Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár til að vekja athygli Alþingis og ríkisstjórnar á því sem ég kalla hrun rækjustofnsins í Húnaflóa. Jafnframt vil ég í því sambandi beina nokkrum spurningum til hæstv. sjútvrh. Það er kunnara en frá þurfi að segja að í Húnaflóa hafa nú í allmörg ár verið ein gjöfulustu rækjumið við landið. Fimm þéttbýlisstaðir við flóann hafa að verulegu leyti byggt afkomu sína á rækjuveiðum og vinnslu. Venjulega hefjast rækjuveiðarnar í október og standa fram í mars til apríl. Undanfarnar vertíðir hefur aflakvótinn verið 2500-2800 tonn. Á síðustu vertíð var afbragðsgóð veiði alveg til vertíðarloka, en við rannsókn rækjumiðanna í haust brá hins vegar svo við að nánast ekkert fannst af rækju í flóanum en um meiri þorskgengd var þar að ræða en venja er til. Töluvert fannst þó af smárækju á Miðfirði er síðan var lokað fyrir veiðum. Að öðru leyti var minna af rækju en nokkru sinni fyrr síðan rækjuveiðar hófust í Húnaflóa og virðast veiðarnar síðan ætla að staðfesta það. Niðurstaðan varð þó sú að heimilað var að veiða 500 tonn. Veiðar hófust mánuði seinna en vant er eða í byrjun nóvember og ef þær ganga eðlilega yrði kvótinn búinn um næstu mánaðamót. 1100 tonn voru hins vegar veidd á haustvertíð á árinu 1985. Sjómenn telja að því hafi verið lofað að sérfræðingar Hafrannsóknastofnunar fylgdust náið með veiðunum og ástandi rækjunnar á hinu lokaða svæði í Miðfirði og 500 tonna aflakvótinn endurskoðaður í framhaldi af því. Á þeirri rannsókn hefur ekkert bólað enn þá. Þær upplýsingar bárust hins vegar frá Hafrannsóknastofnun í gær að engar líkur væru á að aflakvótinn yrði aukinn. Það sætir mikilli furðu meðal heimamanna að slík yfirlýsing skuli gefin án ítarlegrar rannsóknar. Yrði það niðurstaðan að kvótinn yrði ekki aukinn umfram þessi 500 tonn blasir við algert hrun í rækjuveiðum og vinnslu á svæðinu. Því vil ég beina nokkrum spurningum til hæstv. sjútvrh., en þessar spurningar eru allar byggðar á hugmyndum heimamanna um hvernig við þessu ástandi skuli brugðist. 1. Er ráðherra tilbúinn að hlutast til um það að sérfræðingar verði nú þegar sendir til að fylgjast náið með veiðunum og athuga ástand rækju á lokaða svæðinu í Miðfirði? 2. Er hann tilbúinn til að beita sér fyrir því að nú þegar fari einnig fram gagnger rannsókn á þorskstofni í flóanum með tilliti til sem bestrar nýtingar á svæðinu? 3. Er hann tilbúinn að taka til vinsamlegrar athugunar umsóknir útgerðarmanna um botnvörpuveiðar í flóanum til handa rækjuveiðibátunum? 4. Er hann tilbúinn til að auka botnfiskveiðikvóta rækjubátanna sem flestir eru með sóknarmark?



Herra forseti. Í októbermánuði fór rannsóknaskipið Dröfn í árlegan rækjuleitarleiðangur innan fjarða. Dagana 11.-15. okt. var Húnaflói kannaður. Niðurstaða þessarar könnunar var sú að ástand rækjustofnsins virðist óvenjulélegt. Þó fannst talsvert af smárækju á Miðfirði og stórri rækju í Ófeigsfjarðarflóa. Þessi slæmu tíðindi bárust strax til rækjusjómanna og vinnsluaðila við Húnaflóa. Töldu þeir könnunina ófullnægjandi og óskuðu eftir að hún yrði endurtekin. Ráðuneytið beitti sér fyrir því að rannsóknaskipið Dröfn hæfi athuganir að nýju ásamt fimm bátum, einum frá hverri verstöð við Húnaflóa. Þann 25. og 26. okt. var Húnaflói athugaður að nýju, en skemmst er frá því að segja að ekki fannst meiri rækja en í fyrri athuguninni. Þó varð vart meiri rækju í vestanverðum Hrútafirði en í fyrri athugun. Meiri þorskgengd virðist í Húnaflóa en oftast áður. Niðurstöður leiðangranna benda til að margfalt minna rækjumagn sé í Húnaflóa en undanfarin ár. Í framhaldi af þessum athugunum lagði Hafrannsóknastofnun til að leyfðar yrðu veiðar á 500 lestum af rækju á Húnaflóa og þar af yrðu veiddar 70 lestir í Ófeigsfjarðarflóa en veiðar bannaðar í Miðfirði vegna smárækju. Að fenginni þessari niðurstöðu héldu starfsmenn ráðuneytisins fund með rækjuveiðimönnum og forráðamönnum rækjuvinnslustöðva við Húnaflóa. Á þessum fundum voru ræddar niðurstöður leiðangranna og hvernig skyldi bregðast við þessum vanda. Helst var rætt um hvort einhverjar aðrar veiðar og aukinn botnfiskkvóti gætu bætt hlut rækjuveiðimanna. Niðurstöður þessara viðræðna voru í stuttu máli að þar sem veiðar voru hafnar og þessar 500 lestir nægðu til veiða fram eftir hausti væri vandamálið meira næsta ars. Ráðuneytið lofaði að beita sér fyrir því að miðin yrðu athuguð að nýju. Í framhaldi af þeim athugunum, sem væntanlega geta orðið í næstu viku, a.m.k. í þessum mánuði, lægi væntanlega fyrir betri vitneskja um ástand miðanna. Kæmi ekki í ljós betra ástand yrði að endurskoða botnfiskkvóta bátanna um áramót og fella niður skerðingu með tilliti til minni rækjuafla. Að því er varðar þorskveiðarnar hefur það komið fram í athugun Hafrannsóknastofnunar að óvenjumikil þorskgengd er í Húnaflóa. Á fundum með ráðuneytinu komu fram spurningar frá rækjuveiðimönnum eins og stundum áður um hvort opna megi sérstök togveiðihólf innan núverandi togveiðimarka. Á slíkum svæðum væri aðeins mögulegt að veiða þorsk en ekki vannýttar tegundir. Þar af leiðandi þyrfti að breyta lögum til að auka veiðiheimildir togbáta á þessu svæði sem lítil eða engin fordæmi eru um eftir því sem ég best veit. M.a. hefur það verið rætt varðandi Ísafjarðardjúp. Ýmislegt mælir þess vegna á móti slíkum heimildum. Vissulega mundi það laga stöðu stærri rækjubátanna sem geta stundað veiðar með fiskitrolli. Aftur á móti er þetta smáfisksslóð og skyndilokunum oft beitt í Reykjafjarðarál sem kunnugt er. Fiskur sem veiddist í rækjuleiðangri rannsóknaskipsins Drafnar var að mestu leyti undirmálsfiskur. Vænti ég að þetta svari þeim spurningum sem fram voru bornar.



Herra forseti. Ekki ætla ég að draga úr vanda byggðarlaganna við Húnaflóa vegna hvarfs rækjunnar af miðum þeirra og ekki að draga úr óskum þeirra um aukinn þorskkvóta til að bæta upp minnkandi rækjuafla. En það sem hefur verið að gerast verður að líta á í miklu víðara samhengi. Rækjan hefur verið að hverfa af hverjum firðinum á fætur öðrum og nú er svo komið að rækja er horfin af Öxarfirði, Berufirði, Skagafirði og Tálknafirði. Þessi vandi er því vandi miklu fleiri byggðarlaga en byggðarlaganna við Húnaflóa. Ég vil þess vegna í sambandi við þá umræðu sem hér á sér stað beina þeim tilmælum til hæstv. sjútvrh. að sú athugun, sem hér er verið að fara fram á, nái til fleiri staða á landinu en Húnaflóa. Ég tel að þarna sé á ferðinni, samkvæmt upplýsingum fiskifræðinga, mjög stórfellt vandamál. Rækjan hefur horfið um leið og smáþorskur hefur sótt inn á firðina vegna breytinga á hitastigi sjávar og þarna virðast hafa átt sér stað mjög stórfelldar breytingar sem fiskifræðingar hafa mjög verulegar áhyggjur af og telja að geti staðið a.m.k. í einn áratug. Þess vegna mælist ég eindregið til þess, ef gerðar verða einhverjar ráðstafanir vegna ástandsins við Húnaflóa, að athuganir, rannsóknir og betrumbætur á ástandi vegna byggðarlaganna nái t.d. til byggðarlaga við Öxarfjörð svo að ég nefni einhvern annan stað.



Herra forseti. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt um áhyggjur manna af ástandi í Húnaflóa. Það eru hvorki meira né minna en 120-140 manns sem hafa haft atvinnu sína af rækjuvinnslu við Húnaflóa og rækja er unnin á einum fimm stöðum við flóann. Einnig má þess geta að það eru líklega um 40 bátar sem hafa stundað þessar veiðar þannig að ekki fer milli mála að hér er um tilfinnanlegt tjón að ræða sem menn verða fyrir. Í lögum um sérveiðar, svo sem um rækjuveiðar, er ákvæði þess efnis að verði aflabrestur á sérveiðum sé heimilt að endurskoða botnfiskveiðileyfi viðkomandi skipa og aflahámark. Ég mælist til þess og tek undir það, sem reyndar kom fram áðan hjá hv. þm. Árna Gunnarssyni, að þessi mál verði skoðuð. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að huga að svæðum úti fyrir öllu Norðurlandi, svo miklu skiptir þetta fyrir þær byggðir sem þar eru. Ég treysti því að hæstv. sjútvrh. beiti sér fyrir því að það verði gert og að sem allra best samráð og samvinna verði höfð við heimaaðila í þessum efnum.



Herra forseti. Ég fagna því að þessi umræða á sér stað þó að hún breyti að sjálfsögðu engu um þær fiskifræðilegu athuganir sem gerðar hafa verið og blasa við varðandi rækjuna. Ég hygg að það sé mjög tímabært að fram fari úttekt á því á Húnaflóanum hvaða skelfisktegundir aðrar megi nýta en þar eru nýttar nú. Ég tel að auðvitað sé sjálfsagt að farið verði í að athuga um auknar heimildir hjá þeim skipum sem nú fá ekki það sem gert var ráð fyrir að menn fengju varðandi rækjuna. En hitt hlýtur að vera ekki síður atriði að nú þegar verði gerð allsherjar úttekt á því hvaða möguleikar eru til að nýta aðra skelfiskstofna í Húnaflóa. Satt best að segja er það eitt af því sem Íslendingar hafa farið ákaflega rólega út í að mínu viti, þ.e. að kanna þá möguleika sem eru í nýtingu á skelfiski. Við höfum haldið okkur þar við fáar tegundir, en möguleikarnir eru að mínu viti miklu meiri.



Herra forseti. Það er ekki ónýtt fyrir þingheim að eiga jafnfróðan þm. og hv. 5. þm. Vestf. sem getur upplýst þingheim um að það sé ekki líklegt að umræður á Alþingi muni breyta miklu um líffræðilegar aðstæður í sjónum. Þetta er skarplega athugað og örugglega alveg rétt. En hér á Alþingi getum við hins vegar hugsanlega gripið til ýmissa ráðstafana sem hjálpa því fólki sem nú á við erfiðleika að etja vegna þess að líffræðilegar aðstæður hafa breyst í sjónum. Ég tek undir með hv. þm. Árna Gunnarssyni að það eru fleiri staðir víða um land, til að mynda Kópasker og byggðirnar við Öxarfjörð, sem orðið hafa illa úti af þessum sökum. Til þeirra þarf að líta. Ég spyr hæstv. sjútvrh. sérstaklega í framhaldi af umræðum, sem komið hafa upp upp á síðkastið um það að e.t.v. verði settur kvóti eða með einhverjum hætti takmörkuð sókn í djúprækju á næsta ári, hvort aðstæður þessara staða komi þá til skoðunar með það í huga að reyna að bæta þeim upp þann mikla missi sem þeir verða fyrir við hrun innanfjarðarrækju í ívilnunum í veiðiheimildum á drjúprækju. Enn fremur spyr ég að því hvort þeim stöðum, eins og Kópaskeri, þar sem lítur út fyrir varanlegan brest á þeim nánast eina stofni sem hefur verið byggt á, innfjarðarækjunni, verði þá með einhverjum hætti gert kleift að sækja á djúprækju og halda þannig uppi atvinnu og e.t.v. fái þeir heimildir til að flytja inn skip eða verði aðstoðaðir við að kaupa skip í því skyni. Það er alveg ljóst að sumir þeir bátar sem menn hafa notað með ágætum árangri til að stunda veiðar á innanfjarðarrækju duga ekki til að sækja á djúprækju, a.m.k. ekki allt árið. Þá gæti að mínu viti komið til greina að líta bæði til veiðiheimilda og einnig bátakosts á þessum stöðum.



Herra forseti. Málshefjandi þessarar umræðu hreyfir hér miklu og alvarlegu máli fyrir sitt byggðarlag og byggðirnar við Húnaflóa. Ég þakka honum fyrir að gera það. Eins og hér hefur verið vakið máls á geta áföll sem þessi snert fleiri því að líklegt er að hér sé um að ræða breytingar í lífkeðju hafsins sem taki til stærri svæða. Ég ætla ekki að ræða það hér frekar, herra forseti, en ég vísa til þess að ég ásamt öðrum þm. Alþb. hef lagt fyrir beiðni um skýrslu til sjútvrh. m.a. vegna rækjuveiða og þar á meðal um það hvaða ákvarðanir og áætlanir liggi fyrir varðandi fjárfestingu í þessum þáttum og mat á veiðiþoli rækjustofna á Íslandsmiðum og væntanlega ræðum við þau mál hér síðar. Ég vil einnig vegna þess sem hér hefur komið fram í umræðunum vekja athygli á till. til þál., sem vísað hefur verið til atvmn. Sþ., um rannsóknir á botnlægum tegundum á grunnsævi. Þar er vakin athygli á því nauðsynjamáli að það fari fram skipulegar rannsóknir á grunnsævi við landið, á hagnýtingarmöguleikum ýmissa stofna sem bæði eru nú þegar nýttir en einnig á stofnum sem ekkert hafa verið nýttir eða sáralítið til þessa. Vandinn er m.a. að búa svo sem þarf af fiskveiðiþjóð að hafrannsóknum. Og við tökum eftir því hversu litlu fjármagni er varið til þessara má?a, allsendis ónógu. Fiskiþing hefur einmitt rætt þau mál í gær að ég hygg þar sem þingfulltrúar hafa lýst áhyggjum sínum yfir mjög knöppum og ónógum fjárveitingum til hafrannsókna.



