Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Bergur Jónsson: Minni hl. stjskrn. flytur 3 brtt. við stjskrfrv., og eru þær á þskj. 438. Fyrsta brtt. er um það að halda sömu tölu þm. og verið hefur, 49, í stað þess að frv. gerir ráð fyrir 52. 2. brtt. er í fyrsta lagi um það að fella niður ákvæðin um hlutbundnar kosningar í tvímenningskjördæmum þeim, sem nú eru ákveðin í stjskr., og jafnframt tekið upp það ákvæði, sem verið hefur í stjskr., að skipta megi tvímenningskjördæmum með lögum. Það hefur verið talað mikið um það og mun aldrei verða hrakið, að hlutfallskosningar í tvímenningskördæmum er fyrirkomulag, sem ekki í getur staðizt til frambúðar, en ég geri ráð í fyrir, að hv. þm. séu búnir að binda sig við þetta, og þess vegna höfum við borið fram varatill. um það að fella ekki niður það ákvæði, sem nú er í stjskr., um það, að skipta megi tvímenningskjördæmunum með lögum. Það hafa aldrei í stjskr. verið bundnar þannig hendur þingsins; að ekki væri hægt að skipta kjördæmum. Þetta hefur verið gert hvað eftir annað, t.d. í Þingeyjarsýslu, Ísafjarðarsýslu og Húnavatnssýslu. Þó að það sé enginn vafi á því, að meiri hl. þm. ætli sér að greiða atkv. með frv., þá get ég þó ekki skilið, að hv. dm. greiði atkv. á móti þessari varabrtt. En ég vil þó gjarnan fá það fram, hvort hv. þingmeirihluti ætlar sér að ganga svo langt í því að binda stjórnarl. landsins, að ekki verði hægt að breyta tvímenningskjördæmum í einmenningskjördæmi. Hér er um það að ræða, hvort þingmeirihlutinn ætlar að binda með stjskr., að ekki sé hægt að skipta tvímenningskjördæmunum í einmenningskjördæmi, ef þurfa þykir. Hér mun greina á um það, hvort hann ætlar að skella skollaeyrunum við allri sanngirni og réttlæti í þessu máli eða ekki.

* Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson): Afstaða meiri hl. er skýr í þessu máli og leiðir af sjálfri sér. Ef lögleiddar verða hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum, verður að sjálfsögðu ekki hægt að skipta þeim í einmennigskjördæmi með einföldum l. Það hefði eins mátt bera fram till. um, að Rvík yrði skipt í mörg einmenningskjördæmi. Að fækka uppbótarþingsætunum úr 11 niður í 8 er bókstaflega á móti anda þeirrar löggjafar, sem hér á að fara að setja. Þingmeirihlutinn mun því greiða atkv. gegn þessum till.



Ég var fjarverandi 2. umr. um þetta mál hér í hv. d., þar eð ég varð að taka sæti á sýslunefndarfundi heima í mínu héraði. Atkvgr. um brtt. mína var því frestað að ósk minni til 3. umr. Um till. sjálfa mun ég ekki þurfa að fara mörgum orðum. En áður en ég vík beint að henni, vildi ég segja hér nokkur orð almennt í sambandi við þetta mál. Nú hefur það orðið ofan á hér á Alþ., að horfið hefur verið frá kosningafrestuninni, er samþ. var í fyrra og átti að ná út núverandi kjörtímabil, en þó ekki lengur en til loka stríðsins. En nú er til fulls horfið frá þessari ákvörðun, og var enda farið að örla á því á haustþinginu, að svo mundi fara. Ég tel það misráðið, að horfið hefur verið frá þessari kosningafrestun, því að ástæður hafa að engu breytzt til batnaðar frá því, sem þá var í þessu efni. Ég verð að láta í ljós hryggð mína yfir því þrekleysi og úthaldsleysi við skynsamlegar ákvarðanir, að horfið skuli nú frá þessu ráði. En ekki tjáir að sakast um orðinn hlut, heldur ber oss nú að horfast í augu við erfiðleikana og mæta þeim með manndómi. Fyrst horfið er nú frá þessu ráði og gengið til kosninga, tel ég það ekki höfuðatriði, þótt fara þurfi fram tvennar kosningar í stað einna. Fyrst til kosninga er gengið á annað borð, þurfa stjórnmálaflokkarnir að leiða til lykta þau mál, er kosningarnar snúast um. Það má búast við, að kjördæmamálið verði mikið deilumál. En þótt talað sé um, að kosningar þurfi nú að fara fram með friðsamlegum hætti, hef ég ekki mikla trú á, að það mundi hafa tekizt, þótt þetta mál hefði ekki verið til þess að valda misklið. Reynslan hefur sýnt það, að sí og æ er reynt að þyrla sem mestu ryki upp kringum kosningar, og skoðanir eru túlkaðar á ýmsa vegu frá ólíkum sjónarmiðum flokkanna. Þetta mál þarf því ekki að valda miklum ófriði í rauninni fram yfir venjulega kosningahríð. Hins vegar, eins og ég tók fram áðan, álít ég of mikið gert úr því, þótt fara þurfi fram tvennar kosningar, úr því að annars er kosið. Það leiðir líka af sjálfu sér, að kjósa þarf aftur, því að þegar gerð er breyt. á æðstu stjórn landsins; er ekki eðlilegt, að langt liði ,frá því og, þar til hún yrði tekin upp í stjskr. En þótt þingflokkarnir hafi ekki komið sér saman um margt, hafa þeir orðið sammála um að ganga ekki frá sjálfstæðismálinu á þessu þingi. Virðist því einhlítt um, að það verði ekki afgreitt nú, og tel ég það miður farið. Það hefði að sjálfsögðu átt að taka þessa breyt. nú upp í stjskr. Hins vegar virðist ríkja eindreginn vilji um að ganga frá þessu máli á næsta þingi, og má segja, að það komi rauniar nokkuð í sama stað niður, en mín skoðun hefur ávallt verið sú, að ekkí beri, úr því sem komið er, að draga það að ganga frá endanlegri stjórnskipun landsins. Hef ég áður látið þá skoðun í ljós. Mér finnst eðlilegt og viðkunnanlegt, að kosið hefði verið til þjóðfundar til þess að afgreiða, það mál. Ég er enn ekki horfinn frá þeirri skoðun. Ég tel það vera í samræmi við afgreiðslu slíkra mála hér á landi áður og fyrr. Vitanlega má ég ekki miklu orka hér um. En ég tel, að ekki geti komið til mála að fresta þessu lengur en til næsta þings. Ég mun hér lítið ræða brtt. mína um skipan kjördæmanna, það yrði hætt við, að um endurtekningar yrði að ræða á því, sem búið er hér að segja um málið. Ég vil aðeins taka fram, að ljúfast væri mér að fylgja þeirri einni breyt. á kjördæmaskipuninni, að upp yrðu teknar hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum. Það má vera, að uppbótarþingsætafyrirkomulagið sé ekki sem æskilegast, en að taka upp hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum virðist aðeins eðlilegt framhald af hlutfallskosningum í kaupstöðum og falla vel inn í ramma kosningafyrirkomulagsins hér. Með þeim yrði mikill jöfnuður milli flokkanna og gæti leitt til þess, að uppbótarþingsætunum fækkaði, og drægi um leið úr því, er menn telja áfátt við það skipulag. Þessi breyt. liggur og næst þannig, að gera þarf minnsta röskun á kjördæmaskipuninni sjálfri. Að breyta landinu í eitt eða örfá kjördæmi með hlutfallskosningum, tel ég ófært hér og andstætt þeim skilyrðum, sem við eigum við að búa. Í brtt. minni er aðeins gert ráð fyrir hlutfallskosningum í tvímenningskjördæmunum. Ég tel ekki í sjálfu sér heppilegt eða æskilegt að fjölga þingmönnum frá því, sem nú er. Með brtt. minni marka ég þær breyt., er ég vil vinna að, og er að þessu leyti sammála hv. þm. V.- Sk. (GSv). Það mun varla fleira, sem ég þarf að segja að svo stöddu. Ég get búizt við eftir því, sem fram hefur komið, að brtt. mín muni ekki ná samþykki, en hvað sem því liður, hef ég með henni markað afstöðu mína til málsins. Þótt hún hins vegar nái ekki samþykki, mun ég engan veginn snúast gegn málinu, því að ég tel það atriði, að teknar verði upp hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum, svo mikilsvert atriði, og að með því sé ráðin nauðsynleg og sjálfsögð bót á núverandi kosningatilhögun, að ég hika ekki við að fylgja málinu, fyrst á annað borð var horfið frá kosningafrestuninni.

*Bergur Jónsson: Ég ætla ekki að fara út í harmatölur þær, er síðasti ræðumaður flutti hér. Þær hefðu betur átt við innan hans flokks. Hv. þm. V.-Ísf. sagði, að það leiddi af sjálfu sér, að ef hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum yrðu teknar upp í stjskr., þá væri ekki hægt að breyta þeim með einföldum lögum. Leiðir það af sjálfu sér, a binda þurfi vitlaust kosningafyrirkomulag í stjskr.? Hann spurði, hví við vildum þá ekki skipta Rvík niður í einmenningskjördæmi. Við höfum leitt rök að því, að hlutfallskosningar um 15 menn eru ekki sambærilegar við hlutfallskosningar um 2 menn, er munu hvergi eiga sér stað á byggðu bóli. Og það þarf ekki að reyna að vera með þær blekkingar, að nokkur af þm. viti ekki, að hér er verið að setja vitlaust fyrirkomulag inn í kosninga- og kjördæmaskipunina. E.t.v. vill hv. þm. V.-Ísf. stefna að því að gera einmenningskjördæmi úr Rvík. Okkur hefur aldrei komið það til hugar. Í Englandi eru aðeins einmenningskjördæmi, og kemur ekki fram neitt ósamræmi. Meiri hl. fær meiri hl. kjörinna fulltrúa, og minni hl. fær einnig sína fulltrúa, en með þessu fyrirkomulagi væri engin trygging fyrir því. Enda er það opinberlega viðurkennt af hv. 1. þm. Reykv. (MJ), að hlutfallskosningar um 2 menn séu vitleysa ein. Sem sagt, ég fæ ekki skilið, ef viðhafðar verða hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum, að nokkuð sé að óttast, þótt löggjafanum sé heimilað að breyta tvímenningskjördæmunum í einmenningskjördæmi, ef sannara og réttara þykir reynast. Hv. þm. Borgf. (PO) vildi gera lítið úr þeim glundroða, er tvennar kosningar hljóta að skapa. En þar veit ég, að hann talaði þvert um hug sér. Það er ekki sama, hvort fram fara einar kosningar um mikilsvert og aðkallandi mál eða tvennar kosningar um kákbreytingar einar.

