Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Gíslason) : Herra forseti! Frv. þetta hefur borizt hingað frá hv. Nd., þar sem það var lagt fyrir Alþingi af hv. þm. Borgf. eftir ósk hreppsn. Ytri-Akraneshrepps. Frv. þetta fer fram á það, að Akraneskauptún verði tekið í tölu kaupstaða og veitt kaupstaðarréttindi, að það verði lögsagnarumdæmi út af fyrir sig og umdæmið nái yfir núverandi YtriAkraneshrepp og heiti Akraneskaupstaður. Umdæmi þetta á hér eftir sem hingað til að vera í alþingiskjördæmi Borgarfjarðarsýslu. Að öðru leyti er þetta frv. sniðið eftir þeim lögum um kaupstaðarréttindi, sem sett hafa verið á síðari árum, og að formi til svo að segja samhljóða slíkum lögum, t. d. l. um bæjarstj. í Neskaupstað. Í Nd. voru gerðar mjög litlar breyt. á frv., aðeins smávægilegar orðabreyt., og allshn., sem hefur haft þetta mál til athugunar, hefur ekki séð ástæðu til að gera neinar athugasemdir eða breyt. á því. Mál þetta hefur verið undirbúið heima fyrir á Akranesi, þannig að bæði liggur fyrir fundarsamþykkt, þar sem samþ. hefur verið með yfirgnæfandi meiri hluta að óska þess, að kauptúninu verði veitt bæjarréttindi, og enn fremur hefur farið fram skrifl. atkvgr. um þetta, sem fór á sömu leið, að þeir, sem óskuðu eftir þessu, voru í miklum meiri hluta. Sömuleiðis var haldinn aukasýslufundur um málið í Borgarfjarðarsýslu og þar lagður grundvöllur að fjárskiptum milli hins nýja kaupstaðar og Borgarfjarðarsýslu. Þau rök, sem liggja til þess, að n. mælir með því, að þetta frv. verði samþ., eru hin sömu og gilt hafa í þeim tilfellum, sem Alþingi hefur áður veitt bæjarréttindi, sem sé, þegar kauptún eru orðin eins fjölmenn og Akranes nú, þá sé málefnum þeirra betur borgið með því. að hafa þá stjórn á bæjarmálum, sem gert er ráð fyrir, þegar um bæjarréttindi er að ræða, þ. e. a. s. kosin bæjarstjórn, sem hefur með málefni kaupstaðarins að gera, og bæjarstjóri, sem hefur á hendi framkvæmdir og ályktanir bæjarstjórnar. Þetta hefur að vísu aukin útgjöld í för með sér fyrir ríkissjóð, þar sem gert er ráð fyrir, að skipaður verði nýr embættismaður, bæjarfógeti Akraness, en ekki eru þetta þó stórvægileg útgjöld frá því, sem nú er, því þar hefur um nokkurra ára skeið verið skipaður lögreglustjóri, sem hefur verið launaður af ríkissjóði. Þar sem gert er ráð fyrir, að hinn nýi bæjarfógeti hafi sömu laun og sýslumenn í lægri launaflokki, þá er hér ekki um mikil útgjöld að ræða og ekki horfandi í það, ef ganga má út frá því, að málefnum kaupstaðarins sé betur komið með þessari skipan en annars. Ég legg því til fyrir hönd n., að þetta frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir í þessar hv. deild.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) : Herra forseti! Landskiptalögin frá 1927 hafa að mörgu leyti þótt ónóg. Hafa þeir sérstaklega orðið varir við það, sem þurft hafa að framkvæma landskipti á grundvelli þeirra laga. Hin síðari ár hafa starfsmenn Búnaðarfélagsins, einkum jarðræktarráðunauturinn, ákaflega oft verið kvaddir til aðstoðar, þegar landskipti hafa átt sér stað. Þeir hafa því iðulega rekið sig á, hvað helzt hefur vantað í lögin og hve erfitt hefur verið að skipta landi eftir þeim. Afleiðingin af þessu hefur orðið sú, að Búnaðarfélag Íslands hefur látið gera uppkast það, er hér liggur fyrir, sem búnaðarmálastjóri og formaður Búnaðarfélagsins fluttu í Nd. Það fór óbreytt í gegnum þá d. og ágreiningslaust með öllu. Sem dæmi um erfiðleikana, sem á því hafa verið að skipta landi, skal ég taka dæmi eins og það liggur greinilegast fyrir á eina hlið. Á jörð einni í Rangárvallasýslu, þar sem að gömlu lagi áttu að vera jafnir helmingar - helmingaskipti -, er ábúandinn á öðrum helmingnum búinn að fjórfalda sitt tún og rækta alla móa í kringum túnið, sem ræktanlegir eru án framræslu. Hinn ábúandinn hefur aftur á móti ekkert stækkað sitt tún. Nú eru þessir helmingar orðnir gerólíkir að mati, þó að landskipti eigi að vera jöfn. Ef bein skipti ættu að fara fram milli þessara tveggja aðila, þá er ekkert til í lögum, sem segir til um, við hvað eigi að miða, hvort miða eigi við það, sem núna er, eða við gamla daga, áður en ræktunin var hafin. En nú er í þessu frv. ákveðið að miða við jarðamat frá 1861 og skipta eftir því, þar sem því verður við komið. Það eru annars hrein undur, hvað menn sætta sig enn þá við að hafa land sameiginlegt. Það eru undur, að enn þá skuli vera til tún, sem 5 menn hafa til afnota sitt árið hver, og svo er ekkert gert að túninu, því að enginn telur það sitt tún. Þess vegna væri þörf á að gera meira til að ýta undir landskipti heldur en gert er með þessum lögum. Hér er ekkert gert til þess að ýta undir þau, en hins vegar sett ákvæði til Þess að þau geti farið eðlilegar og betur fram, þegar óskað er eftir þeim. Ég held, að reynslan muni sýna, að eitthvað kunni að vanta í þessi lög, þegar fara á að skipta eftir þeim, en það er þó búið að taka fyrir ákaflega marga annmarka, sem mestum árekstrum hafa valdið í framkvæmdinni hingað til. Landbn. þessarar hv. d. er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. Að vísu hefur einn hv. nm. verið fjarverandi, og er afstaða hans ekki kunn, en þó tel ég víst að hann mundi hafa verið með því að láta þetta frv. halda áfram óbreytt í gegnum þessa hv. d.

