Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Hannes Hafstein) Jeg gat þess við 2. umr., að nefndin mundi koma með leiðrjettingu á skekkju, sem var í 11. gr. frv. En er nefndin athugaði handritið hjá skrifstofunni, sá hún, að hjer var ekki um annað ræða en að gleymst hafði að fella úr setningu, sem var útstrikuð í handritinu. Þetta var síðan leiðrjett í prentsmiðjunni. En jeg vil leiða athygli háttv. deildar að því, að í næstsíðustu línu fyrstu málsgr. í 8. gr. er dálítil villa. Þar stendur »skráningarskyldu«, en á að vera »skráningarskylda«. Nefndin hefir svo ekki fleira að athuga við frumvarpið, og óskar, að það nái fram að ganga hjer í deildinni.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg vil leyfa mjer að leggja til, að frv. sje vísað til landbúnaðarnefndar.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg þarf ekki að bæta miklu við greinargerðina í frumvarpinu. Jeg vil að eins leyfa mjer að benda hv. deild á, að í ráði er að vinna þær hafnarbætur, er frumv. ræðir um, samkvæmt áætlun frá hafnargerð Reykjavíkur. Væntanlegri nefnd munu verða afhentar teikningar og áætlanir yfir hafnarbót á Pollinum, sem nú eru hjá hafnargerð Reykjavíkur og ekki er enn gengið frá til fullnustu. Það er langt síðan Ísfirðingar fundu til þess, að þá vantaði hafnarbryggju. Það eru nú 20 ár síðan. Og þessi vöntun hefur orðið tilfinnanlegri með hverju árinu, sem við er að búast, því að Ísafjörður er eini kaupstaður landsins, sem ekki á hafnarbryggju. En við því er hins vegar ekki að búast, að ráðin hafi verið bót á bryggjuleysinu. Þó að hafnarsjóðurinn sje orðinn talsvert efnaður, eftir því sem hjer gerist - eigi um 90 þús. kr. -, þá hafa samt sjerstakar ástæður valdið því, sem óþarft er að greina hjer frá, að hafnarmálinu hefir ekki verið hrundið í horf. Það, sem sjerstaklega knýr oss til hafnarbótar, er, meðal annars, fiskaflinn á vetrarvertíðinni. Vetrarvertíðin er oft besti fiskitíminn á árinu, og eins og kunnugt er, stunda togarar þá einatt veiðar frá Ísafirði, þangað til þeir fara á veiðar fyrir sunnan land. Á Ísafirði hefir risið upp allálitlegur bifbátafloti, sem óðum fer stækkandi, og bifbátarnir sækja sjó allan ársins hring. Þeir þurfa afdreps með. En hafskipabryggja og hafskipakví eru fyrirtæki, sem þurfa mikils fjár með, mun meira en Ísfirðingar einir eru færir um að greiða, og þess vegna er farið fram á það í 1. gr. frumv. þessa, að veitt verði til þess nokkurt framlag úr landssjóði, þó ekki fyr en fjárlögin ákveða. Hjer er ekki að eins að ræða um þörf bæjarins, heldur líka landsins alls. Jeg hygg, að það verði óhjákvæmilegt fyrir landið að hafa tollstöðvar í helstu kaupstöðum landsins og hafa aðgang að landi og tækjum algerlega fyrir sig. Jeg býst við, að mönnum muni þykja krafan um fjárframlagið nokkuð há, en þess ber að gæta, að þetta fyrirtæki myndi eigi að eins hækka hag bæjarins, heldur einnig sýslunnar, og jeg er í engum vafa um, að það mundi verða til stórgróða fyrir landssjóð, eins og t. d. sumar símalínurnar. Þær eru sumar búnar að marg - margborga sig. Útgjöld landssjóðs í þarfir Ísafjarðarkaupstaðar hafa verið hverfandi lítil, en tekjur þær, er þaðan hafa runnið til landssjóðs, mjög miklar. Eftir rjettum og venjulegum búreikningi er enginn vafi á því, að Ísafjörður á álitlega fúlgu í landssjóði. Ísafjarðarkaupstaður er einhver besta mjólkurkýr landsins. Jeg býst ekki við, að þingið telji það búhnykk að horsvelta svo góðan grip. Jeg leyfi mjer að lyktum að óska þess, að málinu verði vel tekið, og að þessari umræðu lokinni vísað til sjávarútvegsnefndar.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg leyfi mjer að leggja til, að máli þessu sje, að lokinni þessari umræðu, vísað til fjárhagsnefndar.

