Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (FS): Þessi útvarpsumræða fer fram með þeim hætti samkvæmt 51. gr. þingskapa, að fyrst flytur hæstv. fjmrh. framsöguræðu; er tími hans ekki takmarkaður. Síðan verða fluttar hálftímaræður af hálfu hvers hinna þriggja þingflokka, annarra en flokks hæstv. fjmrh., Sjálfstfl., og í þessari röð: Framsóknarflokkur, Alþýðubandalag, Alþýðuflokkur. Að lokum hefur hæstv. fjmrh. rétt til stundarfjórðungsræðu til andsvara. Hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, tekur nú til máls og flytur framsöguræðu.



Herra forseti. Þegar ríkisstjórnin var mynduð 20. nóv., hafði frv. til fjárlaga fyrir árið 1960 verið fullsamið og prentað. Frv. var vandlega undirbúið og vel úr garði gert af hálfu hæstv. fyrrverandi fjmrh., Guðmundar Í. Guðmundssonar, og ráðunauta hans. Það var byggt á því kerfi útflutningsbóta og innflutningsmála, sem í lögum hefur verið síðan í maí 1958, og var miðað við undangengna reynslu og þær horfur um afkomu og efnahag, sem næst varð komizt. Núverandi ríkisstj. var það ljóst, að hverfa yrði frá uppbóta- og styrkjakerfinu og taka upp annað efnahagskerfi, sem að því miði að draga efnahag og atvinnulíf landsmanna úr sandbleytunni og upp á fastan grunn. Þær róttæku umbætur, sem í ráði er að gera, hafa víðtæk og gagnger áhrif á fjármál ríkisins. Í stað þess að bera fram brtt. við svo að segja sérhvern liðfjárlagafrv., þóttu það hagkvæmari vinnubrögð að semja nýtt frv. til fjárlaga fyrir árið 1960. Það var gert og var því útbýtt á fyrsta degi Alþingis, er það kom nú að nýju saman til funda. En rétt þótti, að 1. umr. um efnahagsmálafrv. ríkisstj. færi fram, áður en fjárlögin kæmu til umræðu. Áður en rætt er um fjárlagafrv., mun ég gefa þingheimi nokkurt yfirlit um afkomu ríkissjóðs á árinu 1959, en í því sambandi þykir mér rétt að víkja nokkrum orðum að ríkisreikningi almennt, framlagningu hans á Alþingi og endanlegri afgreiðslu. Samkvæmt stjórnarskránni skal leggja fyrir Alþ. frv. til laga um samþykkt á ríkisreikningi hverju sinni, en áður skulu yfirskoðunarmenn, kjörnir af Alþ., endurskoða ríkisreikninginn. Þá er þeir hafa lökið starfi og gert athugasemdir og tillögur og ríkisstjórnin svarað, skal leggja fyrir Alþ. frv. til laga um samþykkt á ríkisreikningnum. Flest þau fyrirtæki, sem þykja sæmilega rekin, telja sér skylt að ljúka ársuppgjöri sínu sem fyrst eftir lok reikningsársins, sem hér á landi er yfirleitt almanaksárið. Þessi aðferð þykir sjálfsögð reglusemi í fjármálum og ekki aðeins nauðsynleg vegna skattaframtala, heldur gagnleg og í rauninni óhjákvæmileg fyrirtækinu sjálfu til að fylgjast vel með fjárhag sínum, tekjum og gjöldum. En hjá íslenzka ríkinu hefur annar háttur verið hafður á. Þar hefur sá ósiður verið landlægur um langt skeið að ganga ekki endanlega frá reikningum ríkis og ríkisstofnana, fyrr en 2–3 ár eru liðin frá lokum reikningsársins. Nú standa málin svo t.d. í byrjun ársins 1960, að frv. um samþykkt á ríkisreikningi fyrir árið 1957 hefur ekki enn verið unnt að leggja fyrir Alþingi. Á þessu verður nú gagngerð breyting. Ráðstafanir hafa verið gerðar til að hraða þessum störfum svo, að ríkisreikningar fyrir árin 1957, 1958 og 1959 verði allir lagðir formlega fyrir Alþingi á þessu ári til afgreiðslu, og sú fasta regla þarf að komast á, að ríkisreikningur sé endanlega afgreiddur og lögfestur á næsta ári eftir reikningsár. Ég vænti þess, að fyrir hv. alþm. og ekki sízt hv. fjvn. ætti þessi breyting að geta orðið til mikilla bóta. Bráðabirgðayfirlit hefur nú verið gert yfir afkomu ríkissjóðs á árinu 1959, og skal ég nú rekja það. Það er fyrst rekstrarreikningur, og til þess að spara allt of mikinn talnaupplestur mun ég lesa aðeins tölur í reikningi, en sleppa tölum í fjárlögum. Teknamegin eru skattar og tollar samkv. 