Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef flutt ásamt hv. 2. þm. N-M, þá till. til þál., er hér liggur fyrir á þskj. 67, um rannsókn vegarstæðis milli landsfjórðunga, þ. e. um rannsókn vegarstæðis yfir hálendið. Hv. þm. kann að finnast, að hér sé ólíklegu máli hreyft. En það er a. m. k. víst, að þetta er ekki nýstárlegt mál. Þessi leið var farin að fornu. Og landsnefndin svokallaða, sem sett mun hafa verið 1770 til að athuga um vegaframkvæmdir og fleira, sem til þjóðþrifa mætti horfa, benti á þessa leið. Síðast, en ekki sízt, er svo þess að minnast, að um þessar slóðir hafa ýmsir ferðalangar farið allmjög á bifreiðum hin síðari ár. Það kann að virðast vera að bera í bakkafullan lækinn að fitja upp á nýjum verkefnum á sviði vegamálanna, svo ærin sem þau nú þegar eru fyrir hendi og margt er ógert við þá vegi, sem unnið er að. En rétt er að benda á það, að hér er aðeins um rannsókn að ræða. Till. felur ekki annað í sér. Og rannsókn á vegarstæðum hlýtur, ef hún á að vera ýtarleg, að vera æði tímafrek. Það kemur ótalmargt til við val vegarstæðis og ekki sízt inni á hálendinu: úrkoma, snjóalög, landslag, vatnsföll o. s. frv., einnig jarðvegur á mismunandi stöðum. Það hefur því miður oft hent, bæði í vegamálum og annars staðar, að við höfum farið nokkuð rasandi að framkvæmdum, m. a. vegna þess, að við höfum ekki gefið okkur tíma til að undirbúa nógu vandlega það, sem vinna hefur átt hverju sinni. Það er til ákaflega nærtækt dæmi um þetta úr vegamálum Austfirðinga, þegar byrjað var á því að leggja veg út í Viðfjörð í því skyni að tengja Neskaupstað akvegakerfinu. Síðar var svo horfið frá því og farin önnur leið. En vegarlagningin út í Viðfjörð, sem aldrei varð nema hálfunnið verk, tafði náttúrlega töluvert þá framkvæmd, er síðar varð ofan á, og gerði hana dýrari en þurft hefði, ef nægur undirbúningur hefði farið fram. Vandlegur undirbúningur er vitanlega alltaf æskilegur, og mjög er nauðsynlegt að ætla til hans nægan tíma. Spyrja má, hvaða líkur séu annars fyrir því, að vegagerð yfir hálendið geti nokkurn tíma komið til greina. Þeirri rannsókn, sem hér er farið fram á að gerð verði, er vitanlega ætlað að gefa við því rökstutt svar. En nú þegar má þó gera sér nokkra grein fyrir þessu máli, og ég hygg, að það megi a. m. k. fullyrða, að hugmyndin sé engin fjarstæða út af fyrir sig. Það var áreiðanlega ekki út í bláinn, að fyrri tíma menn völdu þessa leið. Þeir þurftu að komast snemma sumars milli landsfjórðunga á ferðum sínum til Alþingis, og þeir völdu þessa leið vafalaust vegna þess, að hún hefur verið tiltölulega snemma fær og tiltölulega greiðfær. Og stytzt er hún vitanlega. Það er augljóst, að inn til landsins er úrkoma minni en niðri við ströndina, og vötn eru þar einnig minni en þau eru orðin, þegar nær sjó dregur. Einnig eru línur landslagsins mýkri inn til landsins en úti við ströndina, a. m. k. vestur-, norður- og austurströndina. Nú þegar hefur verið ekið af Rangárvöllum um Sprengisand og norður í Bárðardal. Á þeirri leið er langstærsta torfæran Tungnaá, en hún er óbrúuð, og þarf á hana töluvert dýra brú. Áð fenginni brú á Tungnaá, merkingu vegar norður Sandinn og lagfæringum á minni torfærum yrði þessi leið þegar orðin allgreiðfær sterkum bílum. Mætti hugsa sér það sem fyrsta áfanga, þegar þar að kæmi, að hægt væri að sinna þessu verkefni, að brúa Tungnaá og opna þar með möguleika fyrir sumarferðir. Lengra fram í tímann sér svo hilla undir það, að byggður verði myndarlegur og fljótfarinn nútímavegur á þessum slóðum, nokkurn veginn beina línu frá Rangárvöllum norður í Bárðardal, með þverálmu norðan Vatnajökuls til Austurlands. Bílferðir þær, sem ég hef áður vikið að og nú hafa nokkuð verið farnar, langs og þvers um hálendið, þar sem þó engin vegagerð er, benda vissulega til þess, að landshættir séu þarna slíkir, að vegagerð sé tiltölulega auðveld. Tækniframfarirnar eru ákaflega stórstígar, og manni leyfist þess vegna að ræða um margt, sem áður mátti kalla fráleitt. Það er ekki mikið yfir einn áratug síðan byrjað var að nota jarðýtur við vegagerð hér á landi. En þó er svo komið, að þær ýtur, sem þá komu og ollu byltingu í vegamálunum, þykja nú svo smáar, að barnaleikspil mega kallast hjá þeim vélum, sem nú eru orðnar algengar. Þetta er það, sem hefur gerzt á einum tíu árum. Og hvað kann svo að gerast, við skulum segja á næsta áratug? Um það skal ég vitanlega engu spá. En þessi þróun bendir til þess, hvers vænta megi. Um notagildi framtíðarvega yfir hálendið skal ég ekki vera margorður. Sú byrjun að brúa Tungnaá mundi strax hafa verulega þýðingu. Ég trúi, að stórar sveitir eigi á afrétt að sækja yfir þessa á, og mundi brúin spara þeim mikið vos og erfiðleika. Það sjá allir í hendi sér, hve gífurlegur munur er á vegalengdum, við skulum segja bara á milli þeirra tveggja héraða, sem næst liggja, Rangárvallasýslu og Þingeyjarsýslu, að fara beinleiðis yfir hálendið eða að krækja vestur fyrir. Það er líka enginn vafi á því, að framtíðarvegur á þessum stöðum, þ. e. uppbyggður nútímavegur, mundi hafa geysilega þýðingu fyrir allt atvinnu- og athafnalíf um norðaustur- og austurhluta landsins, þann landshluta, sem liggur lengst frá þéttbýlustu svæðunum. Það, sem gerðist, væri í rauninni það, að þessi landshluti færðist nær aðalþéttbýlinu, svo að skipti hundruðum km. Og augljóst er, að leið um þessar slóðir yrði talin glæsileg ferðamannaleið. Það er örðugt að gera sér fyrir fram fulla grein fyrir notagildi vegar í einstökum atriðum. Hitt er alkunnugt, að sérhver nýr vegur kallar umferðina yfir sig, ef svo má segja. Ég vil svo að lokum aðeins árétta þetta: Till. er um rannsókn, eins og hún ber með sér sjálf. Við flm. teljum, að hún eigi rétt á sér: í fyrsta lagi vegna þess, að vegagerðin yfir hálendið er engin tæknileg fjarstæða, heldur þvert á móti; í öðru lagi vegna þess, að slíkur vegur mundi hafa mikla þjóðhagslega þýðingu; og í þriðja lagi vegna þess, að það er rétt og skylt að ætla rúman tíma til undirbúnings verka af þessu tagi. Og þó að við höfum í mörg horn að líta í dag og ekki sízt á sviði vegamálanna, þá sakar ekki að gefa gaum nýjum viðfangsefnum. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Þegar till. sú, sem hér er til umr., var lögð fram, fékk ég strax um það nokkurn grun, að annað kynni að vaka fyrir hv. flm. en það, sem till. lét í veðri vaka. Ég þóttist sjá það, að ræða sú, sem hæstv. dómsmrh., Bjarni Benediktsson, hafði þá fyrir skömmu flutt á Varðarfundi og Morgunblaðið átti ekki nema eitt lýsingarorð til að lýsa, - það kallaði hana hina „magnþrungnu“ ræðu Bjarna Benediktssonar, - mundi hafa verkað allmikið og allalvarlega á flokksmenn í Sjálfstfl. Ég þóttist sjá þess ljós merki á þessari till., að sjálfstæðismenn litu svo á, að nú hefði svo til tekizt hjá hæstv. dómsmrh. sem oftar, þegar hann fer meira af kappi en forsjá í pólitíkinni, að hann hefði unnið flokki sínum meira ógagn með þessari ræðu en gagn. Ég þóttist sjá þess ljós merki, að sjálfstæðismenn viðurkenndu þá staðreynd, að hér eftir kæmust þeir ekki hjá því að vera flokkur án hugsjónar og án nokkurrar ákveðinnar stefnu, flokkur, sem gæti tileinkað sér hvað sem væri, aðeins ef litið væri svo á, að það væri vinsælt af kjósendum, að héðan í frá gætu þeir ekki komizt hjá því að vera skilgreindir sem flokkur milliliðanna. Og ég þóttist sjá þess ljós merki, að þetta þætti hinum gætnari mönnum og varkárari í flokknum allhart og allillt við að búa. Þess vegna var það, að mig grunaði, að hinir gætnari menn Sjálfstfl. hefðu litið svo á, að við þessari ræðu hæstv. dómsmrh. þyrfti að bregða alltítt og með einhverjum sérstökum hætti, það yrði að hreinsa alla milliliði þjóðfélagsins, sem hafa bæði af mér og öðrum verið gefin ýmis nöfn, og fá þá í eitt skipti fyrir öll sýknaða af öllu illu, öllu misjöfnu og öllum grun. Mér datt í hug, að Sjálfstfl. eða hinir gætnari menn Sjálfstfl. litu svo á, að þetta yrði að ske nú þegar, á meðan Sjálfstfl. gæti beitt talsverðu valdi á Alþ. og miklu valdi í ríkisstjórn til að knýja fram þessa yfirlýsingu á löggjafarþingi þjóðarinnar. Þegar ég hafði velt þessu fyrir mér nokkra hríð og þótzt sjá, hvernig málið væri í pottinn búið, fannst mér, að nauðsynlegt væri eða mjög æskilegt að fá sjálfstæðismennina til að játa opinberlega, að þannig væri þessu máli varið. Ég fór þá að hugleiða það, á hvern hátt væri unnt að neyða þá til að játa þetta, því að ég bjóst ekki við, að þeir mundu gera það af fúsum og frjálsum vilja. Þá kom mér í hug, að sonur minn ungur á leikfang, það er gúmmíkarl með flautu í öðrum enda og er kallaður ýlukarl. Til að ná réttu hljóði úr þessum ýlukarli kreistir drengur hann allharkalega, og þá fær hann hið rétta hljóð. Þess vegna datt mér í hug, hvort þetta væri ekki ráðið við hina pólitísku ýlukarla Sjálfstfl., að kreista þá dálítið myndarlega og vita, hvort ekki kæmi úr þeim hið rétta og sanna hljóð. Þess vegna var það, þegar þetta mál kom fyrst til umr. hér á þingi, að ég tók dálítið harkalega á hv. flutningsmönnum till. Og sjá, svo brá við, að þetta ráð hreif. Tveir af hv. þm. Sjálfstfl. þutu hér upp í ræðustólinn og játuðu berlega, svo að ekki varð um villzt, að þessi væri ástæðan fyrir flutningi þessarar till. Þeirra ástæða og tilgangur með því að flytja þessa till. væri sá og sá einn að fá milliliðina hreinsaða af öllum grun og öllu því, sem dróttað hefði verið að þeim með miklum rökum og sumpart sannað upp á þá í þjóðfélaginu til þessa. Játning hv. flm. kom fram m. a. í eftirfarandi ummælum, sem ég ætla að leyfa mér að lesa hér upp úr ræðum þeirra við þetta tækifæri, með leyfi hæstv. forseta. Hv. þm. N-Ísf. sagði í sinni ræðu svo orðrétt: „Við (þ. e. sjálfstæðismenn) kunnum því náttúrlega frekar illa, að við, sem berjumst fyrir frjálsri verzlun og frjálsri samkeppni og þar með hagstæðri verzlun fyrir þjóðina, séum sí og æ brennimerktir sem flokkur milliliðanna og sá flokkur, sem fyrst og fremst vilji hjálpa einhverjum óheilbrigðum milliliðum til þess að raka saman fé á kostnað almennings.