Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Við umr. um fjárlfrv. gerði ég, grein fyrir efni þessa frv., sem hér liggur fyrir. Ég skal láta þess getið, að frv. hefur gengið mótatkvlaust gegnum Nd., og hef ég leyft mér að mæla með, að því verði vísað til 2. umr. og fjhn. til athugunar.



Herra forseti. - Ég vil í tilefni þessa máls beina því til hæstv. fjmrh. og þeirrar n., sem fær málið til meðferðar, hvort ætlunin sé, að þessir skattar verði einnig lagðir á þau félög, sem hafa sérstök skattahlunnindi samkv. 3. gr. l. frá 1935, a, b og c lið. Ég skal ekki segja, hvort það kemur nægilega skýrt fram í þeim l. sem hér um ræðir, hvort það eigi að ganga jafnt yfir alla skattþegana í landinu eða hvort þessi félög njóta sömu fríðinda og samkv. l. frá 1935. Ég vil aðeins beina athyglinni að þessu og fá ákveðið svar frá hæstv. fjmrh. og n., þegar þar að kemur og búið er að athuga málið, hvort öruggt sé, að svo verði án nokkurra umdeilna.



Þetta atriði skal að sjálfsögðu verða athugað í fjhn.



Eins og lofað var í hv. d. í gær, tók sjútvn. þetta mál til athugunar að loknum fundi og hefur þegar gefið út álit á þskj. 793, og mælir hún eindregið með því, að frv. verði samþ. óbreytt. Einn nm., hv. 1. þm. Reykv., gat ekki komið vegna forfalla og tók ekki þátt í afgreiðslu málsins. Ég vil þó taka fram, að n. væntir þess, að ráðh., sem fer með þessi mál, noti ekki þessa heimild lengur en nauðsynlegt er vegna hernaðarmála og reglugerð, sem um þetta yrði sett, yrði þá annaðhvort afnumin eða breytt í samráði við þá aðila, sem hér eiga hlut að máli. L. eru ekki annað en heimildarl.,, og þess vegna væntir n. þess, að þau verði ekki notuð lengur en nauðsynlegt er.



Ég vil aðeins, um leið og ég þakka n. fyrir fljóta og góða afgreiðslu á málinu, lýsa því yfir, að ég get mjög gjarnan orðið við því, sem hv. frsm. fór fram á, og ég mun ekki, meðan ég hef eitthvað um þetta að segja, nota þessa heimild, nema brýna nauðsyn beri til. Ég vil einnig lýsa yfir hér, eins og ég gerði í Nd., að allar framkvæmdir í þessu máli, bæði setning reglugerðar og allt fyrirkomulag, munu verða gerðar í fullu samkomulagi við viðkomandi aðila.



Ég sé, að í þessu frv. er gert ráð fyrir, að hlutaðeigendur kjósi nokkurs konar eftirlitsnefnd með því, að þeim reglum, sem settar eru samkvæmt. l., verði hlýtt. Mér er að vísu ekki ljóst, hversu umfangsmikið þetta starf á að vera og hversu það er bráðaðkallandi, að þessar n. taki til starfa, en vegna þess að mér virðist, að hér sé eingöngu um að ræða bráðabirgðafyrirmæli, sem ef til vill þyrftu ekki að standa mjög lengi, ef til vill ekki nema nokkrar vikur, og þess vegna sé hér um eins konar skyndilöggjöf að ræða, þá vil ég vekja athygli á, hvort ekki væri eins hentugt að láta þessa n. vera kosna af bæjarráði eins og bæjarstj., ef það er svo, sem hæstv. ráðh. getur upplýst, að n. þurfi að taka til starfa í þessari viku, því að það mundi kannske koma sér betur í Reykjavík, en ef það er nóg, að hún taki til starfa í næstu viku, þá kemur það út á eitt, þó að bæjarstj. kjósi hana.



Þetta ákvæði í frv. er hliðstætt því, sem er í fiskveiðasamþykktum um þetta atriði, því að eins og kunnugt er mega veiðistöðvar setja hver um sig reglur svipaðar þeim, sem hér er farið fram á að setja, en aðeins fyrir eina verstöð í einu. Þá er það þannig, að starfandi formenn, tveir, þrír eða fleiri, hafa eftirlit með því, að reglugerðinni sé hlýtt. Hér er farið fram á að setja hliðstætt ákvæði. Þessum eftirlitsmönnum er eingöngu ætlað að fylgjast með því á sjónum, að reglunum sé hlýtt, og ef brotnar eru, hverjir séu þeir seku. Ég geri fastlega ráð fyrir, að . það komi ekki til nema að mjög litlu leyti, að um brot verði að ræða, því að allir, sem ég veit um, hafa sætt sig við þetta fyrirkomulag og munu því ekki leitast við að brjóta það. Þó að eftirlitsmenn fyrir Reykjavík yrðu ekki kosnir nú þegar, þá held ég, að það mundi ekki koma að sök, og mundi mér þykja það betra en þurfa að breyta frv. og senda það aftur til Nd.



Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir upplýsingarnar og sé af þeim, að ekki er þörf að bera fram brtt., fyrst það er nægilegt, að n. sé skipuð síðari hluta næstu viku.



Herra forseti. - Ég hef í sjálfu sér ekki mikið um þetta frv. að segja að svo stöddu, allra sízt áður en hv. þm. Barð., sem borið hefur fram allmargar brtt., hefur tekið til máls. Ég mun út af fyrir sig ekki ræða hans brtt. á þessu stigi málsins. Annars hefur mér skilizt, að það sé í raun og veru óaðgengilegt að fallast á nokkra þeirra, nema brtt. við 3. lið b., að orðin „og styrktarfjár“ í 1. mgr. b-liðar falli niður. Mér finnst það sanngjörn till., og ég fyrir mitt leyti mæli með henni. Till. allar eru misjafnar í eðli sínu, en fara allar meira og minna í þá átt að gera þau fyrirmæli, sem hér voru sett, þýðingarlítil. Og sérstaklega, ef megintill. hv. þm. Barð. verður samþ., þá er tilgangi þessarar lagasetningar alveg eytt. Varðandi eitt atriði þessara till. hans, vil ég þó drepa á það, að ég hef borið fram brtt. við 29. gr., a-lið: Upphaf orðist svo: „Kaupgreiðendur ábyrgjast eftir kröfu sveitarstjórnar, að útsvarsgjaldendur“ o.s.frv. Það er hægt að fallast á eitt meginatriði brtt. hv. þm. Barð. a.m.k. varðandi þann lið, og skilst mér, að það ætti að geta orðið til samkomulags. Það er sanngjarnt, að ef kaupgreiðendur eiga að ábyrgjast útsvar, þá séu bornar fram kröfur um það, eins og um getur í þessari brtt. minni. Ég mæli með því, að frv. verði samþ. með þessari brtt., sem ég gerði, og þessum brtt: hv. þm. Barð., sem ég gat sérstaklega um.



