Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls var lýst hér brtt., sem skógræktarstjóri hafði samið og óskaði eftir að menntmn. tæki til athugunar. Menntmn. hélt fund um málið nú í morgun. Formaður n., hv. 7. þm. Reykv. (GTh), gat þó ekki setið fundinn sökum lasleika, og annar nm., hv. 2. þm. N-M. (HÁ), var fjarstaddur á þessum fundi n., en 3 nm. ræddu málið að nýju við skógræktarstjóra, og gerði hann n. ýtarlega grein fyrir sjónarmiðum sínum um þetta mál. Sú breyting, sem skógræktarstjóri og aðilar í Skógræktarfélagi Íslands virðast leggja mesta áherzlu á að gerð verði á þessu frv., er, að fulltrúi frá Skógræktarfélagi Íslands fái sæti í náttúruverndarráði. Þeim nm., sem athuguðu þetta á fundi í morgun, þótti sanngjarnt að verða við þessum tilmælum, og leyfum við okkur að leggja fram brtt.. við 10. gr. frv. á þann veg, að í stað þess, að í frv. er gert ráð fyrir, að Ferðafélag Íslands tilnefni einn mann í náttúruverndarráð, þá komi í þess stað, að Skógræktarfélag Íslands tilnefni þennan aðila í ráðið. Enn fremur leggjum við til lítils háttar breytingu við 4. gr. frv., þar segir svo: „Hvers konar áletranir á náttúrumyndanir eru óheimilar.“ Þetta virðist við nánari athugun vera helzt til bundið, svo að við leggjum til, að á eftir þessum orðum komi: án leyfis náttúruverndarráðs. M.ö.o. sé heimilt, ef sérstaklega stendur á, að ráðið geri á þessu undantekningu. Ég skal geta þess, að ég hef í dag rætt þessar brtt. við Ármann Snævarr prófessor, sem er annar höfundur þessa frv. eða líklega réttara sagt aðalhöfundur þessa frv., og hefur hann tjáð mér, að hann geti fyrir sitt leyti fallizt á, að þessi breyting verði gerð á frv. Tillögur þær, sem ég hef nú lýst, voru látnar í prentun nú fyrir kvöldmatinn, en ég sé, að þeim hefur ekki verið útbýtt, svo að ég ætla að leggja þessa till. fram skriflega og vænti þess, að hæstv. forseti leiti afbrigða fyrir henni.



Herra forseti. Frv. til laga um atvinnuleysistryggingar hefur þegar verið afgr. úr þessari hv. d. Það er talið óhjákvæmilegt, að um leið og lögfest er frv. um atvinnuleysistryggingar, sé jafnframt lögfest frv. um vinnumiðlun, til þess að yfirlit fáist yfir það, hvort um atvinnuleysi er að ræða og að þær kröfur um tryggingafé, sem aðilar kunna að bera fram, séu eðlilegar. Þetta frv. um vinnumiðlun, sem hér liggur fyrir, er samið af sömu n. og þeirri, sem samdi frv. um atvinnuleysistryggingar, og má skoða þetta sem sjálfsagðan fylgifisk með því frv. Heilbr.- og félmn. hefur athugað þetta mál og leggur til, að það verði samþ. með lítils háttar breytingu á 2. gr. frv. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að skipaðir verði fjórir menn til aðstoðar sveitarstjórn eða þeim, sem hún felur að hafa með höndum framkvæmd vinnumiðlunar, þessir trúnaðarmenn verði skipaðir þannig, að tveir verði tilnefndir af verkalýðsfélögum eða fulltrúaráði þeirra, einn af Vinnuveitendasambandi Íslands eða af deild þess eða meðlim og einn af Vinnumálasambandi samvinnufélaganna eða af deild þess eða meðlim. Sú breyting, sem heilbr.- og félmn. leggur til á þessari grein, er sú, að í Reykjavík skuli þó trúnaðarmenn atvinnurekenda báðir tilnefndir af Vinnuveitendasambandi Íslands, en þegar um er að ræða málefni, sem varða Vinnumálasamband samvinnufélaganna, skuli þó í stað annars trúnaðarmanns atvinnurekenda kveðja til trúnaðarmann frá því. Það er, eins og ég hef þegar tekið fram, till. n., að frv. verði samþ. með þessari breytingu.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér tvær brtt. við þetta frv. Önnur er á þskj. 571 og fjallar um það, að ákveðið verði fast framlag á fjárlögum næstu fimm árin til íþróttasjóðs og verði það framlag 2 millj. kr. á ári. En eins og 5. gr. frv. er nú, þá er aðeins gert ráð fyrir því, að sjóður þessi fái nokkurt framlag árlega samkvæmt því, sem ákveðið er á fjárlögum hverju sinni, en ekkert tiltekið nánar um það, hvað þetta framlag skuli vera mikið. Reynslan hefur sýnt á undanförnum árum, að íþróttasjóður hefur haft allsendis ónóg fjármagn til allrar sinnar starfsemi, og því hefur það gengið svo, að hann hefur á engan hátt getað staðið við þær skuldbindingar, sem hann hefur annars tekið að sér. Hann hefur ekki getað fullnægt öllum þeim beiðnum, sem fyrir hafa legið og sjálfsagt hefur þótt að verða við, fyrr eða síðar. Yfirleitt hefur það verið svo nú í nokkur ár, að framlagið til íþróttasjóðs hefur verið 600–700 þús. á ári og upp í 1 millj. kr., en það er alveg augljóst, úr því sem nú er komið, að ef ekki á að stöðva um nokkurra ára bil allar byggingar íþróttamannvirkja, verður að hækka þessa upphæð, enda er vitanlega full sanngirni til þess, þegar þess er líka gætt, að upphæðin hefur raunverulega verið að fara stórlækkandi vegna breytts verðlags í landinu, á sama tíma sem krónutalan, sem veitt hefur verið, hefur sáralítið sem ekkert hækkað. Ég legg því til, að við ákvæði 5. gr. verði bætt, að næstu fimm árin eftir gildistöku laga þessara skuli ákveða sjóðnum eigi minni tekjur á fjárlögum en 2 millj. kr. á ári. Þá flyt ég aðra brtt. við þetta frv. á þskj. 583, en sú breyting er við 8. gr. frv., 4. tölulið. 4. töluliður 8. gr. er nú á þá lund, að veita skuli til íþróttamannvirkja allt að 40% í styrk af stofnkostnaði viðkomandi mannvirkis, en framkvæmdin hefur verið á þessa leið, eins og segir í þessum 4. lið, á undanförnum árum, að styrkur hefur numið til langflestra íþróttamannvirkja 40%, en til nokkurra aðeins 30%. Nú finnst mér full ástæða til þess að ákveða, að öll viðurkennd íþróttamannvirki skuli njóta a.m.k. 40% styrks, en hins vegar er opin helmild til þess að veita þennan styrk nokkru hærri í þeim tilfellum, sem íþróttanefnd þætti ástæða vera til. Það hefur oft verið fundið að því og kom hér fram í umr. um þetta mál, þegar það var lagt hér fyrir þingið, m.a. af hálfu hæstv. menntmrh., að það hafi þótt óþægilegt það ákvæði í íþróttalögunum, þar sem styrkveitingar út á íþróttamannvirki eru ekki fastbundnar með lögum, heldur ákveðnar af íþróttanefnd hverju sinni, og hefur þá gengið miklu verr að fá lánsstofnanir til þess að lána út á væntanlegt framlag ríkisins, þar sem það var á engan hátt bundið fast í lögum, hvað það yrði. En eins og 8. gr. er orðuð í frv., þá er þetta ekki bundið enn. Enn er það mjög óbundin tala, þar sem segir, að þessi styrkur megi nema allt að 40%, og er því engu betra, þó að þetta frv. verði samþykkt, fyrir lánsstofnanir að lána út á þennan væntanlega styrk heldur en verið hefur. Er það alveg rétt, eins og hæstv. menntmrh. benti á, þegar frv. var hér lagt fram, að þessu atriði hefur ekki verið breytt á þá lund, sem menn töldu þó að æskilegt hefði verið. Ég vil hins vegar með minni till. gera þetta miklu ákveðnara en er í frv. og ákveða beinlínis, að öll viðurkennd íþróttamannvirki skuli fá 40% styrk sem lágmark. Annars vildi ég segja það hér um þetta frv. sem heild, að ég tel, að það sé í mesta máta ófullnægjandi, þegar tillit er tekið til þess, að hér er um frv. frá mþn. að ræða, sem átti að endurskoða þessa löggjöf. Þessi endurskoðun, sem nú hefur farið fram, felur í rauninni ekki í sér neina merkilega stefnubreytingu eða neinar nýjar framkvæmdir, sem fyrirhugaðar eru á sviði íþróttamálanna. Þegar íþróttalögin voru sett um 1940, var stigið mjög myndarlegt skref fram á við í sambandi við íþróttamálin í landinu. Þá var t.d. ákveðið, að taka skyldi upp sundskyldu í öllum skólum landsins. Það var í rauninni mikið þrekvirki að ráðast í það, eins og málum var þá háttað, því að þá vantaði alveg stórkostlega mannvirki, til þess að hægt væri að koma þessari skyldu við. En að þessu hefur nú verið kappsamlega unnið á undanförnum árum, og búið er að koma upp myndarlegum sundmannvirkjum svo að segja um allt land, og nú er orðið fullkomlega tiltækilegt að halda uppi sundskyldunni. En vissulega eru til enn ýmsir þættir í sambandi við íþróttamál okkar, sem eru jafnóleystir og þessi mál voru, þegar íþróttalögin voru sett, og það hefði verið full ástæða til þess að taka slíka þætti inn í þetta frv. nú, þegar lögin voru endurskoðuð eftir 15 ár. Ég tel, að það sé miður farið, að n. hefur ekki komið auga á þetta eða gert um þetta till. Ég skal aðeins nefna það, sem nú er að verða mjög aðkallandi í þessum efnum, en það er, að íþróttasjóður eða hið opinbera á einn eða annan hátt taki meiri þátt en það gerir nú í rekstri þeirra íþróttamannvirkja, sem eru að komast upp úti um allt land. Það er vitanlega alveg augljóst mál, að það þýðir ekki að byggja í kaupstöðum og kauptúnum úti á landi íþróttamannvirki eins og fullkomna íþróttaveili, sem kosta orðið nokkur hundruð þúsunda króna, ef ekki er jafnframt séð um, að það sé einhver aðili til, sem á að reka þessi íþróttamannvirki. Nú verða einstök íþróttafélög að sjá um rekstur þessara mannvirkja, og komið hefur í ljós, að þau hafa á engan hátt fjárhagslega getu til þess að annast rekstur mannvirkjanna. Verði tekjur íþróttasjóðs auknar, eins og ég geri till. hér um, væri þó lítill vegur fyrir íþróttasjóð að hlaupa hér undir bagga og styrkja þau félög, sem nú hafa með rekstur þessara íþróttamannvirkja að gera. En eins og fjárhag íþróttasjóðs hefur verið varið, er augljóst mál, að ekki reynist unnt að reka þessi íþróttamannvirki, sem upp eru að komast um allt land. Það er líka þegar orðið þannig, að bæði sundlaugar og eins íþróttavellir, sem gerðir hafa verið, eru ekki notaðir til hálfs vegna fjárskorts. Ég vil svo vænta þess, að þessa tvær till. mínar, sem tvímælalaust eru til verulegra bóta á þessu frv. og mér finnst vera það skemmsta, sem hægt er að ganga, þegar þessi löggjöf er nú tekin til endurskoðunar eftir 15 ár, verði samþykktar. Teldi ég þá þess virði að samþykkja þessi lög, en að öðru leyti tel ég, að það skipti ekki verulegu máli, hvort þau ná fram að ganga í þeim búningi, sem frv. er nú.



Herra forseti. Þetta frv,. sem hér liggur fyrir, er nú ekki svo sem nýtt að efni til, en ég var í landbn., þó að hv. frsm. meiri hl. n. tæki það nú ekki fram, algerlega mótfallinn því. Í fyrsta lagi er ég mótfallinn því, að það virðist ekki þurfa neitt annað, ef einstaklinga eða hópa manna langar til þess að ná í einhvern hluta af ríkiseignum, en að hafa hugkvæmni til þess að bera það fram, þá er hér á hinu háa Alþ. algerlega ugglaust fylgi þess, og finnst mér þetta afskaplega röng stefna, því að í raun og sannleika á hið háa Alþ. að athuga og vernda eignir ríkisins. Viðvíkjandi þessu frv., sem hérna liggur fyrir, er það dálitið nýtt á móti öðrum jörðum, sem einstaklingar hafa viljað fá keyptar af ríkinu og hafa fengið á undanförnum árum, því að það hefur aldrei staðið neitt á því. Það venjulega er, að það sé til þess, að þeir fái ábúðarjarðir ellegar að þeir fái landspildur til ræktunar, en þessar tvær jarðir eru hvor tveggja eyðijarðir og eftir umsögn landnámsstjóra ekki til þess að vera ræktunarlönd. En það er annað í þessu máli, að a.m.k. önnur þessara jarða liggur að heiðalöndum, og ég held, að það sé ákaflega vafasöm stefna, að jarðir, sem eru komnar í eyði og eru aðallega sem beitilönd og liggja að almenningi eða afréttarlöndum, séu seldar einstaklingum, enda kemur það fram í þessu, að jafnvel hefur ekki sézt jafneinkennilega orðað um sölu jarða og umsagnir og er í þessu frv. Með leyfi hæstv. forseta, langar mig nú til þess að lesa hérna upp frv. og svo úr grg. og taka jarðirnar fyrir sína í hvoru lagi. Fyrst er það að selja ábúanda Kleppustaða í Hrófbergshreppi í Strandasýslu eyðijörðina Aratungu í sama hreppi fyrir það verð, sem dómkvaddir menn meta. Svo kemur grg.: „Elín Sigurðardóttir, kona Björns Sigurðssonar, ábúanda og eiganda Kleppustaða í Hrófbergshreppi, hefur með bréfi, dags. 27. apríl 1955, til sýslumannsins í Strandasýslu farið fram á að fá keypta eyðijörðina Aratungu í sama hreppi. Jörð þessi er gömul kirkjuhjáleiga. Um þessa jarðarsölu segir sýslumaðurinn m.a.: „Tel ég þau Kleppustaðahjón vel að því komin að fá jörðina keypta, enda er engum hægara að nytja hana en þeim.“ Þá eru þetta orðin hjón. Ábúandinn á að fá keypta jörðina, konan sækir um söluna, og þegar sýslumaðurinn mælir með því, þá eru það ábúendurnir. Hvernig stendur á þessu, að það er ekki maðurinn þá eða hjónin bæði, sem sækja um þetta? Mig langaði til að vita það hjá formanni landbn. Það hefur eitthvað þótt athugavert við þetta, og það koma símskeyti til að segja um hreppsnefndina, sem ég ætla að lesa upp, með leyfi forseta: „Hreppsnefnd Hrófbergshrepps er því samþykk, að lagaheimild verði veitt til sölu jarðarinnar Aratungu. - Oddviti Hrófbergshrepps.“ Ekkert nafn. Oddvitinn skrifar undir, en ekkert nafn. Er það ábúandinn á Kleppustöðum, en konan sækir um að fá Aratungu keypta? Ja, mér finnst dálítið undarlegur og dálítið vafasamur þessi feluleikur um þetta. Konan sækir um að fá keypta jörðina, sýslumaðurinn bendir á, að ábúandinn hafi vel til þess unnið að fá hana keypta, og einmitt þessi jörð, eftir því sem landnámsstjóri segir, er ekki til ræktunar, en hún er gott beitiland, og hún liggur fremst í dal, og manni finnst eftir þessu, þar sem maður er ókunnugur þar, að hún liggi að afréttarlöndum. Er það heppilegt fyrir bændur í einni sveit, ef jörð leggst í eyði og liggur að heiðalöndum, að selja einum einstaklingi, sem gæti náttúrlega, ef þetta væri mikils virði, girt landið af? Ég held, að það yrði a.m.k. ekki til bóta fyrir sveitina í heild. Svo er það hin jörðin, sem hérna kemur, sú næsta, að selja Guðjóni Guðmundssyni hreppstjóra á Eyri í Ingólfsfirði í Strandasýslu eyðijörðina Engjanes. Að dómi landnámsstjóra er þessi jörð búin að vera alls óræktanleg að mörgu leyti, og hann mælir með, að hún verði seld þess vegna. En eftir því sem er sagt, liggur hún milli Ófeigsfjarðar, alveg niður að sjó milli hreppanna, og er í umsögninni, að það sé ekki hægt að nytja hana nema af búendum í Árneshreppi. Um þetta segir sýslumaður Strandasýslu, með leyfi hæstv. forseta: „Engar líkur eru til þess, að þessi jörð komist í ábúð, svo að séð verði. Með tilliti til þess, að jörð þessi verður vart nytjuð af öðrum en þeim, sem búa í Árneshreppi, vil ég eftir atvikum mæla með því, að Guðjón hreppstjóri fái hana keypta. Hreppsnefndin í Hrófbergshreppi befur samþykkt, að leitað verði lagaheimildar til að selja jörðina Aratungu.“ En svo kemur um hina jörðina: „Hreppsnefnd Árneshrepps hefur og samþykkt, að leitað verði lagaheimildar til að selja eyðijörðina Engjanes, með þeim fyrirvara þó, að jörðin verði ekki seld án vitundar hreppsnefndarinnar.“ M.ö.o.: Hreppsnefndarmönnunum í Árneshreppi finnst það varhugavert, að einum einstaklingi sé selt þetta, enda setja þeir það í símskeyti, sem þeir senda hv. þm. Str., sem ég, með leyfi forseta, vil lesa upp: „Hreppsnefnd Árneshrepps samþykkti á fundi sínum í gær, að lagaheimild verði veitt til sölu eyðijarðarinnar Engjaness í Árneshreppi, enda verði jörðin ekki seld á vitundar hreppsnefndarinnar.“ Ég er efins í því, þó að margt hafi verið gert hér um jarðasölu á Alþingi, að það hafi nokkurn tíma verið með þessum fororðum, sem þarna eru. Og í öðru lagi: Þetta er alveg ný leið, sem farið er inn á, þ.e. að selja einstaklingum beitiland þeirra jarða, sem eru að fara í eyði og liggja þannig, að það mundi verða líklegt, að það væri hreppsbúunum öllum til góðs, að þær væru ekki seldar, nema þá ef hreppurinn keypti þær. Og ég er viss um, að það er víða svo á landinu, að þegar um svona jarðir er að ræða, sem eru að fara í eyði, nálægt afréttarlöndum eða almenningi, þá er það fráleit stefna að selja þær einstaklingum. Það þriðja, sem er í þessu frv., get ég nú verið stuttorður um. Það hefur ekki þótt þurfa mikils við, að það er heimilað skógrækt ríkisins að selja Birni Jóhannssyni bónda á Skriðufeill land jarðarinnar Skriðufells milli Hvammsár og Sandár. Hefur þetta bara verið flutt sem brtt. og engar umsagnir með. Mér fannst, að ég yrði að gera grein fyrir því, að ég vildi ekki fylgja þessu máli, vegna þess að mér finnst, jafnlítið og gert hefur verið að því að leggja fram rök fyrir því að selja, hvort sem það eru jarðir eða stofnanir í opinberri eigu, að Alþingi sé of liðugt að samþykkja slík mál.



