Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Ásgeir Bjarnason) : Umræðan skiptist í tvær umferðir, þannig, að í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að hálfri klukkustund og fulltrúar annarra þingflokka en forsrh. 20 mín. hver. Í síðari umferð hefur hver þingflokkur 14 mín. til umráða. Röð flokkanna verður þessi: Í fyrri umferð: Sjálfstfl., Alþb., Framsfl., Alþfl. og SF. Í síðari umferð: Framsfl., Alþb., Sjálfstfl., SF og Alþfl. Ræðumenn auk forsrh. verða þessir: Af hálfu Sjálfstfl. talar Lárus Jónsson, 4. þm. Norðurl. e., í síðari umferð. Af hálfu Alþb. talar Ragnar Arnalds, 5. þm. Norðurl. v., í fyrri umferð og Geir Gunnarsson, 11. landsk. þm., í síðari umferð. Af hálfu Alþfl. talar Benedikt Gröndal, 2. landsk. þm., í fyrri umferð og Gylfi Þ. Gíslason, 9. þm. Reykv., í síðari umferð. Fyrir Framsfl. talar Ólafur Jóhannesson dómsmrh. í fyrri umferð og Vilhjálmur Hjálmarsson menntmrh. í síðari umferð. Af hálfu SF talar Karvel Pálmason, 5. þm. Vestf., í fyrri umferð og Ólafur Ragnar Grímsson, 3. landsk. þm., í síðari umferð. - Hefst þá umræðan og tekur hæstv. forsrh., Geir Hallgrímsson, til máls.



Herra forseti. Ræða mín mun fjalla um þau tvö megin viðfangsefni sem eru öllum öðrum mikilvægari um þessar mundir, annars vegar landhelgismálið og hins vegar þann mikla efnahagsvanda sem íslenska þjóðin stendur frammi fyrir. Miðvikudaginn 15. okt. s. l. gekk í gildi reglugerð um fiskveiðilandhelgi Íslands er kvað á um útfærslu hennar í 200 sjómílur. Er það í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstj. frá 28. ágúst 1974 að færa fiskveiðilandhelgi Íslands út í 200 sjómílur á árinu 1975. Allt frá því að ríkisstjórnin var mynduð hefur ötullega verið unnið að undirbúningi útfærslunnar. Rétt þótti að ákveða ekki útfærsludaginn fyrr en eftir fund Hafréttarráðstefnunnar sem haldinn var fyrr á þessu ári. Fljótlega að honum loknum var endanleg ákvörðun tekin og sjútvrh. undirritaði reglugerð um 200 mílna fiskveiðilandhelgi 15. júlí s. l., er taka skyldi gildi 15. október. Reynslan hefur sýnt, að skynsamlegt var að fresta þessari ákvörðun fram yfir síðasta fund Hafréttarráðstefnunnar. Þar var lagt fram frumvarp að hafréttarsáttmála, samræmdur texti sem formenn undirnefnda ráðstefnunnar standa að. Það er styrkur að útfærsla okkar í 200 sjómílur, þótt einhliða sé, er í fullu samræmi við þetta frumvarp. Okkur skiptir nú mestu máli að vernda þau ákvæði frumvarpsins sem mæla fyrir um óskoruð yfirráð strandríkis yfir 200 mílunum, að strandríkið hafi einhliða rétt til að kveða á um hve mikið fiskmagn skuli þar taka upp úr sjó og hvort öðrum þjóðum skuli heimilaðar veiðar. Við verðum að standa vörð um þessi ákvæði frumvarpsins og leitast við að sjá um að þau breytist ekki í meðferð Hafréttarráðstefnunnar. Samkvæmt heimildum alþjóðlegra aðila, sem hafa gert skrá yfir stærð ríkja eftir að þau öðlast 200 mílna efnahagslögsögu, yrði Ísland 25. víðáttumesta ríki heims. Við útfærsluna stækkaði yfirráðasvæði Íslands um rúma 500 þús. km2 eða þrefaldaðist. Þessar tölur einar gefa til kynna hve gífurlegt verkefni það er að halda uppi lögsögu á íslensku yfirráðasvæði. Á hafinu mæðir auðvitað mest á landhelgisgæslunni og starfsmönnum hennar. Við aukin verkefni fylgja þeim allar góðar óskir, en jafnframt hljótum við að gera okkur grein fyrir að fjárþörf landhelgisgæslunnar er mikil, bæði vegna tækjakaupa og rekstrar. Mat á þeirri fjárþörf veltur m. a. á því, hvort ófriður verður um útfærsluna eða ekki. Eins og jafnan áður, þegar við færum út fiskveiðilögsögu okkar, gerum við það einhliða og með vitneskju um að ákvörðun okkar veldur deilum við aðrar þjóðir. Um leið gerum við okkur ljóst að með ýmsum alþjóðlegum skuldbindingum, ekki síst með tilvísun til stofnskrár Sameinuðu þjóðanna, höfum við heitið því að leitast við að leysa deilur við aðrar þjóðir með friðsamlegum hætti og samningum. Í þessu deilumáli höfum við bæði réttinn og rökin með okkur þegar við ræðum við aðrar þjóðir. Ef við viljum annaðhvort ekki eða treystum okkur ekki að halda fast fram málstað okkar í viðræðum og frjálsum samskiptum þjóða, erum við vart verðug þess að heita sjálfstæð þjóð. Íslenska ríkisstj. hefur tekið þá sjálfsögðu afstöðu að ræða beri við aðrar þjóðir sem þess óska, á þeim grundvelli, að 200 mílurnar verði í heild friðaðar sem allra fyrst. Þær undanþágur, sem hugsanlega kynnu að verða veittar, eiga að byggjast á því, að stórfelldur samdráttur verði í afla erlendra skipa, erlendum fiskiskipum fækki verulega, veiðisvæðin færist sem lengst frá landi, og einkum verði lögð áhersla á að friða 50 mílurnar sem mest. Jafnframt verður ekki gengið til samninga nema til skamms tíma. Ég fjölyrði ekki frekar um það hvernig viðræðum verður háttað í einstökum atriðum, enda verða engir samningar gerðir án þess að þeir komi til umræðu og samþykktar Alþingis. Úrslitum ræður hvort við losnum frekar og fyrr við erlend fiskiskip af Íslandsmiðum með samkomulagi eða án þess. Við skulum hafa það til hliðsjónar að erlend fiskiskip hafa á undanförnum 10 árum veitt frá 40% og allt að 54% af afla botnlægra fiska á Íslandsmiðum. Það er ekki í raun fyrr en á árinu 1974 að hlutdeild erlendra veiðiskipa minnkar nokkuð, eða niður í 38%, en árið 1974 er einmitt fyrsta heila árið sem bretar veiða hér við land samkvæmt nýju fiskveiðisamkomulagi og landhelgisgæslan hefur getað einbeitt sér að því að stugga þjóðverjum einum út fyrir 50 mílurnar. Við höfum margvíslegra hagsmuna að gæta í viðræðum við aðra, auk þess meginmarkmiðs að friða allt 200 mílna svæðið fyrir erlendum fiskiskipum. Við megum ekki spilla góðum málstað okkar á Hafréttarráðstefnunni og leggja vopn í hendur þeirra andstæðinga okkar, sem vilja fá það ákvæði inn í hafréttarsáttmálann, að gerðardómur kveði á um hvernig veiðum útlendinga skuli háttað innan fiskveiðilögsögu strandríkjanna ef samkomulag næst ekki. Við verðum einnig að hafa hugfast, að við kunnum að hafa hag af því að stunda veiðar innan fyrirhugaðrar 200 mílna lögsögu annarra ríkja. Þá verður að koma skýrt fram í viðræðum við aðra, að íslendingar geta ekki sætt sig við að erlend skip séu styrkt til veiða á Íslandsmið og aflinn síðan seldur undir kostnaðarverði í samkeppni við fiskafurðir íslendinga sjálfra. Engin þjóð getur sætt sig við slíka samkeppni og allra síst þegar um er að ræða allt að 80% af útflutningi hennar. Loks megum við ekki missa sjónar af þeim viðskiptalegu hagsmunum, sem við höfum af því að fá samning okkar við Efnahagbandalag Evrópu að fullu í gildi, þótt við látum ekki undan efnahagsþvingunum. Ríkisstjórnin mun leggja áherslu á, að fiskveiðilaganefnd, er skipuð var að tilhlutan sjútvrh. til að fjalla um hagnýtingu íslensku fiskveiðilögsögunnar, skili áliti sem fyrst, Alþingi fjalli um málið og löggjöf verði samþykkt fyrir árslok. Við íslendingar eigum að sameinast um að móta skynsamlegar reglur um eigin nýtingu 200 mílna fiskveiðilögsögunnar, Við verðum að sýna, bæði sjálfra okkar vegna og til að styrkja stöðu okkar út á við, að útfærslan sé ekki unnin fyrir gýg og fiskstofnar eyðist ekki jafnt eftir að útlendingar eru horfnir af miðum okkar. Skýrslur um ástand fiskstofnanna á Íslandsmiðum sýna hve brýnt verkefnið er. Víst er að ágreiningur er mikill milli landshluta milli útgerðarmanna og sjómanna á mismunandi fiskiskipum um friðunarráðstafanir og eðlilega skiptingu veiða á miðunum við landið. Þennan ágreining verður að leysa, og við verðum að standa sameinaðir að hagnýtingu miðanna, þannig að við náum hámarksafrakstri af fiskstofnum á hverjum tíma. Án slíks heildarsamkomulags getum við með eigin aðgerðum eða aðgerðaleysi leitt bjargarskort yfir landsmenn í bráð og lengd. Framvinda landhelgismálsins, bæði út á við og inn á við, ræður miklu um lífskjör þjóðarinnar. Verið getur að af landsmönnum verði krafist meiri kjaraskerðingar en jafnvel hinn mikli efnahagsvandi okkar hefur hingað til gefið tilefni til. Þá er að taka því. Lokatakmarkinu verður að ná, að íslendingar einir stjórni og hagnýti öll fiskimið innan 200 mílnanna. Í þeirri baráttu stöndum við því aðeins sterkt að vígi, að við kunnum að fara með stjórn eigin mála og treysta efnahag okkar, svo að við séum ekki öðrum háðir. Flestum fannst efnahagsmyndin, sem var forsenda ráðstafana í ágúst og september í fyrra, dregin dökkum litum. Fáa uggði að efnahagurinn yrði í raun enn erfiðari og afkoma útflutningsveganna reyndist stórum lakari en áætlanir sýndu þá. Þá var við því búist, að viðskiptakjörin á árinu 1975 yrðu varla meira en 5–6% lakari en árið 1974. Þróun síðustu mánaða fyrra árs breytti þessari skoðun í grundvallaratriðum. Útflutningsverðlag hafði haldið áfram að slakna, jafnframt því sem innflutningsverðlag hækkaði meira en búist hafði verið við. Um áramót var ljóst að rýrnun viðskiptakjara hlyti að verða 13–15% á þessu ári, og hefur þetta enn snúist til verri vegar, eftir því sem á árið hefur liðið, þannig að nú virðast viðskiptakjör 1975 verða um 16–17% verri en á síðasta ári. Samtímis því sem skiptahlutfallið á erlendum markaði hefur snúist okkur æ meira í óhag hefur gætt sölutregðu á helstu útflutningsafurðum okkar. Viðskiptastaða okkar er veikari nú en vera þyrfti fyrir þá sök, að við mætum vaxandi markaðstruflunum á sviði sjávarvöruútflutnings. Þannig hafa sum samkeppnislönd okkar tekið upp styrki til sjávarútvegs í vaxandi mæli. Mikilvæg markaðslönd hafa hækkað tolla og tekið upp innborgunarskyldu við fiskinnflutning. Auk þess njótum við ekki þeirra hagkvæmu tollfríðinda sem samningur okkar við Efnahagsbandalagið gerir ráð fyrir, þrátt fyrir tollalækkanir hér á landi. Í þeim löndum, sem gengið hafa úr EFTA og í Efnahagsbandalagið, mætum við nú einnig hækkandi tollum á viðkvæmum sjávarvörum sem eru undirstaða framleiðslu og atvinnu í heilum byggðarlögum. Það er torvelt að meta þessar truflanir í útflutningsversíuninni til peninga í einni tölu, en þegar greiðslustaðan út á við og rekstrarstaða sjávarútvegs er jafn tæp og raun ber vitni í dag, virðist óhjákvæmilegt að taka tillit til þessara atriða í skiptum okkar við þær þjóðir, sem hér eiga hlut að máli. Þrátt fyrir minnkun magns þjóðarútgjalda um 10% frá fyrra ári og minnkun innflutningsmagns um 17% veldur andstreymi í útflutningi því, að viðskiptahallinn við útlönd á árinu gæti orðið um 10% af þjóðarframleiðslunni, sem er lakari niðurstaða en að var stefnt og við var búist fyrr á árinu. Það verður þó að teljast mikilsverður árangur að þrátt fyrir þessa miklu minnkun þjóðarútgjalda hefur ekki komið til atvinnuleysis. Enginn vafi er á því, að auk aðgerða stjórnvalda eigum við í þessu efni mikið að þakka því hve hófsamlega og hyggilega var staðið að launasamningum á þessu ári. Og þótt útlit sé fyrir að okkur miði hægar í jafnvægisátt en að var stefnt, eiga versnandi ytri aðstæður þar drýgstan hlut að máli. Það er ekki við því að búast að jafn afdrifarík umskipti í efnahagsmálum og orðið hafa hér á landi á árunum 1974 og 1975 verði með öllu sársaukalaus. Það er vert að hafa í huga að minnkun þjóðartekna á mann er áætluð 9% milli áranna 1974 og 1975, en á árinu 1974 stóðu þjóðartekjur í stað. Milli ára hefur aldrei fyrr orðið slíkur samdráttur í þjóðartekjum, síðan íslendingar tóku að fullu við stjórn eigin mála. Það er í ljósi þessarar staðreyndar, sem skoða verður árangurinn í stjórn efnahagsmálanna. Sú staðreynd, að þróun þjóðartekna og viðskiptakjara hefur orðið mun óhagstæðari á árinu 1975 en búist var við í upphafi ársins, veldur því, þrátt fyrir mikla aukningu erlendra lána, að nú er búist við að nettógjaldeyrisstaðan muni versna um 2 500 millj. kr. á árinu og gjaldeyrisforðinn verði því aðeins lánsfé í árslok. Staða sjávarútvegsins er tæp. Þrátt fyrir verulegar greiðslur úr Verðjöfnunarsjóði til frystihúsanna blasir við þeim taprekstur við ríkjandi skilyrði og frystideild Verðjöfnunarsjóðs er tæmd. Ef ytri skilyrði, svo sem útflutningsverð, batna ekki er hér a. m. k. um 2000 millj. kr. vanda að ræða á ársgrundvelli. Flestar greinar fiskveiða eiga við mikla rekstrarerfiðleika að etja, ekki síst vegna endurtekinnar olíuverðshækkunar. Herra forseti. Handriti af ræðu minni er skilað í hendur þingmanna fyrir síðustu helgi. Síðan hefur það gerst að fiskiskipum er stefnt í höfn ef fiskverð er ekki hækkað enn um a. m. k. milljarð á ársgrundvelli og sjóðakerfi sjávarútvegsendurskoðað. Sú endurskoðun er í gangi og á að ljúka fyrir 1. des. n.k. Brýna nauðsyn ber til að gera róttækan uppskurð á sjóðakerfinu, en að svo miklu leyti sem breytingar, er í kjölfar fara, leysa ekki tekjuskiptingarvandamál sjávarútvegsins verða menn að viðurkenna þá staðreynd, að aðrir fjármunir eru ekki til en þeir sem útflutningsverð segir til um á hverjum tíma. Kröfur bæði innan og utan sjávarútvegs verða við það að miðast. Á þessum vettvangi er ekki kostur að fjalla ítarlega um þann mikla vanda, sem sjávarútvegurinn á nú við að stríða, en ríkisstjórnin telur það grundvallarskilyrði að leysa þennan vanda. Ekki virðast horfur á því að viðskiptakjör muni fara batnandi á næstunni. Þótt vonir standi til þess að verðlag afurða þeirra útflutningsgreina, sem tæpast standa um þessar mundir, fari hækkandi og rétti hag þeirra á næstu missirum, er jafnframt við því að búast að innflutningsverð hækki svo að þessi vinningur eyðist frá sjónarmiði þjóðarbúsins í heild. Efnahagsástandið í heiminum vekur ekki bjartsýni. Margvíslegir erfiðleikar hafa tafið endurbata. Íslendingar geta því ekki búist við búhnykk á næsta ári vegna bættra ytri skilyrða. Þegar vandi næsta árs er metinn virðist í besta falli hægt að búast við óbreyttum þjóðartekjum á mann. Í þeirri þröngu stöðu, sem þjóðarbúið er í um þessar mundir, hljótum við að taka mið af þessum horfum í öllum okkar ákvörðunum. Ef treysta á stöðuna út á við verður það að gerast með því að draga úr þjóðarútgjöldunum. Helstu markmið ríkisstj. í efnahagsmálum á næstu missirum eru: Að draga verulega úr viðskiptahallanum strax á næsta ári. Að hægja mikið á verðbólguhraðanum frá því sem verið hefur á þessu ári. Að tryggja fulla atvinnu í landinu. Hinn mikli halli þjóðarbúsins út á við hefur ekki aðeins stóraukið greiðslubyrði þess og dregið úr efnahagslegu öryggi, heldur líður brátt að því að frekari greiðsluhalli verði ekki fjármagnaður með skynsamlegum kjörum. Stefna verður að því marki að viðskiptahallanum verði eytt á næstu 3–4 árum. Að öðrum kosti verður hvorki unnt að halda áfram eðlilegri fjármögnun né standa við greiðsluskuldbindingar út á við. Jafnvel þótt þessu marki verði náð, yrðu erlendar skuldir íslendinga engu að síður komnar upp í 60% þjóðarframleiðslunnar í lok áratugsins og greiðslubyrðin yrði þá um 20% af heildargjaldeyristekjum. Á næsta ári virðist í samræmi við þetta varla unnt að stefna lægra en svo að viðskiptahallinn fari niður í 6% af þjóðarframleiðslu, en það er um 6 000–7 000 millj. kr. lægri halli en horfur eru á taldar á þessu ári. Traust greiðslustaða landsins er forsenda fjárhagslegs sjálfstæðis þjóðarinnar og valfrelsis í utanríkisviðskiptum, auk þess sem hún er undirstaða þess að okkur takist að afla lánsfjár til framfara í framtíðinni. Hin mikla verðbólguþróun undanfarinna ára hefur ruglað skynsamlegt arðsemismat og hvers konar áætlanagerð fram í tímann. Hún hefur skapað mikið misræmi á lánamarkaði og valdið stórfelldri tilfærslu eigna milli þeirra, sem skulda, og hinna, sem spara. Verðbólgan hvetur til óyfirvegaðrar eyðslu og hún veldur endurteknum rekstrarerfiðleikum útflutningsatvinnuveganna. Áhætta og óvissa um atvinnu og hagi fólks og fyrirtækja eykst þegar verðbólga færist í aukana. Öldur spákaupmennsku hafa gengið yfir þjóðarbúið vegna verðbólguþróunar síðustu ára. Við verðum að gera okkur ljóst að eins og nú er háttað getum við með skynsamlegum ákvörðunum í launa- og verðlagsmálum ráðið því að miklu leyti hver verðþróun næsta árs verður hér á landi. Þessar ákvarðanir hafa afdrifaríkar afleiðingar að því leyti sem ör verðbólga innanlands eykur á efnahagsvandann sem ærinn er fyrir og gerir farsæla aðlögun að breyttum skilyrðum erfiðari en vera þyrfti, ekki síst fyrir ýmsa þjóðfélagshópa, sem höllum fæti standa. Síðustu tvo ársfjórðungana hafa verðhækkanir verið 6–7% á ársfjórðungi eða minni en nokkru sinni á tveim undanförnum árum. Nú er því brýnna en nokkru sinni að nota það hlé, sem orðið hefur á verðhækkunum - en horfur eru á að það hlé vari, sé rétt á málum haldið - til þess að ná viðtækri samstöðu um sameiginlegt viðnám gegn verðbólgunni. Fram