Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Anna Ólafsdóttir Björnsson, 9. þm. Reykn., Björn Bjarnason, 3. þm. Reykv., Friðrik Sophusson fjmrh., Guðni Ágústsson, 5. þm. Suðurl., Halldór Ásgrímsson, 1. þm. Austurl., Jóhanna Sigurðardóttir, 12. þm. Reykv., Jóhannes Geir Sigurgeirsson, 6. þm. Norðurl. e., Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh., Ólafur G. Einarsson menntmrh., Pálmi Jónsson, 1. þm. Norðurl. v., Petrína Baldursdóttir, 11. þm. Reykn., Pétur Bjarnason, 2. þm. Vestf., Ragnar Arnalds, 3. þm. Norðurl. v., Valgerður Sverrisdóttir, 3. þm. Norðurl. e. Aðalmaður tekur sæti á ný: Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, 6. þm. Vestf. Lagt fram á lestrarsal: Erindi frá framkvæmdastjóra norsku Nóbelsverðlaunanefndarinnar um tilnefningu til friðarverðlauna Nóbels fyrir árið 1995.

Forseti vill upplýsa nú þegar að af ýmsum ástæðum verður að taka út af dagskrá nokkur mál, þ.e. 2., 7., 8. og 14. mál verða ekki tekin fyrir ýmist vegna veikinda eða fjarveru ráðherra og þingmanna.

Virðulegi forseti. Öllum hv. þm. er efalaust í minni það hörmulega snjóflóð sem varð á Ísafirði veturinn 1994 og lagði í rúst í einu vetfangi öll skíðamannvirki Ísfirðinga sem þeir höfðu byggt upp á löngum tíma og með mikilli sjálfboðavinnu og enn fremur alla útivistaraðstöðu og sumarbústaði Ísfirðinga í Tungudal, en þar hafði verið sumarhúsabyggð frá fyrstu áratugum aldarinnar og var sá staður mjög kær mörgum Ísfirðingum. Þar varð líka hörmulegt manntjón. Eftir þessa atburði átti bæjarstjórn Ísafjarðarkaupstaðar viðræður við ríkisstjórn. Og forsrh. fyrir hönd ríkisstjórnarinnar gaf þá yfirlýsingu að ríkisstjórn Íslands mundi vinna með bæjaryfirvöldum á Ísafirði varðandi skoðun tjónamála og síðar veita bæjarstjórn Ísafjarðar liðsinni eftir því sem ríkisstjórn Íslands gæti til þess að greiða úr þeim tjónum sem urðu þar. Starfshópi þriggja ráðherra var falið að skoða málið, þ.e. starfshópi sem skipaður var af forsrh., trmrh. og fjmrh. Starfshópurinn komst m.a. að þeirri niðurstöðu að það væri rétt og eðlilegt að taka til skoðunar breytingar á lögum um Viðlagatryggingu Íslands og er frv. það sem hér er á þskj. 280 flutt til þess að óska eftir stuðningi frá hinu háa Alþingi við þær breytingar sem starfshópnum þótti rétt að gera á lögum um Viðlagatryggingu Íslands. Breytingarnar eru þær að í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að við 2. mgr. 5. gr. laganna bætist nýr töluliður sem verði þá 6. tölul. og er þar fjallað um þau mannvirki sem skulu skyldutryggð hjá Viðlagatryggingu Íslands og Viðlagatryggingu Íslands er þá um leið skylt að greiða bætur ef tjón verður. Nú bætast sem sé skíðalyftur við önnur þau mannvirki sem upptalin eru í þessari grein, 5. gr., og skulu skyldutryggðar samkvæmt lögum um Viðlagatryggingu Íslands. Með þessu er verið að gera skíðamannvirki skyldutryggð og að sjálfsögðu verða eigendur þessara mannvirkja síðan að greiða tryggingaiðgjöld til Viðlagatryggingar eins og fyrir önnur mannvirki sem tryggð skulu. Ég vil taka það fram, virðulegi forseti, að auðvitað getur komið til álita að taka fleiri mannvirki inn í skyldutryggingu en þau sem upp eru talin í 2. mgr. 5. gr. auk skíðalyftna og vænti ég þess að hv. heilbr.- og trn. sem væntanlega fær þetta frv. til skoðunar taki þá til athugunar hvort eðlilegt sé og æskilegt að fleiri mannvirki verði skyldutryggð en talin eru upp í greininni. Ég vil aðeins árétta þetta vegna þess að síðar í frv. kemur fram að afnumin er heimild stjórnar Viðlagatryggingar Íslands til að taka í tryggingu önnur mannvirki en þau sem skyldutryggð eru, þannig að upptalningin í lögunum verður þá tæmandi og er þeim mun ríkari ástæða til að athuga hvort ekki sé rétt að taka fleiri mannvirki upp í skyldutryggingu en nú eru talin upp í lögunum að viðbættum skíðalyftum. Ég vænti þess, virðulegi forseti, að hv. nefnd skoði það. Það liggur einnig fyrir til þess að upplýsa frekar að ýmsir aðilar hafa kannað hvort unnt væri að tryggja skíðalyftur og skíðamannvirki. Það gerðu Ísfirðingar m.a. á sínum tíma. Þá var þeim tjáð að það væri ekki unnt að taka slíkar tryggingar þannig að þeir gerðu tilraun til þess að tryggja þessi mannvirki á sínum tíma án þess að sú tilraun gengi eftir. Til þess að ákvæði laga um Viðlagatryggingu Íslands samrýmist reglum EES-samningsins er svo nauðsynlegt að fella úr gildi heimild Viðlagatryggingar til þess að taka að sér vátryggingu annarra eigna en þeirra sem skylt er að vátryggja. Þess vegna er í 2. gr. frv. gert ráð fyrir því að 6. gr. laganna falli niður og samhliða eru breytingar gerðar á 11. gr. laganna. Samkvæmt þessu er því ekki lengur heimild fyrir stjórn Viðlagatryggingar að taka í tryggingu önnur mannvirki en þau sem upp eru talin í lögunum að skyldutryggja skuli eins og ég vék að hér áðan. Þá er einnig á að líta að við setningu laga um Viðlagatryggingu var gerð breyting á 19. gr. eldri laga um heimild stjórnar til að veita styrki til björgunarsveita vegna starfsemi sem viðurkennd væri af Almannavörnum ríkisins. Í skýringum með frv. við greinina sem nú er 21. gr. gildandi laga er ekki að sjá að breyta hafi átt framkvæmd styrkveitinga til varnar tjóni af völdum náttúruhamfara. Engu að síður hefur stjórnin með stoð í þessari nýju 21. gr. hafnað styrkumsóknum frá björgunarsveitum með þeim rökum að heimildin sé fallin niður. Ég tel að það hafi ekki verið ætlun Alþingis eins og ég gat um áðan að svo væri gert og þess vegna er í 4. gr. frv. ákvæði um að stjórninni sé heimilt að veita styrki til björgunarsveita vegna starfsemi sem viðurkennd er af Almannavörnum ríkisins og eru þá tekin öll tvímæli af um það að stjórninni sé heimilt að veita þessa styrki eins og hún áður gerði. Þá er loks í 5. gr. ákvæði um að við gildandi lög bætist bráðabirgðaákvæði þess efnis að á árinu 1994 sé Viðlagatryggingu Íslands heimilt að greiða bætur vegna tjóns sem varð í snjóflóðum veturinn 1994 á skíðalyftum á Ísafirði. Tekið er fram í þessari grein að greiða skuli bæturnar miðað við að lyfturnar hefðu verið tryggðar samkvæmt lögum að frádreginni eigin áhættu skv. 10. gr. og iðgjaldagreiðslu vegna ársins 1994. Með þessum hætti er lagt til við Alþingi að gengið sé til móts við Ísfirðinga vegna þess mikla tjóns sem varð þar á skíðamannvirkjunum. Mér er það fyllilega ljóst að hér er um nokkuð óvanalega tillögugerð að ræða. Það er auðvitað Alþingi sem ákveður og hefur vald til þessarar ákvörðunar en ég legg til að þessi ákvörðun verði tekin eins og hér er frá greint. Virðulegi forseti. Ég tel að ég hafi lokið við að mæla fyrir frv. og skýrt efni þess og leyfi mér að leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða mál sem engan þarf að undra að sé rætt á hv. Alþingi og komi hér á dagskrá. Mönnum er í fersku minni snjóflóðið mikla sem féll á útivistarsvæði Ísfirðinga núna í apríl sl. Þessar náttúruhamfarir eyðilögðu m.a. útivistarsvæði eins og hér hefur fram komið og í kjölfar þessara hamfara gaf ríkisstjórnin fyrirheit um fjárstuðning til enduruppbyggingar þessa svæðis. Til að efna þessi fyrirheit beitti ríkisstjórnin sér fyrir því að breyta lögum um Viðlagatryggingu Íslands. Markmið þessa frv. er ekki aðeins að skíðalyftur skuli framvegis vera tryggðar heldur séu lögin afturvirk þannig að Ísfirðingar fái þetta greitt. Mig langar aðeins að vitna í það sem kom fram í blaði sem heitir Bæjarins besta á Ísafirði, en þar segir bæjarstjórinn á Ísafirði m.a., með leyfi forseta: ,,Aðstoð ríkisins við endurbyggingu verður í því formi að lögum um Viðlagatryggingu Íslands verði breytt á næsta þingi þannig að skíðamannvirki verða skyldutryggð og lagabreytingin verður afturvirk svo að Ísfirðingar fái greiddar bætur vegna mannvirkjanna í Seljalandsdal eins og þau hafa verið tryggð. Það má því segja að skíðalyfturnar sem eyðilögðust í snjóflóðinu í vetur verði tryggðar eftir á.`` Enn er vitnað í bæjarstjórann og kemur þar fram að ekki sé búið að reikna út nákvæmlega hver upphæðin sem Viðlagatrygging mun leggja til verði, en ljóst sé að um rúmar 90 millj. kr. sé að ræða. Svo kemur fram í sömu grein að þeir eru stórtækir á Ísafirði og ætla að reisa mannvirki sem kostar 230 millj. Ég gleðst nú fremur yfir því en hitt að Ísfirðingar skuli fá ef samþykkt verður á Alþingi þessa fjárupphæð til að endurbyggja sínar skíðalyftur, en mig langar í beinu framhaldi af því að bera saman önnur lög, skaðabótalög sem margir hér hafa rætt um að hefðu þurft að vera afturvirk. Þó það sé kannski ekki beint á borði hæstv. heilbr.- og trmrh. þá er hann í ríkisstjórn sem styður þetta sem hér um ræðir en studdi ekki hið síðarnefnda. Þannig er að nokkur ungmenni slösuðust alvarlega og hlutu af því ævilanga örkumlun fyrir gildistöku skaðabótalaga, en þau tóku gildi í júlí 1993. Þessi ungmenni eiga óuppgerðar skaðabætur þrátt fyrir mikinn dugnað þeirra og aðstandenda þeirra að fá hluta nýrra skaðabótalaga afturvirkan, þann hluta er sneri að börnum og ungmennum, á þeim forsendum að ævitekjur þessara ungmenna sem orðið hafa fyrir ævilangri fötlun mundu hækka verulega. Þannig mundu þau njóta fullra mannréttinda og fá hjálp við að endurreisa og byggja upp líf sitt að nýju eftir þá miklu persónulegu harma sem þau hafa orðið fyrir. Á vegum dómsmrh. var málið sett í nefnd. Nefndin komst að því að lögin geta ekki orðið afturvirk af því að tryggingafélögin bæru of mikinn skaða af því. Ef við berum þessi tvö mál saman þá eru þau þannig að skíðalyftan á Ísafirði var tryggð en ekki nægjanlega tryggð. Lögum um viðlagatryggingu verður að líkindum breytt og gerð afturvirk. Börnin og ungmennin sem lentu í slysinu fyrir staðfestingu skaðabótalaga voru tryggð en ekki nægilega tryggð. Í öðru tilvikinu þykir rétt að bæta það fjárhagslega tjón sem varð á mannvirkjum en í hinu tilfellinu þykir ekki rétt að bæta það fjárhagslega tjón sem þessi ungmenni urðu fyrir. Á þetta finnst mér að ég þurfi að benda þó að það breyti kannski ekki miklu en það minnir okkur svolítið á það gildismat sem er í gangi hjá hæstv. ríkisstjórn. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um að vegna þeirrar miklu eyðileggingar sem hefur orðið á líkama þessara barna og ungmenna er starfsþrek þeirra þannig að ekki verður úr bætt. Hér sem sagt verið að bæta úr því sem miður hefur farið í mannvirkjagerð en það er ekki reynt að bæta úr því með fjárhagslegum styrk það sem miður hefur farið vegna líkamslegs tjóns.

