Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Það er staðreynd að slys á börnum hér á landi eru óhugnanlega tíð. Það liggur fyrir í opinberum gögnum að hér á landi er líklegt að eitt af hverjum fjórum börnum verði fyrir slysi áður en það nær fullorðinsaldri. Tíðnin í Noregi er miklu lægri. Þar verður aðeins eitt af hverjum sex börnum fyrir slysi og í Svíþjóð hendir slys aðeins eitt af hverjum átta. Því miður er ekki samræmd skráning á barnaslysum hér og nýjar, nákvæmar upplýsingar eru því ekki til. Þær nýjustu sem ég hef séð, koma fram í yfirliti sem var gert á grundvelli gagna frá slysadeild Borgarspítalans, og birtust 1990. Þar er skýrt frá því að það ár hafi tíðni slysa á núll til fjögurra ára börnum í Þrándheimi og í Harstad í Noregi verið 128 á hvert þúsund barna en á sama tíma 258 í Reykjavík. Hjá fimm til níu ára börnum slösuðust 119 af hverju þúsundi norskra barna en 222 í Reykjavík. Tölurnar eru enn skuggalegri fyrir 10--14 ára börn, þá var tíðnin 153 í Noregi en 327 í Reykjavík. Þetta er gríðarlega hátt hlutfall barnaslysa hér í Reykjavík og munurinn er sláandi gagnvart Norðurlöndunum og menn hljóta að spyrja: Hvað veldur þessum mikla mun? Í fyrrnefndri skýrslu er þessu svarað á eftirfarandi hátt, með leyfi forseta: ,,Mestu munar hve heimaslys og skólaslys eru miklu algengari hér en í Noregi.`` Og í skýrslu skólayfirlæknis í Reykjavík frá 1990--1991 kemur fram að árleg slysatíðni í reykvískum skólum sem skráningin náði til var 165 af hverjum þúsund börnum og af þeim þurftu 50 af hverjum þúsund að leita til læknis. Margt bendir til þess, þó upplýsingarnar séu óljósar, að heimaslysum hafi fækkað á seinni árum en skólaslysum hafi hins vegar fjölgað. Þess vegna held ég að brýnt sé að gera átak til þess að stemma stigu við skólaslysum og ég held að það sé hægt með tvennu móti: Annars vegar með því að gera börnin sjálf meðvituð um hætturnar sem kunna að leynast í umhverfi þeirra og það væri einfaldast að taka upp í formi einhvers konar fræðslu á grunnskólastiginu. Hins vegar er hægt að auka öryggi með því að fræða starfsmennina betur sem starfa í skólunum, kennara jafnt sem aðra. Það væri t.d., tel ég, farsælt að gera það að reglu að allir starfsmenn skólanna sæktu námskeið í skyndihjálp sem þeir yrðu að endurnýja reglulega eins og tíðkast t.d. um dagmæður. Kerfið sem gildir um dagmæður er reyndar mjög gott, a.m.k. í Reykjavík. Þær þurfa að fara á 60--70 tíma námskeið áður en þær fá leyfi, þar af er drjúgur hluti fræðsla um öryggi barna, og þær þurfa að fara á námskeið í skyndihjálp á þriggja ára fresti til þess að fá endurnýjun á leyfinu. Nám leikskólakennara felur líka í sér fræðslu á þessu sviði en þar eru hins vegar engar kröfur gerðar um að þær viðhaldi þjálfun sinni á þessu sviði. Því miður er ástandið miklu verra meðal kennara. Fyrir nokkrum árum var skyndihjálp hluti af kjarnanámi kennaranema en svo er ekki lengur í dag. Þetta held ég að sé vægast sagt mjög óheppilegt ástand og því hef ég leyft mér að spyrja hæstv. menntmrh.: 1. Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að fræðsla sem miðar að því að draga úr slysum á börnum í skólum verði hluti af námsefni grunnskólans? 2. Hyggst ráðherra vinna að því að settar verði sérstakar reglur um öryggismál í skólum, svo sem þjálfun kennara og gæslumanna í skyndihjálp, neyðarbúnað og annað sem varðar öryggi skólabarna?

Herra forseti. Öryggismál skólabarna falla undir marga og aðeins að hluta undir menntmrn. Í fyrri lið fsp. er spurt hvort ég muni beita mér fyrir því að fræðsla sem miðar að því að draga úr slysum á börnum í skólum verði hluti af námsefni grunnskólans. Um þessar mundir stendur yfir endurskoðun á aðalnámskrám grunn- og framhaldsskóla. Í þeirri vinnu skapast gott tækifæri til að endurskoða þau markmið grunnskólanáms sem lúta að slysavörnum, gera þau ákveðnari og skýrari ef með þarf og koma þeim þannig fyrir í skipulagi náms og kennslu að mestar líkur verði á árangri. Rétt er að taka fram að fræðsla sem stuðlar að forvörnum er þegar fyrir hendi í grunnskólum. Eitt skýrasta dæmið um slíka fræðslu er umferðarfræðsla fyrir börn og unglinga. Fræðsla um slysahættu og slysavarnir er hluti af heimilisfræðslukennslu og íþróttakennurum ber að gera nemendum grein fyrir slysahættu við íþróttaæfingar og haga kennslunni þannig að ekki sé hætta á meiðslum. Í náttúrufræðikennslu er þess gætt að nemendur hafi einungis skaðlaus efni og áhöld með höndum í tilraunum og í smíðakennslu er brýnt fyrir nemendum að umgangast vélar, eggjárn og efni af mikilli varúð. Þá má geta þess að þótt kennsla í skyndihjálp miðist við viðbrögð eftir að slys hefur orðið er stór hluti skyndihjálparkennslu í raun kennsla í slysavörnum. Ég tel því að þegar sé unnið að slysavörnum í grunnskólum og rétt sé að bíða nýrrar námskrár til að meta hvort þörf er á sérstöku námsefni í slysavörnum umfram það sem nú er notað í skólunum. Í seinni lið fsp. er spurt hvort ég muni vinna að því að settar verði sérstakar reglur um öryggismál í skólum, svo sem þjálfun kennara og gæslumanna í skyndihjálp, neyðarbúnað og annað. Í þessu sambandi skal sérstaklega á það bent að eftir að grunnskólalög, nr. 66/1995, komu að fullu til framkvæmda með flutningi grunnskólans til sveitarfélaganna 1. ágúst 1996, fluttist sú ábyrgð á grunnskólahaldi sem áður var hjá menntmrn. til einstakra sveitarfélaga. Í 12. gr. laganna er tekið fram að eitt hlutverk skólanefnda sé að fylgjast með því að jafnan sé fyrir hendi fullnægjandi húsnæði og annar búnaður, þar með talin útivistar- og leiksvæði. Skólanefnd ásamt skólastjóra á að líta eftir því að uppfylltar séu kröfur laga og reglugerða um aðbúnað í skólum og á skólalóðum og þessir aðilar eiga að snúa sér til sveitarstjórnar ef þeir telja að öryggi skólabarna sé ekki fyllilega tryggt. Svo sem áður er vikið að hljóta ákvæði byggingarlaga og laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglur sem settar eru á grundvelli þeirra laga að koma til sérstakrar skoðunar varðandi öryggi nemenda í skólum og þar með er vísað til hlutverks félmrn. annars vegar og umhvrn. hins vegar. Menntmrn. hafði forgöngu um að stefna saman hinum ýmsu aðilum sem öryggismál barna í skólum heyra undir og var slíkur fundur haldinn í ráðuneytinu 8. apríl 1997. En fundinn sátu fulltrúar menntmrn., umhvrn., félmrn. og Sambands íslenskra sveitarfélaga auk barnaslysavarnafulltrúa Slysavarnafélags Íslands. Niðurstaða þessa fundar varð sú að í lögum um leikskóla og grunnskóla væru ekki heimildir til að setja sérstakar reglur um öryggismál í skólum. Það vantaði þó ekki að lög og reglur tækju á öryggismálum barna og unglinga heldur væri vandinn fremur sá að þeim væri ekki nægilega vel fylgt eftir og margir aðilar ættu að sjá um eftirlit. Um þetta leyti var sérstakur vinnuhópur um öryggismál barna að störfum á vegum umhvrn. og í bréfi sem ég sendi umhvrh. 8. apríl sl. óskaði ég eftir því að sá vinnuhópur tæki öryggismál í skólum til sérstakrar skoðunar. Jafnframt lýsti ég því yfir að menntmrn. væri að sjálfsögðu reiðubúið til að taka þátt í aðgerðum til að koma í veg fyrir slys á börnum eftir því sem slík mál falla undir menntmrn. Þá vil ég minna á að reglur um öryggi á sundstöðum og við kennslulaugar voru settar árið 1994 og kynntar hlutaðeigandi aðilum um land allt. Endurskoðun á reglum þessum er hafin og á að vera lokið um næstu áramót. Loks skal bent á að í frv. til íþróttalaga sem ég lagði fram á Alþingi í vor er sérstakt ákvæði til að tryggja ótvíræða lagastoð fyrir reglur um öryggisatriði í íþróttamannvirkjum og þar er gert ráð fyrir að menntmrh. hafi forgöngu um að setja reglur um öryggisráðstafanir í íþróttamannvirkjum, þar á meðal eftirlit að því er varðar íþróttaáhöld og annan búnað. Slíkar reglur taki þá einnig til íþróttaaðstöðu í skólum.

