Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 7. febr. 1978. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér, með skírskotun til 138. gr, laga um kosningar til Alþingis, að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Reykjaneskjördæmi, Gunnar Sveinsson kaupfélagsstjóri í Keflavík, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Jón Skaftason, 4. þm. Reykn. Til forseta Nd.“ Gunnar Sveinsson hefur áður setið á þingi á þessu kjörtímabili, og ég leyfi mér að bjóða hann velkominn til starfa hér í deildinni. Of skammt var liðið frá útbýtingu frv. - Afbrigði samþ. með 21 shlj. atkv.



Virðulegi forseti. Í dag hefur ríkisstj. fallist á till. Seðlabankans, að meðalgengi íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðli verði lækkað um 13% frá því gengi sem gilti 3. febr. s.l. Þetta jafngildir 74.9% meðalhækkun erlends gjaldeyris. Gengisskráning, sem felld var niður frá mánudagsmorgni 6. þ.m. mun þó ekki verða tekin upp að nýju fyrr en að lokinni afgreiðslu þess frv. sem hér er á dagskrá. Frv. þetta er flutt vegna þessarar ákvörðunar. Það hefur að geyma ákvæði um tollmeðferð innflutnings og myndun gengismunarsjóðs af útflutningsvörubirgðum og ógreiddum útflutningi sjávarafurða og ráðstöfun fjár úr sjóðnum. Ákvæði frv. eru svipuð þeim sem áður hafa verið sett í lög vegna breytinga á gengi krónunnar. Gengisákvörðun sú, sem er tilefni þessa frv., er einn liður í fjölþættum ráðstöfunum sem ríkisstj. beitir sér nú fyrir til þess að tryggja fulla atvinnu, hamla gegn verðbólgu og treysta stöðu þjóðarbúsins út á við. Eftir þá launasamninga, sem gerðir voru á síðasta ári, var fljótlega ljóst, að þróun efnahagsmála hér á landi hefði að ýmsu leyti tekið óheillavænlega stefnu. Verðbólgan, sem hafði farið smám saman minnkandi undanfarin tvö ár, fór nú ört vaxandi á ný og afleiðingarnar létu ekki á sér standa í vaxandi rekstrarörðugleikum atvinnuveganna og auknum innflutningi. Ríkisstj. var fljótlega ljóst, eins og fram kom í stefnuræðu minni á Alþ. í upphafi þings, að við þessi nýju vandamál yrði ekki ráðið nema gripið yrði til víðtækra ráðstafana í efnahagsmálum er drægju úr verðbólgu, treystu stöðu atvinnuveganna og héldu útgjöldum þjóðarbúsins innan við framleiðslugetu þess. Til þess að stuðla að þessu var við afgreiðslu fjárl. og lánsfjáráætlunar stefnt að því að halda rekstrarútgjöldum ríkissjóðs í skefjum og draga úr opinberri fjárfestingu, og var það markmið m.a. sett fyrir árið 1978 að stöðva frekari aukningu erlendra skulda. Að því er varðar aðra þætti efnahagsmála hefur á vegum ríkisstj. farið fram víðtæk athugun á þeim leiðum sem um væri að velja í stjórn efnahagsmála, ef ná ætti þeim markmiðum sem ég hef þegar lýst. Hafa athuganir í þessum efnum m.a. farið fram á vettvangi verðbólgunefndar sem nú hefur lokið störfum og mun væntanlega skila áliti sínu til ríkisstj, þessa dagana. Hefur ríkisstj. markað stefnu sína í þessum málum á grundvelli þessara athugana allra. Á föstudaginn kemur verður tekið til umr. á þingi frv. til l. um efnahagsráðstafanir í framhaldi af gengisbreytingunni, og mun ég þar gera nánari grein fyrir almennum viðhorfum í efnahagsmálum og heildarstefnu ríkisstj, til lausnar þeim margvíslega vanda sem nú er við að etja. Hins vegar hefur það verið samdóma álit allra, sem best þekkja til, að ekki væri nú annars úrkosta en að breyta genginu nokkuð til lækkunar, hvaða leiðir sem ella yrðu valdar í efnahagsmálum. Ljóst hefur verið um nokkurt skeið, að gengi íslensku krónunnar var orðið óraunhæft vegna sívaxandi misræmis framleiðslukostnaðar og verðlags hér á landi og í helstu viðskiptalöndum okkar. Gengissig hefur ekki nægt til að jafna þessi met. Hin mikla hækkun á kostnaði innanlands umfram hækkun framleiðslutekna að undanförnu hefur valdið því, að afkoma útflutningsatvinnuveganna hefur farið hríðversnandi og eru að óbreyttri gengisskráningu engin tök á að standa undir því viðmiðunarverði sem Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins hefur nýlega ákveðið. Í útflutningsiðnaði er við mikla rekstrarörðugleika að etja og raunar einnig í þeim iðngreinum sem selja framleiðslu sína á innlendum markaði í samkeppni við innflutning. Hækkun innlends kostnaðar veldur meiri erfiðleikum þegar búið er við óraunhæft gengi og þar með hlutfallslega lágt verð á innflutningi. Stóraukinn kaupmáttur og eftirspurn innanlands að undanförnu hefur valdið óhóflegri eftirspurn eftir innfluttum vörum. Ef ekkert væri að gert, blasti því við vaxandi halli í vöruskiptunum við útlönd, Við þessum horfum er snúist með gengislækkun. Við þennan vanda bætist svo að gengi Bandaríkjadollarans hefur lækkað töluvert gagnvart öðrum gjaldmiðli síðasta missirið, en verulegur hluti gjaldeyristekna Íslendinga er í dollurum. Þótt gengisbreytingin hafi ráðist af þessum sjónarmiðum hefur hún verið höfð eins lítil og fært er talið til þess að verðáhrif hennar yrðu sem minnst. Hefur í þessum efnum einnig verið tekið mið af þeim ráðstöfunum til þess að hemja víxlhækkanir launa og verðlags sem ríkisstj, hefur ákveðið að leggja fyrir Alþ. og kynntar verða á föstudag. En án slíkra ráðstafana er gengisbreytingin ein sér skammgóður vermir. Einnig er rétt að taka það fram, að með þessari nýju gengisákvörðun er ætlunin að víkja frá þeirri stefnu í gengismálum, sem fylgt hefur verið síðustu þrjú árin, en á því tímabili hefur verið reynt að varðveita samkeppnisaðstöðu atvinnuveganna með hægfara breytingum á gengisskráningunni er nægðu til þess að jafna samkeppnisaðstöðu fyrirtækja hér á landi og í helstu viðskiptalöndum okkar, þar sem verðbólgan hefur verið miklu minni. Þótt þessi stefna hafi að ýmsu leyti reynst vel, hefur hún óneitanlega haft þann ókost að draga úr aðhaldi um verðlagsog launaþróun hér á landi. Hún hefur ekki heldur reynst þess megnug að jafna metin, þegar stórfelldar breytingar verða á innlendum kostnaði, eins og átti sér stað á s.l. ári. Hefur því nú verið horfið að því ráði að leiðrétta þá skekkju, sem auðsjáanlega er orðin í gengisskráningunni, með því að leiðrétta gengið í einu skrefi. Jafnframt er ætlun ríkisstj. að stöðva frekara gengissig, þar sem hún telur að stöðugt gengi geti við núverandi aðstæður og í samhengi við aðrar ráðstafanir orðið til þess að draga verulega úr þeirri verðbólguþróun, sem nú hefur náð tökum á hagkerfinu. Mun ég nú víkja að einstökum atriðum í því frv. sem hér liggur fyrir. Meginatriði þess er, að gert er ráð fyrir að gengismun af útflutningsbirgðum sjávarafurða verði varið til lausnar sérstakra fjárhagsvandamála innan sjávarútvegsins. Fyrst og fremst er talið mikilvægt að efla fjárhag Verðjöfnunarsjóðs, en einnig að ætla nokkurt fé til þess að greiða fyrir hagræðingu í fiskiðnaði og létta stofnfjárkostnaðarbyrði fiskiskipa. Þörfin fyrir hið síðast nefnda er þó ekki jafnmikil og oftast áður, vegna þess að hagur fiskveiða er nú allgóður. Hins vegar eru gengistryggðar skuldir flotans miklar að vöxtum. Þörfin fyrir hagræðingu í fiskiðnaði er brýn, ekki síst þar sem gengisákvörðun og aðrar tekjuákvarðanir í sjávarútvegi sníða fiskiðnaðinum það þröngan stakk, að leita þarf allra leiða til þess að bæta skipulag um framleiðni í greininni. Lauslega áætlað er talið að alls gætu komið um 2100 millj. kr. í gengismunarsjóðinn, og er þá ekki reiknað með tekjum at skreið eða ógreiddum saltfiski, sem seldur var til Zaire, og einnig dregið frá það sem greitt skal samkv. 