Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Egill Jónsson, 3. þm. Austurl., Gunnlaugur Stefánsson, 5. þm. Austurl., Jóhanna Sigurðardóttir, 12. þm. Reykv., Jón Kristjánsson, 2. þm. Austurl., Sólveig Pétursdóttir, 6. þm. Reykv., Össur Skarphéðinsson umhvrh.

Samkomulag hefur orðið um það milli þingflokka, sbr. 48. gr. þingskapa, að talsmenn annarra flokka en flokks utanrrh. hafi ræðutíma allt að 30 mínútur í fyrra sinn. Fyrirkomulag umræðunnar verður þá þannig að utanrrh. og talsmenn þingflokka hafa allt að 30 mínútur í fyrra sinn og allt að 15 mínútur í síðara sinn. Aðrir þingmenn og ráðherrar allt að 15 mínútur, tvisvar. Gert verður hlé á þessum fundi milli klukkan eitt og tvö.

Virðulegi forseti. Alþingi Íslendinga samþykkti undir árslok niðurstöður Úrúgvæ-viðræðna GATT og stofnaðild Íslands að Alþjóðaviðskiptastofnuninni. U.þ.b. 80 ríki eða ríkjasambönd sem samanlagt velta 90% af heimsviðskiptum með vörur og þjónustu hófu nýja árið sem stofnaðilar. Þetta er einhver heillavænlegasta ákvörðun sem tekin hefur verið varðandi tengsl okkar við útlönd. Fá ríki eiga eins mikið undir því og Ísland að festa í sessi öruggar reglur um alþjóðaviðskipti. Á vettvangi hinnar nýju stofnunar höfum við góða aðstöðu til þess að tryggja íslenska hagsmuni. Þetta á ekki síst við um fjarlæga markaði en sókn íslenskra fyrirtækja á markaði í Austur-Asíu er einhver athyglisverðasti þáttur í þróun íslenskra utanríkisviðskipta undanfarin ár. Innan stofnunarinnar verður úrlausn deilumála skilvirkari en áður og möguleikar ríkja að leita réttar síns verða betri. Óhætt er að fullyrða að Alþjóðaviðskiptastofnunin og samningar hennar muni leiða til bætts efnahagsástands í heiminum á næstu árum með tilheyrandi áhrifum á efnahagsumhverfi og viðskiptakjör Íslands. Samningsniðurstöður Úrúgvæ-viðræðnanna fela í sér verulegar tollalækkanir fyrir íslenskar útflutningsvörur og sóknarfæri á mikilvægum framtíðarmörkuðum. Umfang Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar verður mun meira en GATT sem náði eingöngu milli vöruviðskipta. Stofnunin mun að auki fjalla um þjónustuviðskipti, hugverkaréttindi í viðskiptum og fjárfestingar í viðskiptum. Jafnframt styrkir stofnunin og samningar hennar upphaflega ákvæði GATT-samningsins. Hefðbundin en viðkvæm svið eins og viðskipti með landbúnaðar- og vefnaðarvörur eru færð með skýrum hætti undir hennar umsjón. Þá verður stofnunin vettvangur fyrir nýja samningalotu með það að markmiði að stuðla að enn frekara frjálsræði í viðskiptum. Mikilvægt er fyrir okkur að ganga ákveðin til verks innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og nýta til fulls þau tækifæri sem þar gefast. Á það t.d. við um þær umræður sem þegar eru hafnar um tengsl viðskipta- og umhverfismála. Umræðurnar eiga ekki síst erindi til okkar Íslendinga sem byggjum þjóðarbúskap okkar á nýtingu náttúruauðlinda í hreinu og ómenguðu umhverfi. Viðskipta- og umhverfisnefnd Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar hefur þessi mál nú til umfjöllunar og er full ástæða til að fylgjast þar með frá upphafi. Innan nefndarinnar virðist vera víðtæk samstaða um að koma í veg fyrir að verndarstefna í viðskiptum verði dulbúin sem umhverfisvernd. Eitt af meginviðfangsefnum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar er að tryggja að samningsaðilar framkvæmi skuldbindingar Úrúgvæ-viðræðnanna. Það hlýtur að vera metnaðarmál okkur Íslendingum að forðast að fyrstu skref okkar á þessum vettvangi leiði til gagnrýni og hugsanlegra gagnaðgerða. Í GATT-umræðunum hér á landi var um fátt meira rætt en áhrifin á íslenskan landbúnað. Af þeirri umræðu mátti oft og tíðum draga þá ályktun að samningurinn um Alþjóðviðskiptastofnunina fjallaði einungis um landbúnað eða að samningurinn feli í sér aðför að íslenskum landbúnaði og bændastétt. Því fer fjarri. Sá samningur um landbúnað sem hér um ræðir á rætur að rekja til þess að almenn samstaða hefur myndast á alþjóðavettvangi um að verndarhyggja hafi leitt viðskipti með landbúnaðarvörur á villigötur. Kostnaðarsöm og óhagkvæm styrkja- og verndarkerfi eru að sligast undan eigin þunga, bændum jafnt sem neytendum til óþurftar. Alþjóðlegu umbótaferli hefur nú verið hrint í framkvæmd. Almennt séð færir það landbúnaðarviðskipti úr myrkviðum hafta og banna í átt til frjálsari viðskiptahátta. Stuðlað er að opnun markaða, reglur settar um beitingu innanlandsstyrkja, dregið úr útflutningsbótum en tollar koma í stað magntakmarkana og annarra innflutningshindrana. Háar tollabindingar sýna að ekki var um sársaukalausar breytingar að ræða þegar vopnabúr verndarhyggjunnar var umreiknað í tollígildi. Landbúnaðartilboð Íslands er dæmi um þetta. Þar má finna tollabindingar upp á mörg hundruð prósentustig. Full ástæða er til að óttast að verði heimildir til tollálagningar nýttar til hins ýtrasta muni umbótaferlið ekki hafa tilskilin áhrif hér á landi. Alþingi hefur ályktað að nauðsynlegar laga- og tollabreytingar skuli gerðar með hliðsjón af landbúnaðartilboði Íslands til að veita innlendri framleiðslu nauðsynlega vernd. Varast ber þó að túlka nauðsynlega vernd sem hámarksvernd. Það væri andstætt markmiði landbúnaðarsamnings Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og okkar eigin hagsmunum. Sóknarfæri eru fyrir íslenskan landbúnað jafnt og aðra framleiðslu í því frjálsræði sem Alþjóðaviðskiptastofnunin boðar. Vanda verður til framkvæmdarinnar ef þau eiga að nýtast. Hvað varðar framtíð EES-samningsins hefur nú það mat mitt að hann stæðist áfram verið staðfest af öllum hlutaðeigandi aðilum á fundi ráðherraráðs EES 20. des. sl. EES-samningurinn verður áfram traustur grunnur samskipta Íslands og Evrópusambandsins. Það sem þó hefur ekki gengið eftir er að EFTA-megin borðsins er Ísland ekki eitt á báti. Norðmenn munu leggjast á árar með okkur og ef að líkum lætur einnig Liechtenstein frá 1. maí nk. Þetta breytir því þó ekki að róðurinn verður þyngri en áður. Stofnanir EES verða hins vegar umfangsmeiri en annars hefði orðið og ýmiss konar hagræði má af þeim hafa. Fæstum mun til hugar koma að fela okkar ágætu bræðraþjóð Norðmönnum forsvar í íslenskum utanríkis- og viðskiptamálum. Samstarf Íslands og Noregs verður því að vera á jafnréttisgrundvelli. Íslensk stjórnsýsla verður að vera þess umkomin að leggja sjálfstætt mat á þróun og horfur innan ESB og það hvernig íslenskum hagsmunum verður best borgið. Því er nauðsynlegt í ljósi stöðugrar þróunar á löggjöf Evrópusambandsins að tryggja að Íslendingar fylgist vel með málaflokkum EES-samningsins og byggi upp samskiptanet innan einstakra stofnana sambandsins og við aðildarríki þess. Í þessum tilgangi hefur ríkisstjórnin ákveðið að fjölga fulltrúum ráðuneyta í fastanefnd Íslands í Brussel þannig að flest ráðuneyti geti frá miðju ári fylgst með og haft áhrif á þróun einstakra málaflokka. Yfirumsjón með samningnum í heild sinni verður í höndum utanrrn. EES-samningurinn býður einnig upp á eflingu pólitísks samráðs sem nauðsynlegt er að nýta. Ríkisstjórnin samþykkti 27. jan. sl. að í samvinnu við Noreg verði leitað eftir sem víðtækustu samráði við aðildarríki ESB um utanríkis- og öryggismál á grundvelli yfirlýsingar EES-samningsins um pólitísk skoðanaskipti. Rétt er að leggja áherslu á að um er að ræða framkvæmd heimildar sem þegar er fyrir hendi á grundvelli EES-samningsins. Ljóst má vera að EES-samningurinn býður upp á mikla möguleika til frekara samstarfs við viðskiptaaðila okkar og bandamenn í Evrópu sem rétt er að þróa sem mest með íslenska hagsmuni í huga. Vegna breytinga á tollum fyrrverandi EFTA-ríkja um síðustu áramót skerðast viðskiptakjör Íslands í þessum löndum ef ekkert verður að gert. Framkvæmdastjórnin gat ekki tekið upp viðræður um málið fyrir áramót þrátt fyrir kröfur íslenskra stjórnvalda. Í því sambandi óskaði framkvæmdastjórnin eftir upplýsingum um viðskipti Íslands við fyrrverandi EFTA-ríki nokkur ár aftur í tímann. Íslensk stjórnvöld urðu við þeirri ósk og bíða nú eftir viðbrögðum. Á grundvelli upplýsinganna mun framkvæmdastjórnin gera tillögur um bráðabirgðatilhögun í formi tollfrjálsra innflutningskvóta fyrir okkar mikilvægustu afurðir. Þetta gefur aðilum lengri frest til að ljúka samningaviðræðum vegna breytinga á viðskiptakjörum fyrir Ísland. Það féll í hlut Íslands að stýra EFTA-fleyinu í sinni gömlu mynd síðasta spölinn. Ísland tók við formennsku samtakanna 1. júlí á sl. ári. Á formennskutímanum síðari hluta árs 1994 þurfti að ganga frá viðskilnaði og uppgjöri við þau ríki sem yfirgáfu stofnunina. Þau ríki sem gengu úr samtökunum munu taka þátt í rekstri stofnunarinnar fram á mitt þetta ár en frá og með þeim tíma munu Noregur, Ísland, Sviss og Liechtenstein kosta reksturinn. Frá upphafi var ljóst að Stokkhólmssamningurinn yrði áfram við lýði og myndaði ramma um samskipti EFTA-ríkjanna sem eftir yrðu. Nú hafa einnig náðst samningar um það hvernig rekstri EFTA sem stofnunar verði háttað í nýrri mynd. Hið nýja EFTA verður minna að vöxtum. Gert er ráð fyrir því að starfsmenn verði um 55 talsins en voru 170 þegar mest var. Eftirlitsstofnun EFTA verður áfram rekin í Brussel en hún verður minni í sniðum. Ætlunin er að tryggja ýtrasta sparnað með samnýtingu húsnæðis og rekstrarkostnaðar EFTA og eftirlitsstofnunar. Það virðist geta verið hagstæður kostur að flytja EFTA-dómstólinn til Lúxemborgar m.a. til þess að auka aðgang dómara að aðstöðu Evrópudómstólsins þar. Þetta er nú til athugunar en reynt verður að tryggja að röskun á starfsemi dómstólsins verði sem minnst. Aðild að Evrópusambandinu er ekki á stefnuskrá þessarar ríkisstjórnar. Á undanförnum árum hafa þó ýmsir, þar með talinn sá sem hér stendur, hvatt til þess að allir kostir verði athugaðir vandlega þegar rætt er um framtíð Íslands í Evrópu. Það ræðst ekki fyrr en á hólminn er komið hvaða kjör standa til boða. Full samstaða er um það meðal íslensku þjóðarinnar að fiskimiðin séu ekki föl. Þau eru að lögum sameign Íslendinga allra og verða aldrei skiptimynt í samningaviðræðum. Stjórnarskrárbinding sameignarákvæðis fiskveiðistjórnarlaganna tæki af öll tvímæli um það. Fullvíst er að Evrópusambandið mun seint sækjast eftir því að Ísland verði aðildarríki. Þaðan munu því ekki berast nein boð. Frumkvæði um að sækjast eftir aðild getur aðeins komið frá Íslendingum sjálfum og ekki fyrr en um það hefur skapast pólitísk samstaða. Vel má vera að Evrópusambandið hafni frekari aðildarviðræðum þar til úrslit ríkjaráðstefnunnar liggja fyrir en hún er þegar á næsta ári. Kýpur og Malta gera sér reyndar vonir um að aðildarviðræður þeirra geti hafist fyrr en Evrópusambandið hefur enn ekki tekið um það endanlega ákvörðun. Hvað sem því líður verður pólitísk umræða að fara hér fram áður en við getum með góðri samvisku sagt að sérstaða Íslands sé slík að Evrópusambandsaðild komi ekki til greina. Út á við tel ég að við eigum að senda þau boð að Ísland eigi sér þegnrétt í samfélagi Evrópu og sanngjarna kröfu á því að tekið verði tillit til lífshagsmuna Íslands. Ákvörðun um að sækja ekki um aðild eða höfnun umræðu um hugsanlega aðild er út af fyrir sig afdrifarík ákvörðun. Frá því að ég greindi Alþingi fyrr í vetur frá stöðu mála á vettvangi Atlantshafsbandalagsins hefur það markverðast gerst að utanríkisráðherrar bandalagsins tóku um það ákvörðun á haustfundi 1. des. sl. að hefja athugun á stækkun þess. Áhersla verður lögð á að skoða og skilgreina forsendur fyrir því af hverju bandalagið skuli stækkað og jafnframt hvernig að fjölgun aðildarríkja yrði staðið. Hér er um að ræða vel ígrundað og varfærið skref til undirbúnings hugsanlegrar inntöku nýrra aðildarríkja. Samfara þessu er lögð höfuðáhersla á að tryggja að ekki myndist nýjar átakalínur í Evrópu. Þessi stefnumörkun er íslenskum stjórnvöldum að skapi. Fullsnemmt er að ákvarða hvenær ný ríki fái aðild að bandalaginu og einkar mikilvægt er að stækkunin, ef af verður, fari þannig fram að ekki dragi úr styrk bandalagsins, þessa árangursríkasta varnarsamstarfs vestrænna ríkja. Tryggja þarf þetta höfuðmarkmið bandalagsins. Fyrir okkur Íslendinga er og verður aðildin að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarfið við Bandaríkin á grundvelli hennar bjargföst undirstaða stefnu okkar í öryggis- og varnarmálum. Áhersla okkar á vettvangi Atlantshafsbandalagsins og annarra öryggis- og varnarsamtaka hlýtur áfram að verða sú að efla traust tengsl yfir Atlantshafið og styðja áframhaldandi virka þátttöku Norður-Ameríku í öryggis- og varnarmálum Evrópu. Á þessari öld höfum við í tvígang orðið vitni að því að evrópsk borgarastyrjöld leiddi til alheimsátaka. Hin hræðilega atburðarás í rússneska lýðveldinu Tsjetsjeníu hefur óneitanlega áhrif á samskipti Rússlands við umheiminn þótt flestir telji að þar sé um innanríkismál að ræða. Mannréttindi og mannúðaraðstoð eru hins vegar ekki einkamál ríkja eins og alþjóðasamþykktir staðfesta. Á því sviði verður að halda Rússlandi að sínum skuldbindingum ekki síður en öðrum ríkjum. Þótt andi köldu í samskiptum Rússlands og Atlantshafsbandalagsins þessa dagana hljótum við að vona að úr rætist sem fyrst. Óneitanlega tekur tíma að byggja upp traust eftir hálfrar aldar spennuástand. Við Íslendingar hljótum að styðja slíka viðleitni, bæði á vettvangi fjölþjóðlegra samskipta og tvíhliða samskipta. Í heimsókn minni til Rússlands 19. des. sl. var undirrituð yfirlýsing um samskipti ríkjanna í þeim anda. Fram undan er afar flókin umræða um fyrirkomulag öryggismála í Evrópu. Atlantshafsbandalagið hefur, eins og að ofan greinir, hafið vinnu hvað þetta varðar þar sem áhersla er lögð á væntanlega stækkun þess. Evrópusambandið er nú að móta hugmyndir sínar um sameiginlega utanríkis- og öryggismálastefnu sem væntanlega verður lögð fyrir milliríkjaráðstefnu þess á næsta ári. Vestur-Evrópusambandið hefur þegar hafið vinnu við mótun sameiginlegrar varnarstefnu sem Evrópusambandið gerir væntanlega sinni ásamt því að hefja ígrundun varðandi öryggispólitísk málefni almennt. Vestur-Evrópusambandið er nú orðið samstarfsvettvangur 27 Evrópuríkja um evrópsk öryggis- og varnarmál. Samfara aðild að Evrópusambandinu hafa Svíþjóð, Finnland og Austurríki þegar gerst áheyrnaraðilar. Fjölgun aðildarríkja Vestur-Evrópusambandsins og sú umræða sem þar er nú að hefjast um sameiginlega varnarstefnu sýnir mikilvægi þess fyrir Ísland að hafa þann aðgang sem aukaaðild veitir til að geta fylgst með og haft áhrif á öryggismálaþróun sem varðar Evrópu alla. Rétt er að vekja athygli á því að með áheyrnaraðild Finna og Svía að Vestur-Evrópusambandinu eru Norðurlöndin nú í fyrsta skipti öll aðilar að sama varnarbandalagi þótt með mismunandi hætti sé. Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu er einnig að hefja umfangsmikla athugun á hugsanlegri skipan öryggismála í Evrópu. Þrátt fyrir viss vonbrigði varðandi árangur á leiðtogafundi RÖSE sl. desember náðist þó sá árangur að RÖSE-ferlið var gert að stofnun og fer fram vaxandi starf innan hennar. Loks má nefna að Evrópuráðið hefur með óbeinum hætti látið öryggismál til sín taka með áherslu á lýðræðislegt öryggi og aðstoð við uppbyggingu lýðræðislegra stofnana og stjórnkerfis í fyrrverandi kommúnistaríkjum. Stefnt er að útgáfu ítarlegs upplýsingarits um Evrópuráðið á vegum utanrrn. í náinni framtíð. Af þessu yfirliti má ljóst vera að gerjun í öryggismálum í Evrópu er veruleg. Áhrif stækkunar Evrópusambandsins og væntanlega Atlantshafsbandalagsins tengjast þessari umræðu. Öll ríki Mið- og Austur-Evrópu sem sækjast á annað borð eftir aðild að Atlantshafsbandalaginu leggja jafnframt mikla áherslu á aðild að því og Evrópusambandinu. Stjórnvöld í ýmsum Evrópusambandsríkjum hafa einnig lagt áherslu á að stækkun Atlantshafsbandalagsins og Evrópusambandsins verði að haldast í hendur. Ísland verður að halda öllum seglum í þessu ölduróti evrópskra öryggismála. Vissulega er Atlantshafsbandalagið okkar mikilvægasta haldreipi eins og áður segir og verður um fyrirsjáanlega framtíð. Enginn þarf að efa áherslu okkar á mikilvægi þess og tengslanna í vestur. En vel er þó líklegt að öryggispólitískar ákvarðanir sem teknar verða í öðrum samtökum kunni að hafa mikilvæg áhrif á okkar öryggismál. Atlantshafsbandalagið getur ekki orðið eini grundvöllur framtíðarfyrirkomulags í öryggismálum þessarar álfu. Til þess dugir stofnsamningur þess einfaldlega ekki. Einhvers konar verkaskipting milli Atlantshafsbandalagsins, Evrópusambandsins, Vestur-Evrópusambandsins og hinnar nýju öryggis- og samvinnustofnunar, ÖSE, er ekki ólíkleg niðurstaða af þessari öryggismálaumræðu þar sem jafnvægi skapast og öryggi allra Evrópuríkja verður vonandi tryggt. Í aðdraganda þeirrar ákvörðunar verðum við að taka ábyrgan þátt. Í febrúar 1992 samþykkti ríkisstjórnin að tillögu minni breytingar í frjálsræðisátt á fyrirkomulagi varnarframkvæmda sem kostaðar eru af Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins. Í framhaldi af því hafa staðið yfir samningar við mannvirkjasjóðsnefndina og bandarísk stjórnvöld. Af hálfu íslenskra stjórnvalda var í þessum samningum lögð áhersla á að verk yrðu boðin út innan lands hvenær sem unnt væri og komið væri á opnu og skilvirku kerfi sem stuðlaði að þátttöku fyrirtækja í útboðum. Þá var af okkar hálfu lögð áhersla á að útboðsskilmálar yrðu sniðnir að ákvæðum íslensks staðals um byggingarframkvæmdir. Þetta hefur gengið eftir og er nú verið að leggja síðustu hönd á útboðsskilmála fyrir fyrsta verkið sem boðið verður út hér á landi samkvæmt þessu nýja kerfi. Þessi niðurstaða er fyrsti liður í nauðsynlegri aðlögun á fyrirkomulagi verktöku fyrir Atlantshafsbandalagið og varnarliðið. Við þá endurskoðun þarf að hafa í huga að auka frjálsræði í ljósi breyttra aðstæðna á verktakamarkaði og kröfu varnarliðsins um ráðdeild í rekstri varnarstöðvarinnar í Keflavík. Á hinn bóginn verður einnig að hafa í huga hagsmuni Suðurnesjamanna sem byggja atvinnu- og rekstrarumhverfi að stóru hluta á samskiptum við varnarliðið. Sá vonarneisti sem kviknaði við friðarumleitanir Carters, fyrrum Bandaríkjaforseta, í Bosníu-Hersegovínu fyrir jól hefur enn ekki orðið að friðarloga. Enn eru tillögur tengihópsins svokallaða eini raunhæfi samningagrundvöllurinn sem hægt er að byggja friðarsamkomulag á. Það er vissulega ánægjulegt að hægt verður að halda áfram þátttöku Íslands í friðargæslu í Bosníu-Hersegovínu. Þátttaka þessi hefur fært heim sanninn um það að Ísland vill leggja fleira til en orðin tóm og eftir þessu hefur verið tekið meðal bandalagsþjóða okkar. Nú líður óðum að endurskoðunarráðstefnunni um samninginn gegn útbreiðslu kjarnavopna. Afar mikilvægt er að styrkja þann samning og gefa honum ótakmarkaðan gildistíma. Komið hefur í ljós á undirbúningsfundi í lok janúar að enn ber mikið í milli en mikið er í húfi að takist að framlengja þennan tímamótasamning. Í síðustu viku ákvað Bandaríkjastjórn að framlengja einhliða stöðvun kjarnavopnatilrauna, a.m.k. fram í september 1996 en þá eru vonir við það bundnar að hægt verði að undirrita samning um allsherjarbann við kjarnasprengingum. Vonandi mun þessi ákvörðun auðvelda samstöðu allra þjóða varðandi þennan umdeilda en mikilvæga málaflokk almennt og sérstaklega stuðla að ótakmarkaðri framlengingu samningsins. Samningurinn um bann við efnavopnum tók ekki gildi um áramót eins og bjartsýnustu áætlanir höfðu gert ráð fyrir þar sem undirbúningur að fullgildingu hefur reynst flóknari en ráð var fyrir gert. Enn vantar verulega upp á þann fjölda staðfestinga sem nauðsynlegur er til að hann öðlist gildi. Stefnt er að því að hægt verði að leggja samninginn fyrir Alþingi til staðfestingar fjótlega. Sameinuðu þjóðirnar verða eins og kunnugt er 50 ára þann 24. okt. á þessu ári. Á þeim merku tímamótum gefst kærkomið tækifæri til þess bæði að horfa fram á veginn og beina sjónum að því sem vel hefur tekist í starfsemi þeirra. Samtökin hafa oft sætt gagnrýni, sérstaklega að því er varðar varðveislu friðar og öryggis í heiminum. Allir ættu þó að geta verið sammála um að vel hefur tekist til á mörgum sviðum sem tryggja undirstöðu friðar og öryggis. Þannig hefur starf Sameinuðu þjóðanna á sviði nýlendu- og sjálfstæðismála og við eflingu mannréttinda óneitanlega verið árangursríkt. Umtalsverður árangur hefur einnig náðst á undanförnum árum á sviði umhverfis- og þróunarmála. En þessi tímamót í sögu Sameinuðu þjóðanna eru ekki einungis tilefni til að minnast þess sem vel hefur verið gert. Vandamál heimsins sem samtökin þurfa að glíma við hafa síst minnkað og sífellt meiri kröfur eru gerðar til stofnunarinnar. Engin teikn eru á lofti um að stefni í friðarátt í heiminum og ekkert bendir til þess að mikilvægi Sameinuðu þjóðanna við varðveislu sameiginlegs öryggis hafi minnkað. Mikilvægt er því að laga stofnunina að breyttum aðstæðum svo hún verði vandanum vaxin. Í þessu ljósi ber einnig að túlka endurskoðun á starfsemi öryggisráðsins sem hefur fengið aukið mikilvægi á undanförnum árum. Ráðgert er að fleiri ríkjum verði gefinn kostur á að eiga sæti í ráðinu í náinni framtíð. Mikilvægt er að fjölgun í öryggisráðinu verði takmörkuð og þannig háttað að hún dragi ekki úr getu þess til að bregðast á árangursríkan og skjótan hátt við vandamálum sem upp koma. Að sama skapi er mikilvægt fyrir Ísland að tryggt að smærri ríki eigi þess kost að eiga sæti í ráðinu. Búast má við því að breytingar verði á norrænu samstarfi á vettvangi Sameinuðu þjóðanna á komandi árum eftir inngöngu Finnlands og Svíþjóðar í Evrópusambandið þótt norrænt samstarf muni halda áfram á þeim vettvangi sem annars staðar. Hætt er við að Norðurlönd verði að draga úr samstarfi sínu og muni koma sjaldnar saman og fram sem einn samstæður hópur. Því veldur einkum að Evrópubandalagsríkin koma fram sameiginlega í flestum málaflokkum. Verulegur tími fulltrúa Evrópusambandsríkja fer í innbyrðis samráð. Lítill tími verður því aflögu fyrir samráð Norðurlandanna. Á sama tíma og íslensk stjórnvöld kappkosta að viðhalda norrænu samstarfi á vettvangi Sameinuðu þjóðanna eftir því sem við verður komið verður að huga að leiðum til þess að efla þátttöku Íslands í starfsemi Sameinuðu þjóðanna og fyrirbyggja þannig að rödd Íslands veikist á þeim vettvangi. Ríkisstjórnin hefur m.a. af þeirri ástæðu ákveðið, að tillögu minni, að Ísland sækist eftir aðild að efnahags- og félagsmálaráði Sameinuðu þjóðanna. Aðild mun auka möguleika á nánara samstarfi við ríki sem eiga sömu hagsmuna að gæta og Ísland, t.d. á sviði hafréttarmála, umhverfismála og mannréttindamála. Sameinuðu þjóðirnar hafa á undanförnum fjórum árum boðað til fjögurra alþjóðlegra ráðstefna þar sem mannlegi þátturinn hefur verið í fyrirrúmi, þ.e. leiðtogafundar Sameinuðu þjóðanna í New York um málefni barna, ráðstefnu Sameinuðuð þjóðanna í Ríó um umhverfi og þróun, alþjóðaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um mannréttindi í Vín og loks nýlokinnar ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Kaíró um mannfjölda og þróun. Ein af grundvallarniðurstöðum allra þessara ráðstefna hefur verið ákall um aukna samstöðu samfélags þjóðanna við lausn alþjóðlegra vandamála. Mikilvægur leiðtogafundur um félagsmál stendur nú fyrir dyrum í mars í Kaupmannahöfn. Ráðstefna Sameinuðu þjóðanna um málefni kvenna verður haldin í Peking næsta haust. Mannréttindi kvenna eru viðfangsefni ráðstefnunnar í Peking. Undirbúningsnefnd Íslands hefur tekið mið af þessu meginþema við undirbúningsstarf sitt. Undirbúningsnefndin hefur látið taka saman handbók um mannréttindi kvenna þar sem helstu efnisatriði samninga og yfirlýsinga sem varða rétt kvenna sérstaklega eru rakin. Einnig er áætlað að gefa út bækling með helstu upplýsingum um ráðstefnuna. Undirbúningsnefndin hefur gætt þess í hvívetna að hafa samráð við kvennahreyfingar og önnur félög sem vinna að jafnrétti kvenna og karla. Þá hafa stjórnmálaflokkarnir átt fulltrúa í ráðgjafahópi undirbúningsnefndarinnar. Skýrsla Íslands til Sameinuðu þjóðanna um stöðu kvenna hér á landi er á lokastigi. Við gerð hennar hefur verið haft samráð við fjölda kvenstofnana og annarra aðila. Skýrslan verður send nefndum Alþingis áður en endanlega verður frá henni gengið. Athygli skal vakin á því að ítarlegri skýrslu um starfsemi 49. allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna árið 1994 hefur verið dreift á Alþingi. Starfshópur um stefnumörkun í úthafsveiðimálum hefur haldið áfram vinnu sinni við undirbúning málflutnings Íslands á úthafsveiðiráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Íslenska sendinefndin hefur á undanförnum vikum unnið að því að kynna tillögur okkar sem taka mið af að tryggja sérstöðu og hagsmuni Íslands sem best. Það að fá aðrar þjóðir til að taka tillit til sérstöðu Íslands vegna mikilvægis fiskveiða, hvort sem þær eru nær eða fjær, er lykilatriði í okkar málflutningi. Breytingartillögum Íslands við texta formanns ráðstefnunnar hefur verið dreift til allra aðildarríkja hennar. Þær taka mið af því að tryggja með svipuðum hætti og í 71. gr. hafréttarsamningsins rétt ríkja sem eru efnahagslega í mjög miklum mæli háð nýtingu lífrænna auðlinda. Það er skýlaus stefna okkar að vinna að gerð bindandi alþjóðasamnings um deilistofna og miklar fartegundir á úthafinu, tryggja rétt strandríkja við nýtingu auðlindanna á aðlægum svæðum við efnahagslögsöguna og koma á virku kerfi fiskveiðistjórnunar og fiskverndar utan við 200 sjómílur. Væntanlegur samningur um stjórnun fiskveiða á úthöfunum mun verða stór áfangi í baráttu okkar Íslendinga fyrir verndun fiskstofna og lífríki hafsins. Samningnum er ætlað að setja reglur um stjórnun fiskveiða utan efnahagslögsögunnar. Hann mun því verða ásamt hafréttarsamningnum hinn alþjóðlegi lagagrunnur um verndun, stjórnun og nýtingu fiskstofna. Á fundi mínum með Andrei Kozyrev, utanríkisráðherra Rússlands, þann 19. des. sl. var ákveðið að halda fund embættismanna til að fjalla um málefni Barentshafs og fiskveiða Íslendinga þar. Einnig var ákveðið að stefna að þríhliða fundi milli Íslands, Rússlands og Noregs. Í sameiginlegri yfirlýsingu um grundvallaratriði í samskiptum Íslands og Rússlands sem undirrituð var á fundi mínum og utanríkisráðherra Rússa eru ákvæði sem lúta að stofnun sameiginlegrar nefndar sem ræða skal samvinnu ríkjanna á sviði efnahagsmála og viðskipta, þar með talin samvinna um fiskveiðar og nýtingu lífrænna auðlinda hafsins. Á fundum embættismanna landanna í Múrmansk þann 20. jan. sl. var síðan rætt um mögulegan samvinnugrundvöll á sjávarútvegssviðinu. Íslendingar hafa frá upphafi veiða í Smugunni svokallaðri og frá upphafi ágreinings um þær lýst sig fúsa til samninga um málið. Við teljum eðlilegt að Íslendingar fái varanlegan aðgang að veiðum í Barentshafi og raunhæfan en sanngjarnan kvóta til þorskveiða sem af fiskverndarástæðum væri tengdur stofnstærð Barentsþorksins. Ég vil lýsa þeirri von minni að viðsemjendur okkar, Norðmenn og Rússar, skilji mikilvægi þessara veiða fyrir okkur og að samningar megi takast á næstunni um þetta mál. Eins og alþjóð er kunnugt undirrituðu sjávarútvegsráðherrar Noregs og Kanada samning milli landanna þann 9. jan. sl. um fiskverndun og framkvæmd fiskverndarákvæða. Í samningi þessum er ákvæði sem lýtur að fiskverndarsvæðinu við Svalbarða þar sem ríkin viðurkenna rétt Noregs til að fara með óskoraðan fullveldisrétt og lögsögu sem strandríki ber samkvæmt hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna og að Svalbarðasamningurinn frá 9. febr. 1920 nái ekki til svæðisins. Kanadísk stjórnvöld hafa fengið lögfræðilega álitsgerð okkar um málið og hef ég óskað þess að þau endurskoði umrætt ákvæði samningsins. Norðmenn geta einungis sótt rétt sinn til fiskverndarlögsögunnar á grundvelli Svalbarðasamningsins og þurfa að virða réttindi annarra ríkja samkvæmt samningnum. Þess skal getið að Noregur og Kanada eiga eftir að undirrita og staðfesta þennan tvíhliða samning. Í ræðu minni um utanríkismál síðastliðinn október vakti ég máls á mikilvægi þess að tekist yrði á við hvalveiðimálið sem enn væri óleyst. Rétt er að árétta mikilvægi þess að á því máli verði tekið af varfærni en festu, enda um viðkvæmt utanríkispólitískt mál að ræða sem hefur áhrif út fyrir þrönga, efnislega skilgreiningu þess. Við lausn þessa máls verður að gefa gaum að hvoru tveggja í senn, grundvallarsjónarmiðum okkar og langtímahagsmunum varðandi nýtingu auðlinda og samskiptum okkar við helstu viðskiptaaðila og bandamenn. Lausn málsins verður að finna stað innan alþjóðlegra viðurkenndra vébanda. Undir lok sl. árs ákváðum við sjútvrh. að setja á fót starfshóp til að meta hvernig hagsmunum Íslands verði best borgið á alþjóðavettvangi í máli þessu og í þeim tilgangi m.a. að undirbúa viðræður við þá erlendu aðila sem málið varðar. Ég ítreka mikilvægi þess að framganga okkar í þessu máli verði vel ígrunduð og markviss. Virðulegi forseti. Fáar þjóðir eiga eins mikið undir því að eiga góð samskipti við umheiminn og við Íslendingar. Sagan kennir okkur að þegar þau eru opin og frjáls vegnar þjóð okkar vel en miklu miður þegar hafta- og einangrunarhyggja ríkir. Okkur Íslendingum er hollt að leita jafnan lausna á sviði utanríkismála með þetta í huga. Á þeim stutta tíma sem til þess er ætlaður hef ég gert grein fyrir nokkrum þeim höfuðatriðum á sviði utanríkismála sem fjalla þarf um. Þær umræður sem nú fara í hönd þurfa þó ekki að takmarkast við þetta yfirlit.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það með hæstv. utanrrh. sem hann sagði í lok sinnar ræðu að fáar þjóðir eiga eins mikið undir því að eiga góð samskipti við umheiminn og við Íslendingar og það er mjög mikilvægt nú þegar miklar breytingar eru á sviði utanríkismála í heiminum að við metum stöðu okkar af raunsæi og tryggjum það höfuðmarkmið íslenskrar utanríkisstefnu að varðveita sjálfstæði og fullveldi íslensku þjóðarinnar og tryggja öryggi okkar og efla viðskipti við aðrar þjóðir. Við í Framsfl. höfum talið að markmiðum utanríkisstefnunnar væri best náð með öflugu starfi innan Sameinuðu þjóðanna á vettvangi Norðurlandaráðs og með samningum og samstarfi við öll ríkjabandalög og viðskiptastórveldi. Við styðjum það starf sem Íslendingar standa að innan NATO og það hefur komið í ljós að NATO er meginvettvangur þess pólitíska samstarfs sem nú á sér stað milli austurs og vesturs og miðar að því að tryggja frið í Evrópu. Við erum þeirrar skoðunar að við eigum að auka þátt okkar í þessu starfi og reyna að vera virkari innan þessara samtaka sem við höfum verið aðilar að lengi og hefur verið mikilvæg stoð í utanríkisstefnu Íslands. Við erum jafnframt stuðningsmenn þess að við höfum nú gerst aðilar að nýrri stofnun, Alþjóðaviðskiptastofnuninni, sem við teljum vera mjög mikilvæga og eigi að geta leitt til frjálsari viðskipta í heiminum sem við erum mjög háðir. Íslendingar byggja svo mikið á alþjóðlegum viðskiptum að það skiptir okkur meginmáli að vel takist til í sambandi við þessa stofnun og ég fagna því að það var unnt að við gátum verið stofnaðilar að henni. Ég vil þó í ræðu minni nefna nokkur atriði sem ég tel ámælisverð í sambandi við starf núverandi ríkisstjórnar á sviði utanríkismála og vil þá einkum fjalla um stöðu okkar gagnvart Evrópusambandinu, þær deilur sem við höfum átt í við frændur okkar Norðmenn og jafnframt vil ég koma lítillega inn á hvalveiðimálin sem hæstv. utanrrh. kom inn á. Síðar í dag verður væntanlega rætt um norrænt samstarf en nú eiga sér stað miklar breytingar á norrænu samstarfi sem skiptir okkur Íslendinga miklu máli. Ég vænti þess að bærileg samstaða takist í þeim efnum varðandi endurskipulag norræns samstarfs en þar eru ýmis teikn á lofti sem geta reynst okkur hættuleg því að það er afar mikilvægt á þessu stigi að styrkja norrænt samstarf og ég vek athygli á því að á sama tíma og hér hefur jafnvel verið umræða um að leggja niður sendiráð á Norðurlöndunum þá eru Norðmenn að styrkja öll sín sendiráð á Norðurlöndunum, m.a. til þess að reyna að styrkja samstarf við þær Norðurlandaþjóðir sem nú eru aðilar að Evrópusambandinu. Ég tel fráleitt að bregðast þannig við um þessar mundir að draga úr starfsemi sendiráða okkar á Norðurlöndunum. Ég held að við þurfum einmitt með svipuðum hætti og Norðmenn að styrkja starf þeirra og beina því að nokkru leyti inn á Evrópusamstarfið. En það mun verða ríkur þáttur í Norðurlandasamstarfinu í framtíðinni að vinna með öðrum Norðurlandaþjóðum að málefnum sem snerta samvinnuna við Evrópusambandið. Ég þarf ekki að taka það fram hér að Framsfl. er andvígur því að sótt verði um aðild að Evrópusambandinu og okkur þykir það miður að hér skuli vera umræða um það að nú beri að sækja að Evrópusamstarfinu einmitt þegar við þurfum á því að halda að sameinast um það með hvaða hætti við styrkjum tengslin við Evrópusambandið án aðildar. Mér finnst að það komi svo skýrt fram í þeim skýrslum sem gerðar hafa verið í sambandi við þetta mál að það þyrfti ekki að ræða það á þessu stigi að rétt sé að sækja um aðild. Ég vil m.a. benda á það sem segir í skýrslu háskólans sem kom nýlega frá Hagfræðistofnun þar sem tekið er fram að það megi búast við því að afkoma ríkissjóðs muni versna vegna hugsanlegrar aðildar um 5--6,5 milljarða kr. Trúlega er hærri talan réttari vegna þess að hún er miðuð við það að við gerumst aðilar að styrkjakerfi Evrópusambandsins og reynum með þeim hætti að ná sem mestu til landsins aftur af því fjármagni sem þarf að greiða til Evrópusambandsins. Það er því alveg ljóst að með þessu væri verið að taka upp nýtt millifærslukerfi í íslensku hagkerfi sem byggðist á því að færa 5--6,5 milljarða til Brussel og fá hluta af því til baka inn í íslenskan sjávarútveg og inn í íslenskan landbúnað. Inni í þessari tölu er m.a. það mótframlag sem ríkissjóður þyrfti að leggja fram á móti. Maður hlýtur að spyrja þegar þessar tölur liggja fyrir: Hvernig hafa menn hugsað sér að afla þessara tekna? Hafa menn hugsað sér að hækka tekjuskatt einstaklinga? Hafa menn hugsað sér að hækka virðisaukaskatt eða hafa menn e.t.v. hugsað sér að taka upp auðlindaskatt í þessu sambandi? Það þykir mér ekki ólíklegt m.a. vegna þess að sjávarútvegur fengi verulega styrki frá Evrópusambandinu og frá íslenska ríkinu og ég býst við því að mörgum þætti það óeðlilegt að sjávarútvegurinn fengi þessa styrki án þess að greiða eitthvað í staðinn. Þá væri búið að búa til nýtt millifærslukerfi í sjávarútveginum sem byggðist á því að taka af honum verulega skatta og borga svo til baka út á alls konar hluti, úreldingu skipa, styrki til að byggja ný skip, styrki til að byggja fiskvinnslustöðvar og styrki til að gera hitt og þetta. Ég er þeirrar skoðunar að slíkt kerfi væri eyðileggjandi fyrir íslenskan sjávarútveg. Það setti hann í allt annað ljós og mundi minnka þá hvöt sem þar er til þess að reka góð fyrirtæki og vera samkeppnishæfir á alþjóðlegum mörkuðum. Hitt er svo annað mál að ef við gerumst ekki aðilar að ESB, sem ég hef sagt að við viljum ekki í Framsfl., þá þurfum við að endurskoða aðstöðu sjávarútvegsins, m.a. að því er varðar tolla, og það kemur vissulega til greina að greiða með einhverjum hætti þá tolla sem leggjast á íslenskar vörur af öðrum framleiðslugreinum og jafna þannig skilyrðin innan sjávarútvegsins. Þetta eru að vísu ekki mjög háar fjárhæðir sem betur fer sem við getum reiknað með að við þurfum að greiða. Það er verið að reyna að semja um þessa tolla og vonandi takast þeir samningar vel en það er gert ráð fyrir því að þessar fjárhæðir miðað við núverandi útflutning verði þó aldrei meiri en kannski á bilinu 100--200 millj. á ári þó engin leið sé að fullyrða um það vegna þess að auðvitað getur samsetning útflutnings breyst. En það er hins vegar óeðlilegt að við búum við allt önnur samkeppnisskilyrði en viðskiptaþjóðirnar í kringum okkur og ég er þeirrar skoðunar að það sé miklu auðveldara að búa til tiltölulega lítið millifærslukerfi innan lands en taka þátt í þeim óskapnaði sem kæmi fram ef við gerðumst aðilar að ESB. Með þessu er ég á engan hátt að mæla með millifærslukerfi. Ég er almennt á móti því og ég ítreka að það millifærslukerfi sem var í sjávarútveginum á sínum tíma með útflutningsgjaldinu var lagt niður og það var mikil hreinsun af því á sínum tíma og við eigum að leitast við að taka slíkt ekki upp á nýjan leik. Það kemur jafnframt fram í þeirri skýrslu sem sjútvrn. lét gera í október 1994 --- og ég hélt nú fram að hefði verið stungið undir stól en hæstv. sjútvrh. hefur sagt mér að þessari skýrslu hafi verið dreift á aðalfundi LÍÚ og dreift til blaðamanna en ég hef ekki orðið var við að þessari skýrslu væri dreift til þingmanna eða utanrmn. eða annarra nefnda þingsins. Ég vænti þess að svo verði gert því að mínu mati er ekki nægilegt að koma henni til annars ágætra manna innan LÍÚ því að þessi skýrsla er það merk að ég tel að hún taki af öll tvímæli um það hver gæti orðið staða Íslands í sambandi við sjávarútvegsmál með hugsanlegri aðild að ESB. Hún svarar þó engan veginn öllum spurningum og þess vegna þarf að vinna að málinu áfram. Það hefur ekki verið gert og ég vil leggja áherslu á það að unnið verði áfram á þeirri braut. Það eru draumórar að ætla sér það að við getum fengið undanþágur frá öllum þeim vandamálum sem þar koma fram. Þessi mál eru það föst í Rómarsáttmálanum að ég tel engar líkur á því við núverandi aðstæður að við gætum komist undan þeim. Ég tel ekki neinar líkur til þess að við getum komist undan því að erlendir aðilar fái að fjárfesta í íslenskum fiskiskipum eins og t.d. Norðmenn voru að gera sér vonir um. Þeir gerðu sér vonir um það vegna þess að það eru skilyrði fyrir því í Noregi að það megi enginn fjárfesta í fiskiskipi nema hafa verið í fiskveiðum í a.m.k. þrjú ár. Ég held að enginn vilji taka upp slíkar reglur hér og þess vegna sé mjög ólíklegt að við komumst undan því. Ég vil líka benda á þá staðreynd að við þyrftum að yfirtaka verulegan hluta af fiskveiðistjórnunarkerfi Evrópusambandins og ég tel að allt þetta mál sé með þeim hætti að það sé út í hött við núverandi aðstæður að láta reyna á málið. Það þarf miklu betri skoðunar við og ég hvet hæstv. utanrrh. að snúa sér að því máli í stað þess að vera sí og æ að tala um aðildarumsókn að Evrópusambandinu og láta reyna á málið. Það er alvarlegur hlutur að sækja um aðild að ESB. Þeir sem gera það hljóta að ætla sér þangað inn ef þeir fá því framgengt sem þeir vilja. Það er ekki auðvelt að snúa til baka þegar farið er af stað, jafnvel þó það komi í ljós að margt af því sem menn vildu ná fram fái menn ekki. Þannig að slíka ævintýraferð þurfa menn að hugsa vel og undirbúa með öðrum hætti en komið hefur fram í máli hæstv. utanrrh. Ég vil jafnframt gagnrýna hvernig staðið hefur verið að því að nálgast Evrópusambandið í sambandi við hugsanleg áhrif okkar innan þess og í sambandi við okkar mál. Ég hef haldið því fram lengi að það væri nauðsynlegt að útfæra það hvernig hin pólitísku samskipti ættu að vera eftir að aðrar þjóðir hafa gengið inn í Evrópusambandið. Ég minni á það í þessu sambandi að í desember sl. fóru Norðmenn af stað með miklum látum og kröfum á hendur Evrópusambandinu um það hvernig samskiptum Noregs og Evrópusambandsins gæti verið háttað. Hugmyndir Norðmanna voru ýmsar sem ég get ekki rakið hér enda hef ég ekki fengið þann lista. Þeir gerðu ráð fyrir því á þeim lista að það yrðu haldnir fundir milli forsætisráðherra og utanríkisráðherra Noregs með formannslandinu í Evrópusambandinu reglulega. Þeir gerðu ráð fyrir því að Noregur tæki þátt í ýmsum vinnuhópum, þeir tækju þátt í upplýsinganetinu um utanríkispólitík Kóreu og þeir gerðu ráð fyrir að Norðmenn gætu þá tekið þátt í undirbúningi fyrir fundi innan Sameinuðu þjóðanna og fleiri samtaka. Norðmenn hafa að vísu ekki fengið nein svör í þessu sambandi en ég tel afar mikilvægt að Íslendingar undirbúi hvað það er sem þeir vilja í þessu samhengi. Það hefur að vísu komið fram núna að ríkisstjórnin hefur ákveðið að hafa samstarf við Noreg um þessi mál, sem er af hinu góða, en ég vil minna á að Norðmenn hafa haft, a.m.k. fram að þessu, allt aðrar hugmyndir. Í viðtali sem birtist við utanríkisráðherra Noregs þann 17. des. í Aftenposten þá sagði hann eftirfarandi: Að hann væri þeirrar skoðunar að innan hins formlega ramma gæti átt sér stað og þróast náið samstarf sem geri það að verkum að Noregur muni fá mjög nánari samskipti við Evrópusambandið en t.d. Ísland. Það er sem sagt alveg ljóst hvað norska ríkisstjórnin var að fara. Hún var að reyna að ná fram öðruvísi samskiptum við Evrópusambandið en þeir teldu að Íslendingar ættu að fá. Ég er því ekki þeirrar skoðunar að það sé nægilegt að hengja sig aftan í Noreg í þessu sambandi. Þessi ummæli gefa m.a. til kynna að þeir hafi aðrar hugmyndir í þeim efnum. Með þessu er ég ekki að segja að ég sé andvígur nánu samstarfi við Noreg á þessu sviði en ég vil fara þess á leit að sem fyrst verði birtur í utanrmn. listi yfir það hvað það er sem Íslendingar vilja fara fram á í þessu sambandi. Ég hef ýmsar hugmyndir um það sem ekki er tími til að rekja hér. Ég hef margoft spurt um það í utanrmn. á sl. hausti, um hugmyndir ríkisstjórnarinnar í þessum efnum, en það hafa engin viðbrögð komið fram. Fyrstu viðbrögðin eru þau að ríkisstjórnin ákvað, eftir því sem utanrrh. upplýsti hér í ræðu sinni áðan, þann 27. jan. að eiga samstarf við Noreg um þessi mál. Við hljótum að þurfa að marka okkur eigin stefnu í þessu sambandi vegna þess að við höfum að mörgu leyti aðra stöðu en Noregur, við höfum aðra stöðu að því leyti til að Noregur hefur nýlega sótt um aðild að ESB og hafnað henni. Það höfum við Íslendingar ekki gert og höfum allan tímann verið að tala um samskipti á grundvelli samningsins um Evrópskt efnahagssvæði og þeirra ákvæða sem þar koma fram með öðrum hætti en Noregur hefur verið að gera. Þannig að því leytinu til erum við í nokkuð annarri stöðu. Það væri líka mjög slæmt ef t.d. Austur-Evrópuþjóðirnar fengju aðild að ýmsum nefndum og ráðum sem við fengjum ekki aðild að eins og ýmsar vísbendingar gefa til kynna. Þess vegna er mikilvægt að þessu máli sé vel sinnt. Sú deila sem við höfum átt í við Norðmenn er líka þess eðlis að samskipti landanna hafa ekki verið nægilega góð og ég er þeirrar skoðunar að það sé mikilvægt að það sé leitað samninga í þessu máli og reynt að komast að niðurstöðu sem allra fyrst þannig að eðlileg samskipti geti þróast milli landanna. Það er mikið í húfi bæði fyrir Íslendinga og Norðmenn í þessum málum því við eigum mikla sameiginlega hagsmuni, við eigum miklu meiri sameiginlega hagsmuni en andstæða hagsmuni, og við þurfum að líta fyrst og fremst til þeirra. Ég vænti þess að Norðmenn muni viðurkenna rétt okkar til veiða í Barentshafi sem hlýtur að vera grundvallaratriði í þessu máli. En ég vil líka benda á að það er afar mikilvægt að löndin komi sér sem fyrst saman um síldveiðar og í þessu samhengi líka um veiðar suðvestur af Reykjanesi. Mér hefur fundist að ríkisstjórnin hafi gengið fram í þessu máli heldur sundruð og oft er talað um það í þeim samtölum sem ég á a.m.k. við Norðmenn að það sé eins og hér séu tvær ríkisstjórnir í þessu máli. Annarri stýri hæstv. sjútvrh. og hinni hæstv. utanrrh. Þetta er afar óheppilegt í svo viðkvæmu máli sem þessu þegar ráðherrar geta ekki komið fram sem ein heild í svo stóru utanríkispólitísku máli. Það er engin ástæða til annars en að Íslendingar eigi að geta sameinast í þessu máli því auðvitað er það kappsmál stjórnarandstöðu á hverjum tíma að stórmáli sem þessu sé komið í höfn. Ég tel mikilvægt að verði farið af stað með samninga og reynt að ná niðurstöðu sem fyrst á þessu ári og kosningar séu ekki látnar standa í vegi fyrir því að reynt sé að ná samkomulagi í þessu mikilvæga og viðkvæma máli. Við í Framsfl. erum tilbúin til samstarfs í því máli ef ríkisstjórnin telur ástæðu til og viljum ekki að kosningar nú á næstunni trufli samningsumleitanir. Hæstv. utanrrh. kom í ræðu sinni inn á hvalveiðimál. Hann sagði réttilega í ræðu sinni að þar þyrftu menn að ganga fram af varfærni. Ég get tekið undir það. En það er afar mikilvægt í því stóra og viðkvæma máli að þar sé einhver ein stefna. Það hefur komið fram að hæstv. sjútvrh. er andvígur því að ganga í Alþjóðahvalveiðiráðið en svo virðist vera að aðrir ráðherrar í ríkisstjórninni séu þeirrar skoðunar að það eigi að ganga í Alþjóðahvalveiðiráðið. Þetta er mjög óheppilegt þegar ráðherrar koma fram með mismunandi hætti í svo viðkvæmu máli. Ég vil alls ekki útiloka að það verði gengið í Alþjóðahvalveiðiráðið á nýjan leik. Að sumu leyti heppnaðist það ekki nægilega vel að ganga úr því vegna þess að Norðmenn og fleiri þjóðir héldu áfram að vera í Alþjóðahvalveiðiráðinu. En menn hljóta þá að verða að svara því: Hvað á að gerast þegar gengið verður í Alþjóðahvalveiðiráðið? Halda menn að það verði gefnir út kvótar daginn eftir? Nei, ekki aldeilis. Og þær hugmyndir sem þar eru uppi um kvóta á næstunni eru þess eðlis að við getum ekki reiknað með því að þar verði gefin út mikil réttindi á næstu árum, því miður. Ef við göngum þar inn þá tel ég að við þurfum að halda áfram með þær rannsóknir sem við hófum á árinu 1987. Það er ekki hægt að fylgjast með hvalastofnunum án einhverra veiða. Þetta vita allir sem til þekkja. Við höfum heimild til þess samkvæmt samningum sem gilda innan Alþjóðahvalveiðiráðsins að hefja slíka vísindaáætlun. Við ætluðum okkur að gera það að því er varðar hrefnuna. Það hefur aldrei verið gert. Þess vegna er full ástæða til þess að fara út í allverulegar veiðar á hrefnu þó ekki sé nema til þess að fylgjast betur með hrefnustofninum og gera sér grein fyrir því hvaða áhrif hann hefur á lífríkið í kringum landið. Þetta verður ekki gert án veiða. Ég vil spyrja: Hvaða viðræður hafa átt sér stað við aðrar þjóðir um þessi mál? Hefur eitthvað verið rætt t.d. við Bandaríkin um þetta efni? En samstarf við þá á þessu sviði er mjög mikilvægt. Hefur verið rætt við ýmsar aðrar þjóðir um hugsanlega samvinnu innan Alþjóðahvalveiðiráðsins ef við þá göngum í það? Mér finnst stefnan í þessu máli vera afar óljós. Og það er slegið úr og í. Það eru menn sem koma hér í þingið reglulega sem virðast hafa fengið loforð um að hvalveiðar verði hafnar á síðasta ári, þessu ári eða næsta ári. Þeir vitna til viðtala við ráðherra og ýmsa aðra og gera sér ávallt vonir um að nú séu veiðarnar að hefjast. Ég held að allir geti verið sammála um að lífríkið í kringum Ísland og auðlindir hafsins verði ekki nýttar með skynsamlegum hætti nema eitthvað sé tekið úr öllum stofnum. Ég vil þó að lokum koma inn á eitt mál sem ég tel mikilvægt í þessu samhengi og í samhengi við nýtingu auðlindanna almennt og það er samstarf þjóða á Norður-Atlantshafi. Kanadamenn hafa komið með þá tillögu að stofna Norðurheimskautaráð. Ég vil spyrja um stefnu ríkisstjórnarinnar í því máli. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að taka þátt í stofnun þessa ráðs og ég tel það mjög mikilvægt að byggja þetta ráð á því starfi sem hafið er í svokölluðu Rovaniemi-ferli, sem hafin var af Finnum, fyrir nokkrum árum og byggist m.a. á nánu samstarfi umhverfisráðherra þessara ríkja. Ég tel það mjög mikilvægt að byggja upp samstarf annarra ráðherra, m.a. sjávarútvegsráðherrar þessara þjóða við Norður-Atlantshaf til þess að reyna að stuðla að bættri nýtingu auðlinda hafsins og sameinast um stefnu í fiskveiðimálum og í nýtingu hvala- og selastofna. Ég vænti þess að íslenska ríkisstjórnin komi fram með stefnu í þessu máli og vinni að því að koma slíku samstarfi á. Á vegum Norðurlandaráðs hefur verið unnið mikið starf í sambandi við þetta mál og við höfum að undanförnu verið að vinna að því að koma á samstarfi þingmanna á þessu sviði og nokkur framgangur hefur orðið í því máli, m.a. með þátttöku Kanadamanna og Rússa. Við gerum okkur vonir um að fá jafnframt þátttöku Bandaríkjamanna í þessu þingmannasamstarfi en meiri tregða hefur verið hjá þeim en vonandi verður breyting þar á en svo virðist vera að meiri áhugi sé að kvikna hjá þeim í sambandi við nánara samstarf um Norður-Atlantshaf. Við eigum svo mikilla hagsmuna að gæta og svo margt sameiginlegt með þessum þjóðum að við hljótum að reyna að auka allt samstarf og samvinnu við þær um okkar brýnustu hagsmunamál. Virðulegur forseti. Ég hef í þessum orðum mínum reynt að koma inn á nokkur mál sem snerta mikilvæg hagsmunamál Íslands. Ég vænti þess að hæstv. utanrrh. sjái sér fært síðar að svara einhverju af því sem ég hef spurt um. Þó ég hafi gagnrýnt ýmislegt í hans störfum og stefnu ríkisstjórnarinnar þá er margt sem vel hefur verið gert og ég hef ekki komið að í mjög mörgum orðum. En auðvitað er það svo eins og alltaf áður að margt er vel gert og annað miður og það er nauðsynlegt að gagnrýna það og veita ríkisstjórn og utanrrh. á hverjum tíma aðhald sem vonandi verður til þess að hann stefnir inn á réttari brautir.

