Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Svo sem kunnugt er, samþykkti síðasta Alþ. að fresta samkomudegi reglulegs Alþ., sem samkv. l. á að koma saman ár hvert 15. febr., til 10. okt. n.k. Nú er fyrirsjáanlegt, að þær kosningar, sem fram undan eru, fara sennilega ekki fram fyrr en eftir miðjan október og ber því brýna nauðsyn til, að þessum samkomudegi næsta reglulegs Alþingis verði frestað. Í þeim lögum, sem venjulega hafa verið afgreidd um frestun á samkomudegi Alþingis, hefur verið sett eitthvert mark, sem setning Alþingis mætti ekki dragast fram yfir, en heimilt, að Alþingi gæti komið saman fyrr, ef svo þætti henta. Í þessu frv. er lagt til, að reglulegt Alþingi 1959 skuli koma saman föstudaginn 20. nóv., hafi forseti Íslands eigi tiltekið annan samkomudag fyrr á árinu. Eftir þeirri reynslu, sem fékkst af kosningunum síðustu, sem fram fóru 28. júní s.l., var ekki talið með fyllsta hraða, sem hægt var að hafa á, að Alþingi gæti komið saman fyrr en eftir 20. júlí, eða 21. júlí var það víst, sem Alþingi kom saman nú, og ef þess vegna kosningarnar dragast eitthvað fram eftir októbermánuði, þá er ekki talið öruggt að setja þetta mark fyrr en 20. nóv. Hins vegar útilokar það ekki, að þingið komi saman fyrr, ef það þykir fært af teknískum ástæðum. Og það verður sjálfsagt látið koma saman eins fljótt og mögulegt er, hvað sem þessu úrslitatakmarki eða lokatakmarki fyrir samkomudaginn líður. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til, að þessu máli verði hraðað í gegnum þingið. Ég sé ekki ástæðu til þess að leggja til, að því verði vísað til n. Málið liggur svo ljóst fyrir, að þessa frestun verður að veita og eftir þá yfirlýsingu mína, að þingið verði kallað fyrr saman, hvað sem þessari tímasetningu líður, ef mögulegt er, þá ætti ekki að þurfa að vera neinn ágreiningur um þetta tímatakmark sjálft. Ég leyfi mér svo að leggja til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. þessarar d. fékk í upphafi þings til meðferðar frv. til l. flutt af hv. þm. V-Húnv. um breyt. á l. um almannatryggingar. Efni frv. er það, að greiðslur frá sérstökum lífeyris- og eftirlaunasjóðum svo og tekjur af tryggingum, sem menn hafa keypt sér sérstaklega, skuli ekki valda skerðingu á greiðslum frá almannatryggingunum. Vissulega mundi samþykkt þessa frv. vera nokkur réttarbót fyrir þá, sem efni hafa á að kaupa sér sérstaka tryggingu eða njóta réttinda í sérstökum lífeyrissjóðum, þar sem hin hvimleiðu skerðingarákvæði almannatryggingalaganna mundu þá ekki lengur ná til þessa fólks. En þá vaknar aftur spurningin: Væri slíkt réttlátt gagnvart þeim gamalmennum og öryrkjum, sem skerðingarákvæði almannatryggingalaganna ná til, ef atvinnutekjur þeirra fara yfir visst hámark? Mér finnst meira en hæpið, að það væri réttlátt. N. ræddi málið á tveimur fundum og lét ég strax í ljós þá skoðun, að ég gæti því aðeins fallizt á þessa takmörkun á skerðingu ellilífeyris og örorkubóta, að skerðingarákvæði tryggingal. yrðu þá algerlega felld niður. Á þessa skoðun mína féllust þeir hv. 7. þm. Reykv. (ÞÞ) og hv. þm. V-Sk. (ÓskJ), en hv. þm. Ísaf. (KJJ) og hv. 8. þm. Reykv. (RH) óskuðu, að ákvörðun yrði frestað, þar til þeim hefði gefizt kostur á að ræða málið frekar við þingflokk Sjálfstfl. N. varð auðvitað við þessari ósk. Þar sem ég er ekki viss um, að hv. þm. sé í fersku minni, hvernig þessum umræddu skerðingarákvæðum tryggingal. er háttað, vil ég fara um þau nokkrum orðum. Eins og menn sjálfsagt muna, er landinu samkv. almannatryggingalögunum skipt í tvö verðlagssvæði. Á 1. verðlagssvæði njóta hinir tryggðu hærri bóta, enda eru iðgjöld þar líka hærri. Á 2. verðlagssvæði er hvort tveggja lægra. Hefur mér alltaf fundizt þessi skipting landsins mjög vafasöm og jafnvel ranglát, þar sem vöruverð af eðlilegum ástæðum hlýtur í mörgum tilfellum að verða hærra úti um land, m.a. sökum aukakostnaðar, sem á vörurnar fellur við flutning frá Reykjavík og einnig með tilliti til hins, að nú er kaup vinnandi fólks líka orðið yfirleitt jafnt um allt land. Þessi skipting hefur þó ekki fengizt afnumin. En það er ekki vert að orðlengja um það. Réttara er að athuga heldur skerðingarákvæðin sjálf. Einstaklingslífeyrir á 1. verðlagssvæði er nú 5.380 kr. á ári í grunn, eða 448 kr. í grunn á mánuði. Með vísitölu 185 verður einstaklingslífeyrir á 1. verðlagssvæði 9.954 kr. á ári, eða tæpar 830 kr. á mánuði að vísitölu meðtalinni. Einstaklingslífeyririnn á 2. verðlagssvæði er nokkru lægri en þetta, eða 4.035 kr. í grunn á ári, og gerir það, eins og menn sjá, einar 336 kr. í grunn á mánuði. Með fullri vísitölu verður lífeyrisgreiðslan til einstaklings á 2. verðlagssvæði þannig 7.466 kr. eða 622 kr. á mánuði með vísitölu. Ég hygg, að það mundi verða okkur flestum vandlærð list að lifa af slíkum tekjum. Hjónalífeyrir á 1. verðlagssvæði er svo 8.609 kr. í grunn á ári, eða 717 kr. í grunn á mánuði. Með fullri vísitölu, 185 stigum, er þetta 15.927 kr. á ári, eða 1.327 kr. á mánuði. Hjónalífeyrir á 2. verðlagssvæði er hins vegar 6.157 kr. í grunn á ári, eða 538 kr. á mánuði. Með vísitölu hafa hjón á 2. verðlagssvæði þannig 11.945 kr. á ári, og gerir það á mánuði 995 kr. Þannig ber enn að sama brunni, að mikil má vera kunnátta þeirra hjóna, sparneytni og hagsýni, sem dregið geta fram lífið á tæpum 1.000 kr. á mánuði. En þetta verða þó þau gamalmenni og þeir öryrkjar að gera, sem geta ekki aflað sér neinna annarra viðbótartekna. En þá kemur að hinu fólkinu, sem er svo lánsamt að hafa getu og löngun til þess að vinna eitthvað meira eða minna. Slík gamalmenni halda fullum lífeyrisgreiðslum hjá tryggingunum, þótt atvinnutekjur þeirra verði allt að 50% hærri, en fullum lífeyri nemur,og sama regla gildir um öryrkja. En verði atvinnutekjurnar hærri en þetta, skerðast ellilífeyris- og örorkulífeyrisgreiðslur í vaxandi mæli með vaxandi tekjum, unz greiðslur frá tryggingunum falla alveg niður við ákveðið tekjumark. Nánar tiltekið kemur þetta þannig út, að einstaklingur á 1. verðlagssvæði má hafa 14.939 kr. árstekjur, án þess að greiðslur frá tryggingunum skerðist við það. M.ö.o.: 1.245 kr. mánaðartekjur skerða ekki lífeyrisgreiðslur frá tryggingunum. En verði þær hærri, fara greiðslur frá tryggingunum lækkandi að sama skapi sem atvinnutekjurnar hækka, unz ellilífeyris- eða örorkulífeyrisbætur falla niður með öllu, ef mánaðartekjur nema 2.628 kr. eða sem svarar hálfum verkamannstekjum. Virðist sem sé vera stórrefsivert athæfi að afla sér slíkra tekna, enda er það algengt, að gamalmennin segi: Þjóðfélagið vill víst ekki nota vinnugetu okkar gamla fólksins. Það refsar okkur, ef við vinnum. Og í reynd er svarið, sem við fáum, þetta: Ef þið aflið ykkur nokkurra atvinnutekna að ráði eftir 67 ára aldur, þá skuluð þið ekki hafa betra af því, því að þá tökum við af ykkur allan ellilífeyrinn. - Á 2. verðlagssvæði er það þó enn refsiverðara af gömlum manni að afla sér tekna og taka þátt í framleiðslustörfum þjóðfélagsins, því að þar falla allar lífeyrisgreiðslur frá tryggingunum niður, ef atvinnutekjur hans nema 2.282 kr., en á 1. verðlagssvæði voru það, eins og ég áðan sagði 2.628 kr. Nú er mér spurn: Er nokkur sá hér inni, sem vill telja þetta hyggileg lagaákvæði eða vill nokkur taka að sér að verja þetta sem mannúðleg eða réttlát lagaákvæði? Ég vona a.m.k., að enginn vilji leggja sig í það. Og mér finnst nánast sagt frekar óhugnanlegt að sjá það í álitsgerð frá Tryggingastofnun ríkisins, að á árinu 1957 hafi Tryggingastofnunin sparað, eins og hún orðar það, 15–20 millj. kr. á skerðingarákvæðunum, sem ná til gamla fólksins og öryrkjanna. Hélt ég þó, að Tryggingastofnunin væri einmitt til að skapa þessu fólki öryggi, en ekki til að spara á því fyrst og fremst. Starfsmaður hjá Tryggingastofnuninni hefur sagt mér, að mjög algengt sé, að gamalt fólk komi í Tryggingastofnunina og spyrji: Hvað má ég vinna mikið, án þess að ég missi allan lífeyrinn minn? Ég kæri mig nefnilega ekki um það, segja sumir, að missa það, sem ég á að fá hérna. - Og er ekki von, að menn spyrji á þessa leið, því að við vaxandi atvinnutekjur, eftir að komnar eru rúmlega 1.200 kr. á mánuði, fara greiðslurnar frá Tryggingastofnuninni lækkandi að sama skapi, svo að allt ézt upp og situr við sama um einkatekjurnar. Og elli- eða örorkustyrkurinn er horfinn, ef tekjurnar eru orðnar rúmlega hálfar verkamannstekjur, eins og ég áðan sagði. Þessi lagaákvæði aftra eldra fólki bókstaflega frá því að taka þátt í framleiðslustörfunum, þó að heilsa og kraftar leyfi og því verra er þetta sem það er alkunn staðreynd, að gamalt fólk, sem erfiðað hefur alla ævi, þolir sízt af öllu að hætta að vinna. En hver getur þó ætlazt til þess, að það vinni kauplaust? Samt gerir margur öldungurinn það, heldur en hætta að vinna. Ég skal segja frá því hér, að ég hitti fyrir skömmu 81 árs gamlan verkamann í blómlegri útgerðarstöð úti á landi. Hann vann enn þá fullan vinnudag í hraðfrystihúsinu. Hann hakaði fisk úr kösinni á gólfinu og lyfti fiskinum upp í fiskþvottavél og