Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ellert B. Schram) : Herra forseti. Á þskj. 96, 88. mál, er borin fram till. til þál. um landmælingastjórn ríkisins, svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta semja frv. til l. um landmælingastjórn ríkisins. Til þess að semja frv. skal ríkisstj. skipa n. 5 manna. Skal einn tilnefndur af Rannsóknaráði ríkisins, einn af Dómarafélagi Íslands, einn af Sambandi ísl. sveitarfélaga og einn af Verkfræðingafélagi Íslands. Formaður n. skal skipaður án tilnefningar. Með samningu frv. skal m. a. að því stefnt að undir landmælingastjórn heyri stjórnun þríhyrningamælinga á Íslandi og hæðamerkjakerfisins, kortamælingar og kortaútgáfa ríkisstofnana, lóða-, landa- og jarðamarkamælingar. N. hraði svo störfum að frv. um þetta efni verði lagt fyrir næsta reglulegt Alþ. Kostnaður við störf n. greiðist úr ríkissjóði.“ Í grg. með þessari till. er bent á að tilgangur till. sé að samræma aðgerðir þeirra aðila á vegum ríkisins sem fást við landmælingar. Fram kemur að í dag starfa að þessum verkefnum 5 ríkisstofnanir, þ. e. a. s. Landmælingar Íslands, Landsvirkjun, Orkustofnun, Skipulag ríkisins og Vegagerð ríkisins. Engin lög eða reglur eru til um það hvernig framkvæma eigi þessar mælingar svo að þær komi að sem viðtækustum notum og geti fengið almennt og viðurkennt gildi. Fram er tekið í grg. að ekki sé átt við að sett sé á fót stofnun sem framkvæma eigi þessar mælingar heldur verði um það að ræða að aðgerðir séu samræmdar svo að fjármunum verði ekki kastað á glæ, heldur fáist full nýting af útlögðu fé. Hv. allshn. Sþ. hefur haft þessa till. til meðferðar, vísað henni til umsagnar og fengið jákvæðar umsagnir, og með hliðsjón af grg., röksemdum, sem þar koma fram, og umsögnum sem borist hafa, mælir n. með því að þessi till. til þál. verði samþ.



Herra forseti. Í þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir, er lagt til að Alþ. veiti ríkisstj. heimild til þess að fullgilda fyrir Íslands hönd Félagsmálasáttmála Evrópu sem undirritaður var í Turin á Ítalíu 18. okt. 1961. Þessi sáttmáli er árangur næstum 7 ára starfs innan Evrópuráðsins og er einn þátturinn í viðleitni ráðsins til að vinna að þeim markmiðum sem því voru sett í stofnskrá, en markmið Evrópuráðsins má í stuttu máli segja að sé að stuðla að bættum hag og velferð þegna aðildarríkjanna. Sáttmálinn gekk í gildi í febr. 1965, en þá höfðu 5 ríki fullgilt hann. Nú hefur hann hlotið fullgildingu 11 aðildarríkja, þ. á m. Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar, en 6 aðildarríki hafa ekki fullgilt hann til þessa. Í II. kafla sáttmálans, sem er 19 greinar, eru talin upp þau réttindi sem aðildarríkin skuldbinda sig til að veita þegnum sínum á sviði félags- og vinnumála. Þar er kveðið á um rétt manna til vinnu með sanngjörnum vinnuskilyrðum og kaupi, öryggis- og heilbrigðisráðstafanir, félagafrelsi og samningsrétt verkafólks, verndun vinnandi barna og kvenna, leiðbeiningar við starfsval og starfsþjálfun, heilsuvernd, félagslegt öryggi og aðstoð, endurhæfingu fatlaðra og réttindi erlendra verkamanna og fjölskyldna þeirra o.fl. Til þess að geta fullgilt sáttmálann þarf aðildarríki að gangast undir skuldbindingar samkv. tilteknum lágmarksfjölda greina í II. kafla hans, en getur undanskilið nokkur ákvæði. Ekki mun Ísland að svo stöddu geta skuldbundið sig samkv. öllum greinum umrædds kafla þar sem ákvæðum þeirra er ekki fullnægt hér á landi. T. d. fullnægir íslensk löggjöf ekki ákvæðunum um vernd barna og kvenna við vinnu né ákvæðunum um leiðbeiningar um starfsval og starfsþjálfun. En nú þegar virðist unnt að uppfylla nægilega mörg ákvæði til þess að fullgilding geti farið fram. Síðar er svo hægt að bæta við öðrum greinum eftir því sem ástæður leyfa og að því ber að sjálfsögðu að stefna. Ég legg til, að málinu verði vísað til allshn. að lokinni þessari umr., og vænti þess að þar verði hægt að hraða því þannig að það fáist afgreitt á þessu þingi.



Herra forseti. Ég vildi aðeins fagna því að þetta mál hefur nú verið lagt fyrir hv. Alþ. Ég hef hreyft því tvívegis hér á undanförnum árum. Það þarf ekki að fjölyrða um það að hér er um einn af mikilvægustu sáttmálum Evrópuráðsins að ræða. Eins og kunnugt er hefur Evrópuráðið staðið að gerð sáttmála um margvísleg efni. En það eru tveir sáttmálar sem ber hæst á vegum Evrópuráðsins. Annar sáttmálinn er mannréttindasáttmálinn, þar sem kveðið er á um mannréttindanefndina og mannréttindadómstólinn, og hinn er sá sáttmáli sem hér er fjallað um, félagsmálasáttmáli Evrópu. Félagsmálasáttmálinn er merkileg nýjung. Þar sem mannréttindasáttmálinn fjallar um persónurétt einstaklingsins, þá fjallar félagsmálasáttmálinn um félagsleg réttindi einstaklingsins. Með félagsmálasáttmálanum er í fyrsta sinn í samvinnu Evrópuríkja leitast við að framfylgja þessum réttindum undir alþjóðlegu eftirliti. Það er ekki vonum fyrr að við íslendingar gerumst aðilar að þessum sáttmála vegna þess að við höfum um langt skeið, eða e. t. v. frá því að sáttmálinn tók gildi, haft skilyrði til þess að gerast aðilar að sáttmálanum. Eftir að í höfuðstöðvum Evrópuráðsins á þingi Evrópuráðsins var minnst árið 1971 10 ára afmælis félagsmálasáttmálans hreyfði ég þessu máli hér á hv. Alþ. á þingi 1971–1972 með fsp. til hæstv. utanrrh. Það var tekið vel í þetta mál, en það varð ekki af framkvæmdum. Rúmlega ári síðar hreyfði ég því á nýjan leik með fsp. hér á hv. Alþ. og þá var enn á ný tekið vel í málið, en það hafði ekki orðið neitt af framkvæmdum fram að því. Á síðasta reglulegu þingi var svo borin fram till. til þál. um fullgildingu á félagssáttmála Evrópu. Það var á síðustu dögum þingsins og málið náði því ekki fram að ganga. Nú hefur hæstv. félmrh. beitt sér fyrir því að málið sé nú á ný tekið fyrir á hv. Alþ. Ég vil leyfa mér að þakka fyrir það og ég vænti þess að málið verði afgr. á þessu þingi. Eins og hæstv. félmrh. tók fram eru öll Norðurlöndin, sem eru á svipuðum vegi stödd í félagslegu tilliti og við, fyrir löngu búin að gerast aðilar að þessum sáttmála. Við erum í hópi með 7 Evrópuráðsríkjum sem ekki hafa enn gerst aðilar að þessum sáttmála, en það eru auk Íslands Belgía, Holland, Lúxembúrg, Tyrkland, Sviss og Malta. Þó að þetta séu ágætislönd og ágætisþjóðríki, þá finnst mér fara betur á því að við séum í hópi hinna, sem hafa samþykkt að gerast aðilar að félagsmálasáttmálanum. Þá mundum við fylgjast að með hinum Norðurlöndunum sem standa fremst í félagslegu tilliti og eru þess vegna best umkomin þess að vera virkir aðilar að þessum sáttmála. Þess vegna vil ég ítreka þakkir mínar fyrir það að málið er fram komið og heiti á þá n., sem fær málið til meðferðar, að afgreiða það fljótt svo að það megi verða afgr. á þessu þingi.

Frsm. (Ellert B. Schram) : Herra forseti. Til allshn. Sþ. hafa borist tvær till. til þál. Í fyrsta lagi er þar um að ræða till. á þskj. 47 um afnám vínveitinga á vegum ríkisins og í öðru lagi till. á þskj. 131 um nefndarskipan um áfengismál, og það er sú till., sem hér er nú á dagskrá og til umr. Þess er og að geta að brtt. hefur verið lögð fram á þskj. 84 við till. til þál. um afnám vínveitinga á vegum ríkisins, brtt. frá hv. þm. Benedikt Gröndal. Þessi mál eru í eðli sínu skyld, þar sem þau bæði fjalla um baráttuna gegn áfengi og áfengisneyslu, og því eðlilegt að þau séu rædd í nokkru samhengi. Bið ég hv. Sþ. um að virða það við mig þótt ég blandi því nokkuð saman, enda kemur það fram í nál. um þá till., sem hér er til umr. nú, að n. gerir að nokkru leyti sameiginlegt álit vegna þessara till. beggja. Það er sameiginlegt álit nm., að baráttan gegn áfengisbölinu eigi skilið fullan stuðning af hálfu Alþ. og raunar eðlilegt að gerð sé krafa um forustu af þess hendi í aðgerðum og í fjárveitingum til þessarar varnarbaráttu. Það er samdóma álit n. að sú ógæfa, sem leiðir af óhóflegri áfengisneyslu, verði ekki í peningum mæld og það sé skylda fjárveitingavaldsins og stjórnvalda að styðja dyggilega við bakið á þeim aðilum í þjóðfélaginu sem vilja sporna gegn þessari ógæfu, gegn óhóflegri áfengisneyslu. Í nál. kemur fram að n. lítur aðdáunaraugum til þess starfs sem ýmis frjáls samtök heyja í þessu skyni, og n. telur að með góðu fordæmi, hvatningu og liðveislu geti þingið komið enn frekar til stuðnings þessum samtökum. N. tekur fram að það hafi vakið verðskuldaða athygli þegar hæstv. menntmrh. ákvað að veita ekki áfenga drykki í þeim móttökum og samsætum sem hann býður til, og það er mat margra að sú ákvörðun sé til eftirbreytni fyrir aðra ráðh. Hins vegar telur n. ekki rétt að setja ráðh. fyrirmæli í þessu efni, heldur sé eðlilegt að þeir hafi fordæmi hæstv. menntmrh. í huga og reyni þannig að haga veitingum sínum svo að til sóma sé. Það er hins vegar mat n. að boð eða bönn í þessum efnum stoði skammt, sérstaklega þegar um er að ræða ákvarðanir af þessu tagi sem ekki spanna yfir þetta vandamál í heild sinni né heldur koma við kjarna þessa máls, til þess að uppræta óhóflega áfengisneyslu og til þess að draga úr henni almennt þurfi til að koma skipulegur áróður og starf sem mótað gæti almenn viðhorf og afstöðu borgara, ekki síst unglinga. Að því leyti er þetta viðfangsefni miklu víðtækara og þarf að taka öðrum tökum en svo að setja einstökum aðilum reglur um veitingar eða tilhögun í sínum samsætum. Ég vil vekja athygli á því að þessar till., sem ég hef gert hér að umræðuefni, eru bornar fram af nokkurn veginn sömu hv. þm., 4 af 5 flm. eru þeir sömu að báðum till. Sú till., sem hér er til umr. nú, er að því leyti víðtækari að hún gerir ráð fyrir því að það sé skipuð n. manna sem hafi það verkefni að gera úttekt á stöðu áfengismálanna í dag og gera heildartill. í þeim efnum sem til úrbóta geti orðið. Þess vegna er það niðurstaða n. að rétt sé að vísa till. um afnám vínveitinga á vegum ríkisins til athugunar hjá ríkisstj. án þess að frekari afstaða sé tekin til hennar að svo stöddu, a. m. k. á meðan þingið styður nefndarskipun sem skoðar þessi mál með viðtækari hætti. N. hefur því komist að þeirri niðurstöðu að mæla með samþykkt till. til þál. á þskj. 131, 110. máli, með þeirri breytingu að 2. mgr. breytist og þá hljóði till. svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að kjósa nú þegar n, manna er hafi það verkefni að gera úttekt á stöðu áfengismálanna í dag sérstaklega með tilliti til hrikalegra afleiðinga af ofneyslu áfengis sem hvarvetna blasa við. N. skal leitast við að gera till. til úrbóta, hún skal hraða störfum sem mest og leggja bráðabirgðaálit og till. fyrir þingflokkana næsta reglulegu Alþ. N. skal skipuð 5 mönnum eftir tilnefningu hvers þingflokks.“ Ég sé ekki, herra forseti, ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta mál eða þetta álit n. Ég álít að hér sé á ferðinni mál sem allir séu sammála um að þurfi að takast á við með myndarlegum hætti og þetta gæti orðið upphafið að því, að svo yrði, með því að samþykkja þessa nefndarskipun.