til þessa höfum við búið við fulla atvinnu þrátt fyrir alvarlegt atvinnuleysi í flestum öðrum ríkjum heims. Að nokkru leyti stafar þetta af því, að brugðist hefur verið við versnandi viðskiptakjörum með því að ganga á gjaldeyrisforðann og með skuldasöfnun erlendis sem haldið hefur uppi innlendri eftirspurn þrátt fyrir minnkandi tekjur. Svigrúmið til þess að halda slíkri stefnu áfram er hins vegar á þrotum. Samdráttur innlendrar neyslu og fjárfestingar í því skyni að leiðrétta viðskiptahallann við útlönd getur hér á landi eins og annars staðar haft í för með sér minnkandi eftirspurn eftir vinnuafli. Afleiðingarnar fyrir atvinnustigið í landinu ráðast hins vegar fyrst og fremst af stefnunni í launamálum og viðleitninni til þess að varðveita samkeppnishæfni atvinnuveganna. Gagnkvæmur skilningur í þessum efnum milli ríkisvalds, launþegasamtaka og vinnuveitenda getur ráðið úrslitum um það, hvort hægt verði að draga verulega úr greiðsluhallanum út á við án þess að stofna atvinnuöryggi í hættu. Við verðum að finna þá leið sem í senn tryggir fulla atvinnu og óumflýjanlega aðlögun að gjörbreyttri efnahagsstöðu. Kjarasamningarnir, sem tókust hinn 13. júní s. l., báru því vitni að verkalýðshreyfingin skilur nauðsyn þess að draga samtímis úr þjóðarútgjöldunum og hraða verðbólgunnar. Þjóðin öll stendur nú andspænis því vandasama verkefni að ráða kjaramálum sínum fyrir næsta ár farsællega til lykta. Nú ríður á að tapa því ekki sem áunnist hefur. En vissulega eru aðstæður erfiðar. Líkur benda til, að kaupmáttur ráðstöfunartekna heimilanna lækki í ár um 16–17% frá fyrra ári. Fyrir þessari lækkun eru tvær meginástæður. Annars vegar munu þjóðartekjur lækka í ár um 8–9%. Hins vegar jókst kaup máttur tekna og útgjöld heimilanna um 9% á árinn 1974 þótt þjóðartekjur stæðu í stað. Í ár hafa því metin jafnast. Horfur um hag þjóðarbúskaparins eru nú þannig, að kjaraákvarðanir fyrir næsta ár geta aðeins miðast við það að tryggja núverandi rauntekjur heimilanna og fulla atvinnu. Þetta verður best gert með því að ákveða nú hóflegar kjarabreytingar, sem virða þau takmörk, sem þjóðarbúinu eru sett, og miða að því að draga úr verðbólgunni. Vitað er að enn eru ekki komnar fram verðhækkanir af eldra innlendu tilefni og erlendar verðbreytingar munu óhjákvæmilega hafa áhrif á verðlagið hér á landi á næstu mánuðum. Það er skoðun ríkisstj. að kaupbreytingar á næstu missirum megi alls ekki fara fram úr þessum fyrirsjáanlegu verðbreytingum. Launabreytingum verður að stilla svo í hóf að við komum verðbreytingum hér á landi frá upphafi til loka næsta árs niður í það bil sem hér hefur verið að jafnaði síðustu áratugi, 10–15%. Siðar hljótum við að stefna að því að draga enn meira úr verðbólgunni. Þetta tekst ekki nema með liðsinni aðila vinnumarkaðarins. Þessa liðsinnis er nú leitað. Það er allra hagur, ekki síst launþega og fjölskyldna þeirra, að verðbólgan verði hamin og úr henni dregið til mikilla muna. Til þess að þetta markmið náist telur ríkisstj. ekki ráðlegt að vísitölubinding launa verði upp tekin að nýju með sínu eldra lagi, heldur verði farnar aðrar leiðir til þess að tryggja kaupmátt launa. Vegna þeirrar miklu óvissu, sem ríkir um framvindu efnahagsmála í heiminum á næstunni, er án efa byggilegast að setja kaupmáttarmarkið fremur lægra en hærra í upphafi hins nýja samningatímabils, sérstaklega ef ráðast á til alvarlegrar atlögu við verðbólguna, sem við verðum að gera. Ríkisstj. mun beita sér fyrir viðræðum allra aðila um samræmda launastefnu og leiðir til að komast fyrir rætur verðbólgunnar. Jafnframt þarf að vinna að því að móta nýjar reglur um meðferð vinnudeilna og lausn kjaramála í ljósi reynslu undanfarinna ára. Takist ekki samkomulag um hóflega hækkun launa á næsta ári er atvinnulífinu og efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar beinlínis stefnt í voða. Nýtt launakapphlaup við ríkjandi aðstæður yrði einungis geigvænleg barátta um tekjuskiptinguna. Reynsla undanfarinna ára hefur sýnt okkur að áhrif þessa kapphlaups á kjör hinna tekjulægstu eru oft allt önnur en að er stefnt í orði kveðnu. Hinir tekjulægstu troðast ávallt undir í slíku kaupgjaldskapphlaupi. Ríkisstj. er reiðubúin til að láta fara fram athugun á tekjuskiptingunni í samræmi við aðila vinnumarkaðarins. Leita verður nýrra leiða til að breyta tekjuskiptingunni í réttlætisátt. Hér koma til greina breytingar á sviði lífeyristrygginga og lífeyrissjóða, skattamála og húsnæðismála. Jafnhliða yrði stefnan í verðlagsmálum tekin til endurskoðunar. Ríkisstj. hefur m.a. í þessu skyni tekið til endurskoðunar ýmis ákvæði skattalaga, svo sem ákvæði um afskriftarreglur, skattlagningu tekna einstaklinga vegna rekstrar einkafyrirtækja og skattlagningu söluhagnaðar. Öll þjóðfélagsöfl, innan Alþingis og utan, verða að leggjast á eitt til að finna sanngjarna lausn kjaramála í þeirri vandasömu aðstöðu sem við okkur blasir. Skynsamlegir samningar í launamálum munu þó ekki ná tilgangi sínum nema stefnan í fjármálum opinberra aðila og peninga- og lánamálum stefni að sama marki og virði sömu takmörk. Sú lækkun þjóðarútgjalda, sem nauðsynleg er á næsta ári til þess að draga úr viðskiptahalla, hlýtur að byggjast á því að dregið verði úr fjárfestingu og opinberum útgjöldum sem stuðla ekki að aukinni framleiðslu. Fjárlagafrumvarpið fyrir árið 1976 sýnir þennan ásetning ríkisstj. Við gerð frv. hefur verið að því keppt að sporna við útþenslu ríkisútgjalda miðað við önnur svið efnahagsstarfseminnar í landinu, og eins því, að frumvarpið feli ekki í sér ráðstafanir sem valda verðhækkunum, fremur hið gagnstæða. Þetta hefur tekist, en auðvitað ekki sársaukalaust fremur en á öðrum sviðum þjóðlífsins þegar kreppir að. Á miklu veltur að það takist að afgreiða og framkvæma þetta fjárlagafrv. án útgjaldaauka, þótt auðvitað megi deila um leiðir til þess að draga úr útgjöldum. Þjóðin lítur til Alþingis um fordæmi fyrir útgjaldaáform sin á næsta ári. Þetta fordæmi verður að vera eftirbreytnisvert. Ríkisstj. veit að í þessu efni getur hún treyst á stuðning Alþingis. Fjmrh. mun gera nánari grein fyrir fjárlagafrv. Hér skal því aðeins drepið á fjögur atriði: 1) Ríkisstj. telur að endurskoða verði ýmsa þætti þeirrar löggjafar, sem bindur ríkissjóði útgjöld, ef árangur á að nást í ríkisfjármálum. Enginn vafi er á að ná má jafngóðum eða jafnvel betri árangri, t. d. á vissum sviðum almannatrygginga og menntamála, með lægri fjárhæðum en núgildandi lög og reglur mæla fyrir, ef rétt er á haldið og tillit tekið til mismunandi aðstæðna þegnanna. 2) Ríkisstj. hyggst breyta niðurgreiðslum og útflutningsuppbótum til landbúnaðarins á þann veg að betri samsvörun verði milli söluverðs og kostnaðar og tilhögun útflutningsbóta verði jafnan þannig að útflytjendur hafi ætíð hag af því að ná sem hæstu verði. 3) Ríkisstj. kunngerir það áform sitt að færa verkefni frá ríkinu til sveitarfélaga og auka jafnframt hlutdeild sveitarfélaga í tekjum af söluskatti. 4) Ríkisstj. leggur á það áherslu að ríkisútgjöldum á hverjum tíma sé hagað með fyllsta tilliti til þjóðarhags og þau ráðist ekki af sjálfvirkum lagaákvæðum. Verulegt aðhald hefur náðst í peningamálum á árinu 1975, og er mikilvægt að staðfesta þann árangur. Nýtt samkomulag hefur verið gert milli viðskiptabankanna og Seðlabankans um það að stöðvun útlánaaukningar verði fram haldið til næstu áramóta. Hins vegar hefur ekki tekist að framkvæma það aðhald í útlánum fjárfestingarlánasjóða sem að var stefnt enda þótt útlánakjör þeirra hafi verið þyngd. Ýmsir lánþegar sjóðanna hafa andmælt hinum nýju kjörum. Þessi andmæli eru þó marklítil á meðan þeim er haldið fram án rökstuðnings um skynsamlega fjáröflun til fjárfestingarlánasjóða. Á næstunni verður lögð megináhersla á að ná betri tökum á áætlanagerð um útlán fjárfestingarlánasjóðanna, svo að þau verði innan þeirra marka sem ráðstöfunarfé þjóðarbúsins leyfir. Draga þarf verulega úr erlendum lántökum til sjóðanna, en gefa þeim þess í stað meiri aðgang að innlendu fjármagni, fyrst og fremst með því að tryggja frekari þátttöku lífeyrissjóðakerfisins í fjármögnun þeirra. Félagar í lífeyrissjóðunum geta tryggt atvinnuöryggi sitt með því að beina fjármagni sjóðanna til uppbyggingar atvinnuveganna. Í þessu efni mun ríkisstj. leitast við að tryggja sem besta ávöxtun fjármagns lífeyrissjóðanna svo að þeir geti, þegar fram líða stundir, verðtryggt lífeyrisgreiðslur. Til þess að skipulegt yfirlit fáist yfir alla lánastarfsemina í landinu og lántökur erlendis til hvers konar framkvæmda á sama tíma og fjárlagaákvarðanir eru teknar, er nú unnið að heildaráætlun um lánsfjármarkaðinn á næsta ári þar sem starfsemi allra lánastofnana verður samræmd innbyrðis og jafnframt öðrum þáttum þjóðarbúskaparins. En vandinn er ekki aðeins sá að halda útgjöldum þjóðarinnar innan þeirra marka sem tekjurnar setja. Við núverandi aðstæður ríður á að nýta sem best þann öfluga tækjakost sem þjóðin hefur eignast á undanförnum árum. Ástand fiskstofna við landið, stærð fiskiskipastóls og árangur sóknar er nú þannig að vafasamt virðist að stuðla eigi t. d. að innflutningi fiskiskipa um sinn. Ákvarðanir um stórframkvæmdir eða fjárfestingu verða að sjálfsögðu jafnan að vera vel undirbúnar, en hafi fyrr verið þörf er nú nauðsyn. Forgangsröð framkvæmda verður að ráðast af hagkvæmnisjónarmiðum fyrir þjóðarheildina. Á sviði vegaframkvæmda og brúargerðar hefur á síðustu árum verið skilað stórum áföngum og því getum við sætt okkur við að hægja á þessum framkvæmdum. Orkuframkvæmdir hafa forgang samkvæmt stefnuyfirlýsingu ríkisstj., en verða einnig að skoðast í því ljósi að arðsemi þeirra standi fyllilega undir afborgunum og vöxtum lána. Ríkisstj. mun beita sér fyrir því að orkuframkvæmdum verði hagað þannig á næsta ári að þær skili sem bestum heildarárangri og ekki sé ráðist í of margt í senn. Herra forseti. Niðurstaðan af vandlegri skoðun á efnahagsmálunum, eins og þau horfa nú við þjóðinni, verður sú að stefna verði að lækkun þjóðarútgjalda á árinu 1976 til þess að treysta stöðuna út á við og draga úr verðbólgu. Til þess þarf samstillt átak á sviði launa- og verðlagsmála, fjármála og lánamála. Í þeirri stefnu, sem hér hefur verið lýst, felst að útgjöld heimilanna héldust sem næst óbreytt og einnig samneysluútgjöld hins opinbera. Sú lækkun þjóðarútgjalda, sem nauðsynleg er, hlýtur því að verða á sviði fjárfestingar. Í þessu skyni þarf að halda aftur af framkvæmdum og útlánum af opinberri hálfu, þó jafnan með vakandi auga á atvinnuástandi í landinu. Ríkisstj. mun leggja á það áherslu að þær framkvæmdir sitji fyrir sem stuðla með skjótum og öruggum hætti að aukinni framleiðslu og útflutningi eða innflutningssparnaði, en aðrar víki. Við íslendingar eigum þess ekki kost öllu lengur að þola verðbólguvöxt og viðskiptahalla til þess að tryggja fulla atvinnu. Við hvorki megum né getum treyst á erlendar lántökur til að jafna svo mikinn viðskiptahalla sem undanfarin tvö ár. Úr því sem komið er leiðir áframhaldandi verðbólga til stöðvunar atvinnufyrirtækja og atvinnuleysis. Við eigum því ekki annars úrkostar en að ráðast að rótum verðbólgunnar, draga úr þjóðarútgjöldum og stefna að því á næstu 3–4 árum að eyða ekki meira en við öflum. Þótt verðbólgan víðast hvar annars staðar hafi verið mun minni en á Íslandi er baráttan gegn verðbólgu engu síður nú hvarvetna með öðrum þjóðum eitt meginmarkmið í stjórn efnahagsmála. Eftir miklar sviptingar í ytri skilyrðum þjóðarbúsins undanfarin ár og hærri verðbólguöldur en dæmi eru um fyrr er nú kyrrara fram undan hér á landi ef við sjálf gefum ekki tilefni til annars. Ástæða er til þess að ætla að verðlagsþróunin á næstunni sé fyrst og fremst á okkar eigin valdi. Þetta tækifæri verðum við að nota til að leggja traustan grunn að sókn til nýrra framfara. Íslendingar, við eigum nú tækifæri til að kunna fótum okkar forráð í þessum efnum. Því tækifæri megum við ekki glata, því að efnahagslegt sjálfstæði okkar, bæði sem einstaklingar og þjóðarheildar, er í veði. - Góðir áheyrendur. Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Hinn 5. nóv. fyrir einu ári flutti Geir Hallgrímsson forsrh. stefnuræðu sína hér á Alþingi í fyrsta sinn. Forsrh. varð tíðrætt um þau vandamál efnahagslífsins sem glíma þyrfti við, og hann var ekkert að skera utan af því að stjórn hans mundi kippa málum í lag á komandi mánuðum. Hann lofaði auknu efnahagsjafnvægi, minnkandi verðbólgu og styrkari fjárhagsstöðu ríkissjóðs. Spá hans var sú að á árinu 1975 yrði verulega hægt á verðbólgunni og hann nefndi 15% verðbólgu á ársgrundvelli sem raunhæft markmið. Hann hafði fullan vara á því að árangur efnahagsaðgerðanna yrði takmarkaður á árinu 1974, enda langt á árið liðið, og mætti því ætla að nettó-gjaldeyriseign landsmanna yrði aðeins um 2 þús. millj. kr. í árslok 1974, en hann bætti við að jöfnuður í greiðslum við útlönd gæti orðið á árinu 1975. Nú er liðið eitt ár síðan ríkisstj. hans kom til valda og hóf aðgerðir sínar gegn verðbólgu og vondu efnahagsástandi, og enn höfum við hlýtt á forsrh. ræða ástand og horfur í efnahagsmálum. Hvað hefur nú gerst á þessu eina ári? Sýnist mönnum eftir að hafa hlustað á hæstv. ráðh. að ástandið hafi í raun og veru batnað? Margir munu með sanni segja að lýsing forsrh. á ástandi efnahagsmála sé harla lík þeirri lýsingu sem hann gaf í fyrra. Sumir eru jafnvel vísir til að segja að ráðherrann hafi haldið sömu ræðuna aftur. Vandamálin, sem hann lýsti hér áðan, eru öll hin sömu og áður og þá ekki síður hin frómu áform. En sé nánar að gáð verður ljóst að munurinn er fyrst og fremst sá að vandamálin, sem núv. ríkisstj. tók við, hafa verulega vaxið og þrútnað á rúmu einu ári. Efnahagsaðgerðir ríkisstj. hafa verkað eins og olía á eld og efnahagsástandið er því stórum lakara en það var fyrir rúmum 12 mánuðum. Í fyrsta lagi hefur verðbólgan aldrei verið meiri. Í októberhefti tímarits Seðlabankans um hagtölur mánaðarins má lesa að verðlagsvísitala vöru og þjónustu hafi hækkað um 60% á s. l. 12 mánuðum. En jafnframt er flett upp í októberhefti sama rits frá árinu 1974 kemur í ljós að verð á vöru og þjónustu hafði þá hækkað á undangengnum 12 mánuðum um 37.3%. Ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar, sem lofaði að hægja á verðbólgunni og koma henni niður í 15%, hefur sem sagt staðið fyrir meiri verðbólguhraða en nokkur önnur stjórn á Íslandi í meira en hálfa öld. Í öðru lagi : Hvað um gjaldeyrissjóðinn, sem forsrh. taldi hættulega þunnan í fyrra og áætlaði um síðustu áramót 2 þús. millj kr.? Hann er nú algerlega horfinn og meira en það, eins og forsrh. var rétt að enda við að viðurkenna. Í þriðja lagi er það ríkissjóður. Eða sýnist mönnum ekki að fjárhagsstaða ríkissjóðs sé nú styrkari, eins og Geir Hallgrímsson hét þjóðinni fyrir einu ári? Svarið er, að ríkissjóður hefur sjaldan staðið eins illa að vígi og einmitt nú, Samkvæmt septemberhefti Hagtíðinda var staða ríkissjóðs og ríkisstofnana gagnvart Seðlabankanum neikvæð í ágúst um 8 675 millj. kr., en það er meira en tvöfalt lakari staða en á sama tíma í fyrra. Þetta þýðir að sjálfsögðu á mæltu máli að Seðlabankinn heldur ríkissjóði á floti með því að prenta nýja og nýja seðla. Þannig er stjórnin á ríkissjóði. Í fjórða lagi eru það fjárfestingarsjóðirnir. Það var einmitt eftirlætisslagorð Morgunblaðsins á tímum vinstri stjórnarinnar, að nú væru allir sjóðir orðnir tómir, og þessi glósa glumdi ár eftir ár. En hvaða orð í tungunni eigum við að nota um ástand sjóðakerfisins, eins og það er nú undir forustu hægri stjórnar? Nú er útlit fyrir að húsnæðismálastjórn geti ekki veitt lán á þessu ári til þeirra sem gerðu hús sín fokheld í haust, og er þetta í fyrsta skipti, síðan Byggingarsjóður ríkisins var settur á stofn, að sjóðurinn kemst í þvílík þrot. Í tíð vinstri stjórnarinnar voru veitt lán úr Byggðasjóði jafnt og þétt allan ársins hring, eftir því sem þarfir kölluðu. Nú hefur ekki verið samþykkt eitt einasta lán úr sjóðnum í 4 mánuði, enda er ráðstöfunarfé sjóðsins hlutfallslega talsvert minna á þessu ári, miðað við hækkað verðlag, en það var á s. l. ári, þrátt fyrir stóryrtar yfirlýsingar núv. stjórnar um eflingu Byggðasjóðs. Þetta eru aðeins tvö dæmi um fjárskort sjóðakerfisins. Þannig er fjármálastjórnin á öllum sviðum. Mennirnir, sem komust til valda fyrir einu ári með því að úthrópa vinstri menn sem lélega stjórnendur fjármála, hafa sýnt það og sannað á ótrúlega skömmum tíma að þeir eru einhverjir verstu stjórnendur efnahagsmála sem landsmenn hafa fengið yfir sig um margra áratuga skeið, og eru þeir þó ýmsu vanir. Ekki er nóg með að ástandið sé eins og það er í verðlags- og gjaldeyrismálum eða ríkisfjármálum. Á sama tíma hafa lífskjör almennings versnað svo ört og svo stórlega að þess eru fá eða engin dæmi í Evrópulandi síðan í stríðslok. Forsrh. hélt því fram hér áðan að kauplækkunin næmi 16–17% frá fyrra ári. Ég skal ekkert segja um þennan útreikning, hann segir okkur ekki mikið, því þegar á s. l. ári var hin mikla kjaraskerðing hafin. Hitt er víst, að lífskjör fólks hafa almennt versnað um 30–40% síðan í tíð vinstri stjórnar, og verst er meðferðin á öryrkjum og öldruðum, því að þeir máttu síst við því að kjör þeirra væru skert. Sá, sem ekki hefur aðrar tekjur að lifa af en greiðslur almannatrygginga, fékk 18 900 kr. í apríl 1974. Ef greiðslan fylgdi breytingum á vísitölu vöru og þjónustu ætti hann nú að fá rúmar 37 700 kr. í mánaðarlegan lífeyri, en hann fær aðeins rúmar 29 200 kr. Hann ætti sem sagt að fá tæplega 30% hærri lífeyri en hann fær ef hann byggi við sömu kjör undir hægri stjórn og hann bjó við undir vinstri stjórn. Ráðamenn þjóðarinnar reyna óspart að telja fólki trú um að ástand mála hér á landi sé aðallega af erlendum uppruna og stafi af minnkandi þjóðartekjum. Þessu trúa áreiðanlega margir. En þetta er ekki rétt. Þetta er vísvitandi blekking. Samkvæmt skýrslum Þjóðhagsstofnunar er áætlað að þjóðartekjur hafi staðið í stað árið 1974 miðað við árið á undan sem var einstakt metár hvað þjóðartekjur snertir. Og rétt áðan vitnaði forsrh. í seinustu spár sem hann sagði gera ráð fyrir að þjóðartekjur á mann rýrnuðu um 9% á þessu ári. Berum svo þessar tölur saman við hina gífurlegu kjaraskerðingu sem fólk hefur almennt mátt þola á rúmu einu ári og nemur 30–40%. Hljóta ekki allir, sem skoða þessar tölur, að gera sér ljóst að kjaraskerðingin er aðeins að óverulegu leyti af erlendum uppruna? Það eru innlendir aðilar sem mismuninn gleypa. Þessi sannindi verða enn ljósari þegar haft er í huga að skv. opinberum skýrslum eru heildartekjur norðmanna, dana og íslendinga mjög svipaðar ef miðað er við íbúafjölda, en samt sem áður eru almenn laun orðin helmingi lægri hér á landi eftir gengisfellingar núv. stjórnar. Þessari grundvallarstaðreynd vilja talsmenn ríkisstj. helst gleyma. En hún verður ekki umflúin hversu mjög sem menn loka augunum, eins og best sést á því að daginn sem Alþingi var sett birti einn af þingmönnum ríkisstj., Jón Skaftason, grein í Tímanum undir fyrirsögninni: „Hvers vegna?“ Og í greininni spyr Jón, eins og margir aðrir hafa spurt: „Hvernig stendur á því, að laun eru almennt lægri hér en t. d. á Norðurlöndum þótt þjóðartekjur séu svipaðar á mann?“ Jón lætur sér að vísu nægja að spyrja. Hann veit að svarið er ekki beinlínis meðmæli með íhaldsstefnu núv. stjórnar. En hann spyr og það er þó fyrsta skrefið. Eins mættu menn spyrja: Hvað er stór hluti af verðbólgunni, alvarlegasta meini íslenskra efnahagsmála, af innlendum toga sprottinn og hvað er aðflutt? Þeir, sem hafa sundurgreint orsakir 60% verðbólgu á einu ári, eru vafalaust sammála um þá niðurstöðu að innan við 1/10 hluti þessarar verðbólgu er af erlendum toga sprottinn. Það er sem sagt alrangt að unnt sé að afsaka 60% verðbólgu og 30–40% kjaraskerðingu með því að vísa til erlendra verðhækkana eða minnkandi þjóðartekna. Það er ekki skýring sem dugar. En hver er þá skýringin á því að í heilt ár hefur ríkisstj. glímt við vandamál verðbólgunnar og afleiðingin hefur orðið 60% verðbólga? Orsakirnar eru margvíslegar eins og oft áður, en þyngst á metunum er vafalaust það að fyrir einu ári komu þeir menn til valda í íslenskum stjórnmálum sem ætluðu sér að gjörbreyta tekjuskiptingunni innan þjóðfélagsins og nota til þess gengisfellingarvopnið. Oftrú þessara manna á töframátt gengisfellinganna er með ólíkindum og þeir hafa því vafalaust trúað því í einlægni að með nógu kröftugum gengisfellingum og með því að leggja byrðarnar á hinn almenna mann af algeru miskunnarleysi, þá væru þeir um leið að leysa vandann. Þess vegna hefur dollarinn hækkað í verði um 68% á aðeins 13 mánuðum. Þessi aðgerð ríkisstj. ásamt hækkun söluskatts, tollvörugjaldi, stórhækkun á verði hvers konar opinberrar þjónustu, að meðtalinni hávaxtastefnu Seðlabankans, á sannarlega sök á tveimur þriðju hlutum þeirrar verðbólgu sem gengið hefur yfir. Þetta einstæða verðbólguflóð hefur magnað þá efnahagslegu ringulreið sem fyrir var. Rekstrarfjárskortur atvinnuveganna hefur aukist gífurlega, og hjá fjölmörgum fyrirtækjum slagar vaxtakostnaður hátt upp í samanlagðar launagreiðslur. Sjóðir eyðast og gegna ekki lengur hlutverki sínu, en talsverður hluti þjóðartekna yfirfærist í dulinn verðbólgugróða. Þannig hefur ríkisstj. skapað miklu stærri vandamál en þau sem hún tók að sér að leysa fyrir einu ári er á hana rann þetta sannkallaða gengislækkunaræði. Hún tók eina heljarmikla kollsteypu, einhverja þá glannalegustu sem tekin hefur verið, og er nú komin hringinn. Flest er komið í sama farið aftur, nema þá helst það að langlundargeð verkalýðshreyfingarinnar er þrotið. Almennt hljóta menn að viðurkenna - og það gerði jafnvel forsrh. hér rétt áðan - að verkalýðshreyfingin hefur sýnt mikla hófsemi þrátt fyrir síversnandi kjör. En svo má brýna deigt járn að bíti. Þegar samningar renna út um næstu áramót mun verkalýðshreyfingin fylgja kröfum sínum eftir af fyllsta þunga. Opinberir starfsmenn, sem þó hafa ekki verkfallsrétt að lögum, hafa ákveðið að una ekki lengur þessu ástandi. Fjölmennt kjararáð þeirra, skipað mönnum úr öllum stjórnmálaflokkum, hefur einróma samþykkt að undangenginni viðtækri skoðanakönnun að samtök opinberra starfsmanna segi sig úr kjararáði og kjaradómi og stofni verkfallsnefnd. Þetta hefur aldrei áður gerst, en hlaut að gerast. Og nú seinast hafa sjómenn siglt fiskveiðiflotanum í land og krefjast leiðréttingar á fiskverði og aflahlut. Þetta hlaut einnig að gerast fyrr eða síðar. Ríkisstj. hefur skert aflahlut sjómanna aftur og aftur með því að taka stórar fúlgur af óskiptum afla og setja í ýmiss konar sjóði. Við Alþb.-menn höfum barist gegn þessum aðgerðum og varað við þeim, enda augljóst að þetta er fyrst og fremst gert til að snuða sjómenn. Það eru þessar aðgerðir ríkisstj. sem nú hafa komið öllu í hnút. Það getur því engum dulist að nú eru illar blikur á lofti hvert sem litið er og harðvítug átök í vændum ef ekkert er að gert. Hvað er til ráða? hljóta menn að spyrja. Hvað er það sem gera þarf í þeim vanda sem við blasir ef þjóðin á ekki að ganga í gegnum enn eina efnahagslega kollsteypu á komandi vetri? Ég nefni ekki grundvallarbreytingar á efnahagskerfi landsmanna, sem þó væru nauðsynlegar, vegna þess að þær taka sinn tíma. Það, sem þörf er á hér og nú, eru skjót úrræði. Það verður að framkvæma samræmdar aðgerðir í efnahagsmálum með endurnýjuðu samstarfi ríkisvalds og verkalýðshreyfingar. Það þarf að minnka gjaldeyriseyðslu, ekki með verðbólguhvetjandi aðgerðum eins og gengislækkunum, heldur með tímabundinni innflutningsstöðvun nokkurra vörutegunda sem íslendingar geta framleitt sjálfir jafngóðar og með öðrum þeim ráðstöfunum sem beina eftirspurninni inn á við. Það verður að hætta að beita gengislækkunarvopninu í innlendum kjaraátökum til að knýja fram tekjuskiptingu sem ekki verður við unað. Það þarf að leiðrétta kjör fólksins svo að þau verði í viðunandi samræmi við sannanlegar tekjur þjóðarinnar og um leið að lækka vexti á rekstrarlánum til að auðvelda atvinnurekstrinum að greiða hærra kaup. Það verður að hækka verulega lífeyrisgreiðslur til öryrkja og aldraðra, en vegna fjárhagsstöðu ríkissjóðs þarf til þess nýjan tekjustofn. Með því að greiða það fé jafnóðum út sem inn kemur er unnt að veita öllum lífeyrisþegum stórlega bætt kjör nú þegar, í stað þess að safna í sjóði sem brenna upp í eldi verðbólgunnar á fáum árum. Með þessu væri fyrsta skrefið stígið til að koma á fullkomnu lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn. Það þarf að lækka verðlag á ýmsum sviðum með heinum ákvörðunum stjórnvalda til að stöðva dýrtíðarskriðuna. Það þarf að lækka söluskatt og afnema tollvörugjald. En jafnframt þarf ríkissjóður miklar tekjur á móti til að standa undir þessum aðgerðum. Þeirra verður að afla með því að skattleggja að nokkru þann mikla hagnað sem nú er ekki skattlagður. Ég nefni verðbólgugróðann. Við eigum að leggja nokkurn skatt á allar stóreignir sem bundnar eru lánum úr opinberum lánastofnunum. Það yrði réttlátur skattur á þessum síðustu og verstu tímum. Ég nefni afskriftarreglurnar. Hve margar eru ekki þær milljónir sem ríkið missir af á þessu ári vegna þess að eignir fyrirtækja eru ekki afskrifaðar með venjulegum hætti í samræmi við endingartíma sinn, heldur yfir 30% á hverju ári, þannig að samanlagðar afskriftir geta orðið mörg hundruð prósent á lengri tíma ef eigendaskipti verða. Upphæðin nemur vafalaust nokkrum þúsundum millj. kr., og skal ég nú rök styðja það nánar. Á s. l. vetri fluttum við Alþb: menn tillögu hér á Alþingi um hreytingu á núgildandi fyrningarreglum. Tillagan var byggð á rannsókn sem gerð var á tekjuskattgreiðslum fyrirtækja í Reykjavík á s. l. ári. Gerð var skrá yfir félög sem ekki borguðu neinn tekjuskatt. Í þessu úrtaki voru aðeins fyrirtæki sem rekin voru í félagsformi, en ekki rekstur í nafni einstaklinga, og meðtalin voru aðeins félög sem höfðu nokkur umsvif og áttu aðsetur í Reykjavík. Samkvæmt þessari könnun kom í ljós að hvorki meira né minna en 240 fyrirtæki sluppu algjörlega við að greiða tekjuskatt, þ. á m. mörg stærstu fyrirtæki landsins. Samanlögð velta þessara félaga var áætluð rúmlega 10 þús. millj. kr. Í umræðum, sem fram fóru um þessa tillögu, bentum við á að á þessu ári mundu enn fleiri fyrirtæki sleppa algjörlega við að greiða tekjuskatt vegna lagaákvæða um svonefndan fyrningarstuðul. Samt sem áður fengust stjórnarflokkarnir ekki til að sinna þessum ábendingum nema að óverulegu leyti, og því gat hámarksfyrning orðið hæst 28.5% við álagningu tekjuskatts á þessu ári. Nú í sumar, eftir að skattskrár voru lagðar fram, hafa borist hávær mótmæli viða að, frá ýmsum, sem lýsa undrun sinni og hneykslun á því hvernig háttað er álagningu tekjuskatts á fyrirtæki og einstaklinga sem einhvern rekstur hafa með höndum. Svo kröftug hafa þessi mótmæli verið að talsmenn stjórnarflokkanna hafa ekki komist hjá því að svara þeim, m. a. í ritstjórnargreinum stjórnarblaðanna. Og þá er ekki að sökum að spyrja: Talsmenn stjórnarflokkanna þykjast koma af fjöllum. Þetta þarf að athuga nánar, segja þeir við þjóðina með sakleysissvip, líkt og þeir hafi aldrei áður heyrt á þetta minnst. Það er bæði sanngirnismál og og réttlætiskrafa, segir Morgunblaðið í ritstjórnargrein 8. þ. m. En til þess að menn skilji, að þetta mikla skattahneyksli er ekki aðeins spurning um réttlæti og ranglæti, heldur einnig stórfellt áfall fyrir fjárhagsafkomu ríkissjóðs á þessu ári, vil ég benda mönnum á að ef þeir fletta upp í skattskrá Reykjavikur fyrir þetta ár munu þeir sjá að fjöldi þeirra fyrirtækja, sem ekki greiða neinn tekjuskatt, hefur vaxið verulega á þessu ári. Í fyrra voru tekjuskattslaus félög í Reykjavík með ákveðna lágmarksveltu 240, í ár eru þau 416. Með hliðsjón af álögðum aðstöðugjöldum má áætla að samanlögð velta þessara 416 félaga sé yfir 20 þús. millj. kr. Ég minni á að þetta er aðeins úrtak. Ótalin eru þau fyrirtæki sem rekin eru á ábyrgð einstaklinga, þau sem eru utan Reykjavíkur, fyrir utan þau mörgu fyrirtæki sem borga aðeins lítinn tekjuskatt, en þó einhvern. Með þetta í huga og með hliðsjón af öðrum opinberum upplýsingum hef ég leyft mér að fullyrða að tap ríkissjóðs vegna þessara fáránlegu skattaákvæða nemi nokkrum þús. millj. kr., líklega ekki langt frá 4 þús. millj. kr., en til samanburðar má nefna að allir einstaklingar í landinu greiða samtals um 4 400 millj. kr. í tekjuskatt á þessu ári. Fjmrh., Matthías Á. Mathiesen, boðar nú stórfelldan niðurskurð á framlögum ríkisins til ýmissa brýnna mála. Algerum nauðsynjamálum, sem ekki þola bið, eins og viða gildir um byggingu sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva, á nú að slá á frest, og fjmrh. telur sig ekki einu sinni hafa efni á að veita námsmönnum lán frá ríkinu til greiðslu námskostnaðar, a. m. k. ekki í sama mæli og verið hefur. Svo langt er gengið, að fyrirhugað er að skerða greiðslur til aldraðra og öryrkja og ráðast þar með enn einu sinni á garðinn þar sem hann er lægstur. En á sama tíma og þetta gerist neita stjórnarflokkarnir að skattleggja tekjur sem fram eru taldar og fyrir liggja og nema þúsundum milljóna króna. Þá er ekki verið að horfa í það þótt nokkrar milljónir eða milljónatugir verði eftir svona hér og þar í þjóðfélaginu, enda hefur víst gengið að sama skapi vel, eins og öllum er kunnugt, að safna fjárframlögum í flokkshús Sjálfstfl. Ég ítreka það, sem við Alþb.-menn höfum oft áður sagt, að fyrningarreglunum verður að breyta aftur í fyrra horf, þannig að afskriftir miðist við eðlilegan endingartíma eigna, eins og var fyrir aðeins fáum árum. Það þarf að endurskoða ýmsa frádráttarliði skattalaga, t. d. að koma í veg fyrir að menn geti gert sig skattlausa með gífurlegum frádrætti vegna vaxtakostnaðar. Og jafnframt verður að tryggja að þeir einstaklingar, sem reka fyrirtæki á eigin ábyrgð, komist ekki upp með að fela tekjur sínar á bak við einkarekstur sem bókhaldslega stendur á sléttu. Það verður að áætla laun slíkra manna og ganga út frá því sem gefnu að menn lifi ekki á loftinu einu saman. Herra forseti. Í dag eru tveir íslenskir ráðherrar staddir í Lundúnum í þeim tilgangi að reyna að semja við breta um landhelgismálið. Áður en þeir fóru vissu þó fæstir um hvað þeir ætluðu að semja, og á því leikur einnig nokkur vafi hvort þeir vissu það sjálfir. Hitt vissu landsmenn almennt þegar ráðherrarnir yfirgáfu landið að mikið er í húfi að ekki verði gerður nýr samningur við breta um áframhaldandi undanþágur til veiða innan íslenskrar landhelgi. Fyrir fáum dögum sendi Hafrannsóknastofnunin frá sér skýrslu þar sem færð eru rök að því að þorskstofninn á Íslandsmiðum geti brunið niður á fáum árum ef ekki verður stórlega dregið úr sókn veiðiskipa í stofninn. Stofnunin leggur því til að hámark þorskaflans á Íslandsmiðum verði 230 þús. lestir á næsta ári, en það jafngildir því að veiði íslenskra skipa vaxi ekki frá því sem var á þessu ári, heldur haldist óbreytt, en veiði erlendra skipa sé algjörlega stöðvuð. Sérhverjar undanþágur til erlendra skipa munu því kosta íslendinga samsvarandi aflaminnkun, nema menn vilji taka þá áhættu að líkt fari með þorskinn eins og með síldina - hann hverfi af miðunum á næstu árum. Fólkið í landinu hefur skilið það rétt, eins g fram hefur komið í fjölmörgum samþykktum á undanförnum mánuðum, að okkur er það lífsnauðsyn að beita öllu afli okkar til að stöðva veiðar útlendinga á miðunum umhverfis landið og þá sérstaklega innan 60 mílna markanna þar sem um það bil 98% af þorskafla innlendra og erlendra skipa er fenginn. Flest bendir til þess að við getum stöðvað þessar veiðar eða því sem næst ef við einbeitum okkur að því af alefli, og þjóðin hefur ekki heyrt nein þau rök sem knýja okkur til að gera nýja undanþágusamninga. Bretar og vesturþjóðverjar hafa fengið nægan umþóttunartíma til að laga sig að nýjum aðstæðum því að meira en 4 ár eru nú liðin síðan þessum ríkjum og öðrum var tilkynnt um útfærsluna í 50 mílur. Góðir hlustendur. Tími minn er á þrotum. Ég hef leitt að því rök að þau vandamál sem við er að glíma: þröng fjárhagsstaða ríkissjóðs, gjaldeyrisskortur, einstæð verðbólga, allsherjarverkfali sjómanna og yfirvofandi aðgerðir opinberra starfsmanna og flestallra verkalýðsfélaga í landinu - allt er þetta eðlileg og rökrétt afleiðing af rangri stjórnarstefnu. Ríkisstj. er að sigla öllu í strand. Ráðleysi hennar er með eindæmum og afleiðingarnar blasa hvarvetna við. Svo ætlar þessi ríkisstj. að leyfa sér ofan á allt annað að fara að semja við breta um áframhaldandi fiskveiðiréttindi í íslenskri landhelgi þrátt fyrir hina ískyggilegu skýrslu Hafrannsóknastofnunar og þveröfugt við augljósan vilja þjóðarinnar sem komið hefur fram í fjöldamörgum samþykktum manna úr öllum stjórnmálaflokkum. Þessi ríkisstj. er búin að ofbjóða þjóðinni. Hún hefur þegar sýnt að hún er óhæf til að leysa úr aðsteðjandi vanda. Hún á að víkja, því fyrr, því betra. Þjóðin þarf vinnufrið. Hún þarf aðra stefnu í efnahagsmálum, - vinstri stefnu. Hún þarf nýja og djarfa forustu í landhelgismálum. Hún þarf nýja vinstri stjórn.