hreistrunarvél og það sögðu mér samverkamenn hans, að þegar mikið bærist að og vinnutíminn yrði langur, þá skorðaði sá gamli sig af upp við þil eða einhvern annan fastan hlut og héldi síðan áfram vinnunni heldur en að gefast upp og þess yrði ekki vart, að vélarnar fengju ekki full verkefni. En hvað um ellilífeyri þessa manns, þessarar vinnuhetju? Ellilífeyririnn hans er ekki einn einasti eyrir. Hann hefur verið felldur niður, hann hefur fallið fyrir skerðingarákvæðum almannatryggingal., sem fyrst voru hugsuð sem bráðabirgðaákvæði til 5 ára, en hafa alltaf síðan verið framlengd. Ef hann færi heim í rúm og legði sig, hætti að vinna, þá væri hann kominn á fullan ellilífeyri. Sumir segja nú: Það liggur ekkert á að fella skerðingarákvæðin niður núna. Það má a.m.k. biða að athuga það eftir endurskoðun l., sem á að fara fram einhvern tíma á árinu 1960. - Það má kannske segja, að þetta ranglæti sé búið að æpa að okkur svo lengi, að litlu muni, þótt við unum því t. d, eitt ár enn þá. En ég held, að þetta ranglæti eigi að nema úr lögum nú þegar, ekki sé eftir neinu að bíða með það. Auk þess liggur ekkert fyrir um, að ætlunin sé að afnema skerðingarákvæðin, þegar hin almenna endurskoðun almannatryggingal. fer fram. Það væri áreiðanlega sómi þessa þings að afnema skerðingarákvæðin gagnvart ellistyrk og örorkubótum, nú þegar, án nokkurrar tafar. Í frv., sem hér er til umr., er lagt til, að keyptar lífeyrisgreiðslur skuli ekki bætast við atvinnutekjur manna og valda þannig aukinni skerðingu. En sé á annað borð farið að hreyfa eitthvað við skerðingarákvæðunum, get ég ekki sætt mig við, að þau gildi áfram gagnvart mönnum eins og ég gat hér um áðan og þeir eru, sem betur fer, allmargir í okkar þjóðfélagi. Þess vegna hef ég gefið kost á að fylgja þessu frv. með því móti, að 1. gr. þess breytist þannig, að skerðingarákvæðin, sem felast í 1. og 2. mgr. 22. gr. almannatryggingal., falli alveg niður. Breyt. á frv. þess efnis er borin fram í nál. á þskj. 33 og stendur meiri hl. heilbr.- og félmn, að till. Minni hl., hv. þm. Ísaf. og hv. 8. þm. Reykv., tók ekki þátt í atkvgr, í n. og þannig ekki afstöðu til málsins, en áskildi sér rétt til að gera grein fyrir afstöðu sinni annaðhvort í sérstöku minnihlutaáliti eða þá undir umræðum. Ég held, að það væri þess vert, einkum með tilliti til þess, að Alþfl., flokkur hæstv. ríkisstj., sem tryggingamálin heyra undir, á ekki fulltrúa í þeirri n., sem hefur fjallað um málið, að gefið væri hlé, kannske bara nokkurra mínútna hlé, til þess að það yrði tekið til athugunar, hvort flokkarnir gætu ekki komið sér saman um það allir að standa að því að fella skerðingarákvæði almannatryggingalaganna, að því er snertir ellilífeyri og örorkubætur, niður á þessu þingi. Annars má segja, að það er kannske hægt að gefa flokkunum kost á þessari athugun milli 2. og 3. umr. um málið og legg ég ekki kapp á það, hvort heldur væri gert. En ef málið ætti að fá afgreiðslu, þá má auðvitað engan tíma missa til þess að koma því gegnum Ed. einnig. Till. okkar þremenninganna, sem skipum meiri hl. heilbr.- og félmn., er sem sé sú, að frv. verði samþ. með þeirri breyt., að 1. og 2. mgr. 22. gr. almannatryggingal., en það eru skerðingarákvæðin varðandi elli- og örorkulífeyri, skuli falla niður. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu og læt í ljós ákveðna von um það, að frv. svo breytt fáist afgreitt sem lög frá þessu þingi.



Herra forseti. Eins og hv. þm. er kunnugt, var þetta þing kvatt saman fyrst og fremst til að taka afstöðu til stjórnarskrárbreyt., sem samþykkt var á síðasta þingi og sömuleiðis kosningalagabreytingar, sem að sumu leyti leiðir af þeirri breytingu. Það var rætt um það nú í þingbyrjun af þingflokki Sjálfstfl., að það væri ástæða til að leggja alla áherzlu á það að hraða afgreiðslu þessara tveggja mála, eins og unnt væri og jafnframt að bera ekki fram lagafrumvörp eða breytingar, sem gætu orðið til þess að tefja þingið, sérstaklega af því að það mætti búast við því, að þótt slíkar till. væru bornar fram, þá næðu þær ekki fram að ganga, vegna þess að það leit út fyrir, að það væri ætlun allra flokka að hraða þessu þingi svo sem fært væri, meðfram með tilliti til þess, að kosningar gætu farið fram eins snemma í haust og unnt yrði. Það var því meðfram af þessari ástæðu, sem Sjálfstfl. og við tveir fulltrúar hans í heilbr.- og félmn. vildum ekki taka efnislega afstöðu til þessa máls. Þetta mál var samt að beiðni minni sent til Tryggingastofnunar ríkisins til athugunar og þar kom fram sú skoðun, þó að hún liggi ekki fyrir bréflega enn þá, af því að tíminn var svo stuttur, að það var ekki tími til þess, en það var rætt á tryggingaráðsfundi í gær,og þar kom fram sú skoðun ráðsmanna frá öllum flokkum, m.a. frá fulltrúa þess flokks, sem hv. frsm. fylgir, fulltrúa Alþb. í tryggingaráði, að það væru ýmsar aðrar breyt. á tryggingalögunum, sem væru enn meira aðkallandi en þessi breyt., sem hér er fram borin og það væri alveg nauðsynlegt að taka tryggingalögin til frekari endurskoðunar, en þegar hefur verið gert. Það hafi verið teknir út úr bæði í fyrra og nú einstakir kaflar tryggingalaganna til endurskoðunar. En það er fyrirsjáanlegt, að það er nauðsynlegt að taka þau til meiri alhliða endurskoðunar, en enn hefur verið gert. Það er alveg rétt og var athugað sérstaklega í sambandi við þá frumtill. hv. þm. V-Húnv., sem hér liggur fyrir, að það er nauðsynlegt að gera breyt., sem verði að nokkru leyti í þá átt, sem hans frv. leggur til. En það er ekki nægilegt. Það þarf að gera aðrar frekari breytingar í sambandi við það og ég held, að mér sé óhætt að segja frá því, að það sé álit tryggingaráðs, að þær breyt. eru í þá átt, að þetta nái að vísu fram að ganga, sem till. hans ræðir um, að greiðslur frá sérstökum lífeyrissjóðum valdi ekki skerðingu, á meðan skerðing verður eða ef hún verður áfram. En það er enn nauðsynlegra fyrir tryggingarnar að gera aðrar breytingar á l. um þessa sérstöku lífeyrissjóði og það er í sambandi við það, að nú eru þeir, sem starfa í þeim, undanþegnir greiðslum til almannatrygginganna. Það er sýnilegt, að með þeim vexti, sem er á lífeyrissjóðum, er alveg óhjákvæmilegt að breyta þessu og breyta því í það horf, að þessir sérstöku lífeyrissjóðir verði viðbótartrygging við það, sem almannatryggingarnar veita, en menn verði áfram gjaldskyldir til almannatrygginganna og njóti bóta frá þeim einnig. Ég segi frá þessu, til þess að það sé ljóst m.a., hvað það er, sem breyta þarf eða sumt af því, sem breyta þarf. Hitt get ég fallizt á með hv. frsm., 1. landsk., að skipting landsins í 1. og 2. verðlagssvæði er að mínu áliti alveg út í hött nú orðið, eins og málum er komið. Og ég get sagt frá því hér, að ég átti þátt í því, þegar tryggingalögin voru síðast endurskoðuð og þá var það mín skoðun og ég hélt henni fram í þeirri n. sem fjallaði um endurskoðunina, að rétt væri að breyta þessu og hafa landið framvegis aðeins eitt verðlagssvæði. Væntanlega verður það eitt af því, sem þarf að breyta. Það var gerð smábreyt. á l. í sambandi við sérstakt atriði tryggingalaganna á síðasta þingi, að því er verðlagssvæðunum viðkemur, sem ég skal ekki fara nánar út í hér, en það eru ýmisleg fleiri rök en þau, sem þá voru fram færð, sem knýja á það, að landið verði framvegis aðeins eitt verðlagssvæði á þessum sviðum eins og flestum öðrum. Hv. frsm. gat þess, að Tryggingastofnunin hefði skýrt heldur ósmekklega frá því, að hún hefði sparað 15–20 millj. árið 1957 á þessum ákvæðum skerðingarinnar. Ég get fallizt á, að þetta hafi verið óheppilegt orðalag. Það, sem fyrir Tryggingastofnuninni hefur vakað, var sjálfsagt ekki það, að hún hafi beint sparað þetta, því að það er ekki nema að nokkru leyti sparað, ef það er hægt að komast þannig að orði. Að sumu leyti er þetta þannig, að þetta fólk hefur frestað að taka ellilífeyri, sem það á rétt á, um eitt eða fleiri ár og öðlast þá um leið aukinn rétt til lífeyris síðar, svo að það er ekki nema að nokkru leyti sparað fyrir Tryggingastofnunina. En hitt mun rétt, að tryggingafræðingur stofnunarinnar hefur álitið, að aukinn kostnaður trygginganna af algeru afnámi skerðingarákvæðisins mundi hafa orðið 15–20 millj.kr. á árinu 1957. Hitt vil ég aðeins benda á, að þær tölur, sem hv. frsm. var með hér, munu vera réttar, eins og þær eru í dag. En ég vil leyfa mér að benda á, að um næstu áramót breytast þessar tölur verulega vegna laga, sem samþykkt voru á síðasta Alþingi. Það var samþykkt, eins og menn muna, nokkur hækkun á elli- og örorkulífeyri, sem sjálfkrafa leiðir af sér hækkun á skerðingarmarkinu. Þar að auki er það misskilningur, að breytingar á skerðingarákvæðunum þurfi að bíða þess, að almenn endurskoðun fari fram á tryggingalögunum. Því er ekki þannig varið, heldur er það beinlínis í lögunum, eins og þau eru núna, að ef ekki verða gerðar á þeim breytingar, þá falla skerðingarákvæðin sjálfkrafa niður 1960. Ég held, að ég hafi tekið fram það, sem mestu máli skiptir í þessu, og skal ekki hafa það lengra að sinni.