Herra forseti. Ég hef í umr. um þær tvær till., sem hv. frsm. allshn. gerði hér grein fyrir, áður tjáð mig um þær og mun ekki endurtaka það hér, en aðeins í örfáum orðum láta í ljós það álit mitt, að Alþ. hafi hingað til ekki staðið myndarlega við framkvæmdir og raunhæfar aðgerðir að áfengisvarnarmálum og aðgerðir fyrir þá einstaklinga sem hafa þarna orðið mikilli ógæfu að bráð. Það er nú svo að góður hugur, falleg orð og jákvæðar yfirlýsingar í þessu efni hafa ósköp lítið að segja. Okkur vantar fé úr sameiginlegum sjóði landsmanna til þess að gera eitthvað sem að gagni geti komið, og það hefur jafnan farið svo þegar till. hafa komið fram á Alþ. sem miða að því, að þá hafa þær ekki náð fram að ganga. Ég nefni till. um ákveðið prósent af ágóða af áfengissölu ríkisins, sem rynni í svokallaðan gæsluvistarsjóð. Hugmynd um það hefur aldrei náð nægilegu fylgi á Alþ. til þess að hún fengi endanlega og jákvæða afgreiðslu. Ég vil einnig minna á að fyrir hv. Alþ. liggur till. frá Oddi Ólafssyni nú um 100 kr. sem sérstaka álagningu á sterkt vín. Þetta á, að því er ég skil, ekki að þýða skertar tekjur ríkissjóðs af áfengissölu svo að það hefur ekki þurft að hræða Alþ. frá að samþykkja hana. Mér skilst að þessi till. muni ekki ná fram að ganga hér og ég harma það mjög. Ég vil taka undir þau orð hv. frsm. allshn. að við þurfum að takast á af myndarskap við áfengisvandamálið eins og það er í okkar þjóðfélagi í dag en það verður ekki gert með því að láta þær aðgerðir aðeins í ljós með fallegum orðum og jákvæðum yfirlýsingum. Okkur vantar peninga til þess að framkvæma það sem framkvæma þarf í þessum efnum. Hinu vil ég ekki gera lítið úr, að almenningsálitið, hver einstaklingur, hefur þarna mikið að segja og þar koma ekki fjárframlög Alþ. til, heldur hugarfar fólksins sjálfs. En ég verð því miður að láta í ljós óánægju mína með það hve hv. Alþ. hefur sinnt þessum málum lítið í raun.

Frsm. (Ellert B. Schram) : Herra forseti. Ég þarf ekki að vera langorður um þetta nál. sem hér liggur fyrir og felur í sér að þessari till. verði vísað til ríkisstj. Ég er búinn að gera grein fyrir áliti allshn. á þeim tveim till. um áfengismál sem til hennar hefur verið vísað. Ég vildi aðeins segja það vegna ummæla hv. 9. landsk. þm. að ég get vel fallist á yfirlýsingar hennar um að Alþ. hafi ekki staðið með nægjanlega myndarlegum hætti að því að styðja við bakið á þeim sem berjast gegn óhóflegri áfengisneyslu. Það verður sjálfsagt aldrei svo að það verði nægjanlega vel gert, og mestu máli skiptir ekki endilega að Alþ. leggi fram ógrynni fjár til þessarar starfsemi, heldur að Alþ. hafi skilning á þessum störfum og veiti þeim einstaklingum og félögum, sem að þessu starfa, svigrúm til þess að nýta þær hugmyndir og færa sér í nyt þann kraft og áhuga sem fyrir hendi er hjá þeim áhugasamtökum sem að þessu vinna. Ég get ekki upplýst hv. þm. um það hver örlög till. hv. þm. Odds Ólafssonar hafa orðið, en hitt er víst að henni hefur ekki verið vísað til allshn. Sþ. Mér er ekki kunnugt um hvar hún er niður komin. En mergurinn málsins er sá að ýmsar kröfur og hugmyndir um aðgerðir á þessum vettvangi hafa komið fram eins og t. d. till. frá hv. þm. Oddi Ólafssyni, einmitt af þeim sökum er mat allshn. að það þurfi að samræma þessar kröfur, þessar hugmyndir og þessa krafta á þann veg, að þeir falli í einn og sama farveg. Þess vegna er það mín skoðun að það sé skynsamlegt á þessu stigi málsins að þingið skipi þarna sérstaka n., - sem er í sjálfu sér nokkuð óvanalegt, að skipuð sé n. af þingflokkunum til þess að gera till. til þingflokkanna aftur, - það sé skynsamlegt skref til þess að samræma störfin og geti kannske orðið upphaf þess að betri árangur verði af baráttunni gegn áfengisbölinu.

Frsm. (Ellert B. Schram) : Herra forseti. Hér er hreyft þörfu máli að mati hv. allshn., en till. til þál. er flutt um öryggisbúnað flugvalla og þar segir: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta nú þegar gera athugun á því, hvernig komið verði upp á sem skemmstum tíma nauðsynlegum öryggisbúnaði á flugvöllum landsins.“ Það er öllum ljóst sem með þessum málum hafa fylgst að hér skortir nokkuð á. N. hefur vísað þessari till. til umhugsunar flugmálastjóra og Félags atvinnuflugmanna og báðir þessir aðilar mæla eindregið með því að þessi till. verði samþ. Flugmálastjóri bendir á í sinni umsögn að það skorti nokkuð á fjárveitingar, skorti nokkuð á að áætlunum hafi verið fullnægt, en hann hefur, hans stofnun, gert till. um hvort tveggja. En í þessu máli eins og ýmsum fleirum hefur verið vandamál að verða við öllum þeim beiðnum sem berast. Hv. allshn. telur sjálfsagt að gefa þessum málum betri gaum og vill gjarnan fyrir sitt leyti mælast til þess að ríkisstj. geri sérstaka athugun á því, hvernig fjármagna og setja megi upp á sem skemmstum tíma nauðsynlegan öryggisbúnað á flugvöllum landsins, og mælir því með samþykkt till.



Herra forseti. Eins og frsm. hv. allshn. tók fram telja nm. allir þessa till. fyllilega tímabæra og einnig þeir aðilar sem n. hefur leitað umsagnar hjá. Ég vil aðeins leyfa mér að þakka allshn. fyrir störf hennar og frsm. og vænti þess að þessi till. og væntanleg ályktun Alþ. verði til þess að þoka þessum nauðsynlegu málum nokkuð í rétta átt.



Virðulegi forseti. Hv. alþm. Ég hef leyft mér að leggja hér fram ásamt hv. þm. Steingrími Hermannssyni till. til þál. um innanlandsflugvöll á Reykjavíkursvæðinu. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa n. sérfróðra manna til þess að kanna þá hugmynd að láta gera nýjan flugvöll, sem orðið gæti miðstöð innanlandsflugsins, áfyllingu við Löngusker í Skerjafirði.“ Flugumferð hefur aukist gífurlega á Íslandi á undanförnum árum og áratugum. Flugsamgöngur eru nú orðnar einn veigamesti þátturinn í samgöngumálum okkar og fara vaxandi. Fer þar saman mikil aukning, bæði farþega og vöruflutninga, hvort heldur um er að ræða millilanda- eða innanlandsflug. Reykjavíkurflugvöllur, sem gerður var á árunum 1940–1944, var um tíma miðstöð alls flugs íslendinga, en á árunum 1962–1964 fluttu Loftleiðir hf. starfsemi sína til Keflavíkur og 1967 flutti Flugfélag Íslands hf. millilandaflug sitt þangað. Síðan hefur Reykjavíkurflugvöllur verið miðstöð innanlandsflugsins og eru það augljósir hagsmunir landsmanna allra að slíkur flugvöllur sé sem næst þungamiðju byggðar á höfuðborgarsvæðinu þótt því fylgi að sjálfsögðu nokkrir óskostir einnig. Á árinu 1974 fóru um Reykjavíkurflugvöll 225127 farþegar í innanlandsflugi og 8621 í millilandaflugi. Eru þá ekki taldir með þeir sem taka langferðabíla til Keflavíkurflugvallar. Samtals fóru því um 234 þús. farþegar um Reykjavíkurflugvöll á s. l. ári. Samkv. spám, sem flugvallarstjóri annars vegar og Flugfélag Íslands hins vegar hafa látið gera, má telja að farþegafjöldinn um Reykjavíkurflugvöll verði árið 1980 360 þús. og árið 1990 um 900 þús., þ. e. a. s. að á næstu 5 árum muni farþegafjöldi um völlinn aukast um rúm 50%, en nær fjórfaldast á næstu 15 árum. Fjöldi flugtaka var á árinu 1974 17509 og mun á næstu árum aukast í svipuðum mæli og farþegafjöldinn nema til komi stærri flugvélar en nú eru í notkun í innanlandsflugi. Í ljósi þessara staðreynda fer þeim fjölgandi sem telja að Reykjavíkurflugvöllur í núverandi mynd muni ekki geta verið miðstöð innanlandsflugsins til frambúðar. Veldur þar margt, svo sem öryggi, bæði flugfarenda og íbúa þéttbýlissvæðanna við flugvöllinn, hljóðmengun og loftmengun sem fara vaxandi með auknum fjölda flugtaka, burðarþol og annað ástand vallarins ásamt þeirri staðreynd að stöðugt hefur verið þrengt að flugvellinum á undanförnum árum með byggingum og vegagerð og er enn í ráði að þrengja að honum með færslu Hringbrautar og lagningu hraðbrautar vestan Öskjuhlíðar. Þannig mætti lengi telja. Eðlilegt hlýtur að vera að setja þær kröfur að flugvöllur, sem er miðstöð innanlandsflugsins og jafnframt staðsettur inni í þéttbýli höfuðborgarsvæðisins, uppfylli kröfur Alþjóðaflugmálastofnunarinnar um öryggi og ástand. Hér verður þess freistað að draga fram helstu rök er liggja að baki þessari þáltill. og jafnframt skýra hvers vegna Reykjavíkurflugvelli man í framtíðinni reynast erfitt að rísa undir hlutverki sínu. Í fyrsta lagi er þar um að ræða öryggissjónarmið. Eðlilegt og nauðsynlegt er að leggja til grundvallar reglur Alþjóðaflugmálastofnunarinnar um aðflug, en þær helstu eru þessar: a. Engar hindranir mega vera í fluglinu að og frá brautarendum. Mega þær ekki rísa upp fyrir hallandi flöt frá brautarenda með hallanum 1:50 frá aðalbrautum og 1:40 frá þverbrautum. b. Engar hindranir mega gnæfa upp yfir láréttan flöt (öryggisflöt) 45 m ofan flugvallar innan 4000 m fjarlægðar frá miðju hans. c. Utan við hverja flugbraut verða að vera hindranalaus öryggisbelti og séu þau í sömu hæð og flugbrautin. Burðarþol öryggissvæða skal vera þannig að sem minnstur skaði