Herra forseti. Það eru, eins og komið hefur fram, alvarlegar horfur í byggðarlögunum við Húnaflóa út af þeim rækjubresti sem við stöndum frammi fyrir. Ég stend hér upp til að leggja áherslu á að við þurfum að leggja stóraukna áherslu á rannsóknir á rækjunni. Þetta er auðlind sem við eigum að nýta en megum ekki eyðileggja. Við þurfum að nýta hana af forsjálni. Við vitum ekki mikið um rækjuna, hvorki í Húnaflóa hvað þá úthafsrækjuna. Töluvert vitum við reyndar um Húnaflóarækjuna en sáralítið um úthafsrækjuna. Ég legg höfuðáherslu á að það verður að stórauka rannsóknir á rækjunni. Það hefur verið gífurleg sókn í þennan stofn og það er óforsvaranlegt að láta ganga svo áfram öðruvísi en menn viti hvað þeir eru að gera. Ég held að það sé rétt að reyna að stjórna þessari sókn og það sé rétt stefna hjá sjútvrh. Jafnframt vil ég hvetja til samstarfs við Grænlendinga um rækjurannsóknir og rækjunýtingu því að Grænlendingar eiga líka mjög mikið undir rækjuveiðum.



Herra forseti. Það er þörf umræða sem hér hefur verið hafin, umræða um hvað blasir við í sambandi við rækjuveiðar, og ég tek undir það, sem hv. 6. landsk. þm. nefndi áðan, að að sjálfsögðu er þetta ekki staðbundið við Húnaflóa þó að vandamálin séu þar kannske skýrust í dag. Það hefur komið í ljós í sambandi við umræður á fiskiþingi að nú eru tillögur Hafrannsóknastofnunarinnar á þann veg að takmarka veiðar úr úthafsrækjustofninum, þær verði ekki á næsta ári meiri en þær verða í ár. Það eru upplýsingar um að það eru ákveðin svæði úthafsrækjunnar sem munu vera þegar fullnýtt. Þar er nefnt rækjuveiðisvæði norðanlands sem var í sumar allmikið stærra en áður hefur verið. Sumir þakka það fyrst og fremst því að hafísinn náði yfir ákveðna veiðislóð og ýtti flotanum austur eftir og sótti hann þar inn á ný rækjumið, en hvernig sem á því hefur staðið er það mat fiskifræðinga að þetta svæði sé þegar fullnýtt. Einnig er talað um að Héraðsdjúp og Kolluáll séu fullnýtt veiðisvæði. Þetta er alvarlegt mál, en það er samt von hjá mörgum að það séu enn til ókönnuð svæði. Ég hef áhuga fyrir því í sambandi við þessa umræðu að spyrja hæstv. sjútvrh. um hvort ekki sé möguleiki til þess að kanna frekar og betur svæðin út af Breiðafirði. Rækjuveiðimenn við Breiðafjörð halda því fram að svæðið út af Breiðafirði sé ekki nærri því nógu vel rannsakað og hafa jafnvel haft uppi þau orð að það þyrfti að koma hafís yfir þau veiðisvæði sem eru nú stunduð til þess að það yrði farið að kanna frekar þau svæði út af Breiðafirði sem líkur eru fyrir að rækja geti verið á. Þegar að þessum mörkum er komið, að það skuli þurfa að takmarka sóknina, er mjög nauðsynlegt að öll þau svæði sem sjómenn telja að séu nýtanleg sem veiðisvæði séu frekar rannsökuð. Í tengslum við þetta kemur vitaskuld upp sú umræða sem var hafin á fiskiþingi um að framlag til Hafrannsóknastofnunar sé svo skert að hún geti ekki sinnt því hlutverki að kanna þessa veiðislóð eða aðrar. Þegar það gerist í þjóðfélagi eins og okkar að stofnun eins og Hafrannsóknastofnun er meira skorin niður en önnur hliðstæð fyrirtæki í þjóðfélaginu, þá hljótum við að mótmæla því og ekki síst við þær aðstæður sem nú eru varðandi rækjustofninn.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórði Skúlasyni fyrir að vekja athygli á þessu máli sem er mjög alvarlegt fyrir byggðirnar við Húnaflóa. Í þessum tiltölulega smáu byggðarlögum verður hrun í einni atvinnugrein til muna alvarlegra en gerist í stærri samfélögum. Þetta er stærri hluti af atvinnulífi þar en víða annars staðar gerist. Við það bætist að í mörgum þessara byggðarlaga er um mjög litlar botnfiskveiðar að ræða og þeim mun verra við þetta mál að fást. Það voru nokkur vonbrigði að heyra það og sjá á hæstv. sjútvrh. að hann væri tæpast meðmæltur því að auka möguleika til botnfiskveiða, þ.e. dragnótaveiða og annarra sem til greina kæmu, því að hugsanlega gæti það lagað stöðuna nokkuð í þessum málum. T.d. er á Hvammstanga aðstaða a.m.k. til saltfiskverkunar. Það vakna margar spurningar í sambandi við þessar rækjuveiðar. Það hefur verið geysilega mikil aukning í þessum veiðum á undanförnum árum og uppbygging rækjuverksmiðja og hefur sumum vissulega þótt nóg um og óttast að þetta gæti endað með ósköpum áður en lyki. Að vísu hefur verið stjórn á innfjarðarækjunni um nokkuð langan tíma, en það á ekki það sama við um úthafsrækjuna. Það hefur ekki verið annað að heyra á rannsóknarmönnum, og mig minnir helst að ég hafi heyrt það á hæstv. sjútvrh. líka, en að það væri ekkert annað við þetta að gera en veiða og láta reyna á hvað stofninn þyldi. Þá er spurningin: Hvað skeður þegar kemur að mörkunum og hrun verður? Ég legg áherslu á nauðsyn þess að verksmiðjurnar á þessu svæði verði aðstoðaðar við t.d. tilraunavinnslu í tengslum við rannsóknir þær sem gerðar yrðu á öðrum tegundum sem veiða mætti, þær yrðu aðstoðaðar við tilraunavinnslu og markaðssetningu á þeim afurðum sem þar kæmu til greina. Þetta gæti hugsanlega bætt nokkuð úr.



Herra forseti. Ég hef oft hér á Alþingi verið gagnrýninn á hæstv. sjútvrh., en ég gat ekki tekið undir með málshefjanda varðandi þá gagnrýni sem þar kom fram varðandi ákvarðanatöku og þær athuganir sem gerðar hafa verið í Húnaflóa. Ég tel að þar hafi verið eðlilega að málum staðið. Þess vegna orðaði ég það svo sem ég gerði í minni fyrri ræðu og virðist hafa farið fyrir brjóstið á hv. 4. þm. Norðurl. e., en það er ekki í fyrsta skiptið sem honum gengur heldur illa að átta sig á mínum hugsunarhætti og mér finnst stundum erfitt að átta mig á hans jarðfræðilega útsýni. Mér hefur stundum fundist að þar sé fullskuggsýnt. Ég er aftur á móti sammála því, sem kom fram hjá hv. 5. þm. Austurl., að það er mjög brýnt að það sé gerð úttekt á því hvaða skeldýrastofna megi nýta og ég er sannfærður um að það er hægt að gera verulegt átak í því að auka atvinnustarfsemi á þessum stöðum með nýtingu á þeim stofnum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin við spurningum mínum þó að ég sé misjafnlega ánægður með þau svör. En spurningarnar voru byggðar á hugmyndum heimamanna um úrlausnir og heimamenn munu fylgja þeim eftir á öðrum vettvangi. Ráðherra svaraði engu spurningum mínum um hvort hann vildi beita sér fyrir því að það yrði gerð gagnger rannsókn á þorskstofninum í Húnaflóa sem ég held að sé full ástæða til að gera í þessu sambandi. Það er einnig misskilningur hjá ráðherranum að vandinn sé næsta árs. Aflakvótinn verður búinn um næstu mánaðamót ef veiðarnar ganga sæmilega. Eins og líflegt svar ráðherrans áðan bar með sér er raunar ekkert verið að gera í þessu stóra máli í sjútvrn., ekki nokkurn skapaðan hlut. Ég vil hins vegar fagna því, sem fram kom hjá ráðherranum, að nú skuli eiga að standa við það fyrirheit, sem er búið að gefa fyrir alllöngu, að það skuli fylgst nákvæmlega og ítarlega með veiðunum frá degi til dags og einnig með þeim svæðum sem hefur verið lokað. Það held ég að sé mjög nauðsynlegt. Ég fagna því að það skuli nú vera brugðið við í þeim efnum. Ég held að það sé misskilningur hjá hv. þm. Árna Gunnarssyni að það sé svipaður vandi uppi annars staðar í sambandi við rækjuveiðar. Ég held að það séu fá svæði sem eru jafngersamlega háð rækjuveiðum og Húnaflóasvæðið. Ég held að raunverulega verði ástandið alvarlegast hjá þeim sjómönnum er veiðarnar stunda á um 20 bátum, langflestum innan við 30 tonn að stærð. Þessir bátar hafa ekki að öðrum veiðum að hverfa nema gripið verði til sérstakra ráðstafana og einhverra af þeim ráðstöfunum sem ég hef hér bent á. Vinnslustöðvarnar í landi yrðu líka fljótt hráefnislausar, en það vinna 120-140 manns á svæðinu við Húnaflóa beint við vinnsluna og flest konur. Í efnahagslegu tilliti yrði um að ræða gífurlegt áfall fyrir svæðið í heild sinni, en áætla má að aflaverðmæti á síðustu vertíð hafi numið um 250 millj. kr. miðað við verð á rækju í dag. Hér er um stórmál að ræða fyrir Húnaflóasvæðið sem huga þarf fljótt að lausn á. Stjórnvöld verða að láta þetta mál til sín taka sem allra fyrst og skoða hugmyndir heimamanna með velvilja. Ég treysti því raunar að hæstv. sjútvrh. hafi góðan skilning og vilja í því efni.



