Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur svohljóðandi bréf frá hv. 5. þm. Reykv. s., Kolbrúnu Halldórsdóttur, dagsett 8. júní sl.: „Þar sem ég get ekki af persónulegum ástæðum sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því, með vísun til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 1. varamaður á lista Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í Reykjavíkurkjördæmi suður, Auður Lilja Erlingsdóttir, taki sæti mitt á Alþingi á meðan.“ Kjörbréf Auðar Lilju Erlingsdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.

Auður Lilja Erlingsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Forseti vill tilkynna að um kl. 1.30, að loknu hádegishléi, fer fram umræða utan dagskrár um áhrif framsals aflaheimilda í sjávarbyggðum landsins. Málshefjandi er hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson. Hæstv. sjávarútvegsráðherra verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Hæstv. forseti. Ég beini máli mínu til hæstv. forsætisráðherra. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að ný ríkisstjórn harmi stríðsreksturinn í Írak og vilji frið í Írak og Miðausturlöndum, nokkuð sem allir geta skrifað undir að mínu mati. Það vakti vissulega athygli að Samfylkingin skyldi fella sig við þennan texta eftir öll stóru orðin um að það ætti að verða fyrsta verk nýrrar ríkisstjórnar að taka Ísland út af lista hinna vígfúsu þjóða eins og formaður Samfylkingarinnar sagði þegar hún flutti stefnuræðu sína á landsfundi Samfylkingarinnar við dynjandi lófaklapp fundarmanna, eins og segir í fréttum. Þess má geta að eftir að hún hafði flutt þessa ræðu fékk hún þá einkunn hjá Hallgrími Helgasyni rithöfundi að hún væri fullnuma forsætisráðherra, eins og kemur fram í Fréttablaðinu. Síðan kemur það fram í fyrirspurnatíma á hv. Alþingi hjá hæstv. utanríkisráðherra að hinn margumtalaði stuðningur íslenskra stjórnvalda við innrásina í Írak hafi verið afturkallaður og mér leikur hugur á að vita hvaða form hafi verið á þeirri aðgerð. Var þessi stuðningur afturkallaður bréflega, með bréfi þá til Bush Bandaríkjaforseta? Ég reikna þá með að hæstv. forsætisráðherra hafi ritað það bréf með tilliti til forsögunnar. Í öðru lagi, þegar hér var til umfjöllunar tillaga frá þingmönnum Vinstri grænna í síðustu viku um að taka upp eðlileg samskipti við þjóðstjórnina í Palestínu lýsti hæstv. utanríkisráðherra sig fylgjandi tillögunni og hvatti til þess að Alþingi ályktaði í þá veru. Í aprílmánuði sl. lét hæstv. forsætisráðherra hafa eftir sér þegar sú sem hér stendur hafði tjáð sig hlynnta samskiptum við áðurnefnda þjóðstjórn að málið hefði ekki verið rætt í ríkisstjórn og ef taka ætti einhverja nýja stefnu í þessu máli þyrfti að ræða það þar. Miðað við þessi orð hæstv. utanríkisráðherra reikna ég með að málið hafi verið rætt í ríkisstjórn og að ný stefna hafi verið tekin upp í sambandi við þessi samskipti. Það sem styrkir mig í þeirri trú er líka það að talsmaður Sjálfstæðisflokksins í umræðunni, hv. þm. Árni Johnsen, lýsti sig fylgjandi tillögu vinstri grænna. Nú spyr ég hæstv. forsætisráðherra: 

Virðulegi forseti. Hér er hreyft tveimur stórum utanríkismálum sem erfitt er að fjalla um í örstuttu máli. Varðandi Íraksmálið er það náttúrlega þannig að við hv. málshefjandi sátum saman í þeirri ríkisstjórn þar sem ákveðið var að styðja innrás Bandaríkjamanna og bandamanna þeirra inn í Írak. Það er söguleg staðreynd og henni verður ekki breytt. Hins vegar er það líka þannig að margt hefur farið á annan veg í Írak en menn höfðu vænst. Ástandið þar er vægast sagt hörmulegt og nýja ríkisstjórnin á Íslandi harmar það ástand sem þar er og þau átök sem þar eru núna. Hins vegar er varla hægt að tala um þetta sem stríð í hefðbundnum skilningi þar sem herir tveggja landa takast á. Þetta er annars eðlis en hefðbundin stríðsátök, því miður. Írakar fengu gott tækifæri eftir að búið var að steypa ríkisstjórn Saddams frá völdum til að ganga í gegnum lýðræðislegt ferli kosninga og búið er að koma þar á nýrri ríkisstjórn en því miður hefur þróunin ekki orðið á þann veg sem flestar vestrænar þjóðir höfðu vænst. Um þetta er rætt í öllum löndum og þær þjóðir sem þarna hafa enn þá herafla, svo sem Bretar og Danir, velta nú mjög fyrir sér með hvaða hætti þær eigi að bregðast við núverandi ástandi. Ríkisstjórnin íslenska harmar það ástand sem þarna er núna. Varðandi Palestínu hafa Íslendingar áratugum saman átt mjög gott samstarf við Ísraelsríki. Þeir hafa í seinni tíð einnig haft ágæt friðsamleg samskipti við Palestínu. Þarna er í gangi ákveðið friðarferli sem því miður er komin töf á. Friðarferlinu hefur stýrt svokallað fjóreyki, kvartettinn Bandaríkin, Rússland, Evrópusambandið og Sameinuðu þjóðirnar, og það væri ekki skynsamlegt fyrir okkur að skerast úr leik í þeim hópi 

Herra forseti. Ég held að það sé full þörf á að reyna að fá hina formlegu stöðu þessa máls betur upplýsta. Þegar hæstv. forsætisráðherra svaraði fyrirspurn frá mér 14. febrúar sl. varðandi það hvort ríkisstjórnin hefði afturkallað loforð gefin Bandaríkjamönnum í aðdraganda innrásarinnar í Írak um að nota hér flugvelli og lofthelgi svaraði hæstv. ráðherra á þá leið að sú heimild sem hafði verið veitt í mars 2003 til afnota af íslenskum flugvöllum og lofthelgi miðaðist að sjálfsögðu við aðgerðir sem þá voru í gangi gagnvart Írak. Sú heimild hefur ekki formlega verið afturkölluð, sagði hæstv. ráðherra, en hún á að sjálfsögðu ekki við lengur. Þegar þáverandi utanríkisráðherra útskýrði 26. mars 2003 hvað fólgið væri í afstöðu Íslands sagði hann m.a. að ákvörðun hefði verið tekin fyrir viku um að leggja bandalagi þeirra ríkja lið sem ekki töldu fært að bíða lengur, eins og það var orðað, og í því fælist í fyrsta lagi að tjá leiðtogum Bandaríkjanna, Bretlands og Spánar pólitískan stuðning til aðgerða þegar ljóst var orðið að leið öryggisráðsins hafði brugðist, eins og það var orðað. Í öðru lagi veitti ríkisstjórn Íslands aðgang að íslenskri lofthelgi og heimild til að nota Keflavíkurflugvöll vegna aðgerða í Írak ef nauðsyn krefði. Hvergi nokkurs staðar hef ég fundið þess stað að sú heimild hafi verið tímabundin eins og hæstv. utanríkisráðherra hélt fram í síðustu viku í svari til hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur. Ég hef engar skýringar fengið á því að hvaða leyti þessi heimild eigi ekki við lengur án þess þó að hafa nokkurn tíma verið formlega afturkölluð að því er best verður séð. Nú bið ég hæstv. forsætisráðherra að svara já eða nei: Hafa farið fram orðsendingar, nótuskipti milli íslenskra og bandarískra stjórnvalda, út af þessu máli? Já eða nei. Hefur bandaríska sendiherranum verið tilkynnt um breytta afstöðu Íslands og breyttar heimildir þeirra hér? Já eða nei.

Herra forseti. Það er rétt sem hæstv. forsætisráðherra sagði áðan, þetta mál er miklu stærra en svo að hægt sé að afgreiða það í stuttri umræðu. Mig langar til að mótmæla þeim orðum hæstv. forsætisráðherra að Íslendingar hafi ekki erindi inn í Palestínudeiluna. Tilfellið er að við Íslendingar höfum haft frumkvæði í Palestínumálum allt frá upphafi þeirrar sögu þegar Thor R. Thors var sá maður sem lagði til á þingi Sameinuðu þjóðanna skiptingu Palestínu í tvö ríki sem miðaði við að ekki væri einungis Ísraelsríki á þessum stað, heldur líka ríki Palestínumanna. Síðan vorum við líka langfyrst vestrænna þjóða til að viðurkenna með heimsókn þáverandi forsætisráðherra Steingríms Hermannssonar til forustumanns Palestínumanna, Yassers heitins Arafats, meðan hann sat í Túnis þannig að skyldur okkar í málefnum Palestínumanna eru mjög ríkar. Skyldur okkar eru líka ríkar vegna þess að við höfum stutt Ísraelsmenn. Sá stuðningur hefur oft gengið allt of langt og hefur kallað á það að staða þeirra gagnvart þessari fátæku vopnlausu þjóð á Vesturbakkanum hefur verið langtum of sterk og í rauninni ólíðandi. Ég kalla eftir skýrari svörum. Telur hæstv. forsætisráðherra þar með að yfirlýsingar hv. alþingismanns Árna Johnsens í umræðu um Palestínumálin um daginn hafi verið marklausar? Hann lýsti sig þar fylgjandi þeirri tillögu sem lá frammi um það að Íslendingar tækju upp eðlileg samskipti við stjórnvöld í Palestínu, og ég og aðrir sem það heyrðum fögnuðum auðvitað þeirri yfirlýsingu. Nú kalla ég eftir því að þingið standi 

Virðulegi forseti. Þegar rætt er um innrásina í Írak þarf auðvitað fyrst og fremst að hafa það í huga að stofnsáttmáli Sameinuðu þjóðanna, sem ríkin sem að Sameinuðu þjóðunum standa hafa sameinast um að hafa sem sínar leikreglur og virða, gerir ekki ráð fyrir því að heimilað sé að ráðast inn í ríki með þeim hætti sem þarna var ákveðið. Það hlýtur að vera hlutverk hverrar ríkisstjórnar sem situr, bæði þessarar sem nú er og þeirrar sem fyrir var, að virða þær leikreglur sem við höfum samþykkt á Alþingi að hafa sem leikreglur Sameinuðu þjóðanna. Ég mælist því til þess, virðulegi forseti, sérstaklega í ljósi þess að við erum að sækjast eftir því að fá sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, að ríkisstjórnin fari að stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og að ekki verði framvegis álitamál eða uppákomur eins og fyrir fjórum árum þegar þáverandi ríkisstjórn ákvað að sniðganga þær leikreglur sem hún er bundin af. Virðulegi forseti. Það er fleira í þjóðfélaginu sem vert er að ræða en gömul mál sem löngu eru útrædd. Fyrir nokkrum dögum var ákveðið í bankaráði Seðlabankans að hækka laun seðlabankastjóranna um 200 þús. kr. ofan á hækkun sem hefur síðustu tvö ár orðið þrisvar sinnum, samtals um 25%. Í gær kom álit sendinefndar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þar sem varað er við ofþenslu, lausatöku með hagstjórn og hvatti hún sérstaklega til þess að hafa hemil á launahækkunum í kjarasamningum á þessu ári. Mig langar því að fá skýringar hjá þeim sem stóðu að þessari kauphækkun, Sjálfstæðisflokki, Framsóknarflokki og Samfylkingu, hvað þeim gengur til að senda launþegum þessa lands þessi skilaboð, 

Virðulegur forseti. Það er einkennilegt ef helsta umkvörtunarefni stjórnarandstöðunnar á þessu sumarþingi og þessum fallega degi er stefnubreyting sú sem klárlega er staðfest gagnvart stríðinu í Írak í stjórnarsáttmála núverandi stjórnarflokka  Hinar áhyggjurnar vil ég taka undir sem fram komu hjá hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni er varða launahækkanir í Seðlabankanum sem hljóta að vekja efasemdir um bankastjórnun. Helsta verkefni Seðlabankans er að halda aftur af þenslu. Það hefur ekki tekist árum saman og einmitt nú þegar á ríður að við náum mjúkri lendingu og þegar óstöðugleiki á vinnumarkaði er mikill sendir bankastjórnin þessi skilaboð út á vinnumarkaðinn sem eru því miður olía á eld en ekki sá kaldi bakstur sem Seðlabankinn á að vera við þessar kringumstæður í efnahagsmálum. Ég fagna því að fulltrúar Samfylkingarinnar í bankaráði fengu þessa hækkun lækkaða og fengu henni áfangaskipt en tel að hún sé óhófleg enda nemur hækkunin ein hærri fjárhæð en margir þeir sem sinna umönnunarstörfum í þessu samfélagi hafa í mánaðarlaun. Ábendingar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hljóta að gefa nýju bankaráði efni til umhugsunar 

Forseti minnir hv. þingmenn á að tala ekki til eða ávarpa einstaka þingmenn í sal heldur minnast þeirrar ágætu reglu að tala til forsetans.

Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að sú stefnubreyting sem hv. þm. Helgi Hjörvar talaði um af hálfu ríkisstjórnarinnar er mér algjörlega hulin og ég hygg að svo sé farið um ýmsa fleiri hv. þingmenn í þessum sal. Það kann auðvitað vel að vera að stjórnarflokkarnir hafi sína stefnuna hvor í þessu máli og þeir geti ekki komið sér saman um hvora stefnuna eigi að kynna hér fyrir þingi. Það kom fram í máli hæstv. forsætisráðherra á síðasta þingi þar sem hann svarar fyrirspurn um stuðninginn við hernaðaraðgerðirnar í Írak að heimildin sem um er að ræða þar, til handa Bandaríkjamönnum, hafi ekki formlega verið afturkölluð en hún eigi að sjálfsögðu ekki við lengur. Hæstv. utanríkisráðherra, formaður Samfylkingarinnar, segir í svari við fyrirspurn frá hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur um þessar sömu heimildir að þær hafi verið í gildi um ákveðinn tíma en slíkar heimildir séu ekki í gildi lengur. Málshefjandi í þessari umræðu, hv. 2. þm. Norðaust. Valgerður Sverrisdóttir, spyr hæstv. forsætisráðherra hvort þessar heimildir hafi verið afturkallaðar. Við höfum ekki fengið svör við því enn þá. Það má skilja svar hæstv. utanríkisráðherra í umræðunni hér í síðustu viku þannig að þær hafi verið afturkallaðar. Þetta er þó ekki ljóst og þess vegna hljóta þær spurningar að vera ítrekaðar hér: Hafa farið fram formlegar orðsendingar á milli íslenskra og bandarískra stjórnvalda um þetta efni? Er sú yfirlýsing sem kom fram hjá hæstv. utanríkisráðherra í síðustu viku einungis yfirlýsing til heimabrúks eða er hún raunveruleg og formleg utanríkispólitísk yfirlýsing og þá með orðsendingum til bandarískra stjórnvalda þar að lútandi? Við hljótum að vilja fá svör við því, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér tvö mikilvæg mál undir þessum lið um störf þingsins. Í fyrsta lagi hefur hér farið fram umræða um Írak og umræðan eiginlega snúist um deilur um það hvort núverandi ríkisstjórn hafi aðra stefnu en ríkisstjórnin fyrrverandi. Núverandi ríkisstjórn hefur lýst því yfir að hún harmi stríðsástandið í Írak sem fyrrverandi ríkisstjórn studdi þannig að það þarf ekki að fara mörgum orðum um að  
             Hitt málið sem hér er rætt er umræðan um Seðlabankann. Það er rétt að skilaboð Seðlabankans inn í það efnahagsástand sem nú ríkir eru fráleit. Skilaboð Seðlabankans um aðhald og að losa um þau lausatök sem hafa verið í ríkisfjármálum undanfarin missiri, að menn taki á í þessum efnum á annan hátt, verða þannig marklaus. Hins vegar má spyrja sig hvort þessi umræða væri jafnhávær ef málum væri ekki þannig háttað að við höfum skipað seðlabankastjóra pólitískt undanfarin missiri og það er spurning hvort þessi umræða væri jafnhá ef við gerðum þetta á annan hátt. Það að vera aðalbankastjóri Seðlabankans er geysilega mikilvæg staða í opnu hagkerfi sem vill byggja á markaðskerfi. Það er kannski þarna sem við þurfum að hugleiða vandlega hvort við séum á réttri braut því að ég er nokkuð viss um að ef við hefðum skipað þessu 

Hæstv. forseti. Ég tek þetta mál upp á hv. Alþingi vegna þess að mér finnst algjörlega nauðsynlegt að þingheimur og þjóðin viti hvernig þetta mál stendur þegar hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra tala út og suður, austur og vestur. Ég skil svar hæstv. forsætisráðherra þannig, þó að hann svari spurningu minni ekki beint - hann segir þegar hann talar um innrásina og stuðninginn: „Þeirri ákvörðun verður ekki breytt“ - þannig að ákvörðunin standi óbreytt. Það sem hæstv. utanríkisráðherra sagði í þinginu fyrir nokkrum dögum er þá rangt, ekkert hefur verið afturkallað. Þetta finnst mér mjög mikilvægt að komi fram og það er alvarlegt í rauninni. Hver harmar ekki stríðsreksturinn í Írak? Það er meiri stefnubreytingin sem kemur fram hjá nýju ríkisstjórninni, að harma þann stríðsrekstur. Þetta er yfirklór eins og stundum hefur verið talað um á hv. Alþingi en þá kannski af öðrum en mér. Hvað varðar Palestínu er engin breyting þar á stefnu ríkisstjórnarinnar miðað við orð hæstv. forsætisráðherra. Ég er þá forvitin að heyra hvaða veganesti hæstv. utanríkisráðherra hefur þegar hún fer að hitta utanríkisráðherra Noregs fljótlega, Jonas Gahr Støre, og ætlar að taka þetta mál upp við hann. Hvaða erindi hefur hún við hæstv. utanríkisráðherra Noregs þegar hún hefur ekkert að segja? Þetta finnst mér mjög fróðlegt að fræðast um. Svo vil ég leiðrétta það sem kom fram hjá síðasta ræðumanni um skipun bankastjóra Seðlabankans, að þeir séu ávallt skipaðir pólitískt. Þegar síðast var skipað í stól seðlabankastjóra, þegar Ingimundur Friðriksson var skipaður, var það ekki gert pólitískt. Það var framsóknarmaður sem fór út en það var embættismaður sem fór inn. Við framsóknarmenn höfum aflagt þessa reglu hvað sem aðrir gera í þeim efnum.

Herra forseti. Ég kemst að sömu niðurstöðu og hv. síðasti ræðumaður, að loðin og mótsagnakennd svör hæstvirtra ráðherra hér séu til þess fallin og til þess ætluð að breiða yfir þá staðreynd að engin stefnubreyting hefur orðið af hálfu hæstv. ríkisstjórnar í þessu máli, engin. Hennar sér hvergi stað og hér er ekki hægt að upplýsa um neinar tilkynningar, orðsendingar, bréfasendingar eða annað slíkt til að undirbyggja slíkt. Heimildirnar sem þáverandi hæstv. utanríkisráðherra Halldór Ásgrímsson útskýrði 26. mars 2003 að væru í eðli sínu ótímabundnar vegna aðgerða í Írak, aðgerða sem standa enn, gætu þess vegna og eru þess vegna væntanlega í fullu gildi. Hver veit nema Bandaríkjamenn líti svo á að þannig sé? Varðandi Palestínu er rétt að upplýsa að það var heldur dapurlegt upplitið á meiri hluta utanríkismálanefndar í gær þegar menn komust að þeirri niðurstöðu þar að ekki væri vogandi að segja eða gera nokkurn skapaðan hlut og alls ekki að fylgja fordæmi Norðmanna og það var að frumkvæði fulltrúa Samfylkingarinnar sem sú afstaða meiri hlutans birtist. Varðandi erindi þeirra hv. þingmanna Samfylkingarinnar, Helga Hjörvars og Lúðvíks Bergvinssonar, hingað í ræðustólinn er það að vísu rétt að erfitt er að ræða þau ósköp ógrátandi, þvílík hörmung er það hvernig þingmenn Samfylkingarinnar snúa við blaðinu í hverju málinu á fætur öðru. Öðruvísi þeim áður brá, t.d. þegar hæstv. núverandi iðnaðarráðherra sagði úr þessum ræðustóli, með leyfi forseta: „Hins vegar var stuðningur ríkisstjórnarinnar við innrásina í Írak löglaus og siðlaus og hann var ekki tekinn á Alþingi. Hann var tekinn í reykfylltum bakherbergjum og hefur engan lagalegan stuðning. Þess vegna ætti hæstv. forsætisráðherra að skammast sín fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og hann ætti að lýsa því yfir að sá stuðningur gildi ekki lengur.“ Ég hef grun um að hæstv. iðnaðarráðherra Össur Skarphéðinsson hafi upphaft svipuð ummæli víðar, t.d. í kosningabaráttunni. Það fer hins vegar lítið fyrir honum núna í umræðum um þessi mál og yrði þó sjálfsagt för hans hingað í ræðustólinn svipuð 

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um málefni aldraðra frá meiri hluta hv. heilbrigðisnefndar, sem er að finna á þskj. 22. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund nokkra gesti sem eru taldir upp í þingskjalinu. Þá er einnig í þingskjalinu lýsing á því frumvarpi sem um er að ræða en það er flutt í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 23. maí 2007 og hefur það að markmiði að stuðla að bættum hag aldraðra. Meiri hluti nefndarinnar vekur athygli á því að atvinnutekjur 70 ára og eldri hafa ekki heldur áhrif á fjárhæð heimilisuppbótar samkvæmt 8. gr. laga um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, samanber 13. gr. sömu laga. Í þeirri grein kemur fram að ef greiðsla samkvæmt lögunum er grundvölluð á tekjum umsækjanda eða bótaþega skuli þær ákveðnar samkvæmt 16. gr. laga um almannatryggingar. Það sem við erum að gera hér gildir því líka um heimilisuppbótina. Meiri hlutinn áréttar að með þessum breytingum hafa atvinnutekjur 70 ára og eldri hvorki áhrif á fjárhæð lífeyris þeirra sjálfra né lífeyris maka þeirra frá Tryggingastofnun ríkisins. Meiri hlutinn leggur því til að c-lið 1. gr. frumvarpsins og 2. gr. þess verði breytt þannig að þessi skilningur komi skýrt fram. Samkvæmt 5. mgr. 16. gr. almannatryggingalaga og laga um málefni aldraðra eru bætur reiknaðar út frá tekjum lífeyrisþega og vistmanna á almanaksári. Í þessum ákvæðum kemur fram að til grundvallar bótaútreikningi hvers mánaðar skuli leggja 1/12 af áætluðum tekjum bótagreiðsluársins. Þá segir að bótagreiðsluár sé almanaksár. Í ljósi þess að miðað er við að frumvarp þetta verði að lögum á miðju ári, þ.e. 1. júlí 2007, þarf að leysa úr eftirfarandi úrlausnarefni. Verði frumvarpið að lögum er ljóst að skipta verður almanaksárinu upp hjá þeim lífeyrisþegum og vistmönnum sem hafa atvinnutekjur og verða 70 ára á almanaksárinu. Þannig munu tekjur sem þeir afla fyrir 70 ára aldurinn skerða bætur með sama hætti og nú en aftur á móti munu tekjur sem aflað er eftir að 70 ára aldri er náð ekki skerða bæturnar. Hið sama gildir um atvinnutekjur maka, þ.e. þær skerða ekki bætur lífeyrisþegans sé þeirra aflað eftir að 70 ára aldri er náð. Atvinnutekjur maka á aldrinum 67–69 ára geta hins vegar haft áhrif á tekjutryggingu lífeyrisþega sem orðinn er 70 ára eða eldri, samanber b-lið 2. mgr. 16. gr. laga um almannatryggingar. Áætluðum tekjum lífeyrisþega og vistmanna fyrir árið 2007 hefur í samræmi við ákvæði 5. mgr. 16. gr. almannatryggingalaga og 26. gr. laga um málefni aldraðra, þegar verið dreift jafnt yfir allt árið og hefur verið greitt út samkvæmt því, enda var ekki gert ráð fyrir því við gerð tekjuáætlana fyrir árið í ár að skipta þyrfti árinu upp miðað við 70 ára aldurinn. Þetta kann einnig að valda erfiðleikum við endurreikning og uppgjör bóta sem kveðið er á um í 7. og 8. mgr. 26. gr. laga um málefni aldraðra og 7. og 8. mgr. 16. gr., sbr. 55. gr., almannatryggingalaga, nr. 100/2007. Þrátt fyrir að það sé almennt ívilnandi fyrir þennan hóp ellilífeyrisþega að dreifa tekjum jafnt yfir árið er það ekki svo í öllum tilvikum. Með hliðsjón af þessu og til að tryggja hagstæðustu niðurstöðu fyrir alla lífeyrisþega og vistmenn 70 ára og eldri leggur meiri hlutinn til að sett verði bráðabirgðaákvæði þar sem kveðið verði á um að ellilífeyrisþegar og vistmenn 70 ára og eldri geti óskað eftir því við Tryggingastofnun ríkisins að tekjum þeirra og/eða maka verði skipt niður á tímabil fyrir og eftir gildistöku laganna eða 70 ára aldur, eftir því hvort er síðar á árinu. Á þetta ákvæði reynir einkum ef meðaltekjur á mánuði fyrir 70 ára aldur eru lægri en eftir að 70 ára aldri er náð. Ef meðaltekjur á mánuði fyrir 70 ára aldur eru hærri en eftir þann aldur hagnast viðkomandi einstaklingur á því að árið sé reiknað út í einu lagi. Það stafar af því að í jafndreifingu tekna kemur lægra hlutfall árstekna til skerðingar en raunverulega var aflað fyrir 70 ára aldur. Þessu er öfugt farið ef meðaltekjur á mánuði fyrir 70 ára aldur eru lægri en eftir það þar sem þá kemur hærra hlutfall árstekna til skerðingar en raunverulega var aflað fyrir 70 ára aldur. Síðari málsliður bráðabirgðaákvæðisins mun aðeins taka til tiltölulega fárra einstaklinga og mun einkum gilda ef meðaltekjur hækka við 70 ára aldur. Meiri hlutinn leggur áherslu á að Tryggingastofnun ríkisins gegni leiðbeiningarskyldu sinni og hafi frumkvæði að því að upplýsa bótaþega um þetta atriði. Jafnframt leggur meiri hlutinn áherslu á að Tryggingastofnun upplýsi alla aldraða um þá breytingu að atvinnutekjur þeirra sem eru 70 ára eða eldri skerði ekki bætur frá stofnuninni. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Ásta Möller, Ásta R. Jóhannesdóttir, Pétur H. Blöndal, Árni Páll Árnason, Ragnheiður Ríkharðsdóttir og Ellert B. Schram. Herra forseti. Þetta var álit meiri hluta hv. heilbrigðisnefndar og nú langar mig að segja nokkur orð frá eigin brjósti. Í fyrsta lagi er það grundvallaratriði í opinberum millifærslukerfum að ekki má láta fólk með lægri laun og lakari lífskjör greiða til fólks með hærri laun og betri lífskjör. Því miður eru mörg dæmi þess í reglum okkar og kerfum í dag að svo er háttað og þessa grundvallaratriðis hafi ekki verið gætt. Annað sem ég vildi nefna. Við skulum hugsa okkur tvo menn sem vinna hlið við hlið og þeir séu með um 280 þús. kr. á mánuði. Annar verður 70 ára. Ef hann býr einn fær hann samkvæmt þessum reglum 126 þús. kr. til viðbótar eða alls 406 þús. kr. á mánuði. Þessar bætur eru að hluta til greiddar með sköttum þess yngri sem vinnur við hliðina á honum. Þeim félaga hans er því gert að greiða betri lífskjör til samfélaga síns. Þetta er vandinn sem ég nefndi um grundvallaratriðið og eftir því sem aldursmörkin eru færð neðar þeim muni meiri verður þessi mismunur og meira áberandi hjá fólki sem vinnur hlið við hlið, að öðrum er gert að greiða hinum bætur sem hækka lífskjör hins umtalsvert. Þess vegna þarf að ríkja um það sátt að þeir sem eru orðnir 70 ára hafi skilað ævistarfi sínu og eigi skilið að fá þessar bætur frá Tryggingastofnun óskertar. Ég vil benda á að þessi mismunur á ekki við um lífeyri frá lífeyrissjóði sem alltaf er greiddur án tillits til tekna vegna þess að sá lífeyrir er greiddur með eign sem viðkomandi hefur safnað upp í gegnum starfsævina með eigin iðgjöldum og iðgjöldum atvinnurekenda vegna hans. Hann á því fyrir þeirri eign sinni, þeim lífeyri sínum, og þar af leiðandi er ekki um þá félagslegu mismunun að ræða sem ég nefndi að væri grundvallaratriði í millifærslukerfum. Herra forseti. Það er önnur mismunun sem mun líka koma fram. Hún birtist hjá þeim öldruðu sem ekki geta unnið eða fá ekki vinnu. Þeir búa við miklu lakari lífskjör en hinir sem geta unnið og fá vinnu. Við skulum gefa okkur að sá sem fær vinnu sé með eins og áðan í dæminu 280 þús. kr. á mánuði. Ef þeir eru báðir með 80 þús. kr. úr lífeyrissjóði sem er meðallífeyrir frá lífeyrissjóði þá er sá sem ekki vinnur með 165 þús. kr. á mánuði fyrir skatt og eftir skerðingar hjá Tryggingastofnun. Hann fær sem sagt 80 þús kr. úr lífeyrissjóði og 85 þús. kr. skertar bætur frá Tryggingastofnun en hinn er með 445 þús. kr. á mánuði. Þarna myndast mismunur á milli aldraðra innbyrðis. Þetta þurfa menn að hafa í huga þegar þeir eru að taka svona ákvarðanir. Það er reyndar mjög ólíklegt að aldraðir hafi jafnháar tekjur og vinnufélagar þeirra. Ef menn skoða ævitekjur einstaklinga eru þær yfirleitt hæstar um 40–50 ára aldur. Þá vinna menn mest, leggja harðast að sér, hafa líka mesta þörf fyrir laun, eru að koma upp börnum, eignast húsnæði og stofna atvinnurekstur þannig að ævitekjurnar sýna sig að vera hæstar um 40–50 ára en lækka síðan hratt eftir það. Þau dæmi sem ég nefndi eru því kannski ekki alveg sanngjörn að þessu leyti. En þetta þurfa menn að hafa í huga, þessa mismunun sem menn eru að búa til með þessum hætti. En hvers vegna eru menn þá að þessu? Það er vegna þess að við þurfum á reynslu og þekkingu aldraðra að halda. Atvinnulífið þarf fólk til starfa og mjög margir aldraðir eru mjög sprækir og frískir og geta vel unnið. Það er sjálfsagt að nýta sér þekkingu þeirra og reynslu ef þeir vilja vinna. Fyrir hinn aldraða er þetta mjög mikið atriði. Það gleymist alltaf í umræðu um lífeyriskerfi og eftirlaun að vinnan er meira en bara brauðstrit, þ.e. að menn séu bara að afla sér fjár til þess að lifa af. Vinnan er líka hlutverk, hlutverk mannsins í þjóðfélaginu. Hún segir honum að hann sé einhvers virði, hann hafi eitthvert hlutverk. Það vill oft verða þegar menn hætta að vinna þá finnst þeim eins og þeir missi hlutverk. Þeir falla jafnvel í þunglyndi vegna þess að þeir hafa ekkert hlutverk lengur. Þessu mega menn ekki gleyma. Þess vegna er vinnan miklu meira en bara brauðstrit. Og hún hefur fleiri þætti. Vinnan er líka félagslegt umhverfi. Þar eiga menn góða vinnufélaga sem þeir hitta daglega. Þeir fara á fætur, koma sér í vinnuna og hitta þar félagana. Það er félagsleg umgjörð sem rofnar þegar menn hætta allt í einu að vinna. Ég held að menn þurfi að horfa miklu meira á það hvers virði vinnan er fyrir hinn vinnandi mann og ekki alltaf líta á eins og vinnan sé einhver kvöð sem menn þurfa að losna við sem allra fyrst. Þetta frumvarp er mjög gott fyrir atvinnulífið. Það er gott félagslega fyrir hinn aldraða. Þess vegna er lögð áhersla á að það taki gildi sem allra fyrst, jafnvel þó það kosti nokkur útfærsluvandamál, eins og ég gat um áðan og ég er ekki viss um að allir hafi skilið fullkomlega. Nokkrar hugmyndir aðrar hafa komið fram um að nota fjármuni til að bæta stöðu aldraðra. Þær er að finna á því þingskjali sem við vorum að samþykkja áðan með afbrigðum að taka til umræðu, frá minni hluta hv. heilbrigðisnefndar, þar sem gert er ráð fyrir að hámarkið sem í dag eru 300 þús. kr. á ári, þ.e. 25 þús. kr. á mánuði, verði hækkað í 960 þús. kr. á ári, þ.e. 80 þús. kr. á mánuði. Þetta mun þá kosta nokkuð svipað og þær hugmyndir sem meiri hlutinn er með. Á móti þessu má segja að í fyrsta lagi fer þetta niður í 67 ár þannig að þau félagslegu vandamál og félagslega ósanngirni sem ég nefndi áðan verður enn meiri þegar 67 ára maður fer allt í einu að fá bætur frá Tryggingastofnun minna skertar. Auk þess hefur þetta þann ókost að tekjur sem fara umfram 80 þús. kr. eru skertar mjög harkalega. Þær eru skertar mjög harkalega á ákveðnu bili um 40% þannig að hvati manna til að vinna umfram 80 þús. kr. á mánuði minnkar mjög mikið. Sú lausn mundi stýra öllum inn í það að vinna fyrir 80 þús. kr. á mánuði eða minna. Það er engan veginn fullnægjandi fyrir flesta aldraða sem eru að vinna fyrir 200–300 þús. kr. eins og annað fólk. Ég held því að sú lausn vegna þessara tveggja annmarka sem ég nefndi, þ.e. að hún gildir fyrir tiltölulega yngra fólk, 67 ára, og einnig að hún stýri mönnum að vinna bara hálfan daginn fyrir 80 þús. kr. á mánuði, eða jafnvel enn minna, sé þar með ekki nægilega góð. Ég mun greiða atkvæði gegn þeirri tillögu.

Herra forseti. Erindi mitt í þennan stól er að spyrja hv. þm. Pétur Blöndal og biðja hann skýringar á því af hverju er í tillögum meiri hluta nefndarinnar miðað við 70 ára aldursmark en ekki 67 ára. Í lögum um aldraða segir skýrt að þeir eru aldraðir sem eru 67 ára og eldri. Hvað á þessi skipting í aldraða og súperaldraða að þýða?

Herra forseti. Ég var búinn að útskýra áðan af hverju menn töldu sig ekki geta farið niður fyrir 70 ár. Það er einmitt út af samanburðinum, þegar þeir eru að vinna hlið við hlið þarf að vera um það sátt að sá eldri sé búinn að skila hlutverki sínu og eftir því sem við förum neðar með þessi mörk þeim mun minni sátt myndast í þjóðfélaginu. Skilgreiningin á öldruðum er að mínu mati afskaplega slæm. Það er afskaplega slæmt að maður sem er 67 ára sé að lögum orðinn aldraður. Ég nefndi það um daginn í umræðu um annað mál að slík flokkun á fólki eða að setja það inn í hillu sé mjög skaðleg bæði fyrir einstaklinginn og aðra í kringum hann. Ég held að við ættum að hverfa frá því að flokka fólk í aldraða eða súperaldraða eða hvað það heitir þannig að við tölum bara um fólk sem er á mismunandi aldri, unglinga sem eru 17 ára eða einhverja sem eru fertugir o.s.frv.

Herra forseti. Skilgreiningin í lögum um aldraða, 67 ára og eldri, er staðreynd og þar er um að ræða skilgreiningu á tilteknum réttindum sem því fylgja og sem lögin um aldraða fjalla m.a. um. Það er ekkert í þeim lögum sem segir að það beri að skipta þeim sem eru aldraðir í tvo hópa og ég verð að segja að ég efast um að þetta atriði standist í rauninni jafnræðisreglur. Það mun hins vegar rétt vera að það hafi náðst einhver lending um þessa súperöldruðu á landsfundi Sjálfstæðisflokksins en ég átta mig ekki á því af hverju Samfylkingin er farin að ganga erinda þeirrar samþykktar í þessum sölum.

Herra forseti. Það er ekki alls kostar rétt hjá hv. þingmanni að bara sé talað um 67 ár. Menn geta nefnilega frestað töku lífeyris til 72 ára  
            

Hæstv. forseti. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort mat hafi verið unnið á áhrifum af þessum breytingum á aðra lífeyrisþega og fólk á vinnumarkaðnum, hvort gert hafi verið heildstætt mat og farið vel yfir það hvaða áhrif þessi breyting muni hafa á aðra launþega, hvort sem það eru lífeyrisþegar eða úti á hinum almenna vinnumarkaði. Var leitað eftir samstarfi við Landssamband eldri borgara, ASÍ og Samtök atvinnulífsins eins og lofað hefur verið og heitið í nokkurn tíma, þ.e. að ekki verði unnið að svona breytingum nema í nánu samstarfi? Hefur þetta samstarf átt sér stað? Ef ekki, hvernig verður þá unnið að áframhaldandi vinnu við þessa aðila?

Herra forseti. Varðandi mat á þessum áhrifum er afskaplega erfitt að meta eitthvað sem ekki hefur verið til. Ég er viss um og hef heyrt mjög víða að mjög margir aldraðir hugsi sér gott til glóðarinnar að geta unnið og nýtt krafta sína lengur sem þeir hafa ekki getað gert hingað til vegna skerðinganna. Við munum væntanlega sjá nokkuð aukna þátttöku aldraðra, þeirra sem það vilja, á vinnumarkaði sem gefur svo ríkissjóði skatttekjur sem ekki er gert ráð fyrir í kostnaðarmati þessa frumvarps. Það var haft samráð við aldraða við mótun þessara tillagna upphaflega og þær voru meðal þeirra baráttumála sem aldraðir hafa staðið fyrir lengi, þ.e. að aldraðir gætu unnið lengur og án þess að þeim væri 

Hæstv. forseti. Á fundi heilbrigðisnefndar komu fram áhyggjur bæði frá Samtökum atvinnulífsins og ASÍ af því hve hratt þessar breytingar ættu sér stað, þ.e. hversu stuttur tími væri við undirbúning þessara breytinga með tilliti til þess að það þarf að skoða hvaða áhrif þetta hafi á aðra þætti á vinnumarkaðnum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki að þessi breyting muni auka ójöfnuð á milli lífeyrisþega og hvort hann muni ekki enn frekar breikka bilið á milli ríkra og fátækra lífeyrisþega og hvort hann telji það hlutverk lífeyrissjóðakerfisins að vinna með þeim hætti. Ég vil einnig spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki að vinna 

Herra forseti. Varðandi það síðasta, að afnema, er unnið að því að minnka tekjutengingar milli maka. Að mínu mati er það afskaplega ánægjulegt, það er einstaklingshyggja sem við sjálfstæðismenn höfum lengi barist fyrir, þ.e. að vera ekki að taka tillit til félagslegrar stöðu fólks. Ég er mjög ánægður með að hv. þingmaður sem telur sig vera vinstri mann sé fylgismaður slíkrar einstaklingshyggju, að sá sem er giftur hátekjumaka eigi að fá sama lífeyri og sá sem er giftur lágtekjumaka. Varðandi það að gera þetta hratt lögðu fulltrúar eldri borgara áherslu á það að eldri borgarar hafa ekki tíma. Þeir geta ekki beðið í 10 ár eftir því að menn framkvæmi einhverjar tillögur og ræði og spjalli út og suður. Varðandi ójöfnuðinn nefndi ég hann í ræðu minni. Ég nefndi að þarna væri verið að búa til ákveðið misræmi en vegna þess að við miðum við nokkuð háan aldur, um 70 ár, má reikna með að sátt muni nást um það.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að það eru afar veik rök sem hv. þm. Pétur Blöndal færir fyrir máli sínu og reyndar kemur ekki fram í nefndarálitinu neitt um það af hverju þessi hópur, 70 ára og eldri, er sérstaklega tekinn út. Maður spyr sig: Af hverju er ekki reynt að gæta einhvers jafnræðis og allur hópurinn skoðaður eins og minni hlutinn leggur til? Minni hlutinn leggur til að frítekjumarkið verði hækkað á öllum hópnum 67 ára og eldri og ef meiri hlutinn vill endilega skipta öldruðum upp í hópa, í þessu tilviki tvo hópa, ofuraldraða sem eru 70 ára og eldri og svo hina sem eru aðeins yngri, væri þá ekki nær að skoða yngri hópinn og minnka tekjutengingarnar þar? Það er auðvitað hópurinn sem er virkari á vinnumarkaði og á auðveldara með að vinna. Hann er yngri og sprækari. Ef menn vilja endilega flækja kerfið og kljúfa það, af hverju er þá ekki horft til þessa hóps frekar?

Herra forseti. Hv. þingmaður átti heiður að því sem hæstv. heilbrigðisráðherra að minnka tekjutengingar í nóvember og desember sl. allverulega þar sem 60% af tekjum aldraðra koma til skerðingar en ekki 100%. Skerðingin í dag er í reynd 24% gagnvart tekjutengingu almannatrygginga og hefur minnkað úr tæpum 40% þannig að hv. þingmaðurinn á heiðurinn að því ásamt með meiri hlutanum sem þá var, öllum saman. Varðandi það af hverju teknir eru 70 ára og eldri er það einfaldlega vegna þess að kannanir hafa sýnt að tiltölulega fáir vinna eftir sjötugt. Það er sem sagt verið að reyna að örva fólk og hvetja, það sem vill, til að vinna eftir sjötugt án þess að vera skert í bak og fyrir af kerfinu. Að sjálfsögðu býr það samt til misrétti eins og ég nefndi í framsöguræðu minni.

Virðulegur forseti. Það er rétt að sú sem hér stendur stóð fyrir því að minnka tekjutengingar mjög verulega á ellilífeyrisþega en það var gert á alla, hvern einasta ellilífeyrisþega, jafnt fyrir alla. Það er hvati líka fyrir þá sem eru yngri eins og fyrir þá sem eru eldri. Hv. þingmaður svarar mjög veikt varðandi það af hverju eigi að taka 70 ára og eldri út. Jú, af því að þeir vinna svo lítið. Það eru margar ástæður fyrir því. Þeir eru auðvitað eldri og ekki eins hressir þannig að ég spyr enn á ný: Af hverju er ekki farin sú leið sem minni hlutinn bendir á, að hækka frítekjumarkið á alla þannig að menn geti unnið sér inn 80 þús. kr. á mánuði, þ.e. 960 þús. frítekjumark á ári, fyrir allan hópinn? Það kostar svipað og lægri mörk kostnaðarmatsins með frumvarpinu. Þetta kostar sem sagt ekki meira en meiri hlutinn leggur til. Af hverju í ósköpunum er verið að kljúfa hóp aldraðra? Er ekki nær að örva alla til að vinna, líka þá sem eru sprækir 67–70 ára?

Herra forseti. Ég nefndi það í ræðu minni, ég þarf ekki að endurtaka það, að það eru tvær ástæður fyrir því að 80 þús. krónurnar koma ekki vel út. Ég get svo sem nefnt það aftur, það er vegna þess að mismununin færist þá neðar í aldri, niður í 67 ár, og það er ekki víst að það myndist um það félagsleg sátt í þjóðfélaginu.  Svo nefndi ég líka að þegar menn fara að vinna sér inn meira en 80 þús. kr. koma skerðingarnar svo miklar, það er 40% skerðing fyrir hverja krónu og þar yfir þannig að fólki er þrýst niður í að vinna fyrir 80 þús. kr., ekki krónu meira.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé rétt að draga það fram sem er kannski alvarlegast í þessu að hér er verið að búa til enn eina regluna hjá Tryggingastofnun, þ.e. fyrir þá sem eru 70 ára og eldri. Rökin sem hv. þm. Pétur Blöndal fór með áðan voru að það ætti að hvetja þetta fólk til að vinna. Ég spyr: Hvers vegna þá ekki að hvetja fólk 67–70 ára til að vinna? Hv. þingmaður talaði um harkalega skerðingu miðað við tillögurnar sem við leggjum til í minni hlutanum, þ.e. að þegar tekið væri umfram 80 þús. kæmi 40% skerðing. Það er akkúrat rétt, það gerir það, og síðan 36% skattur. Eftir halda menn því 3.800 kr. af hverjum 10 þús. kalli. Þetta er það réttlæti sem hann vill fyrir fólk 67–70 ára en menn geta síðan haft 10 millj. í tekjur þegar þeir eru komnir yfir sjötugt og fengið 1,3 millj. frá Tryggingastofnun til viðbótar.

Herra forseti. Frítekjumörkin eru í dag 25 þús. kr. og síðan hverfa þau við 67 þús. kr., minnir mig, þannig að það er bara á því bili sem skerðingarnar eru mjög miklar í dag. Þær verða 24% þegar menn eru komnir í 70 þús. kr. Það sem menn eru að gera með þessari breytingartillögu sinni er að hækka þessi mörk upp í 80 þús. kr. þannig að þeir sem eru komnir upp í 80 þús. kr. horfa fram á mjög miklar skerðingar fyrir hvern þúsundkall sem þeir vinna sér inn til viðbótar. Hvers vegna ekki að hvetja þá sem eru 67–69 ára? Ég nefndi það í ræðu minni að það er spurning hvað við getum farið langt niður án þess að bresti þjóðfélagsleg sátt um að fara í svona aðgerðir til að styðja og hvetja aldraða til að vinna fyrir þjóðfélagið sem er gott fyrir þá og þjóðfélagið og gefur ríkissjóði skatttekjur.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta heilbrigðisnefndar. Undir nefndarálitið rita auk mín Valgerður Sverrisdóttir og Álfheiður Ingadóttir. Guðjón A. Kristjánsson er áheyrnarfulltrúi í nefndinni og er samþykkur álitinu. Ég vil geta þess að við 1. umr. var ég, eins og fleiri þingmenn sem tóku til máls, jákvæð gagnvart því frumvarpi sem hér liggur fyrir, enda er alveg ljóst að það er löngu tímabært að bæta hag aldraðra. Ég veit að allir flokkar sem gengu til kosninga höfðu það á stefnuskrá sinni að bæta hag aldraðra, með mismunandi hætti þó. Ég nefndi það einnig við 1. umr. málsins að ég teldi að horfa þyrfti sérstaklega til þess hóps sem væri skilinn eftir, þ.e. skilgreindir aldraðir, 67 ára til sjötugs, sem frumvarpið nær til. Þetta þyrfti að skoða alveg sérstaklega því að þarna væri hópur sem sæti hjá og að það mundi seint ganga. Ég nefndi líka að fara þyrfti vel yfir málið og skoða það frá öllum hliðum og þá með hagsmunaaðilum, Landssambandi eldri borgara, aðilum frá vinnumarkaðnum og fleirum sem málið snertir því að þessar breytingar munu smita út á vinnumarkaðinn líka, það er óhjákvæmilegt. Ég tel að við séum ekki búin að sjá fyrir endann á því hvaða áhrif slíkar breytingar hafa. Vonandi munu breytingarnar hafa þau áhrif sem ég nefndi, að þær kæmu öllum til góða, ef þetta smitaðist út á vinnumarkaðinn, til launahækkana fyrir alla og þá sérstaklega láglaunahópana. En það er ekki sjálfgefið og munu trúlega verða átök um það. Þegar farið var vel yfir málið, eins og hægt er að gera á einum samráðsfundi í heilbrigðisnefnd, kom fram að samráð við Landssamband eldri borgara, aðila vinnumarkaðarins og ASÍ var ekkert varðandi frumvarpið og eiga þó að vera formlegir samráðsfundir til staðar sem ríkisstjórnin hefði getað leitað til. Komu upp efasemdir hjá þessum aðilum, vinnumarkaðnum, Samtökum atvinnulífsins og ASÍ, um að þetta væri hin eina rétta leið og hana þyrfti að skoða betur. Fulltrúar Landssambands eldri borgara eru sannarlega ánægðir með allar þær breytingar sem gerðar eru en töldu eðlilega að breytingarnar hefðu átt að gilda frá 67 ára aldri. Þar væri hópur sem sæti eftir og væri mikill mismunur á og krafa þeirra er og verður auðvitað að þetta ákvæði, ef af verður, muni gilda frá 67 ára aldri. Eftir að hafa farið yfir málið og skoðað það betur töldum við í minni hluta heilbrigðisnefndar að þetta væri ekki nægilega vel ígrundað þó svo að við séum öll sammála því að bæta hag aldraðra. Við skilum því sér nefndaráliti og breytingartillögum á lögunum eins og þau eru í dag þar sem við leggjum til að frítekjumarkið verði hækkað upp í 80 þús. kr. hjá öllum frá 67 ára aldri og upp úr og það sé þá sú jafnræðisregla sem meiri sátt muni ríkja um frekar en að það nái til þeirra sem sjötugir eru og sem gætu þá unnið alveg án nokkurrar skerðingar. Hæstv. forseti. Ég vil fá að lesa nefndarálitið frá minni hluta heilbrigðisnefndar. Það er svohljóðandi: Minni hluti heilbrigðisnefndar er ósammála þeirri leið sem farin er í frumvarpi þessu og telur að hag bæði aldraðra og öryrkja verði fremur borgið með því að hækka frítekjumarkið í b-lið 2. mgr. 16. gr. laga um almannatryggingar, nr. 100/2007, og b-lið 1. mgr. 26. gr. laga um málefni aldraðra, nr. 125/1999, úr 300.000 kr. eða 25 þús. kr. á mánuði í 960.000 kr. á ári. Með þessari hækkun frítekjumarksins geta elli- og örorkulífeyrisþegar - ég ítreka „og örorkulífeyrisþegar“, þetta á ekki eingöngu við um ellilífeyrisþega frá 67 ára heldur alla örorkulífeyrisþega einnig - unnið sér inn 80.000 kr. á mánuði án þess að lífeyrisgreiðslur þeirra samkvæmt lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, eða fjárhæð vistunarframlags frá Tryggingastofnun ríkisins samkvæmt lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999, skerðist. Mun sá kostnaður sem leiðir af þessum breytingum vera 490 millj. kr. - 490 millj. kr., það er ekki meira, ég vil vekja athygli á því. - Minni hlutinn leggur auk þess til að fjármagni verði varið í að draga úr tekjutengingu lífeyrisþega við tekjur maka þannig að heildarkostnaðurinn af framangreindum breytingum verði á bilinu 690–745 millj. kr. Með þessu móti verður ekki aðeins komið til móts við ellilífeyrisþega og vistmenn 70 ára og eldri eins og mælt er fyrir um í frumvarpi þessu, heldur einnig örorkulífeyrisþega. Þá verður ellilífeyrisþegum heldur ekki mismunað eftir því hvort þeir eru yngri en 70 ára eða eldri eins og frumvarpið gerir ráð fyrir. Ber í þessu sambandi að benda á að samkvæmt lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999, er aldraður einstaklingur sá sem hefur náð 67 ára aldri. Minni hlutinn leggur áherslu á að eitt skuli yfir alla ganga meðal aldraðra og bendir á að einstaklingar á aldrinum 67–69 ára eru að jafnaði betur í stakk búnir til að afla sér atvinnutekna en þeir sem eru 70 ára og eldri. Minni hlutinn telur að framangreind hækkun frítekjumarksins muni auka möguleika lífeyrisþega til þátttöku á vinnumarkaðnum en slíkt mun skila sér bæði til einstaklinganna sjálfra og samfélagsins. Minni hlutinn leggur áherslu á að þessi leið sé aðeins fyrsta skrefið af mörgum í átt að því að bæta stöðu aldraðra og öryrkja og stuðla að auknum jöfnuði í samfélaginu. Næsta skref verður að afnema að fullu tekjutengingu bóta við tekjur maka og skoða hvort nýta megi hluta frítekjumarks fyrir tekjur úr lífeyrissjóðum. Eins og ég nefndi áðan er Guðjón A. Kristjánsson áheyrnarfulltrúi í nefndinni og skrifar hann undir ásamt Valgerði Sverrisdóttur og Álfheiði Ingadóttur. Hæstv. forseti. Því liggur fyrir breytingartillaga við frumvarp til laga um breytingu á almannatryggingalögum og lögum um málefni aldraðra frá minni hluta heilbrigðisnefndar þar sem í stað þess að nefna upphæðina 300.000 kr. í 16. gr. laganna komi 960.000 kr., þ.e. að frítekjumarkið fari úr 25 þús. kr. í 80 þús. kr. Og í 2. gr. þessara sömu laga komi 960.000 kr. í stað 300.000 kr. í 2. málsl. b-liðar 1. mgr. 26. gr. laga um málefni aldraðra. Tillagan er sem sé að hækka frítekjumarkið hjá öllum og ekki bara öldruðum frá 67 ára heldur öryrkjum líka. Við fulltrúar minni hlutans, og ég trúi ritari líka, margspurðum að því í heilbrigðisnefnd hvort þetta gæti verið réttur útreikningur, sú upphæð sem hér kemur fram, þ.e. að breytingarnar muni kosta 490 millj. kr. á ári og við fengum þau svör að svo væri. Okkur fannst þetta ótrúlega lág upphæð miðað við að þetta næði yfir öryrkja líka. En staðreyndin er auðvitað sú að öryrkjar hafa ekki verið svo mikið á vinnumarkaðnum og eru þannig í stakk búnir að það geta ekki allir unnið, en upphæðin er ekki hærri en þetta. Við teljum þó að hægt sé að gera betur og leggjum því til að samsvarandi upphæð og kemur hér fram í frumvarpi ríkisstjórnarinnar verði þá notuð til þess að draga úr tekjutengingu en það má gera á margan hátt. Okkur entist ekki tími til að leggja fram nákvæma útreikninga hvað varðar prósentur á tekjutenginguna en búið er að reikna út fyrir okkur, frummælendur í minni hluta heilbrigðisnefndar, mismunandi leiðir og ég vil, með leyfi hæstv. forseta, fá að rekja þær örlítið. Þetta eru nokkrar tölur og er í sjálfu sér ekki flókið. Það að hækka frítekjumark gagnvart eigin tekjum af atvinnu í 960 þús. kr. kostar 200 milljónir fyrir ellilífeyrisþega og 290 milljónir fyrir örorkulífeyrisþega eða samtals 490 milljónir, eins og kemur fram í tillögu okkar. Samhliða því eru gerðar breytingar á tengingu við tekjur maka þannig að í stað þess að tekjur af atvinnu verði með 75% vægi gagnvart eigin tekjum og 25% vægi gagnvart tekjum maka er samanlagður kostnaður við báðar þær breytingar 270 millj. kr. fyrir ellilífeyrisþega og 475 millj. kr. fyrir örorkulífeyrisþega eða samtals 745 millj. kr. Þetta er aðeins í við lagt miðað við tillögur ríkisstjórnarinnar en vel að merkja, þær eru ekki nákvæmar og geta ekki verið það því að það er aldeilis óljóst hversu margir lífeyrisþegar sem ekki eiga rétt á greiðslum vegna hárra tekna muni við þessar breytingar, þ.e. þeir sem eru 70 ára og eldri, skila sér og óska eftir greiðslum lífeyris þar sem þær lífeyrisgreiðslur verði óskertar. Útreikningurinn hlýtur því alltaf að vera mjög óljós. Við fáum að sjá þær tölur eftir eitt eða tvö ár ef af þessari breytingu verður. Ef breyting á tekjutengingu við tekjur maka er 79% fyrir eigin tekjur og 21% fyrir tekjur maka verður samanlagður kostnaður með hækkun frítekjumarks í 960 þús. kr. 255 millj. kr. fyrir ellilífeyrisþega og 435 millj. kr. fyrir örorkulífeyrisþega eða samtals 690 millj. kr. Ef frítekjumark gagnvart eigin tekjum af atvinnu er hækkað í 900 þús. kr. og tekjutenging við tekjur maka af atvinnu verður 80% af eigin tekjum og 20% af tekjum maka kostar það 250 milljónir fyrir ellilífeyrisþega og 445 milljónir fyrir örorkulífeyrisþega eða samtals 695 milljónir. Þessir útreikningar miðast allir við reglurnar sem gilda fyrir árið 2008 með óbreyttum bótaupphæðum og tekjum lífeyrisþega eins og þær voru í tekjuáætlun í mars í ár. Hæstv. forseti. Við fengum sérfræðing Tryggingastofnunar til að reikna þetta út fyrir okkur og ég les þær upplýsingar hér upp til þess að sýna að hægt er að fara mismunandi leiðir sem mundu falla innan þess sama kostnaðar sem Tryggingastofnun mundi greiða. Við höfum því ekki verið að útfæra þetta neitt frekar en ég er sannfærð um að hægt væri að ná góðri sátt um hvernig ætti að draga úr tekjutengingum og skerðingum. Hæstv. forseti. Á þinginu síðasta vetur, haustþinginu 2006, lagði stjórnarandstaðan fram mál á þskj. 3, 3. mál, tillögu til þingsályktunar um nýja framtíðarskipan lífeyrismála. Það var nokkuð ítarleg tillaga um framtíðarskipan lífeyrismála og vel unnin að mínu mati og mjög raunhæf. Í þeirri tillögu kemur fram að á síðasta hausti töldum við sem þá vorum í stjórnarandstöðu og unnum tillöguna að frítekjumarkið vegna atvinnutekna lífeyrisþega þyrfti að vera um 75 þús. kr. á mánuði til þess að lífeyrisþegar hefðu fyrir framfærsluþörf. Því leggjum við til í dag að sú upphæð verði 80 þús. kr. því að þegar búið er að draga frá skatta og með tilliti til þeirra skerðinga sem hafa verið mundu tekjur lífeyrisþega vera rétt um það að hafa fyrir framfærsluþörf. Ég vil benda á, hæstv. forseti, í þessu sambandi að enn og aftur er kallað eftir því að gerð sé neyslukönnun og það sé fyrirliggjandi hverjar tekjuþarfir aldraðra og öryrkja eru á hverjum tíma, en þá útreikninga höfum við ekki. Meðan við höfum ekki þær tölur og getum ekki sagt að lífeyrisþegar þurfi þessa fjárhæð eða upphæð til að hafa sér til framfærslu og geta lifað þokkalegu lífi, veitt sér eitthvað án þess að vera í lúxus og munaði, þá erum við í rauninni alltaf jafnilla sett. Ég vil því vísa til þeirrar þingsályktunartillögu sem stjórnarandstaðan flutti á síðasta hausti og hvetja hv. þingmenn Samfylkingarinnar að rifja hana vel upp og minnast þeirra hugmynda sem þar voru að baki, þ.e. að auka jöfnuð á milli lífeyrisþega, bæði aldraðra og öryrkja. Ég er ekki lengur sannfærð um að einhver sátt geti náðst við að aftengja alveg skerðingar á launum, atvinnutekjum lífeyrisþega eftir sjötugt, að þeim verði frjálst að vinna eða hafa atvinnutekjur eins og þeir vilja án þess að það skerði lífeyri og aðrar bætur. Ég tel að sá hópur sem er 67 ára til 70 ára verði ekki sáttur þegar upp verður staðið. Það er erfitt að koma aftur inn á vinnumarkaðinn í atvinnu ef fólk á aldrinum 67–70 ára hættir í vinnu vegna þeirra skerðinga sem áfram munu gilda. Ef fólk hættir í vinnu er mjög erfitt fyrir 70 ára gamalt fólk að koma aftur inn á vinnumarkaðinn. Það að ætla sér að þrauka í þessi þrjú ár til að komast þá inn í sælureitinn, að geta unnið eins og maður vill, ég veit ekki hvort það er sú leið sem einhver sátt muni nást um. Ég tel að meiri sátt verði um að hafa sömu reglu fyrir alla frá 67 ára aldri. Talandi um reglur þá hefur verið og er krafa frá öllum sem koma að tryggingunum og lífeyrissjóðakerfinu að reglurnar verði einfaldaðar, að dregið verði úr þeim flóknu reglum sem eru í dag og að unnið verði að því að einfalda reglurnar hvað varðar lífeyris- og bótagreiðslur og tengingu við lífeyrisgreiðslur. Með þessu frumvarpi og breytingum sem stjórnarliðar eða ríkisstjórnin leggur fram er verið að búa til enn eina regluna og hún er ekki til að einfalda kerfið. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri en vona að hæstv. ríkisstjórn fari vel yfir málið og skoði það vel með tilliti til þess hvaða áhrif umræddar breytingar geti haft á almenna vinnumarkaðinn og stöðu annarra lífeyrisþega og ekki síður öryrkja og hvort þetta sé þá sú leið sem eigi að fara fyrir alla eða hvernig hæstv. ríkisstjórn sjái fram úr því að vinna með þessa reglu samhliða öðrum hópum lífeyrisþega. Ég hvet hæstv. ríkisstjórn til þess að skoða þetta samhengi á milli hlutanna áður en gengið er frá frumvarpinu á sumarþinginu.