Herra forseti. Ég vildi segja nokkur orð varðandi það, sem hv. 6. þm. Reykv. (SG) minntist á hérna áðan. Hann sagðist vera yfirleitt mótfallinn því að selja ríkiseignir til einstaklinga, og kemur mér sú skoðun hans ekki neitt á óvart, vegna þess að hann hefur oft getið þess hér áður. Ég vil geta þess í sambandi við sölu þessara jarða, að hreppsnefndir viðkomandi hreppa hafa mælt með sölunni og einnig sýslumaður, og auk þess hefur landnámsstjóri, sem er einhver kunnugasti maður hér á landi varðandi þörf bænda fyrir jarðnæði, mælt með sölu þessara jarða. Hv. 6. þm. Reykv. var að tala um, að þarna væri um land að ræða, sem væri inn til dala og því hluti af afréttarlandi, sem fjöldi bænda mundi þurfa á að halda. Ég vil benda honum á, að þarna er fjalllendi út frá hverri jörð og því ekki ástæða til að ætla, að það sé skortur almennt á beitilandi eða afréttarlöndum á þessum slóðum, allra sízt þar sem hreppsnefndin mælir með sölu þessara jarða. Varðandi það, að umsagnir hreppsnefndar og sýslumanns séu ekki nógu skýrar, vil ég geta þess, að hérna er aðeins um heimild að ræða, og þar sem dómkvaddir menn eiga að meta verð á þessum jörðum, hefur sýslumaður það vitanlega í hendi sér, hvernig þetta verður virt, og getur í gegnum það haft áhrif á þessa sölu, og sömuleiðis mun hreppsnefndin ekki verða algerlega útilokuð frá því að leggja þar hönd að verki, ef einhver ágreiningur kann að rísa upp um sölu þessara jarða. Ef einhver óánægja kynni að vera um þessa hluti heima fyrir, þá er hægt fyrir þann ráðh., sem fer með þessi mál, að heimila ekki söluna, nema því aðeins að fyrir liggi, að það sé nokkurn veginn samkomulag um sölu þessara jarða. Þá gat hv. þm. þess, að sér fyndist óeðlilegt, að það væri konan, sem skrifaði sýslumanni og sækti um sölu jarðarinnar, en ekki ábúandinn. En það finnst mér ekkert undarlegt, þar sem hér á landi ríkir jafnrétti á milli kvenna og karla, þannig að mér finnst það ekki vera neitt atriði í málinu. Þegar litið er á þessi mál almennt út frá því séð, að þarna er ekki um nein veruleg nytjalönd að ræða, þá þarf maður ekki að vera neitt hikandi við að samþ. þessi heimildarlög. Það væri annað, ef málið horfði þannig við, að það væru líkur til þess, að þessar jarðir mundu einhvern tíma geta komizt í byggð, að þær hefðu yfir þeim skilyrðum að búa, en svo mun ekki vera eftir þeim umsögnum, sem hér liggja fyrir frá hendi landnámsstjóra, heldur hitt, að þetta eru til þess að gera frekar lítil lönd, sem engar líkur etu til að verði reist á býli síðar, þó að þróunin kunni að breytast nokkuð frá því, sem er í þessum efnum, og því ástæðulaust að ætla, að þarna verði gengið á rétt nokkurra í þessum efnum. En það er alveg rétt hjá hv. 6. þm. Reykv., að það fylgir engin sérstök umsögn sölu þess skógræktarlands, sem farið er fram á að verði heimiluð samkvæmt þessu frv., sem hér liggur fyrir. En með leyfi hæstv. forseta, vil ég lesa hérna umsögn skógræktarstjóra og hans greinargerð fyrir því máli, sem hann ritar í bréfi þann 10. febrúar í vetur til hæstv. landbrh., þar segir m.a.: „Ástæðurnar fyrir þessum tilmælum eru þær, sem hér skal greina: Árið 1938 keypti skógrækt ríkisins jörðina Skriðufell af Búnaðarbanka Íslands til þess að koma á friðun Þjórsárdals, sem var lokið við á því ári. Frá því að þetta gerðist, hefur Jóhann Ólafsson búið á Skriðufelli fram til 1953 eða 1954, er Björn, sonur hans, tók við búi. Þeir feðgar hafa viljað byggja upp jörðina og þegar byggt upp nokkuð af henni, en þar sem skógrækt ríkisins hefur mjög takmörkuð fjárráð til slíkra hluta, hefur hún lítið lagt af mörkum til þessa, a.m.k. á móts við það, sem átt hefði að vera. Samt sem áður hefur skógrækt ríkisins ávallt haft nokkurn kostnað af því að eiga þessa jörð og hafa hana í byggð. Eftir nákvæma íhugun hef ég komizt að þeirri niðurstöðu, að bezta lausn á því að vera laus við óþarfa kostnað framvegis ásamt því að leggja ekki hömlur á framtakssemi ungs bónda væri að gefa ábúanda kost á hluta úr jörðinni til fullrar eignar, en án þess að slíkt bryti í bága við friðun dalsins. Með því að gefa Birni Jóhannssyni kost á að kaupa land jarðarinnar milli Hvammsár, Sandár, Selgils og Þrengslagils mundi aðalskóglendi jarðarinnar vera undanskilið svo og allur Þjórsárdalurinn.“ Mér skilst, að út frá þeim rökum, sem skógræktarstjóri færir fyrir þessu máli, þá sé á allan hátt, bæði fyrir viðkomandi ábúanda og jafnvel skógræktina sjálfa, skynsamlegt að heimila sölu á þessu landi, og ég vil mælast til þess, að hv. þm. samþ. þær söluheimildir, sem hér er farið fram á í þessu frv.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að taka undir þær athugasemdir, sem fram hafa komið við þetta mál frá hv. 6. þm. Reykv. (SG). Ég sé ekki betur en að hv. þd. mætti fara að fara ofur lítið gætilegar að í þeim málum, sem það varða að selja ríkisjarðirnar. Það hefur nú gengið svo undanfarið, að það hefur verið samþ. - að vísu gegn nokkrum atkvæðum, en venjulega ekki umræðumikið - að selja ábúendum þær ríkisjarðir, sem þeir hafa búið á, og það má margt færa því til gildis að gera það, a.m.k. ef það væri tryggt um leið, að slíkar jarðir lentu ekki í braski, ef það væri yfirleitt þannig að gert viðvíkjandi þeim þjóðjörðum, sem seldar eru, að manninum, sem þar býr á, og hans afkomendum væri tryggt að geta haft tiltölulega góðan aðgang að sinni jörð þar eftir. Svo er hins vegar yfirleitt ekki. Hættan í sambandi við slíkt er, að slíkar jarðir lendi venjulega í braski eftir nokkurn tíma og verði sprengdar upp í verði og verði smám saman illbúandi fyrir búandann á þeim. Það er vitanlegt, að við eigum enn þá eftir að finna út þá aðferð við jarðeignarétt á Íslandi, sem tryggir þeim manni, sem vinnur við jörðina, fullkomlega notkunarréttinn af henni og hans afkomendum þannig yfirráðaréttinn, án þess að þeir geti gloprað jörðinni úr höndum sér til þeirra, sem á ýmsum tímum hafa aðstöðu til þess að kaupa hana. Eins og ég gat um og eins og hv. 6. þm. Reykv. kom inn á, gat þetta verið umdeilt mál, þegar um var að ræða þjóðjarðir, þar sem ábúendur eru, sem sjálfir vilja kaupa, og þá sérstaklega ef þannig væri frá því gengið, að þeim og þeirra afkomendum væri tryggður notkunarrétturinn af jörðinni. En hvaða ástæða er til þess að selja eyðijarðir? Ég mundi nú satt að segja vera þeirrar skoðunar, að núna, þegar svona margar jarðir fara í eyði í landinn, ætti ríkið ekki aðeins að selja þær eyðijarðir, sem það á, heldur að kaupa upp helzt allar jarðir, sem í eyði fara, eignast þær. Ég býst við, að það væri tiltölulega viðráðanlegt fyrir ríkið að gera það núna. Það þyrfti ekki að leggja fram margar milljónir króna til þess að kaupa upp allar seljanlegar eyðijarðir á Íslandi, en væri eðlilega með það farið, mundi það verða dýrmætt fyrir okkar eftirkomendur, þegar þessar jarðir fara að byggjast aftur eða notast á annan hátt, því að einhvern tíma kemur að því. Ég hef áður fyrir alllöngu komið inn á það hér á Alþ., að ríkið ætti að eignast allar óbyggðirnar, og ég hef gert það í trúnni á það sama, að ríkið ætti helzt að kaupa allar eyðijarðir á Íslandi nú, að ég hef þá trú á þróuninni í okkar landi, að sá tími komi, jafnvel þó að það kunni að líða hálf eða heil öld þangað til, að þetta, sem í dag út af þeim þjóðfélagsháttum, sem ríkja hjá okkur, verður frekar lítils virði í peningum, verði dýrmætt fyrir okkur seinna meir. Við þurfum að hugsa um þetta land, þegar býr í því hálf milljón eða ein milljón manna, og um óbyggðir þess og eyðijarðir þess, þegar farið verður að nýta þetta allt saman öðruvísi og betur en nú er gert. Og þó að það sé máske víða svo nú, að menn kunni ef til vill að sækjast eftir jörðum og jafnvel leggja þær í eyði til þess að fá laxveiðiréttindi í sambandi við þær eða annað slíkt, þá verður það ekki aðalatriðið í framtíðinni. Ég held þess vegna, að öll sú stefna, sem miðar að því að selja þær eyðijarðir, sem ríkið á nú, sé ákaflega óheppileg. Það ætti að stefna í þveröfuga átt, og það væri ekki sérstaklega dýrt að gera það nú sem stendur. Ég vil þess vegna eindregið taka undir þá tillögu hv. 6. þm. Reykv., að þetta frv. sé fellt.



Herra forseti. Landbn. flytur þetta frv. eftir beiðni hæstv. landbrh. Eins og frv. her með sér, er með því til þess ætlazt, að ábúandinn á hálfri jörðinni Þykkvabæ í Landbroti njóti sömu réttinda og aðrir bændur í þessu landi, þegar um ræktun og byggingar á jörðinni Þykkvabæ er að ræða, en elns og gjafabréfið hljóðar nú, hefur hann ekki heimild til slíkra hluta. Í gjafabréfinu stendur, að því megi ekki breyta né út af bera, nema því aðeins að samþykki Alþingis komi til. Þess vegna er nú leitað samþykkis Alþ. fyrir því, að ábúandinn megi veðsetja jörðina fyrir lánum teknum í Búnaðarbanka Íslands, og felur frv. það í sér, að þessi jörð, sem er gjafajörð, njóti að því leyti sömu réttinda og ættaróðul í þessu landi, en um þau gilda sérstök lagaákvæði. Verði þessi háttur ekki upp tekinn, mun veitast erfitt að halda þessari jörð í byggð, ef ekki fást nægjanlegar heimildir til þess að mega veðsetja landið fyrir þeim lánum, sem notuð eru til ræktunar og upphyggingar á jörðinni. Þess vegna vænti ég þess, að hv. Alþ. samþ. þetta frv., sem fyrir liggur.



Herra forseti. Hér er um að ræða að breyta gjafabréfi, sem var eitt af þeim merkilegustu og sett var eða gefið var í upphafi þessarar aldar af manni, sem auðsjáanlega hafði lagt sig eftir því að reyna að ráða bót á því vandamáli, sem eignarrétturinn á jörð er fyrir manninn, sem býr á henni og vinnur á henni í uppvaxandi kapítalistísku þjóðfélagi. Það er auðséð, að sá maður og hans kona, sem gefa þessa jörð í upphafi, hafa ætlazt til þess með því að setja í gjafabréfið þau ströngu ákvæði, sem í því eru, að þessi jörð og þeir afkomendur þeirra eða aðrir, sem á henni byggju, yrðu lausir við að þurfa nokkurn tíma að selja sína jörð, veðsetja hana eða á nokkurn hátt að láta hana sogast inn í þá hringiðu auðvaldsskipulagsins, sem þessi bændahjón sáu að var að rísa upp hér á Íslandi. Það er alveg auðséð, að sú hugsjón, sem hefur vakað fyrir þeim bónda, sem gaf þetta gjafabréf, var, að það væri hægt að tryggja hreppsnefndinni eignarréttinn á jörðinni ævarandi, en ábúandanum, mönnunum, sem ynnu á jörðinni, notkunarréttinn af henni um alla framtíð. Þessi framsýni og merkilegi bóndi er að reyna á sínum stað og hvað sína jörð snertir að leysa fyrir framtíðina vandamál, sem allir bændur Íslands eiga að glíma við. Það er vandamál meira að segja fyrir þá bændur, sem hafa börnin sín til að taka við jörðunum, hvernig þeir eiga að fara að því, þegar börnin eru mörg og eitt þeirra verður að taka við og fara að borga hinum út og jörðin öðlast þannig svo og svo hátt kaupverð, sem kemur til með að verða manninum, sem býr á jörðinni, fjötur um fót. Og það var þetta, sem þessi bóndi vildi geta losað þessa jörð við og tryggt sínum afkomendum og öðrum, sem á henni byggju, að þeir þyrftu aldrei að sogast inn í að verða að gera verðmæti jarðarinnar sjálfrar að fjármagni og þræla sjálfir undir vöxtunum af slíku fjármagni, kannske oft og tíðum ævilangt. Ég álít þess vegna, hvað sem verður ofan á um þetta mál nú, að það sé rétt fyrir menn að staldra við og hugsa ofur lítið um þessi mál og hvort það sé ekki hægt að finna betri leiðir en fundnar eru með þessu. Skal ég þó viðurkenna, að till. viðvíkjandi ættaróðulunum, eins og hún var upphaflega hugsuð, var mjög lofsverð tilraun í þessa átt, en tilraun, sem rak sig ákaflega fljótt á auðvaldsskipulagið sjálft með þess veðum og veðsetningu, sölum og kaupum, þannig að meira að segja þeim lögum um ættaróðulin var breytt tiltölulega fljótt. Í þessu gjafabréfi segir í 1. gr. þess, með leyfi hæstv. forseta: „Jörðin skal vera ævarandi eign hreppsins, og má því ekki selja hana, gefa eða veðsetja, hvorki eignina í heild né heldur neinn hluta hennar, sbr. þó 4. gr.“ - þ.e. greinina, þar sem gefendurnir áskilja sér grafreit í jörðinni. M.ö.o.: Í þessu gjafabréfi er það alveg greinilega tekið fram, að jörðin eigi að vera ævarandi eign hreppsins og að það megi ekki selja hana, gefa eða veðsetja, og hjónin, sem gjöfina gefa, vita, að það að veðsetja getur fyrr eða seinna þýtt það sama og að selja. Nú vilja menn breyta þessu og segja, að það sé ekkert annað hægt að gera til þess að tryggja þau lán og að ábúendurnir geti fengið lán, - það sé ekkert annað hægt að gera en að veðsetja jörðina. Ég vil mótmæla því, að það sé ekkert annað hægt að gera. Það er hægt að breyta þessu kerfi viðvíkjandi veðsetningum og öllu slíku. Það er hægt að hætta því að láta endilega veðsetja jarðir og að veita þeim mönnum, sem búa á jörðunum og vinna á þeim, út á sína persónulegu ábyrgð samsvarandi lán þeim, sem nú eru veitt með veðsetningum á jörðum. Það er hægt að breyta þessu vitlausa kerfi, sem er að gera ókleift að byggja svo og svo margar jarðir, nema þá að það haldi áfram sífelld verðbólga, sem eyðileggur öll lán og gerir skuldirnar að engu. Ég vil láta þetta koma fram hér, vegna þess, að ég þykist vita, að það, sem vakti fyrir þeim framsýnu hjónum, sem þetta gjafabréf gáfu, var að forða jörðum bænda á Íslandi undan veðsetningu, undan því að dragast inn í hringiðu kaupa og sölu, undan því að verða einn þáttur í öllu braski upprísandi kapítalistísks þjóðfélags. Ég veit, að það er erfitt að finna þarna aðferð til þess að tryggja ábúendum engu að síður lán án veðsetningar. Þó væri hægt að breyta þannig lögum, að um þær jarðir, sem hreppur á, skyldi gilda það, að hreppurinn sem slíkur væri í ábyrgð fyrir þeim lánum, sem þannig væru veitt, eða í bakábyrgð við þann mann, sem persónulega fengi þetta. Ég held, að áður en við förum að breyta raunverulega til hins verra ákvæðum framsýnna manna, sem vildu afstýra braski auðvaldsskipulagsins og stýra því fram hjá sínum jörðum og sinna afkomenda, þá ættum við að athuga það alvarlega, hvort við getum ekki breytt heldur kerfinu sjálfu, sem vaxið hefur upp á Íslandi á þessum 4–5 áratugum, siðan þetta gjafabréf var gefið út, Það var sú tíð, að helmingurinn af öllum jörðum bænda á Íslandi var veðsettur, eða það var veðsett fyrir jafnmiklu og fyrir helmingnum af því, sem þær voru virtar að fasteignamati, og var fasteignamatið þá rétt, á árunum eftir 1930. Þó að það líti nokkuð öðruvísi út í dag, þá skapast þetta vandamál alltaf aftur við eðlilega kapítalistíska þróun. Það er að vísu hægt að afstýra þessu vandamáli eins og ýmsum öðrum í sambandi við það að auka í sífellu á verðbólgu og smækka skuldirnar þannig. En ég býst ekki við, að það sé það, sem menn hugsi sér almennt að gera. Ég vil geta þess, að þetta er ekki vandamál bara fyrir bændur á Íslandi. Þetta sama vandamál eigum við við að stríða viðvíkjandi húseignunum í öllum kaupstöðum landsins, og þróunin hefur verið sú undanfarið að hrinda þeim öllum inn í það vægðarlausa brask, sem allt sogar til sín, með þeim afleiðingum, sem við stöndum frammi fyrir og ég hef oft gert að umræðuefni hér. Það er alveg rétt, eins og tekið er fram í grg., að það hefur gerbreyting átt sér stað á umliðnu tímabili, en það er einmitt sú gerbreytingin, sem eigandinn að þessari jörð, gefandinn að þessari gjöf; vildi forða sinni jörð og ábúendum hennar frá, þannig að það er ekki í samræmi við hans vilja, sem við værum að gera með því að heimila veðsetningu á henni. Hér stendur, að það geti engan veginn talizt viðunandi að útiloka jörðina frá þeim lánsfjármöguleikum, sem landbúnaðurinn á nú völ á. Við þurfum ekki áð útiloka þessar jarðir frá því, við getum breytt lögunum um lánsfjármöguleikana og veitt slíkum jörðum með sérstökum skilyrðum, persónulegri ábyrgð ábúandans og bakábyrgð hreppsins, þau réttindi, sem aðrir fá nú út á sínar jarðir. Ég held þess vegna, að við ættum frekar að breyta lánsfjárskilyrðunum í anda þess framsýna manns, sem gaf þetta gjafabréf fyrir 43 árum, heldur en, þó að Alþ. hafi lagalegan rétt til þess, að breyta nú ákvæðum gjafabréfsins eða brjóta á móti þeim til þess að láta veðsetja þessa jörð og láta hana e.t.v. þannig sogast inn í veðsetningu, kaup og sölu, því að hver tryggir, að þessi jörð verði ævarandi eign hreppsins, þegar einu sinni er búið að veðsetja hana og þegar bankar þar með eru búnir að fá réttinn til þess að ganga að jörðinni?

