Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hefur haft þetta mál til meðferðar, en eins og fram kemur í áliti meiri hl. n. á þskj. 212, hefur hún ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þess, og munu minni hl. skila sérálíti um málið. Þetta frv. gerir ráð fyrir því, að söluskattur verði hækkaður úr 51/2 í 71/2 %, og auk þess nokkur breyting á hundraðshluta þeim, sem ætlaður er til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, eins og gerð er grein fyrir í 1. gr. frv. Meiri hl. n. hefur, eins og fram kemur í nál., lagt til, að frv. verði samþykkt óbreytt eins og það liggur fyrir á þskj. 197 eftir afgreiðslu í Ed. Mér þykir það ekki ólíklegt, að þegar frá líður muni sú tilraun, sem hófst með svokölluðu júnísamkomulagi, verða talin merkileg og muni eiga eftir að marka nokkur spor í þróun efnahagsmála hér á landi. Af biturri reynslu undanfarinna ára og þá ekki hvað sízt af því, sem gerðist í lok ársins 1963, og af þeirri þróun, sem þar fylgdi á eftir á fyrstu mánuðum ársins 1964, var mönnum orðið það ljóst og þá einnig forustumönnum verkalýðshreyfingarinnar, að hinar troðnu slóðir í kaupgjaldsbaráttunni lágu út í ófæru. Þegar þessir aðilar því sneru sér til ríkisstj. á s.l. vori, má að vissu leyti segja, að það hafi verið brotið blað í sögunni. Tilmæli þeirra voru þau, að teknar skyldu upp viðræður um efnahagsmálin, sem stefndu að því að stöðva þá verðbólguþróun, sem undanfarið hafði magnazt mjög og stefndi efnahagslífinu í hættu. Að sjálfsögðu var ríkisstj. mjög fús til slíkra viðræðna, enda taldi hún það höfuðnauðsyn, að ná mætti samkomulagi, er miðaði að því að stöðva verðbólguþróunina, en það var aftur frumskilyrði fyrir því, að sá árangur, sem náðst hafði í efnahagsmálum á undanförnum árum, yrði ekki að engu. Í þessu sambandi er manni reyndar spurn, hvaða ríkisstj. hefði ekki verið mjög fús til slíkra viðræðna, eins og á stóð. Árangurinn af þessum viðræðum, sem hófust um vorið 1964, varð hið svokallaða júnísamkomulag. En það má segja, að það hafi verið aðeins upphafið. Með því voru ekki öll vandamál leyst, en e.t.v. var það merkilegast við samkomulag það, að það sýndi glögglega vilja aðilanna til að leita að færum leiðum í mjög viðkvæmum málum, vilja til þess að losa sig við ýmsa rótgróna hleypidóma og taka málin upp til endurmats á nýjum grundvelli. En slíkt endurmat og slík byrjunarlausn sem fólst í samkomulaginu í júní kallaði að sjálfsögðu líka fram ýmis ný vandamál, þótt siðar yrði. Það er einmitt eitt af þeim vandamálum, sem við erum nú að glíma við í sambandi við þetta frv. Þetta frv. er afleiðing af júnísamkomulaginu, þótt það á hinn bóginn raski ekki í neinu grundvelli þess samkomulags. Slíkir hlutir sem þessir gerast ekki í einni svipan, þeir gerast venjulega á lengri tíma, ef ná á verulegum árangri. Í þeim umr., sem fram hafa farið hér á hv. Alþingi og raunir einnig utan þess, aðallega í dagblöðunum, er ekki laust við, að menn hafi hleypt sér í nokkurn hita. Að nokkru leyti má segja, að það hafi stafað af misskilningi, sem upp kom, þar sem báðir aðilar, fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar og ríkisstj., voru þó í góðri trú