Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Ég mun greiða atkv. með því, að þessu frv. sé vísað til 2. umr. og n., og er ástæðan til þess sú, að ég tel hugsanlegt að leggja á svipaðan skatt og þennan án þess að hann verði notaður til almennra ríkissjóðsútgjalda, eins og gert er ráð fyrir í frv., og ég tel því ekki rétt að leggjast á móti því, að málið komist í n. til athugunar á þessu atriði sérstaklega. Það hefir oft komið til tals, og er í rauninni lögtekið áður með bifreiðaskattslögunum, að leggja á sérstakan skatt til að gera þær umbætur á bílvegum, sem gera má ráð fyrir, að ekki fáist á annan hátt, og ég álít því rétt, að þetta komi til athugunar í n.

Jón Baldvinsson þetta frv hefir verið fyrir þinginu nokkrum sinnum, eða svipuð frv., og umr. orðið um þau hér í þingi, og við alþýðuflokksmenn höfum jafnan greitt atkv. á móti þeim, af því að það er ekki efamál, að skattur þessi mundi auka á erfiðleikana við samgöngur með bifreiðum; hann mundi hækka verðið á flutningi á fólki og vörum og hverskonar aðrir erfiðleikar myndu af honum stafa. Ég mun því eins og áður, greiða atkv. á móti þessum nýja skatti bæði við þessa umr. og aðrar, ef frv. kemst svo langt. Ég sé enga ástæðu til, að frv. fari í n. til þess að íhuga það. En fari svo, að frv. gangi fram, væri það sanngjarnt, sem upp á hefir verið stungið, að kaupstaðirnir fengju skattinn til að laga götur hjá sér og gera nýjar gotur, og get ég búizt við, að það fengist. En frv. er hægt að fella nú við þessa umr., ef Sjálfstæðisflokkurinn greiddi atkv. gegn því.

Jóhann Jósefsson Hæstv. forsrh. talaði um, að töp bankanna undanfarin ár væru að nokkru leyti afleiðing af því, hversu illa hefir gengið hjá ýmsum atvinnurekstri. Vildi hann sýna, að töp einstakra fyrirtækja lentu líka á þjóðinni, eins og tap Síldareinkasölunnar á ríkissjóði. Vil ég ekki andmæla því, að töp bankanna verða að miklu leyti töp þjóðarinnar, en það kemur þó öðruvísi út en töp Síldareinkasölunnar. Get ég bent á það, að töp banka hafa stafað af óvarlegum fiskkaupum. Hefir það komið fyrir, að fiskkaupmenn hafa sett of mikið í áhættu, svo að þeir hafa ekki getað staðið við skuldbindingar sínar. En oftast nær hafa viðskiptavinir þessara stórspekúlanta ekki orðið fyrir tapi. Svo var áður um þá, sem seldu Copland fisk, að þeir fengu sitt, þótt bankarnir töpuðu á honum. Þessi töp lenda ekki eins hrapallega á sjómönnum og verkamönnum og töp Síldareinkasölunnar gerðu síðastl. ár. - Er þessi kenning hæstv.forsrh. algeng hjá Tímamönnum og sócíalistum, þegar ráðast skal á einstaklingsframtakið. Þegar maður á sjálfur að þola súrt og sætt fyrir afkomu atvinnurekstrar síns, þá verður það honum hvöt til þess að neyta allra krafta. En manneðlið er breyskt, og við opinberar stofnanir er ábyrgðartilfinningin aldrei eins mikil, eins og bezt hefir sezt á Síldareinkasölunni, því að þeir menn, sem fyrir þeim standa, vita, að töp þessara stofnana lenda ekki beint á þeim, eins og þar sem um einkafyrirtæki er að ræða. þetta gildir jafnvel, þótt góðæri sé og þótt góðir menn séu við fyrirtækin, en því fremur á vondum árum og þegar val forstjóranna fer eftir pólitískum áhrifum, en ekki hæfileikum. En það er venjulegast, að menn, sem standa fyrir einkasölufyrirtækjum, eru skipaðir af pólitískum flokkum og litið gætt að hæfileikum til starfsins. Viðvíkjandi Spánarsendimanninum þarf ég að vísu ekki að árétta orð hv.þm. G.-K. en vil þó enn benda á, að maður sá, sem stj. sendir til Spánar á þessum hættulegu tímum, hefir engin skilyrði til starfs síns umfram fólk flest. Er það misráðið að gera slíkt á svo erfiðum tímum sem nú standa yfir, sérstaklega þegar þess er gætt, að embættið er launað með 30000 kr. Er það ólíklegt, að stj. hafi ekki getað fengið hæfari mann til þess að setjast í sæti Helga Guðmundssonar, sem því miður varð að hverfa frá Spáni. Hafði hann mikla þekkingu á starfinu, bæði frá störfum sínum á Ísafirði og Reykjavík við fiskkaup og þessháttar, og svo þá, sem hann var búinn að afla sér þar suður frá. Hv. 3. þm. Reykv. talaði hér langt og hart mál. Fannst honum ekki sitja á mér að vera að minnast á stj. Síldareinkasölunnar, af því að Vestmannaeyjar hafi tapað á útveginum síðastl. ár og af því að afkoma bænda sé slæm. Rétt er það, að Vestmannaeyjar hafa átt erfitt með útflutning á afurðum sínum og að bændum hefir gengið illa að koma út sínum vörum. En þetta er engin röksemd í málinu. Okkar gagnrýni gekk í þá átt að sýna, hve óheppileg áhrif flokkur hv.þm. hefði haft á Síldareinkasöluna. Hann réðst á kommúnista af miklu afli fyrir það, að þeir hafi ráðið þar lögum og lofum og kvað það þeim að kenna, að allt hafi farið norður og niður. Þótti mér vera annað hljóð í hv.þm. á síðasta þingi, þegar ég talaði um mistök þau, sem orðið hefðu á Síldareinkasölunni, og víti Einar Olgeirsson fyrir það, að hann hefði staðið mest fyrir heim mistökum. Þá vildi hv.þm. verja Einar, og getur það stafað af því, að hann stóð þá á áheyrendapöllum og hlustaði á, en nú mun hann vera allfjarri. Hv. þm. gaf þær upplýsingar, að hæstv.dómsmrh. hafi ráðið lögum og lofum um stj. Síldareinkasölunnar og hafi það verið sameiginleg ráð hans og kommúnista, sem komu henni í koll. Hefir þessu ekki verið haldið fram áður opinberlega, svo að ég viti til, en það skýrir þó þau fyrirbæri, sem áttu sér hér stað á þingi 1928 og 29 og raunar síðar, sem sé, að flokkur dómsmrh. virtist ganga blindandi inn á allar kröfur um skipun stj. Síldareinkasölunnar, sem auðséð var að voru runnar undan rifjum kommúnista. Fór það saman, að Einar skrifaði grein í „Rétt“, þar sem hann talar um ágalla Síldareinkasölunnar og að breyt. var gerð á lögum hennar í það horf, sem nauðsynlegt var talið frá sjónarmiði kommúnista. Var ég hissa á því þá, að hyggnir þingbændur skyldu samþ. slíkt, en leggja alúð við það að koma fyrir kattarnef öllum till. okkar sjálfstæðismanna. En það vitnast nú við yfirlýsingu hv. 3. þm. Reykv., að hæstv.dómsmrh. hafi farið til Akureyrar og samið við kommúnistaforingjana um fyrirkomulag og völdin yfir Síldareinkasölunni og að þræðir hafi ávallt legið milli þessara manna, dómsmrh. og Einars Olgeirssonar. Tel ég það mikils vert fyrir hv. d., ekki síður fylgjendur hæstv.dómsmrh. en aðra, að þetta er nú upplýst í málinu frá einum af aðalmönnum sócíalista, þegar málið er komið á það stig, að séð er, að einkasölunni hafa verið búin banaráð og síldarútveginum á kné komið af þessum samherjum, dómsmrh. og kommúnistaforingjanum Einari Olgeirssyni. Mega framsóknarbændur nú sjá, hvers erindi þeir hafa hér rekið. Ég skal ekkert blanda mér inn í þær deilur, sem orðið hafa milli hæstv.forsrh. og hv. 3. þm. Reykv. Hér skildist á orðum hæstv.forsrh., að hv. 3. þm. Reykv. ætti, ásamt flokki sínum, sinn drjúga skerf í hví, hvernig þessum málum er farið. En ég skal ekki gera upp á milli þeirra í þessu máli. Mér skildist svo á ræðu hv. 3. hm. Reykv. og jafnvel fleiri, sem um þetta hafa talað, að hann teldi, að við, sem höfum barizt gegn stj. og fyrirkomulagi Síldareinkasölu Íslands, vegna þess að við höfum ekki talið rétt að halda heim atvinnuvegi í slíkum viðjum, með óhæfri stj., mér skildist, að við, sem höfum andmælt öllu þess, gerðum það af því að við værum móti allri „skipulagningu“, eins og það er orðað. Ég fyrir mitt leyti get lýst yfir því, að ég er á móti slíkri skipulagning, sem gengur út á það eitt, að sem allra minnst ábyrgð hvíli á forstöðumönnum fyrirtækja, en sem mest á ríkissjóði, og að í stj. slíkra fyrirtækja séu valdir óhæfir menn. En það er eins og það sé slíkt fyrirkomulag, sem hv. 3. þm. Reykv. og flokksbræður hans telja hið eina, er talizt geti skipulag í þessum málum. Óhæft fyrirkomulag, eins og var á Síldareinkasölunni, er hv. eina, sem þeir skilja við það orð. Ég fyrir mitt leyti legg nú víðtækari merkingu í þetta orð. Og ég get vel hugsað mér skipulag og í sambandi við það löggjöf um síldaröflun og síldarútflutning, aðeins ekki einkasölu. En vegna þess að atvinnuvegur þessi er nú kominn í kaldakol og Síldareinkasalan er búin að lama alla þá, sem þessa atvinnu hafa stundað, þá er meira en trúlegt, að þessi atvinnuvegur gefi lítið í aðra hönd næsta sumar, þegar líka kreppan leggst á sömu sveif. En þótt svo verði, þá er sannarlega ekki úr háum söðli að detta, því síðastl. sumar gaf einungis mikil töp og ekkert annað. Það er því mikið verkefni, að vinna þennan atvinnuveg upp og gera hann arðbæran, og kemur þá til álíta, hvernig beri að skipuleggja hann. Ég get í þessu sambandi bent á, að síldarútgerðin hér hefir aldrei verið rekin með því fyrirkomulagi, sem þekkist í stóru löndunum. Í Skotlandi er t. d. fyrirkomulagið það, að síldin er daglega, jafnótt og veiðist, seld á opnum markaði. Er þá hverjum frjálst að kaupa hana og flytja út undir eftirliti af hálfu löggjafarvaldsins. Eitthvað líkt þessu ætti fyrirkomulagið að vera hér í framtíðinni, svo að þeim, sett geta náð í sambönd erlendis, sé ekki hægt frá því að geta notfært sér þau. En löggjafar er þörf vegna eftirlits með atvinnuveginum og til að tryggja það, að ríkið fái sínar tekjur af síldinni, sambærilegar við tekjur af öðrum útflutningsvörum. Ég hefi að vísu haldið langa ræðu um þetta mál, en þó væri enn hægt að halda margra klt. ræðu um þá ágalla Síldareinkasölunnar, sem enn hefir eigi verið drepið á. Ég vil þó að sinni eigi telja þá upp. Það hefir verið gert að nokkru í blöðunum og þegar til alls þess er litið, þá er sannast sagt, að stj., átti ekki annars úrkost en að leggja Síldareinkasöluna niður. Þar var sannarlega búið að sigla öllu í strand fjárhagslega. Því hefir verið lýst svo af kunnugum manni um allt það, sem við kemur Síldareinkasölunni, að þar hafi vantað 1 millj. til þess að hún ætti fyrir skuldum, enda þótt framleiðendur hafi borið sama sem ekkert úr býtum síðastl. sumar. Þá hafi vöruvöndun verið mjög áfátt, tunnurnar ónýtar, saltið skemmt og matsmennirnir þekkingarlausir. Auk þess vantaði bæði salt og tunnur á sjálfum veiðitímanum, en hvorutveggja var dyngt að, þegar veiðitíminn var úti, og það í stórum stíl. Kostnaður við fyrirtækið óhóflegur, en greiðslur mjög hlutdrægar. Sumir fengu stórar fúlgur, en aðrir ekkert. þetta allt sýnir, hvernig ástandið var. Ég verð því að segja, að stj. gerði hið eina, sem hægt var að gera. Fyrirtækið var orðið meira en félaust og óstjórnin því svo mikil, að hún gat ekki annað gert en hún gerði.