Landbrh. (Steingrímur Steinþórsson) : Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég hef oft verið dálítið undrandi á ræðubrögðum hv. 2. þm. Reykv., en sjaldan þó meir en af þessari langloku, sem hv. þm. flutti hér, sem var alveg utan við efnið og auðheyrt, að hann skilur ekkert í því, sem hér er verið að fara fram á. Málið er ósköp einfalt og er eingöngu það, að ágætur bóndi, Helgi Þórarinsson, hefur á sínum tíma gefið þessa jörð með vissum skilyrðum. Börn hans óska nú eftir í samræmi við gjafabréfið, að nokkrar breytingar séu gerðar, til þess að jörðin hafi sömu möguleika til að fá lán og aðrar jarðir í landinu, og ég er í raun og veru alveg undrandi á því, að nokkrum hv. þm. detti í hug að vera á móti þessu. Ég segi það alveg eins og það er. Þetta er málið og ekkert annað, og það er sonur Helga Þórarinssonar, Þórarinn Helgason, sem lengi bjó þar í Þykkvahæ, en er nú fluttur hingað, sem hefur sérstaklega óskað eftir þessu, og ég hef tekið þetta mál upp fyrir hann, vegna þess að hann veit og skilur, að jörðin má til að fá möguleika til lánsfjáröflunar á þennan hátt. Ég fyrir mitt leyti segi það eins og er, að þótt þetta komi fram nú á allra síðustu dögum þingsins, þá legg ég nokkra áherzlu á það, að þetta litla frv. verði afgr., því að þótt hér sé ekki nema um einn bónda að ræða, þá er það alveg nægilegt til þess, að það sé þörf á því að lagfæra það, sem hér er um að ræða. Í sjálfu sér þarf ekki að fara fleiri orðum um þetta mál að mínum dómi. Allar bollaleggingar hv. 2. þm. Reykv. um nýja lánsfjármöguleika yfirleitt út á jarðir snerta þetta ekki að mínum dómi nokkurn skapaðan hlut. Það getur vel verið, að það verði breytt mjög um það kerfi, sem gildir um þessi efni, og þá auðvitað kemur þessi jörð inn í það. En hví á núna að vera að meina þessari jörð að fá eðlileg lán til ræktunar og annarra hluta eins og öðrum jörðum, sem svipað er ástatt um? Ég leyfi mér að spyrja, Það er ekkert annað, sem hér er farið fram á, ekki nokkur skapaður hlutur annar. Og það er sonur Helga Þórarinssonar, það eru börn hans, sem óska eftir þessu, og það er tekið fram í gjafabréfinu, að Alþingi Íslendinga geti breytt þessu, og hvernig er þá hægt að hugsa sér, að því sé breytt á eðlilegri hátt en eftir till. frá börnum sjálfs gefandans? Ég leyfi mér að spyrja. Það er ekkert annað, sem hér er um að ræða. Og ég verð að segja það, að eftir að hafa hlustað á þessa ræðu hv. 2. þm. Reykv., þá leyfi ég mér að leggja miklu meiri áherzlu á það en áður, að þetta frv. verði afgr. frá Alþ., áður en því er slitið nú, og vona, að það verði.



Herra forseti. Það væri æskilegt, að hæstv. landbrh. væri inni. Ég held, að það sé dálítið óviðkunnanlegt, að hæstv. landbrh. rjúki hér upp í stólinn og sé að saka þm. um að flytja hér langlokur, þegar hann sjálfur virðist vera í því ástandi, að hann skilji yfirleitt varla, hvað sagt er, og ég kann betur við, að þó að ráðuneytið sé að segja af sér á morgun, þá reyni þeir að haga sér nokkurn veginn sómasamlega seinasta daginn, sem þeir eru hérna. Sú ræða, sem ég hélt um þetta mál, var síður en svo af einhverri óvild í garð þess, sem þarna á í hlut, og það var ákaflega fjarri því, að ég væri að tala gegn því, að sá maður, sem á jörðinni býr, gæti fengið lánsfjármöguleika. Það, sem ég var að ræða um, og það, sem hæstv. landbrh. máske einhvern tíma, þegar hann var yngri, hugsaði dálitið alvarlega um, þó að hann sé búinn að gleyma því nú, var það vandamál, sem jarðeignarétturinn er fyrir þá vinnandi bændur, eftir að sú hætta er komin upp í þjóðfélaginu, að jarðirnar geti lent í braski eða geti, þegar bændur eru fátækir og illa staddir, lent í greipum bankanna. Það, sem ég var að reyna að skýra fyrir hv. þm., var, hver hefði verið hugsunarháttur þess manns, sem gaf þetta gjafabréf. Það var hugsunarháttur, sem var ríkjandi á þessum árum, 1913 og þar í kring. Það var hugsunarháttur, sem var mótaður af hugsjón ungmennafélaganna. Það var hugsunarháttur, sem var mótaður af afstöðu þeirra manna, sem upprunalega beittu sér fyrir að stofna tímaritið Rétt og þeirri stefnu, sem það þá fylgdi. Það var afstaða frjálshuga bænda á Íslandi, sem þorðu að horfa skýrum augum á vandamál jarðeignaréttarins fyrir hinn vinnandi bónda og með þessu gjafabréfi, sem hérna var gefið, alveg sérstaklega mótuðu sinn hugsunarhátt í reynd, þannig að þetta gjafabréf og þetta afrek, sem Helgi Þórarinsson þá vann, var umtalað á þessum tímum sem fyrirmynd um, hvernig framsýnir bændur vildu haga málum á Íslandi. Það, sem ég þess vegna vildi leggja áherzlu á, er, að það sé leitt, að málum hafi verið hagað þannig, að nú neyðist meira að segja börn þessara manna til að fara fram á, að það sé brotið á móti þeim vilja, sem þeirra foreldrar skráðu í sitt gjafabréf, vegna þess að það hefur ekki verið tekið tillit til þess í lánsfjárlöggjöfinni, að það væri hægt að haga lánum á þann veg, að ekki þyrfti að veðsetja jarðir. Hví er óhugsandi, að maður, sem býr á einni jörð, geti fengið lán, eins mikið og hver annar, án þess að hann þurfi að veðsetja jörðina, persónulegt lán til sín sem ábúanda? Hví er það óhugsandi? Menn eru orðnir svo vanir því sem sjálfsögðu, að bændur verði að veðsetja sínar jarðir. Veðböndin eru orðin svo sjálfsagður fjötur, að menn geta helzt ekki hugsað sér annað ástand en það, að einn bóndi, og jafnvel þegar um er að ræða jörð, sem hann á ekki sjálfur, megi samt veðsetja hana. Ég vil spyrja: Hvernig halda menn, að þetta hefði verið, ef þróunin hefði verið sú á Íslandi, að okkar króna hefði verið að hækka í gildi í staðinn fyrir að lækka, ef engin verðbólga ætti sér stað ? Ég veit, að það gerir öll þessi mál auðveldari og hættuminni fyrir bændur, á meðan krónan er kannske skriðin niður í einn fjórða hluta eða einn tíunda hluta af því, sem hún var fyrir nokkrum áratugum, það gerir það auðveldara fyrir þá, sem hafa tekið lán út á jörð, að þurfa að borga það í verðminni peningum seinna meir. En þetta skapar hættu fyrir bændur, hvenær sem það ástand er komið, að verðgildi peninga haldist jafnt. Ég veit, að menn hafa ekki lifað það síðan fyrir meir en 20 árum, að það væri kreppa hér á Íslandi, að búfjárafurðir féllu í verði, að erfitt væri að selja þær, að skuldirnar þess vegna raunverulega hækkuðu í verði og að veðbandafjötur gæti þess vegna orðið tilfinnanlegur, og menn halda þess vegna, að slíkir tímar geti aldrei komið aftur. En það var einmitt til þess að sporna við því, að slíkt gæti gerzt, að þetta gjafabréf var gefið á sínum tíma, forða jörðinni og ábúendum hennar frá öllum þeim sveiflum, sem brask auðvaldsskipulagsins, sem kaup, sala og veðsetning á jörðum þýðir fyrir manninn, sem vinnur á jörðinni. Og ég verð að segja, að það kemur vissulega úr hörðustu átt, þegar svo er komið, að aðalforustumenn Framsfl. og landbrh. hans hér á þingi gerast til þess að ráðast og það með ósvífni að mönnum fyrir að halda fram skoðun, sem einu sinni, á meðan Framsókn var ung og óspillt, var þó ein af hennar skoðunum og hennar róttækustu manna. Það fer fjarri því, að með því, sem ég var að vekja hér eftirtekt á, væri verið að gera eitthvað til þess að svipta ábúanda þessarar jarðar lánsfjármöguleikum. Á nákvæmlega sama hátt og hægt er að samþykkja hér frv. til laga um þessa breytingu á gjafabréfinu, er hægt að samþ. frv. til laga um breytingu á lánunum, sem bændur fá. Það er alveg jafnt hægt að opna þann möguleika, að þegar svo standi á, að jörð samkvæmt sérstökum fyrirmælum sé ævarandi eign hrepps, þá skuli sá bóndi, sem á henni býr, fá sama rétt til lána og aðrir bændur gegn sinni persónulegu ábyrgð, og jafnvel hægt að mæla svo fyrir, að hreppsnefndin, sem er eigandi jarðarinnar undir slíkum kringumstæðum, verði bakábyrg. Spurningin er einfaldlega þarna um það, hvort menn vilja berjast fyrir því, að hugsjón þess manns, sem gaf þetta gjafabréf, megi rætast eða hvort menn vilja beygja gjafabréfið og þar með hans vilja látins undir það ástand, sem hann vildi forða sinni jörð og sínum afkomendum frá. Ég hef ekki sagt eitt orð um, hvort ég tæki afstöðu með eða á móti þessu. Ég hef aðeins viljað vekja athygli hv. þm. á því, hvað við erum þarna að gera, og ég hélt, að það verðskuldaði frekar alvarlega íhugun þeirra manna, sem vilja ræða þessi mál alvarlega, heldur en þá frekju og framhleypni, sem hæstv. landbrh. hér hefur gert sig sekan um.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir á þskj. 564, er komið frá Ed. Ég leyfði mér þar að flytja fyrir því stutta framsöguræðu, sem hefur nú verið prentuð í víðlesnasta blaði landsins. Ég leyfi mér að vísa til þess, sem ég þar sagði. Það var raunar ekki mikið annað eða meira en felst í greinum frv. og grg., sem frv. fylgdi. Ég tel, að ég stofni til óþarfa málalenginga með að endurtaka það hér, veit hins vegar, að komi fram gagnrýni á frv., mun hv. annar aðalhöfundur frv., hv. þm. N-Þ. (GíslG), gera nánari grein fyrir málinu, sem hann raunar kannske hvort eð er mun gera, frá sjónarmiði þeirra manna, sem að frv. hafa unnið og eru höfundar þess. Ég endurtek svo það, sem ég sagði, að ég tel, að þetta sé merkismál, sem með tímanum geti orðið undirstaða að miklum og gagnlegum framkvæmdum í landinu, og leyfi mér að vona, að það muni fá greiðan gang gegnum þingið og að því að lokinni þessari umr. verði vísað til hv. fjhn.



Herra forseti. Ég get tekið undir það með hæstv. forsrh., að hér er um merkilegt mál að ræða, en hins vegar er það, að ég lít svo á, að þetta frv. sé einkar ómerkilegt. Ég verð að segja það, að ég hafði búizt við allt öðru af þeirri nefnd, sem hefur haft mál þetta til meðferðar svo lengi sem raun ber vitni, heldur en því, sem fram kemur í þessu frv., því að það er vissulega rétt, að hér er um þannig mál að ræða, að það er full þörf á því að snúast við því af fullri alvöru og koma með raunhæfar till., sem mættu verða til þess að draga nokkuð úr því misvægi i byggð landsins, sem mjög hefur verið rætt um að undanförnu. Í grg. þessa frv. er frá því skýrt, að samþykkt hafi verið á Alþingi 4. febr. 1953 þáltill. um það, að skipuð skuli nefnd til þess að undirbúa heildaráætlun um framkvæmdir, sem gætu miðað að því að viðhalda jafnvægi í byggð landsins. Í grg. frv. er jafnframt sagt frá því, að þann 29. júní 1954, eða um það bil 17 mánuðum síðar, hafi verið skipuð nefnd samkv. þessari þáltill. til þess að taka að sér þetta verkefni, sem Alþ. hafði gert ákvörðun um. Það er því augljóst mál, að hæstv. ríkisstj. hefur tekið þessa samþykkt Alþ. og þetta mál ekki ýkja alvarlegum tökum strax í upphafi, þegar hún hefur látið það bíða nokkuð á annað ár að snúast þannig við ákvörðun Alþingis, að menn yrðu settir til þess að vinna það verk, sem Alþ. hafði lagt til, að unnið yrði. Alþingi hafði svo aftur, eins og kemur fram í grg. frv., ítrekað samþykkt sína á s.l. ári, 11. maí 1955, þar sem gerð var hér samþykkt um það, að undirbúnar yrðu ákveðnar framkvæmdir til atvinnuaukningar í þeim landshlutum, þar sem mest hefur dregið úr byggðinni að undanförnu. Það er því sem sagt nokkuð komið fram yfir 3 ár frá því, að Alþ. gerði samþykkt um þetta mál, og þar til þetta litla frv. er nú lagt fram hér á Alþingi. Ég álít, að þessar staðreyndir, sem hér koma fram hjá þeim, sem þetta frv. hafa samið, sýni mjög greinilega það sinnuleysi, sem um þetta mál hefur ríkt hjá ríkisstj. og hjá þeim flokkum báðum, sem að ríkisstj. standa, og það er því kannske ekki nema eðlilegt, að þeir tveir menn, sem ríkisstj. loksins skipaði, hvor úr sínum stjórnarflokki, hafi unnið að málinu á þann hátt, sem frv. þeirra ber vott um, af fullkomnu áhugaleysi um að víkjast við þessum vanda á nokkurn raunhæfan hátt og því hafi farið eins og fór um það efni, sem frá n. kom. Eins og þetta frv. liggur hér fyrir, er efni þess fyrst og fremst tvennt. Fyrsti kafli frv. er um jafnvægisnefnd, og þar er talið upp í 23 liðum, hvað þessi jafnvægisnefnd skuli gera, og lýtur það næstum allt að alls konar upplýsingastarfsemi eða skýrslugerð, sem henni er ætlað að vinna að. Ed. hefur nú litið þannig á þennan helming frv., sem snýr að þessu merkilega verkefni, að hún hefur fellt niður meginhlutann af þessum kafla, eða alla þessa 23 liði, og talið, að réttast væri að telja þetta ekki upp á þann hátt, sem nm. leggja til, en slíkt hlyti að verða framkvæmdarefni á hverjum tíma, að hvaða rannsóknum nefndin kann að vilja vinna. Síðari helmingur frv., II. kaflinn, fjallar svo um jafnvægissjóð, en þar er gert ráð fyrir því, að myndaður verði sjóður, sem hægt á að vera að nota til áhrifa í þessu efni, til styrkveitinga og lánveitinga til þeirra aðila, sem hefja einhverjar framkvæmdir, sem gætu unnið að því að stuðla að jafnvægi i byggð landsins. Ef sæmilega hefði verið gengið frá þessum síðari kafla um jafnvægissjóð, hefði mátt segja það, að nokkurt gagn væri í frv., ef það hefði raunverulega verið myndaður sjóður og honum tryggt fé, sem hefði verið til þess fær að styrkja og efla atvinnuframkvæmdir í þeim landshlutum, þar sem atvinna hefur verið og er ónóg. En það er síður en svo því að heilsa í þessum kafla. Stofnfé þessa jafnvægissjóðs er í aðalatriðum það, að hann á að eignast fjármuni, sem á undanförnum árum hafa verið veittir út sem atvinnubótafé til hreppsfélaga og bæjarfélaga. Vitanlega er þetta stofnfé sáralítils virði, eins og n. verður að viðurkenna í þessu frv., því að um það fé, sem á undanförnum árum hefur verið veitt út sem atvinnubótafé, þó að í lánsformi hafi verið, er öllum ljóst, að til þess eru litlar líkur, að það fé skili sér aftur og verði því nokkurn tíma nokkur raunhæfur peningur til útlána á nýjan leik. Hér hefur skiljanlega fyrst og fremst verið um það að ræða, að þessu litla fé, sem veitt hefur verið til atvinnubóta á undanförnum árum, hefur verið veitt til þannig fyrirtækja og stofnana, að þau eru yfirleitt ekki fær um að endurgreiða þetta fé, enda hafa veð fyrir þessum lánum verið tekin þannig, að þau hafa verið orðin miklu lakari en svo, að nokkur lánsstofnun vildi líta við slíkum veðum. Það mun vera mjög algengt, að þessi atvinnubótalán hafi verið veitt út á báta og mannvirki og út á 8. eða 10. veðrétt í slíkum eignum. Hér er því vitanlega aðeins um blekkingu að ræða að telja þetta sem stofnfé þessa sjóðs. Hér getur ekki verið um handbært fé að ræða fyrir þá nefnd, sem á að stjórna þessum sjóði. Þá er einnig minnzt á það, að stofnfé þessa jafnvægissjóðs eigi að vera vanskilaskuldir, sem ýmis sveitarfélög hafa komizt í við ríkissjóð og eru orðin skuldug ríkissjóði vegna þess, að ríkið hefur þurft að leggja út þær greiðslur fyrir viðkomandi sveitarfélög vegna getuleysis þeirra. En eins og kunnugt er, stendur ríkissjóður í allmiklum ríkisábyrgðarlánum til bæjar- og sveitarfélaga, og nokkuð hefur orðið að falla á ríkissjóð af þeim lánum á undanförnum árum. T.d. má nefna það, að nærri allar mótorrafstöðvar í landinu, sem byggðar hafa verið þannig, að lán hefur verið tekið til þeirra með ríkisábyrgð, hafa ekki getað borgað vexti og afborganir, og hafa því þær greiðslur fallið á ríkissjóð. Ríkissjóður hleður upp þessum eignakröfum, ef eignakröfur skyldi kalla, á viðkomandi sveitarfélög, og nú á að segja við jafnvægissjóð: Ja, þessar fjárkröfur, sem ríkið getur ekki á neinn hátt innheimt og hefur ekki getað gert sér neinn pening úr, megið þið nú eiga, og nú skuluð þið rétta við atvinnulífið í þeim landshlutum, þar sem skortur er á atvinnutækjum, með þessum peningum. Það er því alveg augljóst samkv. þessu frv., að þessum sjóði er ekki fengið neitt stofnfé, ekki nema alveg falskar ávísanir. En hvað er þá að segja um tekjurnar, sem þessi sjóður á að fá? Jú, í fyrsta lagi á hann að fá vaxtatekjur af þessum líka eignum, sem hafa nú skilað sér á þennan hátt, eins og allir vita. Og svo á hann að fá í öðru lagi árlegt framlag úr ríkissjóði, 5 millj. kr., eða jafnháa upphæð og veitt hefur verið í mörg undanfarin ár til atvinnubótaframkvæmda, sem öllum hefur þótt að væri allsendis ónóg og gæti ekkert í þessum efnum leyst. Það á þó ekki að fella það niður, það á þó að halda því við áfram að láta ganga til þessa sjóðs 5 millj. kr. á ári, eða jafnmikið og hefur verið veitt á hverjum fjárlögum undanfarin