Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (HG) : Samkvæmt dagskránni fer nú fram kosning ríkisstjóra, samkv. nýafgreiddum lögum frá þinginu, og gildi kosning hans til eins árs, frá deginum í dag til jafnlengdar 1942. Vil ég biðja þingskrifara að útbýta kjörseðlum meðal þingmanna, taka síðan við þeim og færa mér, er þingmenn hafa greitt atkvæði.

Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Fjvn. hefur nú að mestu leyti lokið sínum störfum, og brtt. hennar liggja nú fyrir til umr. Mun ég fylgja þessum till. úr hlaði með nokkrum orðum. Þrátt fyrir það, að n. gerir sér far um að vera víðsýn og taka tillit til sem flestra nauðsynjamála, gat hún ekki tekið til greina nema nokkurt brot af því, sem óskir liggja fyrir um. Vel má vera, að fjvn. hafi ekki með öllu valið það úr, sem réttast var. Samt hefur það verið reynt, og um ágreining var ekki að ræða, svo að teljandi sé. Brtt. þær, sem fyrir liggja frá öðrum hv. þm. en fjvn., benda ekki í þá átt, að n. hafi gengið of langt, því að þeir ganga lengra hvað nokkrar upphæðir snertir, þó að hv. þm. sé ljóst, að allverulegur greiðsluhalli verður á fjárl. Ég ætla þá að snúa mér að brtt. sjálfum og skýra þær dálítið. Eru þá fyrst brtt. á þskj. 594. Fjvn. hefur ekki séð sér fært að hækka tekjuliðina umfram það, sem frá er greint á þessu þskj. Hæstv. fjmrh. taldi einnig öllu réttara að afgreiða fjárlögin með greiðsluhalla heldur en að hækka tekuliðina umfram það, sem hóf væri á. Hækkunartill. við tekjuliði fjárlfrv. eru aðeins við 2. og 3. gr., eins og brtt. á þskj. 594 sýna. Um lækkun á fjárlfrv. sjálfu hefur ekki verið að ræða. Fjvn. hefur ekki séð sér þess nokkurn kost að gera lækkunartill. um þær fjárveitingar, sem fjárlfrv. gerir ráð fyrir, svo að teljandi sé. Ég læt þessi fáu orð nægja um brtt. fjvn. snertandi tekjuliðina, en mun nú víkja nokkuð að hækkunartill. Fyrsta hækkunartill. er við 12. gr. Eru það smá-læknisvitjanastyrkir, sem hv. þm. er kunnugt um, enda eru þeir einnig í fjárlfrv. og fjárlögum undanfarinna ára, og þurfa þær því ekki skýringar við. Einnig eru hækkanir á upphæðum, sem ætlaðar eru til þess að byggja læknisbústaði og sjúkraskýli, og munu þær hækkanir aðallega vera í sambandi við sjúkraskýli á Höfn í Hornafirði. Enn fremur eru nokkrir vaxtastyrkir, sem ekki þurfa skýringar við. Er þarna einn nýr liður, Hróarstunguhérað með 900 kr., en hinir vaxtastyrkirnir munu vera í frv. sjálfu. Þá eru ekki fleiri brtt. við 12. gr. Við 13. gr. á fjvn. allmargar brtt., og er ekki ástæða til að fjölyrða um þær. Þessar brtt. eru í þá átt að hækka fjárveitingu til einstakra vega, sem n. hefur fallizt á við endurskoðun á sínum fyrri verkum, snertandi þá gr. - 7. till., við 13. gr., er um byggingu á ferjubát á Dýrafjörð, sem notaður væri til samgangna á firðinum. En með því að samgmn. beggja d. hafa gert till. um, að greiddur verði á þessu ári 2500 kr. styrkur í sama skyni, án þess þó að þessa sé getið í sundurliðun nefndarálitsins, þá get ég að sjálfsögðu fallið frá þessari till., ef það kemur fram hjá hv. frsm. samgmn., að hún ætlist til, að veittar verði 2500 kr. í þessu skyni á árinu 1941. Ég vildi láta þessi orð falla, af því að þessarar fjárveitingar er getið síðar í nál., þar sem sundurliðunin er gerð.

Má ég skjóta því inn í, að sundurliðunin er fyrir árið 1942.

