Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Jónsson); Við höfum í nál. látið í ljós skoðun okkar á þessu máli, og skal jeg því ekki tefja tímann með langri ræðu, því að jeg ætla, að það sje nægilega skýrt í nál., hvers vegna við viljum gera breytingu á frv. Nefndin vill láta málið ganga fram, af því að hún álítur sjálfsagt að fara að óskum svo margra kvenna, sem beðið hafa um skóla fyrir húsmæður í þessum landsfjórðungi. Jeg vona, að háttv. deild láti frv. ganga fram óáreitt, eftir því sem nefndin hefir lagt til. Skal jeg svo ekki halda lengri ræðu að sinni.

Stefán Stefánsson Þótt jeg hafi sett nafn mitt undir nál. með fyrirvara, er það ekki svo að skilja, að jeg sje á móti brtt. nefndarinnar, heldur var mjög góð samvinna um þær, og ef þær hefðu ekki verið fáanlegar, mundi jeg hafa greitt atkvæði á móti frv. Nú vænti jeg þess, að þær verði samþyktar, og tel jeg þá málinu sæmilega vel borgið. Að jeg skrifaði undir með fyrirvara kom til af því, að mjer þótti nál. nokkuð óákveðið, og á einum stað jafnvel ekki alveg rjett orðað. Það stendur nefnilega í því, að nefndinni hafi þótt það ákvæði í frv. ofóákveðið, að skólinn skyldi standa við Eyjafjörð, en í 2. gr. er allljós skýring yfir þetta, þar sem það er ákveðið, að heimavistirnar skuli vera 24, en gert ráð fyrir, að nemendurnir verði 50. Þetta bendir á, hvað háttv.Ed. hefir hugsað sjer í málinu, hvað skólastaðinn snertir; á því geta ekki verið nein tvímæli. Á þessu hefir verið gerð breyting í frv., sem horfir mjög til bóta. Þar er svo ákveðið, að heimavistir skuli vera fyrir 40 stúlkur, í stað 24, eða með öðrum orðum, að kenslupláss verði að eins fyrir 10 stúlkur, auk þeirra, sem geta notið heimavistar, og er þá miðað við það, að skólinn verði í svo miklu þjettbýli, að 10 stúlkur geti sótt hann, án þess að hafa heimavist. Síðar í nefndarál. virðist fremur vera vikið að því að hafa skólann sem allra næst eða rjett við Akureyri, enda þótt hann eigi að hafa jörð og búskapur sje rekinn í sambandi við hann. Um þetta, hvort skólinn skuli settur á Akureyri eða í sveit, hefir staðið mjög mikil deila heima í hjeraði, og hefði jeg því álitið fara betur á því, að nefndið hefði ákveðið enn ljósar um þetta atriði, og slitið þar með allri þeirri þrætu, sem er um skólastaðinn. Eins og frv. kom frá háttv.Ed. mátti ætla, að þar með væri lokið þessari þrætu, því að samkvæmt frv. átti skólinn auðsjáanlega að standa á Akureyri, en eftir nál. hlýtur skólinn að vísu að standa í sveit, en hve nálægt Akureyri er með öllu óákveðið. Hvort skólinn skuli standa í sveit eða á Akureyri er einmitt aðalástæðan fyrir þeirri deilu, sem staðið hefir, og er hún þannig til komin í fyrstu, að allmargar konur á Akureyri fóru fyrir nær 2 árum síðan að safna undirskriftum undir áskorun um að fá húsmæðraskóla á Akureyri, og fengu fjölda undirskrifta, og þá ekki síst fjölda kvenna þar í bænum. En nú í vetur hófst hinn flokkurinn handa og leitaði undirskrifta um að fá skólann í sveit, og hafa þær gengið þannig, að nær 100 konur fleiri standa nú á þeim listum en kvennanna á Akureyri. Við þetta er það einnig að athuga, að sennilega engin af þeim, sem skrifað hafa undir að fá skólann í sveit, mundu sætta sig við, að hann verði á Akureyri, en hins vegar getur vel hugsast, að margar af þeim konum, sem skrifað hafa undir, að hann yrði á Akureyri, mundu engu síður hafa kosið, að skólinn stæði í sveit, því að þá var mjög lítið um skólastofnun talað úti í sveit, en þó hafa nokkrar skrifað undir með þeirri athugasemd, að þær óski hans fremur þar. En nefndinni er nokkur vorkunn, að hún tók það ekki skýrt fram, hvar skólinn ætti að standa, af því að ekki lá neitt fyrir um jarðnæði, sem fáanlegt væri. En jeg hygg, að meiri hluti nefndarinnar væri fús á að ákveða staðinn, ef jörðin væri þegar vís. Annars hygg jeg, að skólasetur, þar sem rekinn yrði búskapur, fáist ekki heppilegt nema í nokkurri fjarlægð frá Akureyri, og eru það þá sjerstaklega 2 jarðir, sem menn hafa í huga, en hvor þeirra sem væri er þó í svo mikilli fjarlægð, að ekki mundi tiltækilegt að hafa heimangöngur þangað frá Akureyri, en hins vegar mjög hægir aðflutningar frá Akureyri, sem auðvitað verður að teljast eitt höfuðatriðið í þessu máli. Þessa vildi jeg að eins láta getið, til skýringar því, hvers vegna jeg skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara. Því að eftir orðalaginu mætti það skiljast svo, sem skólinn yrði að vera rjett við Akureyri, sem ekki var frekar meining nefndarinnar heldur í grendinni, þar sem hagkvæmust jörð fengist til góðs sveitabúskapar.

Matthías Ólafsson Jeg hefi hugsað mjer að koma með brtt. til 3. umræðu við brtt. nefndarinnar, þess efnis, að heimavistirnar í húsmæðraskólanum verði færri en nefndin leggur til. Það liggur í hlutarins eðli, að því fleiri sem heimavistirnar eru, þess dýrari verður skólinn. Eftir nál. að dæma, ætti skólinn að standa svo langt frá Akureyri, að stúlkur þaðan geti ekki haft heimangöngur, og mjer virðist brtt. nefndarinnar aðallega ganga í þá átt að bægja stúlkum, sem heima eiga á Akureyri, frá að sækja skólann. En ef hann ætti að standa svo langt frá Akureyri, að stúlkur þaðan gætu ekki haft heimangöngur, þá hefði þurft að gera ráð fyrir stærri skóla en nál. gerir. Ef ekki eru nema 50 nemendur, virðist óþarft að hafa heimavistirnar 40, því að mjer finst, að þá væri alveg nóg að hafa þær 30, og mun jeg koma með brtt. í þá átt við 3. umr. Hvað brtt. nefndarinnar snertir, þá líka mjer þær vel að því leyti, að þar er ákveðnar tekið fram, að skólinn skuli standa nálægt Akureyri, en var í frv., eins og það kom frá háttv.Ed., því að þá stóð bara í því einhversstaðar í Eyjafirði. Það er á hvers manns vitorði, að skólinn á að standa mjög nálægt Akureyri, því að þar er betri aðgangur að kenslukröftum og öðrum hlunnindum, og auk þess betri markaður, ef bú er haft. Hann verður að vera svo nálægt bænum, sem hægt er, vegna grasnytjar. Jeg tel það vel farið, að nefndin hefir ákveðið þetta, því að þessi skóli ætti ekki að vera leiksoppur fyrir kapp á milli fólks þar fyrir norðan. Jeg óska málinu alls hins besta, því að jeg tel þetta mjög mikið þarfamál.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg get verið stuttorður, því að jeg ætla að eins að segja nokkur orð út af fyrirvara hv. 1. þm. Eyf. (St. St.). Hann taldi nál. óákveðið, en það er alveg eins og nefndin ætlaði því að vera. Nefndin leggur áherslu á, að skólinn sje þar, sem landsfjórðungurinn á hægast með að njóta hans, og þá verður að taka tillit til Akureyrar, sem hefir um 2000 íbúa. Stúlkum þaðan verður að gera sem hægast fyrir að sækja skólann, án þess að öðrum sje með því gerður bagi. Enn fremur vill nefndin, að skólinn fái kennara í heilsufræði, efnafræði o. fl., sem verður að vera stundakennari, því að það er hæpið, að hann hefði annars sjerfræðing í þessum greinum. Þetta stendur alt í nál., og jeg vil leggja áherslu á það, að nefndin ætlast til, að þessu verði hagað eins og gert er ráð fyrir í nál. Nefndin hefir ekki ákveðið stað fyrir skólann, en hún hefir markað honum hring umhverfis Akureyri. Hvað heimavistum viðvíkur, þá vakti það fyrir nefndinni, að skólahúsið yrði ekki gert ónýtt í upphafi með því að hafa það oflítið, en engin ályktun um það, hvar skólinn ætti að standa. Nefndin meinti ekkert annað en það, sem í nál. stendur, og neitar því þess vegna, að út úr því eigi að draga nokkra ályktun öðrum hvorum keppinautnum í vil. Hún leggur að eins áherslu á það, að hvar sem skólinn verði settur, þá verði fyrst og fremst hugsað um það, að hann geti fullnægt sem best þörfum landsfjórðungsins, sem á að njóta hans.