*Eysteinn Jónsson: Ég sé nú ekki ástæðu til að lengja þessar umr. meir, þar sem gert er ráð fyrir, að útvarpað verði þessari umr, um það og stjórnarmyndunina, og mun ég taka þátt í þeim umræðum. Ég get þó ekki látið þetta mál alveg afskiptalaust og þá breyt., sem meiri hl. stjskrn. vill gera. Ég veit vel, að þm. hafa gert sér fulla grein fyrir því, að kosningaskipulag okkar er hreint ekki gallalaust. Hér er eiginlega um ferns konar skipulag að ræða. Í fyrsta lagi er 1. stórt kjördæmi (Rvík) með hlutfallskosningu. Í öðru lagi tvímenningskjördæmi, þar sem einfaldur meiri hl. ræður. Í þriðja lagi einmenningskjördæmi. Í fjórða lagi til viðbótar nokkur uppbótarþingsæti. Það er öllum ljóst, að þetta er mesta grautargerð, og ég veit, að það er enginn ágreiningur um það á Alþ., að þetta fyrirkomulag þurfi endurskoðunar við. Við höfum líka allir gert okkur grein fyrir því, að innan stundar ætlum við að breyta stjskr. ríkisins og stofna hér lýðveldi í staðinn fyrir konungsríki, sem við höfum haft. Og við vitum, að stjskr. þarf að ýmsu öðru leyti endurskoðunar við. Það eru ýmsar uppástungur, sem komið hafa fram í sambandi við þetta mál, sem þarf að rannsaka sérstaklega. Fyrir einu ári síðan ákvað Alþ., að lýðveldisstofnun skyldi fara fram eigi síðar en í stríðslok, en þó mun hafa verið litið svo á, að henni yrði lokið 1944. Það eru því aðeins 2 regluleg þing, þangað til þessi meginbreyt. á að fara fram, samkv. því, sem Alþ. sjálft hefur sett sér áætlun um. Það er geysimikið verkefni að framkvæma endurskoðun stjskr., svo að vel sé, og þá ekki hvað sízt það ákvæði, er fjallar um kosningar til Alþ., sjálft undirstöðuatriði stjórnskipunarinnar. En í stað þess að viðhafa þá aðferð, að undirbúa þessi mál gaumgæfilega, hefur nú verið horfið að því ráði að slita út úr eitt atriði og stofna til harðvítugra deilna um kjördæmamálið, sem allir vita, að hefur verið eitt viðkvæmasta mál þjóðarinnar, af því að það hafa alltaf verið skiptar skoðanir um það meðal landsmanna. Það hefur allmikið verið um það rætt, hversu tímabært það sé að taka nú upp þessar deilur, og það mun verða gert nánar hér á Alþ., þótt ég ekki fari frekar út í það að þessu sinni. En hér er ástæða til að benda á, hvernig sú úrlausn er, sem er svo knýjandi að koma á framfæri, að meiri hl. Alþ. telur sér sæma að steypa þjóðinni út í meiri flokkadeilur en nokkru sinni hafa átt sér stað áður í landinu. Nú skyldi maður ætla, að sú lausn væri þannig, að ekki orkaði tvímælis, að hún væri til bóta á því fyrirkomulagi, sem áður hefur verið, og tvímælalaust í réttlætisátt, eins og svo mikið er talað um. En því fer svo fjarri, að hv. flm. hefur ekki tekizt að færa nokkur rök fyrir því, að þessi breyt. nái þeim tilgangi, sem fyrir þeim valir, hvað þá heldur, að hún sé í réttlætisátt. Aðalbreyt. er fólgin í því, að það á að koma á hlutfallskosningum; í tvímenningskjördæmum. Það á að binda það í stjskr., að þessar hlutfallskosningar skuli eiga sér stað. En hafa hv. flm. gert sér það ljóst, að með þessu er verið að binda í stjskr., að minni hl. í kjördæmum skuli hafa sama rétt og meiri hl.? Hversu lítill sem minni hl. er, ef hann aðeins nær rúmum helmingi atkv. á móti meiri hl., þá skal hann hafa sama rétt og meiri hl. Þetta er réttlætismálið. Það er þetta, sem á að gera til þess að útrýma ranglátum, stjórnskipunhrl. Og það er sama, hvernig hv. þm. reyna að berja höfðinu við steininn, það er ekki hægt að telja nokkrum heilbrigðum manni trú um, að þetta sé ekki hróplegt ranglæti, sem verður ekki þolað. Og þó þessu verði komið í framkvæmd nú, mun það ekki standa í stjskr. stundinni lengur. Við fyrstu endurskoðun, sem fram fer á stjskr., ef þetta verður samþ., verður það fyrsta atriðið, sem breytt verður. Nú skyldi maður halda, að þeir, sem standa að þessu máli, hefðu reynt að leggja sig fram um það, þegar þeir tóku sig til að breyta kosningafyrirkomulaginu og töldu það svo knýjandi, að það þyrfti að gera það núna, að reyna að gera það þannig, að það gerði stjórnskipunarl, landsins og kosningareglur einfaldari en verið hefur. - Ég benti á það áðan, hvað þær væru að mörgu leyti flóknar og grautarlegar. - En því fer svo fjarri, því að hér er bætt við einni kosningaaðferðinni enn til viðbótar þeim fjórum, sem eru fyrir, og hún er sú, að tryggja minni hl. sama rétt og meiri hl., ef hann fær 1/3 atkv. eða jafnvel minna, eins og hér hefur margsinnis verið bent á. Nú veit ég ekki, hvort því hefur verið veitt nægileg athygli í sambandi við þetta mál, að það var til ákaflega einfalt úrræði, ef það vakti fyrir hv. flm. þess að koma í veg fyrir, að meiri hl. í tvímenningskjördæmunum hefði ráð á 2 þingsætum. Og það verð ég að játa, að tvímenningskjördæmafyrirkomulagið er í ósamræmi við það fyrirkomulag, sem er í flestum kjördæmum landsins. En ef það vakti fyrir þessum hv. þm. að koma á réttlæti, þá var til ákaflega einföld lausn á þessu máli, og hún var sú, að skipta tvímenningskjördæmunum í einmenningskjördæmi. Og þessi lausn var þannig, að það þurfti ekki stjskrbreyt. og ekki tvennar kosningar, til þess að það fyrirkomulag kæmist í framkvæmd, heldur einar kosningar. Þessi breyt. hafði líka þann kost, að hún gerði kosninga,fyrirkomulagið í landinu einfaldara en það áður var. Með því að afnema tvímenningskjördæmin voru þm. aðeins kosnir með tvennu móti, með hlutfallskosningu í einu stóru kjördæmi og mörgum smáum, sem hvert hefði einn þm. Þetta var ákaflega einföld lausn, og um hana hefði getað orðið samkomulag. Þessi lausn er réttlát vegna þess, að hún gefur kjósendunum í tvímenningskjördæmunum, sem nú eru, sama rétt og kjósendurnir í einmenningskjördæmunum hafa nú. En þessi lausn var ekki valin af formælendum réttlætisins, heldur hin, að setja það inn í stjskr., að minni hl. skuli hafa sama rétt og meiri hl. Hvers vegna var ekki sú leið valin, sem hægt var að fara með einfaldri lagabreyt. og gerði kosningafyrirkomulagið eins í öllum kjördæmum utan Reykjavíkur? Það er á allra vitorði, af hverju þessi leið var ekki valin, þó að hún væri einfaldari og réttlátari. Hún var ekki valin vegna þess, að hún þjónaði ekki nægilega vel flokkssjónarmiðum þeirra manna, sem standa að þessari breyt. Sá slæmi galli var á þessari lausn, að hún tryggði ekki þeim þingflokkum, sem að þessu frv. standa, nógu mörg þingsæti í bili, og það réð hjá hv. formælendum þess. Ef breyt. átti að verða að pólítísku gagni fyrir Sjálfstfl. og Alþfl., þá dugði ekki minna en að tryggja þeim minnihlutaþm. úr dreifbýlinu. Áður hefur verið heimilt með einfaldri lagabreyt. að skipta tvímenningskjördæmum, eins og ég hef drepið á, en til þess að tryggja minni hl. rétt til framdráttar þeim flokkum, sem ekki treysta sér til að lifa á fylgi meiri hl., þá var þetta ákvæði afnumið og tryggt með sjálfri stjskr., að þessir minnihlutaþm. skuli koma úr tvímenningskjördæmunum. Með einföldum láti ekki að breyta því aftur, það var ekki nægileg trygging fyrir þá flokka, sem hér eiga hlut að máli. Það, sem hér er verið að gera, er hreint ofbeldi gagnvart kjósendum í tvímenningskjördæmum landsins. Og það er svo fjarri því að vera réttlæti, að það er freklegasta ranglæti, sem nokkru sinni hefur verið sett í l. á Íslandi. Ef það vakti fyrir þeim, sem eru formælendur þessa máls hér, að ná því, sem þeir kalla meira réttlæti en verið hefur í kosningafyrirkomulaginu, þá voru til þess aðrar leiðir sem áttu að vera réttlátari frá þeirra sjónarmiði en þessi leið. En þessi var valin af því, að hún tryggði þá bezt flokkslega skoðað. Hér við bætist svo það, að því fer alls fjarri, að þessir minni hlutar, sem menn tala mikið um og eru í tvímenningskjördæmum landsins, séu eins ákaflega áhrifalausir á málefni Alþ. og af er látið. Þeir fá fulltrúa inn á þing í gegnum uppbótarsæti, eins og allir vita, og það vita hv. þm. mjög vel, að sum þessara kjördæma eiga í raun og veru ekki d þm. hér á þingi, heldur eiga þau jafnvel 5 þm. Þá er annað atriði, sem ég sé ástæðu til að minnast á í þessu sambandi, en það eru till. þær, sem hér hafa komið fram um það að fjölga þm. fyrir kaupstaði landsins, gera þá að sérstökum kjördæmum. Í þessu frv., þegar það kom fyrst fram, var gert ráð fyrir því, að Siglufjörður, Akranes og Neskaupstaður fengju sinn þm. hvert. Þar var sýnilega verið að reyna að taka upp einhverja ákveðna reglu, sem sé, að kaupstaðirnir skyldu allir hafa þm. eins og sýslurnar áður. Og þó að sú regla væri að ýmsu leyti gölluð, þá var það regla út af fyrir sig. En undir eins og farið er að semja um þetta mál milli flokkanna, kemur það upp úr dúrnum, að það passar ekki nógu vel við flokkshagsmuni þeirra, sem hér eiga hlut að máli, að láta alla kaupstaðina hafa þm. En það er til á því einföld lausn, og hún er sú, að skilja bara 2 kaupstaðina út undan, láta þá enga þm. hafa, hafa enga reglu í neinu, heldur láta það sjónarmið ráða að gera það eitt, sem mest getur orðið þessum flokkum til pólitísks framdráttar í bili. Það er samið um það, að Neskaupstaður og Akranes skuli engan þm. hafa, og því er borið við, að það sé vegna þess, að þar séu svo fáir íbúar. En hafi vakað fyrir þeim að finna eitthvert réttlæti. með þessu, að láta Akranes og Neskaupstað ekki fá þm. vegna þess, hvað þeir eru fámennir, þá áttu þeir auðvitað að taka þm. af Seyðisfirði og reyna þá að skapa sér einhverja reglu. Það er vitað, að það er hætt við af þessum flokkum, sem sameinast um þetta, að samþ. þm. fyrir Akranes og Neskaupstað. Og það vita allir, af hverju það er gert. Það er gert eftir kröfu Sjálfstfl., af því að þeir vissu, að ef Akranes yrði tekið út úr og gert að sérstöku kjördæmi, þá mundi Framsfl. sennilega fá kosinn þm. í Borgarfjarðarsýsla. Þess vegna mátti ekki framkvæma þetta réttlæti. Það vita líka allir, hvers vegna var hætt við að láta Neskaupstað fá sérstakan þm. Það var vegna þess, að þá þóttu líkur fyrir, að Framsfl. fengi kosna 2 þm. í S.- Múl., þótt hlutfallskosning væri við höfð, en það skipti engu máli um reglur. Og það, sem eitt skiptir máli í þessu sambandi, er að tryggja pólitíska hagsmuni flokkanna sem bezt. Svo koma þessir menn og berja sér á brjóst, eru fjálglegir og tala um réttlæti. Vilja ekki þeir, sem standa að þessu máli, lofa okkur að heyra rökin fyrir því, hvers vegna þeir hættu við að láta Akranes og Neskaupstað fá sérstaka þm.? Það þýðir ekkert að segja okkur, að það sé fyrir það, að þessir kaupstaðir séu fámennari en Siglufjörður, því að ef það væri nokkur vitglóra í þessu og farið eftir nokkurri reglu, og átti að fella þm. fyrir Seyðisfjörð niður. Vilji þeir ekki líka lofa okkur að heyra rök fyrir því, hvaða réttlæti gagnvart kjósendum er í því að tryggja minni hl. í tvímenningskjördæmunum sama rétt í stjskr. landsins og meiri hl.? Ég er ekki að segja, að fullkomið réttlæti sé í því kosningafyrirkomulagi, sem nú á sér stað. Það þarf endurskoðunar við, og það eru allir sammála um. En vilja ekki allir þeir, sem að þessu máli standa, gera það fyrir okkur að hætta ð tala um réttlæti í sambandi við þetta mál?

* Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson): Sú ósk hefur komið hér fram, að meiri hl. hætti að tala um réttlæti í sambandi við þetta mál, af því að hann skildi ekki, hvað réttlæti er, en mér er ómögulegt að verða við þeirri ósk. Hv. 1. þm. S.- M. talaði um það hróplega ranglæti, að meiri hl. í tvímenningskjördæmunum fengi kannske ekki nema 1 þm., og það gæti jafnvel komið fyrir, að hann, fengi engan þm. Ef hv. þm. leggur svona ríka áherzlu á þetta atriði, þá ætti hann að geta skilið það, að það er líka ranglæti, ef sterkur meiri hl. í landinu öllu fær minnihlutaþm. Og það er þetta, sem við köllum réttlæti, að það sé tryggt, svo sem verða má. að meiri hl. í landinu njóti sín, fái meiri hl. á þingi. Hitt köllum við líka réttlæti, að minni hl. fái einnig að njóta sín. Það er þetta, sem við köllum réttlæti, að þeir njóti sín báðir hlufallslega. Á þessari meginreglu hyggjast þær till., sem hér eru bornar fram. Þær byggjast ekki á þeim hugsunarhætti, að hin einstöku kjördæmi séu sjálfstæð ríki, sem komi bókstaflega ekkert við, hvað gerist í hinum kjördæmunum. Þær byggjast á því, að þessi einstöku kjördæmi séu partar af heildinni, og að það eigi að vera samræmi á milli útkomunnar í kjördæmunum yfirleitt og þingsetu hér á Alþ. Það er þetta, sem við köllum réttlæti. Nú er kvartað stórlega yfir því, að það get í komið fyrir, að minnihlutaflokkur fái annan eða jafnvel búða þm. í tvímenningskjördæmum. En það er þá ekkí úr háum söðli að detta. Einn hv. þm., hv. þm. Barð., tók það dæmi, að ef 5 framboðslistar væru í tvímenningskjördæmi og hlutfallskosning væri við höfð, þá gæti svo farið, að minni hl. fengi kosna báða þm. En það er ekki úr háum söðli að detta. Hvernig mundi geta farið með núverandi fyrirkomulagi, sem eitt virðist vera réttlátt í augum andstæðinga þessa frv.? Við skulum hugsa okkur 5 flokka, og að einn fái 400 atkv. og báða þm. kosna, en hinir 4, hver fyrir sig, 399 atkv. Með þessu ágæta fyrirkomulagi er þá þessi möguleiki til, að einn flokkur, sem hefur 400 atkv., getur fengið báða þm. kosna, en fjórir flokkar með tæplega 1940 atkv. engan þm. Ég vil biðja hv. þm. að hneykslast líka á þessu og kalla það ekki eitt réttlætið.

En hvernig fara þá hinir 3?.

Þessir 3 munu fá engan. Þeir fara að vísu ekki. vel út úr því, en þó betur heldur en með núverandi fyrirkomulagi, því að ef hlutfallskosningar væru, þá kæmu atkv. þeirra kannske til jöfnunar. Skiptingin er því skárri, þótt hún sé ekki góð. En ég vil hugga hv. andstæðinga þessa máls með því, að það eru uppbótarsætin, sem eiga, svo langt sem þau ná, að jafna hlut þeirra, sem eru fyrir borð bornir í kjördæmunum, og samt leggja þessir hv. þm. til, að uppbótarsætunum sé fækkað úr 11 í 8. Þeir óttast, að hér sé verið að skapa óréttlæti og bera rétt meiri hl. fyrir borð, en um leið leggja þeir til, að uppbótarþingsætunum sé fækkað. Ég skal ekki fara langt út í þetta mál, en með því er verið að gera tilraun til þess, að komið verði á meiri jöfnuði um atkv. og atkvæðisrétt en verið hefur. Og ef þingið breytir einhvern tíma síðar því, sem hér er lagt til, sem vel getur orðið, þá verður það í þá átt einungis, að framkvæma þessa reglu betur en hér er um að ræða. Það verður aldrei stigið spor til baka í þessu efni.