Ég skal vera stuttorður. Ég verð að lýsa afstöðu minni vegna þeirra mörgu brtt., sem ég hef flutt á þskj. 713. Það, sem frv. þetta fer fram á, er það, hvort eigi að lögfesta það að leggja á útsvar, áður en það er fallið undir greiðslu, og mér hefur skilizt, að það væri gert vegna þess, að hægara sé að fá jafnari greiðslur með því móti en ella, og þegar hv. 6. þm. Reykv. upplýsir, að menn séu glaðir yfir þessu, þá hygg ég, að það sé réttur skilningur, að menn séu glaðir yfir því að mega jafna þessu í 10 greiðslur, en ekki yfir hinu að hafa orðið að greiða þetta fyrir fram. Ég hélt, að það væri orðið samkomulag um þessa brtt., þannig að í stað þess að greiða fyrir fram eins og gert er ráð fyrir í l., þá mætti ákveða vissa greiðsluupphæð 1. hvers mánaðar. Kæmi þetta í sama stað niður fyrir bæjar- og sveitarfélög að öðru leyti en því, að þau yrðu að bíða 3 mánuðum lengur eftir greiðslum heldur en þau gera nú. Þetta er sanngjörn till. En nú hefur hv. 6. þm. Reykv. lýst því yfir, að hann gæti ekki fallizt á þetta, og harma ég það. En verði þessi till. mín felld, hef ég flutt varatill. við hana, að í stað orðsins „helmingi“ í 1. málsgr. a-liðar komi: 40%. Það er einnig þarna undir a-lið sömu gr., að í stað orðanna „meira en álagt útsvar“ komi: meira en honum bar. - Ég skal ekki dvelja við það, en ég sé ekki, hvers vegna á að ganga svo mjög á rétt skattþegnans, að hann eigi ekki kröfu á endurgreiðslu á vöxtum af því fé, sem hann er búinn að greiða samkvæmt l. Hann á eins mikinn rétt á því eins og bæjarsjóður á rétt á því, sem hann fær of seint greitt. Þetta eru að vísu smámunir fyrir hvorn aðila, en það er ekki hægt að hafa samkomulag um þessi mál, ef annar aðilinn fer alltaf það, sem hann getur komizt, og metur aldrei sanngirni eða réttlæti hins aðilans, þó að hann standi undir öllum þessum greiðslum. Vona ég, að hv. 6. þm. Reykv. fallist á, að þetta verði lagfært. Þá er 29. gr.; þar hef ég lagt til, að rétt væri að halda eftir af kaupi útsvarsgjaldenda. Mér finnst, að hér sé gengið langt í því að koma réttinum yfir á þriðja aðilann, sem ekki kemur þetta mál neitt við. Hann á að ábyrgjast greiðslur, og það er hægt að beita lögtaksrétti gagnvart þeim aðila, sem á að sjá um greiðslurnar. Það er ætlazt til þess, að kaupgreiðandi beri ábyrgð á þessu eins og sínu eigin útsvari; og þar finnst mér gengið svo langt, að það komi ekki til mála, að slíkt sé lögfest. Í sambandi við þetta vil ég benda hv. 6. þm. Reykv. á það, að hann minntist á þetta við fyrri umr., að þetta væri sami réttur og ríkissjóður hefði til þess að innheimta ríkisskattana, en það er ekki rétt. Þessi réttur er ekki í skattal. hann er settur í reglugerð, sem ráðuneytið hefur gefið út, og enginn dómur hefur fallið um það, hvort reglugerðin er nánari takmörkun laganna sjálfra. Ég hef athugað þetta og borið það undir lögfræðinga, og þeir telja enga sönnun fyrir því, að dómur mundi falla á þá leið, að menn væru skyldugir til að ábyrgjast slíkar greiðslur, eins og hér er ætlazt til. En ef þetta verður samþ. hér, horfir málið öðruvísi við. Ég skal ekkert um það segja, hvort ástæða hefur þótt til þess að fara í mál út af þessu, en ég segi fyrir mig, að ég vildi gjarnan fá dómsúrskurð um þetta, og ég tel, að það fari í bága við skattalög frá 1935. Það er tekið fram síðar í l., að þessi ábyrgð geti skapazt á hendur kaupgreiðanda fyrir smáyfirsjón starfsmanns, t.d. ef hann hefur ekki tilkynnt, hvenær starfsmaður hefur farið. Ég sé ekki annað en þess háttar vanræksla geti leitt til þess, að kaupgreiðandi verði að setja upp víðtæka vátryggingarstofnun til þess að tryggja sig gagnvart slíkum áföllum að greiða meginið af þeim sköttum, sem kaupþegar ættu að greiða og bæri skylda til að greiða, ef þessi ákvæði verða ekki sett í l. Hv. 6. þm. Reykv. viðurkenndi, að hann gæti fallizt á, að b-liður yrði samþ., en síðan hef ég lagt fram brtt. um, að liðurinn falli niður, enda er vafasamt, að hann fái staðizt í lögum. Svo er e-liður 29. gr., að á eftir meginmáli e-liðar komi: og ber sveitar- eða bæjarstjórnum að hafa ákveðið hlutföllin í kröfu sinni. Ég tel eðlilegt, að ekki sé raskað því, sem ætlað er að ná með l., í meginatriðum. Svo kemur, að síðari málsl. f-liðar falli niðúr. Ég verð að segja, að það er ákaflega hart að gera kaupgreiðanda ábyrgan fyrir útsvarinu, af því að hann hefur ekki lesið þessa auglýsingu eða hlustað á hana í útvarpinu. Ég veit ekki, hvort þessir menn hafa gert sér það ljóst, hve umfangsmikið það er að greiða kannske millj. kr. á ári í kaupgreiðslur til kannske 5–10 þús. manna. Það er lagt svo mikið starf á hendur þessum mönnum, að þeir verða að setja upp sérstaka skrifstofu, ef þeir eiga ekki að verða fyrir þungum búsifjum af þessum ráðstöfunum. Ég sé ekki annað en það sé hægt að gera þetta miklu einfaldara án þess að bæjarsjóður tapi nokkru. Síðan hef ég lagt til við g-lið, að í stað orðanna „samkvæmt d- og e-lið“ og út þann málsl; h-liðar komi: samkvæmt d- og e-lið og tilkynna sveitarstjórn, að svo hafi verið gert, innan tveggja virkra daga frá útborgunardegi. Skal upphæðin handbær til útborgunar, hvenær sem sveitarstjórn vitjar þess á útborgunartíma kaupgreiðanda. - Ég sé ekki, hvers vegna ekki er hægt að ganga inn á þessa breyt. Hvað er hér á ferðinni? Treysta sveitarstjórnir sér ekki til þess að láta sækja útborganir þær, sem kaupgreiðandi á að gjalda? Ætla þær að þvinga kaupgreiðendur, þegar þeir eru búnir að innkalla féð, til þess að skila fénu, og í næsta skipti á hann að fá að greiða dráttarvexti af því, ef hann uppfyllir ekki þessi skilyrði? Andi l. er sá að ganga á rétt kaupgreiðenda, og það er ómögulegt að fá leiðréttingu á því. Ég get t.d. ekki skilið, að það geti valdið erfiðleikum fyrir bæjarsjóð Reykjavíkur að senda sína innheimtumenn til þess að taka þetta gjald á útborgunartímum viðkomandi fyrirtækis að öðru leyti en því, að það er vitanlega auðveldara að láta færa sér þetta inn á borðið. Andi laganna er ekki þannig, að það sé talið nauðsynlegt, að þessir aðilar þurfi að hafa fulla samvinnu til þess að koma þessum málum í viðunandi horf. Viðvíkjandi h-lið hef ég lagt til, að á eftir orðunum „svo sem segir í i-lið“ í k-lið 4, falli niður, en í stað þeirra komi nýr málsl., er orðist svo: Þá skal hann greiða 100–500 kr. sekt, ef sannað er, að vanræksla hans hafi bakað sveitarsjóðnum tjón. Ég get fellt mig við það, ef af einhverra aðila hálfu eru ekki uppfyllt landslög, varðandi það að greiða sektir, en það er sitthvað, hvort maður á að greiða sekt eða hvort hann er sektaður þannig, að fyrirtæki hans gæti orðið gjaldþrota fyrir slíkar vanrækslur, en það væri sannarlega ekki til hags fyrir bæjarsjóð. Ef þessu væri beitt, væri það bara til að spilla samkomulaginu milli þessara aðila. Síðan hef ég lagt til við 3. gr., að hún orðist þannig: Kaupgreiðandi þeirra, er í 6. gr. B 1 getur, skal eftir því, sem unnt er og lög þessi mæla fyrir um, aðstoða bæjar- og sveitarstjórnir við innheimtu útsvara, enda sé honum heimilt að reikna 4% innheimtugjald af því fé, sem hann þannig innheimtir. - Það er nauðsynlegt, að þetta sé gert með fullu samkomulagi. Nú er ég ekki að setja þetta 4% innheimtugjald til þess að auðga þann, sem innheimtir þetta gjald, heldur set ég það til þess, að viðkomandi bæjar- og sveitarstjórnir kasti ekki frá sér skyldum sínum til þess að spara sér þennan greiða. Það er ekki nema sanngjarnt, að innheimtumaðurinn fái þetta í innheimtulaun. En þetta ætti að vera trygging fyrir því, að þeir menn geri skyldu sína við innheimtuna, en kasti ekki skyldunni á hinn aðilann. Ég verð að segja, að ég er undrandi yfir því, ef hv. 6. þm. Reykv. getur ekki fallizt á þetta atriði, þó að það sé eitthvert fjárhagslegt atriði fyrir bæjarfélagið, því að það þarf ekki að hugsa til þess að geta innheimt 15–20 millj. án þess að bera einhvern kostnað af innheimtunni. Ég vil því fastlega mælast til þess, að n. í heild geti fallizt á, að þessar brtt. verði samþ. Ég vil svo að síðustu leyfa mér að geta þess, að ef málið hefði ekki verið lagt fram af n., að mér skilst til þess að fyrirbyggja, að málið fengi meðferð í n., eins og venja er, hefði ég borið fram víðtækar brtt. við fyrri kafla l., en það mun ég ekki gera við þessa umr., sú brtt. þarf að koma til umr. á Alþ., áður en þessi l. fara úr þinginu. Mun ég því ekki tefja málið hér með þeirri brtt., heldur koma henni á framfæri í Nd., og er það viðurkenning til hv. 6. þm. Reykv. fyrir þá nærgætni, sem hann sýndi með því að vilja tala við mig um málið í n. Ég skal svo ekki orðlengja um þetta frekar og mun ekki taka aftur til máls nema sérstakt tilefni gefist til.



Ég skal ekki fjölyrða um þetta mál. Það er tiltölulega lítið í ræðu hv. þm. Barð., sem gefur mér tilefni til þess að halda uppi löngum umr. Hann hefur á þessu nokkuð aðra skoðun en ég, og er ekkert við því að segja, og flytur hann brtt., og stafa þær af þeim ólíku sjónarmiðum, sem eru okkar á milli. Hann talaði um óeðlilega meðferð mála; þetta frv. er að rauninni stjfrv., en ekki frv. n., og er flutt að tilhlutun hæstv. dómsmrh. og undirbúið að tilhlutan hans, og ég held, að það sé komið frá bæjarstj. Ísfirðinga. Síðan hefur það verið nokkuð athugað af bæjaryfirvöldum Reykjavíkur og loks lagt fram af n. eftir beiðni hæstv. dómsmrh. Það, sem okkur hv. þm. Barð. og mig greinir á um, er aðallega þetta, að hann talar um þær miklu skyldur, sem lagðar séu á herðar kaupgreiðanda. En sannleikurinn er sá, að kaupgreiðandi gerir það langmest sjálfs sín vegna að greiða fyrir því, að þeir, sem kaup eiga að fá, greiði gjaldið, vegna þess að ef ekki nást lögmæt útsvör af þessum gjaldendum, þá er óhjákvæmilegt, að útsvarsbyrði hinna stærri fyrirtækja og fastlaunafólks verður þeim mun stærri, og þó að það þyki nokkuð óréttmætt að leggja skyldur á menn til þess jafnvel að fara eftir almennum auglýsingum um að tilkynna innheimtumönnum á bæjarskrifstofunni, hverjir eru hjá þeim í störfum, og þeir fái ekki önnur fyrirmæli um það en munnlegar, almennar tilkynningar, þá er hér um að ræða, hvort kaupgreiðendur vilja heldur hjálpa til þess, að þetta fólk borgi útsvar af kaupi sínu, eða taka á sig greiðslur á þessu sjálfir, því að þetta er oft og tíðum fólk, sem dvelst skamman tíma í sveitarfélaginu við vinnu. Ég held, að það sé miklu skynsamlegra af hálfu kaupgreiðenda að hafa samvinnu um þetta heldur en að láta þetta vera eins og það var í mörg ár hér í Reykjavík, að hér voru þúsundir gjaldenda, sem enginn henti reiður á og ekki fékkst einn eyrir frá. Þetta hefur mikið batnað eftir að það tókst að koma á samvinnu kaupgreiðenda og sveitarfélagsins, sem sett var inn með því lagaboði, sem hér hefur verið sett. Ég held þess vegna, fyrst kominn er á fastur þáttur í þessum málum, og ef menn vilja láta sér annt um hagsmuni atvinnurekenda og kaupgreiðenda, en hv. þm. Barð. heldur aðallega uppi andófi gegn því hér, þá sé bezt að halda því áfram, vegna þess að í sjálfu sér er ekki verið að spyrja um greiðslur á ábyrgð atvinnurekenda, heldur útsvarsskyldu þessara smærri gjaldenda, og þeim útsvarsskuldum verður ekki fullnægt nema með þessari samvinnu. Og þó að þessi ákvæði séu nokkuð harkaleg á pappírnum, þá finnst mér sjálfsagt, að þeim verði beitt af hófsemi, enda er það ekki svo, að hér sé um neina einræðisherra að ræða, sem farið geti sínu fram hvernig sem þeim lízt. Hér er um að ræða opinbera trúnaðarmenn sveitarfélagsins, sem eiga yfir höfði sér bæði bæjarstjórnina og svo enn fremur það, að fram fara almennar kosningar fjórða hvert ár, svo að ef þeir hegða sér með öllu ósæmilega, sé ég ekki annað en hér sé tryggilega séð fyrir því, að þetta ákvæði verði haldið. Ég hef svo ekki mikið meira um þessar aths. hv. þm. Barð. að segja, þær mótast út frá okkar mismunandi sjónarmiðum. Ég er sannfærður um, að það sjónarmið, sem ég er málsvari fyrir, er rétt og er ekki aðeins heildinni fyrir beztu, heldur einnig kaupgreiðendum. Hv. þm. Barð. telur ekki réttmætt og er á móti því, að nokkur hluti útsvarsins sé greiddur áður en búið er að fastákveða útsvarsupphæðina í hvert sinn. Þetta er atriði, sem ég hef oft heyrt áður. Alþ. er þegar búið að fallast á þann skilning, sem ég hef gerzt talsmaður fyrir. Þá sagði hv. þm., að það væri hart að lögbjóða það ekki, að bæjarstjórnir væru skyldugar til þess að sækja útsvörin til kaupgreiðenda á föstum útborgunartímum þeirra. En ég get upplýst hann um það, að það er föst venja, ef þess er óskað, að útsvarið er sótt með þessum hætti á þeim tímum, sem kaupgreiðendum hentar bezt, og er sjálfsagt, að eftir þessu verói farið í framtíðinni. En það væri vitanlega óviðeigandi að fara að taka fram í l., á hvaða klukkutíma eigi að sækja þessar greiðslur eða því um líkt, heldur eiga þar aðeins að vera ákvæði um almenna ábyrgðarskyldu. Legg ég svo til, að frv. verði samþ. með þeim tveim breyt., sem ég nefndi í minni fyrri ræðu.