Björn Kristjánsson Við 2. umr. hafði jeg ekki við hendina skilríki, sem þurfti, til þess að hrekja til fullnustu eitt atriði í ræðu háttv.frsm. (E. Árna.). Hann hjelt því fram, að slík kyrstaða hefði verið í viðskiftum Landsbankans og störfum að undanförnu, að fyrir þá sök þyrfti að fjölga bankastjórunum, svo að bót yrði ráðin á þessu. Jeg hafði þá ekki við höndina tölur þær, er mótmælalaust sýna, á hve litlum rökum þessi staðhæfing háttv.þm. (E. Árna.) er bygð. En nú hefi jeg þær, og skal jeg leyfa mjer að skýra frá þeim, svo að sjá megi, hvar sannleikurinn er í þessu máli. Eins og háttv. þingdm. mun kunnugt sendi Landsbankastjórnin öllum alþingismönnum skýrslu um Landsbankann og hag hans árið 1915. Aftan við reikning bankans var prentuð tafla, sem sýndi framþróun bankans frá því að hann var stofnaður og til ársloka 1915. Af því að jeg tel sennilegt, að háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.) hafi eigi kynt sjer töflu þessa, skal jeg nú af nýju rifja upp höfuðatriðin úr henni og bæta við samskonar yfirliti yfir árið 1916. Jeg læt mjer þó nægja að sýna í yfirliti þessu vöxt og viðgang bankans frá því að jeg kom að honum, 1. jan. 1916, og til ársloka 1916, svo að sjá megi, á hve miklum rökum það er bygt að vera að tala um kyrstöðu. Yfirlitið lítur þannig út: Lán og víxlar 31. des. 1916 kr. 14959144,00 Lán og víxlar 31.des. 1909 - 9955414,00 Mismunur kr. 5003730,00 Lánin hafa því vaxið á þessum 7 árum að meðaltali um nálega 715000 kr. á ári. Við þetta bætist svo, að annar banki starfar við hliðina á Landsbankanum, banki, sem sjálfsagt hefir lánað ekki minna fje út á þessum tíma en Landsbankinn. Þegar á þetta er litið, má það efasamt telja, að holt hefði verið eða heillavænlegt fyrir jafnfámenna þjóð og ekki auðugri en Íslendingar eru, að meira hefði verið lánað út á þessum árum en gert hefir verið. Á hlaupareikningi stóðu 31. des. 1916 . . . kr. 1237073,00 Á hlaupareikningi stóðu 31. des. 1909 ... kr. 760322,00 Mismunur kr. 476751,00 Umsetning bankans var 1916 ...... kr. 100759210,00 Umsetning bankans var 1909 - 36190854,00 Mismunur kr. 64568356,00 Varasjóður var 31. des. 1916 - 1328794,00 Varasjóður var 31. des. 1909 - 706283,00 Mismunur kr. 622511,00 Auk þessa hefir á þessum 7 árum verið strikað út af ónýtum lánum um 300000 kr., svo að í raun rjettri er þessi 7 ára gróði samtals rúm 900000 kr. Sparisjóðsfjeð var 31. des. 1916 . . . . kr. 8821798,00 Sparisjóðsfjeð var 31. des. 1909 . . . . - 3023172,00 Mismunur kr. 5798626,00 Þetta er nú kyrstaðan, sem háttv.þm. (E. Árna.) er að tala um. Þessar tölur verða ekki rengdar, og eru miklu ábyggilegri en tölur þær, sem óhlutvandir skuggasveinar lauma að þeim, sem þeir hafa ánetjað, tölur, sem þeir hafa tekið eftir sínum heimildum og á þann veg, sem þeim hefir þótt sjer sjálfum best henta. Jeg hygg, að ráðlegast hefði verið fyrir háttv.frsm. (E. Árna.) að kynna sjer málið hjá mjer, sem, eins og vita má, er því gagnkunnugur. En því miður virðist hann hafa leitað fræðslu annarsstaðar og þar sem síður skyldi. Jeg ber virðingu fyrir gáfum bænda, og hefi komist að raun um, að hjer á þingi sitja margir gáfaðir bændur. Jeg ber líka virðingu fyrir þekkingu þeirra á þeirra eigin sviði. En nokkurn skugga hlýtur að bera á þessa virðingu, þegar þeir fara að fást við efni, sem þeir, eftir hlutarins eðli, hljóta að bera fremur lítið skyn á. Jeg hefi haft þá reglu hjer á þingi að beitast ekki fyrir þeim málum, sem jeg hefi fundið að jeg hefi ekki haft næga þekkingu á, t. d. búnaðarmálum; um þau hefi jeg viljað láta bændur fjalla sem mest, því að jeg veit, að þar hafa þeir meiri þekkingu og reynslu til brunns að bera; þar hefi jeg látið mjer nægja að kynna mjer málin eftir því, sem jeg hefi haft föng á, og leita upplýsinga þar, sem jeg hefi ætlað, að þær mætti ábyggilegastar fá, og greitt síðan atkvæði eftir því, sem jeg hefi haft best vit á. Þesskonar mál geri jeg ekki að kappsmáli, og gerist eðlilega ekki forvígismaður þeirra; jeg vil ekki eiga það á hættu að spilla góðu máli fyrir þekkingarskort á því. Þessi regla hefir mjer vel gefist, og óskandi væri, að sem flestir vildu fylgja henni. Það eru bændur, sem ætla að gera frv. þetta að lögum; þeir eru flestir hjer í deild og ráða mestu. En því gæti jeg trúað, að þeir sæju síðar, að þeir hefðu farið helst til geyst í þessu máli; jeg get trúað því, að þá er þeir koma aftur undir hin heilögu áhrif sveitakyrðarinnar og fjallaloftsins okkar, þá muni þeir átta sig á því, að þeir hafi oftreyst viti sínu og fortölum annara. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) segir, að annar bankastjórinn hafi verið fylgjandi frv. 1915. Jeg verð að svara þessu því, að um það er mjer ekki kunnugt, að svo hafi verið. Jeg get að sjálfsögðu ekki um það sagt, hvort hann hafi látið einhver slík orð falla við háttv.þm. (E. A.); en þó veit jeg ekki betur en að öll bankastjórnin væri þá á móti því frv., og skal jeg skýra frá því, að bankastjórnin hafði þá undirbúið frv. um breyting á bankalögunum og ætlaðist til, að það yrði lagt fyrir þingið. Höfuðefni þess var: 1. að skipun bókara og gjaldkera og frávikning skyldi að öllu leyti lögð í hendur bankastjórnar. 2. að bankastjórninni skyldi heimilt að fjölga bókurum og gjaldkerum við bankann eftir þörfum og ákveða laun þeirra. 3. að þóknun sú, sem gæslustjórar fengju fyrir eftirlitið með störfum bankans og veðdeildar, skyldi hækkuð og skyldustarfstími þeirra lengdur. Tillögurnar í þessu frv. bankastjórnarinnar ganga fullkomlega í berhögg við frv. það, sem nú liggur fyrir háttv. deild. Meðbankastjóri minn var þeim fullkomlega samþykkur, og getur því ekki verið um að ræða, að hann hafi þá verið á annari skoðun. Þegar kom á þing 1915, mætti mjer frv., sem stjórnin bar fram, og því gat jeg ekki flutt frv. bankastjórnarinnar. Þegar frv. stjórnarinnar var komið fram, þá lagði jeg það fyrir bankastjórnina og bar það undir hana, hvernig taka skyldi í það, og skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp útskrift úr einkagerðabók bankastjóra Landsbankans, og hljóðar hún þannig: »Mánudaginn 12. júlí 1915, kl. 4, kom bankastjórnin á fund í stofu bankastjórnarinnar í Nýja pósthúsinu, til að ræða um frumvarp til laga um breyting á lögum nr. 12, 9. júlí 1909, um breyting á lögum um stofnun Landsbanka, 18. sept. 1885, m. m. Mál þetta hefir ekki verið borið undir bankastjórnina af landsstjórnarinnar hendi. Sem stendur virðist frv. þetta óþarft og að efni til annars eðlis en bankastjórnin mundi hafa lagt til, ef það hefði verið borið undir hana. Hins vegar hafði bankastjórnin þegar samið frv. um, meðal annars, að vald það, sem ráðherra nú hefir til þess að skipa og afsetja bókara og gjaldkera, væri lagt í hendur bankastjórninni einni, og eru það tillögur bankastjórnarinnar, að svo verði gert. Fundi slitið. Björn Kristjánsson. Björn Sigurðsson. Jón Gunnarsson. Vilhj. Briem«. Eins og sjá má af þessu leggur öll bankastjórnin einróma móti frv. því, sem hjer á að samþykkja í dag; og jeg veit ekki betur en að skoðun hennar sje óbreytt þann dag í dag. Að vísu hafa orðið mannaskifti í einu sæti í bankastjórninni, prófessor Eiríkur Briem komið í staðinn fyrir Vilhjálm Briem. En eftir viðtali við Eirík Briem veit jeg ekki betur en að hann sje sömu skoðunar um þetta mál sem hinir í bankastjórninni. Jeg hefi viljað, að fundargerð bankastjórnarinnar kæmi fram í ræðu minni, svo að almenningi gæfist kostur á að sjá, að frv. þetta fer þvert á móti vilja og ályktun bankastjórnarinnar. Skal jeg svo ekki fjölyrða um málið; jeg veit, að forlög þess eru þegar ákveðin, og tek þeim með rósemd. En jeg taldi það skyldu mína að skýra frá því, sem jeg hefi nú gert, svo að menn gengju ekki gruflandi að því, hvað hjer á að gera, og það bið jeg háttv. þingdm. að athuga vandlega nú, er þeir greiða atkv. um frv. þetta í dag.