* Frsm. minni hl. (Sveinbjörn Högnason): Hv. frsm. meiri hl. heldur áfram að hamra á því, að sú breyt., sem hér er til stofnað, verði a.m.k. til þess að jafna heildarútkomuna hjá þingflokkunum í landinu, þ.e.a.s. að þeir fái þingsæti í sem nánustu samræmi við atkvæðatölu. Ég held ég sé rækilega búinn að benda á það, svo að ekki verði um villzt, að sú breyt., sem hér er gerð með hlutfallskosningum í tvímenningskjördæmum, tryggir minni hl. á þessum stöðum sama rétt og meiri hlutanum, og getur orðið til að auka gífurlega á það misrétti, sem nú er. Það er augljóst, eins og ég hef þegar tekið fram, að ef þeir flokkar, sem hafa flest atkv. á bak við sig í þéttbýlinu, hafa nokkra möguleika til að vinna meiri hl. í tvímenningskjördæmunum, þá jafnar það meira en þessar hlutfallskosningar. Þess vegna er það rétt, eins og hv. þm. S.M. hefur tekið fram, að hér er eingöngu um það að ræða, að þessir flokkar, sem mestu fylgi eiga að fagna í þéttbýlinu, hafa enga möguleika til að vinna meiri hl. í þessum kjördæmum. Og á þessu er stjskrbreyt. byggð. Hún er byggð á því, að það er vitund alþjóðar og fullkomin sannfæring þeirra flokka, sem að þessu samsæri standa, að þeir geti aldrei unnið traust meiri hl. kjósenda í þessum kjördæmum. Ég skora á hv. þm. V.- Ísf. að bera það til baka, ef hann treystir sér til, að ef þessir flokkar, jafnaðar-, sjálfstæðismenn og kommúnistar, geta unnið meiri hl. kjósenda í 2 eða 3 tvímenningskjördæmum, þá jafnar það meira milli flokkanna en þessar hlutfallskosningar, sem nú á að setja í stjskr. Þess vegna er það ósatt, að ,þetta sé spor í þá átt að jafna þann mismun, sem nú er talinn vera milli flokkanna í atkvæðamagni, heldur er þetta einungis byggt á þeirri staðreynd, að þeir treysta sér ekki til að vinna á þann veg, að þeir fái meiri hl. í þessum kjördæmum. Og ég hygg, að það sé alveg einsdæmi í allri veröldinni, að stjskr. sé byggð á því að tryggja einhverjum pólitískum flokkum „jafnan rétt“ með þeirri aðferð, að minni hl., sem þeim fylgir í kjördæmum, sem þeir geta ekki unnið, eigi að verða jafnáhrifamikill meiri hl. Nei, hér er ekki verið að veita minni hl. jafnrétti að tiltölu við kjósendafjölda, heldur langtum rýmri rétt en meiri hl. Þótt aðeins sé 1/4 eða 1/3 kjósenda í þeim minni hl., getur hann fengið tvo þm., annan kosinn hlutfallskosningu, hinn sem uppbótarþingmann. hað dettur engum í hug, að hér sé byggt á nokkru öðru en því, að flokkarnir, sem að frv. standa, álíti sér hagkvæmast að breyta þessu svona í víssu um að geta aldrei unnið sjálfir tvímenningskjördæmin; og þegar hv. þm. N.-Ísf. (ÁÁ) segir, að hann skuli nú samt kalla það réttlætismál, er ég sannfærður um, að hver, sem á hann hlustar, skilur, að það er eins og Jón á Bægisá kvað: „Vakri-Skjóni hann skal heita, honum mun ég nafnið veita, þó að meri það sé brún.“ Hv. þm. (ÁÁ) virtist vera hneykslaður á, að við framsóknarmenn gerðum till. um að fækka uppbótarþingsætum úr 11 í 8. Það er gert til mótvægis, ef fjölga skal um 2 þm. í Rvík og hinn 3. á Siglufirði. Hann getur ekki talið það ósanngjarnt, því að hann fullyrti, að frv. minnkaði mjög þörfina á uppbótarþingmönnum. Eða skyldi leynast með honum grunur um, að svo geti farið, að áhrif stjskrbreyt. yrðu aukin þörf fyrir uppbótarþingsæti? Ef sú yrði reyndin, mundi enn þurfa að breyta, líklegast fjölga, uppbótarþingsætum, og það gæti endurtekizt æ ofan í æ, stöðugt undir yfirskini réttlætisins. Það er auðvitað mál, að óvandur er eftirleikurinn fyrir hvern flokk, sem undir kann að verða í kosningum framvegis, af því að kjósendur vantreysta þeim að gera þá ætið flokkabandalag um að breyta kjördæmaskipun sér til stundarhagnaðar. Ég öfunda hvorki hv. þm. V.-Ísf. né nokkurn annan af að verja það fyrir þjóðinni, að hér sé aðeins um „réttlætismál“ að ræða, því að í krafti þessa rangnefnda réttlætis hugsa þeir sér að fremja eitthvert hið svívirðilegasta ranglæti, sem nokkurn tíma hefur verið reynt að beita íslenzka kjósendur.



Ég hef ekki orðið fyrir vonbrigðum, þótt hv. þm. V.- Ísf. vildi ekki af því láta að kalla þetta réttlætismál. Hann um það. Það er honum svo nauðsynlegt að kalla það þessu nafni til að breiða yfir, að það er hagsmunamál. Hann segir, að þeir í meiri hl. n. vilji, að minni hl. fái einnig að njóta sín, - njóta sín hlutfallslega við atkvæðafjölda. Nei; tilgangurinn er að hindra, að meiri hl. fái notið sín betur en minni hl., eins og honum ber. Það á að gera það þýðingarlaust, hvaða flokkur ávinnur sér það traust að fá meiri hl. í tvímenningskjördæmunum. Þetta er að vega gegn lýðræðinu, en getur aldrei fullkomnað það. Hv. þm. varð raunar að játa það óbeint, sagði, að núv. kjördæmaskipun væri slík, að þar væri ekki úr háum söðli að detta. Er nú þetta eftir af glæsilegum fyrirheitum hans um réttlætisárangur frv., að hann þarf að afsaka ómerkileika þess með því, að þar sé ekki úr háum söðli að detta? Er þá slíkt frv. þess virði á tímum, sem nú eru, að hrinda þjóðinni vegna þess út í tvennar kosningar með öllu, sem þeim fylgir? Og hver er faðir núverandi kjördæmaskipunarlaga nema hv. þm. V.-Ísf.? Annaðhvort er, að þm. hefur tekið miklum breyt. síðan 1933, þegar hann þóttist vera stórhrifinn af þessu afkvæmi sínu, það mundi tryggja „réttlætið“ um langa framtíð, eða hann hefur þá sem nú verið að tefla tafl stundarhagsmuna. Og orð hans þá og nú stangast, eins og hann hljóti í annað hvort skiptið að hafa talað þvert um hug sinn. Ég skal ekki dæma um í hvort skiptið heldur. Það hefur verið talað af miklum fjálgleik um rétt kjördæmanna. En það, sem liggur bak við fyrirkomulag frv., er einmitt að skapa þeim mönnum, sem vilja afnema gömlu kjördæmin, vígstöðu, sem dugi þeim til að hefja brátt á eftir lokasóknina að rétti kjördæmanna. Það er þetta, sem gægist fram hjá hv. þm. (ÁÁ), þegar hann talar um frv. sem spor „í áttina til réttlætis“ eða tilraun til að koma á „meira jafnrétti milli flokka“. Fulla réttlætið á að koma síðar með stóru kjördæmunum eða því, að allt landið verði eitt kjördæmi. Hann lofaði því, að í framtíðinni skyldi ekki stigið neitt spor aftur á bak, ef þetta frv. næði nú samþykki. Hann á við, að þá yrði fært að taka upp till., sem ekki reyndist annað fært en hætta við 1931 og nú. Minnihlutaþingsætin og uppbótarþingsætin og það, sem stuðningsmenn frv. gætu skrapað saman af þm. hér í Rvík og víðar, á að tryggja það. Minnihlutaþm. úr kjördæmum er sérstaklega ætlað hlutverkið að draga lokur frá hurðum, þegar að lokum skal myrða hin gömlu kjördæmi. Ég þarf í raun og veru ekki að svara fleir] atriðum í ræðu hv. þm. (ÁÁ) Ég vil aðeins enn einu sinni óska að fá að heyra röksemdirnar fyrir því að taka Akranes og Nes í Norðfirði út úr frv., og hvers vegna ekki er tekin upp sú regla að láta kaupstaðina fá þm. eftir íbúatölu. Því fyllri svör, því skýrar mun koma fram, að hér er ekkert bak við nema pólitískur verzlunarsamningur. Og hvers vegna er ekki hægt að ná samkomulagi um að skipta tvímenningskjördæmum í einmenningskjördæmi eins og viðast eru á landinu?

* Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. 1. þm. S.M. (EystJ) spyr, hvers vegna ekki sé farin sú leið að skipta í einmenningskjördæmi. Það er af því, að meiri hl. n. vill fá hlutfallslegt jafnrétti milli flokka á þann hátt, að hinn sterkasti verði sterkastur, en hinum minni verði ekki heldur varnað máls á Alþ. Ef um allt landið utan Reykjavíkur væru einmenningskjördæmi, gæti einn flokkur unnið þau öll, án þess að hann hefði kjósendameirihluta bak við sig. Hann spyr, hví Akranes og Nes í Norðfirði hafi verið felld úr frv. Það var gert eftir ósk frá Sjálfstfl., og þarf ég sem Alþflm. raunar ekki að svara því. En Framsóknarflokksmenn, sem telji sig mótfallna fjölgun þm., geta skilið, að ekki þótti æskilegt að fjölga þm. meir en í 52, og sá Alþfl. þá ekki ástæðu til að gera þessi kjördæmi að kappsmáli. Hv. 1. þm. Rang. (SvbH) hélt því fram, að minni hl. gæti fengið bæði minnihlþm. og uppbótarþm. úr sama kjördæmi. Mér blöskrar þetta ekki, því að vitanlega væru þá atkv. úr öðrum kjördæmum bak við uppbótarþingmanninn. Þm. finnur það mest að réttlæti þessa frv., að Framsfl. skaðist á því. En ég mundi alls ekki treysta mér til að finna þann réttlætisgrundvöll kjördæmabreyt., sem treysti og tryggði hagsmuni Framsfl., jafnvel gæfi honum fleiri þm. en nú, meðan sá flokkur lifir einmitt á ranglætinu í því efni. Ég hygg, að eigi verði hjá því komizt, að afskiptari flokkar njóti góðs af hverri breyt. í réttlætisátt. Þetta er sá einfaldi sannleikur og ekkert við það athugavert, að flokkarnir, sem að frv. standa, hafi hagsmuni af framgangi þess. Hv. 1. þm. S.-M. hélt, að óvandur yrði eftirleikurinn og hver flokkur, sem óánægður væri með úrslit kosninga, gæti hrundið fram nýrri breyt. á .kjördæmaskipun. En hafi sá flokkur ekki styrk réttlætisins að baki till. sínum í því efni, þá hefur hann engan styrk. Óánægja dregur þar ekki ein til, heldur þarf að vera ljóst, að flokkur eða ,flokkar hafi víssulega verið afskiptir: Þm. (EystJ) þótti ég gera lítið úr kostum núv. kjördæmaskipunar og uppbótarþingsæta. Það gerði ég ekki, þótt þau nái ekki tilgangi sínum nærri því að fullu. Stjskr. kveður svo á, að uppbótarþingsætum skuli útbýtt þannig, að hver þingflokkur fái sem jafnasta þingmannatölu. Væru ekki uppbótarsætin, gæti munað margfalt meira en nú á atkvæðatölu að baki þm. í hverjum flokki. Hún gæti í einum, orðið þreföld, fjórföld eða fimmföld á við það, sem væri í einhverjum öðrum. Það er því ómögulegt að segja annað en breyt. frá 1933 hafi gert gagn. Ég hélt ég hefði tekið það fram á Alþ. þá, að ef þessi breyt. nægði ekki nokkurn veginn til að skapa jafnrétti, mundu koma fram till. um frekari breyt., og það er ekki vonum fyrr, sem þær koma. Vilji hv. þm. koma með aðrar till., sem tryggi jafnréttið enn betur, skal ég strax fylgja þeim. Þetta mál verður frekar rætt síðar í útvarpi, svo að ég hirði ekki að fara lengra út í það. En mig skyldi ekki undra, þótt sú breyt., sem nú verður gerð, dugi um langt skeið. En ekki má búast v ið, að nein slíkt breyt. dugi að eilífu.

* Frsm. minni hl. (Sveinbjörn Högnason): Hv. þm. V.-Ísf. blöskraði það ekkert, þótt litill minni hl. í kjördæmi fengi tvo þm kjörna, en meiri hl. ekki nema einn. Hann hefur ekki gert sér grein fyrir, hvaða truflanir mundi af slíku leiða í skipulagi kjördæmavalsins, eins og það var hugsað í heild, og að þetta fyrirbyggir a.m.k. ekki, að breyt. gæti orðið til að auka mismun á atkv. að baki þm. frá því, sem er. Afleiðingarnar getur enginn séð fyrirfram að fullu. Hvaða þýðingu hefðu nú kjördæmin, eftir að svona skipulag væri á komið? Sér ekki hver heilvita maður, að þá er búið að snúa við lýðræðisreglunni um meirihlutavaldið í kjördæmi? Hvers virði væru þá kjördæmin orðin? Hv. þm. V.-Ísf. segir enn fremur, að erfitt é að gera á stjskr. þær breyt., sem tryggðu Framsfl. fleiri þm. Hér er eingöngu verið að hugsa um flokkssjónarmið, en ekkert, hvernig kjósendurnir eru eða þeirra réttur. En þetta er hans hugsun, að hægt sé að byggja réttlæti á aðstöðu flokkanna í þann og þann svipinn og að kjósendur flokkanna, t.d. 1937, séu eilíf eign þeirra: Ég er sannfærður um, að þessi hv. þm. er búinn að afsala sér miklum hluta kjósenda sinna 1937, sem vilja ekki líta við því réttlæti, sem hann þykist vera að berjast fyrir, og þannig mun vera með öll kjördæmi, að þar hafa vitanlega orðið breyt., eins og alltaf verða frá einum kosningum til annarra. Það er eins og að byggja hús á sandi að ætla sér að byggja stjskr. landsins um alla framtíð á úrslitum einna kosninga. Það getur vel farið svo, ef þessi breyt. verður að l., sem ég er sannfærður um, að verður aldrei, - kjósendur landsins munu segja til um það, - en jafnvel þó að hún yrði samþ., þá getur vel farið svo, að aðrir flokkar græði á henni en þeir, sem nú ætla sér að græða á henni. Það hefur aldrei reynzt vel að verzla með rétt fólksins í flokkslegu augnamiðl. Hv. þm. hefur það ekki í vasa sínum, hvernig aðstaða almennings er til flokkaskipunar og landsmála yfirleitt og hvernig hann álítur, að á málunum hafi verið haldið. Þess vegna er ekki hægt að hugsa sér neitt vitlausara en að ætla að byggja stjskr. landsins á flokksfylginu við einhverjar kosningar. Hv. þm. V.-Ísf. viðurkenndi, að þeir flokkar, sem standa að þessu nýja réttlæti, sem ég hef nú nokkuð lýst, gerðu ráð fyrir að hafa hagsmuni af þessari breyt. Ætli það sé ekki það, sem fyrst og fremst muni vaka fyrir þeim, að þeir ætli sér að fá eitthvað fleiri þingsæti, þó að kjósendurnir treysti þeim ekki? En það gæti farið svo, að kjósendurnir, sem þeir ætla að verzla með, væru komnir eitthvað annað, þegar þeir eiga að verða gjaldmiðill í verzlun þessara þm. Það er ekki víst, að þeir komi til með að hafa mikið verðgildi fyrir þá. Þá segir hann enn fremur, að við skulum komi með till., sem tryggi jafnréttið betur en þetta frv. Hann veit það vel, að við álitum, að þjóðin hafi annað þarfara að gera nú á þessum tímum en að deila um þessi mál, og að það skipti litlu. hvort kjördæmabreyt. kemst á 2 árum fyrr eða síðar, rað séu allt önnur mál, sem nú ríði mest á. En þar að auki höfum við borið fram brtt., sem tryggja jafnréttið betur, sem sé að skipta tvímenningskjördæmunum, og þykir mér vænt um, að hann hefur gefið yfirlýsingu um, að hann ætli að styðja þá brtt., því að engum blandast hugur um, að hún tryggir betur jafnréttið en ef ákveðinn lítill minni hl. í tvímenningskjördæmunum sé jafnrétthár og stór meiri hl. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum. Því meir sem málið er krufið, því meir sem litið er á hvert atriði þess og því frekar sem hv. frsm. og aðrir stuðningsmenn frv. eru krafðir sagna, því betur er komizt að því, sem er meginuppistaða málsins. Hv. frsm. lýsti yfir því síðast, að þetta væri fyrst og fremst hagsmunamál þeirra flokka, sem eru að reyna að koma því fram, og sé það þess vegna fram borið, en það er ekki víst, að hagsmunir þessara flokka séu það sama og hagsmunir þjóðarinnar, og úr því verður brátt skorið, hvort þjóðin vill sjá sínum málum borgið eða hvort hún vill láta þessa menn vera að verzla með þjóðina á þessum hættulegustu tímum, sem yfir hana hafa komið.

*Eysteinn Jónsson: Hv. þm. V.-Ísf. sagði, að það væri ekki sitt að svara því, hvers vegna Akranes og Neskaupstaður ættu ekki að fá sérstaka þm. Hvers er það þá, ef ekki hans? Er ekki búið að semja um það, og er hann ekki búinn að ljá því fylgi sitt að fella þetta niður hér á þingi? Hvers vegna gerði hann ekki tilraun til að skýra, hvaða samræmi er í að fella þetta niður, en láta Seyðisfjörð vera sérstakt kjördæmi? Heldur hann, að menn taki þá röksemd alvarlega, að það sé af því, að þá verði þm: of margir? Ef hann ætlast til, að menn líti svo á, að það sé röksemd Sjálfstfl., þá er hún einkennileg hjá þeim flokki, sem hefur sótt fast að fá uppbótarsætum fjölgað, þó að það kostaði fjölgun þm. Þetta er ekkert nema yfirklór. Nei, við vitum, hvers vegna till. voru teknar til baka. Það var vegna þess, að þær þjónuðu ekki þeim flokkslega tilgangi, sem er á bak við þetta mál, af því að það var líklegt, að Framsfl. fengi þm. í Borgarfjarðarsýslu og báða þm. í Suður-Múlasýslu, ef þetta væri látið ganga fram. Þess vegna var þetta strikað út, en ekki af neinu öðru. Hv. þm. segir, að þeir vilji ekki skipta tvímenningskjördæmunum, af því að ef það væri gert, þá væri ekki tryggt hlutfallslegt réttlæti. Þetta hlutfallslega réttlæti er sjálfsagt það, að þingmannatala flokka sé í samræmi við kjósendatölu þeirra. En hefur hv. þm. V.-Ísf. gert sé ljóst, hvað hann er að segja, þegar hann er að tala um hlutfallslegt réttlæti? Með því er hann að segja, að hans stefna sé að afnema rétt gömlu kjördæmanna, gera landið að einu kjördæmi, og við vitum, að það er þetta, sem vakir fyrir þeim þm., sem fylgja þessum till., þó að þeir vilji ekki viðurkenna það, en það skýzt upp hjá þeim, þegar þeir eru króaðir inni, þegar þeir verða að svara fyrir það, að nú eigi að taka upp hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum. Það er raunalegt fyrir þá, að þeir skuli verða að viðurkenna þetta, að þeir skuli hafa viljað flytja till. á þingi um stóru kjördæmin frá 1931 eða að gera landið að einu kjördæmi, en ekki þora;5 það af því, hvaða móttökur þeir fengu 1931. Þess vegna á nú að hafa aðra aðferð, fá fyrst inn á þing þessa minnihlutaþm. og síðan með þeirra hjálp samþ. þetta hlutfallslega réttlæti. Þetta er meiningin, þó að hv. þm. hafi ekki ætlað að játa það, en hafi nú samt gert það með því, sem hann hefur nú sagt um þetta mál. Hvernig er frágangurinn á þessari breyt., sem á að gera á stjskr. landsins? Og hvað munu þeir gera, ef fylgi Framsfl., sem er ekki ólíklegt, verður svo mikið næsta haust, að hann þrátt fyrir þessa breyt. fær báða þm. kjörna í tvímenningskjördæmunum? Þá verður væntanlega að breyta stjskr: á ný tiI að reyna að fleyta sér eitthvað áfram á því. Þetta sýnir, að það, sem hér er verið að fara út i, er óundirbúið óhæfuverk, sem tryggir ekkert réttlæti, heldur á að tryggja það, að lítill minni hl. í tvímenningskjördæmunum geti sent menn inn á Alþ., sem á svo að nota til þess að gera gerbreytingu á kjördæmaskipuninni síðar. Hv. þm. V.- Ísf. sagði, að sennilega væri það eitthvað á bak við hjá þeim flokkum, sem standa að þessari breyt., að þeir hefðu hagsmuni af „réttlætinu“. Ég veit ekki, hvort þeir hafa hagsmuni af réttlæti, en þeir hafa hagsmuni af því, sem þeir ætla að kom hér fram og kalla réttlæti.