Frú forseti. Mig langar til að spyrja hv. þingmann í fyrsta lagi varðandi skerðingarnar: Það sem gerist er að menn sem eru með tekjur upp að 80 þús. fá engar skerðingar, á bilinu 80–200 þús. kr. eru þeir með 40% skerðingar. Telur hv. þingmaður að hægt sé að bjóða öldruðum sem eru orðnir sjötugir að aldri að fá skerðingar strax við 80 þús. kr. upp á 40% í stað þess sem ríkisstjórnin er að bjóða, að menn geti unnið alveg frítt án þess að það hafi nokkur áhrif? Í öðru lagi langar mig að spyrja hv. þingmann: Hér er lagt til að þessi breyting nái til öryrkja líka. Það var aldrei í umræðunni við Samtök aldraða. Er hv. þingmaður tilbúin til að segja við aldraða að við ætlum að láta stóran hluta af þeim fjármunum sem áttu að renna til aldraðra renna til öryrkja, sem eflaust eiga þetta skilið líka, þannig að aldraðir njóti ekki þessara fjármuna einir? Það að menn þrauki í þrjú ár. Fólk er miklu sprækara í dag en fólk var áður. Þegar menn verða 67 ára halda þeir áfram að vinna, hafa sömu laun og áður. Þeir eru ekkert að þrauka eitt eða neitt, þeir fara bara ekki á eftirlaun. Þegar þeir eru orðnir sjötugir fá þeir bætur frá Tryggingastofnun án skerðingar. Þannig sé ég þetta fyrir mér. Menn eru ekkert að þrauka neitt. Og varðandi einfaldleikann, það er afskaplega einfalt að segja við fólk: Þegar þú ert orðinn sjötugur máttu vinna eins og þú vilt.

Hæstv. forseti. Það er mjög einfalt að segja: Þegar þú ert orðinn sjötugur máttu vinna eins og þú vilt án þess að komi til skerðingar bóta. Ég tel að með þessum tillögum sé verið að auka ójöfnuð á milli lífeyrisþega og ég tel að þar sem þessi breyting hefur ekki tekið gildi sé ekki hægt að segja að það sé verið að taka eitthvað af þeim sem eru 70 ára og eldri, þeir hafa ekki fengið þessi auknu réttindi. Ég trúi því líka að lífeyrisþegar séu svo réttsýnir að þeir telji að það sé jöfnuður í því að sama regla gildi frá 67 ára fyrir alla en komi ekki sérregla eftir sjötugt. Ég tel að ef þessi regla verður sett og hún komist á verði ekki snúið til baka því þá sé verið að taka af fólki, en á meðan hún er ekki komin á er ekki verið að taka af neinum. Og það að hún nái til öryrkja. Ég veit að það þarf miklu meira fjármagn bæði til aldraðra og öryrkja. Við viljum bæta kjör öryrkja, allra lífeyrisþega, og ég á eftir að heyra það frá öldruðum að þeir sjái einhverja annmarka á því að öryrkjar, lífeyrisþegar, lúti ekki sömu reglum og aldraðir hvað frítekjumarkið varðar. Það er ekki verið að taka af neinum því að þessi lög hafa ekki tekið gildi. Við erum að leita að jöfnuði og réttarbótum og kjarabótum fyrir öryrkja rétt eins og aldraða. En það verður erfitt að snúa til baka ef þetta frítekjumark verður tekið af.

Frú forseti. Það er einmitt það sem hv. þingmaður er að leggja til. Hún er að taka burtu það sem ríkisstjórnin hefur lagt fram. Breytingartillögur minni hlutans ganga út á það að báðar greinarnar séu umorðaðar, það komi nýtt frumvarp. Þetta er ekki lengur gamla frumvarpið um að að tekjur þeirra sem eru orðnir sjötugir hafi ekki áhrif á bætur Tryggingastofnunar. Nei, í staðinn er komið að frítekjumarkið hækki upp í 80 þús. kr. á mánuði fyrir alla. Það er verið að taka til baka. Hv. þingmaður gengur gegn því að aldraðir sem eru sjötugir megi vinna án þess að það hafi áhrif á bætur Tryggingastofnunar. Hún er að leggja til að það verði fellt niður. Ef þessi breytingartillaga hennar verður samþykkt mun ekki nást fram vilji ríkisstjórnarinnar um að þeir sem eru sjötugir og eldri megi vinna án þess að það hafi áhrif á bætur Tryggingastofnunar. Hv. þingmaður er að vinna gegn því, hún er að vinna gegn hagsmunum aldraðra, þeirra sem eru sjötugir eða eldri, með því að bæta stöðu öryrkja og aldraðra undir sjötugu, upp að 80 þús. kr. 

Hæstv. forseti. Já, minni hlutinn er sannarlega að leggja til að tillögur ríkisstjórnarinnar verði dregnar til baka. Það verði unnið að jöfnuði en ekki því að farið verði að skilgreina aldraða eftir því hvort þeir eru 67 ára eða 70 ára og eldri. Við ætlum ekki að fara að skipta öldruðum eftir aldri með sérstökum hætti. Við viljum vinna að jöfnuði og við viljum að allir fái það sama. Við gerum okkur líka grein fyrir því að það er ekki hægt að gera allt núna. Það er ekki inni í þessum tillögum. Í þeirri fjárhæð sem ríkisstjórnin ætlar í þessar breytingar rúmast ekki að hafa frítekjumarkið alveg opið, að allir 67 ára og eldri megi vinna eins og þeir vilja án þess að það skerði tekjurnar. Aftur á móti væri það jöfnuður ef allir 67 ára og eldri gætu unnið eins og þeir vildu, haft þær tekjur sem þeir vildu án þess að það skerti lífeyrisgreiðslurnar, jafnræðisreglan væri þá viðhöfð. Við viljum ná þessari jafnræðisreglu með því að hafa frítekjumarkið 80 þús. kr. og tölum þá um jöfnuð. Að mínu mati hefði frítekjumarkið mátt vera hærra. Það hefði getað verið hærra án þess að sprengja þennan skala, án þess að sprengja þá upphæð sem ríkisstjórnin leggur til. Þetta er ekki í fyrsta og eina skiptið sem við Pétur H. Blöndal erum ekki sammála og verðum það ekki. Þess vegna erum við í pólitík. Pétur H. Blöndal horfir frekar á einstaklinga og ákveðna hópa í staðinn fyrir að líta á jafnræðisregluna og taka þá sem heild og vinna að meiri jöfnuði, bæði innan þjóðfélagsins og innan einstakra hópa. Þetta verður því hvorki í 

Hæstv. forseti. Ég rita undir það nefndarálit sem kemur frá minni hluta heilbrigðisnefndar og fyrir því hefur verið mælt af hv. þm. Þuríði Backman. En til viðbótar því sem þar kemur fram langar mig að segja hér nokkur orð um þetta mál sem fulltrúi Framsóknarflokksins í heilbrigðisnefnd. Ég get ekki stutt frumvarp hæstv. ríkisstjórnar sem gengur út á það að afnema öll áhrif atvinnutekna á greiðslur á tryggingabætur. Það er ósköp einfalt. Það kemur til af því að þetta frumvarp gengur ekki út á að jafna kjörin, það gengur ekki út á jöfnun. Það er ekkert gert fyrir hópinn 67–70 ára og það er ekkert gert fyrir öryrkja almennt. Mér finnst þetta mjög sérkennilegar áherslur, ekki síst með tilliti til þess að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að leggja eigi áherslu á bættan hag aldraðra og öryrkja og það verði unnið að einföldun almannatryggingakerfisins. Það er nú aldeilis ekki verið að gera það með þessum tillögum og það er ekkert litið til öryrkja. Miðað við þau orð sem hér hafa fallið af hálfu hv. þm. Péturs H. Blöndals finnst mér hann líta á það sem trúarbrögð að taka þann hóp sem er 70 ára og eldri út úr og að hann geti aflað sér tekna að vild án þess að það skerði bætur. Ég veit ekki hvað gerðist á landsfundi Sjálfstæðisflokksins sem haldinn var í vetur en það var eitthvað mikið sem gerðist þar, kannski hefur það eitthvað með trúarbrögð að gera. Það getur vel verið. En niðurstaða þess fundar var sú að þessi leið skyldi farin og þess vegna stöndum við frammi fyrir því að vera að fjalla um þetta frumvarp á vorþinginu og það mátti greinilega ekki bíða. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að þetta er það sem Sjálfstæðisflokkurinn náði fram og að Samfylkingin náði því fram að fjallað yrði um það mál sem næst er á dagskrá og varðar börn og ungmenni. Það er eins og hlutirnir gerast í pólitíkinni og svo sem ekkert um það að segja nema að þessi skyndilega áhersla þingmanna Sjálfstæðisflokksins í þessum málaflokki kom mér nokkuð á óvart. Við höfum auðvitað starfað lengi með sjálfstæðismönnum í ríkisstjórn og þar hafa þessi mál að sjálfsögðu oft verið til umfjöllunar en takmarkaður árangur náðst að mínu mati til að bæta kjör aldraðra. Það gerðist þó í ríkisstjórn Halldórs Ásgrímssonar að skipuð var nefnd undir forustu Ásmundar Stefánssonar í janúar 2006. Ég les hér upp úr fréttatilkynningu, hæstv. forseti, um skipan þessarar nefndar: „Forsætisráðherra hefur ákveðið að skipa nefnd með fulltrúum stjórnvalda og Landssambands eldri borgara. Verkefni nefndarinnar er tvíþætt: Annars vegar að fjalla um búsetu- og þjónustumál aldraðra með tilliti til fjölbreyttari búsetuforma, stoðþjónustu og samþættingar heimahjúkrunar og félagslegrar heimilisþjónustu. Hins vegar að skoða fyrirkomulag tekjutengingar bóta með hliðsjón af skerðingu bóta lífeyrisþega vegna tekjuöflunar þar sem jafnframt verði þó horft til tekjujöfnunarhlutverks tekjutengingar bóta.“ Síðan starfaði þessi nefnd í allmarga mánuði og skilaði af sér 19. júlí 2006. Afraksturinn er sá sem hér kemur fram, með leyfi forseta, þ.e. meginatriði tillagnanna eru eftirfarandi: „Hækkun lífeyrisgreiðslna almannatrygginga. Einföldun bótakerfisins með fækkun og sameiningu bótaflokka. Lækkun skerðingar bóta vegna tekna maka. Lækkun skerðingar bóta vegna annarra tekna bótaþega. Tekið verði upp frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega. Hækkun vasapeninga. Starfslok verði sveigjanleg þannig að lífeyrisgreiðslur hækki við frestun á töku lífeyris. Heimaþjónusta verði stóraukin og áhersla færð frá stofnanaþjónustu. Fjármagn sem nú gengur til reksturs stofnana úr Framkvæmdasjóði aldraðra gangi til uppbyggingar öldrunarstofnana. Verulega aukið fjármagn til framkvæmda og reksturs til átaks vegna biðlista eftir hjúkrunarrými. Aukin áhersla verði lögð á fullnægjandi framboð þjónustu- og öryggisíbúða.“ Undir þetta rituðu bæði fulltrúar ríkisstjórnar og Landssambands eldri borgara. Þarna er ekki talað neitt um að fara eigi í þá aðgerð sem hér er lögð til af hálfu ríkisstjórnarinnar, enda varð hún til á landsfundi Sjálfstæðisflokksins og samfylkingarmenn láta sér það líka þrátt fyrir að í tillögunum felist ekki jöfnuður. Landssamband eldri borgara hefur komið á fund til okkar og við höfum fengið áherslur frá samtökunum sem eru dagsettar 7. júní 2007. Þar er tekið fram að samtökin styðji þetta frumvarp en leggi vissulega líka þunga áherslu á aðra þætti eins og þá að tekið sé á málefnum aldraðra frá 67 ára aldri. Að því leyti til er fundið að frumvarpinu sem varðar bara 70 ára og eldri. Síðan er líka lögð áhersla á að grunnlífeyrir verði hækkaður og hann verði ekki skertur vegna annarra tekna. Grunnlífeyrir er ekki hækkaður með þessum tillögum en auðvitað eigum við eftir að sjá fleiri tillögur frá hæstv. ríkisstjórn, reikna ég með, sem varða þennan mikilvæga málaflokk. Hæstv. forseti. Þetta vildi ég segja í þessari umræðu. Miðað við það að við tókum upp fyrir nokkrum mánuðum síðan frítekjumark sem er 300 þús. kr. á ári þá er ekki skynsamleg tillaga að stökkva strax út í það að afnema alla tengingu atvinnutekna frá 70 ára aldri. Þess vegna munum við framsóknarmenn ekki styðja þetta frumvarp. Við höfum hins vegar lagt fram aðra leið, sem hér hefur verð gerð grein fyrir af hálfu hv. þm. Þuríðar Backman, þar sem verið er að hækka frítekjumarkið verulega. Það er sú leið sem við framsóknarmenn töluðum um fyrir kosningar og viljum gjarnan að sé farin. 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir gerir margsinnis að umræðuefni ályktanir landsfundar Sjálfstæðisflokksins. Það er í sjálfu sér gott að þingmenn framsóknarmanna skuli vera vel að sér í þeim og nefna þær oft á nafn. En mig langar í framhaldi af ræðu hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur að benda á að lagt er til í stjórnarsáttmála Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar, þar sem talað er um bættan hag aldraðra, að tekjutenging launatekna 70 ára og eldri við lífeyri almannatrygginga verði að fullu afnumin, og það er það sem frumvarpið gengur út á. Hins vegar stendur klárt og kvitt í þessari stefnuskrá samhliða að stefnt verði að hækkun frítekjumarks vegna atvinnutekna fyrir 67–70 ára. Í þessari stefnuyfirlýsingu kemur þetta skýrt og klárt fram og þá ætti hv. minni hluti heilbrigðisnefndar að geta tekið undir það þegar þau skref verða væntanlega stigin þar sem þeir leggja það nú til að frítekjumarkið verði hækkað úr 300 þús. kr. í 960 þús. Það er því a.m.k. von um það þegar næstu skref verða tekin hvað þetta varðar að þá verði minni hluti heilbrigðisnefndar samþykkur því. Ég sem þingmaður Sjálfstæðisflokksins styð að sjálfsögðu þetta frumvarp. Það er ívilnandi fyrir stóran hóp. Við erum að hvetja 70 ára og eldri til að taka ríkan þátt í atvinnulífi samfélagsins. Það er ekki bara hagur þeirra sem þar eiga hlut að máli heldur er það samfélagslegur hagur okkar allra að sem flestir séu virkir í atvinnulífinu. Fólk 67 ára til sjötugs er það að mestu leyti. Það eru sjálfsagt færri en fleiri sem taka lífeyri strax við 67 ára aldur 

Hæstv. forseti. Ég vitnaði í landsfund Sjálfstæðisflokksins vegna þess að mér er það mjög minnisstætt þegar ég fékk þessar fréttir af fundinum og hvað gera átti mikið fyrir aldraða, vegna þess að það var ekki sú reynsla sem ég hafði af Sjálfstæðisflokknum í samstarfinu í ríkisstjórninni. En á þessum landsfundi var allt í einu allt hægt að gera. Vegna þess að taka á skref síðar hvað varðar hópinn frá 67 til 70 ára, þá undrast ég það svolítið að þessi hópur skuli vera klofinn upp með tillöguflutningi núna og nefni að það kom fram á fundi í heilbrigðisnefnd frá aðilum vinnumarkaðarins að áhugavert væri að fresta þessu máli meðan það væri ekki fullunnið. Því er ekki hægt annað en undrast að það skulu koma fram tillaga núna á vorþinginu sem varðar bara þennan hóp. Svo langar mig að spyrja hv. þingmann vegna þess að það er verið að tala um 600 manns sem eru orðin 70 ára en eru ekki inni í kerfinu í dag. Ef þetta fólk, við skulum segja helmingurinn, mundi stimpla sig inn í kerfið, 300 manns, og þar að auki ætti þessi 300 manna hópur rétt á grunnlífeyri fyrir síðustu ár, þá gæti hann tekið út grunnlífeyri fyrir tvö síðustu ár auk þess sem hann gæti fengið í hverjum einasta mánuði yfir hundrað þúsund kall. Hann var ekki í kerfinu áður en gæti þá fengið sem eingreiðslu hálfa milljón. Þarna geta hrokkið út fleiri tugir milljóna. Þess vegna er sú kostnaðaráætlun sem liggur fyrir með frumvarpinu eiginlega mjög ómarkviss og það veit enginn hvað þetta kemur til með að kosta.

Hæstv. forseti. Það er sérkennilegt að hlusta á hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur tala hér um að Sjálfstæðisflokkurinn hafi á síðasta kjörtímabili eða í ríkisstjórn almennt ekki viljað bæta hag aldraðra en það hafi ætíð verið vilji framsóknarmanna eða svo mátti skilja. Ekki ætla ég í umræðu við hv. þingmann um það sem fyrrverandi ríkisstjórn eða fyrrverandi meiri hlutar hafa gert á þingi síðustu kjörtímabil. Það má margt gott um það segja og líka ýmislegt athugunarvert. Hvað varðar fyrirspurn hv. þingmanns til mín um hvað það muni kosta eða hvað það muni þýða ef þeir sem ekki hafa tekið úr almannatryggingakerfinu núna en gætu komið inn vegna þessara breytinga. Ég svara því eins og þeim sem komu fyrir heilbrigðisnefnd: Við verðum einfaldlega að taka á því þegar þar að kemur. Hvorki ég né aðrir geta svarað því hvað það hefur í för með sér. Engu að síður er það frumvarp sem hér liggur fyrir hvetjandi fyrir 70 ára og eldri til að vera virkari í þátttöku á hinum almenna vinnumarkaði. Ég tel það skipta meginmáli og um það ríki, að því að ég tel, almenn samfélagsleg sátt að þeir sem eru 70 ára og eldri hafi skilað sínu til samfélagsins og eigi þar af leiðandi rétt á þessu. Ég vona að hér sé ekki verið að efna til ófriðar á milli þeirra sem eru 67 ára og 70 ára 

Hæstv. forseti. Ef einhver er að efna til ófriðar þá er það ríkisstjórnin. Það er ekki stjórnarandstaðan því að hún leggur til tillögur í þessari umræðu sem koma jafnt við alla. Þá erum við líka að tala um öryrkja, ekki síst vegna þess að það virðist vera vilji ríkisstjórnarinnar samkvæmt stjórnarsáttmála að bæta hag öryrkja líka en þessar tillögur ganga eingöngu út á það að bæta kjör þeirra sem orðnir eru 70 ára og eldri. Við erum ósammála því að taka út þennan eina hóp.

Hæstv. forseti. Það hefur ýmislegt komið fram í þessari umræðu og ég ætla að leyfa mér að taka nokkurn tíma í að ræða þau mál. Til upplýsingar af því að spurt var áðan um þá 600 einstaklinga sem ekki sækja rétt sinn til Tryggingastofnunar og hvað þeir mundu taka út úr stofnuninni ef þeir færu allt í einu að sækja þær 1,3 milljónir á ári sem þeir geta fengið. Þetta er einföld margföldun, 780 milljónir, ekki rétt? 130 milljónir á hverja 100. Það hlýtur að vera eitthvað nálægt því sem þeir einstaklingar sem ekki hefur þótt taka því að leita eftir rétti sínum hjá Tryggingastofnun ríkisins gætu tekið út þegar þessi regla er komin á, ef þeir eru 600 en það kom fram áðan, held ég. Þannig er það. Það er kannski akkúrat málið sem við erum að ræða, hvers vegna við tökum þá ákvörðun að fara þessa leið, að búa til það sem ég held að hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hafi kallað hér áðan súperaldraða, þá sem eru 70 ára og eldri. Ég held að það sé misráðið að fara svona af stað í þetta mál og sérstaklega að flýta sér við það núna á vorþinginu nema að baki liggi sá eindregni vilji sjálfstæðismanna að ná samningum við eldri borgara um að aldursmarkið í framtíðinni verði ekki 67 ár heldur eitthvað annað, t.d. að ná samningum við eldri borgara um að setja lög um það eftir tvö, þrjú ár að aldursmarkið verði fært upp í 69 ár en í staðinn fái allir frítekjumark á allar tekjur sem þeir afla á vinnumarkaði. Er það svo, er það hugsunin sem að baki liggur? Af því að að baki mér situr hæstv. forseti sem vel þekkir til tryggingamála þá má auðvitað spyrja þeirrar spurningar sem hæstv. forseti getur væntanlega svarað síðar í dag þegar hún er farin úr forsetastóli hvort það hafi yfirleitt hvarflað að þeim sem best þekkja til tryggingamála innan Samfylkingarinnar að þetta væri hugsunin sem að baki lægi hjá sjálfstæðismönnum. Að í framtíðinni ætti að semja um hærri aldur, þar sem hv. þm. Pétur Blöndal nefndi áðan ,,hina frísku eldri borgara“, og færa aldursmarkið upp í kannski 68 ár eða 69 ár og þá verði sett í lög að allir eldri borgarar fái allar tekjur sem þeir afla á vinnumarkaði til sín án þess að þær valdi skerðingu á bótum frá Tryggingastofnun en að sjálfsögðu verði borgaður af þeim skattur eins og af öðrum tekjum. Ég velti því fyrir mér, hæstv. forseti, hvort ekki sé verið að draga Samfylkinguna á asnaeyrum í þessu máli með því að fara svona með það af stað í flýti á vorþinginu. Vegna þess að ég held að í framtíðinni gætu legið í því nákvæmlega þær gildrur sem leiða mátti hugann að undir ræðu hv. þm. Péturs H. Blöndals um hina frísku eldri borgara milli 67 og 70 ára, að það væri ekkert lögmál að þeir væru eldri borgarar í þeim skilningi að þeir ættu endilega rétt á bótum vegna þess hve þeir væru frískir. Ég varpa þeirri spurningu inn í þingsalinn, hæstv. forseti, hvort það sé svo að á bak við tjöldin hafi einhvers staðar verið talað um það í þröngri klíku innan Sjálfstæðisflokksins að rétt væri að fara að horfa til þess að hækka ellilífeyrisaldurinn, ná honum upp í 68 eða 69 ár og semja þá um að fara niður úr 70 árum, sem menn eru að flýta sér að setja núna, gegn því að allar tekjur mundu ekki valda neinni skerðingu á bótum hjá Tryggingastofnun ríkisins. Þar að auki er útfærslan á tillögu ríkisstjórnarinnar meingölluð að mínu viti. Hún er þannig upp byggð að það er nákvæmlega sama hvaða tekjur einstaklingurinn hefur eftir sjötugt, hann á alltaf rétt á greiðslu frá Tryggingastofnun. Þannig er það ekki í dag. Einstaklingur með meiri atvinnutekjur en 3,1 milljón, ef ég man rétt, á ekki einu sinni rétt á grunnlífeyri því að hann skerðist frá rúmum 2 milljónum og upp í rúmar 3 milljónir eftir 30% reglunni. Við höfum, að ég tel, verið sammála um það á hv. Alþingi á undanförnum árum að við vildum tryggja sérstaklega hag þeirra sem lakar væru settir, ættu lítinn lífeyrisrétt í lífeyrissjóði sínum, hefðu ekki krafta til að afla sér mikilla tekna á vinnumarkaði. Við vildum mæta því að hin bratta skerðing, sem hv. þm. Pétur H. Blöndal talaði um, umfram 80 þúsund, sem minni hlutinn leggur til, væri ekki eins óréttlát. Í dag er hún svo óréttlát að hún kemur á fyrsta þúsundkallinn. Þegar núverandi ríkisstjórn setur í stjórnarsáttmála vilyrði um að allir fái úr lífeyrissjóði sínum a.m.k. 25 þús. kr. á mánuði, hvað er þá verið að leggja til? Það er ekki nóg að tala um meðaltöl, hv. þm. Pétur H. Blöndal, upp á 80 þúsund kr. úr lífeyrissjóðum. Ég vænti þess að hæstv. forseti átti sig á því, enda oft tekið dæmi um það í þessum ræðustól, að menn lifa ekki á meðaltölum. Menn lifa á því sem þeir hafa í buddunni í rauntekjum. Ég hélt að hv. þm. Pétri H. Blöndal væri það algjörlega ljóst að það væru rauntekjurnar eftir skerðingar og skatta sem skiptu máli en ekki ímyndað meðaltal. Því miður er það svo að 25% lífeyrisþega á Íslandi hafa minna en 21 þús. kr. á mánuði úr lífeyrissjóði sínum samkvæmt skýrslu sem unnin var af Samtökum atvinnulífsins fyrir tveimur árum. Vafalaust er þessi tala eitthvað hærri í dag því að lífeyristekjur og lífeyrisréttur landsmanna í lífeyrissjóðum er smátt og smátt að aukast. Þá var líka upplýst í sömu skýrslu að önnur 25% lífeyrisþega hefðu 75 þús. kr. eða meira sér til afkomu. Ég hygg að þessi skýrsla sé um tveggja ára gömul í dag. En meginmálið er auðvitað að menn lifa ekki á meðaltölum. Fólk lifir á því sem það hefur handa á milli eftir að það er búið að fara í gegnum skeðingarreglur og skatta, þ.e. það fólk sem við erum að tala um, eldri borgarar og öryrkjar. Tillaga ríkisstjórnarinnar byggir ekki á því. Hún byggir á því að það sé sama hvaða tekjur fólk hafi það muni samt sem áður fá fullar greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins. Ef við tökum dæmi af þeim ágæta dreng sem hér situr í þingsal, hv. þm. Ellerti B. Schram, sem verður sjötugur eftir tvö ár. Ef að líkum lætur verður árskaup okkar þingmanna u.þ.b. 8–9 milljónir eftir tvö ár að því gefnu að við förum í sömu rúllettuna, í gegnum launanefnd, og sett var af stað með kauphækkun seðlabankastjóra. Ég hygg að svo verði, jafnvel 10 milljónir. Hæstv. forseti. Þegar svo er komið að hv. þingmaður verður 70 ára, sem ég vissulega vonast til að hann verði og hann verði jafnsprækur og hann er í dag og ég óska honum alls hins besta - þetta er ekki sagt í neinni niðrandi merkingu fyrir hann, þetta er einfaldlega dæmi til að sýna fram á að það sem við erum að gera, hæstv. forseti - þegar hv. þm. Ellert B. Schram verður 70 ára mun hann líka eiga rétt á að fá væntanlega 1,5 milljónir frá Tryggingastofnun þó að hann hafi hér fullar atvinnutekjur upp á 9–10 milljónir ef þetta verður sett í lög sem hér er verið að leggja til. Ég held að menn ættu að staldra við þetta. Ég hef aldrei skilið það svo að jafnaðarmannaflokkur Íslands, Samfylkingin, færi í vegferð sem bæri þetta í sér. Ég hef alltaf skilið það svo að jafnaðarmannaflokkur Íslands, Samfylkingin, vildi auka jöfnuð í þjóðfélaginu. Það er þess vegna sem ég vara við því að fara þá leið sem ríkisstjórnin er að leggja til vegna þess að ég held að ekki verði aftur snúið þegar menn eru búnir að gera þetta einu sinni. Þegar búið er að setja 70 ára regluna inn held ég að ekki verði aftur snúið af því að við setjum hana ekki inn með neinu tekjuhámarki. Þetta er algjörlega opinn víxill að þessu leyti. Hingað til hefur öll vinna okkar varðandi Tryggingastofnun, lífeyrissjóðina og réttindi fólks hér á landi byggst á því að reyna að tryggja þeim afkomu sem lakast eru settir. Ég hef skilið það svo að flestir stjórnmálaflokkar væru sammála því. Nú kemur þessi samþykkt frá landsfundi Sjálfstæðisflokksins um 70 árin og það á að keyra hana inn í lög núna á vorþinginu. Ég held því miður að við séum að stíga skref sem að athuguðu máli sé ekki það sem við höfum horft á til þess að bæta jöfnuð í landinu. Ekki það að eldri borgarar yfir sjötugt séu ekki alls góðs maklegir, en ég held að betra væri, hæstv. forseti, að setja frítekjumark, 70, 80, 100 þúsund á mánuði, sem allir nytu eftir 67 ára aldur en fara af stað með það sem hér er lagt upp með, þ.e. 70 árin. Ég óttast að á bak við þetta búi það sem ég sagði í upphafi máls míns að á þessu kjörtímabili muni, ef Sjálfstæðisflokkurinn fær að ráða þessari ferð sem ég harma mjög að Samfylkingin skuli taka þátt í, verða farið að semja um það við eldri borgara að aldursmörkin verði ekki 67 ár heldur 68 eða 69 og á móti komi sú ívilnun að allar tekjur sem eldri borgarar yfir þeim aldri þéna valdi ekki skerðingu á bótum frá Tryggingastofnun ríkisins. Þetta finnst mér mikið umhugsunarefni, hæstv. forseti, og það var þess vegna sem ég sagði í ræðu þegar þetta mál var kynnt hér í þinginu eftir framsögu hv. þm. Péturs H. Blöndals að þetta mál vekti margar spurningar varðandi þá útfærslu sem hér er verið að leggja til. Þetta var orðrétt tilvitnun úr ræðu minni, hæstv. forseti. Ég held að hér eigi menn virkilega að staldra við. Hæstv. forseti. Ég tel að þetta sé ákaflega alvarlegt mál og skref sem þurfi að ígrunda mjög vel. Ég spyr, hæstv. forseti, hv. þingmann, framsögumann meiri hlutans, Pétur Blöndal að því hvort það hafi verið rætt einhvers staðar í sölum Sjálfstæðisflokksins að hækka eftirlaunaaldurinn úr 67 árum í 68, 69 eða jafnvel 70 ár. Ég spyr vegna þess að ég get ímyndað mér að hér væru klókir samningamenn að búa sér til samningsstöðu með því að hækka aldursmörkin. Ég hef allan fyrirvara á þessu máli, hæstv. forseti. Ég ákvað, að athuguðu máli, að styðja aðra útfærslu og leggja þar með til að tillaga ríkisstjórnarinnar næði ekki fram að ganga. Ég vænti þess, hæstv. forseti, að það sem ég sagði áðan, og tók dæmi af hv. þm. Ellerti B. Schram, leiði fólki það fyrir sjónir að að minnsta kosti verði þeirrar spurningar spurt hvort eðlilegt sé, þegar hv. þingmaður verður 70 ára, með 8–10 millj. kr. í árslaun miðað við forsendur sem ég nefndi varðandi seðlabankastjóra, að hann eigi jafnframt rétt á 1,5 millj. kr. frá Tryggingastofnun, að teknu tilliti til þess að bætur munu að sjálfsögðu hækka á tveimur árum. Þær væru sennilega um 1,3 millj. kr. í dag. Þetta er hin nýja staða í málinu. Ég get ekki ætlað Samfylkingunni svo illt að trúa því að þingmenn hennar vinni markvisst að einhverri leynistefnu, á bak við tjöldin, með það fyrir augum sem ég var að ýja að um áform Sjálfstæðisflokksins. Ég trúi því ekki, hæstv. forseti. Ég tel hins vegar að samfylkingarfólk sé haft, hvað segir maður, að hálfgerðum fíflum - hæstv. forseti, fyrirgefðu orðalagið en það er stundum talað um að menn séu hafðir að fíflum - ef leiða á þetta í lög. Ég beini þessu sérstaklega til þingmanna Samfylkingarinnar í þessum sal, að hugleiða það sem ég spyr um. Ég bið þá að hugleiða það sem ég er að segja. Er það svo að við séum komin út úr því að vilja byggja á jöfnuði og réttlæti að því er varðar útfærslu á lífeyrisréttindum og tryggingum eldri borgara og öryrkja? Ég vék áðan, hæstv. forseti, að tillögu Sjálfstæðisflokksins um að greiða ákveðna krónutölu inn í lífeyrissjóði til að koma 25 þús. kr. brúttógreiðslu til lífeyrisþega. Ég hef áður minnst á það mál á Alþingi. Ég tók þá dæmi af einstaklingi sem ef til vill ætti aðeins 15 þús. lífeyrisrétt úr lífeyrissjóði og fengi viðbót upp á 10 þús. kr. frá ríkinu inn í lífeyrissjóðinn. Hverju héldi hann þá eftir að þessum 10 þús. kr. í viðbót? Jú, hann héldi eftir 3.800 kr. miðað við núverandi skerðingarreglur, upp á tæp 40% hjá almannatryggingum og hins vegar tekjuskattsprósentu og útsvari af samanlögðum tekjum úr lífeyrissjóði. Það sem á að bæta verulega hag þessara lífeyrisþega brýtur enn á þessari hörðu skerðingarreglu. En þó hefur verið gefin yfirlýsing um að lækka á kjörtímabilinu skerðingarhlutfallið a.m.k. í 35%, samkvæmt stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar ef ég man rétt. Að mínu viti þarf að skoða sérstaklega þær reglur sem snúa að tekjum fólks úr lífeyrissjóði og skerðingarreglur sem þar eru við lýði. Það er jú alltaf nokkuð af fólki sem tekur út lífeyri sinn, jafnvel strax eftir 60 ára aldur og fær skertan lífeyri úr flestum lífeyrissjóðum, þótt það sæti þessari hörðu skerðingarreglu, vegna þess að það er ekki í stakk búið til að vera á vinnumarkaði af einhverjum orsökum. Þá fær það fulla skerðingu. Við í minni hlutanum höfum bent á að eitt af nauðsynlegustu skrefunum í framtíðinni sé að skoða frítekjumarkið gagnvart lífeyristekjum þannig að lífeyrir fólks, jafnvel með lágar lífeyristekjur, með 25 þús. kr. út úr lífeyrissjóði, skerði ekki aðrar bætur. Ef menn meina eitthvað með því að það eigi að hafa rauntekjuhækkunargildi hjá lífeyrisþegum að allir fái 25 þús. kr. út úr lífeyrissjóði sínum þá mundu menn setja frítekjumark upp á 25 þús. Þannig hefði greiðslan úr lífeyrissjóðnum engin skerðingaráhrif.

Það kemur öllum til góða.

Það kæmi öllum til góða sem eiga lífeyrisréttindi. Því miður, hv. þm. Pétur Blöndal, þá eru ekki allir í íslensku þjóðfélagi sem eiga lífeyrisréttindi, eins og þú væntanlega veist, sem hefur öryggið að sérstöku áhugamáli. Þetta er ekkert gamanmál, hæstv. forseti, sem við erum að ræða hér. Þetta er grafalvarlegt mál, hvernig farið er af stað í þetta. Ég skora á stjórnarliða, sérstaklega þingmenn Samfylkingarinnar, að skoða þetta mál ofan í kjölinn áður en það verður keyrt fram með 43 þingmanna meiri hluta sem lög frá Alþingi á þessu vorþingi, að illa grunduðu máli að mínu viti. Með þessu er ekki leitað þess réttlætis sem ég taldi að flestir leituðu að varðandi tryggingakerfið, að draga úr skerðingarreglu þeirra sem lægstar hafa tekjurnar og lakasta afkomumöguleikana. Það var a.m.k. sameiginleg niðurstaða okkar í haust, stjórnarandstöðuflokkanna, þegar við lögðum fram sameiginlega stefnumótun varðandi lífeyrismál og eldri borgara að það ætti sérstaklega að líta til þess að hífa upp rauntekjur þess fólks sem lakast er sett. Við bentum á margar aðferðir í sameiginlegri tillögu okkar Vinstri grænna, Samfylkingarinnar og Frjálslynda flokksins, um hvernig það mætti gerast. Ég hef alltaf verið stoltur af þeirri vinnu. Ég hef margsagt það í þessum ræðustól að mér hefði fundist áhugavert að taka þátt í þeirri vinnu að móta þær tillögur vegna þess að þar værum við að leita þess réttlætis að allir sem búa í okkar samfélagi kæmust af af lágmarkstekjunum, lágmarksrauntekjum. Það hefur ekkert gildi að tala um brúttótekjur fólks þegar skerðingarreglurnar í Tryggingastofnun eru eins og þær eru og skattleysismörkin eru ekki hærri en þau eru, þau eru þó komin í 90 þús. en voru 79 þús. Hvað þarf fólk sér til framfærslu í rauntekjum? Hvað þarf fólk í þessu landi til að geta lifað, við hliðina á okkur hinum sem höfum það betra, mannsæmandi lífi? Ég meina það, eins og ég stend hér. Ég hef oft sagt að ef við þurfum að hækka skatta á okkur hinum með hærri tekjurnar til að aðrir geti komist af sem minna hafa, við hliðina á okkur í þjóðfélagi okkar, þá er ég tilbúinn til þess. Ég hef margsagt það. Ég tel að forgangurinn eigi að vera sá að allir geti komist af á þeim lágmarksrétti sem þeim er tryggður. Svo getum við rifist um framhaldið, þegar við erum sameiginlega búið að ná því að allir komist af á lágmarkstekjum. Rauntekjum. Það held ég að sé markmiðið, hæstv. forseti. Ég tel að það geti ekki ríkt sátt um það sem hér er verið að gera. Ég sé ekki fyrir mér að þeir einstaklingar í okkar þjóðfélagi sem hafa miklar tekjur, þótt þeir séu orðnir 70 ára, eigi þann rétt að taka fullar bætur út úr Tryggingastofnun á sama tíma og við tryggjum ekki rétt og afkomu þeirra sem ekki hafa nægar tekjur sér til framfærslu og þurfa því að fara um göturnar og safna flöskum til að selja, til þess að hafa tekjur. Það er gott starf að hreinsa borgina og önnur bæjarfélög úti á landi, það er ágætt starf. Það er ekkert niðrandi fyrir eldri borgara að taka þátt í því. En margir eldri borgarar og öryrkjar leita á náðir sveitarfélaga til að fá styrk frá Félagsmálastofnun vegna þess að þeir hafa ekki nægjanlegt sér til framfærslu. Ég lít svo á, hæstv. forseti, að hér sé stigið skref sem erfitt getur verið að snúa frá, verði þá nokkurn tímann snúið frá því. Í annan stað setjum við ekki þá sem lakast eru settir í forgang. Við erum að setja reglu sem gengur algjörlega upp úr og menn fá eins miklar tekjur og þeir hafa í atvinnutekjur plús þessa viðbót frá Tryggingastofnun. Við settum svona lög fyrir stuttu síðan á Alþingi að því er varðar fæðingarorlofið. Við breyttum því. Við settum þak á það af því okkur fannst óskynsamlegt að menn gætu fengið tekjuviðmiðun út á hvaða tekjur sem væru í fæðingarorlofi. Það held ég að hafi að megninu verið skoðun þeirra sem setið hafa á Alþingi í gegnum árin, að reyna að bæta hag þeirra sem lakar eru settir. En jafnframt smátt og smátt að auka réttindi fólks í þjóðfélaginu. En við skulum ekki gera það þannig, hæstv. forseti, að þeir sem hafa það mjög gott verði sérstakir njótendur bóta frá Tryggingastofnun ríkisins, þurfi þeir ekki á því að halda. Hér var nefnt dæmi um 600 einstaklinga sem hefðu meira að segja ekki sótt þær bætur til Tryggingastofnunar sem þeir ef til vill eiga rétt á en mundu kannski gera það núna. Ég nefndi að það gætu verið 700–800 millj. kr. ef allir færu að sækja rétt sinn, eftir að þetta hefur verið sett í lög. Það fer auðvitað eftir því hvernig einstaklingarnir vinna úr lögunum. Til er ein meginregla. Hún er sú að fyrst kemur tími löggjafans að setja lög og svo kemur tími fólksins að fara eftir þeim. Fólkið hefur jafnan meira hugmyndaflug en alþingismenn til að vinna úr lögum með einhverjum hætti, löglegum eða ólöglegum. Jafnvel löglegum á pappírum þótt allir viti að það sé tilfærsla. En ég ætla ekki að gefa mér það fyrir fram að eldri borgarar muni allir misnota þær reglur sem hér eru til umræðu. En reglur eru þannig að það er fólkið sem fer eftir þeim og vinnur úr þeim. Hversu vel sem lögspekingar fara yfir lagafrumvörp þá hefur iðulega komið upp önnur aðferð til að nota lögin. Við skulum því vanda okkur vel við þessa lagasetningu við að móta nýjan ramma og nýja framtíðarsýn. Það er ekki víst að við komumst til baka ef við setjum þessi lög, jafnopin og til stendur að hafa þau, hæstv. forseti. Þess vegna finnst mér finnst þetta mjög alvarlegt. Það þarf virkilega að gaumgæfa þetta mál. Ég veit vel, hæstv. forseti, að það er til fólk í Samfylkingunni sem kann á þessi lög, m.a. hæstv. forseti sem situr hér að baki mér og kann þessar reglur. Ég skora á þingmenn Samfylkingarinnar að láta ekki teyma sig út í það sem hér á að gera.

Hæstv. forseti. Ég hef hlýtt á þessar umræður af athygli og áhuga. Á þessu stigi málsins hafa mér fundist athugasemdir, ábendingar og skoðanir allra sem hér hafa tekið til máls mjög jákvæðar að því leyti að allir taka undir nauðsyn þess að bæta kjör eldri borgara. Það er kannski kjarni málsins, að viðleitni og jákvæður hugur hv. Alþingis er fyrir hendi til að gera stórt og gott átak í þessum málaflokki. Ég vona að ég sé ekki vanhæfur til að taka þátt í þessari umræðu þótt mín hafi verið getið að gefnu tilefni, vegna aldurs míns. En ég er hvorki fórnarlamb né blóraböggull í þessu máli. Ég vil að gefnu tilefni taka fram að ef mér endist aldur til að sitja við góð kjör á Alþingi næstu fjögur árin og nái þessum umrædda aldri á sama tíma þá muni ég ekki sækjast eftir þessum bótum úr kerfinu enda þarf ég ekki á því að halda frekar en nú. Þegar ég þigg þingfararkaup sem kjörinn alþingismaður hef ég afsalað mér lögbundnum greiðslum úr lífeyrissjóði alþingismanna. Ég vona að fleiri hugsi á þann veg þegar þar að kemur. Ég kvaddi mér hljóðs við 1. umr. þessa máls og gerði grein fyrir skoðunum mínum og afstöðu til frumvarpsins. Ég held að ég hafi talað af hálfu þingflokks Samfylkingarinnar þegar ég tók fram að við litum svo á að það frumvarp sem hér er til umræðu væri fyrsta skrefið sem tekið er í þessum málaflokki fyrir atbeina hæstv. ríkisstjórnar. Ég vísa þar til stjórnarsáttmálans sem leggur mikla áherslu á að þetta mál hafi forgang og að samspil skatta, bóta og lífeyrisgreiðslna verði tekið til athugunar með það fyrir augum að einfalda kerfið, gera það skiljanlegra og hagnýtara í þágu þeirra sem kerfisins njóta. Að því leyti lýsum við að sjálfsögðu yfir fullum stuðningi við málið. Það er svo gott svo langt sem það nær vegna þess að það felur einfaldlega í sér að komið er til móts við fólk sem er 70 ára og eldra og að það geti farið út á vinnumarkaðinn og aflað sér atvinnutekna án þess að það hafi í för með sér skerðingar. Þetta er enn fremur áréttað í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem Samfylkingin stendur að ásamt Sjálfstæðisflokknum. Við fulltrúar Samfylkingarinnar á Alþingi munum að sjálfsögðu standa við þennan stjórnarsáttmála, greiða atkvæði með þeim málum sem þar eru tíunduðu og tekið fram að nái fram að ganga í krafti þessa samstarfs. Um þetta hefur verið samið og stuðningur okkar byggist á þeirri forsendu. Við hvikum ekki frá honum. Við getum auðvitað haft alls kyns skoðanir á útfærslum og framkvæmd þessa máls en málið er angi af þeirri viðleitni að bæta hag og kjör eldri borgara. Þá viðleitni styðjum við. Ég held að tillaga stjórnarandstöðunnar, svo ágæt sem hún annars kann að vera, sé annars eðlis og feli í sér að frumvarpið sem hér er flutt af hálfu ríkisstjórnarinnar verði strikað út af borðinu. En það getum við ekki samþykkt. Það þýðir um leið að væntanlega verðum við að greiða atkvæði á móti tillögu stjórnarandstöðunnar. Þar með er ekki sagt að við séum efnislega á móti því að það mál sé skoðað. Það þarf þó að gera í tengslum við bótareglurnar, skatta, tekjutengingu o.s.frv. Frítekjumarkið getum við ekki afgreitt eitt og sjálfstætt. Ég held hins vegar að það sé verkefni sumarsins, haustsins og Alþingis á komandi missirum, að einfalda kerfið og finna réttu leiðirnar til að það beri virkilegan árangur. Ég held að allar áhugaverðar ábendingar og sjónarmið sem hér eru flutt, hvort heldur frá fulltrúum stjórnar eða stjórnarandstöðu, hafi sitt að segja og séu jákvætt innlegg í umræðuna. Síðasti ræðumaður spurði hvort áform væru um hækkun á aldri ellilífeyrisþega. Ég get aðeins svarað fyrir mig og sagt með fullri vissu að slík áform hef ég ekki heyrt nefnd og hvergi heyrt umræðu um það, þ.e. ekki um neinar breytingar á þeim aldursmörkum sem nú gilda. Samfylkingin styður jöfnuð og réttlæti í þessu kerfi, hún vill eldri borgurum vel, vill bæta kjör þeirra og ég undirstrika og árétta það sem ég sagði í upphafi. Mér finnst andrúmsloftið meðal þingmanna úr öllum flokkum á svipuðum nótum. Þess vegna ætti það að létta vinnuna og baráttu okkar. Það ætti að létta okkur að grípa til aðgerða til að taka á þessum málum, einfalda kerfið og gera það skilvirkara og koma til móts við eldri borgara sem á því þurfa að halda. Ég held, frú forseti, að ég láti þetta innlegg duga af minni hálfu og væntanlega mun það að einhverju leyti skýra afstöðu Samfylkingarinnar til þessa máls. Við væntum góðs af vinnu að þessum málum á komandi mánuðum og næsta vetri.

Nú hefst áður boðuð utandagskrárumræða um áhrif framsals aflaheimilda í sjávarbyggðum landsins. Málshefjandi er hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson. Hæstv. sjávarútvegsráðherra Einar K. Guðfinnsson verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegi forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár til að taka til umfjöllunar áhrif framsalsins í sjávarútvegi á sjávarbyggðir landsins. Ekkert lát er á áhrifum framsals aflaheimilda í sjávarútvegi á atvinnu og kjör fólks í sjávarbyggðum landsins, bæði þeirra sem starfa í sjávarútvegi og annarra sem þar stunda aðra atvinnu. Samþjöppun aflaheimildanna fækkar fyrirtækjum og víðast hvar er aðeins eitt fyrirtæki og einn atvinnurekandi í byggðarlaginu sem ræður yfir aflaheimildunum og störfunum. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um slíkt ástand, það er ekki æskilegt hvernig sem á það er litið. Framsalið hefur á skömmum tíma leitt til þess að atvinnugreinin hefur verið skuldsett gífurlega. Heildarskuldirnar hafa nær þrefaldast og hækkað um 150–200 milljarða kr. Tiltölulega fáir einstaklingar hafa fengið stærstan hluta af þessum fjárhæðum í eigin vasa án skuldbindinga við nokkurn nema sjálfa sig. Eftir standa skuldirnar sem á eftir að greiða og það eru fyrst og fremst þeir sem starfa í greininni sem munu borga þær á næstu áratugum með lægri launum en ella væri. Laun í fiskvinnslu hafa engan veginn haldið í við launaþróun almennt síðustu árin og svipuð þróun er í gangi í sjávarútvegi. Bæði leynt og ljóst er vegið að hlutaskiptakerfinu sem hefur lengi verið grundvöllurinn að kjörum sjómanna. Áður fyrr var það svo að hjón gátu haft góðar árstekjur í laun með vinnu í fiskvinnslu og á sjó en það er liðin tíð. Meðaltekjur, einkum þar sem byggt er á botnfisksveiðum, hafa lækkað í samanburði við önnur störf. Á Vestfjörðum voru meðaltekjur þær hæstu á landinu en eru nú um 18% lægri en á höfuðborgarsvæðinu þar sem þær eru hæstar, og í fiskveiðum sérstaklega eru meðalatvinnutekjur á Vestfjörðum þær lægstu á landinu. Augljóst samband er á milli hækkandi verðlags á aflaheimildum og skuldsetningar fyrirtækja og jafnaugljóst er sambandið milli vaxandi skuldsetningar fyrirtækjanna og lækkandi launakostnaðar. Framsalið grefur undan atvinnuöryggi fólks í sjávarbyggðunum eins og skýrast má sjá gerast á Flateyri þessa dagana og í Vestmannaeyjum. Handhafar aflaheimilda hafa algerlega frjálsar hendur um sölu þeirra og þegar verðið er nógu hátt hætta handhafarnir að vera heimamenn og verða eigendur kvótans og taka út eign sína. Ætla má þótt ekki sé það víst að á Flateyri fái seljendur aflaheimilda allt að 2 milljörðum kr. í eigin vasa og í Vestmannaeyjum verða milljarðarnir mörgum sinnum tveir þegar salan brestur á. Það er enginn annars bróðir í þessum hildarleik. Heimamenn sitja eftir með skaðann óbættan og sárt ennið á meðan stjórnmálamennirnir hafa ekki kjark og þor til að gæta almannahagsmuna og láta stjórnast af sérhagsmunum fáeinna vildarvina. Núverandi ástand grefur undan atvinnuöryggi og leiðir til lægri launa. Þróunin er því nokkuð fyrirsjáanleg. Fólki fækkar mjög hratt í sjávarbyggðunum. Að óbreyttum reglum um framsalið verður innan fárra ára staðan orðin svo alvarleg í mörgum sjávarbyggðum að vandséð er hvort hægt verður að snúa þróuninni við. Það er því nú eða ekki. Það verður að ráðast í almennar breytingar á kerfinu og ráðamenn eiga að hætta að blekkja fólk með úrræðum eins og byggðakvótum. Setja verður löggjöf um sölu og leigu veiðiheimilda. Svo einkennilegt sem það er eru engin lagaákvæði til um þessi miklu verðmæti sem eiga að vera í eigu þjóðarinnar. Skilgreina þarf þessi réttindi í eigu hins opinbera sem á að ráðstafa tímabundið með leigu gegn gjaldi. Andvirði leigugjaldsins verði notað til að styrkja og breikka atvinnugrundvöll byggðarlaganna. Þegar verði verulegur hluti veiðiheimildanna leigður með skilyrðum um útgerð og vinnslu frá einstökum byggðarlögum og atvinnuöryggið aukið þannig. Það eiga allir að geta séð eftir nýjustu atburði, bæði sjávarútvegsráðherra og aðrir, að ekki er hægt að búa við núverandi ástand lengur. Ég skora á ráðherrann og ríkisstjórnina að snúa sér að því að fara að hugsa um fólkið sem býr í þessum 

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa umræðu sem er auðvitað nauðsynleg, og sjálfsagt að við reynum að taka hana og komast að því hvernig hægt er að skipa þessum málum svo best verði á kosið. Sjávarútvegur okkar er grundvallaratvinnugrein og við höfum reynt að skipuleggja hann þannig að hann geti verið, eins og hefur verið, burðarás fyrir góð lífskjör í landinu. Við megum aldrei missa sjónar á því að sjávarútvegurinn okkar verður að hafa tækifæri til að keppa, ekki bara á alþjóðlegum vettvangi heldur líka innan lands. Núna hafa verið að koma fram nýjar atvinnugreinar sem hafa keppt við sjávarútveginn um fólk og fjármagn og auðvitað verður sjávarútvegurinn að hafa tækifæri til þess að geta svarað þeirri samkeppni með því skipulagi sem við búum honum. Og það er athyglisvert að í þeim löndum sem við berum okkur saman við, t.d. nágrannalönd okkar sem byggja á sjávarútvegi sem höfuðatvinnugrein eða líta þannig á að sjávarútvegurinn sé alvöruatvinnugrein en ekki bara einhver stuðningsatvinnugrein, eins og hann er sums staðar, byggja menn á einstaklingsbundnum veiðirétti. Stundum kalla menn það kvóta, stundum dagakerfi. Það breytir í sjálfu sér ekki neinu. Í báðum tilvikum er um að ræða einstaklingsbundinn rétt sem hefur m.a. í sér fólginn möguleika á framsali. Á framsalinu er sú jákvæða hlið að það leiðir til þess að hægt er að draga úr tilkostnaði, minnka sóknartengdan kostnað, og það er það sem við höfum síðan gert. Þeir sem hafa talað fyrir annars konar einstaklingsbundnum rétti, þ.e. dagarétti, færeyska kerfinu, hafa eins og t.d. flokkur hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar lagt það til til viðbótar við þetta sérstök byggðaleg úrræði, byggðakvóta. Hv. þingmaður hefur t.d. verið talsmaður þess að auka byggðakvótann og þess vegna kom mér nokkuð á óvart þegar hann talaði um að byggðakvóti væri blekking. Byggðakvóti er ekki blekking, byggðakvóti er tæki til að bregðast við því sem eru neikvæðar afleiðingar af framsalinu sem við sannarlega þekkjum. Ég vek athygli á því að við höfum reynt að byggja inn í fiskveiðistjórnarkerfi okkar mjög umtalsverða þætti sem hafa einmitt það markmið að reyna að draga úr hinum neikvæðu áhrifum á því sem við sjáum varðandi framsalskerfið. Við erum með margs konar takmarkanir á framsali aflaheimilda. Sumar þessar takmarkanir hafa virkað, aðrar ekki. Ég hef t.d. vakið athygli á því að 50% veiðiskyldan virkar ekki sem skyldi og þess vegna hef ég lýst því yfir, og ítreka það núna, að ég tel að við þurfum að endurskoða þann þátt málsins. Við þurfum að gera hann þannig úr garði að annaðhvort höfum við þessa reglu um 50% veiðiskyldu þannig að hún virki alveg eins og Alþingi ákvað á sínum tíma - Alþingi ákvað að auka þessa veiðiskyldu á sínum tíma og þá er það auðvitað okkar verkefni að gera þau lög þannig úr garði að þau nái tilgangi sínum. Tilgangurinn var alveg augljós, hann var sá að þeir sem fengju aflaheimildirnar mundu nýta þær að mestu leyti þótt við hefðum þetta svigrúm síðan til framsalsins. Við erum með kröfu um það hvað einstök skip geta þá fiskað. Við höfum líka tekið frá sérstakar aflaheimildir til smábáta og við höfum gert það þannig að við settum á framsalstakmarkanir þannig að þeir sem eru með aflaheimildir í minna kerfinu geta leigt til sín aflaheimildir frá stærra kerfinu en þeir sem eru í því stærra geta ekki tekið aflaheimildir frá hinum minni. Þannig erum við líka búin að byggja inn framsalstakmarkanir. Og af hverju gerðum við það? Vegna þess að við sáum að þessir bátar stóðu undir atvinnulífinu í þessum veikustu byggðarlögum. Þess vegna bjuggum við til framsalstakmarkanir fyrir þessa minni báta. Við höfum síðan búið til alls konar önnur úrræði til að bregðast við þegar verður vá í byggðunum, hvort sem það er vegna þess að verið er að selja burtu aflaheimildir eða vegna þess að við höfum upplifað bresti í t.d. rækju- eða innfjarðarveiðum öðrum. Þá höfum við sett þetta upp. Þess vegna finnst mér mjög ósanngjarnt þegar talað er um að við horfum ekki með nokkrum hætti til hinna beinu hagsmuna byggðanna. Það höfum við sannarlega verið að gera. Ég hef líka lýst því yfir að ég telji að við þurfum að fara betur yfir það hvernig við getum styrkt forkaupsréttinn þannig að í byggðunum gefist mönnum a.m.k. ráðrúm til að bregðast við þegar upp kemur sú staða sem við höfum séð koma stundum upp á undanförnum árum. Það er örugglega ekki einfalt mál að gera það en það er hins vegar óhjákvæmilegt. Ef við skoðum síðan tilfærslurnar sem orðið hafa í aflamarkskerfinu er athyglisvert að þær hafa auðvitað verið umtalsverðar. Þær hafa a.m.k. verið talsverðar getum við örugglega sagt. Þær hafa einkanlega átt sér stað milli byggðarlaga á landsbyggðinni. Og af hverju er það? Jú, það er vegna þess að veiðirétturinn í sjávarútveginum er fyrst og fremst bundinn við byggðirnar og þess vegna hafa tilfærslurnar ekki verið frá landsbyggðinni til Reykjavíkur. Ef við skoðum síðustu ár sjáum við að veiðiréttur hefur t.d. minnkað í Reykjavík. Þetta hefur verið framsal, þetta hafa verið tilfærslur milli byggðarlaga á landsbyggðinni.

Frú forseti. Nú er svo komið að jafnvel eitt öflugasta sjávarpláss landsins, Vestmannaeyjar, þarf að verjast ásælni græðgisaflanna, þar með talið banka sem meta frjálst framsal kvóta, gróðann og upplausnarverð fyrirtækja meira en atvinnuöryggi íbúa Vestmannaeyja, forsendur byggðarinnar þar. Það er svo komið að menn spyrja ekki hvort heldur hvenær Vinnslustöðin verði dauðrotuð rekstrarlega. En sem betur fer virðist órofa samstaða Eyjamanna halda enn sem komið er. Þrátt fyrir að aðvörunarljós hafi logað vítt og breitt um landsbyggðina og alvarleg búseturöskun og atvinnubrestur hafi orðið hlutskipti fjölmargra sjávarbyggða hafa ríkisstjórnir Sjálfstæðisflokksins setið með hendur í skauti. Það hefur verið ríkisstjórnarstefna Sjálfstæðisflokksins frá vori 1991 að til byggðastyrkja kæmi ekki. Það var ekki á dagskrá þeirrar ríkisstjórnar. Það sagði hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra Davíð Oddsson vegna hremminga á Suðureyri. Það er ekki verið að biðja um byggðastyrki og það er ekki verið að biðja um ölmusu. Það er verið að biðja um að íbúar landsbyggðarinnar sitji við sama borð til lífsgæða og aðrir landsmenn, til atvinnu, til fiskveiða, til vinnslu, samgangna o.s.frv., enda borga þeir sömu skatta. Íbúum landsbyggðarinnar er mismunað með tilliti til stjórnarskrárinnar. Hvort sem við deilum um það með eignarréttarkvóta eða ekki er ríkisstjórninni í lófa lagið að setja málefnaleg skilyrði við úthlutun kvótans. Það stenst fullkomlega að banna framsal eða setja því nauðsynlegar og skynsamlegar skorður svo fremi að þær skorður við úthlutun byggi á almennum, málefnalegum rökum og nauðsyn. Ég hygg að það sé hægt að ná bærilegri sátt um það. Við verðum hins vegar að bregðast við svo að Vestmannaeyjar og ótal fleiri sjávarútvegsbæir lendi ekki á dauðalista framsalskvóta og kerfisins almennt.