2. gr. 769 millj. 134 þús., 3. gr. A, ríkisstofnanir, 252 millj. 99 þús., 3. gr. B, tekjur af fasteignum, 10 þús., 4. gr., vextir, 2 millj., og 5. gr., óvissar tekjur, 14 millj. Samtals eru því tekjur samkv. reikningi ársins 1959 áætlaðar 1037.2 millj. kr. Gjaldamegin eru fyrst vextir 3.1 millj., forsetaembættið 1.4 millj., alþingiskostnaður 8.7 millj., stjórnarráðið 17 millj., utanríkismál 14.6 millj., dómsmál 65.8 millj., innheimta tolla og skatta 26 millj.; sameiginlegur embættiskostnaður 1.5 millj., heilbrigðismál 41.1 millj., vegamál 87.5 millj., samgöngur á sjó 14.9 millj., vitamál 24.6 millj., flugmál 11.3 millj., veðurþjónusta 4.6 millj., ýmis mál 4.7 millj., kennslumál 142 millj., opinber söfn, bókaútgáfa o.fl. 11.2 millj., kirkjumál 13.1 millj., landbúnaðarmál 75.6 millj., sjávarútvegsmál 17.9 millj., iðnaðarmál 3.5 millj., raforkumál 22.3 millj., rannsóknir í þágu atvinnuvega 8.6 millj., félagsmál 152 millj., eftirlaun og tillag til lífeyrissjóða 25.8 millj., til útflutningssjóðs 152.1 millj., óviss útgjöld 9 millj. Þá koma samkv. 22. og 23. gr. greiðslur samkv. heimildum og sérstökum lögum, það eru 2.8 millj. og 2.3 millj., væntanleg fjáraukalög 17 þús., þingsályktanir 49 þús. Það þýðir, að útgjöldin á rekstrarreikningi er gert ráð fyrir að verði 965 millj. og rekstrarhagnaður 72.2 millj. Þá kemur yfirlit um eignahreyfingar, og mun ég þar einnig lesa niðurstöðutölur reiknings, en sleppa fjárlagaáætlun. Fyrst eru innborganir í eignahreyfingum: útdregið í bankavaxtabréfum 35 þús., endurgreidd lán og andvirði seldra eigna 1200 þús., sala fiskiðjuversins 22.5 millj., endurgreitt útlagt fé vegna ríkisábyrgða 1.2 millj., lán hjá Landsbanka vegna framlags til alþjóðagjaldeyrissjóðs 8.1 millj., lán hjá Tryggingastofnun til byggingar landsspítala 1 millj., innheimtur stóreignaskattur 37.5 millj. Innborganir eru því á eignahreyfingum 71.5 millj. Útborganir eru hins vegar sem hér segir: Það eru fyrst afborganir ríkissjóðslána: innlend lán 10.8 millj., lán í dönskum bönkum 487 þús., lán í Bandaríkjunum 126 þús., lán landssímans 3.5 millj., greitt vegna ríkisábyrgðarlána í vanskilum 28.6 millj., til eignaaukningar landssímans 8.5 millj., til húsagerðar á jörðum ríkisins 1.8 millj., til ræktunar á jörðum ríkisins 200 þús., til smíði skips vegna Vestmannaeyja og nálægra hafna 2.5 millj., viðbótarhúsnæði við ríkisspítalana 4.5 millj., bygging fávitahælis 428 þús., til að byggja nýja vita 1.7 millj., til flugvalla og flugöryggistækja 12.5 millj., viðbótarhúsnæði á Keldum 785 þús., sjúkraflugvellir 492 þús., heimavistarhús við menntaskólann á Akureyri 100 þús., bygging sjómannaskólans 500 þús., bygging kennarabústaðar á Hólum 68 þús., bygging menntaskólahúss á Laugarvatni 428 þús., bygging kennaraskólans 950 þús., til framkvæmda á Hvanneyri 570 þús., til bygginga á prestssetrum 1.5 millj., til greiðslu heimtaugargjalda á prestssetrum 150 þús., útihús á prestssetrum 876 þús., bygging embættisbústaða héraðsdómara 500 