Jón Auðunn Jónsson Út af ræðu hv. 3. þm. Reykv., þar sem hann var að jafna saman sölu síldar og fiskjar á síðastl. ári, þá verð ég að segja, að þar er ólíku saman að jafna, þegar í báðum tilfellum er borið saman við sölu Norðmanna. Norðmenn hafa fengið 10 kr. fyrir innihald hverrar tunnu, sem þeir veiddu hér utan landhelgi, en við aðeins 2 kr., sem þó var ekki hægt að borga. Þar á móti höfum við selt fiskinn svipuðu verði og Norðmenn seldu sinn, svo hér er ólíku saman að jafna og er samanburðurinn sízt til þess að auka álit einkasölunnar. Síldareinkasalan hefir ekki staðizt samkeppnina, en frjáls verzlun vel.

Guðbrandur Ísberg Ég hefi ekki séð ástæðu til að taka þátt í hinum almennu umr. um Síldareinkasöluna. Sú hlið málsins hefir verið tekin til athugunar bæði af hv.þm. G.-K. og hv.þm. Vestm. Hafa þeir báðir rakið það mál af kunnugleika og að nokkru eftir eigin reynslu. Ég hefi þar litlu eða engu við umr. að bæta. Í sambandi við þau lög, sem hér er leitað staðfestingar á, skal ég geta þess, að ég er því ákveðið fylgjandi, að Síldareinkasalan sé lögð niður. Er það í samræmi við mína eigin skoðun og yfirlýstan vilja frá þorra þeirra manna, er að þessum atvinnurekstri standa. Ég vil ekki fortaka, að hægt væri að skipuleggja þennan atvinnuveg, en ef það ætti að gerast, þá mundi það kosta svo mikið fé, að hvorki einstaklingar né ríkissjóður mundu geta lagt það fram eins og nú er ástatt. Eins og nú er komið, hefi ég bezta trú á frjálsu framtaki einstaklingsins. Ef það dugir ekki til að rétta síldarútveginn, þá dugir ekki heldur annað. Viðvíkjandi bráðabirgðalögum er það að segja, að mjög eru skiptar skoðanir um það, hvort heppilegt var að setja þrotabúið undir skiptameðferð á þann hátt, sem það var gert. En út í það vil ég ekki fara að svo stöddu. En í einstökum afr. hefir sumum verið gerður óþolandi óréttur með ákvæðum bráðabirgalaganna. Hefi ég því borið fram frv., sem enn eru þó eigi komin á dagskrá, með það fyrir augum að fá bætt úr þessu að einhverju eða öllu leyti. En þar sem frá. Þetta fer væntanlega til sjútvn., en þar á ég sæti, og ég vona, að hin frv. komist þangað bráðlega líka, þá mun ég geyma mér frekari umr. þangað til n. hefir tekið ákvörðun um þessi mál.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Það hafa ýmsir hv.þm. vikið að hv. 3. þm. Reykv., sem ekki er viðstaddur nú. Ég vil því segja nokkur orð, ekki svo mjög til að verja hann, heldur til að drepa á ýms atriði, sem hér hefir verið rætt um og máske fleiri. Hv. þm.N.-Ísf. vildi fara að leiðrétta samanburð, er hv. 3. þm. Reykv. gerði í ræðu sinni, og sagði, að Norðmenn væru búnir að selja alla sína síld fyrir 10 kr. innihaldið í tunnu. Eftir því sem ég veit bezt, þá er nú þetta fjarri því að vera leiðrétting, því að Norðmenn munu eiga mikið óselt enn og meðalverðið langt frá því að ná 10 kr. innihald hverrar tunnu. Hygg ég, að hv.þm. væri betra að vanda betur til leiðréttinga sinna en hann gerir oft. Hv. þm. Ak. sagði, að hið frjálsa framtak einstaklingsins væri hið eina, sem bjargað gæti úr því ófremdarástandi, sem Síldareinkasalan hefði verið búin að koma þessum atvinnuveg i. - ég vil nú minna hv.þm. á það, að áður en Síldareinkasalan kom, var stór hluti þeirra manna, er síldarútgerð stunduðu á Akureyri og reyndar víðar, sannfærður um, að þessi atvinnuvegur væri í ófremdarástandi, þáv. þm. Ak. áleit þetta ófremdarástand svo vont, að nauðsyn bæri til að setja einkasölu á síld í einhverri mynd, eins og hv.þm. G.-K. orðaði það, og flutti . frv. um það. Hið eina, sem ágreiningur var um, var það, sem hv.þm. Vestm. orðaði svo sniðuglega, er hann sagði, að hann væri ekki á móti síldareinkasölu, heldur aðeins á móti því, að það væru flón, sem væru látin stjórna henni. Á venjulegu máli mundi þetta þýða, að til þess að uppfylla þá kröfu, yrði stj. að vera í höndum hans flokks, því mat hv.þm. á sérhverjum manni fer algerlega eftir því, hvaða flokki hann tilheyrir. Mat hans er það, eftir því sem hann hefir sjálfur lýst, að ef einhver till. kemur frá kommúnistum, hver sem hún er, þá hljóti hún að vera vitleysa. Sama er um aðra andstöðuflokkana. Slíkar röksemdir þarf ekki að ræða, þær eru svo mikil vitleysa. Það er erfitt að rökræða við slíka menn, sem telja allt það gott, sem viðkemur samherjum sínum, en allar till. óhæfar, sem koma frá andstæðingunum. Það er rétt, að stórar misfellur hafa orðið á um framkvæmd Síldareinkasölunnar, en þó var sú misfellan mest og hafði skaðlegastar afleiðingar, að á síðastl. sumri, eftir kröfum íhaldsmanna, var síldarsöltunin gefin frjáls. Ég býst nú við, að forlög Kartagoborgar séu þegar ráðin, að samþ. verði frv. eða bráðabirgðalög hæstv.ríkisstj. Ég heyri, að það hlakkar í hv. íhaldsmönnum yfir því að standa nú yfir moldum Síldareinkasölunnar. En ég hygg, að sit verði fljótt raunin á, að fyrir þá, sem þessa atvinnu stunda og þurfa að fá lífsframfæri sitt af henni, verði niðurlagning einkasölunnar ekki lengi neitt tilhlökkunarefni. Það, sem steypt hefir Síldareinkasölunni, var ekki reksturinn, þótt margt mætti að honum finna. Það, sem ráðið hefir úrslitum um örlög einkasölunnar, var söltun annara þjóða utan landhelgi. Og sú starfsemi útlendinganna er ekki að kenna Síldareinkasölunni, heldur er það fiskiveiðalöggjöfin frá 1922, sem á sökina á því. Ég hygg, að tími sé nú til kominn að fara að endurskoða þá löggjöf. Fyrir suma hluta landsins hefir hún áreiðanlega verið til stórrar bölvunar. Fyrir Síldareinkasöluna og síldveiðar almennt hefir hún verið til hins mesta tjóns. Er því tími til kominn að taka til athugunar, hvort ekki er rétt að breyta henni. Hv. þm. G.-K. sagði í ræðu sinni, að fulltrúi Alþýðufl. í útflutningsnefnd, hr. Erl. Friðjónsson, hefði borið ábyrgð á samningi þeim, er hann taldi, að stj. Síldareinkasölunnar hefði gert við Brödrene Levi. Hið sanna er, að stj. Síldareinkasölunnar gerði aldrei neinn samning við þetta firma. þetta tel ég skylt að leiðrétta. Þeir, sem þennan samning gerðu, voru þeir Einar Olgeirsson og Ingvar Guðjónsson, að stjórn einkasölunnar fornspurðri. En hún neitaði að viðurkenna þennan samning.

Borgaði hún ekki skaðabætur?