Herra forseti. - Ég stóð aðeins upp til að mótmæla því, að ég sé að halda fram vörnum til óhagnaðar fyrir kaupgreiðendur, eins og hv. 6. þm. Reykv. hélt fram, því að það næst allt, sem þarf að ná, og miklu betur að mínu áliti, ef höfð er full samvinna og sýnd full sanngirni á báða bóga. Raunar getur nú hv. 6. þm. Reykv. ekki skilið þetta, og við því er ekkert að segja. En svo langt er þó komið með þessu, að hann lýsir því yfir, að nota skuli miklu mildari aðferð við þessa innheimtu, og vill hann þá máske á næsta þingi flytja með mér brtt. í þá átt að lögbjóða þá mildu aðferð til að sjá, hve góð áhrif hún hefur á þjóðina.



Herra forseti. - Eins og grg. frv. ber með sér, er þetta frv. flutt af fjhn. eftir ósk hæstv. fjmrh. En stjórn Lífeyrissjóðs Íslands hefur samþ. frv. og gengið frá því. Samkvæmt l. Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, sem gengu í gildi 1. júlí s.l., er upphæð lífeyris ákveðin á 12. gr. þannig, að hámark lífeyris skal vera 60% að meðallaunum 10 s.l. ára hlutaðeigandi starfsmanns, með þeim breytingum, sem geta orðið á launaupphæð að meðtalinni verðlagsuppbót. En við það er átt í þessari gr., að það sé hugsanlegt, að sveiflur verði á upphæð launanna á tiltölulega skömmum tíma, ef t.d. vísitalan lækkar og verðlag að sama skapi, að 60% af meðallaunum 10 næstkomandi ára geti orðið jafnhá og jafnvel hærri en laun starfsmanna eru í þeirri stöðu, þegar lífeyririnn verður greiddur. Þetta var aldrei tilætlun löggjafans, enda er ekki líklegt, að til þess komi, en það þótti rétt, úr því að breyt. á l. var flutt á annað borð, að girða fyrir, að slíkt geti komið fyrir. Og til þess er ætlazt, að það sé gert með 1. gr. þessa frv., að því er varðar mennina sjálfa, og á 2. gr., að því er varðar eftirlífandi maka. Að vísu er gert ráð fyrir því, að lífeyrir samkvæmt þessari gr. geti orðið nokkru hærri en samkvæmt 12. gr. að prósentum þess hundraðshluta, því að í 12. gr. er hámarkið 60% á meðallaun 10 s.l. ára. 1. og 2. gr. þessa frv. gera ráð fyrir því, að lífeyririnn verði 75% af þeim launum, sem greidd eru fyrir sams konar störf. En það þótti rétt að hafa þessa heimild rýmri með tilliti til þess, ef svo stendur á, að hlutaðeigandi starfsmaður greiðir iðgjöld, sem eru mjög miklu hærri en við er miðað, þegar lífeyrir verður greiddur, og talið eðlilegt, að þeir njóti þess að nokkru. Meginefni þessa frv. og það, sem veldur því, að það er flutt, er að finna í 3. gr. Eftir l. um Lífeyrissjóð embættismanna eru þeir menn tryggingarskyldir í þeim sjóði, sem taka laun samkvæmt launal. En það er mikill fjöldi starfsmanna, sem er í þjónustu ríkisins beint eða óbeint án þess að taka laun samkvæmt launalögunum. Nægir að benda á skrifstofufólk lögreglustjóra, vitamálastjóra, vegamálastjóra, starfsfólk í einkasölunum, yfirmenn á skipum ríkisins og fleiri. Allt þetta fólk varð tryggingarskylt samkvæmt hinum nýju l., sem Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins tók í gildi 1. júlí s.l. Nokkuð af þessu fólki hefur starfað lengi í þjónustu ríkisins, nokkrir hinna elztu allt frá því 1920 eða jafnvel fyrr. Rétt samkv. lögum Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins fá þeir ekki að l. óbreyttum, nema frá þeim tíma, sem sjóðurinn tók þau l. í gildi, 1. júlí s.l. Það liggur í augum uppi, að fyrir þá menn, sem hafa starfað í þjónustu ríkisins og komnir eru á fullorðinsár, skortir mikið á, að þessi trygging sé fullnægjandi og með þessa starfsmenn sé farið eins og undanfarið, að þeir séu teknir upp á 18. gr. fjárl. með fullum eftirlaunum eða að Lífeyrissjóður greiði full eftirlaun. Í 3. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir að tryggja þessum mönnum fullan eftirlaunarétt, sambærilegan við það, sem þeir nutu, er voru í Lífeyrissjóði embættismanna, að því tilsettu, að þeir greiði iðjöld til jafns á við og eftir sömu reglum sem starfsmenn hafa greitt eftir 10 s.l. ár, ásamt vöxtum og vaxtavöxtum. Það þótti ekki fært að fara lengra aftur í tímann. Það þóttu ekki líkindi til þess, að þessum starfsmönnum væri fært að greiða iðgjöld, sem jafngiltu þeim, sem ég hef nefnt. Af þessu leiðir, að gera verður ráð fyrir því, að sjóðurinn hafi halla af greiðslum til þessara manna. Er því gert ráð fyrir því, að ríkissjóður greiði það, sem til vantar, að iðgjöld þessara manna hrökkvi til að standast kostnað við sjóðinn. Hversu mikla fúlgu hér er um að ræða, er ekki hægt að segja um, það fer að miklu leyti eftir því, hver verðlagstala verður gildandi í landinu. Auk þess er aldrei hægt að segja um það með vissu, hve margt af starfsfólki ílengist og nýtur lífeyris. En ætla má, að langflestu af þessu fólki, þar sem verulega skortir á, að lífeyririnn verði fullnægjandi, mundi verða veitt eftirlaun samkv. 18. gr. fjárl. Þannig er í raun og veru að mestu leyti um að ræða, hvort heppilegra sé að styrkja sjóðinn eða ætlazt sé til þess, að greitt sé af fjárl. til jafns við aðra. Mér þykir rétt að geta þess í þessu sambandi, að það starfsfólk, sem hér er um að ræða, hefur ekki fyrr en 1. júlí s.l. greitt iðgjöld til Lífeyrissjóðs Íslands. Komið hefur til mála, og ég verð að segja, að ýmislegt mælir með því, að Lífeyrissjóði Íslands verði heimilað að endurgreiða iðgjöld frá þessu fólki, sem til hans hafa gengið, þannig að fólkið mundi nota það fé til þess að greiða þá fúlgu, sem þarf að greiða til Lífeyrissjóðs Íslands. Mér þykir trúlegt, að það komi fram till. um þetta hér í deildinni. Mér þykir rétt að taka það fram, að fjmrh. og fjvn. eru sömu skoðunar um þá meginreglu þessa frv., að hið opinbera greiði ekki fyrir liðinn tíma, heldur taki á sig að bæta sjóðnum, þegar fram kemur halli af þessum greiðslum. Hæstv. fjmrh. er sömu skoðunar, að það sé ekkert því til fyrirstöðu, að ríkisstofnunum og öðrum, sem falla undir 3. og 4. gr., verði heimilað vegna starfsmanna sinna að greiða í eitt skipti fyrir öll, til þess að kaupa tilsvarandi rétt, eins og segir í 3. gr., að starfsmenn njóti. Það er erfitt með stofnanir eins og einkasölurnar að ákveða svona langt fram í tímann. Að því er 4. gr. snertir, þá skýrir hún sig sjálf. Svo er ástatt um nokkra flokka starfsmanna, sem eru tryggðir í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, að þeir njóta einnig annarra trygginga samkv. l. slysatryggingarinnar. Á það við um lækna, sem eru slysatryggðir á öllum ferðalögum, svo og ljósmæður, sem ekki eru í þessum sjóði, og skipverja á skipum ríkissjóðs, hafnsögumenn og nokkrir fleiri. Samkv. alþýðutryggingalögunum, kaflanum um slysatryggingar, eru greiddar ákveðnar bætur vegna slysa og dauðsfalla þessara manna. Þykir eðlilegt, að þær komi til frádráttar við lífeyri, sem Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins greiðir. Þar sem þessi störf eru talin áhættusamari en önnur, þykir eðlilegt, að slysatryggingin greiði til lækna og slysatryggðra starfsmanna. Ég held, að það sé ekki fleira, sem þarf að taka fram um frv. á þessu stigi málsins. Það er flutt af n., en hefur þó ekki verið athugað á nefndarfundi, heldur hjá einstökum nm. Ég veit ekki. hvort ástæða er að vísa því til n. Ég geri ráð fyrir því, að það muni vera, óþarft, a.m.k. fyrr en ef brtt. koma fram við það.