þús., bygging lögreglustöðvar í Reykjavík 760 þús., bygging lögreglustöðvar á Keflavíkurflugvelli 260 þús., mjólkurhús á Hólum 35 þús., bygging á skólajörðinni Eiðum 100 þús., til kaupa á dísilrafstöðvum 200 þús., til byggingar dvalarheimilis fyrir afvegaleidd börn 342 þús., tilraunagróðurhús á Varmá 95 þús., til atvinnu- og framleiðsluaukningar 15.2 millj., til byggingar Kjarvalshúss eða Listasafns ríkisins 500 þús., til byggingar embættisbústaðar fyrir dýralækna 342 þús., til aukningar landhelgisgæzlu 6 millj. Síðan koma hér útborgunarmegin til jöfnunar nokkrir liðir, sem áður voru lesnir: Framlag til alþjóðagjaldeyrissjóðs 8.1 millj., til byggingar landsspítala með lánsfé 1 millj., skuldabréf stóreignaskatts 33.2 millj., lán vegna sölu á fiskiðjuverinu 19 millj. og önnur lán 11.1 millj. Niðurstaðan verður því útborganamegin á eignahreyfingareikningi 178.9 millj. kr. Ég skal til glöggvunar gera hér nokkurt yfirlit um afkomu ársins 1959 í stórum dráttum. Rekstrartekjurnar voru áætlaðar í fjárlögum 1030.6 millj. Í þeirri áætlun eru 25 millj. af greiðsluhagnaði frá árinu 1958, en þar sem sú fjárhæð var talin í rekstrartekjum það ár, er hún ekki talin í rekstrartekjum reikningsins 1959. Miðað við þetta má segja, að rekstrartekjur fjárlaganna fyrir 1959 hafi verið áætlaðar 1005.6 millj., en urðu 1037.2 millj., eða 31.7 millj. umfram áætlun. Þeir tekjuliðir, sem fóru fram úr áætlun, voru: tekju- og eignarskattur 10.4 millj., aukatekjur og stimpilgjald 10.4, söluskattur 12.8, hagnaður ríkisfyrirtækja 12 millj., óvissar tekjur 4 millj., aðrir ]iðir samtals 5.4 millj. Samtals eru þeir liðir, sem fóru fram úr áætlun, 55 millj: En undir áætlun urðu: vörumagnstollur 8.7 millj., tollar og skattar Sogsvirkjunar 14.7 millj. Þetta eru samtals 23.4 millj. Urðu því umframtekjur samtals, þegar frádráttarliðir hafa verið dregnir frá, 31.6 millj. kr. Rekstrarútgjöldin voru áætluð í fjárlögum 947.1 millj., en urðu 17.9 millj. umfram. Þessar urðu aðalumframgreiðslur: dómsmál, vegna landhelgisgæzlu 2 millj., vegamál, fyrirhleðsla á Mýrdalssandi 4 millj., eftirlaun og tillag til lífeyrissjóða 2 millj., óviss útgjöld 4 millj., greiðslur samkv. heimildarlögum og sérstökum lögum 5 millj. Aðrir fjárlagaliðir hafa ekki farið teljandi fram úr áætlun og sumir jafnvel orðið undir áætlun, svo sem vaxtagreiðslur um 2.2 millj. Það stafar af hagkvæmari vaxtajöfnun af viðskiptum við Landsbankann en gert var ráð fyrir. Sömuleiðis urðu útgjöld samkv. 17. gr. 2.7 millj. undir áætlun vegna þess, að kostnaður við berklaveiki og langvarandi sjúkdóma varð minni en áætlað var. Þetta er varðandi rekstrarreikninginn. En varðandi eignahreyfingar vil ég taka þetta fram: Fyrst eru innborganir. Niðurstöður fjárlaga voru þar 2.45 millj., en reiknings 71.5 millj., og hefur skýring komið fram á því í þeim tölum, sem ég las hér áður. Útborganir: Þar voru greiðslur samkv. 