Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti 1 Á síðasta fundi, sem mál þetta var til umr., hafði ég gert grein fyrir nauðsyn þess, að koma upp nýju húsi fyrir Menntaskólann í Reykjavík. Síðara atriðið, sem í till. þessari felst, hvar þessi bygging eigi að vera, hafði ég ekki rætt. Flestir mundu telja æskilegt, að nýtt hús fyrir Menntaskólann í Reykjavík yrði reist á þeim sömu slóðum og skólinn hefur staðið síðastliðin 100 ár. En þegar málið er rannsakað, koma í ljós ýmsir meinbugir á því að byggja skólann á þessum stað. Eins og getið er í grg. till., hefur vel verið í upphafi séð fyrir landrými handa skólanum um langa framtíð. En eigi leið á löngu áður en yfirstjórn skólans samþykkti að selja lóðarskákir af landi þessu, og því létti ekki, fyrr en komið var mjög nærri skólanum. 1930 fór ég fram á það við bæjarstjórn Reykjavíkur, að bærinn legði til þá lóðarspildu handa skólanum, sem Hið íslenzka steinolíuhlutafélag á við hús K.F.U.M. Ástæðan var sú, að yfirvöld Akureyrarbæjar höfðu lagt Menntaskólanum á Akureyri til verulegt landrými, ókeypis til afnota. Þessari málaleitun minni var synjað og þannig útilokað, að skólinn gæti í bili fengið nauðsynlegt landrými til leikvallar og annars, sem hann þurfti með. Nú fyrir nokkrum árum gerðist það nýmæli, að reist var stórt steinhús á lóð skólans, hið nýja hús K.F.U.M. Er því svo komið, að ekki er auðið að reisa nýtt skólahús á þessari lóð, jafnvel þó að þau hús væru rifin, sem fyrir eru á lóðinni. Er þá um annað hvort að gera: flytja skólann á nýjan stað eða kaupa það land, sem áður hefur verið selt burt af skólalóðinni. Þetta land nemur 2000 m2. Og með því lóðarverði, sem nú tíðkast, mundi þurfa of fjár til slíkra kaupa. Einnig ber á það að líta, að skólahúsið er enn, þrátt fyrir hinn mikla aldur sinn, vel stæðilegt; það var í upphafi vel gert og stílhreint, enda reist af einum færasta húsameistara á Norðurlöndum .á sínum tíma, og það mundi vera verulegt tap fyrir miðbæinn, ef hús þetta væri tekið á braut. Enn kemur það til, að þar sem húsið hefur óneitanlega sögulegt gildi, álit ég misráðið að taka það burt, og gæti vel komið til mála að gera því til góða og láta það geyma sögulegar minjar um nokkur ár ókomin. Mundi húsið vel sóma sér til slíkra nota þó að það uppfylli ekki þær kröfur, sem gerðar eru til menntaskólahúss, enda er það ónothæft sem slíkt. Ég vil geta þess hér, að þegar húsið var reist, fylgdi því konungleg tilskipun, þar sem ætlazt var til, að það stæði í lengsta lagi í 60 ár, en þá var gert ráð fyrir miklum umbótum og byggt yrði nýtt skólahús. Nú eru liðin 100 ár, og enn er sama menntaskólahúsið við lýði, þó að talsvert sé búið að endurbæta það. Ef byggja ætti skólahús á öðrum stað í bænum, kemur upp mikill vandi. Ég var áður búinn að hugsa mér stað fyrir skólann, sem nú mun vera fyrir miðju flugvallarins, og var það af þeim ástæðum, að miðbærinn mundi verða, er tímar liðu, nokkurs konar „city“ eða verzlunarborg, en byggðin færast suður og vestur. Á þessum stað gætu nemendur sótt til skólans hvaðanæva úr bænum. En Reykjavík er orðin svo stór, að kalla má ókleift fyrir þá nemendur, sem búa í fjarlægum bæjarhlutum, að sæk ja skólann. Ef skólinn yrði fluttur af þeim stað, sem hann er nú, mundu vafalaust koma fram óskir um heimavist í sambandi við hann fyrir utanbæjarnemendur og þá, sem ættu lengst að úr bænum. En ef komið yrði upp heimavist fyrir nokkurn hluta nemenda, væri mjög erfitt að koma á skipulagi um aga og reglur. Ég mundi undir öllum kringumstæðum ráða frá því að setja þannig upp heimavist fyrir nokkurn hluta nemendanna hér í Reykjavík. Það gæti komið að haldi í litlum bæjum, þar sem heimavistin yrði fjölmennari og hefði yfirráðin, eins og t.d. í Menntaskóla Akureyrar, en undir öðrum kringumstæðum færi allt í handaskolum. Eins og stendur í grg. till., hlýtur að vakna sú spurning, hvort ekki sé rétt að flytja skólann út fyrir bæinn með heimavist fyrir alla nemendur. Ég skal játa, að mér þykir mjög eðlilegt, að slík hugmynd komi ókunnuglega fyrir sjónir fyrst í stað, en ég vil biðja menn að athuga málið með gaumgæfni, áður en þeir skapa sér fullnaðarskoðun um það. Ég benti á það í till. minni, að rannsakað yrði, hvar setja ætti skólann niður, og ekki væri útilokað að flytja hann burt af bæjarlandinu. Í raun og veru horfir málið þannig við, ef hugsað er frá skólalegum rökum, í fyrsta lagi: skólann á að setja þar, sem kennslan kemur að mestu haldi fyrir nemendur, í öðru lagi þar, sem hann getur náð til sem flestra hæfra nemenda. Fleiri sjónarmið koma skólanum ekki við. Sumir telja það metnaðarsvipti, ef skólinn er fluttur burt úr bænum, en slíkt eru ekki skólaleg rök. Ég skal nú til gamans benda á, hvað meiri hluti embættismannanefndarinnar frá 4. júlí 1839 skrifar um þetta mál, þegar hann gerir grein fyrir afstöðu sinni. Þar segir meðal annars, með leyfi hæstv. forseta: „Það er alkunnugt, hvað útdráttarsamt sé að búa í Reykjavík. Ekki ætlum vér okkur í þessu tilliti að fara smásmugulegar að lýsa Reykjavíkurbæ en vér þegar höfum gert hér að framan, þar sem þess gjörist ekki þörf, og þar að auki kynni að verða lagt okkur svo út, eins og við vildum fella rýrð á þá umgengnisháttsemi og bæjarbrag, sem nú er í Reykjavík...... Það er ætlun vor, að það enda með mestu árvekni og starfsemi af hlutaðeigenda hálfu, muni verða miklu örðugra í Reykjavík að sjá um það, að skólapiltar séu siðsamir og leggi fram þá iðni og ástundun, sem vera ber, en á Bessastöðum, því að þar var skólinn dálítið afsiðis, og að því leyti eru Bessastaðir miklu betri skólastaur heldur en Reykjavík. 1785 vildu Íslendingar hann allra sízt niður kominn í Reykjavík.“ Reynslan af Bessastaðaskóla er sú, að aldrei hafa komið að tiltölu jafnmargir úrvalsmenn og þaðan, á því skamma skeiði, er hann starfaði, sérstaklega í íslenzkri tungu. Víða erlendis eru heimavistarskólar utan borg anna, þótt smábæir hafi vaxið upp í kringum þá. Má þar t.d. nefna Eton skóla í Englandi. - Margir þessara skóla eru frægir og viðurkenndir ágætir, en þeir eru dýrir, vegna þess að enskir skólar eru tíðast „prívat“skólar, sem er haldið uppi með skólagjöldum nemendanna eingöngu. Það að auki er. skólaárið langt, því að þar hefur ekki viðgengizt sá siður, sem hér á landi tíðkast, að nemendur vinni á sumrin fyrir skólavistinni á vetrum. Á Norðurlöndum eru þessir sveitaskólar margir kostaðir af ríkisfé, og gefa þeir betri raun um líkamlegt og andlegt uppeldi unglinganna heldur en bæjaskólarnir. Ég tel mér skylt að skýra frá þessu. Hér í Reykjavík er mjög útdráttarsamt og vantar þá ró, sem ungum mönnum er nauðsynleg, þegar þeir stunda nám. - Þá er og eitt atriði, sem til greina kemur. Það eru hin góðu áhrif, sem nemendur verða fyrir hver af öðrum í heimavistarskólunum. Ég þekki marga, sem hafa verið í heimavist og minnast þeirra tíma sem eins hins bezta, er þeir hafa lifað. Ég hef þau 13 ár, er ég hef verið skólastjóri, reynt að kynna mér frístundanotkun nemenda hér í Reykjavík. Hér eru hinar helztu menningarstofnanir landsins, en ég hef komizt að því, að fáir nemendur nota þær að nokkru verulegu ráði. - Frístundirnar fara mest í bíóin og þá nýtízku tónlist, sem bæði útvarp og kvikmyndahúsin hafa innleitt, bílakstur, og hin bóklegu hugðarmál virðast helzt vera erlend mynda- og fréttablöð. - Mér virðist ungdómurinn í Reykjavík verða of snemma fullorðinn, því að hann fær ekki tóm til að notfæra sér æskuna á hinn rétta hátt. Þessar eru í stuttu máli mínar niðurstöður. - Ég hef lesið íslenzka stíla eftir nemendurna og komizt að því, að hin skapandi gáfa virðist vera minni heldur en fyrir 20 árum. Enn fremur virðast nemendurnir lesa stórum minna af ljóðum og bókmenntum þjóðarinnar yfirleitt. Ég hygg það almenna niðurstöðu, að þekkingu í tungu og bókmenntum þjóðarinnar fasi hér hnignandi. - Einn kennari við barnaskóla hér í bænum sagði mér, að orðfæð í íslenzkum stíl fari í vöxt meðal barnanna og mikið verði vart áhrifa, sem berast með lélegum kvikmyndum