Hæstv. forseti. Margt hefur breyst í alþjóðamálum á þeim tæpum fjórum árum sem liðin eru síðan þetta kjörtímabil okkar alþingismanna hófst. Þá voru þjóðirnar sem bjuggu við ofríki kommúnismans í Austur- og Mið-Evrópu að hefja framgöngu sína til frelsis og framfara undir merkjum lýðræðis og á grundvelli markaðsbúskapar. Þá voru menn vissir um að þessi ganga yrði bæði löng og ströng. Sú spá hefur reynst rétt. Verst er þó ástandið í þeim löndum þar sem fleiri en ein þjóð voru neyddar til að lúta sömu harðstjórn kommúnista eins og í fyrrverandi Júgóslavíu og Rússlandi. Átökin í Júgóslavíu varpa skugga yfir alla Evrópu. Ráðþrota stöndum við frammi fyrir því sem þar er að gerast. Af litlum mætti höfum við Íslendingar lagt mikilvægan skerf að mörkum til friðargæslu á vegum Sameinuðu þjóðanna. Framlag okkar hefur vakið verðuga athygli ekki síst fyrir þá sök að við erum vopnlaus þjóð. Innan vébanda Atlantshafsbandalagsins höfum við einnig staðið að ákvörðunum sem miða að því að koma á friði í umboði Sameinuðu þjóðanna. Við eigum að standa áfram að þessum aðgerðum eins og utanrmn. Alþingis lagði samhljóða áherslu á í áliti sínu vegna fjárlagafrv. fyrir árið 1995. Ég er þeirrar skoðunar að við nýjar aðstæður í alþjóðamálum þar sem meira er en áður um alþjóðlega íhlutun á svæðum þar sem spenna eða ófriður ríkir eigum við Íslendingar óhikað að láta að okkur kveða ef það mætti verða til að létta undir með fórnarlömbum átaka eða stilla til friðar. Minnumst þess einnig að gæsla lýðræðislegra stjórnarhátta og mannréttinda er snar þáttur í viðleitni manna til að koma í veg fyrir átök og draga úr líkum á að hættuástand skapist. Í því efni ættum við Íslendingar e.t.v. að geta lagt eitthvað af mörkum. Þróunin í Rússlandi er því miður ekki á þann veg að ástæða sé til mikillar bjartsýni. Stríðið í Tsjetsjeníu hefur dregið athygli manna að þeirri staðreynd að Borís Jeltsín Rússlandsforseti stjórnar í krafti óljósra heimilda og hefur vilja þingsins í Moskvu t.d. að engu þegar honum býður svo við að horfa. Er nú svo komið að eini kunni rússneski þingmaðurinn sem óhikað lýsir yfir stuðningi við Jeltsín er öfgamaðurinn Vladímir Zhírínovskí sem bætir því gjarnan við í ofsafengnum þjóðernisræðum sínum að hann verði næsti forseti Rússlands. Ástandið var slæmt í Rússlandi á tímum kommúnista en það hefur því miður versnað enn síðan. Leyndarhyggjan ræður enn ríkjum í Kreml og svo virðist sem svokallað öryggisráð forsetans fari með öll völd. Undir forustu þess hefur verið sótt á villimannlegan hátt gegn íbúm Tsjetsjeníu. Lýðræðislegir stjórnarhættir eru að engu hafðir, allir alþjóðasamningar um mannúðlega meðferð á almennum borgurum í hernaðarátökum eru hundsaðir, hjálparsveitum er meinað að komast á vettvang þar sem hundruð þúsunda manna búa við eða hafa flúið undan stríðseyðileggingu. Við sem búum við öryggi og velsæld Vesturlanda getum ekki einu sinni gert okkur þetta ástand í hugarlund. Því miður stöndum við næsta bjargarlausir andspænis ofbeldinu. Vissulega er það ekki á valdi okkar að koma í veg fyrir að Rússland liðist í sundur. Við getum hins vegar lagt að ráðamönnum í Rússlandi að sýna miskunn og sanngirni í stað ofbeldis og grimmdar. Upplausnin í Rússlandi er þó ekki síst ógnvænleg fyrir þá sök að þar er mikið magn öflugra kjarnorkuvopna. Eru hagsmunir alls mannkyns í húfi þegar leitað er leiða til að koma í veg fyrir að þessi vopn komist í hendur óábyrgra afla eða jafnvel glæpamanna. Þegar litið er á þróunina í Mið- og Austur-Evrópu hafa mestu breytingarnar orðið í austurhluta Þýskalands annars vegar og Tékklandi hins vegar. Þjóðverjarnir sem bjuggu við sósíalisma og kommúnisma hafa notið góðs af sameiningunni við vesturhlutann. Vestur-Þjóðverjar hafa flutt gífurlegt fjármagn til frænda sinna í austri. Er ævintýralegt að koma inn á fyrrverandi hernámssvæði Sovétríkjanna í Þýskalandi og sjá þá endurreisn sem þar fer fram. Er nú svo komið í Þýskalandi að þar telja menn sig komna yfir erfiðasta hjallann í sameiningu þjóðarinnar í eitt ríki. Hljóta allir að geta tekið undir að Helmut Kohl, kanslari Þýskalands, hafi leitt þjóð sína af óvenju miklum þrótti í gegnum þessar breytingar. Sömu sögu er reyndar að segja um Václav Havel forseta Tékklands og Václav Klaus forsætisráðherra þess ríkis. Þeir brugðust við spennu innan lands vegna togstreitu milli Tékka og Slóvaka á þann hátt að skilja á milli þessara tveggja hluta Tékkóslóvakíu og stofna tvö ríki. Segja má að í Tékklandi hafi markvisst verið fylgt frjálshyggjustefnu við endurreisn landsins úr rústum kommúnismans. Klaus forsætisráðherra hefur í senn mótað þá stefnu og fylgt henni fram. Hann varar mjög við því að hlaupa frá hálfkláruðu verki við þessar breytingar og líkir því við að læknar yfirgefi sjúkling á skurðarborðinu. Það hefur því miður gerst í nokkrum hinna nýfrjálsu landa þar sem sósíalistar og gamlir kommúnistar hafa komist til valda. Sagt var þegar þetta breytingarskeið var að hefjast að eitt væri að endurreisa efnahag þessara þjóða og koma á lýðræðislegum stjórnarháttum, annað að lækna þau sálrænu mein sem af ofstjórninni leiddu. Það yrði erfitt fyrir marga að laga sig að frelsi og kröfum lýðræðisins. Auk þess væri ljóst að margir teldu sig hafa harma að hefna. Í Þýskalandi hefur verið gengið skipulega til verks að þessu leyti. Meðal ráðstafana sem stjórnvöld hafa gripið til er að opna verulegan hluta af leyniskjalasöfnum austur-þýsku öryggislögreglunnar Stasi. Tilgangurinn með því var í sjálfu sér ekki að koma höggi á neinn heldur leiða í ljós hina hliðina á hinu kommúníska þjóðfélagi til að menn gætu áttað sig á henni og því sem gerðist á bak við tjöldin. Þá var það einnig markmið með því að opna skjalasöfnin að almenningur ætti þess kost að vara sig á þeim sem höfðu starfað í skjóli Stasi. Í Þýskalandi voru þær upplýsingar sem sagt gerðar opinberar til að koma í veg fyrir að kúgarar fortíðarinnar og samstarfsmenn þeirra gætu kúgað og kvalið á ný. Umræður urðu um Stasi-skjölin hér á landi strax eftir að austur-þýska kerfið hrundi. Sjálfur fór ég sem blaðamaður til Austur-Berlínar og Prag snemma árs 1990 og átti þess m.a. kost að heimsækja höfuðstöðvar Stasi í Berlín. Þá höfðu starfsmennirnir lagt þær undir sig. Síðan hef ég skoðað safn í Leipzig þar sem dregið er fram ýmislegt úr starfi Stasi. Minnir það allt mjög á söfn til minningar um starfshætti nasista og úrræði þeirra til að hrella fólk og ná tökum á því. Íslenskir sagnfræðingar og fréttamenn hafa síðan komist í skjölin sjálf. Þau staðfesta að formleg og mjög náin tengsl voru milli stjórnmálamanna hér á landi og ráðamanna kommúnistaflokksins í Austur-Þýskalandi. Tveir hv. alþm. nutu m.a. góðs af þessari samvinnu þar sem þeir voru valdir á flokkslegum forsendum til að stunda nám í Austur-Þýskalandi. Hinn sálræni og pólitíski vandi sem tengist hruni kommúnismans teygir sig því hingað til lands og raunar inn fyrir veggi Alþingis. Er ekki unnt að láta þess ógetið þegar rætt er um þróun utanríkismála í lok þessa kjörtímabils. Í upphafi þess hvatti ég þá sem starfa í Alþb. til að gera upp við þessa fortíð sína og flokks síns. Þeim kröfum var í engu sinnt og gjarnan svarað með skætingi, flissi og útúrsnúningi. Ég heyri ekki betur en að tónninn hafi dálítið breyst eftir þann sjónvarpsþátt sem sýndur var hér á landi um síðustu helgi. Við höfum m.a. á þingi mann sem segist hafa flúið ófrelsið, eins konar pólitískan flóttamann sem þó var sendur á flokkslegum forsendum til náms í Austur-Þýskalandi. Ég hvet enn til þess að Alþb. geri hreint fyrir sínum dyrum. Það fer ekki vel á því að skjöl frá útlöndum hreki menn úr einu víginu í annað. Með leyfi hæstv. forseta, vil ég í þessu sambandi vitna í ummæli dr. Þórs Whiteheads, sagnfræðiprófessors við Háskóla Íslands, sem ræddi um Alþb. og samskipti þess austur á bóginn í Alþýðublaðinu í gær. Hann sagði m.a.: ,,En uppgjör við fortíðina hefur ekki farið fram heldur þvert á móti, þessi gamli kjarni í flokknum hefur alltaf færst undan öllu slíku. Þetta væri ekkert fréttaefni ef svo væri ekki. Hvers vegna sögðu þeir ekki frá þessum tengslum sínum við austur-þýsku leynilögregluna Stasi? Framburður þessara manna var ekki mjög trúverðugur í sjónvarpsþættinum. Við höfum einungis séð toppinn á ísjakanum. Það eiga eftir að koma fram margvíslegar heimildir sem sanna það. Þetta er líka athyglisvert í því ljósi að það sýnir að hér á landi var háð alþjóðleg barátta á milli fylgismanna alræðisríkjanna annars vegar og lýðræðisríkjanna hins vegar. Þeir sem vildu Sovét-Ísland hafa alltaf svarið af sér þessi tengsl og vilja draga upp þá mynd af sér að þeir hafi verið þjóðlegir verkalýðssinnar sem hafi barist gegn erlendum áhrifum af föðurlandsást. Mér finnst nú eins og vanti eitthvað upp á þjóðlegu reisnina þegar maður heyrir þeirra eigin lýsingar á samskiptum þeirra við þessa illræmdu leynilögreglu. Þeir lýsa sér sem ofsóttum minnihlutahópi í ríkjum þar sem þeir voru í raun heiðursgestir á vegum síns eigin flokks.`` Hæstv. forseti. Um leið og ég geri þessi orð dr. Þórs Whiteheads að mínum vil ég árétta að hér á landi eins og alls staðar er nauðsynlegt að líta á þessi mál bæði í samhengi við þróun alþjóðamála og pólitíska starfsemi innan lands. Gleymum því ekki að Stasi var skilvirkasta njósnastofnun Evrópu og sú sem náði mestum árangri gagnvart NATO og Vesturlöndum. Í sjónvarpsþættinum kom fram hjá austur-þýskum viðmælendum sjónvarpsmannanna að áhugi austur-þýskra kommúnista og Stasi á Íslandi byggðist ekki síst á tilraunum til að grafa undan aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarfinu við Bandaríkin. Enn skiptir aðildin að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarfið við Bandaríkin sköpum fyrir okkur Íslendinga þegar við hugum að öryggishagsmunum okkar. Á kjörtímabilinu hefur tvennt gerst sem ástæða er til að fagna varðandi þróun íslenskra öryggismála. Í fyrsta lagi hefur náðst víðtækari sátt en áður um það innan lands að nauðsynlegt sé fyrir okkur að vera í NATO og eiga náið samstarf við Bandaríkin í varnarmálum. Vísa ég til umræðna um þetta mál hér á þingi við sambærilegar aðstæður t.d. á síðasta ári. Í öðru lagi var stofnað til viðræðna við Bandaríkjastjórn um gildi varnarsamningsins við breyttar aðstæður í öryggismálum. Í viðræðunum kom fram að í Washington var enginn áhugi á því að hrófla við samningnum og í ársbyrjun 1994 var samið um breytt fyrirkomulag á vörnunum sem að mínum dómi tryggir öryggishagsmuni okkar við núverandi aðstæður. Utanrmn. hafði tækifæri til að ræða þessi mál við bandaríska þingmenn og fulltrúa Bandaríkjastjórnar í fyrstu heimsókn sinni til Washington á síðasta ári. Dreg ég þá niðurstöðu af þeim viðræðum að hið nána samstarf sem við höfum átt við Bandaríkin í varnarmálum í rúma fjóra áratugi muni þróast og laga sig að breyttum aðstæðum. Að sjálfsögðu skiptir mestu máli fyrir okkur að í landinu sé viðbúnaður til að tryggja öryggi þjóðarinnar. Þar skipta traustar loftvarnir ekki síst máli. Að mínu mati eigum við að stefna enn frekar að því að auka hlut Íslendinga í starfsemi Keflavíkurstöðvarinnar. Jafnframt þarf að taka nýjar stefnumótandi ákvarðanir um framtíð þeirra íslensku fyrirtækja sem hafa starfað fyrir varnarliðið ekki síst Íslenska aðalverktaka. Atlantshafsbandalaginu hefur gengið vel að laga sig að breyttum aðstæðum. Hlutverki þessa mikla friðarbandalags er síður en svo lokið. Samvinna þess og ríkjanna í Mið- og Austur-Evrópu eykst stig af stigi. Á þessu ári verður unnið að því innan vébanda þess að kanna hvernig staðið skuli að stækkun bandalagsins. Litlar umræður hafa farið fram um það mál hér á landi. Þær eru hins vegar nauðsynlegar. Fyrir okkur Íslendinga er stækkun NATO hins vegar minna mál en þær þjóðir sem leggja mest af mörkun til hernaðarsamstarfsins innan þess, þær er í raun að axla ábyrgð á öryggi nýrra ríkja og taka á sig nýjar skuldbindingar í þeirra þágu. Um leið og athygli NATO beinist í austurátt þegar rætt er um stækkun vaxa áhyggjur ráðamanna innan þess þegar litið er til Miðjarðarhafssvæðisins. Í Norður-Afríku vex öfgasinnuðum múhameðstrúarmönnum ásmegin og beita þeir grimmilegum úrræðum í þágu málstaðar síns eins og hvað best sést í Alsír. Mörg ríki Atlantshafsbandalagsins hafa öryggishagsmuna að gæta á Miðjarðarhafi og því er ekki óeðlilegt að bandalagið leggi áherslu á gæslu öryggis á því svæði eins og nú er á döfinni. Ráðagerðir í því efni tengjast einnig ótta margra við það að til átaka kunni að koma á milli hinna ólíku menningarheilda sem byggjast á kristinni lífsskoðun annars vegar og múhameðstrú hins vegar. Má leiða nokkur rök að því að átökin í Júgóslavíu fyrrverandi og Norður-Kákasus séu að öðrum þræði átök milli menningarheilda þótt þau séu almennt ekki skilgreind með þeim hætti. Á milli jóla og nýárs náðist góð sátt um það í utanrmn. hvernig staðið skyldi að afgreiðslu tillögunnar sem heimilaði ríkisstjórninni að fullgilda stofnsamninginn um Alþjóðaviðskiptastofnunina sem er arftaki GATT. Umræður um hið nýja GATT-samkomulag hafa orðið af og til á Alþingi á kjörtímabilinu og tel ég að þannig hafi verið á málum haldið og að hagsmuna Íslands hafi verið vel gætt. Fyrir okkur sem eigum jafnmikið undir utanríkisviðskiptum og raun er skiptir aukið frelsi á þessu sviði mjög miklu. Athyglisvert er að lesa niðurstöður þeirra sérfræðinga sem benda á að aukið viðskiptafrelsi leiði til þess að lítil ríki og smáfyrirtæki njóti sín betur en áður. Fjölþjóðlegu risarnir höfðu afl til að brjótast í gegnum viðskiptamúrana og þeim var stundum beinlínis komið á fót til að vera slíkir múrbrjótar. Þegar múrarnir eru hrundir eru mörg þessara fyrirtækja að leysast upp í smærri einingar. Það hefur vakið sérstaka undrun mína að sá hv. þm. sem helst lagðist gegn aðild Íslands að Alþjóðaviðskiptastofnuninni, Hjörleifur Guttormsson, skyldi m.a. rökstyðja andstöðu sína með því að hann vildi ekki þóknast fjölþjóðafyrirtækjum. Hann var einmitt að gera það með því að vera á móti GATT. Risanna er ekki þörf þegar frelsið leyfir hinum smáu að njóta sín. Við sem stóðum að því að afgreiða samninginn um Alþjóðaviðskiptastofnunina í utanrmn. höfum úr ólíklegustu áttum mátt sæta ákúrum fyrir að hafa gengið of langt til móts við landbúnaðinn í ályktun okkar. Var m.a. látið að því liggja um þær mundir sem málið var enn til umræðu í þinginu að þennan samning mætti nota sem eins konar skiptimynt til að lækka matarverð í þeim kjarasamningum sem nú standa yfir. Allt slíkt tal er til þess eins fallið að villa um fyrir mönnum um efni samningsins. Þá er einnig alrangt að láta í veðri vaka að hér á landi séu menn eitthvað sérstaklega varkárir vegna landbúnaðar í tengslum við GATT. Um heim allan er gengið fram af mikilli gát þegar teknar eru ákvarðanir um aukið frelsi í viðskiptum með landbúnaðarvörur. Nú í lok janúar bárust fréttir af tveggja daga sérfræðingafundi Alþjóðabankans um þróunarlöndin og Úrúgvæ-samkomulagið sem lá til grundvallar við síðustu breytingar á GATT-samningnum og við stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Sérfræðingarnir telja síður en svo að við blasi ótvírætt frelsi í viðskiptum með landbúnaðarvörur. Niðurstöður þeirra stangast mjög á við þá almennu skoðun að landbúnaðarþáttur samningsins hafi verið markvisst skref til að létta höftum af heimsviðskiptum með landbúnaðarvörur. Ef umræður um þessi mál hér á landi eiga að endurspegla þessa faglegu túlkun á landbúnaðarmálunum og GATT held ég að við sem stóðum að niðurstöðunni í utanrmn. séum nær raunveruleikanum en hinir sem berja sér á brjóst og láta eins og með þessum samningi hafi verið stigið eitthvert skref sem dugir jafnvel sem framlag til kjarasamninga á líðandi stundu vegna verðlækkunar á landbúnaðarvörum. Ég vona a.m.k. að væntanlegir kjarasamningar verði byggðir á traustari grunni. Á fyrri hluta kjörtímabilsins settu deilur um samskipti okkar við Evrópusambandið mikinn svip á störf Alþingis. Hart var tekist á um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Ég er þeirrar skoðunar að sú sátt sem náðist innan utanrmn. vorið 1993 og staðfest var með samhljóða ályktun Alþingis 5. maí það ár hafi markað heillavænleg þáttaskil í Evrópuumræðunum hér á þingi. Eins og menn muna var EES-samningurinn lagður þar til grundvallar og sagt að gengju fjögur EFTA-ríki inn í Evrópusambandið mundum við semja tvíhliða við sambandið á grunni EES. Nú fór svo eins og við vitum að Norðmenn sögðu nei í þjóðaratkvæðagreislu um aðild að ESB. Engar tillögur komu þó fram um það á Alþingi að hverfa frá ályktuninni sem samþykkt var 5. maí 1993. Var skipulega gengið til þess verks að laga EES-samninginn að breyttum aðstæðum og náðist góð sátt um afgreiðslu þeirra mála milli allra flokka. Verður ekki deilt um EES-samninginn í komandi kosningabaráttu. Eru það í raun veruleg pólitísk tíðindi miðað við hinar hörðu deilur um málið fyrir fáeinum missirum. Hrakspár um að EES-samningurinn yrði lítið annað en orð á blaði eftir stækkun Evrópusambandsins hafa ekki ræst. Sömu sögu er að segja um hræðsluáróðurinn um einangrun Íslands, t.d. í norrænu samstarfi. Þvert á móti má færa sterk rök fyrir því að næsta staðnað norrænt samstarf gangi í endurnýjun lífdaganna vegna viðleitni allra Norðurlandanna til að laga sig að stækkun Evrópusambandsins. Ég hef aldrei farið dult með þá skoðun mína að við Íslendingar eigum ekki að setja punkt aftan við umræður okkar um samstarf við Evrópuþjóðirnar og aðildina að Evrópska efnahagssvæðinu. Við eigum að vera lifandi þátttakendur og virkir í Evrópuumræðunum þótt við séum ekki í sama klefa og Evrópusambandsríkin eða ríkin í Mið- og Austur-Evrópu í Evrópuhraðlestinni. Á sínum tíma taldi ég að aðild að Evrópska efnahagssvæðinu yrði til þess að draga úr kröfum um aðild að Evrópusambandinu. Ég gekk aldrei jafnlangt og hæstv. utanrrh. sem lýsti því hvað eftir annað yfir á Alþingi að vegna aðildar að Evrópska efnahagssvæðinu þyrftum við ekki að gerast aðilar að Evrópusambandinu. Þetta gerði ráðherrann á þeim tíma þegar við hefðum þurft að taka ákvörðun um aðild að Evrópusambandinu til að komast þar inn fyrir ríkjaráðstefnuna sem hefst á næsta ári. Ákvörðun um aðild að Evrópusambandinu á að ráðast af reynslu okkar á næstu árum af aðildinni að Evrópska efnahagssvæðinu. Umræður um tengsl Íslands og Evrópusambandsins hafa þróast ört á undanförnum árum. Ég tel eðlilegt fyrir okkur Íslendinga að staldra við og njóta þess sem áunnist hefur. Við höfum tóm vegna þess að Evrópusambandið gengur ekki til viðræðna við nýja umsækjendur fyrr en eftir nokkur ár. Við eigum að nýta reynsluna af Evrópska efnahagssvæðinu til að taka ákvarðanir um framhaldið. Það er ekki tímabært að gefa hástemmdar kosningayfirlýsingar um það hvernig framtíðarsamskiptum okkar við Evrópusambandið skuli háttað. Sagan kennir okkur að slíkar yfirlýsingar duga oft skammt og þær eru ekki í samræmi við hefðir íslenskra stjórnmála. Ekki er með nokkru móti unnt að saka okkur stjórnmálamenn um að fara á bak við kjósendur þó að við leitum ekki eftir umboði til að semja um aðild að Evrópusambandinu í komandi kosningum. Aðild kæmi aldrei til álita án þjóðaratkvæðagreiðslu og breytinga á stjórnarskrá og hún verður ekki gerð án þingkosninga. Spurningin um aðild Íslands að Evrópusambandinu á því ekki að verða meðal höfuðmála í komandi kosningabaráttu. Sumir vilja setja ESB-aðild í samhengi við stefnumótun íslenskra utanríkismála frá því að lýðveldið var stofnað og telja hana rökrétt framhald þeirrar stefnu sem fylgt hefur verið. Slíkar yfirlýsingar byggjast ekki á sannfærandi rökum ef sagan er skoðuð. Þær minna hins vegar á þá staðreynd að flestar helstu ákvarðanir um íslensk utanríkismál hafa verið teknar án þess að um þær hafi sérstaklega verið ályktað fyrir kosningar. Eitt dæmi má nefna um hið gagnstæða en árið 1956 samþykktu þingmenn Alþfl. og Framsfl. að varnarliðið skyldi hverfa úr landi og fóru með þá samþykkt í kosningar undir merkjum Hræðslubandalagsins svonefnda. Að loknum kosningum bauðst lán frá Bandaríkjunum ef fallið yrði frá því að reka herinn úr landi og var lánið þegið en herinn sat áfram eins og okkur öllum er kunnugt. Ef litið er á hagsmuni okkar annars vegar og Evrópusambandsins hins vegar með sjávarútvegsmál að leiðarljósi blasir við ágreiningur sem erfitt verður að jafna. Við vitum einnig að aðild okkar fylgdu töluverð útgjöld þótt sumir kunni að hafa hag af aðild að styrkjakerfi Evrópusambandsins. Þetta hvoru tveggja er skýrt og menn þurfa ekki að setjast á rökstóla um samningsmarkmið til að átta sig á staðreyndum af þessu tagi. Á móti nefna menn að með aðild yrðum við þátttakendur í töku ákvarðana á vettvangi Evrópusambandsins. Þetta er rétt að því leyti að aðilar að klúbbi eru almennt betur settir varðandi ákvarðanir um klúbbinn en þeir sem utan hans eru. Á hinn bóginn er það markmið ríkjaráðstefnunnar sem hefst 1996 að breyta innviðum Evrópusambandsins. Hefur smáríkjum á borð við Möltu og Kýpur verið bent á þessa staðreynd í umsögn framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins um aðildarumsóknir þeirra með þeirri athugasemd að staða smáríkja kunni að verða önnur en hún er nú að lokinni ríkjaráðstefnunni. Í þessu orðalagi felst ekki að hún muni batna. Um hina jákvæðu hlið aðildarinnar ríkir þannig þó nokkur óvissa fram yfir ríkjaráðstefnuna. Breytingar á innviðum og stjórnskipun Evrópusambandsins hljóta að hafa áhrif á viðhorf hugsanlegra aðildarríkja. Við eigum að bíða og sjá hvernig að þessum breytingum verður staðið. Fyrr er varla tímabært að gera málið að deiluefni hér. Það getur varla verið markmið í sjálfu sér að stofna til pólitískra deilna hér á landi um hugsanlega aðild að Evrópusambandinu. Fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna í Noregi lá í loftinu að Ísland yrði eitt Norðurlandanna utan Evrópusambandsins og næsta einmana sem EFTA-ríki. Eftir að Norðmenn sögðu nei hefur þetta breyst. Íslendingar og Norðmenn standa saman að Evrópska efnahagssvæðinu og íbúar Liechtenstein einnig þegar þeir hafa gengið frá öllum formsatriðum. Lyktir atkvæðagreiðslunnar í Noregi fækkuðu röksemdum fyrir aðild Íslands að Evrópusambandinu. Áður en Norðmenn sögðu nei var bent á það hér að staða Noregs innan Evrópusambandsins mundi spilla fyrir okkur við fisksölu á Evrópusambandsmarkaði. Þó stöndum við að ýmsu leyti betur að vígi á evrópskum fiskmörkuðum en Norðmenn og ekki er lengur unnt að halda því á lofti að einangrun Íslands sé meginvandamál við mótun íslenskrar utanríkisstefnu. Í máli eins og þessu verða menn að treysta á rök sem standast betur tímans tönn. Við erum að fjalla um varanlega hagsmuni íslensku þjóðarinnar en ekki eitthvert skyndiupphlaup í stjórnmálum. Vegna varnarsamstarfsins við Bandaríkin kalla öryggishagsmunirnir ekki á aðild okkar að Evrópusambandinu. Við erum auk þess í nánara samstarfi við helstu ríki Evrópusambandsins í öryggismálum en ýmis aðildarríki sambandsins sem eru aðeins áheyrnaraðilar að Vestur-Evrópusambandinu þar sem við erum þó aukaaðilar. Við eigum að taka vel hugmyndum um frekara samstarf í evrópskum öryggismálum ef óskir koma um sérstakar aðgerðir á vegum Evrópuríkja til að tryggja öryggi á hafsvæðum í nágrenni Evrópu. Ekkert getur þó komið í staðinn fyrir þá tryggingu sem felst í varnarsamstarfinu við Bandaríkin. Hæstv. forseti. Ég vil í lok máls míns þakka utanrrh. fyrir þá skýrslu sem hann hefur flutt. Ég er sammála öllum meginniðurstöum í skýrslunni og tel ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um hana. Varðandi það mál, sem hér hefur komið upp og kom upp hjá hv. síðasta ræðumanni, þ.e. afstöðu okkar til hvalveiða, vil ég eins og hæstv. utanrrh. hvetja til þess að gengið sé fram af varkárni og ég fagna raunar ummælum hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar um að aðild að Alþjóðahvalveiðiráðinu komi til álita til að tryggja hagsmuni okkar í hvalamálum. Ég tel að það sé mjög brýnt að víðtæk samstaða skapist um að skoða það mál til hlítar og kanna eins og hv. þm. sagði eftir hvaða leiðum við getum gengið til samstarfs við Alþjóðahvalveiðiráðið að nýju án þess að glata að nokkru þeim rétti okkar til þess að hefja hvalveiðar. Vandinn í því máli er sá eins og hv. þm. er ljóst að árið 1983 samþykkti hið háa Alþingi að mótmæla ekki hvalveiðibanni Alþjóðahvalveiðiráðsins og undir því oki stöndum við enn og ef okkur tækist að létta því af okkur með aðild að Alþjóðahvalveiðiráðinu teldi ég skynsamlega að málum staðið.

Virðulegur forseti. Það var einn þáttur í máli hv. þm. sem ég vildi víkja að í andsvari. Hann kom í máli sínu að mínu mati með alveg sérstaklega ósmekklegum hætti að þeim sem hér talar og öðrum hv. alþm. sem hann tilgreindi þó ekki með nöfnum og notaði sjónvarpsþátt í íslenska Ríkissjónvarpinu á dögunum til þess að færa það mál inn á Alþingi Íslendinga. Hann tekur undir og gerir að sínum orðum dylgjur, sem komu fram hjá tilteknum söguprófessor í Alþýðublaðinu í gær, og er að láta liggja að því að nefndir þingmenn, ef ég hef skilið hv. þm. rétt, hafi verið með einhver tengsl við erlenda leyniþjónustu. Hann talaði um Stasi-tengsl í þessu sambandi með tilvitnun í umræddan sögupófessor. Ég verð að segja að mér finnst þetta það langt gengið að það er mjög erfitt að vita hvernig við skuli bregðast. Hvað mig snertir hef ég aldrei haft nein tengsl við erlenda leyniþjónustu fyrir austan tjald eða vestan það ég muni eftir eða viti til og ég hafði ekki meiri taugar til þess lands þar sem ég stundaði nám á sínum tíma en svo að ég sótti aldrei um vegabréfsáritun þangað eftir að ég fór þaðan 1963 til þess tíma að það ríki leið undir lok, aldrei nokkurn tíma. Ég kom einu sinni við á kaupstefnu þar sem ekki þurfti vegabréfsáritunar við, ég held 1975, á leið til annars lands. Það er satt að segja mjög sérkennilegt að hv. þm. skuli kjósa að fara upp með þessum hætti hér. Mér þykir satt að segja leitt þingmannsins vegna að hann skuli leggjast svo lágt.

Hæstv. forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hefja gagnkvæma vorkunnsemi en ég skil vel aðstöðu hv. þm. og vandræði hans í þessu. Það liggur fyrir í þeim skjölum sem birt hafa verið að gagnvart stjórnvöldum í Austur-Þýskalandi dró hann til baka gagnrýni sína á stjórnarhætti í því landi og skýrir það þannig út að hann hafi orðið að gera það vegna aðstöðu sinnar í þessu þjóðfélagi. Við höfum þetta allt skjalfest og þetta er allt til þannig að það er alveg hægt að rekja þetta og ræða. Ég tel eðlilegt að ræða þetta mál í samhengi við stöðu Íslands í alþjóðlegu samhengi við stöðu Íslands í alþjóðamálum vegna þess að hv. þm. og flokksbróðir hans voru í Austur-Þýskalandi á sínum tíma á flokkslegum forsendum. Því verður ekki mótmælt. Það liggur alveg fyrir og í umræddum sjónvarpsþætti var það svo berlega staðfest að ekki er um það að deila. Það voru flokkslegar ástæður sem lágu fyrir því að hv. þm. var í Austur-Þýskalandi við nám. Þetta er pólitískt málefni sem snertir þróun alþjóðamála, þróun Evrópumála og þróun stjórnmála hér á landi og hvarvetna í nágrannaríkjunum.

Virðulegi forseti. Ekki bætti hv. þm. úr með orðum sínum hér áðan. Hann leggur að jöfnu það að menn hafi dvalist í einhverju landi og það að þeir hafi haft tengsl við leyniþjónustu viðkomandi ríkis. Þetta er satt að segja alveg ótrúlegur málflutningur. Á hvaða forsendum sá sem hér talar hafi verið í þessu ríki? Hann gæti spurt ýmsa. Hann gæti spurt hæstv. núv. utanrrh. hvers vegna hann hafi dvalist þar um skeið, að vísu sem ferðamaður eða bróðir hæstv. utanrrh., nú frambjóðandi Sjálfstfl. á Vestfjörðum, hafi verið við nám í þessum ríkjum og átt þar dvöl og annað þessar háttar. Hvar ætlar hv. þm. að draga mörkin? Þetta er með slíkum fádæmum að ég mótmæli svona dylgjum harðlega. Mér finnst þær fyrirlitlegar. En það kom kannski ekki svo sérstaklega á óvart frá þessum hv. þm. Hann hefur verið mjög iðinn við þann kola að reyna að koma slíku að, bæði í ræðu og riti, en það er ekki sæmandi fyrir þingmenn á Alþingi Íslendinga að ganga fram með þessum hætti. Það er sjálfsagt mál að ræða alþjóðamál í ýmsu samhengi, einnig þá sögu sem er verið að víkja til. Ekki skorast ég undan því og ég hef verið þátttakandi í því. En ég mótmæli áburði og dylgjum af þeim toga sem hér eru hafðar uppi.

Hæstv. forseti. Ég hef hvorki verið með áburð né dylgjur. Ég vitnaði í skjöl sem eru opinber og liggja fyrir og sanna það að hv. þm. var í Austur-Þýskalandi á pólitískum og flokkslegum forsendum sem námsmaður. Það liggur ljóst fyrir. Þetta mál er þess eðlis að hvarvetna ræða menn það fyrir opnum tjöldum og velta því fyrir sér. Vandinn hér á landi er sá að hvorki hv. þm. né flokksbræður hans hafa viljað kannast við að þetta sé pólitískt vandamál sem þeir eiga að takast á við en ekki aðrir. Það er full ástæða til þess að halda þessu vakandi svo lengi sem ekki er gengið þannig til verks af hálfu Alþb. í þessu máli að viðunandi sé miðað við það sem gert hefur verið í öllum öðrum löndum. Hvers vegna skirrast þessir menn við að taka á málinu öðruvísi en að byrja alltaf að kvarta og kveina yfir því þegar vakið er máls á þessum sögulegu staðreyndum að það sé eitthvað verið að dylgja eða hafa þá fyrir rangri sök? Málið liggur fyrir og í umræddum sjónvarpsþætti kom betur fram en áður að þeir sem tala um þetta af heiðarleika viðurkenna að sjálfsögðu að þeir voru þarna til þess að sinna ákveðnu pólitísku hlutverki og það var verið að búa þá undir að taka að sér pólitísk störf á Íslandi með það fyrir augum að koma á svipuðu kerfi hér á landi og var í Austur-Þýskalandi á þessum tíma.