Herra forseti, góðir áheyrendur. Forsrh. hefur í stefnuræðu sinni gert grein fyrir því hver verða muni aðalstefnumið stjórnarinnar á næstunni. Eru þau þessi : Að draga úr viðskiptahallanum. Að hefta verðbólguhraðann. Að tryggja fulla atvinnu. Ég er þessu að sjálfsögðu sammála og tel ekki ástæðu til að endurtaka röksemdir fyrir þessari stefnumörkun né heldur að rekja tölur um efnahagsástandið, þær hafa verið birtar. Hér er ekki í sjálfu sér um neina nýja stefnu hjá stjórninni að ræða. Þetta eru stefnumið sem höfð voru í huga og fest voru á blað við myndun núv. stjórnar, en þá varð að snúast við vandamálum sem enga bið þoldu og þá fyrst og fremst við vanda útflutningsatvinnuveganna, en styrkt staða þeirra miðaði að því að tryggja atvinnuástandið. Má og segja að því marki hafi verið náð að tryggja fulla atvinnu þegar undan eru skilin staðbundin áhrif af völdum togaraverkfalls. Hins vegar hefur ekki tekist að ná því marki sem stefnt var að varðandi hemlun á verðbólgu og viðskiptajöfnuð við útlönd. Verðlagsþróunin hefur orðið önnur og óhagstæðari en búist var við, og viðskiptahallinn hefur orðið meiri en áætlað var. Hin óhagstæða framvinda í þessum efnum á sér ýmsar orsakir og skýringar. Þar er að sumu leyti um óviðráðanlegar ástæður að ræða, svo sem versnandi viðskiptakjör, sem hafa orðið stórum óhagstæðari en reiknað var með. Verðlagsþróunin á einnig rætur að rekja til aðgerða sem óhjákvæmilegt þótti að gera til styrktar útflutningsatvinnuvegunum og þar með til að tryggja fulla atvinnu, og á ég þar fyrst og fremst við gengisfellingar. Þjónustufyrirtæki hafa fengið miklar hækkanir til þess að afstýra hallarekstri, greiða upp skuldahala og halda í horfi um framkvæmdir. Hið opinbera, bæði ríki og sveitarfélög, hefur haldið uppi miklum framkvæmdum, að of miklu leyti fyrir lánsfé. Hefur það auðvitað stuðlað að atvinnuöryggi, en haft í för með sér versnandi stöðu út á við og ýtt undir þenslu fram yfir það sem heppilegt var. Síðast en ekki síst má svo nefna það, sem e. t. v. er mergurinn málsins, að við höfum eytt meiru en aflað var. Hér er um að ræða keðju og keðjuverkanir. Um það skal ég ekki orðlengja frekan. Það er kannske, úr því sem komið er, fyrst og fremst viðfangsefni fræðimanna. Það stoðar oftast lítið að sakast um orðinn hlut. En auðvitað eiga menn að læra af reynslunni. Og það verður enginn minni maður af því að viðurkenna mistök. Ég viðurkenni hreinskilnislega að okkur hefur ekki tekist að ná þeim tökum á efnahagsmálum sem æskilegt hefði verið og að var stefnt. Ég hef enga löngun til að skjóta mér undan ábyrgð í því efni. En ætli það verði ekki æðimargir að játa á sig skilningsskort í þessum efnum. Það hefði margt getað farið betur ef menn hefðu viljað snúast við fyrirsjáanlegum vanda og afkomubreytingum í tæka tíð. Vandinn hefði verið minni nú ef menn vorið 1914 hefðu viljað fallast á að athuga þau úrræði, sem ég benti á og beitti mér fyrir, og látið þjóðarhagsmuni ráða í stað flokkadrátta. En sleppum því. Hér er hvorki tími né ástæða til að rifja upp þá sögu. Nú er aðalatriðið að menn horfist í augu við staðreyndir - að menn viðurkenni veruleikann. Staðreyndin er sú, að við getum ekki haldið áfram að lifa um efni fram, að við getum ekki keyrt áfram á sama hraða og að undanförnu. Við verðum að hægja á ferðinni og skipta í lægri gír. Án þess verður þeim markmiðum, sem sett eru um minni verðbólguhraða og bætta stöðu út á við, ekki náð. En í þeim efnum verður líka að fara með gát og forðast stökkbreytingar svo að atvinnuöryggi sé ekki stefnt í augljósa hættu. Hér verður áreiðanlega vandþrætt meðalhófið. Það verður að játa að það er ekki auðgert að stefna að og ná öllum þessum þrem markmiðum í senn. En hér er ekki lengur um neitt val að ræða því að óbreyttur verðbólguhraði og vaxandi viðskiptahalli mundu leiða til stöðvunar í atvinnurekstri og atvinnuleysis innan tíðar. Stefnumið nr. 3 næst því ekki nema lagfæringar fáist á verðbólguhraða og viðskiptahalla. Það er því óhjákvæmilegt að beita aðhaldssamari stefnu í fjármálum og á efnahagssviðinu en að undanförnu. Það er ekkert fagnaðarerindi en það er betra að líta raunsætt á hlutina en að blekkja sjálfan sig. Og vissulega eru talsverðar aðhaldsaðgerðir þolandi takist jafnframt að tryggja atvinnuöryggi. Þau meginverkefni, sem nefnd hafa verið, verða að ganga fyrir öllu öðru. Stefna stjórnarinnar og Alþingis á öðrum sviðum hlýtur að mótast af þeim. Það þarf mönnum að vera ljóst, því að menn verða að vera við því búnir að leggja sitt hvað í sölurnar í svipinn til þess að áðurnefndum markmiðum verði náð. En það er þess virði þegar horft er fram á veginn. Það er mikilvægt að þessi stefna mæti skilningi þjóðarinnar og þá ekki hvað síst aðila vinnumarkaðarins og annarra þeirra aðila sem sérstaklega móta verðlagsþróun í landinu. Það ríður á miklu að þessi sjónarmið séu höfð í huga við gerð þeirra kjarasamninga sem yfir standa og fram undan eru. Þar er um viðkvæm mál að ræða, eins og á stendur, og verður þar til að koma gagnkvæmur skilningur og góður vilji. Það þarf að grandskoða tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu með opnum augum og af fullri sanngirni. Það þarf að líta á rauntekjur manna hvort sem þær liggja í augum uppi eða eru kannske í skugga. Hið opinbera - í víðtækustu merkingu - verður líka að leggja sitt af mörkum. Það þarf að draga úr sínum kröfum, en þá verður einnig að stilla þeim kröfum í hóf sem til þess eru gerðar. Á hagsældartímum hafa menn e. t. v. stundum verið of rausnarlegir í útgjöldum og fjárveitingum - í eyðslu af almannafé. Það kann að mega finna einhverja pósta í fjárlögum sem draga má úr eða fella niður án þess að stór skaði hljótist af. Það verður hlutverk fjvn. að fara þar í rækilega eftirleit. Ég held að við þurfum að hverfa frá því að reyna að leysa sívanda atvinnuveganna með því alltaf að skrúfa upp á við. Ég held að við ættum að reyna að athuga að vinda ofan af - að reyna að draga úr eða létta af ýmsum kostnaðarliðum atvinnuveganna. Þá vandförnu leið þurfa kunnáttumenn að þrautkanna á næstunni. Kjaramálin eru í deiglunni. Við eigum öll mikið undir því að á þeim finnist farsæl og raunsæ lausn. Að því mun ríkisstj. vinna eftir því sem í hennar valdi stendur. En í þessu sambandi vil ég sterklega vara við því, að menn freistist til að gripa til ólögmætra aðgerða í sambandi við kjaramál eða verðákvarðanir. Slík vinnubrögð munu ekki vekja samúð og kunna aldrei góðri lukku að stýra. Landhelgismálið verður áreiðanlega í brennidepli á næstunni. Um það efni get ég á þessu stigi að mestu vísað til greinargerðar forsrh. Fiskveiðilandhelgin hefur verið færð út í 200 sjómílur. Sú ákvörðun var að okkar mati tekin af óhjákvæmilegri nauðsyn. En þessi útfærsla hefur ekki verið viðurkennd af öðrum þjóðum. Í lengstu lög verður að vona að langflest ríki viðurkenni hana í verki og að innan skamms feti ýmsar aðrar þjóðir í fótspor okkar verði dráttur á því að samkomulag náist á Hafréttarráðstefnunni um alþjóðalög á þessu sviði. En eins og er ríkir óvissa um viðbrögð nokkurra þjóða gagnvart 54 mílunum þegar bráðabirgðasamkomulag um þær fellur úr gildi. Um þessi málefni hefur ríkisstj. talið sjálfsagt að eiga viðræður við aðrar þjóðir sem eftir hafa óskað. Það hefði naumast verið stætt á því fyrir Ísland að neita því að ræða þessi mál við aðrar þjóðir. Hitt er annað mál og óséð nú hvort slíkar viðræður leiða til nokkurs samkomulags. Vanhugsaðar yfirlýsingar breskra stjórnmálamanna eru ólíklegar til að greiða fyrir því. En ég fyrir mitt leyti tel rétt að sjá hvað fram kemur í þessum viðræðum. Ég dreg ekki í efa að í raun og veru vilja allir íslendingar hið sama í þessu máli, þ. e. að fiskimið á landgrunni Íslands lúti óskoruðum yfirráðum íslendinga. Ég held að við ættum að spara allar getsakir í garð hver annars um þetta, auk þess sem slíkt getur gefið viðmælendum okkar villandi hugmyndir um viðhorf manna. Hitt er annað mál, að menn geta haft mismunandi trú á því hvaða aðferð sé vænlegust til að ná settu marki. Ég tel að nokkuð sé gefandi fyrir friðsamlega og vinsamlega lausn þessarar deilu. Ég álít það farsælla fyrir þjóðina heldur en að búa við fjandskap grannríkja sem við höfum öldum saman átt samskipti við. Það er mikils virði fyrir Ísland að eiga sem víðast vinum að mæta. Þess vegna er ég samþykkur þeim sjónarmiðum sem sett eru fram af forsrh. Hitt er ljóst, að eins og ástandið er, sbr. skýrslu Hafrannsóknastofnunarinnar, höfum við lítið að láta af hendi. Og samkomulag er útilokað nema litið sé með fyllstu sanngirni á okkar aðstæður. Ógnanir erlendra orðháka hagga þar engu um. Ég hef verið þeirrar skoðunar að hér ættum við að flýta okkur hægt og gefa okkur nægan tíma til að skoða málið vandlega. Ég tek undir þau orð forsrh. að í viðræðum við aðrar þjóðir höfum við réttinn og rökin okkar megin. Ég undirstrika sérstaklega þau orð hans að í hugsanlegu bráðabirgðasamkomulagi verði einkum lögð áhersla á að friða 50 mílurnar sem mest fyrir veiðum útlendinga og auðvitað helst algerlega. En það er ekki alltaf nóg að hafa réttinn sín megin þegar um samskipti á milli þjóða er að ræða. Réttur og vald eiga þar ekki alltaf samleið. Valdið þjónar ekki alltaf réttinum, og stundum verður rétturinn að víkja fyrir valdinu. Það er ljóst að ef ekkert samkomulag tekst verður stirð sambúð við tilteknar þjóðir og verðum við þá að taka því með þeim afleiðingum sem þar af kunna að fljóta. Hins vegar vil ég ekki á þessu stigi þrátt fyrir hótanir gera því skóna sem sjálfsögðum hlut að við verðum beittir ofbeldi þó að samkomulag takist ekki. Það á eftir að skýrast ef til kemur. En ef svo fer að til átaka komi, þá verða það ekki yfirlýsingar okkar og svardagar nú sem úrslitum ráða, heldur þrautseigja, sterkar taugar og vaskleiki okkar landvarnarmanna og öll þeirra aðstaða. Hverju sem fram vindur skulum við því kappkosta að búa þá sem best í stakk og við skulum ekki tala af léttúð um þær hættur sem þeirra gætu beðið. Þó að málefni þau, sem ég hef hér drepið á, verði efst á blaði á næstunni, verður auðvitað jafnframt unnið að margháttaðri lagasetningu og endurbótum á löggjöf og þá auðvitað helst þeim sem ekki hafa aukin útgjöld í för með sér. Má þar t. d. nefna löggjöf um hagnýtingu fiskimiðanna sem er mjög aðkallandi eins og á stendur og við megum með engu móti heykjast á að setja. Skýrsla Hafrannsóknastofnunarinnar er okkur alvarleg áminning. Þá áminningu megum við ekki láta sem vind um eyru þjóta. Rányrkja á miðunum má ekki eiga sér stað. Hún er ekki lengur afsakanleg, því að nú eigum við kunnáttumenn til að leiðbeina okkur í þessu efni. Hagnýtingu þessara náttúruauðlinda okkar, fiskimiðanna, þarf að byggja á þekkingu. Við þurfum líka alvarlega að fara að hugsa um fiskrækt. Með aukinni þekkingu og tækni kunna að opnast þær leiðir sem menn hingað til hafa aðeins séð í draumi. Af væntanlegum lagafrv., er fjalla um málefni sem eru í mínum verkahring, skal ég aðeins nefna þessi: Frv. til l. um breyt. á umferðarlögum. Fjallar það fyrst og fremst um skráningu ökutækja og eiga hinar nýju reglur að gera hana einfaldari í framkvæmd og þar með ódýrari. Frv. um breyt. á hegningarlögum, sérstaklega um reynslulausn fanga, og eru reglur um það efni nokkuð rýmkaðar. Frv. um breyt. á réttarfarslögum og dómstólakerfi. Eru þau frv. samin af n. sem skipuð var 6. okt. 1972 til að endurskoða dómstólakerfi landsins á héraðsdómsstiginu og gera till. um hvernig breyta megi reglum um málsmeðferð í héraði til að afgreiðsla yrði hraðari. Í frv. þessum verður um að ræða allumfangsmiklar breytingar. Geri ég ráð fyrir að Alþ. vilji gefa sér góðan tíma til að athuga þær, enda kunna sumar þeirra að hafa nokkurn kostnaðarauka í för með sér. Frv. til l. um skotvopn og skotfæri. Nýjar og fyllri reglur um það efni eru nauðsynlegar. Það er orðið óeðlilega mikið af skotvopnum í umferð. Getur stafað hætta og umgengnisspjöll af óvarlegri meðferð þeirra. Þar um þarf því að setja strangari reglur. Af frv., er lúta að viðskiptamálefnum, vil ég sérstaklega nefna hlutafélagalög, sparisjóðalög, verðgæslulög og lög um afborgunarkaup. Venju samkvæmt munu störf Alþ. á næstunni og allt fram til jóla snúast að miklu leyti um fjárlagasetningu. Þar sem sérstakar fjárlagaumr. fara fram innan skamms skal ég ekki ræða það efni hér, vil aðeins segja að fjármál ríkisins eru nú að mínum dómi eitt veigamesta vandamálið. Verður því að þessu sinni að vanda vel til fjárlagagerðar. Þar þarf að sýna mikla gætni og aðhald. Það er nauðsynlegt að halda þannig á málum að staða ríkissjóðs sé styrk. Það er í raun og veru fjórða ófrávíkjanlega stefnumiðið. Fjölyrði ég annars eigi frekar um það nú. Þó að nauðsynlegt sé að fylgja aðhaldssamri stefnu á næstunni og þó að við sé að etja erfiðleika á vissum sviðum efnahagslífsins er engin vá fyrir dyrum. Þessi orð eru sögð í trausti þess að stöðvun fiskiskipaflotans verði aðeins stundarfyrirbæri. Íslendingar hafa í rauninni sjaldan eða aldrei verið færari um það að mæta nokkrum mótbyr en einmitt nú. Á undanförnum árum hafa orðið hér stórstígari framfarir en áður eru dæmi til. Þá stórfelldu atvinnuuppbyggingu, sem átt hefur sér stað víðs vegar um landið, má nánast kalla atvinnubyltingu. Þeirri uppbyggingu er áfram haldið. Þá vorum við og svo gæfusamir að færa fiskveiðilandhelgina út í 50 mílur á réttum tíma. Sjálfsagt má segja, að við höfum farið fullhratt á sumum sviðum. Þess vegna hafa farið um okkur nokkrir vaxtarverkir. En án framvindu og framfara undangenginna ára hefði ástand allt verið hér erfiðara. Vegna þess, hversu við erum í stakk búnir, er engin þörf að kvarta þó að við siglum í svolitlu mannrauna íshrafli um skeið. Og þess vegna er engin ástæða til að mögla þó að við verðum um sinn að draga úr ökuhraðanum og örlítil töf verði á framsóknarleið okkar. - Ég þakka þeim er hlýddu og býð góða nótt.



Herra forseti, góðir tilheyrendur. Dagurinn á morgun mun verða einstakur í sögu íslensku þjóðarinnar. Þá munu konur taka sér frí frá störfum til þess að sýna fram á hve þýðingarmiklu hlutverki þær gegna í íslensku efnahags- og þjóðlífi. Það mun án efa koma á daginn, sem margir gera sér raunar ljóst, að hlutskipti konunnar er mun meira og víðtækara en flesta hefur rennt grun í. Það mun koma í ljós að utan heimilanna halda þær heilum atvinnugreinum uppi, og mörg verður sú starfsemi sem stöðvast þegar þeirra nýtur ekki við. Það mun einnig koma skýrt á daginn, ef athugað er, að mörg þau störf, sem konur vinna einna helst, eru meðal þeirra lægst launuðu, og við skulum þá muna eftir því að við getum varla haldið því fram að íslenskt þjóðfélag sé réttlátt fyrr en það ástand hefur breyst. Fullt jafnrétti kynjanna á því miður langt í land og þarf að gera margvíslegar ráðstafanir til þess að það verði raunverulegt. Nú fyrir nokkrum dögum urðu umr. hér á Alþ. um byggingu dagvistunarheimila. Þar kom fram að slík heimili eru ekki lengur til þess eins ætluð að líta á þau sem nauðsynlegan lið í jafnréttismálinu og þau hafa mjög mikið með það að gera hvernig konum gengur að öðlast jafnrétti í reynd. Ef konur eiga þess ekki kost að koma börnum sínum fyrir einhvern hluta úr degi, þá hafa þær ekki frjálst val um það hvort þær taka að sér störf utan heimilisins, jafnvel þótt þær vilji. Skortur á dagvistunarheimilum getur haft þær afleiðingar að þúsundir kvenna eru dæmdar til þess að sitja heima og eiga ekkert val. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi af því að það eru langir biðlistar á öllum slíkum stofnunum í landinu, og það kom fram í þessum umr. að einmitt nú á kvennaárinu hefur ástandið á þessu sviði farið ört versnandi. Herra forseti. Fyrir ári flutti hæstv. forsrh. stefnuræðu hér á Alþ., en hann hafði þá nokkrum mánuðum fyrr myndað núv. ríkisstj. Í þessari ræðu fjallaði hann um marga málaflokka fullur bjartsýni og vonar þótt ekki drægi hann dul á nokkra erfiðleika í efnahagsmálum. Taldi hann þó að þeir mundu fara ört minnkandi og verðbólgan hjaðna um a. m. k. helming á nokkrum mánuðum. Nú í kvöld hefur hæstv. forsrh. flutt aðra stefnuræðu sína, og hún var allt annars eðlis en hin fyrri. Draumarnir virðast vera horfnir. Vonirnar hafa hjaðnað. Ráðh. talar nú nær eingöngu um tvö mál, nálega öllu öðru er sleppt. Þessi mál eru landhelgismálið annars vegar og efnahagsvandinn hins vegar. Það er að sjálfsögðu rétt að þessi mál ber langt yfir önnur þjóðmál um þessar mundir. Ráðh. hefði raunar ekki þurft að eyða mjög löngum tíma í að ræða um landhelgismálið sökum þess að þjóðin er öll efnislega sammála um kjarna þess. Þó deilum við um ýmis framkvæmdaratriði sem mörg skipta þó nokkuð miklu máli, og þær umr. hafa farið fram hér á Alþ. Ég teldi hins vegar skynsamlegra að við hættum að skemmta andstæðingum okkar með því að deila of harkalega um þessi atriði á opinberum vettvangi og tel að skynsamlegra væri að flytja þær umr. inn í landhelgisnefndina, en halda sem bestri samstöðu út á við. Í þessum efnum hefur þó eitt atriði algera sérstöðu, en það er spurningin um það, hvort veita eigi veiðiheimildir til útlendinga í landhelginni og þá alveg sérstaklega innan 50 mílnanna. Ljóst er, að þessi hugmynd sætir mikilli andstöðu um allt land, og komið hefur fram að Alþfl. er henni algerlega andvígur. En viðræður máttu til með að fara fram og héðan af getum við ekki annað gert en beðið, Ef fulltrúar ríkisstj. telja sig hafa náð samningum, þá verða þeir að leggja þá fram hér á Alþ. og þá mun gefast tóm til þess að ræða þá. Það er ógerlegt að segja fyrir um hvaða stefnu landhelgismálið kann að taka, t. d. hvort til alvarlegra átaka dregur á miðunum eða ekki. Það skref, sem við höfum stigið í landhelgismálinu, verður án efa lokaaðgerð okkar í því máli, enda er það hafsvæði, sem við ráðum yfir, orðið ærið stórt. Nú verðum við að leggja megináherslu á lagasetningu um skynsamlega nýtingu landhelginnar, og í raun og veru eru það alvarleg mistök af okkar hálfu að láta það koma enn einu sinni fyrir að við höfum ekki lokið undirbúningi og afgreiðslu slíkrar löggjafar þegar meginútfærsla á sér stað. Það væri mun sterkara út á við ef við hefðum haft slík lög til og þar með getað sýnt það og sannað umheiminum að við höfum í hyggju að vernda fiskstofnana, að okkur er treystandi fyrir því. Við ætlum okkur að fara vel með það mikla matarkúr sem nú er í okkar höndum. Á þetta verður aldrei lögð nægilega sterk áhersla, og landhelgisbrot mega íslenskir skipstjórar alls ekki gera sig seka um. Fiskveiðilandhelgi okkar á að vísu eftir að breytast. í 200 mílna efnahagslögsögu, en það skref er hluti af stórfelldum breytingum á málefnum hafsins sem Hafréttarráðstefnan vinnur að og mun vonandi ljúka á næsta ári eða í allra síðasta lagi árið 1977. Sem betur fer eru margar hliðar þessara mála svo stórar í sniðum og ráðstefnan komin það langt áleiðis, að ég tel alveg algerlega útilokað að starf hennar geti misheppnast héðan af. Ástand efnahagsmálanna er að vonum aðalinntak í ræðu hæstv. forsrh., enda er hæpið að útlitið fram undan í þeim efnum hafi nokkru sinni verið eins skuggalegt og það er nú. Verðbólgan hefur ekki hjaðnað eins og ráðh. spáði fyrir einu ári. Þvert á móti hefur hún haldið áfram með fullum hraða, 50–60% á ársgrundvelli, og upplýst hefur verið að ekki verður hækkunum erlendis kennt um nema hluta af verðbólgu okkar. Þar er að miklu leyti um heimatilbúinn vanda að ræða, vanda sem þjóðin verður að sigrast á eins fljótt og framast er unnt. Það veldur undrun hvernig þjóðin hefur þolað hina miklu verðbólgu og þá stöðugu kjararýrnun er henni hefur fylgt. Sem betur fer hefur verið næg atvinna, en hitt er augljós staðreynd, að hagur fólks hefur þrengst til mikilla muna, sérstaklega hinna láglaunuðu og gamla fólksins. Þá er ljóst að verðbólgan hefur valdið hvers kyns fyrirtækjum og þjónustustofnunum gífurlegum erfiðleikum og í sumum atvíkum varanlegum skaða. Þrátt fyrir tíðar hækkanir, t. d. á opinberri þjónustu, mun það taka hinar ýmsu stofnanir mörg ár að rétta við fjárhag sinn. Eitt af því, sem hefur magnað verðbólguna á þessu ári, er hallarekstur ríkissjóðs, en hann hefur haft margra milljarða yfirdrátt hjá Seðlabankanum. Þarna er hreinlega um peningaprentun að ræða, og er það eitt frumskilyrði í slíku efnahagsárferði að ríkissjóður sé a. m. k. rekinn hallalaus. Nú hefur verið lagt fram frv. til fjárlaga þar sem gert er ráð fyrir hallalausum rekstri á næsta ári og er heildarvöxtur fjárl. allmiklu minni að prósentutölu en vöxtur verðbólgunnar. Það er í sjálfu sér ekkert sérstakt afrek, þar sem engin ástæða er til að bera saman ríkisútgjöld og hækkun almennrar framfærsluvísitölu. Það liggur t. d. ljóst fyrir, að laun hafa alls ekki hækkað í samræmi við verðbólguna, heldur aðeins lítinn hluta hennar, og þetta eitt hefur stórfelld áhrif til lækkunar á fjárlagafrv., ef miðað væri við hinn möguleikann, að launin hefðu fylgt verðbólgunni algerlega. Þá er engin ástæða til að ætla, að rekstrarkostnaður á skrifstofum eða annarri starfsemi hafi hækkað eins mikið og framfærsluvísitalan, en þessir liðir hækka samt um 20–30% í frv. Ein veigamesta aðgerð, sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir, en niðurfelling á 12% gjaldinu, sem sett var í júlímánuði, og jafnframt niðurfelling á 1250 millj. kr. niðurgreiðslum á landbúnaðarvörum. Alþfl. var að sjálfsögðu andvígur 12% gjaldinu á sínum tíma, enda var því skellt á skömmu eftir að stjórnvöld höfðu fullvissað verkalýðshreyfinguna um að skattar yrðu ekki hækkaðir. Meira að segja Morgunblaðið sagði að þetta gjald væri hvimleitt. Nú þegar á að afnema gjaldið er hins vegar óhjákvæmilegt að skoða vandlega hvaða verði þjóðin á að kaupa þetta afnám. Í fyrsta lagi er þess að gæta, að það hefur í sjálfu sér engin áhrif á verðbólguna þegar afnumdar eru tekjur um leið og felld eru niður gjöld hjá ríkissjóði ef þar er nokkurn veginn um svipaðar upphæðir að ræða. Þessi aðgerð er því ekki nauðsynleg af þeim sökum, en heildarsumma fjárl. mun verða eitthvað lægri, og það er vafalaust keppikefli hjá hæstv. fjmrh. að geta sýnt fram á að hann taki minna af þjóðartekjunum en áður til ríkissjóðs. Hitt er meginatriði, að 12% gjaldið, sem raunar var allmiklu hærra, þegar öll kurl voru komin til grafar, var lagt á miður nauðsynlegar vörur, eins og ég held að fjmrh. hafi sjálfur orðað það í blaðaviðtali í júlímánuði. Nú á að fella það niður, en í staðinn á að hækka verðið á lífsnauðsynlegum vörum, þ. e. landbúnaðarafurðum, kjöti, mjólk, smjöri o. s. frv. Þetta hlýtur að verða öllum almenningi mjög óhagstætt og alveg sérstaklega barnafjölskyldum eða tekjulágu fólki. Það á t. d. að lækka verðið á innfluttum lakkrís og súkkulaðikexi og hnetum og kryddi, en það á að hækka mjólkina. Það á að lækka alls konar skranvörur og pappír og servíettur og tilbúin blóm, en það á að hækka smjörið. Það á að lækka ýmis heimilistæki, kæliskápa og afgreiðsluborðin þar sem varan er sem okkur er seld, en það á að hækka kjötið í afgreiðsluborðunum. Finnst ykkur, góðir hlustendur, að þetta sé heilbrigð stefna? Er ekki óhætt að ganga feti lengra og spyrja: Er nokkur vitglóra í slíkum aðgerðum, eins og nú er ástatt í efnahagsmálum? Gjaldeyrisvandræðin eru önnur hlið efnahagsvandans og að sumu leyti hin alvarlegasta því að þar er um sjálft efnahagssjálfstæði þjóðarinnar að tefla. Við erum þegar komnir svo langt að við lifum á lánuðum gjaldeyri og lántökur til lengri tíma erlendis eru orðnar geigvænlega miklar. Forsrh. segir að það verði að minnka hallann á viðskiptum við útlönd og það er auðvitað hverju orði sannara. En hann segir lítið sem ekkert um það, hvernig eigi að fara að því. Hefur hann ekki komið auga á þá staðreynd að verðlækkun á mörg hundruð miður nauðsynlegum vörutegundum, sem fluttar eru til landsins, sem mun gerast með afnámi 12% gjaldsins, hlýtur að auka eftirspurn eftir þeim og þar með eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri? Hefur ekki þessi ráðstöfun alveg þveröfug áhrif við það sem forsrh. telur svo nauðsynlegt í gjaldeyrismálum? Önnur veigamikil aðgerð er boðuð í fjárlfrv., en það er niðurskurður á útgjöldum almannatrygginga um 2 milljarða kr. Er ekki tiltekið hvernig þessi niðurskurður skuli vera, nema hvað annar milljarðurinn á að takast af lífeyristryggingum, en hinn af sjúkratryggingum. Alþfl. mun ekki setja sig á móti því að það verði athugað, hvort einhverri hagræðingu verður komið við eða einhverjir einstaklingar fá tryggingabætur sem alls ekki þurfa þeirra með. Þess vegna mun hann taka þátt í störfum þeirrar n. sem ætlunin er að setja í þá athugun. En verði tryggingabætur þess fólks, sem hefur litlar eða engar aðrar tekjur, lækkaðar mun Alþ. beita sér af fullri hörku gegn slíkum niðurskurði. Þá væri ráðist á þá sem síst skyldi. Frekar en að rýra kjör gamla fólksins, öryrkja og hinna sjúku verðum við að leita annarra ráða, jafnvel þótt þau verði ekki þægileg. Ég vil því vara alvarlega við þessum niðurskurði og krefjast þess, að á sviði almannatrygginganna verði farið með gát og ekki aukið það misræmi sem fyrir er í þjóðfélaginu. Við megum ekki ráðast á þá sem hafa minnsta efnahagsgetu á sama tíma og þúsundir manna komast upp með það að greiða litla eða jafnvel enga tekjuskatta. Núv. ríkisstj. hefur reynst ótrúlega veik og reikul í ráði þetta liðlega ár sem hún hefur farið með stjórnartaumana, enda þótt hún hafi mikinn og að því er virðist sterkan meiri hl. á Alþ. Þetta hefur vissulega verið erfitt ár og vafalaust ekki hægt að komast hjá ýmsum óþægilegum aðgerðum. Þegar þannig árar er nauðsynlegt að haga álögum með þeim hætti að þjóðin sannfarrist um að byrðum sé jafnt skipt og að engir geti skotið sér undan þeim. Þetta hefur gersamlega mistekist og hafa t. d. skattsvik verið svo almenn og augljós að borgarar heilla byggðarlaga hafa risið upp og mótmælt. Slíkt mun vera einsdæmi og væri betur að stjórnarherrarnir tækju mark á þessum röddum skattborgaranna og gerðu þær endurbætur sem krafist er á skattakerfinu og óhjákvæmilegar eru til þess bæði að gera kerfið réttlátara og að tryggja ríkissjóði mun meiri tekjur en hann hefur nú að óbreyttum aðstæðum að öðru leyti. Ríkisstj. virðist ekki hafa gengið betur að ráða við einstaka málaflokka. Nægir þar að nefna orkumálin sem eru mjög í brennipunkti vegna hækkananna á olíu. Aðgerðir í raforkumálum hafa verið handahófskenndar. Margar rándýrar framkvæmdir eru unnar samtímis til að leysa sama vandann, og þannig mætti lengi telja. Þó keyrir um þverbak hvernig staðið hefur verið að Kröflumálinu og mun verða leit að svo furðulegu framferði við opinbera framkvæmd. Efnahagsmálin eru þó undirstaða alls annars. Þar verður að jafna gjaldeyrisstöðuna, hætta erlendum lántökum, draga úr verðbólgunni, en tryggja samt fulla atvinnu. Hæstv. forsrh. viðurkenndi þessi nauðsynlegu markmið, en hann sagði lítið um leiðir til þess að ná þeim. Það fer ekki mikið fyrir stefnu stjórnarinnar sem virðist ætla að verða áframhaldandi fálm og ráðleysi í óljósri von um að verðbólgan hjaðni af sjálfu sér. Ólafur Jóhannesson, hæstv. viðskrh., hefur í ræðum sínum fjallað örlítið um einstakar leiðir í þessum efnum. Hann sagði t. d. nýlega að frekari gengislækkanir dygðu ekki og mætti því ekki til þeirra gripa. Ég tók ekki eftir því að hæstv. forsrh. segði neitt í þessa átt í ræðu sinni, og vaknar þá sú spurning hvort hann telji enn nýjar gengislækkanir nauðsynlegar og koma til greina. Ólafur Jóhannesson sagði í þessari sömu ræðu sinni og endurtók það raunar allítarlega í ræðu sinni hér í kvöld að athuga þyrfti vandlega niðurfærsluleiðina. Forsrh. sagði ekkert um slíkt, og vekur það spurningu um hvort hann sé slíkum ráðum andsnúinn ef þau reynast vera raunhæf  Ríkisstj. hefur sannarlega fengið tækifæri til þess að taka fast á efnahagsmálum, og launþegasamtökin hafa sýnt henni óvenjulega mikla þolinmæði. Vafasamt er að launþegar treystu sér til að taka enn á sig frekari kjararýrnun. Þó hafa forustumenn þeirra sagt að ráðast verði að rótum verðbólguvandans, og ég hygg að það muni vafalaust ekki á þeim standa ef til slíkra tilrauna kemur. Það er undir ríkisstj. komið hvernig framvinda þessara mála verður. Stjórnin hefur setið nokkuð á annað ár, og enn á þjóðin við nokkurn veginn sömu erfiðleika að etja, nema hvað þeir virðast vera alvarlegri en áður Forsrh. segir nú efnislega nokkurn veginn það sama og fyrir ári: En skyldu efndirnar verða meiri og betri annað árið en það fyrsta? Þjóðinni er knýjandi nauðsyn á fastri og markvissri stjórn efnahagsmála ef ekki á illa að fara. Það er ekki rétt að segja við þjóðina, eins og hæstv. viðskrh. gerði hér áðan, að engin vá sé fyrir dyrum, vegna þess að verðbólgumálin og þróun gjaldeyrismálanna geta haft alvarlegar afleiðingar fyrir þjóðina, geta haft varanlegar afleiðingar sem tæki langan tíma fyrir íslendinga að komast yfir. Við getum því aðeins vonað það besta, ef ríkisstj. verður ekki komið frá, en því miður er traustið ekki mikið sem hún hefur áunnið sér á einu ári, og menn hafa því litlar vonir um að kraftaverk gerist. En engu að síður vil ég ítreka það, að ástandið fram undan er alvarlegt og við verðum að snúa því við. - Svo þakka ég þeim sem hlýddu.