hingað til landsins. Að vísu er menntun í góðum kvikmyndum á sínu sviði, en ég býst við, að flestir séu þeirrar skoðunar, að stuðla beri að því, að unglingar kynnist sögu og bókmenntum þjóðarinnar fyrst og fremst. Ég skal ekkert segja um, hvaða áhrif hið svokallaða „ástand“ kann að hafa á þetta, en það er vafalaust nokkuð og kann að aukast. Mjög veigamikið atriði er það, hvernig hægt sé að tryggja fátækum nemendum aðgang að framhaldsskólum þjóðarinnar. Ýmsir segja, að ég vilji með því að flytja skólann útiloka hina fátæku nemendur hér í bænum úr menntaskólanum. Eins og nú er háttað, eiga hinar fátækari fjölskyldur erfitt með að undirbúa börn sín undir menntaskólann. Vafalaust segja þá sumir, að þetta sé af hindrun, sem sett hefur verið viðvíkjandi inntökuskilyrðum í skólann. En það er ekki rétt, því að þeir fara þá í aðra skóla og þreyta gagnfræðapróf. En um þetta atriði ætla ég ekki að ræða hér, heldur um kostnaðarhlið málsins. Það kostar í raun og veru mikið fyrir foreldra hér í bænum að hafa börn sín í menntaskólanum. Í fyrsta lagi er það fæðið, í öðru lagi fatnaður og í þriðja lagi það, sem ekki er minnsti útgjaldaliðurinn, sem sé eyðslueyrir unglinganna, því að hann er mikill hér í Reykjavík. Ég leyfi mér að efast um, að dýrara sé að hafa börn sin í heimavistarskóla úti á landi, þar sem þau fá frítt húsnæði, ljós og hita, heldur en hér í bænum. - Þá er eitt atriði enn, sem taka verður til íhugunar. - Á undanförnum árum hefur utanbæjarnemendum farið sífækkandi við menntaskólann hér. Árið 1930 voru 63.5% utanbæjarnemendur og 36.5% innanbæjarnemendur, en árið 1941 voru aðeins 25% utanbæjarnemendur. Þetta - þarf einnig að taka til greina, því að ekki ber síður að hugsa um, hvernig fátækir utanbæjarnemendur fái kost á að notfæra sér þessa menntastofnun. Ég gæti dregið fram fleiri atriði máli mínu til sönnunar, en það yrði kannske aðeins til þess, að hv. þm. færi að leiðast. Þó er eitt, sem ég býst við, að verði einhver sterkasta stoðin undir minn málstað, að þeir unglingar, sem alast upp við þá kosti að þurfa ekki annað en rétta hönd til foreldra sinna eftir hverjum hlut, verði ekki eins einhlítir að komast áfram í lífinu síðar meir og hinir, sem snemma verða að sjá sér farborða að nokkru. Ég hef heyrt í sambandi við þessa till. mína, að talsverð óánægja sé ríkjandi hér í bænum. Mér er borið á brýn, að ég vilji með þessu ræna Reykjavík skólanum. Ég endurtek það, sem ég sagði áðan, að ég tel það skyldu mína nú, þegar þessu máli er hreyft, að koma fram með þessa skoðun, sem hefur þróazt hjá mér þau 13 ár, sem ég hef verið skólastjóri, og óska eftir, að sú skoðun mín sé rannsökuð. Ég þekki svo mörg heimili hér í bænum, að ég tel engan efa leika á því, að ef foreldrar skilja, að æskilegt sé að setja skólann í sveit barnanna vegna, þá mundu þeir ekki hika við að fylgja því, enda þótt þeir ættu erfitt með að sjá af þeim í fyrstunni. Hér hafa komið fram brtt. frá tveimur hv. þm. um að fella niður síðari hluta till. minnar, en sá hluti er um að rannsaka, hvort ekki sé tiltækilegt að flytja menntaskólann úr bænum, t.d. að Skálholti í Biskupstungum. Mér finnst undarlegt, að ekki skuli mega rannsaka þetta, því a, fjöldi manna er enn þá hér á landi, sem vill setja menntaskólann á hið forna skólasetur Skálholt. Ég hef fengið allmikið af bréfum því viðvíkjandi, og gæti ég lofað hv. þm. að heyra þau, en ég læt nægja að minnast á eitt bréf, sem ég fékk frá merkum klerki sunnanlands, séra Gísla Skúlasyni á Eyrarbakka. - Þótt eigi væri nema vegna þessara manna, þá finnst mér, að vel megi athuga þetta mál nánar.

*Sigurður Kristjánsson: Eins og hv. flm. gat um, þá flytjum við, hv. 6. þm. Reykv. og ég, brtt. við þessa till. til þál. þess efnis að fella niður síðari hluta hennar eða það atriði, hvort eigi beri að rannsaka flutning menntaskólans til Skálholts. Þótt þessi till. fari aðeins fram á að rannsaka þetta, þá felst þó í henni sá vilji Alþ., ef hún verður samþ., að flytja beri skólann til Skálholts, ef nokkur tök eru á. Ég hef heyrt talað um þetta áður og ávallt litið á það sem fjarstæðu, og ég hef ekki getað sannfærzt af ræðu hv. flm. um, að nokkuð mæli með því, að þessi ráðstöfun sé gerð. - Flestir eru sammála um, að þessari stofnun þurfi að sjá fyrir sómasamlegu húsnæði hér í bænum, og það er ef til vill rétt, sem hv. flm. sagði, að of þröngt verði um skólann, þar sem hann er nú, en þó vildi ég, að menn hugsuðu sig vel um, áður en þeir rífa hann upp þarna og byggðu annars staðar, ef nokkrir möguleikar eru á að byggja hann á þessum stað. Því að staðurinn er einhver sá glæsilegasti í þessum bæ og gatan, sem hann horfir að, verður innan skamms aðal skrautgata bæjarins. Það er ekki nýtt, að ymprað sé á að flytja stofnanir burt úr bænum. Skammt er liðið síðan deilan stóð um aðsetursstað ríkisstjóra, og lauk þeirri rimmu svo, að hann var settur á Bessastaði, gamla einokunar- og áþjánarbælið, þaðan sem hörmungar og áþján dundu yfir Ísland um langa hríð. Það þótti hagaulegra að hafa hann á þeim stað heldur en í hinni siðspillandi Reykjavík. Sú ráðstöfun hefur orðið nokkuð dýr, og verður sjálfsagt mikið fé í það farið, áður en menn átta sig á þeirri flónsku, er þar hefur verið framin. Það hefur verið talað um að flytja Alþ. burt, því að ekki þóttu þessi „börn“ hér á Alþ. alls kostar tryggð fyrir spillingunni hér í Reykjavík. Enn fremur var búið að ákveða, að húsmæðraskólinn skyldi vera utan Reykjavíkur. Margt fleira hefur átt að flytja burtu, sem of langt yrði að telja upp hér. Menn hafa ekki átt kost á að ræða þetta mál mikið. Þó hafa nemendur menntaskólans gert um það ályktun, og það má ganga út frá, að þeir hafi vit á þessu máli, þótt ungir séu. Álit þetta er svo eindregið, þrátt fyrir vinsemd þeirra til skólastjórans, þá virðingu, sem þeir bera fyrir lumum og ekki sízt áhrif hans á nemendur, að samþ. var, að skólinn skyldi vera kyrr, með 141 atkv. gegn 26. Aðrar samþykktir hafa ekki verið gerðar, enda ekki verið tími til þess. Út af því, sem hv. flm. sagði um kosti þess að hafa skólann utanbæjar, þá vildi ég vekja athygli hans á því, að undirbúningur undir vandasöm störf í lífinu er fólginn í fleiru en því að læra þær námsgreinar, sem kenndar eru í skólanum. Unglingarnir þurfa líka að ganga í skóla lífsins, og fámennið hér á Íslandi hefur oft orðið Íslendingum þröskuldur á vegi þeirra til frama, svo að þeir á manndómsaldri þurftu að setjast á annan skólabekk. Mér finnst þess vegna ekki vert að bæta gráu ofan á svart í þeim efnum, með því að flytja skólann burtu héðan úr höfuðstaðnum. Hér í Reykjavík er að sönnu ekki kostur á því fullkomnasta í þessum sökum, en hitt er þó víst, að af því, sem kostur er á af slíku tagi hér á landi, þá er það helzt að finna hér í Reykjavík. Sá litli vísir til lista og annarra greina hærri menntunar, sem til er hér á landi, þróast og safnast saman að vonum þar, sem helzt er markaður fyrir það, þ.e. í fjölmenninu hér í Reykjavík. Þetta er eitt af því, sem ungir menn þurfa að kynnast. Það veitir þeim verðmæti og æfir andleg meltingarfæri þeirra, ef þeir eiga kost á að kynnast þessum hlutum. Menn kynnast í fjölmenninu mörgu, sem þeir þurfa að kunna skil á í lfinu, og það er ekki rétt að halda mönnum einangruðum frá slíkum hlutum þangað til á fullorðinsárunum, að þeir eru orðnir svo stirðir, að þeir eiga erfitt með að komast í tala við þessa hluti. Það er miklu erfiðara síðar heldur en ef menn eiga kost á því strax í æsku. Flm. skýrði frá því, að sér fyndist nemendum heldur hafa farið aftur í sumum greinum, eftir því sem árin liðu, eins og t.d. í meðferð móðurmálsins o.