verði á loftfari sem fer út af brautinni. Öryggissvæði þetta skal ná 60 m út fyrir hvorn brautarenda og 75 m sitt hvorum megin við miðlínu flugbrautar ef um venjulega flugbraut er að ræða, en 160 m ef um er að ræða blindflugsbraut. d. Völlurinn þarf að vera opinn í 95% af hámarksnotkunartíma miðað við veðurástæður. Opnunin miðast þá við leyfilegan þvervind af ákveðnum hnútafjölda. Á Reykjavíkurflugvelli er öryggi flugs ekki í samræmi við þessar kröfur. Miklar tálmanir eru af hæðum og byggingum í nágrenni vallarins. Þetta takmarkar notkun vallarins sérstaklega í lágskýjuðu. Á fskj. l með þáltill. eru sýndar þær hindranir sem standa upp úr öryggisfleti (inner horizontal surfall) Reykjavíkurflugvallar. Helstu hindranir eru: Sjómannaskólinn í 86 m hæð, Borgarsjúkrahús 85 m, Digranesháls 84 m, reykháfur á Kletti 83 m, Háaleitishverfið 71 m, Öskjuhlið 69 m, Laugaráshverfið 79 m, Langholtshverfið 75 m og Hallgrímskirkja 110 m. Fskj. Hl og IV með þáltill. sýna hindranir í brautarstefnur. Fskj. þessi miða við hallann 1:40, en ætti að vera 1:50 miðað við aðalbrautir. Verstu hindranir í flugtaks- og aðflugsfleti eru á norður-suðurbraut tvö hús við Sóleyjargötu þar sem halli er 1:23 og 1:25 og Fríkirkjan með halla 1:32. Hér er þó ekki allt talið og mætti nefna að fjölbýlishús í Breiðholti virðast koma inn í aðflugsflötinn. Kröfur um hindranalaus öryggisbelti er ekki unnt að uppfylla nema fjarlægðar verði byggingar og er þar um mjög kostnaðarsamt verk að ræða. Til þess að uppfylla kröfuna um 95% opnun vallarins þarf að reikna með norðaustursuðvestur flugbrautinni sem er stutt og lítið hefur verið haldið við. Það er ljóst að sumar af nefndum kröfum er unnt að uppfylla með ærnum tilkostnaði, en aðrar verða ekki uppfylltar. Með aukinni flugmeðferð verður það alvarlegra að ekki er unnt að fylgja nefndum öryggisreglum. Auk öryggis flugfarenda er öryggi þeirra íbúa, er í nágrenni vallarins búa, nátengt þessum atriðum. Í öðru lagi er hávaðamengun og loftmengun. Íbúar Reykjavíkur og nágrennis verða fyrir verulegu ónæði af hávaða vegna flugvallarins, Á fskj. V er sýndur hávaðaflötur vallarins miðað við 90 decibel. Hávaðafletir eru verstir yfir miðbæ Reykjavíkur og Kársnesi. Stærð hávaðaflatar stendur í nánu sambandi við fjölda flugtaka og munu því óþægindi af þessum sökum aukast með aukinni flugumferð. Víða erlendis hafa verið ákveðin mestu leyfileg hávaðamörk innan íbúðasvæða. Kröfurnar eru yfirleitt þeim mun strangari sem tíðni flugtaka og lendinga er meiri. Í Svíþjóð er t. d. miðað við eftirfarandi: Fjöldi flugtaka á ári 150–500, hávaðamörk 95 decibel, fjöldi flugtaka á ári 500–1500, hávaðamörk 90 decibel, fjöldi flugtaka 1600–6000 á ári, hávaðamörk 85 decibel og fjöldi flugtaka 5000–15000, hávaðamörk 80 decibel. - Rétt er að geta þess að hávaði eða nánar tiltekið hávaðaþrýstingur er mældur í decibel eins og hér kemur fram að framan. Ókosturinn við þessa mælieiningu er að sami hávaðaþrýstingur getur haft mismunandi áhrif á mannlegt eyra eftir tíðni tónsins. Því hefur verið tekin upp ný mælieining sem mælir áhrif mismunandi tíðnisviða á eyrað. Loftmengun fylgir að mestu hávaðaflötum og er hún ekki óveruleg þar sem flugumferð er mikil. Í fjórða lagi eru skipulagsástæður. Svo sem völlur er að mestu gerður á mýrlendi en að hluta á melhrygg, sem teygði sig frá Öskjuhlíðinni inn í mýrina. Hryggur þessi var jafnaður undir brautina það sem hann náði, en þunnt rauðamalarlag, 40–70 cm, lagt yfir mýrina. Veldur þetta því að burðarþol brauta er mismunandi frá stað til staðar, en einnig eftir árstíðum. Aukin flugumferð veldur að sjálfsögðu auknu álagi á brautirnar. Í fjórða lagi eru skipulagsástæður. Svo sem áður segir hefur verið verulega þrengt að Reykjavíkurflugvelli á undanförnum árum með byggð og vegagerð og eru nú uppi áform um að þrengja enn að honum. Full ástæða er til að ætla að þar komi að völlurinn verði að víkja en byggingarland Reykjavíkur er senn á þrotum. Völlurinn takmarkar mjög hæð bygginga í borginni og þar með nýtingu lóða og mun í framtíðinni rekast á byggingaráform Háskólans og Landspítalans, svo að nokkuð sé nefnt. Áform eru uppi um færslu Hringbrautar til suðurs og líklegt er að innan tíðar verði að koma á gatnamótum Hringbrautar og Sóleyjargötu umferðarmannvirki á tveim hæðum. Við lausn þess verða augljósir erfiðleikar vegna flugvallarins. Núverandi lega flugvallarins eykur mjög umferðarálag á Hafnarfjarðarveginn, og standist spár um farþegafjölda 900 þús. um 1990 auk innlendra millilandaflugsfarþega er fara frá vellinum til Keflavíkur verður álag á umferðarkerfið kringum völlinn mikið. Reykjavíkurflugvöllur hefur mjög takmarkaða stækkunarmöguleika, en sjálfsagt má auka nokkuð efri mörk þeirrar umferðar, sem völlurinn getur tekið við, með ýmsum aðferðum, t. d. með gerð sérstakra akstursbrauta, flutningi æfingaflugs upp á Sandskeið o. s. frv. Flugmálastjórn hefur nú á prjónum áform um úrbætur á Reykjavíkurflugvelli. Er þar aðallega um þrjá kosti að ræða. Það er: l) Lenging núverandi austur-vesturbrautar út í sjó í 1800 m. 2) Gerð nýrrar austur-vesturbrautar, 1800 m langrar, sunnan við þá sem nú er. 3) Gerð nýrrar austur-vesturbrautar í fjöruborðinu. Hvort sem tekinn yrði valkostur 1 eða 2 yrði kostnaður líklega ekki undir 500–600 millj. kr. Valkostur 3 yrði sennilega enn dýrari. Hér er þó ekki tekið tillit til ýmissa annarra atriða sem kostnaðarsöm yrðu ef fullnægja ætti, svo sem rifs húsa og bygginga til þess að ná fullri breidd öryggisbelta og endurbyggingar norðaustur- suðvesturbrautar til þess að fullnægja kröfum um 95% opnun vallarins. Ljóst er því að í ráði eru viðamiklar og kostnaðarsamar framkvæmdir á Reykjavíkurflugvelli sem þó munu ekki ná að bæta að fullu öryggisskilyrði. Jafnframt eru á flugvallarsvæðinu áformaðar byggingar, svo sem flugstöðvarbygging, og hlýtur þetta að vekja menn til nokkurrar umhugsunar þegar flestir eru þeirrar skoðunar að flugvöllur þarna eigi aðeins takmarkaða framtíð, e. t. v. allra mest 25 ár, og þá með verulegum endurbótum. Jafnframt verða menn að gera sér ljóst að Reykjavíkurflugvöllur er ekki aðeins innanlandsflugvöllur. Iscargo með tvær DC-6B fjögurra hreyfla skrúfuvélar hefur völlinn sem heimavöll og völlurinn er skráður sem alþjóðlegur flugvöllur. Mikið erlent einkaflug og ferjuflug yfir hafið millilendir á Reykjavíkurflugvelli. Lendingar vegna ferjuflugs voru 680 á s. l. ári eða um tvær á dag og fer fjölgandi. Ég veit ekki hvort menn hafa hugsað þá hugsun til enda ef erlendri vél, sem millilenti hér á skráðum alþjóðlegum flugvelli, hlekktist á vegna þess að öryggisatriði eru ekki eins og kröfur Alþjóðaflugmálastofnunarinnar segja til um. Ég veit ekki hvaða augum framleiðendur og tryggingafélög kynnu að líta á slíkt mál. Hugsanlegt er að íslenska ríkið gæti orðið skaðabótaskylt í slíku tilfelli. Reykjavíkurflugvöllur er varavöllur fyrir þotur FÍ í millilandaflugi og nokkuð eru þoturnar notaðar í innanlandsflugi, t. d. voru farnar 6 ferðir milli Reykjavíkur og Akureyrar um síðustu páska. Allt hljóta þetta að vera umhugsunaratriði. Sú óvissa, sem ríkir um framtíð flugvallarins, veldur og augljósum erfiðleikum í áætlanagerð þeirra fyrirtækja sem starfa í tengslum við völlinn. Það er ekkert grín að fjárfesta í dýrum mannvirkjum við flugvöll, sem enginn veit hvaða framtíð á, eða gera áætlanir um framtíðina við slíkar aðstæður. Mikið hefur verið um þessi mál fjallað þótt niðurstaðan hafi engin orðið enn. Árið 1967 skilaði flugvallarnefnd ítarlegu nál., en þar var að mestu fjallað um gerð nýs flugvallar er tæki millilandaflug líka. Var þar tekin fyrir hugsanleg flugvallargerð á Álftanesi og í Kapelluhrauni. Ákvörðun var sem fyrr segir aldrei tekin á grundvelli þessa nál. og mun margt hafa valdið, e. t. v. ekki hvað síst að íslendingar hafa talið sér ofviða að ráðast í gerð nýs alþjóðlegs flugvallar. Nýlega hefur ungur arkitekt, Trausti Valsson, varpað fram þeirri hugmynd að gerður verði nýr flugvöllur fyrir Reykjavíkursvæðið á fyllingu við Löngusker í Skerjafirði. Þótt hugmyndin sé einföld og liggi nokkuð beint við mun hún ekki hafa komið fram áður. Hugmynd þessi hefur í för með sér kosti umfram aðrar hugmyndir sem fram hafa komið um flugvallargerð á svæðinu. Mun ég nú freista þess að gera grein fyrir nokkrum þeirra. Fskj. IV með þáltill. sýnir legu flugvallar samkv. þessari hugmynd. 1. Öryggisástæður. Öryggi er augljóslega til muna betra en á núverandi flugvelli ef flugvöllur er staðsettur þarna á fyllingu. Hindranir í öryggisfleti og aðflugs- og flugtaksflötum núverandi vallar hafa nær engin áhrif í þessa staðsetningu, sjá þskj. I og II. Nauðsynlegt er þó að framkvæma á þessu nánari athugun. Við þessa staðsetningu er flug mun minna yfir byggð. 