Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Björn Hallsson) Bestar upplýsingar um þetta mál er að finna í brjefi frá oddvita Húsavíkurhrepps, sem prentað er aftan við frv. Húsavíkurhreppi hinum forna var skift í tvent árið 1912, og nefndust hinir nýju hreppar Húsavíkurhreppur og Tjörneshreppur. En brátt kom það í ljós eftir skiftinguna, að land Húsavíkurhrepps reyndist of lítið, og því tóku Húsvíkingar að leita fyrir sjer um aukið land. Festu þeir þá kaup á jörðinni Bakka, ásamt hjálendunni Tröllakoti, sem lá mjög vel við til afnota fyrir þá, og hefir sú jörð verið í eign Húsavíkurhrepps síðan 1915. En sá galli var á gjöf Njarðar, að jörðin var í öðrum hreppi, Tjörneshreppi, og því erfitt að ná að rækta hana fyrir Húsvíkinga og leggja í mikinn kostnað, þar sem þeir þurftu þá að svara útsvari af umbótunum í öðrum hreppi. Þess vegna tóku Húsvíkingar að hugsa til þess að fá þessa jörð innlimaða í hreppinn. Var í því skyni leitað samkomulags við hreppsnefnd Tjörneshrepps 1918. Stóð á samningum um þetta mál þar til í desembermánuði síðastl., að hreppsnefnd Tjörneshrepps gaf samþykki sitt til þess að jörðin væri færð undir Húsavíkurhrepp, gegn því, að Húsavíkurhreppur greiddi til Tjörneshrepps kr. 1600,00 í eitt skifti fyrir öll, og legði ennfremur á næstu 12 árum akfæran sýsluveg að landamerkjum Bakka og Hjeðinshöfða, og á þessum grundvelli hefir fengist fult samkomulag um málið. Allsherjarnefnd leggur eindregið til, að þetta mál nái fram að ganga, úr því samkomulag er fengið milli aðiljanna, enda ber álit hennar það með sjer. Annars er málið mjög ljóst og óþarfi að ræða það mikið. Vænti jeg því þess, að háttv. deild tefji ekki tímann með óþörfum umræðum nú, þó jafnan sje nokkuð mikil tilhneiging til þess hjer í deildinni.

Flm. (Einar Þorgilsson) Frv. þetta á þskj. 89 um breyting á lögum nr. 75, 22. nóv. 1907, um bæjarstjórn í Hafnarfirði, er borið fram eftir ósk bæjarstjórnar Hafnarfjarðar, til þess, eins og tekið er fram í meðfylgjandi ástæðum frv., að fá samræmi í þessi lagaákvæði, bæði í kaupstöðum og sveitarfjelögum. Eftir að þessi lög um bæjarstjórn í Hafnarfirði voru samþykt 1907, hafa verið gerðar ýmsar breytingar á sveitarstjórnar- og bæjarstjórnarlögum, t. d. á Siglufirði og í Vestmannaeyjum, og eru þær breytingar, sem hjer er farið fram á um útsvarsskyldu, samhljóða ákvæðum í bæjarstjórnarlögum Siglufjarðar og Vestmannaeyja. Ákvæðið í síðasta málslið 20. gr. getur að sjálfsögðu ekki komið til framkvæmda að því leyti, sem það kemur í bága við lög um samvinnufjelög. En væntanlega getur sú nefnd, er um frv. þetta fjallar, gert þar um þá skýringu, er nægir. Jeg skal svo ekki orðlengja frekar, en vænti þess, að frv. fái að lokinni þessari umræðu að ganga til 2. umr. og til allsherjarnefndar.