Herra forseti. Það er mjög brýnt að við séum vakandi fyrir því sem er að gerast í lífi landsbyggðarinnar og það er augljóst að það hefur hallað undan fæti hjá mörgum byggðarlögum síðustu árin. Við höfum séð það. Það er alveg greinilegt að það tengist náttúrlega því kerfi sem við höfum búið við. Það er ljóst mál. Það sem mig langar að segja hérna er að nú er komin ný ríkisstjórn og hún segir í ríkisstjórnarsáttmála sínum berum orðum að það skuli tryggja stöðugleika í sjávarútvegi. Það er líka talað um jafnvægi í byggð landsins. Eins og staðan er í dag, og hún blasir t.d. við á Flateyri sem hefur verið í umræðunni, held ég að ekki sé nokkur vafi á því að við verðum að grípa til bráðaaðgerða á þeim stöðum með byggðakvóta eins og hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur sagt og hæstv. iðnaðarráðherra líka. Við þurfum að breyta reglunum og hvernig farið er í að úthluta þeim kvóta. Það er það sem þarf að grípa til í bráð. Síðan getum við velt fyrir okkur hvort þetta sé eina lausnin í lífi landsbyggðarinnar. Auðvitað sjáum við að sjávarútvegurinn er grundvallargrein, ekki síst í þessum byggðum sem verið er að tala um, en engu að síður verðum við líka að fara að horfa á aðra þætti miklu meira, eins og í sambandi við samgöngur og að auka fjölbreytni í atvinnulífi með mörgum aðgerðum sem búið er að stinga upp á og koma með tillögur um. Að þessu verðum við að hyggja og ég vil leggja á það áherslu.

Hæstv. forseti. Enn einu sinni ræðum við fiskveiðistjórnarkerfið á hv. Alþingi, að þessu sinni einangraðan þátt, þ.e. framsalið og áhrif þess á sjávarbyggðir. Ég hef alltaf haft tilhneigingu til að líta á sjávarútveginn sem eina af undirstöðuatvinnugreinum þjóðarinnar sem verði að hafa ásættanlegan starfsgrundvöll og starfsumhverfi og verði að geta borið sig. Síðustu örfá ár höfum við verið með hreint kvótakerfi sem gerir það að verkum að við ættum að geta haft betri stjórn á veiðunum sem er mjög mikilvægt mál. Hvað framsalið varðar tel ég að alveg megi hugsa sér að gera breytingar á því og takmarka það frekar, en þá þarf að koma sveigjanleiki í staðinn, t.d. hvað varðar skipti á milli tegunda. Við þurfum líka að gera okkur grein fyrir því að róttækar breytingar mundu fyrst og fremst bitna á kvótalausum bátum og svo geta menn haft mismunandi skoðanir á því hvort það sé gott eða slæmt. Það sem ég vil leggja áherslu á er að við megum ekki tapa hvatanum til hagræðingar út úr kerfinu. Auðvitað blandast byggðamál og byggðaþróun mjög inn í þessa umræðu um fiskveiðistjórn en mín skoðun er sú að við stjórnum ekki byggð í landinu eingöngu í gegnum fiskveiðar. Það þarf miklu fleira til. Fiskveiðistjórnarkerfið hefur í aðalatriðum reynst vel og því vil ég ekki tala um neinar grundvallarbreytingar  Úrræði eins og byggðakvóti eru mál sem við framsóknarmenn höfum alltaf lagt áherslu á og víða hefur það úrræði komið virkilega að gagni 

Hæstv. þingforseti. Það er margt sem steðjar að sjávarbyggðum og frjálst framsal er partur af því fiskveiðistjórnarkerfi sem við búum við. En það þarf að taka sjávarútveginn allan til gagngerrar endurskoðunar, það er ekki nóg að tala um að reyna að laga eitthvað með byggðakvóta. Byggðakvóti í dag upp á 140–150 tonn í einhver sveitarfélög gerir bara ekki nokkurn skapaðan hlut. Sæmilegur vertíðarbátur veiðir svoleiðis afla á einni viku. Ég hef margoft veitt 150 tonn á viku og það er bara alveg út í hött að tala um að hægt sé að nota eitthvað svona til að bjarga hlutunum. Það þarf að taka sjávarútveginn til gagngerrar endurskoðunar, ekki bara kvótakerfið heldur líka vinnubrögð Hafrannsóknastofnunar og hvernig þeir hjá Hafró hafa unnið að rannsóknum sínum. Forstjóri Hafrannsóknastofnunar, Jóhann Sigurjónsson, hefur leyft sér að tala um að brottkast skipti ekki máli, framhjálöndun skipti ekki máli. Hvers lags vísindamenn eru það sem geta talað svona og sagt svona? Finnst alþingismönnum það trúverðugt þegar forstjóri í stofnun eins og Hafrannsóknastofnun getur sagt að svona skipti ekki máli, ef það er alltaf jafnmikið brottkast á hverju ári skipti þetta bara ekki máli? Það er með ólíkindum að menn sem kenna sig við vísindi og vísindavinnubrögð fullyrði þvílíkt. Það þarf líka að taka togararallið til endurskoðunar og vinnubrögðin hvað það varðar og mælingu yfir höfuð hjá Hafrannsóknastofnun í fiskatalningu hennar. Það er auðvitað ýmislegt annað eins og að þeir skuli ekki taka með í útreikninga sína núna 

Virðulegi forseti. Sjávarútvegur er og verður um fyrirsjáanlega framtíð hryggjarstykkið í atvinnulífi landsbyggðarinnar og það skiptir því miklu máli að það stjórnkerfi sem við búum við tryggi að afkoma greinarinnar sé viðunandi og helst góð. Vissulega er það rétt að framsal aflaheimilda skapar ákveðið vandamál í byggðum landsins, einkum og sér í lagi í minnstu þorpunum þar sem byggðajafnvægið er hvað viðkvæmast. En fram hjá því verður ekki horft að núverandi fiskveiðistjórnarkerfi hefur gerbreytt öllu rekstrarumhverfi greinarinnar. Á árunum 1980–1984, fyrir daga aflamarkskerfisins, var tap í sjávarútvegi á bilinu 5–9%. Það var ekki mikið atvinnuöryggi í greininni á þeim árum, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson. 
             Frá árinu 1991 hefur verið hagnaður í íslenskum sjávarútvegi á nærri því hverju einasta ári. Þegar litið er til hagsmuna landsbyggðarinnar má vera ljóst að viðvarandi taprekstur í sjávarútvegi hlýtur að lokum að leiða til stórkostlegra byggðavandamála  Vandi sjávarbyggðanna núna er margslunginn. Hann snýr ekki bara að þeim vanda sem er fólginn í framsali aflaheimilda. Niðurskurður þorskveiðiheimilda við upphaf síðasta áratugar fór t.d. mjög illa með byggðirnar á Vestfjörðum. Sú hagræðing sem hefur orðið í greininni og aðlögun hennar að minnkandi afla kemur m.a. fram í þeirri staðreynd að störfum við hefðbundinn sjávarútveg hefur farið fækkandi. Árið 1996 störfuðu 15.500 manns við fiskveiðar og fiskvinnslu en nú, rúmlega 10 árum síðar, eru þeir rúmlega 8.400. Auðvitað segir þetta til sín í byggðaþróuninni, nema hvað. En framsal aflaheimilda er lykillinn að því að hægt sé að reka sjávarútveg á Íslandi með skynsamlegum hætti og baráttumálið á því ekki að vera að 

Forseti biður hv. þingmenn um að gæta að tímamælingu.

Virðulegi forseti. Það er deginum ljósara að ekki hefur ríkt sátt um stjórnkerfi fiskveiða eftir að kvótakerfið var sett á og allt er tengist framsali veiðiheimilda og áhrifum þess á sjávarbyggðir. Alvarlegast er þó að það hefur ekki skilað þeim meginmarkmiðum að fiskstofnarnir byggðust upp og skiluðu hámarksafrakstri. Það blasir við að okkur hefur mistekist í að vernda og byggja upp þorskstofninn með núgildandi fiskveiðistjórn, verndunaraðgerðum og ákvörðun um veiðiálag. Nú þegar liggja fyrir niðurstöður Hafrannsóknastofnunar um að draga verði úr veiðum vegna ástandsins á stofninum, ekki bara í ár heldur einnig næstu ár. Við verðum að horfast í augu við að okkur hefur mistekist eitthvað einhvers staðar á leiðinni. Þetta eru alvarlegar upplýsingar, ekki síst fyrir þau svæði sem nær eingöngu byggja á þorskveiðum. Ábyrgðarlaust væri að hunsa ráðgjöfina. Hafrannsóknastofnun er eina stofnunin sem fer með rannsóknir á þessu sviði og ekki um annað að velja í dag þó að margir séu ósammála mörgu í aðferðafræði þeirra er þar starfa, sérstaklega í röðum sjómanna og útvegsmanna. Því er nauðsynlegt og fyrir því röksemdir að endurmeta verði undirstöður og aðferðafræði á þessu sviði frá grunni. Ef það kæmi í ljós að um vanmat væri að ræða væri það gleðilegt fyrir alla, ekki síst fyrir sjómenn og útgerðarmenn. Ef ekki, hver ber þá ábyrgðina? Stjórnvöld hafa sett fram stefnu um sjálfbæra þróun atvinnulífs og í því samhengi hlýtur sjávarútvegurinn að skipa háan sess sem undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar. Fiskveiðar verða að vera sjálfbærar og auðlindin endurnýtanleg. Því má ekkert til spara til að tryggja vöxt og viðgang nytjastofna í hafinu. Virðulegi forseti. Það er óumflýjanlegt að grípa strax til markvissra aðgerða til að treysta undirstöður atvinnulífsins og búsetu í sjávarbyggðunum sem margar eiga í erfiðleikum og þurfa svo í framhaldinu að takast á við afleiðingar minni þorskveiða. Það þarf þverpólitískt samstarf um heildarendurskoðun allrar aðferðafræði við fiskveiðistjórn og skipan sjávarútvegsmála við þær aðstæður sem nú blasa við í sjávarútveginum. Þingflokkur Vinstri grænna 

Virðulegi forseti. Þetta er ekki í fyrsta og ekki síðasta skipti sem sjávarútvegsmál verða rædd hér í þinginu. Ég gæti trúað að menn hafi deilt um stjórn fiskveiða í eina 4–5 áratugi í það minnsta og enn eru uppi háværar deilur um það hvernig eigi að stjórna fiskveiðum. Fiskveiðar eru undirstaðan undir atvinnuvegi á landsbyggðinni og undirstaðan fyrir byggð þar. Þess vegna er alveg geysilega mikilvægt fyrir landsbyggðina hvernig þessum málum er fyrir komið. Vandinn er sá að hér er um takmarkaða auðlind að ræða og þess vegna þarf að nýta hana skynsamlega. Það hefur hins vegar gerst að fyrst og fremst landsbyggðin hefur þurft að bera hallann af þeirri hagræðingu sem að hefur verið stefnt. Þar kreppir skórinn því að það er ekki sanngjarnt að þegar námunni er lokað, eins og segja má að gert hafi verið vegna þess að menn gátu sótt óhindrað á miðin, beri aðeins landsbyggðin hallann af hagræðingunni. Þetta finnst mér skipta miklu máli og ef landsbyggðin ein á að bera hallann af þessu er mikilvægt að ríkið komi þar einnig til skjalanna og mæti þeirri hagræðingu á einhvern tiltekinn hátt. Hæstv. sjávarútvegsráðherra talaði áðan um að auka veiðiskylduna, ég skildi hann þannig, og það er mikilvægt enda var tilgangurinn á sínum tíma sá að menn veiddu kvótann en seldu ekki. En um leið og það verður skylda að veiða meira er algjörlega ljóst að það mun gera mörgum útgerðum erfitt um vik því að þá verður minna á markaðnum fyrir kvótalítil skip. Þetta dregur fram hversu vandmeðfarið þetta mál er allt saman og mér hefur virst meira að segja í þessari umræðu að hjá bæði fulltrúum 

Virðulegi forseti. Sjávarútvegurinn er vissulega ein af undirstöðuatvinnugreinum íslensks þjóðfélags. Í þessari umræðu má alls ekki líta fram hjá þeirri staðreynd að síðustu 16 ár hefur hann staðið undir sjálfum sér og skapað atvinnu um allt land. Tillögur Hafrannsóknastofnunar um þriðjungssamdrátt í þorskveiðum voru vissulega váleg tíðindi. Ljóst er að það verður að bregðast við þeirri alvarlegu stöðu sem nú blasir við sjávarbyggðum víðs vegar um land. Ég fagna þeirri stefnubreytingu sem hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur boðað um samráð allra þingflokka til að leysa þann vanda sem nú blasir við. Þar er um stefnubreytingu að ræða þar sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur farið með þennan málaflokk síðustu 16 árin. Sá vandi sem nú blasir við verður ekki leystur með róttækum breytingum á aflamarkskerfinu. Sú staðreynd að fiskurinn í sjónum er ekki ótæmandi auðlind gerir það að verkum að á einhvern hátt verður að skapa kerfi þar sem sjávarútvegsfyrirtæki geta þrifist og skapað verðmæti og tekjur fyrir þjóðfélagið. Greinin þarf einfaldlega að geta borið sig. Kerfið er þó ekki gallalaust og það þarf að skoða það með þessu samráði. Frá árinu 1994 hafa til að mynda verið veiddar 1,3 millj. tonna umfram tillögur Hafrannsóknastofnunar og þar getur vandinn vissulega legið að hluta. Ég tel að það geti vel komið til skoðunar að auka veiðiskylduna í 90% og tek því undir með hæstv. sjávarútvegsráðherra um að þar þurfi að breyta til. Þá tel ég að einnig eigi að skoða hvort ekki eigi að líða tvö ár frá því að sá sem selur frá sér kvóta geti keypt hann aftur. 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem hér hafa verið í dag, svör ráðherra og viðbrögð hans. Þetta hafa verið málefnalegar umræður sem þingmenn hafa komið með. Ég tók sérstaklega til umfjöllunar framsalið sjálft sem er grundvöllurinn í kerfinu og helsti áhrifavaldurinn að breytingum og þess vegna er eðlilegt að horfa til þess hvernig megi bregðast við þeim vanda sem menn sjá um allt land að hefur skapast vegna framsalsins og hvaða lausnir menn sjá fyrir sér að hægt sé að grípa til til að bæta úr. Mér fannst það samdóma álit þeirra sem tóku til máls að menn voru tilbúnir til að ræða breytingar á framsalinu í því skyni að bregðast við vandamálinu. Það er góðs viti að menn séu tilbúnir til þess enda er það grundvallaratriði að menn nái saman um reglur um framsalið. Við skulum ekki gleyma því að til þess getur komið þó að það sé ekki í augsýn um þessar mundir að Íslendingar gangi í Evrópusambandið. Menn hafa rætt um það þegar sú umræða hefur verið í gangi hver áhrifin yrðu af þeirri inngöngu á sjávarútveginn og hvernig menn gætu komið í veg fyrir að veiðiheimildirnar flyttust af landi brott þannig að nýting þeirra færi eingöngu fram á hafi úti á erlendum skipum. Þar hafa menn sagt að hægt væri að setja þá löggjöf að nýtingin væri bundin því að landa í íslenskri höfn. Það er rétt, það er hægt. En það er líka hægt að gera það í núverandi kerfi og segja: Nýtingin á aflaheimildum er bundin tilteknum skilyrðum um löndun og vinnslu. Þar þarf ekki að vera mikil breyting á framsalinu sjálfu, það getur átt sér stað og orðið eigendaskipti á aflaheimildum, en það tryggir atvinnugrundvöllinn og samband byggðanna við fiskimiðin, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari umræðu sem ég tel að hafi verið málefnaleg og sýnir vilja þingmanna til að reyna að fjalla um þessi mál á þann veg að við reynum að tala frekar í lausnum en einungis í gagnrýni og sleggjudómum. Þetta eru snúin mál og á þeim eru ýmsar hliðar sem við þurfum að gaumgæfa. Almennt talað vil ég segja að ég er þeirrar skoðunar að tiltekin veiðiskylda eigi að vera í þessu kerfi. Ég lít þannig á að um það hafi verið býsna gott samkomulag. Á sínum tíma breytti Alþingi lögunum til þess m.a. að koma til móts við þau sjónarmið sjómanna og útvegsmanna og gekk langt til móts við gagnrýni sem uppi hafði verið varðandi veiðiskylduna. Við settum inn tilteknar reglu, svokallaða 50% reglu, og það sem ég vakti athygli á áðan var að eins og við höfðum gengið frá lögunum, þá er þetta ekki nægjanlega markvisst. Við getum ekki tryggt það nægilega vel að menn fari eftir þeirri reglu sem ásetningur Alþingis stóð til á sínum tíma. Það sem ég vísaði til var fyrst og fremst það að ég tel að við verðum að fara yfir það hvernig við getum gert þessa reglu skarpari þannig að ljóst sé að ásetningur Alþingis, vilji Alþingis sem kom glögglega fram ráði þegar við setjum þessi lög og að lögin séu þannig úr garði gerð að 50% reglan a.m.k. standist. Það er hins vegar vandi ef við aukum veiðiskylduna, eins og hv. þm. Lúðvík Bergvinsson sagði áðan, að þá koma upp vandamál alveg sérstaklega gagnvart þeim útgerðum sem hafa minni aflaheimildir. Það er athyglisvert að á sama tíma og t.d. sjómannasamtökin öll og Landssamband íslenskra útvegsmanna hafa óskað eftir því að auka veiðiskylduna hafa komið fram kröfur frá sjómönnum og útgerðarmönnum af kvótaminni bátum sem hafa mótmælt þessu. En engu að síður er nauðsynlegt fyrir okkur að fara yfir þessi mál. Ég vakti líka athygli á því að í rauninni eru meiri framsalstakmarkanir í okkar kerfi en mönnum virðist við fyrstu sýn. Ég fór yfir það á margvíslegan hátt. Menn eiga því ekki að tala um það eins og það séu ekki framsalstakmarkanir. Þær eru til staðar en við þurfum hins vegar að skoða þessi mál í því ljósi sem þessi umræða hefur gefið tilefni til.

Frú forseti. Í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar Íslands er kafli sem ber heitið Bættur hagur aldraðra og öryrkja. Með leyfi forseta langar mig til að vísa í þann samning og lesa úr honum. Þar segir m.a.: „Ríkisstjórnin leggur áherslu á að styrkja stöðu aldraðra og öryrkja. Unnið verði að einföldun almannatryggingakerfisins. Samspil skatta, tryggingabóta, greiðslna úr lífeyrissjóðum og atvinnutekna einstaklinga verði skoðað sérstaklega til að tryggja meiri sanngirni og hvetja til tekjuöflunar og sparnaðar.“ Síðar í þessari sömu málsgrein segir: „Dregið verði úr tekjutengingum og skerðingum bóta í almannatryggingakerfinu. Stefnt verði að hækkun frítekjumarks vegna atvinnutekna fyrir aldurshópinn 67–70 ára. Tekjutenging launatekna 70 ára og eldri við lífeyri almannatrygginga verði að fullu afnumin sem og skerðing tryggingabóta vegna tekna maka. Skoðað verði hvort undanskilja megi hluta af lífeyrissjóðstekjum eldri borgara skerðingum í almannatryggingakerfinu. Jafnframt skal stefnt að því að ríkissjóður tryggi ellilífeyrisþegum lífeyri að lágmarki 25 þúsund krónur á mánuði frá lífeyrissjóði. Almennt skerðingarhlutfall í almannatryggingakerfinu lækki í 35%.“ Þessi ákvæði stjórnarsáttmálans vöktu eðlilega miklar væntingar um að í augsýn væri réttarbót í þessu kerfi, að það væri virkilega meiningin að bæta stöðu aldraðra og öryrkja sérstaklega gagnvart skerðingunum í almannatryggingakerfinu. Ekki minnkuðu væntingarnar þegar í ljós kom að það átti að verða fyrsta verkefni ríkisstjórnarinnar að leggja fram tillögu til breytinga á almannatryggingalögum til að uppfylla þessi ákvæði stjórnarsáttmálans og það var vissulega sagt strax í byrjun að þetta væri bara fyrsta skrefið. Virðulegi forseti. Hér er að mínu mati og þeirra sem standa að minnihlutaáliti heilbrigðisnefndar og þeim tillögum til breytinga á almannatryggingalögum og lögum um málefni aldraðra um mjög mikið og slæmt fyrsta skref að ræða. Eins og bent hefur verið á í dag er ekki um að ræða að sú tillaga sem hér er lögð fram auki jöfnuð og réttlæti, eins og hv. þm. Ellert Schram nefndi áðan, heldur þvert á móti mun hún auka ójöfnuð og ranglæti í kerfinu. Sérstaklega er verið að valda vonbrigðum og auka ranglæti gagnvart þeim sem minnst hafa handa í milli og eru öryrkjar eða eru á aldursbilinu 67–70 ára. Verði tillagan að lögum þýðir það að öryrkjar sitja algerlega óbættir hjá garði í þessari fyrstu aðgerð ríkisstjórnarinnar til að uppfylla það sem heitir í stjórnarsáttmálanum bættur hagur aldraðra og öryrkja. Ekki nóg með það heldur sitja þeir einnig hjá sem eru 67, 68 og 69 ára á hverjum tíma. En eins og bent hefur verið á í umræðunum fyrr í dag er ákvæði í lögum um aldraða sem segir skýrt að þeir eru aldraðir sem eru 67 ára og eldri. Hér er verið að skipta þeim í tvo hópa og þykir eins og bent hefur verið á bæði óþarft að flækja málin með þessum hætti og búa til nýjan aðskilnað í kerfinu með öllum þeim tæknilegu erfiðleikum sem það kostar en fyrst og fremst mismunun gagnvart þeim sem í hlut eiga. Við sem stöndum að tillögum minni hlutans í hv. heilbrigðisnefnd teljum að það eigi á þessum grundvelli að gilda ein meginregla fyrir alla aldraða og öryrkja og alla lífeyrisþega Tryggingastofnunar að þessu leyti. Með tillögu okkar sem hefur rækilega verið kynnt, en breytingartillögurnar er að finna á þskj. 33 og nefndarálit á þskj. 32, um að hækka frítekjumarkið úr því sem nú er 25 þús. kr. á mánuði og skerðir ekki bætur frá almannatryggingum upp í 80 þús. kr. á mánuði er aðeins notaður hluti af því fjármagni sem hér er ætlað í að fella niður skerðingu vegna atvinnutekna 70 ára og eldri. Þess vegna leggjum við til að til viðbótar verði fjármagni varið í að draga úr tekjutengingu lífeyrisþega við tekjur maka þannig að heildarkostnaðurinn af þeim breytingum sem við leggjum til verði svipaður og lagt er upp með í upphaflegu frumvarpi sem er í kringum 700 millj. kr. Það er viðurkennd staðreynd að þó að þetta hafi aðeins verið lítið skref frá síðustu áramótum, 25 þús. kr. frítekjumark á mánuði án þess að skerða bætur, þá hefur því verið vel tekið og það hefur skilað sér í því að dregið hefur úr svarti vinnu og það hvetur fólk til að taka þátt í atvinnulífinu. Sú tillaga sem hér liggur fyrir gerir í raun ráð fyrir að refsa sérstaklega þeim hópi, 67–70 ára sem eru á vinnumarkaðnum, senda þá heim og kalla þá svo aftur út á vinnumarkaðinn þegar þeir eru orðnir sjötugir. Það sér hver maður í hendi sér að það gengur ekki upp. Ég vil minna á eins og gert var í 1. umr. um frumvarpið að allar þessar skerðingar í bótakerfinu skerða ekki aðeins möguleika einstaklinga sem í hlut eiga til tekjuöflunar heldur skerða þær einnig tekjur ríkissjóðs með því að skatttekjur og tekjur af aukinni veltu auka tekjur ríkissjóðs og til staðfestingar þessu liggur nú ný könnun hagfræðideildar Háskólans á Bifröst. Ég tel mjög mikilvægt, hæstv. forseti, að ekki verði farið af stað með þeim hætti sem hér er gert. Það verður aldrei hægt að taka þetta til baka og við skulum muna að við erum ekki bara að tala um venjulegar atvinnutekjur í þessum efnum, við erum líka að tala um eftirlaun. Og það er alveg ljóst eins og hér hefur verið bent á að stór hópur fólks mun væntanlega sjá sér skyndilega hag í því að þiggja lífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins eftir að þetta frumvarp er orðið að lögum og sækja rétt sinn til lífeyris tvö ár aftur í tímann eins og heimilað er. Það eru í rauninni engar efnahagslegar forsendur, það eru engir útreikningar, það er ekkert sem styður þessa skiptingu í 70 ára og eldri annars vegar á móti því að hafa þetta alla aldraða og öryrkja. Ég bendi á og rifja upp að í stórri könnun sem gerð var á síðasta ári um tekjur lífeyrisþega, aldraðra og öryrkja kom fram að um 24% þeirra höfðu á árinu 2006 undir 80 þús. kr. í ráðstöfunartekjur. Ríflega 40% til viðbótar voru með tekjur á bilinu 80 þús. til 110 þús. kr. Þetta þýðir að á síðasta ári voru 65% allra aldraðra og öryrkja með innan við 110 þús. kr. í ráðstöfunartekjur á mánuði. Það er ekkert sem bendir til þess að hópur þeirra sem eru 70 ára og eldri sé með einhverja sérstöðu í þessum efnum og það sé einhver ástæða til að draga þann hóp sérstaklega út. Hv. þm. Pétur Blöndal sagði fyrr í dag að enginn ágreiningur væri um það að 70 ára og eldri hefðu skilað sínu vinnuframlagi en ég vil fullyrða að með lögunum um aldraða er skilningur löggjafans sá að það eru 67 ára og eldri sem eiga þann rétt. Ég vil rifja upp þau viðvörunarorð sem hafa verið höfð uppi af okkur í minni hluta heilbrigðisnefndar og talsmönnum þessarar breytingartillögu. Það veit enginn hvað þetta mun kosta. Hér er talað um í frumvarpinu og að mati fjármálaráðuneytis eru þetta í kringum 700 millj. eins og ég nefndi áðan. En rök hafa verið færð að því að ef allir þeir 600 einstaklingar sem ekki þiggja ellilífeyri núna frá Tryggingastofnun ríkisins sjá sér hag í því eftir þessa breytingu þá geti það numið 600 millj. til viðbótar. Það eru ekki litlir peningar og er ótrúlegt að menn skuli ætla að deila þeim svona ójafnt út til þeirra sem á þurfa að halda. Þetta fyrsta skref vekur upp ótta um það sem á eftir mun koma, hvað það í rauninni er sem vakir fyrir hæstv. ríkisstjórn þegar hún talar í stjórnarsáttmálanum um bættan hag aldraðra og öryrkja. Hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson hefur bent á að þau áform um að láta 25 þús. kr. í lífeyri, tryggingu til allra lífeyrisþega ganga í gegnum lífeyrissjóðina séu í rauninni svikamylla og ég held að betra væri fyrir hæstv. ríkisstjórn að fara sér hægar í þessum efnum. Það er alveg ljóst að með frumvarpinu er verið að efna til ófriðar og verið er að mismuna gróflega hópum og þetta er illa af stað farið þegar um mikilsvert og mikilvægt málefni er að ræða.

Frú forseti. Ég þakka þá ágætu og málefnalegu umræðu sem hér hefur átt sér stað í dag. Ég fór í andsvar við nokkra þingmenn í byrjun en ákvað síðan að fara í gegnum málefni þeirra og sjónarmið í ræðu í lokin. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir sagði að ekki væri skynsamlegt að tekjur eftir 70 ára aldur skertu ekki bætur og að þetta gengi ekki út á jöfnuð. Það er alveg hárrétt. Ég benti á það í framsögu minni með málinu að þetta væri ekki til að jafna tekjur. Ég nefndi meira að segja nokkur dæmi þar sem myndast ójöfnuður, bæði milli þeirra sem geta unnið og fá vinnu og hinna aldraðra sem líka eru 70 ára og geta ekki unnið eða fá ekki vinnu, t.d. bænda sem fá ekki vinnu. Ég nefndi líka mismuninn sem verður á milli tveggja manna sem vinna hlið við hlið og annar verður sjötugur og fær allt í einu bætur frá Tryggingastofnun. Þess vegna sagði ég að það væri svo mikilvægt að það væri sátt um þessa aðgerð. En hún er að sjálfsögðu ekki til þess að jafna kjör aldraðra. Hún er til þess að nýta reynslu, kraft og vinnuþrek þeirra öldruðu sem vilja vinna áfram  Ég vil benda á það í þessu sambandi að sú tillaga sem sett er fram af minni hluta heilbrigðisnefndar til höfuðs þessari tillögu er ekki heldur til jöfnunar. Engan veginn. Þar er gert ráð fyrir því að menn geti haft 80 þús. kr. án þess að bætur Tryggingastofnunar skerðist, líka frá 67 ára, líka öryrkjar. Það er ekki til jöfnunar. Öryrki sem ekki getur unnið neitt og fær ekki vinnu fær ekki þessar 80 þús. kr. án skerðingar. Sá sem getur unnið fær 80 þús. kr. skerðingarlausar. Það er alls ekki til jöfnunar. Láti menn sér ekki detta það í hug. Alls ekki. Báðar tillögurnar sem hér eru til umræðu, tillögur minni hluta og meiri hluta hv. heilbrigðisnefndar, eru ekki til jöfnunar. Við skulum hafa það alveg á hreinu. Þær eru til þess að nýta kraft og vinnuþrek aldraðra í þágu þeirra sjálfra og þjóðfélagsins. Svo koma af því að sjálfsögðu skatttekjur sem ekki eru inni í kostnaðarmatinu en ættu náttúrlega að vera þar. Hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson var mjög neikvæður gagnvart þessum tillögum og ég get alveg hlustað á rök hans. Hann sagði að þetta gagnaðist ekki þeim sem verst eru settir. Það gerir það ekki. Það stóð ekki til.  Svo var talað um það í stjórnarsáttmálanum að minnka skerðingar í 35%. Það er heldur ekki til jöfnunar, ef einhver skyldi halda það. Það er til að auka upp lífeyrinn og bætur þeirra sem hafa háan lífeyri úr lífeyrissjóði, háar tekjur eða háar fjármagnstekjur. Menn skulu bara átta sig á því en ekki tala svona út og suður um að minnka skerðingar og að það eigi að leiða til jöfnunar. Það er ekki til jöfnunar, að sjálfsögðu ekki. Ef menn ætla að hugsa um algjöra jöfnun verður 100% skerðing ofan á. Menn geta ekki talað svona tungum tveim eftir því sem hentar. Hv. þm. Guðjón Kristjánsson ræddi mikið um ellilífeyrismörk. Það var mjög athyglisverð umræða og hún mætti gjarnan fara fram. Þannig er mál með vexti að 67 ára ellilífeyrismörkin sem menn hafa talað um að væri einhver heilagur sannleikur -  Ég tel, og það er ekkert leyndarmál svo ég beini máli mínu til hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar, og ég hef margoft nefnt það að þessi ellilífeyrismörk eru mjög skemmandi fyrir hinn aldraða. Hann er nefnilega settur í ákveðinn bás og margir atvinnurekendur nota þetta til að segja mönnum upp, mönnum sem ekki vilja endilega hætta að vinna, vilja ekki endilega missa hlutverk í lífinu, vilja ekki endilega vera kippt út úr félagslegu umhverfi vinnustaðarins. Menn þurfa að hugsa dálítið meira. Nei, þeir sem vara við hækkun á ellilífeyrismörkum, eins og hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson, úr 67 ára aldri ganga út frá því sem vísu að vinnan sé kvöð og áþján.  Ég held nefnilega, og það er bjargföst skoðun mín, að velflest fólk líti sem betur fer ekki á vinnuna sem áþján. Það lítur á vinnuna sem ákveðna skemmtun, ákveðið hlutverk í lífinu og félagsskap með góðum vinnufélögum. Þá þurfum við líka að huga að því hvort eigi að fara að skikka menn heim, allt í einu upp úr þurru 67 ára. Ég tel ekki. Ég vil að menn skoði þessi mörk mjög vandlega. Það eru líka alls konar mörk í gang í dag. 95 ára regla hjá B-deild LSR, Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, gefur mönnum kost á því að fara á lífeyri allt niður í 60 ára aldur, fara á eftirlaun, fara á ellilífeyri 62 ára. Jesús minn, ég er að verða 63 ára og mér líður bara illa við þessa tilhugsun. 65 ára regla var líka einu sinni hjá Lífeyrissjóði sjómanna. Þetta er ekkert heilagur sannleikur. Þegar atvinnuleysið var sem mest í Þýskalandi lækkuðu menn ellilífeyrismörk hjá konum niður í 62 ára aldur til að minnka atvinnuleysið. Það minnkaði reyndar ekki neitt. En margar bráðfrískar konur voru sendar heim. Ég vildi gjarnan að menn ræddu betur um ellilífeyrismörk en ekki á þeim neikvæðu nótum sem hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson ræddi um þau. Ég vildi gjarnan t.d. að menn færu á ellilífeyri að hluta til, gætu tekið hluta af ellilífeyri, 60% ellilífeyri og unnið 40% eða tekið 40% ellilífeyri og unnið 60%. Ég vil að menn skoði alla þessa kosti. Að menn séu ekki sendir allt í einu upp úr þurru heim til sín. Gullúr eftir 25 ára gott starf í þágu fyrirtækisins og svo bara burt með þig, vinur, næsti. Mér finnst það ómanneskjulegt. Ég veit að mjög margir atvinnurekendur hugsa eins. Þeim finnst það líka ómanneskjulegt. Þetta frumvarp er ekki nein gildra sem hér er lögð til þess að hækka ellilífeyrisaldurinn. Það er margbúið að ræða um þetta. Auðvitað eiga menn að ræða um ellilífeyrismörkin alveg óháð því hvort menn megi vinna eftir sjötugt án þess að tekjurnar skerði bætur almannatrygginga. Mér sýndist af ræðu hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar að hann væri ekki einu sinni sáttur við 70 árin. Honum finnst ósanngjarnt að menn sem eru orðnir sjötugir fái bætur úr Tryggingastofnun óskertar, hvað þá þjóðfélagið allt. Þess vegna er tómt mál að tala um að lækka þessi mörk með því bara að hlusta á ræðu hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar. Hann var ekki sáttur við 70 árin. Hugsanlega væri hann sáttur við 80 ár, að menn sem eru orðnir áttræðir mættu vinna án þess að það skerti bætur Tryggingastofnunar. Honum finnst það kannski nægilega hár aldur til að menn séu búnir að skila sínu til þjóðfélagsins. Mér finnst 70 árin ágæt, fellst alveg á þau aldursmörk. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir talaði um að skipta mönnum í tvo hópa eftir þeirri reglu að hafa 67 ára, sem hún lítur á sem einhvern heilagan sannleika af því að sá aldur er í lögum sem Alþingi hefur sett, og síðan þessi 70 ár. Við erum með fullt af mörkum, t.d. geta menn frestað töku lífeyris hjá Tryggingastofnun ríkisins frá 67 ára upp í 72 ára og aukið lífeyrisréttindin umtalsvert í staðinn. Þeir spara ríkinu lífeyrisgreiðslur. Þetta geta menn í dag. Það eru ekki mörk við 67 ára endilega þar. Það er tiltölulega nýbúið að breyta þessu þannig að menn geti unnið til 72 ára aldurs og frestað töku lífeyris og þá hækkar lífeyririnn, mig minnir um 30% fyrir þessi fimm ár sem er umtalsvert. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir talaði líka um að reglan yki jöfnuð, ég er búinn að fara í gegnum það, en svo segir hún að öryrkjar sitji óbættir hjá garði í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Það er bara ekki rétt. Það er nefnd að störfum sem er að fara í gegnum örorkumatið. Hefur ekki lítið verið fjallað um það. Þar á að fara að líta á getu mannsins, getu öryrkja til þess að sinna starfi en ekki alltaf að líta á vangetuna. Það á ekki að fara að stimpla menn ör-yrkja heldur að vita hvað þeir geta gert. Við skulum rækta þá eiginleika og reyna að koma öryrkjum út á vinnumarkað, þeim sem eru vinnufærir. Það er að störfum mikil nefnd sem ég bind miklar vonir við gagnvart öryrkjum. Það er ekki þannig að þeir sitji einhvern veginn óbættir hjá garði. Þá þekkja menn ekki vel til. Hv. þingmaður segir að 25 þús. kr. mörkin hafi dregið út svartri atvinnustarfsemi. Hvað mundi þá algert skerðingarfrelsi tekna þeirra sem eru 70 ára og eldri draga úr svartri atvinnustarfsemi? Hafa ekki margir sjötugir og eldri hugsanlega stundað svarta atvinnustarfsemi samkvæmt því sem hv. þingmaður segir? Það mun virka nákvæmlega eins þar. Síðan vill hann reka 67 ára fólk heim og kalla það svo aftur inn eftir 70 ára aldur. Þetta er ekki hugsað þannig, maður sem er 67 ára þarf ekkert að fara á eftirlaun. Ef hann er sprækur og telur sig geta unnið eftir sjötugt vinnur hann bara áfram, hefur sínar tekur og fær hugsanlega einhverjar bætur frá Tryggingastofnun, reyndar skertar, til sjötugs og eftir það óskertar. Ég held að þetta sé bara ágætisniðurstaða sem við erum búin að fá hérna, að hvetja fólk til vinnu eftir sjötugt og njóta hæfileika þess og reynslu. Ég tel eftir ræðu hv. þm. Guðjón A. Kristjánssonar að mörkin við 70 ár séu rétt, það sé sátt um að á þeim aldri séu menn búnir að skila sínu til þjóðfélagsins en ekki endilega fyrir þann aldur.

Hæstv. forseti. Það var ýmislegt merkilegt sem kom fram í ræðu hv. þm. Péturs H. Blöndals, framsögumanns meiri hlutans. Í fyrsta lagi kom fram sú skýra yfirlýsing að alls ekki hefði staðið til að ná fram neinum jöfnuði með þessari tillögu, það væri ekki markmiðið. Menn hefðu alls ekki verið að leita að því, bara alls ekki. Það liggur þá mjög skýrt fyrir, hæstv. forseti. Mér finnst líka liggja fyrir ef ráða má í mál hv. þingmanns að það hafi meira en verið rætt innan Sjálfstæðisflokksins að vel gæti komið til greina og megi sérstaklega skoða það að hækka aldursmörk varðandi eldri borgara, þ.e. hvenær menn verða eldri borgarar, ekki 67 ára heldur á einhverjum allt öðrum aldri,  Það er algerlega rétt sem hv. þingmaður sagði, það þarf sérstaklega að skoða fólkið í lífeyrissjóðunum sem á sáralítinn rétt en sýndartillagan sem ríkisstjórnin ætlar að framkvæma um að setja 10 þús. kr. inn í lífeyrissjóðinn til að greiða manninum sem hefur 15 þús. kr. rétt 25 þús. kr. út úr lífeyrissjóðnum bætir ekki mikið, hæstv. ráðherra. Það verða 3.800 kr. eftir af þessum 10 þús. kr. sem ríkisstjórnin hyggst bæta stöðu lífeyrisþega þegar búið er að fara í gegnum skerðingarregluna upp á 40% og skattinn upp á 36%. Auðvitað eru áhrifin sérstaklega valin með tilliti til þess að fara í gegnum lífeyrissjóðina og hafa þar ekkert frítekjumark og þá kemur það svo mikið til baka til ríkisins. Orð Stefáns Ólafssonar eru algerlega hárrétt, svona útfærsla gerir það að verkum að ríkissjóður er stærsti lífeyrisþeginn. Hann fær mest til baka af svona útfærslu. Ég hélt að menn væru búnir að fara svo oft í gegnum rökræðu um tengingar og annað slíkt að stefnan sem menn hefðu markað, m.a. með því að fara núna úr 45% niður í 39,95%, hefði verið sú að draga úr tengingunni við tekjur, það væri sem sagt almenna leiðin, en núna á að fara með þetta niður í 35% í væntanlegri framtíð. Þá vænkast hagurinn örlítið en það er samt staðreynd að það vantar frítekjumark á lægstu lífeyristekjur. Það er staðreynd. Ef það á virkilega að laga réttarstöðu þess fólks sem af einhverjum ástæðum getur ekki verið úti á vinnumarkaði heldur þarf á því að halda að lifa af greiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins annars vegar, þ.e. grunnlífeyri, tekjutryggingu og öðrum bótum plús þeim litla lífeyri sem fólk á í lífeyrissjóði, og þegar við stöndum uppi með þá staðreynd að 25% allra lífeyrisþeganna sem áttu fyrir einu og hálfu ári innan við 21 þús. kr. réttindi í lífeyrissjóði og eiga síðan að missa 40% af því í skerðingarreglur hjá Tryggingastofnun og borga 36% tekjuskatt af því sem eftir er, hljóta menn að skilja hversu brýnt þetta mál er. Þá erum við líka komin að því, hæstv. forseti, að við erum að tala um að lagfæra stöðu þeirra sem lakast eru settir, ekki endilega þeirra sem eru betur settir. En það erum við að gera í þessari tillögu, við setjum ekkert þak, ekki frekar en við settum þak á Fæðingarorlofssjóðinn á sínum tíma þó að menn áttuðu sig síðar á því að það gat ekki gengið. Þá settu menn þak. Við setjum ekki neitt þak í þessa tillögu, hvorki við 10, 20 né 30 millj. í tekjur hjá einstaklingi. Dæmið sem ég tók í morgun af hv. þm. Ellerti B. Schram um það að þegar hann verður sjötugur eftir tvö ár og ætti rétt á sínum launum, eðlilega, sem þingmaður gæti hann tekið þessar viðbótargreiðslur frá Tryggingastofnun. Þannig er það bara, hæstv. forseti, og þegar þeir 600 einstaklingar sem hirða ekki núna um að taka rétt sinn hjá Tryggingastofnun fara kannski að gera það þegar þeir eiga orðið 1,3–1,5 millj. í rétt eins og ég benti á í morgun getur það orðið upp undir 780 millj. Ef við notum bara töluna 1,3 millj. er það svo: 600 x 1,3 = 780. Það er þá hreinn viðbótarkostnaður við þá tillögu sem hér er vegna þess að menn vita ekki hvort þessir einstaklingar fara að taka þetta út. Eins og ég hef margsagt í þessum ræðustól er það svo að við setjum lögin og síðan er það fólksins að fara eftir þeim. Hvers vegna skyldi fólk ekki nýta þessa réttarstöðu þegar hún er komin upp? Hvers vegna skyldi það afsala sér 1,3 millj. á ári? Auðvitað er þetta brúttótala, fólk sem hefur svona miklar tekjur fyrir er náttúrlega fyrir löngu búið að nýta persónuafsláttinn sinn og mun auðvitað borga skatta af þessum greiðslum frá Tryggingastofnun. Við getum auðvitað dregið það frá. Það er afar nauðsynlegt, hæstv. forseti, að menn tali um þetta eins og það er, menn tali um lífeyriskerfið, bótakerfið frá Tryggingastofnun og greiðslur Tryggingastofnunar, menn tali um þessar tengingar, hvernig skattkerfið kemur inn í þetta og menn tali um skattleysismörkin. Það er samspil allra þessara þátta sem gerir það að lokum að verkum hvað fólk stendur uppi með í buddunni sem rauntekjur til að lifa af. Ef það er rétt sem sagt er, ég hygg að Hagstofan hafi gefið það út að það þurfi 160–170 þús. kr. í íslensku þjóðfélagi til að komast af, þ.e. ef þeir borgarar eiga að geta leyft sér eitthvað sem kallað er menningartengd eyðsla, þ.e. að fara kannski tvisvar í leikhús eða eitthvað slíkt og fá að gefa börnunum sínum og barnabörnum gjafir - Ég sé að hv. þm. Pétur H. Blöndal hristir höfuðið.  Hæstv. forseti. Ég mælist til þess að hv. þingmaður verði beðinn um að leita sér upplýsinga. Það er ekki rétt hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal að ég hafi lagt til eða væri að hugleiða að fara með slík viðmiðunarmörk sem hér er verið að leggja til upp í 80 ár og ég liti það einhverjum sérstökum öfundaraugum að draga þessa línu yfir 70 ár. Ég lít það ekki öfundaraugum. Ég sé hins vegar misréttið sem kemur upp þegar menn sem teljast hátekjumenn í þjóðfélagi okkar geta jafnframt tekið fullar greiðslur frá Tryggingastofnun. Þannig hefur tryggingakerfið ekki verið byggt upp á undanförnum árum. Við höfum byggt það upp þannig að þeir sem hefðu meira handa á milli yrðu að sætta sig við að þola skerðingar. Áður var skerðingarreglan 67% hjá Tryggingastofnun, var fyrir nokkrum árum lækkuð niður í 45% og þá héldu eldri borgarar að þeir væru að bæta kjör sín verulega. En bótin týndist á 2–3 árum. Hvar týndist hún? Í lækkuðum skattleysismörkum. Menn fundu ekki þessa krónutölu sem þeir héldu að þeir fengju í budduna vegna þess að skattleysismörkin voru látin síga, persónuafslátturinn seig, og þar af leiðandi hvarf þessi mismunur á milli 45% og 67%. Ég hef oft spurt eldri borgara hvort þeir hafi ekki átt góð ár eftir að 67% reglan var færð niður í 45%. Það kannast eiginlega enginn við það enda er það rétt hjá þeim. Sá mismunur hvarf mjög fljótlega. Hæstv. forseti. Ég fer ekki ofan af því að það þarf að horfa á þessi mál í heild sinni og af því að tilgangurinn hingað til hefur verið sá að reyna að bæta kjör þeirra sem lægstar hafa tekjurnar en ekki endilega færa þeim 1,3 millj. sem hafa 15 millj. í tekjur eins og við munum gera með þeim lögum sem hér á að samþykkja. Þar finnst mér öfugt farið að. Ég verð bara að segja það alveg eins og er, mér finnst öfugt farið að. Ég hefði talið að við ættum að halda okkur við þau markmið að útfæra þessar tekjutengingar þannig að þeir sem betur eru settir þurfi betur að þola þær en ekki hinir sem ekki hafa nægilegt sér til framleiðslu, ekki nægilegt til hnífs og skeiðar. Þegar maður stendur uppi með þá fullyrðingu hv. þingmanns að aldrei hafi staðið til að þetta verk yrði til jöfnuðar þarf maður svo sem ekkert að rífast um það. Þá vilja menn bara gera þetta svona.

Frú forseti. Hv. þingmaður talar um að auka eigi jöfnuð í kerfinu. Samt sem áður stendur hann að tillögu og skrifar undir, með leyfi frú forseta: „Guðjón A. Kristjánsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu.“ Þetta stendur í þskj. 32 sem er nefndarálit minni hluta hv. heilbrigðisnefndar. Hann er sem sagt samþykkur því að fyrstu 80 þúsund krónurnar á mánuði skerði ekki bætur hjá öryrkjum, hjá 67 ára og eldri, öldruðum, þ.e. að maður sem ekki getur unnið og er í sambúð, fær 103 þús. kr. úr Tryggingastofnun og er ekki með neitt annað, kunningi hans sem er nákvæmlega eins settur, er í sambúð með 103 þús. kr. úr Tryggingastofnun og er ekki með neitt úr lífeyrissjóði en getur unnið, hann má hafa 80 þús. kr. í laun og hafa það sama hjá Tryggingastofnun og hinn.

Í dag er það 25 þús. kr.

Þetta er ekki jöfnuður.

Til upplýsingar fyrir þig, þú settir sjálfur ...

Þetta er ekki jöfnuður, frú forseti, sem hv. þingmaður stendur að sjálfur. Hann er ekki að jafna kjörin. Svo hefur hann auk þess lagt til í ræðu sinni að frítekjumark væri sett á lífeyristekjur frá lífeyrissjóðunum. Það er heldur ekki jöfnuður. Þeir sem hafa ekkert úr lífeyrissjóðum njóta þess í engu og það er fólkið sem verst er sett. Þeir sem hafa háar lífeyristekjur fá út úr þessu 10 þúsundkall ef miðað er við 25 þús. kr. frítekjumark og skerðingarstuðul. Hvorug þessara tillagna sem hv. þingmaður hefur rætt um er til jöfnunar því að sá sem hefur 200 þús. kr. úr lífeyrissjóði mundi njóta 25 þús. kr. frítekjumarks.

Farðu í guðs friði, Pétur minn.

Virðulegi forseti. Svo virðist vera sem aðkoma stjórnarflokkanna sé með mjög misjöfnum hætti að þeim tillögum sem liggja fyrir. Þannig sagði hv. þm. Ellert B. Schram að Samfylkingin styðji jöfnuð og réttlæti og þess vegna byggðist stuðningur hans við frumvarpið á þeim grundvelli. Síðan kemur hv. þm. Pétur Blöndal og segir að tillagan sé sett fram til að nýta þrek aldraðra þjóðfélaginu til góðs en sé ekki til jafnaðar. Hann endurtekur síðan og segir, með leyfi forseta: „Það stóð ekki til að gagnast þeim sem verst eru settir.“ Það er að segja, þessi tillaga er ekki sett fram til þess að tryggja jöfnuð í þjóðfélaginu, ekki sett fram til að auka jöfnuð í þjóðfélaginu, þetta er ekki tillaga til að auka velferð eða tillaga í anda þess grunns þeirra hugmynda þess velferðarkerfis sem við settum og byggðum upp. Af því að hv. þm. Pétur Blöndal vísaði til þess sem járnkanslarinn Otto von Bismarck gerði á sínum tíma, að vísu með tilliti til þess hvaða aldursmörk voru sett, er kannski vert að vekja athygli á því að þær hugmyndir sem þá lágu að baki þeim takmörkuðu tryggingum sem settar voru urðu til þess að tryggja þeim sem verst voru settir í því þjóðfélagi bættan hag til að auka jöfnuð í þjóðfélaginu. Almennt séð byggjum við upp velferðarkerfi og höfum velferðarkerfi ekki til þess að auka millifærslur í þjóðfélaginu millifærslnanna vegna heldur til þess að færa fjármuni til þeirra sem hafa lakari kjör frá þeim sem hafa það betra. Þannig hefur velferðarþjóðfélag verið byggt upp, með skattkerfi og millifærslum til þeirra sem hafa lakari kjör. Einhvern veginn hefur þetta borið allt að með einstaklega sérkennilegum hætti og skekkst þannig, bæði skattkerfi og millifærslukerfi innan velferðarkerfisins, að ekki er um jöfnuð að ræða. Það er ekki réttlæti eins og komið hefur fram sérstaklega í máli hv. þingmanna Guðjóns Arnars Kristjánssonar og Álfheiðar Ingadóttur í ræðum þeirra um frumvarpið fyrr í dag. Velferðarkerfi á að byggja upp fyrir þá sem á þurfa að halda til að auka jöfnuð í þjóðfélagi. Það sem við erum horfa á hér er ekki tillaga í samræmi við eða að hún hafi nokkra þýðingu varðandi velferðarkerfið og hefur enga þýðingu hvað varðar jöfnuð. Mér brá svolítið við þegar ég hlustaði á hv. þm. Pétur Blöndal þegar hann lýsti því svo afdráttarlaust yfir að hér væri ekki um tillögu að ræða til að auka jöfnuð í þjóðfélaginu. Mér varð á að fara og skoða betur það álit sem meiri hlutinn leggur fram og sá að þetta var rétt hjá hv. þingmanni, að hvergi er vikið að því að tillagan sé til þess að auka jöfnuð í þjóðfélaginu. Ég skoðaði þá næst stefnumörkun ríkisstjórnarinnar í málinu þar sem fjallað er um bættan hag aldraðra og öryrkja og kom í ljós líka það sama, að ekki er verið að miða við aukinn jöfnuð í þjóðfélaginu. Svo virðist því sem stuðningur hv. þm. Ellerts B. Schrams við frumvarpið sé byggður á fölskum forsendum því að stuðningur hans var, eins og hann sagði áðan, byggður á því að hann vildi auka jöfnuð í þjóðfélaginu, sem ekki er stefnt að. Það sem mér fannst mjög sérkennilegt og mjög athyglisvert við það sem hv. þm. Pétur Blöndal sagði var að tillagan er til að nýta þrek aldraðra í þjóðfélaginu. Ég verð að segja að mér fundust þessi orð vera nokkuð kaldranaleg í garð þessa hóps. Það var ekki spurningin um að bæta hag fólksins 

Þeir geta stundað vinnu.

Það var eins og gamall kommisar úr Sovétríkjunum væri að tala um hvernig mætti ná fram sem mestu út úr þjóðfélagsborgurunum. Mér fannst þetta óviðurkvæmilegt, ég verð að segja það. Sjálfur hef ég eindregið verið þeirrar skoðunar að miklu máli skipti að við tækjum upp þá stefnu að hafa frítekjumark fyrir aldraða og öryrkja. Ég held því fram að við eigum að gera það en við eigum ekki að káka í málum með þeim hætti sem hér er verið að gera. Við eigum að gera það fyrst og fremst til að bæta lífskjör þessara hópa og til að auka jöfnuð í þjóðfélaginu. Það eiga að vera þær forsendur sem við byggjum á. Frítekjumark kostar ríkið ákaflega lítið ef nokkuð. Það getur jafnvel orðið til þess að auka tekjur ríkisins fyrir utan að það getur skilað okkur og fært okkur ánægðari og sælli þjóðfélagsborgara sem nýta og njóta þess betur að vera til og starfa í þjóðfélaginu. Það er það sem við eigum að stefna að, að auka lífshamingju auk þess sem við bætum hag þeirra sem þar er um að ræða. Á þann hátt vil ég starfa og ég vil leggja upp með slíka hluti. Til að fara af stað með frítekjumark hefðum við þurft að fóta okkur og feta okkur hægt áfram. Við hefðum þurft að byrja með því að ákveða tölu, eins og t.d. lagt er til í tillögu minni hluta nefndarinnar, jafnvel u.þ.b. 1 milljón á ári sem væri frítekjumark bæði fyrir aldraða og öryrkja. Af hverju? Til að sjá hvernig sú breyting kæmi út í þjóðfélaginu. Ég held því fram að hækka megi slíkt frítekjumark og væri það til góðs. Þegar verið er að taka upp breytta aðferðafræði er skynsamlegt að feta sig hægt áfram, skoða og sjá hvaða þjóðfélagsbreytingar það hefur í för með sér. Það að taka upp frítekjumark þar sem öldruðum og öryrkjum er gefinn kostur á að starfa án þess að það leiði til skerðingar bóta af hálfu ríkisins er af hinu góða og eins og ég sagði áðan til þess fallið að auka lífshamingju og bæta lífskjör. Það er ekki til þess að nýta þrek aldraðra í þjóðfélaginu þjóðfélagsins vegna heldur er það að mínu mati, öfugt við það sem hv. þm. Pétur Blöndal sagði, til að bæta hag þessara hópa. Þarna er meginmunur á milli þess sem ég verð að segja stjórnlyndra skoðana, eins og komu fram hjá hv. þm. Pétri Blöndal, og þeirra sem hafa frjálslynd þjóðfélagsleg viðhorf um hvernig við eigum að auka jöfnuð í þjóðfélaginu og gera hlutina á þann hátt að það gagnist sem flestum sem á þurfa að halda. Velferðarkerfi á ekki að vera eingöngu velferðarkerfisins vegna til millifærslu fjármuna heldur útbúið með þeim hætti að það gagnist þeim sem á þurfa að halda til að tryggja jöfnuð í þjóðfélaginu, það er það sem er forsendan. Sú tillaga sem liggur fyrir er ekki til þess fallin að auka jöfnuð í þjóðfélaginu, þvert á móti eykur hún á óréttlæti gagnvart ýmsum. Þess vegna er útilokað annað fyrir alla þá sem unna jöfnuði og vilja vinna að raunverulegum umbótum fyrir hagsmuni aldraðra og öryrkja að greiða atkvæði gegn frumvarpinu og standa gegn því að öllu leyti. Ég vil taka fram annað atriði varðandi þessi mál. Það hefði verið æskilegt að fyrst ríkisstjórnin er að leggja fram hugmyndir sem þessar hefði hún átt að gera það heildstætt, lagt fram heildstæðar hugmyndir varðandi aldraða og öryrkja og þá ekki bara aldurshópinn yfir 70 ára heldur frá 67 ára aldri. Ef það er hugmynd og hugsun að breyta viðmiðunaraldrinum hvað snertir aldraða úr 67 í eitthvað hærra væri æskilegt að það lægi fyrir. Taka ætti hagsmuni þessara hópa, aldraðra og öryrkja, saman og móta samræmdar tillögur. Það á ekki að taka út úr ákveðinn hóp, eins og hér er verið að gera, það er röng aðferðafræði.