um sinn skilning. En ríkisstj. sýndi þá enn, hversu ríka áherzlu hún leggur á gildi júnísamkomulagsins, og eins og hæstv. forsrh. tók fram í upplýsingum sínum um málið í Ed., taldi hann það höfuðnauðsyn, að hvorugur aðili hefði nokkra ástæðu til þess að ætla, að reynt væri að hlunnfara hann í sambandi við þetta mál. Svo er það einnig, að menn eru ávallt viðkvæmir fyrir því, þegar leggja þarf á nýja skatta eða hækka þarf skatta, og það er ekkert sérstakt nú, þegar nauðsynlegt reynist að hækka söluskattinn. Það er að sjálfsögðu engri ríkisstj. eða stuðningsmönnum hennar nein sérstök ánægja að slíkum aðgerðum, þótt þessir aðilar verði hins vegar að taka á sig ábyrgðina af því, þar sem þeim hefur af meiri hl. þjóðarinnar, meiri hl. kjósenda í landinu í frjálsum kosningum, verið falið að stjórna landinu. Því hefur verið haldið fram hér og það með réttu, og hefur það verið gert með allmiklum þunga af sumum hv. þm., að þessar aðgerðir muni íþyngja atvinnuvegunum og þá sérstaklega útflutningsatvinnuvegunum. Það má að vísu segja, að þetta komi að nokkru leyti úr ólíklegustu átt. Þessi rödd heyrðist ekki úr þessari átt t.d. í fyrra, þegar kaupgjaldið í landinu var hækkað á einu ári um 30-40%, en vissulega íþyngdi það líka útflutningsatvinnuvegunum óhóflega. En það er einnig gleðilegt tímanna tákn, að fleiri og fleiri virðast skilja - og ekki aðeins skilja, heldur líka viðurkenna, sem er raunar enn þá þýðingarmeira, viðurkenna þau meginlögmál, sem ráða í okkar efnahagskerfi. Einmitt um þetta er júnísamkomulagið mjög glöggt vitni. Það samkomulag lagði að sjálfsögðu einnig byrðar á útflutningsatvinnuvegina. Það var þá líka mikið í húfi, ekki sízt fyrir þessa atvinnuvegi, að takast mætti að stöðva verðbólguþróunina, sem er tvímælalaust versti óvinur útflutningsatvinnuveganna. Öllum er líka auðvitað ljóst, að þessar aðgerðir, sem nú er verið að ræða, leggja einnig byrðar á útflutningsatvinnuvegina. Það er einmitt skuggahliðin við þær. En með þeim er einnig verið að gera það mögulegt að greiða niður vöruverð og draga þar með úr hækkun vísitölu, sem ella mundi leiða til enn meiri kauphækkunar, enn meiri hækkunar kaupgjaldsins, sem yrði þá enn þyngri byrði fyrir atvinnuvegina, á sama tíma og verðlagið er greitt niður á þýðingarmiklum neyzluvörum almennings. Er það að sjálfsögðu til hagsbóta fyrir neytendur. Þannig verður að skoða málið frá öllum hliðum, þegar það er rætt. Það, sem nú er að gerast í þessu, er þó aðeins eitt atvik í lengri sögu, og mér er næst að halda, að síðar meir muni þetta verða talið eitt smáatvik í þeirri sögu, sem mönnum hættir þó nú til að mikla fyrir sér, kannske um of. Þetta má þó ekki verða til þess, að menn missi sjónar á því meginatriði, sem hér verður að horfa á, en það er sjálfur sá andi, sem kom fram og lá til grundvallar júnísamkomulaginu. Og þrátt fyrir allt það, sem hér hefur verið sagt við umr. um þetta mál hér í þinginu, vil ég nú leyfa mér að trúa því, að sá andi, sem þá réð, fái að lifa áfram og eigi eftir að bera þann ávöxt, sem menn höfðu gert sér vonir um. Ég læt nú þessu málí lokið, en ég leyfi mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 3. umr.