20. gr. áætlaðar í fjárlögum 85.87 millj. Þessir fjárlagaliðir urðu 106.4 millj. eða 20.57 millj. umfram. Hér er aðallega um að ræða umframgreiðslur vegna ábyrgðarlána 8.6 millj., vegna flugmála tæpar 6 millj. og vegna atvinnuaukningarlána 5.15 millj. Til viðbótar þessum fjárlagaliðum, sem verða í reikningnum 106.4 millj., eru svo færðar nokkrar fjárhæðir á 20. gr. utan fjárlaga, svo sem framlagið til alþjóðagjaldeyrissjóðs og fleiri atriði, sem ég ræddi hér áðan. Varðandi svo að lokum greiðslujöfnuð ríkissjóðs fyrir árið 1959, þá lítur það svo út: Rekstrarhagnaður varð 72.2 millj., þar við bætast fyrningar 4 millj., samtals 76.2, þar við bætast innborganir á 20. gr. 9.3 millj., samtals 85.53 millj. Eins og ég gat um, er í fjárlögum 1959 teknamegin gert ráð fyrir 25 millj. af greiðsluafgangi ársins 1958, en sú tala mun hafa verið áætlunartala, þar sem ekki lágu fyrir endanleg reikningsskil, þegar fjárlögin fyrir 1959 voru samþykkt. Nú reyndist þessi greiðsluafgangur 43.5 millj., þegar búið var að jafna greiðsluhalla frá árinu 1957. Þegar þessi upphæð, 43.5 millj., leggst við framangreindar 85.5 millj., koma út 129.06 millj. Til frádráttar koma svo samkv. 20. gr. fjárlagaliðir og veitt lán, samtals 121.04 millj. Þannig verða eftir 8.02 millj. af greiðsluafgangi, þegar búið er að jafna milli áranna 1957, 1958 og 1959. Þetta yfirlit er bráðabirgðauppgjör, og geta því niðurstöður breytzt nokkuð. Um leið og efnahagskerfi þjóðarinnar í heild er endurskoðað og endurbætt, þarf einnig að endurskoða og endurbæta allt starfskerfi og starfshætti ríkisins sjálfs: stjórnarráð og ríkisstofnanir. Tilgangurinn með slíkri endurskoðun er sá að tryggja hvarvetna það bezta skipulag og bezta starfslið, sem völ er á. Skortur á skipulagi, óhagkvæm, úrelt vinnubrögð, veik verkstjórn, óhentug húsakynni, allt þetta veldur oft og tíðum í ríkisrekstrinum, að afköstin verða lélegri, starfsemin dýrari, starfsfólkið fleira en þörf er á. Einnig þarf að athuga, hvaða starfsemi ríkisins má að skaðlausu leggja niður. Með hyggilegri vinnubrögðum, meiri vélakosti, rösklegri verkstjórn væri oft hægt að fá miklu meiri vinnu og betri fyrir minna fé. Til eru vissulega þær skrifstofur og stofnanir ríkisins, sem eru til algerrar fyrirmyndar um stjórnsemi, stundvísi og vinnuafköst, en víða eru þverbrestir í innviðum, og mikið skortir á, að árvekni, stundvísi, vinnusemi og afköst séu með þeim hætti, sem vera bæri. Hér þarf að verða breyting á. Þrem starfsmönnum stjórnarráðsins var fyrir nokkru falið að gera till. um strangara eftirlit með því, að starfsmenn í ríkisþjónustu mæti stundvíslega til starfs, skili fullum vinnustundafjölda og eðlilegum afköstum. Þeir hafa skilað till. sínum, sem fela í sér mjög aukið aðhald, að starfsmenn skuli m.a. skrá sig með stimpilklukku til vinnu og frá, ákvæði um viðurlög við óstundvísi og annarri vanrækslu og fastara eftirlit með því, að þessum reglum sé hlýtt. Þessi nýja skipan mun bráðlega upp tekin, eftir að samráð hefur verið haft um framkvæmd reglnanna við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. En hverjar leiðir á að fara við allsherjarendurskoðun ríkisrekstrarins, til þess að sem beztum árangri verði náð? Að mínu viti koma þar einkum tvær leiðir til greina. Önnur leiðin, gamla aðferðin, sem flestar ríkisstjórnir hafa gripíð til, er að skipa sparnaðarnefndir, þar sem nefndarmenn vinna að því í hjáverkum og venjulega fyrir einhverja þóknun að gera till. um sparnað í ríkisrekstrinum, skila þeim síðan eftir hæfilegan tíma til ríkisstj., sem framkvæmir stundum eitthvað af þeim, oftar sáralítið, en oftast ekkert. Þetta er ekkert sérstakt íslenzkt fyrirbæri, heldur alþekkt víða um heim. Sparnaðarnefndir eru skipaðar með brauki og bramli. Nú skal bruðlið úr sögunni, sukkið stöðvað, spillingin afmáð og upprætt, bitlingar skornir niður. Það skal sparað og sparað. En því miður verður oftast