Þetta mál er um það bil að fara út úr d. Ég vil ekki láta hjá líða að segja nokkur orð um það nú; þegar ég lít framan í þá nýju ríkisstj., af því að mér þykir einkennilegt, að þessi ríkisstj., sem hefur ekki samkomulag nema um eitt mál hér á þingi og er sett upp til þess eins að koma fram þeirri frumvarpsómynd, sem hér er á ferðinni, skuli enn kinoka sér algerlega við að segja um þan nokkurt orð, en láta hv. þm. V.-Ísf. algerlega einan um að verja það. Það virðist vera sú þjónkun, sem hann hefur gengizt undir í þessu samkomulagi, að taka að sér það skítverk að vera til andsvara hér í d. fyrir þetta frv. Mér þykir þetta nokkuð einkennilegt, að ríkisstj., sem er mynduð um þetta eina mál, skuli ekki segja eitt einasta orð um það hér, áður en það fer út úr d., og það því fremur sem hæstv. forsrh., meðan hann átti sæti í fyrrv. stj., lýsti yfir því við 1. umr., að hann væri mótfallinn þessu máli og teldi ekki rétt, að það næði fram að ganga á þessu þingi. Nú hefur hann gengið undir þetta jarðarmen að ganga inn í þessa nýju stj., sem hefur það hlutverk eitt að koma í gegn þessu máli, sem hann, hæstv. ráðh., fyrir fáum vikum hefur lýst yfir, að hann vildi ekki láta ná fram að ganga á þessu þingi. g verð að segja, að mér finnst þetta frv., sem er grundvöllur ríkisstj., ríkisstjórnin sjálf og sá sundurlausi stuðningur, sem hún hefur allt hvað eftir öðru, og það er enginn vafi, að það svarar allt hvað öðru og sömuleiðis undirbúningur þessa máls. Allt frá því, sem skeð hefur í janúar og byrjun febrúar í þessu máli, og til þessa dags sýnir gerla, hvers konar mál er hér á ferðinni. Ég vildi aðeins leyfa mér að láta í ljós undrun mína yfir því, að stj. skuli ekki segja eitt einasta orð um þetta mál, áður en það fer úr fjölmennari d., um afstöðu sína til þess. Ég vil svo með örfáum orðum snúa mér því, sem hv. þm. Borgf. sagði, því að þeir, sem hafa tekið til máls af hálfu Framsfl., hafa ekkert komið að því. Ræða hans var einkennileg og kannske það einkennilegasta, sem sagt hefur verið um þetta stjórnarskrármál, en þó mjög eðlileg. Hv. þm. lýsir yfir því, að hann sé á móti því að afgreiða málið á þessu þingi, og þó ætlar hann að greiða atkv. með því, Hann lýsir yfir því, að hann sé á móti fjölgun þm., og til málamynda ber hann á þskj. 81 fram till. um fækkun, þannig að talan verði sú sama og áður. Hvað meinar hann með þessu, því að í næstu setningu segir hann: „Ég tel þetta ekkert atriði og ætla að greiða atkv. með frv., þó að þetta verði fellt: Að hugsa sér aðra eins framkomu á Alþ., að þm. skuli bera fram málamyndartill., sem hann lýsir yfir í umr. á Alþ., að hann meini ekkert með. En þetta er kannske mjög eðlileg afstaða hjá þeim mönnum, sem enn telja sig fulltrúa dreifbýlisins, því að þótt ég viðurkenni, að hv. þm. Borgf. sé einn af reyndustu, greindustu og gætnustu þm. á Alþ., þá veit hann vel, að þetta er aðeins byrjun á því, sem lýst var yfir af hv. 5. þm. Reykv. (SK), þar sem hann sagði, að síðar ætti að fá meira réttlæti, sem hann nefndi svo, en það er ekki hægt nema með því að afnema gömlu kjördæmin og annaðhvort gera allt landið að einu kjördæmi eða að taka upp nokkur stór kjördæmi. Þetta veit hv. þm. Borgf., um leið og hann greiðir atkv. með því að taka upp hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum. Hann ætlar sér að fylgja flokki sínum til þessa skemmdarverks gagnvart dreifbýlinu, eins og, hann hefur fylgt flokki sínum nauðugur svo oft áður. Ég er, sannfærður um, að þetta er eitt stærsta hagsmunamálið fyrir dreifbýli landsins og að það er stór ógæfa að afnema þá skipun, sem staðið hefur, frá því að Alþ. var endurreist, að hér séu sérstök kjördæmi, sem hvert hafi sinn fulltrúa, sem komi fram fyrir það á Alþ. Þess vegna vil ég fyrst og fremst beina orðum mínum til þeirra, sem telja sig vilja hafa hagsmuni dreifbýlisins fyrir augum, því að það er óhugsandi, að þeir sjái ekki, til hvers leikurinn er gerður, þegar því er lýst yfir af þeirra eigin flokksmönnum, hvað það er, sem til er stofnað. Þetta mun greinilega verða dregið fram í kosningabaráttunni, sem nú er fyrir hendi í landinu. Þetta gerir það að verkum, að menn úti um landið sjá, hvert stefnir, og það er ekki víst, að þeir vilji ljá því lið sitt, að þessi frumvarpsómynd verði samþ. á þingi í sumar, því að það verður reynt að koma þjóðinni í skilning um, hvert er stefnt með þessu. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Ég tók það fram í upphafi þessara orða, að það, sem hefði komið mér fyrst og fremst til að standa upp nú, þegar umr. hér virtist vera að verða lokið, væri það, að ég hefði ekki heyrt neinn úr hæstv. stj. segja neitt um þetta mál, sem væri það eina, sem hún hefði samkomulag um eða fylgi til að koma fram. Mér virðist það því vera lágmarkskrafa til stj., að hún láti eitthvað til sin heyra um þetta eina mál sitt, áður en það fer úr þessari deild.

* Forsrh. (Ólafur Thors): Þessi síðustu orð hv. 2. þm. Skagf. eru alveg í fullu samræmi við allan loddarahátt Framsfl. í þessu máli. Hann veit það, sem allir vita, að á morgun eiga að hefjast umr. í áheyrn alþjóðar, þrjú kvöld í röð, um þetta mál. Það er bágborið verkefni stj. að fara að taka þátt í loddaraleik Framsfl. í því að tefja þetta mál. Þingið er búið að standa nægilega lengi, og hvítasunnan er fyrir höndum; og ég veit, að margir utanbæjarþingmenn eiga enga ósk heitari en að geta komizt heim af þingi fyrir hvítasunnuna. Málið verður að engu leyti skýrara, þó að við ráðh. förum að taka þátt í þessum umr. Í, útvarpsumr., sem nú fara í hönd, munu okkar skýringar koma fram, og ég vænti þess, að þá verði upplýst í áheyrn alþjóðar, að hægt er að færa fram mörg sterk rök með þessu máli, enda þótt við eins og langflestir aðrir sjáum ágalla á þessari skipan, sem hér á að lögfesta, og það er ekki enn séð, hver ríður feitustum hesti frá þeim umr., þar sem við leiðum saman hesta okkar um þetta frv. Það er ekki minn tilgangur að ganga af Framsfl. dauðum, en ég veit það, að ef þetta mál nær fram að ganga, verður hann að afhenda eitthvað af þeim sérréttindum, sem hann hefur haft. Það er sagt, að þeir, sem séu á banasænginni, fái stundum óráð og tali þá oft það, sem enginn maður geri með heilbrigðum sönsum. Og mörg þau rök, ef rök skyldi kalla, eru líkust óráðshjali deyjandi manns, og ég skal lofa honum því, að þótt hann hefji yfirreið um land allt til að skýra þetta mál frá sínu sjónarmiði, þá skal verða hafin eftir reið til að skýra, hveri rök eru fyrir þessu máli á báða bóga.

* Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég á ákaflega bágt með  Það hneykslar hann mjög, að það skuli geta komið fyrir, að minni hl. geti fengið tvo þm., en meiri hl. einn, hvað oft sem honum er best á, að það hneyksli meira, þegar meiri hl. þjóðarinnar fær á Alþ. einn mann, en minni hl. tvo, en hann vill ekki heldur taka undir það. Það er eins og hann standi í sífelldum hreppsnefndar- og sýslunefndarkosningum, en gleymi að hugleiða þjóðina, sem hann er þó alltaf að tala um að skjóta málunum til. Hún má undir engum kringumstæðum njóta jafnréttis. Hann segir, að þjóðin sé einnig þeir menn úti á landinu, sem njóta nú sérréttinda vegna þessa misréttis, en ég get ekki kallað það þjóð. Það er einn flakkur. Ég hika alls ekki við að segja, að þeir flokkar, sem standa að þessu máli, hafi hagsmuna að gæta í sambandi við þessa réttlætiskröfu, en það er svona, að þeir, sem hafa hagsmuna að gæta, eru líklegastir til að flytja sjálfir sitt réttlætismál, þó að til séu undantekningar, því að ég þekki dæmi til þess hér á þingi, að menn hafi fylgt réttlætismálum, þó að þeir hafi sjálfir engra hagsmuna haft þar að gæta. Ef hv. 1. þm. Rang, hefði snúizt til fylgis við þetta mál, hefði ég gefið honum þetta hól, en því er ekki að fagna í þetta skipti. Það er vitanlega rétt, sem hv. þm. segir, að það verða breyt. milli flokka frá einum kosningum til annarra. Hver hefur nokkurntíma borið brigður á það? Svo bætir hann við, að hér sé verið að búa til fyrirkomulag, þar sem flokkar geti fengið þm., þó að þeir hafi ekki ljósendur. Það er erfitt að svara slíkri fjarstæðu. Hér er lagt til, að flokkar fái þm. eingöngu, ef þeir hafa kjósendur, og ef breyt. verða milli flokka, sem alltaf verður, þá er þessum reglum þannig fyrir komið, að þeir flokkar, sem atkvæðaaukninguna fá, fá fleiri þm. Hér er ekki verið að reyna að tryggja það, að Sjálfstfl. eða Alþfl. fái svo og svo marga þm. Ekkert slíkt er á ferðinni, heldur aðeins það, að þeir, sem atkv. fá, fái þm. Hitt er fjarstæða, að hér sé verið að seilast eftir, að flokkar fái þm., þó að þeir hafi ekki kjósendur. En þessir þm. geta aldrei slitið sig frá hugsuninni um litla hluta af landinu. Þeir geta aldrei hugsað sér landið sem eina heild, og samt er alltaf verið að tala um, að skjóta máli sínu til þjóðarinnar. Mér finnst réttara að orða það svo, að skjóta eigi málunum undir kjósendur í Rangárvallasýslu. Hv. 1. þm. S.-M. spurðist fyrir um, af hverju Akranes og Norðfjörður hefðu verið niður felld sem sérstök kjördæmi. Ég var því fylgjandi, að þau yrðu tekin upp, en eins og ég sagði rétt frá, vildu sumir hv. þm. draga úr þingmannafjöldanum. Hv. þm. spurði, hvers vegna Seyðisfjörður væri ekki felldur niður. Ég get sagt hv. þm., að þá hefði þurft að gera ýmsar breyt. og fella niður ýmis önnur kjördæmi, svo sem Norður-Múlasýslu, Austur-Skaftafellssýslu o.s.frv. Við það hefði verið höggvið svo stórt skarð í framsóknar-kjördæmin, að mönnum fannst ekki rétt að gera þær breyt. Þetta er alltaf sama sagan: Það er beðið um allt annað í þessu máli heldur en hægt er að fá. Hv. þm. réðst á málið frá öllum hliðum, án tillits til þess, hvort rökin rekast á og sprengja hvort annað. Þá vildi hv. þm. gera mikið úr því, að ég talaði um hlutfallslegt réttlæti, þ.e.a.s., þegar 1 þús. kjósendur fá einn þm., 2 þús. tvo þm., 3 þús. þrjá þm. o.s.frv. Hann spurði mig, hvort það hefði verið athugað, hvaða afleiðingar það hefði, ef farið yrði að afnema alveg gömlu kjördæmin. Mér þykir hann fara nokkuð langt í að útlista þessa reglu, en vitanlega er það hlutfallslegt réttlæti, að tala þm. fari eftir íbúafjölda, og á þann hátt er tryggt, að áhrif Alþ. verði í samræmi við óskir kjósenda. Og í öllum lýðræðislöndum er það einmitt þetta, sem er undirstöðuatriðið. Það er einstaklingurinn, sem hefur réttinn, og það hefur verið viðurkennt allt frá tímum frönsku stjórnarbyltingarinnar, að þessi réttur sé heilög mannréttindi. Þegar verið er að tala um, að stjskr. sé of heilög til þess að breyta gömlum rangindum, sem þar eru, þá virðist mér hún muni verða því heilagri, því réttlátari og betri sem hún er. Þessar breyt. eru a.m.k. ekki hættulegar fyrir virðingu hennar sem stjskr. Ég hygg nú, að þeir hv. þm., sem talað hafa móti þessu frv., finni það glöggt, að þeirra rök ná skammt. Enda sagði hv. 1. þm. Rang., þegar ég spurði um réttlátar till., sem væru betri heldur en þessar, að hann hefði öðrum málum að sinna. Vitanlega hafa þeir engin svör við slíkri spurningu, þó að þeim finnist engin þörf að leiðrétta það misrétti, sem þeir hafa sjálfir hagnað af.



Mér þykir leiðinlegt að geta ekki tekið mjög hátíðlega þau ummæli, sem hv. 2. þm. Skagf. lét falla um mig, - það mikla hrós. um gáfur mínar og hæfni til að starfa að þjóðfélaginu, - sökum þess, hve hann var æstur og óðamála, svo að hann, að því er virtist, vissi ógerla, hvað hann sagði. Það kom mjög berlega fram í ræðu hans, að hann fór algerlega villur vegar í því, sem hann sagði, að ég hefði haldið fram í minni ræðu. Hann sagði, að ég hefði lýst mig andvígan afgreiðslu þessa máls á þessu þingi. Þarna er hlutunum svo snúið við sem hægt er. Ég sagðist vera á móti því, að horfið væri frá kosningafrestuninni, eins og nú hefur verið gert. Og mér þætti gott, ef Framsfl. hefði átt í honum eins góðan stuðningsmann eins og sjálfstfl. á í mér til að standa við þær samþykktir, sem á sínum tíma voru gerðar um þetta. En ég sagði, að úr því að farið væri út í kosningar á annað borð, þá væri eðlilegast, að þetta mál lægi fyrir í sambandi við önnur mál, sem kosningar kynnu að snúast um. Hv. þm. hefur í því æðiskasti, sem greip hann, alveg snúið því við, sem ég sagði um þetta atriði. Hv. þm. hneykslaðist á till. minni og að mér skyldi finnast réttlátt að taka upp hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum. Það, sem mest getur hneykslað hann í sambandi við mína till., er sú skoðun mín, að lagfæra þurfi ranglæti það, sem fram hefur komið í kosningatilhöguninni, og að það skuli gert með þessum hætti. Það er undarlegt, að þetta hneykslanlega kosningafyrirkomulag skuli vera einmitt lagt til grundvallar fyrir kosningu til búnaðarþings, einmitt sama fyrirkomulagið og hér er um að ræða. Ég veit, að hv. þm. ber mikla virðingu fyrir Alþ. og honum er umhugað um þá stofnun, en hann ætti líka að bera virðingu fyrir búnaðarþinginu, þeirri stofnun, sem fer með málefni Búnaðarfélags Íslands, sem hefur valið hann sem trúnaðarmann með því að gera hann að búnaðarmálastjóra. Ef þetta kosningafyrirkomulag er eins hneykslanlegt og hann segir, hvers vegna beitti Framsfl. sér þá fyrir því á sínum tíma og þar með þessi háttv. þm., að þessi kosningatilhögun yrði upp tekin við kosningar til búnaðarþings? Ég vildi skjóta þessu hér inn í, í sambandi við það, sem hv. þm. sagði um mína till., og er bæði hollt og gott fyrir þennan hv. þm. að hugleiða þetta. Það er venja á Alþ., að þm. gera grein fyrir sínu atkv. og hvaða skilning þeir hafa lagt í það, sem þeir greiða atkv. um. Það má segja, að eins og málið stendur nú, má lita á mína brtt. á svipaðan hátt. Í henni felst grg. fyrir því, hver mín afstaða er til þessa atriðis í málinu, en þar með er engan veginn sagt, að þetta málsatriði þurfi að vera þess valdandi, að ég snúist g,egn málinu í heild eða þeim ákvæðum þess, sem eru miklu þýðingarmeiri eða meginkjarni málsins. Í öðru lagi sagði hv. þm., að með þessu frv. og brtt. minni við það væri verið að rýra áhrif dreifbýlisins svo mjög, og jafnvel þurrka út öll þeirra áhrif. Mér þykir undarlegt, ef bændur, sem eru í minnihlutaflokki í tvímenningskjödæmunum, séu ekki eins góðir sveitamenn og ekki eins líklegir til að standa fyrir málefnum sveitanna eins og þeir, sem af tilviljun í það skiptið eru þar í meirihlutaaðstöðu. Það er eins og þessir menn séu réttlausir, ef þeir eru í minni hl. í tvímenningskjördæmunum, og að þeir séu slíkir undirmálsmenn, að þeir megi ekki njóta réttar til beinna áhrifa í kosningaúrslitum samkvæmt viðurkenndum lýðræðisreglum - og að einskis góðs megi af þeim vænta í þjóðfélaginu. Ég get ekki annað en tekið þykkjuna upp fyrir þessa menn, hvort sem þeir eru í Sjálfstfl. eða Framsfl., og ég mótmæli því, að þeir kjósendur, sem þessi ummæli eru látin falla um, verðskuldi slíka fyrirlitningu, sem í þessu fellt. Þeim er jafnvel trúandi til að vinna gagn sinni stétt og landinu í heild eins og hinum. Ég mótmæli eindregið þessu gálausa gaspri, um leið og ég staðhæfi, að með auknu áhrifavaldi Sjálfstfl. á Alþ. sé betur séð fyrir hagsmunum sveitanna heldur en nú er gert.