Virðulegi forseti. Það kjörtímabil sem nú er á enda hefur að mörgu leyti verið merkilegt tímabil í sögu heimsmálanna. Árin hafa skilað margvíslegum prófraunum til þeirra sem láta sig þessi mál varða. Þær prófraunir fela ekki aðeins í sér nýja sýn á gamla tíma. Þær fela líka í sér prófraun um það hvort menn hafa eiginleika til að vaxa eða hvort menn sitja fastir í fornum tíma. Ég hef á þessu kjörtímabili innan vettvangs utanmrn. átt að mörgu leyti ágætt samstarf við hv. þm. Björn Bjarnason. Ég hef sagt það víða á undanförnum missirum að ég tel að hann hafi með formennsku sinni í utanrmn. að mörgu leyti sýnt vit og manndóm til þess að reyna að varða veginn inn í nýja tíma í íslenskum utanríkismálum. Þeir nýju tímar tækju mið af því að menn væru fyrst og fremst að fást við þann veruleika sem blasir við samtímanum og framtíðinni en væru hvorki þrælar fortíðarinnar né svo helteknir af dómarahlutverki sínu í sögunni að annað kæmist ekki að. Mér þykir leitt að síðasta ræðan, sem hv. þm. flytur hér sem formaður utanrmn. á þessu kjörtímabili, skyldi að nokkrum hluta vera svo brennimerkt þeim hugsunarhætti kalda stríðsins sem skipti íslenskri þjóð í fjandsamlegar fylkingar, sem skapaði dýpri sár með Íslendingum en nokkuð annað. Ég hélt að það væri verkefni okkar sem nú erum á Alþingi og berum ábyrgð gagnvart íslenskum þjóðmálum að hefja okkur upp yfir þessa fornu tíð og takast í sameiningu á við það sem í raun og veru eru viðfangsefni Íslendinga í utanríkismálum um þessar mundir og í framtíðinni. Að fella dóm yfir fortíðinni er vandaverk. Það er vandaverk, hv. þm., m.a. vegna þess að málsskjölin eru ekki öll komin fram. Það vita allir sem til þekkja að stórveldin á tímum kalda stríðsins í áratugi stunduðu margvíslega óeðlilega starfsemi á Íslandi og gagnvart Íslendingum. Njósnastofnanir stórveldanna og fylgiríkja þeirra vörðu töluverðum kröftum til þess að eiga samskipti við Íslendinga af margvíslegu tagi. Það gerðu njósnastofnanir Sovétríkjanna, njósnastofnanir Austur-Þýskalands, njósnastofnanir Bandaríkjanna og fleiri ríkja. Það er líka vitað mál að stjórnmálamenn í öllum flokkum á Íslandi, í Sjálfstfl., í Framsfl., í Alþfl., í Sósíalistaflokknum áttu margvísleg trúnaðarsamtök við fulltrúa þessara njósnastofnana og fulltrúa þessara ríkja á þessum ártug. Sem betur fer hafa sum af þessum skjölum verið birt. Önnur eru enn hjúpuð leynd, mikilli leynd, svo mikilli leynd að jafnvel fulltrúar rannsóknastofnana og háskóla í viðkomandi löndum eins og í Bandaríkjunum fá engan aðgang að þeim skjölum. Þess vegna getum við ekki enn þá flett upp samtölum bandaríska sendiráðsins, sem margir störfuðu á vegum CIA, við forustumenn Sjálfstfl. t.d. á tímum Víetnamstríðsins eða á þeim árum sem hv. þm. nefndi áðan, 1956--1958.  Ég verð að segja alveg eins og er að það er nánast dapurlegt að þurfa að taka tíma í þessari umræðu til að fara inn á þessa braut. Ég hef ekkert að fela í þessum efnum, hv. þm. Ég hef aldrei þurft, svo að ég noti orð hv. þm., að framkvæma neitt uppgjör. En hef verið formaður Alþb. síðan 1987 og það var formaður Alþb. sem skrifaði áramótagrein áður en Sovétríkin hrundu, áður en Austur-Þýskaland hrundi með fyrirsögninni ,,Hrun kommúnismans``, þar sem formaður Alþb. áður en stjórnkerfi þessara ríkja hrundi lýsti eindregið í áramótagrein sinni, aðalgrein formannsins á hverju ári, afstöðu til þessara stjórnkerfa og hruns kommúnismans og þeirra sögulegu deilna sem staðið hafa um þessi stjórnkerfi þar sem því var lýst yfir að þeir úr röðum sósíaldemókrata, sem höfðu gagnrýnt þessi stjórnkerfi fyrr á árum, hefðu haft rétt fyrir sér. Vilji hv. þm. þess vegna hafa það sem sannara reynist um Alþb. og forustu þess er rétt að hafa öll málsskjölin á borðinu, hv. þm., en ekki bara hengja sig aftan í afmörkuð skjöl, satt að segja flest sárasaklaus sem birt voru í sjónvarpsþætti fyrir nokkrum dögum. Þess vegna er rangt, hv. þm., að af hálfu Alþb. hafi þeirri stefnu sem ríkti í þessum heimshluta og og því stjórnkerfi ekki verið afneitað, það er bara fals að segja það. Það er bara fals að segja það. Alþb. neitaði öllum samskiptum við ráðaflokka þessa kerfis þrátt fyrir það að ýmsir aðrir flokkar, t.d. Framsfl., héldu uppi árum saman nánum flokkslegum samskiptum við kommúnistaflokka Austur-Evrópu. En af hverju kýs hv. þm. að minnast ekkert á það að Framsfl. hafði áratugum saman haft flokksleg samskipti við ráðandi öfl í Austur-Evrópu, m.a. í Austur-Þýskalandi þar sem aðalforustumaður Framsfl. í utanríkismálum, formaður utanrmn., Þórarinn Þórarinsson, hafði náin samskipti við stjórnvöld í Austur-Evrópu, í Austur-Þýskalandi til að vinna að viðurkenningu þess ríkis? Alþb. hefur ekki haft nein flokksleg tengsl við þessi öfl. Alþb. hefur með mótun afstöðu sinnar bæði á Alþingi og annars staðar í stefnuskrá sinni, í formlegum yfirlýsingum formanns flokksins fordæmt það stjórnkerfi sem þarna var við lýði. Ég gekk með hv. þm. um Washingtonborg í maímánuði á síðasta ári.  Bandaríkjamenn hafa gert upp við Víetnamstríðið að mörgu leyti og það hefur verið mjög sársaukafullt uppgjör fyrir bandarísku þjóðina. Þetta minnismerki á grasgrundinni í Washington er vitnisburður um það sársaukafulla uppgjör og sýning sem haldin var í Þjóðminjasafni bandarískrar sögu í Washington á liðnu ári um muni og merki sem bandarískur almenningur hefur skilið eftir við þetta minnismerki er líka vitnisburður um hið sársaukafulla uppgjör sem farið hefur fram í Bandaríkjunum gagnvart Víetnamstríðinu. En ég spyr, hv. þm.: Hvar er uppgjör þeirra sem á Íslandi studdu Bandaríkin eindregið í þessu stríði? Hvar er uppgjör forustumanna Sjálfstfl., hvar er uppgjör ritstjóra Morgunblaðsins, hvar er uppgjör þeirra blaðamanna sem skrifuðu réttlætingargreinar fyrir Víetnamstríðinu í þetta málgagn Sjálfstfl.? Hvar er uppgjör þeirrar ungliðasveitar Sjálfstfl., sem nú er forustusveit flokksins, sem studdi Víetnamstríðið af hálfu Bandaríkjanna? Hvar er það uppgjör, hv. þm.? Hvergi. Ekki orð, ekki setning, ekki grein. Er það virkilega þannig, hv. þm., að krafa samtímans séu játningar í þingsalnum um fortíðina? Enn þá er margt fleira á borðinu en hörmungarnar í Austur-Evrópu. Það er m.a. stríðið í Víetnam, hv. þm. Þeir eru nokkuð margir í þessum sal sem hér á Íslandi stóðu vörð um morðin í Víetnam, napalmið í Víetnam, stríðsreksturinn í Víetnam. Ég er ekki að knýja á um slíkt sögulegt uppgjör. Ég tel það ekki vera verkefni okkar í samtímanum. En það væri óskandi að hægri menn á Íslandi, m.a. hv. þm. sem hér talaði, m.a. prófessorinn, Þór Whitehead, sem á líka dálítið skemmtilegan feril í skrifum um utanríkismál fyrir nokkrum áratugum, hafi til að bera sama heiðarleikann og margir í Bandaríkjunum hafa haft til að fara í gegnum það sögulega uppgjör. Í þeim efnum geta þeir sótt sér fyrirmyndir til Bandaríkjanna því að það verður að virða bandarísku þjóðina fyrir þann heiðarleika og það afdráttarleysi og þá opnu umræðu sem þar hefur farið fram um þetta sorglega tímabil sem kennt er við Víetnamstríðið. Þessi svokallaði sagnfræðingur, sem gegnir prófessorsembætti í sagnfræði við Háskóla Íslands, segir í grein sem birtist í Alþýðublaðinu í gær, og hv. þm. vitnaði til, að ,,hugmyndafræðilegir erfingjar Einars Olgeirssonar ráði þar ríkjum innan Alþb.`` Það vita allir, hv. þm., að sá sem hér stendur er ekki hugmyndafræðilegur erfingi Einars Olgeirssonar, fjarri því. Það vita líka allir að ávallt hefur verið grundvallarágreiningur milli mín og þessa látna stjórnmálaskörungs í afstöðunni til hugmyndafræði kommúnismans. Ég ætla ekki að fara í neina lýsingu á valdakerfi Alþb. en ég segi hins vegar: Maður sem lætur fara frá sér jafnfáránlega fullyrðingu og sagnfræðingurinn gerir í Alþýðublaðinu í dag um nútíðina ætti að athuga sinn gang hvað fortíðina snertir. Ég vil þess vegna biðja þá sem vilja vanda sig í þessari umræðu að átta sig á því að það er ekki sæmandi að þeir setji fram ályktanir sem standast ekki og af hálfu forustu Alþb. var stjórnkerfi Austur-Evrópuríkjanna afneitað formlega, skýrt og afdráttarlaust og það fordæmt og gagnrýnt löngu áður en það hrundi. Þeir sem vilja m.a. fá staðfestingu á því geta flett upp nokkur ár aftur í tímann þeirri áramótagrein sem ég skrifaði sem formaður Alþb. og bar heitið Hrun kommúnismans. Ég bið líka marga í þessum sal og ekki síst hv. þm. Björn Bjarnason að skemma ekki þá vegferð sem Íslendingar eru í í samtímanum að móta sameiginlega afstöðu til þeirra vandamála sem við glímum við nú með því að setja sig í dómarasæti yfir fortíðinni án þess að hafa öll málsskjölin. Vilji hv. þm. setja réttarhald yfir kalda stríðinu á Íslandi og öllum þeim þáttum þess og hinum hörðu stjórnmáladeilum þeirrar tíðar og samskiptum forustusveitar íslensku stjórnmálaflokkanna allra við erlenda ráðamenn, erlend ríki og leyniþjónustu þeirra ber að hafa það allt á borðinu, hv. þm., en ég tel það ekki þjóna neinum tilgangi. Ég tek undir að mér fannst ósæmilegt að reyna að bendla hv. þm. Hjörleif Guttormsson eins og gert var hér áðan hvað eftir annað af hv. þm. við leyniþjónustu Stasi þegar meginniðurstaða þáttarins er þvert á móti sú að ekkert er hægt að finna af neinu tagi sem bendir til þess. Verkefni þessarar umræðu er hins vegar ekki að fara að setja á á Íslandi ný kaldastríðsréttarhöld og ég vona að hv. þm. Björn Bjarnason hugleiði í rólegheitum að sú braut sem ég tel að hann hafi verið á í starfi sínu sem formaður utanrmn. á undanförnum missirum er vænlegri fyrir íslenska samtíð og íslenska framtíð en að heyja í þingsalnum áfram ritdeilur fortíðarinnar úr Morgunblaðinu og Þjóðviljanum. Ég hef fengið upp í hendur áramótagrein mína 30. desember 1989 í Þjóðviljanum ,,Hrun kommúnismans --- Sigur lýðræðisins``, áramótagrein formanns Alþb. Ég bið þá sem fara með fullyrðingar af því tagi sem hv. þm. gerði áðan að lesa þá grein. Ein af millifyrirsögnunum er ,,Gjaldþrot lenínismans``. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Kenningin um úrvalsflokkinn og alræði öeiganna hefur í áratugi verið helsti þátturinn í skiptingu hreyfingar jafnaðarsinna í andstæðar fylkingar. Þeir sem fylgdu braut lýðræðis og fjölflokkakerfis vildu hafa í heiðri leikreglur þingræðisins og treysta fólkinu sjálfu til að skapa söguna og varðveita valdið. Byltingarsinnarnir, lærisveinar Leníns, trúðu hins vegar á úrvalssveitina og boðuðu að alræði öreiganna í höndum kommúnistaflokksins væri lykillinn að hliðum fyrirheitna landsins. Kommúnisminn var grundvallarþáttur í stjórnkerfiskenningu Sovétríkjanna og í kjölfar heimsstyrjaldarinnar síðari var honum komið á með hervaldi í mörgum löndum Austur-Evrópu. Lenínisminn var formúlan sem kommúnistaflokkarnir beittu til þess að réttlæta vald sitt. Úrvali verkalýðsstéttarinnar væri best treystandi til að móta söguna ef flokkurinn væri vettvangur hinna útvöldu. Kommúnistarnir bæru af öðrum mönnum. Flokkur þeirra væri siðferðisgrundvöllur ríkisvaldsins. Lenín varð að tákni hinnar nýju yfirstéttar. Hann varð hinn nýi guð. Styttur voru reistar, myndir og merki borin honum til dýrðar. Saga mannkynsins geymir fjöldamargar frásagnir af kenningum sem reyndust ekki annað en villuljós og blekkingavefur. Þeirra blómaskeið var stutt því veruleikinn sjálfur er miskunnarlaus gagnrýnandi. Hrun kommúnismans í löndum Austur-Evrópu --- frelsishreyfing fólksins sjálfs --- hefur dæmt kenningar Leníns í úreldingardeild mannkynssögunnar og sett þær á hauginn með falshugmyndum fyrri alda. Í tæpa öld hefur jafnaðarhreyfingin liðið vegna mótsagnarinnar milli lenínismans annars vegar og lýðræðisins hins vegar. Veruleikinn sjálfur hefur nú kveðið upp sinn ótvíræða dóm. Kommúnisminn, framlag Leníns og Sovétríkjanna til hugmyndasögu veraldarinnar, hefur beðið endanlegan ósigur. Fólkið sjálft svipti honum burt á fáeinum vikum. Jafnaðarstefna lýðræðissinnanna hefur reynst sigursæl. Samtvinnun jafnaðar og lýðræðis er sú kenning sem ber í sér frelsisþrá fólksins og kraft nýrrar sköpunar. Jafnaðarhreyfing Evrópu getur nú á ný sameinast undir einu merki, tákni frelsis, jafnréttis og bræðralags. Hin spillta yfirstétt Austur-Evrópu gerði að lokum sjálf út af við kommúnismann, hinar nýju kynslóðir lýðræðissinna og hugdjarfra andófsmanna vefa nú saman á ný hugsjónir jafnaðarstefnu og lýðræðis.`` Er hægt, hv. þm., af formanni stjórnmálaflokks að taka sterkar til orða í fordæmingu á þessu kerfi? Ég segi nei, hv. þm. Ég minni hv. þm. enn á það að þetta er skrifað áður en stjórnkerfið í Austur-Þýskalandi hrundi, áður en Sovétríkin hrundu. Síðan kemur kafli í þessari grein, ,,Handhafar flokksins: Hin spillta yfirstétt.`` Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Á sama tíma og skortur á flestum lífsnauðsynjum og hversdagslegum þægindum nútímans varð hlutskipti alþýðunnar í lýðveldunum sem við hana voru kennd bjó yfirstétt kommúnistaflokkanna í vellystingum og skóp sér forréttindi sem skáru sig svo úr hversdagslegu hlutskipti fjöldans að helst verður líkt við líf aðalsins í lénsveldum fyrri alda. Handhafar flokksins hófu sjálfa sig til vegs og dýrðar. Þeir bjuggu í sérstökum hverfum þar sem ekkert skorti. Þeir einir höfðu aðgang að sérverslunum með lystisemdum Vesturlanda, þeir voru fluttir í glæsibifreiðum á sérstökum akbrautum og höfðu einir aðgang að umheiminum. Kenning Leníns um úrvalsflokkinn reyndist hentugt tæki í höndum hinnar nýju yfirstéttar. Hún fól í sér réttlætingu forréttinda og sérstöðu. Hún tryggði valdið og skóp vopn til að berja niður andstöðu. Flokkurinn og Hreyfingin voru myndbirting hins æðsta valds.`` --- Ég segi, hv. þm., það er ekki hægt með skýrari hætti að fella dóm af formanni stjórnmálaflokks yfir þessu kerfi. Virðulegi forseti. Ég hef því miður varið mestum hluta tíma míns í þessari umræðu hvað þessa ræðu snertir til þess að fjalla um orð --- ég segi ekki svara --- heldur fjalla um orð sem ég hélt satt að segja að ég ætti ekki eftir að heyra í þessum ræðustól og allra síst í þessari umræðu. Ég hefði miklu frekar kosið að ræða um þá heimssýn sem blasir við okkur Íslendingum í lok þessarar aldar og á hinni nýju öld. Heimssýn sem felur í sér að kraftvélarnar í hagkerfi tuttugustu og fyrstu aldarinnar verða ekki í Evrópu. Þær verða í Asíu, væntanlega einnig í ýmsum löndum hinnar amerísku heimsálfu. Og það hvort íslensk þjóð getur náð efnahagslegum framförum á nýrri öld ræðst fyrst og fremst af því hvernig við getum fótað okkur í þessu nýja hagkerfi veraldarinnar. Ég fullyrði að á sama hátt og það var afreksverk af forustumönnum í íslenskum sjávarútvegi að byggja upp markaðskerfi í Bandaríkjunum um og upp úr 1950 og gerðu það með erfiðri flugsamgöngutækni þess tíma, vanþróuðu símakerfi og án þeirrar aðstöðu sem menn hafa nú í viðskiptalífi að þá er það jafnbrýnt en auðveldara fyrir Íslendinga að byggja upp sókn á markaðskerfum Asíu, hinum fjarlægari Ameríkulöndum og annars staðar í heiminum. Það er alveg rétt sem var sagt áðan að ljósleiðarinn, tölvutæknin og upplýsingabyltingin gjörbreytir öllum hlutföllum, ekki bara milli smáfyrirtækja og hinna stærri heldur einnig milli smáríkjanna og markaðsheildanna. Við ættum að geta fagnað því að íslenskt efnahagslíf eigi slíka möguleika á næstu árum. Þess vegna hefur mér fundist miður að hæstv. utanrrh., bæði í dag og eins á undanförnum vikum og mánuðum, hefur að mínum dómi verið nánast fangaður af því að einblína á þróunina í Evrópu og það sem þar er að gerast og muni gerast. Staðreyndin er sú ef menn kynna sér hvað íslensk fyrirtæki hafa verið að gera á síðustu missirum sem markað getur tíðindi í íslenskum efnahagsmálum eru það ekki aðgerðir á markaðnum í Evrópu. Það er þvert á móti sókn Granda til Suður-Ameríku. Það er sókn Íslenskra sjávarafurða til Namibíu. Það er sókn Hnits til Kamtsjatka. Það er sókn Virkis-Orkint til Kína. Það er sókn Íslenskra aðalverktaka og verkfræðinga og arkitekta til Víetnam. Það er sókn Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna til Indlands. Það eru samningar Flugleiða í Indlandi og það eru tilraunir Hampiðjunnar og ýmissa annarra fyrirtækja til að ná öflugri markaðsstöðu í Mexíkó. Þetta er myndin sem hinn raunverulegi markaður á Íslandi er að draga upp gagnvart heimsviðskiptunum. Það er þess vegna því miður leitt að á Alþingi skuli utanrrh. flytja skýrslu sem er mótuð af markaðskerfi fortíðarinnar en ekki markaðskerfi framtíðarinnar. Um það, virðulegi forseti, hefði ég kosið að tala. En mér fannst --- sérstaklega vegna ágætrar samvinnu við hv. þm. Björn Bjarnason bæði í vetur og á fyrra þingi --- að ég hlyti að segja það sem ég sagði áðan, þótt ég taki það skýrt fram enn á ný, að ég telji réttarhöld yfir sögunni í þessum sal hvorki raunhæf, skynsamleg né í samræmi við þá reisn sem alþingismenn Íslendinga, sem horfa til nýrrar aldar, eiga að sýna.

Forseti vill að gefnu tilefni minna hv. ræðumann á ákvæði 54 gr. þingskapa þar sem segir: Ræðumaður skal jafnan víkja ræðu sinni til forseta eða fundarins en eigi ávarpa nokkurn einstakan þingmann.

Hæstv. forseti. Með ræðu minni áðan var ekki ætlunin að raska þannig hlutföllum í ræðu hv. síðasta ræðumanns að hann kæmi ekki að hugmyndum sínum um þróun íslenskra utanríkismála. Ég vil hins vegar taka fram í tilefni af ræðu hans að ég las grein hans sem hann vitnaði í, hv. þm., á sínum tíma. Ég tók það þá fram að það væri uppgjör við lenínismann eins og þarna kom fram. Það er staðreynd að það leiddi ekki til þess innan Alþb. að menn teldu að uppgjörinu væri lokið því að skömmu eftir að greinin birtist sögðu margir menn sig úr Alþb. í Reykjavík vegna þess að þeir töldu að þetta uppgjör skorti. En þetta eru atriði sem lúta að innra flokksstarfi Alþb., sem mér finnst ekki eiga heima hér, en liggur alveg ljóst fyrir og við getum rætt nánar ef vill. Varðandi það sem hv. þm. sagði um skrif Morgunblaðsins og um Víetnamstríðið og hvaðeina annað í utanríkismálum get ég fullvissað hv. þm. að ég þarf ekki að draga neitt til baka af því sem ég hef sagt. Og ég gleðst yfir því í hvert sinn, eins og t.d. í gærkvöldi þegar ég hlustaði á sjónvarpsþátt þar sem Árni Björnsson þjóðháttafræðingur viðurkenndi að Morgunblaðið hefði líklega haft rétt fyrir sér að verulegu leyti þegar það fjallaði um þessi mál í Austur-Evrópu og við skrifuðum margir og höfum skrifað margir mjög mikið um. Það sem hv. þm. gerði síðan einnig var --- sem ég þekki vel úr þessum umræðum því að ég er gamalreyndur í þessum deilum --- að hann greip til samanburðarfræðanna. Fyrst ég talaði um þetta þá væri rétt að víkja að einhverju öðru og komast síðan að þeirri niðurstöðu að mönnum færist ekki að tala svona af því að það væru einhverjir aðrir atburðir sem hefðu gerst einhvers staðar annars staðar sem réttlættu hugsanlegar ávirðingar. Vandinn er bara sá í þessu að enginn íslenskur flokkur hefur átt sams konar samstarf við erlenda flokka og Alþb. og það er það sem við erum að tala um að þurfi að gera upp.

Virðulegi forseti. Það er rangt hjá hv. þm. að Alþb. hafi einn flokka á Íslandi haft samskipti við aðra flokka af því tagi sem hv. þm. var að tala um. Það er rangt, það stenst ekki sögulega, hv. þm. Ég þekki það ósköp vel, ég er búinn að gegna í þessum flokki bráðum í 20 ár embættum formanns framkvæmdastjórnar, formanns þingflokks og formanns flokksins. Og hv. þm. segir mér ekkert um það. Á þeim tíma hafa aldrei, aldrei farið fram nein flokksleg samskipti milli Alþb. og þeirra flokka sem hv. þm. er að vitna til. Hins vegar er vitað og hefur lengi verið vitað að á tímum Sósíalistaflokksins, áður en Alþb. varð formlegur stjórnmálaflokkur, voru stunduð samskipti af ýmsu tagi. Ýmsir forustumenn, sem höfðu verið áhrifamenn í Sósíalistaflokknum, reyndu að draga Alþb. inn í slík samskipti. En það var einmitt hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, sem flutti tillögu í miðstjórn Alþb., sem girti algjörlega fyrir að það væri hægt og eins og kom fram í þeim þætti sem þingmaðurinn vitnar til að Ragnar Arnalds, formaður Alþb. frá 1968--1977, kom einnig algjörlega í veg fyrir það. En á sama tíma stundaði Framsfl., hv. þm., víðtæk flokksleg samskipti við flokka í fleiri en einu Austur-Evrópulandi.  sér inn í þessa umræðu ef hann vill og ræða um samskipti Framsfl. en það vill nú svo til að ég var einu sinni í þeim flokki og þekki nokkuð vel til þeirra samskipta. Hv. þm. þarf því ekki að segja mér neitt um það.  En ég vil bara segja við hv. þm., ég fór ekki í nein samanburðarfræði, ég var bara að reiða fram lýsingar á því hvað það þjónaði litlum tilgangi að ætla í umræðu um skýrslu utanrrh., á þessum degi að fara að innleiða þessar umræður.

Hæstv. forseti. Ég verð að mótmæla því sem hvað eftir annað hefur komið fram í ræðum hv. alþýðubandalagsmanna að ég hafi ekki mátt tala um þessi mál hér af því að það væri skýrsla utanrrh. Ég setti þetta inn í það alþjóðlega samhengi, sem er eðlilegt, þegar við ræðum um stöðu Íslands og pólitíska starfsemi í landinu. Það er því algjörlega fráleitt að vera alltaf með einhverjar ásakanir um það að um þetta mál megi ekki ræða. Ég skil vel að hv. alþýðubandalagsmenn vilji ekki að málið sé rætt, það er allt annað mál. En að saka menn um að vera að misnota aðstöðu sína hér í þessum ræðustól, að taka þetta mál upp, það er alveg fráleitt. og sýnir hvað málstaðurinn er illur. Hitt er rétt og verður ekki mótmælt að Alþb. sem arftaki Kommúnistaflokks Íslands er eini flokkurinn á Íslandi sem hefur átt í þvílíku samstarfi við aðra flokka og hefur verið til umræðu. Það kom fram í umræddum sjónvarpsþætti að forustumenn Kommúnistaflokks Íslands voru meira að segja félagar í Kommúnistaflokki Þýskalands. Þeir menn sem voru sendir á vegum Sósíalistaflokksins og Alþb. til Austur-Þýskalands, voru sendir þangað til þess að þjálfa þá í stjórnmálastörfum með það í huga að þeir kæmu á svipuðu fyrirkomulagi hér á landi og var í Austur-Þýskalandi á þeim tíma. Þetta er yfirlýst. Þetta liggur fyrir.  
            

Virðulegi forseti. Það er erfitt að bera kaldastríðsgrímuna, hv. þm. Það er erfitt að láta hana læsast svo um andlit sitt að maður nái henni ekki af sér. Hv. þm. getur ekki ruglað saman stjórnmálaflokki sem starfaði hér 1930--1938 og stjórnmálaflokki sem stofnaður var 1968, 30 árum eftir að Kommúnistaflokkur Íslands var lagður niður. Á ég að fara að tala um það þegar nasistaflokkurinn, sem starfaði á Íslandi, fór að sameinast Sjálfstfl.? Auðvitað geri ég það ekki, hv. þm., vegna þess að það þjónar engum tilgangi. Eða á að fara að ræða tengsl Alþfl. við jafnaðarmannaflokkana í Skandinavíu og afstöðu Alþfl. gagnvart lýðveldisstofnuninni í framhaldi af því? Auðvitað þjónar það engum tilgangi, hv. þm. Þessi umræða sem hv. þm. ætlar hvað eftir annað að halda áfram í salnum er greinilega tilraun manns til þess að vekja upp á ný orðræðisstíl, málflutning og röksemdafærslu sem sjúkdómseinkenni á íslenskum stjórnmálum um langa hríð. Ég segi við hv. þm.: Ég ætla ekki að taka þann sjúkdóm. Ég hef aldrei verið haldinn honum og ætla mér ekki að taka hann. En hv. þm. er greinilega svo haldinn honum að hann losnar ekki við hann. Ég er alveg reiðubúinn að ræða við þingmanninn fram og aftur um þessar fullyrðingar hans en hann getur ekki reitt fram rök í málinu. Hann verður að hlaupa aftur til áranna 1930--1938 eða til áranna 1960 eða svo þegar forustumenn Sósíalistaflokksins voru að velja unga menn til þess að fara til náms í löndum Austur-Evrópu. Það eru engin ný fræði, hv. þm. En að ætla að setja Alþb. undir þann hatt er rangt, hv. þm., ósæmandi og eingöngu gert til þess að villa um, bæði fyrir þingi og þjóð en þó kannski fyrst og fremst vitnisburður um sjúklegt hugarfar hv. þm.



Virðulegi forseti. Það hefur verið dálítið kyndugt að hlusta á utanríkismálaumræður sem eru svo helteknar af fortíðarhyggju að nútíðin hefur ekki einu sinni komist að, hvað þá einhver framtíðarsýn. Það er kannski það hörmulega við þá umræðu sem hér hefur gengið að okkur hefur algjörlega skort að ræða það sem við í raun og veru ættum að vera að ræða en kalda stríðið lætur ekki að sér hæða. Víðast hvar er búið að aflýsa því og jafnvel að semja eitthvert vopnahlé en nú eru menn farnir að misnota sagnfræðina, það fag sem ég ber mikla virðingu fyrir, enda eytt fleiri árum í það nám en margt annað og verið er að nýta það til þess að koma ýmsum pólitískum höggum á andstæðinga sína og ætla ég ekki að taka afstöðu til þess hvernig sú rimma hefur farið. Ég hef hins vegar hugsað mér að halda mig við nútíðina og framtíðina og ég lít svo á að mönnum sé hollt að hafa sagnfræðina til hliðsjónar en láta ekki fortíðina villa sér sýn. Ég vil hins vegar taka fram að það getur verið gott að þekkja fortíðina og þekkja hana vel en þá í ljósi þess að eitthvað sé hægt að draga lærdóm af því og þessi umræða hefur svo sannarlega ekki borið vott um það að neinn hafi verið að draga lærdóm af einu eða neinu. Hér er bara um hreint og klárt skítkast að ræða. Í umræðu um utanríkismál fyrr í vetur spunnust miklar umræður um það hvort ríkisstjórnin talaði einum rómi í utanríkismálum eða ekki. Ríkisstjórnin situr enn og því er von að við veltum vöngum um þetta mál. Það er ljóst orðið, hafi það einhvern tímann verið óskýrt, að það er ekki bara í Evrópumálum sem ágreiningur stjórnarflokkanna kristallast heldur einnig í skilningi stjórnarflokkanna á afgreiðslu GATT-samningsins. Það kom glöggt fram í því misræmi sem var í málflutningi hæstv. utanrrh. annars vegar og hv. 3. þm. Reykv. hins vegar. Það væri svo sem ekki orð á þessu gerandi ef ekki væri um að ræða ein tvö stærstu utanríkismálin sem ríkisstjórnin fæst við undir lok ferils síns. Einar eru þó góðar fréttirnar og þær eru að þetta virðist benda til þess að samstarfið sé í andarslitrunum. Eitt hefur breyst síðan í haust og það er að Norðmenn sögðu nei en ekki já við inngöngu í Evrópusambandið og rökin um einangrun Íslands í Evrópu voru þar með enn máttlausari en fyrr. EFTA-samstarfinu verður viðhaldið og þar stendur til að sníða stakk eftir vexti sem er að sjálfsögðu mjög viturlegt. Í ræðu sinni fyrr í vetur spurði hæstv. utanrrh.: Getur Ísland staðið eitt norrænna ríkja og e.t.v. eitt ríkja Vestur- og Mið-Evrópu utan Evrópusambandsins? Þessi rök eru nú fallin en hæstv. ráðherra situr enn við sinn keip. Að vísu hefur hann vit á því nú að segja ekki orð um háskólaskýrslurnar enda er það vísast sjónarmiðum hans lítt til framdráttar. Það er staðreynd að Alþfl. hefur málað sig út í horn í utanríkismálum og síst skal ég harma það. Haldi formaður hans því til streitu eftir kosningar að stefna inn í Evrópusambandið hefur hann dæmt sjálfan sig til einangrunar og þess að standa utan stjórnar. Umræða um kosti og galla aðildar er hins vegar af hinu góða og engin ástæða til að víkjast undan henni í síbreytilegum heimi og að því leyti get ég tekið undir með sjónarmiðum alþýðuflokksmanna og andmælt sjónarmiðum sjálfstæðismanna sem þora ekki í þessa umræðu vegna þess að þeir vita að þar á bæ er mikið sundurlyndi þrátt fyrir það að stærsti hluti flokksins hafi einlæglega tekið afstöðu gegn Evrópusambandinu og að mínu mati skynsamlega afstöðu. Aðrir flokkar en Alþfl. eru sem sagt ekki á leið inn í Evrópusambandið nema kannski hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sem afneitaði Evrópusambandinu fyrr og taldi það eina af skilnaðarorsökunum við Alþfl. Þessir flokkar, aðrir en Alþfl. og kannski Þjóðvaki, eiga því að geta náð saman um Evrópumálin hafi þeir á annað borð möguleika til að vinna saman í öðrum málum og á málefnagrundvelli. Kvennalistinn staðfesti á fjölmennum fundi kvennalistakvenna úr öllum kjördæmum nú nýverið að halda óbreyttri stefnu í Evrópumálum, stunda góða samvinnu við öll lönd en að Ísland standi utan Evrópusambandsins áfram. Fram undan er mikið verk að vinna í hagsmunamálum Íslands gagnvart Evrópusambandinu. Flest bendir til að þau mál verði leyst með einum eða öðrum hætti og það vekur athygli að það er ekki EES-samningurinn sem reynist helsta haldreipið heldur samstarfssamningar við Norðurlönd, bókun 6 sem löngum hefur reynst okkur drjúg og við megum kannski þakka fyrir ef EES-samningurinn verður ekki dragbítur á okkur þar sem við erum í samfloti með Norðmönnum sem gera nú skýrari kröfur á hendur Evrópusambandinu um hagsmunamál þar sem við stöndum betur að vígi en Norðmenn og gerðum það líka fyrir EES-samninginn. Það er eitt mál sem sýnir okkur betur en margt annað hvernig þessum málum er komið og hvert hald er í EES-samningnum fyrir okkur þegar á hólminn er komið en það eru átökin sem urðu um fiskflutninginn til Frakklands í fyrra. Þá var lítið hald í samningunum um Evrópska efnahagssvæðið og spurning hvort ýmsar Evrópusambandsþjóðir séu í raun viðbúnar að stunda frjáls viðskipti. Er Kjartan Jóhannsson kom hingað í opinberri heimsókn sem framkvæmdastjóri EFTA nú nýverið spurði ég hann sérstaklega um horfurnar í þessu máli. Svörin voru kannski nokkuð óákveðin en þó á þann veg að líklegast væri búið að sjá við því að slíkt hendi ekki aftur. Forsvarsmenn íslenskrar fiskvinnslu virðast hins vegar ekki á sama máli því að þeir eru farnir að sneiða hjá Frakklandi í innflutningi sínum og flytja fisk sinn um Belgíu og Holland. Framtíð EFTA í smækkaðri mynd byggist á tvennu: Viðhaldi viðskiptasamnings við þriðju lönd og rekstri EES-samningsins, sem tekur megnið af orku EFTA-þjóðanna núna, þ.e. þeirra sem eiga aðild að honum. Hugmyndin um flutning EFTA-dómstólsins til Lúxemborgar er til athugunar og ég fagna því að sú ákvörðun hefur ekki verið tekin því að ég held að slíka ákvörðun megi ekki taka í neinu bráðræði og það er óneitanlega dálítið ankannalegt að fara að staðsetja EFTA-dómstól utan EFTA-landanna. Hitt málið, rekstur fríverslunarsamninga við þriðja ríkið, er einnig atriði sem þarf að athuga og það er t.d. vitað að Slóvenar, sem hafa ekki slíkan samning, hafa nú alla vega áhuga á auknu samstarfi við EFTA og það gæti mögulega endað með umsókn. Er utanríkisráðherra Slóveníu kom hingað í heimsókn á sl. ári voru Slóvenar að stefna inn í Evrópusambandið, a.m.k. var það vilji þeirra. En síðan hefur komið babb í bátinn þar sem Ítalir standa þvert gegn slíkum áformum vegna landadeilna þjóðanna. Um þessar mundir eru tveir íslenskir þingmenn að ræða við kollega okkar í Slóveníu og á vegum þingmannasamtaka EFTA. Ég tel ekki að ástæða sé til að loka dyrum á Mið- og Austur-Evrópuþjóðir og afgreiða þær þjóðir sem lítt þróaðar hvort sem er í lýðræðis- eða viðskiptamálum. Á þessum þjóðum er að vísu mikill munur innbyrðis og aðstöðu þeirra og hagkerfi frá fyrri tíð en því miður finnst mér gæta nokkurra fordóma og vanþekkingar í umræðu þeirri sem hefur verið um þetta mál, ekki bara hér á landi heldur í allri Vestur-Evrópu. Framtíð Evrópu sem heildar snýst ekki bara um Evrópusambandið heldur ekki síður um farsæl samskipti við önnur ríki Evrópu þar sem framfarir eru örar en gífurleg vandamál bíða úrlausnar svo sem mengun, t.d. í Eystrasaltslöndunum og Rússlandi, og vaxandi tíðni glæpa og annarra átaka í sömu löndum. Mikilvægir öryggishagsmunir eru í því fólgnir að hefja öfluga sókn gegn umhverfismengun, glæpum og misrétti þjóða á milli. Í átökum um GATT-samningana varð Alþfl. undir og aðrir flokkar tóku höndum saman og ákváðu að setja innflutning landbúnaðarvara undir forsjá landbrh. og stigu þar með það skref sem unnt var í þeirri stöðu sem er til þess að tryggja hagsmuni Íslands og að hagsmunum landbúnaðar hér á landi yrði ekki fórnað. Við heyrðum í ræðum hv. 3. þm. Reykv. annars vegar og hæstv. utanrrh. hins vegar að hér standa deilur enn. Margar merkar nýjungar felast í GATT-samningnum og ber þar hæst samninga um hugverkaréttindi og nokkuð aukið frjálsræði í heimsviðskiptum þótt enn vanti stór viðskiptalönd á kortið svo sem Kína, Tævan og fleiri ríki en aðildarumsókn mun liggja fyrir bæði að GATT og Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Sagt er að tækifæri Íslendinga séu ekki síst í Austur-Asíu, m.a. vegna þess að ríki eins og Tævan og Kórea hafa dregið úr veiðum sínum á undanförnum árum bæði á heimamiðum og úthafinu. Á sama tíma er mikil og vaxandi eftirspurn eftir sjávarfangi. Við þekkjum öll hvernig viðskiptum okkar við Japan er háttað. Á öðrum svæðum í Austur-Asíu fer kaupmáttur vaxandi og þarna er komin stór millistétt. Þar er heil kynslóð sem hefur unnið mikið og þar er hagvöxtur sem stundum er kallað viðskiptaundrið í Austur-Asíu. Ég held að við megum ekki horfa of þröngt á heiminn. Við megum ekki líta bara á heiminn sem viðskipti við Evrópu, sem vissulega eru okkur mikilvæg, en þar höfum við góða samninga og höfum haft góða samninga. Þeir eru ögn betri núna með þeirri leið sem farin var og væru hugsanlega jafnvel enn betri ef við hefðum þrætt leið tvíhliða samninga frá upphafi en um það er að sjálfsögðu ekkert hægt að fullyrða þar sem sú leið var einfaldlega ekki farin. Hins vegar höfum við í viðskiptum við að glíma tollamúra Evrópusambandsins og þeir eru býsna traustir. Þar á bæ eru menn lítt farnir að læra og okkur er nauðsynlegt að tryggja íslenskan landbúnað gegn þeirri óréttlátu samkeppni sem hann er í gagnvart þessum löndum. Kvennalistinn greiddi fyrir afgreiðslu GATT-samningsins á lokadögum þingsins nú fyrir áramót. Þetta gerði Kvennalistinn í ljósi þess að gott samkomulag náðist milli flestra og raunar allra flokka á Alþingi alla vega í orði. Þótt Kvennalistinn stæði að samþykktinni var Kvennalistinn ekki sammála GATT-samningnum í veigamiklu atriði. Bæði hefur Kvennalistinn gagnrýnt stofnanaþátt GATT-samningsins sem í sumra hugum er stærri og veigameiri og kannski sterkari yfirþjóðlega séð en ætlað var. Þessi gagnrýni er síður en svo eingöngu hjá okkur kvennalistakonum því hún nær um allan heim. Hins vegar eru rök Kvennalistans fyrst og fremst þau, og ég hef þegar gert grein fyrir þeim hér úr þessum ræðustól, að við gagnrýnum það að ekki skuli hafa tekist að koma nauðsynlegum umhverfissjónarmiðum að í þessari samningalotu þrátt fyrir að slík umræða sé vel á veg komin í umræðunum. En það er svo að hagsmunir fyrirtækja og framleiðslu eru teknir fram yfir hagsmuni mannlífs og umhverfisverndar og það þykir mér afskaplega vont til að vita. Ég trúi því að í framtíðinni munum við sjá öðruvísi viðskiptasamninga þar sem það hlýtur að vera fyrst og fremst spurning um tíma hvenær þjóðir heimsins vakna verulega til vitundar um hversu gífurlega hagsmuni við eigum í að spilla ekki umhverfi okkar. Átökin í Tsjetsjníu eru glöggt dæmi um hve viðkvæmt ástandið er í þeim mikla þjóðarpotti sem er á svæðum fyrrum Sovétríkjanna. Ég minni á að gefnu tilefni að það sem skilgreint er sem innanríkismál einn dag er orðið að utanríkismáli næsta dag og nægir þar að nefna fyrrum Júgóslavíu. Gott alþjóðlegt samstarf er lykillinn að lausn þessara mála að mínu mati og þetta alþjóðlega samstarf má ekki bara byggja á ríkisstjórnum heldur verður að byggja á þjóðþingum sem eru víða lýðræðislega kjörin sem betur fer og á samstarfi ýmissa samtaka ekki síður en þjóðríkja. Það næðir stundum um slíkt samstarf og ég held að þrátt fyrir það verðum við að líta á RÖSE og öryggisstofnunina, sem verið er að setja á laggirnar, annars vegar og Sameinuðu þjóðirnar hins vegar sem þær stofnanir sem hafi stærstu hlutverki að gegna. En hernaðarsamtök á borð við NATO og Vestur-Evrópusambandið hljóta að hafa allt annað og afmarkaðra hlutverk. Ég vara við því að vera að reyna að markaðssetja hernaðarbandalag sem eitthvert alþjóðlegt friðarsamband sem það er ekki í eðli sínu. Það má vel vera að einhver þróun í framtíðinni muni breyta þessu en við höfum rekið okkur mjög harkalega einmitt á þessa annmarka þar sem NATO hefur nánast verið undirverktaki hjá Sameinuðu þjóðunum í Júgóslavíu og þar hafa menn verið bæði að gæta hernaðarhagsmuna og það hefur ekki fallið alveg inn í þau vandamál, sem það eru, sem eru ekki einungis hernaðarlegs eðlis heldur ekki síður pólitísks eðlis og menningarlegs eðlis. Þessi skilningur held ég að verði að vera ríkjandi og ég held að það sé einfaldlega ekki í verkahring hernaðarbandalaga að fjalla um slíkt. Ég hef áður úr þessum ræðustól fjallað mjög ítarlega um ástandið í fyrrum Júgóslavíu. Því miður er langt í land að þeim ósköpum sem þar eru linni. En leiðir Sameinuðu þjóðanna eru hægt og sígandi að sanna gildi sitt. Þar er þó í mörg horn að líta. T.d. stöndum við nú frammi fyrir því að Bosníustjórn hefur krafist þess að bosnískir flóttamenn fái að snúa aftur til síns heima. Flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna telur það vera of snemmt þar sem ástandið sé mjög ótryggt í þessum löndum. Viðhorf Bosníumanna eru þau að Bosníumenn eigi að snúa við til að koma í veg fyrir að Serbum takist þjóðernishreinsanir sínar og hafa þeir nokkuð til síns máls í því. Bosníumenn krefjast þess að 6.700 börn, sem hafa orðið viðskila við foreldra sína, fái að komast heim. Þeir vilja færa þangað mikið lið handverksmanna og kennara og hefja uppbyggingu og þetta getum við að sjálfsögðu skilið vel en við stöndum enn fremur frammi fyrir því að við höfum alla vega enn sem komið er ekki tæki til þess að tryggja þessu fólki það öryggi sem það þyrfti að hafa einfaldlega vegna þess að það hefur verið leitað hernaðarlausna fremur en pólitískra launa eða menningarlegra lausna. Á Interneti því, sem Alþingi tengist, er að finna nafnalista yfir týnd börn í Bosníu. Við erum núna í þessum alþjóðlega heimi sem sífellt verður nær okkur komin afskaplega beint í tengingu við þessi vandamál sem þarna eru. Við sjáum beinlínis fram á það að þar sem stórir flóttamannahópar koma, því miður þá höfum við Íslendingar ekki staðið okkur sem skyldi í þeim málum, gætum við staðið frammi fyrir því að reyna að koma saman sundruðum fjölskyldum beint frá tölvunni okkar í herberginu okkar eða skrifstofunni okkar og við gætum staðið frammi fyrir því að leysa mál sem áður tók vikur, mánuði, ár og jafnvel eilífð að leysa og urðu ekki leyst. Við höfum ýmis tæki og við höfum ýmsa möguleika og við þurfum að nýta okkur þetta. Það er þetta sem ég átti við þegar ég gagnrýndi hér skort á framtíðarsýn og vildi að menn færu að snúa sér að nútíðinni og framtíðinni í stað þess að vera að karpa um fortíð sem verður ekki breytt hvað svo sem við gerum. Og að vera að núa fólki um nasir hvort sem er afskipti eða skoðanir á Víetnamstríði eða á því sem gerðist í Austur-Evrópu megnið af þessari öld er einfaldlega utanríkisumræða sem við getum ekki fest okkur í. Nú á 50 ára afmæli Sameinuðu þjóðanna hljóta augu manna að beinast að þessu stóra og að mörgu leyti þunglamalega alþjóðabandalagi. Á því þarf að sjálfsögðu að gera breytingar og þar eins og annars staðar er því miður til staðar ákveðin spilling. En jafnframt er þetta það öryggisnet eða það kerfi sem er þéttriðnast um allan heim og hefur mesta og raunhæfasta möguleika til að verða að einhverju sem við getum notað. Sameinuðu þjóðirnar eru ómetanlegur vettvangur umræðu og fyrir aðgerðir, ekki síst þegar talað er um að leysa alþjóðleg vandamál svo sem umhverfismengun, ráðstöfun sameiginlegra auðlinda okkar svo sem fiskstofna og þegar verið er að ræða mannfjölgun og frið. Við vitum öll að á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hafa mikilsverðar ákvarðanir verið teknar og áhrifa þeirra gætir um allan heim. Ég held að það dugi að nefna mannréttindaráðstefnu og mannfjöldaráðstefnu sem báðar eru frá nánustu fortíð þar sem voru teknar gríðarlega mikilsverðar ákvarðanir og í rauninni gengið mun lengra en nokkur þorði að vona. Þarna hefur verið mótuð markverð stefna, m.a. hefur mikilsverð viðurkenning fengist á því að það beri að líta á stöðu kvenna sem mannréttindamál og það að efla mannréttindi kvenna sé að efla mannréttindi í heiminum. Það er kannski svolítið hlálegt að það skuli þurfa að taka þetta fram en þessi mikilsverða viðurkenning hefur fengist og hún er nokkuð sem mun verða okkur veganesti inn í framtíðina. Kvennaráðstefna Sameinuðu þjóðanna í Beijing er nú í undirbúningi. Af Íslands hálfu er loksins kominn skriður á þetta mál vonum seinna. Mörg markverð mál munu verða þar til umfjöllunar. Meðal þess sem þar þarf að móta afstöðu til er aukið samstarf kvennahreyfinga í veröldinni þvert á landamæri, múra trúar eða aðstöðumunar, efnahagslegs eða lýðræðislegs. Þrátt fyrir aðstöðumun er margt sem sameinar konur um allan heim. Það eru bæði jákvæðir og neikvæðir þættir. Konur ráða ekki yfir eignum jarðar og alls staðar bera þær lítið úr býtum fyrir langan vinnudag. Konur búa enn fremur við það víðast hvar um heiminn að þurfa að lúta forsjá eða jafnvel ofurvaldi og ógnarvaldi karla hvort sem það eru eiginmenn, bræður eða yfirvöld sem eru skipuð karlmönnum. En þær eiga einnig sameiginlegt að hjá þeim hefur ýmislegt blómstrað, t.d. hafa smáfyrirtæki kvenna alls staðar um heiminn reynst vaxtarbroddur í atvinnulífi. Á Indlandi hafa þær allra snauðustu stofnað með sér banka eða lánaábyrgðasjóð og tekist að sameina mörg smáfyrirtæki í vefnaði og náð þannig að fá betra verð fyrir afurðir sínar og nauðsynlegan og einfaldan tækjakost því að þær eru ekki að byggja stórar og miklar verksmiðjur eins og körlum hættir því miður svolítið til og þetta hefur orðið til framþróunar. Þetta eru konur sem hafa margar hverjar ekki einu sinni möguleika á að afla sér þeirrar lágmarksmenntunar að fá að vera læsar. Þær ganga með sín skilríki með mynd og stimpil og geta stundað bankaviðskipti sín á þennan hátt. En þær reka jafnframt öfluga fyrirtækjakeðju og spjara sig og geta komið dætrum sínum til mennta. Á Vesturlöndum er vaxtarbroddurinn í efnahagslífi margra landa smáfyrirtæki kvenna sem oft mynda með sér samstarfsnet. Konur hafa beinlínis hrakist út á hinn frjálsa markað vegna þess að stórfyrirtækin og ríkisstofnanirnar hafa ekki verið reiðubúin til að hleypa þeim upp fyrir það ósýnilega þak, glerþakið sem konur reka sig ávallt á ef þær ætla að komast til áhrifa og fá umbun fyrir störf sín hjá þessum stöðnuðu fyrirbærum sem stórfyrirtæki og steingerðar stofnanir eru vissulega. Reynsla Alþjóðabankans er sú að lán til kvenna komi nánast alltaf örugglega til baka og fleiri viðskiptastofnanir hafa reynt konur sem hina traustustu viðskiptavini sína. Það er ýmislegt fleira sem þarf að ræða á kvennaráðstefnunni í Beijing. Staða kvenna á átakasvæðum og þar sem trúarbragðakúgun líðst eða einhver önnur kúgun sem er í nafni einhvers réttlætis eða þess að menn telja sig hafa rétt fyrir sér er sérstakt áhyggjuefni. Við munum hörmungar múslimakvenna í Bosníu, það er glæpur sem má ekki gleymast. Og það er glæpur sem þarf að taka á núna, ekki eftir þrjátíu, fjörutíu eða fimmtíu ár, heldur núna. Víða um heim búa konur við ófrelsi og ógnanir vegna kynferðis síns. Trúarbrögð eru því miður víða notuð til kvennakúgunar. Skortur á lýðréttindum, ekknabrennur og umskurður kvenna eru aðeins fá dæmi sem ekki er hægt að líta fram hjá og afgreiða sem sérvisku trúarbragða einstakra landa eða einkamál einhverra fámennra hópa eða jafnvel fjölmennra hópa sem skáka í skjóli þess að hafa rétt fyrir sér. Konur um allan heim þurfa að láta sig þessi mál varða og þær geta best gert það með því að koma saman og finna samtakamátt sinn. Stærstu öryggishagsmunir okkar Íslendinga, virðulegi forseti, snúast ekki um vopn heldur um umhverfismál. Ég hef áður rakið þessa megináherslu Kvennalistans í utanríkismálum, en ég tel mikilvægt að gera það nú og ég tel það mikilvægt ekki síst vegna þess að það þurfa fleiri að gera þau að sínu. Mig langar til að halda til haga þessum hugmyndum þar sem þær hafa lítt og ég held að ég geti sagt ekkert komið fram í þessari umræðu. Kvennalistinn hefur að undanförnu verið að vinna að málefnagrunni sínum og efnislega er kannski kjarni þess boðskapar sem við höfum fram að færa í friðar- og utanríkismálum sá að það sem ógnar jarðarbúum nú eru einmitt þær hættur sem steðja að umhverfi okkar svo sem sem útbreiðsla kjarnavopna, ótrygg kjarnorkuver, geislavirkur úrgangur, gróðurhúsaáhrif, eyðing regnskóga, auðlindaþurrð og mengun. Í því efni á íslenska þjóðin mikilla hagsmuna að gæta því að framtíð byggðar í landinu stendur og fellur með lífríki hafsins. Kjarnorkuslys við strendur Íslands eða í Norðurhöfum hefðu ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir lífsafkomu þjóðarinnar. Því er það hlutverk okkar að vinna að friðlýsingu hafs jafnt sem lands og lofts. Ný skilgreining í öryggismálum sem byggist á varðveislu umhverfis fremur en hernaðarstyrk kallar á nýjar aðferðir til að tryggja sameiginlegt öryggi okkar og felur einnig í sér endurmat á því hvar Ísland skipar sér í flokk á alþjóðavettvangi. Þannig eiga Íslendingar að auka frekar samvinnu við þær þjóðir og stofnanir sem helst hafa beitt sér fyrir umhverfisvernd. Í því sambandi leggur Kvennalistinn áherslu á mikilvægi norrænnar samvinnu og ég vil einnig vona það að sú norðurheimskautasamvinnustofnun sem hugsanlega er í uppsiglingu muni taka þessi mál alvarlega upp á sína arma því að þetta er kannski það allra mikilvægasta sem gæti verið verkefni slíkrar stofnunar. Samskipti okkar við nágrannaþjóðirnar, m.a. vegna fiskveiðihagsmuna, ber að skoða í þessu ljósi ekki síst, svo og aðild okkar að alþjóðasamstarfi öllu. Per Aasen, fyrrv. sendiherra Noregs á Íslandi sem var hér í 6 ár, lét svo ummælt nú nýverið að þrátt fyrir að báðar þjóðirnar, Norðmenn og Íslendingar, hafi lagt mikið upp úr þessu máli þá sé nauðsynlegt að fara að komast að víðtæku samkomulagi hvað varðar samvinnu landanna á sviði fiskveiða svo hvorugur standi upp sá sem tapar. Haldi deilan áfram tapa báðir. Við þetta vil ég bæta og taka jafnframt undir það sem Per Aasen segir að það er umhverfið sem tapar mestu ef ekki verður hægt að stýra sókn í sameiginlegar auðlindir mannkynsins og gera það með það að leiðarljósi að þeir sem eiga mest undir því að nýta þessar auðlindir beri það úr býtum sem þeim beri. Við eigum samleið með þeim sem tala máli umhverfisverndar og skynsamlegrar og ábyrgrar nýtingar auðlinda hafsins. Hafréttarsáttmálinn er mikilvægt plagg okkar en jafnframt held ég að niðurstaða úthafsveiðiráðstefnu Sameinuðu þjóðanna muni ekki síður skipta okkur máli. Virðulegi forseti. Samskipti okkar við umheiminn eru síbreytileg og eiga að vera það. Annað væri stöðnun. Í ljósi þess hef ég reynt að haga máli mínu hér og festast ekki í fortíðarhyggju eða skotgrafarhernað.