Ég þakka fyrir skýringuna. Ég hafði ekki athugað þetta og álit betra fyrir þetta litla fyrirtæki, að till. samgmn. nái fram að ganga. Að fenginni þessari skýringu frá frsm. samgmn. get ég fyrir hönd fjvn. tekið aftur 7. till. á þskj. 594. Næst koma till. snertandi hafnarbætur, og sé ég enga ástæðu til að fara að ræða um hverja eina þeirra. Þær eru í sjálfu sér hliðstæðar vegunum, og hv. þm. er vel ljóst, að þetta eru aðallega lendingarbætur, sem um leið eru samgöngubætur. Á þessu þskj. eru ekki fleiri brtt. við 13. gr. En á þskj. 604 eru tvær brtt. við 13. gr. Önnur er um 5000 kr. framlag til Meðallandsvegar, nýr liður, sem hafði fyrir vangá ekki komizt inn á þskj. 594, og er hér með tekinn upp. Hvað snertir 2. brtt. á þskj. 604 er aðeins um að ræða breytingu á orðalagi frá því, sem er í frv. Þar er gert ráð fyrir, að þessi 50000 kr. fjárveiting til hafnargerðar á Skagaströnd sé lokagreiðsla, en með því að áætlun um þetta fyrirtæki hefur nokkuð breytzt, sér n. ekki ástæðu til annars en fella þetta ákvæði niður. Þá koma brtt. við 14. gr. á þskj. 594, og er þá fyrst til Björns Guðfinnssonar til kennslu í setningafræði og málfræði nútímaíslenzku, 2000 kr. Þetta mál hefur nokkuð verið athugað, bæði í menntmn.. Nd. og einnig í fjvn. Háskólaráðið hefur lagt nokkra áherzlu á stofnun dósentsembættis við heimspekideild háskólans í setningafræði og málfræði nútímaíslenzku. Einnig hefur háskólaráðið þau sjónarmið í þessum efnum, að slíkur kennari æfði einnig nemendur sína í því að kenna móðurmálið. Ráðuneytið er þessu máli fylgjandi, en þó hefur dregizt nokkuð, að eitthvað væri gert í málinu. Ráðuneytið segir í bréfi sínu til menntmn., að það álíti eðlilegra að heimila aðeins framlög til greiðslu á þessu, meðan reynsla er að fást um gagnsemi slíks embættis, en ef þessi skipan gæfist vel, mætti alltaf stofna fast dósentsembætti síðar. Nú má vel vera, að þessi fjárupphæð sé nokkru lægri heldur en þarf til þess að launa dósent, en fjvn. leit svo á, að þetta gæti verið sem byrjun, og ríkisstjórnin hefði þá framkvæmt annað eins og það að bæta við þessa fjárupphæð, ef hún teldi þess þörf. Þetta fyrirhugaða embætti hefur að vísu verið bundið við nafn þessa sérstaka manns; Björns Guðfinnssonar, en hann er nú kennari í menntaskóla Reykjavíkur, og ýmsir líta svo á, að hann geri hvergi meira gagn en þar, og vilja því ófúsir flytja hann í háskólann. En vitanlega þurfa í báðum þessum skólum að starfa vel færir kennarar, til þess að vinna gegn því, að móðurmálskunnáttu hraki. Ýmsir málsmekksmenn telja, að málið sé í afturför og mikilli hættu. Þá koma tvær till. um styrk til einstakra manna, og er þá fyrst styrkur til Ólafs Jóhannessonar til að stunda lögfræðinám í Ameríku, 2000 kr. Hann ætlar sér að nema sérstaklega ameríska réttarlöggjöf og mun þurfa til þess langt nám. Hann kvað vera mjög góður námsmaður, enda hefur hann meðal annars notið þess, þegar þessi fjárveiting var samþ. í n. Þá er annar ungur maður, Bjarni Jónsson, sem hér er lagt til, að fái 2000 kr. styrk til framhaldsnáms í Ameríku. 14. brtt. er um Snorragarð í Reykholti, og er það mál öllum kunnugt. Hugmyndin var, að Snorragarður yrði fullbúinn á 700 ára dánarafmæli Snorra Sturlusonar, en það er í haust. Hvort þetta tekst, skal ég ekki segja um, en fjárveitingin er hækkuð með það fyrir augum, að hægt sé að koma þessu verki sem mest áfram í sumar. Þá er till. um að hækka framlag til íþróttasjóðs úr 60 þús. kr. upp í 75 þús. kr. Íþróttanefnd átti tal við fjvn. og mæltist til þess, að upphæðin yrði hækkuð í 100 þús. kr., vegna hinna mörgu beiðna um fjárframlög til íþróttamála. Nú hefði fjvn. fús viljað verða við óskum íþróttan., en með því að fjvn. getur aldrei fullnægt óskum manna, gerði hún það ekki heldur hvað þetta snerti, en vill hækka liðinn um 15 þús. kr., þó með þeim skilmálum, sem íþróttan. er ljóst, að 5 þús. kr. fari til sundlaugarinnar í Hveragerði, og er það áhugi Lárusar Rist og þarfir ýmissa skóla og íþróttafél. á Suðurlandi, sem þarna er tekinn til greina; Lárus Rist hefur unnið manna mest að byggingu þessarar sundlaugar, og sundskyldan krefst fjölgunar á sundlaugum. Þá er till. um framlag til íþróttahúss skóla og íþróttafélaga Akureyrar, gegn jafnmiklu framlagi annars staðar að, 100 þús. kr. Skólar og íþróttafélög á Akureyri hafa orðið sammála um að óska eftir aðstoð til þess að byggja sameiginlegt íþróttahús. Einn skóli er þó hér undanskilinn, en það er menntaskóli Akureyrar. Telur skólameistari, að skólanum sé nauðsynlegt að fá eigið íþróttahús, og telur menntaskólann ekki geta hagnýtt sér þetta sameiginlega íþróttahús bæjarins. Hann skrifaði fjvn. ýtarlegt bréf um þetta mál og einnig önnur mál, og n. viðurkennir fyllilega, að hans málstaður eigi rétt á sér. Hins vegar telur n., að vel sé kleift fyrir menntaskólann sem aðra skóla bæjarins og íþróttafélög að nota eitt og sama hús, ef það væri vandað og byggtá góðum stað. En í sambandi við þetta vil ég geta þess, að Sigurður Guðmundsson skólameistari hafði einnig nokkuð annað í huga, þegar hann bað um styrk til byggingar íþróttahúss við menntaskólann, sem sé, að hægt yrði að bæta úr því, að bókasafn skólans, náttúrugripasafn og eðlisfræðisafn er geymt í timburhúsi við mikla brunahættu. Þetta er íhugunarvert, og ég vil beina því til hæstv. ríkisstj., að þó að fjvn. sjái sér ekki fært að taka þessa fjárveitingu upp nú, er mikil þörf þess, að málið verði tekið til athugunar. Það er á það bent í bréfinu, að bæði eru í náttúrugripasafninu ágætir gripir og fágætar og dýrar bækur í bókasafninu. Á þessu þskj. eru ekki fleiri brtt. við 14. gr., eri á þskj. 597 eru 2 brtt. við 14. gr. Sú fyrri er þess efnis, að 24000 kr. komi til endurbóta á gömlum íbúðarhúsum á prestssetrum. Hefur farið fram athugun á því, hvernig ástatt er um byggingar á prestssetrum, og hefur komið í ljós, að ástandið er viða bágborið, en til þess að bæta nokkuð rækilega úr þessu, þyrfti a: m. k. 50 þús. kr. N. hefur ekki séð sér fært að taka upp alla þá upphæð, enda mætti gera nokkrar verulegar húsabætur fyrir það fé, sem lagt er til, að varið skuli til þessa. Yrði síðan sennilega haldið áfram á sömu braut. Þá kemur 2000 kr. styrkur til Þorbjörns Sigurgeirssonar, til framhaldsnáms í eðlisfræði og stærðfræði. Hann kvað vera mesti snillingur í þessum fræðigreinum, og n. fannst, að hann mundi vera styrksins maklegur. Við 15. gr. eru nokkrar brtt. á þskj. 594. Fyrst að styrkur til bókmenntafélagsins hækki upp í 8000 kr. og til norræna félagsins upp í 3000 kr. Þurfa þær brtt. ekki skýringar við. Þá kemur nýr liður, til Hallgríms Helgasonar, til útgáfu á þjóðlagasafni, 2500 kr. Hallgrímur er áreiðanlega mjög vel að sér í sinni grein og mörgum Íslendingum að góðu kunnur úr útvarpinu. Hann er mjög þjóðlegur á sviði sönglistarinnar. Þá kemur smáhækkun til þjóðræknisfélags Íslendinga, úr 3000 kr. í 5000 kr. Á þskj. 597 eru 3 brtt. við 15. gr. Til bæjarbókasafns Reykjavíkur nokkur hækkun, upp í 8000 kr. Til stj. þjóðvinafél. og menntamálaráðs, til útgáfu 1. bindis Íslendingasögu, nýr liður, 6000 kr. Um þessa útgáfu er það að segja, að það er ákveðið að hefja útgáfu á Íslendingasögu allt frá landnámstíð til 1918. Er áætlað, að hún verði í 10 bindum, og komi út 1 bindi á ári, fyrsta bindið, sem út kemur, verður sennilega ritað af próf. Árna Pálssyni. Þá hefur verið í fjárl. undanfarin ár 1200 kr. styrkur til leiklistarskóla Soffíu Guðlaugsdóttur. Ungur leikari, Lárus Pálsson, hefur einnig sótt um styrk til leiklistarskóla. N. vildi sinna honum eitthvað og setja þetta hvort tveggja í einn lið, 2400 kr., 1200 kr. til hvors. - Þá eru ekki fleiri brtt. við 15. gr. Við 16. gr. eru eins og oft vill verða fjárfrekustu till. Fyrst kemur hækkun til bygginga í sveitum, úr 125 þús. kr. í 300 þús. kr. Fyrir þinginu liggur nú frv. til l. um breyt. á l. um byggingar- og landnámssjóð. Í 1. gr. þess er gert ráð fyrir, að styrkur til byggingar- og landnámssjóðs hækki í 300 þús. kr. og enn fremur, að niður falli tillag tóbakseinkasölu ríkisins. Þá er í 2. gr. ákveðið, að ríkissjóður leggi árlega fram 250 þús. til að styrkja endurbyggingar. Till. fjvn. er í samræmi við væntanleg l. um þetta efni. Þá er brtt. um jarðakaupasjóð. N. hefur skipt þeirri fjárhæð, sem um er að ræða, í tvennt, a-lið, til rekstrar 100 þús. kr., og b-lið, til jarðakaupa 30 þús. kr. Það leiðir af sjálfu sér, að ef keyptar eru jarðir, sem eru svo skuldum hlaðnar, að bændur geta ekki undir risið, þarf að ganga þannig frá skuldunum, að möguleiki sé fyrir ábúanda að rísa undir þeim. Það hefur í för með sér kostnað fyrir ríkissjóð, og n. hefur orðað þetta til rekstrar. Þá er 22. till. á þskj. 594, til byggingarsjóða kaupstaða og kauptúna, að fyrir 120 þús. kr. komi 250 þús. Þetta er einnig í samræmi við frv., sem nú liggur fyrir þinginu. Í 1. gr. þess er gert ráð fyrir, að ríkissjóður leggi árlega í þennan byggingarsjóð 150 þús. kr., og jafnframt falli niður tillag til sjóðsins samkv. l. um einkasölu ríkisins á tóbaki. Þá eru nokkrir liðir um fyrirhleðslur á vatnasvæðum. Þverá og Markarfljót eru alþekkt vatnasvæði, en um b-lið þessarar till. 1 og 2 er það að segja, að það mun vera á leiðinni brtt. við þá, og vil ég því bíða með að skýra þá nánar. 24. brtt. er um styrk til dýralækninga, hækkun úr 3050 kr. upp í 4900 kr., og er hækkuninni skipt þannig : Til nýrra dýralækna eða manna, sem dýralækningar stunda : Sigtryggs Jakobssonar 300 kr Kristjáns Þórðarsonar 300 – Sigurðar Gíslasonar 300 – Hækkanir til þeirra, er áður hafa notið styrks : Guðmundar Andréssonar 200 kr. Ágústs Jónssonar 200 - Eggerts Magnússonar 100 - Brands Einarssonar 150 - Ólafs Guðmundssonar - 150 - Valdimars Stefánssonar - 150 - Samtals 1850 kr. Þá kemur nýr liður, til Odds Magnússonar, til mjólkurfræðináms, 800 kr. En næsta till. er um að veita 8000 kr. til kaupa á bókasafni dr. Bjarna Sæmundssonar handa fiskideild, en hún er tekin aftur, vegna þess að sams konar brtt. er á öðru þskj., ofurlítið víðtækari. 27. till. er nýr liður, til vegar í Seljalandsdal á Ísafirði til að greiða fyrir samgöngum vegna mátekju. 28. till. er um 2000 kr. styrk til Jóhanns Kristjánssonar, til að smíða eldavél. Eldavélar hans eru orðnar nokkuð útbreiddar og þykja ágætar. Hann mundi verðskulda að fá meira fé til styrktar þessari starfsemi. Hann vantar vinnustöð til að geta framleitt svo mikið, að hann fullnægi eftirspurninni. 29. till. er um hækkun til. landssambands iðnaðarmanna, að fyrir 6500 kr. komi 10 þús. kr. Það má skoða þetta hliðstætt fjárveitingu til Búnaðarfélags Íslands og Fiskifélags Íslands. Má vel vera, að sambandið verðskuldi meira en þetta. En n. hefur nú ekki gert hærri till., en þar sem iðnaðarstarfsemi færist í aukana, er sambandinu nauðsyn að fá þetta. Þá kemur nýr liður til skrifstofunnar Íslenzkrar ullar, 10 þús. kr. Það hafa verið nokkuð skiptar skoðanir um, hvernig sú starfsemi er framkvæmd, en ég tel, að hér sé um verk að ræða, sem er þess vert, að því sé gaumur gefinn. Undanfarið hafa verið á markaðnum prjónavörur úr íslenzkri ull, sem hafa verið til skammar. En þær tvær konur, sem hér er um að ræða, hafa bætt íslenzkan ullariðnað stórkostlega. Á þeirra vegum er ekki verzlað með annað en fyrirmyndarvinnu. Það er einnig til ætlazt, að þessi starfsemi eigi að verða til leiðbeiningar, fræðslu og fyrirgreiðslu um starfið, en þessar áhugasömu konur telja ekki unnt að reka starfsemina styrklaust. Í tvö ár hefur ríkisstj. veitt til þessa álíka upphæð hvort árið og hér er lagt til. Báðar þessar konur eru þekktar að myndarskap og forustuhæfileikum. Ég verð því að telja, að því fé sé vel varið, sem þeim er veitt. Á þskj. 597 eru enn nokkrar brtt. við 16. gr. Það er þá fyrst nýr liður, til Höskuldar Björnssonar málara, byggingarstyrkur, 2400 kr. Hann hefur eitt sinn áður fengið nokkurn styrk, og var talið, að vilyrði væri fyrir framhaldsstyrk, en fyrir því liggja engin gögn. Þá koma nokkrar smáhækkanir, fyrst til mæðrastyrksnefndar úr 2000 kr. í 3000 kr. Starf mæðrastyrksnefndar er orðið þekkt hér í bænum, og n. hefur unnið mikið gagn í þágu kvenna, sem eiga við erfið kjör að búa. Næst er hækkun til Ungmennafélags Íslands, að styrkur til skóggræðslu og bindindisstarfsemi verði 4000 kr., en til ræktunarleiðbeininga komi 2000 kr. Erlendis eru æskulýðsfélögum veittar fjárhæðir til að geta stofnað til ferðalaga á milli ungmennafélaga til að leiðbeina í ræktunarstarfsemi. Þetta mun vera sniðið eftir fyrirmyndum frá nágrannaþjóðunum. Á þskj. 604 er brtt. um nýjan lið, til Ásgeirs Einarssonar dýralæknis, til rannsókna á smitandi júgurbólgu í kúm, 1000 kr. N. taldi rétt að verða við þessu, þar sem júgurbólga er smitandi og gæti orðið stórhættuleg fyrir landbúnaðinn. Ef dýralæknar gætu bætt eitthvað um í þessu efni, er fé til þess vel varið. Þá er á sama þskj. till. um 10000 kr. fjárveitingu til kaupa á bókasafni og vísindaáhöldum dr. Bjarna Sæmundssonar. Það hefur eindregið verið óskað eftir því frá kennslumrn. og fiskideild háskólans, að fé yrði veitt í þessu skyni. Auk merkilegs bókasafns er hér einnig um að ræða smásjá og önnur rannsóknargögn. Við 17. gr. eru tvær brtt.: Til Rauðakrossins, að fyrir 2000 kr. komi 4000 kr., og til slysavarna, að fyrir 8000 kr. komi 15000 kr. Starfsemi Slysavarnafél. er þjóðkunn, og þyrfti langt mál til að skýra frá henni. Ég mun því ekki eyða tíma í það nú, en með því að bæði það og Rauðikrossinn eru þjóðkunn félög, er hafa aflað sér mikilla vínsælda og trausts, veit ég, að þessu verður vel tekið af hv. þm. Fjvn. hefði fúslega viljað gera enn betur við þau, en hún verður hér eins og endranær að fara varlega í sakirnar. Ég held, að ég hafi hlaupið yfir eina tili. við 16. gr., smáupphæð til bandalags ísl. farfugla. N. leggur til, að því verði veittar 1500 kr. Markmið þess er gagnlegt og athyglisvert og í stuttu máli þetta: Að efla og þroska íslenzku æskuna; að gefa þessari æsku tækifæri til að njóta aukinnar útivistar og útiveru; að koma upp gistihúsum til þess að gera mönnum kleift að ferðast um landið gangandi eða hjólandi; að gefa út rit um ferðalög og ferðaminningar. Það er rétt, að þessi hreyfing eða þetta mál varðar alla þjóðina. Þá er enn brtt. við 17. gr., um lítils háttar hækkun til mæðrastyrksnefndarinnar. Það er vitað, að þessi nefnd hefur hér í Reykjavík beitt sér fyrir því, að dvalarheimili séu rekin fyrir mæður, sem eiga erfitt með að veita sér dvöl utan bæja, og er hér um að ræða smáaukningu til þessarar nefndar, 500 kr. Um brtt. við 18. gr. mun ég ekki tala, því að það eru persónulegir styrkir, sem skýra sig sjálfir, og enn fremur niðurfellingar einstakra dáinna einstaklinga. Þá er hér 42. brtt., við 22. gr., um að endurgreiða nokkrum kennurum úr lífeyrissjóði, og þarf hún engrar skýringar við. 43. brtt. er um að veita Jóni Engilberts listmálara styrk til húsbyggingar. Þessi maður kom til Íslands, þegar Danmörk var hernumin, og eftir því, sem nefndin hefur fengið upplýsingar um, þá er hann illa settur hvað húsnæði snertir. Um listir hans vil ég ekki fjölyrða hér. Ég held, að honum hafi gengið sæmilega, meðan hann var erlendis, en ég mun ekki dæma um það, hvort hann verðskuldar þessa aðstoð. N. er ljóst, að J. E. er efnalaus maður og í miklum vandræðum vegna húsnæðisleysis. Þá er 44. brtt., um að kaupa verkstæðishús og tilheyrandi áhöld Valgerðar Helgadóttur, ekkju Bjarna í Hólmi. Þetta mál var til umr. í fyrra, og var þá samþ., en á nokkuð öðrum grundvelli. Ýmsir hv. þm. eru vantrúaðir á, að þarna sé hægt að framleiða túrbínur til rafmagnsstöðva fyrir lægra verð en þar, sem aðstæður virðast vera betri. En ef ég kærði mig um, þá gæti ég nefnt dæmi, sem sýna það, hvað túrbínur eru ótrúlega miklu ódýrari austur í Hólmi en hér í höfuðstaðnum. Og munurinn er svo gífurlegur, að hann er mjög ósennilegur, og vildi ég óska þess, að það sýndi sig í framtíðinni, að með því að reka þetta iðjuver áfram, þá takist að ná því takmarki að létta undir með þeim mönnum, sem ráðast í að reisa rafmagnsstöðvar út um land. Enn fremur vænti ég þess, að reynslan fyrir þessu geti verkað þannig, að sú tortryggni, sem er hjá ýmsum mönnum í þessu efni, hverfi. Þá er 45. brtt., um að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að vernda hina fornu skálabyggingu á Keldum frá skemmdum. Þessi skáli er sagður mjög gamall og talinn merkur forngripur. Hann mun vera frá dögum Sturlunga, og er hann vel stæðilegur, enda vel við haldið enn þá, og er ekki að undra, þó að fornminjavörður og aðrir, sem áhuga hafa fyrir fornum hlutum, hafi einnig áhuga fyrir því, að þessi skáli eyðileggist ekki. Vitanlega er hann orðinn svo gamall, að hans bíður ekkert annað en tortíming, verði ekki hafizt handa um viðhald hans og verndun. Þá er síðasta brtt. á þskj. 594, sem er við 23. gr., að heimila Búnaðarbanka Íslands að greiða í eitt skipti fyrir öll tveim þar til greindum einstaklingum dálitla fjárupphæð. Þá er brtt. við 22. gr. á þskj. 597. Það er 11. till. á því þskj., að greiða nokkurn útgáfustyrk til Þjóðvinafélagsins. og menntamálaráðs vegna útgáfu á Heimskringlu Snorra Sturlusonar. Þrátt fyrir það, að fornritaútgáfan er mjög vönduð, þá er hún þó ekki keypt nema lítið í byggðum landsins, og þykir hún bersýnilega of dýr. Í sumum sýslum eru jafnvel ekki seld nema 4 til 5 eintök. Umtal hefur farið fram milli formanns fornritaútgáfunnar og menntamálaráðs, að samstarf verði um útgáfu Heimskringlu, í 3 bindum, og kemur fyrsta bindið út í haust, á 700 ára dánarafmæli höfundarins. Þá er ráð fyrir gert, að fornritaútgáfan gefi út sérstaka útgáfu af þessu riti fyrir fasta áskrifendur og kaupendur, en menntamálaráð gefi út sama texta á góðan, en þynnri pappír, til þess að reyna að koma þessari útgáfu inn á þúsundir heimila, sem fram að þessu hafa ekki getað keypt hana. Það má vel vera, að mér hafi láðst að skýra einhverja brtt. en þó er ég ekki viss um, að svo sé, en ef svo er, þá bið ég meðnm. mína og aðra hv. þm. að gera sínar athugasemdir. Hækkunartill. n. við þessa umr. eru því sem hér segir: 12. gr. ...................... 5900 kr. 13. gr. A ......... 34500 kr. 13. gr. B ......... 2000 - 13. gr. C .......... 85500 - 122000 - 14. gr. ...................... 149000 – 15. gr. ...................... 15200 – 16. gr. ...................... 572150 – 17. gr. ...................... 10500 – 18. gr. ...................... 1980 – 876730 kr. ÷ 1018 - 875712 kr: Hækkanir eru því 876730 kr., og lækkanir 1018 kr., eða hækkanir umfram lækkanir 875712 kr. Tekjur á rekstrarreikningi eru því, með hliðsjón af brtt. fjvn. í frv. eins og það liggur nú fyrir, 23464411 kr., en gjöld 23753870 kr., og er rekstrarhalli því 289459 kr., en greiðslujöfnuður óhagstæður um 1719506 kr. Þannig er þá niðurstaða fjárlagafrv. eftir till. fjvn. N. er það vel ljóst, að slík útkoma er á annan veg en æskilegt má telja. Á venjulegum tímum væri óforsvaranlegt að afgreiða fjárlögin með greiðsluhalla, sem nemur, eins og fyrr er greint, fyllilega 1.7 millj. kr., en með hliðsjón af því, hversu óútreiknanlegt allt fjármálaviðhorf er nú, og með tilliti til þess, að þjóðstjórn fer nú með völd í landinu, með heimild frá Alþingi til þess að taka til sinna ráða, ef gjöldin reynast óviðráðanleg, þá má segja, að þetta sé afsakanlegt. Ég vil og geta þess, að hæstv. fjmrh. lagði frekar til, að fjárlögin yrðu afgreidd með greiðsluhalla, en að tekjurnar væru áætlaðar ógætilega háar og á þann hátt gerður jöfnuður. Ástæða er til þess að vekja athygli á því, að hér liggja fyrir nokkrar brtt. frá einstaka þm., sem eru nokkuð háar, og ef mikið af þeim verður samþ., mun það verka til enn óhagstæðari fjárlaga ársins 1942. Þessar till. munu hafa í för með sér hækkun, sem nemur hátt á annað hundrað þús. kr., og fleiri munu vera á leiðinni. Eftir því, sem ég hef heyrt um þessar brtt., gæti ég hugsað mér, að upphæð þeirra mundi nema ekki undir 1 millj. kr., en væntanlega verður talsverður hluti þeirra felldur. Á þessu sést, að þm. er ekki fullnægt með till. fjvn., og enn á eftir að sýna sig, hvað samþ. verður af þeim brtt., sem fyrir liggja. Nefndin hefur ekki haft tækifæri til þess að athuga brtt., sem fram hafa komið, og mun ég því ekki minnast á þær nú, bæði vegna þess, að það er venja að ræða ekki um brtt., fyrr en flm. hafa rökstutt þær, og eins af því, að ég hef ekki umboð frá fjvn. til þess að leggja með þeim eða móti. Þrátt fyrir óhagstæða niðurstöðu fjárlagafrv., vildi ég þó vænta þess, að brtt. fjvn. verði samþykktar. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta að svo komnu máli.