þ.h. Það má vel vera, að þetta sé rétt. Ég get ekki dæmt um það. En einmitt í hans tíð hafa verið teknar upp miklar hömlur á að veita ungu fólki aðgang að menntaskólanum og reynt að velja úr það bezta, en mér skilt, að það þurfi að leita fleiri ráða til þess að halda í horfinu um þroska nemenda og framfarir. Ég hef ekki trú á, að þetta lagist með því að flytja skólann burt, eins og sumar aðrar stofnanir, sem ekki mega vera á almannafæri. Það var talað um það, að hér mætti ekki vera aðsetur fyrir afbrotamenn. Það var talað um að stofna drykkjumannahæli, og það á að fara með það út í sveit. Ég skil ekki í því, að aðalmenntastofnun landsins þurfi að sæta líkum kjörum. Og þegar flm. ræðir um þá hættu, sem leiði af því fyrir unga menn að vera í fjölmenninu, vildi ég leggja áherzlu á það, að reynslan hefur einmitt sýnt. að það er miklu vissara til þess að lenda ekki í spillingu, að menn kynnist sem fjölbreyttustu lífi á meðan þeir eru í æsku. Flm. minntist á Kaupmannahafnarskólavist í gamla daga. Íslenzkir námsmenn komu héðan frá Íslandi frá Bessastaðaskóla. En ekki held ég, að orð haf í farið af siðferðinu þeirra í þá daga. Þeir voru orðlagðir fyrir heimóttarskap og einræningshátt, en það, hve þeir þekktu lítið til borgarlífsins, varð til þess, að þrátt fyrir góða hæfileika, varð mörgum þeirra þetta reynsluleysi fjötur um fót. Það er nú einu sinni svo, að menn standa betur í straumi lífsins, ef þeir mega leggja út í hann og reyna styrkleika sinn í honum heldur en ef þeim er kastað út í miðjan strauminn allt í einu. Það er ekki hægt að koma í veg fyrir, að ýmislegt misfarist, en það er þá alveg eins gott að grisja strax eins og að gera það síðar. Ég veit ekki, hvað segja á um þær tölur, sem flm. las til þess að sýna, hve mikill hluti nemenda væri Reykvíkingar. Mér finnst ákaflega eðlilegt, að Reykvíkingar séu tiltölulega mjög margir í skólanum, og ef það ætti að flytja skólann út í sveit til þess að jafna þetta, þá er ég hræddur um, að menn ættu ekki greiðari aðgang að honum úr öðrum landshlutum, nema þá rétt næst skólanum, heldur en þeir eiga nú. Hins vegar gæti verið, að það hindraði ýmsa Reykvíkinga í að sækja skólann, af því að það er svo, að sumir fátækir foreldrar hér í Reykjavík geta látið börn sín stunda þennan skóla, af því að hann er á staðnum, en það væri útilokað, ef skólinn væri fluttur burtu. Ég held, að þetta væri ekki rétt stefna. Ég sé ekki ástæðu til þess að fylgja þessari till. með fleiri orðum, en vænti þess, að þm. vilji rannsaka þetta mál sjálfstætt í huga sínum og meta það hlutdrægnislaust, hvort heppilegra muni vera fyrir þessa stofnun að vera hér í bænum, hvort það sé þroskavænlegra fyrir skólann að vera hér í fjölmenninu eða vera í fásinni, og sömuleiðis, hvort þeim tilgangi, að veita íslenzkum æskumönnum kost á því, sem getur þroskað hæfileika þeirra til undirbúnings undir æðra nám, er betur náð með því að hafa skólann þar, sem allar götur mætast og fjöldinn er mestur, eða á afskekktum stað.



Herra forseti ! Á síðasta reglulegu þingi var á þskj. 115 flutt till. í Sþ, frá Pálma Hannessyni og Bjarna Bjarnasyni, er hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa milliþinganefnd skólafróðra manna til þess að rannsaka kennslu- og uppeldismál þjóðarinnar og gera tillögur um skipun þeirra, þar sem stefnt sé að því að gera skólana sem hagfelldasta, samræma skólakerfið, ákveða betur en nú starfssvið hinna ýmsu skóla og sambandið þeirra á milli.“ Síðan hef ég ekki heyrt nefnd þessa nefnda og ekkert séð frá henni. Hér á þessu þingi munu liggja fyrir 4 eða 5 frv. um skólamál, en ekkert frá þessari nefnd. Nú er þetta mál flutt af þeim, sem var fyrsti flm. á þessari till. Og efnið er það sama, en bara þessu þrengra, að nú er það menntaskólinn einn. Það er líklega búið með alla hina skólana, en bara menntaskólinn eftir. Þegar rætt var um skólamál í Ed., var enginn ráðh. þar viðstaddur til þess að svara fyrirspurnum um þetta, en áður en ég greiði atkvæði um sams konar till. og í fyrra, en bara þrengra, langar mig til að vita, hvað liggur eftir hina nefndina, og hvort tvær nefndir eiga að starfa að þessum málum. Önnur að skólamálum almennt, en hin að menntaskólanum. Á þessu þarf ég að fá skýringu, áður en ég greiði atkv.

*Ísleifur Högnason: Ég er samþykkur þeirri brtt., sem hér hefur komið fram, og get verið fáorður um það, sem flm. sagði. Mér virtist gæta nokkurs kala til nemenda í ræðu rektors. Hann bar á nemendur; að það gætti talsverðrar afturfarar hjá þeim í ýmsum greinum, og finnst mér blátt áfram felast í því áfellisdómur á kennslukrafta skólans. - Nú, hvers vegna á menntaskólinn að vera í Reykjavík, en ekki uppi í sveit? Það er fyrst og fremst vegna þess, að hér eru saman komnar allar menntastofnanir ríkisins. Hér er háskólinn og allir skólar, hér liggja allir menningarstraumar þjóðarinnar, og hér er á einum stað saman komið allt það bezta, sem við eigum í vísindum og listum. Það er náttúrlega nauðsynlegt, að nemendur menntaskólans verði ekki einangraðir frá þeim menningarstraumum, sem Reykjavík hefur upp á að bjóða. Auk þess er það svo, að ef skólinn yrði fluttur upp í sveit, yrðu nemendur miklu ósjálfstæðari gagnvart kennurum skólans. Það er skammt að minnast þess, að skólarnir voru notaðir - og menntaskólinn sér staklega - til þess að útbreiða sérstaka stefnu í alþjóðamálum. Þar voru fluttir fyrirlestrar um Finnlandsmálin. Ég held, að fim. till. geti ekki borið af sér að hafa flutt þar ákveðna stefnu. Ég held nú, að þessi skóli hafi ekki orðið fyrir miklum áhrifum af þessu, hvort sem það var að þakka málflutningnum eða því, að nemendur höfðu tækifæri til þess að kynna sér málið frá fleiri hliðum. Það er ekki víst, ef skólinn hefði verið í Skálholti, að nemendur hefðu haft kjark til þess að koma með mótmæli gegn því, að skólinn væri fluttur. Þegar þeir eru einangraðir frá heimilum sínum, eru þeir ekki eins djarfir að láta í ljós skoðanir sínar á málunum. Það er sérstaklega það, að einangrun skólans getur verið hættuleg fyrir sjálfstæði nemenda og beygt þá undir þá kennara, sem vilja koma að ákveðnum skoðunum. Um spillinguna í Reykjavík vil ég segja það, að það er ekki búið að mæla, hvar spillingin er mest. Það er vitanlegt, að það ber meira á slíkti þar, sem margt fólk er saman komið, en ég vit ekki, hvort fólk er heilbrigðara í sveitunum, þótt það sé uppburðarlausara þar en það er hér í Reykjavík. Ég held, að hv. þm. ættu að leiða hjá sér að leggja dóm á það. Það hafa margir komið auga á það, að uppeldisáhrifin séu hverfandi hér, en mig undrar, að kennarar skuli ekki hafa látið sér detta í hug að fá inn í skólana menn, sem hafa vit á lókmenntum og fögrum listum, til að flytja þar fyrirlestra og beina smekk nemenda inn á rétta braut. Þetta virðist vera nauðsynlegt, en andinn hér í þinginu er nú sá í garð listamanna að reka í þá hornin: Um aðstöðumuninn í Reykjavík og úti á landinu er það að segja, að í staðinn fyrir að gera öllum erfitt að sækja skólann, mætti jafna aðstöðumuninn með því, að það opinbera greiddi beinlínis styrk fyrir nemendur utan af landinu til þess að sækja skóla hér í Reykjavík. Ég veit, að fjöldi efnilegra unglinga utan af landi mundi hafa áhuga á námi hér í Reykjavík, en efnahagurinn leyfir það ekki. Með ríflegum fjárstyrk og með heimavist hér í Reykjavík, mætti jafna þennan mismun, og álít ég, að það sé það, sem fyrst og fremst ætti að gera. Ég ætlaði ekki að vera langorður og læt því þetta nægja í bili.