“ Öllu greinilegar er ekki hægt að játa það, að Sjálfstfl. vill losa sig við það eitt að vera brennimerktur sem flokkur óheilbrigðra milliliða. Hins vegar ef það gæti tekizt, ef það væri nokkur möguleiki á að sanna það með aðstoð Alþingis Íslendinga, að það væru engir óheilbrigðir milliliðir í þessu þjóðfélagi, sem rökuðu saman gróða á kostnað almennings, þá þætti Sjálfstfl. vitaskuld ekki eins vont að vera flokkur milliliðanna á eftir. Þó var hv. 3. þm. Reykv. (BÓ) sennilega öllu skýrari í máli um þetta, og það kom öllu ljósar fram í hans ræðu, að tilgangur flm. með þessari till. sé sá einn að hreinsa milliliðina, með réttu eða röngu, af þeim áburði, sem þeir nú liggja undir í þjóðfélaginu. Hann segir fyrst, að hann álíti, að það sé ekki um neitt óhóf hjá milliliðum að ræða, og segir síðan, með leyfi hæstv. forseta, að „þá sé kveðinn niður sá rógur, sem nú heyrist svo að segja daglega í ræðu og riti, að milliliðagróðinn í landinu sé óhæfilegur. En það er einkennilegt, hvað framkoma þessarar till. hefur komið illa við suma af þeim mönnum, sem aldrei þreytast á að staglast á hinum óhemjulega milliliðagróða. Það er eins og þeir séu eitthvað hræddir um það, að rannsókn málsins, upplýsingar í málinu muni fletta ofan af fullyrðingum þeirra og svipta þá þessu rógsvopni, sem þeir nota dagsdaglega og telja sjálfsagt að bíti vel á andstæðingana. En þegar svo slík tillaga sem þessi kemur fram, þá snúast þeir öfugir við. Þeir vilja enga rannsókn láta fara fram vegna þess, að þeir vilja ekki láta upplýsa, hvort fullyrðingar þeirra eru sannar eða rangar. Ég er ekki hissa á þessu, því að ef slík nefnd sem þessi ynni vel sitt starf, sem ég vænti að þessi væntanlega nefnd geri, þá býst ég ekki við, að hátt verði risið á þessum mönnum um það leyti sem nefndin skilar áliti sínu.“ Þarna kemur alveg berlega í ljós, hvað þessi hv. þm. og þingmenn Sjálfstfl. ætlast til fyrir fram að komi út úr starfi nefndarinnar. Þeir ætlast til þess, að milliliðirnir séu hreinsaðir af öllum grun og jafnvel af því, sem þeir eru sannir að í dag, og allt málið, öll tillagan er við þetta eitt miðuð. Það kom fram hjá báðum þessum hv. þm., hv. þm. N-Ísf. og hv. 3. þm. Reykv., að þeir töldu mig og andstæðinga stjórnarinnar ákaflega hrædda við þessa tillögu. Nú býst ég við því, að þeir hafi dregið þessa ályktun af þeim ummælum, sem ég t. d. hafði um till. sjálfa, nauðsyn hennar og eðli, og ég ætla þess vegna, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp þau ummæli, sem ég hafði um þetta atriði í minni ræðu. en þar segir svo: „Ég skal taka kröftuglega undir það með hv. þm. N-Ísf„ að það er þörf á slíkri rannsókn sem hér er farið fram á, og það hefur lengi verið þörf á þessari rannsókn í íslenzku þjóðfélagi. Og ég vil benda á þá staðreynd, að Sjálfstfl. hefði um mörg undanfarin ár haft möguleika á því að fá þessa till. eða svipaða till. samþykkta hér á Alþ., ef hann hefði viljað það í einlægni og viljað búa þannig um hnútana, að öruggt væri, að rannsóknin færi fram ýtarlega og án undirhyggju.“ Þetta eru þá þau ummæli, sem hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins draga af þá ályktun, að ég sé hræddur við rannsókn á starfsemi milliliðanna. Því fer víðs fjarri, að svo sé. En það eru aðrir aðilar, sem virðast vera dálítið hræddir við rannsókn á þessu máli, og það eru flutningsmenn till. Þeir hafa nefnilega í sinni till. búið þannig um hnútana, að ef sú till. yrði samþykkt, þá yrði hér ekki um neina raunhæfa eða raunverulega rannsókn að ræða. Þetta yrði sýndarrannsókn til þess eins gerð að fullnægja þeim ásetningi, sem flm. hafa fyrir fram, að hreinsa milliliðina, hvítþvo þá og lýsa því yfir á eftir í krafti Alþingis Íslendinga, að þeir séu hreinir eins og englar af því að raka saman fé á kostnað almennings. Ég vil svo til viðbótar við það, sem ég sagði síðast, þegar þetta mál var á dagskrá, benda á nokkur atriði, sem sanna þetta mjög ljóslega. Hv. þm. N-Ísf. gerði grín að því, fannst mér, hér um daginn, eða vildi a. m. k. spotta mig talsvert mikið fyrir það, að ég hefði talið, að nokkrir mánuðir nægðu ekki til rannsóknar á þessu máli. Hann sagði, að ég gerði víst ráð fyrir. að þessi rannsókn þyrfti að taka 2–3 ár. Um það sagði ég ekkert. Mér datt ekki í hug að fullyrða nokkuð um það, hvað rannsóknin þyrfti að taka langan tíma. Hinu lýsti ég, og það er rétt, að ef rannsókn þessi ætti að vera samvizkusamlega framkvæmd og draga fram í dagsljósið það, sem henni væri ætlað að gera, þá væri ekki nokkur von til þess, að unnt væri að ljúka henni á fáeinum mánuðum. Ég býst við, enda tók ég það fram um daginn líka, að hv. þm. N-Ísf. skilji þetta og viti þetta. Hann er lögmaður að mennt, og hann veit það að mál, tiltölulega lítið mál borið saman við það, sem hér er um að ræða, mál eins og Blöndalsmálið svokallaða, þar sem tekið var til rannsóknar og athugunar eitt einasta fyrirtæki í þjóðfélaginu, getur tekið nokkra menn mánuði og jafnvel á annað ár að rannsaka. Hann veit það vel að í meðferð slíks máls hjá dómstólum er venja að vísa því til bókhaldsrannsóknar, sem svo er kölluð. Sú bókhaldsrannsókn fer fram hjá löggiltum endurskoðanda, sem hefur þrautþjálfað starfslið og þarf ekkert að horfa í kostnað við að hraða rannsókn, því að slík störf eru mjög vel borguð. En samt sem áður veit hv. þm. N-Ísf. eins og ég og aðrir, að þó að þessi rannsókn fari fram við öll hin æskilegustu skilyrði hvað snertir starfskrafta og það meira að segja þjálfaða starfskrafta, þá tekur hún samt sem áður marga mánuði, stundum á annað ár, og þó er það aðeins eitt lítið fyrirtæki, tiltölulega lítið a. m. k., borið saman við þá geysilegu rannsókn, sem hér er um að ræða. Ég held þess vegna, að það geti allir menn séð og skilið, að rannsókn sem þessari þýðir ekki að ætla að sníða svo þröngan stakk, að henni eigi að vera lokið á nokkrum mánuðum. Hins vegar þýðir það alls ekki, að rannsóknin sé óframkvæmanleg, síður en svo. Þó að slíkri rannsókn sem hér er farið fram á væri ekki lokið fyrr en eftir 3–4 ár endanlega, eins og hv. þm. N-Ísf. stakk upp á, þá þýðir það ekki, að rannsóknin sé ekki framkvæmanleg og að það eigi ekki að ráðast í að framkvæma hana. Og það þýðir ekki heldur það, að hún geti ekki komið að nokkrum mánuðum liðnum að mjög verulegu gagni. Það er nefnilega hægt að haga rannsókninni þannig, að það sé tekinn fyrir hver einstakur þáttur út af fyrir sig og áliti og niðurstöðum skilað, um leið og sá þáttur er fullrannsakaður. Þannig væri hægt að hugsa sér, að maður gæti fengið álit frá nefndinni eftir einn mánuð eða tvo mánuði um einstök atriði, en hins vegar tekur ábyggilega mjög langan tíma að rannsaka allt það til hlítar, sem hér er um að ræða. En það er ekki aðeins, að flutningsmenn vilji forðast að gefa n. nægilegt tóm til að vinna þetta verk, eins og þeir segja sjálfir að þeir ætlist til að það sé unnið. Þeir vilja ekki heldur gefa n. nokkra möguleika til að vinna verkið. N. eins og þessi þarf raunar miklu meira vald en hægt er að veita þingnefnd samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar. Nefnd, sem á að rannsaka mál eins og hér er um að ræða, nægir ekki einu sinni að geta krafið hvern þann aðila, sem hún vill, um skýrslur. Hún þarf líka að hafa vald eða aðgang að valdi, sem getur opnað fyrir henni hverja þá læsingu, hverjar þær dyr og hverja þá hirzlu, sem til þess þarf að sannprófa, hvort skýrslurnar séu réttar. Nefnd, sem ætti að rannsaka þátt milliliða í íslenzku atvinnulífi, þarf m. a. vald og fjárhagslega möguleika til að geta rannsakað starfsemi einokunarhringanna í útflutningsverzluninni, ekki aðeins hérlendis, heldur einnig erlendis, og það getur ekki nefnd, sem skipuð yrði samkv. tillögunni eins og hún liggur hér fyrir. Ég held því, að það þurfi enginn maður að fara í grafgötur um það, hvað fyrir flutningsmönnum vakir. Þeir mæla að vísu fagurt í till. sinni, en hugsunin, sem á bak við er, er ekki jafnfögur. Þeir töluðu mikið um það, sérstaklega hv. 3. þm. Reykv., að ég alveg sérstaklega hefði haldið uppi rógi um milliliðina á undanförnum árum, og þeir fullyrtu það, báðir þessir hv. þm. Sjálfstfl., að ég væri einhver aðalforvígismaður í áróðri gegn milliliðum í þjóðfélaginu. Og þeir voru ekkert feimnir við að halda því fram, að allt það, sem ég hefði sagt um milliliði, og allt það, sem yfirleitt væri sagt gegn milliliðum, væri rógur. Þeir vissu það, án þess að nokkur rannsókn hefði farið fram samkv. till. þeirra. Náttúrlega hlýtur þá að vakna hjá manni sú spurning: Til hvers á þá að vera að rannsaka þetta, þegar þeir vita það, þessir menn, sem bera nú fram till., að það er allt rógur, sem sagt er um gróðastarfsemi milliliðanna? En sleppum því. Ég vil á það benda, að ég er ekki eini maðurinn í þessu þjóðfélagi, sem hefur haldið því fram, að milliliðir rökuðu saman gróða. Ég vil á það benda, að tvívegis hefur Morgunblaðið haldið því fram, að eitt nafngreint olíufélag hér á landi hafi fengið í hreinan gróða af einum þætti starfsemi sinnar 6–10 millj. kr. á ári. Nú vil ég spyrja hv. flm. þessarar tillögu: Var þetta rógur hjá Morgunblaðinu? Var þetta árás, illkvittnisleg, vísvitandi árás á milliliðina, algerlega tilhæfulaus ósannindi? Ég held, að þeir Mbl.