Herra forseti. Mér skilst, að um það hafi verið samið, að 2. umr. um þetta mál yrði mjög stutt, henni yrði mjög í hóf stillt, og ég vil fyrir mitt leyti verða við þeim áskorunum, en tel mér þó skylt að gera örlitla grein fyrir nál. okkar, mínu og hv. 1. þm. Norðurl. v., sem skipum 1. minni hl. fjhn. um þetta mál. Samkv. þessu frv. er lagt til, að söluskattur af andvirði seldrar vöru og verðmæta og endurgjaldi fyrir hvers konar starfsemi og þjónustu verði hækkaður úr 5 1/2% í 7 1/2%. Af því mundi leiða samkv. áætlun fjárl. hækkun, er nemur 245.1 millj. kr. Fyrr á þessu ári var söluskatturinn, eins og kunnugt er, hækkaður úr 3% í 5 1/2, og þannig nemur söluskattsviðbótin á þessu eina ári 150%, og má segja, að skammt sé nú stórra tíðinda á milli í skattheimtu hæstv. ríkisstj. Þó kemur þar vissulega fleira til, eins og oft hefur verið hér á drepið. Þegar skattalagabreytingarnar voru hér til umr. í vor, lög um tekjuskatt og eignarskatt og breytingarnar á reglunum um útsvar, voru, eins og kunnugt er, felld niður þau ákvæði l., sem höfðu tryggt það, að skattþunginn væri nokkuð í hlutfalli við verðlagið. Afleiðingarnar urðu náttúrlega þær, að gjöldin urðu miklu þyngri en þau höfðu áður verið, hlutfallslega. Dýrtíðin óx hröðum skrefum árið 1963, og þar af leiddi verulegar launahækkanir, sem gerðu það að verkum, að menn lentu í miklu hærri skattstiga heldur en rétt og sanngjarnt var og heldur en að því er virtist um tíma a.m.k. ætlað var, að þeir gerðu. Breytingarnar, sem gerðar voru í vor á skattalögunum, nægðu til þess að afstýra þessari skattahækkun, og þær brtt., sem við framsóknarmenn bárum fram við skattafrv. og miðuðu að því að hækka persónufrádráttinn, fjölga skattþrepunum og taka upp á ný umreikninginn miðað við verðgildi tekna, voru ekki samþykktar, og afleiðingin varð sú, að þegar niðurstöður álagningarinnar lágu fyrir, var hún svo þung, að ég hygg, að ekki sé ofmælt, að öllum hafi ofboðið. Og þá virtust allir sammála um það, að leiðréttinga væri þörf. Stærstu launþegasamtökin, Alþýðusambandið og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, fóru fram á viðræður um þessi mál, fengu þær, og niðurstaðan af þeim viðræðum varð sú, að ríkisstj. skipaði nefnd til þess, eins og þar segir, að athuga alla möguleika á því að veita afslátt og frekari greiðslufrest á álögðum opinberum gjöldum. Og ég hygg, að almennt hafi þetta verið skilið svo, að leiðrétting á þessum mistökum, sem áttu sér stað, mundi fást. Ég hygg, að það hafi verið almenn skoðun, og ég býst við því, að flestir, sem urðu fyrir barðinu á skattal. að þessu sinni, hafi beðið með nokkurri óþreyju eftir því, að Alþingi kæmi saman, og átt von á því, að úrræði stjórnarinnar í þessum vanda yrðu með allra fyrstu málum, sem þetta Alþingi tæki fyrir. En það kom þó brátt í ljós, að svo varð ekki, og dagarnir liðu hér einn af öðrum, án þess að nokkuð heyrðist frá ríkisstj. um þessi mái, og þegar svo var komið, bárum við nokkrir þm. Framsfl. fram frv. til lækkunar skatta og útsvara. Þetta frv. lögðum við fram hér í hv. Nd. 19. okt., og eftir nokkurt þjark og þras var því visað til fjhn. þann 5. nóv. s.l. Síðan höfum við á öllum fundum, sem fjhn. hefur haldið, reynt að fá afgreiðslu á þessu máli, en aldrei tekizt, og hv. meiri hl. hefur