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Út af fyrirspurn, sem má líta á, að hafi verið beint til mín, út af till., sem samþykkt var í fyrra og heimilaði stjórninni að skipa nefnd til þess að athuga skólamál, skal ég svara því, að þessi n. hefur ekki verið skipuð enn og ekki látið í ljós álit um skólamál. Frekari upplýsingar um það frá minni hendi eru ekki nauðsynlegar. Það var ágreiningur um það, hvort það ætti að skipa þessa nefnd, eins og hv. þm. rekur minni til, og togstreita um það, hvort það ætti að veita stj. þessa heimild, og það hafði áhrif á, að nefndin var ekki skipuð. Um þessa till., sem hér liggur fyrir, tel ég rétt á þessu stigi að hafa ekki neinar verulegar umr. eða gefa tilefni til þess, að þær séu lengdar. Aðalatriðið er að ræða þetta, þegar álit liggur fyrir frá þeirri nefnd, sem skipuð verður. Ég held, að það sé skynsamlegt fyrir okkur að ræða ekki fyrst og fremst um það, hvort skólinn skuli vera í Reykjavík, áður en athugun liggur fyrir um, hvort hann skuli vera þar eða ekki. Það má færa ýmis rök með og móti, en ég hélt, að aðalatriðið í skólamálum væri það, að geta haldið unglingunum á því aldursskeiði, sem þeir eru ekki búnir að ná þeim þroska, að þeir þoli sum af þeim áhrifum, sem þeir verða fyrir, aðalatriðið væri, að halda þeim burt frá þeim solli, sem þeim er skaðlegur. Ég er ekki að tala um Reykjavík í því sambandi. Það á að tala um, hvort heppilegra sé að hafa skólann í kaupstað eða sveit. Ég hef ekki aflað mér neins sér staks fróðleiks til þess að gera samanburð á, hvernig þessu er háttað annars staðar, en ég hygg, að ég fari rétt með það, að svo mikið er upp úr því lagt, hverjir búa í háskólabæjunum, t.d. Cambridge, að stjórn skólanna hafi vald til að ákveða, hverjir megi setjast að í bæjunum, og geti vísað mönnum burtu, ef vera þeirra er álitin óheppileg fyrir skólalífið á þeim stað. Þó að ekki sé hægt að taka þetta upp hér, er auðsætt, hve mikið er lagt upp úr því, að unglingarnir verði ekki fyrir óheppilegum áhrifum. Ég man það vel, að sá ágæti skólamaður, sem stjórnaði skólanum, sem ég stundaði nám í, - í sambandi við þau góðu áhrif, sem unglingarnir eiga að verða fyrir í bæjunum og eiga að leiða til grisjunar, m.ö.o. að láta það lélega í skóginum falla -, ég man eftir því, að hann var ekki með fordóma eða óvild til bæjanna, en ég man mjög vel eftir reglunum, sem við urðum að hlíta um að vera ekki í bænum eftir vissan tíma á kvöldin, og þeir, sem voru ekki í heimavist, urðu einnig að gefa skýrslu, ef þeir voru úti á kvöldin og brugðu út af þeim ströngu reglum, sem um skólann giltu. Þetta ber allt að sama brunni. Við getum misstigið okkur og gerum það oft, en erum aldrei veikari fyrir en á þeim aldri, þegar við stundum skólanám. Á þeim aldri, þegar reynslan er engin og hætta á, að við verðum fyrir óheppilegum áhrifum. Og ég held, satt að segja, a.m.k. frá mínu sjónarmiði, að enginn unglingur tapi á því að vera alinn upp utan við sollinn, sem kallaður er, og í talsverðri einveru, a.m.k. held ég, að enginn nemandi tapi á því ð vera alinn upp í ekki meiri einveru en er í fjölmennum heimavistarskóla, á stóru skólaheimili. Ég vil heldur segja, að það muni sannast í dag og um langa framtíð, spakmælið, sem þingmenn voru að tala um í dag: „Þeir munu lýðir löndum ráða, er útskaga áður of byggðu.“ Það var reynslan, og það mun verða. Íslendingar þurfa áreiðanlega að fá þroska samhliða náminu, og í sambandi við það að vera utan við sollinn sem mest að hafa tækifæri til þess og tíma að mótast hver og einn eftir því, sem honum er eðlilegt, og ég held, að það verði ákaflega erfitt að halda því fram, að sá þroski njóti sín betur í sollinum. Ég hef aldrei haldið því fram í þessu sambandi og álít, að menn ættu að leggja það niður að tala eins og Reykjavík væri eitthvert spillingarbæli. Því hefur aldrei verið haldið fram af neinum formælendum þessarar stefnu, að það ætti að reisa skólann utan Reykjavíkur, heldur er um hitt rætt, hvort skólinn á að vera í sveit eða kaupstað. Og það má aðeins minnast á það í þessu sambandi, að einn af helztu skólamönnum landsins og þeim reyndustu, Sigurður skólameistari á Akureyri, hefur nú alveg nýlega sent til fjvn. bréf, þar sem hann óskar eftir, að gert verði við leikfimihús skólans, vegna þess að hann segist neita því að láta nemendur sína stunda nokkurt nám utan skólaveggjanna, meðan þeir séu í skóla hjá sér. Og hann sagði á fjölmennum fundi á Akureyri, að þrátt fyrir það, þó að honum líkaði Akureyri allra bæja bezt, þá hefði aldrei verið annað en tjón að því að hafa skólann á Akureyri, vegna þess tjóns, sem nemendur hefðu orðið fyrir af þeim solli, sem í bænum er. Þetta sjónarmið má reyndar nefna. Ég efast um, að Sigurður skólameistari fáist til að gegna störfum við skólann, ef þessi regla verður brotin og hann þarf að láta nemendur vera utan skólans við eitthvert nám, þótt ekki sé nema í leikfimi. Þó að mörg rök megi færa gegn þessu máli, þá hygg ég, að þegar á það er litið, að maður eins og Sigurður Guðmundsson skólameistari, jafnreyndur maður í skólamálum, heldur þessu fram viðvíkjandi því að hafa skólann á Akureyri, þá sé a.m.k. ekki fjarri lagi, að það megi taka það til athugunar í þeirri rannsókn, sem þessi væntanlega nefnd á að gera, hvort skólinn eigi að standa í kaupstað eða sveit. Og það er dálítið eftirtektarvert, og ég get sagt frá því í þessu sambandi, að í þeim nýstofnaða húsmæðraskóla hafa sumar af beztu húsmæðrunum í Reykjavík, og jafnvel eftir beiðni nemendanna, óskað eftir því, að nemendurnir væru teknir í heimavist í skólanum og undir þann aga, sem heimavistunum fylgir. Þegar ég kom í skólann og sá lista yfir þær ungu stúlkur, sem eru í heimavistinni, þá vakti þetta athygli mína. Og ég álít þetta mjög eðlilegt. Það er ekki vafi á því, að agi í skólanum er betri með þessu móti, að nemendur séu í heimavist. A.m.k. þótti Stefáni skólameistara á Akureyri það alveg auðsætt mál, og var honum ekki neitt illa við kaupstaðina -, að það væri stór galli á skólanum að hafa okkur nemendurna ekki alla í heimavist, heldur þyrftu sumir að búa úti um bæinn. Og ég er a.m.k. ekki í neinum vafa um það, að ef ég ætti að senda krakka í skóla, hvort heldur væri, hér í Reykjavík eða í öðrum bæjum, þá mundi ég velja þeim þann sama kost og sum af beztu heimilunum í bænum hafa gert gagnvart sínum unglingum, sem hafa þess kost að geta haft sína unglinga heima hjá sér um skólatímann, að ég mundi vilja hafa mín börn í heimavist. Og það er áreiðanlega athugandi mál fyrir þessa nefnd, sem tekur þetta mál til meðferðar, ef það verður ofan á, að skólinn skuli standa í kaupstað, að þá er það áreiðanlega lágmarkið, sem verður að setja, að honum verði þannig fyrir komið, að hann hafi nægilega stórt land umhverfis sig, þannig að ætlað verði fyrir því, að nemendurnir geti verið í heimavist í skólanum undir umsjón skólastjórans. Ég álít, að við eigum ekki að mæta þessu máli með þeim fordómum, svo stórt sem það er, að ekki sé svigrúm fyrir það í þáltill., ef samþ. verður, að það eigi að athugast, hvar skólinn eigi að standa, hvort heldur í sveit eða kaupstað. Eitt vil ég segja að lokum. Ýmsir menn álíta það, að það muni verða ódýrara fyrir þá, sem búa í bæjunum, og þá í þessu tilfelli í Reykjavík, að kosta börn sín í þennan skóla, ef hann er hér í bænum. Ég hygg, að sú n., sem rannsakar þetta mál, muni komast að þeirri niðurstöðu, að það verði ódýrara fyrir foreldrana að kosta börn sín í skóla í sveit, þar sem er heimavist og þar af leiðandi ókeypis eða ódýrt húsnæði. Og það þarf ekki annað en benda á sveitaskólana, sem nú eru, til að sanna þetta að verulegu leyti, þar sem fæðiskostnaður er svo lágur, að ég hygg, að það sé næstum óhugsandi, þó að nemendur séu hafðir heima, að það verði ekki í beinum útgjöldum dýrara í Reykjavík heldur en þessi fæðiskostnaður í sveitaskólunum. Því að unglingar, sem í sveitaskólunum hafa dvalizt, þurfa sannarlega ekki að hafa mikla peninga þar. T.d. geta þeir auðveldlega kostað sig þar af kaupi sínu fyrir sumarvinnuna. Þetta hygg ég, að n. mundi komast að niðurstöðu um m.a. Ég hygg því, að það sé alls fjarri, að það, að hafa skólann í sveit, sé að gera foreldrum, og þar með þeim, sem búa í bænum, neitt erfiðara fyrir um að kosta börn sín til náms. En hinum, sem búa utan bæjar, mundi þetta vera ódýrara. Því að það má telja alveg ókleift fyrir þá, sem utan Reykjavíkur búa og ekki eru í góðum efnum, að kosta börn sín og unglinga til náms í Menntaskólanum í Reykjavík, nema þeir sömu foreldrar eigi skyldmenni hér í bænum, sem taki við unglingunum endurgjaldslaust eða endurgjaldslitið. Og þegar maður athugar þessi 25% nemendanna í skólanum, sem heima eiga utan Reykjavíkur, þá sér maður, að þannig er þessu háttað um flesta þá nemendur. Og það er vissulega atriði, sem má koma til álita í sambandi við þetta mál, þótt sleppt væri öðrum atriðum.