Herra forseti. Ég vona að þm. skilji að það er ekki mjög þægilegt fyrir ráðherra að svara máli sem þessu á tveimur mínútum og eiga síðan að svara varðandi nánast öll málefni rækjunnar á þeim tveim mínútum sem hann síðan fær til umráða. Það verður að bíða seinni tíma. En ég vitna til upplýsinga sem ég lagði fram í ræðu á fiskiþingi sem hefur verð birt að einhverju leyti og verður væntanlega birt aftur á morgun þó ég vilji á engan hátt komast hjá því að ræða þau mál sem vissulega þarf að tala hér um. Ég mótmæli því, sem hv. 4. þm. Norðurl. v. sagði hér, að það væri ekkert verið að gera í ráðuneytinu. Ég upplýsti hvernig hefði verið brugðist við. Við höfum verið í mjög nánu sambandi við aðila á þessu svæði eins og yfirleitt á öllum þessum svæðum þegar upp hafa komið vandamál. Þetta er því miður ekki í fyrsta skipti. Það hafa komið upp mjög alvarleg vandamál við Ísafjarðardjúp, við Öxarfjörð og víðar. Það verður að sjálfsögðu að taka tíma í að leysa þau. Þau verða því miður ekki leyst í umræðum utan dagskrár á Alþingi þó að það sé sjálfsagt að ræða þau og fjalla um þau. Ég vil algerlega mótmæla því að það sé ekkert verið að gera í þessu máli. Það er búið að lofa því að senda aftur rannsóknarleiðangur. Væntanlega hefur hv. þm. ekki tekið eftir því. Hitt er svo annað mál að það er ekki einfalt að bæta hér um. Þm. þykir kannske sjálfsagt að fara í að opna allan Húnaflóa með trolli og veiða smáþorsk. Það þótti ekki sjálfsagt að gera það á Ísafjarðardjúpi og mæltu allir gegn því. Það mun ekki leysa vandamál þessara byggðarlaga. Að sjálfsögðu þarf að taka tíma í það. Ég veit ekki betur en við séum í stöðugu sambandi við heimamenn sem eru að sjálfsögðu óþolinmóðir og sjá fram á mikil vandamál. En við erum að reyna að gera okkar besta til að vinna að þessu máli. Það eru fyrir því heimildir í lögum að ef rækjuveiði bregst verði kvóta skipanna breytt að nýju, sem hefur verið gert t.d. að því er varðar Ísafjarðardjúp, en það leysir því miður ekki vandamál þeirra litlu báta sem hafa mjög takmarkaða möguleika til að stunda þorskveiðar á þessum tíma. Það kemur að sjálfsögðu ekki til greina að beita stórum flota á smáþorsk á Húnaflóa. Það verður að liggja ljóst fyrir að þar sé ekki um undirmálsfisk að ræða.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um endurmat á störfum kvenna, en flm. auk mín eru hv. þm. Kristín Halldórsdóttir og Guðrún Agnarsdóttir. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að nú þegar skuli hafist handa við að endurmeta störf og laun kvenna hjá ríkinu, hvort heldur um er að ræða störf kvenna í félögum ríkisstarfsmanna eða öðrum stéttarfélögum. Alþingi leggur á það áherslu að við slíkt endurmat verði nýtt verðgildi starfa lagt til grundvallar og að umönnunar-, uppeldis- og þjónustuþættir kvennastarfa verði metnir til jafns við ábyrgðar- og frumkvæðisþætti hefðbundinna karlastarfa. Hið nýja starfsmat skal liggja fyrir eigi síðar en 1. júní 1987." Eins og fram kemur í grg. með till. voru árið 1976 fyrst sett lög hér á landi um jafnan rétt kvenna og karla. Í þessum lögum og þeim endurbótum sem á þeim voru gerðar vorið 1985 er skýrt kveðið á um að óheimilt sé að mismuna fólki eftir kynferði hér a landi eða eins og segir í 4. gr. núgildandi laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla að "konum og körlum skuli greidd jöfn laun og skuli njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf". Því miður taka þessi lög ekki tillit til þeirrar staðreyndar að verðmæti starfa er háð mati hverju sinni og því hafa lögin ekki reynst þess megnug að leiðrétta það kynbundna launamisrétti sem nú viðgengst á vinnumarkaðnum í skjóli verðmætamats sem metur hefðbundin karlastörf hærra en hefðbundin kvennastörf. Í skýrslu Byggðastofnunar, Vinnumarkaðurinn 1984, sem kom út í febrúar 1986 og er nýjasta skýrsla þeirrar stofnunar um vinnumarkaðinn, kemur fram að karlar höfðu að meðaltali 57% hærri laun á ársverk en konur árið 1984. Raunar eru það aðeins 14 ára unglingspiltar og 75 ára karlar og eldri sem fá lægri meðallaun á ársverk en sem nemur meðallaunum allra kvenna. Einnig kemur fram að konur hópast í ákveðnar starfsgreinar, einkum þjónustu- og umönnunarstörf, og að meðaltekjur kvenna hækka minna með aldri en meðaltekjur karla. Í síðustu kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins var engin tilraun gerð til að endurmeta kvennastörfin sérstaklega eða til þess að hækka konur í launum á einhvern hátt þannig að vísast er útkoman svipuð hvað varðar meðallaun eftir kyni í ár og hún var árið 1984. Tilgangur þessarar till. er að taka á þessu kynbundna launamisrétti og fá því til leiðar komið að þau störf sem konur inna af hendi verði metin til jafns við þau störf sem karlar stunda. Því er lagt til að nú þegar skuli hafist handa við gagngert endurmat á störfum og launum kvenna, sem hjá ríkinu starfa, og að þeir þættir sem einkum einkenna kvennastörfin, þ.e. umönnunar-, uppeldis- og þjónustuþættir, verði í nýju starfsmati metnir til jafns við ábyrgðar- og frumkvæðisþætti hefðbundinna karlastarfa. Þessir þættir kvennastarfanna, sem margir eru þeir sömu og í hefðbundnum heimilisstörfum, eru vissulega engu síður mikilvægir en þeir þættir karlastarfa sem skila körlum meira en helmingi hærri launum en konum að meðaltali þó mikið skorti á að það sé viðurkennt á borði ekki síður en í orði. Við slíkt vanmat hefðbundinna kvennastarfa verður ekki lengur unað og því er þessi till. flutt. Ég minni einnig á að á s.l. vori, þegar þáltill. um að meta heimilisstörf til starfsreynslu úti á vinnumarkaðinum var hér til umræðu, komu hv. þm. í ræðustól hver á fætur öðrum til að ítreka mikilvægi þessara starfa. Ég skora á þessa hv. þm. að standa við orð sín og sjá til þess að þeir þættir sem einkenna þessi störf verði metnir að verðleikum í launakjörum eins og þessi till. kveður á um. Till. nær eingöngu til þeirra sem hjá ríkinu starfa og er hún hugsuð sem skref í átt að gagngeru endurmati á störfum kvenna á vinnumarkaðnum. Nái hún fram að ganga á hún að geta komið öllum launakonum til góða þar sem samtök launafólks geta á grundvelli hennar samið um sambærilegar leiðréttingar á verðgildi kvennastarfa á hinum almenna vinnumarkaði. Í raun er hér lagt til að ríkið gangi á undan með góðu fordæmi og endurmeti kvennastörfin í sínum eigin ranni með það í huga að slíkt endurmat verði einnig tekið upp á hinum almenna vinnumarkaði. Hjá ríkinu starfa nú 6000 konur og 3495 karlar í 14 félögum ríkisstarfsmanna. Hjá launadeild fjmrn. fengust þær upplýsingar um skiptingu stöðugilda og yfirvinnu í launaflokka eftir kynjum að á meðal þeirra sem fá greidd laun samkvæmt kjarasamningi Bandalags kennarafélaga eru aðeins 83 stöðugildi af 1618 stöðugildum kvenna alls sem na þeim meðallaunum eða hærri sem körlum innan félagsins eru greidd. Yfirvinnugreiðslur til kvenna eru þar 22% af dagvinnulaunum á móti 48,7% hjá körlum. Innan BHMR eru þau stöðugildi kvenna sem ná meðallaunum karla í félaginu eða þar yfir aðeins 84 af 805 stöðugildum kvenna alls. Yfirvinnugreiðslur til kvenna eru þar 31,7% af dagvinnulaunum á móti 42,1% hjá körlum. Innan BSRB eru það 1116 stöðugildi kvenna af 3945 stöðugildum kvenna sem ná meðallaunum karla innan félagsins eða þar yfir og þar eru yfirvinnugreiðslur til kvenna 32,2% af dagvinnulaunum á móti 65,5% hjá körlum. Í heildina eru það því aðeins 1283 stöðugildi kvenna af 6368 stöðugildum alls eða aðeins um 20% sem ná meðallaunum karla í þessum félögum eða þar yfir og yfirvinnugreiðslur karla eru í öllum tilvikum hærri en til kvenna. Jafnframt vil ég benda hv. þm. á að lesa vandlega svar fjmrh. við fsp. frá hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur um launagreiðslur starfsfólks Stjórnarráðsins, en það svar er að finna á þskj. 130 og var nýlega dreift hér í þinginu. Þar kemur ítarlega fram hvernig launakjörum kvenna og karla, sem starfa hjá ríkinu, er háttað og mú auka þeim upplýsingum við þær upplýsingar sem ég hef hér borið fram. Að auki starfa hjá ríkinu um 1500 félagar í verkakvennafélögunum Sókn, Framsókn og Framtíðinni, nánast eingöngu konur. Þeim eru greidd laun samkvæmt töxtum þessara félaga en þeir eru meðal þeirra lægstu á landinu. Það er því ljóst að launamunur eftir kynjum er umtalsverður hjá ríkinu og stjórnvöldum skylt að ráða þar tafarlaust bót á vilji þau að tilgangur þeirra laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, sem þau hafa sjálf sett, sé í heiðri hafður. Tekið skal fram í þessu sambandi að samkvæmt till. teljast til kvennastarfa öll þau störf þar sem konur eru a.m.k. helmingur þeirra sem störfin hafa með höndum. Þeir karlar sem slíkum störfum sinna njóta vitaskuld einnig þeirra kjarabóta sem það endurmat kvennastarfa sem hér er lagt til gæti haft í för með sér. Hvað varðar framkvæmd till. er eðlilegast að félmrh. skipi starfshóp til að annast verkið í samráði og samstarfi við þau hagsmunasamtök sem hlut eiga aðmáli. Æskilegast væri að hið nýja starfsmat gæti legið fyrir fyrir lok núgildandi samningstímabils og verið til viðmiðunar við gerð næstu kjarasamninga. Slík tímasetning getur varla talist raunhæf þar sem nú er komið vel fram í nóvember og samningar lausir um áramót og því er lagt til að starfsmatið liggi fyrir eigi síðar en 1. júní 1987. Eins og ég sagði áður er það eitt af markmiðum núgildandi laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla að konur og karlar standi jafnt að vígi á vinnumarkaðnum. Raunveruleikinn er þó annar eins og ég hef hér lýst. Með því endurmati á störfum og launum kvenna sem hér er lagt til að framkvæmt verði er leitast við að koma í verk þeirri hugsun, sem í gildandi jafnréttislögum býr, að konum og körlum skuli ekki mismunað eftir kynferði á vinnumarkaðnum. Ég tek það fram í þessu sambandi að nú þegar liggja fyrir nægar upplýsingar um hvernig launakjörum eftir kyni er háttað, bæði hjá ríkinu og eins á hinum almenna vinnumarkaði, þannig að það er ekki nokkur ástæða að fresta því að taka á þessum þætti hins kynbundna launamisréttis á þeirri forsendu að afla þurfi um það frekari upplýsinga. Á undanförnum árum hefur sú viðbára oftar en ekki verið uppi höfð að þessum málum skuli skjóta á frest þar til fullnægjandi upplýsingar liggi fyrir. Okkur vantar ekki meiri upplýsingar. Við höfum allar þær upplýsingar sem við þurfum. Það sem nú þarf eru aðgerðir og það er það sem þessi till. gengur út á. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu óska ég eftir að till. verði vísað til hv. allshn. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Ég sé mikla ástæðu til að taka undir þann tillöguflutning sem hér á sér stað. Ég hefði að vísu viljað kalla þetta till. til þál. um rannsókn á áhrifum óheftrar markaðshyggju. Markaðshyggja er í eðli sínu ekki slæm en þegar hún verður óheft verður hún alvarleg og hún verður hættuleg hverju þjóðfélagi þar sem hún er tekin upp. Ég hef gagnrýnt mjög harkalega þá óheftu markaðshyggju sem hefur átt sér stað undir stjórn núverandi stjórnarflokka og hefur verið nefnd öðru nafni "nýfrjálshyggja". Þessi nýfrjálshyggja hefur tröllriðið ýmsum þjóðum Vesturlanda á undanförnum árum og áratugum og með skelfilegum afleiðingum víða. Við skulum líta til Bretlands og athuga hvernig nýfrjálshyggja frú Thatcher hefur leikið þá þjóð á undanförnum árum. Sannleikurinn er sá að nýfrjálshyggjupostular Sjálfstfl. hafa komið ár sinni svo rækilega fyrir borð í þessu þjóðfélagi að það er hreint með ólíkindum. Ég held að það hljóti að vera sárt fyrir þá sem ég oft kalla hefðbundna sjálfstæðismenn að horfa upp á þessa ungu nýfrjálshyggjupostula Sjálfstfl. æða fram, ná tökum á efnahagslífinu, eins og þeir hafa gert á undanförnum árum, og breyta þessari þjóð, eins og fyrri ræðumaður talaði um, í þjóð sem í góðæri verður vitni að því að hjá henni verður stórfelldur landflótti. Það vildi svo til að ég reiknaði með annarri utandagskrárumræðu í dag um vanda íslenskra húsbyggjenda. Ég gerði það þess vegna að gamni mínu og til upplýsingar fyrir þingheim að taka saman fjölda nauðungaruppboða, sem hafa átt sér stað hjá borgarfógetaembættinu í Reykjavík á þessu ári, og bera saman síðustu árin. Þá kemur í ljós að það sem af er þessu ári eru nauðungaruppboð á eignum í Reykjavík, íbúðarhúsnæði fólks, 43 það sem af er árinu og árið er ekki liðið.  Fjármagnstilfærslan, sem hefur átt sér stað í þessu þjóðfélagi frá launafólkinu til fjármagnseigenda, er með slíkum ólíkindum að menn hafa talað um að hér í landinu lifi nú tvær þjóðir og að hér hafi því miður átt sér stað stéttaskipting í efnalegu tilliti - í því þjóðfélagi sem hefur státað af því undanfarna áratugi að vera stéttlaust! Ég spurðist líka fyrir um gjaldþrotaskipti og þar verða tölurnar enn þá skelfilegri. Skiptaráðandinn í Reykjavík hefur fengið fram til 17. þ.m., til dagsins í dag, samtals 797 beiðnir um gjaldþrotaskipti. Hann reiknar með því að þessar beiðnir verði um eða yfir 1000 á þessu ári. Við skulum aðeins líta aftur í tímann. Árið 1985, allt árið, voru þær 762. 1984 voru þær 527. 1983 dettur talan niður í 246. 1982 210 og 1981 195. Miðað við að beiðnirnar verði 1000 á þessu ári hafa þær fimmfaldast frá árinu 1982, beiðnir um gjaldþrotaskipti. Þetta segir mér í raun og veru miklu meiri sögu en flest annað sem er að gerast í kringum okkur í dag um það hvernig hið eiginlega ástand er. Þetta segir mér þá sögu fyrst og fremst að almenningur í þessu landi, launafólkið, fólkið sem er að berjast fyrir því að halda íbúðarhúsnæðinu sínu, sé orðið svo hart keyrt að við vitum ekki hálfan sannleikann í því máli. Það er af þessum ástæðum og mörgum, mörgum öðrum að ég tek eindregið undir þessa tillögu. Það er vegna þess að ég tel að hér hafi verið gerð þvílík atlaga að velferðarkerfi sem hefur tekið verkalýðshreyfingu og alþýðu þessa lands áratugi að byggja upp að annað eins hafi ekki gerst frá því að ég fór að fylgjast með pólitík fyrir u.þ.b. 30 árum. Ég vil minna á hvað er að gerast í heilbrigðiskerfinu. Hvað er að gerast á barnadeild Landspítalans þar sem foreldrar verða að fara heim með börn sín á kvöldin vegna þess að það er ekki til fólk til að fylgjast með þeim á næturnar? Það fæst ekki. Launin eru svo lág. Þar standa sjúkrarúmin auð vegna þess að læknar eru ekki nægilega margir til þess að fylgjast með og hjúkrunarfólkið ekki heldur. Eigum við að líta á öldrunarmálin, hvernig er staðan þar? Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar er með 1100 manns á biðlista um aðstoð af ýmsu tagi. Eigum við að hyggja dálítið að menntakerfinu og athuga hvernig hefur verið ráðist á það? Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. fjmrh., formanns Sjálfstfl., á flokksráðsfundi Sjálfstfl. á dögunum að hann talaði um og taldi það flokki sínum og ríkisstjórninni til ágætis að það hefði verið aukið dálítið fjármagnið í Kvikmyndasjóð. Það var þáttur í eflingu menningar á Íslandi. Ég get tekið undir það. Það var þáttur í eflingu menningar á Íslandi, enda skrifuðu nokkrir af helstu kvikmyndaframleiðendum landsins upp á beiðni til kjósenda Sjálfstfl. að styðja aðstoðarfjármálaráðherrann í prófkjöri í Reykjavík. Annað sem hefur gerst á menningarsviði kem ég ekki auga á nema að það væri um að ræða frjálst útvarp sem hæstv. fjmrh. og formaður Sjálfstfl. státaði af. Þetta eru nokkur dæmi um hvernig komið er fyrir okkur undir þessari ríkisstjórn. Þessi ríkisstjórn státar jafnframt af því að hafa gert þessa hluti nokkurn veginn fyrir sína eigin peninga að manni skilst, þ.e. að ástandið hafi verið bætt fyrir tilverknað ríkisstjórnarinnar. En það er allt annað sem hefur gerst. Það eru náttúruöflin sem hafa gripið í taumana plús verkalýðshreyfingin sem tók völdin af stjórninni við gerð síðustu kjarasamninga. En þessari ríkisstjórn hefur tekist að ráðast meir og betur gegn íslensku velferðarkerfi en nokkurri annarri ríkisstjórn sem ég man eftir. Það er hægt að styðja þetta mörgum, mörgum fleiri rökum og það er í rauninni skelfilegt að í jafnlitlu landi, þar sem samhjálp, samhygð, félagshyggja þarf að vera jafnsterk og hér til þess að við komumst af, að hin óhefta markaðshyggja skuli fá að brjóta niður það velferðarkerfi, það velferðarsamfélag sem við höfum búið til, í eins ríkum mæli og núverandi ríkisstjórn hefur gert. Þessi ríkisstjórn þarf að fara frá. Herra forseti. Ég styð eindregið þessa till.



