Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti býður alþingismenn velkomna til þingfunda á ný eftir páskahlé. Samkvæmt þeim breytingum sem gerðar voru á þingsköpum fyrir áramót skiptum við tímanum frá jólahléi og fram til maíloka í tvær annir, annars vegar vetrarþing sem lauk fyrir páska og hins vegar vorþing sem hefst með þessum fundi. Ég vona að hv. þingmenn hafi átt góða páska með fjölskyldum sínum, en mér er kunnugt um að í þessu tveggja vikna þinghléi hafa þingmenn verið í önnum í kjördæmum sínum, á ferðalögum og efnt til funda.

Forseti vill við þetta tækifæri skýra frá því að nú hefur verið opnaður á vef Alþingis aðgangur að hljóð- og myndupptökum af umræðum á þingfundum og eru þær aðgengilegar í lok fundar en hljóðupptökurnar um leið og ræðu lýkur. Ég vona að þessi tækni auðveldi enn aðgang almennings að þingræðum og geri jafnframt störf fréttamanna sem fylgjast með störfum Alþingis þægilegri viðfangs.



Borist hefur bréf frá Jóni Bjarnasyni, 4. þm. Norðvest., um að hann geti ekki sótt þingfundi á næstunni sökum veikinda. Þá hefur Karl V. Matthíasson, 7. þm. Norðvest., tilkynnt að hann geti ekki sótt þingfundi á næstunni sökum læknisaðgerðar. Í dag taka sæti á Alþingi Ingibjörg Guðmundsdóttir fyrir Jón Bjarnason og Anna Kristín Gunnarsdóttir fyrir Karl V. Matthíasson. Þær hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðnar velkomnar til starfa á ný. Borist hefur bréf frá Atla Gíslasyni, 7. þm. Suðurk., um að hann geti ekki sótt þingfundi á næstunni af persónulegum ástæðum. Fyrsti varamaður flokksins í kjördæminu, Alma Lísa Jóhannsdóttir, tekur sæti hans á Alþingi í dag. Kjörbréf Ölmu Lísu Jóhannsdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni samkvæmt 2. gr. þingskapa.

Alma Lísa Jóhannsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Að loknum atkvæðagreiðslum á eftir fer fram umræða utan dagskrár um ástand í efnahagsmálum. Málshefjandi er hv. þm. Guðni Ágústsson. Hv. forsætisráðherra verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 3. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í eina klukkustund.

Forseti vill tilkynna að með bréfi dagsettu 27. mars 2008 hefur forseti óskað eftir því við fjárlaganefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar ehf. í samræmi við reglur um þinglega meðferð skýrslna Ríkisendurskoðunar er forsætisnefnd samþykkti 12. febrúar sl.

Herra forseti. Ég vil inna hæstv. forsætisráðherra eftir ummælum sem hann viðhafði á aðalfundi Seðlabankans nú á dögunum um að til skoðunar ætti að taka að gera óháða úttekt á virkni peningamálastefnunnar og tækja Seðlabankans í þeim efnum. Um þetta atriði hafði hæstv. forsætisráðherra m.a. eftirfarandi orð og ég styðst við prentaða útgáfu ræðunnar eins og hún kemur fyrir á heimasíðu forsætisráðuneytisins þó að þar sé vissulega tekið fram að talað orð gildi. Ég var erlendis og átti ekki kost á að sækja fundinn þannig að ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra vék orðum sínum eitthvað öðruvísi að þessu en þarna er í hinum prentaða texta en hann stendur alla vega óhaggaður á heimasíðu ráðuneytisins en, með leyfi forseta, sagði forsætisráðherra: „Senn verður tímabært að gera fræðilega úttekt á þessu viðfangsefni í góðu samstarfi við Seðlabankann því það er nauðsynlegt að svara þeim spurningum sem upp hafa komið, meta reynsluna af framkvæmd seðlabankalaganna frá 2001 og hvort allar þær viðmiðanir sem stuðst er við séu þær heppilegustu til framtíðar litið. Til slíks verks þarf, þegar þar að kemur, að fá hæfustu sérfræðinga, erlenda og innlenda“ o.s.frv. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvað felst í orðunum „senn verður tímabært“ og í orðunum „til slíks verks þarf, þegar þar að kemur“ í aðeins afmarkaðri tíma talað? Er hæstv. forsætisráðherra að tala um að þetta verði undirbúið í nokkra mánuði eða missiri og svo fari þessi könnun af stað eða hefur hann hugsanlega orðið fyrir einhverjum áhrifum m.a. af hvatningarorðum leiðarahöfundar Morgunblaðsins að það sé ekki eftir neinu að bíða? Ég vil einnig spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvers vegna að takmarka þessa úttekt þröngt við peningamálastefnu Seðlabankans og tæki Seðlabankans? Af hverju ekki að hafa þetta úttekt á hagstjórninni og efnahagsmálunum og efnahagsstefnunni í heild sinni þannig að verk ríkisstjórnar, aðgerðir og aðgerðaleysi, verði einnig tekið til skoðunar?

Herra forseti. Þetta var alveg rétt upp lesið hjá hv. þingmanni, nákvæmlega orðrétt eftir haft. Hugsunin á bak við þessi ummæli er sú að hér á landi hafa á undanförnum missirum verið háværar umræður um það hvort peningamálastefnan hjá Seðlabankanum hafi verið í réttum farvegi eða hvort hún væri hugsanlega komin í öngstræti og hvort öll þau tæki sem hugsanlega kynnu að vera tiltæk séu í vopnabúri bankans við núverandi aðstæður. Það hefur ekki farið fram hjá neinum, vænti ég, að um þetta hefur verið deilt. Ég er ekki sammála allri þeirri gagnrýni sem komið hefur fram á Seðlabankann en ég tel rétt, og þess vegna sagði ég það sem ég sagði á fundinum, að fram fari fræðileg úttekt á þessu viðfangsefni með þátttöku sérfræðings eða sérfræðinga erlendis frá auk innlendra aðila. Þetta hefur verið gert víða þar sem sambærilegt fyrirkomulag í peningamálum hefur verið tekið upp. Meðal annars hafa slíkar athuganir átt sér stað í Svíþjóð og í Nýja-Sjálandi. Það getur enginn gefið sér fyrir fram hver niðurstaðan úr slíkum athugunum yrði en það er hins vegar fáránlegt að ætla að leggjast gegn því, ef það var ætlun þingmannsins, að slík athugun fari fram. Það sem ég átti síðan við með því að þetta væri senn tímabært og þegar þar að kæmi bæri að standa svona að verki, kemur líka fram í ummælum mínum. Það er vegna þess að um þessar mundir eigum við öll að taka höndum saman um að koma okkur út úr því ölduróti sem fjármálakerfi okkar er í núna. Þegar um hægist í þeim efnum er tímabært að ráðast í þessa úttekt.

Herra forseti. Ég hef þegar tjáð mig um þessa hugmynd á jákvæðan hátt og sagt að þetta sé gagnlegt og sjálfsagt að gera um leið og ég segi að það leysir að sjálfsögðu ekki á nokkurn hátt úr vanda okkar á líðandi stundu í efnahagsmálum, og þar er ég sammála hæstv. forsætisráðherra að það þurfa allir að taka á árinni og líka hæstv. ríkisstjórn. Ég held hins vegar að það sé gagnslaust að skoða Seðlabankann og tæki hans einangrað og þröngt. Það verður að skoða hagstjórnina í heild og horfast í augu við þá staðreynd að Seðlabankinn hefur meira og minna einn og óstuddur verið að reyna að kæla niður hagkerfið og halda aftur af verðbólgu og þenslu og bæði fyrrverandi og núverandi ríkisstjórnir hafa ýmist ekkert gert eða tekið ákvarðanir sem hafa unnið gegn viðleitni Seðlabankans á mismunandi tímum. Þetta eru staðreyndir. Það fæst engin raunhæf úttekt á og raunhæf niðurstaða gagnvart því hvort núverandi stefna og tæki Seðlabankans virka nema að skoða heildarsamhengið. Þess vegna endurtek ég þá spurningu til hæstv. forsætisráðherra: Er hann tilbúinn til að víkka út viðfangsefni þessarar könnunar og kæmi til greina að eiga um það samráð t.d. við viðkomandi þingnefndir?

Herra forseti. Sú úttekt sem ég vék þarna að í ræðu minni er hugsuð sem alveg sjálfstætt fyrirbæri og á sér fyrirmyndir í öðrum löndum eins og ég gat um. Það hefur stundum verið talað um að það peningamálafyrirkomulag sem við komum okkur upp árið 2001 sé á vissan hátt eins og tilraun sem verið er að gera og ef það er rétt, eins og m.a. hefur komið fram hjá aðalhagfræðingi Seðlabankans, þá þarf eftir ákveðinn tíma að skoða hvernig sú tilraun hefur reynst. Og það er auðvitað hugmyndin með þessu að gera það með aðferðum nútímapeningamálahagfræði. Hinn hluti ræðu þingmannsins var svo þetta hefðbundna karp um að ríkisstjórnin væri ekki að gera neitt og það litla sem hún gerði væri í andstöðu við markmið Seðlabankans. Ég fór nú aðeins yfir það í ræðu minni á fundinum. Ég er auðvitað ósammála þessu en við bætum okkur ekki með því að vera að kvarta eða kvabba um slík mál þegar við erum með virkilega stór og erfið viðfangsefni til meðferðar.

Hæstv. forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra því að sá alvarlegi atburður hefur átt sér stað að forstjóri Landspítala er að hætta störfum, virtur embættismaður. Landspítalinn er stærsti vinnustaður Íslands, flaggskip íslenskrar heilbrigðisþjónustu, og þar fer fram bæði bráðaþjónusta og allra flóknustu verkefni á sviði heilbrigðisþjónustu. Hér er því svo sannarlega um mikilvæga stofnun að ræða í okkar samfélagi og um stórt mál að ræða. Þess vegna spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Hvers vegna hættir forstjóri Landspítala – háskólasjúkrahúss?

Herra forseti. Þingmanninum er auðvitað kunnugt um það að málefni þessarar miklu og merku stofnunar heyra undir heilbrigðisráðherra. Ég tek undir það að fráfarandi forstjóri Landspítala er mjög mætur embættismaður. Ég þekki hann mjög vel og hef unnið með honum lengi. Hann var ráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneytinu þegar ég var þar ráðherra til að byrja með, áður en hann tók við núverandi starfi, og við höfðum unnið saman áður um allnokkurt skeið, þannig að það er ekki málið. Það sem gerst hefur þarna hins vegar er að ráðherra og viðkomandi embættismaður hafa náð samkomulagi um að viðkomandi láti af störfum og ég veit ekki annað en það sé allt í góðu samkomulagi gert.

Hæstv. forseti. Mér er vel kunnugt um það að heilbrigðismál heyra undir hæstv. heilbrigðisráðherra en þegar um svona stórt mál er að ræða þarf ekki að segja mér að þessi atburður hafi átt sér stað án þess að hæstv. forsætisráðherra hafi komið að málum. Ég tel algjörlega ljóst að svo hafi verið og ég leyfi mér að halda því fram að þetta tengist því sem hæstv. forsætisráðherra sagði um það leyti sem sú ríkisstjórn var mynduð sem nú situr þegar hann var að réttlæta samstarfið við Samfylkinguna við flokksmenn sína á fundi með þeim í Valhöll. Þá sagði hæstv. forsætisráðherra að hann gæti náð fram breytingum á heilbrigðiskerfinu í samstarfi við Samfylkinguna sem hann næði ekki fram í samstarfi við Framsóknarflokkinn. Þessi aðgerð á Landspítalanum tengist því sem þar var sagt, leyfi ég mér að fullyrða. Ef hæstv. forsætisráðherra getur haldið því fram að svo sé ekki að þá skal hann reyna að rökstyðja það hér.

Virðulegi forseti. Hér er auðvitað öllu snúið á haus. Hér er komið með dylgjur og fullyrðingar og svo er sagt: Ef hann getur afsannað það forsætisráðherrann þá skal hann sko reyna að gera það hér. Málið er auðvitað það að atriðið sem ég vék að og ekki var hægt að ná fram í samstarfi við Framsóknarflokkinn en er hægt að ná fram í samstarfi við Samfylkinguna eru breytingarnar á sjúkratryggingunum sem eru í vinnslu núna og er að hluta til búið að afgreiða á Alþingi en að hluta til á eftir að afgreiða eins og við vitum. Það er verkefni sem við þurfum að ljúka á vorþinginu. Forstjórastarfið á Landspítalanum hefur nákvæmlega ekkert með það að gera. 

Er forsætisráðherra búinn að gleyma eigin orðum í Valhöll í september?

Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að beina fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra sem þess ráðherra sem fer með æðstu yfirstjórn tollamála. Fyrirspurnin lýtur að lögreglustjóraembættinu á Suðurnesjum en fyrir nokkrum vikum, tveimur vikum eða svo, kom fram fréttatilkynning þess efnis að skipta ætti embættinu upp, þ.e. að greina á milli lögreglu, tollsins og flugverndarinnar. Ég ætla ekki að gera athugasemd við það þó að breytingar séu gerðar á einstaka stofnunum en hins vegar geri ég ríkar kröfur til þess að það sé vandlega og faglega undirbúið þegar verið er að breyta opinberum stofnunum og embættum. Ég geri engar athugasemdir við það að flugverndin sé tekin frá því embætti sem hún hefur heyrt undir, þ.e. lögreglustjóraembættinu á Suðurnesjum, en ég held að það sé afar mikilvægt að við ræðum aðskilnað tollsins og lögreglunnar á Suðurnesjum einkum í ljósi þess að það samstarf hefur tekist mjög vel. Embættið hefur jafnvel fengið viðurkenningar frá fjölmiðlum og fleirum þar sem starfsmenn þess hafa verið valdir menn ársins í störfum sínum. Þegar verið er að brjóta slíka hluti upp er mjög mikilvægt að það sé gert að vandlega yfirveguðu ráði og að við eyðum ekki þeim samlegðaráhrifum sem í þessu felast. Það er líka ljóst að þessar breytingar kalla á breytingar á lögum. Því leyfi ég mér að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort fyrir dyrum standi að breyta lögum eða hvernig málið liggur. Ég held að það sé afar mikilvægt að þetta liggi skýrt fyrir. Þetta hefur kallað á mikinn 

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að varpa fram þessari fyrirspurn. Hér er auðvitað um mjög veigamikið og mikilvægt mál að ræða. Því er fyrst til að svara að þessari breytingu fylgir breyting á lögum og það mun að sjálfsögðu koma til kasta Alþingis og við munum þá fá tækifæri til að ræða þessi mál til hlítar á þeim vettvangi. Miklar breytingar hafa átt sér stað á Keflavíkurflugvelli á undanförnum missirum og það er eiginlega fátt þar sem ekki hefur verið snortið vegna þeirra breytinga og nú verða þær breytingar sem hér er um að ræða. Það er viðamikið og stórt embætti sem hefur farið með þessi þrjú hlutverk og það hefur að mörgu leyti gengið mjög vel þar, sérstaklega hvað varnarþáttinn varðar, þ.e. til að varna innflutningi á fíkniefnum til landsins. Hins vegar er það alltaf þannig að það eru til fleiri en ein leið til að gera góða hluti og ég á ekki von á öðru en að vandað verði vel til þess undirbúnings sem nú stendur fyrir dyrum og þannig að honum staðið að árangur í starfi verði síst minni en verið hefur fram að þessu. Í hverri nýrri stöðu koma upp nýir möguleikar um samstarf og til að gera hlutina betur. Og ef ég þekki tollverði og lögreglumenn á Suðurnesjum rétt að munu þeir ekki láta breytingar eins og þessar verða til þess að spilla því góða starfi sem 

Virðulegi forseti. Ég hef þá skilið það rétt að gera þarf breytingar á lögum og því þarf að koma frumvarp fyrir þingið og þessi mál munu þá fá ítarlega umræðu. Ég vil þó líka segja að eins og málið liggur fyrir efast ég um að það sé skynsamlegt að greina þarna á milli tollsins og löggæslunnar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að nýta þau samlegðaráhrif, bæði faglega og fjárhagslega, og vinna að þeim málum áfram eins og hingað til og vel má vera að þegar frumvarpið lítur dagsins ljós sé þar að finna sjónarmið og röksemdir sem snúa að þessu viðhorfi mínu. En ég verð að segja alveg eins og er að ég efast mjög um að skynsamlegt sé að skipta þarna á milli. Ég mun hins vegar endurskoða hug minn ef slíkar röksemdir koma fram. En, virðulegi forseti, þetta verður að vinna faglega og mjög vandlega  
            

Herra forseti. Það er ekkert skrýtið þótt hv. þingmaður hafi efasemdir um breytingu eins og þessa en ég treysti því að hann hafi, eins og alla jafnan áður, hugann opinn fyrir því að hlusta á röksemdir og komast að annarri niðurstöðu ef röksemdirnar eru nægilega góðar. Ég á von á að sú umræða fari hér fram og þá trúi ég því að hv. þingmaður muni fallast á þau sjónarmið sem hér liggja að baki.

Hæstv. forseti. Samfylkingin hélt um helgina flokksstjórnarfund og fjallaði um græna hagkerfið og því ber að fagna. Við vinstri græn höfum rætt um græna hagkerfið og verið með hugmyndir um að þar þurfi að taka til hendinni. Nú er það svo að hæstv. samgönguráðherra hefur tækifæri til að gera verulega mikið í þessum efnum. Borist hafa fréttir af því að borgarráð hafi samþykkt að kanna möguleika á kostum lestarsamgangna á milli höfuðborgarsvæðisins og Keflavíkurflugvallar og borgarráð mun hafa ákveðið að leita eftir samstarfi við ríkisstjórnina varðandi það verkefni. Það segir í ályktun borgarráðs að það sé reiðubúið að leggja 10 millj. kr. til verkefnisins að því tilskildu að ríkið greiði helming kostnaðar á móti borginni. Því er rétt að spyrja hæstv. samgönguráðherra hvort erindi af þessu tagi hafi komið til samgönguráðuneytisins og hvort hæstv. ráðherra hafi tekið afstöðu til þess. Að sama skapi langar mig til að spyrja hvort hugmyndir um almenningssamgöngur í Reykjavíkurborg séu ekki brýnar núna á þessum tímapunkti þegar bensínverð heldur áfram að rjúka upp. Og mig langar til að vita hvort hæstv. samgönguráðherra sjái ekki í hendi sér að ríkisstjórnin geti tekið þátt í að efla almenningssamgöngur í borginni, t.d. með því að leggja fjármuni í að búa til sjálfstæða rein fyrir strætisvagna og leigubíla. Við horfum fram á það að samgöngubótinni Sundabraut er eilíflega frestað. Höfuðborgarbúar þurfa verulega á því að halda að fá öflugar almenningssamgöngur í borginni. Það yrði þungt lóð á vogarskál græna hagkerfisins, umhverfismálanna, það yrði veruleg bragarbót hvað varðar samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Ég tel að þetta megi spyrða saman, þ.e. hugmynd borgarráðs um samstarf við ríkið í þeim efnum að leita eftir könnun á lestarsamgöngum og að ríkið taki þátt 

Hæstv. forseti. Mér er ljúft og skylt að segja frá því að frá því að sú hugmynd kom fram bæði í borgarstjórn og annars staðar um frekari könnun á lestarsamgöngum til Keflavíkur, um léttlest þangað eða lestarsamgöngur innan Reykjavíkurborgar, þá höfum við í samgönguráðuneytinu að sjálfsögðu tekið vel í að skoða það atriði og koma með Reykjavíkurborg að því máli. Hins vegar fannst mér dálítið mikið í lagt ef það ætti að kosta 20 millj. eins og ég skildi það fyrst. Ég verð að segja alveg eins og er að ég horfði svolítið í þá peninga. En nýjustu upplýsingar mínar eru þær að hjá borginni séu menn að tala um miklu minni fjármuni. Ég minni líka á að á vegum Reykjavíkurborgar var þetta gert fyrir nokkrum árum og þar var komist að ákveðinni niðurstöðu. Það var m.a. niðurstaðan að jafnvel þótt allur stofnkostnaður af léttlest til Keflavíkur yrði greiddur niður hefði slíkt samt sem áður ekki rekstrargrundvöll. Hins vegar er sjálfsagt að skoða það betur hvort eitthvað nýtt er komið fram sem bætir þessar hugmyndir. Ég held að það sé á morgun frekar en á miðvikudag sem áhugasamir aðilar um þetta mál koma með erlendan aðila, sem væntanlega er þá umboðsaðili við að fylgja svona hlutum fram, í ráðuneytið til að kynna þau sjónarmið sem uppi eru. Samgönguráðuneytið er því til í þessa vinnu með Reykjavíkurborg eins og auðvitað í allt sem lýtur að samgöngum á höfuðborgarsvæðinu. Aðeins varðandi almenningssamgöngurnar. Það er að sjálfsögðu þannig og það væri óskandi að þær yrðu meira nýttar sérstaklega nú á tímum hás orkuverðs. Nefnd sem fyrrverandi hæstv. samgönguráðherra skipaði er um það bil að ljúka störfum og skilar skýrslu til ráðuneytisins um almenningssamgöngur í landinu og það á eftir að fara yfir hana. En má ég svo líka geta þess, virðulegi forseti, að ég hef óskað eftir því við Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu að þau tilnefni aðila frá sér í samráðsnefnd með samgönguráðuneytinu um samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu. Samtök sveitarfélaga hafa tilnefnt fulltrúa í þann hóp 

Hæstv. forseti. Það er gott að heyra að hæstv. samgönguráðherra skuli vera kominn inn á þá braut af þeim krafti sem skilja mátti af ræðu hans því það er orðið verulega tímabært að ríki og yfirvöld á höfuðborgarsvæðinu geri í sameiningu bragarbót á samgöngum. Slík bragarbót verður ekki gerð nema með átaki í almenningssamgöngum. Við vinstri græn höfum lagt fram fleira en eitt mál varðandi það að að sjálfsögðu eigi að hjálpa fyrirtækjum sem flytja inn almenningsvagna, t.d. með því að virðisaukaskatturinn verði felldur niður á sama hátt og gert er varðandi hópferðabíla, við höfum einnig lagt til að olíugjaldið verði endurgreitt að fullu en þessu tvennu er verulega ábótavant. Ég hvet hæstv. samgönguráðherra áfram til dáða í þessum efnum, að tryggja það að almenningssamgöngur fái þann forgang sem nauðsyn krefur til þess að hægt sé að draga úr umferð einkabílsins og losun á kolefni frá samgöngum hér á höfuðborgarsvæðinu sem eykst sífellt.

Hæstv. forseti. Ég er ákaflega ánægður með að geta glatt fulltrúa vinstri grænna hér á Alþingi. 