Virðulegi forseti. Á sl. vori voru samþykkt á Alþingi ný lög um brunatryggingar. Þar voru felld saman lagaákvæði sem áður höfðu verið í tvennum lögum, lögum um brunatryggingar í Reykjavík og lögum um brunatryggingar utan Reykjavíkur. Helstu nýmæli þessara laga voru m.a. að afskipti sveitarstjórna af brunatryggingum utan Reykjavíkur voru felld niður, og einkaréttur Húsatrygginga Reykjavíkurborgar á brunatryggingum húseigna í Reykjavík var jafnframt felldur niður. Enn fremur var í lögunum það nýmæli að Fasteignamat ríkisins gæti annast virðingu skylduvátryggðra húsa og skyldi halda utan um skráningu brunatryggðra húseigna í landinu. Þessi breyting tengdist skipulagsbreytingum sem verið er að gera á Fasteignamati ríkisins og uppsetningu svokallaðrar landskrár fasteigna. Ríkisstjórnin fyrirhugar að flytja vátryggingastarfsemi frá heilbr.- og trmrn. til viðskrn. Frv. þar að lútandi er í undirbúningi í forsætisráðuneytinu. Með því frv. mun 5. gr. laga um brunatryggingar breytt. Hér er hins vegar á ferðinni frv. til þess að gera auðveldara að framfylgja þeirri auknu samkeppni sem leidd var í lög í fyrravor á Alþingi eins og ég gat um áðan. Til þess að sú samkeppni geti gengið eðlilega fyrir sig þarf að vera til hjá einum opinberum aðila skrá yfir allar vátryggjanlegar fasteignir í landinu þannig að aðilar í vátryggingastarfsemi sem vilja keppa og bjóða eigendum slíkra fasteigna iðgjöld geti fengið allar tiltækar upplýsingar en svo er ekki nú. Ef ég fer, virðulegi forseti, í efni þessa frv. grein fyrir grein þá er í fyrsta lagi gert ráð fyrir því, ef frv. þetta verður að lögum, að Fasteignamat ríkisins annist að öllum jafnaði fyrstu virðingu brunatryggðra eða brunatryggjanlegra fasteigna þannig að ljóst sé að það sé ávallt sami aðili hér eftir sem annist hina fyrstu virðingargjörð. Að sjálfsögðu getur eigandi síðan beðið aðra aðila, löggilta virðingaraðila, um mat á húseign sinni hvenær sem viðkomandi aðili óskar eftir því. En ef Fasteignamat ríkisins sér ástæðu til að framkvæma endurmat, t.d. vegna breyttra aðstæðna, þá geti Fasteignamatið gert það en vátryggingafélaginu og húseigandanum að kostnaðarlausu. Það er reiknað með því að fyrsta virðingargerðin sem Fasteignamat ríkisins annist sé einnig húseigandanum að kostnaðarlausu. Þá er í c-lið 1. gr. frv. gerð tillaga um að breyta 3. mgr. þannig að vátryggingarverði húsa skuli breytt til samræmis við vísitölu byggingarkostnaðar hinna ýmsu tegunda húseigna. Þarna er átt við að það getur verið allt önnur verðþróun á t.d. íbúðarhúsnæði en á atvinnuhúsnæði og það getur orðið allt önnur verðþróun á einni tegund atvinnuhúsnæðis en annarri. Gert er ráð fyrir því að heimilt skuli að breyta vátryggingarverði húsa en þá í samræmi við vísitölu byggingarkostnaðar hinna ýmsu tegunda húseigna þannig að endurmatið sé í samræmi við verðþróun þeirrar tegundar húseigna sem húseignin sem verið er að endurmeta fellur undir. Þá er í d-lið 1. gr. einnig nýtt ákvæði. Þar er gert ráð fyrir því að heimilt verði með reglugerð að ákveða að húseigendur greiði árlegt umsýslugjald af brunabótamati húseignar til Fasteignamats ríkisins. Gert er ráð fyrir að viðkomandi vátryggingafélag innheimti þetta gjald og skili því til Fasteignamatsins og umsýslugjaldið skuli aldrei vera hærra en 0,03‰ af brunabótamati húseignar sem þýðir að af húseign sem metin er á 1 milljón greiðir viðkomandi aðili 30 kr. í umsýslugjald. Er þetta gjald þjónustugjald sem gert er ráð fyrir að standi undir kostnaði við starfsemi Fasteignamats ríkisins en að sjálfsögðu verður að gera ráð fyrir því að Fasteignamat ríkisins fái tekjur af þeim fasteignum sem hún virðir og heldur síðan skrá yfir til að auðvelda bæði tryggingatökum og tryggingasölum að stunda eðlilega samkeppni á tryggingamarkaðinum. Það kom upp ágreiningur í hópi þeirra aðila sem endurskoðuðu lögin um brunatryggingar og bjuggu til þetta frv. hvort það þyrfti á slíku ákvæði að halda í lög um brunatryggingar. Ýmsir þeirra sem í nefndinni sátu töldu að eins og lögin væru úr garði gerð þá væri ráðherra hvort eð heimilt að setja reglugerð um umsýslugjald. Um það var hins vegar ágreiningur þannig að sumir eða réttara sagt einn nefndarmanna var ekki þeirrar skoðunar. Niðurstaðan varð sú að nefndarmenn lögðu til að heilbr.- og trmrh. legði þessa breytingu til við Alþingi þannig að tekin væru af öll tvímæli um það hvort heimilt væri að setja reglugerð um umsýslugjald eins og gert er ráð fyrir að heimilað verði í lögunum verði d-liður 1. gr. samþykktur. Þá er í 2. gr. ákvæði þess efnis að vátryggjanda verði gert heimilt að veita undanþágu frá byggingarskyldu að höfðu samráði við skipulagsyfirvöld gegn því skilyrði að 15% dragist frá bótafjárhæðinni. Í greininni segir að frádrætti þessum skuli þó ekki beitt ef endurbygging sé eigi heimil af skipulagsástæðum eða öðrum ástæðum sem tjónþola er ekki sjálfrátt um. Með öðrum orðum er því aðeins heimilt að beita þessari frádráttarheimild að það sé tjónþoli sjálfur sem óskar eftir undanþágu frá byggingarskyldu. Þetta er einnig nýmæli en þó í samræmi við heimild sem var í lögum um Brunabótafélag Íslands og verið hefur í skilmálum Húsatrygginga Reykjavíkur en var ekki í lögum um það síðarnefnda. Hér er verið að festa í sessi undir öllum kringumstæðum framkvæmdavenju sem verið hefur þó svo að hún hafi stórt séð aðeins verið heimild í lögum um Brunabótafélag Íslands, þ.e. varðandi tryggingu húseigna utan Reykjavíkursvæðisins þó að þessu ákvæði eða þessari verklagsreglu hafi verið beitt varðandi brunatryggingar á landinu öllu. Þá er í 3. gr. nokkur ákvæði sem eru til samræmis við breytingar sem gerðar voru með lögum um nauðungarsölu en þess var ekki nægilega vel gætt við setningu laganna í vor að lög um brunatryggingar og lög um nauðungarsölu væru samhljóða um það hvernig fara skyldi með þegar til nauðungarsölu þurfi að grípa. Þá er í 4. gr. ákvæði sem lúta að því að utan Reykjavíkur hafa sveitarfélög borið ábyrgð á að húseignir væru brunatryggðar. Engin sambærileg ákvæði hafa verið í gildi í Reykjavík og er þetta enn eitt dæmið um það að lög um húsatryggingar í Reykjavík og húsatryggingar utan Reykjavíkur voru ekki samstiga. Þegar einkaréttur sveitarfélaga til brunatrygginga fellur niður getur skapast hætta á því að eignir falli úr brunatryggingu þó svo að reynt hafi verið gæta þess að lágmarka eftir því sem unnt væri líkur á því að svo geti gerist, m.a. með því að fela Fasteignamatinu að hafa umsjón og eftirlit með skráningu brunatryggðra eigna. Ef slíkt tilvik kæmi upp þykir nauðsynlegt að tryggja að tjón verði engu að síður bætt enda verði húseiganda ekki kennt um brottfall tryggingar. Það getur að sjálfsögðu gerst að hús sem ætti að brunatryggja félli óvart úr tryggingu án þess að viðkomandi húseigandi bæri á því sök. Það gætu verið mistök sem gætu t.d. gerst við tilfærslu brunatryggðra húseigna á milli tryggingafélaga. Ef svo er þykir eðlilegt að eigandi húsnæðisins fái eign sína bætta ef tjón verður á henni vegna bruna og er því hér sett ákvæði um þetta efni þar sem Sambandi íslenskra tryggingafélaga er falið að hafa milligöngu um bótagreiðslur og endurkrefja annaðhvort þann sem sök átti á því að húseign féll úr tryggingu eða deila kostnaði á vátryggingafélög sem selja brunatryggingar. Áþekkar reglur hafa gilt síðan 1970 varðandi lögboðnar ábyrgðartryggingar ökutækja. Rétt er að taka fram að um þetta ákvæði hefur verið haft samráð við tryggingafélögin. Í 5. gr. eru svo ákvæði um að lög þessi öðlist tafarlaust gildi. Umsögn frá fjmrn., fjárlagaskrifstofu, fylgir svo frv. í fskj. eins og venja er. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Virðulegi forseti. Þennan morgun hefur hæstv. heilbr.- og trmrh. komið með tvö lagafrumvörp inn í þingið sem bæði fela það í sér að menn eru að tryggja eftir á, frv. um viðlagatryggingu þar sem hæstv. ráðherra ætlar að tryggja skíðalyfturnar á Ísafirði eftir á og nú frv. um breytingu á lögum um brunatryggingar, nr. 48/1994, þar sem hæstv. ráðherra ætlar að tryggja sjálfan sig eftir á. Eftirátrygging hæstv. ráðherra felst í því að 5. sept. sl. gaf hæstv. ráðherra út reglugerð á grundvelli laga um brunatryggingar sem samþykktar voru Alþingi í fyrravor. Það er samdóma álit lögfræðinga að sú reglugerð hafi ekki staðist lög. Þrátt fyrir að skiptar skoðanir hafi verið í þeirri nefnd sem fékk það hlutverk að endurskoða lögin um brunatryggingar, þá kemur það fram hjá þeim hv. nefndarmönnum sem þar áttu sæti að þeir telja í fyrsta lagi að lagagrundvöllurinn sé mjög tæpur fyrir reglugerðinni. Aðrir nefndarmenn telja að engin lagastoð sé fyrir því að setja þessa reglugerð. Ég vitna í Morgunblaðið frá 15. okt. 1994 þar sem segir í viðtali við Jón G. Tómasson borgarritara að lög um brunatryggingar heimili gjaldtöku vegna virðingar en engin heimild sé til að leggja umsýslugjald á allar húseignir í landinu, alls 35 millj. kr. á ári. Síðan heldur hann áfram og segir: ,,Ég tel að þetta sé ólögmæt skattheimta og hafi enga lagastoð. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það skortir lagastoð fyrir þessari gjaldtöku``, segir einnig Ingvar Sveinbjörnsson, hæstaréttarlögmaður hjá Vátryggingafélagi Íslands. Hann segir að fjölmargir lögfræðingar hafi skoðað þetta mál og allir séu sömu skoðunar. Nú átti hins vegar þetta gjald ekki að leggjast á fyrr en um áramót og er auðvitað gott að hæstv. heilbr.- og trmrh. skuli hafa komið með inn í þingið frv. sem á að gera það að verkum að hæstv. ráðherra sé tryggður fyrir því að allt sé í lagi með reglugerðina sem hann setti 5. sept. Hitt er svo aftur annað mál hvort ekki er hér um tvísköttun að ræða, að þeir sem eiga húseignir séu að vissu leyti búnir að greiða þetta umsýslugjald. Það verður svo, ef ég skil lögin rétt og reglugerðina sem nú er verið að leita eftir lagastoð fyrir, að húseigendur greiða hvort sem þeir nota þjónustu Fasteignamatsins eða ekki. Með öðrum orðum er um að ræða beina skattlagningu á alla íbúðareigendur í landinu sem nemur 0,03‰ af brunabótamati húseigna og á að renna til Fasteignamats ríkisins. Þetta hlýtur að vekja upp þá spurningu hvort ekki muni draga úr fjárveitingum til Fasteignamatsins af fjárlögum en verða greitt af öllum íbúðareigendum sem er nýr skattur á þá að mínu viti. Því spyr ég hæstv. heilbr.- og trmrh.: Getur hæstv. ráðherra fallist á það sem fram kemur í viðtali við Jón G. Tómasson frá 15. okt. 1994, að á þá sem eiga íbúðir fyrir sé um tvísköttun að ræða? Ég er í sjálfu sér ánægður með það að hæstv. ráðherra skuli koma inn með þetta frv. til þess að vera nú tryggður og má kannski segja að það sé ekki of seint því að enn eru ekki komin áramót og þar af leiðandi geti reglugerðin hugsanlega staðist lög þegar að því kemur að gjaldið verði lagt á, en hins vegar er alveg ljóst að hún stenst ekki þau lög sem núna eru í gildi.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi um ágreining lögfræðinga þá ítreka ég það sem ég áður sagði að í þeirri nefnd sem undirbjó frv. voru lögfræðingar einir þrír. Tveir þeirra töldu að enginn vafi væri á því að lögin, eins og þau eru úr garði gerð, heimiluðu trmrh. að setja umsýslugjald með reglugerð. Þeir voru ekki í neinum vafa um það. Einn lögfræðinganna var hins vegar annarrar skoðunar, taldi að ekki væri heimilt að óbreyttum lögum að setja þessa reglugerð. En allir þrír urðu sammála um það að leggja til við heilbr.- og trmrh. að hann legði fram þessa breytingu á lögunum við Alþingi og óskaði eftir því að Alþingi afgreiddi það svona. Eftir að fram kom í nokkrum fjölmiðlum gagnrýni á reglugerðina þá kallaði ég til fundar með vátryggingaeftirlitinu og fulltrúum vátryggingafélaganna, m.a. stjórnendum VÍS hjá hverjum sá lögfræðingur vinnur sem hv. þm. réttilega hafði eftir gagnrýni á þessa gerð, og spurði forsvarsmenn vátryggingafélaganna, þar á meðal VÍS, hvort þeir væru sammála þessu áliti. Þeir kváðu nei við. Það voru aðeins Húsatryggingar Reykjavíkur sem voru sammála því að ekki væri heimilt að leggja á þetta umsýslugjald með reglugerð að óbreyttum lögum. Það er nú einu sinni, virðulegi forseti, atvinna lögmanna að vera ósammála um lög svo að það er ekki skrýtið þó svo sé í þessum efnum eins og svo mörgum öðrum, en er þá ekki einfaldast að slá á það með því að setja alveg ótvíræðan lagatexta þannig að lögfræðingar geti ekki haft atvinnu af því að deila sín á milli um þessa gerð? Það er hins vegar umhugsunarvert og athyglisvert að það vill svo til að sá aðili sem gagnrýndi þetta hvað harðast sem borgarlögmaður í Reykjavík hefur nú það hlutverk að verja sjónarmið þess ráðherra sem hér stendur sem nýr ríkislögmaður. Ég er ekki í vafa um að hann mun fylgja þeirri vörn fast fram ef á þarf að halda og standa sig vel í stykkinu sem verjandi sjónarmiða heilbr.- og trmrh. í þessu máli. Virðulegi forseti. Það er nú ekki oft sem einn og sami lögfræðingur getur haft atvinnu af því að deila við sjálfan sig. En það vitaskuld sparar mikla fyrirhöfn í ágreiningi lögfræðinga sín á milli. Um skattlagningu án þjónustu er það að segja að allir húseigendur, eigendur íbúða og atvinnuhúsnæðis, njóta þjónustu Fasteignamats ríkisins. Þ.e. Fasteignamat ríkisins á að halda skrá yfir allar fasteignir á landinu og brunatryggingavirði þeirra þannig að allir, líka núverandi íbúðareigendur, munu njóta þjónustu Fasteignamatsins. Auðvitað geta þeir leitað til þess um virðingagerð til þess að endurmeta sínar húseignir ef þeir vilja, en þjónustan er fyrst og fremst fólgin í því að ef þessi opinberi aðili héldi ekki skrá yfir fasteignir í landinu og verðmæti þeirra samkvæmt virðingargerð væri ógerningur fyrir tryggingafélögin að keppa um að bjóða niður iðgjöld fyrir brunatryggingu húseigna á Íslandi og þeir sem skaðast myndu af því yrðu fyrst og síðast húseigendurnir sjálfir. Það er vissulega þjónusta við húseigendur sem Fasteignamat ríkisins mun veita. Fyrir þá þjónustu greiða húseigendur sem svarar 30 kr. af hverri milljón sem húseignir þeirra eru metnar á og ég verð nú að segja, virðulegi forseti, að það er ekki dýr þjónusta þegar litið er til þess hvað þjónustan tryggir húseigendum á Íslandi og hvaða möguleika sú þjónusta sem Fasteignamat ríkisins veitir gefur til að lækka iðgjöld brunatryggðra húseigna í landinu hvort sem þær eru í eigu einstaklinga, félaga eða samtaka.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um eflingu menntunar í framhaldsskólum á sviði sjávarútvegs og matvælaiðnaðar. Hún er flutt af níu hv. þingmönnum og í tillögugreininni segir svo: ,,Alþingi ályktar að fela menntmrh. að efla menntun í framhaldsskólum á sviði sjávarútvegs og matvælaiðnaðar með stofnun námsbrauta og þróun námsefnis er njóti forgangs við framkvæmd nýrrar menntastefnu.`` Virðulegi forseti. Til umfjöllunar hafa verið í þinginu og nú í hv. menntmn. frv. til laga um grunnskóla og framhaldsskóla. Í þeim frv. koma fram ákvæði til að framfylgja nýrri stefnu í menntamálum sem menntmrh. hefur gert grein fyrir og birst hefur í skýrslu frá nefnd er samdi bæði frv. Þeir sem flytja þessa tillögu taka undir ýmis sjónarmið sem komið hafa fram í starfi nefndarinnar og skýrslu hennar og birtast í frv. M.a. að leggja grundvöll að nýjum starfsháttum og áherslum í skólastarfi með ákvæðum um framkvæmd þess eftir markmiðum menntunar, aukin tengsl skóla og atvinnulífs og eflingu starfsnáms og verkmenntunar. Efling verkmenntunar hefur lengi verið orðuð, virðulegi forseti, þegar við ræðum menntamál, en því miður hefur okkur ekki enn þá vel tekist. En með nýjum áherslum og starfsháttum í framhaldsskólum hljóta okkur að skapast færi á að auka veg og virðingu þekkingar og þjálfunar til starfa við nýtingu auðlinda okkar í hafinu. Til þess þarf menntun á sviði sjávarútvegs og matvælaiðnaðar að njóta sérstaks forgangs í þeirri endurmótun námsframboðs og skólastarfs sem hafin verður með fyrrnefndri löggjöf um framhaldsskóla og hrint í framkvæmd á grundvelli hennar. Námið þarf að hljóta sess sem hæfir mikilvægi þessara starfsgreina með hæfnisprófi að loknu tilteknu námsefni, tilteknum áföngum og að námi loknu með réttindum til starfs og til framhaldsnáms. Almennir náms- og þjálfunaráfangar þurfa að búa nemendur undir almenn störf og framhaldsáfangar þurfa að veita þeim kunnáttu til nokkurrar ábyrgðar og flóknari starfa, svo sem við stjórn framleiðsluvéla og tækja, en fullt nám og starfsþjálfun veiti réttindi til framleiðslueftirlits, til verkstjórnar og annarra ámóta ábyrgðarstarfa. Lokapróf þarf að veita meistararéttindi og samfelldar námsleiðir þurfa að liggja allt til stúdentsprófs og til aðgangs að háskólanámi. Virðulegi forseti. Lengi vel, frá 1986 og allt fram á þetta ár hefur afkoma okkar þjóðarbús farið versnandi og lífskjörin rýrnað. Í efnahagslífi okkar hefur ríkt stöðnun og samdráttur, einkum í sjávarútvegi. Tvær helstu orsakir þessa eru verðlækkun afurða á mörkuðum okkar helstu viðskiptalanda vegna versnandi efnahagsástands og versnandi afraksturs þorskstofnsins á Íslandsmiðum sem er okkar helsti og verðmætasti nytjastofn. Við þessar aðstæður hefur athygli okkar beinst að því hvernig við getum bætt hag okkar við ríkjandi ytri aðstæður, t.d. með aukinni hagkvæmni, og víða í sjávarútvegi hafa verið gerð stór átök til hagræðingar á síðustu árum. Ekki síst hafa augu okkar opnast fyrir aukinni og bættri nýtingu auðlindarinnar með veiðum og nýtingu áður ónýttra tegunda og með aukinni vinnslu sjávarfangs og fullvinnslu, allt til framleiðslu tilbúinna rétta. Þrátt fyrir þetta erum við enn að stærstum hluta útflytjendur hráefnis og flest fiskvinnslufyrirtæki okkar stunda í raun aðeins frumvinnslu, þ.e. verkun hráefnis í geymsluhæft ástand. Fullvinnslan fer enn að stærstum hluta fram erlendis. Atvinnan er flutt út. Fiskiðnaður fullvinnur hráefni bæði ferskt og úr geymsluhæfu ástandi, ísfisk, heilfrystan fisk, frystar flaka- og marningsblokkir, blautverkaðan og þurrkaðan saltfisk, saltsíld og hrogn frá hvers konar veiðiskipum, vinnsluskipum og verkunarstöðvum í landi. Afurðir fiskiðnaðar eru tilbúnar til neyslu allt frá verslunarvörum fyrir matseld til tilbúinna rétta sem bregða má í ofn og beint á borð. Við höfum mikla reynslu af fiskvinnslu og því staðgóða grunnþekkingu á matvælaframleiðslu. Á síðustu áratugum hefur fleygt fram kunnáttu okkar sem nær lengra en til að gera hráefni geymsluhæft. Þó enn séum við framleiðendur hráefna höfum við nú mikla þekkingu á mörkuðum, kröfum og neysluvenjum neytenda sem nýtist okkur við matvælaiðnað og framleiðslu tilbúinna rétta. Við höfum grunninn til að byggja á iðnvæðingu í sjávarútvegi, en almenn menntun í fiskiðnaði og matvælaiðnaði mun leiða til iðnvæðingar við sjávarsíðuna, til útflutnings fullunninna afurða og meiri verðmætasköpunar. Virðulegi forseti. Flest okkar hafa unnið við fiskveiðar eða fiskvinnslu og við skynjum því vel hve mikilvægt er að sjávarafli verði vel nýttur og sköpuð sem mest verðmæti úr honum. Nú horfir hins vegar til þess sökum minnkandi atvinnu að ungt fólk alist upp án þess nokkru sinni að komast í beina snertingu við sjósókn eða fiskvinnslu. Af er sem áður var. Nú gætir þess að störf við sjávarútveg fái einungis þeir sem hafa nokkra þjálfun og kemur þá að hlutverki skólanna. Af þessum ástæðum er mikilvægt að uppvaxandi æskufólki bjóðist í námi kynni af atvinnugreinum og störfum, ekki síst nám- og verkþjálfun til undirbúnings fyrir störf eða starfsemi við okkar stærsta atvinnuveg. Fram til þessa höfum við að mestu treyst á samskipti fjölskyldna beint við atvinnufyrirtækin til þess að unga fólkið fái þessi kynni. En sem ég sagði fyrr bjóðast þeim nú sífellt færri tækifæri til þess að kynnast atvinnu við sjávarútveg, við veiðar og vinnslu. Ef við bjóðum þetta fram í skólum þá mun styrkjast ímynd sjávarútvegs okkar og annarra starfsgreina sem honum tengjast með þjónustu og öðrum viðskiptum við hann. Það mun treysta í sessi þann skilning okkar almennt að fiskveiðar, fiskiðnaður og framleiðsla matvæla og tilbúinna neyslurétta úr sjávarfangi er atvinnuvegur sem beitir nýjustu aðferðum og tækni, viðhefur ströngustu kröfur um hreinlæti og gæði, framleiðir einungis fyrsta flokks vörur fyrir kröfuharða kaupendur. Því miður, virðulegi forseti, er ég ekki viss um að uppvaxandi almenningur fái þessa ímynd þegar hann ekki hefur bein kynni af sjávarútvegsfyrirtækjum og fær takmarkaðar upplýsingar um sjávarútvegsgreinina í skólastarfi. En gott nám til undirbúnings lífsstarfi við sjávarútveg, við sjósókn og fiskveiðar, fiskvinnslu og fiskiðnað, við framleiðslu fullgerðra matvæla og tilbúinna rétta úr sjávarfangi er okkur nauðsyn því að þar liggur okkar höfuðauðlind. Námsefni þarf að vera fjölbreytt til að þjóna margvíslegum þörfum nemenda og atvinnuvegar sem er mjög margbrotinn. Góð og raunhæf menntun er undirstaða framfara og vel launaðra starfa við arðbær atvinnufyrirtæki sem eru undirstaða velmegunar og góðra lífskjara. Virðulegi forseti. Við leggjum til að við framkvæmd nýrrar menntastefnu verði leitað sérstakra ráða í skólastarfi til að nýta sem best okkar stærstu og bestu auðlind, til að virkja uppvaxandi fólk til starfa í þeirri atvinnugrein sem hefur reynst okkur öflugust og þróttmest. Að umræðu lokinni legg ég til að tillöguni verði vísað til síðari umr. og til umfjöllunar í hv. menntmn.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka flutningsmönnum fyrir að reifa þetta mál á Alþingi. Hér tel ég vera á ferðinni hið merkilegasta mál og orð í tíma töluð. Inntak tillögunnar er að tengja saman menntun og atvinnulífið. Það hefur sýnt sig hjá öðrum þjóðum að mikill ávinningur hlýst af því að tengja saman skólanám og þjálfun á vinnustöðum, þ.e. nemendum er kynnt atvinnulífið og vil ég taka undir með flutningsmönnum að menntun á sviði sjávarútvegs og matvælaiðnaðar njóti sérstaks forgangs í þeim efnum og festist sem fyrst í sessi í menntastefnu okkar. Á tímum mikils samdráttar í fiskveiðum, versnandi afkomu þjóðarbúsins og versnandi lífskjara verðum við að beina sjónum okkar sérstaklega að mikilvægasta atvinnuvegi okkar, sjávarútveginum, og leita allra leiða til aukinnar hagræðingar og hagnaðar. Hér ganga um 5--6 þúsundir manna atvinnulausar á meðan vinnan er flutt úr landi, fullvinnslan fer fram erlendis. Það hlýtur að vera keppikefli fyrir sveitarfélög og stjórnvöld að gert sé sem mest úr þeim litla afla sem berst á land, auk þess sem fullvinnsla er gjaldeyrisaukandi og skapar aukna þörf fyrir vinnuafl í landi. Eins og fram kemur í þáltill. sem hér er til umræðu þá erum við Íslendingar enn að stórum hluta hráefnisútflytjendur. Við höfum verið að flytja út óunninn fisk í miklum mæli og oft leiðir slíkur útflutningur til þess að hráefnið tapar gæðum sínum. Það er mjög slæmur vitnisburður um kunnáttu okkar í meðferð á fiski. Við eigum að fullvinna þessa vöru okkar. Með tilkomu EES-samningsins hafa möguleikar okkar margfaldast í fullvinnslunni. Neytendamarkaðir í Evrópu hafa tilhneigingu til að færa framleiðsluna nær hráefninu og þar erum við Íslendingar á heimavelli. Með úrvalshráefni í höndunum ásamt öflugu vöruflutningakerfi getum við í framtíðinni byggt upp öflugan matvælaiðnað með fullvinnslu. Ég er viss um að við eigum eftir að naga okkur í handarbökin og sjá eftir að hafa ekki mótað skynsamlegri stefnu hvað varðar nýsköpun og fullvinnslu. Það er nöturlegt að hugsa til þess að rekstrarskilyrði fyrirtækja í sjávarútvegi eru gjörsamlega óviðunandi og má þar nefna þætti eins og raforku, vexti og aðrar álögur. Í frv. leggja flutningsmenn mikla áherslu á nýsköpun og fullvinnslu. Aðilar sem hyggja á nýsköpun þurfa að leggja út stórar fjárhæðir til að koma slíku á stofn, þ.e. í formi véla og vinnslulína. Kostnaður er mikill en allt fer þetta eftir umfangi. Það sér hver í hendi sér að til að svona dæmi gangi upp þurfa að koma styrkir frá hinu opinbera, þ.e. fé í formi víkjandi lána eða langtímalána auk styrkja sem eitthvað kveður að. Þess vegna verða stjórnmálamenn að hafa eitthvað fyrir sér annað en orðin tóm þegar talað er um að veita beri aukið fjármagn í nýsköpun. Því miður er sjóða- og styrkjakerfið í algjörum ólestri. Sjóðir eru fáir og algjörlega fjárvana auk þess sem ávöxtunarkrafa þeirra gerir jafnvel stöndug fyrirtæki gjaldþrota á fáum árum. Ég hvet hv. flutningsmenn til að kynna sér sjóða- og styrkjakerfið fyrir nýsköpun og sjá í hvers konar ólestri það er. Stjórnvöld verða að snúa vörn í sókn og vinna að því öllum árum að nýsköpun verði áhugavert verkefni fyrir einstaklinga og hvetjandi í stað þess að skapa þannig aðstæður að fyrirtæki sem leggja út í þetta eigi von á því að lognast út af. Þegar fyrirtæki geta sýnt fram á arð í fullvinnslu og nýsköpunarverkefnum sínum ættu stjórnvöld að beita sér fyrir stuðningi við þau en ekki að láta sem þetta sé þarft einstaklingsframtak með klappi á bakið og ósk um velfarnað. Það er eins og ég sagði mikilvægt að tengja saman skóla og atvinnulíf. Útkoman af þessu samspili á ekki eingöngu að vera betri menntun, þótt hún sé auðvitað mjög mikilvæg, heldur þarf þetta líka að skila sér út í atvinnulífið. Það er einungis hægt ef fyrirtæki geta tekið við þessu fólki, fyrirtæki sem eru í nýsköpun og fullvinnslu sjávarfangs. Þessum fyrirtækjum þarf að skapa rekstrargrundvöll svo að kunnáttu þess fólks sem kemur úr skólanámi með verkmenntun verði hægt að nýta. Í fljótu bragði get ég vel séð fyrir mér að framhaldsskólinn í Vestmannaeyjum sé vel til þess fallinn að byggja upp námsbrautir á sviði sjávarútvegs. Í Vestmannaeyjum byggist stór hluti atvinnunnar á störfum í sjávarútvegi og möguleikar á öðrum störfum því mjög takmarkaður. Á svæði eins og í Vestmannaeyjum er allt til staðar hvað við kemur sjávarútvegi, togarar, minni og stærri skip, frumvinnsla og fullvinnsla. Við megum ekki gleyma því að framtíð íslensks þjóðfélags mun byggjast á því hverju sjávarútvegurinn getur skilað þjóðinni. Því er okkur mikill akkur í að gera sem mest úr fiskinum en ekki flytja atvinnu úr landi. Um 80% af útflutningstekjum þjóðarinnar eru sjávarafurðir og nær allur hagvöxtur síðustu ára hefur orðið til vegna framleiðniaukningar í greininni. Efnahagslegur ávinningur þjóðarinnar eykst með fullvinnslunni. Breytingin sem á sér stað frá því að flytja út frumframleiðsluvöru í neytendapakkningar leiðir ekki aðeins til aukinnar atvinnu og þekkingar á matvælaiðnaði heldur einnig til meiri verðstöðugleika í útflutningi sjávarafurða frá Íslandi og þar með stöðugleika í þjóðartekjum. Með minnkandi veiðiheimildum og miklum samdrætti er mikilvægt að nemendur á sjávarútvegsbrautum læri til hlítar lög um stjórn fiskveiða og þeir geti metið kosti hennar og galla. En það sem menn verða að gera er að setjast niður og reyna að finna lausn á því hvernig á að skapa landvinnslunni lífvænleg skilyrði. Það er alls ekki gert í dag.