Frsm. (Sigurjón Á Ólafsson) : Herra forseti! Þetta mál er komið frá hv. Nd. og er flutt af hv. 2. þm. Rang. og hv. þm. N.-Ísf. Efni þessa frv. er á þá lund, að gert er ráð fyrir að stofna læknisvitjanasjóði, sem ríkið leggur svo til allt að 1 kr. á hvert nef í viðkomandi læknishéruðum, þar sem þessir sjóðir verða stofnaðir. Þetta er efni l. gr. Í 2. gr. er svo nánar gert ráð fyrir því, hver séu hlunnindi þeirra, sem eiga að njóta styrks úr læknisvitjanasjóðunum, og hverjir eigi að hafa stjórn þessara sjóða með höndum á viðkomandi stöðum. Svo er til ætlazt, að í viðkomandi læknishéruðum sé bæjarfógeti, sýslumaður eða. lögreglustjóri sjálfkjörnir, og auk þess viðkomandi héraðslæknir sem annar maður, og 3. maður sé oddviti eða maður, sem oddvitar hreppsins koma sér saman um að kjósa í þessa stjórn. Þessi stjórn á að sjálfsögðu að hafa alla vörzlu sjóðsins, og að öðru leyti að úthluta úr honum til þeirra, sem talið er, að slíks styrks þurfi með, sem sjóðurinn gerir ráð fyrir. Það er gert ráð fyrir því við nánara starfssvið sjóðsins, að honum sé sett reglugerð. Um leið og slíkur sjóður er stofnaður í einhverju læknishéraði, þá er að sjálfsögðu felldur niður sá styrkur, sem til slíkrar starfsemi er veittur á fjárl. Á fjárl. yfirstandandi árs er varið í þessu augnamiði tæpum 13 þús. kr., sem er beinn styrkur til læknisvitjana í hinum ýmsu héruðum á landinu. Héruðin, sem njóta styrksins, eru 31, og mér telst, að innan þessara læknishéraða, sem nú fá þennan styrk, séu innan við 40 hreppar. Lægsti styrkur nú er 150 kr. til eins hrepps, og hæsti styrkur er 1 þús. kr. til annars hrepps, sem er raunar smákaupstaður, en það er Raufarhöfn. Ef það, yrði almennt, að slíkir sjóðir yrðu myndaðir, þá mundu að sjálfsögðu falla niður þessar fjárhæðir og þessi sundurliðun, sem nú er í fjárl., og það er m. a. vegna þess, að allshn. er fylgjandi þessu frv. Hún telur það mjög vel ráðið, að sundurliðunin, sem nú er í fjárl., hverfi, og í staðinn komi ein ákveðin upphæð, sem yrði bundin í þessum l., því hún fer að sjálfsögðu eftir því, hve margir sjóðir verða stofnaðir og í hve fjölmennum héruðum þeir verða. Ég skal ekki neita því, að ef almennt yrði horfið að því ráði að stofna þessa sjóði, þá má reikna með, að hér verði um nokkru hærri upphæð að ræða en ríkissjóður hefur orðið að greiða til þessa. Þó að gert sé ráð fyrir því, að þriðjungsframlag komi annars staðar að, m. ö. o. að hrepparnir leggi fram þessa upphæð, þá eru það samt allveruleg töp fyrir héruðin, að slíkir sjóðir sem þessir verði stofnaðir. Ég hygg nú, að innan n. sé nokkurn veginn samhljóða álit um það, að þessir læknisvitjanastyrkir þurfi að vera í allmörgum stöðum á landinu, þar sem strjálbýlt er og erfitt að sækja lækni, sérstaklega þar sem þarf að fara langan fjallveg eða sjóleið og sókn læknis með mönnuðum bát kostar einstaklinginn, sem hlut á að máli, mjög stórar upphæðir, sem ekki eru sambærilegar við þá góðu aðstöðu, sem fólkið í kaupstöðunum hefur til að leita læknis, þar sem læknirinn býr. Og því er ekki óeðlilegt, þó að einstaklingar þeir, sem búa í strjálbýlinu, njóti styrks af almannafé til þess að greiða fyrir læknisvitjunum. Allshn. fellst á þessa stefnu, sem í frv. felst, jafnvel þó að það feli í sér nokkuð meiri útgjöld úr ríkissjóði heldur en verið hefur til þessa. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta mál. Við sáum ekki ástæðu til að breyta neinu í frv. og mælum með því, að það. verði samþ. í því formi sem Nd. samþ. það.