Ég er riðinn við 4 brtt. á þskj. 619. Ekki skal ég fara um þær mörgum orðum, því það mun hvort sem er ekki bera mikinn árangur að halda hér langar ræður. 1. brtt., sem mér kemur við, er undir tölul. XII. og er um hækkun styrks til bókasafns Siglufjarðar úr kr. 1000 í kr. 2500. Sem rökstuðning fyrir till. nægir í sjálfu sér að benda á, að í öllum stærri kaupstöðum landsins hefur bókasöfnum verið veittur þessi styrkur, kr. 2500, á Akureyri, Ísafirði, Seyðisfirði og Hafnarfirði. Það skiptir engu máli í þessu sambandi, þótt sum þeirra séu kölluð amtsbókasöfn, því ömtin eru löngu afnumin. Þetta eru aðeins bæjarbókasöfn, eins og á Siglufirði. Þá er einungis að meta, hvort þörfin er eins mikil á Siglufirði og á hinum stöðunum, þar sem söfnin fá kr. 2500. Ég held því hiklaust fram, að þörfin sé eins mikil, og í raun og veru meiri, vegna þess að bókasafnið á Siglufirði er tiltölulega nýtt og þarf því meira fé til að efla sig en þau, sem eru orðin gömul og standa á gömlum merg. Enn fremur vil ég benda á það, sem ég reyndar hef oft gert áður hér á hæstv. Alþ., að það, sem veitt er til menningarmála á Siglufirði yfirleitt, það er veitt til landsmanna víðsvegar að af landinu jafnframt því, sem það er veitt Siglfirðingum, því að undanteknum höfuðstaðnum, mun ekki vera nokkur kaupstaður eða annar staður hér á landi, sem utanhéraðsmenn sækja eins mikið til, eins og einmitt Siglufjörður vissan tíma úr árinu. Eins og allir vita, margfaldast íbúatalan þar yfir síldveiðitímann. Nú má að vísu segja, að það fólk, sem er á Siglufirði yfir síldveiðitímann við störf þar að lútandi, hafi þá annað að gera en að lesa bækur. En það hygg ég þó, að á landlegudögum sjómanna og við ýmis önnur tækifæri sé það gott fyrir þetta fólk að geta átt aðgang að góðu bókasafni og fengið þar bækur til þess að lesa, og að það muni stundum ekki verja tímanum betur á annan hátt, a. m. k. ekki meðan ekki tekst að koma vegi yfir Siglufjarðarskarð, svo að það fólk geti komizt eitthvað út úr brælunni, sem þarna er nú á sumrin, og andað að sér hreinu lofti í sveitinni. En ég geri ráð fyrir, að hið háa Alþ. geri nú einnig ráðstafanir til þess að flýta því mikið, að vegur komist yfir Siglufjarðarskarð. En ég ætla nú ekki að ræða um það, því að ég býst við, að það verði gert af öðrum síðar. Næsta brtt., sem ég flyt ásamt þrem öðrum hv. þm., er um það að veita Eggert Stefánssyni fyrrv. símafulltrúa á Akureyri eftirlaun. Hv. Nd. samþ. fyrir nokkrum árum að veita þessum manni eftirlaun, hærri heldur en hér er farið fram á, eða 1800 kr., ef ég man rétt, á 18. gr. fjárl. En það var á þeim árum, meðan fjárl. þurftu að ganga gegnum báðar d. En þegar til Ed. kom, þá var þessu breytt, og þessi upphæð, sem þessum manni var ætluð, var þá tekin út af 18. gr. fjárl. og sett á 16. gr., og maðurinn fékk þennan styrk þar af leiðandi aðeins í eitt ár. En svo féll styrkurinn aftur út af fjárl. En það var mikið fylgi fyrir því í hv. Ed., þó ekki væri það meirihl.-fylgi, að láta þetta standa á 18. gr. fjárl., og þá mundi hann hafa haldið þessum eftirlaunum frá þeim tíma og allt til þessa dags. Það liggur því alveg fyrir, að á þessu þingi, sem ég hef talað um, eða 1927, þegar þetta mál var hér til umr., þá var meirihl. fylgi í Alþ. fyrir því, að þessi maður fengi eftirlaun. Ég lít því svo á, að hér sé ekki um annað en endurveitingu að ræða, sem Alþ. hafi í sjálfu sér samþ. áður, og er tæplega forsvaranlegt, hvað það hefur dregizt að bæta úr þessu. Ég ætla þó ekki svo mjög að kvarta yfir því, því að maðurinn hefur getað unnið fyrir sér til þessa. En nú er hann að gerast aldraður maður, og má því búast við, að það gangi verr fyrir honum hér eftir en hingað til að vinna fyrir sér. Ég skal geta þess, að ég tel, að Eggert hafi orðið fyrir miklum órétti, þegar hann missti starf sitt, og hef ég áður fært rök að því hér á Alþ., svo ég fer ekki lengra út í það nú. Vona ég, að hið háa Alþ. líti með sanngirni á þetta mál og sérstaklega minnist þess, að það liggur að vísu ekki samþykkt, en þó þingvilji áður fyrir því að veita honum eftirlaun, og það hærri heldur en hér er farið fram á, að hann fái, þó að það kæmist ekki inn á fjárl. á annan hátt en ég hef greint, sökum deildaskiptingar og vegna þess, að fjárl. voru þá afgr. eins og önnur .l. í báðum d. Þá er þriðja brtt., sem ég er við riðinn, nr. XXV á þskj. 619, um að veita Haraldi Indriðasyni, fyrrv. síldarmatsmanni á Hjalteyri, 300 kr. Ég veit, að það hefur ekki verið venja að veita fyrrv. síldarmatsmönnum slíka styrki sem þennan. Aftur á móti hefur. fjöldi af fyrrv. fiskimatsmönnum verið tekinn upp á fjárl., eins og allir vita. Sé ég í fljótu bragði ekki, á hverju sá munur byggist, sem í þessu efni er gerður á fiskimatsmönnum og síldarmatsmönnum. En hvað sem um þetta er, tel ég, að þessi maður eigi styrk skilið fram yfir flesta, ef ekki alla aðra fiskimatsmenn, sökum þess, hve hann hefur unnið lengi í þessu starfi og hvað hann hefur gegnt því trúlega. Hann er skipaður til starfsins 26. júní 1915 og hefur gegnt því síðan, en er nú orðinn gamall maður, kominn hátt á áttræðis aldur, og er að verða óvinnufær. Það þýðir nú ekki að fara að telja eða lesa þetta allt saman upp, sem ég hér held á. En þessi bunki, sem ég held hér á, sem hv. þm. geta kynnt sér, ef þeir óska, er allt saman vottorð og áskoranir frá ýmsum mætum útgerðarmönnum fyrir norðan um það, að þessi maður hafi gegnt starfa sínum sérstaklega vel, og eindregin tilmæli um, að honum verði veitt einhver lítils háttar víðurkenning. Þetta eru 7 skjöl, og undir sum þeirra hafa margir menn skrifað. Ég skal gjarnan afhenda þetta hv. frsm. fjvn. aftur, áður en hann flytur næstu ræðu, en hv. nefnd eru skjöl þessi kunn. Þá er næsta brtt., sem ég flyt, nr. XXVI, á þskj. 610, um að hækka styrk eða eftirlaun Jóhannesar Jörundssonar, leiðsögumanns í Hrísey, úr 500 kr. upp í 1200 kr. Þessi maður er búinn að vera leiðsögumaður skipa. (á Eyjafirði) yfir 60 ár, eða síðan um 1880, og það hygg ég, að fáir eigi jafnlangan starfsferil að baki í opinberri þjónustu. Það hefur aldrei neitt slys hent þau skip, sem hann hefur veitt leiðsögu, hvorki fyrr né síða . - Hann er nú 83 ára gamall, svo þó að hæstv. Alþ. samþ. nú þetta, þá eru vitanlega engar líkur til þess, að það verði um mörg ár að ræða, sem ríkissjóður þyrfti að greiða þessa upphæð, því að það er sjaldgæft, að menn nái öllu hærri aldri heldur en hann hefur þegar náð. Nú hefur hann látið af starfi, og þar af leiðandi hverfa þær tekjur, sem hann hefur haft af leiðsögu skipa. Hann er fátækur maður og hefur ekkert annað til að lifa á heldur en þann litla styrk, sem honum er ætlaður á fjárl., og sjá allir, að 500 kr. hrökkva ekki til þess. Og till. mín er miðuð við það að greiða honum þá lægstu upphæð, sem ég get hugsað mér, að hann geti lifað á, því að kona hans er á lífi enn og er fjörgömul eins og hann, og verða þau auðvitað bæði hér eftir óvinnufær og ómagar. Ég vona, að hæstv. Alþ. taki þessu með velvilja.



Forseti (HG) : Samkvæmt þessu er Sveinn Björnsson, sendiherra, rétt kjörinn ríkisstjóri Íslands frá deginum í dag til 17. júní næsta ár. Háttvirtir alþingismenn! Nú mun forsætisráðherra ganga á fund hins nýkjörna ríkisstjóra og kveðja hann til að taka við embætti sínu. Vil ég biðja háttvirta þingmenn að bíða í sætum sínum komu þeirra.