Virðulegi forseti. Hér hefur farið fram í morgun um margt fróðleg umræða í kjölfar yfirgripsmikillar og ítarlegrar ræðu utanrrh. um stöðu Íslands í samfélagi þjóðanna. Sú umræða hefur óneitanlega farið í nokkurn annan farveg en vænta mátti og hér átt sér stað orðaskipti sem upphafsræða utanrrh. kallaði ekki sérstaklega á. Sú umræða, sem ég vil nánar fjalla um á eftir, minnir um margt á orðaskipti á árum áður, á tímum kalda stríðsins þar sem forsvarsmenn tveggja stjórnmálaflokka bárust á banaspjótum, Alþb. annars vegar og Sjálfstfl. hins vegar. En nánar um það á eftir. Ég held að í kjölfar ræðu utanrrh. megi þingheimi og þjóð vera ljóst að hvernig sem á er litið þá er staða Íslands í samfélagi þjóðanna sterk og kraftmikil. Viðhorf okkar og sjónarmið til hinna ólíku þátta sem snúa að okkur sérstaklega og viðhorf okkar almennt til lýðréttinda og mannréttinda um heim allan hljóma sterkt svo ekki verður um villst og utanrrh. hefur haldið merki og viðhorfum íslensku þjóðarinnar mjög vel og dyggilega á lofti. Ég held að um þetta verði ekki deilt. Forusta hans í samtökum á borð við EFTA, málflutningur hans í samrunaferli Evrópu að öðru leyti út frá hagsmunum Íslendinga, út frá málinu í heild, er með þeim hætti að eftir er tekið og á er hlustað. Meginatriðið er kannski það á þessum árum í tíð núv. utanrrh. og í samhljómi við stefnu Alþfl. til margra ára og áratuga þá nálgast menn þetta viðfangsefni einfaldlega á þeim grunni að ótti eða minnimáttarkennd er ekki með í farteski né heldur gorgeir og hávaði þess smáa heldur eingöngu festa og ákveðni byggð á sögulegri hefð lýðréttinda hér á landi, sögulegum og efnahagslegum styrk þjóðarinnar þrátt fyrir hina lágu íbúatölu. Eftir þessu er tekið, ekki eingöngu innan lands meðal almennings heldur, eins og ég sagði áðan, meðal okkar helstu vina- og bræðraþjóða. Við lifum á breyttum tímum í samskiptum þjóða. Veröldin hefur einfaldlega minnkað vegna stórbættra samskipta og samgangna og sem betur fer hygg ég að a.m.k. á okkar helming jarðarinnar sé vonandi að baki umræða öfganna sem því miður hefur einkennt alla stjórnmálaumræðu hér á landi til síðustu ára, a.m.k. þar sem umræðan hefur snúist á grundvelli svart/hvítra viðhorfa og öfgarnar ráðið ferð en köld rökhyggja orðið undan að láta. Eins og ég gat um í upphafi þá er nú kannski styttra í allt þetta en margur hefði haldið fyrir fram og minnir okkur á að það eru ekki mörg ár síðan múrinn féll, ekkert mörg ár frá því að það þíddi milli austurs og vesturs og menn gátu farið að nálgast hin stóru viðfangsefni Evrópu og heimsins alls með nokkuð ólíkum og öfgalausari hætti en áður. Það þarf ekkert að rifja það upp hvernig þessi umræða blasti við íslenskri þjóð á áratugum áður þar sem annars vegar var Sjálfstfl. með Morgunblaðið í broddi fylkingar á öðrum enda og hins vegar Alþb. með Þjóðviljann sem sitt málgagn. Margt má fullyrða að sú barátta sem þar átti sér stað ásanna á milli hafi í raun að sumu leyti grundvallað tilvist þessara stjórnmálaafla, Alþb., og áður Sósíalistaflokksins, að verulegu leyti og hugsanlega Sjálfstfl. að nokkru leyti. Það er því út af fyrir sig fagnaðarefni að loks nú um stundir getum við nálgast þessi mál, bæði tilveru þessara flokka með nýjum og bættum hætti og þetta viðfangsefni, stöðu Íslands í samfélagi þjóðanna, skynsamlegar en áður var. Ég sagði það áðan og endurtek að afstaða Alþfl. og störf utanrrh. í samskiptum við aðrar þjóðir byggist á óttaleysi og jafnréttishugsjóninni. Við viljum engar undirlægjur vera né heldur neinir einangrunarsinnar. Það er mjög fróðlegt að rifja það upp í nútíð og fortíð hvernig nálgun íslenskra stjórnmálaflokka gagnvart flokkssystkinum, skoðanasystkinum í öðrum löndum, gagnvart öðrum þjóðum og öðrum stjórnvöldum hefur verið og er í dag. Alþfl. hefur aldrei leynt því að hann á skoðanasystkini um allan heim og hefur tekið virkan þátt í mannréttinda- og lífskjarabaráttu jafnaðarmanna hvar sem hún er háð á hverjum tíma. Þannig hefur Alþfl. látið til sín taka í alþjóðasamtökum jafnaðamanna, hefur verið í virku og góðu sambandi við skoðanasystkini á öðrum Norðurlöndum og gert þetta allt fyrir opnum tjöldum enda ekkert að fela. Þar fara einfaldlega sjónarmið saman. Það eru hins vegar ekki allt of mörg ár frá því að Sjálfstfl. kom út úr skápnum, eins og menn orða það nú, vildi loks viðurkenna það að til væru flokkar eða flokksbrot á erlendri grundu sem ættu eitthvað sameiginlegt með hinum íslenska Sjálfstfl. Það var talsvert vandræðamál fyrir ekki mörgum árum hvernig skipa ætti Sjálfstfl. í flokkasveit í hinu norræna samstarfi svo ég tali nú ekki um samtök hægri flokka í Evrópu eða heiminum öllum. En á síðari árum hefur flokkurinn hins vegar í þessu tilliti komið út úr skápnum og viðurkennt það að hann á samleið í raun og sanni með hægri flokkum víða í Evrópu og það út af fyrir sig er sérstakt rannsóknarefni að bera saman sjónarmið og stefnumið margra þeirra flokka og Sjálfstfl. á Íslandi. Framsfl. hefur sumpart átt í sömu vandræðum hvað þetta varðar. Á árum áður birtust af því fréttir að hann hefði gægst yfir járntjaldið, rætt við skoðanabræður í Búlgaríu, jafnvel Austur-Þjóðverja, sem nú eru mikið til umræðu, en almennt reynt að birta þá mynd af sér og sínum að þar færi alíslenskur flokkur sem ætti sér í raun litla sem enga hliðstæðu í erlendum þjóðlöndum. Alþb. er sérkapítuli í þessu öllu saman og tilvist Alþb. í kjölfar Sósíalistaflokksins hefur um margt helgast af því annars vegar að reyna að afsanna með öllu fyrri tengsl einstakra félaga í Alþb. austur yfir járntjald og gengið svo langt í þeim tilraunum sínum að líkja má við fráhvarfseinkenni. En á sama tíma hefur það auðvitað ekki farið fram hjá nokkrum manni að áhrifa þessara gömlu samskipta hefur gætt í mörgu á stefnumörkun Alþb. og mun ég rekja nokkur dæmi um það hér á eftir. Ég sagði áðan að í umræðunni í morgun gætti bergmáls fortíðar. Mér dettur ekki í hug að halda fram þessari umræðu á grundvelli þeirra einstaklinga sem hér hafa verið nefndir til sögu og eyði ekki í það miklum tíma hvort hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hafi notað mestallan sinn ræðutíma til að sverja af sér meint tengsl við kommúnista fyrr eða síðar. Ég hygg ekki að nokkrum hv. alþm. hafi komið það til hugar að í hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni byggi kommúnisti. Hvorki þá né nú. Það vita allir að í honum býr framsóknarmaður þá og nú og þarf ekki um það atriði sérstaklega að deila hér. Það kom mér því persónulega nokkuð á óvart að hann skyldi eyða öllum sínum ræðutíma til þess að sverja af sér þessi meintu tengsl sem ég hef svo sem út af fyrir sig ekki heyrt neinn vilja kenna hann við. Það breytir ekki hinu að flokkur hans hefur ýmislegt að skýra í þessum efnum. Voru það fráhvarfseinkenni til einangrunarstefnu Alþb. eða var það kannski sá andi sem blés frá Austur-Evrópu sem réð afstöðu Alþb. til samskipta við okkar bræðra- og viðskiptaþjóðir? Afstaða Alþb. til NATO og hersins sem tók í raun engum breytingum um áratuga skeið hvað svo sem leið stöðu alþjóðamála að öðru leyti, afstaða Alþb. til stóriðju og þar með erlendra fjárfesta á Íslandi í uppbyggingu íslenskrar stóriðju er saga sem Alþb. á eftir að gera miklu mun nánari grein fyrir, ástæður þeirrar tregðu. Skyldi það að einhverju leyti hafa átt sér skýringar í hinum gömlu tengslum kommúnismans eða var þar um einhvers konar fráhvarfseinkenni að ræða frá því að Sósíalistaflokkurinn var og hét? Við þessari spurningu verður auðvitað að gefa svar og ég held að það sé enginn betri en hv. þm. Hjörleifur Guttormsson til að svara því mjög skilmerkilega. Hann var forustumaður Alþb. í þessum málum og mótaði afstöðu þess á þeim tíma sem Alþb. hafði þessi ráð að nokkru leyti í hendi sér með ríkisstjórnarþátttöku 1979--1983. Á sama hátt dettur manni í hug að skoða afstöðu Alþb. til aðildar að EFTA og nú síðast fyrir ekkert mörgum árum afstöðu þessa sama flokks til aðildar okkar að EES. Með öðrum orðum, virðulegi forseti, þegar saman er dregið þá hlýtur að læðast að manni sá grunur að eitthvað sé ekki algerlega uppgert í afstöðu Alþb. til þessarar fortíðar með vísan til afstöðu flokksins til þeirra mála sem ég rakti áðan, þ.e. samskipta Íslands í viðskiptalegu og víðtækara tilliti til þeirra alþjóðastofnana sem ég tíundaði áðan. Virðulegi forseti. Ég sagði áðan að það eru margir sem hafa margt að skýra en ekki á grundvelli einstaklinganna heldur á grundvelli þeirra stjórnarathafna sem þeir hafa í umboði sinna flokka gengið fram með. Alþfl. stendur skýr og klár, jafnaðarstefnan stendur fyrir sínu, hún berst gegn kommúnisma, hefur gert það allar götur og alla tíð, hún berst á sama hátt gegn hinum öfgunum á hægri vængnum, nasismanum, og jafnaðarstefnan er í eðli sínu óbreytt og rótin sú sama og var. Við alþýðuflokksmenn höfum gengist við þeirri stefnu, ekki aðeins hér á Íslandi heldur í heiminum öllum, eigum okkar skoðanasystkini þar og þau eiga okkur hér og höfum og munum bindast bræðaböndum um að ýta fram þeirri göfugu mannúðarstefnu sem hún er. Í þeim anda hefur utanrrh. starfað, í þeim anda mun Alþfl. áfram starfa í alþjóðamálum og utanríkismálum þjóðarinnar.

Hæstv. forseti. Það eru aðallega nokkur atriði í ræðu utanrrh. og skýrslu sem liggur fyrir þinginu um allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna sem ég ætla að gera að umtalsefni. Ég kemst þó ekki hjá því að láta fáein orð falla, ekki mörg, um fremur ógeðfellda ræðu sem hv. þm. Björn Bjarnason flutti fyrr í umræðunni. Satt best að segja er nokkuð langt síðan ég hef heyrt svo ógeðfellda ræðu flutta á Alþingi. Hv. þm. varði stórum hluta ræðutíma síns í afar sérkennilegar dylgjur um þingmenn. Hafði að vísu ekki manndóm í sér til að nafngreina þá og hefur örugglega ekki manndóm í sér til að endurtaka þessi ummæli utan þings, en notaði þá lævíslegu aðferð að taka upp blaðagreinar og gera að sínum í skjóli þinghelginnar og bar menn m.a. þeim sökum að um væri að ræða Stasi-tengsl sem þeir þyrftu að gera grein fyrir, Stasi-tengsl. Þetta er auðvitað mjög alvarlegur áburður, hæstv. forseti, órökstuddur og ósannur rógur og verður að teljast fremur ógeðfellt að heyra menn bera starfssystkini sín slíkum sökum á grundvelli löngu liðinna atburða, fyrir um 30 árum síðan, sem ekki er einu sinni hægt að færa rök fyrir. Það sem mér finnst reyndar verst við þennan málflutning og ömurlegast er sá hroki og það sjálfskipaða dómaravald sem menn taka sér þegar þeir fjalla um söguna með þessum hætti, í raun og veru að hætti faríseana, því í öðru hverju orði felst milli línanna: drottinn, ég þakka þér að ég er ekki eins og þessir menn. Það er nú einhver munur með mig sem er tandurhreinn og hef alltaf rétt fyrir mér og er fullkominn í einu og öllu. En það er nú þannig, hæstv. forseti, að oft er dramb falli næst eins og sagt er. Út af fyrir sig er það þannig að ef menn vilja fara að grafa á þessum öskuhaugum sögunnar þá eru þeir öskuhaugar margir. Ekki bara einn. Ég á að vísu ekki von á því að upp úr þeim komi mjög merkilegt eða nytsamlegt sem gagnist Íslendingum í nútímanum eða framtíðinni og satt best að segja skil ég ekki þessa áráttu til einhvers konar pólitísks rétttrúnaðar og rannsóknarréttar í nútímanum yfir löngu liðinni sögu. Ég hélt að það væri aðallega viðfangsefni sagnfræðinga og þeirra sem hafa það að atvinnu að sannreyna heimildir og kunna með þær að fara að fást um slíkt. Auðvitað er það kostulegt þegar hv. þm. Björn Bjarnason reynir að draga inn í nútímann á Íslandi atburði frá fjórða áratugnum eins og þeir eigi einhver efnisleg tengsl við atburði líðandi stundar í íslenskum stjórnmálum. Hvernig var fjórði áratugurinn, hvernig var upphaf hans? Það var andrúmsloft heimskreppunnar miklu. Það var uppgangstími nasismans í Evrópu. Er það þangað sem við ætlum að sækja okkur einhver tengsl við samtímann? Verður þá ekki að láta söguna njóta þess sannmælis að dæma hana út frá forsendum þeirra tíma þegar hún gerðist en ekki dagsins í dag? Ég hélt a.m.k. að þeir sem hafa einhverja lágmarksnasasjón af sagnfræði létu hana þó gjarnan njóta þess sannmælis. Ef menn vilja reyna að endurskapa, eins og stundum er gert í kvikmyndum, andrúmsloft liðins tíma hvort heldur er andrúmsloft kreppunnar miklu og uppgangstíma nasismans eða andrúmsloft kalda stríðsins þá er það út af fyrir sig hægt með leikmyndagerð og öðru slíku og tæknibrellum af ýmsu tagi. En hvaða tilgangi það þjónar í umræðum um skýrslu utanrrh. uppi á Íslandi á því herrans ári 1995 þar sem væri áhugaverðara fyrir þjóðina að horfa eitthvað til frambúðar fæ ég ekki í fljótu bragði séð. Alla vega er það afar slæm sagnfræði að fjalla þá bara um helming sögunnar, grafa bara á sumum öskuhaugum en ekki öðrum. Staðreyndin er sú að fyrir okkur sem yngri erum þá er þetta í rauninni óskiljanleg þráhyggja og nauðhyggja að reyna sífellt að draga þá sem nú eru að starfa í stjórnmálum og eru á dögum inn í löngu liðna tíð og endurskapa eitthvað löngu liðið andrúmsloft sem til að mynda í mínu tilviki er mér óskiljanlegt í raun enda var ég ekki þátttakandi í því og tæpast fæddur þegar þessir atburðir voru að gerast sem hv. þm. Björn Bjarnason er svona upptekinn af. Það er að vísu þannig að auðvitað hefur maður lesið sitt af hverju um þetta af sagnfræðilegum áhuga en að reyna að draga það inn í stjórnmálaumræður á Íslandi hef ég ekki tíðkað. Það hafa komið út ýmsar bækur og verið opinberaðar skýrslur, bæði í Bretlandi og Bandaríkjunum, sem út af fyrir sig eru áhugaverðar um samskipti íslenskra stjórnmálamanna við Vesturlönd á tímum kalda stríðsins og til að mynda mikið rit hér um uppgangstíma nasismans á Íslandi. Það hefur aldrei hvarflað að mér að fara að draga það inn í nútímann með þeim hætti að reyna að rekja til einhvers skyldleika við t.d. starfandi stjórnmálaflokk á Íslandi í dag í þeim efnum. Það er svo fjarri öllu lagi að slíkt þjóni einhverjum vitrænum rökrænum tilgangi. Ég get ekkert annað gert að lokum umfjöllunnar minnar um þetta, hæstv. forseti, en að votta þessum hv. þm., eina og síðasta þingmanni kalda stríðsins, hv. þm. Birni Bjarnsyni, samúð mína að eiga ekki merkilegra erindi í stjórnmál á Íslandi nútímans heldur en það að vera hérna síðasti fulltrúi kalda stríðsins. Að reyna að rembast við það eins og rjúpan við staurinn, eins og sagt er á íslensku, að bera hingað inn í þingsali á því herrans ári 1995 andrúmsloft löngu liðinna heiftarátaka í íslenskum stjórnmálum fyrir 30 eða 60 árum síðan. Verði honum að góðu, þessum hv. þm., að sitja einn eftir uppi núlifandi íslenskra stjórnmálamanna með það hlutskipti að vera þingmaður kaldastríðstímans. Að öðru leyti, hæstv. forseti, vil ég snúa mér að ræðu hæstv. utanrrh. sem er athygliverð að ýmsu leyti eins og oft er hjá þeim hæstv. ráðherra en gjarnan er það einnig svo að ég er honum um margt ósammála og það fer að vonum. Ég tel til að mynda í fyrsta lagi að í umfjöllun hans um Alþjóðaviðskiptamálastofnunina gæti mikillar tilhneigingar til oftúlkana. Ég vara hæstv. utanrrh. og aðra við þeirri miklu bjartsýni sem hæstv. ráðherra hefur þar um að menn hafi höndlað hamingjuna og hinn endanlega sannleika í alþjóðaviðskiptum með þessari stofnun. Það er rétt og skylt og eðlilegt að menn beri í brjósti vonir um að hún nái að einhverju leyti markmiðum sínum fram í fyllingu tímans en það er löng og erfið vegferð fyrir höndum í að bæta ástandið og koma á heilbrigðara viðskiptaumhverfi í alþjóðaviðskiptum. Ég vara til að mynda við þeirri tilhneigingu til oftúlkunar sem kemur fram í umfjölluninni á bls. 1 þar sem annars vegar er fullyrt að Alþjóðaviðskiptastofnunin og samningar hennar muni leiða til bætts efnahagsástands og hins vegar að náðst hafi fram verulegar tollalækkanir fyrir íslenskar útflutningsvörur. Þetta er bara því miður held ég oftúlkun. Það hafa náðst fram nokkrar lækkanir en í sumum tilvikum eru það lækkanir á tollbindingum sem aldrei hafa verið virkar og er jafnvel búið að fella niður eins og í tilvikinu Bandaríkin. Ég vara við svona bjartsýni. Í öðru lagi er náttúrlega ástæða til að spyrja um frágang ríkisstjórnarinnar á GATT-málinu. Hvar er frágangurinn á málefnum landbúnaðarins? Því hefur endalaust verið skotið á frest. Í þriðja lagi er orðalag efst á bls. 3 sérlega athyglisvert í þessum efnum. Þar lýsir hæstv. utanrrh. ótta sínum yfir því ef heimildir Íslendinga til að beita jöfnunartollum að fullu á innfluttar landbúnaðarafurðir verði nýttar. Er það stefna hæstv. ríkisstjórnar að það sé eitthvað sem beri sérstaklega að óttast? Er það þá í vændum? Er verið að segja það þarna, hæstv. utanrrh., að þessar heimildir verði ekki nýttar til að tryggja innlendri framleiðslu fullnægjandi og eðlilega vernd í stað þeirra beinu innflutningstakmarkana sem áður var byggt á? Sömuleiðis mætti ýmislegt segja um orðalagið hvað varðar EES-samninginn. Þar fullyrðir hæstv. utanrrh. efst á bls. 4 að samningurinn hafi að mestu leyti staðið undir þeim væntingum sem við hann voru bundnar. Voru það væntingar hæstv. utanrrh. um 7 milljarðana á ári? Voru það væntingar hæstv. utanrrh. um öll nýju störfin sem að mestu leyti hafa gengið eftir? Það er von að spurt sé. Staðreyndin er auðvitað sú að ósköp lítið hefur breyst og fátt af því sem lofað var í gylliboðunum hefur komið fram. Um umfjöllun utanrrh. um ESB mætti líka margt segja. Þar er auðvitað á ferðinni alveg kostulegur texti þar sem annars vegar er lýst að ekki sé á dagskrá ríkisstjórnarinnar að sækja um aðild að Evrópusambandinu samkvæmt stefnu ríkisstjórnarinnar en í næstu setningu kemur hæstv. utanrrh. að sjálfsögðu með sína stefnu um að það eigi auðvitað að gera. Þetta er fínt fyrirkomulag. Annars vegar lýsir utanrrh., sem fer með utanríkismálin í ríkisstjórninni, stefnu ríkisstjórnarinnar að aðildarumsókn sé ekki á dagskrá. Hins vegar segir þessi sami utanrrh. sem þá er sennilega orðinn eitthvað annað, sennilega bara formaður Alþfl., að það sé auðvitað um að gera að drífa inn umsókn að Evrópusambandinu. Svona er nú ástandið í þessu örlagaríka og stóra máli í hæstv. ríkisstjórn. Svo kemur þetta hlálega atriði um stjórnarskrárbindingu sameignarákvæðis fiskveiðistjórnunarlaganna, sem kratarnir hafa allt í einu uppgötvað, og tekið þar upp áragamalt baráttumál Alþb. um sameign á auðlindum þjóðarinnar. Hlálegast af öllu er nú það að upplýst er í grein í Morgunblaðinu í dag að fulltrúar Alþb. í stjórnarskrárnefnd hafa lagt þetta til þar án þess að fá nokkurn stuðning við það frá Alþfl. sem dettur svo ofan á það snjallræði núna í vandræðum sínum rétt fyrir kosningar með allt niður um sig í skoðanakönnunum, og ætlunin var að gera út á þetta Evrópusambandsmál, að það sé snjallræði að setja það inn í stjórnarskrá að þjóðin eigi fiskimiðin. Svo þarf að vísu að breyta henni um leið og sótt er um aðild eða aðild verður að veruleika en það er ekkert verið að segja frá því í leiðinni. Þetta er nú einhver allra aumingjalegasti málflutningur og lágkúrulegasta lending á einu flokksþingi sem lengi hefur sést og verður þá helst til jafnað landsfundar Þjóðvaka og útgönguliðsins sem þar var. Þetta er auðvitað harla hlálegt, hæstv. utanrrh., auðvitað veit hæstv. utanrrh. manna best að það er ekki hægt að ganga í Evrópusambandið nema að breyta stjórnarskránni og þar með færi þetta ákvæði eins og önnur sem rækjust á við Evrópuréttinn, Rómarsáttmálann, fyrir lítið ef svo bæri undir. Auðvitað er það þannig. Síðan er, hæstv. forseti, vandræðatexti með NATO eins og venjulega. Liðið er auðvitað í hinum mestu vandræðum með NATO, þeir vita ekkert hvað á að gera með það, og það er vandræðast með það í skýrslunum ár eftir ár að leita að einhverjum tilgangi fyrir þetta hernaðarbandalag sem er auðvitað tímaskekkja eins og önnur slík og ætti að leggja niður og í staðinn að efla þær stofnanir sem eru byggðar á friðsamlegum grunni frá rótum eins og Sameinuðu þjóðirnar og RÖSE til þess að fara með slík hlutverk. Þessi texti er auðvitað hálfneyðarlegur eins og aðrir slíkir hafa verið á undanförnum árum. Sama má segja um kaflann um herstöðina í Keflavík og reyndar er það sérkennilegt að sjá í ræðu utanrrh. að fjallað er um herstöðina í Keflavík í fáeinum línum og ekki er verið að ræða um tilgang hennar eða hlutverk í nútímanum. Nei, hvert einasta orð sem þar stendur er um verktöku fyrir herinn. Það er það eina sem þarf núna að komast inn í skýrslu hæstv. utanrrh. að þessu leyti til og segir kannski meira en flest orð um það. Hvílík tímaskekkja vera þessa hers er orðin og væri auðvitað nær að snúa sér að því sem er að gerast að ganga frá því með samningum við bandarísk stjórnvöld hvernig leifarnar af hernum hverfi úr landi, í hvaða áföngum og hvernig atvinnulíf á Suðurnesjum verði lagað að þeim breytingum. Fjallað er um svæðisbundin átök en tími minn leyfir ekki að fara djúpt ofan í þau mál. Auðvitað er ástandið í fyrrum lýðveldum Júgóslavíu og Austur-Evrópu hörmulegt víðast hvar og næst að segja að austanverð Evrópa sé í upplausn og því miður lítur út fyrir að svo muni verða enn um langa hríð. Kannski hafa það verið spaklegustu orð sem um það hafa verið sögð, sem Helmut Schmidt sagði í Íslandsheimsókn, að það væri barnaskapur og óraunsæi að reikna með öðru en að það tæki a.m.k. 50 ár, hálfa öld, fyrir austanverða Evrópu að komast í jafnvægisástand á nýjan leik. Mig langaði svo að gera að umtalsefni, hæstv. forseti, afstöðu Íslands til tveggja eða þriggja mála á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem ég vil mótmæla og lýsa óánægju með. Það kemur fram í skýrslu um allsherjarþingið á bls. 23 að Ísland eitt Norðurlanda sat hjá í atkvæðagreiðslu um tillögu um að afnema skyldi viðskiptabann gegn Kúbu. Þessi tillaga hefur verið endurflutt á nokkrum þingum og henni hefur vaxið fylgi ár frá ári enda löngu brostnar og voru í raun aldrei fyrir hendi neinar réttlætanlegar ástæður fyrir þessu grimmilega viðskiptabanni sem hefur haldið þessari þjóð í heljargreipum um langt árabil. Nú styðja allar Norðurlandaþjóðir nema Ísland að viðskiptabannið verði fellt niður. Ég mótmæli þessari afstöðu sem er höfð í frammi fyrir Íslands hönd og ég krefst þess að hæstv. utanrrh. sjái til þess að á næsta allsherjarþingi verði henni breytt. Ég sakna þess sömuleiðis að Íslendingar skyldu ekki greiða atkvæði með tillögu um að leita álits alþjóðadómstólsins í Haag um lögmæti hótunar um að beita kjarnorkuvopnum gegn ríkjum. Það er furðulegt að Ísland skuli telja sig í stöðu til þess að greiða atkvæði gegn slíkri ályktun og ámælisvert, hæstv. forseti. Ég hefði svo viljað fjalla hér um úthafsveiðar, hæstv. forseti, ef tími minn hefði enst en það gerir hann bersýnilega ekki þannig að ég verð þá bara að láta máli mínu lokið.

Hæstv. forseti. Það er einkennilegt að kvarta undan því að rætt sé um söguna þegar við fjöllum um utanríkismál á þessum breytingatímum. Við stöndum frammi fyrir því í Evrópu, sérstaklega þó í Júgóslavíu fyrrverandi og Sovétríkjunum fyrrverandi, að þar eru menn að takast á við vandamál sem eiga rætur að rekja langt aftur í aldir. Það sem ég hef gert að umtalsefni er þó ekki fjær okkur en kannski fimm ár og er enn þá lifandi í íslenskum stjórnmálum, sá vandi sem ég hef verið að fjalla um. Ég kvarta ekki undan því, hæstv. forseti, að kenna mig við kalda stríðið. Ef hv. þm. heldur að það sé eitthvert skammaryrði í mínum huga þá er það mikill misskilningur. Hins vegar minnist ég þess að í upphafi þingsins flutti hv. þm. sjálfur tillögur um varnar- og öryggismál sem voru svo úreltar og úr sér gengnar að þær mátti kenna við heimsmynd sem var horfin þegar þetta þing hófst árið 1991 og hann hefur verið frekar fastur í vandamálum sem snerta allt aðrar aðstæður í alþjóðamálum en nú eru. Varðandi það að hv. þm. hafa farið hörðum orðum um það sem ég vitnaði í, dr. Þór Whitehead, vil ég, með leyfi hæstv. forseta, taka það aftur upp sem hann sagði og nokkrir hv. þm. hafa gert að umtalsefni og einnig síðasti ræðumaður. En hann sagði í Alþýðublaðinu í gær, með leyfi hæstv. forseta: ,,En uppgjör við fortíðina hefur ekki farið fram heldur þvert á móti, þessi gamli kjarni í flokknum hefur alltaf færst undan öllu slíku. Þetta væri ekkert fréttaefni ef svo væri ekki. Hvers vegna sögðu þeir ekki frá þessum tengslum sínum við austur-þýsku leynilögregluna Stasi?`` Þetta sagði hann. Í þessu felast ekki ámælisverð ummæli um nokkra þingmenn, þetta er um þá menn sem komu fram í þessum sjónvarpsþætti og viðurkenndu sumir hverjir að rætt hefði verið við sig af Stasi. Einnig kom fram að fyrsti formaður Alþýðubandalagsfélags Reykjavíkur starfaði fyrir Stasi.

Hæstv. forseti. Að sjálfsögðu er mikill misskilningur hjá hv. þm. Birni Bjarnasyni að amast sé við því að menn rökstyðji mál sitt með tilvísun til sögunnar. Það sem er hins vegar ámælisvert er hvernig hv. þm. meðhöndlar söguna og hvernig hann leikur hana í meðferð sinni á málunum og í lágkúrulegum tilraunum sínum til þess að koma pólitísku höggi á andstæðinga sína sem eru, eins og ég segi, einhver þau ómerkilegustu sem ég hef lengi upplifað á þingi. Ég held að ræða hv. þm. í morgun verði örugglega lengi í minnum höfð sem einhver allra lágkúrulegasta og ómerkilegasta þingræða sem hefur verið haldin um mjög langan tíma. Og hvernig hv. þm. byggði upp ræðu sína utan um ummæli hins svokallaða sagnfræðings og prófessors, Þórs Whiteheads, var auðvitað með endemum því hv. þm. fléttaði inn í það tveimur núv. þingmönnum og var auðvitað ekki annað réð af samhengi og uppbyggingu ræðu hv. þm. en að um þessi Stasi-tengsl væri að ræða í því tilviki sem þeir kæmu að málum. Hitt er svo ágætt að hv. þm. Björn Bjarnason gengst við því að vera fulltrúi kaldastríðsaflanna á þingi, vera hér síðasti þingmaður kaldastríðstímans og gott ef ekki stoltur af því. Þá bara liggur það fyrir, þá er það bara hans hlutskipti hér að reyna að rembast við það í þessum ræðustóli og sjálfsagt annars staðar í ræðu og riti að bera með sér inn í nútímann og framtíðina andrúmsloft kalda stríðsins og ég endurtek hamingjuóskir mínar og þó í reynd samúð til handa hv. þm. að bera þetta hlutskipti á herðum sér í íslenskum stjórnmálum.

Hæstv. forseti. Ég get fullvissað hv. þm. um að hlutskipti mitt í þessu efni er léttbærara en hlutskipti hans og þeirra sem starfa í nafni Alþb. enn þá í íslenskum stjórnmálum miðað við forsögu þess flokks. Ég tel að þessi hv. þm. hafi ekki efni á því að saka mig um lágkúru eins og hann talar hér og lét orð falla um dr. Þór Whitehead sagnfræðiprófessor og kallaði hann svokallaðan sagnfræðing, mann sem hefur doktorspróf frá háskólanum í Oxford í sagnfræði. Þetta sýnir hvernig þessir menn halda á þessum málflutningi sem hér er að reyna að verja þennan óverjandi málstað að þeir hlaupa úr einu víginu í annað og ráðast síðan á fjarverandi menn og bera þá lítilsvirðandi sökum.

Hæstv. forseti. Ef einhver hefur ráðist á einhverja með ómaklegum tilburðum er það auðvitað hv. þm. Björn Bjarnason. Það er það sem er kveikjan að þessari umræðu. Ég á ekki von á því að nokkur maður hefði í umræðunni nennt að eyða orðum að því sem hv. þm. tók hér upp, það hefði ég a.m.k. ekki gert og væntanlega ekki aðrir, ekki formaður Alþb. sem hér talaði fyrr í umræðunni, ef ekki hefðu komið til þessi óvenjulega rætnu og lágkúrulegu ummæli sem hv. þm. gerði að sínum og setti í það samhengi í ræðu sinni að ekki varð annað ráðið af því samhengi en að hann væri að tala um hv. þm. Hjörleif Guttormsson og Svavar Gestsson. Ég spyr hv. þm. Björn Bjarnason: Er hann maður til þess að fara út í þjóðfélagið og segja það þar að Hjörleifur Guttormsson og Svavar Gestsson þurfi að gera grein fyrir Stasi-tengslum sínum? Það var það sem hv. þm. sagði, samanber samhengið í hans ræðu. Nú sé ég að hv. þm. er kominn á flótta, er farinn að draga í land. 

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu skýrsla hæstv. utanrrh. og ræða hans um utanríkismál á Alþingi og vekur það athygli mína að hér hafa orðið mjög harkalegar umræður sem snerta uppgjör við fortíðina og snerta að sjálfsögðu skilning á sögunni og tengsl slíks skilnings við stefnu í utanríkismálum. Ég lýsi því strax yfir í inngangi máls míns að nokkuð mikið hefur skort á það í umræðum um utanríkismál að ekki er hægt að grundvalla slíka umræðu öðruvísi en á verulegri þekkingu á sögulegum atriðum og ekki er hægt að fjalla um utanríkismál og framtíðina í stefnunni í utanríkismálum öðruvísi en að hafa hliðsjón af því sem gerst hefur. Það er raunar sérkennilegt hversu margir í þessu þingi eru mótfallnir því að menn sæki rök til fortíðarinnar þegar menn móta stefnu til framtíðar. Hér er talað í miklum fyrirlitningartóni um fortíðarhyggju. Það er einu sinni svo að menn verða að læra af liðinni tíð. Hvers vegna verða menn að læra af liðinni tíð? Það er til þess að endurtaka ekki þau mistök sem þar hafa átt sér stað og það er mjög eðlilegt að umræða um þessi mál nái til fortíðarinnar, nái til mats á því sem liðið er. Sú umræða sem hefur sprottið upp í þingsalnum um uppgjör vinstri aflanna við fortíð sína er athyglisverð og ég tek eftir því að í andsvörum við ræðu hv. 3. þm. Reykv., Björns Bjarnasonar, ber verulega mikið á orðaleppum og gífuryrðum, ekki síst í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, sem hvergi var að finna í ræðu hv. þm. Björns Bjarnasonar. Auðvitað bendir þetta til þess að fortíðin sé í raun og veru eins og opin und hjá þessu fólki. Austur-þýsk og sovésk yfirvöld lögðu á sínum tíma ofurkapp á að fá stuðning meðal annarra þjóða við þann áróður sem þau ráku linnulaust gegn varnarsamstarfi vestrænna ríkja. Í þessari viðleitni sinni beittu þessi ríki fyrir sig ýmsum aðferðum, m.a. þeirri aðferð að bjóða fólki til náms á sérkjörum með því að halda svokallaðar menningarstefnur eins og Eystrasaltsvikuna sem fræg var og með því að virkja fólk í svokölluðum friðarhreyfingum þar sem fram fór skipulegt áróðursstarf gegn varnarsamtökum vestrænna ríkja sem fjármagnað var af Sovétríkjunum og leppríkjum þeirra. Án þess að verið sé að taka afstöðu til þess sérstaka umræðuefnis sem kom upp á þingfundinum, þ.e. um tengsl Íslendinga við alræðisstjórnir Austur-Evrópu er það hins vegar staðreynd málsins að málflutningur fjölmargra alþýðubandalagsmanna í gegnum árin og raunar fleiri og þar á meðal nokkurra þingmanna þessa flokks nú féll eins og flís við rass að áróðri kommúnista í Sovétríkjunum og leppríkjum þeirra. Ég endurtek það fyrst hv. þm. Hjörleif Guttormsson brestur heyrn að enginn munur var á áróðri Austur-Evrópuríkjanna, Sovétríkjanna og leppríkja þeirra og fjölmargra þingmanna Alþb. og þar á meðal þingmanna sem hér sitja á þinginu nú gegn varnarsamtökum vestrænna ríkja árum saman og áratugum saman. Nú hefur hins vegar dregið úr þessum áróðri vegna þess að sú staða er komin upp að í hinum nýfrjálsu ríkjum Mið- og Austur-Evrópu hafa menn upplýst að þessi varnarsamtök voru alla tíð vonarneistinn fyrir þá sem trúðu á lýðræðið. Varnarsamtök hinna vestrænu ríkja, NATO, voru vonarneistinn, héldu lífinu í þessu fólki, sem trúði því að um síðir mundi birta upp, og þeir hafa viðurkennt það hlutverk sem þessi varnarsamtök gegndu í þessum mikla hildarleik sem kalda stríðið var. Þar af leiðandi hefur dregið úr þessum áróðri gegn NATO. Hann er nánast alveg horfinn og til valda í Alþb. hafa hafist menn sem hafa sýnt því skilning hvaða hlutverki þessi varnarsamtök gegndu. Ég tel að full ástæða sé til þess að minna á þetta vegna þess að á þeim sem hér stendur og á öðrum þeim sem voru fylgjandi þessum varnarsamtökum dundi þessi áróður ár eftir ár af mikilli sannfæringu. Ég vík nú að atriðum í ræðu hæstv. utanrrh. sem mér finnst skipta nokkuð miklu máli og kem ég sérstaklega inn á kaflann í ræðu hans sem fjallar um Ísland og ESB. Ég vek athygli á því að kafli hæstv. ráðherra um Ísland og ESB er mjög stuttur og mjög efnisrýr en kaflinn um Atlantshafsbandalagið og öryggismál Evrópu er hins vegar býsna efnismikill. Það sem er einmitt að gerast á vettvangi Evrópumálanna er það að öryggisþátturinn í starfi ESB er aftur orðinn afar mikilvægur. Ég minni þingheim á hér og nú að þegar samstarf Evrópuríkjanna hófst, þeirra sex Evrópuríkja sem mynduðu með sér nokkur bandalög, þar á meðal Efnahagsbandalag Evrópu, var m.a. tilgangurinn með þessu samstarfi að skapa öryggi í Evrópu. Tilgangurinn var sá að skapa öryggi með efnahagssamvinnu sex ríkja sem höfðu tiltölulega jafna stöðu efnahagslega séð. Hugmyndafræðin var mjög traust. Menn trúðu því að með því að draga úr vægi landamæra, með því að auka sameiginleg efnahagsleg tengsl og þar með sameiginlega hagsmuni væri hægt að finna varanlegan grundvöll fyrir frið meðal þessara ríkja sem höfðu tekist á í fjölmörgum styrjöldum á undanförnum öldum. Þetta samstarf tókst í stórum dráttum en síðar meir þróaðist bandalagið, Efnahagsbandalag Evrópu, yfir á nýjar brautir á áttunda áratugnum eins og ég hef gert grein fyrir í þingræðu og mun ekki fara í nánar. Það sem síðan hefur gerst á síðustu árum er að það hefur verið opnað á stækkun þessa bandalags til austurs sem er á gersamlega öðrum forsendum, nýjum forsendum miðað við fortíðina. Það er verið að opna bandalagið til þess að gera mjög hratt til móts við þau ríki sem standa ekki á nokkurn hátt efnahagslega jafnfætis Evrópusambandsríkjunum. Það er verið að opna þarna á nýja möguleika og þá er mjög nauðsynlegt að við gerum okkur grein fyrir því hvers vegna er verið að opna á þessa stækkun. Það skortir mjög verulega umræðu í þinginu um það á hvaða grundvelli stækkunin er í raun og veru gerð. Umræðan í þinginu er oft mjög yfirborðskennd um þessi mál. Á sama tíma og við fjöllum ekki um þetta í samræmi við breidd málsins er verið að vinna í öðrum þjóðþingum Evrópu að því að kortleggja þessi mál, þ.e. öryggismál Evrópu, í ljósi þess hvernig Evrópusambandið meðhöndlar þau og getur meðhöndlað þau, öryggi Evrópu í ljósi þess hvernig ÖSE getur starfað á þessum vettvangi, öryggi Evrópu að svo miklu leyti sem NATO getur tekið á þeim málum og við höfum vanrækt að fjalla um þessi mál á nógu víðtækum grundvelli. Þessa umfjöllun er ekki að finna í þessari ræðu og kannski er ástæða til að benda á að það vantar grundvöll fyrir umræðu í þinginu, það vantar nefndarvinnu um þessi mál. Það sem rétt er að koma inn á í sambandi við þessi mál er að þegar því var spilað út á sínum tíma að það ætti að opna á stækkun Evrópusambandsins til norðurs var það í sjálfu sér ekki grundvallarmarkmið Evrópusambandsríkjanna. Það var millistig í utanríkismálum Evrópusambandsins. Meginmarkmiðið var allt annað. Forsendan fyrir því að Evrópusambandið fór af stað í að stækka sambandið þó að það hefði lýst því yfir að það hefði takmarkaðan áhuga á því var nátengd landfræðilegum, pólitískum hagsmunum Þýskalands. Það er alveg ljóst að í langan tíma hefur Þýskaland haft af því þungar áhyggjur að vera á austurlandamærum Evrópusambandsins. Það hefur ekki þótt þægilegt fyrir Þýskaland að hafa þessa stöðu. Þegar Sovétríkin hrundu 1989 litu Þjóðverjar á það sem einstakt tækifæri til þess að breyta þessum hlutum. Þeir litu svo á að ekki væri hægt að gera það nema með einni aðferð, með því að stækka Evrópusambandið til austurs. Það var því gert til þess að grípa þetta einstæða tækifæri sem menn álitu að ekki mundi bjóðast aftur, ekki einu sinni á næstu öld, sem þessi þróun var sett í gang. Menn eiga að hafa þetta í huga þegar þeir reyna að meta þróun öryggismála í Evrópu, hver eru hin yfirlýstu markmið og hver eru hin raunverulegu markmið. Það er svo í allri utanríkismálaumræðu og utanríkismálapólitík að markmiðin eru mörg. Sum þeirra snerta lýðræði. Sum þeirra snerta hins vegar landfræðilega, pólitíska stöðu ríkja. Þau sjónarmið eru gömul. Þeim er oft haldið við öld eftir öld hvert svo sem stjórnarfarið er í ríkinu. Hins vegar er það svo ef Evrópusambandið á að verða farvegur fyrir öryggismál á þann hátt að innlima ríki Mið-Evrópu á meðan þetta tækifæri gefst þá komum við að annarri hlið málsins sem er mjög athyglisverð fyrir okkur Íslendinga og full ástæða til þess fyrir okkur að fylgjast nákvæmlega með því máli og snertir að sjálfsögðu áhuga okkar á Evrópusambandinu. Virðulegi forseti. Ég á stuttan tíma eftir og ég ætla að nota þann tíma aðeins til þess að koma á mjög yfirborðskenndan hátt að þessu máli. Það liggur fyrir að þegar Efnahagsbandalag Evrópu fór af stað var um að ræða samstarf sex ríkja sem voru mjög lík innbyrðis. Þegar næsta stækkunarskref var stigið voru innbyrt ríki, ég nefni sérstaklega Írland, sem stóðu miklu verr að vígi efnahagslega en hin ríkin, að ég tali ekki um ósköpin þegar Efnahagsbandalagið var stækkað þannig að Spánn, Portúgal og Grikkland gengu inn. Þá var búið að taka inn í Efnahagsbandalagið ríki sem voru allt öðruvísi búin efnahagslega en hin ríkin og þá var sérstök stuðningsáætlun sett í gang sem átti að miða að því að koma þessum ríkjum, Írlandi, Spáni, Portúgal og Grikklandi upp á sama efnahagsgrundvöll og hin ríkin. Að hluta til hefur þetta tekist og að hluta til hefur þetta mistekist. Írland hefur náð svipaðri stöðu og hin ríkin í Evrópusambandinu. Allt bendir til þess að Spánn og Portúgal muni ná þessari stöðu en ekkert bendir til þess að Grikkland hafi getað nýtt sér það gífurlega fjármagn sem þangað hefur streymt frá Evrópusambandsríkjunum til þess að bæta efnahag sinn. Allt bendir til þess að þessir gífurlegu fjármunir hafi runnið niður um ræsið og þá hlýtur sú spurning að vakna þegar við lítum til Mið-Evrópuríkjanna: Er það framtíðarsýn Evrópusambandsins að verða samtök ríkja þar sem einhvers konar samhjálp og félagsleg aðstoð er grundvöllur samstarfsins í staðinn fyrir að vera samtök ríkja sem efla með sér samstarf á grundvelli frjálsra viðskipta? Þetta þurfum við að taka til athugunar. Við þurfum að skoða hver staða okkar Íslendinga er gagnvart stækkun Evrópusambandsins ef þetta er framtíð sambandsins, ef það er inn á þessar brautir sem sambandið ætlar að stefna og við þurfum að vega og meta hvaða hagsmuni við eigum í því að fylgja þróun sambandsins ef Evrópuríkjunum tekst að halda utan um þessa þróun.

Virðulegur forseti. Hér fer fram umræða um utanríkismál og það er vel. Það mætti vera oftar á Alþingi Íslendinga sem við förum yfir þann málafokk svo mjög sem utanríkismálin snerta okkur orðið nánar en áður og utanríkismál og innlend málefni hafa fléttast saman með þeim hætti að skilin á milli utanríkismála og innanríkismála eru orðin önnur og langtum minni en áður var, ekki síst vegna þeirra alþjóðlegu samninga sem við Íslendingar erum orðnir aðilar að. Þess vegna er óhjákvæmilegt að ræða þessi mál oftar enda ber þau á góma í tengslum við ýmis efni sem við erum að fjalla um hér þó ekki beri það yfirskriftina utanríkismál. Okkur sem ræðum þetta hér í dag er nokkur vandi á höndum í sambandi við það hvernig taka skuli á málum vegna þess sem hér bar við fyrr í dag, að formaður utanrmn. kaus að nota þennan vettvang, þessa umræðu, til persónulegra árása á alþingismenn og Alþb. sérstaklega. Ég hef mörg atriði, virðulegur forseti, sem ég þarf að ræða varðandi skýrslu hæstv. utanrrh. og mun nota tíma í þessari umræðu til þess í annarri ræðu minni en ég tel óhjákvæmilegt vegna þeirra árása í minn garð sem fram komu hjá formanni utanrmn. fyrr í umræðunni að ég noti fyrri ræðu mína til þess að víkja að hans máli og þáttum sem því tengjast. Það fór ekki fram hjá neinum hvernig hv. þm. Björn Bjarnason hagaði máli sínu í morgun í umræðunni og það fellur nokkuð að því sem kemur fram í Morgunblaðinu í ritstjórnargrein þann 7. febr. þar sem vikið er að sjónvarpsþætti frá sl. sunnudegi undir yfirskriftinni Stasi-skjölin. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Sjónvarpsmyndin sýnir að Hjörleifur Guttormsson alþingismaður Alþýðubandalags hefur verið Stasi hugleikinn en hins vegar hafa engar skjalfestar sannanir komið fram um hlutverk hans``, segir í ritstjórnargrein Morgunblaðsins. Litlu síðar segir í þessari ritstjórnargrein: ,,Allir hafa þeir menn sem hér hafa verið nefndir og koma við sögu í fyrrnefndri sjónvarpsmynd á undanförnum áratugum margsinnis hafnað öllum staðhæfingum bæði Morgunblaðsins og annarra um náin tengsl þeirra við stjórnvöld í Austur-Evrópu. Það er fyrst nú þegar þeir eiga engan annan kost að þeir ýmist játa störf fyrir Stasi eða viðurkenna að eftir hafi verið leitað.`` Svona er nú haldið á máli í ritstjórnargrein Morgunblaðsins. Þetta fellur í nákvæmlega sama farveg og málflutningur hv. þm. formanns utanrmn. í morgun. Það er langt seilst til lokunar í þessum efnum. Nú er það svo, virðulegur forseti, að þau efni sem umræddir fréttamenn og myndhöfundar drógu fram og liggja fyrir og sýndu mér eru ekki merkilegri en svo í rauninni að ég varð satt að segja undrandi á því að ekki var meira að finna sem varðaði undirritaðan miðað við það sem sagt hefur verið frá um nákvæmni þessarar austur-þýsku leyniþjónustu. Og þau eru út af fyrir sig þess efnis að það er ekki lengi verið að fara yfir þau efni. Ég brást nú þannig við að segja að mér sýndist þetta vera frásögn af því að ég hefði verið nánast í sunnudagaskóla þarna eystra, saklaus drengur í sunnudagaskóla. Ég held að það gæti verið fróðlegt að þau væru einhvers staðar til sýnis, annaðhvort á bókasafni eða lestrarsal Alþingis eftir atvikum fyrir þá sem vilja lesa þann fróðleik. En ég vil hins vegar um leið og ég mótmæli og endurtek mótmæli mín við málflutningi hv. þm. rifja hér upp örfá atriði í sambandi við afstöðu Alþb. til ríkjanna í Austur-Evrópu og aðild mína að nokkru að þeim málum. Í fyrsta lagi það sama og kom fram af minni hálfu í morgun að ég af pólitískum ástæðum tók þá afstöðu eftir að ég kom heim til Íslands frá námi 1963 að fara ekki í ferðalög, að sækja ekki um vegabréfsáritanir í austurveg. Þetta var ekki vegna þess að ég hefði ekki gaman af að fylgjast með og skoða heiminn og ég hef gert það á árunum sem síðan liðu, bæði vestan hafs og í Evrópu. Þetta var gert af pólitískum ásetningi til þess að undirstrika andúð mína á því þjóðskipulagi og þeim vinnubrögðum sem viðhöfð voru í þessum ríkjum. Við þetta stóð ég þangað til 1990 að ég sótti um vegabréfsáritun sem ferðamaður til Eistlands í pólitískum tilgangi til þess að undirstrika samstöðu mina, fyrstur íslenskra þingmanna til þess að heimsækja Eystrasaltsríkin, undirstrika samstöðu mína með þeirri frelsishreyfingu sem þá var þar komin í gang og gaf utanrmn. Alþingis um það skýrslu. Ég vil líka nefna það vegna þess að það er ítrekað, það er nánast með nokkurra ára millibili að sama platan kemur upp og snýr að þeim sem hér talar þar sem reynt er að koma því á framfæri að ég hafi verið og sé áróðursmaður fyrir þau viðhorf og það kerfi sem ríkti í Austur-Evrópu. Ég held að það væri fróðlegt fyrir þá sem leika þessa plötu, ég tala nú ekki um fyrir þá sem vilja eitthvað grafast fyrir um hvað er raunverulega satt í þessum efnum, að lesa t.d. greinar sem ég ritaði í vikublaðið Austurland 1968 strax eftir að Sovétríkin réðust inn í Tékkóslóvakíu ásamt fylgiríkjum sínum. Undir fyrirsögnum eins og ,,Hernám Tékkóslóvakíu fordæmt`` og ,,Sovétríkin í pólitískri blindgötu``. Ég er með það fyrir þá sem vilja kynna sér það. Ég vil jafnframt nefna það að eftir að ég fór að hafa áhrif í Alþb., og það var nokkru áður en ég kom inn á þing, svona 10--12 árum áður sem ég gerðist forustumaður í alþýðubandalagsfélögum og kjördæmisráði Alþb. og síðan miðstjórn 1974, að ég lagði mig fram um það að í reynd væri staðið við þá samþykkt flokksins sem gerð var 1968 að klippa á samskipti við árásarríkin gegn Tékkóslóvakíu frá 1968. Það var réttilega minnt á það hér af formanni Alþb. sem opnaði allar gerðabækur Alþb. frá stofnun flokksins og lagði það fram fyrir blaðamenn í fjölriti þannig að allir mega lesa að 1976 flutti ég tillögu í miðstjórn Alþb. um það að alþjóðanefnd, sem sett hafði verið niður af framkvæmdastjórn, yrði tekin til sérstakrar skoðunar og lögð af ef hún væri ekki sett undir miðstjórnina. Um þetta voru greidd atkvæði og þetta var samþykkt. Auðvitað var það ekki gert að gamni sínu að tryggja að það væri ekki hugsanlega verið að fara fram hjá samþykktum í Alþb. Ég var langt frá því að vera einn um það. Við vorum mörg í Alþb. á þessum tíma sem stóðum um það dyggan vörð að ekki væri verið að brjóta samþykktir flokksins í þessum efnum. Um þetta geta menn sannfærst sem vilja kynna sér þessi mál. Ég vil segja hér eina litla sögu til viðbótar, virðulegur forseti. Á árum þegar ég var ráðherra gerðist sá, út af fyrir sig mundu menn segja, sárameinlausi atburður að í blaðinu Austurlandi, sem ég var tengdur eðlilega og gefið var út í minni heimabyggð, var komið á framfæri spurningakeppni um Sovétríkin eins og það hét með verðlaunum fyrir tvö ungmenni sem kæmu með réttar lausnir. Ég sá í þessum atburði dálítið annað en kannski flestir lesendur blaðsins, sá í honum tilraun til að smygla inn áróðri um Sovétríkin í þetta saklausa vikublað á Austurlandi. Ég leyfði mér að bregðast við þessu nokkuð harkaleg. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að vitna til greinar sem ég skrifaði af þessu tilefni þar sem ég lýsti því í upphafi að ég hafi orðið ekki lítið undrandi við að sjá að fyrirhugað væri að leggja blaðið Austurland undir spurningakeppni af þessum toga. Þeir sem að stóðu voru MÍR, Samband sovéskra félaga-, vináttu- og menningartengsla við útlönd, eins og það hét, félagið Sovétríkin/Ísland og sovéska ferðaskrifstofan Spútnikk og síðan segir: ,,Það er þannig enginn smáliðssafnaður sem að baki þessu stendur og mikið við haft til að koma tveimur væntanlega austfirskum ungmennum í slíka boðsferð. Ekki er þess getið hver standa eigi undir kostnaðinum en mér þykir ólíklegt að hlutur blaðsins eigi að vera stór í því efni. Satt að segja hélt ég að íslenskir sósíalistar hefðu fengið sig fullsadda af utanstefnum austur fyrir tjald og óþarft að draga saklaus ungmenni inn í þá myllu. Ég ætla hér ekki að gera neina úttekt á ,,sendinefndakerfinu`` sem Sovétríkin og fylgiríki þeirra hafa beitt sér fyrir á liðinni tíð. Aðferðin er vel þekkt og gefur færi á þeirri handleiðslu og leiðsögn sem hæfir lokuðu landi og hver man ekki ferðasögur í lofgerðastíl sem sprottið hafa upp úr slíkum reisum. Þær ásamt ,,jákvæðu hugarfari`` eru raunar það endurgjald sem vænst er af stórveldinu. Sannarlega get ég unnað mönnum að hleypa heimdraganum og svipast um á áður óþekktum slóðum. En mér þykir meira en lítið athugavert við það að sjá Austurland lagt undir áróðursherferð fyrir Sovétríkin með tilheyrandi vinarhótum. Alþb. hefur frá því það var stofnað hafnað öllum samskiptum við kommúnistaflokka Austur-Evrópu enda á það ekkert skylt við þá hugmyndalega. Alþb. hefur ítrekað fordæmt grófa íhlutun og ofbeldi Sovétríkjanna á áhrifasvæði þeirra og brot gegn mannhelgi og lýðréttindum sem við hér á Íslandi teljum sjálfsögð. Ég á ekki von á að neinn hafi gleymt því hvernig vorið í Prag var traðkað niður í innrás Rússa og dyggustu fylgiríkja þeirra 1968 og allt sl. ár hefur sovéskt herlið reynt að berja Afgani til hlýðni með grímulausu ofbeldi og vítisvélum. Skyldu þeir ekki hafa fengið nóg af ,,sovéskum dögum`` og hafa þörf fyrir siðferðilegan stuðning vopnlausrar smáþjóðar þótt fjarlæg sé.`` Og fleira er sagt í þessum dúr í þessari grein. Hún vakti kannski ekki mjög mikla athygli en um hana var þó skrifað í Vísi 16. febr. 1981 og vakin athygli á því með orðum blaðsins: ,,Morguninn eftir útkomu Austurlands í síðustu viku var ljósrit af grein Hjörleifs í umferð á Hótel Borg og höfðu þeir sem sáu stór orð um að þarna væri á ferðinni ein harðasta árás á stjórnskipulagið í Sovétríkjunum sem sést hefði lengi, jafnvel úr borgarapressunni. Maður hélt að þegar ráðherra Alþb. skrifar þannig þá sé það frétt sem birtist strax en ekki einhverjar óljósar tilvitnanir í kjaftadálkum og enginn álítur að svo langt sé á milli Neskaupstaðar og Reykjavíkur að ekki hafi verið fært fyrir helgi að nálgast blaðið Austurland. Hvorki borgarapressan né ríkisfjölmiðlarnir þora að taka almennilega með venjulegum hætti á málinu``, segir þar. ,,Þess vegna er svona ógnarlangt til Neskaupstaðar þegar eitthvað markvert gerist í málgagninu þar eystra.`` Ég vil minna á það, virðulegur forseti, í lokin á ræðu minni að ég flutti skömmu seinna tillögu á Alþingi um erlend sendiráð og sú tillaga var samþykkt. Hún fól í sér að utanrrn. skyldi taka á málefnum erlendra sendiráða út frá sjónarmiðum Vínarsamningsins. Í umræðum um það efni dró ég fram hvernig sendiráð stórveldanna væru notuð hér á landi í njósnaskyni og hversu fráleitt það væri að lofa þeim að valsa þannig um á sama tíma m.a. og sovéska sendiráðið hleypti mönnum ekki nema í skömmtum út fyrir borgarmörkin í Moskvu. Menn ættu að kynna sér þessar samþykktir. Menn ættu að kynna sér viðbrögð Geirs Hallgrímssonar. Menn ættu að kynna sér aðgerðir utanrrh. Sjálfstfl. og síðan Alþfl. við það að framfylgja samþykkt Alþingis. Því miður var ekki mikið að gert í þeim efnum. En það er talað hér og það er dylgjað hér á sama tíma og menn hafa ekki fyrir því að kynna sér staðreyndir eða viðurkenna það hvernig menn taka á málum. Mér þykir það satt að segja raunalegt að tilefni þessarar umræðu skuli notað til að hefja árásir á Alþb. og einstaka þingmenn þess, óréttmætar árásir undir aðferðum Gróu á Leiti, svo ekki sé lengra til jafnað.