Magnús Jónsson.: Ég ætla ekki að andmæla þessu frv. Það getur vel verið að full ástæða sé til að stofna slíka sjóði sem þessa. Ég vil aðeins benda á í sambandi við þetta frv. og reyndar fleiri mál, sem liggja fyrir þinginu nú, að það er hálfóviðkunnanlegt að vera að stofna til svona sjóða, samhliða því, sem frestað er framkvæmdum svipaðra laga með sérstökum 1. í bandorminum svokallaða, og lægi nær, að það væri borið fram frv. um það að hætta þeim frestunum. Þar er að ræða um sjóði, sem ætlazt er til, að lagt sé fé til á hverju ári, en sem með bandorminum er a. m. k. dregið úr eða jafnvel alveg frestað greiðslu til á þessu og þessu ári. Og svo á sama tíma, sem þetta er gert, finnst mér dálítið hjákátlegt að vera að stofna til þess, að ríkissjóður greiði í nýjan sjóð á meðan aðrir sjóðir, sem fyrr voru stofnaðir og ákveðið er að leggja fé til árlega, eru ekki leystir úr álögum. Ég býst við, að ef þrengir að hag ríkissjóðs, verði það svo, að slíkum sjóðum sem þessum verði bætt við bandorminn og sagt, að á þessu ári skuli ekki greiða þetta tillag. Það var frv. á ferðinni um það að leggja allmikið fé til Samábyrgðarinnar. Ég held, að ég hafi hreyft því þá, að það væri einkennilegt að ákveða það á sama tíma sem árlegum greiðslum, ákveðnum með 1. fyrir löngu síðan um stofnfé Landsbankans, 100 þús. kr. á ári, er frestað. Ég vildi mælast til þess, að hæstv. Alþ. athugaði þetta, að ekki verði sett mikið af slíkum sjóðum á stofn á meðan það sér sér ekki fært að leysa úr álögum stofnsetta sjóði, sem eiga að fá fé úr ríkissjóði, en er frestað fjárframlagi til þeirra ár frá ári.



Ég vildi aðeins vekja athygli hæstv. Alþ. á því, að hér í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að fjárframlag ríkissjóðs til þessara sjóða megi ekki vera hærra en. 1 kr. á hvern þann íbúa í læknishéraðinu, sem á heima utan þess kauptúns, kaupstaðar eða hrepps, sem læknirinn á heima í. Gæti ekki viljað til, að einhvers staðar stæði þannig á, að læknir sæti t. d. í allfjölmennum hreppi eða kauptúni, en hefði þó læknisþjónustu í öðrum hreppi, sem ætti mjög erfitt með læknisvitjun, en væri sjálfur fámennur. Ég vildi biðja hv. n. að athuga það, hvort þessi eina króna gæti ekki í einstökum tilfellum orðið fulllítið framlag og ekki sízt með tilliti til þess, að nú er krónan ekki í ákaflegu háu verði. Annars finnst mér mjög eðlilegt, að reynt sé að setja 1. sem þessi. Það hefur verið að undanförnu úthlutað úr ríkissjóði fé í þessu augnamiði. Og eins og högum er háttað, finnst mér þetta sanngjarnt. Það er t. d. á það að líta, að læknar taka nokkuð af launum sínum í aukatekjum, og nokkuð af þessum aukatekjum eru beinlínis dagpeningar, sem þeir fá á ferðalögum, sem þeir, sem vitja læknis, eiga að greiða, auk annars gjalds til læknis. Mér finnst, að það geti komið til mála að hækka laun lækna, sem búa í dreifbýlinu, en láta dagpeninga þeirra á ferðalögum algerlega falla niður. Ég vildi gjarnan heyra upplýsingar hv. frsm. um það, hvernig n. hefur skilið þetta í 1. gr. að því er snertir þriðjungsframlagið. Það má vera, að það sé skýrt, en mér virðist hv. frsm. skilja það nokkuð öðruvísi heldur en ég skil það.



Herra forseti! Það eru tvö atriði, sem mig langar til að benda á í þessu máli og biðja n. að athuga þau milli umr. Það er í fyrsta lagi viðvíkjandi 3. gr., þar sem segir: að læknisvitjunarstyrkurinn skuli vera áætlaður á fjárl. Ég ætla, að sérstökum hreppum sé ætlaður styrkur inn, en ekki sérstökum héruðum, og að það þurfi því að orða þessa gr. öðruvísi. Í öðru lagi álít ég, að þetta 1000 kr. hámark um greiðslu úr ríkissjóði sé of lágt, þegar litið er á það, að t. d. í einu læknishéraði, sem er Stykkishólmur, sem nú nýtur mests styrks úr ríkissjóði, þar njóta þrír hreppar í héraðinu styrks, er nemur 950 kr. Og það er miklu meiri ástæða fyrir þessa þrjá hreppa, sem hafa þessar 950 kr. á fjárl., að halda í það framlag heldur en að fara að mynda sjóð fyrir allt héraðið og fá þá kannske í mesta lagi 1000 kr. framlag. Það er því enginn ávinningur fyrir héraðið í heild að mynda slíkan sjóð. Í Ólafsvíkurhéraði eru hreppar komnir upp í 800 kr. með læknisvitjanastyrkinn. Þeir mundu aldrei fara að hlaupa upp til handa og fóta til þess að fá 1000 kr. úr ríkissjóði handa öllu héraðinu í heild. Ég held að það sé mjög athugandi, hvort eigi ekki að hafa þessa upphæð hærri í fyrstu; ég er alltaf á móti harmonikul., sem enginn veit fyrir sig fram, hve mikil útgjöld hafa í för með sér. Þó finnst mér, að ég geti hér gert undantekningu, að þetta frv., verði að l., þó að ég sé á móti harmonikul.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Hv. 1. þm. Reykv, beindi þeirri athugasemd til hv. d., hvort ekki væri varhugavert að stofna slíka sjóði sem þessa, sem svo á krepputímum yrðu lagðir til hliðar, eins og gert hefur verið að undanförnu, og ekki greitt fjárframlag ríkisins til þeirra. Við vitum það, að þess eru dæmi, að ýmis fjárframlög ríkissjóðs, sem bundin eru í l., hafa verið felld niður á örðugleikatímum. Ég skal ekkert um það segja, hvort þeir tímar eru nú í nánd, að til slíks þurfi að grípa á næstunni, eða hvort sjóður sem þessi, ef lögfestur verður, er einn af þeim, sem verður settur til hliðar. En ég man ekki, hvort nokkur sjóður er í 1., sem ríkissjóði ber að leggja til, sem uppfyllir þessi skilyrði, sem þessum sjóði er ætlað að inna af hendi. Hins vegar er það þá á valdi hvers þings á hverjum tíma, til hvaða sjóða skuli lagt fé. Og gæti ég þá vænzt þess, að sízt yrði gripið til þess að leggja til hliðar svona sjóði, sem ætlazt er til þess að greiði fyrir því að vernda mannslífin, með því að greiða fyrir að sækja lækni og lyf. Nú er það ekki meiri bjartsýni, sem felst í þessu frv. um stofnun þessa sjóðs, heldur en mörgu öðru, sem nú hefur verið gert á hæstv. Alþ. Mér virðist óþarfi að efast um getu ríkissjóðs til þess að styrkja þennan sjóð, eins og svo margt annað. Þá var hv. 2. þm. N.-M. að beina því til n., hvort ekki vær í rétt að athuga það í sambandi við. 1. gr. frv., hvort ekki væri of lítið ætlað til hreppa, sem hefðu sérstöðu, að mér skildist þannig, að einn hreppur væri t. d. í námunda við fjölmennt kauptún, því að ekki er gert ráð fyrir að leggja þennan nefskatt nema á þá hreppa, sem eru utan þess kauptúns, sem læknirinn býr í. Ég skal játa, að við höfum talað um þetta í n., hvort nokkur hreppur mundi vera, sem svo væri ástatt um.

