Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þótt ekki væri þetta mál til fullnaðar álitið og rætt í gærkveldi, þá var samt vel farið, að sá fundur var haldinn; ella hefði þurft að byrja nú alveg undirbúningslaust og málið hefði tafizt meira. Eftir þingfund í nótt kom nefndin saman og athugaði frv. lið fyrir lið og þær mótbárur, sem fram höfðu komið á fundinum. Nefndin hefir komið sér saman um brt. á þskj. 297. Eg vil biðja menn að hafa það hugfast, að hér er aðeins um heimildarlög að ræða, vitanlega sett í því trausti, að landsstjórnin misbeiti þeim ekki á nokkurn hátt, enda er og samkvæmt 1. gr. frv. stjórninni ætluð 5 manna nefnd til ráðuneytis. Það var vel farið, að þingsköpunum var ekki fylgt nákvæmlega við 1. umr. málsins, og að það var rætt, líkt og 2. umr. væri. Við það greiddist málið og nefndin gat athugað þær mótbárur, sem fram komu, fyrr en ella mundi. Brt. nefndarinnar, þær er máli skifta, eru þrjár. Sú fyrsta fer fram á það, að skeyta við 4. lið 2. gr. þeim viðauka, að eigi verði stöðvaðar fjárgreiðslur samkvæmt þegar gerðum samningum og ráðstöfunum um verk eða loforðum um lánveitingar á þessu ári. Í rauninni er brt. aðeins til skýringar, því að flutningsmenn væntu þess, að aldrei mundi stjórninni koma til hugar að ganga á gerða samninga eða stöðva framkvæmdir á verkum, sem þegar væri byrjað á, og meira eða minna tjón gæti hlotist af að stöðva. 2. brt. á þskj. 297 er fram komin , samkv. bendingum þm. við 1. umr. Hér er ekki um mikla efnisbreyting að ræða, heldur um skýrara ákvæði. Samskonar brt. hefir komið fram frá háttv. umboðsm. ráðherra (Kl. J.) á þskj. 295, og býst eg þá við, að hún verði tekin aftur. Í þessarri brt. er greint á milli innfluttrar vöru og vöru, sem framleidd er hér, og er ákvæðið þrengra en samsvarandi ákvæði frv. Í framkvæmdinni hefir þó þessi munur enga verulega þýðing, því að alt fer eftir góðri ráðsmensku stjórnarinnar. Þá er 3. brt. á þskj. 297. 1. málsgr. hennar er aðeins orðabreyting. Þar á móti er 2. málagr. meira en orðabreyting. Hún er framkomin samkv. bendingum þm. í nótt við 1. umr. Þótti sumum þá, sem þetta ákvæði 4. gr. frv. kæmi í bága við 50. gr. stj.skr. Eg fyrir mitt leyti er þó engan veginn viss um, að 4. gr., eins og hún var upphaflega, sé ekki í samræmi við 50. grein stj.skr.; en úr því, að vafi þykir leika á því, telur nefndin rétt að girða fyrir þann vafa.



Það eru að eina tvær stuttar athugasemdir. Því var skotið fram í gær, að ef til vill mundi ekki unt að ná í konungsstaðfesting á þeim lögum, sem hér liggja fyrir. Og þar sem svo horfir við, vil eg leyfa mér að beina þeirri spurningu til háttv. framsögum. (E. A.), hvert gildi þetta frumv. hefði, eftir að þingið hefði fyrir sitt leyti samþykt það, ef ekki næðist staðfesting konungs. Eg er ekki lögfræðingur, en mér skilst, að ef ekki næst konungsstaðfesting, séum vér í rauninni sama sem konungslausir, og þingið þá og ráðherrann fari með nokkurs konar einveldi eða alt vald. Og lögunum yrði að framfylgja eins og þau væri undirskrifuð af konungi. Auðvitað í vissri von um konungsstaðfestingu eftir á, þegar til hans næðist. Sé ekki hægt að framfylgja þeim skilningi, þá virðist mér, ef svo færi, að símasambandið yrði slitið í fyrra málið, að frv. sé alveg þýðingarlaust og alt það strit, sem þetta mál hefir á oss lagt, unnið fyrir gýg. Þetta atriði ætla eg lögfræðingum til úrlausnar. - Hin athugasemdin laut að nefnd þeirri, sem til er ætlast að skipuð verði til aðstoðar landastjórninni. Nú liggur sú spurning opin við. Hvar lendir ábyrgðin fyrir það, sem gert kann að vera eða ekki gert í þessum efnum, sem hér ræðir um, hvort heldur á nefndinni eða á stjórninni? Ef stjórnin vill gera eitthvað, en nefndin er því andvíg, hvar liggur þá ábyrgðin, hvort heldur hjá nefndinni eða stjórninni? Þetta virðist mér að geti verið nokkurt álitamál, með því að nefndin kemur hér að nokkru leyti í þingsins stað. Eg fyrir mitt leyti teldi því langréttast og umsvifaminst, að stjórnin ein hafi málið með höndum og þar með alla ábyrgðina; tillögur, ráð og leiðbeiningar getur hún vitanlega sjálf aflað sér, ekki að eins hjá sínu stjórnarráði og embættismönnum, heldur hvar annarstaðar, sem henni kynni að sýnast.