Herra foreti. Ég vil þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir að bera þessa fsp. fram og bæta því við að ég tel að það sé nauðsynlegt í umræðum um þessi mál í tilefni af flutningi grunnskólans til sveitarfélaganna rekstrarlega, að fara rækilega yfir skyldur, réttindi og ábyrgð aðila að því er varðar börn og hugsanleg óhöpp sem þau verða fyrir í skólum, á skólalóðum, í íþróttasölum eða með öðrum hætti á svæðum sem tengd eru skólum. Ég tel að þessi ábyrgð sé illa skilgreind nú. Og ég tel að það sé óheppilegt bæði fyrir kennara og aðra að þessi ábyrgð á börnunum sé jafnóskýr og raun ber vitni. Ég vil því draga það mál inn í þessa umræðu og að sest verði yfir það mjög rækilega að skilgreina þessa ábyrgð nákvæmlega, hvað er hvers í þessum efnum.

Herra forseti. Þetta svar hæstv. menntmrh. var vont, sér í lagi af því það kemur frá þeim manni sem á halda sinni föðurlegu verndarhendi yfir öllum skólabörnum landsins. Ég lagði fram tvær fyrirspurnir. Hin fyrri fólst í því hvort hann hygðist beita sér fyrir því að fræðsla um öryggi barna yrði tekin upp sem hluti af námsefni grunnskólans. Hæstv. ráðherra svaraði bæði já og nei. Hann svaraði já, með því að segja að nú stæði yfir endurskoðun á aðalnámskrá og þá skapaðist svigrúm til þess að taka þetta upp. Hins vegar svaraði hann nei, því hann sagði líka að það þyrfti að bíða eftir því að þessari endurskoðun yrði lokið og þá þyrftu menn að kanna hvort nauðsynlegt væri að setja sérstakar reglur. Bestu rökin fyrir því að þetta yrði gert lagði hann hins vegar fram sjálfur þegar hann minntist á að nú þegar væri ákveðin fræðsla í gangi sem lyti að umferðaröryggi. Það er nefnilega hárrétt hjá ráðherranum. Sú fræðsla er í gangi. Og til hvers hefur hún leitt? Hún hefur leitt til þess að umferðarslys á börnum eru tiltölulega lægri á Íslandi en á Norðurlöndunum og það er eini slysaflokkurinn sem það gildir um. Hæstv. ráðherra sagði líka að hann mundi ekki beita sér fyrir því að taka upp sérstakar reglur um öryggismál í skólum. Samt er það þannig að á síðustu árum hefur verið dregið úr þeirri menntun sem kennaranemar fá á þessu sviði. Fyrir þremur til fjórum árum var skyndihjálp enn þá hluti af kjarnanámi kennaranema. Svo er ekki lengur. Einungis þeir kennaranemar sem taka íþróttir sem val fá slíka kennslu. Hæstv. ráðherra getur spurt yfirmenn Kennaraháskólans, hann getur spurt forstöðumenn kennarasamtakanna á Íslandi, hann getur spurt hvern einasta skólastjóra á landinu og þeir munu allir gefa honum sama svar. Þeir telja að nauðsyn sé á þessum reglum. Hvers vegna? Vegna þess að skólaslys hér á landi eru óhugnanlega tíð. Þau eru miklu tíðari en annars staðar og það er hægt að færa rök að því að á allra síðustu missirum hafi orðið a.m.k. tvö slys þar sem skaðinn sem af hlaust var miklu alvarlegri fyrir þá sök að þeir skólastarfsmenn sem voru viðstaddir kunnu einfaldlega ekki að taka á þessum málum. Ég held þess vegna, herra forseti, að við sem erum áhugamenn um þetta eigum því engan kost annan en að leggja fram frv. um þetta fyrst hæstv. ráðherra vill ekki hysja upp um sig buxurnar í þessu máli.

Herra forseti. Ég gerði grein fyrir stöðu málsins eins og hún er. Það fer fram fræðsla og það eru forvarnir í skólum að þessu leyti og af hálfu menntmrn. hefur verið lagt á ráðin um hvernig unnt er að bæta úr því ástandi sem nú ríkir. Ráðuneytið efndi til fundar sl. vor til þess að leggja á ráðin um þetta. Það er algjörlega rangt að draga þær ályktanir af máli mínu að ég hafi ekki áhuga á því að beita mér innan skólanna og á vettvangi menntmrn. til þess að stuðla að sem öflugustum forvörnum gegn slysum. Það er alrangt að draga þá ályktun af orðum mínum áðan og því svari sem ég hef gefið. Þvert á móti er það mér mikið kappsmál að vinna að þessu samkvæmt þeim lögum og reglum sem mér ber að starfa eftir og ég hef lagt á það áherslu við endurskoðun námskránna að á þessu máli verði sérstaklega tekið. Það er rétt hjá hv. þm. að að því er umferðarfræðsluna varðar hefur árangur náðst og það þarf að ná slíkum árangri á fleiri sviðum. Menntmrn. er fúst til þess að beita sér í samræmi við þau lög og þær reglur sem um þessi mál fjalla og ráðuneytið hefur beint því til umhvrn. sérstaklega að menn taki á þessu máli þar í samræmi við þær skyldur sem á því ráðuneyti hvíla. Ef menn telja hins vegar að málaflokkurinn sé of flókinn og það þurfi að koma á betri samræmingu á milli ráðuneyta í þessu efni, þá er sjálfsagt að huga að því og taka þetta mál fastari tökum. Og ég skal ekki liggja á liði mínu til þess að það verði unnt og vil ekki láta það verða ályktun af þessum umræðum að ég hafi ekki áhuga á að beita mér í þessu máli. Þvert á móti hef ég sýnt það með mörgu móti í menntmrn. og mun halda áfram að gera það þótt hv. þm. telji að ekki sé nóg að gert, en ég mun þá herða mig enn frekar til þess að standa undir væntingum hans í þessu efni.

Herra forseti. Á þskj. 47 hef ég leyft mér að bera fram fyrirspurn til hæstv. samgrh. um áhrif lýsingar á Reykjanesbraut á slysatíðni. Reykjanesbrautin er einn fjölfarnasti þjóðvegur landsins og eina tengingin við allt millilandaflug okkar. Umferðin er mjög mikil, enda búa tveir þriðju hlutar þjóðarinnar í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi þar sem Reykjanesbrautin er miðpunktur allra samgangna. Reykjanesbrautin tengir ekki aðeins Suðurnesin við höfuðborgarsvæðið heldur er hún mjög mikilvæg fyrir alla ferðaþjónustu og atvinnulíf innan svæðisins og allir vegir frá Reykjavík liggja inn í Reykjaneskjördæmi. Þingmenn Reykjaneskjördæmis hafa lengi barist fyrir því að Reykjanesbrautin verði tvöfölduð. Ekki hefur orðið af því enn þá, en það væri þó mjög brýn framkvæmd og þjóðhagslega hagkvæm. Fyrir baráttu þingmanna Reykn. var þó ráðist í að lýsa upp Reykjanesbrautina. Það gekk ekki þrautalaust en samstaða þingmanna úr öllum flokkum og heimamanna tryggði þá framkvæmd. Óhætt er að segja að almenn ánægja sé með þá framkvæmd. Nú er hins vegar ástæða til, herra forseti, að meta árangurinn þótt ekki sé langur tími liðinn, einkum hvað varðar slys. Það hafa oft orðið mjög alvarleg slys á Reykjanesbrautinni og því sé ég ástæðu til að spyrja hæstv. samgrh. eftirfarandi spurninga: 1. Hver er fjöldi og umfang slysa sem hafa orðið á Reykjanesbraut eftir að lýsing var sett upp við veginn, borið saman við sambærileg tímabil á fyrri árum? 2. Hafi slysum fækkað, hver er áætlaður sparnaður þjóðfélagsins frá því að lýsingin var sett upp? 3. Telur ráðherra að brýnt sé að setja lýsingu við aðra fjölfarna vegi landsins, t.d. á Hellisheiði, og hyggst hann beita sér fyrir slíkum framkvæmdum?