2. gr. frv, til ríkissjóðs vegna Verðjöfnunarsjóðs. Fé þetta mun skiptast í aðalatriðum þannig, að í fyrsta lagi fengi Verðjöfnunarsjóður um 1300 millj. kr., í öðru lagi færu til að létta stofnfjárkostnað fiskiskipa um 450 millj. kr., og í þriðja lagi færu til hagræðingar í fiskiðnaði um 350 millj, kr., eða samtals 2100 millj. kr. Það skal tekið skýrt fram, að það fé, 350 millj. kr, að varkáru mati, sem ætlað er til að stuðla að hagræðingu í fiskiðnaði, mun koma til viðbótar þeim 500 millj. kr, sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir að verði til reiðu sem sérstakt lánsfé frá Byggðasjóði á þessu ári til að bæta fjárhag og skipulag fiskvinnslufyrirtækja, sem átt hafa í rekstrarerfiðleikum. Jafnframt vil ég láta þess getið, að túlka verður orðalagið til hagræðingar í fiskiðnaði í þessu sambandi rúmt. Það getur falið í sér endurbætur á lausafjárstöðu fiskvinnslufyrirtækja. En þau lán eiga á hverjum stað að miða að betri nýtingu hráefnis, fjármagns og starfskrafta, en ekki aukningu afkastagetu. Möguleikarnir til að leysa vanda fiskvinnslunnar hafa því batnað að mun, og er það einnig nauðsynlegt, þar sem aðstaða fiskvinnslufyrirtækja er mjög mismunandi í landinu. Ég mun nú gera grein fyrir einstökum gr. frv. Í 1. gr. eru, svo sem venja hefur verið við gengisbreytingar, settir frestir um tollafgreiðslu, en að öðru leyti gilda almenn ákvæði tollskrárlaga um tollmeðferð skjala eftir að hið nýja gengi tekur gildi. Samkvæmt 2, grein er gert ráð fyrir að taka gengismun af þeim birgðum sjávarafurða, sem framleiddar hafa verið fyrir 1. janúar 1978 en ekki fluttar út eða verið greiddar áður en hið nýja gengi tók gildi. Er það ákveðinn hundraðshluti, sem nemur þeirri breytingu, sem gerð var á gengi íslensku krónunnar í dag. Rétt þykir að undanþiggja þær afurðir, sem framleiddar voru frá og með 1. janúar 1978, þar sem þær efnahagsráðstafanir, sem nú eru gerðar, eiga að tryggja grundvöll framleiðslunnar frá upphafi ársins og m.a. fiskverð gilti frá sama tíma. Þessar afurðir verða því greiddar með nýja genginu. Sjávarútvegurinn hefur að því leyti nokkra sérstöðu meðal atvinnuvega landsmanna, að nánast öll hans framleiðsla er flutt út. Oft eru birgðir sjávarafurða allmiklar og er svo einnig nú, en skiptast misjafnt eftir afurðum, þar sem framleiðsla vissra afurða er árstíðabundin, Er því nokkur hending hvernig birgðir skiptast. Hins vegar er það eins nú og oft áður að afkoma hinna ýmsu greina sjávarútvegsins er bæði ærið misjöfn og breytileg. Það hefur því verið venja um allmörg undanfarin ár, að við gengisbreytingar hefur gengismunur af sjávarafurðum verið látinn renna í sérstakan sjóð, sem varið hefur verið á mismunandi hátt í þágu hinna ýmsu greina sjávarútvegsins. Er það einnig gert nú. Áður en kemur til ráðstöfunar á því fé, sem rennur til gengismunarsjóðs hefur þó þótt rétt að greiða af óskiptu þær hækkanir á flutningskostnaði og öðrum sambærilegum kostnaði við útflutning vegna þeirra afurða sem framleiddar hafa verið fyrir áramót, en ekki fluttar út fyrr en eftir gengisbreytinguna. Enn fremur þykir eðlilegt að greitt verði af gengismun áður en honum er ráðstafað það sem ríkissjóður hefur vegna framleiðslu ársins 1976 greitt til Verðjöfnunarsjóðs. Er hér um að ræða 174 millj kr. Í 3. gr. er fjallað um ráðstöfun á gengismunasjóði. Nokkur óvissa ríkir um það, hversu mikið fé hér verður um að ræða, þar sem miklar birgðir eru af óseldri skreið og alger óvissa ríkir um, hvernig kunni að seljast eða hvenær. Sama máli gegnir um verkaðan saltfisk, sem sendur var til Zaire og ekki hefur fengist greiddur enn. Ekki er þó ólíklegt að heildarverðmæti birgða og þess, sem ógreitt er, en þegar flutt út, geti numið nm 18 milljörðum kr. og er þá hvorugt þess, sem hér var nefnt, talið með sakir óvissu. Enn fremur eru ákvæði um ráðstöfun á gengismunarsjóði. Gert er ráð fyrir að 65% af því fé, sem kemur í sjóðinn af verðjöfnunarafurðum, renni til viðkomandi deilda Verðjöfnunarsjóðs. Mikil þörf er á að efla sjóðinn, sem á undanförnum árum hefur orðið að taka á sig skuldbindingar sem hafa verið bein afleiðing af kostnaðarhækkunum framleiðslunnar innanlands. Er því eðlilegt að þegar genginu er breytt til að vega upp á móti innlendum kostnaðarhækkunum renni hluti af þeim gengismun, sem til verður, til Verðjöfnunarsjóðs. Einnig virðist eðlilegt að stofnuð verði sérstök deild við Verðjöfnunarsjóð fyrir saltsíld, þar sem framleiðsla hennar virðist nú komin á öruggan grundvöll og fer vaxandi. Gert er ráð fyrir að hluti af gengismun vegna saltsíldar renni í þessa nýju deild sem stofnframlag. Því fé, sem þá er eftir í gengismunarsjóði, ásamt því, sem til fellur af öðrum sjávarafurðum, skal síðan að hluta varið til að létta stofnkostnaðarbyrði eigenda fiskiskipa sem orðið hafa fyrir gengistapi vegna erlendra og gengistryggðra skulda. Við fyrri gengislækkanir hefur hluta gengismunar einnig verið ráðstafað á þennan hátt, og þykir ekki óeðlilegt, að eigendum fiskiskipa verði bættur að nokkru sá útgjaldaauki sem af gengislækkuninni leiðir, þar sem skuldir þeirra eru að mestu gengistryggðar. Að hluta verður þessu fé síðan ráðstafað til að greiða fyrir hagræðingu í fiskiðnaði. Enda þótt miklum fjármunum hafi á undanförnum árum verið varið til endurbóta í fiskiðnaði, er brýnt að auka hagræðingu og bæta framleiðni á ýmsum sviðum. Gert er ráð fyrir að sjútvrn. setji nánari reglur um notkun þessa hluta gengismunarsjóðs. Ekki þykir ástæða til að setja hliðstæð ákvæði vegna annarra útflutningsgreina, einkum af því að þar er ekki um að ræða sömu forsendur um skiptingu framleiðslunnar á tvö stig, veiðar og vinnslu, þar sem annað stigið, vinnslan, nýtur að óbreyttu alfarið gengismunar, né heldur er þar um að ræða jöfnunarkerfi af því tagi sem Verðjöfnunarsjóður er. Í landbúnaði verður gengisbreytingin tekin beint til þess að lækka þörfina fyrir útflutningsbætur og verður ekki varið betur. Þar er ekki þörf fyrir sjóðmyndun. Virðulegi forseti. Að svo mæltu vil ég leyfa mér að leggja til, að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og hv. fjh: og viðskn.