Eg skal byrja þar sem hv. 2. þm. Rangv. (E. P.) endaði. Hann spurði, hvar ábyrgðin hvíldi. Því er auðsvarað. Hvorirtveggja, bæði stjórnin og nefndin geta borið siðferðilega ábyrgð á ráðstöfunum þeim, er gerðar kunna að vera, en lagalega ábyrgðin lendir auðvitað á ráðherra einum; þar á er enginn vafi. Nefndin hefir að eins rétt til að gefa stjórninni ráð. Annað mál er það; að stjórninni kann að þykja viðurhlutamikið að setja sig upp á móti nefndinni. Nefndin hefir enga lagalega ábyrgð; hún er ráðgjafar-nefnd, annað ekki. Sami háttv. þm. (E. P.) taldi erfiðara að hafa yfirleitt nokkura nefnd. Það má vel vera, að framkvæmdir verði seinni, ef nefndin er höfð. En eg býst við, að þingið skipi nefndina svo, að auðvelt verði stjórninni að ná til hennar og tel eg víst, að nefndin verði svo skipuð, að hún geti gefið stjórninni gagnlegar leiðbeiningar um það, hverjar vörur þurfi að kaupa, hvaðan og hverjum skuli ekki selja. Þá inti sami háttv. þm. (E. P.) eftir því, hvert gildi þetta frumv. hefði, ef ekki næðist konungsstaðfesting. Frá lagalegu sjónarmiði er ekki um lög að ræða, ef á brestur tilstyrk annars aðilja löggjafarvaldsins. En hitt er annað mál, að ef stjórnin neyðist til að gera þær ráðstafanir, sem í frumv. eru heimilaðar, þá á ráðherra siðferðilega stoð í því, að frumv. hefir verið samþykt af þinginu. Þetta liggur í augum uppi. Ef t. d. stjórnin hefir aflað vistaforða eftir þessari heimild, þá getur hvorki þing né landsdómur vítt hana, ef hún að öðru leyti hefir farið svo með ráði sínu, sem þingið ætlaðist til. Og ef ekki næst í staðfesting konungs, þá hefir stjórnin ekki að lögum vald til að hefta útflutning á vörum, því að refsingu verður ekki við. komið, nema skýlaus réttarheimild sé til.



Að eina stutt athugasemd. Eg játa það, að ýmislegt mælir með því að setja nefnd stjórninni til ráðuneytis í þessu vandamáli. En nú vil eg spyrja, er það tilætlunin, að þessi nefnd taki borgun fyrir starf sitt? Eg vildi óska og vona, að sá asni yrði ekki leiddur inn í herbúðirnar, óska, að ekki yrði farið að búa til pólitíska bitlinga í slíku stórmáli. Mér skildist á hv. framsögumanni (E. A.), að það væri ætlast til að í nefndinni fengi sæti menn, sem skyn bera á verzlun, en eg get ekki látið vera að benda á, að helzt ætti það ekki að vera þeir menn,sem sjálfir reka kaupverzlun.