Herra forseti. Í svari Vegagerðarinnar við þeim spurningum sem hér liggja fyrir segir m.a.: Enn sem komið er liggja aðeins fyrir upplýsingar um slysafjölda eins vetrar eftir að lýsing var sett upp. Það er of stuttur tími til marktæks samanburðar. Til þess þarf að bera saman þrjú ár á undan og eftir aðgerðina. Það torveldar einnig mat á áhrifum lýsingarinnar að ýmsar aðrar aðgerðir hafa verið gerðar á veginum sem auka eiga umferðaröryggi. Sé litið á slysafjölda mánaðanna desember 1996, en þá var lýsingin að mestu komin upp, til mars 1997, báðir mánuðir meðtaldir, kemur í ljós að fjöldi slasaðra er alls átta. Af þeim teljast fimm lítið meiddir en þrír mikið meiddir. Tölur fyrir sama tímabil þrjú næstu ár á undan sýna að 11 slasast að meðaltali á ári. Þar af teljast 9,7 lítið meiddir en 1,3 mikið meiddir --- um að gera að hafa þetta nákvæmt. Af þessu sést að fjöldi lítið meiddra sl. vetur er rúmlega helmingur þess sem hann var að meðaltali næstu þrjú árin á undan en fjöldi mikið meiddra rúmlega tvöfaldur. Óhöpp sem eingöngu leiða til eignatjóns voru þrjú á tímabilinu desember--mars sl. vetur en voru 7,7 að meðaltali á sama tíma þrjú árin á undan. Enn skal ítrekað að þessi samanburður er ekki marktækur til að meta áhrif lýsingar. Til þess þarf að bera saman heildarslysafjölda ársins en ekki einungis vetrarins og það í þrjú ár fyrir og eftir aðgerðir. Eins og fram kom í svari við fyrstu spurningunni er ekki tímabært að svara því hver sé áætlaður sparnaður þjóðfélagsins frá því að lýsing var upp sett. Samsetning slysa á fyrsta vetri veldur því að slysakostnaður eftir að lýsing var tekin upp reiknast hærri en meðaltal undanfarandi ára. Fjölgun mikið meiddra ræður þessu. Með hliðsjón af því sem hér er sagt telur Vegagerðin skynsamlegt að bíða með ákvarðanir um stærri áfanga í lýsingu vega þangað til marktækur samanburður liggur fyrir um reynsluna af Reykjanesbraut. Uppsetning lýsingar kostar verulega fjármuni og rekstrarkostnaður er einnig umtalsverður. Því er eðlilegt að reynslan af henni hafi áhrif á stefnumótun í þessum málum. Ég vil í þessu sambandi taka fram sem hv. þingmenn vita auðvitað að einbreiðar brýr, blindhæðir og snögg skil milli greiðfærra vega og malarvega hafa leitt til alvarlegra slysa á undanförnum árum þannig að það er mjög hæpið að draga einhvern einn þátt alveg út úr þegar menn eru að velta því fyrir sér hvernig hægt sé að draga úr slysum og auka öryggi á vegum. Það er enginn vafi á því að upplýsingar skipta þar miklu máli, eilíf áminning til manna um að fara gætilega. Ég er t.d. alveg sannfærður um að það muni koma í ljós um leið hversu brýn framkvæmd og örugg t.d. Hvalfjarðargöngin er því að ég hygg að vegurinn fyrir Hvalfjörð sé eins og nú standa sakir hættulegasti vegur landsins vegna mikillar umferðar og vegna þess hversu, ég veit ekki hvort ég má segja það, mikill fornaldarvegur hann er þótt hann sé með bundnu slitlagi. Mér finnst það nú skynsamlegt hjá hv. þm., svo maður minnist á aðra hluti, að taka það fram á þessu þingi að allir vegir úr Reykjavík liggi í Reykjaneskjördæmi. Það er óvíst að hann verði svo kotroskinn eftir ár og þá má vera að hv. þm. Vesturl. Sturla Böðvarsson og þeir aðrir sem þar eru geti tekið upp í sig ekki síður en þingmenn Reyknesinga. Mér sýndist það a.m.k. þegar við vorum í göngunum um daginn að vel færi á með bæjarstjóranum á Akranesi og borgarstjóranum í Reykjavík og gistivinátta var þegar í stað ákveðin. Ég geri ráð fyrir að þar verði góðir veislukostir þegar þau hittast á vetri komanda.

Virðulegi forseti. Já, vissulega liggja allar leiðir úr höfuðborginni í gegnum Reykjanes í dag og þannig verður það líka með leiðina að gangamunnanum sem Spölur er að vinna. Virðulegi forseti. Ég vil taka undir að það hafa verið mjög fagleg vinnubrögð hjá þingmannahópnum okkar varðandi Reykjanesbrautina. Við breyttum um vinnulag í lok síðasta kjörtímabils og létum vinna úttektir, samanburð á kostnaði við ýmsar framkvæmdir og forgangsröðun verkefna þar til Reykjanesbraut yrði tvöfölduð og það er mín athugasemd. Þingmannahópurinn hefur rætt það að til tvöföldunar Reykjanesbrautarinnar verður að koma til sérstakt fjármagn ef það mál á einhvern tíma að komast í höfn vegna þess að miðað við verkefnin sem hjá okkur liggja og miðað við verðið á því að tvöfalda Reykjanesbrautina, þá verður það verkefni ekki unnið fyrir hefðbundið vegafé. Og það er mikilvægt að þegar brautin er rædd hér þá sé þessu komið á framfæri gegnum forseta til ráðherra.

Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu þó að segja megi að nokkuð fljótt sé spurt um árangur af aðgerðum sem nýlega er lokið eins og raunar kom fram í svari hæstv. ráðherra. Ég vil hins vegar líka nota tækifærið til þess að þakka honum og öðrum þær undirtektir sem við höfum fengið, þingmenn Reykn., við hugmyndir okkar um bætt öryggi umferðar um Reykjanesbraut og aukna flutningsgetu þar. Það eru mjög mikilvæg mál og það er rétt að geta þess að samstaða þingmanna kjördæmisins hefur verið slík að við getum þakkað hvert öðru framgang málsins. Því er hins vegar ekki lokið sem gera þarf og alveg ljóst að þörf fyrir tvöföldun Reykjanesbrautar fer sívaxandi og því ástæða til að taka undir orð hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur um að þar verður að fjármagna framkvæmd sem er orðin mjög brýn. Hún verður kostnaðarsöm og því eðlilegt að víkja að umræðu um fjármögnun hennar sérstaklega.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þær umræður sem fara hér fram um þetta mikla mál og ítreka það að þingmannahópurinn stóð saman um þetta framfaraskref sem var tekið. Það var nokkuð skondið fyrir mig sem nýjan þingmann að upplifa hvernig þetta var unnið vegna þess að Vegagerðin var ósammála þessari aðgerð, vildi gera annað. Vegagerðin vildi skoða allt aðra hluti en við stóðum þétt saman um það að brautin skyldi lýst. Ég vil ítreka það sérstaklega að við stóðum saman, vegna þess að einn þingmaður úr okkar hópi hefur gefið það í skyn í fjölmiðlum að hann hafi sjálfur staðið að þessari aðgerð, látið mynda sig í blöðum umvefjandi ljósastaur á Reykjanesbrautinni, enda er sá þingmaður kallaður í dag í okkar hópi ljósálfurinn. En þetta þarf að komast á framfæri hér.

Hann á reyndar staurinn.

Mig langar líka að segja hér að við stóðum saman að þáltill. um að tvöfalda Reykjanesbrautina, þar stóðum við líka saman. Og ég á von á að það hlaupi ekki upp margir þingmenn og eigni sér það þegar það er komið í höfn. 