Frsm. (Einar Árnason) Jeg skal ekki vera langorður um þetta mál, því að jeg tel að sjálfsögðu óþarft að ræða það nú. En jeg get þó ekki annað en minst á nokkur atriði í síðustu ræðu háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.). Það virtist kenna hjá honum töluverðs misskilnings á því, sem jeg sagði við 2. umr. þessa máls um kyrstöðuna í bankanum. Jeg tók það fram þá, að það væri kyrstöðufyrirkomulag, við hvaða stofnun sem væri, ef stjórnin gæti skifst í 2 jafna hluta. Jeg tók það líka skýrt fram, að gróði Landsbankans og umsetning hefði aukist mikið, og því voru tölur þær, er háttv.þm. (B. K.) las upp, óþarfar. Það er ekkert undarlegt, þótt viðskifti Landsbankans hafi aukist, þegar á það er litið, að sparisjóðsfje hefir aukist um margar miljónir, en það, að sparisjóðsfje hefir safnast þarna, get jeg ekki sjeð að sje að þakka bankastjórunum. Það mætti líka fyr vera andhælisleg stjórn, sem ekki gæti látið umsetning bankans vaxa við það stórfje, sem almenningur hefir lagt þar inn. Hins vegar hrakti háttv.þm. (B. K.) það ekki, að kyrstöðufyrirkomulag væri út á við. En það var einmitt það atriði, sem jeg lagði áherslu á um daginn, að sambönd og viðskifti bankans erlendis þyrftu að verða betri. Jeg get ekki skilið, hvernig á því stendur, að háttv.þm. (B. K.) er svo mikið á mótí fjölgun bankastjóranna.  (B. K.: Ekki fjölgun, heldur fækkun)  . Þetta er rangt hjá háttv.þm. (B. K.). Hann ætti að þekkja svo lögin frá 1909, að hann gæti gert mun á bankastjórum og bankastjórn. Hann hefir ekki heldur fært nein rök fyrir því, að það yrði breyting til þess lakara, sem ekki er heldur von. Þegar litið er á lögin frá 1909, þá er þar skýrt tekið fram, að 2 bankastjórar þurfi að skrifa undir, en hjer er verið að fara fram á, að bankastjórarnir skuli vera 3, og því undarlegra er þetta, þegar þess er gætt, að þessi sami hv.þm. (B. K.) hafði hugsað sjer að bera fram frv. á þessu þingi um að hafa bankastjórana 3, en hætti svo við það, af einhverjum óskiljanlegum ástæðum. Það, sem hann var að víkja til bænda, finst mjer tæplega viðeigandi, því að það voru ekki bændur, sem báru frv. inn í þingið, heldur 2 sýslumenn, og hvað viðvíkur afgreiðslu málsins í Ed., þá voru það ekki bændur, sem hjeldu því uppi þar.  (B. K.: En hjer í deildinni?)  . Ef þetta á að skiljast sem ásökun til bænda hjer í deildinni, þá kemur hún úr hörðustu átt, þar sem allir fylgismenn hans í þessu máli hjer eru bændur. En það skal játað, að liðið er fáment. Það er annars undarlegt, ef bændur mega ekki hafa sannfæringu í þessu máli sem öðrum. Jeg skal ekkert segja um það, en jeg býst við, að bændur noti það af því, sem þeim þykir nýtilegt, en sleppi hinu fram hjá sjer. Hinar skáldlegu líkingar hans um fjallaloft og sveitasælu sje jeg ekki að komi þessu máli við. En það verð jeg að segja, að ef hið andlega loft Reykjavíkur er svo spilt, að sveitamenn, sem þangað koma, mannskemmast á fáum dögum, hvað má þá ætla um þá, sem hafa alið þar mestan sinn aldur?

Björn Kristjánsson Það getur vel verið, að jeg hafi misskilið háttv.frsm. (E. Árna.) eitthvað, en jeg held þó helst, að jeg hafi ekki gert það, því að það hlýtur að vera kyrstaða í störfum, ef það er kyrstaða út á við. Hann hefir nú játað, að það hafi ekki verið kyrstaða í bankanum, en hann sagði, að það væri ekki stjórninni að þakka, heldur hefðu peningarnir komið sjálfir, og getur það vel verið, því að jeg ætla ekki að fara að draga mjer meiri heiður en háttv.þm. vilja gefa okkur bankastjórunum. Jeg er ekki á móti því að hafa þrjá bankastjóra, en jeg er á móti því að fækka mönnum í bankastjórninni, því að það hlýtur að leiða til þess, að hún verði ekki starfshæf, og það hefi jeg altaf verið að prjedika hjer, án þess að menn hafi skilið það. Jeg hefi skýrt frá því, að það er oft erfitt að ná undirskriftum tveggja bankastjóranna samtímis; en háttv. deild hefir ekki tekið tillit til þess. Jeg hefði getað búist við, að nefndin hefði athugað þetta til 3. umr. og bætt úr því, með því að heimila t. d. bókara að skrifa undir. Þetta hefi jeg bent á, en því hefir ekki verið sint. Eins spurði jeg um það við 2. umræðu, hvernig nefndin ætlaðist til, að settum bankastjóra yrði borgað, og var svarað því af mjög lögfróðum manni, að það færi eftir almennum reglum, eða með öðrum orðum, að það yrði tekið af launum þess bankastjórans, sem fjarverandi er. Ef bankastjórinn siglir í þarfir bankans, þá verður hann eftir því að láta laun sín ganga til þess, sem settur er í hans stað. Svona ætlar þingið að skilja við þetta mál. Það er laust við, að jeg hafi nokkuð á móti því, að bændur fylgi sannfæringu sinni á þingi. Jeg vildi bara óska, að þeir gætu það, því að ef þeir gerðu það, þá færi alt betur en fer.

Einar Arnórsson Jeg ætla að eins að gefa örlitla skýringu. Það er rjett hjá háttv. 1. þm. G.-K (B. K.), að jeg svaraði fyrirspurn hans um laun setts bankastjóra á þá leið, að það væri eftir almennum reglum, en sú ályktun, sem hann dró út úr þeim orðum mínum, var ekki rjett, því að hann tók það dæmi, að bankastjóri færi utan í erindum bankans. Þá er manninum skipað að fara til þess að gegna starfi sínu, en hann getur ekki verið á tveim stöðum, og því er sjálfsagt að taka ekki af launum hans, því að hann gætir embættis síns eftir sem áður.