*Steingrímur Steinþórsson: Ég ætla fyrst að minnast á það atriði, sem hv. þm. Borgf. drap á í byrjun ræðu sinnar. Hann talaði um, að ég hefði verið svo æstur, að ég vissi ekki, hvað ég sagði. Sjálfur talaði hv. þm. sig upp í svo mikinn æsing, að hann lauk ræðu sinni með því að gera mér upp orð, sem mér hafa aldrei til hugar komið. Ég hafi átt að segja, að minni hlutinn væri úrþvætti, og hann lemur sig allan utan og mótmælir þessu kröftuglega. Það er einmitt hv. þm. Borgf., sem veit ekki, hvað hann segir, og ég held honum farist ekki að tala um, að ég sé æstur. Það getur verið, að ég hafi að einhverju leyti farið rangt með það, sem hann sagði um kjördæmamálið, enda er oft erfitt að fylgjast með þræðinum í ræðum þessa hv. þm. Er það samrýmanlegt, úr því að hv. þm. er á móti einum kosningum, að hann gleypi við tvennum kosningum á sama sumrinu? Það er einkennileg röksemdafærsla að þykjast vinna fyrir almennri kosningafrestun og samþ. svo tvennar kosningar með litlu millibili. Þá minntist hv. þm. nokkuð á kosningafyrirkomulagið í búnaðarfélaginu. Ég var aldrei spenntur fyrir, að þetta fyrirkomulag yrði upp tekið, og ég skal, hvenær sem er, taka höndum saman við hann og koma upp einmenningskjördæmum til búnaðarþings. Það var samþ. á síðasta þingi, að tvískipta mætti kjördæmunum, ef þess væri óskað, og þeim yrði. breytt í einmenningskjördæmi. Hv. þm. Borgf. sér, hvert straumurinn stefnir í þessu efni, og það mun ekki standa á okkur framsóknarmönnum að vinna með honum að frekari breyt. á þessum grundvelli. Það þarf heldur ekki stjskrbreyt. til þeirra hluta. Ég skal nú ekkí ræða mikið um það, sem hæstv. forsrh. sagði. Ég er honum þakklátur fyrir, að hann skyldi standa hér upp og segja nokkur orð í þessu máli. Hann sagðist ætla að skýra frá afstöðu sinni í þessu máli í sambandi við útvarpsumræður, sem fram eiga að fara næstu kvöld, en það verða ekki umr. um stjórnarskrármálið. Nú hafði ég einmitt lagt áherzlu á, að ríkisstj. léti til sín heyra í þessu máli, áður en d. afgreiddi það, og það mun eiga að fara út úr d. í dag. Ég verð þó að sætta mig við það, sem hæstv. forsrh. sagði. En ég get ekki tekið því þegjandi, þegar hann talaði um leikaraskap Framsfl. í þessu máli og að hann hefði beitt málþófi til að tefja afgreiðslu þess. Annan daginn, sem hann situr í forsætisráðherrastóli, bregður hann Framsfl. um, að hann sé að beita málþófi. Ég býst við, að hæstv. forsrh., sem sjaldan sést í þessari d., hafi ekki vitað, hvenær umr. þessi byrjaði. Umr. þessi er búin að standa yfir í tæpar tvær klukkustundir, þegar forsrh. bregður Framsfl. um leikaraskap. og að hann ætli að hafa málþóf, af því að 3. umr. í Nd. um breyt. á stjórnskipunarl. landsins er búin að standa yfir tvo tíma! Ég held, að nokkuð mikil einræðiskennd sé strax farin að segja til sín á öðrum valdadegi hæstv. forsrh. Ég er alveg undrandi yfir að heyra þessi orð hæstv. forsrh. Hvernig er svo forsaga þessa máls? Hefur þessi nýskapaði meiri hluti sýnt svo mikinn dugnað í því að koma málinu áleiðis? Hvað er langt síðan frv. kom fram? Ég veit ekki betur en að það lægi óbreytt í 4–5 vikur, eftir að stjskrn. skildi við það, Þetta er allur dugnaður hv. meiri hl. við að koma fram málum í þinginu. Svo er komið með ávítur um, að málið sé rætt of mikið, ef 3. umr. stendur yfir í 2 klukkustundir1 Mér finnst varla sæmandi fyrir forsrh. að viðhafa slík ummæli. Hæstv. forsrh. talaði um, að við framsóknarmenn hefðum allir óráð, eins og við værum í dauðateygjunum. Ég efast ekkert um, að hann óski þess, að dauðastund okkar sé komin, pólitískt séð, en um það skulum við ræða að afloknum næstu kosningum. Hann hótaði mér því, að á yfirreið minni nú um kosningarnar skyldi hann koma á eftir. Hann er nú orðinn minn yfirmaður, og ég verð víst að hlýða honum að einhverju leyti, en ég vil vona, að hann stundi þá eftirreið vel, eftir því sem hann getur. Ég skal mæta honum, hvar sem hann kemur á fundi, og mér væri sönn ánægja að eiga við hann orðastað þar.

* Frsm. minni hl. (Sveinbjörn Högnason): Ég get ekki látið hjá líða að taka upp orð hv. 2. þm. Skagf. og lýsa undrun minni yfir framkomu hæstv. forsrh. Það fyrsta, sem hann hefur látið til sin heyra við afgreiðslu þessa máls, er það, að Framsfl. sé að beita málþófi, þegar búið er að ræða stutta stund um þetta mál. En mig furðar ekkert á því, þó að hæstv. forsrh. sé fámálugur í þessu máli, þar sem ég þekki forsögu þess, enda mun hann ekki hafa sem beztan málstað. En mig furðar á því, að hæstv. forsrh. skuli tala um málþóf í þessu sambandi, eftir að búið er að tefja þingið með afgreiðslu þessa máls um 5 vikur. Ég vil minna á, hvernig. vinnubrögðin hafa verið með fjárl, á þessu þingi. Það er í fyrsta skipti í sögunni, að fjárl. eru ekki lögð fram, fyrr en þingið hefur setið í 7 vikur, og síðan ekki afgreidd. Það er áreiðanlega ekki Framsfl. að kenna, hversu seint gengur með störf þingsins, og ástæðulaust að ásaka hann um málþóf. Hæstv. forsrh. heldur, að þegar hann sé búinn að koma sér í ráðherrastólinn, geti hann lifað vel og lengi í þeim sessi. Það er eftir að vita, hversu langlífur hann verður þar, og vonandi fer hann ekki lengi með völdin. Og ég er sannfærður um, að með þeim vinnubrögðum, sem hann beitir í þessu máli, verður hann ekki langlífur, stjórnarfarslega séð. Ef hann heldur, að hægt sé að afla sér fylgis og komast til vegs og virðingar með slíkum vinnubrögðum, skjátlast honum hrapallega. Réttarmeðvitund þjóðarinnar lætur ekki slíkt viðgangast. Þetta vildi ég segja, áður en málið yrði afgreitt úr deildinni. Ég held, að ríkisstj. hefði gott af að athuga sinn feril og hvað hefur orðið til þess að skapa henni völdin, sem hún hefur vonandi stutta stund. Ég sé ekki ástæðu til að ræða meira um þetta mál við hv. þm. V.-Ísf. Hann vildi halda því fram, að ég hefði sagt, að flokkar ættu að fá þm., þó að þeir hefðu ekki kjósendur. Hv. þm. getur snúið þessu á þann hátt, sem honum þykir þægilegast. En ég sagði, að með þessu frv. væri ætlazt til þess, að vissir menn kæmust að kjördæmunum, þó að þeir hefðu ekki nægilegt kjósendafylgi þar, og gætu þeir fengið atkv. annars staðar. M.ö.o., það er flokksvaldið, sem á að ráða, án tillits til þess, hvort þjóðin vill fela þessum mönnum umboð sín. Kjördæmin fá ekki að ráða sínum þm., heldur eru þeir kosnir annars staðar á landinu, og á þann hátt geta þeir menn orðið fyrir valinu, sem ekki eru hæfir til starfsins. Hv. þm. V: Ísf. sagði, að hann áliti stjskr. ríkisins því heilagri, því réttlátari sem hún væri. Ég efast um, að hún verði réttlátari eða heilagri, þó að þessi hv. þm. fáist við hana. Hann átti meginþáttinn að þeim breyt., sem gerðar voru á stjskr. 1933, og það lék ekki á tveim tungum hjá þjóðinni, að hún varð henni ekki helgari fyrir þær aðgerðir. Sams konar afleiðingar mundi það hafa, ef hv. þm. fer enn að vinna skemmdarverk á stjskr. ríkisins. Ég skil ekki, hvers vegna minni hl. í tvímenningskjördæmunum getur tapað vegna rangláts kjördæmaskipulags. Hv. þm. Borgf. sagði, að minni hl. væri eins góðir sveitamenn og meiri hl. Má það rétt vera. En sveitafólk hefur ekki sama skilning á félagsmálum og t.d. verkamenn í Óðni hafa hér, er þeir láta ávallt aðra vinna fyrir sig, - en ég segi afdráttarlaust, að þeir verkamenn hafa ekki þann rétta skilning. En mergurinn málsins er sá, að Sjálfstfl. sér, að hann er í minni hl. í tvímenningskjördæmunum, en vill láta þennan minni hl. ráða. Á þessu ranglæti situr núverandi ríkisstj., sem hæstv. forsrh. er svo gleiðgosalegur yfir. En spá mín er sú, að hann njóti ekki lengi valdanna og ekki miklu lengur en landi hans, sem hér var um skeið hundadagakonungur.