Í bæði Sauðanes- og Presthólahreppi situr læknir, og báðir hafa nú læknisvitjanastyrk

. Það er sjálfsagt að athuga þetta. En ég hef lauslega athugað þetta við flm., hvort hér gæti orðið um árekstra að ræða á milli framlags þess, sem þessum hreppum er ætlað á fjárl., og þessa frv., og telja þeir, að það komi ekki til greina - og ekki mundi vera neitt læknishérað eða hreppur, sem ekki hækkaði í þessum styrk, ef læknisvitjanasjóðurinn yrði stofnaður. Þá beindi hv. 2. þm. N.-M. fyrirspurn til mín viðvíkjandi framlaginu. Ég skil það svo, að ef ríkið leggur fram upphæð, er nemur 1 kr. á hvern mann í læknishéraði, sem til greina kemur, þá beri hreppum að leggja fram 50 aura á hvern mann, þ. e. 1/3 gjalds, á móti framlagi ríkissjóðs. Ég skal ekki binda þetta fastmælum, heldur leita mér frekari upplýsinga, hvaða skilning beri að leggja í orðalag, sem hér er um að ræða. Þá drap hv. 1. þm. N.-M. á nokkuð svipað atriði og samþingismaður hans og vitnaði í svipað dæmi. Ég man ekki, hvort sama er um að ræða í hans kjördæmi og þeim læknishéruðum, sem til greina geta komið, Hróarstungulæknishéraði og Fljótsdalslæknishéraði. Og þá koma til greina aðeins tveir hreppar í þessum héruðum, sem njóta nú styrkja, það er einn hreppur í Hróarstungulæknishéraði, sem hefur fengið 300 kr. styrk, og Jökuldalshreppur með 200 kr. Nú er ekkert kauptún í báðum þessum læknishéruðum, sem læknir situr í, svo mér skilst, að allir hreppar héraðsins geti komið til greina að verða þátttakendur í myndun þessa sjóðs. Og það er augljóst mál, að þessi læknishéruð fá með því miklu hærri styrk heldur en gert er nú ráð fyrir í fjárl. Ég hef að vísu ekki tölur um mannfjölda í þessum læknishéruðum, en ég hygg, að þetta muni vera rétt. Það er yfirleitt svo, að í hverju læknishéraði er einn hreppur, sem allajafna nýtur slíks styrks, og stundum eru þeir tveir og þá undantekning, ef þeir eru þrír. Þetta er því ekki eins varhugavert eins og hv. 1. þm. N.-M. vildi vera láta, að það gæti rýrt hlut þeirra læknishéraða, sem hér kæmu til greina, heldur mundi það auka upphæðina, sem kemur til greina að nota í þessu augnamiði. Hins vegar munum við í fjhn. athuga málið milli umr. í sambandi við það, sem bent hefur verið á.