Herra forseti. Ég kem ekki upp til að færa fram varnir fyrir nýfrjálshyggjuna í Sjálfstfl., sem Árni Gunnarsson talaði um, en ég kem hins vegar upp til að vekja athygli á að það kann að vera að það séu dregnar vitlausar ályktanir af þeim tölulegu staðreyndum sem Árni Gunnarsson fór með áðan varðandi fjölda nauðungaruppboða og gjaldþrotaskipti. Í fyrsta lagi skiptir máli að fyrir nokkrum árum var sett ákveðið tryggingargjald varðandi gjaldþrotaskipti sem var á þeim tíma nokkuð hátt. Þá fækkaði gjaldþrotaskiptum mjög verulega vegna þess að menn fóru ekki almennt út í að biðja um skiptameðferð á einstaklingum eftir að gerð hafði verið árangurslaus aðför neina þeir teldu töluverðar líkur að sú skiptameðferð bæri árangur. Vegna verðbólguþróunar um nokkurt skeið hefur þetta tryggingargjald nánast orðið að engu sem hefur aftur gert það að gjaldþrotaskiptabeiðnum hefur fjölgað til muna. Við skulum líka gera okkur grein fyrir því að áður en kemur til skiptameðferðar er sú krafa sem skiptameðferð byggist á venjulegast orðin a.m.k. eins og jafnvel tveggja ára gömul áður en gjaldþrotaúrskurður er kveðinn upp. Þegar við erum að tala um gjaldþrotaúrskurði vegna 1986 er það venjulegast afleiðing af fjárskuldbindingum sem hafa átt sér stað á árinu 1984 eða jafnvel fyrr. Þannig getum við ekki, miðað við þessar upplýsingar, hygg ég, dregið þá ályktun að gjaldþrotaskiptabeiðnirnar einar og sér beri vitni um eitthvað sérstakt hvað markaðshyggjuna snertir eins og síðasti ræðumaður vildi vera láta. Varðandi fjölda nauðungaruppboða er ljóst að þeim hefur fjölgað, en ég vek athygli á því líka að hvað þau varðar tekur u.þ.b. eitt ár og jafnvel lengri tíma frá því að uppboðsbeiðni er send þangað til nauðungarsala á sér stað þannig að venjulegast er fjárskuldbindingin vegna þeirrar nauðungarsölu u.þ.b. tveggja ára eða jafnvel eldri. Þetta held ég að menn verði að hafa í huga ef menn ætla að nota þessar tölur og byggja einhverjar staðhæfingar á þeim. Ég hygg að það sé hins vegar ljóst varðandi fjölda nauðungaruppboða að það stafar að hluta af því að fleiri og fleiri hafa ekki raðið við þau verðtryggðu lán sem í síauknum mæli eru notuð til kaupa og sölu á fasteignum. Ég hygg að vandamál þeirra sem keyptu á sínum tíma á árunum 1983-1984 hafi komið sérstaklega fram þegar verðbólgan fór af stað á nýjan leik og þar af leiðandi samsvarandi vísitölur. Á sama tíma gerðist það að verð á fasteignum hækkaði ekki á Reykjavíkursvæðinu, en slík þróun hafði ekki átt sér stað um mjög langt árabil. Þessi nánast verðstöðvun á fasteignum, sem varð á markaðnum, gerði að verkum að áhvílandi lán á eignunum fóru iðulega fram yfir mögulegt söluverð á þessum eignum þannig að í mörgum tilvikum var um ekkert annað að ræða en nauðungarsölu vegna þess að fólkið sem hafði keypt og átt litla peninga þegar af stað var lagt réði hreinlega ekkert við málið. Ég hygg því að í sjálfu sér segi þessar tölur okkur mjög litla sögu og mundu þarfnast mun nákvæmari könnunar á ýmsum þáttum til hliðar við þetta til þess að hægt væri að draga einhverjar almennar ályktanir af þeim. Ég get hins vegar tekið undir það með síðasta ræðumanni, sem mér heyrðist hann segja, að hann væri ekki á móti markaðshyggju en hins vegar væri hann á móti óheftri markaðshyggju. Ég lýsi mig algerlega sammála þeim sjónarmiðum. En þá er spurningin um hvernig á að bregðast við óheftri markaðshyggju. Það gerist fyrst og fremst með því að byggja upp ákveðnar varnaraðgerðir þeirra sem veikari eru á markaðnum hverju sinni og það gerist fyrst og fremst með því að hið virðulega Alþingi gefi meiri gaum að hlutum eins og t.d. neytendastarfi og neytendavernd.



Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka þær undirtektir sem þessi till. hefur fengið hjá hv. þm. Árna Gunnarssyni og hv. 4. þm. Reykv. Jóni Magnússyni, en ábendingar hans voru góðra gjalda verðar og eru í raun og veru til marks um að það er nauðsynlegt að þetta mál sé skoðað betur eins og hér er gerð tillaga um, að rannsóknir fari fram á áhrifum markaðshyggjunnar, eða óheftrar markaðshyggju ef menn vilja orða það þannig frekar, m.a. með því að fara yfir ástæður nauðungaruppboða og gjaldþrotabeiðna eins og þetta tvennt hefur þróast á undanförnum árum. Ég hygg að það sé hárrétt, sem hv. þm. Jón Magnússon sagði, að þetta þarfnast nákvæmari könnunar, en til þess er einmitt till. flutt þannig að það voru bersýnilega mistök að bjóða ekki einhverjum þm. Sjálfstfl. að flytja till. með mér. Það er hins vegar rétt, sem hv. þm. Jón Magnússon segir, að þær fjárskuldbindingar sem valda nauðungaruppboðum eru yfirleitt tveggja ára gamlar a.m.k. eða svo, en kaupið sem fólk á að borga með nauðungaruppboðin og kröfurnar er yfirleitt ekki tveggja ára gamalt. Það er svona mánaðar gamalt eða svo. Og kaupið lækkaði. Þegar kaupið lækkar og vextirnir hækka er auðvitað erfiðara að borga en áður. Um þessi mál og þróun þeirra eru til margar óyggjandi tölur, tölur sem þarf ekkert að deila um og tölur sem þarf ekki að velta fyrir sér af hverju hafa hlotist. Gleggsta heimild sem ég sé um þessi efni eru árlegar skýrslur Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar. Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar gefur út árlega skýrslur um fjölda þess fólks sem leitar til stofnunarinnar og samkvæmt þeim tölum sem komu fram í skýrslu Félagsmálastofnunar fyrir árið 1985 fjölgaði þeim sem leituðu til Félagsmálastofnunar og fengu þar fyrirgreiðslu úr um 1800 manns árið 1982 upp í 2240 manns árið 1985, fjölgaði sem sagt um 400 á þessum tíma því fólki sem leitar ekki til Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar nema til þrauta-, þrauta-, þrautavara. Á vegum þess fólks sem leitaði til Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar, en þið vitið hvaða upphæðir það eru sem skjólstæðingar Félagsmálastofnunar fá á mánuði, hv. þingheimur veit kannske að það eru innan við 15 þús. kr. á mánuði, - á vegum þessa fólks voru 1998 börn á árinu 1985. Ætli þurfi nokkuð frekari vitna við um það á hverju og hverjum þessi stefna er að bitna um þessar mundir? Það eru líka börn. 2000 börn eru á vegum einstaklinga sem leita til Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar. Það er einnig fróðlegt í þessu sambandi, vegna þess að það eru engar tæknilegar tölur sem lög eða reglugerðir hafa haft áhrif á með svipuðum hætti og tölurnar um gjaldþrotin, að skoða tölurnar um málefni aldraðra í Reykjavík sem hafa t.d. birst í Alþýðublaðinu að undanförnu, ákaflega sláandi tölur. Það segir í Alþýðublaðinu 28. okt. s.l. að það eru 1100 Reykvíkingar á biðlista eftir plássum fyrir aldraða, 1100 manns. Þar af eru 300 sem sérfræðingar og starfslið borgarinnar kalla bráðatilfelli. 300 aldraðir! Samt er það þannig að dregið hefur verið verulega úr framkvæmdum í þágu aldraðra. B-álma Borgarspítalans hreyfist varla. Þetta eru afleiðingarnar af þeirri stefnu sem fylgt hefur verið. Það er rétt, sem hv. þm. Jón Magnússon sagði, að það þarf auðvitað að draga úr því með einhverjum ráðum að þessi stefna nái fram að ganga. Besta leiðin í þeim efnum er auðvitað að Sjálfstfl. fái sem minnst fylgi. Þessi tvö dæmi, um nærri 2000 börn og gamla fólkið, 300 á biðlista, segja sína sögu. Aðeins þetta fólk, sem hér er talað um, annars vegar börnin um 2000, hins vegar skjólstæðingarnir um 2000, síðan aldraðir á biðlistum um 1100, samtals gerir þetta 5500 manns í þessu byggðarlagi. Þetta er álíka fjöldi og í heilum kjördæmum utan Reykjavíkur. Þetta fólk týnist kannske í manngrúanum hér í Reykjavík og það er sjaldan sem talað er fyrir þetta fólk af nægilegum krafti. Og það er sjaldan sem menn fást til að gefa sig að því verkefni, sem okkur ætti að vera skyldast af öllu, að sjá um að þetta fólk geti allt haldið sjálfsvirðingu sinni og staðið upprétt því að um það snýst það starf, ef við viljum taka mark á því, sem við erum hér á hv. Alþingi að reyna að vinna. Ég held að þær umræður sem hér hafa farið fram hljóti að leiða menn í allan sannleika um að hér er þarft mál á ferðinni. Ég þakka undirtektir hv. þm. og vænti þess og vona að undirtektir hv. þingnefndar verði jafngóðar og hér hafa birst í dag.



Herra forseti. Mig langar að leggja nokkur orð í belg um þessa till. þó að flm. sé e.t.v. búinn að segja sitt síðasta orð í bili. Ég tek undir efni þessarar till. Mér þykir það ákaflega brýnt að menn reyni að gera sér grein fyrir því hver áhrif þeirrar stjórnarstefnu eru sem hér hefur ríkt undanfarin bráðum fjögur ár því að ég held að þau séu ákaflega alvarleg. Sú stefna hefur ríkt í íslensku samfélagi frá öndverðu að samfélaginu og þegnunum bæri að taka ábyrgð á þeim sem á einhvern hátt eiga við vanda að stríða. Þær hugmyndir eru vissulega í samræmi við það sem stundum er kallað kristilegt siðgæði. Það sem þér viljið að aðrir menn gjöri yður, það skuluð þér og þeim gjöra. Á undanförnum áratugum hafa ýmsar hreyfingar, svo sem verkalýðshreyfingin, kvennahreyfingin og ýmsar félagshreyfingar, stuðlað að því að byggja hér upp velferðarkerfi, kerfi sem tryggir þegnunum sem jafnasta stöðu og kemur til aðstoðar ef eitthvað bjátar á. En á undanförnum árum hafa átt sér stað ákaflega alvarlegir hlutir á Íslandi að mínu dómi. Ég lýsi því í sem stystum orðum þannig að leiftursóknarstefnunni, sem sett var fram árið 1978, hafi verið komið í framkvæmd hér á undanförnum árum. Hún felst í því að sauma sem fastast að þeim sem halda uppi velferðarkerfinu, þeim sem starfa í því í þeim tilgangi að hrekja fólk út úr heilbrigðiskerfinu, út úr skólunum og út í einkarekstur. Eitt nýjasta dæmið um þetta eru hugmyndir bæði meiri hluta borgarstjórnar í Reykjavík og menntmrh. um að breyta nú lögum um dagvistarmál. Það var nýlega samþykkt í borgarstjórn Reykjavíkur eða borgarráði a.m.k., ég er ekki viss um að það sé búið að samþykkja það í borgarstjórn, að dagvistarmálin fari alfarið í hendur borgarstjórnarinnar. Það þýðir að dagvistarmálin verði þar með tekin undan eftirliti ríkisins eða að dagvistarmálin eigi að heyra undir ákveðin lög sem gera kröfu til vissrar þjónustu og aðbúnaðar barna. Allt ber þetta að sama brunni, þessum leiftursóknarhugmyndum Sjálfstfl. sem hafa náð allt of langt. Það er einmitt spurning dagsins hvernig eigi að bregaðst við þessum hugmyndum og til hvaða ráða verður gripið á næstu mánuðum til að stöðva þessa stefnu. Ég vil geta þess líka, af því að hér urðu umræður um nauðungaruppboð og húsnæðismál, að hvernig sem hægt er að túlka slíkar tölur er þó eitt víst að mun fleiri eiga í erfiðleikum með að standa við sínar skuldbindingar en áður. Það sést í Lögbirtingablaðinu og á þeim háu tölum sem voru raktar áðan.



Herra forseti. Það blasir við að íslenska þjóðin er að eldast. Það er stöðug fjölgun í eldri árgöngum. Og varla getur það þýtt að lífskjör Íslendinga séu á niðurleið. Við erum ekki með hæstan meðalaldur í heimi. Við erum númer tvö.

Hæstan meðalaldur kvenna.