Hæstv. forseti. Ég vil gera að umræðuefni þá grafalvarlegu stöðu sem nú einkennir húsnæðismarkaðinn og ræða í leiðinni við hæstv. félagsmálaráðherra um málefni Íbúðalánasjóðs. Það dylst engum að mikil kólnun á sér stað á húsnæðismarkaðnum og einnig gríðarlegur samdráttur í sölu. Margir sitja uppi með mjög dýrar húseignir vegna þess að bankarnir eru að miklu leyti hættir að lána fé til húsnæðiskaupa. Í dag er Íbúðalánasjóður nær eini aðilinn á markaðnum sem lánar að einhverju marki til húsnæðiskaupa. Það er því eðlileg spurning, hæstv. forseti, hvort ríkisstjórnin þurfi ekki að bregðast við því ástandi sem nú er uppi á húsnæðismarkaðnum, sérstaklega á suðvesturhorni landsins þar sem fólk getur hvorki keypt né leigt húsnæði. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra eftirfarandi spurninga: Hvenær hyggst ríkisstjórnin hækka hámarkslán hjá Íbúðalánasjóði, sem er allt of lágt í dag? Hvenær hyggst hæstv. ráðherra breyta þeirri ákvörðun sinni að hækka lánshlutfall Íbúðalánasjóðs úr 80% í 90%? Hvenær hyggst hæstv. ráðherra afnema tengingu við brunabótamat sem hamlar svo lánveitingum Íbúðalánasjóðs á höfuðborgarsvæðinu að það samræmist ekki raunveruleikanum eins og hann er í dag? Hæstv. forseti. Við framsóknarmenn höfum staðið vörð um Íbúðalánasjóð og við höfum talað fyrir því hér á þingi að styrkja hann. 90% þjóðarinnar vilja áfram sjá öflugan og stöndugan Íbúðalánasjóð og allir fasteignasalar standa þétt við bakið á Íbúðalánasjóði. Það er því eðlilegt að spyrja: Af hverju bólar ekkert á aðgerðum hjá hæstv. ríkisstjórn í þessum mikilvæga málaflokki, þegar ástandið er eins og það er í dag á húsnæðismarkaðnum?

Virðulegi forseti. Það er auðvitað full ástæða til að taka undir það að staðan á fasteignamarkaðnum er mjög alvarleg, eins og almennt á fjármálamörkuðum. Sem húsnæðismálaráðherra fylgist ég mjög grannt með því sem þar er að gerast og það er alveg ljóst að eins og staðan er núna er einfaldlega mjög erfitt að festa kaup á íbúð og eignast þak yfir höfuðið því að verð á fasteignamarkaði er mjög hátt. Það er líka mjög erfitt að fara út á leigumarkaðinn vegna hárrar leigu. Það er vandmeðfarið hvernig rétt er að standa að því að reyna að lyfta upp fasteignamarkaðnum. Hvenær er tímasetningin eðlileg og rétt í því efni? Hv. þingmaður veit að það hefur verið nefnd að störfum sem hefur skoðað leiðir til að bæta stöðuna, ekki bara á almenna markaðnum heldur líka á leigumarkaðnum. Sumar af þeim tillögum sem snúa að leigumarkaðnum komu fram við gerð kjarasamninga, t.d. um hækkun á húsaleigubótum og sérstakar húsaleigubætur, svo dæmi sé nefnd. Ég vona að við getum fyrr en síðar hrundið þeim aðgerðum sem snúa að hækkun á húsaleigubótum í framkvæmd. Enn er sú staða uppi að ekki hefur náðst samkomulag milli ríkis og sveitarfélaganna um skiptingu á þeim kostnaði sem leiðir af hækkunum á húsaleigubótum. Það er mjög mikilvægt að grípa til aðgerða sem breyta þeirri stöðu sem er uppi á leigumarkaðnum. Varðandi almenna markaðinn þá hef ég ekki enn treyst mér til að setja í gang aðgerðir sem fjölga þeim íbúðum sem fara á markaðinn, einfaldlega vegna þess að vaxtastigið er enn mjög hátt og það er erfitt að gera sér grein fyrir því hvort það gæti haft óæskileg áhrif á markaðinn ef einhver innspýting kemur, t.d. til þess að breyta stöðu fyrstu íbúðarkaupenda og auðvelda þeim að kaupa sér fasteign. En þetta er allt í athugun og ég fullvissa hv. þingmann um að ég fylgist mjög grannt með stöðunni á fasteignamarkaðnum.

Hæstv. forseti. Um mitt síðasta ár sagði hæstv. ráðherra að það ríkti neyðarástand á húsnæðismarkaðnum. Það var nú hvorki meira né minna þá. Síðan var málið sett í ákveðinn farveg eða í nefnd, eins og víðfrægt er, en enn bólar ekkert á neinum marktækum tillögum frá ríkisstjórninni í húsnæðismálum, því miður, þrátt fyrir að alltaf sé verið að skoða málin, það eru fögur fyrirheit um að fella niður stimpilgjöld, en síðan gerist ekkert í þeim málaflokkum. Þegar ég spyr hæstv. ráðherra hvort hún hyggist beita sér með marktækum aðgerðum til að styrkja stöðu Íbúðalánasjóðs í ljósi þeirrar erfiðu stöðu sem nú er á markaðnum, þá fæ ég engin svör. Hæstv. forseti. Fólk getur ekki beðið og beðið eftir því að ríkisstjórnin sé alltaf að skoða einhverja hluti. Við hljótum að heimta raunverulegar aðgerðir vegna þess að fólk úti í bæ glímir við mikla erfiðleika vegna þess að hér skortir húsnæði en að hafa húsnæði er eitt af þeim grundvallarmannréttindum sem hver maður á að njóta. Það er því miður að hæstv. ráðherra skuli ekki svara neinum af spurningum mínum heldur segja að áfram eigi að skoða málin eins og gert hefur verið síðustu níu mánuði.

Virðulegi forseti. Það er eins og hv. þingmaður hafi ekki fylgst með í íslensku samfélagi þegar hann er að bera saman stöðuna um mitt síðasta ár og nú. Það er allt önnur staða uppi núna  Við munum við fyrsta tækifæri koma með aðgerðir sem bæta stöðu fyrstu íbúðar kaupenda.

Virðulegi forseti. Ég vil gera grein fyrir örfáum þáttum sem ég hefði að öðrum kosti gert við 3. umr. Hv. heilbrigðisnefnd tók málið til umfjöllunar milli 2. og 3. umr. og kallaði fulltrúa vísindasiðanefndar til sín. Í máli þeirra kom fram að þeir sætta sig við þann starfsramma sem nefndinni er ætlaður samkvæmt frumvarpinu. Í öðru lagi vil ég taka fram að frumvarpið fjallar fyrst og fremst um heimild til að nota umframfósturvísa til stofnfrumurannsókna til að búa til stofnfrumulínur sem geta nýst til að afla þekkingar í líf- og læknisfræði eða til að bæta heilsu og lækna sjúkdóma. Lög um lífsýnasöfn gilda á hinn bóginn eftir því sem við á um geymslu stofnfrumna og stofnfrumulína sem búnar verða til úr fósturvísum og eggfrumum sem kjarnaflutningur hefur verið framkvæmdur á og verða þeir sem stunda rannsóknir að sækja leyfi til vísindasiðanefndar í samræmi við ákvæði laga um lífsýnasöfn. Að lokum leggur hv. heilbrigðisnefnd áherslu á að í reglugerð sem sett verður og varðar ákvæði laganna sem fjallar um upplýst samþykki verði kveðið skýrt á um að vilji kynfrumugjafa liggi ljós fyrir þegar umframfósturvísi er ráðstafað til stofnfrumurannsókna.

Frú forseti. Hér er um mjög vandmeðfarið mál að ræða sem fjallað hefur verið rækilega um í heilbrigðisnefndum tveggja þinga. Almenna umræðu um efni frumvarpsins og álitamál því tengd hefur þó skort. Vísindasiðanefnd hefur fjallað mjög ítarlega um frumvarpið sem hér liggur fyrir og nefndin mun hafa eftirlit með framkvæmd laganna sem er mjög mikilvægt í mínum huga. Það er brýnt að standa þannig að fjárveitingum til vísindasiðanefndar að hún geti sinnt vel þessu nýja og mikilvæga hlutverki. Ég vil einnig nefna það hér að það er brýnt að auka fjárveitingar til Blóðbankans vegna rannsókna á stofnfrumum. Þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs munu styðja þetta frumvarp.

Frú forseti. Eins og fram kemur í nefndarálitinu skrifaði fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs undir það nefndarálit með fyrirvara. Hér er um að ræða innleiðingu tilskipunar Evrópusambandsins, m.a. um útgáfu grænna vottorða um að raforka sé framleidd með endurnýjanlegum hætti. Spurningin er hins vegar hvernig það hugtak er skilgreint. Það er ekki sjálfgefið að öll raforka sem framleidd er með vatnsafli eða jarðvarma sé endurnýjanleg. Þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs munu styðja þetta frumvarp á þeim grunni og miðað við þá mælikvarða sem Orkustofnun hefur lýst, m.a. í nefndinni, um það hvað teljist sjálfbær nýting jarðhitasvæða. Við munum fylgjast með því að því mati stofnunarinnar verði fylgt við framkvæmd laganna og gera í því efni ýtrustu kröfur.

Hæstv. forseti. Enn ræðum við efnahagsmál á Alþingi og nú við mjög erfiðar aðstæður eftir fall krónunnar og þá banka- og lánsfjárkreppu sem við blasir. Íslenska þjóðarskútan velkist nú í ólgusjó og ölduróti. Oft var þörf en nú er nauðsyn að spyrna við fótum og forða þjóðarvoða. Við svona aðstæður og óvissu þurfum við Íslendingar að eiga eina þjóðarsál. Ég kýs í ræðu minni að ræða um raunhæfar leiðir til lausnar fremur en að hafa allt á hornum mér. Við framsóknarmenn sjáum grænt land handan erfiðleikanna. Með samstilltu átaki eru forsendur til að koma jafnvægi á í efnahagsmálum og þar með að koma í veg fyrir að allt fari úr böndunum. Með falli krónunnar og mikilli stýrivaxtahækkun Seðlabankans í kjölfarið mun verðbólga vaxa og getur fest sig í sessi. Við framsóknarmenn teljum að við slíkar aðstæður sé mikilvægt að ráðast í samstillt átak á mörgum sviðum til að slökkva verðbólgubálið og hefja vaxtalækkun sem fyrst. Við óttumst mjög að ríkisstjórnin ætli að láta reka á reiðanum og það verði almenningur og launafólk sem borgi brúsann. Við heyrum af fáránlegum viðbrögðum stórkaupmanna sem eru að boða sjálftöku í verðhækkunum í skjóli verðbólgu. Ríkisstjórninni ber við þessar aðstæður að setja af stað þjóðarsáttarnefnd með aðilum vinnumarkaðarins, verkalýðs, atvinnulífs, sveitarfélaga, bændasamtaka, banka og fjármálamarkaðar. Þessi hópur vinni með ríkisstjórninni að nokkurs konar neyðaráætlun um aðgerðir. Lausatök ríkisstjórnarinnar blasa við, forsendur fjárlaga eru brostnar. Við teljum að vorþingið eigi á ný að fara yfir fjárlög þessa árs. Nýgerðir kjarasamningar eru í uppnámi. Stærsta málið við svona aðstæður er að auka útflutningstekjur þjóðarbúsins og hlúa að innlendri framleiðslu. Allt tal formanns Samfylkingarinnar eru blekkingar um að ætla nú að rústa íslenskan matvælamarkað með stórfelldri tollalækkun. Enn fremur skil ég ekki hvers vegna Samfylkingin hafnar alfarið erlendri fjárfestingu upp á tugi milljarða í Helguvík og á Húsavík. Það kann að vera skynsamlegt að sem fyrst verði ráðist í aðra hvora þessa framkvæmd. Norðurál kom inn á réttum tíma upp úr aldamótunum. Hver væri staðan nú ef gjaldeyristekjurnar af álveri á Reyðarfirði væru ekki fyrir hendi? Ég spyr. Íslendingum ber nú að hlúa að innlendri framleiðslu, auka tekjur, minnka útgjöld. Ég heyri í mörgum sjómönnum og útgerðarmönnum um allt land, sjór er fullur af vænni þorski en áður. Ég skora á sjávarútvegsráðherra að meta stöðuna á ný og ég trúi því að kvótann megi auka um 20–30 þúsund tonn sem fyrst. Aðgerðirnar snúi síðan að því að ríkissjóður í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins beiti sér fyrir sátt um aðgerðir til að draga úr verstu áhrifum efnahagskreppunnar, dýpt hennar og lengd. Forsendur fjárlaga verði tafarlaust endurskoðaðar. Sérstakir neysluskattar verði lækkaðir eða felldir í brott til þess að lækka verðbólgu. Er þar einkum horft til lækkunar álags á eldsneyti og niðurfellingar virðisaukaskatts á matvæli og stimpilgjalds. Sett verði aukið fjármagn til sameiginlegs átaks eftirlitsaðila, markmiðið verði öflugt verðlags- og verðmerkingareftirlit sem leiði til aukinnar samkeppni á íslenskum mörkuðum, í íslenskum verslunum. Hæstv. forseti. Margir veikleikar eru í íslenskum þjóðarbúskap um þessar mundir. Knýr þar sérstaklega harkalega dyra tvíþætt vá sem er brýnt að bregðast hratt og skjótt við. Annars vegar eru efasemdir á alþjóðlegum fjármálamörkuðum um að íslenskar fjármálastofnanir geti staðið við skuldbindingar sínar. Hins vegar er hafinn samdráttur í íslenskum þjóðarbúskap með tilheyrandi minnkun kaupmáttar. Fyrri váin er ný í íslenskri efnahagssögu síðari ára. Hin síðari er gamalkunnur óvinur. Sé ekki brugðist við með skynsamlegum og ákveðnum hætti getur þessi tvíþætta ógn leitt til dýpri og langærri efnahagskreppu á Íslandi en við höfum sé mjög lengi. Hún getur jafnframt rýrt alvarlega það efnahagslega traust sem þjóðin hefur áunnið sér erlendis með áratuga skilvísi. Slíkt traust er fjárhagslega mjög mikilvægt og bíði það hnekki er erfitt og mjög seinlegt að vinna það til baka. Því miður er ekki sjáanlegt að ríkisstjórnin taki á þessum vanda með þeirri festu, skilningi og útsjónarsemi sem nauðsynleg er. Því teljum við framsóknarmenn óhjákvæmilegt að taka hér visst frumkvæði og leggja fram meginlínur í þeim efnahagsvanda sem við blasir. Þessar efnahagsaðgerðir verða að beinast að hvoru tveggja, hinum mikla og afar brýna vanda í fjármálakerfinu og efnahagssamdrættinum sem hafinn er og getur, verði ekki skynsamlega brugðist við, orðið bæði dýpri og langvinnari eins og ég sagði áðan. Eftirfarandi efnahagsaðgerðir miðast annars vegar við að styrkja fjármálakerfið og hins vegar að draga sem mest úr skaðvænlegustu afleiðingum fyrirsjáanlegrar efnahagskreppu. Þar sem þetta tvennt er tengt og hefur áhrif hvort á annað gildir það sama um margar þær efnahagsaðgerðir sem við leggjum til. Seðlabanki og ríkissjóður útvegi lán eða geri samkomulag við erlendan seðlabanka um lánalínu í erlendri mynt til þess að efla gjaldeyrisforða Seðlabankans og styrkja krónuna og draga úr gengissveiflum, styðja við fjármálakerfi landsmanna sem nægir til að draga mjög verulega úr eða eyða þeirri óvissu sem er um greiðslugetu kerfisins. Undirbúa yfirtöku Íbúðalánasjóðs á fasteignalánum sem eru undir tilteknum fjárhæðarmörkum og koma þannig með félagslegum hætti að vanda tekjulægri hópa í samfélaginu. Í því skyni verði lögum og reglum Íbúðalánasjóðs breytt þannig að tenging lána við brunabótamat eigna verði afnumin og sjóðnum veittar rýmri heimildir til hámarkslána. Seðlabankinn tilkynni við fyrstu aðstæður um ferli vaxtalækkana, stýrivextir verði síðan lækkaðir hratt á næstu mánuðum. Stefnt verði að því að vaxtamunur miðað við helstu viðskiptaþjóðir okkar verði ekki nema plús/mínus 2% í framtíðinni. Ég vil taka fram að ég tek undir efasemdir Vilhjálms Egilssonar um stýrivaxtastefnu Seðlabankans. Það bendir margt til að stýrivextir í 15% meðan allir seðlabankar vestrænna þjóða eru með stýrivexti á bilinu 1–5% valdi taugaveiklun og vantrú á íslenskri efnahagsstjórn. Það má velta því fyrir sér að sjúklingurinn sé á röngum meðulum og að vaxtaokrið auki sótthitann. 

Virðulegi forseti. Við höfum í allnokkur skipti í vetur skipst á skoðunum um efnahagsmálin, ráðherrar í ríkisstjórninni og forustumenn stjórnarandstöðunnar. Það er eðlilegt að það sé gert, vegna þess að þessi mál hafa tekið örum breytingum á undanförnum vikum og mánuðum, breytingum sem við að mörgu leyti gátum ekki séð fyrir. Það er að hægjast um í efnahagsmálum á Íslandi og það vissum við vegna þess að stórframkvæmdunum fyrir austan er um það bil að ljúka. Þá var það fyrirséð, og hefur verið í mörg ár, að það mundi hægjast um. Það er ekki óeðlilegt og það er heldur ekki óæskilegt við þær aðstæður sem uppi hafa verið. Það sem er nýtt, eins og ég hef áður rakið í þessum ræðustól, eru aðstæðurnar sem skapast hafa á alþjóðlegum fjármálamörkuðum og bitna á fleiri aðilum en okkur Íslendingum. Þó bitna þær á fjármálastofnunum okkar með óeðlilegri hætti en víða er annars staðar og gerir þeim erfitt fyrir að stunda viðskipti sín og það mun auðvitað segja til sín hér innan lands með einhverjum hætti. Það sem er að gerast á alþjóðlegum fjármálamörkuðum er afleiðing af óábyrgri stefnu ýmissa bankastofnana og fjármálafyrirtækja sem voru að leika sér að því að búa til svokallaða skuldabréfavafninga, vefja inn í það alls kyns lánum og lána síðan aðilum sem menn máttu vita að gætu ekki staðið í skilum. Þar sem alþjóðahagkerfið er orðið opið, samþætt og alþjóðavætt hafa slíkir gjörningar á einum stað umsvifalaust áhrif alls staðar annars staðar. Miðað við það hversu bankakerfið okkar er orðið opið og ríkur þátttakandi í alþjóðlegum fjármálaviðskiptum hlaut þetta að hafa sín áhrif á starfsemi þess. Vandinn núna er tvenns konar. Í fyrsta lagi er lausafjárkreppa um allan heim. Hún birtist okkur hér á Íslandi í því að bankarnir eiga erfitt fyrir varðandi það að afla sér nýs lausafjár til að geta staðið við skuldbindingar sínar. Reyndar standa þeir tiltölulega vel að vígi miðað við ýmsa aðra en þetta er eigi að síður fyrirsjáanlegt vandamál. Á Íslandi hefur það síðan gerst á síðustu vikum að komið hefur upp óvæntur skortur á gjaldeyri sem hefur haft það í för með sér að krónan hefur fallið. Ekki hefur verið eftirspurn eftir henni og ekki hefur verið framboð á erlendum gjaldeyri á gjaldeyrismarkaðinum. Um þetta má margt segja en hitt lá fyrir að eftir að stórframkvæmdum lauk á Austurlandi mundi gengi krónunnar að öllum líkindum hafa lækkað. Við áttum von á því að gengi krónunnar mundi lækka vegna þess að miðað við efnahagsaðstæðurnar hér má hiklaust halda því fram að það hafi verið of hátt skráð á undanförnum mánuðum og missirum. Það kom því ekki á óvart. En það kom á óvart hversu skyndilega þessi gengisbreyting varð og því hefur verið fleygt að að einhverju leyti hafi annarlegir hlutir verið þar á ferð - ég skal ekki fullyrða neitt um það. Við vitum ekki hvort slík breyting er varanleg en það er hins vegar ánægjulegt að í dag, á fyrsta viðskiptadegi eftir ársfund Seðlabankans, skuli krónan hafa styrkst nokkuð myndarlega og hlutabréfamarkaðurinn hér á Íslandi sömuleiðis. Það bendir til þess að botninum sé náð í þessum efnum. Gengisfellingin hefur hins vegar gamalkunn áhrif. Hún styrkir útflutningsgreinarnar í sessi, hún bætir afkomu sjávarútvegsins, hún bætir afkomu álfyrirtækjanna og gerir það að verkum að sjávarútvegurinn mun til að mynda fara auðveldar í gegnum þá aðlögun sem hann þarf að fara í gegnum varðandi skerðingar á þorskaflakvótanum. En gengisfellingin hefur því miður líka þau áhrif að verð á innfluttum varningi hækkar. Frammi fyrir því vandamáli stöndum við núna. Ef gengisbreytingin er tímabundin að því leyti til að hún muni ganga til baka að einhverju marki er nauðsynlegt að skora á alla þá sem eitthvert vald hafa yfir verðlagi hér á Íslandi að þeir haldi aftur af sér á meðan og láti ekki verðlagið innan lands hækka samstundis á meðan ekki sér fyrir endann á þessari þróun. En ekki má gleyma því að innflutningsverðlagið sjálft er líka í mörgum tilfellum að hækka og það höfum við séð varðandi eldsneytishækkanir á alþjóðlegum mörkuðum, varðandi matvælahækkanir og ýmislegt fleira sem varðar hrávöruviðskipti. Höfuðskýringin á þessu er sú hversu veikur bandaríkjadollarinn hefur verið því að þessar afurðir eru oftast verðlagðar í þeirri mynt. Þegar hann lækkar hækkar verðið á þessum afurðum í dollurum talið. Þetta er í stórum dráttum það sem hér hefur verið við að fást. Ef gengisbreytingin verður varanleg verðum við að sætta okkur við að einhver kúfur mun koma í verðlagsmálum sem vonandi gengur hratt niður á seinni helmingi þessa árs. En þegar við undirbjuggum fjárlög síðasta árs gerðum við ráð fyrir því að um mundi hægjast og höfum því gert sérstakar ráðstafanir í ríkisfjármálunum til að mæta því. Ég hygg að þær framkvæmdir sem þar var gert ráð fyrir, sem eru uppbygging innviða sem við ætluðum hvort eð er að klára - við ætlum að klára vegina sem við erum að leggja um landið, við ætlum koma samgöngumálum í gott stand. Við jukum fjármagnið til þessara framkvæmda vegna þess að það var verið að minnka umsvif annars staðar í hagkerfinu. Það var alveg fyrirséð. Það er hins vegar fáránleg kenning að halda því fram að ríkisstjórnin eða Seðlabankinn, yfirvöld í landinu, séu ekki að gera neitt út af því ástandi sem upp hefur komið. Fólk talar saman og vinnur vinnuna sína þó að ekki séu upphrópanir um það á hverjum einasta degi í fjölmiðlum. Bankinn undirbjó aðgerðir um páskahelgina og hafði um það gott samstarf við ríkisstjórnina, þ.e. þau atriði þar sem eðlilegt er að hafa slíkt samstarf. Að sjálfsögðu ekki um vaxtaákvörðunina vegna þess að hún er alfarið á ábyrgð bankans. En í framhaldi af þessum samtölum er ríkissjóður nú að gefa út ný skuldabréf og það er auðvitað ákvörðun ríkisstjórnarinnar að gera það þó að bankinn annist framkvæmdina fyrir hönd ríkissjóðs. Seðlabankinn hefur síðan, eins og aðrir seðlabankar um víða veröld, verið að gera ráðstafanir til að auka lausafé bankanna til að hlaupa undir bagga með þeim í þeirri lausafjárkreppu sem ég lýsti hér áðan. Íslendingar eru ekki lengur eyland í alþjóðlegum viðskiptum. Það sem sagt er hér í þessum ræðustól eða á opinberum vettvangi getur haft áhrif á það sem gerist á mörkuðum sem varða fyrirtæki okkar. Menn verða því að gæta sín í málflutningi sínum ef þeir ætlast til þess á annað borð að vera teknir alvarlega. Ég vil þakka málshefjanda fyrir margt sem kom fram í ræðu hans, ekki síst það sem hann sagði í lokin um nauðsyn þess að menn taki höndum saman við aðstæður sem þessar. Það er nákvæmlega það sem ég sagði á ársfundi Seðlabankans og vitnaði til fyrr í dag. Við þessar aðstæður, þegar óvissan er eins og hún er, og þegar fjármálamarkaðir hreyfast með þeim hætti sem þeir gera, og eru okkur að mörgu leyti öndverðir, verða menn að taka höndum saman, allir þeir sem hlut eiga að máli. Það á við um ríkisstjórnina og stjórnarandstöðuna. Það á við um aðila vinnumarkaðarins, Seðlabankann og síðast en ekki síst á það við um sjálfa bankana sem eru kannski þeir aðilar sem helst verða fyrir barðinu á þessum aðstæðum. Það er margt athyglisvert og merkilegt í gangi og í undirbúningi á vegum ríkisstjórnarinnar og Seðlabankans en ekki er hægt að segja frá því öllu fyrir fram. Ég treysti því að 