Herra forseti. - Það hefur verið sagt við umr. um þetta mál, að í samningum um myndun ríkisstj. hafi verið ákveðið, að það skyldi ná fram að ganga, þess vegna væri til lítils um að sakast, þótt fjárfrekt þyki og margt sé á annan veg en æskilegt væri í frv. En út af orðum, sem féllu hjá hv. 1. þm. Eyf., vildi ég minna á. að aðeins var samið um það frv.. sem fyrir lá á þskj. 306, með breytingum til móts við óskir minni hl. í mþn., fulltrúanna frá BSRB. Þannig var samningurinn túlkaður í upphafi, þar sem ég var viðstaddur. Ég mun því telja allar aðrar breyt. frv. svik við samninginn, svik við ríkisstj. og alla þjóðina. Það er skýrt tekið fram á bls. 27 í grg., hvaða atriði það voru, sem minni hl. mþn. gat ekki fellt sig við. Og kröfur, sem þá voru gerðar í því sambandi. voru það eina, sem umsamið er að uppfylla. Þetta kemur fram hér á bls. 27 í aths. nm. Andrésar Þormars og Guðjóns B. Baldvinssonar við nál. frá 3. marz 1944 og er rakið í tveim liðum. Þeir telja „mjög vafasamt, að heimilt sé að færa niður laun heilla starfshópa. sem ákveðin hafa verið af löggjafarvaldi eða framkvæmdarvaldi með þegjandi samþykki löggjafans. Vitað er og, að ýmsir þessara manna hafa árum saman búið við hrakleg launakjör, áður en þeir fengu úrbót þá, er veldur því, að þeir eru nú launahærri en aðrir starfsmenn, sem n. hefur sett í sama launaflokk.“ - Þetta var fyrri aðalástæðan til þess, að þeir gá:u ekki samþ. frv. skilyrðislaust. Síðari liður aths. er þessi grein: „Meðan unnið var að endurskoðun launakaflans, var eigi vitað. hverjar undirtektir ríkisstj. mundu verða um endurskoðun hins almenna kafla launal., sem vér lögðum áherzlu á, að lokið yrði jafnframt. Hörmum vér þá ráðstöfun, að launamálan. skyldi ekki vera falið að vinna að þeirri endurskoðun, þar sem hún hafði aflað sér ýmissa upplýsinga, sem gagnlegar eru og nauðsynlegar við það starf. Viljum vér enn undirstrika þá skoðun vora og umbjóðenda vorra, BSRB, að eigi er síður brýn þörf á að samræma og kerfisbinda öll þau ákvæði, er lúta að skyldum og réttindum starfsmanna eða því. sem í einu orði er oftast nefnt starfskjör.“ Þetta voru einu ágreiningsatriðin og áherzlan mjög mikil á síðara atriðinu, sem þeir vilja undirstrika. En fjhn. kemur einmitt mjög lítið inn á það mál og gerir ekkert til að uppfylla það samningsatriði. Í staðinn fer hún langt út fyrir samningsgrundvöllinn, sem þarna er lagður, með stórfelldar hækkanir út í bláinn, bæði á einstökum launum og heilum launaflokkum. Þeir, sem stóðu að frv., verða nú undrandi að sjá hækkanir, sem þeim hefði ekki dottið í hug við samningu þess. Hvers vegna hefur fjhn. ekki haldið sér innan þess ramma, sem búið var að setja? Er ekki full ástæða, til að n. athugi frv. að nýju með þá reglu í huga að fara hvergi út fyrir hann? Allir flokkar áttu fulltrúa í mþn. Af hálfu Alþfl. var Guðjón Guðjónsson skólastjóri í Hafnarfirði, af hálfu Framsfl. Sigurvin Einarsson, af hálfu Sjálfstfl. var Jakob Möller, af hálfu Sósfl. Hlöðver Sigurðsson - og síðar í stað hans Sigurður Thorlacius, - en fyrir BSRB voru A. G. Þormar og G. B. Baldvinsson. Formaður n. var Magnús Gislason skrifstofustjóri í fjmrn. Nú mátti ætla, að þessir menn hefðu haft tækifæri til að undirbúa málið mjög vel. Þó hefur það ekki tekizt betur en svo, að fyrrv. fjmrh. treystist ekki til að leggja frv. n., eins og það var úr garði. gert, fyrir þingið. Þeir, sem nú fluttu frv., hafa. sjálfsagt verið ánægðir með það. En þegar þeir fara nú að athuga það, komast þeir að líkri niðurstöðu og fjmrh. hafði komizt að, frv. er svo fullt. af ósamræmi, að því þarf að stórbreyta, og fjhn sér sér ekki duga annað en flytja nærri 50 brtt. við það. Þetta er ekki óskiljanlegt í sjálfu sér. En undarlegt er, að n. skilur hlutverk sitt svo, að það sé að koma einungis með hækkunartill., eina hækkunina á aðra ofan, í því skyni að fá með því jafnvægi í byggingu frv., hvort sem frv. verði þá í jafnvægi við þjóðartekjur eða ekki. Ég vil fara nokkrum orðum um nál. fjhn. Hún kennir samningi ríkisstj. nokkuð um brtt. sínar. En allar aðfinnslur vildi hún einnig reyna að taka til greina, hugðist að vísu ekki að gera miklar breyt., „hafði allan tímann sterka tilhneigingu til að raska frv. sem minnst. Í rauninni er líka svo, að allur grundvöllur frv. er óhreyfður og sjálfum launastiganum mjög lítið breytt,“ segir n. En brtt., sem n. segir, að feli „ekki í sér stóra fjárhæð samanlagt“, eru bersýnilega stórfelld röskun á frv. og munu fela í sér mjög háar upphæðir. Ef þetta eru minnstu breyt., sem hægt er að gera, hvað væru þá mestu breyt., sem n. kynni að langa til að gera? Það er engin smábreyt. á grundvelli frv., að lagt er til að fella allt niður, sem er í 30.-36. kafla, eða sjö stofnanir. Það var kannske eitt af meginatriðunum, sem sætt gátu mann við frv., að þessar stofnanir skyldu vera teknar með, svo að samkeppni þeirra sumra við ríkið í launagreiðslum yrði síður að meini en verið hefur. Fjhn. vill sleppa þessum stofnunum af því, að fjárhald þeirra komi ríkinu svo lítið við. Það er ekki rétt. Þó að bankarnir geti vegna skattfrelsis greitt há laun, mega þau laun ekki verða að mælikvarða út í frá og eiga ekki ætíð rétt á sér. Rétt er að gæta þess um leið, að þessar stofnanir hafa miklu meiri tök á starfstíma sinna manna en ríkið hefur yfirleitt á vinnutíma embættismanna sinna, sem vinna margir ekki hvern starfstíma, sem þeim er reiknaður, oft á því mikill brestur. Ég sé hvergi, að fyrir það sé girt með frv., að menn geti haft stórkostlegar aukatekjur af störfum utan embættis. Það er meginvanræksla að setja nú ekki jafnframt launal. löggjöf um skyldur og starfskjör embættismanna, eins og að var vikið. Í nál. segir, að brtt. feli ekki í sér stóra fjárhæð til hækkunar. Sjálf hefur n. engin gögn um þetta, aðeins fullyrðir. Lofað er einhverjum gögnum við 3. umr., en þau hefðu þurft að vera þegar komin. Einn af nm., hv. 1. þm. Eyf., hefur þó upplýst nokkur atriði. Hann hyggur, að öll hækkunin af samþykkt frv. muni nema nálægt 7 millj. kr., eins og horfir. Ég vildi spyrja hv. frsm. n., hvort þær tölur séu reiknaðar út í bláinn eða hann geti rökstutt aðra reikningsútkomu. Ég held, að hann hafi ekki áttað sig á því fyrr en í dag, að framlag í lífeyrissjóð mundi hækka um 400 þús. kr. á ári, og hefði það einhvern tíma þótt allstór fjárhæð. Þeirri greiðslu er hreint og beint bætt við launin. Ekki mun honum heldur hafa verið ljóst, að hækkunin á kennaralaunum gagnfræðaskóla mundi nema 570 þús. kr. Ef einn nm. getur lesið þetta út úr gögnum n., hvers vegna getur ekki n. öll séð það eða veitt einhver ákveðin svör um það, hverju hækkanirnar nema? Hefði aðeins verið meiningin að verða við helztu óskum BSRB, hefði þessi viðtæka breyting alls ekki verið gerð. Í nál. stendur: „Með stærstu breytingartill., þar sem nokkrir starfshópar, svo sem póstafgreiðslumenn, talsímakonur, tollverðir og ríkislögregluþjónar, eru færðir í hærri launaflokk, er gengið til móts við óskir frá stjórn BSRB“ - Ég vildi gjarnan heyra það á ýmsum flm. frv., t.d. 1. þm. Eyf., sem enn mun ekki vera blindur á þetta mál, hvernig hann lítur á hina stórfelldu röskun frumvarpsins. Hér er talað um, að Kvenréttindafél. Ísl. telji hlut kvenna mjög fyrir borð borinn. Ég tel, að aldrei verði svo gert, að einhverjar stéttir þjóðfélagsins telji ekki rétt sinn fyrir borð borinn. Mig stórfurðar á fjhnm., ef þeir hafa þá nokkuð fjallað um þetta mál, að láta frá sér fara sem rök í þessu máli til hækkunar, að einhver fjöldi vilji fá meira samanborið við annan fjölda. Þetta eru frámunalega léleg rök í svona stóru máli, enda skilst mér, að þetta verk allt hafi verið látið hvíla mest á þeim manni í fjhn., sem minnst vit hafði til að greina málið á réttan hátt og engan vilja. Mér skilst hann einn hafi aðallega pælt í þessu til þess að koma fram hækkunum.

Hver er það?