Guðjón Guðlaugsson Jeg hefi vitanlega ekki mikið við þetta frumv. að athuga, en jeg vildi þó vekja athygli á málinu í heild sinni. . Hv. flm. (M. T.) sagði, að Ísafjörður hefði haft svo mikla þörf á að fá hafnarbætur, að það væri ekki auðið að útskýra það eins og vert væri. En jeg verð að játa það, að jeg tel minni þörf sjerstakra hafnarbóta á Ísafirði en víðast annarsstaðar á landinu. Fyrst og fremst má geta þess, að þar eru að minsta kosti 2 hafskipabryggjur - sem eru einstakra manna eign -, sem skip geta lagst við. Hefir Ísafjörður þar staðið kauptúna fremst, og langtum framar en sjálfur höfuðstaðurinn, Reykjavík, þar sem engin skip hafa getað lagst að bryggju. Og þrátt fyrir hinar stórfeldu hafnarbætur hjer í Reykjavík getur ekki enn nema 1 skip lagst að bryggju. En það er rjett með farið hjá hv.flm. (M. T.), að hafskipabryggjurnar á Ísafirði eru eign einstakra manna, og því altaf meira eða minna undir þeim komið, hversu vel færi um bæinn í þessu efni, en sannleikurinn er sá, að eigendur þessarar bryggju á Ísafirði hafa ekki sýnt ójöfnuð, heldur hafa allir getað komist að þessum bryggjum, en má ske gegn einhverju litlu gjaldi. En þetta á ekki að spilla fyrir hafnarbótum á Ísafirði. En það þarf að athuga það, hvort það er áreiðanlegt, að Ísfirðingar sjálfir óski þessara hafnarbóta. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir, að landssjóður leggi fram 150 þúsund krónur til fyrirtækisins, og að hafnarsjóður Ísfirðinga leggi fram þá upphæð þrefalda, eða 450 þúsund krónur. Eftir því, sem hv.flm. (M. T.) sagðist frá, þá á hafnarsjóður Ísfirðinga nú 90 þúsund krónur, svo að það er bersýnilegt, að hafnarsjóður verður að setja sig í miklar skuldir, og þær lenda á kaupstaðnum fyr eða síðar. Það er skoðun mín, að þessar 150 þús. kr. sjeu ekki ofveittar til Ísfirðinga, ef þeim mættu þær að verulegu gagni verða, en á hinn bóginn vil jeg ekki gera þá að ginningarfíflum til að leggja fje í það, er þeir hefðu ekki verulegt gagn af. Það er enginn vafi á því, að það væri stórmikil framför fyrir þá, ef Pollurinn yrði gerður að höfn, og mundu þessar 150 þús. kr. líklega nægja til þess. Við Pollinn eru allar aðalbyggingarnar, allar þær byggingar, sem nokkuð kveður að, og svo er Pollurinn algert sjerstakt hafnarstæði, skapað af náttúrunnar hendi. Sú ástæða er færð gegn því að gera höfn þar, að oft komi fyrir, að Pollinn leggi í frostum, en það má gera ráð fyrir því, að þótt farið væri að ausa miklu fje í höfn þar, sem erfiðara og dýrara er að byggja hana, að hana gæti alt eins vel lagt. Því að gæta ættu menn að því, að þar er að eins um nýjan Poll að ræða, sem hefir þann einn mun frá hinum eldri, að hann væri gerður af mannahöndum, og hefði kostað ógrynni fjár. Þetta er hending, sem jeg óska að tekin verði til íhugunar, þegar málið verður tekið til athugunar í nefnd. Þá vona jeg, að nefndin athugi tillag landssjóðs, hvort þetta nægir, ef höfnin er bygð fyrir utan, eða hvort svo mikið þurfi, ef Pollurinn verður gerður að höfn. Jeg veit, að hv.flm. (M. T.) muni segja, að verkfræðingar verði látnir athuga bæði hafnarstæðin, og að þeir geti betur dæmt um það en jeg, og má vera, að svo sje, en jeg verð að telja það æskilegra, að málið væri athugað strax, enda hafa komið fram raddir um það í blöðunum, að hættulegt væri að byggja höfnina utan Eyrar. Hv. flm. (M. T.) sagði, að fiskiskipin vantaði hlje, en það skil jeg ekki, því að það hafa þau þar sem Pollurinn er, ef íslaus er, og þótt búinn væri til nýr Pollur með