Flm. (Sigurður Sigurðsson); Þessi till. er mjög einföld og óbrotin. Hún fer að eins fram á það, að breytt sje tímatakmarkinu í skilyrðum Alþingis fyrir styrkveitingum til búnaðarfjelaga. Þetta takmark er nú svo, að eftir árið 1919 megi skoðunarmaður eigi taka upp í jarðabótaskýrslu túnasljettun, túnútgræðslu eða sáðreiti, þar sem eigi er áburðarhús og salerni. Nú hefir mörgum sóst seint að koma upp þessum áburðarhúsum, og með því að nú er mjög erfitt að ná í sement og það er afardýrt, þá er hætt við, að enn muni það dragast hjá mörgum. Ef því þetta tímatakmark stendur áfram, þá munu margir framvegis missa af þessum styrk. Af þessari ástæðu leggjum við flutningsmenn það til að færa tímatakmarkið til 1925. Það hefir dregist að taka þessa till. á dagskrá, að vilja okkar flutningsmanna, vegna þess, að snemma á þinginu mátti búast við því, að búnaðarfjelögin yrðu svift öllum styrk, og var hún þá óþörf. En nú er svo komið, að auðsjeð er, að styrkurinn helst, eins og að undanförnu, og er þá ekki ástæða til að draga till. lengur. En hún er svo óbrotin, að jeg vona, að allir samþykki hana.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg skal reyna að vera stuttorður, þótt um merkilegt mál sje að ræða, og fylgja þeirri gullvægu reglu að láta sem minst bera á þeim mestu málum. Ef jeg væri einvaldur, þá mundi jeg umsteypa öllum uppeldismálum Íslands, frá efstu kenslustofnun niður í þá lægstu, og koma á nýju uppeldismálakerfi hjer í landi. Í sambandi við þetta skal jeg geta þess, að villa er í till. - ritvilla eða prentvilla -; hjer er eigi ætlast til að athuga uppeldismálakerfi alls heimsins, heldur Íslands eins. En væri jeg, eins og jeg nýlega sagði, einvaldur í þessu máli, þá skyldi jeg ekki láta skólahald vera í þeim anda, sem nú er, nje heldur barnafræðsluna, því að það besta uppeldi, sem hægt er að láta börnum í tje, var það, sem ríkir menn meðal Rómverja og Grikkja gerðu, að hafa fasta heimiliskennara til að kenna börnum sínum. Þetta er áreiðanlega sú besta aðferð, eða þá það, að menn kendu þeim sjálfir, þeir sem því gætu við komið. Það er þessi hugsjón, sem jeg álít að við eigum að reyna að nálgast sem mest. Að vísu skal jeg játa, að í einstaka kaupstöðum gæti þetta orðið erfitt, og má vera, að nauðsyn bæri til að hafa þar einhverja barnaskóla, þar sem heimilin gætu annars ekki haldið sjerstaka kennara. En aðalatriðið er í mínum augum það, að allir menn yrðu færir til þess með tímanum að kenna sjálfir börnum sínum. Og til þess, að svo geti orðið, þurfa þeir auðvitað að hafa fengið gott uppeldi og góða fræðslu. Nú er það mitt álit, að slíka fræðslu eigi menn að fá á aldrinum frá 16-20 ára. Því að reynslan hefir sýnt það, að það, sem börn læra á unga aldri, kemur ekki að tilætluðum notum, því að þau skilja það ekki til fulls. Barnshugurinn er ekki kominn svo langt á sinni þroskabraut, að hann kunni að skeyta saman skólana og sjálft lífið. Öðru máli er að gegna um unglinginn á aldrinum 16-20 ára. Hann á að vera orðinn svo þroskaður, að hann geti lært fyrir lífið, en ekki eingöngu fyrir skólana. Menn ættu í þessu að fara eftir hinni ágætu reglu Rómverja, sem segir: »Non multa, sed multum««, eða »ekki margt en mikið«. Það ber að leggja meiri áherslu á það að kenna vel það, sem kent er, heldur en hitt, að hafa það sem flest. Í slíkum alþýðuskólum, sem hjer er átt við, ætti ekki að kenna annað en lestur, skrift, íslenska sögu og landafræði, bókmentasögu og síðast en ekki síst íslenska tungu. Þessar námsgreinar á að kenna svo nákvæmlega og vel, að hver nemandi geti haldið áfram að læra eftir á og aflað sjer meiri þekkingar eftir þeim aðferðum, sem honum hafa verið kendar. Að fara að bisa við að kenna mönnum útlend tungumál, áður en þeir kunna sitt eigið sómasamlega, eins og nú tíðkast, það liggur mjer við a kalla sjálfsmorð á íslensku þjóðerni. Þetta er nú það höfuðatriði, sem fyrir mjer vakir. Að vísu get jeg ekki með sanngirni krafist þess, að allir telji þetta rjetta hugmynd, þó að jeg álíti, að svo sje. En hitt hygg jeg, að allir geti verið á einu máli um, að það væri frekar til góðs en ills, að alt hið íslenska uppeldiskerfi væri rannsakað til hlítar. Sú rannsókn mundi svo aftur leiða í ljós, hvort þessu mundi best fyrir komið eins og jeg hefi hugsað mjer og hjer lýst, eða á einhvern annan veg. Jeg ætlast til, að hvert heimili sjái sínum börnum fyrir nauðsynlegri fræðslu og uppeldi. Hvað snertir trúarbragðakenslu barna, þá læt jeg hana liggja algerlega milli hluta. Það fer eftir, hvort þjóðkirkja er hjer eða ekki. Og jeg er þeirrar skoðunar, að slíkt þýði hvorki að banna nje fyrirskipa. En hins vegar hygg jeg, að haga megi þeirri kenslu svo, að hún skaði ekki sálarþroska barnanna. En það, sem ber að leggja mesta áherslu á við kensluna, er að börnin læri að lesa vel og reikna vel. Það dugir enginn yfirborðslærdómur í reikningi, eins og svo oft vill verða; þau verða að læra að reikna fljótt og með fullum skilningi; því að eins þroskar þessi námsgrein börnin á rjettan hátt, svo að þau geti notað sjer þær sömu rannsóknaraðferðir, þegar þau þurfa að ráða fram úr ýmsum »dæmum« lífsins í framtíðinni. Þetta hygg jeg að sje ekki til ofmikils ætlast, þegar þessir framhaldskólar, sem jeg nefndi, hafa starfað í nokkur ár með þessu fyrirkomulagi, og þeir, sem þar hafa lært, eru farnir að kenna. Það munu fleiri en jeg hugsa á þann veg, að allir þessir mörgu skólar, sem nú tíðkast, hafi ekki aukið hina sönnu þekking manna að sama skapi, heldur átt sinn þátt í að drepa fróðleiksfýsn þeirra og dregið úr eðlilegri löngun manna til að fræða sín eigin börn. Og jeg efast um, að fræðslan sje í betra lagi nú en meðan heimilin sjálf önnuðust hana með eftirliti presta. Jeg vil enn fremur geta þess, hversu sorglegt er að sjá, hve langt núlifandi Norðurlandaþjóðir standa fornmönnum að baki í því að ala upp sín börn. Menn þekkja það af sögunum, hvað mikla áherslu þeir lögðu á íþróttir og annað, sem fegurst er í lífinu. Það er líkt og hjá Grikkjum, sem voru mesta menningarþjóð heimsins og engin þjóð hefir náð enn þann dag í dag. Hjá þeim var aðalþáttur uppeldisins íþróttakensla og söngkensla og alt það, sem opnar augu manna fyrir því fegursta í lífinu, svo að þeir geti notið unaðssemda þess með hreinni og sannri gleði. Og er það meira virði fyrir hverja þjóð en þótt hrúgað sje saman svo og svo miklu af gulli. Það út af fyrir sig jafnast ekki á við bjartsýna lífsgleði, samfara þróttmikilli starfslöngun. Þetta alt á að hafa sitt upphaf í sjálfum heimahúsum, en svo er skólunum ætlað að leiða menn áfram á þeirri sömu braut. Þess vegna er auðvitað sjálfsagt, að þar sjeu iðkaðar íþróttir og söngur miklu meir en verið hefir. Þar ætti hver karl og kona að læra til fullnustu að synda, hlaupa á skíðum og skautum og enn fremur að læra söng eftir því, sem föng væru á, og helst að leika á eitthvert hljóðfæri, og á jeg þar við slaghörpu eða fiðlu, sem eru hljómfegurst og best til þess fallin. Jeg vil í þessu sambandi minna menn á söguna um Þemistókles, sem var talinn lítt mentaður maður fyrir þá sök, að hann neitaði að taka við hörpunni einu sinni, er hann var staddur í samkvæmi (Themistocles indoctior habebatur, quia lyram recusarei). Það þótti svo sjálfsagður hlutur þá, að menn kynnu að fara með þetta hljóðfæri. Annars held jeg, að menn þyrftu ekki að óttast, þótt höfð yrðu endaskifti á öllu skólahaldi hjer á landi. Það er sniðið eftir útlendum þjóðum, nema hvað það er miklu ófullkomnara hjer, og það er því margt, sem mætti missa sig. Það mundi verða okkur Íslendingum til mikils sóma, ef við tækjum upp í uppeldiskerfi okkar það, sem var best hjá bæði Forn-Íslendingum og Grikkjum, og hagnýttum okkur það. Jeg vona, að enginn skilji þessi orð mín svo, að jeg vilji kippa oss aftur í fornaldir, heldur er það hugsun mín að taka það besta frá vitrustu mönnum fornaldarinnar og sameina það því besta, sem nú þekkist. Jeg vil líka geta þess, að þessi skóli, sem hjer er kallaður kennaraskóli, er alt annað en hann á að vera. Hann er að mínum dómi ekki annað en gagnfræðaskóli, eða eins og þeir skólar gerast. Auðvitað má segja um þann skóla eins og aðra, að það er kennaraskóli að því leyti, að þar læra þeir menn að kenna, sem hafa vit á að taka vel eftir góðum kennurum. Það, sem jeg hefi lært til kenslu, hefi jeg alt frá mínum ágætu kennurum, t. d. prófessor Höfding o. fl, og þótt jeg nefni síðastan, þá ekki sístan, föður mínum. Það þarf að kenna annað í kennaraskólum heldur en nú er kent, og góðir kennarar eru ekki einhlítir. Þar er mest þörf á sjerstakri kenslugrein í sálarfræði, og þá helst því, sem lýtur að uppeldi, sem getur veitt mönnum ábyggilega þekkingu á sál barnsins. Máltækið segir: »Hvað skal sá í kór, sem kann ekki að syngja«. Líkt má segja um kennarana. Hvernig er hægt að ætlast til, að þeir menn geti leikið á strengi barnssálarinnar, sem enga þekkingu hafa á, hvernig þeim er niður raðað? Þetta er ekki kent í öðrum skólum. En það er engu síður mikilsvert fyrir þá sök, því að það er talsverður ábyrgðarhluti að móta barnið að einhverju leyti á meðan það tekur best við utan að komandi áhrifum. Nú er það auðvitað ætlun mín, að menn fari ekki í þennan skóla fyr en þeir hafa lokið námi í gagnfræðaskóla. Þá ætlast jeg til, að þeir lesi sálarfræði og uppeldisfræði í 2-3 ár í kennaraskóla, undir handleiðslu góðra kennara, sem jafnframt leiðbeindu í kensluaðferðum. Með þessu móti hygg jeg að mætti fá góða kennara, sem menn gætu lært að virða og fara vel með. Það dygði ekki að bjóða þessum mönnum nokkur hundruð krónur á ári í laun, eða að láta þá sæta jafnómannúðlegri meðferð og nú á sjer stað. Því að það er öllum kunnugt, þótt það standi óbætt þann dag í dag, að allur þorri kennara getur ekki um frjálst höfuð sjer strokið fyrir skuldum. Þeir verða að sætta sig við að ganga ver til fara heldur en þrír fjórðu hlutar þeirra barna, sem þeir eru að kenna. Það munar víst minstu oft og tíðum, að þessir menn líði mikinn skort á lífsviðurværi. Þeir eiga því ekki annars kostar en gína yfir hverju beini, sem til þeirra er kastað, og grípa við hverri aukaþóknun, sem býðst, því að maginn vill hafa sitt, eins og þar stendur. Jeg sje ekki, með hvaða sanngirni hægt er að gera miklar kröfur til þessara manna, sem sæta svo miskunnarlausri meðferð. Jeg veit, að jeg þarf ekki annað en að minna menn á þetta. Því að það vita allir menn, að það er hver búðarloka betur launuð hjer á landi heldur en þessir menn, sem trúað er fyrir að ala upp börn landsmanna. Það er óneitanlega hart að hugsa til þess, að lögfræðingar hjer á landi hafa altaf átt við kostakjör að búa á móts við kennarastjettina. En af hverju er það? Það er af því, að lögfræðingar hafa haldið vendinum reiddum á lofti, og þjóðin því ekki þorað annað en launa þá vel. En þessi sama þjóð lætur sjer sæma að kasta í kennarastjettina nokkrum aurum um tímann, ámóta og hún borgar salernahreinsurum sínum. Jeg segi þetta hjer til að benda á, að þessi hlið málsins þarf líka athugunar við. Jeg hefi drepið á það í 5. lið tillögunnar, að það mundi sparast talsvert fje við það að hafa ekki sjerstaka gagnfræðaskóla fyrir karla og konur, heldur að fækka þeim og steypa saman bókfræðikenslu karla og kvenna í öllum almennum námsgreinum. Síðan ætti ekki að styrkja aðra kvennaskóla en þá, er kenna það eitt, er konur læra. Þessi uppástunga mín er þó ekkert höfuðatriði fyrir mjer. En það, sem jeg legg mesta áherslu á, er að þessi rannsókn, sem jeg hefi talað um, verði hafin sem fyrst og þetta mál krufið til mergjar. Þó dylst mjer ekki, að þetta er mjög umfangsmikið verkefni, og jeg ætlast ekki heldur til, að því verði lokið fyrir næsta eða næstu þing. Til þess að koma þessari rannsókn í framkvæmd tel jeg heppilegast og æskilegast, að stjórnin skipi nefnd manna og fái heimild til að borga henni eins og sanngjarnt er. Þeir vitru menn, sem til þessa verða kjörnir, eiga svo auðvitað að koma með till. sínar í málinu. Það, sem ber á milli í till. minni og háttv. flutningsmanna hinnar, er í raun og veru ekkert verulegt, svo að mjer stendur á sama, hvor tillagan verður samþykt. Að vísu er það eitt atriði hjá þeim, sem vantar í mína, en jeg þó taldi innifalið í henni. Aftur á móti er síðasta atriði minnar till. ekki í þeirra. En, sem sagt, þá læt jeg mjer í ljettu rúmi liggja, hvor till. nær samþykki, þótt jeg geri ráð fyrir, að alt verði þetta rannsakað. En svo er hjer ný till. á þgskj. 494, frá háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). Jeg skal ekki mæla neitt á móti henni. Það kann vel að vera rjett hjá háttv.flm. (S. S.), að skólar mundu verða þjóðlegri, og þeim má ske betur fyrir komið, ef þeir stæðu utan kaupstaða. Jeg vil svo að endingu geta þess, áður en jeg sest niður, að jeg horfi með ótta fram í tímann, ef við svo búið á að standa og ekki verður hafist handa. Jeg fæ ekki betur sjeð en að þjóðin sje á leið til þess að verða að einskonar uppskafningi. Hún er á góðum vegi með að tapa þessu dýrmæta máli, sem hefir gefið henni allan þrótt alt til þessa dags. Sú braut, sem við nú göngum á, liggur, að því er jeg fæ best sjeð, beint norður og niður. Það væri því ekki að óþörfu, ef nú væri tekið í taumana, svo að við rennum ekki niður eftir þeim halla. Skal jeg svo ekki fjölyrða meir um þetta.