-menn mundu ekki játa það, enda hef ég um það nokkra hugmynd, að Morgunblaðið fór þarna með staðreyndir. En þá vil ég spyrja: Er þetta hagkvæmt fyrir þjóðfélagið? Er ekki svona starfsemi það að raka saman gróða á kostnað almennings í þjóðfélaginu? Ef ekki, hvað er þetta þá? Og hvað eru þá ummæli svipaðs eðlis og ummæli Morgunblaðsins um ýmsa aðra aðila, sem nákvæmlega hliðstætt stendur á um, sem maður veit með nákvæmlega jafnmikilli vissu og í þessu tilfelli að hafa rakað saman gróða, kannske ekki svona miklum, en fyrr má nú líka rota en dauðrota? Hv. þm. N-Ísf. talaði af dálitlu yfirlæti um það, að ég sagði fyrst, þegar þetta mál var hér til umr., að ekki hefði Sjálfstfl. ævinlega verið viljugur og ekki ævinlega fús til að láta rannsaka milliliðagróðann. Benti ég þá á frv., sem við þm. Þjóðvfl. fluttum hér á síðasta þingi um verðlagseftirlit og verðlagsákvarðanir, og sagði, að verðlagseftirlit væri í innsta eðli sínu rannsókn á milliliðastarfseminni, það væri rannsókn á því, hvað milliliðirnir tækju, og mat á því og dómur um það, hvað þeir þyrftu að taka. Þetta taldi hv. þm. N-Ísf. mestu fjarstæðu. Hann talaði mjög drýgindalega um það, að ekki hefði verðlagseftirlit á sínum tíma reynzt burðugt í þjóðfélaginu. Hann hélt því m. a. fram, að verðlagseftirlitið hefði skapað svartan markað. Nú er það náttúrlega víðs fjarri öllum staðreyndum. Verðlagseftirlit út af fyrir sig getur ekki skapað svartan markað. Svartur markaður skapast þá og því aðeins, að um skort á einhverri vöru sé að ræða, og í öðru lagi þá og því aðeins, að til séu einhverjir menn með slíku innræti, að þeir geti fært sér neyð fólks í nyt til að safna peningum, til að raka saman á því gróða. Og það var það, sem gert var, og það, sem gerðist á þeim tíma, sem hér var rekinn svartur markaður. Ég skal viðurkenna það með hv. þm. N-Ísf., að það átti sér stað svartur markaður á sama tíma og hér var haldið uppi verðlagseftirliti. En hverjir voru það, sem höfðu þetta innræti, hverjir voru það, sem notuðu sér skortinn, neyð fólksins, til að raka saman gróða? Vorum það við, sem erum að skamma milliliðina og höfum aldrei selt neinar vörur? Nei, það voru þeir, sem verzla með vörur. Það voru þeir, sem tóku þær úr búðunum sínum og fóru með þær upp í svefnherbergið sitt og seldu þær þar á þreföldu, fjórföldu, fimmföldu eða kannske á hundraðföldu verði. Það voru nákvæmlega sömu mennirnir og Sjálfstfl. berst nú fyrir að gefa algert frjálsræði um verðlag í landinu og treystir einum til þess að koma þannig fram við almenning, að það sé sómasamlegt. Það voru þessir menn, sem stunduðu svartan markað. Þess vegna ættu þingmenn Sjálfstfl. seinast af öllum mönnum að rifja þessa sorglegu staðreynd upp. Það er að sjálfsögðu þýðingarlaust eða tilgangslaust að flytja langt mál um þá till., sem hér er til umr. Hún hefur verið skýrð með rökum. Hún hefur verið rakin upp, og það hafa verið skoðuð í henni lykkjuföllin og saumspretturnar og sá hugur, sem á bak við var, þegar hún var prjónuð. Hún ætti þess vegna að liggja algerlega ljóst fyrir öllum. Spurningin um afgreiðslu hennar, hvort fást fram á henni þær breytingar, sem nauðsynlegar eru, til þess að rannsókn fari fram á milliliðagróðanum í þjóðfélaginu, er háð vilja og innræti, vil ég leyfa mér að segja, hv. þingmanna. Og við getum vel beðið með að sjá, hvernig því máli vindur fram. Ég ætla loks að hreyfa hér aðeins einu atriði, sem fram kom í ræðu hv. 3. þm. Reykv. um daginn og ég sá strax og skildi að átti að vera þyngstu rökin hjá Sjálfstfl. í því að halda fram, að milliliðirnir væru, eins og þessi hv. þm. sagði, þörfustu aðilar þjóðfélagsins og að þeir væru, eins og hæstv. dómsmrh. sagði, þeir aðilarnir, sem hefðu, að mönnum skildist, skapað allan auð þessa þjóðfélags. En þetta atriði, þessi rök hv. 3. þm. Reykv. voru á þá leið, að ekki væri mikil hætta á því, að almenningur léti misbjóða sér í þessum efnum, að hann léti taka af sér hærra verð fyrir vöru en nauðsynlegt og eðlilegt væri, t. d. útvegsmenn úti um allt land gætu sjálfir pantað sínar vörur frá erlendum framleiðanda og þeir hefðu sín samtök til að flytja inn. Nú skal ég viðurkenna það, að ef unnt væri að líta svona á málið, þá breytti það að sjálfsögðu mjög miklu. En það væri freistandi að leggja þá spurningu fyrir hv. 3. þm. Reykv. sem eins konar gáfnapróf, hvernig á því stæði, að þessi kenning væri ekki rétt og hefði ekki við rök að styðjast. Veit ég það vel, að hv. 3. þm. Reykv. gæti leyst þetta próf með ágætum, en hitt tel ég ekki sennilegt, að hann kærði sig um það. Það er nefnilega víðs fjarri öllum sanni, að almenningur í þessu landi, þ. á m. útvegsmenn úti um allt land, geti pantað vörur sínar sjálfir eins og þeim sýnist. Og það ber margt til, að þeir geta það ekki. Í fyrsta lagi hafa innflytjendur hér á landi náð í mjög mörgum greinum einkaumboðum fyrir þau firmu, sem við skiptum við erlendis. Menn úti á landi, t. d. smáútvegsmenn, bátaeigendur, trillubátaeigendur, mótorbátaeigendur, skortir allar upplýsingar um það, hvar þeir geta borið niður erlendis, ef þeir ætla að fara að panta vöruna sjálfir. Þá skortir líka málakunnáttu til að geta gert þetta. Þá skortir einnig nálægð við peningastofnun til að geta sett tryggingu fyrir vöru, um leið og hún er pöntuð. Þá skortir einnig þekkingu og upplýsingar um skipaferðir og möguleika á því að koma vörunni í skip. Hvernig ætli t. d. gengi, ef einhver trillubátaeigandi úti á landi segði sem svo: Nú nota ég 50 tonn af olíu yfir árið, og ég nota 200–300 kg af smurningsolíu. Ég veit, að ég get fengið þessa vöru ódýrari, ef ég panta hana sjálfur? - Hvernig ætli honum gengi að panta þessa olíu sjálfur? Það þarf ekki að spyrja. Það vita allir, að hann gæti það ekki. Hann fengi í fyrsta lagi engan til að selja sér hana, hann fengi í öðru lagi ekkert skip til að flytja þennan smáslatta fyrir sig, og hann fengi engan banka til að anza því að opna tryggingu fyrir svona smáræði. Honum mundi verða vísað á olíufélögin, þau flyttu inn nægilega olíu og hann geti fengið hana þar. Og svo mundi fara um fleiri vörur. Hv. 3. þm. Reykv. hélt því einnig fram hér um daginn, að útvegsmenn hefðu samtök til að panta fyrir sig ýmsar vörur og varan væri þar alls ekkert ódýrari en hjá öðrum, sem verzluðu með þær. Það vill svo vel til, að ég hef þurft á því að halda að kaupa svolítið af þessum vörum og keypti þær bæði hjá Landssambandi íslenzkra útvegsmanna og líka hjá verzlunarfyrirtæki hérna í bænum, og ég veit þess vegna svolítið um það, hvernig verðlagið var. Og ég ætla þá að greina frá því, að verðið hjá Landssambandi íslenzkra útvegsmanna á þessum smávörum til útgerðar, sem ég þurfti á að halda, var yfirleitt 30–40% lægra en í verzlunum með sams konar vörur hérna í bænum. Á því geta menn séð starfsemi milliliðanna svolítið. En það er kannske gott að koma hér upp í þingsalinn, haldandi þingmenn svo fáfróða, að þeir viti ekkert um þessi mál, og fullyrða bara, að það sé enginn mismunur á verði. Það getur verið þægilegt, en það er ekki viturlegt. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri. Ég gat þess um daginn, þegar þetta mál var fyrst til umr., að ég mundi síðar beita mér fyrir því að flytja brtt. við þetta mál. Hv. þm. N-Ísf. dró mjög í efa, skildist mér, að ég mundi gera það, og spurði mig með talsverðri fordild, hvers vegna ég gerði það ekki. Ég vil því taka það fram aftur, að ég mun gera það. Mér þykir eðlilegt og sjálfsagt, að till. eins og þessi nái fram að ganga, þegar hún er komin fram, ég tel það sjálfsagt og nauðsynlegt og mjög æskilegt, en aðeins í því formi, sem gefur manni nokkurt öryggi um, að þessi rannsókn verði framkvæmd af samvizkusemi og eins ýtarlega og nokkur kostur er á.