Herra forseti. Í þeirri grg., sem fylgir þessu frv. mínu á þskj. 4, er m.a. bent á það, að fyrir skömmu voru sett hér á Alþingi lög um lífeyrissjóð togarasjómanna. Í þeim lögum er tekið fram, að þau réttindi, sem togarasjómenn öðlast þar, skuli í engu rýra rétt þeirra til lífeyris samkv. lögum um almannatryggingar. Togarasjómenn greiða eftir sem áður full iðgjöld til Tryggingastofnunar ríkisins og njóta þar á sínum tíma óskerts elli- eða örorkulífeyris þrátt fyrir það, þó að þeir fái þá einnig tekjur frá hinum sérstaka lífeyrissjóði. Þegar svo var komið, mátti gera ráð fyrir, að það yrði enginn ágreiningur um það í hæstv. Alþ., að það væri rétt að láta sömu reglur gilda um aðra menn í þjóðfélaginu, sem kaupa sér elli- og örorkutryggingu hjá sérstökum lífeyrissjóðum. Því var það, að á síðasta Alþ. flutti ég ásamt einum af þáv. þm. Alþfl., Benedikt Gröndal. frv. samhljóða þessu, sem hér liggur fyrir. Við gerðum ráð fyrir því, að um þetta gæti ekki orðið ágreiningur, fyrst stigið var á annað borð út á þá braut að undanþiggja að þessu leyti tekjur frá sérstökum lífeyrissjóðum, þannig að þær yrðu ekki þess valdandi, að lífeyrisgreiðslur frá Tryggingastofnuninni yrðu skertar, - að þá mundu menn geta á það fallizt, að það væri eðlilegt, að þetta gilti um alla þá, sem kaupa þannig sérstakan lífeyri hjá sérsjóði. Það fór nú þannig, að þetta mál dagaði uppi á síðasta þingi og því bar ég það fram aftur nú í byrjun þessa þings. Nú hefur meiri hl. hv. heilbr.- og félmn. mælt með frv. með þeirri breyt., að þar verði ákveðið að fella alveg niður hina svokölluðu skerðingu á elli- og örorkulífeyri. Ég get vel fallizt á þessa breyt. Ég tel, að það sé orðið tímabært að nema burt þetta skerðingarákvæði. Það má segja, að það hafi kannske ekki verið óeðlilegt að setja þetta í almannatryggingalögin upphaflega, þegar þau voru sett og má þó um það deila, hvort hafi verið ástæða til þess. En þó að þeir, sem stóðu að þeirri lagasetningu þá, hafi álitið þetta rétt, þá er viðhorfið óneitanlega annað nú. Nú eru menn búnir að borga full iðgjöld til Tryggingastofnunarinnar samkvæmt lögum um almannatryggingar í milli tíu og tuttugu ár og margir hafa greitt áður til trygginganna samkvæmt eldri lögum um alþýðutryggingar. Þegar svo er komið, að menn eru búnir að greiða svo langan tíma full iðgjöld til stofnunarinnar, er fyllilega tímabært, virðist mér, að afnema þessa skerðingu. Og ýmsar fleiri ástæður koma þar til greina, sem hv. 1. landsk. nefndi í sinni framsöguræðu. Ég vil einnig taka undir það, sem hann sagði, að ef samkomulag væri milli flokkanna um þetta mál, ætti að vera hægt að fá það afgreitt nú og það ætti alls ekki að þurfa að tefja neitt þingstarfið, ef samkomulag væri um þetta. Ég vil þakka hv. heilbr.- og félmn. eða meiri hl. hennar fyrir skjóta afgreiðslu á frv. og vænti þess, að það hafi sem greiðastan framgang gegnum þingið.



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð, sem hv. þm. V-Húnv. sagði hér áðan, sem ollu því, að ég tek nú hér aftur til máls. Hann taldi, að eðlilegt væri að fella niður skerðingu allra þeirra, sem greiddu til sérstakra lífeyrissjóða. En þó gat hann þess jafnframt, að í ákvæðunum um lífeyrissjóð togarasjómanna er sú breyting gerð, að ekki skuli valda skerðingu þær tekjur, sem sjóðfélagar fá frá lífeyrissjóði togarasjómanna. Þá gat hann þess um leið, að enda greiði þeir nú til lífeyrissjóðs Tryggingastofnunar ríkisins. Það er skilsmunurinn og það er sá munur, að ég hygg, að Tryggingastofnun ríkisins hefði ekkert haft á móti því, að þetta væri samþ., ef þetta væri svona um hina sjóðina. En þarna er stór munur á, og munurinn er sá, að þessi sérréttindi, sem styrkþegar eða sjóðfélagar hinna lífeyrissjóðanna hafa, að þurfa ekki að greiða til lífeyrissjóðs Tryggingastofnunarinnar, valda því, að Tryggingastofnunin fær minni tekjur vegna þess, hvað þeim sjóðfélögum fer fjölgandi og tekjurnar leggjast með auknum þunga á hina, sem ekki hafa aðstöðu til að njóta réttinda í þessum lífeyrissjóði, eins og réttilega var tekið fram af hv. frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn. Þarna er grundvallarmunur, sem gerir, að ekki var óeðlilegt, a.m.k. frá tryggingasjónarmiði, að svona var litið á þetta mál.



Herra forseti. Mér virtist koma hér misskilningur fram í síðari ræðu hv. þm. Ísaf. Það er vitað, að það er svo um allmarga sérstaka lífeyrissjóði aðra, en lífeyrissjóð togarasjómanna, að þeir sjóðir hafa ekki fengið svonefnda viðurkenningu hjá Tryggingastofnun ríkisins og félagsmenn í þeim sjóðum greiða þess vegna full iðgjöld til Tryggingastofnunarinnar. En þó að frv. mitt yrði samþ., mundi það engu breyta fyrir þá sjóði eða viðkomandi félagsmönnum þeirra sjóða, sem hafa fengið viðurkenningu. Ef þeir hafa einhverju sinni afsalað sér rétti til lífeyris hjá Tryggingastofnuninni, þá breytir þetta frv. engu í því efni. Þeir fá ekki aftur rétt til þess að fá lífeyri frá Tryggingastofnuninni, nema þeir tækju þar upp sérstaka samninga um að greiða iðgjöld fyrir þann tíma, sem liðinn er, sem þeir hafa sloppið undan fullum greiðslum til stofnunarinnar. - Ég vildi aðeins leiðrétta þennan misskilning, sem virtist gæta í ræðu hv. þm.



Herra forseti. Ég hygg, að það sé nú svo, að enginn vilji láta í ljós, að hann sé á móti því, að skerðingarákvæðin, þessi hvimleiðu, ranglátu og særandi skerðingarákvæði, sem hafa allt of lengi verið í gildi í almannatryggingalögunum, verði felld niður. Hins vegar verð ég að játa það, að ég skil ekki almennilega samhengið í því, þegar menn segja, að þeir séu eiginlega ekki á móti því, að þau verði felld niður, en þeir vilja þó draga að afnema þau, af því að það sé svo margt annað, sem þurfi að breyta í almannatryggingal. Ef það að afgreiða þetta mál og binda þannig endi á það ranglæti, sem í skerðingarákvæðunum felst, tefði fyrir endurskoðun, tefði fyrir leiðréttingu á öðru, sem einnig þurfi að leiðrétta, þá skildi ég þetta sem röksemdafærslu, en annars ekki, því að það væri þó búið að leiðrétta eitt af hinu marga, sem þyrfti að leiðrétta, með því að sameinast um að fella skerðingarákvæðin nú niður. Það lá fyrir þinginu till. um að hreyfa dálítið við skerðingarákvæðunum og losa nokkra menn í þjóðfélaginu, kannske helzt þá efnaðri, sem höfðu keypt sér sérstakar tryggingar, undan ranglæti skerðingarákvæðanna. Þess vegna tók ég fyrir eingöngu það, sem beint leiddi af þessu og sagði: Ég vil þá ekki láta þá sitja með skerðingarákvæði laganna, sem afla sér atvinnutekna, sem fara yfir það hámark, sem leyft er án þess að skerða greiðslu frá tryggingunum. Ég fór því ekki út í neitt annað. en það sem lá fyrir í frv., en vildi láta það ná til allra, sem verða fyrir barðinu á hinum margnefndu skerðingarákvæðum tryggingalaganna. Mér er það engin huggun, þó að það standi nú í tryggingalögunum, að skerðingin skuli falla niður einhvern tíma á árinu 1960, því að það eru allar líkur til þess, að þau ákvæði verði framlengd enn á ný. Það stóð í tryggingalögunum upphaflega, að þetta ákvæði skyldi bara gilda til 5 ára, þá átti það að falla niður. Ónei, það féll nú ekki alveg niður, það var framlengt þá og hefur verið framlengt, að ég hygg, tvisvar sinnum síðan. Og þegar farið er að tala um, að skerðingarákvæðin hafi í för með sér 1520 millj. kr. sparnað, þá er komið út á þá braut, að menn eru farnir að hugsa um, að það að afnema ákvæðin valdi tryggingunum miklum útgjöldum. Það er rangur hugsunarháttur gagnvart tryggingum. Ég hef því enga vissu fyrir því, að skerðingarákvæðin verði felld niður á árinu 1960 og tel því, að þetta mál væri fengið úr mikilli óvissu, ef allir flokkar á hv. Alþ. nú vildu sameinast um að fella skerðingarákvæðin niður, fella þau úr lögum. Það væri áreiðanlega þessu sumarþingi til sóma að hafa afgreitt það ásamt stjórnarskrármálinu. Hv. þm. Ísaf. (KJJ) gat um afstöðu fulltrúa Alþb. í tryggingaráði og þarf ég varla að láta segja mér um hans afstöðu. Ég veit, að þetta er gamalt og nýtt baráttumál Alþb., að skerðingarákvæðin gagnvart ellilífeyri og örorkubótum verði felld niður úr lögum, og veit, að allir trúnaðarmenn Alþb., hvar sem er, vilja, að svo verði gert. Hitt veit ég, að okkar fulltrúi þar sér og veit, að það þarf að breyta ýmsu öðru í tryggingalöggjöfinni henni til umbóta og sé ég ekki á nokkurn hátt, að þessi leiðrétting tefði fyrir þeim nauðsynlegu breytingum. Ég vil því enn láta í ljós ósk og von mína um það, að þetta geti orðið samkomulagsmál hér á hv. Alþ. og fengið afgreiðslu í báðum d. þingsins, áður en þinginu lýkur. Það á ekki að þurfa að tefja störf þingsins eða draga þau á langinn á nokkurn hátt.