Herra forseti! Ég veit ekki, hvað hv. 2. landsk. hefur heyrt mig segja. Ég minntist ekki einu orði á læknishéruð í Norður-Múlasýslu, heldur benti ég á það, að sums staðar á landinu, eins og t. d. í Stykkishólmslæknishéraði, er nú læknisvitjanastyrkurinn 950 kr. í þremur hreppum, og þegar allir hrepparnir ættu von á að geta fengið mest eitt þús. kr., þá teldi ég vafa á því, að þessir 3 hreppar vildu sleppa þessum 950 kr. til þess að láta 1000 kr. koma á til þeirra allra. Í Ólafsvíkurlæknishéraði eru 800 kr. ætlaðar til sjúkravitjanastyrks fyrir tvo hreppa, og þegar ætti svo að fara veita úr ríkissjóði 1000 kr., sem skipta ætti á milli alls læknishéraðsins, þá er ég hræddur um, að þeim þætti það nokkuð lítið. En Norður-Múlasýsla kemur þessu máli ekkert við. Enn fremur stendur í frv., að styrkurinn eigi ekki að falla í hlut þess hrepps, þar sem læknir er búsettur. Nú liggur fyrir á fjárl., og þingið hefur litið svo á að undanförnu, að það eigi stundum að veita læknisvitjanastyrk í hreppa, þar sem læknir er búsettur, og svo er t. d. um Sauðaneshrepp í Norður-Þingeyjarsýslu, sem ætlaður er 200 kr. læknisvitjanastyrkur, og Presthólahreppur í sömu sýslu nýtur einnig slíks styrks, sem er 200 kr. Og að viðkomandi héruð vildu leggja fram fé til þess að leggja þetta niður til þess að fá það fé, sem frv. felur í sér, tel ég mjög vafasamt. Í Norður-Múlasýslu hefur engum dottið í hug að fara fram á að fá læknisvitjanastyrk til hreppa, sem eru langt frá lækni, og hafa þeir þó ekki betri aðstöðu til læknisvitjana heldur en þeir menn í Ólafsvík, sem fá læknisvitjanastyrk. Ég er viss um það, að það verður aldrei stofnaður læknisvitjanasjóður kringum Þórshöfn, þar sem læknisvitjanastyrkurinn er nú 200 kr. Og þá er komið út í sömu vitleysuna að hafa á sumum stöðum styrk þennan til einstakra hreppa eftir fjárl., en hafa í sumum héruðum læknisvitjanasjóði.



Það lá hér fyrir landbn. hv. Ed. frv., sem búið var að ganga í gegnum hv. Nd., og var það í fjórum gr. og gerði ekki miklar breyt. á laxveiðal. En þó er sú meginbreyt. í þessu frv., sem lá fyrir, að 95. gr. l. frá 1932 um lax- og silungsveiði var felld niður, sem var bráðabirgðaákvæði um frestun á skipun þeirrar stjórnar, sem gert var ráð fyrir í 11. kafla þeirra l. Einnig er ákvæði um það í sömu gr. frv., að nú komi til framkvæmda lítils háttar styrkveiting til fiskiræktar til þess að gera ár fiskgengar og styrkja laxaseyðakaup. Heimildin var í 12. kafla. 1. frá 1932, en var með bráðabirgðaákvæði þessarar 95. gr. frestað að sinni. En samkvæmt frv. þessu, sem hér liggur fyrir, verður þessari frestun lokið. 2. gr. frv. er um það, hvernig megi haga sér um heimild til félagsveiði á silungi á félagssvæðum og eins heimild fyrir fiskiræktarfélög til þess að stofna veiðifélög. Þá höfum við nm. orðið sammála um að taka, eftir till. veiðimálastj. og hæstv. landbrh., til greina hér nokkur nýmæli, sem frv. hefur í sér fólgin, sem flest eru aðeins til þess að gera skýrari og nákvæmari ákvæði núgildandi l. En í einstaka tilfellum breyta þau nokkru. Fyrsta breyt. er um það, þegar menn eiga óskipt veiðivötn saman. Þá var það þannig áður, ef menn heimtuðu mat, þá mátti heimta mat aftur að einu ári liðnu. En réttara þótti að láta matið gilda til 5 ára, og er það sama tímalengd og arðskrár gilda. 2. brtt. er um sjávarveiði á laxi, og sé það komið undir hlutaðeigandi ráðherra og veiðimálastjóra, hverjar veiðiaðferðir skuli nota. Sumar veiðiaðferðir í sjó hafa verið taldar skaðlegar fyrir göngu laxins upp í árnar, og þótti n, óeðlilegt að taka veiðivonina af þeim, sem við árnar búa, og færa hana meir til hafsins, því að „guðsgjöf skal ganga, ef gengi vill hafa, jafnt til fjalls sem til fjöru“. Í gildandi l. er ákvæði, sem heimilar netaveiði á silungi frá 1. apríl til 1. sept. Okkur þótti rétt að láta það sama gilda um stangarveiði, og um það er 3. brtt. 4, brtt. er um nýja gr., er skuli bætast inn í frv., að aðeins skuli leyfa sérstaka veiðiaðferð við stangarveiði. Það hefur ekki áður verið eins rækilega bannað og þessi gr. gerir að nota krók og þríálma öngul til að húkka með fiskinn, sem er meira komið undir óprúttni veiðimannsins heldur en lagni hans við veiðiskapinn, og getur Það eyðilagt veiðina að meira og minna leyti, ef stangarveiði er framkvæmd á þann hátt. Er um að gera að láta ekki fiskinn ganga til þurrðar, en með slíkum aðferðum er hætt við því, jafnvel þó að klak sé sett í árnar. Hvernig fara skal, þegar menn eiga land að ánum sinn hvorum megin, hvar þeir skuli standa við veiðiskapinn og hvar þeir megi draga fisk að landi, mun ekki hafa verið ákveðið áður í l. Í þriðja lagi er hér ákvæði; sem heimilar ráðh., með samþ. veiðimálastjóra, að taka fram fyrir hendur manna, ef honum þykir of margar stangir í senn í sama veiðivatni, svo að liggi við fiskþurrð, og má hann ákveða tölu stanganna og einnig veiðitíma þeirra. Hefur komið fyrir, að eigendur ánna hafa hugsað meira um augnabliks arð og leigt fleiri veiðistengur heldur en telja má hollt fyrir áframhaldandi veiði í viðkomandi á. Þá er ákvæði um, hvernig fara skuli, ef ágreiningur rís um skiptingu veiðitíma eða um leigu eftir veiði. Þá hafa ekki þótt nógu skýr ákvæði um það, hvernig fara skuli um takmörk fiskihverfis, kvísla, ála og þess háttar og hvar aðalstraumlínan sé í ánum samkvæmt því, svo og hverjir skuli skera úr, ef ágreiningur rís um þessi atriði. Hefur það áður verið þannig, að sýslumaður tilnefnir bæði yfir- og undirmatsmenn, en samkvæmt þessari till. skal hann aðeins skipa menn í undirmatið. Í yfirmati skulu þrír menn eiga sæti, sem skipaðir eru af ráðh., og skal einn þeirra tilnefndur af hæstarétti, en annar af veiðimálanefnd. 3. brtt. er um það, að jafnvel þó að menn eigi veiðirétt í ánum, skuli þeir þegar fallnir í sekt, ef þeir eru við veiðistaðinn með ólögleg veiðarfæri, nema þeir sanni, að þeir hafi flutt þau þangað í lögmætum tilgangi. Reynslan hefur verið sú, að þó að menn hafi sézt með net sín við ár, sem hafa verið leigðar út fyrir stangarveiði, hafa þeir sloppið við sektir, þar sem brotið var ekki talið framið fyrr en þessi veiðitæki væru komin í vatnið. Okkur nm. fannst þetta ekki nægilegt, þegar þannig stendur á, og viljum telja brotið fullframið, þegar hin ólöglegu veiðarfæri eru komin á veiðistaðinn, en ekki sé beðið eftir því, að t. d. hyljir séu eyðilagðir með sprengiefni eða veiðimöguleikar skemmdir á annan hátt. Þetta er nú meginundirstaða þessara brtt. n., og eru þær mest skýringar og leiðréttingar á eldri 1., sem nú gilda um þetta efni.