Þorsteinn Jónsson Það munu vera 10 ár liðin síðan núgildandi fræðslulög gengu í gildi. Eins og við er að búast hefir komið í ljós, að þeim er í ýmsu ábótavant. Það er ekki nema eðlilegt, þar sem þá fyrst var innleidd skólaskylda hjer á landi. Það verður því ekki með sanngirni borið þeim mönnum á brýn, sem að lögunum stóðu, að þeir hafi ekki gætt allrar skynsemi. Þvert á móti voru lögin sett af gætni og fyrirhyggju. Og eins víst er hitt, að þeirra var mikil þörf. Í upphafi kendi talsverðs andróðurs gegn þessum lögum, og var aðalmótbáran sú, að kostnaður af þeim mundi reynast óbærilegur. Ef jeg man rjett, þá reiknuðu einhverjir það út, að svo framarlega sem þessi lög gengju í gildi, þá mundu allir bændur á landinu vera orðnir gjaldrota eftir 4 ár. Sem betur fór reyndist þetta hrapallegur misreikningur. Og síðan, er menn hafa reynt lögin og sjeð, hvaða kostir fylgja þeim, hafa þeir sætt sig við þau. Eins og mönnum er kunnugt voru ákvæði laganna talsvert rúm. Menn áttu kost á að velja um þrennskonar fræðslu handa börnum sínum. Hafa lögin nú staðið í 10 ár, og mönnum því gefist ráðrúm til að sjá, hvað gott er við þau, og hvað betur mætti fara. Jeg er nú þeirrar skoðunar, og jeg hygg, að það sje álit þeirra þjóða, sem lengst eru komnar í alþýðufræðslu, að það sje mjög varasamt að hringla mikið í fræðslumálum. Það má ekki gera nema brýn nauðsyn beri til. Fyrst og fremst hlýtur það að hafa mikinn kostnað í för með sjer. Og sje stofnað til breytinga án undangenginnar rannsóknar, er ekki nægileg trygging fyrir, að ekki verði breytt til hins verra. Í þinglok 1915 kom fram till. til þingsályktunar um að setja milliþinganefnd til að íhuga skólamálin, en þeirri till. var hafnað. Nú í sumar barst mentamálanefnd Nd. erindi frá Kennarafjelagi Íslands um, að nefndin tæki fræðslumálin til rækilegrar íhugunar og gerði þær umbætur, er Kennarafjelagið taldi nauðsynlegar vera. Jeg hefi ekki sjeð erindið, svo að mjer er ekki fullkunnugt um, hverjar þessar umbætur eru. En mentamálanefnd hefir víst svæft þetta mál. Aftur hefir formaður hennar, hv.þm. Dala. (B. J.), borið fram þingsályktunartill., á þgskj. 451, um að skora á stjórnina að rannsaka uppeldismálakerfi landsins. Jeg sje af þeirri till. og eins af framsöguræðu hans (B. J.), að hann er ekki ánægður með fyrirkomulagið, eins og það er nú, og vill breyta því og laga það. Jeg er í aðalatriðunum á sama máli, álít tíma til kominn að rannsaka þetta frumsmíði, lögin frá 1907, og bæta þau, eftir því sem reynslan sýnir, að betur má fara. En þótt jeg sje háttv.þm. Dala. (B. J.) sammála í mörgum atriðum, er jeg þó ekki ánægður með einstök atriði till. hans, og hefi því leyft mjer ásamt háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) að bera fram brtt. á þgskj. 798, og heyrði jeg mjer til gleði, að háttv.þm. Dala. (B. J.) getur fallist á hana. Það, sem okkur fyrst og fremst ber á milli, er að hann vill afnema skólaskyldu barna, en koma á skólaskyldu unglinga, en eftir till. okkar er að eins farið fram á, að athugað sje, á hvaða aldri skólaskylda sje hentugust, en við viljum ekki fullyrða þegar, að afnema skuli barnaskólaskylduna, eins og búið væri að rannsaka þetta mál. Hann ætlar stjórninni einni að athuga málið, en við teljum þetta svo mikilsvert mál og þurfa svo rækilegan undirbúning, að stjórnin geti ekki framkvæmt hann svo, að fullnægjandi sje, og teljum því verða að skipa nefnd í málið. Jeg heyrði á háttv.flm. (B. J.), að hann var ekki á móti því og taldi 3 menn mundu nægja, og er jeg honum sammála um það. Nú vill einmitt svo til, að það liggur í loftinu, að skólar verði lagðir niður mikinn hluta vetrar, ef ekki allan veturinn, svo að kennarar munu hafa miklu minna fyrir stafni en endrarnær. Jeg býst við, að stjórnin fái einhverja skólamenn hjer í Reykjavík til þess að athuga þetta mál, að minsta kosti fyrri hluta vetrar. Mjer dettur í hug einn maður, sem jeg tel sjálfsagðan í nefndina, en það er skólastjóri kennaraskólans. Eftir því, sem jeg hefi heyrt, eru lítil líkindi til, að sá skóli starfi í vetur, en sá maður er, að því er jeg þekki til, allra manna best til þessa starfs fallinn. Jeg geng vart út frá, að slík nefnd mundi hafa mikinn kostnað í för með sjer, því að jeg geri ráð fyrir, að þeir kennarar í Reykjavík, sem eru áhugasamir um þetta mál, geri það fyrir litla peninga. En til þess, að það atriði yrði ekki brtt. að fótakefli, höfum við borið fram viðaukatill. á þgskj. 843, þar sem stjórninni er heimilað að verja fje úr landssjóði þessu til framkvæmdar. En nú vil jeg koma dálítið meira inn á skólaskylduna. Mjer þykir það nokkuð djarft, ef samþykt yrði það atriði í till.háttv.þm. Dala. (B. J.), sem ræðir um að koma á skólaskyldu á aldrinum 16-20 ára. Mjer blandast ekki hugur um, að á þeim aldri er hægt að læra miklu meira en á yngra aldursskeiði. En það verður að taka tillit til þess, hvaða tíma unglingarnir mega helst missa til þessa náms. Jeg álít, að vjer verðum að byggja á reynslu þeirra þjóða, sem lengst eru komnar. Mjer er ekki kunnugt um, að nein þeirra hafi tekið upp skólaskyldu á þessum aldri. Norðurlandaþjóðirnar, frændþjóðir vorar, hafa skólaskyldu á aldrinum 7 -14 ára. Aftur gæti komið til athugunar, hvort ekki ætti að breyta skólaskyldualdrinum eitthvað frá því, sem nú er, t. d. annaðhvort lækka lágmarkið eða hækka. Sömuleiðis gæti komið til mála að athuga efra aldurstakmarkið, hvort ekki væri rjett að fara eitthvað upp fyrir 14 ár, en þó tel jeg ógerlegt að fara upp í 20 ár. Hygg jeg, að stór meiri hluti þjóðarinnar myndi una því mjög illa, ef ætti að skylda alla unglinga á þessum aldri til að ganga í skóla. Það yrði afarmikið vinnutap. Svo er það víst, að þeir unglingar, sem eru mjög óhneigðir til náms, sætta sig ver við nám eftir fermingu. Um það hefi jeg reynslu sem kennari, bæði barna og unglinga. Hv. þm. Dala. (B. J.) fór nokkrum orðum um heimilisfræðsluna, og taldi hana, sem rjett er, undirstöðu allrar fræðslu. Skal jeg síst mótmæla því, en fullmikið fanst mjer hann vilja byggja á fornum tíma og leggja fullmikla áherslu á heimilisfræðsluna. Skildist mjer, að hann teldi Grikki fyrirmyndina. En þar fanst mjer kenna nokkurrar ósamkvæmni. Það var ekki alstaðar í Grikklandi, að kensla fór fram í heimahúsum. Ef jeg man rjett, voru þau lög í Spörtu, að börn voru tekin 7 ára gömul og alin upp á kostnað hins opinbera í skólum ríkisins. Enda held jeg, að vjer verðum að byggja vora uppfræðslu á þeim grundvelli, sem smám saman hefir þróast, alt frá fortíð Grikkja og til þeirra tíma, er vjer lifum á. Uppeldisfræðin hefir þróast, og vjer getum ekki tekið það elsta sem aðalfyrirmyndina, því að það á ekki við nútíðina. Þá er það atriði í till. okkar að koma föstu skipulagi á barna- og unglingafræðsluna, sem hefir verið mjög losaraleg. Barnafræðslan fer fram samkvæmt lögum og með föstu skipulagi, en unglingafræðslan er mestmegnis í höndum einstakra manna, er komið hafa upp unglingaskólum, en engir fastir skólar, og er full nauðsyn á, ef fræðslumálin eru tekin fyrir, að unglingaskólunum verði komið í fast horf. Jeg álít mjög nauðsynlegt að hlynna að þeirri fræðslutegund, en vil ekki, að þar sje komið á skólaskyldu. Bæði hv.þm. Dala. (B. J.) og okkur flutningsmönnum brtt. ber saman um, að bæta þurfi kennaraskólann. Reyndar þótti mjer alleinkennilegt sumt það, er háttv.þm. Dala. (B. J.) sagði um þann skóla, og jeg held, að honum sje ekki fullkunnugt, hvað þar er kent. Það vakti fyrir honum, sem rjett er, að þar ætti aðallega að kenna uppeldisfræði og sálarfræði, en honum virtist ekki ljóst, að þetta eru höfuðnámsgreinarnar. Jeg er honum (B. J.) sammála um, að rjett væri, að þeir einir, er fengið hafa gagnfræðapróf, nái inngöngu í kennaraskólann, svo að þeir væru betur undirbúnir en þeir eru nú. Hvað námsgreinarnar í skólunum snertir, erum við nokkuð á sama máli, en þó þótti mjer hann binda sig fullmikið við þjóðleg fræði. Slík mentun er holl og góð, og auðvitað undirstaðan, en vjer verðum að vita meira en um okkur sjálfa. Hv. flutnm. (B. J.) talaði um launakjör kennara. Um það ætla jeg ekki að fjölyrða, því að öllum er ljóst, hvernig þau eru. En jeg geng út frá því, að um leið og bætt eru kjör kennara verði þeim fækkað, því að jeg álít þá ofmarga. Jeg álít, að sú breyting verði að eiga sjer stað, að öll fræðsluhjeruð sjeu lögð niður og gerð að skólahjeruðum. Í sveitum komi heimavistarskólar í stað heimangönguskóla, og skólavist verði ekki eins löng á ári og áður. Mjer hefir dottið í hug, að í hverju sveitaskólahjeraði mætti hafa 60-70 börn og einn kennara við hvern skóla. Hver skóli starfi í 9 mánuði, og börnunum sje skift í 3 deildir, eftir þroska og námsþrótti, og hver deild sje 3 mánuði í skólanum. Sem sagt vildi jeg ekki ráðast í stórar breytingar í þessu máli, er röskuðu grundvelli laganna, nema eftir ítarlega rannsókn. Í smærri atriðum mætti breyta; t. d. mætti breyta launakjörum kennara o. s. frv. Ef þeim verður ekki breytt, er jeg sannfærður um, að flestir þeirra, er hingað til hafa fengist við alþýðufræðslu í landinu, myndu hverfa frá henni, að minsta kosti allir þeir menn, sem svo eru hæfir að lifa lífinu, að þeir geti haft ofan af fyrir sjer á annan hátt, svo framarlega sem þeir geta ekki haft lífsuppeldi sitt af sinni þörfu og þýðingarmiklu stöðu. Þá var komin fram rökstudd dagskrá, svo hljóðandi: Í því trausti, að landsstjórnin rannsaki, hversu alþýðufræðslunni verði best hagað, svo sem: 1. Á hvaða aldri muni hentugast að hafa skólaskyldu. 2. Á hvern hátt mætti byggja sem mest á heimilisfræðslu, og ganga þó jafnframt svo frá eftirliti með henni, að tryggilegt væri. 3. Að vandlega sje gætt þeirrar stefnu að tryggja öllum börnum jafnan rjett til fræðslu, hvað sem um efni er og ástæður. 4. Hversu breyta mætti kennaraskólanum, svo að kennarar verði sem best búnir undir starf sitt. 5. Að kennurum sjeu trygð sæmileg æfikjör. 6. Hversu best yrði komið fyrir unglingafræðslu í landinu, að fjölgað sje unglingaskólum og komið á þá föstu skipulagi, í samræmi við barnafræðsluna, og við æðri skólana eftir föngum, og að hún undirbúi og leggi þegar fyrir næsta reglulegt þing frumvarp til laga um bráðabirgðabætur á launum og ráðningarkjörum kennara, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Jón Jónsson. Þórarinn Jónsson.