Lúðvík Jósepason Hæstv. forseti. Frv. það, sem hér er nú lagt fram af hálfu ríkisstj. um sérstakar ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabanka Íslands um breytingar á gengi íslenskrar krónu, er í rauninni aðeins formleg tilkynning um þá gengisbreytingu sem kunnugt hefur verið um nú í langan tíma og er í beinu framhaldi af stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum að undanförnu. Þetta frv, út af fyrir sig gefur ekki tilefni til langra umr. eða umr. á almennum grundvelli um efnahagsmálin og stöðu atvinnuvega. Gert er ráð fyrir því, að þessu frv. fylgi annað frv., sem lagt verði fram á morgun, um svonefndar hliðarráðstafanir. Ég geri ráð fyrir því, að þá komi þetta mál upp sem heild og verði rætt á miklu breiðari grundvelli, enda sýndist mér að hæstv. forsrh. gerði ráð fyrir að þetta yrði á þessa leið, miðað við þá ræðu sem hann flutti fyrir þessu frv. Ákvörðunin um formlega gengislækkun, sem felst í þessu frv., gefur þó tilefni til þess að ræða hér nokkru nánar um einn þátt þessara mála. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur beitt gengisákvörðunarvopninu meira en nokkur önnur stjórn nú í a.m.k. langan tíma. Ég hygg að það muni allir eftir því, að þegar hún tók við völdum var það hennar fyrsta verk á fyrsta starfsdegi stjórnarinnar að ákveða formlega gengislækkun, þ.e.a.s. 1. sept. 1974. Síðan liðu eitthvað rúmlega fimm mánuðir eða svo og þá kom önnur formleg gengislækkun í febr. 1975. Og nú kemur þriðja formlega gengislækkunin, en auk þess hefur svo verið í gangi allan valdatíma stjórnarinnar gengislækkun í formi gengissigs. Þegar tillit hefur verið tekið til þessarar nýju gengislækkunar, sem nú er verið að ákveða, jafngilda þessar hreyfingar á gengi krónunnar í stjórnartíð núv. ríkisstj. hvorki meira né minna en því, að verð Bandaríkjadollars gagnvart íslenskri krónu hefur á þessum tíma hækkað um 156.7%. Dollarinn hefur farið á starfstíma núv. ríkisstj. úr rétt 98 kr. og upp í 253.10 kr. Það þarf auðvitað ekki að segja nokkrum manni það, að gengisbreyting af þessari stærð hefur auðvitað haft sín gífurlega miklu áhrif á alla verðlagsþróun í landinu. Þessi breyting á verði erlends gjaldeyris gagnvart íslensku krónunni þýðir það einfaldlega, að á þessum tíma hafa t.d. vörur, sem keyptar eru til landsins í dollurum, hækkað um 156%. Þessi gengislækkun íslensku krónunnar er þó enn þá meiri á þessum tíma gagnvart ýmsum öðrum gjaldmiðlum. Þarna hafa menn svart á hvítu eina meginástæðuna fyrir þeirri verðlagsþróun sem verið hefur í landinu í tíð þessarar ríkisstj. Það er auðvitað hreinn barnaskapur að tala þannig um þessi mál, að menn óskapist út í verðbólgu og hækkandi verðlag, en framkvæmi jafnframt ráðstafanir, sem beinlínis leiða af sér verðhækkanir, og það í þetta ríkum mæli, enda hefur þetta auðvitað komið skýrt fram, því að það er ekki aðeins gengið sem hefur breyst og verðlag í landinu sem afleiðing af því, heldur hefur hin almenna verðlagsvísitala í landinu sagt til sín. Þetta hefur komið fram í henni og annarri almennri verðlagsþróun hér innanlands. Þegar núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum í ágústmánuði 1974 var framleiðsluvísitalan 297 stig. Nú 1. þ.m. 1978 er þessi sama framfærsluvísitala ekki lengur 297 stig, heldur 934 stig. Hin almenna framfærsluvísitala hefur hækkað á þessum tíma um 214%. Það táknar að verðlag hér hefur meira en þrefaldast. Þessi breyting hefur sem sagt orðið á rétt rúmlega þremur árum eða á 40 mánuðum - þremur árum og 4 mánuðum betur. Svo hafa menn brugðist þannig við hinum mikla vanda að setja niður stóra n., verðbólgunefnd, og biðja hana um að athuga hvað eiginlega valdi því, að verðlag skuli hafa hækkað svona miklu meira á Íslandi núna síðustu árin en í öðrum löndum, rétt eins og þeir, sem hafa verið að taka þessar ákvarðanir, viti ekkert hvað þetta þýðir. Ég tel að sú ákvörðun, sem nú hefur verið tekin, sé í beinu framhaldi af allri efnahagsmálastefnu núv. ríkisstj. Ég sagði í upphafi míns máls, að hér væri fyrst og fremst um formlega tilkynningu að ræða. Ríkisstj. var búin að taka ákvörðun um þessa gengisfellingarleið fyrir löngu. Þetta kom einna skýrast fram við afgreiðslu fjárl. fyrir yfirstandandi ár í desembermánuði s.l. Þá var upplýst að forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar hefði gefið upplýsingar um það í fjvn. Alþ., að við útreikning hans á tekjum og gjöldum ríkisins á árinu 1978 hafði hann tekið með inn í sitt dæmi gengissig sem næmi 1.5% á mánuði á árinu 1978 eða sem næmi 18% gengissigi á öllu árinu. Þetta voru upplýsingar, sem lágu strax fyrir um miðjan des. Hæstv. ríkisstj. hafði auðvitað þá mótað þá stefnu, að ætlunin væri að halda áfram gengislækkunarleiðinni, en á því stigi málsins höfðu menn reiknað með því að farin yrði gengissigsleiðin. En svo hefur það gerst nú síðustu daga, að ríkisstj. breytir því að fara eftir gengissigsleið, sem hún hafði þó farið eftir með býsna miklum hraða að undanförnu, og ákveður að taka nokkuð stórt skref í einu lagi. Og það er tilkynningin um það sem hér liggur fyrir, tilkynning um að nú skuli gengi íslensku krónunnar lækkað í einu skrefi um 13%, en það þýðir að verð á erlendum gjaldeyri hækkar um 11.9%. Með þessu hygg ég að láti mjög nærri að verð á erlendum gjaldeyri hafi hækkað, þegar þessi gengislækkun er komin fram, um rétt 19% frá áramótum að telja. Ég tók eftir því, að hæstv. forsrh. sagði í sínu máli að nú væri ætlun ríkisstj. að hverfa frá þeirri stefnu sem farin hefur verið að undanförnu í gengisskráningarmálum, hverfa frá gengissigsaðferðinni, nú áformaði ríkisstj. að láta þetta gengisfall duga og þá gengisskráninguna væntanlega verða stöðuga á eftir. En hvaða maður í landinu skyldi nú trúa yfirlýsingu eins og þessari eftir að hafa það fyrir augunum sem gerst hefur? Hver skyldi trúa því, að það yrði staðið við það að vandinn, sem upp kynni að koma, yrði ekki leystur með gengislækkunaraðferðinni? Ég er ekki í nokkrum vafa um það fyrir mitt leyti, að það trúir því enginn maður. Það mun halda áfram. Vegna þeirrar stefnu, sem farin hefur verið af hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum, mun verða ríkjandi strax eftir þessa gengislækkun sama viðhorfið og áður. Kaupsýslumenn munu segja yfir búðarborðið hjá sér: Það er betra að kaupa strax, en ekki seinna, því það mun verða dýrara seinna. - Og menn munu trúa því og menn munu halda áfram