Virðulegur forseti. Umræðurnar í dag hafa verið afskaplega afhjúpandi að tvennu leyti. Í fyrsta lagi hefur verið upplýst að í gildi er varðandi afstöðuna til velferðarkerfisins óbreytt og sú sama stjórnarstefna og hér hefur verið við lýði undangengin ár. Það stóð aldrei til að jafna með þessu frumvarpi, sagði hv. þingmaður og talsmaður meiri hluta heilbrigðisnefndar, hv. þm. Pétur H. Blöndal. Það er sama gamla lagið, það á að að bæta kjör sumra. Hverjir skyldu þessir sumir vera? Jú, það eru þeir sem mest hafa handa á milli, við þekkjum alveg fingraför síðustu ríkisstjórnar og hvert hún hefur leitt. Til aukins ójafnaðar í samfélaginu, til vaxandi misskiptingar. Það hefur líka verið mjög afhjúpandi að hlusta á það hversu gjörólík viðhorfin eru til skattkerfisins og almannatryggingakerfisins. Sú hugsjón að nota skattkerfið og tryggingakerfið er ómöguleg að mati hv. þm. Péturs H. Blöndals vegna þess að hún sækir eitthvað aftur í aldir, hún er gömul. Ja, hvað skyldi nú Biblían vera í huga þessa ágæta hv. þingmanns, frú forseti, ef 100, 200 ára gömul plögg eru orðin ónýt? Við vinstri græn teljum það beinlínis hlutverk okkar að nýta skattkerfið og tryggingakerfið til að jafna kjörin í landinu. Þess vegna höfum við bent á að með þessu frumvarpi er verið að auka á ójöfnuð, það er verið að deila og drottna. Verið er að búa til sérstakan hóp í þjóðfélaginu og auðvitað er það ekki gert nema á kostnað einhverra annarra. Menn skulu átta sig á því að þegar teknar eru, þó að það séu ekki nema 600, 700 millj. kr. út úr almannatryggingakerfinu til að setja í pott handa tilteknum hópi þá er verið að taka þá fjármuni af öðrum. Það var athyglisvert að heyra að hv. þm. Pétur Blöndal sér aðeins jöfnuð í tryggingakerfinu með 100% skerðingu. Eina leiðin til að jafna í þessu kerfi, sagði hv. þingmaður, er að skerða 100%. Ég held að nær væri, frú forseti, að strika yfir svo sem eins og 60% af þeim skerðingum á einu bretti og fara þá leið sem við erum að fara, minni hluti heilbrigðisnefndar, að jafna kjör, að bæta kjör þeirra sem almennt eru verst settir í samfélaginu. Það er ekki aðeins að umræðan hafi verið afhjúpandi hvað varðar afstöðu ríkisstjórnarinnar sem heildar og hv. þm. Péturs H. Blöndals, það hefur verið mjög afhjúpandi að lengst af umræðunni hafa engir fulltrúar Samfylkingarinnar verið í salnum og eru nú liðnar tvær og hálf mínúta síðan einn slíkur kom hér í salinn og veri hann velkominn. Hér hefur aðeins einn þingmaður Samfylkingarinnar tekið til máls, hv. þm. Ellert B. Schram. Hann sagði að hér hefði verið um samkomulag að ræða. Hann ætlaði að styðja þetta vegna þess að þetta væri til jafnaðar eins og bent hefur verið á. Hann sagði líka að þetta hefði verið samkomulag. Það er kannski skýringin á því að samfylkingarmenn láta ekki sjá sig í salnum, þora ekki að kannast við þetta. Hv. þm. Ellert B. Schram kom ekki með neinar skýringar á því af hverju þeir sem eru 70 ára og eldri eiga skilið eða þurfa frekar á að halda, skulum við segja, þeim 600, 700 millj. kr. sem hér er um að ræða en þeir sem eru 67–70 ára, eða þá öryrkjar. Við erum að tala um að horfa á þá sem njóta lífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins sem einn hóp og tryggja stöðu þeirra sem verst eru settir í þeim hópi, ekki þeirra sem best eru settir, þeirra sem hafa hæst eftirlaunin og hæstu tekjurnar, því að það er það sem verið er að gera með frumvarpinu. Ég vænti þess að Samfylkingin láti sjá sig hér í þessum ræðustól fyrst þeir eru komnir í þingsal, a.m.k. einn hv. þingmaður þeirra. Velferðarkerfið okkar er komið að fótum fram. Ríkisstjórn undir forustu Sjálfstæðisflokks undangengin 16 ár er auðvitað ástæðan fyrir því. Það er ömurlegt til þess að vita, hæstv. forseti, að Samfylkingin skuli ganga þeirra erinda og það skuli vera fyrstu verk þess flokks á sínum fyrstu dögum í ríkisstjórn á Íslandi.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti félags- og tryggingamálanefndar um tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun til fjögurra ára til að styrkja stöðu barna og ungmenna. Eins og fram kemur í nefndarálitinu kallaði nefndin til fjölmarga aðila til að fara yfir þessa þingsályktunartillögu, fyrst og fremst til að leita álits þeirra og fá hugmyndir og ábendingar um með hvaða hætti hægt væri að fjalla um þau mál sem koma fram í tillögunni, vitandi þó að þetta er þingsályktunartillaga sem er fyrst og fremst um það að setja mál í ákveðinn farveg. Þetta eru mál sem fara til ráðuneyta til frekari skoðunar og koma þar af leiðandi á síðari stigum aftur inn í þingið eftir umfjöllun þar. Meginhugmyndin á bak við þessa þingsályktunartillögu er að skapa samráðshóp undir forustu félagsmálaráðherra, þar eru fulltrúar ráðuneyta, þar sem sameinast er um aðgerðaáætlun í fjölmörgum málaflokkum og eru tilgreindir átta kaflar í aðgerðaáætluninni. Þegar fjallað var um þingsályktunartillöguna var ákveðið að breyta ekki texta í tillögunni heldur bæta við og koma með ábendingar, umsagnir og tillögur um með hvaða hætti skoða ætti málin í framhaldinu. Ef ég fer yfir nefndarálitið, ég ætla ekki að lesa það upp í öllum atriðum heldur skoða hvern kafla fyrir sig, þá er í fyrsta lagi fjallað um hverjir komu til máls við nefndina og hvað gögn bárust, m.a. frá SÁÁ, Lýðheilsustöð og fleiri aðilum. Næst er fjallað, eins og ég sagði, um samráðshópinn og síðan er kafli sem ég ætla að lesa úr nefndarálitinu: „Helstu atriði sem lögð er áhersla á samkvæmt tillögunni eru bætt afkoma barnafjölskyldna, m.a. með hækkun barnabóta tekjulágra fjölskyldna, lenging fæðingarorlofs og stuðningur við foreldra í uppeldisstarfi, forvarnaaðgerðir með aukinni hreyfingu og hollari næringu annars vegar og aðgerðir gegn reykingum, áfengisneyslu og ólöglegri fíkniefnaneyslu hins vegar, aðgerðir í þágu barna og ungmenna með þroskafrávik og geðraskanir, sem og langveikra barna, aðgerðir í þágu barna og ungmenna með hegðunarerfiðleika og sem eiga við vímuefnavanda að etja, aðgerðir sem vernda börn og ungmenni gegn kynferðisbrotum og aðgerðir til að styrkja stöðu barna innflytjenda.“ Þetta gefur innsýn í það hversu stór málaflokkur það er sem þarna er lagður undir, mörg mál, og öflug aðgerðaáætlun sem verið er að leggja fram. Svo segir: „Nefndin fagnar tillögunni og telur hana vera mikilvægan áfanga á þeirri leið að bæta og styrkja markvisst stöðu barna og ungmenna.“ Það er ítrekað í nefndarálitinu, sem okkur fannst mikilvægt að taka sérstaklega fram, að þar sem verið er að ræða um börn og foreldra er auðvitað átt við öll börn og ungmenni. Þar er verið að tala um fötluð börn, börn óháð búsetu og þjóðfélagsstöðu, börn innflytjenda, bara til að segja það sérstaklega í álitinu, þannig að ekki fari á milli mála að ákvæðin sem þarna eru gilda um öll börn. Á það er líka bent í nefndarálitinu að nefndin telur efnisatriði tillögunnar vera forgangsverkefni á sviði velferðar í landinu og telur mikilvægt að við framkvæmd hennar verði horft til nágrannaþjóðanna í sambandi við framkvæmdina. Þá er í nefndarálitinu ítrekað að nefndin telur mikilvægt að leitað verði leiða til að sporna við fátækt og sérstaklega neikvæðum áhrifum hennar á andlega og líkamlega líðan barna og aðgengi að þjónustu. Við viðurkennum að tryggja þurfi að börn óháð efnahag hafi aðgengi að þjónustu og að þeim sé á engan hátt mismunað í okkar ágæta samfélagi. Það er bent sérstaklega á hópa sem huga þarf að, eins og einstæða foreldra og meðlagsgreiðendur, til að tryggja að þeir verði ekki fátæktinni að bráð. Eins er bent á vandamál tengd húsnæðisvanda sem þarf að berjast gegn. Á bls. 2 í nefndarálitinu er fjallað um fæðingarorlofið og lengingu þess og ítrekað mikilvægi þess að brúa bilið frá fæðingarorlofi þar til dagvistarúrræði taka við og bent á að taka þurfi bæði umgengnis- og forsjármálin til sérstakrar skoðunar með hliðsjón af rétti barna til að njóta samvista við báða foreldra. Það kom ítrekað fram í umræðunni í nefndinni eins og hafði komið fram áður í þinginu að þar sem fjallað er um fæðingarorlof er ekki verið að tala um einhverjar tilfærslur heldur bókstaflega viðbætur í sambandi við fæðingarorlofið. Næst er í álitinu fjallað um forvarnir og þá er sérstaklega talað um tannverndina og ítrekað að það þurfi að tryggja að tannverndin nái til allra. Nefndin fékk ágæta heimsókn þar sem kynnt var hver staðan væri gagnvart tannvernd og þess vegna kemur fram í nefndarálitinu sú skoðun að leita þurfi leiða til að ná til allra barna hvað varðar skipulagt eftirlit og m.a. var rætt um hvort taka ætti upp skólatannlækningar en það varð ekki niðurstaðan að stinga upp á því heldur sérstakri skipulagðri skoðun eða eftirliti með tannheilsu í tengslum við skólana vitandi að þar höfum við öll börnin og getum með þeim hætti náð til þeirra allra í sambandi við að skoða ástandið og fylgja því eftir með skipulegum hætti. Þar á eftir er fjallað um stöðu barna og unglinga, og sérstaklega unglinga, varðandi nám í framhaldsskólum og hvernig áhrif búseta getur haft á aðgengi og kostnað í sambandi við framhaldsnám. Nefndin telur mikilvægt að því verði fylgt eftir að hugað verði að atriðum varðandi námskostnað í þéttbýli annars vegar og dreifbýli hins vegar og sá kostnaður jafnaður. Þá er nefnt brottfall úr framhaldsskólum og að huga þurfi að því í sambandi við umfjöllun um aðgerðaáætlunina. Nefnd er staða drengja sem hefur verið töluvert til umræðu þar sem það kemur fram í mörgum skýrslum að staða drengja er oft verri en stúlkna og brottfallið meira o.s.frv. Þá er ítrekað að auk íþrótta- og félagsstarfs sem nefnt er í tillögunni þurfi að huga að listnámi, þar með talið tónlistarnámi unglinga, og öllu uppbyggilegu tómstundastarfi ekki hvað síst á vegum sveitarfélaganna og stofnana sem sveitarfélög reka, það er ekki bara horft til frjálsra félaga. Þarna er aftur ítrekað að huga þarf að þessari þjónustu til að tryggja að börn eigi aðgang að henni óháð efnahag og að huga þurfi sérstaklega að þátttöku barna innflytjenda í sambandi við slíkt starf. Svo kemur kafli í nefndarálitinu sem fjallar um aðgerðir til að vinna á biðlistum eftir þjónustu barna- og unglingageðdeildar og Greiningar- og ráðgjafarstöðvar og er þeim áformum fagnað og mikilvægt talið að fylgja þeim eftir. Síðan kemur hefðbundinn kafli sem fjallar um kostnað og kostnaðarskiptingu þar sem minnt er á þá sjálfsögðu hluti að auðvitað þurfi að fylgja öllum tillögum varðandi framkvæmd áætlunarinnar ítarlegt kostnaðarmat og það þurfi að sjálfsögðu að vinnast í samráði við sveitarfélög og aðila vinnumarkaðarins og einstakar stofnanir og félög sem tillögurnar fjalla um, þ.e. þingsályktunartillagan og aðgerðaáætlunin. Þarna er aðeins fjallað um innflytjendur, þ.e. það er heill kafli í þingsályktunartillögunni en það er smákafli í nefndarálitinu, til að skerpa á því að muna eftir að virða og leyfa innflytjendum sem hafa annað móðurmál en íslensku að njóta þess og að halda í kunnáttu á sínu máli. Það er þannig í dag að ekki er mikið um slíka þjónustu við börn, þ.e. að viðhalda þekkingu þeirra á þeirra eigin móðurmáli. Það þarf að huga að því en ekki síður að í framhaldsskólakerfinu, í valkerfinu í skólunum, verði metin til eininga kunnátta þeirra í þeirra eigin tungumáli, líkt og gert er með ákveðin tungumál eins og þýsku og ég nefndi rússnesku í umræðunni um þetta. Það eru til skólar sem bjóða upp á kennslu í slíku og auðvitað njóta þeir krakkar sem koma frá þeim löndum kunnáttu sinnar. En ef við tökum mál eins og pólsku og Asíumálin þá hafa menn ekki leyft þessum einstaklingum að njóta þess að þeir kunna þessi tungumál og þau eru ekki metin. Þarna er smákafli til að minna á þetta til að halda því til haga að það þarf að sinna þessu. Í lokin er ítrekað að þó að þetta sé ítarleg aðgerðaáætlun um að styrkja stöðu barna og ungmenna þá er henni í sjálfu sér á engan hátt ætlað að rýra hlutverk foreldra í sambandi við uppeldi. Auðvitað verður það áfram að grunninum til á ábyrgð foreldra og skiptir gríðarlegu miklu máli að það sé vel unnið, enda er sérstakur kafli í aðgerðaáætluninni um að styðja foreldra í uppeldishlutverkinu. Þar er talað um námskeið í foreldrafærni sem er byggt á ákveðinni reynslu, m.a. frá Reykjanesbæ og Hafnarfirði þar sem eru tvær ólíkar aðferðir við slíka foreldrafræðslu. Það er líka hægt að sækja fyrirmyndir erlendis frá um foreldrafærni sem þarna er verið að tala um, ekki síst í sambandi við ákveðna áfanga í lífinu, svo sem fyrsta barn og þegar börn fara á milli stiga eins og í grunnskóla eða í framhaldsskóla. Þetta eru niðurstöðurnar. Það var auðvitað mjög lífleg og góð umræða í nefndinni og ég þakka samnefndarmönnum sérstaklega fyrir það að hafa af lipurð og dugnaði reynt að hjálpa okkur að ljúka þessari vinnu því að þetta er auðvitað umfangsmikið mál. Allir nefndarmenn skrifa undir nefndarálitið, að vísu þrír með fyrirvara. Ég vona að við náum breiðri samstöðu um nefndarálitið og að því verði fylgt vel eftir. Ég veit að málið er í góðum höndum þannig að við eigum vonandi eftir að sjá árangurinn af þessari stórmerkilegu tillögu sem komin er fram með litlum fyrirvara. Við gerum okkur fyllilega grein fyrir því að auðvitað eru mörg mál sem ekki eru þarna inni en verður að sjálfsögðu fylgt eftir, bæði varðandi málefni fatlaðra og eins menntamálin, en það var nefnd ýmisleg vinna sem er í gangi nú þegar hjá ráðuneytunum og hún kemur að sjálfsögðu inn í þetta á síðari stigum. Ég hef nú gert grein fyrir nefndarálitinu og nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita Guðbjartur Hannesson formaður, Ármann Kr. Ólafsson, Ásta R. Jóhannesdóttir, Árni Johnsen, Pétur H. Blöndal og Jón Gunnarsson. Álfheiður Ingadóttir, Höskuldur Þórhallsson og Kristinn H. Gunnarsson skrifa undir álitið með fyrirvara.

Frú forseti. Ég þakka formanni félags- og tryggingamálanefndar ágæta yfirferð yfir nefndarálitið sem ég eins og fram kemur skrifa undir með fyrirvara. Ég gerði við 1. umr. grein fyrir viðhorfi okkar vinstri grænna til þeirrar aðgerðaáætlunar sem hér liggur fyrir á þingskjali 16 og ætlað er að styrkja stöðu barna og ungmenna. Þetta er góð áætlun um mikilvæg verkefni svo langt sem hún nær. Ljóst er að hæstv. félagsmálaráðherra á eftir að sækja fé til allra þeirra þátta sem þar eru nefndir í hendur ráðherra Sjálfstæðisflokksins, í hendur ráðherra heilbrigðismála, menntamála og ekki síst í hendur fjármálaráðherra. En öllum þessum stóru ráðuneytum sem mikið og mjög koma að í þessari áætlun stýrir Sjálfstæðisflokkurinn svo sem kunnugt er. Orð Einars Odds Kristjánssonar hv. þingmanns við 1. umr. hér og yfirlýsing hans um það að hann styddi ekki þá þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir sýna að það verður ekki einfalt mál fyrir hæstv. félagsmálaráðherra að sækja fjárveitingar í þessu skyni. Þetta er í raun ítrekað í nefndarálitinu sem hér liggur fyrir. Í þriðju síðustu málsgrein segir, með leyfi forseta: „Nefndin bendir á mikilvægi þess að þeim lagafrumvörpum og tillögum sem lögð verða fram í kjölfar samþykktar tillögunnar fylgi ítarlegt kostnaðarmat. Þá bendir nefndin á að horfa þurfi til afkomu ríkissjóðs og efnahagslífsins í heild við framkvæmd þeirra aðgerða sem tillagan felur í sér.“ Þetta voru einmitt þau viðvörunarorð sem hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson tók til umræðu og taldi reyndar að þessi þingsályktun bæri vott um lausagang í fjármálum ríkisins, sem honum þótti mjög slæmt enda útlitið í efnahagsmálum þjóðarinnar svart um þessar mundir og tæpast tilefni til þess að fara í þær aðgerðir sem raktar eru í þingsályktunartillögunni og óþarft, að hans mati. Frú forseti. Eins og hv. formaður nefndarinnar rakti komu fjölmargir gestir á fund nefndarinnar. Mér telst svo til að þeir hafi verið nítján talsins á þremur og hálfri klukkustund. Það var vissulega mjög ánægjulegt að hitta allt þetta góða fólk og hlýða á það sem það hafði fram að færa, bæði ábendingar og athugasemdir, svona eftir tilefni. En það var svolítið dapurlegt að verða vitni að þeirri hraðferð, því óðagoti, sem er á málsmeðferðinni. Það endurspeglast í því að þingályktunartillagan er lögð fram algjörlega óbreytt og niðurstaða formanns nefndarinnar og meiri hluta nefndarinnar var að það væru ekki efni eða aðstæður til þess að gera beinar breytingartillögur við þingsályktunartillöguna. Þess í stað var farin sú leið, í nokkuð ítarlegu nefndaráliti, að benda á, væntanlega til að bæta í, þann pakka sem á að koma síðan til frekari skoðunar í ráðuneytum, eins og hv. formaður félags- og tryggingamálanefndar nefndi áðan. Ég vona, frú forseti, að þetta séu nokkuð óvenjuleg vinnubrögð. Ég held að það hafi ekki bara verið óþægilegt fyrir mig sem nefndarmann heldur einnig fyrir gestina sem þar komu að átta sig á því hve lítinn tíma þingið og nefndin gaf sér til þess að hlýða á það sem þetta ágæta fólk hafði fram að færa og eins að ekki yrði tekið beint tillit til þess sem þar var lagt fram. En í nefndarálitinu koma fram nokkur ný áhersluatriði sem hv. formaður nefndarinnar rakti áðan. Ég ætla að leyfa mér, frú forseti, að tæpa aðeins á þeim. Þar er fyrst til að telja að á fyrstu síðu nefndarálitsins er tekið fram að nefndin telji mikilvægt að allra leiða verði leitað til að sporna við fátækt. Mér telst svo til að í neðstu málsgrein bls. 1 komi þrisvar eða fjórum sinnum fyrir orðið fátækt. En í fyrri umr. um málið benti ég á hve mikilvægt það væri að viðurkenna að fátækt er staðreynd á Íslandi og hefur mjög alvarleg áhrif á andlega og líkamlega líðan barna. Niðurstöðu nefndarinnar sem þarna kemur fram tel ég því mjög mikilvæga því að í tillögunni sem slíkri er ekki um þetta fjallað heldur talað um bágan efnahag, að mig minnir. Þetta er þó ekki allsendis rétt orðalag hjá mér, frú forseti. Í öðru lagi er, eins og formaður nefndarinnar hv. nefndi, minnt á meðlagsgreiðendur, á börn fíkla og einnig á húsnæðismál, á húsnæðisvanda fátækra barnafjölskyldna. Nefndin hvetur til þess að hann verði skoðaður sérstaklega í aðgerðum til að sporna við fátækt. Í umræðum í nefndinni kom fram það mat fulltrúa Alþýðusambands Íslands, sem kom fyrir nefndina, að húsnæðismál væru í öngstræti og mikilvægt væri að efla félagslega íbúðakerfið. Í því efni vil ég minna á umræður sem nú eru uppi um Íbúðalánasjóð og vara sterklega við atlögu markaðsaflanna, sem nú stendur fyrir dyrum, að Íbúðalánasjóði en um hana má sjá merki um á forsíðu Morgunblaðsins í dag. Það þarf að vera samtaka í að hrinda þeirri atlögu. Íbúðalánasjóður með öllum sínum kostum og göllum er bjarghringur fyrir þær fjölskyldur sem versta aðstöðu hafa til að afla sér húsnæðis og sérstaklega er hann mikilvægur á landsbyggðinni. Til viðbótar þessu er í nefndarálitinu ítrekað minnt á að brúa bilið frá fæðingarorlofi þar til dagvistarúrræði taka við og þarf, að mati nefndarinnar, að taka umgengnis- og forsjármál til sérstakrar skoðunar. Það veldur mér nokkrum vonbrigðum, sem er ein ástæðan fyrir því að ég skrifa undir þetta nefndarálit með fyrirvara, að ekki hefur verið tekið nógsamlega inn í nefndarálitið hve mikil nauðsyn er að endurskoða lögin um fæðingarorlof. Það er auðvitað mjög brýnt að lengja fæðingarorlof og mikilvægt, sem fram hefur komið, að þar er verið að hugsa um viðbótarfjármagn. En það þarf að auka sveigjanleika í fæðingarorlofinu, sérstaklega gagnvart námsmönnum. Eins og kerfið er í dag þá felst í því það sem fulltrúi Alþýðusambands Íslands kallaði óþolandi mismunun, þ.e. að foreldrar á almennum markaði eiga ekki kost á því eins og opinberir starfsmenn að reikna sér orlof ofan á fæðingarorlofið, sem þýðir í reynd að foreldrar á almenna vinnumarkaðnum fá fæðingarorlof sem er fjórum vikum styttra en orlof opinberra starfsmanna. Þetta er það sem fulltrúi ASÍ kallaði óþolandi mismunun. Ég hefði kosið að það kæmi sterkara inn í þetta nefndarálit, t.d. ábending um þörfina á að endurskoða fæðingarorlofið. Frú forseti. Ég tel mikilvægt að í þessu nefndaráliti kemur fram að nefndin telji rétt að tekið verði til sérstakrar skoðunar skipulagt eftirlit með tannheilsu í tengslum við skólana. Það hefur mikið verið um það rætt, þau ósköp sem hér urðu þegar skólatannlækningar voru lagðar af. Með rannsóknum hefur verið sýnt fram á að tannheilsu á Íslandi, barna sérstaklega, hefur hrakað síðan. Á fund nefndarinnar kom Reynir Jónasson yfirtryggingatannlæknir. Í máli hans kom fram það mat að það hefðu verið mikil mistök að leggja niður skólatannlækningar. Með því var yfirlæknirinn ekki að segja að aðstaða eða efni væri til þess að setja upp tannlæknastóla í hverjum skóla í landinu. En að senda tannfræðinga og tannlækna inn í skólana til þess að skoða börn og vísa til tannlækna, taldi hann geta bætt árangur í tannheilsu. Staðreyndin er sú að í rannsókn sem hann sjálfur ásamt tveimur starfsmönnum Lýðheilsustofnunar og heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis gerði fyrir skömmu kemur fram að á aldursbilinu 6–17 ára voru það 14.500 börn sem ekki höfðu komið til tannlæknis í eitt ár, 5.900 börn á þessum aldri, 6–17 ára, höfðu ekki komið til tannlæknis í tvö ár og 3.500 börn sem ekki höfðu komið til tannlæknis í þrjú ár. Þarna erum við að tala um 25.000 börn af um 50.000 börnum á þessu aldursbili, ef allt er til talið, þeir sem búa í útlöndum o.s.frv. Það var athyglisvert í þessu sambandi að hlýða á orð tryggingayfirlæknis tannlækninga í ljósi þess að fram til ársins 1993 voru tannlækningar gjaldfrjálsar eins og þær eru nú í Svíþjóð og fram hefur komið. En tannheilsa barna á Íslandi er helmingi verri en tannheilsa barna í Svíþjóð. Tryggingayfirlæknirinn segist hafa bent á það fyrir síðustu áramót, vegna fjárlagagerðar, væntanlega fyrir árið 2008, að hann teldi þurfa 30% hækkun á fjárframlögum til Tryggingastofnunar í þennan málaflokk, tannlækningar barna, til að gjaldskrá sú sem ráðherra hefur sett næði máli gagnvart gjaldskrá sem þá var í gildi hjá tannlæknum almennt. En á þeim tíma, frú forseti, var auðvitað ekki í gildi samningur á milli tannlækna og Tryggingastofnunar. Tryggingayfirlæknir taldi að ef sama hlutfall ætti að vera á fjárlögum og var 1992 til 1993, sem er síðasta árið sem tannlækningar barna og ungmenna voru gjaldfrjálsar eða ókeypis á Íslandi, þyrftu að koma til um 1.000 millj. kr. til viðbótar, 1 milljarður kr. En nú munu renna um 600 millj. kr. til tannlækninga barna og unglinga, sem er um helmingur þess sem fer í tannlækningar í tryggingakerfinu. Tryggingayfirlæknir benti einnig á að þessi framlög hefðu ekki hækkað á sama hátt og aðrir flokkar almannatrygginga á sama árabili. Það hefur, ásamt stóraukinni gjaldtöku af sjúklingum og foreldrum barna sem fara með börn sín til tannlæknis, valdið því mikla misvægi sem nú stendur. Það mun því vanta um 1.000 millj. kr. til að sama hlutfall haldist og árið 1993. Þetta vildi ég að kæmi fram, frú forseti, vegna þess að ég þekki ekki til þess að tryggingayfirlæknir hafi áður tjáð sig með þessum hætti. Ég vona að ég hafi farið rétt með allt hans mál og tel mig reyndar hafa gert það. Ég tel mikilvægt, frú forseti, að í nefndarálitinu kemur fram ítrekun um að rétt sé að taka til sérstakrar skoðunar skipulegt eftirlit með tannheilsu í tengslum við skólana. Ég fagna því líka að í nefndarálitinu er bent á þá misskiptingu sem hefur verið eftir búsetu fyrir börn og unglinga til náms í framhaldsskólum og minni í því tilliti á stefnu Vinstri grænna um að nám í framhaldsskólum, til 18 ára aldurs í það minnsta, eigi að vera sem næst heimabyggð eða með fjarkennslu. Þar er líka minnt á hversu alvarlegt brottfallið í framhaldsskólunum er og að taka þurfi sérstaklega til umfjöllunar stöðu drengja í skólunum. Ég fagna einnig að í nefndarálitinu er minnt á að huga þurfi að auknu aðgengi að ýmiss konar listnámi barna og unglinga, ekki aðeins íþrótta- og félagsstarfi. Það er eins og margt annað til komið í þetta nefndarálit samkvæmt ábendingum þeirra sem heimsóttu nefndina, einhverra af þeim 19 gestum sem höfðu stuttan stans hjá nefndinni en höfðu mikið fram að færa. Ég gerði að sérstöku umtalsefni við 1. umr. það sem segir í V. kafla aðgerðaáætlunarinnar, 5. lið, um að stytta biðlista á Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, t.d. með árangurstengdum samningum við tiltæka sérfræðinga með þekkingu og reynslu. Ég lagði mig eftir því, frú forseti, þegar fulltrúar Landspítalans og frá barna- og unglingageðdeild, Greiningarstöð ríkisins og landlækni voru á fundi nefndarinnar, að spyrja hvert væri álit þeirra á þessum hugmyndum sem ég tel að eigi mjög illa við í geðlækningum og geðheilbrigðissviði, þ.e. um árangurstengingu. Ég spurði líka sérstaklega eftir því hvaðan þetta ákvæði væri ættað, hvaðan það væri komið. Á fundi nefndarinnar gekkst Bragi Guðbrandsson, forstöðumaður Barnaverndarstofu, við þessum orðum og túlkaði þetta sem svo að það mætti gjarnan leita samninga við sjálfstætt starfandi sérfræðinga um tiltekinn fjölda greininga til þess að stytta þá biðlista sem nú eru eftir greiningu á Greiningarstöð ríkisins. En þar eru nú 250 börn. Stefán Hreiðarsson, yfirlæknir á Greiningarsstöðinni, taldi að það mætti stytta þessa biðlista á tveimur árum í sérstöku átaksverkefni annars vegar og hins vegar með þremur nýjum stöðugildum sem vilyrði væri fyrir. En hann sagði að það væri ekki faglega ákjósanlegt að fara í árangurstengingu á þessu sviði. Matthías Halldórsson landlæknir taldi að það væri erfitt að fara í árangurstengingu í geðlækningum og Magnús Pétursson á Landspítalanum taldi að það væri flókið og erfitt að fara í árangurstengingu á einu sviði. Það yrði þá að taka til allrar göngudeildarþjónustu á Landspítala. En í þessum hugmyndum er reyndar ekki um að ræða árangurstengingu á BUGL, eða barna- og unglingageðdeildinni, heldur einungis varðandi Greiningarstöð ríkisins. Ég tel að í nefndarálitinu sé nokkur varnagli settur hvað þetta varðar í framhaldi af því sem var rætt í nefndinni. Hér er bent á að skoða þurfi hvort og með hvaða hætti sé hægt að árangurstengja starfsemi á borð við starfsemi Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins. Nefndin bendir á að hagsmunir skjólstæðinga kerfisins þurfi ávallt að vera í fyrirrúmi þannig að full samvinna sé á milli stofnana og sérfræðinga. Ég tel, frú forseti, mikilvægt að stíga varlega til jarðar í þessu efni og held að það geti skapað falska öryggiskennd að ætla að ráðast að þessum biðlistum með því hugarfari að því fleiri á því styttri tíma, því betra eða því meiri árangur. Ég held að það sé ekki rétt nálgun og leyfi mér að vísa til orða gesta nefndarinnar í því tilliti. Ég vil einnig gera að umtalsefni þá miklu þörf sem er á að efla fagstéttir á geðlæknissviði og menntun, sérstaklega á sviði geðlækninga. Það þarf að taka sálfræðinga inn í kerfið á sama hátt og geðlækna til að gera það sveigjanlegra og hverfa frá þeirri gömlu hugsun að lyflækningar séu bestar í geðheilbrigðismálum. Aðrar aðferðir henta mörgum betur og þarf að taka þær inn í dæmið. Það kom fram í máli Matthíasar Halldórssonar landlæknis að nú eru aðeins um 10 barna- og unglingageðlæknar starfandi á landinu og enginn í slíku námi. Það eru hins vegar 50 til 60 manns í fullorðinsgeðlækningum. Hann benti á að skýringanna á þessu mikla misvægi gæti verið að leita í því að í því fagi er aðeins einn aðjúnkt í Háskóla Íslands. Það vantar kennslustól í geðlækningum barna- og unglinga. Það vantar prófessora í geðlækningum barna og unglinga til þess að styrkja þetta faglega. Eitt af því sem við er að etja í þessum efnum og veldur biðlistunum er skortur á fagmenntuðu starfsfólki, svo sem geðlæknum, sálfræðingum, iðjuþjálfum og geðhjúkrunarfræðingum. En það eru ekki aðeins þessar stéttir sem þarf að horfa til og efla menntun á þeirra sviði heldur þarf auðvitað að líta til kjara umönnunarstéttanna allra og þeirrar starfsaðstöðu sem þeim er boðin, hvort heldur er á stofnunum fyrir börn og unglinga, fyrir aldraða eða inni á sjúkrahúsunum í heild. Það hefði að mínu viti mátt koma inn í þetta nefndarálit að ósekju. Það er auðvitað undirliggjandi. Einn fyrirvari minn byggir á því, sem er svipað og ég nefndi við fyrri umr., að það er mikilvægt að viðurkenna og horfa til þess sem sveitarfélögunum er ætlað að leggja til í þessari aðgerðaáætlun. Í nefndarálitinu er vissulega mun sterkar að orði kveðið en í ályktuninni sem slíkri en þar segir að nefndin ítreki mikilvægi þess að náið og fullt samráð verði haft við sveitarfélögin í landinu, aðila vinnumarkaðarins, einstaka stofnanir og þeim félögum sem snúa að þeim. Þórður Skúlason, frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, kom á fund nefndarinnar og upplýsti að í aðdraganda þessarar þingsályktunartillögu hefði ekki verið haft sérstaklega samband við Samband íslenskra sveitarfélaga. Hann lagði áherslu á að þar sem um væri að ræða ný verkefni tengd þessari aðgerðaáætlun eða öðrum verkefnum yrði að kostnaðargreina þau, gera um þau sérstaka samninga við sveitarfélögin og láta tekjustofna fylgja. Þetta kom til umræðu við fyrri umr. en ég tel nauðsynlegt að ítreka þetta enn og aftur vegna þess að það er nánast engin grein í þessari aðgerðaáætlun þar sem er ekki minnst á hlutverk sveitarfélaganna eða þau mikilvægu verkefni sem á þeirra borðum eru, hvort sem um er að ræða forvarnir eða eftirfylgni. Það mætti nefna ýmislegt fleira sem hefði mátt vera í þessu nefndaráliti og þingsályktun. Ég vænti þess að aðrir hv. nefndarmenn nefni það kannski á eftir. Ég vil að lokum segja, frú forseti, að ég styð auðvitað allar þær breytingar eða viðbætur sem hafa verið settar inn í nefndarálitið. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra félagsmála taki tillit til þeirra við frekari úrvinnslu í þessum mikilvæga málaflokki. Ég tel ljóst að við höfum fyllilega efni á að búa börnum landsins öruggt skjól þannig að þau fái sem best uppvaxtarskilyrði. Mig langar að lokum að nefna eitt mikið áhugamál mitt, og vonandi fleiri þingmanna í þessum efnum, þ.e. hvað varðar áhrif barna í samfélaginu. Það er mikilvægt að rödd barna og ungmenna fái að heyrast og eftir því verði hlustað, ekki síst á hinu háa Alþingi, hvað þau hafa um þau mál að segja sem þeim viðkoma.

Hæstv. forseti. Ég hef smáathugasemd í formi andsvars við ræðu hv. þingmanns, án þess að ég ætli að gera neinar athugasemdir við málflutning hennar. Mig langar að geta þess, af því hún gerði málsmeðferðina í nefndinni að umræðuefni, að það hefur frekar verið regla en undantekning að taka marga saman inn til nefndar þegar fjallað er um svona þingmál. Ég hef t.d. setið í heilbrigðis- og trygginganefnd í á annan áratug og þar hefur þetta viðgengist. Auðvitað vildi maður hafa sem bestan tíma með sem fæstum í einu á nefndarfundum þegar fjallað er um svona mál. En það er engin undantekning hvernig málið var tekið fyrir í nefndinni. Vegna þess að hv. þingmaður talaði um að menn hefðu ekki viljað gera breytingar á þingsályktuninni þá eru ekki gerðar breytingar á þingsályktunum nema kannski á ályktunargreinum og þá yfirleitt þegar um er að ræða þingmannamál sem koma inn í nefndina. Þá hafa nefndirnar gert breytingar en stjórnarályktanir hafa yfirleitt alltaf, svo mig rekur minni til, farið óbreyttar út úr nefnd. Aftur á móti hafa menn komið með athugasemdir í nefndaráliti og síðan náttúrlega í ræðum í seinni umferð í þinginu. Ég vildi bara koma þessari athugasemd að, án þess að ég andmæli nokkru í ræðu hv. þingmanns.

Herra forseti. Ég þakka þessar upplýsingar frá hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur. Ég vil bara að það komi skýrt fram að ég var alls ekki að kvarta undan fjölda þeirra sem heimsóttu nefndina. Það hafði meira að segja láðst að kalla til fulltrúa frá t.d. Alþjóðahúsi og reyndar líka frá BSRB og ef til vill einhverjum fleirum. Það var nú leyst snöfurmannlega varðandi Alþjóðahúsið af hv. formanni nefndarinnar og haft samband þangað sem sýnir sig í nefndarálitinu. Ég var ekki að kvarta undan fjöldanum, það hefðu gjarnan mátt vera fleiri en það hefði líka mátt vera betri tími.

Virðulegi forseti. Ég vildi kannski bæta inn í þessa umræðu og fjalla aðeins um bæði húsnæðismál og áfengismál auk svona almennra athugasemda eða ábendinga um efni þessa máls. Ég vil fyrst segja að mér finnst vanta verulega í þessa ályktun að þar sé getið sem skyldi þeirrar þýðingar sem breytingar á húsnæðislánakerfi hafa leitt af sér á undanförnum árum. Það kom mjög skýrt fram í máli fulltrúa einstæðra foreldra og Alþýðusambands Íslands að það þyrfti að gera átak í húsnæðismálum til þess að tryggja talsverðum hópi landsmanna aðgang að húsnæði á kjörum sem þeir réðu við. Fulltrúi Alþýðusambandsins orðaði það svo að það þyrfti að endurreisa félagslega húsnæðiskerfið. Það féllu vissulega aðvörunarorð frá þessum aðilum sem ástæða er til að taka alvarlega, og það alvarlega að það ætti að vera gildur þáttur í þessari ályktun um aðgerðaáætlun til fjögurra ára til að styrkja stöðu barna og ungmenna að setja sér markmið í þeim efnum. Út af fyrir sig er hægt að setja á fót starfshóp um þetta mál og kanna það. Ég efa ekki að stjórnarmeirihlutinn hafi uppi áform um að slíkt verði gert. Þó hefði verið betra að menn hefðu tekið mið af þeim upplýsingum sem fyrir liggja og sett sér pólitísk markmið í þessum efnum en þau liggja því miður ekki fyrir. Mér finnst ástæða til að vekja máls á því að svo er. Það segir manni að stjórnarflokkarnir hafa ekki náð saman um markmið í húsnæðismálum til að bæta kjör láglaunafólks á Íslandi. Það er svo sem kannski ekki við því að búast að stjórnarflokkarnir hafi ráðið fram úr öllum atriðum á örfáum vikum eftir að þeir ákváðu að starfa saman. Að sama skapi segir það líka að menn eru kannski að flýta sér býsna mikið við að knýja fram yfirlýsingu Alþingis í þessum efnum ef þeir gefa sér ekki tíma til að fara yfir og koma sér niður á pólitíska stefnumörkun í svo veigamiklum þætti sem húsnæðismál eru. Það er alveg ljóst að áætlun sem lýtur að því að bæta stöðu barna og ungmenna hlýtur að fela í sér aðgerðir sem lúta að fjölskyldum þeirra og þar með eru þá húsnæðismálin efst á baugi. Við sjáum í upplýsingum um útgjöld heimilanna að sá kostnaðarliður í útgjöldum heimilanna sem hefur vaxið hvað mest á síðustu árum er til húsnæðismála. Það kemur fram í rannsókn Hagstofunnar sem birt var í desember sl. að hlutur húsnæðis, hita og rafmagns hafi hækkað úr 22,9% af útgjöldum heimilanna upp í 25,4%, þ.e. hækkað um 2,5 prósentustig. Það er dálítið mikil hækkun þegar þess er gætt að þarna er um að ræða meðaltalsútgjöld á þriggja ára tímabili, 2003–2005, borið saman við næstu þrjú ár á undan, þ.e. 2002–2004. Einu ári er sleppt, árinu 2002, og einu ári bætt við, 2005, og bara þessi eina breyting leiðir til þess að þessi útgjöld hækka um 2,5 prósentustig. Það bendir til þess að sjálfkrafa verði hækkun líka á næsta ári þegar árið 2006 bætist við og 2003 fellur burt úr samantektinni. Ástæðan fyrir því að þessi hlutur vex, þessi þáttur af útgjöldum heimilanna, er einmitt sú að vaxtakostnaðurinn hefur vaxið og verðið á íbúðarhúsnæði hefur hækkað. Þessi mikla verðsprenging sem varð á höfuðborgarsvæðinu hefur leitt til þess að þessi þróun er í gangi. Ef við skoðum greiningu á þessum kostnaði eftir búsetu og eftir félagslegri stöðu sjáum við að langhæstur er hlutur einhleypra á landinu öllu. Þar er þessi þáttur kominn í 28,3% af öllum útgjöldum. Þegar tekin eru með húsgögn og heimilisbúnaður sem eru 6,8% sést að einhleypir verja þriðjungi tekna sinna til húsnæðismála, sem er náttúrlega býsna há tala. Einstæðir foreldrar verja 31% af útgjöldum sínum til húsnæðismála. Ég held að það þurfi að bregðast við þeirri þróun sem er í gangi, vaxandi húsnæðiskostnaði sem er hæstur á höfuðborgarsvæðinu eins og vænta má vegna þess að þar er íbúðaverðið hæst. Þar er húsnæðisþátturinn tæp 27% af öllum útgjöldum en í dreifbýli á landsbyggðinni er það ekki nema 21%. Ég held að aðgerðaáætlun eins og þessi geti ekki annað en tekið mið af þessari þróun og að í henni verði að vera einhver stefna ríkisstjórnarinnar um það hvernig eigi að bregðast við. Það kom fram í máli fulltrúa Alþýðusambandsins að hann taldi að það yrði að endurreisa félagslega íbúðakerfið án þess að útskýra það svo sem nánar en það hlýtur að þýða að framboð þarf að vera á húsnæði sem kostar minna á mánuði en boðið er í dag, hvort sem menn líta til leigu- eða eignarhúsnæðis. Það er auðvitað út af fyrir sig stefna að gera það en ríkisstjórnin þarf eiginlega að svara því hvort hún vill gera þetta. Vill hún bæta kjör lágtekjufólks á Íslandi, sem er kannski sá hópur sem horft er til varðandi stöðu barna og ungmenna, með því að verja fjármagni til þess að lækka húsnæðisútgjöldin hjá þessum hópi, hvort sem það er gert með því að byggja og leigja þær íbúðir á verði sem endurspeglar byggingarkostnað en ekki markaðsverð - eins og við vitum er markaðsverð á höfuðborgarsvæðinu verulega yfir byggingarkostnaði - eða hvort leigan verður meira niðurgreidd, meira fé varið til húsaleigubóta og annars slíks? Það eru út af fyrir sig ýmis úrræði sem hægt er að nota til að lækka þennan útgjaldalið en það er alveg ljóst að það vantar hina pólitísku stefnu ríkisstjórnarinnar í þessu máli sem er langstærsti einstaki útgjaldaliður fjölskyldnanna. Aðgerðaáætlun til að styrkja stöðu barna og ungmenna og fjölskyldna þeirra getur ekki verið fullbúin nema það sé til stefna í þessu máli. Það er dálítið sláandi að svona veigamikinn þátt skuli vanta í stefnumörkunina. Ég er ekki að segja að það sé endilega einhver frágangssök að flokkarnir hafi ekki komið sér saman um stefnu um það eftir svona skamman tíma. Ég vil þó segja að fyrst að flokkarnir lögðu af stað með þessa þingsályktunartillögu er það eiginlega frágangssök að mínu mati að skilja þennan þátt alveg eftir og svara engu um það hvort flokkarnir telja þetta yfir höfuð hluta af vandamálinu sem þurfi að glíma við, og ef svo er hvernig þeir ætli að gera það. Til dæmis er þessi liður miklu hærri en matarútgjöld. Nú er mikið talað um kostnað heimilanna af innlendum matvælum. Sá liður er ekki nema um 5% af útgjöldum heimilanna. Samfylkingin hefur lagt töluverða áherslu á umræðu um þann þátt málsins og að hægt sé að lækka þessi útgjöld með innflutningi á matvælum. Það má vel vera að það kunni að vera gerlegt að lækka þessi 5% eitthvað. Ég veit ekki hverju menn gætu hugsanlega náð, niður í 4% eða 3,5%, en það er samt ekki nema brot af hækkuninni sem varð á milli ára í húsnæðisliðnum sem var 2,5 prósentustig og verður örugglega líka önnur hækkun á næsta ári þegar árið 2006 bætist við. Það er árið með háa húsnæðisverðinu. Árið 2003 dettur út úr þessari þriggja ára viðmiðun, árið þegar húsnæðisverðið er ekki komið upp sem varð eftir að bankarnir fóru inn á íbúðalánamarkaðinn árið 2004. Ég mundi giska á að húsnæðisliðurinn hækkaði a.m.k. jafnmikið við næstu mælingu þegar tekin verða árin 2004, 2005 og 2006 og færi þá jafnvel upp í 28% eða eitthvað slíkt. Það gæti síðan enn hækkað á næsta ári þegar tekin verða árin 2005, 2006 og 2007 vegna þess að hækkunin kemur ekki öll fram á árinu 2004. Inni í þessari þriggja ára mælingu sem hér er undir í síðustu mælingu Hagstofunnar er aðeins hálft tímabilið eftir að verðlagið tók að stíga á fasteignamarkaðnum. Ef maður giskar á niðurstöðuna þegar allt mælingatímabilið verður farið að endurspegla hið háa íbúðaverð má leiða líkur að því að húsnæðisútgjöldin nálgist 30% af útgjöldunum en eru núna við síðustu mælingu 25,4%. Þetta er auðvitað gríðarlega stór liður og mikil hækkun. Ég nefni þetta til að vekja menn til umhugsunar og vonandi umræðu um hvernig eigi að bregðast við sem ég held að sé fyrsta spurningin sem þarf að svara. Í öðru lagi, ef menn hafa svarað því játandi að það eigi að bregðast við til að tryggja a.m.k. tilteknum hópi aðgang að húsnæði á lægra verði en er í boði þarf að finna leiðirnar sem menn vilja fara til þess. Það er út af fyrir sig önnur umræða því að svona þingsályktunartillaga er fyrst og fremst stefnumörkun en ekki útfærsla á leiðum. Ég hefði talið eðlilegt í þessu, fyrst ákveðið var að leggja þessa þingsályktunartillögu fram, að stefna hefði verið mörkuð, að flokkarnir gætu svarað því játandi að þeir teldu ástæðu til að lækka húsnæðiskostnað lágtekjufólks. Í öðru lagi minni ég á að tekjur fjölskyldna eru breytilegar eftir búsetu og sú þróun hefur mjög vaxið á síðustu árum. Áður fyrr, og kannski er ekki svo langt síðan svo var, voru tekjur að jafnaði hærri á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu og voru fyrst og fremst bornar uppi af háum tekjum í sjávarútvegi, fiskvinnslu og útgerð. Nú hefur þetta snúist við. Hátekjustörfin hafa fyrst og fremst orðið til í öðrum atvinnugreinum sem eru hér á höfuðborgarsvæðinu og hátekjustörfum í fiskveiðum hefur fækkað verulega og reyndar flust til, mörg þeirra starfa eru komin á höfuðborgarsvæðið. Laun í fiskvinnslu hafa líka lækkað og það þýðir að meðaltekjur fjölskyldna á landsbyggðinni eru orðnar lægri en á höfuðborgarsvæðinu. Í þessari skýrslu Hagstofunnar kemur fram að munurinn er verulegur. Meðalráðstöfunartekjur fjölskyldu á höfuðborgarsvæðinu voru 4,6 millj. af þessu meðaltali áranna 2003–2005 en aðeins 4,1 millj. í þéttbýli á landsbyggðinni, þ.e. nálægt hálfri milljón lægri, sem er rúmlega 11%. Í dreifbýli voru þessar meðaltekjur 3,7 millj., þ.e. um 900 þús. kr. lægri sem er nærri 20% munur. Ef þetta er skoðað sem meðaltalstekjur á einstakling, vegna þess að það eru jú fleiri sem afla tekna í venjulegri fjölskyldu en einn aðili, eru meðaltekjurnar á höfuðborgarsvæðinu um 1.850 þús. á mann, 1.600 þús. í þéttbýli utan höfuðborgarsvæðisins og 1.500 þús. í dreifbýli. Þetta rímar dálítið við þær upplýsingar sem tiltækar eru annars staðar frá um að tekjulágt fólk sé mikið í sveitum landsins, t.d. er tekjulægsta landsvæðið Norðurland vestra, gamla kjördæmið, þar eru lægstu meðaltekjur á Íslandi og hafa verið lengi. Næstlægsta svæðið er svo Suðurlandsundirlendið þar sem landbúnaður er líka mjög stór þáttur í atvinnulífi. Við vitum að fjölskyldur til sveita standa oft illa að vígi þegar þarf að mennta börn þeirra, sérstaklega þegar þau komast á framhaldsskólaaldur. Ég held að þingsályktunartillaga sem lýtur einmitt að því að styrkja stöðu barna og ungmenna þurfi að taka á þessu. Í nefndaráliti kemur fram ábending um að jafna mismunandi kostnað vegna skólasóknar í framhaldsskóla og það kemur svona til móts við þetta en ég held að það þurfi að skoða málið frekar því að ég held að það sé líka það mikill munur á tekjum að það sé ástæða til að hafa töluverðar áhyggjur. Því er ekki hægt að líta fram hjá þessum staðreyndum um lágar tekjur til sveita. Þriðja atriðið sem ég vildi fjalla um lýtur að kaflanum um almennar forvarnaaðgerðir, 2. tölul. þar sem vikið er að áfengi og tóbaki. Þar segir í 1. málsl. að stuðlað „verði að reyklausu umhverfi barna og ungmenna og forvörnum gegn reykingum verður áfram sinnt vel“. Þetta er út af fyrir sig ágæt stefna og í samræmi við það sem menn hafa gert og náð árangri. Það að stuðla að reyklausu umhverfi er gert með ýmiss konar aðgerðum til að breyta viðhorfi barna og ungmenna til tóbaks. Það er viðhorfsbreytingin sem er kannski lykillinn að árangrinum sem við höfum náð á þessu sviði á síðustu 20 árum. Það er algjör breyting, gerbylting, í viðhorfi til tóbaks á mjög stuttum tíma til hins betra. Það er árangur stefnu, það gerðist ekki af sjálfu sér heldur er þetta stefna sem stjórnvöld hafa átt sinn þátt í bæði að móta og hrinda í framkvæmd eins og auðvitað fleiri aðilar sem hafa komið að því að breyta þessu viðhorfi. Á hinn bóginn er aðra sögu að segja um áfengið. Þar er þróunin sú á undanförnum árum að áfengisneysla hefur farið vaxandi og sérstaklega í hópi fullorðinna. Áfengisvandamál hafa aukist og allt viðhorf til áfengisneyslu má segja að sé fremur jákvætt. Umræðan um áfengismál þessa dagana snýst um að verjast því að viðhalda banni við áfengisauglýsingum. Eitt dagblaðanna hefur að undanförnu skrifað fréttaskýringar gegn banni við áfengisauglýsingum. Það hefur ekki komið fram hvað vakir fyrir ritstjórn þess dagblaðs en mér finnst það bera vott um vilja til þess að opna nýja tekjulind fyrir útgáfustarfsemina til þess að geta aflað sér auglýsingatekna með sölu auglýsinga undir áfengi og hafa því aðra hagsmuni en þá að draga úr afleiðingum af áfengisneyslu. Í þessum texta segir það um áfengisneyslu að ungmennum verði „veitt viðeigandi fræðsla um áhrif og afleiðingar áfengisneyslu“ og að „hugað verði að aðgengi ungmenna undir lögaldri að áfengi“. Þarna er ekki mikið sagt. Meginuppistaðan í hinni pólitísku stefnu í áfengismálum hjá ríkisstjórninni er að veita viðeigandi fræðslu um áhrif og afleiðingar neyslu. Þeir sem kynna sér tiltækt efni um áfengi og afleiðingar þess, eins og t.d. bók sem Lýðheilsustöð gaf út fyrir ekki svo löngu síðan, geta kynnt sér ýmsan fróðleik um þessi mál. Það sem stendur kannski upp úr þar eru upplýsingar frá bandarískum aðilum. Ég leyfi mér kannski að lesa eina setningu úr þessu riti, með leyfi forseta: „Í stuttu máli má því segja að fræðsla og áróður hafi í besta falli lítil áhrif. Og þá sjaldan að jákvæð áhrif koma fram þá fjara þau fljótt út aftur.“ Uppistaðan í áfengisstefnunni í þessu skjali er að vitna í fræðsluna sem hefur minnst gildi í áfengisstefnunni, hefur „í besta falli lítil áhrif“ segir hér í ritinu frá Lýðheilsustöð. Það er ekki getið um það að stuðla að áfengislausu umhverfi. Stjórnmálamenn og ríkisstjórn geta auðvitað gengið á undan með góðu fordæmi og gefið út yfirlýsingar um að þau stefni að því að ekki verði veitt áfengi í opinberum veislum eða dregið úr því eða eitthvað slíkt til þess að hafa áhrif á fólk, alveg eins og menn gera varðandi tóbakið. En það er ekki gert. Það er að mínu viti vegna þess að viðhorf til áfengisneyslu er of jákvætt af hálfu stjórnmálamanna. Það kemur líka fram í þessu riti og reyndar öðrum sem menn geta haft aðgang að ef þeir gá að þessum bókmenntum að það sem helst hefur áhrif á áfengisneyslu og vandamál er peningar. Neyslan er ekki vandamál í sjálfu sér en ef við horfum hins vegar á hana sem hluta af fjárveitingavaldinu horfum við á útgjöld. Það eru stórkostleg útgjöld sem ríkissjóður verður fyrir vegna áfengis og þau lenda á skattgreiðendum. Þess vegna er það skylda stjórnvalda að marka sér einhverja stefnu í þessum efnum til að lágmarka kostnaðinn, til að hafa áhrif á það að neyslan verði minni sem og kostnaður samfélagsins og skattgreiðendanna. Þetta gera öll almennileg stjórnvöld. Áfengisneyslan hefur vaxið, hún hefur tvöfaldast á ekki löngum tíma á Íslandi. Kostnaðurinn hefur líka vaxið, ég veit ekki hvort segja megi að sama skapi en hann hefur vaxið mikið. Af því að í nefndarálitinu er sleginn varnagli við öllum fögru áformunum í málefnum barna og ungmenna, sá varnagli að horfa þurfi til afkomu ríkissjóðs og efnahagslífsins í heild við framkvæmd þeirra, hljóta menn að gera það líka í stefnumörkun í áfengismálum. Menn geta varla leyft sér að sleppa því að móta sér stefnu til að draga úr kostnaðinum vegna þess að þá eru menn að segja að sá kostnaður sé eitthvað sem menn hafi ekki áhyggjur af. Það gengur ekki upp. Ég ætla ekki stjórnarflokkunum eða öðrum það skeytingarleysi að kostnaður sem fellur á þjóðfélagið og ríkissjóð vegna áfengismála sé kostnaður sem þurfi ekki að tala um heldur bara láta ríkið borga en að setja þurfi fyrirvara við kostnað sem fellur til vegna framkvæmda við ýmis fögur áform í málefnum barna og ungmenna, við ráðumst ekki í þennan eða hinn kostnaðinn nema aðstæður í efnahagslífinu og ríkisbúskapnum leyfi okkur að setja peninga í það. Í þessu felast auðvitað líka ákveðin viðhorf. Ég dreg þetta fram til að mönnum sé það ljóst og geti þá bætt úr ef sjónarmið manna í stjórnarliðinu eru á annan veg en þessi viðhorf lýsa, þ.e. að varnaglinn sé sleginn vegna útgjalda til barna og ungmenna af almennum toga en ekki minnst á útgjöldin sem verða vegna áfengismála. Eru þau þó mikil og fara vaxandi. Það er líka ástæða til að hafa áhyggjur af þessu vegna áherslna þeirra ráðherra sem kannski eiga helst að leggja tillögu eða efni inn í nýja áfengisstefnu, heilbrigðisráðherra og félagsmálaráðherra. Hverjar hafa verið helstu áherslur þeirra á undanförnum árum í þessum málum? Annar ráðherrann hefur ár eftir ár lagt fram til tillögu eða lagafrumvarp ásamt fleirum um að lækka áfengiskaupaaldur úr 20 árum niður í 18. Hinn hefur lagt fram lagafrumvarp ásamt fjöldamörgum öðrum þingmönnum um að áfengi verði selt í matvörubúðum. Nú vill svo til að áhrifin af því að fara þessar leiðir eru þekkt erlendis frá og við getum lesið okkur til um hvað menn hafa uppskorið þar sem þeir hafa gripið til þessara aðgerða. Bandaríkjamenn lækkuðu áfengiskaupaaldurinn hjá sér úr 21 ári í 18 ár fyrir nokkrum árum og niðurstaðan varð svo skelfileg að alríkið setti löggjöf og skilyrti framlög til vegamála því að ríkin hækkuðu áfengiskaupaaldurinn aftur upp í 21 ár - sem þau gerðu - vegna þess að tjónið af dauðsföllunum varð svo mikið að menn stóðu ekki undir því. Þegar búið var að hækka áfengiskaupaaldurinn aftur dró úr skaðanum, dró úr dauðsföllunum og kostnaðinum sem féll á þjóðfélagið vegna þessara mála. Þessi reynsla er til víðar, t.d. á Nýja-Sjálandi, og ég spyr: Ætlar félagsmálaráðherrann að standa á skoðun sinni og leggja til að lækka áfengiskaupaaldur niður í 18 ár? Er það þátturinn í áfengisstefnu núverandi ríkisstjórnar að fara þá leið, vitandi til hvers það getur leitt? Ég hefði viljað, virðulegi forseti, að í þessu skjali væri stefna mörkuð á þann veg að menn gerðu það ekki og að stefnan væri líka mörkuð þannig varðandi aðgengi að áfengi að menn færu ekki með sölu á áfengi í matvöruverslanir vegna þeirra afleiðinga sem menn vita að verða af því. Samandregið má segja að það sem skipti máli til að reyna að halda niðri kostnaði vegna notkunar og misnotkunar áfengis er aldurstakmarkanir við áfengiskaup, ríkiseinkasala á áfengi eða eitthvert sambærilegt form við að selja það, takmarkaður sölutími, söludagar og fjöldi sölustaða og að hafa verðlagið hátt. Þetta eru meginþættirnir sem hafa áhrif og ef menn beita þeim draga menn úr notkun og þar með úr kostnaði. Um þetta allt er ekkert sagt í skjalinu nema að aðeins er vísað á fræðsluna sem líka er vitað að hefur nánast engin áhrif. Ég vil, virðulegi forseti, fara yfir þetta vegna þess að mér finnst þetta alvörumál. Mér finnst alvörumál að þetta skuli vanta, kannski vegna þess að það er ekki komið svo langt að móta stefnuna, við skulum a.m.k. halda því opnu að svo sé, en í ljósi þess sem við vitum um afstöðu þeirra tveggja ráðherra sem mest áhrif hafa á stefnuna er ástæða til að ætla að ekki sé áhugi hjá þeim til að beita þeim ráðum sem helst duga, heldur þvert á móti sé áhugi þeirra til þess að breyta núverandi fyrirkomulagi sem mun leiða af sér meiri kostnað, meiri vandamál og meiri útgjöld fyrir ríkissjóð. Ég held að ekki sé hægt að fara í gegnum umræðu um þetta mál öðruvísi en að taka umræðu um áfengisstefnuna og kalla eftir henni. Hver er stefna ríkisstjórnarinnar í áfengismálum? Er hún sú að auka vandann eða er hún í stuttu máli sú að minnka hann? Ríkisstjórnin svarar því ekki skýrt að öðru leyti en því að eina ráðið í þessari skýrslu sem lagt er til að gripið verði til er það ráð sem minnstu máli skiptir. Maður hlýtur að velta fyrir sér hver afstaða ríkisstjórnarinnar verði gagnvart áfengisauglýsingum. Ætlar ríkisstjórnin að vinna með þeim sem eru að vinna í þessum málaflokki og verja áfengisauglýsingabannið eða ætlar ríkisstjórnin að hrekjast undan þeim aðilum sem vilja brjóta það niður og eru að gera það leynt og ljóst, m.a. í gegnum útvarpið og sjónvarp? Það er auðvitað stefna í sjálfu sér að leyfa öðrum aðilum að brjóta niður varnarþættina í stefnunni. Þá er líka engin ástæða til að hlífa mönnum við því heldur láta þá svara fyrir það. Virðulegi forseti. Ég held að ég láti þetta duga um þessa þætti sem mér finnst kannski að ástæða væri til að gera frekari grein fyrir en fram kemur í þingsályktunartillögunni og nefndarálitinu, þ.e. þeim sem lúta að tekjum og útgjöldum heimilanna til húsnæðismála og áfengisstefnunni. Mér finnst svolítið sérstakt að afstaða stjórnarflokkanna skuli vera sú að flytja mál af þessum toga en lýsa því jafnframt yfir að ekki komi til greina að breyta því þannig að þingleg meðferð málsins lýtur ekki að því að breyta skjalinu sem lagt er fyrir þingið og það hefur til meðferðar. Ég er svo sem ekki að gera stórar athugasemdir við það, út af fyrir sig getur ríkisstjórnin sagt: Þetta er stefnuyfirlýsing okkar, og þá bara flytur hún hana. Þegar hins vegar ákveðið er að flytja það sem þingmál er ætlast til þess að allir þingmenn hafi afstöðu til málsins og þá felst líka í því að menn ætla væntanlega að gera eitthvað með það sem aðrir hafa fram að færa. Það sem er óvenjulegt er að lýsa því yfir að skjalinu verði ekki breytt. Þó svo að í nefndaráliti sé látið koma fram ýmislegt af því sem fram hefur komið, m.a. frá fulltrúum stjórnarandstöðunnar sem út af fyrir sig er góðra gjalda vert, er nefndarálit ekki það sama og þingsályktun, það er tvennt ólíkt. Nefndarálit er aðeins yfirlýsing þeirra sem undirrita það, bindur engan annan, bindur ekki þingið og bindur ekki ríkisstjórnina. Þó að eitthvað sem nefnt er í nefndaráliti nái ekki fram að ganga hefur ekkert gerst. Þingsályktun er yfirlýsing þingsins sem ráðherrarnir taka þátt í að samþykkja með atkvæðum sínum og eru þar af leiðandi búnir að lýsa yfir að þeir ætli að standa við. Það er tvennt ólíkt að bera saman það sem er í ályktuninni og það sem er í nefndaráliti þó að ég ætli ekki að gera lítið úr því sem stendur í nefndarálitinu. Það er öðru nær en það hefur bara allt aðra og miklu minni þýðingu Þess vegna finnst mér skipta máli að það skuli bara standa í nefndarálitinu að leggja áherslu á að draga úr námskostnaði í dreifbýli og jafna hann við námskostnað í þéttbýli. Það er gott markmið sem ég held að menn séu sammála um en það stendur ekki í þingsályktunartillögunni sem þýðir einfaldlega að það er ekki vilji til þess hjá ríkisstjórninni að láta það koma hér fram og verða hluti af yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Það þýðir ekki endilega að ekki verði staðið við það en það þýðir a.m.k. að það eru engin loforð um að staðið verði við það. Mér finnst líka skipta máli að það stendur bara í nefndarálitinu að lenging fæðingarorlofs eigi ekki að leiða til þess að fæðingarorlofsupphæð hvers einstaklings lækki. Textinn í þingsályktunartillögunni er þannig orðaður að það er hægt að lengja fæðingarorlofið í 12 mánuði án þess að auka kostnaðinn. Við höfum fordæmi fyrir því að brugðist hefur verið við ákveðinni lengingu fæðingarorlofs með því að lækka kostnaðinn hjá hverjum og einum einstaklingi. Það var gert á síðasta kjörtímabili. Ég ætla ekkert að vefengja vilja nefndarmanna í félagsmálanefnd til að standa við það sem hér stendur um að lenging fæðingarorlofsins verði ekki til þess að draga úr réttindum foreldra. Ég ætla ekki að draga það í efa en sú yfirlýsing er ekki hluti af því sem þingið mun samþykkja þannig að það liggur ekkert fyrir um að ríkisstjórnin muni framfylgja málinu á þennan veg. Fleira ætla ég ekki að segja um þetta mál, virðulegi forseti, en þegar er komið fram annað en að þetta er í sjálfu sér ágæt aðferð við að koma með svona eitthvert manifestó í málaflokki eins og þessum, fara með það fyrir þingið og afgreiða það sem stefnuyfirlýsingu. Ég hef ekkert á móti því og tel það að mörgu leyti til bóta. En ég vænti þess að menn endurskoði þá framkvæmd að útiloka fyrir fram að hin þinglega meðferð hafi einhverjar breytingar á skjalinu í för með sér. Það er þá kannski óþarfi að leggja málið fyrir þingið ef það á ekki að endurspegla vilja þingsins heldur bara stjórnarflokkanna.