Frsm. samvn. samgm. (Gísli Sveinsson) : Herra forseti! Eins og kom fram í framsöguræðu hv. frsm. fjvn., hv. 2. þm. Árn., þá hefur ein brtt. frá hv. fjvn., eftir því sem á þskj. greinir, verið á nokkrum misskilningi byggð, sem nú er leiðrétt, sem sé Dýrafjarðardragferja. En samgmn. tóku upp í sínar till. viðbót á þessu ári til flóabátaferða, og sést það á þskj. 303, að samvinnun. samgöngumála hefur lagt það til, að flóabátastyrkurinn yrði hækkaður um 29 þús. kr. Þessi upphæð er óviðkomandi því, sem greint er á sama þskj. (303) og á að gilda fyrir 1942, þar sem lagt er til, að flóabátastyrkurinn fyrir árið 1942 verði kr. 136300, og er sú upphæð þegar komin inn á fjárl., 13. gr. B.2; var sú upphæð samþ. við 2. umr. fjárl. En í þeirri upphæð er aðeins rekstrarstyrkurinn. En í viðbót á þessu ári er ætlazt til, að greiddur verði styrkur til flóabáta, þó að ekki hafi það komizt í fjárl., 29 þús. kr. fram yfir það, sem nú er á fjárl. fyrir yfirstandandi ár. Á 2. bls. í nál. á þskj. 303 er gert ráð fyrir 2500 kr., sem ríkissjóður leggi fram í eitt skipti fyrir öll til smíðis dráttarbáts (til ferjudráttar) á Dýrafirði, og er það kaupfélag Dýrfirðinga, sem heldur ferjunni úti. Þessi till. samvinnun. samgöngumála er 500 kr. hærri heldur en till. hv. fjvn. um þetta, sama efni á þskj. 594,7, við 13. gr. B, þar sem gert er ráð fyrir 2000 kr. til byggingar á þessum ferjubáti, og auk þess á þessi brtt. fjvn. við framlög 1942, en till. samvinnun. samgöngmála á við þetta ár. Það er því rétt, sem hv. frsm. fjvn. tók fram, að þessi brtt. á 7. lið þskj. 594 megi falla niður og um hana þurfi ekki að greiða atkv., því að þessu er borgið á annan hátt. Um annað held ég, að ég þurfi ekki að tala viðkomandi starfi samgöngumálanefnda, sem komið hafi fyrir eftir að þær luku starfi og allt var tilgreint við 2. umr. fjárl. Í þessum brtt. hv. fjvn. er þar af leiðandi ekkert; sem samgöngumálanefndir hafa talið ástæðu til að taka sérstaka afstöðu til, hvorki í heild né í einstökum atriðum, frekar heldur en einstakir nm. sem þm. taka afstöðu til þeirra. Þá skal ég leyfa mér, ekki í umboði n. eða sem frsm. hennar, heldur sem þm., að taka fram nokkur atriði, þau sem ég vildi, að fram kæmu viðvíkjandi nokkrum brtt., sem nú munu prentaðar og útbýtt er og sumpart eru frá hv. fjvn. og sumpart frá einstökum hv. þm. og þar með mér. Ég skal geta þess viðvíkjandi brtt. hv. fjvn. á þskj. 594,12; við 14. gr., þar sem ætlað er til kennslu í setningafræði og málfræði nútímaíslenzku 2000 kr. Ég tek undir það með hv. frsm. fjvn.. að enda þótt menntmn. Nd. hefði tekið málið að sér og ætlazt til þess, að heimild yrði veitt óákveðið til þess að greiða kostnað af þessu starfi eins og hann yrði á næsta ári, og hv. fjvn. hefur tekið það upp að setja þetta í ákveðna upphæð til ákveðins manns, sem að vísu var talað um, að tæki að sér þetta starf, þá sé ég ekki ástæðu til, þess að taka neina afstöðu gegn þessu, þó að það sé ekki alls kostar í samræmi við það, sem menntamálanefndir hugsuðu sér samkv. ósk hæstv. kennslumrh. Miklu fremur tel ég þetta vera spor í rétta átt, og beri að hallast að þessu með þeirri skýringu, sem hv. frsm. fjvn. gat og ég vil undirstrika, að þetta starf verði sett á stofn af ríkisstj. og að það verði að rækja þetta starf og ríkisstj. verði að sjá fyrir því að greiða milli þinga það, sem óhjákvæmilegur kostnaður verður fram yfir þessar 2000 kr. af þessu starfi. Ég tel, að þar sem hæstv. kennslumrh. hefur áhuga fyrir þessu - og þetta er beint komið frá háskólanum - og ég tel það fullnægja því, sem menntmn. vilja og hafa viljað, að styðja að því að þetta mikilvæga starf verði sett á fót, þá beri að gera það á þennan veg og kosta það svo sem með þarf til þess að það geti haldizt uppi. Það gerist þá fyrst og fremst með því, að fjárveiting verði samþ. til þess með því fororði, að ríkisstj. verði að greiða það, sem á vantar til þess að þessu sé fullnægt. Ég vil þá víkja með nokkrum orðum að brtt., sem ég og þrír aðrir hv. þm. höfum leyft okkur að bera fram á þskj. 619,XIV, þar sem lagt er til, að við 15. gr. komi nýr liður: Til samningar íslenzkrar samheitaorðabókar 5000 kr. Menntmn. Nd. hafði fengið þetta mál til meðferðar, og n. féllst á, - mér er óhætt að segja öll n. féllst á það, að þetta væri þess vert, að það yrði tekið til greina. Hins vegar varð það ekki úr, af ýmsum ástæðum, að n. flytti brtt. um þetta, heldur er nú brtt. flutt af meðlimum menntmn. nema einum, sem á sæti í fjvn. og er frsm. hennar og þess vegna taldist ekki algerlega frjáls að því að vera á slíkri brtt., þó að hann gæti væntanlega á hana fallizt. Ég býst einnig við, að svo sé um þessa brtt., að fyrir hv. fjvn. liggi erindi, sem um hana fjalla, og að hv. fjvnm. hafi óbundnar hendur um sín atkv. í þessu máli. En í þessu máli liggur þannig, að komið hefur fram umsókn frá Birni Sigfússyni magister um styrk til þess að vinna að samheitaorðabók íslenzkrar tungu. Síðan hafa komið fram yfirlýsingar frá fleirum um þá nauðsyn, sem liggi til grundvallar samningu slíkrar orðabókar. Einnig hefur hæstv. kennslumrh. látið í ljós, að hann væri sérstaklega fylgjandi þessu og vildi styðja að því, að þetta starf yrði af hendi leyst. Við höfum nú komið með brtt. um þetta, en höfum ekki greint neitt nafn, sem skiptir ekki máli, því að ef einn maður er til þessa fær og ekki hafa komið fram upplýsingar um, að aðrir menn mundu vinna að þessu en sá maður, sem ég nefndi, þá býst ég við, að hann mundi standa næst því að taka að sér verkið. En það eru ekki aðeins meðlimir menntmn. og hæstv. kennslumrh., sem telja þessa brýna þörf, heldur er mikill áhugi vakandi fyrir þessu meðal menntamanna landsins og ýmissa annarra, með því að menn finna sárt til þess, að þá vantar einmitt slíkt safn, sem aðgengilegt sé öllum, sem hafa ekki aðeins skyldu til, heldur líka vilja til þess að skrifa íslenzka tungu rétt og þjált og þannig, að talað og ritað mál fari sem bezt. Ég býst við, að ég tali hér fyrir eyrum, sem eru opin og vakandi fyrir þessu, sem ég geri ráð fyrir, að hv. þm. séu, og skal ég þá geta þess, að hér liggur fyrir yfirlýsing frá 24 kennurum og menntamönnum, þar sem þeir lýsa því áliti sínu, að það megi ekki dragast úr þessu að gera samheitaorðabók íslenzkrar tungu. Þetta bréf, sem dagsett er 25. marz s. l., vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp. Það hljóðar svo: „Það er álit vort, að ekki megi dragast úr þessu að gera samheitaorðabók íslenzkrar tungu. Til þessa liggja ekki aðeins hin almennu rök, að flestar menningarþjóðir þurftu og fengu slíkar bækur um móðurmál sín á 19. öld og hafa síðan haldið þeim við á einn eða annan hátt. Nú eru sérstakar, brýnar ástæður að koma betur í ljós en fyrr, ýmist í sambandi við varhugaverða orðfæð, misnotkun á merkingum orða og óíslenzkt málfar eða í sambandi við auðgun og þróun tungunnar á mörgum sviðum. Þessi orðabók þarf að ná yfir málið allt, og fyrir utan frumkröfur, sem fullnægja skal í samheitaorðabók, ættu þar m. a. að vera sem flestar algengar útlenzkuslettur og málvillur merktar viðvörunarmerkjum - við hlið hinna merkingarskyldu. orða, sem um er að velja til að nota í staðinn.“ Þarna eru tekin fram höfuðatriði málsins. Það er ekki aðeins þörf á þessari samheitaorðabók til þess að stuðla að því, að menn kunni að fara með tunguna og nota viðeigandi orð, heldur einmitt forðist að viðhafa jafnvel algeng orð, sem illu heilli eru komin inn í málið, sem eru slettur og prýða ekki móðurmál vort, heldur níða. Það er tvennt, sem þarf að vinnast með þessu, að málið verði í munni og penna landsmanna sem hreinast og þjálfaðast og einnig hitt, að forðast málfar, sem ekki er íslenzka og ekki er samboðið okkar tungu að nota. Ég vænti, að ekki þurfi frekar að mæla með þessari brtt. Allir menntmnm. eru með þessari brtt. og sjálfsagt allir, sem fallast á rökin fyrir brtt. Viðvíkjandi þessum tveimur brtt., sem ég hef getið, hefur hv. fjvn. gengið inn á brautina rétta samkv. þeim skýringum, sem ég hef nú gefið. Og síðari brtt. varðar það, sem við teljum einna dýrmætast til þess að halda við þjóðrækni og þjóðlegu fari Íslendinga, og segja mætti halda við Íslendingum sem sérstakri þjóð í sérstöku landi með þau séreinkenni, sem gera þá að sérstakri þjóð, og þegar um slíkt er að ræða, er tungan efst á blaði. Skal ég svo víkja að nokkrum sérbrtt., sem ég er meðflm. að eða hef áhuga fyrir. Brtt. 619,I er svo lítil tillaga á þessum tímum, þegar vaðið er í fjárveitingum á fjárl., þannig að þær skipta ekki hundruðum og ekki þúsundum, heldur tugum og hundruðum þús., að ég tel alveg sjálfsagt, að hún verði samþ., þar sem ég og hv. þm. N.-Þ. (GG) förum fram á, að leiðrétt verði það, sem við teljum, að misfarið hafi hjá hv. fjvn., þar sem hún ákvað 200 kr. til hvors af tveimur hreppum í læknisvitjanastyrk. En til samræmis við aðra hreppa, sem á fjárl. eru, ættu þessir hreppar að fá 300 kr. hvor. Nú er verið að setja löggjöf um sérstaka aðferð við þessar styrkveitingar, sem sé l. um læknishéraðasjóði, en það varð að gera þessum hreppum, sem komnir voru á skrá hjá hv. fjvn., ef. svo mætti að orði kveða, fulla úrlausn. Hitt er annað mál, þó að þeir verði látnir bíða, sem settir voru áður, en eru nú orðnir of lágir, eftir að krónan féll, hvað þá á þeim tímum, sem nú ríkja. Ég vænti þess, að allir hv. þm. greiði þessari litlu till. fúslega fylgi sitt. Ég vil þakka hv. fjvn. fyrir, að hún hefur með 1. brtt. á þskj. 644 fallizt á að taka upp till. um fjárframlag til Meðallandsvegar, sem er í þjóðvegatölu, en ekkert fé veitt til, en vegamálastjóri hefur talið sannsýnilegt, að vegurinn fengi þessa fjárhæð til að byrja með, og er þar ekki farið fram á neina ósanngirni. Þessi till. kom fram við 2. umr., en var tekin aftur þá og sömuleiðis tvær aðrar till., um Síðuveg og Mýrdalsveg. Vona ég, að hv. fjvn. fallist á þá litlu víðbót, sem færir þessa vegi til samræmis við aðra vegi viða um land. Ég þarf svo ekki fleira fram að taka að sinni um þessar till. Hér eru fleiri till., sem aðrir munu mæla fyrir, sem ég hef gerzt meðflm. að og eru að sjálfsögðu allar góðar. Vona ég og, að menn líti á og athugi alla málavexti, og efast ég þá ekki um, að þeir muni komast að þeirri niðurstöðu, að þær eigi fullan rétt á sér.

Forseti (HG): Herra Sveinn Björnsson! Þér hafið verið kosinn ríkisstjóri Íslands á fundi Alþingis í dag, til jafnlengdar næsta ár, og ber yður nú að undirrita eiðstaf eða drengskaparheit um að halda stjórnarskrá ríkisins. [Skrifstofustjóri Alþingis, Jón Sigurðsson, lagði fyrir ríkisstjóra til undirskriftar, í tveim eintökum, svo hljóðandi drengskaparheit: „Ég undirritaður, sem kosinn er ríkisstjóri Íslands, heiti því, að viðlögðum drengskap mínum og mannorði, að halda stjórnarskrá ríkisins. Gert í tveim samhljóða eintökum. Reykjavík, 17. júní 1941.“ Þingmenn risu úr sætum sínum og stóðu meðan ríkisstjóri undirritaði heitið. Að því loknu afhenti skrifstofustjóri forseta drengskaparheit ríkisstjórans.]

Forseti (HG) : Hinn kjörni ríkisstjóri hefur nú undirritað drengskaparheit um að halda stjórnarskrá ríkisins. Hæstvirtur forsætisráðherra tekur nú til máls.