að ráðstafa sínum íslensku peningum, ef þeir geta komið því við með sæmilegum hætti, vegna þess að enginn trúir á það, að núv. hæstv. ríkisstj. ætli sér að standa við það að halda gengisskráningunni fastri. Hún hefur haft allt annan boðskap að flytja og hún hagar allri sinni starfsemi í efnahagsmálum öfugt við það sem þarf að gera, ef ætlunin væri að standa við gengisskráninguna. Það er svo atriði út af fyrir sig í þessum málum, sá beinlínis broslegi leikur sem hæstv. ríkisstj. hefur haft hér í frammi í sambandi við þessa gengislækkun að því leyti til sem svonefndri verðbólgunefnd er blandað inn í málið. Fréttatilkynningar hafa verið að koma með vissu millibili nú að undanförnu, að verðbólgunefnd væri komin að því að skila áliti, hún væri með tillögur, og beinlínis að ríkisstj. biði eftir því að leggja fyrir Alþ. frv. um þessi mál þar til verðbólgunefnd væri búin að skila af sér. Þó að mjög væri ýtt á eftir þeim sem réðu ferð í verðbólgunefndinni, að n. skilaði formlega af sér svo að ríkisstj. gæti hengt eitthvað af þessari skömm á þá n., þá fór það nú svo, að n. skilaði ekki formlega af sér fyrr en um hádegi í dag, og þá var búið að halda fund í bankaráði Seðlabankans þegar í gærdag og ákveða þar þá gengislækkun sem hér er um að ræða. Auðvitað var ríkisstj. einnig búin að prenta frv. sem hér liggur fyrir. Hún gerði það ekki frá hádegi og fram að þeim tíma að frv. kom hér á borðið, heldur er aðeins látið að því liggja, að allt þetta sé komið frá vissum sérfræðingum, sem bent hafi á þessa leið. Ég ætla mér ekki við þessa umr. að fara ítarlega út í störf verðbólgunefndar eða það sem þar kom fram, en vil þó aðeins segja það í þessu sambandi, að sú n. klofnaði auðvitað eins hraustlega og ein nefnd yfirleitt getur klofnað, nefnd, sem er byggð upp á þann hátt sem sú nefnd var byggð upp. Stærsti hópurinn voru 6 aðilar í nefndinni, þ.e.a.s. 4 beinlínis fulltrúar stjórnarflokkanna og síðan tveir aðalráðunautar ríkisstj. í efnahagsmálum, tveir embættismenn. Þessi hópur hélt saman. Síðan var annar hópur í n. sem skilaði séráliti og vildi ekki standa að heildaráliti n. Þar voru 5 fulltrúar, þ.e.a.s. frá Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæjar og 3 fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna. Þar að auki komu sérstakar bókanir þarna: fulltrúa frá Vinnuveitendasambandi Íslands og einnig fulltrúa frá Stéttarsambandi bænda. Ég held að hæstv. ríkisstj. ætti ekki að halda áfram þessum broslega leik sínum í sambandi við þetta mál, að hér sé um að ræða einhverja nýja stefnu sem byggist á afstöðu verðbólgunefndar í þessum efnum. Hér er um að ræða beint framhald af gengislækkunarstefnu núv. ríkisstj., af verðhækkunarstefnu hennar og svo því, að hún svífst ekki fremur nú en áður að rifta nýgerðum kaupgjaldssamningum. Það er það sem þarna liggur á bak við, að nú er ákveðið að taka skrefið í einu lagi, gera hér formlega gengislækkun. Á bak við það liggur sú ákvörðun, að rifta skuli nýgerðum kaupgjaldssamningum. Það er svo mál út af fyrir sig, að ríkisstj. skuli telja nauðsynlegt, eins og nú er ástatt að standa þannig að málum að koma með till. um að rifta kaupgjaldssamningum við opinbera starfsmenn, sem hún hefur sjálf gert, sem hún hefur sjálf undirskrifað fyrir þremur mánuðum, og jafnframt kaupgjaldssamningum sem verkalýðsfélögin í landinu og samtök atvinurekenda hafa líka gert og undirskrifað og hvorugur þeirra aðila hefur borið sig að segja upp eða losa um, - ríkisstj. skuli sjá sérstaka ástæðu til að gera þær ráðstafanir í efnahagsmálum sem slíta í sundur þessa samninga sem eru rétt rúmlega 7 mánaða gamlir. Ég tel að í þeim efnum sé verið að stíga hér mikið ógæfuspor sem ekki muni leysa neinn vanda, heldur magna vandamálið í sambandi við stöðu okkar efnahagsmála frá því sem verið hefur. Auðvitað liggur ljóst fyrir að efnahagsmálastefna núv. ríkisstj. er gersamlega botnlaus. Það getur í rauninni enginn maður haldið því fram í alvöru, að það hafi verið nokkurt einasta vit í þeirri efnahagsmálastefnu sem hér hefur verið ríkjandi á undanförnum árum, þegar menn hugsa til þess, að síðustu ár, t.d. árið 1976 og árið 1977, voru mjög hagstæð ár með vaxandi þjóðarframleiðslu og stórvaxandi þjóðartekjum og megnið af þessum tíma var þó í gildi beinlínis kjaraskerðing. Það var ekki hægt að draga kaupmátt launa inn í sem neina orsök fyrir þeim vanda sem menn töldu að væri fyrir hendi. En þrátt fyrir góðæri þarf nú að grípa til ráðstafana af þessu tagi til viðbótar við alla gengislækkunarstefnuna sem í gildi hefur verið. Það verður ekki annað sagt en þetta ætti að vera nokkuð ljóst ölaum sem um þetta hugsa, að það hafi ekki skipt máli fyrir núv. hæstv. ríkisstj. hvort um væri að ræða ástand þar sem launin hafa beinlínis verið að lækka að kaupmætti og ríkjandi hefur verið góðæri. Útkoman hefur eigi að síður orðið þessi og þessi líka hroðalega verðbólga og þetta látlausa gengissig og gengislækkun. Ég vil segja, að það er næstum að segja grátbroslegt að heyra það og sjá hjá hæstv. forsrh. eftir allt það sem þarna er á undan gengið, að þá skuli hann koma hér og segja: Ég ætla aldrei að gera þetta aftur, nú er ég hættur. Nú á ekki að lækka gengið meira. - Það er blátt áfram grátbroslegt. Þessu trúir auðvitað enginn maður, nema þá að það sé breytt um stefnu í grundvallaratriðum í okkar efnahagsmálum. Ég vil lýsa því yfir, að við Alþb.-menn erum algerlega á móti því frv. sem hér er um að ræða. Við teljum það hluta af miklu stærra og meira máli sem ekki greiðir úr flækjunni, heldur eykur við flækjuna. Ég ætla þá að víkja hér örfáum orðum að efni frv. sjálfs, þ.e.a.s. þeim ákvörðunum sem felast í þessu frv. um myndun sérstaks gengismunarsjóðs og ráðstöfun á ákveðnu fjármagni sem á að renna í sjóðinn. Það er gert ráð fyrir að birgðir af útflutningsvörum séu til í landinn um þessar mundir, sem geti komið undir ákvæði þessa frv., sem nemi 18 milljörðum kr., og þá er ekki reiknað með birgðum af skreið og saltfiski, sem selt hefur verið úr landi og er farið úr landi, en hefur ekki verið greitt og þykir nokkuð vafasamt um greiðsluna á. Ég sé ekki annað, ef fara á eftir þessum tölum sem hér liggja fyrir, en þá ættu að falla til samkv. þessu í gengismunarsjóð 2.7 milljarðar kr. Það er sú gengisbreyting sem hér er um að ræða. Hæstv. forsrh. gerði hér grein fyrir 2. 