Herra forseti. Ég býst við, að það megi segja um þetta frv., að það verði kannske flutt nokkuð oft sama ræðan um það, áður en það verður samþ. að lokum. Það verður, svo að maður fari að hreykja sér hátt, kannske eitthvað svipað með þetta og var forðum með Cato, þegar hann lauk hverri sinni ræðu með „cetere censeo Cartaginem esse delendam“. Hvað sem öllu öðru líður, þá legg ég til, að Karþagóborg sé lögð í eyði. Ég hef nú flutt nokkuð oft hér í þessari hv. d. frv. um, að það sé skorið úr því, hvort áburðarverksmiðjan sé eign ríkisins og hef hugsað mér, jafnvel þó að það mundi kosta það, að maður yrði að flytja sömu ræðuna nokkuð oft, að halda því áfram. Ég satt að segja kann ekki við það, a.m.k. meðan ég sit hér á þingi og hef það sem höfuðstefnu að reyna að vinna að því, að ekki sízt stórfyrirtæki landsins séu eign þjóðarinnar, að horfa upp á það, að verið sé, svo að ég noti þingleg orð, að taka með ólöglegu móti úr eigu þjóðarinnar það, sem hún á samkvæmt lögum og það þannig, að ráðh. aðstoði við það. Það má vel vera, að það mundi vera vænlegra til þess að vekja athygli, að maður lýsti þessu með nútímaslagorðum, í staðinn fyrir að vera að „sítera“ í Rómverjana, á þá leið, að það hefði komizt upp, að tveir ráðh. hefðu verið gripnir við að stela 180 millj. úr þjóðarsjóðnum, hefðu verið „nappaðir“ og „settir inn“ og ákærðir, þá hefðu menn kannske farið að hugsa eitthvað ofur lítið um, hvað væri að gerast. Og ég held, að það sé alveg nauðsynlegt, að menn geri sér ljóst, hvað það er, sem er að gerast í sambandi við Áburðarverksmiðju ríkisins. Það eru nú 10 ár síðan þetta frv. var samþykkt og alltaf öðru hverju á þessum 10 árum hefur staðið hér á þinginu harðvítug deila um þetta mál og nú hef ég fengið sönnunargögn fyrir því, að allt, sem ég hef varað við í þessum efnum, er nú þegar að koma í ljós. Þetta frv. mitt gengur út á það að skera alveg úr um það, að áburðarverksmiðjan sé eign ríkisins og fella niður 13. gr., sem fjallar um það, að þessi áburðarverksmiðja skuli rekin sem hlutafélag, eins og þar stendur. Allt frá því að farið var að hugsa til þess að koma upp áburðarverksmiðju á Íslandi, var eingöngu talað um það sem ríkiseign og engum manni datt annað í hug, en að ríkið ætti að eiga þessa verksmiðju. Hvaðan sú fluga er komin að láta sér detta það í hug, að þetta ætti að verða eign einstakra manna, skal ég ekkert fullyrða um, en ekki er mér grunlaust um, að þeir amerísku yfirdrottnarar yfir íslenzkum fjármálum og efnahagsmálum, sem fóru að seilast hér til valda fyrir rúmum 10 árum, hafi gert það að skilyrði í sambandi við lán, að e.t.v. yrði lögum breytt þannig á Alþ., að ríkisfyrirtæki væri gert, ef svo mætti verða, að einkafyrirtæki. Um það skal ég ekkert fullyrða, en svo mikið er víst, að á síðustu stundu við umr. þessa máls, eftir að það hafði verið afgr. héðan úr Nd. sem frv. um ótvíræða ríkisverksmiðju, þá var bætt á vordögunum 1949 við síðari umr. í Ed. inn ákvæði, sem nú er 13. gr., að það væri heimilt þrátt fyrir ákvæði 2. gr., ekki þrátt fyrir ákvæði 3. gr., sem fjallar um eignina, að reka verksmiðjuna sem hlutafélag, ef ákveðið hlutafé fengist. Það var hv. 2. þm. Reykv. (BÓ), ef ég man rétt, sem kom með þessa brtt., - ef það er rangt, mun það verða leiðrétt, - og virtist vera á bak við tjöldin nokkuð gott samkomulag um það milli þeirra tveggja flokka, sem þá voru að búa sig undir að taka við og skipta hér til helminga, Framsfl. og Sjálfstfl. Þeir samþ. þetta, en Sósfl. og Alþfl. hér í Nd. og Ed. voru á móti því. Þetta var fyrsti þátturinn í samsærinu, að fyrirtæki, sem kom til að kosta 130 millj. kr., skyldi vera, að því er 13. gr. l. sagði, rekið sem hlutafélag og hlutafélagið skyldi hafa hlutafé að upphæð 10 millj. kr., ríkissjóður skyldi eiga 6 millj. kr. og einstaklingar eða önnur fyrirtæki skyldu eiga 4 millj. kr. Og það fór svo með þessar 4 millj. kr., að það urðu helmingaskipti um það, eins og víða tíðkaðist á þeim tímum. Sambandið fékk helminginn og - eins og Framsfl. mundi orða það núna - milljónamæringarnir í Reykjavík hinn helminginn. Það var bróðurlega skipt milli Sambandsins og milljónamæringanna. Þetta var fyrsta atriðið í samsærinu, að lauma þessari 13. gr. inn undir þessu sakleysislega formi, að verksmiðjan skyldi rekin sem hlutafélag, sem að vísu fáir skildu nú í, því að lítið hjálpaði það til með rekstur á fyrirtæki, sem hlaut að koma til með að kosta sinar 100–130 millj. og þurfti náttúrlega mjög svo mikið rekstrarfé, hvort 10 millj. og þar af 4 millj. frá einstaklingum fengjust sem hlutafé eða ekki, ekki sízt ef mann fór nú kannske að gruna, að svo og svo mikið af þessu hlutafé væri beinlínis lánað af bönkum ríkisins til eins ákveðins fyrirtækis, svo að það gæti keypt hlutafé í þessu nýstofnaða hlutafélagi. Á næstu þingum á eftir, þegar Sjálfstfl. og Framsfl. höfðu myndað ríkisstjórn, helmingaskiptastjórnina, gerðist það svo, að tveir af ráðh. Framsfl., þáv. landbrh., núv. hv. þm. Str. (HermJ), og þáv., - ja, ég þori ekki alveg að fullyrða, hvort það var menntmrh. eða fjmrh., Eysteinn Jónsson, núv. 1. þm. S-M., þeir gáfu þær yfirlýsingar hér á Alþ., að þeir litu svo á, að þessi verksmiðja væri eign hlutafélagsins. Ég mótmælti þessum yfirlýsingum þá hérna og lýsti því yfir, að þessar yfirlýsingar, sem þessir ráðh. gæfu, væru á þeirra persónulegu ábyrgð og hver sá skaði, sem þeir kynnu að baka ríkinu með þessum röngu túlkunum á lögum og yfirlýsingum úr ráðherrastóli, væri á þeirra persónulegu ábyrgð, svo fremi sem svo færi seinna, að við málaferli um eignina á þessari verksmiðju eða mat á þessum hlutabréfum væri vitnað til þeirra yfirlýsinga. Ég varaði þess vegna við þessum yfirlýsingum þá þegar og hvaða fjárhagslegar afleiðingar þær gætu haft fyrir ríkið. Og ég bar þá fram frv. til þess að taka af öll tvímæli um þetta og hef borið slík frv. fram oftar svipuð eins og þetta, sem nú liggur fyrir, þó ekki alveg nákvæmlega eins. Það hefur ætíð farið þannig með þau frv., að í fjhn. þessarar d. hefur Alþfl. staðið þar með þeim og þegar fyrstu frv. mín komu þess efnis, var fulltrúi Alþfl. þar, Stefán Jóhann Stefánsson, núv. sendiherra í Höfn, sem var forsrh. í þeirri ríkisstj., sem samþ. þessi lög upphaflega. Þannig er alveg ljóst, hvers konar skilning forsrh. í þeirri ríkisstj., sem samþ. þessi lög í maí 1949, hefur haft á þessu máli. Hann leit þannig á, að áburðarverksmiðjan væri ótvíræð eign ríkisins og sömu afstöðu tók sá maður, sem síðar var fulltrúi Alþfl. í fjhn., þegar þessi mál komu seinna til meðferðar, sem er núv. hæstv. herra forseti Íslands, Ásgeir Ásgeirsson. Og ég lagði áherzlu á það í umr., sem hér fóru fram, að þannig stönguðust yfirlýsingar ráðh. Framsfl. annars vegar og afstaða forsrh. þeirrar stjórnar, sem samþ. lögin upphaflega, sá skilningur og sú afstaða, sem fram hafði komið hjá þeim, skilningurinn, sem þeir lögðu í lögin, og afstaða þeirra til 13. gr. Það, sem svo gerist næst, annað stigið, eftir að þessar yfirlýsingar framsóknarráðh. höfðu komið fram, - maður getur raunverulega sagt þriðja stigið, ef maður vildi taka lagabreytinguna um 13. gr. sem það fyrsta, yfirlýsingu Framsóknarráðh. sem annað - og svo kemur þriðja tilraunin 1952. Þá eru helmingaskiptin í algleymingi og þá er það mjög uppi að eiga að framfylgja þeirri stefnu, sem Sjálfstfl. lýsti yfir fyrir síðustu kosningar, að hann vildi stefna að á mörgum sviðum, sem sé að ná fyrirtækjum ríkisins úr eigu þjóðarinnar og gera þau að einstaklingsfyrirtækjum. Þá sameinuðust Framsfl. og Sjálfstfl. eða ríkisstj. þeirra um það að bera fram brtt. eða setja breytingu inn í lög, sem þá voru til meðferðar á þinginu, þar sem ákveðið var, að það skyldi heimila Framkvæmdabankanum, þegar hann var stofnaður, að selja hlutabréf ríkisins í áburðarverksmiðjunni. Og á fundi með fjhn. Ed. 1952 var sá maður, sem varð síðar bankastjóri Framkvæmdabankans og þá var efnahagsmálaráðunautur helmingaskiptastjórnarinnar, Benjamín Eiríksson, að því spurður, hvort hann mundi þá nota þessa heimild og leggja til, að bankaráðið notaði hana, að selja þessi hlutabréf ríkisins upp á 6 millj. kr. einstaklingum, einkaaðilum. Eins og menn vita, var Framkvæmdabankinn samkvæmt hans starfsskrá alveg sérstaklega stofnaður til þess að hlynna að einkaaðilum og einkarekstri í landinu, og hann játaði því. Það vofði sem sé yfir þá og var till. þeirrar ríkisstj., sem Framsókn og Sjálfstfl. stóðu að, að þau hlutabréf, sem ríkið átti í áburðarverksmiðjunni, skyldu seld einstaklingum og samkvæmt yfirlýstum skilningi Framsóknarráðherranna, Eysteins Jónssonar og Hermanns Jónassonar, hefði það þýtt, að eign ríkisins á áburðarverksmiðjunni var þar með fargað og eignarréttur ríkisins á áburðarverksmiðjunni seldur fyrir, - hvort það hefur nú verið nafnverð, þessar 6 millj., eða eitthvað annað, og umráðarétturinn að þeirra skilningi yfir áburðarverksmiðjunni hefði þá verið látinn fyrir 10 millj. kr. eða þar í kring úr höndum ríkisins í hendur einkaaðila. Þetta var yfirlýst stefna Sjálfstfl. og Framsfl. í helmingaskiptastjórninni 1952. Það tókst að hindra þetta þá, m.a. vegna þess, að það komst upp um þetta. Það sást til þeirra, eins og auglýst er stundum. Þegar fjhn. Ed. var að fjalla um þetta og tilvonandi framkvæmdastjóri Framkvæmdabankans, sem ekki var kannske fullkomlega ljóst, hvað þarna var að gerast, gaf þessar yfirlýsingar, þá var það alveg ótvírætt, hver afleiðingin hefði orðið, svo framarlega