fimm ár líklega til atvinnubótalána. Þetta eru nú tekjurnar, og með þessu á svo jafnvægissjóður að leysa þetta mikla vandamál, sem hér hefur verið rætt manna á milli og hér í þingsölunum ár eftir ár. Það er alveg augljóst, að eins og þetta frv. liggur fyrir, þá er sú n., sem þetta frv. hefur samið, að skjótast algerlega undan því mikla verkefni sem hún átti að reyna að finna einhverja lausn á. Um það getur ekki verið að villast. Og frá n. kemur heldur ekkert í þá átt, að hún skilgreini á neinn hátt, í hverju þetta vandamál er í raun og veru fólgið og hvaða ráð ættu að vera tiltækilegust til þess að leysa vandann. Það er sem sagt viðurkennt af öllum, að á undanförnum árum hefur þróunin verið sú, að a.m.k. í þremur landsfjórðungum, á Vestfjörðum, Norðurlandi og á Austfjörðum, hefur fólki farið fækkandi. Fólk hefur leitað þaðan jafnt og þétt, einkum hingað til Suðvesturlandsins, fyrst og fremst af þeim ástæðum, að atvinnutekjur í þessum landsfjórðungum hafa verið ófullnægjandi, allmiklu lægri og ótryggari en þær hafa verið hér suðvestanlands. Í þessu hefur vandinn legið. Og hvað hefur komið til, að þessum málum hefur verið svona háttað? Það, sem hefur áorkað í þessum efnum alveg stórkostlega, er það, að á undanförnum árum hafa verið hér á Suðvesturlandi mjög stórfelldar atvinnuframkvæmdir á vegum erlends aðila, hernámsyfirvaldanna hér, framkvæmdir, sem hafa þýtt um og yfir 300 millj. á hverju ári, sem unnið hefur verið fyrir hér á Suðvesturlandi. Vitanlega hafa þessar framkvæmdir haft stórmikið að segja í þá átt að gera eftirspurn eftir vinnuafli mjög mikla hér um slóðir og gera það mjög algengt fyrirbæri hér, að vinnuafl hefur verið yfirborgað. Og það var alveg auðskilið mál, að ef svo átti lengi til að ganga, að svona lagaðar framkvæmdir stæðu hér yfir á suðvesturhorni landsins, þá yrði annað tveggja að efna til mjög stórfelldra atvinnuframkvæmda í öðrum landshlutum eða fólk hlyti að dragast hingað að þessum miklu atvinnuframkvæmdum. Auk þess hefur svo margt annað komið til. Því verður ekki heldur neitað, að þessir þrír landsfjórðungar, sem verst hafa orðið úti, hafa á ýmsan hátt orðið fyrir meiri atvinnuáföllum á undanförnum árum en t.d. Suðvesturlandið, sem einkum hefur dregið til sín fólkið. Það getur enginn neitað því, að Norðurlandið hefur orðið fyrir stórfelldum atvinnuáföllum, með því að sumarsíldveiði þar hefur brugðizt að mestu leyti. Og þar er ekki aðeins um einn bæ að ræða, heldur Norðurlandið svo að segja allt. Fyrir þessu áfalli hafa einnig orðið útgerðarbæirnir á Vestfjörðum margir, sem mikið gerðu sér úr síldveiðinni, og einnig á Austurlandi. Þetta hefur á engan hátt náð eins tilfinnanlega til Suðvesturlandsins, þó að það hafi vitanlega ekki að öllu leyti farið varhluta af þessu. Við þetta má einnig bæta því, að sjálft ríkið hefur haldið uppi á undanförnum árum ýmsum atvinnuframkvæmdum hér á Suðvesturlandi, sem eru miklum mun stórfelldari en það, sem ríkið hefur gert í atvinnulegum efnum við hina þrjá landsfjórðungana, sem einkum hafa verið í atvinnulegum vanda. Þá vil ég einnig minna á eitt atriði, sem tvímælalaust hefur verkað mjög sterkt á þessa hluti, en það eru þær ráðstafanir, sem hér voru gerðar snemma á árinu 1952, þegar ráðizt var í það að færa út landhelgislínuna mjög myndarlega, einkum hér við Suðvesturlandið. Það komu þá strax upp raddir Austfirðinga og Vestfirðinga þess efnis, að það væri alveg augljóst mál, að með svona gífurlega mikilli útfærslu á landhelginni og friðun fiskimiða við Faxaflóa og Breiðafjörð og hér við Suður- og Suðvesturlandið hlyti þetta landshornið að eiga von á allverulega bættri aðstöðu til útgerðar á næstu árum. Og ekkert var nema gott um það að segja, og allir fögnuðu því, en Austfirðingar og Vestfirðingar sögðu: Hins vegar er útfærslan á landhelgislínunni hjá okkur nær engin. Við getum sáralitið sem ekkert hagnazt á þessu. - Og þeir sættu sig allir við það, sem gert var, í fullu trausti þess, eins og margsinnis var tekið fram, að þeirra óskum í þessum efnum yrði einnig mætt, áður en langur tími liði, að landhelgin yrði einnig færð út þar. En nú eru senn liðin 4 ár, síðan landhelgin var færð út hér. Austfirðingar og Vestfirðingar hafa á hverju ári óskað eftir því af umboðsmönnum sínum hér á Alþ., að þeir ynnu að því, að staðið yrði við það, sem þeir töldu að þeim hefði beinlínis verið lofað, að landhelgin yrði einnig stækkuð fyrir þeirra landshlutum. En þó að allir alþm. af Austurlandi og allir frá Vestfjörðum og allir nú í seinni tíð líka frá Norðurlandi hafi flutt hér á Alþ. tillögur um að færa út landhelgislínuna fyrir þessum landshlutum og stækka friðunarsvæðið, hafa slíkar till. ekki fengizt samþykktar. Þessar aðgerðir hafa óhjákvæmilega leitt til þess, að það hefur verið miklu örðugra innbyrðis í landinu að halda uppi eðlilegri bátaútgerð fyrir Austurlandi og Vestfjörðum en t.d. hér fyrir Suðvesturlandi. Þetta eru staðreyndir, sem allir þekkja, sem eitthvað eru kunnugir þessum málum, og það er því höfuðnauðsyn, ef á að reyna að skapa aukið jafnvægi í þessum efnum, að þora að stíga það skref að færa út landhelgina fyrir þessum landshlutum, eins og óskað hefur verið eftir. Ég hef nú minnzt með örfáum orðum á nokkrar orsakirnar, sem til þess liggja, að fólkið hefur verið að flytjast úr þessum 3 landsfjórðungum hingað til Suðvesturlandsins. Og þá gefur vitanlega auga leið, að ekki þarf að liggja ýkja lengi yfir því, hvað það er, sem þarf að gera til þess að skapa hér aukið jafnvægi. Það, sem fyrst og fremst ætti að gera, er ekki að láta einhverja tvo menn, skipaða af stjórnarflokkunum, hanga yfir því í yfir 3 ár að safna einhverjum manntalsskýrslum og leggja svo frá sér frv. eins og það, sem hér liggur fyrir. Það þarf að færa út landhelgina fyrir Austurlandi, Norðurlandi og Vestfjörðum. Það er eitt þýðingarmesta skrefið, sem þarf að stíga. Það er grundvallaratriði, sem þarf að framkvæma, ef á að vera hægt að halda uppi bátaútgerð úr þessum landshlutum að einhverju leyti til samræmis við það, sem hægt er og gert er hér við Suðvesturland. Þá er einnig vitað mál, að það verður að stuðla að því með allfjárfrekum framkvæmdum að koma upp atvinnutækjum í þessum vanræktu landshlutum, til þess að hægt sé að skapa þar óslitna eða samfellda vinnu allt árið. Reynslan af togaraútgerð í öllum þessum landshlutum hefur sannað, að togaraútgerðin getur leyst þetta verkefni, og þau rök, sem hér voru áður færð fram gegn því að efla togaraútgerð í þessum landshlutum, eru nú fullkomlega fallin. Því var sem sé haldið fram, að ekki væri hægt að gera út togara, svo að sæmilegt mætti teljast, á Íslandi nema frá Reykjavík og Hafnarfirði. En reynslan hefur nú sýnt, að það er hægt að gera út togara frá Akureyri, frá Siglufirði, frá Austfjörðum og frá Ísafirði fullkomlega til jafns við það, sem tekst að gera út togara héðan frá Reykjavík. Og togararnir geta lagt upp afla sinn í þessum landshlutum og komið þar upp mikilli og samfelldri fiskvinnslu og breytt atvinnuleysistímabili í mikið atvinnutímabil á þessum stöðum. En til þess þarf að ráðast í að kaupa togara fyrir þessa staði, og ef sinna á hinum smærri stöðum í þessum landsfjórðungum, þá verður einnig að leggja nokkurt fjármagn í það að gera hafnarskilyrði og móttökuskilyrði öll þannig úr garði á þessum stöðum, að þeir geti tekið við jafnmiklum fiski og berst í einu frá togurum. Hér hefur legið fyrir Alþ. frv. um það einmitt að bregðast á réttan hátt við þessum efnum, að efna til framkvæmda, þannig að keyptir yrðu allmargir nýir togarar, sem sérstaklega yrði ráðstafað í þessa landshluta, og að hafizt yrði handa um ríkisútgerð á togurum til atvinnujöfnunar fyrir þá staði, sem verða að teljast of litlir til þess að geta annazt rekstur slíkra skipa sjálfir. Í því frv. er einnig gert ráð fyrir því að verja þó nokkru fjármagni til þess að bæta úr skilyrðum þessara staða til þess að vinna slíkan fiskafla. Það eru svona till., sem jafnvægisnefndin hefði átt að koma með, en ekki frv. eins og það, sem hér liggur fyrir, sem er hreint háðungarfrv. í jafnalvarlegu máli og þetta mál í rauninni er. En það er að vísu margt fleira, sem grípur inn í þetta mál, heldur en það, sem ég hef nú minnzt á. Það eru mörg önnur atriði, sem vert hefði verið að benda á og gera till. um, þegar átti að snúast gegn þeim mikla vanda að bjarga við afkomu þessara byggðarlaga og draga nokkuð úr fólksstraumnum hingað til Reykjavíkur. Það er sem sagt orðið þannig, að það eru fjöldamörg atriði, sem gera það að verkum, að það er orðið miklu óhægra um vík að búa úti á landi en hér í Reykjavík. Það er miklu erfiðara að annast ýmsar framkvæmdir þaðan en héðan frá Reykjavík, eins og ýmsum málum er skipað. Eitt af því er það, að sú skipan hefur verið látin viðgangast í mörg ár, að öllum gjaldeyri landsmanna er úthlutað frá skrifstofu hér suður í Reykjavík. Verzlunarmenn á Austurlandi, Vesturlandi og Norðurlandi hafa hvað eftir annað bent á, að það er illmögulegt fyrir þá að annast nokkra innflutningsverzlun, ef þeir eiga að liggja yfir gjaldeyrisnefnd, sem hefur skrifstofu hér suður í Reykjavík, ef þeir þurfa daglega að sækja öll leyfi og alla fyrirgreiðslu til einnar nefndar, sem stödd er hér. Á það hefur verið bent hér áður, að það er full ástæða til þess að taka upp þá skipan, að sú gjaldeyrisnefnd, sem er hér í Reykjavík, verði nokkurs konar yfirgjaldeyrisnefnd, en a.m.k. á einum stað í hverjum landsfjórðungi, t.d. á einum stað á Vestfjörðum og a.m.k. einum stað á Norðurlandi og á einum stað á Austurlandi, væru einnig gjaldeyrisnefndir, sem íbúar þessara landshluta gætu snúið sér beint til og fengið sín gjaldeyris- og innflutningsleyfi hjá, eftir því sem þessum undirnefndum hefur verið skammtaður gjaldeyrir af höfuðnefndinni hér fyrir sunnan. Það er vitanlega ekkert á móti því, að gjaldeyrisnefndin hér ákveði það á þriggja eða fjögurra mánaða fresti, að til Vestfjarða verði veittar 5 eða 10 millj. í gjaldeyri fyrir næsta þriggja mánaða tímabil, til Norðurlandsins skuli veittar 10 millj. kr. í gjaldeyri til næstu þriggja mánaða og til Austurlandsins einhver tiltekin upphæð, eftir því sem hóflegt þykir fyrir þessi umdæmi, og svo séu undirnefndir, eins og ég sagði, sem íbúar viðkomandi héraðs geta leitað beint til, og þá gætu þeir tekið í þjónustu sína á eðlilegan hátt sinn þátt af innflutningsverzlun landsmanna. En núna, með því skipulagi, sem nú ríkir, er öll landsbyggðin beinlínis einokuð undir ákveðna nefnd hér í Reykjavík. Þessum aðstöðumun þarf að breyta. Svipað er að segja um þetta hjá bönkum landsins. Það er vitanlega með öllu óhæft, að það skipulag skuli vera á, að gjaldeyrir skuli ekki vera seldur nema á einum stað í landinu, nema aðeins hjá tveimur bönkum hér við Austurstræti í Reykjavík. Vitanlega er full ástæða til þess, að öll útibú gjaldeyrisbankanna geti afgreitt gjaldeyri eftir réttum gjaldeyrisleyfum og að menn þar í sínu heimabyggðarlagi geti snúið sér til þeirra og keypt sinn gjaldeyri. En núna er þessu þannig fyrir komið, að takist manni úti á landi að fá gjaldeyrisleyfi, þá verður hann með öllum þeim þrautum, sem því fylgja nú, að sækja það hingað suður, þá verður hann svo að fá sér umboðsmann hér í Reykjavík til þess að geta tekið hér út gjaldeyrinn. Hér verða allar innheimtuafgreiðslur að fara fram. Þessum aðstöðumun á líka að breyta. En svona aðstöðumunur er í ýmsum greinum, sem auðvelt væri að kippa í lag, ef fullur vilji væri fyrir hendi. Ég hef hér áður minnzt á, að það er vitanlega allsendis óeðlilegt, að menn austur á landi, sem þurfa að sækja um lán til að byggja sér íbúðarhús, skuli verða að láta ganga frá þessum litlu lánum, sem þeir hafa getað fengið, hér suður í Reykjavík. Þeir verða að tiltina öll gögn, alla pappíra, teikningar og hvað eina af þessum húsum sínum, senda þetta til skrifstofu suður í Reykjavík, sem allajafna hefur eitthvað við þessi gögn að athuga, segir, að eitthvað sé ekki rétt útfyllt, ekki nægilega nákvæmlega, ekki á rétt eyðublöð, og þannig er mönnum úti á landi torveldað þetta svo, að það er talið af þeim almennt óvinnandi vegur að komast í gegnum þetta, ef ekki er hægt að ná í einhvern þm. eða einhvern annan umboðsmann til þess að standa í þessu og stússa í þessu við skrifstofu hér suður í Reykjavík. Vitanlega á að vera hægt að afgreiða svona hluti a.m.k. í einum eða tveimur stöðum í hverjum landsfjórðungi, og mundi það vitanlega gera mönnum hagræði í þessum efnum á þeim stöðum. Þannig er margt fleira, sem hefur verið minnzt á og er alláhrifamikið í aðstöðumun. Það væri líka full ástæða til þess, að ríkisvaldið gerði samninga við aðalskipafélögin í landinu um það, að þau tækju upp beinar siglingar erlendis frá a.m.k. á einn stað í hverjum landsfjórðungi. En nú er þessu þannig fyrir komið, að vilji maður kaupa sjálfur vöru beint erlendis frá, þá er óhjákvæmilegt, að hún verði flutt upp til Reykjavíkur með milliinnflutningi, en beinar skipsferðir með vörur frá útlöndum í þessa þrjá fjórðunga er ekki orðið um að ræða. Hér er vitanlega um mjög stórfelldan aðstöðumun að ræða, sem hægt er að lagfæra. Þessi jafnvægisnefnd virðist ekki hafa komið auga á neitt af þessu, hún bendir ekki á neitt af þessu. Hún virðist enn vera á því stigi að sjá það eitt, að það þurfi að reyna að búa til skýrslur, það þurfi að reyna að telja saman, hvað íbúunum fækki mikið á hverju ári. Það er það lengsta, sem þeir hafa komizt. Það er óhætt að slá því föstu, að það vandamál, að íbúunum skuli jafnt og þétt fækka í þremur landsfjórðungum, en fólkið hrúgast hingað til Suðvesturlands og þá fyrst og fremst til Reykjavíkur, eins og allir landsmenn vita að hefur verið á undanförnum árum og hefur farið stórvaxandi, - það vandamál verður ekki leyst með slíku frv. sem því, sem hér liggur fyrir. Hér þurfa að koma til beinar ákvarðanir um allstórtækar aðgerðir. Það eru aðgerðir eins og þær. sem ég hef nú nefnt, eins og t.d. útfærsla landhelginnar fyrir þessum þremur landsfjórðungum, sem eru aðkallandi, ef þar á að geta dafnað eðlileg bátaútgerð. Það eru aðgerðir eins og þær að keyptir verði allmargir nýir togarar, hafin verði ríkisútgerð togara með það sérstaklega fyrir augum að geta haldið við jafnri og stöðugri atvinnu á þeim stöðum, þar sem atvinnan hefur verið ótrygg að undanförnu. Það eru slíkar beinar aðgerðir, fastar samþykktir Alþingis, sem hafa eitthvað að segja í þessum efnum, en ekki frv. eins og það, sem hér liggur fyrir, og það er rétt að horfast í augu við það, að þetta verður ekki gert nema með allmiklum fjármunum. Margir togarar verða ekki keyptir, nema efnt verði til lántöku, og það ætti að vera fullkomlega fært að fá þau lán. Ég fyrir mitt leyti er sannfærður um, að það er hægt að fá lán til togarakaupa. Það er ekki langt síðan ég sá hér hjá einu tryggingarfélagi í Reykjavík skeyti frá erlendu, stóru tryggingarfélagi, þar sem það býðst til þess að lána 85% af andvirði tíu togara af þeirri gerð, sem við látum nú byggja fyrir okkur. Ég er líka alveg víss um, að það er hægt að fá svona lán á fleiri en einum stað, en það þarf sem sagt að vera vilji fyrir hendi, til þess að í slíkar framkvæmdir sé ráðizt. Ég held, að eins og þetta frv. liggur hér fyrir, væri eðlilegast að láta það sofna, því að ég álít, að þetta sé ekki aðeins þeim mönnum, sem hafa samið þetta frv., til háðungar, heldur væri það líka Alþingi öllu til mikillar háðungar að bregðast þannig við þessu vandasama og alvarlega máli að samþykkja frv. eins og þetta. Hins vegar er vitanlega hægt að gera á þessu frv. breytingar. Það er auðvelt verk að koma hér fram með breytingar á þessu frv. Og Alþ. getur hæglega, hvort sem það vill í sambandi við þetta frv. eða samhliða þessu frv., samþ. þær till.. þau frv., sem hér liggja fyrir til lausnar á þessu vandamáli, ef það virkilega vill snúast gegn þeim vanda, sem hér er um að ræða. Það er auðvelt að gera það, og það væri vitanlega mannsbragur að því að snúast þannig við vandanum. Þetta mál er nú hér til 1. umr. og það gengur að sjálfsögðu til n., og gefst þá tími til þess síðar að sýna hér brtt., eftir því sem ástæður þykja til, þegar málið hefur einnig skýrzt nokkuð við frekari umræður.