ávallt færzt undan því að afgreiða þetta mál, borið við ýmsum ástæðum, sem ég get ekki nefnt annað en tylliástæður, þangað til á síðasta fundi eða á fundi n. 11. þ.m., þá var loksins kveðið upp úr með það, að meiri hl. teldi ekki, að afgreiða bæri þetta frv, fyrr en með væntanlegum breytingum á skattalögum einhvern tíma á næsta ári. Þessi afgreiðsla jafngildir því að sjálfsögðu að fella frv., og hefði auðvitað verið hreinlegra að gera það, því að þetta frv. okkar um lækkun skatta og útsvara fjallar um álögur yfirstandandi árs og lækkun þeirra, en ekki um framtíðarskipulag þessara mála. Það er óhætt að fullyrða það, að þessi málalok urðu mörgum vonbrigði, því að eins og ég sagði upphaflega, áttu menn von á því, að lagfæring fengist. En út yfir tekur þó, að réttmætum óskum um sjálfsagða leiðréttingu skuli vera ekki aðeins neitað, heldur mætt með því að leggja á stórkostlegar nýjar álögur, eins og þetta frv., sem hér er til umr., fjallar um. Því hefur oft verið haldið fram af hálfu hæstv. ríkisstj., að beinir skattar hafi lækkað á undanförnum árum. Ég hygg þó, að mörgum muni finnasi, að skattar og útsvör hafi verið þungbærari á þessu ári en oftast nær áður. A.m.k. er það í fyrsta skipti á þessu ári, 1964, sem stjórnskipuð n. gerir till, um eins konar kreppulán handa almenningi til þess að borga með beina skatta til ríkis og sveitarfélaga. Samkv. fjárlagafrv, fyrir árið 1965 er tekjuskattur og eignarskattur áætlaður 375 millj. kr. á því ári. Þessi skattur var 135 millj. árið 1958. Hann hefur hækkað á þessu tímabili um 240 millj. kr. eða 176%. En hér er ekki öll sagan sögð. Réttan samanburð á skattþunga nú og fyrir daga þessarar hæstv. ríkisstj. er aðeins hægt að fá með því að taka saman beina og óbeina skatta, bæði tekjuskatt og eignarskatt og tolla og söluskatt. En eins og kunnugt er, hafa tekjur af hinum síðartöldu, tollum og sölusköttum, vaxið gífurlega síðustu árin og það eru þær álögur, sem leggjast með miklu meiri þunga á allan almenning heldur en þó tekjuskatturinn og þyngst á þá, sem flesta hafa að framfæra. Til þess að sýna þá hækkun á tollum og sköttum, sem orðið hafa á þessu umrædda tímabili, höfum við í 1. minni hl. fjhn. tekið saman yfirlit um þessar greiðslur samkv. ríkisreikningi 1958 og samkv. fjárlagafrv. 1965, eins og það nú liggur fyrir. Þá kemur í ljós, að þessi gjöld voru 608 millj. kr. árið 1958, en þau eru nú 2907 millj. Þannig hefur hækkunin á tollum og sköttum á þessu tímabili numið 2299 millj. kr. Við þennan samanburð er það þó að athuga, að nú á næsta ári eru niðurgreiðslur vöruverðs reiknaðar inn í fjárlög, en eins og kunnugt er, voru þær greiddar úr útflutningssjóði árið 1958. Til þess að gera samanburðinn réttan er því nauðsynlegt að draga frá væntanlegri fjárlagaupphæð 1965 það, sem áætlað er til niðurgreiðslna á því ári, en það er samkv. frv., eins og það nú liggur fyrir, 543 millj. kr. Ég dreg það því frá fyrrnefndum 2299 millj. kr. og fæ þá út hækkunina 1756 millj. eða 289%. Og það er þessi samanburður, sem einn sefur rétta mynd af því, hvað álögurnar hafa hækkað, en ekki tekjuskatturinn tekinn út af fyrir sig. Þó er þess að geta, að vafalaust verður þessi hækkun mun meiri en ég hef hér greint frá, og það er vegna þess, að miðað er við raunverulegar tekjur árið 