Herra forseti! Mér finnst ekki rétt, að þetta mál fari umræðulaust til 2. umr, án þess að sögð séu um það nokkur orð, enda þótt það sé nú svo um flest þau mál, sem hæstv. ríkisstj. stendur að og búin eru að fara gegnum aðra hv. þd., að það þýðir yfirleitt lítið að tala um þau í hinni d., heldur séu þegar ákveðin þeirra örlög. Það er samt svo, að mér virtist, að í hv. Nd. væri allmikil andstaða á móti þessu frv. og að það hafi yfirleitt farið gegnum þá hv. d. þannig, að það hafi verið afgr. með hangandi hendi, þó að atkvæðamunur hafi verið nógur. Ég tók eftir, að í umr. þar var bent á, að ekki kæmi skýrt fram í þessu frv., hver tilgangurinn væri með því, hvort hér væri um að ræða, að þetta ætti að vera uppeldisráðstöfun, eða hvort þetta ætti að vera almennur vinnuskattur, sem lagður væri á landsmenn í þeim tilgangi að afla ríkissjóði tekna á þann hátt, að hann fengi ókeypis vinnuafl í svo stórum stíl sem yrði, ef þessi 1. væru framkvæmd almennt á landinu. Þessu var ekki svarað í þeirri hv. d., og það kemur ekki fram í frv. Samt finnst mér ekki, að það muni vera tilgangurinn, að þetta eigi að vera uppeldisráðstöfun, heldur sé hitt aðaltilgangurinn með frv. að leggja þarna skyldukvöð á þessa menn, sem þessi l. mundu koma til með að ná yfir. Þetta á ekki að verða sem almenn skólaskylda, því að það á að vera hægt að kaupa sig undan þegnskylduvinnunni, samkvæmt ákvæðum þessa frv., og það væri skrýtið ákvæði, ef þetta væri hugsað sem skólaskylda, ef menn þá gætu keypt sig undan skólaskyldu, sem peningaráð hafa til þess. Það er gert ráð fyrir, að tíminn í þessari vinnu sé hálfur mánuður á ári. Miðað við núverandi kaupgjald er þetta ekki lítill skattur, og mun nærri láta, að hann nemi 300 kr. á ári, sem þessi nefskattur á að vera á hvern mann, sem þessi vinna nær til. Þetta mundi ekki þykja neinn smáræðis nefskattur, ef hann kæmi fram í frumvarpsformi þannig, að hann ætti að greiða í peningum. Þegar mikið er um atvinnu, kemur þetta út beinlínis eins og þetta væri greitt í peningum, þó að á atvinnuleysistímum kæmi það öðruvísi út, þó að á þeim tímum mæli enn sterkari rök gegn slíkum ráðstöfunum. Ég fæ ekki séð, hvað þessi nefskattur, sem lagður er á með þessari kvöð til vinnu, er betri en aðrir nefskattar yfirleitt. Ef ríkinu þætti nauðsyn að afla sér tekna, hvers vegna á þá að fara þessa leið? Ég býst við, að þó margir hv. þm. séu fylgjandi nefsköttum til að afla tekna fyrir ríkissjóð, þá hygg ég, að þeim mundi þykja nokkuð langt gengið, ef allt í einu væri lagt til að leggja svona gífurlega skatta á hvern einasta mann á landinu á þessum aldri. Á þeim tíma, sem ríkissjóður hefur yfir svo miklu fé að ráða, að hæstv. Alþ. er í vandræðum með það, hvernig á að nota það, þá finnst mér þetta frv. alveg furðulegt. Frá öllum sjónarmiðum held ég, að þvingunarvinna sé sú óheppilegasta skattálagningaraðferð, sem hægt er að hugsa sér, og að ekki sé hægt að finna aðra lakari aðferð til þess að innheimta skatta með. Þeir, sem hafa séð fanga vinna í þvingunarvinnu og brezku hermennina vinna hér (það er sem sagt engin vinna), þeir geta gert sér í hugarlund, hvernig menn mundu vinna, sem með þvingunarl. yrðu settir í þegnskylduvinnu. Og þvingun getur ekki haft uppeldisgildi, heldur mun verða til þess eins að koma inn hjá mönnum óbeit á vinnu. Það eru sumir, sem halda því fram, að hér sé í raun og veru ekki um þvingunarvinnu að ræða, heldur heimildarl. Það er nú eitt nýmælið í þessu frv., að þar er tekið upp tvenns konar lýðræði, annað fyrir sveitir og hitt fyrir kaupstaði. Í sveitunum er það almennur hreppsfundur, sem á að ákveða það, hvort nota skuli þessa heimild, en aftur á móti er það í bæjunum bæjarstjórn, sem á að ákveða þetta, og til þess að ákveða að nota heimild þessa þarf aukinn meiri hl., en þar nægir ekki einfaldur meiri hl., þar þarf 3/5 atkv. Þetta munar ekki miklu, til dæmis hér í Reykjavík þarf ekki nema 9 bæjarfulltrúa, í staðinn fyrir, að ekki þyrfti nema 8, ef einfaldur meiri hl. væri látinn ráða. Það passar nákvæmlega, að Sjálfstfl. mundi geta komið þessu í gegn (svo að ég taki þetta sem dæmi) móti atkv. hinna fl. Það væri því um hreina þvingun að ræða, ef þegnskylduvinna yrði samþ. hér í Reykjavík. Einkum er þetta þvingunarráðstöfun að því er bæina snertir. Auk þess álít ég, að slík l. séu mjög óheppileg að því leyti til, að það mundi skapa glundroða, ef þetta væri framkvæmt í sumum bæjar- eða hreppsfélögum, en sumum ekki, eins og bent hefur verið á. Og það hefur komið fyrir, að menn hafa flúið undan, minni skatti heldur en 300 kr. nefskatti á ári. Þetta frv. er líka í algerðu ósamræmi við þá þáltill., sem samþ. var á hæstv. Alþ. um þetta mál í fyrra. Sú þáltill. var þess efnis, að semja skyldi frv. um þegnskylduvinnu, sem síðan yrði borið undir þjóðaratkvgr. Frá þessu hefur verið horfið, að spyrja þjóðina um þetta, eins og samþ. var á síðasta Alþ. Þannig hefur ályktun hæstv. Alþ. verið brotin og gengið beint á móti henni. Ég held, að ástæðan sé einfaldlega sú, að þeir, sem að þessu frv. standa, séu alveg sannfærðir um það, að ef málið væri látið fara til þjóðaratkvgr., þá mundi málið verða fellt. Samþ. þessara 1. hér á hæstv. Alþ. er því beinlínis brot á þessar í þáltill. frá því í fyrra og gengur beint á móti vilja þjóðarinnar.