Framsögum. (Einar Arnórsson) : Þessari spurningu frá hv. samþingismanni mínum (S. S.) um það, hvort nefndin samkvæmt 1. gr. frv. mundi fá kaup fyrir starfa sinn, get eg ekki svarað. Svo er mál með vexti, að á þetta hefir ekki verið minst í nefndinni. Þetta er aukaatriði, sem líklega engum hefir þótt ástæða til að minnast á. Frá mínu sjónarmiði þykir mér líklegt, að nefndin vinni kauplaust; bæði mun væntanlega starf hennar standa stutta stund, og í annan stað munu menn ekki reynast svo eigingjarnir, að þeir vilji ekki leggja föðurlandi sínu liðsinni ókeypis, er það er í hættu. Stofnun eimskipafélagsins íslenzka er gott dæmi þess, hvað menn vilja leggja í sölurnar fyrir föðurlandið. Það voru fáeinir menn, sem unnu að stofnun þess, alveg ókeypis. Eg efast ekki um, að nógu margir menn fáist til þess að ljá stjórninni liðsinni. Eg tel sjálfsagt, að það komi undir sameinað þing að kjósa nefndina, og kemur þá og þar sjálfsagt til álita, hvernig eigi að skipa hana að mönnum.



Spurning mín var ekki gerð í því skyni að móðga einn eða neinn. Það var síður en svo. Eg þakka svarið og geng þá samkvæmt því út frá því sem gefnu, að hin væntanlega nefnd taki ekki neina borgun fyrir starf sitt.

Skúli Thoroddsen : Eg get þakkað háttv. nefnd fyrir lagfæringarnar, sem orðnar eru á frumv. Hún hefir að mun bætt úr agnúunum, sem eg benti á í nótt er leið, svo að frumvarpið er nú miklu aðgengilegra en það var. Mér var svarað því í nótt, er eg mælti á móti því, að menn væri neyddir til að rifta samningum, er þeir kynni að hafa gert, að hér væri um »vis major« að ræða. - En hvað sem því líður, vík eg ekki frá því, að það situr mjög illa á löggjafarvaldinu að ganga á undan öðrum í því að neyða menn til óorðheldni. Að því er það atriði snertir, hvort nefndin, sem lögin gera ráð fyrir að skipuð verði, eigi að fá kaup eða ekki, eina og háttv. 1. þingm. Árn. (S. S.) inti svo barnalega eftir, þá er það auðvitað sjálfsagt, að nefndin á heimting á kaupi, þótt eigi sé þess beint getið í lögunum. Þingið getur ekki skipað mönnum að vinna hin eða þessi verk kauplaust í landsins þágu, lengur eða skemur. Sé það tilætlunin þyrfti því að koma með breyt.till. við frumv., því að ella geta nefndarmenn krafist borgunar, sem eðlilegt er, enda getur starf þeirra og orðið allmikið, ef Evrópu-ófriðurinn stendur lengi yfir, sem vel getur orðið.

Framsögum. (Einar Arnórsson) Hv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) mintist enn á rifting samninga. Mér þykja skoðanir hans undarlegar um þetta efni, þar sem ekkert land í heimi hikar við að banna útflutning, þegar ófriður er, og allir kaupmenn rifta gerðum sölusamningum, þegar löggjafarvaldið hindrar þá frá að fullnægja þeim, enda er gert ráð fyrir því í siglingalöggjöf allra þjóða, eða skýrt ákveðið, að samningar sé lausir, ef löggjöfin girðir fyrir efndir þeirra. Háttv. þm. (Sk. Th.) vildi ekki, að þingið vendi menn á brigðmælgi. Þetta er alveg rétt alment talað. En þegar svo er ástatt, að engin þjóð í heimi mundi taka til þess, þótt samningar væri rofnir, þá gildir ekki þessi almenna setning. Hér er um alveg fortakslausan ómöguleika til efnda á samningi að ræða. Hér um gildir alveg sama sem um það t. d., að maður hefir lofað að selja mér húseign, er tekin hefir verið síðar eignarnámi samkvæmt 50. gr. stjórnarskrárinnar, þá get eg ekki efnt sölusamninginn, en skaðabótaskyldur er eg ekki á nokkurn hátt, og enginn svarar mér um brigðmælgi, þótt eg fái ekki efnt samninginn. Það er því vafalaust, að enginn kaupmaður er skaðabótaskyldur, þó að hann vanefni samning, af því að löggjöfin hefir eftir samningsgerð tálmað efndunum.

