til að sjá sér leik á borði. Og ég get í sjálfu sér trúað forráðamönnum Alþfl. að hafa svo mikla fyrirhyggju að geta búið þetta undir nokkrum mánuðum áður en til þurfti að taka. Ég skal svo geta þess, að ég leiðrétti þessa aths. formanns Alþýðuprentsmiðjunnar, sem nefnd hefur verið, og hann virtist ekki þurfa neitt að athuga þar við. Ég sló því þar föstu, að þetta undantekningarákvæði hefði verið upphafið með samningnum s.l. haust meðal allra prentsmiðjanna, og ef svo hefði ekki verið, þá hefði umboðsmanni Alþýðuprentsmiðjunnar á þessum fundi verið skylt að minna á, að samkvæmt þessum samningi hefði prentsmiðjan sérstöðu, ef prentsmiðjan hefði ætlað að halda sérstöðunni. En því fór fjarri. Fulltrúinn skrifaði undir, og samningurinn varð gildandi fyrir alla, án undantekningar, - undantekningin, sem áður var, var niður fallin. Ég sagði það áðan, að það er tekið fram í grg. frv., að ríkisstj. hafi litið svo á, að stjórnarfarslegur grundvöllur fyrir því, að kosningar færu fram, hafi ekki verið fyrir hendi, þegar bæjarstjórnarkosningar áttu að fara fram 25. jan. Nú get ég ekki beinlinis sagt, að þeir þm., sem lýst hafa andstöðu gegn frv., hafi haldið því alveg tvímælalaust fram, að verið hefði lýðræðislegt að láta almennar kosningar fara fram undir þessum kringumstæðum, að aðeins einn flokkur í landi geti haldið út blaði. Þeir slá miklu meir á annan streng í þessu sambandi. Þeir segja, að þetta sé ekki ástæðan, sem fyrir stj. hafi vakað, heldur aðeins, að Sjálfstfl. hafi verið hræddur við að tapa fylgi. Hinu neita þeir í sjálfu sér ekki. Ég sé þá ekki, að þessi rök um „hræðsluna“ skipti miklu máli. Ef ekki var lýðræðislega rétt að láta kosningar fram fara undir svona kringumstæðum, þá er hitt aukaatriði, hvort nokkur flokkur þarf sérstaklega að óttast að tapa fylgi. Ástandið var til þess fallið, að einn flokkur gæti skarað eld að sinni köku á kostnað hinna flokkanna, án þess að til þess séu réttmætar pólitískar ástæður, og þetta einmitt raskar hinum stjórnarfarslega grundvelli. En hvort einn flokkur græðir eða tapar á þeirri aðstöðu, er nokkuð, sem aldrei verður sagt fyrirfram. En að sjálfsögðu er þessi stjórnarfarslegi grundvöllur lagður til þess að koma í veg fyrir, að slíkt geti komið fyrir. Stjórnarskráin fyrirskipar, að öllum skuli jafnheimilt að láta skoðanir sínar í ljós opinberlega og allir skuli njóta jafnréttis í því, að fullkomið prentfrelsi sé í landinu. Til hvers eru þessi fyrirmæli? Þau eru að sjálfsögðu til þess að tryggja, að einn maður eða einn flokkur hafi ekki verri aðstöðu til þess að mæla fram með sínum skoðunum í landsmálum en annar. Það var ekki afnumið prentfrelsið formlega í jan. s.l., það er alveg rétt, með því að koma á prentaraverkfallinu. En þetta atriði stjórnkrárinnar er gert óvirkt, það getur ekki notið sín. Og svo framarlega sem á að virða nokkurs þetta ákvæði stjórnarskrárinnar, var stj. skylt að fresta kosningum. Hitt hefði verið fullkomið gerræði. Hv. þm. Seyðf. sagði, að ótti Sjálfstfl. við að tapa fylgi í kosningunum hafi réttlætzt af úrslitum kosninganna úti um landið. Ég held þetta hafi við lítil rök að styðjast. Hann benti á aukalistana á mismunandi stöðum. Það er vitað, að þeir voru komnir fram, áður en l. um gerðardóm voru sett, og standa í engu sambandi við þau. Það er vitað um suma staði, að Sjálfstfl. hefur lengi ekki verið á eitt sáttur um ýmsa hluti, t.d. á Akureyri. En sjálfstæðisstefnan heldur sínu fylgi eins og áður, er kjósendaflesta stefnan. En þetta mál kemur gerðardómsl. ekki nokkurn skapaðan hlut við. Annars hefur Sjálfstfl. unnið á á ýmsum stöðum, og það á kostnað Alþfl., t.d. á Siglufirði, þar sem veldi þessara góðu bræðra hér, hv. 4. þm. Reykv. og hv. þm. Seyðf., var ráðandi, og eru flokksmenn þeirra í algerum minni hluta. Annars skal ég játa, að ég hef ekki gert upp kosningarnar tölulega, svo að ég geti sýnt þannig, hvernig hlutfall fylgisins hefur breytzt frá því, sem áður var. Það er náttúrlega segin saga, að þau mál geta einatt borið að höndum, sem ýmist veita flokkum vinning eða valda þeim einhverju tapi um tíma. Og menn láta stjórnast meira og minna af þeirri tilfinningu. Og um Alþfl. tel ég það engan vafa, að afstaða hans til gerðardómsl. hefur fyrst og fremst stjórnazt af því, að flokkurinn óttaðist, að ef hann væri með svo róttækri ráðstöfun, þó að hún miðaði að þeim að gæta málstað að vinna gegn dýrtíðinni, þá tapaði hann atkvæðum við kosningarnar. Og fyrir þá sök eina fór ráðherra flokksins úr ríkisstj., og fyrir