ísum, bætti hann ekki úr. Og ekki lítur út fyrir, að þar sje hljelaust, því að þangað leita mótorbátar víðs vegar að, því að hvergi í grendinni er svo góða höfn að finna sem þar. Jeg verð að játa, að jeg skildi ekki það, sem hv.flm. (M.T.) sagði, að höfnin mundi jafnt borga sig fyrir landssjóð sem símalínur þær nú gera, sem bestar eru. Við vitum allir, að það er óbeinn hagnaður fyrir landssjóð að hlynna að framkvæmdum, en að nefna þetta í sambandi við símann, er ekki rjett, því að landssjóður hefir beinar tekjur af símanum, en það hefir hann aldrei af höfn á Ísafirði. Hvað Ísafjörður hafi verið góð mjólkurkýr fyrir landssjóð skal jeg láta ósagt, en hygg, að það sje óvíst, að hún verði þeim mun betri, sem hún er fóðruð betur. Kýr hætta oft að mjólka, ef ofvel eru fóðraðar, verða offeitar. Það er best að ala við hóf.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg get verið sjerlega þakklátur hv. 4. landsk.þm. (G. G.) fyrir það, að hann hefir lekið að sjer að vera einskonar forsjármaður fyrir Ísafjörð. Það er ekki lítið varið í það fyrir okkur Ísfirðinga að eiga annan eins hauk í horni og hann er. Hv. 4. landsk.þm. (G.G.) gerði lítið úr því, að þörf væri á hafskipabryggju á Ísafirði, því að þar væru 2 bryggjur. Það er rjett, að þar eru tvær bryggjur, en þær eru báðar einstakra manna eign. En jeg vil algerlega neita því, að bæjarmenn á Ísafirði hafi haft ótakmarkaðan aðgang að þeim. Þær halda uppi einokun á Ísafirði. Aðrir borgarar á Ísafirði hafa ekki staðið eins vel að vígi og bryggjueigendur, Þeir hafa ekki getað stundað fiskkaup vegna bryggjuleysis, og hefir það verið bænum til stórskaða. Það eru ekki nema 2 ár síðan gefið var 6 aurum minna fyrir fisktvípundið á Ísafirði en hjer í Reykjavík, og vita þó víst allir, að vestfirskur fiskur stendur yfirleitt hærra á erlendum markaði en sunnlenskur fiskur. Í þessu liggur orsökin að því, hversu snauðir útgerðarmenn og kaupmenn á Ísafirði hafa verið. Það er vegna þess, að þeim hefir verið haldið niðri. Þá hjelt hv, þm. (G.G.), að Ísfirðingum mundi verða ofþyngt með þessu, en jeg hygg, að hann viti ekkert um það, hvaða ráðstafanir þeir hafa gert hjer um. Jeg gat þess, að hafnarsjóður væri orðinn 90 þús. kr., og hann fer altaf vaxandi, og verður orðinn yfir 100 þús. kr. þegar byrjað verður á þessu fyrirtæki. Hafnartekjur eru í meðalári alt að því 5000 kr.t og nú hefir hafnartaxtinn verið hækkaður. Hafnarsjóður er því vel fær til lántöku, og það þeim mun fremur, þar sem bæjarsjóður Ísafjarðar stendur sig allra bæjarsjóða best hjerlendis, og því er engin ofraun fyrir hann að leggja í slíkt fyrirtæki, og ætti ekki að geta það síður en t. d. Reykjavík. Jeg held, að Ísfirðingar hafi sýnt það, að þeir kunni að stjórna málefnum sínum, og þeir þurfa alls ekki neinar bendingar í þá átt norðan af Ströndum. Þá sagði sami hv.þm. (G.G.), að það ætti að fara að mynda nýjan Poll. Þetta sýnir betur en alt annað, að hv.þm. (G. G.) er alls ekki fær til að tala um þetta mál, því að hann veit ekki, að Pollurinn er eins og stöðuvatn. Hann veit það bersýnilega ekki, að þegar aðfall er, þá kemst enginn dropi úr þrem ám, er renna í Pollinn, út úr honum. Vatnið úr þeim liggur ofan á saltvatninu og frýs alveg eins fljótt og vatn á landi. Jeg hefi sjálfur tekið eftir því, að Pollinn skænir jafnfljótt og pollana á götunni fyrir utan gluggana mína. Fyrir utan Pollinn hefir sjórinn fulla seltu, og frýs þess vegna ekki nærri því eins fljótt. Jeg hefi líka tekið eftir því, að þegar sundin hafa verið full af ís, og þar hefir verið eins og pollur, þá hefir sama sem ekkert lagt þar, þó að álnarþykkur ís hafi verið á Pollinum. Hvað það snertir, að Ísfirðingar þurfi að fá forráðamann, þá er því þar til að svara, að Ísfirðingar eru með lögum þessum settir undir stjórnarráðið og geta ekki framkvæmt hafnarvirkið nema með þess ráði og vilja, og verð jeg að telja stjórnarráðið betur til forsjónar fallið en hv. 4. landsk.