Forseti (GSv): Ég verð að geta þess, vegna ummæla, sem fram hafa komið um skilning á þessari þáltill., og af því að hún er tekin á dagskrá með vissu formi, að í þáltill. er ekki talað um neina nefnd, sem skipa eigi, heldur að ríkisstj. undirbúi og láti leggja fyrir næsta þing till. í málinu, enda er ekki gert ráð fyrir neinum kostnaði við milliþn. í þáltill. Þess vegna var þáltill. líka tekin þannig á dagskrá, að henni var ætluð aðeins ein umr.

*Haraldur Guðmundsson: Mér finnst þessar umr. að ýmsu leyti hafa verið skemmtilegar, þó að ég geti ekki neitað því, að þær hafi verið nokkuð á víð og dreif. Ég get t.d. ekki séð, að það, sem sá ágæti skólameistari, Sigurður Guðmundsson á Akureyri, hefur sagt viðvíkjandi skólahaldi við þann skóla, sem hann veitir forstöðu, gefi til kynna, að sveitaskólarnir séu betri en kaupstaðaskólarnir. Ég veit að vísu, að á þessum síðustu og verstu tímum eru ýmsir erfiðleikar í sambandi við skólahald fyrir unglinga. Ég minnist þess ekki að hafa séð þennan ágæta skólamann, Sigurð Guðmundsson, halda því fram, að erfiðleikarnir á því hverfi, þó að skólarnir væru fluttir upp í sveit. Um þá þáltill., sem hér liggur fyrir, vil ég segja það, að mér finnst fullkomlega þýðingarlaust og ástæðulaust að rannsaka í þessu sambandi, hvort tiltækilegt sé að flytja menntaskólann að Skálholti, þegar af þeirri einföldu ástæðu, að það kemur ekki til nokkurra mála, að Reykjavík verði menntaskólalaus. Það, -að taka skólann héðan, væri, ef til þess kæmi, stórkostlega öfugt spor. Það atriði skólamálanna út af fyrir sig að hafa skóla í sveit, hefur vitanlega sína kosti, og jafnvel í sumum tilfellum hafa sveitaskólarnir með góðri stjórn kosti fram yfir kaupstaðaskólana. En Reykjavík er orðin það stór borg, að það að ætla öllum þeim Reykvíkingum, sem þreyta vilja stúdentspróf, að hverfa á brott til þess úr bænum til annars staðar, er gersamlega ástæðulaust, sérstaklega eftir að það hefur verið upplýst, að 3/4 af nemendum skólans eru úr Reykjavík, og það er ekki óeðlilegt, þó að sá hundraðshluti nemendanna við þennan skóla, sem eru Reykvikingar, vaxi vegna Akuryrarskóla og annarra skóla. Það er mikið rætt um enska skóla í þessu sambandi. Þar hafa að vísu verið byggðir ágætir sveitaskólar. En ég veit ekki annað en að í hverri einustu stórri borg þar sé menntaskóli. Og að engir háskólar séu nema í Oxford og Cambridge, það nær ekki nokkurri átt. Það eru háskólar í fjölda mörum borgum í Englandi. En ástæðan fyrir því, að sveitaskólarnir þar eru góðir, er sú, að miklu er kostað til þess að gera þá góða með því að fá þangað ágæta og þekkta menn sem kennara, og þessir skólar eru fínir skólar og dýrir, og þangað láta auðmenn börn sín fara. Það þykir ríkmannlegt að hafa börn sín þar, og það hefur skapazt mikill ljómi í kringum þessa skóla. En þetta á ekkert skylt við það skólamál, sem hér er um talað, né við okkar skóla. Og með tilliti til þess, sem ég hef nú sagt, finnst mér það ekki koma til nokkurra mála, að Menntaskólinn í Reykjavík verði lagður niður sem slíkur. Ég er sannfærður um, að það muni tefja aðgerðir í þessu máli, ef það á fyrst og fremst að deila um það, hvort skólinn eigi heldur að vera hér eða í Skálholti, og síðan að fara að leita að stað fyrir hann í Reykjavík. Þær upplýsingar, sem hæstv. forsrh. gaf um það, að sómahúsfreyjur í Reykjavík vildu heldur, að dætur sínar væru í heimavist, - ja, þær ættu nú heldur en ekki að gefa til kynna, að það ætti ekki að vera óefnilegt eftir því að setja upp heimavistarskóla hér í bænum, ef sú heimavist yrði með þeim afbrigðum, að menn hér vildu heldur láta börn sín vera í heimavist heldur en heima hjá sér. Heimavistarspursmálið er ekki erfitt viðfangs eftir þeim upplýsingum, sem hæstv. forsrh. gaf hér áðan. Í stuttu máli: Mér finnst allt mæla með því að samþ. fyrri hluta þáltill. þessarar. En menntaskólinn á að vera hér í Reykjavík, hvort sem svo á að reisa annan skóla í Skálholti.



Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svar hans. Vil þó jafnframt gera nokkrar aths. Það er ekki aðeins heimild til nefndarskipunar, sem hæstv. Alþ. samþ. 16. júní 1941. Það var ályktun á þá leið, að Alþ. ályktaði að fela ríkisstj. að skipa nefnd. Hins vegar er ekkert í þáltill. þessari um það, hvenær ríkisstj. eigi að skipa nefndina. En milliþn. átti það að vera eftir þál. í fyrra, og þess vegna er líklegt, að það hafi átt að vera búið að skipa hana, áður en Alþ. kæmi saman aftur. Hv. flm. þessarar þáltill. hefur vitað, að þessi n. var ekki skipuð. Hins vegar fer hann af stað með aðra till., sem byrjar eins, „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni ... “, en nú er bara sá munur, að ekki á að skipa nefnd, heldur er farið fram á, að „ríkisstj. láti undirbúa“ till. fyrir næsta þing, ekki um skólamálin í heild, eins og stóð í þál. í fyrra, heldur á nú þál. bara að gilda um Menntaskólann Reykjavík. Afstaða mín til þessa máls er sú, að þar sem hæstv. ríkisstj. hefur þegar haft fyrirskipanir hæstv. Alþ. frá í fyrra um að skipa milliþn. til að athuga skólamál, sem ekki enn þá hefur verið gert, þá sé ég enga ástæðu til að fela henni að vinna sama verkið nú, sem hún átti að vera búin að láta vinna. Í trausti þess, að hæstv. ríkisstj. skipi þessa milliþn., sem henni var samkv. þál. í fyrra falið að skipa um skólamálin í heild, sé ég ekki ástæðu til að greiða atkv. um þessa þáltill., sem hér liggur fyrir.