Flm. (Bjarni Jónsson) Mætti jeg spyrja háttv. flutningsmenn dagskrárinnar, hvers vegna þeir vilja ekki lofa tillögunum að koma til atkvæða. Önnur till. fer fram á nefnd í málið, en dagskráin ætlast til, að málinu sje jafnfljótt lokið. Er þá atkvæðagreiðsla um till. núna eða dagskrána sama sem atkvæðagreiðsla um, hvort heimila skuli stjórninni fje til þessarar rannsóknar eða ekki. Er það ekki rjett skilið ?

Jón Jónsson Við flutningsmenn dagskrárinnar erum sammála brtt. að öðru leyti en því, að við sjáum þess enga þörf nú að skipa nefnd í málið, þar sem útlit er fyrir, að nóg verði af mönnum til aðstoðar, sem gott vit hafa á þessum málum. Hins vegar hefir hv.flm. tillögunnar (B. J.) lýst yfir, að honum sje sama, hvort samþykt sje sín till. eða hin, svo að mjer finst, að hann geti sætt sig við dagskrána.  (B. J.: Er hún ekki borin fram í því skyni að útiloka kostnað?)  Jú.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki sjeð, að neinn munur sje á þessum 3 till., því að jeg kalla dagskrána líka till., og tel jeg því sama, hver þeirra er samþykt. Að vísu er það skýrt tekið fram á þgskj. 798, að nefnd skuli skipuð í málið. En jeg hafði ímyndað mjer, að þótt samþykt væri till.háttv.þm. Dala. (B. J.), yrði ekki komist hjá að fá fleiri eða færri hæfa menn til að athuga málið. Það mundi ekki kosta ýkjamikið. Jeg vissi það fyrst eftir skýringu háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.), að dagskráin átti að útiloka kostnað; annars hafði jeg ekki skilið hana svo. Að vísu býst jeg við, ef skólar verða lagðir niður, að hægt sje að heimta af kennurum að rannsaka málið borgunarlaust. En, eins og háttv.þm. Dala. (B. J.) drap á, er ekki víst, að athuguninni verði lokið áður en skólarnir verða teknir upp aftur. Að minsta kosti vona jeg, að þeir verði teknir upp fyr en svo, að sanngjarnt sje að heimta, að þessari rannsókn sje lokið.  (E. A.: Þá verður þing aftur)  . Já, en jeg sje enga ástæðu til að útiloka, að einhver borgun komi fyrir þetta starf, og býst ekki við, að það yrði mikill kostnaður. Það getur verið alveg rjett að samþykkja brtt.háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.), því að þar sem fræðslulögin hafa nú staðið í 10 ár, er nú kominn tími til að athuga þau af nýju. Yfirleitt er full ástæða til að athuga og rannsaka þetta mál, og veit jeg, að ráðuneytið mun taka vel í að framkvæma þetta, sem hjer er farið fram á. En mjer þætti rjettast að samþykkja till. á þgskj. 451 eða 798, og get ekki litið svo á, að á þeim sje nokkur verulegur munur, því að í báðum tilfellum er sagt, að málið eigi að rannsaka.

Sigurður Sigurðsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram viðaukatill. á þgskj. 494 við till, háttv. þm, Dala. (B. J.) á þgskj. 451. Þar er farið fram á, að stjórninni sje til viðbótar falið að rannsaka, hvort eigi muni tiltækilegt að flytja hinn almenna mentaskóla og kennaraskólann til hinna fornu skólasetra, Bessastaða eða Skálholts, eða á einhverja opinbera eign í nærsýslunum við Reykjavík. Þessi till. er komin fram út af áskorun á þingmálafundum í vor í Árnessýslu, þar sem því var hreyft, að þetta væri athugað, og skorað á þingmenn kjördæmisins að flytja það á þingi í einhverri mynd. Jeg er þakklátur háttv.þm. Dala. (B. J.) fyrir það, hvernig hann tók í till. Og það er alveg rjett, sem hann sagði, að það sem fyrir mjer vakti, var, að ef skólarnir væru í sveit, yrðu þeir á ýmsan hátt þjóðlegri en nú er, með því fyrirkomulagi, sem á þeim er. Annað er það í þessu sambandi, sem mundi stuðla að því, að skólarnir yrðu þjóðlegri, ef þeir væru í sveit, sem sje, að þar er miklu auðveldara að koma við æfingum í íþróttum og útileikum en hjer í bænum. Á þetta atriði lagði háttv.þm. Dala. (B. J.) sjerstaka áherslu, og vildi jeg undirstrika það, sem hann sagði um þýðingu þess, að ungir menn æfi sig í allskonar íþróttum. Það er sjálfgefið, að þetta yrði miklu auðveldara ef skólarnir væru í sveit. Ef skólarnir væru í sveit, losnuðu nemendurnir við skarkala og glaum bæjarlífsins, sem álitinn er hafa miður góð áhrif á námið, og mun stundum hafa orðið þess valdandi, að allur lærdómur fór út um þúfur. Jeg vil ekki segja neitt misjafnt um bæjarlífið yfir höfuð. En margt foreldri mun hafa sent og mun senda börn sín með hálfum huga í skóla í Reykjavík, vegna ýmsra áhrifa, sem unga fólkið verður hjer óhjákvæmilega fyrir. Sumir munu jafnvel líta á Reykjavík sem einskonar Sódóma eða Gómorra. En sem betur fer munu þeir ekki vera margir. En það mun hafa brunnið við, að sumir hafi orðið hjer fyrir miður góðum áhrifum. Í sveit gætu nemendur stundað nám sitt betur. Heilsu þeirra væri betur borgið, og miklu minni hætta á, að þeir veiktust af ýmsum þeim kvillum og sjúkdómum, sem áleitnari eru í kauptúnum og bæjum en til sveita. Jeg vildi mæla sem best með minni till., að hún verði samþ. Þessi krafa er ekki ný; hún hefir komið fram frá mörgum mætum mönnum, þar á meðal Þórhalli sál. Bjarnarsyni, biskupi, sem braut upp á henni í Nýju Kirkjublaði fyrir nokkrum árum, og fleirum. Út af dagskránni, sem fram er komin, skal jeg taka það fram, að jeg sje engan mun á henni og till.háttv.þm. Dala. (B. J.). Hann tók það fram, að hann ætlaðist til, að stjórnin ljeti athuga þetta mál, og gat þess, að hann ætlaðist ekki til, að það væri gert í neinu hendingskasti. Jeg tek að öllu leyti undir það, sem hann hefir sagt um þetta mál, og greiði atkv. með till. hans.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg hafði lofað að segja ekki meira um málið sjálft, en nú vil jeg að eins geta þess, að þessi dagskrá er, samkvæmt skýringu flutningsmanna hennar, í sama anda og sú hugsun, að það megi aldrei borga nokkurn eyri til kenslumála í þessu landi. Nú vil jeg einungis benda á það, að þeir, sem greiða atkv. með þessari dagskrá, staðfesta með atkv. sínu, að þessi hugsun sje rjett, og ætti þá líklega að vera byrjunin á þeim umbótum að láta alla kennara í landinu kenna fyrir ekki neitt.