2. Hljóð- og loftmengun. Fskj. V sýnir hávaðafleti þessarar staðsetningar og þar með augljósa kosti hennar fram yfir núverandi völl. Fskj. V sýnir einnig samsvarandi hávaðafleti fyrir flugvelli á Álftanesi og í Kapelluhrauni. Loftmengun verður mun minni en nú er, enda fylgir hún að mestu hávaðaflötum. 3. Skipulagsástæður. Svo sem fram kemur hér á undan gerir hugmyndin ráð fyrir að flugvöllurinn sé gerður á fyllingu. Staðsetning hefur þá augljósu kosti fram yfir staðsetningu á Álftanesi og í Kapelluhrauni að hún liggur mun nær þungamiðju byggðar og er því hagstæðari frá flutningalegum sjónarhóli séð. Vegagerð að vellinum yrði að vísu dýr, en hraðbrautir þarna yrðu til mikilla hagsbóta fyrir umferðarkerfið og er spurning hvort hraðbraut í þessari mynd verði ekki að koma í framtíðinni. Hún mundi að sjálfsögðu létta mjög á umferðinni gegnum Kópavog og auðvelda umferð innan höfuðborgarsvæðisins. Vegagerð sem þessi mundi leysa hið mikla Hafnarfjarðarvegarvandamál sem stöðugt verður alvarlegra. Rétt er að benda á í þessu sambandi, að á Álftanesi gæti orðið um 30–40 þús. manna byggð, Vegalengd þangað er um 15 km., en um 5 km eftir vegi yfir fjörðinn. Fskj. VII sýnir hugsanlega gerð umferðarnets með þessa lausn fyrir augum. Annar veigamikill kostur við þessa staðsetningu framtíðarflugvallar er sá að núverandi byggingar á flugvallarsvæðinu er flestar auðvelt að reka í tengslum við flugvöll í Skerjafirði. Þetta auðveldar uppbyggingu í áföngum og er hér um verulega fjármuni að ræða. Endanleg ákvörðun um, að stefnt væri að flugvelli í Skerjafirði mundi auðvelda flugfélögum og öðrum fyrirtækjum alla áætlanagerð um framtíðaráform og leysa gífurleg vandamál fyrir Reykjavíkurborg og raunar allt höfuðborgarsvæðið. Ljóst er að bæði borgin og flugvöllurinn hafa mörg vandamál af nábýlinu hvort við annað. Með tilliti til þeirra gífurlegu hagsmuna, sem Reykjavíkurborg á í þessu máli, þarf öll athugun og framkvæmd að fara fram í náinni samvinnu við hana. Raunar er ekki alveg ljóst hvaða sveitarfélög ættu beinan hlut að máli við flugvallargerð í Skerjafirði. Fer það eftir því hvar mörk lögsagnarumdæma liggja um fjörðinn. Ekki er ólíklegt að á núverandi flugvallarsvæði gæti orðið um 12 þús. manna íbúðarbyggð, en jafnframt önnur og betri nýting Landsspítala og Háskóla á svæðum er liggja á flugvellinum, auk rýmri hæðatakmarkana viðar í borginni. Það er ekki lítið hagsmunamál fyrir Reykjavíkurborg að geta reist 12 þús. manna byggð á flugvallarsvæðinu og þar með frestað framkvæmdum í Gufunesi um einhvern tíma. Þar er vafalaust um gífurlega hagsmuni að ræða. Ef áætlað er að flugvallarsvæðið sé um 140 hektarar og verð lands þarna áætlað um 1000 kr. á fermetra er verð þessa landsvæðis, sem um er að ræða, um 1400 millj. kr. Ef gert er ráð fyrir að ríkissjóður eigi þarna 60 hektara mætti meta eignir hans á 600 millj. kr. Vert er og að benda á að landssvæðið, sem losnar á þennan hátt, er mjög verðmætt frá náttúrufari séð. Suðurströnd borgarinnar, sem borgarbúar njóta lítið nú, yrði aðgengileg og hugsanlega mætti koma þarna upp upphituðum sjóbaðstað með öllum þeim hugmyndum sem í sambandi við það vakna. Með tilliti til alls þessa væri ekki óeðlilegt að borgin tæki þátt í gerð flugvallar í Skerjafirði. Hún fær til byggingar landssvæði í hjarta borgarinnar, landssvæði sem meta mætti á 800 millj. kr., losar íbúa sína að verulegu leyti við hljóð- og loftmengun vegna flugvallarins og eykur allt öryggi vegna flugumferðar, fær suðurströndina til notkunar og minnkar verulega umferðarvandamál í borginni. Jafnframt þýðir flugvöllur í Skerjafirði sennilega framtíðarsetu flugfélaganna í Reykjavík. Vert er og að geta þess að talið er að meira en helmingur atvinnufyrirtækja Reykjavíkurborgar liggi innan reitsins Hringbraut-Snorrabraut. Þangað sækir fólk vinnu. Séu borin saman akstur og umferð á þessu svæði annars vegar frá byggð í Gufunesi og hins vegar frá byggð á flugvallarsvæðinu sést að mikið vinnst. Einnig má geta þess hér að í Reykjavík einni falla til árlega um 160 þús. rúmmetrar af uppgrefti er nýta mætti til uppfyllingar í Skerjafirði. Stækkunarmöguleikar flugvallar í Skerjafirði í framtíðinni eru nokkrir þótt dýpi aukist er utar dregur. Fskj. VIII sýnir hugsanlega nýtingu Reykjavíkurborgar á núverandi flugvallarsvæði. Uppdrætti hefur gert Trausti Valsson arkitekt. Ljóst er að fyllingu undir flugvöll og vegstæði yrði að verja með brimbrjótum. Vestanáttin er vafalaust erfiðust þarna. Á vegum hafnarstjórans í Reykjavík hafa farið fram nokkrar athuganir á grynningu vestlægrar öldu og öldusveigju á Faxaflóa og tilraunir gerðar til að reikna hættulegustu úthafsöldur. Fskj. IX og X sýna ölduslóðir á umræddu svæði. Tvær nærliggjandi ölduslóðir mynda braut í haffletinum sem orka öldunnar berst eftir. Fjarlægð milli ölduslóða er mælikvarði á orku öldunnar og þar með ölduhæðin. Fskj gefa möguleika til að meta ölduhæð og ölduorku á Skerjafirði samanborið við nærliggjandi svæði. Til hönnunar á brimbrjótum þyrfti að útfæra þessar hugmyndir og athuganir nánar. Gera mætti ráð fyrir að framkvæmdum yrði þannig háttað að fyrst yrðu gerðir varnargarðar, en síðan dælt sandi inn fyrir þá eða ekið fyllingarefni sem til fellur. Í grg. með till. er gert ráð fyrir í kostnaðarathugun að unnt sé að dæla nægum sandi af nærliggjandi botni í firðinum eða innan t. d. 1.5 km fjarlægðar og tölur miðaðar við að auðdælanlegt sandmagn sé þar fyrir hendi í miklum mæli. Kostnaður er miðaður við að unnt sé að nota pramma og flotleiðslu við dælinguna. Forsenda þessa er að sjálfsögðu að nægilegt nýtanlegt sandmagn sé á botni fjarðarins. Bresti þessar forsendur eykst kostnaður mjög verulega. Þetta þarf að sjálfsögðu að kanna nánar. Ef gert er ráð fyrir að gera tvær brautir, 1500 m og 2000 m langar, mætti hugsa sér að fylla í fyrsta áfanga t. d. 100 hektara, en síðar mætti auka þetta svæði í 250–300 hektara. Mjög gróf kostnaðaráætlun í grg. með till., þar sem malbikun og endanlegur frágangur flugvallar er ekki tekinn með, bendir til að kostnaður við landvinninga þarna gæti orðið með þeim forsendum, sem nefndar voru áðan, um 1800 millj. kr., þ. e. a. s. 100 hektara svæði ásamt öllum varnargörðum. Reynist forsendur um sandmagn í firðinum og aðgengileiki þess rangar gæti þessi tala hugsanlega tvöfaldast. Vegagerð yfir fjörðinn er ekki með í þessari áætlun. Ef litið væri svo á að sanngjarnt væri að reikna hluta af vegagerðinni sem kostnað við flugvallargerðina mætti gera ráð fyrir að vegfyllingin ásamt varnargörðum að miðri flugvallarfyllingunni gæti kostað um 260 millj. kr. Þess er að gæta, sem fyrr segir, að ekki er ólíklegt að vegur í þessari mynd verði að koma þótt ekkert verði úr flugvallargerð þarna. Milli Álftaness og fyllingar er djúpur áll sem þyrfti að brúa. Kostnaður við hana gæti orðið um 500 millj. kr. Fjölmörg fleiri mál fléttast inn í þá athugun sem þessi þáltill. gerir ráð fyrir. Kanna þarf í þessu sambandi hvernig aðlaga má starfsemi skipasmíðastöðvarinnar í Garðahreppi og fiskibáta í Kópavogi þessari hugmynd. Athuga þarf hvort þessi lausn geti torveldað lausn á holræsamálum fjarðarins. Líklegt er þó að eina viðunandi framtíðarlausnin á holræsum þarna sé að koma leiðslum út í mynni fjarðarins og gæti þá fylling orðið að liði. Fyrir liggur á næsta ári að kanna lífríki Skerjafjarðar og er að sjálfsögðu nauðsynlegt og krafa samkv. lögum að slíkt sé gert áður en lengra er haldið. Líklega er hafsbotn þarna svipaður og á nærliggjandi svæðum. Sjófuglalíf hygg ég að sé ekki þarna við skerin, en e. t. v. einhver grásleppa þótt deila megi um hvort hún sé æskileg til átu meðan holræsamál fjarðarins eru svo sem þau eru nú. Ekki ætti flugvallargerð á fyllingu í firðinum að hamla starfsemi Skeljungs frekar en núverandi flugvöllur. Ljóst er hins vegar að innan tíðar verður að flytja þessar olíugeymslur og kemst Reykjavíkurborg ekki öllu lengur undan því að láta gera sérstaka olíuhöfn. Mat á hinum ýmsu þáttum við flugvallargerð er margbrotið og flókið. Við teljum því nauðsynlegt að nefnd sérfræðinga athugi málið. Þótt ekki sé um að ræða að gera nýjan flugvöll á næstu árum er málið aðkallandi og vandamálið, sem til staðar er, mikið. Undirbúningur og athuganir eru tímafrekar og viðamiklar. Fyrir dyrum standa verulegar nauðsynlegar framkvæmdir á núverandi Reykjavíkurflugvelli sem gætu numið milljörðum með byggingarframkvæmdum ef ekki verður tekin ákvörðun um framtíð flugvallarins á annan veg. Hugmyndin um nýjan flugvöll á Lönguskerjum í Skerjafirði er snjöll og stenst fyllstu gagnrýni. Hins vegar kann svo að fara að nánari athugun leiði eitthvað það í ljós er geri hana óframkvæmanlega. Á það er ekki unnt að leggja dóm á þessu stigi. Verði hins vegar þessi málflutningur hér á hinu háa Alþ. til þess að beina augum alþm. að því mikla vandamáli sem miðstöð innanlandsflugsins á nú við að etja, þá er betur af stað farið en heima setið. Ég vil síðan leyfa mér að leggja til að þessari þáltill. ásamt grg. verði vísað til fjvn. og síðari umr.



