Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. hefur athugað till. og rætt málið á fundum sínum. Leitað var umsagnar jarðeignadeildar ríkisins og hreppsnefndar Hálshrepps um málið. Nefndin leggur til að till. verði vísað til ríkisstj., en bendir jafnframt á ákvæði í ábúðarlögum varðandi greiðslur til ábúenda lögbýla. Telur nefndin ekki óeðlilegt að kannað sé hverjir af eigendum umræddra húsa hefðu áhuga á að selja húsin og þá með hvaða skilmálum. Nefndin leggur sem sagt einróma til að málinu verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Atvmn. hefur haft til athugunar till. til þál. um atvinnumál aldraðra. Nefndin mælir með samþykkt till. með þeirri breytingu, að í stað orðanna „launþegasamtök landsins“ komi „aðila vinnumarkaðarins“. Fjarverandi við afgreiðslu málsins voru Jón G. Sólnes og Steingrímur Hermannsson.

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að tefja þennan fund með neinni ræðu, en ég get ekki látið hjá líða, fyrir hönd okkar flm., að þakka hv. varaformanni nefndarinnar og nm. öðrum, sem hér eiga hlut að máli, fyrir afgreiðslu þessa máls og skilning þeirra á mikilvægi þess. Ég vil einnig lýsa því yfir fyrir hönd okkar flm. að við höfum ekkert að athuga við þá breytingu, sem nefndin leggur til að gerð verði, og getum sætt okkur við hana. Ég ítreka þakklæti mitt til nefndarinnar.



Herra forseti. Allshn. hefur haft till. um endurskoðun á lögum um skipan opinberra framkvæmda til athugunar og leggur til að till. verði samþykkt með nokkurri breytingu. Breytingin er svo hljóðandi: „Síðasti málsliður tillgr. orðist svo: „ Ríkisstj. skal leggja fram á næsta þingi lagafrv. um þetta efni, ef athugun leiðir í ljós að tilefni sé til.“ Nefndin leggur til að till. verði samþykkt með þessari breytingu.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til athugunar till. til þál. um viðbrögð gegn hafískomum að Norðurlandi. Nefndin mælir með að till. verði samþykkt með nokkurri breytingu. Brtt. er á þskj. 652 og er svo hljóðandi: Tillgr. orðist því svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta kanna afleiðingar truflana á vöruflutningum til byggðarlaga á Norðurlandi, ef hafís kynni að leggjast þar að landi, og gera áætlun um hvernig bregðast skuli við slíkum vanda.“ Nefndin leggur til að tillgr. verði samþykkt í þessu formi.



Herra forseti. Allshn. hefur haft till. til þál. um ráðstafanir til sparnaðar á gjaldeyri og eflingu útflutningsstarfsemi til athugunar. Nefndin mælir með því að till. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Ég mun nú, eins og venja hefur verið undanfarin ár og ákveðið er í málefnasamningi ríkisstj., gefa Alþ. skýrslu um utanríkismál bæði á sviði alþjóðamála og eins að því er varðar tvíhliða og marghliða samskipti Íslands við aðrar þjóðir. Það sem einkennt hefur þróunina í alþjóðamálum eru áframhaldandi tilraunir stórveldanna til þess að draga úr spennu í heiminum. Bandaríkin og Sovétríkin halda áfram tilraunum sínum til að draga úr spennu. Æðstu menn þessara stórvelda hafa hist í Vladivostok og viðræður um afvopnunarmál þeirra á milli halda áfram. Í Genf er rætt um takmarkanir á framleiðslu og útbreiðslu langdrægra vopna og í Vínarborg fara fram samningaviðræður milli austurs og vesturs um jafnan og gagnkvæman samdrátt þeirra afla í Mið-Evrópu. Mál þessi eru afar flókin svo hægt miðar áfram, en ég álít að þessar viðræður séu mjög mikilvægur líður í þeirri viðleitni að koma á samkomulagi um raunverulega afvopnun í heiminum. Þótt árangur hafi náðst, er ennþá óvíst um margt. Alvarlegt ástand hefur ríkt undanfarið 11/2 ár á sviði efnahagsmála í heiminum. Erfiðleikar þessir hafa fyrst og fremst orðið vegna orkukreppunnar sem skapaðist þegar olíuframleiðendur í Mið-Austurlöndum gripu til hins svonefnda olíuvopns og hækkuðu verð á olíu. Þessi ákvörðun þeirra bitnaði ekki einungis á iðnþróuðu löndunum, heldur urðu afleiðingar hennar mun alvarlegri fyrir þróunarlöndin. Allur hagvöxtur í þessum löndum og aðstoð til þeirra urðu nær að engu vegna verðhækkana, en ástandið þar er þannig, að þau þola ekki slíkar sveiflur. Augljóst er því að efnahagsmálin og sérstaklega erfiðleikar þróunarlandanna verða meira og meira á dagskrá hjá flestum eða öllum alþjóðastofnunum. Sjöunda auka-allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna, sem saman kemur í byrjun september, mun t.d. fjalla eingöngu um þessi mál. Skipan mála innan Sameinuðu þjóðanna hefur vakið nokkurn ugg manna á meðal. Eru það einkum hópskiptingarnar sem orðið hafa með þeim afleiðingum að stærri hópurinn knýr í gegn samþykktir sem oft á tíðum þykja fljótfærnislega unnar og jafnvel brjóta í bága við sáttmála Sameinuðu þjóðanna eða er í ósamræmi við anda hans, eins og t.d. þegar vafasamar túlkanir á fundarsköpum Allsherjarþingsins eru notaðar til að útiloka aðildarríkin frá fullri þátttöku í störfum þess. Sérstökum áhyggjum veldur einnig ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs og á Kýpur, og loks er nú lokið í Víetnam hernaðarátökum sem staðið hafa nær samfleytt í 35 ár. Verður síðar fjallað um einstök framangreind atriði auk fleiri þátta utanríkis- og alþjóðamála. Annar áfangi ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu með þátttöku Bandaríkjanna og Kanada heldur áfram í Genf og undirbýr þriðja og lokaáfangann. Þótt hægt hafi gengið hafa umræður þær, sem fram hafa farið bæði á fundum og utan funda, þó m.a. haft það gott í för með sér að nú má segja með töluverðum rétti að flest mál liggi ljós fyrir. Gangur ráðstefnunnar héðan af mun því byggjast nær eingöngu á samkomulagsvilja og veltur endanlegur árangur á því hvort hann reynist mikill eða lítill. Þótt samkomulag hafi náðst á ráðstefnunni um ýmis atriði, þá eru því miður enn þá óbrúuð bil. Ég leyfi mér samt sem áður að álíta að það, sem þegar hefur áunnist, gefi góðar vonir um að hægt verði að ljúka þessum áfanga innan skamms svo að lokafundur ráðstefnunnar geti komið saman með þátttöku æðstu manna hlutaðeigandi ríkja sem allra fyrst. Stefnt er að því að halda lokafundinn í Helsingfors í júlímánuði í sumar, en þá verða liðin rétt tvö ár síðan hún formlega hófst. Tilraunir utanrrh. Bandaríkjanna til að finna lausn á deilumálum landanna fyrir botni Miðjarðarhafs hafa nú farið út um þúfur, a.m.k. um sinn. Hann reyndi að fara skref fyrir skref leiðina, eins og það var kallað, vinna að lausn eins þáttar þessara flóknu deilumála í einu þannig að grundvöllur samkomulags væri fundinn áður en komið væri saman að nýju í Genf og heildarsamkomulag gert. Við höfum stutt á alþjóðavettvangi allar tilraunir til að koma á samkomulagi á þessu svæði og styðjum að sjálfsögðu að Genfarráðstefnan verði kölluð saman sem fyrst með þátttöku allra hlutaðeigandi aðila. Það er álit mitt að nauðsynlegt sé að framkvæma samþykkt Sameinuðu þjóðanna varðandi þessi mál og réttlátur og varanlegur friður í þessum heimshluta hlýtur að byggjast á að fullt tillit sé tekið til allra aðstæðna sem máli skipta, þ. á m. lögmætra réttinda palestínumanna og að tilveruréttur allra ríkja á svæðinu verði virtur. Fyrir atbeina Sameinuðu þjóðanna sátu fulltrúar þjóðarbrotanna tveggja á Kýpur nýlega ráðstefnu í Vínarborg. Undirnefndir á vegum þessarar ráðstefnu starfa nú áfram að lausn vandamálanna. Ísland mun styðja allar tilraunir Sameinuðu þjóðanna og aðalritara þeirra til að finna réttláta lausn sem báðir aðilar geta unað við. Slík lausn verður að byggjast á fullu tilliti til sjálfstæðis, fullveldis og óskertra yfirráða Kýpurlýðveldisins yfir landssvæði sínu. Nú virðist lokið hernaðarátökum í Indó-Kína. Segja má að styrjöld og hörmungar hafi hrjáð þjóðirnar á þessu svæði í nærfellt 35 ár. Það er von mín að takast megi að koma á varanlegum friði svo að endurbyggingarstarfið geti hafist sem allra fyrst. Ríkisstj. hefur ákveðið að veita 1 millj. 500 þús. kr. til mannúðar og líknarstarfsemi á vegum Alþjóða Rauða krossins í Indó-Kina. Það er skoðun mín að þar sem Ísland hefur stjórnmálasamband við löglega ríkisstj. í Suður-Víetnam er ekki nauðsynlegt að viðurkenna formlega bráðabirgðabyltingarstjórnina. Ef sú ríkisstj., sem tekur við stjórn af hernaðaryfirvöldum, óskar að skipta um sendiherra á Íslandi munum við að sjálfsögðu veita nýjum sendiherra viðurkenningu. Nýlega var leitað álits Íslands á því hvort nýja stjórnin í Suður-Víetnam ætti að fá aðild að Alþjóðaveðurmálastofnuninni og studdum við það að sjálfsögðu. Senn verða liðin 30 ár frá því að sáttmáli Sameinuðu þjóðanna var undirritaður í San Francisco, hinn 26. júní 1945, en samtökin tóku formlega til starfa þá um haustið eins og kunnugt er - og rúmu ári síðar gerðist Ísland aðili. Mörg hnjóðsyrði hafa fallið í garð samtakanna á þessu árabili, en þegar grannt er skoðað munu þó flestir vera sammála um að án slíkra samtaka væri heimurinn verr settur. Sameinuðu þjóðirnar hafa löngum átt erfitt uppdráttar við gæslu friðar og öryggis í heiminum, sem er meginhlutverk þeirra. Þó vil ég halda að með töluðum orðum á vettvangi samtakanna eða fyrir þeirra tilstilli hafi oftar en sannað verður óyggjandi tekist að hindra að vopnin væru látin tala. Þá má eigi heldur gera of lítið úr starfi samtakanna til að vinna bug á hungri og fátækt og auka frelsi og velmegun. En á öllum þessum sviðum er því miður enn þá gífurlega margt óunnið og gerir það miklar kröfur til þeirra þjóða allra sem að samtökunum standa. 29. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna stóð yfir í New York frá 17. sept. til 18. des. s.l., eða um 3 mánaða skeið eins og venja er orðin. Ég sótti þingið í byrjun og flutti þar ræðu í almennum umræðum hinn 30. sept. Þar leitaðist ég við að gera grein fyrir afstöðu okkar til helstu alþjóðamála, en notaði jafnframt tækifærið til þess að fjalla allítarlega um hafréttarmálin og ryðja frekari braut sjónarmiðum okkar á því sviði. Þar sem ræðan var birt hérlendis þegar eftir að hún hafði verið flutt þykir mér ekki ástæða til að rekja hana nánar hér. Þetta þing Sameinuðu þjóðanna var eitt hið gustmesta um langt skeið. Það bar glögg merki þeirrar breytingar á valdahlutfölum sem fylgt hefur fjölgun aðildarríkja úr 51, sem þau voru í byrjun, í 138, sem þau eru orðin nú, en 3 ný aðildarríki bættust í hópinn að þessu sinni, Bangladesh, Grenada, og Ginea Bissau. Kurt Waldheim framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna lét svo ummælt í lok þingsins að Sameinuðu þjóðirnar væru fyrst og fremst stjórnmálaleg samtök sem endurspegla og taka mið af pólitískum straumum og breytingum í heiminum. Slíkt hefur aldrei gerst á eins áberandi hátt og á 29. Allsherjarþinginu. Ég hygg að framkvæmdastjórinn hafi þarna mikið til síns máls. Hin nýrri ríki samtakanna virtust sér nú meira meðvitandi en áður um það vald sem hin mikla fjölgun þeirra innan samtakanna hefur lagt þeim í hendur. Þessu valdi var nú beitt meira en margir töldu góðu hófi gegna. Var sú valdbeiting á vissan hátt bergmál og bar keim af undanfarandi baráttu Arabaríkja á sviði olíumálanna, enda hittist nú svo á að þingforsetinn var úr þeirra hópi. Meðal hörðustu deilumála þingsins, þar sem þessarar nýju valdbeitingar gætti á mest áberandi hátt, voru tvímælalaust Palestínumálið og Suður-Afríkumálið. En nú eins og stundum áður var einnig deilt hart um Kóreu, Kambódíu og Kýpur. Palestínumálið olli bitrustum deilum. Jarðvegur fyrir hagstæða afgreiðslu þess frá sjónarmiði Arabaríkjanna var nú betri en nokkru sinni fyrr og því máske skiljanlegt að þau létu til skarar skríða. Pólitísk áhrif þessara landa höfðu aukist gífurlega á skömmum tíma vegna samvinnu olíuframleiðslulandanna um framleiðslutakmarkanir og verðhækkanir á olíu til þeirra ríkja sem þau töldu sér ekki vinsamleg, en þær aðgerðir sýndu að þeim var full alvara að nota olíuvopnið til hins ítrasta. Þá voru Arabalöndin orðin stórveldi á fjármálasviðinu vegna olíugróðans og voru orðin aflögufær um lánsfjármagn í stórum stíl. Aðstaða Arabalandanna styrktist einnig pólitískt eftir að þeim tókst á fundi sínum í Rabat í okt. 1974 að ná samkomulagi um frelsishreyfingu Palestínuaraba (PLO) sem hinn eina lögmæta fulltrúa Palestínu-þjóðarinnar. Fyrir forgöngu Arabaríkjanna var samþ. með yfirgnæfandi meiri hl. á þinginu að bjóða frelsishreyfingu Palestínu-araba sem fulltrúa Palestínuþjóðarinnar, að taka þátt í afgreiðslu Palestínumálsins á sjálfu þinginu. Einungis 4 ríki greiddu atkv. gegn þessari ákvörðun, en Ísland og Danmörk voru í hópi 20 ríkja sem sátu hjá. Finnland, Noregur og Svíþjóð greiddu atkv. með. Sú afstaða byggðist einkum á því að það hefur verið viðtekin regla hjá Sameinuðu þjóðunum að aðeins fulltrúar aðildarríkja hafi heimild til að ávarpa Allsherjarþingið eða taka þátt í umræðum þar og því varhugavert fordæmi að brjóta þá reglu. Yasser Arafat, leiðtogi PLO, ávarpaði síðan þingið 14. nóv. og talaði hálfan annan klukkutíma. Hefur ræða hans verið túlkuð á ýmsa vegu, en varla þykir fara hjá því að út úr henni megi lesa það að markmið PLO sé að stofna Palestínuríki á landsvæði sem nú er Ísrael. Fulltrúi Ísraels talaði síðar sama dag og var mjög harðorður í garð PLO og Arafats. Samkv. úrskurði þingforseta, sem hlaut staðfestingu þingsins með 75 atkv., var Ísrael síðan útilokað frá frekari umr. um málið. Öll Norðurlönd voru í hópi 25 ríkja sem greiddu atkv. gegn úrskurðinum, en 18 ríki sátu hjá. Í lok mjög einhliða umr. um Palestínumálið voru samþ. tvær till.: Önnur almennt um réttindi Palestínu-araba í Palestínu, þ. á m. rétt til sjálfsákvörðunar, sjálfstæðis og fullveldis, auk þess sem í till. var lýst yfir viðurkenningu á rétti þeirra til að hverfa aftur til fyrri heimkynna og eigna og neyta til þess allra tiltækra ráða í samræmi við sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Hvorki var beint né óbeint í till. vikið að tilverurétti Ísraels. Þótti mörgum þannig vera enn aukin óvissan í hinum viðkvæmu deilumálum fyrir botni Miðjarðarhafs, ekki síst þegar tekið var tillit til vaxandi harðýðgi í málinu. Áður hefur verið kappkostað að gæta jafnvægis í ályktunum Sameinuðu þjóðanna um þetta vandleysta deilumál, en allar tilraunir nú til þess að fá till. breytt í jafnvægisátt voru árangurslausar. Fór því svo að 37 ríki, þ. á m. Danmörk, Finnland og Svíþjóð, töldu sig knúin til að sitja hjá og 8 ríki, þ. á m. Ísland og Noregur, til að greiða atkv. gegn henni, en till. hlaut samþykki 89 ríkja. Ég hafði þegar í ræðu minni við almennu umr. lagt áherslu á það að lausn deilunnar í Mið-Austurlöndum yrði að fela í sér tillit til réttinda Palestínu-araba. Að lokinni atkvgr. um framangreinda till. var þessi afstaða áréttuð enn frekar af fastafulltrúa Íslands. Hann lýsti því yfir á þinginu í grg. fyrir mótatkv. Íslands gegn till. að þá afstöðu bæri á engan hátt að túlka sem synjun á lögmætum réttindum Palestínu-þjóðarinnar, heldur væri hún grundvölluð á þeirri sannfæringu að sérhver till., sem Sameinuðu þjóðirnar létu frá sér fara um málefni Palestínu, ætti ekki eingöngu að fjalla um réttindi og hagsmuni Palestínu-araba, heldur um réttindi og hagsmuni allra íbúa á svæðinu. Lausn vandamálanna í Austurlöndum nær yrði að grundvallast á ályktunum Öryggisráðsins nr. 242 frá 1967 og nr. 338 frá 1973 og staðfesta yrði réttindi allra ríkja á svæðinu, þ. á m. ísraelsmanna, til að lífa í friði öruggra og viðurkenndra landamæra. Hin till. var um að veita frelsishreyfingu Palestínu-araba (PLO) áheyrnarfulltrúastöðu hjá Sameinuðu þjóðunum. Ísland, Noregur og Danmörk voru meðal 17 ríkja, sem greiddu atkv. gegn þeirri till., og Svíþjóð eitt af þeim 19, sem sátu hjá, en Finnland á hópi 95 ríkja sem studdu þessa ákvörðun. Til þessa hefur aðeins ríkjum og samtökum fullvalda ríkja verið veitt áheyrnarfulltrúastaða hjá Sameinuðu þjóðunum. Þeir sem ekki greiddu till. atkv. töldu að hér væri farið inn á nýja og hættulega braut. Var talið að ákvörðun sem þessi gæti dregið dilk á eftir sér með tilliti til annarra frelsishreyfinga sem tilkall gera til viðurkenningar. Afgreiðsla Palestínumálsins varð þannig Arabaríkjunum og frelsishreyfingu Palestínu-araba mjög í vil. Reynslan ein mun skera úr um hvaða áhrif þetta kann að hafa. Að því er frelsishreyfingu Palestínu-araba snertir ber að vona að hún reynist verðug þeirrar auknu viðurkenningar sem henni hefur hlotnast og að hún komi fram af fullri ábyrgð við áframhaldandi tilraunir til lausnar deilumálanna í þessum hrjáða heimshluta. Hitt málið, sem umdeildast var hvað beitingu forseta- og meirihlutavalds snertir var ákvörðunin um að meina Suður-Afríku að taka þátt í störfum 29. Allsherjarþingsins. Löng og bitur umr. átti sér stað um það mál. Öll Norðurlöndin voru meðal 22 ríkja sem greiddu atkv. gegn þessari ráðstöfun, 19 sátu hjá, en úrskurður þingforseta um þetta var staðfestur með 91 atkv. Slík réttindasvipting er ekki samkv. stofnskrá Sameinuðu þjóðanna á valdi Allsherjarþingsins, heldur þarf til að koma atbeini Öryggisráðsins. Í stjórnmálalegu tiIliti er ráðstöfun af þessu tagi einnig mjög umdeilanleg svo að ekki sé meira sagt, og samræmist ekki þeim skoðunum sem Norðurlönd hafa aðhyllst um sem viðtækasta aðild að samtökum Sameinuðu þjóðanna. Að sjálfsögðu á framangreind afstaða til brottvísunar fulltrúa Suður-Afríku af Allsherjarþinginu ekkert skylt við stuðning við kynþáttastefnu þarlendra stjórnvalda, enda gefst við meðferð málsins tækifæri til þess að árétta eindregna andstöðu Norðurlandanna allra við þá stefnu sem Suður-Afríkustjórn hefur fylgt í þeim málum langa hríð. En hér er raunar ástæða til að geta þess, að nú þykir örla í eilítið meiri samkomulagsvilja Suður-Afríkustjórnar í þeim málum - og ber vissulega að vona að það leiði til umtalsverðra úrbóta sem allra fyrst. Ég skal nú víkja í fáum orðum að Kóreu, Kambódíu og Kýpur. Í Kóreumálinu var samþ. ályktun sem ísland studdi, þar sem ríkin tvö í landinu voru hvött til að halda áfram viðræðum í því skyni að þau verði sameinuð með friðsamlegum hætti. Einnig var í ályktuninni gert ráð fyrir að Öryggisráðið fjallaði um það hvort rétt væri að leysa upp herstjórn Sameinuðu þjóðanna í Kóreu. Um þetta síðarnefnda atriði vildu norður-kóreumenn að gengið yrði feti framar, þ.e.a.s. að þingið slægi því föstu að draga bæri til baka allt erlent herlið frá Suður-Kóreu sem þar er undir fána Sameinuðu þjóðanna. Háðu norður-kóreumenn og stuðningsríki þeirra harða baráttu fyrir því máli. Með hliðsjón af því mikilvæga hlutverki, sem lið Sameinuðu þjóðanna hefur gegnt við friðargæslu í landinu, er vandséð hvernig brottflutningur þess gæti bætt ástandið. Einn mikilvægasti þáttur Kóreudeilunnar nú er að sjálfsögðu sá að reyna að koma í veg fyrir að þar brjótist fram vopnuð átök á ný. Mikil nauðsyn er jafnframt á að samningaviðræðum ríkjanna verði haldið áfram, en því miður eru horfur á því efni ekki góðar eins og sakir standa. Í Kambódíumálinu var deilt um tvennt, hvort lýsa ætti yfir viðurkenningu á útlagastjórn Nordom Síbanouks sem löglegri stjórn Kambódíu og veita þeirri ríkisstjórn fyrirsvar landsins hjá Sameinuðu þjóðunum og reka um leið fulltrúa stjórnar Lon Nol - eða samþykkja ályktun þar sem deiluaðilar í landinu væru hvattir til að hefja víðræður í þeim tilgangi að reyna að finna friðsamlega lausn á Kambódíuvandamálinu þar sem fullt tillit væri tekið til vilja þjóðarinnar. Í till. um síðari leiðina var jafnframt gert ráð fyrir að fela framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna að veita aðstoð sína til þess að markmiði hennar yrði náð. Þessi síðari kostur hlaut stuðning 66 ríkja, en 54 voru á móti, 24 ríki sátu hjá, þ. á m. Ísland og önnur Norðurlönd nema Danmörk sem greiddi atkv. með. Fulltrúar stjórnar Lon Nol héldu þannig sætum sínum á þinginu, en öllum er kunnugt nú hvað er að gerast heima fyrir ilandi þeirra þessa dagana. Í slæmu ástandi á Kýpur, sem hófst með stjórnarbyltingunni þar í júlí 1974, kom einnig til kasta Allsherjarþingsins. Samkomulag um vopnahlé hafði verið undirritað 30. júlí, en það dugði illa og var margsinnis brotið. Þingið samþ. ályktun þar sem öll ríki voru hvött til að virða fullveldi og sjálfstæði Kýpur og forðast íhlutun og árásir á landið. Hvatt var til þess að allt erlent herlið hyrfi hið bráðasta brott frá eynni og að samningaviðræður færu fram með aðstoð Sameinuðu þjóðanna. Framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna var beðinn að halda áfram aðstoð við íbúa landsins og skorað var á öll ríki að leggja af mörkum til þeirrar aðstoðar. Þótt varanleg lausn á Kýpurvandamálunum eigi enn langt í land hefur öldurnar lægt og tækifæri skapast til viðræðna milli þjóðarbrotanna, ekki aðeins um mannúðarmál, heldur einnig um stjórnmálaleg samskipti. Þessum viðræðum er stöðugt haldið áfram með aðstoð sérstaks fulltrúa framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna á Kýpur og er hér glöggt dæmi um mikilvægt hlutverk samtakanna á sviði friðargæslu. Eftir 6. sérstaka Allsherjarþingið, Mannfjöldaráðstefnuna og Matvælaráðstefnuna, var eðlilegt að Allsherjarþingið nú fjallaði í ríkum mæli um hin mjög alvarlegu vandamál, sem skapast hafa, og þann glundroða sem ríkir á sviði efnahagsog félagsmála í heiminum. Samkomulag varð um nokkrar merkar ákvarðanir varðandi þessi vandamál, svo sem stofnun Alþjóðamatvælaráðsins, en um önnur vandamál, einkum efnahagslegs eðlis, urðu hatrammar deilur. Samþ. var að vísu einnig sáttmáli um efnahagsleg réttindi og skyldur ríkja, en því miður skorti töluvert á að nægur samkomulagsandi ríkti við frágang á efni hans og orðalagi. Upphaf þessa sáttmála má rekja til 3. viðskipta- og þróunarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem haldin var í maí 1972. Þar var ákveðið að setja á fót vinnuhóp 31 ríkis, sem síðar var fjölgað í 40 ríki, til að gera uppkast að sáttmála um efnahagsleg réttindi og skyldur þjóða. Um tíma á árinu 1974 þóttu líkur benda til samkomulags, en síðar dró í sundur með iðnvæddum ríkjum og hinum vanþróuðu. Einkum ollu ágreiningi ákvæði um þjóðnýtingu erlendra eigna og skaðabótagreiðslur í því sambandi svo og ákvæði um vísitölukerfi er tengdi verðlagningu hráefnis og útflutnings vanþróuðu ríkjanna. Lítið þokaðist því í átt til samkomulags á sjálfu Allsherjarþinginu og töldu því margir hyggilegt að ætla rýmri tíma til þess að ljúka gerð sáttmálans, þar sem raunhæft gildi hans væri að verulegu leyti komið undir því að flest eða öll ríkustu og áhrifamestu aðildarríkin gengju til fylgis við hann. Hinn nýi meiri hl. innan samtakanna kaus hins vegar að leiða málið til lykta nú og var sáttmálinn því samþ. á þinginu og hlaut að vísu yfirgnæfandi meiri hl. atkv. Ísland, Finnland og Svíþjóð voru meðal þeirra ríkja sem greiddu atkv. með honum. Auk þeirra mála, sem ég hef nú getið, fjallaði Allsherjarþingið um marga hefðbundna dagskrárliði, t.d. á sviði afvopnunar, félagsmála, kynþáttamála og nýlendumála. Léttara var yfir umræðum um nýlendumálin nú en oft áður vegna stefnubreytingar portúgala og ákvörðun nýrra ráðamanna í því landi um að veita nýlendum landsins í Afríku frelsi. Ætla má að þrotlaust starf að þessum málum innan vébanda Sameinuðu þjóðanna eigi sinn þátt í þessari þróun. Fækkar nú þeim löndum sem ekki hafa hlotið sjálfstæði. Sú beiting meirihlutavalds á þinginu, sem ég hef vikið að, skapaði óneitanlega spennu er mjög gætti í störfum þess lengst af. En undir lokin gerðist það svo að þessi breyttu viðhorf innan samtakanna urðu sérstakt umræðuefni. Tókust um málið allsnarpar deilur. Hygg ég að þær hafi orðið til þess að hreinsa nokkuð andrúmsloftið. Er því ekki útilokað að aftur muni komast á meira jafnvægi í störfum samtakanna, enda er heillavænlegur árangur af þeim mjög kominn undir því að samkomulagsvilji sé ráðandi. Ég skal ekki gera störf síðasta Allsherjarþings að frekara umræðuefni, enda hef ég nú þegar varið til þeirra ríflegri tíma en áður. Fulltrúar þingflokkanna sátu þingið eins og undanfarin ár. Síðustu vikur Allsherjarþinganna eru þar miklar annir þegar nefndir eru að ljúka afgreiðslu mála og þau eru tekin til lokaafgreiðslu á fullskipuðum fundum Allsherjarþingsins sjálfs. Mér er kunnugt um að í hópi fulltrúa þingflokkanna hafa heyrst raddir um að æskilegt væri að þeir væru ekki eins bundnir við setu á nefndarfundum og þingfundum og nú er raunin, heldur hefðu frjálsari aðstöðu til að kynna sér þingmál og alþjóðamálefni. Hefur í þessu sambandi verið bent á að t.d. þm. í sendinefndum hinna Norðurlandanna hafi rýmri aðstöðu að þessu leyti. Ég tel að þetta sjónarmið eigi við nokkur rök að styðjast. En meðan utanríkisþjónustunni er ekki sköpuð aðstaða til að hafa við þingstörfin fleiri fulltrúa en verið hefur er óhjákvæmilegt að slíkar fundarsetukvaðir fylgi þátttöku þingflokkanna í störfum Allsherjarþingsins, þar sem hinar 7 föstu þingnefndir sitja tíðum að störfum samtímis auk alls kyns funda ríkja og annarra sem sinna þarf. Ég er hins vegar fús til að íhuga fyrirkomulag þessara mála nánar með fulltrúum þingflokkanna ef þess væri óskað. Burtséð frá Allsherjarþinginu vildi ég í sambandi við Sameinuðu þjóðirnar geta hér um samstarf Íslands við Þróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna, áframhaldandi setu Íslands í Auðlindanefnd samtakanna og víkja að Háskóla Sameinuðu þjóðanna. Samkv. yfirstandandi áætlun um samstarf Íslands og Þróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna, sem nær yfir árin 1972–1976, fær Ísland að jafnaði 200 þús. dala framlag á ári frá Þróunarstofnuninni, eða sem svarar um 30 millj. kr. á ári á núv. gengi, þ.e. nálægt 150 millj. kr. á tímabilinu öllu. Innan ramma þessarar áætlunar hefur verið unnið að yfir 20 verkefnum á margvíslegum sviðum þjóðlífsins, þ. á m. málmleit, ferðamálum, útflutningsstarfsemi iðnaðarins, lax- og silungsrannsóknum, fiskvinnslurannsóknum, nýtingu og vernd beitilanda, loftmynda- og kortagerð, ylrækt, endurskipulagningu og margs konar framförum á sviði iðnaðar og þannig mætti fleira telja. Hygg ég nú að u.þ.b. hálfnuðu tímabilinu sé farinn að koma í ljós ýmis árangur þessarar starfsemi. Það er gagnlegt fyrir Ísland að geta þannig notið sérfræðiaðstoðar og leiðbeininga frá og fyrir milligöngu Þróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna. En því er ekki að leyna að hinar háu meðaltekjur á mann hérlendis gera það að nokkru samviskuspursmáli að þiggja frá stofnuninni meira fé en við sjálfir leggjum til hennar. Á fjárlögum þessa árs nemur okkar skerfur til Þróunarstofnunarinnar 9.6 millj. kr. Ég tel að við þurfum að stefna að því að árlegt framlag okkar hækki svo að það sem fyrst svari til þess sem við hljótum frá stofnuninni, enda er henni fyrst og fremst ætlað að ráðstafa fé sínu til hinna svonefndu þróunarríkja. Ísland var endurkjörið í Auðlindanefnd Sameinuðu þjóðanna frá 1. jan. 1975 til næstu 4 ára. Nefndin gegnir því hlutverki að gera till. til Efnahags- og félagsmálaráðs Sameinuðu þjóðanna um stefnumörkun varðandi nýtingu og varðveislu náttúruauðlinda. Nefndin heldur fundi annað hvert ár og hún kom nýverið saman í Tókíó. Þar var samþ. till. frá Íslandi, Indlandi, Ítalíu, Japan og Kenýa þar sem m.a. var bent á mikilvægi jarðhitans sem orkugjafa og lagt til að hinn nýstofnaði Háskóli Sameinuðu þjóðanna annist rannsóknir og gengist fyrir hagnýtri fræðslu á þessu sviði. Háskóli Sameinuðu þjóðanna hefur nú verið settur á fót, rektor verið kjörinn og skólanum valinn staður í Tókíó. En jafnframt var gert ráð fyrir að hann gæti staðið að starfsemi viðar um heim. Er nú unnið að frekari undirbúningi að starfsemi skólans. Ef skólinn lætur jarðorkumál til sín taka kemur fyllilega til álita að starfsemi skólans á því sviði verði valinn staður hér á landi. Sömuleiðis hefur verið ræddur sá möguleiki að hérlendis fari fram vísinda- og raunsóknastarfsemi í haf- og fiskifræðum á vegum skólans. Þessi mál þurfa nú nánari athugunar við af Íslands hálfu, en að sjálfsögðu veltur einnig mikið á því hvernig fer um fjármögnun til starfsemi skólans. Nýlega svaraði menntmrh. fsp. hér á Alþ. um þetta mál og vísa ég til þess að öðru leyti. Kaflann um hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna ætla ég ekki að lesa. Þessi kafli er ritaður fyrir 10 dögum og er að mestu leyti sögulegs eðlis og þm. þekkja hann. Ég mun sleppa að lesa hann, en vísa til skýrslunnar. Um hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna vil ég því aðeins segja þetta: Fundum hafréttarráðstefnunnar í Genf lauk hinn 9. maí. Ákveðið var að næsti fundur verði haldinn í New York frá 29. mars til 21. maí 1976 og að á þeim fundi verði ákveðið hvort nauðsynlegt verði að halda fleiri fundi áður en til undirritunar kemur. Á fundinum í Genf var gengið frá uppkasti nefndarformanna að heildartexta alþjóðasamnings um hafréttarmál sem lagður verður til grundvallar við framhald málsins. Textinn er í þrem köflum, þ.e. 1. kafli í 75 gr. um alþjóða hafsbotnssvæðið, 2. kafli í 137 gr. um lögsögu ríkja, þ. á m. um allt að 12 mílna landhelgi, sund, landgrunn, efnahagslögsögu allt að 200 mílum og fiskveiðar á úthafinu, og 3. kaflinn í 81 gr. um mengun og vísindalegar rannsóknir. Ég mun gera ráðstafanir til þess á utanrmn.- fundi, sem haldinn verður á morgun, - og gerði raunar ráðstafanir til þess í dag á landhelgisnefndarfundi sem haldinn var áðan, - að útbýta miðkaflanum úr þessum ályktunum, þeim kafla sem mest varðar okkar mál. Í gr. um efnahagslögsöguna eru m.a. þau ákvæði að strandríkið sjálft skuli ákveða leyfilegan hámarksafla innan efnahagslögsögunnar svo og möguleika sína til að hagnýta aflamagnið. Enda þótt hér sé um að ræða frv. að heildarsamningi er ljóst að mikilvægum áfanga hefur verið náð. Ég hleyp þá yfir kaflann um hafréttarráðstefnuna, eins og áðan sagði, og hef lesturinn að nýju á bls. 20 um fiskveiðilögsöguna. Ríkisstj. hefur sem kunnugt er á stefnuskrá sinni útfærslu fiskveiðitakmarkanna í 200 mílur fyrir árslok 1975. Hafa margvísleg tækifæri verið notuð til kynningar á þessari ákvörðun meðal annarra þjóða og til þess að ávinna henni skilning og stuðning. Nánari ákvörðun um útfærsludag mun verða tekin síðar. Í febr. s.l. áttu sér stað í Reykjavík viðræður við fulltrúa landsstjórnar Færeyja um fiskveiðiréttindi færeyinga við Ísland. Staðfesting á niðurstöðum viðræðnanna var til meðferðar hér á Alþ. fyrir fáum dögum og skal ég því ekki fjölyrða um málið hér, heldur einungis láta þess getið að nú var í fyrsta sinn sett hámark á aflamark færeyinga hér við land, 20 þús. smálestir, en það er svipað og afli þeirra hefur verið allra síðustu árin. Færeyingar hafa um langt skeið notið sérstöðu til fiskveiða við Ísland, enda hygg ég að allir stjórnmálaflokkar og reyndar þjóðin öll eða því sem næst a.m.k. hafi verið þeirri ráðstöfun sammála af ástæðum sem óþarfi er að rekja hér. Slíkrar sérstöðu njóta færeyingar enn um sinn samkv. hinu nýja samkomulagi sem gerir ráð fyrir áframhaldandi handfæra-, línu- og togveiðum þeirra innan hinna almennu fiskveiðimarka hér við land - með nokkrum takmörkunum vegna friðunarráðstafana og af tilliti til íslenskra sjómanna, auk aflahámarksins er ég nefndi. Því er ekki að leyna að færeyingar kusu að hafa hér enn þá rýmri réttindi, einkum að vera án aflahámarks, en þó hygg ég að þeir eftir atvikum uni vel hinu nýja samkomulagi. Ákveðið var að hið nýja samkomulag við færeyinga skyldi gilda til 13. nóv. n.k. Það er stefna ríkisstj. að hafa alla samninga um réttindi erlendra fiskiskipa til veiða innan fiskveiðimarkanna lausa á þeim degi, þ.e. um leið og fiskveiðisamkomulagið við breta rennur út. Í samræmi við þetta hefur nú einnig norska sendiherranum í Reykjavík verið tilkynnt uppsögn samkomulagsins milli Íslands og Noregs frá 10. júlí 1973, sem heimilaði norskum skipum takmarkaðar fiskveiðar innan 50 mílna markanna. Í samkomulaginu var ákvæði um að hvor aðili um sig gæti fellt það úr gildi með 6 mánaða fyrirvara. Miðast uppsögnin af Íslands hálfu við áðurnefndan dag, 13. nóv. n.k. Árið 1974 voru 25 ár liðin frá undirritun Atlantshafssáttmálans og stofnun Atlantshafsbandalagsins. Í því tilefni var vorfundur utanrrh. bandalagsins haldinn í Ottawa í júnímánuði s.l. Á fundi þessum var gengið frá og samþ. yfirlýsing um samband Atlantshafsríkjanna. Yfirlýsingin var síðar undirrituð á fundi æðstu manna í Brussel í júlímánuði. Ég tel rétt að lesa hér upp síðustu gr. í þessari yfirlýsingu, en þar koma skýrt fram markmið bandalagsins og meðlimaríkja þess: „Nú á þessu ári, þegar 25 ár eru liðin frá því að Norður-Atlantshafssamningurinn var undirritaður, lýsa aðildarríki bandalagsins enn á ný yfir stuðningi sínum við þau markmið og þær hugsjónir sem sá samningur byggist á. Aðildarríki bandalagsins líta til framtíðarinnar af öryggi og eru þess fullviss að þjóðir þær, sem lönd þeirra byggja, búa yfir þeirri lífsorku og sköpunarmætti sem gera mun þeim kleift að ráða fram úr þeim vandamálum er þær standa frammi fyrir. Þau lýsa yfir þeirri staðföstu ályktun sinni að Norður-Atlantsbandalagið muni hér eftir sem hingað til gegna sínu ómissandi hlutverki við að skapa þann varanlega frið sem þau eru ákveðin í að koma á og viðhalda um ókomin ár.“ Alþ. hefur þegar verið gerð grein fyrir samkomulagi ríkisstj. við stjórn Bandaríkjanna um varnarliðið á Keflavíkurflugvelli og hafa farið fram umr. um það hér á hv. Alþ. svo að ég mun því ekki dvelja við það atriði. En þess má geta að viðræður embættismanna um framkvæmd samkomulagsins ganga eins og ráð var fyrir gert. Norræn samvinna skipar nú sem áður háan sess í samskiptum okkar við önnur lönd. Þetta kemur m.a. fram í tíðum norrænum viðræðum um hin margvíslegustu málefni og sífellt fleiri samningagerðum á ýmsum hagnýtum sviðum. Af meiri háttar norrænum skoðanaskiptum er skemmst að minnast þings Norðurlandaráðs hér í Reykjavík, auk hinna reglubundnu ráðherrafunda. Og á samningasviði er nú síðast að geta Norðurlandasamnings um bætur vegna veikinda, meðgöngu og barnsburðar sem undirritaður var í Kaupmannahöfn nýlega. Norðurlönd hafa komið ár sinni vel fyrir borð með nokkuð mismunandi hætti í milliríkjasamskiptum, en þau eru einhuga að því er viðvíkur eflingu norræns samstarfs. Mismunandi fyrirkomulag á samskiptum þeirra við önnur ríki er að sjálfsögðu fyrst og fremst sprottið af viðleitni Norðurlanda hvers um sig til að gæta sem best eigin hagsmuna, en um leið hefur þessi fjölbreytni á vissan hátt orðið þeim sem heild styrkur. Og með hinu nána samstarfi sín í milli um alþjóðamál hefur þeim oft tekist að hafa áhrif til farsællar þróunar langt umfram það sem ætla mætti um ekki fjölmennari ríki. Þess er að vænta að norrænt samstarf haldi áfram að eflast og dafna. Starfsemi Evrópuráðsins og þátttaka Íslands í henni var með svipuðum hætti á árinu 1974 og áður var. Þær urðu helstar breytingar á starfsemi og rekstri Evrópuráðsins að nýr aðalframkvæmdastjóri tók þar við störfum. Er það Þjóðverjinn Georg Kahn-Ackermann úr hópi sósíaldemókrata. Átti hann um árabil sæti á þjóðþingi Sambandslýðveldisins Þýskalands sem þingmaður úr flokki sósíaldemókrata og var jafnframt lengi einn af fulltrúum Vestur-Þýskalands á Evrópuþinginu. Hann hlaut kosningu til þessa embættis á maífundi Evrópuráðsins og tók við störfum í september. Hinn nýi aðalframkvæmdastjóri hefur að undanförnu heimsótt ýmis aðildarríki Evrópuráðsins. Eins og venja mun vera, þegar nýr maður tekur við því embætti, mun hann hafa í hyggju að ljúka við þær heimsóknir á þessu ári. Hefur hann m.a. boðað komu sína hingað til Íslands einhvern tíma á þessu ári, er enn ekki ákveðið nánar hvenær það kann að verða. Á stjórnmálasviðinu má það til tíðinda teljast, að því er Evrópuráðið varðar, að eftir að stjórnarskiptin urðu í Grikklandi, þegar herforingjastjórninni var velt af stóli og ný og lýðræðislegri stjórn tók við völdum, þóttu stjórnarhættir þar í landi hafa breyst í nægilega lýðræðislegt horf aftur, þannig að unnt væri að veita Grikklandi á nýjan leik fulla aðild að Evrópuráðinu. Gerðist það á fundi ráðherranefndarinnar í París á s.l. hausti, en áður hafði Evrópuráðsþingið gert samþykkt um að veita Grikklandi aðild að ráðinu á nýjan leik. Evrópuráðið lét Kýpurdeiluna mjög til sín taka, einkum eftir að átök hörðnuðu þar á árinu. M.a. beitti Evrópuráðið sér fyrir fjársöfnun til aðstoðar flóttafólki á Kýpur og lagði Ísland nokkra fjárhæð, 800 þús. kr., í söfnun þessa. Í Mannréttindadómstól Evrópu á nú sæti af Íslands hálfu prófessor Þór Vilhjálmsson, en fulltrúi Íslands í Mannréttindanefndinni er dr. Gaukur Jörundsson prófessor. Fulltrúar Íslands, aðallega frá ýmsum rn. stjórnarráðs og sérstofnunum ríkisins, sóttu fundi á árinu í ýmsum hinna fjölmörgu nefnda sem á vegum Evrópuráðsins starfa að athugunum og skoðanaskiptum á fjölmörgum sviðum stjórnsýslunnar. Fulltrúar þeir, sem slíka fundi sóttu, voru m.a. frá dóms- og kirkjumrn., heilbr.- og trmrn., félmrn., menntmrn., viðskrn., samgrn. og fleiri stofnunum. Er ekki fjarri lagi að fjöldi þeirra nefndarfunda, sem íslenskir embættismenn hafa tekið þátt í, séu a.m.k. 40–50 að tölu og fóru þeir fram ýmist í Strasbourg eða einhverju aðildarríkjanna. Skal það tekið fram að Evrópuráðið greiðir öll fargjöld og dvalarkostnað þeirra fulltrúa sem af Íslands hálfu hafa sótt fundi þessa. Fríverslunarsamningur Íslands og Efnahagsbandalags Evrópu tók gildi 1. apríl 1973. Verndartollar á iðnaðarvörum frá aðildarríkjum bandalagsins hafa síðan verið lækkaðir þrívegis, fyrst um 30% við gildistöku samningsins, síðan um 10% 1. jan. 1974 og loks um 10% í ársbyrjun 1975. Umsamin tollalækkunaráætlun gagnvart Efnahagsbandalaginu er hin sama og í samningnum við EFTA, en samkv. henni er gert ráð fyrir að verndartollar á iðnaðarvörum lækki hérlendis gagnvart aðildarríkjum þessara samtaka á tímabilinu fram til 1. jan. 1980 og verði þá að fullu afnumdir. Við framkvæmd tollalækkananna hefur þess jafnframt verið gætt að tollamismunurinn milli EBE og EFTA-landa annars vegar og landa utan þessara samtaka hins vegar aukist ekki frá því sem hann var við upphaf tollalækkananna. Að því er snertir tollfríðindi fyrir íslenskar iðnaðarvörur sem fluttar eru út til Efnahagsbandalagsins, þá hafa tollar á þeim lækkað þrívegis, samtals um 60%, í samræmi við ákvæði fríverslunarsamningsins. Hins vegar hafa umsamin tollfríðindi fyrir íslenskar sjávarafurðir enn ekki komið til framkvæmda vegna þess ákvæðis í samningnum að gildistaka þeirra sé bundin því skilyrði að viðunandi lausn náist fyrir aðildarríki Efnahagsbandalagsins á sviði fiskveiðiréttinda. Þar sem þjóðverjar hafa ekki enn náð samkomulagi, þá hafa þeir lagst gegn því að ákvæði samningsins um tollfríðindi fyrir sjávarafurðir taki gildi. Þar af leiðandi hefur samningurinn ekki enn haft verulega þýðingu fyrir útflutninginn í heild. Tollar á sjávarafurðum í gömlu efnahagsbandalagslöndunum hafa því ekki enn þá lækkað eins og samningurinn kveður á um og af sömu sökum hafa tollar verið lagðir að nýju á sjávarafurðir, eins og t.d. frysta rækju, freðfiskflök og lagmeti, í Bretlandi og Danmörku frá 1. jan. 1974, sem fara hækkandi í áföngum fram til 1. júlí 1977, þegar þeir verða hinir sömu og ytri tollar Efnahagsbandalagsins. Vörur þessar urðu tollfrjálsar í Bretlandi og Danmörku við aðild okkar að EFTA 1. mars 1970. Við þetta bætist svo að vestur-þjóðverjar settu óformlegt löndunarbann á ísfisk í okt. 1974. Þeirri aðgerð var mótmælt af Íslands hálfu í GATT svo og í OECD og enn fremur við Efnahagsbandalagið. Á reglulegum fundi með Efnahagsbandalaginu, þar sem fjallað er um framkvæmd fríverslunarsamningsins, hefur af Íslands hálfu verið lýst óánægju með að jafnvægi það, sem samningurinn gerir ráð fyrir milli kvaða og hagsbóta samningsaðilanna, sé alls ekki fyrir hendi meðan fríðindi fyrir sjávarafurðirnar koma ekki til framkvæmda. Ráðherraráð EFTA hefur látið málið til sín taka er það samþykkti á fundi sínum í nóv. 1974 að lýsa áhyggjum sínum yfir því að fríverslunarsamningur Íslands við Efnahagsbandalagið væri ekki að fullu kominn til framkvæmda. EFTA-ríkin áréttuðu þessa afstöðu með reglulegum viðræðum sínum við bandalagið í des. s.l. Framkvæmd áætlunar um lækkun verndartolla á vörum frá EFTA-löndum er nú hálfnuð, en tollfrelsi fyrir íslenskar vörur í EFTA-löndum fékkst þegar við aðild að samtökunum 1. mars 1970. Meginverkefni samtakanna er samræming á framkvæmd fríverslunarsamninga aðildarríkjanna við Efnahagsbandalagið. Þá fer og fram athugun á því hvort heppilegt sé og á hvern hátt auka megi samráð aðildarríkjanna um efnahags- og viðskiptamál á alþjóðavettvangi. Sökum þess hversu þýðingarmikil utanríkisviðskiptin eru fyrir efnahag okkar, þá hlýtur það að vera okkur hagsmunamál að alþjóðleg viðskipti séu sem frjálslegust. Þess vegna er rík ástæða að taka þátt í alþjóðasamstarfi á vegum GATT sem hefur afnám hindrana á viðskiptum þjóða í milli að markmiði. Á ráðherrafundi GATT í Tókíó í sept. 1973 var ákveðið að hefja nýjar viðræður um frekara afnám hindrana á viðskiptum. Viðræður þessar virðast nú vera að komast á nokkurt skrið, enda hafa bæði Bandaríkin og Efnahagsbandalagið markað stefnu sína í þeim í höfuðdráttum. Upphaflega var gert ráð fyrir að þessum viðræðum yrði lokið á árinu 1975, en vafalítið eiga þær eftir að taka nokkru lengri tíma. Ég hef sótt fundi utanríkisráðherra Norðurlandanna vor og haust og einnig hina reglubundnu NATO-fundi í apríl og desember, eins og venja er til. Enn fremur sótti ég Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna að vanda. Ég tel þátttöku í þessum fundum mjög gagnlega, ekki einungis vegna mála þeirra sem fjallað er um, heldur einnig vegna persónulegra kynna við starfsbræður mína sem þar þróast og nauðsynleg eru á þessum tímum snöggra breytinga og aukinna samskipta. Í febrúar þáði ég og kona mín boð um opinbera heimsókn til Sovétríkjanna. Sú ferð átti sér að vísu ekki stað fyrr en í apríl, en við dvöldumst þar ásamt ráðuneytisstjóra utanrrn. í 9 daga. Móttökur allar voru með ágætum og tel ég að ferðin hafi verið til gagns fyrir samskipti Íslands og Sovétríkjanna. Ég bauð André Gromyko utanrrh. Sovétríkjanna - fyrir hönd ríkisstj. Íslands - að koma í opinbera heimsókn til Íslands þegar tækifæri gæfist. Ég hef eins og áður leitast við að hafa náið samband við utanrmn. Alþ. Ég hef setið flesta fundi nefndarinnar og gert henni grein fyrir gangi utanríkismála og skýrt afstöðu ríkisstj. til þeirra. Vil ég bera fram þakkir mínar til nefndarinnar fyrir samstarfið, svo og þakkir til þeirra þm. sem sæti áttu á þingi Sameinuðu þjóðanna fyrir Íslands hönd. - Ég hef þá lokið að lesa þessa skýrslu.