Frú forseti. Það er gagnlegt að fá hér tækifæri til að ræða stöðu efnahagsmála og virðist ekki af veita að gera það að minnsta kosti einu sinni í viku. Það er líka gagnlegt að fá hér formann Framsóknarflokksins ferskan, sólbrúnan og sællegan til leiks þó að ég fái ekki skilið hvernig sú hugmyndafræði Framsóknarflokksins gengur auðveldlega upp að hleypa af stað miklum þensluhvetjandi stóriðjuframkvæmdum, álversbyggingum í Helguvík og við Húsavík, en leggja jafnframt grunninn að hröðu vaxtalækkunarferli næstu mánuðina. Það vill svo til að Seðlabankinn hefur beinlínis sagt að það muni tefja fyrir möguleikum á að hefja vaxtalækkunarferli ef þensluhvetjandi stórframkvæmdir verða settar af stað við núverandi aðstæður. Þegar ég stóð fyrir umræðum um þessa hluti rétt fyrir páska var hæstv. forsætisráðherra því miður enn á fullkomnu afneitunarstigi. Sömu daga eða rétt á eftir kom hæstv. forsætisráðherra út af ríkisstjórnarfundi staddur í ólgusjónum miðjum í þeirri viku sem gengi og hlutabréfavísitölur tóku meiri sveiflur en áður eru dæmi um á Íslandi en sagði engu að síður að ríkisstjórnin sæi ekki ástæðu til neinna aðgerða að sinni. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum, öfugt við aðra flokka, þegar lagt fram hér á þingi tillögur okkar til aðgerða í þessum efnum. Við kynntum þær þann 7. mars sl. og skömmu síðar og fyrir páska var frumvarpi okkar um ráðstafanir dreift, þar á meðal og ekki síst að styrkja gjaldeyrisvaraforða Seðlabankans verulega og auka eigið fé hans. Við lögðum þá til ráðstafanir sem við töldum, og ráðgjafar okkar, að ættu að vera nægar til þess að ná tökum á ástandinu, 80 milljarða kr. styrkingu á gjaldeyrisvaraforðanum og 40 milljarða kr. styrkingu á eigin fé Seðlabankans. Þar til viðbótar, og taki menn eftir, að öll gjaldeyrisvaraforðaaukningin yrði lögð inn í Seðlabankann sem eigið fé, eigið fjárframlag ríkissjóðs. En því miður verður að segjast að svo hratt hefur ástandið versnað að óvíst er að ráðstafanir sem þá, fyrir sléttum þremur vikum, hefðu væntanlega dugað til að róa ástandið verulega og snúa þróuninni við dugi til þess í dag. Ástandið hefur líka þróast þannig að það er nær örugglega bæði erfiðara og dýrara að grípa til slíkra ráðstafana í dag en ef það hefði verið gert fyrir þremur vikum. Það er til marks um það hversu dýr sofandaháttur ríkisstjórnarinnar er að verða þjóðinni að óumflýjanlegar björgunaraðgerðir eru erfiðari og dýrari og það þarf meira til í dag en þurft hefði fyrir svo sem þremur vikum. Ummæli hæstv. forsætisráðherra á aðalfundi Seðlabankans eru fyrsta merkið um að hæstv. forsætisráðherra sé að komast til einhverrar meðvitundar í þessum efnum.  Formaður Samfylkingarinnar tók í sama streng á flokksstjórnarfundi um helgina og tengdar ákvörðun Seðlabankans um vexti á þriðjudaginn eftir páska voru hliðarráðstafanir sem rýmka aðgang fjármálastofnana að lausu fé og mæltust almennt jákvætt fyrir. Þar á meðal var kynnt um skuldabréfaútgáfu ríkissjóðs sem við lögðum einmitt til í frumvarpi okkar og menn geta lesið sér til um á þskj. 774. Því má segja að einn liður tillagna okkar sé þegar kominn til framkvæmda að hluta til og annar á dagskrá hjá stjórnarflokkunum og við fögnum því. Við fögnum því að forustumenn stjórnarflokkanna eru nú farnir að skoða það í alvöru að auka gjaldeyrisvaraforðann og grípa til frekari ráðstafana. Hæstv. forsætisráðherra biður um að menn standi saman og stilli saman strengi, og ekki skal standa á okkur í því. Við höfum lagt okkar grundvöll fram, okkar tillögur og hann liggur fyrir. Aðrir eru að bregðast við þeim og að hluta til taka undir þær og það er gott. En þá bið ég líka hæstv. ríkisstjórn að líta í eigin barm og hætta sundurleysistali við þessar erfiðu aðstæður. Eða hvað á það að þýða að hæstv. viðskiptaráðherra skuli koma út af ríkisstjórnarfundi núna fyrir helgina og segja hvað? Ja, hann telur koma til greina að tengja krónuna við evru. Og fjölmiðlar náttúrlega ráku upp stór augu. Var þetta rætt á ríkisstjórnarfundinum? Nei, sagði hæstv. viðskiptaráðherra.  Það þarf samstilltar aðgerðir. Það þarf átak og það má ekki dragast að fara að sýna að menn taki hlutina alvarlega. Við megum ekki gleyma einum hlut þó það sé erfitt og leiðinlegt að þurfa að tala um það. Við megum ekki gleyma hættunni á því að hlutirnir geti enn átt eftir að versna umtalsvert. Það heyri ég víða úr fjármálakerfinu um þessar mundir að af því hafa menn mestar áhyggjur að ríkisstjórnin sé líka að skerast úr leik hvað það varðar að hún taki ekki hættuna á enn dýpri kreppu og meiri erfiðleikum alvarlega. Með hverjum degi, hverri viku sem það dregst að sýna að hér séu komin einhver samstillt alvörutök á þessum hlutum verður staðan hættulegri. Að sjálfsögðu ætlum við okkur að vinna okkur í gegnum þessa erfiðleika og sigrast á þeim. En það mun taka í vegna þess að það er engin einföld og sársaukalaus leið til út úr þeim erfiðleikum sem við höfum að mestu leyti búið okkur til sjálf. Og það er flótti frá veruleikanum að kenna tiltölulega nýtilkomnum efnahagsóróleika á alþjóðavettvangi um kjarna íslenska efnahagsvandans. Hann er því miður heimatilbúinn, afleiðing af hagstjórnarmistökum undangenginna missira og ára og mátti vera öllum fyrirsjáanlegur enda var við honum varað.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða hér heilmikið alvörumál, sem er staða efnahagsmála þjóðarinnar og það áhlaup sem nú er gert að íslensku hagkerfi og íslensku fjármálakerfi. En samt sem áður varð mér, sem ég sat hérna undir reiðilestri hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, hugsað til leikritsins um Kardimommubæinn og ræningjana þar þegar þeir voru að leita sér að ráðskonu og datt nú í hug Soffía frænka. Þá datt upp úr einum þeirra: En hún er alltaf svo reið. Soffía frænka hafði samt ákveðinn trúverðugleika í tiltektinni og þess vegna sóttu þeir hana. En hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur ekki trúverðugleika í tiltektinni og þess vegna hefur hann ekki verið sóttur og settur til verka í efnahagsstjórn landsins. Mér finnst mikilvægt að við tölum um þessi mál með þeim hætti að við reynum að snúa bökum saman og sjá hvaða leiðir eru færar í því í fyrsta lagi að verja heimilin í landinu, því það er auðvitað það sem við verðum að gera með því að berjast gegn verðbólgunni og þeirri vá sem af henni steðjar. Hins vegar, og það er auðvitað alveg nátengt, þurfum við að standa vörð um fjármálakerfið okkar og bankana okkar því að ef bankarnir okkar standast ekki það áhlaup sem nú er mun það hitta allan íslenskan almenning fyrir. Það er því mikilvægt að við snúum bökum saman og stöndum saman í þessu verkefni og reynum ekki að fara í eitthvert karp um það hverjum er um að kenna. Ég get farið yfir það hvað sagt var í þessu ágæta hefti sem Samfylkingin gaf út fyrir kosningar um jafnvægi og framfarir og ábyrga efnahagsstefnu af því það var formaður Framsóknarflokksins sem hóf þessa umræðu hér. En í þessu hefti var einmitt sérstaklega um það getið og varað við þeirri hættu sem af því hlytist ef Ísland missti trúverðugleika sinn á alþjóðlegum fjármálamörkuðum með þeim afleiðingum að vaxtaálag hækkaði, gengið félli og verðbólgan héldi innreið sína. Það var einmitt varað við því í þessu hefti. Og því miður er þetta ekki bara núna yfirvofandi hætta, þetta er veruleiki sem við þurfum að takast á við. Það sem hratt þessari atburðarás af stað, og hefur skapað okkur ómælda erfiðleika, er sú alþjóðlega lánsfjárkreppa sem hæstv. forsætisráðherra kom hér inn á og þetta ódýra erlenda lánsfé sem var notað til þess að fjármagna vöxtinn ekki síst á undanförnum árum. Það stendur ekki lengur til boða. Það bætist svo ofan á að spákaupmenn í fjarlægum heimshornum hagnast á hremmingum krónunnar, þessa minnsta sjálfstæða gjaldmiðils í heimi. Það vefst ekkert fyrir þeim, hvorki siðferðislega né fjárhagslega, að taka stöðu gegn krónunni. Það er ekkert spurt um heiður eða sóma í því sambandi. Það er bara spurt um auð og áhrif. Þarna verðum við auðvitað að taka á málum. Það eru alveg þekktar leiðir til þess. Það er ekkert nýtt í þessari tillögu Vinstri grænna. Þetta er skuldabréfaútgáfan sem ákveðið hefur verið að fara út í, það er að stækka gjaldeyrisvaraforðann og það hefur verið ákveðið að gera það. En spurningin er með hvaða hætti og hvenær, menn eru ekki tilbúnir til þess að greiða það hvaða verði sem er. Og þó hér sé mikið skuldatryggingaálag á ríkissjóð er ekki þar með sagt að ekki sé hægt að fara út og sækja fjármuni fyrir minna verð. Það hefur líka verið talað um það að Seðlabankinn geri samninga við seðlabanka í öðrum löndum, taki lánalínur og dragi á þær. Þetta eru allt þekktar aðferðir í sjálfu sér og auðvitað hafa þær verið ræddar innan Seðlabankans, innan ríkisstjórnarinnar við aðila úti á markaðnum. Og það sem menn hafa þegar gert er að fara í skuldabréfaútgáfuna og menn hafa þegar gefið út þá yfirlýsingu að þeir séu tilbúnir að fara í að stækka gjaldeyrisvaraforðann en það er matsatriði hvenær það verður nákvæmlega gert og með hvaða hætti. Það er alveg ljóst að senda þarf mjög skýr skilaboð til þeirra spákaupmanna sem nú gera áhlaup á íslensku bankana, að því áhlaupi verði hrundið. Að við séum alveg staðföst í því vegna þess að þar með erum við að hrinda árás sem er verið að gera á almenning í landinu, íslenskan almenning, fólkið hér í landinu. Við þurfum líka að takast á við verðbólguna og verðum að leita allra tiltækra ráða til að takast á við hana. Ekki er hægt að sætta sig við að menn séu að leita leiða til þess að hækka verðlag umfram öll tilefni sem til þess gefast. Ég vil hins vegar nefna að þetta er bæði vandi sem við erum að takast á við til skamms tíma og til langs tíma og auðvitað verður ríkisstjórnin líka að skoða sín mál og það erum við að gera, m.a. með því að endurskoða framkvæmd fjárlaga og vinna að því að hér séu gerð rammafjárlög til fjögurra ára í senn og væntanlega koma fyrir vorið inn á þingið tillögur um það. Við höfum tekið upp og komið upp samráðsvettvangi við alla helstu aðila á sviði efnahags- og atvinnulífs um langtímastefnu í efnahagsmálum. Sá vettvangur hefur verið settur af stað. Ég er þeirrar skoðunar að við þurfum að styrkja hann og standa betur þar að verki og það getum við gert og það er okkar að gera slíkt. Ég er líka fyllilega sammála því sem kom fram hjá forsætisráðherra á ársfundi Seðlabankans, að það er mikilvægt að gera úttekt á peningamálastefnu okkar, og þá erum við að tala um hluti sem eru til langs tíma. Fjögurra ára rammafjárlög, visst samráð við alla aðila efnahags- og atvinnulífs og úttekt á peningamálastefnu okkar. En það er auðvitað ekki allt svart í þessum efnum því það sem hefur verið að gerast, m.a. í dag, er að markaðirnir eru upp hér á landi þrátt fyrir að svo sé ekki í löndunum í kringum okkur og gengið hefur verið að fara upp um 2,8% í dag. Ég segi bara: Guð láti á gott vita.

Hæstv. forseti. Vandi okkar nú er vissulega mikill og er hann að stórum hluta vegna þróunar á alþjóðavísu, byltinga m.a. á erlendum fjármálamörkuðum og lánsfjárkreppu. Við Íslendingar ráðum engu um hvað gerist á erlendum mörkuðum. Útrás íslensku bankanna sem svo mikið lof var borið á undanfarin ár er nú í uppnámi. Hvar er nú styrkur þeirra og stöðugleiki? Bankar og fjármálafyrirtæki erlendis hafa vissulega einnig lækkað á verðmætamörkuðum erlendis. Í þeirri þróun sem verið hefur undanfarna sex mánuði er uppsveiflan horfin og úrvalsvísitalan þar sem fjármálafyrirtækin ráða ferðinni hrunin úr 8.600 í byrjun október í 5.000 nú. Síðastliðinn mánuð hefur úrvalsvísitalan á verðbréfamörkuðum okkar verið að mestu undir 5.000. Það undarlega við þessa stöðu er að engin greiningardeild bankanna varaði við þeirri þróun fyrir fimm til sex mánuðum síðan. Það gerði fjármálaráðherra ekki heldur í október síðastliðnum þegar við ræddum efnahagsmál og fjárlög fyrir árið 2008. Nú erum við komin í þá stöðu að ríkið þarf að taka stórlán erlendis til þess að efla gjaldeyrisstöðuna og verja stöðu íslensku bankanna og fjármálakerfisins. Þetta eru miklar sviptingar á ekki lengri tíma og furðulegt að upplifa að engin greiningardeild í bankakerfinu gæti varað við þessari þróun né heldur fjármálaráðuneytið sem sá enga ástæðu til viðbragða á síðastliðnu hausti. Mig langar að vitna í ræðu hæstv. fjármálaráðherra við 1. umr. fjárlaga, hæstv. forseti, um nýja leið. Þar sagði m.a. snemma í ræðu ráðherrans: „Ríkisfjármálin standa á óvenju traustum grunni og er áætlað að ríkissjóður verði rekinn með ríflega 30 milljarða króna afgangi á næsta ári.“ - Þ.e. á þessu ári. - „Ríkisfjármálum verður því áfram beitt til aðhalds þrátt fyrir mikið átak í samgöngubótum og þrátt fyrir að til komi tímabundin útgjöld vegna mótvægisaðgerða til að mæta samdrætti í þorskafla. Fyrri spár gerðu ráð fyrir tæplega 5 milljarða tekjuhalla á næsta ári og að gengið yrði á innstæður ríkissjóðs hjá Seðlabanka Íslands. Þess í stað er nú gert ráð fyrir áframhaldandi lækkun skulda og að staðan við Seðlabanka batni enn. Ríkisfjármálastefnan er því ábyrg þótt nauðsynlegt sé að auka útgjöld tímabundið vegna ytri aðstæðna og til að byggja upp innviði samfélagsins.“ Þessi kafli var úr ræðu hæstv. fjármálaráðherra á síðastliðnu hausti fyrir aðeins sex mánuðum síðan. Hæstv. ráðherra sagði einnig að staðan væri góð og að mörgu leyti væri bjart fram undan í efnahagsmálum. Þá var einnig bent á að framreikningar bentu til þess að staða ríkissjóðs yrði áfram góð, en að horfurnar gætu breyst. Þetta var nú meginefnið í ræðu hæstv. fjármálaráðherra á síðastliðnu hausti. En vissulega sagði hæstv. ráðherra, svo að sannmælis sé gætt, að ef til vill gæti þróunin orðið á einhvern annan veg. Við höfum nú tekið þátt í efnahagsumræðum fram og til baka á síðastliðnu hausti og það sem af er vetri og í raun og veru hefur verið talað niður til stjórnarandstöðunnar. Auðvitað er ágætt að vera bjartsýnn eins og ráðherrann var og gefa lítinn gaum að viðvörunum. Það er þó einfaldlega staðreynd að þegar stjórnarandstaðan hefur tekið málin upp hafa hæstv. ráðherrar, bæði fjármálaráðherra og forsætisráðherra, talað niður til hennar og sagt að við værum að mála skrattann á vegginn, tala niður stöðu Íslands o.s.frv. Nú liggur sú staðreynd fyrir að okkur er vandi á höndum og ráðamenn ríkisstjórnarinnar ræða um að ríkissjóður muni þurfa í lántökur erlendis, að efla verði gjaldeyrisforðann og að ríkissjóður muni verja bankana og fjármálakerfið. Hver talaði um það þegar bankarnir voru einkavæddir eða á meðan útrásin var á fullu? Nú er rætt um að ganga í ESB eins og það sé einhver töfralausn í þessari stöðu. Eigum við ekki að leggja þá umræðu til hliðar? Sú langa vegferð að ganga í ESB leysir ekki vandann. Við verðum í þessari stöðu að verja íslensku krónuna, við eigum ekki annan kost eins og staðan er. Við verðum einnig að leitast við að lækka verðbólgu, styrkja atvinnu og styrkja tekjugrunninn. En hvað getum við þá gert hér innan lands, hæstv. forseti? Ríkissjóður getur lækkað álögur á olíu og bensín. Það lækkar kostnað heimilanna og hefur jákvæð áhrif til lækkunar verðbólgu. Lækkun skatta á vöruflutninga hefur sams konar áhrif og mundi það sérstaklega koma landsbyggðinni til góða. Niðurgreiðslur á matarverði landbúnaðarvara vinna gegn hækkun verðbólgu, þeirri leið má beita innan ársins. Lækkun á tollum og vörugjöldum væri fær leið til að vinna gegn hækkun verðs og lækkun verðbólgunnar og þar með verðtryggingar á lán á íslenskum krónum sem getur kollsteypt fjárhag margra fjölskyldna. Aukinn þorskkvóti væri afar góð leið til þess að auka tekjurnar í þjóðfélaginu og þær mætti vafalaust auka um 20–25 milljarða með aðgerð þar án þess að mikil hætta væri á því að þorskstofninn lifði það ekki af. Ljóst er að skuldir sjávarútvegsins munu vissulega aukast við gengisfellingu og breytingar á gengi íslensku krónunnar. Það er hins vegar staðreynd að tekjur af atvinnu í sjávarbyggðunum þarf að efla. Ég fæ ekki séð annað en að við verðum að marka stefnu sem finnst í orkuvirkjunum og iðnaðarmálum. Margt bendir nú til þess að verulega hægi á í íbúðabyggingum á næstunni. Upplýst er að mikið dragi úr aðsókn í lánveitingar, m.a. hjá Íbúðalánasjóði. Ég held að segja megi að við séum hér að leggja til tímabundna niðurfærsluleið en jafnframt að bregðast við með því að auka tekjur. Ég held að önnur leið sé ekki fær og við verðum að takast á við vandann sem við blasir. Hann verður ekki leystur með því að tala um Evrópusambandið og að við séum á leiðinni þangað inn. Hann verður ekki leystur með því að halda því fram að við getum tekið hér upp evru. Hann verður fyrst og fremst leystur eins og nú er málum komið með því að taka á vandanum innan lands, hæstv. forseti.