Herra forseti. Ekki er enn full vika liðin síðan hér í hv. d. var endanlega samþykkt og að lögum gert lagafrv. sem mjög hefur verið rætt á þingi þennan vetur. Það var frv. um járnblendiverksmiðju á Grundartanga í Hvalfirði. Einn af fylgifiskum afgreiðslu þess máls er að það er nú þegar sýnt og liggur endanlega fyrir að orka þeirrar virkjunar, sem nú er verið að gera við Sigöldu, verður allskjótt fullnýtt. Því er það sýnt að mjög er tímabært að taka nú afstöðu til þess hvar og hversu næst ber að virkja vatnsafl í landinu í stórum stíl, bæði til þess að fullnægja þeim innanlandsþörfum, sem þegar eru fyrir hendi, og þeim sem við bætast á komandi árum, og einnig þarf að sjálfsögðu að hafa hliðsjón af því hvort menn telja rétt að halda lengra á þeirri braut, sem hingað til hefur verið farin við stórvirkjanir, að gera ráð fyrir að nokkur og þá yfirleitt verulegur hluti af orkunni, sem þar kemur til nota, verði hafður til rekstrar stóriðnaðar. Það hefur ekki farið lágt að ýmsir telja að ákvörðunin um byggingu járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga og orkusölu þangað frá Sigölduvirkjun hafi óhjákvæmilega í för með sér að næsta stórvirkjun í landinu hljóti að rísa á sama virkjunarsvæði, að þar verði um að ræða Hrauneyjarfossvirkjun á Þjórsársvæðinu. Við, sem að þessari till. stöndum, till. á þskj. 401, erum á öðru máli. Till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar, að næsta stórvirkjun vatnsafls, sem í verður ráðist, skuli eiga sér stað á vestanverðu Norðurlandi. Ákvörðun hagkvæmasta virkjunarstaðar og framkvæmdum ber að hraða eftir því sem frekast er unnt.“ Það liggur fyrir samkvæmt bestu upplýsingum sem fengist hafa að þótt Hrauneyjarfossvirkjun megi teljast mjög hagstæð, þá er um að ræða á Norðurl. v. virkjunarstað sem að dómi sérfræðinga er a. m. k. jafnhagkvæmur, skilar álíka ódýrri orku. Það er virkjun í Blöndu. Í umr. um orkumál hefur hvað snertir vesturhluta Norðurlands einkum verið rætt um þennan virkjunarstað, en einnig virkjunarstað í Skagafirði, í Jökulsám. Þar skiptir nokkuð í tvö horn um virkjunarskilyrði og mun ég víkja að því síðar. En fyrst hyggst ég gera grein fyrir þeim almennu orkuöflunarsjónarmiðum sem við flm. teljum hníga að því að nú þegar verði tekin ákvörðun hér á Alþ. sem sýni að það sé þingvilji að næsta stórvirkjun í landinu risi á vestanverðu Norðurlandi. Þá vil ég fyrst telja öryggissjónarmiðið, öryggið til orkuöflunar í raforkukerfinu. Það var ráðist í það með opnum augum þegar fyrstu stórvirkjanir voru ákveðnar í landinu að þær skyldu rísa á því svæði þar sem jarðeldar eru virkir og þar sem jarðskjálftahætta er meiri en í ýmsum öðrum landshlutum. Þetta var gert vegna þess að ýmis hagkvæmnisatriði á þessum stöðum þóttu vega svo þungt að ekki væri í það horfandi að taka á sig þá áhættu sem þessu staðarvali hlýtur að fylgja. En það hlýtur að vega æ þyngra á metunum eftir því sem stórvirkjunum fjölgar, eftir því sem álagið á raforkukerfinu er meira, eftir því sem meira er í húfi, ef stórfelldar truflanir verða á raforkuframleiðslu, að ekki sé sífellt haldið áfram að reisa stórvirkjanirnar einvörðungu á því belti landsins, þar sem jarðeldar eru virkir. Af þeim virkjunarstöðum, sem til greina koma í náinni framtíð, er tvímælalaust að virkjunarstaðirnir á Norðurl. v. eru þeir sem hafa það hvort tveggja til að bera að þeir eru utan jarðeldasvæðisins og þar er unnt að hefjast handa um virkjanir með ekki allt of mikilli töf. En öryggissjónarmiðið er ekki aðeins tengt því hvort virkjunin sjálf er á jarðskjálftasvæðinu eða utan þess. Öryggið fer einnig eftir því hvar virkjanirnar eru niður komnar í raforkukerfinu, í dreifikerfi raforkunnar. Því fylgir mun meira öryggi að stórvirkjanir séu dreifðar eftir aðalorkuflutningsleiðum heldur en þeim sé þjappað saman á annan enda aðalorkuveitulínunnar, eins og gerast mundi ef ein stórvirkjunin enn bættist við á Þjórsársvæðinu á öðrum enda fyrirhugaðrar byggðalínu. Öryggið fyrir dreifinguna er miklu meira ef stórvirkjun er komin til sögunnar um miðbik byggðalínunnar á Norðurl. v. Þá eru augljós hagkvæmnisatriði því samfara að dreifa stórvirkjunum um landið frekar en að þær hnappist saman á einum stað. Bæði gerir það ódýrara að dreifa orkunni að hún komi inn á aðflutningslínur á fleiri stöðum en einum og sömuleiðis sparar það orkutap á löngum flutningslínum að orkuverin séu reist með verulegu millibili. Auk þeirrar virkjunar, sem nú á sér stað við Sigöldu, hefur verið tekin ákvörðun um allstóra virkjun á Kröflusvæðinu sem yrði á norðausturenda fyrirhugaðrar byggðalínu. Augljóst hagkvæmnisatriði er að frá þeirri virkjun verði lögð flutningslína til Austurlands þar sem orkuskortur er verulegur og sýnt er að mikil bið verður á að nægilegar athuganir hafi verið gerðar svo að unnt sé að taka ákvörðun um stórvirkjun á Austurlandi. En á næstu grösum við Norðurl. v. er annað landssvæði, Vestfirðir, sem ekki aðeins býr við orkuskort, heldur er þannig úr garði gert frá náttúrunnar hendi að þar getur ekki orðið um stórvirkjanir fallvatna að ræða og ekki heldur jarðvarma svo að vitað sé. Því mundi það tvímælalaust flýta fyrir úrbótum á orkuþörf Vestfjarða, hliðstætt og Kröfluvirkjun virðist munu og hlýtur að bæta úr orkuskorti á Austurlandi, að stórvirkjun rísi á Norðurl. v. Þá er komið með mikla orku aflögu í því næsta nágrenni við Vestfirði sem hugsanlegt er að stórvirkjun eigi sér stað í náinni framtíð. Ég tel að þessi atriði, sem ég hef rakið nú síðast, séu ekki aðeins hagkvæmnisatriði sem renni stoðum undir að rétt sé að taka þá ákvörðun sem gert er ráð fyrir í þáltill. okkar hv. 5. þm. Vestf., þau renni einnig saman við þriðja flokkinn af rökum, sem ég vil sérstaklega leiða fram til stuðnings því sjónarmiði sem till. felur í sér. Þar er ég kominn að því sem ég í heild vil kalla byggðasjónarmið. Ég hef gert grein fyrir því áður úr þessum ræðustól að ég tel mjög varhugavert af mörgum ástæðum að svo gangi til langframa að allar stórvirkjanir og öll stóriðja, sem verður til í landinu, hnappist saman á tiltölulega takmarkað svæði hér suðvestanlands. En svo hlýtur enn að halda áfram um skeið ef ráðstöfun Sigöldurafmagns til járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga verður til þess að menn stefna rakleitt að því að næsta stórvirkjun landsmanna verði sú sem kennd er við Hrauneyjarfoss. Það er einsýnt að dómi okkar flm. að nú er komin sú stund að Alþ. þarf að láta til sín heyra og gefa til kynna hvort það er ætlun hv. alþm. að halda áfram öllu lengur að þjappa þessum mestu mannvirkjum, sem í landinu rísa, á Suðvesturland eða hvort mönnum er alvara að taka að dreifa þeim til annarra landshluta. Þar ræður ekki aðeins tillitið til dreifingar þessara mannvirkja um landið, heldur einnig, eins og ég áður gat, tillitið til þess hver hagkvæmni fylgir því að virkjanir rísi í námunda við þá landshluta sem búa við mestan orkuskort og þar af leiðandi er mest hætta er á búseturöskun ef svo heldur áfram sem hingað til hefur verið að stórvirkjanir og stóriðja þeim samfara hnappist öll á suðvesturhorn landsins. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að því atriði, sem ég drap lítillega á áður, að virkjunarstaðir, sem til greina koma á Norðurlandi vestanverðu, eru einkum tveir, sem sé annar í Blöndu og hinn í Jökulsám í Skagafirði og bjóða nokkuð mismunandi skilyrði. Ég mun ekki rekja í smáatriðum þær upplýsingar sem fram hafa komið hjá ýmsum aðilum á ýmsum stöðum um þessa virkjunarmöguleika. Svo skammt er um liðið að þær voru settar fram, að sumu leyti hér á hv. Alþ., að ég hygg að þingheimi séu þær í fersku minni. Ég vil aðeins rifja það upp að rafmagn frá Blönduvirkjun er mun meira en það sem talið er að fáanlegt sé í Jökulsám og þar að auki mun ódýrara. Hins vegar kemur einnig til álita að Blönduvirkjun mundi krefjast þess að allmikið land færi undir uppistöðulón og er þar um að ræða afréttarland sem hefur að sjálfsögðu þýðingu fyrir bændur í þeim sveitum sem liggja að þessum afréttum. Hins vegar þarf ekkert slíkt lón við virkjun í Jökulsám, því að þar þarf ekki á miðlun að halda. Sömuleiðis er virkjun í Jökulsám frábrugðin Blönduvirkjun að því leyti að í Jökulsám má koma við áfangavirkjun og hugsanlegar eru þær aðstæður að það sé talinn kostur. En eins og ég sagði er í þáltill. okkar ekki gert upp á milli þessara virkjunarstaða, aðeins lagt til að Alþ. lýsi þeim vilja sínum að næsta stórvirkjun á landinu rísi á vestanverðu Norðurlandi. Ég hef minnst hér nokkuð á Hrauneyjarfossvirkjun og það hefur komið fram að þarna er nú svo komið málum að undirbúningsrannsóknum er það á veg komið að talið er að unnt væri að bjóða út þær virkjunarframkvæmdir með tiltölulega skömmum fyrirvara. Hvað virkjunarstaði á Norðurlandi vestanverðu varðar er málum ekki jafnlangt á veg komið, en þó svo langt að dómi okkar flm. að það á ekki að þurfa að ráða úrslitum. Ég nefndi áðan þær aðstæður við Blönduvirkjun sem gera nauðsynlegt uppistöðulón sem talið er að muni þekja um eða yfir 60 ferkílómetra. Á þessu atriði var vakin rækileg athygli hér á Alþ. af hæstv iðnrh. á þessum vetri, og hann boðaði þá að hann mundi beita sér fyrir því að samráð yrði haft við þá sem þar eiga hagsmuna að gæta, íbúa hreppanna sem að því afréttarsvæði liggja sem fara mundi undir vatn að nokkru leyti yrði virkjað í Blöndu. Nú er skammt um liðið síðan sá fundur var haldinn sem hæstv. ráðh. boðaði á sínum tíma, og samkv. fréttum kom ekki annað fram á þeim fundi en að þann vanda, sem stafar af gerð uppistöðulónsins og vatnsmiðlunarmannvirkjum, ætti að vera unnt að leysa án tiltakanlegra vandkvæða. Þá er annað sem enn er að vanbúnaði hvað Blönduvirkjun varðar. Það eru jarðlagarannsóknir með borunum. Þær rannsóknir