1 milljarði, og reyndar 174 millj. þar til viðbótar sem eiga að renna í ríkissjóð. Einnig getur komið nokkur skerðing á þessa heildarfjárhæð vegna kostnaðar sem ber að greiða þeim, sem eiga þessar birgðir, en lenda í auknum kostnaði eftir að gengislækkunin hefur gengið yfir. En hvort sem það reynist rétt, að það, sem á að renna í gengismunarsjóð samkv. þessu frv., verði 2100 milljónir eða 2.1 milljarður eða nokkru hærri fjárhæð, þá finnst mér rétt að skoða það nokkru nánar, hvernig ætlað er að ráðstafa þessum fjármunum. Í fyrsta lagi er lagt til um það bil 1300 milljónir eða 1.3 milljarðar kr. renni í Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins. Ég tel að till. í þessa átt hefði þurft að fylgja grg. um það, hver væri staða þessa sjóðs, þar sem gert er ráð fyrir að þetta fé renni í sjóðinn, og auðvitað hefði átt að fylgja hér með sundurliðun á þeim birgðum sem fyrir liggja, a.m.k. að því leyti að gefið hefði hugmynd um hve miklu fjármagni er samkv. þessu ætlað að renna í hverja deild sjóðsins um sig. Ég geri ráð fyrir að till. um að leggja í þennan sjóð þetta mikið fjármagn byggist að einhverju leyti á því, að einstakar deildir þessa sjóðs séu búnar að taka á sig fjárskuldbindingar sem þær geti ekki að fullu leyti staðið við og ríkissjóður hefur verið í ábyrgð fyrir, og þá á það að sjálfsögðu að koma fram og kemur væntanlega fram í þeirri n. sem fjallar um málið, eða hvort hér er beinlínis stefnt að því að taka þessa fjárhæð úr umferð og geyma hana í Verðjöfnunarsjóði. Þá er einnig gert ráð fyrir því í frv., að greiddar verði í Stofnfjársjóð fiskiskipa um 450 millj. kr., vegna þess að að sjálfsögðu hækka nú afborganir og reyndar vaxtagreiðslur af stofnlánum þeirra fiskiskipa þar sem skuldirnar eru enn í erlendum gjaldeyri, en það á sér stað í mjög mörgum tilfellum. Hér er því um hliðstæða ráðstöfun að ræða og gerð hefur verið áður. En ég vil vekja athygli á því, að nú er orðin talsverð breyting í þessum efnum frá því sem áður hefur verið, að nú er einnig orðið um það að ræða, að skip, sem smíðuð hafa verið innanlands og hafa að forminu til lán sín innanlands, eru með stóran hluta af lánum sínum einnig gengistryggðan. Þar er um nokkuð annað form að ræða heldur en þar sem kaupandi skipsins stóð beint sem skuldari fyrir þeirri fjárhæð sem fengin var að láni með skipinu frá erlendri skipasmíðastöð. Mér sýnist að það þurfi einnig að gæta að því, að þessu fjármagni verði deilt út á sanngjarnan hátt, þannig að allir aðilar, sem hér eiga hlut að máli og svipað stendur á fyrir, fái hluta af þessu fjármagni. Þá er gert ráð fyrir því samkv. frv., að til geti fallið í gengismunarsjóð í kringum 350 millj. kr. sem verja skuli til hagræðingar í sjávarútvegi og þá - eftir því sem ég skildi það - fyrst og fremst í fiskiðnaði, og þessi fjárhæð, 350 millj. kr., skuli koma til viðbótar áður tilkynntri fjárhæð upp á um 500 millj. kr, sem ætlað er að fá úr Byggðasjóði. Í frv. er þetta orðað á þann veg, að nota skuli þetta fjármagn„ til þess að greiða fyrir hagræðingu í fiskiðnaði“. Með því er auðvitað ekkert sagt um hvort á að veita þetta fjármagn sem styrki eða lán, og það skiptir auðvitað allmiklu máli að fá upplýsingar um það, hver sé ætlunin í þessum efnum. Ég tel að það sé mjög brýnt verkefni að reyna að koma á meiri hagræðingu í fiskiðnaði en nú er. Ég hef hins vegar alltaf gert ráð fyrir því, að sú hagræðing færi fram hjá þeim, sem ekki hafa komist yfir vissar framkvæmdir í þessum efnum enn þá, með svipuðum hætti og hjá þeim, sem eru þegar búnir að koma þessari hagræðingu á hjá sér, þeir, sem eftir eru, yrðu að taka fé að láni til þess að koma þessum umbótum á hjá sér. En ég reikna yfirleitt ekki með því, að farið yrði inn á þá braut að veita hér styrki í stórum stíl til þeirra sem þarna hafa dregist aftur úr af ýmsum ástæðum. Ég vil segja það, að það er alls ekki í öllum tilfellum af fjárhagslegum ástæðum einum sem þessir aðilar hafa dregist aftur úr. En þetta atriði verður að sjálfsögðu einnig til athugunar hjá þeirri n. sem fær málið til meðferðar, og upplýsingar geta þá komið þar fram um hvernig ætlað er að ráðstafa þessum fjármunum. Ég tók þó eftir að hæstv. forsrh. sagði að hann ætlaðist til að þetta orðalag um að veita þetta fjármagn til hagræðingar ætti að túlka mjög rúmt, og minntist þá á að nota mætti þetta fjármagn til þess að rétta við lausafjárstöðu fyrirtækja. Ég vil segja það, að ég legg á það mjög mikla áherslu fyrir mitt leyti, að þeir fjármunir, sem fást í þessu skyni, verði notaðir til að koma á hagræðingu í þessum rekstri, en ekki fyrst og fremst til þess að greiða upp skuldir fyrirtækjanna við bankana eða aðra slíka aðila eða standa undir beinum hallarekstri sem orðinn er. Ég tel að það þyrfti að gera aðrar ráðstafanir, ef svo er komið illa fyrir einhverjum fyrirtækjum að þau þurfi beinlínis á styrkveitingum að halda og verði ekki fær um það að borga sín lán, - þá eigi það að koma fram með öðrum hætti en hér er gert ráð fyrir. Þetta fjármagn þarf að nýtast til hagræðingar, til þess að koma framleiðslu þessara fyrirtækja á betra stig en nú er. Ég skal svo ekki hafa um þetta mál fleiri orð við 1. umr. Málið fer til n. sem ég á sæti í og gefst því tækifæri til að ræða þetta mál nánar á morgun. En ég vil endurtaka það, sem ég hef sagt áður, að við Alþb: menn erum algerlega á móti þessu frv., eins og við erum á móti stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum, og þetta frv. er aðeins einn liður í þeirri stefnu. Við tökum undir aðvörunarorð stéttarsamtakanna í landinu, að vara hæstv. ríkisstj. við þeirri alröngu stefnu hennar að ætla sér að fara að rjúfa gerða kjarasamninga, nýgerða kjarasamninga, og efna til nýrra átaka á vinnumarkaði sem án efa yrðu afleiðingin af slíku. Við erum búnir að búa við slíka stefnu af hálfu núv. ríkisstj. allt of lengi með allt of hroðalegum afleiðingum í okkar efnahagsmálum. Það er kominn tími til að breyta í þessum efnum um stefnu.