Hæstv. forseti. Við erum hér að ræða mikilvægt mál og full ástæða til þess að ræða efnahagsmálin þar sem við stöndum frammi fyrir miklum vanda. Segja má að þessi vandi sé að sumu leyti vel útskýranlegur en að öðru leyti sé um vanda að ræða sem við hefðum ekki þurft að lenda í ef rétt hefði verið staðið að málum. Hér hefur verið mikill uppgangur og mikil framsókn í okkar samfélagi en nú má segja að ákveðin kreppa blasi við. Í landinu situr ríkisstjórn sem er úrræðalaus og talar mikið út og suður. Nú höfum við hlustað á hæstv. forsætisráðherra flytja ræðu sem í sannleika sagt olli mér nokkrum vonbrigðum. Mér fannst frekar vera um fræðsluerindi um efnahagsmál að ræða, um þróun mála og stöðuna í dag, heldur en að fram kæmi einhver pólitísk stefna sem hann hefði getað fært þingheimi og þjóðinni. Hann fékk tækifæri til þess í ræðustóli áðan en gerði það ekki. Vissulega sagði hæstv. forsætisráðherra í lok máls síns að fólk væri alltaf að tala saman og það er nú reyndar ágætt að heyra að fólk tali saman. En miðað við það sem kemur frá forsvarsmönnum ríkisstjórnarinnar og fulltrúum stjórnarflokkanna er alveg ómögulegt að átta sig á því að fólk tali saman vegna þess að þar er talað út og suður. Það sama má segja um Seðlabankann. Ég hef miklar efasemdir um að mikil samtöl eigi sér stað við Seðlabankann þótt ég geri mér vissulega grein fyrir því að Seðlabankinn starfar sjálfstætt og hefur mikið sjálfstæði. En engu að síður þarf að vera þar ákveðið samband á milli sem skiptir okkur máli. Eitt af því sem fram kom í máli hæstv. forsætisráðherra á aðalfundi Seðlabankans og hefur áður komið til umræðu á þinginu í dag er að hann segir að senn verði tímabært að gera fræðilega úttekt á því viðfangsefni hvort peningamálastefna Seðlabankans virki. Ég vildi gjarnan fá að heyra það skýrar frá hæstv. forsætisráðherra hvaða viðmið hann hefur þegar hann talar um að það verði senn tímabært. Ég hefði haldið að það væri tímabært nú þegar. Er það kannski þannig að þegar stýrivextir eru komnir í 20% sé tímabært að fara að skoða það hvort við séum á réttri braut með peningamálastefnu Seðlabankans eða ekki? Annað kom fram í máli hæstv. forsætisráðherra þar sem hann talaði um - í rauninni fannst mér eins og hann væri að tala til forsvarsmanna Samfylkingarinnar þegar hann sagði að menn yrðu að gæta sín í málflutningi. Í gær kom hæstv. utanríkisráðherra fram og 

Frú forseti. Það er óhætt að segja að við glímum nú við meiri og flóknari vanda í efnahagsmálunum en við höfum glímt við um langa hríð, enda höfum við búið við einstakt góðæri á undanförnum árum. Í fyrsta lagi var viðbúið að erlendar fjárfestingar vegna orkuframkvæmda og stóriðju á Austurlandi drægjust saman. Síðan er um að ræða aflasamdrátt og þar ofan á hækkanir á ýmiss konar erlendum aðföngum. Í þriðja lagi er það svo hin alþjóðlega lánsfjárkreppa, svokölluð Wall Street-krísa. Merkin sem við sjáum á Íslandi í dag eru aðallega áhrif á bankana sem hafa síðan áhrif á gengið og þá á verðlagið með hækkunum erlendum á aðföngum sem ég nefndi áðan. Hjól atvinnulífsins snúast þó enn nokkuð smurt og síðustu atvinnuleysistölur eru lægri en tölur í sama mánuði fyrir ári síðan. Við þessum vanda hafa stjórnvöld brugðist. Það kemur fram í fjárlagafrumvarpinu. Eins og ég sagði áðan var hluti af þessu fyrirséður með auknum útgjöldum til þess að bæta innviðina, eins og hv. þingmenn hafa nefnt hér í umræðunni, og til þess að bæta velferðar- og menntakerfið. Eftir áramótin náðust kjarasamningar á almennum markaði og ríkisstjórnin lagði sitt af mörkum til þess að þau mættu nást. Það hlýtur að vera gríðarlega mikilvægt í þeirri stöðu sem við fjöllum um hérna að kjarasamningar séu í gildi í landinu. Þar leggur ríkisstjórnin til lækkaða skatta á fyrirtæki, hækkun skattleysismarka og persónuafsláttar, rýmkun og hækkun á bótum, niðurfellingu á stimpilgjaldi við fyrstu kaup auk þess sem í undirbúningi eru sérstakar aðgerðir til þess að hvetja til sparnaðar. Seðlabankinn hefur rýmkað þær reglur sem hann hefur til þess að geta aðstoðað bankana í þeirra stöðu og ríkissjóður hefur komið með tvær nýjar útgáfur á ríkisbréfum til þess að þróa og bæta þennan markað. Staða ríkissjóðs er góð. Hún hefur sennilega aldrei verið betri en hana verðum við bæði að varðveita og nýta til þess að takast á við þennan vanda. Við þurfum að hvetja 

Hæstv. forseti. Ríkisstjórninni verður tíðrætt um mikilvægi þess að verja fjármálastofnanir áföllum en hún talar minna um heimilin. Hún talar minna um lágtekju- og millitekjuheimilin á Íslandi. Hún hefur meiri áhuga á því að einkavæða heilbrigðiskerfið en að bæta kjör öryrkja og aldraðra. Það er ekki ofsögum sagt að lágtekjuheimili á Íslandi og millitekjufólk hafi áhyggjur af úrræðaleysi ríkisstjórnarinnar. Við stöndum frammi fyrir efnahagsvanda. Hann er ótvíræður. Það er mikilvægt að hann verði rétt skilgreindur því að það er forsenda þess að á honum verði ráðin bót. Að hluta til er þessi vandi utanaðsteðjandi. Sveiflur á hlutabréfamörkuðum á heimsvísu hafa að sjálfsögðu áhrif inn í fjármálakerfi okkar og þar með íslenska hagkerfið. Það er heldur ekki útilokað að gerð hafi verið skipuleg aðför að íslenskum fjármálastofnunum, ýmis teikn eru á lofti um að svo hafi verið. Við þessar aðstæður skiptir máli á hvern veg fjármálakerfið bregst við, eins stjórnmálamenn og þá að sjálfsögðu helst ríkisstjórn landsins. Hvernig hefur hún brugðist við? Helmingur ríkisstjórnarinnar hefur ekkert aðhafst eða sagt að vandinn væri ekki á sína ábyrgð. Þetta á við um Sjálfstæðisflokkinn. Hinn helmingur ríkisstjórnarinnar hefur engar tillögur lagt fram um úrbætur þar til nú að ráðherrar Samfylkingarinnar taka upp tillögur sem aðrir hafa fært fram, þar á meðal Vinstri hreyfingin – grænt framboð, um leiðir til að styrkja íslenska gjaldmiðilinn. Ég verð nú að segja að það er ekki að ástæðulausu að menn hafa haft hér á orði við umræðuna að það gæti verið raunhæft efnahagsúrræði að setja talbann á ráðherra Samfylkingarinnar. Það eina sem frá þeim hefur komið á undanförnum vikum og mánuðum er að tala niður gjaldmiðil Íslands og þar með fjármálakerfið og efnahagskerfið í landinu. Menn geta ekki drepið á dreif þessari umræðu með aulafyndni og skírskotun í gömul barnaleikrit.  Við stöndum frammi fyrir raunverulegum vanda á Íslandi og við eigum að taka höndum saman um að reyna að ráða á honum bót. 

Virðulegi forseti. Það var nokkuð kostulegt að hlusta á forustumenn Vinstri grænna og sér í lagi formann flokksins túlka viðhorf okkar samfylkingarmanna eða mín til gjaldmiðilsmála sjálfur hafandi nýlagt það til í blaðagrein í fullri alvöru að kasta íslensku krónunni, taka upp norræna krónu og hann hefur boðað tillögu um það á Norðurlandaráðsþingi. Það eru nú öll herlegheitin. Sjálfur hef ég sagt og Samfylkingin að það komi aldrei til greina að breyta um mynt með neinum hætti nema eftir umsókn eða aðild að Efnahags- og myntbandalagi Evrópu. Sá er munurinn á viðhorfum okkar og ég frábið mér þann fáránlega útúrsnúning sem hér var hafður uppi hafandi nýlesið hina kostulegu blaðagrein formanns vinstri grænna um að kasta krónunni og taka upp norræna.  
             Annars, virðulegi forseti, er langbrýnasta úrlausnarefnið, eins og hér hefur komið fram, að ná jafnvægi á íslensku krónuna, draga hratt úr vaxandi verðbólgu sem er vágestur sem við erum að leita allra leiða til að bægja frá. Og mestu um hana veldur að sjálfsögðu snörp gengislækkun síðustu vikna, mikil skuldsetning þjóðarbúsins, hækkanir á hrávörumörkuðum, þrengingar á erlendum lánamörkuðum og lánadrifin þensla á síðustu árum. Ýmis viðbrögð við þessari stöðu hafa verið kynnt hér af forustumönnum ríkisstjórnarflokkanna. Þá hafa komið fram vísbendingar um að mikil hækkun á skuldatryggingarálagi bankanna sem þrengir mjög að stöðu þjóðarbúsins og þeirra sjálfra og snörp lækkun á gengi krónunnar undanfarnar vikur skýrist að hluta til að minnsta kosti af skipulagðri árás alþjóðlegra vogunarsjóða og kerfisbundnum rógburði um stöðuna í íslensku efnahagslífi. Þá hafa einnig borist fregnir af því að Kaupþing undirbúi málaferli gegn fjárfestingarbankanum Bear Stearns sem er frægur að endemum vegna hugsanlegrar þátttöku hans í tiltekinni aðför að íslensku krónunni. Fjármálaeftirlitið hefur að sjálfsögðu tekið þessar vísbendingar og ásakanir mjög alvarlega og sérstaklega kerfisbundna dreifingu á röngum upplýsingum um stöðu íslenska fjármálakerfisins og hóf skoðun á því núna í janúar og hefur tilkynnt að það verði skoðað áfram. Þetta eru grafalvarlegar ásakanir sem verður að leiða til lykta sem allra fyrst enda er Ísland ekki fyrsta landið sem lendir í klónum á slíkum spákaupmönnum sem geta haft hér gríðarleg áhrif á stöðuna. Annars skiptir mjög miklu máli samstillt og öflugt verðlagseftirlit. Ég hef boðað Alþýðusambandið, Neytendasamtökin og Neytendastofu til fundar við mig klukkan ellefu í fyrramálið til að hefja hér öflugt verðlagseftirlit og samstillt og koma í veg fyrir það með öllum tiltækum leiðum að alda verðhækkana brotni á almenningi í landinu. Við verðum að skoða allar færar leiðir til að koma í veg 

Virðulegi forseti. Hina merku sögupersónu Soffíu í Kardimommubænum bar hér á góma í umræðunni og víst er að hún var ansi skemmtileg kona. En ég vil vekja athygli manna á því að þannig var nú ástandið þegar henni var rænt að hún var sofandi og ekki var mikið gagn af henni fyrr en búið var að vekja þá gömlu. En þá tók hún líka til hendinni. Ég ætla að vona að það kannski megi sannast á ríkisstjórninni eins og Soffíu frænku, að loksins þegar tekst að vekja hana þá taki hún til hendinni svo um muni og fari að aðstoða okkur í stjórnarandstöðunni við að grípa til nauðsynlegra efnahagsaðgerða til þess að ná utan um þann mesta vanda sem við stöndum frammi fyrir sem er ójafnvægið í íslensku efnahagslífi og er fyrst og fremst innlendur vandi eins og fram kom í máli formanns Frjálslynda flokksins, hv. þm. Guðjóns Arnar Kristjánssonar. Það er okkar stóra viðfangsefni að ná tökum á efnahagsstjórninni þannig að hér verði jafnvægi, þannig að menn geti gripið til aðgerða til þess að ná niður verðbólgunni. Það er verðbólgan sem er komin á kreik, virðulegi forseti, og stefnir núna yfir tveggja stafa tölu í fyrsta skipti í mjög mörg ár. Það er verðbólgan sem er versti óvinur heimilanna á Íslandi vegna þess hversu mjög þau eru skuldsett. Skuldsetning íslensku heimilanna hefur aldrei verið meiri en hún er nú. Ég vil leyfa mér að segja, virðulegi forseti, að ef menn missa verðbólguna úr böndunum þá er voðinn vís í fjármálum íslenskra heimila. Ef verðbólga verður 10% þá munu skuldir heimilanna hækka um 100 milljarða kr. eða meira á einu ári. Það er meira en 20% af öllum launatekjum ársins. Meira en fimmta hver króna sem menn afla á þessu ári mun fara í hækkun skulda bara á einu ári. Þetta er viðfangsefni okkar virðulegi forseti og það er skylda íslenskra stjórnmálamanna að sameinast um aðgerðir til að ná verðbólgunni niður, halda aftur af skuldahækkun íslensku heimilanna. Það er fyrsta, annað og þriðja verkefnið sem við stöndum frammi fyrir. En til þess að ná árangri í þeim efnum þá verður auðvitað að vekja Soffíu frænku, virðulegi forseti. Það verður að fá ríkisstjórnina til að átta sig á því að þetta er viðfangsefni sem hún á að hafa forustu um að leysa. Það þýðir ekki að ræða um Evrópusambandið eða evruna. Hvort tveggja er út af fyrir sig málefni sem vert er að ræða en tengist á engan hátt lausn á vanda í íslenskum efnahagsmálum um þessar mundir, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Ég verð þó hér að segja eftir að hafa hlustað á forustumenn ríkisstjórnarflokkanna að hæstv. forsætisráðherra Geir H. Haarde er örugglega góður fræðimaður og sem slíkan gott á að hlusta og hann er áreiðanlega góðgjarn. En sá sem stýrir stórum hópi þarf að vera góður smali og hann þarf líka að getað notað svipuna og fjárhundinn til þess að halda hjörðinni saman. Ég efast nú sárlega um að það skap sé í hæstv. forsætisráðherra. Svo verð ég að segja af því að hana Soffíu frænku bar á góma að mér finnst rangt að líkja formanni vinstri grænna við Soffíu frænku. Hann minnir mig miklu frekar á púkann á fjósbitanum, bæði snar í snúningum og hrekkjóttur. En mér finnst oft og tíðum eins og að hæstv. forsætisráðherra sé Soffía frænka og þeir ræningjarnir Kasper, Jesper og Jónatan steli honum alltaf sofandi þegar mest liggur við í íslenskum þjóðarbúskap. Við höfum horft á það að þegar byljirnir dynja á og hættan er mikil þá heldur ríkisstjórnin þriggja tíma fund. Svo kemur hæstv. forsætisráðherra og segir: „Við höfum komist að þeirri niðurstöðu eins og jafnan áður að gera ekki neitt.“ Ég verð að segja að eftir þessa umræðu þá átta ég mig nú ekkert á því hvort nokkuð standi til en ég vona sannarlega að hæstv. forsætisráðherra taki á honum stóra sínum. Það er mjög gott sem hefur komið fram hjá honum og formanni Samfylkingarinnar hér að það stendur til að styrkja gjaldeyrisforða Seðlabankans. Það er mikilvæg aðgerð eins og ég fór yfir í ræðu minni. Ég er eftir þessa umræðu ekkert öruggur um að ríkisstjórnin muni vakna og vinna þau verk sem henni ber við þessar aðstæður. Ég vil segja, af því ég minnist á vextina, að skuldatryggingarálagið bendir til þess erlendis sé álitið að fyrir Íslandi sé illa komið og það má velta því fyrir sér - og ég finn að hæstv. forsætisráðherra er að velta því fyrir sér - að sú tilraun sé í raun fullreynd að halda niðri verðbólgu með rangri gengisskráningu og hæstu vöxtum í heimi. Þar erum við kannski stödd í ákveðnum vítahring sem við verðum að komast út úr. Þetta er það sem er brýnast að fara yfir. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hann geti tekið undir þá tillögu Framsóknarflokksins að nú sé mikilvægt að grípa til þjóðarsáttarborðs þar sem allir aðilar, margir aðilar komi að og vinni með ríkisstjórninni nokkurs konar neyðaráætlun. Ég vil að þessu sé svarað. Við framsóknarmenn munum senda okkar efnahagstillögur út til 

Frú forseti. Stundum fær maður á tilfinninguna að þeir sem tala í ræðustóli Alþingis fylgist alls ekki með því sem er að gerast í þjóðfélaginu. Hér eru menn að tala um það sem einhver ný tíðindi að ríkisstjórnin eða forsætisráðherrann hafi haft orð á því að það þurfi að auka gjaldeyrisforða Seðlabankans. Það eru sex vikur síðan ég talaði um það á viðskiptaþinginu. Og það er langt síðan menn fóru að ræða það milli ríkisstjórnarinnar og Seðlabankans að hafa það uppi í erminni þegar aðstæður eru heppilegar og rétti tíminn er kominn til þess. Þetta er ekkert ný hugmynd og hún er hvorki ættuð frá Vinstri grænum né Framsóknarflokknum. Sama er að segja um þá sem halda því sífellt fram að ríkisstjórnin sé ekkert að gera. Fjármálaráðherra fór vel yfir það og það skiptir miklu máli við þessar aðstæður núna að það er búið að ákveða alls kyns aðgerðir í þágu láglaunafólksins í landinu en líka í þágu fyrirtækjanna til að greiða fyrir starfsemi þeirra með því að lækka tekjuskatt fyrirtækja. Þetta gerðum við allt í tengslum við nýgerða kjarasamninga og frumvarp um þetta efni er á leið inn í þingið núna þessa dagana. Síðan er því haldið fram að ég hafi komið út af þriggja tíma fundi í ríkisstjórninni þar sem við vorum nú reyndar að afgreiða frumvörp í stórum stíl og sagt að það ætti ekki að gera neitt. Það sem ég sagði nákvæmlega var eftirfarandi: „Það er ekki tímabært að grípa til neinna sérstakra aðgerða út af þessu ástandi sem upp er komið að sinni.“ Og það var ekki tímabært. Ég tel að úr því að hv. þm. Guðni Ágústsson er farinn að tala hér um fræðimennsku og fræðifyrirlestur eins og hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir gerði, þá hafi það verið rétt fræðilegt mat á þeim tíma að það hefði verið óheppilegt að grípa inn í atburðarásina eins og hún var þá. En auðvitað eru menn á þessari vakt og auðvitað eru Seðlabankinn sem heyrir undir forsætisráðherra og ríkisstjórnin í mjög góðu samstarfi um þessi mál. Hvernig á annað að vera þegar svona stendur á eins og nú háttar til? Auðvitað er það þannig og auðvitað eru menn með öll spjót úti til að vinna bug á þessu ástandi sem upp er komið. Skuldatryggingarálagið á íslenska ríkinu og bönkunum er þvæla. Það er farið mjög vel yfir það hér í nýútkomnu ensku blaði sem greinir þetta alveg í sundur og kemst að þeirri niðurstöðu að svo sé. Þetta er útgáfa sem oft hefur verið mjög gagnrýnin á íslensku bankana. En nú segja þeir að nú sé of langt gengið í þessu rugli með skuldatryggingarálagið og það segir sig sjálft að íslenska ríkið sem er nánast skuldlaust getur ekki verið með 400 punkta álag þannig að eitthvert vit sé í því. Það er bara vitleysa alveg eins og ég rakti á ársfundi Seðlabankans, virðulegi forseti. Að öðru leyti þakka ég þessa umræðu. 

Tekið er fyrir 6. mál á dagskrá, starfsemi Breiðavíkurheimilisins 1952–1979, skýrsla forsætisráðherra. Það er ein umræða. Umræðan fer fram samkvæmt reglum þingskapa um skýrslur. Samkomulag er þó um það milli þingflokka að tveir tali frá hverjum þingflokki en síðan verði umræðunni frestað og skýrslunni vísað til nefndar, þ.e. allsherjarnefndar. Ráðherra hefur 20 mínútur til framsögu og talsmenn annarra flokka 15 mínútur í fyrri umferð. Í seinni umferð hefur hver þingmaður tíu mínútur. Ráðherra talar síðan í annað sinn ef hann kýs svo. Andsvör verða ekki.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir skýrslu nefndar, sem dreift hefur verið, samkvæmt lögum nr. 26/2007, sem fjallar um starfsemi Breiðavíkurheimilisins 1952–1979. Í kjölfar opinberrar umræðu um ofbeldi og illa meðferð sem börn hefðu verið beitt á vistheimilinu Breiðavík ákvað Alþingi með lögum, að tillögu ríkisstjórnarinnar, að heimila forsætisráðherra að setja á fót nefnd sem tæki slíkar ásakanir til athugunar. Þótt fyrir lægi að þetta tiltekna vistheimili yrði skoðað fyrst var ákveðið að einskorða slíka heimild ekki við tiltekna stofnun heldur gæti slík athugun tekið til annarra vist- og meðferðarheimila fyrir börn sem starfrækt voru á árum áður. Nefndin var sett á fót fyrir réttu ári, með erindisbréfi dagsettu 2. apríl 2007. Skyldi nefndin kanna tildrög þess að börn voru vistuð á Breiðavíkurheimilinu, staðreyna hvort börn hafi sætt illri meðferð og/eða ofbeldi á meðan dvöl þeirra stóð, leggja mat á hvernig opinberu eftirliti með starfsemi heimilisins hafi verið háttað og leggja grundvöll að tillögugerð til stjórnvalda um frekari viðbrögð. Í nefndina voru skipuð þau Róbert R. Spanó, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, formaður, dr. Friðrik Jón Sigurðsson, dósent við læknadeild Háskóla Íslands og forstöðusálfræðingur á Landspítalanum, dr. Ragnhildur Bjarnadóttir, dósent í sálfræði við Kennaraháskóla Íslands, og dr. Sigrún Júlíusdóttir, prófessor í félagsráðgjöf við Háskóla Íslands. Þuríður B. Sigurjónsdóttir lögfræðingur hefur gegnt starfi ritara nefndarinnar. Nefndin hefur tekið viðtöl við drjúgan hluta þeirra einstaklinga sem voru vistaðir sem börn á Breiðavík og enn eru á lífi, tekið skýrslur af fyrrverandi starfsmönnum Breiðavíkurheimilisins og aflað skjala frá opinberum stofnunum. Þá var aflað sérfræðilegra greinargerða og má þar nefna sérstaklega skýrslu Braga Guðbrandssonar, forstjóra Barnaverndarstofu, um sögu uppeldisstofnana á Íslandi og helstu meginþætti barnaverndarmála á þeim árum sem könnun nefndarinnar tekur til, álitsgerðir dr. Gísla H. Guðjónssonar, prófessors í réttarsálfræði við King's College í London, um trúverðugleika framburðar fyrrverandi vistmanna og starfsmanna á Breiðavík, og álitsgerð Viðars Más Matthíassonar prófessors um atriði er varða skaðabótarétt. Eins og fram kemur í skýrslu nefndarinnar hefur hún horft til þess að hið afar vandasama verkefni hennar beinist að mati á atvikum og aðstæðum á tímabili sem er um margt frábrugðið samfélagi nútímans. Þá hefur sambærileg könnun ekki farið fram áður hér á landi. Nefndin hefur leitast við að varpa almennu ljósi á sannleiksgildi frásagna en hún hefur ekki talið fært að fjalla sérstaklega um sannleiksgildi einstakra frásagna. Þá tekur nefndin fram að þótt ýmsar niðurstöður hennar bendi eindregið til þess að margt hafi farið mjög miður í starfsemi Breiðavíkurheimilisins sé ljóst að sumir vistmenn lýsa dvölinni með jákvæðum hætti. Einnig sé ljóst að meiri hluti þeirra sem störfuðu beint eða óbeint að málefnum heimilisins leitaðist við að vinna sín störf eftir bestu getu. Þá lætur nefndin þess einnig getið, þótt það hafi ekki verði í verkahring hennar beinlínis að athuga slíkt, að húsakostur og ýmiss aðbúnaður var vart fullnægjandi á köflum. Þá hafi komið fram vísbendingar um að lögboðinni fræðslu hafi eftir atvikum verið mjög ábótavant. Alls voru 158 einstaklingar vistaðir á Breiðavík á árunum 1952–1979 eftir því sem nefndin kemst næst. Fram til 1973 voru þetta allt drengir á aldrinum sjö til sextán ára, en frá þeim tíma voru stúlkur einnig vistaðar á Breiðavík. Meðalvistunartími var 21,1 mánuður en sumir dvöldu þar í nokkur ár. Í skýrslunni kemur fram að aðbúnaður barna var mismunandi á því tímabili sem heimilið var starfrækt sem meðal annars skýrist af því að alls gegndu 9 manns forstöðu fyrir heimilinu á tímabilinu. Er það meginniðurstaða nefndarinnar að á árunum 1955 til 1972 verði talið, þegar á heildina er litið, að meiri líkur en minni séu á því að sumir vistmenn hafi sætt illri meðferð og/eða ofbeldi, ýmist af hálfu annarra vistmanna og/eða tiltekinna starfsmanna á Breiðavíkurheimilinu. Fyrir og eftir þetta 17 ára tímabil sé hins vegar ekki hægt að komast að sömu niðurstöðu. Niðurstaðan er nákvæmari en hér er lýst, á sumum tímabilum telur nefndin meiri líkur en minni á að ofbeldi hafi verið beitt af hálfu starfsmanna, á öðrum af hálfu vistmanna og enn öðrum af hálfu hvorra tveggju. Vísast nánar tiltekið um einstök tímabil til skýrslunnar sjálfrar. Nefndin byggir á ákveðinni aðferðafræði við mat á sannleiksgildi frásagna sem styðst meðal annars við sérfræðilegt mat prófessors Gísla H. Guðjónssonar réttarsálfræðings. Hvað varðar tildrög vistunar á tímabilinu 1952 til 1972 telur nefndin að í einhverjum tilvikum leiki vafi á lagagrundvellinum, komið hafi fyrir að börn væru vistuð þar fyrst og fremst vegna háttsemi foreldra, örbirgðar eða annarra heimilisaðstæðna en ekki beinlínis eða í meginatriðum vegna háttsemi eða hegðunar barnsins sjálfs. Þá hafi einnig verið tilteknir ágallar á málsmeðferð af hálfu barnaverndarnefndar Reykjavíkur. Ætla megi að ákvarðanir barnarverndarnefnda utan Reykjavíkur hafi verið haldnar sambærilegum annmörkum þótt gögn skorti til að fullyrða um það. Á árinu 1973 hafi stjórnskipulagi Breiðavíkurheimilisins verið breytt með reglugerð og telji nefndin ekki tilefni til sömu gagnrýni varðandi árin þar á eftir. Þá telur nefndin að opinberu eftirliti með starfseminni hafi verið ábótavant alla tíð. Og jafnvel í þeim tilvikum að athugasemdir voru gerðar af hálfu starfsmanna eða eftirlitsmanna við aðbúnað þá leiddu þær ekki til úrbóta. Eins og fram kemur í skýrslunni eru hugsanlegar bótakröfur vegna tjóns sem vistmenn hafa orðið fyrir fyrndar. Hyggist stjórnvöld eigi að síður greiða þeim sem í hlut eiga bætur umfram skyldu er bent á tvær meginleiðir sem til greina komi. Annars vegar að leysa úr hverju máli fyrir sig á grundvelli kröfu frá viðkomandi einstaklingi. Hins vegar að sett yrðu lög sem heimiluðu að greiddar yrðu skaðabætur á almennum grundvelli. Virðulegi forseti. Hér hefur verið stiklað á stóru í skýrslu nefndarinnar. Ég vil nota tækifærið til að þakka nefndinni sem vann skýrsluna fyrir þá ítarlegu, krefjandi og held ég megi segja tæmandi rannsókn sem hún hefur innt af hendi. Það að slík úttekt hafi verið gerð á Breiðavíkurheimilinu er út af fyrir sig stórt skref í þá átt að draga fram og viðurkenna ábyrgð samfélagsins gagnvart þeim einstaklingum sem átt hafa um sárt að binda í kjölfar dvalar sinnar á Breiðavík. Ljóst er að opinberir aðilar brugðust þeim sem síst skyldi. Í skýrslunni er brugðið upp átakanlegri mynd af aðstæðum sem þessi hópur drengja mátti búa við á ákveðnu tímabili í íslenskri sögu. Vissulega var tilgangurinn með rekstri heimilisins góður en ljóst er að hvergi nærri var vandað nógu vel til umgjarðarinnar. Er til dæmis ljóst að það eitt að vista saman barnunga drengi og pilta sem komnir eru á unglingsár getur boðið heim hættu á misnotkun. Þá voru börn í sumum tilfellum vistuð á hæpnum grundvelli á Breiðavíkurheimilinu, aðstæður þar voru engan veginn fullnægjandi né þroskavænlegar og fyrir liggur að drengir sættu í einhverjum mæli illri meðferð og ofbeldi, í sumum tilfellum kynferðislegu ofbeldi, annaðhvort af hálfu annarra vistmanna eða starfsmanna. Ekki leikur vafi á því að einhverjir þeirra sem voru vistaðir á Breiðuvík urðu þar fyrir varanlegu tjóni á sálinni sem rekja má til vanrækslu opinberra aðila. Mátti þó öllum sem kynntu sér starfsemi heimilisins vera ljóst að þar væri ekki nógu vel staðið að málum, ekki síst vegna einangrunar, skorts á menntuðu starfsfólki og þeirrar hættu sem felst í að vista saman drengi á ólíkum aldri. Þegar ríkisstjórnin fjallaði um skýrsluna í síðasta mánuði voru ákveðin þrenns konar viðbrögð af hennar hálfu. Í fyrsta lagi yrðu sem fyrst samin drög að frumvarpi til laga þar sem mælt yrði fyrir um greiðslu bóta til þeirra sem vistaðir hafa verið á stofnunum eða heimilum sem heyra undir gildissvið laga nr. 26/2007 að vissum skilyrðum uppfylltum. Eftir atvikum yrði tekið sérstakt tillit til þarfar á stuðningi vegna geðheilbrigðisþjónustu. Var forsætisráðuneytinu og dóms- og kirkjumálaráðuneytinu falinn undirbúningur málsins. Hefur Viðar Már Matthíasson prófessor tekið að sér að semja slíkt frumvarp og er þess vænst að hægt verði að leggja frumvarpið fram fyrri hluta maímánaðar næstkomandi. Að mati þessara tveggja ráðuneyta er rétt að við samningu frumvarps sé leitast við að setja fram reglur sem tryggi að þeir sem orðið hafa fyrir varanlegu tjóni vegna vistunar á stofnunum eða heimilum er falla undir lög nr. 26/2007 og vanrækslu af hálfu ríkisins eða starfsmanna þess hljóti sanngjarnar bætur. Jafnframt verði þó gert kleift að inna bætur af hendi án tímafrekrar og kostnaðarsamrar athugunar á því hvort bótaskilyrði séu uppfyllt enda liggi fyrir skýrsla nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007 um viðkomandi stofnun þar sem fram komi að óforsvaranlega hafi verið staðið að málum. Jafnframt verði gætt samræmis við bótafjárhæðir á öðrum skyldum sviðum íslensks réttar og réttarframkvæmdar. Í öðru lagi var rætt á vettvangi ríkisstjórnarinnar að nefnd samkvæmt lögum nr. 26/2007 yrði falið með erindisbréfi forsætisráðherra að hefja almenna könnun á öðrum heimilum og stofnunum er falla undir gildissvið laga nr. 26/2007. Stefnt skyldi að því að ljúka þeirri könnun á þremur árum en áfangaskýrslu yrði skilað árlega á því tímabili. Ekki yrði sem sagt um það að ræða að gefa út erindisbréf til könnunar á einstaka heimilum eða stofnunum. Er ástæðan meðal annars sú að ætla má að Breiðavíkurheimilið hafi haft nokkra sérstöðu, meðal annars vegna einangrunar sinnar. Einnig hefur nefndin nú mótað verklag við rannsókn af þessu tagi sem ætti að auðvelda henni að taka fleiri en eina stofnun eða heimili fyrir í einu. Er áformað að nýtt erindisbréf verði gefið út til nefndarinnar á næstu dögum en þess má geta að núverandi nefndarmenn hafa lýst sig reiðubúna til að halda starfi sínu áfram. Í þriðja lagi var félags- og tryggingamálaráðherra falið að beita sér fyrir nauðsynlegum úrbótum á núgildandi fyrirkomulagi barnarverndarmála í samræmi við tillögur nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007. Með því er undirstrikað að ekkert því líkt sem átti sér stað á Breiðavíkurheimilinu má gerast aftur.