Stefán Stefánsson Þetta frv. var borið fram í háttv.Ed. og þar vel tekið. Var því vísað til fjhn. og tók það þar nokkrum breytingum. Vænti jeg þess, að þessi háttv. deild sýni málinu alla velvild, og vil leyfa mjer að leggja það til, að því verði að lokinni umræðu vísað til fjárhagsnefndar. Jeg skal svo jafnframt láta þá skoðun mína í ljósi, að jeg tel frv. þannig, að illa og jeg vil segja ómannlega væri að farið, ef steinn væri lagður í götu þess. Efni frv. er það, að eigandi Grundar í Eyjafirði verði ekki framvegis skyldur að greiða prestsmötu til prestsins á Akureyri og prestsins í Eyjafirði, sem nú er að Saurbæ. Reynsla er nefnilega fengin fyrir því, að tekjur Grundarkirkju hrökkva engan veginn til viðhalds henni, og verður því kirkjueigandinn árlega að greiða mikið fje úr sínum vasa til þessa. Þykir af þeim sökum rjett að losa hann við þau gjöld, sem frv. nefnir, sem sje árlegt prestsmötugjald til prestanna, heldur að það renni til kirkjunnar. Þessi maður, sem hjer erum að ræða hefir fyrir 18 árum bygt einhverja hina fegurstu og veglegustu kirkju hjer á landi og varið til þess fje, sem eftir núverandi peningagildi mundi nema í það minsta 36000 krónum. Það er því mjög óeðlilegt, að þessi maður verði ennfremur að greiða prestsmötuna frá kirkjunni, í stað þess að því fje verði varið henni til viðhalds. Þetta er Magnúsi svo mikið áhugamál, að hann býðst til að gefa upp þessar 36000 krónur. Upphaflega rjeðist hann í þessa kirkjubyggingu með það fyrir augum að greiða fyrir sameiningu safnaðanna í Eyjafirði, að tiltækilegra væri að innfjörðurinn væri allur eitt prestakall, og jafnframt til þess að vekja kirkjulífið þar. Jeg vænti þess því, að háttv.þdm. líti svo á hið göfuga áform þessa merkismanns, að þeir neiti honum ekki um þessa sanngjörnu ósk hans. Þessi tilgangur er svo lofsverður, að mjer fyndist næsta óeðlilegt, ef háttv.þdm. vildu ekki styðja hann að þessu góða verki. Vænti jeg þess því, að málið fái góðar undirtektir í þessari háttv. deild.

Pjetur Ottesen Jeg vildi aðeins skjóta því til hv.fjhn., hvort hún vilji ekki taka það til athugunar í sambandi við þetta frv., að það er ekki nema eðlileg afleiðing af því ef gengið er inn á þessa braut, að þá munu koma fram óskir og kröfur um, að svo verði víðar að farið, að prestsmötugjaldið verði lagt til viðhalds kirkjunum. Því skórinn kreppir víða að í því efni. Því er haldið fram, að hjer standi alveg sjerstaklega á, og getur það verið að sumu leyti, að kirkja þessi sje stórt og veglegt hús og viðhaldsfrek. En því er nú svo varið með kirkjur yfirleitt, eða timburkirkjur að minsta kosti, að þær eru viðhaldsfrekar, en víða litlu að miðla í því efni. En jeg vildi aðeins benda á, að hjer er verið að mynda fordæmi, ef farið er inn á þessa braut.

Frsm. (Ólafur Proppé) Fiskimatið fer nú eftir fiskimatslögunum frá 1909. Síðan hafa orðið allmiklar breytingar á útflutningi og sölu fiskjar og fiskiafurða, svo full nauðsyn er orðin á að endurskoða þau lög. - Á síðasta þingi var gerð breyting á þessum lögum, en það hefir komið í ljós síðar, að hún var ekki nægileg. Þessvegna hefir þetta frv. komið fram. Er það að mestu sniðið eftir lögunum frá 1909 og síðari viðauka við þau. Aðeins hefir verið bætt inn ákvæðum, er nauðsynleg þóttu. Frv. er samið af yfirfiskimatsmönnunum, í samráði við skrifstofustjóra atvinnumáladeildarinnar. Sjávarútvegsnefnd hefir haft frv. til meðferðar og engar verulegar breytingar gert á því. Samkvæmt lögunum frá 1909 var skyldumat einungis á fullverkuðum fiski til Spánar og Ítalíu; síðar þótti nauðsynlegt að telja Portúgal með. Aðalbótin, sem frv. þetta fer fram á, er skyldumat á óverkuðum fiski, er til Suðurlanda er seldur eða innanlands. Hefir það ekki verið í framkvæmdinni, þótt ákvæði hafi verið til um það, af því að menn hefir greint á um skilning á því. En mat þetta er nú orðið mjög nauðsynlegt, því nú er fenginn töluverður markaður á Ítalíu fyrir óverkaðan fisk, sem ekki þektist 1909. Í öðru lagi er það eitt af aðalskilyrðunum fyrir góðum markaði, að fiskurinn sje vel undirbúinn í söltuninni. Ella getur hann aldrei orðið góð vara. Með ljelegri söltun getur fiskurinn þó ef til vill orðið 2. eða 3. flokks vara, en það er engan veginn nægilegt. Íslenski fiskurinn verður að vera betri en annara þjóða, til þess að geta staðist samkepnina. Hið sama gildir um hinn svokallaða Labradorfisk. Ítalskir kaupmenn fara nú fram á, að á honum sje skyldumat. Jeg mun eigi taka fyrir einstakar greinar frumvarpsins, þar eð greinargerðin er allítarleg, enda samin af skrifstofustjóra atvinnumáladeildarinnar og matsmönnunum. Það er ekki neinum vafa undirorpið, að framleiðsla fiskjar er dýrari hjá okkur heldur en hjá nokkurri annari þjóð, og þeim mun meiri nauðsyn ber til, að við vöndum vöruna svo vel, að hún beri af allri annari samskonar vöru. Því aðeins getum við haldið velli í samkepninni við aðrar þjóðir. Jeg vona að háttv. deild taki máli þessu vel og vísi því til 2. umr. Það er komið frá sjávarútvegsnefnd og þarf því ekki að vísa því til nefndar.