Herra forseti. Sú hefur verið venja nokkur hin síðari ár að hæstv. utanrrh. flytti einu sinni á ári hverju skýrslu um utanríkismál sem síðan væri tekin til umr. hér á hv. Alþ. Þessi háttur var tekinn upp, ef ég man rétt, í utanríkisráðherratíð Emils Jónssonar og er ég honum jafnan þakklátur fyrir að hann skyldi verða við tilmælum um þetta því að ég tel að hér sé ekki aðeins um að ræða góða reglu heldur sjálfsagðan hátt sem ekki má niður falla. Ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar tók bað ákvæði upp í málefnasamning sinn að slík skýrsla skyldi lögð fyrir Alþ. Hefur hæstv. núv. utanrrh. jafnan gefið slíka skýrslu í sinni ráðherratíð og heldur því enn áfram svo sem sumu öðru frá tíð vinstri stjórnarinnar, einkum að því er til vinnubragða tekur, hvað sem utanríkisstefnunni sjálfri líður, en að því kem ég dálítið síðar. Það er ekki ýkjaoft sem umr. um utanríkismál fara fram hér á hv. Alþ. Við alþm. erum býsna uppteknir dag hvern af innanlandsþvarginu, þar er um mörg úrlausnarefni að ræða, og er í sjálfu sér skiljanlegt að hugur þm. sé nokkuð bundinn við þau mál. En þó hygg ég að væri full þörf að gefa sér nokkru meiri tíma til þess að sinna alþjóðamálunum og glöggva sig á þeim heldur en gert er gjarnan hér á hv. Alþ. Það eru engin ákvæði mér vitanlega í neinum lögum eða í þingsköpum um það að slík skýrslugerð sem hér hefur nú verið lögð fyrir þingið skuli fyrir það lögð eða umr. um hana skuli fram fara. Ég tel að ákvæði um slíka skýrslu og ákvæði um umr. um utanríkismál, helst tvisvar á hverju þingi, ættu að komast inn í þingsköp næst þegar þau verða tekin til endurskoðunar. Ég tel - og byggi þar á talsverðri reynslu af þessari skýrslugerð og umr. um hana - að þar þurfi að sníða af vissa agnúa, sem komið hafa fram, og setja m.a. skýr ákvæði um það hvenær á þingtíma slík skýrsla skyldi lögð fram og rædd. Þessi skýrsla um utanríkismál, sem lögð hefur verið fram nú í nokkur ár, hefur oft, a.m.k. síðustu árin, verið of seint á ferðinni og raunar allt of seint, hún hefur ekki komið fram fyrr en nálgast þinglok og það hefur verið borin von hver tími gæfist til umr. um skýrsluna og jafnvel hefur svo farið að hann hefur enginn verið. Ég athugaði síðustu tvö árin, fór ekki lengra aftur í tímann, en ég fletti upp á því að árið 1973 fara umr. um skýrslu utanrrh. fram 16. apríl, næstsíðasta starfsdag Alþ., en þá var því slitið 18. apríl. Var í það skipti að vonum undan því kvartað hve seint skýrslan var á ferðinni og hve lítið tóm gafst til almennra umr. Í fyrra, vorið 1974, var skýrslan einnig lögð fram mjög seint á þingi, og ég hygg að ég muni það örugglega rétt að þá féllu umr. um skýrsluna algerlega niður. Þannig var, eins og hv. þm. muna, að það var heldur óhægt um vik í hinu sérkennilega andrúmslofti sem hafði myndast síðustu daga þingsins áður en Alþ. var rofið og efnt til nýrra kosninga. Sú skýrsla, sem hér nú liggur fyrir og ég vil leyfa mér að þakka hæstv. utanrrh. fyrir að hann hefur nú flutt, kemur einnig að mínu viti of seint og vegna þess er hún nú rædd í mestu þingönnunum rétt fyrir þingslit þegar hætt er við að hugir margra hv. alþm. séu töluvert bundnir af öðrum efnum. Ég skal ekki hafa öllu fleiri orð um þetta, en vil aðeins ítreka að ég tel æskilegt og rétt að leitt verði í lög að utanrrh. skuli á hverjum tíma leggja skýrslu sína um utanríkismál fyrir á ákveðnum tíma, t.d. fyrir 1. dag marsmánaðar ár hvert, og væri þá ekki óeðlilegt að einnig væri um það ákvæði í þingsköpum að um skýrsluna skyldu fara fram umr., t.a.m. innan hálfs mánaðar frá útbýtingu hennar. Ég hygg að þetta sé að mörgu leyti góður tími þó að hugsanlegt væri að einnig mætti finna aðra tímasetningu, svo sem nokkuð snemma á þingi, í nóv., fyrri hl. nóvembermánaðar til að mynda, en þó hygg ég að hitt sé öllu betra. Slíka skýrslu sem þessa þurfa alþm. að geta rætt í nokkuð góðu tómi þegar hugurinn er hvorki bundinn við afgreiðslu fjárlaga né menn komnir á lokasprett undir þingslit eins og t.d. nú. Það er einnig að sjálfsögðu æskilegt að forðast að umr. um slíka skýrslu og utanríkismálin yfirleitt drukkni í hinum árvissu bjargráðafrv. sem að vísu geta dunið yfir á öllum tímum. En ég held að reynslan sýni þó að oft sé nokkurt stormahlé í síðari hluta febrúarmánaðar eða fyrri hl. marsmánaðar. Áður en ég vík að þeirri skýrslu, sem hér liggur nú fyrir, vil ég sem fulltrúi Alþb. í utanrmn. ræða nokkur atriði sem varða utanrrn. og utanrmn., annan aðilann eða báða. Ég skal geta þess strax að hæstv. núv. utanrrh. hefur í mörgum efnum og raunar í flestum efnum haft meira og nánara samstarf við utanrmn. heldur en áður hefur tíðkast og þakka ég honum það. Hann hefur tekið upp þá reglu, sem er til fyrirmyndar, að ýmist hæstv. ráðh. sjálfur eða ráðuneytisstjórinn í utanrrn. gerir n. með vissu millibili grein fyrir helstu málum sem eru á döfinni eða til úrlausnar hjá rn. í það og það skiptið. Með þessu hefur hæstv. núv. utanrrh. sýnt n. meiri trúnað en áður hefur verið gert, og ég hygg að mér sé nokkurn veginn óhætt að fullyrða að það hafi ekki komið að sök og raunar hafi það stundum eytt eða komið í veg fyrir tortryggni sem annars kynni að hafa upp komið. En stundum og raunar helst til oft er hér nokkur hængur á. Málin eru, stundum a.m.k. lögð fyrir utanrmn. og tekin þar til umr. þegar búið er af hæstv. ríkisstj. að taka hinar formlegu ákvarðanir og jafnvel farið að framkvæma það sem á döfinni hafa verið. Að vísu er utanrmn., má e.t.v. segja, að mjög verulegu leyti ráðgefandi að því er ríkisstj. varðar, en hún er þó fyrst og fremst tengiliðurinn milli löggjafarvalds og framkvæmdavalds. Og því aðeins kemur starf n. að þessu leyti að gagni sem ráðgefandi n. fyrir ríkisstj. og í sumum tilvikum aðvarandi aðili og vísbending um vilja þingflokka Alþ. því aðeins kemur slíkt starf n. að gagni að hún geti fjallað um málin áður en ákvarðanir hafa verið teknar. Ég veit að hæstv. utanrrh. er þetta ljóst. Og ástæðan til þess að ærið oft verður það nú svo að utanrmn. er að fjalla um mál, sem eru kannske komin á lokastig, eða fær fregnir af málum, sem þegar hafa verið teknar ákvarðanir um, er m.a. og e.t.v. ekki hvað síst sú að utanrmn. kemur að mínu viti of sjaldan saman og er of laus við það að hafa frumkvæði um eitt og annað sem ástæða væri til að hún hefði afskipti af. Ég vil þess vegna leggja á það áherslu við þetta tækifæri að ég tel að utanrmn. Alþingis eigi og þurfi að starfa meira en hún hefur gert, að hún eigi að hafa frumkvæði miklu meira en hún hefur haft um könnun mála, hún eigi að gefa sér miklu meiri tíma en gert hefur verið til að sinna ýmsum mikilvægum þáttum utanríkismála. Þetta getur n. gert án lagabreytinga að því er mér sýnist. N. er ætlað að starfa árið um kring, þ.e.a.s. einnig þegar Alþ. er ekki að störfum, en því miður er það svo um okkur nm. flesta, eða alla, eins og raunar þm. yfirleitt, að á þá hlaðast mörg störf og þeir hafa ekki síst þess vegna tæplega getað sinnt þessu verkefni sem skyldi. En ég held að það sé fyllilega tími til þess kominn að á þessu verði nokkur breyting og utanrmn. gefi sér meiri tíma til að sinna utanríkismálunum og kynna sér vissa þætti þeirra. Þetta, sem ég nú segi, á ekki að skiljast á þann veg að starf utanrmn. hin síðustu ár hafi verið minna en einatt áður. Þvert á móti þori ég að fullyrða að á tímum síðustu stjórnar, vinstri stjórnarinnar, starfaði n. til muna meira og betur en löngum áður, þótt töluvert skorti á að hún sýndi það sjálfstæði í störfum sem ég tel að n. þurfi tvímælalaust að stefna að. Þess er svo að geta svona innan sviga að nú í vetur, sérstaklega síðari hluta vetrar, hafa verið helst til strjálir fundir í utanrmn. og er skýringin vafalaust löng fjarvera formanns, sem hefur verið að sinna öðrum mikilvægum störfum á erlendri grund. En hvað sem því líður tel ég að það sé mjög óheppilegt að störf jafnmikilvægrar n. eins og utanrmn. leggist að mestu eða jafnvel öllu leyti niður þó að þannig sé ástatt, jafnvel um allt að tveggja mánaða skeið. En þetta kemur nú til með að lagast. Ég vil aðeins bæta því við þessar hugleiðingar um starfshætti utanrmn. að mér er um það kunnugt að utanrmn. annarra þjóðþinga, t.a.m. hér á Norðurlöndum, starfa á allt annan hátt en okkar n. gerir, á miklu sjálfstæðari hátt, og nm. telja það skyldu sína að leggja í þetta starf miklu meiri vinnu en enn sem komið er hefur verið krafist af nm. hér eða þeir hafa krafist af sjálfum sér. Verkefnin eru að mínu viti vissulega næg og þeim getur n. ekki hvað síst sinnt utan þess tíma sem Alþ. stendur. Í því sambandi er ástæða til að nefna það að nú fáum við alþm. kaup allt árið. Það er að mínu viti ekkert of hátt, en við erum að sjálfsögðu ekki of góðir til að vinna fyrir því allt árið. Það má heita, og mun vera nýmæli í samskiptum utanrrn. og utanrmn., að nú fær n. orðið ársskýrslur allra íslenskra sendiráða og skýrslur um flesta meiri háttar fundi og ráðstefnur sem utanrrn. hefur einhver afskipti af. Nú er það gjarnan svo að við lestur þessara skýrslna, sumra hverra a.m.k., vakna hjá nm. ýmsar spurningar sem fróðlegt væri að fá svör við, fróðlegt og gagnlegt að ræða um við þá sem skýrslur þessar semja. Spurningar geta að sjálfsögðu vaknað að því er varðar verkefni sem sendiráðin sjálf hafa verið og eru að glíma við, spurningar geta vaknað um starfshætti sendiráða og annað þess konar, en einnig getur verið og væri fróðlegt og gagnlegt fyrir utanrmn: menn að fá nánari vitneskju um eitt og annað sem í skýrslum þessum segir um innri mál þeirra þjóða og þeirra fjölþjóðastofnana, sem sendiherrarnir starfa hjá og gera nokkra gein fyrir málefnum þessara þjóða og stofnana í skýrslum sínum. Ég hef alloft á það minnst að ég teldi æskilegt að taka upp þann hátt að sendiherrar Íslands komi á fund utanrmn. að jafnaði einu sinni á ári og veiti n. upplýsingar, sitji þar fyrir svörum eins og það er orðað. Af þessu ætti ekki að þurfa að verða neinn aukakostnaður, að ég hygg, því að sjálfsagt er að grípa tækifærið þegar sendiherrarnir eru hér á landi, en ég þykist vita að þeir koma hingað og veit raunar að þeir koma hingað öðru hvoru, a.m.k. árlega og raunar oftar en það. Þetta hefur ekki komist í framkvæmd enn þá, en ég vil nú enn beina því til hæstv. utanrrh. og til hv. formanns utanrmn. að þeir ekki aðeins hugleiði þetta atriði, heldur hrindi nú þessu í framkvæmd. Þá ætla ég að víkja að öðru atriði að því er varðar utanrrn. Eins og flestum mun kunnugt gildir um það rn. sú regla, sem ég hef jafnan talið afar hæpna og allt að því fráleita, að utanrrn. eitt er með lögum undanþegið frá því að þurfa að auglýsa stöður sem þar losna, svo sem ríki og ríkisstofnunum er annars skylt að gera. Þarna er aðeins gerð þessi eina undantekning og hún er alger að því er þetta rn. varðar. Þetta undantekningarákvæði er í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og til þessa ákvæðis er vitnað í lögum um stjórnarráðið. Eina skýringin, sem ég hef á því fengið hvernig á þessari undantekningu stendur, er sú að það hafi ekki þótt viðkunnanlegt og jafnvel ekki eðlilegt að auglýsa stöður sendiherra, m.a. af því að að forminu til a.m.k. þá þurfa viðkomandi erlend ríki að samþykkja útnefningu sendiberra. Einnig hefur verið á það bent að stundum kunni að vera rétt að velja sendiherra með hliðsjón af einhverjum sérstökum mikilvægum verkefnum sem þeim væri öðrum mönnum fremur treystandi til að leysa. Hefur m.a. verið bent á Sigurð prófessor Nordal og handritamálið í því sambandi. En látum það vera þótt þessi undantekning væri í lögum, undantekning varðandi sendiherrana sjálfa. En hvaða ástæða er til þess að slík undantekning gildi um annað starfsfólk, t.d. um skrifstofufólk utanrrn. starfsmenn á Keflavíkurvelli, sem í þjónustu þess eru, og þar fram eftir götunum? Ég tel þessa undantekningarreglu, svo víðtæk sem hún er fráleita og tel að hana ætti að nema úr lögum eða a.m.k. þrengja svo mjög að undantekningin tæki til sendiherranna einna. Þetta mál hefur komið, ekki mjög nýlega, en fyrir nokkru, einum þremur árum, til umr. í utanrmn., og ég held að ég muni það rétt að hæstv. utanrrh. léti þá orð falla eitthvað á þá leið að hann ætlaði sér að fylgja fram þeirri reglu, hvað sem þessu undantekningarákvæði líði, að auglýsa almennt stöður í utanríkisþjónustunni aðrar en sendiherrastöður að því er mér skildist, ef ég man þetta rétt. Ég skildi a.m.k. hæstv. ráðh. þannig, og hann leiðréttir mig þá síðar ef þetta er misminni mitt. En nú vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Hver hefur verið meginreglan í þessu efni hjá utanrrn. undanfarin ár? Hafa stöður við utanrrn. eða á vegum þess yfirleitt verið auglýstar? Hefur svo verið um allar stöður eða sumar þeirra og þá - eftir hverju hefur verið farið? Eða hefur jafnvel engin staða við þetta rn. verið auglýst á undanförnum árum? Það er vissulega fróðlegt að vita þetta og eins og ég sagði áðan, ég held að það sé tímabært að gera þarna á lagabreyt. og þrengja þetta undantekningarákvæði mjög. Fjöldi og staðsetning íslenskra sendiráða og allt skipulag íslenskrar utanríkisþjónustu hefur oft verið til umr. bæði í utanrmn. og hér á Alþ. og í fjölmiðlum og svo meðal þjóðarinnar. Það má segja að þær umr. hafi staðið öðru hvoru um margra ára skeið, og nú hin síðari árin hefur einkum verið rætt um tvennt í þessu sambandi: Í fyrsta lagi það að mörgum hefur fundist óeðlilegt og í raun og veru óheppilegt að langflest sendiráðin skuli vera í tiltölulega þéttum hnapp á litlum bletti í Norður- og Vestur-Evrópu, en hins vegar ekkert sendiráð í þremur heimsálfum. Í öðru lagi hefur verið allmikið um það rætt að sendiráðin kynnu að vera orðin býsna úrelt að formi og skipulagi og þetta gilti þá um sendiráð almennt, ekki okkar íslensku sendiráð eingöngu, heldur nokkuð almennt um sendiráð þó að það sé kannske dálítið misjafnt, þau séu föst í gömlum tíma, föst í úreltum formum og komi þess vegna að takmörkuðu gagni. Í því sambandi hefur verið um það rætt, hvort þessi sendiráð gætu ekki orðið að meiri notum ef þau skiptu sér meira af viðskiptahlið málanna og hefðu fulltrúa sem væru sérfróðir að því er viðskiptamál snertir. Um þetta kunna að hafa verið nokkuð skiptar skoðanir og skal ég ekki fara út í þá sálma, en vil aðeins minna á það að menn hafa orðið sammála um það, held ég, að það væri rétt og eðlilegt að láta fara fram endurskoðun á skipulagi utanríkisþjónustunnar. Ég er að vísu eitthvað byrjaður að ryðga í Ólafskveri, en mig minnir að þar sé ákvæði um slíka endurskoðun. Hitt man ég glöggt, að hæstv. utanrrh. hefur fyrir alllöngu valið tvo mæta menn svo sem sína sérstöku trúnaðarmenn til þess að kanna ýmsar hliðar þessa máls, til þess að safna gögnum og semja skýrslur og e.t.v. koma með till. og ábendingar. Þessir mætu menn eru annars vegar Ólafur Ragnar Grímsson prófessor og hins vegar Pétur Eggerz sendiherra. Ég hygg að þessir mætu menn hafi ekki átt að vinna saman, heldur algjörlega sjálfstætt. Um verkaskiptinguna veit ég ekki gjörla, en hygg þó að próf. og dr. Ólafur Ragnar Grímsson hafi átt að kanna sérstaklega hugsanleg tengsl og aukið samstarf utanríkisþjónustunnar og útflutningsatvinnuveganna, en Pétur Eggerz hafi hins vegar fremur átt að kanna og gaumgæfa hina hefðbundnari þætti þjónustunnar og hvaða breyt. skyldu á þeim gerðar. Nú held ég að það séu nokkrir mánuðir - ég hygg að það hafi verið á fundi utanrmn. í nóv. eða des. - síðan frá því var skýrt að þessir ágætu könnuðir hefðu hvor um sig skilað skýrslu um störf sín til utanrrn. Mér vitanlega hafa þessar skýrslur ekki verið sendar t.a.m. utanrmn.-mönnum nema þá ef það væru einhverjir útvaldir úr því líði sem hafa fengið að sjá þær og þó efast ég um það. Nú vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh. hvernig á þessu standi, hvort nokkuð sé því til fyrirstöðu að utanrmn. a.m.k. fái skýrslur þessara ágætu manna og till. þeirra um breyt. á utanríkisþjónustunni til athugunar og umfjöllunar. Ég efast ekki um að þessar skýrslur eru fróðlegar og sé enga ástæðu til þess að þær verði leyniplögg. Þá mun ég snúa mér að þeirri skýrslu sem hæstv. utanrrh. hefur nú flutt. Ég nefndi það áðan að mér þætti skýrslan helst til seint fram komin þar sem nú líður svo mjög að þinglokum. Og þrátt fyrir það að allgóður tími hafi gefist til þess að semja skýrsluna verð ég að segja það að mér þykja sumir kaflar hennar dálítið flausturslega unnir og einn þeirra jafnvel með þeim hætti eða einhvern veginn í þeirri tóntegund að ég er dálítið hissa á því að hæstv. utanrrh. skuli hafa látið hann frá sér fara í þessari tóntegund, að hann skuli ekki hafa aðeins breytt þar um. Ég á hér við blæinn sem einkennir þann hluta skýrslunnar sem fjallar um Sameinuðu þjóðirnar, Allsherjarþing þeirra, ríki þriðja heimsins og afstöðu Íslands til mála þar. Áður en ég vík nánar að þessu vil ég gjarnan gera eina aths. og æskja dálítið gleggri upplýsinga um það, sem stendur í hinni prentuðu skýrslu á bls. 4, sbr. tvær síðari málsgr. á þeirri síðu, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það er skoðun mín að þar sem Ísland hefur stjórnmálasamband við löglega ríkisstj. í Suður-Víetnam sé ekki nauðsynlegt að viðurkenna formlega bráðabirgðabyltingarstjórnina. Ef sú ríkisstj., sem tekur við stjórn af hernaðaryfirvöldum, óskar að skipta um sendiherra á Íslandi munum við að sjálfsögðu veita nýjum sendiherra viðurkenningu.“ Þetta er dálitið skrýtin þula, herra utanrrh., og er æskilegt að fá á henni nokkru nánari skýringu. Rétt er það að það mun hafa verið eitt af fyrri verkum hæstv. utanrrh. í þjónustu núv. ríkisstj., jafnhliða því að gera nýjan herstöðvasamning, að veita viðtöku sendiherra frá Thieu karlinum í Saigon, núv. gustukamanni á Formósu. Og samkv. orðanna hljóðan í þeirri skýrslu, sem ég var nú að vitna til, þá er því líkast sem hæstv. utanrrh. standi í þeirri meiningu að þarna í Suður-Víetnam hafi nú á dögunum átt sér stað ósköp venjuleg, hversdagsleg stjórnarskipti, líkt og þegar Anker Jörgensen tekur við af Hartling eða Geir af Ólafi. En það var nú töluvert annað sem var að gerast þarna í Suður-Víetnam, og þess vegna vil ég spyrja: Hvernig á að skilja þessa dularfullu setningu í skýrslunni að ef sú ríkisstj., þ.e. í Suður-Víetnam, sem tekur við stjórn af hernaðaryfirvöldum, óskar að skipta um sendiherra á Íslandi, munum við að sjálfsögðu veita nýjum sendiherra viðurkenningu? Lítur hæstv. ráðh. svo á að maður sá, sem Thieu útnefndi okkur til handa, sé enn sendiherra Suður-Víetnams á Íslandi og að hann verði það þangað til ný stjórn kynni að óska eftir að skipta um sendiberra? Ég spyr einnig: Felst í þessari véfrétt að ríkisstj. Íslands hafi eitthvað í áttina viðurkennt í raun núv. stjórn í Suður-Víetnam eins og svo mörg lönd hafa þegar gert, þ. á m. þrjú Norðurlanda að ég hygg? Ég held að í þessu geti ekki verið nein viðurkenning fólgin. En þá spyr ég enn: Táknar orðalag það, sem hæstv. ráðh. hefur hér viðhaft, það að ríkisstj. Íslands sé með því að gefa eða hafi gefið fyrirheit um að slík viðurkenning verði veitt ef hin nýju stjórnarvöld í Suður-Víetnam fara fram á slíkt? Ég teldi æskilegt að fá dálítið skýrara hvað við er átt með þessu dularfulla orðalagi á bls. 4 um stjórnmálasamband Íslands og Suður-Víetnams og þau sendiherraskipti hugsanlegu sem þar er gert ráð fyrir. Frá því er einnig greint í skýrslunni á bls. 4 að hæstv. ríkisstj. hafi ákveðið að veita 1.5 millj. kr. til endurreisnarstarfsins í Indókína og að það fé muni ganga til líknarstarfsemi á vegum Alþjóða Rauða krossins. Þetta er að sjálfsögðu mjög góðra gjalda vert og ég efast ekki um að það muni koma að góðum notum þetta fé, við hin mikilvægu störf sem Alþjóða Rauði krossinn innir af höndum. En ég vildi í þessu sambandi aðeins nefna að það er sjálft uppbyggingarstarfið í þessu stríðshrjáða landi sem er ákaflega mikilvægt og ekki þá síst að atvinnuvegum landsmanna verði sem allra fyrst komið í sæmilegt horf. Það hljóta allir vel hugsandi menn að vilja leggja eitthvað af mörkum til þess að það geti orðið. Ég hygg að ég muni það rétt að Norðurlönd, önnur en Ísland, halda þegar uppi myndarlegu uppbyggingarstarfi í Indókína og þau hafa um þetta starf samvinnu, og ég hygg að farið sé eftir nokkuð svipuðum reglum um útgjöld til þessa uppbyggingarstarfs eins og gilda gjarnan um aðra norræna samvinnu, svo sem á vegum Norðurlandaráðs. Ég held það væri full ástæða til að athuga og vil beina því til hæstv. utanrrh., hvort Ísland ætti ekki að æskja þess að fá að taka þátt í þessari norrænu samvinnu og leggja þar með sinn skerf af mörkum til uppbyggingarstarfsins. Ég hygg að ekki síst á sviði fiskveiða getum við íslendingar orðið þarna að verulegu liði og lagt til menn sem hafa sérfræðiþekkingu á því sviði. Eins og ég sagði áðan hef ég sitthvað við kaflann um Sameinuðu þjóðirnar að athuga eða þann blæ sem mér finnst yfir honum vera. Í stuttu máli er allur blær frásagnarinnar, að því er mér finnst, á þá lund að hann er heldur þungur í garð þróunarlandanna eða þriðja heimsins svonefnda þegar á átök er minnst milli þeirra og hinna auðugu ríkja. Mér finnst í kaflanum að verið sé að taka bæði með beinum og þó einkum óbeinum hætti undir dóma ýmissa fulltrúa vestrænna ríkja um þróunarlöndin, að þau eða fulltrúar þeirra kunni ekki almennilega að hegða sér meðal siðaðra manna, þessir halanegrar og hottintottar séu að eyðileggja Sameinuðu þjóðirnar og þar fram eftir götunum. Þessi tónn heyrist stundum. Vissulega er hæstv. utanrrh. alveg saklaus af að nota svona leiðinlegt orðbragð. Hann er kurteis maður og alls enginn orðhákur. En mér finnst samt of mikill keimur af því að þeir, sem samið hafa þennan kafla skýrslunnar - mér þykir ólíklegt að hæstv. ráðh. hafi gert það sjálfur nema þá að litlu leyti - þeir séu haldnir helst til mikilli vesturlenskri dómgirni þegar lönd þriðja heimsins eiga í hlut. Dæmi vil ég taka úr skýrslunni, ofarlega á bls. 6 segir svo: „Hin nýrri ríki samtakanna“ þ.e. Sameinuðu þjóðanna, „virtust sér nú meira meðvitandi en áður um það vald sem hin mikla fjölgun þeirra innan samtakanna hefur lagt þeim í hendur. Þessu valdi var nú beitt meira en margir töldu góðu hófi gegna.“ Hverjir eru þessir sem hér eru nefndir margir! Eru það e.t.v. fulltrúar hinna fáu og auðugu ríkja sem finnst orðið nóg um aukna samstöðu og þar með aukið áhrifavald hinna mörgu og smáu? Vonandi þarf ekki að minna hæstv. utanrrh. á það að hinir mörgu og fátæku og smáu í hópi þjóðanna hafa flestir verið og eru samherjar okkar og vopnabræður í baráttunni fyrir góðri og viðhlítandi hafréttarlöggjöf, fyrir þessu mikla lífshagsmunamáli íslensku þjóðarinnar sem aldrei verður nógsamlega útmálað hversu mikilvægt er. Það hefur nokkuð skort á skilninginn hjá ýmsum hinum stóru og ríku þótt ögn sé það að lagast núna í seinni tíð. Sýnu verri e.t.v. en þessi leiðindatónn, sem ég hef gert hér örlítið að umtalsefni, er sú staðreynd að eftir að núv. stjórnarflokkar gengu í eina íhaldssæng hefur afstaða Íslands á vettvangi Sameinuðu þjóðanna tekið þó nokkrum breytingum. Og þær breytingar eru fyrst og fremst í þá átt að taka afstöðu með Bandaríkjum Norður-Ameríku og nánustu fylgiríkjum þeirra, en þá gegn þróunarlöndunum og nýfrjálsum ríkjum í ýmsum tilvikum. Meðan hæstv. núv. utanrrh. var utanrrh. í vinstri stjórninni var vissulega höfð uppi nokkur viðleitni til að móta hér sjálfstæða utanríkisstefnu og það tókst að vissu marki. Utanríkisstefna okkar íslendinga á tímum vinstri stjórnarinnar var dálítið lík manni sem lengi hafði staðið álútur og hokinn í hnjánum. Svo fór hann að rétta úr sér og líta upp öðru hverju. En sú dýrð stóð ekki lengur en sú ríkisstj. Nú heykist maðurinn að nýju og gerist helst til niðurlútur. Frá því greinir í skýrslu þeirri sem hér er til umr. að hvað eftir annað á síðasta Allsherjarþingi hafi Ísland skipað sér á fámennan bekk hörðustu andstæðinga þróunarlandanna, stundum er Ísland jafnvel að finna í innsta hring þeirra Pentagon-manna. Í skýrslunni er þess getið neðarlega á bls. 6 að samþ. hafi verið með yfirgnæfandi meiri hl. atkv. að bjóða frelsishreyfingu Palestínu-araba að taka þátt í umr. um Palestínumálin á Allsherjarþinginu. 3 Norðurlandanna voru þessari till. fylgjandi, Finnland, Noregur og Svíþjóð. Ísland og Danmörk sátu hjá. Á 7. bls. getur þess að yfirgnæfandi meiri hl. 89 ríki hafi samþ. till. um réttindi Palestínuaraba í Palestínu. Allmörgum ríkjum, 37 að tölu, þótti sú till., sem þarna var verið að fjalla um, of einhliða og sátu þess vegna hjá, en 8 ríki, þ. á m. Ísland, greiddu atkvæði á móti. Þriðja dæmi: Á 8. bls. greinir frá því að 95 ríki hafi samþ. að veita frelsishreyfingu Palestínu-araba, PLO, leyfi til að hafa áheyrnarfulltrúa hjá Sameinuðu þjóðunum. Ísland var meðal 17 ríkja sem greiddu atkvæði gegn þessari till. - Ég skal ekki fara lengra út í þessa sálma enda á ég von á því að annar talsmaður af hálfu Alþb. fjalli rækilegar um sum þau atriði sem ég hef nú nefnt varðandi Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna. Að því er varðar kaflann í skýrslunni um hafréttarráðstefnuna hef ég engar sérstakar athugasemdir að gera, aðrar en þá, að eins og hæstv. ráðh. vék raunar að er þessi kafli og raunar fleiri í skýrslunni að stofni til saminn fyrir nokkrum vikum og síðan skotið inn viðaukum á stöku stað. Um Genfarfundinn, hafréttarráðstefnufundinn í Genf, sem nú er nýlokið, mætti að sjálfsögðu sitt hvað segja. Mat manna á honum og heim árangri, sem þar náðist, virðist vera nokkuð misjafnt. Sumir eru svartsýnir, telja jafnvel að vonlítið sé um nokkur hafréttarlög fyrst þau hafa ekki verið sett á þessum fundi. Ég hygg að svartsýnastir séu þeir menn nú, sem voru e.t.v. bjartsýnastir áður og töldu að ekki skorti nema herslumuninn til þess að hafréttarlög yrðu sett. Ég er ekki í þessum svartsýna hópi. Ég hef frá upphafi, eftir að ég fór að kynnast þessum málum eitthvað að ráði, gert mér ljóst að þetta mikla verkefni, svo margbrotið sem það er, hlyti að taka nokkuð langan tíma. Hér er verið að reyna að byggja upp svo að segja frá grunni. Það er í rauninni ekkert eða sáralítið á mörgum sviðum við að styðjast í því sem verið er að reyna að byggja upp á þessari hafréttarráðstefnu. Og mitt mat er það, og ég held að í því sé fólgið töluvert raunsæl, kannske hófleg bjartsýni að menn megi gera sér vonir um viðhlítandi alþjóðalög um hafréttarmál innan tveggja ára, e.t.v. um eða upp úr miðju næsta ári, ef vel gengur, tæplega fyrr. Það er rétt að hinir óánægðu í sambandi við seinagang hafréttarmála geri sér ákveðið atriði ljóst. Jafnvel þótt svo fari að ekki náist allsherjarsamkomulag á þessari ráðstefnu, jafnvel þótt ekki takist í bráð að setja allsherjarlög, heldur fari ráðstefnan út um þúfur, eins og það yrði kallað, þá mun það eftir standa, að ráðstefnan hefur þrátt fyrir það borið mjög umtalsverðan árangur og það nú þegar. Á þessari ráðstefnu, fyrst á undirbúningsfundum hennar og síðar á ráðstefnunni, hafa þroskast og dafnað býsna vel hugmyndir um 200 mílna auðlindalögsögu. Og nú er það á vitorði manna um allan heim, þeirra sem láta sig þessi mál nokkru skipta, að það er þessi hugmynd sem nýtur fylgis verulegs meiri hl. þjóða, það er þessi hugmynd, sem er bókstaflega hið eina sem hugsanlegt er að samþ. verði í þessum efnum, í fiskveiðiréttarmálum, eða gerð að alþjóðalögum í náinni framtíð. Ef við lítum einungis tvö eða þrjú ár aftur í tímann og minnumst viðhorfa margra þjóða þá, þegar þessi hugmynd var fyrst að mótast að ráði, há er ljóst að hér er um mjög jákvæða framvindu mála að ræða og í þessu efni hefur nú þegar í dag náðst afar jákvæður árangur. Þá er það og mikilvægt frá sjónarmiði okkar íslendinga að í þeim frumvarpsdrögum, sem nú liggja fyrir eftir fundinn í Genf, eru mjög veigamikil atriði um rétt strandríkis til að ákveða sjálft hámarksafla og áætla eigin getu til að hagnýta leyfilegt aflamagn innan eigin auðlindalögsögu. Mér er vel um það kunnugt að formaður íslensku sendinefndarinnar, Hans G. Andersen, hefur unnið þarna sem og að öðrum þáttum þessara mála ágætt starf, enda hefur það nú þegar borið sýnilegan og mikinn árangur. Á bls. 20 í skýrslunni er með örfáum orðum drepið á það stefnuskráratriði hæstv. ríkisstj. að færa fiskveiðitakmörkin út í 200 mílur fyrir lok þessa árs. Þar segir aðeins stutt og laggott að ákvörðun um útfærsludag verði tekin síðar. Nú vil ég einungis spyrja hæstv. utanrrh. eða hæstv. forsrh.: Er nokkuð nýtt af þessu máli að frétta? Er ráð fyrir því gert að það komi til kasta Alþ. nú, áður en því verður slitið, eða er ráð fyrir hví gert að einungis verði um málið fjallað í landhelgisnefnd eða utanrmn., annarri eða báðum? Nú er það að vísu svo að fyrir hendi er almenn heimild Alþingis til útfærslu í 200 mílur, en ég vil leyfa mér að spyrja: Telur ekki hæstv. ríkisstj., þrátt fyrir þessa heimild, sem er skýlaus, sterkara út á við að Alþ. ákveði útfærsludaginn, að það taki slíka ákvörðun í einu hljóði, eins og allt bendir til að orðið geti? Annars skal ég ekki fjölyrða meira um þetta atriði. Næst staldra ég við síðustu bls. þeirrar skýrslu sem hér er til umr. Þar greinir hæstv. utanrrh. frá því með fáeinum orðum að hann hafi nýlega gist Sovétríkin í boði þarlendra og hlotið hinar bestu móttökur. Sannleikurinn er sá að þessi austurför hæstv. utanrrh. er nú sennilega lesendum íslenskra blaða í nokkuð fersku minni, a.m.k. lesendum helstu stuðningsblaða núv. hæstv. ríkisstj. En blaðaskrifin um þessa frægu austurför og alveg sérstaklega skrif stjórnarblaðanna vekja óneitanlega ýmsar spurningar sem æskilegt væri að fá svör við, og ég þykist vita að þeir hæstv. utanrrh. annars vegar og hæstv. forsrh. hins vegar verða fúsir til að upplýsa ýmis atriði sem mér þykja ekki liggja alveg ljóst fyrir, en þyrftu að skýrast til nokkurrar hlítar. Þar er þá til máls að taka að hæstv. utanrrh. heldur með fríðu föruneyti austur í Garðaríki. Líður ekki á löngu uns um það taka að berast fregnir að hann muni þar allvel haldinn, hafi hann viðurgerning góðan og þyki aufúsugestur. Virðist hér allt fara fram, að breyttu breytanda, eins og segir í kvæðinu um Rússlandsför Ólafs Friðrikssonar, það er orðið nokkuð gamalt: „Ólafur fór í Austurveg, öll var sú förin glæsileg. Hann talaði við hvern tiginn mann og Trotsky og Lenin kysstu hann.“ Frá þessum ágætu móttökum, sem hæstv. utanrrh. fékk þar í Austurvegi, skýrðu íslensk blöð, að vísu að einu undanteknu sem einhvern veginn hafði misst af þessum fréttum. Nú lýkur þessari sæmdarför, og er þá birt samtímis í Reykjavík og Moskvu sameiginleg fréttatilkynning eða öllu heldur yfirlýsing - mér sýnist það réttara og virðulegra heiti - utanrrh. beggja þeirra landa sem hér áttu hlut að máli. Öll dagblöðin nema eitt virðast hafa fengið þessa yfirlýsingu og birtu hana hinn 10. apríl, eða a.m.k. kjarnann úr henni. Það var hins vegar Morgunblaðið sem hafði orðið útundan og birti þess vegna ekki þessa ágætu yfirlýsingu. En í þessari yfirlýsingu segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „það er álit beggja aðila að samskipti ríkja eigi að grundvallast á friðsamlegri sambúð. Í þessu sambandi kom fram að Ísland og Sovétríkin telja áframhaldandi þróun alþjóðasamvinnu sem grundvallast á gagnkvæmum hagsmunum, algeru jafnrétti og án afskipta af innanríkismálum hvors annars“ - menn taki eftir - „mjög þýðingarmikla, einkum á sviði viðskipta og efnahagsmála.“ Sitt hvað fleira athyglisvert segir í þessari yfirlýsingu, bæði um góð verslunarviðskipti landanna og menningarsamskipti. M.a. er frá því skýrt að undirrituð hafi verið áætlun um samstarf Íslands og Sovétríkjanna í menningar- og vísindamálum á tímabilinu 1975–1979. Loks segir, og vitna ég nú orðrétt í yfirlýsinguna: „Það kom fram að afstaða beggja aðila til margra mikilvægra alþjóðamála er hin sama eða svipuð.“ Nú gefur auga leið og ég þarf ekki einu sinni um það að spyrja að ævinlega þegar utanrrh. tveggja þjóða gefa út slíkar sameiginlegar yfirlýsingar að loknum viðræðum, þá er þar ekki um að ræða einhverjar einkaskoðanir viðkomandi ráðh., heldur getur þar að sjálfsögðu að líta sameiginlega niðurstöðu, sameiginlega stefnu tveggja ríkisstj. Þeir ágætu kollegar, Gromyko og Einar Ágústsson, tala hér að sjálfsögðu fyrir hönd ríkisstj. sinna, fyrir hönd ríkisstj. Alexeis Kosygins og Geirs Hallgrímssonar. Það var bæði synd og skömm að Morgunblaðið skyldi ekki frétta þetta. Enda fór svo fyrr en varði að slys hlaust af þessari vanþekkingu Morgunblaðsins og verður það nú lítillega rakið. Föstudaginn 11. apríl, daginn eftir að fréttatilkynningin birtist, þar sem hátíðlega er yfirlýst að ríkisstj. Geirs og Kosygins séu hjartanlega sammála um mjög mörg atriði alþjóðastjórnmála, birtist í Morgunblaðinu nokkuð áþreifanlegur vottur þess að ritstjórarnir höfðu þó þrátt fyrir allt veitt því athygli að hæstv. utanrrh. hafði skroppið til Sovétríkjanna. Þennan dag birtist nefnilega í Morgunblaðinu leiðari sem nokkuð lengi mun í minnum hafður, einkum þegar það er haft í huga að þar talar stjórnmálaritstjóri aðalmálgagns núv. ríkisstj. og alveg sérstaklega aðalmálgagns hæstv. forsrh. Þessi leiðari heitir „Ísland og Sovétríkin“ og er hvort tveggja í senn - með leyfi að segja - fádæma rætin árás á hæstv. utanrrh., krydduð svívirðingum og aðdróttunum í garð þess ríkis sem ráðh. hafði gist og mun annað eins nokkuð vandfundið. Morgunblaðinu farast m.a. orð á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Einar Ágústsson utanrrh. hefur að undanförnu dvalist í Sovétríkjunum í opinberri heimsókn. Ferð utanrrh. er í alla staði eðlileg og sjálfsögð og þáttur í nútímaviðskiptum ríkja. Því er hins vegar ekki að neita að ferðin hefur vakið meiri athygli en titt er um slíkar kurteisisheimsóknir. Þær móttökur, sem utanrrh. Íslands naut í Moskvu, voru mun veglegri en almennt gerist í heimsóknum af þessu tagi og ber ekki að lasta þá gestrisni Sovétmanna. Hins vegar bendir sú staðreynd, að Kosygin forsrh. tók á móti utanrrh. Íslands, öllum að óvörum og án þess að gert væri ráð fyrir því, til þess að Sovétríkin hafi af einhverjum ástæðum lagt mun meiri áherslu á þessa heimsókn en fyrir fram mátti ætla. Og þá vaknar sú spurning, hvað fyrir þeim vakir.“ Nokkru síðar í leiðaranum segir: „Á sama tíma og þetta gerist verða sendiherraskipti hér á Íslandi. Fyrrv. sendiherra Sovétríkjanna á Íslandi var nátengdur einum mesta valdamanni Sovétríkjanna og var hann sendur til Noregs, en Noregur hefur borið meginþunga þess þrýstings sem Sovétríkin hafa að undanförnu lagt á Norðurlönd. Í hans stað er gerður að sendiherra á Íslandi maður sem vitað er að hefur starfað að njósnum í þágu sovésku leyniþjónustunnar og hefur langa reynslu af svonefndri Finnlandiseringu, þar sem hann var um margra ára skeið næstæðsti maður sovéska sendiráðsins í Finnlandi. Þegar þessi heildarmynd er skoðuð hlýtur sú spurning óhjákvæmilega að vakna, hvort þær óvenjulega veglegu móttökur, sem utanrrh. Íslands hlaut í Moskvu, og sú mikla áhersla, sem lögð var á heimsókn hans þar, boði að Sovétríkin muni nú leggja stóraukna áherslu á að efla áhrif sín á Íslandi með stjórnmálalegum samskiptum, heimsóknum listamanna og vísindamanna og hvort sú vinsemd að lækka olíuverðið til íslendinga um hvorki meira né minna en 21/2% sé þáttur í nýrri herferð sovétmanna til þess að efla áhrif sín á Íslandi. Þetta skulum við íslendingar hafa í huga á næstu mánuðum og misserum í samskiptum okkar við Sovétríkin.“ Og í lok þessa leiðara segir: „Látum okkur ekki detta annað í hug en að lokamarkmið Sovétríkjanna sé að innlima Ísland í áhrifasvæði sitt, og minnumst þess að ef við ekki erum á varðbergi kann sú ógæfa að verða örlög okkar þjóðar.“ Mér þótti rétt að kjarni þessa leiðara geymdist í þingtíðindum. Daginn eftir að þessi leiðari birtist, hinn 12. apríl, svarar Tíminn, málgagn hæstv. utanrrh., þessum leiðara og það er ritstjóri blaðsins sem birtir leiðara um málið. Ritstjórinn segir, með leyfi hæstv. forseta: „Ísland og Sovétríkin heitir forustugrein sem birtist í Morgunblaðinu í gær og er ritsmíð af því tagi að henni verður ekki annars staðar á bekk skipað en meðal grófustu furðuskrifa í íslenskri stjórnmálasögu. Þar eru hafðar uppi magnaðar dylgjur eftir verstu forskrift, meðfram byggðar á getgátum og slúðursögum í garð þjóðar sem íslendingar hafa lengi átt við mikil viðskipti og yfirleitt hagstæð og eiga alls engar sakir við. Þarna er að verki höfuðmálgagn forsrh. landsins og óhróðurinn er fluttur þegar Einar Ágústsson utanrrh. hefur nýlokið opinberri heimsókn í Sovétríkjunum og náð þar hagstæðari samningum en áður um jafnmikilsvert viðskiptaatriði og olíukaup okkar.“ Þetta og margt fleira sagði Tíminn, ritstjóri Tímans, í forustugrein daginn eftir að Morgunblaðsgreinin birtist. Enn þá hvassari forustugrein birti þó ritstjóri Tímans í blaði sínu þremur dögum síðar, hinn 15. apríl. Þar segir m.a. á þessa leið, og er þá að fjalla um Morgunblaðið: „Uppi hafa vaðið hvers konar getsakir, dylgjur og fullyrðingar, fyrst og fremst ofnar og spunnar út af forsendum sem þessir sérkennilegu greinarhöfundar hafa sjálfir gefið sér, og jafnvel verið gengið svo langt að staðhæfa að lokamarkmið Sovétríkjanna sé að innlima Ísland. Þegar von var á nýjum sovéskum ambassador til landsins var það dymbilvikudund Morgunblaðsins að stimpla hann með harla vafasömum heimildum njósnara leynilögreglunnar rússnesku. Mun slík aðdróttun fáséð við þær kringumstæður í málgagni sjálfs forsrh. hvar sem leitað er í siðuðum löndum. Slíkt er að sjálfsögðu ber móðgun af grófasta tagi. En jafnframt var þetta klámhögg í garð utanrrh. okkar, Einars Ágústssonar, sem samþ. hafði útnefningu ambassadorsins eins og títt er við sendiherraskipti.