Jón Jónsson Það var meining okkar flutningsmanna dagskrárinnar, að ekki yrði farið að verja sjerstakri fjárupphæð til einstakra manna til þess að rannsaka þetta mál. Þar sem nú er fult útlit fyrir, að skólum verði lokað næsta vetur, þá ættu að fást nógir menn til að vinna að þessu máli fyrir lítið eða ekkert kaup. Jeg trúi t. d. ekki öðru en að háttv.þm. Dala. (B. J.) fengist til þessa, ef hann hefir ekkert að gera við kenslu í vetur. Ef stríðið heldur nú líka lengur áfram, þá yrði skólunum væntanlega líka lokað framvegis, og væri þá nægur tími fyrir skólakennarana til þess að vinna í næði að þessari rannsókn.

Flm. (Bjarni Jónsson) Með þessari skýringu verður dagskráin alveg sama efnis og mín till., en orðalagið óljósara og rangara. Það er því undir öllum kringumstæðum betra að samþ. mína till.

Þórarinn Jónsson Jeg leyfi mjer að óska þess, að málið sje tekið út af dagskrá, sökum þess, að við flm.till. höfum ekki haft tíma til að taka nál. til nógu rækilegrar athugunar.

Framsm. (Þorleifur Jónsson) Meðal þeirra mála, sem legið hafa fyrir samgöngumálanefndinni, voru nokkur vegafrumvörp frá einstökum þingmönnum. Þau voru flest svo lítið undirbúin, að nefndin gat ekki mælt með, að þau gengju fram, eins og til var stofnað, að minsta kosti ekki á þessu þingi. En nefndinni virtist eigi heldur, að málaleitanir þessar væru svo vanhugsaðar eða ósanngjarnar, að vert væri að vísa þeim frá. Nefndinni kom því saman um að sjóða saman tillögu til þingsályktunar, sem nú er fram komin á þgskj. 809. Jeg þarf ekki að fara langt út í þetta mál, því að allítarleg greinargerð er með tillögunni. Ofurlítið ætla jeg samt að drepa á einstök atriði, þingmönnum til skýringar. Þá sný jeg mjer að 1. lið tillögunnar. Þingmenn Múlasýslna fluttu frv. um það, að vegurinn frá Egilsstöðum um Hjaltastaðarþinghá út að Hjeraðsflóa skyldi tekinn í tölu flutningabrauta. Nefndin hafði það við þetta mál að athuga, að það hefði engan undirbúning fengið. Vegamálastjóri hafði ekki athugað þessa leið, en það verður að teljast fyrsta skilyrðið til þess, að þingið geti tekið nokkrar ákvarðanir til framkvæmda í vegalagningum, að þær sjeu áður athugaðar af vegamálastjóra og landsstjórn. Hitt er annað mál, að nefndin er á því, að öll sanngirni mæli með því, að vegur um þessar slóðir sje lagður á landssjóðskostnað. Hjerað það, sem hlut á að máli, er fjölment, en ilt yfirferðar, og vonir manna þar um slóðir stefna að því, að einhvern tíma í framtíðinni verði gerð höfn við Hjeraðsflóa. Þá yrði þessi braut aðalakbraut fyrir alt Fljótsdalshjerað. Þótt ómögulegt sje um það að segja, hvort þessar vonir muni nokkurn tíma rætast, þá er hitt þó líklegt, að við Lagarfljótsbrú rísi upp kauptún, og þá verður nauðsynlegt, að braut liggi þaðan út Hjeraðið. Hvernig sem á þetta er litið, þá er það eðlileg ósk, að akvegur sje lagður eftir Hjeraðinu endilöngu. Á Austurlandi er lítið um akvegi. Fagradalsbrautin og Hróarstunguvegurinn eru einu akfæru vegirnir á Austurlandi. Suðurlandsundirlendinu hefir mest fleygt fram vegna akbrautanna, sem þar hafa verið lagðar. Það er ekki ósanngjarnara, að landssjóður kosti fje til akvega á Austurlandi heldur en t. d. til Grímsnessbrautarinnar, þó að jeg viðurkenni, að hún sje nauðsynleg. Þá er 2. liðurinn. Að ósk Hafnfirðinga hafði verið borin fram till. um það að leggja veg frá austurbrautinni við Rauðavatn í Mosfellssveit, um Vífilsstaði, á Hafnarfjarðarveginn. Jeg skal geta þess, að nefndin hafði til meðferðar nokkur skjöl um þetta mál, meðal annars ósk frá bæjarstjórn Hafnarfjarðarbæjar um það, að leggja veginn beint frá Geithálsi til Hafnarfjarðar. Vegamálastjóri vill leggja veginn talsvert neðar, nálægt Bústöðum. Nefndin sá sjer ekki fært að gera upp á milli þessara leiða, og gat því ekki lagt til, að verkið yrði framkvæmt á næsta fjárhagstímabili. En hún telur sjálfsagt, að Hafnarfjörður fái betri vegarkost við austursveitirnar. Nefndin leggur því til, að stjórnin láti athuga þetta mál hið bráðasta, og komi því helst til framkvæmda á næsta þingi. 3. liðurinn er um viðhald Fagradalsbrautar. Þetta viðhald er nú kostað af landssjóði að ?, en ? hvíla á sýslunum. Nú hefir komið fram ósk um það, að viðhaldinu verði ljett af sýslunum, vegna þess, að mikill hluti brautarinnar liggur í óbygðum. Auk þess er því haldið fram, að hún hafi ekki verið fullgerð þegar henni var skilað. Það er eðlilegt, að þessi krafa sje fram komin, þegar litið er til Suðurlandsbrautarinnar. Viðhald hennar austur fyrir Hellisheiði er alveg á kostnað landssjóðs, af þeirri ástæðu, að hún liggur yfir fjallgarð. En landssjóður kostar þó einnig viðhald þess hluta þeirrar brautar, sem liggur í bygð í Mosfellssveitinni. Það er því sanngjarnt, að landssjóður taki að sjer þann hluta Fagradalsbrautarinnar, sem liggur í óbygðum. Nefndin leggur því til, að stjórnin taki þetta til athugunar til næsta þings. 4. liður er almenns efnis. Á síðari árum hefir talsvert verið lagt úr landssjóði til sýsluvega og brúagerða, sem ekki eru á þjóðvegum. Það, sem vantar, er það, að í þeim efnum hefir ekki verið tekin föst stefna af vegamálastjóranum. Þingið rennir enn þá blint í sjóinn með það, hve miklu eigi að kosta til hvers vegarkafla, og í hvaða röð eigi að taka þá. Nú er t. d. eitthvað byrjað á undirbúningi undir nýja vegargerð í Borgarfirði. Á að gera brú á Hvítá hjá Ferjukoti og leggja akveg af Borgfirðingabraut yfir á þjóðveginn norður. Þar sem vegamálastjóri hefir gert till. um þetta verk, og álit hans hefir legið fyrir samgöngumálanefndinni og fjárveitinganefnd, þá hefir fjárveitinganefndin lagt til í áliti sínu, að landssjóður kostaði brúna að ?, en veginn að hálfu leyti. Þetta er af því, að málið hefir fengið góðan undirbúning, og einnig af hinu, að hjeraðsbúar hafa fyrirfram safnað allvænni upphæð til þessarar vegagerðar. Víðar þyrfti að athuga, hvern skerf landssjóður eigi að leggja til vega. Má t. d. nefna veginn um Vopnafjörð, norður Strandir og brýrnar á Hofsá og Selá, sem heyrst hafa nefndar hjer í deildinni. Víðar eru sýsluvegir, sem vert er að landssjóður leggi eitthvað til og þörf er á að athuga. Það er ekki nema eðlilegt, að þar, sem sýsluvegir eru miklir, þurfi sýslufjelögin á stoð landssjóðs að halda til að koma þeim í gott horf. Einkum þar, sem líka er mikið um hreppavegi, eða flutningabrautir, sem sýslufjelögin þurfa að halda við. En til þess, að aðstoð landssjóðs geti komið rjettlátlega niður, verður að koma á fastri reglu um það, hve nær eða í hvaða röð skuli unnið að hverjum vegi fyrir sig, og gera áætlun um, hvað það muni kosta. Jeg þarf svo ekki að fara fleirum orðum um þetta mál. Jeg vona, að till. fái þolanlegar undirtektir og gangi óhindrað til síðari umr. Þá ætla jeg að víkja nokkrum orðum að viðaukatill. á þgskj. 824, sem útbýtt hefir verið hjer á fundinum. Nefndinni hefir ekki gefist tækifæri til að bera sig saman um þessa till., svo að jeg get ekki sagt neitt um, hverja afstöðu hún mundi taka til hennar. Mig minnir, að hún sje gamall kunningi. Man ekki betur en að hún lægi fyrir þinginu 1915, og að það vildi ekki sinna henni.  (S. S.: Það sannar ekkert)  . Nei, það sannar ekkert. En jeg lít svo á, að bæði vegamálastjóri og landsstjórn sjeu því mótfallin að ljetta þessu viðhaldi af sýslunum. Þess ber að gæta, að brautum þessum er vel í sveit komið, og eru afarmikið notaðar af hjeraðsbúum, ekki að eins að sumrinu, heldur og einnig á veturna, með því að snjóþyngsli eru sjaldan til trafala á þessum brautum. Það er því mikið til þess vinnandi að hafa vegi í þessum hjeruðum. Að vísu hefir verið undan því kvartað, að bílar auki mikið viðhaldskostnaðinn, með því að brjóta niður trjebrýr og ræsi. Nú hefir þingið hlaupið undir bagga með því að veita fje til að gera steinsteypubrýr eða járnbrýr, í stað trjebrúa, og að steypa ræsin. Það ljettir strax viðhaldið að þurfa ekki að kosta til brúa og ræsa. Jeg skal ekkert segja um afstöðu nefndarinnar til þessarar till. En mjer, fyrir mitt leyti, finst öðru máli að gegna um þennan veg en Fagradalsbrautina, sem liggur að mestu leyti í óbygðum. Það er auðvitað þungur baggi fyrir sýslufjelögin, sem mikið vegaviðhald þurfa að kosta. En það verður líka að líta á gagnið, sem þau hafa af brautinni.