Þannig er ástandið. Samt stendur hv. 3. þm. Reykv. upp og talar eins og himinn og jörð séu að farast vegna þess að gamalt fólk á Íslandi búi við að manni skilst svo miklu verri aðstæður en úti í heimi. Hv. 7. þm. Reykv. vekur athygli á því að við séum með hæstan meðalaldur kvenna. Ekki veit ég hvort þetta er út frá jafnréttissjónarmiðum sett hér fram. En það er mikill munur á því hvort hér séu erfiðleikar og vandamál sem þarf að leysa á þessu sviði. Ég get alveg tekið undir að það er margt sem er að, en mér finnst skrýtið þegar málflutningurinn er á þann veg að það væri miklu líklegra að ástandið væri hér á þann veg að við værum með einhvern lægsta meðalaldur sem þekktist á Vesturlöndum, eftir málflutningnum að dæma. Ég hygg að þegar menn halda því fram að sú ríkisstjórn sem nú situr hafi tekið upp leiftursóknina og komið henni í höfn hafi menn gleymt að takmarkað atvinnuleysi eða visst atvinnuleysi var ein af grunnhugmyndum þeirrar stefnu. Með því að gera hæfilega marga Íslendinga atvinnulausa væri hægt að beygja hina til að vera til friðs. Þetta var hugsunin á bak við þessa stefnu. Var þetta það sem ríkisstjórnin gerði? Nei. Hún leitaði eftir víðtæku samkomulagi með aðilum vinnumarkaðarins um aðgerðir. Ég ætla ekki að færa einum né neinum heiðurinn af því að þessir aðilar náðu saman, en ég fagna því að það tókst. Ég skil ekki þann hugsunarhátt þegar menn telja að það sé leiftursóknin sem verið er að framkvæma þegar það er alger andstæða hennar í þessum efnum sem verið er að framkvæma, þ.e. leið samkomulags í staðinn fyrir að ætla að svínbeygja annan aðilann í duftið. Við höfum búið við miklar sviptingar í stjórn þessa lands og það hefur stundum verið siglt hátt í þeim efnum. Ég er ekki viss um að jafnvel þó hv. 3. þm. Reykv. hefði verið ráðherra áfram hefði hann treyst sér til að halda áfram þeirri siglingu sem var uppi í lok þess tímabils sem hann sat í ráðherrastól. Ég hygg að hann hefði lagt til að það yrði örlítið rifað. Ég skil út af fyrir sig vel að þeir séu sumir orðnir óþreyjufullir að bíða eftir nýjum alþingiskosningum. Það byrjaði nú mjög skjótt sá áróður að það væri nauðsyn að hafa alþingiskosningar strax og þær yrðu í síðasta lagi - ja, alltaf næsta sumar, var sagt. Nú liggur alveg ljóst fyrir að þingkosningar eru fyrir stafni. En það blasir engu að síður við að ekki er víst að allir verði jafnhressir, hvorki stjórnarflokkar né aðrir, þegar þær fara fram. Ég tel að sú ríkisstjórn sem nú situr hafi það sér helst til ágætis að hún hefur tekið á vissum vandamálum. Það er ábyggilegt t.d. að það samkomulag sem gert var í vetur varðandi húsnæðismál á eftir að verða til hagsældar fyrir þjóðina í framtíðinni. Hér aftur á móti setja menn hlutina fram á þann veg eins og gert er með spurningu nr. 10: "Hve mörgum frystihúsum hefur verið lokað frá 1983 og hver eru þau?" Er það tala frystihúsanna í landinu sem skiptir höfuðmáli? Er ekki hin raunverulega spurning sem skiptir máli: Er atvinnuleysi í landinu? annars vegar og hins vegar: Hefur framleiðslan dregist saman? Er það virkilega svo að að sé talan sem skiptir máli?

Flyttu brtt.

Það er vel að sá samkomulagsvilji er uppi að hv. flm. leggur til að það verði flutt brtt. við hans eigin till. við frumumræðu um málið. Ef ég ætti sæti í umræddri þingnefnd mundi ég vafalaust ekki setjast á það að sumt af þeim rannsóknaratriðum sem hér er óskað eftir færi í gegn til skoðunar. En ég held aftur á móti að það sé ekki rökrétt að gera ráð fyrir því, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að allir þeir eyrnamerktu tekjustofnar í íslenskum lögum sem eru í dag geti farið til þeirra verkefna sem lögin gera ráð fyrir. Ég bendi á að hv. flm. var ráðherra í ríkisstjórn þar sem klásúlan var inni um að þrátt fyrir ákvæði þessara laga skyldi við ákvörðun um fjárlög ýmsir hlutir skornir niður. Herra forseti. Ég skal ekki verða til að misbjóða þolinmæði forseta og mun ljúka máli mínu.



Herra forseti. Ég hygg að ræða hv. 5. þm. Vestf. hafi sýnt glöggt að hér er brýnt mál á ferðinni. Það er nauðsynlegt að þessir hlutir verði rannsakaðir ofan í kjölinn. En það var í rauninni ákaflega athyglisvert að það skyldi vera þm. af Vestfjörðum sem reis upp til að andmæla þessari till., einmitt frá Vestfjörðum.

Hann er ekki búsettur þar.

Maður skyldi ætla að hann þekkti þar þó til, hv. þm. Karvel Pálmason. Ég veit að hann gerir það. Ég hefði þó haldið að það væri ekki sú gullöld og gleðitíð uppi á Vestfjörðum, t.d. í hans fæðingarsveit, að það væri ástæða til að hrópa fagnandi á afrek ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar úr þessum ræðustól. Ég hygg satt að segja að það séu fá byggðarlög á Íslandi sem hafi orðið eins hrottalega fyrir stjórnarstefnunni og pláss sem heitir Suðureyri við Súgandafjörð þar sem fólk hefur yfirgefið íbúðarhús sín í stórum stíl. Fyrir liggur að íbúum fækkar á skömmum tíma úr 420 í 350 í þessu eina plássi. Ég nefni þetta pláss til að sýna hv. þm. alla sanngirni vegna þess að ég veit að hann þekkir þarna betur til en annars staðar og getur betur varið sig á þessum slóðum en kannske annars staðar.

350 sagði ræðumaður.

Hér er auðvitað um hrikalega fækkun íbúa að ræða í þessu byggðarlagi, hrikalega fækkun íbúa, og þetta eru tölur sem komu fram á fundi sem ég sat ásamt hv. þm. um húsnæðismál á Suðureyri s.l. vor og hann mótmælti þeim þá ekki. Ég vil aðeins, herra forseti, af því að ég hef ekki leyfi til að tala lengi, benda á þann hálfkæring sem kemur fram í máli hv. þm. Öldruðum fjölgar, segir hann, og þó að ríkisstjórnin hafi verið vond er meðalaldur hár á Íslandi. Ja, þakka skyldi að Steingrímur Hermannsson og ríkisstjórn hans skuli ekki hafa lagt að velli áhrif fúkkalyfjanna og nútímalæknisvísinda með svo að segja einu höggi. Þvílíkt og annað eins.

Eru það fúkkalyfin sem hafa lengt meðalaldurinn?

Nútímalæknavísindi hafa m.a. átt hlut í því að lengja hér meðalaldurinn.

Eru þau ekki kunn í Rússlandi?

Ég þekki ekki svo vel til þar. Hv. þm. getur kannske frætt mig betur um það en ég kann á. Hins vegar gæti hann kannske spurt hæstv. forsrh. um hvernig þetta er í Kína eða í Svíþjóð eða á Grænhöfðaeyjum svo að ég nefni þrjá nýjustu lendingarstaði hans. Ég skora á hv. 5. þm. Vestf. að taka þessari till. vel eins og aðrir hér hafa gert og vera ekki að drepa málinu á dreif með útúrsnúningum. Það er alveg óþarfi. Hér er um að ræða mál sem hefur verið ágætlega tekið í af fulltrúum þriggja þingflokka og hv. þm. taldi að það mætti laga eina spurninguna aðeins frá því sem þarna er. Ég vil koma til móts við hv. þm. að þessu efni til og fallast á hans ábendingar og skora á hann að skipa sér í þá sveit sem rannsakar áhrif frjálshyggjunnar, m.a. á byggðarlagið Vestfirði og kannske einkum og sér í lagi á Suðureyri í Súgandafirði sem mætti út af fyrir sig rannsaka alveg sérstaklega í þessu efni. Ég geri ekki ráð fyrir að hv. þm. hafi neitt á móti því.



Herra forseti. Í handbók sem þm. hefur verið send frá Sambandi ísl. sveitarfélaga segir svo um mannfjölda á Suðureyri að þar séu um 418 íbúar. Það er rétt að Ögmundur Jónasson o.fl. boðuðu til almenns fundar á Suðureyri. Þeir tilkynntu okkur í lok ræðu, þeim þm. sem þar mættu, að ætlunin væri að láta okkur skjálfa fram á haustið. Þá ætluðu þeir að boða aftur til fundar ef engar úrbætur hefðu verið gerðar. Til þess fundar hefur ekki verið boðað. Ég hygg að hver sem skoðar það af nokkurri sanngirni viti að m.a. á Suðureyri hafa hlutir verið að snúast til betri vegar í erfiðri stöðu. Ég tel aftur á móti að hv. 3. þm. Reykv. geri sér illa grein fyrir því hver sé ástæðan fyrir langlífi þessarar þjóðar. Ég hef ekki neitt í höndunum sem segir að það séu fúkkalyfin. Ég veit ekki betur en þeir hafi fúkkalyf á Norðurlöndum líka, Svíarnir, Danirnir og Norðmenn. Kannske gefa þeir búfé of mikið af fúkkalyfjum. Standa læknavísindin framar á Íslandi en annars staðar í heiminum? Ja, það eru stórtíðindi ef svo er. Ég segi það bara. Það eru stórtíðindi. Ég ætla ekki að gera lítið úr íslenskum læknum. Ég veit að það eru hinir hæfustu menn. En sannleikurinn er sá, hvort sem hv. þm. vill viðurkenna það eða kýs að stinga höfðinu í sandinn, að það hefur tekist að skapa á Íslandi það velferðarþjóðfélag sem hefur skilað þessum árangri. Þó að menn séu utan stjórnar þýðir ekki að fyllast slíkri heilagri reiði í garð þeirra sem stjórna landinu að það verði nánast myrkur um hábjartan dag eins og hjá Axlar-Birni forðum og þeim finnist að allt sé að farast. Ég held að sú hugsun sem kemur fram um nýtingu sjúkrastofnana, það megi vissulega um það deila eins og fleira, hvort það er rétt stefna í heilbrigðismálum að leggja mest upp úr sjúkrarúmunum eða fara í fyrirbyggjandi aðgerðir í miklu ríkari mæli en gert er. Og ég er sannfærður um það að þróunin verður sú í framtíðinni að það verður lögð rík áhersla á fyrirbyggjandi aðgerðir en ekki hitt að beina umræðunni inn á þá braut hvort sjúkrarúmin eigi að vera nýtt til hins ýtrasta. En ef málflutningurinn er af þeirri nákvæmni, sem hér kom fram, að það er sagt að í sveitarfélagi búi 350 manns, þegar hagskýrslur tala um 418, þá er náttúrlega ekki skrýtið þó útkoman verði dálítið undarleg.

Flm. (Svavar Gestsson: ) Herra forseti. Ég þakka þolinmæði hæstv. forseta og vil benda hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni á að lesa opinberar tölur sem liggja fyrir um þróun íbúafjölda á Suðureyri við Súgandafjörð frá síðustu árum en þeim hefur fækkað úr nokkuð á sjötta hundrað þegar þeir voru flestir og, samkvæmt þeirri tölu sem hann las upp hér áðan, niður í liðlega 400. Þessi afrek liggja fyrir og ég endurtek tilboð mitt um að rannsóknin á áhrifum frjálshyggjunnar og markaðshyggjunnar beinist fyrst og fremst að byggðarlaginu Suðureyri við Súgandafjörð.



Herra forseti. Oft hefur nú verið þörf á leiðréttingu. En hafi íbúum við Súgandafjörð fækkað nokkuð á sjötta hundrað eins og hér kom fram þá hafa þeir verið yfir þúsund.

Þetta er útúrsnúningur.

Yfir þúsund samkvæmt einfaldri stærðfræði og ég vil óska eftir því að hv. 3. þm. Reykv. stundi heimanám áður en hann tekur til að fræða þingheim á þann veg sem hann er hér að gera.

Þetta er ómerkilegur útúrsnúningur.