Framsögumaðurinn. Framsöguræða hans benti til þess, að hann hefði langmest starfað í n. Þá stendur hér, að n. hafi ekki talið fært að gera breyt. á frv. til lækkunar. og þar, sem henni fannst ósamræmi, fannst henni einungis fært að leiðrétta það með hækkunum. - Á 2. síðu hefur n. lagt til í samráði við fræðslumálastjóra, að sá háttur, sem verið hefur, haldist enn um sinn og bæjar- og sveitarfélög greiði ákveðinn hluta af grunnlaunum skólastjóra og barnakennara. Frv. gerði ráð fyrir, að þessi laun væru greidd beint úr ríkissjóði, og mér fannst það eitt ljósasta atriðið í frv., eins og það var. Það er eftirtektarvert í öllu þessu peningaflóði, að það eru mörg sveitarfélög, sem eiga ákaflega erfitt með að fá nægan tekjustofn. Það eru ekki nema örfáir staðir á landinu, sem hafa fengið, svo að nokkru nemur, af þessum svo kallaða stríðsgróða, eiginlega ekki nema þau sveitarfélög, sem hafa verið svo heppin að hafa eitthvað haft með útgerð að gera. Það er víða orðið svo í seinni tíð, að menn hafa sótt atvinnu til stærri bæjanna og sótt þangað mikla peninga, en orðið að skila öllu útsvari til þeirra staða, sem þeir fengu vinnuna hjá. Mér er kunnugt um, að sums staðar er það svo, að orðið hefur að leggja tvisvar á menn til þess að fá þá upphæð, sem Reykjavík gerði kröfu til af útsvari þeirra. Ég léði máls á þessu, áður en frv. var hér til umr., en nú hefur þetta verið fellt burt. En smærri sveitarfél. eiga ekki heldur marga fulltrúa í fjvn., enda hefur hún ekki leitazt við að sjá fyrir því, að sveitarfél. fái þær tekjur, sem þau þurfa til að standa undir þessum kostnaði. Hér er einnig í samráði við fræðslumálastjóra gerður greinarmunur á launum farkennara, sem hafa kennararéttindi, og þeirra, sem fræðslumálastjórnin hefur orðið að taka til bráðabirgða vegna erfiðleika á því að fá sérmenntaða kennara. Er ætlazt til, að þeim farkennurum, sem hafa ekki réttindi, verði greiddir 3/4 hlutar af kennaralaunum. Það er einkennileg ráðstöfun, að maður, sem leysir þetta verk vel af hendi, skuli fá lægri laun en annar, sem gerir það kannske engu betur, aðeins vegna þess, að talið er, að hann hafi ekki fengið þá menntun, sem þurfi. Mér er kunnugt um það, að kennarastéttinni ólastaðri, að til eru í þeirri stétt menn, sem ekki geta kennt, þótt hægt hafi verið að klína á þá kennaraskólamenntun. Það er hæpið að taka þessa stefnu í þessu eina tilfelli, að gera upp á milli manna vegna menntunar, þótt þeir stundi sama starf. Það mætti þá eins fara þannig inn á svið fleiri stétta, t.d. embættismannastéttarinnar. Þetta gæti, að því er mér virðist, frekast valdið því, að sveitarstjórnir reyndu að halda sem lengst í menn, sem hefðu minni menntun, til þess að spara hærri laun, þótt kostur væri á vel menntuðum kennara. Flest störf á að launa eftir því, hvernig þau eru leyst af hendi, en ekki eftir því, hve mörg ár viðkomandi maður hefur búið sig undir þau í viðkomandi skóla. Síðar er vikið að launum lækna og sýslumanna. N. hefur athugað launakjör þeirra í sambandi við ákvæði 16. gr., um aukatekjur þessara embættismanna, og mun leggja fram till. sínar fyrir 3. umr. um þetta atriði. Í sambandi við þetta vildi ég benda á, að margir læknar eru þannig settir, að þeir hafa hærri laun með þeim fríðindum, sem sveitirnar verða að bera þunga af. Þeir hafa t.d. læknisbústað fyrir sama sem enga greiðslu. Ég veit um allmarga lækna, sem hafa 5–6–7 herbergja íbúð og borga 6–900 kr. á ári, og sums staðar er hiti innifalinn. Aðrir læknar borga aftur á móti allt sitt húsnæði. Með núverandi læknaskipan er farið inn á þá braut að byggja yfir þessa menn, sumpart af ríkinu og sumpart af sveitarfélögum. Síðan er það læknafél., sem ákveður, að læknirinn skuli ekki greiða meiri húsaleigu en þetta. Og vegna læknafél. fást ekki læknar í héruð nema því aðeins, að þeim sé ekki gert að skyldu að greiða meira en 900,00 kr. á ári fyrir hús, sem hefur kostað á annað hundrað þúsunda króna. -. N. segist draga það í efa, að ríkið fái staðizt undir þessum útgjöldum til launagreiðslna. En þá þykir mér það því einkennilegra, úr því að hún komst að þessari niðurstöðu, að hún skyldi leggja frv. fram í því formi, sem það er nú. Þá vildi ég minnast dálítið á sjálfar till. Mér finnst það nokkuð óaðgengilegt, að í frv. skuli ekki vera tekið fram, hvaða embætti fylgi hverjum launaflokki. Þetta er til óhagræðis. Það eru 14 launaflokkar, og maður verður að leita hingað og þangað í frv. til að geta séð, hvaða embætti fylgi hverjum flokki. Ég skil ekki þá nauðsyn n. að hækka laun þeirra hæst launuðu. Ríkisféhirðir er hækkaður úr 10200 upp í 11100 kr. Ég hefði getað skilið þessar hækkanir, ef þær væru til láglaunamanna, því að þá væru þó rök fyrir þeim. Ég á erfitt með að skilja, hvað veldur þessu. Ég ætla mér ekki að geta um hvert einasta atriði, þótt ýmislegt sé að athuga. Það mundi taka of langan tíma. Ég mun þó ræða nokkur atriði, sem á hefur verið minnzt. Það er þá Skipaútgerð ríkisins. Starfsmenn hennar hafa sent mótmæli gegn því, að þeir verði teknir inn á launalög. Ég skil, að þeir sjá sér hag í því að vera á launum hjá þessari stofnun utan við launalögin. Ég vil benda á, að það er ákaflega handhægt að vera starfsmaður hjá stofnun, sem ekki þarf annað en sækja allt tap í ríkissjóð. Allt tap skipaútgerðarinnar er sótt þangað. Þess vegna er það tvöföld ástæða að skrá laun þessara starfsmanna í launalög ríkisins svo sem sómasamlegt má telja, miðað við það verk, sem afkastað er, og þegar miðað er við stofnun, sem aldrei getur borið sig. Ég vil geta þess, að þetta er ekki mælt í þeim tilgangi, að þessir menn fái ekki þau laun, sem þeir fara fram á. Í framsöguræðu viðurkenndi frsm. rök forstjóra stofnunarinnar um misræmi á launagreiðslum miðað við sjómenn. Ég vil benda á, að laun stýrimanna, sem byggjast mikið á því, hve mikla áhættuþóknun þeir hafa, eru hér engan veginn sambærileg. Það er ekki nema eðlilegt, að skipstjórar og stýrimenn vilji hafa eitthvað fyrir að sigla gegnum tundurdufl og skothríð Þjóðverja. Það var gerð hér árás á Súðina, og einn maður lét lífið. Og það sýnir, hvað fráleit stefna hefur ríkt í n., að hún skuli bera það fram sem rök að gera samanburð á kaupi forstjóra skipaútgerðarinnar og manna, sem stunda hættuleg störf. Það er annað að stunda hin hættulegu störf á hafinu eða sitja á ríkisins kostnað, meðan menn geta tuggið smér. Og þegar menn geta það ekki lengur, þá komast þeir á eftirlaun, þangað til þeir geta ekki lengur dregið andann. Hv. 1. þm. Eyf. hefur reiknað það út, að miðlungstekjur verkamanna væru 15000 kr. á ári og meðaltekjur bænda 14500 kr. með því framlagi, sem ríkissjóður hefur , greitt til bænda og nú er mjög mikið talað um að fella niður. En í 10. launafl. eru laun 16380 kr. Ef þetta er tilfellið, er það mjög athugavert, hvort laun almennt séu ekki komin miklu hærra með þessum launal. en hægt er að búast við, að mögulegt verði að halda uppi í náinni framtíð. Ég geri ekki ráð fyrir því, að það sé vilji þessara manna, að stuðlað verði að því, að tekjur bænda og verkamanna verði hækkaðar á þessu ári upp í 16000 kr. Fremur hafa komið fram raddir, a.m.k. frá sumum þessara manna, um það, að launin þyrftu fremur að lækka. Þó geri ég ráð fyrir, að þessar stéttir inni meira starf af hendi en þeir, sem komnir eru í 10. flokk. En það eru skipaskoðunarmenn, eftirlitsmaður véla og verksmiðja og fleiri starfsmenn í svipuðum greinum. Ég er ekki viss um, þó að mörgum hafi þótt laun barnakennara of lág áður, að þeir hafi metið það sem skyldi, að þessir menn hafa ekki innt nema 7–9 mán. starf af hendi og hafa átt 3–5 mán. frí á þeim tíma árs, sem langheppilegastur er til að auka atvinnutekjur sínar. Og það er ekki hægt að telja mér trú um það, að þeir hafi nokkuð illt af því að fara í erfiðisvinnu þann tíma og hvíla sig frá öllum setunum. Með því móti geta þeir aukið mikið tekjur sínar. Það þarf að meta það, hvað maðurinn lætur fyrir þau laun, sem hann fær. Ég vildi gjarnan fá það upplýst, hvort greiða eigi orlofsfé ofan á þessi laun samkv. orlofsl.

Það er yfirleitt orlof hjá þessu fólki.

Ég hef borið fram brtt. á þskj. 714, sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Verði lögum þessum síðar breytt í heild eða í einstökum atriðum til launalækkunar, skulu þeir, sem laun taka eftir þessum lögum, færðir niður í þau laun, sem þar verða ákveðin fyrir sama starf.“ - Ég tel, hvernig sem fer um afgreiðslu þessa frv., að nauðsynlegt sé að fella þessa grein inn í, nema ef tekin verður inn í það till. frá hv. þm. S.-Þ., á þskj. 778, þar sem hann leggur til, að lögin gildi aðeins ákveðinn tíma eða til ársloka 1947. Vildi ég þó auðvitað miklu heldur, að till. mín á þskj. 714 yrði samþ., því að e.t.v. kann svo að fara, að öll laun í landinu verði lækkuð innan þess tíma. Það getur ekki skaðað að setja till. mína í l., því að sé það meining n., að þetta skuli vera svona, þá þurfa ekki að ganga dómar um þetta eftir á. Það er nefnilega tekið fram í brtt., að ríkið beri ekki ábyrgð á launum hvers embættismanns til lífstíðar, þótt laun verði lækkuð við sama embætti eða sama starf. Mér virðist, - ef veitt er embætti eftir þessum launal., - að þeir, sem embættin hljóta, haldi launum samkv. þessu frv., ef annað er ekki tekið fram. Ég vil þegar taka það fram, að ég mun ekki sjá mér fært að fylgja neinni till. um þetta mál lengur en til 3. umr., nema þetta sé sett inn í gang málsins, eins og ég mun ekki heldur sjá mér fært að fylgja neinum þeim till., sem koma frá fjhn. á þskj. 692, vegna þess að ég tel, að það séu, eins og ég tók fram áðan, brigðmæli við alla þá, sem fylgja ríkisstj.

Ég er þá mesti stjórnarstuðningsmaðurinn í n.!

Já, það er einmitt það, sem ég hef haldið fram, þegar mest hefur verið rifizt við mig um framgang málsins, að í mitt skarð hlypi alltaf hv. 1. þm. Eyf. Ég get alveg endað ræðu mína með því að halda því fast fram, að komi þetta mál til með að velta á atkvæði mínu eða hans, þá treysti ég mér ekki til að fylgja því lengra en innan þeirra takmarka, er ég hef þegar lýst.