Frsm. (Jón Þorláksson) Jeg hefi litlu við að bæta greinargerð frv. og nál. Ástæðan fyrir framkomu þess er sú, að á síðastliðnu þingi komu fram sama sem tvenn fjárlög, fjáraukalög að eins með útgjaldahlið og fjárlög bæði með tekjuhlið og útgjaldahlið. En þetta kom til af því, að nærri heilt ár var á milli þingtímans sjálfs og þess tímabils, er það setti fjárlögin fyrir. Útgjaldahlið þessara fjáraukalaga nam sem næst 1 milj. kr., en engar tekjur til þar á móti. Þegar annað eins og þetta kemur fyrir, fer ekki hjá því, að slíkt geri mikla röskun á hag ríkissjóðs, eins og líka greinilega sýndi sig í fyrra. Í ár hefir að vísu verið sneitt hjá þessu með því, að stjórnin lagði ekkert frv. til fjáraukalaga fyrir þingið. Og munu líklega allir hv.þm. vera á einu máli um, að það hafi verið rjett gert af stjórninni eins og fjárhag vorum er nú komið. En ef lagaákvæðum um þetta mál verður haldið óbreyttum, og ef fjárhagur ríkissjóðs kann að rýmka, þá er ekki ólíklegt, að aftur verði það upp tekið að bera fram frv. til fjáraukalaga. Allshn. lítur svo á, að mjög örðugt sje að halda fjárhag ríkissjóðs í sæmilegu horfi undir núverandi fyrirkomulagi, jafnvel þó eitthvað kunni að rætast úr fjárhagsvandræðunum. Að vísu sjer nefndin, að nokkur óþægindi geta af þessu hlotist fyrir einstaka menn, en hún telur þau óþægindi ekki svo tilfinnanleg, að hún þess vegna vilji leggjast á móti frv., ef menn á annað borð vilja halda því grundvallaratriði að halda þing á hverju ári og að vetrinum. Önnur nefnd hjer í þinginu hefir borið fram þál. í Sþ., sem ekki hefir enn komið til umræðu. Sú till. fer fram á það að taka upp endurskoðun á stjórnarskránni, þannig, að Alþingi skuli að eins háð annað hvert ár. Og ef þingið hverfur að því ráði, þá er ekki gott að segja, hvaða breytingu slíkt kunni að hafa í för með sjer, einnig um þetta mál. Þessi breyting er miklu víðtækari en sú, sem frv. þetta fer fram á, og því er ekki tímabært að afgreiða þetta frv. nú, ef menn hugsa til slíkra breytinga, sem þál. í Sþ. fer fram á. Jeg hygg mig vera í samræmi við hv. meðnefndarmenn mína, þó að jeg segi, að okkur er ekkert kappsmál að halda frv. áfram, ef þál. verður samþ., en við sjáum ekkert á móti því, að því verði leyft til 3. umræðu og stöðvað þar, þar til útsjeð er um hvort þál. í Sþ. verður samþ. eða ekki.