Herra forseti. Ég hef hlustað á allar þær ræður, sem hafa farið fram um þessa stórmerkilegu till., sem liggur hér fyrir á þskj. 86, og verið nokkuð undrandi yfir sumum þeim ummælum, sem hér hafa komið fram og ekki hvað sízt frá hv. 8. landsk. (BergS) bæði nú í dag og fyrr um þetta mál. Því verður tæplega neitað, að sjálft málið er afar merkilegt og þarf að takast allt öðrum tökum en það hefur verið tekið hér, m. a. af hv. 8. landsk., ef það á að verða nokkur árangur af niðurstöðunni. Hér er ætlazt til þess, að Alþingi kjósi 5 manna nefnd sérfróðra manna til þess að rannsaka þátt milliliða í framleiðslukostnaði þjóðarinnar, þannig að úr því fáist skorið, hvort hann sé óhóflega mikill, og þá einnig að bera hann saman við milliliðakostnað í öðrum löndum. Ég tel út af fyrir sig, að það sé ekkert höfuðatriði í þessu máli, hvernig samanburðurinn verður við önnur lönd, heldur verði að leggja á það megináherzlu að fá úr því skorið, hvort milliliðakostnaður hér í voru landi sé óhæfilega mikill og hvort hægt sé að lækka hann á einn eða annan hátt til hagsbóta fyrir framleiðendur. Ég tek mjög undir, að þetta sé nauðsynlegt, en tel, að orðalag till. ætti að verða nokkru víðtækara, þannig að hún ætti að fela beint í sér, að það ætti að athuga meira en milliliðagróðann í framleiðslukostnaði þjóðarinnar, og tek ég þar m. a. undir orð hv. 1. þm. Eyf., þegar hann skaut því fram hér, hvort ætti ekki einnig að athuga milliliðagróða í byggingarkostnaðinum, því að það er sýnilegt, að húsnæðiskostnaður er einn sá liður, sem hefur einna mest áhrif á framleiðsluna í landinu, og hann fer að sjálfsögðu eftir því, hve byggingarkostnaðurinn er mikill. Það er alveg vafalaust, að milliliðagróðinn í byggingarkostnaði hér á landi og sér í lagi hér í Reykjavík er svo stórkostlegur, að hann slær sjálfsagt öll met, og er alveg sama, hvort þar koma að sjálfstæðismenn eða Alþýðuflokksmenn eða hvaða flokka menn sem er. Það er vitað, að húsverð hér hækkar um 50–80–100 þús. kr. á hverja íbúð frá hinu eðlilega kostnaðarverði, allt eftir því, á hvaða stigi íbúðin er seld. Það fer ekkert á milli mála, að þegar menn byggja sér sjálfir íbúð hér, muni hún geta orðið allt að því 100 þús. kr. ódýrari en hún verður, ef þeir eiga að kaupa hana fullgerða af öðrum, 40 þús. kr. ódýrari en ef þeir kaupa hana fokhelda, og hér er að sjálfsögðu einhver óþarfa milliliðagróði. Það þarf ekkert síður að rannsaka það en hvað annað. Ég fagna því þess vegna, að till. kemur fram, og álít, að það hefði átt að taka miklu betur undir þetta mál frá þeim mönnum, sem hér hafa rætt hana, a. m. k. af hendi Þjóðvfl., en gert hefur verið. Ég vildi því vænta þess, að sú nefnd, sem fær þetta mál til athugunar, athugi gaumgæfilega, hvort ekki eigi að koma fram miklu ákveðnara orðalag um rannsókn beint í sjálfri tillgr. En það var ekki eingöngu þess vegna, að ég stóð hér upp, heldur vegna hins, að hér hefur komið fram í öllum umræðunum, bæði hjá þeim, sem hafa mælt gegn till., og sumpart nokkuð hjá þeim, sem hafa mælt með henni, að það sé vafasamt, hvort till. sjálf beri í sér það vald, sem slík nefnd þarf að hafa. Ef ætlazt er til þess, að valdið sé gefið beinlínis með þessari þáltill., þá er sýnilegt, að þáltill. dugir ekki. Þáltill. getur ekki gefið neitt rannsóknarvald. Það verða að vera lög, sem fyrirskipa ákveðnum mönnum að gera ákveðið verk, sem valdboð þarf til. En það vill svo til, að samkvæmt lögum, sem enn gilda, sýnist mér, að þetta vald sé í höndum ákveðinna manna. Það stendur í lögum nr. 45 frá 1952, um viðauka við lög nr. 35 27. apríl 1950, um verðlag, verðlagseftirlit og verðlagsdóm, í 1. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Verðgæzlustjóri skal fylgjast með verðlagi í landinu. Heimild hans til öflunar upplýsinga í því skyni samkvæmt 9. gr. l. nr. 35/1950 gildi einnig um þær vörur, sem ekki eru háðar ákvæðum um hámarksálagningu.“ Ég sé ekki betur en þessi lagagrein gefi verðgæzlustjóra fullt vald til þess að framkvæma hvaða rannsókn sem hann vill og hann telur nauðsynlega til þess að fá upplýst um verðlag og milliliðagróða, því að það er einmitt tekið fram, að þetta sé ekki eingöngu um þær vörur, sem háðar eru ákvörðun um hámarksálagningu. Hér er um opinberan aðila að ræða, og er sýnilegt, að nefnd sú, sem fær þetta mál til meðferðar, getur snúið sér til verðgæzlustjóra og krafizt þess, að hann upplýsi þessi mál, án þess að nokkrum lögum sé breytt í landinu og án þess að fyrirskipa þetta sérstaklega með öðrum lögum. Í lögunum, sem vísað er til, nr. 35 1950, stendur einnig, með leyfi hæstv. forseta, í 9. gr.: „Verðgæzlustjóri og þeir, sem með verðlagseftirlit fara samkvæmt lögum þessum, geta krafið hvern sem er allra þeirra upplýsinga, skýrslna og annarra gagna, er þeir telja nauðsyn í starfi sínu, enda hvílir á þeim þagnarskylda um þau atriði, er þeir komast að í greindu starfi, og er þeim bannað að skýra óviðkomandi frá því, að viðlagðri ábyrgð eftir ákvæðum almennra hegningarlaga um opinbera starfsmenn.“ Hér er svo skýrt ákveðið fyrirmæli í þessum lögum, sem enn eru í gildi, að það er sýnilegt, að sú nefnd, sem fengi þetta starf með höndum samkvæmt þáltill., þyrfti ekki annað en að snúa sér til þessarar opinberu stofnunar og fá þar fullkomna aðstoð. Ég held því, að öll þau orð, sem fallið hafa um það, að nauðsynlegt sé að tryggja nefndinni meira vald en gert er í till., hafi verið óþörf og að nefndin geti fengið hjá þessari opinberu stofnun, sem ég hef bent á, allar þær upplýsingar, sem hún þannig óskar eftir. Hitt er svo sýnilegt, að hvorki verðlagseftirlitið né neinn aðili íslenzkur getur fengið vald til þess að framkvæma rannsókn á þann hátt, sem hv. 8. landsk. minntist á áðan, þ. e. að rannsaka einnig okurhringa erlendis engu síður en innanlands. Ég geri ráð fyrir, að ef Shell í Englandi ætti að fara að taka á móti slíkri nefnd til þess að rannsaka hjá þeim, hvaða okri þeir héldu uppi, þá væri alveg sama, hvaða vegabréf slík nefnd hefði hér frá Alþingi, hún kæmist ekki langt þar. Hverjir aðrir stálhringar, hvort sem það væru t. d. stálhringarnir í Ameríku eða Þýzkalandi eða hvar sem væri og sérhverjir aðrir, t. d. General Motors, mundu sjálfsagt ekki hleypa þessum mönnum inn í sínar bækur til þess að rannsaka, hvort ekki væri hægt að framleiða eða selja ódýrara varahlutina til Íslands eða bílana, svo að það er alveg óþarfi fyrir okkur að hugsa um að gefa nefndinni slíkt vald. En slík ummæli eins og hér voru höfð áðan af hv. 8. landsk. sýna langbezt, hvernig hann hefur hlaupið á hundavaði í þessu máli. Hann hefur verið að nota þetta sem áróðursmál og ekkert annað og ekki komið neitt nálægt kjarna þess, og er þetta bezta sönnunin fyrir því, að svona á ekki að fara með alvarlegt mál. Það hefði verið gaman að svara sumu af því, sem hér hefur verið minnzt á, en ég ætla ekki að þreyta hvorki hv. þm. né hæstv. forseta á því. Ég vil þó ekki ljúka máli mínu hér án þess að bera fram þá spurningu, hvert sé hlutverk milliliða yfirleitt. Eru það óþarfari menn í þjóðfélaginu en aðrir þjóðfélagsþegnar? Hver góður milliliður gerir sér að skyldu að reyna að ná eins hagkvæmu verði fyrir sitt land og hægt er, ef það er um útflutningsvörur að ræða, og reyna að kaupa eins ódýrt og hægt er inn, ef um innflutningsvörur er að ræða. Og sannarlega væri miklu nær og betra fyrir þjóðina að gera meiri kröfur til þessara manna, áður en þeir fengju yfirleitt réttindi til þess að vera milliliðir í landinu, bæði um menntun og annað, heldur en að halda uppi sífelldum áróðri á þessa menn, því að það er áreiðanlegt, að á því veltur yfirleitt afkoma landsins, hvernig þetta starf er leyst af hendi, og gildir það alveg sama um, hvort maðurinn er í þessum pólitíska flokknum eða hinum. Drenglyndur, vitur, vel menntaður og góður milliliður er landinu miklu betri maður og miklu betri þegn en margir aðrir, um það verður ekki deilt. Ég skal koma hér með eitt einasta dæmi, sem sýnir, hvað það er nauðsynlegt einmitt, að í þetta veljist góðir menn, og hvað það er fjarstætt að binda sig eingöngu við það, hvort þessir menn geti haft meiri eða minni ágóða af sínu starfi. Mér er persónulega kunnugt um, að ekki alls fyrir löngu gat einn af þeim mönnum, sem sjálfsagt mundu verða stimplaðir hér á Alþingi sem milliliðir, sem eitthvert skriðdýr á þjóðfélagslíkamanum, eftir því sem mér heyrist vera talað um þessa menn, selt nokkur hundruð smálestir af ákveðinni vöru út úr landinu, sem þurfti útflutningsleyfi fyrir. Hann gat keypt þessa vöru í landinu fyrir 12 sterlingspund hverja smálest, en viðkomandi aðili, sem átti vöruna, gat ekki selt hana öðrum fyrir meira en 9 pund, og hann var ákaflega feginn því að geta selt þetta á þrem pundum hærra verði en hann gat fengið annars staðar. Kaupandinn varð að sækja um útflutningsleyfi og gefa þar upp útflutningsverðið, sem hann hafði samið sjálfur um og var 18 sterlingspund fyrir hverja smálest. En þegar það var upplýst, var honum neitað um útflutningsleyfi. Hann mátti ómögulega