Herra forseti. Þar sem ég hef verið nokkuð riðinn við undirbúning þessa frv., tel ég rétt að fara um það nokkrum orðum þegar á þessu stigi málsins til viðbótar því, sem hæstv. forsrh. hefur þegar um það sagt. Hins vegar mun ég ekki á þessu stigi svara mikið því, sem fram kom hjá hv. 11. landsk. (LJós) sem gagnrýni á þetta frv., enda hygg ég, að mjög mikið af því, sem hann sagði í sinni ræðu, hafi verið á misskilningi byggt, misskilningi á því hlutverki, sem ætlað var þeim mönnum, er staðið hafa að undirbúningi þessa frv. Eins og fram er tekið í grg. frv., eins og það var lagt fyrir hv. Ed. á þskj. 496, var tveim nafngreindum mönnum með bréfi ríkisstj., dags. 29. júní 1954, falið að vinna að undirbúningi og semja heildaráætlun um framkvæmdir í þeim landshlutum, sem við erfiðasta aðstöðu búa vegna erfiðra samgangna og skorts á raforku og atvinnutækjum. Ég vil skjóta því hér inn í, að það er náttúrlega ekki rétt, að að undirbúningi þessa frv. hafi verið starfað í þrjú ár, eins og sjá má á þeirri dagsetningu, sem ég nú hef lesið. Nokkur hluti þess verkefnis, sem um getur í erindisbréfinu, hefur þegar verið leystur af hendi. Það hefur verið unnið að undirbúningi áætlunar þeirrar, sem þar er nefnd, með söfnun margs konar gagna, sem nauðsynleg eru til þess að gera slíka áætlun, og þannig má telja. að lagður hafi verið nokkur grundvöllur að gerð áætlunarinnar. Við söfnun og athugun þessara gagna hafa þeir. sem að því unnu, hins vegar komizt að þeirri niðurstöðu. að gerð sjálfrar heildaráætlunarinnar sé verk, sem vinna verði smátt og smátt á alllöngum tíma. Að þessu er nánar vikið í grg. frv., sem ég vænti að hv. dm. hafi lesið eða muni kynna sér á meðan málið er til meðferðar. Gerð slíkrar áætlunar sem fjallað var um í þál. frá því í febrúarmánuði 1953 er meira og vandasamara verk en ýmsir kunna að hyggja í fljótu bragði, enda hefur sambærilegt starf aldrei áður verið unnið hér á landi. Það verður ekki unnið sem ígripastarf af tveim mönnum, sem mörgu öðru hafa að sinna. Í frv. því, sem hér liggur fyrir nú á þskj. 564, eru gerðar till. um, á hvern hátt vinna skuli þetta verk, sbr. I. kafla frv. Þar verða m.a. sérfróðir menn að leggja hönd að verki, og það hlýtur að hafa mikinn kostnað í för með sér. Segja má, að þeir, sem að þessum undirbúningi hafa unnið, hefðu getað farið fram á það við ríkisstj. að leggja fram fé í þessu skyni, stofna til skrifstofu og mannahalds og rannsóknarferða um landið undir stjórn þessara tveggja manna. Þetta hefur raunar ekki verið gert, það var talið réttara að þreifa sig áfram og gera sér fulla grein fyrir verkefninu, hafa bréfasambönd við sveitarstjórnir o.s.frv., áður en stofnað væri til mikilla útgjalda í þessu skyni. Hitt voru þeir, sem að þessu unnu, jafnframt sammála um, að þótt gerð formlegrar heildaráætlunar samkvæmt þál. frá 4. febr. 1953 verði að bíða enn um sinn, þá sé samt aðkallandi að hefja skipulagða starfsemi í því skyni að stuðla að jafnvægi í byggð landsins og sjá fyrir einhverju fastákveðnu fjármagni í því skyni. Þess vegna var það lagt til við ríkisstj. með bréfi, dags. 3. jan. s.l., að þá þegar yrði lagt fram nokkurt fé til stofnunar framkvæmdasjóðs í þessu skyni, og síðan heimilaði Alþ. ríkisstj. að verja 5 millj. kr. af greiðsluafgangi ríkissjóðs 1955 til stofnunar sjóðsins, svo sem hv. þm. er kunnugt. Það var eftir till. þeirra manna, sem unnið hafa að undirbúningi þessa frv., sem hér liggur fyrir. Að þessu lúta ákvæði II. kafla frv. um jafnvægissjóð og starfsemi hans, sem ætla má að geti hafizt innan skamms tíma. Í frv. er gert ráð fyrir, að jafnvægisnefnd, kosin af Alþ., sem vinnur að gerð heildaráætlunarinnar á nokkrum árum, verði jafnframt stjórn jafnvægissjóðsins og veiti úr honum lán til framkvæmda, þar sem þeirra er brýnust þörf til að koma í veg fyrir fólksfækkun í einstökum hreppum eða byggðarlögum. Ég viðurkenni fúslega, að frv. það, sem hér liggur fyrir, er fljótt á litið ekki stórt í sniðum og að með því er hvorki gefin ávísun á mikið fjármagn né stórkostlegar framkvæmdir á skömmum tíma. Jafnvægissjóður sá, sem hér er lagt til að stofnaður verði, verður þess naumast megnugur að greiða í stórum stíl fyrir t.d. framkvæmd 10 ára áætlunarinnar um rafvæðingu dreifbýlisins, enda hefur þegar verið sett um hana sérstök löggjöf, sem þarf að endurskoða út af fyrir sig með tilliti til fjárframlaga, en í sambandi við undirbúning þessa frv. hefur einnig verið aflað nokkurra gagna um það mál, sem fyrir hendi eru nú. Eigi mun jafnvægissjóður heldur, sá sem stofnaður er samkvæmt þessu frv., verða þess megnugur að veita fjármagn til stórfelldrar endurnýjunar eða aukningar togaraflotans, eins og hér var verið að ræða um áðan, enda hefur Alþ. haft það mál sérstaklega til meðferðar og mun áreiðanlega hafa á næstunni, þótt eigi komi þar til beinlínis aðgerðir jafnvægisnefndar. Það eru hin mörgu og margvíslegu og aðkallandi, í sumra augum smáu, en þó nauðsynjamál fjölmargra einstakra byggðarlaga, sem ætlazt er til að jafnvægisnefndin sinni, eftir því sem hún hefur tök á. Frv. er byggt á þeirri skoðun, að mikilsvert sé, hvað sem öðru líður, að til sé sá aðili á vegum ríkisvaldsins, sem alveg sérstaklega hafi á hendi það afmarkaða hlutverk að vinna að jafnvægi í byggð landsins og gera sér grein fyrir þeim úrræðum, stærri og smærri, sem tiltækileg eru eða kunna að vera á hverjum tíma og á hverjum stað, og að standa í stöðugu sambandi við þá, sem heima eiga i þeim byggðarlögum, sem í hlut eiga, eða fyrirsvarsmenn þeirra. Það er skoðun þeirra, sem að þessu frv. unnu, að mestu máli skipti í þessu sambandi að koma á slíkri skipulagðri starfsemi og sjá henni fyrir einhverjum möguleikum til að bera árangur þegar í byrjun. Þótt ekki sé hratt af stað farið, getur það og verður vonandi upphaf að öðru meira. Það væri freistandi í þessu sambandi að skýra hér í hv. d. frá ýmsu því, er komið hefur í ljós af þeim gögnum, er aflað hefur verið, og vikið er að í grg. frv. á þskj. 496, bls. 4–5 í þskj. Það mun ég þó ekki gera nema að litlu leyti, enda hafa þeir, sem að þessu hafa unnið, ekki tekið ákvörðun enn um birtingu þeirra gagna, sem hér er um að ræða, að öðru leyti en fram kemur í grg. Ég vil þó leyfa mér að fara nokkrum orðum um hina merkilegu skýrslu, sem hv. 11. landsk. virtist nú að vísu ekki telja sérlega merkilega, en ég vil telja það, um fólksfjölgun og fólksfækkun í einstökum byggðarlögum, en þessi skýrsla er birt í grg. á þskj. 496, bls. 10–15, eða raunar 10–17. Þetta er eiginlega skýrsla um fólksflutningana í landinu á síðustu 4–5 áratugum, og mér vitanlega hefur slík skýrsla ekki áður legið fyrir hv. Alþ., og ég hygg, að hún hafi ekki áður verið gerð. Ég vil, um leið og ég minnist á þessa skýrslu um fólksflutningana, leyfa mér að leiðrétta tvær prentvillur, sem hafa komizt inn í grg., á bls. 13, þar sem reiknuð er út fækkun eða fjölgun fólks í kaupstöðum og hreppum og sýslum á tímabilinu 1910–1953. Í þessum dálki stendur víða mínus fyrir framan hundraðshlutatöluna, sem þýðir það, að fólkinu hafi fækkað. Á tveim stöðum á þessari bls. stendur mínus, þar sem hann ekki á að vera, það er í fyrsta lagi við Hofsós, þar sem má skilja svo, að fólki hafi fækkað um 106.2%, það er ekki rétt, heldur er það fjölgun. Sama er að segja um Dalvíkurhrepp, litlu neðar á síðunni, þar á ekki að vera mínus framan við töluna í síðasta dálki. Eins og menn sjá, er skýrslan byggð á manntölum 1910, 1920, 1930, 1940 og 1953, og útreikningarnir eru gerðir af hagstofunni, eftir beiðni þeirra, sem að þessu frv. hafa unnið, og þeirra fyrirsögn. Árið 1910 var íbúatala landsins rúmlega 85 þús. Árið 1953, þ.e.a.s. 43 árum síðar, var íbúatalan rúmlega 152 þús. Íbúum landsins fjölgaði á þessum 43 árum um nálega 79%. Það er meðalfjölgun í landinu á þessum tíma. Árið 1910 voru íbúar Reykjavíkurkaupstaðar 11600. Samkvæmt meðalfjölguninni hefðu þeir þá átt að vera 20–21 þús. árið 1953, en voru þá nálega 60 þús., enda er fjölgunin 416%. Tökum svo t.d. Rangárvallasýslu, sem þó er í sjálfum Sunnlendingafjórðungi. Þar var fólksfjöldinn 4024 árið 1910. Samkvæmt meðalfjölguninni hefði hann átt að vera 7200 árið 1953, en var rétt um 3000, fækkunin var 25.4% í stað 79% fjölgunar. - Eða Skagafjarðarsýslu, þar var fólksfjöldinn 3863 árið 1910. Samkvæmt meðalfjölguninni hefði hann átt að vera um 6900 árið 1953, en var 2751. Fækkunin var 28.8% í stað 79% fjölgunar. - Eða Dalasýslu, þar var fólksfjöldinn 2021 árið 1910. Samkvæmt meðalfjölguninni hefði hann átt að vera um 3600 árið 1953, en var 1176. Fækkunin var þar 41.8% í stað 79% fjölgunar. - Eða að lokum Norður-Ísafjarðarsýslu. Þar var fólksfjöldinn 3962 árið 1910. Samkvæmt meðalfjölguninni hefði hann átt að vera um 7000 árið 1953, en var 1882. Fækkunin var á þessum 43 árum 52.5% í stað 79% fjölgunar, sem var meðalfjölgunin í landinu. Skýrslan á bls. 10–15 í grg. á þskj. 496, sem ég hef áður vikið að, segir víða svipaða sögu. Samkv. henni nemur fólksfækkunin í 28 hreppum í ýmsum landshlutum meira en 50% af fólkstölunni, þegar hún var hæst á tímabilinu, sem skýrslurnar taka til. Ég get ekki stillt mig um að lofa hv. þd. að heyra, hver fækkunin er í þessum 28 hreppum og hverjir þeir eru. Það er í fyrsta lagi Fróðárhreppur á Snæfellsnesi, fólksfækkun 68.3%, Helgafellssveit í sömu sýslu 55.1%, Skógarstrandarhreppur í sömu sýslu 52%, Hörðudalshreppur í Dalasýslu 50.3%, Haukadalshreppur í sömu sýslu 51.2%, Skarðshreppur í sömu sýslu 59.6%, Flateyjarhreppur í Barðastrandarsýslu 55.2%, Rauðasandshreppur í sömu sýslu 59.6%, Ketildalahreppur í sömu sýslu 61%, Auðkúluhreppur í Vestur-Ísafjarðarsýslu 72.8%, og þessu næst koma svo nokkrir hreppar í Norður-Ísafjarðarsýslu, Ögurhreppur 63.7%, Reykjarfjarðarhreppur 55.6%, Nauteyrarhreppur 61.5%, Snæfjallahreppur 77.6%, Grunnavíkurhreppur 72.6%. Sléttuhreppur er í eyði, fullkomin 100%. Þá er það Hrófbergshreppur í Strandasýslu, fækkunin er 59.4%, Engihlíðarhreppur í Austur-Húnavatnssýslu 59.2%, Vindhælishreppur í sömu sýslu 53.8%, Skefilsstaðahreppur í Skagafjarðarsýslu 57.9%, Fjallahreppur í Norður-Þingeyjarsýslu 53.1%, Sauðaneshreppur í sömu sýslu 60.6%, Loðmundarfjarðarhreppur í Norður-Múlasýslu 79.2%, Mjóafjarðarhreppur í Suður-Múlasýslu 51.9%, Helgustaðahreppur í sömu sýslu 55.9%, Bæjarhreppur í Austur-Skaftafellssýslu 55.3%, Mýrahreppur í sömu sýslu 51.6% og Grafningshreppur í Árnessýslu 50.5%. Þetta er fólksfækkunin á 43 árum. Það skal fram tekið, eins og ég gerði áðan, að þarna er þó ekki alls staðar miðað við töluna 1910, því að í einstaka hreppi fjölgaði enn eftir það, en þar sem um fækkun er að ræða, er miðað við hæstu íbúatölu, sem áður var á tímabilinu 1910–1953. Það eru til ýmsar fleiri skýrslur, sem gerðar hafa verið að tilhlutun þeirra, sem unnið hafa að undirbúningi þessa frv. Þessi skýrsla var prentuð í grg. frv. sér í lagi vegna þess, að hún er auðlesin og auðskilin, en i skjölum þeim, sem á bak við þetta mál standa, eru ýmsar aðrar skýrslur, sem eru e.t.v. í sjálfu sér ekki ómerkari en þessi. En niðurstaðan af því, sem ég hef verið að lesa, er í meginatriðum þessi: Í 11 kaupstöðum og í 19 hreppum er fólksfjölgunin meiri en sem nemur meðalfjölguninni, þ.e.a.s. meiri en 79% á þessum 43 árum. Í örfáum sveitarfélögum hefur orðið minni fjölgun, þ.e.a.s. minni en 79%. Í öllum hinum, þ.e.a.s. í 184 sveitarfélögum, eða því sem næst, hefur fækkað í stað þess að fjölga. Á sama tíma sem þjóðinni fjölgaði um 79%, hefur í öllum þessum sveitarfélögum fólkinu farið fækkandi. Og í 28 hreppum er fækkunin, eins og ég sagði áðan, yfir 50% í stað þess að þar fjölgaði um 79%, eins og þjóðinni í heild hefur fjölgað á sama tíma. Það getur verið, að þessar tölur, sem ég hef lesið, séu