             Herra forseti. Ég held að það sé örugglega ekki átt við mig þegar talað er um ljósálfinn, en það er eins með þetta og margt annað, allir vildu Lilju kveðið hafa. Ég vil þakka hv. málshefjanda fyrir fyrirspurnina og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er auðvitað rétt að það er ekki hægt að draga miklar ályktanir af þeim tölum sem þegar liggja fyrir. Ég er hins vegar sannfærður um að í hugum þeirra sem um brautina þurfa að fara er þetta vegaframkvæmd sem tekist hefur vel. Það er mikil ánægja með þetta hjá þeim sem um veginn fara. Það var hins vegar skemmtilegt að hæstv. samgrh. skyldi minnast á göngin undir Hvalfjörð og tengsl þeirra við Reykjaneskjördæmi því að eins og málum virðist vera háttað þegar eitthvað er að gerast þar, þá er ekki að sjá að það þurfi neinn atbeina þingmanna Reykn. við framkvæmdirnar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þótt vitaskuld sé liðinn skammur tími til samanburðar þá bendir ýmislegt til að hér hafi vel til tekist. Þannig hefur slysum fækkað um fjórðung og eignatjónsslysum fækkað um helming. Áhyggjuefni er að alvarlegum slysum hefur fjölgað. Hins vegar nefndi ráðherrann að þrjú ár þyrftu að líða þar til mat væri lagt á þetta. Ég er ósammála þeirri skoðun ráðherrans eða Vegagerðarinnar. Það þurfa ekki að líða þrjú ár þar til marktækur samanburður fæst á því sem við erum hér að tala um. Mér finnst sökum hinna alvarlegu slysa sem hafa orðið á Reykjanesbrautinni að enn brýnna sé en áður að ráðast í þá framkvæmd sem við þingmenn Reykn. höfum barist lengi fyrir, þ.e. tvöföldun Reykjanesbrautarinnar. Ég held að þessar litlu vísbendingar sem má ráða af þessu svari styðji þá hugmyndafræði okkar þingmanna. Samt sem áður er hægt að segja, og það er hægt að draga þá ályktun af þessari framkvæmd, að verið var að stíga skref í rétta átt. Við eigum að fylgja því eftir með svipuðum framkvæmdum annars staðar og ég vil að lokum, herra forseti, undirstrika sérstaklega að þingmannahópurinn hefur staðið algjörlega saman í þessu máli. Það hefur ekki verið neinn skoðanamunur í þingmannahópnum, sama í hvaða flokki menn hafa starfað, bæði varðandi það að lýsa upp Reykjanesbrautina og tvöfalda hana og reyndar aðrar umbætur í samgöngumálum kjördæmisins.

Herra forseti. Ég vil ítreka það sem ég sagði áður út af ummælum hv. fyrirspyrjanda að ekki er hægt að draga neinar almennar ályktanir af þeirri reynslu sem komin er. Augljóst er að það er nokkuð misjafnt frá ári til árs hversu mörg óhöppin verða og hversu mörg slysin. Þannig varð fjöldi óhappa með meiðslum á fólki á árunum 1994--1995 t.d. fjögur, 1995--1996 voru þau sex, en sjö þetta síðasta ár. Mér finnst ómögulegt að draga þá ályktun af því að það sé vegna lýsingarinnar sem slíkum slysum hafi fjölgað. Ég held því að við skulum fara gætilega í slíkar almennar ályktanir. Á hinn bóginn liggur ljóst fyrir, eins og þingmenn hafa sagt, að ef hægt er að tvöfalda Reykjanesbraut þá eykur það öryggi í umferðinni og má segja hið sama um ýmsa aðra þjóðvegi, bæði austur yfir fjall og svo um Kjalarnesið eftir að göngin eru komin. Hið sama á einnig við, eins og ég sagði áður, ef brýr eru breikkaðar þar sem þær eru einbreiðar. Þessi umræða staðfestir raunar að kjördæmaþingmenn eru áfram um að þeirra kjósendur viti að þeir gefi samgrh. aðhald og telji að hann standi sig ekki alveg nógu vel.

Er ráðherrann sammála?

Ráðherra er nú ekki sammála því. Sjálfum finnst honum hann standa sig bara býsna vel í þessu öllu saman.

Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fyrir hæstv. iðnrh. tvær spurningar sem tengjast stöðu skipasmíðaiðnaðarins um þessar mundir og möguleikum hans á því að styrkja stöðu sína, m.a. með því að annast eða fá a.m.k. hlutdeild í stórum verkefnum þar sem opinberir aðilar eru að fjárfesta í skipum. Er þá einkum og sér í lagi verið að vísa til ákvörðunar sem tekin hefur verði um smíði nýs hafrannsóknaskips. Það er svo að skipasmíðaiðnaðurinn hefur verið að rétta heldur úr kútnum eftir mjög langt samdráttar- og niðurlægingarskeið þar sem stappaði nærri að sá iðnaður legðist af í landinu nema lítils háttar viðhaldsiðnaður. En á síðustu árum hefur heldur batnað ástandið og aukist að viðhaldsverkefni og stærri verkefni og jafnvel minni smíðaverkefni af ýmsum toga væru á nýjan leik unnin af íslenskum skipasmiðastöðvum. Margar þeirra hafa getað bætt við sig nokkuð mannskap og er nú jafnvel svo komið að það vantar sérhæft starfsfólk til starfa. Skipaiðnaðurinn og Samtök iðnaðarins hafa sett sér það markmið að endurheimta fyrri styrk skipasmíðaiðnaðarins um aldamót þannig að þá standi hann svipað eða ekki lakar en hann gerði þegar best lét. Það er alveg ljóst að til þess að þetta megi takast þurfa nýsmíðar eða a.m.k. umsvif sem tengjast endurnýjun skipastólsins að koma til sögunnar. Þessu markmiði verður ekki náð með því einu að botnskrapa og mála, þó það sé góðra gjalda vert í sjálfu sér. Þess vegna hafa Samtök iðnaðarins og skipasmíðaiðnaðurinn bundist samtökum um að reyna að ná til sín að einhverju leyti þeim verkefnum sem tengjast t.d. byggingu nýs hafrannsóknaskips. Það best ég veit hefur ríkt um þetta mjög góð samstaða milli fyrirtækja í greininni. Þau hafa sameiginlega og í gegnum sín samtök reynt að fá áheyrn hjá stjórnvöldum, iðnrn. og sjútvrn., um að annast þetta verkefni. Á það hefur verið bent af hálfu forsvarsmanna skipasmíðaiðnaðarins að víða erlendis er það tíðkað þegar um sérstök verkefni af þessum toga er að ræða að setja þau upp sem þróunarverkefni og þannig má komast hjá eða þarf ekki að lúta að öllu leyti t.d. skilmálum um útboð slíkra verka, alútboð eða önnur slík útboð. Þarna mætti skipta verkinu niður og gera það að samstarfsverkefni þessara fyrirtækja. Í tengslum við þetta óskuðu Samtök iðnaðarins eftir því að fá að eiga aðild að undirbúningsnefnd eða smíðanefnd stjórnvalda en það best ég veit hefur ekki verið orðið við þeirri ósk þó því hafi verið lofað. Ég vil því spyrja hæstv. iðnrh.: 1. Hvað hefur verið aðhafst af hálfu iðnaðarráðuneytis til að gera innlendum skipasmíðastöðvum og tengdum iðnfyrirtækjum kleift að annast að einhverju eða öllu leyti smíði nýs hafrannsóknaskips, framleiðslu eða niðursetningu búnaðar í það eða annað tengt því verkefni? 2. Til hvaða ráðstafana, ef einhverra, hyggst iðnaðarráðuneytið grípa til stuðnings innlendum skipasmíðaiðnaði í kjölfar frétta af tillögum um áframhaldandi ríkisstyrki til skipasmíða innan Evrópusambandsins og e.t.v. víðar?