sem skilgreiningar þeirra ráðherra Framsfl. hefðu staðizt fyrir l. Það var allmikill hávaði út af þessari yfirlýsingu, út af þessari tilraun, því að það varð ekki litið á þetta sem annað, en eins konar samsæri fjáraflamanna í þessum tveimur flokkum, Framsfl. og Sjálfstfl., að klófesta fyrirtæki, sem ríkið þá var að byggja fyrir 130 millj. kr. og skaffaði alla peninga til, klófesta þetta og ná því í einstakra manna eign. Og af því að ekki var mjög langt til kosninga þá, hrukku þessir flokkar við, þeir þorðu ekki að framfylgja þessum ákvæðum og þeim var kippt út úr þeim lögum um Framkvæmdabankann, sem þarna var verið að fjalla um. Lögin voru nógu óvinsæl samt og sótt að hart á mörgum sviðum á móti ýmsum þeim ákvörðunum, sem þá var verið að gera, alls konar ráðstöfunum, þannig að henni þótti réttara að halda undan í þessum efnum og gefast upp við þetta. En það er vert, að menn muni þetta. Það er vert, að menn viti, að þetta var það, sem vofði yfir á tímabilinu 1949–1953. Fyrst er l. breytt, eins og ég hef sagt frá, síðan gefa ráðherrar Framsfl. þessar yfirlýsingar, sem eiga að hjálpa Sambandinu og milljónamæringunum í Reykjavík að stela, svo að maður noti ljótt orð, þessari verksmiðju úr eigu þjóðarinnar til þessara einkaaðila, sem aldrei höfðu gert neitt til þess að afla hennar raunverulega. Síðan gera þeir tilraunir til að selja meira að segja hlutabréf ríkisins þarna í, svo að það væri ótvírætt, að öll verksmiðjan yrði eign þessara einkaaðila og þetta er gert á því tímabili, 1949–1953, sem Framsfl. hafði sérstaklega lýst yfir, þegar hann gekk til kosninganna 1949, að skyldi verða stríðstímabil á móti fjárplógsstarfseminni. Framsfl. hafði m.a. unnið kosningasigur hér í Reykjavík undir því kjörorði, að nú skyldu fjárplógsmenn og milljónamæringar Reykjavíkur fá að vita af Framsfl. Fjárplógsstarfseminni var sagt stríð á hendur af hálfu Framsfl. og svo byrjaði stríðið, og þetta var e.t.v. greinilegasti sigurinn á fjárplógsmönnunum og fjárplógsstefnunni. Samband ísl. samvinnufélaga og útvaldir milljónamæringar í Reykjavík, sem gerðu helmingaskipti á milli sín um að ná til sín með ólöglegu móti, svo að ég aftur noti þingleg orð, upp undir helmingnum af eign í áburðarverksmiðjunni, samkvæmt yfirlýsingum Framsóknarráðherranna og gerðu síðan tilraun til þess að klófesta hana alla 1952, urðu að hætta við það í miðju kafi, af því að það komst upp um þá og hafa ekki síðan þorað að gera slíkt. Árið 1955 bar ég svo fram eitt lagafrv. enn um þetta mál og reyndi að fá þetta fram. Það tókst ekki. Ég skal taka það fram í því sambandi, að þegar fjallað var um þetta mál þá, fyrir kosningarnar 1956, í fjhn. þessarar hv. d.. stóð Alþfl. með því, eins og hann hefur alltaf gert og fulltrúar Sjálfstfl. í n. tóku þá afstöðu, að þeir vildu mjög gjarnan taka þetta til athugunar og virtust alls ekki andvígir því að gera þessa ráðstöfun. Fulltrúi Framsfl. hins vegar vildi láta Sambandið segja sitt orð um þetta eins og oftar og varð ekki úr neinu samkomulagi við hann. Allan tímann, sem vinstri stjórnin stóð, fékkst aldrei neinu hnikað í þessu máli. Ég flutti þetta mál enn fyrir kosningar 1958. Undirtektirnar hjá Alþfl. voru enn þær sömu. Hann stóð með þessu máli. Sjálfstfl. vildi ekki taka afstöðu á móti því, en ekki að svo stöddu afstöðu með því. Það var leitað umsagna, m.a. Sambands ísl. samvinnufélaga og þá umsögn hef ég hér. Samband ísl. samvinnufélaga tók með bréfi, dags. 19. febr. 1959, afstöðu á móti því, að þessi breyting, sem ég lagði til, næði fram að ganga. Og það fékkst engin samþykkt um þetta mál á því þingi. Hvað hefur þá gerzt síðan, eða hvaða upplýsingar hef ég fengið síðan? Ég hef fengið upplýsingar, sem ég að vísu veit ekki á þessari stundu, hvort ég má byggja á, en hæstv. ríkisstj. gæti máske upplýst, hvort réttar væru og ég vil með þessari forsendu, að ég hef ekki gengið úr skugga um, að þær séu réttar, kasta hér fram. Ég hef heyrt, að í mati á hlutabréfum til stóreignaskatts hafi hlutabréf þeirra aðila, sem eiga hlutabréf í þessu rekstrarfélagi, Áburðarverksmiðjunni h/f, verið metin á sjöföldu verði. Ég held, að það sé rétt, að hluthafarnir í þessu félagi hafi aldrei fengið greiddan neinn arð. Þeir eiga samkv. l. að fá greidda, ef ég man rétt, 6%. Allt að 6% er heimilt að greiða þeim á ári. Þegar hlutabréf eru metin í rekstrarfélagi, er eðlilegt að meta hlutabréfin með hliðsjón af því, hvaða arð þau geta gefið af sér og ef það er aðeins reksturinn, sem á að standa undir þessu mati á þessum hlutabréfum, nær engri átt að meta þau svona. Það virðist m.ö.o. vera, að þeir, sem meta þessi hlutabréf, ef þetta reynist rétt, meti þau ekki samkvæmt l. um áburðarverksmiðjuna, með hliðsjón af því, að þessi verksmiðja sé eign ríkisins og hlutabréfin aðeins hlutabréf i fyrirtæki, sem sér um að reka áburðarverksmiðjuna, en á hana ekki. Áburðarverksmiðjan hefur ekki gefið þann gróða og það er ekki ætlazt til, að hún gefi þann gróða, að það væri hægt að fara að sjöfalda verðmæti hlutabréfanna í rekstrarfélaginu Áburðarverksmiðjunni h/f frá því sjónarmiði. Þarna virðist það liggja á bak við, að þeir menn, sem hafa metið þessi bréf, hafi gengið út frá því, að þessir hlutabréfaeigendur ættu áburðarverksmiðjuna, m.ö.o. gengið út frá yfirlýsingu Framsóknarráðherranna hér á Alþ. um þeirra skilning, að mínu áliti rangan skilning á lögunum. Ef svo væri litið á, að þetta hlutafélag ætti að eiga verksmiðjuna, þá er, eins og ég hef alltaf undirstrikað i sambandi við þessi frumvörp mín, vitað mál, að á 20 árum yrðu þessir menn búnir að eignast 40% af verðmæti áburðarverksmiðjunnar. Og þar sem nú eru liðin ein sex ár síðan áburðarverksmiðjan tók til starfa, þá væri, út frá þessu sjónarmiði, að þeir væru að eignast þetta, eðlilegt að meta þetta nokkru hærra. En ef þetta er rétt, þá eru hlutabréf upp á 4 millj. kr. að nafnverði, sem kannske að allmiklu leyti er lánað úr ríkisbönkunum til þess að kaupa þessi hlutabréf, - þá eru þau því orðin 28 millj. kr. virði núna. Þá er verið að gefa þessum hluthöfum tugmilljónir króna og búa sig undir að gefa þeim enn þá miklu meira og þá er að koma á daginn það, sem ég varaði við hér fyrir tíu árum i þinginu, hvað þessar yfirlýsingar Framsóknarráðherranna gætu kostað þjóðfélagið. Þessi ranga túlkun þeirra á lögunum og túlkun manna, sem hafa þarna hagsmuna að gæta fyrir það fyrirtæki, sem er aðalbakhjarl þeirra flokks, Samband íslenzkra samvinnufélaga, þetta allt tekið saman, hvernig 13. gr. er smokkað þarna inn í eins og eins konar þjófalykli, yfirlýsingar Framsóknarráðherranna um, að þetta rekstrarhlutafélag eigi að eiga áburðarverksmiðjuna og tilraunir síðan til þess að selja þetta allt saman úr eigu ríkisins og svo núna að lokum rangt mat á þessum hlutabréfum, - ef það er rétt hjá mér, sem ég hef heyrt og ég því miður hef ekki getað gengið úr skugga um, þá sjáum við, til hvers leikurinn er gerður. Helmingaskiptin eru þá í góðu gildi enn i dag. Ef þetta reynist rétt, er búið að stela 24 millj. kr. Þá er verið að búa sig undir að koma þessu upp í líklega 80 millj., því að vart held ég, að 1969 eða 1973 verði áburðarverksmiðjan metin undir 203 millj. Þá sést, hvert þeir flokkar, sem að þessu hafa staðíð, eru að stefna með þessu. Ég býst við, að ef hv. 1. þm. S-M. (EystJ), sem hér ætti nú raunverulega að standa fyrir sínu máli, ef hann væri hér viðstaddur, af því að hann er nú ekki hvað sízt sá, sem ákærður er, þá mundi hann vera að spyrja mig, hvern fjandann ég væri eiginlega að skipta mér af þessu. Ekki hefði maður líklega eitt einasta atkvæði upp úr því að vera að flytja hér einhver frumvörp um áburðarverksmiðju og hann hélt, að það væri yfirleitt ekki síður hjá alþm. að vera að flytja frumvörp, sem ekki væri möguleiki að hafa einhver atkvæði upp úr. Ég veit, að það er rétt hjá honum, að vafalaust verður enginn einasti maður í landinu, sem greiðir atkvæði með manni vegna þess, að hann standi með því að reyna að hindra, að það sé verið að stela af ríkinu 200 millj. kr. En á meðan ég á hér sæti, fylgi þeirri stefnu, sem stefnir að því að gera stórfyrirtæki í þessu landi að eign þjóðarinnar, mun ég ekki horfa upp á það þegjandi, og þá fer maður að halda sömu ræðuna áratug eftir áratug, að þessum fjáraflaklóm, sem hér eru að verki, þessum tveimur helmingaskiptaflokkum, Sjálfstfl. og Framsfl., takist ekki að stela á þennan hátt eignum ríkisins og skipta þeim á milli sín, en það er það, sem er að gerast. Það er það, sem er að gerast með þessu móti og ekkert annað. Og það er nauðsynlegt, ekki sízt þegar fer að koma fram í allríkum mæli sú tilhneiging að fara að taka þau fyrirtæki, sem eru í eigu hins opinbera og selja þau ýmsum aðilum með vafasömum heimildum, og þegar Sjálfstfl. gefur sérstaka yfirlýsingu um það og ríkasti maður landsins, einn af hans frambjóðendum, gerir sérstaka kröfu um það í Morgunblaðinu, að nú sé farið að róa að því öllum árum að selja bæjartogarana, hraðfrystihús bæjanna og ríkisins og annað slíkt, þá er ekki nema rétt að vara við og minna á þær aðgerðir, sem verið er að fremja í sambandi við áburðarverksmiðjuna, ekki sízt þegar svona fréttir berast til eyrna manni eins og þessi, sem ég gat um og ég því miður hef ekki getað fengið staðfesta, um þetta sjöfalda mat á þessum hlutabréfum. Frv. mitt gengur út á það, að 13. gr. sé felld niður. Þar með stendur þá ekkert annað eftir viðvíkjandi verksmiðjunni en hvernig 3. gr. ákveður hennar eign. Þar stendur: „Verksmiðjan er sjálfseignarstofnun, er lýtur sérstakri stjórn. Verksmiðjuna má hvorki selja né veðsetja, nema heimild sé veitt til þess af Alþingi.