svipuð niðurstaða, að fátt kemst í framkvæmd og árangurinn verður lítill. Ég hef að undanförnu kynnt mér álit og till. nokkurra sparnaðarnefnda, sem ríkisstj. hafa skipað undanfarinn einn og hálfan áratug. Í þessum álitsgerðum er oft mikinn fróðleik að finna og margar till. skynsamlegar. En þegar litið er yfir störfin og árangurinn í heild, hlýtur maður að undrast, hve fátt af þessum till. hefur í raun og veru komizt í framkvæmd. Ég skal ekki rekja hér hvers vegna, hvort það stafar af skilningsskorti og viljaleysi valdhafanna eða af því, að önnur stór þjóðmálaverkefni hafa altekið hug ráðamanna og orðið að sitja í fyrirrúmi á hverjum tíma eða tillitssemi til þeirra starfsmanna, sem sparnaðurinn þarf að bitna á. En að minni skoðun er aðalástæðan þó sú, að hér þarf önnur vinnubrögð, ekki skyndiáhlaup í sparnaðarskyni, heldur stöðuga starfsemi, nákvæma rannsókn, þrotlaust starf. Og þá er ég kominn að nýju leiðinni, sem margar aðrar þjóðir eru að fenginni langri reynslu farnar að nota. Og hún er þessi: Til þess að ná raunhæfum árangri um sparnað í opinberum rekstri, aukna hagkvæmni og betra skipulag þarf að vinna að þessu að staðaldri af hinum færustu kunnáttumönnum. Yfirstjórn slíks starfs er þá oftast í höndum einhvers starfsmanns ríkisins. Hann hefur sér til aðstoðar verkfræðinga, rekstrarfræðinga, hagfræðinga og aðra, sem gert hafa slík störf að sérgrein sinni, enda er nú svo komið við ýmsa háskóla, að sérstök kennsla og námskeið eru höfð í þessum fræðum. Þá er ýmist, að slíkir sérfræðingar eru fastir starfsmenn ríkisins eða sjálfstæðir ráðunautar, sem fá sérstaka greiðslu fyrir hvert verk, sem þeim er falið, og eru margar slíkar ráðunautaskrifstofur til í nágrannalöndunum. Þessi starfsemi, sem kölluð er á norrænum tungum „rationalisering“, hefur verið kölluð hagsýsla á íslenzku. Reykjavíkurborg setti slíka skrifstofu á stofn hjá sér fyrir 2 árum, og hefur hún þegar gefið góða raun. Og enda þótt einhverjir kunni að kalla þetta undarlegan sparnað, að byrja á því að setja á stofn skrifstofu eða skrifstofudeild, þá er reynslan sú alls staðar, að þessi kostnaður borgar sig upp í beinhörðum peningum á stuttum tíma og það margfaldlega. Kostnaður við strangara eftirlit og umbætur í vinnubrögðum er vanur að skila hagnaði fljótlega. Á vegum fjmrn. er hafinn undirbúningur að skipulagðri hagsýslu í þágu ríkisrekstrarins og aflað gagna og upplýsinga víða. Eftir því sem ég hef kynnt mér slíka starfsemi, tel ég, að fordæmi Norðmanna henti okkur Íslendingum einna bezt. Í 12 ár hefur sérstök deild í fjmrn. norska unnið að þessum málum að staðaldri. Ég hef ritað fjmrh. Norðmanna um þessi mál, og hefur hann heitið allri aðstoð til að koma slíkri starfsemi á fót hér, m.a. boðizt til að senda okkur til ráðuneytis hagsýslustjóra norska ríkisins til leiðbeiningar við að byggja upp starfið hér. Þegar undirbúningi þessa máls er lengra á veg komið, mun það að sjálfsögðu lagt fyrir Alþingi. Og það ætla ég að allir góðir Íslendingar séu sammála um, að nauðsynlegt sé að hafa sívökult auga á öllu því í rekstri ríkisins, er til sparnaðar má horfa, bættra vinnubragða og aukinnar hagsýni. Á þeim skamms tíma, sem liðinn er frá myndun stjórnarinnar, hefur mestur hluti dagsins að jafnaði farið í undirbúning efnahagsmálafrv. Tími hefur því ekki unnizt til að koma fram sparnaði í einstökum greinum, og er fjárlagafrv. því að verulegu leyti byggt