Virðulegi forseti. Það eru tvö atriði sem mig langar að ræða hér við hv. þingmann varðandi það sem hann kom inn á í ræðu sinni. Eins og við vitum er þingið að fara að samþykkja mjög veigamiklar og mikilvægar áherslur í málefnum barna. Við skulum halda því til haga að þetta er í fyrsta sinn sem mótuð er heildstæð stefna utan um börnin okkar. Við höfum hingað til verið að samþykkja byggðaáætlanir, vegáætlanir og fleira í þeim dúr, nú er komið að börnunum þannig að það er það sem er verið að gera hér sem er auðvitað fagnaðarefni. Hv. þingmaður kallaði eftir stefnumótun í húsnæðismálum. Þá þykir mér rétt að benda á það úr þessum stóli og minna hv. þingmann á það að fyrir örfáum dögum var hér heilmikil umræða utan dagskrár um Íbúðalánasjóð. Í þeirri umræðu kom hæstv. félagsmálaráðherra Jóhanna Sigurðardóttir fram með mjög afgerandi yfirlýsingu hvað varðaði húsnæðismálin og þá ekki síst gagnvart þeim sem lægstar hafa tekjurnar. Þar sagði hún að það væri skylda stjórnvalda á hverjum tíma að leita leiða til að lækka kostnað almennings, ekki síst tekjulágra fjölskyldna, við að eignast öruggt húsnæði. Hún lýsti líka áhyggjum sínum af því að á undanförnum árum, frá 1997, hefur dregið mjög úr hinum félagslega þætti húsnæðiskerfisins og hún lýsti því yfir í þeirri ræðu að það mál yrði skoðað sérstaklega þar sem hún er nú komin í ráðuneytið. Mér þótti rétt að benda hv. þingmanni á þetta. Að lokum vil ég líka draga það fram að ég er alveg sammála því sem hv. þingmaður sagði þegar honum varð tíðrætt um hið háa íbúðaverð. Ég vil líka benda á það að í tíð síðustu ríkisstjórnar, sem hv. þingmaður studdi lengi framan af, voru vaxtabætur sem eru tæki til að mæta hinu háa húsnæðisverði skertar um meira en milljarð 

Virðulegi forseti. Ég fagna því að hæstv. félagsmálaráðherra hafi vikið að þessum málum í þingræðu og getið um að hún mundi taka þessi mál til athugunar. Það er góðs viti og vonandi kemur það þá fram síðar. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig á því standi að þessar áherslur koma ekki fram í þessari aðgerðaáætlun. Er það vegna þess að málið var ekki undirbúið nægjanlega þannig að menn hefðu ekki komið auga á þennan þátt þegar gengið var frá textanum eða var það vegna þess að ekki er pólitísk samstaða milli stjórnarflokkanna um aðgerðir í húsnæðismálum? Mér þætti kannski rétt að draga það hér fram vegna þeirrar yfirlýsingar sem hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson gaf í umræðunni um málið að hann styddi það ekki. Þá auðvitað vakna upp efasemdir um að það séu full heilindi hjá Sjálfstæðisflokknum í öllum þeim atriðum sem þessi þingsályktunartillaga lýtur að. Ég vildi gjarnan, virðulegi forseti, fá upplýsingar um hvort reynt hafi á hvort stjórnarflokkarnir næðu samkomulagi um aðgerðir í húsnæðismálum. Í öðru lagi er varðandi barnabætur alveg rétt að þær hafa skerst töluvert mikið sem hlutfall af landsframleiðslu á undanförnum áratug og það er ekki til fyrirmyndar. Ég vek þó athygli á því sem rétt er að nefna að við myndun ríkisstjórnarinnar fyrir fjórum árum var kveðið á um að bæta við peningum til barnabóta og staðið var við það þó að það dygði ekki til þess að vega upp skerðingu sem þá var orðin.

Virðulegi forseti. Ég held að yfirlýsingar hæstv. félagsmálaráðherra hafi gefið mönnum innsýn í það hvað verið er að ræða á stjórnarheimilinu og ég treysti hæstv. félagsmálaráðherra fullkomlega til að fylgja því eftir. Það sem ég átti við áðan var að vaxtabætur sem eru tæki sem við eigum til þess að mæta síhækkandi húsnæðiskostnaði og háum vöxtum á Íslandi voru skertar allverulega á síðasta kjörtímabili. Aðeins langar mig að koma líka hér að öðrum þætti, hv. þingmaður talaði eins og eingöngu væri lögð áhersla á forvarnir þegar kæmi að vímuefna- og áfengisneyslu í þessari aðgerðaáætlun. Því vil ég bara fá að benda á það að í lið 4 í kafla VI segir að unnin „verði heildstæð aðgerðaáætlun í forvörnum vegna vímuefnaneyslu barna, meðal annars í samstarfi við frjáls félagasamtök“. Ég vil líka benda á að í skýringum með frumvarpinu segir um kafla IV: „Ungmennum verður veitt viðeigandi fræðsla um áhrif og afleiðingar áfengisneyslu ekki síður en ólöglegra vímuefna í samræmi við lögbundna fræðslu um tóbaksvarnir í grunnskólum auk þess sem hugað verði að aðgengi ungmenna undir lögaldri að áfengi.“ Þarna er á býsna heildstæðan hátt tekið utan um og því lýst yfir að hér verði mótuð aðgerðaáætlun varðandi vímuefnaneysluna og einnig að skoðaðar verði ekki eingöngu forvarnir gegn áfengisneyslu heldur verði einnig farið yfir aðgengi ungmenna að áfengi. Ég vona að hv. þingmaður samþykki þetta og samþykki að þarna sé verið að taka heildstætt á málefnum barna og ungmenna og áfengis.

Virðulegi forseti. Við fengum ekki upplýsingar um stöðu málsins í nefnd ríkisstjórnarinnar í húsnæðismálum, hvort reynt hefði á að flokkarnir næðu saman um aðgerðir í þeim efnum og eða ekki. Varðandi vaxtabætur minni ég á að núverandi sjávarútvegsráðherra hefur lýst því yfir og gerði það á síðasta kjörtímabili að hann teldi rétt að fella þær alveg niður. Hann var andvígur því að hafa vaxtabætur, þær skekktu markaðinn. Ég minni á nýlegt álit Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem gengur mjög langt í þá veru að saka í raun Íbúðalánasjóð um að vera valdur að því að vandræði séu hér í efnahagslífinu vegna þess að hann nái of góðum árangri í samkeppni við viðskiptabankana, of góðum árangri í þeim skilningi að lántakendur fái of góð kjör sem verði til þess að þeir hafi of mikinn kaupmátt sem er síðan vandamálið í efnahagslífinu um þessar mundir að mati Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Varðandi áfengismálin þá er ég búinn að fara yfir það með viðeigandi fræðslu. Það er út af fyrir sig ágætt en það liggur bara fyrir að það hefur enga þýðingu, það hefur engin áhrif í þá veru sem menn vilja væntanlega ná, þ.e. að draga úr neyslunni, draga úr vandanum og úr kostnaðinum. Um aðgengi ungmenna undir lögaldri að áfengi sem getið er um er það út af fyrir sig rétt að það stendur þar en ég spyr þá: Hvað felur þetta í sér? Undir lögaldri þýðir væntanlega 18 ára. Er þá meiningin sú að halda áfram því sem menn hafa gert að reyna að koma í veg fyrir að ungmenni undir 18 ára nálgist áfengi? Og er þá meiningin sú að lækka áfengiskaupaaldurinn niður í 18 ár, eins og hæstv. félagsmálaráðherra hefur ítrekað lagt til á Alþingi?

Forseti vill geta þess áður en næsti ræðumaður tekur til máls að ekki er gert ráð fyrir atkvæðagreiðslu á þessum degi en umræðan mun halda áfram í samræmi við dagskrá.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað og þeim vilja til að styrkja stöðu barna og ungmenna. Það lítur allt út fyrir að halda eigi áfram því góða starfi sem Framsóknarflokkurinn hefur unnið, því starfi sem unnið var í tíð fyrrverandi félagsmálaráðherra. Sérstaklega fögnum við því að stefnt skuli að því að lengja fæðingarorlofið í áföngum á tímabilinu. Þetta er í samræmi við þau kosningaloforð sem við framsóknarmenn gáfum í kosningabaráttunni. Þó að það komi kannski ekki alveg skýrt fram í þingsályktunartillögunni vona ég að orlofið verði ekki bara lengt í 12 mánuði heldur fylgi því þá peningar til að greiða fyrir þann kostnað sem við bætist. Fæðingarorlofið er einfaldlega kerfi sem stendur framarlega í heiminum og finnst ekki annars staðar. Þetta er einfaldlega eitthvað það besta sem gert hefur verið fyrir ungar barnafjölskyldur. Þá fögnum við líka áformum um hækkun barnabóta. Barnabætur hækkuðu á síðasta kjörtímabili, þ.e. greiðslur með börnum yngri en 7 ára hækkuðu upp í 56 þús. kr. á ári síðasta kjörtímabil. Þá hafa almennar barnabætur hækkað upp í 18 ára aldur, var áður við 16 ára aldur. Frítekjumörk barnabóta hafa hækkað um 60% og skerðingar vegna tekna foreldra hafa minnkað. Nú á að gera enn betur í þessum efnum og því ber að fagna. Sérstaklega er ánægjulegt að sjá að ný ríkisstjórn vill efla forvarnir. Fram kemur í nefndarálitinu neðarlega á fyrstu blaðsíðu að hugað verði að alvarlegri stöðu barnafíkla. Ég hefði óskað að þetta fengi meiri umfjöllun bæði í þingsályktuninni og nefndarálitinu vegna þess að þetta er kannski eitt það alvarlegasta mál sem íslenskt þjóðfélag stendur frammi fyrir og þarna þarf að gera verulega bragarbót á. Þá er vert að geta þess að því er fagnað að auka eigi svokallaðan dreifbýlisstyrk eða jafna kostnað námsmanna sem búa langt frá skólum sínum. Þó að það hafi reyndar ekki komið inn í þingsályktunartillöguna gerum við ráð fyrir að þetta sé í þeim áformum sem ný ríkisstjórn ætlar að beita sér fyrir. Ég samþykkti þetta nefndarálit með fyrirvara. Í fyrsta lagi set ég fyrirvara við heiti þingsályktunartillögunnar. Ég tel að hér sé ekki um eiginlega aðgerðaáætlun að ræða. Það eru einfaldlega engin tölusett markmið. Það er heldur ekkert yfirlit yfir kostnaðarþætti sem þarf að vera til að um eiginlega aðgerðaáætlun sé að ræða. Þetta er einhvers konar framhald á þeirri viljayfirlýsingu eða þeim stjórnarsáttmála sem ný ríkisstjórn gerði og má í rauninni segja að hún sé eins almennt orðuð og óskýr og stjórnarsáttmálinn var. Það eru fleiri atriði sem ég vil setja fyrirvara við. Fram kemur í nefndarálitinu að tekið verði til sérstakrar skoðunar skipulagt eftirlit með tannheilsu í tengslum við skólana. Maður veltir fyrir sér hvernig það á að framkvæmast. Mig langar að spyrja hv. þm. Guðbjart Hannesson um hvaða leiðir á að fara í þessu efni. Á að taka upp skólatannlækningar? Þetta er mjög óskýrt og loðið í mínum huga. Þá kemur fram í þingsályktunartillögunni í V. kafla að þegar í stað verði gripið til sérstakra aðgerða til að vinna á biðlistum eftir þjónustu Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins, t.d. með árangurstengdum samningum. Því ber að fagna að minnka eigi biðlista, sérstaklega þegar geðheilbrigðismál eru annars vegar, en ég vil setja stóran fyrirvara við orðið árangurstengt. Ég held að það hafi ekki komið nægilega skýrt fram við hvað er átt. Á þeim nefndarfundi sem ég sat komu fram þær skýringar að í rauninni væri ekki átt við góðan árangur við að greina þá sem ættu við geðræn vandamál að stríða heldur væri einfaldlega verið að tala um þetta afkastatengt þannig að sá utanaðkomandi sérfræðingur sem gæti greint flesta á sem stystum tíma fengi meira greitt fyrr. Ég tel að ef það er réttur skilningur sé nefndin algjörlega á rangri leið vegna þess að það skiptir öllu að vandað sé til verka og að gæðin standi upp úr en ekki það að um sé að ræða einhvers konar uppmælingu á verkum þeirra sérfræðinga sem verða fengnir til að stytta biðlistana. Það verður jafnframt að gera ráð fyrir að um er að ræða afar stóra ákvörðun þegar slíkar greiningar fara fram og það verður í rauninni ekki aftur tekið ef mistök eru gerð. En ég vil samt ítreka að það er jákvætt að útrýma eigi biðlistum og styð að það verði gert tímabundið með því að leita til sjálfstætt starfandi sérfræðinga en vil gera fyrirvara við þetta orðalag um árangurstenginguna. Það sem ef til vill vantar einna helst i í þingsályktunartillöguna er kafli um húsnæðismál. Hæstv. félagsmálaráðherra talaði skýrt en ég hefði engu að síður viljað sjá kafla eða einhverja umfjöllun um húsnæðismál vegna þess að Íbúðalánasjóður er einfaldlega tæki, ekki bara fyrir þá sem búa á landsbyggðinni þar sem veðhæfi eigna þeirra er minna og allt annað en íbúa í Reykjavík, heldur að þar yrðu líka ákvæði sem í rauninni styrkja samningsstöðu þeirra sem hafa lent í vandræðum með afborganir á lánum sínum. Því er ágætt að Íbúðalánasjóður sé þá til þar sem tekið er tillit til þeirra vandræða sem fólk getur lent í. Á síðustu metrunum var settur inn í nefndarálitið kafli um að horfa þurfi til afkomu ríkissjóðs og efnahagslífsins í heild við framkvæmd þeirra aðgerða sem tillagan felur í sér. Þá veltir maður fyrir sér orðum hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar sem styður ekki þessa tillögu um að dökkar horfur séu fram undan í efnahagslífinu. Ég held að það sé á margan hátt rétt hjá honum. Við vitum af nýjum tillögum Hafrannsóknastofnunar. Því er viðbúið að mikill samdráttur verði í sjávarbyggðum og kannski á landsbyggðinni allri á næstunni. 

Hæstv. forseti. Hv. 10. þm. Norðaust., Höskuldur Þórhallsson, spyr um útfærsluna varðandi tannheilsu og af hverju nefndir séu skólar í því samhengi. Það má skýra svo út að það varð góð umræða í nefndinni, eins og honum er kunnugt um, um hvort taka ætti upp skólatannlækningar að nýju. Það kom fram í umræðunni að sjónarsviptir hefði orðið að skólatannlækningum á sínum tíma en jafnframt kom fram að útilokað væri að endurreisa þær. Við settum því inn í nefndarálitið að með einhverjum hætti þyrfti að tryggja aðgengi að þessum krökkum, t.d. með skipulegri innköllun þaðan sem öll börnin væru, þ.e. í skólunum. Það er ekki lengra komið í útfærslu en með þeim hætti að tannlæknar fengju leyfi til að kalla inn börn og hafa samband við þau í gegnum skólakerfið. Þannig skildi ég útfærsluna en auðvitað á eftir að útfæra það frekar. Raunar er þegar komið í gang frá fyrri ríkisstjórn ákveðið eftirlitskerfi sem gæti orðið grunnurinn að framhaldinu, svo það komi fram líka. Varðandi biðlistana kom það fram hjá Greiningar- og ráðgjafarstöðinni að það sem átt var við með árangurstengingu var einfaldlega að hægt yrði að leita til aðila til að sinna verkefnum sem menn kæmust ekki yfir á Greiningar- og ráðgjafarstöðinni nú þegar, til væru aðilar í landinu sem væri tilbúnir að vinna þessa vinnu og hægt að leita til þeirra. Þetta orð „árangurstenging“ er villandi. Ég er sammála því vegna þess að það er ekki verið að tala um annað en að skilgreina kröfur frá Greiningar- og ráðgjafarstöðinni um hvernig eigi að vinna. Þeir hafa umsjón með því og líta á það að leysa biðlistana sem skammtímaúrræði. Það kom skýrt fram frá Greiningar- og ráðgjafarstöðinni hvað átt var við í sambandi við árangursmælinguna í þingsályktunartillögunni. Þetta skýrðist áðan í nefndinni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir útskýringar hans varðandi tannheilsuna og biðlistana. Það kom samt ekki nógu skýrt fram hvort um væri að ræða eiginlega skólatannlækna eða hvort leita ætti til sérfræðinga úti í bæ.

Það er ekki hugmyndin að það verði skólatannlæknar.

Þá hefur það einfaldlega komið fram að það er ekki hugmyndin að vera með skólatannlækna en í anda annars í þessari aðgerðaáætlun er þetta afskaplega óskýrt og loðið. Varðandi biðlistana tel ég að ef það stendur ekki til að árangurstengja á nokkurn hátt sé orðalagið villandi eða óskýrt og eigi einfaldlega ekki að vera í aðgerðaáætluninni. En eins og ég kom að áðan er það kannski rangnefni á vilja ríkisstjórnarinnar að gera vel í þessum efnum. En þetta er í raun ekki skýr aðgerðaáætlun.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að ræða um það hvort orðið árangurstengt er rétt eða rangt í sjálfu sér. Það kom mjög skýrt fram hjá Stefáni Hreiðarssyni frá Greiningar- og ráðgjafarstöðinni og frá Braga Guðbrandssyni frá Barnaverndarstofu að þeir sæju fyrir sér að það yrði útlistað og skilgreint hvaða árangurskröfur yrðu gerðar. Eins og fram kom í umræðunni áðan þá þarf að tryggja það. Það er ekki um það að ræða að ljúka ákveðnu magni greininga óháð því hvernig þær eru unnar. Þetta vinnst með nákvæmum skilgreiningum á hvaða greiningu er verið að vinna og hvernig þær eru unnar en að því geta aðrir aðilar unnið en Greiningar- og ráðgjafarstöðin sem fylgdist með árangrinum af því starfi. Þannig skil ég þessa árangursmælingu. Það kom fram í nefndinni og þar var talað um að þannig væri hægt að vinna með biðlistana en síðan þarf að leita að langtímalausnum varðandi aðra þætti. Önnur atriði voru nefnd í ræðunni en ég reikna með að fá tækifæri til að koma þeim að í lokaræðu þar sem við förum yfir málið.

Hæstv. forseti. Það er ánægjulegt að fram hafi komið hjá hv. þm. Guðbjarti Hannessyni að það sé í rauninni ekki verið að greina fólk með svokallaðri uppmælingu. Það hefur að mínu mati komið mjög skýrt fram og eftirlit verði mjög strangt með því að vinna niður þessa biðlista. Ég vona að því verði fylgt eftir og það takist að vinna á biðlistunum.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir að leggja fram þessa aðgerðaráætlun og hrósa hæstv. félagsmálaráðherra fyrir skörungsskap. Það kalla ég skörungsskap að ná að snara fram slíkri aðgerðaráætlun þegar á sumarþingi svo skömmu eftir kosningar. Það var líka löngu orðið tímabært að íslensk stjórnvöld mótuðu markvissa stefnu í málefnum barna og fylgdu þar með fordæmi annarra Norðurlanda. Ég lýsi yfir stuðningi við markmið þessarar áætlunar, þ.e. að styrkja stöðu barna og ungmenna hér á landi. Ég vona að aðgerðirnar komist sem fyrst í framkvæmd. Þrátt fyrir að ég sé að flestu leyti ánægð með áætlunina hefði ég óskað þess að hún væri á stöku stað skýrari og afdráttarlausari hvað það varðar að taka af allan vafa um að öll börn hafi rétt á tiltekinni þjónustu án gjaldtöku. Hluti vandans er að sjálfsögðu fólginn í því að með tilfærslu grunnskólans frá ríki yfir til sveitarfélaganna fylgdu ekki nægilegir tekjustofnar. Því er ljóst að þessi áætlun mun seint ná fram að ganga ef ekki verður gengið til viðræðna við sveitarfélög í landinu og verulegir fjármunir fluttir til þeirra svo þeir nái að sinna öllum þeim verkefnum. Viljinn er vissulega til staðar en ekki fjármagnið. Staðreyndin er sú að hér á landi fæðast ekki allir jafnir. Sum börn fæðast inn í ríkar fjölskyldur, önnur inn í fátækar. Meðan ekki er tryggt að öll börn hafi jafnan aðgang að dagvistun, fæði í grunnskólum landsins, tannviðgerðum, íþróttaiðkun, tónlistar- eða tómstundanámi, svo fátt eitt sé nefnt og þetta allt án gjaldtöku, viðheldur menntakerfið stéttaskiptingu og mismunun. Sú staða er óþolandi og á ekki að líðast í velmegunarþjóðfélagi líkt og okkar. Hvernig er hægt að rökstyðja það að sum börn finni fyrir misskiptingunni í þjóðfélaginu með maganum og fái að sitja til hliðar og fylgjast með bekkjarsystkinum sínum snæða heitan mat í hádeginu. Það er ekki hægt, m.a. hefur könnun Félagsfræðingafélags Íslands sýnt að börnum svíður óréttlætið og þau finna fyrir mismununinni ekki síður en við fullorðna fólkið. Er þetta virkilega það sem við viljum kenna börnunum okkar? Nei, ekkert barn á að búa við fátækt á Íslandi. Að þessu leyti get ég því ekki dulið ákveðin vonbrigði mín með aðgerðaáætlunina. Ég hefði óskað þess að hún gengi lengra. Það að ætla að vinna að því að bæta aðgengi allra barna og ungmenna til íþróttaiðkunar og félagsstarfs er ekki nægilegt. Það þarf einfaldlega að tryggja rétt allra barna og ungmenna til íþróttaiðkunar og tómstundanáms, m.a. til listanáms. Það er ekki nægjanlegt að segjast ætla að styðja nemendur í framhaldsskóla til kaupa á bókum og öðrum námsgögnum en minnast ekkert á í hverju sá stuðningur felst. Það verður einfaldlega að tryggja að allir nemendur í framhaldsskólum sitji við sama borð og fái ókeypis námsgögn til að geta stundað nám sitt. Þótt ég leyfi mér að gagnrýna um leið og ég hrósa er það svo hvað varðar megináherslur og tilgang aðgerðaáætlunarinnar að mér finnst hún mjög góð. Í henni er tekið á mörgum veigamiklum atriðum sem mörg hver voru til umræðu rétt fyrir kosningar og ég fagna t.d. sérstaklega að í áætluninni sé tekið á tannheilsu barna. Það liggur í augum uppi að þau börn sem illa eru stödd fjárhagslega og félagslega fá minnstar tannlækningar og hafa því þegar í æsku verri tannheilsu og slíkt fylgir þeim allt lífið. Íslenskt samfélag hefur verið í mikilli uppsveiflu undanfarna áratugi. Það hefur gengið í gegnum hraðar og miklar breytingar, sumar góðar og aðrar slæmar. Menn vinna langan vinnudag og álag á foreldra er mikið, samverustundir með börnum eru fáar. En álag á börn og ungmenni við slíkar aðstæður er ekki síður mikið og við þær aðstæður er mikilvægt að hlúa vel að fjölskyldum, börnum og foreldrum. Það eru sennilega fáir foreldrar ef nokkrir sem óska sér þess að vinna mikið og geta þar af leiðandi sinnt börnum sínum minna en ella. Ég tel sérlega mikilvægt að farið verði í vinnu við að stytta vinnuvikuna sem allra fyrst og fagna þeim hluta aðgerðaáætlunarinnar sérstaklega. Ég fagna því jafnframt að fæðingarorlofið eigi að lengja í 12 mánuði en tel um leið þörf á að endurskoða kerfið og gera það sveigjanlegra, til að mynda hvað varðar námsmenn. Einnig tel ég verulega þörf á að endurskoða fæðingarorlofskerfið með stöðu einstæðra foreldra í huga. Það er því miður svo að sum börn fá eingöngu notið sex mánaða heima við. Ég kýs að líta á fæðingarorlofið ekki eingöngu sem rétt foreldra heldur að sama skapi sem rétt barna til að njóta samvista við foreldra sína fyrstu mánuðina. Það hefur oft verið sagt að hægt sé að dæma þjóðfélög eftir því hvernig komið er fram við börn og aldraða. Að mínu mati mun framkoman við þá einstaklinga sem skapa munu framtíðina sannarlega vera einn af mikilvægustu mælikvörðunum. Því styð ég þessa aðgerðaáætlun en vona að gengið verði lengra í þá átt að láta börn ekki finna fyrir misskiptingunni í þjóðfélaginu í gegnum menntakerfið.

Herra forseti. Hér er verið að ræða tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun til fjögurra ára til að styrkja stöðu barna og ungmenna. Ánægjulegt er að vera vitni að því hve margir eru jákvæðir gagnvart henni og lýsa yfir hrifningu yfir mörgu sem kemur fram í ályktuninni og er það vel, enda er harla erfitt að mæla á móti þingsályktunartillögu sem þessari því hún miðar að barnavernd og að styrkja stöðu barna, eins og segir í heiti hennar. Ég vil byrja á að óska hv. þm. Auði Lilju Erlingsdóttur til hamingju með fyrstu ræðu sína á Alþingi Íslendinga og þótti mér gott að heyra jákvæðni þingmannsins í garð tillögunnar þótt hún kæmi með ákveðnar ábendingar um það sem betur mætti fara. Ég ætla ekki að fara í öll atriði þingsályktunartillögunnar, herra forseti, en mig langar sérstaklega til að víkja að VI. kafla þar sem talað er um aðgerðir í þágu barna og ungmenna með hegðunarerfiðleika og í vímuefnavanda. Þessi kafli er í raun og veru algerlega í samræmi við það sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum þar sem talað er um örugga heilbrigðisþjónustu og vímuefnavarnir í einum kaflanum þar og ætla ég að lesa það, með leyfi hæstv. forseta: „Nauðsynlegt er að bregðast hart við aukinni vímuefnavá með öflugri fræðslu og forvörnum, stuðningi við fjölskyldur í vanda, fjölbreyttum meðferðarúrræðum og hertri löggæslu. Ríkisstjórnin leggur sérstaklega áherslu á að meðferðarúrræði séu nægjanleg fyrir þá sem ánetjast vímuefnum og tryggt sé að þjónusta á þessu sviði sé samþætt og markviss og gagnist öllum hópum sem á þurfa að halda. Fylgja þarf eftir áætlunum um uppbyggingu fangelsa.“ Segir í lok þessa kafla. Þessi kafli leiðir síðan til VI. kaflans í tillögunni sem liggur fyrir. Þar er t.d. talað um að „fjölbreytni meðferðarúrræða fyrir börn og ungmenni með hegðunar- og vímuefnavanda verði aukin. Í því skyni verði komið á fót meðferð utan stofnana sem veitt skal á vettvangi fjölskyldunnar og í nánasta umhverfi barnsins og verði Barnaverndarstofu nú þegar falið að annast framkvæmd þess.“ Þetta er eitt af þeim atriðum þar sem ekki er verið að tala um að fara eigi í einhvern tíma síðar og eitthvað sé óljóst, eins og sumir hv. þingmenn ýja að stundum. Verið er að tala um að fara eigi strax í málin og hér er vikið að mjög mikilvægu atriði. Það er nefnilega svo, hæstv. forseti, að margir foreldrar sem horfa upp á veikindi barna sinna og fíkniefnaneyslu þjást og líða fyrir það. Síðan er stundum brugðið á það ráð að börnin eru tekin af heimilinu og þau sett á meðferðarheimili og síðan meðan dvalið er á meðferðarheimilinu og verið er að styðja við börnin, byggja þau upp og reyna að hjálpa þeim til að komast út úr fíkninni eða sálrænum vanda sínum eða hvað sem það er, þá eru foreldrarnir heima. Stundum er það þannig að þeir geta - hvað eigum við að segja, upplifað að þeir séu komnir í algera hvíld og gera lítið í sínum málum. Svo allt í einu kemur barnið heim af meðferðarheimilinu og þá kemur fljótt upp sama staðan og var. Þess vegna finnst mér það vera mjög gott atriði í tillögunni þar sem nefnt er að stuðningsaðilar komi inn á heimilið og hjálpi til við meðferðina þar sem fólkið mætir vandanum á þeim vettvangi sem vandinn brýst mest út. Í 2. lið VI. kaflans er talað um viðbragðsflýti og að „markvissari íhlutun í mál ungmenna með vímuefnavanda verði aukin, meðal annars með ráðgjöf fyrir foreldra.“ Í þessu sambandi langar mig til að víkja að því sem stundum hefur verið talað um þegar unglingar hafa verið teknir ítrekað undir áhrifum fíkniefna. Mörgum finnst eins og ekki sé tekið nógu ákveðið og fast á þeim málum fyrr en allt er komið í óefni og viðkomandi unglingur er búinn að fremja einhver ódæðisverk og margbúinn að brjóta lögin. Náttúrlega brýtur viðkomandi einstaklingur strax lögin með því að fara út í fíkniefnaneyslu. Mér finnst koma til álita, herra forseti, að við förum að horfa meira á það að hægt sé að dæma fólk til meðferðar, að setja fólk í meðferð. Reyndar eru ýmis viðhorf í því efni en það er þó að minni hyggju betra að 16 ára unglingur sé tekinn úr umferð og settur á eitthvert heimili og látinn vera edrú, ef svo má að orði komast, í stað þess að hann sé bara tekinn og einhver smáskýrsla tekin af honum. Síðan er hann viku síðar aftur tekinn. Þegar fólk er komið í slíka hringiðu og þennan vítahring verður einhver að taka á málinu. Það hlýtur auðvitað að vera skylda hinna fullorðnu að gera það og þar með samfélagsins. Síðan er hægt að taka þetta fólk og láta það vera utan við þennan leik í nokkurn tíma til að byggja það upp og styrkja. Þetta kemur líka inn á alla umræðuna um þau lögbrot sem hljótast af áfengis- og fíkniefnaneyslu. Mér finnst það vera mjög íhugunarvert svo ég nefni það aftur að fólk sé dæmt til áfengis- og fíkniefnameðferðar þar sem fólk fær að fræðast um vandamál sín og taka á þeim málum í stað þess að vera dæmdur í fangelsi og þurfa að sitja þar einhvern ákveðinn tíma og lítið eða ekkert kannski hægt að gera þó svo ég vilji ekki draga fjöður yfir það, hæstv. forseti, að miklar framfarir hafa verið að eiga sér stað í þeim efnum, t.d. í tengslum við Vernd og velvilja margra þeirra sem fara með slík mál. Síðan kem ég að 3. liðnum þar sem talað er um að stuðningur við börn og ungmenni sem lokið hafa stofnanameðferð verði efldur. Þetta kemur í framhaldi af því sem Allan Morthens, forstöðumaður í Háholti, hefur sagt, en hann hefur verið með heimili fyrir unglinga og börn sem hafa glímt við ýmiss konar vanda. Hann hefur bent á að þegar börnin eru farin af heimilinu sé eftirfylgnin ekki næg. Þetta tengist náttúrlega því, herra forseti, sem áður hefur verið nefnt að einnig þarf að tengja meðferðina við heimilið sjálft og það sem er að gerast á heimilinu. Svo kemur 4. liðurinn, en þar segir: „Unnin verði heildstæð aðgerðaáætlun í forvörnum vegna vímuefnaneyslu barna, meðal annars í samstarfi við frjáls félagasamtök.“ Það er nauðsynlegt verkefni sem blasir alltaf við samfélaginu á hverjum tíma og að við höfum ákveðna og skýra sín í þessum málum, eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson nefndi. Hvaða afstöðu höfum við gagnvart áfengisauglýsingum? Hvaða afstöðu höfum við gagnvart sölu áfengis í matvöruverslunum o.s.frv.? Ég vil að tekið verði mjög strangt og ákveðið á því og ekki slakað til í þeim efnum, einkum og sér í lagi með tilliti til þeirrar reynslu sem við höfum frá Bandaríkjunum og Evrópu, eins og nefnt var. Við erum að heyra fréttir t.d. af mjög alvarlegri áfengissýki meðal breskra ungmenna allt niður í 12 ára aldur sem sagt var frá í fréttum ekki alls fyrir löngu. Þetta eru atriði sem mig langaði til að víkja að í þessari tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun til að styrkja stöðu barna og ungmenna. Auðvitað er hægt að víkja að ótal mörgum málum. En það sem mér finnst líka skipta miklu máli, herra forseti, í tengslum við þetta allt saman er að þetta skuli koma á borð Alþingis, þetta skuli koma í sali Alþingis til umfjöllunar og til umræðu um hag barna lands okkar. Það skiptir svo miklu máli hvað kemur frá þinginu, hvað heyrist frá þinginu og hvaða áherslur þingið og hver ríkisstjórn er með hverju sinni. Þess vegna fagna ég þingsályktunartillögunni og vona að allir þingmenn sjái sér fært að styðja hana.

Herra forseti. Við ræðum nefndarálit frá félagsmálanefnd, sem hún öll skrifar undir, og fjallar um tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun til fjögurra ára til að styrkja stöðu barna og ungmenna. Þetta er afskaplega mikilvægt plagg og er í reynd ákveðin stefnuyfirlýsing eða ákveðið aðgerðarplan til að gæta hagsmuna þessa mikilvæga hóps í þjóðfélaginu sem eru börn og unglingar. Við verðum að átta okkur á því að velferðarkerfið er mjög mikilvægt hverjum einstaklingi, bæði hvernig það tekur á stöðu hans sjálfs og er eiginlega hluti af launakjörum eða starfskjörum hvers manns og hluti af lífi hans öllu. Þess vegna er mjög mikilvægt að velferðarkerfið sé skilvirkt, skipulegt, rökrétt og réttlátt. Herra forseti. Mikið hefur verið talað um fátæk börn og mikið hefur verið notast við stærðfræðilega skilgreiningu á fátækt, sem er sú að þeir aðilar sem hafa minna en 50% af miðgildi tekna teljast fátækir. Þessi skilgreining er afskaplega gölluð, menn þurfa bara að átta sig á því og vita af því. Ef öll laun og bætur hækkuðu tvöfalt mundi fátæktin ekkert minnka þó að fólk gæti keypt tvöfalt meira. Nákvæmlega sama fólkið yrði áfram fátækt. Ef allir væru með jafnháar tekjur, segjum 70 þús. kr. á mánuði til ráðstöfunar, allir, þá er enginn fátækur samkvæmt þessari skilgreiningu. Maður sem á miklar eignir, heilu jarðirnar og lendur og ég veit ekki hvað og hvað, svæði sem nýbúið er að skipuleggja, óskaplega ríkur en hefur engar tekjur, hann telst fátækur. Menn þurfa því að átta sig á þessu. Og umrædd skilgreining tekur ekki mið af eignum eða skuldum. Menn geta verið alveg skuldum vafnir með góðar tekjur af því að þeir þurfa að hafa góðar tekjur til að borga af skuldunum, eiga aldrei krónu en þeir eru taldir vera ríkir, ekki fátækir sem sagt. Herra forseti. Ég sé alveg koma á næstu árum miðað við þá miklu skuldsetningu sem sumir hafa steypt sér í að við munum upplifa fyrirbærið fátækir hátekjumenn. Það er fólk sem búið er að ráðstafa öllum tekjum sínum til framtíðar með neyslulánum. Þótt það sé með háar tekjur þá er það búið að ráðstafa þeim og það hefur lítið sem ekkert til að lifa af. Þetta gætum við upplifað á næstu árum. Þess vegna er mjög mikilvægt að greiningin sem menn eru að reyna að setja fram í sambandi við fátæk börn sé rétt og menn átti sig á þeim galla sem fylgir svona stærðfræðilegri skilgreiningu. Herra forseti. Mig langar til að ræða nokkuð það sem ekki má tala um og það er það sem síðasti hv. ræðumaður kom inn á, þ.e. fíkn. Við tökumst á við ýmiss konar fíkn, áfengis-, eiturlyfja- og spilafíkn, jafnvel neyslufíkn sem endurspeglast í óreiðu í fjármálum og mikilli skuldsetningu. Nú getur vel verið að einhver segi að það sé enginn fíkill á Íslandi. Það getur vel verið að einhver segi: Við skulum bara horfa fram hjá þessu, þetta er ekki vandi. En mér finnst menn oft líta á þetta eins og óhreinu börnin hennar Evu. Það á ekki að tala um þetta, þetta er óþægilegt. Þetta er þarna og ég held að það geti enginn mótmælt tilvist fíkla. Það má kannski segja að sumir haldi því fram að þeir hafi komið sér í þetta sjálfir. Það eru ýmis áhöld um það. En börnin þeirra hafa örugglega ekki komið sér í slíka stöðu sjálf eða systkini þeirra, foreldrar þeirra eða öll ættin sem fylgir með og jafnvel vinir sem eru að reyna að bjarga og hjálpa. Allt þetta fólk er saklaust og lendir í því að vera fátækt og verst er það með börnin. Það er ekki nóg með að alltaf vanti pening hjá fíklinum því fíknin er svo dýr, alltaf vantar peninga, það er bara einkenni, það held ég að flestir geti tekið undir, heldur er líka vanræksla hjá þessum börnum af því að fíkillinn er svo upptekinn af því að stunda sína fíkn og stundum er hann hreinlega út úr heiminum og jafnvel báðir foreldrar og þá er barnið hræðilega vanrækt. Svo lendir þetta barn auk þess stundum í ofbeldi því að fíknin leiðir oft til slagsmála og rifrildis eins og við þekkjum. Og ætla sér að horfa fram hjá þessu í aðgerðaáætlun til fjögurra ára þegar styrkja á stöðu barna og ungmenna finnst mér vera mjög alvarlegt. Nú veit ég ekki hversu mörg börn eða unglingar falla undir þetta. Ég spurði um það á fundi í nefndinni í gær og fulltrúi SÁÁ ætlaði að gefa mér upp einhverja tölu en hún er ekki komin enn þá þannig að ég veit ekki hvað þetta eru mörg börn. Hvort þau eru 100, 1.000, 2.000, 5.000 eða hvað, ég veit það ekki. En vandi þeirra allra er mjög alvarlegur og það er mjög alvarlegt ef Alþingi ætlar sér að horfa fram hjá þessu af því að það er óþægilegt. Það merkilega er að ef menn ætla sér að hækka barnabætur til að bæta stöðu fátækra barna, hvert halda menn, herra forseti, að þær renni hjá fíklunum? Ef barnabætur hækka um 3.000 kr., hvort halda menn að fíkillinn kaupi galla á barnið eða bokku fyrir sig? Ég læt mönnum eftir að svara þeirri spurningu. Hækkun barnabóta virkar ekki til hagsbóta þessara barna, ekki neitt. Menn þurfa að grípa til annarra ráða. Ég veit ekki hver þau eru en menn þurfa að ræða það, fara í gegnum það og finna út úr því. Svo finnst mér líka, eins og ég hef nefnt áður á Alþingi, að við erum með fæðingarorlof sem gildir almennt til níu mánaða aldurs barnsins. Og hvað þá? Ég hef spurt að því. Hvað þá? Hvað gerist með barnið þegar það er níu mánaða? Fundin er einhver dagmamma og barnið fer að heiman níu mánaða gamalt. Sum þeirra þola það, önnur þola það ekki. Einmitt á þeim tíma þegar barnið er hvað virkast í því að mynda tengsl við foreldra sína er það rifið frá þeim. Allan daginn er það úti að vinna eins og foreldrarnir, tekið að heiman, sent út í heim. Ég tel að börn séu allt of ung til að fara út í heim níu mánaða gömul. Við þurfum og verðum að finna einhverja lausn fyrir börn þannig að þau þurfi ekki að vera að heiman, helst ekki undir þriggja ára aldri. Það er mín skoðun. Ég held að börn um þriggja ára aldur séu upptekin af því að uppgötva sitt nánasta umhverfi og mynda tengsl við þær tvær persónur eða einu sem er foreldri þeirra. Það er mjög mikilvægt. Við gætum í rauninni fundið lausn á þessu ef atvinnulífið ynni með og foreldrarnir ynnu t.d. á vöktum, annað fyrir hádegi og hitt eftir hádegi. Og við tækjum inn í dæmið greiðslur sveitarfélaganna til dagmæðra og barnaheimila, þá er hugsanlega hægt að finna lausn á þessu án mikils kostnaðarauka við núverandi kerfi en þetta krefst skipulagningar. Mér finnst líka vanta, það kemur reyndar inn í nefndarálitið, úrlausn hjá meðlagsgreiðendum sem eru atvinnulausir. Það er alveg hræðileg staða. Þetta eru yfirleitt karlmenn og segjum að einhver þeirra borgi meðlag með þrem börnum, 50 þús. kr. ef borgað er einfalt meðlag á mánuði, og ef hann er atvinnulaus er hann kominn eftir þrjá mánuði niður í einfaldar atvinnuleysisbætur og þá fær hann rétt rúmlega 100 þús. kr. útborgaðar. Þessi maður þarf sem sagt að lifa af 50 þús. kr. á mánuði og það sér hver einasti maður að það gengur ekki upp, 50 þús. kr. er of lítið til að lifa af og sérstaklega ef hann á að taka sómasamlega á móti þessum þrem börnum sínum þegar þau koma í heimsókn. Þetta er því eitthvað sem við verðum að ræða, jafnvel þó sumir haldi því fram að karlmenn eigi að borga með börnum sínum hvað sem tautar og raular. Það sem einnig vantar inn í aðgerðaáætlunina er kannski það að foreldrar í dag hafa enga reynslu úr barnæsku sinni varðandi tölvunotkun, þegar börn eru mikið við tölvu, sjónvarp, í tölvuleikjum o.s.frv. Foreldrar hafa almennt enga reynslu úr sínu eigin uppeldi, það voru ekki tölvur þá, netið var ekki. Hvað á barn að vera marga klukkutíma á dag á netinu og hvaða hættur blasa þar við? Þetta er eitthvað sem getur fallið undir það sem kemur fram í III. kafla í tillögunni um þjálfun í foreldrafærni en helst þyrfti að taka það fram og þess vegna nefni ég það hérna. Að lokum, herra forseti, vil ég lesa upp úr nefndarálitinu það sem ég tel kannski vera mikilvægast í þessu, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin bendir á mikilvægi þess að þeim lagafrumvörpum og tillögum sem lögð verða fram í kjölfar samþykktar tillögunnar fylgi ítarlegt kostnaðarmat. Þá bendir nefndin á að horfa þurfi til afkomu ríkissjóðs og efnahagslífsins í heild við framkvæmd þeirra aðgerða sem tillagan felur í sér.“ Þetta er afskaplega mikilvægt. Vitaskuld er þetta sjálfsagt mál og ætti í rauninni ekki að þurfa að taka það fram. En það er því miður þannig að mjög margir og jafnvel þingmenn telja að guð almáttugur borgi þetta allt saman. En að sjálfsögðu er þetta allt saman á kostnað skattgreiðenda landsins og hafa þarf í huga að þeir geti og vilji borga þessar aðgerðir allar og svo þurfa menn að hafa í huga að aðgerðirnar þurfa ekki endilega að vera dýrar. Það er ekki endilega þannig að tvöfalt meiri peningar gefi tvöfalt meiri velferð. Einföld skipulagsbreyting getur gefið það og gert sama gagn.

Herra forseti. Það vakti athygli mína í ræðu hv. þm. Péturs Blöndals þar sem hann var að fjalla um hversu hollt eða ekki hollt það væri fyrir börn að vera í leikskólum jafnvel frá níu mánaða aldri og hann gat þess í ræðu sinni að hann teldi í raun og veru að það væri ekki gott að börn undir þriggja ára aldri að vera í leikskólum. Þar sem hér er á ferðinni framsögumaður af hálfu Sjálfstæðisflokksins í þessari umræðu, ef ég skil rétt, leikur mér forvitni á að vita hvort þetta er almenn skoðun á þeim bæ að leikskólinn ætti helst ekki að vera nema fyrir börn frá þriggja ára aldri og hvort þingmaðurinn hafi kynnt sér það uppeldisstarf og í rauninni fræðslu- og menntastarf sem fram fer í leikskólum almennt. Hvort hann telji að það sé af hinu vonda og hvort hann telji að börn hafi betra af því að vera í uppeldi heima hjá sér allan daginn með öðru hvoru foreldra, t.d. fyrir framan tölvuna sem hann nefndi sérstaklega í máli sínu. Ég ætla ekki að vera með neinar fullyrðingar um hvað þingmaðurinn á við en mér leikur forvitni á að vita hvort hann sé þeirrar skoðunar að það ætti frekar að draga úr því að börn fari á leikskóla eins og þróunin hefur verið undanfarin ár, að auka og efla starfsemi leikskólanna í landinu og gera þá jafnvel gjaldfrjálsa þannig að þeir séu raunverulega hið fyrsta skólastig eins og lög kveða á um.

Herra forseti. Í þessu máli er ég ekki fulltrúi eins né neins nema sjálfs mín og ég held að flestir þingmenn séu það og samkvæmt stjórnarskránni eru þeir eingöngu bundnir af sannfæringu sinni. Ég er ekki að mæla hér fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins, dettur það ekki í hug, hver og einn er alveg einfær um að svara fyrir sig. Ég er bara að tala um það sem ég tel í þessu máli, þetta er ekki stórpólitískt mál. Ég hef upplifað það - ég er nú búinn að ala upp sex börn - að börn undir þriggja ára aldri, það er reynsla mín almennt séð, vilja vera heima hjá sér. Þau vilja ekkert fara í heimsóknir eða fara út svona almennt séð. Auðvitað er það geysilega misjafnt. Sum þeirra hafa gaman af því að fara að heiman, jafnvel eins árs, tveggja ára, sum þeirra þola það bara alls ekki. Ég hef upplifað það í þessum frábæru skólum þar sem uppeldisaðferðirnar eru allar mjög góðar að barn grenjar og grenjar. Það veit bara ekki af því hvað þetta er æðislega góð aðstaða. Það langar bara til að vera heima, það er svo einfalt. Þetta er mjög misjafnt og það getur vel verið að sum börn hafi gott og gaman af því að fara á leikskóla en ég held að þessi síaukni þrýstingur að setja börn á leikskóla sé vegna þrýstings atvinnulífsins, vegna þrýstings alls kerfisins. Það er ekki bara verið að horfa á hagsmuni barnsins, ég held það. Ég held að menn ættu virkilega að fara að skoða það og jafnvel spyrja börnin þó að þau geti kannski ekki svarað beint, þau svara með hegðun sinni, hvort þeim líki að fara að heiman klukkan 8 eða 9 á morgnana og vera dröslað upp í bíl í öllum veðrum og fara að vinna.

Herra forseti. Ég get tekið undir það sem þingmaðurinn sagði varðandi atvinnulífið. Ég held að það sé rétt að atvinnulífið hefur alls ekki verið nógu sveigjanlegt þegar kemur að þessum málum. Í raun og veru eru allir steyptir í sama mót hvað það snertir, vinnutíminn er ekki nógu sveigjanlegur og jafnvel þó að oft sé talað um að hafa sveigjanlegan vinnutíma þá er hann ekki nógu sveigjanlegur. Vinnutíminn er almennt það langur hjá flestum og báðir foreldrar þurfa nú að vinna úti eins og staðan er hjá okkur, þannig að það er ekki mikið um annað að tefla en að börn séu á leikskólum í átta og jafnvel níu tíma, stundum lengur, meðan foreldrarnir vinna. Hins vegar vil ég segja að ég hef talsverða reynslu af því að starfa í leikskólageiranum sem borgarfulltrúi í Reykjavík og formaður í leikskólaráði Reykjavíkur í fjögur ár. Ég hef kynnst mjög mikið uppbyggingu leikskólanna og ég fullyrði að það er afar metnaðarfullt og gott uppeldisstarf og menntastarf sem fer fram í leikskólunum almennt í landinu og er síst eftirbátur þess starfs sem fer fram í grunnskólunum og höfum við þó gjarnan talað um að þeir séu góðir og grunnskólinn má margt læra af leikskólunum að mínu viti. Ég tel að þar fari fram mjög metnaðarfullt og mikilvægt starf sem börn hafa gott af en auðvitað eru börn eins og allir aðrir einstaklingar mismunandi og það getur verið persónubundið hvað hentar hverjum og einum. Mér fannst í ræðu þingmannsins gæta of mikillar alhæfingar hvað það snertir að börn ættu helst ekki að fara í leikskóla fyrr en við þriggja ára aldur og ég lýsi mig ósammála því viðhorfi.

Herra forseti. Það var ekki alhæfing, ég talaði ekkert um gæði eða galla leikskólanna, ég var ekkert að ræða um það. Ég var að ræða um hvernig þetta liti út, hvernig heimsmyndin liti út frá sjónarhorni barns sem er níu mánaða og foreldrarnir þurfa að fara að vinna af því að fæðingarorlofið er búið. Ég var bara að líta á þetta frá sjónarhorni barnsins. Yfirleitt fara börnin til dagmömmu fyrst og síðan í leikskóla. Ég tel að við þurfum virkilega að ræða þetta betur og reyna að finna lausn sem er barnvænni.

Herra forseti. Mig langar aðeins að víkja að því vegna ummæla hv. þm. Péturs H. Blöndals um stöðu þeirra barna sem eiga foreldra sem eru fíklar að hún er auðvitað mjög alvarleg og það er í raun og veru ekkert líf varnarlausara en líf barna sem búa við slíkt ástand. Og þó að það komi ekki fram í þessari þingsályktunartillögu erum við með barnaverndarlög þar sem gerðar eru miklar kröfur um tilkynningarskyldu ef eitthvað alvarlegt er að, t.d. ef kennari eða skólayfirvöld eða aðrir sjá að það er eitthvað alvarlegt á ferðinni á heimili einhvers fíkils og það er barn þar þá ber mönnum náttúrlega að tilkynna það og grípa þar inn í. Mig langaði aðeins til að koma inn á þetta. Við vitum að það eiga sér stað gríðarlega miklar aðgerðir á vegum félagsþjónustunnar víða um land vegna þess að börn búa á heimilum fíkla. Auðvitað reynum við að koma inn í það líf með því að hjálpa foreldrunum að fara í meðferð og oft hefur inngrip samfélagsins skipt máli og hjálpað þeim til að geta haft börnin sín áfram.

Herra forseti. Í þeirri aðgerðaáætlun sem við ræðum hér er eingöngu rætt í VI. kafla um aðgerðir í þágu barna og ungmenna með hegðunarerfiðleika og í vímuefnavanda. Það er ekki rætt um hinn endann sem eru börn sem eiga foreldra sem eru fíklar. Jafnvel þó að við séum með barnaverndarlög er það afskaplega viðkvæmt mál og ekki endilega víst að barnið vilji vera tekið frá foreldrunum. Það er eitt af erfiðustu málum sem við upplifum hvenær sú staða er komin upp. Hvenær staðan er orðin svo slæm að það sé betra að taka barnið frá foreldrunum en að leyfa því að vera áfram hjá þeim, því að yfirleitt vill barnið vera áfram ef það væri spurt. Þessi vandi er óskaplega stór. Ég hef enga lausn á honum, ekki hér og nú, en ég vildi gjarnan að menn áttuðu sig á honum samt áður en þeir fara að glíma við alls konar önnur vandamál sem að mínu mati eru minna þungbær.

Herra forseti. Ég vil bara taka undir og deila áhyggjum með hv. þm. Pétri H. Blöndal um það sem hann sagði áðan, en auðvitað skiptir líka miklu máli viðhorf samfélagsins til áfengis- og fíkniefnaneyslu og hvernig talað er um þau mál almennt. Við getum t.d. bara séð það í sjónvarpinu, þar var frétt um daginn um það að einhverjar nunnur á Spáni voru fengnar til að drekka bjór og það átti sanna að bjórinn minnkaði kólesterólmagn í blóði. Þetta var náttúrlega bara hlægilegt. Ég hálfvorkenndi nunnunum. Ég bara segi það. Svo var önnur frétt tveim dögum áður að nú væri hægt að drekka bjór með mat en ekki bara léttvín. Það er svona áróður sem blasir alls staðar við okkur. Og jafnvel í tengslum við knattspyrnuleiki og annað setjast heilu hóparnir og þamba bjór til að horfa á íþróttamenn sem varla geta drukkið svona mikið af bjór því að þá gætu þeir ekki sýnt þau afrek sem þeir sýna. Það er ákveðnar mótsagnir í þessu öllu saman. Það sem skiptir máli í raun og veru er sýn samfélagsins til þessara mála. Er bara eðlilegt að menn drekki einn, tvo, þrjá bjóra á dag? Eða eina, tvær eða þrjár rauðvínsflöskur á viku? Eða reyki fjórar eða fimm hasspípur? Eða taki amfetamín í nefið eða kókaín, jafnvel þó að það sé alveg kolólögt? Ég þakka hv. þingmanni fyrir að nefna þessi atriði en ég bendi líka á þá skyldu samfélagsins að grípa inn í þó að það sé mjög erfitt og viðkvæmt sem það svo sannarlega er.

Herra forseti. Mig langar undir lok þessarar umræðu að drepa á tvö atriði. Annað hefur lítt verið í umræðunni hér og það er, vænti ég, ekki vegna þess að það sé eitthvað minna mikilvægt en annað, heldur vegna þess hversu umfangsmikil þessi tillaga er. Það vill svo til að þetta er VIII. kaflinn, um aðgerðir í þágu barna innflytjenda. Ég vil nota tækifærið og fagna sérstaklega því sem þar er tínt til og einnig því sem kemur fram til viðbótar í nefndaráliti hv. félagsmálanefndar. Það sem mér finnst sérstaklega mikilvægt og vil nefna af því hér var verið að ræða leikskólann er að í 4. tölulið segir að unnið verði að því að skilgreina rétt leikskólabarna af erlendum uppruna til að læra íslensku og til að fá viðeigandi málörvun. Í þessu sambandi er auðvitað mjög mikilvægt að muna eftir því að jafnvel þó að leikskólinn sé orðinn viðurkenndur hluti af skólakerfinu þá er leikskólinn ekki ókeypis. Það er því miður þannig, a.m.k. þar sem ég þekki til, að hlutfallslega færri börn af erlendum uppruna sækja leikskóla en börn annarra hér í borginni. Ég fagna því sérstaklega sem segir í nefndarálitinu hvað það varðar að það eigi ekki aðeins að horfa til vankunnáttu þessara erlendu barna í íslensku heldur einnig að taka tillit til þekkingar þeirra á sínu móðurmáli, eins og formaður nefndarinnar ítrekaði reyndar fyrr í dag. Mig langar aðeins til að taka þátt í þeirri umræðu sem hefur spunnist hér um tannlækningar. Það er og verður vissulega mjög dýrt að vinna upp alla þá vanrækslu sem hefur verið á því sviði á undanförnum árum. Allt frá 1993 þegar fallið var frá því að hafa tannlækningar barna og ungmenna án endurgjalds eða ókeypis, að ég tali ekki um ósköpin þegar skólatannlækningar voru lagðar niður með tilvísun til samkeppnislaga og að kröfu forsvarsmanna Tannlæknafélags Íslands, held ég, frekar en Reykjavíkur. Það hefur verið upplýst hér að það kosti um 1.000 millj. kr. til viðbótar við þær 1.200 millj. kr. sem nú þegar er varið til tannlækninga í tryggingakerfinu, að ná því marki sem var á árinu 1993. En á þessum tíma hafa framlög til sjúkratrygginga aukist verulega og hafa haldist í öðrum málaflokkum, í öðrum greinum. Tannlækningarnar hafa hins vegar dregist það mikið aftur úr að í dag þarf að mati tryggingayfirlæknis 1.000 millj. kr. til viðbótar. Varðandi skólatannlækningarnar hins vegar er staðan nákvæmlega sú sama. Hver tannlæknastóll kostar 20 millj. kr. að því er upplýst var í hv. félagsmálanefnd. Í Reykjavíkurborg eru 40 grunnskólar. Ætli þeir séu ekki jafnmargir út um land? Það sést því strax, hæstv. forseti, að það er gríðarlega dýrt og mikið verk fram undan til að vinna upp þessa áratugavanrækslu. Það verður auðvitað ekki gert í einu skrefi með því að byggja upp skólatannlækningar að nýju inni í skólunum. Ég vil hins vegar ítreka afstöðu mína í þeim efnum að ég skil það svo sem segir í nefndarálitinu, að tekið verði til sérstakrar skoðunar skipulagt eftirlit tannheilsu í tengslum við skólana, að þar sé verið að ræða um hvernig ná megi til þeirra u.þ.b. 5.000 barna sem aldrei koma til tannlæknis. Það er auðvitað hægt í gegnum skólana og það er hægt með öðru móti en því að hafa þar skipulegar skólatannlækningar, sem eins og ég sagði mundi kosta bara í Reykjavíkurborg einni 800 millj. að koma af stað. Það er hægt að gera með því að tannfræðingar og jafnvel tannlæknar fari inn í skólana til eftirlits og vísi börnum til sérfræðinga. Mér hugnast það betur en að tannlæknar eða tannlæknastofur fái eins konar aðgang eða fái að auglýsa sig inni í skólunum. Ég lít svo á þetta nefndarálit að þar sé verið að fjalla um skipulegt eftirlit með tannheilsu. Ég fagna því sérstaklega að formaður nefndarinnar hefur tekið hér af allan vafa um hvað þetta þýðir með árangurstenginguna og tek undir með hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni að það skiptir miklu máli að tekinn sé af allur vafi um að ekki standi til að fara að greina börn með uppmælingu.