Hæstv. forseti. Ég vil mótmæla því að menn hafi verið með einhverjar dylgjur hér. Mál hafa verið lögð fyrir og rædd og þau eru til umræðu og ég þakka hv. síðasta ræðumanni fyrir hans greinargerð. Hún er að vísu ekki ný því að eins og hv. ræðumaður hefur sagt er allt þetta komið fram sem hann fór með. Ég minnist þess m.a. að á meðan ég starfaði á Morgunblaðinu þá birtum við viðtal við hann þar sem þetta kom allt meira og minna fram og meira til sem hann hefur frá að segja þegar hann útskýrir afstöðu sína til þessara mála. Það er rétt. Vandinn sem við höfum verið að ræða er flokkslegur vandi Alþb. og það er málið sem við erum að tala um og sú staðreynd að á flokkslegum forsendum voru námsmenn sendir til Þýskalands, og fyrir liggja gögn um það, til að vera til þess búnir að taka við völdum í Alþb. og breyta íslensku þjóðfélagi í svipað þjóðfélag og var í Austur-Þýskalandi. Um þetta eru til skýrslur sem hv. síðasti ræðumaður ritaði á námsárum sínum þarna úti og um þetta liggja fyrir yfirlýsingar sem voru fluttar í sjónvarpinu á sunnudaginn var. Það er þetta sem við erum að tala um og það er þetta sem ég hef vakið máls á í þessum umræðum og það er þessi pólitíski vandi sem við stöndum frammi fyrir þegar við ræðum um stjórnmál á Íslandi á líðandi stundu.

Virðulegur forseti. Það fer nú að ganga dálítið sitt á hvað hjá hv. 3. þm. Reykv. Hann er að tala um flokkslegan vanda Alþb. Alþb. er stofnað sem stjórnmálaflokkur 1968. Það er fimm árum eftir að ég lauk mínu námi. Á sama ári er lagður niður Sósíalistaflokkurinn sem hafði á árunum fyrir 1968 samskipti við flokka í Austur-Evrópu, m.a. í Austur-Þýskalandi. Ástæðurnar fyrir því að þessi flokkur hafði þar meira um að véla en ella hefði verið var auðvitað sú staðreynd að það voru engin stjórnmálaleg samskipti milli Íslands og þessa ríkis. Það voru hins vegar heilmikil viðskiptasambönd og það þyrptust þangað kaupsýslumenn allt að 100 talsins á ári hverju eða tvívegis á ári til þess að eiga viðskipti en það mátti ekki viðurkenna það stjórnmálalega að þetta land væri til. Menn getur greint á um þá ákvörðun að það voru tekin upp stjórnmálasamskipti. En Alþb. gerði sínar samþykktir við stofnun og stofnanir Alþb. fylgdu því eftir og formaður Alþb. gerði, eins og kom fram áðan í hans ræðu, hreint fyrir sínum dyrum og flokksins áður en Berlínarmúrinn féll. Hann skilaði utanrmn. 1989 sérstakri greinargerð til að vara við þeim vanda viðskiptalegs eðlis sem við væri að fást varðandi Sovétríkin og voru til umræðu í utanrmn. og eftir er lýst í Morgunblaðinu hvort ekki yrði mark á tekið. Svo kemur hv. formaður utanrmn. hér með þann málflutning, sem hann hefur haft uppi í dag og segir að Alþb. þurfi eitthvað að hreinsa til eða hreinsa fyrir sínum dyrum. Það er langt seilst til loku, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Við höfum hlustað á það hér í dag að 1968 hafi Alþb. verið stofnað og síðan hafi það ekki átt í neinum samskiptum við þessa flokka í Austur-Evrópu. Við höfum heyrt það líka hér að 1976 taldi hv. þm. sig knúinn til að flytja tillögur á þingi Alþb. til þess að árétta það að Alþb. hefði engin tengsl við þessa flokka. Við höfum heyrt það að 1989 sá formaður Alþb. ástæðu til þess að skrifa sérstaka grein í blað til þess að sýna fram á að flokkurinn hefði engin tengsl við þessa flokka.

Hann var á móti Lenín.

Og lenínisma. 1990 klofnaði Alþb. í Reykjavík og menn gengu úr flokknum af því að þeir töldu að hann hefði ekki gert upp við þennan vanda. Það þýðir ekkert að koma hér og segja sem svo að 1968 hafi þessi vandi verið leystur í Alþb. Hann er óleystur enn og það er þetta flokkslega vandamál og pólitíska vandamál sem við erum að fjalla um hér þegar við ræðum um stöðu íslenskra stjórnmála og íslenskra utanríkismála. 
            

Virðulegur forseti. Það er að verða broslegt hvernig hv. þm. hleypur úr einu víginu af öðru og býr sér til söguskoðun og söguskýringar sem eiga ekki nokkuð skylt við veruleikann. Ástæður fyrir því að við vorum að gangast eftir því í Alþb. að ekki væri verið að reyna að fara fram hjá samþykktum flokksins sýndu að sjálfsögðu að okkur var alvara. Þess vegna var gengið til verka eins og um ræðir. Ástæðan fyrir því að formaður Alþb. lagði allar gerðabækur flokksins fram á sínum tíma voru að sjálfsögðu svör við dylgjum frá aðilum eins og hv. 3. þm. Reykv. og öðrum sem stöðugt hafa verið að klifa á því að Alþb. hefði eitthvað að fela í þessum efnum. Það hefur enginn stjórnmálaflokkur gert hreint fyrir sínum dyrum með þeim hætti sem Alþb. gerði með því að opna sínar gerðabækur og leggja allt á borðið og það hefur enginn gengið jafnhart gagnvart sínum meðlimum um það nánast að setja á þá hömlur varðandi ferðafrelsi og það þótti auðvitað sumum svolítið hart undir að búa. Það var skiljanlegt út af fyrir sig. En það var pólitísk nauðsyn á því fyrir Alþb. og ég taldi mig vita að þörf væri á því að standa vörð um það og gæta þess að ekki væri reynt að hafa áhrif bakdyramegin inn í flokkinn. Og ég taldi mig ekki minni mann að reyna að hafa áhrif á það og koma í veg fyrir að það gerðist og ég tel að það hafi haft mikla þýðingu fyrir þróun íslenskra stjórnmála hvernig Alþb. brást við þegar fyrir lok sjöunda áratugsins í sambandi við utanríkissamskiptin.

Virðulegi forseti. Það hefur verið athyglisvert að fylgjast með þeim umræðum sem hér hafa farið fram eftir skýrslu hæstv. utanrrh. en hann gaf hér yfirgripsmikla skýrslu. Við sjáum á henni, eins og raunar á miklum hluta þeirra umræðna sem hér hafa orðið, að á undanförnum næstliðnum árum, einmitt á því kjörtímabili sem nú líður senn að lokum, hafa orðið mikil umbrot í Mið- og Austur-Evrópu sem rekja má til falls veldis Sovétríkjanna fyrrverandi og vandasamra viðfangsefna í framhaldi af því í stjórnmálum hinna nýfrjálsu ríkja og samskiptum þeirra við okkur í vestanverði Evrópu. Á sama tímaskeiði hafa stór spor verið stigin í samvinnu Vestur-Evrópuríkja á sviði efnahagsmála og sú samvinna nær til æ fleiri málaflokka. Við þurfum ekki að rekja samninginn um Evrópska efnahagssvæðið eða fjölgun aðildarríkja að Evrópusambandinu. Á hinn bóginn, svo við víkjum einnig augum okkar að öðrum heimshlutum, staðfestum við nýlega aðild okkar að Alþjóðaviðskiptastofnuninni eða undir lok síðasta árs. Mér virðist um þetta efni að sú þróun sem átt hefur sér stað í Evrópu um miklu nánara samstarf ríkja um frjáls viðsipti en áður sé að ryðja sér braut til annarra heimshluta, en þá er mjög mikilvægt að við náum að vekja tiltrú manna á þetta samkomulag, á þessa stofnun og væntanlega framkvæmd samningsins í hverju aðildarríki. Ég varð svolítið uggandi við nýlegar fréttir um að víða væri mikil vantrú á þeim árangri sem menn hafa gert sér vonir um og ég verð að segja að yfirlýsingar sjálfs hæstv. utanrrh. um væntanlega framkvæmd vissra þátta þessa samnings hér heima hafa ekki orðið til að vekja tiltrú manna hér. Raunar hafa þær yfirlýsingar hans verið í bága við þau varnaðarorð sem hann setur fram í skýrslu sinni. Ég verð að segja að þær aðvaranir um hversu mikilvægt er að túlka ekki nauðsynlega vernd sem hámarksvernd finnst mér við hæfi, en hins vegar fyrri staðhæfingar hans ekki við hæfi. Það er mjög mikilvægt hversu stóraukið gildissvið er tekið til þessa samnings frá því sem var í GATT-samningnum sem skapar færi á frjálsum viðskiptum, lausum við höft og bönn með flestar afurðir, vörur og þjónustu auk fjármagns þannig að miklu fleiri svið viðskipta eru nú frjáls eftir að þessi samningur verður framkvæmdur. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur hér heima á Íslandi sem höfum þá reynslu að frjáls viðskipti, ekki síst milli þjóða og yfir landamæri, eru okkur betri og hagfelldari en viðskipti með höftum og bönnum. Það þekkjum við gjörla bæði af fyrri og seinni tímum hver áhrifin hafa verið á okkar kjör. En ég legg áherslu á að skapa tiltrú á þennan samning og framkvæmd hans og þar verðum við að standa okkur í stykkinu hér heima og gæta þess, ekki aðeins við framkvæmdina heldur líka orðin að menn hafi nokkra trú og fái trú á því að við stöndum við okkar skuldbindingar um leið og við ætlumst til að aðrir samningsaðilar geri hið sama. Eftir að Norðmenn hafa hafnað aðild að Evrópusambandinu hefur mikilvægi stofnana og samráðs um samninginn um Evrópskt efnahagssvæðið stórum aukist sem vettvangur Evrópuþjóða til samskipta um fjölmarga málaflokka og til samstarfs um efnahagsmál og viðskipti. Nú má öllum vera ljóst að samningurinn mun verða við lýði og framkvæmd og þróun hans munu gegna mikilsverðu hlutverki um næstu framtíð, miklu lengri framtíð en menn hér höfðu talað um, stundum gáleysislega og af þeim ástæðum að fleiri Evrópuþjóðir en við hafa ekki séð sér hagkvæmt að ganga í Evrópusambandið. En vegna aðildar þriggja fyrrum EFTA-ríkja að Evrópusambandinu og brotthvarfs þeirra frá EFTA er ljóst að aðild okkar að EFTA og EES-samningnum verður okkur kostnaðarsamari en hingað til auk þess sem hún hlýtur að leiða til umskipta í samráði og samstarfi Norðurlandanna utan hins eiginlega Norðurlandasamstarfs eða samstarfsins innan vébanda Norðurlandaráðs. Flest af þessu kemur okkur þó ekki á óvart því að þegar við samningsgerðina um Evrópska efnahagssvæðið lá það fyrir að fullur helmingur EFTA-ríkjanna hugðist sækja um aðild að Evrópusambandinu og skipta um borð, ef svo mætti segja. Hvað varðar bein áhrif þessarar þróunar og þessa nýju aðildarríkja að Evrópusambandinu á viðskiptakjör okkar óska ég að hæstv. ráðherra láti fram koma síðar hvort Evrópusambandið hefur fram að þessu virt fyrri viðskiptaskuldbindingar nýrra aðildarríkja við ríki utan þess eða, sem haft hefur verið á orði, hvort við eigum undir því að missa þessi viðskipti eða aðgang að nokkuð sérstökum mörkuðum sem fluttust inn fyrir landamæri Evrópusambandsins við fjölgun aðildarríkja þess. Um önnur áhrif á aðstöðu okkar þarf að fjalla og nokkur atriði þess hafa komið til umræðu. M.a. hafa starfsmenn utanríkisþjónustunnar og starfsmenn nokkurra annarra aðila hér heima, sem eiga þátt í samskiptum okkar við önnur Evrópuríki, til að mynda um þróun ýmissa þátta Evrópska efnahagssvæðisins, bent á að eftir fækkun aðildarríkja EFTA samfara fjölgun Evrópusambandsríkjanna muni mjög þrengja að samskiptavettvangi, ef svo má orða það eða þeim tækifærum sem við höfum til samskipta við aðrar Evrópuþjóðir um þessa sömu málaflokka. Ég hef áður nefnt að það muni hugsanlega breyta samstarfi okkar við önnur Norðurlönd, en sumir hafa haft af því miklar áhyggjur að við munum allt að því verða utangátta í samskiptum þjóðanna. Þó ég taki ekki undir þær áhyggjur þá tel ég ástæðu til að það verði skilgreint hvernig við höldum uppi nauðsynlegum samskiptum og bætum okkur upp þau tækifæri sem við glötum vegna þessara breytinga, vegna þeirra tækifæra sem við höfum ekki lengur aðgang að. Því óska ég að hæstv. utanrrh. láti það fram koma í umræðunni hvað hefur verið unnið í þessu efni, hvernig við tryggjum í framtíðinni hagsmuni okkar og fylgjumst með þróun og viðræðum grannríkja okkar um ný viðhorf sem varða þessi samskipti og þetta samstarf og hvað þær aðgerðir okkar gætu komið til með að kosta í mannafla og fjármunum. Menn hafa vakið hér upp hvernig tilkoma samstarfs Evrópuríkjanna um viðskipta- og efnahagsmál varð til og ég tek undir þá skoðun sem rekja má í gögnum að hún var meðal margra þátta um samstarf Evrópuríkja sem spruttu í kjölfar friðarsamninganna eftir það sem við köllum seinni heimsstyrjöldina. En þær stofnanir sem efnt var til á þeim tíma eru flestar enn við lýði. Við erum aðilar að þeim vel flestum. Það þarf ekki að nefna en þó er rétt að komi fram. Við erum aðilar að Viðskipta- og þróunarsamvinnustofnun Evrópu. Við erum aðilar að Atlantshafsbandalaginu, að EFTA og nú í framhaldi samninga EFTA við ESB að Evrópska efnahagssvæðinu og við erum aðilar að RÖSE, seinna ÖSE, eða hvaða orðum sem menn kalla þessar stofnanir með stuttum skammstöfunum. Það er hins vegar að mínu viti þannig að vegna hagsmuna okkar í auðlindum sjávarins, í einhæfu efnahags- og atvinnulífi og vegna lítilla burða okkar til að halda uppi, líkt og margar aðrar Evrópuþjóðir hafa gert, heilum atvinnuvegum með hafta- og styrkjakerfum þá virðist mér af efnahagslegum ástæðum að við höfum lítið sameiginlegt í svo nánu samstarfi sem fer fram innan Evrópusambandsins. Við verðum að gæta þess að það getur orðið okkur sjálfum erfitt í umræðu að ætla sér að taka nýja afstöðu til spurninga af þessu tagi. Við eigum skamma ferð að baki sem sjálfstæð lýðræðisþjóð, það er þess vegna meira tilfinningamál en ella að deila sjálfstæðinu í nánu samstarfi með öðrum. Ég hef talið af þessum ástæðum rétt að bíða með að taka afstöðu til þess hvort við sækjum um aðild að Evrópusambandinu, auk þess sem sambandið sjálft er enn þá í svo mikilli mótun og svo lítið séð fram á hver niðurstaða hennar verður þar sem menn tala enn þá um marghraða Evrópusamband, Evrópusamband sem þróist til margra átta í senn, Evrópusamband sem er að skerða réttindi og vald eða áhrif hinna smærri ríkja, sem við erum, þá er ekki líklegt að það henti að öllu leyti okkar hagsmunum að gerast aðilar að því. Á undanförnum árum hafa þingmannasamtök Atlantshafsbandalagsins hvatt til aukinna samskipta og samráðs og raunar samstarfs við ríkin í Mið- og Austur-Evrópu sem ég tel með sanni enn þá hægt að kalla nýfrjáls. Í þessu efni fögnuðu þingmenn Atlantshafsbandalagsríkjanna tillögum um samstarf í þágu friðar sem gert var að umtalsefni í skýrslu ráðherrans. Flest ríki sem áttu aðild að Varsjárbandalaginu fyrrverandi hafa tekið vel og þegið boð um aðild að þessu samstarfi. Raunar höfðu öll þeirra fram að því eindregið óskað þess að þau fengju meira samstarf við Atlantshafsbandalagsríkin, við bandalagið sjálft heldur en menn höfðu fram að falli Sovétríkjanna gert sér grein fyrir að þeir hefðu viljað fyrir. Afstaða Rússa hins vegar vekur nokkrar áhyggjur enda hafa þeir sýnt annars staðar í nágrenni við Evrópu að þeir eru til þess búnir að ráðast á smærri þjóðir. Við þurfum ekki nema að líta til frétta af atburðum í Tsjetsjeníu. Raunar geta atburðir á Kákasussvæðinu sunnar verið jafnmikið áhyggjuefni þó við höfum ekki haft eins miklar fréttir þaðan. Þá verður að segjast að framkoma þeirra gagnvart nágrönnum sínum við Eystrasaltið austanvert er ekki til þess að auka bjartsýni um að þeir ætli sér að standa við þau orð sem þeir höfðu fyrir fáum árum eða þáv. leiðtogar þeirra að þeir vildu viðurkenna rétt smærri þjóða til sjálfsákvörðunar, þeir vildu lifa í sátt við grannþjóðir sínar og þeir væru hættir að reyna að beita þær ofríki. Allt þeirra framferði bendir síður til þess að þetta muni standa. Ég tel það skipta máli að við sýnum Eystrasaltsríkjunum þremur áfram að við erum tilbúin til að styðja þau í augljósri baráttu fyrir sjálfstæði gagnvart risanum í austri. Ég hygg að það sé nauðsynlegt að greiða þeim leið betur en gert hefur verið fram að þessu inn í frjáls viðskipti Vestur-Evrópulanda. Það er nauðsynlegt að þau fái öll staðfesta samninga um fríverslun við EFTA-ríkin, við Evrópusambandsríkin, og þeim verði sem fyrst komið til framkvæmda. Ég veit að þar eru ekki öll kurl komin til grafar og menn sem hafa komið hingað frá þessum ríkjum telja nokkuð á skorta að við, til að mynda meira að segja við Íslendingar, greiðum götu þeirra eins og þeir telja sig geta átt von á. Það skiptir miklu fyrir framþróun lýðræðislegra stjórnarhátta og stjórnmálastarfsemi í þessum ríkjum öllum að þeir verði fljótir að fá tækifæri til þátttöku og fullrar aðildar, já sem fullgildir aðilar, að samfélagi frjálsra og sjálfstæðra þjóða. Við höfum veitt því athygli að á stundum virðist sem í kosningum til þinga þessara landa sé einhvers konar brotthvarf til fyrri stjórnarhátta eða a.m.k. til fylgis við fyrri stjórnarherra. Ég geri mér það í hugarlund að þar brjótist fram ákveðin vonbrigði. Vonirnar sem menn höfðu til nýfengins frelsis, til nýfengis lýðræðis og til nýrra efnahagslegra stjórnarhátta hafi brugðist. Og þar held ég að sannarlega komi til okkar skipta. Ég er þeirrar skoðunar að gagnkvæm samskipti og samstarf séu ein öflugustu tæki og greiðasta leið til að treysta í sessi og greiða fyrir slíkri þróun og þar skiptir verulegu máli að þeir sem meiri reynslu hafa af slíkum stjórnarháttum veiti þann stuðning. Hann sé fyrir hendi, hann sé einbeittur og óbifanlegur. En ég veiti því athygli, virðulegur forseti, að allmargir vilja ræða, meira að segja hér í þessari umræðu, um að einhverjar af þeim stofnunum sem ég fyrr nefndi eigi sér nú óljós hlutverk eða minnkandi hlutverk. En ég verð að álíta vegna þessa sem ég hef rætt að sú umræða og þær skoðanir þessara manna séu á villigötum, ekki síst út frá því sjónarmiði sem birtist í framkomu þessara nágranna okkar. Það skiptir okkur geysimiklu máli, virðulegi forseti, að við höldum fast á hagsmunum okkar og málstað á sviði fiskveiðimála. Nú fer fram undirbúningsfundur fyrir næsta starfsfund úthafsveiðiráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Mjög nýlega kom fram að ein af helstu samstarfsþjóðum okkar á þeirri ráðstefnu var tilbúin að undirrita samning við aðra þjóð sem okkur virtist ganga berlega í bága við okkar hagsmuni og sagðist ekki hafa vitað af okkar sjónarmiðum. Ég vil þess vegna hvetja hæstv. ráðherra til þess að okkar sjónarmið, okkar málstaður, verði kynntur betur en áður og gengið eftir því við samstarfsþjóðir okkar að þær gangi ekki gegn okkur.

Virðulegi forseti. Ég tel að sú umræða sem hefur farið fram hér í dag hefði getað verið miklu betri og gallinn við innlegg hv. 3. þm. Reykv. var sá að það var verið að stífla eðlileg skoðanaskipti um hlutina og það er það sem hann vill. Það er leitt til þess að vita. Mér hefur fundist hv. 3. þm. Reykv. væri að sækja sig sem málefnalegur forustumaður í utanríkismálum. Hann setti mjög ofan með ræðu sinni hér í dag því miður og það er leitt til þess að vita. Að sjálfsögðu á hann leiðréttingu orða sinna og gjörða eins og allir menn og vafalaust eru einhverjar skýringar á því af hverju hann féll í viðjar persónuleikans með þeim hætti sem hann gerði hér í dag. Ég vona satt að segja að ummæli hans og framganga í dag sé ekki til marks um það að hann ætli sér stjórnmálaferil með þeim hætti sem hann sýndi á þessum fundi, hæstv. forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst aðalgallinn við árásir hv. þm. vera sá að hann er á móti skynsamlegu samtali um utanríkismál. Hann vill stífla, hann vill loka, hann vill ekki ,,díalóg`` á milli manna hér inni. Hann vill ekki brjóta niður múra, hann vill hafa múra. Hann vill að einhverju leyti hafa kalt stríð áfram. Það er slæmt og það er leitt til þess að vita eða þannig upplifði ég hans framgöngu í dag. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst það dálítið hart, svo ég segi ekki meira, að bregða samþingsmönnum sínum um landráð en það gerði hann í dag. Ég tel að yfirlýsingar hans um það að einstakir þingmenn hafi Stasi-tengsl séu yfirlýsingar um landráð þessara manna. Það sé verið að segja að þeir hafi unnið fyrir tiltekna sveit í ofbeldisríki gegn Íslandi. Það eru landráð. Það er yfirlýsing um landráð. Ég segi fyrir mitt leyti þó ég hafi verið nokkuð lengi í stjórnmálum, satt að segja um áratuga skeið, frá barnungum aldri, þá finnst mér að yfirlýsingar af þessu tagi fyrir utan það að þær eru auðvitað ósanngjarnar og ósannar á allan hátt, þá finnst mér vont að heyra þetta nema hv. þm. vilji meiða okkur persónulega og honum sé persónulega í nöp við okkur sem hér erum með honum í þessari stofnun og það er auðvitað mjög alvarlegt ef hann setur sig þannig á bekk í almennri stjórnmálaumræðu að hann ýti samstarfsmönnum sínum hér úr öðrum flokkum persónulega til hliðar af einhverjum einkaástæðum sem ég kann ekki og skil ekki. Ég harma þess vegna ræðu hv. þm., hann veikir sína stöðu sem framtíðarforustumaður Sjálfstfl. og það tel ég slæmt vegna þess að það er nauðsynlegt að menn geti talað saman hvar svo sem þeir eru í stjórnmálaflokki. Ég verð einnig að segja það að ég tel að það sé til bóta að fara yfir staðreyndir íslenskrar stjórnmálasögu. Ég hika ekki við að segja það. Ég vil það. Og ég vil gjarnan að menn dragi fram staðreyndir eins og kostur er alls staðar að, bæði að austan og vestan eins og mögulegt er. Ég held það væri gott fyrir okkur ef við færum í það með faglegum hætti, eins og mögulegt er, að fara yfir þessi mál öll því það er alveg rétt sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich sagði áðan, auðvitað taka menn afstöðu til nútíðarinnar út frá lærdómum fortíðarinnar. Það gera allir væntanlega. Þess vegna er skynsamlegt að fara yfir þessa hluti en við megum ekki gleyma okkur svo mikið í þeim að við skoðum ekki framtíðina. Ég tel að það alvarlegasta við meðferð núv. hæstv. ríkisstjórnar á utanríkismálum sé tvennt. Mér finnst að hún hafi ekki mótað fyrir þjóðina neina nýja framtíðarsýn í ljósi þeirrar miklu breytinga sem hafa orðið í alþjóðamálum á undanförnum árum, m.a. frá og með 1989. Ég get tekið undir mjög margt sem hefur verið sagt í þeim efnum í ræðum hér næst á undan, ég held að við eigum ef kostur er, burt séð frá deilum fortíðarinnar, aðeins að reyna að skoða það hvort kannski er möguleiki á því að Íslendingar geti náð saman um utanríkismálastefnu í stað þeirrar sem fylgt var af því að tímarnir hafa breyst. Er hugsanlegt að við getum nú myndað ríkari og breiðari samstöðu um stefnu í utanríkismálum á Íslandi en nokkru sinni fyrr? Ég held að það sé þannig. Ég held að það sé þannig og ég harma að núv. hæstv. ríkisstjórn skuli ekki hafa lagt sig fram um að ná upp þessari umræðu um utanríkismálin og framtíðarsýnina um Ísland, ekki aðeins gagnvart Evrópu heldur Ísland í heiminum, um hina alþjóðlegu stöðu Íslands. Ég gagnrýni ríkisstjórnina fyrir þetta og ég gagnrýni hana líka fyrir það hvernig hún hefur stundum komið fram í utanríkismálum í samskiptum við ýmsa aðra aðila. Mér fannst það satt að segja niðurlægjandi hvernig hæstv. sjútvrh. og utanrrh. höguðu sér opinberlega þegar var verið að taka á móti kanadískum ráðherra fyrir nokkru, sjávarútvegsráðherra og utanríkisráðherra. Ég tel að þar hefðu menn þurft að vanda sig betur áður en menn fluttu sínar pólitísku yfirlýsingar því það er ekki sama hvernig þjóðin birtist og þjóðin birtist jú í sínum ráðherrum hvort sem okkur líkar betur eða ver, yfirleitt ver, okkur sem erum í stjórnarandstöðu og betur hinum eins og gengur. Þegar ég er hins vegar að tala um framtíðarsýnina sem mér finnst að við þurfum að ræða í þessari umræðu þá á ég fyrst og fremst við hin alþjóðlegu tengsl sem eru núna að opnast sem aldrei fyrr. Þau hafa aldrei verið önnur eins og núna og það er algjörlega ófyrirsjáanlegt hvernig þau geta þróast. Horfum bara á þann veruleika að það er talið að um þessar mundir séu í heiminum um 1,7 millj. eða 2 millj. tölvuneta sem eru tengdar við Internet-kerfið, Veraldarvefinn, með einum eða öðrum hætti. Því er spáð að árið 2001 eða 2002 verði 1,5 milljarðar manna tengdir við Internetið eða Veraldarvefinn með einum eða öðrum hætti. Einn og hálfur milljarður manna eða u.þ.b. fjórðungur mannkyns. Sjá menn ekki dínamíkina og kraftinn sem þetta gefur fyrir heiminn í samanburði við þann heim sem við höfum upplifað á undanförnum árum og áratugum? Og sjá menn ekki breytingarnar í áherslum sem þetta hlýtur að kalla á miðað við það sem verið hefur? Evrópusambandið hefur haldið því fram, Evrópusambandið og talsmenn þess, eins og hæstv. utanrrh. hafa haldið því fram að fram undan séu blokkir, heimur blokkanna, Evrópusambandið sé ein blokkin og síðan verði til ýmsar aðrar blokkir, viðskiptablokkir sem berjist sín á milli um hagsmuni í heiminum gráar fyrir járnum. Og að þjóðríkin sem slík verði brotin á bak aftur og þau hætti að vera til. Ég fullyrði, hæstv. forseti, að þetta eru villukenningar. Það er merkilegt að hugsa um það að 14. mars 1993 gerist það að smáríkið Andorra með 47.000 íbúum verður sjálfstætt ríki og aðili að Sameinuðu þjóðunum með eigin mynt, eigin gjaldmiðil o.s.frv. Þeir sem horfa á þessa þróun segja núna í vaxandi mæli: Ríkjunum mun ekki fækka, þeim mun í rauninni fjölga af því að eftir því sem samskiptamöguleikarnir á alþjóðlega vísu verða meiri, eftir því verður þörfin líka meiri til þess að framhefja sína þjóðmenningu hver á sínu svæði, hver á sínum stað. Og hverjir eru það t.d. sem eru að horfa á íslenska menningu núna og málrækt? Hverjir eru það sem eru núna að horfa á þá staðreynd að við þýðum erlend tækniorð í stórum stíl? Það eru einmitt þessir aðilar sem eru að velta fyrir sér þessum andstæðum í heiminum. Annars vegar þessari ótrúlegu tölvutengingu heimsins alls og hins vegar þörfin fyrir að varðveita, styrkja og efla menningu hvers þjóðríkis fyrir sig. Menn sjá í þessum hlutum ekki aðeins möguleika á samskiptum heldur möguleika um leið á stórfelldum nýjum hagvexti. Í þeim efnum áttum við, ég og hv. þm. Björn Bjarnason, ágætt samtal þegar verið var að tala um GATT, Alþjóðaviðskiptastofnunina, fyrir nokkru. Hæstv. utanrrh. var svo vinsamlegur að kalla þau samtöl okkar hv. þm. Björns Bjarnasonar tilhleypingar. Ég kunni nú ekki að meta það, ég segi það alveg eins og er, en það verður alla vega lítið um orðaleppa af því tagi um samband okkar hv. þm. Björns Bjarnasonar hér á þessum fundi í dag, vænti ég. En það eru einmitt að sjálfsögðu þessir hlutir sem við þurfum að horfa á. Þessir nýju möguleikar fyrir Ísland í þessum heimi. Í honum er t.d. athyglisvert að velta því fyrir sér að í dag starfa 210 millj. manna í heiminum við ferðamennsku og ferðaiðnað af ýmsu tagi. Það er talað um að á næstu árum, fram til ársins 2005, 2010, muni bætast við þennan hóp 150 millj. manna. Þannig að í kringum árið 2010 verði starfandi í heiminum 350 millj. manna við ferðalög, ferðaiðnað. Sjá menn ekki kraftinn í þessu líka? Möguleikana í þessu líka fyrir Ísland? Sjá menn ekki kraftinn í þessu og breytingarnar? Ég vona það satt að segja, hæstv. forseti. Mér finnst nauðsynlegt að við sem hér erum gerum okkur grein fyrir þessu um leið og við verðum auðvitað að gera okkur ljóst að með þessu móti færast menn nær hverjir öðrum, ekki aðeins frá einhverjum Norðurlöndum eða Evrópu, heldur í öllum heiminum því það er ekki aðeins veraldarvefurinn Internet sem mun tengja okkur saman eftir nokkra áratugi heldur fleira. Við munum á næstu árum og áratugum gera heimssamninga um verslun og viðskipti, um umhverfismál, um öryggi og frið, sem mun ekki ná til einhverra lokaðra svæða, heldur til heimsins alls. Þetta eigum við að tala um, hæstv. forseti. Þetta eigum við að reyna að tala um þegar við ræðum um það hvernig við sjáum okkar hlut borgið. Það sem þarf í raun og veru að verða til í okkar samtölum á Íslandi um utanríkismál um þessar mundir er það sem ég kalla ný íslensk heimssýn. Hún er öðruvísi, hún er ekki í skotgröfum kalda stríðsins, hún er reist á þessum nýju tæknimöguleikum sem blasa við. Hugsum um það hvaða möguleika þetta skapar og hugsum líka um það þegar börnin okkar og barnabörnin sem ég kalla stundum Nintendo-kynslóðina, sem er alin upp við tölvuleikina. Þegar þessi hópur fer að ráða heiminum þá munu menn ekki spyrja um samskipti á grundvelli flugvéla og flugáætlana, enn síður járnbrautalesta eða bifreiða. Menn munu spyrja um samskipti á nýjum forsendum nýs tækniheims sem skapar möguleika, fyrir hvað? Fyrir Ísland til að vera til sem sjálfstæð þjóð og fyrir heiminn til að lifa af. Það er þessi bjartsýna heimssýn sem menn þurfa að þora að horfast í augu við en það gera menn því miður ekki nema þeir hristi af sér ok fortíðar.

Hæstv. forseti. Hæstv. forseti. Ég get tekið undir það með hv. síðasta ræðumanni að hér á þessum stað eigum við að ræða saman og ég hef gert það eins og hann sagði áður í umræðum um utanríkismál við hv. síðasta ræðumann og einnig við hv. formann Alþb. Við höfum átt ágæt orðaskipti hér um utanríkismál en miklu skiptir að forsendurnar séu skýrar. Mínar forsendur eru alveg skýrar, ég hef sett þær fram og set þær fram óhikað og er óhræddur við það. Það sem hér hefur hins vegar verið sagt að ég hafi borið ákveðna alþingismenn þeim sökum að þeir hafi brotið gegn hagsmunum þjóðarinnar og framið landráð er náttúrlega algjörlega rangt. Ég vil lesa, með leyfi hæstv. forseta, það sem ég sagði um tvo hv. alþm. í ræðu minni í morgun: ,,Íslenskir sagnfræðingar og fréttamenn hafa síðan komist í skjölin sjálf.`` --- Þ.e. Stasi-skjölin. --- ,,Þau staðfesta að formleg og mjög náin tengsl voru á milli stjórnmálamanna hér á landi og ráðamanna kommúnistaflokksins í Austur-Þýskalandi. Tveir hv. alþm. nutu m.a. góðs af þessari samvinnu þar sem þeir voru valdir á flokkslegum forsendum til að stunda nám í Austur-Þýskalandi. Hinn sálræni og pólitíski vandi sem tengist hruni kommúnismans teygir sig því hingað til lands og raunar inn fyrir veggi Alþingis. Er ekki unnt að láta þess ógetið þegar rætt er um þróun utanríkismála í lok þessa kjörtímabils. Í upphafi hvatti ég þá sem starfa í Alþb. til að gera upp við þessa fortíð sína og flokks síns. Þeim kröfum var í engu sinnt og gjarnan svarað með skætingi eða flissi og útúrsnúningum. Ég heyri ekki betur en tónninn hafi dálítið breyst eftir sjónvarpsþátt um síðustu helgi. Við höfum m.a. hér á þingi mann sem segist hafa flúið ófrelsið, eins konar pólitískan flóttamann sem þó var sendur á flokkslegum forsendum til náms í Austur-Þýskalandi. Ég hvet enn til þess að Alþb. geri hreint fyrir sínum dyrum, það fer ekki vel á því að skjöl frá útlendum hreki menn þar úr einu víginu í annað.`` Þetta var það sem ég sagði um hv. þingmenn og ég get ekki talið að hér sé um nein landráðabrigsl að ræða.

Virðulegi forseti. Ég hygg að hv. þm. hafi sleppt því að lesa það sem verst var í hans ummælum í hádeginu í dag. Það voru ummæli sem komu fram í andsvörum. Ég segi það fyrir mig, hæstv. forseti, að ég tel það landráðabrigsl að segja við mig og um mig að ég hafi haft Stasi-tengsl. Ég tel að yfirlýsing af því tagi sé með þeim hætti að ég geti ekki tekið hana öðruvísi. Ég þakka hv. þm. ekki fyrir ummæli af því tagi, þau eru ósönn og þau eru særandi í alla staði. Hafi hann ætlað, hv. þm., að særa undirritaðan með því að tengja hann við landráðahreyfingu þá tókst honum það. En ég fullyrði, hæstv. forseti, það er ekki til þess fallið að greiða fyrir eðlilegum skoðanaskiptum um framtíðarstefnu Íslands í utanríkismálum.

Hæstv. forseti. Ég hef ekki sakað hv. þm. um nein Stasi-tengsl enda hafa engin skjöl fundist um hann í neinum Stasi-skýrslum þannig að það er ekki hægt að fjalla neitt um það hvernig þau voru eða hvort þau hafa verið. Það sem hv. þingmenn hafa hins vegar gagnrýnt mig fyrir var að vitna einnig í ummæli dr. Þórs Whiteheads sagnfræðiprófessors og hann sagði og ég hef lesið það áður, með leyfi hæstv. forseta: ,,En uppgjör við fortíðina hefur ekki farið fram, heldur þvert á móti, þessi gamli kjarni í flokknum hefur alltaf færst undan slíku. Þetta væri ekki fréttaefni ef svo væri ekki. Hvers vegna sögðu þeir ekki frá þessum tengslum sínum við austur-þýsku leynilögregluna Stasi?`` Þetta er það sem ég sagði og ég hef sagt og í þessi tvö skipti sem ég hef notað orðið tengsl. Þannig að það þýðir ekkert fyrir hv. alþýðubandalagsmenn að vera að færa þetta mál á eitthvert annað svið til þess að reyna að gera sig að fórnarlömbum hér. Þeir eru engin fórnarlömb, þeir eru með þessa sögulegu byrði á bakinu og þeir verða að reyna að komast undan henni. Ég held að með mínu framtaki í dag hafi ég auðveldað þeim það. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur hér gert grein fyrir skoðunum sínum. Ég sakna þess að hv. þm. Svavar Gestsson skuli ekki hafa gert það með sama hætti.

Hæstv. forseti. Eini maðurinn sem er með fortíðarbyrði á bakinu í þessari umræðu er hv. 3. þm. Reykv. Hann hefur því miður staðfest það að hann er hér fulltrúi kaldastríðsviðhorfa og það ber að harma það. Hann hefur þar með dæmt sig úr leik til þess að ræða með eðlilegum og rólegum og hógværum hætti um þróun íslenskra utanríkismála á næstu árum. Mér finnst það leitt og ég hvet hann til þess að láta fara fram a.m.k. í sínum huga eðlilegt og hógvært uppgjör við fortíðina í staðinn fyrir að koma hér aftur og aftur eins og gangandi fulltrúi kalda stríðsins eins og hann gerði því miður hér áðan.

Virðulegi forseti. Í þessari athyglisverðu umræðu um utanríkismál hafa margir þingmenn lagt áherslu á það hve mikilvægt er að ná samstöðu um utanríkismál. Það er óvenjumikilvægt fyrir Íslendinga sem þjóð að ná samstöðu í utanríkismálum. Ekki einungis vegna þess að þeir geta ekki tryggt öryggishagsmuni sína sjálfir heldur ekki síst með tilliti til þess að mjög fáar þjóðir eru eins háðar milliríkjaviðskiptum efnahagslega og þar af leiðandi lifa Íslendingar á því að öryggi í alþjóðamálum geri heimsviðskipti möguleg. Við eigum afkomu okkar, okkar viðskiptalegu hagsmuni undir því að friður ríki. Það er því alveg rétt sem hér hefur komið fram að það er mjög mikilvægt að menn vinni að því að ná samstöðu í utanríkismálum. Jafnframt hefur komið fram gagnrýni á ríkisstjórnarflokkana, þá flokka sem starfa saman í ríkisstjórn og hafa meiri hluta á Alþingi, að þeir hafi ekki unnið að því að skapa grundvöll fyrir sameiginlega utanríkisstefnu og framtíðarsýn í utanríkismálum. Ég tel að þetta sé rangt og í raun og veru mjög ósanngjarnt. Minnumst þess að í umræðunni um Evrópska efnahagssvæðið kom í ljós mikill klofningur milli stjórnmálaaflanna hér á Alþingi og þeirri umræðu lauk með því að fullkomið ósamkomulag var um það á þinginu hvernig með það skyldi farið. Síðan hefur verið dyggilega unnið að því að reyna að finna sameiginlegan flöt fyrir flokkana á Alþingi til að taka á sambandinu við Evrópusambandið og það hefur tekist undir forustu hv. formanns utanrmn., Björns Bjarnasonar. Finnst mér full ástæða til að rifja það hér upp þegar menn hafa komið fram með það sem ég kalla ósanngjarna gagnrýni á að ekki hafi verið reynt það sem hægt var til að ná samstöðu í utanríkismálum í þeirri erfiðu stöðu sem við stóðum í eftir umfjöllunina um Evrópska efnahagssvæðið. Ég gat um það í máli mínu áðan, virðulegur forseti, að ég teldi að það væri ástæða til að vinna betur að upplýsingaöflun um íslensk öryggismál en gert hefði verið. Ég er sannfærður um að það er nauðsynlegt. Ég velti því fyrir mér og varpa þeirri hugmynd hér fram hvort ekki væri rétt að Alþingi léti sérstaklega kanna stöðu íslenskra öryggismála og þá á ég við öryggismála í víðustu merkingu þess hugtaks með hliðsjón af þeirri stækkun Evrópusambandsins sem nú á sér stað, þ.e. með inngöngu Finnlands, Svíþjóðar og Austurríkis, með hliðsjón af ríkjaráðstefnu Evrópusambandsins, með hliðsjón af hugsanlegri stækkun ESB til austurs, sem nú er þegar farið að ræða mjög mikið um innan þjóðþinga Evrópusambandsríkjanna og þá ekki síst á meðal embættismanna þessara ríkja, og þá einnig með hliðsjón af nýjum áhersluatriðum sem hafa komið fram hjá NATO gagnvart múhameðstrúarríkjum við Miðjarðarhafið. Í þessari athugun þyrfti einnig að hafa hliðsjón af þeim átökum milli kristinna manna og múhameðstrúarmanna sem nú eiga sér stað á Balkanskaga og á Kákasussvæðinu. Síðast en ekki síst þyrfti inn í þessa athugun að koma ítarleg umfjöllun og upplýsingaöflun um tengsl öryggishagsmuna Íslendinga, öryggishagsmuna Evrópusambandsins og efnahagsþróunarinnar í Mið- og Austur-Evrópu. Því það er rétt að undirstrika það að þessi missirin fer fram í Evrópusamabandinu mjög ítarleg umfjöllun um tengsl þessara mála, öryggishagsmuna annars vegar og efnahagsþróunarinnar hins vegar. Og það er alveg ljóst að Evrópusambandið er reiðubúið til þess að axla verulegar byrðar, taka verulega áhættu, að því er mér sýnist til að tryggja sína öryggishagsmuni með stækkun Evrópusambandsins austur á bóginn, taka á sig miklar efnahagslegar byrðar til að tryggja sér svigrúm þar og tryggja frið í þeim heimshluta. Þess vegna varpa ég því hér fram til þess að fá umræðu um það hvort þingmenn telji að ástæða sé til að taka á þessum málum sérstaklega á vegum Alþingis. Ég tel að utanmrn. Alþingis væri ákjósanlegur vettvangur til þess að ráðast í könnun af þessu tagi. Ég tel að það starf sem þar hefur verið unnið fram að þessu sé góður grunnur til að vinna á og að út úr þessu starfi gæti svo komið grundvöllur að frekari tilraunum til að ná saman um framtíðarsýn í öryggismálum okkar í víðustu merkingu þess orðs.

Virðulegi forseti. Ég kvaddi mér hljóðs aðallega til að taka undir það sem fram kom hér hjá hv. þm. Tómasi Inga Olrich varðandi upplýsinga- og gagnasöfnun ekki aðeins varðandi þróun Evrópumálanna heldur líka varðandi alþjóðamálin yfirleitt. Ég held að það væri mjög æskilegt að Alþingi kæmi sér upp aðeins sjálfstæðari stöðu í þessum málum en verið hefur. Reynslan er sú, eins og eðlilegt er, að ríkisstjórnin fer með sín mál og stjórnarandstaða tekur svo á móti þeim. En hins vegar geta hér í þinginu þróast línur með allt öðrum hætti og þess vegna held ég að það gæti verið skynsamlegt að alþjóðastarf yrði skipulegra og opnara en það hefur verið í þessari stofnun. Ég tel að það hafi að nokkru leyti verið óþarflega og óþægilega lokað og kvaddi mér hljóðs til að taka undir þá hugmynd sem mér fannst koma fram hjá hv. þm. og vaka í máli hans, að Alþingi dragi saman eins mikið af gögnum og mögulegt er um utanríkismál og alþjóðlega þróun og hér reyndu menn að koma á eðlilegum samtölum um þróun þeirra mála og íslenska utanríkisstefnu til lengri tíma litið. Ég verð hins vegar að hryggja hann með því að ég tel að hv. 3. þm. Reykv. geti ekki verið forustumaður í þeim hópi.

Virðulegi forseti. Ég vil lýsa því hér yfir að ég tel að að mörgu leyti sé Alþingi Íslendinga vanbúið til að takast á við umfjöllun um þennan mikilvæga málaflokk. Ég hef lagt mig svolítið eftir að kynna mér þau úrræði sem þing Evrópuríkjanna hafa til að takast á við málaflokka af þessu tagi. Þau eru veruleg og það liggja fyrir þingmönnum á þessum þingum á ári hverju ítarlegar skýrslur um aðskiljanleg málefni sem mjög brýnt er að þingmenn séu vel upplýstir um og hafi góð tök á. Hér er að sjálfsögðu um að ræða verkefni sem kostar mikið fé og má gera ráð fyrir því að fjármunir þeir sem við höfum til ráðstöfunar setji okkur miklar skorður í þessum efnum. Ég er engu að síður þeirrar skoðunar að á þessum málum verði þingið að taka og reyna að styrkja þann grundvöll sem umræðan um utanríkismálin er byggð á.