Ég hef leyft mér ásamt nokkrum öðrum hv. þm. að bera fram brtt. við 22. gr. Það er XXIX. till. á þskj. 619, um heimild fyrir ríkisstj. að kaupa Kröggólfsstaði í Ölfusi. Þessi jörð mun vera ein af allra beztu engjajörðum í Ölfusi, ef ekki sú bezta, þá önnur sú bezta þar í sveit. Nú er verið að framkvæma mikla engjarækt í Ölfusinu, þurrka forirnar og hlaða stíflugarða. Þessar framkvæmdir kosta mikið fé, en vegna þeirra koma til notkunar allstór svæði, sem engin leið hefur verið að vinna hingað til, sökum þess hvað þetta land hefur verið bleytumikið og illt viðfangs að vinna það. Nú hagar svo til í Ölfusinu, að margar jarðir hafa of litlar engjar, og hafa ábúendur þeirra fengið lánaðar engjar, bæði hjá prestinum í Arnarbæli og eins frá þessari jörð, Kröggólfsstöðum. Enn fremur er í ráði, eins og kunnugt er, að stofna nýbýli í sveitinni. Afkoma þeirra hlýtur að byggjast, næst ræktuninni heima fyrir, á engjunum niðri í Ölfusi. Það er því óumflýjanlegt, ef engin mistök eiga að eiga sér stað, að tryggja sveitinni yfirráð þessara engjajarða. Það þarf engar sérstakar ráðstafanir að gera með Arnarbæli, þar sem það er opinber eign og fullkomið samkomulag um skiptingu á engjum þar, eftir því sem ég veit bezt, en það er nokkuð öðru máli að gegna með þessa jörð, Kröggólfsstaði, ef eigandinn þar selur hana. Nú veit ég til þess, að honum leikur hugur á að selja þessa jörð. Samkv. landslögum á að vísu sveitarfélagið forkaupsréttinn, en ég þekki gerla til þess, að það mun vera nokkrum erfiðleikum bundið fyrir sveitarfélagið að kaupa jörðina, bæði verður þar um verulega fjárhæð að ræða og það er engin trygging fyrir því, þó að það vildi nota forkaupsréttinn, að það treysti sér til að standa straum af kaupunum. Hins vegar er fyrir þetta sveitarfélag, bæði bændurna, sem búa á jörðunum í kring, og ekki síður fyrir þau nýju býli, sem í ráði er að byggja í sveitinni, þetta svo þýðingarmikið atriði, að ekki má láta undir höfuð leggjast að tryggja sveitinni yfirráð yfir þessu landi. Bæði þarf þetta fólk að geta notað landið, og þá er ekki síður á það að líta, að það opinbera hefur lagt mikið af mörkum til umbóta á þessum engjalöndum. Það er því verulega illa farið, ef svo tækist til, ef jörðin yrði seld ef til vill manni úr fjarlægu héraði, sem gæti orðið til þess, að sveitin hefði lítil eða engin not af þessum löndum. Af þessari nauðsyn og brýnu þörf er það, að þessi till. er framborin, og vil ég vona, að þingið líti sömu augum á þetta og við flm. og vilji gera sitt til þess að tryggja þeim mönnum, sem þarna búa og hafa landsins mikla þörf, að það komi þeim til nota. - Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þessa till. Ég á till., sem ég hef borið fram ásamt hv. samþm. mínum. Hún er nú í prentun og hefur því enn ekki verið útbýtt. Veit ég því ekki, hvort hæstv. forseti leyfir mér að fara nokkrum orðum um hana nú.

Jú, jú

. Fyrst hæstv. forseti vill það, mun ég nota mér leyfi hans. Þessi till. er um að heimila ríkisstj. að ábyrgjast lán fyrir Sandvíkurhrepp, Eyrarbakkahrepp og Stokkseyrarhrepp til að koma upp rafmagnsleiðslum frá Sogsvirkjuninni niður í þessar sveitir. Undirbúningi þessa verks er nú alveg lokið. Þó að telja megi, að nú sé eigi mikið rafmagn aflögu við Sogsstöðina, þá er þessi notkun svo lítilvæg, að stöðina munar ekkert um það afl, sem þarf til að lýsa þessa staði, en kostnaðurinn er það mikill við þessa leiðslu, að án lánstrausts er þessum sveitarfélögum ómögulegt að koma henni á. Ef það stæði í valdi þessara sveitarfélaga að koma rafmagninu heim til sveitarbúa frá Sogsstöðinni, mundu þeir fyrir löngu hafa verið búnir að því, en bæði er það, að þeir geta ekki af eigin rammleik leitt rafmagnið heim til sín og einnig er það kunnugt, að á þessu tímabili hefur verið svo mikill gjaldeyrisskortur, að ekki hefur verið hægt að fá gjaldeyri til að kaupa það efni, sem hefur þurft til þessarar leiðslu. Nú hefur að vísu orðið stórkostleg hækkun á því, sem þarf til þessara hluta. Fyrir stríð mun kostnaðurinn ekki hafa verið nema um 300 þús., eða tæplega það. Nú mun hann vera orðinn nærri því þrefalt meiri, svo að ef ætti að hafa líka tilhögun á þessu og ég sé, að lagt er til á þskj. 622 í till. um ábyrgðarheimild fyrir rafvirkjun fyrir Ólafsvík og Sand og Neshrepp utan Ennis, þá mundi þessi ábyrgðarheimild nema 720 þús. kr. Það er talsvert fjölmenni og iðnaður á þessum þrem stöðum, og vitanlega mundi iðnaður þar vaxa mikið, ef kauptúnin hefðu yfir þessu afli að ráða í þennan iðnað. Ég þarf ekki að tala langt mál um það fyrir hv. þm., því að þeir munu vafalaust vera á einu máli með okkur flm. um þá miklu þörf, sem er fyrir þessa menn að fá þetta afl til umráða. Ég vona því, að Alþingi sjái sér fært að verða við þessari beiðni, þar sem hér er um að ræða línu, sem hefur verið undirbúin til fulls fyrir mörgum árum, aflið hefur verið látið ónotað, en aðeins skort fé og framkvæmd til að leiða rafmagnið niður til kauptúnanna. Fólki í þessu byggðarlagi er þetta auðvitað mjög mikið áhugamál, og það væri ekkert undarlegt, þó að það furðaði sig á því, ef Alþingi synjaði nú um ábyrgðarheimild fyrir þessa tiltölulega litlu fjármuni, sem þarf til þess að koma rafmagninu niður í þetta byggðarlag, þegar það hefur á undanförnum árum gengið í ábyrgð fyrir svo tugum milljóna hefur skipt fyrir önnur byggðarlög og bæjarfélög til þess að leysa þessi mál fyrir fólkið þar. Ég mun þá ekki fjölyrða frekar um þetta. Ég vona, að hv. þm. geri það bezta, sem þeir treysta sér frekast til í þessu efni, en ég er fyrirfram fullviss um það, að svo framarlega sem farið verður að sinna þessum málum, þá verður þessi lína eitt af því fyrsta, sem framkvæmt verður til þess að koma rafmagninu út um sveitir landsins. Ég vil svo að endingu til viðbótar við það, sem ég hef tekið fram, benda á það, að öll sú mikla raforka, sem hér um ræðir, er tekin í héraðinu sjálfu, og íbúarnir hafa ljósin fyrir augum sér á hverju kvöldi, þegar dimma fer, og það segir sig náttúrlega sjálft, að það eykur ekki lítið á óskir þeirra og þrá að fá þetta ljós og þetta afl leitt heim til sín.

Forseti (PO) : Áður en lengra er gengið, vildi ég leita afbrigða fyrir brtt. við fjárlfrv., sem nú hefur verið útbýtt á þskj. 622.

Forsætisráðherra (HermJ) : Samkvæmt ályktun Alþingis 10. apríl 1940 um æðsta vald í málefnum ríkisins var ráðuneyti Íslands falin meðferð þess valds, sem konungi er fengið í stjórnarskránni. Með ályktun um sama efni frá 17. maí 1941 og lögum frá 16. júní sama ár hefur sama vald verið falið. ríkisstjóra, er Alþingi kýs. Þér, herra Sveinn Björnsson, hafið nú verið kjörinn ríkisstjóri og undirritað lögboðið drengskaparheit að stjórnarskránni. Fyrir hönd ráðuneytis Íslands afhendi ég yður því úr höndum ráðuneytisins meðferð þess valds, er ráðuneytið hefur haft með höndum frá 10. apríl 1940.

Forseti (HG) : Hinn kjörni ríkisstjóri hefur nú tekið við starfi sínu. Ég vil óska þess, að honum megi auðnast að rækja svo ríkisstjórastarfið, að landi og þjóð verði til heilla. Hæstvirtur ríkisstjóri ávarpar nú þingheim. [Ríkisstjóri gekk því næst til ræðustóls og flutti eftirfarandi ávarp til þings og þjóðar. Ávarpinu var, ásamt allri athöfninni, útvarpað.]