“ Leiðara ritstjóra Tímans lýkur á þessum orðum: „Miklum meiri hluta þjóðarinnar stendur stuggur af æði Morgunblaðsins sem ekki verður kallað annað en þjóðfjandsamlegt. Í ljósi þess, á hve gálauslegan hátt þar er leikið með íslenska hagsmuni, verður að krefjast þess að forsrh. landsins, Geir Hallgrímsson, geri hreint fyrir sínum dyrum og láti alþjóð vita hvort þessi háskalegu sorpskrif eru birt með vitund hans og vilja.“ Þetta voru orð annars aðalstjórnarblaðsins, Tímans. Ég hirði ekki að lesa fleiri tilvitnanir úr þessum tveimur aðalmálgögnum núv. hæstv. ríkisstj., Morgunblaðinu og Tímanum, enda þótt af nógu sé að taka. Það er að sjálfsögðu langt fyrir neðan virðingu okkar allra alþm. að fara að elta ólar við ruslakisturnar í Morgunblaðinu, svo sem Staksteina- og Velvakandaskrifin. En um leiðara í málgagni sjálfs forsrh. gegnir allt öðru máli. Þegar ritstjóri Tímans var að gefnu tilefni að því spurður hvort það væru einkaskoðanir hans sem kæmu fram í ádeilunum á Morgunblaðið og forsrh., kvaðst hann að sjálfsögðu í leiðaraskrifum gera sér far um að túlka ríkjandi sjónarmið í sínum flokki og hann gerði það í samráði við forustu flokksins. Svipuðu máli þykir mér trúlegt, meðan ég veit ekki annað, að gegni um ritstjóra Morgunblaðsins. Sé svo ekki væri vissulega fróðlegt að heyra það af munni forustumanna flokksins og þá einkum af munni hæstv. forsrh. hvort hér hefur aðeins verið um einkaskoðanir ritstjóra Morgunblaðsins að ræða. Nú er ég enginn aðdáandi ríkjandi stjórnarfars í Sovétríkjunum og hef aldrei verið það. Ég er sannarlega ekkert uppnæmur fyrir gagnrýni á það stjórnarfar sem þar hefur ríkt og ríkir, jafnvel þótt sú gagnrýni sé hörð og óvægin. Mörg sjónarmið valdhafa í því ríki og margir starfshættir þeirra eru afar fjarlægir þeim hugmyndum um sósíalisma sem ég aðhyllist. En hamagangur Morgunblaðsins undanfarnar vikur í garð Sovétríkjanna - og þar er ekkert lát á, það er haldið áfram á hverjum degi - á ekkert skylt við eðlilega gagnrýni á þjóðskipulag og stjórnarfar þessara ríkja. Hér er um að ræða mjög heiftarlega árás á opinber samskipti Íslands og Sovétríkjanna, árás á viðskipti þessara ríkja, árás á samstarf þeirra á sviði menningar, vísinda og rannsókna. Allt á þetta að vera af hinu illa. Munu þó flestir menn með nokkurn veginn óbrjálaða dómgreind viðurkenna að samskipti þessara tveggja landa, jafnt á sviði viðskipta sem menningarmála, hafi yfirleitt verið góð og Íslandi fremur hagstæð heldur en hitt. Þetta ætti að vera hægt að viðurkenna, hvaða skoðanir sem menn hafa á stjórnarfari því sem í Sovétríkjunum er. Öllu öðru fremur má þó segja að skrif Morgunblaðsins um íslensk-rússnesk samskipti svo og skrif þess margfræg um hið svonefnda Kleifarvatnsmál og þó ekki síst skrif þess um núv. sendiherra Sovétríkjanna á Íslandi séu um leið mjög heiftarleg árás á hæstv. utanrrh. Íslands. Um það er hvað eftir annað dylgjað í skrifum þessa blaðs, aðalstjórnarblaðsins. Og stundum liggur við að hæstv. utanrrh. sé nokkurn veginn berum orðum borinn þeim sökum að hann hafi heimilað Sovétríkjum.m að stunda njósnir hér á landi svo að segja að vild, hann hafi fallist á að starfsmaður leyniþjónustu Sovétríkjanna yrði sendiherra á Íslandi. Og hvað eftir annað er látið að því liggja a.m.k. að hagstæður árangur þeirra tveggja ráðh. Framsfl., sem hafa farið í erindum til Sovétríkjanna, hæstv. viðskrh. í haust og hæstv. utanrrh. nú, að þessar viðræður og sá árangur, sem þær báru, ekki síst um viðskiptamál landanna, væru í rauninni ekkert annað en eins konar mútur. Nú vil ég leyfa mér í þessum umr. að beina nokkuð svipuðum fyrirspurnum til hæstv. forsrh., eins og ritstjóri Tímans hefur gert, en hæstv. ráðh. hefur enn, að því er ég best veit, hliðrað sér hjá að svara. Þetta eru aðeins mjög einfaldar spurningar og ég vænti þess að hæstv. forsrh. sjái sér fært að svara heim skýrt og greinilega: „1. Er hæstv. forsrh. í meginatriðum samþykkur þeim skoðunum sem koma fram í leiðara Morgunblaðsins 11. apríl s.l. og ritstjóri Tímans telur þjóðfjandsamlegar og klámhögg í garð hæstv. utanrrh.? 2. Er hæstv. forsrh. sömu skoðunar og ritstjóri Morgunblaðsins, aðalmálgagns þessarar hæstv. ríkisstj., sem fullyrðir að lokatakmark Sovétríkjanna sé að innlima Ísland? 3. Ætlar hæstv. forsrh. með þögninni að láta menn draga þá ályktun að hann leggi blessun sína yfir skrif Morgunblaðsins um samskipti Íslands og Sovétríkjanna jafnt á sviði viðskipta sem menningarmála og að þau samskipti séu þannig gerð tortryggileg með öllu hugsanlegu móti? 4. Hver er skoðun hæstv. forsrh. á endurteknum dylgjum Morgunblaðsins um hæstv. utanrrh., ráðh. í hans eigin ríkisstj.? Ætlar hæstv. forsrh. með þögninni að láta sér það vel líka að málgagn hans brigsli utanrrh. um óþjóðhollt athæfi, dylgi jafnvel um það að hann kunni að vera flæktur í einhvers konar samsæri sem að því miði að brjóta niður sæmd og sjálfstæði íslensku þjóðarinnar? Ég skora á hæstv. forsrh. að taka afstöðu til þessara og þvílíkra skrifa ritstjóra Morgunblaðsins ég tel skyldu hans að gera það. Herra forseti. Um herstöðvamálið og aðild Íslands að NATO mun ég verða stuttorður að þessu sinni. Ástæðan er þó síður en svo sú að ég telji það lítilvægara mál en áður að losna við herinn og að losa okkur úr hernaðarbandalagi. En þessum málum báðum voru gerð nokkuð rækileg skil af hálfu okkar Alþb.- manna fyrr á þessu þingi, þegar umr. fóru hér fram um hinn nýja herstöðvasamning hæstv. núv. ríkisstj. Ég veit líka að stefna Alþb. í þessum málum er öllum kunn og hún hefur ekki breyst hætishót. Við Alþb.- menn munum hér eftir ekki síður en hingað til berjast af alefli fyrir því að Ísland verði herlaust land og laust úr viðjum hernaðarbandalags. Það kann að vera að ýmsum þyki ekki blása byrlega í þeim efnum nú um stundir þegar tveir stærstu stjórnmálaflokkar landsins hafa tekið höndum saman og framkvæma nú ómengaða hersetustefnu með öllu óduldara og blygðunarlausara peningasjónarmiði í huga en oftast áður. En við vitum að einnig er hrotalöm á þessu samstarfi, eins og fleiri þáttum þessa samstarfs, auk þess sem stóru flokkarnir báðir standa á leirfótum og geta fyrr en varir hlotið örlög Mökkurkálfa. Herstöðvaandstæðinga biður mikið starf, en það starf mun verða unnið, það mun bera árangur, jafnvel fyrr en margur hyggur. Ég mun nú ljúka máli mínu. Ég hef gert ýmsar aths. við skýrslu hæstv. utanrrh. Eins og löngum vill verða gerist maður langorðari um það sem miður þykir fara heldur en um hitt sem maður er sammála og vel er gert. Ég vil að lokum þakka hæstv. utanrrh., Einari Ágústssyni, fyrir gott samstarf við utanrmn. og mig sem nm. Ég á ekki aðra ósk betri hæstv. utanrrh. til handa en þá að hann eigi eftir, þótt eitthvað síðar verði, að stuðla að framkvæmd þeirra þátta utanríkisstefnu vinstri stjórnarinnar 1971–1974 sem af ýmsum ástæðum hafa ekki orðið að veruleika enn þá.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu sem hann hefur flutt þinginu um utanríkismál. Hún var vel gerð og samviskusamlega, svo langt sem hún nær. Ég kemst þó ekki hjá því að hefja mál mitt á því að gera nokkrar aths. við málsmeðferð og formsatriði í sambandi við skýrslu þessa. Það er mjög þakkarvert að hæstv. utanrrh. hefur fylgt því fordæmi, sem fyrirrennari hans í embætti, Emil Jónsson, gaf fyrir tæpum áratug, að utanrrh. gæfu skýrslu um mál sin til Alþ. Fyrir 15–20 árum hefði þetta verið óhugsandi, og er mikil framför að þetta skuli nú gerast og vera talinn sjálfsagður hlutur. Hitt er þó galli á göfugu þingi að nú, eins og nokkrum sinnum fyrr, kemur þessi skýrsla fram ákaflega seint á þingi og hún er rædd í þeirri viku þingstarfa sem síst skyldi, síðustu vikunni, þegar hér ríkir að vanda upplausn, - raunar ekki að vanda því að svo langt sem mitt minni nær hér á Alþ. hafa önnur eins upplausn og annað eins stjórnleysi á störfum Alþ. sem nú tíðkast aldrei komið fyrir. Þetta hefur þá galla í för með sér að ómögulegt er að gera slíkri skýrslu og því sem hún fjallar um, utanríkismálum þjóðarinnar, þau skil sem þyrfti að gera. Um þessi mál er ég algjörlega sammála hv. síðasta ræðumanni, en hann kom að þessu einhvers staðar framarlega í heljarslóðarræðu sinni, ef einhverjir viðstaddir muna svo langt aftur í tímann. Það nær ekki nema broti af tilgangi þess að gefa skýrslu um utanríkismál að gera það svo seint sem nú er orðið, ekki aðeins vegna þingsins sjálfs. Það er rétt, sem hv. 3. þm. Reykn. sagði í ræðu sinni, að þm. eru óhjákvæmilega mjög uppteknir þessa síðustu viku af ýmsum innlendum vandamálum sem verður að leysa fyrir næstu helgi. Hitt tel ég þó öllu mikilvægara, að umr. um mál eins og utanríkismál, og það ættu raunar að gilda um flest mál sem fyrir þingið eru lögð, eru ekki aðeins til þess að þm. geti deilt um þau og rætt hverjir við aðra, heldur eiga hér að fara fram umr. sem allir landsmenn, er einhvern áhuga hafa á, eiga að geta fylgst með til þess að kynnast viðhorfum þeirra, sem hér sitja, til þessara mála og geta fengið upplýsingar til þess að gera sér sjálfir grein fyrir því hvernig þessi mál standa. Við alþm. erum oft ákærðir fyrir það, að við séum eingöngu að hugsa um að auglýsa sjálfa okkur þegar við nefnum fjölmiðla. En það er ekkert hégómamál að einu verulegu umr. Alþ. um utanríkismál skuli vera troðið inn í síðustu þingvikuna þegar allt er fullt af öðrum pólitískum fréttum, þannig að þessum málum verða aldrei gerð sómasamleg skil í fréttum. Það er ekki vansalaust af þeim sem stjórna þingstörfum, - og nú bið ég minn ágæta vin, hæstv. forseta þingsins, velvirðingar, - að haga þannig málum að besta tíma dagsins skuli vera eytt í ótímabundnar fsp., margar hverjar nauðsynlegar og ágætar, en ekki tímabundnar, en þessi eina umr. þingsins um utanríkismál skuli vera sett á síðdegi eftir kl. 5. Vitum við þó að umr., sem fara fram síðdegis um það leyti, að ég tali nú ekki um kvöldin, geta aldrei fengið sómasamlega meðferð fjölmiðla eins og almennar umr. um utanríkismál hljóta að eiga heimtingu á, enda var það svo t.d. í hinum öflugu ríkisfjölmiðlum nú í fundarhléinu að þar var í fréttatímum eytt löngum tíma í að ræða um fsp. um tiltölulega staðbundin innanlandsmál, sem ég ber fulla virðingu fyrir og hafa þýðingu á sínum stað, en þar var nálega ekki eitt orð um utanríkismálin, um þriggja kortera skýrslu utanrrh. um stöðu þjóðarinnar í heiminum eða viðhorf hennar til umheimsins, hvað þá um hina gagnmerku hálfs annars tíma ræðu sem talsmaður stærsta stjórnarandstöðuflokksins flutti, að ég ekki nefni það, að talsmenn þriggja af 5 þingflokkum fá að tala yfir áhugasömum og ágætum sálum sem vilja hlusta á þá í salnum fram eftir nóttu. En ef að líkum lætur fer þetta ekki lengra en inn á segulbandið og verður einhvern tíma eftir dúk og disk prentað, þannig að það getur e.t.v. talist til sögulegra skjala með tímanum, en hefur ekki þá þýðingu sem umræður á Alþ. um utanríkismál eiga að hafa varðandi þau mál á meðan þau eru að gerast og á meðan stefna um þau er í mótun. Annað formsatriði, sem ég gagnrýni harðlega varðandi þessa skýrslu, er að hún nær yfir allt of langt tímabil, og þetta er auðvitað nátengt því hversu seint hún kemur fram. Í þessari skýrslu er talað um ráðstefnuna í Garacas sem var fyrir 8–10 mánuðum og Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna sem var fyrir 6–8 mánuðum. Þetta eru ágæt og nauðsynleg viðfangsefni. en ég hygg að hæstv. utanrrh. hafi sjálfur í ræðu sinni í kvöld notað þau orð, að a.m.k. önnur þessi frásögn hefði nú nánast sögulegt gildi, enda lagði hann hana til hliðar, taldi ekki ástæðu til að eyða tíma í að lesa hana, en las síðustu fréttir um þau mál. Hefði raunar verið miklu eðlilegra að þessi skýrsla hefði verið rædd fyrir löngu og við hefðum nú fengið að eyða kvöldstund í að heyra síðustu fréttir frá Genfarráðstefnunni og gefa þinginu einhverja hugmynd um, hvað þar gerðist í raun og veru, áður en það fer heim á laugardag. Hjól sögunnar snúast svo hratt að það er ekki hægt að bjóða upp á það að ræða utanríkismál á grundvelli frásagna af viðburðum sem gerðust fyrir 6–10 mánuðum. Það hefur svo margt gerst í millitíðinni og ef menn ætla sér að hafa þær umr. á einhverju sviði, sem hefur þýðingu fyrir samtíðina eða næstu framtíð, þá verður að gera einhverja breytingu á þessu. Ég skal nú víkja að efnisatriðum málsins. Tel ég skylt að byrja á að ítreka það, sem fram hefur komið áður af Alþfl. hálfu, að flokkurinn er í nokkrum grundvallaratriðum samþykkur utanríkismálastefnu núv. ríkisstj. Flokkurinn er samþykkur því að byggja utanríkismál Íslands að miklu leyti á þátttöku í Sameinuðu þjóðunum, í trú á vaxandi mátt þeirra samtaka, þó að sá vöxtur sé hægur, og þær hljóti að verða meginvettvangur okkar í samskiptum við umheiminn. Í öðru lagi erum við sammála núv. ríkisstj. um að íslendingar eigi að ástunda mjög náin samskipti við Norðurlöndin í utanríkismálum og líta á það sem eitt af grundvallaratriðum í utanríkismálum. Ég fagna því að hæstv. ráðh. kom að því í skýrslunni að samskipti okkar við Norðurlöndin á sviði utanríkismála eru allt annað en sú veislugleði sem almenningur hefur tilhneigingu til þess að tengja við norrænt samstarf. Á sviði utanríkismálanna er samstarf okkar við Norðurlöndin raunverulegt og hefur verulega þýðingu fyrir okkur. Við erum þar ekki ein af smæstu einingum veraldarinnar, heldur hluti af stærri heild sem með samstöðu sinni er, eins og hæstv. ráðh. segir í skýrslunni, miklu sterkari en hin einstöku lönd gætu verið. Við erum að lokum sammála því að Ísland verði að halda áfram þátttöku í Atlantshafsbandalaginn og halda uppi varnarsamstarfi þangað til samkomulag næst um annað varnarkerfi í Evrópu og á Norður-Atlantshafi sem við getum talið betra og traustara en það sem fyrir er. Eftir að hafa lýst yfir samstöðu um þessi grundvallaratriði kem ég að því að ég hef margvíslegar aths. og gagnrýni fram að færa um hin og þessi atriði í skýrslu hæstv. utanrrh., sum þeirra jafnvel stefnuatriði. Skal ég nú koma að nokkrum þeirra þó að hvorki sé tími, aðstaða né ástæða til þess að fara mjög ítarlega út í þau öll. Hæstv. ráðh. byrjar skýrslu sína á því að tala almennt um stöðu heimsmála og setur þar á oddinn hina bættu sambúð á milli risaveldanna í austri og vestri sem hefur mjög sett svip sinn á alþjóðastjórnmál nú undanfarið. Hann flytur þennan boðskap ómengaðan eins og sanntrúaður kristniboði, og skal ég í sjálfu sér ekki lasta það á neinn hátt vegna þess að það hlýtur að vera von okkar eins og allra smáþjóða að þessi stórveldi geti komið sér nógu vel saman til þess að tryggja að aldrei komi til kjarnorkustyrjaldar þeirra í milli. Engu að síður hefðu gjarnan mátt fylgja skýrslunni einhverjar vangaveltur um það að þessi bætta sambúð hefur ekki verið snurðulaus með öllu. Að vísu halda hinir annáluðu gestgjafar hæstv. ráðh. 9 austurvegi, sem svo fagurlega var lýst hér fyrr í kvöld, sér mjög fast við hugmyndina um „detente“, eins og það er kallað, en það er ekki hægt að líta fram hjá því að miklar breyt. hafa orðið hjá hinum aðilanum, vestan við okkur í Bandaríkjunum, og höfundur þessarar vináttuhreyfingar þeim megin, utanrrh. Bandaríkjanna, hefur ekki þá stöðu, völd eða þann almenna stuðning sem hann hafði fyrir hálfu eða einu ári. Þannig er margt í raun og veru óvíst um framvindu þessara mála. Langstærsti viðburður utanríkismála á undanförnum mánuðum er það sem gerst hefur í Indókína. Um þetta er ekki hægt að deila og það er fávísi ein að halda fram að viðburðir eins og þeir, sem gerst hafa í Suðvestur-Asíu, hafi ekki áhrif á alla jörðina og nokkur þjóð, jafnvel smáþjóð á eylandi í Atlantshafi, geti látið eins og hún sjái ekki það sem þar hefur gerst nú hinar síðustu vikur. Það hafa verið skiptar skoðanir í sambandi við 30 ára borgarastríðið í Indókína. En ég hygg að nálega allir hljóti þó að fagna því að þessum þriggja áratuga hildarleik skuli vera lokið. Eftir að honum er lokið hljótum við að viðurkenna þau úrslit, sem þar hafa orðið, og taka því á þann eina hátt sem hægt er fyrir þjóð eins og okkur, að viðurkenna hina nýju ríkisstj. í Saigon. Ég verð að taka undir það með hv. 3. þm. Reykn. að mér finnst blaðsíðan, þar sem fjallað er um Indókína og viðhorf okkar til hinnar nýju stjórnar í Saigon, vera véfréttarleg og næsta furðuleg. Ég get ekki betur séð en að þarna hafi fengið ráðið einhver diplómatísk brögð sem hafa klætt málið í þennan skrýtna búning að því er okkur áhugamönnum finnst. Ég skal ekki fullyrða að þessi afstaða geti ekki staðist. Mundi ég segja, vegna þess að ég treysti bæði hæstv. ráðh. og ráðgjöfum hans, að vafalaust standist þetta eftir diplómatískum kokkabókum. En það er ekki sama hvernig stjórnarskipti verða, en þegar þau verða með óvenjulegum hætti, t.d. að loknu löngu borgarastríði, þá mun það vera algengust venja að þjóðir láti í ljós viðhorf sitt fyrr eða síðar með beinni yfirlýsingu. Rauðu Khmerarnir voru varla komnir inn í höfuðborg Kambódíu þegar forseti Frakklands viðurkenndi þá sem löglega stjórn landsins. Það hafa orðið á öðrum stöðum byltingar sem náðu fram að ganga, en stórveldi hafa streist gegn í áratugi að viðurkenna byltingarstjórnina. Ég hygg að það hafi verið 14-15 ár frá því að rússnesku byltingunni lauk þangað til Roosevelt Bandaríkjaforseti braut odd af oflæti landa sinna og viðurkenndi sovétstjórnina, og ég er satt að segja ekki víss um að Bandaríkjastjórnin í Washington sé búin að viðurkenna Castro-stjórnina á Kúbu, formlega enn þá. Það er því augljóst, þegar hvert ríkið á fætur öðru hefur gefið út yfirlýsingar um að það viðurkenndi hina nýju stjórn í Saigon, að það hefði verið miklu hreinlegra að gefa út viðurkenningu, en ekki að vera með þetta diplómatíska klúður um að ef þeir nái valdi á sendiráðinu í Bonn, að þá skuli þeir náðarsamlegast taka á móti honum og veita viðurkenningu. Þetta finnst mér vera hálfkæringur sem sæmi okkur ekki. Við eigum hreinlega að segja það sem við viljum segja í þessu máli og senda skeyti um viðurkenningu á þessari stjórn, segja henni að hún geti sent sendiherra hingað þegar henni þóknast, því að diplómatískt samband okkar við Suður-Víetnam muni halda áfram eftir stjórnarskiptin. Ég tel ekki ástæðu til þess að ræða hvern kafla í skýrslunni enda yrði það allt of langt mál. Ég kem næst örlítið að þeim kafla, sem er um Sameinuðu þjóðirnar, og vil þá fyrst og fremst benda á að sá kafli er að lengd og umfangi ekki í neinu samræmi eða samhengi við aðra kafla skýrslunnar. Það, sem gerist á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, hefur ekki svo mikla þýðingu í alþjóðamálum að það sé þess virði að helga því 1/3 hluta af þessari skýrslu, sem á að fjalla um öll utanríkismál okkar. Þetta þýðir ekki að ég vanmeti Allsherjarþingið. Það hefði að minni hyggju verið ástæða til að það væri gefin sérstök skýrsla um það, ekki síst vegna þess að þetta er nálega eini vettvangur alþjóðamála þar sem íslendingar þurfa að kasta atkv. sínu og beinlínis segja álit sitt á málefnum sem oft á tíðum eru tengd fjarlægum löndum og skipta okkur ekki beinlínis hagsmunalega máli, heldur aðeins hugsjónalega. Ég ætla ekki að fara í gegnum þessa skýrslu, en ég las hana með mikilli athygli. Mér þótti í fyrsta lagi merkilegt að samstaða Norðurlandanna á sviði Allsherjarþingsins virðist vera að leysast upp því að það er varla getið um tvær atkvgr. í röð í þessari skýrslu þar sem Norðurlöndin skiptast á sama hátt í afstöðu sinni. Ég get að vissu leyti tekið undir það að við íslendingar þurfum að gæta okkar á því að vera ekki of fylgispakir við aðra nágranna okkar þó að ég telji og viti raunar af reynslu að hið norræna samstarf á sviði Sameinuðu þjóðanna er mjög náið og okkur mjög gagnlegt. Til skamms tíma hafa Norðurlandaþjóðirnar verið ákaflega róttækar í málefnum þriðja heimsins og þá voru ríkisstj. hér á Íslandi með töluverðum rétti ákærðar um að fylgja ekki hinum norrænu bræðrum eftir, heldur hafa tilhneigingu til þess að fylgja stórveldum í nágrenni okkar. Nú virðast hinar norrænu þjóðir bæði vera að sundrast og eitthvað að linast í málunum, og skapar það okkur að sjálfsögðu einhvern vanda. En ég tel að við eigum að halda áfram að hafa afstöðu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna sem byggist á því að við erum nýsjálfstæð þjóð, m.ö.o. við erum í flokki þjóða sem hafa lotið nýlendustjórn öldum saman, en erum nýlega búnir að fá frelsi okkar. Við unum ekki því skipulagi sem er á veröldinni um það bil sem við fáum fullt frelsi. Ég þarf ekki að nefna annað en landhelgismálið eitt því til sönnunar. Við erum því þjóð sem krefst breytinga á alþjóðamálum, og við verðum því að hafa hugrekki til að skipa okkur að jafnaði í flokk annarra þjóða sem smám saman eru að vinna að slíkum breytingum. Ég er ekki byltingarsinni, en vil þó ekki mæla með því að við setjum formlegar diplómatískar reglur - það er nóg til af þeim - sem leiðarvísi fyrir okkur að öllu leyti. Einhvern tíma verður að brjóta hefðir ef á að breyta því ástandi sem verið hefur. Það var raunar gert þó að umdeilanlegt sé varðandi Palestínu-araba á þessu Allsherjarþingi. Hv. ræðumaður Alþb. kvartaði undan þeim tón sem væri í þeim kafla. Ef ég hefði fundið þann tón hefði ég tekið undir umkvartanir hans. Mér þótti hitt athyglisverðara, að í þessum kafla kemur í fyrsta skipti, a.m.k. í opinberum skjölum um íslensk utanríkismál, fram viðurkenning á tilveru Palestínu-araba og að þeir séu staðreynd sem verður að taka tillit til. Við íslendingar höfum haft ákaflega sterka tilhneigingu til þess að sýna samúð með gyðingum í baráttu þeirra og styðja þá. Þetta hefur bæði verið vegna þess að það sköpuðust af ýmsum ástæðum nokkur tengsl milli forustumanna hér og þar suður frá. Stöfuðu þau m.a. af því að þeir voru að reyna að brjótast út úr einangrun og ná persónulegum samböndum eða pólitískum við aðrar þjóðir og leituðu þá mjög til Norðurlanda. Þetta er allt eðlilegt og ég hef ítrustu samúð með Ísrael. Það verður að tryggja tilverurétt þess, en það verður líka að finna mannlega og eðlilega lausn á málefnum araba. Mér fannst, þegar ég las þennan kafla, það vera athyglisverðast við hann hversu mikill skilningur kemur þó fram á málefnum Palestínuaraba enda þótt íslendingar hafi verið í þeim fámenna hópi sem greiddi atkv. á móti því að Arafat fengi að tala. Það má deila um þingsköp. Eigum við að leyfa forsetum Alþýðusambandsins og atvinnurekenda eða eigum við að leyfa kvenfélagasamtökunum að senda fólk inn á Alþ. og flytja ávarp til alþm. úr þessum stól? Eða eigum við ekki að gera það? Ég er hræddur um að það gætu orðið töluverðar umr. um það hvort þessi braut væri æskileg eða ekki. Það eru svona hugmyndir sem eru rökstuðningur fyrir því að vera á móti því að Palestínuarabar fengju að mæta á Allsherjarþinginu sem áheyrnarfulltrúar, og ég verð að játa að mér finnst vera sterk rök á móti því, ekki þeirra vegna, heldur vegna fordæmisins. En meiri hlutinn kaus að brjóta hefðir og gera þetta, og ég er frekar þeirrar skoðunar að það muni hjálpa til við lausn þessara mála þegar fram í sækir að Allsherjarþingið tók þó þessa afstöðu, þó að gegn atkv. Íslands væri. Það er freistandi að ræða um kafla skýrslunnar um hafréttarmálin og fiskveiðilögsögu Íslands. En í raun og veru er það allt of stórt mál til að taka sem kafla í öðru máli og það hlýtur að njóta hjá okkur þeirrar algeru sérstöðu að við getum ekki látið það vera undirlið undir almennu yfirliti um utanríkismál. Hæstv. utanrrh. gat ekki heldur skilað skýrslu um utanríkismál án þess að nefna þessi mál. Hafréttarráðstefnan í Genf, sem nýlega er lokið, er það stórt mál að við gætum rætt hana í alla nótt og fulltrúar þingflokkanna, sem þar hafa verið, eru sumir hverjir komnir heim, sitja hér og hafa frá mörgu að segja. Ég mun tímans vegna leiða þetta hjá mér þó að það sé freistandi að hefja umr. um þessi mál, en það mundi á þessu stigi taka of mikinn tíma og ég tel það vera skyldu ríkisstj., sem hún mun sjálfsagt gegna í samráði við alla flokka, að ákveða hvenær og hvernig hlutur Alþ. kemur til í sambandi við framhaldsaðgerðir okkar. Ég kem næst að kafla þeim sem heitir Öryggismál og er á bls. 21 í skýrslunni. Undir þessu stóra orði er nálega eingöngu talað um þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu og vísað í nýgert varnarsamkomulag með fáorðri skýringu á þá lund að viðræður embættismanna um framkvæmd samkomulagsins gangi eins og gert hefur verið ráð fyrir. Ég tel að þetta sé algerlega ófullnægjandi skýrsla um málið þegar þess er gætt að það er nú alllangur tími liðinn síðan þetta samkomulag var gert og hér er um að ræða einu skýrslu ríkisstj. til Alþ. um utanríkismál sem fær almenna umr. Það er að vísu rétt að umr. almennings eða barátta um þessi mál hefur verið í lágmarki nú undanfarið og kann að vera freistandi frá hendi ráðamanna í ríkisstj. að reyna að vekja ekki upp drauginn. Engu að síður get ég ekki að því gert að mér finnst að í þessari skýrslu hefðum við átt að fá nákvæmari frásagnir af því hvernig framkvæmd eða viðræður um framkvæmd varnarmála ganga, hvað er verið að ræða um, hvað á að gera og hvers er að vænta á þessu sviði á næstunni. Það eru draumórar ef einhver heldur að þetta mál sé útdautt, því er víðs fjarri, það geri ég mér alveg eins ljóst og þeir hernámsandstæðingar sem hér hafa talað. Ég tel því að það sé ekki rétt að sofa á þessu máli þó að minna sé um það rætt en var t.d. fyrir kosningar. Við hefðum gjarnan þurft að fá miklu ítarlegri frásögn um hvað þarna er að gerast, hvernig þetta samkomulag, sem gert var, verður framkvæmt vegna þess að það var satt að segja að mörgu leyti losaralegt og erfitt jafnvel fyrir þá, sem líta á það frekar vinsamlegum augum, að gera sér ljóst hvernig framvinda þeirra mála yrði. Við skulum vona að það verði ítarlegar um þetta rætt í næstu skýrslu og hún komi fyrir maímánuð á næsta ári. Þá tel ég að það sé allt of þröngur skilningur hjá hæstv. utanrrh. að fella undir „öryggismál“ eingöngu varnarmál Íslands vegna þess að öryggismál Íslands verðum við að skoða í miklu stærri sjóndeildarhring heldur en Reykjanesið og Hornafjörðurinn gefa okkur. Það hafa orðið stórkostlegar breytingar í heimsmálum nú á síðustu vikum og þessar breytingar hafa áhrif um alla jörðina. Atburðirnir í Suðaustur-Asíu, þróun mála varðandi Efnahagsbandalagið í Evrópu, breytt viðhorf í Bandaríkjunum eftir það sem þar hefur gengið yfir undanfarið, allt þetta eru stórviðburðir í sögunni sem hljóta að draga slóða á eftir sér, og það er fásinna ein ef menn halda að við hér uppi á Íslandi getum horft á allt þetta sem eitthvert fjarlægt stjörnufyrirbrigði sem komi okkur ekkert við. Þess vegna tel ég að tal um öryggismál Íslands í dag ætti að snúast í fyrsta lagi um það sem snertir okkur hér heima á hólmanum og í næsta nágrenni okkar og í öðru lagi hver staða okkar er í þessum heimi sem er að taka stöðugum og stórum breytingum. Hvaða áhrif hafa þessar breytingar? Hvaða áhrif hefur bergmálið frá Suðaustur-Asíu yfir Bandaríkin, á Vestur-Evrópu og norðanvert Atlantshaf? Hvaða áhrif hefur bergmálið frá Suðaustur-Asíu þegar það kemur hina leiðina, yfir meginlandið mikla og síðast Sovétríkin og hér út á Atlantshaf? Þessar spurningar finnst mér að við hefðum átt að leggja fram eða hæstv. ráðh. hefði átt að minnast á, til þess að við gætum gert okkur grein fyrir því hvað er fram undan. Er veröldin, sem við höfum búið í, að breytast þannig að við verðum að taka tillit til þess? Eða halda menn að við lifum enn þá í sama kaldastríðsheiminum eins og var þegar við gengum í Atlantshafsbandalagið? Næsti kaflinn er um Norðurlandasamvinnu og fer vel á því að hann komi í beinu framhaldi af því sem ég nú hef sagt um íslensk viðhorf til öryggismála í heiminum. Kafli hæstv. ráðh. um Norðurlandasamvinnu er ágætur svo langt sem hann nær. Hann byrjar á almennum orðum sem við þekkjum vel, en kemur síðan að því að gefa okkur í skyn að þátttaka okkar í norrænu samstarfi hafi allt aðra og miklu meiri þýðingu fyrir okkur í raunhæfri framkvæmd utanríkismála en flestir gera sér grein fyrir. Þetta er alveg rétt. Með tvo karlmenn og tvær þrjár stúlkur hjá Sameinuðu þjóðunum í New York gætum við aldrei nokkurn tíma staðið sómasamlega í stöðu okkar sem þátttakandi í bandalagi Sameinuðu þjóðanna ef við hefðum ekki hið norræna samstarf, sem þýðir að við eigum aðgang að upplýsingum frá fjórum öðrum þjóðum á sameiginlegum vettvangi og fáum að vita hvað er að gerast þar sem við getum ekki fylgst með nema rétt yfir þingtímann á haustin, ef það tekst þá á þeim tíma. Það er okkur ómetanlegur stuðningur að geta fylgst með því hvernig Norðurlöndin bregðast við og ætla sér að greiða atkvæði. Þetta megum við ekki vanmeta. Og það sem stendur í skýrslu hæstv. ráðh. um vangaveltur ýmissa ríkra stórvelda um þróun Allsherjarþingsins hygg ég að hafi af hans hálfu ekki verið skrifað af neinni vanvirðu við þriðja heiminn, heldur hafi hann verið að lýsa þar pólitískri staðreynd. Við getum ekki tekið afstöðu með hinum fáu ríku þjóðum í þeim efnum, en það er alveg eins nauðsynlegt fyrir okkur eins og vanþróuðu ríkin, þessi 77, sem eru orðin yfir 100, að gera okkur grein fyrir því að það er hugsanlegt að Allsherjarþingið geti orðið algjörlega þýðingar- og áhrifalaust. Eitt af því, sem oft hefur komið til greina þar, er gagnrýni einmitt á það sem kallað er ,,mini-state“, örsmá ríki eins og Ísland sem eru eins og brot úr einni stórborg, að þessi ríki skuli hafa eitt atkvæði á Allsherjarþinginu til jafns við stórveldin. Þetta er ekki nýtt mál þó að deilur um það séu að magnast, og við þurfum að fylgjast vel með þeim einmitt vegna þess að það hafa komið fram ýmsar hugmyndir um að það sé fráleitt að 215 þús. manns á Íslandi skuli hafa eitt atkvæði en 8 eða 9 hundruð millj. kínverja skuli aðeins hafa eitt atkvæði líka. Þetta mál er þess eðlis að það getur orðið úr þessu hreyfing sem verður til þess að smáríkjunum verði skákað til hliðar, ekki af peningalega ríkum þjóðum, heldur af hinum, sem eru bæði peningalega rík og hafa fólksfjölda. Þetta mál hefur átt sér nokkurn aðdraganda, en virðist hafa soðið dálítið upp úr og orðið að pólitísku deilumáli sem ég tel alls ekki óviðeigandi að hæstv. utanrrh. bendi okkur á, því að við erum að verulegu leyti aðilar að málinu og ef gagnsóknin gegn þróun Allsherjarþingsins verður að alvöru, þá verðum við meðal þeirra sem verða skornir. Í sambandi við Norðurlandasamvinnu og öryggismál sakna ég þess að það er eins og vanti framhald, sem er pláss fyrir á síðunni. Það gæti a.m.k. byrjað kafli sem mér finnst að ætli að vera um það sem hefur gerst á Norðurlöndum undanfarna mánuði. Mér finnst að við á Alþingi íslendinga ættum ekki að ræða um utanríkismál eða norræna samvinnu í ramma utanríkismála án þess að nefna að það hafa orðið nýjar umr., sem í raun og veru eru pólitískar sviptingar, á Norðurlöndum undanfarna mánuði. Á vissan hátt má segja að þetta hafi byrjað á sviðinu í Þjóðleikhúsinu hér í Reykjavík þegar Norðurlandaþing sat hér og einn kornungur finnskur þingmaður kastaði þar sprengju er leiddi til þess að sjálfur forsrh. Finnlands varð að taka málið upp. Það, sem virðist vera að gerast, er að frá finnum kemur vaxandi gagnrýni á hin Norðurlöndin fyrir þeirra utanríkismálastefnu, á dani fyrir það að vera að sökkva niður í Efnahagsbandalagið, á norðmenn fyrir nýja olíupólitík, á svía fyrir að bjóða Atlantshafsbandalaginu orrustuflugvélar til sölu. Af kurteisi vorum við ekki nefndir, en við getum rétt ímyndað okkur hvað við mundum fá að heyra. Í þessu sambandi hafa finnar vakið máls á nýjan leik á Kekkonen-tillögunum um að Norðurlöndin verði öll að kjarnorkulausu svæði. Þetta er stórt mál sem við höfum þekkt lengi, kom upp fyrir nokkrum árum, hjaðnaði, en er nú komið upp fyrir tilstilli finna á nýjan leik. Samtímis því, sem þetta gerist innan Norðurlandanna, gera blöð í Sovétríkjunum sér ákaflega tíðrætt um pólitíska stöðu á Norðurlöndum og bólar jafnvel á þeirri hugmynd að Sovétríkin eigi rétt á að taka þátt í norrænu samstarfi. Ég held að það sé ekki hægt að túlka þessa viðburði öðruvísi en sem diplómatíska sókn Sovétríkjanna gagnvart Norðurlöndunum, enda gerir enginn blaðamaður, sem um þetta skrifar erlendis, neitt minna úr þessu, og í sannleika sagt getum við ekki leitt það hjá okkur. Við höfum orðið varir við þessa sókn hér uppi á Íslandi. Hér hafa sovéskar skipakomur verið miklu tíðari en áður og ýmiss konar starfsemi er aukin. Nú vil ég taka það skýrt fram að ég ætla mér ekki að tala um þetta af neinni móðursýki og vara menn við að gera það. Ég tel að vissum blöðum hér á landi hætti mjög til þess að tala þannig að það er ekki bjóðandi af málgögnum ríkisstjórnar, og ég er ekki með þessu að taka afstöðu með þeim. En ég bið menn um að líta á þetta sem staðreyndir. Ég bið menn um að íhuga að þegar stórveldi hafa aðstöðu til að gera slíka hluti, það er alveg sama hver í hlut á, þá gera þau það. Við verðum að taka því eins og staðreyndum, en ekki eins og árás á okkur, sem það er í sjálfu sér ekki. Stórveldi reyna alltaf að auka áhrif sin og breiða úr sér, það held ég að sé sögulegt lögmál. Ef það er einhver veikur punktur landfræðilega eða pólitískt í kringum þau, þá sækja þau gjarnan í þá átt. Ég tel að þessi diplómatíska sókn Sovétríkjanna, sem hefur áhrif á mat manna á öryggismálum um öll Norðurlönd og allt Norður-Atlantshaf, byggist aðallega á tveimur ástæðum: Í fyrsta lagi á því að Sovétríkin eru búin að byggja upp stórfelldan herflota, kaupskipaflota og fiskiflota, sem er á hafinu allt í kringum okkur, og jafnvel vel metnir norskir sérfræðingar tala um það að Norður-Atlantshafið frá Íslandi og norður úr sé að verða sovéskt áhrifasvæði. Þetta er ekki nýtt, þetta höfum við heyrt undanfarin tvö ár, og það er engin ástæða til að hneykslast á því. Ég tel að það eina, sem er merkilegt við þessa þróun, sé að það skyldi ekki gerast miklu fyrr. Sovétríkin voru þriðja stærsta flotaveldi heims þegar á tímum keisaranna 1890. Líklega er fávisku Stalíns að kenna að þetta gerðist ekki 20–30 árum fyrr. En við verðum að gera okkur grein fyrir þessu með jafnaðargeði og með því að reyna að meta þetta skynsamlega, taka því sem er, af því að við verðum að sigla skútu okkar í gegnum þá sjóa sem fram undan eru. Við ráðum því ekki hvernig sjólagið verður. Umr. þær, sem hafa siglt í kjölfar funda Norðurlandaráðs hér í Reykjavík s.l. vor, eru mjög athyglisverðar og ég tel það skyldu okkar íslendinga bæði að fylgjast vel með þessu og reyna að gera okkur grein fyrir því hvaða áhrif þær breytingar, sem eru að verða, kunni bæði í næstu framtíð og í lengri framtíð að hafa á viðhorf okkar, lífsbaráttu, sjálfstæði og utanríkismál, og sambúð okkar við aðrar þjóðir. Herra forseti. Ég hef nú gerst helst til langorður um þessi mál. en hér er um vítt svið að ræða þar sem má taka nálega hverja síðu og gera að margra klukkutíma umr., ef menn vilja. Ég vil að lokum leggja á það áherslu að í utanríkismálum bíða okkar íslendinga í næstu framtíð stórbrotin verkefni, líklega þau stærstu sem við höfum nokkurn tíma tekist á við. Þar á ég við útfærslu fiskveiði- og efnahagslögsögu íslendinga í 200 mílur eða að miðlinum til næstu landa. Enn þá virðist ekki vera tímahært að hefja ítarlegar umræður um þetta mál hér á Alþ. Ríkisstj. og landhelgisnefnd, þar sem allir flokkar eiga sæti, er rétt að fá fyrstu skýrslur frá Genfarfundunum, og ég vænti þess að ég brjóti engan trúnað þó að ég skýri frá því að hæstv. forsrh. sagði við okkur á fundi í þessari n. í dag að hann gerði ráð fyrir mjög tíðum fundum nú á næstunni til að ræða allar hliðar þessa máls og að komast að niðurstöðum um það hvernig við ætlum á því að halda. Spurningarnar, sem geta ráðið miklu um sambúð okkar við önnur lönd, um okkar utanríkismál, eru, hvernig við munum halda á þessu máli, og ekki síður, hvernig aðrar þjóðir muni bregðast við aðgerðum okkar. Um það vitum við í rauninni sáralítið í dag. En ég vona að við munum á næstu vikum, bæði fram að ákvörðun og ekki síður eftir að ákvörðun hefur verið tekin um útfærsluna, fá nánari fregnir um það. En mér segir svo hugur um að þá munum við þurfa að taka á öllu því sem við eigum til og standa saman, eins og við höfum best gert áður í landhelgismálum, til þess að lýðveldið okkar komist farsællega í gegnum það mál. Við lifum á tímum mikilla breytinga. Valdajafnvægi, öryggismál, orkumál, efnahagsmál, auðlindamál, allt er þetta að taka stökkbreytingum. Sífellt verðum við að fylgjast með þessum málum, meta hvað af því, sem er að gerast, hefur þýðingu fyrir okkur, hvað ekki. Við verðum að halda vöku okkar, gæta frelsis okkar, vinsamlegrar og friðsamlegrar sambúðar við allar þjóðir, sem er grundvallaratriði í utanríkisstefnu okkar. En við skulum minnast þess að í utanríkismálum er enginn endir, aðeins áfangar.