Forseti vill upplýsa að að beiðni hæstv. menntmrh. verður síðan þessari umræðu frestað þar sem hann kýs að taka þátt í henni.

Virðulegi forseti. Mér finnst það ekki skrýtið þó að hæstv. menntmrh. óski eftir því að taka þátt í þessari umræðu. Þrátt fyrir að hér sé á ferðinni gagnmerk till. til þál. um eflingu menntunar í framhaldsskólum á sviði sjávarútvegs og matvælaiðnaðar þá má um leið segja að þessi þáltill. sé a.m.k. viðvörun ef ekki árás á hæstv. menntmrh. sem hefur lagt fram á Alþingi frv. til laga um framhaldsskóla. Þar er gert ráð fyrir mjög miklum breytingum sem búið er að mæla fyrir reyndar og er komið til hv. menntmn. Ég ætla ekki að gera lítið úr þessari þál., síður en svo, því að ég tek undir það sem hér kemur fram í greinargerð að það er mjög mikilvægt að efla menntun á sviði sjávarútvegs. En vegna þeirrar endurskoðunar sem átt hefur sér stað á framhaldsskólalöggjöfinni og þeirri vinnu sem verið hefur í gangi á vegum sjútvrn. og menntmrn. þá höfum við, ég og hv. þm. Halldór Ásgrímsson, ekki lagt hér fram á þessu þingi till. til þál. um stofnun sjávarútvegsskóla sem við lögðum fram á 115., 116. og 117. löggjafarþinginu. Sú þáltill. gerir ráð fyrir sameiningu Fiskvinnsluskólans í Hafnarfirði, Stýrimannaskólans í Reykjavík og Vélskóla Íslands í einn sjávarútvegsskóla á framhaldsskólastigi sem er að mörgu leyti mjög svipuð þeirri hugmynd sem hér kemur fram í þáltill. þeirra sjálfstæðismanna. Það er mikilvægt að efla og styrkja menntun á sviði sjávarútvegs. Reynsla okkar sannar það að því meiri sem menntunin verður, sérstaklega fyrir það fólk sem er að vinna að verðmætasköpuninni í atvinnugreininni, eins og oft hefur verið kallað því fólki sem vinnur á gólfinu, þá hafa þau námskeið sem verið hafa í gangi á vegum sjútvrn. og aðila vinnumarkaðarins verið vel sótt og á því leikur enginn vafi að þau hafa skapað verulega framleiðniaukningu í atvinnugreininni og það eru auðvitað vísbendingar um að því meiri sem menntunin er og því meiri sem kennslan og leiðbeiningarnar eru, þeim mun meiri verður hagkvæmnin í atvinnugreininni og verðmætasköpunin. En mér finnst þrátt fyrir að hér sé um ágæta þáltill. að ræða, þá hefðu menn átt að doka örlítið við og a.m.k. af því að það eru þingmenn úr sama stjórnmálaflokki og hæstv. menntmrh. þá má segja að hæg hefðu verið heimatökin að ræða örlítið í þingflokki Sjálfstfl. hvort ekki væri hægt að koma þeim hugmyndum sem hér eru lagðar fram í formi þáltill. fyrir í því frv. um framhaldsskólann sem hæstv. menntmrh. hefur þegar mælt fyrir. Ég tel reyndar vissa hættu á því að ætlast til að öll menntun í sjávarútvegi fari fram innan framhaldsskólans. Ég tel að stóran hluta af þeirri menntun sé hægt að taka í framhaldsskólunum vítt og breitt um landið en ég er sannfærður um að það á að vera til sérskóli á sviði sjávarútvegs sem veitir sérhæfða menntun. Sá skóli á að starfa á framhaldsskólastigi því að þegar framhaldsskólastiginu sleppir erum við komin með mjög góða menntun á háskólastiginu. Mér hefur því miður fundist í umræðunni um menntunarþörf í sjávarútvegi að menn rugli þar saman menntun á háskólastigi og menntun á framhaldsskólastigi. Við getum bætt við menntunina á framhaldsskólastigi og opnað aðgang þeirra sem ljúka þar prófum að ákveðnum námsáföngum á háskólastigi. Það þarf ekki endilega að vera bein leið þangað inn á háskólastigið, menn geta tekið þetta í áföngum. Menn geta stoppað á ákveðnum stöðum og haldið síðan áfram síðar meir eða þegar mönnum hentar best. Aðalatriðið er að menn geti á öllum stigum fræðslunnar unnið sér inn ákveðin stig sem hægt er að geyma hvort sem menn kalla það að ljúka stúdentsprófi eða komast inn í háskólann og notað tímann til þess þannig að starfsmenntun gefi í raun og veru ákveðin tækifæri til þess að flýta fyrir sér í námi. Í þeirri þál., sem ég ætla að gera örlítið að umtalsefni vegna þess að hún er náskyld þeirri till. til þál. sem ég og hv. þm. Halldór Ásgrímsson lögðum fyrir á þremur síðustu þingum og hæstv. menntmrh. taldi að mikilvægt væri að fá inn í umræðuna um þá endurskoðun sem er núna að eiga sér stað á námi í sjávarútvegsfræðum á framhaldsskólastigi, þá gerðum við ráð fyrir því að þessir þrír skólar yrðu sameinaðir, þ.e. Fiskvinnsluskólinn, Stýrimannaskólinn og Vélskóli Íslands. Staðreyndin er sú að um það bil 40% af námsefni skólanna er alveg sambærilegt. Menn læra sömu enskuna, sömu dönskuna, sömu stærðfræðina og þar fram eftir götunum. Staðreyndin er sú að menn þyrftu að fara dálítið einkennilega í námið ef menn eru ekki að læra það sama og þess vegna er óskynsamlegt að vera með hálftóma bekki. Svo ég taki sem dæmi Stýrimannaskólann í Reykjavík þar sem Stýrimannaskólinn og Vélskólinn eru til húsa þá er það svo að menn eru að læra sömu enskuna á 2. og 3. hæð en það er tvöfaldur kennslubúnaður.  Ég sé, virðulegur forseti, að ég er búinn með tímann og biðst afsökunar á því að hafa farið fram yfir, en hefði í raun viljað segja miklu meira.