þm. (G. G. ). Þessu skrafi hv. 4. landsk.þm. (G. G.) um Pollinn er annars best svarað með því, að Ísfirðingar mundu, ef auðið væri, nota hann, því að það er svo miklu ódýrara. Sami hv.þm. (G.G.) var að minnast á ritgerð, sem kom í blöðunum, um hafnarmálið, en jeg öfunda hann ekki af því að taka þá grein að sjer. Jeg sagði það vitanlega ekki í ræðu minni, að landssjóður myndi fá beinar tekjur af þessu, en þó er það ekki rjett nema að nokkru leyti, því að það er áreiðanlegt, að siglingar myndu aukast að miklum mun til Ísafjarðar, og þá um leið skipagjöld, en jeg er viss um, að óbeinn hagur af þessu, bæði tollar og annað, mundi draga landssjóð drjúgum.

Guðjón Guðlaugsson Það er fjarri því, að jeg telji mig mann að minni, þótt hv.flm. (M. T.) telji mig vera forsjármann Ísafjarðar, en nú vill svo til, að hann telur sjálfan sig til þess kjörinn og af forsjóninni sjerstaklega til þess valinn að vera forsjármaður Ísfirðinga. Og þar sem við erum nærfelt aldrei samdóma, þá sje jeg ekki, að við getum verið það báðir, og úr því að hann viðurkennir yfirburði mína, væri það næst fyrir hann að rýrna sætið. Hv. flm. (M. T.) talaði oft um það, að jeg væri Strandamaður. Það hefir næsta litla þýðingu. Jeg er ekki síður þingmaður Ísfirðinga en Strandamanna, nema framar sje. Og þar sem jeg er kunnugur á Ísafirði, mun jeg reyna að gagna þeim með þingsetu minni. Það, sem jeg sjerstaklega vildi svara, og álít vera alt að óskammfeilni, ef nefna má svo stórt orð, er að bera það á meðborgara sína, að þeir hafi meinað mönnum að nota bryggjurnar; því vil jeg mótmæla fastlega. Og þar sem sami hv.þm. (M. T.) sagði, að af þeim ástæðum hefði fiskverð á Ísafirði verið 6 aurum lægra fyrir tvípundið en í Reykjavík, hlýt jeg og algerlega að mótmæla og telja staðlaus orð, til þess er annað er sannað. Á Ísafirði eiga þær hafskipabryggjur Ásgeirssonsverslun og Edinborgarverslun, sem stór skip geta legið við, en auk þess eru þar aðrar bryggjur, Tangsverslunar o. fl., sem jeg hygg, að öllum hafi verið frjálst að nota. Jeg vil því ekki láta því ómótmælt, að það hefði nokkru sinni ríkt slík meinsemi, sem virtist liggja í orðum hv.flm. (M. T.). Það er mjer því með öllu óskiljanlegt, að það hafi átt sjer nokkur einokun stað í sambandi við bryggjurnar á Ísafirði. Það hefði verið skiljanlegt, að slíkt hjal hefði átt sjer stað á meðan verslun Ásg. Ásgeirssonar átti ein hafskipabryggju á Ísafirði, en eftir að Edinborgarverslunin byggði þar aðra hafskipabryggju, og fór beinlínis að keppa við hina verslunina og aðrar verslanir þar um fiskkaup og verslun, þá gat slíkt ekki átt sjer stað. Það sjá því allir, að þegar nýr keppinautur bættist við (Edinborg, sem nú er orðin eins góðs manns eign) milli hæsta og neðsta kaupstaðarins, svo að jeg noti ísfirsk orð, er hv.flm. (M. T.) hlýtur að skilja, er það fremur til þess að útiloka einokun en skapa hana. En þetta snertir ekki beinlínis málið. Jeg er alls ekki mótfallinn því, að málið fari til nefndar, en jeg vil skjóta því til hennar að athuga eftir föngum, hvar rjettast sje að byggja hafskipabryggjuna. Hv. flm. (M. T.) mintist á það, að það væri mikill straumur fyrir utan Eyrina, og það er rjett, en ætli það yrði ekki hið sama þegar þar er höfn orðin, að hún yrði eins og Pollurinn nú, en straumurinn yrði fyrir utan hana? Þetta verður alt að athuga, og vænti jeg, að nefndin geri það.