Herra forseti! Við 2. umr. fjárlfrv. var felld brtt. frá hv. samflokksmönnum mínum, hv. 1. landsk. og hv. 4. landsk., við 44. lið 15. gr., þar sem lagt var til, að styrkur til lista og vísinda væri hækkaður og enn fremur að aðrir aðilar skyldu ráða úthlutun hans, Ég hef nú við þessa umr. á þskj. 619,XV leyft mér að bera fram nýja brtt. við þennan sama lið, sem er samhljóða þeirri fyrrnefndu að öðru leyti en því, að fjárhæðin er hér lægri. Ég get ekki látið hjá líða í þessu sambandi að skýra nokkuð afstöðu mína til þessara mála yfirleitt, og þá ekki sízt þennan þátt, sem mest hefur verið um deilt á síðustu árum, nefnilega styrkveitingar til skálda og rithöfunda. Það er nokkuð athugavert fyrirbrigði og óþægileg skýring á afstöðu Alþingis til andlegrar menningar Íslendinga, að samtímis því, sem óvenjumikið fjármagn flæðir yfir landið og óvenju ríflegar fjárveitingar eru ætlaðar til margvíslegra efnislega hluta, þá eru fjárveitingar til lista og vísinda látnar standa í stað, því að sú 10 þús. kr. hækkun, sem fjvn. hefur ákveðið við þennan lið, mun fyrst og fremst vera ætluð þremur mönnum, sem þangað hafa verið færðir. annars staðar að. Á hátíðum og tyllidögum, þegar sanna skal tilverurétt vor Íslendinga meðal annarra menningarþjóða heims, eru þjóðmálaskörungar okkar vanir að staðfesta af miklum fjálgleik, að það séu bókmenntirnar, sem hafi tryggt oss þennan tilverurétt, og það sé hin andlega mennt, sem verið hafi fjöregg vort í hinu harða stríði aldanna, að það sé viðleitnin til listsköpunar og vísindalegrar raunhyggju, sem hafi gert oss að siðuðu fólki og merkilegu. Á slíkum stundum er það, að menn tala um það með grátstafinn í kverkunum, hvernig liðnar kynslóðir hafi vanmetið skáld sín og snillinga. Menn tala með undrun og fyrirlitningu um þann rangsnúna hugsunarhátt, sem þótti ófínt að ganga um göturnar með Jónasi Hallgrímssyni. Menn hrista höfuðið yfir meðferðinni á Bólu-Hjálmari og Sigurði Breiðfjörð. Menn eiga engin orð yfir þann nánasarskap, sem birtist í 600 krónunum hans Þorsteins Erlingssonar, o. s. frv. En um leið og þeir gráta örlög löngu liðinna merkisbera íslenzkrar menningar, gerast þau undur, að þeir standa í harðri styrjöld gegn skáldum eigin kynslóðar, svo að hér á landi hefur ekki verið barizt af meiri hita. og kappi í neinu öðru máli upp á síðkastið. Sú barátta beinist ekki fyrst og fremst að því, að hér sé svo mjög skorið við neglur sér, heldur er það úthlutunaraðferðin, sem styrinn stendur fyrst og fremst um. Eins og hv. þm. er kunnugt, hélzt sá háttur, þar til nú fyrir tveim árum, að styrkurinn til lista og vísinda var veittur beint frá sjálfu Alþingi. Þetta fyrirkomulag var að ýmsu leyti óviðunandi, og í blóra við þá staðreynd var hafin barátta fyrir því, að svokölluðu menntamálaráði væri falið að úthluta allri þeirri fjárveitingu, sem ætluð er til bókmennta, lista og vísinda. Þetta gat í sjálfu sér verið hyggileg ráðstöfun, ef til hennar hefði verið stofnað af einlægum áhuga fyrir viðgangi þessara menningargreina, án tillits til lífsskoðunar eða pólitískrar afstöðu. En því var ekki að heilsa. Baráttan var þvert á móti háð í þeim tilgangi að ná enn betur aðstöðu til algerðrar yfirdrottnunar á vettvangi þessara mála. Ég mundi ekki leyfa mér að bera fram aðra eins staðhæfingu og þessa, svo ósvífið sem innihald hennar í raun og veru er, ef réttmæti hennar hefði ekki verið margsannað af sjálfum formanni menntamálaráðs, hv. þm. S.-Þ., enn fremur af hæstv. fjmrh. við umræðu hér á hv. Alþingi í fyrravetur, þar sem hann ákærði menntamálaráð fyrir sviksemi við vilja Alþingis um það að útiloka algerlega nokkra hættulega höfunda, sem hann svo nefndi, frá styrk til bókmenntalegrar starfsemi. Hafði þó þetta ráð þá þegar sýnt allskörulega viðleitni í þessa átt. Ég ætta ekki að lýsa nánar einræðisviðleitni menntamálaráðs, sem lauk eins og kunnugt er með sigri þess, alltæpum þó. En strax við fyrstu úthlutun kom í ljós, hvert stefndi. Tveir rithöfundar vorir, sem tvímælalaust mega heita höfðingjar í íslenzkri orðlist, voru þegar lækkaðir gífurlega, annar, mesti skáldsagnahöfundur vor fyrr og síðar, lækkaði úr 5 þús. kr. niður í 1800 kr. Allir vissu, að þetta var gert vegna þess, að þessir höfundar voru sósíalistar að lífsskoðun og hafa flestum fremur beitt sér miskunnarlaust gegn öngþveiti þess þjóðskipulags, sem nú er að syngja út sinn eiginn útfararsálm. Skal ég nú víkja lítillega að réttmæti þeirrar stefnu að ráðast með eins konar hungurárásum á róttæka rithöfunda. Það er öllum vitanlegt, sem það vilja vita, að það er eðli meiri háttar skálda og rithöfunda að skynja næmar og sárar mein samfélagsins en aðrir menn. Þeir eru eins konar brennipunktur þeirra þjáninga og óska, sem hrærast með kynslóð þeirra, þeir eru samvizka samtíðarinnar, það eru þeir, sem hrópa á þá framtíð, sem fólkið innst inni þráir. Getur nú nokkur furðað sig á, þótt slíkir menn „tali strítt“ á tímum slíkum sem þessum, þegar sjálf tilvera mannkynsins og menningarinnar er í veði, - er nokkuð undarlegt, þó að þeir prédiki fánýti þeirrar fleytu, sem hefur strandað á skeri og er að sökkva, er það nokkur furða, þó að þeir bendi á „annað skip og annað föruneyti“, ef það er sannfæring þeirra, að með því móti megi takast að bjarga lífi mannkynsins? Hið eina, sem menn þessir hafa unnið til saka, er það, að þeir eru ófáanlegir til að berja höfðinu við stein staðreyndanna. Þeir vilja endurfæðingu menningarinnar, en ekki hrun hennar, þeir vilja lifa, en ekki deyja. Byltingin, sem sumir þeirra boða, er ekki ósk þeirra, heldur blátt áfram viðurkenning á illri, en óhjákvæmilegri nauðsyn. Þeir vita, að ef svo fer sem horfir, þá hlýtur hún að koma á sínum tíma, hvort sem þeir vilja eða ekki, og þeir skoða það sem hlutverk sitt að skapa henni menningarlegt innihald og bjarga öllu því, sem bjargað verður, í stað þess að hún brjótist út sem þjófur á nóttu, blóðug og blind og tortímandi eins og einhver óviðráðanlegur náttúrufyrirburður. Fyrir þetta eru róttækir rithöfundar um viða veröld auðvaldsins rógbornir og hundeltir eins og óargadýr, ást þeirra á fegurðinni kölluð klám, ást þeirra á sannleikanum guðlast, gegnumlýsing þeirra á eðli staðreyndanna fals og lygi. Því hæfari og listfengari sem höfundurinn er, því kappsamlegri og lævísari eru ofsóknirnar. Skýrt dæmi um það er hin íslenzka saga um Halldór Kiljan Laxness. Það er eins og þessi frábæri höfundur, sá fyrsti nútímahöfundur vor, er hafið hefur móðurmál sitt til viðurkenningar á heimsmælikvarða, hafi aldrei skrifað neitt annað en sögu eina um „lúsuga tík“ í koti, og þessa sögu á hann að hafa skrifað þjóð sinni til eilífrar svívirðingar í augum umheimsins. Hér gerist á nýjan leik ævintýrið um Bólu-Hjálmar og valdsmennina í Akrahreppi, nú aðeins í enn stórbrotnara formi, - hér er enn um það að ræða, hvort þjóðin á að fá að hlusta á rödd samvizku sinnar eða hvort hún á að þagga niður í henni fyrir fullt og allt. Og svo kemur gamall skólabróðir minn, Halldór Guðjónsson í Vestmannaeyjum, og setur Halldór Guðjónsson frá Laxnesi á kné sér og segir: Jæja, nafni minn, nú skal ég kenna þér íslenzku. Sjáðu nú til: Í síðustu bók frá þinni hendi voru 4000 villur, miðað við venjulegan barnaskólastíl. Hvað heldurðu, að verði úr málinu okkar með þessu lagi? Er nú ekki von, að vesalings rithöfundurinn spyrji: Erum við staddir í Timbúktú? Það er auðvitað ekkert auðveldara en að ofsækja rithöfunda fyrir lífsskoðanir þeirra, - þetta er aldagamall siður, sem valdhafar allra þjóða og alda hafa meira eða minna stundað sér til sálubóta. Það er ekkert auðveldara en að kalla þá landráðamenn, föðurlandsleysingja; klámhunda og guðlastara. Það er ekki mikill vandi að ljúga því upp á þá, að þeir lifi á erlendum áróðursmútum. Það er ekki mikill vandi að æpa: Moskva! Moskva ! - hvenær sem þeir gerast of skorinorðir um lífskjör íslenzkrar alþýðu og höggva of nærri hagsmunum sérréttindastéttanna. Hitt mun reynast örðugra, að þurrka sannleikann út úr list þeirra, en örðugast mun þó verða að koma í veg fyrir dóm sögunnar. Mér er sem ég sjái og heyri fyrirlitningu komandi kynslóða, þegar þær fara að læra þann kaflann í bókmenntasögunni sinni, sem fjallar um viðskipti íslenzkra valdhafa við skáld og listamenn þessa merkilega tímabils, sem nú stendur yfir. Þær munu meðal annars spyrja sjálfar sig undrandi þess, hvernig í ósköpunum hafi getað á því staðið, að broddborgurum vorra tíma hafi þótt jafnófínt að ganga um götuna með þeim manni, sem fegurst hefur skrifað um Jónas Hallgrímsson, hugsjónir hans og óskir, eins og samtíð Jónasar þótti ófínt að ganga með honum sjálfum. En ég vil óska þess og vona, að þær nýju kynslóðir framleiði enga broddborgara til þess að ofsækja sín skáld og listamenn. Norður í landi búa tveir aldraðir bændur, Sandsbræður, báðir góð skáld, þótt með ólíkum hætti sé. Undanfarið hefur styrkur til annars þeirra farið hækkandi, til hins lækkandi, þar til hann var með öllu afnuminn á þessu ári. Ég skal ekki fara út í neinn samjöfnuð á list þeirra, en hitt er kunnugt, að sú hækkandi stjarnan hefur fylgt hvers konar afturhaldi fast að málum, hinn, sem horfinn er, hefur hins vegar hneigzt til róttækra skoðana. En nú kem ég að því, sem furðulegast er í þessu máli: Mat menntamálaráðs á verðleikum höfunda virðist ekki einu sinni fara eftir stjórnmálalegum viðhorfum einum, heldur einnig stundum eftir einhverjum öðrum dularfullum duttlungum. Kem ég þar að Gunnars sögu Gunnarssonar, bónda í Skriðuklaustri. Hann er enn einn sá höfundur íslenzkur, sem engra tvímæla orkar um, - maður, sem hefur getið sér mikils frægðarorðs með framandi þjóðum og er nú nýlega fluttur hingað heim, eftir harða, en glæsilega útivíst. Honum var þá líka tekið sómasamlega fyrst í stað, heiðraður allra skálda hæst, 4000 kr. - veskú ! En Adam var ekki lengi í Paradís. Við úthlutun þessa árs kom í ljós, að þessi frægi og stórbrotni höfundur hafði fallið í verði um þúsund krónur. Enginn veit til, að hann hafi haft í frammi neins konar pólitískan áróður. Hér var svo sem ekki um neinn Moskva-mann að ræða, því síður mann, sem staðinn hafði verið að neinum sóðaskap. Ekki er sjáanlegt, að maðurinn hafi nokkurn skapaðan hlut til saka unnið, annað en það að frumrita sína fyrstu skáldsögu á móðurmálinu, og það jafnvel skáldsögu fulla af þeirri sveitarómantík, sem liggur víðsfjarri hvers konar snertingu við allan byltingarhug. Hvernig á nú að skilja slíka atburði? Er það meiningin að leika sér að skáldum og listamönnum eins og köttur að mús? Er meiningin að minna þá árlega á það, að þeir séu eins konar volaðir þurfalingar, sem eigi allt sitt undir einhverri himinhárri náð og megi þakka fyrir hvern mola, sem hrýtur af borðum húsbændanna? Slíkt mætti kannske bjóða smærri spámönnunum, eins og mér og mínum líkum. En að sýna höfuðskáldum þjóðarinnar slíka og þvílíka móðgun, - það er meira en gömul bókmenntaþjóð getur leyft sér að þola. Það væri heldur ekki úr vegi að minna hæstv. Alþ. og hv. menntamálaráð á það, að það eru engir einkafjármunir þeirra manna, sem þessum styrkveitingum stjórna, sem þeir eru þar að ráðstafa, heldur fjármunir alþjóðar, sem hún hefur trúað þeim fyrir að skipta svo réttlátlega sem verða má. Enginn skal fúsari játa það en ég, að örðugt getur verið að dæma í millum verðleika manna frá hinu eina sjónarmiði, sem fært er: sjónarmiði listarinnar. En ég er þess fullviss, að íslenzk alþýða mundi krefjast þess, ef hún ætti á því tök, að fulltrúar tungu hennar og menningar séu ekki hafðir að leiksoppi og látnir hrekjast í öryggisleysi frá ári til árs, og hún mundi ekki síður krefjast hins, að þeir megi hafa og boða þá lífsskoðun, er þeir telja sannasta og réttasta og heiminum öllum til mestrar blessunar. Nú mun sagt verða, að mér sé mál þetta of skylt til þess að viðhafa um það gagnrýni, þar sem ég sé sjálfur einn styrkþeganna, sem hér er um að ræða. En nú vill svo vel til, að persónulega hef ég ekki yfir neinu að kvarta um gerðir menntamálaráðs. Í hið fyrra skiptið var mér ætluð sama upphæð sem áður frá hæstv. Alþ., í síðara skiptið, síðastl. vetur, voru að vísu klipnar 200 kr. af upphæðinni, og skoðaði ég það fremur sem meinlaust grín upp á valdbeitingu ráðsins en hegningu fyrir „hættulegar skoðanir. Annars er þessi byltingahneigð menntamálaráðs gagnvart einstaka rithöfundum mér hreinasta ráðgáta. Ég skil formann ráðsins, hv. þm. S.- Þ., mætavel, hann hefur svo rækilega og oft gert opinbera grein fyrir sinni afstöðu til þessara hluta, og ég ætla því ekki að fara að stökkva neinu vatni á þá þjóðkunnu gæs. Það eru hinir aðrir meðlimir ráðsins, sem ég get ómögulega áttað mig á. Að vísu er til þjóðsaga um það, að þeir séu allir „í vasa Jónasar“, eins og það er orðað. En á maður að trúa slíku ævintýri? Á maður að trúa því, að jafnstórir og myndarlegir menn og háskólakennarinn í sögu, landsbókavörður, þjóðskjalavörður og rektor menntaskólans, hv. 1. þm. Skagf., komist allir fyrir í þessum eina vasa? Fyrr mætti nú vera vasinn. Og er þessi vasi þá svo djúpur, að ómögulegt sé að klifra upp úr honum og komast til forsvaranlegra ráðs? En verkin sýna að vísu merkin, því miður, - það hefur svo sannarlega verið á meirihlutavaldi þessara annars svo ágætu manna að koma í veg fyrir þá sögulegu niðurlægingu, sem hér hefur átt sér stað. En það er einmitt vegna þeirrar sorglegu staðreyndar, sem ég hef tekið upp aftur till. flokksbræðra minna um það, að úthlutun hinna umræddu styrkveitinga verði falin nýjum aðilum : Bandalagi íslenzkra listamanna að því er skáld og listamenn snertir, en háskólaráði að því er til vísindamannanna kemur. Þetta er í fullu samræmi við hina eðlilegustu lausn málsins. Ég veit ekki, hverjir eiga að fjalla um slík mál. ef ekki þeir, sem hafa hina nauðsynlegu sérþekkingu til brunns að bera, og kemur sú skoðun algerlega heim við álit hinna 14 myndlistarmanna, er sent hafa Alþ. ávarp, þar sem þeir mótmæla aðgerðum menntamálaráðs fyrir sína hönd. Það er því óhætt að fullyrða, að brtt. þessi hefur að baki sér óskipt fylgi mikils meiri hluta íslenzkra skálda og listamanna, og vænti ég þess, að hæstv. Alþ. taki þá þýðingarmiklu staðreynd til greina. Reynist ekki svo, verður að líta þannig á, að fulltrúar þjóðarinnar hér á þessar í virðulegu samkomu virði einskis merkisbera hinnar andlegu menningar í landinu, - og hvað er þá orðið um þann tilverurétt þessarar fámennu þjóðar, sem básúnaður hefur verið við hátíðleg tækifæri? Hversu lengi streymir nýtt blóð um æðar vorar með því einu að vegsama hinn. holdsveika öreiga Hallgrím Pétursson, af því að hann er svo löngu rotnaður í gröf sinni? Hversu lengi nærist hinn andlegi meiður þjóðlífsins á því að byggja kirkjur í Saurbæ, Skálholti og á Þingvöllum, ef hin lifandi musteri listarinnar eru óvirt og brotin svo sem verða má? Þá hef ég enn fremur lagt til, að framlagið til þessara mála verði hækkað úr 90 þús. kr. upp í 120 þús. kr. Ætti ekki að þurfa að mæla með svo lítilfjörlegri hækkun til jafnþýðingarmikillar starfsemi, en nægja að benda á það, að ef íslenzk menning á að sleppa sem ósködduðust úr því blóðuga gullregni, sem nú dynur yfir þessa þjóð, þá kann ég aðeins eitt ráð að margfalda umhyggjuna fyrir hinum andlegu verðmætum í landinu. Ég skora á hæstv. Alþ., sem ber ábyrgð á kosningu til menntamálaráðs, að sjá svo um, að þetta stríð gegn listinni verði niður lagt og nýr og sæmilegri háttur upp tekinn. Ekki þó sá háttur að semja frið um ósómann, heldur sá, að leyfa samvizku þjóðarinnar að tala, hversu sáryrt og miskunnarlítil, sem hún kann að verða. Ég ræð þeim, sem unna heilagri ritningu, til að yfirvega vandlega orð Gamalíels, hins lögfróða og vel metna Farísea: Látið þessa menn eiga sig og sleppið þeim, því að ef þetta ráð eða verk þetta er af mönnum, verður það að engu; en ef það er frá Guði, þá megnið þér ekki að yfirbuga þá. Íslenzk skáld, íslenzkir listamenn, íslenzkir vísindamenn munu aldrei láta kúga sig til auðsveipni, þeir munu heldur svelta. En það er yðar siðferðilega og menningarlega skylda sem fulltrúa þjóðarinnar að votta lífi þeirra og list þá virðingu og hollustu, sem vera ber, því þjóðin öll krefst þess, að helgasta tilverurétti hennar sé ekki glatað.