*Magnús Jónsson: Ég get verið fáorður; því að mikið af því, sem ég ætlaði að minnast hér á, þegar ég kvaddi mér hljóðs, hefur verið sagt af hv. fyrri flm. brtt. (SK) og hv. þm. Seyðf. Ég er algerlega með því efni þáltill., að athugaður verði staður fyrir menntaskólann, og það er sízt vonum fyrr að fara að athuga það. Maður hefði getað búizt við, að löngu fyrr en þetta hús var tekið af skólanum vegna hernámsins, hefði það verið orðið allt of lítið. Og það var ekki annað en sérstök stjórnarráðstöfun, sem orkaði tvímælis á sinni tíð, - en það ætla ég ekki að ræða hér -, sem gerði það að verkum, að þó að mögulegt væri að troðast inn í þennan skóla, þá var skólanum að verulegu leyti lokað og tekinn kannske 1/4, 1/5 eða 1/6 hluti umsækjendanna inn í skólann, en hinum öllum var vísað frá. Og þá tóku nokkrir menn sig til og stofnuðu skóla til að veita sömu fræðslu og menntaskóli sá, sem hér ræðir um. Og það varð til þess, að þetta hús entist lengur. Mér þykir því augljóst, að það verði að hefjast handa um að útvega skólanum pláss. En mér finnst óheppilegt, að hér hefur verið blandað saman alveg óskyldum málum, nauðsyn skólans á því að fá aukið og fullkomnara húsnæði og svo aftur hinu, hvort eigi að flytja skólann alfarið burt úr bænum og á allt annan stað. Ég hef nú ekki séð neina uppdrætti né álitsgerðir, sem sýni, að ekki sé hægt að reisa skólanum hús á sama stað og hann stendur nú (þ.e. menntaskólahúsið gamla, þó að skólinn sé ekki sem stendur í því húsi). Og ég mundi sjá ákaflega mikið eftir því, ef menntaskólinn færi af þeim stað, sem hann um langan tíma hefur verið á. Það er dásamlegur staður að mörgu leyti. Og þó að meira landrými þyrfti í kring um hann kannske en hann heftir nú af lóðum, þá er staðurinn svo, að það er kannske hægt að segja, að það hafi verið næstum ofrausn að setja hann þarna, þar sem hefði átt að vera ríkisborg þarna fram með brekkunni. En hvað um það. Skólinn hefur verið þarna í hjarta bæjarins um hundrað ár, og vissulega mundu margir sakna hans, ef fluttur væri burt. Hins vegar er það, að þetta gamla hús skólans, þrátt fyrir þess óneitanlegn stílfegurð, verður náttúrlega ekki ævarandi, og verður að gera ráð fyrir því, að það verði að víkja fyrir annarri fullkomnari byggingu fyrir skólann, enda má kannske segja, að það sé ekki nema tímaspursmál, hvenær það brennur eða annað kemur til, sem gerir að verkum, að það hlýtur að rýma fyrir öðru húsi, sem til einhversyrði byggt þarna. Og breidd þess skólahúss, sem þarna væri hugsanlegt að byggja, þyrfti varla að vera meiri en þessa gamla húss; en það nýja hefði nóg rúm til að vera lengra og gæti þá líka verið hærra. Ef hins vegar ekki sýndist ráðlegt að byggja hús þarna fyrir skólann, þá væri a litast um eftir lóðum. Og skemmst er þess að minnast, að fundinn hefur verið staður fyrir stýrimannaskóla hér í bænum. Og það mætti vafalaust finna ágætan stað hér í bænum eða í út jöðrum hans fyrir menntaskólann. Það er að ýmsu leyti tilsvarandi fólk, sem á að stunda nám við þessa skóla báða. Og við verðum að venja okkur við það, að menn verði kannske að fara meira en 10 mínútna gang í skóla. Og 10 mínútna gangur innan höfuðborgar er ekki mikið. Í úflöndum finnst fólki það hreint ekki neitt. Enn er bærinn ekki stærri en það, að við setjum fyrir okkur að ganga það, sem í ekki stórum bæjum erlendis kallast ekki neitt. Og þó að fara yrði með menntaskólann eins og t.d. inn hjá laugum eða eitthvað þar inn eftir, þá er það ekki neitt til þess að setja fyrir sig. Ég er algerlega með því, að hafizt verði handa um rannsókn á því, hvar staður er hentugur til fyrir skólann. En þetta, sem á að vera aukaatriði í þáltill., vil ég alls ekki samþ., því að það á að láta þá, sem rannsaka þetta mál, hafa frjálsar hendur um það, hvort þeir álíti, að skólinn eigi að standa utan Reykjavíkur. Það er nokkuð einkennilegt, að þetta, hvort skólinn eigi að vera utan Reykjavíkur, hefur orðið aðaluppistaðan í umr., sem hér hafa farið fram um málið, og hv. flm. varði miklum hluta af þessum síðari hluta ræðu sinnar til þess að sýna fram á, að það þyrfti að vissu leyti að taka fram fyrir hendurnar á þeirri væntanlegu n., sem rannsaka á þetta mál, um það, hvaða stað beri að athuga sérstaklega með tilliti til skólabyggingarinnar, sýna fram á það með alleinhliða málflutningi, að miklu væri það nú betra að hafa skólann í sveit heldur en í kaupstað. En þessi hv. þm., flm. þáltill., má samt alls ekki halda, að ég eða aðrir hv. þm. hafi hrokkið neitt við af að sjá þessa þáltill., vegna þess, að það er nokkurn veginn föst stefna, að ef á að koma einhverju upp, sem einhver ljómi á að vera utan um, þá má það ekki verða í Reykjavík. Ekki mátti ríkisstjórinn vera hér í bænum; það varð endilega að koma honum út úr Reykjavík. Íþróttaskólinn mátti ekki vera hér, þar sem mörg tæki eru þó hér til kennslu í þeim greinum, sem í honum á að kenna. Og af því að það er ekki nóg að neita höfuðborginni um það, sem bætist nýtt við í þessum efnum, þá er farið að fitja upp á að flytja héðan burt eitt og annað, sem þykir helzt til mikill ljómi vera af eða virðing fyrir borin til þess, að það megi nú eiginlega vera í Reykjavík. Það hefur verið talað um að flytja hæstv. Alþingi burt úr bænum og annað fleira, bara til þess að hafa það ekki hér. Ég hef ekki vit á að dæma um þessi miklu uppeldisáhrif og muninn á þeim hér í sollinum annars vegar og hins vegar úti í sveit. Það getur vel verið, að menn hafi gott af því að venjast því nokkuð snemma að fara að heiman. En eitthvað held ég samt, að það sé fast í eðli manna að vilja vera hjá foreldrum sínum nokkuð fram eftir aldri, og ég efast um, að það sé auðvelt að bæta mönnum það upp að þurfa að fara frá foreldrum ungir. Það hef ég aldrei heyrt, að það þyki lömbunum óhollt að vera með mæðrum sínum, og það hefur ekki verið gert þess vegna að færa þau frá. Og það held ég, að sé ekki heldur gott að fullyrða, að það sé 14 ára unglingum endilega heppilegast eða heilbrigðast að taka þá að heiman á þeim aldrinum. Því hefur verið haldið hér fram með réttu, að það væri eitt mikið aðalatriði að halda þessu fólki frá sollinum. En ég er ekki viss um, að þessum unglingum verði yfirleitt betur haldið frá sollinum með öðru móti en því að lofa þeim að vera heima hjá foreldrum sínum. Mér virðist því sjálfsagt að hafa skólann þannig settan, að sem flestir nemendur geti verið heima, og svo eigi að gera sem mest fyrir hina til þess að halda þeim frá sollinum. Það er mesta fjarstæða að taka hér enska skóla til samanburðar, af því að í öllum borgum þar eru allir mögulegir skólar. Það er háskóli í Manchester, Leeds, Liverpool og yfirleitt í öllum mögulegum borgum. Það er rétt, sem hv. þm. Seyðf. sagði, að það er þessi lúxus þessarar auðugu þjóðar, sem hefur komið upp þessum finu skólum, þar sem stúdentarnir ganga í lafafrökkum og með pípuhatta, því að aðallinn þarna leyfir sér þennan lúxus. Ég get bent í þessu sambandi á það, sem ég get hugsað, að skipti engu máli nú, því að það er eins og maður haldi, að hér sé allt hægt að gera. Hvað ætli kosti að flytja skólann? Þá yrði að banna að hafa skólann hér, því að annars gæti svo farið, að hér yrði byggður annar menntaskóli. Hvað halda menn, að þyrfti að byggja í Skálholti, til þess að hægt væri að hafa þar skóla með nokkur hundruð nemendum, nokkrum tugum kennara, bókasöfnum og öðru, sem þar þyrfti að vera? Og hvað mundi skólahaldið kosta? Nú yrði ekki hægt að ná. til aukakennslu. Af því að menn eru að vitna til fornra skóla, þá væri sennilega bezt að láta kennarana hafa jarðir til þess að búa á, leggja einn hrepp undir til þess, láta kennarana búa þar. Þarna yrðu allir í heimavist, og þá yrði að hafa þarna búrekstur, það væri sjálfsagt praktískt að reka þar geysilega stórt bú. Þetta gæti sjálfsagt orðið dálítil stofnun um það er lyki. Nei, sannleikurinn er sá, og það var það, se?n ég aðallega ætlaði að segja, þegar ég kvaddi mér hljóðs, og hv. þm. Seyðf. hefur nú þegar tekið fram, að það er ómögulegt að komast hjá því að hafa menntaskóla í Reykjavík. Það er ómögulegt að neita því, að menn verða að vera alveg hatrammir á móti Reykjavík til þess að geta hugsað sér, að höfuðborg landsins, sem telur 1, allra landsmanna, hafi engan stúdentaskóla. Hitt er annað mál, hvort ekki er praktiskt að stofna þriðja stúdentaskólann og setja hann þá í sveit. Það er ómögulegt að komast í kringum það, að hvaða galla sem það kann að hafa, að menntaskóli sé í kaupstað, þá verður aldrei fundinn sá staður, sem enga galla hefur, þar sem enginn sollur er og engar freistingar, nema þá kannske heimavistin í menntaskólanum á Akureyri, sem skólastjórinn vill ekki láta nemendurna fara út fyrir, heldur eiga þeir að nema þar, sofa og borða, en ekki fara neitt í bæinn.