Herra forseti, góðir hlustendur. Rösklega eitt ár er nú liðið frá því að núv. ríkisstj. tók við völdum. Þó ekki sé um lengri tíma að ræða má vissulega af honum ráða hvernig til hefur tekist. Ein af meginröksemdum aðstandenda ríkisstj. var að hér væri um að ræða sterka og heilsteypta stjórn sem ein væri til þess líkleg að ráða við þann vanda sem við blasti í efnahagsog fjármálum þjóðarinnar. Sem sagt: sterk, heilsteypt og úrræðagóð ríkisstjórn. Og fyrir ári heyrðuð þið, góðir tilheyrendur, af vörum hæstv. forsrh. þau markmið sem ríkisstj. hafði þá sett sér til lausnar vandanum, og æ síðan hafið þið fundið á hvern hátt þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið, hafa lagst með ofurþunga á almenning í landinu og þá fyrst og fremst þá aðila í þjóðfélaginu sem höllustum fæti stóðu. Eitt meginmarkmiðið í boðskap hæstv. forsrh. fyrir ári var að ríkisstj. mundi beita samræmdum aðgerðum til lausnar vanda efnahagslífsins og með þeim hætti koma verðbólgunni niður í 25% á árinu 1975. Þetta var fyrsta markmiðið, hvernig hefur það tekist? Hefur ekki verðbólgan á árinu 1975 minnkað hröðum skrefum undir handarjaðri núverandi landsfeðra? Ó, nei, ekki aldeilis. Verðbólga hefur aldrei verið meiri á Íslandi en árið 1975, eða yfir 50%, þ. e. helmingi meiri en markmið hæstv. ríkisstj. gaf til kynna. Og nú hefur hæstv. viðskrh. lýst því yfir, á Esju-fundinum fræga, að frestað yrði enn upprunalegum markmiðum varðandi samdrátt verðbólgu um eitt ár. Og hæstv. forsrh. segir í sínum boðskap nú að hægja verði mikið á verðbólguhraðanum frá því sem verið hefur á þessu ári. Annað markmið í boðskap hæstv. ríkisstj. fyrir ári var að ná föstum tökum á stjórn fjármála ríkisins og bæta fjárhagsstöðu ríkissjóðs. Og þennan árangur hljóta menn þó að hafa orðið varir við - eða hvað? Svarið er stutt en ákveðið: nei. Á fyrstu átta mánuðum ársins 1974 var nettóskuld ríkisins við Seðlabankann að meðaltali tæplega 4 milljarðar króna. Það var auðvitað allt of hátt að mati fjármálaspekinga núv. ríkisstj. og fordæmt mjög af þeim og það eðlilega. En hvernig var ástandið fyrstu átta mánuði ársins í ár? Jú, hæstv. fjmrh. hefur ekki gómað þetta betur en svo að þessi skuld var ekki að meðaltali tæpir 4 milljarðar, heldur rúmir 8, eða meira en helmingi hærri en hún var á árinu 1974. Er furða þó menn væni hæstv. ríkisstj. um stjórnkænsku í fjármálum þegar þetta getur gerst, og undir handarjaðri hæstv. núv. fjmrh. spyrja menn: Var nú þetta líka hægt, Matthías? Þriðja og að öllum líkindum gullvægasta markmiðið í boðskap hæstv. ríkisstj. fyrir ári var að draga úr skuldasöfnun erlendis sem að dómi ráðherranna átta væri orðin óhóflega mikil. Það er því eðlilegt að spurt sé hvort þetta þriðja gullvæga markmið ríkisstj. hafi ekki tekist? Hæstv. fjmrh. svarar því sjálfur í níframlögðu fjárlagafrv. fyrir árið 1976, en þar segir m. a., með leyfi forseta, að vaxtagreiðslur á árinu 1976 muni hækka um hvorki meira né minna en 64,1%, fyrst og fremst - og taki menn nú eftir: fyrst og fremst vegna stórhækkaðra lántaka á yfirstandandi ári. Og enn er því spurt: Var nú einnig þetta hægt, Matthías? Og svar hæstv. fjmrh. er: Já, allt er hægt með góðum vilja. Fjárlagafrv. það, sem nú liggur fyrir Alþingi fyrir árið 1976, er fyrir margar sakir athyglisvert og þó að hér gefist ekki tími til að ræða það ítarlega skal vikið að því örfáum orðum. Fjárlagafrv. segir miklu meira um fyrirhugaða stefnu ríkisstj. en sú stefnuræða, sem hæstv. forsrh. flutti hér áðan. Þetta fjárlagafrv., sem er annað í röðinni í stjórnartíð núv. ríkisstj., er greinilegt samdráttar- og niðurskurðarfrv., mjög óraunhæft og hlýtur því að taka miklum breytingum í meðför þingsins. Frv. gerir ráð fyrir 21.5% hækkun á rekstrarreikningi ríkissjóðs frá fjárlögum yfirstandandi árs þrátt fyrir þá staðreynd að verðlagshækkanir á árinu 1975 hafa verið um eða yfir 50%. Þessi samdráttur kemur fyrst og fremst niður á framkvæmdaframlögum. Í frv. er gert ráð fyrir að framkvæmdaframlög til framkvæmda, sem ríkið stendur eitt að, hækki um 11% á sama tíma og framkvæmdakostnaður hefur hækkað um 50%. Hér er því um að ræða nær 40% niðurskurð á framkvæmdamagni. Til framkvæmda, sem kostaðar eru af fleiri aðilum ásamt ríkinu, er hækkunin tæplega 16% eða niðurskurður um 34% í raungildi. Fjárfestingarstyrkir til sveitarfélaga eiga samkv. frv. að hækka um 9.6%, þ. e. skerðing um 40% miðað við raungildi. Fjárfestingarstyrkir til einstaklinga og félagasamtaka eiga að lækka - og taki menn nú eftir: lækka samkv. frv. um 4.8% eða skerðast í raungildi um 55%. Ljóst virðist, að fjárveitingar til iðnskóla eiga samkv. frv. að skerðast um 33% miðað við raungildi, fjárveitingar til grunnskóla um 29%, fjárveitingar til sjúkrahúsa og elliheimila um 8%, fjárveitingar til íþróttamannvirkja um 12% og fjárveitingar til hafnarframkvæmda um 17%. Þetta er sú þróttmikla og stórbrotna byggðastefna sem stjórnarsáttmáli hæstv. ríkisstj. lofaði. Og á hverjum haldið þið, góðir tilheyrendur, að þessi niðurskurður bitni fyrst og fremst? Halda menn að hann bitni fyrst og fremst hér á suðvesturhorni landsins þar sem þenslan hefur verið og er mest? Ó, nei. Honum er fyrst og fremst ætlað að bitna á landsbyggðinni, dreifbýlisfólkinu, sem hvað höllustum fæti stendur í varnarbaráttunni gegn Stór-Reykjavíkursvæðinu. Hér er því boðuð í reynd sú andbyggðastefna sem núv. ríkisstj. virðist hafa tileinkað sér. Öllum ætti að vera ljóst, einnig hæstv. ríkisstj. og stuðningsliði hennar, að öll samdráttar- og niðurskurðarstefna hefur alla tíð bitnað harðast á þeim sem síst skyldi, þ. e. á landsbyggðinni. Og ætli það detti nokkrum í hug í raun og veru að á því verði breyting undir handleiðslu núv. ríkisstj? Ég held ekki. Þetta fjárlagafrv. og sú stefna, sem það boðar, hlýtur því að vekja ugg og kvíða í brjóstum þess fólks sem byggir hinar dreifðu byggðir - þess fólks til sjávar og sveita sem háð hefur hvað harðasta lífsbaráttu við hin örðugustu lífsskilyrði til að skapa þann auð sem allt byggist á að dreginn sé í þjóðarbúið. Og það ættu núv. stjórnvöld að gera sér ljóst, að verði áfram haldið þeirri stefnu í byggðamálum sem ráðið hefur í tíð núv. ríkisstj., þá er vissulega vá fyrir dyrum. En það er fleira athyglisvert í fjárlagafrv. en þetta. Frv. boðar greinilega stóraukna skattbyrði, því að aðeins er gert ráð fyrir 25 stiga hækkun skattvísitölu á sama tíma og verðbólga er um eða yfir 50%. Launafólki er því ætlað að bera helming verðbólgunnar í aukinni skattbyrði. Þá gerir frv. ráð fyrir hækkun á söluskatti greiddum ríkissjóði um 2% og hefur ríkisstj. hækkað söluskatt til ríkissjóðs á einu ári um 5 stig, sem þýðir a. m. k. 6 milljarða króna í aukinni skattheimtu til ríkissjóðs í gegnum söluskatt á einu ári. Síðast skal vikið að því atriði frv. sem hlýtur að vekja óskipta athygli manna, en það er lækkun framlaga til almannatrygginga um 2 000 millj. eða 12%. Og það sem furðu hlýtur að vekja, er að ekki er orði að því vikið á hvern hátt breyta eigi löggjöfinni varðandi bótagreiðslur. Á t. d. að lækka elli- eða örorkulífeyri? Á að fella niður tekjutryggingu? Á að láta sjúklinga sjálfa borga sjúkrahúsvist? Hver er eiginlega meiningin með þessu í frv? Hér að framan hefur verið vikið nokkuð að fjárlagafrv. því sem nú liggur fyrir þinginu, því að það segir ykkur, góðir tilheyrendur, í raun miklu meira um stefnu hæstv. ríkisstj. heldur en stefnuræðu hæstv. forsrh. Hér hefur því verið lýst í hnotskurn stefnuræðu hæstv. forsrh. sem hann flutti hér áðan, og hæstv. dómsmrh. sagði ekki nein ný stefnumið í ræðu hæstv. forsrh. Eins og áður hefur verið að vikið var eitt af þeim fyrirheitum sem finna mátti í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. að stórefld skyldi byggðastefna, sem svo er kölluð. Ég hef lagt þann skilning í byggðastefnutalið að með því væri átt við að stuðlað skyldi að því fyrst og fremst að byggja upp þá staði eða landshluta sem verst hafa orðið úti vegna þeirrar öfugþróunar sem átt hefur sér stað með hinum öru fólksflutningum frá dreifbýlinu til þéttbýlisstaðanna á suðvesturhorni landsins. Það virðist greinilegt að núv. hæstv. ríkisstj. og stuðningslið hennar hér á Alþingi er allt annarrar skoðunar, svo sem sást glöggt við endanlega afgreiðslu fyrstu fjárlaga núv. ríkisstj. fyrir árið 1975 og afgreiðslu vegáætlunar á s. l. vori svo og á framkvæmdum, sem ákvarðaðar hafa verið á öðrum sviðum. Bæði við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1975 og vegáætlunar var beitt harkalegum niðurskurðaraðgerðum, ekki hvað síst gagnvart þeim landshlutum sem hvað mest eiga í vök að verjast. Fjárveitingar til mikilvægra málaflokka voru það lágar að í sumum tilvikum var um 50% niðurskurð að ræða miðað við raungildi fjárlaga ársins 1974. Og þessar hungurlúsafjárveitingar til framkvæmda á landsbyggðinni voru rökstuddar af stjórnarliðum með því að það yrði að sporna við frekari þenslu í þjóðfélaginu. En á sama tíma og stjórnarliðar beittu þessari röksemdafærslu til réttlætingar aðförinni að dreifbýlinu samþykktu þeir framkvæmdir upp á hátt á annan tug milljarða króna hér á suðvesturhorni landsins. Nægir þar að nefna Grundartanga-milljarðana, Borgarfjarðarveisluna sem sumir nefna svo og sumir stjórnarliðar hafa lýst yfir opinberlega að þeir hafi ekki kjark til að nefna, og að lokum Miðnesheiðarkompaníið á Keflavíkurflugvelli. Það hlýtur að vera íhugunarefni fyrir ykkur, góðir hlustendur, sem byggið hinar dreifðu byggðir og eigið undir högg að sækja til fjárveitingavaldsins með hversu lítið sem er, hvernig átt getur sér stað að svo frekleg mismunum þegnanna eftir því hvar þeir búa á landinu fær svo sterkan hljómgrunn hér á hv. Alþingi sem raun ber vitni. En þessi mismunun hefur sýnt sig oft í fleiru. Á s. l. vori samþ. ríkisstj. og hennar stuðningslið hér á Alþingi heimild til niðurskurðar á fjárlögum ársins 1975 um allt að 3 500 millj. Niðurskurð í anda þessarar heimildar samþ. svo meiri hl. fjvn. á s. l. sumri, að vísu ekki 3 500 millj., heldur 2 000 millj. kr. Þessi niðurskurður fjárveitinga á fjárlögum ársins 1975 endurspeglar aðförina að dreifbýlinu. Þar má sjá m. a. niðurskurð fjárveitinga til fiskihafna víðs vegar á landinu um 60 millj. kr. á sama tíma og tekin er upp sérstök fyrirgreiðsla til byggingar ferjubryggju í Reykjavíkurhöfn að upphæð 15 millj. kr. í ár, og hefur slíkt aldrei gerst fyrr. Þar má einnig sjá niðurskurð fjárveitinga til heilbrigðismála þar sem fjárveitingar til landshluta eins og Vestfjarða, sem verst er settur hvað heilsugæslu snertir, eru skornir niður um nær 25% og á Norðurlandi vestra um 37%, á sama tíma og fjárveitingar til Reykjavíkur eru skornar niður um aðeins 15%. Það, sem hér hefur verið sagt um byggðamál, ætti að nægja til að sýna fram á hver stefna núv. ríkisstj. og stuðningsliðs hennar er gagnvart dreifbýlinu. Þá voru og undir handarjaðri núv. ríkisstj. gerðar breytingar á skattalögum sem reynst hafa magna svo misréttið í skattbyrði þegnanna, sem var þó ærið fyrir, að nærri stappar uppreisn skattgreiðenda í landinu, og vart verður lengur undan því vikist að gera þær breytingar á skattalögum, sem jafna skattbyrði þegnanna. Um þessar mundir býr verkalýðshreyfingin í landinu sig undir aðgerðir til varnar sínum umbjóðendum. Í þessu sambandi vil ég minna á að í stjórnmálaályktun nýafstaðins flokksstjórnarfundar Samtaka frjálslyndra og vinstri manna segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Flokksstjórnarfundur SFV ályktar að taka beri upp nýja og breytta stefnu í efnahagsog kjaramálum og fjármálum ríkisins til að auka kaupmátt launa og treysta fjárhag ríkisins. Í stað krónutölukapphlaups launa, sem aðeins gerir þá ríku ríkari, verði nú að ráðast á verðbólguna af alefli og gera þá kröfu til hátekjuhópanna í þjóðfélaginu að þeir sýni sanngirni í að minnka það misrétti sem enn á sér stað í þjóðfélagi okkar. Samhliða þessu bendir fundurinn á, að í framkvæmd ættu verðlagsbætur á laun að miðast við krónutölureglu, og ætti það að vera eitt af meginverkefnum í næstu samningsgerð að tryggja verðlagsbætur samkvæmt þeirri reglu. Flokksstjórnarfundurinn bendir enn fremur á að ef áfram verði haldið á sömu braut og verið hefur í kjaramálunum verði ótryggðir lífeyrissjóðir að engu í verðbólgunni. Því verði að tryggja það með raunhæfum hætti að þeir geti þjónað því hlutverki sem þeim var ætlað í fyrstu. Frá því að ríkisstj. tók við völdum hefur átt sér stað stórfelld fjármagnstilfærsla í þjóðfélaginu frá launþegum til atvinnurekenda. Þessi tilfærsla hefur framar öðru og ásamt verðbólgunni stuðlað að því mikla misrétti sem ríkir.“ Undir þetta skal tekið nú í byrjun undirbúnings kjarabaráttu þeirrar sem fram undan er. En nú hefur einnig það gerst að stór hluti fiskveiðiflota landsmanna hefur siglt í höfn í mótmælaskyni við þá kjaraskerðingu sem þeir telja að átt hafi sér stað hjá sjómönnum. Hér er um svo alvarlegt mál að ræða að þess verður að krefjast af hæstv. ríkisstj. að hún finni skjóta lausn þessa vandamáls. Að lokum, herra forseti, skal vikið að því máli, sem ætti eðlilega að bera hæst meðal okkar íslendinga í dag, en það er landhelgismálið. Fyrir einni viku tók gildi 200 sjómílna fiskveiðilögsaga við Ísland. Það er atburður sem ætti að vera öllum íslendingum fagnaðarefni ef allt væri með felldu. Viss drungi eða öllu heldur kvíði hefur hvílt yfir þessum mikilsverða áfanga í landhelgismálinu. Enginn vafi er á því að málstaður okkar íslendinga í landhelgismálinu er miklu sterkari nú en nokkurn tíma áður. Þessi uggur og kvíði ætti því ekki að vera vegna stöðu okkar málstaðar á alþjóðavettvangi, enda er ekki svo. Sá kvíði, sem nú hrjáir íslensku þjóðina í landhelgismálinu, er vegna óttans um að íslensk stjórnvöld láti undan þeim utanaðkomandi þrýstingi sem er um samninga erlendum aðilum til handa um veiðar jafnvel innan 50 mílnanna. Öll framkoma íslensku ríkisstj. varðandi framkvæmd útfærslunnar hefur verið með þeim hætti að þjóðin öll hefur haft það á tilfinningunni að það væri í raun og veru stefna ríkisstj. að semja um veiðiheimildir jafnvel innan 50 mílna markanna. Og það er þessi stefna ríkisstj. sem veldur nú kvíða og ugg meðal íslendinga. Enginn vafi er á því að öll íslenska þjóðin stendur einhuga um þá stefnu að ekki komi til greina samningar um veiðiheimildir, a. m. k. ekki innan 50 mílnanna. Og því fyrr sem ríkisstj. gerir þessa stefnu þjóðarinnar að sinni, því betra. Hafi hæstv. ríkisstj. verið með hugmyndir um samninga innan hinnar nýju fiskveiðilögsögu, þá ættu slíkar hugmyndir að hafa fallið um sjálfar sig eftir að birt var síðasta skýrsla fiskifræðinga við Hafrannsóknastofnunina, en þar kemur fram að verði ekki strax á næsta ári takmarkaður þorskaflinn við 230 þús. tonn eða álíka magn og íslendingar einir hafa aflað, þá sé yfirvofandi hrun þorskstofnsins á Íslandsmiðum. Þessi skýrsla er svo alvarlegs eðlis að stjórnvöld komast ekki hjá því að taka fullt tillit til þeirra sterku aðvarana sem þar koma fram. Við umræður hér á hv. Alþingi s. l. mánudag um landhelgismálið óskaði ég eftir því að sá þingmaður, sem drægi í efa þá fullyrðingu að þjóðin stæði einhuga að baki þeirri afstöðu að ekki komi til greina samningar um veiðiheimildir erlendum aðilum til handa innan 50 mílna fiskveiðilögsögunnar, - að sá þingmaður, ef til væri, léti í sér heyra við þær umræður. Engin slík rödd kom hér fram og mun engan undra það. Einnig var við umræðurnar s. l. mánudag skorað á hæstv. forsrh. sem aðaltalsmann Sjálfstfl. að gefa um það yfirlýsingu, treysti hann sér til, að eins og málum væri nú komið kæmu ekki til greina neinir undanþágusamningar um veiðiheimildir innan 50 mílnanna. Sams konar áskorun var beint til hæstv. dómsmrh. sem formanns Framsfl. Því miður tóku báðir þessir hæstv. ráðherrar þann kostinn að svara ekki og þögðu því þunnu hljóði. Og enn er þagað. Þjóðin er engu nær í þessu máli eftir að hafa hlýtt hér í kvöld á ræður hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh. Hæstv. forsrh. lofaði við umr. hér s. l. mánudag að landhelgisnefnd skyldi kölluð saman til að fjalla um málið. Það hefur ekki verið gert, hvað sem því veldur. Íslenska þjóðin er því enn í vafa um hver stefna hæstv. ríkisstj. er í málinu. En það hlýtur að vera skýlaus krafa þings og þjóðar að fá um það fulla vitneskju hvað hæstv. ríkisstj. hyggst fyrir í þessu lífshagsmunamáli þjóðarinnar. Það er óþolandi að þing og þjóð fái ekki vitneskju um hvað er að gerast í málinu. Í dag hafa staðið yfir viðræður í London milli íslendinga og breta um landhelgismálið. Engin vitneskja liggur fyrir um það, hvernig á málinu hafi verið haldið í þeim viðræðum af hálfu fulltrúa ríkisstj. Þjóðinni er haldið í óvissu. Ég vil vona í lengstu lög að þótt hæstv. ríkisstj. hafi ekki enn sem komið er fengist til opinberlega að gefa yfirlýsingu um hvert hún stefnir í landhelgismálinu, þá hafi hún með sjálfri sér eftir síðustu vitneskju um ástand fiskstofna við landið uppálagt fulltrúum Íslands í London að standa fast á þeirri sameiginlegu kröfu íslendinga allra um hreinar 50 mílur. Herra forseti. Landhelgismálið á að vera sameiningartákn allra íslendinga. Í dag stöndum við líklega á viðkvæmustu tímamótum varðandi landhelgismálið. Ég vil því að lokum ítreka þá áskorun mína til hæstv. ríkisstj. að hún geri nú, þótt seint sé hreint fyrir sínum dyrum og gefi út yfirlýsingu um að ekki komi til greina neinir samningar við breta né vestur-þjóðverja um veiðiheimildir, a. m. k. ekki innan 50 mílnanna. Slík yfirlýsing væri vissulega í anda íslensku þjóðarinnar allrar og mundi létta þeim ugg og kvíða af þjóðinni, sem þrúgað hefur hana um skeið. En fari svo enn að hæstv. ríkisstj. kjósi þögnina, þá verður það ekki skilið á annan veg en þann að hæstv. ríkisstj. sé enn að veita fyrir sér hugmyndum um undanslátt. Þjóðin bíður í ofvæni eftir vitneskju um stefnu hæstv. ríkisstj. í landhelgismálinu. Því fyrr, sem hæstv. ríkisstj. sameinast almenningsálitinu, því betra. Herra forseti. Að lokum þetta. Íslenskar konur, til hamingju með morgundaginn. Ég þakka þeim sem hlýddu. - Góða nótt.