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg verð að ákveða nánar þessa forsjá, sem háttv. 4. landsk.þm. (G. G) er að leika. Það er ekki forsjá fyrir Ísafirði, heldur fyrir útlendu selstöðuverslununum þar. Öll hans framkoma bendir á það. Mjer þykir einkennilegt, að hann skuli leyfa sjer slíka framkomu, þegar hann veit, að bak við fjárbeiðnina stendur öll bæjarstjórnin og einhuga ósk þingmálafundar. Jeg veit, að til eru að vísu menn á Ísafirði, sem standa á móti þessu máli, en þeir eru hættir að þora að koma fram í dagsljósið. En hv, 4. landsk.þm. (G. G.) þorir að gera það hjer í deildinni. Það er öllum kunnugt, að þessar verslanir, sem hann er málsvari fyrir, vilja alls ekki, að neitt verði gert, og er það að vonum, því að þær eru nú orðnar aflóga fje. Háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) var að tala um óskammfeilni í sambandi við mig, Jeg held, að mjer sje óhætt að vísa þeim orðum aftur á sinn framfærsluhrepp. Hann taldi það m. a. óskammfeilni af mjer að hafa sagt, að eigendur bryggjanna hefðu meinað mönnum afnot þeirra. En það vita allir, sem á Ísafirði hafa verið, að þetta hefir verið gert í marga tugi ára. Og þetta er í raun og veru ekkert undarlegt, því að kaupmennirnir hafa vitanlega bygt þær fyrst og fremst fyrir sjálfa sig. Annars get jeg nefnt tvö dæmi, þar sem þetta hefir komið sjerstaklega berlega í ljós. Annað var það, er önnur aðalverslunin þvergirti bryggju sína og neitaði jafnvel póstbátnum, sem styrktur er af landssjóði, um að nota hana, og kúgaði hann að lokum til þess að gjalda fyrir það mörg hundruð krónur. Hitt dæmið er frá því, er síminn kom til Ísafjarðar. Höfðu þá nokkrir plankar verið settir á aðra bryggjuna. Var þá sendur strákur til mín með þau skilaboð, að jeg ljeti hirða plankana tafarlaust. Jeg fór þá og talaði nokkur vel valin orð við hlutaðeiganda, svo að ekkert frekara varð úr því að vísa þeim á burt. Hvað það snertir, að einokun hafi átt sjer stað á Ísafirði, þá skal jeg geta þess, að menn hafa orðið að kaupa kol 50% dýrara þar en þau kostuðu í Reykjavík. Þetta varð til þess, að bæjarbúar fóru sjálfir að afla sjer kola, en þegar til kom, fengu þeir enga bryggjuna, og svo mikið var ríki kaupmannanna þar, að hvergi var hægt að koma kolunum af sjer, fyr en jeg lánaði undir þau blett, sem jeg átti. Annars held jeg ekki, að það sje neinn gróði að því að fara að minnast frekar á athæfi það, sem haft hefir verið í frammi í verslunarsökum á Ísafirði, og jeg skil ekki, að þeir menn, sem hjer eiga hlut að máli, sjeu neitt þakklátir háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) fyrir að hafa innleitt þær umræður hjer á þingi. Háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) var að minnast á það, að nefndin, sem væntanlega fjallar um þetta mál, ætti að athuga, hvar hafnarbæturnar ættu að vera. Slíkt nær vitanlega ekki nokkurri átt og mun engum hafa hugkvæmst það fyr. Bærinn ræður því vitanlega sjálfur og fer þar eftir tillögum hafnarverkfræðings, sem rannsakað hefir málið. Bærinn gerir út um alt, sem snertir framkvæmdir verksins, í samráði við stjórnarráðið, eins og ráð er gert fyrir í frumvarpinu. Öðru get jeg slept í ræðu hv. 4. landsk.þm. (G. G.) að þessu sinni.