“Þá er þessi 3. gr. að öllu leyti óvefengjanleg. Ég álít, að hún sé óvefengjanleg eins og hún er núna þrátt fyrir 13. gr., vegna þess að í 13. gr. stendur aðeins, að verksmiðjan skuli rekin sem hlutafélag. En með því að fella 13. gr. niður er þetta gert þannig, að ekki einu sinni ráðherrar Framsfl. geta vitnað i neitt i þessum lögum til þess að koma þessari áburðarverksmiðju úr eigu ríkisins. Hins vegar var mér bent á það í fjhn., að það mundi vera eðlilegt að gera þá breyt. á 4. gr. l., þar sem ákveðið er um stjórn verksmiðjunnar, að í staðinn fyrir, að hún væri skipuð þremur mönnum, þá skyldi hún skipuð fimm mönnum, eins og nú er samkvæmt 13. gr. Þess vegna hef ég með 1. gr. lagt það til, að í stað orðsins „þremur“ komi þar: fimm, - og séu þeir þá kosnir eins og verið hefur með þá þrjá, sem ríkið hefur kosið með hlutfallskosningu í Sþ. Það er rétt að minna á það um leið, að þegar kosið var í þessa áburðarverksmiðjustjórn 1954 af hálfu ríkisins og aths. var gerð við það, að þáverandi bankastjóri Landsbankans, Vilhjálmur Þór, var á einum þeim lista, sem fram kom til þeirra kosninga, en bankastjóra Landsbankans var - eins og er enn - bannað að taka þátt í stjórn atvinnufyrirtækja, þá gaf þáverandi hæstv. forseti sameinaðs þings, Jörundur Brynjólfsson, úrskurð, þar sem hann taldi það rétt, að þessi maður mætti vera í þessu embætti, með eftirfarandi rökstuðningi, sem ég vil - með leyfi hæstv. forseta - leyfa mér að lesa upp: „Hér er um að ræða kjör af hálfu Alþingis til stjórnarstarfa í þessu fyrirtæki, áburðarverksmiðju ríkisins og umboð þeirra manna, er Alþingi kýs, er veitt af hálfu Alþingis, þess opinbera, til þess að ráða af sinni hálfu þessari stofnun og á því ekki skylt við einkaatvinnufyrirtæki, heldur er það fyrst og fremst til að ráða þessu opinbera fyrirtæki ríkisins, sem Alþingi með kosningu veitir umboð þeim mönnum, er til þess eru kjörnir.“ Með þessum rökstuðningi leyfði hæstv. forseti Sþ. sér að ákveða um kjör þessa bankastjóra Landsbankans, sem mátti ekki lögum samkvæmt taka stjórn í atvinnufyrirtækjum, að það væri leyfilegt að stilla honum upp og kjósa hann í stjórn áburðarverksmiðjunnar, eingöngu af því að forseti Sþ. úrskurðaði, að þetta væri fyrirtæki ríkisins, þannig að hann lýsti þar skoðun, sem var algerlega andstæð þeirri skoðun, sem ráðh. Framsfl. höfðu lýst. Nú er mér hins vegar ljóst, sérstaklega eftir þær fréttir, ef sannar reynast, um matið á hlutabréfunum i Áburðarverksmiðjunni h/f, rekstrarfélaginu, að það muni geta orðið nokkrum örðugleikum bundið að fá þessa hluthafa til að láta af hendi skuldabréf sín með góðu móti á þann hátt, sem ég hef í þeim frv., sem ég hef flutt hér undanfarið, gert ráð fyrir, sem sé með því móti, að þeim væru bara greidd þau 6%, sem þeir mættu fá hæst lögum samkvæmt í arð af sínu hlutafé og þar með leystir út. Ég er mjög hræddur um, eins og Framsfl. mundi núna segja í þeim stríðsham á móti fjárplógsstarfseminni, sem hann er í, í svipinn undir kosningar, að þá mundu þeir segja, að hlutabréf þeirra væru þarna allmiklu meira virði, og skírskota til yfirlýsinga Framsóknarráðherranna og gera kröfu til þess, að samkvæmt stjórnarskránni um upptöku fjár, eignarnám, þá yrðu metin sérstaklega þeirra hlutabréf og það gætu orðið mikil málaferli út af þessu. Ég hef aldrei viljað setja inn í þetta frv. neitt ákvæði um neina upptöku eigna eða neitt slíkt, vegna þess að ég hef aldrei gengið út frá því, að á bak við þessa eign hlutabréfanna stæði nein eign í áburðarverksmiðjunni, heldur væri þetta aðeins réttur til ágóða af rekstri, til hluttöku í gróða af rekstri. Úr þessu gætu þess vegna orðið mikil málaferli, ef ekki næðist samkomulag og ég get að mörgu leyti vel skilið það, að þessir hluthafar, sem hafa fengið svona góðan stuðning fyrir sína fjárplógsstarfsemi frá ráðherrum Framsfl., mundu gera kröfu til þess að fá eitthvað meira fyrir sinn snúð, en bara þessar 4 millj., sem þeir hafa lagt fram. Þess vegna hef ég sett það inn í 3. gr. þessa frv., að hlutabréfin, sem sé upp á þessar 4 millj., væri ríkissjóði skylt að innleysa á nafnverði að viðbættum 6%, en legg þó til um leið, að ríkisstj. sé gefin heimild til að greiða hærra verð, ef hluthafarnir krefjast þess, enda hafi þá sérstök þingnefnd, sem þingflokkarnir finna sér hver einn mann í, samþykkt það mótatkvæðalaust. M. ö. o.: ég legg til, að kosin sé sérstök þingnefnd eða útnefnd af þingflokkunum ríkisstj. til aðstoðar við samninga við þessa hluthafa, þannig að ríkisstj. megi, ef allir fulltrúar þingflokkanna fallast á það, greiða hluthöfunum hærra verð, en nafnverð fyrir þessi hlutabréf. Þetta er höfuðbreytingin á mínu frv. frá því, sem hefur verið á undanförnum þingum. Af hverju geri ég þetta? Af því að ég sé, að ef sagan um þetta mat reynist rétt, þótt matið sé rangt, að það þarf að sjöfalda þessi hlutabréf að áliti ríkisskattanefndar eða skattstjóra eða hvaða aðilar það nú eru, sem meta svona, þá er strax verið að gera tilraun til að láta hlutabréf, sem að nafnverði eru 4 millj. kr., kosta 28 millj. kr. og þar með stefnt að því að láta þau kosta 80 millj. kr., sem sé að féfletta almenning í landinu með þessu móti í helmingaskiptum á milli Framsfl. og Sjálfstfl. samkvæmt sérstökum yfirlýsingum ráðh. Framsfl. Ég álít, að það þurfi að stöðva þessa starfsemi á því stigi, sem hún er nú. Mér er það ljóst, að því fleiri ár sem líða, því dýrara verður það. Hefði verið farið að mínum ráðum, strax og ég flutti þessi frv. hér, hefðu eigendur þessara hlutabréfa þakkað fyrir að fá sínar 4 millj. og sína vexti. Nú koma þeir til með að færa sig upp á skaftið. Þó vil ég heldur semja við þá nú, meira að segja þó að það færi upp í það að tvöfalda þeirra upphaflegu hlutabréfaeign, þótt þeir ættu að fá einhvers staðar á milli 6 og 8 millj. fyrir þetta, heldur en bíða, ef svona verður haldið áfram eins og nú er stefnt með þessu ósvífna tiltæki, sem þessir helmingaskiptaflokkar, Framsfl. og Sjálfstfl., hafa haft í frammi um þetta fyrirtæki ríkisins. Þess vegna vil ég gefa ríkisstj. heimild til þess að greiða hærra verð, en þarna er tilgreint, að því tilskildu, að fulltrúaþing flokkanna fallist á þetta. Ég vil alvarlega skírskota til hv. þm. þessarar d., - þessi d. hafði alltaf samþykkt áburðarverksmiðjuna, þegar lögin voru upphaflega samþykkt 1949, sem fyrirtæki ríkisins og það var aðeins þegar þessari d. var stillt frammi fyrir gerðum hlut, að Ed. hafði breytt þessu á síðustu dögum þingsins 1949, fyrir kosningar, að fallizt var á þetta hér í flaustri af tveimur flokkum, Framsfl. og Sjálfstfl., - ég vil nú alvarlega skírskota til þm. þessarar hv. d. að sjá sig um hönd og breyta þeirri afstöðu hjá þeim þeirra, sem hafa verið mótfallnir því fram að þessu að gera þetta fyrirtæki, eitt stærsta fyrirtæki, sem þjóðfélagið á sem sameign, að ótvíræðri eign ríkisins. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til að, að lokinni þessari umr. sé málinu vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Vegna þess að mér er persónulega vel við hv. 3. þm. Reykv. (EOl) og vegna þess að ég átti nokkurn þátt í því, að 13. gr. var sett inn í lög áburðarverksmiðjunnar, þykir mér ákaflega leiðinlegt, hversu langan tíma 13. gr. hefur truflað sálarlíf hv. þm. Ég get vel skilið, að hann standi hér upp með nokkrum þrautum eftir að hafa haldið sömu ræðuna eða svipaða ræðu á mörgum þingum. En ef hv. þm. vildi nú stytta ræðuna um örlítið brot á hverju þingi, þá skyldi ég ekki telja eftir mér að hlusta á rökin, sem hann hefur fram að bera fyrir máli sínu, sem ég því miður get ekki verið fylgjandi að neinu leyti. Hann gat þess í upphafi ræðu sinnar, að 13. gr. eða heimildin til þess að reka verksmiðjuna sem hlutafélag og þar með gefa einstaklingum tækifæri til þess að eiga hlut í verksmiðjunni, muni hafa verið til komin vegna kröfu frá amerískum auðmönnum um það, að einstaklingar mættu eiga í verksmiðjunni eða leggja fé til hennar. Ég get skýrt hv. þm. hreinskilnislega frá því og vona, að hann taki það trúanlegt, að þegar ég bar fram þessa till. í samráði við þáv. landbrh., þá var hún ekki borin fram að neinu leyti að kröfu eða fyrir þrýsting frá amerískum auðmönnum, heldur af þeirri sannfæringu, sem kom í ljós við umr. um málið, að fyrirtækið mundi betur rekið, ef einstaklingar ættu hlut að máli, en ef verksmiðjan væri eingöngu ríkisfyrirtæki. Um það getur varla verið nokkur deila að ríkisverksmiðjan formlega muni vera eign hlutafélagsins. Mér skilst, að hv. flm. reisi sinn skilning á því, að í 13. gr. segir, að hún skuli þá rekin sem hlutafélag. Það má náttúrlega deila um þetta orðalag, hvort það á eingöngu að eiga við um reksturinn eða það, að verksmiðjan sé rekin sem hlutafélag og sé hlutafélag og þá að sjálfsögðu eign þeirra, sem hluti eiga, hvort sem það er ríkið eða einstaklingar. Hann ræddi mikið um það, að komið hefði til mála á árunum 1950–53 að gefa heimild til þess að selja verksmiðjuna. Ég var þá í ríkisstj., og ég minnist ekki þess, að það hafi nokkurn tíma komið til mála, nokkurn tíma verið minnzt á að gera þær breytingar, að hægt væri að selja verksmiðjuna, t.d. af hvaða stjórn sem vildi slíkt vera láta, án þess að leita til þingsins með lagabreytingu. Ég álít, að ríkið eigi ekki að selja sinn hlut í verksmiðjunni, - ekki undir neinum kringumstæðum, - og ég álít, að ríkið eigi ekki að kaupa af einstaklingunum, sem eiga í verksmiðjunni. Það er mín skoðun. Um þessa merkilegu frétt, er ræðumaður gat um, sem hann hafði þó ekki fengið staðfesta, um matið á bréfunum til stóreignaskatts, að bréfin hefðu verið metin sjöfalt, m.