Það er nú að vísu ljóst af fundarsókninni, að ekki er ýkjamikill áhugi hv. dm. á þessu máli, en sannast að segja hygg ég, að fá mál séu nú fyrir hv. Alþ., sem öllu meiri þýðingu hafa en þetta mál, og vil ég því fara um það nokkrum orðum. Mér er það að vísu ljóst sem öðrum. að það frv., sem hér liggur fyrir, er að verulegu leyti gallað og ýmsir annmarkar á því, en ég er engu að síður þeirrar skoðunar, að það muni, eftir því sem á stendur, vera vinningur að fá frv. samþ., ef það breytist ekki í verulegum atriðum frá því, sem það er lagt fyrir. Um brtt. hv. n. mun ég tala síðar, sumar. Það er vitað mál, að í launagreiðslum nú er slíkur glundroði og slíkt ósamræmi, að ekki verður við unað til lengdar, og þó að segja megi með réttu, að núverandi verðbólgutímar séu ekki hentugir að öllu leyti til þess að setja ný launal., þá verður einnig að gæta þess, að með því að láta þetta vera í sama horfi og verið hefur, óbundið í höndum ótalmargra aðila, þá heldur verðbólgan áfram sí og æ að ýta undir hækkun grunnlauna, þar sem hver stofnunin er í kappi við aðra, svo að það hlýtur að hafa sífelldar hækkanir í för með sér. Tel ég þess vegna, að það sé beinlínis frá sjónarmiði ríkisins sjálfs alveg nauðsynlegt að setja slík l. sem þessi hið allra fyrsta, enda er það svo, eins og ég hef þegar sagt og játað er af öllum, að ósamræmið í þessum málum hefur verið svo gífurlegt, að ekki hefur verið við það unandi með nokkru móti. Það hefur nú farið að vonum, að hv. n. hefur borið fram ýmsar brtt. við frv., og það er út af fyrir sig ekki að furða, þótt mörgum sýnist nokkuð sitt hvað um ýmsar þær brtt. Ég verð nú samt, - án þess að ég á nokkurn hátt vilji áfellast n., vegna þess að ekkert er eðlilegra en hún hafi um það annað álit en við sumir aðrir, - að segja, að mér finnst till. n. að ýmsu leyti sízt vera til bóta, einmitt varðandi það höfuðatriði launal., sem ég drap á áðan, að koma á samræmi í launakjörum opinberra starfsmanna og til þess að stöðva sífelldar hækkanir og kapphlaup þeirra í milli. Ef menn því líta á þetta sem eitt veigamesta atriðið í setningu launal. nú, þá hefur n. því miður algerlega brugðizt þessu hlutverki, vegna þess að hún tekur nokkrar veigamiklar stofnanir undan l. og ætlast ekki til, að þær heyri undir þá almennu löggjöf, sem í þessu efni verði sett. Ég tel það aftur á móti höfuðatriði málsins og vil reyna að fylgja því eftir samkvæmt ýtrustu getu, án þess að ég muni á þessu stigi málsins láta það varða fylgi mitt við frv., til þess mun ég taka afstöðu á síðara stigi málsins. Ég legg höfuðáherzlu á þetta og bið bæði hv. n. og hæstv. ríkisstj. að athuga þetta. Ég vildi vera með frv. á þeim grundvelli, sem það var fram borið, og legg höfuðáherzlu á það, að frv. nái áfram til þeirra sömu starfsgreina, sem það upphaflega átti að ná til. Ég tel, að frv. nái alls ekki tilgangi sínum, ef þessar starfsgreinar verða undanskildar, og að það liggi í augum uppi, að þessar starfsgreinar og starfsmenn þeirra, sem sjálfir hafa skorazt undan að komast undir þessi l., geri það vitanlega af þeirri ástæðu, að ýmist mundu l. leiða til lækkunar á kaupi sumra starfsmanna þessara stofnana nú þegar í stað eða gera starfsmönnum þessara stofnana erfitt um það í framtíðinni að fá kauphækkun umfram það, sem tíðkananlegt er um starfsmenn ríkisins. En frá sjónarmiði okkar, sem teljum verulegan vinning að fá setta um þetta heildarlöggjöf, bæði til þess að koma á samræmi milli manna og til þess að stöðva sífellt kapphlaup í ríkissjóð um aukningu föstu launanna, þá hlýtur það að skipta höfuðmáli, að þetta kapphlaup verði í raun og veru stöðvað, en það verður því aðeins hægt, að þessar mikilvægu starfsgreinar verði teknar undir frv. eða - réttar sagt - látnar haldast undir frv., eins og upphaflega var til ætlazt. Mér er algerlega ljóst og þekki nokkuð sjálfur af eigin reynslu til þess samanburðar, sem sífellt er gerður milli opinberra starfsmanna, að ekki er stætt á því til lengdar, hvorki hjá ríki né bæjarfélagi, að greiða vissum starfsmönnum lægra kaup en gerist t.d. í bönkum, og ef bankar eiga nú að vera lausir við þessi l. til þess að geta greitt vissum starfsmönnum þar hærra kaup en gerist hjá ríkinu, þá verður það til þess, að við verðum innan örskamms tíma að hækka kaup hjá starfsmönnum ríkisins sem þessu svarar. Þá er í raun og veru II vinningur að þessari lagasetningu og betra að bíða, þar til er rólegri tímar koma aftur. Ég vil þess vegna alvarlega beina því til hv. n., hvort hún vill ekki falla frá þessari breyt. sinni. og til hæstv. ríkisstj., hvort hún vill ekki beita sér fyrir því, að ekki verði samþ. þessi brtt. hv. n., vegna þess að mér er ljóst, að vel gæti svo farið, ef þessi brtt. yrði samþ., að frv. í heild væri stefnt í hættu. Verður þó að taka tillit til annarra mála, sem gera það að verkum, að ég set ekkert úrslitaskilyrði um þetta efni á þessu stigi, en mér sýnist sannast sagt, að frv. sé svo rifið niður með þessari till. n., að hér sé í raun og veru um botnlausa hít að ræða, sem ákaflega erfitt sé að sætta sig við að samþ. Það er í raun og veru allra fráleitasta röksemd, sem ég hef heyrt fram færða, að það eigi að láta það ráða úrslitum í þessu máli, að þær stofnanir, sem vitað er að borga yfirleitt hærra kaup en hjá ríkinu, vilja komast undan þessum l., þegar ætlazt er til, að hér sé komið á samræmi, og vitað er, að þeir menn, sem við þessar stofnanir vinna, hafa allajafna eins örugga vinnu og starfsmenn ríkisins, en oft og tíðum lakar undirbúnir en starfsmenn ríkisins, og sannast sagt gagnstætt því, sem mér heyrðist hv. þm. Barð. segja áðan, eru þeir yfirleitt engu fremur bundnir við störf sín en margir starfsmenn ríkisins. Störfum margra manna er svo háttað, að þeir eiga ekki gott með að hlaupa frá vinnu í starfstíma, það fer allt eftir því, hvers eðlis starfið er og hvernig því er háttað, bæði innan bankanna og hjá ríkinu og bæjareða sveitarfélögum, og hvers konar fyrirgreiðslu er um að ræða í þessu efni. En ég hef aldrei orðið var við það, að bankarnir væru strangari gagnvart starfsmönnum sínum í því efni en aðrar stofnanir. Ég skal ekki fara um þetta fleiri orðum, en tel, að engin rök séu fyrir því að taka þessar starfsgreinar út úr frv., heldur algerlega þvert á móti, og með því að fara þannig að sé í raun og veru réttlæting þess að setja þessi launal. nú ákaflega spillt. Ég er þess vegna undrandi yfir því, að þeir menn, sem sérstaklega hafa gerzt formælendur þess að setja þessi launal. nú, skuli hafa beitt sér fyrir því eða á það fallizt, að þessar starfsgreinar yrðu undanskildar. Ég vil sem sagt beina þessu til hv. fjhn. og hæstv. ríkisstj. og geri það í fullri alvöru og von um það, að það verði a.m.k. tekið til athugunar, án þess að ég á þessu stigi málsins vilji gera það að endanlegu skilyrði fyrir fylgi mínu við málið, en áskil mér allar dyr opnar, eftir því, hverjar undirtektir þessi ábending mín fær. - Þetta er sú höfuðathugasemd, sem ég vildi bera fram, og taldi því skyldu mína að taka til máls við 2. umr., til þess að nægilegur tími væri til athugunar á þessu við framhald málsins. Hitt er ekki að undra, þó að hv. n. flytji aðrar minni brtt. við frv. Um þær skal ég ekki fara mörgum orðum. Mér þykir þó um sumar, að þær skipti nokkru máli, eins og t.d. till. um það að hækka hámarkið í lægsta launaflokknum vegna þess, að í þeim flokki sé sumt fólk, sem eigi að fá hærra kaup en annað. Á þessu sýnist mér sem sagt engin þörf, ef þessi er ástæðan til þess að hækka hámarkið. Eðlileg úrlausn til þess að gera réttlátan mun á starfsfólki er vitanlega að hækka í flokki þær manneskjur, sem hærri eiga að vera, en hafa ekki hið almenna hámark hærra, enda vitað mál, að fjöldamargt fólk. sem á skrifstofum vinnur, hefur tiltölulega litla undirbúningsmenntun og vinnur ákaflega einföld störf. Þetta fólk á í rauninni sízt kröfu á því, jafnvel þótt það hafi unnið í langan tíma, að hafa hærra kaup en verkamenn eða aðrir þeir, sem útivinnu stunda. Störf margra þessara manna eru hrein og bein viðvaningsstörf, vegna þess að þeir hafa ekki heilsu til þess að vinna almenn verkamannastörf, og þess vegna sízt ástæða til að setja hámark þeirra hærra en gengur og gerist um tekjur manna upp og ofan. En ég skal þó játa, að atriði eins og þetta getur valdið nokkrum ágreiningi, og eins það, hvernig einstökum störfum er skipt í flokka, og verð ég að segja það, að ýmsar af till. hv. n. í því efni komu mér ákaflega kynlega fyrir, eftir því sem ég hafði litið á mikilvægi einstakra starfa. Þó get ég ekki stillt mig um að benda hér á það, að mér sýnist, að bæði í frv. sjálfu og ekki sízt í till. hv. n. sé um of gert lítið úr starfsemi eins embættismannahóps, sem við þekkjum allra manna bezt til, en það eru hæstv. ráðh. eða ríkisstj. Ég sé ekki, að nein sanngirni eða nein rök mæli með því, að þessir menn, sem fara úr sínum venjulegu störfum, menn, sem beinlínis hafa orðið að leggja niður sín venjulegu lffsstörf og jafnvel glatað stöðu sinni vegna þess, þótt ekki sé það títt, eigi ekki að hafa töluvert hærri laun en jafnvel æðstu embættismenn, sem þó í framkvæmdinni hafa tryggingu fyrir því, að þeir eru látnir óáreittir í stöðu sinni, meðan þeir ekki brjóta neitt af sér, og mega jafnvel brjóta töluvert mikið af sér, til að þeir séu sviptir starfi. Þessir embættismenn hafa og eftirlaunarétt,, sem ráðh. hafa ekki. Mér sýnist satt að segja, að við, sem að nokkru leyti berum ábyrgð á þeim mönnum frekar en öðrum, ættum óneitanlega að launa þeim sæmilega, svo að þeir geti lifað eins og stöðu þeirra sæmir. Ég kem sannast sagt ekki auga á neinn flokk starfsmanna ríkisins, sem gæti komið til mála að hafa í sama flokki. Hæstaréttardómarar kæmust næst því, en þó horfir öðruvísi við fyrir þá en ráðh. Staða þeirra er trygg, og nái þeir 65 ára aldri í henni, halda þeir fullum embættislaunum. Það er rétt, að miklu skiptir, að þeir séu engum háðir fjárhagslega og freistist ekki til afglapa í stöðu sinni af fjárhagslegum ástæðum, og staða þeirra er ein virðulegasta staða landsins. Þess vegna er það kannske skiljanlegt, að þeir hafi sömu laun og ráðh., þó að ég telji það hæpið. En þegar t.d. símamálastjóri eða forstjóri Skipaútgerðar ríkisins eru settir í sama flokk, þá finnst mér sannast sagt um þvert bak keyra, og það verður að leiðrétta. Ég hef ekki borið fram brtt. um þetta við þessa umr. Ég geri ráð fyrir, að ég muni gera það við 3. umr., ef ekki verða aðrir til þess, þegar betur er séð, hvernig fer um afgr. þessa máls. Það eru, eins og ég hef sagt, ótalmörg önnur atriði, sem mér komu kynlega fyrir sjónir, bæði í frv. og till. n., en ég vil ekki vera að elta ólar við það á þessu stigi málsins, sérstaklega vegna þess, að n. segir sjálf, að hún muni athuga þau betur. Áður en ég lýk máli mínu, vil ég loks taka það fram út af brtt. hv. þm. Barð. í þá átt, að það skuli tekið fram í l., þegar þar að kemur, að heimilt skuli vera að breyta launakjörunum með venjulegum l., ég vil taka það fram, að ég mun greiða atkvæði á móti till., en ekki vegna þess, að ég sé henni ósamþykkur efnislega, heldur vegna þess, að ég tel sjálfsagt miðað við nútíma hugsunarhátt og samkv. gildandi stjórnskipunarl., að þessum l. sé heimilt að breyta eins og hverjum öðrum l., og ég þekki ekkert það ákvæði í stjórnskipunarl., sem geri það að verkum, að menn þurfi að óttast, að þessum l. megi ekki breyta eins og hverjum öðrum l. Og þar sem ég lít svo á, álít ég það fráleitt af mér að samþ. brtt. hv. þm. Barð. Við gætum alveg eins sett þann fyrirvara um önnur l., að þeim mætti breyta með venjulegum l., en þetta hefur enginn gert. 