eru nauðsynlegar. En eftir þeim upplýsingum, sem við flm. teljum öruggar, eru þær ekki umfangsmeiri né tímafrekari en svo að þeim ætti að vera unnt að ljúka á komandi sumri ef nægilegt fjármagn er til ráðstöfunar til að koma þeim í kring, svo að þar er ekki heldur um neina óyfirstíganlega hindrun að ræða. Ég vil taka það fram til að forðast allan misskilning að ég átel síður en svo stjórn Landsvirkjunar sem staðið hefur fyrir rannsóknum og áætlunargerð um Hrauneyjarfossvirkjun. Hún er að sinna sínu verkefni. Það er hennar verkefni að hafa tilbúnar áætlanir um virkjanir á því svæði sem raforkuframkvæmdir á hennar vegum varða og það hefur hún gert af þeim dugnaði og framsýni sem búast mátti við af þeirri stofnun. En hitt tel ég ekki aðeins óviðeigandi, heldur varhugavert fyrir viðhorf þjóðarinnar til Alþingis, ef það orð kemst á að í raun og veru sé það landsvirkjunarstjórn sem ráði endanlega stefnunni í orkuframleiðslumálum og röðun orkuframkvæmda í landinu. Landsvirkjunarstjórn hefur staðið sig vel í sínu hlutverki. Hún hefur tilbúnar sínar áætlanir og þær eru á því stigi að framkvæmdir gætu hafist þar skjótt ef rétt þætti að bera þar niður. En það er eindregin skoðun okkar flm. þessarar till. og ég hef leitast við að leiða að því rök, að knýjandi ástæður og eindregin rök séu fyrir því, að nú eigi ekki að sinni að halda lengur áfram stórvirkjunum á svo til sama blettinum við Þjórsá, nú sé tími til kominn að dreifa stórvirkjunum um landið og þá sé langálitlegast að bera niður á vestanverðu Norðurlandi. Því tel ég og við flm. mjög aðkallandi að Alþ. láti til sín heyra um þetta mál, þegar hefur komið á daginn að hæstv. iðnrh. viðurkennir, a. m. k. að vissu marki, þau sjónarmið sem fram koma í þessari þáltill. Ég á þar sérstaklega við niðurlagsorð hæstv. ráðh. í svari við fsp. hér í hv. Alþ. 11. mars s. l., þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ég vona, að taflmennsku biðleikjanna sé senn lokið og a. m. k. er það eindreginn ásetningur núv. ríkisstj. að setja framkvæmdir þar (þ. e. a. s. á Norðurlandi) í fyrsta sess. Ég tel að áður en ákvörðun verður tekin um næstu virkjun á Þjórsársvæði eða Hrauneyjarfoss, sem hv. þm. einnig gerði að umtalsefni, verði að taka ákvörðun um stórvirkjun á Norðurlandi.“ Það hefur einnig komið fram að hæstv. ráðh. telur að virkjunarhorfur á Norðurlandi séu vænlegastar á vestanverðu Norðurlandi. Það, sem í rauninni felst í þessari till. sem hér er til umr., er að við flm. leggjum til að stigið sé til fulls það skref sem hæstv. iðnrh. hefur stigið, en aðeins til hálfs, í orðum sínum um stefnuna í virkjunarmálum. Hæstv. ráðh. talar um að tekin verði ákvörðun um stórvirkjun á Norðurlandi áður en ákvörðun verði tekin um næstu virkjun á Þjórsársvæðinu, en það kemur ekki fram í þessum orðum, að ákvörðunin um virkjun á Norðurlandi eigi að framkvæmast á undan hugsanlegri nýrri virkjun á Þjórsársvæðinu. Þetta er þó það atriði sem öllu máli skiptir. Það fullnægir ekki þeim sjónarmiðum að dreifa orkuverum um landið, að virkja sem næst þeim svæðum sem við mestan orkuskortinn búa, að ákvörðun verði tekin um stórvirkjun á Norðurlandi vestra, en síðan verði framkvæmd á undan önnur ákvörðun um virkjun, t. d. við Hrauneyjarfoss. Það, sem öllu máli skiptir, er að skrefið sé stigið til fulls, að næsta stórvirkjun vatnsafls, sem í verður ráðist, skuli eiga sér stað á vestanverðu Norðurlandi, eins og segir í þáltill. okkar hv. 5. þm. Vestf.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem er á þskj. 401, er um að það eigi að ráðast í virkjunarframkvæmdir eins og segir hér: „Alþingi ályktar, að næsta stórvirkjun vatnsafls, sem í verður ráðist, skuli eiga sér stað í vestanverðu Norðurlandi.“ Ég hefði viljað fella þarna eitt orð úr: vestanverðu, ekki fyrir það að ef það væri hugsanlegt að ráðast í stórvirkjun á vestanverðu Norðurlandi á undan Hrauneyjarfossi, þá mundi ég vera manna fyrstur til þess að fagna því, því að eins og virkjunarmál okkar eru og hafa þróast, þá er ég sammála hv. frsm., að þarna þarf að brjóta blað og það þarf að virkja annars staðar. En eftir því sem ég kemst næst og eftir því sem segir í þeim plöggum sem við höfum hér yfir að ráða, þá lítur út fyrir að það verði alls ekki hægt að virkja Blöndu nógu snemma vegna þess að okkur muni vanta orku áður, ekki hægt að ljúka virkjun hennar fyrr en 1982 eða 1983. Þessir fróðu menn telja að það sé það fyrsta, að hægt sé að hugsa sér Blönduvirkjum, 1982, en hins vegar þurfi að vera til stórvirkjun 1980. Það skiptir í sjálfu sér ekki miklu máli hvar virkjað er nema bara að það er mikil áhætta fyrir þjóðina að virkja í einum landshluta, áhætta fyrir þá, sem fjærst virkjununum búa, þegar veðrátta er þannig að línurnar verða fyrir stórum áföllum. Þess vegna er það alveg rétt, sem kom fram hjá frummælanda áðan, að það þarf að stefna að því að dreifa virkjununum. En ef á nú að samþykkja það og ákveða að næsta virkjun t. d. utan Þjórsársvæðisins verði á vestanverðu Norðurlandi, þá verður það til þess að Hrauneyjarfoss verður virkjaður á undan - það held ég að liggi alveg ljóst fyrir - og kannske Sultartangi líka. Það var talað um að það hefði ekki komið fram á fundinum á Blönduósi að það mundi verða neinir erfiðleikar í sambandi við virkjunina. Það mun vera alveg rétt að það kom ekki mikið fram. Hins vegar berast manni þær fregnir þar norðan að að menn séu þar klofnir í tvo hópa, þ. e. a. s. þeir, sem hafa sauðfé, séu yfirleitt á móti virkjuninni, en þeir sem hafa aftur ekki sauðfé, muni vera með henni. En vonandi leysist það mál og verður ekki til að tefja þetta mál. En það eru rannsóknirnar, sem eru það skammt á veg komnar, að eftir því sem hefur gengið til á undanförnum árum með þessar rannsóknir, þá er ólíklegt að þessi virkjun geti orðið til fyrr en 1982–1983. Það hefur verið dálítið einkennandi fyrir umr. um orkumál að undanförnu - ég hlustaði t. d. á útvarpsþátt um daginn sem Páll Heiðar Jónsson stjórnaði og bæði hæstv. fyrrv. iðnrh. og hæstv. núv. iðnrh. tóku þátt í þeim umr., - að þeim tókst í það skipti að ræða um orkumál og virkjanir án þess að minnast á Jökulsá á Fjöllum. Það var eins og þeir hefðu týnt Jökulsá á Fjöllum. Það virðist vera að það sé búið að afskrifa hana í bili. Um ástæðuna veit ég ekki. Það hefur verið talið, og ég held að ég hafi tekið rétt eftir að það kom fram hjá frummælanda áðan, að einna hagkvæmasta virkjunin væri Blönduvirkjun, og það er rétt, að eftir því sem allt bendir til er hún mjög hagkvæm virkjun. Ég tók eftir því, að í fjölmiðlum var haft eftir hæstv. iðnrh. á Blönduósfundinum að það ætti að virkja þar sem hagkvæmt væri. Á fundi, sem orkumálastjóri var á norður í landi 3. sept. 1971, kemst hann þannig að orði, með leyfi forseta: Taldi hann nú möguleika á virkjun við Dettifoss, sem væri hagkvæm miðað við 146 mw. virkjun og mundi kosta 3 milljarða í stofnkostnaði. Yrði sú virkjun e. t. v. hagkvæmari en virkjum við Hrauneyjarfoss eða Sigöldu. En markaður er nú ekki fyrir hendi á Norðurlandi sem tekið gæti við framleiðslu slíkrar Dettifossvirkjunar. Á fundi, sem orkumálastjóri var á tveimur árum síðar, eða 30. nóv. 1973, kemst hann þannig að orði, með leyfi forseta: „Eins og ég sagði bendir allt til þess að þarna sé um mjög álitlega virkjun að ræða. Rannsóknir standa enn þá yfir og nú á þessum vetri tel ég að þarna verði gerð áætlun til muna hagkvæmari heldur en áður um þessa virkjum.“ Ég endurtek: til muna hagkvæmari heldur en áður var talið. Og fyrir tveimur árum taldi hann að hún yrði e. t. v. hagkvæmari en Hrauneyjarfoss eða Sigalda. Í ágústmánuði s. l. ræddi Haukur Tómasson virkjunarmál okkar norðlendinga á fjórðungsþingi Norðlendinga, sem haldið var í Reykjaskóla 26: 28. ágúst. Þar segir hann, með leyfi forseta: „Þá mun ég fara í hina einstöku virkjunarstaði á Norðurlandi og lýsa þeim og byrja þá á Jökulsá á Fjöllum. Hún er langlengst komin í rannsóknum.“ Svo heldur hann áfram og lýsir þessum virkjunarstöðum og hvað árskwst. kosti, og hann nefnir það hvað þeir telji að hún kosti: við Dettifoss 6 kr., við Blöndu 6.70 kr., við Jökulsá eystri 10 kr., við Merkigil í Jökulsá í Skagafirði 17 kr., Villinganes 14.60 kr., við Íshólsvatn 12.20 kr. Þetta er í skýrslu og í ræðu sem Haukur Tómasson flytur í ágúst s. l. Það er út af fyrir sig rannsóknarefni hvernig þessi mál hafa þróast á undanförnum áratugum. 1960 var flutt þáltill. hér á hv. Alþ. af Gísla Guðmundssyni, Karli Kristjánssyni og Garðari Halldórssyni. Þessi þáltill. hljóðaði þannig, með leyfi forseta. „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að gerð verði fullvaðaráætlun um virkjun Jökulsár á Fjöllum og láta athuga möguleika til þess að koma upp framleiðslu á útflutningsvöru í sambandi við virkjunina.“ Í ræðu, sem Gísli Guðmundsson flutti þegar hann talaði fyrir þessari till., segir hann að það hafi verið farið að gera vatnsmælingar í Jökulsá á Fjöllum 1907 af Guðmundi Hlíðdal og fyrir 6–7 árum hafi orkumálaskrifstofan farið að rannsaka möguleika um virkjun og allt bendi til þess að þetta sé einn hagkvæmasti virkjunarstaður landsins. Sem sagt það eru orðin rúm 20 ár síðan var farið að rannsaka þessa virkjun. Ég var áðan að vitna í hvað þessar rannsóknir hefðu leitt í ljós og það liggur nú fyrir að þarna er hagkvæmasti virkjunarstaður landsins. Það er dálítið fróðlegt að lesa nál. meiri hl. fjvn. í sambandi við þessa till. því að hún sýnir í sjálfu sér hvað sá meiri hl. 1960 eða viðreisnarstjórnin ætlaðist fyrir í þessum málum. Ég ætla að lesa hérna svolítið af þessu, með leyfi forseta : „ N. hefur athugað till. og fengið um bana umsögn raforkumálastjóra. Fyrri liður till. er um að fela ríkisstj. að gera fullnaðaráætlun um virkjun Jökulsár á Fjöllum. Í umsögn raforkumálastjóra segir svo: „Um nokkur undanfarin ár hefur verið unnið að rannsóknum og áætlunargerðum um virkjum Dettifoss og Vígabergsfoss í Jökulsá eftir sérstökum fyrirmælum ráðh. þar um. Áætlunargerð þessi er unnin með það fyrir augum að fá nægilega ábyggilegs vitneskju um kostnaðarverð raforku frá stórvirkjun hér á landi til að draga af henni ályktanir um skilyrði til rekstrar orkufrekrar stóriðju. Fyrsta áfanga þessarar áætlunargerðar er lokið og talið að hann hafi leitt í ljós að úr Jökulsá megi vinna raforku á svipuðu kostnaðarverði og stóriðjuver, svo sem aluminíumverksmiðjur, greiða fyrir orkuna víða erlendis. Hins vegar er eftir að athuga hversu mikið afl - eða ársorku - megi fá úr ánni á svo lágu verði: Í því skyni þarf að gera viðbótaráætlanir. Fyrrv. Raforkumálaráðh., Ingólfur Jónsson, hefur mælt svo fyrir að þær viðbótaráætlanir skuli gerðar og er unnið að þeim sem stendur.