Út af því sem hv. 2. landsk. þm. sagði og beindi til mín sem forseta þegar hann sagði að Alþ. væri í upplausn og þar ríkti algjört stjórnleysi, þá er þetta mikið sagt. Það er lágmarkskrafa, sem hægt er að gera til hv. 2. landsk. þm. og ekki síst þar sem hann er flokksforingi, að hann rökstyðji ummæli þessi.

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Í skýrslu sinni um utanríkismál ver hæstv. utanrrh. allmiklum tíma í umr. um Sameinuðu þjóðirnar og afstöðu Íslands til mála á síðasta Allsherjarþingi. Það er að mínum dómi lofsvert í sjálfu sér og ekki vanþörf á að oftar og ítarlegar sé rætt um þátttöku Íslands á þeim vettvangi hér í þinginu. Að þessu leyti er ég ósammála hv. síðasta ræðumanni, sem taldi að of miklum tíma væri varið í skýrslu um Sameinuðu þjóðirnar að þessu sinni. Á hitt legg ég þó ekki dóm hvort að það sé hlutfallslega of mikið miðað við annað. Mörg mál, sem koma fyrir Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna skipta okkur íslendinga miklu máli og eru hagsmunamál okkar, auk þess sem mál þar tengjast óhjákvæmilega afstöðu okkar til alþjóðamála í heild. Er því varla hægt að líta á þátttöku Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum sem sérmál óviðkomandi alþjóðamálum að öðru leyti. Ég hlýt þó að finna að því að hin árlega heildarskýrsla um störf síðasta þings og þingnefnda Sameinuðu þjóðanna skyldi ekki vera tilbúin fyrir þessar umr. Hún var ekki tilbúin til afhendingar þm. eða þeim fulltrúum sem þing Sameinuðu þjóðanna sátu, en hún er vitaskuld nauðsynleg til glöggvunar og upprifjunar og til þess að fá heildarsýn yfir málin. Því mundi það spara þm. mikla fyrirhöfn og mikinn tíma að fá þá skýrslu í hendur. Mér er þó í þessu sambandi ljúft og skylt að geta þess að ég hef notið mjög góðrar fyrirgreiðslu hjá deildarstjóra utanrrn., Ólafi Egilssyni, og fengið hjá honum þá hjálp sem honum var unnt að veita með svo stuttum fyrirvara. Þessi heildarskýrsla, sem ég er að tala um, mun útbúin af fastanefnd Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum í New York, og ég beini eindregið þeim tilmælum til hæstv. utanrrh., að hann sjái til þess að skýrsla þessi liggi fyrir framvegis áður en umr. um utanríkismál fara fram hér á þingi. Ég er sammála þeim sem hér hafa fundið að því að umr. um utanríkismál skuli ekki fara fram fyrr en á síðustu viku þings. Ég er þó þeirrar skoðunar að þær eigi ekki að fara fram fyrr en að þingi Sameinuðu þjóðanna loknu. Svo virðist þó að ástæðan fyrir því að hæstv. utanrrh. fer fleiri orðum nú um afstöðu íslendinga í málum Sameinuðu þjóðanna en áður sé hið fræga og margrædda Palestínumál, en afstaða Íslands í því máli vakti umr. og gagnrýni hér heima. Útskýringar hæstv. utanrrh. á afstöðu Íslands í málefnum Palestínuþjóðarinnar á sér aðfararkafla, afar fróðlegan og athyglisverðan fyrir þá sök að hann ræðir þær breytingar á valdahlutföllum hjá Sameinuðu þjóðunum sem fylgt hafa fjölgun aðildarríkja úr 51 í 138. Langflest þeirra ríkja, sem hafa bæst í hóp Sameinuðu þjóðanna frá stofnun þeirra, eru, eins og allir vita, nýfrjáls ríki, fyrrv. nýlendur, sem hafa háð harða baráttu fyrir sjálfstæði sínu, - ríki sem hafa mörg hver í hörðum átökum og með miklum mannfórnum varpað af sér oki kúgunar- og nýlenduvelda, - þjóðir sem hafa átt það eitt takmark að ráða landi sínu sjálfar. Það ætti því að vera hverjum heilbrigðum íslendingi einhlítt fagnaðarefni þegar þessi ríki bætast í hóp aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna. En svo undarlega bregður við í skýrslu hæstv. utanrrh. að hann talar um þennan nýja ríkjahóp í skýrslu sinni eins og hann væri bandarískur hershöfðingi eða fyrrv. eða núv. nýlendukúgari. Það er ekki hægt að firra hæstv. ráðh. ábyrgð á þeim tóni sem er í þessum kafla. Hann flutti hann hér í eigin nafni fyrr í dag og hlýtur því að vera samþykkur þeim sjónarmiðum sem þar koma fram. Áður en ég vík nánar að þessu vil ég taka undir orð hv. síðasta ræðumanns um að það sé mjög varhugavert af íslendingum að taka afstöðu gegn þessum ríkjum. Það hefur, eins og kom fram í ræðu hans, verið allmikið rætt um að rétt væri að takmarka atkvæðisrétt smáríkja að einhverju leyti og þess varð jafnvel vart á síðasta Allsherjarþingi að andstaða var að myndast gegn því að smáríki hlytu sjálfsstjórn og frelsi. Fór ekki milli mála að þetta andóf eða þessi andstaða var réttlætt með því, að hin breyttu valdahlutföll væru óheppileg og ekki bætandi í hóp þróunarlanda sem fyrir væri. Þetta er fyrir okkur íslendinga afar athyglisvert og getur verið mjög hættulegt. Um samstöðu þróunarlandanna, hinna nýfrjálsu ríkja hjá Sameinuðu þjóðunum, og baráttu þeirra fyrir réttindum sínum og þeirra þjóða, sem enn þurfa að búa við órétt og kynþáttamisrétti, notar hæstv. utanrrh. hvað eftir annað orðið „valdbeitingu“ í skýrslu sinni, Þessi málflutningur heyrist í rauninni aðeins hjá bandaríkjamönnum og gömlum nýlenduveldum sem eru að missa tök sín til valdbeitingar á þessum þjóðum sem öðrum. Það er sannarlega smánarlegt að mínum dómi að heyra íslenskan utanrrh. taka undir slíkan málflutning og gera hann að sínum. Vissulega hafa þessar þjóðir nú meiri hl. hjá Sameinuðu þjóðunum, og það þarf engan að undra þótt þau hafi önnur sjónarmið en fyrrv. og núv. kúgarar þeirra. Það, sem raunverulega er að gerast á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, er að stefna nýlendukúgunar og heimsvaldasinna er að bíða ósigur í hverri atkvgr. á fætur annarri. Um þessa skipan mála, þennan ríkjahóp, þróunarlöndin, segir hæstv. ráðh. í skýrslu sinni, með leyfi hæstv. forseta: „Þessu valdi var nú beitt meira en margir töldu góðu hófi gegna.“ Það er því ástæða til að spyrja í framhaldi af því, sem ég hef áður sagt, við hverja sé hér átt. Hvaða fjöldi eða hópur telur valdbeitinguna meira en hóflega? Hverra sjónarmið er hæstv. ráðh. hér að túlka og bera á borð fyrir Alþ.? Á öðrum stað segir hann enn fremur, að hópskiptingin, þ.e.a.s. hin breyttu valdahlutföll. veki nokkurn ugg manna á meðal. Enn spyr ég: Við hvaða menn er hér átt? Hjá hvaða mönnum vekur þetta ugg? Hjá hæstv. utanrrh. Íslands eða bandaríkjamönnum eða hverjum, og um hvað eru þessir ótilteknu menn uggandi? Raunar þurfti ég ekki að spyrja þessarar síðustu spurningar. Auðvitað eru þeir uggandi um þá þróun mála að þeir eru nú óðum að missa forréttindi sin og aðstöðu til að ráðskast með aðrar þjóðir. En þetta er auðvitað ekki sagt beinum orðum. Nei, það er látið að því liggja að hin mikla vá liggi í því að stærri hópurinn, þróunarlöndin, knýi í gegn samþykktir sem brjóti í bága við sáttmála Sameinuðu þjóðanna eða séu í ósamræmi við anda hans. Vissulega get ég á það fallist að það hefur komið fyrir að þau hafa staðið að samþykktum á Allsherjarþinginu sem væri réttara að Öryggisráðið gerði. En ef við viljum líta á þessi mál af fyllstu sanngirni hljótum við að viðurkenna að Öryggisráðið speglar engan veginn valdahlutföll á þinginu. Dæmi hæstv. utanrrh. um þetta eru þó mjög fá og lítt rökstudd. Í skýrslunni er vikið að því að þessi ríki hafi notað sér vafasamar túlkanir á fundarsköpum Allsherjarþingsins til að útiloka aðildarríki frá fullri þátttöku í störfum þess. Það er rétt að útilokun að vissu marki hefur átt sér stað. Nægir þar að minna á útilokun Suður-Afríku vegna kynþáttamisréttisins þar í landi. Auðvitað eru skiptar skoðanir um hvort slíkar aðgerðir nái tilgangi sínum. En ég vil benda á að slíkt er ekki fordæmalaust. Það þarf ekki lengra að líta en til Evrópuþjóða, og raunar kemur hæstv. ráðh. inn á það dæmi í skýrslu sinni, dæmið um Evrópuráðið og Grikkland, er Evrópuráðið áformaði að reka Grikkland úr ráðinu. Hæstv. ráðh. segir í skýrslu sinni að stjórnarhættir í Grikklandi þyki hafa breyst í nægilega lýðræðislegt horf aftur og því sé unnt að veita því á nýjan leik fulla aðild að Evrópuráðinu. Í þessu sambandi er ekki vikið einu orði að valdbeitingu af hálfu meiri hl. í Evrópuráði. Það er affarasælla að líta á þessi mál íslenskum augum í stað þess að taka undir með deyjandi kór og bera svo þungar sakir á þróunarlöndin sem hæstv. ráðh. gerir. Við eigum samstöðu með þessum þjóðum, þær hafa stutt málstað okkar í landhelgismálinu dyggilega og af einurð. Stundum hafa þær raddir heyrst, sérstaklega á tímum vinstri stjórnar þegar breyt. varð á atkvgr. Sameinuðu þjóðanna, að við íslendingar værum að ganga of langt í stuðningi okkar við þróunarlöndin og við værum með því að gera nokkurs konar hrossakaup til að tryggja stuðning þeirra við okkur. Þeir, sem þannig tala, hugsa af mikilli skammsýni. Landhelgismálið er ekki einangrað mál í sjálfstæðisbaráttu okkar íslendinga. Samstaða okkar og þessara ríkja helgast ekki af landhelgismálinu einvörðungu, heldur af sögu okkar allri. Við höfum orðið að búa við þau örlög að vera nýlenda og barátta okkar fyrir eigin yfirráðum yfir auðlindum okkar og lögsögu er sama eðlis og barátta þessara þjóða fyrir tilverurétti sínum. Samstaða okkar við þessi ríki nær svo djúpt niður í innstu kviku þjóðarsögu að það sæmir okkur ekki að bergmála ásakanir annarra á hendur þessum þjóðum. Því miður var vart á síðasta þingi breyttrar afstöðu til þróunarlandanna í ýmiss konar atkvgr. Ég segi ekki að það hafi orðið stökkbreyting, en það má greina að núv. ríkisstj. er hægt og sigandi að ganga aftur á bak. Þar sem vinstri stjórnin greiddi atkv. með þróunarlöndunum situr núv. ríkisstj. hjá, þar sem vinstri stjórnin sat hjá greiðir núv. ríkisstj. atkvæði á móti. Dæmi um þetta er till. um málefni Suður-Ródesíu, þar sem skorað er á Breta að koma minnihlutastjórn Ian Smiths frá vegna kynþáttastefnu sem hann heldur þar uppí. Nú var greitt atkv. gegn þessari till. Ég held að það sé rétt með farið hjá mér að það hafi verið greitt atkvæði gegn fremur en hjáseta. Nú virtist frekar ráða tillitssemi við breta en stuðningur okkar við íbúa landsins, sem hafa orðið að sæta kúgun, misrétti og ofbeldi. Þegar hæstv. ráðh. talar um valdbeitingu meiri hl. á þingi Sameinuðu þjóðanna nú, þá virðist gleymdur fyrri meiri hl. og gerðir hans. Meirihlutavald í sjálfu sér hjá Sameinuðu þjóðunum er ekkert nýtt fyrirbæri. En það hefði verið hollt fyrir hæstv. ráðh. að rifja upp misbeitingu valds þess meiri hl. áður en hann lét frá sér fara þessar dæmalausu fullyrðingar um valdbeitingu núv. meiri hl. Vegna þess að tilefni hefur gefist til mun ég nefna hér nokkur dæmi um misnotkun valds fyrir meiri hluta hjá Sameinuðu þjóðunum. Nærtækasta dæmið er kannske Alþýðulýðveldið Kína sem var árum saman haldið utan við Sameinuðu þjóðirnar fyrir atbeina hins fyrri meiri hl. En leppstjórn Bandaríkjanna sat sem fulltrúi Kína bæði á þinginu og í Öryggisráðinu. Viðreisnarstjórnin íslenska barðist lengur og hetjulegar en Bandaríkjastjórn sjálf til að halda þessari leppstjórn inni hjá Sameinuðu þjóðunum. Og svo mikið lá við þegar fréttist að vinstri stjórnin ætlaði að greiða atkvæði með því að Alþýðulýðveldið Kína fengi sitt réttmæta sæti hjá Sameinuðu þjóðunum, að hv. 11. þm. Reykv., Ellert B. Schram, kvaddi sér hljóðs utan dagskrár til þess að mótmæla þessum ósóma. Mig minnir jafnvel að það hafi verið jómfrúræða hans hér á þingi. Fleiri dæmi um misbeiting u valds fyrr á tímum mætti nefna. Grænland t.d. var undir vernd Sameinuðu þjóðanna þegar danir innlimuðu það í ríki sitt. Dönum bar skylda til þess að hafa samráð við Sameinuðu þjóðirnar áður en þeir létu til skarar skríða. Þeir gerðu það ekki og Sameinuðu þjóðirnar stóðu frammi fyrir gerðum hlut. Danir höfðu þannig skýlaust brotið gegn sáttmála Sameinuðu þjóðanna, en meiri hl. þá hrósaði þeim fyrir góða nýlendustjórn. Íslenski fulltrúinn sagði ekki orð í þeim umr. Örfá ríki úr þáverandi minni hluta mótmæltu þessari aðferð. Í þriðja lagi skal nefna þann hátt er Sameinuðu þjóðirnar höfðu á um stofnun Ísraelsríkis á sínum tíma. Landinu Palestínu var skipt þrátt fyrir kröftug mótmæli og heiftúðlega andstöðu þeirra íbúa sem búið höfðu í landinu í þúsundir ára og algjörlega að þeim fornspurðum. Á þeim tíma er innflutningur síonista til Palestínu hófst, rétt um síðustu aldamót eða um það bil, voru arabar yfir 92% alls íbúafjölda landsins og áttu yfir 97% alls landsins. Það er ekki hægt að mótmæla því að skipting lands eða stofnun nýs ríkis innan landamæra annars ríkis án samþykkis íbúa þess sé brot á sáttmála Sameinuðu þjóðanna sem skuldbundu sig til að virða sjálfsákvörðunarrétt hverrar þjóðar. Hér er ekki tími til að rekja alla forsögu Palestínuþjóðarinnar frá því að hún laut tyrkjum megnið af síðustu öld og Palestína varð verndarsvæði breta eftir fyrri heimsstyrjöldina. En þeim þætti sem Sameinuðu þjóðirnar áttu í því að Ísraelsríki var stofnað, má ekki gleyma og hvernig það var gert má ekki gleyma þegar rætt er um málið nú því að þetta er sjálf undirrótin að þeim deilum sem nú er verið að reyna að leysa. Í skjóli Sameinuðu þjóðanna hafa ísraelsmenn neitað því að nokkuð það væri til er kallast gæti Palestínuþjóð, er ætti rétt til nokkurra heimkynna, og í framhaldi af því hafa þeir stöðugt neitað að viðurkenna hana sem samningsaðila um lausn deilunnar fyrir botni Miðjarðarhafs. Jafnvel þótt frelsishreyfing Palestínu, PLO, hafi nú hlotið viðurkenningu sem eini lögmæti fulltrúi Palestínuþjóðarinnar sitja ísraelsmenn við sinn keip. En það er viðurkennt af öllum að tvennt sé nauðsynlegt ef á að takast að leysa deilurnar fyrir botni Miðjarðarhafs og koma þar á friði: annars vegar að ísraelsmenn skili herteknu svæðunum frá 1967, hins vegar að tilvist Palestínuþjóðarinnar sé viðurkennd og þar með réttur hennar til sjálfsákvörðunar og sjálfstæðis. Fjölmargar samþykktir hafa verið gerðar hjá Sameinuðu þjóðunum um þetta hvort tveggja, en ísraelsmenn hafa haft þær að engu. Þeir hafa getað gert það vegna þess að þeir hafa notið stuðnings og verndar bandaríkjamanna. Frægasta samþykktin og sú sem vitnað var mest til í umr. í haust, þ. á m. af hálfu íslenska sendiherrans, er samþykkt Öryggisráðsins frá 1967. Þar er skýrt kveðið á um að ísraelsmenn skuli hverfa frá herteknu svæðunum og þar er skýrt kveðið á um sjálfstæði ríkja á svæðinu og rétt þeirra til að búa þar við frið. Samkvæmt skilningi ísraelsmanna nær síðari liðurinn alls ekki til Palestínuþjóðarinnar, einfaldlega vegna þess að þeir viðurkenna ekki að hún sé til. Þetta hafa talsmenn ísraelsmanna, t.d. Golda Meir, sagt hvað eftir annað opinberlega. Í ljósi þessa er afstaða Íslands varðandi aðaltillöguna á síðasta þingi Sameinuðu þjóðanna um rétt Palestínuþjóðarinnar algjörlega óverjandi og siðferðilega fordæmanleg, en Ísland ásamt bandaríkjamönnum og 6 öðrum ríkjum greiddi atkv. gegn till. svo sem frægt er orðíð. Ísland var þar með enn á ný orðið eitt örfárra ríkja sem lafði aftan í bandaríkjamönnum. Viðreisnardraugurinn gekk aftur ljósum logum í salarkynnum Sameinuðu þjóðanna. Áður en ég vík að sjálfri till. vil ég gagnrýna sérstaklega tvö atriði sem koma fram í skýrslunni varðandi till. og afgreiðslu hennar hjá Sameinuðu þjóðunum. Annað er ónákvæmt og villandi orðalag. Hitt atriðið varðar beinlínis rangar upplýsingar. Og ég tel nauðsynlegt að gera aths. við þessi atriði af því að mér virðast þau þjóna þeim tilgangi einum að sverta málstað þróunarríkjahópsins og gera samþykkt till. tortryggilega. Á bls. 7 er sagt varðandi umr. málsins í þinginu, að Ísrael hafi verið útilokað frá frekari umr. um málið. Þetta mætti skilja á þann veg að Ísrael eitt hafi verið útilokað frá frekari umr. Hið rétta er að takmörkun umr. náði til allra ríkja jafnt. Hitt er svo annað mál, að það má kannske segja að þetta hafi bitnað meira á ísraelsmönnum en öðrum vegna þess hvað þeir áttu fáa bandamenn og það segir sína sögu. Hitt atriðið sem ég vil gagnrýna varðar sjálfa till. Á bls. 7 stendur að í till. hafi verið viðurkenndur réttur Palestínuþjóðarinnar til að neyta allra tiltækra ráða til að hverfa aftur til fyrri heimkynna og eigna. Þeir, sem þekkja til starfs Sameinuðu þjóðanna, vita að þetta orðalag: að neyta allra tiltækra ráða, hefur verið túlkað svo af vestrænum ríkjum og hinum gamla meiri hl. að með því væri verið að viðurkenna rétt til árása, styrjalda og vopnaviðskipta. Með einstrengingslegri túlkun þessa orðalags greiddi Ísland, allt þar til vinstri stjórnin tók við, atkv. gegn eða sat hjá við sjálfsagðar tillögur um réttindi til þróunarlandanna og afnám kynþáttamisréttis. Fulltrúum vinstri stjórnarinnar hjá Sameinuðu þjóðunum tókst að brjóta á bak aftur þessa einstrengingslegu bókstafstúlkun með þeim árangri að sum Norðurlöndin fylgdu á eftir, og var öllum orðin ljós afstaða íslendinga í þessum efnum. Því miður hafa íslendingar nú horfið aftur til þeirra tíma er þetta haldreipi var notað til þess að unnt yrði að fylgja bandaríkjamönnum að málum. Og nú sjáum við dæmi þess í skýrslunni að þessu orðalagi er bætt inn ranglega. Ég vona að þetta séu mistök af hálfu hæstv. ráðh. og ekki gert viljandi til þess að asíska atkvgr. Íslands í málinu. Í till. stendur orðrétt um rétt Palestínuþjóðarinnar og viðurkenningu á endurheimt þess réttar, með leyfi hæstv. forseta, og nú verð ég að vitna í þetta á ensku: „By all means in aeeordanee with the purposes and prineiples of the Charter of The United Nations,“ sem á sæmilega skiljanlegri íslensku þýðir: „Með öllum þeim ráðum er samrýmast markmiði og grundvallarreglum sáttmála Sameinuðu þjóðanna.“ Hér er því ekkert sem stríðir gegn anda og stefnumiðum sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ísland greiddi atkvæði gegn till. um sjálfsákvörðunarrétt og réttindi Palestínuþjóðarinnar á þeim forsendum að till. hefði ekki kveðið á um tilvist Ísraelsríkis. Það er rétt að það var ekki kveðið sérstaklega á um það. En það var ekki heldur kveðið á um að leggja skyldi Ísraelsríki niður. Sameinuðu þjóðirnar hafa gert fjölmargar samþykktir um tilverurétt Ísraels og þessi samþykkt um réttindi Palestínuþjóðarinnar ógildir ekki fyrri samþykktir Sameinuðu þjóðanna. Það hefði því verið fyllilega rökrétt og siðferðilega rétt að sitja hjá, eins og ég gerði sérálit um, en mótatkv. verður ekki túlkað öðru vísi en sem einhliða stuðningur við Ísrael, enda kom það skýrt fram í öllum fréttaskýringum eftir þessa sögulegu atkvgr. Hæstv. utanrrh. reynir að afsaka þessa atkvgr. og vill raunar sem minnst úr gildi hennar gera með því að vísa til ræðu sinnar á Allsherjarþinginu og grg. sendiherra, þar sem mótatkv. var réttlætt með því að ekkert væri kveðið á um tilverurétt Ísraels. En allur þorri þeirra ríkja, sem sátu hjá, rökstuddi afstöðu sína með einmitt þessum sömu rökum og þau ríki sem vildu viðurkenna rétt palestínubúa, en ekki taka afstöðu einhliða með Ísrael, völdu hjásetu. Rökstuðningur hæstv. ráðh. fyrir atkvgr. fær því að mínum dómi ekki staðist. Í sambandi við þessa atkvgr. langar mig til að beina til hæstv. ráðh. nokkrum spurningum: 1. Hvernig var ákvörðun um atkvgr. Íslands tekin? 2. Á hvaða upplýsingum og forsendum byggðist sú ákvörðun? 3. Var utanrmn. Alþ. látin fjalla um málið áður en endanleg ákvörðun var tekin? Ég spyr að þessu síðasta vegna þess að ég veit að sá háttur var hafður á í öðrum Norðurlandaríkjum. Þar var málið lagt fyrir utanríkismálanefndir þjóðþinganna og er að mínum dómi sjálfsagt að hafa þann hátt á um svo mikilvæg málefni. Því miður hlýt ég að segja það að mér finnst að með þessari atkvgr. hafi Ísland ekki stuðlað að friðsamlegri lausn deilunnar fyrir botni Miðjarðarhafs. Breyta þar engu um fögur orð í ræðu eða grg. Atkvgr. hefur meira gildi en nokkrar yfirlýsingar. Í skýrslu utanrrh. er fjallað lítillega um stöðu fulltrúa þingflokkanna hjá Sameinuðu þjóðunum. Hann lætur þess getið að sumir fulltrúanna séu óánægðir með að þurfa að vera bundnir við fundarsetu í stað þess að hafa frjálsari aðstöðu til að kynna sér þingmál og alþjóðamálefni. Ég vil lýsa ánægju yfir því að hann skuli hafa tekið þetta upp í skýrslu sinni, og hann tekur það fram að hann sé fús til að íhuga fyrirkomulag þessara mála nánar með fulltrúum þingflokkanna ef þess sé óskað. Ég er þeirrar skoðunar að rangt sé að binda fulltrúa við setu í sérstökum nefndum í stað þess að gefa þeim það frelsi að fylgjast með þeim málum sem þeir hafa áhuga á eða með almennum umr. yfirleitt, enda þótt ég hafi fullan skilning á því að fastafulltrúar Íslands hafa meira en nóg að gera meðan á þinginu stendur. Í þessu sambandi vil ég lýsa því yfir að þeir tveir sendiherrar, sem ég hef starfað með á þingi Sameinuðu þjóðanna, hafa haft fullan skilning á þessari afstöðu og reynt að hliðra til eftir föngum. En ég tel rétt að það sé komist að fullu samkomulagi við þingflokkanna um hvernig þessu skuli hagað. Mig langar til að víkja að öðru sem ég tel raunar enn mikilvægara varðandi stöðu þingmannanna hjá Sameinuðu þjóðunum. Hæstv. utanrrh. tók upp þann sið fyrir, að ég held tveim árum, að fá þingfulltrúum í hendur 10 boðorð er þeir skyldu fylgja. Fyrsta boðorðið er mjög almenns eðlis, eins og títt er um boðorð, og það hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,, Ríkisstj. ákvarðar í höfuðdráttum stefnu Íslands í utanríkismálum, en framkvæmd þeirra mála er í höndum utanrrh.“ Ég hef nú raunar vilnað til þessa fyrsta boðorðs meira í gamni en alvöru, en mér finnst mjög þakkarvert að veita þm. og stjórnmálamönnum þessar upplýsingar því að það er varla sæmandi að senda þá úr landi ef þeir hafa ekki vitað þetta áður. En annað er alvarlegra í þessu sambandi og það er sú þagnarskylda sem þingmenn verða að lúta meðan þeir sitja þing Sameinuðu þjóðanna. Þingmenn eru kjörnir fulltrúar umbjóðenda sinna, en með undirritun þagnarskyldu og hinum 10 boðorðum liggur við að það sé verið að gera þá að starfsmönnum utanrrn. eða utanrrh. Þetta tel ég mjög varhugavert og ég vil beina þeim tilmælum til hæstv. ráðh. að hann taki þessi mál upp með utanrmn. þingsins til þess að ræða einmitt þetta mál og hver eðlilegt sé að staða þm. sé á þingi Sameinuðu þjóðanna. Vissulega er mér ljóst að það kunna að koma fyrir þau mál er þarf að binda þagnarskyldu, en ég álít þá réttara að það sé á valdi formanns sendinefndarinnar að ákvarða slíkt hverju sinni, fremur en láta þagnarskylduna vera svo gagngera. Herra forseti. Ég hef kosið að einskorða mig við þann kafla í skýrslu hæstv. ráðh. sem fjallar um Sameinuðu þjóðirnar, og þó að ég hafi gagnrýnt þar ýmislegt, þá vil ég ítreka það að ég er honum þakklát fyrir að verja þó þessum tíma í þann málaflokk. Ég vil aðeins víkja að örfáum atriðum öðrum. Eins og komið hefur fram hjá öðrum ræðumönnum hér í kvöld þykir kaflinn um Indókína heldur rýr. Og ég verð að segja það að mér hefði þótt betur viðeigandi um svo heimsögulegan viðburð sem sígur þjóðfrelsisaflanna er að honum hefðu verið gerð betri skil og raunar fagnað innilegar en hér er gert. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram að það eigi að vera frumkvæði íslensku ríkisstj. að bjóðast til að viðurkenna sendiherra bráðabirgðastjórnar Víetnams. Mér er kunnugt um að Noregur ætlar að hafa frumkvæði að því, og við heyrðum í kvöldfréttum í kvöld að breska stjórnin hefur skýrt bráðabirgðastjórninni frá því að hún mundi taka við sendiherra frá henni. Ég tel ekki annað sæmandi fyrir íslendinga en að gera eins. Um sigur þjóðfrelsisaflanna í Víetnam mætti segja margt. Ég ætla þó að minnast hér aðeins á eitt atriði sem er mjög athyglisvert og varðar raunar Sjálfstfl. og málgagn hans, málgagn hæstv. forsrh., meira en hæstv. utanrrh. Hinn 1. maí, þegar allir réttsýnir menn fögnuðu sigri og friði í Indókína, birtist rammagrein í Morgunblaðinu með þessari fyrirsögn, með leyfi hæstv. forseta: „Fall Indókína þýðir aukinn þrýsting á Ísland.“ Þetta var nokkuð stór fyrirsögn á grein eftir bandarískan blaðamann, og var látið líta svo út sem hann talaði þar fyrir munn bandaríkra ráðamanna í Washington, og þar var fullyrt að ein afleiðing þess, að Indókina væri að falla í hendur kommúnistum, yrði sú að pólitískur og hernaðarlegur þrýstingur Sovétríkjanna á Ísland mundi stóraukast. Hér eru sjálfstæðismenn við sama heygarðshornið. Sigurinn í Indókína varð Morgunblaðsmönnum tilefni til þess að magna enn kaldastríðsdrauginn, og nú er svo komið að það er ekki bara ófriðurinn sem er hættulegur okkur íslendingum og réttlætir tilveru erlends hers hér á landi, það er líka friðurinn. Í síðasta lagi langar mig að víkja að málefni sem hv. þm. Gils Guðmundsson gerði raunar rækilega skil. Hann rakti skrif Morgunblaðsins um meinta landráðastarfsemi hæstv. utanrrh. í Sovétríkjunum meðan hann var þar gestur. Þessi blaðaskrif ætla ég ekki að ræða, en ég ætla að minna hér á að sögunni var ekki lokið með þessum blaðaskrifum. Átökin héldu áfram í sjónvarpssal 18. apríl í þættinum Kastljósi. Umsjónarmenn þáttarins höfðu kallað þangað hæstv. forsrh., hæstv. utanrrh. og tvo ritstjóra. Sá eini, sem mætti, var hæstv. utanrrh. Skilaboð komu frá hæstv. forsrh. sem voru á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ég hef ekki hugsað mér og tel enda ekki ástæðu til að gefa neinar yfirlýsingar í tilefni þessara skrifa.“ Þetta var haft eftir hæstv. forsrh. í sjónvarpinu. Hins vegar sagði hæstv. utanrrh. sjálfur í þessu viðtali, með leyfi hæstv. forseta: „Ég vildi gjarnan að forsrh. sæi sér fært að mótmæla slíkum skrifum.“ Nú gerðist það í dag að hv. þm. Gils Guðmundsson fór þess á leit við hæstv. forsrh. að hann kæmi í þennan ræðustól til þess að lýsa því yfir hvort hann væri samþykkur þessum skrifum eða ekki. Og mér virðist tilmæli hv. þm. Gils Guðmundssonar vera slíkur stuðningur við hæstv. utanrrh. að ég fæ ekki séð að hæstv. forsrh. geti vikið sér undan því að svara þar sem hann hefur fengið tilmæli bæði frá þm. og frá hæstv. utanrrh. gegnum sjónvarpið. Að öðru leyti var þessi sjónvarpsþáttur afar fróðlegur. Þetta var nokkurs konar rannsóknarréttur í ætt við það sem miðaldakirkjan tíðkaði hér forðum. Hæstv. utanrrh. var stillt upp við vegg eins og sakamanni og látinn svara því hvort dylgjur Morgunblaðsins væru réttar. Hann var að því spurður m.a. hvort hann teldi þá hagstæðu viðskiptasamninga, sem gerðir hefðu verið, þátt í nýrri herferð sovétmanna til þess að efla áhrif sín á Íslandi, og var í sambandi við þessa spurningu vitnað í forustugrein Morgunblaðsins 11. apríl. Það er svar hæstv. utanrrh. sem ég vil vekja athygli á í lok máls míns. Hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Nei, það tel ég alls ekki. Enda skil ég ekki hvaða ástæða ætti að vera til þess nú með það stjórnarfar, sem nú ríkir hér á landi, að halda að það sé einmitt tækifæri til þess núna að kaupa landið. Það hefði kannske frekar mátt ætla að það hefði verið á öðrum tíma.“ Þetta eru stór orð. Það eru fleiri en þm. sem eiga rétt á því að vita hvað hæstv. utanrrh. á hér við. Það er þjóðin öll. Og ég vildi ljúka máli mínu með þessari spurningu: Hvað á hæstv. utanrrh. við þegar hann segir: „Það hefði kannske frekar mátt ætla að það hefði verið á öðrum tíma.“