Herra forseti! Við 2. umr. fjárl. gat ég þess, að ég teldi mjög miður, að fjvn. hefur ár frá ári gengið meira og meira inn á þá braut að draga undan áhrifum Alþ. ýmsar upphæðir og viljað ráða ein, hvernig þeim væri varið. Þetta byrjaði, eins og ég þá lýsti, með því, að hætt var að sundurliða upphæðirnar í fjárl., heldur voru þær sundurliðaðar í nál. Svo var smám saman hætt að sundurliða upphæðirnar einnig í nál. og liðirnir settir saman í eina kássu á fjárl. Ég veit ekki, hvað á að gera við brúaféð, sem nú er á fjárl. Hvað á að gera við brúaféð? Hvað á að gera við féð til dýralækninga, sem leikmenn eiga að fá? Hvaða ólærðir dýralæknar eiga að fá það? Hvaða línur á að leggja til viðbótar einkasímum á næsta ári? Hvaða uppgjafaverkstjórar eiga að fá styrk? Hv. frsm. fjvn. gat þess í svari sínu til mín, að þetta væru misfellur, og ég vænti þess þá, að n. mundi skila framhaldsnál. og koma með sundurliðun um það, hvaða ár ætti að brúa, hvaða leikmenn ættu að fá styrk til dýralækninga, hvaða uppgjafaverkstjórar ættu að fá styrk, hvaða nýjar símalínur ætti að leggja o. s. frv. Ekkert slíkt nál. hefur komið fram, og í ræðu sinni nú hefur hann ekkert minnzt á þetta frekar. Mér finnst, að valdið um þetta eigi ekki að draga í hendur neinnar n. og að það eigi ekki að fela það fyrir hv. þm., hvað þeir eigi að . gr eiða atkv. um. Til þess að ráða nokkra bót á þessu, hef ég gert till. um, að partur af brúafénu verði látinn ganga til að byggja ákveðna brú. Ég hefði viljað sundurliða liðinn allan. En af því að ég hafði ekki. hugmynd um, hvaða ár stæði til að brúa, þá vildi ég láta það vera til samkomulags, því að það mun vera n. sjálf, sem á að ráða því, en ekki hæstv. Alþ. En brtt. mín um þetta, sem fram er komin, byggist á þeirri þörf, sem á því er að brúa þetta vatnsfall, og líka á því, að það er alveg óforsvaranleg afgreiðsla hjá hv. fjvn. að slengja svona saman liðum og fela fyrir hæstv. Alþ., hvað verið er að gera. Þá minntist ég á það í ræðu, sem ég hef ekki fengið svarað, hve mikil nauðsyn væri á því, að unnið væri á þessu ári aukalega í ýmsum sveitum landsins, þar sem fólkið enn þá er og vantar þó atvinnu að vorinu, til þess að tryggja, að sá vinnukraftur, sem þar er fyrir, færi ekki annað til þess að leita sér atvinnu, og kæmi þá kannske ekki aftur í viðkomandi sveit. Mér skildist á umr. hv. 1. þm. Reykv. (MJ) og hv. form. fjvn. (PO), að í fjvn. væri ágreiningur um þetta, n. væri búin að skrifa hæstv. ríkisstj. eitthvað um þetta, sem hæstv. Alþ. veit náttúrlega ekkert um, hvernig er varið, því að það er líka falið. Ég veit ekki heldur, hvernig hæstv. ríkisstj. hefur tekið í þetta mál. Ég tel höfuðnauðsyn á því í mörgum sveitum landsins nú, þar sem fólkið enn er og hefur eins og vanalega heldur lítið að gera yfir vortímann, að ríflega verði lagt fram fé til vegavinnu eða slíkra framkvæmda annarra á þessu ári, til þess að þetta fólk leiti ekki annað að atvinnu, og komi þá kannske aldrei aftur heim í sína sveit. Brtt. á ég hér nokkrar. Ég benti á það við 2. umr. líka, að ég teldi mjög óviðeigandi að samþ. lið, sem þá var samþ. af meiri hl. hv. þm., um hafnargerð við innanverðan Faxaflóa. Því var þá yfir lýst, að þetta ætti að vera landshöfn fyrir báta, sem bátar af fjarlægum landssvæðum gætu átt víst að fá viðlegu í. En ekki var ákveðið, hvar höfnin ætti að vera. Nú mun ekki vera hægt að gera þessa höfn nema þar, sem landið er einstakra manna eign. Og þegar höfn væri byggð, mundi vegna verðhækkunar á landinu, þar sem höfnin væri gerð, hækka gjaldið fyrir þá báta, sem þar fengju að liggja. Til þess að reyna að láta þetta ekki verða eins og nú er, að viðlegugjöld þeirra báta eru svo há, að það, sem bátarnir fá meira fyrir sinn afla með því að stunda veiðar hér syðra heldur en með því að gera út þar, sem hver þeirra um sig á heima, fer í viðlegugjald, þá hef ég komið með aths. við liðinn, sem ég ætlast til, að verði til þess, ef hún verður samþ., að tryggja það í framtíðinni, að ekki verði okrað á þessum bátum, og til þess að það, sem hæstv. Alþ. hefur samþ. viðkomandi þessari höfn, verði til nota fyrir alla, sem sækja þessa höfn, en ekki fyrir þá, sem landið eiga þar, sem höfnin er sett. Ég sé, að þrír aðrir hv. þm. hafa komið með aths. við þennan sama lið, sem mér finnst réttmæt. Ég veit ekki, hvernig þessar till. ber að við atkvgr., hvor þeirra kemur á undan. Ég fyrir mitt leyti get verið með báðum till., því að hafnarl. um þetta á að setja, og finnst mér eðlilegt, að inn í þau hafnarl. væri sett það ákvæði, þar sem þessa höfn er ráðgert að gera af ríkisfé, án þess að framlag komi þar á móti, að bátar, sem þangað leita, geti legið þar þannig, að það væri ódýrt fyrir þá. Þessir tveir liðir koma því ekkert í bága hvor við annan. Þá minntist ég á það við 2. umr., að ég teldi réttara heldur en að samþ. þann lið, sem þá var samþ. um að koma upp safni af landbúnaðarverkfærum á Hvanneyri, að hafa það safn á Hólum í Hjaltadal. Þar er til gamall bær, og þar sem hæstv. Alþ. hefur sýnt nokkra viðleitni um að halda við gömlum bæjum til minja, vil ég benda á, að þar á Hólum er gamall bær, sem ríkið á, sem má gera góðan og hafa fyrir geymslu fyrir slíkt safn. Þessu hefur hv. fjvn. ekki viljað sinna, og liðurinn um Hvanneyri var samþ. Nú legg ég ekki til, að þetta verði tekið frá Hvanneyri. En ég legg til, að veittar verði 3000 kr. til þess að gera við þennan gamla bæ og til að byrja á að koma þar fyrir landbúnaðarverkfærasafni. Ég skil ekki annað en öllum hv. þm. þyki þessi brtt. alveg sjálfsögð. Það hafa allir hv. þm. verið með því að viðhalda gömlum bæjum, þó að ríkið ætti þá ekki, hvað þá þegar ríkið á bæinn og þessi bær er þar, sem eins margir koma eins og á Hólum. Jafnsjálfsagt er líka hitt, að koma upp safni af landbúnaðarverkfærum, og finnst mér þá alveg tilvalið að geyma það í gamla bænum. Þá sé ég á brtt. hv. fjvn., að hún leggur til, að tekinn verði upp 10000 kr. liður til fyrirtækis, sem nefnt er „Íslenzk ull“. Ég skal ekki leggja dóm á starf þess fyrirtækis. En til þess að ekki fari eins mikið tvennum sögum af því fyrirtæki eins og nú á sér stað, vil ég, ef þessi fjárveiting verður samþ., leggja til, að fjárveitingin verði bundin því skilyrði, að ríkisstj. láti endurskoða reikninga stofnunarinnar og árlega sé gefin skýrsla um starfsemina, samþykkt af endurskoðanda eða endurskoðendum. Þetta hef ég lagt til, til þess að fénu verði ekki fleygt í þetta fyrirtæki án þess að nokkur vissa sé fyrir því, hvað um þetta fé verður. Þá á ég brtt. á þskj. 622,V með hv. 2. þm. Skagf., um að við 16. gr. bætist nýr liður : Til tilrauna í jarðrækt og búfjárrækt samkvæmt lögum nr. 64 7. maí 1941 40000 kr. Það er búið að samþ. hér áður l. um tilraunir í þágu landbúnaðarins. Þar er tekið fram, að ríkið taki smám saman við þeim tilraunum, sem nú eru starfandi til eflingar landbúnaðinum, og víkki þær út eftir því, sem tímar líða. Nú hefur hv. fjvn. ekki fundizt nein ástæða til að taka upp till. um neitt fjárframlag í þessu skyni. Ég veit ekki, hvort hún hefur hugsað sér, að sú tilraunastarfsemi, sem nú er rekin á Sámsstöðum og hjá Ræktunarfél. Norður lands, eigi að detta niður. Ég vona, að þetta tómlæti sé ekki sprottið af því, að hv. n. bresti skilning á því, að íslenzkir bændur þurfa að byggja sinn búskap á miklu meiri tilraunum heldur en enn hafa verið gerðar. Það er beinlínis undirstöðuatriði fyrir landbúnaðinn að fá úr skorið með vísindalegum tilraunum, hvað bezt henti bæði í jarðrækt og búfjárrækt, sem búskapurinn þarf að byggjast á. Þess vegna vil ég vona, að það hafi verið gleymska, sem olli því, að hv. fjvn. hefur ekki tekið neitt upp í sínar brtt. til þessara tilrauna, en ekki hitt, að þetta hafi verið af ásettu ráði. Ég vona, að hv. fjvn. mæli með því sem heild við hæstv. Alþ., að þessu verði kippt í lag og að Alþ. sýni fullan skilning á því, hve sjálfsagt það er að viðhalda þessum tilraunum og auka þær, en ekki leggja niður. Þá eru nokkrar spurningar út af brtt. hv. fjvn. Þar eru ætlaðar 20 þús. kr. til Norðfjarðarvegar. Hann liggur frá Eskifirði yfir um fjallið rétt fyrir ofan Vöðlavík, og er nú búið að koma honum allt til Viðfjarðar, en þaðan verður hann að liggja um ófærur inn fyrir botn Hellisfjarðar, þar sem hann þarf á mörgum stöðum að höggvast í hamra, eða sprengja verður kletta úr leið. Ef átt er við þennan veg, er ég á móti brtt. Hins vegar er til vegur um Oddsskarð og er ekki kallaður Norðfjarðarvegur. Hann mundi kosta margfalt minna. Ef það er hann, sem nú á að skíra Norðfjarðarveg, þá er ég með till. Sá vegur er eins sjálfsagður og hinn er mikil vitleysa. Þá eru í till. fjvn. 2 þús. kr. til Jóhanns Kristjánssonar til smíða á eldavél. Ég er í sjálfu sér ákaflega eindreginn með þessum lið. En ég er hræddur um, að ef Alþingi vill koma hér til aðstoðar, sé þessi upphæð þýðingarlaus. Sannleikurinn er sá, að Jóhann Kristjánsson er búinn að smíða eldavél, sem heldur afar lengi lifi í eldinum, er ákaflega eldiviðarspör og hitar upp hús eins og miðstöð vær í. Það, sem þarf, er að gefa honum aðstöðu til að koma upp fullkomnu verkstæði eða verksmiðju, til þess að hann geti fullnægt pöntunum, sem honum berast og mundu berast í stórum stíl, ef menn vissu, að þessar vélar fengjust smíðaðar fyrir svipað eða litlu hærra verð en aðrar eldavélar. Þetta getur hann ekki aðstæðna vegna. Mér er kunnugast um þrjár pantanir, sem um mínar hendur hafa farið, hin fyrsta í sept. s. l., og honum er ekki unnt að verða við beiðnunum. Hann þyrfti nokkuð mikið fé að láni eða með ábyrgð. Vélarnar eru þær beztu, sem kostur er á fyrir þorra manna úti um landsbyggðina. Ég skýt því til hv. fjvn., hvort hún sjái sér ekki fært að leysa á einhvern veg úr þessu máli, t. d. í sambandi við landssmiðjuna. Hv. frsm. hefur nú lagt fyrir mig lista yfir það, hverjir eigi að fá hlutdeild í styrk til dýralækninga. Það er gott, að ég á að fá að sjá það, þó að hv. alþm. sýnist yfirleitt ekki ætlað að fá að sjá það. En honum láðist að leggja einnig fram lista yfir þær brýr og síma, sem eiga að vera í einni kássu saman, og ég vona fastlega, að hann eigi eftir að koma með hann fram í dagsljósið.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Ég þarf ekki margt að segja að þessu sinni. Hv. frsm. gerði grein fyrir því, hvernig niðurstaða fjárl. mundi verða, ef till. fjvn., sem fram eru komnar, næðu samþykki. Og þótt um allverulegar hækkunartillögur væri að ræða frá n., sem nema hátt á 9. hundrað þúsunda, er í sjálfu. sér ekki mikið við það að athuga, - því að sumpart má segja, að þetta séu aðeins leiðréttingar, svo sem brtt. við 16. gr., þar sem lagt er til að færa ýmsar fjárgreiðslur úr ríkissjóði til samræmis við fyrir mæli laga, sem ýmist eru þegar sett eða alveg að því komið, að verði sett, framlög til byggingar- og landnámssjóðs, endurbyggingar sveitabæja, verkamannabústaða í kaupstöðum o. fl. slíkt, sem ráðuneytið bjóst við, að mundi hækka, en vildi láta Alþingi gera um það úrslitatillögurnar. Þetta stendur í sambandi við þá ákvörðun undanfarinna þinga að fresta fjárveitingum, er ýmis lög ákváðu. Nú var hugmyndin að reyna að losna við það, vegna þess að greiðzt hefur úr fjárhagsörðugleikum ríkissjóðs um sinn, hversu langt eða skammt sem verða kann að bíða þess, að hverfa verði aftur að því óyndisúrræði að fresta þessum greiðslum. Þessar hækkanir eru yfirleitt til verklegra framkvæmda, sem gott og nauðsynlegt er að geta hrundið fram, ef fé verður fyrir hendi. En um það er fátt hægt að segja að svo stöddu. Mér þykir vænt um, að hv. fjvn. hefur fallizt á þá skoðun, að tekjur yrðu að vera nokkuð var lega áætlaðar. Brtt., sem hún hefur gert á þeim liðum, eru í fullu samræmi við reglur ráðuneytisins um tekjuáætlanir. Fasteignaskatt hefur hún hækkað um 50 þús., eða 10%, en tekju- og eignarskatt aðeins um 150 þús., eða 5%, og er sú hækkun svo smávægileg, eins og ástandið er, þegar nákvæm áætlun er óhugsandi, að hún mun ekki valda mótmælum. Áætlunin um tekjur ríkisverzlana er hækkuð frá því, sem er í frv., en ekki svo mikið, að það geti talizt óforsvaranlegt. Síðastl. ár urðu þær miklu meiri, en óvarlegt er að gera ráð fyrir því árið 1942. Sú hækkun er verjandi, sem gerð er, sérstaklega þar sem ekki er líklegt, að horfið verði að því að lækka þar vöruverðið, fremur verði það hækkað; um söluna er hins vegar allt í óvissu. Þessar hækkanir svara sem næst til þeirra hækkana, sem n. leggur til að gera á útgjaldaliðum, og verður því útkoman eða greiðsluhallinn nálega eins og var í frv. eftir 2. umr., rekstrarhallinn 2'89 þús., en greiðsluhallinn 1719 þús. kr. Til afborgana af lánum eru ætlaðar 1644 þús. kr., og munar þá minnstu, að það jafnist á við greiðsluhallann. Afkoman ætti eftir því ekki að verða verri en það, að skuldir ættu að standa sem næst í stað. Ef illa tekst til með tekjur ríkissjóðs, hefur nefndin, sem kunnugt er, fallizt á að halda í fjárl. heimild til þess að lækka ólögboðin útgjöld ríkissjóðs, eftir því sem þá þætti þurfa til að taka, um allt að 35%. Síðan gengið var frá frv. við 2. umr., hefur komið fram frv. um tollalækkun, sem ætla mætti, að heimtaði lækkun á áætluðum tolltekjum að sama skapi. Lagt er til að fella niður toll af kornvörum og lækka sykurtoll um helming. En þess ber að geta, að áætlunin byggist á innflutningi ársins 1940, sem var alltakmarkaður á miklu af hinum tolluðu vörum. Ef við gerum ráð fyrir venjulegri verzlun árið 1942, mætti ætla, að þessi brottfelling tolls ynnist upp með auknum innflutningi annarra vörutegunda tollskyldra. Um þetta er náttúrlega hvort tveggja til, en ég lít svo á, að ekki sé ástæða: til að telja áætlunina óforsvaranlega. Eins og um margt annað er þarna ekkert hægt að fullyrða. Mér þykir einnig vænt um, að n. viðurkennir, að ekki sé rétt að fela það fyrir sér og öðrum, hvaða afkoma getur orðið fyrir ríkissjóði, og að menn verði heldur að horfast í augu við halla á fjárl. en hitt, að skáka í því skjólinu, að tekjur hljóti að fara fram úr áætlun. Ég veit, að Alþingi verður mér sammála um þetta meginatriði í afgreiðslu fjárl. Ég hef svo ekki fleira að segja um frv. almennt. Hins vegar er ég flm. að tveim brtt. á þskj. 619. Fyrri till. er X. tölul. og á við 14. gr., um að hækka framlag til verzlunarskólans í Rvík og verzlunarskóla sambands samvinnufélaganna úr 10 þús. í 15 þús. og skiptist það milli þeirra í réttu hlutfalli við nemendafjölda þeirra skólaárið 1940–41. Ég hafði gert mér von um, að hv. fjvn. féllist á að skipta þannig milli skólanna, því að það er hin almenna regla, t. d. er héraðsskólar eiga í hlut, að skipta eftir nemendafjölda. En við 2. umr. kom frá n. brtt. um að hafa þetta eins og nú er í fjárl. og skipta til helminga milli skólanna 10 þús. kr. Mér þykir hins vegar rétt, að framlagið hækki samkvæmt vísitölu úr 10 í 15 þús., og yrðu þá sem svarar 40 kr. á nemanda í hvorum skóla um sig. Aðra brtt. á ég ásamt hæstv. forsrh. á þskj. 619,XXX, við 22. gr., um að kaupa Gullfoss í Hvítá fyrir allt að 15000 kr., eftir því sem um semst, - endurheimild, sbr. fjárveiting í fjárl. 1938, sem hefur ekki verið notuð. Ég kýs endurheimildina heldur en fara eftir l. frá 1938, en tel víst, þar sem sama þing situr og þá var, að till. nái samþykki, - að þingið standi við fyrri vilja sinn að koma í veg fyrir, að fossinn lendi í höndum manna, sem kynnu að vilja nota eignarrétt sinn á kostnað almennings, sem nýtur fegurðar hans, eða hann komist í hendur erlendra manna. Enn er á leiðinni frá mér brtt. við 22. gr., og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, gera grein fyrir henni, fyrst ég er staðinn upp. Hún er um að heimila að greiða Gústaf Sveinssyni lögfr. allt að 2 þús. kr. fyrir samningu efnisyfirlits yfirréttardóma. Þessi maður hefur unnið að þessu verki undanfarið og fengið til þess nokkurn styrk bæði frá málfærslumannafélagi Íslands og háskólanum. Ef það á að komast í fulla framkvæmd, þarf til þess meira fé, og því er farið fram á að heimila ríkisstj. þessa greiðslu, ef um verkið semst og útgáfu þess, er þar að kemur. Verk þetta er talið hafa verulega þýðingu fyrir lögfræðingastéttina og dómgæzlu í landinu, og fleiri aðilar hafa áhuga fyrir því. Má nokkuð marka þetta af styrkveitingunum. Tel ég því rétt, að heimildin sé veitt, og er stj. þá að sjálfsögðu skylt að sjá um, að styrkurinn komi að því gagni, sem verða má.