Hæstv. forseti. Ég byrja á því að þakka fyrir þá miklu skýrslu sem hér liggur fyrir og alla vinnu sem liggur að baki henni. Skýrslan greinir frá átakanlegri sögu, 27 ára sögu, líftíma Breiðavíkurheimilisins og er áfellisdómur yfir opinberri stjórnsýslu í barnaverndarmálum á þessu tímabili. Tímabilið er 1952–1979. Það er skelfilega nálægt okkur í tíma finnst okkur þegar við lesum lýsingarnar sem þar er að finna. Umræðan hér er um það hvernig ríkisstjórn sú sem nú situr ætlar að axla ábyrgðina á mistökum genginna ríkisstjórna í þessum efnum. Við höfum nú heyrt frá hæstv. forsætisráðherra hvernig ríkisstjórnin hyggst taka á þessu máli. Ég geri ráð fyrir því að ríkisstjórnin njóti aðstoðar við það frá þingmönnum sem munu fjalla áfram um skýrsluna inni í nefnd og ég fagna að hún skuli fá þá meðferð. Hæstv. forsætisráðherra tjáði okkur að frumvarp mundi líta dagsins ljós fyrri hlutann í maí varðandi skaðabætur til þeirra fórnarlamba sem vistuð voru á Breiðavíkurheimilinu og er það í sjálfu sér gott og má nýta fyrirmyndir frá Noregi. Hæstv. forsætisráðherra sagði okkur líka að þriggja ára vinna verði sett í gang þar sem kannað verði með almennum hætti önnur heimili þar sem börn voru vistuð á þessu tímabili. Ég minni á að lögin sem við samþykktum á sínum tíma taka eingöngu til heimila sem hætt eru rekstri. Við erum ekki að tala um heimili sem eru í rekstri í dag. Síðan megum við vænta úrbóta á fyrirkomulagi í barnaverndarmálum. Þessi þrjú atriði eru veigamestu atriðin og það er mikilvægt og þakkarvert að heyra yfirlýsingu forsætisráðherra í þessum efnum. Það vantar þó fjórða atriðið sem einnig er nauðsynlegt. Biðja verður fólk afsökunar. Ríkisstjórnin og stjórnmálamenn sem bera merki opinberrar stjórnsýslu í dag þurfa að biðja fólk afsökunar á þeim rangindum sem það varð fyrir í barnæsku. Ég tel að það þurfi að bæta því í registur ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Virðulegi forseti. Það er ekki einungis að Breiðavíkurmálið veki okkur til aðgerða í barnaverndarmálum og málefnum vistheimila fyrir börn og unglinga. Það vekur okkur líka til umhugsunar varðandi kynferðisbrotamál og misnotkun á börnum almennt. Við þurfum t.d. að hafa í huga að á síðasta ári náðist samkomulag í sérfræðinganefnd Evrópuráðsins um tillögur að samningi um vernd barna gegn kynferðislegri misnotkun. Mér er reyndar ekki kunnugt um hvort samningurinn hefur litið dagsins ljós enn þá en mér þykir það líklegt. Ég veit þó að tillögur sérfræðinganefndarinnar gengu út á að ríkjum og ríkisstjórnum ber að hafa úrræði á takteinum sem gripið er til þegar upp koma mál sem varða kynferðisbrot gagnvart börnum. Úrræðin eru öflugar forvarnir, stuðningur og meðferð fyrir fórnarlömb slíkra glæpa fram eftir öllum aldri og síðast en ekki síst verklagsreglur í meðferð mála á rannsóknarstigi og fyrir dómi. Vonast er til þess að samningur sem byggir á tillögum þessum geti valdið tímamótum í meðferð á kynferðisbrotamálum gegn börnum og þau hafa þá sérstöðu að meðhöndla þarf fórnarlömb þessara glæpa þótt fórnarlömbin séu komin á fullorðinsár. Það sannar það mál sem við erum að fjalla um hér. Auðvitað þarf að koma börnum og ungmennum sem leiðst hafa á glapstigu til hjálpar í dag en ekki síður foreldrum þeirra og fjölskyldum. Það var ekki gert á tímabilinu sem Breiðavíkurheimilið var rekið. Í fréttum fyrir tæpu ári kom fram að þá hafi verið starfrækt á Íslandi sex meðferðarheimili á landinu með pláss fyrir 40 börn eða unglinga og við höfum dæmi um það í dag að börn eru vistuð á meðferðarheimilum allt niður í sjö ára aldur. Á sama tíma sýna erlendar rannsóknir að lítill árangur næst með stofnanavistun barna og unglinga og er það jafnvel talin varhugaverð leið í dag. Þetta verðum við að taka til alvarlegrar skoðunar í þessu sambandi. Barnaverndarstofa er til að mynda á því að okkur beri að bjóða fjölskyldum vandaða faglega aðstoð inni á heimilum eins og gert er í nágrannalöndum okkar í stað þess að rífa börnin upp með rótum og fjarlægja þau frá foreldrum sínum og ættingjum eins og gert var í tilfelli Breiðavíkurdrengjanna. Fleiri heimili hefur borið á góma eins og kom fram í máli hæstv. forsætisráðherra í umræðu um þessi alvarlegu mál. Þar hefur kannski borið hæst greinar sem skrifaðar hafa verið um Kumbaravog og meðferðarheimilið þar. Komið hafa fram alvarlegar ávirðingar sem auðvitað verður að skoða auk fleiri heimila. Silungapollur og fleiri heimili eru nefnd í skýrslunni í því sambandi. Ég velti því lengi fyrir mér hvernig best væri að fara í þessi mál, hvort næst eigi að fara í næststærsta heimilið eða næstalvarlegustu ávirðingarnar. Ég held satt að segja að þessi niðurstaða sem hér er orðin, að taka þrjú ár í almenna athugun á öllum heimilunum samkvæmt þeirri aðferðafræði sem hér hefur verið gefin forskrift að, sé sú rétta. Þá geri ég fastlega ráð fyrir því að heimili sem búið er að opna vandamálin hjá eins og Kumbaravogsheimilið hljóti að verða þar afar framarlega í röðinni. Það er athyglisvert þegar skýrslan er lesin að þar má í raun og veru finna fyrstu drög að sögu barnaverndarstofnana á Íslandi en eins og kemur fram í fróðlegri samantekt Braga Guðbrandssonar hefur sú saga aldrei verið skrifuð sem er afar athyglisvert í sjálfu sér. Mörg hefur nú sagan verið skrásett sem kannski er þegar öllu er á botninn hvolft ekki jafnmerkileg og saga barnaverndarmála á Íslandi. Skrásetning sú sem Bragi Guðbrandsson hefur innt af hendi fyrir þetta verkefni er afar dýrmætur brunnur og ég treysti því að hún verði uppspretta frekari skráningar í náinni framtíð um aðstæður olnbogabarna þjóðarinnar á öldinni sem leið. Framhaldið já. Við höfum heyrt um þau meginatriði sem hæstv. forsætisráðherra leggur áherslu á að ríkisstjórnin ætli að gera. Ríkisstjórn, Alþingi og alþingismenn þurfa að taka afstöðu til þess hvernig hlutur þeirra sem þurftu að líða þessar misgjörðir og þjáningar verði bættur. Það er ljóst af orðum hæstv. ráðherra að samin verður löggjöf og ég geri ráð fyrir þar verði stuðst við reynslu Norðmanna. Það kemur ekki fram í skýrslunni, ef mér skjöplast ekki, hversu háar skaðabætur eða sanngirnisbætur, eins og Norðmenn hafa kallað þessar bætur, hafa verið dæmdar einstaklingum í Noregi. Eftir því sem ég kemst næst við skoðun þá virðist ábyrgðin skiptast þar á ríki og sveitarfélög eftir tilteknum reglum. Stortingsmelding nr. 24 frá 2004–2005 fjallar um þetta mál í norskum þingskjölum. Þar kemur fram að tvenn hagsmunasamtök eða stuðningshópar þessa fólks hafi farið fram á skaðabætur frá norskum yfirvöldum og skaðabótaupphæðin sem sett var fram í kröfunni hafi verið á bilinu 500 þús. norskar kr. upp í 725 þús. norskar kr. á mann. Í Stortingsmelding nr. 24 frá 2004–2005 kemur líka fram krafa þessara hagsmunasamtaka að greiðslurnar frá ríki eigi að vera óháðar greiðslu frá sveitarfélagi og nokkur sveitarfélög hafi þegar sett á laggirnar úthlutunarnefndir í því skyni að reyna að finna sanngjarna lausn á bótagreiðslunum. Sveitarfélagið Bergen greiðir t.d. einstaklingum allt að 725 þús. norskar kr. eftir mat úthlutunarnefndar en Stórþingið ákvað svo að greiða einstaklingum bætur óháð því sem sveitarfélögin gerðu og um slíkar bætur hafa sótt um 1800 manns og hafa þeir fengið úthlutað á bilinu 50 þús. til 200 þús. norskar kr. úr ríkissjóði. En af fréttum fjölmiðla í Noregi að dæma þá virðist vera erfiðleikum háð að innheimta þessar bætur og kvartað er undan löngum biðtíma. Ég treysti því að ekki verði um slíkt að ræða hér á Íslandi heldur verði þetta mál sett í forgang með þeim hætti sem best verði fyrir komið. Það er líka nauðsynlegt að áframhaldandi geðheilsuþjónusta standi þeim til boða sem á henni þurfa að halda. Að mínu mati ætti einnig að tryggja nánum ættingjum viðkomandi þjónustu en þeir hafa ekki síður þurft að búa við sársauka og kvöl. Núgildandi framkvæmd barnaverndarlaganna þarf líka að skoða eins og hæstv. ráðherra hefur lofað okkur í ræðu sinni. Enn fæðast börn sem þurfa á umönnun vandalausra að halda, börn sem samfélagið þarf að leggja lið við að komast á legg. Hvað verður um þau börn í dag í okkar ríka samfélagi? Nú eru lög nr. 26/2007 þannig úr garði gerð að þau ná ekki til stofnana sem starfræktar eru við gildistöku þeirra. Það er nauðsynlegt að ríkisstjórnin hafi vakandi auga með þeirri starfsemi sem rekin er í dag í því augnamiði að koma vanræktum börnum til hjálpar. Skyldur þær eru viðamiklar og þær fela í sér ábyrgð á því að réttur lærdómur hafi verið dreginn af mistökum fortíðarinnar. Stöðuna í dag þarf ríkisstjórnin að þekkja og upplýsa aðra um. Hún þarf að sannfæra þjóðina um að réttur lærdómur hafi verið dreginn, að sagan endurtaki sig ekki að nokkru leyti og að lög um vernd barna og ungmenna séu höfð í heiðri en ekki hunsuð. Í skýrslu nefndarinnar eru hugmyndir reifaðar þar sem bent er á leiðir sem fara má í þessum efnum. Þær koma fram í köflum 13, 14, 15 og 16 í skýrslunni. Ég tel einsýnt að þar sé búið vísa veginn og fagna því sem kom fram í máli hæstv. ráðherra að Viðar Már Matthíasson prófessor í skaðabótarétti skuli verða hafður með í vinnunni við að semja frumvarp varðandi skaðabæturnar. Hæstv. forseti. Það er þyngra en tárum taki að þurfa að horfast í augu við þann veruleika sem Breiðavíkurdrengirnir hafa afhjúpað þjóðinni. Við skulum ekki gleyma því hvernig það ferli hófst. Það er afar athyglisvert að skoða það í þessu sambandi og ég veit ekki hvort það stendur mér nærri vegna þess að ég á rætur að rekja í listgreinunum. Það voru kvikmyndagerðarmennirnir sem gerðu myndina um Breiðavíkurdrengina og Breiðavíkurheimilið sem komu málinu upphaflega á hreyfingu og urðu þess valdandi að gleymdir eða grafnir hlutir tóku að lifa á ný og leituðu yfirborðsins. Ég held að myndin um Breiðavíkurheimilið sé skýrt og afar jákvætt dæmi um það hvernig listirnar geta verið spegill á samfélagið, hreyfiafl í samfélaginu sem hreyfir við öllum og verður á endanum þannig afl að það verði til góðs og knýr á um breytingar. Mér sýnist að kvikmyndagerðarmennirnir sem gerðu myndina um Breiðavíkurheimilið eigi mikinn heiður skilinn fyrir að hafa þorað inn í þetta mikla mikilvæga mál og ekki síður fórnarlömbin, drengirnir sem dvöldu á Breiðavíkurheimilinu og ættingjar þeirra sem komið hafa fram með sögur sínar. Á þeim orðum ætla ég að ljúka máli mínu, hæstv. forseti, og treysti því að hér verði vel haldið á spöðunum. Við megum ekki draga lappirnar í þessu máli. Það þarf að ljúka því. Það þarf að koma þeim frumvörpum fram sem talað er um. Það þarf að tryggja umgjörð barnaverndarmála í dag og það þarf að biðja fórnarlömb þeirra misgjörða sem hér er um fjallað afsökunar.