ö.o., að þarna væri búið að gefa hluthöfunum þegar 24 millj., þá vil ég segja, að þetta sjöfalda mat á hlutabréfunum er alveg út í hött og er hvorki fugl né fiskur, eins og hv. ræðumaður tók fram. Að sjálfsögðu á að meta bréfin eftir því, hvað þau gefa af sér. Bréf, sem aldrei gefur neinn arð, er ekki meira virði, en nafnverð bréfsins, ef bréfið er þá seljanlegt á nafnverði. Þetta sjöfalda mat er því ekki annað en óréttmæt tilraun til þess að skattleggja þessa hluthafa. Þessir hluthafar hafa víst aldrei, eins og hv. ræðumaður tók fram, fengið eyrisvirði í arð af bréfunum og ég skil ekki, að menn þurfi að öfunda þá af því að hafa lagt þarna inn 4 millj., en aldrei fengið eyrisvirði í vexti af fénu. Ég held, að það sé almennt álitið, að einkafyrirtæki séu betur rekin, en ríkisfyrirtæki. En þó ber nú svo jafnan við, að ríkisfyrirtæki lifa ágætu lífi, þótt þau séu illa rekin. En af hverju er það? Það er vegna þess, að þau lifa á einkaaðstöðu eða einokunaraðstöðu sinni í þjóðfélaginu og geta skammtað sjálfum sér þá álagningu, sem þau taka af þegnunum fyrir þá þjónustu, er þau veita. Ef áburðarverksmiðju er illa stjórnað, þá hlýtur það að koma fram í hækkuðu verði til bændanna, sem áburðinn nota. En af því leiðir svo, að almenningur verður að súpa seyðið af þeirri hækkun í hækkuðu afurðaverði. Á þann hátt lendir óstjórn fyrirtækisins á almenningi með hækkuðu verði á þeim nauðsynjum, sem landbúnaðurinn framleiðir. Ég held, að það sé ekki annað vitað, en þessum fyrirtækjum hafi verið vel stjórnað og sé vel stjórnað. Ég hef ekki heyrt minnzt á annað, en ágætt samkomulag væri milli ríkisins og hinna hluthafanna. Tel ég það vel farið, og ég hygg, að einmitt sá hluti þjóðarinnar, sem kaupir framleiðslu verksmiðjunnar, beiti miklu minni tortryggni gagnvart því verði, sem hún setur á framleiðslu sína, einmitt vegna þess, hvernig stjórnin er skipuð og hvernig félagið eða verksmiðjan er skipuð. Það vill brenna við, að almenningur líti með talsverðri tortryggni á það verð, sem opinber fyrirtæki setja á sina þjónustu. Hv. þm. leggur til, að 13. gr. sé felld niður. Það er út af fyrir sig. En ég get ekki séð, þó að 13. gr. væri felld niður á þann hátt, sem hann vill vera láta, að þar með sé hægt að taka hluti þeirra manna, sem eiga í félaginu. Það er að sjálfsögðu ekki hægt, því að þeir eiga þessa hluti með fullum rétti og mikið vafamál, hvort þingið gæti sett lög um að skylda þá til að selja. Ég er ekki trúaður á, að þingið fengist til þess að gera slíka ráðstöfun. Þetta frv. getur því ekki breytt neinu, ef hluthafarnir vilja ekki selja. Frv. heimilar ríkisstj, að kaupa fyrir nafnverð plús 6%. Eru það 6% á ári, frá því að félagið var stofnað, eða eru það 6% í eitt skipti fyrir öll? Mér skildist hv. flm. minnast á, að það ætti að borga hlutaféð með 6%, en þá ætti það að vera fyrir allan þann tíma, sem mennirnir hafa átt hlutina og engan arð fengið af þeim. En svo kemur það, að ef þeir skyldu nú ekki vilja selja fyrir þetta verð, þá á ríkisstj. að vera heimilt að borga þeim hærra verð. Hvað má ríkisstj. fara hátt? Eða eiga þeir menn, sem á að kjósa í n. af þingflokkunum, að segja til um, hvað megi fara hátt í að borga fyrir hlutabréfin? En ef hluthafarnir skyldu nú ekki vilja selja, þá virðist vera unnið fyrir gíg að vera að samþ. þetta frv. Aðalatriðið, sem fyrir hv. flm. vakir, er það, að einstaklingarnir, sem í félaginu eru, geti ekki undir neinum kringumstæðum hagnazt á því að hafa lagt peninga í fyrirtækið. En ég vil nú spyrja hv. þm.: Hvaða hætta er á því, að einstaklingarnir geti hagnazt á þessu? Ég get ekki séð, að nokkur leið sé fyrir þá að hagnast á þessu, nema Alþ. vilji breyta lögunum. Meðan lögin ákveða, að þeir skuli ekki fá nema 6% í arð, þá er hlutaféð ekki meira virði, meðan svo stendur. Ef svo stendur um allan aldur, að aldrei verði borgað nema 6%, þá er ekki hlutaféð, sem lagt er í verksmiðjuna, meira virði en nafnverð + 6% vextir á ári. Ég get ekki betur séð, en það þurfi samþykki þingsins til þess að breyta þessu. En meðan það er ekki gert, hefur ríkið eða ríkisstj. í hendi sér allt ráð verksmiðjunnar. Ríkið hefur 60% af hlutafénu og það hefur undanþágu frá ákvæðum hlutafélagalaganna, sem takmarka atkvæðisrétt, það er numið burt. Ríkið getur ráðið verksmiðjunni eins og það vill og ríkið getur ráðið því - eða réttara sagt Alþ. getur ráðið því, að ekki fáist meira fyrir bréfin, en þessi arðgreiðsla, 6%, gefur til kynna, ef engar breytingar eru gerðar frá því, sem nú er. Ég tel fyrir mitt leyti, að ríkið eigi alls ekki að selja sin bréf, eigi ekki að hafa leyfi til þess. Ég get ekki heldur betur séð en það sé með öllu óheimilt að selja bréf ríkisins nema með breyt. á lögunum. Þegar málið er athugað út frá þessum forsendum, get ég ekki betur séð, en þetta frv. hv. flm., sem hann hefur nú flutt í nokkur ár á þinginu, sé gersamlega óþarft.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykv. (RÓ) er þessu máli mjög kunnugur og mér skildist eiginlega á honum í ræðu hans áðan, að hann staðfesti þá upplýsingu mína, að þessi hlutabréf hefðu verið metin á sjöföldu verði. Var það ekki rétt? (Grípið fram í.) Ég hélt kannske, að hv. þm. vissi betur um þetta en ég. En við erum sammála um, - út frá ólíkum forsendum, - að ef svo væri, væri þetta rangt mat. Hv. 2. þm. Reykv. minntist á, að það mundi ekki vera rétt hjá mér, að amerískir auðmenn hefðu komið því neitt nærri, að reynt væri að gera áburðarverksmiðjuna. að hlutafélagi einstaklinga. Jæja, ef maður leggur saman tvo og tvo um þetta, fer maður kannske að komast nokkuð nærri því, að þeir amerísku bankar, sem hafi átt að veita lán til þeirra fyrirtækja, sem þarna var verið að hugsa um, hafi unnið að því á bak við tjöldin að reyna að fá slíkt í gegn. Ég býst við, að það sé viðurkennt, meira að segja af hv. 2. þm. Reykv., að þegar átti að lána til sementsverksmiðjunnar, var það gert að skilyrði af hálfu viðkomandi amerískra banka, að hún væri ekki ríkisfyrirtæki, heldur hlutafélag. Og það má sú stjórn eiga, sem þá sat að völdum og var sú stjórn, sem ég annars deildi mjög mikið á, stjórn Sjálfstfl. og Framsfl., að hún stóð á móti því og hún lét aldrei undan því. Sementsverksmiðjan er eign ríkisins enn í dag og lögunum var aldrei breytt. Það er þess vegna ekkert undarlegt, þó að sá grunur komi upp hjá manni, að voldugir aðilar vestan hafs, með góð sambönd hér heima, hafi litið það hýru auga, að reynt yrði að breyta áburðarverksmiðju ríkisins í hlutafélag einkaaðila. En á meðan hins vegar þeir ráðherrar, sem þá sátu að völdum, opna ekki munninn um þetta, getur maður engar sannanir fært. Þá talaði hv. 2. þm. Reykv. um, að það mætti ekki selja hlutabréfin, sem ríkið ætti núna í áburðarverksmiðjunni og vildi halda því fram, að það hefði aldrei verið reynt að selja þau, vildi vefengja það, sem ég hélt fram viðvíkjandi því. Þegar frv. um Framkvæmdabanka Íslands var lagt fyrir Alþ., 72. löggjafarþing, 1952, 154. mál, af þáverandi ríkisstj. sem stjórnarfrv., stóð í 3. gr. þess frv.: „Ríkissjóður leggur Framkvæmdabankanum til stofnfé samtals að upphæð 101 milljón“ - og þar stendur svo undir í lið 2: „Eftirtalin hlutabréf: Í Áburðarverksmiðjunni h/f 6 millj. kr.“ Það stóð þá að vísu, að það mætti ekki selja þessi hlutabréf án samþykkis Alþ., en þetta átti að verða stofnhlutafé fyrir Framkvæmdabankann og á fundi fjhn. Ed., þegar ýmsar spurningar voru þar lagðar fyrir, segir svo í áliti minni hluta fjhn., með leyfi hæstv. forseta, þ.e. á þskj. 543, 16. jan. 1953: „Ein af þeim spurningum, sem n. lagði fyrir dr. Benjamín Eiríksson, var sú, hvaða tilgang það hefði, að ríkissjóður legði Framkvæmdabankanum til sem stofnfé hlutabréf sín í Áburðarverksmiðjunni, Raftækjaverksmiðjunni og Eimskipafélagi Íslands. Dr. Benjamín svaraði, að hann hugsaði sér, að hlutabréf þessi yrðu seld síðar.