Forseti (Friðjón Þórðarson) : Hv. 5. þm. Vestf., Karvel Pálmason, hefur lokið máli sínu og er fyrri umferð þar með lokið. Hefst þá síðari umferð. Hefur hver þingflokkur 10 mínútur til umráða. Röð flokkanna verður þessi: Framsfl. Alþb., Sjálfstfl., SF og Alþfl. Hæstv. menntmrh., Vilhjálmur Hjálmarsson, talar næstur af hálfu Framsfl.



Herra forseti, góðir hlustendur. Forsrh. hefur í stefnu ræðu reifað stærstu viðfangsefni ríkisstj. á fyrsta starfsári. Fleira er titt. Í menntamrn. er t. d. margt sýslað. Á síðasta Alþ. voru sett lög um tónlistarfræðslu, um launasjóð rithöfunda, húsfriðunarsjóð, leiklistarskóla og hússtjórnarfræðslu. Frv. um bókasöfn, leiklistarstarfsemi, þjóðleikhús, breytingu á háskólalögunum og lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna verða meðal þeirra sem fram koma á fyrra fallinn í vetur. Endurskoðun laga um iðnfræðslu, viðskiptamenntun, Myndlista- og handíðaskóla og fleiri þætti skólalöggjafarinnar er nú í gangi, og vinnuhópur innan rn. hefur fyrir nokkru hafið undirbúning að heildarendurskoðun framhaldsskólastigsins. Á grunnskólastiginu er stöðugt unnið að endurskoðun og endurnýjun námsefnis og sett hefur verið af stað námsskrárgerð iðnfræðslunnar. Jafnframt er unnið að samræmingu og þar með eflingu verkkennslu á ýmsum stöðum á landinu. Skipulagning sérkennslunnar er undirbúin, Höfðaskólinn hefur fengið nýtt húsnæði í Fossvogi, og hafist hefur verið handa um aðgerðir á þessu sviði utan Reykjavíkur. Tilfinnanlegur skortur er á sérhæfðu fólki, en það stendur til bóta því að allmargir kennarar eru í framhaldsnámi á þessu sviði. Þrátt fyrir aukið aðhald og beinan niðurskurð í fjárl. hefur í ár verið byrjað á nokkrum skólamannvirkjum og auðvitað haldið áfram byggingu annarra. En hér er of langt upp að telja, því að fjölmörg verkefni eru ætíð í vinnslu, sum seinunnin langtímaviðfangsefni. En mér ber að þakka umburðarlyndi og atbeina fjölda fólks, sem starfar að skólamálum, listum, íþróttamálum og skyldum verkefnum. Menntamálin eru umfangsmikil og þykja enda rúmfrek í fjárl. í hagtölum ágústmánaðar segir þó að íslendingar verji til menntamála 4.30% af þjóðarframleiðsíu á sama tíma og norðmenn nota 5.90%. Þegar að þrengir er gjarnan horft eftir möguleikum til sparnaðar á stærstu fjárlagaliðunum. Á sumum sviðum þessa málaflokks er erfitt að spara án tjóns. Svo er t. d. um aðstoð vegna barna með sérþarfir og ýmsa þætti verkmenntunar sem þurfa örvunar. En menntmrn. mun á skipulegan hátt leita leiða til aðhalds og aukinnar hagkvæmni í menntakerfinu og væntir góðs samstarfs við alla þá sem þar eiga hlut að máli. Hv. þm. Ragnar Arnalds reyndi áðan að nýta sér til framdráttar versnandi viðskiptakjör íslendinga og margháttaða aðsteðjandi erfiðleika. Það er í samræmi við skrif flokksblaðsins, sem í gær sagði frá mótmælum hagsmunahópa undir 15 stórfyrirsögnum! Já, skáldin klökkna af innvortis ánægju yfir öllum þessum hörmum sem er svo gott að yrkja um, sagði Tómas Guðmundsson fyrrum. Hv. þm. minntist á Byggðasjóð. Framlag ríkissjóðs til Byggðasjóðs árin 1975 og 1976 munu nema rétt um tveim milljörðum samkv. stjórnarsáttmálanum og er þar mikil hækkun á ferðinni. Hv. þm. fordæmdi gengislækkun þessarar stjórnar, en hafði sjálfur samþ. sams konar aðgerð skömmu áður. Hann fordæmdi og hækkun á opinberri þjónustu án þess að sýna minnsta lít á að benda á aðrar tekjur fyrir þjónustustofnanirnar. Úrræði hv. þm. voru, að slepptum öllum umbúðum, breyting þeirra skattalaga, sem hann sjálfur hafði sett fyrir skemmstu. Fyrir það á svo að auka kaupmáttinn, styrkja atvinnureksturinn og halda uppi dampi í framkvæmdum og framlögum til félagsmála. Þetta er ekki traustvekjandi. Hv. þm. Benedikt Gröndal sýndi að vísu meiri viðleitni til málefnalegs flutnings, en skýst þótt skýrir séu. Þm. var ekki fyrr búinn að hnykkja á nauðsyn greiðsluhallalauss ríkisbúskapar heldur en hann gat þess að flokkur hans hefði að sjálfsögðu verið andvígur 12% vörugjaldinu. Og rétt á eftir greindi hv. þm. svo frá ýmsum kostum slíkrar skattheimtu. Þetta er nú ekki heldur björgulegt! Nei, sannleikurinn er sá, að málflutningur stjórnarandstæðinga í efnahagsmálum og alveg sérstaklega varðandi ríkisfjármálin einkennast af því að það er mælt með hverri útgjaldahækkun og gegn sérhverri hækkun gjalda og tekjuöflun fást þeir aldrei til að ræða í alvöru. Því miður eru hv. stjórnarandstæðingar ekki sérlega líklegir til afreka í baráttu við aðsteðjandi vanda í efnahagsmálum. Er illt til þess að vita, því að nú er vissulega full þörf samstöðu og og við skulum vona að „Eyjólfur hressist“. Rúmt ár er nú liðið frá stjórnarskiptum. Ríkisstj. tók við góðu búi að því leyti að landsmenn höfðu eignast afkastamikil atvinnutæki og allir höfðu nóg að gera. Hins vegar höfðu viðskiptakjör þjóðarinnar versnað stórkostlega á síðustu missirum fráfarandi stjórnar, og þjóðhátíðarárið skilaði hallarekstri hjá ríkissjóði og ríkisstofnunum og mörgum sveitarfélögum. Gjaldeyrisstaðan hafði versnað um 15 milljarða á árinu og engin batamerki voru sjáanleg í utanríkisversluninni. Verðbólguvöxturinn sló þá öll met. Þannig var staðan um og upp úr stjórnarskiptunum, þegar leið að árslokum 1974. Ríkisstj. hefur unnið að landhelgismálinu í samræmi við ákvæði stjórnarsáttmálans. Jafnframt hefur meginverkefnið verið efnahagsvandinn, eins og fram hefur komið í máli þeirra ráðh. sem talað hafa á undan mér. Og ég hef þegar drepið á örfáa þætti menntamála. Hér er þó vissulega á fleira að líta ef myndin á ekki að skekkjast. Á þessu ári hefur verið unnið markvisst að merkum og víða stórum framkvæmdum á sviði atvinnumála, orkumála og margvíslegrar þjónustu. Nýbyggingum og endurbótum á vinnslustöðvum landbúnaðar og sjávarútvegs er haldið áfram víðs vegar um land og þáttur iðnaðar í þjóðarbúskapnum fer vaxandi. Orkumálin hafa notið forgangs, eins og kunnugt er, vegna gjaldeyrissparandi áhrifa nýrra vatnsog varmaorkuveitna. Hefur reynst unnt að halda þar uppi framkvæmdum eins og mannafli hefur hrokkið til. Íbúðabyggingar hafa þrátt fyrir allt verið miklar á árinu. Landhelgisgæslan hefur fengið nýtt skip, og unnið hefur verið að skólabyggingum, vegagerð, heilbrigðismannvirkjum og öðrum bráðnauðsynlegum opinberum framkvæmdum, eftir því sem laust vinnuafl hefur hrokkið til og að sumra dómi vel það, því að auðvitað eru það framleiðslustörfin og þar með sjálf verðmætaöflunin sem alltaf verður að koma í fremstu röð, hafa forgang. Nauðsynlegt er að hafa þetta í huga jafnframt öðru þegar meta skal stöðuna eins og hún er nú og svo störf ríkisstj. Og þegar erfiðleikar steðja að, þá má ekki missa sjónar á björtu hliðunum, vinningunum, því að á slíkum tímum snýst taflið kannske einmitt um það að halda þeim. Á því sviði eigum við að verja afkomu einstaklings og samfélags, framhald þeirrar umbótastarfsemi, sem fram hefur farið í þessu landi í heila öld og efnahagslegt sjálfstæði. Þetta á okkur að vera kleift þrátt fyrir allt, því að um margt eru Íslendingar vel í stakk búnir til þess að bjarga sér. En það tekst ekki nema þjóðin í senn beiti harðfylgi við alla aðdrætti í þjóðarbúið og gæti hófs um meðferð aflafjárins. Umfram þessi töluðu orð ætla ég ekki að ræða um sparnað og aðhald í íslensku verðbólguþjóðfélagi, enda kvað það ekki vera smekklegt að nefna snöru í hengds manns húsi. Ég vil þó að lokum, góðir hlustendur, bera fram örfá aðvörunarorð. Stórfelldur hallarekstur ríkissjóðs, 30–40 milljarða viðskiptahalli á tveimur árum, samróma spár vísindamanna um hrun þorskstofnsins með sömu sókn og nú eru sem aðvörunarmerki á erfiðri leið. Harðar kröfur velflestra hagsmunahópa um stórbætt kjör þeim til handa breyta þessum aðvörunarmerkjum í uggvænleg tákn um aðsteðjandi hættu. Efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar er einn af hyrningarsteinum stjórnarfarslegs sjálfstæðis. „Ef fjörið glatast við Festarklett er fjötranna skammt að bíða.“ Og hér er að fleiru að hyggja. Íslendingar setja sér lög samkvæmt stjórnarskrá sinni, með þingbundnum hætti, breyta þeim og setja ný þegar löglega kjörnu Alþingi býður svo við að horfa. Til Alþingis er kosið á fjögurra ára fresti og veltur á ýmsu um valdahlutföllin þar. Framkvæmdavaldið er og skipað samkv. stjórnarskrá. Ég sé ástæðu til þess að rifja þetta upp hér og nú - og vísa þá jafnframt til þúsund ára gamallar umsagnar: „Svo líst mér sem málum vorum sé komið í ónýtt efni ef vér eigi skulum hafa ein lög allir. En ef sundurskipt er lögunum, þá mun sundurskipt friðinum og mun eigi mega við það búa.“ Herra forseti, góðir hlustendur. Enn eiga íslendingar leikinn. Enn höfum við haft nóg að starfa og raunar staðið í stórræðum við aðdrætti og uppbyggingu í okkar stóra og góða landi á meðan margar nálægar þjóðir hafa strítt við bölvald allrar alþýðu, atvinnuleysið. Við skulum leggja metnað okkar í það að halda þessu forskoti. - Góða nótt.