Virðulegi forseti. Ég vil hef ja mál mitt með því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu um utanríkismál. Áður en ég vík að henni efnislega vildi ég fara nokkrum orðum um hugtakið „sjálfstæð utanríkisstefna“. Einn hv. ræðumaður talaði um það áðan að hæstv. utanrrh. hefði vikið frá hinni - eins og hann mun hafa átt við - sjálfstæðu utanríkisstefnu vinstri stjórnarinnar. Það er mikill misskilningur hjá viðkomandi hv. alþm. ef hann heldur að hugtakið sjálfstæð utanríkisstefna hafi átt eitthvað frekar við í tíð vinstri stjórnarinnar en í tíð annarra ríkisstjórna á Íslandi frá stofnun lýðveldisins árið 1944. Allt frá þeim tíma hafa íslendingar rekið sjálfstæða stefnu í utanríkismálum. Í hverju er sjálfstæð utanríkisstefna fólgin? Í stuttu máli má segja að fyrir sjálfstætt og fullvalda ríki hljóti sjálfstæð utanríkisstefna að vera fólgin í því að viðkomandi þjóð ráði sjálf sjálfstætt og óháð stefnumörkun og framkvæmd utanríkismála, geti hagað málum sínum á þessu sviði eins og best hentar viðkomandi ríki í samræmi við vilja meiri hl. þjóðarinnar. Á grundvelli sjálfstæðrar utanríkisstefnu ákveður þjóðin og forráðamenn hennar síðan tilhögun nánari samskipta við aðrar þjóðir, svo sem á sviði efnahags- og viðskiptamála, öryggis- og varnarmála, stjórn- og menningarmála o.s.frv. Við framkvæmd hinnar sjálfstæðu stefnu hafa stjórnmálamennirnir sér við hlið innlenda fagmenn og ráðgjafa í utanríkisrn., sendiráðum erlendis og í viðskrn. Í þessar stöður hafa valist margir hæfir menn á síðustu áratugum, góðir íslendingar sem ásamt til þess völdum stjórnmálamönnum eru útverðir þjóðarinnar í framkvæmd utanríkismála á grundvelli þeirrar stefnu sem Alþ. og þjóðin ákveður á hverjum tíma. Meðal frjálsra þjóða hlýtur árangur sjálfstæðrar utanríkisstefnu að takmarkast af gagnkvæmum rétti aðila, þ.e.a.s. ríkja, til frjálsra og óþvingaðra samninga í þessum efnum. Tillitssemi, heiðarleiki og gagnkvæm virðing fyrir rétti annarra hlýtur á þessu sviði mannlegra samskipta sem öðrum að vera það leiðarljós í mótun á framkvæmd sjálfstæðrar utanríkisstefnu sem íslendingar keppa að. Segja má, að höfundur íslenskrar, sjálfstæðrar utanríkisstefnu á framangreindum grundvelli hafi verið Bjarni Benediktsson Í utanrrh.-tíð Bjarna Benediktssonar á árunum 1974–1953 var mótuð sú stefna sem skapað hefur virðingu meðal frjálsra þjóða fyrir Íslandi og íslendingum. Þá voru gerðir samningar á sviði efnahags-, viðskipta- og öryggismála, svo að nokkuð sé nefnt, er byggðust á gagnkvæmum hagsmunum og raunsæi á því hvað kæmi íslensku þjóðinni best. Árangur þessara jákvæðu stefnu er sérhverjum íslendingi augljós. Íslendingar hafa búið við frið og öryggi samfara mikilli velmegun í þrjá áratugi, eins og aðrar vestrænar bræðraþjóðir okkar hafa gert. Þessu verður ekki á móti mælt. Þá má vekja athygli á því, að á grundvelli gagnkvæmra samninga vestrænna ríkja hefur ríkt fullt ferðafrelsi fyrir þegna þessara ríkja, menningarsamskipti hafa verið frjáls og óþvinguð og unnið hefur verið að afnámi viðskiptatálmana, svo að nokkuð sé nefnt. Því miður hefur þessi ekki orðið þróun mála víða annars staðar í heiminum og er nærtækt dæmi að benda til þeirra þjóða sem búa í Austur-Evrópu. Utanríkisstefna vestrænna þjóða og íslendinga hefur miðað að auknu frelsi á sem flestum sviðum og stórauknum samskiptum þjóða og einstaklinga Þetta er sjálfstæð utanríkisstefna friðar og öryggis, manneskjulegra samskipta fólks í vestrænum ríkjum, - stefna sem er laus við „dogma“, öfga eða útskúfunarkenningar. Þetta er sjálfstæð stefna er stefnir að aukinni mannlegri reisn og friðsamlegri sambúð ríkja í milli á grundvelli gagnkvæmra hagsmuna. En vert er að minnast aðvörunarorða Bjarna heitins Benediktssonar er hann sagði: „Sá sem ekki vill vera sjálfstæður og leggja nokkuð af mörkum til þess, ýmist einn eða í samvinnu við aðra, hann getur ekki til lengdar haldið sjálfstæði sínu.“ Fyrir frjálst fólk er vill byggja á lýðræði og frjálsum samningum, hlýtur tillitssemi og virðing fyrir hagsmunum gagnaðilans að ráða miklu um endanleg úrslít mála og samskipta. Á það jafnt við á sviði utanríkismála sem á öðrum sviðum mannlegra samskipta. Utanríkisstefna núv. ríkisstj. er áframhald þeirrar stefnu um tryggingu friðar og öryggis á norðurhveli jarðar og frjálsra samskipta þjóða sem mörkuð var af vestrænum ríkjum um og eftir 1950, en að sjálfsögðu með þeim óhjákvæmilegu breytingum sem þróun tímans og breyttar aðstæður hafa krafist Þetta er sú stefna í utanríkismálum sem alþýða manna, íslenska þjóðin, hefur aðhyllst og mun aðhyllast um ókomna framtíð, hvað sem líður ókvæðisorðum örfárra manna um vestrænar þjóðir og það þjóðskipulag, sem þær búa við og eru reiðubúnar til að verja fyrir utanaðkomandi hættum. Vil ég þá víkja nokkuð að skýrslu hæstv. ráðh. Hér hefur verið talað um m.a. af hv. 5. landsk þm., Svövu Jakobsdóttur, að nýverið hefðu verið gerðir, eins og hún orðaði það, „hagkvæmir viðskiptasamningar við Sovétríkin.“ Eigi skal því á móti mælt að þessir samningar geti verið íslendingum hagkvæmir, en einmitt vegna þessara orða vaknar sú spurning hvers vegna ekki er í skýrslunni fjallað nánar um þann þátt mála sem heitir „viðskiptamál“. Ég er ekki að gagnrýna þann kafla sem slíkan í skýrslunni, heldur finnst mér full ástæða til í framtíðinni að þessi hluti í skýrslu utanrrh. verði ítarlegri. Það hefði verið mjög fróðlegt fyrir þingheim og þjóðina alla, ef í skýrslunni hefði verið ítarlegt yfirlit yfir viðskipti Íslands við einstök ríki og einstök viðskiptasvæði ásamt mati hæstv. utanrrh. á þýðingu og gildi þessara viðskipta fyrir íslenskan þjóðarbúskap. Ég þekki nokkuð til utanríkisviðskipta. Það er ekki einhlítt að miða viðskiptin við tonn eða magn, heldur er það verðmætið á bak við magnið, þ.e.a.s nettóverðmætið, sem þjóðin fær til baka, sem skiptir mestu máli svo að ekki sé talað um kaupmátt þess gjaldmiðils sem útflutningsvaran lætur okkur í té. Þá hefði verið mjög þýðingarmikið einmitt nú og mikils um vert að heyra eða lesa í skýrslunni spár hæstv. ráðh. um hvernig þróa ber utanríkisviðskiptin í nánustu framtíð með sérstöku tilliti til ákveðnari stefnumörkunar ef Vestur-Evrópa verður áfram jafnlokað markaðssvæði fyrir mikilvægar útflutningsafurðir og hún hefur verið síðustu árin. Við stöndum frammi fyrir því að færa út efnahagslögsöguna í 200 mílur og má þess vegna jafnvel búast við, miðað við fyrri reynslu vegna útfærslu fiskveiðilögsögunnar í 50 mílur, að það geti orðið enn erfiðara að ná hagstæðum viðskiptasamböndum aftur í Vestur-Evrópu. Þess vegna hlýtur að vera óhjákvæmilegt að stefnumörkun verði ákveðin varðandi utanríkisviðskipti íslendinga og þær mikilvægu afurðir sem við þurfum að selja og þá helst til þeirra markaða sem gefa mestan árangur. Þeir, sem eitthvað hafa t.d. kynnst viðskiptum við Austur-Evrópuríkin, gera sér e.t.v. betur grein fyrir því en þeir, sem einkum hafa stundað hin frjálsu viðskipti í vestri, að í utanríkismálum austrænna þjóða skipta viðskiptamálin mjög miklu máli. Þau eru afar mikilvæg, og það er ekkert leyndarmál að af hálfu þessara svokölluðu skipulögðu sósíalistísku ríkja eru viðskiptamálin raunverulega hluti af þeirra stjórnmála- og utanríkispólitík. Það er mjög þýðingarmikið fyrir smáþjóð að gera sér fullkomlega grein fyrir þessu bæði í samskiptum sínum við slík ríki sem og auðvitað í samskiptum sínum við öll önnur ríki. Vert er að vekja athygli á því, að íslendingar þurfa að vera sérstaklega vel á verði nú vegna þess að margir óttast að erfiðleikar geti orðið miklir á þeim mörkuðum sem við höfum oft getað notað við og við í Vestur-Evrópu. Það hlýtur þess vegna að verða að leggja mikla áherslu á það að stefna íslendinga í utanríkismálum og utanríkisverslun sé opin og sveigjanleg. Það hlýtur einnig að vera mjög mikilvægt að forðast það að þjóðin verði um of háð einu eða fáum stórveldum eða stórum ríkjum í tvíhliða og mjög bindandi samningum. Á þetta auðvitað einkum við þar sem tvíhliða samningar eru notaðir sem pólitískt tæki af hálfu þeirrar þjóðar eða þjóða sem við þurfum að eiga stórviðskipti við. Þessi hætta er ekki eins fyrir hendi gagnvart viðskiptum við þær þjóðir sem reka frjáls viðskipti, en þó ber einnig að hafa þetta í huga gagnvart þeim. Þá hljótum við íslendingar að leggja aukna áherslu á að ástunda viðskipti við þær þjóðir sem gefa íslendingum sem mest svigrúm til að annast framkvæmd mála sjálfir á mörkuðunum erlendis. Reynslan hefur sýnt og sannað að samskipti íslendinga við slíkar þjóðir, þ.e.a.s. þjóðir sem bjóða þann möguleika að við getum sjálfir fylgt eftir okkar sölumálum úti á mörkuðunum, hafa skilað íslensku þjóðinni langsamlega mestu í aðra hönd bæði í efnahagslegu og menningarlegu tilliti. Ber að hlúa að slíkum viðskiptum. Ég vil svo að lokum þakka hæstv. utanrrh. fyrir mjög gott samstarf í utanrmn. og ég vænti góðs af frekari samstarfi við hæstv. ráðh. á þessu sviði í þeim anda góðvildar og vinsemdar sem mér finnst hafa einkennt störf hans í sambandi við utanríkismál.