Virðulegur forseti. Að vísu hefði ég gjarnan kosið að menntmrh. hlýddi á mál mitt en þar sem ég veit ekki hversu langur frestur verður á að hann komi ætla ég að fá að segja nokkur orð núna. Það er alveg rétt sem hv. 11. þm. Reykv. sagði áðan að verið væri að kenna í hálftómum bekkjardeildum sama fagið og kennt er í skólanum við hiðina líka í hálftómum bekkjardeildum. Því má vel vera að rétt sé að stofna einn slíkan sjávarútvegsskóla eins og hann og félagar hans leggja til. Þannig er að þessi enska, íslenska og danska og hvað það er sem fólkið lærir í grunninum er það sama um land allt og er hægt að læra hvar sem er og væri sjálfsagt endurskoðunarefni hvort sú kennsla ætti ekki að vera annars staðar ef það hentaði. Ég er að hugsa um þetta vegna þess að ef einn slíkur skóli yrði settur upp eins og hv. 11. þm. Reykv. talaði um þá þyrfti fólk að koma langan veg til þess að taka þátt í náminu, langan veg frá heimilum sínum og búa á þeim stað sem skólinn væri fyrir dýra dóma, kannski miklu dýrara en það sem það þyrfti að greiða heima hjá sér og er því ekki víst að það væri sérlega hagkvæmt að hafa þetta á einum stað. En eigi að síður held ég að báðar tillögurnar gangi út á að efla viðgang og virðingu sjávarútvegsfræða hér á Íslandi. Um langa hríð hefur virðingin sem borin hefur verið fyrir sjávarútvegsfræðum og fiskiðnaði almennt verið harla lítil og eiginlega sorglega lítil. Þeir sem hafa kennt í skólum landsins um áratugi hafa eins og ég horft upp á það hvernig verkmenntunin hefur verið vanmetin, ekki bara sjávarútvegs- og fiskiðnaður, heldur hefur öll verkmenntun í skólakerfinu. Það þarf því miklu meira til og það er það sem ég hefði gjarnan viljað láta hæstv. menntmrh. heyra að til þess að breyta virðingunni og aðsókninni að sjávarútvegsfræðum og verkmenntun almennt þarf að breyta hugsun landsmanna. Það þarf að breyta því að landsmenn haldi að ef einhver vill læra verklega grein sé hann kjáni. Þannig hefur þetta verið og þannig var ýtt undir þetta á marga vegu þau sl. 30 ár sem ég hef þekkt til. Þetta hefur verið sorgleg þróun að horfa upp á. Fyrir 35 árum voru í landinu verkmenntadeildir í gagnfræðaskólunum og a.m.k. í þær deildir sem ég þekkti til þar sem var einmitt sjávarútvegsdeild, handmenntir og matvælaiðnaður komu ungmenni sem höfðu ákveðna stefnu og ætluðu sér vissan feril í lífinu. Það var oft kjarnafólk sem var stundum uppivöðslusamt í skóla en getumikið og alls engir kjánar. Margt af því fólki hefur getið sér góðan orðstír síðan. En þá voru til skólar sem beindu nemendum sínum, sem höfðu náð litlum árangri í neðstu bekkjum grunnskólans, hreinlega inn í verkmenntadeildina. Þeim fræðsluaðilum, sem þetta gerðu, var þetta til skammar vegna þess að þetta varð til þess að eyðileggja þessar deildir. Smátt og smátt breyttust deildirnar og urðu fámennari og í það kom ekki það kjarnafólk sem ég þekkti í upphafi. Það var vegna þess að foreldrar, kennarar og þjóðfélagið allt gaf þann tón að það væri lítils virði að fara í verkmenntir. Ef við ætlum að bæta verkmenntir á Íslandi í dag, það er alveg sama hvaða þáltill. kemur fram hér í þinginu, frá hvaða flokki og frá hvaða mönnum, ef við byrjum ekki á því að reyna að breyta viðhorfinu til verkmennta á Íslandi verður ekkert úr einu né neinu sem samþykkt er hér. Þetta vildi ég láta hv. þm. vita og hæstv. menntmrh. líka.

Hæstv. forseti. Ég flyt till. til þál. ásamt hv. þm. Gísla S. Einarssyni og Sigbirni Gunnarssyni er hljóðar svo með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd er geri úttekt á kjörum og stöðu fólks er stundar nám fjarri heimabyggð og geri tillögur er tryggi því sambærileg kjör og réttindi við námsfólk er stundar nám í heimabyggð. Nefndin athugi sérstaklega: 1. hvort námsfólk, er stundar nám fjarri heimabyggð, verði af réttindum og félagslegri þjónustu ef það heldur lögheimili í heimabyggð, 2. á hvern hátt Lánasjóður íslenskra námsmanna styður námsfólk í námi fjarri heimabyggð og hvort sjóðurinn taki í raun sérstakt tillit til slíkra aðstæðna. Með leyfi forseta segir m.a. í greinargerð: ,,Fjölmargir þurfa að stunda nám fjarri heimabyggð þar sem ekki er boðið upp á viðkomandi námskost heima. Ljóst er að slíkt hefur í för með sér mikinn kostnað og röskun á persónulegum högum. Það hlýtur að teljast alvarlegt ef námsmaður í námi fjarri heimabyggð nýtur ekki allra þeirra almennu réttinda og félagslegrar þjónustu á námsstað nema hann flytji lögheimili sitt þangað. Þetta á t.d. við barnafólk í námi utan heimabyggðar en aðgangur þess að leikskólum á námsstað er mjög takmarkaður ef lögheimili er haldið í heimabyggð. Þá er líklegt að fólk neyðist til að flytja lögheimili sitt en það kann þá að verða af annarri aðstoð vegna raunverulegrar búsetu sinnar. Þá er mikilvægt að athuga hvort þetta fólk eigi ekki að njóta allra lögheimilisréttinda á námsstað þótt það haldi lögheimili í heimabyggð. Jafnrétti til náms er hornsteinn í menntastefnu lýðræðisþjóðar. Staðsetning menntastofnana í landinu hefur án efa haft mikil áhrif á búsetuþróun síðustu ár og átt þátt í mikilli byggðaröskun. Það er því löngu tímabært að gerð verði ítarleg úttekt á kjörum og stöðu námsfólks í námi fjarri heimabyggð. Lánasjóður íslenskra námsmanna gegnir mikilvægu hlutverki hvað varðar jöfnun námsaðstoðar. Brýnt er að kanna nákvæmlega hvernig sjóðnum hefur tekist að rækja þetta hlutverk sitt gagnvart fólki í námi fjarri heimabyggð og hvort hann taki í raun nægjanlegt tillit til slíkra aðstæðna.`` Hæstv. forseti. Í lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna frá 25. maí 1992 segir m.a. í 3. gr.: ,,Stjórn sjóðsins er heimilt að taka tillit til búsetu og annarra atriða er áhrif kunna að hafa á fjárhagsstöðu námsmannsins. Stjórn sjóðsins setur nánari ákvæði um úthlutun námslána.`` Það er mjög mikilvægt í sambandi við Lánasjóð ísl. námsmanna að fram fari í sambandi við þetta mál úttekt á því hvernig Lánasjóður ísl. námsmanna hefur nýtt sér þessa heimild í 3. gr. laganna og hvernig staðið er að námsaðstoð við fólk sem þarf að fara úr heimabyggð, stundum langan veg, til þess að geta notið menntunar í þeim skóla sem það óskar en ekki er boðið upp á í heimabyggð. Það þarf ekki að rekja það fyrir neinum hve mikil röskun felst í því að þurfa að flytja búferlum til þess að setjast á skólabekk. Því fylgir mikil röskun og ég efast um að þeir átti sig á því fyrr en þeir reyna það sjálfir. Það er ekki einvörðungu um félagslega röskun að ræða á högum fólks heldur kostar þetta mjög mikla peninga líka. Mér er kunnugt um að þetta hefur m.a. valdið því að fjölmargir sem ella hefðu viljað njóta mennta hafa ekki getað gert það, einfaldlega vegna þess að þetta felur í sér svo mikla röskun. Þess vegna er það mjög mikilvægt að það verði kannað mjög ítarlega á hvern hátt hægt verður að koma til móts við þessar aðstæður í ríkari mæli. Það er t.d. mjög alvarlegt ef barnafólk, fjölskyldur þurfa að flytjast búferlum um nokkurt skeið vegna náms foreldra og fjölskyldur njóta ekki almennra réttinda á námsstað vegna þess að fjölskyldan heldur lögheimili sínu í heimabyggð. Auðvitað eru það mannréttindi hvers og eins að eiga heima heima hjá sér og vera skráður til heimilis heima hjá sér þó að fjölskylda þurfi um stundarsakir að dvelja í öðru byggðarlagi vegna þess að foreldrar eru í námi sem ekki er boðið upp á heima í héraði. Þetta gildir t.d. um börnin. Ég þekki allnokkur dæmi þess að námsmaður hafi einfaldlega þurft að flytja lögheimili sitt úr heimabyggð á námsstað til þess að eiga aðgang að barnaheimili á námsstaðnum. Er ekki eðlilegt að sá sem neyðist til þess að flytja tímabundið, jafnvel einvörðungu yfir veturinn, að hann njóti þessara almennu réttinda á þeim stað þar sem skólinn er hýstur sem viðkomandi nemandi er í, þ.e. ef ekki er boðið upp á sambærilegt nám í heimabyggð. Þetta hefur nokkuð verið rætt á meðal stúdenta og þeir hafa afgreitt tillögur um að þetta verði skoðað sérstaklega. Ég held að það sé kominn tími til að það fari fram nákvæm úttekt og athugun á þessum málum og öðru er lýtur að hag námsfólks sérstaklega sem neyðist til þess að flytja úr heimabyggð í annað byggðarlag til þess að nema fræði sem ekki er boðið upp á heima í héraði. Hæstv. forseti. Ég geri það að tillögu minni að loknum þessum umræðum að tillögunni verði vísað til hv. menntmn. og til síðari umræðu.

Virðulegi forseti. Það má vissulega segja að það sé tímabært sem hv. frsm. þessarar tillögu gerir að koma með þessa till. til þál. um að gera úttekt á kjörum og stöðu fólks sem stundar nám fjarri heimabyggð. Það sem hann sagði áðan, um að barnafólk þyrfti oft og tíðum jafnvel að skipta um lögheimili til þess að eiga aðgang að leikskólum og segir í grg. að það sé mjög takmarkaður aðgangur slíks fólks, þar er í raun og veru ekki nógu fast að orði kveðið því aðgangurinn er ekki aðeins takmarkaður, honum er nánast neitað. Þetta á sérstaklega við á höfuðborgarsvæðinu því það eru mörg dæmi um það að fólk sem kemur hingað í nám, barnafólk, og sækir um á leikskólum borgarinnar geti komist að á leikskólum eftir 2--3 ár, þ.e. þegar nám þess er kannski meira en hálfnað eða því er að ljúka.

Þetta stendur til bóta.

Vonandi stendur það til bóta með nýjum meiri hluta í Reykjavík. En þannig hefur þetta verið undanfarin ár og þær breytingar sem gerðar voru á Lánasjóði ísl. námsmanna, m.a. í tíð þessarar ríkisstjórnar og hv. flm. stóð nú að þeim breytingum, þá hefur það ekki orðið til þess að bæta stöðu námsfólks þar sem það fær ekki námslán sín greidd, þ.e. ef námið er lánshæft þá fær það ekki lán sitt greitt fyrr en eftir á. Fólk þarf einnig að standa full skil á öllum þeim einingum sem lánasjóðurinn krefst til þess að fá lán. Það er dæmi um að fólk, og þá er ég sérstaklega að tala um barnafólk, geti ekki lokið öllum þeim einingum sem lánasjóðurinn kveður á um og þá er það jafnvel búið að taka lán til að standa undir öllum þessum breytingum á högum sínum í fjóra til sex mánuði og fær síðan þá úttekt frá lánasjóðnum að það fái enga fyrirgreiðslu. Þannig að vissulega þarf að skoða það hvernig lánasjóðurinn vinnur að því markmiði sínu að jafna aðstöðu fólks til náms. Það er nýlega búið að gera könnun á því hvaða fólk það er, þ.e. hvar það fólk á lögheimili sem nýtur lána frá Lánasjóði ísl. námsmanna og kom í ljós að það er ekki nema svona frá 2--3% í þeim kjördæmum sem eru lengst frá Reykjavík, t.d. Austfjörðum. Það fólk sem á þar lögheimili er ekki nema örfá prósent af lánþegum lánasjóðsins á móti því að það eru alla vega 50--60% úr Reykjavík og af suðvesturhorninu. Það fólk sem getur nánast stundað nám í framhaldsskólum frá sínu heimili. Það er því alveg ljóst að það er auðvitað miklum mun þægilegra að stunda nám fyrir þá sem búa hér heldur en hina sem þurfa að fara langt frá sínu heimili og flytja búferlum. Það er því verulega mikil þörf á því að það sé skoðað hvernig staða þess námsfólks er sem þarf að stunda nám fjarri heimabyggð og þarf að flytja sitt heimili, hvort sem það er lögheimili eða ekki. En það er einnig mjög slæmt að það skuli þá í mörgum tilfellum þurfa að flytja lögheimili því það skapar líka ýmislegt annað óhagræði eins og t.d. það að það getur þá þurft að skila skattframtali á þeim stað þar sem það hefur flutt lögheimili til og einnig þegar sveitarstjórnar- eða alþingiskosningar fara fram, ef þetta er fólk sem hefur atkvæðisrétt sem er í flestum tilfellum, þá þarf það einnig að kjósa þar sem það hefur sitt lögheimili þó að það hafi kannski minnstan áhuga á því að kjósa þar. Það er því mjög margt sem kemur inn í það að fólk skuli, til þess að geta fengið ýmis félagsleg réttindi, þurfa að flytja lögheimili sitt. Það kemur auðvitað inn í það að ef fólk flytur lögheimili, t.d. utan að landi þá fær það jafnframt ekki þann ferðastyrk sem það annars ætti rétt á að fá. Ég vildi benda á þetta, ég held að það sé mjög víða pottur brotinn í þessum málum og það þarf líka að taka verulega á fleira en því hvernig aðstæður eru vegna lánasjóðsins. Það er vissulega tímabært að skoða það hvernig reglur lánasjóðurinn setur sér út frá þeim lögum sem í gildi eru því satt að segja hef ég líka efast um það að þær reglur séu alltaf byggðar á lögunum.