Frsm. (Jón Þorláksson) Jeg hefi eiginlega engu við nál. að bæta. Frv. er borið fram í því skyni að auka mentun kennaranna. Mentamálanefnd var nokkurn veginn sammála um, að í rauninni væri full ástæða til þess, þar eð ekki eru gerðar hærri kröfur til mentunar kennara en að þeir taki próf eftir 18 mánaða veru í kennaraskóla, en til þess að komast þangað þurfa þeir litlu eða engu meiri mentun en krafist er til fermingar, en með þessu prófi er þeim veittur forgangsrjettur til kennaraembætta við alþýðuskóla. Annars voru skiftar skoðanir um, hvort rjettara væri að lengja námsskeiðið, eins og farið er fram á í frv., svo að það yrði 30 mánuðir, eða að auka kröfurnar um þekkingu við inntöku í skólann. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að ekki væri tímabært að gera breytingu á þessu fyrirkomulagi nú sem stæði, af ástæðum, sem skýrt er frá í nefndarálitinu. Þar við skal jeg eingöngu bæta, að það má ráða dálitla bót á þessu, ef nauðsyn krefur, án þess að gera nokkra breytingu á lögunum, þar sem skólastjórnin hefir í hendi sjer að herða á kröfunum, sem gerðar eru til inntöku í skólann. Nefndinni þykir ekki tímabært að gera þessa breytingu vegna aukins kostnaðar fyrir ríkissjóð og nemendur sjálfa, sem líka mundu illa færir um að bera þann kostnað, meðan dýrtíðinni er ekki frekar af ljett en orðið er. Gæti farið svo, að aðsóknin að skólanum minkaði um of, ef frv. yrði nú gert að lögum.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg hefi leyft mjer að bera þetta frv. fram af þeirri ástæðu, að mjer þykir það of lengi hafa staðið, að engin lög um íslenska mynt sjeu til. Eins og kunnugt er, höfum við til þessa orðið að notast við danska mynt, en þess er nú engin þörf lengur. Því samkvæmt sáttmálanum milli þessara tveggja ríkja er Íslendingum nú heimilt, ef þeir vilja, að hafa sína eigin peningasláttu. Þurfum við þá ekki annað en að gera samninga við Norðmenn og Svía um samskonar myntsamband og nú er á milli þessara þjóða. Jeg tel mjög æskilegt, að þessir samningar verði gerðir sem fyrst, og vildi því gjarnan, að frv. þetta næði fram að ganga. Og þó ekkert annað verði fyrst um sinn aðhafst í málinu en að stjórnin geri þessa samninga, þá vildi jeg hrinda þeim af stað með þessu frv. Nú stendur svo á, að mikil vandræði hafa verið hjer upp á síðkastið með smápeninga til skifta. Stafa þau af því, að einstakir menn hafa safnað saman silfurpeningum, til þess að geta sent þá utan, affallalaust, og borgað með erlendan varning. Myndu þessi lög meðal annars ráða bót á þessu. Því þegar er þau eru gengin í gildi, þá getur stjórnin látið slá innlenda peninga til skifta. Það er að vísu nýlega komin fram þál.till. í þessa átt, en þetta ætti ekki að koma í neinn bága við það, heldur hið gagnstæða. Vonast jeg svo til þess, að stjórnin láti rjetta aðilja annast þessa samninga og vindi eins bráðan bug að þessu og unt er. Geri jeg það svo að till. minni, að málinu verði, að lokinni umr., vísað til viðskiftamálanefndar.

Magnús Jónsson Það er langt frá því, að jeg sje mótfallinn þessu frv., sem háttv.þm. Dala. B. J.) hefir nú borið hjer fram. En hins vegar verð jeg að vefengja skoðun hans á sambandi þess við þál.till. þá, um innlenda skiftimynt, sem jeg hefi nýlega borið fram hjer í þessari hv. deild. Eins og hv.flm. (B. J.) tók fram, þá er það aðalmarkmið þessa frv. að ná samkomulagi við önnur ríki um myntsamband innbyrðis. Þótt nú ný smámynt væri slegin samkvæmt þessum lögum, þá mundi hún ekki tolla hóti betur í landinu en silfurpeningar þeir, sem verið hafa hjer í veltunni, en nú eru að þrotum komnir. Þetta er hvorttveggja nauðsynjamál, hvort á sínu sviði, en það má ekki blanda þeim saman. Þótt hv. deild vilji líta þetta frv. góðu auga, yrði samt að bæta úr hinni brýnu þörf með útgáfu smámyntar, sem ekki væri gjaldgeng nema innanlands. - Í þessu sambandi skal jeg leyfa mjer að benda á, að skorturinn á smámynt er orðinn svo mikill, að það þolir enga bið, að úr honum verði bætt. En um þetta mál, sem hjer liggur fyrir, má búast við miklum umræðum, tilraunum og samningum í sambandi við það, sem eigi yrði lokið í bráð. Jeg mun mega leyfa mjer að segja svo mikið úr viðskiftamálanefndinni, að málinu er lokið þar og aðeins ókomið hjer í háttv. deild aftur. Vona jeg, að það fái góðar og fljótar undirtektir, en þessi tvö mál eru alveg óháð hvort öðru.