Herra forseti, góðir hlustendur. Þrátt fyrir um það bil 15 þús. millj. kr. aukna skattheimtu ríkissjóðs á þessu ári, þ. e. um 75 þús. kr. meiri skattheimtu á hvert einasta mannsbarn í landinu en á árinu 1974, bendir allt til þess að halli verði á rekstri ríkissjóðs í ár. Afleiðingunum af því dæmalausa stjórnleysi í ríkisfjármálum, sem almenningur hefur hneykslast svo mjög á undanfarið, hefur verið mætt með síauknum yfirdrætti ríkissjóðs og ríkisstofnana við Seðlabankann. Þessi yfirdráttur hefur hækkað um nær 5 þús. millj. kr. frá því í lok ágúst í fyrra. Eingöngu nýprentaðir lánsseðlar hafa komið í veg fyrir fjárþrot ríkissjóðs þrátt fyrir hina gífurlega auknu skattheimtu. Á hliðstæðan hátt hefur svo stjórnlausri gjaldeyrisnotkun verið haldið uppi heildsölum til dýrðar með óhemjulegum erlendum lántökum, svo gegndarlausum, að hæstv. forsrh. var að enda við að tilkynna hér áðan að samkv. hans stefnumarki yrðu erlendar skuldir íslendinga komnar upp í 50% þjóðarframleiðslunnar innan 5 ára og greiðslubyrði vaxta og afborgana um 1/5 hluti árlegra gjaldeyristekna, enda hefur fjármálastjórnin verið slík að á þessu ári svara erlendar lántökur til nærri 40% af þeirri upphæð sem þjóðin fær fyrir allan útflutning sinn. Þessi stórfellda skuldasöfnun ríkisins og ríkisstofnana innanlands og utan veldur því að einungis vaxtakostnaður þessara aðila mun á næsta ári nema yfir 4000 millj. kr. og hækkar um 67% á einu ári. Þetta eru staðreyndirnar um úrræði hægri stjórnarinnar í efnahagsmálum sem rétt er að minnast þegar hugleitt er upphaf leiðara Morgunblaðsins 1. þm. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Nægilega langt er nú liðið á þetta ár til þess að menn geta gert sér í hugarlund hvaða árangri núv. ríkisstj. hefur náð í viðureign sinni við efnahagsvandann“. Það, sem ég rakti áðan í fáum orðum, er helsti árangur og afrek þeirra manna sem öll vandamál þóttust geta leyst fyrir síðustu kosningar, en afleiðingin er stórrýrður kaupmáttur launa og stóraukin verðbólga. Allan fyrri hluta ársins 1974, þegar aðalholskeflur erlendra verðhækkana riðu yfir, var enginn þingmeirihl. fyrir hendi á Alþ. og þáv. stjórnarandstöðuflokkar neituðu að svo mikið sem ræða um úrræði í efnahagsmálum, þrátt fyrir að þá væri ríkisstj. án valds, án þingmeirihl., en s. l. 14 mánuði hafi farið með völd ríkisstj. sem styðst við meirihlutaafl 42 þm. af 60, hefur verðbólgan verið 1/4 meiri fyrsta ár hægri stjórnarinnar en á þeim tíma þegar enginn þingmeirihl. var fyrir hendi í landinu og þáv, ríkisstj. af þeim sökum vanmegnug að taka á málum. Íslenskt launafólk hefur s. l. ár upplifað stórfelldasta verðbólguskeið sem þekkst hefur hér á landi, verðbólgu sem að hluta á rætur í hækkun verðlags erlendis, í þeim kreppuflogum sem almennt hrjá hinn kapítalíska heim, þar sem gróðakapphlaup auðhyggjunnar markar efnahagslífið og ógnar ætíð afkomu og atvinnuöryggi þeirra sem standa undir öllum gróðanum með vinnu sinni. Við þennan hluta verðbólgunnar bætast síðan áhrifin af efnahagsráðstöfunum hægri stjórnarinnar sem hafa verkað sem olía á eld, þ. e. a. s. áhrif tveggja gengislækkana, vaxtahækkana og stórhækkunar skatta á selda vöru og þjónustu. Afleiðingarnar eru þær að fólk með almennar launatekjur eyðir nú sívaxandi hluta og barnafólk langstærstum hluta launa sinna í matvörubúðunum. En samtímis á sér stað stórkostleg eignaröskun meðal þjóðarinnar, því að nú eru gósentímar fyrir þá sem eiga aðgang að lánafé og keppast við að fjárfesta í von og vissu um verðbólgugróða þegar lánin verða að engu, en byggingar og atvinnutæki margfaldast í verði. Og nú, þegar ráðstafanir hægri stjórnarinnar stórauka þann vanda sem við er að etja vegna versnandi viðskiptakjara og gjaldeyrisskorts af þeim sökum, koma ráðh. einn af öðrum og hefja áminningarnar um að hér búi ein þjóð og allir séu í sama báti, þess vegna verði launþegar umyrðalaust að sætta sig við síversnandi lífskjör, Þjóðin hefur lifað um efni fram, um 12% í fyrra og 10% í ár, sagði Ólafur Jóhannesson í ræðu 1. okt. s. l. Og það fer ekki milli mála hverjir það eru, sem formaður Framsfl. telur að hafi lifað um efni fram og beri sökina á því að þjóðin eyðir meiri gjaldeyri en hún aflar því að í sömu ræðu hans kom fram að til að draga úr gjaldeyriseyðslunni hefðu lífskjör launþega verið rýrð verulega. Hins vegar gat formaður Framsfl. þess einnig í sömu ræðu að hagur venslunarinnar hefði batnað á þessu ári. Það liggur þannig ljóst fyrir, að ráðh. Sjálfstfl. og Framsfl. telja að launafólk hafi lifað um efni fram, en kaupmenn verið vanhaldnir, og úr hvoru tveggja er ríkisstj. að bæta á markvissan og árangursríkan hátt. Nei, það býr ekki ein þjóð í þessu landi, og það hefur blasað skýrt við almenningi að reyni þeir, sem afla verðmætanna í þjóðarbúið, að komast hjá tekjuskerðingu, þá leggur slík hægri stjórn sem nú situr áhyggjur af gjaldeyrisvandræðum til hliðar til að geta komið kjaraskerðingunni fram og tryggt að það séu launastéttirnar sem greiði reikninginn fyrir óðaverðbólguna og óstjórnina í efnahagsmálum. Í tvo og hálfan mánuð voru stóru skuttogararnir, afkastamestu framleiðslutæki þjóðarinnar, bundnir við bryggju í von um að sjómenn gæfust upp. Of lengi hefur íslenskt alþýðufólk umborið þá þjóðfélagsskipan að nokkur útvalina hluti þeirrar þjóðar, sem sagt er að, sé í einum báti, eigi meginhluta atvinnutækjanna sem hafa orðið til fyrir vinnu launafólks. Þessi hópur fjármálavaldsins„ sem lánveitingar úr opinberum sjóðum og bönkum hafa gert að stóreignamönnum, eykur sífellt eignir sínar og þá hvað mest þegar harðast er kreppt að lífskjörum almennings, og þeir lifa gósentíma núna. Eignatilfærsla til þessara brjóstmylkinga lánakerfisins er örust einmitt þegar talsmenn þeirra setja sig í hvað hátíðlegastar stellingar á Alþ. og áminna það fólk, sem fær 300 kr. í tímakaup, að við séum ein þjóð og öll í sama báti. Nú verði hógværðin, að ríkja hjá því fólki sem notar mestan hluta launa sinna í matvörubúðunum. Nú verði almenningur að skilja að með því að fallast á að dregið sé úr kaupmætti launa hans, þá sólundi hann þeim mun minni gjaldeyri. Gjaldeyririnn verður nefnilega að vera til handa þeim sem eiga peninga og hafa aðgang að bönkum og sparisjóðum til fjárfestingar, og það er að dómi íhalds og Framsóknar óþolandi að setja nokkrar hömlur á hvernig þeir nota hann, t. d. til að byggja jafn bráðnauðsynlega byggingu og hið nýja skrauthýsi ESSO við Suðurlandsbraut. Það er því ekki að undra að t. d. ýmsir framsóknarmenn í Hafnarfirði spyrja jafnvel í dag: Hvers vegna finnst framsóknarforustunni meiri þörf á að skerða lífskjör almennings til að draga úr gjaldeyrisnotkun en að stjórna notkuninni þegar harðnar á dalnum, t. d. með því að fresta því að byggja eitt bankastórhýsið enn í Hafnarfirði, nú yfir Samvinnubankann? Það mun reynast erfitt að telja launafólki, þjóðinni í bátnum, trú um að það sé nokkuð á sig leggjandi til að viðhalda og tryggja þá stefnu íhalds og Framsóknar um notkun gjaldeyris þjóðarinnar að þar skuli einungis ráða frumstæðustu gróðaspekúlasjónir innflytjenda, einberir hagsmunir gróðaspekúlanta sem í ofanálag búa við svo hagkvæma skattalöggjöf að sjálfur gróðinn, eignamyndunin, er rök fyrir því að þeir skuli vera skattfrjálsir. Og nú er svo komið að sjómenn um allt land hafa fengið nóg af því að afla gjaldeyris í þessa vitleysishít við sírýrnandi lífskjör. Þeir hafa siglt fiskiskipunum til hafnar, eins og þeir hafa áður þurft að gera í stjórnartíð hægri ríkisstj. þegar kjör þeirra, sem afla gjaldeyrisins, eru einskis metin, en hinum hampað, sem gína yfir gjaldeyrinum í gróðaskyni. Nei, það býr ekki ein þjóð í þess landi. Og þessa dagana verður ýmsum námsmönnum það ljósara en áður, þegar ríkisstj, er nú með stórminnkun raungildis framlags til lánasjóðs þeirra að gera tilraun til að stíga til baka þau skref sem áður hafa verið stigin fram á við í þá átt að tryggja að fjárhagur nemenda ráði ekki úrslitum um tækifæri þeirra til framhaldsnáms. Nei, það býr ekki ein þjóð í þessu landi, þar sem nokkrir útvaldir eiga ekki aðeins meginhluta atvinnutækjanna, heldur sjálf náttúruöflin og geta selt samborgurum sínum í heilum byggðarlögum afnot af varma í iðrum jarðar eftir að honum hefur verið náð upp á yfirborðið eingöngu fyrir opinber framlög. Og væri það ekki fyrir skort á tæknibúnaði, þá seldu þessir einkagróðadýrkendur og náttúruauðlindaeigendur almenningi andrúmsloftið, almenningi andrúmsloftið. Þjóðfélagsskipunin með forréttindi einkagróðans fram yfir hagsmuni almennings býður a. m. k. upp á það. Valdi náttúruöflin hins vegar eignaskaða, þá er skaðinn þjóðarinnar allrar eins og vera ber. Það er einkenni þeirrar þjóðfélagsskipunar, sem alþýða landsins hefur of lengi umborið, að áföllin eru almennings, en arðurinn er útvalinna. Samskipti hægri ríkisstj. við verkalýðssamtökin hafa verið slík, að jafnvel þegar svo er látið líta út að verið sé að semja um hagsbætur verða þær í framkvæmd ríkisstj. ein kjaraskerðingin til viðbótar. Samið var um 2000 millj. kr. lækkun beinna skatta. Þessa samninga sveik ríkisstj. með nýju 12% vörugjaldi, en því var harðneitað að um endurheimt skattalækkunarinnar væri að ræða þar sem þessi skattheimta stæði aðeins til n. k. áramóta og þess getið í leiðinni að brýnustu nauðsynjavöru væri hlíft. Þau svik og prettir, sem Alþýðusamband Íslands var beitt með nýrri skattheimtu í kjölfar samninga um lækkun beinna skatta, eru nú staðfest með fjárlagafrv., þar sem gert er ráð fyrir að launþegar verði nú að kaupa sig undan vörugjaldinu á næsta ári með því að Viðlagasjóðsgjald, tvö söluskattsstig falli í ríkissjóð og niðurgreiðslur á verði brýnustu lífsnauðsynja lækki um 1/4. Viðlagasjóðsgjald, sem átti að falla niður eftir áramót samkv. lögum og notað var til að greiða skakkaföll af náttúruhamförum, heimtar ríkisstj. nú til að greiða skakkaföllin af óstjórninni í ríkisfjármálum. Fjáröfluninni með vörugjaldinu, sem átti aðeins að mæta halla á ríkissjóði í ár, var þó á þann veg háttað að sneitt var hjá brýnustu neysluvörum almennings. Nú eru hins vegar valdar sérstaklega þær vörur sem hvað mestu skipta í heimilisrekstrinum. Þessi lækkun niðurgreiðslna þýðir að í einu stökki mun mjólk hækka um 10 kr. hver lítri, dilkakjöt hækka um 50–60 kr. kg og smjör mun hækka um 120 kr. kg. Á máli forsrh. hér áðan heitir þetta betri samsvörun milli vöruverðs og kostnaðar: Barnafjölskyldur og lífeyrisþegar munu betur en allir aðrir skilja, hvað þessar aðgerðir ríkisstj. íhalds og Framsóknar þýða í raun, í daglegri baráttu fyrir því að láta endana ná saman í heimilisrekstrinum. Orðalag hæstv. forsrh. sýnir að þjóðin eina og óskipta talar ekki einu sinni sama tungumál. Ríkisstj., sem þannig stendur að efndum á samningum við verkalýðshreyfinguna um kjarabætur og snýst í sérstaká árás á kjör barnafjölskyldna og lífeyrisþega, mun vissulega ekki geta vænst þess að samtök launafólks semji sérstaklega við hana um viðvarandi kjaraskerðingu og jafnframt áframhaldandi stjórnleysi í innflutningi og gjaldeyrismálum í þágu braskaranna eins og nú er farið fram á. - Góða nótt.

Lárus Jónsson : Herra forseti: Gott kvöld, góðir hlustendur. Hv. þm. Geir Gunnarsson, sem hér var að ljúka máli sínu, virðist vera mjög ólukkulegur yfir því fjárlagafrv. sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt fyrir Alþ. Þessi hv. þm. var formaður fjvn. Alþ. þegar flokksbræður hans voru í ríkisstj., og hann ætti að vita betur, hvað í raun felst í þessu frv., en fram kom í hans ræðu. En fjárlög þrefölduðust í hans tíð sem formanns fjvn. Í fyrsta sinn um langan aldur hefur ríkisstj. tekið þó ákvörðun að leita samþykkis Alþ. um að afnema sjálfvirka löggjöf og reglur í því skyni að færa niður ríkisútgjöld um tæplega 5 þús. millj. kr. frá því sem verið hefði með óbreyttum lögum og lækka þannig heildarskattálögur á almenning um sömu upphæð, tæplega 5 þús. millj. Þá felst í frv. ákvörðun ríkisstj: um niðurfellingu 12% vörugjalds og lækkun tolla sem létta mun að auki 4000 millj. kr. álögum af almenningi á næsta ári, þótt skylt sé að geta þess að á móti þeirri upphæð kemur nokkur lækkun á niðurgreiðslu landbúnaðarafurða sem mun muna heimilin um 1400–1450 millj kr. á næsta ári. Við þær geigvænlegu aðstæður; sem nú ríkja í efnahagsmálum þjóðarinnar, er með þessu frv. stefnt að því að koma í veg fyrir óviðráðanlega sjálfvirka útþenslu ríkiskerfisins. Stefnt er að stórfelldri niðurfærslu álaga á almenning, auknu viðnámi gegn verðbólgu og meira jafnvægi í ríkisbúskapnum. Þetta er óumflýjanleg nauðsyn, eins og nú er ástatt í þjóðarbúskapnum. Það gefur auga leið, að slík stórfelld niðurfærsla ríkisútgjalda mun kosta ýmsar fórnir. Dylgjum, m. a. frá hv: þm. Ragnari Arnalds, um að með þessum till. sé ráðist sérstaklega að öldruðum og öryrkjum, vísa ég til föðurhúsanna. Þetta mál kemur auðvitað síðar til kasta Alþ. og væri smekklegra af hv. þm. að sjá fyrst till. í þeim efnum, áður en hann fer að dylgja með slíkt. Á hinn bóginn efast ég ekki um að mikið fjármagn rennur úr tryggingum til ýmissa sem ekki þurfa á því að halda og hægt er að nýta fjármagnið mun betur fyrir þá sem þess þurfa þrátt fyrir þá niðurfærslu sem stefnt er að í fjárlagafrv. Annars er það mikið hól fyrir hæstv. fjmrh. og ríkisstj. hvernig fjárlagafrv. fer í taugarnar á hv. stjórnarandstæðingum. Hv. þm. Karvel Pálmason fór mikinn þegar hann talaði hér um byggðamál. Þessi hv. þm. gleymdi að geta þess að sú ríkisstj., sem hann og hans flokkur báru ábyrgð á, varði úr ríkissjóði til Byggðasj6ðs 153 millj. kr. á fjárl. 1974 þrátt fyrir það góðæri sem þá ríkti þegar þau fjárlög voru afgreidd. Nú er ætlunin að verja til Byggðasjóðs 1123 millj. kr. þrátt fyrir núverandi þrengingar. Honum láðist að rifja upp hvernig viðskilnaður þessarar ríkisstj. hans var í raforkumálum landsbyggðarinnar og að sú ríkisstj. tók úr höndum sveitarfélaga margvísleg verkefni og þrengdi kost þeirra til tekjuöflunar undir forustu Hannibals Valdimarssonar, guðföður þessa hv. þm. hér á Alþ. Nú er stefnt að því að fá sveitarfélögunum meiri tekjustofna og verkefni. Hitt er svo annað mál, að í þessari þröngu stöðu, sem þjóðarbúið er nú í í efnahagsmálum, þá verða margar nauðsynlegar framkvæmdir úti um land að bíða betri tíma. Það skal játað í fullri hreinskilni að slíkt er óumflýjanlegt við núverandi aðstæður, og í því held ég að fólk muni hafa fullan skilning, miklu fremur en nú sé unnt að gera allt fyrir alla, eins og hv. þm. virtust vilja vera láta. Margir stjórnarandstæðingar hafa rætt hér um kjaramálin og hv. þm. Ragnar Arnalds sérstaklega með talnablekkingum í því efni. Við málflutning hans og fleiri er einkum tvennt að athuga. Í fyrsta lagi fóru febrúarkjarasamningarnir 1974, sem flestir miða kaupmáttarrýrnunina við, langt fram úr getu atvinnuveganna og þjóðarbúsins, jafnvel við þau ótrúlega hagstæðu viðskiptakjör sem menn miðuðu þá við. Launþegar öðluðust því aldrei þennan kaupmátt í raun sem þó er miðað við. Hann var alla tíð falskur. Þetta viðurkenndi fyrrv. ríkisstj., sem formaður Alþ.b. studdi, með því að taka kaupgreiðsluvísítöluna úr sambandi með lögum og leggja fram frv. um víðtækar efnahagsráðstafanir í maí, aðeins tveimur mánuðum eftir kjarasamningana. Í öðru lagi hafa viðskiptakjör þjóðarinnar versnað svo mjög síðan þessir kjarasamningar voru gerðir að slíkt hefur ekki gerst á jafnskömmum tíma frá því að þjóðin hlaut sjálfstæði. Þessi viðskiptakjararýrnun hefur svo gífurleg áhrif á kjör allrar þjóðarinnar og hvers og eins þjóðfélagsþegns að varlega áætlað hefði þjóðin haft 10 þús. millj. kr. meira til skipta á þessu ári eða tæplega 50 þús. kr. á hvert mannsbarn ef við byggðum við hliðstætt hlutfall á innflutningsverðlagi og verði útflutnings okkar og við gerðum í ársbyrjun 1974. Slíkur talnaleikur hv. þm. Ragnars Arnalds og fleiri, sem byggir bæði á óraunhæfum og fölskum kaupmætti frá því í febr. 1974 og ekki tekur með í reikninginn að neinu marki þá óviðráðanlegu kjaraskerðingu sem þjóðin öll hefur orðið fyrir vegna þessarar stórfelldu viðskiptakjararýrnunar, er auðvitað út í hött og að engu hafandi. Á þeim fáu mínútum, sem mér gefast í þessum umr., læt ég hjá líða að fara fleiri orðum um málflutning hv. stjórnarandstæðinga þótt ærin tilefni hafi gefist til. Íslendingar. Mikið alvöruástand er nú í efnahagsmálum þjóðarinnar sem ógnar sjálfu fjárhagslegu sjálfstæði hennar. Yfir okkur hafa skollið á fyrra ári og yfirstandandi ári mestu og sneggstu utanaðkomandi efnahagserfiðleikar frá því að þjóðin öðlaðist sjálfstæði. Þessi viðskiptakjaraáföll, þ. e. a. s. stórhækkað verð á innfluttum nauðsynjum okkar í erlendri mynt, en lækkun á útflutningsafurðum okkar, komu í kjölfar mikillar eyðslu umfram getu á mestu góðærum í sögu þjóðarinnar. Við lifðum um efni fram í góðærinu og höfum fram til þessa neitað að laga okkur nægilega að hinum snöggu umskiptum til hins verra nú á örðugleikaárunum. Viðskiptahalli okkar við útlönd var gífurlegur og er enn þá of mikill. Við eigum engan gjaldeyrisvarasjóð upp á að hlaupa, eins og við áttum 1971, og óhóflegar lántökur erlendis til þess að leysa vandann í utanríkisviðskiptum okkar eru útilokaðar, enda augljóslega gálgafrestur þótt fáanlegar væru. Þrátt fyrir þessa geigvænlegu utanaðkomandi erfiðleika, sem við er að etja, hefur margt áunnist í stjórn efnahagsmála og annarra framfaramála á því rúma ári sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur setið að völdum. Þar má til nefna nokkur mikilvæg atriði. Íslensk fiskveiðilögsaga hefur verið færð út í 200 mílur. Tekist hefur að tryggja afkomu atvinnuveganna, afstýra allsherjarátökum á vinnumarkaði og halda uppi fullri atvinnu og þróttmiklum framkvæmdum hvaðanæva um landið, sérstaklega í orkumálum, sem ekki var vanþörf á, eins og ástand þeirra mála var orðið við stjórnarskiptin. Og verð ég að segja í því sambandi að orð hv. þm. Benedikts Gröndals, sem hann viðhafði hér áðan um Kröfluvirkjun, voru hálfnöturleg í garð norðlendinga, miðað við ástand sem þar er í raforkumálum. En þótt ýmislegt hafi áunnist sígur enn, í hreinskilni sagt, ýmislegt á ógæfuhlið, sumt sem ekki verður við ráðið, en annað sem unnt væri við að ráða hér heima fyrir, ef allir legðust á eitt. Útflutningsatvinnuvegirnir berjast í bökkum vegna markaðsörðugleika og innlendra kostnaðarhækkana. Verðbólgan er enn þá geigvænleg þótt hægt hafi á henni síðustu mánuði. Gjaldeyrisstaðan er í hættu, ekki síst vegna mikillar tvísýnu í alþjóðlegum efnahagsmálum og þar með markaðsmálum okkar. Það er því ekki einungis alvarlegt ástand nú í efnahagsmálum okkar. Horfurnar eru því miður ekki slíkar að óvænt höpp muni væntanlega falla okkur í skaut á næstunni, þvert á móti. En sé þessi mynd sönn sem ég hef dregið upp hér af ástandi og horfum efnahagsmálanna og hv. stjórnarandstæðingar dregið enn þá dekkri og skrumskældari litum, - sé hún sönn, sem ég hygg raunar að allir hugsandi íslendingar viti, þá er spurningin þessi: Gefur þetta alvarlega ástand efnahagsmálanna tilefni til þess að einstakir launþegahópar, alþm., sveitarstjórnarmenn, raunar allir íslenskir þjóðfélagsþegnar, geri ýtrustu auknar fjárhagskröfur til þjóðfélagsins? Eigum við þm. að krefjast meiri framkvæmda hver í sínu kjördæmi en nokkru sinni fyrr? Eiga launþegahópar að krefjast, jafnvel með ólögmætum hætti, hækkaðra launa í krónutölu? Eigum við enn einu sinni að krefjast meira í hlut hvers og eins en fyrir er til að skipta? Í sannleika sagt bjóst ég við að fáum blandaðist hugur um svarið við þessari spurningu að fenginni biturri reynslu. Þau alvarlegu tíðindi hafa hins vegar gerst að nokkrir starfshópar hafa einmitt nú sett fram auknar kröfur sínar með þeim hætti að hóta ýmist eða beinlínis brjóta í því skyni íslensk lög. Hér er auðvitað um afskaplega alvarlegt mál að ræða, ekki síður alvarlegt en sjálft efnahagsástandið. Ég ræði það ekki frekar að sinni, en varpa fram þeirri spurningu: Hvað vilja menn láta koma í staðinn fyrir lög og rétt á Íslandi, ef ekki er unnt að virða lög og rétt, með hvers konar valdi á að stjórna þessu landi? Þegar svo alvarlega árar í efnahagsmálum sem nú er, er einungis um eina leið að ræða í stjórn þjóðarbúskaparins. Spyrna verður við fótum í eyðslu, leggja aukna kröfugerð á hilluna, stilla framkvæmdum, ríkisútgjöldum og skattheimtu á almenning í hóf, treysta gjaldeyrisstöðuna og draga úr verðbólgu, þannig að afkoma atvinnuveganna verði tryggð og þar með full atvinna í landinu. Að þessu stefnir hæstv. núv. ríkisstj„ m. a. með því fjárlagafrv. sem lagt var fram í upphafi þessa þings, og að þessu verður einnig stefnt með margvíslegri annarri löggjöf. Þessi stefna er sjálfsagt ekki að öllu leyti vinsæl, en hún er þjóðarnauðsyn eins og nú er ástatt, og ég er þess fullviss að þm. stjórnarfokkanna á Alþ. muni standa fast að baki ríkisstj. í því að koma fram þeirri lífsnauðsynlegu stefnu sem beinist að úrlausn vandans og leggur grunn að áframhandandi framförum í landinu. - Góða nótt.