græða 6 pund á hverri smálest, og um útflutningsleyfi var neitað í 10 vikur, svo að það var útilokað, að hann gæti selt vöruna, því að þá var útrunninn sá tími, sem hann hafði haft vöruna á hendinni. En þá var útflutningsleyfi gefið til eigandans, sem gat ekki selt vöruna nema fyrir 9 pund, af því að hún hafði fallið á millibilinu. Hver hafði tapað? Eigandinn hafði tapað 9 pundum á hverja smálest, sem flutt var út úr landinu, milliliðurinn hafði ekki fengið neitt, látum það vera, en landið hafði líka tapað. Eigendurnir sem áttu vöruna töpuðu, landið tapaði, bankarnir töpuðu á því að fá ekki hæsta mögulega gjaldeyrisupphæð inn, en eini maðurinn, sem græddi á því þannig, var milliliðurinn, því að það var þó ekki hægt að núa honum því um nasir, að hann væri á eftir einn af þessum mönnum, sem hefðu snuðað landið um þetta fé. Þetta sýnir, hversu ákaflega er áríðandi, að einmitt í sölu og kaupum séu menn, sem geta gert þetta betur en almenningur í landinu. Ég gæti rætt margt um þetta, en eins og ég sagði, skal ég ekki þreyta hv. þm. á því. Ég vil þó að síðustu aðeins benda á, að milliliðastarfið er nú einmitt fyrir þennan mikla áróður komið í hendur fólksins sjálfs að ákaflega miklu leyti. Samband ísl, samvinnufélaga hefur orðið sölu svo að segja á öllum íslenzkum landbúnaðarafurðum, og þar kemst enginn annar að. Mér er m. a. kunnugt um það, að ef einhver maður vill fá leyfi til að selja ull út úr landinu og spyr um það hjá Sambandinu, þá fær hann það svar: Við getum sjálfir selt okkar ull. –Og þó að það sé talað um að selja fyrir hærra verð, þá er því ekki heldur sinnt. Þessi vara er svo að segja öll í höndum Sambandsins. Nákvæmlega sama er með frystan fisk. Hann er allur orðinn svo að segja í höndum tveggja aðila, annaðhvort Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, sem ekki tekur nokkru tilboði nokkurs staðar frá, eða í höndum Sambands ísl. samvinnufélaga, sem tekur ekki heldur neinu tilboði nokkurs staðar frá. Saltfiskinn vitum við um, þar er ekki tekið neinu boði neins staðar annars staðar frá. Það er alveg sama, hverjir spyrja. Þetta er alveg nákvæmlega sama, og sama er um lýsið. Þetta er orðið svona með allar vörur. Eina útflutningsframleiðslan á Íslandi, sem enn þá er eitthvað hægt að ræða um að sé á frjálsum markaði, er raunverulega fiskimjöl. Og ég geri ráð fyrir, að allir þessir aðilar hafi bundið þetta í fjötra, af því að þeir telji með réttu eða röngu, að þeim og þeirra aðilum sé bezt borgið þannig. Ég er ekkert að gagnrýna þetta, en svona er málið í dag. Það er óneitanlega dálítið athyglisvert, að það þurfi að vera svona, á meðan þessir aðilar sjálfir hafa þó ekki getað gert betur þessi verk en raun ber vitni um, því að nú liggja í landinu verðmæti á fjórða hundrað milljóna óseld af íslenzkum afurðum, eins og vitað er af þeim skýrslum, sem hafa komið nýlega, og ætti það að vera alvarleg hugvekja til þeirra manna, sem hafa tekið að sér þetta ábyrgðarmikla starf, um að losa eitthvað um þessi höft eða taka upp einhverjar nýjar aðferðir eða velja til sín menn, sem geta gert þetta örara og betur en sýnist vera gert í dag. En því verður svo ekki neitað, að þetta eru mennirnir, sem eiga framleiðsluna. Bændurnir eiga ullina og Sambandið. Fiskimennirnir eiga fiskinn og Sölumiðstöðina, hvort sem hann er saltaður, hertur eða frystur, og þetta er þeirra eigin vara og þeirra eigin félagsskapur, svo að það er ákaflega erfitt raunverulega fyrir Alþingi að gripa þar inn í og segja: Þið skuluð hafa á þessu einhvern annan hátt. - Hitt er svo alveg ljóst, að ef við rannsókn þessarar till. kemur upp, að eðlilegt sé, að milliliðagróðinn, hvort sem hann er í sambandi við útflutning eða innflutning, geti verið minni en hann er raunverulega, og þá væri kannske einnig hægt að upplýsa, að það mætti nota betur sölumarkaði með því að dreifa sölunni á fleiri aðila, þá yrðu þessir aðilar að láta undan þeim þunga og þeim gögnum, sem þarna kæmu fram. Það er alveg óhjákvæmilegt annað. Og í því ástandi, sem nú er í landinu, þar sem framleiðslan þarf orðið allmikinn styrk frá Alþingi, er ákaflega mikils um vert, að það verði hægt að fá upplýst frá þingkjörinni nefnd, hvort milliliðirnir taka of mikinn gróða fyrir sitt starf eða ekki. Mér skilst því, að málið eigi að ná fram að ganga og það eigi að skipa í þetta menn með víðtækri þekkingu og menn, sem hægt sé að treysta til að upplýsa þessi mál svo fljótt sem unnt er. Ég get ekki endað mál mitt án þess að benda hér á ummæli, sem komu fram á fyrsta stigi málsins, ég held frá hv. 8. landsk. Ég bið afsökunar á því, ef ég fer rangt með tilvísunina, en það var sagt hér: Hvað mundu landsmenn segja, ef erlendir menn settu hér upp dreifingarkerfi og tækju allan gróðann í sínar hendur í stað þess að láta eigin landsmenn njóta hans? Var það ekki hv. 8. landsk., sem viðhafði þessi ummæli? 



Herra forseti. Mér sýnist Sjálfstfl. vera farinn að gefa sig yfirleitt í þessu máli. Mér sýnast forsvarsmennirnir þagnaðir, og um það, sem talað er af hálfu Sjálfstfl., eins og af hv. þm. Barð., sem hér talaði síðast, megi segja: heggur sá, er hlífa skyldi - því að hann kom með af sinni miklu þekkingu mörg ágæt dæmi því til sönnunar, hvers konar milliliðastarfsemi nú er rekin í þjóðfélaginu. Mér þykir í fyrsta lagi vænt um það, sem hv. þm. Barð. sagði viðvíkjandi milliliðakostnaði í byggingariðnaði og að honum fyndist það þurfa að koma inn í þessa till. Sjálfstfl. Það er sem sé auðséð, að sjálfstæðismennirnir, sem hafa lagt þetta fyrir upphaflega, hafa ekki hugsað sér, að þessi hlutur kæmi þarna inn í, milliliðakostnaðurinn í byggingariðnaðinum. Þó þykist ég vita, að hv. þm. Barð. sé þeim hnútum kunnugur, þannig að hann viti nokkurn veginn, hvað þeir hafa hugsað með till. Ég gekk út frá því í þeirri ræðu, sem ég hélt um þetta mál, að það væri sjálfsagður hlutur, að þetta ætti að koma hér inn í, því að auðvitað er þetta ekki aðeins einn þáttur í framleiðslukostnaði þjóðarinnar, vegna þess að það að byggja hús er framleiðsla, heldur er þetta líka þannig, eins og ég tók mjög ýtarlega fram í sambandi við mína skilgreiningu, að sú n., sem færi yfirleitt að athuga þessi mál, yrði að rannsaka alla gróðamyndun í þjóðfélaginu og hún yrði að rannsaka líka alla þá gróðamyndun, sem síðar kemur fram sem kröfur til verkamannanna um aukna húsaleigu og annað slíkt. Ég vil þess vegna lýsa ánægju minni yfir því, að hv. þm. Barð. hefur talið sjálfsagt að rannsaka þetta, og ég býst við, að svo muni verða með flesta þá hluti, sem ég hélt fram, þegar ég talaði um þetta, að þyrfti að bæta við og gera þessa till. miklu ýtarlegri, ef hún ætti að verða til gagns. Í öðru lagi vék hv. þm. Barð. að því, að það yrði að tryggja, að þessi nefnd hefði vald til rannsóknar, það hefði hún ekki, eins og till. nú væri orðuð. Það var mjög eftirtektarvert, að hann skyldi lýsa því yfir. Hann einmitt sem forseti Ed. er gagnkunnugur þessum málum og þykir þess vegna, að þeir þm. Sjálfstfl., sem flutt hafa þetta mál, hafi farið hér heldur á hundavaði og auðsjáanlega með till. ekki ætlazt til þess, að viðkomandi nefnd yrði gefið verulegt vald til rannsóknar, og er þetta alveg rétt hjá honum. Hann benti hins vegar á, að að nokkru leyti mundi verðgæzlustjóri hafa ýmislegt vald í þessum efnum. En eins og ég veit að hv. þm. Barð. mun athuga, þegar hann fer að rannsaka þetta, þá nær það því miður tiltölulega skammt. Hann hefur sem sé engan veginn fullt vald til að heimta skýrslur af öllum mögulegum mönnum og rannsaka þá gróðamyndun, sem yfirleitt hefur farið fram í þjóðfélaginu á undanförnum árum, þannig að ekki mundi það vald, sem verðgæzlustjóra var gefið, nægja svona nefnd, svo að það er alveg tvímælalaust nauðsynlegt, að svona nefnd hafi sitt mikla vald, eins og hv. þm. Barð. tók fram, til að láta ýtarlegri rannsóknir fara fram. Ég gat þess í því, sem ég sagði um þetta mál, að það mundi vera að öllum líkindum óhjákvæmilegt, að það færi fram í þjóðfélaginu í sambandi við þetta eignakönnun, sem sé könnun á því, hvar eignirnar, sem safnazt hafa síðan eignakönnunin fór fram 1947, hafi lent. Það er viðurkennt, að það hefur farið fram gífurleg auðsöfnun í þjóðfélaginu síðan. Hvar liggur þessi auður? Hverjir eru það, sem hafa grætt? Hverjir eru það, sem hafa safnað elgnum? Það er augljóst, að það kemur skýrast fram með því að láta fara fram eignakönnun að nýju. Við skulum bara taka sem dæmi þann mikla skipaflota, sem kominn er inn til flutnings síðan 1947. Hvernig er með eignina á þeim skipaflota? Hvernig er með afskriftirnar á honum? Hvernig er með auðsöfnunina í því sambandi? Ég efast ekki um, að þessir hlutir fengjust bezt upplýstir með raunverulegri eignakönnun á þessu sviði. Alveg sama máli gegnir um húseignirnar. Það er farið að verða svo nú, að það eru jafnvel byggðar heilar „blokkbyggingar“, eins og það er kallað á slæmu máli í Reykjavík, sem einstakir menn eiga og einstakir menn leigja út allar saman eins og þær leggja sig, jafnvel einstakir menn, sem lengi