Hæstv. forseti. Ég þakka þá jákvæðu umfjöllun og góðu umræðu sem hér hefur farið fram og jákvæð orð í garð þeirrar þingsályktunartillögu sem er til umræðu. Almennt hafa menn fagnað henni og ætlast til að með þingsályktuninni verði sett í gang aðgerðaáætlun í samræmi við þá punkta sem þar eru. Það komu auðvitað fram í ræðum manna ýmsar ábendingar eða áminningar um að þeir vilji fylgja einhverjum ákveðnum stefnumálum flokka sinna. Allt þetta hlýtur að fara til skoðunar í framhaldinu og til málefnalegrar umfjöllunar þegar farið verður að vinna að þessari aðgerðaáætlun í einstökum ráðuneytum eða í samráðsnefndinni. Þess vegna er mikilvægt að þetta hafi komið fram hér í dag. Það eru auðvitað mörg mál sem ekki hafa verið rædd en það þýðir ekki að þau komi ekki til skoðunar í framhaldsvinnunni. Ef ég fer aðeins yfir þau atriði sem hafa komið fram og ástæða er til að minnast örlítið á og fjalla um úr ræðum einstakra þingmanna, þá ræddi hv. þm. Álfheiður Ingadóttir um áhyggjur sínar af afstöðu Sjálfstæðisflokksins til málsins. Ég held að menn þurfi ekkert að hafa áhyggjur af því, það hefur komið skýrt fram að þetta mál er lagt fram af þingflokkunum sameiginlega og stjórnarflokkunum. Þeir standa sameiginlega að málinu heils hugar. Þá kom fram í máli hv. þingmanns að kannski hefði þurft að fjalla betur um kjör umönnunarstétta og þeirra sem eru að fjalla um málefni barna. Ég tek heils hugar undir það í sjálfu sér að muna þurfi eftir því en bendi á að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er sérstakt ákvæði um það og auðvitað treystum við á að því verði fylgt eftir. Sama gildir um samstarf við sveitarfélög sem rætt var um og það skilaði sér líka mjög vel í nefndinni og kemur fram í nefndarálitinu. Það segir sig sjálft að margt af því sem hér er verið að boða og þarf að koma til framkvæmda þarf að vinnast í mjög nánu samstarfi við sveitarfélögin og í einhverjum tilvikum verður örugglega að skoða tekjuskiptinguna á milli þessara aðila eins og hefur líka komið fram annars staðar að gert verður. Það er líka ágæt ábending sem ég vil halda til haga sem kom kannski ekki fram þarna en hefur komið fram í umræðunni og það er um að raddir barna og unglinga heyrist. Það er sá lýðræðislegi þáttur að þessir aðilar hafa auðvitað heilmikið til málanna að leggja og ég vil taka undir þau orð og vona að það komi fram í allri vinnunni að þetta er gríðarlega verðmætur hópur til að leita skoðana hjá. Get ég talað þar af mikilli reynslu hafandi notað þá aðferð oft í starfi mínu að leita til barna og alltaf hafa þau bætt málin þar sem þau hafa um fjallað. Hv. 9. þm. Norðvest., Kristinn H. Gunnarsson, gerði húsnæðismálin að umtalsefni og vildi að við lykjum húsnæðisstefnu ríkisstjórnarinnar í aðgerðaáætluninni. Ég held að það sé nú ofætlan að slík þingsályktunartillaga taki á þeim málaflokki eins og hann leggur sig. En það hefur komið fram í umræðunni mjög skýr afstaða varðandi Íbúðalánasjóð. Það hefur komið fram bæði hjá hæstv. félagsmálaráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur og einnig hjá hæstv. fjármálaráðherra. Það stendur ekki til í sjálfu sér að selja eða breyta Íbúðalánasjóði að öðru leyti því sem við verðum neydd til í samræmi við þær kröfur sem koma frá EFTA og ESA. Þessum málaflokki verður að sjálfsögðu sinnt með eðlilegum hætti en það kemur fram í nefndarálitinu að húsnæðismálin er auðvitað kostnaðarliður sem hefur veruleg áhrif á framfærslu barnafjölskyldna og þarf að skoðast sem slíkur. Sama gildir um tekjumismun milli landsbyggðar og höfuðborgar og áhrif þessa tekjumismunar á stöðu barna, eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson kom réttilega inn á. Þetta er einnig mjög skýrt ákvæði í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og engin ástæða til ætla annað en að reynt verði að sinna því, sérstaklega að jafna stöðuna fyrir landsmenn alla. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson gerði einnig áfengismálin að umræðuefni. Ég get í sjálfu sér tekið undir obbann af því sem þar kom fram. Þó verð ég að segja að mér fannst lítið gert úr áhrifum fræðslu, þó að vitnað sé í að hún ein og sér ráði ekki því hvort menn drekki áfengi eður ei. Það er auðvitað vitað að þekkingin ein hindrar ekki athafnir en það má alls ekki gera lítið úr því að tekist hefur að minnka áfengisneyslu í grunnskólum og það hefur verið gert með samstilltu átaki foreldra og starfsfólks skólanna og m.a. Lýðheilsustöðvar. Ég held að fræðslu- og uppeldisþátturinn í þessu sé stórlega vanmetinn. Næsta skrefið varðandi áfengisneysluna er auðvitað viðhorfsbreyting og aukin fræðsla og áróður einmitt til að móta viðhorf nemenda á fyrstu árum í framhaldsskólunum. Varðandi meðferðina á skjalinu sem slíku, eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson ræddi um, að það sé óeðlilegt að gera ekki textabreytingar, þá gerði ég grein fyrir því í inngangsræðu að ég mæti það svo að hægt hefði verið að fara í textabreytingar í þingsályktunartillögunni en mikilvægara væri þó að draga saman þau atriði sem við teldum að þyrftu að koma til umfjöllunar. Það var heiðarlega gert í samráði við alla nefndarmenn, enda held ég að allir nefndarmenn í félags- og tryggingamálanefnd geti séð í nefndarálitinu mörg þeirra atriða sem þeir lögðu til í umræðunni. Hv. þm. Höskuldur Þórhallsson, 10. þm. Norðaust., telur þetta ekki vera aðgerðaáætlun heldur bara viljayfirlýsingu og það má svo sem deila um orð. Ef menn telja að aðgerðaáætlun þurfi að vera tölusett eða markmiðssett sem einhvers konar skorkort þá er það vissulega rétt að þetta mundi ekki heita aðgerðaáætlun en þarna er klárlega lýst yfir hvaða aðgerðum á að beita í málefnum barna og ungmenna og þess vegna tel ég að þessi áætlun standi fyllilega undir nafni. Þó að útfærslurnar séu ekki í öllum smáatriðum á þessu stigi nú á sumarþinginu þá eru þetta skýr fyrirmæli um hvaða vinnu á að setja í gang og hvaða málum við munum eiga von á inn þingið í framhaldinu. Hv. þm. Auður Lilja Erlingsdóttir óskaði eftir því að margt væri afdráttarlausara og auðvitað væri það kannski æskilegt í sumum tilfellum en það er kannski vísun á það að þessi mál þurfa að fá umfjöllun, m.a. frá börnum eins og hv. þingmaður benti réttilega á. Hv. þingmaður benti líka réttilega á ósanngirni í samfélaginu og það að við setjum sum börn skör lægra vegna fátæktar eða annarra hluta, aðgengi að þjónustu sé takmarkað og annað slíkt, og þessu óréttlæti finni börn fyrir. Ég tek heils hugar undir það. Þess vegna er aðgerðaáætlunin svo mikilvæg. Hún er til að rétta hlut barna og tryggja að þau fái ekki ranga forgjöf inn í okkar ágæta samfélag. Hv. þm. Pétur H. Blöndal, 6. þm. Reykv.n., samnefndarmaður, dró fram nokkur atriði sem komu ágætlega fram í málefnavinnunni líka. Það er auðvitað ávallt umdeilanlegt hvernig á að skilgreina fátækt en ég held að það sé enginn ágreiningur um það að fátækt er til staðar og við þurfum að vinna gegn henni og eyða henni og það skiptir auðvitað mestu máli. Ég vil ekki taka eins sterkt til orða og hv. þingmaður varðandi það að við viljum ekki ræða fíkn eða vandamál barna fíkniefnaneytenda. Ég vil gjarnan að það verði rætt og ég vil gjarnan að það verði tekið upp í aðgerðaáætluninni, þ.e. í vinnunni við hana. Þetta er hópur sem situr ekki við sama borð og aðrir og við þurfum auðvitað að ræða það mjög alvarlega og reyna að leita lausna sem eru ekki auðfundnar eins og fram hefur komið. Ég gæti haldið áfram að taka upp einstök mál og fylgja þeim eftir hér í lokaræðu minni um þessa þingsályktunartillögu. Ég held að ekki sé ástæða til þess, ég held að mörg af þeim málum sem huga þarf að hafi komið mjög skýrt fram í umræðunni. Vonandi fáum við tækifæri til að koma að þessu á síðari stigum í umfjöllun um einstaka þætti málsins. Ég ætla aðeins að segja í lokin að mér finnst stórkostlegt að þessi aðgerðaáætlun í málefnum barna og ungmenna skuli vera komin fram og ég hlakka til að takast á við að koma henni í framkvæmd í framhaldinu.

Herra forseti. Allsherjarnefnd hefur fjallað um málið sem hér er til umræðu og lagt fram nefndarálit meiri hluta og minni hluta. Nefndin fékk á fund sinn allnokkurn hóp gesta þar sem farið var yfir málið og er meiri hluti allsherjarnefndar þeirrar skoðunar að rétt sé að samþykkja frumvarpið eins og það liggur fyrir en þó með nokkurri breytingu á 3. gr., sem ég mun koma nánar að á eftir. Sé efni frumvarpsins dregið saman felur það í fyrsta lagi í sér breytingar á heitum ráðuneyta í samræmi við stefnumörkun nýrrar ríkisstjórnar. Í því felst að heiti félagsmálaráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis verður breytt þannig að tryggingamálahlutinn færist frá heilbrigðisráðuneyti til félagsmálaráðuneytis og landbúnaðarráðuneyti og sjávarútvegsráðuneyti verða einnig sameinuð. Í öðru lagi er lagt til að heimilt sé með forsetaúrskurði að sameina ráðuneyti, í þriðja lagi að heimilt verði að bjóða starfsmönnum Stjórnarráðsins störf innan þess án þess að starfið sé auglýst opinberlega og í fjórða lagi eru lögð til ákvæði til að tryggja réttindi starfsmanna vegna tilfærslu verkefna á milli ráðuneyta. Meiri hluti nefndarinnar styður þær skipulagsbreytingar sem lagðar eru til í 1. gr. frumvarpsins um breytingar á ráðuneytum og telur að þær séu til bóta. Í f-lið 1. gr. frumvarpsins segir að forseti Íslands geti með úrskurði sameinað ráðuneyti. Með þeirri breytingu er gert kleift að fækka ráðuneytum án þess að lagabreytingu þurfi til. Heimildin er þó háð þeirri takmörkun að áfram verður óheimilt að fjölga ráðuneytum án lagaheimildar. Í nefndarálitinu vísum við til þess að í nágrannalöndunum er fyrirkomulag með mismunandi hætti og sums staðar tíðkast að skipulag og verkaskipting ráðuneyta sé alfarið á hendi framkvæmdarvaldsins. Með þeirri breytingu sem um ræðir í frumvarpinu er ekki gengið svo langt en svigrúm framkvæmdarvaldsins þó aukið að þessu leyti. Þá er með frumvarpinu áformað að breyta Hagstofunni í sjálfstæða ríkisstofnun. Enginn ágreiningur er um þá breytingu enda hefur Hagstofan ekki lengur verkefni sem telja má að eigi að heyra undir ráðuneyti, hvorki stjórnvaldsákvarðanir, sem hún þó gerði á árum áður, né pólitíska stefnumörkun. Segja má að stjórnvaldsákvarðanir og pólitísk stefnumörkun séu lykilatriði í verksviði ráðuneyta. En þessi breyting er óumdeild og felur aðeins í sér að regluverki Hagstofunnar verði breytt til samræmis við veruleikann. Mesta umræðu í nefndinni fékk 3. gr. frumvarpsins er fjallar um heimild til að bjóða starfsmönnum Stjórnarráðsins laust starf innan þess án þess að starfið sé sérstaklega auglýst samkvæmt almennum reglum. Með þeirri breytingu er verið að auka sveigjanleika í rekstri og stjórnun hjá þessum hluta ríkisins, stuðlað að auknum hreyfanleika starfsmanna og þar með möguleikum þeirra til að þróast í starfi. Þetta kemur til viðbótar öðrum ráðstöfunum í þessa veru eins og vistaskiptum milli ráðuneyta sem hafa staðið til boða í nokkur ár. Jafnframt er rétt að vekja athygli á að samkvæmt gildandi lögum er allmikið svigrúm til að færa starfsmenn milli starfa innan einstakra ráðuneyta, meðal annars með því að ráða sérfræðinga í stöður deildarstjóra, án þess að stöðurnar séu sérstaklega auglýstar. Eins og fram kemur í almennum athugasemdum með frumvarpinu er með breytingunni sem hér er lögð til verið að útvíkka þetta svigrúm þannig að það nái til alls Stjórnarráðsins, en það hefur til þessa verið fyrir hendi innan ráðuneyta. Því er um að ræða ákveðið skref, ekki stórt en ákveðið þó, í þá átt að gera Stjórnarráðið að einum vinnustað. Meiri hlutinn leggur til þá breytingu á frumvarpinu að við 3. gr. til að undirstrika það sem kom fram í greinargerð með frumvarpinu, þ.e. að forsætisráðherra skuli setja reglur sem mæli fyrir um tilhögun auglýsinga innan Stjórnarráðsins um laus störf og önnur atriði er varða framkvæmd þessa ákvæðis. Ráðningar verða því ekki í neinu tómarúmi og með því verður tryggt að um notkun framangreindrar heimildar gildi ákveðnar reglur, til dæmis að því er varðar form tilkynninga innan Stjórnarráðsins um laus störf og mat á umsækjendum. Hér er um að ræða heimild og geta því stjórnendur kosið að auglýsa laus störf strax með almennri auglýsingu, t.d. ef talin er þörf á umsækjendum með reynslu utan Stjórnarráðsins. Með þessu er í sjálfu sér ekki dregið úr möguleikum almennings til að fá störf hjá Stjórnarráðinu, því að jafnaði ætti tilflutningur starfsmanns innan Stjórnarráðsins að leiða til þess að eldri staða hans verði laus til umsóknar. Á endanum má ætla að fjöldi þeirra starfa sem auglýst eru opinberlega verði sá sami. Vegna umræðu sem átti sér stað í nefndinni áréttar meiri hlutinn jafnframt að ákvæði stjórnsýslulaga gilda um allar stjórnvaldsákvarðanir, þar á meðal um ráðningu í störf hjá Stjórnarráðinu. Í 4. gr., sem var heldur ekki umdeild, er sérstaklega fjallað um réttindi þeirra starfsmanna sem flytjast vegna tilfærslu verkefna milli ráðuneyta sem boðuð hefur verið og að hluta til felst í ákvæðum 1. gr. um breytt heiti og skipulag ráðuneyta. Meiri hlutinn telur að ásamt ákvæðum annarra laga tryggi greinin að starfsmenn njóti sömu réttinda og verið hefur samkvæmt gildandi rétti. Á þessum grundvelli leggur meiri hluti allsherjarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem ég gat um og fyrir liggur á þskj. 25, en þar segir: „3. gr. orðist svo: Við 3. mgr. 11. gr. laganna bætast tveir nýir málsliðir, svohljóðandi: Sama á við ef starfsmanni, sem ráðinn er ótímabundið, sbr. 1. mgr. 41. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, er boðið annað starf innan Stjórnarráðsins. Í reglum, sem forsætisráðherra setur, skal mæla fyrir um tilhögun auglýsinga innan Stjórnarráðsins um laus störf og önnur atriði er varða framkvæmd þessa ákvæðis.“ Undir nefndarálitið og breytingartillöguna rita auk mín: hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson, Sigurður Kári Kristjánsson, Ellert B. Schram, Ólöf Norðdal og Karl V. Matthíasson.

Frú forseti. Ég flyt minnihlutaálit mitt, Jóns Magnússonar og Sivjar Friðleifsdóttur. Minni hlutinn tekur ekki afstöðu til nafnbreytinga á ráðuneytum samkvæmt frumvarpinu, m.a. af þeirri ástæðu að verkaskiptingin er enn óljós. Það er mat minni hlutans að eðlilegt hefði verið að verkaskiptingin hefði legið fyrir áður en gengið hefði verið til afgreiðslu frumvarpsins en um hana er nú óvissa. Það má segja að hér hafi eggið komið á undan hænunni. Ýmis afar vandasöm vandamál blasa við varðandi þessar breytingar sem að mati minni hlutans hefur alls ekki verið hugsað út í heldur hefur skipting ráðuneyta, úr ráðuneytum í það sem ég gæti kallað örráðuneyti, valdið því að það þarf að fara í þessa vegferð en óvissan er mikil og vandinn mikill fram undan. Það varðar m.a. landbúnaðarskólana og hugsanlegan flutning þeirra undir menntamálaráðuneytið, það varðar byggðamálin og ekki síst Tryggingastofnun ríkisins og flutning verkefna þaðan. Það rekst svolítið hvað á annars horn. Með f-lið 1. gr. frumvarpsins verður forseta Íslands heimilt að úrskurða um sameiningu ráðuneyta. Okkur er ljóst að slíkt fyrirkomulag tíðkast víða annars staðar og er markmið þess að gera framkvæmdarvaldinu auðveldara að fækka ráðuneytum. Sjálfur hef ég fyrirvara um þetta og hefði talið eðlilegra að slík breyting yrði gerð á grundvelli löggjafar. Þá breytingu að gera Hagstofu Íslands að ríkisstofnun í stað ráðuneytis telur minni hlutinn eðlilega með tilliti til þeirra verkefna sem stofnunin sinnir nú og styður hann breytinguna hvað það varðar. Minni hlutinn samþykkir hins vegar ekki 3. gr. frumvarpsins þar sem afnumin er sú skylda að auglýsa störf innan Stjórnarráðsins. Þessari grein er skellt inn í frumvarpið án nokkurra tengsla við þær breytingar sem uppstokkun ráðuneyta í kjölfar ríkisstjórnarskipta kallar á og er gerð án samráðs við stéttarfélög starfsmanna ráðuneytisins. Það kom í ljós á fundum nefndarinnar að þessi breyting byggir á einhliða ákvörðun forsætisráðuneytisins, eða hæstv. forsætisráðherra, án nokkurs samráðs. Þessi breyting er nokkuð í anda þeirra breytinga sem gerðar voru á réttarstöðu starfsmanna þeirra ríkisfyrirtækja sem einkavædd voru á síðasta kjörtímabili. Ég nefni Ríkisútvarpið og Matvælastofnun Íslands og fleiri fyrirtæki sem einkavædd voru á síðasta kjörtímabili. Ég sagði þá í einhverri ræðu að manni sýndist þáverandi ríkisstjórn vera í nöp við opinbera starfsmenn og mér sýnist með þessari 3. gr. hér hafa orðið framhald á þeirri andúð sem maður merkti í fari fyrri ríkisstjórnar í garð opinberra starfsmanna. Nefndin fékk fulltrúa BSRB og BHM á fund sinn og bæði stéttarfélögin vara eindregið við breytingu á auglýsingaskyldunni sem nú gildir. Í umsögn BSRB segir m.a. orðrétt: „BSRB leggst á hinn bóginn alfarið á móti 3. gr. frv. sem felur í sér að afnumin verði sú skylda að auglýsa laus störf innan Stjórnarráðsins. BSRB varar við því að hróflað verði við auglýsingaskyldunni og telur mikilvægt að fólki séu gefin jöfn tækifæri til starfa og starfsframa innan Stjórnarráðsins. Bandalagið áréttar að markmiðið með starfsauglýsingum er ekki eingöngu að tryggja jöfn tækifæri til starfa og starfsframa heldur einnig að hæfasti einstaklingur sem völ er á hverju sinni verði ráðinn til starfans. Jafnframt telur BSRB mikilvægt að gagnsæi sé viðhaft við ráðningar í störf. Sé þess gætt dregur verulega úr svigrúmi til ómálefnalegra vinnubragða við ráðningar. BSRB telur afar mikilvægt að ákvarðanir um ráðningar starfsmanna séu sýnilegar og að fólk, jafnt innan Stjórnarráðsins sem utan, geti auðveldlega séð hvernig að þeim sé staðið í öllum aðalatriðum. Jafnframt telur bandalagið mjög mikilvægt í þessu samhengi að horft sé til þeirra varna sem þegar eru fyrir hendi til að auka möguleika kvenna og aðkomu þeirra að störfum. Ekki verður annað séð en 3. gr. frv. kollvarpi helstu vörnum í þessu efnum. Að þessu leyti, sem og í ýmsum öðrum veigamiklum atriðum er það því niðurstaða BSRB að með frv. þessu sé verið að stíga stórt skref aftur á bak.“ Fyrir mér er það alvarlegt mál ef stigið er skref til baka í jafnréttismálum því að ekki var úr háum söðli að detta í þeim efnum. Gagnsæ og lýðræðisleg umfjöllun um stöðuveitingar er helsta vopn kvenna í baráttu þeirra til jafnræðis og jafnréttis. Stöðuveitingaleyndin, ógagnsæið, er gróðrarstía mismununar rétt eins og leyndin um laun er gróðrarstía kynbundins launamunar. Það er mín skoðun að þessi breyting sé ekki í anda jafnréttislaga og þeirrar sóknar sem við viljum viðhafa í réttindabaráttu kvenna. Ég minni á þau markmið jafnréttislaga í þessum efnum sem eru að „koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kvenna og karla og jafna þannig stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins“ og að allir „einstaklingar skulu eiga jafna möguleika á að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína óháð kynferði“. Enn fremur segir síðan í lögunum að markmiði þessu skuli náð með því að „gæta jafnréttissjónarmiða á öllum sviðum samfélagsins“ og „bæta sérstaklega stöðu kvenna og auka möguleika þeirra í samfélaginu“. Umrædd 3. gr. er afturför að mínu mati í þessum efnum en ekki framsækið spor eins og raunin hefði þurft að verða eður að láta kyrrt liggja. Þetta óheillaspor byggir, eins og ég sagði fyrr, á einhliða ákvörðun hæstv. forsætisráðherra og hún er að mínu mati á skjön við þessi markmið jafnréttislaga. Í umsögn BSRB segir enn fremur: „Í 3. gr. frv. er opnað á mjög almenna meðferð við ráðningar í störf og reyndar svo að ógerlegt er að lesa út úr frv. hvernig ráðningarferlið á að fara fram. M.a. má spyrja eftirtalinna spurninga í þessu sambandi: 1. Verður starfsmaður valinn í laust starf án þess að öðrum starfsmönnum Stjórnarráðsins sé veitt formlegt tækifæri til að gefa kost á sér til starfsins? 2. Verða laus störf í öllum tilvikum auglýst innan Stjórnarráðsins? 3. Verður það matsatriði hverju sinni hvernig staðið skuli að vali starfsmanns, þ.e. hvort aðeins einn tiltekinn komi til greina eða að auglýst verði og þá til hvaða hóps auglýsing eigi að höfða? Í þessu samhengi er jafnframt rétt að huga grannt að því hvað verði um rökstuðning fyrir stöðuveitingum eftir ráðningarferli á borð við það sem að framan er lýst. Það kemur ekki skýrt fram. Getur einstaklingur sem ekki hefur verið viðraður í stöðu óskað eftir rökstuðningi fyrir flutningi eða ráðningu starfsfélaga?“ Síðar segir í umsögninni: „Með hliðsjón af framansögðu varar BSRB við því að afnema auglýsingaskyldu innan Stjórnarráðs Íslands. Bandalagið óttast að með þessu sé verið að stíga fyrsta skrefið í þá átt að afnema auglýsingaskyldu á störfum hjá hinu opinbera. Sé það virkilega stefna stjórnvalda verður að gera þá lágmarkskröfu að þau marki þá stefnu sína einungis að vandlega athuguðu máli, að verklagsreglur verði skýrar og að fullt samráð verði haft við samtök launafólks.“ Það er mitt mat að breytingartillaga meiri hlutans megni ekki að sníða þá agnúa af frumvarpinu sem ég hef hér nefnt. Þar segir eftirfarandi: „Í reglum, sem forsætisráðherra setur, skal mæla fyrir um tilhögun auglýsinga innan Stjórnarráðsins um laus störf og önnur atriði er varða framkvæmd þessa ákvæðis.“ Hæstv. forsætisráðherra hefur algjörlega frjálsar hendur með það hvernig hann útfærir þessar reglur, hvað er auglýst, hvað er ekki auglýst, hvernig málsmeðferðin er og þar fram eftir götunum. Ég ítreka að það er enn ekkert samráð við samtök launafólks. Þessi breyting breytir ekki megininntaki þeirrar gagnrýni sem minni hlutinn hefur fram að færa á frumvarpið. Þar er hvorki mælt fyrir um eindregna fulla auglýsingaskyldu né samráð við hagsmunasamtök starfsmanna Stjórnarráðsins. BHM tekur í sama streng og segir í umsögn sinni: „BHM leggst hins vegar á móti því að auglýsingaskylda starfa verði afnumin innan Stjórnarráðs Íslands. Grunnhugsun bak við auglýsingaskyldu opinberra starfa er að tryggja að hæfasti starfsmaður sé ráðinn í hverju tilviki, jafnframt að gagnsæi sé tryggt við ráðningu opinberra starfsmanna. Í meðhöndlun almannafjár, svo sem við ráðningar starfsmanna, eru miklar skyldur lagðar á stjórnendur og ekki einungis þarf að tryggja að því sé vel ráðstafað, heldur má enginn vafi leika á að svo sé. Bandalagið styður á allan hátt hreyfanleika starfsmanna innan opinbera vinnumarkaðarins og styður að þeim sé auðveldað að afla sér nýrrar reynslu, veita af sinni reynslu og öðlast ný tengsl. Má í því sambandi benda á það að starfsmenn geta fengið leyfi frá störfum til að vinna við erlendar stofnanir og að til eru reglur um skiptidvöl norrænna ríkisstarfsmanna. Einnig er nú í gangi tilraun með tímabundin vistaskipti starfsmanna með þátttöku fjögurra ráðuneyta og undirstofnana þeirra. Með hliðsjón af framangreindu varar BHM við því að afnema auglýsingaskyldu innan Stjórnarráðs Íslands og bendir á að engin rök hafi verið færð fyrir því hver sérstaða Stjórnarráðsins sé í þessu tilliti og óttast að þetta sé fyrsta skrefið til að afnema auglýsingaskyldu starfa hjá hinu opinbera.“ Ég vek sérstaka athygli á því tilraunaverkefni sem BHM vísar til. Með 3. gr. er hæstv. forsætisráðherra með einhliða inngrip í það verkefni sem á að standa til ársins 2008 og átti að þróast síðan áfram. Minni hlutinn bendir á það enn fremur að óskum hans um að fulltrúar BHM og BSRB kæmu fyrir nefndina á nýjan leik var hafnað en minni hlutinn taldi mikilvægt að eiga kost á því að ræða við fulltrúa stéttarfélaganna þar sem nefndarmönnum hafði sama morgun borist í hendur skrifleg umsögn BSRB og BHM. Einnig var farið fram á að gerð yrði nánari grein fyrir þeim reglum sem forsætisráðherra hygðist setja í þessu sambandi en ekki var á það fallist. Þá var á það bent að óeðlilegt væri að löggjafarvaldið framseldi rétt sinn með þeim hætti sem lagt væri til, samanber viðbót við 3. gr. sem meiri hluti nefndarinnar leggur til, og einnig að málið væri tekið út úr nefndinni með meirihlutavaldi án þess það væri tilbúið til afgreiðslu. Málið var afgreitt úr nefndinni gegn atkvæðum minni hlutans og eindregnum óskum hans um frekari umsagnir og skoðun. Það gerir málsmeðferðina enn ámælisverðari að sáttaleiðir í málinu blöstu við en þeim var hafnað án viðhlítandi rökstuðnings. Ég ítreka að þessi 3. gr. er hreint smyglgóss inn í þetta frumvarp, hreint og klárt smyglgóss, og kemur hvorki stjórnarskiptunum við né þeirri skiptingu ráðuneyta sem stjórnarflokkarnir hafa orðið ásáttir um, kemur því ekkert við þannig að tilgangurinn er einhver annar. Tilgangurinn er að mínu mati sá að leggja stein í götu starfsmanna ráðuneytisins og draga úr starfsmannalýðræði og gagnsæjum opinberum ráðningum. Það lá heldur ekkert á að lögfesta þetta ákvæði. Það gat fullkomlega beðið haustsins og vandaðrar og góðrar umfjöllunar allsherjarnefndar sem nefndarmenn voru svo sannarlega tilbúnir að leggja á sig, jafnvel nú á sumarþingi ef þess hefði verið kostur. Þetta veldur mér satt best að segja vonbrigðum í ljósi þess að ríkisstjórnin hefur í stefnuyfirlýsingu sinni lýst því yfir að hún hyggist eiga gott samstarf við alla flokka á Alþingi og standa vörð um sjálfstæði Alþingis og eftirlitshlutverk þess. Þessi málsmeðferð fullnægir ekki þessum góða vilja ráðuneytisins. Þessi 3. gr. er keyrð í gegn þrátt fyrir ummæli hæstv. utanríkisráðherra og formanns Samfylkingarinnar í stefnuumræðum sem ég hef farið með áður hér í ræðu en tel ekki vanþörf á að hafa yfir aftur. Hún sagði orðrétt við stefnuumræðuna: „Ný ríkisstjórn er byrjuð á því verki að stokka upp verkaskiptingu ráðuneyta og innleiða ný vinnubrögð hjá framkvæmdarvaldinu. Ég vil leyfa mér að færa fram þá ósk að við sameinumst um að bæta vinnubrögð einnig hér á Alþingi Íslendinga. Okkur ber að vera öllu lýðræðislegu félagsstarfi í landinu góð fyrirmynd. Við eigum að leita sáttaleiða þegar þær eru færar en virða grundvallarmun á afstöðu án svikabrigsla eða stóryrða.“ Þessi vinnubrögð sem hæstv. utanríkisráðherra kallar eftir liggja ekki í þessari 3. gr., þvert á móti. Þarna koma upp gamalkunnir draugar, og vart draugar því að það er ekki búið að kveða þessi vinnubrögð niður. Þetta er nákvæmlega sama aðferðin og þegar Ríkisútvarpið var einkavætt og fleiri opinberar stofnanir, réttindi starfsmanna voru fyrir borð borin. Þar var þó verið að semja frumvörp um þær opinberu stofnanir sem átti að einkavæða. Hér er verið að huga að skiptingu ráðuneyta og þessu smyglgóssi er laumað inn. Hæstv. utanríkisráðherra er ekki einhöm í þessum efnum samráðs og lýðræðis. Ég verð að minna á Borgarnesræður hv. formanns Samfylkingarinnar haldnar í febrúar og mars/apríl 2003, ræður sem vöktu verulega athygli og höfðu yfir sér blæ nýmæla í málsmeðferð, boðuðu nýtt fagnaðarerindi lýðræðis og málefnalegra ákvarðana á 21. öldinni. Fyrri ræðuna flutti hv. formaður Samfylkingarinnar í Borgarnesi 9. febrúar. Hún fór illilega fyrir brjóstið á stuðningsmönnum Sjálfstæðisflokksins og jafnvel fleiri. Í síðari ræðunni segir hv. formaður Samfylkingarinnar orðrétt: „Síðan þessi fundur var haldinn þann 9. febrúar, þá hef ég verið á ferð og flugi um landið með formanninum og öðrum frambjóðendum og við höfum verið að tala milliliðalaust við fólk. Við höfum haldið 24 opna fundi og þetta er líklega sá 25. Við höfum verið að tala við fólk um það sem skiptir máli í pólitík, hin pólitísku aðalatriði vorsins. Og ég hef komist að því að það sem ég sagði í Borgarnesi þann 9. febrúar á sér samsvörun hjá fólkinu í landinu og það sem ég sagði þó ég hafi ekki talið það merkilegt á þeim tíma, það skiptir máli. Ég hef fengið staðfestingu á því að fólki mislíkar hvernig gæðum og embættum er útdeilt í samfélaginu, að fólk hefur fengið sig fullsatt á sjálfmiðuðu stjórnlyndi stjórnarherranna, að fólk vill gefa stjórnmálunum nýtt inntak og nýja ímynd, að fólk vill leggja áherslu á lífsgæði sem eru ekki bara efnisleg gæði heldur lúta að aðgangi að fjölbreyttri menningu, góðri menntun og öruggu velferðarkerfi. Fólk vill að jafnrétti, sanngirni og réttlæti séu leiðarljós í stefnumótun hins opinbera. Fólk vill þróa hér sómasamlegt samfélag þar sem stofnanir og stjórnmálamenn koma fram af virðingu gagnvart fólki, fara að leikreglum sem eru gegnsæjar og það sé fyllsta jafnræðis gætt. Þar sem staða, stétt og flokkspólitísk afstaða skiptir ekki máli, þar sem býr ein þjóð í einu landi.“ Því er það svo þá í anda þessarar ræðu að hér er skotið inn bakdyramegin eða smyglað inn þessari 3. gr. án nokkurs samráðs við stéttarfélög starfsmanna Stjórnarráðsins? Er þetta ekki gamalt vín á nýjum belgjum? Auðvitað er það það. Ég hygg reyndar að belgurinn sé gamall enn þá. Ég held að hinum nýja stjórnarflokki hafi verið troðið inn í hinn gamla belg og sitji þar. Rauði þráðurinn í þessum Borgarnesræðum hv. formanns Samfylkingarinnar var samráð og samræða, samræðupólitík, en ekki átakastjórnmál hins stjórnlynda Sjálfstæðisflokks, eins og það var margsinnis orðað, hins stjórnlynda Sjálfstæðisflokks. Á þessu sumarþingi hafa hin fögru fyrirheit í Borgarnesræðunum brugðist. Það er miður og boðar ekki gott og það er í annað sinn á þessu stutta sumarþingi sem þetta gerist. Er Sjálfstæðisflokkurinn hættur að vera stjórnlyndur?  Þessi 3. gr. er dæmigerð stjórnlyndisgrein og mikil vonbrigði að því er varðar fyrirheit ríkisstjórnarinnar í stefnuyfirlýsingunni og Borgarnesræður hv. formanns Samfylkingarinnar. Ég lýsi vanþóknun minni á þessum vinnubrögðum.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Atli Gíslason kom víða við í ræðu sinni og verð ég að sjá hvort mér vinnst tími til að svara því öllu í stuttu andsvari en ella mun ég koma aftur á mælendaskrá og fara betur yfir ýmsa þætti sem þar komu fram. Í fyrsta lagi vil ég geta þess að athugasemdir um að eggið sé að koma á undan hænunni varðandi það að marka þennan ramma um ráðuneytabreytingarnar, að það sé óeðlilegt, þá hafna ég því. Ég tel eðlilegt að fyrst sé meginstefna mótuð og lagabreytingar gerðar varðandi ráðuneytin sem marka þennan ytri ramma og tel ekki óeðlilegt að síðan verði fyllt inn í þann ramma með nánari útfærslu sem varða einstakar stofnanir og einstök verkefni. Yfirlýsingar liggja fyrir um að það verði gert á haustþingi, þ.e. áður en þessar breytingar eiga að taka gildi, sem eru um næstu áramót. Ég hafna því að það sé eitthvað óeðlilegt við þessa röð mála. Varðandi 3. gr. sérstaklega þá held ég að rétt sé að átta sig á því hvaða breyting er nákvæmlega hér á ferðinni. Það sem um er að ræða er að í staðinn fyrir að það verði ótvírætt í öllum tilvikum skylt að auglýsa störf innan Stjórnarráðsins með opinberri auglýsingu er gert ráð fyrir að til viðbótar þeirri leið verði hægt að auglýsa störf innan Stjórnarráðsins, gefa starfsmönnum Stjórnarráðsins sem áhuga hafa tækifæri til þess að sækja um. Það hefur verið rökstutt með því að það sé gert til þess að auðvelda sveigjanleika og svigrúm. En það er alls ekki ætlunin og er erfitt að finna þeim orðum hv. þm. Atla Gíslasonar stað að með því sé með einhverjum hætti verið að ganga gegn réttindum þessara starfsmanna. Ég bið hv. þingmann að útskýra hvað hann á við með því.

Frú forseti. Ég fullyrði það, ég hef ekki tíma til að rökstyðja það nánar, að hér kemur eggið á undan hænunni. Vegna valdaskipta og uppskipta á ráðherrastólum er lítið ráðuneyti gert að tveimur örráðuneytum. Síðan á að færa á milli eftir valdaskiptingunni en ekki eftir því að gera Stjórnarráðið skilvirkt. Það er alveg fullkomlega ljóst að það liggur ekkert fyrir hvernig á að taka á þeim vandamálum sem blasa við flutningi verkefna Tryggingastofnunar. Þau eru vandmeðfarin. Að flytja Byggðastofnun frá félagsmálaráðuneytinu er afar vandmeðfarið. Af hverju á að taka byggðamálin út úr félagsmálaráðuneytinu og flytja þau eitthvað í burtu? Engin rök eru fyrir því. Það veit heldur enginn í ráðuneytinu hvað á að flytja og hvað þá af hverju á að flytja. Varðandi 3. gr. þá var komið af stað samráð og reglur á milli ráðuneytanna og starfsmanna sem viðurkenndu þessa flutningsþörf. Starfsmenn segja það. Fulltrúar BHM og BSRB sem komu fyrir nefndina viðurkenndu það. En þeir sögðu skýrt og skorinort að gallarnir við að lögbinda þetta væru miklum mun meiri en kostirnir. Þeir viðurkenndu að kostir væru í þessu dæmi og ég skil sjónarmiðin sem hv. þm. Birgir Ármannsson fer með. En gallarnir eru miklum mun meiri. Ég hefði haldið að góður stjórnandi í góðu fyrirtæki, stóru fyrirtæki eins og Stjórnarráðið er, með yfirráð yfir að mig minnir 500 starfsmönnum, hefði leitað samráðs og mótað reglurnar og mótað þær innan dyra áður en dembt var á þá ofan frá einhliða reglum að hætti hæstv. forsætisráðherra, einhliða. Það skapar ólgu og það skapar vondan vinnuanda.

Hæstv. forseti. Varðandi afstöðu starfsmanna og stéttarfélaganna í þessu máli er það rétt sem kom fram í máli hv. þm. Atla Gíslasonar að BHM og BSRB lögðust gegn þessu ákvæði frumvarpsins. Hins vegar er líka rétt að geta þess að þeir sem komu fyrir nefndina fyrir hönd starfsmanna Stjórnarráðsins voru jákvæðir í garð breytinganna. Talsmaður félags háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins var afar jákvæður og fulltrúi starfsmannafélags Stjórnarráðsins taldi að breytingarnar væru til bóta. Ég gat ekki skilið orð hennar öðruvísi. Hins vegar gat hún þess aðspurð að hún teldi rétt að þarna giltu einhverjar reglur vegna þess að hún hafði áhyggjur af því að ekki væri skýrt að starfsmenn innan Stjórnarráðsins hefðu raunverulega vitneskju um störf sem losnuðu með þessum hætti. Segja má að með þeirri breytingartillögu sem meiri hluti allsherjarnefndar leggur til við þessa umræðu sé komið til móts nákvæmlega við þessi sjónarmið. Það var raunar gert í athugasemdum með frumvarpinu. En í breytingartillögunni er skýrt kveðið á um að forsætisráðherra skuli setja reglur um tilhögun auglýsinga og aðra þætti sem varða framkvæmd þessa ákvæðis. Í því felst auðvitað að kominn er rammi sem hægt er að vinna eftir. Með öðrum orðum verður tryggt með setningu reglna af þessu tagi að ekki verður um geðþóttaákvarðanir að ræða eins og sumir óttuðust í upphafi. Það verður ekki um að ræða neinar geðþóttaákvarðanir enda stóð það aldrei til heldur verða skýrar reglur sem gilda um þetta. Og það m.a. gefur auðvitað þeim sem áhuga hafa á þessum störfum, en fá ekki, tækifæri til þess að leita réttar síns á grundvelli almennra stjórnsýslureglna, sem að sjálfsögðu munu áfram gilda um ákvarðanir af þessu tagi.

Ég ítreka, frú forseti, að það blasti við að hægt var að gera þetta öðruvísi og finna sáttaleiðir. Fyrst við starfsmenn og einnig var hægt að sætta málið innan allsherjarnefndar. Hægt var að bíða með þetta mál fram á haustþing og leysa það fagmannlega í stað þess að taka hin alvöldu fyrirmæli ofan frá og setja þau inn án tengsla við það sem um ræðir, þ.e. breytingu á nöfnum ráðuneyta. Þær reglur sem hv. þm. Birgir Ármannsson vísar til gefa hæstv. forsætisráðherra algerlega lausan tauminn. Ég gagnrýndi það í ræðu minni að nefndin skyldi ekki verða við beiðni minni hlutans um að kalla forsætisráðherra á fund nefndarinnar til að skýra inntak þessara væntanlegu reglna. Það var ekki gert. Ég spyr, af hverju ekki? Það er svo að hæstv. forsætisráðherra getur að eigin vild haft reglurnar eins og honum sýnist. Það er ekki flóknara en það. Það opnar fyrir geðþótta án þess ég ætli hæstv. forsætisráðherra það.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þau sjónarmið og málflutning sem hv. þm. Atli Gíslason hafði uppi sem framsögumaður minnihlutaálits allsherjarnefndar, sem ég stend að ásamt honum og hv. þm. Siv Friðleifsdóttur. Til viðbótar vil ég koma að því að það liggur fyrir að minni hlutinn stóð að störfum í nefndinni með málefnalegum hætti og vildi leggja sitt lið til þess að afgreiða frumvarpið sem hér um ræðir í fullri sátt við meiri hlutann. Það var ljóst að þótt skoðanir gætu verið skiptar um nokkur atriði þá var eitt atriði algjörlega sérstakt, þ.e. ákvæði 3. gr. frumvarpsins. Eins og hv. þm. Atli Gíslason kom inn á í ræðu sinni áðan þá skiptir þetta ákvæði engu máli varðandi þá breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands sem er tilkomin vegna breytinga sem hafa orðið varðandi ríkisstjórn Íslands. Þarna var sett inn ákvæði þar sem vikið var frá hefðbundnum skilmálum varðandi ráðningu starfsmanna hins opinbera. Við erum að tala um starfsmenn Stjórnarráðsins. Það liggur fyrir að við erum að tala um hóp starfsmanna, fjölda starfsmanna, um 600 manns eða rúmlega 560 stöðugildi. Við erum að tala um að auglýsingaskyldan, eins og hún er samkvæmt þeim lögum sem gilda, verði afnumin gagnvart þessum hópi. Þarna er búin til sérstök víggirðing, sérstakt virki utan um Stjórnarráðið þar sem um er að ræða tilflutning starfa án þess að um hefðbundnar auglýsingar sé að ræða. Þá spyr ég: Hvað gerði það svo nauðsynlegt að taka þetta mál á dagskrá og keyra í gegn á þessu sumarþingi? Hvaða máli skipti þótt það hefði beðið og verið tekið upp til skoðunar í fullu samstarfi við þau stéttarfélög sem um er að ræða og stjórnarandstöðuna? Við í minni hlutanum fórum fram á, sérstaklega með tilliti til þess að við bættist nýr málsliður við 3. gr. af hálfu meiri hluta nefndarinnar, að kallað yrði á nýjan leik í talsmenn þeirra samtaka sem um er að ræða, þ.e. BHM og BSRB, en því var hafnað. Við vildum fá forustumenn stéttarfélaganna til að gera grein fyrir því hvort þeim fyndist í sjálfu sér sú viðbót sem borin var fram einhverju máli skipta eða ekki. En ekki var um það að ræða að þetta fengist í gegn og þar af leiðandi liggur afstaða þeirra ekki fyrir. Hv. þm. Atli Gíslason gerði grein fyrir sjónarmiðum frá Bandalagi háskólamanna og BSRB, þegar þeir komu fyrir nefndina og erindi sem þeir sendu allsherjarnefnd. Það liggur fyrir að bæði þessi starfsmannafélög leggjast eindregið gegn því að 3. gr. verði samþykkt. Það liggur hins vegar ekki fyrir hver afstaða þeirra er til viðbótarinnar sem meiri hluti allsherjarnefndar leggur til, þ.e. síðustu setningarinnar í ákvæðinu eins og það liggur fyrir. Þó má ætla, miðað við það orðalag sem kemur fram hjá Bandalagi háskólamanna í erindi sem þeir sendu til allsherjarnefndar, að samtökin séu alfarið á móti reglunum hvort sem er. Í erindinu segir að BHM leggist á móti því að auglýsingaskylda starfa verði afnumin innan Stjórnarráðs Íslands. Þá breytir sú viðbót sem hér er um að ræða engu. BHM leggst á móti því að auglýsingaskylda starfa verði afnumin innan Stjórnarráðs Íslands. Það er höfuðatriðið. Bandalagið vekur athygli á því að grunnhugsunin á bak við auglýsingaskyldu opinberra starfa sé að tryggja að hæfasti starfsmaðurinn sé ráðinn í hverju tilfelli og jafnframt að gagnsæi sé tryggt við ráðningu opinberra starfsmanna. Það er jú það sem máli skiptir í þessu sambandi, að gagnsæi sé tryggt, hæfasti starfsmaðurinn ráðinn og að fólkið í landinu viti hvað um er að ræða. En það á að víkja frá þessu varðandi þennan vinnustað sem um er að ræða, Stjórnarráðið, þennan mikilvæga vinnustað, þvert á skoðanir og þau sjónarmið sem komu fram frá þeim stéttarfélögum þar sem meginhluti starfsmanna Stjórnarráðsins er aðili að. Maður skyldi ætla að það hafi verið vilji ríkisstjórnarinnar, vilji meiri hlutans, að taka tillit til þeirra sjónarmiða sem þar koma fram. En nei, það var ekki. Í viðbótinni sem lögð er til af hálfu meiri hluta allsherjarnefndar segir: „… við 3. gr. bætist nýr málsliður þar sem kveðið verði á um það að forsætisráðherra skuli setja reglur sem mæli fyrir um tilhögun auglýsinga innan Stjórnarráðsins um laus störf og önnur atriði er varða framkvæmd þessa ákvæðis.“ Það var farið fram á að fulltrúar stéttarfélaganna gerðu grein fyrir þeim sjónarmiðum sem þau hefðu varðandi þessa viðbót en við því var ekki orðið. Ég hef getið um það fyrr í ræðu minni að þá má ætla, miðað við orðalagið í bréfum frá Bandalagi háskólamanna og BSRB að þeim muni ekki finnast þessi viðbót skipta máli. Þarna er um frávik að ræða frá auglýsingaskyldunni sem bæði þessi stéttarfélög telja að beri að sinna og eigi að vera ófrávíkjanleg. Ég er á móti þessari viðbót á þeim forsendum að ég tel að með henni sé löggjafarvaldið að framselja vald sitt með óeðlilegum hætti til ríkisstjórnarinnar. Það hefði verið eðlilegra og sæmra að Alþingi mótaði sjálft þær starfsreglur sem eiga við í þessu efni, að Alþingi setti sjálft þær reglur sem mæla fyrir um tilhögun auglýsinga innan Stjórnarráðsins, yrði samþykkt að fara þá leið sem meiri hlutinn leggur til. Það er óeðlilegt að einn ráðherra í ríkisstjórninni, forsætisráðherra einn, eigi að hafa með það að gera að geðþótta með hvaða hætti og hvernig skuli standa að auglýsingum starfa innan Stjórnarráðsins og hvernig þeim tilkynningum skuli háttað. Það hefði verið eðlilegra að Alþingi sjálft hefði um það fjallað. Farið var fram á það að gerð yrði grein fyrir inntaki þeirra reglna sem þarna væri um að ræða. Hvað væri átt við þannig að Alþingi væri ekki að samþykkja einhverja viðmiðun, einhver sjónarmið, orð án innihalds. Við því var ekki orðið. Sú regla sem hér er lögð til er í raun ekki önnur en sú að forsætisráðherra skal mæla fyrir um tilhögun auglýsinga innan Stjórnarráðsins um laus störf og önnur atriði er varða framkvæmd þessa ákvæðis. Hvenær skyldi svo forsætisráðherra eiga að mæla fyrir um þessa tilhögun? Hvenær skyldi hann eiga að ganga frá reglum um þessi atriði? Hvað skyldi nú segja í frumvarpinu um það? Merkilegt nokk. Það segir akkúrat ekkert um það. Hvaða heimildir hefur þá forsætisráðherra varðandi þau atriði? Hann hefur gjörsamlega ótímabundnar heimildir. Síðasta viðbótin var tilraun til að setja þetta óheillaákvæði í einhvern skynsamlegri farveg til þess að reyna að láta líta svo út sem komið væri til móts við minni hlutann og þau stéttarfélög sem hér er um að ræða, þótt sú sé ekki raunin. Samt sem áður tekst ekki betur til en svo að þetta er í raun ótímabundið og ég vil nánast segja innihaldslaust ákvæði. Geðþóttaákvörðun. Alþingi framselur forsætisráðherra lagasetningarvald og felur það geðþóttaákvörðun forsætisráðherra að ákveða einhvern tímann þegar honum hentar að setja reglur um það hvernig meðferð auglýsinga og tilkynninga um störf innan Stjórnarráðsins skuli háttað. Þetta er með öllu óeðlilegt, að standa þannig að framkvæmd mála, standa þannig að lagasetningu. Mér til mikils ama þá starfar Alþingi Íslendinga undir skjaldarmerki dansks arfakonungs. Ég hefði talið eðlilegra að það skjaldarmerki yrði brotið niður og hins vegar skjaldarmerki lýðveldisins Íslands tekið upp og sett á Alþingishúsið. Það hefði verið eðlilegt fyrir sjálfstæða þjóð að standa þannig að málum. En mér til mikils ama þá störfum við undir merki danska arfakonungsins en einkunnarorð þeirra konunga, sem höfðu þegið að eigin mati vald sitt frá Guði, ekki frá fólkinu heldur frá Guði. Það er munurinn á lýðveldissinnum og konungssinnum að lýðveldissinnar telja að valdið stafi frá fólkinu en konungssinnar að vald sumra stafi frá Guði og sumir hafi blárra blóð en aðrir. En við lýðveldissinnar viljum að réttindi fólksins séu virt. En arfakonungarnir dönsku sem þjóðin laut um aldir höfðu einkunnarorðin: „Vér einir vitum.“ Vér einir vitum. Þá kom fólki bara ekkert meira við hvað og hvernig hlutirnir gengu að öðru leyti. Því þeir einir vissu. En dönsku arfakonungana skipti engu máli hvað var sagt. Það voru reyndar fleiri arfakonungar. Það er hægt að fara í söguna og vísa til þess sem Friðrik mikli Prússakonungur, sem taldi sig einn helsta talsmann upplýsingarinnar, sagði á sínum tíma. Hann sagði að þegnarnir mættu hafa þær meiningar sem þeir vildu. Þeir mega segja það sem þeir vilja en það er ég sem ræð. Mér finnst meiri hlutanum farast dálítið eins og dönsku og prússnesku arfakonungunum fórst varðandi það að taka afstöðu með þeim hætti sem gert er hér. Það hefði verið eðlilegra að taka hlutina með lýðræðislegum hætti, taka tillit til þeirra sjónarmiða sem komu fram og tillit til andsvara, til viðhorfa stéttarfélaganna, til viðhorfa minni hlutans sem var tilbúinn til alls samstarfs um það að koma lágmarks vitrænum hlutum í þessa tillögu.

Hæstv. forseti. Ekki ætla ég að andmæla meginsjónarmiðum lýðveldissinna í þessari umræðu. En ég vil þó geta þess að mér finnst mikils virði að fá tækifæri til að starfa í sögufrægu húsi sem heldur þeim einkennum sem á því voru þegar það var reist. Ég tel að það varði ekki innihald þeirra starfa sem við höfum hér með höndum. Nokkur atriði í ræðu hv. þm. Jóns Magnússonar vildi ég þó geta sérstaklega um. Í fyrsta lagi vil ég, vegna vangaveltna hans um óeðlilegt framsal valds til forsætisráðherra, geta þess að það er ekki óþekkt að löggjafinn veiti ráðherrum reglugerðarheimild til að setja nánari fyrirmæli um framkvæmd tiltekinna ákvæða. Ég hygg að þetta tiltekna ákvæði skeri sig í engan hátt frá því. Það er nokkuð ljóst að forsætisráðherra hlýtur við setningu slíkra reglna vera bundinn af meginreglum í stjórnsýslurétti. Ég held að enginn þurfi að draga það í efa. Orðalagið sem þarna er er ekki mjög frábrugðið orðalagi sem varðar sambærilega hluti, t.d. í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þar sem segir m.a. í 2. mgr. 7. gr.: „Önnur störf skulu auglýst opinberlega„ - þ.e. önnur störf en embætti, sem eru sérstaklega skilgreind - „samkvæmt reglum sem settar skulu af fjármálaráðherra. Forstöðumanni stofnunar er heimilt að setja sérreglur um það hvernig auglýsa skuli störf hjá stofnuninni, enda sé það gert opinberlega og reglurnar hljóti staðfestingu fjármálaráðherra. Í reglum samkvæmt þessari málsgrein má mæla svo fyrir að störf þar sem ekki er krafist tiltekinnar sérmenntunar eða sérhæfingar þurfi ekki að auglýsa opinberlega.“ Það eru ekkert nánari fyrirmæli um það hvernig þetta varðar. Við setningu ákvæða af þessu tagi held ég að það sé alveg óþekkt að sérstök fyrirmæli séu um tímafrest sem ráðherra hafi til að segja reglurnar. Það er bara ætlast til að það sé gert svo fljótt sem auðið er.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það eitt í ræðu hv. 9. þm. Reykv. s. að við erum í sögufrægu húsi og það er vel. Hitt er annað mál að sögufrægum húsum má breyta og hefur verið gert. Það eina sem ég var að vekja athygli á var það að við störfum undir gunnfána dansks arfakonungs sem er óeðlilegt fyrir frjálsa og fullvalda þjóð, að Alþingi lýðveldisins skuli ekki standa og starfa undir gunnfána lýðveldisins. Það var það eina og kemur í sjálfu sér sögufrægum hlutum ekkert við. Þetta er bara spurningin um hvaða markmið og hvaða einkennistákn við setjum okkur. Í gegnum aldirnar börðust menn iðulega um það, voru í heraldískum vopnaburði, skjaldarmerkjafræði, þannig að það skiptir að sjálfsögðu máli en þetta er aukaatriði. Hv. 9. þm. Reykv. s. vakti athygli á að það væri ekki óþekkt að Alþingi framselji vald sitt. Það er alveg hárrétt, enda hefur það iðulega verið rekið til baka af sjálfum Hæstarétti vegna þess að framsal valdsins hefur verið umfram öll þau eðlilegu mörk sem dómstólar hafa talið að verið væri að gera. Ég tel að það sé spurning um virðingu Alþingis, það sé spurningin um það að Alþingi starfi með þeim hætti að það taki það tillit til sjálfs sín að vera ekki með óeðlilegt framsal á valdi sínu heldur standi vel að málum og setji þau lög sem Alþingi er ætlað að setja. Það finnst mér höfuðatriði.

Hæstv. forseti. Varðandi það hvort hér er um óeðlilegt framsal valds að ræða eða ekki þá vísa ég til þess að við höfum lengi haft í gildi lög sem fela fjármálaráðherra reglusetningarvald með mjög svipuðum hætti og hér er orðað og mér er ekki kunnugt um að það hafi nokkurn tíma verið ágreiningur um það að framsal samkvæmt því ákvæði sem ég vitnaði til í starfsmannalögunum stæðist stjórnarskrá. Ég deili ekki áhyggjum hv. þingmanns af þessu tiltekna atriði. Ég vek líka athygli á því, og vík þá að öðru atriði sem kom fram í ræðu hv. þm. Jóns Magnússonar, að með því að segja með skýrum hætti í lagaákvæðinu að setja skuli reglur um þetta efni þá er auðvitað verið að stíga stórt skref til þess að tryggja að það séu fyrir hendi einhverjar málsmeðferðarreglur um ráðningu í stöður á forsendum þessa ákvæðis. Það komu fram athugasemdir í meðförum nefndarinnar um að þetta væri ella í lausu lofti og hætta væri á einhverjum geðþóttaákvörðunum þar sem ráðherrar eða eftir atvikum aðrir stjórnendur í ráðuneytum gætu ráðið menn í störf án þess að um það giltu einhverjar málsmeðferðarreglur. Með þessari breytingu er verið að koma verulega til móts við þessi sjónarmið. Það munu gilda um þetta reglur sem verða fyrirliggjandi og öllum ljósar. Það er jafnframt gert ráð fyrir að þeim sem eiga kost á að sækja um störf á grundvelli þessa ákvæðis, þ.e. starfsmönnum Stjórnarráðsins, verði tilkynnt um það með tryggum hætti. Þó að við mælum ekki nákvæmlega fyrir um það með hvaða aðferð það verði gert þá verði tryggt að það verði auglýst í hópi þeirra sem eiga rétt á að sækja um samkvæmt þessu ákvæði þannig að það er búið að koma til móts við allar þær forsendur, um gagnsæi og vitneskju manna um lausu störfin, og áhyggjur manna að þessu leyti. Hins vegar er rétt að það er ágreiningur um það hvort hafa eigi þessa heimild til þess að horfa sérstaklega til starfsmanna Stjórnarráðsins eða ekki. En það er hins vegar komið til móts við áhyggjur sem hafa komið fram af þessum tilteknu þáttum.

Virðulegi forseti. Það vill nú svo til að ég er alveg sammála hv. 9. þm. Reykv. s. um að ég hef í sjálfu sér ekki áhyggjur af því að Hæstiréttur muni ógilda þá viðbót sem meiri hluti allsherjarnefndar leggur til þó að um framsal valds sé að ræða, ég tel ég að hún sé ekki með þeim hætti að það muni valda ógildingu. Ég vakti einfaldlega athygli á þessu og þetta var spurningin um það hvað og hvernig við viljum haga störfum okkar sem þingmenn, hvaða metnað við höfum fyrir hönd lagasetningarvaldsins gagnvart stjórnvöldum. Það er fyrst og fremst spurningin um það sem um er að ræða og það var þess vegna sem ég vakti athygli á þessum hlut vegna þess að það er engin knýjandi nauðsyn á því að samþykkja þetta lagaákvæði, að samþykkja 3. gr. núna. Þess vegna var möguleiki á því að kalla eftir þeim reglum sem forsætisráðherra hygðist setja, vita hvaða kjöt var á þeim beinum sem þarna er verið að leggja til. Í öðru lagi var hægt að kalla menn fyrir og athuga hvaða sjónarmið væru uppi að öðru leyti. En það var ekki orðið við því. Það var ákveðið að hafa þetta þannig að í raun er verið að setja eyðuframsal til forsætisráðherra um það með hvaða hætti og hvernig hann ætlar að fara með þetta vald sitt. Að sjálfsögðu veit ég og geri mér grein fyrir því að það er rétt sem hv. 9. þm. Reykv. s. segir að auðvitað gilda ákveðnar reglur varðandi mannaráðningar. Ég veit að stjórnlyndur flokkur eins og Sjálfstæðisflokkurinn fylgir ekki stjórnleysi í störfum sínum, hann miðar við ákveðinn framgangsmáta en hér er hann að leggja til að það sé gert með þeim hætti að girt sé fyrir gagnsæi varðandi mannaráðningar í Stjórnarráðinu.