Herra forseti. Hér er á ferðinni mjög gott mál en því miður er þetta umræða sem búin er að vera í gangi í þjóðfélaginu undanfarinn áratug eða jafnvel undanfarna áratugi án þess að mikið hafi verið gert. Það hafa jafnvel verið samþykktar till. hér á hv. Alþingi um það að stefnt skuli að þessu markmiði, að nýta betur það sjávarfang sem aflað er, en þessi till. er enn þá jafntímabær og þær till. sem hér hafa áður verið fluttar. Nú skyldi maður halda að á síðustu árum, á meðan flokksbræður hv. flm. hafa setið í sjútvrn., að eitthvað sérstakt hafi verið gert í þessum málum. En því miður, það ber ekki mikið á því. Jafnvel sú setning, sem er önnur greinin í grg., þar sem sagt er að kvótinn hafi gert einhverja sérstaka hluti í sambandi við þetta, því miður, kvótinn hefur ekki orðið til þess að breyta einu eða neinu, nema síður sé, til þess að nýting sjávarafla hafi verið aukin á þeim árum sem kvótinn hefur verið. Það er nú svo að kraftasóknin hefur ekki horfið með kvótanum og kraftasóknin hér á landi er enn þá í fullum gangi. Það að afla mikið eða sinna því ekki hvernig sá afli, sem á land er borinn eða í skip er fenginn, er nýttur. Kvótinn hefur jafnvel orðið til þess að þessir hlutir hafa farið á hinn verri veg þannig að sú fiskveiðistjórnun, eða kvótinn, sem við búum við núna hefur orðið til þess að aflinn hefur ekki verið fluttur í land heldur verið kastað í sjóinn strax á miðunum. Það er því hinn mesti misskilningur sem segir hér í grg., með leyfi hæstv. forseta, þar sem segir: "Með tilkomu kvótans er því tímabili sögunnar lokið þegar afkoma fiskiskipa fór aðallega eftir því hversu mikill afli barst að landi og hversu hratt." Þetta kemur hvergi heim og saman og enn er sagt í grg.: "Nú er afkoma frekar komin undir því að verðmæti þess afla er heimilt er að veiða sé sem mest." Það hefur ekki borið á þessu og kraftasóknin er sú hin sama og áður var. En miðað við allt það umtal sem átt hefur sér stað í sambandi við ágæti þeirrar fiskveiðistjórnunar og ágæti þess ráðherra sem hefur stjórnað hér sjávarútvegsmálum undanfarin fjögur ár, þá gæti maður búist við því að till. eins og sú sem hér er til umræðu væri algjörlega óþörf. Fjölmiðlar og ráðuneyti hafa lýst ágæti fiskveiðistefnunnar það rækilega á undanförnum mánuðum og undanförnum árum að það virtist sem svo að svona till. væri algjörlega óþörf. Aukin verðmæti, aukinn afli, aukið verðmæti afla, betri nýting fiskiskipa og betri nýting fiskvinnslustöðva. Þetta er sem sagt það sem hefur fylgt þeirri stefnu sem Framsfl. og ríkisstjórnin hefur fylgt á undanförnum árum. En eins og ég sagði áðan þá er þessi till. jafnþörf nú og hún var fyrir tíma framsóknarráðherra í sjútvrn. Þess vegna er leiðari eins og sá sem birtist í Tímanum fyrir nokkrum dögum um markvissa stjórnun sjávarútvegsmála eins og hálfgerður gríntónn í sambandi við þessa hluti. Í Fiskifréttum föstudaginn 6. júní s.l. kom frétt þar sem sagt er frá upplýsingum sem Ingólfur Arnarson hjá Fiskifélagi Íslands gaf á ráðstefnu um þróun sjávarútvegs sem haldin var í Reykjavík þá vikuna á undan. Með leyfi forseta, þá segir svo: Hann leiddi tölurök að þeim staðhæfingum sínum að kastað hefði verið í sjóinn hrognaverðmæti upp á 316 millj. kr. fyrstu þrjá mánuði ársins. Á ofangreindu tímabili hefði þorskaflinn numið 160 þús. tonnum miðað við óslægðan fisk. Af þessum afla hefði slægður þorskur togaranna numið 44 000 tonnum en slægt um borð á bátum 28 000 tonnum. Samtals slægt úti á sjó 72 000 tonn. Ef gengið væri út frá viðurkenndum nýtingartölum gæfi þetta 4230 tonn af hrognum. Ingólfur sagði að miðað við innvigtunarskýrslur hefðu í mesta lagi 150 tonn af þessu magni skilað sér í land. Getur það verið að á tíma fiskveiðistjórnunar, eins og nú á sér stað, þá eigi sér stað slík sóun sem þessi? Væri ekki, ég segi ekki nær, væri ekki þörf á því, þegar við erum að ræða þessi mál, að nauðsynlegt sé að flytja slíka till. sem þessa, að það væri tekið í taumana í sambandi við slíka sóun og þá sem ég nefndi hér og haft er eftir Ingólfi Arnarsyni fulltrúa í Fiskifélaginu? Hvernig stendur á því að sjútvrn. grípur ekki í taumana þegar slíkir hlutir sem þessir eiga sér stað, þegar stjórnunin er það miðstýrð að hverju fiskiskipi hringinn í kringum landið er stjórnað, gefinn ákveðinn skammtur, en þessi skammtur er án nokkurra kvaða, án nokkurra skilyrða? Það kemur líka fram síðar í grg. hvernig hlutirnir eiga sér stað og hvað er að eiga sér stað á miðunum hringinn í kringum landið við þá fiskveiðistjórnun sem við búum við. Flm. nefndi hér í ræðustól aðan að 60 000 tonnum af afla væri kastað úr togurunum. Til hvers erum við að hafa kvóta á skip þegar þetta er leyft, aflakvóta, takmörkun sóknar, og leyft er að kasta, eins og hér er sagt, um 20% af afla skuttogara, um 60% af afla frystitogara? Við búum við það að það er bannað að sækja afla og hann bundinn ákveðnum kvöðum og á sama tíma hendum við þessum verðmætum í hafið. Eitt af því sem hefur leitt af fiskveiðistjórnuninni eru frystitogarar, bein afleiðing kvótastjórnunarinnar. Hver er munurinn á almennum skuttogara og frystitogara?  Hér er talað um það að auka aðstoð við vöruþróun og búa fyrirtækjum aðstöðu til hennar og einnig er talað um það að stórefla markaðsleit. Skyldi þetta nú falla heim og saman við þá þróun sem er að gerast í sjávarútvegsmálunum í sambandi við gámaflutningana og ferskfiskútflutninginn? Er þetta eitthvað sem hægt er að kalla vöruþróun, að flytja í auknum mæli út hráefni fyrir erlenda aðila að fullvinna? Ég held að þó að þessi till. sé góð og gild og sjálfsagt að fara um hana góðum höndum, þá þurfum við fyrst og fremst að huga að því að breyta þeirri fiskveiðistefnu sem við búum við. Ef henni yrði breytt þá eru líkur til að ýmislegt af því sem hér er nefnt mundi fara á betri veg.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Vesturl. lýsti yfir fullum stuðningi við efnismarkmið þessarar till. og það er vel. Hann gat ekki á sér setið að hefja aðför að kvótakerfinu og að sjálfsögðu verð ég ekki til að harma það þó hann noti hvert tækifæri sem gefst til að gera slíka hluti. En till. er engin lofgerð um kvótann, ekki einu sinni þær setningar sem hv. þm. las. Alls ekki. Hitt er svo misskilningur að frystitogararnir séu afleiðing kvótakerfisins. Ástæðan fyrir því að frystitogararnir ná þeim árangri sem þeir hafa náð er m.a. sú að feitfiskur geymist mjög illa og verður miklu verðmætari sé hann frystur strax heldur en ef hann er meðhöndlaður til geymslu um borð, svipað og er með þorsk, og þolir þess vegna ekki þessa geymslu. Þetta veit hv. 4. þm. Vesturl. og veit hvaða verðmun þarna er um að ræða og hann veit að þetta er ein af aðalástæðunum fyrir því hvað frystitogararnir hafa komist vel af. Það má nefna grálúðuna sem dæmi í þessu sambandi. Ég held að menn sem eru að kaupa fisk úti í heimi hafi áttað sig á að það er ekki nóg að fiskurinn sé hraðfrystur. Hitt er ekki síður atriði að hann sé ferskur þegar hann er frystur. Það er kannske það sem við höfum ekki gáð nægilega að á undanförnum árum að fiskurinn væri nægilega ferskur þegar hann er frystur í frystihúsunum á Íslandi. Ég held að það dyljist engum, sem les þessa þáltill. og það nál. sem hér fylgir með, að flm. eru ekki sáttir við þá stöðu sem þessi mál eru í. Það má alltaf tala um pólitík og segja að ráðherrann sé framsóknarráðherra og það er vissulega rétt. Alþb. hefur att ráðherra í sjávarútvegi og ég ætla ekki að gera lítið úr störfum þess ráðherra. Aftur á móti held ég að það dyljist engum að það var svona kraftafiskirí á vissan hátt sem hann var hlynntur og kannske er það í Íslendingseðlinu, veiðieðlinu, nánast innbyggt að leggja höfuðkapp á að að koma með sem mest að landi. Hins vegar er í þessari till. að finna vissa hluti sem ekki hefur verið hreyft við áður. Hér er t.d. í grg. vakin athygli á því hvort hugsanlegt sé að hafa allt aðra skiptingu um borð við launauppgjör þegar kemur að því hvort sjómenn hafi nýtt ákveðinn hluta af aflanum. Og þar er komið að því, sem er kannske eitt af vandamálunum varðandi það að fá sjómenn til að nýta þetta og skipstjóra til að beita sér fyrir því, sem er náttúrlega líka sjómaður að sjálfsögðu, að mönnum hefur fundist það vera ansi lítið sem þeir bæru úr býtum við þá vinnu miðað við hvað þeir gætu haft ef þeir gengju skarpar til sjálfra veiðanna og létu hitt sigla. Ég held að við gerum best í því að reyna ekki að koma neinni sérstakri pólitískri ábyrgð yfir á einn eða neinn í þeim efnum að hlutirnir hafa því miður ekki þróast sem skyldi í þá átt að við nýttum vel þau verðmæti sem við fáum úr hafinu. Það hefur orðið afturför á sumum sviðum hvað þetta snertir. Þess vegna get ég alveg tekið undir það sem hv. 4. þm. Vesturl. segir að það er náttúrlega ekki rökrétt miðað við fiskveiðistjórnunina og kvótakerfið, eins og það hefur verið varið og sótt, að skipta sér ekki af þessum málum. Það er ekki rökrétt. Ég tek alveg undir þá gagnrýni hans. Hins vegar vona ég að þingheimur taki vel á þessu máli þó það sé líka vissulega rétt sem hann sagði að hér er um gamalt mál að ræða í þeirri merkingu að þetta hefur oft verið rætt og menn hafa oft reynt að hafa áhrif á þessa hluti. En ég held að staðreyndin sé sú að þegar menn horfa á þróunina hjá þeim fiskveiðiþjóðum sem búa við verulega takmarkaða sóknarmöguleika, horfa á þá þróun hvernig þær reyna stöðugt að bæta nýtinguna á sínum verðmætum úr hafinu, þá getum við Íslendingar ekki gengið um garðinn eins og við gerum og höfum gert. Við þurfum að taka okkur á. Í því sambandi er rétt að ég geti þess að mér finnst að Alþingi Íslendinga þurfi að sameinast um það að knýja á í þessum efnum og e.t.v. er ein af leiðunum sem verður að fara sú að skipta á allt annan hátt þegar kemur að því að skipta þeim verðmætum sem koma inn sem aukaafurðir og að sjómenn fái mun stærri hlut úr þeim og þannig fáist fram það viðhorf að það sé hagkvæmt að nýta þessa hluti sem í dag fara í sjóinn.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið hjá ræðumönnum þá er hér ekki um nýtt mál að ræða sem slíkt. Það er búið að ræða þetta oft, hvernig við getum gert betur í því að ná sem fyllstri nýtingu út úr því sjávarfangi sem við öflum. En ég tek undir það að þetta er aldrei of oft kveðið og ég vil lýsa yfir stuðningi mínum við það að þetta mál sé eins vel kannað og mögulegt er. Það er ekki vansalaust hvernig við göngum þarna um ýmsa hluti. Ég ætla ekki hér að fara að ræða um kvóta eða ekki kvóta. Ég heyri að þeir eru svo innilega sammala þar hv. 4. þm. Vesturl. og hv. 5. þm. Vestf. að ég ætla ekki að blanda mér í það. Það er ekki tími til þess núna. Við munum geta rætt það betur síðar. Hins vegar vil ég aðeins taka það fram að ég vil ekki kenna kvótanum um það að við göngum ekki betur um þetta hráefni en við gerum. Ástæða er til að ætla að þegar menn vildu eitthvað fara eftir kvótanum þá væri það aðeins til þess að ganga betur um það en við höfum gert, einmitt vegna kvótans. En það er bara á öðrum vettvangi sem við skulum ræða það mál.  Auðvitað þarf að ganga fastar að. Ég er svo róttækur í þessu að ég vil skylda frystitogarana, sem verða byggðir hér eftir, til að vinna afla um borð. Það eru ekki svo stór fyrirtæki sem þarf til mjölvinnslu eins og nýju tækin eru orðin. Það er aðallega skortur á geymslu fyrir afurðina, fyrir mjölið og fyrir lýsið, en það eru ekki svo dýr tæki sem þarf í þetta. Eins er það í sambandi við vinnsluna á fiskimjöli sem ég er allvel kunnugur. Ég tek heils hugar undir þann lið. Í landi er til skammar að það skuli ekki vera nema að ég held núna tvær verksmiðjur sem geta unnið mjöl sem er hægt að brúka til fiskfóðurs og loðdýraeldis. Við það að þurrka mjölið í svokallaðri eldþurrkun fara það mörg bætiefni úr því að það er ekki notað í slíka starfsemi. Ef við tökum bara loðnuvinnsluna, ef framleiðslan færi öll fram við svokallaða loftþurrkun eða gufuþurrkun væri hægt að fá fyrir mjölið miklu hærra verð en nú er. En það er svo mikill veiðimaður í okkur alltaf að við megum ekki vera að þessu. Við höfum göslast í þessu mörg undanfarin ár og áratugi og ekki gefið okkur tíma til að staðnæmast og sjá hvað við gætum fengið best út úr þessu. Ég ætla ekki að orðlengja um þetta frekar. Ég lýsi stuðningi mínum við þessa till., að kannað verði nákvæmlega hvað hægt er að gera í þessu, og ég skal leggja mitt lið til þess að hægt sé að koma slíkum málum sem best í framkvæmd, að við getum nýtt okkar fiskafurðir á sem bestan og eðlilegan hátt.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu á þessu stigi. Ég vil einungis þakka hv. þm. þær undirtektir sem þessi till. hefur fengið hér. Ég finn það og reyndar vissi að þetta hefur verið áhugamál margra manna um langt skeið. Því er góð vísa ekki of oft kveðin. Það tekur oft ár og áratugi að þróa og koma málum fram. Ég er sannarlega ánægður að hafa fundið að menn úr mörgum flokkum eru tilbúnir að halda undir þetta mál á Alþingi og fylgja því eftir í nefnd og síðar á þingi. Ég vænti þess að þetta mál fái góðan framgang og að ráðamenn átti sig á því að það þarf fjármagn til þess að nýta ýmislegt það sem nú fer forgörðum af verðmætum og þannig bæta hag þjóðarinnar. Ég lýk máli mínu enn og aftur með því að þakka hv. þm. þær undirtektir sem þeir sýndu í dag.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður, en minnast á aðeins eitt sem kom fram í ræðu hv. 5. þm. Vestf. Flestöllu var ég sammála öðru en því að það væri eitthvert Íslendingseðli, kraftafiskiríið. Því vil ég mótmæla.  Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál., sem er á þskj. 90, um úrbætur í umhverfismálum og náttúruvernd, en flm. með mér eru fjórir hv. þm. Alþb. Þessi till. er í tíu liðum og gerir ráð fyrir að ríkisstjórninni verði falið að undirbúa og framkvæma tiltekin atriði til úrbóta í umhverfismálum og náttúruvernd. Tillaga þessi hefur verið flutt áður á hv. Alþingi og raunar tvívegis, en ekki náð lengra en til nefndar. Það er hins vegar ástæða til að flytja þetta mál enn einu sinni á þinginu því að hafi verið þörf á því fyrir tveimur árum er hún í raun mun brýnni í dag vegna þess aðgerðarleysis sem ríkt hefur í þessum málaflokki í tíð núv. ríkisstjórnar og er satt að segja hörmulegt. Ég rökstyð þetta með því að minna á helstu áherslur í þessari till. Í 1. tölul. till. er gert ráð fyrir að í sambandi við endurskoðun laga um Stjórnarráð Íslands verði yfirstjórn helstu málaflokka á sviði umhverfisverndar sameinuð í einu ráðuneyti ekki síðar en í árslok 1987, en þess verði jafnframt gætt að fela heimaaðilum sem flest verkefni á sviði umhverfis- og skipulagsmála. Þessu máli, sem fyrst var hreyft á náttúruverndarþingi fyrir 14 árum, 1972 og margoft hefur verið ítrekað í ræðu og riti og ályktunum hefur ekkert þokað áfram í reynd. Hér var flutt á síðasta Alþingi sérstakt frv. af hálfu ríkisstjórnarinnar um Stjórnarráð Íslands, en þar var ekki tekið í neinu á umhverfismálunum í sambandi við það rýra frv. sem dagaði uppi í nefnd, enda flestir þm. sem tjáðu sig um málið sammála um að afgreiðsla þess breytti litlu sem engu og skipti þannig ekki máli, enda hefur ríkisstjórnin ekki séð ástæðu til að endurflytja frv. á yfirstandandi þingi enn sem komið er a.m.k. Í öðru lagi er í tillögunni gert ráð fyrir því að undirbúin verði löggjöf um umhverfismál sem sérstaklega taki til mengunarvarna á landi, í sjó og í lofti og gerð framkvæmdaáætlun um að draga úr mengun frá frárennsli og verksmiðjum, einnig að Ísland gerist aðili að alþjóðasamningum til varnar mengun og tryggðar verði aðgerðir og eftirlit í samræmi við þá. Einnig hér er um að ræða þátt sem margoft hefur verið ræddur hér á Alþingi og ítrekað hafa komið fram yfirlýsingar um að úr þessu skuli bætt af hálfu stjórnvalda og slík löggjöf verði undirbúin og færð inn í þingið. Mér skilst að það sé hæstv. félmrh. sem af hálfu ríkisstjórnarinnar hafi tekið að sér að vinna að þessum málum og hann hefur verið spurður trekk í trekk eftir því hvað liði undirbúningi þessa máls og það hefur alltaf verið að koma. Það eru tvö ár frá því að mál þetta var að koma inn í þingið, en það bólar ekkert á því enn, enda hef ég oft orðað það svo að almanakið hjá hæstv. félmrh. er mjög sérkennilegt og tímaskynið. Varðandi alþjóðasamninga til varnar mengun vísa ég sérstaklega til fskj., sem er eitt af nokkrum sem fylgja þessari till., sem er lokafréttatilkynning eða ályktun frá alþjóðlegri ráðstefnu Norðurlandaráðs um loftmengun yfir landamæri frá 8.-10. sept. 1986. Það er fskj. XV með þessari till. Þar eru tilteknir og nánar í grg. nefndir þeir þættir sem hafa verið undirbúnir og þar sem alþjóðasamningar liggja fyrir, en Ísland hefur ekki tekið á þeim málum og ekki gerst aðili að þeim alþjóðasamningum, m.a. á sviði mengunarmála varðandi brennisteinsútstreymi. Í tengslum við þennan lið hljótum við að minna á stöðuna í sambandi við kjarnorkumálin og aðstöðu Geislavarna ríkisins til að fylgjast með kjarnorkumengun og geislun. Á það mál var auðvitað minnt með mjög óþyrmilegum hætti í tengslum við Chernobyl-slysið í Úkraínu s.l. vor. Hér hefur verið látið fylgja með þessari till. erindi frá Geislavörnum ríkisins sem sýnir í hversu slæmri stöðu sú stofnun er til að sinna nauðsynlegu eftirlitshlutverki í sambandi við geislamælingar, hvað þá í sambandi við viðbúnað varðandi óhöpp eða slys af þessu tagi. Í þriðja lið tillögunnar er minnt á nauðsyn endurskoðunar laga nr. 109 frá 1984, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, en í þeim lögum, sem samþykkt voru hér á Alþingi á sínum tíma, er einmitt sérstakt ákvæði sem kveður a um að það verði reynt að samræma meðferð þessara mála milli ráðuneyta og lögin endurskoðuð með tilliti til þess innan þriggja ára frá samþykkt þeirra. Í fjórða lagi er lögð áhersla á að fyrir yfirstandandi þing komi frv. til nýrra laga um náttúruvernd sem undirbúið hefur verið á vegum Náttúruverndarráðs og stjórnvalda. Saga þessa máls er ekki síður sérkennileg en margt annað sem kemur fram í þessari tillögu. Í tíð fyrrv. ríkisstjórnar var undirbúin í samvinnu við Náttúruverndarráð ný löggjöf um náttúruvernd og um hana var fjallað á náttúruverndarþingi 1978 fyrst, síðan 1981 og enn 1984. Það er fyrst á seinni hluta þings 1984-1985 að þáv. hæstv. menntmrh. Ragnhildur Helgadóttir leggur fyrir þingið þetta frv. til laga sem verið hafði í burðarliðnum þetta lengi og lá í rauninni tilbúið þegar núv. ríkisstjórn var sett á stóla. En þetta frv. fór ekki lengra en til nefndar þetta vor og síðan hefur ekkert á því bólað. Síðan hefur málið legið afvelta hjá ríkisstjórninni og ekkert af því frést. Nú er kominn annar maður í stól menntmrh. Hann átti á sínum tíma, sá hæstv. ráðherra, sæti á stól iðnrh. og stóð þá í nokkuð sérkennilegum útistöðum við Náttúruverndarráð. Hann hefði átt þess kost með því að flytja hér inn nýja löggjöf, sem Náttúruverndarráð hefur undirbúið og ýmsir fleiri komið að því máh, að bæta ráð sitt með því að koma með þetta frv. inn í þingið. Það er einmitt hvatt til þess að það verði gert skv. 4. tölul. þessarar till. Í 5. tölul. till. er lögð áhersla á að gripið verði til samræmdra aðgerða til verndar gróðri með friðun og hóflegri nýtingu, m.a. í tengslum við breytta búskaparhætti og stjórnun og eftirlit í þessu skyni verði bætt, einnig minnt á nýja landgræðsluáætlun, sem nú á að vera í mótun, að hún verði mótuð með hliðsjón af slíku endurmati og nýjum viðhorfum í þessum málum. Ég hlýt, herra forseti, að minna á nauðsynina á að í sambandi við búháttabreytingar, sem æskilegar geta talist að vissu marki, verði einmitt tekið tillit til ástands gróðurlenda með allt óðrum hætti en gert hefur verið, því að það hefur nánast ekki verið gert. Þess hefur ekki gætt í stjórnun landbúnaðarmálanna. Ég ætla ekki að ræða það hér frekar undir þessum dagskrárlið, en þar er sannarlega úrbóta þörf. Í sjötta lagi er vikið að nauðsyn rannsókna a dýrastofnum á landi og sjó við Ísland. Þar höfum við flm. í huga hafrannsóknirnar og fiskistofnana alveg sérstaklega. Það hefur verið rætt á þessum fundi, herra forseti, um það mál, reyndar utan dagskrár, nauðsyn þess, en einnig er þarna um að ræða aðra dýrastofna á landi og í sjó sem mjög hafa verið umtalaðir og mikið deilt um stjórnun þeirra mála. Þar eru t.d. hvalirnir, þar eru selastofnarnir, þar er hreindýrastofninn og svo má telja upp marga stofna þar sem ófullnægjandi rannsóknir liggja fyrir og öll stjórn mála er handahófskennd svo að ekki sé meira sagt. Í sjöunda lagi er vikið að skipulagsmálunum þar sem brýn nauðsyn er lagabóta með langtímasjónarmið í huga og að þeim aðilum sem eiga að fjalla um þessi mál verði gert kleift að taka á þeim með eðlilegum hætti, t.d. með því að grunnþáttur eins og gerð korta yfir landið og einstaka þætti verði gerð möguleg, gerð slíkra undirstöðugagna, þannig að hægt sé að koma við nútímalegum vinnuaðferðum. Þetta minnir á þá skýrslu sem er uppskera af starfi svokallaðrar landnýtingarnefndar, skýrslu sem kom út að ég hygg fyrri hluta síðasta sumars og talsvert mikil umræða varð um. Þar var aðeins um að ræða forsendur fyrir landnýtingaráætlun. Það hefur,ekkert frést um hvernig stjórnvöld hyggjast taka á því máli framhaldandi þannig að áherslur Alþingis í þáltill. varðandi landnýtingarskipulag nái fram að ganga. Í áttunda lagi er vikið að áætlun um verndun vatnsfalla, jarðhitasvæða, fossa og hvera, slíkra náttúruverðmæta, og nauðsynina á að það verði undirbúin af hálfu Náttúruverndarráðs í samráði m.a. við yfirvöld orkumála slík áætlun sem lögð verði fyrir Alþingi til kynningar og staðfestingar. Þetta tengist m.a. nýtingu orkulindanna og að röðun framkvæmda á því sviði sem öðrum taki eðlilegt tillit til umhverfissjónarmiða og náttúruverndar. Í níunda lagi er hér áhersla á mótun opinberrar stefnu í ferðamálum sem tæki tillit til verndar náttúru landsins og breyttra samgönguhátta og til mjög aukins ferðamannastraums. Á þetta hefur verið minnt undanfarin ár. Þarna ríkir í senn skipulagsleysi og fjárhagslegt svelti þeirra aðila sem eiga lögum samkvæmt að fjalla um þessi mál. Þar er Náttúruverndarráð vissulega einn aðilinn en Ferðamálaráð Íslands ekki síður, en þannig hattar að lög um Ferðamálaráð hafa í rauninni aldrei náð fram að ganga, þ.e. ákvæði þeirra sem varða tekjur Ferðamálaráðs til að sinna lögbundnum verkefnum. Í tíunda lagi er fjallað um fræðslu um íslenska náttúru, umhverfisvernd og auðlindir landsins sem fyrirbyggjandi þátt og einn hinn þýðingarmesta á þessu málasviði og gert ráð fyrir að á því verði tekið með allt öðrum hætti en gert hefur verið til þessa og þeim aðilum sem var ættað að sinna slíkri fræðslu verði gert það kleift. Niðurstaða till., herra forseti, er sú að ríkisstjórnin láti gera framkvæmda- og kostnaðaráætlun til næstu tíu ára um æskilegar úrbætur samkvæmt þeim þáttum sem hér liggja fyrir og taki auðvitað á þeim verkum sem liggja sumpart fyrir í skrifborðsskúffum ráðherranna, ég á ekki von á að þau liggi ofan á borðinu hjá þeim, það hefur a.m.k. ekki orðið vart við að þau bærust inn á Alþingi að undanförnu, þannig að eitthvað hreyfist á þessu geysilega þýðingarmikla sviði. Ég vil svo áður en ég lýk máli mínu, herra forseti, vísa til greinargerðar og fylgigagna með þessari till. þar sem reynt hefur verið að draga upp stöðu þessara mála þannig að það geti verið öllum hv. þm. ljóst og þingnefnd, hv. allshn., sem ég legg til að enn fái þetta mál til meðferðar, hver er staðan á þessu sviði. Einnig hafa verið prentaðar í þessu þskj. umsagnir þeirra aðila sem veitt hafa umsagnir um málið á síðustu tveimur þingum. Ég vek athygli hv. þm. og sérstaklega þeirrar nefndar sem fær þetta mál til meðferðar á jákvæðum undirtektum, nánast undantekningarlaust, allra þeirra mörgu sem hafa sinnt kvaðningu hv. menntmn. og beðnir voru um álit á þessu máli. Það er mjög mikil áhersla lögð á það af mörgum þessum umsagnaraðilum, eins og hv. þm. geta kynnt sér, að till. fái jákvæða meðferð í þinginu og á þessum málum verði tekið. Ég hef í blaðagreinum m.a. vakið athygli á því hvernig staða þessara mála er og hver hlutur hæstv. ríkisstjórnar er í þessu máli. Það er alveg brýnt, herra forseti, að þingið taki á þessu þar sem það er borin von að ríkisstjórnin, sem á ekki langt eftir ólifað, taki á þessum málum eins og ættast var til og eins og ástæða var til að ætla ef tekið var mark á orðum, yfirlýsingum og loforðum ráðherranna svo að ekki sé minnst á samþykktir stjórnmálaflokkanna sem að ríkisstjórninni standa, alveg sérstaklega Framsfl. sem hefur þóst leggja sérstaka áherslu á þennan málaflokk, en það er óhætt að segja að sá áhugi endurspeglast ekki í meðferð mála í hæstv. ríkisstjórn né heldur í tillöguflutningi framsóknarmanna hér á Alþingi, og vil ég þó ekki endilega taka þá sérstaklega út úr því að hlutur hins stjórnarflokksins er auðvitað ekki heldur góður í þessum málum. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um afnám einkasölu ríkisins á innflutningi og sölu áfengis og tóbaks. Eins og segir í grg. með till. er hún flutt sem liður í þeirri stefnu að færa sem flest verkefni, sem nú eru í höndum ríkisvaldsins, til atvinnulífsins. Í stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstjórnar kemur fram í kaflanum Endurskipulagning í stjórnkerfi og peninga- og lánastofnunum þar sem rætt er um stjórnkerfið, með leyfi forseta: "Markmið slíkra stjórnkerfisbreytinga er að einfalda opinbera stjórnsýslu, bæta hagstjórn og samræma ákvarðanir í opinberri fjárfestingu, draga úr ríkisumsvifum og efla eftirlit löggjafans með framkvæmdarvaldinu." Til þess að draga úr ríkisumsvifum þarf ríkisstjórnin að færa verkefni frá opinberum aðilum til einkaaðila m.a. með því að selja ríkisfyrirtæki og bjóða út verkefni. Umsvif ríkisins hafa vaxið mjög á undanförnum áratugum. Ríkisvaldið hefur tekið að sér sífellt fleiri málaflokka í stað þess að fela þá einkaaðilum. Nú er það svo að höfuðágreiningur í stjórnmálum er um það hversu mikil ríkisafskipti skuli vera og hvernig þeim skuli beitt. Þeir stjórnmálamenn sem aðhyllast frjálshyggju í stjórnmálum vilja að afskipti ríkisvaldsins séu sem allra minnst og um leið að einkarekstur sé sem mestur og frjálsastur. Stefna núv. ríkisstjórnar er í mörgu í anda frjálshyggju eins og sést vel á stefnuyfirlýsingu hennar. Ríkisstjórnin hefur sýnt ýmsa ágæta tilburði til að draga úr ríkisumsvifum. Má þar nefna: Fyrirtæki hafa verið seld, svo sem Landssmiðjan og Umferðarmiðstöðin. Hlutur ríkisins í einkafyrirtækjum hefur verið seldur svo sem í Iðnaðarbankanum (27%), í Flugleiðum (20%) og í Eimskipafélagi Íslands (25%). Rekstri óarðbærra fyrirtækja hefur verið hætt og hluti af áður hefðbundnum rekstri hefur verið færður til einkaaðila. Má þar nefna þætti af þjónustu Pósts og síma. Þessari þróun þarf markvisst að halda áfram. Þessi till. styður hana. Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins var stofnuð til þess að annast sölu svokallaðra Spánarvína árið 1922. Á þeim tíma mótaðist stefnan í efnahagsmálum mjög af auknum ríkisrekstri. Stefnubreyting varð með stjórn Íhaldsflokksins árið 1924, en hún fylgdi frjálshyggju í efnahagsmálum og afnam ýmsar leifar af ríkisrekstri, m.a. einkasölu ríkisins á áfengi og tóbaki árið 1926. Árið 1927 myndaði Framsfl. ríkisstjórn. Þá jukust mjög ríkisafskipti á öllum sviðum. Má þar nefna síldareinkasölu 1928, tóbakseinkasölu 1931, lög sem tóku gildi 1. jan. 1932, einkasölu af viðtækjum 1930 og einkarétt til útvarpsreksturs með lögum frá 1929, en útvarpsrekstur hófst 1930. Margvísleg rök voru höfð til að styðja þessa stefnu. Má þar einkum nefna tryggari tekjuöflun og auðveldara eftirlít með innflutningi og dreifingu. Vitanlega var það þó í raun skipulagshyggja sósíalismans sem réð hér ferðinni, vantrú á einstaklingum, frjálsu markaðskerfi og oftrú á skömmtunarstefnu pólitískra gæðinga. Segja má að þessi stefna hafi ráðið ferðinni allt fram til 1950, en í heild einkenndist sjötti áratugurinn af miklum vöruskorti og haftastefnu sem fylgdi mikið brask og pólitísk spilling. Það var fyrst með viðreisnarstjórninni 1959 sem þáttaskil urðu. Þá var horfið frá haftastefnu til blandaðs hagkerfis sem einkenndist af sterkum frjálshyggjustraumum. Grunnurinn að því velferðarþjóðfélagi sem við búum við nú var að verulegu leyti lagður á árunum milli 1960 og 1970. Ljóst er að það mun taka nokkurn tíma að fá stjórnmálamenn til að skila aftur þeim völdum, sem þeir hafa tekið sér í efnahagsmálum, til atvinnulífsins. Sala á áfengi og tóbaki er þar engin undantekning. Samt er hér um að ræða vöru sem lýtur í grundvallaratriðum sömu lögmálum og aðrar vörur. Felldur hefur verið niður einkaréttur hins opinbera á ýmsum sviðum, bæði hvað varðar sölu útvarpsviðtækja og til útsendingar útvarps. Einkasala á áfengi og tóbaki fer að verða eins og nátttröll í samtímanum. Hún er í hróplegu ósamræmi við þá hugarfarsbreytingu sem átt hefur sér stað hjá almenningi á undanförnum árum og endurspeglast í stefnu núverandi ríkisstjórnar eins og ég gerði að umtalsefni hér að framan. Meginrökin fyrir afnámi einkasölu áfengis og tóbaks önnur en sú stefna að ríkisvaldið skuli hafa sem minnst með rekstur fyrirtækja að gera eru: 1. Það sparast umtalsvert fé og starfsmönnum hins opinbera fækkar við að hætta rekstri Áfengisverslunar ríkisins. Hvaða einkafyrirtæki dytti í hug að vera með jafnmarga starfsmenn við afgreiðslu áfengis mánudaga og föstudaga? Óþarft er að láta opinbert fyrirtæki vera með innflutning og birgðahald fyrir umboðsmenn. Mikill kostnaður fylgir slíku birgðahaldi. 2. Bætt þjónusta við notendur þessarar vöru. Hér í Reykjavík er það svo að fólk sem býr í nágrenni útsölustaða kemst vart heim til sín á föstudögum vegna örtraðar bifreiða. 3. Ríkissjóður tapar engu í tekjum við það að innheimta innflutningsgjöld af þessum vörum sem öðrum og þó þessi breyting væri gerð er samt unnt að halda áfram því eftirliti sem menn telja nauðsynlegt við sölu á þessum varningi. Hvað varðar smásölu tóbaks er hún algerlega frjáls. Sala á áfengi fer nú aðeins fram í ákveðnum útsölum Áfengisverslunar ríkisins. Í þáltill. er gert ráð fyrir breytingu a þessu þannig að verslun með áfengi væri einnig algerlega frjáls. Það má einnig um hana segja að engin þörf er á að ríkisvaldið sé að vasast í rekstri sem einkaaðilar geta vel annað. Eins og ég sagði í upphafi máls míns er þessi till. flutt sem innlegg í þá stefnu að flytja verkefni frá ríkisvaldinu til einkafyrirtækja. Hún byggir á þeirri staðreynd að rekstur fyrirtækja er betur kominn á markaðnum en hjá opinberum aðilum. Herra forseti. Ég legg til að þáltill. verði vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Ég ætla ekki að vera margorður um till. sem hér liggur fyrir til umræðu, en ég tel vera fyllstu ástæðu til að kanna rækilega efni hennar og tel reyndar að hæstv. fjmrh. eigi að gera það sem allra fyrst. Það er auðvitað hægt að spyrja að því, eins og reyndar kom fram í máli hv. 10. þm. Reykv., hvort þetta sé hægt. Ég held að svarið hljóti að liggja í því, sem hefur gerst víða annars staðar, að það er farið öðruvísi með verslun á áfengi en gerist hér á landi og hægt að ná meiri fjármunum út úr þessari verslun en hingað til hefur tekist. En eins og allir vita er litið á áfengisverslun sem hluta af skattheimtu ríkisins. Auðvitað þarf eftirlit að vera til staðar, eins og kom réttilega fram hjá hv. flm., en það er annað sem við þurfum að gæta að. Það er að á undanförnum árum hefur það gerst í atkvæðagreiðslum hjá vissum sveitarfélögum að samþykkt hefur verið að leyfa opnun á áfengisútsölum, en síðan gerist það að fjmrn. treystir sér ekki til að standa að opnun nema kannske einnar verslunar og menn bíða eftir þessari þjónustu sem ríkið býður upp á. Með því að breyta fyrirkomulaginu þyrfti ríkisvaldið ekki að leggja fjármuni í verulegar fjárfestingar og hefði heldur ekki þau áhrif sem ríkið hefur í dag á hvar heppilegast er að versla bæði hér í borg og annars staðar. Nýlegt dæmi um ágreining, sem hefur komið upp, er að Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis hefur gert kröfu til þess að áfengisútsala verði sett sem fyrst niður í Mjóddinni þar sem kaupfélagið nýlega keypti verslun af einkafyrirtæki. Þetta er dæmi um hvernig opinber aðgerð getur haft áhrif á stöðu og gengi almennra verslana í bænum, svo að ég taki Reykjavík sem dæmi, og hefur auðvitað óheppileg áhrif. Að mínu áliti kæmi fremur til greina að það yrðu opnaðar sérverslanir með áfengi. Það er þægilegra að hafa eftirlit með slíkum verslunum og ugglaust einnig þægilegra fyrir þá sem telja, með rétti að mínu viti, að það verði a.m.k. að fara hægt í sakirnar og það sé ekki ástæða til þess í einu vetfangi að færa verslun með áfengi, sem er bölvaldur eins og við þekkjum, inn í hvaða verslun sem er í landinu. Það er að vísu gert víða, þar á meðal í okkar nágrannalöndum, en ég er hræddur um að hér verði að fara hægar í sakirnar. Að öllu samanlögðu tel ég að það sé lofsvert að fá þessa till. hér fram og mér finnst fyllsta ástæða til þess að hæstv. fjmrh. láti kanna þetta mál á grundvelli till. sem hér liggur fyrir og hvet til þess að hv. allshn. láti þá athugun fara fram og óski eftir upplýsingum frá fjmrn. um þetta mál þegar hún tekur þetta mál til meðferðar í nefndarstörfum sínum.