Virðulegi forseti. Þegar umræðan um sögu Breiðavíkurheimilisins hófst á síðasta ári var það okkur öllum að sjálfsögðu mikið áfall. Umræðan skók samfélagið. Ég vil taka undir með hv. síðasta ræðumanni, Kolbrúnu Halldórsdóttur, að þeir dugmiklu og eljusömu kvikmyndagerðarmenn sem höfðu fyrir því að grafa upp staðreyndir þessa máls og sátu yfir því árum saman að vinna þá heimildarmynd sem varð kveikjan að þessari umræðu eiga miklar þakkir skildar og mikinn heiður skilinn. Ég vil líka í upphafi máls míns þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir hvernig hann hefur síðan haldið á þessu máli og fyrir þá nefndarskipan sem hlutast var til um í kjölfarið. Síðan tel ég fulla ástæðu til að þakka kærlega þeirri vel skipuðu nefnd sem hefur skilað mjög góðri skýrslu sem satt að segja ber höfundunum fagurt vitni og vísar veginn um það hvernig taka á á erfiðum málum af þeim toga sem við höfum nú þurft að takast á við. Það er nefnilega margt fleira en það sem sést við fyrstu sýn sem stingur í augun þegar horft er á þetta mál. Eitt er það sem við getum örugglega flest viðurkennt þegar horft er til baka að flest höfðum við heyrt ávæning af því, orðspor, umtal í gegnum áratugina að ekki hefði allt verið með felldu í Breiðavík en sú umræða komst aldrei upp á yfirborð þjóðmálaumræðu í landinu. Það er mikið athugunar- og umhugsunarefni. Var það vegna þess að fórnarlömbin höfðu átt í erfiðleikum eftir veru sína þar, höfðu þurft að glíma við margháttaða erfiðleika í eigin lífi, höfðu sum leiðst út á afbrotabraut? Var það þess vegna? Vegna þess einfaldlega að fólkið sem hafði frá sögunni að segja var ekki sú tegund af fólki sem við leggjum í vana okkar að hlusta á? Var það þess vegna? Allt þetta þurfum við að hafa í huga, að við höfðum heyrt ávæning af þessu en hann hafði aldrei verið tekinn alvarlega. Það er gríðarlega mikilvægt að þessi rannsókn hafi farið fram og það er gríðarlega mikilvægt líka með hvaða hætti nefndin sinnti verki sínu. Það er oft sagt að ekki eigi að róta í gömlum málum af þessum toga því að það geri bara illt verra en eins og frelsarinn sagði er það sannleikurinn sem gerir okkur frjálsa. Það er sannleikurinn einn sem gerir okkur kleift að horfast í augu við fortíðina og læra af henni og vísa veginn til framtíðar. Það er tvennt sem fólk óttast iðulega þegar slík mál eru rædd og reynt er að horfa til baka. Annars vegar að framburður þeirra sem um sárt eiga að binda sé óáreiðanlegur og ekki sé hægt að leggja hann til grundvallar og hins vegar að í reynd sé verið að nota þekkingu og viðmið dagsins í dag og setja mælistiku dagsins í dag á löngu liðna atburði. Það er sérstakt hrósefni að nefndin vann rannsókn sína með þetta tvennt í huga og mætti þessum tveimur sjónarmiðum strax frá upphafi í öllum verkum sínum. Hún kallaði eftir sérfræðiáliti frá færustu sálfræðingum sem staðfestu að fullar forsendur væru til að leggja vitnisburðinn til grundvallar og hún vann eftir vandaðri lögfræðilegri aðferðafræði og sýndi fram á að ekki væri verið að brjóta lög dagsins í dag með þeirri framgöngu sem var á Breiðavíkurheimilinu heldur lög þess tíma. Að því leyti tel ég þessa niðurstöðu sérstaklega merka að hún færir okkur heim sanninn um það að hægt er að rannsaka löngu liðna atburði af þessum toga með fullri sanngirni og gæta hennar í hvívetna. Það er skýr niðurstaða nefndarinnar að réttur var brotinn á vistmönnum og að ekki var farið að lögum sem giltu á þeim tíma. En hvaða lærdóma getum við dregið af þeirri niðurstöðu? Því að eitt er að búa við góða og vel unna skýrslu og leysa vonandi úr þeirri óvissu sem verið hefur um þetta mál og fá öll kurl til grafar og annað er hvernig við nýtum þá þekkingu og hvaða lærdóma við drögum. Í fyrsta lagi er rétt að benda á að hæstv. félagsmálaráðherra er með á leið inn í þingið aðgerðaáætlun í barnaverndarmálum sem ég held að sé afskaplega mikilvægt að þingið taki til vandlegrar umfjöllunar m.a. í ljósi þessarar skýrslu. Við verðum að búa svo um hnúta að við gerum allt sem við getum til að tryggja að atburðir af þessum toga endurtaki sig ekki. Við verðum að tryggja að eftirlit með þeim aðilum sem sinna meðferðarúrræðum á sviði barnaverndarmála sé skilvirkt og við þurfum að gæta þess að það sé vandað. Við þurfum að tryggja menntunarkröfur og hæfniskröfur til þeirra sem sinna verkefnum af þessum toga. Þar var mjög pottur brotinn í Breiðavík. Við þurfum líka að hugsa um það að Breiðavíkurheimilið og þögnin um það veltir upp þeirri spurningu hvort þjóðfélagsleg staða þeirra sem þarna urðu fyrir ofbeldi valdi því að þessir hörmungaratburðir gátu orðið. Það virðist vera svo að í einhverjum tilvikum hafi ákvarðanir um vistanir jafnvel verið teknar vegna þess að um var að ræða drengi sem voru ekki einu sinni vandræðadrengir, voru kannski nokkuð baldnir, en bjuggu við erfiðar heimilisaðstæður, bjuggu kannski hjá einstæðri móður. Með öðrum orðum, þeir voru ekki sendir til Breiðavíkur vegna neins sem þeir höfðu gert heldur vegna þess að þeir voru úr ákveðnum þjóðfélagshópi. Það er mjög athugunarvert hvort það sé í reynd þannig að þessi hópur hafi ekki haft rödd og þess vegna hafi ekki til hans heyrst. Maður hlýtur þá líka að hugsa: Hverjir eru það í dag sem hafa kannski ekki þá rödd? Það er mikilvægt að barnaverndarstarf í landinu gæti alltaf að því hvar þeir hópar barna eru sem erfiðast eiga með að bera hönd fyrir höfuð sér. Við höfum heyrt á undanförnum missirum ýmsar vísbendingar um að ofbeldi af ýmsum toga kunni að hafa viðgengist í Heyrnleysingjaskólanum. Þar er auðvitað augljósasti hópurinn sem ekki getur komið fyrir sig orði. Við þurfum líka að hugleiða stöðu barna innflytjenda, hvernig er komið eftirliti með því að réttur þeirra sé tryggður í barnaverndarmálum og almennt í skólakerfi og annars staðar. Það er mikilvægt að ríkisstjórnin hefur ákveðið að fela þessari ágætu nefnd frekari umfjöllun um þessi mál og að hún taki til athugunar allar þessar stofnanir. Hún hefur sýnt að hún hefur komið sér upp verklagi sem er skynsamlegt og málefnalegt og eðlilegt að hún fái að vinna áfram á þeim grundvelli. Þá kemur að spurningunni um uppgjörið, spurningunni um það hvernig að öðru leyti verði skilið við þann hóp sem á um sárt að binda í þessu máli. Eins og hæstv. forsætisráðherra rakti áðan mun koma fyrir Alþingi frumvarp um greiðslu skaðabóta til fórnarlambanna. Það mun koma fram á þessu stigi og þá gefst okkur tækifæri til að ræða það í þessum sal og fjalla um peningaþáttinn að því leyti en peningar bæta auðvitað ekki allt. Peningar bæta ekki fyrir glataðan tíma, samvistir við fjölskyldu og systkini. Peningar bæta ekki fyrir glötuð tækifæri og peningar bæta ekki líf sem hefur farið á annan veg en til stóð ella vegna þess að ekki var um að ræða að viðkomandi nyti menntunar eða væri í aðstöðu til að nýta sér þau tækifæri sem lífið annars hefði getað boðið honum upp á. Það sárasta við þessar aðstæður er að með því að líta í baksýnisspegilinn getum við aldrei að fullu bætt tjónið fyrir hvern og einn einstakling. Sárast er auðvitað að vita til þess að sumir af þessum einstaklingum eru ekki meðal vor í dag að hluta til vegna erfiðleika sem þeir gengu í gegnum í kjölfar vistarinnar í Breiðavík. Virðulegi forseti. Fórnarlömbin í þessu máli hafa oft kvartað um það að þeim finnist stjórnvöld og hið opinbera ekki axla með nægilega skýrum hætti ábyrgð á því sem gerðist í Breiðavík. Auðvitað er það ekki á okkar færi sem hér stöndum í dag eða ráðherra í núverandi ríkisstjórn Íslands að taka persónulega ábyrgð á því sem þarna gerðist en það er mikilvægt að við öxlum samt stjórnarfarslega ábyrgð á því sem gerðist. Það er ljóst að það er í reynd þríþætt vanræksla sem átti sér stað. Í fyrsta lagi voru ákvarðanir um vistun oft ekki teknar með þeim hætti sem lög kváðu þá um að ætti að hafa. Í annan stað brutu stjórnvöld rétt á fórnarlömbunum með þeim vistunarháttum sem þarna voru, allt frá því að láta ofbeldi viðgangast og niður í það að sinna ekki menntunarskyldum með fullnægjandi hætti. Að síðustu vanræktu stjórnvöld það eftirlit sem auðvitað átti að fara fram með starfseminni. Það er ekki á okkar færi að taka persónulega ábyrgð á því sem þarna gerðist en það er á okkar færi að taka siðferðilega ábyrgð á því sem gerðist. Þó að, held ég, enginn í þessum sal í dag hafi setið á Alþingi á þessum tíma þurfum við auðvitað að axla þá siðferðilegu ábyrgð að forverar okkar í þessum sal sinntu ekki heldur því hlutverki sem þeim bar í eftirlitsskyldum í þessu máli. Því vil ég ljúka máli mínu með því að segja með skýrum hætti fyrir mína hönd og fyrir hönd Samfylkingarinnar að við biðjumst afsökunar, við biðjumst afsökunar og þó að það sé létt í hendi og hafi kannski ekki mikla þýðingu þá vil ég að sú afsökunarbeiðni komi skýrt fram úr þessum stól.

Virðulegur forseti. Málið sem við ræðum í þingsal í dag er mjög sérstakt og umræðan annars eðlis en venjulega fer fram í salnum. Hún er langt frá því að vera dægurþras og ég held að við skynjum það öll sem hér erum inni. Skýrslan sem við fjöllum um, könnun á starfsemi Breiðavíkurheimilisins 1952–1979, er að mínu mati afar vandað verk. Þar er farið mjög faglega í verkefnið sem nefndinni var falið. Ég tel að það sé gert á nærgætinn hátt. Ljóst er að ekki hefur farið fram sambærileg könnun hér á landi og reyndar ekki erlendis heldur, þ.e. ekki á nákvæmlega sama hátt og hér hefur verið gert. Þessi vinna á sér eiginlega ekki fordæmi. Það er sérstakt við málið að það er langt síðan þeir atburðir áttu sér stað sem um er fjallað. Það eru 29–55 ár síðan sem gerir verkefnið afar vandasamt. Þar fyrir utan áttu þessir atburðir sér stað á tímabili sem er um margt frábrugðið samfélagi nútímans eins og kemur fram í skýrslunni. Málið hófst á því að á fyrri hluta ársins 2007 birtust frásagnir í fjölmiðlum af atburðum og málið verður mjög heitt og það lendir m.a. á herðum þáverandi félagsmálaráðherra Magnúsar Stefánssonar. Hann tók á því og ég vænti þess að hann muni skýra frá því síðar í sinni ræðu. Ríkisstjórnin ákvað 13. febrúar 2007 að leggja fram frumvarp um að fara í heildstæða athugun á heimilinu og eftir atvikum hliðstæðum stofnunum og sérskólum þar sem börn dvöldu. Það átti að kanna málið, kanna tildrög vistunar og afla nýrra gagna. Ræða átti við einstaklinga og starfsmenn og kanna sannleiksgildi frásagnanna um hugsanlegt ofbeldi og illa meðferð. Það átti líka að kanna hvaða eftirlit hefði farið fram á þessu tímabili. Síðan átti nefndin að koma með tillögur til stjórnvalda um viðbrögð. Ég vil nefna, virðulegur forseti, að þann 16. mars ákvað sú sem hér stendur, sem þá var í hlutverki heilbrigðisráðherra, að opna geðheilbrigðisþjónustu, sem hafði verið ákveðin fyrir þá sem höfðu dvalist á Breiðavíkurheimilinu, fyrir aðra sem hugsanlega áttu um sárt að binda vegna meðferðar og vistunar á öðrum stofnunum. Þá þegar var brugðið á það ráð að opna fyrir aðgengi fleiri að geðheilbrigðisþjónustunni. Sérstaklega var tilgreint að aðstoða ætti þá sem eru heyrnarskertir, í því sambandi, sem þyrftu túlkun. 23. mars í fyrra samþykkti Alþingi lög um skipan þessarar nefndar og 2. apríl þá skipar hæstv. forsætisráðherra nefndina og því er nánast ár síðan nefndin var skipuð. Í nefndinni voru prófessor Róbert R. Spanó, dr. Jón Friðrik Sigurðsson, dr. Ragnhildur Bjarnadóttir, dr. Sigrún Júlíusdóttir og tveir ritarar sem störfuðu með nefndinni, fyrst Aagot V. Óskarsdóttir og svo tók við Þuríður B. Sigurjónsdóttir. Í skýrslunni er hlutverki og verklagi nefndarinnar ágætlega lýst á bls. 8. Nefndin fékk tvær meiri háttar álitsgerðir inn í skýrslu sína. Annars vegar frá dr. Gísla H. Guðjónssyni, prófessor í réttarsálfræði við King's College í London og hins vegar frá Viðari Má Matthíassyni, prófessor í skaðabótarétti við Háskóla Íslands. Varðandi verklagið ákvað nefndin að bjóða öllum í viðtal. Þar var ekkert úrtak heldur öllum boðið í viðtal. Ég tel að afar gott hafi verið að standa þannig að málum. Markmiðið með þessum viðtölum var að fara í gegnum samræmdar spurningar en markmiðið var að meta sannleiksgildi frásagna um hvort börn hefðu sætt illri meðferð og ofbeldi á Breiðavíkurheimilinu. Varpa átti almennu ljósi á heildina, á það hvort meiri eða minni líkur væru á að slíkt ofbeldi eða slík misnotkun hefði farið fram á heimilinu. Þetta var almenn rannsókn og ekki reynt að meta sannleiksgildi einstakra frásagna heldur að öllu samanteknu hvort meiri eða minni líkur væru á að eitthvað væri á ferðinni sem ekki teldist ásættanlegt. Líklega voru 158 börn vistuð á heimilinu á þessum tíma, 33 einstaklingar eru látnir eða 21%. Nefndin tók viðtöl við 80 einstaklinga og einn vildi að skila skriflegu áliti. Af þeim 125 sem hefðu getað farið í viðtöl þá fóru 80 í viðtöl. Nokkrir vildu ekki fara í viðtöl, aðrir fundust ekki o.s.frv. þannig að að mínu mati er það frekar hátt hlutfall sem ákvað að tjá sig. Reynt var að ná í fólkið með ýmsum hætti, m.a. í gegnum heimasíðu samtakanna Breiðavíkursamtökin.is. Allir sem fóru í viðtölin samþykktu hljóðritun nema tveir. Mér fannst líka athyglisvert að af þeim sem fóru í gegnum erfitt ferli, að lýsa svo erfiðri reynslu, skyldu allir nema tveir samþykkja hljóðritun á viðtölunum. Þau voru flest um klukkustundar löng. Einnig var rætt við 20 fyrrverandi starfsmenn og sé allt lagt saman, 80 vistmenn, 20 starfsmenn og að einn vistmaður skilaði skriflegu, þá eru þetta um og yfir 100 manns sem tjá sig um starfsemina á þessum tíma og leggja sitt af mörkum til að upplýsa málið. Það kemur í ljós að reksturinn var mjög kaflaskiptur á þessum tíma. Hann skiptist eftir því hverjir voru forstöðumenn á hverjum tíma. Á umræddu tímabili voru þarna níu forstöðumenn og þess vegna skiptist reynsla fólks af heimilinu í níu tímabil. Það er athyglisvert að á tímabili hvers forstöðumanns voru starfandi starfsmenn sem í flestum tilvikum létu af störfum við ráðningu nýs forstöðumanns. Einhverra hluta vegna kom nýtt gengi inn og meira og minna allir starfsmennirnir hættu með viðkomandi forstöðumanni. Þetta er svolítið sérstakt. Erfitt er að dæma um af hverju þetta var en það er eins og ekki hafi verið mikil festa í starfsmannahaldi. Starfsfólk sópaðist inn og út með forstöðumanninum á hverjum tíma. Nefndin skoðaði sérstaklega og afmarkaði hugtökin ill meðferð og ofbeldi. Það er upplýsandi að lesa um það í skýrslunni. Ég ætla ekki að fara nánar út í það en nefndin ákvað að vinna með hugtök sem hún skilgreindi og reyndi að átta sig á og er því ekki að slá neinu fram. Þetta var allt mjög yfirvegað, eins og ég skynja það í skýrslunni. Varðandi það sem þarna átti sér stað er ljóst að margt fór úrskeiðis. Mikil einangrun fylgdi því fyrir drengina að vera fjarri fjölskyldum sínum. Húsakosturinn var ófullnægjandi. Kennslan var ófullnægjandi. Það var mikill aldursmunur á drengjunum sem voru þarna vistaðir sem hafði mikla annmarka í för með sér. Mjög mikla annmarka. Drengirnir voru sumir kynþroska og aðrir yngri. Hinir eldri kúguðu þá yngri. Þetta var afar óheppileg samsetning. Ofan á þetta voru sumir starfsmenn frekar lítið menntaðir og forstöðumenn líka. Sumir drengjanna bjuggu við þessar aðstæður í langan tíma, sumir lengur en fjögur ár. Á árunum 1952–1972 var meðalvistunartími tæp tvö ár eða 21,1 mánuður. Brotalamir voru á því hvernig valið var inn á heimilið eins og hér hefur komið fram. Það átti að velja inn þá sem höfðu afbrotasögu eða voru á glapstigum, eins og það heitir. En þarna voru líka sendir inn drengir sem aðeins höfðu erfiðar heimilisaðstæður á bakinu, skrópuðu í skóla o.s.frv. Þannig var ekki í öllum tilvikum rétt staðið að vali á börnum inn á heimilið. Ljóst er að eftirlit var ófullnægjandi á heimilinu. Símon Jóhannes Ágústsson sálfræðingur fór árlega í heimsóknir til Breiðavíkur á vegum barnaverndaryfirvalda 1959–1972, í 13 ár. Hann kemst að því að þar skorti verulega á eftirlit. Það kemur fram í skýrslunni að skort hefði á eftirlit menntamálaráðuneytisins. Það brást ekki við ábendingum Símonar um aðbúnað og fjölda og um að menntun starfsmanna á Breiðavík væri ábótavant. Það skorti líka á skipulagt og kerfisbundið eftirlit barnaverndarráðs og stjórnarnefndar Breiðavíkurheimilisins, sérstaklega í ljósi þess hvers eðlis starfsemin var og þeim hópi ungra barna sem þarna var vistaður. Það er athyglisvert að lesa um hvernig til heimilisins var stofnað. Frá því er greint á bls. 42 í skýrslunni. Í nefnd sem skyldi sinna þeirri vinnu voru skipaðir af menntamálaráðherra Gísli Jónsson alþingismaður, sem var formaður, Magnús Jónsson kennari og Þorkell Kristjánsson, starfsmaður barnaverndar Reykjavíkur. Á fyrsta fundi nefndarinnar var tekin ákvörðun um að leggja til að opnað yrði vistheimili í Breiðavík. Strax í kjölfarið kemur fram mikil gagnrýni á það. Sjö einstaklingar, allir sérfræðingar á sviði uppeldis- og sálarfræði, senda bréf, gagnrýna staðarvalið og koma með rök á bak við það. Þeir benda á að þetta sé of langt í burtu, sé einangrað og erfitt að fá hæft starfsfólk á staðinn, að þetta yrði slæmt gagnvart fjölskyldutengslum drengjanna, kostnaðarsamt o.s.frv. Þeir draga þá þegar fram mikla annmarka. Formaður nefndarinnar gerði lítið úr athugasemdum sérfræðinganna og það má svolítið lesa að svörin hafi byggst á því að sérfræðingar ættu ekki að hafa svo miklar skoðanir á þessu. Í svarbréfi formanns segir m.a. að drengirnir eigi ekki að vera tilraunadýr hálærðra prófessora eða sálfræðinga heldur alast upp undir skilyrðum á borð við þau sem þeir síðar lifi við þegar þeir þurfi að fara að vinna sjálfstætt í lífinu. Þannig skín svolítið í gegn hugsunarhátturinn hjá mörgum á þessum tíma og er alltaf erfitt að dæma um það eftir á. En það sem sérfræðingarnir bentu á kom síðan meira og minna í ljós að var rétt. Því miður. Það kemur meira og minna í ljós. Það er hægt að lesa það á blaðsíðu 129–131 í skýrslunni, í úttektum hans Símonar Jóhannesar Ágústssonar sálfræðings, að reglulegar heimsóknir hans í 13 ár sýndu að þetta var allt mjög óheppilegt. Staðsetningin var óheppileg og við það bætist að blandan af börnunum, þ.e. aldursbilið var óheppilegt. Hann gerir miklar athugasemdir við þetta. Því miður virðist ekki hafa verið tekið mark á því. Allar viðvörunarbjöllur glumdu en það var ekki tekið mark á þeim. Ég vil líka draga það fram að Gísli H. Guðjónsson gerði rannsókn árið 1974 þar sem tímabilið 1953–1970 var skoðað. Hann skoðar 64% drengjanna sem þá höfðu verið á heimilinu, 71 dreng og kemst að þeirri niðurstöðu að árangur vistunar á Breiðavíkurheimilinu hafi ekki verið ásættanlegur. Hann leggur til að taka upp eftirfylgniþjónustu, sem er reyndar sambærilegt við það sem Símon Jóhannes Ágústsson lagði til. Gísli bendir á að mjög hátt hlutfall af drengjunum hafi farið út í afbrot eftir að vistun lauk og enginn þeirra í störf sem kröfðust menntunar o.s.frv. Rannsókn hans, sem var svo ekkert gert með eins og ég skil það, var enn eitt viðvörunarljósið. Ég tek undir með þeim sem segja að viss áfellisdómur felist í niðurstöðum skýrslunnar. Ég vil að lokum taka undir það sem kom fram hjá hæstv. forsætisráðherra með skaðabæturnar. Ég tel að við þurfum að skoða það í allsherjarnefnd, sem ég sit í og við fáum þessa skýrslu til meðferðar, hvernig megi koma skaðabótum til viðkomandi aðila með almennum hætti, eins og ég skil hæstv. forsætisráðherra, að geðheilbrigðisþjónustu verði viðhaldið og reynt að gera allt sem í okkar valdi stendur til að fyrirbyggja að svona nokkuð geti átt sér stað í barnaverndarmálum nú til dags, að áfram verði haldið að skoða fleiri heimili sem hafa lagt niður störf og hugsanlega ekki verið í rekstri sem við getum talið ásættanlegan. Virðulegur forseti. Ég ítreka að mér líst ágætlega á þær hugmyndir sem hafa komið fram um úrbætur.