á og reiknað út með kostnaði og útgjöldum við ríkisreksturinn eins og hann er nú. Margir eru þeir útgjaldaliðir í þessu frv., sem ríkisstj. telur sjálfsagt að reyna að lækka. En slíkt krefst undirbúningsvinnu. Það þýðir ekki að áætla þá lægri í fjárlögum, fyrr en komin er niðurstaða um hvert einstakt atriði varðandi nýtt skipulag og hvern sparnað það leiðir af sér. Nokkur slík atriði skal ég þó nefna hér, sem verður að endurskoða á árinu og ætti að vera hægt að lækka í fjárlögum næsta árs. Fyrst vil ég taka það fram, að utanrrn. hefur að undanförnu haft til sérstakrar athugunar, með hverjum hætti mætti koma við sparnaði varðandi utanríkisþjónustuna. Í öðru lagi skal ég nefna framkvæmd skattamála, þ.e.a.s. fyrirkomulag við álagningu og skattheimtu. Í sambandi við endurskoðun á skatta- og útsvarslögum er til athugunar að gerbreyta öllu því kerfi frá grunni. Nú eru undirskattanefndir 219 að tölu og 3 menn í hverri nefnd, samtals 657 menn. Yfirskattanefndir eru 24 og 3 menn í hverri, samtals 72 menn. Kostnaður við þessar nefndir og ríkisskattanefnd nemur nær 3 millj. kr. á ári. Það er nú til athugunar, hvort eigi sé rétt að leggja niður það skipulag, sem verið hefur, og hafa í staðinn nokkrar skattstofur, t.d. eina fyrir hvert núverandi kjördæma, með hinum færustu starfsmönnum, löggiltum endurskoðendum og öðrum, sem tækju við framkvæmd skattamálanna. Þetta mál er á athugunarstigi. Í þriðja lagi má nefna, að rekstrarhalli Skipaútgerðar ríkisins er áætlaður 15 millj. kr. í þessu frv. Þetta mál hefur oft verið til umræðu, og verður tekið til sérstakrar athugunar, hvort ekki er hægt að draga verulega eða að öllu leyti úr þessum miklu útgjöldum ríkissjóðs án þess að draga úr þeirri þjónustu, sem veita þarf í þessum efnum fyrir landsbyggðina. Í fjórða lagi: Innflutningsskrifstofan, sem kostað hefur allmikið fé, verður lögð niður samkv. frv. um efnahagsmál. Bankar og viðskmrn. taka við störfum hennar, og verður kostnaður væntanlega við það nýja skipulag ekki nema hluti af núverandi kostnaði. Í fimmta lagi: Kostnaður við skyldusparnað og alla skriffinnskuna í sambandi við hann er 2 millj. og 150 þús. Þetta skipulag þarf allt að endurskoða. Í sjötta lagi: Kostnaður við framkvæmd orlofslaga er áætlaður 625 þús. kr. Lagafrv. til að draga stórlega úr þessum kostnaði var flutt á síðasta þingi, en náði ekki fram að ganga. Hér má vafalaust lækka útgjöld verulega. Í sjöunda lagi: Kostnaður við eyðingu refa og minka er samkv. núgildandi lögum og skipulagi hvorki meira né minna en 3 millj. kr. á ári. Með endurskoðun á þessu skipulagi hlýtur að mega færa þessi útgjöld stórlega niður. Í áttunda lagi: Oftast hefur verið töluverður halli á rekstri póstsjóðs. Ætlunin er nú að láta hann bera sig. Í níunda lagi þarf að endurskoða bílakostnað ríkisins og starfsmanna þess og setja um það fastari reglur. Í tíunda lagi er vafalaust hægt að leggja niður ýmsar launaðar nefndir. Og í ellefta lagi skal ég loks geta þess, að bráðnauðsynlegt er að ganga fastar og betur eftir innheimtu ríkistekna og útistandandi skulda, eins og yfirskoðunarmenn ríkisreikninga hafa ár eftir ár bent greinilega á. Því fer fjarri, að þessi upptalning hér sé tæmandi, aðeins gripið á örfáum atriðum. En í sambandi við bætt skipulag og vinnubrögð vil ég strax hreyfa á þessu stigi einu máli, og það er varðandi framkvæmdir í vegamálum. Það er venja að áætla í frv. til