Herra forseti! Ég vildi hara benda á það, að það frv., sem hér liggur fyrir, er um heimildarl. Í sambandi við það vildi ég aftur benda á það, að nokkrir hreppar á landinu hafa nú þegar komið á þegnskylduvinnu til þess að koma nauðsynjamálum í framkvæmd. Djúpárhreppur í Rangárvallasýslu hefur með þegnskylduvinnu komið upp hjá sér myndarlegu barnaskóla- og samkomuhúsi. Að því unnu allir hreppsbúar kauplaust, og ekki þurfti að leggja fram fé nema fyrir aðkeyptu efni. Með þessu var þeim þetta kleift, en ella mundi húsið óbyggt enn. Ég skal benda á, að tvö kauptún hafa með svona vinnu ræktað land í kringum sig, þar sem allir menn kauptúnsins nú, eiga skepnur, sem þeir hafa nytjar af, samhliða sjósókn, sem oft er lítil og léleg, en þar sem íbúarnir þó hafa komizt yfir erfiðleikaárin án þess að safna skuldum. Það fauk skólahús í einu sjóþorpi, en nú er búið að koma öðru slíku húsi upp aftur með þegnskylduvinnu. Var þó um það deila mikil og skárust nokkrir úr leik, af því að það vantaði heimildarlög lík þessum. Víða eru verkefni, sem menn geta ekki leyst, en mundu geta það með þegnskylduvinnu. Þetta frv. lýtur ekki að öðru en því að heimila, þar sem svona stendur á, að koma á þessari vinnu til þess að geta hrundið í framkvæmd verkefnum, sem bíða úrlausnar, sem viðkomandi hreppsfélög geta ekki á annan hátt. Við höfum dæmi síðustu ára um það, að þetta hefur verið notað og reynzt ágætlega. Ég vildi láta þegnskylduvinnuna færast mikið út til þess að gera stór átök í landinu í heild. En það hefur ekki þótt fært enn að leggja það fram. En þetta frv., sem hér er komið fram, er lítið spor í þá átt, sem þá getur gefið reynslu um málið. En væri haldið áfram á þeirri leið, álít ég, að það mundi geta orðið til þess að hrinda góðum málum áfram, og það stórmálum.