Ég vil aðeins segja örfá orð um þetta, gera grein fyrir atkv. mínu og afstöðu. Ég játa, að launal. frá 1919 hafi í raun og veru verið orðin mjög ranglát og misjöfn, eftir því sem nú lá fyrir, jafnvel þótt samræmi hafi, verið í þeim í upphafi, sem menn hafa nú borið brigður á, þannig að ýmsir hafi borið skarðan hlut frá borði. Ég skal aðeins taka eitt dæmi, mér nærtækt. Það var komið þannig um þá, sem urðu cand. juris frá háskólanum, að fengju þeir stöðu sem sýslumenn úti um land, þá fengu þeir í grunnlaun á ári 4200 kr., en ef þeir urðu fulltrúar hjá embættismönnum í Reykjavík, tollstjóra eða a.m.k. hjá sakadómara eða lögmanni, þá fengu þeir nærri 8 þús. kr. í grunnlaun á ári. Prestar hafa alltaf haft orð á því og það með réttu, að laun þeirra sem langskólamanna séu afar lítil, samanborið við laun annarra. Var þannig komið, að þeir voru litlu eða engu betur launaðir en kennaraskólamenn sumir, sem náð höfðu í barnaskólastjórastöðu. Þrátt fyrir þetta var alltaf vafi um. hvort taka ætti þessi l. til athugunar og breytingar, jafnvel þótt nú sé við athugun komið fram, að launamenn ýmsir hafi ekki hærra kaup eftir árið en sumir daglaunamenn hér í Reykjavík og þeir hafi eytt til undirbúnings starfi sínu 10 til 15 beztu árum ævinnar. Hækkun á launum þessara manna er talin muna ríkissjóð sex til sjö millj. kr., og er því tæpt á, að maður geti haldið, að ríkið hafi efni á þessu. Það má segja, að það sé hart, að ég skuli ekki fylgja þessu máli sem einn úr embættismannastéttinni, en það er sérstaklega eitt atriði, sem gerir mér erfitt fyrir að fylgja þessari launahækkun. Ég tók þátt í yfirlýsingu, sem gefin var á búnaðarþinginu s.l. haust fyrir eina fjölmennustu stétt landsins, þar sem hún afsalaði sér tekjuhækkun, sem henni bar jafnvel samkv. l., og gerði þetta í trausti þess, að aðrar stéttir gerðu yfirleitt ekki kröfu til hærri launa. Og það hefur farið þannig, að því tilboði, sem þessi stétt bauð fram, var tekið og hún situr við hið sama og áður, en hér er hins vegar farið fram á mikla launahækkun, sem mun nema fyrir ríkissjóð, þegar öll kurl koma til grafar, 6–7 millj. kr. Er þetta því erfið aðstaða fyrir mig, og mun ég fyrst og fremst greiða atkv. gegn öllum hækkunartill. við þetta frv., sem hér liggur fyrir, og geri ráð fyrir, að ég geti ekki fylgt frv. sjálfu.



Herra forseti. - Það hefur viljað svo slysalega til, að frsm. þessa frv. hefur forfallazt og það svo á síðustu stundu, að ég vissi það ekki, fyrr en komið var langt fram á þennan fund. Þetta er sérstaklega bagalegt, þar sem n. hefur hagað svo störfum sínum, að hún kaus sér frsm. í upphafi málsins, og vegna þess, hversu málið er umfangsmikið, er ómögulegt að hafa framsögu í því öðruvísi en að hafa skrifað hjá sér og halda til skila þeim margvíslegu upplýsingum, útreikningum og öðru slíku. er fram kemur í umr. Ég vil leitast við að mótmæla ýmsu, sem fram hefur komið við þessa umr., þótt ég hafi það ekki allt í höfðinu eins og ef ég hefði skrifað niður hjá mér aths., og vildi ég - meira í gamni en alvöru - mótmæla þeim ummælum hv. þm. Barð., að fjhn. hefði afhent einum manni þetta mál, því að mér er kunnugt um, að nm: störfuðu þar ákaflega vel og sóttu fundi mjög vel, þótt frsm. hafi að vísu lagt meira á sig en við hinir við að afla gagna og nótéra ýmislegt hjá sér. Vildi ég þá segja nokkur orð út af ræðu minni hl. fjhn., hv. 1. þm. Eyf. Hann ber fram brtt. um lækkun á launastiganum og segir, að hún komi ekki mikið við starfsmennina, en að hún muni ríkissjóð mjög miklu, og álítur eftir útreikningum sínum, að þetta muni ca. 2 millj. kr. Mér finnst þetta tal um, að það muni engu fyrir starfsmennina. en miklu fyrir þann, sem á að borga, minna mig á skrítluna um skóinn, sem var svo lítill að utan, en stór að innan, að minnsta kosti býst ég við því. að það þætti nokkuð djúpt í tekið árinni, ef tveggja millj. kr. skattur væri lagður á starfsmenn ríkisins, sem þeir einir ættu að greiða, og býst ég við, að ýmsar stéttir mundu kvarta undan minna en því. Mér virðist það þykja mikið að leggja nokkurra millj. kr. skatt á alla þjóðina, en þetta væri miklu stór kostlegri skattur, og það þýðir því ekki að leysa þetta mál með því að lækka launastigann tilfinnanlega fyrir einn flokkinn. Hitt er annað mál, - eins og annað í þessum málum, - að það er álitamál, hvernig á að ákveða þessi atriði. Hann lét svo skína í það, að yrði till. hans samþ., sem er heldur ólíklegt, af því að þetta mál er samningum bundið, sem geta ekki samrýmzt till. hans, - að hann mundi bera fram við 3. umr. till. um nokkra uppbót til fjölskyldumanna, og mundi það þá draga nokkuð úr lækkuninni. En af því að óvíst er, að þessar till. komi fram, mun ég ekki eyða miklum tíma í að ræða þær eða um það, hvort ríkið eigi að borga sama kaup fyrir sömu vinnu eða hvort miða eigi við sérstakan hag þeirra manna, sem vinna störfin. Þá talaði hv. þm. um, að það væri mjög óheppilegt og í raun og veru ómögulegt að samþ. frv., vegna þess að nauðsynlegt væri að endurskoða fullkomlega embættismannakerfi landsins. Það má vel vera, að þetta sé nauðsynlegt, en ég sé ekki, að þetta komi þessu máli við frekar en ýmsum öðrum, þótt skipuð væri n. í þessu skyni, sem tæki að sér athugun á því, hvort unnt væri að fækka starfsmönnum við ýmsar stofnanir. Ég held, að taka megi undir skoðun hv. 6. þm. Reykv., að það sé á valdi Alþ. að sýna þeim mönnum, sem eru misrétti beittir í þessum efnum, fulla sanngirni og að það yrði að gera það, þótt ekki væri búið að setja þessi l. nú. Ég vil einmitt taka undir þetta, að um leið og sett eru l., sem ákveða sæmileg laun, þá er full ástæða til þess að athuga, hvort óþarfa starfsmenn eru við ríkisstofnanir, en ég sé ekki, að þetta ætti að þurfa að standa í vegi fyrir þessu frv. á neinn hátt. Hv. þm. kastaði fram þeirri spurningu, hvort þessi laun væru há eða lág. Hann vildi miða við verkamannakaup og svo í sambandi við það við tekjur bænda. En það má einnig fara út í annan samanburð. Hvers vegna mætti ekki miða við tekjur kaupsýslumanna, iðnaðarmanna, iðnrekenda og margra annarra stétta? Allur þorri þessara manna hefur varið miklum tíma og fjármunum til undirbúnings undir starf sitt, og eru þeir að því leyti í sama hópi og embættismenn, og ég býst við því, að ef laun þessara manna eru borin saman við laun þeirra manna, sem eru hliðstæðir að þessu leyti, þá geti launin ekki talizt há. Ég gæti kastað því fram til hv. þm. Barð., sem var að tala um of há laun í 10. fl., hvort hann vildi lifa í eitt ár á þeim launum, en í þessum flokki eru menn, sem hafa varið álíka miklum undirbúningi undir starf sitt og hann. - Það er alltaf ákaflega erfitt að segja um. við hvað eigi að miða, en í þessum flokkum er allur þorri þeirra manna, sem varið hafa miklum tíma og fjármunum til undirbúnings starfs síns. og ef miða á við það, ættu þessir menn að fá há laun. Eins má taka þetta mál frá því sjónarmiði, að mörg af þessum störfum eru þjóðfélaginu mjög nauðsynleg og oft engin önnur nauðsynlegri. Skal ég svo aðeins minnast á eitt atriði í ræðu minni hl. Ég kemst ekki hjá að mótmæla því, er hann sagði, að sá samningur, sem gerður hefði verið milli stjórnarflokkanna og leiddi til stjórnarmyndunar, væri í raun og veru þess efnis, að starfsmennirnir ættu sjálfir að ráða launum sínum og það væri erfitt að benda á, hvar annars staðar í veröldinni það ætti sér stað, að þeir, sem tækju launin, ættu sjálfir að ákveða þau. Það er ákaflega fjarri sanni og hinn mesti útúrsnúningur að halda því fram, að afgr. launal. sé byggð á þessum grundvelli, þótt grundvöllur þessa frv. hafi verið einn líður í því samkomulagi. sem leiddi til stjórnarmyndunar. Það var ekki samið eftir því, sem þessir viðkomandi menn sögðu fyrir, og verð ég í þessu sambandi að segja þær fréttir úr fjhn., að menn hafa ekki alltaf fengið þau laun, sem þeir hafa óskað eftir að fá. Skal ég þá víkja að ræðu hv. þm. Barð., sem var nokkuð harðorður í garð fjhn. og lagði nokkuð mikla vinnu í að sýna fram á, að n. hefði svikið bæði þing og þjóð með brtt. sínum. Ég tel þetta nokkuð þungar ásakanir, en til þess ber n. fram till., að þær séu gagnrýndar og ræddar og komi síðan til ákvörðunar. Ég veit ekki til þess. að n. hafi framið nein föðurlandssvik né viljað dylja neitt fyrir Alþ. Hitt er svo annað mál, að ýmsum útreikningum og athugunum er ekki lokið, og getur því n. ekki látið í té ýmsar upplýsingar við þessa umr., sem von er á, að unnt verði að gefa við 3. umr. N. óskaði eftir því við fjmrn., að það léti gera nýja útreikninga á launagreiðslum ríkissjóðs samkv. frv. og þeim hækkunum á útgjöldum, sem samþykkt þess hefur í för með sér. Eru þær tölur birtar í nál., sem n. hafa borizt af þessum átreikningum, sem sé samanburður á launagreiðslum til kennara. Hv. 1. þm. Eyf. taldi þessa hækkun mundu nema 6–7 millj. kr., og má vel vera, að það sé ekki fjarri sanni, en þegar ég frétti síðast til, var ekki búið að reikna þetta út, enda þótt ske kynni, að frsm. sé búinn að fá nánari upplýsingar um þetta. Annars finnst mér líkt um þessar till. fjhn. og oft vill verða um till. fjvn., að mönnum ofbýður oft, hversu till. eru mikið til hækkunar, þrátt fyrir það að n. hafi enga aðra sögu að segja en hún hafi þurft að neita mörgum till. og skorið niður eins og henni var unnt. - Og þetta er sama sagan og við höfum að segja, því að ólíkur finnst, að við höfum staðið allan tímann með hnífinn og ýmist ekki tekið till. til greina eða lækkað þær. Víst er um það, að allar brtt. fjhn. eru meintar þannig, að við komumst nær hinu rétta heldur en var í frv. Hækkun á launagreiðslum eftir till. n., frá því sem er í frv., er tilgreind í nál. og nemur að frádregnum lækkunum, ef miðað er við lágmark hvers launaflokks, nálægt 90 þús. kr., en um 180 þús. kr., ef miðað er við hámark. Hv. þm. gagnrýndi mjög, að n. hefur lagt til að taka úr frv. nokkrar stofnanir og hafa þær utan við launal. Hv. 6. þm. Reykv. gagnrýndi þetta atriði einnig í sinni ræðu, og var það aðalaths., sem hann hafði fram að færa og vildi eyða tíma í að ræða um. Ég skal fullkomlega játa, að þetta er auðvitað álitamál. Það, sem réð því, að þessi skoðun varð ofan á í n., var það, að hún gerði skriflega fyrirspurn til þeirra stofnana, sem taldar eru í 30.–36. gr. frv., á þá leið, hvort þær væru samþykkar því eða ekki, að laun til starfsmanna þeirra væru ákveðin í launal., enda höfðu n. borizt óskir um það frá nokkrum ríkisstofnunum og starfsmannafélögum að fá að vera utan við þessi l. Þessar sex stofnanir hafa algera sérstöðu að því leyti, að þær hafa allar sérstakan fjárhag og hvorki reikningar þeirra né reikningsleg niðurstaða koma inn í ríkisreikninginn. Það verður einhvers staðar að finna mörkin, og má því segja, að það séu eðlileg rök, að þessar stofnanir komi ekki undir launal. starfsmanna ríkisins, þar sem þær eru ekki reknar sem ríkisfyrirtæki og snerta ekki fjárhag ríkisins. Það má taka undir það með hv. 6. þm. Reykv., að það er í sjálfu sér lítil ástæða, ef starfsmenn þessara stofnana hafa óskað þess að vera ekki undir launal., en það hefur hins vegar komið fram, að starfsmenn þessara stofnana vilja heldur sækja laun sín og bera mál sín undir kunnuga aðila og kjósa heldur, að ákvörðunarheimildin sé hjá viðkomandi stjórn þessara stofnana, en að fara til Alþ. Ég vil í þessu sambandi nefna Landsbanka Íslands, en þar er svo búið um þessi mál, að þar er það bankaráðið, sem setur launareglugerð, - ekki þannig, að einstakir bankastjórar geti hækkað einstaka menn í launum, - heldur ákveður launareglugerðin þetta. Ég vil svo benda á það, að að minnsta kosti bankarnir verða að sækja starfskrafta sína inn á dálítið annað svið en ríkið og verða að haga sér í þeim efnum eins og önnur fyrirtæki í landi og verða miklu frekar að miða við þau launakjör, sem ríkja á hverjum tíma. Þeir sækjast t.d. ekki eftir guðfræðingum, málfræðingum né læknum.