ekki alveg nákvæmar, sumar þeirra eru í flýti reiknaðar, en það munar ekki neinu, sem máli skiptir. Þetta er svipmynd, dregin í fáum nokkuð skýrum dráttum, af fólksflutningunum í landinu síðustu 40–50 árin. Þær breytingar, sem orðið hafa á árunum 1954–1956, þ.e. síðan skýrslan var gerð, eru hér ekki með, en munu hafa orðið nokkuð til sömu áttar. Þessi mynd sýnir þá þróun til ójafnvægis, sem orðið hefur í byggð landsins, og hún var líka fyrsta skýrslan, sem þeir menn létu gera, sem unnið hafa að þessu máli. Í þessari stuttu ræðu ætla ég ekki að tala um orsakir fólksflutninganna. Um þær hefur mikið verið rætt, og um þær er líka margs konar fróðleikur í gögnum þeim, er aflað hefur verið, gögnum, sem jafnvægisnefndin, sem frv. gerir ráð fyrir, fær væntanlega í sínar hendur, þegar hún tekur til starfa. Ég ætla ekki að halda því fram, að allar þær breytingar, sem orðið hafa á búsetu þjóðarinnar og koma fram í þessari skýrslu, séu henni til óþurftar eða einstaklingum til tjóns. Það dettur sjálfsagt engum í hug að halda því fram, að skipulag byggðar á Íslandi hefði um aldur og ævi átt að vera eins og það var í lok landnámsaldar eða eins og það var t.d. um það leyti, sem Alþingi var endurreist. En ég vil um þetta efni aðeins segja þetta: Sú þjóð, sem á land, verður að byggja það, annars er hætt við, að illa fari. Til þess liggja ýmsar ástæður. Í árslok 1952 voru eyðijarðir hér á landi samkvæmt skýrslum landnámsstjóra nálega 1000 að tölu, byggðar jarðir nálega 5600, búendur í sveitum nálega þúsundi fleiri, eða rúmlega 6600. Samkvæmt þessum skýrslum, sem ég nú nefndi, virðist búendatalan vera mjög svipuð nú og hún hefur verið að jafnaði síðustu 250 árin, og frá 1932–1952 hefur búendum fjölgað um 300. Síðan nýbýlalöggjöfin var sett fyrir 20 árum, hafa verið reist um 900 nýbýli víðs vegar um landið, eða fast að því eins mörg og eyðijarðirnar nú eru. Hins vegar eru nokkur þeirra reist á eyðijörðum. En heimilin í sveitunum eru miklu fólksfærri nú en þau áður voru, og má segja, að það sé ekki óeðlilegt á þeim jörðum, þar sem komnar eru til sögunnar vélar og vinnusparandi verkfæri, sem ekki voru áður til. Það verður því að gera sér fulla grein fyrir því, að ef fólki á að fjölga í sveitunum, ef sú íbúatala, sem þar er nú, ætti t.d. að hækka hlutfallslega við íbúatölu landsins á næstu áratugum, þá verður heimilunum í sveitunum að fjölga mjög mikið. En hvernig? Það er umhugsunarefni, sem engin sveitarstjórn getur komizt hjá að velta fyrir sér um þessar mundir og hver sá maður verður að reyna að kryfja til mergjar, sem vill vinna að vexti og viðgangi sveitabyggðar hér á landi. En þegar rætt er um fólksflutningana, þá er alveg jafnhliða full ástæða til að gefa sérstakan gaum að þeirri byggð, sem myndazt hefur og um skeið hefur farið heldur vaxandi í kauptúnum eða þorpum víðs vegar um landið. Kauptúnin eða þorpin, flest við sjóinn, flest að íbúatölu milli 300 og 700 eða þar um bil, eru nú um 50 talsins. Ég vil benda á, að þorþin eru á ýmsan hátt til þess fallin, hvert í sínu byggðarlagi, að hefta að einhverju leyti fólksstrauminn úr byggðarlögunum. Þessu hefur of litill gaumur verið gefinn hingað til og kauptúna- eða þorpabyggðinni e.t.v. varla verið sinnt svo sem skyldi í sambandi við varðveizlu byggðarinnar. Þeir, sem virða fyrir sér landsbyggðina, - og þegar ég tala um landsbyggðina, á ég við allt landið, allt, sem byggt er af landinu,-virðast oft ekki sjá nema tvenns konar byggð í landinu: annars vegar sveitirnar, hins vegar stóru kaupstaðina með þeirra malbikuðu götum og alþjóðlega sniði. En til er hin þriðja tegund byggðar á Íslandi, kauptúnin, fiskiþorpin 50, þau telja nú samtals nálægt 20 þús. íbúa, sem að vísu er ekki nema 12–13% af þjóðinni, en þessa byggð þarf áreiðanlega mjög að efla, um leið og unnið er að eflingu sveitanna, ef stuðla skal að jafnvægi á komandi árum. Það er kunnugra manna mál, að þessi byggð, þ.e. þorpin, sjávarþorpin, leggi um þessar mundir til kjarnann að uppvaxandi sjómannastétt í landinu. Ýmsir kunna að segja, að tilhlýðilegt væri við umr. um þetta frv. að rekja nokkuð efni þeirra 106 bréfa, sem borizt hafa frá sveitarstjórnum sem svör við bréfi því, er 184 sveitarstjórnum var ritað hinn 15. júní s.l. og prentað er á bls. 56 í grg. frv. á þskj. 496. Það mun þó ekki gert að þessu sinni og þá m.a. af ástæðum, sem ég hef fyrr nefnt í þessari ræðu. Auk þess eru enn eftir um 80 sveitarstjórnir, sem ekki hafa svarað bréfinu eða svör a.m.k. ekki borizt á ákvörðunarstað enn þá. Má og vera, að einhver bréf til sveitarstjórna eða frá þeim hafi misfarizt. Ætla má, að enn eigi mörg svör eftir að berast, og því varla tímabært að vinna úr svörunum allsherjar niðurstöður til birtingar að svo stöddu, en það verður að sjálfsögðu eitt af verkum væntanlegrar jafnvægisnefndar samkvæmt þessu frv. að vinna úr þeim svörum. Ég skal svo ekki hafa þessi orð öllu fleiri. Ég vildi mega vænta þess, af því að þetta mál er nú fyrir skömmu fram lagt á þingi og hefur því ekki verið hér lengi til athugunar, að hv. þm. gerðu sér sérstakt far um að kynna sér málið, þó að tími þeirra sé að sjálfsögðu mjög takmarkaður, hvers eðlis það er og þær till., sem lagðar hafa verið fram í þessu frv., sem hér liggur fyrir, og að menn reyndu þá jafnframt, eftir því sem þeir hafa tíma og tækifæri til á þessum stutta tíma, að gera sér grein fyrir, hvers eðlis það undirbúningsverk muni vera, sem unnið hefur verið og nokkuð er reynt að lýsa, eftir því sem gert verður í stuttu máli, í sjálfri grg. á bls. 4–5. Vera má, að ef hv. þm. hefðu tíma til þess að kynna sér þetta mál á þennan hátt, sem ég hef nefnt, yrðu ekki aftur fluttar um þetta frv. slíkar ræður sem hv. 11. landsk. flutti hér áðan í deildinni.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég vildi segja um eitt atriði þessa frv., áður en það fer til n., og ég geri það í því skyni, að ég vil mega vænta þess, að hv. n. athugi það nánar en mér virðist að komi fram í frv., og þetta er ákvæði 9. gr. Um málið í heild ætla ég ekki að fjölyrða núna, að sumu leyti bregður það upp heldur ömurlegri mynd af okkar þjóðlífi. Ég er þeirrar skoðunar, að ef mikill hluti þjóðarinnar, máske langmestur hluti hennar, flytur úr sveitum landsins að sjónum, þá sé öryggi þjóðarinnar í framtíðinni ekki nægilegt, hvorki til framfara né afkomu. Ég veit vel, að sveitastörfin eru ekki þess eðlis, með þeirri aðstöðu, sem verið hefur hér hjá okkur, að þau gefi skjótfenginn gróða, sízt af öllu stórfelldan gróða, en þjóðinni eru þau áreiðanlega gagnleg og veita henni öryggi og geta búið henni meiri þroska og öruggari framfarir en við flest önnur störf. En að svona er komið, að fækkað hefur í sveitum landsins, stafar fyrst og fremst af einni ástæðu, sem er alveg gildandi, og það heldur áfram að fækka og vera svo, unz þar er breytt til, en það er, að fólkið þarf að hafa sambærilega aðbúð og sambærileg kjör við það, sem tíðkast annars staðar með þjóðinni. Ef séð er fyrir því, að fólkið úti um byggðir landsins, úti um sveitirnar, hefur sambærilega aðbúð við það, sem tíðkast í fjölmenni, og kjör þess eru sambærileg við það, sem er þar, þá verður fólkið kyrrt. Verði hins vegar haldið áfram á þeirri braut, sem verið hefur nú um skeið, að meginfjármagn þjóðarinnar er dregið saman á tiltölulega litinn blett, eins og er hér á Suðvesturlandi, fyrst og fremst við Faxaflóa, og látið starfa þar, þá heldur fólkið áfram að flytjast þangað og starfa þar. Hitt er svo annað mál, hvað örugg framtíð þjóðarinnar er, ef þannig heldur áfram. Ég ætla ekki að fara að ræða einstakar greinar þessa frv. Ég vil strax taka það fram við hæstv. forseta, að hann þarf ekki að óttast, að ég geri þær að umtalsefni, nema aðeins sérstaklega eitt atriði í 9. gr., þar sem talað er um stofnfé jafnvægissjóðs. Það er undir 1. lið talað um 5 millj. samkv. 22. gr. fjárl. fyrir yfirstandandi ár, í öðru lagi er talað um fé það, sem ríkissjóður við gildistöku laga þessara á útiatandandi af lánum, er veitt hafa verið samkv. 20. og 22. gr. fjárl. til þess að bæta úr atvinnuörðugleikum í landinu, og 3. liður inneignir ríkissjóðs hjá lántakendum ríkisábyrgðarlána vegna afborgana og vaxta, sem ríkissjóður hefur greitt af þessum lánum síðustu 10 árin, fyrir árslok 1953. Svo er sagt í seinustu málsgr., að kröfur ríkissjóðs vegna lána og greiðslu vanskilaskulda samkvæmt þessari gr. skuli afhentar jafnvægissjóði til eignar, um leið og hann tekur til starfa. Stjórn jafnvægissjóðsins er heimilt að semja við skuldunauta um greiðslur lána, og má þá, ef ástæður þykja til, sbr. 1. gr., taka tillit til greiðslugetu þeirra. Á þeirri tíð, sem þessi lán hafa verið veitt og Alþ. hefur tekið ákvörðun um það, hefur það vitaskuld verið gert með venjulegum hætti, þannig að ríkisstj. hefur átt að annast framkvæmd þessara atriða, framkvæmd lánveitinganna eða ábyrgðarinnar. Ríkisstj. hefur átt að meta tryggingar, þegar um þær hefur verið að ræða, fyrir þessum lánum eða ábyrgð, sem ríkið hefur gengið í, og gagnvart Alþ. hefur ríkisstj. þarna verið aðili. Alþ. hefur þess vegna haft aðgang að ríkisstj. um hvað eina, er þessum lánveitingum hefur viðkomið eða ábyrgðum. Nú er ætlazt til, að þessir fjármunir, sem svo er ástatt um sem segir í gr., verði afhentir stjórn þessa sjóðs, og stjórn sjóðsins gerist þá aðili, kemur þar í stað ríkisstj., sem á að annast innheimtu og fara með þessi mál eftir því, er henni þykir henta og þykir rétt. Ég efast ekkert um, að slík ráðstöfun sem þessi sé lögleg, ef Alþ. lögfestir nú þessa skipan, þótt gersamlega sé breytt frá því, sem áður var. En nokkur breyting kann það að verða gagnvart þessum skuldunautum og önnur aðstaða þeirra út af þessum lántökum eða ábyrgðum en áður var. Maður hefur rétt til þess að álíta, að þeir menn, sem fá þessar fjárreiður í hendur, það sem á að vera eign þessa sjóðs, freistist til, sérstaklega ef þeir eru peningaþurfi, að ganga allnærri þeim, sem eiga að standa skil á þessum kröfum sjóðnum til handa, og getur þá viljað til, að það verði þeim, sem eiga að standa skil á þessum fjármunum, nokkuð erfitt að annast greiðslur þeirra, og maður hefur allmikla ástæðu til þess að ætla, að viðhorf þeirra út af þessum málum gagnvart stjórn þessa sjóðs verði þó nokkuð annað og jafnvel erfiðara en ef ríkisstj. ætti þarna hlut að máli. Jafnvel það, að ríkisstj. hefur látið úti þessa peninga eða ábyrgðir og metið allar aðstæður, þegar það gerðist, getur orðið til þess, að hún mundi líta nokkuð öðrum augum á möguleika þessara manna, sem þessar skuldagreiðslur eiga að annast, heldur en menn, sem allt í einu koma inn í þetta og eignast þessar kröfur. Ég treysti mér ekki án þess að rannsaka það, og það er talsvert verk, að segja fyrir fram til um það, hvernig ástatt kann að vera um ýmsar þessar kröfur. En vel get ég búizt við, að þannig sé því háttað um sumar þeirra, að það sé lítils virði og ekki þess vert að gera mikið til þess að innheimta það. Enn getur svo verið ástatt um sumar þessar kröfur, að það standi þannig á um þær, að það liggi mjög fjarri að gera hina minnstu tilraun til þess að innheimta. Í því sambandi má t.d. minnast á þá fjármuni, sem gengið hafa til þess að bæta úr atvinnuskorti, þar sem hann hefur verið. Og enn geta verið aðrar ástæður, sem ég treysti mér ekki fyrir fram án sérstakrar rannsóknar til að segja um, sem sízt séu betri gagnvart þeim, sem á að greiða þessar skuldir, en þessi atriði, sem ég hef nú minnzt á. Ég hefði mjög gjarnan viljað biðja hv. n. það er fjhn. vafalaust, sem fær þetta mál - einmitt að athuga þetta mjög gaumgæfilega, því að það getur verið mjög þýðingarmikið fyrir þá aðila, sem hér eiga hlut að máli. Ég skal svo ekki fjölyrða um málið meira.