hafa verið trúnaðarmenn ríkisins. Það er engum efa bundið, að það er alveg sérstök nauðsyn á því, að látin sé fara fram eignakönnun í þessu sambandi. Það hefur verið sagt, að framleiðslan bæri ekki hitt og þetta, þjóðarbúskapurinn bæri ekki hitt og þetta, þegar verkamenn hafa verið að krefjast hærri launa. Við skulum þá ganga úr skugga um það. Það voru lagðar fyrir hér alveg greinilega skýrslur í sambandi við verkföllin s. l. vor, þar sem það kom fram, að miðað við verðlagsvísitölu höfðu verkamenn s. l. vor um 20% lægra kaup, og var þá húsaleiga ekki með reiknuð, heldur en þeir höfðu 1947. Hafa eignirnar safnazt hjá verkamönnum á þessum tíma? Hafa þeir gert svo óhóflegar kröfur til framleiðslunnar, að eignirnar hafi safnazt hjá þeim? Eða hafa þær safnazt annars staðar og þá hjá hverjum? Hver er það, sem vill standa á móti því, að þetta sé rannsakað? Ég býst við, að það sé rétt, að það þyrfti ekki bara að setja heimild um slíkt inn í þessa þáltill., sem hér á að skera algerlega úr um það, þannig að oftar þarf ekki um það að deila á Íslandi, hvar gróði safnast og hvar gróði er. Ég býst við, að það mundi ekki vera nóg. Ég býst við, að Sjálfstfl. muni vera því strengilega fylgjandi, að það verði þá um leið sett hér í þinginu lög um eignakönnun, sem þessi nefnd, sem samkv. þessari þáltill. verði sett, fái heimild til þess að framkvæma. Ég mun gera ráðstafanir til þess, að í sambandi við endanlega afgreiðslu á þessari till. fáist úr því skorið, hvort slíkt er vilji þeirra manna, sem hafa nú frýjað öðrum hugar um, hvort þeir þora að láta rannsaka málið til hlítar. Svo kom hv. þm. Barð. inn á hlutverk milliliða og minntist á, að það gæti verið mjög þarft. Vil ég nú aðeins endurtaka það, sem ég sagði áður í alllangri ræðu, þar sem ég reyndi að gera grein fyrir þessu, að í þeirri merkingu, sem hann notaði það orð, þ. e. tæknilega séð, þá er hlutverk þeirra, sem í alþýðumunni eru kallaðir milliliðir, þarft. Ef við köllum skipin, ef við köllum flutningana á vörunni, frá því að hún yfirgefur hráefnisframleiðandann og þangað til neytandinn kaupir hana við búðarborðið, ef við köllum alla þá, sem þarna koma á milli, jafnt þá, sem sjá um framskipun vörunnar, sjá um að flytja hana með skipi, sjá um að koma henni upp í annarri höfn, sjá um að annast alla þá hluti, sem þarf í yfirbyggingu þjóðfélagsins, til þess að allur þessi rekstur geti átt sér stað, ef við köllum þetta allt milliliði, þá er ekki nokkur efi á því, að tæknilega séð er starf þessara milliliða þarft. Það er þarna aðeins um verkaskiptingu að ræða hjá borgurum þjóðfélagsins. Hins vegar er það þjóðhagslega óþarft, að þeir, sem ráða fjármagni í slíkri tæknilegri milliliðastarfsemi, raki saman gróða á slíku verki í staðinn fyrir að vinna það í þjóðarþágu. Og það er alveg sérstaklega óþarfi, að þeir, sem hafa að einhverju leyti með stjórn, völd eða eign í sambandi við slíka verkaskiptingu að gera, raki saman slíkum gróða eða reyni með slíkri áfergju að skapa sér gróða, að þeir drepi framleiðslu þjóðfélagsins undir sér, á meðan þeir eru að því, eins og nú gerist. Þeir, sem drottna yfir milliliðastarfsemi, þeir, sem hafa hagnaðinn af verkaskiptingu þjóðfélagsins í heild, setjast með slíkum ofurþunga á sjálfa framleiðsluna, að hún brestur, og það eru slíkir vábrestir í henni allan tímann, að það er yfirleitt vart annað vandamál meira í þjóðfélaginu en hvernig eigi að halda þessari framleiðslu gangandi sökum þess, hvernig þessir þjóðhagslega óþörfu milliliðir, en tæknilega þarfir, raka til sín slíkum gróða af framleiðslunni, að henni er ekkert eftir skilið til þess að bera sig. Þetta er hluturinn, sem við verðum að rannsaka alveg til hlítar. Hv. þm. Barð., sem er kunnugur þessum málum, kom einmitt hér með eitt dæmi um milliliðastarfsemi og hvernig þarna væri farið að. Hann nefndi dæmi um, að einn ákveðinn, duglegur maður, sem stæði í þessari tæknilegu vinnu, hefði getað útvegað erlendis fyrir ákveðna vöru 18 sterlingspund, hann hefði hugsað sér að taka sjálfur af því að vísu 6 pund, en samt sem áður getað borgað framleiðandanum 12 pund, en framleiðandinn hafði fram að því aðeins fengið 9 pund fyrir þetta. Hvers vegna hafði framleiðandinn fengið aðeins 9 pund fyrir þetta? Hverjir eru það, sem valda því? Hvar eru þau lög, sem banna þessum framleiðanda að selja vörur sínar út úr landinu? Jú, það eru lög frá 12. febr. 1940, sem gefa ríkisstj. einkaleyfi til þess að ráða, hvaða vörur séu fluttar út úr landinu og með hvaða verði, - lög, sem ég hef oftar en einu sinni lagt til hér á Alþ, að afnema, og lög, sem Sjálfstfl. hefur staðið vörð um. Af hverju stendur ríkisstj. svona vörð um einokunina í þessum efnum? Af því að ríkisstj. er verkfæri og handbendi þeirra, sem græða á milliliðamennskunni í þjóðfélaginu. Og þetta minnir mig á dæmi, sem ég hef nefnt hér áður um þessi efni. Ég er því miður ekki svo sérstaklega kunnugur í þessum málum nú, en þegar kunnugur maður eins og hv. þm. Barð. tilgreinir dæmi, þá rifjast upp það, sem gerðist í gamla daga í þessum efnum. Þá var það svo til dæmis, að allt í einu fengu einu sinni fiskimenn í Vestmannaeyjum tilboð frá einum ítölskum fiskkaupmanni um að selja sinn fisk á allgóðu verði og allmiklu hærra verði en fiskkaupendurnir á Íslandi höfðu borgað fram að því, en fiskkaupendurnir á Íslandi voru þá aðallega Kveldúlfur og Alliance, sem þá höfðu myndað með sér fiskhring, Sölusamband ísl. fiskframleiðenda, og með löggjöf, sem Ólafur Thors setti sem atvmrh. 1932, fengið einkasölu ríkisins fyrir þennan sinn hring. Fiskimenn í Vestmannaeyjum fengu tilboð um hærra verð en þessi íslenzki fiskhringur, sem sagt var að hefði verið settur til þess að hjálpa þeim, vildi gefa þeim. Hvað var þá gert? Fengu þá fiskimenn í Vestmannaeyjum að selja á þessu hærra verði? Nei, þeir fengu ekki að selja á þessu hærra verði, ekki frekar en maðurinn, sem hv. þm. Barð. sagði söguna af núna? Hvað var gert? Jú, það, sem var gert, var, að fulltrúi fiskhringsins fór suður til Ítalíu og samdi við fiskkaupandann, sem hafði boðið fiskimönnunum í Vestmannaeyjum hærra verð fyrir fiskinn þeirra en íslenzki fiskhringurinn hafði boðið þeim, um það að bjóða aldrei framar í fisk frá Íslandi, til þess að það væri ekki verið að hækka fiskinn fyrir þessum ótætis íslenzku fiskimönnum, sem væru svo frekir á verstu krepputímum að vilja fá hærra verð fyrir fiskinn en Kveldúlfur og Alliance vildu gefa þeim. Ég sé m. ö. o., að þegar kunnugir menn tala í þessum efnum, þá er enn þá sama ástandið og var fyrir meira en 20 árum, þegar einokunin var að byrja í þessum efnum. Svo spyr hv. þm. Barð, alveg réttilega: Hver hefur tapað? - þegar einokunarríkisstj., sem hann styður, var búin að tefja málið nógu lengi, þannig að maðurinn gat ekki lengur selt vöruna sína á betra verði. Hver hefur tapað? Jú, landið hafði tapað. Það var alveg sama og þegar Vestmannaeyjafiskimennirnir gátu selt fiskinn sinn á hærra verði og það var hindrað með samningum íslenzka einokunarhringsins í skjóli íslenzku ríkisstj. við útlenda fiskkaupmanninn. Landið hafði tapað. Þarna höfum við dæmi um slæmu milliliðina, um ríkisstj. í þjónustu einokunarhringa. Og hver er það, sem gefur ríkisstj. þetta vald, sem hún getur misnotað svona? Það er hv. Alþingi, það eru meirihlutaflokkarnir hér á Alþingi. Svo var auðséð, að hv. þm. Barð., sem þekkir vel til í þessum málum, þekkir fleiri dæmi en þetta eina. Hann þekkti auðsjáanlega dæmi um, að S. Í. F., að Sölumiðstöð ísl. hraðfrystihúsa og jafnvel S. Í. S. hefðu kannske verið send tilboð um hærra verð en þau gefa íslenzkum framleiðendum fyrir t. d. frystan fisk og ekki sinnt því. Hann talaði um, að þeir þægju ekki nokkurt tilboð, og ég býst ekkl við, að hann talaði þannig, nema hann víssi til þess, að þeim hefðu verið gerð betri tilboð en þau gera íslenzkum fiskframleiðendum. Og hann lét í veðri vaka, að það væri ekki bara á þessu sviði, sem ástandið væri svona slæmt, þetta væri svona líka með lýsið, þar væri þetta alveg sama, þar væri líka haegt að fá betra verð, en ekki væri hugsað um það. Hann virtist yfirleitt gera ráð fyrir því, að það væru eiginlega allar íslenzku útflutningsvörurnar, sem væru svona bundnar, það væri þá kannske helzt fiskimjölið, sagði hann. Ég skal þá bæta því við, að mér er kunnugt um, að það er hægt að selja fiskimjölið á miklu hærra verði en það nú er selt, en fæst ekki selt þangað. Þannig er alveg víst, að þau lög, sem ég hef nú nokkrum sinnum lagt til að væru afnumin hér á Alþ., á meðan hæst hvein í stjórnarflokkunum um frjálsa verzlun, lögin, sem gefa ríkisstj. sem handbendi einokunarhringanna einkaleyfi á því, hvaða vörur séu fluttar út úr landinu, með hvaða skilmálum og á hvaða verði, að í krafti þessara laga er sem sé rekin óhæfileg einokunarstarfsemi og fjöldi af íslenzkum framleiðendum, samkv. upplýsingum kunnugra manna, sviptur þeim möguleika, sem þeir ella hefðu, ef þarna ríkti að einhverju leyti frjáls samkeppni, til þess að geta fengið sæmilegt verð fyrir sína vöru