Herra forseti. Á þskj. 169 spyr hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon um málefni skipasmíðaiðnaðarins og smíði nýs hafrannsóknaskips. Fyrsta spurning hv. þm. hljóðar svo: Hvað hefur verið aðhafst af hálfu iðnaðarráðuneytis til að gera innlendum skipasmíðastöðvum og tengdum iðnfyrirtækjum kleift að annast að einhverju eða öllu leyti smíði nýs hafrannsóknaskips, framleiðslu eða niðursetningu búnaðar í það eða annað tengt því verkefni? Á undanförnum missirum og árum hefur verið gripið til margvíslegra aðgerða af hálfu ráðuneytisins til að bæta samkeppnisstöðu innlends skipasmíðaiðnaðar. Má þar m.a. nefna úttekt innlendra og erlendra ráðgjafarfyrirtækja fyrir nokkrum árum á samkeppnisstöðu greinarinnar og hagræðingar- og þróunarverkefnum í kjölfarið: Jöfnunarstyrkjum í skipasmíðaiðnaði á árinu 1995, vöruþróunarverkefni í skipasmíðaiðnaði árið 1994 og 1995 og vöruþróunarverkefni í mjöl- og málmiðnaði sem stóð frá 1995 til 1997. Þessi þróunarverkefni hafa verið almenn og miðað að aukinni samkeppnishæfni greinarinnar. Á sama tíma hafa almenn starfsskilyrði atvinnulífsins farið batnandi með stöðugleika í efnahagsmálum, lægra og eðlilegra raungengi ásamt auknum hagvexti. Þessu til viðbótar hafa komið til málmiðnaðarverkefni í tengslum við stóriðjuframkvæmdir sem hafa komið fyrirtækjum í skipasmíðaiðnaði til góða beint eða óbeint. Allt þetta hefur leitt til bættrar verkefnastöðu og afkoma í skipasmíðaiðanði hefur batnað samhliða fjölgun starfa í greininni. Almennt er því verkefnastaða og afkoma greinarinnar nokkuð góð. Allar áðurnefndar aðgerðir samhliða batnandi efnahagsástandi hafa gert það að verkum að innlend skipasmíðafyrirtæki eru nú samkeppnishæfari en áður og því betur í stakk búinn til að sinna smærri og stærri verkefnum í viðgerðum og skipasmíði, svo sem smíði hafrannsóknaskips. Ráðuneytið hefur einnig reynt að stuðla að því eins og frekast er kostur að unnt verði að smíða hafrannsóknaskipið hér á landi, innan þess ramma þó sem hægt er að teknu tilliti til EES-reglna á þessu sviði. Í þessu sambandi verður m.a. að hafa hliðsjón af EES-reglum, útboðum verkefna á vegum ríkisins, reglum um ríkisstyrki til skipasmíða og reglum um rannsóknar- og þróunarverkefni. Þess ber einnig að geta að undirbúningur að smíði hafrannsóknaskips hefur verið í höndum sérstakrar smíðanefndar undir forsæti sjútvrn. Í þeim tilgangi að tryggja sem mest gæði þessa verkefnis með hliðsjón af innlendri þekkingu og reynslu hefur ráðuneytið átt fundi með þeim sem að þessu máli koma í iðnaði sem og í sjútvrn. Þannig hefur verið stuðlað að því á vegum iðnrn. að innlend fyrirtæki í skipaiðnaði fái aðgang á grunni jafnræðis að undirbúningi og þróun þessa verkefnis eins og hægt er innan reglna EES. Í öðru lagi spyr hv. þm.: Til hvaða ráðstafana, ef einhverra, hyggst iðnaðarráðuneytið grípa til stuðnings innlendum skipasmíðaiðnaði? Föstudaginn 17. okt. sl. sendi Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) frá sér fréttatilkynningu vegna ákvörðunar Evrópusambandsins frá því í sumar um að styrkir til smíði fiskiskipa innan EES-svæðisins séu óheimilir. Í ályktuninni kemur fram að aðstoð vegna smíði fiskiskipa sé ekki heimil samkvæmt tilskipun um ríkisstyrki til skipasmíða nema skipin séu til útflutnings til landa utan Evrópusambandsins og EES-svæðisins. Á meðan unnið var að undirbúningi ákvörðunar Eftirlitsstofnunarinnar skuldbatt norska ríkisstjórninn sig til þess að flytja á þinginu tillögu um lagfæringu á ríkisstyrkjum í Noregi, þannig að reglum um styrki vegna smíði fiskiskipa verði fylgt og engin aðstoð verði veitt skipasmíðastöðvum til smíði fiskiskipa eða breytinga á þeim nema þegar um er að ræða útflutning frá Noregi til landa utan EES-svæðisins. Með öðrum orðum er búið að banna með öllu styrki til smíði fiskiskipa innan Evrópska efnahagssvæðisins. Styrkir eru hins vegar leyfðir vegna smíði annarra skipa í samræmi við tilskipun nr. 7 sem fyrirhugað er að framlengja til loka næsta árs. Þar sem Bandaríkjaþing hefur enn ekki staðfest svokallað OECD-samkomulag um afnám ríkisstyrkja til skipasmíða hefur Evrópusambandið ákveðið einhliða að taka upp nýjar reglur frá og með 1. janúar 1999 eftir að tilskipun 7 rennur út í lok árs 1998. Þessar nýju reglur endurspegla í meginatriðum helstu efnisatriði OECD-samkomulagsins um afnám ríkisstyrkja í skipasmíðaiðnaði og mun því draga úr styrkjum til skipasmíða. Þessar reglur munu einnig gilda innan Evrópska efnahagssvæðisins á sama tíma. Þessar nýju reglur Evrópusambandsins miða að því að draga úr og afnema ríkisstyrki til skipasmíða. Framleiðslustyrkir munu samkvæmt þessum nýju reglum verða leyfðir til ársloka 2000 og er styrkjaþakið óbreytt 9%. Ekki er ástæða til þess að rekja helstu ákvæði þessara nýju reglna hér þar sem allir styrkir til smíði fiskiskipa eru nú þegar bannaðir.

Herra forseti. Hér er hreyft ákaflega mikilvægu máli því gengið hefur verið að því sem vísu að ríkisstyrkir ESB til skipasmíða heyrðu sögunni til. Það er gífurlega mikilvægt að sá vöxtur, sem nú er í málmiðnaði, viðhaldi og endurnýjun mannafla, er hafinn í kjölfar stöðugrar fækkunar í málmiðnaðargreinunum eins og verið hefur undanfarin ár. Því er ástæða til að þakka hv. þm. fyrir þessa fyrirspurn. En ég hvet ráðherra til að setja á stofn starfshóp til ráðleggingar um hvernig bregðast skuli við þeim nýju upplýsingum sem hér eru ræddar. Þó svo gefnar hafi verið skýringar á því hvernig nú þegar hafi verið brugðist við, þá tel ég það ekki nóg og ráðlegg að skipaður verði nýr starfshópur. Einnig þarf að hefja undirbúning að stálskipasmíðum að nýju á Íslandi. Það er vegna þess að stór hluti fiskiskipaflotans er orðinn mjög gamall og má segja úr sér gengin sem sannast best á því að við erum ekki með fiskveiðiflota með kælitönkum.

Herra forseti. Skipaiðnaðurinn hefur gengið í gegnum mikla erfiðleika á undanförnum árum eftir að nýsmíðar lögðust að mestu af fyrir um áratug. Flest fyrirtækin í þessari grein lentu í miklum erfiðleikum, gjaldþrotum, nauðasamningum og þess háttar, en með margháttuðum aðgerðum síðustu ríkisstjórnar tókst að reisa þessa grein úr öskustónni og undanfarin tvö ár hefur verið mjög góð verkefnastaða og góður rekstur á þessum fyrirtækjum. Það sem þau vantar hins vegar er nýsmíði, bæði til að viðhalda stöðugleika í rekstri fyrirtækjanna og eins til að viðhalda þeirri miklu þekkingu sem enn er til staðar í þessari grein. Nú hillir undir nýsmíði skipa, hafrannsóknaskips, varðskips og í farvatninu er að breyta endurnýjunarreglum fiskiskipa þannig að það má vænta þess að farið verði að endurnýja bátaflotann sem er orðinn gamall og úreltur. Það er mjög mikilvægt að þessi nýsmíði verði unnin innan lands að stærstum hluta. Við megum ekki missa þessa grein aftur niður í það volæði sem hún lenti í fyrir tíu árum, að hluta til fyrir andvaraleysi stjórnvalda. Það má minna á það í leiðinni að þessar stöðvar hafa verið afkastamestu uppeldisstöðvar járniðnaðarmanna um áratugi. Og á erfiðleikaárunum undanfarið hafa þær ekki tekið iðnnema sem hefur leitt til þess að nú er mikill skortur á járniðnaðarmönnum og verður að flytja inn vinnuafl erlendis frá.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég held að niðurlæging skipasmíðaiðnaðarins og sinnuleysi stjórnvalda um málefni hans síðustu 10--15 árin hafi verið einhver af stærri mistökum sem gerð hafa verið í íslenskri atvinnusögu á seinni árum. Auðvitað var sorglegt að sjá hvernig íslenskum skipasmíðaiðnaði var látið blæða út á sama tíma og bullandi ríkisstyrkir voru til samkeppnisaðilanna í nágrannalöndunum. Upptalning hæstv. ráðherra á því sem gert hafði verið undanfarin ár, aðallega í tíð forvera hans, breytti svo sem ekki miklu. Við munum eftir Appeldore-skýrslunni og þeirri annars þó merku niðurstöðu hennar að íslenskur skipasmíðaiðnaður væri bærilega samkeppnisfær þegar ríkisstyrkir væru undan teknir. En upp á síðkastið hefur lítið gerst enda hæstv. ráðherra aðallega verið upptekinn við annað eins og kunnugt er. Varðandi jákvæð áhrif af stóriðjuframkvæmdum á skipasmíðafyrirtækin er það afar tvíbent. Áhrifin sem fyrirtækin sem lengst liggja frá höfuðborgarsvæðinu kannast aðallega við er samkeppni um hæfa járniðnaðarmenn og launaskrið sem leitar út í fyrirtækin án þess að þau fái þó nokkuð af þeim verkefnum sem stóriðjuframkvæmdunum á suðausturhorninu tengjast en það hefur ekki orðið öllum þeirra til mikillar blessunar. Ég endurtek spurningu mína um það hvers vegna fulltrúum iðnaðarins hefur ekki verið tryggt sæti í hinni svokölluðu smíðanefnd. Mér er ljóst að sú spurning á kannski frekar að beinast að hæstv. sjútvrh. Ég geri ráð fyrir að hæstv. iðnrh. hafi reynt að fylgja þessu máli eftir fyrir hönd iðnaðarins. Hefur hann einhverjar upplýsingar fram að færa um það af hverju hæstv. sjútvrh. hefur ekki veitt fulltrúum iðnaðarins sæti í undirbúningsnefndinni?. Mér sýnist niðurstaðan því miður ekki stefna í að verða nógu góð. Ég las áðan út úr orðum hæstv. iðnrh. að það stæði þrátt fyrir allt ekkert annað til en alútboð á þessu verkefni. Það væri ekki á dagskrá að gera þetta að sérstöku þróunarverkefni og skipta því upp í einstaka verkþætti þannig að samstarf skipasmíðastöðvanna um það gæti náð fram að ganga. Það er undir hælinn lagt ef ekki verður boðið út án nokkurra takmarkana á öllu Evrópska efnahagssvæðinu hvernig því reiðir af. Varðandi ríkisstyrkina er rétt að hafa í huga að þó svo þeir séu vonandi á útleið, t.d. í fiskiskipunum, munu áhrifin m.a. af fjárfestingarstyrkjunum verða langvarandi og gera samkeppnisstöðuna ójafna langt inn í framtíðina.