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 2. þm. Austurl. varðandi ráðstafanir á gengishagnaði. Það er auðvitað mjög erfitt að segja til um fyrir fram hver gengishagnaður verður. Það er talið að birgðir um síðustu áramót hafi numið um 19.2 milljörðum, en verðmæti ógreidds útflutnings á sama tíma um 6000 millj., eða samtals um 25.2 milljörðum kr. Við fyrri gengisbreytingar hefur það verið venja að undanþiggja nokkrar afurðir gjaldi í gengismunarsjóð, svo sem hvalafurðir, grásleppuhrogn, þorskalýsi, aðallega fóðurlýsi í dósum. Birgðir af þessu eru þó taldar mjög smávægilegar um þetta leyti árs og eru taldar geta verið liðlega 200 millj. kr. Þá munu vera um 250 millj, kr. í útflutningi á verkuðum saltfiski, sem sendur var til Zaire, eins og hæstv. forsrh. gat um í framsöguræðu sinni. Loks mun hafa verið afskipað allmiklu af saltsíld í janúarmánuði. Þegar tillit er tekið til þessa gæti gjald af birgðum og ógreiddum útflutningi numið um 23.3 millj. brúttó. En í þessu er afar stór upphæð skreið, sem er talin nema um 5 milljörðum, ef ég man rétt, og væri þá gengismunur liðlega 700 millj. kr., sem ég held að sé óráðlegt að reikna með gengishagnaði af eins og sakir standa og útlit er fyrir í sambandi við sölu á þessum afurðum. Bæði verður hér um mikla rýrnun að ræða og meiri eftir því sem lengur dregst að þessi vara seljist og fari úr landi og sömuleiðis þarf bæði að pakka hana, sem mikill kostnaður er við, og meira að segja þá, sem búið er að binda, verður að taka upp aftur vegna rýrnunar, sömuleiðis er mikill vaxtakostnaður, svo að ég fyrir mitt leyti hef verið mjög varkár í mati á þessu. Það mun láta nærri að helmingur af þessum gengishagnaði, sem fæst, komi í freðfiskdeildina sem er eins og allir vita tóm. Saltfiskdeildin mun fá um það bil 370 millj., hygg ég að áætlað sé. Einnig er gert ráð fyrir að stofnuð verði ný deild við Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins, saltsíldardeild, eins og fram kom í framsöguræðu hæstv. forsrh., og er gert ráð fyrir að nálægt 180 millj. verði stofnfé þeirrar deildar. Lýsis- og mjöldeildin mun vafalaust verða með nálægt 250–260 millj. kr. Hins vegar er í þessu frv. um ráðstöfun gengishagnaðar, vegna þeirrar óvissu sem er ríkjandi og í meira lagi nú en jafnan áður vegna hinna miklu skreiðarbirgða, gengishagnaði skipt hlutfallslega þannig að af öllu því fé, sem inn kemur, að frádregnum kostnaði og greiðslu á skuld Verðjöfnunarsjóðs við ríkissjóð sem fram kemur í frv., fari 65% af gengishagnaðinum í Verðjöfnunarsjóðinn og 35% fari í þessar tvær aðrar greinar, annars vegar 43% af þessum 35% til að greiða fyrir hagræðingu í fiskiðnaði og 57% til að létta stofnfjárkostnaðarbyrði eigenda fiskiskipa sem orðið hafa fyrir gengistapi vegna erlendra og gengistryggðra skulda, hvort tveggja eftir þeim reglum og skilyrðum sem ríkisstj. setur. Ég geri ráð fyrir samkv. því, sem fram kemur í 4. gr., að sett verði reglugerð um þetta atriði, sem vafalaust mun þá verða sett að tillögu sjútvrn., þá mun ég leggja eindregið til í sambandi við þessa skiptingu, að farið verði eftir mjög hliðstæðum reglum og gert var við gengisbreytinguna 1974 varðandi uppbætur til þeirra sem skulda Fiskveiðasjóði í erlendum gjaldeyri. Þá verður tekin upphæð erlendra skulda og síðan verður fundið út, hvaða prósenta eigi að koma, þannig að það fái enginn meira en annar. Þessi regla var ekki gagnrýnd síðast. Ég held m.ö.o. að allir hafi orðið ásáttir um hana. Aftur í sambandi við hinn liðinn sem hv. 2. þm. Austurl. ræddi um, 43% af þessum 35% til að greiða fyrir hagræðingu í fiskiðnaði er skoðun mín sú, að það eigi ekki að leggja fram þetta fjármagn sem styrki, heldur í formi lána og þá með mjög góðum kjörum. Það er líka skoðun mín, að þegar við tölum um hagræðingu, þá er um nokkur fyrirtæki þannig varið, að ef rekstrarstaða þeirra er slæm, en þau standa efnahagslega vel, þá eigi að beita bæði því, sem Byggðasjóður kemur til með að lána, og þessu fjármagni, sem kemur til viðbótar, á þann veg að gera þessi fyrirtæki rekstrarlega hæf, en ekki að beina þessu fjármagni til að auka afköst þessara fyrirtækja. Þetta held ég að eigi að vera höfuðatriðið í því sem gera þarf. Hins vegar er það einnig skoðun mín, að þegar hér kemur fjármagn til viðbótar við það sem Byggðasjóður kemur til með að lána, þá þurfi auðvitað að samræma vinnubrögðin og þá verði fulltrúar Byggðasjóðs, fulltrúi ríkisvalds og fulltrúar frá t.d. hagdeildum viðskiptabankanna og fulltrúi Seðlabankans að mynda þá reglu sem fara eigi eftir. Ég held að það séu skynsamlegustu vinnubrögðin. En á þessu stigi er ekki hægt að fara frekar út í þá sálma. En með þessari uppsetningu á ráðstöfun gengishagnaðar, hver sem endanleg upphæð verður, er honum öllum fyrir fram ráðstafað, vegna þess að hér er tekinn upp hlutfallslegur útreikningur.



Herra forseti. Þetta frv. er venjulegur og hefðbundinn fylgifiskur ákvörðunar um gengislækkun. Þetta frv. er fyrsta kynning á þeirri heildarstefnu í efnahagsmálum, sem ríkisstj. væntanlega hefur mótað og mun kynna Alþ. og þjóðinni nú á næstunni. Við í þingflokki Alþfl. erum andvígir þessari heildarstefnu hæstv. ríkisstj. og þess vegna hljótum við að vera andvígir þessu frv. Hitt er annað mál, að fyrst ákvörðun um gengisbreytingu hefur verið tekin og engin gjaldeyrissala á sér nú stað, er auðvitað nauðsynlegt að eðlileg viðskipti geti aftur hafist sem fyrst. Þess vegna mun þingflokkur Alþfl. stuðla að því, að Alþ. geti afgreitt þetta frv. í dag og á morgun, til þess að eðlileg gjaldeyrisviðskipti geti hafist að morgni föstudags, en án slíkra ráðstafana og þeirra sem felast í frv. er ekki hægt að hefja eðlileg gjaldeyrisviðskipti að nýju. En fyrst boðskapur þessa frv, er fyrsti kapítulinn í þeim róman í efnahagsmálum, þeirri hrollvekju í efnahagsmálum, sem ríkisstj. mun kynna Alþ. og alþjóð á næstunni, þá tel ég ekki annað fært en að fara örfáum orðum um þessa stefnu, þó ég muni láta ítarlegar umr. um bana bíða þangað til heildarmyndin liggur fyrir Alþ. af hálfu hæstv. ríkisstj. Þeir voru margir sem spáðu illa fyrir hæstv. ríkisstj. þegar hún tók völdin. Ekki var vinstri stjórnin góð stjórn og þess vegna hefði átt að vera lítill vandi að gera betur. En þessi stjórn hefur bara ekki gert betur. Hún hefur brugðist í bókstaflega öllum skilningi. Og hvað er til marks um þetta? Þetta er harður dómur, stór orð. En skyldi ekki vera hægt að finna því stað, að ríkisstj. hafi haldið illa á málum, að hún hafi brugðist? Í þessu sambandi vil ég fyrst benda á, að þegar ríkisstj. tók við völdum var eitt af hennar aðalfyrirheitum að lækka verðbólguna niður í um það bil 15%. Hver var verðbólgan í fyrra, þegar ríkisstj, hafði setið þrjú ár að völdum? Hún var 30–35%, meira en helmingi hærri en ríkisstj. kvað sig ætla að láta bana verða á valdatíma sínum. Og hver yrði verðbólgan í ár, ef ekkert yrði að gert, ef stefna stjórnarinnar héldist óbreytt? Þá mundi hún verða 35–40%, þrisvar sinnum meiri en stjórnin gaf fyrirheit um að hún mundi verða á valdatíma hennar. Þetta hefur svo auðvitað leitt til þess, að stórkostlegur halli hefur orðið í atvinnurekstri landsmanna, sérstaklega í útflutningsatvinnuvegunum. Hvernig skilur ríkisstj. við aðalatvinnuveg landsmanna, sjávarútveginn, eftir nær fjögurra ára valdaferil? Hvernig er staða sjávarútvegsins í dag? Sérfræðingar telja að halli hans á einu ári mundi við núverandi aðstæður verða 12 milljarðar kr. M.