Herra forseti. Aðeins örfá orð þó ég viðurkenni að hér sé um mál að ræða sem þarfnast mikillar umræðu og snertir vitanlega áfengislög okkar í heild og áfengismálastefnu okkar í heild. Ég vil fyrst þakka hv. flm. þessarar till. fyrir hreinskilna ræðu áðan. Það er óvenjulegt að heyra jafnmikla hreinskilni og hér kom fram varðandi hina svokölluðu frjálshyggju. Hér var hún sögð umbúðalaust og ekkert dregið af, en hv. flokkssystkin hennar hér á Alþingi vefja þetta gjarnan í fallegar umbúðir eða vilja þá jafnvel ekki viðurkenna að nein frjálshyggja sé á ferðinni hjá þeim. Það er full ástæða til að þakka fólki í hvert skipti sem það kemur til dyranna eins og það er klætt, en vefur sig ekki innan í einhverjar flíkur sem eiga að fela innrætið eins vel og unnt er. Þetta var að vísu sérkapítuli. Auðvitað getum við alltaf deilt um það endalaust á Alþingi hversu mikil ríkisafskipti skuli vera í heild sinni og að hversu miklu leyti markaðurinn skuli ráða og ekki ætla ég að fara út í þá umræðu hér. Það er vissulega ýmislegt sem þarf að athuga varðandi það fyrirkomulag sem er á sölu áfengis hér á landi og snertir bæði innflutning umboðssalanna, það fyrirkomulag sem er varðandi umboðssalana, sem eru á sínum stað með sína þóknun og sín umboðslaun þrátt fyrir að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins sé með þessa verslun. Auðvitað má segja að síst ætti maður að mæla því bót að ríkið sem slíkt fari með sölu á þessari vöru sem maður telur að sé ógæfuvaldur í þjóðfélaginu, eins og hv. síðasti ræðumaður kom inn á og benti réttilega á og vildi greinilega fara miklu gætilegar í sakirnar varðandi þessi mál en flokkssystir hans. Í raun og veru kom mér ræða hans á óvart fyrir það hvað hann vildi fara varlega í sakirnar því hingað til hefur hann farið nokkuð geyst í þessum ræðustól varðandi áfengismál og ekki sýnt mikla varkárni í þeim efnum. Nú var varkárni á hverju strái. Ég vona að það hafi ekki verið beinir hagsmunir ríkissjóðs sem hafa haldið fyrir honum vöku sem varaformanni Sjálfstfl. En það situr síst á mér að mæla yfirleitt með einu eða neinu sérstöku fyrirkomulagi á sölu þessa varnings. Hins vegar verð ég að segja að miðað við þann mikla kostnað sem ríkið hefur af völdum áfengis, þann stórkostlega kostnað sem ríkið hefur þar af, er það kannske einlægast, úr því að menn eru með þetta á annað borð, að það sé þá með þann "gróða" í huga sem af þessu kann að vera. Hins vegar held ég að það þurfi að gera heildarúttekt á öllu þessu, bæði innflutningi og sölufyrirkomulagi. Það þarf einnig - við eigum að taka okkur tíma í það og gera það einhvern tímann í alvöru - að skoða gróðahliðina og kostnaðarhliðina í þessu efni því það er gjarnan bent á hversu mikill gróði ríkissjóðs sé af sölu áfengis en hinu er hins vegar gleymt hversu gífurlegur beinn kostnaður er af þessu fyrir utan þann mannlega harmleik sem við horfum oft upp á af þess völdum. Því verð ég að segja að af tvennu illu vil ég þó heldur að ríkið sé með þetta en að einstaklingar fari út í þetta og hirði enn meiri "gróða" af þessu. Síðan verði í framhaldi af því öllu sleppt lausu enn meira en nú er. Það er sá ótti sem ég ber í brjósti varðandi það ef slíkt fyrirkomulag yrði tekið upp.