Virðulegi forseti. Mér finnst að mörgu leyti leitt að hv. þm. Björn Bjarnason skuli ekki vera í salnum vegna þess að ég ákvað að nota þennan síðari tíma minn í dag til að reyna að fara yfir það viðfangsefni sem er sá vettvangur sem Ísland hefur verið í glímu stórveldanna og annarra áhrifaríkja á undanförnum áratugum. Auðvitað er það þannig að okkar litla land og sú stjórnmálastarfsemi sem hefur verið í landinu hefur með margvíslegum hætti tengst stjórnmálaátökum heimsins og Evrópu sérstaklega. Við lásum um það þegar við vorum í skóla ungir menn að á áratug kreppunnar 1930--1940 hefðu verið á Íslandi hreyfingar sem fyrst og fremst voru útibú fyrir alþjóðlegar hreyfingar, annars vegar kommúnista og hins vegar nasista. Þessar hreyfingar gengu um götur höfuðborgarinnar í einkennisbúningum og undir flöggum þessara alþjóðlegu hreyfinga og boðuðu það að íslenska ríkisvaldinu skyldi breytt í ríkisvald nasista, fasista eða kommúnista. Margt má segja um þessa sögu og margt af þessu unga fólki gekk svo í aðrar stjórnmálahreyfingar og urðu þar mætir menn. Bæði innan Alþfl., Sósíalistaflokksins, Alþb. og Sjálfstfl. Síðan að loknu stíðinu tók kalda stríðið við. En samt er rétt að rifja það hér upp, hv. þm., að þeir sem glímdu á kreppuárunum undir merkjum þessara alþjóðlegu hreyfinga báru samt sem áður gæfu til að taka höndum saman og stofna íslenska lýðveldið og stóðu þar saman í því að semja þau skjöl sem urðu grundvöllur íslenska lýðveldisins og sýnd voru í þessu húsi í sumar, hv. þm., með nöfnum forustumanna þeirra flokka og m.a. þess manns sem hefur nú sérstaklega verið gerður að umtalsefni hér í dag, Einars Olgeirssonar, sem forustusveit Sjálfstfl. og Framsfl. í aðdraganda lýðveldistímans gerði að ritara þeirrar nefndar sem undirbjó íslenska lýðveldið. Síðan tók kalda stríðið við og Ísland varð þá vettvangur margvíslegrar íhlutunar þeirrar heimsglímu sem þar var háð. Það eru engar nýjar fréttir og þarf ekki sjónvarpsþátt til að á vegum Sósíalistaflokksins hafi verið sendur til náms í Austur-Evrópu þó nokkur hópur af ungum mönnum og Einar Olgeirsson, formaður Sósíalistaflokksins, hafi valið þessa menn persónulega. Það eru engar nýjar fréttir, það hefur verið vitað lengi. Það eru heldur ekki nýjar fréttir að þótt Alþb. væri stofnað sem kosningabandalag 1959, Sósíalistaflokksins annars vegar og Málfundafélags jafnaðarmanna hins vegar þá hélt Sósíalistaflokkurinn áfram sínum flokkslegu tengslum við Austur-Evrópu og valdi m.a. þessa ungu menn þar til náms. Það var Einar Olgeirsson, formaður Sósíalistaflokksins, sem gerði það en ekki Hannibal Valdimarsson, formaður Alþb. Hannibal Valdimarsson var formaður Alþb. á öllum þessum tímum og kom hvergi nálægt þessu vali mér vitanlega eða hefur nokkur maður leitt fram einhver gögn um það þótt jafnvel tveir synir hans stunduðu nám í Austur-Evrópu á þessum árum? Auðvitað hlaut það að taka ákveðinn tíma, hv. þm., að slíta algerlega þau tengsl sem forustumenn, fyrst Kommúnistaflokksins og síðan Sósíalistaflokksins vildu gjarnan hafa við þá sem þeir litu á frá fornu og nýju sem sína samherja. En þeir menn voru ekki í flokkslegri forustu Alþb. Á sama tíma og þetta gerðist var ljóst að með margvíslegum öðrum hætti var reynt að hafa áhrif á íslenskt þjóðfélag. Við vitum það margir í þessum sal að þegar sovéska sendiráðið og austur-þýska sendiráðið náðu ekki árangri í að efla tengsl sín á Íslandi gegnum Alþb. sem flokk fóru þessi sendiráð að byggja upp tengsl við ýmsa aðra aðila. Þeir byggðu upp tengsl við verkalýðshreyfinguna og fóru að bjóða verkalýðsforingjum úr öllum stjórnmálaflokkum í boðsferðir, vináttuferðir og heiðursferðir til Austur-Evrópu. Í þær boðsferðir fóru verkalýðsforingjar úr Sjálfstfl., Alþfl., Framsfl. og fleiri samtökum og verkalýðsforingjar utan flokka. Þeir fóru síðan að rækta margvísleg tengsl við viðskiptaaðila, m.a. úr Sjálfstfl., fyrirtæki sem voru umboðsaðilar fyrir sovéskar vörur, m.a. öflugt og myndarlegt fyrirtæki hér í borginni sem upphaflega varð til vegna þess að Ólafur Thors bað stofnanda þess fyrirtækis að taka að sér þau viðskipti. Síðan var þetta spunnið yfir í samvinnuhreyfinguna sem líka var öflugur viðskiptaaðili. Þessi tengsl voru með þeim hætti. Og eins og ég hef vikið að fyrr í dag að þegar Austur-Þýskaland var að berjast fyrir sinni alþjóðlegu viðurkenningu lagði það mikið kapp á að fá ýmsa forustumenn úr Framsfl. til að heimsækja sig og kynna sín mál fyrir þeim mætu mönnum. Hv. þáv. þm. Þórarinn Þórarinsson, sem gegndi formennsku í utanrmn. og er þess vegna einn af forverum hv. þm. Björns Bjarnasonar, tók virkan þátt í því. Síðan var líka ljóst að í glímunni um utanríkisstefnuna hér á landi voru stofnuð margvíslega samtök. Þá voru stofnuð samtök um vestræna samvinnu, það voru stofnuð samtökin Varðberg. Það vita líka allir að forustumenn þeirra samtaka völdu einstaklinga til þess að fara í boðsferðir og vera sérstakir gistivinir bæði bandarískra og annarra stjórnvalda. Menn fóru oft í herflugvélum til Bandaríkjanna sérstaklega í slíkar ferðir, voru fluttir með herflugvélum til Brussel og til Bandaríkjanna til að geta sótt þar fundi, ráðstefnur o.fl. Bandaríkin ráku líka sérstakt kerfi þar sem mönnum var boðið að ferðast um Bandaríkin í nokkrar vikur sér að kostnaðarlausu og fengu meira að segja kreditkort í hendur til þess að geta notað það hvar sem var án þess að þurfa að greiða neitt úr eigin vasa. Ég held að hér sitji á þingi þó nokkrir þingmenn sem hafa farið í slíkar svokallaðar VIP-ferðir til Bandaríkjanna og fengið slík kreditkort. Engin hefur vænt slíka menn um að það hafi haft einhver annarleg áhrif á þeirra skoðanir eða viðhorf. NATO hefur líka um áraraðir beitt hér margvíslegri styrkjastarfsemi. Auglýst alls konar styrki fyrir fræðimenn og vísindamenn og það er mikill fjöldi slíkra á Íslandi sem hefur notið slíks fjárstuðnings. Við sem höfum fylgst með í íslensku þjóðfélagi vitum líka að sendiráðin hafa tíðkað hér margvísleg boð, sérstaka viðræðufundi, samráðsfundi og annað af því tagi með sínum liðsmönnum áratugum saman. Öll þessi saga er hin margbreytilegasta. Það er nokkuð erfitt, hv. þm., að ætla sér að draga upp einhver mörk og einhverja mælikvarða og segja hvað er eðlilegt og hvað er ekki eðlilegt. Það er mjög snúið, hv. þm. Ég hef t.d. verið þeirrar skoðunar að þiggja boðsferðir frá erlendu ríki þannig að menn séu fluttir í herflugvélum á þess vegum sé hlutur sem menn í áhrifastöðum hljóti að þurfa að velta fyrir sér. Ég hef heldur ekki talið skynsamlegt og þess vegna sótti ég aldrei um það sem fræðimaður að þiggja fræðistyrki frá samtökum eins og NATO sem ekki eru stofnuð til þess að efla fræðistörf heldur fyrst og fremst í öðrum tilgangi. Engu að síður hafa margir þegið slíka styrki með ýmsum hætti en enginn og allra síst ég er að væna þennan mikla fjölda manna sem hefur þegið margvíslega gistivináttu, boð, eða samneyti af þessu tagi eða viðskiptaaðila sem stunduðu árum saman vináttusambönd við sovéska sendiráðið eða verkalýðsleiðtoga úr öllum flokkum sem voru boðnir í sérstakar heiðursferðir til Sovétríkjanna og Austur-Evrópu um að það sé eitthvað annarlegt og að þeir þurfi að gera eitthvað upp. Ég tel að ef litið er á þetta fræðilega, hv. þm., og hlutlaust þá sé það þannig að á þessum áratugum hafi margir einstaklingar á Íslandi átt margvísleg tengsl við baráttuöfl kalda stríðsins. Það er margbrotin saga og einhvern tímann kann hún að verða skráð en kannski ekki. En það sem mér finnst hins vegar ekki við hæfi, hv. þm., er að segja að stjórnmálaflokkur, í þessu tilviki sá sem ég hef veitt forustu síðan 1987, skuldi einhverjum eitthvert uppgjör og hafi ekki farið í eitthvert uppgjör sem flokkur. Ég hef lagt allar bækur Alþb. fram á borð og boðið hvaða fræðimanni eða einstaklingi í þessu þjóðfélagi, þar með talið hv. þm., að skoða öll þau gögn. Það eru fundargerðabækur sem fjalla um innanríkismál sem og aðra þætti. Alþb. hefur þess vegna gengið lengra í því en nokkur annar stjórnmálaflokkur á Íslandi að opna allar sínar fundargerðabækur fyrir hverjum sem vill. Það hefur Sjálfstfl. ekki gert, það hefur Alþfl. ekki gert, það hefur Framsfl. ekki gert. Engu að síður stend ég ekki hér upp og segi að það sé eitthvað gruggugt og Sjálfstfl. skuldi þjóðinni það að opna fundargerðabækur sínar, að Framsfl. skuldi þjóðinni það að opna fundargerðabækur sínar. Eða er í einhverri leikfimi í ræðustól af því tagi. Auðvitað var það þannig að ýmsir eldri menn sem gegndu ekki neinum flokkslegum áhrifum í Alþb. á þeim árum sem hér er verið að tala um urðu fyrir þessari nálgun sendiráða Austur-Evrópuríkjanna alveg eins og viðskiptajöfrar í Sjálfstfl., alveg eins og verkalýðsleiðtogar í ýmsum öðrum flokkum og alveg eins og forustumenn samvinnuhreyfingarinnar. En að heimfæra það yfir á Alþb. sem flokk, hv. þm., er efnislega rétt. Mér þykir það leitt að að mörgu leyti ágætur fræðimaður eins og Þór Whitehead skuli láta frá sér fara í Alþýðublaðinu í gær þessar almennu fullyrðingar sem hann lætur þar frá sér fara og standast ekki fræðilega greiningu. Þá á ég ekki bara við það sem hv. þm. vitnaði í heldur ýmislegt annað í þeim texta. Ég hélt nú satt að segja, hv. þm. Björn Bjarnason, að það þjónaði kannski betur þeim málstað lýðræðis og þingræðis og mannréttinda sem hv. þm. vill vera fulltrúi fyrir að fagna því framtaki sem bæði Alþb. sem flokkur og við forustumenn þess sem einstaklingar höfum haft í þessum efnum um langt árabil. Ég hefði litið svo á að það væri kærkomið tilefni fyrir aðra lýðræðissinna og stuðningsmenn mannréttinda að lýsa yfir staðfestingu á þeirri breiðu samstöðu frekar en að skipta mönnum upp hér í þingsalnum eftir því hverjir eigi eftir að gera upp eitt eða annað. Ég segi það, hv. þm., að ég er viss um það að þegar öll skjöl hafa verið opnuð í öllum þeim erlendu ríkjum sem seilst hafa til áhrifa á Íslandi þá muni það koma í ljós að í öllum stjórnmálaflokkum á Íslandi, og það er engin samanburðarfræði heldur bara lýsing á því sem ég held að sé rétt, hafi ýmsir einstaklingar átt samskipti við fulltrúa þessara ríkja sem ég veit að við báðir erum sammála um að séu óeðlileg. Ég ætla ekki að setjast í dómarasæti yfir þessum einstaklingum, þeir voru uppi á öðrum tíma mótaðir af öðrum þjóðfélagslegum veruleika en ég er sannfærður um það getur engin stjórnmálahreyfing á Íslandi sagt þegar upp verður staðið úr þeirri könnun: ,,Enginn í mínu húsi hefur tekið þátt í slíku``.

Hæstv. forseti. Hv. síðasti ræðumaður gaf til kynna að það væri ekki samanburðarfræðingurinn sem talaði heldur stjórnmálafræðingurinn. Það er rétt að hann lagði málið þannig upp að hann talaði eins og stjórnmálafræðingur um þetta sérstaka pólitíska vandamál sem við höfum verið að fjalla um í allan dag. En mig langar til að spyrja hann þá á sömu forsendum: Hvers vegna heldur hann að sambærilegir flokkar og Alþb. í Frakklandi og á Ítalíu og víðs vegar annars staðar í Evrópu hafi talið nauðsynlegt eftir hrun sovéska kerfisins og hrun kommúnismans að ganga í gegnum eigin sögu og jafnvel gjörbreyta um starfshætti, afneita fyrri stefnu og gera upp við fortíðina eins og hefur verið gert í þessum flokkum? Það er þetta sem við erum að tala um. Við erum að tala um að það vanti sambærilega umræður hér á landi innan Alþb. og fram hafa farið í þessm flokkum. Ef hv. þm. vill ræða þetta á fræðilegum grundvelli þá er ég tilbúinn til þess. Þá vil ég líka bera Alþb. saman við þá flokka sem það bar sig alltaf saman við fyrr á árum, ekki bara austan tjalds heldur einnig vestan tjalds. Og þessir flokkar hafa gjörbreytt sér og hafa gengið í gegnum miklar þrengingar í einstökum löndum vegna þessa uppgjörs. Ef Alþb. hefði gert það en menn hafa yfirgefið Alþb. á þeirri forsendu að flokkurinn hafi ekki viljað horfast í augu við fortíðina. Hugmyndafræðilega er það rétt að gömlu stefnu Alþb. var kippt úr sambandi, önnur stefna sem kennd er við útflutning er komin í staðinn. Þessar umræður hér í dag hafa mér fundist mjög gagnlegar og ég þakka hv. þm. Alþb. fyrir það hve viljugir þeir hafa allt í einu orðið til að taka þátt í umræðum um þetta mál í þingsölunum. Ég hef beðið eftir því allt kjörtímabilið og það var ekki seinna vænna. Ég tel að þær hafi verið mjög gagnlegar og þær séu skref í rétta átt og þeir lýsi núna meiri vilja en áður til að ræða þessi mál.

Virðulegi forseti. Fyrst eru það nú staðreyndirnar. Það er ekki rétt hjá hv. þm. að útflutningsleiðin, sú merka bók, hafi komið í staðinn fyrir stefnuskrána frá 1974. Alþb. samþykkti nýja stefnuskrá á flokksþingi sínu á landsfundi 1991. Ég er satt að segja hissa að jafnkunnugur maður og hv. þm. er íslenskum stjórnmálum skuli verða á sá fingurbrjótur að átta sig ekki á því í ræðustólnum. Það er kannski dálítið fróðlegt fyrir þingmanninn að skoða það skjal og hvað í því felst. Síðan sagði hv. þm.: flokkar sambærilegir Alþb., og fór að tala um Ítalíu og Frakkland. Ég segi við hv. þm. sem stjórnmálafræðingur: Það er enginn flokkur á Ítalíu eða í Frakklandi sambærilegur við Alþb. Það er reyndar vandi í umræðunni um íslenska flokkakerfið í fræðilegri umræðu sem allir fræðimenn viðurkenna sem fjalla um íslenska flokkakerfið og samanburð á því og flokkakerfi annars staðar, ekki bara í þessum tveimur löndum eða ýmsum öðrum að íslenska flokkakerfið er nánast ,,sui generis``. Þess vegna m.a. var það mjög erfitt fyrir Sjálfstfl. um tíma að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi. Ástæðan fyrir því að kommúnistaflokkurinn á Ítalíu og kommúnistaflokkurinn í Frakklandi þurftu að fara í gegnum þetta uppgjör var sú að þessir tveir flokkar voru í nánum flokkslegum tengslum við kommúnistaflokk Sovétríkjanna allt til loka. En Alþb. hefur frá stofnun sinni 1968 aldrei, hv. þm., verið í neinum flokkslegum tengslum við kommúnistaflokk Sovétríkjanna. En bæði ítalski kommúnistaflokkurinn og franski kommúnistaflokkurinn voru það. Nánum, formlegum, skipulagslegum tengslum. Þess vegna er það ekki við hæfi, hv. þm., í vandaðri umræðu eins og þingmaðurinn vill hafa hér að bera það á borð, hvorki fræðilega né stjórnmálalega að ætla að fara að líkja þessum flokkum saman.

Hæstv. forseti. Í ræðu sinni leitaðist hv. þm., formaður Alþb., við að bera saman hin sérstöku tengsl Alþb. við flokkana í Austur-Evrópu og samskipti sem menn hafa átt við alþjóðlegar stofnanir sem Ísland á aðild að. Þetta er náttúrlega algerlega fráleitt. Eins og fram hefur komið og margsinnis hefur verið sagt voru þessi flokkslegu tengsl við flokkinn í Austur-Þýskalandi m.a. þess eðlis að menn voru sendir þangað til náms á flokkslegum forsendum til að búa sig undir þátttöku í íslenskum stjórnmálum. Þetta er gjörsamlega ósambærilegt við það að fara í kynnisferðir til alþjóðastofnana sem Ísland á aðild að og að taka þátt í fundum þar í boði slíkra stofnana. Þótt hv. þm. hafi undir lok ræðu sinnar dottið í hug orðið samanburðarfræði, sem gengur út á það að komast að þeirri niðurstöðu að aðrir séu kannski ívið verri en kommúnistar og Sovétríkin, þau snerust um það, ræðan var svolítið í þeim dúr að þó þetta væri slæmt þá væri kannski ýmislegt annað sem væri slæmt líka, þá bið ég hann að detta ekki í þá pytti því að það er staðreynd að þessi flokkslegu tengsl voru í pólitískum tilgangi, til þess að hafa pólitísk áhrif og hlutast til um málefni Íslands.

Virðulegur forseti. Ég var í ræðu minni áðan að gera tilraun til að ræða þessi mál á vandaðan hátt því ég veit að hv. þm. Björn Bjarnason á til þann eðliseiginleika að geta rætt mál á vandaðan hátt. Þó utanrrh. finnist það nú ekki og hlær mjög þegar það er fullyrt. Ég tók hins vegar eftir því að þingmaðurinn lagði ekki í að ræða neitt meira þá fullyrðingu sína þar sem hann var að bera saman Alþb. og tiltekna flokka á Ítalíu og Frakklandi og gafst bara upp við það eftir svar mitt.

Ég þurfti ekki að segja meira um það.

Nei, það er alveg rétt, það þurfti ekki að segja meira um það vegna þess að það lá alveg ljóst fyrir. Síðan fór þingmaðurinn að fara aftur með plötu sem hann er búinn að fara með margoft í dag. Ég var ekki að líkja neinu hér saman, hv. þm. Ég hef ekki gert það í neinni ræðu hér í dag og hef ekki stundað nein samanburðarfræði, hv. þm. Ég var að reyna í korters ræðu að lýsa því fjölþætta samskiptaneti sem öflug erlend ríki hafa haft í íslenskum stjórnmálum á sl. 40--50 árum. Ég sagði alveg skýrt að það væru engar nýjar fréttir, það er búið að liggja fyrir í áratugi, að Sameiningarflokkur alþýðu, Sósíalistaflokkurinn, hafði formleg flokksleg tengsl við flokkana í Austur-Evrópu. Það eru engar nýjar fréttir, hv. þm. Það eru heldur engar nýjar fréttir að formaður þess flokks, Einar Olgeirsson, hafi haft aðstöðu til þess að ákveða það að einstakir ungir námsmenn færu þar til náms. Þetta er búið að liggja fyrir í áratugi, hv. þm. En sá sem var formaður Alþb. á þessum tíma hét Hannibal Valdimarsson. Það sýnir veilurnar í málflutningi hv. þm. og hvað greiningin er þröng að hann hefur aldrei í öllum sínum málflutningi í dag lagt í að nefna einu orði formann Alþb., kosningabandalagsins, á þessum árum sem hann er ávallt að tala um, bara aldrei nokkurn tímann. Það sýnir náttúrlega best að það sem hér hefur farið fram í dag er ekki tilraun til að greina söguna heldur fyrst og fremst einhver óskiljanlegur pyttur frá fortíðinni sem hv. þm. hefur dottið í.

Virðulegur forseti. Ég ætla nú að snúa mér hér að umræðuefni dagsins ef svo má segja, eins og ég bjóst við að það yrði þegar ég gekk til fundar í morgun, og taka í síðari ræðu minni upp nokkur atriði sem snúa að ræðu hæstv. ráðherra eða því efni sem hann var að fjalla um í ágætri skýrslu sinni sem hann flutti hér munnlega til okkar. Og þegar ég segi ágætri þá er það út af fyrir sig ekki almennt mat á innihaldinu heldur það að hann kom víða við og fjallaði um efni sem eru dagskrármál nú og verða það áfram um nokkurt skeið a.m.k. og það er ágætt. Ég ætla kannski að byrja með því að ræða svolítið spurninguna um tengslin við Evrópusambandið sem Alþfl. ber mjög fyrir brjósti og hefur gert að stefnu sinni að Ísland eigi að sækja þar um aðild. Þessi atriði sem snúa að samskiptunum við Evrópusambandið eru mjög nærtæk vegna þess að við erum bundin Evrópusambandinu í samningi um Evrópskt efnahagssvæði með mjög ákvarðandi hætti og meiri hluti Norðurlanda, bæði að fjölda til og fólksfjölda, yfirgnæfandi hluti er nú orðinn aðili að sjálfu Evrópusambandinu. Ég vil nefna varðandi Evrópusambandið að því er stundum haldið fram að það mál hafi ekki verið á dagskrá hér á Íslandi og Alþfl. sé nú fyrst að taka það mál á dagskrá og látið að því liggja að menn hafi bara bundið fyrir bæði augu og ekkert verið að hugsa eða fjalla um þau efni, hvort að Ísland eigi að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Þetta er mikill misskilningur að mínu mati sem hef verið þátttakandi hér í athugun mála frá því að það hófst með skipulegum hætti 1988 að menn fóru að velta því fyrir sér hver eigi að vera tengslin. Ég var þátttakandi í nefnd undir forustu tveggja ágætra þingmanna, Kjartans Jóhannssonar, sem nú er framkvæmdastjóri EFTA, og síðar Eyjólfs Konráðs Jónssonar hv. þm., sem leiddu Evrópustefnunefnd. Auðvitað var þessi nefnd að skoða samskiptin við Evrópusambandið og stöðu Íslands í Evrópu í breiðu samhengi. Þannig var þetta málefni á dagskrá allan tímann í mínum huga, hvernig við ættum að standa að samskiptunum, og auðvitað kom upp spurningin og var velt upp með beinum hætti innan þeirrar nefndar, m.a. af þingmönnum sem áttu þar sæti, fulltrúum Sjálfstfl. sem áttu þar sæti sem sýndu áhuga á því svipað og Alþfl. nú gerir að sækja um og við ættum að sækja um aðild. Þessi nefnd skilaði af sér í skriflegu formi þeim gleggstu upplýsingum sem þó liggja fyrir um þessi efni á íslensku að ég held í aðgengilegu formi. Hv. fyrrv. formaður lyftir þeirri bók hér, riti nefndarinnar, Eyjólfur Konráð Jónsson, sem átti hlut að þessu starfi með öðrum og forustu í því um nokkurra ára bil. Það varð niðurstaða Alþb. á þessum árum og er áfram niðurstaða Alþb. að það eigi ekki að koma til greina fyrir okkur Íslendinga að fara að sækja um aðild að Evrópusambandinu og láta á það reyna. Það er búið að álykta um það á þremur landsfundum flokksins eftir ítarlega umfjöllun um þessi málefni og það er, vil ég fullyrða, enginn áhugi á því hjá mönnum innan Alþb. að vera að setja það mál á dagskrá með öðrum hætti. Alþb. er mjög heilsteypt að mínu mati í sambandi við þessi efni. Og það má vera að það séu tveir flokkar hér í landinu, Alþb. annars vegar og Alþfl. hins vegar, sem eru með mjög skýra stefnu og sameinaðir í þeirri stefnu en komast að alveg öndverðri niðurstöðu. Og það segir náttúrlega sitt um flokka sem stundum, aðallega af vankunnáttu að mínu mati, hefur verið fjallað stundum um í samhengi eða samtímis undir merki A-flokkanna svokölluðu af því að heiti þeirra byrja á A. En það er svo langt þarna á milli í nánast öllum þjóðmálum sem máli skipta að það er leitun í rauninni að jafnmikilli gjá á milli flokka eins og þessara andstæðna í íslenskum stjórnmálum. Það er miklu frekar að Alþb. finni skoðanabræður inni í öðrum flokkum eins og Sjálfstfl. og hluta af Framsfl. og Kvennalistanum heldur en hjá forustu Alþfl. Ég segir forustu Alþfl. því ég vil auðvitað ekki vera að alhæfa um of í þessum efnum. Og þetta er, finnst mér, alveg nauðsynlegt að hafa í huga. Virðulegur forseti. Ég vildi gjarnan að formaður Framsfl. vissi af því að ég er að fjalla um þessi efni því að ég kem aðeins að Framsfl. í máli mínu. Eftir að knúinn var fram samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði á Alþingi Íslendinga illu heilli 1993 þá höfðu kannski einhverjir reiknað með því að lengra skyldi ekki haldið. En auðvitað vissum við það sem höfðum fylgst með þessu að þar yrði ekki látið staðar numið af hálfu hæstv. utanrrh. Hann fór í þetta mál með nákvæmlega sama hugarfari og Gro Harlem Brundtland og aðrir kratar á Norðurlöndum, forustumenn krata á Norðurlöndum, að aðildin að Evrópsku efnahagssvæði var bara leið að öðru marki sem lá lengra, þ.e. beinni aðild. Og þetta var hreint taktískt herbragð hjá þessum forustumönnum og hefur náttúrlega sýnt sig með skýrum og áþreifanlegum hætti að svo er háttað einnig um Alþfl. hér á Íslandi, sem --- eins og ég hef orðað --- horfði hvorki til hægri né vinstri í þessum efnum og ákvað bara að demba sér til sunds í þessa hringiðu Evrópu eins og Alþfl. vildi sjá hana þróast, án landamæra með fullt frelsi fyrir fjármagnið til að valsa og ráða þvert á landamæri og annað sem fylgir Rómarsamningnum. Og hæstv. utanrrh. reynir að bera það á borð fyrir þjóðina að það sé einhver leið fyrir Íslendinga að komast þarna inn í Evrópusambandið, jafnvel þvert á sjávarútvegsstefnu sambandsins, menn geti jafnvel að gamni sínu gælt við að gera hvort tveggja að binda það í stjórnarskrá Íslands að forræðið sé í höndum Íslendinga ævarandi annars vegar og hins vegar að ganga inn í Evrópusambandið. Ég held að það þurfi ekki mikið að ræða það efni, það ætti a.m.k. öllum sem um fjalla að vera ljóst að þetta rímar ekki saman. En ég vil hins vegar segja að þó að þetta sé afskaplega gilt mál í umræðunni og skipti auðvitað afar miklu að þá er þetta svo óralangt frá því að vera meginmálið eða eina málið sem varðar spurninguna um aðild. Það er svo óralangt frá því að þetta sé aðalmálið eða kannski eina málið sem sé prófsteinninn á það hvort við eigum að láta reyna á aðild að Evrópusambandinu. Þetta er afar mikilsvert mál í þessu samhengi en það eru fjölmörg önnur atriði í mínum huga sem útiloka það að við eigum að láta á reyna með umsókn um aðild. Spurningin verður áreiðanlega hér á næstu árum: Hvert ætlum við í þessum efnum, hve langt eru íslensku stjórnmálaflokkarnir reiðubúnir að ganga? Sú spurning hlýtur að brenna, einnig á kjósendum. Alþb. hefur svarað fyrir sig, aðrir flokkar hafa uppi ákveðna stefnu í þessum málum og við tökum eftir því en þeir tala ekki mjög skýrt í málinu. Og þetta á auðvitað við um hinn tvíklofna Sjálfstfl. í þessu máli þar sem eru tvær stríðandi fylkingar, önnur sem ólm vill fara inn, það eru kannski hin fjársterku öfl að frádregnum hluta af sjávarútvegshagsmununum sem tengjast flokknum, og hins vegar mjög einörð öfl sem eru því andvíg sem betur fer. Og því skiptir það afar miklu þegar formaður Sjálfstfl. tók þá skynsamlegu afstöðu að færa sig mitt inn á milli þessara fylkinga og greina sig með skýrum hætti frá utanrrh. og flokki hans í þessum málum og segja að málið geti ekki verið á dagskrá á næstu árum, vísar því nokkur ár fram í tímann. Formaður Framsfl., sem tók við flokknum í vor, hefur verið að velta þessum málum mikið fyrir sér með allt öðrum hætti en fyrrv. formaður Framsfl., eins og við þekktum það og hans málflutning. Þetta er vissulega framhald af þeim ágreiningi sem þar var uppi í Framsfl. varðandi aðildina að Evrópsku efnahagssvæði. Fyrstu mánuðina eftir að formannaskipti urðu í Framsfl. þá fannst mér formaður Framsfl. ganga býsna langt í því að gæla við að nú gæti verið komin spurningin um að fara lengra. Nú segir hins vegar formaður Framsfl. að það sé stefna flokksins að sækja ekki um aðild að sinni, oft bætt við, ekki núna. En það liggja auðvitað fyrir mörg ummæli frá formanni Framsfl. á undanförnum mánuðum þar sem hann gerir ráð fyrir því að þetta geti orðið á dagskrá innan ekki mjög langs tíma, í náinni framtíð, í einu viðtali sem kom í Mbl. við formann Framsfl. hagar hann orðum sínum þannig. Og þetta hefur gerst og þetta er auðvitað áhyggjuefni í hugum okkar sem teljum að þetta eigi ekki að koma til greina af fjölmörgum ástæðum sem við teljum að þarna séu þess eðlis að við eigum að forðast það. Kvennalistinn hefur klofnað í þessu máli og einn talsmaður listans, sem nú leiðir borgarstjórn Reykjavíkur, telur að þarna eigi allt að vera opið í þessum efnum svipað og hún slóst í hóp þeirra sem vildu ganga inn í Evrópskt efnahagssvæði þannig að þar er nú ekki neinni heilsteyptri stefnu fyrir að fara. Auðvitað spyrja menn og það er alveg heiðarlegt að spyrja og hafa þá afstöðu að þetta eigi að vera opið til endurskoðunar innan ekki langs tíma. En þá líka eiga menn að viðurkenna það sem sína stefnu og sitt sjónarmið. Og náin framtíð, fyrir aldamót væntanlega, geti verið tími þar sem væri tímabært að hafa uppi aðra stefnu. Að mínu mati getur þetta stóra mál verið á okkur á komandi kjörtímabili í rauninni og það skiptir þannig afskaplega miklu hvaða styrk þeir flokkar fá sem eru þess sinnis að þarna eigi að keyra hratt eða hinir sem eru tvístígandi. Það skiptir miklu upp á framhaldið og ég tala nú ekki um hvers konar ríkisstjórn verður mynduð hér að kosningum loknum, hver verður hennar stefna í þessu stóra og afdrifaríka máli. Þetta vildi ég sagt hafa um þessi efni. Það væri ástæða til þess að víkja að Norðurlöndunum í þessu efni og því stórafreki norskrar þjóðar að meiri hluta til að vísa frá samningnum sem gerður hafði verið um Evrópusambandið, aðild að Evrópusambandinu. Við getum komið að því í sambandi við umræðuna um skýrslu varðandi Norðurlöndin hér á eftir. Svo aðeins hér, virðulegur forseti, fáein atriði varðandi Sameinuðu þjóðirnar og okkar stöðu í utanríkismálum almennt. Ég er alveg sammála því sem kemur fram hjá utanrrh. í skýrslu hans að það sé þörf á því að styrkja stöðu Íslands að því er varðar aðild okkar að Sameinuðu þjóðunum og vinnu á þeim vettvangi. Ég held að þar sé hæstv. ráðherra alveg á réttu spori þegar hann leggur áherslu á þetta og það er nú svo að þó að Sameinuðu þjóðirnar séu oft undir ámæli fyrir að vera heldur óburðugar og ekki geta leyst stór vandamál þá er þetta nú vettvangurinn, hinn alþjóðlegi vettvangur þar sem menn eru að fást við það stóra verkefni að stilla þjóðir heims saman til að taka á sínum málum. Ég vona að það verði úr því fyrr en seinna að það verði tekið betur á ýmsum þáttum sem snúa að aðild okkar að Sameinuðu þjóðunum. Þörfin er aukin m.a. vegna þess að við njótum ekki þess stuðnings af hinum Norðurlöndunum sem við höfðum áður en þau skiptust upp með þeim hætti sem raun ber vitni og áður en Maastricht-ákvæðin um sameiginlega utanríkisstefnu, þ.e. að Evrópusambandið mótaði sér sína utanríkisstefnu fyrir heildina, kom inn á sviðið sem gjörbreytir málum og er eitt af þessu sem hefur breytt eðli Evrópusambandsins með mjög ákvarðandi hætti. Hæstv. utanrrh. sagði að það væri ekki friðvænlegt í heiminum nú frekar en áður, það jafnvel stæði verr, og það eru vissulega má segja orð að sönnu. Við stöndum frammi fyrir mjög flókinni heimsmynd og hér væri ástæða til að ræða öryggismál í breiðu samhengi, til þess er því miður ekki tími. En öryggismál eru fleira en hermál og það sem snýr að því, öryggismál eru ekki síður spurningin um að vernda umhverfi jarðar fyrir mengun og fyrir þeim vanda sem ágangur á auðlindir er, sumpart óheftur. Það snertir þá fiskveiðistefnu og spurninguna um réttindi í sambandi við fiskveiðar, sem fjallað er um í skýrslu ráðherrans og sem er eitt af þessum stóru málum sem snúa að okkur Íslendingum að reyna að tryggja þar okkar rétt og okkar hagsmuni en þar sem við verðum auðvitað að hafa mjög skýra sjón til þess mikla vanda sem er, ágangurinn í auðlindina með þeirri gífurlegu sóknargetu sem fylgir nútímatækni og nútímafiskiskipum.

Virðulegi forseti. Þessi ræðustóll hefur á áratugum lýðveldisins verið vettvangur rökræðna, skoðanaskipta, átaka, stundum harðvítugra og heiftúðugra átaka sem skipt hafa mönnum í flokka út af spurningunni: Hver á að vera staður Íslands í samfélagi þjóðanna? Hvar eigum við að skipa okkur í sveit? Með hverjum eigum við samstöðu? Hvað ber að varast? Stóru spurningarnar í lýðveldissögunni hafa verið þessar eftir að draumurinn um ævarandi hlutleysi var gefinn upp á bátinn: Eiga Íslendingar heima í varnarsamstarfi lýðræðisríkjanna, varnarsamstarfi Evrópu- og Ameríkuríkja? Eiga Íslendingar að tryggja öryggi sitt, herlaus þjóð, með varnarsamningi við Bandaríkin? Hver eiga að vera samskipti þessarar fámennu eyþjóðar við að byggja upp nútímalegt atvinnulíf? Eigum við að efna til samstarfs við erlenda aðila í okkar atvinnulífi við að byggja upp nútímalegt atvinnulíf? Deilurnar hafa staðið um álver og þátttöku erlends fjármagns og aðra stóriðju. Deilurnar stóðu um aðild okkar að fríverslunarsamtökunum EFTA. Sl. fjögur ár hafa staðið harðvítugar deilur um það hvort Íslendingar ættu að vera með í samstarfi annarra Norðurlandaþjóða og bandalagsþjóða í EFTA og í framhaldi af því í EES. Um allar þessar spurningar hafa staðið harðvítugar deilur. Svo það er ástæða til að spyrja: Hvar er það sem víglínan er dregin í innlendum stjórnmálum í afstöðu til utanríkismála? Kemur nokkurs staðar fram með jafnskýrum hætti afstaða manna, grundvallarviðhorf manna til stjórnmála, eins og í afstöðu til ýmissa utanríkismála? Margir eru þeirrar skoðunar að menn skipti sér í stjórnmálaflokka undir gömlu hugtökunum um hægri og vinstri og nota orð eins og félagshyggja, sem mönnum hefur gengið illa að skilgreina, eða frjálshyggja, sem hina tvo andstæðu póla. Mér er nær að halda að innihald þessara hugtaka sé orðið rýrt og sem tæki til þess að lýsa raunverulegum stjórnmálaágreiningi séu þau afar ófullkomin. Og þessi stóru mál sem skipt hafa mönnum í flokka á lýðveldistímanum hér á landi gefa frekar tilefni til þess að spyrja sem svo: Hverjir eru það sem eru þeirrar grundvallarskoðunar --- út frá hagsmunum þessar eyþjóðar, sem er mjög háð milliríkjaviðskiptum --- að við ættum yfirleitt að fylgja fram málstað fríverslunar í viðskiptum þjóða? Og hverjir eru það sem eru harðvítugastir talsmenn verndarstefnu? Hverjir eru það sem eru fyrst og fremst fylgjandi alþjóðasamvinnu, eru fyrst og fremst fylgjendur alþjóðahyggju og eru fylgjendur alþjóðasamvinnu þegar kemur að sem víðtækustu samstarfi lýðræðisríkja í okkar heimshluta? Og hverjir eru það sem eru helstir talsmenn einangrunarhyggju, oft stutt gildismati sem við kennum gjarnan við þjóðlega íhaldsstefnu? Ég held að þessi hugtök dugi miklu betur til þess að skilgreina og skýra þær deilur sem staðið hafa um stærstu ágreiningsmálin sem upp hafa komið í íslenskum stjórnmálum. Og sannleikurinn er sá að þegar við lítum til framtíðar, af því að þessi umræða hefur nú fyrst og fremst snúist um stjórnmálasögu, þegar við lítum til framtíðar þá er mjög líklegt að Íslendingar skipti sér í afstöðu sinni til stjórnmála fyrst og fremst út frá þessum og álíka spurningum. Þessi ágreiningur kemur skýrt fram í afstöðu manna og hugmyndum til spurningarinnar um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Þessi ágreiningur kemur skýrt fram í þeim hugmyndum sem menn hafa um framtíð og stöðu þjóðríkisins. Sá sem hér stendur er eindregið fylgjandi sem víðtækastri samvinnu lýðræðisríkja og er í þeim skilningi alþjóðahyggjusinni og sem jafnaðarmaður og sem formaður í flokki sem á aðild að alþjóðasamtökum jafnaðarmanna þá er ég alþjóðasinni. Við hugsum gjarnan á þá leið að hugtökin úr sjálfstæðisbaráttu 19. aldar, þ.e. um þjóðríkið sem endastöð sjálfstæðisbaráttunnar, þau hugtök dugi okkur lítt í aðdraganda nýrrar aldar eða á næstu öld vegna þess að fyrir okkur er heimurinn augljóslega gerbreyttur. Heimurinn er orðinn að alheimsþorpi. Og þjóðríkið er einfaldlega of lítið til þess að ráða við þau stóru vandamál sem við er að fást á þeim tímum sem eru risnir og fram undan eru. Þetta þekkja fáir betur en hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sem náttúrufræðingur þegar hann fjallar um afleiðingar mengunar og umhverfisslysa. Þær spyrja ekki um landamæri. Þegar við komum að vandamálum hafréttar þá rekum við okkur á það að fiskstofnar spyrja ekki um lögsögu þjóðríkja. Fjármagnið er orðið algjörlega alþjóðlegt, við búum við alþjóðlegan fjármagnsmarkað. Menntunin, vísindin eru alþjóðleg og þannig mætti lengi telja. Það er hægt að nefna dæmi frá nýlegum atburðum þess efnis að gjaldeyrisspekúlantar fyrir framan tölvuna sína, sem eru að spá í gríðarlegan hagnað í viðskiptum milli gjaldmiðla, hafa fært til á sekúndubroti stærri fjárhæðir heldur en eru fólgnar í gjaldeyrisforðabúrum svona miðlungsríkja eins og Svíþjóðar, Danmerkur, Noregs. Og geta þannig skipt sköpum með aðgerðum sínum um efnahagslega stöðu viðkomandi ríkja. Ákvarðanir sem teknar eru í einu voldugu ríki, nefnum sem dæmi Þýskaland, um vaxtabreytingar geta skipt meiri sköpum um efnahagslega afkomu í öðrum ríkjum en flestar þær ákvarðanir sem teknar eru innan lands af lýðræðislega kjörnum stjórnvöldum. Út frá þankagangi eins og þessum þá er það svo að við segjum: Það getur orðið til þess að styrkja áhrif smáþjóða, sem eiga allt sitt undir lögum og rétti, að láta af hendi hluta af hinu svokallaða skilgreinda fullveldi sínu, sem auðvitað er ekki veruleiki, gegn því að færa það til samþjóðlegra stofnana þar sem við erum aðilar og höfum áhrif á jafnréttisgrundvelli. Þess vegna teljum við að Ísland í samfélagi Norðurlandaþjóða sé líklegt til þess að hafa meiri áhrif á sína eigin hagsmuni innan Evrópusambandsins með þjóðum sem eru okkur skyldar og hafa svipaðra hagsmuna að gæta heldur en með því að standa einangraðir fyrir utan sem þiggjendur, áhrifalaus þjóð. En verðum samt sem áður að sæta afleiðingum þeirra ákvarðana sem teknar eru innan dyra. Við vekjum upp spurninguna um það hvort Ísland geti hugsað sér það sem eitt af lýðræðisríkjum Evrópu með þegnrétt í Evrópu að vera eitt eða eitt af örfáum ríkjum sem ætla sér að standa til frambúðar utan allsherjarsamtaka lýðræðisríkja í Evrópu. Þetta eru auðvitað stóru spurningarnar sem við er að fást þegar við horfum til framtíðarinnar. Ég ber fulla virðingu fyrir sjónarmiðum annarra sem eru andstæðrar skoðunar. En þetta hefur nú verið rauði þráðurinn í stjórnmálaágreiningi lýðveldissögunnar. Í þessum umræðum, sem snerust um fortíðina, þá er það svo að hv. þm. Björn Bjarnason vakti máls á fortíð Alþb. sérstaklega sem stjórnmálaflokks og gerði að umtalsefni flokksleg tengsl þeirrar hreyfingar frá Kommúnistaflokki/Sósíalistaflokki til Alþb. við alræðisríki kommúnista í Austur-Evrópu. Og vakti einnig máls á spurningunni um það hvort Alþb. hafi nokkurn tíma af andlegum heiðarleika og áræði gert upp við þessa fortíð sína þannig að trúverðugt sé og tók dæmi af ýmsum öðrum flokkum andlega skyldum. Og eins mætti spyrja í framhaldi af því: Er það svo að fortíðin sé nú í ösku og að Alþb. geti með trúverðugum hætti skilgreint sig sem jafnaðarmannaflokk með sama hætti og við vitum að kommúnistaflokkar í gervallri Austur-Evrópu taka nú til þess bragðs að kenna sig við jafnaðarstefnu? Sumir hverjir án þess að nokkurn tíma hafi farið fram nokkurt trúverðugt uppgjör við fortíð þessara flokka sem kommúnistaflokka. Þetta eru auðvitað stórar spurningar en eru fyrst og fremst spurningar sem alþýðubandalagsmenn verða að gera upp við sig sjálfir. Sérstaklega hefur verið vikið að hlutskipti þeirrar kynslóðar ungra manna sem á sjötta áratugnum fóru í austurveg til að stunda nám í Sovétríkjunum og í ýmsum ríkjum Austur-Evrópu og reyndar til Kína. Það er út af fyrir sig áhugavert efni fyrir sagnfræðinga en um það hef ég fátt að segja á þessari stundu annað en það sem mér finnst vera kjarni málsins. Ekki álasa ég þeim mönnum sem í æsku sinni gengu á hönd hugsjónum sósíalisma og trúðu á þá fölsku en gylltu mynd af framtíðarríki sósíalismans í Sovétríkjunum sem búin hafði verið til af andlegum leiðtogum Sósíalistaflokksins, ekki bara stjórnmálamönnum eins og Einari Olgeirssyni eða Brynjólfi Bjarnasyni, heldur höfuðskáldum Íslands sem áratugum saman boðuðu þetta trúboð. Spurningin er ekki um það því að vafalaust gerðu menn það af einlægum hvötum og þeim verður aldrei álasað fyrir það. Þessi unga kynslóð fékk sögulegt tækifæri á þessum árum til að kynnast þessum þjóðfélögum af eigin reynslu betur en flestir samtímamanna þeirra annars staðar, t.d. í Evrópu eða Ameríku. Svo ég taki dæmi af bróður mínum, sem nefndur var til sögunnar af formanni Alþb. Hann fór til Sovétríkjanna árið 1954, stundaði þar nám og lauk því 1959 og var fyrstur manna frá vestrænu ríki eftir stríð til þess að ljúka prófi frá sovéskum háskóla. Hann hafði hins vegar ekki verið lengi þar í landi þegar honum var ljóst að allt var þetta lygi og fals. Að allt það sem honum hafði verið innrætt af höfuðskáldum og leiðtogum þessarar sósíalísku hreyfingar voru ósannindi. Og hann geymdi ekki að gera það upp við sig, samvisku sína og við sína þjóð og Íslendinga almennt. Hann lét ekki stjórnast af þeim hyggindum sem í hag koma að skrifa leynibréf. Hann hegðaði sér ekki með þeim hætti að segja: Það er búið að ljúga svo miklu að almenningur á Íslandi sem trúir þessum mönnum má ekki við því að meðtaka sannleikann. Og hann lét það ekki bíða í einn eða tvo áratugi. Ræða Ólafs Ragnars Grímssonar hv. þm. hér var óþörf þegar hann var að sanna það að hann hefði skrifað tímamótagrein, vafalaust tímamótagrein, árið 1989, á móti Lenín. Lenín dó upp úr 1920 svo að það kostaði prófessorinn hvorki kjark né spádómsgáfu að ráðast á hann, 70 árum síðar. Ef menn vilja tala um hlutskipti þessarar kynslóðar þá er spurningin þessi: Hvers vegna var það úr því að þeir kynntust þessu af eigin reynd að þeir gerðu ekki upp á sjötta og sjöunda áratugnum? Hitt er mál Alþb. hvort það sem flokkur hefur einhvern tíma gert þetta; hvort það sem flokkur hefur nokkurn tíma gert þetta með ærlegum hætti og hvort þeir hafa nokkurn tíma dregið réttar ályktanir af því sem þeir sannarlega höfðu rangt fyrir sér með. Hver er prófsteinninn á þau sinnaskipti? Hefur það breytt afstöðu þeirra til Atlantshafsbandalagsins? Hefur það breytt afstöðu þeirra til samstarfs lýðræðisríkja? Hefur það breytt afstöðu þeirra til þátttöku erlends fjármagns í íslensku atvinnulífi? Hefur það breytt afstöðu þeirra til EFTA, til EES? Spurningin er: Hvernig var það með Alþb. hér út af hinu stóra máli EES? Var ekki afstaðan sú sama og gagnvart EFTA? Greiddu þeir ekki atkvæði allir sem einn gegn útflutningsleiðinni? Jú, jú. Hvað hefur þá breyst? Það er kannski þetta fyrst og fremst sem er ótrúverðugt. Látum nú liggja milli hluta fortíðina en spyrjum: Er það trúverðugt þegar þessir menn koma nú fram, berja sér á brjóst og segja: Fortíð okkar er í ösku, það er að vísu rétt. En nú erum við risnir úr öskunni eins og fuglinn Fönix og segja: Við erum hinir einu sönnu jafnaðarmenn. Í 50 ár barðist þessi hreyfing gegn íslenskum jafnaðarmönnum og bar þeim á brýn allar vammir og skammir, um að vera handbendi auðvaldsins, um að vera svikarar við málstað sósíalismans o.s.frv. Er það nú trúverðugt að þeir sem eiga slíka fortíð sem flokkur, og ég er ekki að víkja að einstaklingum, geti nú komið fram og sagt: Gleymum fortíðinni. Við erum þrátt fyrir allt hinir einu sönnu jafnaðarmenn. Virðulegi forseti. Umræðan sem hér hefur farið fram gerði það óhjákvæmilega að verkum að formaður Alþfl. hlyti að segja um það nokkur orð. Reyndar var hún þess eðlis að það var ekki beint til mín miklum spurningum um utanríkismál. En það sannaðist í þessari umræðu að það er í afstöðu til hinna stóru alþjóðamála sem víglínan er dregin milli þeirra sem hafa framtíðarsýn og hinna sem tilheyra fortíðinni.

Virðulegur forseti. Ég átti nú satt best að segja von á því þegar ég bað um orðið að hæstv. utanrrh. ætlaði sér að víkja nokkuð að því sem við sögðum um skýrslu hans. En þessi umræða hefur farið út á allt aðra braut, því miður að mínu mati, vegna þess að við þurfum á því að halda nú að tala um framtíðina og getum ekki endalaust verið að tala um fortíðina. Það hefur að vísu verið mikill áhugi núv. ríkisstjórnar og stuðningsmanna hennar að tala um fortíðina. Hún byrjaði með því að hæstv. forsrh. lýsti yfir miklum áhuga á fortíðinni og í öllum ræðum sínum hér á Alþingi ræddi hann hana. En ég er ekki með þessu að segja að það eigi aldrei að ræða um fortíðina og um það með hvaða hætti íslenskir stjórnmálaflokkar eigi að koma að alþjóðlegum málum. Ég þarf ekkert að tala hér um Framsfl. í því sambandi vegna þess að Framsfl. er ekki stofnaður á rústum annarra flokka. Hann á sér langa sögu og utanríkismálastefna hans í gegnum tíðina er nokkuð ljós. Ég tel að Jónas frá Hriflu hafi séð langt inn í framtíðina þegar hann barðist fyrir því að við litum mjög til vesturs, til Bandaríkjanna, á sama tíma og aðrir vildu líta til Evrópu. Ég tel það hins vegar nauðsynlegt í dag að við lítum mjög á þróunina í Evrópu og fylgjumst með henni og það þýði ekki neitt að fullyrða um hluti langt í framtíðina eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson vill gera. Menn vildu fullyrða hér fyrr á árum að Sovétríkin mundu standa að eilífu og ekkert gæti fellt þau, þar væri sæluríkið. Kommúnisminn mundi aldrei falla. Að mínu mati þýðir lítið að binda sig við slíka hluti. Við verðum að taka ákvarðanir á grundvelli þeirrar þróunar sem við sjáum fram á en getum ekki fullyrt langt inn í framtíðina enda er það annarra stjórnmálamanna oft á tíðum að taka þátt í því og taka ákvarðanir. Það eru t.d. komnir nýir straumar inn í Alþb., menn sem hafa ríkari lýðræðishefðir en fyrirrennarar þeirra, eins og ég efast ekkert um að því er varðar hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson. Við eigum að sjálfsögðu að dæma flokka út frá því, út frá þessum vilja, en ekki út frá fortíðinni. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson er mikill áhugamaður um Framsóknarflokkinn 

Þá var hann 14 ára.

Og af hverju ætli hann hafi farið úr honum? Ætli það hafi ekki verið vegna þess að hann var á móti NATO? Og ætli það hafi ekki verið vegna þess að margir alþýðubandalagsmenn börðust á móti NATO alla tíð og eru enn að berjast á móti NATO. Að vísu tala þeir ekki jafnmikið um það. Það var endalaust verið að ráðast á Framsfl. af Alþb. hér fyrr á árum út af þessu máli. Ég er stoltur af Framsfl. fyrir það að hann stóð að því að Ísland gengi í NATO.

Ekki Hermann.

Ég tel að það hafi verið rétt ákvörðun. Ég sagði: flokkurinn stóð að því,  Við stóðum að því ásamt Alþb. að fara út í samninga um Evrópska efnahagssvæðið. Því máli var hrint af stað af ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar sem ég sat í og Sjálfstfl. var þá á móti málinu. Það þýðir ekkert að setja upp einhvern sakleysissvip, hv. þm., og segja: Við komum aldrei að þessu máli.

Ég hélt að Sjálfstfl. hefði verið á móti EES.