Herra forseti. Það er sjálfsagt að þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu þá um utanríkismál er hann flutti þingheimi síðdegis í dag. Jafnframt er skylt að þakka honum gott samstarf við utanrmn. og alla samvinnu. Í þingsköpum segir að til utanrmn. skuli vísað utanríkismálum. Utanrmn. starfar einnig milli þinga og er ríkisstj. til ráðuneytis um meiri háttar utanríkismál, enda skal ríkisstj. ávallt bera undir hana slík mál, jafnt milli þinga sem á þingtíma. - Umr. um utanríkismál eru að sjálfsögðu mjög gagnlegar enda eru þau veigamikill þáttur í lífi og starfi hverrar sjálfstæðrar þjóðar. En það er ekki á hverjum degi sem þm. gefa sér tíma til umr. af þessu tagi Mikill tími fer löngum í efnahagsmálaþras, ekki síst þegar illa árar og á móti blæs. Þetta er eðlilegt þar sem stefna Íslands í alþjóðamálum verður jafnan að vera við það miðuð að tryggja efnahagslegt fullveldi landsins því að efnalegt sjálfstæði tryggir hið stjórnarfarslega fullveldi og er í raun alger forsenda þess. Í þingsköpum segir enn fremur að nm. í utanrmn. séu bundnir þagnarskyldu um þá vitneskju sem þeir fá í n., er formaður eða ráðh. kveður svo á. Þetta ákvæði ætti að geta stuðlað að meiri trúnaði milli utanrrh. og nm. en oft á tíðum hefur viðgengist, svo sem hv. 3. þm. Reykn. gerði nokkuð að umtalsefni í ræðu sinni hér áðan, þegar hann benti á að æskilegt væri að málum yrði þann veg skipað að utanrmn. yrði nokkurs konar tengiliður milli löggjafar- og framkvæmdavalds. Ég tek undir þessi orð, en bendi jafnframt á, að sérhverri fullvalda þjóð er einkar nauðsynlegt að marka meginatriði utanríkisstefnu sinnar þannig að sem flestir landsmenn geti í þeim efnum staðið einhuga saman út á við sem einn maður gagnvart öðrum þjóðlöndum. Það hefur oft verið á þetta bent, að umr. um utanríkismál þurfi að reyna að lyfta nokkuð upp yfir hið þraskennda þóf dægurmála og návígi efnahags- og innanríkismála. Sannleikurinn er og sá að margar þjóðir, sem búa að langri reynslu í meðferð utanríkismála, fylgja lítt breyttri stefnu, þó að mismunandi stjórnmálaflokkar skiptist á um forustu í ríkisstjórn. Þannig skapaðist ákveðin festa í utanríkisstefnu viðkomandi lands. Þessi stefna getur, þegar best lætur, orðið svo vel mótuð og markviss að sú þjóð, sem henni fylgir, öðlist viðurkenndan rétt til frelsis og fullveldis í augum annarra þjóða. Slík viðurkenning léttir þann róður sem í raun og veru verður að þreyta dag hvern til þess að gæta fengins fjár og þeirra verðmæta sem aflast hafa og varðveita skal Ég held að okkur íslendingum, sem erum að fást við stjórnmál, sé alveg nauðsynlegt að hafa þetta hugfast. Orð hv. 3. þm. Reykn. áðan ættu að geta gefið nokkrar vonir í þessa átt, þegar hann ræddi um að utanrmn. þyrfti að koma oftar saman, hún þyrfti að hafa meira frumkvæði í málum, gefa sér rýmri tíma til að starfa allt árið um kring o. s frv. Allt er þetta góðra gjalda vert ef hugur fylgir máli og athafnir orðum. Skýrsla hæstv. utanrrh., sem hann las yfir þm. í dag, er allmikið rit, upp á 27 bls., og kemur viða við. Sjálfsagt má eitt og annað að henni finna, ef hún er lesin með gagnrýni og nákvæmni, og enn fleira um hana ræða þar sem hún er fyrst og fremst yfirlit yfir mörg hin stærstu mál sem við er að fást um þessar mundir. Það er því hvorki tími né aðstæður til að ræða hana í einstökum atriðum á þessum kvöldfundi né heldur víkja að ýmsu efni sem komið hefur fram í löngu máli margra ræðumanna sem lagt hafa út af greinargerð ráðh. með ýmsum hætti. Sumir ræðumanna hafa þóst kenna þar ákveðna tóntegund, dúr eða moll, sem lætur þeim miður þægilega í eyrum að því er virðist. Að mínum dómi er skýrslan hófsamleg þótt alltaf megi um það deila hvort eyða hefði átt fleiri eða færri blaðsíðum í skrif um ákveðin efni. Við íslendingar verðum að hafa vakandi auga á þróun alþjóðamála og öryggi heimsbyggðarinnar. Víða eru viðkvæm vandamál á döfinni sem virðast óleysanleg með öllu. En viðleitni þjóðanna til friðsamlegrar sambúðar heldur áfram. Sameinuðu þjóðirnar hafa nú senn starfað í 30 ár, þær hafa háð sitt 30 ára stríð, ef svo má segja, með misjöfnum árangri og við harða gagnrýni oft á tíðum. Það hefur oft andað kalt og hvasst um háhýsið á bökkum Austurár í New York. Samt heldur viðleitnin áfram og þjóðum undir merki Sameinuðu þjóðanna fjölgar. Aldarfjórðungur er nú liðinn frá stofnun Atlantshafsbandalagsins og hafa aðildarríki þess enn á ný lýst yfir stuðningi sínum við þau markmið og þær hugsjónir sem það samstarf byggist á. Norræn samvinna skipar nú sem áður háan sess í samskiptum okkar við önnur lönd, segir í skýrslu utanrrh., og er það vel. Þátttaka Íslands í Evrópuráði og samstarf Evrópuríkja er með svipuðum hætti og verið hefur. Um hafréttarmál, fiskveiðilögsögu og viðskiptamál er allmikið rætt í skýrslu ráðherra, svo sem eðlilegt er, svo og um öryggis- og varnarmál að nokkru. Verður ekki nánar út í þessi málefni farið í þessum fáu orðum. Á hitt skal bent að lokum að íslendingar vilja eiga frið við allar þjóðir, frið um alla veröld eins og eitt sinn áður var sagt. Þeir þurfa að eiga góð skipti við margar þjóðir, smáar og stórar, víðs vegar um heim. Þeir verða hvarvetna að koma fram af fullri einurð og festu og miða öll sín störf við að styrkja og varðveita efnalegt og andlegt frelsi og fullveldi þjóðarinnar.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka þátt í þessum umr. um skýrslu utanrrh. um utanríkismál að þessu sinni, en að gefnu tilefni vildi ég segja nokkur orð. Ég get verið hv. 3. þm. Reykn. mjög sammála að ýmsu leyti varðandi það er hann fjallaði um starfshætti utanrmn., utanrrn. og umr. um utanríkismál hér á hv. Alþ. Einkum hið síðast nefnda er mér ofarlega í huga, að ástæða er vissulega til þess að gefa utanríkismálum meiri gaum hér á hv. Alþ. en gert hefur verið. Við íslendingar þurfum að meta stöðu okkar í heiminum sífellt og hafa vakandi augu með þeim breytingum sem eiga sér stað í kringum okkur. Það verður ekki gert svo að vel sé nema við hér á Alþ. fylgjumst vel með málum, skiptumst á skoðunum og mörkum þá stefnu sem þjóðin fylgír á þessum vettvangi. En um leið og ég fagnaði þessari skoðun hv. 3. þm. Reykn., þá varð ég fyrir vonbrigðum þegar hann fór efnislega að ræða utanríkismálin. Uppistaðan í þeirri umr. hans var nokkurra vikna blaðadeilur sem hann taldi m.a. í og með að bæru vitni um hve öðrum deiluaðilanum, Morgunblaðinu í þessu tilviki, væru mislagðar hendur og hvernig það blað drægi hið sanna undan því að það hefði ekki birt yfirlýsingu Einars Ágústssonar utanrrh. og Gromyko utanrrh. Sovétríkjanna að aflokinni opinberri heimsókn Einars Ágústssonar utanrrh. til Sovétríkjanna. Nú minntist ég þess að ég þóttist hafa séð þessa fréttatilkynningu birta í Morgunblaðinu, og í matarhléinu aflaði ég mér ljósrits af þessari fréttatilkynningu sem birtist í Morgunbl. og hv. þm. sagði að Morgunblaðið hefði látið undir höfuð leggjast að birta og byggði síðan meira og minna málflutning sinn, það sem eftir var ræðunnar, á því sem hann taldi vera, en er svo víðs fjarri sannleikanum. Um leið og ég get afhent hv. þm. þetta ljósrit get ég ekkert annað sagt en að ég ráðlegg honum að lesa Morgunblaðið betur hér eftir en hingað til. Það var haft á orði af hv. þm. að þessi yfirlýsing væri ekki eingöngu yfirlýsing utanrrh., heldur væri þetta einnig í raun og veru yfirlýsing ríkisstj. Kosygins og Geirs Hallgrímssonar, eins og hann komst að orði. Jafnframt lét hann í veðri vaka, að fyrir þessa yfirlýsingu hefði hæstv. utanrrh. sætt miklum og harðvítugum árásum frá Morgunblaðinu Ég sé ekki betur en ég hljóti um leið að taka þessar árásir til mín samkv. því sem hv. þm. túlkaði þessi skrif Morgunblaðsins. Nú vil ég segja það sem mína skoðun að ég tek hvorki þessi skrif sem árás á hæstv. utanrrh. né mig og þess vegna er alveg óþarfi og ástæðulaust að gera þau að uppistöðu í umr. um utanríkismál á hv. Alþ. Ég hef áður greint frá því, sem hér hefur fram komið, að vegna þessara blaðaskrifa sé ég enga ástæðu til neinna yfirlýsinga og geri það ekki frekar eftir ræðu hv. þm. en áður. Hins vegar gefur ræða hv. þm. tilefni til að vara við þeim hugsunarhætti sem þar kom fram og ég hefði talið að væri fjarlægur hv. þm. Það var eitthvað á þá leið að við mættum ómögulega stofna viðskiptahagsmunum íslands í hættu með skrifum, eins og hann taldi að skrif Morgunblaðsins væru fallin til. Ég hygg að fyrst allra hagsmuna beri að taka tillit til þess að vernda prentfrelsi, ritfrelsi og skoðanafrelsi hér á Íslandi, og við getum aldrei gefið það í skyn að við viljum með nokkrum hætti takmarka skoðanafrelsi, prentfrelsi eða ritfrelsi til þess jafnvel að vernda viðskiptahagsmuni okkar. Ég vonast til þess a.m.k. að hv. þm. sé mér sammála að þessu leyti að athuguðu máli. Við höfum auðvitað þá skyldu í orðaskiptum hér innanlands að gæta hófs í öllu og fylgja rökum og réttu máli. En að svo miklu leyti og ef út af því bregður, þá ætti skoðanafrelsið sjálft og þau skoðanaskipti, sem fram fara til lengdar, að skapa það almenningsálit sem eitt er fært um að kveða upp réttan úrskurð í málum. Þess vegna þurfum við ekki eða ættum ekki að þurfa að hafa neinar áhyggjur af því þótt í frjálsu ríki hvessi í blöðum eða orðaskiptum milli manna, jafnvel um málefni erlendra ríkja, og alla vega ekki að ætla erlendum ríkjum að þau taki tillit til slíkra orðaskipta eða frjálsra umr. þegar þau eiga viðskipti við okkur. Ég minnist þess ekki að þessi hv. þm. hafi verið neitt uppnæmur fyrir því þótt trúnaðarmenn og embættismenn annarra þjóða væru gagnrýndir og skammaðir, eins og kallað er hér, á opinberum vettvangi, enda engin ástæða til. En með einhverjum hætti var eins og blóðið rynni til skyldunnar þegar rætt var um skrif Morgunblaðsins að þessu leyti nú nýverið. Mér finnst það algerlega ástæðulaust, og sannast best að segja, þá hygg ég, að hér sé um langtum meiri móðgun að ræða við Sovétríkin af hálfu hv. þm. heldur en Morgunblaðið hefur nokkurn tíma gert sig sekt um. Að því er túlka mátti orð þm., þá var á honum að skilja að viðskipti okkar við Sovétríkin væru í hætta ef menn skrifuðu frjálst og óhikað m.a. um þau. Ég vil ekki ætla Sovétríkjunum það að þau láti okkur njóta lakari viðskiptakjara eða minni viðskipta en efni standa til af þessum sökum. En ég fæ ekki skilið hv. þm. öðruvísi en hann sé þessarar skoðunar. 
             Ég vildi svo aðeins segja það að gefnu tilefni að ég held að sá þm. og raunar sá íslendingur geri sér ekki raunverulega grein fyrir gangi utanríkismála sem ekki viðurkennir að sjálfstæði lands eins og Íslands getur verið í hættu og Ísland og íslendingar geta á öllum tímum orðið fyrir þrýstingi að utan til þess að hafa áhrif á gang mála meðal okkar landsmanna. Eitt meginmarkmið utanríkisstefnu er að tryggja sjálfstæði lands og þjóðar, tryggja það að skoðanafrelsi ríki innanlands og að stefnumótun í innanlandsmálum og utanríkismálum byggist eingöngu á okkar eigin hagsmunum eins og við sjálfstæðir og óháðir þrýstingi utan að sjáum þá hagsmuni. Ég vil að þessu leyti taka undir að ýmsu leyti mjög athyglisverða ræðu hv. 2. landsk. þm. er hann flutti hér um utanríkismál. Og ég vil endurtaka það enn á ný að við hljótum að verða að fylgjast vel með gangi mála umhverfis okkur, þróun alþjóðamála og skiptast á skoðunum, hvernig við snúumst við þeim á hverjum tíma, hvernig við tryggjum öryggi lands okkar og sjálfstæði. Hv. 3. þm. Reykn. spurðist fyrir um það hver ætlunin væri um meðferð útfærslu fiskveiðilögsögunnar eða efnahagslögsögunnar á yfirstandandi ári. Í dag var haldinn fundur í landhelgisnefnd til þess að mönnum gæfist kostur á að bera saman bækur sínar eftir lok fundanna í Genf á hafréttarráðstefnunni, og ætlunin er að halda annan fund þegar í næstu viku og halda slíkum fundum áfram þar til kannaðar hafa verið þær grg. sem okkur berast um gang mála á þessum fundum frá fulltrúum okkar á þeim. Við munum á vettvangi landhelgisnefndar hafa samráð við þingflokka og ákveða með þeim hætti hvernig að verður farið svo og hvenær tilkynnt verður um útfærslu fiskveiðilögsögunnar eða hvaða dag útfærslan muni eiga sér stað. Eins og fram hefur komið hér liggur það ljóst fyrir að full heimild er fyrir stjórnvöld og ekki síst með slíku samráði að ganga til verks í þessum efnum og hefjast handa um framkvæmdir. En vera kann að á einhverju stigi málsins þyki ástæða til að Alþingi fjalli sérstaklega um málið þótt það verði ekki á þessum stutta tíma nú sem eftir er þings, ef þingi verður slitið fyrir lok þessarar viku. Um þetta voru allir fundarmenn á fundi landhelgisnefndar sammála nú í dag. Munum við kosta kapps um að fullt samráð verði að öllu leyti haft við þingflokkana og alla þm. um hverja og eina framkvæmd í máli þessu sem fyrir höndum er. Það er engum blöðum um það að fletta að mesta og mikilvægasta viðfangsefnið á sviði utanríkismála er nú á næstunni að tryggja viðurkenningu annarra ríkja á útfærslu okkar í 200 mílur á þessu ári, tryggja raunveruleg yfirráð okkar yfir öllu þessu hafsvæði til þess að við ráðum nýtingu þeirra auðlinda sem þar eru og hvernig þeim skuli háttað. Ég fagna þeim einhug og samhug sem ríkir meðal þm. og allrar þjóðarinnar í þessu hennar mesta lífshagsmunamáli, og vonast til að sú eining megi haldast og leiða til þess að fullur sigur verði unninn í útfærslu fiskveiðilögsögunnar.