Virðulegi forseti. Ég tel mjög gott að við skulum taka þetta mál til umfjöllunar með þeim hætti sem hér er gert og ég fagna þeim yfirlýsingum sem hæstv. forsætisráðherra gaf hér vegna þeirrar umfjöllunar í ræðu sinni áðan. Það var þarft verk að taka mál Breiðavíkurheimilisins til umfjöllunar eftir að vakin hafði verið athygli á því að ýmislegt hefði getað misfarist eða hefði misfarist í störfum þess heimilis á árum áður. Ég tel að hárrétt hafi verið brugðist við af hálfu stjórnvalda með því að setja lög nr. 26/2007 og skipa síðan nefnd til að kanna starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn eins og þar er talað um þó að hér fjöllum við sérstaklega um starfsemi Breiðavíkurheimilisins á árabilinu 1952–1979. Lögin voru heimildarlög sem forsætisráðherra nýtti með þeim hætti að skipuð var nefnd með víðtækar valdheimildir svo sem lögin kveða á um. Ég get ekki annað séð en sú skýrsla sem hér liggur fyrir og við erum að fjalla um sé mjög vel og faglega unnin. Því ber að fagna að staðið skuli vera að skýrslugerð með þessum hætti og ég vek athygli á að nefndin var skipuð þann 2. apríl 2007 og því er um mjög hröð og góð vinnubrögð að ræða. Ég tek undir þakkir forsætisráðherra til nefndarinnar og ég tel líka ánægjulegt og vil láta það koma fram að það er meiningin að nefndin starfi áfram og að allir nefndarmenn eru reiðubúnir til að starfa áfram í málum sem varða tengd efni, málum sem varða börn og ungmenni og vistun þeirra á meðferðarheimilum. Varðandi þá skýrslu sem hér er til umræðu þá hefur verið fjallað um ýmis atriði í henni af þeim sem hér hafa talað áður og ég vísa til þess. Ég vil þó sérstaklega vekja athygli á því sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir benti á áðan, þ.e. varðandi þá sérfræðinga sem komu að málinu þegar það var til umfjöllunar áður en Breiðavíkurheimilið varð að veruleika og hvað þeir sérfræðingar höfðu um þau mál að segja þá og þær athugasemdir sem þeir höfðu fram að færa varðandi það að stofna meðferðarheimili eins og þarna var um að ræða. Þar var um að ræða mjög gildar athugasemdir og mjög gild varnaðarorð sem ekki var hlustað á. Í ljósi reynslunnar sjáum við að þau varnaðarorð áttu fullan rétt á sér. Þar voru sérfræðingar að fjalla um mál þar sem í raun hefði átt að taka meira tillit til og fara eftir áliti þeirra. Hefði það verið gert hefði verið komist hjá vandamálum sem varð ekki komist hjá vegna þess að niðurstaðan er sú þegar málið er skoðað í heild sinni að það hlutu alltaf að koma upp vandamál. Það hlutu alltaf að verða vandamál sem leiddu til þess að ungir drengir sem voru vistaðir þarna langdvölum fjarri foreldrum sínum, rótslitnir frá umhverfi sínu, urðu fyrir verulegu hnjaski til langframa. Umbúnaðurinn var slíkur, það var ekki hjá því komist. Okkur hættir oft til að reyna að varpa sökinni á ákveðna einstaklinga, að halda því fram að þessi eða hinn hefði getað gert betur og málum sé komið þannig vegna þessa en í þessu tilviki var að mínu viti ekki við ráðið. Hugmyndin var röng, aðferðafræðin var röng. Að öðru leyti varðandi það sem kemur fram í skýrslunni þá finnst í fyrsta lagi mjög athyglisvert með hvaða hætti nefndin tekur og skilgreinir það viðfangsefni sem um er að ræða og að nefndin skuli hafa náð að hafa samband við meiri hluta þeirra sem dvöldu á Breiðavíkurheimilinu. Það finnst mér sérstakt afrek. Viðhorf þeirra eru rakin að mestu leyti. Það sem mér finnst líka athyglisvert og vert að vekja athygli á er að þarna voru börn og unglingar vistuð allt upp í fimm og hálft ár samfleytt á heimilinu. Þá kemur einnig fram, sem er líka athyglisvert, að meiri hluti þeirra sem störfuðu með beinum eða óbeinum hætti að málefnum Breiðavíkurheimilisins, hvort sem um var að ræða starfsmenn á heimilinu eða fulltrúa barnaverndaryfirvalda, leituðust eftir bestu getu að vinna störf sín og oft og tíðum við erfiðar aðstæður. Þetta kemur fram og er fjallað um í úttekt nefndarinnar og síðan er fjallað um það frekar með hvaða hætti, í ljósi þess lögboðna hlutverks sem um var að ræða eða þess lagaramma sem um var að ræða, að var staðið. Á bls. 20 í því nefndaráliti sem ég hef undir höndum, er sagt m.a.: „Hér má í fyrsta lagi nefna að af gögnum virðist mega ráða að framan af því tímabili sem Breiðavík var starfandi, einkum á árunum 1952 til 1963–1964, hafi húsakostur, byggingar og ýmis aðbúnaður vart verið fullnægjandi fyrir þá starfsemi sem þar var rekin.“ Þótt húsakostur og byggingar og ýmis aðbúnaður hafi ekki verið með þeim hætti að fullnægjandi væri var samt sem áður farið af stað og vistheimilið stofnað og ungir drengir voru þar til lengri dvalar. Þá kemur líka fram að grunnmenntun vistmanna var ekki sinnt sem skyldi. Það liggur fyrir og kemur reyndar fram í því nefndaráliti sem um ræðir að nauðsynlegt sé að brugðist verði við því í framtíðinni vegna þess að allar svona skýrslur eru fyrst og fremst ákveðin viðmið og ákveðnir vitar til að benda okkur á hvað við getum gert betur í framtíðinni. Það er ekki endilega verkefnið að hneykslast á því sem miður fór heldur að læra af því sem gerðist og gera betur í framtíðinni. Það er eitt sem greinilega hefur skort á og það er að sinnt væri nægilega vel menntunarþörf þeirra vistmanna sem voru á Breiðavíkurheimilinu. Það kemur fram víða í skýrslunni að svo hafi ekki verið, alla vega dreg ég þá ályktun af því sem þar kemur fram. Þá er einnig fróðlegt að lesa um með hvaða hætti og hvernig málsmeðferð var hjá barnaverndarnefnd Reykjavíkur, en flestir drengjanna komu frá Reykjavík, þar sem ég fæ ekki betur séð en í mörgum tilvikum hafi ekki verið farið nákvæmlega að þeim lögum sem giltu varðandi vistun á heimilinu. Umfjöllun nefndarinnar um það hvort börnin í Breiðavík hafi sætt illri meðferð eða ofbeldi er líka mjög athyglisverð. Mér finnst óþarfi að rekja það í sjálfu sér en nefndin kemst að þeirri niðurstöðu að um slíkt hafi verið að ræða, að samkvæmt þeirri skilgreiningu sem nefndin gerir hafi í ýmsum tilvikum verið um að ræða illa meðferð og ofbeldi sem er alvarlegur áfellisdómur sem við getum ekki horft fram hjá. Þá er vikið að geðheilbrigðisþjónustu en hv. þm. Siv Friðleifsdóttir gerði því atriði mjög góð skil. Símon Jóhannes Ágústsson sálfræðingur gerði ítrekaðar athugasemdir, talaði um og ræddi með hvaða hætti koma þyrfti fram og gæta hagsmuna vistmanna sem voru í Breiðavík. Þá er mjög athyglisvert að lesa um rannsókn Gísla H. Guðjónssonar þar sem hann gerir ákveðna úttekt á því starfi sem um er að ræða og hann kemst að þeirri niðurstöðu að árangur vistunar á Breiðavíkurheimilinu á árunum 1953–1970 hafi ekki verið ásættanlegur og segir síðan að ljóst sé að margir drengjanna hafi átt í verulegum vanda með að aðlaga sig að samfélaginu að vistun lokinni. Þetta er sem sagt niðurstaðan sem liggur fyrir varðandi árin frá 1953–1970. Skýrsla Símonar Jóhannesar Ágústssonar er líka athyglisverð þar sem þar er iðulega tekið fram að vistun drengjanna var í sjálfu sér ekki alltaf spurning um hvort það væru einhver vandamál með þá sem slíka heldur var hún iðulega vegna aðstæðna á heimilum þeirra. Þá er vikið að því í skýrslu Símonar Jóhannesar að ýmsar barnaverndarnefndir hafi ekki hirt um að láta rannsaka suma drengina hvorki sálfræðilega né heilsufar þeirra að öðru leyti þótt þess hafi verið kostur. Það kemur því fram að það skortir verulega á að fylgt hafi verið þeim reglum sem giltu um börn og ungmenni á þeim tíma sem þarna er um að ræða. Ég fagna því sem kemur fram varðandi frekari kannanir nefndarinnar miðað við heimildarákvæði í lögum nr. 26/2007. Þá komum við að spurningunni um skaðabótaábyrgð, hvort um hana geti verið að ræða og hvernig með það skuli fara, vegna þess að ég get ekki merkt annað en að þeir sem hér hafa talað á undan mér séu sammála um að það beri að gera það sem hægt er til að bæta það tjón sem vistmenn á Breiðavíkurheimilinu hafi orðið fyrir. Þá er spurningin: Hvernig verður það gert? Við verðum að sjálfsögðu að gæta þess þegar við fjöllum um mál eins og þessi að þá verður að taka tillit til þess þjóðfélagsumhverfis sem var fyrir hendi þegar Breiðavíkurheimilið starfaði. Við getum ekki klippt það beint inn í nútíðina og mér finnst það einmitt kostur hvernig nefndin sem vann þessa skýrslu hefur farið að því. Mér finnst hún vera í mjög miklu jafnvægi þannig að það er gert mjög vel grein fyrir um hvaða lagaramma var að ræða og hvaða viðmiðanir áttu að vera. Varðandi tillögur nefndarinnar um skaðabótaábyrgð þá velti ég því fyrir mér hvernig rétta eigi hlut þeirra einstaklinga sem þarna er um að ræða og geta átt þann rétt. Ef við erum að tala um skaðabótaábyrgð þá er alltaf spurning um sök, hvort einhver beri ábyrgð og með hvaða hætti. Þá komum við að spurningunni um orsakasamhengi og hvort við séum þá ekki líka að fjalla um ákveðinn miska sem viðkomandi hafi orðið fyrir og taka beri tillit til. Loks er annað atriði sem vikið er að í skýrslu nefndarinnar og það varðar geðheilbrigðisþjónustu sem mér finnst kannski ekki hafa komið nægilega mikið inn í umræðuna eða umfjöllunina, þ.e. að þarna eru margir einstaklingar sem þurfa virkilega á aðstoð að halda, ekki bara fjárhagslegri heldur líka víðtækari aðstoð. Þetta þurfum við einnig að skoða. Virðulegu forseti. Við erum að fjalla um skýrslu sem snertir einstaklinga, drengi sem voru vistaðir ungir á Breiðavíkurheimilinu og nutu ekki þess atlætis sem nauðsynlegt var að veita þeim. Þeir voru rifnir upp og fluttir að jafnaði í fjarlægan landshluta, á framandi svæði fyrir þá flesta, fjarri fjölskyldum sínum og vinum, í vist með öðrum drengjum sem voru á mismunandi aldri. Þessi kostur gat aldrei gengið. Það hlutu að koma upp viðvarandi vandamál. Það var óhjákvæmilegt annað en að mistök yrðu gerð og að drengir á svo ólíkum aldri og þroska yrðu fyrir ítrekuðu og óeðlilegu áreiti eins og fram kemur í skýrslunni að hafi orðið. Það á að beina sjónum sínum að því að það voru yfirvöld sem báru ábyrgð á því sem gerðist í Breiðuvík. Umbúnaðurinn var slíkur að það gat aldrei tekist vel til. Þrátt fyrir að ljóst sé af lestri skýrslunnar að flestir þeir sem komu að forstöðu Breiðavíkurheimilisins og störfum þar hafi rækt starf sitt af kostgæfni og látið sér annt um vistmennina, þá var viðfangsefnið þess eðlis að það gat aldrei tekist vel til. Þess vegna er ábyrgð ríkisvaldsins óskoruð á því sem þarna gerðist. Ekki var gætt að því að drengirnir á Breiðavíkurheimilinu nytu þess atlætis sem þeir áttu að hafa lögum samkvæmt. Ég bíð eftir því að sjá tillögur ríkisstjórnarinnar um bætur til handa Breiðavíkurdrengjunum og tel mikilvægt að samfélagið geri vel við þá sem voru á sínum tíma vistaðir í Breiðavík, ekki eingöngu fjárhagslega heldur einnig að þeir fái þann aðbúnað sem þeim ber og eiga skilið Ég mun, virðulegi forseti, fyrir mitt leyti stuðla að sem hraðastri afgreiðslu slíkra tillagna.

Herra forseti. Ég vil eins og aðrir ræðumenn á undan mér þakka höfundum þeirrar skýrslu sem hér liggur fyrir fyrir vandað og gott starf, viðamikla skýrslu og góða meðferð og góða vinnslu á mjög vandasömu verkefni. Ég held að rétt sé að við höfum í huga í þessari umræðu að þegar þær ákvarðanir voru teknar sem skýrslugerðin byggir á var ekki sjálfgefið hvaða leið ætti að fara. Á fyrstu mánuðum síðasta árs, ársins 2007, var gríðarlega mikil umræða í þjóðfélaginu um vandamál sem tengdust Breiðavíkurheimilinu og ýmis sjónarmið voru uppi um það hvaða viðbrögð væru heppileg í því sambandi. Eins og áður hefur komið fram í þessari umræðu brást ríkisstjórnin við með þeim hætti að leggja til lagafrumvarp sem síðan varð að lögum sem gáfu heimild til skipunar rannsóknarnefndar til að fara yfir starfsemi heimila af þessu tagi, almenna heimild. Í kjölfarið skipaði forsætisráðherra þá nefnd sem hér hefur skilað skýrslu um Breiðavíkurheimilið. Þegar sú skýrsla er skoðuð og sú vinna sem þar hefur farið fram er metin tel ég ótvírætt að þar var farin skynsamleg leið í þessu sambandi, bæði af hálfu ríkisstjórnarinnar á sínum tíma með því að velja þessa leið til að bregðast við umræðunni sem uppi var í þjóðfélaginu um Breiðavíkurheimilið og eins af hálfu nefndarinnar þegar hún mótaði sér verklag sitt og vinnubrögð en eins og komið hefur fram í umræðunni á undan var þetta ekki sjálfgefið. Það var ekki við fordæmi að styðjast hér á landi og tæpast við sambærileg mál að styðjast annars staðar, a.m.k. ekki þannig að hægt væri að leita beint í smiðju annarra um það hvernig með ætti að fara. Eins og ég sagði tel ég að vel hafi tekist til og við stöndum núna með afar vandað verk í höndunum, góða skýrslu sem gefur okkur tilefni til að ræða þessi mál af skynsemi og yfirvegun. Mér finnst umræðan í þinginu í dag bera þess merki að hún er æsingalaus en um leið í fullri alvöru vegna þess að viðfangsefnið er auðvitað alvarlegt. Viðfangsefnið er það að á tímabilum í sögu þessa heimilis áttu sér stað alvarlegir atburðir miðað við það sem fram kemur í skýrslunni. Það eru meiri líkur en minni taldar á því að um ofbeldi og misnotkun hafi verið að ræða og eins er ljóst, eins og aðrir ræðumenn hafa gert grein fyrir, að aðbúnaður var ófullnægjandi og eftirliti mjög ábótavant. Þetta eru auðvitað grafalvarlegir hlutir og nauðsynlegt að það sé haft í huga. Hins vegar þegar við stöndum í þessum sporum, komin með skýrsluna í hendur, þá er auðvitað mikilvægasta viðfangsefni okkar að meta hvernig fara skuli með framhaldið. Hæstv. forsætisráðherra hefur þegar gert grein fyrir því að ríkisstjórnin hafi mótað sér ákveðna stefnu varðandi það og þar er annars vegar um að ræða mat á mögulegri bótaábyrgð og vinnslu frumvarps um það efni. Ég held að það sé nauðsynlegt. Í skýrslu nefndarinnar liggur fyrir greinargerð frá prófessor Viðari Má Matthíassyni sem er góður grunnur að slíku starfi og það er fagnaðarefni að hann hafi verið fenginn til þess að vinna slíkar tillögur áfram. Við munum því á næstu vikum vonandi sjá frumvarp sem felur í sér heimildir til að greiða bætur til þeirra sem um sárt eiga að binda vegna þeirra atburða sem þarna er fjallað um. Það er auðvitað rétt eins og hv. síðasti ræðumaður, Jón Magnússon, nefndi að það er vandasamt og ekki alveg sjálfgefið hvernig staðið verður að þeim bótagreiðslum en þeim mun mikilvægara að vel sé vandað til undirbúnings þess máls og þegar málið kemur inn á borð allsherjarnefndar Alþingis verður það auðvitað tekið af mikilli alvöru af hálfu nefndarinnar. Síðan er annað atriði sem hæstv. forsætisráðherra gat einnig um varðandi framhaldið á verkinu og það er athugun á starfsemi annarra vistheimila fyrir börn og ungmenni í fortíðinni, þ.e. hvort tilefni sé til að gera sambærilega úttekt á starfsemi þeirra og hér hefur verið gerð á Breiðavík. Það er fagnaðarefni að til stendur að forsætisráðherra gefi út nýtt erindisbréf til nefndarinnar um það að hún taki slíkt verkefni að sér og með sama hætti fagnaðarefni að það góða fólk sem vann verkið um Breiðavíkurheimilið er tilbúið til að vinna áfram að almennri athugun á starfsemi annarra heimila. Með því verki hefur verið lagður grunnur að vinnulagi og aðferðum sem nýtast munu í framtíðinni og þess vegna bindur maður vonir við að það verk muni skila góðum árangri. Að lokum er svo þriðja atriðið sem er ekki síst mikilvægt, og hæstv. forsætisráðherra gat um líka í ræðu sinni, og það er að lærdómur sé dreginn af skýrslunni og allt sé gert sem núverandi stjórnvöld hafa í rauninni möguleika á til að koma í veg fyrir atburði af því tagi sem áttu sér stað í Breiðavík og aðstæður eins og þar voru, að slíkir hlutir endurtaki sig ekki. Það er fagnaðarefni að hæstv. félagsmálaráðherra ætlar að setja sérstaka skoðun í gang að því leyti, enda er það þannig að þó að við séum að tala um löngu liðna atburði ef svo má segja, hér er verið að tala um áratuga gömul tilvik, þá eru hætturnar auðvitað enn þá fyrir hendi. Það er alltaf hætta fyrir hendi þegar um er að ræða vistun einstaklinga sem eru annaðhvort á barnsaldri eða geta ekki talað fyrir sig eða eru í rauninni sviptir frelsi og sjálfræði með einhverjum hætti og það hlýtur alltaf að vera mikilvægt að tryggja eftir því sem unnt er að þeir verði ekki fórnarlömb með þeim hætti sem dæmi virðast vera um í þessu máli. Þess vegna er mikilvægt að bæði þessi skýrslugerð og sú umræða sem farið hefur fram í tengslum við þetta mál verði til þess að það verði skoðað og gert sem hægt er til að koma í veg fyrir að atburðir af þessu tagi endurtaki sig.

Herra forseti. Ég þarf ekki að lengja þessa umræðu mikið af minni hálfu eða okkar þingmanna Vinstri grænna. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir fór vel yfir málin fyrir okkar hönd í ræðu sinni. Ég fagna því fyrst og fremst að þessi skýrsla er fram komin og til umræðu. Hún er að mínu mati gagnlegt og gott fyrsta skref af hálfu núverandi stjórnvalda til að takast á við þessi mál. Ég tek undir þakkir til þeirra sem hafa átt sinn þátt í að upplýsa það og koma því fram í dagsljósið, þ.e. þakkir til listamanna og þeirra sem tekið hafa það kjarkmikla skref að vitna um dvöl sína og þjáningar þarna. Það er mikilvægt til að menn fái reynslusögur frá fyrstu hendi. Það er jafnframt ákaflega mikilvægt að allt sé gert á eins vandaðan og yfirvegaðan hátt og hægt er af hálfu samfélagsins til þess að takast á við þessa hluti og bæta úr því sem enn er hægt að bæta úr, eftir því sem það er þá yfir höfuð hægt. Til þess bera menn ríkar skyldur. Þegar menn hafa í fyrsta lagi horfst í augu við hlutina og viðurkennt það sem fór úrskeiðis hljóta menn jafnframt að horfa til ábyrgðar sinnar á að bregðast við í samræmi við það. Það eru leiddar svo sterkar líkur að því í skýrslunni að segja má að sannað sé að þarna hafi gerst hlutir sem ekki eru verjanlegir eða réttlætanlegir þrátt fyrir að á hinn bóginn sé hægt að segja til einhverra málsbóta, eins og komið er inn á á bls. 19 í skýrslunni og nefndarmenn biðja menn að hafa í huga, að það eru misvísandi lýsingar á því hvernig mönnum leið þarna o.s.frv. Sumir bera dvölinni þokkalega söguna. Það er alls ekki þannig að allir starfsmenn eða forstöðumenn fái þarna áfellisdóm. Þótt það komi kannski ekki beint fram í skýrslunni, sem ég hélt þó að yrði, verður að sjálfsögðu alltaf að hafa í huga aðstæður og tíðaranda hvers tíma þegar liðnir atburðir eru skoðaðir og metnir. En þar með er það líka upp talið í aðalatriðum sem hægt er að segja að sé til einhverra málsbóta, ef málsbætur má kalla í þessu tilviki. Að hinu leytinu er alveg ljóst að samfélagið brást þeim sem síst skyldi. Þarna áttu sér stað mjög alvarleg mistök og það verður að viðurkenna og bregðast við í samræmi við það. Brotinn lífsferil, ógæfu, þjáningar og erfiðleika sem viðkomandi einstaklingar og fjölskyldur þeirra rötuðu síðan í í framhaldinu er að sjálfsögðu aldrei hægt að bæta, hvorki með fé né með afsökunarbeiðnum. En slíkt er þó það minnsta sem hægt er að gera til að reyna að koma til móts við fórnarlömbin og viðurkenna ábyrgð samfélagsins á þessum hlutum þótt ekki sé nema með táknrænum hætti. Ég tek undir það sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir nefndi hér að formleg og einlæg afsökunarbeiðni á að vera hluti af uppgjöf þessa máls. Hún á að koma fram á vel völdum tíma. Það er í sjálfu sér ekki þörf á að bíða lengur hvað varðar vistmennina á Breiðavíkurheimilinu en við vitum að það er fleira í pokanum en það sem þar gerðist og stendur til að rannsaka. Auðvitað má velta því fyrir sér hvort bíða eigi með málin í heild þangað til öll hliðstæð tilvik, hliðstæð heimili eða hliðstæðar stofnanir hafa verið rannsakaðar eins og til stendur að gera á næstu þremur árum, ef ég hef tekið rétt eftir. En mér finnst það alveg sjálfsagður hlutur að stjórnvöld, ríkisstjórn og Alþingi eða einhver fyrir þeirra hönd biðjist afsökunar úr ræðustóli á Alþingi. Það er rétti staðurinn til þess og mér sýnist að þörf geti verið á því að slíkt hið sama sé gert hinum megin við Vonarstrætið í fundarsal borgarstjórnar Reykjavíkur. Ég vil nefna hliðstæðuna þegar nýlega skipaður eða kosinn forsætisráðherra Ástralíu efndi það kosningaloforð sitt að biðja frumbyggja þess lands formlega afsökunar á tilteknum misgerðum úr ástralskri sögu og þar komu m.a. við sögu hlutir sem eru um sumt hliðstæðir þessum. Börn voru fjarlægð frá fjölskyldum sínum og vistuð. Það var reisn og sómi að því að heyra forsætisráðherra Ástrala biðjast afsökunar á þeim hlutum. Mér finnst líka að spurningin um miskabætur sé ekki fyrst og fremst spurning um lagalega skyldu og ekki heldur um hvað er fyrnt og hvað er ekki fyrnt í þeim efnum. Það er spurning um siðferðislega ábyrgð og að sýna með táknrænum hætti að menn vilji axla hana. Þannig er gjarnan á það litið. Þar sem menn hafa verið að gera upp erfiða og sársaukafulla hluti í sögu þjóða sinna víkja þeir til hliðar hinum þrönga lagabókstaf. Frekar er horft til þess sem er rétt í siðferðislegum skilningi og ábyrgt og látið þá einu máli gilda hvernig einstök tilvik eru eða hversu auðvelt er að sanna þar bótarétt og hvort hann er virkur eða fyrndur. Við þurfum að gera upp ýmis fleiri mál í sögu okkar. Það stendur til og það er gott. Fyrir utan þau heimili sem hér eiga í hlut er náttúrlega óuppgerð sú saga sem lýtur að þvinguðum vönunum á fötluðu fólki á löngu árabili í sögu okkar og fleira mætti nefna. Við eigum að nálgast það allt með sama hugarfari, ábyrgt og yfirvegað, af auðmýkt gagnvart því sem við verðum að horfast í augu við og gera upp sem samfélag. Þá eru bætur ákaflega sterk táknræn aðgerð af hálfu samfélagsins til að axla ábyrgð og viðurkenna hana sem gengur lengra á sinn hátt en afsökunarbeiðni sem er almenns eðlis, svo góð sem hún er. Þessa leið hafa t.d. frændur okkar Norðmenn valið í mörgum hliðstæðum tilvikum. Ég vil nefna eitt enn þar til sögunnar þó að annars eðlis sé og það eru ólögmætar frelsiskerðingar. Það eru njósnir um borgara sem engin stoð reyndist fyrir og ástæðulausar voru. Fullkomlega tilefnislausar símhleranir sem borgarar sættu og eru ærumeiðandi fyrir þeirra hönd eða afkomenda þeirra þar sem í raun og veru var gripið til lagaúrræða sem fjalla um landráð eða þjóðhættulega starfsemi til að réttlæta persónunjósnirnar. Burt séð frá öllum miska, beinum eða óbeinum, þá finnst mér að við slíkar aðstæður eigi samfélagið að viðurkenna ábyrgð sína m.a. með táknrænum bótagreiðslum. Í hugum mjög margra eru það að sjálfsögðu ekki peningarnir sem skipta þar sköpun, hvorki upphæðir þeirra né annað heldur fyrst og fremst sú táknræna viðurkenning á því að gert var á hlut þeirra. Það er það sem felst í greiðslunni. Næstu skref í málinu eru afar mikilvæg og mér finnst gott að heyra að það er almennur samhljómur í umræðum um að málinu verði haldið áfram í þeim farvegi sem það er komið í og að frumvarp til greiðslu sem opnar möguleikana á greiðslu bóta komi til kasta þingsins strax á vordögum. Ég held að það sé algerlega bráðnauðsynlegt að stofna til lagaheimilda til fullnustu slíkra hluta. Það þarf að sjálfsögðu að vanda það og skiptir máli hvernig það er úr garði gert en mér finnst það einboðið að það hljóti að vera á formi hinnar almennu nálgunar. Það kemur auðvitað ekki til greina að einstaklingar, hver fyrir sig eða aðstandendur þeirra, þurfi að standa í því að reka mál hver um sig og sanna rétt sinn. Það á að byggja á þessum grunni sem ég hef farið yfir, að um almenna viðurkenningu samfélagsins og stjórnvalda sem nú fara með völdin, sé að ræða og um táknræna viðurkenningu. Samtímis verði það undirbúið á vel völdum tímapunkti að bera fram formlega afsökunarbeiðni.