“ Þetta stendur í nál. meiri hl. fjvn. fyrir 15 árum. Það kemur enn fremur fram í umr. hér á Alþ. fyrir 15 árum, að það sé mögulegt að virkja yfir 300 mw. virkjun í Jökulsá á Fjöllum. Nú líða árin og Landsvirkjun er stofnsett og fer að gera sínar rannsóknir við Þjórsá. Umr., sem fara fram um hvar eigi að virkja fyrstu stórvirkjunina, er einnig hægt að finna í þingtíðindum, þar sem er borið saman verð á raforku frá þessum stöðum og því heitið að næsta virkjun verði í Jökulsá á Fjöllum. Á Alþ. 1969 urðu umr. um þessi mál og um ranasóknirnar á Jökulsá á Fjöllum og þáv. fjmrh. kom með yfirlýsingu hér á hv. Alþ. þessa efnis að það mundi verða séð til þess að verja 5 millj. á næsta ári til þess að halda áfram rannsóknum á Dettifossvirkjun. Eftir því sem maður kemst nú næst var ekki mikið athugað á þessum árum um að virkja Dettifoss, heldur að fara með Jökulsá á Fjöllum austur á land. En þrátt fyrir það liggja nú fyrir þær rannsóknir, sem ég vitnaði í áðan, að þarna sé hagstæðasti virkjunarmöguleiki - líklega landsins. En þá bregður svo undarlega við að á sama tíma sem þetta liggur fyrir hjá þeim mönnum sem ættu að hafa bestan kunnugleiks á, þá er eina og ráðamenn þjóðarinnar hafi týnt Jökulsá á Fjöllum. Það er ekki minnst á hana, þó að það liggi fyrir að það séu einu valkostir sem hægt væri að grípa til ef á ekki að virkja enn eina virkjunina, þriðju virkjunina, á sama blettinum, á því svæði, sem er kannske hættulegast í sambandi við eldgos og jarðskjálfta. Það er alveg rétt, sem kom fram hjá hv. þm. Magnúsi T. Ólafasyni, að það er miklu minni hætta á jarðhræringum við Blöndu heldur en t. d. á Norðausturlandi eða á Þjórsársvæðinu. En það haggar ekki þeirri staðreynd að verði ekki virkjað við Dettifoss næst, - það er ekki nóg að það skuli ákveðið núna að virkja Blöndu - þá verður Hrauneyjarfoss og jafnvel Sultartangi á undan. Það er búið að lofa hvað eftir annað að virkja næst Dettifossvirkjun, virkja í Jökulsá á Fjöllum. En hver ræður? Hver er það sem stjórnar rannsóknum hér á landi? Þrátt fyrir loforðin er virkjað við Þjórsá, en ekki fyrir norðan. Hv. þm. Magnús T. Ólafason gat um það, að Landsvirkjun hefði gert sína skyldu. Hver er skylda Landsvirkjunar? Hví heitir hún Landsvirkjun? Hún kannske hefði gegnt sinni skyldu, ef hún hefði heitið eitthvað annað en Landsvirkjun, ef hún t. d. hefði heitið Suðurlandsvirkjun eða Virkjun Reykjavíkursvæðisins og Suðurlands. En ég held, að hún standi ekki undir nafni. Það hafa ekki verið athugaðir aðrir möguleikar af hendi Landsvirkjunar en þarna við Þjórsá svo að ég viti til, a. m. k. ekki fyrir norðan. Ég get ekki setið hér þegjandi og hlustað bæði á fjölmiðla, hlustað á fyrrv. hæstv. iðnrh. og núv. hæstv. ráðh. tala um orkumál norðlendinga á þann veg eins og Jökulsá á Fjöllum sé ekki lengur til. Laxárvirkjunarstjórn fór fram á að fá að breyta vélum í Námaskarði þannig að það mundu aukast afköstin þar um 8 mw. Þetta leyfi fékkst ekki. Þess í stað var norðlendingum heitið línu að sunnan. Fyrrv. hæstv. iðnrh. sagði á fundinum á Akureyri 30. nóv. 1973 að það væri hægt að vera búið að leggja þessa línu í ársbyrjun 1975. Ég er með ræðuna hans hér fyrir framan mig. En það er komin ársbyrjun 1975 og það lítur ekki út fyrir að það verði nein lína komin - ja, spurning hvort hún verður 1976 komin alla leið. En á sama tíma á Kröfluvirkjun að vera komin. Ég held að ef menn líta yfir þessi mál, það stefnuleysi sem ríkir í framleiðslu orku hér á landi, það handahóf sem hefur ríkt og ríkir, að það sé kominn tími til þess að stokka þetta upp og marka ákveðnari stefnu. Ef það stenst, að Kröfluvirkjun kemur á næsta ári, þá liggur miklu meira á því að fara með línu austur á land frá Kröflu heldur en línuna héðan á milli. E. t. v. er hægt að gera hvort tveggja, en ég er ekki trúaður á það. Ég held að við, sem erum fulltrúar hinna dreifðu byggða, þurfum að fara að láta meira í okkur heyra í sambandi við þessi mál og það sé ekki nóg að hlusta á loforð ráðamanna hér á Alþ. Við fáum enga raforku út á það. Það eru framkvæmdirnar sem skipta máli. Ef við lítum yfir þetta 15 ára tímabil, ef þið hv. þm. viljið fletta þingtíðindum og skoða mál, þá hygg ég að það muni verða fyrir fleirum en mér, að þeir muni fá þá skoðun, að nú verði til annarra ráða að grípa en hingað til hefur verið gert.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til að lýsa mikilli ánægju yfir flutningi þeirrar till. sem hér er til umr., ekki einungis vegna efnis hennar, heldur einnig vegna þess hverjir flm. eru. Það er því miður fátítt að þm. flytji till. um meiri háttar framkvæmdir í öðrum kjördæmum en þeim sem þeir hafa boðið sig fram í. Slík víðsýni heyrir hér til undantekninga. En nú flytur þm. Vestf. og landsk. þm., sem í framboði var í Reykjavík, till. um stórfelldustu framkvæmdir sem um getur í Norðurl. v., framkvæmd sem gerbreyta mun lífsafkomu fólksins í þessum landshluta, vekja með því bjartsýni og verða undirstaða nýrrar framfarasóknar ef í verður ráðist. Raunar kom það skýrt fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, Stefáns Valgeirssonar, að þessi skoðun mín er rétt. Hér er allt of fátítt að menn líti út fyrir sín kjördæmi. Það er sjálfsagt að menn gæti hagsmuna þeirra kjördæma sem þeir eru kosnir fyrir, þeir eiga að gera það, en þeir eiga ekki að einskorða hugann við hagsmuni þeirra kjördæma. Og það var að mínu viti heldur leiðinlegt að þurfa að hlusta á það að þessi hv. þm. rangtúlkaði beinlínis þáltill., sem til umr. er, því að hann sagði margsinnis eitthvað á þann veg að ef hún yrði samþykkt yrði Hrauneyjarfoss á undan virkjunum norðanlands. En upphaf þáltill. er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar, að næsta stórvirkjun vatnsafls sem í verður ráðist skuli eiga sér stað á vestanverðu Norðurlandi“ - að næsta stórvirkjun skuli eiga sér stað þar. Samt sem áður segir hv. þm. að samþykkt þessarar till. mundi leiða til þess að Hrauneyjarfoss yrði á undan. Ég skil ekki slíkan málflutning. Ég met það og skil að þessi hv. þm. vill gæta hagsmuna Norðurl. e. og hefur gert það vel í mörgu tilliti, veit ég, og það er allt gott um það að segja. En hitt er ekki eins gott, að rangtúlka mál á þennan veg. Hv. þm. sagði að menn í Húnaþingi skiptust í tvo hópa, - þeir, sem hafa sauðfé, eru á móti virkjunum, hinir ekki, sagði hann. Ég veit ekki til þess að þessi skoðun sé rétt. Ég veit ekki betur en á fundi þeim, sem hæstv. iðnrh. hélt með bændum norður þar fyrir skemmstu, hafi allir eða a. m. k. svo til allir talið æskilegt að í þessa framkvæmd yrði ráðist. Hv. þm. sagði að það lægi meira á línu austur heldur en á línunni héðan að sunnan norður í land, ef Kröfluvirkjun næði fram á tilskildum tíma. Hv. þm. veit eins vel og ég að það er byrjað á línunni norður. Á enn að fara að rugla menn í ríminu? Á að fara að hætta við framkvæmd sem byrjað er á og ákveðin er og bíða eftir einhverju öðru? Ég veit að það geta verið hagstæðar virkjanir í Jökulsá á Fjöllum. Dettifossvirkjun var rætt um hér fyrir 50–60 árum og vissulega hefði mátt hraða athugunum á virkjunum í Norðnrl. e. meira en gert hefur verið. En staðreyndin er hin, að það sem beinast liggur við nú, er virkjun Blöndu eða Jökulsánna. Um það hygg ég að allir þeir séu sammála, sem til mála þekkja. Og þá á ekki enn að byrja að reyna að rugla menn í ríminu og tala um að það verði orkuskortur hér ef ráðist verður í Blönduvirkjun, næstu stórvirkjun eftir Sigöldu. Þvert á móti ættu þeir sem skilja nauðsyn þess að hafa virkjanir víðar en hér sunnanlands, að snúa bökum saman um það að hrinda þessu í framkvæmd. Ég sagði áðan að menn ættu að gæta hagsmuna sinna kjördæma, en ekki að einblína á þá. Ég reyni að gæta hagsmuna þess kjördæmis sem ég er kosinn í, og ég hlýt að mótmæla svona málflutningi, einkum vegna þess að virkjun Blöndu og Jökulsánna í Skagafirði er að mínum dómi annað tveggja mestu hagsmunamála þess kjördæmis sem ég er þm. fyrir. Hitt er, eins og sjálfsagt allir skilja, lagning Norðurvegar sem Nd. Alþ. samþykkti einróma að hafa skyldi sérstakan forgang þegar ráðist verður í meiri háttar vegaframkvæmdir á næstu árum, og langar mig að fá að víkja örfáum orðum að því efni hér á eftir. Um langt skeið hefur atvinnuástand á Norðurlandi vestra verið einna verst hér á landi og raunar hvergi verið þar um að ræða verulegar tekjur síðan síldin hvarf á braut fyrir nær þrem áratugum. Í öllum landshlutum öðrum hefur oft á þessu tímabili árað vel og tekjur verið miklar, stundum uppgrip. Afleiðingin hefur orðið sú að fólkið í Norðurl. v. hefur dregist aftur úr efnahagslega, tekjur hafa verið þar lægri en í nokkrum öðrum landshluta, framkvæmdir minni og atvinnulíf ótraustara. Svo rammt hefur að þessu misrétti kveðið að hvergi á landinu eru færri ungmenni að tiltölu sem sækja framhaldsnám en í þessu kjördæmi. Þannig