Herra forseti. Frv. um ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins er nú komið til afgreiðslu í þessari hv. d. Það er ekki vonum fyrr, að slíkt blað sé sýnt hér, því að lengi að undanförnu hafa liðsmenn ríkisstj. haft uppi allmiklar orðræður um það, hversu nauðsynlega þyrfti að gera ráðstafanir til þess að koma á jafnvægi í byggð landsins. N. var sett í málið samkvæmt till., sem samþ. var fyrir þremur árum hér á Alþ. Einhvern veginn mun það hafa vafizt fyrir ríkisstj. i rúmlega eitt ár að skipa þá n., en að lokum gerði hún það fyrir hartnær tveimur árum, og hefur sú n. setið á rökstólum síðan, og eru undan hennar rifjum runnin þau gögn, sem hér liggja fyrir nú. Það var mjög virðingarvert af hv. þm. N-Þ., sem er annar aðalhöfundur þessa frv., að láta þess getið í ræðu sinni um málið, að frv. væri ekki stórt í sniðum. N. hefur sem sagt einbeitt sér að því að sanna þann hlut, sem reyndar allir landsmenn víssu áður, að þróunin í fólksflutningum á Íslandi stefnir til ójafnvægis í byggðinni. Fólk dregst saman á fáa staði, aðallega í höfuðstaðinn, en fækkar að sama skapi eða þó nokkru örar í flestum byggðum landsins á Vesturlandi, Norðurlandi og Austurlandi. Það er alveg rétt. N. hefur tekizt að sanna þetta alveg tvímælalaust, eða réttar sagt, hún hefur fengið Hagstofu Íslands til þess að sanna þetta, og fyrir þetta á n. allt þakklæti skilið. Það eru í minni höfð orð eins hv. þm. Ed., sem gaf nm. í jafnvægisnefndinni, Gíslunum tveim, þá sérstöku einkunn í ræðu sinni um málið í Ed., að að þessu máli hefðu staðið tveir þm., annar greindur og hinn duglegur.  Til þess að bæta úr öllu því, sem hv. þm. N-Þ. hefur hér eftirminnilega lýst að skeð hafi í sambandi við þróunina í byggð landsins, leyfa þeir sér að leggja til, að 5 millj. kr., sem áætlaðar hafa verið og samþ. á fjárl. yfirstandandi árs til jafnvægis í byggð landsins, verði til þess notaðar. Í öðru lagi leggja þeir til, að þær lánveitingar, sem farið hafa fram úr ríkissjóði á undanförnum árum til atvinnubóta og flestir telja að séu með öllu óinnheimtanlegar og meira að segja hv. 1. þm. Árn. (JörB) lét í ljós mikinn ugg um hér í ræðustóli, næst á undan mér, að einhverjum kynni nú kannske að detta í hug að fara að heimta inn og taldi það vera ákaflega alvarlegt mál. Og í þriðja lagi eiga að vera tekjurnar til þess að jafna byggð landsins vextirnir af þessum sömu óinnheimtanlegu skuldum og þar með upp talið. Maður hefði nú haldið, að hér væri ekki gengið lengra en svo, að ríkisstj., sem setti þessa n. á laggirnar, gæti á þetta fallizt, en svo er nú ekki aldeilis. Hinn eini raunverulegi tekjustofn þessa árs, þ.e.a.s. 5 millj. kr., sem samkvæmt fjárl. eru veittar til jafnvægis í byggð landsins, reynast ekki fáanlegar til handa jafnvægisnefndinni. Því hagar sem sagt þannig til, að menn búast við því, að þegar á fyrri hluta þessa árs fari fram kosningar til Alþingis, og ráðh. hafa þess vegna talið, að þeim veitti ekkert af að hafa þessa aura sjálfum til úthlutunar fyrir kosningarnar. Þess vegna hefur þessi tekjustofninn fyrir þetta ár verið dreginn út úr frv., og eins og það liggur nú fyrir, þá stendur ekkert af tekjustofninum annað en óinnheimtanlegu skuldirnar og óinnheimtanlegu vextirnir af þeim. Í frv. er gert ráð fyrir því, að kjósa eigi fimm manna nefnd, jafnvægisnefnd, og eigi hún að hafa stjórn þessa virðulega sjóðs á hendi, enn fremur eigi sú nefnd að safna skýrslum og gögnum varðandi mál þetta. Nú vildi ég spyrja: Hverjum dettur í hug, að samþykkt á slíku frv. mundi einhverju breyta um jafnvægið í byggð landsins? Ég vil ekki einu sinni ætla þeim nm. það, að þeir láti sér detta slíkt í hug. Sannleikurinn er sá, að í frv. vantar algerlega ákvæði, sem gætu komið af stað einhverjum ráðstöfunum í þjóðfélaginu, sem gerðu það að verkum, að frv. yrði eitthvað annað en pappír í skjalasafn ríkisins. Ég leyfi mér að benda á það, sem hv. 11. landsk. þm. (LJós) hefur raunar rétt áðan bent hér á úr þessum ræðustóli, að fyrir þessu þingi liggi frv., sem ekki fást afgreidd, en mundu verka verulega til jafnvægis á byggð landsins, þ.e. frv. um að tryggja atvinnu úti um landsbyggðina, þar sem hana kann að vanta, með því að ríkið geri út togara og láti þá leggja upp afla sinn þar, sem atvinnuskortur er í hinum ýmsu byggðarlögum. Enn fremur er það stórkostlegt mál fyrir hinar dreifðu byggðir, sem aðallega hafa lífsframfæri sitt af fiskveiðum, að friðunarsvæðin úti fyrir hjá þeim verði stækkuð, svo að möguleikar séu á betri afla á vélbáta og smærri skip. Ekkert af þessu hefur fengizt afgreitt hér á Alþ., og meira að segja leyfir hv. þm. N-Þ., sem er hér aðalformælandi málsins, sér að óska alveg sérstaklega eftir því, að um þetta mál verði ekki haldnar slíkar ræður, þar sem minnzt sé á einhverja raunhæfa hluti til þess að koma á jafnvægi í byggð landsins, og það sýnir reyndar betur en flest annað, að hann hefur ekki lagt sína rómuðu dyggð mjög fram til þess að koma fram þeim hlutum, sem raunverulega gætu orkað til jafnvægis í byggð landsins. Nefndin virðist hafa átt við ýmsa örðugleika að etja í starfi sínu. Ég leyfi mér, til þess að finna þeim orðum mínum stað, m.a. að vitna í kafla úr grg. þeirri, sem hún leggur fram fyrir frv. og prentuð er á bls. 4 í hinu upprunalega frv., þskj. 496. Þar segir á einum stað: „Í erindisbréfinu var okkur sérstaklega falið að hafa samráð við Fiskifélag Íslands, Búnaðarfélag Íslands og Landssamband iðnaðarmanna, eftir því sem ástæður þykja til. Þegar á fyrsta fundi var ákveðið að skrifa þessum aðilum og í bréfi, sem þeim var ritað 13. júlí 1954, m.a. leitað álits þeirra um nánari skilgreiningu á landshlutunum samkvæmt þál. 4. febr. 1953. Ekki bárust nein ákveðin svör um það atriði.“ Það er ekki von, að nefndin hafi komizt langt í störfum sinum, úr því að enginn vildi skilgreina fyrir hana landshlutana. Þetta mál er algerlega óupplýst enn þá, og er þess að vænta, að nefndin upplýsi það, hvort nokkur hefur getað ráðið bót á þessu hjá henni. En allt frv. ber það fyllilega með sér, að hún virðist eiga margar gátur óráðnar enn þá. Enda þótt hún sé komin að þeirri niðurstöðu, að jafnvægi skorti í byggð landsins, þá á hún eftir að komast að því, að einhverjar ráðstafanir til atvinnujöfnunar og til aðstöðujöfnunar fólksins í landinu væru fullt eins líklegar til þess að gera gagn og svona blöð, sem hún hefur látið frá sér fara.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Árn. (JörB) ræddi nokkuð um 9. gr. frv. á þskj. 564, gat þess að vísu, að hann mundi ekki við þessa umr. fara að ræða einstakar greinar, en hér er um nokkuð stórt atriði að ræða í málinu, og mér finnst eðlilegt, að á það sé minnzt. Ég vil aðeins leyfa mér að skýra það í sambandi við þessa gr., að það, sem fyrir þeim mönnum vakti, sem undirbjuggu þetta frv., var einfaldlega aðeins það, að það, sem kynni að vera innheimtanlegt af þessum atvinnuaukningarlánum, sem þarna er um að ræða og ýmis a.m.k. eru fyllilega tryggð, og ástæða þætti til að innheimta, rynni í jafnvægissjóðinn, í stað þess að það mundi ella verða innheimt af ríkissjóði og renna til ríkissjóðs. Það er það, sem í þessu felst, og skýrir það nokkuð gr. Hins vegar má vel vera, að ástæða væri til þess að orða gr. eitthvað öðruvísi en þarna er gert. Ég tók eftir því, að hv. Ed. breytti orðalaginu frá því, sem það var í frv. upphaflega, og ég hef satt að segja ekki borið nákvæmlega saman orðalag þessarar gr. á þskj. 564 og þskj. 496, en það er vel, að sú hv. n., sem fær málið til meðferðar, athugi þetta, sem hv. 1. þm. Árn. hér hefur drepið á. En ég vildi aðeins á þessu stigi málsins skýra þann tilgang, sem liggur á bak við ákvæði gr. Hann var aðeins sá, að það, sem kynni að verða innheimt af þessum lánum, gengi til jafnvægissjóðsins og til stuðnings starfsemi hans í stað þess að ganga til ríkissjóðs. Mér virtist ræða hv. 9. landsk. þm. (KGuðj), sem hér var flutt áðan, mjög glögg bending í þá átt, að ástæða hafi verið fyrir mig að beina þeim tilmælum til hv. þm. að kynna sér vel málið eins og það liggur fyrir á þskj. 496 og grg. þess, því að ég heyrði það glögglega á ræðu hans, alveg eins og ég heyrði á ræðu hv. 11. landsk. þm. (LJós), að þeir hafa ekki sett sig inn í málið. Þeir eru að tala um hluti, sem að vísu má gjarnan tala um á Alþingi og hefur oft verið talað um, en þeir eru eiginlega ekki að tala um það, sem liggur fyrir á dagskránni núna í sambandi við þetta sérstaka mál, ekki nema að litlu leyti. Og þess vegna er ekki heldur ástæða til þess að svara því mikið. Ég er ekkert að lá honum þetta, því að hann hefur haft mjög skamman tíma til þess að athuga málið, mjög skamman tíma, og honum er vorkunn og öðrum hv. þm., þó að þeir hafi ekki sett sig nákvæmlega inn í það. Eitt af því, sem hann var að tala um og fannst eitthvað hlálegt, var það, að leitað hefði verið eftir umsögnum hjá Búnaðarfélagi Íslands, Fiskifélagi Íslands og Landssambandi iðnaðarmanna um þetta mál i heild. Það var nú beinlínis fyrir lagt, að svo skyldi gert, á hv. Alþingi, en sérstaklega fannst honum það eitthvað undarlegt, að leitað hefði verið álits þeirra um nánari skilgreiningu á landshlutum samkvæmt þál. 4. febr. 1953. Ég skal játa það, að þetta er mjög stuttlega orðað í grg. og ekki nákvæmlega útskýrt, hvað við sé átt með þessu, enda hefur hv. þm. enn þá ekki tekizt að átta sig á því, en tekst það væntanlega, ef hann fær til þess tíma. En í þál. frá 4. febr. 1953, sem starfað hefur verið eftir, segir svo, með leyfi hæstv. forseta, að ríkisstj. sé falið að vinna að undirbúningi og semja heildaráætlun um framkvæmdir í þeim landshlutum, sem við erfiðasta aðstöðu búa sökum erfiðra samgangna og skorts á raforku og atvinnutækjum. Það, sem gera skyldi samkvæmt fyrirmælum Alþingis, var að semja heildaráætlun um framkvæmdir. Hvar? Í þeim landshlutum, sem við erfiðasta aðstöðu búa sökum erfiðra samgangna og skorts á raforku og atvinnutækjum. Nú virtist okkur, að það kynni að vera, að ekki væri talið alveg liggja í augum uppi, hverjir þessir landshlutar væru, sem erfiðasta aðstöðuna hefðu, og þess vegna var leitað álits þessara aðila um það, eða þeir beðnir að láta uppi álit sitt á því, hvaða landshlutar það væru, sem við erfiðasta aðstöðu byggju. Og það sýndi sig, að þetta var ekki alveg einfalt mál, því að enginn þessara aðila svaraði þessari spurningu. Enginn þessara aðila var við því búinn á þeim tíma að segja til um, hvaða skilning hann vildi láta leggja í þessi orð ályktunar Alþingis, hvaða landshlutar ættu við erfiðasta aðstöðu að búa.  Þetta er skýringin á þessu atriði, sem hv. þm. hafði ekki áttað sig á enn þá, hvernig stæði á í grg. Ég vil svo aðeins minna á það, sem auðvitað skiptir ekki neinu höfuðmáli í þessu sambandi, en af því að það hefur verið rætt um það hér, vil ég aðeins minna á það og vekja athygli á því, að þeim, sem unnið hafa að undirbúningi þessa frv., var aldrei falið að gera till. um fjáröflun til einhverra ákveðinna framkvæmda. Þeim var aldrei falið það. Þetta þarf að sjálfsögðu að gera. Ef ráðizt er í framkvæmdir, þarf að gera till. og ákvarðanir um fjáröflunarleiðir, en út af fyrir sig var þeim ekki falið að gera það. Það, sem þeim var falið að gera, var að undirbúa áætlun um framkvæmdir í þessum margnefndu landshlutum, sem hv. 9. landsk. þm. á svo erfitt með að átta sig á, og þetta hefur þegar verið gert að nokkru leyti, eins og ég sagði í öndverðu. Það hefur verið látin fara fram allmikill undirbúningur, sem því miður er ekki hægt að skýra frá hér öllu nákvæmar en gert er þarna í grg., og í raun og veru er skýrslan, sem gerð hefur verið á bls. 10–15, að nokkru svar við þeirri spurningu, sem ég var að tala hér um áðan um landshlutana, þó ekki að öllu leyti, ef til vill vegna þeirrar nánari skilgreiningar, sem sett var i ályktun Alþingis á sínum tíma. En það varð niðurstaðan, að slík heildaráætlun, svo að að verulegu gagni yrði, um framkvæmdir í þessum landshlutum, og þá að sjálfsögðu einnig um kostnað við þessar framkvæmdir, þótt ekki væri um fjáröflunarleiðir að ræða, yrði ekki gerð nema á mörgum árum og að sjálfsögðu með aðstoð sérfræðinga og töluverðum vinnukrafti, sem þá hins vegar hlyti að hafa í för með sér mikinn kostnað fyrir ríkissjóð. Hv. þm. vita skil á því, hvað það kostar að láta gera hluti, sem eru eitthvað í ætt við það að semja heildaráætlun um framkvæmdir í þeim landshlutum, þar sem fólksfækkun hefur orðið. Hv. þm. kannast við það, hvað það er að gera eitthvað í þá átt, þó að, eins og ég sagði áðan, slík vinna hafi í raun og veru aldrei verið framkvæmd hér á landi. Slík áætlun hefur aldrei verið gerð. En það hafa verið gerðar minni áætlanir, og það hefur verið framkvæmd ýmis vinna í nefndum, sem er mjög svipuð þessu, og hv. þm. vita það vel, að til þess að gera það þarf mikla starfskrafta, og það kostar mikið fé. Það var af þeim, sem að þessu máli standa, talið réttara að athuga þetta mál betur, hvernig að því skyldi vinna, og gera ekki till. um neinn verulegan kostnað í því sambandi, fyrr en það lægi fyrir. En hitt er jafnvægisnefnd ætlað, þeirri, sem væntanlega verður stofnuð samkvæmt þessu frv., að framkvæma þetta verk til fullnustu, byggt á því verki, sem þegar hefur verið unnið, og áframhaldandi starfi, sem hún væntanlega vinnur við önnur og betri starfsskilyrði og þá auðvitað með miklu meiri kostnaði en þessir tveir menn hafa lagt í þann tíma, sem málið hefur verið í þeirra höndum. Hér er af hv. þm. verið að ræða um verk, sem þessum mönnum, sem að þessu frv. hafa unnið, hefur aldrei, hvorki af Alþingi né af ríkisstj., verið falið að vinna, þ.e. að afla fjár. Segja má, að þeir hafi í raun og veru farið út fyrir verksvið sitt með því að gera till. um jafnvægissjóð og fjárframlög til hans, en það stendur í beinu sambandi við þá aðalhugsun frv., að koma þurfi upp einhverri stofnun, sem stöðugt starfi að því verkefni að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Hv. 9. landsk. þm. hafði líka misskilið dálítið ákvæðin um það fjármagn, sem sjóðnum er ætlað að fá til meðferðar. Það er eins og ég sagði: Hér er ekki um mikið fjármagn að ræða, en það er þó dálítið meira en hv. þm. virtist álíta. Í frv. er gert ráð fyrir árlegu framlagi úr ríkissjóði, 5 millj. kr. Þetta er nýtt fé. Það er ekkert um það í frv„ að það atvinnuaukningarfé, sem hefur verið í fjárlögum, eigi að renna í þennan sjóð. Það er ekkert um það, að atvinnuaukningarfé skuli ekki tekið inn á fjárlög áfram, þó að þetta fé sé ætlað jafnvægissjóði. Þetta eru sérstakar tekjur, sem honum eru ætlaðar, og er náttúrlega það fé, sem starfsemin að þessu leyti fyrst og fremst byggist á. En stofnféð eru þessar 5 millj. kr., sem sjóðnum eru ætlaðar samkvæmt heimíld Alþingis á fjárlögum í vetur, og auk þess það, sem kann að hafast upp úr atvinnuaukningarlánum þeim, sem útistandandi eru, en enginn veit auðvitað, hvað verður, en gera má ráð fyrir að verði eitthvað, og sömuleiðis það, sem jafnvægissjóður kann að hafa upp úr því, að þeir, sem ekki hafa greitt af ríkisábyrgðarlánum vexti eða afborganir, geri það nú. Ég held, að ég láti þetta nægja til frekari skýringar þessu máli og til þess að reyna að koma í veg fyrir þann misskilning um eðli þessa máls, sem mér virðist koma fram sérstaklega hjá hv. 9. landsk. þm. og reyndar áðan hjá 11. landsk. þm. og stafar auðvitað af því, eins og ég sagði áðan, að þeir hafa ekki haft nægilegt ráðrúm til þess að kynna sér málið.