Virðulegur forseti. Ég er aðili að minnihlutaálitinu og vil gera í stuttu máli grein fyrir sjónarmiðum okkar framsóknarmanna gagnvart því. Frumvarpið sem hér er um að ræða er í nokkrum greinum og þær snúa að breytingum á Stjórnarráði Íslands og allar þessar greinar tengjast nema ein og það er 3. gr. sem á ekkert erindi inn í þetta frumvarp. Hún tengist því ekki á nokkurn hátt. Hún dettur, má segja, af himni ofan inn í þetta frumvarp og hefur ekkert með hinar greinarnar að gera. Það vekur furðu að hún skuli vera borin fram hér á stuttu sumarþingi, sérstaklega í því ljósi að aðalumræðan um þetta frumvarp er um þessa téðu 3. gr. sem tengist ekkert málinu í heild sinni. Þetta vekur líka furðu vegna þess að 3. gr. er sú grein sem umsagnaraðilar okkar hafa gert mest veður út af og bæði stéttarfélögin sem hafa komið á fund okkar einu sinni og gefið skriflegar umsagnir, bæði BSRB og BHM, eru alfarið á móti þessari grein. Virðulegur forseti. Það hlýtur að vekja mikla furðu að Sjálfstæðisflokkurinn og Samfylkingin skuli velja að ganga svona hart fram gegn stéttarfélögunum á þessu stutta sumarþingi og greinilega án samráðs við þau líka. Ekki stendur til að bakka eitthvað með þetta þó að stéttarfélögin lýsi yfir mikilli óánægju og lýsi sig algerlega andsnúin þessari 3. gr. Meiri hlutinn hefur lagt fram breytingartillögu við 3. gr. sem að mínu mati skiptir engu máli og ég mun færa nánari rök fyrir því á eftir. Til að fara skipulega yfir frumvarpið vil ég fyrst gera að umtalsefni 1. gr. en þar er verið að fjalla um breytingar á nöfnum ráðuneyta. Við teljum ekki ástæðu til í Framsóknarflokknum að taka beina afstöðu til þessara nafnabreytinga vegna þess að það er óljóst á þessu stigi hvernig verkaskiptingin verður. Við höfum heyrt umræður um þessa verkaskiptingu. Forustumenn Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar hafa gefið í skyn að ákveðin verkefni flytjist á milli. Annað er greinilega enn þá umdeilt á milli flokkanna og eitthvað óútkljáð sem kannski eru ekki deilur um. Verkaskiptingin er óljós og við tökum því ekki afstöðu til nafnabreytinganna. Það var mjög athyglisvert að hlusta á gestina sem komu til að ræða verkaskiptinguna við okkur. Ég vil þar sérstaklega nefna eitt dæmi vegna þess að það skiptir máli varðandi nafnabreytingar á ráðuneytum. Verði þetta frumvarp að lögum stendur til í framtíðinni að félagsmálaráðuneytið heiti félags- og tryggingamálaráðuneyti. Af hverju ætti það að heita það? Jú, væntanlega af því að tryggingamálin færast. En hvað færist? Það er mjög óljóst. Hæstv. utanríkisráðherra, formaður Samfylkingarinnar, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir hefur talað um það opinberlega að þarna sé verið að tala um lífeyristryggingarnar. Aðrir hafa sagt að það sé eitthvað meira sem eigi að flytjast en það er óljóst. Í tali fulltrúa Tryggingastofnunar sem komu til allsherjarnefndar kom fram að ef einungis lífeyristryggingarnar færast þá sé það minni hluti almannatrygginganna og því er það ekki réttmæt breyting að kalla félagsmálaráðuneytið félags- og tryggingamálaráðuneyti. Ef það verður bara lífeyrishlutinn sem færist væri nær að kalla heilbrigðisráðuneytið áfram heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti og félagsmálaráðuneytið áfram félagsmálaráðuneyti. Það kom fram í tali fulltrúa Tryggingastofnunar að þau telja að það eigi að fara meira en lífeyristryggingarnar og það getur vel verið að það verði niðurstaðan, við vitum það ekki. Þau færðu ágætisrök fyrir því að hjálpartækjabankinn gæti hugsanlega færst yfir til félagsmálaráðuneytisins og jafnvel líka hluti af sjúkratryggingasviðinu, sjúkradagpeningar. Þeir væru að einhverju leyti félagslegt fyrirbrigði þannig að eðlilegt væri að flytja meira en bara lífeyristryggingarnar. Þetta er ekki ljóst á þessari stundu þannig að það er svolítið erfitt fyrir okkur í þinginu að taka afstöðu til þessara nafnabreytinga af því að við vitum ekki alveg hvað fer á milli. En það getur vel verið að þetta hitti akkúrat rétt á ef meiri hluti tryggingamálanna fer yfir í félagsmálaráðuneytið. Það er líka athyglisvert í þessu sambandi að draga það fram hér, af því að talsverð umræða varð um það í tvíburafrumvarpinu, þ.e. frumvarpinu um breytingar á þingsköpunum, af hverju ekki sé sett á stofn atvinnuvegaráðuneyti. Þrátt fyrir að bæði Samfylkingin og Sjálfstæðisflokkurinn hafi ályktað sérstaklega um það á landsfundum sínum að slíkt bæri að gera, þá er það ekki gert. Það er einungis verið að setja saman landbúnaðarráðuneyti og sjávarútvegsráðuneyti í nýtt sjávarútvegs- og landbúnaðaráðuneyti og á sama tíma hafa stjórnarflokkarnir, Sjálfstæðisflokkurinn og Samfylkingin, kosið að deila viðskipta- og iðnaðarráðuneytinu á tvo ráðherra, annars vegar á iðnaðarráðherra og hins vegar á viðskiptaráðherra. Það kom fram í umræðum í þinginu um daginn að það væri ekki gott að tala um nýtt atvinnuvegaráðuneyti núna því að það yrði bara risaráðuneyti. Þetta kom fram í röksemdafærslu hæstv. forsætisráðherra. Það er mjög athyglisvert að skoða það nánar hvort einhver innstæða sé fyrir þessari nafngift að þetta yrði risaráðuneyti af því að svo er alls ekki. Ef við sameinum fjögur ráðuneyti í eitt atvinnuvegaráðuneyti, þ.e. iðnaðarráðuneyti, viðskiptaráðuneyti, landbúnaðarráðuneyti og sjávarútvegsráðuneyti, hvað yrðu mörg stöðugildi í þessu svokallaða risaráðuneyti, sem er rangnefni? Það yrðu 66,3 stöðugildi. Þetta yrði alls ekki stærsta ráðuneytið, langt langt frá því. Stærsta ráðuneytið í dag er utanríkisráðuneytið, með 98,5 stöðugildi. Það ber reyndar höfuð og herðar yfir öll önnur ráðuneyti í mannfjölda en yfir hundrað manns vinna í utanríkisráðuneytinu, 103 nánar tilgreint. Þar á eftir kemur Hagstofan með 76,1 stöðugildi. Reyndar stendur til að gera Hagstofuna að stofnun en í dag er hún sem sagt næststærsta ráðuneytið ef svo má segja. Þriðja stærsta ráðuneytið er menntamálaráðuneytið með 71 stöðugildi og í fjórða sæti kæmi þá hið svokallaða atvinnuvegaráðuneyti. Eins og ráðuneytaskiptingin er í dag þá eru þrjú ráðuneyti stærri, sem eru þá risa-risaráðuneyti væntanlega miðað við nafngiftina sem hæstv. forsætisráðherra gaf nýju hugsanlegu atvinnuvegaráðuneyti, sem við sjáum hugsanlega í framtíðinni með 66,3 stöðugildi. Það eru því engin rök fyrir því að óttast að þetta ráðuneyti, ef það verður að veruleika einhvern tímann, verði eitthvað stærra en hin. Önnur ráðuneyti eru til sem eru talsvert mikið stærri. Það er líka mjög athyglisvert þegar maður skoðar stærð ráðuneyta, að skoða iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið, þ.e. iðnaðarráðuneytið annars vegar og viðskiptaráðuneytið hins vegar, sem stjórnarflokkarnir ákváðu að skipta upp, en einn ráðherra hefur borið hitann og þungann af þessum ráðuneytum upp á síðkastið. En í iðnaðarráðuneytinu og í viðskiptaráðuneytinu eru fá stöðugildi. Ef við tökum viðskiptaráðuneytið fyrst, sem stjórnarflokkarnir sáu ástæðu til að fela einum ráðherra, sem var að sjálfsögðu gert til að bjarga stólum undir samfylkingarþingmenn, gera þá að ráðherrum. Það sjá það allir þegar þeir rýna í þessar tölur. Í viðskiptaráðuneytinu eru heil 15,2 stöðugildi. Það eru 16 starfsmenn sem sinna þessum 15,2 stöðugildum hjá hæstv. viðskiptaráðherra Björgvini Sigurðssyni. Þetta er ekki stórt. Þetta er örráðuneyti, algjört örráðuneyti. En hvað skyldi þá vera í iðnaðarráðuneytinu, hjá hæstv. iðnaðarráðherra Össuri Skarphéðinssyni? Þar eru heil 13,1 stöðugildi og 14 manns sem sinna því 13,1 stöðugildi. Það er hið allra minnsta ráðuneyti sem um getur í landinu í dag. Þessi tvö ráðuneyti saman eru með 28,3 stöðugildi, sem er bara frekar lítið ráðuneyti ef þau væru saman. Það er mjög ankannalegt að horfa upp á núverandi ríkisstjórn fela tveimur ráðherrum að fara með svo lítil ráðuneyti. Það hefði nú verið nær að sameina þessi ráðuneyti við landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneyti, eins og flokkarnir höfðu ályktað um. Þá væru 66,3 stöðugildi í svokölluðu atvinnuvegaráðuneyti. Þetta er mjög sérstök staða, virðulegi forseti. En þó skal til þess líta að flokkarnir, kannski í framtíðinni, á næstu missirum, ég ætla ekkert að útiloka það, kunna að taka upp á að sameina þessi væntanlega þrjú ráðuneyti, af því að þá verður sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti eitt, í eitt atvinnuvegaráðuneyti. Það er verið að opna á það í 1. gr. f-lið, að það megi sameina ráðuneyti án þess að það fari aftur fyrir þingið. En eins og fram kemur í nefndaráliti minni hlutans varðandi f-lið þá verður forseta Íslands heimilt að úrskurða um sameiningu ráðuneyta. Slíkt fyrirkomulag tíðkast víða annars staðar og er markmið þess að gera framkvæmdarvaldinu auðveldara að fækka ráðuneytum. Framsóknarflokkurinn lítur jákvætt á þessa breytingu. Við teljum eðlilegt að framkvæmdarvaldið hafi þetta svigrúm til að sameina ráðuneyti og þar með fækka þeim. Hér er ekki verið að tala um að hægt sé að fjölga þeim, bara sameina til að fækka. Við teljum þó að hafa beri í huga það væri ekki æskilegt að fækka ráðuneytum svo mikið að þau yrðu bara eitt eða tvö. En það er ekkert sem bendir til þess að það sé í bígerð. Við gerum því enga breytingartillögu varðandi f-liðinn sem gengi þá út á að tryggja lágmarksfjölda ráðuneyta. Við gerum það ekki að tillögu. Við teljum ekkert í farvatninu sem bendi til þess að menn ætli að fækka ráðuneytum í stórum stíl. Ekki er sá svipurinn á nýju ríkisstjórninni að það sé í farvatninu, miðað við að fela tveimur ráðherrum að fara með annars vegar iðnaðarráðuneyti og hins vegar viðskiptaráðuneyti, þessi örráðuneyti. Varðandi nafnabreytinguna og væntanlega færslu lífeyristrygginga til félagsmálaráðuneytisins þá var líka mjög athyglisvert, virðulegi forseti, að hlusta á fulltrúa Landssambands eldri borgara sem kom til nefndarinnar. Þau styðja það að lífeyristryggingarnar fari til félagsmálaráðuneytisins og það er vegna þess, og þau færðu ágæt rök fyrir því, að í félagsmálaráðuneytinu eru sveitarstjórnarmálin. Þau telja að sveitarstjórnirnar hafi ríkum skyldum að gegna varðandi málefni aldraðra og vilja reyndar að málefni aldraðra fari alfarið yfir til sveitarfélaganna í framtíðinni, sem reyndar Framsóknarflokkurinn og fleiri flokkar styðja. Sett var í gang vinna sem lýtur að því að greiða fyrir því máli. Það voru rökin fyrir því að lífeyristryggingarnar ættu að færast í félagsmálaráðuneytið, af því að þar eru sveitarstjórnarmálin. Maður veltir því fyrir sér, virðulegi forseti, að samkvæmt því sem fram hefur komið í tali bæði forustu Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar, stendur til að færa málefni sveitarfélaganna til samgönguráðuneytisins. Maður veltir fyrir sér hvort lífeyristryggingarnar eigi að fara í samgönguráðuneytið af því að málefni þeirra fari þangað. Annars næst ekki samþættingin sem Landssamband eldri borgara dró svo sterkt fram í sínu máli. Það var mjög fróðlegt að hlusta á rök þeirra af því þau samtvinnuðu algerlega lífeyristryggingarnar við ráðuneyti þar sem málefni sveitarfélaganna eru vistuð. Virðulegi forseti. Í seinni hluta ræðu minnar vil ég gera að umtalsefni 3. gr., grein sem datt greinilega af himnum ofan í þetta frumvarp. Sumir hafa kosið að kalla hana laumufarþegann í þessu frumvarpi. Þessi grein er mjög sérstök af því hér er um að ræða alger nýmæli. Við erum að breyta í grundvallaratriðum þeim reglum sem hafa gilt um auglýsingar gagnvart störfum í Stjórnarráðinu. Nú gildir sú regla almennt - hún gildir ekki um embættismenn, ekki um ráðuneytisstjóra og skrifstofustjóra, heldur almennt um starfsmenn í Stjórnarráðinu - að störfin eru auglýst. Þó eru ákveðnar undantekningar og menn geta ráðið sérfræðinga í deildarstjórastöður án auglýsingar. En almenna reglan er sú að það á að auglýsa stöðurnar. Af hverju í ósköpunum ákváðu menn það á sínum tíma? Þetta var mikið hagsmunamál launþega og stéttarfélaga. Það var að sjálfsögðu gert til þess að hafa gagnsæi þegar verið væri að ráða inn í störf, að allir hefðu jafnan aðgang, gætu sótt um og svo væri farið yfir umsóknirnar á gagnsæjan hátt og hinn hæfasti valinn. Auðvitað voru þetta grundvallarsjónarmiðin þegar auglýsingaskyldan var sett á. Nú á að falla frá henni. Nú má auglýsa, þeir sem ráða í Stjórnarráðinu, ef menn vilja. Ef þeir hafa áhuga á því. Þeir munu geta sleppt því en geta ekki sleppt því í dag. Meginreglan er sú að það á að auglýsa. Færð hafa verið rök fyrir því að við þessa breytingu séu kostir. Meiri hlutinn hefur gert það og það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu. Kostirnir eru að þetta eykur sveigjanleika innan Stjórnarráðsins. Ef einhver sem er í einhverju starfi í Stjórnarráðinu vill láta færa sig, vill færa sig af eigin hvötum eða einhverjum öðrum, þá er hægt að gera það án þess að auglýsa það fyrir hinn almenna markað. Þá er bara hægt að klára það mál innan Stjórnarráðsins. Jú, þetta eru ákveðin rök. En hér er líka búið að færa rök fyrir göllunum. Það gerði hv. þm. Atli Gíslason, framsögumaður minni hlutans með nefndarálitinu. Það er alveg ljóst, að þau rök eru mun veigameiri. Þau vega mun þyngra en hin rökin, þ.e. jákvæðu rökin ef við getum kallað þau jákvæð. Ég tel reyndar neikvætt að fella út auglýsingaskylduna. Bæði BSRB og BHM vara eindregið við þessu. Þau ekki bara vara við þessu heldur orða það mjög sterkt, virðulegi forseti. Í umsögn BSRB segir, með leyfi virðulegs forseta: „BSRB leggst á hinn bóginn alfarið á móti 3. gr. frv. sem felur í sér að afnumin verði sú skylda að auglýsa laus störf innan Stjórnarráðsins. BSRB varar við því að hróflað verði við auglýsingaskyldunni og telur mikilvægt að fólki séu gefin jöfn tækifæri til starfa og starfsframa innan Stjórnarráðsins.“ Sem sagt, BSRB leggst alfarið á móti. Það er mjög sterkt til orða tekið, virðulegi forseti. Og BHM segir í umsögn sinni, með leyfi virðulegs forseta: „BHM leggst hins vegar á móti því að auglýsingaskylda starfa verði afnumin innan Stjórnarráðs Íslands. Grunnhugsun bak við auglýsingaskyldu opinberra starfa er að tryggja að hæfasti starfsmaður sé ráðinn í hverju tilfelli.“ Þannig að BHM leggst á móti. Ég vil líka vekja athygli þingsins á því að BHM sendi bréf í dag, 12. júní, til að vekja athygli á ályktun sem þau samþykktu á fundi miðstjórnar bandalagsins fyrir sex dögum, 6. júní síðastliðinn. Þar er ítrekað að miðstjórn BHM vari eindregið við að auglýsingaskyldan verði afnumin. Í þessari ályktun segir, með leyfi forseta: „Miðstjórn telur ekki að nein rök sé hægt að færa fyrir því að gefa Stjórnarráðinu þessa sérstöðu og telur jafnframt hættu á að þetta verði fyrsta skrefið til að afnema auglýsingaskyldu vegna starfa hjá hinu opinbera almennt. Miðstjórn bendir á að afnám auglýsingaskyldu getur reynst alvarlegt skref aftur á bak í réttindabaráttu opinberra starfsmanna, sérstaklega hvað varðar jafnréttismál. Miðstjórn bendir enn fremur á að þessi ráðstöfun gengur þvert á þá þróun sem stefnt hefur verið að varðandi gegnsæi í stjórnsýslu á Íslandi og lýsir undrun sinni á að reynt skuli að færa klukkuna aftur á bak á þennan hátt.“ Að mati miðstjórnar BHM á Stjórnarráð Íslands að ganga á undan með góðu fordæmi hvað varðar málefni starfsmanna en ekki að fá afslátt af þeim kröfum sem gerðar eru almennt til ríkisstofnana. Þau segja í niðurlaginu að þau vonist til þess að þetta ákvæði verði fellt út úr frumvarpinu enda sé undarlegt til þess að horfa ef ákvæði fyrsta frumvarps ríkisstjórnar, sem í stefnuskrá sinni leggur áherslu á að jafnrétti í reynd verði leiðarljós í allri stefnumótun, verði í raun skref afturábak í jafnréttismálum. BHM tekur mjög sterkt til orða, virðulegi forseti. Það vekur undrun hvað meiri hlutinn keyrir þetta mál hart fram og ætlar að klára með breytingu sem hefur ekkert að segja. Í breytingartillögu meiri hlutans er bætt við málsliðum og þar segir að setja eigi reglur sem mæli fyrir um tilhögun auglýsinga innan Stjórnarráðsins um laus störf. Það má færa rök fyrir því að þetta sé skárra en ekkert en þetta skiptir eiginlega engu máli. Aðalmálið er: Á að auglýsa störfin á opinberum markaði, þ.e. fyrir alla, eða á að halda þessum auglýsingum eða tilkynningum eða hvernig sem það verður gert, innan Stjórnarráðsins, bara fyrir þá sem eru í Stjórnarráðinu? Það er það sem meiri hlutinn er að gera hér. Hann heldur sig við meginbreytinguna, að ekki þurfi að auglýsa. En ef það er valið, að auglýsa ekki þá eigi samt að auglýsa innan Stjórnarráðsins. Þannig að þetta skiptir faktískt engu máli, virðulegi forseti. Framsóknarmenn ræddu þessa breytingu í sínum þingflokki. Það var mjög gaman að fara í gegnum þá umræðu. Þeir sem sitja í þingflokknum hafa talsvert mikla reynslu af vinnu í Stjórnarráðinu. Þeir hafa margir stýrt ráðuneytum um lengri eða skemmri tíma. Þar komu fram þau sjónarmið að ekki væri æskilegt, og reyndar var tekið það sterkt til orða að það væri mjög vont, að afnema auglýsingaskylduna. Menn sjá fyrir sér að það sé bæði hægt að draga að sér starfsmenn með þessari nýju breytingu, þ.e. með því að ekki þurfi að auglýsa. Þá geta ráðherrar og þeir sem stjórna ráðuneytum farið að draga að sér starfsmenn frá öðrum ráðuneytum. Kannski ekki gegn vilja þeirra - draga hirð að sér, gæti einhver orðað það ef menn vildu orða það frekar opinskátt. Eins gætu þeir ýtt mönnum frá sér og reynt að losna við menn, ef maður gæti orðað það líka mjög opinskátt, yfir í önnur ráðuneyti. Það kom fram að það væri líka ákveðin vörn í því að auglýsa, fyrir þá sem stýra ráðuneytunum. Að með þeirri skyldu að auglýsa geti allir sótt um, bæði þeir sem eru innan ráðuneytanna en líka þeir sem eru úti á markaðnum sem hafa hæfileika, menntun, starfsreynslu o.s.frv. Það gæti minnkað þrýstinginn á ráðherra og þá sem stýra ráðuneytum að þessi auglýsingaskylda héldist inni. Það var mjög gaman að hlusta á þessi sjónarmið. En virðulegi forseti. Ég hef í stórum dráttum farið yfir sjónarmið okkar. Við tökum ekki afstöðu til nafnabreytinganna af því við vitum ekki hvernig því reiðir af með verkaskiptinguna. Það er óljóst enn þá. Við styðjum að Hagstofan verði stofnun. Það hafa ekki verið gerðar athugasemdir við það og miðað við störf hennar er eðlilegt að sú breyting verði á og við styðjum að hægt sé að sameina ráðuneyti án þess að það verði endilega dregið inn í þingið. Við veitum framkvæmdarvaldinu ákveðið frelsi í þeim efnum. En við getum alls ekki stutt að afnema auglýsingaskylduna. Þá minnkar gagnsæið og við teljum ekki að sérstaða Stjórnarráðsins sé slík. Það er alls ekki íþyngjandi að auglýsa. Ef eitthvað er, þá er það betra, bæði fyrir ráðuneytin sjálf og fyrir þá sem eru úti á markaði og vilja sækja um störfin, hvort sem þeir fá þau eða ekki.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt sem ráða mátti af ræðu hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur að auðvitað eru í þessu máli sem varðar 3. gr. þessa frumvarps ákveðin rök með og ákveðin rök á móti. Það er síðan okkar hlutverk hvers og eins að vega og meta hvor sjónarmiðin okkur finnst vega þyngra og það er akkúrat að því leyti sem okkur greinir á. En ég skal fyrstur viðurkenna að vissulega eru rök fyrir mismunandi afstöðu í málinu. Vegna ræðu hv. þingmanns að öðru leyti vil ég kannski staldra við þau ummæli hennar að þessi breyting hafi dottið af himnum ofan og sé ekki í sérstöku samhengi við þær breytingar sem eru boðaðar í öðrum ákvæðum frumvarpsins, þá er það er rétt að þetta er sjálfstæð breyting sem þarna er lögð til. Hins vegar verð ég að segja að ekki er óeðlilegt að hugað sé að þessum málum á sama tíma þegar ljóst er að breytingar verða á högum talsverðs fjölda starfsmanna Stjórnarráðsins vegna þeirra breytinga á ráðuneytum sem frumvarpið að öðru leyti gerir ráð fyrir. Því er ekki óeðlilegt að huga að þessum málum í samhengi þó að það sé vissulega rétt að breytingarnar gætu staðið hver fyrir sig, annars vegar 3. gr. og svo hins vegar hin ákvæði frumvarpsins. Mér finnst þetta nú ekki atriði sem ástæða er til að velta sér mikið upp úr. Varðandi annað atriði í ræðu hennar verð ég að segja að mér finnst ekki rétt lýsing á innihaldi ákvæðisins að tala, eins og hún og fleiri hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa iðulega gert, um afnám auglýsingaskyldu. Auglýsingaskyldan verður áfram fyrir hendi sem almenn regla. 

Virðulegur forseti. Jú, þessi breytingartillaga í 3. gr. dettur af himnum ofan. Hér er sagt að ekki sé óeðlilegt að huga að þessum málum núna af því að breytingar eru að verða á ráðuneytum, ég er ekki sammála þessu. Þó að breytingar séu að verða á ráðuneytum og þar með kemur ákveðið rót innan Stjórnarráðsins, menn eru að flytjast úr sínu gamla ráðuneyti yfir í eitthvert sameiginlegt ráðuneyti eða verkefni eru að flytjast á milli ráðuneyta, ef fólk er eitthvað ósátt við það og vill láta færa sig til vegna þessa róts sem óhjákvæmilega kemur, þá mundu þeir aðilar bara sækja um það starf eins og aðrir sem hafa áhuga á því starfi. Starfið yrði bara auglýst og þeir sem eru innan ráðuneytanna gætu sótt um viðkomandi starf en líka þeir sem væru utan ráðuneyta og eru í einhverjum allt öðrum störfum á markaði og svo yrði bara sá hæfasti ráðinn. Ég sé ekki að þessi 3. gr. tengist ekki hinu málinu, hún kemur inn af allt öðrum ástæðum. Enda segir í frumvarpinu að þetta hafi verið í umræðunni lengi, löngu áður en þessi ríkisstjórn var mynduð o.s.frv. Þetta tengist því ekki. Verið er að afnema auglýsingaskylduna. Í dag er auglýsingaskylda en verið er að afnema hana og þess vegna rísa bæði BSRB og BHM upp á afturfæturna og segja: Við erum alfarið á móti þessu. Þetta er mikil breyting, þetta er grundvallarbreyting því verið er að afnema auglýsingaskylduna. Menn geta auglýst ef þeir vilja en menn geta líka sleppt því ef þeim þóknast svo, en það er ekki hægt í dag. Þetta er því grundvallarbreyting.

Hæstv. forseti. Svo ég taki upp þráðinn þar sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir skildi við hann þá er auglýsingaskyldan almenn regla í dag. Eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans og kom skýrt fram í umræðunni í nefndinni er svigrúm fyrir hendi innan ráðuneytanna. Ef deildarstjórastaða losnar er ekki skylt að auglýsa þá stöðu ef t.d. sérfræðingur í sama ráðuneyti er færður í það starf. Ef starf í deild A í ráðuneyti losnar er heimilt að færa starfsmann úr deild B í þá stöðu án opinberrar auglýsingar. Þetta er því ekki alveg eins einfalt og hv. þingmaður vill vera láta. Það sem m.a. er verið að gera með þeirri breytingu sem lögð er til er að útvíkka þetta svigrúm sem nú er til staðar innan ráðuneytanna yfir á Stjórnarráðið sem heild. Eins og ég gat um í framsöguræðu minni er það ákveðin nálgun að nálgast Stjórnarráðið í þeim skilningi frekar sem einn vinnustað en sem safn 12 eða 13 mismunandi vinnustaða. Fyrir því eru í mínum huga ákveðin rök vegna þess að eðli þeirra starfa sem eru unnin innan einstakra ráðuneyta er oft svipað. Þó að viðfangsefnin séu ólík eftir þeim málaflokkum sem ráðuneytin fást við er eðli starfanna sem felst í undirbúningi lagafrumvarpa, samningu reglugerða, töku stjórnvaldsákvarðana eða aðstoð við ráðherra við pólitíska stefnumörkun svipað. Þetta eru eðlislík störf þó að viðfangsefnin séu ólík frá einu ráðuneyti til annars. Þess vegna og í ljósi þess að sjónarmið hafa verið uppi sem ég tel að séu mjög veigamikil um að rétt sé að auka þennan sveigjanleika innan Stjórnarráðsins, m.a. vegna hagsmuna þeirra starfsmanna sem hugsanlega vilja láta flytja sig til, fá frama í einu ráðuneyti, ef þeir sjá ekki 

Virðulegur forseti. Já, það er rétt sem hér kemur fram og ég dró það fram í ræðu minni að hægt er að ráða í deildarstjórastöðurnar án auglýsingar, en hin almenna regla er auglýsingaskylda og það er verið að víkja frá henni. Þetta er það mikil breyting að bæði BSRB og BHM lýsa sig algjörlega á móti henni. Þetta er því mikil breyting. Ég hef það á tilfinningunni að hv. þm. Birgir Ármannsson sé að reyna að gera eitthvað minna úr þeirri breytingu en tilefni stendur til. Að líta á Stjórnarráðið sem einn vinnustað, jú, það eru rök fyrir því að menn geti farið og flust á milli starfa án auglýsingar af því að þetta sé eðlislíkt o.s.frv. En ef þetta eru rökin sem halda er alveg eins hægt að færa rök fyrir því að ráðuneyti og stofnanir þess séu einn vinnustaður af því að það er miklu eðlislíkara að mörgu leyti en ráðuneyti sem eru með mismunandi málaflokka í sinni umsjá og umsýslu. Ég spyr hv. þingmann: Telur hann eðlilegt að litið verði á ráðuneyti og undirstofnanir þess sem einn vinnustað og menn geti þá flutt ráðuneytisstarfsfólk fram og til baka inn í undirstofnanir með þeim hætti án auglýsinga?

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns í umræðu um það frumvarp sem hér er á dagskrá, frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands, leyfa mér að gera athugasemd við það tómlæti sem hæstv. ráðherrar sýna málinu með því að vera ekki viðstaddir 2. umr. frumvarpsins. Mér hefur skilist að 2. umr. um lagafrumvörp sé yfirleitt meginumræðan um þau og ég verð að segja að það er undarlegt að ráðherrar skuli ekki sýna frumvarpi um Stjórnarráð Íslands meiri áhuga en raun ber vitni. Ef þeir eru orðnir svona leiðir á starfi sínu er ég sannfærður um að margir gætu hugsað sér að leysa þá af hólmi ef út í það væri farið og væru reiðubúnir til að sitja hér í þinginu undir umræðu um Stjórnarráðið. Þetta er sérstaklega bagalegt þegar haft er í huga að mörg atriði hafa komið fram í umræðunni, í máli ræðumanna, í nefndarálitum, bæði frá meiri hluta og minni hluta, og í umsögnum sem hafa komið um málið til nefndar, sem vekja upp spurningar og sem áhugi er á að beina til hæstv. ráðherra. Þar er ég kannski fyrst og fremst að hugsa um flutningsmann frumvarpsins, hæstv. forsætisráðherra, en líka mætti nefna formann hins stjórnarflokksins, hæstv. utanríkisráðherra, og svo kannski þá ráðherra sem sérstaklega er verið að fjalla um í lagafrumvarpinu. Það eru hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra og félagsmálaráðherra, en hann fer m.a. með vinnumarkaðsmál sem einn angi af þessu máli tengist. Ég vil því leyfa mér að koma því á framfæri, herra forseti, að óánægja er með það að hæstv. ráðherrar skuli ekki taka þátt í umræðunni og mér finnst mikilvægt að þeim skilaboðum sé komið á framfæri við ráðherrana. Þó er ekki öll nótt úti enn því að sjálfsögðu er hægt að ræða þetta mál frekar við 3. umr. og óska þá eftir svörum frá ráðherrum við þeim spurningum sem kunna að vakna. Ég vænti þess að ráðherrarnir verði viðstaddir þá umræðu, enda væntanlega einhverjar atkvæðagreiðslur í tengslum við þann fund á hv. Alþingi. Þetta vildi ég láta koma fram í upphafi. Ég ætla að fjalla aðeins efnislega um einstaka greinar í lagafrumvarpinu og verður vafalaust sumt tilefni til meiri umræðu en annað í því efni. Fyrst verður fyrir 1. gr. frumvarpsins þar sem gerðar eru tillögur um breytingar á 4. gr. laganna um Stjórnarráð og það er nafnbreytingin í fyrsta lagi, en þar segir, með leyfi forseta: „Í stað orðsins „félagsmálaráðuneyti“ í 1. mgr. kemur: félags- og tryggingamálaráðuneyti.“ Í annan stað er verið að leggja til að orðin „Hagstofa Íslands“ í falli brott. Í stað orðanna „heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti“ í kemur: heilbrigðisráðuneyti. Orðið „landbúnaðarráðuneyti“ í fellur brott. Í stað orðsins „sjávarútvegsráðuneyti“ í kemur: sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti. Ég ætla að geyma mér umræðuna um f-liðinn þar til aðeins síðar. Nú má vissulega segja að um þessar breytingar er kannski ekkert stórvægilegt að segja í sjálfu sér. Þó hafa komið fram í umræðunni athyglisverðar ábendingar. Til að mynda kom fram í máli hv. 10. þm. Suðvest., Sivjar Friðleifsdóttur, ábending um að sérkennilegt væri að leggja til á þessum tímapunkti að félagsmálaráðuneytið fengi heitið félags- og tryggingamálaráðuneyti þegar ekki lægi fyrir hvaða þættir tryggingamálanna það væru sem ættu að flytjast úr heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti yfir í félagsmálaráðuneyti. Þegar á það er m.a. bent að í raun kunni svo að vera að minni hluti tryggingamálanna fari úr heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti yfir í félagsmálaráðuneyti, þá verður þessi nafnbreyting enn þá sérkennilegri. Nema að sjálfsögðu að það liggi fyrir einhvers staðar annars staðar en í sölum Alþingis að það verði stærri hluti tryggingamálanna sem fari. En það hefur ítrekað verið farið fram á það, og það var gert þegar hæstv. forsætisráðherra mælti fyrir frumvarpinu, að fá upplýsingar um hvaða breytingar væru fyrirhugaðar á Stjórnarráðinu aðrar en þær sem liggja fyrir í því frumvarpi sem er til umræðu. Við þá umræðu var ítrekað sagt af hálfu hæstv. forsætisráðherra og fleiri að miðað við núgildandi lög væri hægt að breyta verkefnum milli ráðuneyta með einfaldri reglugerðarbreytingu. Þess vegna væri ekki þörf á að ræða þau mál hér í þingsal heldur einungis það sem lyti að breytingum á lögunum sjálfum. En staðreyndin er engu að síður sú að fyrirhugaðar eru mjög umfangsmiklar breytingar á skipan Stjórnarráðsins. Það sem við sjáum þessu í frumvarpsformi er aðeins toppurinn af þeim ísjaka. Þess vegna er mjög eðlilegt að þingmenn vilji fá upplýsingar um það og skýr svör hvaða breytingar eru í vændum. Sérstaklega þegar við höfum í huga það sem áformað er að gera með f-lið 1. gr. Það er skiljanlegt og málefnalegt að óska eftir því að þetta liggi fyrir. Þessu máli tengist kannski líka annað mál sem er þegar afgreitt á þinginu, fyrstu lögin sem þetta þing hefur samþykkt, lögin um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis. Í þeirri umræðu kom fram að eðlilegt væri að þingið skipaði málum sínum í samræmi við skipan Stjórnarráðsins. Þess vegna þurfti að breyta þingskapalögum til þess að kveða á um hvernig nefndir væru skipaðar, hvað þær hétu og hvaða verkefni væri þá verið að fjalla um í þessum tilteknu nefndum. Í þeirri umræðu var í raun sagt: Nefndirnar á Alþingi eiga að taka mið af þeirri málefnaskiptingu sem á við í Stjórnarráðinu. Ef það er svo þá er eðlilegt að þingið fjalli um það. Þingið á auðvitað að ráða málum sínum sjálft. Þingið á að ráða því hvernig þingsköpin eru, hvaða nefndir eru og hvaða málaflokkar heyra undir hverja nefnd. En ef það er þannig sem mátti skilja á umræðunni í upphafi að þingnefndirnar ættu að taka mið af ráðuneytaskiptingunni, þá verðum við að sjálfsögðu að fá að vita hvernig skiptingin í Stjórnarráðinu á að vera. Ekki bara það sem segir í lögunum um Stjórnarráð heldur að sjálfsögðu í reglugerðinni líka. Annars væri bara hægt að segja: Þingið ræður málum sínum á eigin forsendum og hefur þær nefndir sem það vill hafa. Og þá hefði ekki þurft að koma til þetta frumvarp um breytingu á þingsköpum Alþingis út af fyrir sig. Menn hefðu að sjálfsögðu getað haft þær nefndir sem áður voru í þeim lögum og vísað málum til þeirra eftir því sem henta þótti. Má í því sambandi líka minna á að ekki er fordæmalaust að þingnefndir séu að taka við málum frá fleiri en einum ráðherra. Mun það t.d. eiga við um hv. allsherjarnefnd og átti væntanlega við um efnahags- og viðskiptanefnd þegar hún var og hét. Nei, það er sem sagt hægt að færa rök fyrir því að þessar breytingar á heitum ráðuneytanna séu illa ígrundaðar og sérstaklega með félagsmálaráðuneytið og heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið. Þó er engin sérstök ástæða til að gera mikið veður út af því ef ríkisstjórnin kýs að hafa þetta með þessum hætti, þá skyldi maður ætla að því fylgdi að verulegur hluti tryggingamálanna væri að fara yfir í félags- og tryggingamálaráðuneytið úr því að það á að verða heiti hins nýja ráðuneytis. Í b-lið 1. gr. er talað um Hagstofu Íslands og lagt til að hún verði felld niður sem ráðuneyti og verði sérstök stofnun, væntanlega undir forsætisráðuneyti. Um það er ósköp lítið að segja og ég hygg að enginn ágreiningur sé um það. Það er tímabært að Hagstofa Íslands sé ekki lengur ráðuneyti og skipan hennar verði á þann hátt sem hér er lagt til. Varðandi landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneytið kom fram í 1. umr. um málið og hefur komið fram í viðhorfum stjórnmálaflokkanna lengi, held ég megi segja, að skynsamlegt væri að sameina ráðuneyti eða málaflokka atvinnuveganna í eitt ráðuneyti. Þar hafa sjávarútvegsráðuneytið og landbúnaðarráðuneytið verið að sjálfsögðu til umræðu og einnig iðnaðarráðuneytið og viðskiptaráðuneytið. Ferðamál sem heyra undir samgönguráðuneytið, ferðaþjónustan o.s.frv. Þessi breyting er í raun og veru lágmarksbreyting ef svo má segja. En þá komum við aftur að því að boðaðar hafa verið frekari breytingar en þetta frumvarp segir til um. Þá á ég við að því hefur verið kastað fram í fjölmiðlum, haft eftir oddvitum stjórnarflokkanna, að gera eigi t.d. þá breytingu að landgræðslan og skógrækt fari úr sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti í umhverfisráðuneytið og menntamál landbúnaðarins fari úr því ráðuneyti og yfir í menntamálaráðuneytið. Um þetta eru áreiðanlega skiptar skoðanir. Það eru áreiðanlega kostir og gallar við hvort tveggja. Ég er t.d. ekki sannfærður um að landbúnaðarskólunum verði greiði gerður með því að flytja þá undir menntamálaráðuneytið. Ég hef svo sem enga sannfæringu fyrir því heldur að þeir megi ekki vera þar, því það er alveg hægt að færa sannfærandi rök fyrir því að háskólar á landbúnaðarsviði eigi að heyra undir menntamálaráðuneyti eins og aðrar fræðslustofnanir. En ég veit líka um mjög marga sem telja að það hafi verið styrkur þessara skóla sem eru svo mjög tengdir atvinnuveginum að heyra undir það ráðuneyti sem fer með málefni viðkomandi atvinnugreinar. Þau sjónarmið eru áreiðanlega uppi. Það væri fróðlegt að vita hvaða sjónarmið greinin sjálf hefur, bæði skólarnir og atvinnugreinin sjálf hefur til þessara álitamála. Varðandi landgræðslu og skógrækt var farið ágætlega yfir það í 1. umr. málsins, m.a. af hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, að í raun mætti líta á landgræðslu og skógrækt bæði sem umhverfismál og sem atvinnuveg. Það væri eðlilegt að hugsa skiptinguna frekar út frá því að sá þáttur þeirra mála sem eru sannarlega umhverfismál séu undir umhverfisráðuneyti og sá þáttur sem sannarlega er atvinnumál heyri undir atvinnuvegaráðuneytið. Þannig má auðvitað taka fleiri málaflokka en landgræðslu og skógrækt. Þarna mætti t.d. taka auðlindanýtinguna almennt. Við gætum verið að tala um málefni sjávarútvegsins. Tökum t.d. Hafrannsóknastofnun sem oft hefur verið rætt um að ætti gjarnan heima undir umhverfisráðuneyti enda þótt stjórn fiskveiðanna, ákvörðun um það hvernig aflaheimildum er úthlutað o.s.frv. sé á hendi atvinnuvegaráðuneytis. Þannig eru orkumálin til að mynda. Mörg rök eru fyrir því að orkumálin séu að hluta til umhverfismál og að hluta til atvinnugreinin. Við höfum talað fyrir því, vinstri græn, að umhverfisráðuneytið verði sérstaklega styrkt og eflt, m.a. með þetta að leiðarljósi, þannig að auðlindanýtingin heyri í raun undir umhverfisráðuneytið enda þótt atvinnustarfsemin sem tengist auðlindanýtingunni sé á hendi atvinnuvegaráðuneytis. Fyrir þessu eru mörg fordæmi, m.a. að því er varðar orkumálin. Orkumálin í Svíþjóð heyrðu a.m.k. í eina tíð undir umhverfisráðuneyti, ég veit ekki hvort því hefur verið breytt í seinni tíð en á sínum tíma voru umhverfis- og orkumálaráðuneyti eitt og sama ráðuneytið. Herra forseti. Ég fór við 1. umr. um þetta mál aðeins yfir þær áherslur og sjónarmið sem ég vildi koma á framfæri í þessari umræðu og ég ætla aðeins að rifja upp nokkur atriði í því sambandi. Í tengslum við breytingu á Stjórnarráðinu erum við auðvitað að tala um meira en frumvarpið segir til um eins og ég hef þegar sagt. Þar erum við að tala um það sem kom fram í almennri umræðu og á blaðamannafundi formanna stjórnarflokkanna í kjölfar myndunar nýrrar ríkisstjórnar þar sem talað var um miklu fleiri mál en hér ber á góma. Þar var t.d. talað um að sveitarstjórnarmál flytjist frá félagsmálaráðuneyti til samgönguráðuneytis. Um þetta eru áreiðanlega líka mjög deildar meiningar. Mörgum finnst kyndugt að sjá sveitarstjórnarmálin undir samgönguráðuneytinu en í umræðunni í dag hefur verið bent á að þau eigi mjög góða samleið með málefnum sem félagsmálaráðuneytið fjallar um. Á það er bent að málefni eins og málefni fatlaðra og aldraðra séu að fara frá ríki til sveitarfélaga eða það er stefnan eins og málum er háttað í dag, stefnan er að þessir málaflokkar færist til sveitarfélaganna, þannig að umfangsmiklir málaflokkar á sviði velferðarmála verði á hendi sveitarfélaganna og þess vegna sé kyndugt að færa þann málaflokk úr félagsmálaráðuneytinu yfir í samgönguráðuneytið. Ég hef haldið því fram, ég gerði það í 1. umr. og ætla að ítreka það hér að sveitarstjórnarmálin og byggðamálin eigi að heyra saman. Það eru engin haldbær rök fyrir því að vista byggðamál í iðnaðarráðuneyti og sveitarstjórnarmál í samgönguráðuneyti eins og umræðan er núna. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir sveitarfélögin að tengjast málum sem lúta að byggðaþróun vegna þess að sveitarfélögin eru að sýsla með uppbyggingu mikilvægrar samfélagsþjónustu í þeim tilgangi að búa íbúunum góðar aðstæður til uppvaxtar, til menntunar, til búsetu, til atvinnu og einmitt þessi atriði eru undirstöður heillavænlegrar byggðaþróunar í landinu. Sveitarfélögin eiga gríðarlega mikið undir því að byggðaþróunin sé jákvæð og stefna í byggðamálum hlýtur að ganga út á það að efla sveitarfélögin til að takast á við þau verkefni sem þau eru að takast á við og færa meira af ákvörðunum heim í hérað. Þannig tengjast byggðamálin og sveitarstjórnarmálin að mínu viti órjúfanlegum böndum. Þannig er þessu til að mynda háttað víða í kringum okkur þar sem ég hef kynnt mér, m.a. í Finnlandi, Noregi, Írlandi og Englandi og að vissu marki líka í Þýskalandi þar sem stjórnsýslan er að vísu frábrugðin að því leyti til að þar er þriðja stjórnsýslustigið, löndin svokölluðu, afar sterk og með mikið af málum hjá sér eins og t.d. byggðaþróunarmál sem ekki er með sama hætti hér og annars staðar. Þannig er þessum málum t.d. farið hjá Evrópusambandinu og verst að hér skuli ekki vera neinn þingmaður Samfylkingarinnar að hlusta á það en það er einmitt þannig hjá Evrópusambandinu að sveitarstjórnarmál og byggðamál eru tekin saman undir einum og sama framkvæmdastjóra einmitt vegna þess hvernig þau tengjast. Í mínum huga væri það því mjög mikilvæg breyting að færa saman byggðamálin og sveitarstjórnarmálin. Þótt þau væru eitt ráðuneyti eða væru vistuð með öðrum málaflokkum, svo sem félagsmálum eða samgöngumálum, finnst mér kannski ekki aðalatriðið í þessu samhengi. Það má vel færa rök fyrir því að samgöngumál séu líka mikilvæg í tengslum við byggðaþróun og uppbyggingu byggðarlaganna og sveitarfélaganna. Kannski er það þannig í dag að almennar samgöngur, fjarskipti og slíkir hlutir séu það sem mestu máli skiptir fyrir uppbyggingu byggða og þess vegna er alveg hægt að færa rök fyrir því að samgönguráðuneytið fari með þessi mál en þá tel ég byggðahlutann vanta í þær hugmyndir og þá hugsun sem hefur verið viðruð af hálfu forustumanna stjórnarflokkanna. Ég hef þegar nefnt umhverfisráðuneytið, okkar sýn á það að mikilvægt sé að styrkja hugsunina um sjálfbæra þróun, svona heildarsýn á umhverfismál á grundvelli hugmyndafræðinnar um sjálfbæra þróun, rannsóknir á náttúruauðlindum lands og sjávar og verndun þeirra og áætlanir um nýtingu, að þær séu á forræði umhverfisráðuneytisins sem við mundum gjarnan vilja kalla umhverfis- og auðlindaráðuneyti. Ég ætla líka að koma aftur og betur að atvinnuvegaráðuneytinu og þeirri hugsun sem birtist í því frumvarpi sem hér er til umræðu um að sameina landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneyti. Raunar fannst mér hv. 10. þm. Suðvest., Siv Friðleifsdóttir, fara prýðilega yfir það þegar hún rakti eða hrakti ætti ég öllu heldur að segja röksemdir hæstv. forsætisráðherra þegar hann sagði í 1. umr. um málið að fallið hefði verið frá því eða ekki tekið það skref núna að leggja til eitt atvinnuvegaráðuneyti vegna þess að það yrði svo risavaxið. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir fór hér prýðilega yfir það, m.a. með hliðsjón af starfsmannafjölda þessara ráðuneyta, að atvinnuvegaráðuneyti þar sem sameinuð væru landbúnaðarráðuneytið, sjávarútvegsráðuneytið, iðnaðarráðuneytið og viðskiptaráðuneytið væri alls ekkert svo risavaxið í samanburði við ýmis önnur ráðuneyti nema síður væri. Þá vaknar sú spurning og gerist áleitin: Hvers vegna í ósköpunum var sú leið þá ekki farin? Ég held að svarið sé í raun og veru býsna skýrt og ljóst öllum sem það vilja vita: Það þurfti að tryggja jafnmarga ráðherrastóla fyrir báða stjórnarflokkana. Sjálfstæðisflokkurinn gat að sjálfsögðu ekki fækkað í ráðherraliðinu hjá sér og þar með varð Samfylkingin að fá jafnmörg ráðuneyti, jafnmarga ráðherrastóla öllu heldur. Þá var farið í þennan leik. Landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneyti voru sameinuð vegna þess að það var eitthvað sem flokkarnir höfðu talað mikið um og vafalaust hefur Samfylkingin lagt á það áherslu að koma landbúnaðarráðuneytinu með einhverju móti undir eitthvað annað og ekki hafa það eitt og sér. Þá varð að grípa til þess úrræðis að taka iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið, sem raunar eru tvö ráðuneyti samkvæmt lögum í dag en hafa verið rekin sem eitt ráðuneyti, líklega um 20 ára skeið eða allt að því, og skipta því upp á milli tveggja ráðherra. Og það er svo komið að hæstv. iðnaðarráðherra Össur Skarphéðinsson tekur við væntanlega fámennasta ráðuneytinu, iðnaðarráðuneytinu, sem einhverjir hafa viljað kalla örráðuneyti, og leggst þá nú lítið fyrir þennan fyrrverandi formann Samfylkingarinnar. Ég ræddi um það við 1. umr. að í raun og veru væri ekkert vandamál að leggja niður iðnaðarráðuneytið með skynsamlegum breytingum á Stjórnarráðinu. Ef við t.d. flyttum byggðamálin og létum þau vera með sveitarstjórnarmálunum, t.d. í samgönguráðuneytinu ef menn kjósa það, ef menn tækju ákvörðun um það að efla umhverfisráðuneytið á markvissan hátt þannig að það yrði umhverfis- og auðlindaráðuneyti og byggju síðan til eitt atvinnuvegaráðuneyti þá væri búið að hluta iðnaðarráðuneytið niður á þessa málaflokka í þessi ráðuneyti og þá væri hægt að leggja það niður. En það mundi augljóslega leiða til þess að ráðherrastólum Samfylkingarinnar fækkaði um einn og það var væntanlega eitthvað sem ekki gekk upp. Ég held, virðulegur forseti, að þegar á allt er litið blasi það við að þær breytingar sem hér er verið að ræða um þjóna þeim tilgangi einum að passa fyrir þessa tvo stjórnarflokka. Það er líka undarlegt að í vetur lýsti hæstv. forsætisráðherra áhuga á því að ná pólitískri samstöðu um breytingar á Stjórnarráðinu en sagði jafnframt að af því hefði ekki getað orðið á síðasta þingi vegna þess að ekki hefði náðst nægilega mikil pólitísk samstaða í því efni. Nú bregður hins vegar svo við að þegar Sjálfstæðisflokkur og Samfylking hafa myndað sína ríkisstjórn eða tekið ákvörðun um að mynda hana þá er ekkert að vanbúnaði að lýsa því yfir að farið verði í uppstokkun á ráðuneytum og kynnt hér til sögunnar frumvarp sem tekur á afar afmörkuðum þætti málsins en jafnframt látið að því liggja að það verði farið í umfangsmeiri uppstokkun. Þá er skyndilega ekki þörf á því að hafa neitt samráð við aðra stjórnmálaflokka um það efni. Þó hygg ég að flestir séu sammála því í grundvallaratriðum að það ríki sæmilega breið pólitísk sátt um skipan stjórnsýslunnar, Stjórnarráðsins, alveg eins og með starfshætti á Alþingi. Það er ekki gott að mikið sé verið að róta í því fyrirkomulagi. Ég verð því að segja að ég harma það að ekki skyldi hafa verið leitað breiðrar pólitískrar samstöðu og heildarendurskoðunar á Stjórnarráðinu þannig að öll sjónarmið gætu a.m.k. komist á framfæri. Nú er rétt að geta þess að hæstv. forsætisráðherra sagði í andsvari við ræðu minni í 1. umr., með leyfi forseta: „Með öðrum orðum, það er ekki útilokað að við getum orðið sammála um einhverjar fleiri breytingar þegar líður á haustið.“ Ég túlka það þannig og skil það svo að hæstv. forsætisráðherra muni a.m.k. kynna sér þau sjónarmið sem koma fram í umræðunni hér, að jafnvel þótt hann sé ekki viðstaddur umræðuna sjálfa muni hann kynna sér þau sjónarmið sem hér hafa komið fram. Auðvitað gerði hann réttast í því að mínum dómi að óska eftir samstarfi stjórnmálaflokkanna um þá endurskoðun sem væntanlega fer fram í sumar, því að það er boðað að hér komi aftur frumvarp í haust vegna þess að gera þurfi ýmsar breytingar á einstökum lögum, sérlögum, með tilliti til þeirrar verkaskiptingar sem fyrirhuguð er. Hv. 9. þm. Reykv. s., Birgir Ármannsson, formaður allsherjarnefndar, sagði í umræðu um málið fyrr í kvöld að það væri eðlilegt að móta meginstefnuna fyrst. Ég skil hann þannig að hann líti svo á að með því frumvarpi sem hér liggur fyrir með þessum breytingum sé verið að móta ákveðna meginstefnu. Ég verð að segja fyrir mína parta að ég tel að hér sé í raun og veru ekki verið að móta neina meginstefnu þegar fyrir liggur að fara á í miklu viðameiri breytingar á skipan Stjórnarráðsins. Þannig er ljóst að það eru mjög margir, til að mynda starfsmenn Stjórnarráðsins, sem eru í fullkominni óvissu um hvað tekur við hjá þeim um áramót, hvar þeir verða vistaðir. Meginstefnan er sem sagt ekki skýrari en svo að það eru einungis gerðar þessar lágmarksbreytingar á félagsmála-, heilbrigðis- og tryggingaráðuneyti og landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneyti. Enn þá er margt óljóst í þessu efni, óvissan að sjálfsögðu mikil varðandi verkaskiptinguna og að sjálfsögðu varðandi starfsumhverfi starfsmanna. Nóg um þetta. Í f-lið 1. er er lagt til að heimilt verði að sameina ráðuneyti með úrskurði forseta Íslands. Ég varaði í 1. umr. við því að þetta ákvæði yrði sett í lög með þeim hætti. Meginrökin eru þau að auðvelda eigi framkvæmdarvaldinu að sameina ráðuneyti en ekki að gera framkvæmdarvaldinu kleift að fjölga ráðuneytum nema með lögum. En það á að auðvelda framkvæmdarvaldinu að sameina þau með einföldum forsetaúrskurði fyrir atbeina forsætisráðherra. Ég er þeirrar skoðunar að þarna yrði lagasetningarvaldið í raun framselt vegna þess að samkvæmt lögunum um Stjórnarráð skal tiltekið hve mörg ráðuneytin eru og hvað þau heita. Þannig birtast lögin þeim sem vilja kynna sér þau, m.a. í lagasafni, en síðan er hægt að breyta ákvæðum þessara laga með einföldum forsetaúrskurði. Þá skiptir í raun engu máli hvort það væri til að fjölga ráðuneytum eða fækka því að gerningurinn er sá sami eðli málsins samkvæmt, hvort menn fækka eða fjölga ráðuneytum. Ég tel að það eigi að gilda sömu reglur um hvort tveggja. Það er ekkert ofverk einnar ríkisstjórnar að leggja fram frumvarp á Alþingi og gera breytingar á skipan Stjórnarráðsins ef hún svo kýs. Í mínum huga á þetta að vera bundið í lögunum. Ég er hins vegar sammála því fyrirkomulagi sem verið hefur, að einstökum málaflokkum sé skipað með reglugerð sem forsætisráðherra setur, eins og nú er. En ráðuneytin sjálf ættu að vera tilgreind í lögum, fjöldi þeirra og heiti, og því verði aðeins breytt með lögum. Ég tel að það hafi verið skynsamleg rök sem lágu þar á bak við þegar fyrrv. forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, Bjarni Benediktsson, beitti sér fyrir lögunum um Stjórnarráðið. Hann taldi þá að kominn hefði verið slíkur óskikkur á skipan stjórnsýslunnar og málaflokkar sem voru saman í ráðuneyti gátu skipst á jafnvel fleiri en einn ráðherra. Hann taldi nauðsynlegt að taka upp skipan sem þá var gerð með stjórnarráðslögunum frá 1969. Ég tel að það hafi verið skynsamlegt. Ég er því ekki sammála því að þessi lagabreyting verði að veruleika. Hefði raunar verið fróðlegt í þessu samhengi að heyra álit lögfróðra manna því að mér skilst að þeir séu margir í hv. allsherjarnefnd. Finnst þeim ekki að það sé verið að framselja lagasetningarvaldið með þessu ákvæði, með því að með forsetaúrskurði sé hægt að breyta lögunum. Það sem viðkemur 2. gr. frumvarpsins snýr einungis að orðinu „hagstofustjóri“ sem lagt er til að falli brott og ég hef enga athugasemd við, í samræmi við það sem ég hef sagt um Hagstofuna. Þá erum við komin að 3. gr. laganna sem fjallar um starfsmannamál. Hér hefur ítarlega verið farið yfir þau sérstaklega vegna þess að í nefndaráliti minni hlutans er sérstaklega tekið á þessu ágreiningsefni. Ég vil ítreka það og undirstrika sem hefur komið fram hjá talsmönnum minni hlutans í allsherjarnefnd að hér er verið að blanda inn í frumvarpið málefni sem er alls óskylt breytingum á Stjórnarráðinu, þeim breytingum sem gera á á ráðuneytinu. Ég hef leyft mér að kalla þetta laumufarþega í lagafrumvarpi, að lauma inn þessu ákvæði sem ekkert á skylt við breytinguna á Stjórnarráðinu sjálfu. Það segir í áliti minni hlutans að með þessari grein sé afnumin sú skylda að auglýsa störf innan Stjórnarráðsins. Við þessa breytingu gera samtök opinberra starfsmanna, bæði BSRB og BHM, verulegar athugasemdir og mótmæla því sem efnislega er gert ráð fyrir í þessari grein. Það segir t.d. í umsögn BSRB eftirfarandi, með leyfi forseta: „BSRB varar við því að hróflað verði við auglýsingaskyldunni og telur mikilvægt að fólki séu gefin jöfn tækifæri til starfa og starfsframa innan Stjórnarráðsins. Bandalagið áréttar að markmiðið með starfsauglýsingum er ekki eingöngu að tryggja jöfn tækifæri til starfa og starfsframa heldur einnig að hæfasti einstaklingurinn sem völ er á hverju sinni verði ráðinn til starfans. Jafnframt telur BSRB mikilvægt að gagnsæi sé viðhaft við ráðningar í störf. Sé þess gætt dregur verulega úr svigrúmi til ómálefnalegra vinnubragða við ráðningar. BSRB telur afar mikilvægt að ákvarðanir um ráðningar starfsmanna séu sýnilegar og að fólk, jafnt innan Stjórnarráðsins sem utan, geti auðveldlega séð hvernig að þeim sé staðið í öllum aðalatriðum. Jafnframt telur bandalagið mjög mikilvægt í þessu samhengi að horft sé til þeirra varna sem þegar eru fyrir hendi til að auka möguleika kvenna og aðkomu þeirra að störfum. Ekki verður annað séð en 3. gr. frv. kollvarpi helstu vörnum í þessu efnum. Að þessu leyti, sem og í ýmsum öðrum veigamiklum atriðum er það því niðurstaða BSRB að með frumvarpi þessu sé verið að stíga stórt skref aftur á bak.“ Í umsögn Bandalags háskólamanna segir, með leyfi forseta: „Grunnhugsun bak við auglýsingaskyldu opinberra starfa er að tryggja að hæfasti starfsmaður sé ráðinn í hverju tilviki, jafnframt að gagnsæi sé tryggt við ráðningu opinberra starfsmanna.“ Þarna er kjarni málsins. Menn geta auðvitað haft þá skoðun að það sé þægilegt og hægt sé að ráða fólk til starfa án þess að störf séu auglýst í einhverjum tilvikum. Auðvitað er hægt að ráða fólk í tiltekin störf. Hér hefur þegar verið nefnt að hægt sé að ráða sérfræðinga í ráðuneyti í störf deildarstjóra, það er hægt að ráða fólk verkefnabundið í einstök verkefni innan ráðuneyta án þess að þau störf séu auglýst, hygg ég, en meginreglan á að vera sú að þessi störf séu auglýst. Hér hefur komið fram að þrátt fyrir að það séu kostir við að hafa þetta svigrúm eins og hér lagt til séu gallarnir mun fleiri. Í umsögn BSRB um þetta frumvarp og þessa grein sérstaklega leyfir bandalagið sér að spyrja eftirtalinna spurninga sem ég ætla að rekja, með leyfi forseta: „1. Verður starfsmaður valinn í laust starf án þess að öðrum starfsmönnum Stjórnarráðsins sé veitt formlegt tækifæri til að gefa kost á sér til starfsins? 2. Verða laus störf í öllum tilvikum auglýst innan Stjórnarráðsins? 3. Verður það matsatriði hverju sinni hvernig staðið skuli að vali starfsmanns, þ.e. hvort aðeins einn tiltekinn komi til greina eða að auglýst verði og þá til hvaða hóps auglýsing eigi að höfða?“ Það er grundvallaratriði í góðri stjórnsýslu að ákvarðanir, m.a. að því er lúta að mannaráðningum, séu rökstuddar. Þá þurfa menn að geta rökstutt af hverju tiltekinn einstaklingur er valinn í tiltekið starf. Það er auðvitað afar erfitt þegar um handahófskenndar ákvarðanir eða ráðningar er að ræða, þegar menn eru í raun pikkaðir upp og settir til starfa án þess að öðrum sé gefinn kostur á að sækja um á jafnréttisgrundvelli. Því er grundvöllurinn sem hér er verið að ræða um að allir eigi jafnan rétt, og rétt á því að sækja um starf, svo séu menn metnir að verðleikum. Ég skil ekki af hverju það á að sveipa ráðningar hjá Stjórnarráðinu hulu.