. Mér er ekki kunnugt um, hvort svo var gert. Þetta er alveg sambærilegt við það, sem hefir hent hv.þm. G.-K. Mér skildist á ræðu þess hv.þm., að hann bæri enga ábyrgð á því, þótt það leiðinlega slys hafi hent, að síldarmálin á Hesteyri hafi reynzt of stór. Hann vill kenna smiðnum, sem smíðaði málin, um það, en neitar að taka ábyrgð á því sjálfur. Ef hv. 2. þm. Reykv., sem fram í tók og tjáð hefir sig sammála hv.þm. G.-K. í þessu, vill vera sjálfum sér samkvæmur, þá á hann líka að gefa stj. Síldareinkasölunnar kvittun fyrir þann samning og telja hana sýkna af honum, ekki sízt þar sem hún kippti þessu í lag. Hv. þm. Vestm. sagði, að eignahalli Síldareinkasölunnar mundi nema 1 millj. kr. Ég býst við, að þetta láti nærri og sé þó fremur varlega áætlað en hitt. En það er rétt að minna á, að af þessari millj. eru útflutningstollar og önnur gjöld til ríkissjóðs af síldinni 400 þús. kr. Tollar í ríkissjóð alls af síldinni nema 2 kr. á tunnu. Á síðastl. sumri borgaði Síldareinkasalan 2 kr. fyrir tunnu af veiddri síld. Stendur þá heima, að tollar af síldinni eru jafnháir því, sem fyrir hana var greitt. sé það nú rétt, að 2/5 af skuldum einkasölunnar sé við ríkissjóð, þá er ekki hægt annað að segja en ríkissjóður hafi gert sitt til að steypa einkasölunni. Engin útflutningsvara er hlutfallslega jafnhátt tolluð og síldin. sé gert ráð fyrir að innihald hverrar tunnu hefði hefði selzt á 8 kr., hefði tollurinn numið 1/4 verðs. Þannig hefir ríkissjóður búið að þessu fyrirtæki. Ef tollurinn er lagður saman frá upphafi Síldareinkasölunnar vantar lítið á, að fengið sé fyrir tapi hennar. Engan þarf að furða á því, þótt íhaldsmenn, sem frá upphafi hafa barizt gegn Síldareinkasölunni, eins og samtökum og samvinnu í viðskiptum yfirleitt, fagni nú falli hennar. Hitt gegnir meiri furðu, að framsóknarmenn skuli nú vera einhuga og samhuga íhaldsmönnum um þetta. Ef athuguð eru atkvæði og ummæli framsóknarmanna í þessu máli áður, skýtur nokkuð skökku við. Framsókn hefir viðurkennt, að hún hafi enga fasta stefnu í skattamálum. Ég sé, að hæstv.forsrh. hristir höfuðið.

Er það furða ?

. Að vísu hefir verið birt í „Tímanum“ samþykkt frá flokksþingi framsóknarmanna um það að fella niður tolla, en taka upp beina skatta í staðinn. En hér á þingi fylgir flokkurinn gagnstæðri stefnu, eins og kunnugt er, og ber því við, að nú séu erfiðir tímar. Í viðskiptum og verzlun þykist Framsóknarfl. berjast fyrir samvinnu þeirra, er leggja fram vinnu sína og afurðir, og á þeirri stefnu var síldareinkasölufrv. byggt. Við Alþýðuflokksmenn bárum fram frv. um að stj. tæki síldarsöluna í sínar hendur. Við studdum þó hitt frv. heldur en að halda við því ófremdarástandi, sem verið hafði á síldarsölunni. En hvernig fylgir svo Framsóknarfl. þessum hugsjónum sínum eftir? Nú, þegar allar helztu afurðir landsmanna, kjöt, fiskur, síld, hrapa niður úr öllu valdi, afnemur hún þennan vísi til „lögboðins samvinnuskipulags“, Síldareinkasöluna. Ég skal játa, að allmiklir erfiðleikar eru nú á því að taka upp það fyrirkomulag, sem við stungum upp á 1929, en þó er mér ljóst, að það er eina leiðin, sem tryggir mönnum laun fyrir vinnu sína við síld í sumar. Nú, þegar allar þjóðir rammgirða sig með tollmúrum, er það óhjákvæmilegt, ef ríkið vill á annað borð hafa nokkur afskipti af verzlun og viðskiptum, að gera sömu ráðstafanir um utanríkisverzlunina og gerðar voru á stríðsárunum. Framsóknarflokkurinn hlýtur að sjá, að ástandið í verzlunarmálunum er a. m. k. eins alvarlegt og á stríðsárunum. Ef þetta ár verður eins erfitt eða erfiðara en síðastl. ár, þá sé ég ekki, hvernig á að halda ríkisbúskapnum uppi, nema alveg sérstakar ráðstafanir séu gerðar, og þá fyrst og fremst þær, að ríkið taki utanríkisverzlunina í sínar hendur. Við Íslendingar stöndum að ýmsu leyti vel að vígi úr að gera það, eins og ég mun víkja að síðar. Saltfiskverzlunin er í megnasta ólagi, því neitar enginn. Fiskurinn er mest sendur í „konsignation“, þannig að seljendur fá lagt, ákveðið verð út á hann strax, og síðan viðbót eftir því sem fiskurinn selst, en sú viðbót getur auðvitað brugðizt til beggja vona. Þótt tvö firmu, Alliance og Kveldúlfur, hafi mestan hluta fisksölunnar á sinni hendi, er þó nógu mikið af fiski utan við samtökin til að spilla sölunni og lækka verðið. Þetta hefir komið fyrir á Ítalíu, þar sem þessi firmu hafa þó einn og sama umboðsmann, að önnur firmu hafa sent þangað fisk og selt fyrir lægra verð og þrýst þannig heildarfiskverðinu niður. Nú eru gjaldeyrisvandræði svo mikil, að tvísýna er á, að hægt verði að fullnægja brýnustu þörfum. Ef nokkur hluti verðs er borgaður út á fiskinn við móttöku, en hitt síðar eftir sölu, er ómögulegt fyrir gengisnefnd að fylgjast með genginu. Bankarnir eru peningalausir eða peningalitlir og Alliance og Kveldúlfur, sem annaðhvort hafa meiri ráð eða meira traust, eru farin að verzla upp á gamla móðinn, þ. e. að láta menn hafa salt og kol og veiðarfæri o. s. frv. gegn því að fá fisk í staðinn, oft með ákveðnu verði. Saltfiskverzlunin hefir því ýmsa ókosti einokunarinnar inn á við, en enga kosti hennar út á við. Hið sama verður uppi á teningnum á Spáni og í Svíþjóð. Stórsíldarsalar þar voru yfirleitt ánægðir með Síldareinkasöluna, af því að ekki var hætta á að aðrir kæmu síðar og byðu síld með lækkuðu verði og settu þannig verðið niður á þeirri síld, er þeir voru búnir að kaupa. Sú hætta, sem vofir yfir fiskkaupmönnum á Spáni er sú, meðan saltfisksalan er í því horfi, sem hún er, að önnur firmu héðan sendi þangað fisk, sem lækki verðið á þeim birgðum, sem þeir hafa keypt. þetta hefir komið fyrir hvað eftir annað á Spáni og Ítalíu. Enda liggur það í augum uppi, að samkeppnin, eftir kenningum fylgjenda hennar, hlýtur að vera oss hættuleg erlendis. þeir segja nefnilega, að hún lækki verðið. Íslenzkir útflytjendur, sem keppa hverir við aðra á erlendum markaði lækka verðið hver fyrir öðrum. Snemma þings, þegar ég spurði stj. um kreppuráðstafanir hennar, svaraði hæstv.forsrh. með því, að bráðum væri von á skýrslu um verzlunarkostnað í Rvík og sagði þetta með þeim raddblæ og yfirbragði, sem kreppan væri leyst með þessari skýrslu. þessi skýrsla er komin. Og hún er merkileg. Hún sýnir það, að verzlunarkostnaður í Reykjavík nemur 13–14 millj. kr. á ári.

Hefir hv.þm. gagnrýnt skýrsluna?

ég hefi lesið gagnrýni kaupsýslumanna á henni. Þeir segja, að hún ætli kostnaðinn um þriðjung of háan. Mér hefir þó af ýmsu virzt, að réttara sé farið með hjá skattstjóranum. Býst ég því ekki við, að kostnaðurinn sé til muna lægri en í skýrslunni segir. Ég hefi áður gert áætlun um verzlunarkostnað miðað við árið 1929 og taldi þar með alla sölu innlendra vara og dreifingu erlendra vara og kostnað við heildverzlunina, og taldist mér hann 25–30 millj. Mér finnst það harla undarlegt, að stj. skuli koma fram með þessa skýrslu og gera hana að sínum málstað, an þess að gera nokkuð til umbóta. Hefði ég verið í sporum hæstv.forsrh., hefði mér ekki dottið í hug að sýna þessa skýrslu. Hvað þýðir að sýna, að svo og svo margar millj. séu teknar úr vasa Reykvíkinga, ef ekki er bætt úr því ástandi. Ef stj. hefði skörungsskap til að gera það, sem sumir flokksmenn hennar láta í veðri vaka, að þeir vilji, að taka utanríkisverzlunina í sínar hendur, mætti lækka verzlunarkostnaðinn um 2/3. Þó er þetta ekki aðalatriðið, heldur hitt, að ef öll utanríkisverzlun er undir einum hatti, er hægt að fá miklu betri kjör bæði um kaup og sölu en áður. Í öllum vorum viðskiptalöndum, nema Spáni, Ítalíu og Portúgal, erum við stærri kaupendur en seljendur. Væri öll utanríkisverzlunin á einni hendi, virðist liggja beint við, að við notum okkar kaupendaaðstöðu til að skapa okkur kaupendaaðstöðu, þ. e. a. s. að koma vörum inn í þau lönd, sem við kaupum vörur frá. Þarf ekki lengi að leita að dæmi, sem sýnir, að þetta er hægt. Ég á hér við samninga þá, sem hv.þm. Vestm. gerði í Þýzkalandi um sölu fiskjar fyrir skömmu. Mér hefði þótt leitt, ef umr. hefðu fallið niður í dag eins og útlit var fyrir um tíma. nú vona ég, að ég hafi gefið það tilefni, að umr. geti staðið út fundartímann.

Guðbrandur Ísberg Ég get ekki látið ómótmælt þeim ummælum hv.þm. Seyðf., að hann skyldi kenna hirðuleysi einstakra manna um skemmdir þær, sem urðu í síldinni í sumar. Söltunin fór fram með alveg sama hætti og áður og undir sama eftirliti. Ástæðan til skemmdanna voru óvenju miklir hitar. þetta veit öll þjóðin og hv.þm. Seyðf. líka. Hann talar því á móti betri vitund, er hann vill skella skuldinni fyrir skemmdirnar á einstaka „íhaldsmenn“, eins og hann orðaði það. Hv. þm. líkaði ekki, að ég skyldi nota orðið ófremdarástand um viðskilnað Síldareinkasölunnar. Ég skal játa það, að orðið var heldur vægt. Rústir hefði verið réttara. Ekki einn einasti maður hefði gert út á síld í sumar, hefði einkasalan haldið áfram. Þetta voru afleiðingarnar af starfi sócíalista og bandamanna þeirra, sem komu að einkasölunni og stjórnuðu henni. Mér fannst gæta óþarflega mikils kæruleysis hjá hv.þm., er hann talaði um afdrif einkasölunnar. Mér fannst, að fremur hefði mátt kenna ofurlítils klökkva í rödd hans, er hann sagði þetta, ef samvizka hans og flokkssamvizka er ekki alveg sofnuð. Hv. þm. furðaði sig á því og harmaði það mjög, að Framsóknarfl. skyldi nú vera sammála sjálfstæðismönnum um að leggja niður einkasöluna. Þótt jafnaðarmenn teldu Framsóknarfl. til að koma einkasölunni á og halda henni við fram til þessa, get ég hvorki undrazt yfir né veitzt að Framsóknarfl., þótt hann hverfi nú frá villu síns vegar, eftir að ástand einkasölunnar er orðið lýðum ljóst. Annars talaði hv.þm. miklu meira um saltfisk en síld. Af því að saltfisksalan á við örðugleika að etja eins og stendur, á nú að veitast að henni og leggja hana í rústir líka. En vegna þess að ekkert frv. liggur fyrir ennþá um einkasölu á saltfiski, mun ég ekki fara frekar út í það mál nú, en geri það síðar, ef tilefni gefst.