Hann var á móti. Það var flutt vantraust á þáv. ríkisstjórn, það var hvorki meira né minna en út af þessu máli. Sjálfstfl. taldi þetta vera svo alvarlegt skref sem þáv. ríkisstjórn steig að það var flutt vantraust á Alþingi.  Ég get fullvissað hv. þm. um það að við teljum í Framsfl. að ekkert bendi til þess að Ísland með okkar ábyrgð muni sækja um aðild að ESB. En hvernig í ósköpunum á ég og aðrir að fullyrða það um alla framtíð að aðstæður geti ekki breyst? Hvað vitum við hvað kemur út úr ríkjaráðstefnunni? Hvað vitum við um það hvernig Evrópa muni þróast í framtíðinni? Auðvitað geri ég mér það ljóst að þessar aðstæður geta allar breyst og ég er ekki maður til þess að fullyrða um það fyrir langa framtíð. Það má vel vera að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sjái svona langt inn í framtíðina og hafi reynslu af því að hafa séð svona langt inn í framtíðina. Ég tel að reynsla hans sé önnur og hann ætti að hafa lært það að fullyrða ekki allt of mikið um langa framtíð. Ég er þeirrar skoðunar að Rómarsáttmálinn og sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins sé þannig í dag að aðildarumsókn komi ekki til greina út frá hagsmunum Íslands og ég reikna með því að það sé mjög langt í að það muni breytast. Ég held t.d. að innganga Spánverja og Portúgala í sjávarútvegsstefnuna geri það enn þá ólíklegra að þar náist einhver skynsamleg niðurstaða í langri framtíð. Ég sé engin merki þess að menn ætli sér þar á bæ að líta á auðlindir hafsins með sama hætti og auðlindir landsins. Þar af leiðandi sé ég ekki í minni sýn þann dag að það geti komið til greina að Ísland sæki um aðild. En við lifum í svo breytilegum heimi að það getur ýmislegt breyst á stuttum tíma og þess vegna hef ég sagt, það er alveg rétt hjá hv. þm., að ég geti ekki fullyrt um þessa hluti og ég þekki ekki þann mann sem getur með einhverri sannfæringu sagt um það nema menn séu bara almennt á móti öllu alþjóðlegu samstarfi og vilji einangra sig, séu á móti GATT, á móti öllum alþjóðastofnunum eins og hv. þm. hefur verið. Ég segi fyrir mig að ég sé ekki þá heimsmynd, ég sé ekki að Ísland geti lifað eins einangrað og hv. þm. er talsmaður fyrir. Við erum svo háðir alþjóðlegum viðskiptum og alþjóðlegum samningum á allan hátt að við getum í reynd ekki lifað hér sem sjálfstæð og fullvalda þjóð án öflugs alþjóðlegs samstarfs. Þetta er mín sannfæring og ég tel að við verðum að sýna vissan sveigjanleika á hverjum tíma til að geta mætt þeim aðstæðum sem upp koma á hverjum tíma og við verðum að meta hlutina út frá því sem við sjáum á hverju ári. Aðeins einu ári áður en Berlínarmúrinn féll sáu menn það ekki fyrir. Ég man það mjög vel, ég kom til Berlínar í janúar sama ár og fór þá í fyrsta skipti yfir þessi landamæri og til Austur-Þýskalands dagpart. Það var eftirminnleg heimsókn. Ég kom ári síðar til Berlínar þegar Berlínarmúrinn var fallinn. Það voru snögg umskipti sem enginn sá fyrir og við höfum lært af þeirri þróun sem þarna fór af stað að það getur ýmislegt breyst á stuttum tíma. Ég er líka þeirrar skoðunar, sem ég veit að hv. þm. er ósammála mér í, að það þjóni ekki okkar öryggishagsmunum að ganga í Evrópusambandið. Ég tel að öryggissamvinnan við Bandaríkin sé okkur afar mikilvæg og skipti miklu máli. Það er alveg ljóst að með inngöngu Íslands í ESB kæmi þessi mynd til með að breytast vegna þess að það er stefna Evrópusambandsins að koma upp algerlega eigin öryggiskerfi. Ég tel það afar mikilvægt að við höldum okkar samskiptum bæði til austurs og vesturs og ræktum sérstaklega Norðurlandasamstarfið. Ég veit að um það erum við hv. þm. sammála og höfum starfað að því í sameiningu að styrkja samskipti Íslands og Norðurlandanna. Það er að því leyti til rétt að hv. þm. vill sterkt Norðurlandasamstarf. Það hef ég fundið í hans starfi þar. Þetta vildi ég segja út frá því sem hann sagði hér um Framsfl. Ég vil taka það fram að Framsfl. telur það skyldu sína að taka þátt í alþjóðlegu starfi. Það er alveg rétt að Framsfl. hitti aðila frá Búlgaríu og frá Austur-Þýskalandi. Það voru ekki flokksleg tengsl. Það var með því hugarfari að flokkurinn gæti orðið að liði við þróun lýðræðis. Með sama hætti og við tökum þátt í alþjóðasamtökum frjálslyndra flokka. Á alþjóðaþingi þessara fjálslyndu flokka í sumar var fulltrúi t.d. frá Íran og þar var fulltrúi frá Kúbu. Það var ekki vegna þess að það séu formleg samskipti við flokka innan landamæra þessara landa heldur er hér um menn að ræða sem eru í útlegð og eru að berjast fyrir lýðræði í sínum löndum. Sömu sögu má segja um aðila sem voru frá Malaví og hafa verið að berjast við það að koma Banda nokkrum frá völdum sem ég veit að hæstv. utanrrh. hefur einhvern tíma hitt. Þessi flokkur er nú búinn að koma þessum sama Banda frá völdum sem betur fer og hefur m.a. getað gert það vegna þess að hann hefur haft flokka að baki sér á alþjóðlegum vettvangi. Auðvitað ber okkur að hafa samskipti við aðila sem eru að berjast gegn einræði í sínum ríkjum og vilja koma á lýðræði. Þetta tel ég að lýðræðislegir flokkar eigi að gera og ég tel alrangt sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sagði að Framsfl. hefði haft einhver formleg samskipti við kommúnistaflokka í Austur-Evrópu. 

Virðulegi forseti. Það er mjög gagnlegt að eiga hér skoðanaskipti með þessum hætti og hv. 1. þm. Austurl. bæði metur stöðu Framsfl. og það sem þar hefði átt að vera stefnan á sínum tíma öðruvísi en margir gerðu í þeim flokki, m.a. varðandi þátttöku í NATO, ég tala nú ekki um spurninguna um það að kalla hingað erlent herlið á einni nóttu með leynd eins og gert var 1951. Það voru sem betur fer ekki allir framsóknarmenn sem stóðu að því, hvorki þingmenn hvað þá stuðningsmenn flokksins. Auðvitað er það alveg ljóst að hv. núv. formaður, 1. þm. Austurl., metur spurninguna um tengslin við Evrópusambandið með öðrum hætti en forveri hans sem hafði það þó af að hafa meiri hluta í þingflokki á móti aðild að Evrópsku efnahagssvæði.

Rétt marði það.

Hann marði það. Þarna hafa hins vegar orðið stór umskipti. Auðvitað höfum við tekið eftir því á norrænum vettvangi þar sem við eigum samstarf að hjarta 1. þm. Austurl. hefur ekki slegið með andstöðuöflunum á Norðurlöndunum sem hafa verið að berjast við fjármagnið og mikið ofurefli fjölmiðla gegn því að löndin tengdust Evrópusambandinu. Ég hef ekki heyrt hans rödd í þeim hópi. Og síðan talar hann fyrir flokkinn í sambandi við Evrópusambandið. Ég vona að hann haldi þeirri stefnu sem hann var að boða að væri stefnan núna en það var önnur stefna uppi í vor eftir að hann tók við flokknum. Það var spurningin um einhvers konar aukaaðild að Evrópusambandinu sem átti þá að vera á dagskrá. En ég vona það að hann haldi þeirri stefnu sem hann boðar núna, að hann sjái ekki að það geti gerst eins og horfir í bráð þó að hann hafi vaðið fyrir neðan sig í hinu orðinu.

Virðulegi forseti. Ég hef aldrei nefnt aukaaðild að Evrópusambandinu á nafn. Það er rangt. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur hins vegar gert það og gert þau orð að mínum.

Það er ekki hægt að gerast aukaðili.

Þar að auki er það ekki hægt. Það hefur verið reynt . . .

Það voru einhverjar nefndir . . .

Það er hins vegar rétt. Ég tel að það skipti máli fyrir Íslendinga að hafa áhrif innan Evrópusambandsins. Ég tel til dæmis að það skipti máli að við getum haft áhrif á þær reglugerðir sem við þurfum að yfirtaka samkvæmt samningnum um Evrópskt efnahagssvæði.

Það er rétt.

Er það ekki rétt?

Jú, rétt.

Eða vilja menn bara yfirtaka þær án áhrifa? Það er þetta sem ég hef verið að leggja áherslu á og það kemur mér á óvart ef hv. þm. er andvígur því að við reynum að fá aðild að þeim nefndum og ráðum þar sem við getum haft áhrif á þær reglur sem við þurfum að yfirtaka. Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði er staðreynd hvort sem mönnum líkar betur eða verr. Og ég veit ekki annað en allir flokkarnir hér á Alþingi, þar á meðal Alþb., vilji byggja á þessum samningi. Það getur vel verið að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hafi þar einhverja sérstöðu og ég veit þá ekki á hverju hann vill byggja í þessum samskiptum. En ég vil hins vegar fullvissa hv. þm. um að það hefur ekki staðið til hér að gerast aðili að málflutningi vinstri sósíalista á Norðurlandaráðsþingi. Það hefur bara aldrei komið til tals og aldrei komið til greina. Ég veit ekki hvað fær hann til þess að halda að ég hafi viljað eða átt að gera það. Mér finnst að hv. þm. tali þannig að hann ætlist til þess að Framsfl. taki undir með honum í alls konar vitleysu. Það bara kemur ekki til greina og hann á engan rétt til að vera eitthvað að tala um Framsfl. þó hann hafi gengið úr honum 14 ára gamall.

Virðulegur forseti. Það er ekki mín krafa og hefur aldrei verið að hv. 1. þm. Austurl. taki undir með sósíalistum á Norðurlandaráðsþingum. En það hefur nú kannski ekki verið aðalburðarásinn í andstöðunni við Evrópusambandsaðild. Hann hefur komið styrkari úr öðrum áttum sem ég hélt að væru eitthvað skyldari hugmyndum og hugsjónum hv. 1. þm. Austurl., miðflokkurinn norski, sem reisti það merki með myndugustum hætti norskra stjórnmálaflokka og skipti sköpum en það var ekki stuðning að hafa frá fulltrúum Framsfl. í Norðurlandaráði, ekki nokkurn einasta, í sambandi við það andóf sem þar var uppi og varðaði Norðurlönd öll. Það er alveg rétt sem formaður Framsfl. segir að það er enga formlega aukaaðild að hafa að Evrópusambandinu í þeim skilningi. En hv. þm. sótti það svo mjög að reyna að komast í nefndir og ráð í Brussel að hann fór í sérstaka ferð í júní til að hitta Bangemann til þess að reyna að fá fulltrúaaðild að nefndum sem hver maður átti að geta áttað sig á að var ekkert opið samkvæmt samþykktum Evrópusambandsins enda var hann rekinn á dyr og heim með það. Hann spyr um Evrópskt efnahagssvæði hvort það séu ekki allir sem bara blessi þann samning. Hvers konar samningur er samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði? Hann er um það að menn hengja sig aftan í stofnanir Evrópusambandsins og geta engum vörnum við komið í reynd, eru bara dregnir áfram og menn fá afraksturinn á færibandi inn á Alþingi Íslendinga til að stimpla. Ég er andvígur slíku kerfi.

Virðulegur forseti. Það eru ýmsir gallar við samninginn við Evrópskt efnahagssvæði og það er ýmislegt í honum sem ég vildi öðruvísi hafa. Ég býst við að það eigi við um flesta þingmenn. En hann er hins vegar staðreynd. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að ég hef farið nokkrum sinnum til Brussel og talað þar við ýmsa aðila. Ég hef aldrei nokkurn tímann verið rekinn á dyr, mér hefur verið afar vel tekið. Ég hef lært ýmislegt af þeim samtölum og orðið margs fróðari um það hvers megi vænta í framtíðinni. Það er alveg rétt að Bangemann sagði mér það að eitthvað sem heitir áheyrnaraðild að ýmsum nefndum og ráðum væri ekki samrýmanlegt stefnu Evrópusambandins. En hann fullvissaði mig um það að þær pólitísku viðræður sem gert er ráð fyrir í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði þyrfti að þróa. Ég ætla ekki að fara út í að ræða það neitt frekar. Ég tel að það sé af hinu góða að alþingismenn og forustumenn stjórnmálaflokka hitti slíka menn og ræði við þá um íslenska hagsmuni og ég tel mig með því vera að þjóna hagsmunum Íslands og tel það nauðsynlegt og geri það í þeim tilgangi. Mér finnst það með öllu ósæmilegt að vera að koma hér upp og reyna að gera það vafasamt og láta í það skína að menn hafi verið reknir á dyr. Það er rétt að hv. þm. hefur fengið afrit af skýrslu frá þessari ferð og ég bið hann um að finna því stað hvers vegna hann leyfir sér að fara með slík ummæli að ég hafi verið rekinn á dyr. Það er honum ósæmilegt eins og margt annað sem hann hefur sagt hér í dag.

Virðulegi forseti. Ég ætla mér ekki að lengja þessa umræðu og aðeins að segja þrjár, fjórar setningar. Mig langar til að vitna í þann rithöfund sem nýlega hefur hlotið sérstaka heiðrun fyrir framlag sitt í þágu bókmennta. Það er Gunnar Dal rithöfundur. Hann segir svo um þau mál sem hér hafa verið ofarlega á baugi í viðtali við Alþýðublaðið í dag og tilvitnunin er orðrétt sisvona, með leyfi forseta: ,,Ég vona að Alþb. geri aldrei hreint fyrir sínum dyrum. Það er nógu mikill skítur í heiminum samt`` --- segir rithöfundurinn, virðulegi forseti. Sú umræða sem hefur verið hér í dag er mjög athyglisverð því að hér hafa gerst mikil tíðindi. Hér hefur það gerst að Alþb. hefur hrokkið aftur í gamla farið. Hér hefur það gerst að Alþb. í afstöðu sinni til utanríkismála og samvinnu við aðrar þjóðir hefur nú aftur einangrað sig í íslenskum stjórnmálum. Það eru mikil tíðindi.

Virðulegi forseti. Það eru nú nokkur tíðindi að sjá hæstv. viðskrh. í þingsalnum og enn meiri tíðindi að hann skuli nú taka þátt í umræðu um málið. Hins vegar voru mér það engin tíðindi að fylgjast með efnistökum hans og ályktunum hans af umræðunum því þau ríma við fyrri reynslu mína af þeim ágæta ræðumanni svo og reynslu annars þingmanns, hv. þm. Matthíasar Bjarnasonar sem sagði það á framboðsfundi á Patrekstfirði árið 1987 um ræðumanninn, hv. þm. Sighvat Björgvinsson,

Hæstv. ráðherra.

að engum manni hefði hann nú kynnst um ævina sem umgengist sannleikann af jafnmikilli léttúð og Sighvatur Björgvinsson.

Virðulegi forseti. Ég ítreka tilvitnun mína í Gunnar Dal rithöfund. Ég umgengst þau ummæli ekki af léttúð ég fer þar ekki með rangt mál. Hann sagði orðrétt: ,,Ég vona að Alþb. geri aldrei hreint fyrir sínum dyrum. Það er nógu mikill skítur í heiminum samt.`` Þetta eru hans orð en ekki mín. Þessi orð eru prentuð, ég fer ekki með staðlausa stafi.

Virðulegur forseti. Mér finnst það mjög athyglisvert að einn af ráðherrum í ríkisstjórn Íslands, sem fer raunar með nokkur ráðuneyti, skuli sjá ástæðu til þess að gerast einhvers konar þátttakandi við lok þessarar umræðu með því að vera að kasta skít í aðra stjórnmálaflokka með þeim hætti sem hann gerir. Hann hefur uppi dóma um það að Alþb. hafi verið að einangra sig í íslenskum stjórnmálum. Það eru hans orð og hans ályktanir og það eru kannski hans óskir líka. En ég held að hann ætti að spara sér það. Það hafa verði gerðar mjög margar tilraunir til þess síðan Alþb. var stofnað 1968 að einangra það í íslenskri pólitík. Það hefur mörgum ráðum verið beitt í þeim efnum. En Alþb. hefur verið þátttakandi í ríkisstjórnum landsins margoft á þessu tímabili og látið þar að sér kveða, meira að segja átt samskipti við Alþfl. í a.m.k. tvö skipti á þessum tíma og tekist þrátt fyrir allt að eiga þar samstarf við þann flokk sem lætur sér nú sæma það að reyna að ata Alþb. auri en það lendir framan í þeim sem hér talaði.

Virðulegi forseti. Ég hef enga tilraun gert til að ata Alþb. auri. Það sem ég hef gert er að vitna í ummæli mæts manns og sagt að það sé mín skoðun að á þessum degi hafi Alþb. hrokkið aftur í gamla farið og einangrað sig í íslenskum stjórnmálum. Það er ekki af mínum völdum, það var ekki að mínum óskum. Það var hins vegar þeirra ákvörðun.

Það er tillaga forseta að umræða um 5. og 6. dagskrármálið fari fram sameiginlega, þ.e. að umræðunni verði hagað þannig að fyrst mæli hæstv. viðskrh. fyrir skýrslu sinni um störf Norrænu ráðherranefndarinnar og síðan mæli hæstv. 1. þm. Austurl., formaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, fyrir skýrslu deildarinnar um norrænt samstarf. Þessi tilhögun er byggð á 3. mrg. 63. gr. þingskapa. Ef ekki eru andmæli við þessa tilhögun mun umræðan fara fram samkvæmt henni.

Frú forseti ég mæli hér fyrr skýrslu um störf Norrænu ráðherranefndarinnar 1994--1995. Þetta starfsár gegndu Íslendingar formennsku í öllum norrænu ráðherra- og embættismannanefndunum þannig að það hefur verið okkur annasamt hvað varðar starfsemi á norrænum vettvangi. Við undirbjuggum okkur eftir bestu getu undir starfið. Íslensku ráðherrarnir héldu fund með framkvæmdastjóra ráðherranefndarskrifstofunnar í Kaupmannahöfn og auk þess hélt ég fundi með embættismönnum þeim sem áttu að taka við formannshlutverki í norrænu samstarfi. Markmiðið var m.a. að fá upplýsingar um og samræma þau mál sem við Íslendingar hugðumst veita forgang á formennskuárinu. Á grundvelli þessa var gefinn út bæklingurinn Norrænt samstarf 1994--1995, sem dreift var til alþingismanna, fjölmiðla og ýmissa stofnana. Þessar upplýsingar hafði Davíð Oddsson forsrh., jafnframt til hliðsjónar við gerð stefnuræðu sinnar sem hann flutti á Norðurlandaráðsþingi í Stokkhólmi sl. ár. En ræða hans er prentuð sem fylgiskjal með skýrslunni. Við gerð skýrslna þessara var á ný leitað til ráðuneytanna og fengnar upplýsingar þaðan um störfin á árinu og sérstaklega farið fram á upplýsingar um forgangsmál á viðkomandi sviðum, þá efnisþætti sem snerta Ísland og Íslendinga sérstaklega og hvernig til hafi tekist að koma þeim í framkvæmd. Auk þess byggist skýrslan á upplýsingum úr skýrslu norrænu ráðherranefndarinnar um starfsárið 1994--1995, þ.e. C1, en í öðrum hluta skýrslu þessarar er starfsáætlun ráðherranefndarinnar fyrir 1995, C2, lögð fram í heild sinni í íslenskri þýðingu. Þrátt fyrir það að óvissa um niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslnanna í Finnlandi, Noregi og Svíþjóð fyrri hluta starfsársins hafi haft þau áhrif að samstarfslönd okkar sáu sig stundum knúin til að fara hægar í sakirnar en við hefðum talið æskilegt er heildarmat mitt það að nokkuð vel hafi til tekist á starfsárinu og ég vil þakka þeim sem hlut áttu að máli fyrir það. Um efnisatriði samstarfsins vísa ég til skýrslunnar sjálfrar sem liggur frammi en fjalla um framtíð samstarfsins í ljósi aðildar þriggja af Norðurlöndunum fimm í ESB og vík síðan nokkrum orðum að fjárhagsáætlun næsta árs. Forsætisráðherrar Norðurlanda og forsætisnefnd Norðurlandaráðs skipuðu á þingi Norðurlandaráðs í Tromsö í nóvember nefnd sem á að leggja fram tillögur um framtíðartilhögun og áherslur í norrænu samstarfi í ljósi þeirra breyttu aðstæðna sem skapast hafa vegna aðildar Finna og Svía að ESB. Í nefndinni eiga sæti samstarfsráðherrarnir fimm, fulltrúar forsætisnefndar og sjálfstjórnarsvæðanna þriggja. Ég og Per Olof Håkansson, forseti Norðurlandaráðs, förum sameiginlega með formennsku. Áfangaskýrsla var lögð fyrir forsætisráðherra Norðurlanda 29. jan. sl. og nefndin hyggst ljúka störfum nú á mánudaginn, 13. febr. nk. og leggja lokaskýrslu fyrir forsætisráðherra og forsætisnefndina. Skýrslan verður síðan væntanlega til umræðu á Norðurlandaráðsþinginu í Reykjavík en það eru að sjálfsögðu forsætisráðherrarnir og forsætisnefndin sem tekur ákvörðun um það og í hvaða formi skýrslan verður til umræðu og hvaða tillögur menn kunna e.t.v. að gera á grundvelli hennar. Mér finnst rétt að skýra Alþingi frá nokkrum þeirra tillagna sem eru til umfjöllunar í nefndinni, m.a. til að fram geti komið viðbrögð þingmanna. Lagt er til í tillögugerðinni að áherslusvið samstarfsins verði þrjú. Í fyrsta lagi hefðbundið norrænt samstarf með sérstakri áherslu á menningar- og fræðslumálum. Í öðru lagi mál er varða Norðurlönd og evrópska samvinnu og í þriðja lagi samstarf Norðurlandanna við grenndarsvæði þeirra. Ef við ræðum síðan hvern þessara þátta fyrir sig þá er innan hins hefðbundna samstarfs aðaláherslan áfram lögð á samstarf um menningar- og menntamál en auk þess verða málefni atvinnuveganna, skipulag samgöngumála, umhverfismál og málefni þegnanna meðal forgangsverkefna. Við leggjum til að metið verði sérstaklega þegar ákvarðanir eru teknar um verkefni sem framkvæma á hvort þau hafi samnorrænt gildi og það mat látið ráða hvort af framkvæmd verður. Jafnframt teljum við rétt að mat fari fram á grundvelli sömu hugsunar um samnorrænt gildi á starfsemi þeirra rúmlega 40 stofnana sem starfræktar eru samnorrænt. Meðal þess sem við leggjum þar áherslu á er að tengja hin vestlægu Norðurlönd eins náið og kostur er þeim löndum sem gengið hafa í Evrópusambandið. Eins leggjum við áherslu á að fylgt verði þeirri almennu reglu sem Nils G. Åsling lagði til í skýrslu þann 21. jan. 1995 að bætt verði inn í Helsingfors-samninginn ákvæði um að norrænir borgarar njóti jafnréttis hvarvetna á Norðurlöndum, þ.e. að aðfluttir Norðurlandabúar njóti sama réttar þar og heimamenn. Í öðru lagi um mál er varða Norðurlönd og evrópska samvinnu. Þar leggjum við áherslu á að norrænt samstarf verði vettvangur umræðna og samráðs í þeim EES- og ESB-málum þar sem gildismat og hagsmunir Norðurlandnna falla saman. Þar skiptir mestu að norrænt samráð fari fram um stefnumál snemma á ferlinu og eins að norrænt samstarf eigi sér síðan stað eftir ákvarðanatökuna sjálfa þegar kemur að lögfestingu tilskipana. Það er þekkt EES/ESB-löndin hafa nokkuð frjálsar hendur um framkvæmd og lögfestingu tilskipana, því getum við með samstarfi að þess konar löggjafarmálum bæði náð fram sparnaði og hagræðingu með verkaskiptingu og eins haldið eftir mætti norrænni réttareiningu. Þriðja áherslusviðið er síðan samstarf við grenndarsvæði Norðurlanda. Við leggjum áherslu á að styrkja norrænt samstarf við Eystrasaltsríkin, Norðvestur-Rússland og norðurskautssvæðið. Ástæður þess eru þekktar og þau samstarfsverkefni sem mestu skipta eru á sviði umhverfismála, menningar- og menntamála, samgöngumála og um málefni sem varða þróun lýðræðis. Við leggjum áherslu á að mótuð verði norræn heildarstefna um samstarf Norðurlanda við Eystrasaltsríkin sem byggð sé upp bæði af samnorrænum og tvíhliða verkefnum. Mikilvægt er að gera norrænt samstarf pólitískara og um leið minnka skrifræði. Í því markmiði teljum við nauðsynlegt að styrkja norrænu flokkahópana og fela þeim e.t.v. að tilnefna fulltrúa í trúnaðarstöður hjá Norðurlandaráði. Við leggjum einnig áherslu á að auka tengsl milli fastanefnda þjóðþinganna og fastanefnda Norðurlandaráðs þannig að leitast verði við að þingmenn séu valdir í fastanefndir Norðurlandaráðs með tilliti til nefndasetu á heimaþingi. Jafnframt leggjum við til að fastanefndum Norðurlandaráðs verði fækkað í fjórar og að leiðtogahlutverk forsætisnefndar ráðsins verði styrkt. Við teljum rétt í þessum tillögum, sem verða væntanlega til lokaafgreiðslu núna á mánudaginn nk., að fækka Norðurlandaráðsþingum í eitt á ári en að Norðurlandaráð haldi í staðinn verkefnafundi, þemafundi og ráðstefnur með þátttöku þingmanna utan Norðurlandaráðs og þátttöku fulltrúa á Evrópuþingi um ýmis afmörkuð mál sem efst eru á baugi hverju sinni. Að lokum leggjum við áherslu á að hið pólitíska leiðtogahlutverk hjá Norðurlandaráði og ráðherranefndinni verði styrkt og að hugað verði að því hvernig ráðið og ráðherranefndin geti í sameiningu staðið að mikilvægum málum, t.d. er varðar upplýsingaöflun og upplýsingagjöf á alþjóðavettvangi. Ég hef hér farið yfir þau helstu mál sem nefndirnar eru að ræða og ítreka þá skoðun mína að þær séu til þess fallnar að styrkja norrænt samstarf og gera það virkara. Annað mál er að eins og menn vita þá hafa Svíar upplýst að þeir ætli að minnka framlög sín til norræns samstarfs sem nemur samdrætti í norrænu fjárlögunum um um 150 millj. danskra kr. á næstu þremur árum. Þetta mál hefur enn ekki komið til umræðu samstarfsráðherra Norðurlanda en þeir taka ákvörðun um norræna fjárlagarammann. Gangi þessar niðurskurðarhugmyndir eftir stöndum við frammi fyrir miklum vanda við fjárlagagerð. Líklegast er þó, og er það mín von, að sú upphæð sem nefnd hefur verið sé ekki endanleg. Einnig vil ég að það komi fram að Svíar leggja áherslu á að afstaða þeirra byggist á þeim mikla fjárlagahalla sem þeir standa frammi fyrir en ekki á neikvæðri afstöðu til norræns samstarfs. Á fundi samstarfsráðherra Norðurlanda þann 13. febr. nk. verður fjallað um málið og ákvörðun væntanlega tekin um fjárlagarammann. Ljóst er að hvort sem fjárlög Norðurlandaráðs verði lækkuð um 50 milljónir árið 1996 eða lægri upphæð þá verður um áherslubreytingar að ræða strax á starfsárinu 1996 sem verður tilfinnanlegt fyrir tiltekin samstarfssvið. En á þessari stundu er ekki tímabært af minni hálfu að fjalla nánar um skiptingu fjárveitinganna milli starfssviða og norrænna stofnana. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri en vísa til skýrslunnar sem er mjög ítarleg og upplýsir og svarar miklu fleiri spurningum en aðstaða er til að taka til álita á svo fáum mínútum sem við höfum til umráða í ræðustóli hv. Alþingis.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka Íslandsdeild Norðurlandaráðs fyrir gott starf á liðnu ári. Ég tel að þar hafi ríkt mikil eindrægni og ágætis samstarf. Við höfum notið góðra starfskrafta í þessu sambandi. Það urðu þær breytingar að Snjólaug Ólafsdóttir, sem lengi hafði unnið fyrir Íslandsdeild Norðurlandaráðs á vegum Alþingis, lét af störfum og fór til annarra starfa á vegum Norðurlandasamstarfsins og vil ég þakka henni ágæt störf. Við hennar starfi tók Elín Flygenring og hefur hún ásamt Lene Hjaltason veitt okkur fulltrúum í Íslandsdeild Norðurlandaráðs þjónustu. Ég vil taka það fram að án þessara starfskrafta væri okkur ómögulegt að gegna okkar starfi á vettvangi Norðurlandaráðs. Nú er mikið um það rætt að draga úr starfsemi þessara þjóðardeilda og einkum er það meðal hinna landanna. Við Íslendingar tökum lítið þátt í þeirri umræðu að því leytinu til að við teljum ómögulegt að skera meira niður því að það er ekki hægt að sinna þessu starfi með færra starfsfólki. Það má reyndar segja um Norðurlandasamstarfið almennt að það er rekið af tiltölulega mjög fáum einstaklingum, bæði á það við um þingmannasamstarfið og reyndar ráðherrasamstarfið líka og það er alveg ljóst að Íslendingar hafa mun færra fólk til þess að standa að baki sínum mönnum í þessu samstarfi. Því er oft haldið fram að oft sé um óþarfa peningaeyðslu að ræða sem ég tel alls ekki vera rétt. Til að sinna þessu starfi og ná árangri út úr því þurfa menn að mæta og taka þátt í umræðunni. Ég held að það sé alveg ljóst að íslenskir þingmenn leggja margir mikið á sig í þessu sambandi og eyða miklum tíma bæði í Norðurlandasamstarfið og margvíslegt annað alþjóðlegt samstarf. Þetta starf er oft á tíðum vanþakkað og lítið upp úr því lagt, t.d. í fjölmiðlum, að því sé bærilega sinnt. En Ísland á mjög mikið undir góðu alþjóðlegu samstarfi og alþjóðlegum samskiptum og því skiptir það máli að lýðræðislega kjörnir fulltrúar sinni þessu starfi bæði af hálfu ríkisstjórnar og þjóðþingsins Alþingis. Á sl. ári hefur Íslandsdeild Norðurlandaráðs starfað vel að mínu mati. Á árinu hafa framtíðarmálin skipað langstærstan sess í starfinu einkum vegna þess að við sem erum í þessu starfi höfum haft áhyggjur af framtíð Norðurlandaráðs og óttast að það stæði til að draga úr starfi þess og höfum talið að það mundi verða til tjóns fyrir Ísland. Við höfum því lagt áherslu á að leggja okkar af mörkum til að efla þetta samstarf og tryggja það í sessi. Við höfum haldið marga fundi og fengið ýmsa sérfróða aðila til þess að koma á okkar fundi auk þess sem við höfum átt allmarga fundi með ráðherrum og á ég þar við hæstv. forsrh., Davíð Oddsson, og hæstv. samstarfsráðherra Norðurlandamála, Sighvat Björgvinsson. Samstarf við ríkisstjórnina hefur verið gott og enginn ágreiningur verið uppi á milli þingmanna og ráðherranna, a.m.k. ekki sem orð er á gerandi. Samstarf á þessu sviði hefur ekki farið eftir pólitískum skoðunum heldur hafa menn lagt sig fram um samstarf sem fulltrúar þjóðarinnar. Því er hins vegar ekki að leyna að við höfum nokkrar áhyggjur af því að það er tilhneiging til að draga mjög úr því að aðilar séu fulltrúar þjóðanna og nú er lagt meira upp úr því að færa verulegt vald yfir til flokkahópanna. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það eigi að standa algjörlega gegn því að flokkahóparnir fái meira vald en hins vegar tel ég mjög slæmt ef deildir þjóðþinganna starfa ekki áfram og verulegur hluti starfsins sé rekinn á þeirra vegum. Þetta er eitt af þeim málum sem nú er mikið rætt um og vonandi tekst að finna skynsamlega niðurstöðu þar sem þessu er blandað saman með þeim hætti sem hægt er að fallast á. Ég vil nefna það að við fengum Lars-Åke Engblom til að gera skýrslu á vegum Íslandsdeildar Norðurlandaráðs og skrifstofu Norðurlandaráðs í Stokkhólmi um Ísland, Norðurlöndin og Evrópu. Þessi skýrsla er prýðileg og vel unnin af hans hálfu og gefur ágætar upplýsingar um stöðu landsins í sambandi við þær breytingar sem nú eiga sér stað. Í framhaldi af þessari skýrslu efndum við til fréttamannaráðstefnu í Hveragerði þar sem komu um 40 manns. Þar voru framsögumenn stjórnmálamenn frá hinum Norðurlöndunum ásamt okkur Íslendingum. Þessi ráðstefna var mjög vel heppnuð og var í reynd fyrsta ráðstefnan sem fjallaði um framtíðarmálefni Norðurlandaráðs og skilaði ágætum árangri og umræðu í fjölmiðlum. Ég vil einnig geta þess að nokkuð hefur áunnist í sambandi við ýmis mál að því er varðar nærsvæðin og vil ég í því sambandi sérstaklega nefna heimskautasvæðin en sá sem hér stendur hefur gegnt formennsku í nefnd sem á að koma á samskiptum þingmanna þjóðanna í heimskautalöndunum. Þessi nefnd hefur fundað nokkrum sinnum og á síðasta fundi tókst í fyrsta skipti að koma á formlegum samskiptum við bæði Kanadamenn og Rússa og er stefnt að því að haldin verði ráðstefna um málefni heimskautasvæðanna í Kanada á þessu ári eða e.t.v. í byrjun næsta árs. Það er vaxandi áhugi fyrir þessum málaflokki innan Norðurlandaráðs og vænti ég þess að hreyfing komist á þau á næstunni, m.a. vegna þess að Kanadamenn vinna nú að því að stofna sérstakt heimskautaráð eða arktískt ráð. Þessi viðleitni Kandamanna er mikilvæg og mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að fylgjast vel með og taka fullan þátt í þessu starfi. Ég vil einnig geta þess að nú á sér stað mikill undirbúningur vegna þings Norðurlandaráðs í Reykjavík sem verður haldið í lok þessa mánaðar og í byrjun mars. Það fylgir mikill undirbúningur slíku þinghaldi og móttaka margra góðra gesta en á þessu þingi mun Íslendingur, hv. þm. Geir Haarde, taka við formennsku í Norðurlandaráði og það verður hlutskipti hans m.a. að taka þátt í þeim breytingum sem væntanlega verða á starfsemi Norðurlandaráðs. Ég er viss um að honum mun farnast það vel og þessu fylgir að Íslendingar geta haft meiri áhrif á þróun framtíðarmálanna. Að sjálfsögðu þurfum við að taka mið af vilja annarra í þeim málum en það fer ekki hjá því að formennska á hverjum tíma skiptir máli þegar breytingar eiga sér stað. Hæstv. samstarfsráðherra, Sighvatur Björgvinsson, hefur gert grein fyrir vinnunni í sameiginlegu nefndinni sem gert er ráð fyrir að skili af sér næsta mánudag á fundi í Kaupmannahöfn. Ég ætla ekki að gera grein fyrir þeim tillögum sem þar eru komnar á blað því að það gerði hæstv. ráðherra en ég vildi aðeins segja að það er ýmislegt í þessum drögum að nefndaráliti sem ekki er fullrætt og eins og það lítur út í dag þá vil ég taka fram að ég er ekkert sérstaklega bjartsýnn á að því starfi ljúki næsta mánudag. Það hefur að vísu verið tekið tillit til nokkurra mála sem við höfum ýmsir lagt áherslu á en ég tel t.d. alls ekki nægilega ljóst hverjar eigi að vera aðaláherslur í þessu samstarfi. Það stendur að það skuli fyrst og fremst vera menningar- og menntamál og síðan stendur að auk þess beri að leggja áherslu á atvinnumál og samgöngumál eða svokallaðan infrastrúktúr og einnig á umhverfismál og málefni borgaranna. Ég tel þetta ekki vera nægilega skýrt, sérstaklega að því er varðar efnahagsmál, ekki síst með tilliti til þess að á öðrum stað stendur að leggja eigi mikla áherslu á málefni vestnorðursins. Það á að gera með því að leggja áherslu á menningarmál og einnig mál sem hafi þýðingu fyrir atvinnumál þessa svæðis. Ég býst nú við því að þetta orð beri með sér að þarna sé verið að leggja áherslu m.a. á fiskveiðar en ég tel að þetta þurfi að skýra betur vegna þess að það er mikil tilhneiging að skera niður í þessu samstarfi á ýmsum sviðum og ekki síst vegna þess að Svíar hafa tilkynnt að þeir muni beita sér fyrir því að minnka norrænu fjárlögin eins og hæstv. samstarfsráðherra tók hér fram. Það er ýmislegt annað sem ég geri athugasemdir við í þessari skýrslu. Ég nefni t.d. tengsl okkar við Evrópusambandið og það upplýsingastreymi sem þar þarf að fara á milli. Ég tel að því séu á engan hátt gerð nægilega góð skil í þessu uppkasti. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að forsætisráðherrarnir hafa ákveðið að það komi ekki til greina að setja á stofn sérstaka skrifstofu í Brussel í þessu sambandi og auðvitað verða menn að beygja sig fyrir þeirri ákvörðun en það er mjög mikilvægt að þessi tengsl séu sem best og stöðugt upplýsingastreymi sé milli Evrópumálanna og norrænu málanna. Það er lögð mikil áhersla á það í þessari skýrslu, sem ég er sammála, að það beri að nota norrænt samstarf og Norðurlandaráð til samstarfs um Evrópumál. Það hlýtur að bera með sér að nauðsynlegt sé að upplýsingarstreymi sé eðlilegt og gott milli annars vegar Evrópumálanna og hins vegar Norðurlandamálanna þó að auðvitað blandist þetta allt saman því að Evrópumálin eru hluti af norrænum málum. Ég vil jafnframt taka það fram að ég er mjög ósáttur við það sem hér kemur fram um nefndaskipun og skipulag Norðurlandaráðs. Þó að það sé hlutur sem við þurfum fyrst og fremst að ræða sem erum í Norðurlandaráði, þ.e. þingmenn, þá er það atriði sem ég tel ekki vera fullrætt. T.d. er ekki gert ráð fyrir því að þar starfi alþjóðleg nefnd og samkvæmt þessu er sett upp forsætisnefnd sem er mjög stór og hefur með höndum mjög stór og mikilvæg verkefni og ég tel að allt of sé miklu hlaðið á forsætisnefndina. Þetta þarf að ræða betur og auðvitað er það ekki eingöngu þessi nefnd sem segir síðasta orðið í þessu samhengi. Þar mun Norðurlandaráð þurfa að taka endanlega afstöðu og alveg ljóst að flokkahóparnir þurfa að ræða þessi mál betur áður en endanleg niðurstaða getur fengist. Ég er því ekki fullviss um að endanleg niðurstaða geti fengist í nefndinni á þeim fundi sem nú hefur verið boðaður á mánudaginn en auk þess hefur verið boðaður fundur í forsætisnefnd ráðsins á fimmtudaginn í næstu viku í Kaupmannahöfn. Allt krefst þetta mikils tíma af þeim sem í þessu standa og það er ekki mjög heppilegt við þær aðstæður sem nú eru á Íslandi og í reynd ekki síður í Finnlandi en kosningar eru fram undan í báðum löndunum. Virðulegur forseti. Ég sé ekki ástæðu til að eyða allt of miklum tíma í upphafi til þess að gera grein fyrir skýrslunni. Hún skýrir sig að flestu leyti sjálf og ég ætla ekki að lesa upp úr henni hér til þess að spara tíma. Það eru mörg mjög mikilvæg mál á dagskrá innan Norðurlandaráðs og þar eru spennandi tímar fram undan. Það skiptir afar miklu máli að vel til takist að því er varðar þær breytingar sem nú eru fram undan. Það eru uppi mismunandi áherslur milli landa, t.d. að því er varðar völd flokkahópanna í þessu samstarfi, en að mínu mati eru flokkahóparnir ekki tilbúnir til þess í dag að yfirtaka öll þau verk sem eru nú hjá deildum þjóðþinganna sem eiga aðild að Norðurlandaráði. Þetta þarf að yfirfara betur og það er ekki skynsamlegt að stökkva út í breytingar sem menn sjá ekki fyrir endann á. Sannleikurinn er sá að það eru ekki uppi nein sérstök vandamál hjá Norðurlandaráði og það er ekki ástæða til einhverra gífurlegra breytinga þar. Það sem hefur gerst er það að þrjú lönd eru orðin aðilar að Evrópusambandinu og það þarf að aðlaga starfsemi Norðurlandaráðs að þessum staðreyndum. Það er líka staðreynd að tvö lönd, Ísland og Noregur, standa utan og það er mikilvægt fyrir okkur og Norðmenn að hafa sem best samstarf við hinar þjóðirnar, m.a. til þess að hafa áhrif á gang mála innan Evrópusambandsins, sérstaklega þau mál sem snerta okkur og hafa áhrif á okkar þjóðlíf. Þetta er í reynd verkefnið en það er rangt þegar því er haldið fram að Norðurlandaráð sé eitthvert sérstakt skrifræðisbákn sem þurfi að skera niður og það sé nánast óhugsandi að halda því samstarfi áfram í núverandi formi. Þarna hafa verið allt of ýktar lýsingar að mínu mati, þetta hefur skapað þær væntingar í samfélögunum á öllum Norðurlöndunum að það sé nauðsynlegt að fara út í einhverjar gífurlegar breytingar. Ummæli margra stjórnmálamanna sem þekkja til Norðurlandassamstarfsins hafa skapað þessar væntingar og því miður hafa margir eins og reynt að slá sér upp á því að tala heldur niðrandi um Norðurlandaráð og starfsemi þess. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að það er nauðsynlegt að þetta starf hafi skilning meðal fólksins og fólkið skynji það að þetta samstarf sé til gagns. Ég vænti þess að Íslendingar skilji það betur en aðrir því að segja má að hver og einn Íslendingur taki þátt í norrænu samstarfi með ýmsum hætti. Ferðalög milli Íslands og hinna Norðurlandanna eru gífurlega mikil og samskipti íslenskra borgara mikil við bræðraþjóðirnar á hinum Norðurlöndunum. Íslenskir námsmenn sækja mjög til Norðurlandanna og ýmsir sækja þangað vinnu og mjög margir íslenskir ríkisborgarar dvelja á hinum Norðurlöndunum. Við njótum menningarsamskipta við þessar þjóðir, við njótum samstarfs á sviði atvinnumála og fjármála, m.a. vegna stofnana sem starfa á sviði fjármála í Helsinki eins og Norræni fjárfestingabankinn, og ýmsar aðrar stofnanir sem skipta þar miklu máli. Allt þetta samstarf hefur haft mikla þýðingu fyrir Íslendinga í gegnum tíðina og ég tel að norræna samstarfið sé grundvallaratriði í íslenskri utanríkisstefnu og sé í reynd nauðsynlegt í þeim skilningi að Íslendingar geti verið sjálfstæð og fullvalda þjóð. Það er nánast óhugsandi að reka samfélag eins og Ísland án þess að hafa gott samstarf við grannþjóðir og það hefur reynst okkur gífurlega mikilvægt í gegnum tíðina að eiga gott samstarf við hinar Norðurlandaþjóðirnar. Ég er ekki í nokkrum vafa um að allir þeir sem koma að norrænu samstarfi á Íslandi vilja leggja sig fram um það að tryggja þetta samstarf til frambúðar. Spurningin er aðeins sú hversu langt okkar bræðraþjóðir vilja ganga í þessu sambandi og sýna því skilning að þetta samstarf sé nauðsynlegt í ekki mjög breyttri mynd í framtíðinni. Einkum vænti ég þess að Svíar breyti um skoðun í þessu sambandi því það var vont merki frá þeim þegar þeir tilkynntu að þeir hygðust beita sér fyrir niðurskurði á samstarfinu. Það gerðu Danir ekki þegar þeir gengu í Evrópusambandið, þeir lögðu ekkert slíkt til og hafa rækt Norðurlandasamstarfið ágætlega við hliðina á Evrópusamstarfinu og við flest höfðum þær væntingar að þetta mundi ekki breyta miklu fyrir Svíþjóð og Finnland. Því miður eru uppi slíkar hugmyndir í Svíþjóð en það er sem betur fer ekki full pólitísk samstaða um það hjá þeim en Svíar eru mjög ráðandi í þessum efnum enda greiða þeir u.þ.b. 40% af fjárlögum Norðurlandaráðs. Þessi fjárlög eru ekki mjög umfangsmikil þegar litið er til þjóðartekna þessara landa. Hér er aðeins um að ræða rúmar 700 millj. dkr. sem er mikið fé á mælikvarða okkar Íslendinga en ekki mikið fé ef litið er til allra Norðurlandanna. Ég leyfi mér að fullyrða að þessu fjármagni er almennt vel varið. Auðvitað má þar gera betur á ýmsum sviðum og það þarf að vera til stöðugrar endurskoðunar og sjálfsagt að taka þátt í því að leggja ýmislegt niður og taka annað upp í staðinn. En mér þykir ósennilegt að það sé hægt að rækta norrænt samstarf í framtíðinni af einhverjum krafti með minna fjármagni en þarna er til umráða. Og í því sambandi má benda á að ýmis verkefni eru að bætast við eins og nærsvæðasamstarfið við Eystrasalt, á Norðurslóð og nú ekki síst það samstarf sem mun koma til vegna þeirrar þróunar sem er í Evrópu og inngöngu þriggja landa inn í Evrópusambandið og einnig þeirrar staðreyndar að bæði Ísland og Noregur eru aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu og þurfa því að rækta margvíslega samvinnu við Evrópusambandið með líkum hætti og hin Norðurlöndin sem hafa gerst aðilar. Virðulegur forseti. Ég læt þetta duga hér í upphafi en vil endurtaka þakkir mínar til fulltrúa í Íslandsdeild Norðurlandaráðs fyrir samstarf þeirra og vinnu í sambandi við norræn málefni og jafnframt þeirra starfsmanna sem unnið hafa hörðum höndum að því að gera þetta samstarf árangursríkt.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra, samstarfsráðherra Norðurlanda, fyrir ítarlega skýrslu hans um störf Norrænu ráðherranefndarinnar svo og hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni, formanni Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, fyrir hans skýrslu um norrænt samstarf. Í áratugi hefur hið norræna samstarf verið hornsteinninn í íslenskri utanríkisstefnu og nú sem fyrr má kannski segja sem aldrei fyrr er Íslendingum brýn þörf á að rækta hið norræna samstarf og styrkja það svo sem mögulegt er. Þar ber okkur Íslendingum að leggja okkar lóð á vogarskál. Verulegur hluti norrænu fjárlaganna eða fast að helmingur rennur til menningar- og menntamála. Þess vegna vil ég gera þau mál að nokkru umræðuefni. Það hefur komið í minn hlut sem menntmrh. að gegna formennsku á tveimur sviðum norrænu ráðherranefndarinnar nú sl. ár, annars vegar menningarmála og hins vegar menntamála og vísinda. Hin aukna áhersla Norðurlanda á Evrópusamstarfið og aukin þátttaka þeirra í ýmsum evrópskum verkefnum hefur ýtt undir umræðu um stöðu og hlutverk norræna samstarfsins á sviði menntamála og vísinda. Til að ræða þessi mál á breiðum vettvangi hélt ráðherranefndin um menntamál og vísindi mikla ráðstefnu í lok ársins 1993 í Lundi í Svíþjóð þar sem framtíð norræna menntamála- og vísindasamstarfsins var rædd í ljósi þeirrar þróunar sem er og verður á evrópskum vettvangi í nánustu framtíð. Á fundi ráðherranefndar forsætisráðherranna undir forustu hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar þann 29. jan. sl. lýstu forsætisráðherrarnir ánægju sinni yfir því hversu vel hefur gengið að breyta áherslum norræna samstarfsins þannig að u.þ.b. helmingi norrænu fjárlaganna verði veitt til málaflokkanna menningar, rannsókna og menntunar og vænta þeir þess að því marki verði náð á árinu 1996. Í umræðu um fjárlagagerð Norðurlandaráðs fyrir árið 1995 greindi ég frá þeim þáttum sem Ísland vildi leggja megináherslu á. Þar er um að ræða rannsóknarverkefni um norræna samsemd, norrænt samstarf um mat á skólastarfi og málasamstarf þjóðanna. Þá lagði ég áherslu á Nordplus-styrkina, rannsóknastyrki og styrki fyrir lýðháskólanemendur, umhverfisrannsóknir, upplýsingatækni í skólum svo og menningarkennslu í skólum. Auk þessara verkefna er um ýmis önnur verkefni að ræða. Mörg þeirra hafa verið í gangi á undanförnum árum svo sem málasamstarfið og styrkjakerfin en öðrum var hleypt af stokkunum undir okkar forustu eins og ég gat um áðan. Í skýrslu samstarfsráðherra sem hér liggur fyrir er gerð grein fyrir stefnumörkun mennta- og menningarmálaráðherranna og framvindu þeirra viðfangsefna sem hún tók til. Ég mun því ekki rekja það ítarlega en gera nokkrum þáttum örlítil skil. Eitt stærsta verkefnið sem ég hef lagt áherslu á í formennsku minni er að ýta úr vör miklu rannsóknarverkefni um norræna samsemd. Hugtakið norræn samsemd eða identitet er mikið notað í umræðu um norrænt samstarf og oft talið að norræn samsemd sé meginstoð í hinu öfluga norræna samstarfi. Með auknu evrópsku samstarfi sem öðru alþjóðlegu samstarfi er mikilvægt að varpa frekara ljósi hvað norræn samsemd felur í sér. Leitast verður við að varpa ljósi á hvaða þættir hafa áhrif á hana, efla hana eða draga úr henni. Sérstaklega verður hugað að því hvaða þættir hafa áhrif á samsemd norrænna unglinga. Þannig eru áhugamál unglinga könnuð, þekking þeirra og viðhorf til norræns samstarfs. Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála hefur verið falið af ráðherranefndinni að leiða þetta rannsóknarverkefni en að því koma sérfræðingar frá öllum ríkjum Norðurlandanna. Á næstu þremur árum verða veittar alls rúmar millj. dkr. í verkið af norrænu menningarfjárlögunum. Við gerum okkur vonir um að þessi rannsókn skili vitneskju sem koma megi að gagni við mótun norræns samstarfs í framtíðinni svo og þátttöku Norðurlanda í auknu evrópsku samstarfi. Annað verkefni sem hafið hefur verið nú að okkar frumkvæði er mat á skólastarfi. Á undanförnum árum hefur orðið breyting á stjórnun grunn- og framhaldsskóla í öllum ríkjum Norðurlanda. Ábyrgð á valdi og fjármunum hefur í ríkara mæli verið dreift til lægri stjórnsýslusviða og sjálfra stofnananna. Slík valddreifing eykur eftirlitshlutverk yfirvalda. Það er mat menntmrn. að öflugt norrænt samstarf um mat á skólastarfi muni styrkja hinar norrænu þjóðir. Vegna menningarlegrar nálægðar geta þær samnýtt sér þekkingu á þessu sviði og þróað ýmis mælitæki og matsaðferðir. Einnig geta löndið staðið saman að ýmsum úttektum á skólastarfi. Á árinu var 4,5 millj. dkr. varið í Nordmål-áætlunina. Á þessum árum hafa fjöldamörg námskeið verið haldin fyrir kennara, túlka og kennaranema. Einnig hafa verið gefnar út námsbækur, orðabækur og ýmis upplýsingarit. Hjá Orðabók Háskóla Íslands er nú unnið að orðabók fyrir íslensku og skandinavísku málin. Einnig kom út í ár grunnorðalisti fyrir færeysku og íslensku. Þá stendur yfir rannsókn á dönskukennslunni á Íslandi. Staða norræna skólafulltrúans í Norræna húsinu heldur áfram út árið 1995. Ný framkvæmdaáætlun um norræna málsamvinnu hefur verið undirbúin en fulltrúar frá Félagi dönskukennara og Samtökum móðurmálskennara á Íslandi eru mjög virkir í þessu samstarfi. Ég vil aðeins drepa á nokkra mikilvæga þætti í viðbót sem varða menntamál, rannsóknir og menningarmál í norrænu samstarfi. Ég nefni þar tölvusamskipti skóla. Í mars sl. opnuðu norrænu forsætisráðherrarnir norrænt tölvusamskiptanet fyrir skóla. Við þróun á þessu tölvuneti var í ríkum mæli stuðst við þá þekkingu og reynslu sem fengist hefur af Íslenska menntanetinu. Má með sanni segja að Íslendingar hafi verið fyrstir Norðurlandabúa til að tengja nær alla grunn- og framhaldsskóla saman í eitt tölvusamskiptanet. Hefur Íslenska menntanetið vakið mikla athygli á Norðurlöndum sem og víðar erlendis. Í norræna skólatölvusamskiptanetinu á að vera hægt að nota alla norrænu bókstafina. Þetta skilyrði var sett í upphafi og hefur tekist að leysa það tæknilega. Netið tengist alþjóðlega tölvunetinu Internet. Vonast er til að þessi tölvusamskipti verði til að örva samstarf bæði nemenda og kennara á Norðurlöndum og styrkja tengsl á milli einstaklinga og stofnana. Nordplus-styrkirnir á háskólastigi og á framhaldsskólastigi hafa haldið áfram á árinu. Íslenskir námsmenn hafa notið góðs af þessum styrkjum en einnig hefur talsverður fjöldi erlendra námsmanna komið til Íslands. Það er ánægjulegt að sjá að mikið jafnræði ríkir í þessum efnum en ýmsir óttuðust að straumurinn yrði meiri úr landi en til Íslands. Í heild hafa styrkirnir haft mjög jákvæð áhrif á hreyfanleika námsmanna á milli Norðurlanda. Hefur streymið frekar aukist heldur en hitt þrátt fyrir aukna möguleika námsmanna á háskólastigi að fá styrki á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Norræni lýðháskólastyrkurinn hefur notið mikilla vinsælda, ekki síst hjá íslenskum nemendum. Hafa miklu færri getað fengið styrk en sótt hafa um. 20 íslenskir nemendur hafa fengið styrk á sl. ári. Styrkirnir á vísindasviðinu sem NORFA, Nordisk Forskerutdanningsakademi, sér um að veita hafa einnig án efa aukið samstarf norrænna vísindamanna. Oft er norræna samstarfið einnig liður í öðru alþjóðlegu rannsóknarsamstarfi, m.a. á vegum rannsóknaráætlana Evrópusambandsins. Fjárveiting til stofnunarinnar var 31,4 millj. dkr. Verkefnaáætlun um eflingu norrænnar menningarfræðslu í skólum liggur fyrir. Nýr samstarfssamningur um norræna kvikmynda- og sjónvarpssjóðinn er fullbúinn til undirritunar. Framkvæmdaáætlun um menningarstarf í þágu barna og ungmenna er í undirbúningi og verður lögð fyrir þing Norðurlandaráðs í haust. Kerfi ferðastyrkja handa ungum listamönnum er komið í framkvæmd. Þetta eru að sjálfsögðu aðeins örfá dæmi um þau fjölbreyttu viðfangsefni sem unnið er að á vegum norrænu ráðherranefndanna á sviði menningarmála, menntamála og vísinda. Ávinningur okkar Íslendinga af þátttöku í þessu samstarfi er ótvíræður. Því ber að fagna þeirri samstöðu sem virðist vera fyrir hendi um að áfram skuli leggja rækt við samstarf norrænna þjóða á sviði menningar, menntunar og rannsókna svo sem áréttað var í stefnuyfirlýsingu frá fundi forsætisráðherra Norðurlanda í lok fyrra mánaðar eins og áður gat.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér um norrænt samstarf af tilefni árlegra skýrslna frá samstarfsráðherra og frá Íslandsdeild Norðurlandaráðs. Og það fer nú svo eins og stundum áður að þessi umræða fær ekki það pláss í þingstörfum eins og vert væri hvað snertir tíma á degi og möguleika til að halda umræðunni áfram. Það ber að harma í raun því að það væri þörf á því að umræða um norrænt samstarf fengi meiri athygli og meira rúm hér á Alþingi og betri stað í dagskrá þar sem hún fer að jafnaði ekki fram nema einu sinni á ári. Raunar er það svo að hún hefur verið halaklippt, virðulegur forseti, í tvö undanfarin ár, ýmist fallið niður eða rétt verið mælt fyrir skýrslum en umræðu að öðru leyti ekki haldið fram. Ég held að þetta sé í mikilli andstöðu við þann áhuga sem er á norrænu samstarfi í íslensku samfélagi og ég tala nú ekki um í andstöðu við það hvað er í húfi fyrir Ísland að vel takist til um framtíð og þróun norræns samstarfs. Þar er líka mikið að gerast og margt að varast og alveg sérstaklega talsverð óvissa sem er um framhald á hinu formlega samstarfi Norðurlanda. Þar skiptir afskaplega miklu að við Íslendingar séum á vaktinni og reynum að tryggja okkar hagsmuni í þessu samstarfi og laða okkar samstarfsþjóðir til þess að taka á með okkur eftir því sem frekast er kostur. Við getum að sjálfsögðu ekki gert okkur vonir um það að vera mjög þungt lóð á þeirri vogarskál en þó vil ég engan veginn gera lítið úr þeim stuðningi sem íslenskur málstaður á hjá hinum Norðurlandaþjóðunum og ég tel líka að það sé ekki rangt að meta það svo að hlutur okkar Íslendinga í þessu formlega samstarfi sé langt umfram það sem svarar til höfðatölu, sem út af fyrir sig er eðlilegt þar sem hér er um samstarf á jafnréttisgrundvelli að ræða. En það hefur raunar verið, að mér sýnist, nú undanfarin ár vaxandi, bæði að því er varðar hlut í hinu flokkspólitíska samstarfi þar sem íslenskir fulltrúar eru jafnvel í forsæti í því samstarfi sem nú er gert ráð fyrir og hefur raunar verið að vaxa að þýðingu til á undanförnum árum. Þetta er, held ég, nauðsynlegt að menn viðurkenni og við getum verið hreykin af því og eigum auðvitað að reyna að gera okkur gildandi eins og frekast er kostur á þessum vettvangi. Ég veit að vísu ekki hvernig þetta var hér svona langt aftur í tímann talið, en það er mitt mat að þarna hafi styrkur Íslendinga í þátttökunni vaxið og það er vel ef það er rétt mat. Það sem hefur yfirgnæft flest annað á vettvangi Norðurlandaráðs á því ári sem þessar skýrslur ná til eru átökin um afstöðuna til Evrópusambandsins og það sem varðaði það mikla uppgjör sem fór fram í löndunum þremur, Finnlandi, Svíþjóð og Noregi, á haustmánuðum, frá október til nóvember, varðandi afstöðu til þeirra samninga sem ríkisstjórnir landanna höfðu gert. Þetta er raunar búið að setja mark sitt á norrænt samstarf, togstreitan um þessi efni, um margra ára bil og það ekki að ósekju, því auðvitað er hér um að ræða samninga við stóran aðila sem er Evrópusambandið eins og það hefur þróast og spurningin um aðild að því er auðvitað stærsta ákvörðun eftirstríðsáranna, er óhætt að fullyrða, í þessum löndum, hvort sem um var að ræða að segja já eða nei við þeim samningum sem gerðir höfðu verið af ríkisstjórnunum. Og það eru þessir samningar og sú staðreynd að að uppgjörinu loknu standa tvær þjóðir Norðurlanda utan við Evrópusambandið, Ísland, sem ekki sótti um aðild, og Noregur, sem hafnaði aðild að gerðum samningi. Það eru þessar staðreyndir og þrjár þjóðir nú inni, tvær að viðbættri Danmörku, sem þarna var, sem setja mark sitt á þá umræðu um endurmat á samstarfinu og spurninguna um framtíð norræns samstarfs. Það þarf auðvitað engan að undra þó að það séu kröfur uppi um það af hálfu þeirra þjóða sem eru komnar inn í Evrópusambandið að knýja á um breytingar. Það er margt sem veldur því sem við verðum auðvitað að átta okkur á þó að skoðanir þeirra sem voru já-megin í þessari orrustu séu engan veginn einlitar eða allar af sama tagi þegar þeir eru að meta gildi og framtíð norræns samstarfs. Það er ekki þannig. Það er t.d. mikill munur á mati fyrrv. forsrh. Svía, Carls Bildts, annars vegar, sem hefur kastað heldur slæmum kveðjum til norræns samstarfs á haustdögum eða á undanförnum mánuðum. Það er mikill munur á sjónarmiðum hans og hins vegar aðaltalsmanns danskra íhaldsmanna, Hans Engels, og ekki annað hægt að segja heldur en nú, sem oft áður, gæti þrátt fyrir allt ríkari skilnings hjá dönskum talsmönnum til þýðingar norræns samstarfs heldur en er að finna hjá hinum nýinnvígðu Svíum í Evrópusambandinu. Það er mjög athyglisvert og tengist vafalítið nálægð Dana við stóra bróður í suðri, Þjóðverjana, að þeir hafa aðra tilfinningu í þessum efnum heldur en Svíarnir. Nú erum við að takast á um það, höfum verið á undanförnum vikum og mánuðum frá því að uppgjörinu lauk, hvað verður ofan á í þessum efnum og úrslitin liggja fyrir að einhverju leyti, auðvitað ekki endanleg úrslit því að þetta verður í þróun á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík sem er fram undan í lok þessa mánaðar. Þar eru skoðanir skiptar, eins og hér hefur verið rakið í umræðunni, en það er þó von okkar og ég held að við séum mjög samstiga um það, fulltrúar Íslands í Norðurlandaráði, að reyna að halda sem mestu af því sem hefur verið í þessu samstarfi án þess að setja okkur þvert gegn einhverjum breytingum. Það væri ekki skynsamlegt, enda fáum við ekki ráðið því ef allir aðrir leggjast á aðra sveif. Það segir sig sjálft. Sá hópur á Norðurlandaráðsvettvangi sem ég hef starfað með og sem kallar sig vinstri sósíalista hefur verið þeirrar skoðunar að það bæri að styrkja norrænt samstarf og það er afar eindreginn vilji í þeim röðum að leggja aukna áherslu á það og það alveg óháð spurningunni um Evrópusambandið. Það helgast m.a. af því að flestir í þessum hópi hafa verið í löndunum, í átökunum sem þar hafa farið fram, ekki allir en flestir, verið á móti því að tengjast Evrópusambandinu með beinum hætti og hafa metið það svo að Norðurlöndin ættu að halda sig utan við það samkvæmi. Þetta setur eðlilega mark á okkar viðhorf sem þarna vinnum og við höfum náð mjög vel saman í þessum efnum, átt mjög gott samstarf og lagt talsvert til mála. Þótt hópurinn sé ekki stór sem þarna er að starfi þá hefur hann verið nokkuð virkur, held ég að sé óhætt að fullyrða, á þessum vettvangi. Sumum þykir, virðulegur forseti, að þessi hópur hafi verið of virkur þegar um er að ræða umræður og deilur, því að auðvitað höfum haldið fram okkar sjónarmiðum sem hafa verið býsna eindregin í sambandi við spurninguna um tengsl við Evrópusambandið. Eitt af því sem við leggjum ríka áherslu á nú, fyrir utan þetta almenna sem ég hef talað, að styrkja sambandið, er að fá þar inn sem mest af málum eða umfjöllun um mál út frá samnorrænum vettvangi án þess að vera að gera Brussel-sjónarhornið að meginatriði. Að reyna að halda af þessum þremur þáttum sem hæstv. samstarfsráðherra gerði grein fyrir hérna, að reyna að gera samnorræna þáttinn sem stærstan, en ekki að taka annan þáttinn, sem er Evrópusamstarfið, að gera það að meginuppistöðu í skoðun málanna heldur að reyna að fá Norðurlöndin sameiginlega til þess að líta á hvar liggja okkar sameiginlegu hagsmunir og reyna þá að koma þeim áherslum inn í þátt tvö, þ.e. samstarfið innan Evrópusambandsins. Það segir sig sjálft að þetta er vandrötuð gata og það er ekkert einfalt fyrir þær þjóðir sem eru orðnar njörvaðar inn í Evrópusambandið með Rómarsamninginn að viðbættum Maastricht að halda þessum kúrs með okkur. Það er ekkert einfalt mál, því að utanríkispólitík er orðinn hluti af Evrópusambandinu og með beinum hætti eftir Maastricht. Og Norðurlöndin, Svíþjóð, Noregur, Danmörk, eru ekkert lengur sjálfráð um utanríkismál frekar en sín innri málefni. Þau eru ekki sjálfstæðar þjóðir í þeim skilningi sem við höfum notað um það hugtak til skamms tíma heldur eru undirlagðar stjórnarskrá sem er ráðandi, þar sem er Rómarsamningurinn með breytingum sem síðan hafa verið gerðar á honum. Þetta setur málin auðvitað í erfiða stöðu að mörgu leyti. Við viljum leggja ríka áherslu á það að öryggismálefni, öryggispólitík, utanríkis- og öryggismál í víðu samhengi verði til umfjöllunar á þessum vettvangi. Þar erum við í rauninni að taka undir það sem hefur verið viðurkennt með því að utanrrh. Norðurlanda hafa gefið sínar skýrslur á haustþingum og viljum styrkja það með því að varnarmálaráðherrar landanna verði þar einnig þátttakendur. Og við viljum að það verði litið vítt á öryggismálin, þ.e. félagsmálaþátturinn, félagslegur stöðugleiki, að norrænni velferð meðtalinni, verði hluti af þessu. Að aðstæður í grannsvæðunum, sem er nú farið að kalla nærsvæði, ég er ekki alveg viss um að það sé rétta hugtakið, nærsvæði. Það eru kannski áhrif frá Norðurlandamálunum. Áhrif grannsvæðanna, við þurfum auðvitað að fjalla um þau í þessu samhengi, þau varða okkur. Umhverfismálin í okkar umhverfi og inni í löndunum eru mjög stór þáttur sem tilheyra í rauninni öryggismálum í nútímaskilningi, eins og er farið að fjalla um þau. Kjarnorkumálin, bæði friðsamleg not og hernaðarleg, eru hluti af þessu sem þarf að fjalla um á samnorrænum vettvangi. Þetta er ein af okkar áherslum sem ég vildi nefna hér. Síðan er auðvitað fjöldi mála. Þessi þriðji þáttur sem eru grannsvæðin varða okkur mjög miklu. Þarna er heimskautasvæðið í rauninni hluti af grannsvæðunum. Eystrasaltssvæðin og svæðin í Norðvestur-Rússlandi eru hluti af þessum grannsvæðum. Ég hef sem fulltrúi í efnahagsnefnd Norðurlandaráðs, sem ég á sæti í auk forsætisnefndar, verið í talsverðum tengslum við Eystrasaltsríkin á undanförnum árum og hef reyndar upp á síðkastið verið formaður í undirhóp sem hefur fjallað um málefni þessara ríkja fyrir hönd efnhagsnefndarinnar eða innan hennar. Það hefur verið mjög lærdómsríkt og norræna samstarfið hefur skilað verulegu inn í samhengi Eystrasaltsríkjanna og gagnkvæmt, verið mjög verðmætt og þarf að auka og styrkja því að þessi lönd og þessar þjóðir eiga tvímælalaust að mínu mati sem smáríki samleið með Norðurlöndunum. Og þrátt fyrir það að við erum nú klofin af Evrópusamandinu þá vona ég að þróunin eigi eftir að verða sú, það mun taka tíma, að þessi hópur nái í rauninni að fylkja sér saman og rífa sig lausan undan því oki sem á þær er lagt af stórveldunum sem ráða ferðinni í Evrópusambandinu. Það verður kannski ekki núverandi kynslóð en vonandi sú næsta og fyrir utan svo stóra bróður í austri, sem allir skjálfa fyrir sem eru nýlausir undan hrammi rússneska bjarnarins. Virðulegur forseti. Fram undan er þing í Reykjavík um málefni Norðurlanda, þing sem mun hafa mikil áhrif á framtíð norræns samstarfs. Þar munu verða að samfylkja ráðherrar og þingmenn sem eiga aðild að þessu. Íslendingar hafa farið með forustu ráðherramegin og unnið þar að mörgu leyti ágætt starf á liðnu ári. Þarna verður margt uppi, tillögur af ýmsum toga. Menningarsamstarfið, það er sammæli um að viðhalda því og leggja mikið til þess. Það skiptir máli, en við megum ekki gleyma öðrum málaflokkum. Ég nefni það bara hér í lokin, menningarsamstarfið er auðvitað hið sameinandi, má segja, í okkar samstarfi. Það skortir á að það sé gerð grein fyrir Norræna menningarsjóðnum í skýrslunni. Hann mætti fylgja, jafnmikilvægur þáttur og hann er og ég skil ekki af hverju málefni Norræna menningarsjóðsins er ekki inni í þessari skýrslu. Það er kannski af því að að honum standa bæði þingmannaþáttur og ráðherraþáttur. En mikilvægi norræns samstarfs er ótvírætt, meira nú fyrir okkur vil ég halda heldur en oft áður og við eigum því að leggja alla áherslu á að starfa þarna með burðugum hætti og reyna að halda sem mestu af því sem vel hefur reynst fyrir okkur Íslendinga og það er raunar flest á þessum vettvangi.