Herra forseti. Fyrst varðandi spurningu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar varðandi þróunarverkefnin og af hverju ekki sé notað tækifærið sem hv. þm. telur að gefist að nota hafrannsóknaskipið sem þróunarverkefni. Af hálfu atvinnugreinarinnar, þ.e. af hálfu samtaka iðnaðarins og skipasmíðaiðnaðarins í landinu var sérstaklega kannað hvort það stæðist reglur ESA að gera þetta að sérstöku þróunarverkefni, það var kannað mjög rækilega, bæði eins og ég segi af hálfu opinberra aðila og eins af iðngreininni sjálfri, og samhljóma niðurstaða samtaka iðnaðarins, iðngreinarinnar og stjórnvalda var sú að það stæðist ekki reglurnar að gera þetta verkefni að þróunarverkefni og ég vona að það svari spurningu hv. þm. Áður en þetta verkefni fór af stað, þ.e. áður en fyrirtækin í skipasmíðaiðnaðinum komu sér saman um að vilja standa saman að þessu verkefni, var búið að skipa skipasmíðanefnd. Ég tel að fyrirtækin hafi einmitt sýnt samstarfsvilja þarna og geti þegar fram líða stundir tekist á við stór verkefni. Ég veit hins vegar til þess að fulltrúar greinarinnar hafa átt fundi með nefndinni. Ég vil undirstrika að það er ekki fyrir tilstilli stjórnvalda þannig að stjórnvöld hafa ekki verið beint að skipta sér af því enda væri það hættulegt á grundvelli þeirra reglna sem gilda um hvernig staðið skuli að útboðum á hinu Evrópska efnahagssvæði. Aðalatriðið er þetta: Styrkir til fiskiskipa eru bannaðir. Almennir styrkir til skipasmíðaiðnaðarins eru á útleið, sem betur fer. Þegar það hefur gerst er staðreyndin þessi: Íslenskur skipasmíðaiðnaður er mjög samkeppnisfær. Búi hann áfram við sambærileg skilyrði og hann gerir í dag kvíði ég því ekki að íslenskur skipasmíðaiðnaður geti ekki tekist á í samkeppninni við þau lönd sem búa við það að fá ekki styrki.

Herra forseti. Nokkur tími er liðinn frá því að ég hreyfði málefnum Áburðarverksmiðjunnar utan dagskrár í þessari stofnun og rak á eftir því að eitthvað yrði gert. Þá var því lýst yfir af hæstv. ráðherra að tekið yrði á málinu en það var síðan ekki gert. Síðan hefur Áburðarverksmiðjan engst í snörunni. Starfsmenn hennar og forustulið hafa ekkert vitað hvað yrði um verksmiðjuna. Það virðist ríkja fullkomið ráðleysi í ríkisstjórninni í þessum efnum, í umhvrn., í landbrn. Framsfl. talar yfirleitt um vetni og peroxíð þegar kemur að vandamálum Áburðarverksmiðjunnar sem leysir ekki vanda hennar að neinu leyti, því miður. Áburðarverksmiðjan var almennt ríkisfyrirtæki og hún gekk vel. Þá var tekin um það ákvörðun að heimila innflutning á áburði. Vorið 1993 eða 1994 var ákveðið að gera verksmiðjuna hf, af því að háeff er orðið trúaratriði stjórnvalda eins og núv. formaður landbn. orðaði það. Framsfl. snerist sem sagt gegn þessari háeffun Áburðarverksmiðjunnar eins og hún var ætluð á sínum tíma. Þegar núv. landbrh. tók við setti hann málið út af sínu borði og lét það í hendur einkavæðingarnefndar. Hún var síðan að druslast með þetta mál langtímum saman. Á meðan beið starfsfólkið í óvissu og vissi ekkert hver yrði framtíð þess í þessum efnum. Loksins var svo ákveðið að auglýsa verksmiðjuna. Hún var auglýst og auglýst var eftir tilboðum. Tvö tilboð komu, það var í fyrrasumar. Tilboðin voru fullgild en það varð niðurstaða einkavæðingarnefndar, ekki ráðherrans, að ástæðulaust væri að taka þessum tilboðum, þau væru allt of lág miðað við raunverulegt verðmæti verksmiðjunnar. Síðan hefur ekkert spurst til málsins fyrr en lögð er fram fyrirspurn á Alþingi. Þá vaknar ráðherrann loksins og tekur ákvörðun um það samkvæmt blaðafregnum í dag, en það er orðinn siður ráðherra að svara fyrirspurnum í blöðum samdægurs, að fresta málinu enn einu sinni. Framsfl. ætlar því áfram að vinna það handlangarahlutverk fyrir einkavæðingarliðið í landinu að halda Áburðarverksmiðjunni í greip sinni og láta henni blæða út smátt og smátt vegna þess að það er stórfellt tap á Áburðarverksmiðjunni eins og er og engin aðstaða hefur verið sköpuð fyrir forustulið verksmiðjunnar til þess að endurnýja hana á neinn hátt þannig að hún geti staðið af sér vaxandi samkeppni. Það er því verið að fara illa með Áburðarverksmiðjuna. Ég tel þess vegna ástæðu til þess að bera fyrirspurnina fram þó svo ráðherrann hafi gefið þessa yfirlýsingu í Morgunblaðinu í dag því að Morgunblaðið er ekki þingskjal þó að það sé merkilegt. Ég spyr ráðherrann aftur: Hvenær á þessum ósköpum að linna fyrir Áburðarverksmiðjuna eins og hún er starfrækt núna í Gufunesi?