Virðulegi forseti. Ég tel ástæðu til þess að taka undir efni þessarar tillögu sem hér er flutt af þremur þm. Alþfl. og ég tel satt að segja mjög sérkennilegt að málum af þessu tagi skuli ekki hafa verið hreyft með kerfisbundnum hætti miklu fyrr. Reyndar hefur það verið svo að við alþýðubandalagsmenn höfum á undanförnum árum og má segja kannski lengur lagt mikla áherslu á þann fjárlagalið í þessu sambandi sem heitir jöfnun námskostnaðar og er undir menntmrn. og við tvöfölduðum á síðasta kjörtímabili í raunstærðum en er samt sem áður í rauninni mjög lágur og skilar allt of litlu miðað við þær þarfir sem uppi eru í þessu sambandi. Í öðru lagi má kannski geta þess að það var ákveðið að heimanakstur nemenda í framhaldsskólum yrði að nokkru leyti kostaður af þessum lið og á það við um nokkra framhaldsskóla, þ.e. Fjölbrautaskólann á Sauðárkróki og Framhaldsskóla Suðurlands a.m.k. og kannski aðra skóla án þess að ég kunni það lengur utan að. Staðreyndin er sú að við höfum haft eftir atvikum tiltölulega gott námsaðstoðarkerfi þó að það hafi spillst verulega í tíð núv. ríkisstjórnar að því er varðar Lánasjóð ísl. námsmanna, þá má segja að þetta kerfi hafi verið allgott. Þegar hins vegar hefur komið að því að taka sérstaklega á vanda fólks sem stundar nám fjarri heimabyggð þá hefur mjög lítið verið um það að menn legðu þar fjármuni til jöfnunar úr sameiginlegum sjóðum landsmanna. Þá er ég í fyrsta lagi að tala um framhaldsskólana. Það er náttúrlega alveg augljóst mál að þegar um er að ræða, segjum t.d. tvö börn úr sömu fjölskyldunni eða tvo unglinga úr sömu fjölskyldunni sem vilja eða eiga að stunda framhaldsnám í skóla fjarri heimabyggð þá það gengur bara oft ekki vegna þess að það er svo dýrt. Ég minnist þess vafalaust lengi að á síðasta ári var ég svo heppinn að sækja fund á Ólafsfirði með hv. 4. þm. Norðurl. e. og þar sagði fullorðinn maður okkur frá því að hann hefði ekki ráðið við að koma börnum sínum til mennta af því að þau voru svo mörg þannig á vegi stödd að þau vildu gjarnan mennta sig. Hann réð ekkert við það. Ég held að það þurfi skilyrðislaust að taka á þessu máli, þ.e. þessum sérstaka vanda þess fólks sem býr fjarri framhaldsskólunum og heimavistarskólunum. En í öðru lagi --- nú er auðvitað mikilvægt að hv. flm. láti svo lítið að vera í salnum meðan maður er að tala í hans eigin máli --- eru það ekki bara framhaldsskólanemendur sem hér er um að ræða heldur líka grunnskólanemendur. Staðreyndin er sú að kostnaðurinn við skólahald grunnskólanema í dreifbýli er ótrúlegur. Það þekkjum við mörg úr okkar byggðarlögum að þar er um ótrúlegan kostnað að ræða og afar sérkennilegt hefur mér oft fundist, með fullri virðingu fyrir þeim, að þingmenn dreifbýlisins skuli ekki hafa verið frekari til fjörsins fyrir hönd þessara barna í heimavistum grunnskóla úti á landi og gert ákveðnari kröfur um það að samfélagið, ríki eða sveitarfélög, greiddi niður þennan kostnað með einhverjum hætti vegna þess að hann er oft og tíðum algjörlega óviðráðanlegur. Ég er að tala um skóla eins og við þekkjum öll til sem erum hér inni, t.d. Laugaskóla í Dölum, Klúkuskóla vestra eða hvað það nú er, að þarna er oft um að ræða kostnað sem er heimilunum afar þungur. Þess vegna tel ég, hæstv. forseti, að við meðferð á tillögu af þessu tagi þá eigi menn ekki að takmarka þetta við framhaldsskólann heldur eigi menn að tala um það þegar fólk stundar nám fjarri heimabyggð almennt, hvort sem það er framhaldsnám eða grunnskólamenntun og það eigi að taka saman yfirlit um þetta, um þennan kostnað í heimavistum grunnskólanna líka því þar er um að ræða býsna þungan bagga víða. Það er ekki hægt að tala um jafnrétti til menntunar í landinu meðan foreldrar þurfa að borga með börnum sínum fleiri tugi þúsunda eða jafnvel hundruð þúsunda þegar um er að ræða nám fjarri heimabyggð, sérstaklega framhaldsskólanám á svæðum þar sem mjög erfitt er að fá húsnæði og húsnæði er dýrt. Ég tel því að hér sé hreyft afar þörfu máli og það eigi að gera ráðstafanir til þess að könnun af þeim toga sem hér er um að ræða fari fram, það verði kortlagt, það verði skoðaður hver einasti skóli, hver einasta heimavist í öllu landinu og athugað hvað þarf að gera, hversu mikla fjármuni þarf að flytja til til þess að við náum því markmiði að það verði hægt að tala um jafnrétti til menntunar af þessum ástæðum líka.

Frú forseti. Ég tel ástæðu til þess að segja hér nokkur orð og lýsa yfir almennum stuðningi við þá tillögu sem hér er fram lögð. Hér er eins og fram hefur komið verið að hreyfa ákaflega mikilvægu máli og rétt að taka undir þá tillögu sem hér er fram lögð svo langt sem hún nær. Ég vil hins vegar taka undir með hv. þm. Svavari Gestssyni um það að í raun þyrfti tillagan að vera miklum mun víðtækari. Það er nefnilega þannig að það er æði margt nám sem fólk verður að stunda fjarri heimabyggð sinni sem t.d. er ekki lánshæft nám og nefndi hv. þm. nokkur dæmi þar um. Það er líka rétt, eins og segir í grg. með þáltill., að staðsetning menntastofnana skiptir auðvitað mjög miklu máli varðandi búsetuþróun og minni ég í því sambandi á könnun sem gerð var á vegum Húsnæðisstofnunar, framkvæmd af Félagsvísindastofnun háskólans, þar sem m.a. var verið að velta upp þeirri spurningu hvað hefði áhrif á búsetuval fólks. Þar kom fram að eitt af því sem mest hafði áhrif var aðgangur að námi í framhaldsskólum. Þess vegna er það auðvitað ákaflega brýnt að það sé gert eins mikið og kostur er í því að jafna þennan aðstöðumun því það liggur auðvitað ljóst fyrir að ekki er hægt að bjóða upp á nám í framhaldsskólum í hverju einasta byggðarlagi í landinu. Það er einnig athyglisvert varðandi þennan tillöguflutning sá tímapunktur sem valinn er til þess að leggja tillöguna fram og ekki síður þegar horft er til þess að flm. allir, hv. þm., eru úr stjórnarliðinu. Mér sýnist eðlilegt, vegna þess að hér er verið að leggja til að nefnd verði skipuð til að afla ýmissa upplýsinga að það sé hægt að draga þá ályktun af vali þessa tímapunkts að það sýni traust hv. þingmanna til þeirra sem í ríkisstjórn sitja og eiga síðan að framkvæma hlutina. Þ.e. að þeir telja ekki þessa ríkisstjórn hæfa til þess að framkvæma það sem hér er um beðið og þess vegna sé eðlilegt að nefndin taki til starfa nú en skili síðan væntanlega ekki áliti fyrr en ríkisstjórnin er farin frá og önnur tekin við sem líklegri er til þess að geta framkvæmt slíka hluti sem hér er farið fram á. Það er nefnilega þannig að auðvitað hefur á seinni árum stórlega aukist sá vandi fólks sem þarf að senda börn sín til náms, t.d. í framhaldsskólum, og við vitum mörg dæmi þess, eins og hér voru nefnd áðan, að fólk hafi hreinlega hætt við að senda börn sín í framhaldsskóla vegna þess að efnahagsaðstæður hafa ekki leyft því þann munað sem því miður sumir eru farnir að líta á slíkt en auðvitað eiga þetta að vera sjálfsögð mannréttindi sem ekki eiga að vera háð efnahag fólks. Svokallaður dreifbýlisstyrkur sem hefur átt að jafna m.a. þennan aðstöðumun hefur auðvitað verið allt of lítill og hefur ekki komið nándar nærri nóg inn í þá mynd að jafna þennan mun. Hv. þm. Svavar Gestsson nefndi eitt dæmi sem á fyrri árum var aukið, þ.e. heimanakstur til framhaldsskóla, og þar er vissulega þáttur sem þarf að stórauka vegna þess að það er auðvitað í tengslum við nútímann að við notum bættar samgöngur til þess að láta nemendur t.d. í framhaldsskólum geta farið á milli frá heimabyggð sinni til skólanna þar sem fjarlægðir eru ekki í dag orðnar meiri en svo að það sé hægt að komast það á til þess að gera stuttum tíma þó svo ekki langt aftur í tíma hafi það verið miklu mun lengri tími sem það tók. Hér þarf því að breyta reglum þannig að hægt sé að taka mið af breyttum aðstæðum. Það er einnig rétt sem hv. þm. kom inn á að kostnaður við heimavistir, bæði grunn- og framhaldsskóla skapar gífurlegan aðstöðumun fólks í þessu tilliti. Það er eiginlega með ólíkindum þær reglur sem gilda t.d. varðandi framhaldsskólana þar sem jöfnun er í algjöru lágmarki þarna á milli og þar kemur bæði inn dreifbýlisstyrkurinn og síðan þær reglur sem gilda um þann kostnað sem er af rekstri heimavistanna. Þessi munur skapar þann vanda sem er raunverulega lykillinn að því að verið er að mismuna fólki miðað við búsetu og miðað við efnahagsaðstæður. Það er auðvitað hlutur sem við hljótum að velta fyrir okkur hvaða leiðir eru vænlegastar til þess. Svo ég komi aftur að efni þáltill. þá er hún auðvitað góð svo langt sem hún nær en ég sakna mjög margra þátta sem þarna þyrftu að koma til og það þyrftu auðvitað að vera þess vegna fleiri atriði sem upp eru talin ef nefnd á annað borð fer að sinna málinu að hún sinni málinu í heild sinni og taki á öllum þeim þáttum sem því tengjast. Það er annað, virðulegi forseti, sem ég held að sé rétt að orða hér og það er það að þegar svona mál er rætt þá er auðvitað eðlilegt að hæstv. menntmrh. sé viðstaddur þannig að ég held að það sé eðlilegt að leggja fram þá ósk, þar sem hæstv. menntmrh. er ekki í salnum, að umræðu þessari verði frestað þannig að hann megi taka þátt í henni og það sé hægt að halda umræðunni áfram þegar hæstv. menntmrh. er kominn vegna þess, sem ég sagði áðan, að ég sé ekki betur en hv. flm. séu í raun og veru með flutningi tillögunnar á þessum tímapunkti að gefa það í skyn að hæstv. menntmrh. sem nú situr sé ekki hæfur til þess að framkvæma það sem hér er fram á farið.

Hæstv. forseti. Mig langaði í tilefni af orðum hv. 4. þm. Austurl. að leiðrétta misskilning varðandi tímasetninguna. Í fyrsta lagi er náttúrlega ekkert sem segir það að hv. stjórnarþingmönnum sé meinað að leggja fram till. til þál. þó að þetta sé síðasti starfsvetur á Alþingi á kjörtímabili. Það er náttúrlega löng hefð til fyrir því að hv. stjórnarþingmenn leggi fram till. til þál. á þessum tíma eins og öðrum í þingstörfunum og það hefur gilt um allra flokka menn. En ég get aftur á móti upplýst hv. 4. þm. Austurl. um það að það eru sérstakar ástæður fyrir því að þessi tillaga er flutt núna en var ekki flutt á síðasta þingi. Ég hafði haft í vinnslu á sl. vetri frv. til laga um breytingu á lögum um lögheimili og þá hafði ég í huga að í því frv. fælist sú breyting að námsfólki yrði gefinn kostur á að halda lögheimili sínu í heimabyggð og njóta allra lögheimilisréttinda á námsstað. En einmitt við þá athugun alla kom í ljós að á þessu máli voru fleiri hliðar og það væri víðtækara en svo að það eitt mundi leysa allan vanda. Þar get ég tekið undir með hv. 4. þm. Austurl. að þetta mál er mjög víðtækt og þess vegna var sú leið valin að flytja málið í þeim búningi eins og það birtist hér á hinum víðtækasta grundvelli, á hinum opnasta grundvelli þannig að nefndin gæti sem sagt haft allmikið svigrúm til þess að taka á málinu öllu.

Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á því að lýsa stuðningi mínum við þessa þáltill. en í þeirri von að henni verði breytt og hún gerð víðtækari því það er full ástæða til þess að skoða bæði þessa hluti sem þarna er verið að tala um og líka aðra hluti í sambandi við skólanám í landinu og sérstaklega með tilliti til þess að nú stendur það til og yfirlýst stefna að flytja rekstur skólanna til sveitarfélaganna. Af þeim ástæðum hlýtur að þurfa að fara mjög vandlega ofan í það hvaða kröfur það eru sem almennt á að gera til hins opinbera því auðvitað munu sveitarfélögin fá þessar kröfur á sig. Það mun örugglega verða enn meiri þrýstingur á sveitarfélögin heldur en hefur verið á hið opinbera að koma til móts við kröfur um jöfnun á kostnaði vegna náms. Það er þess vegna mjög mikilvægt að fá upplýsingar um hvað það kostar að koma til móts við kröfur eins og þær sem hér hafa verið til umræðu. Ég vil síðan segja að það er hálfgrátbroslegt að sjá stjórnarliða flytja þáltill. dag eftir dag sem lýsa vonbrigðum þeirra með stjórnarstefnuna og hvernig til hefur tekist með hana á sl. fjórum árum. Við vorum með umræðu í vikunni um tillögu frá hv. 1. flm. þessarar tillögu sem hér er til umræðu um vöruverð á landsbyggðinni og nú erum við með tillögu um skipan nefndar sem á að gera úttekt á kjörum og stöðu fólks sem stundar nám fjarri heimabyggð. Áðan var til umræðu till. til þál. um eflingu menntunar í framhaldsskólum á sviði sjávarútvegs og matvælaiðnaðar. Allt eru þetta tillögur sem eru raunverulegar yfirlýsingar um það að ríkisstjórnin hafi ekki staðið sig. Stjórnarliðar eru að lýsa yfir vonbrigðum sínum með það að ekkert skuli hafa miðað í þeirra hjartans málum. Það er út af fyrir sig örugglega rétt niðurstaða þeirra að það hafi mátt gera betur og það er þá ekki við þá að sakast út af fyrir sig að leggja þó fram sínar hugmyndir og tillögur til umræðu í þinginu og ég lýsi aftur yfir stuðningi mínum við þessa tillögu en lýsi aftur á móti vonbrigðum mínum með það að við skulum vera að sjá hug þeirra koma fram í þessum málum þegar kjörtímabilið er á enda.

Hæstv. forseti. Það kemur hv. þm. Jóhanni Ársælssyni eflaust á óvart að stjórnarþingmenn skuli enn og aftur á þessu kjörtímabili hafa forustu fyrir umræðum um lífskjaramál á landsbyggðinni vegna þess að það hefur lítið farið fyrir virkilegum og raunhæfum málum af hálfu stjórnarandstöðunnar er snúa að því að reyna að styrkja stöðu og hag fólksins á landsbyggðinni. Hv. þm. finnst það skrýtið að það skuli einmitt vera Alþfl. sem hafi haft forustu fyrir þessum umræðum núna síðustu daga. Það er ekki vegna þess að ríkisstjórninni hafi mistekist eða tekist illa upp í þessum efnum. Þvert á móti. Þetta er fyrst og fremst yfirlýsing um að það þarf að huga núna sérstaklega að þessum tveimur áherslumálum sem hér hafa verið til umræðu, þ.e. annars vegar stöðu námsfólks á landsbyggðinni er stundar nám fjarri heimabyggð og svo hins vegar að vöruverðinu þar sem það er hæst á landsbyggðinni. Þetta eru stórmál og sannarlega ástæða til þess að þau séu rædd ítarlega í þinginu og úr þeim umræðum verði einhver niðurstaða. Þess vegna er þetta engin yfirlýsing um það að ríkisstjórninni hafi mistekist. Þvert á móti. Það eru að skapast jafnvel skilyrði til þess að nú getum við tekið þessi mál föstum og góðum tökum og reynt að sýna enn meiri árangur en gerst hefur. Þau mál eru líka þess eðlis mál að þau verða ekki leyst í einu vetfangi og í eitt skipti fyrir öll. Það veit hv. þm.