Herra forseti. Eins og fram kemur í þeim tveim skýrslum sem við hér ræðum þá hefur norrænt samstarf á síðasta ári og reyndar á mörgum undanförnum árum spannað mjög vítt svið. Það er leitt til þess að vita að hér eru svo fáir hv. þingmenn sem taka þátt í þessum umræðum og að það skuli einungis vera við sem erum starfandi á norrænum vettvangi sem hér tökum til máls, en það er kannski ekki öll von úti enn. Ég tel að norrænt samstarf sé okkur Íslendingum mjög mikilvægt í framtíðinni, ekki síður en það hefur verið undanfarin ár og áratugi. Í umræðunni hér á Alþingi og raunar annars staðar hef ég rætt hvað yrði ef svo færi sem nú er orðin raunin að meiri hluti Norðurlandanna gerðist aðili að Evrópusambandinu. Ég hafði af því verulegar áhyggjur að það gæti haft þau áhrif á norrænt samstarf að það mundi verða mjög lítið ef það mundi ekki leiða til þess að það yrði nánast í skötulíki. Því miður sýnist mér að nú séu blikur á lofti og að ýmislegt bendi til þess að sum þau ríki sem nú hafa gengið í Evrópusambandið vilji í raun ekki líta til hinna Norðurlandanna í samstarfi á alþjóðavettvangi og þá er ég þar ekki síst með Svíþjóð í huga. Það er auðvitað mjög eðlilegt að við þær breytingar sem nú verða á Norðurlöndum, þ.e. Finnland og Svíþjóð hafa ákveðið að gerast aðilar að Evrópusambandinu auk Danmerkur, þá sé samstarfið endurskoðað í ljósi aðstæðna. En mér finnst á þeim tillögum sem hér hafa aðeins verið reifaðar að það sé ansi langt gengið í því að veikja samvinnuna. Við í Íslandsdeild Norðurlandaráðs höfum rætt tillögur nefndar sem hv. 1. þm. Austurl., Halldór Ásgrímsson, er fulltrúi Íslands í og reyndar er hann einnig fulltrúi miðjuhópsins eins og ég held að hér hafi komið fram. Við höfum rætt tillögur þessarar nefndar og höfum við haft þar ýmislegt að athuga eins og hann skýrði hér frá. Ég hef einnig komið athugasemdum mínum á framfæri á fundi sem deildin var á með hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh., samstarfsráðherra Norðurlanda, þar sem ég lýsti áhyggjum mínum yfir þeim tillögum sem þarna væri verið að setja á blað þó auðvitað sé margt þar ágætt einnig. Ég hef verulegar áhyggjur af því að það eigi að færa mikil völd frá landsdeildunum yfir til flokkahópanna og tel það af hinu illa, sérstaklega fyrir Ísland. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að Norðurlandasamstarfið sé á jafnréttisgrunni, þ.e. Norðurlöndin hafi þar jafnræði. Ég óttast mjög að með því að auka áhrif flokkanna með þeim hætti sem komið hefur fram í þessum tillögum þá muni það hafa slæm áhrif. Einnig tel ég ekki hepplegt að forsætisnefndin fái eins mikil völd og gert er ráð fyrir í tillögunum. Ég vænti þess og vona raunar að hv. 1. þm. Austurl. fyrir okkar hönd muni geta haft áhrif á þessa tillögur og þeim verði breytt í þá veru sem við munum frekar geta sætt okkur við þær. Hann lýsti því hér að hann hefði ekki trú á því að þessar tillögur verði samþykktar í næstu viku og það liggur við að ég verði að lýsa ánægju minni með það ef þær athugasemdir sem komið hafa fram verði kannski til þess að menn setjist aðeins betur yfir þessar tillögur og breyti þeim í betra horf. Þó að e.t.v. eigi ekki að vera að fagna því að ekki sé hægt að ljúka störfum þá liggur við að ég verði að lýsa því hér að það gleður mig. Tillaga Svía um það að skera verulega niður fjárveitingar til Norðurlandaráðs lýsir kannski einna best hvaða áherslur þeir vilja leggja í framtíðinni og ef þær tillögur ganga eftir þá óttast ég að samvinnan á mjög mörgum sviðum muni detta niður. Aftast í skýrslu samstarfsráðherra Norðurlandanna sem hér hefur verið gerð grein fyrir er m.a. áætlun um norrænt samstarf í framtíðinni. Þar er talað um nokkuð mörg svið og sýnist mér að þau samstarfssvið muni flest falla niður ef það gengur eftir sem Svíar hafa nú boðað, að fjárveitingar til samstarfsins verði skertar verulega. Þá óttast ég að mjög mikilvæg svið falli utan við. Ég get bara nefnt eitt sem dæmi sem er svið sem fellur undir þá nefnd sem ég starfa í, umhverfisnefnd, en það er sjávarútvegssviðið. Ég óttast að það muni geta dottið út ef fram heldur sem horfir og það óttast ég að geti haft verulega slæmar afleiðingar fyrir Íslendinga. Einnig er talað um að auka eigi samstarf Vestur-Norðurlanda, sem ég er alveg sammála og er ég einnig með verulegar áhyggjur af því að það muni geta verið erfitt ef draga á verulega úr fjárveitingum til Norðurlandasamstarfsins. Eins og ég sagði áðan þá er ég í umhverfisnefnd Norðurlandaráðs og hef starfað þar þann tíma sem ég hef verið í Norðurlandaráði og hefur hingað til verið talað um að umhverfismálin eigi að vera það svið sem eigi að leggja áherslu á fyrir utan menningar- og menntamál, sem hefur verið aðalsviðið sem lögð hefur verið áhersla á. Ég vona að við getum haldið því samstarfi áfram því að ég tel það vera mjög mikilvægt. Ég vil vekja athygli á því sem kemur fram á bls. 132 í skýrslu samstarfsráðherranna, þar sem þeir hafa lagt fram sín stefnumál í umhverfismálum, þ.e. að umhverfisráðherrarnir hafa lagt fram sína stefnu. Samkvæmt stefnuskránni, eins og segir í þessari skýrslu, þá hafa norrænu umhverfisráðherrarnir sameinast um að á sviði umhverfismála eigi ævinlega að miða við meginregluna um ströngustu gildandi kröfur. Þetta er dæmi um það að Norðurlandaþjóðirnar hafa ákveðið að vera í fremstu röð að því er varðar umhverfismál og mér finnst mjög mikilvægt að það geti haldist að Norðurlöndin komi fram saman, t.d. á sviði umhverfismála, sem þjóðir sem vilji vera þar í fremstu röð. Þess vegna tel ég svo mikilvægt að Norðurlandasamvinna haldi áfram, ekki bara á sviði menningar- og menntamála heldur á sviði allra annarra mála. Ef eingöngu á að vera um að ræða eitt svið þá er ég hrædd um að samstarfið muni smám saman hverfa og reyndar ekki á svo mjög löngum tíma. Ég vil lýsa því að ég vona að þær fréttir sem borist hafa varðandi tillögu Svía um að skerða fjárveitingarnar verulega, sem og þær tillögur sem liggja fyrir, þessu verði öllu saman breytt og þetta muni líta betur út þegar komið er með þessar tillögur til þings í Reykjavík um mánaðamótin febrúar/mars. Ég held að ég fari ekki í fleiri atriði að því er varðar þetta samstarf. Það er mjög margt sem hægt væri að taka fyrir í báðum þessum skýrslum. Þetta eru mjög góðar skýrslur sem hér hafa verið lagðar fram og ítarlegar og eins og ég sagði áðan, lýsa hversu mikið samstarfið hefur verið, bæði á vettvangi þingmannasamstarfsins, sem og á sviði ríkisstjórnanna, en þar hefur Ísland haft forustu. Aðeins varð vart við það í upphafi þess tímabils sem Ísland hafði forustu að menn eins og hálfpartinn efuðust um að Ísland gæti tekið þetta að sér, en ég held að það hafi sannast á þessu ári sem nú er liðið frá því að Ísland tók við að við erum auðvitað fullfær um að taka að okkur slík ábyrgðastörf sem í því felst og hefur okkur verið sómi að því að hafa verið þar í forsvari og verið í forustu fyrir Norðurlandasamstarfinu. Ég er viss um að á sviði þingmannasamstarfsins muni það reynast alveg jafn vel, að Íslendingur muni verða þar í forsæti, en eins og fram hefur komið þá hefur Íslandsdeildin einróma sameinast um að styðja Geir H. Haarde í það starf. Ég vil leggja áherslu á það að lokum, herra forseti, hversu mikilvæg ég tel að norræn samvinna sé okkur og lít raunar á norræna samvinnu sem einn af hornsteinum íslenskrar utanríkisstefnu. Ég vona að það geti orðið það áfram og að þær blikur sem ég sé á lofti og sá ótti sem ég ber í brjósti gagnvart norrænu samstarfi gangi alls ekki eftir. Vonandi getur norrænt samstarf haldið áfram þrátt fyrir að meiri hluti Norðurlandaþjóðanna hafi valið að gerast aðilar að Evrópusambandinu og í raun með þeim hætti rýrt möguleikana á því að geta tekið með öflugum hætti þátt í formlegu samstarfi Norðurlandanna.

Hæstv. forseti. Á undanförnum árum hefur starfsemi Evrópuráðsins tekið nokkrum stakkaskiptum. Ber þar helst að nefna starf sem tengist inngöngu nýrra ríkja, þ.e. fyrrum kommúnistaríkja Austur-Evrópu í Evrópuráðið, enda telja þessi ríki ráðið nánast vera hliðið inn í viðurkennt samfélag lýðræðisríkja Vestur-Evrópu. Það er því þeim hjartans mál að fá viðurkenningu og inngöngu. Eitt af helstu hlutverkum ráðsins á undanförnum árum og í næstu framtíð verður að leiða þessi ríki í þann farveg að þau verði meðvituð um framkvæmd lýðræðis og að lýðræðisleg vinnubrögð verði höfð í heiðri í þessum ríkjum. Í tengslum við inngöngu þessara nýju ríkja var fyrir nokkrum árum samþykkt svokallað halonenákvæði sem kveður á um eins konar eftirlit með því að ný ríki framfylgi lýðræði, ella eigi það á hættu að missa aðild að ráðinu. Þessi regla hefur veitt aðhald fram að þessu og hefur eflaust átt sinn þátt í þróun innan þessara ríkja og sömuleiðis stuðlað að öryggi í Evrópu. Eins og kunnugt er hafa fyrrum kommúnistar komist aftur til valda í ýmsum fyrrum kommúnistaríkjum og er full ástæða til að fylgjast vel með lýðræðislegum vinnubrögðum þar. Ég vil sem dæmi geta þess að talsmenn frjálslyndra flokka í Búlgaríu, nú í stjórnarandstöðu, óttast mjög skert tjáningarfrelsi og jafnvel ferðafrelsi stjórnmálamanna. Það hefur t.d. verið hætt að útvarpa frá störfum þjóðþingsins sem byrjað var á eftir fall kommúnismans. Á fáum árum hefur ríkjum Evrópuráðsins fjölgað gífurlega og með inngöngu Lettlands nú í vikunni eru þau orðin 34 en enn eru þó átta lönd sem bíða inngöngu enda samrýmist framkvæmd lýðræðis í þessum löndum ekki þeim reglum sem Evrópuráðið hefur sett sem skilyrði fyrir inngöngu. Skemmst er að minnast umræðu um aðild Rússlands þar sem reynt var að þrýsta á um inngöngu sl. haust en hefur nú svo sannarlega komið á daginn að það land á ekki samleið með lýðræðisríkjum Evrópu eftir þá hroðalegu atburði sem orðið hafa í Tsjetsjeníu. Undanfarið kjörtímabil hef ég tekið þátt í þremur fastanefndum Evrópuráðsins, félags- og heilbrigðismálanefnd, vísinda- og tækninefnd og nefnd um tengsl milli þjóðþinga og við almenning þar sem ég gegni nú formennsku. Nefndin á að stuðla að betri tengslum milli þjóðþinga aðildarlandanna og veita upplýsingar og ræða vinnureglur og lýðræðislegar hefðir þinganna og hefur starfið sérstaklega komið að gagni á sl. árum fyrir hin nýju ríki ráðsins. Nefndarmenn reyna að fylgja eftir samþykktum ráðsins með fyrirspurnum um framvindu einstakra samþykkta þess innan þjóðþinganna og enn fremur kemur nefndin með tillögur um hvernig bæta megi tengsl við almenning og upplýsingar um störf ráðsins. Ný verkefni hafa bæst við undanfarið og nefndin fjallað sérstaklega um framkvæmd lýðræðis, ekki eingöngu í nýjum aðildarríkjum heldur einnig í því sem við köllum hefðbundnum lýðræðisríkjum. Það veldur mörgum áhyggjum hversu þingmenn hafa fjarlægst umbjóðendur sína og hvernig ráða megi bót á því. Ekkert síður er það áhyggjuefni hvernig fjölmiðlar hafa iðulega beint og óbeint stýrt pólitískri atburðarás með fréttaflutningi og áherslum sínum. Enn fremur er nú mikið fjallað um kosti og galla upplýsingaþjóðfélagsins með tilkomu tölvutækninnar. Nefndin hefur og mun áfram gangast fyrir milliþingaráðstefnum um þessi efni þar sem ekki einungis sitja þeir þingmenn sem setu eiga í Evrópuráðinu heldur aðrir þingmenn þjóðþinga og fulltrúar ýmissa félagasamtaka. Evrópuráðið hefur fyrst og fremst verið þekkt fyrir störf sín að mannréttindum og hefur að mínu mati iðulega ekki notið sannmælis fyrir störf sín, þ.e. störf þess hafa verið vanmetin. Við heyrum iðulega vitnað í Mannréttindadómstólinn í Strassborg en ég hef rekið mig á að margir átta sig ekki á því að dómstóllinn, sem er sjálfstæð stofnun, er á vegum Evrópuráðsins. Reyndin er einnig að ráðið fjallar um nánast allt hið pólitíska litróf nema helst öryggismál þar sem það þó getur haft óbein áhrif eins og ég lýsti hér að framan. Eins og fram kemur í skýrslunni um hlutverk Evrópuráðsins þá er það að veita ráðherranefnd Evrópuráðsins ráðgjöf en sú skilgreining á hlutverki þingsins eins og segir í skýrslunni endurspeglar engan veginn það vægi sem starfsemi þingsins hefur. Samþykktar tillögur Evrópuráðsþingsins sem fara til ráðherranefndarinnar hafa iðulega verið stefnumarkandi fyrir lagasetningu í þátttökuríkjum ráðsins. Margar þeirra hafa síðan fest sem sáttmálar milli þátttökuríkja og eru slíkir sáttmálar nú um 150 talsins. Að fróðra manna sögn jafngilda þessir 150 sáttmálar 30 þúsund tvíhliða samningum. Meðal þessara sáttmála má nefna mannréttindasáttmála í Evrópu, sáttmála um lyfjasamheiti, nokkuð sem allar lyfjaverslanir í Evrópu geyma eða eiga að geyma, sáttmála um peningaþvætti og sáttmála um arfleifð í arkitektúr en í því efni var Evrópuráðið frumkvöðull í verndun menningararfs. Á því þingi sem stóð í sl. viku var samþykkt tillaga um sáttmála um lífsiðfræði, sem eflaust á eftir að taka einhverjum breytingum svo viðkvæmt sem málið er, en unnið hefur verið að þessari tillögu innan þingsins í um það bil áratug. Sem dæmi um samþykktir á sl. ári voru samþykktir um jafnrétti kynjanna, umhverfismálaráðstefnu Evrópu, geðlækningar og mannréttindi, stöðu mannúðarmála og þarfir flóttamanna og annarra viðkvæmra hópa í ríkjum Júgóslavíu fyrrverandi, vernd og nýting efna úr mannslíkamanum, matvæli og heilsu, menntun framúrskarandi nemenda og rétt aldraðra til velferðar og læknisþjónustu. Enn má nefna það frumkvöðlastarf sem Evrópuráðið vann þegar það gekkst fyrir fyrstu ráðstefnu sinni um umhverfismál árið 1970. Þá þótti ekki mörgum til þess koma. Evrópuráðið gekkst einnig fyrir fyrsta umhverfisári í Evrópu árið 1975. Evrópuráðið hefur á sinni könnu ýmsa sjóði, svo sem félagsmálasjóðinn, en úr þeim sjóði nutu Íslendingar góðs eftir eldgosið í Heimaey 1973. Ekki má heldur gleyma ýmiss konar samkomulagi milli þjóða sem eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta. Oftast er um að ræða svæðisbundna hagsmuni, svo sem samkomulag þeirra ríkja sem land eiga að Dóná og Rín um hreinsun ánna, en einnig er um að ræða eins konar eðlislæga hagsmuni, svo sem samkomulag ríkja um aðstoð og fjármögnun við náttúruhamfarir. Loks má nefna Evrópsku ungmennamiðstöðina sem er eins konar þjálfunarmiðstöð fyrir ungt fólk með leiðtogahæfileika. Þar er bæði tungumálakennslan og ýmiss konar önnur námskeið. Vegna stækkunar Evrópuráðsins undanfarin ár er í gangi endurskoðun á skipulagi þess. M.a. hefur verið rætt um að fjölga fastanefndum. Í þessum fastanefndum fer fram mikil undirbúningsvinna fyrir þær samþykktir sem þingið síðan gerir. Venjan er sú að nefndir velja svokallaðan framsögumann fyrir hvert verkefni og hefur sá aðili mikla möguleika á að hafa rík áhrif á endanlega skýrslu sem síðan er lögð fyrir þingið til samþykktar. Mín reynsla er að virk þátttaka í nefndum gefi tækifæri til mikilla áhrifa. Það er því ekki eftir litlu að slægjast fyrir íslenska þingmenn að vera virkir þátttakendur í starfi Evrópuráðsins og hafa þannig áhrif á stefnu og lagagerð í Evrópu þótt óbein séu. Með ábyrgri þátttöku eigum við einnig mun betri möguleika á að vekja athygli á Íslandi og kynna íslensk viðhorf sem hafa sérstöðu á hverjum tíma og þetta reyndum við svo sannarlega í umræðum um hvalveiðimál fyrir rúmu ári síðan sem lyktuðu okkur í hag. Íslandsdeild Evrópuráðsins hefur búið við fjárhagslega þröngan kost til að sinna æskilegri þátttöku í störfum ráðsins og hafa fulltrúar okkar þess vegna ekki átt kost á að sækja ýmsa nauðsynlega nefndarfundi og jafnvel ekki öll þing ráðsins. Þetta er þeim mun bagalega þar sem tekið hefur verið eftir góðu framlagi fulltrúa okkar á þeim fundum sem við höfum sótt. Þess vegna ættum við að eiga möguleika á að auka enn áhrif okkar á starfsemi Evrópuráðsins með aukinni þátttöku. Ég vil þó faga því að utanrrn. hefur viðurkennt aukið mikilvægi þátttöku okkar í Evrópuráðinu með því að opna skrifstofu í Strassborg en ég vil jafnframt leggja áherslu á nauðsyn þess enn og aftur að auka möguleika Íslandsdeildarinnar til þátttöku í starfi Evrópuráðsþingsins og opna þannig leið til aukinna áhrifa.

Hæstv. forseti. Ég hygg að þessi þingdagur hafi verið einn hinn undarlegasti sem ég minnist í 16 ára þingsetu minni. Hér hafa verið til umræðu hvorki meira né minna en utanríkismál. Allur þorri dagsins hefur farið í að ræða fáránlegar hviksögur sem hvergi er hægt að finna stað en þegar kemur að því að ræða um utanríkismál þá nennir enginn að vera hér og hér er enginn í salnum nema hæstv. forseti og ég. Hér eru á dagskrá málefni eins og málefni Vesturnorræna þingmannaráðsins, samþykktir Vestnorræna þingmannaráðsins, Alþjóðaþingmannasambandið, skýrsla, Norður-Atlantshafsbandalagið, skýrsla, Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu afgreidd hér án umræðu. Og ég spyr, hæstv. forseti: Hvers konar þjóðþing er þetta? Er þetta sú virðing sem við berum fyrir samstarfi við aðrar þjóðir? Ég veit ekki hvar þetta kjörtímabil ætlar að enda og þess vegna ber að fagna því að hv. 13. þm. Reykv., Lára Margrét Ragnarsdóttir, sá þó ástæðu til þess að ræða störf sín innan Evrópuráðsins. Þar sem enginn þeirra sem sitja í þingmannanefnd EFTA er hér staddur nema ég þá get ég ekki látið þessa umræðu fara svo fram að enginn sjái ástæðu til þess að ræða starfsemi EFTA. Ég vil þó taka fram að hv. 5. þm. Norðurl. v., Vilhjálmur Egilsson, er raunar staddur erlendis á vegum þingmannanefndarinnar, svo og hv. 1. þm. Norðurl. v., Páll Pétursson. Þó að það þjóni nú kannski ekki miklum tilgangi nema til þess að það verði skráð í þingtíðindi þá ætla ég að segja örfá orð um það starf sem ég hef orðið vitni að síðan ég tók setu í þessari ágætu nefnd. Allt þetta kjörtímabil hefur einkennst afar mikið af óvissunni sem ríkti um framtíð EFTA. Við biðum fyrstu tvö árin eftir því hvernig mál þróuðust í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi og eins og allir vita samþykktu Finnar og Svíar að gerast aðilar að Evrópusambandinu en ýmsum að óvörum urðu Norðmenn eftir í EFTA. Þegar það varð ljóst breyttist allt viðhorf manna til EFTA. Það er alveg ljóst að starfsemi þess verður að halda áfram. Fyrir þá sem ekki vita skal upplýst að Kjartan Jóhannsson er framkvæmdastjóri EFTA þannig að það er ævinlega þægilegt, eins og hv. 13. þm. Reykv. minntist á áðan, að hafa íslenska embættismenn á æðstu stöðum og gerir nefndunum að mörgu leyti auðveldara fyrir. En það óöryggi sem ríkt hefur hefur auðvitað orðið til þess að þingmenn EFTA-ríkjanna hafa verið að leita leiða um sína eigin framtíð og hafa að mínu viti ofurlítið vandræðalega beint sjónum sínum mjög til Austur-Evrópu, þeirra ríkja sem hafa verið svo mjög á dagskrá í dag. Nú er það auðvitað ljóst að mörg þeirra ríkja eru ekkert komin á það stig að auðvelt sé að taka þau inn í Fríverslunarbandalagið þannig að allt hefur það nú verið svona heldur vandræðalegt og mörg málþing verið haldin um málið og ég get ekki neitað því að mér hefur fundist heldur lítið koma út úr þeim. En þessi sérkennilega staða að EFTA-ríkin eru nú einungis Ísland, Noregur, Sviss og Liechtenstein setur okkur auðvitað í mjög sérkennilega stöðu, ekki síst þar sem Sviss er síðan ekki aðili að Evrópska efnahagssvæðinu þannig að það einfaldar ekki starfsemina. Sem dæmi um vandræðaganginn var samstarfsnefnd Evrópuþingsins, Efnahagssambandsins og Fríverslunarbandalagsins samansett af 66 þingmönnum, 33 frá hvorum og fór það að sjálfsögðu eftir mannfjölda viðkomandi þjóða. Þegar þessi litlu og fámennu lönd urðu eftir þótti ýmsum eðlilegt að fækka fulltrúum í samstarfsnefndinni en þá kom það babb í bátinn að þá hefði orðið að fara að taka upp allan samninginn og enginn þorði að hrófla við honum þegar svo var komið. Nefndin er því enn þá skipuð 66 þingmönnum í orði án þess að hún sé það á borði. Og satt að segja stórefast ég um þó ég viti það ekki nákvæmlega að þau lönd sem eru með okkur í Fríverslunarbandalaginu hafi virkilega fyllt upp í tölu þingmanna í þessari ágætu nefnd. Alla vega held ég að menn hittist nú eins og verið hefur og sýnir það hvað þetta er allt saman veikt. Þrátt fyrir það höfum við þingmennirnir, sú sem hér stendur, hv. þm. Gísli S. Einarsson, 4. þm. Vesturl., hv. 4. þm. Reykv., Eyjólfur Konráð Jónsson. Hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir hætti að sjálfsögðu þegar hún gerðist borgarstjóri og við tók Anna Ólafsdóttir Björnsson. Í millitíðinni gegndi hv. þm. Guðrún J. Halldórsdóttir þessu verki. Þá eru í nefndinni hv. 1 þm. Norðurl. v., Páll Pétursson, og formaður okkar hefur allan tímann verið hv. 5. þm. Norðurl. v., Vilhjálmur Egilsson. Samstarf í nefndinni hefur verið með mestu ágætum og ekki hef ég neitt út á störf hv. formanns að setja. Hann hefur sinnt þessu starfi af stökustu prýði. Ef ég ætti að upplýsa hv. þm., sem eru farsællega fjarverandi, um hvað við höfum í raun og veru verið að gera er svo sem ekkert af óskaplega miklu að státa, en þó höfum við dálítið skipt okkur af umhverfismálum. Íslandsdeildin tók upp umræður um mengun hafsins af völdum kjarnorkuúrgangs frá kjarnorkuendurvinnslustöðvum innan vinnuhóps þingmannanefndar um umhverfismál. Þegar við settum þá fyrirspurn fram óskuðu Norðmenn eftir að vera með okkur í þeirri fyrirspurn og okkur þótti nokkur sómi að því en við erum enn að bíða eftir svari því að allur ferill slíkra mála er harla hæggengur að mínu mati í þessari ágætu stofnun enda hefur verið unnið að því að einfalda þann feril. Ég hef átt sæti í fjárhagsnefnd EFTA og þar var auðvitað uppi mjög mikill vandi vegna þess að það er ekkert smámál að snúa niður svo viðamikla starfsemi þegar tvö stórríki hafa horfið úr EFTA. Auðvitað varð að taka upp alla fjárlagagerð og það var rætt um framtíð EFTA og EES á mörgum fundum. Á þessum fundum kom fram að aðildarríki EFTA hefðu gefið fyrirmæli um að starfsfólk yrði einungis ráðið út júní. Þetta olli auðvitað mörgum starfsmönnum miklum erfiðleikum og grun hef ég um að ekki hafi sérstaklega vel verið farið með alla, einkum þá sem lengst hafa unnið. Jafnframt hafa tæki fyrir stofnanir EFTA náttúrlega verið tekin á leigu og þessu þurfti öllu að skila. Ákveðið var að aðildarríki EFTA veittu ríkjum svigrúm varðandi fjárhagsskuldbindingar en þau ríki sem gengu í ESB 1. jan. 1995 mundu virða fjárhagsskuldbindingar við EFTA í sex mánuði eftir að þau væru komin í ESB. Jafnframt þurfti að ákveða hvaða mál yrðu tekin fyrir í dómstólnum og þar var miðað við að það yrði líka tímabundið. Síðan þurfti að breyta stórlega húsaleigu fyrir hús sem tekin höfðu verið til leigu fyrir lengri tíma og við þá samninga verður auðvitað að standa og greiða þá húsaleigu þangað til þeir eru runnir út. Þetta hefur því allt saman mótast af miklu róti og satt að segja verið afar erfitt að ganga til verka eins og við værum að vinna að einhverju sem við vissum að ætti framtíð. Ég skal játa hreinskilnislega að mér hefur oft og tíðum fundist starf mitt í þessari nefnd innihaldsminna en ég á að venjast þar sem ég sit í nefndum. Vegna þess að rætt var um norræna samvinnu áðan er því ekki saman að jafna hvað mér fannst ég gera meira gagn þau sex ár sem ég sat í Norðurlandaráði en þau fjögur sem ég hef setið í EFTA-nefndinni. En um það er ekki við okkur að sakast. Við áttum ekki marga kosti á því að láta mikið til okkar taka. Við höfum rætt um hvort búið væri að gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir að vandamál tengd viðskiptum með fisk, sem komu upp í Frakklandi, gætu komið aftur upp á næsta ári. Við fengum þau svör að framkvæmdastjóri Evrópusambandsins hefði fullvissað samstarfsaðila sína innan EES um að allt yrði gert til að forðast að slík vandamál kæmu upp aftur. Hins vegar var auðvitað bent á að þó að allt yrði gert til að forðast slíkt væri aldrei fulltryggt og hægt að lofa því fyrir fram og var þá vitnað til þess að Evrópusambandið hefði engan her til að ganga eftir slíkum málum og ekki get ég annað en þakkað fyrir að svo er ekki. Við höfum auðvitað á hverjum fundi auglýst eftir svari við fyrirspurn okkar um kjarnorkuúrganginn en svarið hefur ekki komið enn. Ég skal, hæstv. forseti, ekki vera að teygja umræðuna. Ég á ekki von á að fleiri taki til máls þar sem hér virðast allar horfnir af vettvangi eftir að hætt var að ræða umfangsmikla njósnastarfsemi þeirra hv. þm. flokksfélaga minna og verð ég nú að dást að því hve lítið hefur fyrir þessu farið innan flokksins en dagurinn fór þó að mestu í það. Rétt að síðustu varð svo dálítil umræða um hvar stofnanir EFTA ættu að vera eftir að þessi tvö ríki voru gengin úr Fríverslunarbandalaginu og Svisslendingar lögðu á það mikla áherslu að höfuðstöðvar EFTA yrðu áfram í Genf þó að hluti starfseminnar yrði að vísu í Brussel. Á fundi með hæstv. utanrrh. Jóni Baldvini Hannibalssyni var upplýst að EFTA-dómstóllinn flyttist til Lúxemborgar. Við það gerðum við athugasemd og hv. 1 þm. Norðurl. v., Páll Pétursson, spurði um þetta mál og lagði áherslu á að EFTA-stofnanir yrðu staðsettar í EFTA-ríkjum en ég á ekki von á að að þeim athugasemdum verði farið og sennilega verður það svo að dómstóllinn mun sitja í Lúxemborg eftir því sem ég best veit. Rétt að lokum. Einhvern veginn hef ég haft það á tilfinningunni að Evrópuþingið sé í vanda. Ég held að það hafi verið svo um langt skeið að þeim þingmönnum sem eru allmargir, mörg hundruð manns, finnist völd sín og áhrif of lítil og menn hafa talað um að annaðhvort þurfi að styrkja Evrópuþingið eða fækka þingmönnum þess og veita þá meiri völdum til hinna ýmsu þjóðþinga. Á þessu geta orðið allar þær breytingar sem hugsanlegar eru og erfitt að sjá fyrir sér framtíð þessara mála. Það var auðvitað alveg ljóst að þegar Jacques Delors yfirgaf samkvæmið urðu töluverðar breytingar því hann hefur eins og kunnugt er að vissu leyti verið höfundur Evrópska efnahagssvæðisins og Evrópuhugsjónarinnar. Það er auðvitað ágreiningur í Frakklandi um framtíð þessara mála og það er alveg ljóst að Balladur er ekki sami áhugamaðurinn um Evrópusambandið og Jacques Delors og nú hefur hann eins og kunnugt er dregið sig út sem forsetaefni í Frakklandi og menn hafa haft á orði að þar hafi Helmut Kohl misst góðan bandamann. Hvernig sem þessu öllu víkur við og hvernig þetta reynist allt í framtíðinni er auðvitað erfitt að segja. Ég held að við eigum ekki marga kosti aðra en að vinna innan Fríverslunarbandalagsins og Alþingi hefur samþykkt samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og við alþýðubandalagsmenn erum vön því að horfast í augu við staðreyndir þannig að við reynum auðvitað að gegna hlutverki okkar þar úr því sem komið er þó að við eigum mörg erfitt með að sjá hvert gagn við höfum haft af því. Ekki eru áhyggjur mínar minni þegar við horfumst í augu við að norrænt samstarf virðist vera að molna niður og allt það sem við höfum stært okkur af um áratuga skeið, svo sem vegabréfsleysi milli landanna og norræna samninginn um félagslegt öryggi. Að mínu mati þurfum við að gæta okkar mjög vel því að ég á eftir að sjá að við höfum meiri hag af Evrópska efnahagssvæðinu en við höfum haft af norrænu samstarfi. En við eigum auðvitað að gera okkar besta á hverjum þeim vettvangi sem við erum sett á og þess vegna þótti mér ekki við hæfi að enginn væri hér til þess að ræða þessi mál og upplýsa þá hv. þm. sem kynnu að renna augum yfir þingtíðindi ef ekki vill betur. Þá hef ég lokið máli mínu, hæstv. forseti.