Jóhann Jósefsson Hv. þm. Seyðf. sagði, að ég hefði ekki haft nein rök, er ég sagði, að tillögur kommúnista hefðu raðið mestu um skipulag og framkvæmd einkasölunnar. Ég vil með leyfi hæstv. forseta lesa dálítið upp úr Alþt., sem styður mál mitt. Einkasalan var sett á stofn 1928. Einn af forstjórum hennar varð Einar Olgeirsson, sem er róttækur kommúnisti. þegar einkasalan var búin að starfa eitt ár, skrifar hann ritgerð í tímarit sitt, „Rétt“. Hann talar þar um ýms stórmál, og þegar hann er búinn að tala um þau öll, þá snýr hann sér að Síldareinkasölunni og segir: „Öðru máli er að gegna um Síldareinkasöluna. Það er beint hugsmunamál verkalýðsins, hvernig henni er háttað. Síðasta þing gaf þeirri einkasölu formið, skipulagið, en það skorti hið rétta innihald, hann anda og takmark, sem gat gefið henni gildi fyrir verkalýðinn“. - Greinarhöf. telur svo, að framleiðendur hafi of mikinn arð af síldarverzluninni og talar um tvo möguleika, annan að halda fyrirkomulaginu óbreyttu, eða, eins og hann orðar það: „Hinn kosturinn er að láta einkasöluna taka að sér alla söltunina, ráða allt verkafólkið, semja við útgerðarmennina. Til þess yrði ríkið að láta hana fá höfuðstól til rekstrar. Með þessu móti væri tryggt, að ágóði síldaratvinnuvegsins rynni til verkamanna“. þetta er þá skoðun þessa verkamannaforingja. Strax þegar Síldareinkasalan er búin að standa eitt ár, þá fer þessi kommúnisti að berjast fyrir því, að allur ágóði renni til verkamannanna í landi, en hvorki til útgerðarmanna né sjómanna. Nú skulum við næst sjá það, sem stendur í frv. því, er hv.þm. Ak., Erl. Friðjónsson, bar fram á þinginu 1929 og stutt var af stjórnarliðinu. Hv. 1. þm. S.-M. lýsir því frv., sem var breyt. á l. um Síldareinkasöluna, svo í frs.-ræðu hér í hv. d.: Hann talar fyrst um brtt. við 1. gr. 1. og segir svo: „Að vísu kemur þetta þar og því aðeins til framkvæmda, að einkasalan hafi yfir að ráða söltunarstöðvum og tunnubirgðum. Verulegir annmarkar á verkun síldar til og frá hafa komið í ljós næstl. ár og hefir stj. einkasölunnar talið þetta nauðsynlegt, einkum vegna mats og eftirlits. Það hefir reynzt nokkrum örðugleikum bundið að tryggja flokkun og söltun síldar þar sem umboðsmenn hafa ekki verið nægilega margir eða nærstaddir, einkum þegar mikil síld berst á land. Mér virðist þessi breyt. þörf og sjálfsögð í alla staði“. Um brtt. við 4. gr. segir hann: „Brtt. á 4. gr. lýtur að því að auka verksvið útflutningsnefndar einkasölunnar og færa út kvíarnar að því leyti“. Um brtt. við 5. gr. segir hann: „Breyt, á 5. gr. er e. t. v. sú róttækasta og óvinsælasta og fer í gagnstæða átt við tilgang laganna frá 1928. Er hér gert ráð fyrir eða heimilað, að ríkissjóður ábyrgist rekstrarlán fyrir einkasöluna, nokkurn veginn eftir þörfum, en þó aðeins um stuttan tíma í senn og með tryggilegum áskilnaði um endurgreiðslu lána af andvirði síldarinnar áður en því er skipt“. Ég vil nú ekki þreyta hv. d. með meiri upplestri, en ég vildi sýna með órækum rökum, að brtt. við l. frá 1928 fara allar í sömu átt og forstjórinn taldi nauðsynlegt. Þetta var allt samþ. og Síldareinkasalan tók síldarsöltunina í sínar hendur og lét fara að vinna á hinu fræga „rauða torgi“1) með þeim árangri, sem á daginnu er kominn. Ef þetta eru ekki næg rök fyrir hv.þm. Seyðf., þá veit ég ekki, hvaða rökum er hægt að beita við hann, sem dugi. Einkum ætti þetta að nægja til viðbótar við það, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, er hann talaði um sambandið, sem var á milli hæstv.dómsmrh. og Einars Olgeirssonar. Ég fer svo ekki að sinni lengra út í þessi rök. En ef hv.þm. Seyðf. óskar eftir meiru, þá er hægt að bæta fleiri rökum við, þegar málið kemur til 2. umr. Hv. þm. Seyðf. sagði, að það, sem hefði eyðilagt Síldareinkasöluna, væri það, að eftir till. íhaldsmanna hefði síldarsöltunin verið gefin of frjáls. Hv. þm. Ak. hefir nú svarað þessu, en til viðbótar vil ég þó lofa hv.þm. að heyra, hvað flokksbróðir hans sagði um saltið, sem keypt var, og skal ég þá með leyfi hæstv. fors. lesa upp úr blaði part af frásögn frá fulltrúafundi Síldareinkasölunnar: „Finnur Jónsson spurði, hvort J. Östersjo hafi nokkurntíma verið látinn bæta 880 tunnur af úrsalti, sem frá honum hafi komið. Saltið hafi verið blakkt á litinn, með slori, fiskuggum og jafnvel heilum fiskum innan um saltið“. - - „Guðm. Skarphéðinsson kvað þetta salt, 880 tunnur, sem komið hafi með e.s. Ilse til Siglufjarðar, ekki vera einsdæmi, því að heill farmur af slæmu salti hafi komið með e.s. Varild til veiðistöðvanna við Eyjafjörð. Slæmt salt myndi eiga mikinn þátt í síldarskemmdum, sem orðið hefðu í sumar“. - Þetta segja nú flokksbræður hv.þm. Seyðf. um orsökina að skemmdum þeim, er hann vildi kenna íhaldsmönnum. Vona ég, að hann taki vitnisburð flokksmanna sinna gildan. Það er ekki rétt, að við, sem erum á móti Síldareinkasölunni, séum á móti öllu skipulagi, þótt við gætum ekki samþ. þá óviturlegu meðferð, sem höfð var á því máli. Og til eru þeir menn innan þessara veggja, sem mikið erfiði hafa á sig lagt, til þess að skipuleggja saltfisksöluna. Það eru þeir, sem myndað hafa fisksölusamlagið.  Ég á ætlaði að minnast á það, að samkv. því, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, því virðist sem stj. sé tvískipt í þessu máli. Hv. þm. lýsti sambandi hæstv.dómsmrh. við stj. Síldareinkasölunnar, og þarf ég eigi að endurtaka það. En hæstv.atvmrh. leit öðrum augum á þetta, því hann gaf út bráðabirgðalög um afnám einkasölunnar. En nokkrum vikum síðar er svo birt skýrsla Böðvars Bjarkans, sem var trúnaðarmaður ríkisstj. í stj. Síldareinkasölunnar. Telur hann allt í sæmilegu lagi. þetta bendir til þess, að stj. og flokkurinn muni vera tvískipt um þetta mál, og að sumir hafi viljað halda Síldareinkasölunni áfram, þótt atvmrh. vildi það ekki. Skal ég svo láta staðar numið, enda get ég þá hætt við, þegar málið kemur til 2. umr. 1) Svo var „plan“ einkasölunnar nefnt á Siglufirði.

Jón Auðunn Jónsson Hv. þm. Seyði. var venju fremur óheppinn í sinni síðustu ræðu. Það þarf miklu meira en meðaleinurð til að vera saman og tala samtímis um útflutning fiskjar og um Síldareinkasöluna, sem hefir gengið frámunalega illa. Hv. þm. hefði fremur átt að geyma sér hann samanburð, þangað til eitthvað væri farið af fyrnast yfir óhöpp Síldareinkasölunnar. Hv. þm. rengdi það. að Norðmenn hefðu fengið 10 kr. fyrir veiði sína hér við land að meðaltali pr. tunnu. Ég hefi ekki við hendina gögn um þetta. En í „Norsk Handels og Fiskeritidende“ er frá því sagt, að fyrst í sept. voru þeir búnir að selja 48 þús. tunnur af síld, saltaðri hér fyrir utan landhelgi, fyrir 24–26 kr. tunnuna. Jafngildir það, að þeir hafi fengið um 14 kr. íslenzkar fyrir síldina sjálfa, sem er um 80 kg. í tunnu. Þá er það ekki rétt, að þeir eigi mikið óselt af Íslandsveiddri síld. En þeir eiga mikið óselt af síld, sem veidd hefir verið annarsstaðar. Ég hygg því, að varlega sé áætlað, þótt talið sé, að þeir hafi fengið 10 kr. fyrir innihald hverrar tunnu. Þá fór hv.þm. að tala um milliríkjaverzlun og verzlun yfirleitt og minnast í því sambandi á skýrslu þá, sem skattstjórinn í Rvík hefir samið um verzlunarkostnað hér í Rvík. Sú skýrsla er að niðurstöðum til sú fáranlegasta, sem til hefir verið búin. Eftir skýrslunni þyrfti hver 5 manna fjölskylda hér í Rvík að hafa 15–18 þús. kr. tekjur til eyðslu árlega, ef skýrslan á að geta verið rétt. Ég hélt nú, að hv.þm., sem verið hefir kaupfélagsstj. hér í Rvík, ætti að vera kunnugur þessu. Hann hefir víst reynt að vinna vel fyrir sitt kaupfél. og það því átt að græða mikið, eða getað selt ódýrt. En ég hygg þó, að annað hafi orðið uppi, því á þessu kaupfél. mun hafa tapazt mikið fé. Það sýnir einmitt það, að verzlunin er heilbrigð, þegar kaupfélagsverzlun, sem er yfirleitt afbragðs „kontroll“ á kaupmannaverzlun, stenzt ekki samkeppnina. Ég vil þó alls ekki væna hv.þm. þess, að ráð hafi verið vegna þekkingarskorts, að þetta fór svona. Hv. þm. vildi taka upp einkasölu á saltfiski. Vitanlega yrðu það sömu Lokaráðin og þegar einkasala var tekin á síld, nema þeim mun stórfengara, þar sem um stærri atvinnurekstur er að ræða. Hér hefir, og ekki að ófyrirsynju, verið rætt um það tjón, sem orðið hefir af Síldareinkasölunni. En ekki má þó gleyma stærsta tjóninu, sem hún hefir valdið. Þótt tapazt hafi millj. kr. á þessu fargani, þá er þó stærsta tapið ókomið, og það er það, sem tapazt hefir af markaði fyrir síldina. Áður en Síldareinkasalan hóf starfsemi sína, áttum við markað fyrir 240–270 þús. tunnur í Svíþjóð. En hvernig er það nú? Markaðurinn hefir færzt saman frá ári til árs og nú er svo komið, að helmingur þess markaðar er glataður. Þetta er langstórfenglegasta tapið, sem við höfum orðið fyrir af völdum einkasölunnar, og það verður ekki talið nema í tugum millj. króna.