Hæstv. forseti. Eins og kom fram í máli hv. fyrirspyrjanda voru þessi mál rædd á hv. Alþingi í fyrravetur þegar hann hreyfði málum hér og spurðist fyrir um stöðu þess og þá var vitað að það var í gangi söluferli á verksmiðjunni. Ég hafði lagt til að við skoðuðum möguleika á því að selja verksmiðjuna, ríkið ætti ekki að vera í rekstri af þessu tagi sem kominn væri á þann samkeppnisgrundvöll sem vitað var eftir það að fyrirtækið var gert að hlutafélagi og innflutningur heimilaður eins og fyrirspyrjandi rakti réttilega. Síðan þekkja menn hvað varð um þessi sölumál. Verðmætamat á fyrirtækinu, stundum kallað hrakvirði, var talið vera 1.000--1.200 millj. kr. en tilboðin sem bárust í fyrirtækið við söluferlið í sumar voru hins vegar eins og líka er þekkt eða vitað frá Gufunesi ehf. upp á 725 millj. og frá nokkrum öðrum aðilum, nokkrum kaupfélögum, frá Bændasamtökunum, Vatnsveitu Reykjavíkur, Hitaveitu Reykjavíkur, Rafmagnsveitu, Eignarhaldsfélagi Alþýðubankans upp á 617 millj. Og þó að hv. fyrirspyrjandi kjósi að láta það hljóma svo að málin séu fyrst og fremst í höndum einkavæðingarnefndar þá er það ekki rétt því að niðurstaðan varð sú hjá ríkisstjórn og að tillögu landbrh. að hafna báðum þessum tilboðum af því að þau væru ekki nægjanleg gagnvart því verðmæti sem við töldum vera í verksmiðjunni. Einkavæðingarnefnd er ráðgjafi ríkisstjórnar og annast framkvæmd eftir því sem ríkisstjórn og einstakir ráðherrar ákveða en er ekki gerandi í málinu en að sjálfsögðu ráðgjafi sem vinnur málið og eðlilegt er að ráðfæra sig við. Framhald málsins er síðan það --- og vaknar nú ekki við fyrirspurn á hv. þingi sem er þó auðvitað góðra gjalda verð að dreifa málum hér og ræða stöðu þessa fyrirtækis eins og annarra stofnana í rekstri ríkisins, heldur eftir það að hafa átt í sumar viðræður við ýmsa aðila sem málið varðar, t.d. Bændasamtökin, þar sem ég varð var við það á sl. vetri í söluferlinu að mikill áhugi er hjá íslenskum bændum á rekstri verksmiðjunnar, þeir telja að hún hafi skapað góða þjónustu og svarað vel óskum þeirra og kröfum. Ég hef líka átt viðræður við aðra viðskiptaaðila verksmiðjunnar og síðan fundað með forstjóra og stjórnarmönnum eða rætt við þá en þá er ljóst að málið er alls ekki einfalt. Það er vitað að það er rekstrarlegt tap á verksmiðjunni. Hins vegar er hún í þeirri stöðu að hún er ekki nægilega góð söluvara eins og komið hefur fram á þessum tilboðum sem hafa borist í hana og eftir þessi fundahöld og viðræður við ýmsa aðila ritaði ég stjórn Áburðarverksmiðjunnar bréf 11. sept. Það var áður en þing kom saman og áður en þessi fyrirspurn var lögð fram á þingi. Þar er m.a. er farið yfir þetta söluferli og stöðu verksmiðjunnar og í bréfinu segir m.a., með leyfi forseta: ,,Í hnotskurn má segja að staða verksmiðjunnar sé með þeim hætti að reksturinn sé hvorki nógu arðbær eins og sakir standa til þess að unnt sé að selja hana á viðundandi verði né heldur á hinn bóginn nógu slæmur til þess að réttlætanlegt sé að leggja fyrirtækið niður. Þegar horft er til framtíðar fyrirtækisins er á það að líta að hjá fyrirtækinu starfa nú um 100 manns án þess að ríkið þurfi að leggja því til rekstrarfé, enda hefur reksturinn þannig verið sjálfbær í þeim skilningi.`` Ljóst er að við erum að tapa á rekstrinum en eiginfjárstaða fyrirtækisins er það sterk að við erum ekki að tapa eigin fé fyrirtækisins. Spurning er hins vegar hvort hægt er að ávaxta þetta fé ríkisins öðruvísi en þarna er gert. Niðurstaða mín í framhaldi af þessu er síðan sú ef ég má, með leyfi forseta, vitna aftur í umrætt bréf frá 11. sept.: ,,Að öllu þessu virtu hefur verið ákveðið að fresta nú um sinn frekari sölutilraunum en freista þess hins vegar að snúa rekstrinum til betri vegar.`` Það hef ég falið stjórn fyrirtækisins að gera. Ég hef líka átt viðræður við fulltrúa einkavæðingarnefndar um þessa stöðu, sagt þeim frá niðurstöðu minni og afstöðu til áframhaldandi reksturs, vilja að þetta verði reynt og við verðum þá að meta það að slíkum tilraunum gerðum eða þegar það hefur verið látið á það reyna af fullum krafti hvort þetta er mögulegt, hvort og þá með hvaða hætti hægt er að selja reksturinn eða hvernig við stöndum að því áfram. Málið er í þessum farvegi eins og er, hæstv. forseti, og það gerist að vísu síðan í gær, og í tilefni af því eru fréttir í Morgunblaðinu sem hv. fyrirspyrjandi vitnar til, að forstjóri fyrirtækisins hefur sagt upp störfum af því að hann er ekki sammála viðhorfi eigandans eða ríkisvaldsins til áframhaldandi reksturs og um það mál verður fundað í stjórn fyrirtækisins nk. föstudag þar sem ég vænti þess að endanleg niðurstaða um áframhald málsins liggi fyrir.

Herra forseti. Ég skil svar hæstv. landbrh. þannig að allra leiða verði leitað til þess að halda rekstri Áburðarverksmiðjunnar gangandi áfram. Það er fagnaðarefni. Ég vek hins vegar athygli á því að í umræðu um Áburðarverksmiðjuna er sjaldan gert að umtalsefni það sem mestu máli skiptir og er grundvöllur hennar, og má jafnvel skilja á máli hæstv. fyrirspyrjanda að sé aukaatriði, þ.e. framleiðslan á vetni. Staðreyndin er sú að Áburðarverksmiðjan í Gufunesi er einn stærsti vetnisframleiðandi í Evrópu. Þá liggur það líka fyrir að þjóðir heims gera sér grein fyrir því að vetni mun verða orkugjafi 21. aldar, m.a. vegna kröfu um verndun umhverfis. Þess vegna er svo mikilvægt að halda Áburðarverksmiðjunni lifandi, halda henni gangandi, því verðmæti hennar byggjast ekki einungis á mannvirkjum, hafnarmannvirkjum, byggingum og lausafjármunum heldur ekki síst þeim mannauði, þeirri reynslu sem hefur safnast upp á liðnum árum, frá 1958, við framleiðslu og meðferð vetnis. Það eru mikil sóknarfæri fyrir íslenska þjóð og ástæðulaust að tala kæruleysislega um það.

Herra forseti. Framsfl. hefur tekið upp þá stefnu að þegar talað er um vanda Áburðarverksmiðjunnar þá er talað um rafgreiningu á vetni og þegar talað er um menntamál þá er þjóðinni kennt um vandann. Það eru mjög snjallar aðferðir til þess að skjóta sér undan alvarlegri umræðu um málin. Það er ekki hægt að leysa vanda Áburðarverksmiðjunnar með því að ákveða að fara út í stórfellda rafgreiningu á vetni. Það er alveg augljóst mál og það veit hv. síðasti ræðumaður eins vel og ég og jafnvel miklu betur. Staðreyndin er sú og það alvarlega í málinu varðandi Áburðarverksmiðjuna er að tekin hefur verið ákvörðun um að fresta því að taka ákvörðun um framtíð verksmiðjunnar. Það er það eina sem liggur fyrir. Hæstv. ráðherra sagði ekkert annað áðan en það að búið er að ákveða að fresta um sinn sölutilraunum á verksmiðjunni. Á meðan blæðir verksmiðjunni út. Á meðan streymir út úr verksmiðjunni sú þekking sem hv. síðasti ræðumaður var að tala um áðan. Á meðan gerist það að forstjóri verksmiðjunnar, sem hefur náð miklum árangri í rekstri hennar og er virtur rekstrarmaður og sérfræðingur á sínu sviði, hefur sagt upp störfum, ekki vegna þess að hann sé óánægður með það að ríkið haldi áfram rekstri fyrirtækisins heldur vegna þess að fyrirtækið er áfram í fullkominni óvissu. Þannig að ákvörðun forstjórans að segja upp í Áburðarverksmiðjunni er fyrst og fremst yfirlýsing um vantraust á vinnubrögð ráðherrans í þessu máli eins og þau hafa verið. Það er líka alvarlegt umhugsunarefni að ríkið skuli ekki taka á móti þeim vilja sem birtist t.d. af hálfu Reykjavíkurborgar í því að reyna að halda þessari starfsemi áfram. Hér er um að ræða 100 manna vinnustað. Hér er um að ræða stærri vinnustað en t.d. nemur stækkun stórverksmiðjanna sem Framsfl. er alltaf að hreykja sér af. Á sama tíma og menn eru að opna þessar viðbætur við stórverksmiðjurnar er þessi verksmiðja að lognast út af. Það er alvarlegur hlutur og það er hörmuleg niðurstaða ef svo fer. Ég mun áfram fylgjast með þessu máli en ég óttast að því sé illa borgið í höndunum á núverandi ríkisstjórn.

Hæstv. forseti. Mér er eiginlega ekki alveg ljóst hvað hv. fyrirspyrjandi vill að gert verði í málinu enda er kannski ekki mitt að krefja hann um afstöðu til þess í sjálfu sér. En hann talar um að framtíð verksmiðjunnar sé enn þá fullkomlega óljós. Ég hef gert grein fyrir því sem ég legg til og hef lagt upp við stjórn fyrirtækisins og honum er auðvitað alveg jafnljóst og mér og fráfarandi forstjóra að við sjáum ekki til eilífðar í þessu efni. Við vitum ekki hvað framtíðin ber í skauti sér og við vitum líka að þessi verksmiðja er afar lítil í samanburði við þær verksmiðjur sem hún er að keppa við. Hún hefur ekki mikinn sveigjanleika til þess að keppa í verði við stóra framleiðendur sem gætu komið hér inn á markaðinn erlendis frá og það er auðvitað líka vitað að þó að bændur hafi sýnt verksmiðjunni áhuga og telji að hún hafi þjónað vel þá eru þeir líka viðkvæmir fyrir verðsamkeppni í þessu sambandi því þeir þurfa að leggja mikla áherslu á að rekstur þeirra sé sem hagkvæmastur og aðföng séu eins ódýr og kostur er. Auðvitað verður reynt að selja fyrirtækið ef við teljum að það sé söluvara, því það er yfirlýst stefna þess landbrh. sem nú fer með mál verksmiðjunnar að það eigi að reyna að selja fyrirtækið og koma því í hendur einkaaðila sem gætu vonandi rekið fyrirtækið ekki síður og kannski betur en opinberir aðilar. Það er ekki nýtt í því efni, það liggur fyrir, þó svo reynslan hafi sýnt okkur að eins og fyrirtækið er nú þá fáum við ekki fyrir það á markaði það sem við teljum að sé þess virði. Varðandi afstöðu núverandi framkvæmdastjóra þá verður hann að tala fyrir sig sjálfur. Ég get ekki og vil ekki gera honum upp skoðanir. Ég hef átt við hann viðræður og veit nokkuð um hver hans vilji er í þessu sambandi og leyfi mér að vitna til  ,,Vilji eigandans um áframhaldandi rekstur hér fer ekki saman við það sem ég teldi æskilegt að gera og ég tel því rétt að ég hverfi af vettvangi.`` Ég held því að það sé nokkuð ljóst að hann er þá ekki sammála því sem kemur fram í bréfi mínu til stjórnarinnar frá 11. september og að öðru leyti get ég ekki talað fyrir þann ágæta mann.