Ég ætla ekki að gera frv. almennt að umtalsefni eða þær tillögur, sem fyrir liggja. En á það vil ég benda, að þrátt fyrir greiðsluhallann, sem ýmsum þykir nokkuð hár eftir 2. umr. og útlit er fyrir, að vaxi, ef margt verður enn samþ. af brtt., þá sýnist mér allmikið vanta á, að teknar hafi verið gjaldamegin í frv. allar greiðslur, sem fyrirsjáanlegt er, að ríkið verður að inna af höndum á næsta ári. Ég tek undir það með hæstv. fjmrh., að nauðsynlegt er að hafa áætlun fjárl. eins gætilega og rétta og unnt er. Þó má ekki láta vanta liði eins og þá, sem ég skal nú drepa á. Það er búið að afgreiða hér lög um fjarskipti, sem gera ráð fyrir, að þau gjöld, sem hvílt hafa á einstökum héruðum vegna rekstrar á símstöðvum II. og III. flokks, falli niður, og þær verði reknar eingöngu á kostnað landssímans. Af þessu hlýtur að leiða nokkra útgjaldahækkun hjá landssímanum, sem ekki hefur verið gert ráð fyrir í fjárlfrv. Það getur vel verið, að þetta komi ekki að sök, af því að tekjurnar muni reynast meiri en áætlað er. Þá vil ég benda á það, að Alþ. er nú búið að samþ., að lagðar verði fram frá ríkinu til lánadeildar smábýla 100 þús. kr. á ári í næstu 3 ár, og sú upphæð hefur ekki verið tekin inn í fjárlfrv. Sama máli gegnir um framlag til Samábyrgðarinnar, sem hefur þegar verið lögfest, það er 50 þús. kr. framlag á ári í næstu 10 ár. Þá má einnig benda á l., sem nýlega voru samþ. um gjaldeyrisvarasjóð. Í þeim er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður greiði Landsbankanum vaxtahalla af þeirri upphæð, sem hann á eftir þeim l. að leggja í gjaldeyrisvarasjóð. Enn vil ég nefna breyt. á l. um iðnlánasjóð, sem hafa í för með sér 40 þús. kr. hækkun á framlagi ríkissjóðs til þess sjóðs, en ekki hefur enn verið gert ráð fyrir í brtt. við fjárlfrv. Sömuleiðis hafa verið sett l. um læknisvitjanasjóði, sem hafa einhver útgjöld í för með sér. Að síðustu vil ég minna á þá breyt., sem nýlega hefur verið gerð á l. um fiskveiðasjóð, en samkv. þeirri breyt. á fiskveiðasjóður að fá ¼ hluta af útflutningsgjaldi sjávarafurða, og verður það til þess, að , tekjur ríkissjóðs rýrna um verulega fjárhæð. Þá eru enn, auk þess sem ég hef nefnt, nokkur lagafrv., sem nú hafa ekki fengið fullnaðarafgreiðslu, en liggja fyrir þessu þingi og vel má búast við, að nái samþykki áður en þingi lýkur, en hafa í för með sér allmikil útgjöld. Ég get nefnt frv. til l. um sjómannaskóla, sem liggur nú hér fyrir Nd., en hefur þegar fengið afgreiðslu í Ed. Mér sýnist útlit fyrir, að frv. nái samþykki, þar sem sú n., sem hefur málið til meðferðar, hefur skilað áliti og lagt til, að frv. verði samþ. Í þessu frv., er gert ráð fyrir 300 þús. kr. útgjöldum á næsta ári, ef ég man rétt. Hér horfir málið þannig, að búast mætti við því, að fram kæmu till. um enn meiri framlög í þessu skyni. Mér þykir ástæða til þess að vekja athygli á þessu, að það eru veruleg útgjöld, sem fyrirsjáanlegt er, að ríkissjóður mun þurfa að greiða á næsta ári, en vantar inn í fjárlfrv. Ég vil þá þessu næst víkja að þeim 2–3 brtt., sem eru mér viðkomandi. Fyrst vil ég minnast á eina brtt. frá fjhn., það er 10. till. á þskj. 594, um framlag til lendingarbóta á Hvammstanga, 7 þús. kr. Þar hefur hv. fjvn. tekið ósk mína til greina um það framlag. En ég vil aðeins henda á það, að þetta fé, ef notað verður, verður notað til bryggjugerðar á þessum stað. Ríkið hefur þegar lagt fram, fyrir tveim árum, 12–13 þús. kr. til að byrja þessa bryggjugerð, en það er gert ráð fyrir því að auka þar við, þegar tækifæri gefst, og í því skyni fór ég fram á, að þetta fé yrði veitt. Ég hef ekki borið fram brtt. við orðalag till. Þar hefði átt að standa „til bryggjugerðar“, en ekki „til lendingarbóta“. En ég geri ráð fyrir, að þetta komi í sama stað niður, vegna þess að á þessum lið 13. gr. eru í einu lagi framlög til bryggjugerða og lendingarbóta á þeim stöðum, þar sem ríkið leggur fram 1/3 af kostnaði við þær framkvæmdir, og þetta kemur undir þann lið. Ég vil þá minnast á till., sem ég hef flutt ásamt hv. þm. A.-Sk. og hv. 1. þm. Rang., og er hún á þskj. 619. Er hún um það, að fé það, sem eftir fjárlfrv. á að leggja til hafnargerðar við sunnanverðan Faxaflóa, skuli geymt þar til Alþ. hefur sett l. um þessa hafnargerð. Þetta er í samræmi við það, sem ég hélt fram við 2. umr. fjárl. Það mun hafa verið venja, að fjárveitingar væru ekki teknar upp í fjárl. fyrr en búið er að setja l. um hafnargerðir. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum, af því að ég gerði grein fyrir skoðun minni um þetta atriði við 2. umr. málsins. Sama máli gegnir um aðra brtt. okkar, sem er um hafnargerð við Lónsfjörð, sem nú hefur verið samþ. við 2. umr. og veitt fé til. Það er eins um þessa fyrirhuguðu höfn eins og hina, að um hana hafa engin l. verið sett enn, og viljum við því láta gilda það sama um þá fjárveitingu, að féð verði geymt þar til l. hafa verið sett um hafnargerðina. Að lokum vil ég minnast á eina litla brtt. á sama þskj. (619), það er 15. liðurinn á því þskj., og er till. sú frá mér og hv. 2. þm. Eyf. Brtt. er um það að veita frú Bergljótu Benediktsdóttur í Garði 600 kr. styrk til þess að greiða fyrir útbreiðslu og notkun á íslenzkum jurtalitunarefnum. Þessi kona er ekkja, sem býr í Garði í Aðaldal. Hún hefur unnið að því með góðum árangri að nota íslenzk jurtaefni til litunar á ullarbandi, og við flm. teljum það vel viðeigandi, að henni verði veitt þessi viðurkenning. Við flm. till. höfum hins vegar ekki athugað það í tíma að koma þessari till. á framfæri við hv. fjvn., en væntum þess, þar sem um svo litla fjárhæð er að ræða, að bæði fjvnm. og aðrir hv. þdm. geti á það fallizt að samþykkja þessa tillögu.