Ólafur Thors Ég heyri, að hæstv. forseti ætlast til, að ég geri stutta aths. Líklega ætlar hann að láta mig gjalda flokksbræðra minna, sem fengið hafa að gera langa aths. En ég vona nú samt, að hæstv. forseti verði umburðarlyndur gagnvart mér sem öðrum. Út af deilu okkar hæstv.forsrh. um það, hvort réttmætt sé að beina árás eða aths. að fyrrv. stj. Síldareinkasölunnar, þar sem hún er ekki hér til andsvara, vil ég endurtaka það, að hæstv.forsrh. er réttur aðili að svara fyrir þessa menn. Sem form. flokks síns ber hann ábyrgð á gerðum þeirra. Auk þess hefir hann sjálfur kveðið upp þyngsta áfellisdóm yfir þessum mönnum. Hann hefði ekki lagt niður Síldareinkasöluna, ef hann hefði ekki fordæmt starf þeirra. Hv. þm. Seyðf. sagði, að það væri undarlegt af mér, sem teldi mig vera saklausan af því, að síldarmálin á Hesteyri hefðu reynzt of stór, að ég skyldi vilja hallmæla stj. eða form. Síldareinkasölunnar fyrir þau afglöp, er forstjórinn hefði gert. Ég var alls ekki að kenna formanni Síldareinkasölunnar um það, að samningur þessi var gerður, heldur var ég að ávíta það, að hann hefði neitað því, að hann hefði verið gerður. þetta er því allt út í loftið hjá hv.þm. og tóm markleysa. - Annars hné mestöll ræða hv.þm. að einkasölu á saltfiski. Vil ég nota tækifærið til að hafa yfir nokkur orð, er hv.þm. sagði, og bið hann leiðrétta, ef ég fer rangt með efni þeirra. Hv. þm. sagði, að mestöll saltfisksalan færi fram í gegnum tvö firmu og var annað þeirra Kveldúlfur, en að þó væri selt nægilega mikið utan þeirra til þess að það spillti verðinu á saltfiskmarkaðinum. Er þetta rétt eftir haft?

Mjög nálægt hinu rétta

. Þá vil ég biðja hv.þm. að lesa Alþýðublaðið; þar er þráfaldlega sagt, að ég sé að eyðileggja markaðinn með þeirri sölu, sem fram fer í gegnum það firma, sem ég vinn í. Fyrir þessa játningu á sannleikanum er ég hv.þm. þakklátur, og vil glaður nota tækifærið til að skjalfesta það í Alþt. - ég skal ekki ræða einkasölu á saltfiski að öðru leyti. Það væri til að reyna of mikið á þolinmæði hæstv. forseta. Hv. þm. talaði um gjaldþrot einkasölunnar og dr6 fram eitt atr., sem hann taldi, að milda mundi ófarnað hennar, en það var, að Síldareinkasalan hefði greitt mikla skatta í ríkissjóð, svo að ef saman kæmi þá væri enginn halli. Það er gott að minnast þessara orða fyrir einkafirmu, sem verða gjaldþrota. Það yrði þá litið mildari augum á þau, ef það sannaðist, að þau hefðu greitt svo millj. kr. næmi í ríkissjóð á fáum árum. Ég vil festa þessi orð í Alþt. svo hægt sé að vitna í þau síðar, ef með þarf.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.): Hæstv. forseti ætlar mér aðeins stutta aths., en ég held, að hann hljóti við nánari athugun að sjá það, að ég þarf að fá langa aths. Byrja ég þá ræðu mína og treysti á frjálslyndi hæstv. forseta.  Ég vil þá fyrst víkja að hv.þm. G.-K. Honum er velkomið að vitna til minna orða svo oft sem hann vill. l:g vona bara, að hann fari þá rétt með þau. Hann endaði ræðu sína með því að minna á þau orð mín, að háir tollar hefðu verið greiddir af síld og vænti þess, að ef illa færi fyrir sér, þá yrði litið til þess, að hann hefði greitt háa tolla í ríkissjóð. - Það er nú ekkert nema gott við því að segja þótt hv.þm. fái opin augun fyrir því, að tollar eru ekki hentug leið til að afla ríkissjóðnum tekna. Hv. þm. hefir barizt með öllum tollafrv., sem fram hafa komið, nema hvað hann hefir viljað lækka tollinn á salti og kolum. Við jafnaðarmenn viljum hafa sem lægstan toll á allri nauðsynjavöru. Fyrirtækin standa verr að vígi að greiða skatta sína sem tolla heldur en að greiða þá af þeim afgangi, sem verður eftir, þegar búið er að greiða nauðsynlegan tilkostnað við þau. Eins á að láta einstaklinginn gjalda sína skatta af því, sem eftir verður, þegar brýnustu nauðsynjum er fullnægt. Mér er ánægja að því, að hv.þm. G.-K. skyldi árétta orð mín, og hætti mér vænt um, að hann gerði það sem oftast og rækilegast. Hv. þm. sagði, að ég hefði mælt á þann veg, að talsvert af fiski hefði verið fyrir utan verzlun þessara tveggja fisksölufélaga og notað til þess að undirbjóða og lækka fiskverðið. Vildi hv.þm. taka þetta sem traustsyfirlýsingu frá mér til þessara sölufélaga, en því miður fyrir hann er ekki hægt að skilja það svo. Það liggur í hlutarins eðli, að þegar aðeins er einn seljandi að sömu voru, stendur hann betur að vígi til að halda uppi verði vörunnar heldur en þegar fleiri eru um framboð og sölu vörunnar. í þessu efni gildir hið sama, hvort heldur duglegir verzlunarfulltrúar selja fyrir ríkiseinkasölu eða einkafyrirtæki. Ég játaði, að söluverðið á fiskinum á Spáni mundi verða hið sama, hvort heldur ríkið eða Kveldúlfur hefði einkasölu á fiskinum. En þar með er ekki sagt, að íslenzku sjómennirnir fái sama verð fyrir fiskinn í báðum tilfellum. Ríkiseinkasala á saltfiski yrði rekin þannig, að sjómönnum yrði skilað öllu því verði, sem fengist fyrir fiskinn, að frádregnum kostnaði, en einkasala Kveldúlfs er rekin til þess að gefa félaginu sem mestan gróða, og er hann tekinn frá sjómönnunum, áður en þeim er skilað verðinu. - Þess vegna ættu sjómenn ekki að fela Kveldúlfi svölu á fiskinum, heldur stofna fiskisamlög, sem stæðu í sambandi við ríkiseinkasölu.

Þá gæti það farið eins og um síldina

. Já, það gæti farið eins og um síldina eða saltfisksöluna, eins og hún er nú rekin, ef henni væri eins og saltfisksölunni nú, stjórnað af mönnum, sem skara eld að sinni köku. Út af því, sem hv.þm. G.-K. sagði um samanburð minn á samningnum við Brödrene Levi og síldarmálin á Hesteyri, skal ég endurtaka það, sem ég áður sagði. Hv. þm. játaði, að síldarmálin 5 Hesteyri hefðu, sér óafvitandi, verið smíðuð of stór, sömuleiðis er það upplýst, að samningarnir við Brodrene Levi voru gerðir í heimildarleysi og án vitundar útflutningsnefndar Síldareinkasölunnar; en sá er munurinn á þessu tvennu, að útflutningsnefnd ógilti samninginn, að ég held, eftir bendingu frá ríkisstj. en mér er ekki kunnugt um, að hv.þm. G.-K. hafi nokkuð gert til þess að lagfæra sviknu síldarmálin á Hesteyri, og stendur hann því óneitanlega að baki form. útflutningsnefndarinnar. Hv. þm.N.-Ísf. sagði, að Norðmenn hefðu fengið 10–12 kr. jafnaðarverð fyrir tunnuna af síld veiddri við Ísland síðastl. ár. Hann gat þess ennfremur, að í „Norske Sjöfarts og Handelstidende“ hefði verið frá því skýrt, að snemma í seht. síðastl. hefði norskveidd Íslandssíld verið seld fyrir 24 norskar kr. tunnan, og svarar það til þess, að sjómenn fái 14 kr. fyrir tunnuna. En þó að fyrsta sala Norðmanna hafi jafnvel verið 24 kr. tunnan, þá sannar það vitanlega ekkert um meðalverðið á allri síld ársins. hér var aðeins um að ræða 48 þús. tunnur, en öll síldveiði Norðmanna hér við land er vitanlega margföld við það. Í febrúarbyrjun síðastl. áttu Norðmenn fleiri þús. tunnur af óseldri síld, og hafði komið til tals, að þeir seldu eitthvað af henni til Rússlands, en af því varð þó ekki. Ég tek það ekki trúanlegt, að Norðmenn hafi fengið 10–12 kr. fyrir tunnuna af Íslandsveiddri síld til jafnaðar, en einhversstaðar las ég það í blaði nýlega, að meðalverðið hefði verið 5–6 kr. fyrir tunnu. Þá sagði hv.þm.N.-Ísf., að skýrsla skattstjórans um verzlunarkostnaðinn í Reykjavík væri fáranleg endileysa og að þar væri algerlega rangt skýrt frá um gróða kaupmannastéttarinnar, og að kaupfélag það, sem ég hafði eitt sinn veitt hér forstöðu, hefði ekki getað útrýmt kaupmönnunum. Ef ég man rétt, þá er gróði kaupmanna talinn samkv. skýrslunni tæpar 3 millj. kr., en kostnaðurinn við að reka verzlunina er talinn 10–11 millj. kr. fyrir utan gróða. Af hverju stafar þessi mikli verzlunarkostnaður? Blátt áfram af því að svo margir fast við verzlunarrekstur. Mér er vel kunnugt um, að álagning smásala á vörur hér í Rvík, til þess að standast kostnaðinn við verzlunina, mátti ekki vera minni en 22–23% á söluverð heildsalanna, og áður var álagning heildsalanna komin á vörurnar: Ég veit, að þessar upplýsingar eru mjög fróðlegar fyrir hæstv. forseta.  Hv. þm. Vestm. las hér upp úr gömlum Alþt. ræðubrot, líklega eftir sjálfan sig, og er það ekki mitt að svara því, en ég ætla, að það falli í hlut hv. 1. þm. S.-M., og álit ég, að sá heiðursmaður láti ekki standa upp á sig að svara þessu, ef ég þekki hann rétt. Þá vék hv.þm. Vestm. að því í ræðu sinni, að Einar Olgeirsson hefði skrifað ritgerð í „Rétt um breyt. á Síldareinkasölulögunum, og að lagabreyt., sem þingið 1930 samþ., hefðu verði sniðnar eftir till. E.  (O. (JJós: Þær voru alveg samkv. hans kröfum)  . En hv.þm. gleymdi alveg að geta um það, hvort þessar breyt., samkv. till. E. O., hefðu verið skynsamlegar eða ekki.