Hæstv. forseti. Menntastefnan hefur verið í endurskoðun hjá hæstv. ríkisstjórn. Tillögur um þá hluti eru komnar fram. Hv. þm. ber þá fram sínar hugmyndir um það hvernig eigi að standa að þessum málum. Auðvitað hefði við þá endurskoðun átt að fara yfir þessa hluti sem hér er verið að leggja til að verði skoðaðir. Það er ekki boðlegt að bjóða mönnum upp á það meðan ríkisstjórnin er með yfirlýsta stefnu í því að leggja fram frv. um menntamálin og þau eru komin fram að þá skuli ekki hafa verið farið yfir þessi mál og það eigi að fara að snupra stjórnarandstöðuna fyrir það að hafa ekki komið fram með tillögur í þessum málum. Ég tel það ekki boðlegt enda hafa tillögur stjórnarandstöðurnar í hinum aðskiljanlegustu málum ekki hlotið náð fyrir augum meiri hlutans á hv. Alþingi. Ég ætla ekki að fara að ræða upp á nýtt tillögu um vöruverð á landsbyggðinni sem hér var til umfjöllunar. Ég held að hún hafi verið afgreidd ágætlega við umræðurnar þegar þær fóru fram. En það má minna á það þegar hv. þm. auglýsir eftir tillögum okkar landsbyggðarmanna að það voru settar auknar álögur á vörur sem fluttar eru út á land með því að setja sérstakt vörugjald sem lagðist á vöruna jafnvel tvisvar og þrisvar sinnum og hefur valdið verulegri hækkun á vöruverði landsbyggðinni. Þannig hefur ríkisstjórnin verið að vinna að þessu á öfugan veg á við það sem hv. þm. er að tala um að þurfi að gera.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að það vekur furðu og undrun og athygli hvað stjórnarandstaðan hefur haft lítinn áhuga á málefnum landsbyggðarinnar á þessu kjörtímabili og ekki lagt þeim það lið sem e.t.v. væri ástæða til. Ef til vill er það yfirlýsing um það af hálfu stjórnarandstöðunnar að þessi ríkisstjórn hafi verið og sé landsbyggðarvæn, að hún hafi staðið sig vel við mjög erfiðar aðstæður í þjóðarbúinu, að hún hafi staðið sig vel í málefnum landsbyggðarinnar. Það má líka benda á ýmis dæmi þess efnis, stórátak í samgöngumálum, hafnamálum, fjárfestingar á sviði heilbrigðismála um allt land, heilbrigðisþjónustu til styrktar og eflingar. Það eitt að takast á við uppsafnaðan skuldahala síðasta áratugs í rekstri sjúkrastofnana á landsbyggðinni, það er eitt mál út af fyrir sig sem hægt væri að ræða lengi en það hefur þessi ríkisstjórn þó verið að gera og þar með að styrkja rekstur sjúkrastofnana um landið. Þannig má víða sjá að ríkisstjórnin hafi tekið til hendi í landsbyggðarmálefnum og þar með lagt grundvöll að öflugri búsetu. Það er kannski skýringin á því af hverju stjórnarandstaðan hefur gert málefni landsbyggðarinnar jafnlítið að umræðuefni á Alþingi á þessu kjörtímabili og raun ber vitni. En þó að við hv. stjórnarþingmenn og þingmenn í Alþfl. flytjum tillögu um að ganga enn frekar fram í landsbyggðarmálunum þá er það náttúrlega vitnisburður um það að við ætlum að halda áfram á þessari braut.

Hæstv. forseti. Að heyra á endemi. Ef það á nú að verða þannig að hv. stjórnarliðar ætli að fara að hæla sér af því að þeir séu á einhvern sérstakan hátt landsbyggðarvænir. Ég bið nú hv. þm. að halda þessa ræðu yfir Austfirðingum. Ég efast um að hann geti fundið mjög mikið af tilefnum til að hæla sér af því þar að menn hafi verið að gera einhverja stórkostlega hluti fyrir landbyggðina og byggðirnar yfirleitt í landinu. Í upphafi kjörtímabils þessarar ríkisstjórnar fundu menn upp orðið vaxtarsvæði. Út frá því varð mikil umræða. Það urðu miklar umræður um byggðamál á þessu kjörtímabili og hefur ítrekað verið haldið uppi af stjórnarandstöðunni en auðvitað ekki stjórnarliðum. Það ætti að vera hv. þm. í fersku minni að yfirleitt hefur vantað alþýðuflokksmenn í allar þær umræður sem hér hafa farið fram um byggðamál á þessu kjörtímabili og það hefur nánast verið einsdæmi ef alþýðuflokksmenn hafa mætt í þær umræður.

Þetta er rangt.

Það er ekki rangt. Við höfum staðið hér í löngum umræðum um byggðamál þar sem varla hefur komið fyrir að það hafi nokkur annar maður en hv. þm., og það má hann eiga, tekið til máls fyrir Alþfl. Ég held að það segi sitt um það hve mikinn áhuga alþýðuflokksmenn hafa á að verja málstað sinn í byggðamálum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 5. þm. Austurl. fyrir að hafa frumkvæði um það að flytja þessa till. til þál. sem hér er til umræðu. Það er vissulega svo að kjör og staða fólks er mjög mismunandi í landinu. Þeir sem búa í hinum dreifðari byggðum eiga í mörgum tilvikum erfiðara með að stunda nám fjarri heimabyggð og hafa af því nokkuð meiri kostnað en þeir sem geta stundað allt sitt nám nánast við bæjardyrnar. Þess vegna held ég að það sé tímabært að flytja þessa tillögu og gera þá athugun sem tillagan gerir ráð fyrir. En mér heyrist, hæstv. forseti, að sú umræða sem hér hefur farið fram sé nokkuð fyrir utan efni tillögunnar vegna þess að í tillögunni segir, með leyfi forseta: ,,Nefndin athugi sérstaklega: 1. hvort námsfólk, er stundar nám fjarri heimabyggð, verði af réttindum og félagslegri þjónustu ef það heldur lögheimili í heimabyggð.`` Það sem hér er fyrst og fremst verið að vekja athygli á og óska eftir að athugun verði gerð á snýr að þeim sveitarfélögum þar sem skólarnir eru. Hvar eru nú skólarnir? Þeir eru jú mest hér á höfuðborgarsvæðinu og á stærstu byggðasvæðunum í landinu og þess vegna lít ég þannig á þessa tillögu að það eigi að gera sérstaka athugun á því hvernig sveitarfélögin þar sem skólarnir eru koma til móts við námsmenn gagnvart hinni félagslegu þjónustu. Það er meginmál. Það fer ekkert á milli mála að sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu, sem nýtur þess að hér eru menntastofnanirnar á framhaldsskólastigi, hafa af því feiknarlega miklar tekjur og ég tel að það sé mjög þarft að gera þessa úttekt sem tillagan gerir ráð fyrir og einnig að það verði skoðað hvernig Lánasjóður íslenskra námsmanna kemur til móts við þær sérstöku aðstæður sem lúta að ferðakostnaði frá heimabyggð og til skólanna og þann kostnað sem fólk sem þarf að flytjast búferlum vor og haust hefur umfram þá sem búa við þau kjör að skólarnir hafa verið byggðir upp í þeirra heimabyggð. Þetta vildi ég að kæmi fram, hæstv. forseti, við þessa umræðu og ég fagna því að þessi tillaga komi hér fram. Ég verð að segja vegna orða þeirra hv. þm. sem hér hafa talað að hv. 5. þm. Austurl. hefur verið öflugur talsmaður landsbyggðarinnar. Hann hefur verið öflugur talsmaður hér á þingi fyrir byggðastefnu og þess vegna er það ekki á nokkurn hátt hjáróma rödd sem hér heyrist þegar hann flytur þessa tillögu í þinginu. En það sem er hins vegar mikilvægast er að tryggja nám í heimabyggð. Framhaldsnám er ekki alls staðar hægt að stunda en ég tel að sú þróun, sem hefur átt sér stað með uppbyggingu framhaldsskólanna um allt land með því að framhaldsdeildir hafa verið settar á stofn í mörgum hinna stærri byggða og þær deildir tengjast framhaldsskólunum í landshlutunum, ég tel að það sé æskilegt og hafi leitt til þess að námsfólk hefur getað verið lengur í sinni heimabyggð og það er afskaplega mikilvægt að svo sé. Varðandi athugasemdir hv. stjórnarandstæðinga í þessari umræðu að þetta sé einhver áfellisdómur yfir ríkisstjórninni eða viðkomandi hæstv. ráðherrum þá vil ég minna þessa hv. þm. á það að þeir höfðu tækifæri á síðasta kjörtímabili til þess að gera það sem þeir eru að láta að liggja að ætti að hafa gerst á þessu kjörtímabili. En það fer ekkert á milli mála að á þessu kjörtímabili hefur verið komið til móts við þessa hluti með áframhaldandi öflugri uppbyggingu, sérstaklega á sviði framhaldsskólanna og einnig með því að dreifbýlisstyrkir hafa verið veittir þeim sem stunda nám í framhaldsskólunum. Og síðast en ekki síst tel ég að með því að sveitarfélögin hafa eflt grunnskólann mjög víða, eftir að sveitarfélögin tóku meiri þátt í rekstri grunnskólanna þá hafi þróunin orðið sú að grunnskólarnir hafa orðið betri. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu, vil aðeins segja að lokum að ég fagna þessari tillögu og ég vona svo sannarlega að hún nái hér fram að ganga og hægt verði að gera þá athugun sem hún gerir ráð fyrir.

Hæstv. forseti. Ég þakka góðar undirtektir við þessa till. til þál. um að fram fari úttekt á kjörum námsfólks er stundar nám fjarri heimabyggð. Ég tel að hér sé um mjög brýnt mál að ræða eins og hv. þm. sem tekið hafa þátt í umræðunum hafa staðfest með mér og ég bind miklar vonir við að þessi tillaga geti náð fram að ganga á þessu þingi. En ég get líka tekið undir það, og það var skoðun mín er ég lagði fram þessa till. til þál., að þetta mál ætti að skoða í hinu víðasta samhengi og ég vil taka undir þau sjónarmið. Satt best að segja varð það niðurstaða mín þegar ég var að huga að þessum málum þegar ég var að vinna í málinu að það væri affarasælast að gera það með þeim hætti og ef tillagan er skoðuð greinilega og texti hennar rýndur þá kemur einmitt þar fram að hér er ekki sérstaklega átt við framhaldsnám fremur en annað nám, heldur er talað um nám í almennri merkingu og þess vegna nær tillagan líka yfir t.d. aðstæður sem skapast vegna búsetu á heimavist. Það þarf líka að skoða skólaaksturinn og hann kemur inn í þetta líka og ég get tekið undir þau sjónarmið að hann gegnir afar mikilvægu hlutverki í dreifbýlinu. Ég vil þess vegna, hæstv. forseti, í lok þessarar umræðu þakka hana og ég vona að hún megi skila árangri. En ég get ekki látið hjá líða að minnast á að hér hafa fulltrúar allra flokka talað í umræðunum nema Framsfl. Ég sakna þess að fulltrúi Framsfl. skuli ekki tala í þessum umræðum þar sem verið er að ræða jafnbrýnt stórmál og kjör námsfólks á landsbyggðinni. Ég hef ekki orðið var við marga hv. þm. Framsfl. í þingsalnum við þessa umræðu en séð einum og einum bregða fyrir og mig langar til að varpa fram þeirri spurningu hvort þetta merki einhver þáttaskil í afstöðu Framsfl. til byggðamála. Þess vegna langar mig til að spyrja hvort hæstv. forseti telji ástæðu til að fresta þessum umræðum núna til þess að gefa fulltrúa Framsfl. tækifæri á að undirbúa ræðu til að flytja við þessa mikilvægu umræðu svo að stefna Framsfl. geti komið fram. Hér er um byggðamál að ræða og við þekkjum sögu Framsfl. sem hefur vitnað um a.m.k. áhuga í orði á málefnum landsbyggðarinnar og þess vegna kann það að geta valdið pólitískum misskilningi ef þessari umræðu lýkur án þess að Framsfl. geti komið sjónarmiðum sínum hér á framfæri. Þess vegna langar mig til að spyrja um mat hæstv. forseta á því, hvort hann telji ástæðu til að sýna Framsfl. þá tillitssemi að umræðunni verði frestað svo að Framsfl. geti komið sínum sjónarmiðum á framfæri við umræðuna.

Nei. Forseti telur ekki ástæðu til þess. Það var enginn á mælendaskrá frá þeim hópi sem hv. þm. er að vitna til og þess vegna telur forseti enga ástæðu til að fresta umræðum þess vegna.

Ég deili ekki við hæstv. forseta og get líka tekið undir hennar niðurstöðu en ég vildi koma þessari ósk á framfæri af tillitssemi við þingflokk Framsfl. hér í þinginu, en ég trúi því að fulltrúi hans komi sínum sjónarmiðum á framfæri í starfi hv. menntmn. þannig að hann geti haft tök á því að eiga þátt í framvindu landsbyggðarmála hér í þinginu.

Virðulegi forseti. Á þskj. 272 flyt ég ásamt hv. varaþm. Þuríði Backman till. til þál. um breytingar á notkun framfærsluvísitölu. Tillagan er á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta semja frv. til laga sem miði að því að reiknuð verði út sérstök vísitala framfærslukostnaðar án áfengis og tóbaks og sú vísitala verði notuð þegar ákvarðaðar eru breytingar á lánskjaravísitölu og öðrum viðmiðunum. Stefnt skal að því að leggja slíkt frv. fram í upphafi næsta þings og verði gildistaka miðuð við 1. jan. 1996.`` Eins og hv. þingmenn átta sig á er þessi tillaga að nokkru leyti flutt í framhaldi af umræðu sem varð hér um daginn, ég hygg að það hafi verið fsp. flutt af mér varðandi þessi mál þar sem það kom fram að þær áherslur sem heilbrigðisyfirvöld telja skynsamlegar við verðlagningu á áfengi og tóbaki eru óframkvæmanlegar miðað við núverandi efnahagskerfi á Íslandi, svo sérkennilegt sem það nú er, vegna þess að það mundi hafa í för með sér svo mikla hækkun á skuldum heimilanna. Ef áfengi og tóbak yrði hækkað umfram annað verðlag mundi það þýða sérstaka aukahækkun á lánskjaravísitölunni sem aftur þýðir stórfellda hækkun á skuldum heimilanna. Og hvað sem þessum lánskjaravísitölumálum líður þá er það alla vega vitlaust kerfi að halda með þessum hætti á hlutunum og af þeim ástæðum er þessi tillaga flutt. Nú geta menn auðvitað sagt sem svo að eðlilegra væri það að afnema sjálfvirk tengsl vísitalna og skulda yfirleitt og það er stefna okkar alþýðubandalagsmanna, eins og margoft hefur komið fram, að það sé eðlilegt eins og það er stundum orðað að taka lánskjaravísitöluna úr sambandi. Það þýðir að þar með mundu skuldir ekki hækka sjálfvirkt með vísitölunni og það væri skynsamlegt. En það er nokkur vandi að koma þeirri stefnu í framkvæmd, fyrst og fremst vegna þess að menn eru þeirrar skoðunar að þær skuldbindingar sem stofnað hefur verið til á undanförnum árum frá 1979 þegar þetta var leyft, hljóti áfram að vera bundnar lánskjaravísitölu þannig að breytingarnar sem gerðar yrðu að því er þetta varðar, myndu þá fyrst og fremst ná til nýrra skuldbindinga. Við erum þeirrar skoðunar að þetta væri eðlilegt. En fyrir utan það er það þannig og hefur reyndar lengi verið stefna heilbrrn. að það ætti að hækka sérstaklega verð á áfengi og tóbaki til að draga úr notkun á þessum vörum. Og rökin fyrir því eru fyrst og fremst heilbrigðisleg og fyrir nokkrum árum þegar ég hafði með heilbrrn. að gera, þá voru sett fyrstu tóbaksvarnalög á Íslandi og þar voru inni ákvæði um að það ætti að hækka sérstaklega verð á áfengi og tóbaki í forvarnarskyni en þá og síðar var því hafnað af fjmrn. fyrst og fremst vegna þess að þarna er um að ræða mikilvægan tekjustofn fyrir ríkissjóð, sölu á áfengi og tóbaki, og sérstakar hækkanir á þessum vörum mundu hafa það í för með sér að tekjur ríkissjóðs minnkuðu sem því næmi og menn þyrftu þá annaðhvort að vera tilbúnir til að leggja á aðra skatta í staðinn eða skera eitthvað niður. Þessi voru rök fjmrn. þá. Nú hafa fjmrn. bæst ný rök sem eru þau að með aukahækkunum á áfengi og tóbaki mundi lánskjaravísitalan hækka aukalega og þar með skuldir ríkissjóðs og heimilanna í landinu. Af þeim ástæðum, hæstv. forseti, er þessi tillaga flutt og það er hv. varaþm. Þuríður Backman, hv. 4. þm. Austurlands, sem hafði forustu um þessa tillögu og vitnar í greinargerð sérstaklega í íslenska heilbrigðisáætlun þar sem mælt er með hækkunum á verði áfengis og tóbaks umfram almennar verðhækkanir. Ég er sammála þessu sjónarmiði. Ég tel að það væri skynsamlegt að hækka áfengi og tóbak umfram aðrar almennar verðhækkanir. Það væri skynsamlegt í forvarnaskyni þó að það séu auðvitað takmörk fyrir því hversu vitlegt er að ganga langt í þeim efnum eins og á öðrum sviðum. Ég tel, hæstv. forseti, að það sé í sjálfu sér óþarfi að rökstyðja þessa tillögu nánar. Mér sýnist einboðið að hún fái jákvæða meðferð í þessari virðulegu stofnun. Ég sé ekki alveg í fljótu bragði, hæstv. forseti, hvar væri best að vista tillöguna, það er ekki alveg einfalt. Auðvitað er hún flutt sem heilbrigðismál þannig að það væri auðvelt að vísa henni til hv. heilbr.- og trn. en hún er auðvitað vísitölumál og þar af leiðandi hagstofumál og á þess vegna venju samkvæmt heima í allshn. en ég held að ég leggi samt til að henni verði vísað til heilbr.- og trn. vegna þess að rökin fyrir flutningi tillögunnar eru heilbrigðisleg og það er vitnað til íslenskrar heilbrigðisáætlunar í tillögunni. Hér er sem sagt verið að taka á þessum eina þætti þó að við flm. séum bæði þeirrar skoðunar að hitt væri enn þá betra að taka vísitöluna alveg úr sambandi við sjálfvirkar breytingar skuldbindinga. Við teljum að það væri svo en meðan það er ekki gert teljum við að þetta væri skref í rétta átt. Ég legg því til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn. ef það samrýmist venjum en til vara til allshn.