Herra forseti, góðir íslendingar. Síðustu áratugi hefur framfarasókn þjóðarinnar verði mótuð af þremur meginhugsjónum: hugsjóninni um stjórnarfarslegt og efnahagslegt sjálfstæði, hugsjóninni um alhliða eflingu byggðar í öllum landshlutum, hugsjóninni um jöfn kjör og afkomuöryggi. Þessar hugsjónir hafa verið drifkraftur alls hins besta sem við höfum áorkað, leiðarljós við uppbyggingu nútíma Íslands. Þúsundir manna hafa lagt stjórnmálastarfsemi lið í trausti þess að í samtíð og framtíð yrðu þessar hugsjónir að veruleika, þær fælu í sér fjöregg þjóðarinnar. Þegar ríkisstj. Íslands gengur nú í annað sinn fram og kynnir boðskap sinn er eðlilegt að hver og einn hér í þingsölum og utan þeirra spyrji í alvöru og hreinskilni: Hvert er förinni heitið? Hvert stefnið þið, herrar þessa lands? Er ykkar starf í anda helgustu hugsjóna þjóðarinnar? Er fjöreggið öruggt í ykkar höndum? Slíkar spurningar eru einkum brennandi á þessari stundu. Fyrsta ár ríkisstj. hefur jafnt og þétt alið ugg í brjósti allra landsmanna. Þjóðin er slegin ótta. Hún sér að stjórn, sem átti að vera sterk, stendur á brauðfótum. Hún horfir á menn, sem sögðust hafa stefnu; standa uppi með hendur tómar. Hún finnur að vandinn magnast dag frá degi. Námsmenn efna til fjöldaaðgerða. Sjómenn sigla flotanum í höfn. Þjóðin veit að verið er að fórna þeim hugsjónum sem áttu að móta sögu hennar. Hið unga íslenska lýðveldi hefur aldrei fyrr lifað slíka örlagatíma. Í stað stjórnarfarslegs og efnahagslegs sjálfstæðis blasir nú við þjóðargjaldþrot. Erlendar skuldir hlaðast upp. Íslenska ríkið getur ekki staðið við skuldbindingar sínar. Forsrh. lauk boðskap sínum í kvöld með því að tilkynna orðrétt, að „efnahagslegt sjálfstæði okkar, bæði sem einstaklinga og þjóðarheildar, er í veði“. Slík voru hans lokaorð. Fyrr í ræðunni birti hann napran dóm staðreyndanna yfir eigin verkum: Verði viðskiptahallanum við útlönd ekki eytt á næstu þremur árum, þá getum við hvorki haldið áfram eðlilegri fjármögnun né staðið við greiðsluskuldbindingar út á við. Orðréttur hljóðaði sjálfsdómur ríkisstj.: „Jafnvel þótt þessu marki verði náð, yrðu erlendar skuldir íslendinga engu að síður komnar upp í 50% þjóðarframleiðslunnar í lok áratugsins og greiðslubyrðin yrði þá um 20% af heildargjaldeyristekjunum.“ Þetta eru þeirra eigin orð, ekki áróður stjórnarandstæðinga. Þjóð, sem skuldar útlendingum helming þjóðarframleiðslunnar, hún hefur veðsett sjálfstæði sitt. Tilvera hennar og lífsafkoma er háð vilja erlendra bankastjóra. Sjálfstfl. og Framsfl. eru að bæta Íslandi í hóp þeirra ömurlegu lýðvelda sem hafa að vísu formlega sjálfsstjórn, en í reynd lifa á erlendum lánardrottnum eða mútum frá stórveldum. Gjaldeyrisforði íslendinga er á þessu ári aðeins lánsfé, eins og forsrh. viðurkenndi í kvöld. Trygging okkar fyrir skakkaföllum eru útlendir víxlar. Svo illa er nú komið fyrir hinu unga lýðveldi. Staða þjóðarinnar gagnvart útlöndum endurspeglar greiðsluþrot ríkisins. Allir sjóðir eru að tæmast, við erum komnir í botn, sagði aðalmálgagn stjórnarinnar sl. sunnudag. Sjóðir atvinnuveganna, sjávarútvegs, iðnaðar og landbúnaðar, eru tómir. Ríkissjóður skuldar Seðlabankanum 8 milljarða. Hundruð opinberra starfsmanna fá ekki laun sín greidd á réttum tíma vegna greiðsluþrots ríkisstofnana. Jafnvel sjúkrahúsin í landinu urðu að taka lán til að geta haldið sér gangandi einn mánuðinn enn. Íslenska ríkið er ekki aðeins gjaldþrota út á við, það er einnig gjaldþrota gagnvart eigin þegnum. Þannig hafa þessir herrar á skömmum tíma leikið grundvallarhugsjónina um sjálfstjórn og efnahagslegt sjálfstæði. En þeir hafa einnig kastað hinum meginhugsjónunum fyrir róða, bæði hugsjóninni um eflingu hinna dreifðu byggða og hugsjóninni um bætt kjör alþýðunnar. Og meðan fjármagn til hafna, skóla, heilsugæslustöðva, vega og annarra framkvæmda í öllum héruðum Austurlands, Norðurlands, Vestfjarða og fleiri landshluta er ýmist skorið niður eða að engu gert, er byrjað að framkvæma fyrir a. m. k. 20 þús. millj. á suðvesturhorni landsins: herframkvæmdir, járnblendiverksmiðja og stórvirkjanir. Hin svokallaða byggðastefna ríkisstj. er einhver ósvífnasta blekking síðari ára, enda er svo komið að hinir hreinskilnari þm. ríkisstj. neita að taka þátt í þessum skollaleik. Sverrir Hermannsson, hv. þm. Sjálfstfl. og annar stjórnandi Framkvæmdastofnunarinnar, lýsti því yfir í Morgunblaðinu s. l. sunnudag að fé Byggðasjóðs, þessir silfurpeningar, sem forkólfar Framsfl. buðu kjósendum í stað hinna sviknu kosningayfirlýsinga, væru - og þetta eru óbreytt orð þm., með leyfi hæstv. forseta: „eins og krækiber í helvíti ef miðað er við einokun Suðvesturlandsins á stórvirkjunum og stóriðju.“ Og hv. þm. bætir við að þessi framkvæmdastefna ríkisstj. sé - og aftur orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „mesta byggðaröskun af mannavöldum sem þekkst hefur hér á landi, bæði fyrr og síðar.“ Já, bragð er að þegar kempan, hv. 3. þm. Austurl., Sverrir Hermannsson, getur ekki orða bundist: „mesta byggðaröskun af mannavöldum.“ Og þessi þm. sviptir einnig silkihjúpnum af hinum áferðarfallegu yfirlýsingum hæstv. orkumrh. Gunnars Thoroddsens. Sverrir Hermannsson tilkynnir austfirðingum og norðlendingum í Morgunblaðinu s. l. sunnudag að hvorki Bessastaðaá né Blanda verði virkjaðar á næstu árum, allar rannsóknir og yfirlýsingar um þessar virkjanir séu bara sýndarmennska sem höfð sé í frammi, eins og hann segir, til að - og aftur orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „geta haldið áfram í friði að byggja stórt á suðvesturhorninu: Þegar helsti sérfræðingur og byggðamálastarfsmaður stjórnarinnar hefur kveðið upp slíkan afdráttarlausan dauðadóm yfir byggðastefnublekkingum þessara herra þarf ekki frekari vitna við. Hugsjónin um eflingu hinna dreifðu byggða er í molum. Um kjör alþýðu manna þarf ekki að fjölyrða. Þessi ríkisstj. hefur gert þúsundir heimila nær bjargþrota. Hún hefur fært marga milljarða frá hinum almenna launamanni til verslunarforkólfanna. Heildsala og kaupmennska er eini atvinnuvegurinn sem hefur blómstrað í tíð þessarar ríkisstj. Ríkisstj. hefur vissulega séð um sína, á meðan sjómenn, verkamenn, kennarar og hundruð annarra láglaunahópa hafa verið krafðir um æ stærri fórnir. Og í kvöld boðaði hæstv. forsrh. að kaupmáttur heimilanna mundi á þessu ári enn halda áfram að lækka um a. m. k. 16%. En verslunin, heildsalar og kaupmenn munu hins vegar halda áfram að græða. Það var ekki orð í stefnuræðunni um þeirra fórnir. Góðir íslendingar. Núv. ríkisstj. hefur ekki aðeins magnað verðbólgubálið til muna. Hún hefur einnig kastað fyrir róða þeim hugsjónum sem móta áttu Ísland samtímans og framtíðarinnar. Sjálfstæði Íslands, byggðin í landinu, velferð þegnanna grundvallast hins vegar á því að þessar hugsjónir verði á ný leiðarljós. Hér bíður flokka verkalýðs og jafnaðarstefnu því mikið verk. Það er söguleg nauðsyn að íslenskir jafnaðarmenn taki höndum saman og efli til valda samhenta sveit sem nýtur stuðnings verkalýðshreyfingar og annarra launþegasamtaka, félagssinnaðri bænda, róttækra samvinnumanna og allra þjóðhollra afla. Sundrung fortíðarinnar og syndir feðranna mega ekki standa í vegi fyrir slíkri samfylkingu. Heill íslensku þjóðarinnar, hugsjónir sósíalisma og þjóðfrelsis knýja forustumenn og fylgjendur allra þessara flokka, bæði Alþ.bl., Alþfl., SF og annarra róttækra baráttuafla, til að taka nú höndum saman. Það er ekki nóg, íslenskir vinstri menn, að gagnrýna þessa ríkisstj., við verðum líka að sýna þjóðinni varanlega samstöðu í okkar röðum. Við höfum nógu lengi skemmt íhaldi þessa lands með því að ganga sundraðir til baráttu. Þessi vetur kann að verða örlagaríkur fyrir íslenska vinstri hreyfingu. Við verðum að sannfæra þjóðina með okkar eigin samstöðu að við getum leitt hana á nýja braut. Takist slíkt mun hinn þjóðhollari hluti íslenskrar borgarastéttar, útgerðarmenn og iðnrekendur, sem nú þegar sjá hvernig íslenskum atvinnuvegum er fórnað fyrir hagsmuni heildsala og erlendra stórfyrirtækja, skilja það, að til lengdar er þjóðfrelsisstefna vinstri hreyfingarinnar forsenda fyrir efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar. Á síðari hluta 20. aldar, þegar Swiss Aluminium, Union Carbide, Johns Manville og Bandaríkjaher eru orðnir helstu atvinnurekendur Íslands og fleiri slíkir eiga að dómi ríkisstj. að sigla í kjölfarið, þá verður sjálfstæðishreyfing íslendinga að grundvallast á baráttukrafti flokka jafnaðarstefnu og þjóðfrelsishugsjóna. Því heiti ég á alla íslenska vinstri menn og þjóðholla borgara, hvar í flokki sem þið standið, að taka höndum saman og verja efnahagslegt sjálfstæði íslensku þjóðarinnar byggðina í landinu og kjör alþýðunnar. Við höfum verk að vinna. - Góða nótt.



Herra forseti, góðir íslendingar. Hjá því getur varla farið að sérhverjum hugsandi manni á Íslandi sé ljóst að nú er illa komið högum íslendinga á sviði efnahagsmála. Ástæðan er einfaldlega sú, að í raun og veru hefur landið verið stjórnlaust að því er efnahagsmál snertir s. l. 3–4 ár. Afleiðing þessa stjórnleysis er fyrst og fremst meiri verðbólga en áður eru dæmi til um frá því að farið var að mæla þetta efnahagsfyrirbæri og a. m. k. Evrópumet í þessum efnum. Jafnhliða er ógnvekjandi halli í viðskiptum þjóðarinnar við önnur lönd. Hann nemur nú hvorki meira né minna en tíunda hluta þjóðarframleiðslunnar. Þjóðin er beinlínis farin að lífa á erlendum lántökum. 1. apríl s. l. námu skuldir íslendinga erlendis til langs tíma tæpum 55 milljörðum kr. Þær hafa þrefaldast á um það bil 4 árum, miðað við sama gengi á dollar, og hinn gildi gjaldeyrisvarasjóður þjóðarinnar er ekki aðeins horfinn, bankarnir hafa safnað miklum lausaskuldum erlendis. Sérfræðingar hafa spáð því að eftir 3–4 ár muni þjóðin þurfa að nota um það bil fimmtung gjaldeyristekna sinna til að standa straum af vöxtum og afborgunum af þessum gífurlegu skuldum sem safnað hefur verið á örfáum undanförnum árum. Nú kynni einhver að segja að almenningur og atvinnuvegir hljóti að búa við góðæri í skjóli þessarar skuldasöfnunar, eins og fjölmörg dæmi eru um að skuldakóngar lifa í vellystingum praktuglega. En ekki er því að heilsa. Í fyrsta skipti um langt skeið þarf íslenskur almenningur að sætta sig við lægri ráðstöfunartekjur í ár en í fyrra, allt að 1/6 hluta og margar greinar útflutningsatvinnuveganna sem og ýmis framleiðsla fyrir innlendan markað á við mikla rekstrarerfiðleika að etja. Eðlilegt er að menn spyrji: Hvernig í ósköpunum hefur annað eins og þetta getað gerst? Var hér ekki gífurlegt góðæri á árunum eftir 1970, bæði meiri verðhækkanir erlendis en áður höfðu átt sér stað og góður afli? Jú, það er rétt. En stundum hefur verið sagt að meiri vandi sé að stjórna í góðæri en á erfiðum árum. Þeim vanda reyndust íslensk stjórnvöld ekki vaxin. Þegar lukkuhjólið snerist og erfiðleikarnir tóku að steðja að reyndust valdhafar óviðbúnir. Niðurstaðan varð ringulreið og upplausn. Þetta á ekki aðeins við um fyrrverandi valdhafa, heldur einnig þá sem við stjórnartaumunum tóku eftir síðustu kosningar. Sama ráðleysið hefur einkennt núv. ríkisstj. og hina fyrrverandi. Það er athyglisvert að á þessu stjórnleysistímabili undanfarinna ára hafa allir flokkar átt aðild að ríkisstj. nema Alþfl. Ábyrgð SF á óstjórninni er þó tvímælalaust minnst þar eð hluti þeirra sagði skilið við ráðleysisstefnuna. Samt er það ekki ætlun mín að hafa það að efni þessara orða minna að ræða liðinn tíma og deila á fyrrv. og núv. valdhafa fyrir mistök þeirra. Eins og nú er komið málum tel ég mestu máli skipta að vekja athygli á að takist ekki að snúa við á þeirri óheillabraut í efnahagsmálum, sem þjóðin hefur lent í, er sjálft efnahagssjálfstæði þjóðarinnar í hættu. Og glati þjóð efnahagssjálfstæði sínu að meira eða minna leyti, hversu lengi tekst henni þá að halda stjórnmálasjálfstæði sínu? Til slíks má ekki koma. Nauðsyn ber til þess að snúast gegn vandanum. Eins og málum er nú komið er hins vegar ljóst að enginn einn aðili er þess megnugur að vinna bug á þeim erfiðleikum sem við er að etja. Það er ekki á valdi stjórnvalda einna að leysa vandann. Það er ekki á valdi launþegasamtaka einna né vinnuveitenda. Þessir valdamestu aðilar í landinu verða í samstarfi við stjórnmálaflokkana að takast sameiginlega á við vandann. Í þessu sambandi er það mjög athyglisvert að forustumenn Alþýðusambands Íslands hafa undanfarið gefið yfirlýsingar um að þeir séu vegna þess óvenjulega erfiða ástands sem ríkir reiðubúnir til þess að fylgja ábyrgri stefnu í launamálum og stuðla að vinnufriði. Þeir hafa lýst nauðsyn þess að ráðast gegn orsökum verðbólgunnar í stað þess að berjast við afleiðingar hennar. Þeim er ljóst að slíkt verður ekki gert nema í samstarfi við ríkisvaldið. Jafnljóst er að grundvallarforsenda þess að slíkt samstarf geti tekist hlýtur að vera að ríkisstj. njóti almenns trausts. Slíks trausts launþega hefur ríkisstj. ekki notið. Í júní s. l. voru niðurgreiðslur á kjöti og mjólk auknar, og við gerð kjarasamninganna gaf ríkisstj. fyrirheit um að kaupmáttur yrði ekki skertur með því að þessar niðurgreiðslur yrðu lækkaðar. Stuttu síðar var hins vegar lagt á 12% vörugjald sem jók útgjöld almennings um tvöfalda þá upphæð sem aukning niðurgreiðslnanna kostaði. Slík vinnubrögð hæfa ekki í samskiptum við samtök launþega. Þau skapa ekki það traust sem er nauðsynlegt til þess að hægt sé að takast sameiginlega á við vandann. Ef unnt á að reynast að draga verulega úr vexti verðbólgunnar, - engum dettur í hug að hægt sé að stöðva hana með einu átaki, - þá verður sameiginlegt átak ríkisvalds og aðila vinnumarkaðarins að koma til. Kjarni þess þarf annars vegar að vera ábyrgar ráðstafanir ríkisstj. og Alþ., og hins vegar skynsamleg launastefna af hálfu launþegasamtaka sem fyrst og fremst verður að taka mið af hagsmunum hinna lágt launuðu og tryggja þá gegn ranglátri kjaraskerðingu, En hér verður ríkisvaldið að ganga á undan með fordæmi sem vekur traust. Í þessu sambandi hlýtur það að valda vonbirgðum að hæstv. forsrh. sagði orðrétt í ræðu sinni að án efa væri hyggilegt að setja kaupmáttarmarkmið fremur lægra en hærra í upphafi hins nýja samningstímabils. Ef þetta þýðir að kaupmáttur eigi enn að minnka er þetta köld kveðja til launþega einmitt þegar nauðsyn var boðskapar um jákvæðar aðgerðir af hálfu þings og stjórnar, og slíkar ráðstafanir eru tvímælalaust mögulegar. Þótt tími minn sé stuttur skal ég nefna nokkur mál þar sem það er á valdi Alþ. og ríkisstj. að gera breytingar sem verða mundu launþegum til hagsbóta og jafnframt auka þjóðartekjur þegar yfir lengri tíma er litið. Í fyrsta lagi nefni ég nauðsyn þess að gera gagngerar breytingar á skattakerfinu. Núverandi tekjuskattsheimta er orðin að ranglátri skattgreiðslu launafólks. Ég er þeirrar skoðunar að stefna eigi að algjöru afnámi tekjuskatts til ríkisins og að sveitarfélög eigi að hluta að taka upp aðra tekjustofna í stað útsvara. Fyrsta skrefið í þessa átt ætti að stiga þegar ákvæðin um söluskattsstigið vegna náttúruhamfaranna í Vestmannaeyjum og Norðfirði falla niður. Þá ætti að nota tekjurnar af þeim til lækkunnar tekjuskatts á almennum launatekjum. Í öðru lagi nefni ég þann vanda, sem mikill fjöldi fólks, einkum ungt fólk, á við að etja vegna þeirra lausaskulda sem hefur verið efnt til í sambandi við húsbyggingar. Þeim þarf að vera hægt að breyta í föst lán. Í þriðja lagi nefni ég vandamál lífeyrissjóðanna og það gífurlega misrétti sem þar er á ferðinni vegna mismunandi reglna um verðtryggingu. Í fjórða lagi er nauðsynlegt að vekja athygli á þeirri stefnu sem enn er fylgt í fjárfestingarmálum þjóðarinnar. Þar er enn þá ætt áfram í blindni án nokkurrar heildarstefnu, án athugana á hagkvæmni þeirra verkefna sem lagt er út í. Samtímis því sem í ár er gert ráð fyrir yfir 30% minnkun fjármunamyndunar í fiskveiðum og vinnslu sjávarafla, miðað við sama verðlag, er gert ráð fyrir næstum 80% aukningu á sviði rafvirkjana og rafveitna, og mun þó ekki öll sagan um Kröfluvirkjunarævintýrið sögð í því sambandi vegna furðulegs feluleiks sem þar er leikinn. En það er spá mín og margra annarra að þar muni verða um að ræða mikið fjármálahneyksli. Stefnan í fjárfestingarmálum má ekki miðast við það að þjóna stjórnmálahagsmunum manna sem vilja verða smákóngar í kjördæmi sínu, heldur verða heildarhagsmunir og heildarsjónarmið að ráða. Í fimmta og síðasta lagi nefni ég nauðsyn þess að gera breytingar á stefnunni í landbúnaðarmálum til þess að gera landbúnaðarframleiðsluna ódýrari og fjölbreyttari. Það yrði neytendum til hagsbóta strax og bændum þegar til lengdar léti. Við verðum smám saman að hætta að framleiða t. d. kjöt og osta fyrir útlendinga og greiða þeim einn milljarð á ári fyrir að borða afurðirnar. Og við eigum að stefna að því að sú hagsbót, sem ríkissjóður veitir neytendum í formi niðurgreiðslna, verði smám saman að frjálsu ráðstöfunarfé neytendanna. Þá vex verðgildi þeirra fyrir þá. Ég hef hér nefnt fimm svið þar sem ég tel ríkisstj. verða að sýna fákvæðan vilja til þess að bæta hag launþega ef von á að vera til þess að launþegasamtökin taki fyrir sitt leyti þátt í lausn vandans. Eins og nú standa sakir geta launþegasamtökin ekki treyst ríkisstj. Það er ekki von. Enn sem komið er hafa ráðstafanir hennar ekki verið með þeim hætti að hún eigi traust skilið. Það eru ekki aðeinis launþegarnir í Alþýðusambandi Íslands sem treysta ekki ríkisstj. Ekki á það síður við um opinbera starfsmenn sem eiga nú þegar í beinni styrjöld við ríkisstj. Það er í raun og veru ekki einleikið hversu illa ríkisstj. gengur að afla sér trausts. Nær allur fiskiskipafloti landsmanna er hættur veiðum vegna deilna við ríkisstj. Og hún á ekki aðeins í útistöðum við launþega, heldur einnig við atvinnurekendur. Útgerðarmenn hafa gagnrýnt hana harðlega. Iðnrekendur hafa kvartað undan sinnuleysi um sín mál. En nú yfir tók þó þegar Verslunarráð Íslands sendi öllum alþm. í þingbyrjun bréf með neyðarlegu skensi um ríkisstj. og þá þm. sem styðja hana. Þm. fengu sendan rauðan blýant með áskorun um að nota hann til þess að strika út ónauðsynleg ríkisútgjöld. Þótt hér hafi eflaust að hluta verið um gamansemi að ræða, duldist þó engum, að broddur var í gamninu, þegar höfð var hliðsjón af því hvaðan skeytið kom. En þess vegna nefni ég þetta, að hér er einmitt dæmi um það sem nú er einna alvarlegasta tákn tímanna hér á Íslandi. Traust almennings á ríkisvaldinu hefur beðið alvarlegan hnekki - ekki aðeins almennings, heldur einnig forustumanna atvinnulífsins. Pólitískir spákaupmenn fara allra sinna ferða. Hróplegt ranglæti í skattgreiðslum viðgengst. Fámennir hópar manna taka sér þau laun sem þeim sýnist. Menn virðast meira að segja ekki lengur vera jafnir fyrir lögum. Hvernig á slíkt þjóðfélag að standast til frambúðar? Hvernig á þjóðin að varðveita sjálfstæði sitt á sviði efnahagsmála og stjórnmála, nema hér verði á gagnger breyting? Hér þarf að verða hugarfarsbreyting, fyrst og fremst hjá ráðandi mönnum. Þarf að hætta að láta reka á reiðanum. Það þarf að fara að stjórna landinu. Þá fyrst er von til þess að aftur komist á eðlilegt ástand í landinu. Þá fyrst getur vaknað réttmæt von um að íslenskt þjóðfélag verði heilbrigt og réttlátt. - Góða nótt.