fjárlaga eina heildarupphæð til nýrra akvega, nýrra þjóðvega, en Alþingi skiptir svo þessu fé milli einstakra vega að till. fjvn. Þessar fjárveitingar hafa undanfarin ár verið 220-230 að tölu. Um helmingur fjárveitinganna er að upphæð milli 10 og 50 þús. kr. í hvern stað. Eins og nú er háttað vegagerð hér á landi með stórvirkum vélum og tækjum, þá er það ljóst og óumdeilanlegt, að við þessar smáu fjárveitingar fer a.m.k. önnur hver króna til ónýtis, er beinlínis fleygt í kostnað við flutninga á vélum og mannskap til og frá. Það væri til hagsbóta fyrir alla aðila, fyrir ríkissjóð og fyrir það fólk í byggðum landsins, sem á að njóta þessara vega, að upphæðirnar væru stærri og færri, þannig að hver króna nýttist betur. Ég veit, að það er viðkvæmt mál í hverri sýslu og hverri sveit, að vegurinn þeirra fái eitthvað á hverju ári. En væri ekki hugsanlegt að leysa málið með því t.d. að gera 4 ára áætlun um vegagerð og í stað þess að tiltekinn vegur fengi t.d. 25 þús. kr. á hverju ári í 4 ár, þá fengi hann 100 þús. kr. fjárveitingu í ár eða á næsta ári eða einhvern tíma á þessu 4 ára tímabili? Þetta mál hefur verið rætt í ríkisstj. og einkum við hæstv. samgmrh. og vegamálastjóra, og menn eru á einu máli um, að rétt sé að stefna í þessa átt. Ég vil nú beina því eindregið til hv. fjvn., þegar hún fer að skipta vegafénu, að hafa þetta sjónarmið í huga og reyna að ná samkomulagi um að fækka stórlega þeim vegum, sem fá fjárveitingu á hverju ári, en hafa upphæðirnar þeim mun stærri. Þessi breyting er vel framkvæmanleg. En vegna þess skipulags, sem verið hefur, má vera, að það taki nokkur ár að koma hér verulegum umbótum á. Sama sjónarmið, sem hér var gerð grein fyrir varðandi vegina, kemur einnig til greina um margvíslegar aðrar framkvæmdir, og vil ég þar sérstaklega nefna hafnirnar. Reynum að hafa stærri og myndarlegri átök á hverjum stað, á hverju ári en verið hefur, í stað þess að peðra smáupphæðum hingað og þangað, sem koma að litlu gagni og verulegum hluta af fjárveitingunum fleygt í súginn. Við samanburð á þessu fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, og fjárlögum fyrir árin 1958 og 1959 verður að hafa í huga, að þau ár hefur ríkissjóður verið klofinn í tvennt, hluti af honum hefur verið kallaður útflutningssjóður. Nú verður útflutningssjóður lagður niður og ríkissjóður tekur við ýmsum tekjum hans og gjöldum. Af þessum ástæðum m.a. hækka tekju- og gjaldahliðar fjárlaganna. Ég skal nú rekja helztu breytingar á tekju og gjaldaliðum þessa frv. frá fjárlögum 1959. Hækkun á tekjuliðum frá fjárlögum 1959 er 431.6 millj. kr. samtals. Það sundurliðast á þessa leið: Innflutningsgjald, sem flyzt frá útflutningssjóði, 119 millj., ýmsar aðrar tekjur útflutningssjóðs 107 millj., hækkun á tollum og öðrum aðflutningsgjöldum, sem leiðir af gengisbreytingu, 92.1 millj., hækkun á ýmsum gjöldum í sambandi við efnahagsráðstafanir 37.4 millj., nýr almennur söluskattur 224 millj., aðrar breytingar 17.1 millj. En til frádráttar þessum liðum koma lækkun tekjuskatts, sem er 75 millj. frá fjárlögum 1959, brottfall 9% söluskatts á innlendri framleiðslu og þjónustu 35 millj., tolla- og skattagreiðslur Sogsvirkjunar 30 millj. og greiðsluafgangur í fjárlögum 1959 25 millj. Niðurstaðan verður sú, að hækkun tekna í þessu frv. frá fjárlögum 1959 verður rúmar 430 millj. kr. Gjöldin hækka um svipaða upphæð frá fjárlögum 1959. Fyrst