Forseti vill gjarnan skoða nánar vísun málsins til nefndar áður en atkvæðagreiðsla fer fram.

Hæstv. forseti. Ég lýsi yfir stuðningi við þessa tillögu og tek undir þau rök sem hér voru flutt, að af heilbrigðisástæðum sé ástæða til þess að taka áfengi og tóbak út úr vísitölunni, en það sem fær mig fyrst og fremst til að standa upp er það að ég tel að eitt af því allra mikilvægasta í þessu landi til þess að koma á betra réttlæti og eðlilegri, hvað á maður að kalla það, eignamyndun eða eðlilegri breytingu eignastærðanna í þjóðfélaginu sé að taka lánskjaravísitölu og aðrar vísitölur sem hafa sjálfvirk áhrif af. Það er skref í þá áttina það sem lagt er til í þessari tillögu en það er ekki nema hluti og mjög lítið skref til þess að afnema lánskjaravísitöluna. Ég tel að það sé löngu orðið ljóst að við erum á mikilli glötunarbraut í tengslum við þær breytingar sem voru gerðar á sínum tíma þegar lánskjaravísitalan var innleidd. Við höfum gert það sem líklegast hvergi hefur verið gert í heiminum, við höfum tryggt í bak og fyrir allt sem heitir fjármagn í landinu. Það getur einungis tapast með gjaldþrotum en við komum í veg fyrir að fjármunirnir geti rýrnað eins og aðrar eignir í þjóðfélaginu ættu að gera og gera ævinlega. Ef menn setja dæmið þannig upp að búið væri að verðtryggja alla hluti í þjóðfélaginu þá hlýtur það að renna upp fyrir hverjum einasta manni að það getur ekki gengið. Það verða ævinlega að geta komið fram breytingar á verðgildi hlutanna og með því að taka peningana út úr og verðtryggja þá sérstaklega þá erum við að flytja álagið af þessum breytingum yfir á einhverjar aðrar þjóðhagsstærðir. Við fluttum þetta álag sérstaklega yfir á launin á sínum tíma. Það var raunverulega á kostnað launanna í landinu sem við tryggðum lánskjörin aðallega á sínum tíma og við höfum haldið þessa braut áfram allt of lengi. Það sem ég tel að við þurfum að gera er að aflétta þessu. Það á að vera hlutverk verkalýðsfélaganna að semja um kaup og kjör og það á að vera hlutverk banka og lánastofnana að ákveða og bjóða vaxtakjör í samræmi við markaðinn en það á ekki að vera til eitthvað sem heitir sjálfvirkt kerfi sem tryggir ævinlega peningunum forgang fram yfir allt annað. Við erum að sjá fjölda gjaldþrota einstaklinga í landinu. Það er afleiðing af þessari stefnu. Það eru fjölmargir einstaklingar búnir að tapa sínu fjárhagslega sjálfstæði og það eiga mjög margir eftir að tapa því vegna þess hvernig staðið var að þessum málum á sínum tíma. Við settum sem sagt þessar skuldbindingar á og á sínum tíma var því lýst mjög vel fyrir fólki að þarna væri á ferðinni aðferð sem væri fólgin í því að menn ættu að borga skuldirnar sínar með eðlilegum vöxtum til baka en fáum árum seinna voru þetta orðnir okurvextir og fjárfestingarákvarðanir fólks sem höfðu verið teknar í kringum 1980 voru allt í einu orðnar kolrangar. Þó að menn hefðu miðað við það í sínum áætlunum að verðbólga yrði lítil eða að lánskjörin yrðu þannig vaxin að menn væru að borga 2--4% í vexti, þá stóðu menn allt í einu frammi fyrir því að þetta nýja kerfi, þetta sjálfvirka gangvirki, sem komið var á malaði af þeim eignirnar og fólk gat ekki staðið undir þeim skuldbindingum sem það hafði tekið á sig. Þetta er enn að verki og Alþingi Íslendinga hefur ekki enn þá getað komið sér að því að taka á þessu máli. Ég vona að það styttist í það.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 78/1994, um leikskóla. Frumvarpið er á þskj. 286 og flyt ég það ásamt öðrum þingkonum Kvennalistans. Samkvæmt 1. gr. frv. er lagt til að 7. gr. núgildandi laga orðist svo, með leyfi forseta: ,,Bygging og rekstur leikskóla skal vera á kostnað og í umsjón sveitarstjórna og sjá þær um framkvæmd þessara laga, hver í sínu sveitarfélagi. Sveitarstjórnum er skylt að hafa forustu um að tryggja börnum undir skólaskyldualdri dvöl í góðum leikskóla. Óski foreldrar eða aðrir forráðamenn 4 og 5 ára barna eftir leikskóladvöl fyrir barn sitt er sveitarfélögum skylt að verða við þeirri ósk. Heimilt er öðrum aðilum að reka leikskóla að fengnu samþykki viðkomandi sveitarstjórnar. Tilkynna skal menntamálaráðuneytinu um stofnun nýs leikskóla. Sveitarstjórnir skulu árlega senda menntamálaráðuneytinu ársskýrslu um starfsemi leikskóla.`` Hér er sem sagt lagt til að það verði breytt örlítið skyldum sveitarfélaga gagnvart 4 og 5 ára börnum en í núgildandi lögum segir svo, með leyfi forseta: ,,Bygging og rekstur leikskóla skal vera á kostnað og í umsjón sveitarstjórna og sjá þær um framkvæmd þessara laga, hver í sínu sveitarfélagi, þeim er skylt að hafa forustu um að tryggja börnum dvöl í góðum leikskóla.`` Með þeirri breytingu sem lögð er til í frv. má segja að verið sé að gera sveitarfélögin fræðsluskyld gagnvart 4 og 5 ára börnum á leikskólum ef forráðamenn barnanna óska. Með fræðsluskyldu er hér átt við að sveitarfélögum sé skylt að veita fjögurra og fimm ára börnum leikskólavist ef forráðamenn þeirra óska og það skal áréttað að hér er ekki verið að tala um skólaskyldu í þeirri merkingu að foreldrar verði að senda börn sín á leikskóla né að leikskóladvölin eigi að hafa meira fræðsluyfirbragð en hingað til. 2. gr. frv. hljóðar þannig: ,,Lög þessi öðlast gildi 1. jan. 1996.`` Það þykir rétt að gefa sveitarfélögum örlítinn tíma til þess að aðlagast þessari breytingu. Í grg. með frv. legg ég áherslu á að uppeldi og menntun uppvaxandi kynslóða sé verkefni sem ekkert þjóðfélag má kasta höndum til. Með vaxandi atvinnuþátttöku kvenna hefur þörfin og krafan um samfélagslega þátttöku í uppeldi barna orðið áþreifanlegri og viðurkenndari. Íslensk stjórnvöld hafa verið ótrúlega svifasein að verða við þessu kalli þannig að nú er oft hróplegt misræmi á milli vinnutíma foreldra og barna, bæði þeirra sem eru á leikskólum og í grunnskólum. Þó að rekstur leikskólans sé nú alfarið á vegum sveitarfélaga er það viðurkennt skv. 1. gr. gildandi laga að leikskólinn sé fyrsta skólastigið í skólakerfinu fyrir börn undir skólaskyldualdri og að menntmrn. fari með yfirumsjón með leikskólastiginu. Skólaskylda 6 ára barna var samþykkt árið 1990, en fram að þeim tíma var heimildarákvæði til að reka forskóla fyrir 5--6 ára börn innan grunnskólans. Nú eru lögbundin skil á milli leik- og grunnskólastigsins við 6 ár og ekki þykir ástæða til að breyta því á meðan mikil uppbygging er fyrirsjáanleg á báðum skólastigum til að einsetja grunnskólana og fullnægja eftirspurn vegna leikskóla. Í þessu frv. er athyglinni beint að 4 og 5 ára börnum. Lagt er til að koma á fræðsluskyldu sveitarfélaga fyrir þessa tvo árganga ef foreldrar óska eftir leikskólavist. Tekið skal skýrt fram að hér er ekki átt við skólaskyldu, eins og að framan greindi áðan, í þeirri merkingu að foreldrar verði að senda börn sín í leikskóla. Helstu rök fyrir þessari lagabreytingu eru eftirfarandi: 1. Leikskólauppeldi þykir æskilegur undirbúningur fyrir skólagöngu barna einkum hvað varðar vitrænan og félagslegan þroska samkvæmt fjölmörgum rannsóknum bæði hér á Íslandi og erlendis. 2. Leikskólauppeldi þykir mikilvæg leið til að jafna uppeldislegan aðstöðumun barna áður en að eiginlegri skólagöngu kemur. Í nágrannalöndunum hafa verið farnar ýmsar leiðir, kannski þekktust hin svokallaða ,,headstart``-áætlun í Bandaríkjunum þar sem lögð hefur verið áhersla á það að öll börn eigi aðgang, sérstaklega börn sem koma frá erfiðum heimilum, að leikskólavist áður en þau fara í skóla. 3. Samkvæmt upplýsingum frá menntamálaráðuneytinu og Hagstofu Íslands voru 79,2% 4 ára barna og 74,1% 5 ára barna í leikskólum 1. desember 1993. Því er ljóst að 20--25% barna í þessum árgöngum eru ekki í leikskóla. 4. Samanburðarupplýsingar frá öðrum löndum um uppeldisaðstæður 4 og 5 ára barna eru okkur yfirleitt óhagstæðar og ég ætla að nefna nokkrar upplýsingar í því sambandi. Í Frakklandi eru 95% 3 ára barna og næstum 100% bæði 4 og 5 ára barna í leikskólum sem, eins og hér, eru fyrsta skólastigið. Þar eru þeir foreldrum að kostnaðarlausu eins og skylduhluti grunnskólans hér. Í Englandi eru 5 ára börn skólaskyld. Einungis um 50% 4 ára barna hafa aðgang að forskólum í Englandi sem að stórum hluta eru einkaskólar eða reknir af foreldrum. Það fer því vaxandi að börn byrja í grunnskólum 4 ára þar, þ.e. sama ár og þau verða 5 ára. Þrýstingurinn er í þá átt að þau byrji fyrr í grunnskólanum af því að leikskólinn hefur ekki sinnt sínu hlutverki. Á Írlandi eru 4 og 5 ára börn skólaskyld. Á Spáni er forskólastiginu skipt í tvennt, þ.e. leikskóla og sérstaka smábarnaskóla fyrir 4 og 5 ára börn sem um 85% þessara árganga nýta sér. Í Þýskalandi eru börn skólaskyld 6 ára og eru í leikskólum eða svokölluðum ,,Kindergarten`` frá 3 til 6 ára samkvæmt óskum foreldra. Greiðsla þar fyrir leikskólavist miðast við tekjur foreldra þannig að börn við erfiðar aðstæður eiga að geta komist á leikskóla. Í Bandaríkjunum hefst skólaskylda víðast hvar við 6 ára aldur en a.m.k. fimm fylki hafa lækkað skólaskyldualdurinn í 5 ár á undanförnum árum og í mörgum skólum er boðið upp á ókeypis forskólavist sem ekki er skólaskylda fyrir 4 og 5 ára börn. Í Japan eru börn skólaskyld 6 ára en gífurlegur þrýstingur er á að komast í góða leikskóla til að standast samkeppni þegar í skólann er komið. Um 95% japanskra 4 og 5 ára barna fara í leikskóla. Í Svíþjóð eru börn skólaskyld 7 ára svo og í Noregi en flest börn fara í forskóladeildir, 6 ára deildir eins og þær hétu hér, og ástand leikskólamála er mjög breytilegt eftir sveitarfélögum á Norðurlöndum, svo og greiðslur fyrir leikskólavist þar. Fimmtu rökin fyrir samþykkt þessa frv. eru að ekki er vitað hve stór hluti þeirra 4 og 5 ára barna sem ekki eru í leikskólum hér á landi eru það ekki vegna þess að foreldrarnir hafa ekki efni á því. Ég er mjög hrædd um að það sé ein mikilvæg ástæða. Við vitum ekki hvort það er vegna þess að foreldrar hafa ekki áhuga á því, hvort leikskólavist er ekki í boði eða hvort foreldrar hafa ekki efni á að nýta sér leikskólavist. Þetta þarf því að kanna. Ef í ljós kemur að það er fyrst og fremst framboð á leikskólarými sem kemur í veg fyrir að 20--25% 4 og 5 ára barna sækja leikskóla þyrfti að hraða uppbyggingu leikskóla. Hugsanlega þyrfti þá að seinka gildistöku þessara laga til að koma í veg fyrir að þrengt verði að möguleikum yngri barna til leikskólavistar sem er ekki tilgangur þessa frv. Ef í ljós kemur að foreldrar óska ekki eftir leikskólavistun fyrir þessi 20--25% 4--5 ára barna þar sem þeir kjósa að sinna börnum sínum sjálfir mun þessi lagabreyting ekki breyta miklu. Ef hins vegar kemur í ljós að hægt er að fá leikskólavist og foreldrarnir hafa áhuga á að nýta hana en hafa ekki efni á því þá er mjög mikilvægt að huga að leiðum til þess að koma í veg fyrir að atvinnuleysi eða fjárhagserfiðleikar foreldra hindri leikskólavistun barna þeirra. Ég legg áherslu á þann rétt barna sem þetta frv. kveður á um að öll börn eiga rétt á að vera a.m.k. tvö ár í leikskóla áður en skólaganga hefst. Hvort sem af því verður að rekstur grunnskólans fari alfarið yfir á sveitarfélögin eða ekki er það hlutverk löggjafans og menntmrn. að sjá til þess að allt sé gert sem mögulegt er til að tryggja jafnrétti allra barna til náms og þroska. Forskóli er hin hefðbundna leið til að jafna aðstöðumun barna til náms áður en skólaganga hefst. Þegar forskóladeildir grunnskólans voru skyldubundnar fluttist þetta hlutverk til leikskólans og tryggja þarf nú að þeim 20--25% 4 og 5 ára barna sem ekki eru í leikskólum standi slík vist til boða óháð búsetu og efnahag foreldra. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um úttekt á námskrám og kennslubókum grunn- og framhaldsskóla með hliðsjón af jafnréttislögum. Tillöguna flyt ég ásamt öðrum þingmönnum Kvennalistans og hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að skipa nefnd sem geri úttekt á námskrám og kennslubókum grunn- og framhaldsskóla með hliðsjón af 10. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og setji fram tillögur um verklag sem tryggi að þær kennslubækur, sem eru í notkun hverju sinni, samræmist þeirri grein.`` Ég hef nú lokið við að lesa þáltill. og ætla að gera stutta grein fyrir hvers vegna ég flyt þessa tillögu. Allt frá árinu 1976 þegar Alþingi Íslendinga samþykkti fyrst lög um jafnrétti kynjanna, fyrst allra Norðurlanda, hefur verið ákvæði um það að ekki megi mismuna kynjunum í kennslubókum. Þrátt fyrir það hefur lítið verið gert til úrbóta og ekkert sem tryggir að kennslubækur mismuni ekki kynjum. Einnig er óljóst hvernig má losa skólann við þær kennslubækur sem augljóslega brjóta í bága við gildandi lög. Í 10. gr. núgildandi laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla segir m.a.: ,,Í skólum og öðrum mennta- og uppeldisstofnunum skal kynjum ekki mismunað. Skylt skal að gæta þessa í námi og kennslu, starfsháttum og daglegri umgengni við nemendur. Á öllum skólastigum skal veita fræðslu um jafnréttismál, m.a. með því að leggja áherslu á að búa bæði kynin jafnt undir virka þátttöku í samfélaginu, fjölskyldulífi og atvinnulífi. Gæta skal þess sérstaklega að kennslutæki og kennslubækur séu þannig úr garði gerð að kynjum sé ekki mismunað.`` Mig langar að segja örlítið frá starfi því sem hefur verið unnið að á þessu sviði. M.a. hefur starfshópur um jafna stöðu kynja í skólum starfað á vegum menntmrn. frá 1987--1990. Hópurinn sendi Námsgagnastofnun bréf í desember 1987 og benti á að í nokkrum könnunum á námsefni skólanna hefði komið í ljós að kynjum væri víða mismunað, sums staðar verulega. Mikilvægt væri að upplýsa höfunda nýs efnis um málið og að eldra efni væri ekki endurprentað nema rækileg endurskoðun færi fram. Einnig var gerð tillaga um að ráðinn yrði starfsmaður í hlutastarf til að sinna þessu verkefni. Í svari Námsgagnastofnunar frá því í febrúar 1988 var sagt að höfundar efnis fengju svokallaðan gátlista í hendur þar sem minnt væri á að gát þyrfti m.a. að hafa varðandi jafna stöðu kynja við samningu og endurskoðun námsefnis. Einnig kom fram að ekki væru tök á að ráða starfsmann til að sinna svo sértæku verkefni. Þar sem starfshópurinn taldi þetta ekki fullnægjandi var samið leiðbeinandi bréf til allra námsefnishöfunda sem Námsgagnastofnun var beðin um að koma á framfæri. Þessar upplýsingar koma m.a. fram í skýrslu starfshóps um jafna stöðu kynja í skólum. Nú styðst Námsgagnastofnun við leiðbeiningar til höfunda efnis, svokallaðan gátlista, og leiðbeiningar um frágang sem Námsgagnastofnun gaf út 1994. Í þeim lista segir m.a. á bls. 4, meða leyfi forseta: ,,Í námsefni skal kynjum ekki mismunað. Þess skal gætt að ámóta fjöldi dæma sé tekinn af hvoru kyni, að áhugamálum beggja kynja sé gert jafnhátt undir höfði og að drengir og stúlkur séu ekki eingöngu sýnd í hefðbundnum hlutverkum.`` Þessum lista er dreift til nýrra höfunda en ekki er ljóst hvernig eftirliti er háttað þar sem töluvert virðist enn vanta á að bækur Námsgagnastofnunar samræmist framangreindri lagagrein. Fjárhagsvandi stofnunarinnar ræður trúlega einhverju um það að gamlar og úreltar bækur eru enn í notkun, en það er áhyggjuefni að allar nýjar bækur virðast heldur ekki í lagi samkvæmt athugunum fjölmargra aðila. Ekki er vitað til að nokkurt eftirlit sé haft með þeim bókum sem kenndar eru í framhaldsskólum að þessu leyti. Eins og við vitum eru þær bækur ekki framleiddar nema að mjög litlu leyti af Námsgagnastofnun heldur eru þær keyptar á frjálsum markaði. Samkvæmt tiltækum könnunum á kennslubókum, bæði á grunn- og framhaldsskólastigi, er ástæða til að ætla að töluvert vanti á að kennslubækur samræmist áðurnefndri lagagrein. Þau viðmið, sem nota má í slíku mati, geta verið breytileg, allt frá því að athuga hvort kynin eru jafnsýnileg almennt, ekki síst sem gerendur, sem myndefni, sem söguefni eða á hvaða hátt er fjallað um konur og karla, pilta og stúlkur. Fræðilegar athuganir á námsefni í sögu og samfélagsfræði, bæði hér og erlendis, benda til að kennslubækur geti þróast í gegnum sex stig að þessu leyti: Á fyrsta stigi séu konur ósýnilegar, þær eru einfaldlega ekki í bókunum, á öðru stigi fyrirfinnist ein og ein kona sem er hetja á forsendum karla eða vegna afreka í opinberu lífi og á þriðja stigi séu konur sýndar sem undirokaður minnihlutahópur. Loks á fjórða stigi sé konum lýst sem gerendum út frá eigin sjónarhóli, á fimmta og sjötta stigi sé síðan einn altækur sjónarhóll beggja kynja og annarra hópa eða lögð áhersla á marga texta eða kafla í bókum út frá sjónarhóli mismunandi hópa. Þær athuganir, sem liggja fyrir á íslenskum bókum, benda til fyrsta til þriðja stigs og að töluvert vanti upp á að tiltækar rannsóknir um líf og starf kvenna séu kynntar í kennslubókum nema helst í sérköflum sem oft er sleppt. Athugað er gjarnan hvort kynin eru sýnd í trúverðugum hlutverkum og hvort raddir beggja kynja fá að koma fram jafnt í gegnum söguhetjur, lýsingar á veruleikanum eða sem raddir höfunda. Þess má geta hér í sambandi við raddir höfunda að samkvæmt athugun sem gerð var á mínum vegum á höfundum efnis sem kennt er í íslensku á grunnskólastigi, þ.e. ljóðabækur og ýmsar lestrarbækur, þá kom í ljós að það var 431 höfundur karlkyns en 131 höfundur kvenkyns. Þetta hlutfall hlýtur að teljast óeðlilegt og ljóst að raddir karla eru mun sterkari í þessu námsefni en raddir kvenna. Í þingsályktunartillögunni er einnig kveðið á um að gera skuli úttekt á námskrám grunn- og framhaldsskólans með hliðsjón af 10. gr. jafnréttislaganna. Einkum er þar átt við eftirfarandi þátt greinarinnar, með leyfi forseta: ,,Á öllum skólastigum skal veita fræðslu um jafnréttismál, m.a. með því að leggja áherslu á að búa bæði kynin jafnt undir virka þátttöku í samfélaginu, fjölskyldulífi og atvinnulífi.`` Athuga þarf rækilega hvort einhver jafnréttisfræðsla á sér stað í íslenskum skólum, reyndar hef ég beðið hæstv. menntmrh. að svara slíku með fyrirspurn í þinginu, hvernig það námsefni, sem gefið hefur verið út, er notað og hvort námskrár grunn- og framhaldsskóla taka mið af því að bæði kynin séu búin jafnt undir virka þátttöku í samfélaginu, fjölskyldulífi og atvinnulífi. Mikilvægt er að ljóst sé hvað foreldrar, kennarar eða Námsgagnastofnun geta gert til að losna við bækur sem brjóta framangreind lög. Þörf er á matsaðila með vald til að meta hvort bækur samræmast jafnréttislögunum eða ekki ef það er ætlun löggjafans að þau séu virt í reynd. Ég vil í þessu sambandi benda á að ef það frv. sem nú liggur fyrir þessu þingi um grunnskóla verður samþykkt er í 33. gr. gert ráð fyrir að tryggt sé að völ sé á námsefni sem standist kröfur gildandi laga og aðalnámskrár og ef vafi leiki á að námsbækur og kennslugögn geri það ekki megi vísa þeim til menntamálaráðs til úrskurðar í málinu. Þess má geta að í Noregi hafa lengi tíðkast árlegar ráðstefnur menntamálayfirvalda, jafnréttisyfirvalda, námsgagnahöfunda, námsefnisútgefenda og fræðimanna í þeim tilgangi að bæta norskar kennslubækur að þessu leyti. Árlega eru einnig veitt sérstök jafnréttisverðlaun til þeirra bóka sem þykja bestar af þeim sem eru nýútkomnar. Mikil áhersla hefur verið lögð á að koma rannsóknum í kvennafræðum inn í kennslubækurnar til að tryggja að fjallað sé um konur út frá þeirra eigin forsendum eins og fjallað er um karla. Þetta er einnig mikilvægt að gera hér og um leið að efla rannsóknir og kennslu í kvennafræðum við Háskóla Íslands. Einnig má nefna að innan norska rannsóknarráðsins er sérstök deild um kvennarannsóknir þannig að tryggt er að kvennarannsóknir fái sinn skerf af rannsóknafé norska ríkisins. Hver mótar þekkinguna og hvaða þekkingu er miðlað í kennslubókum er mjög áhrifamikið valdatæki sem konur hafa loks fengið aðgang að þó að enn vanti mikið á jafna stöðu kynja í þeim efnum sem öðrum. Þess skal að lokum getið að í framkvæmdaáætlun til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram janfrétti kynjanna eru þrír liðir sem snerta efni þessarar tillögu, liður 9.2.3 um námsefni, liður 9.2.5 um nám í fjölskyldufræðum, svo og liður 9.2.7 um að efla kennslu og rannsóknir í kvennafræðum á háskólastigi. Þessi tillaga virðist því samræmast stefnu ríkisstjórnarinnar og er því vonandi að hún verði samþykkt til að auka líkurnar á að eitthvað raunhæft verði gert á þessu sviði 18 árum eftir að fyrstu lögin um jafnrétti kynjanna voru samþykkt. Að lokinni þessari umræðu mæli ég með að tillögunni verði vísað til síðari umr. og hv. menntmn.