Ég ætla ekki að ræða um þegnskylduvinnuna, hvorki með eða móti, sem er mál, sem út af fyrir sig á vafalaust einhvern rétt á sér fyrr eða síðar í einhverri mynd. Hins vegar er það mín óbifanleg skoðun, að hvenær sem sú stefna verður tekin upp að koma slíku fyrirkomulagi á, þá á að gera það aðeins þannig, að fyrir því sé samþ. meiri hl. landsmanna. - Slíkt mál sem þetta er mikið tilfinningamál. Og það væri verr farið en heima setið að knýja í gegn löggjöf, sem yfirleitt mikill meiri hl. af landslýðnum væri andvígur, hvað sem liði skoðunum okkar hér á Alþ. En það er ekki þessi hlið málsins, sem ég ætlaði að tala um, heldur í hvaða n. þetta mál ætti að ræðast, því að sennilega þarf einhverjar breyt. á frv. að gera. Þetta mál er í mínum augum nokkurs konar skólamál, en ekki sérstaklega landbúnaðarmál. Eins og 1. þessi eru hugsuð, ná þau jafnt til sjávar sem sveita. Mér hefur því dottið í hug, hvort þetta mál ætti ekki eins og önnur skólamál að heyra undir hv. menntmn.

Það er alveg rétt, þetta er uppeldismál.

Þetta er uppeldismál að vissu marki, þó að í þessu frv. felist nokkuð annað og meira. Ég vil gera það að till. minni, að þetta mál fari til hv. menntmn.



Ræða hv. 1. þm. N.-M., og svo aftur ræða hv. 2. landsk. og aths. þær, sem hv. 1. þm. Eyf. var að skjóta fram í, sýna það, að hv. þm., hafa enn þá alls ekki gert sér ljóst, hver er tilgangurinn með þessu frv., og líklega hafa ekki heldur þeir, sem flytja málið, gert sér grein fyrir því. Hv. 1. þm. N.--M. lítur á þetta sem neyðarráðstöfun fyrir hreppa til þess að hrinda í framkvæmd ýmsum málum, sem þeir gefa ekki komið í framkvæmd á annan hátt, m. ö. o. eins konar nefskatt, sem sveitirnar eiga að fá heimild til að leggja á hreppsbúa til þess að afla fjár til þess að koma í framkvæmd nauðsynjamálum. Og ég held, að þetta sé líka aðaltilgangur frv. Aftur á móti álítur hv. 2. landsk. og hv. 1. þm. Eyf., sem var að skjóta orðum fram í ræðu hv. 2. landsk., að þetta sé uppeldismál. Ég tel það í sjálfu sér alveg ófært, að hæstv. Alþ. sé að samþ. frv., sem það veit ekki, hvað er meint með, hvort það sem l. á að vera til þess að stofna eins konar skóla eða stofna til þvingunarvinnu til þess að afla hreppsfélögum tekna, til þess að spara hreppsfélögum að borga útgjöld til ákveðinna framkvæmda. Ég vona, að flestir hv. þdm. geti orðið mér sammála um það, að það sé út af fyrir sig alveg ófært, að svona frv. gangi lengra áður en skorið er úr um tilgang þess. En að það hefur ekki verið gert, sýnir, hve framúrskarandi illa málið er undirbúið.

Getur það ekki haft tvenns konar tilgang?

. Jú, en þá er eftir að rannsaka, hvort það getur farið saman, að þeim tvenns konar tilgangi verði náð í einu. Ég álít, að ef þetta á að vera nokkurs konar skóli, þá eigi menn ekki að geta keypt sig undan þessu, annaðhvort ætti þetta að vera skylduskóli eða skylduskóli ekki. Ef þetta er hugsað sem skóli, þá ætti að vera til tekið í frv., hvað ætti að læra í þessum skóla. En það kemur ekki fram í frv., enda hefur það komið fram í ræðum hv. þm. hér á þingi í umr. um málið, að tal hv. þm. um uppeldishlið þessa máls hefur ekki verið annað en slagorð út í loftið, til þess að skreyta það með stolnum fjöðrum. Hv. 1. þm N.-T. sagði í ræðu sinni, að slíkri þegnskylduvinnu hefði verið komið á í nokkrum hreppum og benti á dæmi. Ég get bent hv. þm. á fleiri dæmi um slíka „þegnskylduvinnu“. Á Siglufirði var Alþýðuhúsið reist með slíkri „þegnskylduvinnu“. Í Vestmannaeyjum var Alþýðuhúsið líka reist með slíkri „þegnskylduvinnu“. Ég er samþykkur slíkri „þegnskylduvinnu“, því að þar var um frjáls samtök að ræða. Ef það er rétt hjá hv. þm., að nokkrir hreppar hafi komið slíku á hjá sér án heimildarl., þá er óþarfi að samþ. svona frv. Hvers vegna þurfa þessir hreppar svona l., ef þeir geta komið málum sínum í framkvæmd, eins og hv. þm. gat um, með þegnskylduvinnu án lagaheimildar? Síðar í ræðu sinni sagði svo þessi sami hv. þm., að hrepparnir þyrftu að hafa svona heimildarl. til þess að geta skyldað hreppsbúa til þess að vinna. En slík heimildarl. álít ég að sé rangt að setja.



Af því að hæstv. fjmrh. er ekki staddur hér í d., vildi ég til athugunar fyrir hv. fjhn., sem væntanlega fær málið til meðferðar, geta þess, að þetta frv. um breyt. á gjaldi innlendra tollvörutegunda, þ. e. a. s. hækkun á ölskatti og tolli á gosdrykkjum, stendur í sambandi við annað frv., sem lagt er fram í hv. Nd., um afnám veitingaskatts. Er ætlazt til þess að bæta ríkissjóði upp þann tekjumissi, sem hann verður fyrir, er frv. um afnám veitingaskatts nær fram að ganga. Það hefði verið réttara að leggja bæði þessi frv. fyrir sömu d., en þetta frv. er í Nd. Ég vil skjóta því til hv. n., hvort ekki sé rétt, að þessi tvö frv. yrðu samferða hér í d., vegna þess að ef veitingaskattsfrv. verður ekki samþ., þá er ástæðan fyrir þessari tollahækkun, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., fallin niður.