Fjármálaráðherra (Magn. J.) Eins og háttv. flutningsm. (B. J.) hefir tekið fram er beint gert ráð fyrir því í 9. gr. sambandslaganna, að slíkir samningar fari fram við Svíþjóð og Noreg. Þó mun þetta fremur hafa verið sett inn sem formsatriði en ætlast væri til þess, að undinn yrði að því bráður bugur. Þegar þetta ákvæði var sett, höfðu eigi fyllilega komið í ljós ýmsir ókostir við myntsamband, eins og síðar hefir orðið. - Það hefir nú orðið sýnt sig sem afleiðing af stríðinu, að innan norræna myntsambandsins, og ekki síður innan hins latneska, hefir myntin streymt þangað, sem gengið er hæst. Þannig hefir norræna myntin flust til Svíþjóðar. Alveg eins hefir farið innan latneska sambandsins. Þar hefir myntin streymt til Sviss, sem best gengi hefir, og að nokkru leyti til Spánar, sem einnig hefir hærra gengi en t. d. Ítalía og Frakkland. Kostir myntsambands eru auðsæir á friðartímum og þegar alt gengur vel, og eru því meiri, sem myntsambandið er stærra, en á ófriðartímum og þegar illa gengur, kemur sá ókostur í ljós, að öll myntin streymir þá til þess landsins, sem bestan fjárhag hefir Ef, samkvæmt heimildinni í 9. gr. sambandslaganna, yrði slegin lögleg íslensk mynt, er alls eigi sagt, að samningar við Noreg og Svíþjóð um gildi myntarinnar hjá þeim yrði formsatriði eitt, eins og nú er ástatt. Lögin yrði þá að vera svo orðuð, að þau gætu komið heim við breytingar, sem hugsanlegt er að yrðu gerðar á myntfyrirkomulagi því, sem gildir um öll Norðurlönd. - Hitt er annað mál, að það ber brýna nauðsyn til að bæta úr vandræðunum út af skorti á skiftimynt. En með þessu frv. er alls engin bót ráðin á þeim, eins og háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) tók fram. Sú mynt, sem slegin yrði, mundi undir eins streyma út úr landinu, eins og sú, sem fyrir var áður, þegar menn gætu fengið fyrir hana norræna seðla, sem væru í hærra verði en íslenskir. -

Flm. (Bjarni Jónsson) Eins og jeg tók fram áðan, geri jeg ekki að deilumáli till. um sláttu á skiftimynt, en jeg hjelt því fram, að með lögum þessum mætti ná sama tilgangi, því ef þau ná fram að ganga, má slá mynt hjer á landi, en enn sem komið er, er það ekki leyfilegt. Jeg á því bágt með að skilja andmæli gegn frv. mínu. Hvað það snertir, að settar yrðu skorður við gengismun milli Norðurlanda, þá yrði að breyta löggjöf allra landanna til þess, svo jeg sje ekki, að það geti orðið þessu máli til hindrunar. Það hefði auðvitað mátt koma með frv. um alt aðra mynt, ef ekki stæði svo á, að samkvæmt sambandslögunum erum við í myntsambandi við Danmörku í næstu 20 ár. Samt vildi jeg eigi, að það yrðu dönsk myntlög, sem hjer giltu. - Mótbárur gegn íslenskri myntsláttu get jeg engar sjeð; hins vegar þætti mjer ekki ótrúlegt, að Íslendingar gætu haft hag af að slá mynt sína sjálfir. - Ættum við fyrst um sinn að koma því fyrir í útlöndum, t. d. Noregi eða Svíþjóð. Mjer er sagt, að Finnar hafi falið Dönum að slá sína mynt fyrir sig, og sje jeg ekkert á móti því, að við förum að þeirra dæmi í því efni. Jeg læt svo útrætt um þetta mál að sinni, en vona, að háttv. deild vísi frv. til viðskiftamálanefndar.

Forsætisráðherra (S. E.) Aðeins þá stuttu athugasemd, að eðlilegast væri, að þetta mál kæmi frá stjórninni og væri undirbúið af henni. Samkvæmt sambandslögunum þarf að leita samninga við Svía og Norðmenn um málið, og væri rjettast, að því væri lokið áður en frumvarpið væri borið fram. Jeg geri ráð fyrir, að frv. verði vísað til viðskiftamálanefndar.

Flm. (Bjarni Jónsson) Það stendur svo einkennilega á um þetta mál, að það þarf engrar rannsóknar eða undirbúnings við. Við erum um 20 ára skeið bundnir við Danmörku um myntsamband. Hjer er að eins ætlast til, að Íslendingar noti rjett sinn að lögum og komist í myntsamband við Svíþjóð og Noreg. -