1958, en fjárlagaáætlun fyrir árið 1965, en tekjur af þessum gjöldum til ríkissjóðs hafa á undanförnum árum farið svo að hundruðum milljóna skiptir fram úr áætlun, og ég tel enga ástæðu til að ætla annað en að svo verði enn á næsta ári, þannig að munurinn verður enn þá meiri. Hæstv. ríkisstj. segist þurfa að hækka söluskattinn til þess að geta afgreitt greiðsluhallalaus fjárlög. Við, sem skipum 1. minni hl. fjhn. í þessu máli, höldum því fram, að þessi staðhæfing sé röng. Og við bendum á því til staðfestingar, að verulegar fjárhæðir eru óeyddar af greiðsluafgöngum fyrri ára, sem sjálfsagt er að grípa til, áður en nýir skattar eru lagðir á, að tekjuliðir fjárlagafrv. árið 1965 séu eins og áður of lágt áætlaðir, að aukið eftirlit eigi að tryggja betri skattheimtu, en aukið eftirlit hefur nú verið boðað og ráðstafanir gerðar til þess að koma því í framkvæmd, og með sparnaði og ráðdeild megi draga úr ríkisútgjöldunum. Hér er um fjárhæð að ræða, sem nemur 245 millj. kr. Þar af stafa um 42 millj. af álagningu þessa fyrirhugaða skatts sjálfs, svo að hér er um það bil 200 millj. kr. fjárhæð um að ræða, og við teljum, að henni sé hægt að ná með þeim ráðstöfunum, sem ég hef hér talið upp. Þess vegna teljum við umrædda skattheimtu óþarfa og erum frv. andvígir af þeirri ástæðu. En þó kemur þar fleira til. Með samningum verkalýðssamtakanna, ríkisstj. og atvinnuveganna, sem gerðir voru 5. júní í vor, vannst stundarfriður, sem gaf vonir um áframhaldandi samstarf til lausnar efnahagsvandans. En framkoma ríkisstj., bæði í þessu máli og tekjuskattsmálinu, er hins vegar á þann veg, að hún eyðir trausti og torveldar áframhaldandi samvinnu. Þess vegna er frv. líka hættulegt. Þá er þess enn fremur að geta, að söluskattur er að okkar dómi ákaflega óheppileg tekjuöflunarleið, ekki sízt þegar hann verður svo hár sem hér er ráðgert. Söluskatturinn leggst jafnt á nauðsynjar sem óþarfa, og hann kemur þyngst niður á þeim, sem minnsta getuna hafa. Þar að auki er það á allra vitorði, að innheimtu söluskattsins er stórlega ábótavant hér á landi, og skal ég ekki tefja tímann með að fara lengra út í það að þessu sinni. Af þessum ástæðum, sem ég hef nú í eins stuttu máli og ég taldi mér fært gert grein fyrir, leggjum við til, að frv. verði fellt. En verði ekki á þá skoðun fallizt, áskiljum við okkur rétt til þess að flytja við 3. umr. málsins brtt. um það að hækka hluta sveitarfélaganna af söluskattinum og um það, að inn í frv. verði tekin ákvæði um ýtarlegri rannsóknir á framtölum en það hefur nú að geyma.



Herra forseti. Um þetta mál hafa þegar orðið allmiklar umr. hér á Alþingi. Afstaða manna og flokka hefur því komið mjög skýrt fram til málsins. Ég sé því ekki ástæðu til þess að lengja umr. um málið mikið nú við þessa umr., enda er þannig ástatt, eins og hv. þm. vita, að komið er að síðustu starfsstundum þingsins. 3. umr. fjárl. er þó eftir og útvarpsumr. í kvöld um þetta mál. Afstaða okkar Alþb.manna er skýr til þessa máls. Við erum á móti frv. og leggjum til, að það verði fellt.



Herra forseti. Á þskj. 213 er að finna álít meiri hl. fjhn. um þetta frv., en n, gat ekki orðið sammála um afgreiðslu þess, eins og þar kemur fram. Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt, eins og það var eftir afgreiðslu Ed.