Hvaða afleiðingar hefir ríkisábyrgðin?

. Það er tilgangslaust að stofna. til ríkiseinkasölu, ef henni er hvorki veitt starfsfé né ábyrgð.  Hv. þm. talaði um, að þær skemmdir, sem urðu á síldinni síðastl. sumar, hefðu stafað af slæmu salti. En hv.þm. Ak. upplýsti, að þær hefðu stafað af óvenjulega miklum hitum á Norðurlandi í sumar. Ég vil spyrja hv.þm. Ak., hvort hann áliti, að hitinn hefði orðið minni, ef einkasalan hefði ekki verið til, eða hitt, að síldin hefði þá þolað betur hitann. Ég hygg, að verkun og söltun síldarinnar hefði ekki orðið betri hjá öðrum en hún var hjá einkasölunni. Hv. þm. Vestm. vek réttilega að því ósamræmi, sem er á milli skýrslu form. útflutningsnefndar eða trúnaðarmanns stj., um efnahag Síldareinkasölunnar, og ráðstafanir ríkisstj. Ég vil nú vænta þess, að hæstv.forsrh. láti ekki farast fyrir að skýra frá því, í hverju ágreiningurinn er fólginn milli Böðvars Bjarkans, sem ekki áleit ástæðu til að afnema síldareinkasöluna, og hæstv. stj., sem þrátt fyrir ráðleggingar hans afnemur einkasöluna um leið og fulltrúar Alþýðufl. ná meiri hl. í stjórn hennar. Að síðustu vil ég ítreka þá fyrirspurn, sem hv. 3. þm. Reykv. beindi til hæstv.forsrh., hvers vegna útflutningsnefndinni hefði ekki verið falið að gera upp þrotabú einkasölunnar heldur en að skipa til þess nefnd manna, sem á engan hátt voru færari til þess. - Ég þakka hæstv. forseta fyrir þessa aths. og vona, að ég fái aftur að taka til máls við þessa umr.

Einar Arnórsson Ég hefi ekki hugsað mér að bæta við þær líkræður eða æfiminningar, sem fluttar hafa verið um Síldareinkasöluna sal. Mig furðar ekkert á því, þó að sumir jafnaðarmenn, eins og hv.þm. Seyðf. og hv. 3. þm. Reykv., harmi þetta óskabarn sitt og flytji yfir því klökkvar ræður. Hv. þm. Seyðf. gat um töpin á síldarútveginum 1919, sem einstakir menn urðu fyrir, og það er satt, að þessi töp voru tilfinnanleg, en þó var það ekkert í samanburði við þau töp, sem orðið hafa á Síldareinkasölunni, þegar á það er litið, að einkasalan hefir ekki greitt tolla til ríkissjóðs eins og henni bar og ekkert verð til síldareigenda, eða svo að segja ekkert. Ég hefi ekki heyrt annað en að þeir, sem töpuðu á síldarútveginum 1919, hafi greitt fullkomlega tolla til ríkissjóðs og verð fyrir voruna til síldareigenda eða sjómanna. En mér er ekki kunnugt um, að neinir hafi borið úr býtum viðunanlegan hlut frá Síldareinkasölunni síðastl. ár, nema e. t. v. verkafólk, sem vann að síldarsöltun á Norðurlandi. Eftir þessa frækilegu frammistöðu Síldareinkasölunnar við sölu síldarinnar vill hv.þm. Seyðf. láta ríkið taka að sér alla utanríkisverzlun á íslenzkum afurðum, þar sem síldarverzlunin er vitanlega einn þátturinn. Honum finnst, að reynslan hafi verið svo ágæt í þessum efnum, að nú sé því tímabært að færa út kvíarnar og taka ríkiseinkasölu á kjöti, ull, gærum, fiski o. s. frv., og yfirleitt öllum útflutningsvörum.

Þá væri gaman að vera kaupfélagsstjóri

. Já, ef hv. 2. landsk. væri ekki á ferðinni með frv. sitt um að banna starfsmönnum að taka umboðslaun. Annars er það undarlegt, hvað jafnaðarmenn hafa mikla trú á ríkisrekstri, jafn illa og hann hefir gefizt. Tóbakseinkasalan byrjaði með því að hækka stórum verð á tóbakinu að öllu óbreyttu, innkaupsverði og gengi, því þó að ísl. krónan lækkaði síðastl. haust, þá lækkaði eftir sama hlutfalli gjaldeyrir þeirra landa, sem skipt var við. Auk þess hefir tóbakseinkasalan tekið við miklum birgðum af verzlunarfirma, sem má telja hana framhald af. Hv. þm. Seyðf, var að furða sig á því, að hæstv.ríkisstj. skuli ekki þegar hafa hafizt handa til lagfæringar á verzlunarólaginu í Rvík. Hv. þm. tekur sem sé trúanlega skýrslu skattstjórans um þetta efni á sama hátt og biblíutrúarmaðurinn trúir öllu í biblíunni bókstaflega, eða Múhamedstrúarmaðurinn kóraninum. Ég vil ekki áfellast einstakar trúaðar salir, sem taka vissum trúarjátningum an allrar gagnrýni. Trúartilfinningin er fólgin í því, að þeir sem trúa, taka allt trúanlegt, sem fyrir þá er lagt, hvort sem það er sannleikanum samkv. eða ekki. En við hinir, sem ekki trúum bókstaflega, hljótum að hafa leyfi til að athuga og gagnrýna það sem fyrir okkur er lagt. Eftir skýrslu skattstjórans á verzlunarkostnaðurinn í Rvík að nema árlega 13–14 millj. kr., sem hlýtur að koma fram í álagningu á vörurnar. Þessi verzlunarkostnaður nemur þá 460 kr. á hvern íbúa höfuðstaðarins, þegar miðað er við, að íbúatalan sé 28 þús. Ef reiknað er með 12 manna fjölskyldu, þá nemur sú upphæð, sem hún þarf árlega að greiða í verzlunarkostnað, 5600 kr., og ef gert er ráð fyrir, að álagningin sé 1/3 söluverðsins á vorunum, þá verður þessi fjölskylda að greiða 17 þús. kr. á ári fyrir erlendar vörur. En 6 manna fjölskylda þarf þá vitanlega að greiða helmingi minni upphæð, eða 8500 kr. Ef þetta skyldi nú vera rétt áætlað, þá er óskiljanlegt, hvernig bæjarbúum skapast tekjur til að greiða slík útgjöld. Ríkið geldur ekki ráðherrum sínum svipað því nógu há laun til þess. Eftir því sem mig minnir eru þau 10 þús. kr. með dýrtíðaruppbót. bæjarbúar þyrftu því að hafa einhverjar undratekjur, til þess að þola slík útgjöld. Verkamaður, sem hefir 6 manna fjölskyldu, þyrfti allt árskaup sitt til þess að greiða álagninguna eina og hrykki varla til. Að vísu munu sumir hafa meira kaup en hér er gert ráð fyrir, en þó mundi verzlunarkostnaðurinn höggva svo verulegt skarð í þeirra tekjur, að þá ræki algerlega í strand. Mig furðar ekkert á því, þó að hæstv. stj. þyti ekki upp til handa og fóta með að breyta verzlunarfyrirkomulaginu í bænum, þó að hún læsi þessa skýrslu. Ég hugsa, að sá, sem skýrsluna gerði, hafi ekki athugað málið nógu vel, áður en hann gaf hana út. Það er ekki ástæða til þess að draga neitt úr því, sem segja þarf um þetta, því að hv.þm. Seyðf. rís aftur upp við 2. umr. og svarar fyrir sig. Hv. þm. Sey ðf. mætti sjálfum vera kunnugt um verzlunarkostnaðinn hér í bænum, þar sem hann hefir sjálfur starfað hér við kaupfél., sem seldi vörur fyrir sama verð og aðrar verzlanir. En ekki hefir álagningin verið of mikil þar, og hafði kaupfélag hans þó á tímabili mikla umsetningu, því að ekki reið hann feitum hesti frá því starfi eða kaupfélagið. Upphaflega voru kaupfél. tvö hér í bænum, en síðar voru þau sameinuð í eitt félag, og í því voru helztu áhrifamenn þeirra flokka, sem hv.þm. Seyðisf. kallar Alþýðuflokkinn - krata og kommúnista. Þessu kaupfél. lyktaði þannig, að hverjum kaupfélagsmanni var gert að greiða 150 kr. upp í skuldir félagsins, þrátt fyrir miklar eftirgjafir og afskriftir hjá þrem lánardrottnum félagsins. Síðan var hv.þm. Seyðf., sem álitinn var heppilegasti maðurinn, fenginn til að veita fél. forstöðu, en þó var ekki hægt að bjarga því við. Þá má geta þess, að stj. stofnsetti á síðastl. ári ríkisverzlun á fiski, sem kvað hafa verið seldur ódýrt. En ekki mun útkoman á því fyrirtæki ríkisins vera nein undantekning frá reglunni um afkomu slíkra stofnana. En það hefir verið sagt, að þangað hafi verið komin þyrping af vinnumönnum til þess að fyrirbyggja, að nokkur verzlunarhagnaður yrði. Sumir segja, að þeir hafi verið 7, þessir starfsmenn, aðrir að þeir hafi verið 9.