er sama hvar borið er niður. Vegna ytri aðstæðna hefur á þessu svæði landsins verið erfiðara um öflun lífsgæða en annars ataðar og í sumum þessara byggðarlaga hefur verið háð stöðug varnarbarátta meðan aðrar byggðir hafa getað sótt fram til stórbættra lífskjara. Eitt meginstefnumál núv. ríkisstj. er byggðajafnvægi og stjórnarandstaðan styður einnig þá stefnu. Þm. eru sammála um að nauðsyn beri til þess að íslendingar byggi landið sitt allt og aðstaðan til að hagnýta gæði landsins og njóta kosta þess verði sem jöfnust. Ef menn meina eitthvað með þessum staðhæfingum er alveg ljóst að sá landshluti, sem hér er um rætt, Norðurland vestra, á að njóta sérstaks forganga við uppbyggingu meiri háttar atvinnurekstrar nú um skeið. Hitt er líka ljóst, að öflun ódýrrar orku heima fyrir í þessum héruðum er eitt af meginskilyrðum þess að öflug atvinnufyrirtæki á sviði iðnaðar risi þar. Nú þegar er ljóst að stórvirkjanir, bæði í Blöndu og Jökulsám, eru hagstæðar virkjanir, kannske þær hagstæðustu sem unnt er að ráðast í í nánustu framtíð. Þessar virkjanir yrðu utan jarðskjálfta- og eldgosasvæða eins og hv. flm. gat um og þær yrðu þegar í stað tengdar Vesturlandinu því að byggðalínu er þegar tekið að byggja. Virkjun á Norðurlandi vestra ætti að geta verið fullgerð þegar upp úr 1980 eða um það leyti sem orkuskortur verður, en ekki 1982 eins og hv. þm. Stefán Valgeirsson vildi fullyrða. Þannig mætti um nokkurt árabil leiða allmikla orku suður, t. d. til þess að fullnægja kröfum málmblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði, meðan unnið væri að uppbyggingu iðnaðar á þessu svæði og annarri hagnýtingu orkunnar heima fyrir. Síðan mætti með stórvirkjunum austanlands eða sunnan fullnægja þörfum fyrir norðan um skeið þegar orka þar væri fullnýtt og meðan unnið væri að öðrum virkjunarframkvæmd í þeim landshluta. Upplýsingar hafa nú barist um það að norska fyrirtækið Norsk Hydro hafi áhuga á að reisa stóra álverksmiðju á Íslandi, annaðhvort norðanlands eða austan, og einna helst er þá rætt um Eyjafjörð. Hv. þm. Magnús Kjartansson, sem meginheiðurinn ber af byggingu málmblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, og félagar hans gerðu mig allfrægan fyrir nokkrum árum er þeir héldu því fram að skoðun mín væri sú að á Íslandi ætti að byggja 20 álbræðslur eða nokkurn veginn sem svaraði tvöföldun heimsframleiðslunnar á þeim ágæta málmi. Ég væri alveg til með að semja við þá um það að strika núllið aftan af og hafa álbræðslurnar tvær. Ég held að ágætt væri að fá aðra slíka verksmiðju, t. d. í tengslum við Blönduvirkjun. Gjarnan vildi ég að húnvetningar hagnýttu sem mest þeirrar orku sem í héraði þeirra væri aflað, og vil ég benda á að hreppsnefnd Blönduóshrepps hefur gert um það ályktun að virkja beri Blöndu og hefja stóriðju í héraðinu og þá sérstaklega bent á áburðarverksmiðju. En þótt ég hafi talið ástæðu að vekja athygli á viðsýni og réttsýni tillögumanna, þeirra hv. þm. Magnúsar T. Ólafssonar og Karvels Pálmasonar, þá dettur mér ekki í hug að ætla að umhyggja fyrir hagsmunum íbúa Norðurlands vestra ein hafi ráðið gjörðum þeirra, enda kom það og fram í framsöguræðu flm. Þeir gera sér ljóst að nauðsyn ber til þess að dreifa meiri háttar framkvæmdum og virkjunum um landið og hagnýta bestu kostina, ekki einungis sunnanlands, heldur líka í öðrum landshlutum. Og að því er varðar hv. þm. Karvel Pálmason, þá sér hann út yfir túngarðinn heima hjá sér. Hann gerir sér grein fyrir þeim miklu hagsmunum sem bundnir eru við það fyrir vestfirðinga að fá t. d. Blönduvirkjun því að Vestfirðir eru þá í nágrenni við ódýra orku og hún hlyti að verða nýtt þar ekki síður en í Húnavatnssýslum og Skagafirði, bæði til iðnaðar og húshitunar, en jafnframt væru virkjanir siglfirðinga í Fljótaá tengdar þessu svæði. Raunar teldi ég að meginátakið, sem landsmenn allir ættu að gera til að rétta við hag byggðanna við Húnaflóa og í Skagafirði, sem við lægstu tekjur búa, ætti að vera að tryggja ódýra orku til sérhvers híbýlis á þessu svæði, ýmist varmaorku eða raforku. Og þegar rætt er um bætur fyrir þau landspjöll, sem verða munu við virkjunarframkvæmdir, er eðlilegt að líta til þess að virkjunin tryggði þessu landssvæði þá orku, sem þarf til húshitunar, á vægu verði. Slíkt væri mikilvægasta byggðajafnvægismál sem unnt væri að vinna og slík ákvörðun mundi auka mönnum bjartsýni og stuðla að fólksfjölgun og margháttaðri nýrri athafnasemi. Við umræður um sérstaka fjáröflun til Norðurvegar benti annar þm. frá Vestfjörðum, hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, á hverja þýðingu það hefði fyrir byggðir Vestfjarða að góðar samgöngur yrðu um aðalbraut, ekki einungis til höfuðborgar Suðurlands, heldur einnig til Norðurlands og um það allt til Akureyrar. Hann taldi það réttilega eitt af meginhagsmunamálum vestfirðinga að efla tengslin við Norðurland. Raunar á hluti Vestfjarðakjördæmis beina landfræðilega samleið með Norðurlandi vestra og þessi tvö kjördæmi ættu að stórauka samskipti sín og samstöðu, ekki einungis um orkuöflun, heldur einnig í samgöngumálum. Auðvitað er alveg ljóst að það yrði gífurleg lyftistöng fyrir Norðurland vestra að vera í þjóðbraut milli höfuðborga Suðurlands og Norðurlands þegar fullkominn vegur lægi þar um garð og þetta er líka geysimikið hagsmunamál vestfirðinga og landsmanna allra. Það furðar mig þess vegna að þetta frv. skuli hafa mætt nokkurri andstöðu í Ed. Ég hygg þó að því megi treysta að viðsýni þm. almennt sé svo mikil að sú framkvæmd verði ekki stöðvuð. Sérstaklega er athyglisvert að þm. Reykv. og Reykn. vilja með ánægju stuðla að þessari stórfelldustu umbót í vegamálum strjálbýlisins þótt kostnaðarsöm sé. Ég vil að lokum ítreka þakkir mínar fyrir flutning þessarar till. og benda enn á ný á það að engin byggðastefna á Íslandi getur í dag verið raunhæf nema Norðurland vestra njóti sérstöðu, meðan það er staðreynd að lífskjör þar eru langlökust og svo rammt kveður að að æskufólk getur ekki notið menntunar nokkurn veginn á borð við það sem annars staðar gerist.



Herra forseti. Ég sagði áðan hér að þó að þessi till. yrði samþykkt mundi það ekki duga vegna þess að það væri ekki hægt að framkvæma þessa till. Það er engin rangtúlkun á till. Það er ekki nóg að samþykkja það sem er ekki hægt að framkvæma, því að ef það er rétt sem sérfræðingar segja að það þurfi að vera til virkjun 1980, þá er sýnilegt að það getur ekki orðið Blönduvirkjun, það verður þá Hrauneyjarfossvirkjun ef ekki verður að ráði að virkja einhvers staðar annars staðar.



Herra forseti. Ég vil hefja máls á því að þakka hv. 3. þm., Norðurl. e. og 4. þm. Norðurl. v., sem hér hafa talað, undirtektir undir málið í heild og sérstaklega er mér skylt að þakka hv. 4. þm. Norðurl. v. vinsamleg orð í garð okkar flm. Einnig tók hann af mér ómak að gera aths. við eitt atriði í máli hv. 3. þm. Norðurl. e., þar sem varðar áhrifin af samþykkt till. okkar hv. 5. þm. Vestf., því þar eru vissulega öll tvímæli af tekin, ef hún yrði samþykkt, um vilja Alþ. um virkjunarstað. En þá segir hv. 3. þm. Norðurl. e.: Aðstæður eru orðnar þannig að tíminn leyfir ekki að þessi kostur sé tekinn og virkjað t. a. m. í Blöndu vegna þess að orkuspár segja að orkuskortur kalli að fyrr en Blönduvirkjun getur verið komin í gagnið. - Þetta vil ég leyfa mér að vefengja og einmitt með þeim upplýsingum sem orkumálasérfræðingar hafa látið okkur alþm. í hendur. Ítarlegasta yfirlit um horfur um orkuþörf og orkuframleiðslugetu, sem ég hef fengið í hendur, er Tafla 2 í fskj. III með frv. til l. um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta, á bls. 49, þar sem áður hefur verið gerð grein fyrir því að Hrauneyjarfossvirkjun gæti orðið tilbúin á árinu 1979: „Þá er þess að geta að komi virkjun norðanlands, t. d. við Kröflu, sem annað geti þeim markaði sem þar er, eykst að sama skapi orkusölugeta Landsvirkjunar til annarra. Þannig yrði svipað svigrúm fyrir orkusölu til annarra fyrir hendi þótt virkjun við Hrauneyjarfoss drægist upp undir ár frá því sem sýnt er í Töflu 2“ - en Tafla 2 nær til ársloka 1980. Þarna segja sérfræðingar Landsvirkjunar í verkfræðideild Landsvirkjunar berum orðum að svigrúmið sé nóg með þeim forsendum, sem þeir hafa sett upp í Töflu 2, til ársloka 1981. En lítum nú aðeins á Töflu 2. Samkv. henni er í árslok 1980 ónotuð orka í stöð 717 gwst. og ónotað afl í stöð með Kröfluvirkjun 230 mw. Þetta afl er hátt í þriðjungur af heildaraflinu, sem er 744 mw. í stöð, og orkan er ríflega sjötti hluti af heildarorkunni eða 717 gwst. af orkugetuframleiðslunni alls, 3800 gwst. Þarna er sem sagt um að ræða mjög verulegt umframafl, en þar að auki er í þessari áætlun gert ráð fyrir, að auk allra annarra þarfa, bæði járnblendiverksmiðju og hröðustu framkvæmda húshitunar sem um geti verið að ræða, gert ráð fyrir að til ÍSAL sé ráðstafað vegna stækkunar álverksmiðjunnar hvorki meira né minna en 20 mw. Þetta er því lágmarkssvigrúm sem hér er sýnt fram á og er þó svona verulegt. Ég tel öll rök hníga að því að svigrúmið sé meira en þarna er sýnt fram á. Það liggur ekkert fyrir um það að álverksmiðjan verði stækkuð svo að hún þurfi á þessum 20 mw. í viðbót að halda, og líkur benda til þess, því miður vil ég segja, að ekki verði af því að raforkunotkun til húshitunar geti komist eins ört í gagnið og gert er ráð fyrir í þessari orkuspá. Sömuleiðis hefur verið frá því skýrt að verði þeim rannsóknum, sem eftir er við Blöndu, lokið á sumrinu sem nú fer í hönd og það á að vera lafhægt ef ekki skortir fé, þá gæti Blönduvirkjun máske verið komin í gagnið 1981 og ábyggilega 1982, svo að samkv. þeim orkuspám, sem nýjastar voru lagðar fyrir Alþ., fer því fjarri að tímaþröng útiloki á nokkurn hátt framkvæmd þáltill. á þskj. 401.