Hvaða hulu?

Þeirri hulu að það sé ekki ljóst hvort málefnaleg sjónarmið ráða ferðinni við ráðningar á starfsmönnum.  Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, formaður þingflokks Framsóknarflokksins, greindi frá því í sinni ræðu að umræðan í þingflokki Framsóknarflokksins hefði m.a. verið sú, þar sem menn sem hafa allnokkra reynslu af því að stýra ráðuneytum, að menn teldu það mikinn kost að það væri skylda að auglýsa störf.  Það er líka annað sem í þessu máli, þ.e. að þegar ekki er um formlegar auglýsingar að ræða og fólk er ráðið til starfa á grundvelli ákvarðana, ég ætla ekki að segja tilviljunarkenndra eða handahófskenndra eða ómálefnalegra ákvarðana. Ég segi einfaldlega: Á grundvelli ákvarðana sem ráðherra getur tekið á hverjum tíma þá liggur í hlutarins eðli að það verður ákveðin leynd yfir því hvaða sjónarmið réðu ferðinni af því að það er ekki allt sem er opið og liggur hreint og klárt fyrir. Það hefur margsinnis verið nefnt að leynd af þessum toga - það á t.d. líka við um launaleyndina svonefndu - bitnar á konum í miklu ríkari mæli en á körlum. Það er undarlegt að ríkisstjórn sem talar um það í stefnuyfirlýsingu sinni að taka eigi jafnréttismálin föstum tökum skuli vilja viðhafa vinnubrögð af þessu tagi.. Það er líka undarlegt að ríkisstjórn sem boðar, a.m.k. sá hluti hennar sem samanstendur af Samfylkingunni, skuli tala um opna, gegnsæja stjórnsýslu, samræður og samtöl, en skuli vilja viðhafa vinnubrögð af þessu tagi og hlusta ekki á þau aðvörunarorð sem koma fram í umsögnum stéttarfélaganna og gera eitthvað með þau sem að gagni má koma. Í ræðu sem formaður Samfylkingarinnar hélt og kennd var við Borgarnes segir m.a. á einum stað, með leyfi forseta: „Í hinu frjálslynda lýðræði er hinum frjálsa einstaklingi skipað hærra en stofnunum samfélagsins. Þar tekur einstaklingurinn að sér að verja ákveðin grundvallarréttindi mannsins, þ.e. rétt hvers og eins til þess að skapa sjálfan sig, vera til á eigin forsendum, hafa sérstöðu og njóta viðurkenningar sem slíkur. Í hinu frjálslynda lýðræði viðurkennum við rétt fólks til skoðana, þar byggjum við á samskiptum og samræðum milli stjórnvalda og samfélags óbreyttra borgara.“ Samræður og samskipti milli stjórnvalda og samfélags óbreyttra borgara, það finnst mér t.d. vera að hlusta á samtök opinberra starfsmanna sem fjalla um þau álitamál sem uppi eru í tengslum við það frumvarp sem við erum að ræða. Það segir líka í sömu ræðu, með leyfi forseta: „Ég vil gagnsæjar ákvarðanir um úthlutun embætta og gæða. Ég vil jafnræði og jafnrétti. … Ég vil að konur sitji þar við sama borð og karlar.“ Það er kostulegt að lesa þessi orð þegar maður ber þau síðan saman við það sem maður sér af efndum í því máli sem er til umræðu. Vegna þess að hér er ekki verið að hlusta á samtök opinberra starfsmanna. Hér er ekki verið að taka mark á eða taka mið af því sem fram kemur í áliti þeirra við þær breytingar sem á ferðinni eru og eiga eins og áður hefur komið fram í rauninni ekkert skylt við efni málsins að öðru leyti. Við hljótum því að velta fyrir okkur, virðulegi forseti, hvernig Samfylkingin skýrir þessa stefnubreytingu. Formaður Samfylkingarinnar talaði í áður tilvitnaðri ræðu um jafnræði og jafnrétti og í stjórnarsáttmála er talað um að útrýma kynbundnum launamun. Leiðin til þess er að sjálfsögðu ekki það ráðningarferli hjá hinu opinbera eins og hér er lagt til. Vegna þess að jafnvel þótt aðeins sé verið að tala um Stjórnarráðið, og eru nú allmargir starfsmenn þar, þá er hætt við að þeirri aðferð verði síðan velt yfir á aðrar stofnanir ríkisins þegar fram líða stundir. Að mínum dómi er því alls ekki verið að auka gagnsæi í stjórnsýslunni nema síður sé. Það er einmitt grundvallaratriði, mundi ég telja, jafnaðarstefnunnar, að minnsta kosti hinnar róttæku jafnaðarstefnu sem við vinstri græn stöndum fyrir, að í stjórnsýslunni sé gagnsæi, það sé lýðræði og menn viti hvernig ákvarðanir eru teknar, þær séu skýrar og ljósar og allir eigi jafnan rétt til að gefa kost á sér til starfa og verða metnir að verðleikum. Við hljótum því að ítreka verulega athugasemdir okkar við að þessu ákvæði sé dembt inn í frumvarpið og ætlunin sé að keyra það í gegnum þingið á þann hátt sem meiri hluti hv. allsherjarnefndar leggur til í berhögg við opinbera starfsmenn. Ég sagði í upphafi ræðu minnar, herra forseti, að ég gerði athugasemd við það að enginn ráðherra ríkisstjórnarinnar skyldi vera viðstaddur 2. umr., m.a. vegna þess að margvísleg sjónarmið hafa komið fram hjá hv. þingmönnum sem tekið hafa til máls í umræðunni sem hefði verið gagnlegt fyrir ráðherrana að kynna sér. Í þeirri breytingartillögu sem meiri hluti allsherjarnefndar leggur til við fyrirliggjandi frumvarp er það eitt lagt til að forsætisráðherra skuli setja reglur um auglýsingu starfa innan Stjórnarráðsins. Nú vitum við svo sem ekkert í hverju þær reglur eiga að felast. Mér skilst að óskað hafi verið eftir því að hæstv. forsætisráðherra yrði boðaður á fund allsherjarnefndar en ekki hafi verið tekið undir það. Þá hefði til að mynda verið tilefni til þess að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvernig hann sæi slíkar reglur fyrir sér. Ég hefði gjarnan vilja spyrja hæstv. forsætisráðherra - ef tækifæri hefði verið gefið til þess, sem verður vonandi á morgun við 3. umr., fjarvera ráðherranna við þessa umræðu hlýtur að kalla á að umræða verði um málið við 3. umr. - hvert verði inntak reglna sem forsætisráðherra mun setja eða á að setja á grundvelli laga samkvæmt þeirri breytingartillögu sem meiri hluti allsherjarnefndar hefur lagt fram og hvenær hyggst ráðherrann setja slíkar reglur? Því eins og þegar hefur komið fram í umræðunni er ekkert sem segir neitt um hvort einhver tímamörk eru á því. Ég hefði líka viljað spyrja talsmenn Samfylkingarinnar, fyrst og fremst hæstv. utanríkisráðherra, formann Samfylkingarinnar, eða eftir atvikum hæstv. félagsmálaráðherra sem fer með vinnumarkaðsmál í ríkisstjórninni, a.m.k. enn þá, nema þeim málaflokki verði skákað eitthvað annað, t.d. til iðnaðarráðuneytisins sem sárlega skortir verkefni að því best verður séð: Boða þessi vinnubrögð sem hér eru viðhöfð upphaf að samskiptamáta við stéttarfélög sem núverandi hæstv. ríkisstjórn hyggst ástunda? Ég hefði talið mikilvægt að við fengjum svör við þeim spurningum og vafalaust mörgum öðrum sem brenna á öðrum þingmönnum. Þetta eru atriði sem ég hefði viljað koma að í umræðunni og gjarnan viljað fá viðbrögð frá ráðherrum við. Virðulegi forseti. Ég hef farið yfir fyrstu þrjár greinar í frumvarpinu. Ég tel ekki ástæðu til að fjalla frekar um frumvarpið, þ.e. 4. eða 5. gr., eins og það birtist hér og ég hef örlítið komið inn á þá breytingartillögu sem meiri hluti allsherjarnefndar hefur lagt til við fyrirliggjandi frumvarp. Ég tel að ég hafi í meginatriðum komið sjónarmiðum mínum á framfæri varðandi það frumvarp sem liggur fyrir. Ég tel að eðlilegra hefði verið að við hefðum haft heildarmyndina fyrir framan okkur. Heildarendurskoðun Stjórnarráðsins hefði legið fyrir þegar umræðan færi fram. Það hefði verið hnitmiðaðra fyrir alla aðila að mínum dómi og áreiðanlega fyrir þá sem vinna vinnuna. En það var kosið af hálfu hæstv. ríkisstjórnar að gera það ekki heldur leggja þetta fram í þessum bútum og koma síðan með frekari lagafrumvörp í haust sem tengist áframhaldi þessarar vinnu. Það væri þá fróðlegt að sjá hvernig það lítur út og við munum vafalaust eiga eftir að skiptast á skoðunum um það mál. Ég vil í lokin, herra forseti, ítreka að hér eru ákveðnar spurningar sem ég tel mikilvægt að ráðherrar í ríkisstjórninni fái tækifæri til að svara. Og þar sem þeir eru ekki viðstaddir þessa umræðu áskil ég mér rétt til að ítreka þær við 3. umr. um lagafrumvarpið.

Vegna orða hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar vill forseti geta þess að gerðar voru ráðstafanir til að koma ósk hans um viðveru hæstv. ráðherra á þessum þingfundi til skila.

Herra forseti. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson hefur farið yfir sjónarmið sín í allítarlegu máli en ýmislegt í því gefur tilefni til andsvara. Að vísu hafa mjög mörg atriði sem hann gat um í ræðu sinni komið fram áður í umræðunni og ég hef svarað allmörgum þeirra í andsvörum við ræðum annarra talsmanna stjórnarandstöðunnar. Ég tel þó rétt að árétta eitt sérstaklega. Það er vegna ummæla sem hv. þingmaður hafði uppi og raunar hefur örlað á í umræðunni fyrr í kvöld. Það er eiginlega sú ályktun eða tilfinning margra talsmanna stjórnarandstöðunnar að um verði að ræða, að því er varðar 3. gr. frumvarpsins, einhvers konar lagalegt tómarúm eða verið sé að sveipa ákvarðanir einhverri hulu eða leynd eða skapa svigrúm til geðþóttaákvarðana eða þess háttar. Þetta hefur komið upp í umræðunni hvað eftir annað. Ég taldi mig raunar vera búinn að svara því að einhverju leyti fyrr í kvöld. En mér finnst þó rétt að árétta að hafi menn haft slíkar áhyggjur þegar frumvarpið var lagt fram, þá ætti breytingartillaga meiri hluta allsherjarnefndar að koma verulega til móts við slík sjónarmið af því að í breytingartillögunni er einmitt gert ráð fyrir að um þessar ráðningar á grundvelli 3. gr. verði sérstakar reglur settar af forsætisráðherra og öllum ljósar, öllum aðgengilegar. Þar er jafnframt gert ráð fyrir auglýsingu þeirra starfa sem um ræðir auk þess sem áréttað er í nefndaráliti okkar, sem raunar hefur alltaf legið fyrir, að reglur stjórnsýslulaga 

Herra forseti. Við höfum sagt að við teljum að sú breyting sem meiri hluti allsherjarnefndar leggur til svari ekki þessari gagnrýni. Hún kemur hugsanlega að einhverju leyti til móts við hana en við teljum að hún svari ekki þeirri gagnrýni. Við höfum farið yfir það að engum sé ljóst um hvað þessar reglur eigi að vera. Því hefur verið hafnað að hæstv. forsætisráðherra komi á fund allsherjarnefndar til gera grein fyrir áherslum sínum í þessu sambandi og hvernig hann sæi fyrir sér reglur af þessum toga og til að svara þeim spurningum sem nefndarmenn og aðrir þingmenn kunna að hafa. Ég vísa því til þess. Við munum að sjálfsögðu ganga eftir því við 3. umr. að við fáum einhver frekari svör við því. Við teljum að breytingartillagan breyti í raun engu stóru í þessu samhengi og komi ekki til móts við þær gagnrýnisraddir sem uppi hafa verið af hálfu talsmanna stjórnarandstöðunnar í málinu og einnig af hálfu talsmanna stéttarfélaganna.

Herra forseti. Ljóst er ef menn skoða málið frá upphafi, framsöguræðu hæstv. forsætisráðherra, greinargerð með frumvarpinu og annað þess háttar, að auðvitað var aldrei ætlunin að búa til eitthvert svigrúm fyrir menn að taka ákvarðanir á ómálefnalegum forsendum eða samkvæmt einhverjum geðþótta í sambandi við umræddar starfsmannaráðningar. En hafi menn haft slíkar áhyggjur ætti að vera allveruleg trygging að slíkar ákvarðanir verði teknar á grundvelli skýrra reglna sem fram koma frá forsætisráðherra og hafa reglugerðarstöðu. Það þýðir þá að fyrir fram munu liggja fyrir þær leikreglur sem farið verður eftir í þessu sambandi. Jafnframt liggur líka fyrir að stjórnsýslulög gilda um þetta eins og aðrar stjórnvaldsákvarðanir. Réttur manna til að krefjast upplýsinga, krefjast rökstuðnings og annars þess háttar verður auðvitað áfram til staðar. Annað stóð aldrei til. Ég hefði haldið að þessi breyting mundi undirstrika að hugmyndin er ekki önnur en að málefnaleg sjónarmið komi til. Hins vegar er önnur spurning sem við höfum einnig talað um í allsherjarnefnd sem snýst um það prinsipp: Á að hafa meira svigrúm innan Stjórnarráðsins en verið hefur þannig að hægt verði að kynna laus störf sérstaklega innan þess ramma án þess að fara með málin í almenna auglýsingu? Vissulega eru skiptar skoðanir um það og eins og fram kom í andsvörum mínum við ræðu hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur áðan eru rök með og rök á móti. Við í meiri hlutanum teljum hins vegar að með þessu sé svigrúmið 

Herra forseti. Það ákvæði sem er almenna reglan í dag um að störf séu auglýst opinberlega og öllum aðgengileg kemur ekki í veg fyrir að fólk færi sig til innan Stjórnarráðsins, kemur ekki í veg fyrir að þeir sem í dag starfa í Stjórnarráðinu sæki um störf sem eru laus í Stjórnarráðinu. Að sjálfsögðu ekki. En reglan eins og hún er í dag um að öll störf séu auglýst tryggir betur en nokkuð annað að ákvarðanir séu gegnsæjar. Það sé jafnrétti þannig að allir hafi sömu möguleika á að sækja um þau störf sem eru laus til umsóknar hjá Stjórnarráðinu en kemur að sjálfsögðu ekki í veg fyrir að menn færist úr einu ráðuneyti í annað ef svo ber undir ef fólk sækir um og er metið á jafnréttisgrundvelli jafnhæft eða hæfast af umsækjendum. Síðan er annað. Ef það er ekki tilgangurinn að auka möguleika ráðherranna til þess að ráða fólk til starfa, ég vil segja án auglýsinga og þá hugsanlega á einhverjum öðrum en málefnalegum forsendum, til hvers er þá verið að setja þetta ákvæði inn í lagafrumvarpið? Mér er það algerlega óskiljanlegt.

Herra forseti. Þetta hefur verið áhugaverð umræða. Kannski hafa sjónarmið hér ekki komið á óvart, flest þeirra höfðu áður komið fram í allsherjarnefnd eða við 1. umr. málsins en engu að síður held ég að umræðan hafi í heild verið gagnleg. Ég hef reynt að svara athugasemdum sem komið hafa fram af hálfu talsmanna stjórnarandstöðunnar nokkurn veginn jafnóðum en hins vegar vildi ég þegar líður nú að lokum umræðunnar árétta nokkur sjónarmið. Í fyrsta lagi hefur skotið hér upp umræðu um f-lið 1. gr. varðandi forsetaúrskurð um sameiningu ráðuneyta. Uppi eru mismunandi skólar um það hvort nauðsynlegt sé að binda ákvarðanir um sameiningu ráðuneyta við lagasetningu, þ.e. að lagasetningar sé alltaf þörf ef ákvörðun er tekin um þetta. Ég verð að segja að mér finnst ákvæðið í f-liðnum afar varfærið, það felur ekki í sér mjög róttæka breytingu frá núverandi fyrirkomulagi. Í meginatriðum er skipting ráðuneyta bundin í lög en hins vegar er gefið svigrúm til að ákveða í sameiningu með forsetaúrskurði og ég tel það til bóta. Það getur auðvitað komið til þess að það sé talið skynsamlegt innan ríkisstjórnar að fara þessa leið og þá er fyrirkomulagið auðvitað léttara ef hægt er að gera það með forsetaúrskurði í staðinn fyrir að breyta lögum. Eins og hv. þm. Árni Þór Sigurðsson kom að væri líka hægt að gera þetta með lagabreytingum en þarna er verið að létta leiðina við sameiningu ráðuneyta frá því sem nú er. Engu að síður verður áfram gerð krafa um lagabreytingu ef ætlunin er að fjölga ráðuneytum sem telja má að sé viðurhlutameiri ákvörðun en að sameina ráðuneyti sem eru fyrir hendi. Í annan stað vildi ég nefna að í umræðunni hefur nokkuð verið rætt um 3. gr. frumvarpsins sem einhvers konar smyglgóss eða laumufarþega í lagafrumvarpi eins og einn hv. þingmaður kaus að nefna það. Það er alveg rétt, eins og hefur komið fram hér í umræðunni, að 3. gr. er ekki nauðsynleg eða óhjákvæmileg vegna þeirra meginbreytinga sem frumvarpið felur í sér, þ.e. þeirra breytinga á skipan ráðuneyta sem telja má meginefni þessa frumvarps. Það er alveg rétt. 1. og 2. gr. fela í sér efnisbreytingu og 4. gr. felur í sér áskilnað um að réttinda starfsmanna sé gætt vegna þessara tilteknu breytinga á Stjórnarráðinu. 3. gr., eins og ég kom að áðan í andsvörum við ræðu hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur, hefur hins vegar þau efnislegu tengsl við málið að það er farið að huga að stöðu starfsmanna í tengslum við breytingar sem verða á Stjórnarráðinu. Það er ljóst að þær breytingar sem felast í 1. gr. frumvarpsins sérstaklega munu leiða til nokkurs róts innan Stjórnarráðsins og þess vegna er ekki óeðlilegt að það sé hugað að þeim atriðum sem tekið er á í 3. gr. um leið, þó að það sé alveg rétt að breytingin sem þar er boðuð sé ekki nauðsynleg eða rökbundin afleiðing af þeim breytingum sem felast í 1. gr. Það er samt ekkert óeðlilegt að um leið sé hugað að stöðu starfsmanna Stjórnarráðsins að þessu leyti. Í ljósi þess að það verða allmiklar breytingar innan Stjórnarráðsins í kjölfar þessara lagabreytinga og síðan annarra lagabreytinga sem gera má ráð fyrir að fari fyrir þingið í haust finnst mér ekki óeðlilegt að um leið sé hugað að því hvernig hægt sé að greiða fyrir eða auka svigrúm starfsmanna innan Stjórnarráðsins til að flytja sig milli ráðuneyta. Það er akkúrat inntakið í 3. gr. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson spurði í lok ræðu sinnar áðan hvers vegna farið væri í þennan leiðangur, af hverju við værum að þessu. Það er auðvitað á þeim forsendum að auka svigrúm fyrir starfsmenn innan Stjórnarráðsins til að færa sig á milli ráðuneyta. Eins og hefur verið rakið ítarlega í umræðunum er nokkurt svigrúm innan einstakra ráðuneyta en með þessari breytingu er verið að horfa á málið aðeins heildstæðara, það er verið að horfa á Stjórnarráðið sem heild í þessu sambandi, og eins og ég kom að hér fyrr í umræðunni er ekki óeðlilegt í ljósi þess að þau verkefni sem menn inna af hendi í einstökum ráðuneytum eru að mörgu leyti keimlík. Menn eru að fást við m.a. reglugerðarsetningu, undirbúning lagafrumvarpa, störf sem varða stefnumótun í einstökum málaflokkum þannig að menn eru að vinna að mörgu leyti eftir sömu verkferlum og beita sömu vinnubrögðum þó að málaflokkarnir séu ólíkir. Það er ekki óeðlilegt að horft sé á Stjórnarráðið svolítið heildstætt í þessu sambandi. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir spurði, hygg ég, að því hvort þetta mundi hugsanlega leiða til þess að skoðað yrði með tilflutning frá undirstofnunum til ráðuneyta eða öfugt. Ég er þeirrar skoðunar að það sé ekki sambærileg breyting, slík breyting væri miklu viðameiri og róttækari. Ég held að það sé líka svolítið annars eðlis. Þó að menn séu hugsanlega að fást við svipaða eða sömu málaflokka í ráðuneytum annars vegar og undirstofnunum hins vegar eru viðfangsefnin önnur eins og ég rakti, viðfangsefni ráðuneyta eru í eðli sínu svolítið sérstök, sinnar gerðar ef svo má segja. Þó að við gerum þessa breytingu varðandi Stjórnarráðið er í mínum huga allt önnur spurning hvort svipuð regla verði látin gilda milli ráðuneyta og undirstofnana þeirra. Í mínum huga eru rökin fyrir einhverri breytingu í þá átt miklu veikari og ég hef ekki ástæðu til að ætla að neinar hugmyndir um það séu uppi. Hér hefur verið vikið nokkuð að gagnsæi ákvarðana varðandi mannaráðningar og skyld mál. Ég undirstrika það sem ég hef áður sagt að ég tel að um ákvarðanir af þessu tagi, ráðningu starfsmanna innan Stjórnarráðsins í anda 3. gr., gildi sérstakar reglur sem svari sjónarmiðum manna talsvert í þeim efnum. Það er þá ljóst að menn verða ekki ráðnir í störf á grundvelli þessarar greinar nema fylgt sé málsmeðferðarreglum sem forsætisráðherra setur þar um. Þær reglur verða öllum aðgengilegar. Jafnframt er gert ráð fyrir því að um auglýsingu slíkra starfa innan Stjórnarráðsins verði að ræða þannig að þeir starfsmenn Stjórnarráðsins sem áhuga hafa á viðkomandi störfum og sækja um og fá ekki munu hafa, eins og þeir hefðu samkvæmt núgildandi rétti, möguleika á því að krefjast rökstuðnings og eftir atvikum leita réttar síns vegna ákvarðana ef þeir teldu þær ómálefnalegar eða ólögmætar. Ég held að skýrt ákvæði um að krafist sé reglna á þessu sviði svari mjög mörgum þeim áhyggjum sem komið hafa fram vegna breytingarinnar. Það hefur nokkuð verið rætt að með þessari breytingu sé með einhverjum hætti gengið gegn jafnréttissjónarmiðum og sumir hv. þingmenn hafa tekið býsna djúpt í árinni að því leyti, talið að þessi breyting gengi gegn sjónarmiðum um að auka beri jafnrétti og jafnræði milli kynja. Ég verð að segja að ég hafna slíkum fullyrðingum alfarið og held að það sé erfitt að rökstyðja slík sjónarmið. Eins og ég hef áður rakið er ljóst að ákvarðanir af þessu tagi verða teknar fyrir opnum tjöldum, það er gert ráð fyrir að ákveðnum málsmeðferðarreglum, ákvæði laga um málsmeðferð í stjórnsýslunni eiga að sjálfsögðu við þannig að slíkar tryggingar verða áfram fyrir hendi. Ég fæ því ekki séð hvernig menn geta fundið það út að með einhverjum hætti sé verið að ganga gegn jafnréttissjónarmiðum eða sjónarmiðum um jafna stöðu karla og kvenna með þessari lagabreytingu. Ég vek athygli á því að þessi breyting hefur eðli málsins samkvæmt fyrst og fremst áhrif á stöðu starfsmanna Stjórnarráðsins. Nú hygg ég að það sé almennt - a.m.k. er það þannig í þeim ráðuneytum sem ég þekki til að þar eru kynjahlutföll alls ekki eins ójöfn og víða annars staðar í þjóðfélaginu. Ég hygg að í mörgum ráðuneytum séu konur í meiri hluta starfsmanna þannig að ég sé ekki að hagur þeirra skerðist neitt með þessari breytingu. Mér finnst eiginlega að það sé svona - ja, ég veit það ekki, ég mundi kalla það feilskot í þessari umræðu að taka það sjónarmið inn í vegna þess að eftir sem áður verður möguleiki fyrir starfsmenn að leita réttar síns með þeim hætti sem áður hefur verið, það er ekki verið að taka neinn rétt af mönnum í því sambandi. Eina breytingin er sú að það er verið að greiða leið fyrir starfsmenn til að færa sig til milli starfa milli ráðuneyta innan Stjórnarráðsins og sú leið til þess að þróa sig áfram í starfi og hugsanlega takast á við ný verkefni í öðru ráðuneyti mun standa konum jafnopin og körlum. Ég held að það sjónarmið eigi sér ekki stoð í þessu máli. Að lokum vildi ég segja þetta: Við höfum rætt lengi um 3. gr. Hún er vissulega til þess fallin að auka svigrúm starfsmanna Stjórnarráðsins að nokkru leyti. Mér finnst hins vegar að í umræðunni hafi málinu verið gefið æðimikið vægi miðað við inntak þess. Þessi breyting leiðir ekki til þess að auglýsingar starfa innan Stjórnarráðsins leggist af, öðru nær, eins og getið er um í nefndaráliti meiri hluta allsherjarnefndar gerist það auðvitað að ef starfsmaður í einu ráðuneyti flyst í laust starf í öðru ráðuneyti opnast væntanlega í flestum tilvikum gamla starfið hans þannig að þar myndast eitthvert svigrúm sem síðan verður hugsanlega fyllt í með opinberri auglýsingu. Eins er það alveg óljóst hve margir starfsmenn munu nýta sér ákvæði af þessu tagi, það vitum við ekki fyrir fram. Hér hefur verið vísað nokkuð í verkefni sem hefur verið í gangi innan Stjórnarráðsins um svokölluð vistaskipti ráðuneytisstarfsmanna þar sem þeir geta farið til starfa í öðru ráðuneyti í eitt ár, tímabundið starf í öðru ráðuneyti í eitt ár í senn og haldið gamla starfinu sínu á meðan. Ég hygg að það verkefni hafi reynst þeim ágætlega sem hafa nýtt sér það en ég held að það hafi ekki verið mikið nýtt, mér skildist það á þeim sem um það fjölluðu í allsherjarnefnd. Við vitum ekki hvað þessi breyting kemur til með að leiða til mikilla breytinga en kjarninn er þessi: Það er verið að útvíkka svigrúm sem þegar er fyrir hendi innan einstakra ráðuneyta yfir Stjórnarráðið í heild, það er allt og sumt. Áfram verður sá möguleiki fyrir hendi að auglýsa störf á almennum markaði og ég hygg að sú heimild verði áfram notuð í mörgum tilvikum. Sú mikla umræða sem hefur orðið um þetta og þær miklu áhyggjur sem mér hefur fundist birtast í ræðum hv. þingmanna stjórnarandstöðunnar út af þessu held ég að séu ekki byggðar á veigamiklu tilefni. Það er hins vegar mat mitt og meiri hluta allsherjarnefndar að breytingin sem felst í 3. gr. sé, eins og frumvarpið í heild, til bóta og þess vegna styðjum við það og teljum að það verði enn þá betra með þeirri breytingartillögu sem við gerum tillögu um á þingskjali og hefur verið boðuð. Þar með ætti að slá á áhyggjur manna af því að einhver ómálefnaleg eða geðþóttasjónarmið verði uppi við töku ákvarðana á þessum grundvelli. Ég hygg því að málið sé í ágætum farvegi með þessu og vonast til þess að það fái góðar undirtektir hér líka við 3. umr. málsins.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um verðbréfaviðskipti, frumvarp til laga um kauphallir og frumvarp til laga um breytingar á lagaákvæðum um fjármálafyrirtæki o.fl. Þetta eru sem sagt þrjú frumvörp sem var mælt fyrir í einu lagi við 1. umr. og þau tengjast öll með beinum hætti efnislega og höfum við talið í hv. viðskiptanefnd rétt að skila einu nefndaráliti hvað það varðar. Viðskiptanefndin er ein af hinum nýju nefndum sem voru settar á fót á þessu þingi og það er afburðahópur sem skipar nefndina, að mínu mati a.m.k., og þingmenn nefndarinnar lögðu sig fram um að kynna sér málið þó að tíminn væri skammur, kynna sér það eins vel og kostur var. Þetta eru viðamiklir lagabálkar og mikið lesefni og við hittum helstu hagsmunaaðila hvað þá varðar og afraksturinn er það nefndarálit sem ég mun hér kynna. Viðskiptanefndin hefur sem sagt fjallað um þetta mál og fengið á sinn fund Guðbjörgu Bjarnadóttur og Hlyn Jónsson frá Fjármálaeftirlitinu, Árnínu Steinunni Kristjánsdóttur og Þórð Friðjónsson frá Kauphöllinni, Bolla Héðinsson frá Samtökum fjárfesta, Guðjón Rúnarsson og Þórð Örlygsson frá Samtökum fjármálafyrirtækja, Guðmund Kr. Tómasson og Sigríði Logadóttur frá Seðlabanka Íslands, Harald I. Birgisson frá Viðskiptaráði og Harald Örn Ólafsson, Kjartan Gunnarsson og Ólöfu Emblu Einarsdóttur frá viðskiptaráðuneyti. Fulltrúar viðskiptaráðuneytis lögðu fyrir nefndina umsagnir um frumvörpin sem nýlega hafa borist ráðuneytinu. Með þessum þremur frumvörpum eru lögð til ný heildarlög um verðbréfaviðskipti og ný heildarlög um kauphallir. Jafnframt er lögð til breyting á lagaákvæðum um fjármálafyrirtæki. Með frumvörpunum er ætlunin að innleiða í íslenskan rétt tvær tilskipanir Evrópusambandsins sem báðar eru hluti aðgerðaáætlunar Evrópusambandsins á sviði fjármálamarkaðar. Er annars vegar tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2004/39/EB frá 21. apríl 2004, um markaði fyrir fjármálagerninga, og um breytingu á tilskipunum ráðsins 85/611/EBE og 93/6/EBE og tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2000/12/EB og um niðurfellingu á tilskipun ráðsins 93/22/EBE, svonefnd MiFID-tilskipun. Tilskipunin hefur að geyma reglur um stofnun og rekstur markaða fyrir fjármálagerninga og miðar að því að skapa skilvirkan sameiginlegan innri markað með fjármálaþjónustu. Á grundvelli tilskipunarinnar skulu öll lönd á Evrópska efnahagssvæðinu setja sameiginlegar reglur um fjármálafyrirtæki og skipulega markaði. Meginmarkmið MiFID-tilskipunarinnar er að stuðla að því að þróa og tryggja skilvirkni evrópsks fjármálamarkaðar ásamt því að auka yfirsýn og tiltrú fjárfesta á markaðnum. Tilskipunin miðar að því að öll viðskipti verði jafnskilvirk, hvort sem aðilar að viðskiptunum eru í sama landi eða í fleiri en einu landi á Evrópska efnahagssvæðinu. Í þessu skyni er meðal annars mælt fyrir um það í tilskipuninni að lagarammi Evrópusambandsins nái til allrar starfsemi sem tengist fjárfestum, en það er talið nauðsynlegt þar sem fleiri fjárfestar hafa á undanförnum árum orðið virkir á fjármálamörkuðum og í boði er stöðugt flóknari og víðtækari þjónusta og gerningar. Kveður tilskipunin því á um samræmingu sem veitir fjárfestum víðtæka vernd og heimilar fjármálafyrirtækjum sem hafa leyfi til verðbréfaviðskipta að veita þjónustu alls staðar á Evrópska efnahagssvæðinu á grundvelli eftirlits í heimalandi þar sem fyrir er óskiptur markaður. MiFID-tilskipunin felur í sér aukna samræmingu reglna sem gilda um fjármálafyrirtæki og er víðtækari og ítarlegri en hin svonefnda ISD-tilskipun um fjárfestingarþjónustu á sviði verðbréfaviðskipta sem hún kemur í staðinn fyrir. Gildissvið MiFID-tilskipunarinnar er víðtækara, eins og sagt er, en tilskipunin sem fyrir var þar sem í henni er einnig fjallað um þau starfsskilyrði og þær kröfur sem gerðar eru til skipulegra verðbréfamarkaða. Samkvæmt MiFID-tilskipuninni er framkvæmdastjórninni heimilað að setja ítarlegri reglur á vissum sviðum. Hefur framkvæmdastjórnin gefið út tvær gerðir í því sambandi, eina tilskipun og eina reglugerð. Gert er ráð fyrir að flestar þær reglur sem koma fram í reglusetningu bandalagsins verði teknar upp í íslenskan rétt með stjórnvaldsfyrirmælum en þó er lagt til í frumvarpi til laga um verðbréfaviðskipti að hluti þeirra verði tekinn upp í lög. Hins vegar er tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2004/109/EB um samræmingu krafna um gagnsæi í tengslum við upplýsingar um útgefendur verðbréfa sem eru skráð á skipulegan markað og um breytingu á tilskipun 2001/34/EB, svonefnd gagnsæistilskipun. Sú tilskipun mælir einkum fyrir um samræmingu reglna um birtingu reglulegra upplýsinga um útgefendur verðbréfa sem tekin hafa verið til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði og um birtingu upplýsinga um breytingu á verulegum hlut atkvæðisréttar hjá slíkum útgefendum. Markmið tilskipunarinnar er að samræma kröfur um skyldu útgefenda til að veita upplýsingar og stuðla með því að raunverulegum innri markaði og víðtækri vernd fyrir fjárfesta. Mælt er fyrir um það í tilskipuninni að tilnefnt skuli lögbært stjórnvald sem skal bera ábyrgð á framkvæmd tilskipunarinnar. Til viðbótar við þær breytingar sem leiðir af MiFID-tilskipuninni og gagnsæistilskipuninni eru lagðar til breytingar á viðurlagaákvæðum laga um verðbréfaviðskipti til samræmis við lög nr. 55/2007, um breytingar á lagaákvæðum um viðurlög við brotum á fjármálamarkaði, sem voru samþykkt á 133. löggjafarþingi, sem sagt á síðasta þingi. Af 16 köflum frumvarpsins eru sex kaflar að mestu samhljóða gildandi lögum. Helstu breytingar sem felast í frumvarpinu sem lúta að verðbréfaviðskiptum eru eftirfarandi: Hugtakið verðbréf er útvíkkað þannig að fjárfestingarráðgjöf og rekstur markaðstorgs fjármálagerninga (MTF) teljist til verðbréfaviðskipta. Einnig eru lagðar til breytingar á hugtakinu fjármálagerningur, einkum hvað varðar þær afleiður sem falla undir hugtakið. Gerðar eru auknar kröfur um skipulag og innri málefni fjármálafyrirtækja. Lagt er til að lögfestar verði ítarlegri reglur um skipulag fjármálafyrirtækja í verðbréfaviðskiptum og um ráðstafanir sem þeim ber skylda til að gera svo að reksturinn geti talist traustur og hagsmunir viðskiptavina séu tryggðir. Þá verður fjármálafyrirtækjum í auknum mæli gert að gera skriflega samninga við viðskiptavini sína auk þess að halda skrár yfir þjónustu sem það veitir og viðskipti sem það hefur milligöngu um á sviði verðbréfaviðskipta. Kveðið er á um auknar kröfur til upplýsingagjafar fjármálafyrirtækja til viðskiptavina og skyldu þeirra til að meta hvort verðbréfaviðskipti séu við hæfi viðskiptavina. Þá eru í frumvarpinu reglur um kvaðir á fjármálafyrirtæki um að þau skuli ná bestu mögulegu niðurstöðu fyrir viðskiptavini sína. Gert er ráð fyrir að viðskiptavinir fjármálafyrirtækja verði flokkaðir í þrjá flokka, sem viðurkenndir gagnaðilar, fagfjárfestar eða almennir fjárfestar. Njóta viðskiptamenn mismikillar réttarverndar eftir því hvaða flokki þeir tilheyra. Samkvæmt frumvarpinu er fjármálafyrirtækjum skylt að tilkynna Fjármálaeftirlitinu um öll viðskipti sem það framkvæmir með fjármálagerninga sem teknir hafa verið til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði. Þá eru lagðar til auknar kröfur til útgefenda verðbréfa sem tekin hafa verið til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði, um birtingu á ársreikningi, árshlutareikningi o.fl., og er auk þess lagt til að útgefendum verðbréfa sem tekin hafa verið til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði verði skylt að veita upplýsingar um útgáfu nýrra lána og breytingar á réttindum. Í frumvarpinu er flöggunarskylda afmörkuð skýrar en gert er í gildandi lögum. Er lagt til að frestur flöggunarskylds aðila til tilkynningar verði lengdur um einn dag þannig að tilkynning verði send í síðasta lagi næsta viðskiptadag í stað samdægurs eins og nú er. Útgefandi skal annast opinbera birtingu upplýsinga í flöggunartilkynningu í stað skipulegs markaðar samkvæmt gildandi lögum. Ákvæði gagnsæistilskipunarinnar um eftirlitsstjórnvald mæla fyrir um tilnefningu eins lögbærs stjórnvalds sem skal bera ábyrgð á framkvæmd tilskipunarinnar. Þó er gerð sú undanþága að heimilt er að tilnefna annan aðila en lögbæra stjórnvaldið til að kanna hvort upplýsingar samkvæmt tilskipuninni eru samdar í samræmi við viðeigandi reikningsskilareglur. Í frumvarpinu er lagt til að Fjármálaeftirlitið verði lögbært stjórnvald í skilningi gagnsæistilskipunarinnar og að ársreikningaskrá kanni hvort upplýsingar séu samdar í samræmi við viðeigandi reikningsskilareglur. Lögum um starfsemi kauphalla og skipulegra tilboðsmarkaða frá árinu 1998 hefur verið breytt nokkrum sinnum en yfirleitt hefur verið um minni háttar breytingar að ræða. Með lögum nr. 66/2005 voru stigin fyrstu skrefin við innleiðingu MiFID-tilskipunarinnar en þá var tekið upp ákvæði sem mælti fyrir um heimild Fjármálaeftirlitsins til að leyfa rekstur markaðstorgs. Áframhaldandi innleiðing tilskipunarinnar leiðir til umfangsmeiri breytinga á lögunum og er því nú lagt fram frumvarp til nýrra heildarlaga. Verði frumvarpið að lögum verður hugtakanotkun laga um kauphallir í samræmi við MiFID-tilskipunina. Lagt er til að hugtakið skipulegur verðbréfamarkaður verði notað um sjálfan markaðinn en hugtakið kauphöll um rekstraraðilann. Lagt er til að hugtakið skipulegur tilboðsmarkaður falli brott. Verði frumvarpið að lögum fær hugtakið kauphöll aðra merkingu en samkvæmt gildandi rétti og verður samkvæmt frumvarpinu notað um hlutafélag sem rekur skipulegan verðbréfamarkað. Gert er ráð fyrir að Fjármálaeftirlitið muni veita og afturkalla starfsleyfi skipulegra verðbréfamarkaða. Þá er lagt til að gerður verði skýr greinarmunur á annars vegar opinberri skráningu verðbréfa á skipulegan verðbréfamarkað og hins vegar töku fjármálagerninga til viðskipta á skipulegan verðbréfamarkað. Samkvæmt gildandi lögum nær hugtakið skráning yfir þessar tvær aðgerðir. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að Fjármálaeftirlitið annist opinbera skráningu fjármálagerninga en að kauphöll sem rekur skipulegan verðbréfamarkað annist töku fjármálagerninga til viðskipta. Með frumvarpinu eru einnig lagðar til nýjar reglur um gagnsæi á skipulegum verðbréfamarkaði. Þetta eru ákvæði um upplýsingagjöf skipulegs verðbréfamarkaðar um annars vegar tilboð og hins vegar viðskipti. Tilgangur þeirra fyrrnefndu er að auðvelda fjárfestum eða markaðsaðilum að meta forsendur viðskipta með tiltekin hlutabréf en þeirra síðarnefndu að auðvelda sömu aðilum að sannreyna eftir á þá skilmála sem viðskipti fóru eftir. Þá er kveðið á um það í frumvarpinu að unnt verði að taka verðbréf til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði án samþykkis útgefanda. Með frumvarpi til laga um breytingar á lagaákvæðum um fjármálafyrirtæki er gerð tillaga að breytingum á lögum um fjármálafyrirtæki og lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Lagt er til það nýmæli að fjárfestingarráðgjöf og rekstur markaðstorgs fjármálagerninga verði starfsleyfisskyld starfsemi auk þess sem lagðar eru til breytingar á undanþágum frá starfsleyfisskyldri starfsemi. Gert er ráð fyrir að gerðar verði mismunandi eiginfjárkröfur til verðbréfafyrirtækja með hliðsjón af ólíkum starfsheimildum þeirra. Lagt er til að Fjármálaeftirlitið veiti kauphöll leyfi til að reka markaðstorg fjármálagerninga. Þá er gert ráð fyrir að stofnunin hafi eftirlit með tilteknum þáttum varðandi starfrækslu erlendra útibúa á sviði verðbréfaviðskipta og hafi heimildir til að grípa til tiltekinna úrræða vegna þess eftirlits. Jafnframt eru lögð til fyllri ákvæði hvað varðar hæfi stjórnarmanna og framkvæmdastjóra og tilkynningarskyldu fjármálafyrirtækja um breytingar á skipan slíkra aðila. Fram kom við meðferð frumvarpanna í nefndinni að hagsmunaaðilar leggja þunga áherslu á að frumvörpin verði að lögum sem fyrst. Nefndin tekur undir það sjónarmið. Það auðveldaði mjög umfjöllun nefndarinnar að víðtækt samráð hafði verið haft af hálfu ráðuneytisins við hagsmunaaðila við samningu frumvarpanna og ber að fagna slíku verklagi. Um það var rætt í nefndinni hvort heimila ætti félögum sem eru þegar skráð í kauphöll utan Evrópska efnahagssvæðisins að skrá hluti sína einnig í íslenskri kauphöll án þess að falla undir tvöfalt regluverk. Fyrir liggur að viðskiptaráðuneytið mun í samráði við hagsmunaaðila kanna frekar svigrúm til þess. Samkvæmt gildandi lögum um verðbréfaviðskipti gildir svokölluð heimaríkisregla. Í henni felst að Fjármálaeftirlitið fer með eftirlit með fyrirtækjum sem eru með skráða skrifstofu hér á landi og einnig með starfsemi þeirra erlendis, þ.e. þegar íslenskt fyrirtæki hefur stofnað útibú erlendis. Nefndin tekur undir það sem kemur fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem fram kemur að áhersla verði lögð á að efla Fjármálaeftirlitið til þess að íslenski fjármálamarkaðurinn njóti fyllsta trausts. Ljóst er að búast má við að hluti regluverks á þessu sviði verði tekinn upp í íslenskan rétt með stjórnvaldsfyrirmælum. Nefndin leggur áherslu á mikilvægi þess fyrir samkeppnisstöðu íslenskra fjármálafyrirtækja að starfsskilyrði séu sambærileg hér á landi og í helstu samkeppnislöndum. Nefndin telur því mikilvægt að þegar unnið verði að setningu stjórnvaldsfyrirmæla á grundvelli laganna verði horft til þeirra leiða sem farnar verða í nálægum ríkjum. Með tilliti til þeirra fyrirtækja sem starfa í alþjóðlegu umhverfi er almennt æskilegt að löggjöf á þessu sviði sé hagað með sama hætti hér á landi og í nágrannalöndunum. Nefndin leggur til nokkrar breytingar á frumvörpunum. Flestar þeirra lúta að orðalagi eða tæknilegum atriðum eða eru til nánari skýringar. Við frumvarp um verðbréfaviðskipti er gerð sú breytingartillaga að tekið verði fram að framkvæmdastjóri lögaðila sem er einkaumboðsmaður skuli hafa staðist próf í verðbréfaviðskiptum enda geta einkaumboðsmenn bæði verið einstaklingar og lögaðilar. Þá eru lögð til tvö ný ákvæði til bráðabirgða til að undanskilja tiltekna aðila tilboðsskyldu skv. 100. gr. frumvarpsins samkvæmt nánar tilgreindum skilyrðum. Lagt er til að við frumvarp til laga um kauphöll verði bætt nokkrum ákvæðum úr frumvarpi til laga um fjármálafyrirtæki sem talin eru passa betur inn í fyrrgreinda frumvarpið. Nefndin leggur til að frumvörpin verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerðar eru tillögur um í þingskjölum 29, 30 og 31. Undir þetta nefndarálit skrifa Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðfinna S. Bjarnadóttir, Birgir Ármannsson, Árni Páll Árnason, Birkir J. Jónsson, Jón Gunnarsson, Höskuldur Þórhallsson og síðan Ingibjörg Inga Guðmundsdóttir með fyrirvara.

Frú forseti. Undanfarinn áratug hafa gríðarlegar breytingar átt sér stað á íslenskum fjármálamarkaði, breytingar sem hafa m.a. leitt til þess að um þriðjung hagvaxtar undanfarinna ára má rekja til eflingar fjármálafyrirtækjanna. Starfsemi íslenskra fjármálafyrirtækja hefur ekki einungis vaxið hér heima, heldur einnig erlendis og þess má geta að á síðasta ári kom ríflega helmingur tekna þeirra erlendis frá. Útrás íslenskra fjármálafyrirtækja og starfsemi þeirra hefur styrkt hagkerfi okkar, atvinnulíf og samfélag. Væntingar eru um að íslensk fjármálafyrirtæki haldi áfram á sömu braut. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er fjallað um aukið vægi alþjóðlegrar þjónustustarfsemi í umbreytingu íslensks atvinnulífs á undanförnum árum og sérstaklega er getið um fjármálaþjónustu í því samhengi. Í stefnuyfirlýsingunni segir enn fremur orðrétt, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin stefnir að því að tryggja að slík starfsemi geti áfram vaxið hér á landi og sótt inn á ný svið í samkeppni við önnur markaðssvæði og að útrásarfyrirtæki sjái sér áfram hag í að hafa höfuðstöðvar á Íslandi. Áhersla verður lögð á að efla Fjármálaeftirlitið til þess að íslenski fjármálamarkaðurinn njóti fyllsta trausts.“ Starfsemi verðbréfamarkaða, kauphalla og fjármálafyrirtækja er í eðli sínu alþjóðleg. Því má telja eðlilegt að á undanförnum árum hefur verið unnið að samræmingu laga og reglna um slíka starfsemi á EES-svæðinu, m.a. með MiFID-tilskipuninni (e. Markets in Financial Instruments Directive) sem ætlað er að tryggja skilvirkni evrópsks fjármálamarkaðar og auka tiltrú fjárfesta á markaðnum. Eins og komið hefur fram er MiFID-tilskipunin hluti af sérstakri aðgerðaáætlun Evrópusambandsins á sviði fjármálamarkaðar sem miðar að því að skapa skilvirkan sameiginlegan og samræmdan innri markað með fjármálaþjónustu. Ætlunin er að ýta undir samkeppni meðal fjármálafyrirtækja sem mun leiða þá til aukinnar skilvirkni í starfsemi þeirra. MiFID-tilskipunin mun fjarlægja hindranir á veitingu fjármálaþjónustu milli aðildarríkja og jafna þar með samkeppnisstöðu fjármálamarkaða. Öflug ákvæði um neytendavernd einkenna tilskipunina, m.a. ákvæði um bestu framkvæmd, upplýsingaskyldu fjármálafyrirtækja, fjárfestingarráðgjöf og skilvirkt eftirlit. Með frumvörpunum um verðbréfaviðskipti, kauphallir og um breytingar á lagaákvæðum um fjármálafyrirtæki o.fl. sem nú eru til umfjöllunar eru lögð til ný heildarlög um verðbréfaviðskipti og ný heildarlög um kauphallir. Jafnframt er lögð til breyting á lagaákvæðum um fjármálafyrirtæki. Með þessu er ætlunin, eins og áður hefur komið fram, að innleiða í íslenskan rétt tvær tilskipanir Evrópubandalagsins, annars vegar MiFID-tilskipunina og hins vegar svokallaða gagnsæistilskipun sem ég mun greina nánar frá síðar. MiFID-tilskipunin var birt í Stjórnartíðindum Evrópubandalagsins þann 30. apríl 2004 og kemur í stað ISD-tilskipunarinnar frá 10. maí 1993 um fjárfestingarþjónustu á sviði verðbréfaviðskipta. Þann 29. apríl 2005 var MiFID-tilskipunin tekin upp í EES-samninginn. Hér á landi hefur viðskiptaráðuneytið unnið um nokkurt skeið að undirbúningi innleiðingar á tilskipuninni. Hæstvirtur þáverandi viðskiptaráðherra fól kauphallarnefnd að hafa umsjón með vinnu við MiFID-innleiðinguna hér á landi og skipaði sérstakan vinnuhóp þann 6. október 2004 til að vera nefndinni til aðstoðar. Sömuleiðis skipaði ráðherra vinnuhóp um innleiðingu gagnsæistilskipunar sem fjallar m.a. um samræmingu krafna um gagnsæi í tengslum við upplýsingar um útgefendur verðbréfa. Sá vinnuhópur var settur á laggirnar 23. maí 2006. Þegar frumvörpin hafa verið innleidd geta fjármálafyrirtæki með einfaldari hætti en áður veitt þjónustu á Evrópska efnahagssvæðinu á grundvelli eftirlits í heimalandi. Þessu breytta fyrirkomulagi hefur verið líkt við það að þurfa einungis eitt vegabréf (e. single passport) í fjármálaviðskiptum innan EES-svæðisins og vísar samlíkingin til þeirrar einföldunar sem samræmd löggjöf hefur í för með sér. Með innleiðingu tilskipananna skapast það réttaröryggi sem milliríkjaviðskipti þurfa að byggja á. Ljóst er að innleiðing tilskipananna mun breyta starfsemi evrópskra fjármálafyrirtækja töluvert og því þarf að gera ráð fyrir aðlögunartíma. Upphaflega var gert ráð fyrir að báðar tilskipanirnar yrðu lögfestar í janúar 2007. Þannig gæfist tækifæri og svigrúm til undirbúnings í þeim fyrirtækjum og stofnunum sem löggjöfin nær til. Þetta þótti mikilvægt þar sem umræddar tilskipanir á að innleiða á gjörvöllu EES-svæðinu þann 1. nóvember nk. Frú forseti. Gert er ráð fyrir í frumvörpunum að innleiða tilskipanirnar hér á landi á tilsettum tíma þann 1. nóvember, eftir um fjóra og hálfan mánuð. Mikilvægt er fyrir hagsmuni okkar allra að íslenskt fjármálakerfi og fjármálamenning njóti trausts alþjóðlega. Það væri ekki traustvekjandi fyrir íslensk fjármálafyrirtæki ef lögin væru samþykkt á síðustu stundu, enn síður væri það traustvekjandi að fresta innleiðingu tilskipananna. Ég met stöðuna þannig að fjármálafyrirtækin gætu orðið fyrir álitshnekki ef tilskipanirnar verða ekki innleiddar hér á tilsettum tíma. Innleiðing tilskipananna er grundvallarskilyrði fyrir áframhaldandi framrás íslenskra fjármálafyrirtækja. Í frumvörpunum er leitast við að styrkja og efla möguleika fjármálafyrirtækjanna til þess að halda áfram á alþjóðavegferðinni sem einkennt hefur starfsemi þeirra á undanförnum missirum. Andi frumvarpanna er sá að hafa sem mest samræmi við tilskipanirnar og það sem almennt gerist í nágrannaríkjum okkar og draga sem mest úr séríslenskum ákvæðum. Við vinnslu frumvarpanna var haft gott samstarf við stjórnvöld á hinum Norðurlöndunum sem hafa ýmist þegar samþykkt eða eru í þann mund að samþykkja löggjöf um innleiðingu MiFID. Í viðskiptanefnd hafa frumvörpin til laga um verðbréfaviðskipti, kauphallir og um breytingar á lagaákvæðum um fjármálafyrirtæki o.fl. verið til umfjöllunar. Nefndin hefur skilað áliti og mælt með afgreiðslu frumvarpanna á yfirstandandi sumarþingi. Frumvörpin fengu jákvæða umsögn allra þeirra hagsmunaaðila sem sóttu fundi nefndarinnar. Ekki kom fram efnislegur ágreiningur í máli þeirra og ekki heldur í þeim skriflegu umsögnum um frumvörpin sem nefndinni bárust. Frumvörpin eru viðamikil og fela í sér umtalsverðar breytingar og því er ljóst að löggjöfin mun þróast á næstu árum, bæði hér á landi og í nágrannalöndunum eftir því sem reynsla fæst á innleiðingu laganna. Í þessu samhengi er einnig vert að benda á að hér er um 1. stigs tilskipanir að ræða og því er von á reglum frá Evrópusambandinu í kjölfarið. Nánari útfærslur kalla á náið samstarf hagsmunaaðila til að tryggja að samkeppnishæfni íslenskra fjármálafyrirtækja sé ávallt til fyrirmyndar. Eins og fram kemur í nefndaráliti er lögð áhersla á mikilvægi þess fyrir samkeppnisstöðu íslenskra fjármálafyrirtækja að starfsskilyrði þeirra séu sambærileg hér á landi og í helstu samkeppnislöndum. Þar kemur einnig fram, með leyfi forseta: „Nefndin telur því mikilvægt að þegar unnið verði að setningu stjórnvaldsfyrirmæla á grundvelli laganna verði horft til þeirra leiða sem farnar verða í nálægum ríkjum. Með tilliti til þeirra fyrirtækja sem starfa í alþjóðlegu umhverfi er almennt æskilegt að löggjöf á þessu sviði sé hagað með sama hætti hér á landi og í nágrannalöndunum.“ Þessum nýju lögum er ætlað að auka samkeppni fjármálafyrirtækja á Evrópska efnahagssvæðinu með því að auðvelda viðskipti milli landa. Þessi aukna samkeppni mun án efa bæði bæta þá þjónustu sem viðskiptavinum stendur til boða og einnig lækka kostnað. Með frumvörpum þessum eru lagðar ríkari kröfur á fjármálafyrirtækin til að gæta að hagsmunum viðskiptavina sinna og veita þeim meiri upplýsingar en áður. Þannig er með frumvörpunum verið að auka neytendavernd. Þá er í frumvörpunum gert ráð fyrir að skotið verði traustari stoðum undir starfsemi Fjármálaeftirlitsins. Því ber að fagna og það er í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar. Ég vil í lokin lýsa ánægju með vinnubrögðin sem viðhöfð voru í ráðuneytinu við undirbúning frumvarpanna. Svokölluð kauphallarnefnd með víðtæku samráði hagsmunaaðila hóf undirbúning að innleiðingu MiFID-tilskipunarinnar þegar haustið 2004 eins og fram hefur komið. Vinnuhópur ráðuneytisins var nefndinni til aðstoðar frá sama tíma. Því kemur ekki á óvart að þessir sömu hagsmunaaðilar eru sáttir við frumvarpið og mæla samhljóða með því að lögfesta það. Töf á afgreiðslu frumvarpanna er talin geta hindrað starfsemi íslenskra fjármálafyrirtækja á EES-svæðinu og því eru hagsmunir miklir. Frú forseti. Frumvörpin eru í anda stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar, þau eru studd af öllum hagsmunaaðilum og hafa fengið jákvæða umfjöllun. Niðurstaða viðskiptanefndar er í samræmi við þetta. Ég styð því eindregið að frumvörpin verði að lögum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir greinargóðar útskýringar hv. þm. og formanns viðskiptanefndar, Ágústs Ólafs Ágústssonar. Hér er rætt um frumvörp til laga um verðbréfaviðskipti, kauphallir og fjármálafyrirtæki. Við vinstri græn erum sammála nefndarálitinu en höfum fyrirvara varðandi þáttinn um heimaríkisregluna. Í henni felst að Fjármálaeftirlitið hefur eftirlit með fyrirtækjum, lögum og reglum um verðbréfaviðskipti þess lands sem fyrirtækið er frá, sem er með útibú hér á landi eða útibú héðan erlendis. Fjármálaeftirlitið fer með eftirlit með fyrirtækjum sem eru með skráða skrifstofu hér á landi og einnig með starfsemi þeirra erlendis. Í þessu frumvarpi á heimaríkisreglan reyndar eingöngu við um verðbréfaviðskipti og að mati þeirra hagsmunaaðila sem umsagnir hafa gefið um málið er óþarft að hafa af því áhyggjur. Virðulegi forseti. Þróun gæti verið umhugsunarverð í kjölfar þessa, t.d. þjónustutilskipunin sem reynt var að koma á og hefur verið í undirbúningi innan Evrópusambandsins og átti að reyna að knýja í gegn á sínum tíma, en með henni átti ekki einungis að heimila eftirlitsskyldu heldur innleiða allar reglur og þar með talið reglur er snúa að launakjörum og starfsréttindum launþega. Þetta getur m.a. grafið undan vinnurétti og ber því, virðulegi forseti, að hafa rækilega í huga og vera vakandi yfir áframhaldandi þróun.