Verzlunarkostnaðurinn var talinn að nema 26%

. Það lítur út fyrir, að verzlunarkostnaðurinn hafi verið sízt minni en hjá einstaklingum. Og svo var farkosturinn, sem veiða átti fiskinn, bundinn við hafnargarðinn eftir að fiskverzlun þessi, sem ríkið rak, var í rauninni komin á höfuðið. Ef álagningin er of há hjá einstaklingum, væri gott, að kaupfél. eða slíkar stofnanir hefðu „kontroll“ með, að álagningin hjá þeim sjálfum fari ekki úr hófi fram. En þetta hefir heim ekki tekizt hrátt fyrir það, þó að beztu kröftum, að dómi sjálfra þeirra, hafi verið tjaldað fram. Annars furðar mig mikið á þeirri aðdáun sem jafnaðarmenn á Alþingi virðast hafa á öllu því, sem heitir ríkisrekstur, enda skýtur þetta nokkuð skökku við það, sem flokksbræður þeirra í nágrannalöndunum hafa gert, því að mér vitanlega hafa flokksbræður þeirra þar ekkert gert til þess að koma á ríkisrekstri hjá sér. E. t. v. er það ekki rétt að kalla þessa menn flokksbræður, enda eru „socialdemókratarnir“ í Danmörku meira hægfara en t. d. hv.þm. Seyðf., sem hallast meira austur á boginn til Rússlands. Danir hafa þrátt fyrir það, þó jafnaðarmenn fari þar með völd, ekki gert neitt verulega til þess að koma á þjóðnýtingu. Sama er að segja um Svíþjóð, þó að jafnaðarmenn hafi verið þar við völd árum saman, hafa þeir ekki tekið upp þjóðnýtingu. Og Bretland, sem haft hefir tvisvar jafnaðarmannastj. á síðari árum, hefir ekki heldur beitt sér fyrir ríkisrekstri eða þjóðnýtingu. Og nú er jafnaðarmannastj. í Þýskalandi, og hefir ekki heyrzt, að hún geri neitt í þessu efni. 

Jón Auðunn Jónsson Það eru aðeins örfá orð út af þeim ágreiningi, sem orðið hefir á milli mín og hv.þm. Seyðf., um verð það, sem Norðmenn fengu fyrir sína heimfluttu síld frá Íslandsveiðunum 1931. Vil ég til að taka af öll tvímæli lesa kafla úr „Ægi“, 1. tölubl. XXV. árg. bls. 11, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Verðið, sem Norðmenn fengu fyrir þessa heimfluttu síld sína (1931), var nokkuð lægra en verðið árið áður, en þeir munu vera bunir að selja nálega alla framleiðslu sína. Samkv. opinberum skýrslum telja þeir, að meðalverð, sem þeir hafa fengið fyrir síld í Noregi, hafi verið 12 aurar pr. kíló netto, af frádregnum tunnum og salti. Verðmæti síldar sinnar við Ísland í ár (1931) reikna Norðmenn 3,7 millj. norskar kr. á móti 2,7 millj. 1930 og 2,5 millj. 1929“. Ég vænti að hv.þm. Seyðf. sé ánægður, því ég afhendi honum blaðið hér með.

Guðbrandur Ísberg Ég benti á í síðustu ræðu minni, að skemmdir á saltaðri síld síðastl. sumar hefðu stafað af óvenju miklum hitum, sem gengu þá yfir Norðurland. nú hefir hv.þm. Vestm. upplýst, að skemmdirnar hafi einnig stafað af skemmdu og óhreinu salti. þetta getur vel verið, en skemmda saltið var ekki notað nema sumstaðar, þar sem brögð voru að þessum skemmdum síldarinnar. En skemmda saltið má óhikað skrifa á bak Síldareinkasölunnar, og þá um leið kenna henni um þær skemmdir, sem komu fram á síldinni vegna saltsins. Hv. þm. Seyðf. spurði, hvort hitarnir, sem komið hefðu, væru ekki líka Síldareinkasölunni að kenna. Mig furðar nú reyndar, að hann skuli spyrja svo, því ég hefi a. m. k, aldrei heyrt, að náttúruviðburðir væru nokkrum sérstökum að kenna. En þó að hv.þm. Seyðf. láti sér sæma að bera fram slíkar spurningar, úr það ekki svo undarlegt þegar þess er gætt, að hann og aðrir „socialistar“ eru vanir að kenna skipulaginu um allt, sem aflaga fer - auðvaldsskipulaginu, sem þeir kalla svo - og ganga þeir þá kannske líka út frá, að jafnvel náttúruviðburðir séu þessu sama skipulagi að kenna.

Frsm. (Einar Árnason) Þetta frv. er komið frá hv.Nd. og er flutt þar af allshn. Tilefnið er það, að fyrir þingið hefir verið lagt annað frv., um ljósmæðra- og hjúkrunarkvennaskóla Íslands, og með því frv. eru úr gildi numin lög frá 1924 um ljósmæðraskóla. En í þeim lögum er svo ákveðið, að ríkissjóður kosti áhöld skipaðra yfirsetukvenna. nú þykir sjálfsagt, að það ákvæði haldist óbreytt í 1., að ríkissjóður leggi til þessi áhöld: því er með þessu frv. farið fram á það, að þetta ákvæði sé fært inn í yfirsetukvennalögin frá 1930, til þess að þetta ákvæði standi ekki eitt eftir í 1. um ljósmæðraskóla, eða falli burt. Allshn. hefir fallizt á frv. og leggur til, að það sé samþ. Ég skal geta þess, að þar sem þetta frv. er bundið við samþ. annars frv., sem liggur hér fyrir hv. d., og ætti því að ganga á undan, þá tel ég rétt, að þetta frv. sé ekki tekið til 3. umr. fyrr en hitt er gengið á undan.

Pétur Ottesen Ég vildi aðeins benda hv. sjútvn., sem að sjálfsögðu fær málið til meðferðar, á það, að á fiskiþinginu, sem haldið var í vetur, voru samþ.till. í þá átt, að Fiskifélag Íslands fengi að skipa einn mann í stj. síldarbræðsluverksmiðjunnar, þann, sem Síldareinkasala Íslands skiþaði áður. Mælist ég til þess við hv. sjútvn., að hún taki þetta til athugunar, þegar hún fer að ræða málið.

Flm. (Guðmundur Ólafsson) Grg., sem fylgir þessu frv. er stutt, en skýr, og ég vil aðeins bæta nokkrum orðum við það, sem í henni stendur, til að skýra málið nokkru betur. Fyrst vil ég taka það fram, að þótt hér sé farið fram á að selja nokkuð stórt stykki af beitilandi Auðkúlu, þá er af svo miklu að taka, að nóg er eftir, því að jörðin hefir svo geysistórt beitiland, að hún hefir eftir allt það land, sem henni er frekast fært að nota, eins og búnaðarhættir manna eru nú orðnir. Land það, sem hér er farið fram á að selt verði, hefir ekki um tugi ára orðið ábúandanum á Auðkúlu til nokkurra nytja, vegna legu þess, nema hvað hann mun öðruhverju hafa fengið dálitla leigu fyrir sellandið, en aldrei neitt fyrir það stykki, sem liggur uppi á hálsinum, en það hefir þó allt af verið notað af bæjum þeim, sem næst liggja. Núv. ábúandi á Auðkúlu, sóknarpresturinn, sem líka er prófastur, hefir mælt með sölu á landi þessu, en sökum óhappa hefi ég þau gögn ekki við hendina nú, en mun að sjálfsögðu útvega þau með símskeyti frá prófasti, svo að n. sú, sem málið fær til meðferðar, geti kynnt sér þau. Það mun sennilega vera réttara að bera mál þetta undir biskup. Ég hefi þó ekki gert það. Vænti ég því, að n. fái till. hans, þó að ég telji ekki líklegt, að hann sjái ástæðu til þess að mæla á móti því, þar sem það virðist liggja beint við að selja landið, fá verðmæti fyrir það, sem gæfi prestakallinu árlegar tekjur í vöxtum, í stað þess að fá aðeins leigu fyrir nokkurn hluta þess við og við. Sé ég svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um málið, en legg til, að því verði að umr. lokinni vísað til landbn., því að ég sé ekki annað en að það sé landbúnaðarmál og eigi því eins vel eða fremur heima þar en í allshn.

Pétur Ottesen Ég hefi flutt brtt. við frv. þetta, sem fer fram á það, að fella niður 2. gr. frv. En með þessari 2. gr. er gert ráð fyrir þeirri breyt. á 1. frá 1921 um skipulag kauptúna og sjávarþorpa, að þeir menn, sem verði fyrir ákvæðum frv., þannig, að leggja þurfi götur um lönd þeirra og gera aðrar þær ráðstafanir, sem af skipulaginu leiðir, geti þegar í stað heimtað skaðabætur fyrir það tjón, sem af framkvæmd skipulagsins hlýzt; og það þótt e. t. v. liggi langt undan, að þetta skipulag komi til framkvæmda. Eitt þeirra kauptúna, sem búið er að samþ. skipulagsuppdrátt, er Akranes. Öll gatnagerð og allar byggingar eru miðaðar við ákvæði skipulagsins. En þetta raskar vitanlega mjög núv. skipulagi. Og nú segja þeir mér, hreppsn.mennirnir í Ytri-Akraneshreppi, að það verði hreppsfél. óbærilegt, ef greiða þurfi nú þegar þessar skaðabætur, og telja nauðsynlegt, að ákvæði núgildandi laga í þessu efni standi óbreytt. Verður með öllu ófært fyrir hreppsfél., ef það þarf e. t. v. í einu að svara út öllum þeim fjárkröfum, sem til þess kynnu að verða gerðar, þar sem lóðaverð er töluvert hátt. Myndi sú upphæð, sem Akranes yrði að láta af hendi rakna nú þegar, nema um 270 þús. kr., eftir því sem mér er skýrt frá, yrði þetta fyrirkomulag tekið upp. Ég hefi því verið beðinn að flytja brtt. um að fella 2. gr. niður. Heldur hreppsnefndin á Akranesi því fram, að með hliðsjón af þessum ákvæðum laganna hafi það verið, að samþykki fékkst fyrir því þar að ganga undir ákvæði skipulagsins. Ég vil því mjög mælast til þess, að þessi brtt. verði samþ. Mér er sagt, að komið hafi fram samskonar mótmæli frá öðrum stöðum, þar sem búið er að samþ. skipulagsuppdrátt og farið að framkvæma hann. Er það í fyllsta máta eðlilegt, því að þetta kemur nokkuð jafnilla niður á alla, því að vitanlega hefir þetta nýja fyrirkomulag rekizt mjög á hið gamla, sem fyrir var. Mér er t. d. sagt, að mótmæli hafi komið frá Vestmannaeyjum, og í gærkvöldi var samþ. í Hafnarfirði áskorun um að breyta þessu ákvæði eða fella það niður. Sama kvað og hafa komið fram á Akureyri. Ég geri ráð fyrir því, að mótmæli gegn þessu komi fram alstaðar þar, sem búið er að samþ. hið nýja skipulag.