Forseti (SB): Ég vil vekja athygli hv. þm. á því, að venjulegur fundartími er að verða liðinn. Hins vegar var ætlunin að reyna að ljúka 1. umr. um þetta mál, þannig að því yrði komið til nefndar. Ég vænti, að þeir hv. þm., sem taka til máls hér eftir, stilli ræðulengd sinni svo í hóf, að unnt verði að koma málinu til n. nú á þessum fundi.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð, sem ég vildi segja hér við þessa umr. Það var einkum í tilefni af því, að hv. þm. N-Þ. (GíslG) hefur margsinnis endurtekið það hér, að það, sem ég sagði hér um þetta mál og einnig hv. 9. landsk. þm. (KGuðj), væri á misskilningi byggt, við hefðum sýnilega ekki kynnt okkur þetta frv., líklega ekki unnizt tími til að lesa þetta mál og þar af leiðandi ekki skilið, hvað hafi verið raunverulega verkefni þeirrar nefndar, sem þetta frv. samdi. Hann tók þetta nú reyndar mjög vel upp við okkur og sagði, að okkur væri vorkunn, því að við hefðum víst ekki haft nægilega langan tíma til þess að geta áttað okkur á þessu verkefni. Ég verð hins vegar að snúa þessu við og segja það, að mér þyki, eftir að hafa athugað frv. nokkrum sinnum og einnig eftir að ég hlustaði á ræðu hans, að mér hefði fundizt það vera vorkunnarlaust af honum að vera búinn að glöggva sig á því nú, eftir að hafa starfað í þessari nefnd í nærri tvö ár, að vita, hvaða verkefni það voru, sem þessari n. voru falin. En það sýnist mér alveg augljóst mál, að hann hafi engan veginn áttað sig á því enn, hvað honum var falið að gera. Í grg. frv. segir á þessa leið: „Með bréfi ríkisstj., dags. 29. júní 1954, var undirrituðum „með skírskotun til þál., sem samþ. var á Alþ. hinn 4. febr. 1953, um undirbúning heildaráætlunar í þeim tilgangi að skapa og viðhalda jafnvægi í byggð landsins“ - falið að „vinna að undirbúningi og semja heildaráætlun um framkvæmdir í þeim landshlutum, sem við erfiðasta aðstöðu búa sökum erfiðra samgangna og skorts á raforku og atvinnutækjum samkvæmt því, sem lagt er til í þál.“ Þetta var verkefnið. Hvar er heildaráætlunin um framkvæmdir, sem geti miðað að því að draga úr þessu misræmi í byggð landsins? Hvar er heildaráætlunin? Hvar er sjálft verkefnið, sem þeim var falið? Það var einmitt þetta, sem ég margendurtók í minni ræðu og einnig hv. 9. landsk. þm. Við finnum það að þessu frv., að það vantar alveg áætlunina um það, hvað á að gera. Það er ekki það, sem þarf að gera, að ákveða það enn einu sinni að setja niður nýja jafnvægisnefnd. Hún er þegar búin að hanga yfir þessu ómerkilega starfi sínu í nærri tvö ár. Það er ekki það, sem vantar. Það vantar till. um það, hvaða áætlun á að leggjast um verklegar framkvæmdir til þess að draga úr þessu misræmi í byggð landsins. Áætlunarframkvæmdir hefðu verið t.d. þær að láta kaupa 10 togara og dreifa þeim á þessi svæði og skapa þannig aukna vinnu, aukna framleiðslu, og það hefði miðað að því að stöðva flótta fólksins úr þessum landshlutum hingað til Reykjavíkur. Það er því ekki ég og hv. 9. landsk. þm., sem höfum misskilið neitt í þessu efni, ekki á nokkurn hátt. Við kunnum að lesa mælt mál og sjáum alveg og víssum það reyndar áður, hvað hafði verið lagt fyrir n. En sá hv. nm. úr jafnvægisnefndinni, sem samið hefur þetta frv., hv. þm. N-Þ., sem hér hefur talað um það, annaðhvort virðist ekki skilja, hvaða verkefni honum var falið, eða hann grípur þá nauðvörn að látast ekki skilja það nú, þegar hann sér, að allt er í óefni komið. Það var auðvitað mjög greinilegt, að hv. þm. var hér í mikilli nauðvörn. Þegar á það var einnig bent, að þetta frv. gerði sáralitla lausn á þeim vanda að benda á fjármuni handa jafnvægisnefnd til þess að geta eitthvað aðhafzt i þessum efnum, þá bendir hann á það, að raunverulega hafi n. aldrei verið falið það verkefni að benda á tekjuleiðir. En samt er helmingurinn af frv., eins og ég gat um i minni ræðu, um það, hvaða tekjur þessi sjóður skuli hafa. Ég deildi því ekki á n. fyrir að hafa ekki komið með einhverjar till., heldur fyrir það, að till. eru svo mjóar og aumingjalegar, að þær gagna ekkert. Þær geta engu um þokað. Að benda á það sem tekjustofn, að þessi sjóður skuli fá vextina af þeim lánum, sem veitt hafa verið í atvinnubótaskyni á undanförnum árum, vextina, sem aldrei hafa fengizt borgaðir, hafa reynzt óinnheimtanlegir, - ávísanir á slíkt fé geta vitanlega aldrei gert neitt gagn í sambandi við að leysa jafnfjárfrekar ráðstafanir og hér um ræðir. Svo upplýsir hv. þm. úr þessari makalausu jafnvægisnefnd, að enn þá hafi þeir ekki komizt að raun um það og hann hafi t.d. ekki enn þá áttað sig á því, hvaða landshluta sé hér eiginlega um að ræða, sem séu í þessum vanda, að þaðan flýi fólk og það þurfi eitthvað fyrir þá að gera. Það er svo sem ekki við miklu að búast af n. eftir tveggja ára starf, að hún komi með nokkrar raunhæfar till. um það, hvernig eigi að bregðast við vandanum, þegar hún veit alls ekkí um það, hvar vandinn er. Hún hefur ekki glöggvað sig á því enn þá. Hún veit ekki, hvaða landshlutar þetta eru. Hún er enn að leita. Hún skrifaði einhverjum, þeir svöruðu henni ekki, og af hverju hafa þessir aðilar ekki svarað? Ja, það er alveg augljóst fyrir mér, af hverju þeir hafa ekki svarað. Þeir hafa talið, að þetta væri það minnsta, sem hver einn og einasti alþm. hefði átt að vita, a.m.k. þm., sem eru fulltrúar þeirra byggðarlaga, sem hér eiga einkum hlut að máli, eins og þessir jafnvægisnefndarmenn báðir eru, annar frá Norður-Þingeyjarsýslu og hinn frá Barðastrandarsýslu, þeir hefðu átt að vita það. Ég held t.d., að ef n. hefði beint þessum spurningum til mín, hefði ég ekki svarað þeim, ekki vegna þess, að það hefði ekki verið auðvelt verk að svara því, heldur vegna þess, að ég hefði litið svo á, að þessir menn væru bara að tefja tímann og leika sér að hlutunum, því að þetta hlytu þeir að vita, og ég efast ekkert um það, að hv. þm. N-Þ. veit mætavel, hvaða landshlutar það eru, sem hér er um að ræða. Og að bera því svo við, að störf þessarar margumtöluðu jafnvægisnefndar hafi verið svona léleg allan þennan tíma af því, að hún hafi ekki ráðið yfir starfskröftum og af því að hún hafi verið peningalaus, það eru aldeilis ásakanir á hæstv. ríkisstj. Hefur hún neitað n. um nauðsynlegt aðkallandi starfslið? Hefur n. beðið um það, og hefur hún fengið nei? Hefur hún ekki getað fengið nauðsynlega fjármuni til þess að geta unnið sitt verk? Hver hefur neitað henni? Alþingi hefur þó gert samþykkt um, að þessi athugun skyldi framkvæmd. Og Alþingi hefur gert ráð fyrir því, að kostnaðurinn af þessum störfum yrði greiddur. Nei, það ber hér allt að sama brunni, n. hefur vanrækt það verk, sem hún átti að vinna, en svo er hlaupið til og flutt þetta frv., svo mjóslegið sem það er. Og af hverju er það flutt núna? Það er vitanlega reynt að gusa þessu núna út, af því að það eru kosningar að skella yfir. Menn þurfa að fá að segja: Ja, mikið stendur nú til í sambandi við lausn á þessum erfiðleikum. Mikið stendur til, það á að setja niður nefnd. Hún á að athuga í 23 liðum, eins og hér var talið upp, ýmislegt, safna skýrslum á skýrslur ofan. Það á að mynda sjóð, hann á reyndar að vera tómur. Og ýmislegt stendur nú til. Nýja nefndin skal „nokk“ leysa þetta. - Og það á vitanlega að fitja upp á því, annað eins held ég maður hafi nú séð, að reyna að láta kjósa út á þetta a.m.k. einu sinni, vita, hvort það gæti ekki heppnazt. Nei, það hefði verið miklu sæmra, jafnvel þó að kosningar væru fram undan, að þessi n. hefði haldið áfram að vinna eða réttara sagt byrjað einu sinni á því að vinna að því verkefni, sem henni var beinlínis falið að vinna að, semja þessa áætlun um, hvað gera þyrfti í atvinnulegum efnum fyrir þessa staði, og leggja fram sínar till. um það, hvað þyrfti að gera. En hins vegar er, eins og ég hef sagt hér áður, hægt að hjálpa nefndinni og stjórnarflokkunum með því að leggja hér fram á þessu þingi till. um það, hvað gera þarf. Og það væri líka hægt fyrir stjórnarflokkana að velja sum þau frv., sem hér liggja fyrir, og samþykkja þau, og þá væri eitthvað að gert í þessum efnum. Og það mun svo verða athugað hér við síðari umr. þessa máls að gefa meðal annars nm. úr jafnvægisnefnd kost á því að greiða hér atkvæði um raunhæfar ráðstafanir til atvinnujöfnunar í landinu í staðinn fyrir plagg eins og þetta.



Herra forseti. Mér heyrist á hæstv. forseta, að hann telji, að þessu máli liggi mikið á, og hefði verið ánægjulegt að heyra það um ýmis þýðingarmikil mál, sem legið hafa fyrir Alþ. frá þingbyrjun, að áhugi væri fyrir því, að þau yrðu afgreidd, en flest liggja þau nú í dyngjum í nefndum enn, þrátt fyrir það að þingið sé búið að sitja upp undir 6 mánuði. Ég held nú samt, að einna minnst gerði til, þó að þetta frv. yrði ekki afgr. núna fyrir þinglokin. Ég held áreiðanlega, að það geri hvorki til né frá um strauminn úr sveitunum og landshlutunum, sem hafa búið við atvinnuleysi á undanförnum árum, hvort þetta frv. verður gert að lögum á Alþ. eða ekki. Straumurinn verður jafnstríður eftir sem áður úr byggðunum. Það er ekkert lausnarorð gefið við þessu mikla vandamáli með samþykkt þessa frv. Það er rétt, sem sagt var í hv. Ed., að það er langeðlilegast, að þetta frv. verði sent aftur til n., því að það er ekkí um neitt. Og þar var raunar kveðið svo að orði, að þegar höfundarnir væru búnir að átta sig á innihaldsleysi málsins, væri eðlilegast, að þeir óskuðu sjálfir eftir að fá málið til sín aftur, og það held ég að væri það réttasta. Innihaldsleysi frv. er svo átakanlegt, að menn eiga ekki orð yfir það, einkanlega þegar búið er að átta sig á því, að tveir mætir menn hafa verið í launaðri nefnd í tvö ár við að setja þetta saman. Það má vera, að menn hafi gert sér háar vonir um það, hvað út úr þessu kæmi, þegar nefndin skilaði störfum, og að af því stafi vonbrigðin, en það er nú svona, að menn líkja þessu frv. helzt við vinsæla smábarnalesbók, sem gefin var út fyrir nokkuð löngu. Hennar sterka hlið var ekki það, að það væri mikið efni í henni, en börnum féll hún vel í geð. Hún var barnaleg og við þeirra hæfi. Það var bók, sem hét „Litla, gula hænan“. Og þetta frv. er nú almennt af þm. kallað „Litla, gula hænan“, og e.t.v. verður það í framtíðinni kallað „Jafnvægishænan“, því að í hverri einustu grein frv. er talað um jafnvægi. Það á að skipa 5 manna jafnvægisnefnd, og það er sagt um, hvað jafnvægisnefndin eigi að halda oft fundi og hvað hlutverk jafnvægisnefndar sé og svo hvað mörgum tegundum af skýrslum jafnvægisnefnd eigi að safna, og svo á jafnvægisnefnd, ef hún telur þörf til þess, að láta gera margar áætlanir, og svo á að stofna jafnvægissjóð, sem eins og hefur verið tekið hérna fram greinilega og greinilegast af öllu kemur fram í frv., verður alltaf tómur sjóður. Hann á að byggjast upp aðallega af óinnheimtanlegum skuldum, og á þeim fjárhagsgrundvelli á að byggja jafnvægisviðreisnarstarfið í landinu. Nei, ef hefði verið nokkur snefill af alvöru í því að koma fjárhagslegum grundvelli undir einhverjar aðgerðir í þessum málum, hefði vitanlega átt að byggja á einhverjum traustum tekjustofnum, ætla t.d. 10% eða 15% af brennivínstekjum ríkisins til þess að byggja aðgerðirnar á, eða tóbakstekjunum eða einhverjum svoleiðis, en ekki gripa til óinnheimtanlegra skulda, sem vitanlega koma aldrei í þennan jafnvægiskassa, sem hér er talað um. Ég tók eftir því, að hv. jafnvægisnefndarfulltrúi þessarar d., hv. þm. N-Þ., vék að því, að kauptúnin hefðu mjög þýðingarmiklu hlutverki að gegna í þjóðfélaginu og þeim hefði verið lítið sinnt og þeim lítil aðstoð veitt og úr þessu þyrfti að bæta. Þó litur út fyrir einmitt, eins og frv. kemur frá jafnvægisnefndinni, að einmitt kauptúnin hafi gleymzt, því að í 14. gr. frv., eins og það kom frá þeim, er sagt: „Nú er langvarandi atvinnuleysi í kaupstað, og er þá heimilt að veita úr jafnvægissjóði fjárhagslega aðstoð til fjölskyldna, sem sækja um slíka aðstoð, til þess að flytjast búferlum í annað sveitarfélag, þar sem þær hafa möguleika til að sjá sér farborða til frambúðar. að dómi jafnvægisnefndar, enda sé það álit nefndarinnar og hlutaðeigandi sveitarstjórna, að búferlaflutningurinn stuðli að jafnvægi 1 byggð landsins.“ Þeir duttu ofan í þetta gat í hv. Ed. og fundu það út einmitt, að þessir menn, sem sérstaklega báru hag kauptúnanna fyrir brjósti, hefðu einmitt gleymt kauptúnunum, og þar var þess vegna ráðin bót á þessu gati í frv. og bætt við, að það mætti veita úr jafnvægissjóði peninga til búferlaflutninga í önnur sveitarfélög, ef langvarandi atvinnuleysi ætti sér stað í kaupstað eða kauptúni. Þá fyrst komu kauptúnin með til þess að njóta greiðslna úr jafnvægissjóði til burtflutnings. Þetta er það langskemmtilegasta í þessu frv., það er líka lokakaflinn, þegar spenningurinn á að vera sem hæstur i þessari góðu bók, í „Litlu, gulu hænunni“. Það er alveg komið að því, að hún ætli að fara að verpa. Já, ég verð að segja það, að það með mörgu öðru sýnir, að það er ástæða til þess, að höfundarnir fái málið til sín aftur, að þeir eru ekki enn þá búnir að finna það út, hvaða landshlutar séu þannig settir, að þeir hafi mesta þörf fyrir jafnvægið sjálft. Það verður að koma jafnvægi að eiginlega í hverri setningu, þegar maður talar um þetta mál, því að þannig er frv. að öllu leyti uppbyggt. Hefði þeim nú ekki nægt að vita eitthvað um það, hvar væri þörf eða bara hvar væri mikil þörf fyrir aðstoð til þess að halda fólkinu kyrru í viðkomandi byggðarlögum? Það hefði verið létt af þeim anzi miklum vanda, ef þeir hefðu bara getað látið sér nægja vitneskju um, hvar væri þörf eða allmikil þörf til aðstoðar við atvinnulífið. Þeir urðu að fá það frá einhverri stofnun upplýst, hvar væri mesta þörfin. Og úr því að engin stofnun gat sagt þeim ákveðið: Þörfin er mest þarna i þessum landshluta, þá vaða þeir enn þá í villu og svima um þetta atriði og þá vantar grundvöllinn fyrir öllu saman. Og svo líður ár og svo líður annað ár, og þá eru raunar liðin 3 ár frá því að hæstv. ríkisstj. fékk þetta verkefni í hendur. Og fólkið heldur áfram að flytja sig, af því að þessa vitneskju vantar. Það vantar skýrslu um þetta annaðhvort frá Búnaðarfélaginu eða Fiskifélaginu eða Landssambandi iðnaðarmanna. Og þetta stendur í þeim, að geta svarað þessu. Ja, þetta hefur vissulega átt að vera vísindaleg úrlausn, en af því að það fást ekki svör við svona þýðingarmiklum grundvallaratriðum, þá veit enginn um það, hvar þeir landshlutar eru, sem þurfti að hjálpa til aukins jafnvægis, og við það situr. Og þá er gripið til þess að semja frv., sem að vísu heitir: Frv. um ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, en er ekki um neinar slíkar ráðstafanir. Og þegar hv. þm., eins og hv. 11. landsk. og hv. 9. landsk., hafa einmitt farið að tala um ráðstafanir, sem gætu stuðlað að jafnvægi í byggð landsins, þá segir höfundurinn: Um þetta á ekkert að tala í sambandi við þetta frv. Það er ekkert um það. Það eru hlutir, sem jafnvel menn eru nú búnir að átta sig á að megi þó tala um, en það er ekkert viðkomandi þessu frv. Að fara að tala um togarakaup út um landsbyggðina og verksmiðjur, bætta hafnaraðstöðu og annað þess konar, nei, það fellur ekki inn í rammann um frv., sem á að vera um ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Óviðkomandi hlutir. Nei, frv. þetta er bara um það, hvað eigi að vera margir menn í jafnvægisnefnd og hvað hún eigi að halda oft fundi og hvaða skýrslum hún eigi að safna og hvaða spurningar hún eigi að leggja fyrir aðrar ríkisstofnanir og svo hvernig eigi að koma fyrir jafnvægissjóði, sem ætlaðar séu milljónir og milljónatugir af fé, aðeins þegar séð er fyrir því, að féð sé óinnheimtanlegt. Það eru sem sé vanskilaskuldir, sem eiga að vera tekjustofninn. Það virðist svo sem þm. úr Barðastrandarsýslu og þm. úr Norður-Þingeyjarsýslu, sem hafa svo Vestfjarðalandshlutann og Norðurlandið á milli sín og Austfirðina til hinnar handarinnar, hefðu nú mátt án mikilla rannsókna renna grun í það, hvaða landssvæði þar mundu vera, sem þeir áttu að bera fram till. um að hjálpa. Og það er líka búið að bregða upp af því mynd hér, að það er auðvitað 300 milljóna innspýtingin á ári í atvinnulífið hér á Suðvesturlandinu frá erlendum aðilum, sem á sinn drjúga þátt í að skapa jafnvægisleysið. Og annaðhvort þurfti að taka á því eins og maður að ákveða að dreifa þessu fjármagni yfir til hinna landshlutanna eða þá að taka meira af fjármagninu úr framleiðslu- og atvinnulífinu innanlands, sem allt er sogað hingað til Reykjavíkur, að taka þá þeim mun meira af því og dreifa því út til hinna landshlutanna, eða þá að láta bókstaflega vera að burðast með neinar sýndartill. um þetta mál. Orsakirnar til jafnvægisleysisins að öðru leyti blasa svo við, eins og bent hefur verið hér á, einmitt þýðingarmestu atriðin; síldarleysið norðanlands og í útgerðarbæjunum vestanlands hefur lamað atvinnulífið þar og þrjózka og hugleysi núverandi hæstv. ríkisstj. í landhelgismálunum veldur því, að vélbátaútgerðin er lömuð í þessum landshlutum og hefur verið svo öll þessi jafnvægisár síðan þáltill. 1953 var samþ. og lengur þó. Það var auðvitað ekkert annað fyrir hendi en að leggja til, að friðunarlínan yrði færð út norðanlands, austan og vestan, til þess að sams konar fyrirgreiðsla væri gefin þar atvinnulífinu og reynslan er búin að sýna að atvinnulífið fékk hér suðvestanlands við lokun flóasvæðanna hér, Faxaflóa og Breiðafjarðar, og enginn getur þannig nú efazt um að er aðgerð, sem getur gerbreytt aðstöðu vélbátaútgerðar. Þeir hefðu getað komizt nokkuð létt út af sínu verki að því er snertir lausn vissra þátta þess, þessir hv. nm., ef þeir hefðu bara viljað gera svo vel að mæla með þáltill. og frv., sem lágu hér fyrir þinginu, eða fást til að greiða fyrir afgreiðslu þeirra í nefndum, sem þeir hafa sjálfir setið í og legið á þessum málum, auðvitað í þjónustu þeirrar stjórnar, sem vildi ekki, að þessar lagfæringar næðu fram að ganga. En það hafa þeir látið vera að gera. Það á sjálfsagt að verða verkefni þessarar stofnunar, sem á að setja á fót, 5 manna jafnvægisnefndarinnar, sem á að vera fast embætti, kosin sífellt á hverju kjörtímabili og á að hafa í sinni þjónustu fagfróðan mann og fleiri starfsmenn, ef ríkisstj. fæst til að samþ. það. Og auðvitað þarf ekki að spyrja að því, að til þess að fullkomna og tryggja betur jafnvægið á auðvitað þessi nýja jafnvægisstofnun að vera hér innan um allt annað embættisbákn í Reykjavík. Það dettur engum í hug annað. Nei, þetta frv. er slík háðung, að það ætti að stinga því sem beinasta leið ofan í bréfakörfurnar hér á Alþ., því að slík mál sem atvinnuleysismálin og fólksflóttinn úr þremur landshlutum eru ekkert fíflskapar- eða alvöruleysismál og átti ekki skilið þá meðferð, sem það mál hefur nú fengið eftir þriggja ára þrauk og basl þessara jafnvægisnefndarmanna.