og betra verð en þeir fá nú. Allar þessar upplýsingar sýna okkur, hve gífurlega nauðsynlegt það er, að sú rannsóknarnefnd, sem sett verður með fullu valdi í þetta af hálfu Alþ., taki fyrir útflutningsframleiðsluna, taki fyrir rannsókn á öllu atferli þeirra aðila í ríkisstj., sem hafa haft með að gera leyfi til útflutnings á undanförnum árum, til þess að það þá m, a. komi í ljós, eins og þarna virðist þegar liggja fyrir, að það hefur verið spilað út úr höndum Íslendinga möguleikum til þess að fá hærra verð fyrir þeirra vörur. Svo upplýsir hv. þm. Barð., að nú sé svo komið, að á fjórða hundrað millj. kr. andvirði af vörum, ef ég skildi rétt, liggi í landinu, sumpart kannske óselt, sumpart kannske selt. Mér vitanlega hefur þó verið auðveldur hlutur að selja alla þá framleiðslu, sem framleidd hefur verið á Íslandi. Hins vegar hef ég alltaf orðið var við það, í hvert einasta skipti sem ég hef eitthvað komið nærri þeim málum, að það væri tregða á því að fá að selja nokkra framleiðslu frá Íslandi. En er nú jafnvel ekki einn hlutur, sem gerir erfiðara með og veldur því, að það skuli liggja svona mikið af vörum hérna? Er ekki jafnvel af þessu ýmislegt, sem hefði verið hægt að vera búið að selja, en hefur ekki fengizt flutt út úr landinu og það þó að við Íslendingar hefðum skipakost til þess? Ég veit, að þegar á nýsköpunarárunum voru gerðar ráðstafanir til þess að kaupa Eimskipafélagsskipin og kæliskipin, þá reiknuðum við með því, að þau skip ættu að geta flutt 90 þúsund tonn af hraðfrystum fiski, ef þau væru fullnotuð, og við höfum þó enn ekki komizt verulega upp fyrir 50 þúsund tonn í ársframleiðslu. Ég er hræddur um, að það eigi sér stað alveg ægileg misnotkun á okkar skipaflota, misnotkun, sem stendur í sambandi við það, að skip með miklu frystifarmrými séu látin fara til Ameríku tóm til þess að sækja þangað m. a. skran eða bíla, svo og svo mikið af óþarfa, sem flutt er hingað heim, en á sama tíma fáist ekki sömu skip til þess að flytja okkar útflutningsvöru til Evrópu. Ég er hræddur um, að þessi algerlega vitlausa ráðstöfun, sem gerð hefur verið viðvíkjandi okkar verzlunarháttum á undanförnum árum, baki okkur stórtjón hvað snertir hagnýtingu okkar skipaflota, sem sé, að á tveimur árum er óhagstæður verzlunarjöfnuður okkar við Bandaríkin hátt á þriðja hundrað millj. kr., en samt sem áður haldið áfram með þessu svokallaða frjálsa fyrirkomulagi að beina þangað innkaupum í stórum stíl, sem hægt var að vinna að í Evrópu, og hætt að flytja vörur frá Evrópu í skipum, sem færu full þangað út og kæmu full þaðan heim. Í staðinn er þetta farmrými notað þannig, að skipin sigla meira eða minna tóm til Ameríku, en koma full, oft og tíðum með bíla á þilfari, heim aftur. Ég held þess vegna, að það gefi okkur enn einu sinni tækifæri til að taka til athugunar, hvort Alþ. eigi áfram að gefa ríkisstj. það vald, sem hún hefur og sett var með lögum á miðjum stríðsárunum, þegar neyðarástand var ríkjandi í þessum efnum, lögunum frá 12. febr. 1940, hvort það eigi að halda áfram að gefa ríkisstj. þetta vald, það sé eitt af því, sem þarf að athuga, þegar þessi mál verða tekin til athugunar. Og af því að verið er nú að ræða um gróðann í ýmsum þessum efnum, þá vil ég aðeins minna á, að ég hélt því fram ómótmælt í vor, að eitt skip hefði í einni ferð til Ameríku tekið 1 millj. kr. gróða á flutningunum, og lagði fram rök fyrir því, sem ekki var mótmælt. Hér áðan var spurt af hv. 8. landsk. þm. (BergS): Er það rétt, að það hafi verið 6–10 millj. kr. gróði á einum þætti í starfsemi eins olíuhrings á einu ári? Og hann studdist meira að segja við sjálft Morgunblaðið, sem er þó ekki vant að hafa mikið fyrir því að afhjúpa gróðann og hefur kannske ekki beinlínis verið að afhjúpa hann þar, sem hann var mestur. Ég hef margoft upplýst það, að einn banki græddi á einu ári 30–40 millj. kr. á viðskiptunum við landsmenn, og ég hef upplýst það hér, án þess að því hafi verið mótmælt, að það hefði verið tekinn 6 millj. kr. vaxtagróði af hálfu okrara á einu fyrirtæki, einum skuldunaut á einu ári og sá skuldunautur þar með drepinn. Og ég heyri, að hv. þm. Barð. segir, að þetta sé sjálfsmorð, að hann eigi það skilið. En ég vil einmitt vekja athygli á þessu rétta hjá honum í því, að alþýðan á Íslandi er ekki á því að fremja sjálfsmorð fyrir okrara landsins, hún er ekki á því að láta drepa sig, hún er ekki á því að láta auðvald þessa lands rýja sig þannig inn að skinninu, að hún hafi ekkert eftir. Hún er búin að búa við það í 7 ár, og hún hefur lægri kjör nú en hún hafði 1947, og í hvert skipti, sem hún hefur hreyft sig til þess að taka eitthvað aftur af ránsfengnum, þá hefur kveðið við hér í sölum Alþ., að hún væri að drepa þjóðfélagið. Mér þykir vænt um þessa yfirlýsingu, þótt hún væri svona bak við tjöldin, frá hv. þm. Barð., og ég skil, að hann ber virðingu fyrir þeim mönnum, sem ekki láta drepa sig svona. Hann ber virðingu fyrir þeim verkamönnum, sem rísa upp og slá í borðið og segja við okrara þjóðfélagsins: Nei, góði minn, hingað og ekki lengra. Nú ertu búinn að ræna mig í sjö ár, og nú geturðu séð, hverjir það eru, sem skapa gróðann í þjóðfélaginu, nú stöðvum við allt.



Herra forseti. Með till. þessari er gert ráð fyrir, að efnt verði til flugvallargerðar í Norðfirði. Ég sé ekki ástæðu til að hafa hér að þessu sinni mörg orð um till., heldur vísa til þeirrar grg., sem henni fylgir. En aðalatriði málsins er það, að Neskaupstaður, sem er fjölmennasta byggðin á Austurlandi, er nú, eins og málum er komið, að mestu kominn út úr flugsamgöngum þar eystra. Fram að þessu hefur verið haldið uppi reglulegum flugsamgöngum til Norðfjarðar með sjóflugvélum, en á þessu ári varð sú breyting á, að slíkar samgöngur voru lagðar niður. Er nú eingöngu stuðzt við landflug til Egilsstaðaflugvallar, og að því leyti sem Norðfirðingar vilja notfæra sér flugið, þá verða þeir að komast að Egilsstaðaflugvelli eða þaðan og til Norðfjarðar, en milli Neskaupstaðar og Egilsstaða er tveggja tíma ferð í bíl, og þessi leið er ekki bílfær nema 3–4 mánuði á hverju ári, svo að segja má, að Neskaupstaður sé að mestu leyti kominn út úr flugsamgöngum, eins og nú er komið. Það er því vitanlega mjög brýn þörf á því, að hafizt verði handa um allan undirbúning að flugvallargerð í Norðfirði, en talið er af sérfróðum mönnum, að þar sé hægt að gera flugvöll með eðlilegum eða viðráðanlegum tilkostnaði. Ég vísa svo að öðru leyti til þeirrar grg., sem fylgir till., og óska eftir því, að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til fjvn.



Herra forseti. Efni þessarar till. er það, að lagt verði fyrir Skipaútgerð ríkisins að haga þannig ferðum strandferðaskipsins Herðubreiðar, að skipið verði látið koma við á öllum Austfjarðahöfnum bæði í norður- og suðurleið, þegar skipið fer um Austfirði. Austfirðingar hafa þrásinnis gert samþykktir um þetta og beint máli sínu til Skipaútgerðar ríkisins, að þessu yrði þannig hagað, en árangurslaust, og af því hef ég tekið að mér að flytja þessa till. hér og beina því til ríkisstj., að hún hlutist til um, að í þessu efni verði orðið við óskum Austfirðinga. Þegar Herðubreið var keypt á sínum tíma, var það skýrlega tekið fram, að hún skyldi verða strandferðaskip fyrir Austfirði, og Alþ. hefur hér gert sérstaka samþykkt um það 5. febr. 1953, að skipið skyldi eingöngu notað til samgöngubóta fyrir Austfirðinga, en það skyldi ekki látið fara til Vesturlands, eins og gert hafði verið á tímabili. En áður en Herðubreið kom til, hafði verið starfræktur fyrir Austurlandi sérstakur strandferðabátur, sem hélt uppi samgöngum milli Hornafjarðar og Austfjarðahafna, en það þótti sanngjarnt að fella niður með öllu rekstur þessa strandferðabáts, þegar Herðubreið tók við. En með því að Herðubreið er rekin eins og nú er gert, að hún kemur ekki við nema á nokkrum höfnum í hvorri leið fyrir sig á Austurlandi, þá getur hún ekki þjónað því verkefni, sem henni var ætlað, að halda uppi eðlilegum samgöngum innan fjórðungsins. Nú er t. d. þessu þannig háttað, að á milli Neskaupstaðar, stærsta útgerðarbæjarins á Austurlandi, og Hornafjarðar, vetrarvertíðarstöðvar Austfirðinga, eru engar skipaferðir allt árið. Stærri skipin, Esja og Hekla, koma að vísu við í Neskaupstað og á stærri höfnunum eystra, en þær koma ekki við á Hornafirði. Aftur á móti kemur Herðubreið við á Hornafirði, en hún kemur ekki við í Neskaupstað eða stærri höfnunum allajafna. Eru Austfirðingar skiljanlega mjög óánægðir með að hafa ekki samgöngur sín á milli a. m. k. til jafns við það, sem áður var, og hafa því hvað eftir annað óskað eftir því, að strandferðum þessa skips verði háttað eins og segir í þessari till. Ég vil að öðru leyti vísa til þeirrar grg., sem fylgir till., og tel ekki þörf að ræða þetta mál hér frekar að sinni, en óska eftir því, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til fjvn. eða allshn., ég geri ekki verulegan greinarmun á því, en legg nú til, ef forseta sýnist ekki annað, að till. verði vísað til fjvn.