þá sök eina snerist flokkurinn á móti þessari löggjöf. Hann vantaði djörfung til að halda á réttum málstað. Hv. 4. þm. Reykv. minntist eitthvað á lýðræði. Og ég skil í sjálfu sér ákaflega miklu betur um hann en flesta menn aðra í hinu háa Alþingi, að hann lítur nokkuð öðrum augum á þetta mál heldur en menn annarra flokka. því að eins og kunnugt er, heldur hann því fram leynt og ljóst, að fullkomnasta lýðræðið sé í Rússlandi og öðrum þeim löndum, sem lúta því kommúnistíska skipulagi. En í þessum löndum er það beinlínis bannað að gefa út blöð nema eins flokks. Hann kallar þetta lýðræði. Hans segir, að lýðræðið sé fullkomnast í Rússlandi. Þá er ekki von, að hann finni neitt til þess, að okkar lýðræði sé gert neitt til miska, þó að eitthvað líkt því komist á hér. Að vísu er ekki hér um það að ræða, að stjórnarflokkur fengi aðstöðu til að vera einn um hítuna að geta óhindrað gefið út blöð. Það var flokkur, sem stóð þessunt hv. þm. nær en þeir flokkar, sem nú standa að stjórninni, og ástandið komst að því leyti nær því að vera eins og í Rússlandi, og því eftir atvikum sæmilegt. Ef hans flokkur hefði átt hlut að máli; hefði hann talið það allra fullkomnast, að hann héldi einn út blaði. Þá hefði lýðræðið verið eftir beztu fyrirmynd, þ.e. Rússlandi. Þetta er allt eins og það á að vera um þennan hv. þm. En um Alþfl. get ég ekki neitað, að mér finnst skjóta nokkuð skökku við, því að hann hefur ekki í orði kveðnu beinlínis hampað þessari tegund lýðræðis. Mér hefur skilizt hann telja það, sem kallað er lýðræði í Þýzkalandi og Rússlandi, þar sem meðal annars er bannað að gefa út blöð nema einum flokki, óviðunandi fyrirkomulag. Og í rauninni eru nazistarnir svo hreinskilnir, að þeim dettur ekki heldur í hug að halda fram, að hjá þeim ríki lýðræði, og telja sér engan ósóma gerðan, þótt þeir séu ekki taldir lýðræðismenn. En Alþfl. sýnir það í þessu tilfelli, að hann er alveg jafnsvikull við lýðræðishugsjónina á okkar mælikvarða eins. og nazistar og kommúnistar, ef hann getur komizt í þá aðstöðu að vera einn um að gefa út blöð. Og það mundi einmitt koma á daginn, - og ég hef ýmislegt fyrir mér um það, sem ég kæri mig ekki að segja að svo stöddu -, að það þarf ekki mikið að ganga eftir þeim flokki til þess að vega í þennan knérunn að hindra flokka í að gefa út blöð, ef nokkur aðstaða er til þess. En það sem öllu ræður í þessu máli, er það, að við sem í stj. erum nú, teljum ekki sæmilegt, þar sem fylgt er þeim stjórnarfarslegu reglum, sem við játum í orði, að virða þá þann rétt manna til þess að láta í ljós skoðanir sínar, hvort sem eru andstæðingar okkar eða fylgismenn, að vettugi. Hv. 4. þm. Reykv. gerði að umræðuefni þau drög að samningum um opinber mál milli Sjálfstfl. og Framsóknar, sem minnzt hefur verið á. Ég held, að hann hafi treyst meira á það, hvernig þetta er fram sótt í bréfinu, en hvað það er í raun og veru, og eins og hæstv. forsrh. tók fram, held ég, að lítið hafi þar komið fram, sem ekki var öllum almenningi þegar kunnugt. Það má segja, að allur þingheimur hafi á undanförnum árum verið sammála um nauðsyn þess að vinna á móti dýrtíðinni, og hafa verið samþykktar ráðstafanir til þess og fjárveitingar í því efni þing eftir þing með nokkurn veginn samhljóða atkv. Og þó að hv. viðskmrh. og hv. þm. S. Þ. hafi þótt nauðsyn að skrifa kjósendum sínum eitthvað, það þarf ekki mikið undir því að búa. Hið eina nýja í málinu er það, að þessir tveir flokkar, Framsfl. og Sjálfstfl., hafa komið sér saman um grundvallarráðstafanir til að halda niðri dýrtíðinni, og má öllum ljóst vera, að slíkar ráðstafanir hefðu aldrei getað orðið nema kák án samkomulags um þau grundvallaratriði. Það var að vísu nokkur ágreiningur milli flokkana, en ég mun ekki ræða hann hér. En þegar sjálfstæðismenn og framsóknarmenn voru orðnir einir í stj., hvað var þá eðlilegra en þeir færu að athuga, hvaða grundvöllur væri til fyrir samvinnu þeirra? Er ekki kunnugt, að flokkar, sem fara með stj. saman, hafa áður gert með sér málefnasamninga? Og er slíkt ekki nauðsynlegt. Þing átti að koma saman í miðjum febrúar, og á þessum samningum er byrjað í janúar. Ég veit ekki, hvort hv. 4. þm. Reykv. hefur orðið fyrir vonbrigðum, er hann sá skima í, að Sjálfstfl. ætlaði sér kannske að ganga nær gjaldþoli skattþegnanna en hann hafði ætlað. Ég tel þó, að engin hætta sé á öðru en hv. þm. muni geta boðið þar yfir, þótt samkomulag kynni að nást milli Sjálfstfl. og Framsfl. um þetta, og þurfi hann því ekki að hafa miklar áhyggjur í þeim efnum.