Frsm. (Einar Arnórsson) Ég kveð mér hljóðs til þess eins að biðja hæstv. forseta að taka málið út af dagskrá að þessu sinni, þar sem hv.flm. er ekki við, en ég vildi gjarnan bera mig saman við hann um málið, því að það er vandamál og gæti hugsazt, að finna mætti einhvern milliveg, sem allir aðiljar gætu sætt sig við.

Frsm. (Guðbrandur Ísberg) Eins og grg. frv. ber með sér, hefir maður sá, sem hér um ræðir, verið 1. vélstjóri á gufuskipum í 6 ár, og er þetta hið sjöunda. Það er auðsætt, að hann hefir þegar í starfi sínu sem vélstjóri aflað sér þeirrar þekkingar og reynslu í meðferð gufuvéla, sem próf frá vélstjóraskólanum á að tryggja. En auk þess árafjölda, sem hann hefir verið 1. vélstjóri, hafði hann mörg ár áður verið kyndari. Hefir hann þannig í nærfellt 20 ár unnið við gufuvélar, fyrst sem kyndari og aðstoðarmaður og síðustu arin sem vélstjóri. Það er sanngirnismal gagnvart manninum að veita honum þau takmörkuðu vélstjóraréttindi, sem hér er farið fram á, og honum er það fullkomið nauðsynjamál að fá þessi atvinnuréttindi tryggð á umræddan hatt. Og jafnframt því, að manninum sjálfum er þetta nauðsyn, er hér einnig um að ræða nauðsyn þess héraðs, sem hann starfar í. Síðastl. haust strandaði póstskipið „Unnur“, sem annazt hafði póstferðir á Eyjafirði, Skagafirði og Skjálfanda: Þetta skip hafði um skeið notið 14–15 þús. kr. ríkissjóðsstyrks á ári. Um seinustu áramót var styrkur þessi færður niður í 11 þús. kr. Félag það, sem gert hafði „Unni“ út og rekið hana með tapi, þrátt fyrir styrkinn, sá sér ekki fært að reyna að halda ferðunum áfram með nýju skipi, þar sent styrkurinn hafði verið lækkaður. Leit hélzt svo út um tíma, að enginn mundi fast til að taka ferðirnar að sér. En þá tók skipshöfnin á „Unni“ sig saman um að leigja skip á eigin ábyrgð og taka að sér að halda póstferðunum uppi. Skipta þeir á milli sín þeim ágóða, sem þeir fá af skipinu og láta sér hann nægja sem kaup fyrir vinnu sína. þessi. útgerð hefir gengið vel að þessu, en hún byggist á því, að mennirnir, sem samtökin gerðu, geti unnið þarna allir áfram og að þeir verði ekki þvingaðir til þess að fá sér annan vélstjóra, því að það myndi kosta þá að greiða honum fast kaup á kostnað allrar skipshafnarinnar, hvernig sem rekstur skipsins annars bæri sig. Myndi félag þetta þá leysast upp og póstferðirnar og flutningastarfsemin leggjast niður, til mikils tjóns fyrir hlutaðeigandi héruð, ef eigi yrði aukinn styrkurinn úr ríkissjóð til póstferðanna til mikilla muna. Það eru því eindregin tilmæli skipshafnarinnar og íbúa hlutaðeigandi héraða, að Alþingi leggi ekki stein í gotu þeirrar sjálfsbjargarviðleitni, sem hér er að verki. Ég tel það lofsvert fordæmi, sem umrædd skipshöfn hefir gefið með því að leggja meira upp úr fastri atvinnu allt árið en uppsprengdu tímavinnukaupi. Gæti það e. t. v. orðið öðrum, sem líkt stendur á fyrir, holl bending til athugunar og eftirbreytni. Sjútvn. hefir haft málið til athugunar og leggur til, að frv. verði samþ., og leyfi ég mér því að vænta þess, að hv. d. sjái sér fært að gera það.

Haraldur Guðmundsson Ég tel þetta frv. mjög varhugavert og að Alþ. fari inn á hættulega braut, ef það samþ. Það óbreytt. Alþingi er alls óhæfur dómari um það, hvort einhver er fær um að vera vélstjóri á gufuskipi eða ekki. Það hefir enga þekkingu í þessu efni og verður að byggja dóm sinn á miðjafnlega áreiðanlegum vottorðum. Auk þess lít ég svo á, að um leið og sett væru lög um það, hverja þekkingu vélstjórar verða að hafa, og námstími þeirra fyrirskipaður til tryggingar, verði jafnframt að tryggja þeim, sem leggja þetta nám á sig aðgang að starfi umfram aðra. Þeir, sem ætla að gera vélstjórn að atvinnu sinni, verða að vinna 3 ár á verkstæði fyrir sárálítið kaup, fyrst í stað a. m. k. Þeir verða að sigla 1 ár sem kyndarar og síðan að stunda 2 vetra nám. Samt eru nú nægilega margir vélstjórar fulllærðir hér á landi. Auk þess eru nú 39 menn á vélstjóraskólanum, og af þeim eiga 13 að útskrifast í vor. Er það því harla varhugavert að veita mönnum undanþágu, sem ekki hafa vélstjóraréttindi lögum samkvæmt. Er mér kunnugt um, að mótmæli hafa komið fram gegn slíkum undanþágum frá Vélstjórafélagi Íslands og vélstjóraskólanum. Þó játa ég það, að það er hart að svipta þá menn þessum rétti, sem áður hafa flotið á undanþágum, þar sem margir þeirra búa við þröngan kost. En eins og ég sagði áðan, þá er Alþingi óhæft til þess að gerast dómari í þessum málum. Ef horfið er að því ráði að veita mönnum, sem áður hafa siglt sem vélstjórar, undanþágur, þá væri bezt, að Alþingi setti sérstök lög um prófraun handa þessum mönnum.

Frsm. (Guðbrandur Ísberg) Ég er sammála síðasta ræðumanni um það, að eðlilegast væri að skipa málunum þannig, að ekki komi aðrir til greina sem vélstjórar en þeir, sem hafa próf. En undanfarið hefir verið hörgull á þesskonar mönnum, og hafa því mörgum verið veitt bráðabirgðaskírteini til vélgæzlu, sem eigi hafa gengið á vélskóla. Þessi maður, sem hér ræðir um, hefir starfað sem vélstjóri mjög lengi, og þar sem auk þess er um fátækan fjölskyldumann að ræða, væri það hart, ef honum yrði nú hægt frá atvinnu sinni. Ég get gengið inn á það, að eðlilegast væri að setja lög, sem heimiluðu undanþágu um tiltekinn árafjölda, og væri svo hætt með öllu að veita undanþágur. Og ég get upplýst, að frv. Þess efnis mun fljótlega verða flutt hér í þessari hv. d. En þar sem óvist er, að það nái að verða að lögum á þessu þingi, vil ég mælast til þess við hv. d., að hún lati þetta frv. halda áfram til Ed. Mér er kunnugt, að Vélstjórafélagið mun ekki hafa neitt sérstakt að athuga við það, þó að þessum manni verði veitt takmörkuð vélstjóraréttindi. Hefir lengi verið hörgull á vélstjórum á Akureyri, og má búast við því, að svo verði lengi enn, að vélstjóra skorti fyrir norðan, þó að nóg sé af þeim hér og í Hafnarfirði, þar sem gufuskipaflotinn er næstum allur samankominn. Er því ástæðulaust með öllu af hálfu Vélstjórafélags Íslands að amast við því, að frv. Þetta verði samþ. Treysti ég því, að hv. d. leyfi því að halda áfram til Ed. Gæti það eftir atvikum hvílt sig þar í n., þar til útséð er um, hvernig væntanlegu frv. um almenna undanþágu til handa próflausum vélstjórum reiðir af hér í deildinni.

Flm. (Ingvar Pálmason) Frv. þetta er flutt eftir beiðni hreppsnefndarinnar í Reyðarfjarðarhreppi, og er að nokkru leyti tekið fram í grg., hver ástæðan er. Þess þarf ekki með að lýsa því frekar á þessum stað en öðrum, hver nauðsyn það er kauptúnum að eiga nokkurt land til ræktunar. Þessi jörð er fast við kauptúnið og nokkur hluti kauptúnsins er byggður í landi jarðarinnar, og jörðin hefir mjög mikil og góð skilyrði til ræktunar. Hinsvegar er erfitt að fá annað ræktunarland þarna, og þó það fengist, þá vantar beitiland, og yrðu því kauptúnsbúar að leigja það annarsstaðar fyrir gripi sína. Ég geri ráð fyrir, að hv.Alþ. sjái, að hér er um nauðsynjamál að ræða fyrir íbúa þessa kauptúns, enda hefir það jafnan áður tekið slíkum málum vel, og sé ég ekki neina ástæðu til, að það geri undantekningu um þetta mál. Hvað snertir upplýsingar um þessa jörð og aðstöðu, þá eru fyrir hendi allgóð skilyrði fyrir væntanlega n. til að kynna sér það. þar sem hér á sæti á Alþ. umboðsmaður Múlaumboðs, sem er allra manna kunnugastur öllu því, er snertir þessa jörð, sem hér er farið fram á að fá heimild til að selja; þar sem hann er umboðsmaður jarðarinnar. Ég geri ekki ráð fyrir, að það sé ástæða fyrir mig að fjölyrða um mál þetta; það má draga af líkum, að þó n. kynni að sjá ástæðu til að breyta frvgr. að einhverju leyti, þá hafi ég ekkert við það að athuga, ef aðeins er opnaður möguleiki fyrir viðkomandi hreppsfélag til að eignast jörðina. Það gæti t. d. komið til mála, og er fordæmi fyrir því, að kaupverðið væri ákveðið í l. sjálfum. Tel ég, að það sé enginn galli fyrir kaupandann, því það væri þó til þess að fyrirbyggja hugsanlega misklíð síðar um það atriði. Ég bendi aðeins á þetta, ef athugun í n. skyldi leiða til þess, að það yrði gert. Sjálfur hefi ég ekki viljað setja þetta í frv., því mig brast næga þekkingu til að ákveða verðið. Ég legg svo til, að frv. verði. að umr. lokinni, vísað tjl allshn.