Sagði ég það?

Nei, en hv. þm. hafði það eftir honum, að hann vildi ekki láta nemendurna vera neitt fyrir utan skólann. Ég játa, að mesti vandinn er ekki að halda unglingunum frá sollinum, heldur að velja það augnablik, þegar heppilegast er að gera það. Það er enginn vafi, að það, sem hv. 5. þm. Reykv. drap á, að menn hefðu farið í hundana við háskólann í Kaupmannahöfn, kannske svo, að þeir hafi borið þess merki alla ævi, er af því, að þeir hafa komið í nýtt umhverfi, stærra og vafasamara. Ég þekki þess ekki svo fá dæmi um þá stilltustu og ótrúlegustu menn til að fara illa, að þeir fóru þannig, þegar þeir komu í hið breytta umhverfi í Kaupmannahöfn. Ég er ekki heldur viss um, nema menn vilji segja b, þegar þeir eru búnir að segja a og flytja þá háskólann líka upp í sveit og halda mönnum þannig í þessu paradísarástandi, þangað til ætla má, að þeir séu komnir yfir mesta freistingaaldurinn, sem ég veit ekki, hvenær er. Ég mun greiða atkv. með brtt., af því að ég vil ekki blanda öðru inn í þetta mál en að hafizt sé handa um rannsókn og athugun á skólanum. Ég veit, að rektor finnur, að það hefur eindregið fylgi, að rannsókn sé látin fram fara á stað fyrir skólann. Ég skal ekki hafa á móti því, að litið sé eftir, hvaða staður sé heppilegastur fyrir menntaskóla, ef rétt þykir að koma upp þriðja menntaskólanum. Við eigum eftir að reisa ýmsa skóla, og er þá athugunarvert, hvort ekki er rétt að reisa þriðja menntaskólann og hvort ekki eigi þá að hafa hann í sveit.



Herra forseti ! Hér hafa margir hv. þm. tekið til máls, og marga þeirra má kippa saman í eina kippu, því að þeir hafa skipað sér á sama sjónarhól um þessi mál. Þó bar þar nokkuð mikið á því hjá hv. 5. þm. Reykv., sem talaði fyrst, að hann áleit óþarft að rannsaka skólaskilyrði í Skálholti, með því að það kæmi ekki til mála að flytja skólann úr bænum. Ég skal ekki segja, hvort þau skilyrði eru þar, að það kæmi til mála; ég veit það aðeins, að enn er það nokkuð almennur vilji, ef skólinn er fluttur úr bænum, að hann verði þar. Þess vegna er eðlilegt, að um leið og litazt er um eftir stað handa skólanum, þá sé sérstaklega athugað, hvernig háttar til á þessum stað. Get ég allt eins búizt við, að sú rannsókn verði neikvæð, a.m.k. ætla ég ekki að taka mér svipaða stöðu og hv. þm. Seyðf., sem sagði, að ekki komi til mála, að þetta verði gert. Ég hef enn þá aðstöðu, að ég leyfi mér að beygja mig fyrir rökum og niðurstöðu rannsóknar. Hv. 5. þm. Reykv. talaði annars mjög hóflega um þetta mál, en með þeim skilningi, að hann sjái dýpra inn í málið sjálft en ýmsir aðrir þm., sem hér hafa talað. Hann minntist á það, hv. þm., að menn yrðu að þola, að unglingarnir misfærust á leiðinni út í lífið, betra væri að grisja strax. Ég vænti, að hann skilji, að sá, sem telur sig bera ábyrgð á þessum unglingum, eins og skólastjóri hlýtur að gera, getur ekki grisjað þannig með jafnaðargeði. Hann hlýtur að taka sína afstöðu til nemendanna, aðra afstöðu en þá, að hann geti skorið þá niður eins og kálfa eða annað kvikfé. Ef menn líta svo á, að með öðrum hætti og kannske á öðrum stað mætti koma þessum mönnum til meiri þroska, þá hlýtur það að hafa áhrif á skoðun manna um skólastaðinn sjálfan. Hv. þm. lauk máli sínu með því, að hv. alþm. gætu rannsakað þetta sjálfir, hver fyrir sig. Honum var í nöp við, að fram færi önnur rannsókn. Ég á bágt með að skilja, að jafngreindur maður og hann sjái ekki, að betra mundi verða að fá til nokkra af hinum hæfustu mönnum, sem gætu gefið sér meira tóm til að athuga þetta mál en við alþm. getum gert hver fyrir sig, áður en atkvgr. fer fram. Þó að ég hafi hugsað mikið um þetta mál, þá er ég ekki tilbúinn að greiða atkv. um annað nú en að athugun skuli fara fram, en fullnaðaratkvgr. ekki fyrr en á næsta þingi. En hv. þm. Seyðf. og hv. 1. þm. Reykv. þurftu ekki tengi að vefjast í vafa um þetta mál. Þeir hafa kannske aðra aðstöðu en ég og mínir líkar, þar sem annar hefur verið kennslumálaráðh. um nokkra hríð, en hinn lengi prófessor við háskólann. Getur verið, að það gefi þeim möguleika til að dæma skjótt um þessi mál, sem hér ræðir um. Hv. 1. þm. N.-M. kom með dálitið óskylt mál, þál. um nefndarskipun frá síðasta þingi. Þar ræðir í raun og veru um allt annað. Ég hef gert mínar till. á sérstökum stað um skipun á unglingafræðslunni í Reykjavík og óskaði fyrir þær sakir og aðrar, að þetta mál, samband barnaskóla, unglingaskóla og menntaskóla, yrði rannsakað til nokkuð meiri hlítar en verið hefur. Hv. þm. muna, hvað gekk í miklum brösum að fá þessa nefndarskipun samþ. á Alþ., og kennslumálaráðh. lýsti yfir, að hann teldi sig ekki hafa svo mikið þingfylgi, að hann gæti skipað n. Ég óska, að hv. 1. þm. N.-M. taki eftir því, að hér er um að ræða nýtt hús fyrir menntaskólann, en enga breyt. á hinni innri skipun hans, og í sambandi við það sé leitað eftir hentugum stað. M.ö.o., það er allt annað mál en um var að ræða í fyrra, og ég hugsa, að áa þess að slá fast í samvizkuna, gæti hv. 1. þm. N.-M. fylgt þessari till. hér. Hv. 4. landsk. kom með nokkur atriði, sem. stungu allmjög í stúf við ræður annarra hv. þm. Hann sagði, að ég. hefði talað af kala í garð nemenda. Ég bið hann að nefna dæmi þess. Ég er fús að játa það, að ég álít nemendur menntaskólans yfirleitt úrvalsungmenni að gáfum. Allur þorri þeirra er ágætlega upp alið ungt fólk, mög skemmtilegt í viðkynningu, svo að ég tel, að það hafi verið í raun og veru mesta ánægjan, sem ég hef haft í skólastjórastarfi mínu, sambúðin og kynningin við nemendurna. Hitt er annað mál, að ég gat þess, að ég hefði fylgzt með, hvernig þeir notuðu frístundir sínar, og gat þess, að þeir hefðu nokkuð mikið sótt kvikmyndahús og annað slíkt, en áður fyrr hefðu nemendurnir stundað meira bókmenntir og kvæðalestur. Hvernig er hægt að fá út úr þessu, að ég hafi talað af kala til skólans? Hann talaði um menningarstrauma, em nemendur yrðu að fá að komast í kynni við. Ég reyndi hér áður fyrr að koma upp áhugaflokkum um bókmenntir, listir og mál í skólanum. Nemendur gátu tekið þátt í þeim eftir vild. En það var annríkið og bíógöngurnar, sem drógu þá frá þessum áhugaflokkum. En það yrði ekki útilokað, þótt skólinn færi úr Reykjavík, að fá beztu menn til að koma og flytja erindi um bókmenntir, listir og vísindi og líklegt, að þar yrði unnt að njóta þeirra betur en nú er kostur á. Þá sagði hv. 4. landsk., að ég hefði beitt mér fyrir því að útbreiða pólitískar skoðanir í skólanum. Ég leyfi mér að vísa þessu til allra foreldra, sem hafa átt hjá mér nemendur frá fyrsta tíð. Ég fullyrði, að það var haft auga á skólanum fyrst, hvort ég reyndi að útbreiða pólitískar skoðanir, og mundi varla hafa legið í láginni, ef verið hefði. Slíka ásökun sem þessa hlýt ég að taka mér nærri, því að með henni er sérstaklega verið að vega að