Eru guðfræðingar svo eftirsóttir?

Guðfræðingar eru eftirsóttir, og lögfræðingar koma líka til greina. Þessar ástæður, sem ég hef nú nefnt, urðu því til þess, að fjhn. ber fram þessar till., og ég held naumast, að meiri hl. falli frá þessu. Hv. þm. Barð. segir, að grundvelli frv. sé raskað með till. n., en það er alls ekki rétt.  Mér fannst hv. þm. Barð. vilja kenna n. um þessi 7 millj. kr. útgjöld fyrir ríkissjóð, sem launal. mundu hafa í för með sér, en þetta er auðvitað hin mesta fjarstæða, þar sem frv. mþn. felur þetta í sér, en hækkunin eftir till. n., frá því sem er í frv., nemur ekki nema rúmum 100 þús. kr.

Þetta rengi ég.

, og fer þetta eftir því, við hvaða stiga miðað er, hvort miðað er við hámark, lágmark eða meðallag. Þá er komið að því, sem hv. þm. Barð. telur aðalfölsun, en það eru hækkanir til skóla og fræðslu. Þessi hækkun er ekki reiknuð út, en svo er það einnig um flest þessu viðkomandi, enda illkleift. Þetta er hækkun, sem leiðir af frv. En það er vitanlega ekki hægt að tala um neina fölsun í þessu sambandi. Þá mætti alveg eins telja það fölsun hjá hv. þm. Barð., að hann telur ekki, hvað mikið af þessu kemur í ríkissjóð aftur í beinum sköttum. Ég skal ekki fjölyrða um þá brtt. að láta ríkið greiða öll laun kennara, en n. taldi heppilegt að halda þessu eins og verið hefur. Hv. þm. Barð. taldi það óréttlátt að lækka farkennara. En það er rangt, að farkennarar í heild séu lækkaðir. Það eru einungis þeir farkennarar, sem hafa ekki sérmenntun. Strax og eitthvað er lækkað, þá er talað um óréttlæti. Það má auðvitað segja um alla, að þeir séu eins góðir og sérmenntaðir menn, en við hljótum að reikna með því almenna hér sem annars staðar, að sérmenntaðir menn séu hæfari, enda þótt benda megi á einstakar undantekningar. Þá sagði hv. þm., að barnakennarar hefðu allt að hálft árið frí. Það er miðað við 9 mánaða kennslu, og það má sannarlega ekki gera of mikið úr því, sem kennararnir geta unnið sér inn á þessum frítíma. Þetta er þreytandi innandyrastarf, og veitir ekki af að lyfta sér upp á milli. Till. viðvíkjandi sýslumönnum og læknum munu ekki vera að öllu tilbúnar enn þá, en þar er eitt erfiðasta vandamálið í þessu sambandi. Sumir þessara embættismanna hafa meiri laun en nokkrir aðrir embættismenn ríkisins, en aðrir hafa lág laun, og er mjög erfitt að fá samræmi hér á. Um húsaleiguna er það að segja, að hún hlýtur yfirleitt að reiknast til launa, þar sem hún er ókeypis, þótt ég telji hins vegar ekki líklegt, að unnt sé að setja alls kostar bindandi ákvæði um það atriði. Ég skal ekki fara út í einstakar brtt. Varðandi skipaútgerðina skal ég ekki heldur segja annað en það, að starf hennar er í rauninni þannig, að ekki er hægt að meta það eftir því, hvort það ber sig. Hér er um þjóðnytjastarf að ræða, sem verður að halda uppi, hvort sem það ber sig eða ekki. Og skipaútgerðin veltir það miklu fé, að mér virðist það hreint aukaatriði, hvort forstjórinn hefur 12 eða 14 þús. kr. laun. Þá hættu ber þó að athuga, hve ríkið á erfitt með að fá hæfa starfsmenn, séu laun þeirra mjög skorin við nögl. - Ég vil aðeins bæta því við, að það má gera of mikið úr því ósamræmi, sem l. fela í sér. Þau munu þó vera stórfelld bót frá því, sem var. Hv. 6, þm. Reykv. fannst till. n. ekki miða til samræmis, en þær voru þó gerðar í þeim tilgangi. - Ég vil einnig taka það fram viðvíkjandi ummælum hv. þm. Barð. um, að þessar breyt. væru svik við samningsgrundvöll ríkisstj., að þar er einmitt sagt, að frv. skuli lagt til grundvallar, en jafnframt komið til móts við óskir BSRB. Og ég verð að segja það, að ég get borið stjórn þessa bandalags vel söguna. Hún lagði einungis áherzlu á fjóra liði af öllum þeim kröfum, sem fyrir lágu, og má segja, að þeir væru allir réttmætir. Ráðherrar ættu að minni hyggju að hafa alveg sérstök laun. Þeir eru einatt teknir úr störfum sér til mikilla óþæginda, og þetta eru hin allra erfiðustu störf. Þeir eru settir upp sem skotspónn fyrir alþjóð og sæta einatt hinni ómildustu og óréttlátustu gagnrýni. Ég vil setja þá á annan bekk en hæstaréttardómara. Ég álít, að laun ráðherra eigi að vera hærri en allra annarra embættismanna. Bent hefur verið á, að forstjóri skipaútgerðarinnar hafi nú ráðherralaun, en þá vil ég benda á, að það er þó bót frá því, sem áður var, því að þá var hann með hærri laun. Fleira mun það ekki vera, sem ég vildi taka fram. Það var auðvitað vel gert af bændum að falla frá kröfum sínum um uppbætur, en auðvitað voru það að nokkru leyti hagkvæm viðskipti fyrir þá og kemur engan veginn í veg fyrir nauðsyn þess að setja launalög.