Herra forseti. Síðan till. þessi var lögð hér fram, er nú liðið talsvert á annan mánuð, og er meginorsökin til þess, að till. hefur ekki verið rædd hér fyrr, sú, að ég hef verið fjarverandi um rösklega mánaðartíma vegna veikinda, en á þessum tíma hafa orðið allverulegar breytingar varðandi það mál, sem till. fjallar um. Þessi till. er um að skora á ríkisstj. að gera nú þegar nauðsynlegar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir stöðvun karfaveiðanna og karfavinnslunnar og til þess að afstýra stöðvun síldveiðanna og annarra þátta útflutningsframleiðslunnar. Þegar till. var flutt, stóðu mál þannig, að alger stöðvun vofði yfir í sambandi við karfaveiðar togaraflotans. Þá stóð þannig á, að hér í Reykjavík lágu til jafnaðar 3–4 togarar venjulega 4–5 daga með fullfermi af karfa og gátu ekki fengið afla sinn losaðan vegna þrengsla í frystihúsunum, og ástandið var svipað annars staðar á landinu, að þar var togurunum neitað um losun á afla af sömu ástæðum. Það gefur auga leið, að slíkt sem það, sem þarna kom fyrir, verður að teljast stórvítavert, að til þess þurfi að koma, og það er vitanlega fyrir einhverja meira en litla vanrækslu af hálfu þeirra, sem um eiga að sjá, að svo skuli fara um miðjan októbermánuð, á sama tíma sem hátt er kvartað undan því, að skortur sé á gjaldeyri, og stöðva verður að talsverðu leyti innflutning til landsins, að þá skuli ekki vera hægt að nýta þann afla, sem veiðist, og hann skuli vera skemmdur í stórum stíl, eins og átti sér stað með karfann á þessu tímabili. Allmargir heilir togarafarmar hér í Reykjavík urðu ónýtir í skipunum á þessu tímabili. Það varð að keyra svo að segja hvern einasta fisk úr skipunum beinustu leið til mjölvinnslu í verksmiðjur í staðinn fyrir að vinna fiskinn til. frystingar og til miklu meira verðmætis. Auk þess neyddust svo togararnir til þess hver af öðrum að hætta karfaveiðum, sem þó voru arðvænlegustu veiðarnar fyrir skipin, og þeir voru látnir taka upp aðra veiði, sem var vegna tímans miklu óhagstæðari og miklu hæpnara að gæti borið sig. Þó nokkur skipanna voru með þessu knúin til þess að taka upp siglingar á erlendan markað, sem vitanlega hlaut að þýða stórfellt gjaldeyristjón fyrir þjóðarheildina og mjög vafasama útkomu fyrir skipin sjálf. Þessi þáttur er að mestu leyti liðinn hjá. Þó ber að athuga það, að enn er óráðið fram úr því, að um þetta leyti var verð á karfa til togaranna lækkað úr 90 aurum á kg niður í 75 aura, sem jafngilti í sjálfu sér, að þessar veiðar væru stöðvaðar. Meðan þetta lága verð er í gildi, verða ekki teknar upp neinar karfaveiðar hjá togurunum, hvort sem hægt er að veiða mikinn karfa eða ekki. Enn á eftir að ráða fram úr þessum vanda, og sýnist sjálfsagt, að það verði tekið föstum tökum að ráða fram úr því sem einu fyrsta atriði, þegar verið er að reyna að ráða fram úr þeim vanda að hafa til nægan gjaldeyri fyrir þjóðina. Einnig er það, að koma verður í veg fyrir, að til slíks sem þessa komi aftur. Um það er ekki að villast, að útflutningur á frosnum fiski hafi ekki verið með eðlilegum hætti um þetta leyti. Útflutningurinn á frosnum fiski í septembermánuði var óeðlilega lítill og einnig í októbermánuði miklu minni en á sama tíma áður, og því fór vitanlega sem fór, að húsin fylltust í fyrstu aflahrotu, þoldu ekki aflahrotu skamman tíma, allt fylltist og það varð að neita að taka við aflanum. Svo var auðvitað rokið upp til handa og fóta, eins og vill verða, og afskipuninni komið í gang, en þá var líka aflahrotan gengin hjá að verulegu leyti. Þá er einnig í þessari till. gert ráð fyrir því, að ríkisstj. láti ekki til stöðvunar koma í sambandi við síldveiðarnar hér við Faxaflóa, en eins og kunnugt er, hefur legið við borð, að þær stöðvuðust nú æ ofan í æ, og raunverulega hefur talsverður hluti af þeirri framleiðslu verið stöðvaður núna með því háttalagi, sem á þessu hefur verið. Mér er t. d. kunnugt um það, að þó nokkrir bátar frá Austurlandi og Norðurlandi og annars staðar lengra að, sem hingað höfðu leitað til síldveiðanna, hættu og fóru heim til sín, þegar stöðvunin skall á. En svo þegar búið var að heyja hér taugastríð í viku eða tíu daga og hægt að fá nýja framlengingu, nýtt veiðileyfi handa bátunum, nýjan ríkisstyrk til að halda veiðunum áfram, voru þessir bátar horfnir með öllu úr leik og höfðu ekki aðstöðu til þess að þeytast þá aftur á milli landshorna. Vitanlega eru slík vinnubrögð sem þau að framlengja um 10–20 þús. tunnur í senn veiðileyfi fyrir síldveiðiflotann um þetta leyti árs fyrir neðan allar hellur. Það á ekki að gilda á því raunverulega neitt bann að halda áfram síldveiðunum, meðan síldin telst boðleg vara og meðan það getur borgað sig þjóðhagslega að halda veiðunum áfram. En það var þegar augljóst mál, að það þurfti miklu minna að greiða með þessari veiði en þarf almennt með veiði bátaflotans. Enn þá er ástatt nokkuð svipað í þessum efnum. Enn er ríkjandi óvissa um það, hvort allmikil og góð veiði bátanna verði notuð eða hvort bátarnir verði knúðir almennt til þess að hætta, þar sem samningarnir við ríkisstj. eru komnir í þrot. Ég tel því, að þó að aðstæður séu allmikið breyttar frá því, sem þær voru, þegar ég flutti þessa till. fyrir hálfum öðrum mánuði, sé eigi að síður rétt, að till. haldi hér áfram í gegnum þingið og henni verði þá breytt í n., eftir því sem aðstæður hafa breytzt og eðlilegt þykir. En það verður að reyna að koma í veg fyrir, að slík óhöpp hendi í sambandi við framleiðsluna sem þarna hafa átt sér stað, og hv. Alþingi hlýtur að beina óskum sínum til ríkisstj. í þeim efnum, að komið verði í veg fyrir slíka framleiðslustöðvun sem þarna hefur orðið. Að lokinni þessari umr. óska ég eftir, að till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Till. þessi gerir ráð fyrir að fela ríkisstj. að láta þegar á næsta sumri hefja gagngerar umbætur á Austurlandsveginum frá Mývatnssveit austur í Jökuldal. Ástæða til þess, að þessi till. er flutt, er sú, að öllum Austfirðingum þykir, að þeirra aðalvegur, sá vegur, sem tengir Austurlandsvegakerfið við annað vegakerfi landsins, Austurlandsvegurinn frá Mývatni og austur á Hérað, sé þannig, að hann þoli engan samanburð við aðra aðalvegi á landinu. Og það hygg ég að allir viðurkenni, sem eftir þessum vegi hafa farið, að hann er enn að langmestu leyti ólagður vegur. Þar er mest um það að ræða, að ekið er eftir sléttum söndum eða niðri í gömlum hjólförum, en upphlaðinn veg er þar lítið um að ræða. Vegna þess, hvað þessi aðalvegur til Austurlandsins er illa gerður, lokast vegasambandið við Austurland miklum mun fyrr en þörf væri á og Austfirðingar eru miklu skemmri tíma í beinu vegasambandi við aðra hluta landsins en hægt væri. En þrátt fyrir það að þannig sé ástatt, eins og flestir kannast við, með Austurlandsveg, hefur hitt aftur sýnt sig, að þessum vegi er sáralítill sómi sýndur ár eftir ár. Nú s. l. ár mátti heita, að ekkert væri unnið að þessum vegi, og meira að segja sú nauma fjárveiting, sem ætluð var til þessa vegar, var tekin og notuð til vegagerðar annars staðar. Þetta er vitanlega alveg óviðunandi, og virðist ekki, að þetta verði leyst á annan veg en þann, að þetta mál verði tekið til sérstakrar afgreiðslu af hálfu Alþ. og e. t. v. með sérstökum fjárhagslegum ráðstöfunum efnt til stórumbóta á þessum langa vegi. Það eru ummæli vegamálastjóra, að þarna sé um að ræða langsamlega bezta vegarstæði, sem um er að ræða á löngum vegi fyrir nútíma vinnuvélar. Ef hægt væri að hafa sumarlangt á þessari leið tvær jarðýtur með tiltölulega örfáum mönnum, væri þarna hægt að vinna þrekvirki. Þannig hef ég heyrt vegamálastjóra tala um þessi mál. Það virðist vera svo um þennan veg, sem liggur langt í óbyggð á milli héraða, eins og ýmsa aðra slíka vegi, að hann virðist eiga harla erfitt uppdráttar, þegar er verið að skipta hinu takmarkaða vegafé hér við afgreiðslu fjárlaga. Það er, eins og stundum hefur verið sagt, eins og sumir vegir í landinu hafi engan atkvæðisrétt. Það er eins og það sé svo, að hv. alþm. telji miklu brýnna að sinna einstaka smávegarspottum, þar sem mikill þrýstingur er frá nokkrum atkvæðisbærum mönnum, en aftur á móti verði höfuðvegirnir, sem liggja ekki um neina sérstaka sveit, aftur úr, því að þeir virðast eins og hafa minni atkvæðisrétt. Það hefur svo orðið hlutverk vegamálaskrifstofunnar oft og einatt að berjast fyrir því að leggja fé til þessara aðalakvega, og það skal fúslega játað, að vegamálaskrifstofan hefur gert það í ýmsum tilfellum, þar sem um aðalakvegi hefur verið að ræða. En á seinni árum hefur hún látið niður falla baráttu sína fyrir því, að þessi vegur á milli Norður- og Austurlandsins yrði fullgerður, látið svo undan í þeim efnum, að meira að segja sú takmarkaða fjárveiting, sem til vegarins hefur fengizt, hefur verið notuð annars staðar. Eins og nú háttar málum, tel ég, að enginn vafi sé á því, að það beri í vegamálum Austurlands að leggja höfuðáherzlu á, að þessi vegur verði gerður sómasamlegur. Enn er það svo, að um þennan veg falla nokkrar ár eða stærri lækir, sem vaxið geta í vatnsflóðum þannig, að engum bílum er fært yfir hásumarið, ef votviðrasamt er, eftir þessari leið. Það er eiginlega alveg furðulegt, að þannig skuli vera gengið frá aðalakvegi, sem tengir saman heila landsfjórðunga, að hann skuli vera nærri ófær um hásumarið vegna þess, hvernig ár eða stærri lækir eru látnir flóa þarna yfir, án þess að það hafi verið brúað. Ég minnist þess einnig í þessu sambandi, að við síðustu fjárlagaafgreiðslu var gert ráð fyrir því að brúa á þessari leið eitt vatnsfall, sem er þarna verulegur þrándur í götu, en þó að unnið hafi verið á s. l. ári meir að brúargerðum en nokkru sinni fyrr, tókst samt að vanrækja að byggja þessa brú á þessari aðalleið. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð að sinni, en vona, að hv. alþm. viðurkenni, að þessi Austurlandsvegur frá Mývatnssveit og austur á Fljótsdalshérað er í eðli sínu sambærilegur fyrir Austfirðinga og vegurinn yfir Holtavörðuheiði er fyrir Norðlendinga og Sunnlendinga og vegurinn yfir Hellisheiði er fyrir Suðurlandsundirlendið og Reykjavík. Þetta er höfuðleið, sem tengir saman landsfjórðunga, og það verður að sinna þessu betur en gert hefur verið. - Ég óska svo eftir því, að till. að lokinni umr. verði vísað til fjvn.