Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg þarf ekki að bæta miklu við hið ítarlega nál. á þskj. 106. Eins og menn vita var aðflutningsgjald á kolum og salti samþykt á þinginu 1919, til þess að ríkissjóður gæti unnið upp þann halla, sem hann hafði beðið við sölu þessara vörutegunda, en sá halli var um 1 milj. kr. á kolum og um milj. kr. á salti. Þessu átti að ná með 10 kr. aðflutningsgjaldi af smálest af kolum og 8 kr. gjaldi af smálest af salti. Þetta stóð þar til í nóv. að gefin voru út bráðabirgðalög, sem færðu gjaldið niður í 5 kr. af kolum og 3 kr. af salti, og frv. samhlj. þessu var lagt fyrir þingið. Í háttv.Nd. var frv. breytt í þá átt, að gjaldið af kolum fjelli niður um næstu áramót, en gjaldið af salti 31. þ. m., vegna þess, að þá þykir fullvíst, að hallinn sje unninn upp. Nefndin hefir fallist á þetta og telur rjett, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það er nú.

Frsm. (Guðjón Guðlaugsson) Eins og háttv. deild sjer, hafði nefndin engar verulegar breytingar að gera við frv. þetta. nefnilega það að meta þyrfti á milli þess að aðalmat fer fram, svo goldinn verði skattur eftir því af nývirkjum. Þess er getið, að einn nefndarmaður hafi ekki talið eins brýna nauðsyn á að hafa ákvæði um endurmat í þessum lögum, þar sem þau eru í fasteignamatslögunum, og er þar átt við mig. Slíkt endurmat kemur varla til greina. nema jörð verði t. d. fyrir einhverjum verulegum áföllum af skriðum, sjávargangi, eldgosum, hlunnindamissi eða þ. h. Einnig ef stjórnarráðið sæi ástæður til endurmats vegna hækkunar á verðgildi eignanna, t. d. þegar verslunarstaður myndast í landi einhverrar jarðar, síldveiði byrjar með háu lóðargjaldi eða eitthvað slíkt kemur fyrir, sem eykur verulega verðgildi eignarinnar. Nú má búast við því, að endurmat frá hálfu stjórnarinnar fari sjaldan fram, og alls ekki nema þegar um mjög verulegan verðauka er að ræða. Þar á móti get jeg búist við því, að eigendur fasteigna, sem fyrir einhverjum skemdum verða, þótt ekki sjeu mjög miklar, vilji fá endurmat til þess að fá lækkun á fasteignaskattinum, og ef ekki þarf annað en snúa sjer til hreppstjórans eða úttektarmanna hreppsins, þá þætti mjer ekki ólíklegt, að endurmats yrði óskað án brýnna nauðsynja, og þá þarf að tryggja það í lögunum, að endurmöt verði ekki framkvæmd án allra þarfa. Þessi grunur minn er heldur ekki ástæðulaus um að endurmats verði óskað með litlum ástæðum, því jeg veit dæmi til þeirrar óþolinmæði í þessu efni, að krafist var endurmats löngu áður en síðasta mat gat komið til framkvæmda, og átti það sjer einkum stað um hlunnindajarðir, sem urðu fyrir mikilli rýrnun á hlunnindum sökum óárunar meðan matinu var ekki lokið. Nú var matið byrjað 1916, og eru því 6 ár síðan, og þá fyrst kemur matið í framkvæmd, og nú eru þessi hlunnindi komin í allgott lag aftur á flestum þessum jörðum. Jeg get líka bent á þær jarðir, sem urðu fyrir skemdum af eldgosinu. Þar var vitanlega farið fram á endurmat, en eftir 1–2 ár er mjer sagt, að slægjur sjeu orðnar jafngóðar, ef ekki betri en áður. Það er ósköp handhægt að þurfa ekki annað en að snúa sjer til hreppstjóra og láta hann endurmeta jörðina, en það er óþægilegra að ónýta það mat síðar. Nefndin hefir því fallist á till. fyrv. fjármálaráðherra (M. G.) að sækja þyrfti til stjórnarinnar um endurmat og rökstyðja þá beiðni. Jeg skal geta þess, að gleymst hefir að prenta það, hvar brtt. á þskj. 107 eigi að falla inn í, en það á að vera á eftir 2. gr., og verður þá 3. gr. 4. gr. o. s. frv. Jeg vil svo óska þess, að háttv. deild sjái sjer fært að samþykkja frv. með þessari brtt.