Hæstv. forseti. Við ræðum fremur dapurlegt mál og óvenjulegt að taka til umræðu í þingsölum. Það er ekki laust við að þegar maður hefur stýrt uppeldisstofnun í yfir 25 ár þá horfi maður til baka og velti fyrir sér hvort einhvers staðar í sínu eigin umhverfi hafi átt sér stað slík mistök að það sé ástæða til að taka þau upp og skoða betur síðar. Breiðavíkurmálið virðist hafa komið aftan að mörgum og ber að þakka að það var fólk til staðar sem léði málinu eyra og kom því á framfæri. Einnig ber að þakka að íslensk stjórnvöld hlustuðu þegar málinu var komið á framfæri og brugðust rétt við, þ.e. með skipun nefndar sem hefur að mínu mati unnið vandasamt verk með mjög virðingarverðum og góðum hætti. Ég get ekki séð annað en að í öllum atriðum hafi nefndin tekið á málinu af mikilli virðingu og ábyrgð og reynt að nálgast með því að leiða fram allar þær upplýsingar sem skipta máli í sambandi við þetta dapra tímabil í barnaverndarsögu Íslands. Ber að þakka vinnu nefndarinnar og það frumkvæði sem ríkisstjórnin sýndi með því að fara út í þessa vinnu. Yfirlýsingar um að fylgja málinu frekar eftir hafa þegar komið fram og skoða á hverjir aðrir gætu hugsanlega hafa átt við svipaðan kost að búa. Það er auðvitað nauðsynlegt þegar við skoðum atburði sem áttu sér stað við rekstur á Breiðavíkurheimilinu á árunum 1952–1979 að skoða þá út frá aðstæðum á þeim tíma. Við sem höfum unnið að uppeldismálum höfum fylgst með þeim kollsteypum sem átt hafa sér stað í umræðunni um uppeldi barna, með hvaða hætti á að taka á málum. Það hafa verið uppi ólíkar hugmyndir um hvað dugar best í uppeldi barna. Við höfum fylgst með því í umræðu, einkum erlendis frá, að mælt hefur verið með harðræði gagnvart börnum í uppeldinu. Sjálfsagt þótti það á einhverjum heimilum áður fyrr vera besti kosturinn að menn fengju að finna til tevatnsins þannig að þeir lærðu alvöru lífsins. Eftir allt það sem við lesum í þessari skýrslu - og það er jafnframt reynsla mín - að það er fátt sem dugir betur á börn en umhyggja og virðing. Það sem hefur brugðist er að ytri aðbúnaður eða kerfislægar ákvarðanir hafa tekið völdin umfram ást, umhyggju og þá virðingu sem skipta meginmáli þegar verið er að fjalla um börn. Það ber að geta þess að tímabilið frá 1952–1979 er ekki einsleitt. Þó að lausnin mundi kannski ekki teljast boðleg í dag þá er augljóst að tekið hefur verið á þessum málum með ólíkum hætti. Það kemur líka fram að margt var reynt og margt var gert vel á þessum tíma, því má ekki gleyma. Starfsmenn gerðu sitt besta oft við erfiðar aðstæður. Þess vegna er mikilvægt að við alhæfum ekki, að við drögum ekki alla í sama dilk og látum eins og hér hafi verið um að ræða einsleitt, óbreytt form allan tímann. Við tölum gjarnan um Breiðavíkurdrengina og um þá fjallaði kvikmyndin en það voru stúlkur í Breiðavík líka á ákveðnu tímabili. Að vísu var það tímabil með því skársta, ef miða má við skýrsluna, en það breytir ekki því að það undirstrikar einmitt að fjalla ber um málið með varúð og alhæfa ekki, hvorki að því er varðar hegðun starfsfólks eða meðhöndlun á börnum. En eftir sem áður er auðvitað mikilvægt að taka alvarlega þær hræðilegu sögur sem við heyrum. Það sló mig fyrir rúmu ári síðan þegar þessi umræða var að byrja að horfa á harðfullorðna karlmenn gráta þegar þeir sögðu frá þessum tíma. Það undirstrikar auðvitað hversu varanlegur skaði það er að lenda í slíku umhverfi og upplifa vanlíðan, einangrun og jafnvel misþyrmingar eins og þarna áttu sér stað á ákveðnum tímabilum. Auðvitað er rétt að aðferðafræðin bauð upp á þennan jarðveg. Við þekkjum það úr samfélaginu að við ákveðnar aðstæður búum við til jarðveg fyrir einelti, kúgun, ofbeldi og misbeitingu. Það er þess vegna sem meginlærdómurinn af þessari skýrslu er að reyna að tryggja að slíkir hlutir gerist ekki og geti ekki gerst undir neinum kringumstæðum. Komið hefur fram að ríkisvaldið og þingið munu bregðast við og reyna að bæta úr þeim skaða sem orðinn er en það er auðvitað engan veginn hægt að fullu. Það eina sem við getum gert er að sýna þá virðingu sem hér hefur verið rætt um, að viðurkenna þessi alvarlegu mistök og ég tek undir að það er engin ástæða til annars en biðjast fyrirgefningar á þessum atburðum. Mér finnst mikilvægt að málum verði fylgt eftir, að fleiri stofnanir og heimili verði skoðuð og að þeim sem þarna áttu hlut að máli verði boðnar skaðabætur þó að þær einar og sér geti ekki bætt úr málum. Núverandi þing og ríkisstjórn hafa brugðist við, ekki aðeins í þessu máli sérstaklega og reynt að horfa til þess að við þurfum á hverjum tíma að bjóða börnum okkar þá bestu aðstöðu sem hugsanleg er. Þau hafa forgang í samfélagi okkar. Því var gerð aðgerðaáætlun í málefnum barna og ungmenna á sumarþinginu síðasta sumar og nú er komin framkvæmdaáætlun ríkisins í barnavernd. Það er mál sem vonandi fær mikla og góða umfjöllun í þinginu þar sem koma fram ýmsar hugmyndir um með hvaða hætti við getum reynt að fyrirbyggja að slíkir atburðir gerist í samtímanum. Mikilvægasta verkefnið okkar er að bæta hag barna og fjölskyldna. Það er ekki vansalaust að við skulum ekki þegar hafa innleitt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna formlega og tekið upp allar þær miklu kröfur sem þar eru. Ég held að það sé eitt af þeim verkefnum sem við þurfum að vinna. Við þurfum líka að tileinka okkur nýjustu aðferðirnar í uppeldisfræði til að aðstoða fjölskyldur og börn sem eiga í erfiðleikum þar sem reynt er að nálgast vandamálið á heimavelli þeirra sem á aðstoð þurfa að halda. Þar er sem betur fer búið að boða ákveðnar aðferðir sem þegar er verið að prófa í einstökum skólum í nokkrum bæjarfélögum. Það er okkar að fylgja því eftir að þessum aðferðum verði beitt þannig að við náum sem allra bestum árangri. Eftir sem áður verður það alltaf þannig að það eru einstaka börn sem þurfa vistun utan heimilis og þá reynir á að umsýslan sé eins og hún best getur orðið. Þetta gildir líka um það hvernig við flokkum eða greinum börn og bjóðum þeim aðstoð í vandræðum þeirra. Ég nefndi þessi nýju úrræði. Í gangi hafa verið hugmyndir um að komið verði á með skipulegum hætti foreldrafræðslu í auknum mæli og er hún þegar hafin. Fræðslan hefur hlotið ýmis heiti. Við þekkjum aðferð eins og fjölþáttameðferð eða MST, við þekkjum foreldrafærni, PMT sem er líka í gangi. Þessi úrræði verða vonandi til þess að við getum brugðist við með öðrum hætti en gert var á þessum tíma og annast börnin okkar og fjölskyldurnar miklu betur en samfélagið gerði áður. Niðurstaðan er einfaldlega sú að atburðir eins og áttu sér stað á Breiðavík mega aldrei gerast aftur. Við getum miklu betur og við verðum að gera betur. Við verðum að þora að skoða hvort einhvers staðar sé eitthvað að gerast sem betur má fara. Þá eigum við að taka það upp með svipuðum hætti og hér var gert, með auðmýkt og virðingu og leiða málin fram í dagsljósið til þess að gera betur.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þá umræðu sem hér fer fram um skýrslu um starfsemi Breiðavíkurheimilisins á tímabilinu 1952–1979. Í upphafi máls míns vil ég rifja í örfáum orðum upp aðdraganda þess að skýrslan sem hér er til umræðu var unnin og farið í það mikla starf sem að baki liggur. Þegar ég fór með embætti félagsmálaráðherra fyrir rúmlega ári og umræðan um Breiðavíkurheimilið stóð sem hæst lét ég skoða hvernig farið var með sambærileg mál í Noregi fyrir allnokkrum árum. Eftir þá skoðun lagði ég til í tíð þáverandi ríkisstjórnar að farið yrði í það verkefni að rannsaka starfsemina í Breiðavík. Í meðförum ríkisstjórnarinnar þróaðist málið á þann veg að ákveðið var að ráðast í þetta starf og að það yrði á forræði hæstv. forsætisráðherra. Alþingi samþykkti lög um málið og framhaldið þekkja allir. Nú liggur þessi skýrsla fyrir. Ég vil nota tækifærið og þakka fyrir skýrsluna. Ég þakka nefndinni sem vann hana fyrir þá miklu vinnu sem að baki liggur. Það er augljóst að verkefnið var að mörgu leyti ekki einfalt og þarna er um viðkvæm mál að ræða. Ég vil líka nota tækifærið og þakka öllum þeim sem komu að þessu starfi og áttu samskipti við nefndina sem vann skýrsluna fyrir framlag þeirra. Loks vil ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir það hvernig hann hefur haldið utan um þetta mál, sem ég tel honum til sóma. Hér var farin skynsamleg leið að mínu mati og vel að verki staðið og skýrslan ber vitni um það. Ég vil, virðulegi forseti, árétta að fara verður varlega í að fella dóma yfir einstaklingum sem komu að starfseminni á Breiðavík á sínum tíma með algildum ályktunum. Rannsóknarnefndin hefur komist að þeirri niðurstöðu að Breiðavíkurheimilið hafi á tilteknum tímabilum verið ungum vistmönnum það skjól sem því bar lögum samkvæmt og starfsmenn þar hafi veitt skjólstæðingum þá umönnun sem þeim bar. Á öðrum tímabilum hafi síður eða ekki verið um það að ræða. Um þetta er fjallað í skýrslunni. Ég veit að hin mikla umræða sem fram hefur farið um málið hefur reynst mörgum þeim sem málinu tengjast erfið. Málinu fylgja miklar tilfinningar og umræðan hefur án efa ýft upp hjartasár hjá ýmsum. Það hefur komið fram að sumir þeirra sem komu að starfseminni í Breiðavík telji að felldir hafi verið algildir dómar yfir þeim sem unnu þar. Slíkt ber að sjálfsögðu að varast og stilla verður umræðunni í það hóf að saklaust fólk verði ekki fyrir óþægindum eða skaða. Ég held því miður að ekki hafi verið farið nógu gætilega að því leyti. Í umfjöllun um löngu liðinn tíma hlýtur að verða að taka mið af uppeldisaðferðum sem viðgengust og tíðkuðust á þeim tíma og jafnframt af því umhverfi sem mótað hafði verið í stjórnsýslunni, þar á meðal af lögum og reglum sem giltu um barnaverndarmálefni. Við vitum öll að á þessum málum hefur sem betur fer orðið mikil breyting á síðari tímum. Nefndin sem vann skýrsluna virðist ekki hafa fallið í þá gryfju að dæma meðferðina í Breiðavík eftir mælikvörðum nútímans heldur hafði hún til viðmiðunar lög og reglur sem giltu á þeim tíma sem um ræðir. Nefndin lagði mikið upp úr því að skilgreina viðeigandi hugtök sem fjallað er um í skýrslunni og er það vel. Ég vil hrósa nefndinni fyrir það. Margt af því sem kemur fram í skýrslunni finnst okkur sérkennilegt og úr takti við það sem gildir í dag. Í raun má segja að þeir sem voru vistaðir á Breiðavíkurheimilinu hafi verið þar í nauðungarvistun og því hafi ábyrgð hins opinbera verið mikil. Af lestri skýrslunnar má ljóst vera að starfsemi Breiðavíkurheimilisins var ekki í samræmi við ákvæði laga á þeim tíma. Stjórnvöld virtust ekki gera sér grein fyrir því, þrátt fyrir að skýrslur og aðrar upplýsingar þar um og hafi legið fyrir. Það á bæði við um ríkisvaldið og sveitarfélögin. Það má lesa úr skýrslunni að eftirliti hafi verið ábótavant og lögbundnum skyldum hafi ekki verið framfylgt. Má þar m.a. nefna menntun drengjanna og hæfi starfsmanna heimilisins. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að rekja í smáatriðum það sem fram kemur í þessari skýrslu. Það hefur verið rætt og liggur fyrir. Það er alltaf dapurlegt að vita af einstaklingum sem hafa af einhverjum völdum farið illa út úr lífinu og að lífshlaup þeirra hafi mótast af völdum einhverra aðila eða vegna tiltekinna aðstæðna á þann hátt að viðkomandi hafi ekki fengið notið möguleika lífsins. Í tilfelli margra þeirra sem dvöldust á Breiðavík má í þessu sambandi nefna menntunina. Það er ljóst að þeir fengu ekki notið menntunar á við jafnaldra sína annars staðar á landinu. Slíkt hefur að sjálfsögðu sín áhrif á lífshlaup viðkomandi einstaklinga. Þá hefur langvarandi fjarvera ungra drengja frá foreldrum og fjölskyldu haft sín áhrif á mótun þeirra, svo ekki sé talað um það ef aðbúnaður og aðstaða á vistheimilinu hafi verið með þeim hætti sem lýsingar eru um í skýrslunni. Allt of mörg dæmi eru til um einstaklinga sem þannig hafa farið á mis við lífsins gæði og velgengni. Einnig má segja að allt of mörg dæmi séu um einstaklinga sem hafa lifað erfitt æviskeið af völdum einhvers eða einhverra sem hafa haft afgerandi áhrif að því leyti. Að mínu viti er ljóst að sú skýrsla sem hér er til umræðu fjallar um slík mál og það er dapurlegt. Það er hins vegar ástæða til að árétta að varast skal að fella algildan dóm yfir því fólki sem kom að starfsemi heimilisins á sínum tíma. Margt af því fólki lagði sig fram um að vinna eins vel að hagsmunum drengjanna sem dvöldu á heimilinu og kostur var við erfiðar aðstæður. Það hlýtur, virðulegi forseti, að þurfa að leita allra leiða til að koma á einhvern hátt til móts við þá einstaklinga sem um er að ræða og hlutu skaða af vistinni á Breiðavík, þótt seint sé. Nefndin sem vann þessa skýrslu fjallar í niðurstöðum sínum um möguleika stjórnvalda til að bregðast við því sem fram kemur í skýrslunni og niðurstöðum hennar og nefndir eru nokkrir möguleikar í því sambandi. Hæstv. forseti. Málið sem hér er rætt er um margt dapurlegt og ber vitni um aðstæður og starfshætti liðins tíma. Ég ber þá von í brjósti að allir þeir sem á einhvern hátt hlutu skaða af vistinni á Breiðavík nái að vinna sig út úr sínum málum og ríkisvaldið á að sjálfsögðu að leggja sitt af mörkum í þeim tilgangi. Sömuleiðis ítreka ég að varast ber að dæma alla þá sem að málinu komu á sínum tíma með alhæfingum. Hæstv. forsætisráðherra tilkynnti næstu skref í þessum málum í framsögu sinni. Ég fagna því sem fram undan er. Um leið og ég ítreka þakkir til nefndarinnar fyrir hennar mikla og góða starf þá óska ég henni velgengni í áframhaldandi störfum en eins og fram kom í máli hæstv. forsætisráðherra mun nefndin væntanlega taka að sér frekari störf á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Hér hefur farið fram ákaflega málefnaleg umræða um þá miklu skýrslu sem þingmenn hafa haft undir höndum og getað kynnt sér um nokkurt skeið. Vissulega er það rétt, sem hér hefur komið fram, að tilefnið er dapurlegt en engu að síður er ástæða til að takast á við þetta verkefni. Það er mat mitt að nefndin hafi lagt sig fram um að skipuleggja starf sitt og ákveða efnistök með þeim hætti að sem mestar líkur séu á því að út úr skýrslunni komi það mikið af upplýsingum og ábendingum að stjórnmálamenn geti tekið skynsamlegar ákvarðanir á þeim grundvelli sem skýrslan reisir. Ég vil benda á fáein atriði, virðulegi forseti, í þessu máli sem mér finnst ástæða til að ítreka eða taka fram. Það er í fyrsta lagi að lögin, sem eru grundvöllur að starfi nefndarinnar, gera ráð fyrir því að könnuð verði starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn almennt, ekki bara heimilið í Breiðavík. Ég tel afar þýðingarmikið að ekki verði látið staðar numið hér eins og nefndin sjálf setur raunar fram í greinargerð sinni á bls. 30. Hún fer þar fram á það við ráðherrann að fá nýtt erindisbréf og að ráðherrann taki afstöðu til þess hvort starfinu verði haldið áfram. Ég teldi afar misráðið ef hér yrði látið staðar numið og aðeins skoðað þetta eina mál, þessi eina stofnun, sem hefur verið svo mikið í fjölmiðlum. Ég heyri að hæstv. ráðherra hefur hug á því að starfið haldi áfram og skoðunin verði víðtækari og ég fagna því. Hitt væri afar óheppilegt ef opinberir aðilar létu það eitt duga að gera úttekt á þeirri stofnun sem fjölmiðlar hafa fyrst og fremst beint kastljósi sínu að og eru tildrög þessa máls. Það er ekki sanngjarnt gagnvart þessari stofnun eða þeim sem ráku hana eða störfuðu við hana um langt árabil að eingöngu sé litið á hana eina án þess að skoða aðrar stofnanir. Það er heldur ekki sanngjarnt gagnvart vistmönnum sem dvöldu á þeim stofnunum. Í öðru lagi vekur það athygli mína hversu varfærnar niðurstöður nefndarinnar eru. Það er ljóst að nefndin dregur nokkuð vel fram og ákveðið upplýsingar sem lýsa starfsemi þessarar stofnunar og hvernig opinberu eftirliti var háttað. Nokkuð traustar heimildir virðast t.d. vera fyrir því að eftirliti hafi verið áfátt af hálfu menntamálaráðuneytisins og e.t.v. fleiri aðila. Meginverkefni nefndarinnar var að leitast við að staðreyna eins og kostur er hvort og þá í hvaða mæli börn sem þarna voru vistuð hafa sætt illri meðferð eða ofbeldi meðan á dvölinni stóð. Það er kjarni málsins sem öll umfjöllunin snerist í raun og veru um þar sem einstakir vistmenn rifja upp sína reynslu. Niðurstaðan finnst mér mjög athyglisverð og vert að menn íhugi hana. Hún er einfaldlega sú að nefndin treystir sér ekki til að leggja mat á framburð einstakra aðila í málinu. Nefndin er í raun og veru að segja, ef ég skil málið rétt, að af ýmsum ástæðum, sem tilgreindar eru í skýrslunni, sé nú svo komið að ekki sé hægt að kveða upp úr um sannleiksgildi einstakra frásagna. Það þýðir ekki að menn séu að vefengja frásagnir heldur einfaldlega að það sé erfitt og greinilega ómögulegt að staðreyna þær og það er kjarni málsins sem ég held að menn verði að horfa svolítið á. Í því felst líka að ef ekki er hægt, á grundvelli einstakra lýsinga, að kveða upp úr um sök eða sakleysi þá er líka ómögulegt að fella slíka dóma yfir þeim sem málið beinist gegn, hvort sem það eru starfsmenn eða aðrir vistmenn. En það hefur verið þungamiðjan í opinberri umfjöllun um þetta sorglega mál að það hafi verið gerendur sem voru sekir. Það er umhugsunarefni þegar ekki er hægt að kveða upp úr um þetta og við verðum þá að stíga skrefin í framhaldinu í því ljósi. Þeir sem spjótin beinast gegn eiga líka rétt á því að vera ekki dæmdir fyrst grundvöllur málsins er eins og nefndin lýsir honum. Það má hugsa sér, eins og nefndin bendir á en gerir þó ekki tillögu um, að greiddar verði skaðabætur - og ég vek athygli á því hvað tillagan er varfærin - að stjórnvöld leggi mat á það hvort og þá að hvaða marki verði leitast við að rétta hlut einstaklinga með fjárgreiðslu í formi skaðabóta. Auðvitað má velta því fyrir sér. En nefndin gerir greinilega enga ákveðna tillögu um það vegna þess að hún treystir sér ekki til þess. Ég held að ef farið verði út í að greiða skaðabætur séu menn að kveða upp úr með sekt og þá verður farið að leita að sökudólgum. Ef gripið verður til fjárgreiðslna, sem mér finnst ekki útilokað, verða þær að vera í öðru formi og með öðrum rökstuðningi til að blanda ekki inn í umræðu um þær greiðslur sekt eða sakleysi einstakra starfsmanna eða annarra vistmanna í málinu. Málið liggur þannig fyrir að við getum ekki kveðið neitt upp úr um það og getum ómögulega rætt það á þeim grundvelli. Ég tek undir þær tillögur sem hér koma fram eða hugmyndir um að veita þeim sem í hlut eiga aðgang að heilbrigðisþjónustu eins og geðheilbrigðisþjónustu. Ég held að miklu ákveðnari skref eigi að stíga í þeim efnum og að mínu viti má líka bæta menntakerfinu við því að það besta sem hægt er að gera er að reyna að hjálpa einstaklingum og skapa þeim aðstæður til að geta fótað sig fram veginn. Það væri mjög skynsamlegt úrræði að mínu viti að reyna að opna sem mest heilbrigðis- og menntaþjónustu fyrir þessa einstaklinga og að þeir fái jafnvel greiðslur sem gera þeim kleift að fara þá leið. Slíkt fyrirkomulag felur ekki í sér dóma eins og skaðabætur gera. Virðulegi forseti. Ég sé að sneyðist um tíma minn og hef svo sem ekki ástæðu til að fara yfir það sem komið hefur fram í máli annarra ræðumanna og ég tek meira og minna undir. Ég vil þó segja, virðulegi forseti, og tek undir það sem fram kom í máli hv. síðasta ræðumanns, að gæta verður að þeim sem hafa mátt þola ásakanir í þessari umræðu, en því hefur verið töluvert beint gegn öðrum starfsmönnum eða jafnvel öðrum vistmönnum. Menn verða að gæta að því að fara af mikilli hógværð og varkárni í þeim efnum. Umræddir aðilar eiga fullan rétt á því að þeir komist frá þessari umræðu tiltölulega óskaddaðir rétt eins og hver annar sem í hlut á. En ég get ekki stillt mig um annað, virðulegi forseti, en benda á eitt atriði sem vekur athygli mína og það er að nefndin telur engan vafa leika á því að alþjóðasamningur sem Íslendingar hafa fullgilt en ekki lögfest, mannréttindasáttmáli Evrópu, er talinn hafa lagagildi hér. Það mega stjórnvöld hafa í huga við úrlausn á öðru máli þar sem eins er ástatt, og það í mikilvægu máli, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umræður en ég vil þakka þeim sem tekið hafa þátt í þeim fyrir málefnalegt framlag um þetta erfiða og alvarlega mál. Skýrslan mun nú fara til meðferðar í allsherjarnefnd þingsins. Ég vænti þess að geta síðar í vor flutt frumvarp það sem ég rakti í ræðu minni. Þá getum við vonandi lokið þessum kafla málsins fyrir vorið. Síðan er fram undan að skoða önnur heimili með þeim hætti sem ég gat um í ræðu minni.