Skúli Thoroddsen : Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) skírskotaði til þess, að í öðrum löndum hikuðu menn sér ekki við, að gefa lög, er í svipaða átt færi, sem lögin er hér um ræðir, þ. e. neyddi menn til að gera það, sem rangt er. Eg veit það og vel, að satt er, að gefin eru lög, er skipa að framkvæma ýmislegt, sem hver maður veit þó að rangt er og alls eigi má framkvæmast, - eður og neyða menn til, að láta það ógeð, sem hver maður ber þó í sér, að skylt er að gera. Nægir í því tilliti að skírskota til þess, að lög eru gefin, er skipa mönnum - undir hernaðar nafni, - að fara í manndrápsferðir til annara landa, baka þar kvalir, fjártjón og eymd, stytta ættir, eða útrýma þeim af jörðinni o. fl. o. fl. Lög eru og gefin, er banna að hefta það, að slíkum hernaðarskipunum sé hlýtt, enda þótt vitanlegt sé hverjum manni, að slíkum boðum ætti þó engum að líðast að hlýða. En þó að til sé - og enn í dag út gefin í ýmsum löndum - fjöldamörg slík lög, er ýmist skipa að gera það, sem siðfræðilega rangt er, eða banna, að gera það, sem siðfræðilega skylt er, þá heimilar það oss þó eigi, að gefa slík lög, en ætti þá fremur að vera oss., til viðvörunar. Það er aldrei leyfilegt, að hafast það að, sem hver maður ber í sér, að er ljótt eða svívirðilegt athæfi. Og það er aldrei almenningshagur, að sett sé lög, er heimila, eða skipa, að gera. það, sem rangt er, því að það hefnir sín þá ætíð á þjóðfélagsheildinni fyrr eða síðar. Þetta var aðeins athugasemd, sem ræða háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) gaf mér tilefni til, og sem réttlætir það, sem eg sagði við fyrri umr. máls þessa í nótt er leið.



Út af ummælum háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.), þar sem hann taldi það sjálfsagt, að nefndinni væri ætlað kaup fyrir starfa sinn, vil eg taka það fram, að eg lít á þetta sem heiðurspóst, og ætti nefndinni að vera í því einu nægileg borgun fyrir ómak sitt. Eg hygg, að þeir einir verði í hana valdir, sem svo eru staddir, að þeir þurfa ekki kaup. Eg verð því að halda fast við það og vænti þess, að svo verði frá gengið, að nefndin taki ekkert kaup. Öðru máli væri að gegna, ef hún þyrfti að fara að borga úr sínum vasa fyrir ferðalög, en ef hún þarf engu til að kosta, þá kemur ekki til greina að borga henni fé fyrir vinnu sína.

Bjarni Jónsson; Eg vildi aðeins stuttlega minnast á hinar siðfræðilegu athugasemdir háttv. sessunautar míns (þm. N.-Ísf.). Sé þinginu það t. d. óleyfilegt, að takmarka ágóða af verzlun til almenningsheilla, þá hygg eg, að þeir kaupmenn, sem ætla sér að selja út vörurnar, en drepa þjóðina úr sulti, mætti leita að sínum kapítula í siðfræðinni; þeim væri ekki síður þörf á að glöggva sig á honum en þinginu, og líklega hættara við að gleyma honum, því að ekki eru þeir vitibornari en það. Þinginu hlýtur að vera það fullkomlega heimilt, að ákveða og láta stjórnina framkvæma nauðsynlegar tálmanir fyrir þjóðarsveltu, til ágóða fyrir einstaka menn. Annars er vert að gæta þess, að alt, sem vér gerum í þessu efni, kemur því aðeins til framkvæmda, að styrjöld verði. Nú vitum vér, að þessar þjóðir eru enn ekki farnar að berjast. Það getur verið, að þær berjist alls ekki, og ef svo fer, þá tekur aldrei til þessa. En ef alt lendir í ófriði, og engar bjargarvonir eru utan að, þá er það mála sjálfsagðast, að stjórnin hafi leyfi til þess að hindra útflutning á vistum. Noregskonungur lagði til forna farbann á menn í Noregi, og Alþingi hið forna bannaði að flytja skreið úr landi, einmitt af þessari sömu ástæðu. Það vildi ekki láta þjóðina verða hungurmorða til þess að einstakir menn gæti grætt.



Eg ætlaði ekki að segja annað en það, að ef einhver háttv. þm. hefði eitthvað sérstakt að athuga við einhver einstök atriði frumv., þá vildi eg mælast til þess, að hann segði hinum nýkosnu nefndarmönnum frá því, svo að það gæti komið til athugunar við 3. umr.