ö.o.: ríkisstj. hefur með stefnu sinni leikið aðalatvinnuveg landsmanna þannig, að hann er rekinn í dag með 12 milljarða kr, halla á ársgrundvelli. Og hvað er að segja um landbúnaðinn? Nú koma bændur aldrei saman til fundar, hvergi á landinu, án þess að gera ályktanir um það, að ástand í landbúnaði hafi aldrei verið verra en nú. Nú krefjast bændur gerbreyttrar stefnu í landbúnaðarmálum. Þegar ég fyrir 10–15, jafnvel 20 árum hóf umr. um að nauðsyn væri að breyta um stefnu í landbúnaðarmálum, þá var það kallað fjandskapur við bændur og vanmat á íslenskum landbúnaði. Hvorugt hafði mér nokkurn tíma dottið í hug, hvorki fjandskapur við bændur né heldur vanmat á landbúnaði. En ég og aðrir, sem töluðu og hugsuðu eins og ég, töluðum lengi fyrir daufum eyrum. Í fyrra, á því herrans ári 1977, komu bændur ekki svo saman til mannfundar að þeir gerðu ekki ályktun um að stefnan í landbúnaðarmálum hefði verið alröng og henni þyrfti að gerbreyta. Hvað er að segja um þriðja aðalatvinnuveg landsmanna, iðnaðinn? Nákvæmlega sama er að segja um hann. Ef samtök iðnaðarins gera ályktanir um sín mál felst í þeim hörð gagnrýni á þá stefnu sem hæstv. ríkisstj. hefur fylgt varðandi þessa mikilvægu iðngrein. Versluninni var í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. heitið nýrri verðlagslöggjöf. Auðvitað hefur ríkisstj. svíkið þetta loforð gagnvart versluninni eins og öll sín loforð gagnvart öllum öðrum atvinnugreinum. Ekkert slíkt frv. hefur séð dagsins ljós á nær fjögurra ára starfsferli hæstv. ríkisstj. E.t.v. kemur efnahagsóstjórn ríkisstj. gleggst fram í því, að enn skuli vera um að ræða gífurlegan halla í viðskiptum þjóðarinnar við útlönd. Hafa menn það á hraðbergi, hvað viðskiptahallinn var í fyrra, árið 1977? Hann var 9 milljarðar kr. Hann nam 9 milljörðum kr. í fyrra, viðskiptahallinn við útlönd. Það á auðvitað sinn þátt í því, ásamt viðskiptahalla fyrri ára, að skuldir þjóðarinnar um s.l. áramót voru orðnar hærri en nokkru sinni fyrr í íslenskri sögu. Skuldir þjóðarinnar við útlönd voru um s.l. áramót 129 milljarðar eða því sem næst 600 þús. kr. á hvert einasta mannsbarn í landinu, ungt og gamalt. M.ö.o.: ríkisstj. hefur hagað stefnu sinni þannig, að safnast hafa allt að því 600 þús. kr. skuldir á hvern einasta Íslending. Auðvitað er þetta óbærilegur baggi. Ekki hefur ríkisstj. tekist betur að stjórna eigin búi, þ.e.a.s. ríkissjóði, heldur en þjóðarbúinu í heild, þrátt fyrir öll orðin um nauðsyn þess, að ríkisbúskapurinn væri hallalaus, þegar ríkisstj. tók við völdum. Í fyrra var ríkissjóður rekinn með halla sem nam tveim milljörðum kr. Þetta er til viðbótar við halla fyrri ára, sem fyrst og fremst hefur verið greiddur með skuldasöfnun í Seðlabankanum, greiddur með þeim einfalda hætti að segja Seðlabankanum að prenta fleiri seðla og lána ríkissjóði. Þessi stefna, þessi aftaða ríkisstj. til Seðlabankans, þessi misnotkun á húsbóndavaldi ríkisstj. yfir Seðlabankanum hefur leitt til þess, að um s.l. áramót var skuld ríkissjóðs við Seðlabankann hvorki meira né minna en 15 milljarðar kr. og hefur aldrei í sögunni verið hærri. Ég held að ekki þurfi að fara fleiri orðum í tilefni af fyrsta kapítula þeirrar hrollvekju, sem við eigum í vændum að hlusta á, en að nefna þessar staðreyndir til þess að sýna fram á hversu gersamlega ríkisstj. hefur mistekist það ætlunarverk sem hún setti sér í upphafi. Þetta taldi ég nauðsynlegt að kæmi fram þegar við 1. umr. þessa máls en heildarstefna ríkisstj. mun að sjálfsögðu verða rædd nánar af hálfu okkar í Alþfl. þegar hún hefur lagt hana í heild fyrir hið háa Alþingi. Ég endurtek að flokkur minn mun greiða fyrir því, að þetta frv. geti fengið afgreiðslu í Alþ. í dag og á morgun, þannig að eðlileg viðskipti geti hafist aftur á föstudagsmorgun.



Herra forseti. Frv., sem hér liggur fyrir, frv. til l. um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabanka Íslands um breytingu á gengi íslenskrar krónu,er upphafið að lokaskrefi á óheillavegi sem núv. ríkisstj. hefur fetað síðan hún tók við völdum. Þá þegar gerðum við í Samtökunum grein fyrir því áliti okkar, að ríkisstj. væri á rangri braut. Ekkert, sem síðar hefur skeð, hefur gefið hið minnsta tilefni til að endurskoða þá afstöðu, og málflutningur hér í dag og það sem eftir mun fara á næstu dögum sýnir að enn fetar þessi ríkisstj. sama óhappaferilinn. Þetta frv., sem er fyrsti vottur hér á þingi um nýja gengisfellingu af hálfu ríkisstj., sýnir svo rækilega sem unnt er, að hún hefur ekki ráðið við verkefni sitt þrátt fyrir hið mikla þingfylgi sem hún getur státað af, stuðning tveggja stærstu flokka landsins og rúmlega 2/3 þingheims. Þetta frv. og það, sem á eftir mun fara, sýnir að ríkisstj. hefur haldið þannig á málum að hún, sem hóf feril sinn með gengislækkun, lýkur honum með sams konar ráðstöfunum. Þeim þrem og hálfu ári, sem þessi ríkisstj. hefur setið, hefur því í raun og veru verið sóað hvað varðar það að æðsta stjórn landsins hefjist handa og geri raunhæfar ráðstafanir í þeim aðkallandi vandamálum sem íslenskt þjóðfélag og íslenskt efnahagslíf stendur frammi fyrir. Alls engar þær grundvallarbreytingar hafa verið gerðar, sem beini fjármálum og efnahagsmálum lands og þjóðar í heillavænlegri farveg. Ríkissjóður hefur verið rekinn með stórfelldum halla, einnig og ekki síður þann hluta af valdaferli ríkisstj. sem enginn dregur í efa að góðæri hafi ríki. Þannig hefur verið staðið að framkvæmdum af ríkisstj. hálfu, að erlent fjármagn hefur verið tekið að láni í óhóflegum mæli, með þeim afleiðingum að eftirspurnarþensla í þjóðfélaginu hefur valdið þar róti og ringulreið með óhjákvæmilegum afleiðingum. Verðjöfnunarsjóður þýðingarmesta atvinnuvegarins, sjávarútvegsins, hefur verið notaður þannig, að í stað þess að jafna sveiflur, sem stafa af verðsveiflum og aflasveiflum í þessum atvinnuvegi, hefur hann þvert á móti verið notaður í miklum mæli sem styrktarsjóður og