Virðulegur forseti. Þó ég sé einn af flm. þessarar tillögu þá langar mig til að leggja nokkur orð í belg varðandi þessi mál. Að dómi okkar kvennalistakvenna er hér um mjög brýnt mál að ræða. Það er alveg ljóst að við Íslendingar höfum dregist langt aftur úr hvað varðar námsbókagerð og kennslu sem beinist að því að byggja bæði kynin upp til starfa og ábyrgðar í nútímaþjóðfélagi, kennsluefni og kennsluaðferðir sem beinlínis beinast að því að styrkja stúlkur og konur og efla þær til dáða í samfélaginu. Af þessu tilefni vil ég segja frá því hér að ég átti þess kost að ferðast um Bandaríkin í september og þar komu skólamál mjög við sögu. Ég heimsótti þar nokkra kvennaskóla og háskóla og það var ákaflega fróðlegt að sjá það og heyra hvað skólar í Bandaríkjunum, á æðri stigum fyrst og fremst, leggja mikla áherslu á kennslu sem beinist að því að styrkja stúlkur, ala þær upp til að verða ábyrgir þegnar í samfélaginu, til þess að verða leiðtogar og stjórnendur og til þess að konur öðlist sinn réttmæta hlut í stjórnun og mótun samfélagsins. Það er einnig mjög athyglisvert að sjá hvað konur eru að sækja í sig veðrið bæði í kvennarannsóknum og stjórnum skóla. Mér er það sérstaklega minnisstætt að kona sem var aðstoðarrektor eins af háskólunum sem ég heimsótti í Kaliforníu benti á þá staðreynd sem gildir einnig hér á landi að konur eru orðnar meiri hluti nemenda í allflestum háskólum. Þær hafa sótt mjög mikið inn í háskólana og hún sagði að þetta leiddi til þess að stjórnendur háskóla yrðu að spyrja nýrra spurninga: Hvað á að kenna? Hverjum er verið að kenna? Hvaða þekkingu kemur þessi nýi hópur með inn í skólana? Hver er þörfin? Hún er ekki sú sama fyrir karla og konur. Það er ekki endilega verið að leita eftir því sama og þar af leiðandi þarf að laga skólastarfið að mismunandi hópum. Það sem hér um ræðir er það að við lítum á grunnskólann hér og framhaldsskólann en það þarf að líta á háskólana líka því eins og ég nefndi hér áðan þá erum við langt á eftir. Ég þekki þetta frá minni reynslu sem sögukennari hvílíkur munur það var að fá nýjar kennslubækur bæði í Íslandssögu og mannkynssögu þar sem búið var að flétta inn í námsefnið nýjustu rannsóknum á kvennasögu og hvað það var allt, allt önnur aðstaða að geta höfðað sérstaklega til þessa hóps námsmanna, þetta voru stúlkur í meiri hluta í þeim skóla sem ég kenndi. Allt í einu stóðu þær frammi fyrir því að vera að læra námsefni sem snerti þær sjálfar persónulega, í stað þess að hafa alla tíð verið að lesa um heim sem var og er þeim býsna fjarlægur. Það eru margar aðferðir til í þessum efnum, bæði að blanda inn í námsefnið, hafa sérstakt námsefni og þegar kemur nú að því máli að ala pilta og stúlkur upp í foreldrahlutverkið og það að gæta jafnréttis og jafnræðis í samfélaginu, þá þarf að taka miklu betur á en nú er gert. Það er áhyggjuefni að heyra raddir kennara úr skólum, ekki síst úr framhaldsskólum, sem hafa miklar áhyggjur af því hversu illa við búum nemendur okkar undir líf og starf og ekki síst undir einkalífið svona eftir því sem hægt er. Þarna þarf virkilega að taka á. Ég vil minna á það sem kom upp í umræðum, ég held að það hafi verið í síðustu viku hjá hæstv. félmrh., sem á sínum tíma fékk samþykkta hér tillögu um kennslu í fjármálum, fjármálum heimilanna. Þetta tengist þessu sama efni líka og mér vitanlega hefur ekkert verið gert í þessu. Það þýðir lítið að við séum að samþykkja markmið í jafnréttislögum, samþykkja jafnréttislög þegar kemur svo aftur og aftur að því sama að lögunum er ekki framfylgt. Manni er að verða það æ ljósara hvílíkur galli er á okkar framkvæmdarvaldi að það fylgir ekki eftir samþykktum lögum. Þessi tillaga gengur út á að nú verði gerð úttekt á stöðunni í þessum málum. Mætti í því samhengi leggja áherslu á að nefndin kynni sér það sem gert hefur verið í öðrum löndum þar sem verulegt starf hefur átt sér stað, bæði á Norðurlöndunum og einstaka Evrópuríkjum og svo í Bandaríkjunum og Kanada sérstaklega. Þetta snertir allt framtíð þjóðarinnar, ekki aðeins það samfélag jafnréttis og réttlætis sem við viljum sjá hér heldur hreinlega að bæta líf einstaklinganna. Bæta einkalífið, gera fólk ábyrgara gagnvart þeim litlu einstaklingum sem flestir lenda í að ala upp og þar með að bæta mannlífið allt.

Virðulegur forseti. Ég þakka Kristínu Ástgeirsdóttur fyrir hennar innlegg í þessa umræðu um leið og ég harma að fulltrúar annarra stjórnmálaflokka hafa ekki séð ástæðu til að taka hér til máls. En ég vona að þögnin beri frekar vott um samþykki fremur en áhugaleysi á jafnstöðu kynjanna. Ég endurtek að það er mjög mikilvægt valdatæki að móta þekkinguna og hafa áhrif á það hvaða þekkingu er miðlað inn í kennslubækurnar. Nú hafa konur loksins með aukinni menntun fengið aðgang að þessu valdatæki en það vantar verulega á að þær kvennarannsóknir sem þegar liggja fyrir séu komnar inn í kennslubækurnar og það vantar verulega á að kennslubækurnar hafi verið endurskoðaðar með hliðsjón af jafnréttislögunum og þessu þarf að breyta.