embættisheiðri mínum. Hv. 4. landsk. talaði um Finnlandsmálin. Ég talaði ekkert um þau, en vafalaust hafa allir vitað, að ég hafði samúð með Finnum, er þeir urðu fyrir árás voldugs nágranna, eins og ég hef samúð með Rússum, þegar þeir verða fyrir ágengni Þjóðverja. Ég má víst ekki þreyta hv. Alþ. með langri ræðu. Hv. þm. Seyðf., fyrrv. kennslumálaráðh., hafði sínar skoðanir um skóla tilbúnar „í dósum“ svo að segja og þurfti ekki að velkjast í vafa um, hvernig með þetta ætti að fara. Það er ekki hægt að flytja skólann frá Reykjavík, sagði hann. Ég segi: Þetta kann vel að vera, en það eru ekki skólaleg rök. Ef skólinn er betur settur annars staðar, þá er frá skólalegu sjónarmiði betra að setja hann þar. Annað mál er hitt, hvaða gaum menn gefa að hinu atriðinu, að bærinn þoli ekki að sjá af skólanum. Það er atriði, sem ef til vill verður að taka með í reikninginn, en það er vald, ekki rök. Hv. þm. talaði um erlenda skóla. Hann sagði, að ensku skólunum væri sérstaklega haldið uppi af ríkum mönnum. Þetta er ekki rétt, og svona ætti ekki maður, sem hefur verið í broddi menntamálanna, að tala. Það er almenn skoðun, ekki aðeins í Bretaveldi, heldur allri Evrópu, að enska heimsveldið hafi verið byggt upp á leikvöllunum í Eton. Brezkir skólamenn skildu þýðingu líkamsuppeldisins, enda koma frá þessum skólum menn með óvenjulegan dugnað. Það er ekki út í bláinn, að Norðurlönd, Holland, Belgía og Sviss hafa komið upp hjá sér eftir föngum þessu fyrirkomulagi, ofurlítið breyttu að vísu. Hv.- þm. Seyðf. sagðist ekki vera á móti því, að stofnaður væri nýr skóli uppi í sveit, en þessi yrði að vera hér. Það er mál fyrir sig, en ef skólanum er betur fyrir komið hér af uppeldisfræðilegum ástæðum, þá er réttara að byggja hér annan skóla heldur en að hafa annan hér og annan uppi í sveit. Ég verð að geta þess, að það er ekki langt síðan komu fram kröfur frá einum skóla í bænum, að hann fengi rétt til að útskrifa stúdenta. Ég veit ekki annað en að undirbúningur undir það sé á fullum rekspeli og að þar muni koma upp menntaskóli, áður en langt líður. Hitt er annað mál, hvar ríkið álítur sinn skóla bezt settan, hvort það er hér eða annars staðar utan bæjarins. Hv. 1. þm. Reykv. talaði í nokkuð svipuðum dúr. Hann talaði um, að það væri meiningin að láta bæinn hafa engan menntaskóla. Það er undarlegt, að menn skuli leiða sér slík orð í munn. A.m.k. veit ég ekki til, að ég hafi haldið þessu fram. Hann talaði um, að eðlilegt væri, að skólinn væri á sama stað og hann er nú og að mikið kostaði að byggja hann uppi í sveit. Það eru nokkur rök, en hitt þarf enginn að ætla, að það kosti neina smámuni að gera lóðakaup eða byggja nýtt skólahús hér við Lækjargötuna. Ég skal ekki þreyta hv. þm. með lengri ræðu, en vil þó taka fram, að mér virðist, að þótt hv. þm. hafi talað hér af góðvilja, þá hafi þess gætt allmikið, að þeir hafa álítið sig koma fram af hálfu Reykjavíkurbúa í þessu máli. Ég get sagt dálítið svipað og þeir sögðu þeir góðu embættisnefndarmenn árið 1839, sem er þetta: „og þar að auki kynni það að vera lagt út einsog vér vildum fella rýrð á þá umgengnisháttsemi og bæjarbrag, sem nú er í Reykjavík“. Þeir hafa orðið varir við hið sama og hér kennir í þessu máli, að bærinn hefur viljað halda kostum sínum nokkuð fram. Ég endurtek það, að fyrir mér er það ekki höfuðatriði þessa máls, hvort skólinn er í Reykjavík eða annars staðar, heldur hitt, að ef rök hníga að því, að hann sé betur kominn á öðrum stað, þá beygi menn sig fyrir því, en séu ekki fyrirfram sannfærðir. Ég er þess vís af kynnum mínum við foreldra þessa bæjar, að þeir mundu vilja beygja sig fyrir réttum rökum í þessu máli, sérstaklega ef það er ekki flutt með ofsa frá annarri hlið. Ég álít yfirleitt, að við verðum að geta ræðzt við um víssa hluti, eins og menningarmál, án þess að dregin sé inn í það allt of mikil hreppapólitík af ýmsu tagi. Ég álit, að við stöndum frammi fyrir mjög miklum uppeldislegum vandamálum, sem við verðum að reyna að horfast í augu við og bæta úr, án þess að til stórdeilna dragi um óskilin efni. Við verðum að gera okkur ljóst, að menningarlífið í Reykjavík, - og ég endurtek það, ekki til að kasta rýrð á Reykjavík, heldur til að draga fram það, sem rétt er, að menningarlífið í Reykjavík hefur hingað til fyrst og fremst byggzt á innflutningi manna til bæjarins. Við skulum athuga, hve margir þeirra manna, sem hafa verið ráðherrar þessa lands, hafa fengið uppeldisþroska sinn í Reykjavík, hve margir dómarar, hve margir alþm., ég ætla, að það séu ekki nema þrír, sem sitja á þingi nú, - hve margir æðstu embættismenn o.s.frv. Sérstaklega er það athugunarvert, þegar við komum að þeim, sem nýskapa andleg verðmæti, frömuðum og sköpuðum, - og á ég þar við listamenn, skáld og fræðimenn. Þar er fátæki Reykjavíkur næsta augljóst. Hins vegar er það jafn ljóst, að hér í bænum hefur alizt upp mjög mikið af bráðduglegu fólki til verzlunarstarfa. Það má fylla langa lista yfir fólk, sem alizt hefur upp í Reykjavík, skemmtilegt, hjartagott, ágætt fólk. Hins vegar finnst mér það ljóst, að það sé einhver dragbítur á skapandi þroska ungra manna, sem alast hér upp. Það getur verið, að það komi ekki við skólalífinu. Getum við ekki verið sammála um, að það beri að rannsaka þetta mál, taka málið fyrir í heild og beygja okkur svo fyrir þeim rökum, sem fram koma?



Ég hef flutt þessa þáltill. fyrir sérstakar óskir frá bæjarstjórn Ísafjarðar og sýslunefnd N.-Ísafjarðarsýslu. Ég býst við, að fleiri mundu undir till. taka, þar sem mikill hluti íbúanna á Barðaströnd og V.-Ísaf jarðarsýslu kæmist í beint vegasamband við Reykjavík, er till yrði samþ. Þá er sérstök nauðsyn á því að koma á akvegasambandi við Vestfirði, vegna þeirrar miklu hættu, sem orðin er á siglingum með ströndum fram. Vestfirðir eru ekki enn komnir í þjóðvegasamband landsins, og ef nokkur möguleiki er á að leggja veg yfir Kollabúðarheiði, ætti að nota tækifærið nú, þegar ofan á þá nauðsyn, sem áður var á lagningu þessa vegar, bætist tundurduflahættan. Ég hef ætlazt til, að þessi till. yrði samhljóða brtt., sem hv. þm. Barð. flutti í þinginu, um veg yfir Siglufjarðarskarð. Ég læt mér í léttu rúmi liggja, í hvaða formi hún verður samþ., ef hún aðeins nær fram að ganga. Vildi ég biðja hæstv. forseta að bera fram till. um að vísa þáltill. til fjvn. að lokinni umr. Ég tel sennilegt, að hægt verði að fá verkamenn til vegagerðarinnar á Vestfjörðum. Þar er engin Bretavinna, og margir kjósa heldur að hafa sumarvinnu nálægt heimili sínu heldur en í fjarlægum landshlutum.



Það er rétt, sem hv. þm. Ísaf. gat um, að ég hafi borið fram brtt. um að ljúka vegi yfir Siglufjarðarskarð. Ég fellst á það, sem hv. þm. sagði um ástæðuna fyrir þessu máli, og ég hef síður en svo ástæðu til að mótmæla þessari vegagerð yfir Kollabúðarheiði.