Virðulegi forseti. Fyrir nokkrum árum, einum þrem, fjórum árum, var hér heilmikil umræða um réttindi tannsmiða og baráttu þeirra fyrir því að fá að vinna sjálfstætt og gera sína samninga við Tryggingastofnun ríkisins. Tannsmiðir leituðu þá til fyrrv. heilbrrh., Guðmundar Árna Stefánssonar, og óskuðu eftir því að þeir fengju réttindi í samræmi við það nám sem þeir hefðu stundað og mættu vinna í munnholi sjúklings og gera sjálfstæða samninga við Tryggingastofnun ríkisins. Tryggingastofnun ríkisins gerði slíka samninga við tannsmíðameistara um smíði gervitanna sem Tannlæknafélag Íslands fékk lagt á lögbann sem staðfest var með héraðsdómi 1. júní 1993. En 1994 felldi hins vegar Hæstiréttur lögbannið úr gildi. Samkeppnisstofnun hefur nú nýverið, ekki fyrir löngu síðan, skilað áliti þess efnis að það brjóti í bága við samkeppnislög ef Tryggingastofnun ríkisins ekki geri samninga við tannsmiði. Við höfum rætt þeirra mál og réttindi á þingi áður og m.a. var hér lögð fram fsp. á þinginu sem starfaði 1995--1996, 120. löggjafarþingi. Þá lagði hv. þm. Össur Skarphéðinsson fsp. fyrir hæstv. heilbrrh. þess efnis hvort það stæði fyrir dyrum að ráðherra mundi beita sér fyrir lagabreytingum til að taka af tvímæli um að tannsmiðir hafi rétt til að starfa sjálfstætt. Hæstv. ráðherra sagði þá að verið væri að skoða það mál og verið væri að vinna að heildarendurskoðun á réttindamálum heilbrigðisstétta og þar yrðu réttindamál stoðstétta eins og tannsmiða skoðuð og þær menntunarkröfur sem til þeirra yrðu gerðar. Þetta var sem sagt fyrir tveimur árum. Síðan þá hafa tannsmiðir haldið áfram baráttu sinni og fengið stuðning, m.a. frá Samtökum iðnaðarins sem telja þetta vera iðnaðarstétt sem eigi að starfa samkvæmt iðnaðarlögum nr. 42/1978. En engin svör eða úrbætur hafa hins vegar komið frá ráðuneytinu. Það sama má segja um réttindi sjóntækjafræðinga sem fá ekki að vinna í samræmi við þau réttindi sem þeir hafa eftir nám sitt. Þeir hafa eins og tannsmiðir sótt eftir breytingum, þ.e. að hæstv. ráðherra leggi hér fyrir okkur breytingar sem tryggja réttindi þeirra í samræmi við nám. Ég hef því, virðulegi forseti, lagt fram fsp. á þskj. 105 til hæstv. ráðherra: Eru fyrirhugaðar breytingar í réttindamálum þessara stétta?

Virðulegi forseti. Fsp. hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur um lagabreytingar varðandi tannsmiði og sjóntækjafræðinga er hægt að svara í stuttu máli: Það hefur ekki verið tekin ákvörðun um breytingar á starfsréttindum tannsmiða og sjóntækjafræðinga. Varðandi sjóntækjafræðinga þá liggur fyrir að ekki nema lítill hluti íslenskra sjóntækjafræðinga hefur lært sjónmælingar. Ráðuneytinu er hins vegar kunnugt um að sjóntækjafræðingar stóðu í samráði við Nordisk Optikerråd fyrir námskeiði m.a. í sjónmælingum og tóku þeir sem luku námskeiðinu upp starfsheitið sjónfræðingar, að því loknu. Ráðuneytinu er ekki kunnugt um inntak námskeiðsins og kom ekki að framkvæmd þess á nokkurn hátt. Starfsheitið sjónfræðingur er ekki til varðandi íslenskar reglur en ráðuneytið mun í samráði við landlækni taka til skoðunar hvaða réttindi námskeið þetta getur veitt, verði beðið um það. Varðandi tannsmiði, þá eru tannsmiðir ekki heilbrigðisstétt eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda og þarf því að breyta lögum ef svo á að verða. Eins og hv. þm. kom inn á er í vinnslu í ráðuneytinu frv. til laga um réttindi heilbrigðisstétta. Þar er um heildarlöggjöf að ræða og hún er nokkuð samkvæmt norrænni fyrirmynd. Frv. hefur verið í smíðum í hartnær tvö ár og ég vænti þess og stefni á að geta lagt það fyrir Alþingi, og þá verður endanlega tekin ákvörðun um réttindi heilbrigðisstétta almennt og er eðlilegt að slík heildarlöggjöf feli þá í sér ákvörðun um hvar þessar stéttir muni vistast og hvaða réttindi þær hafa. En frv. verður lagt fram á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Það er ekki alls kostar rétt sem kom fram hjá hæstv. ráðherra að hér væru fáir eða nær engir sjóntækjafræðingar sem hefðu rétt til sjónmælinga. 22 hafa nú lokið námskeiði sem gefur þeim þennan rétt. 27 sjóntækjafræðingar eru starfandi á landinu, 22 luku námskeiði sem gefur þeim rétt til þess að mæla sjón í öllum löndum innan Evrópska efnahagssvæðisins nema á Íslandi og í Grikklandi. Þeir hafa þessi réttindi sem duga til í öllum löndum innan Evrópska efnahagssvæðisins nema hér og í Grikklandi. Þetta námskeið fékk um 300 þús. kr. styrk frá menntmrn. þannig að það er ákveðin viðurkenning á það nám sem þarna fór fram og útskrift hefur þegar átt sér stað. Það er auðvitað mjög slæmt að þessi starfsstétt skuli ekki geta nýtt þau réttindi sem námið gefur í þessum tveimur löndum innan Evrópska efnahagssvæðisins eins og öllum hinum. Og við það verður ekkert unað. Það er jafnframt ljóst hvað varðar hina stéttina, tannfræðinga, að þrátt fyrir úrskurð Samkeppnisráðs, þrátt fyrir niðurstöðu Hæstaréttar og þrátt fyrir það að þeir hafi gert samning við Tryggingastofnun ríkisins og séu nú að vinna að samningsgerð við Tryggingastofnun ríkisins, þá er viðhorf Tannlæknafélags Íslands til þessara stétta slíkt að það er hreinlega sent út í fréttatilkynningu frá Tannlæknafélagi Íslands, núna síðast 9. október 1997, að ekki skuli unnið með þeim tannsmiðum sem gera þessa samninga við Tryggingastofnun ríkisins. Tannsmiðir hafa farið héðan af landi brott vegna þess að við þá hefur ekki verið skipt. Nú segir í frv. sem var til í ráðuneytinu 1993--1994 að þarna er samt sem áður um það að ræða að þetta er um 30% sparnaður í kostnaði fyrir þá sjúklinga sem skipta við þessar stéttir.

Virðulegi forseti. Varðandi þá 22 sérfræðinga sem hafa lokið námskeiði þá sagði ég áðan að okkur væri ekki nákvæmlega kunnugt um hvað í þessu námskeiði fælist. Á samnorrænum vettvangi munum við kynna okkur hvernig leyfi önnur heilbrigðisyfirvöld hafa veitt varðandi þessi ákveðnu námskeið. Varðandi heildarlöggjöf um heilbrigðisstéttir þá trúi ég því að hv. þm. sé mér sammála um að mikilvægt sé að taka heildstætt á þessum málum svo oft sem hún hefur talað um að það vanti heildarsýn á málum. Og það erum við að gera með þessu frv. sem lagt verður fram á þessu þingi.