“ Það var alveg greinilegt, að hverju var stefnt þá. Það var tillaga þáverandi ríkisstj., sem hv. 2. þm. Reykv. mun hafa verið í, ef ég man rétt, - var það ekki rétt hjá mér? - Að afhenda Framkvæmdabankanum sem stofnfé þessi hlutabréf ríkisins í áburðarverksmiðjunni að upphæð 6 millj. kr. Það mun hafa verið hugmynd þess manns, sem var fyrirhugaður sem framkvæmdastjóri Framkvæmdabankans, dr. Benjamíns Eiríkssonar, að þessi hlutabréf yrðu seld síðar meir. Það var að vísu settur þá sá varnagli, að ekki mætti selja þetta án leyfis Alþ., hvorki selja þau né veðsetja, en svona litu alþm. þá á þessa grein, að þetta var fellt út úr lögunum. Í meðferð Alþ. var þetta ákvæði um að afhenda Framkvæmdabankanum hlutabréf ríkisins í áburðarverksmiðjunni sem stofnfé fellt út úr frv., í meðferðinni hér á Alþ., af því að mönnum þótti það ekki nægilega tryggt. Þannig hafa komið upp hugmyndir um að selja öll hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni einmitt hjá þeim mönnum, sem þá voru tengiliðurinn á milli þeirra amerísku banka, sem réðu efnahagspólitík Íslands og ríkisstj. Íslands þá, dr. Benjamíns Eiríkssonar, þess manns, sem var efnahagsmálaráðunautur þeirrar ríkisstj., þess manns, sem kom með gengislækkunarfrv, tilbúið hingað heim og lagði fyrir ríkisstj., hvernig það skyldi fara í gegn, þannig að einn ráðh. í þeirri stjórn sagði: Mér datt aldrei í hug, að þetta væri svona mikið. - Þannig er ekkert undarlegt, þó að maður sé dálítið tortrygginn. Svo vildi nú hv. 2. þ m. Reykv. reyna að lægja alla mína tortryggni og sefa allan minn kvíða, svo að ég þyrfti ekki að halda fleiri ræður um þetta, það væri engin hætta, ríkið ætti þarna meiri hlutann, meira að segja hann sjálfur, 2. þm. Reykv., eins mikið og hann væri með einkaframtakinu, áliti, að ríkið ætti ekki að selja þessar 6 millj. kr. Það væri alveg óhætt að láta þetta vera svona í næstu hundrað ár, bara láta ríkið eiga þessar 6 millj. og hina þessar 4. En hvað lengi heldur hv. 2. þm. Reykv., að Sambandið og þessir milljónamæringar í Reykjavík, svo að ég noti sérstaklega orðalag Framsfl., - hvað lengi heldur hann, að þeir sætti sig við það að eiga í fyrirtæki eftir þeirri skoðun, sem hann lýsir hér og Framsóknarráðh. hafa lýst, 80 millj. kr. eftir skulum við segja 10–14 ár, ef áburðarverksmiðjan væri fyrirtæki, sem jafngilti 200 millj. kr., - hún mun vera nærri því nú, - og allt þetta væri skoðað sem eitt, þá væri 4 millj. kr. eignin, 40% af eigninni, orðin 80 millj. kr., - hvað lengi heldur hann, að þessir hluthafar, sem ættu þarna 80 millj. kr., sættu sig við það að fara ekki að sjá eitthvað af þessum peningum? Og skyldi nú vera, að það kynni ekki einhvern tíma á komandi áratugum að verða hér ríkisstj., - kannske meira að segja eftir næstu kosningar, því að nú kvað Framsfl. allt í einu stríða á móti fjárplógsstarfseminni, - sem dytti í hug, að það væri alveg upplagt sem eitt í sambandi við lausnina á efnahagsvandamálunum að selja þessi hlutabréf ríkisins? Á stefnuskrá Sjálfstfl. er það núna að selja þessi fyrirtæki ríkisins. Og jafnvel þó að hv. 2. þm. Reykv. kynni að slást á móti því, ef hann yrði á þingi þá, sem er ekki víst, þá gætu verið hér miklu ríkari menn en hann og miklu harðvítugri í að sölsa undir sig eignir ríkisins, og þá kynni að vera, að hvorugur okkar gæti ráðið neitt um, hvað verður viðvíkjandi þessu í framtíðinni. Þess vegna er eina ráðið, ef við erum sammála um, að ríkið eigi að eiga þetta, að nota einmitt tækifærið, nú í dag, til að semja við þessa hluthafa, sem þarna eru. Ég hef satt að segja þá hugmynd, svo að ég noti orðalag Framsfl., að milljónamæringarnir í Reykjavík væru kannske ekki verstir viðureignar um þetta. Þetta eru iðnrekendur, sem eiga þarna í þessu 2 millj., þeir mundu jafnvel vera til í samninga um það. Þá skil ég ekki í öðru, en þeir fengju Sambandið inn á það líka. Ég trúi því ekki, að Sambandið verði erfiðara viðureignar með að afhenda almenningi þetta fé, því að allt er nú Sambandið að gera fyrir almenning, svo að ég trúi nú ekki öðru, en það næðist tiltölulega gott samkomulag. Þess vegna gerði ég líka þessa till., sem um getur í 3. gr., að gefa ríkisstj. þessa heimild og láta þingflokkana koma þarna að. Ég hef svo mikla trú á þegnskap og hollustu þessara aðila, sem eiga nú þessi hlutabréf upp á 4 millj. og sjá ekki enn sem komið er eyri af þeim, en fá þau metin svona hátt, - ég hef þá trú á því, að við getum samið við þá í dag. En með hverju árinu, sem líður, held ég að verði erfiðara að semja og dýrara fyrir þjóðina. Því miður er enginn ráðherra Alþfl. hér staddur nú. Ég hef átt tal við þann ráðh., sem þetta mál heyrir undir, hæstv. menntmrh., um, að ég mundi ræða þetta mál í dag og biðja hann um að athuga fyrir sitt leyti, ef svo mætti verða, að þetta mál kæmi seinna til 2. umr. hér, hvers konar yfirlýsingu Alþýðuflokksstjórnin væri reiðubúin til að gefa í þessu máli. Alþfl. hefur alltaf tekið þá afstöðu um þetta mál eins og ég, að þessi verksmiðja sé eign ríkisins. Forsrh. þeirrar stjórnar, sem setti þessi lög, Stefán Jóh. Stefánsson, hefur sjálfur lýst því yfir. Núverandi forseti Íslands hefur sem fulltrúi Alþfl. í fjhn. tekið sömu afstöðu og ég, að 13. gr. merkti eingöngu, að þetta væri rekið sem hlutafélag og þetta væri eign ríkisins, þannig að þarna stangast alveg skilningur hinna ýmsu ráðh. á lögunum, og það væri gott, a.m.k. ef það ættu eftir að verða málaferli út af þessu, að það kæmu einmitt yfirlýsingar frá hæstv. núv. ráðh., sem þjóðin og þjóðfélagið gætu notað sinum réttindum til framdráttar. En einmitt þessi hæstv. ráðh, hefur fjarvistarleyfi í dag og er forfallaður, getur ekki mætt. Þá spurði hv. 2. þm. Reykv., hvað ég meinti með 6%, hvort ég meinti, að það ætti að borga þeim 6% í eitt skipti fyrir öll. Það er alveg greinilegt í mína frv. Það á að borga að viðbættum 6% ársvöxtum af upphæðinni frá því, að hlutabréfin voru keypt, og þeir eiga að fá sín 6%, eins og þeim er áskilið í lögunum að eigi að greiða þeim og enn fremur megi greiða þeim til viðbótar, ef þeir vilja ekki láta bréfin fyrir þetta verð. M.ö.o.: 3. gr. fjallar um það, að ríkisstj. fær heimild með aðstoð nefndar, sem þingflokkarnir setja, með neitunarvaldi til að borga þeim hærra verð, að semja um hærra verð, en nafnverðið plús 6% ársvexti fyrir þeirra hlutabréf. Hv. 2. þm. Reykv. talaði um, að þessir hluthafar hefðu enga nauðsyn á að láta þessi bréf af hendi, þetta væri þeirra eign og verksmiðjan væri þeirra eign. Þar fer hv. 2. þm. Reykv. alveg með skakkt mál. Þessir hluthafar byggja þann rétt, sem þeir telja sig hafa, einvörðungu á þessari 13. gr. l. Um leið og þessi 13. gr. l. er felld úr gildi, standa þeir raunverulega uppi réttlausir. Þá er Áburðarverksmiðjan h/f ekki lengur til. Það er hlutafélag, sem rekur áburðarverksmiðjuna og það er fjarri því, að þeir eigi hana. Það er greinilega tekið fram í l., alveg ótvírætt, að hún sé sjálfseignarstofnun, m.ö.o. eign ríkisins, þannig að þessum hluthöfum mundi, ef þeir athuguðu sinn gang í dag, vafalaust þykja eðlilegt að semja við ríkið, reyna að fá eitthvað fyrir sinn snúð, en hætta sér ekki út í nein löng málaferli, út af þessu, því að valdið í þessum efnum er algerlega Alþingis. Þótt þessir hluthafar færu í mál, ef þessi till. mín er samþ., geta þeir átt langa lengi í því máli við ríkið, og það er ómögulegt að segja, hvernig það kynni að fara. Mitt álit er, að þeir mundu fara raunverulega illa út úr því. Þeir mundu að vísu reyna að hanga í yfirlýsingunni, sem ráðherrar Framsfl. hafa gefið. En við þær vitlausu yfirlýsingar mundu stangast réttari yfirlýsingar frá ráðherrum Alþfl. og frá núverandi forseta landsins og lögin sjálf, þannig að ég held, að það mundi alls ekki vera uppi sá gállinn á þessum hluthöfum að ætla að fara í margra ára málaferli við ríkið, ef búið væri að samþykkja að fella 13. gr. niður, því að þá bara svífa þeir í lausu lofti. Þá hafa þeir engan grundvöll til þess að ganga á, enga jörð undir fótum. Ég held þess vegna, að það rétta í þessu máli nú væri að samþykkja þetta frv., láta það ekki bíða. - Þetta hefur þegar beðið of lengi og því lengur sem það er látið bíða, því dýrara verður það því miður ríkinu.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessar umr. lengur, nema út af því, sem hv. flm. sagði nú síðast, að væri 13. gr. numin burt, þá væri þar með ekkert hlutafélag lengur, skildist mér. Við erum að vísu hvorugur lögfræðingur, en ég held, að það sé mjög vafasöm skýring hjá honum, að með niðurfellingu 13. gr. muni hlutafélagið af sjálfu sér verða leyst upp. Ég held, að eitthvað þurfi fleira að koma til í því efni. Hann vildi enn tortryggja eða efast um það, sem ég sagði um, að það hefði verið krafa frá amerískum auðmönnum, sem lá bak við brtt. við 13. gr. Ég get ekki gert annað, en sagt honum satt, eftir því sem ég veit bezt, hann ræður, hvort hann trúir því. Hitt er svo annað mál, að það er rétt, sem hann sagði og það er kannske á því, sem hann byggir staðhæfingu sína, að við þær umr., sem fóru fram um lán til sementsverksmiðjunnar, var sú ósk sett fram af hálfu væntanlegra lánveitenda, að einstaklingar ættu einhvern hlut að félaginu. En ástæðan fyrir því, að lánveitendur leggja fram slíka ósk, er auðvitað sú, að þeir treysta betur því félagi, sem er að einhverju leyti rekið af einstaklingum, en því félagi, sem að öllu leyti er rekið af ríkinu, og telja, að sá lántakandi, sem þannig er, sé betri lántakandi og traustari, en hinn, vegna þess að fyrirtækið verður betur rekið. Það er ástæðan, en ekki nein pólitísk brögð til þess að vinna á móti stefnu hv. 3. þm. Reykv., að enginn megi eiga neitt nema ríkið. Það er bara vantraustið á rekstri ríkisrekinna fyrirtækja. Hann gat um það, að talað hefði verið um að afhenda hlutabréf verksmiðjunnar sem stofnfé til Framkvæmdabankans. Ég man ekki eftir því, eins og ég tók fram áðan, að það hafi nokkurn tíma komið til tals í ríkisstj. 1950–53, að slíkt yrði gert. Ég skal ekki segja, hvort einstakir ráðh. hafi talað um það sín á milli, að slíkt væri æskilegt, en ég man ekki eftir, að ég hafi nokkurn tíma orðið var við slíkar umr. Hann sagði, að þetta væri eina ráðið til þess að gera það öruggt, að ríkið ætti verksmiðjuna. Ég hygg, að ekkert sé til, sem er öruggt í þessu efni. Lögum má breyta. Lög má einnig afnema. Einnig má samþ. ný lög. Og þó að eitt sé í lögum í dag, þá getur það orðið numið úr lögum eftir eitt eða tvö ár. Það er allt undir því komið, hvernig straumar tímans breytast. Ég sé þess vegna ekki, ef hann ætlar sér að tryggja eignarrétt ríkisins á áburðarverksmiðjunni, annað en hann neyðist til þess að koma því inn í stjórnarskrána, að áburðarverksmiðju ríkisins megi ekki selja.