Sigurður Sigurðsson Þó að fáment sje í deildinni, þá verð jeg að gera grein fyrir viðaukatill. okkar þm. Árn. og 2. þm. Rang. (E. J.). Þegar jeg sá till. á þgskj. 809, þar sem skorað er á stjórnina að athuga vegamál landsins og undirbúa þau til næsta þings, þá gladdi það mig, að till. þessi er fram komin. En undarlega þótti mjer bera þarna við, þar sem nýlega var búið að fella hjer í deildinni rökstudda dagskrá um það að skora á stjórnina að endurskoða vegalögin, með sjerstöku tilliti til flokkunar og viðhalds veganna. Mjer þótti vænt um að sjá, að margir af þeim sæmdarmönnum, sem þá greiddu atkv. á móti þeirri till., skrifa nú undir þessa, sem í mörgum atriðum fer fram á það sama. Í raun og veru er mjer vel við till. Hún grípur á töluvert aumum kýlum, sem nauðsyn er á að græða. En mjer er það torskilið, hvers vegna háttv.frsm. (Þorl. J.) eða samgöngumálanefndin leggur á móti viðaukatill. á þgskj. 824, um að athuga, hvort krafa Árnesinga og Rangæinga um það, að ljett sje af þeim viðhaldi vegarins austur yfir sýslurnar að Ytri-Rangá, sje sanngjörn. Háttv. frsm. (Þorl. J.) sagði, að vegamálastjóri og landsstjórn mundu vera á móti, að þessari kröfu væri sint. Um vegamálastjórann veit jeg ekki. Þetta mál hefir ekki verið borið undir hann, svo að jeg viti. Hann er nýr maður í stöðunni og hefir því ekki athugað málavöxtu. Háttv. frsm. (Þorl. J.) getur því ekki átt við þann vegamálastjóra, sem nú er. Jeg hefi þvert á móti ástæðu til að ætla, að hann sje með því, að viðhaldinu sje ljett af sýslunum. Hv. þm. Barð. (H, K.) hvíslar að mjer, að nefndin hafi ekki tekið afstöðu á móti till. Jeg skil það svo, að hann sje með henni, eins og hans var von og vísa, því að hann er rjettsýnn maður. Hvort stjórnin er með henni eða móti veit jeg ekki, annað en það, sem heyrst hefir hjer í deildinni frá hæstv. atvinnumálaráðherra. En jeg veit það, að bæði fyrverandi og núverandi fjármálaráðh. eru með henni. Jeg hefi því ástæðu til að ætla, að stjórnin sje ekki á móti till., nema þá hæstv. atvinnumálaráðh., og hann segist ekki vera á móti því, að málið sje athugað. Annars vil jeg taka það fram, gagnvart till., og gagnvart því, sem háttv.frsm. (Þorl. J.) sagði, að það er ekki aðallega þessi þungi baggi, sem á sýslunum hvílir út af viðhaldi vegarins, sem gerir það að verkum, að farið er fram á, að landssjóður taki að sjer viðhald þessarar brautar. Höfuðástæðan er rjettlætiskrafan. Það var ranglátt að leggja þetta viðhald á sýslurnar, og það er ranglátt að láta það hvíla á þeim. Þetta ranglæti verður að laga, og það verður vonandi gert fyr eða síðar. Vitanlega er þetta viðhald þung kvöð, sem hvílir á Árnessýslu, sem marga vegi aðra hefir um að hugsa, og það er vitanlega skiljanlegt, að útgjaldabagginn þyngist, eftir því sem vegum þar fjölgar. En það er þessi rjettlætiskrafa, sem jeg vona að háttv.frsm. (Þorl. J.) geti skilið. Jeg skal taka það fram, að jeg er mjög meðmæltur þessum till. samgöngumálanefndar. Jeg skal enn fremur geta þess, að þegar við fluttum frv. um að ljetta þessu viðhaldi af sýslunum austanfjalls, þá tókum við einnig með Mýraveginn og Fagradalsbrautina, og er það þá nægt til að sýna og sanna, að jeg tel alveg rjettmætt, að landssjóður kosti viðhaldið á þeim vegaköflum. Jeg held nú, að háttv.frsm. (Þorl. J.) sje í raun og veru samþykkur brtt., og líklega fleiri menn í nefndinni, enda væri það grátleg ósamkvæmni, ef þessi till. væri ekki samþ. um leið og hinar verða samþyktar, hvað bölvanlega sem mönnum annars kann að vera við brtt. á þgskj. 824.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Það er leiðinlegt, ef hv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir komist í æsing út af orðum mínum. Mjer fanst jeg fara svo hógværum orðum um till., að jeg gæfi ekki tilefni til slíks. Jeg gat þess, að samgöngumálanefnd hefði ekki tekið afstöðu til till. á þgskj. 824, og það, sem jeg því segði, væri á eigin reikning. Háttv. þm. (S. S.) sagði, að það væri grátlegt, ef ekki yrði fallist á till.; það getur vel verið, en þá hefði þurft að taka upp í hana viðhald allra flutningabrauta, til þess að fult samræmi hefði komist á. Háttv. þm. (S. S.) huggar sig við það, að nýi vegamálastjórinn sje hlyntur því, að vegaviðhaldinu sje ljett af hjeraðinu. Það getur vel verið, að hann sje því hlyntur; ekkert hefir samt frá honum komið til nefndarinnar um það, en það er víst, að hingað til hefir vegamálastjórnin lagst á móti þessu og talið það ekki ranglátt að skylda hjeruðin til þessa viðhalds á vegunum. Og jeg get ekki sjeð, að þetta sje að minsta kosti nokkru ranglátara gagnvart þeim hjeruðum, sem brtt. á þgskj. 824. nefnir, en öðrum hjeruðum, sem slíkt viðhald hvílir á, þótt raunar Árnesingar verði að halda við fleiri vegum en aðrir. Að öðru leyti skal jeg ekki mæla á móti till.; það má vel vera, að samgöngumálanefndin verði svo sanngjörn, sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) kallar, að hún vilji aðhyllast till., þrátt fyrir það, þótt hingað til hafi ekki samskonar tilmæli haft stuðning undanfarinna þinga.

Einar Arnórsson Það er óþarft að hafa kappræður um þetta mál. Út af því, sem háttv.frsm. (Þorl. J.) sagði um álit vegamálastjórans um þetta mál á undanförnum árum, þá skal jeg geta þess, að Jón Þorláksson, sem þá var enn vegamálastjóri, lýsti yfir því á öllum þingmálafundum í Árnessýslu síðastliðið haust, að hann væri eindregið fylgjandi því, að viðhaldinu yrði ljett af sýslunni. Og munu mjer gagnast vitni að þessu.  Þessi till. fer að eins fram á það, að stjórnin athugi málið, og ætti mönnum að vera meinalaust að leyfa það. Eins og háttv. samþingismaður minn (S. S.) tók fram þá hvílir þessi viðhaldsskylda mjög þungt á sýslunum, og kemur það til af því, að enginn vegur á landinu, sem sýslur eiga að viðhalda, verður fyrir jafnmikilli notkun sem þessi og að erfitt er að fá ofaníburð á sumum stöðum. Það sýnist eigi vera neitt til fyrirstöðu því, að till. sje samþykt nú, með því að samgöngumálanefnd getur lagt til að kippa henni burt aftur, ef henni líst svo, eftir að hún hefir tekið hana til athugunar.

Þorsteinn Jónsson Mjer þætti betur hlýða, að háttv. flutningsmenn tækju till. aftur, þangað til samgöngumálanefnd hefði athugað hana.

Einar Arnórsson Jeg get fallist á, að geymd verði atkvgr. um till. þangað til við síðari umr. þessa máls.

Forseti: Eftir málavöxtum mun best hlýða að geyma atkvgr. um viðaukatill. á þgskj. 824 til síðari umr. þessa máls, og mun það gert.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Á þgskj. 813 má sjá það, að bjargráðanefnd Nd. hefir komið sjer saman um að flytja þessa till., og er þar í greinargerðinni nákvæmlega skýrt frá því, hvað um er að vjela. Aðalefni þeirrar greinargerðar er tekið úr fyrirlestri, sem Thaulow, forgöngumaður þessa máls í Noregi, hefir haldið þar. Er þetta mál nú mikið áhugamál í Noregi, ekki eingöngu vegna styrjaldarinnar, sem valdið hefir ákaflegri verðhækkun á eldsneyti, heldur og vegna síðari tíma, svo að landið hafi úr eigin skauti alt í æðakerfi viðskiftanna. Þetta getur orðið svo merkt mál í framtíðinni, að nefndinni þykir vert að láta stjórnina íhuga það; lengra getur nefndin ekki búist við að stjórnin geti gengið en að athuga framfarir, sem orðnar eru í kolmóstekju í Svíaríki, en þar hefir þeim mjög fleygt fram á síðustu tímum, sem sjá má á bls. 3 í fyrnefndri greinargerð (sjá A, bls. 1243). Mundi þá haganlegast, að stjórnin sendi mann til þess að sjá þessar stofnanir og starfrækslu þeirra. Þessi Thaulow, sem fyr nefndi jeg, fór einmitt í slíka sendiför fyrir norsku stjórnina, með erindisbrjefi frá henni, og var honum vel tekið og leyft að kynna sjer þetta. Nú er því á kominn fullur áhugi í Noregi að hrinda þessu máli fram sem fyrst. Það er nú vitaður hlutur, að hjer á landi er gnægð til af mó, og mundi það því hafa mikinn sparnað í för með sjer, ef menn gætu hagnýtt sjer þetta eldsneyti betur, en ósvinna væri að setja upp slíkar stofnanir, nema sjeð væri, hvernig þeim væri fyrir komið annarsstaðar í heiminum. Fyrir því þótti rjett að heimila stjórninni fjárveitingu til þess að senda mann utan í þessum erindagerðum, en þar með þá einnig að athuga nákvæmlega töflugerð Þjóðverja úr mókolum, sem mjög hefir aukist hin síðari ár. Hugði nefndin, að stjórninni þætti betra að fá heimild fyrir fjárveitingu í þessu skyni heldur en að taka það upp hjá sjálfri sjer. Býst jeg því við, að stjórnin taki till. vel.