Frsm. (Karl Einarsson) Eins og hv. deild sjer, er ekki um stórvægilegar breytingar á frv. þessu að ræða. Aðalbreytingarnar, sem nefndin hefir gert við frv. þetta, eru tvær. Einn af háttv. nefndarmönnum hjelt því að vísu fram, að heppilegra væri að skipa sjerstaka nefnd til að hafa á hendi þær rannsóknir, sem frv. þetta gerir ráð fyrir og nauðsynlegar eru til þess að ákveða, hvort einkaleyfi skuli veita eða ekki. Þrátt fyrir það, þó þessi hv. nefndarmaður hafi lagt hið sama til áður, vildi hann þó fallast á að fara þessa leið, sem frv. ákveður, með þeirri brtt., að ráðuneytið alt geri þær ákvarðanir, sem frv. gerir ráð fyrir að atvinnumálaráðherra skuli gera. Gildir þetta um allar greinar frv., t. d. líka um 8. gr. Kemur því til stjórnarráðsins alls, hvort leyfi þessi verði veitt eða eigi. Hin brtt. ákveður það, að leyfið skuli veitt til 15 ára í senn, en ekki, eins og frv., gerir ráð fyrir, að það sje veitt þrisvar, til 5 ára í einu. Nefndin hefir aflað sjer upplýsinga um það, að í öðrum löndum eru einkaleyfin víða veitt til 15 og jafnvel 20 ára. Á þetta hefir nefndin öll getað fallist og telur það heppilegra að veita það í einu, ef leyfið er veitt á annað borð. Hjer á ekki að vera skertur rjettur neins manns, því uppgötvunin á að vera frumleg, og er þá rjett, að sá njóti þess, er hana gerði. Þá er það brtt. við 8. gr., sem kveður svo á, að tíminn frá því að leyfi var veitt og þar til uppgötvunin er komin í framkvæmd, skuli vera 5 ár. Nefndin áleit rjett að gera þessa breytingu, þó að þessi frestur sje víða ákveðinn 3 ár, vegna þess, að hjer á landi eru flestar framkvæmdir bundnar meiri örðugleikum en annarsstaðar. Annars telur nefndin, að frv. geti orðið að góðu gagni með umræddum breytingum, og það teljum vjer hagfelt og tryggilegt, að stjórnin þurfi eigi að rannsaka málið frá rótum, ef sótt hefir verið um leyfi annarsstaðar og það veitt. En í þeim tilfellum, að aðeins sje sótt um leyfi þetta hjer, rannsakar ráðuneytið þetta auðvitað frá rótum. Um aðrar brtt. þarf jeg ekki að ræða. Þær eru ýmist svo, að leiðrjettar eru prentvillur, eða bein afleiðing af þeim aðalbreytingum, sem nefndin hefir gert og jeg hefi nú lýst.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Eins og hv.frsm. (K. E.) tók rjettilega fram, þá er hjer eigi um stórvægilegar breytingar að ræða. Aðalbreytingin, sú, að fela það öllu ráðuneytinu, sem frv. gerði ráð fyrir að fela atvinnumálaráðherra einum, er meira í samræmi við frv. í heild sinni. Í 8. gr. er talað um atvrh., og svo í 9. og 10 gr. En alstaðar annarsstaðar er gert ráð fyrir, að ráðuneytið alt sjái um framkvæmd frv. Þetta verður því betra samræmi. Eigi get jeg heldur sjeð neitt athuga- vert við hina aðalbrtt., þá, að leyfið skuli veitast til 15 ára í einu, í stað þess að endurveita það á 5 ára fresti, einkum vegna þess, að leyfið mun ávalt verða veitt að nýju, og gjaldið verður hið sama. Jeg tel það hag fyrir leyfisbeiðanda, að þetta sje þannig, og eins að framkvæmdafresturinn sje lengdur úr 3 árum upp í 5 ár. Um síðustu eða þriðju aðalbreytinguna, um að fella burtu ákvæðið um það, hvernig ráðuneytið skuli fara að, ef ekki hefir verið sótt um einkaleyfi til annara ríkja, get jeg verið samdóma hv.frsm. (K. E.). Jeg tel það ákvæði þar þýðingarlítið. Að vísu hefir hæstv. fyrverandi stjórn lagt talsverða áherslu á þetta atriði og talið það mikilvægt, en jeg fyrir mitt leyti get enga ástæðu sjeð til að ljetta þessu af umsækjanda.

Sigurjón Friðjónsson Viðvíkjandi brtt. skal jeg leyfa mjer að taka það fram, að jeg tel breytinguna um, að ráðuneytið komi í stað atvrh., til bóta. En aftur tel jeg vafasamara um þá brtt. að færa tímabilið upp í 15 ár. Jeg tel, að ef tíminn væri styttri, þá væri minni hætta á því, að leyfi þessi væru misbrúkuð. Jeg er sem sagt dálítið í vafa um þetta ákvæði.

Frsm. (Karl Einarsson) Jeg vil leyfa mjer að þakka hæstv. atvrh. (Kl. J.) fyrir það, að hann hefir getað fallist á brtt. nefndarinnar. Vona jeg, að þær verði samþyktar og frv. nái fram að ganga. Viðvíkjandi því, sem hv. 1. landsk.varaþm. (S. F.) sagði, þar sem hann. kvaðst vera hræddur við að færa einkaleyfistímabilið úr 5 árum upp í 15 ár, skal jeg taka fram, að jeg skildi eigi þá hræðslu. Jeg get ekki sjeð, að það sje neitt hættulegra en að veita það þrem sinnum til 5 ára. Og því síður get jeg fallist á það eða sjeð það, þar sem þjóðfjelagið getur tekið það í sínar hendur, gegn hæfilegu endurgjaldi ef hagur þess heimtar það. En jeg álít tæpast, að til þess muni koma, að einkaleyfi verði misbeitt, því að það myndi koma þyngst niður á leyfishafa sjálfum. Jeg geri sem sagt ráð fyrir því, að einkaleyfishafi komi sjer svo fyrir með starfrækslu sína, að ágóði hans af henni verði sem best trygður, en þá er ekki „praktiskt“ fyrir hann að starfrækja það þannig, að almenningi sje lítt kleift að notfæra sjer það. Enda þá hægur hjá að láta ríkið taka það í sínar hendur. Hjer, á voru fámenna landi, ætti þetta naumast að vera hættulegt, þar sem aðrar þjóðir, er telja tugi miljóna, veita slík leyfi til 15 ára. Jeg fjölyrði svo eigi meira um þetta. Vona jeg, að hv. deild samþykki þessar brtt., og leyfi frv. fram að ganga, því jeg tel gott að hafa lög um þetta efni, sem fara má eftir, þegar um veitingu einkaleyfa er að ræða.