Herra forseti. Ég þakka undirtektir við mál mitt og tek það fram, eins og skýrt hefði átt að koma fram í minni ræðu, að ég er enginn sérstakur brennivínspostuli og er alls ekki þeirrar skoðunar að neysla áfengis eða annarra vímuefna eigi að aukast hér á landi. Þvert á móti. Ég tel að það verði skylda okkar í vaxandi mæli að hafa uppi fyrirbyggjandi aðgerðir á öllum aldursstigum gegn þeim vágesti sem áfengi eins og önnur vímuefni er. Eins og fram kom hjá hv. 2. þm. Reykv. er þarna fyrst og fremst um að ræða tilflutning á því hver á að sjá um sölu og innflutning á þessu efni. Vitanlega tekur sinn tíma að vinna hugmynd sem þessari fylgi. Ég átta mig vel á því. Við skulum horfa aftur í tímann og líta til þess þegar það þótti af mörgum sjálfsagt að höft væru á sölu mjólkur, bifreiða, símtækja og útvarpstækja svo að nokkuð sé nefnt. Það er tiltölulega nýskeð að við getum farið út í búð og keypt okkur síma. Fyrir fáeinum mánuðum var það þannig að ef einhver álpaðist til þess að kaupa síma í útlöndum og ætlaði að koma með hann inn í landið, þó ódýrt tæki væri, því að þau tæki eru ódýrari erlendis eins og flest annað í þessu þjóðfélagi, var hann orðinn brotlegur við lög. Ég er sammála hv. 2. þm. Austurl. um að það sé fyllilega tímabært að gera heildarúttekt á þessum málum og vænti þess að fjmrh. taki jákvætt í efni þessarar þáltill.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að færa hv. 2. þm. Reykv. þakkir fyrir gætilega umræðu um þessi mál. Ég tel það eftir atvikum nokkuð vel ráðið að þessari till. verði vísað til allshn. og mun að sjálfsögðu vinna að því að það verði fjallað um hana með eðlilegum hætti. Ég get tekið undir það með grg. að það eru sérstæð vinnubrögð að fara út í útsölu á áfengi eins og gert hefur verið. Vissulega er umhugsunarefni hvernig ríkið eigi að komast hjá því að bera kostnaðinn af birgðahaldi við áfengi í Áfengisverslun ríkisins. Það er hugsanlegt í því sambandi að ríkið taki upp þá reglu að selja áfengið í umboðssölu, eins og venjulegur bóksali gerir. Þá yrðu þeir aðilar sem í dag hafa umboðslaunin á hreinu að vera eigendur birgðanna í öruggri vörslu ríkisins undir þeim kringumstæðum. Mér sýnist að það væri ekki óeðlilegt. Sú hugmynd sem hér er sett fram er að sjálfsögðu hlutur sem ber að skoða án sérstakra fordóma í þeim efnum. En ég játa að í mínum huga eru vissir hlutir e.t.v. í meiri hættu ef þetta yrði gert. Það er m.a. hvort það takist að koma í veg fyrir að aðilar undir lögaldri keyptu áfengi. Við vitum að það á sér stað að þeir gera það í dag með því að fá aðra til að fara inn í verslunina fyrir sig og kaupa áfengið og taka svo við því fyrir utan dyrnar. Spurningin er hvort það yrði auðveldara hjá þeim sem vildu ná sér í áfengi undir lögaldri að ná í það ef þetta yrði tekið upp. Þetta er ein af þeim spurningum sem mundu vakna. Vissulega er ég sammála því sjónarmiði, sem kom fram hjá hv. 2. þm. Reykv., að stærsta málið í þessu með áfengið er spurningin um verðlagninguna á því. En því hefur einnig verið haldið fram að fjöldi útsölustaða hafi þar einhver áhrif. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri, en að sjálfsögðu er hér hreyft mjög stóru máli í skipulagi þessara mála. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.