Herra forseti. Ég mun nú ekki lengja þessar umr. að neinu marki, en þó eru nokkur atriði sem mig langar til þess að fjalla um í örstuttu máli. Þessi skýrsla mín um utanríkismál hefur verið gagnrýnd fyrir margt og auðvitað má um það deila hvernig svona skýrsla á að vera, ég skal fúslega viðurkenna það. Það er vandasamt að ákveða hvað taka skuli með í svona skýrslu og hverju eigi að sleppa, og má vel vera að okkur í utanrrn. hafi sést yfir nokkur atriði sem þarna hefðu gjarnan mátt vera með. Það hefur verið gegnrýnt að skýrslan sé seint á ferðinni, Má það til sanns vegar færa. Hins vegar var það sjónarmið mitt að gefa Alþ. sem nýjasta skýrslu áður en það færi heim. Ef mönnum hins vegar sýnist svo að slíka skýrslu eigi að gefa fyrr á Alþ., þá er mér það auðvitað algjörlega meinalaust og það kemur sjálfsagt vel til greina að hafa þessar skýrslur t.d. tvær á hverjum vetri og þá umr. tvær, þannig að málin væru ferskari þegar þau koma hér til umr. Þetta er allt saman athugandi. Þetta er ég fús til að taka til athugunar með utanrmn. og öðrum þm., hvort það er vilji fyrir því að hafa skýrslurnar tíðari. Og eftir þeim áhuga á utanríkismálum sem mér virðist hafa komið fram nú fyrr í kvöld og í dag, þá má vel vera að réttara væri að gefa skýrslur oftar og taka þá kannske minna fyrir í einu. Ég held að við höfum út af fyrir sig nægan tíma til þess að ræða skýrsluna. Klukkan er nú ekki orðin nema rúmlega 11 og þm. eru orðnir svo vanir að vaka að þá munar ekki um nokkra klukkutíma í viðbót. A.m.k. skal ég ekki telja það eftir mér að vera hér eitthvað fram á nóttina ef ástæða þykir til. Ég þakka hv. 3. þm. Reykn. fyrir þau ummæli sem hann viðhafði í minn garð um samstarfið við utanrmn. Það er, eins og ég hef margsinnis tekið fram úr þessum ræðustól, fullur hugur minn að hafa sem best samstarf við utanrmn. og hvenær sem utanrmn. kann að vilja boða mig til fundar er ég reiðubúinn að koma. Ég hef alltaf verið það þegar þannig hefur viljað til og það stendur enn. Núv. formaður utanrmn. hefur haft þann síð að hafa fund einu sinni í hverjum mánuði þar sem utanrrn. gæfi skýrslu um þau mál sem efst eru á baugi í það og það skiptið. Þetta hefur, held ég, gefist vel. Það hefur gefist tækifæri fyrir okkur til þess að skýra frá því við hvaða viðfangsefni við erum að fást, og það hefur gefist tækifæri fyrir hv. utanrmn.-menn að bera fram spurningar og eins og hv. þm. sagði að eyða þá þeim misskilningi sem kynni að rísa að öðrum kosti. Auk þessa hefur utanrmn. að sjálfsögðu haldið aðra fundi þegar ástæður hafa verið til, og ég hygg að starfsemi utanrmn. hafi verið með miklum blóma síðustu árin og meiri krafti en áður var. Hv. 3. þm. Reykn. minnti á að það gæti verið gagnlegt að eiga viðræður við þá menn, sem sendiskýrslurnar gefa, þ.e.a.s. sendiherrana. Þessu er auðvitað auðvelt að koma fyrir vegna þess, eins og hann benti á, að þessir menn eru hér á ferð oftast einu sinni á ári, stundum kannske oftar. Það er þess vegna áreiðanlega gott tækifæri til þess að halda þessa fundi. Ef utanrmn. óskar þess, þá veit ég að sendiherrar eru mjög fúsir til þess að koma til viðræðna við n. Ég hygg að það gæti verið gott að taka upp þennan sið því að það er oft svo að fólk almennt álitur að sendiráðin geri lítið og hafi lítið fyrir stafni og það væri þá kannske eitt tækifæri þarna til þess að eyða þeim misskilningi. Hv. 3. þm. Reykn. minnti á að ég hefði talað um það hér fyrir nokkrum árum að ég mundi sjá til þess að stöður í utanrrn. yrðu auglýstar þrátt fyrir þá undanþágu sem þetta rn. hefur eitt allra frá því að gera það. Þetta hefur verið gert að verulegu leyti. Það hafa allar fulltrúastöður og ritarastöður verið auglýstar. Hins vegar hefur þetta fyrirkomulag ekki verið tekið upp viðkomandi störfum á Keflavíkurflugvelli, það skal játað. Stöður sendiherra hafa ekki verið auglýstar, og ég hygg að þær muni ekki verða auglýstar. Þær eru þess eðlis. En aðrar stöður í rn. hef ég þó jafnan látið auglýsa. Það hefur þó komið fyrir að ráðið hefur verið úr fyrri umsóknum án þess að auglýsa stöðu á ný þegar hún losnar og umsóknir hafa legið fyrir um fyrri stöður sem auglýstar hafa verið. En aðalreglan er sú að þessar stöður eru auglýstar. Það hefur oft verið rætt um staðsetningu sendiráða og ég minnist þess að hér urðu nokkrar umr. á hv. Alþ. einmitt um það efni í tilefni af fyrirspurn frá hv. 3. þm. Reykv., Magnúsi Kjartanssyni. Það hefur líka farið hér fram nokkur umr. um verkefni sendiráða, og það er alveg rétt sem hv. 3. þm. Reykn. minnti á að ég fól á sínum tíma tveim mönnum, Ólafi Ragnari Grímssyni og Pétri Eggerz, að gefa mér skýrslu um þessi mál, hvorum í sínu lagi, auk þess sem allir sendiherrar Íslands hafa gefið skýrslur um það sem þeir töldu að betur mætti fara í þjónustunni. Ég viðurkenni að staðsetning sendiráða er að mörgu leyti óheppileg. Við þurfum vissulega að hafa sendiráð í Asíu og Afríku, þó að maður kannske sleppi nú Suður-Ameríku í bili, og ég hef, eins og ég hef áður minnst á, farið fram á fjárveitingar í því skyni án árangurs. Þá vil ég víkja nokkuð að þeirri gagnrýni, sem hv. 3 þm. Reykn. hafði uppi um kaflann á bls. 4 um Indókína. Það getur auðvitað verið til athugunar að við eigum að hafa frumkvæði að því að viðurkenna nýja stjórn í Suður-Víetnam. Ég skal ekki neita því. Hins vegar höfum við litið svo á að við hefðum fullt stjórnmálasamband við þá stjórn sem hefur vald í landinu og þess vegna út af fyrir sig þyrfti ekki að gera neinar sérstakar ráðstafanir til þess að viðurkenna þessa nýju stjórn. Þetta er sama afstaða og danir hafa haft. Önnur Norðurlönd hafa hins vegar, að ég hygg, haft frumkvæði að því að viðurkenna bráðabirgðabyltingarstjórnina. Þetta getur verið til athugunar enn. Það er enn verið að viðurkenna byltingarstjórnina í Víetnam. Hún er enn þá ekki tekin við völdum eftir því sem ég best veit. Eftir því sem ég best veit er herinn enn þá þar við völd og þess vegna alls ekki úrhendis að viðurkenna nýja stjórn þegar hún sest að völdum. Hv. þm. Benedikt Gröndal, 2. landsk. þm., hafði uppi sams konar gagnrýni um kaflann um Indókína og talaði um að við ættum að hafa frumkvæði að því, að viðurkenna þá stjórn. Ég minni þennan hv. þm., að vísu nú fjarstaddan, á það að þegar breytingin varð á Kúbu, ég hygg að það hafi verið í tíð Alþýðuflokksráðh. sem utanrrh., þá var hafður sami háttur á og nú. Það var ekki gefin nein sérstök viðurkenning á ríkisstj. á Kúbu, en því lýst yfir að við nýjum sendiherra mundi verða tekið. Og ef það kemur ósk frá byltingarstjórninni í Suður-Víetnam um viðurkenningu, þá verður hún samstundis veitt. Eins og ég sagði í skýrslu minni áðan höfum við þegar stutt það að nýja stjórnin í Indókína fengi aðild að Alþjóðaveðurmálastofnuninni. Það hefur verið mikið gagnrýndur hér blærinn á kaflanum um Sameinuðu þjóðirnar, þ.e.a.s á viðhorfinu til ríkja hins svokallaða þriðja heims. Ég viðurkenni ekki að hér sé um visvítandi lítilsvirðingu að ræða á þriðja heiminum. Hins vegar er bent á staðreyndir, og staðreyndin er sú að þessi ríki tóku mikið vald á síðasta Allsherjarþingi. Á það er bent í skýrslunni og jafnframt gefið í skyn að þau hafi á stundum farið óviturlega með það vald. Ég hef margsinnis undirstrikað samstöðu við þjóðir þriðja heimsins, og ég ætlast alls ekki til þess að skýrsla mín nú verði tekin sem neinn afturkippur í því efni. Ég hef ekki talað um halanegra og hottintotta, að þeir séu að eyðileggja Sameinuðu þjóðirnar. Það eru ekki mín orð. Það stendur hvergi í minni skýrslu. Það hef ég aldrei sagt. En ef það má ekki benda á og gagnrýna þessar þjóðir eins og aðrar, þá er vandlifað. Ég viðurkenni ekki heldur að við í núv. ríkisstj. séum aftaníossar Bandaríkjanna. Við höfum reynt að taka okkar ákvarðanir sjálfstætt, en ekki eftir ábendingum frá bandaríkjamönnum. Hv. 3. þm. Reykn. spurði um ákvörðun um útfærsludag landhelginnar. Því hefur forsrh. þegar svarað og ég mun ekki þurfa að eyða frekari orðum að því. Ég mun ekki heldur gera að umtalsefni austurför mína til Sovétríkjanna að öðru leyti en því að staðfesta það hér, sem ég hef áður sagt, að ég fékk hinar bestu móttökur og ferðin var í alla staði að mínu mati vel heppnuð. Ég viðurkenni ekki heldur að í tíð þessarar stjórnar séu alls ráðandi peningasjónarmið í varnarmálunum. Það hefur verið gert visst samkomulag um aðskilnað hermanna og íslenskra ríkisborgara. Þetta kostar nokkurt fé sem ameríkanar eru skyldir til þess að leggja af mörkum, en að um eitthvert sérstakt peningasjónarmið sé hér að ræða, það viðurkenni ég ekki, heldur einungis hitt, að við teljum að það sé til bóta, meðan þetta herlið er hér, að það sé. þá a.m.k. einangrað og hafi ekki þann mikla samgang við íbúa Suðurnesja sem það hingað til hefur haft. Hv. þm. Benedikt Gröndal, 2. landsk. þm., deildi á það að í skýrslu minni væri of mikil bjartsýni um frið í okkar heimshluta. Ég bendi á það að á fyrstu síðu í þessari skýrslu er sagt beinlínis: „Þótt árangur hafi náðst er enn þá óvíst um margt.“ Það er greinilega gefið í skyn að langt sé ennþá þangað til fullur friður og tryggur friður ríki í þessum heimshluta. Hann talaði einnig um að skýrslan næði yfir of langt tímabil, og ég hef áður vikið að því að hugsanlegt væri að flytja hana tvisvar á ári. Hann talaði um það, hv. þm., að samstaðan við Norðurlöndin væri eitthvað að riðlast. Það kann að vera að Norðurlöndin séu ekki eins samstæð heild nú og þau voru fyrir nokkrum árum í atkvgr. á þingi Sameinuðu þjóðanna, en ég held þó að ég geti fullyrt að við höfum alltaf í öllum málum haft samstöðu með einhverju þeirra. Meira að segja í því margrædda máli um réttindi Palestínuaraba höfðum við samfylgd eins Norðurlandanna, þ.e.a.s. Noregs. Ég minnist þess a.m.k. ekki að það séu neinar atkvgr. á þingi Sameinuðu þjóðanna þar sem við höfum ekki haft samstöðu með einhverju Norðurlandaríkjanna. Og það er ljóst, sem raunar hefur komið fram í þessum umr., að við höfum mikið gagn af samstarfinu við Norðurlöndin. Það geta þeir borið um sem hafa verið fulltrúar á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Þar eru haldnir daglegir fundir með hinum Norðurlöndunum og það væri nánast algjör ógerningur fyrir okkur að fylgjast með öllum þeim aragrúa mála sem þar koma á dagskrá ef við hefðum ekki þetta nána samstarf við Norðurlöndin. Og ég vil segja að það er óbreytt. Hins vegar hefur það komið fyrir, sérstaklega á þessu þingi, að leiðir fara ekki alveg alltaf saman í afstöðu til einstakra mála. Ég ætla ekki að gera hafréttarráðstefnuna hér að umtalsefni þó að margir hafi vikið að henni, vegna þess að það er svo mikið mál og mönnum hafa borist svo góðar fregnir af því í blöðum hvernig þessari hafréttarráðstefnu lyktaði að ég tel ástæðulaust að eyða tíma þingsins nú á síðkvöldi til þess að gera því skil. En vissulega væri ómaksins vert fyrir Alþ. að ræða það mikla mál og verður vonandi gert í sambandi við útfærsluna. Hv. 2. landsk. þm. talaði um að það væri snubbóttur kaflinn um öryggismál sem svo er kallaður og að þar væri einungis sagt að gangur viðræðna við herinn gengi eins og áætlað hefði verið. Ég sá ekki ástæðu til þess að gefa hér sérstaka skýrslu um það hvernig framgangur mála er í þessum flokki. En ég get að sjálfsögðu fullvissað hv. þm. um að það, sem verið er að ræða um, er samkomulagið sem gert var í Washington 30. sept. sl.l. Ég tek alveg undir það með hv. 2. landsk. þm. að útfærsla landhelginnar er okkar stærsta mál, og ég fagna því að allir þingflokkar hafa viljað hafa samstöðu um þetta mál með þátttöku í landhelgisnefnd. Eins og forsrh. gat um áðan verða margir fundir haldnir í þeirri n. á næstunni og vonandi berum við gæfu til þess að hafa samstöðu og standa fast saman um þetta mikilvæga lífshagsmunamál. Ég ætla þá að víkja örfáum orðum að ræðu frú Svövu Jakobsdóttur, hv. 5. landsk. þm. Það er alveg rétt hjá henni að skýrslan um Allsherjarþingið er ekki tilbúin, og ég harma það. Hún er nú í fjölritun og verður tilbúin, eftir því sem skrifstofustjóri segir mér, eftir 10 daga og verður þá send öllum hv. alþm. Það hefði auðvitað verið til bóta að þessi skýrsla hefði legið fyrir nú við þessar umr., ég skal fúslega viðurkenna það. En umr. gat ekki farið seinna fram og af einhverjum ástæðum er skýrslan ekki tilbúin fyrr en þetta. Verður við það að sitja að þessu sinni, en reynt að gera ráðstafanir til þess að skýrslan verði fyrr tilbúin í framtíðinni þó að hún verði væntanlega tæpast tilbúin fyrir umr. um utanríkismál ef þær eiga að fara fram í febr. Þó má vera að það sé hægt. Ég hef áður vikið að tóninum gagnvart þriðja heiminum, sem hv. þm. gagnrýndi mjög eindregið og með hörðum orðum. Hún viðurkenndi þó sjálf sumt af því sem vikið er að í skýrslunni, fannst mér, að e.t.v. hefði verið fulllangt gengið í einstaka tilvikum. Það má auðvitað alltaf deila um það hvernig á að setja fram slíka gagnrýni og ég skorast ekkert undan ásökunum í þessu efni, en aðeins endurtek það að afstaða mín gagnvart þriðja heiminum er alveg óbreytt. Við höfum viðurkennt samstöðu með þróunarlöndunum hvað eftir annað, en það hlýtur að mega benda á það sem maður telur að miður hafi farið. Um Ródesíutillögurnar vil ég segja það, að það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði að afstaða okkar breyttist lítið eitt. Við sátum hjá nú við báðar till., en greiddum atkv. 1973 með annarri þeirra. Ástæðan fyrir þessu er sú að við töldum nú að við vildum ekki standa að því að skora á einn eða annan að beita valdi sem almennt er skoðað að leiði til þess að beita vopnavaldi. Ég ætla ekki að taka að mér að verja misbeitingu valds fyrri meiri hl. hjá Sameinuðu þjóðunum. Hún hefur eflaust átt sér stað, a.m.k. er það rétt sem hv. þm. sagði að Pekingstjórninni var allt of lengi haldið utan við þing Sameinuðu þjóðanna, og ég hef áður sagt það og segi enn að Sameinuðu þjóðirnar risu ekki undir nafni meðan stærsta veldi heims var útilokað frá þátttöku í þeim. En við höfum nú sem betur fer löngu viðurkennt Pekingstjórnina og það er liðin tíð. Hv. þm. minntist á, að það væri ekki rétt frá skýrt í skýrslunni á bls. 7 eða villandi frásögn að Ísrael hafi verði útilokað frá frekari umr. um málið. En þetta er staðreynd. Ísrael var útilokað frá frekari umr. um málið. Enn fremur gagnrýndi hún það að villandi væri sagt frá till. um Palestínumálið, rétt til sjálfsákvörðunar, sjálfstæðis og fullveldis, og las upp enska textann og þýðingu á honum. En ég sé ekki betur en að á bls. 7 sé einmitt þessi texti prentaður.  Hv. þm. vildi sitja hjá við þessa till. Það gat auðvitað komið til greina og því var mikið velt fyrir sér hvort við ættum ekki að sitja hjá. Hvernig var ákvörðunin tekin? spyr þm. Ákvörðunin var tekin af mér og meiri hl. sendinefndarinnar. Ég hygg að öll sendinefndin hjá Sameinuðu þjóðunum hafi verið samþykk þessari afstöðu, að hv. þm. einum undanskildum, eða er það ekki rétt? Það er rétt, já. Og hún getur þá talið sér það til tekna, ef svo vill verkast. Og ákvörðunin var tekin á þeim forsendum sem skýrslan greinir. Ég hygg að það sé greint alveg frá því í skýrslunni á hvaða forsendum ákvörðunin var tekin. Svo var spurt hvort utanrmn. hefði verið kvödd til ráða og svarið við því er því miður nei. Utanrmn. var ekki kvödd til ráða um þessa atkvgr. frekar en margar aðrar sem ber að með skjótum hætti hjá Sameinuðu þjóðunum. Það er oft mjög erfitt hér heima að taka ákvarðanirnar því að þær verður yfirleitt að taka í flýti af því að beiðnir um afstöðu berast seint frá sendinefnd Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum. Mér dettur ekki í hug að halda því fram eitt andartak að afstaða mín sé alltaf sú rétta og það megi ekki við betri skoðun komast að því að öðruvísi hefði mátt greiða atkv. Og ég get alveg viðurkennt það, að í þessu tilviki kom það vel til álita að sitja hjá, þó að hin leiðin yrði valin, m.a. vegna ráðlegginga sendinefndar Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum, sem var einhuga í þessu máli, að undanskildum hv. 5. landsk. þm. Ég skal, eins og ég segi í skýrslunni, mjög gjarnan taka það til athugunar með sendifulltrúum Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum og með utanrmn að reyna að stilla svo til, að þingmannasendinefndin sé ekki jafnbundin af fundarsetum og hún hefur verið. Það er erfitt að koma því fyrir með svo fámenna nefnd sem við höfum af embættismönnum, en það er sjálfsagt að taka þetta til athugunar. Ef þm. vilja vera frjálsari og hafa betri möguleika til þess að fylgjast með einstökum atriðum, þá mun ekki standa á mér að veita liðsinni til þess, ef það er talin heppilegri leið en sú sem farin hefur verið, að einstakir þm. ættu sæti í tilteknum nefndum og fylgdust alfarið með störfum þar. Það má gjarnan ræða líka stöðu þessara þm. við hv. utanrmn. Ef Alþ. vill meira sjálfstæði fyrir sína sendinefnd, þá er sjálfsagt að taka það til athugunar hvort ekki er hægt að verða við því. Ég man ekki eftir fleiru í ræðu hv. 5. landsk. þm. sem voru beinar spurningar, að undanskildum síðustu orðum hennar þar sem hún spurði mig að því hvað ég hefði átt við með tilteknum ummælum í sjónvarpi. Ég vil taka það fram hér af þessu tilefni að það var ekki meining mín að sneiða að einum eða neinum með þessum ummælum. En ég sá það eftir á að það mætti hugsanlega skilja ummælin á þann veg, og ég vil gjarnan nota þetta tækifæri til að leiðrétta það, að það var ekki meining mín. Þetta er eins og hver önnur óhugsuð setning sem sjálfsagt hefði betur verið ósögð. En það er nú svo, a.m.k. með mig, að í hita umræðna og fyrir framan sjónvarpsvélar er ekki alltaf tími til að íhuga það sem maður segir. Og ég vil gjarnan endurtaka það, að þetta átti ekki að vera sneið til eins eða neins, og leiðrétta það hér með að þessu gefna tilefni. Ég vil svo að lokum aðeins segja það, að ég fagna þeim áhuga, sem þm. almennt hafa sýnt á utanríkismálum með þeim umr. sem farið hafa fram hér í dag og kvöld, og ég fagna þeim áhuga sem komið hefur fram á utanríkismálum og vonast til þess að við getum sem oftast átt málefnalegar umræður um þessi mál eins og þær sem farið hafa fram hér í kvöld. Ég sé svo ekki ástæðu til, herra forseti, að lengja mál mitt frekar nema önnur sérstök tilefni gefist til.

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör þau sem hann gaf við fsp. í ræðu minni. Ég hef kvatt mér hljóðs vegna misskilnings okkar á milli varðandi orðalag í till. um Palestínumálið þar sem hann fullyrti að ég hefði farið rangt með og það væri rétt, sem í skýrslunni stæði, að viðurkennt væri í till. að Palestínuþjóðin hefði rétt til þess að endurheimta réttindi sin með öllum tiltækum ráðum. Það er orðið „tiltækur“ sem er þarna aðalatriðið vegna þess að það hefur alveg sérstaklega merkingu í till. Sameinuðu þjóðanna og samþykktum, eins og kom fram hjá hæstv. utanrrh. Það er þetta orð sem hefur verið túlkað sem allt að því heimild eða leyfi til að hefja styrjaldir. Mér skilst að hæstv. utanrrh. hafi ekki sjálfa till. Nú, þá vil ég biðja hann um að líta á tölul. 5, þar sem stendur, með leyfi hæstv. forseta: „By all means,“ sem þýðir „með öllum ráðum“. Ef hin íslenska þýðing „með öllum tiltækum ráðum“ væri rétt, þá mundi standa í enska textanum, með leyfi hæstv. forseta: „by all available means“.



Herra forseti. Fjvn. hefur haft frv. til fjáraukalaga fyrir 1971 til athugunar. Samkv. frv. hafa viðbótargreiðslur umfram gjöld samkv. 2. gr. fjárlaga það ár, reynst 2 milljarðar 519 millj. og 48 þús. kr. Svo sem venjulega hafa yfirskoðunarmenn ríkisreikninganna gert ýmsar fyrirspurnir varðandi umframgreiðslur til viðkomandi rn. og talið sig fá fullnægjandi svör. Hér er um verulegar umframgreiðslur að ræða miðað við heildarupphæð fjárlaga fyrir það ár sem hér um ræðir. Stærstu fjárupphæðirnar eru svo sem oftast áður vegna heilbrigðis- og tryggingamála, 462 millj. 688 þús. kr., vegna viðskrn., m.a. vegna aukinna niðurgreiðslna á landbúnaðarvörum, 517 millj. 37 þús. kr., vegna menntamála 345 millj. 205 þús. kr. og vegna vegamála 643 millj. 911 þús. kr., en þessir liðir samtals eru tæplega 2 000 millj. kr. Verulegur hluti af þessum auknu útgjöldum ríkissjóðs er til kominn vegna ýmissa efnahagsbreytinga, sem átt hafa sér stað á árinu. Kemur þar til m.a. breyting á kjarasamningum, auknar niðurgreiðslur á búvörum, lífeyrisbætur o.fl. sem ég sé ekki ástæðu til að ræða sérstaklega. Það, sem ég vildi þó taka fram og fjvn. er ekki alls kostar ánægð með, er að komið hefur fyrir að rn. hafa leyft sér að greiða úr ríkissjóði fjárupphæðir til ákveðinna málefna, sem fjvn. hafði hafnað við afgreiðslu fjárlaga og Alþ. ekki samþ. Slík vinnubrögð má ekki viðhafa. Eins og fram kemur í aths. við þetta frv. hafa yfirskoðunarmenn ríkisreikninganna lagt til að þær aukafjárveitingar sem hér um er að ræða samkv. frv., verði samþ. Það er einnig till. fjvn. að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Fjvn. hefur haft fjáraukalög fyrir árið 1972 til athugunar. Frv. ber það með sér að viðbótarútgjöld við það, sem ákveðið var í 2. gr. fjárlaga fyrir það ár, hafa reynst 1 milljarður 914 millj. 275 þús. kr. Verulegur hluti af þessum umframgreiðslum stafar af tiltölulega fáum málaflokkum, sem ekki hefur verið komist hjá að greiða að mati ríkisstj. Eru þar stærstu liðir, eins og fram kom í ræðu hæstv. fjmrh. fyrir frv. til vegagerðar rúmlega 629 millj., vegna aukinna niðurgreiðslna á búvöru 495 millj., vaxtagjöld fóru fram úr áætlun fjárlaga um 238 millj. kr. og greiðslur til landhelgisgæslu fóru 195 millj. kr. fram úr fjárlögum. Samtals eru umframgreiðslur samkv. þessum liðum um 1 milljarður 560 millj. kr. Endurskoðendur ríkisreikninga hafa gert ýmsar fyrirspurnir varðandi útgjöld ríkisins eins og venja er og fengið svör við þeim sem þeir hafa talið fullnægjandi, N. hefur borið niðurstöðutölur frv. saman við ríkisreikning og ekkert fundið athugavert og leggur því til að frv. verði samþ.



Herra forseti. Fjvn. hefur haft til athugunar till. til þál. um virkjun Suður-Fossár á Rauðasandi í Vestur-Barðastrandasýslu. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að heimila væntanlegri Vestfjarðavirkjun eða öðrum aðila að virkja Suður-Fossá á Rauðasandi í Vestur-Barðstrandarsýslu í allt að 2 mw. raforkuveri og leggja þaðan aðalorkuveitu til Patreksfjarðar til tengingar þar við aðalorkukerfi Vestfjarða. Jafnframt er ríkisstj. falið að gera nú þegar af sinni hálfu ráðstafanir til að hraðað verði eins og frekast er unnt framkvæmdum þessum. Stefnt skal að því að ljúka virkjunarframkvæmdum fyrir lok ársins 1976.“ Fjvn. sendi till. þessa til umsagnar orkuráðs. Hinn 11. febr. s.l. barst fjvn. svar frá Orkustofnun um málið. Koma þar ýmsar upplýsingar og þar segir m.a.: „Á árunum 1971–1972 var gerður rækilegur samanburður á hagkvæmni virkjunar í Suður-Fossá og Mjólká II sem næsta skrefs í virkjunarmálum Vestfjarða. Varð niðurstaðan sú að Mjólká II væri mun hagkvæmari, sérstaklega ef búast mætti við að notkun á raforku til húshitunar ykist ört. Reynslan hefur síðan sýnt að ásókn í rafhitun er jafnvel enn meiri en þá var reiknað með. Á árinu 1973 fól iðnrn. Orkustofnun að láta fram fara frekari rannsóknir á Suður-Fossá í því skyni að unnt væri að gera traustari áætlun um virkjun hennar. Áður hafði Orkustofnun komið upp vatnshæðasírita við ána þannig að nú liggja fyrir nokkurra ára sírennslisskýrslur.“ Þá segir einnig í þessu bréfi Orkustofnunar: „Rannsókn sú, sem rn. fól Orkustofnun, var framkvæmd sumarið 1974. Var þar fyrst um að ræða landmælingar af virkjunarsvæðinu og gerð yfirlitsskorts af því svo og jarðfræðirannsóknir á yfirborði. Mælingum þessum er nú lokið og búið er að teikna yfirlitskortið. Orkustofnun hefur nú falið Virki h.f. að gera nýja áætlun á grundvelli þeirra gagna er nú liggja fyrir, og búist er við að sú áætlanagerð taki um tvo mánuði. Fyrr en niðurstöður hennar liggja fyrir er ekki unnt að gefa neina þá umsögn um virkjun þessa er marktæk geti talist.“ Síðan er vikið að því í þessu áliti Orkustofnunar að Virki hafi verið falið að gera áætlun um virkjun af þeirri stærð er þarf til að nýta orkuvinnslugetu Suður-Fossár, sem búist er við að verði nálægt 10 gwst. Það er áætlun um grunnorkustöð. Sú virkjunarstærð verður líklega um 2 þús. kw. Jafnframt hefur þeim verið falið að áætla hver kostnaðaraukinn yrði af því að auka afl stöðvarinnar í 4–5 þús. kw., en orkuvinnslugetan verði óbreytt, en sú stærðaraukning mundi auka að mun gildi stöðvarinnar sem varastöðvar. Skv. orkuspá fyrir landið allt, er Orkustofnun vinnur nú að í samvinnu við fleiri aðila, má gera ráð fyrir að afl- og orkuþörf á Vestfjörðum öllum og í Dalasýslu verði sem hér segir: Áætlað er að árið 1980 verði orkuþörfin 123 gwst. og aflþörf 29 mw. 1985 er hins vegar gert ráð fyrir að orkuþörfin verði 222 gwst. og aflþörf þá 53 mw. Til samanburðar má geta þess að árið 1974 var orkuvinnslan á þessu sama svæði 38.4 gwst., þar af 11.3 með dísilvélum eða 29.4%. Samanlagt afl vatnsaflsstöðva á svæðinu var 5.8 mw. í árslok 1974. Með aukningu þeirri á Mjólkárvirkjun, sem nú er á lokastigi, eykst afl vatnsaflsvirkjana á svæðinu um 5.7 mw., úr 5.7 mw. í 11.5 mw. Þessar tölur sýna að mikilla aðgerða er þörf til þess að mæta væntanlegri raforkuþörf Vestfjarða í næstu framtíð. Hin mikla aukning orkuþarfarinnar stafar að verulegu leyti af hitun með raforku, en einnig vegna þarfa atvinnulífsins ef mannfjöldi á Vestfjörðum verður í samræmi við mannfjöldaspá Framkvæmdastofnunarinnar, enda er orkuspá sú, sem framangreindar tölur fyrir 1980 og 1985 eru teknar úr, unnin á grundvelli þeirra áætlana um mannfjölda á Vestfjörðum sem Framkvæmdastofnunin reiknar með í sínum landshlutaáætlunum. Eins og fram kemur í grg. fyrir þessari þáltill. er aðdragandi þessa máls nú orðinn alllangur. Þegar á árinu 1951 var gerð áætlun á vegum raforkumálastjóra um litla virkjun í Suður-Fossá. Var það einn liður í heildarkönnun á orkuöflun fyrir Vestfirði. Kom þá þegar í ljós að hér var um einn hagstæðasta möguleikann að ræða. Af skiljanlegum ástæðum hefur virkjun Mjólkár, sem nú er að komast á lokastig, verið látin sitja í fyrirrúmi hvað framkvæmdaröð snertir, og enda þótt hér sé ekki um stóra virkjun að ræða getur hún samt sem áður verið þýðingarmikill þáttur í heildarraforkukerfinu á Vestfjörðum. Eins og fram kom í þessu áliti Orkustofnunarinnar er verið að ljúka seinni áætlun í sambandi við þetta mál og gert ráð fyrir að niðurstöður liggi fyrir nú alveg á næstunni. Komi hins vegar í ljós við endanlega athugun þessa máls að hér sé ekki um hagstæða virkjun að ræða í sambandi við aðra valkosti, þá hefur ríkisstj. að sjálfsögðu aðstöðu til endurmats á málinu í heild. Fjvn. mælir með því að till. til þál. um virkjun Suður-Fossár á Rauðasandi verði samþ.



Herra forseti. Ég kem hér í ræðustólinn til þess að þakka hv. síðasta ræðumanni, form. fjvn., og fjvn. í heild fyrir jákvæða afgreiðslu á þessu máli. Hér er um þýðingarmikið mál að ræða fyrir Vestfirði. Ég hef hér oftar en einu sinni í þessu sambandi rætt raforkumál Vestfjarða, framtíðarþörf og möguleika á virkjunum til að mæta þeirri þörf, sem Vestfirðir munu hafa fyrir raforku í framtíðinni. Till. sú, sem hér um ræðir, gerir ekki ráð fyrir stórri virkjun, það er talað um 2 mw. virkjun, og þessi virkjun svarar ekki miklu af framtíðarþörf Vestfjarða fyrir raforku. En samt sem áður er þessi virkjun þýðingarmikil í raforkumálum Vestfjarða. Henni er ætlað að framleiða orku sem er meiri en orkunotkun sú sem nú á sér stað á rafveitusvæði Vestfjarða sunnan Arnarfjarðar, og hún á að framleiða orku sem nemur af þeirri raforkuframleiðslu sem í dag á sér stað á orkusvæði Vestfjarða. Af þessu má nokkuð marka hversu þýðingarmikið mál þetta er þó að hér sé aðeins um lítið mál að ræða þegar við höfum í huga framtíðarþörf Vestfjarða í þessum efnum.



Herra forseti. Það var aðeins varðandi lítið mál í mínu kjördæmi sem mig langaði til að segja örfá orð. Það er liður nr. 42 í till. um hafnaáætlun fyrir árið 1975–1978, Bakkafjörður. Það er gert ráð fyrir því, að á árinu 1976 verði löguð niðurkeyrsla að hafnarbakka á Bakkafirði, en frekari áform er ekki að finna í áætluninni um framkvæmdir þar á árunum 1975–1978. Ég vildi leyfa mér að beina því til hæstv. samgrh. hvort hann gæti látið athuga það, þegar framhaldsathugun fer fram í sumar á frekari undirbúningi að gerð hafnaáætlunar, að bæta nokkuð hafnaraðstöðu á Bakkafirði, ekki með tilliti til þess að þar sé um að ræða stórframkvæmd, heldur með tilliti til hins, að bæta við hafnargarðinn, sem þar er fyrir, t.d. einu keri eða tveimur, á þann veg sem talið er æskilegt og skynsamlegt á þessu tímabili sem hafnaáætlunin mun ná yfir. Það væri að vísu freistandi að ræða dálítið um hafnamálín. Þetta er stór málaflokkur og býsna þýðingarmikill vegna þess að víða háttar svo til úti um landsbyggðina að hafnaraðstaðan er undirstaða atvinnulífsins og byggðarlögin verða viða að treysta á höfnina sem aðalundirstöðu að atvinnulífi viðkomandi staðar. En ég ætla ekki að lengja umr. með því að ræða almennt um málið, heldur vildi ég leggja áherslu á það að áætlanagerðin, sem hefur vaxið í ýmsum efnum á undanförnum árum, hefur að minni hyggju orðið til gagns og nytsemdar: áætlunargerð í samgöngumálum, t.d. samgönguáætlun í vegamálum fyrir Vestfirði, samgönguáætlun í vegamálum fyrir Austurland svo og fyrir Norðurland, svo og þegar tekinn var upp sá háttur að gera sérstaka vegáætlun, almenna vegáætlun, til nokkurs tíma og einnig sá háttur að gera sérstakar áætlanir um hafnamálin. Ég er þeirrar skoðunar, að hér hafi orðið framför og það sé þýðingarmikið, það séu skynsamleg vinnubrögð að haga málum í þessum efnum á þann veg að gera vandaðar áætlanir um framkvæmdir til nokkurs tíma.



Herra forseti. Það hefur af einhverjum ástæðum gleymst að setja hér eina höfn inn á Norðurlandi, þ.e.a.s. Tungulendingu á Tjörnesi. Fyrir nokkuð mörgum árum var þar gerð bryggja og þar eru gerðar út einar 8 eða 9 trillur og er að því mikill stuðningur fyrir þessa sveit. Ef þessi útgerð ætti sér ekki stað mundu þeir bændur, sem þarna eru, þurfa að auka bústofn sinn og fara í miklar byggingarframkvæmdir. Þarna er að vísu ekki hugsað um stóra framkvæmd á næstunni, en það má til að bæta þessa aðstöðu til að gera þessum mönnum mögulegt að halda áfram sinni smábátaútgerð. Ég vil mælast til þess, þegar þessi áætlun verður nú athuguð fyrir næsta þing, að það gleymist ekki að þarna er útgerðarstaður og þarna er bryggja, sem þarf að veita svolítið fjármagn í þó að ekki sé um stóra upphæð að ræða. Enn fremur hefur orðið sú breyting með Kópasker að þar eru komin tvö skip, 66 tonna skip og 24 tonna bátur. Það er þess vegna enn þá meiri þörf að gera þar skjólgarð fyrir vestanáttinni til þess að gera höfnina tryggari. Ég vil koma því hér á framfæri að þetta þarf að skoða vegna þess að þarna eru breyttar aðstæður og brýn þörf á að laga þarna höfnina. Það er gert ráð fyrir því að það þurfi að dýpka þarna, en ég held að heimamenn telji þó enn þá brýnna að fara í þennan varnargarð.



Herra forseti. Ég ætlaði nú ekki að hafa mörg orð um þessa till. til. þál. um hafnaáætlun og alls ekki að fara út í skiptingu milli hafna. Það urðu miklar umr. um það við fjárlagaafgreiðslu í vetur. Ég vil þó ekki láta hjá líða að tjá ánægju mína yfir hinni einu breyt. sem hefur orðið í þessari þáltill. miðað við hafnaáætlunina eins og við fengum hana um áramótin í vetur. Hún hefur orðið að mínu mati til mikilla bóta, þ.e.a.s. að höfn í Súðavík fær nú fjárveitingu sem áður var ætluð til Selárdals. Ekki þar fyrir að ég unni ekki Selárdal alls hins besta, en ég tel að Súðavík hafi enn meiri þörf fyrir þessa fjárveitingu en Selárdalur. Það, sem ég vildi fyrst og fremst vekja máls á nú, eru vinnubrögð við gerð fjárlaga, eins og þau hafa verið hingað til. Það fer ekki á milli mála að þarna er Hafnamálaskrifstofan valdamesti aðilinn. Það er til þess ætlast að hún hafi samráð og samband við sveitarstjórnir, en það mun mála sannast að sú samvinna og samband er ekki með þeim hætti sem æskilegt væri, og staðreynd er það varðandi svokallaða óskalista hafna utan af landi, sveitarstjórna utan af landi, sem hafa sent óskir inn til Hafnamálastofnunar, að mjög hefur verið kvartað undan því að í sumum tilfellum jafnvel hafi óskalistanum verið snúið við og Hafnamálaskrifstofan hafi sett efst á blað það sem var neðst í óskum sveitarstjórna. Ég vildi eindregið mælast til þess við hæstv. samgrh. að tekið yrði til athugunar hvort ekki væri hugsanlegt að Hafnamálaskrifstofan hefði eitthvað svipuð vinnubrögð og gerist hjá Vegagerð ríkisins, sem í sjálfu sér er mjög jákvæð vinnuaðferð, að þm. viðkomandi kjördæma hafi aðstöðu til þess að fara yfir óskir kjördæma sinna í samráði við vegamálastjóra. Ég tel ákaflega æskilegt að þarna gilti það sama um Vita- og hafnamálaskrifstofuna, að þm. kjördæmanna væri gert fært að fylgjast með því hvernig Hafnamálaskrifstofan afgreiðir óskir hlutaðeigandi sveitarstjórna. Það hafa líka komið fram mjög eindregnar óskir utan af landi um að starfsháttum Hafnaskrifstofunnar yrði breytt í þá átt að hún hefði sína fulltrúa, sérstakar deildir úr Hafnamálaskrifstofunni, við hinar ýmsu hafnir. Ég á þá ekki við hverja höfn, heldur hugsanlega eina aðalhöfn í hverjum landshluta. Ég vitna aftur í Vegagerðina. Vegagerðin hefur sent út á land sína menn, sína umdæmisstjóra, sem eru í náinni snertingu og sambandi við viðkomandi heimamenn um þarfir og framkvæmdir á sviði vegamála. Ég sé ekki annað en að þarna séu nákvæmlega sömu þarfir fyrir hendi hvað snertir hafnaframkvæmdir. Mér er ljóst að samin hefur verið nýlega reglugerð um starfshætti Hafnamálaskrifstofunnar og hún er vafalaust nokkuð til bóta. Þar kemur inn í fulltrúi sveitarfélaganna sem er hafnarstjórinn í Reykjavík sem ég treysti til alls hins besta. En ég vil eindregið mælast til að þetta verði tekið til nánari athugunar, hvort kleift væri að breyta starfsháttum Hafnamálaskrifstofunnar í þá átt sem ég gat um. Við fyrri umr. um þetta mál kom Reykjavík til umr. og hvað hún hefði orðið afskipt miðað við aðrar hafnir landsins. Ég veit að þarfir Reykjavíkur eru miklar og mikilvægar á þessu sviði. Eftir því sem kom fram hjá hv. 11. þm. Reykv. hefur Reykjavíkurborg verið synjað um erlenda lántöku, ef ég man rétt. Finnst mér það slæmar fréttir að henni skuli settur stólinn fyrir dyrnar í því efni. Ég vil hins vegar benda á þá staðreynd, sem okkur er öllum kunn, að enda þótt Reykjavíkurhöfn njóti ekki beinna framlaga úr ríkissjóði til jafns við aðrar hafnir úti á landi, þá er hennar aðstaða gerólík að því leyti að hún situr að svo til öllum hafnar- og aðflutningsgjöldum á öllum vörum sem til landsins koma. Þau hafnar- og aðflutningsgjöld koma fram aftur sem hækkað vöruverð á höfnum úti á landi svo að ég held að hlutur Reykjavíkurhafnar samanborið við aðrar hafnir, fiskihafnir, sem standa undir meginútflutningsframleiðslu okkar, sé ekki verri en efni standa til, án þess að ég vilji á neinn hátt standa í vegi fyrir að greitt sé fyrir hafnarframkvæmdum í Reykjavík sem ég veit að eru mikið nauðsynjamál. En þetta, sem ég benti á, finnst mér það þungt á metunum að Reykjavík sæmi ekki að kvarta á þessu sviði þegar tekið er tillit til hvað þörfin er knýjandi og mikið lífsspursmál fyrir staði úti á landi sem eiga alla afkomu undir fiskveiðum og undir hafnarskilyrðum fyrir fiskiskip.