þannig magnað sveiflurnar. Óarðbær fjárfesting í stórum stíl hefur fengið að eiga sér stað, með þeim afleiðingum að lífskjör landsmanna hafa komist á mun lægra stig en rök liggja til að þau gætu verið ef vel væri á fjárfestingarmálum haldið. Nú blasir við ný kollsteypa, ný gengislækkun, sú þriðja á ferli ríkisstj., og ekki verður annað séð en stefnt sé í deilur á vinnumarkaði. Það er fróðlegt að líta á það, hver þróun hefur verið á gengi krónunnar á undanförnum árum. Ef litið er til baka til upphafs þessa áratugs, þegar vinstri stjórnin tók við, þá var meðalgengið á árinu 1971 á Bandaríkjadollar 87.61 kr. Í lok síðasta heila ársins, sem sú stjórn sat, var gengi Bandaríkjadollars 89.67 kr. Á þessum tveimur og hálfu ári hafði því gengi Bandaríkjadollars aðeins hækkað um 2.06 kr., og ekki varð veruleg breyting á því fram til þess að vinstri stjórnin lét af völdum í ágústlok 1974. En þá skipti snögglega um. Núv. ríkisstj. framkvæmdi sína fyrstu gengislækkun samtímis því að hún settist að völdum og aðra gengislækkun á öndverðu ári 1975. Afleiðingarnar sögðu til sín. Í lok ársins 1975, fyrsta heila ársins á valdaferli núv. ríkisstj., hafði meðalgengi Bandaríkjadollars komist í 153.63 kr. Sem sagt, krónan hafði fallið í verði um helming. Síðan hefur haldið áfram á sömu braut. Í árslok 1976 kom á daginn, að meðalgengi Bandaríkjadollars hafði á því ári komist í 181.91 kr. gagnvart íslenskri krónu. Enn hélt gengislækkun krónunnar áfram á síðasta ári. Meðalgengið í nóvemberlok á því ári var að einn Bandaríkjadollar kostaði 19$.06 kr. Og nú á öðrum mánuði þessa árs er farið í gengislækkun sem mun færa Bandaríkjadollarinn í um það bil 250 kr. íslenskar. Sem sagt, tvö fyrstu heilu árin, sem ríkisstj. sat, lækkaði hún krónuna gagnvart dollar um 100%, og nú er bætt þar við enn 50% lækkun. Þessi ferill allur sýnir að ríkisstj. hefur frá upphafi verið á rangri braut. En þó keyrir úr hófi nú á síðustu missirum kjörtímabilsins. Því er haldið fram af ríkisstj. hálfu, að ástæðan til þeirra aðgerða sem hún grípur til, gengislækkunar og annarra ráðstafana sem sjá nú dagsins ljós allra næstu daga, sé samningsgerð á vinnumarkaði, einkum samningar félaganna í Alþýðusambandi Íslands á miðju síðasta sumri. Hafi svo verið, þá hlaut ríkisstj. að vera það ljóst þá þegar. En engu að síður tók hún með ýmsum aðgerðum sínum tvímælalaust ábyrgð á þeim samningum af sinni hálfu. Og hafi hún verið farin að sjá að þá hafi verið rangt að staðið, þá var rétti tíminn til að viðurkenna það og grípa til þeirra aðgerða, sem ríkisstj. taldi réttar af sinni hálfu, þegar í haust, þegar þing kom saman og afgreiðsla fjárl. hófst. En öðru var nær en svo væri gert. Ríkisstj. tók sannarlega margvíslega ábyrgð á þeirri samningsgerð sem frá var gengið á vinnumarkaði s.l. sumar. Hún hét margvíslegum hliðarráðstöfunum í skattamálum, tryggingamálum og fleiri atriðum, og frv. til staðfestingar á brbl. í því efni voru eitt helsta verkefni Alþ. á víkunum fyrir jól. Þar að auki voru sáttasemjarar ríkisins mjög virkir við samninga í þessari deilu, og þeir tóku fullan þátt í að ganga frá þeirri niðurstöðu sem þar varð. Og þar var ákveðið af hálfu samningsaðila, að ákvæði skyldu vera í samningunum um að þeir væru uppsegjanlegir við verulega gengisbreytingu eða lagasetningu sem breytti verðtryggingu þess kaupgjalds sem um var samið. Það var tvímælalaust skilningur almennings og ég hygg einnig samningsaðila, að með þessum aðgerðum hefði ríkisstj. skuldbundið sig siðferðilega a.m.k. til þess að beita sér fyrir því, að þessir samningar skyldu standa út samningstímann, að stuðla að því af alefli að þeir fengju staðist þangað til þeir rynnu út. En það er öðru nær en svo sé. Gengislækkunin, sem nú er verið að framkvæma, og aðrar ráðstafanir, sem á döfinni eru, gera það tvímælalaust að verkum að kjarasamningarnir frá í sumar verða uppsegjanlegir. Það er því engu líkara en ríkisstj. sé að þessu leyti naumast sjálfrátt. Það er engu líkara en hún vilji stuðla að því, að vinnudeilur eigi sér ekki stað í einum áfanga þegar samningar eru gerðir, heldur sé hún beinlínis að panta ný átök á vinnumarkaði nú rúmu missiri eftir að samningar voru gerðir með hennar atbeina. Það er verið að stofna til nýrra vandræða, vegna þess að ríkisstj. hefur, eins og ég sagði í upphafi máls míns, aldrei náð tökum á því verkefni, sem hún tókst á hendur að ráða fram úr, að leiða þjóðina og þjóðarbúið úr þeim farvegi, sem gert hefur að verkum að verðbólga hefur um áratugi verið langtum meiri á Íslandi en í öðrum nálægum löndum og helstu viðskiptalöndum okkar, þó aldrei meiri en á síðustu árum. Þetta er hið raunverulega verkefni sem blasir við öllum þeim sem gefa kost á sér til að fást við stjórn íslenskra þjóðmála á þessum tímum. Í þessu efni hefur ekkert miðað, í því efni stendur íslenska þjóðin í sömu sporum, í sömu erfiðu sporunum og hún gerði þegar þessi ríkisstj. tók við völdum. Og enn er haldið áfram á sömu braut. Ný gengislækkun ýtir enn undir verðbólgubraskið og verðbólguhugsunarháttinn. Þess er enginn kostur að rekja þau atriði eins og vert væri við meðferð þessa máls, enda ekki ástæða til. Þetta mál er aðeins hluti af stærri heild sem mun sjá dagsins ljós hér ekki síðar en á föstudag. Hvað þetta frv. varðar hafa þegar verið í þessum umr. reifuð ýmis óvissuatriði í texta þess og gefin við þeim nokkur svör. Ég mun því ekki lengja umr. með því að endurtaka það sem einstök efnisatriði málsins varðar, því að úr því að ríkisstj. hefur ákveðið að feta þessa braut, þá verður ekki undan því víkist að Alþ. geri af sinni hálfu þær ráðstafanir sem þarf, þ.e.a.s. sá meiri hl. á Alþ. sem fylgja vill ríkisstj. í hennar gerðum gerir þær ráðstafanir, sem þarf til þess að gjaldeyrisskráning og gjaldeyrisviðskipti geti hafist á ný. En þetta mál, eins og annað sem því fylgir, er algerlega á ábyrgð þeirra þm. sem kjósa að fylgja ríkisstj. eftir á þeirri óheillabraut sem hún gengur.



Forseta deildarinnar hefur borist eftirfarandi bréf: „Þar sem ég af heilsufarsástæðum mun ekki geta sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að varamaður Alþb. í Reykjavík taki sæti á Alþ. í forföllum mínum. Magnús Kjartansson, 3. þm. Reykv.“ Bréfið er dags. 6. febr. 1978. Samkv. þessu tekur Vilborg Harðardóttir, 1. varamaður Alþb. í Reykjavík, sæti á Alþ. í dag. Kjörbréf hennar hefur áður verið rannsakað, og ég býð hv. þm. velkominn til starfa.