Herra forseti. Ég leyfði mér að benda á það við fyrri umr. um þetta mál, till. til þál. um hafnaáætlun fyrir árið 1975–1978, að ekki væri tekið tillit til þarfa Reykjavíkurhafnar. Um þetta spunnust nokkrar umr. og ég hafði nú ætlað mér að láta það nægja hér úr ræðustól að lýsa furðu minni á málflutningi ...  Að sjálfsögðu sæmir það kannske ekki Reykjavík að kvarta. Reykjavík er ekki að kvarta. Ég er að benda á að reykvíkingar eru hluti af þjóðinni og Reykjavík er hluti af landinu og við erum að deila á fjárl. út fé ríkisins sem að mestu leyti er frá innheimtu í Reykjavík og hér á Suðurlandinu, við skulum vera alveg sammála um það. Það hljóta allir að vita. En við erum ekki að fara fram á eðlilegan prósentuhlut, miðað við það sem hér er innheimt, langt frá því. Við erum bara að benda á að við þurfum líka einhvern skerf af fjárl. Og nú er verið að gera áætlanir sem ná fram til 1978. En við vitum að mannvirki hér liggja undir skemmdum og tekjurýrnun er þetta mikil vegna þess að við höfum ekki fengið heimild ríkisstj. til eðlilegra gjaldskrárhækkana á eðlilegum tíma, þegar sótt hefur verið um. Þá erum við að benda á að fyrirtæki standa ekki lengur undir nauðsynlegasta viðhaldi, hvað þá nýbyggingum. Og á meðan reksturinn er öfugur, þá þýðir ekkert að bæta erlendum lánum á hann, jafnvel þótt þau fengjust. Það hlýtur hver og einn að sjá. En hitt er svo annað mál, ég er ekkert viss um að allir staðir eða jafnvel þó að við hugsuðum okkur bara einn stað í hverjum landshluta vildu hafa innflutningshöfn. Ég efast stórlega um að þau vildu það, Það hefur mikinn aukakostnað í för með sér. Það er ekki sama hvort varan er flutt í stórum stíl á einn stað eða hvort hún er flutt í smáskömmtum út í önnur byggðarlög. Verðið fer eftir magninu sem flutt er á hvern stað, svo að ég giska á að það væri hagkvæmara þjóðhagslega að flytja miklar vörubirgðir á sama stað og dreifa þeim svo innanlands. Ég held að það hljóti að vera. En ég vil sem sagt ítreka það að ég harma ef það er almennur þankagangur til Reykjavíkur sem kom hér fram hjá hv. 5. þm. Vestf. Ég vona að svo sé ekki. Ef svo er, þá held ég að þm. Reykv. verði að taka upp baráttu á Alþ. fyrir Reykjavík.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð og þá fyrst og fremst út af því, sem fram hefur komið í ræðum hv. 12. þm. Reykv. og hv. þm. Ellerts B. Schram hér fyrir nokkrum dögum. Báðir þessir hv. þm. virðast hafa tekið nærri sér ummæli þau sem ég viðhafði hér við 1. umr. þessa máls og vörðuðu framlög til hafna, annars vegar til almennra hafna úti á landsbyggðinni og hins vegar Reykjavíkurhafnar. Ég get fullvissað hv. 12. þm. Reykv. um, að ekkert einasta orð af því sem ég sagði, af því sem hann var að vítna til, var vanhugsað eða nein ástæða fyrir mig til að taka það aftur. Það, sem ég hélt fram, var að miðað við þær aðstæður, sem hinar almennu fiskihafnir, útflutningshafnirnar, búa við víðs vegar í kringum landið, hafa búið við og allar líkur eru á að verði að búa við enn um sinn a.m.k., þá sé ég ekki neitt sem réttlætir það að Reykjavíkurhöfn njóti, eins og mál standa nú, neinna beinna framlaga á fjárlögum. Vel má vera að hagur Reykjavíkurhafnar hafi versnað. Það má vel vera. En hvað með hina staðina. Ég veit ekki betur en nokkuð mörgum sveitarstjórnarmönnum víðs vegar í kringum landið hafi verið stefnt fyrir dómstóla vegna vanskila sem viðkomandi hafnarsjóðir hafa staðið í í nokkur ár, bókstaflega vegna þess að það er útilokað að þessi tiltölulega fámennu sveitarfélög geti staðið undir öllum þeim skuldbindingum sem á þau hafa verið lögð til þess að byggja upp fiskihafnir og skapa þannig gjaldeyri fyrir þjóðina sem hún lifir á. Fjöldi sveitarstjórnarmanna hefur því staðið fyrir framan tugthúsdyr í nokkur ár einmitt vegna skulda sem á þessum hafnarsjóðum hvíla, vegna þess að ríkið hefur vanrækt að veita nægilegt fjármagn til þessara mikilsverðu undirstöðuatvinnutækja, vil ég kalla, sem fiskihafnirnar eru fyrir landsheildina. Og það er þetta sem ég byggi afstöðu mína á. Meðan ekki er betur sinnt lífsnauðsynjum fyrir þessar hafnir sem staðið hafa í þessum erfiðleikum í áraraðir, þá sé ég ekki að það mæli neitt með því að Reykjavíkurhöfn komi nú, eins og málum er nú háttað, til þess að njóta fjárframlaga á fjárlögum ríkisins. En það verður vitanlega endurskoðað komi betri tímar. Það skal vissulega viðurkennt að það var gert stórátak til hins betra varðandi framlög ríkisins til hafna í tíð fyrrv. ríkisstj. Það var stórt skref og ekki skal ég vanmeta það. En ég hef sagt og segi enn að mér finnst að allflestar ríkisstj. hafi vanrækt þá skyldu sína að sjá einmitt þessum undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar fyrir nægilegu fjármagni til þess að geta framleitt meira, og það er aðalatriðið í þessu máli. Ég get því endurtekið að meðan svo illa er séð fyrir fjárframlögum eða stuðningi ríkisvaldsins við uppbyggingu á þessum stöðum í hafnargerð, þá sé ég ekki að það sé neitt sem réttlæti það, eins og málum er nú háttað, að Reykjavíkurhöfn komi til með að njóta fjárframlaga á fjárlögum ríkisins. Þetta er mín ákveðin skoðun, hvort sem hv. 12. þm. Reykv. eða hv. 11. þm. Reykv. tekur það nærri sér. Þeir verða þá að hafa það. Þetta er mín skoðun og við hana stend ég.



Herra forseti. Ég harma að hv. 5. þm. Vestf. skyldi ekki nota tækifærið, sem ég gaf honum til þess að biðjast afsökunar og viðurkenna að hann hafi sagt eitthvað vanhugsað því að ég get ekki komist hjá því að hugsa með mér að það hlýtur þá að vera eitthvað annað að. Útflutningshöfn í Reykjavík er ekki lítils virði fyrir fiskiþorp úti á landi eða fiskihafnir úti á landi. Reykjavíkurborg hefur fengið ósk frá einmitt útflutningsaðilum, sem eru samtök frystihúsa og fiskframleiðenda um land allt, um aðstöðu við Reykjavíkurhöfn til þess einmitt að gera hana að safnhöfn fyrir útflutning afurða sem framleiddar eru úti á landi. Það eitt ætti að vera nóg til þess að Reykjavíkurhöfn hlýtur þá í hlutfalli við það að eiga rétt á einhverjum framlögum af fjárlögum umfram það sem hún þarf að leggja sjálf til vegna eigin þarfa. En ég vil taka fram að það hefur ekki komið, hvorki frá mér né heldur hv. 11. þm. Reykv., svo að ég viti til, neitt sem hægt er að túlka sem andstöðu frá okkur við þátttöku í uppbyggingu á fiskihöfnum úti á landi, nema síður sé. Við höfum fengið í Reykjavík óskir um að byggja hér mjög mikil mannvirki fyrir Ríkisskip, aðstöðu til þess að flytja vörur frá Reykjavík út á land, og við töldum alveg sjálfsagt að verða við því og hófum framkvæmdir og héldum þeim áfram meðan peningar entust. Það var ekki til þess að fullnægja þörfum Reykjavikur vegna reykvíkinga, og það er mannvirkjagerð sem var algjörlega gerð á kostnað Reykjavíkurhafnar. Við höfum líka fengið óskir um að leggja í fjárfestingu vegna Akranesferjunnar sem að engu leyti á að þjóna reykvíkingum, nema þá að þeir vilji spara sér að keyra fyrir Hvalfjörð þegar þeir fara út á land. En að öðru leyti er þetta til þess að tengja Akranes og Reykjavík. Reykjavíkurhöfn hefur enga peninga til þess að fara í þær framkvæmdir. Reykjavíkurhöfn þjónar miklu meira og stærra hlutverki en því sem hún þarf að gegna af nauðsyn fyrir reykvíkinga, og það vona ég að hv. 5. þm. Vestf. skilji hvað líður.



Herra forseti. Ég skal nú ekki tefja þessar umr. mikið og ekki gera Reykjavíkurhöfn að verulegu umtalsefni. Það gera sér allir grein fyrir því að Reykjavikurhöfn er ein af tveimur höfnum í landinu, sem hefur hingað til staðið undir sér, vegna þess að þar hefur aðalinnflutningurinn farið fram og rekstur þeirrar hafnar er ekkert sambærilegur við aðrar hafnir í landinu. En það var annað sem olli því, að ég bað hér um orðið. Það voru orð hv. ræðumanns varðandi hlut Reykjavíkurborgar í fjárveitingum og hversu mjög hallaðist á um fjárveitingar til Reykjavíkurborgar annars vegar og þau skattgjöld sem Reykjavík og Suðurland og ef við teljum Reykjanes með greiddu til ríkisins. Það gera sér allir ljóst að ef við ætlum að líta á þessa þætti eina, þá er hlutur Reykjavíkurborgar slakur. En ef það hefur alltaf verið níðst svo á höfuðborginni um fjárveitingar af hálfu ríkisvaldsins áratug eftir áratug, hvernig getur þá staðið á því að í dag horfum við á það, að hlutur Reykjavíkur og þessa svæðis hér hefur orðið slíkur varðandi þá verðmætasköpun sem hefur átt sér stað í landinu á undanförnum áratugum? Ég vil endilega mælast til þess að þeir, sem vekja nú upp andstöðu við eðlilegar skiptingar, þeir hugleiddu að það er önnur skipting en eingöngu sú sem fer eftir fjárlögum. Ég vildi mjög eindregið óska eftir því, að það væri reynt að lita á þessa mynd í heild. Sannleikurinn er sá að á undanförnum árum, í þessu verðbólgunnar landi, hefur þetta svæði hér verið einn höfuðverðbólguvaldur í landinu, og þar sem þenslan hefur verið mest. Þangað hefur auðvitað straumurinn leitað. Þess vegna hefur fjármagnið leitað hingað eftir öðrum leiðum en eingöngu í gegnum fjárveitingar ríkisins, og það er verulegt atriði líka. Þess vegna er það að ef við lítum á þessa mynd í heild, allan þann straum einkafjármagns sem hefur runnið eftir ótal farvegum, þá hefur fjármagnið hnappast saman hér. Og það er ekki fyrr en á síðustu árum, að þegar tekst að skapa eftirspurn úti um landið, að þjóðfélagið virðist ætla að riða til falls að mati sumra manna. Ég vil eindregið óska eftir því þegar menn vekja upp harðnandi andstöðu gegn því sem hefur verið talin byggðastefna, að þeir séu þá jafnframt fúsir til þess að meta þessa hluti eftir þessum sjónarmiðum í heild, en ekki eingöngu eftir skatttekjum ríkisins af þegnunum á viðkomandi stað. Þetta var það eina sem ég vildi bæta við hér.



Herra forseti. Ég skal nú ekki þreyta menn með langri ræðu. Ég vil leyfa mér að þakka hv. þm. fyrir þau innlegg sem þeir hafa lagt inn í þetta mál og mun beita mér fyrir því að þeir aðilar, sem vinna að þessum málum, kynni sér þessar umr. og geti því betur metið þessi verkefni sem hafnagerðir í landinu eru. Ég vil líka taka það fram, að ég vona að sú till. mín að fresta afgreiðslu þessa máls til haustsins reynist happadrjúg. Þá gefst starfsmönnum Hafnamálastofnunarinnar, heimamönnum og þm. kostur á að fylgjast með þessum málum og vinna að þeim sameiginlega í undirbúningi undir þessa áætlunargerð. Ég álít að það skipti meginmáli að til hennar sé vel vandað því að þetta er grundvöllur að áætlunargerð sem hér er verið að gera um hafnargerðir, og þess vegna tel ég að flaustur eigi ekki við. Auk þess hef ég sem ráðh. hafnamála ekki haft þann tíma sem ég tel nauðsynlegan til þess að kynna mér einstaka þætti á því tímabili sem ég hef sinnt því starfi en ég taldi að brýna nauðsyn bæri til að ég ætti kost á því. Ég vil svo segja það út af því sem hv. 9. landsk. þm. sagði, að einmitt tel ég það rétt og vel farið að vinna í sameiningu að þessum málum með heimamönnum og hv. þm. á þeim svæðum, sem þeir eru þm. fyrir og hef einnig verið með áætlanir um að athuga möguleika á því að setja upp verkfræðiskrifstofur úti um landsbyggðina, í landshlutum, til þess að vinna að hafnargerðum. Það getur auðvitað ekki farið með neinum hraða vegna kostnaðar og fleiri atriða sem þarf að athuga áður en þetta er gert. Ég vil svo segja það út af því sem hefur komið fram, að nokkru leyti sem skemmtiþáttur hjá hv. 12. þm. Reykv. og 5. þm. Vestf. sem leggur venjulega mikið inn af efni í þá grein í umr., að auðvitað erum við ekki að deila um landsbyggðina og höfuðborgina því að hvort tveggja er jafnnauðsynlegt. Eðlilegt samstarf á milli höfuðborgarinnar og landsbyggðarinnar er það sem gerir þessa þjóð sjálfstæðari bæði fjárhagslega og stjórnarfarslega og það þurfum við að efla. Ég vona að á það sé litið sem stefnumörkun af minni hendi að hafa valið hafnarstjórann í Reykjavík í stjórn Hafnamálastofnunarinnar. Hann er formaður Hafnasambands Íslands og ég tel mjög áríðandi að ná góðu samstarfi á milli Hafnamálastofnunarinnar, Hafnamálasambandsins og samgrn. Þetta vona ég að takist með þessari nýju skipan og ég lít á það björtum augum að sú tilhögun muni verða hafnamálunum í heild til farsældar. Og samstarf á milli landsbyggðarinnar og Reykjavíkur á að efla því að það er þjóðinni fyrir bestu.



Herra forseti. Í stofnskrá Evrópuráðsins segir að markanið þess sé að koma á nánari einingu meðal þátttökuríkja í því skyni að vernda og koma í framkvæmd þeim hugsjónum og meginreglum sem eru sameiginleg arfleifð þeirra þjóða svo og að stuðla að framförum á sviði efnahags- og félagsmála. Að þessu yfirlýsta markmiði Evrópuráðsins hefur verið unnið með ýmsu móti og einn þátturinn í því starfi er gerð félagsmálasáttmála Evrópu sem undirritaður var 18. okt. 1961 eftir langt undirbúningsstarf. Sáttmáli þessi gekk í gildi í febr. 1965, en enn hefur Ísland ekki undirritað þennan samning. Nú hefur verið lögð hér fimm till. til þál. um fullgildingu á félagsmálasáttmála Evrópu þess efnis að Alþ. veiti ríkisstj. heimild til þess fyrir Íslands hönd að fullgilda sáttmálann. Allshn. hefur skoðað þessa till. og mælir einróma með samþykkt hennar.



Herra forseti. Á þskj. 75 er till. til þál. um auknar ellilífeyrisgreiðslur til lífeyrissjóðsfélaga óverðtryggðra lífeyrissjóða. Í till. segir að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að láta kanna hvort grundvöllur sé fyrir því að breyta lífeyrisgreiðslukerfi óverðtryggðra lífeyrissjóða þannig, að eftirlaunagreiðslur þessara sjóða fullnægi eðlilegri framfærsluþörf sjóðfélaga og við framkvæmd þessarar þál, skuli haft samráð við heildarsamtök vinnumarkaðarins og landssambönd lífeyrissjóða. Þessari till. var vísað til hv. fjvn., en sú n. óskaði eftir því að þetta mál væri tekið til meðferðar í hv. allshn. Sþ. Sú beiðni barst allshn. nú á síðustu dögum þessa þings. N. hefur því ekki haft mikinn tíma til þess að skoða þessa till., en lítur þó svo á að hér sé um eðlilegt réttlætismál að ræða sem eðlilegt sé að skoðað verði og unnið að því að koma þessu í framkvæmd. Því leggur n. til að till. verði vísað til ríkisstj. til frekari athugunar og framkvæmda.



Herra, forseti. Till. til þál. um rannsóknir á snjóflóðum og skriðuföllum er flutt af hv. þm. Tómasi Árnasyni og gerir till. ráð fyrir því, að ríkisstj. láti fara fram athugun og rannsóknir á snjóflóðum og skriðuföllum. Þessari till. var vísað til hv. allshn. og telur n. sjálfsagt að slík athugun fari fram og þarf ekki að orðlengja um það með hliðsjón af þeim náttúruhamförum og slysum sem átt hafa sér stað á s.l. árum. N. leggur því til að þessi till. verði samþ. með þeirri breytingu að niður falli úr 2. málsgr. till. orðin „eðli þeirra og orsökum“ og hljóði þá málsgr. þannig: „Áhersla verði lögð á gagnasöfnun og rannsóknir á þessum náttúrufyrirbærum, enn fremur hvort unnt sé að sjá fyrir og hindra snjóflóð og skriðuföll og hvaða vörnum og viðvörunum verði við komið. Ríkisstj. leggi fyrir Alþ. niðurstöðu þessara athugana ásamt till. til úrbóta: N. mælir einróma með samþykkt þessarar till. með þessari breytingu.



Herra forseti. Í örfáum orðum vil ég fagna þessari þáltill., en jafnframt geta þess að undirbúningur er þegar hafinn að þessari rannsókn. Vonandi verður samþykkt þessarar till. til þess að fjármagn fæst til þess starfs. Hér hefur nýlega verið svissneskur sérfræðingur, með þeim fremstu sem til eru hygg ég, og veitt mjög athyglisverðar grundvallarupplýsingar. Þegar er sett á fót nefnd sem er að undirbúa rannsóknarprógramm. En þetta er mjög viðamikið mál, mjög viðamikið, og vil ég ekki á þessum tíma sólarhringsins fara að rekja hina fjölmörgu þætti sem þar koma inn í, en þeir eru margir og er vafalaust að rannsókn á þessu öllu verður mjög kostnaðarsöm. Væntanlega verður samþykkt þessarar till. til þess að tryggja fjármagn til þeirra rannsókna.



Herra forseti. Á þskj. 345 er lögð fram till. til þál. um skipunartíma opinberra starfsmanna. Þar segir: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að taka upp þá reglu við skipun háttsettra opinberra starfsmanna að skipunartími þeirra verði miðaður við 4–6 ár í senn. Ríkisstj. beiti sér fyrir nauðsynlegum lagabreyt. í samræmi við þessa ákvörðun.“ Umsvif ríkisins og stofnana á þess vegum hafa vaxið jafnt og þétt á síðari árum. Við getum í sjálfu sér deilt um hvort sú þróun sé jákvæð eða neikvæð. En það skiptir ekki máli í þessu sambandi vegna þess að við erum sjálfsagt flest sammála um að vegna þessarar þróunar, vegna þessara auknu umsvifa og fleiri verkefna og vaxandi áhrifa ríkisstofnana sé nauðsynlegt að veita þeim meiri athygli hvað innviði þeirra snertir. Hvort sem okkur líkar betur eða verr að völd og verkefni safnist á hendur opinberra stofnana, þá getum við sameinast um það markmið, að viðkomandi stofnanir séu virkar og veiti þá þjónustu og sinni þeim verkefnum sem lög bjóða og almenningur þarfnast. Stjórnsýsla þarfnast aðhalds og aðgáts og það er engri stofnun og engum embættismanni til góðs að sleppa við umræður og eftirlit eða þá að þeir njóti þeirrar aðstöðu að vera yfir gagnrýni hafnir. Hér dugar ekki til almenningsálit, heldur verður stjórakerfið sjálft að fela í sér möguleika til aðhalds og breytinga. Það þarf að vera opið og í samræmi við lýðræðislega stjórnarhætti án þess þó að það sé á kostnað öryggis og festu. Ein af þeim leiðum, sem bent hefur verið á, er að takmarka ráðningartíma opinberra starfsmanna og þá einkum þeirra sem ábyrgðar- og forustustörfum gegna. Slík regla ætti að afstýra því að menn dagi uppi í stjórnsýslunni, staðni eða verði svo vissir með sig að þeir gerist værukærir eða duglausir. Þessi regla, sem hér kemur fram í till., er ekki hugsuð til þess að henni verði beitt í pólitísku skyni, heldur sem aðhald fyrir embættismennina sjálfa og þær stofnanir sem þeir starfa við. Hv. allshn. hefur skoðað þessa till. og hún mælir einróma með samþykkt hennar með þeirri breyt. að til viðbótar komi, að hún eigi jafnframt við um starfsmenn ríkisstofnana, þannig að upphaf till. hljóði þá svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að taka upp þá reglu við skipun háttsettra opinberra starfsmanna og starfsmanna ríkisstofnana.“ N. vísaði þessu máli til umsagnar Bandalags háskólamanna og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og fékk jákvæðar umsagnir frá báðum þessum aðilum, en Bandalag starfsmanna ríkis og bæja vakti athygli á að sérstök nefnd hafi verið skipuð af fjmrh. til að endurskoða lög nr. 38 frá 1944, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, og telur eðlilegt að umrætt mál verði tekið þar til athugunar. N. er þeirri málsmeðferð samþykk og kemur þessari ábendingu á framfæri um leið og hún, eins og fyrr segir, mælir með samþykkt till.



Herra forseti. 207. mál Alþ. er till. til þál. um kaupþing: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því, að sett verði á stofn kaupþing á vegum Seðlabanka Íslands.“ Í lögum um Seðlabanka Íslands er heimild til að stofna og reka kaupþing, en sú heimild hefur enn ekki verið nýtt. Flm. þessarar till. telja að nú sé grundvöllur fyrir því að setja á fót kaupþing sem jafnframt sinni sölu verðbréfa og annarra hliðstæðra skuldabréfa. Allshn. telur að þessi till. og þessar forsendur eigi við rök að styðjast og telur rétt fyrir sitt leyti að þrýsta á að slíkt kaupþing verði sett á fót og því mælir n. einróma með því að þessi till. til þál. verði samþ.



Herra forseti. Á þskj. 457 er lögð fram till. til þál. um afnotarétt þéttbýlisbús af sumarbústaðalöndum. Hún er flutt af 6 hv. þm. úr öllum þingflokkum. Þar segir: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að hefja undirbúning að því að skipulögð verði sumarbústaðalönd á ríkisjörðum til afnota fyrir þéttbýlisbúa og láta semja frv. að lögum um þetta efni sem lagt verði fyrir næsta Alþingi“. Allshn. Sþ. hefur tekið þessa till. til meðferðar og hefur skilað frá sér svo hljóðandi nál.: „Í vaxandi mæli hefur komið til átaka milli þeirra, sem búa í þéttbýli, annars vegar og þeirra, sem til sveita eru, hins vegar, vegna eignar- og þó einkum afnotaréttur á lítt nytjuðum landssvæðum. Afstaða beggja er skiljanleg. Þéttbýlisbúar vilja njóta útivistar og sumardvalar í sambýli við náttúruna, en hinir, bændur og dreifbýlisfólk, vilja vernda gróðurlönd og afréttir fyrir ágangi. Þessi till. er flutt til að sætta sjónarmiðin. Hún á að gera fólki kleift að fá til einkaafnota nokkurt land sem þó yrði háð skilyrðum um gróðurvernd, ræktun og hóflega umgengni. Ríkissjóður á nú um 900 jarðir sem sumar hverjar eru lítt eða ekki nytjaðar, og styður n. þá hugmynd að þær jarðir, sem ekki eru í ábúð og hentugar eru til skipulagningar sumarbústaðalanda séu til þess nýttar. N. mælir með samþykkt þáltill. Fjarverandi afgreiðslu málsins var hv. þm. Jónas Árnason.“



Herra forseti. Í sambandi við þessa till. vil ég lýsa stuðningi við hana, en geta þess jafnframt að landbrn. hefur látið vinna nokkra undirbúningsvinnu að þessu máli og er tilbúið að verulegu leyti með svæði í sambandi við jörð þá sem það keypti austur við Gunnarsholt, að nokkur hluti af því landi verði notaður í þessu skyni. Á öðrum stað hefur þetta einnig verið tekið upp, en mest hefur þó verið unnið að þessu máli þarna austur frá. Ég tel eðlilegt og sjálfsagt að að þessu verði unnið og tel þetta mikið nauðsynjamál.



Herra forseti. Ég vil aðeins fá tækifæri til að þakka hv. allshn. fyrir afgreiðslu þessarar till. og jafnframt hæstv. landbrh. fyrir orð hans og stuðning við þetta mál. Það gleður mig að heyra að nokkuð skuli hafa verið að þessu unnið. Þessi hugmynd kom fram á síðasta þingi og till. var þá ekki útrædd, en væntanlega verður hún nú samþ. á þessu þingi. Ég held að þetta sé mál sem landsmenn allir eigi að geta sameinast um, en það ber til þess nauðsyn að setja um þetta fastar reglur í lögum, að ég hygg og síðan þá reglugerðarákvæði jafnvel líka, og gjarnan mætti sú löggjöf fjalla um nokkru víðara svið þ.e.a.s. um umgengisreglur, umgengnisrétt á landssvæði, óbyggðu landssvæði. Það þarf nauðsynlega að koma þar á föstum reglum vegna þess að hætt er við vaxandi árekstrum milli þeirra, sem um landið vilja ferðast, og hinna, sem telja sig hafa afnota eða eignarrétt á landinu. Brýna nauðsyn ber til þess að leitast við að sætta sjónarmið manna í þessu efni og koma í veg fyrir árekstra sem ella er hætt við að gætu orðið en ekki þurfa að verða. Ég held þess vegna að það sé eðlilegt að sérstök löggjöf verði um þetta sett og treysti því að hæstv. landbrh. beiti sér fyrir því að frv. að henni verði tilbúið nú í haust og þá gjarnan nokkuð víðtækari en eingöngu um þessi sumarbústaðalönd, afnotarétt af þeim og hvernig þeim málum verði fyrir komið, eins og ég áður gat um.



Herra forseti. Ég vil mjög taka undir efni þessarar till. og ég er, eins og kom fram hjá síðasta ræðumanni, á sama hátt þakklátur fyrir hans undirtektir við málið. En ég vil benda á það hér að mér sýnist, að þótt sú úrlausn sé góðra gjalda verð, sem hér er áformað að gera og væntanlega verður samþ., þá er þetta mál miklu stærra og í sambandi við það mjög nauðsynlegt að setja heildarlög um sumarbústaði yfirleitt, ekki einungis um að setja upp sumarbústaðahverfi á ríkisjörðum, heldur alhliða löggjöf um sumarbústaði. Og þegar maður hugleiðir þessa þörf sem ég veit að alþm. almennt eru hér sammála um að sé fyrir hendi, þá hlýtur það jafnframt að koma í hugann að skipulagning á löndum dreifbýlisins er nauðsynjamál nú orðið og þyrfti að taka þetta málefni allt í einu til athugunar og semja lög um skipulagningu þess eins og þéttbýlissvæða. Ég vildi aðeins við þessa umr., fyrst tækifæri gafst, benda á þetta nauðsynjamál.

Flm. (Þorsteinn Þorsteinsson) Hæstv. forseti. Sú þáltill., sem liggur hér fyrir hæstv. Alþ., er um aðflutningslínu milli Grímsárvirkjunar og Hornafjarðar. Fyrir frumkvæði fyrrv. orkumrh. var lagður grundvöllur að samtengingu raforkusvæðanna og gerð áætlun um nýtingu innlendrar orku til húshitunar. Í þeim landshlutum, þar sem jarðvarmi var ekki finnanlegur, þótti einsýnt að raforkan ein kæmi til greina. Á Austurlandi varð því að treysta á stórauknar framkvæmdir í raforkumálum, og með virkjun Lagarfoss var reynt að bæta úr brýnustu þörf í því efni. En mikið vantar á að markinu sé náð. Með ákvörðun um virkjun Bessastaðaár hillti undir mikilvægan áfanga til lausnar á orkuvanda Austurlands en því miður virðist þar hafa komið í ljós að rannsóknir á virkjunarmöguleikum á þessum stað séu ekki nógu ítarlegar. Þessum rannsóknum þarf að hraða svo að leitt verði sem fyrst í ljós hvort hagkvæmt sé að reisa virkjun á þessum stað eða horfið verði til einhverra annarra ráða. Það virðist samt einsýnt að flutningslínu verður að leggja t.d. milli Norðurlands og Austurlands og það mjög fljótlega, þó að það hljóti að ráðast að nokkru af því hver framvinda mála verður um byggingu orkuvera á Austurlandi hvenær í slíka framkvæmd verður ráðist. Í skýrslu, sem áætlunardeild Rafmagnsveitna ríkisins gerði á s.l. hausti um orkuöflun og orkudreifingu á Austurlandi, var gert ráð fyrir því að Hornafjarðarveita og Vopnafjarðarsvæðið yrðu tengd meginsvæðinu á Austurlandi strax á árinu 1976, en hagkvæmara er talið að tengja Bakkafjörð við Laxárvirkjunarsvæðið. Eins og fram kemur í grg. með till. eru svæðin fjögur eða fjórar einingar, en langsamlega er þó það svæði stærst þar sem Grímsár- og Lagarfossvirkjun starfa, en það spannar allt frá Borgarfirði eystra til Lónsheiðar. Í þessari þáltill. er lagt til að háspennulína, aðalflutningslina, verði lögð milli Grímsárvirkjunar og Hornafjarðar, eins og ég sagði áðan, um Djúpavog. Á Hornafirði er nú þann veg komið að leyfi til húsahitunar með rafmagni fæst ekki lengur. Þeir húsbyggjendur, sem standa í byggingarframkvæmdum, verða að leita annarra ráða, miklum mun dýrari, við uppsetningu hitunarkerfis í húsin en ef um væri að ræða rafhitun. Venjuleg olíukynt vatnsmiðstöð er t.d., að talið er, þrisvar sinnum dýrari í uppsetningu en rafmagnsofnar. Þetta hefur reynsla undanfarinna ára sýnt. Þegar Smyrlabjargaárvirkjun kom til sögunar voru öll ný hús, sem byggð voru eftir það, höfð með rafmagnshitun og rafhitun sett í nokkur hinna eldri húsa, einkum í sveitunum. Þegar sú sjálfsagða þróun að rafhita hús er rétt að komast á rekspöl, þá er vélaraflið þrotið, Smyrla, eins og hún er kölluð, fullnýtt og óvissa hvernig úr verði bætt á varanlegan hátt. Með dísilvélum er að sjálfsögðu leystur allra brýnasti vandinn, en rekstrarkostnaður, sem af því leiðir, óheyrilega mikill. Það kostar líklega um 12 kr. að framleiða 1 kwst. með þessum hætti. Á s.l. ári var framleiðsla raforku á Hornafjarðarsvæðinu með dísilvélum um 1,5 gwst. og beinn framleiðslukostnaður 15–17 millj. kr. Í vatnsaflsstöðinni á Smyrlabjörgum var orkuframleiðslan um 8.4 gwst. og framleiðslukostnaðurinn rúmar 14 millj., ef hver kwst. er reiknuð á 1.70, eins og hún er talin kosta samkvæmt útreikningum frá Rafmagnsveitum ríkisins. Á þessu ári má gera ráð fyrir að aukning á notkun raforku verði um 20% og ársframleiðslan verður þá um 11.9 gwst. Samkv. orkuspám fram til 1980 mundi dæmið þá líta þannig út að 1976 yrði um 15% aukningu að ræða og orkusalan þá um 13.6 gwst., næsta ár, 1977, 13% aukning frá árinu áður og svo er reiknað með 13%, síðan 11% 1979 og 10% 1980. En þá er talið að orkuframleiðslan muni vera um 21.5 gwst, ef að líkum lætur. Allri þessari aukningu yrði að sjálfsögðu að mæta með aukinni dísilvélanotkun ef ekkert annað kæmi til. Þessi framleiðsla mundi þá kosta að óbreyttu verðlagi á olíu rúmar 500 millj. kr., auk þess að á árinu 1978, strax á árinu 1978, yrði vafalítið um vöntun á afli að ræða þrátt fyrir það að tekin verði í notkun ný 2 mw. dísilvél á þessu ári. Samkvæmt staðgóðum upplýsingum er sala á olíu til húsahitunar um 250 þús. lítrar á mánuði í Austur-Skaftafellssýslu, að Öræfasveit undanskilinni. Það kostar þá 5 millj. kr. á mánuði eða 60 millj. á ári og þessi tala mun að sjálfsögðu hækka frá ári til árs þegar húsbyggjendur fá ekki lengur rafmagn til upphitunar. Með þessum tölum hér að framan er ég ekki að opinbera nein ný sannindi, þessi feikna kostnaður er að sjálfsögðu öllum ljós, og þó að ég taki hér dæmi úr mínu byggðarlagi þá gerist þetta víðar á landi hér. Með þeirri línulagningu, sem till. þessi gerir ráð fyrir, verður um leið leyst annað vandamál sem nú þegar er fyrir hendi, það er öryggið á syðri hluta núv. veitusvæðis Austurlands, svæðinu frá Fáskrúðsfirði til Djúpavogs. Á þessu svæði er nú um verulegt spennufall að ræða svo að hafa verður dísilvélar í gangi a.m.k. um háálagstímann. Flutningsgeta línunnar er afar takmörkuð á þessari leið og möguleikar til aukningar á rafmagnsnotkun því takmarkaðir. Þáltill., sem hér liggur fyrir, er flutt til að fara fram á úrbætur á aðkallandi vanda. Verkefni sem þessi eru að hrannast upp víðs vegar um landið, einkanlega eftir að olían margfaldaðist í verði. Þrátt fyrir það skortir okkur upplýsingar um áætlanir í raforkumálum úti á landsbyggðinni, hvað sé áætlað um rafhitun húsa í næstu framtíð. Á þessari stundu bíðum við eftir haldgóðri áætlun í þessu efni og sú bið hefur orðið með meiri óþreyju eftir að samþykkt var að reisa málmblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. Landsbyggðin beið ekki eftir þeirri framkvæmd.



Herra forseti. Þm. í svonefndri mþn. um byggðamál leggja fram á þskj. 559 till. til þál. um athugun á framfærslukostnaði. Þetta eru þm. úr öllum flokkum, nema Alþfl., en meðlimur n. úr þeim flokki á ekki setu á Alþ. Í þessari till. er lagt til að ríkisstj. feli Hagstofu Íslands að reikna út framfærslukostnað a.m.k. á einum stað í hverjum landsfjórðungi, þessari athugun verði hraðað, þannig að niðurstöður liggi fyrir um endurskoðun á vísitölugrundvelli. Ekki þarf að fara mörgum orðum um þær deilur sem eru stöðugt við samanburð á framfærslukostnaði í Reykjavík og hinum ýmsu landshlutum. Ýmsir hlutir eru að sjálfsögðu kostnaðarmeiri á landsbyggðinni, eins og t.d. vöruverð og margt fleira, það er óumdeilanlegt. Hins vegar er einnig kostnaður að öðru leyti meiri hér í höfuðborginni. Byggðanefnd telur ákaflega mikilvægt að fá þetta skoðað og telur raunar að skoðun á þessu sé nokkur grundvöllur að áframhaldandi störfum n. Hún mun leggja áherslu á að skila endanlegu áliti sínu fyrir áramótin n.k. Þetta hefur verið skoðað af n. og raunar reynt að fá þennan samanburð gerðan en því miður hefur það ekki tekist, fjármagn hefur ekki fengist til þess. Þetta er kostnaðarsöm athugun ef einkaaðilar eru fengnir til þess að annast hana. Hins vegar ætti Hagstofa Íslands að geta gert þetta mjög auðveldlega. Slík athugun er í hennar verkahring. Og þar liggur allur grundvöllur og öll þekking fyrir. Það er einlæg von n. að þessi þáltill. fáist afgreidd nú, þannig að slíkur samanburður geti legið fyrir fljótlega, ekki aðeins, eins og kemur fram í till., vegna endurskoðunar vísitölugrundvallarins, heldur einnig, eins og ég sagði áðan, vegna áframhaldandi starfs nefndarinnar. Ég hefði að sjálfsögðu getað flutt um þetta langa ræðu og hefði gjarnan viljað rekja þetta mál nokkuð ítarlega, en það vil ég ekki gera nú. Ég met það við hæstv. forseta að fá að koma till. til n., og í þeirri einlægu von, að hv. formaður allshn. vilji koma einu sinni enn í ræðustólinn áður en þingi er slitið, ætla ég að leyfa mér að leggja til að þessari till. verði vísað til allshn.