eru niðurgreiðslur á vöruverði, sem flytjast frá útflutningssjóði, 265 millj., nýjar niðurgreiðslur í sambandi við efnahagsráðstafanir 37.9 millj., sérstök aukning á bótum almannatrygginga, fjölskyldubætur o.fl. 152.5 millj., aukning útgjalda vegna efnhagsráðstafana 43.6 millj., og ýmsar aðrar hækkanir, sem verða skýrðar hér á eftir, 83 millj. En frá þessu dregst brottfall greiðslu til útflutningssjóðs samkv. fjárlögum 1959, að upphæð 152.1 millj. Nánar tiltekið er því hækkun gjalda frá síðustu fjárlögum 429.9 millj. kr. Ég skal nú víkja nokkru nánar að einstökum greinum fjárlagafrv. og skýra þau atriði, sem ég tel að helzt þurfi skýringar við. Það var reiknað út sérstaklega, hver áhrif fyrirhuguð gengisbreyting hefði á útgjöld fjárlaganna. Með aðstoð Hagstofu Íslands var farið nákvæmlega yfir alla útgjaldaliði fjárlaganna, þeir raktir sundur til ákvörðunar um, hver áhrif gengisbreytingin hefði á þá. Niðurstaðan varð sú, að útgjöld fjárlaganna hækka vegna gengisbreytingar um 43.6 millj. kr. Ég skal taka það fram, að eins og á stóð við undirbúning fjárlaga og efnahagsmálafrv., var ekki hægt að hafa samráð við forustumenn einstakra ríkisstofnana um þennan útreikning, og má því búast við, að einhverra lagfæringa kunni að vera þörf við meðferð frv. hjá fjvn. að þessu leyti. 7. gr. frv. fjallar um vaxtagreiðslur af lánum ríkissjóðs. Þær eru nú áætlaðar 9.9 millj. kr. og hækka um 41/2 millj. Það, sem veldur þessari hækkun, eru í fyrsta lagi vextir af föstu láni, sem nú hefur verið samið um við Landsbanka Íslands vegna kaupa á 10 togurum í Bretlandi á sinum tíma, 3 millj. 150 þús. kr. Í öðru lagi er hækkun vaxta af láni vegna framlags til alþjóðabanka og alþjóðagjaldeyrissjóðs, rúm 1/2 millj. Loks er hækkuð áætlun um vaxtagreiðslur ríkissjóðs af viðskiptareikningi við Seðlabankann, og nemur það 1 millj. kr. Þetta stafar af því, að búast má við, að yfirdráttarskuld ríkissjóðs við Seðlabankann geti fyrri hluta ársins orðið nokkru hærri en venjulegt er vegna minni innflutnings, og einnig er hér reiknað með fyrirhugaðri almennri vaxtahækkun. 9. gr. frv. fjallar um alþingiskostnað, og er hann áætlaður 101/2 millj., hækkun um 11/2 millj. Þetta stafar bæði af fjölgun þingmanna og of lágri áætlun 1959. 11. gr. frv., um dómgæzlu og lögreglustjórn, hækkar um 6.3 millj. kr. Þar veldur um mestu rekstur hins nýja varðskips, sem áætlað er að kosti á árinu 41/2 millj. kr. Þá er einnig færður á þessa grein málskostnaður, 700 þús. kr. Þetta er ekki nýr kostnaður, en hefur áður verið færður á óviss útgjöld á 19. gr., en virðist eiga hér fremur heima. 12. gr. frv. fjallar um læknaskipun og heilbrigðismál. Þar er langmesta hækkunin á rekstrarhalla ríkisspítalanna, 2.9 millj. kr., þrátt fyrir það að daggjöld verða hækkuð um 15% til þess að mæta hækkunum vegna efnahagsaðgerða. Þessi aukni halli stafar af ýmsum ástæðum, svo sem óhjákvæmilegri aukningu starfsfólks á spítölunum og áhaldakaupum í hina nýju viðbyggingu landsspítalans. 13. gr. fjallar um samgöngumál. Framlag til nýrra akvega er hið sama og í fjárlögum 1959, eða um 16 millj. kr. Vegaviðhald er hins vegar hækkað um 8.2 millj., upp í 50 millj. Til brúargerða er áætluð sama upphæð og í fyrra, um 10 millj. Af þeirri hækkun benzínskattsins, sem gert er ráð fyrir í frv. um efnahagsmál, eiga 3 aurar af hverjum lítra að renna til brúasjóðs og 3 aurar til nýrra akvega milli byggðarlaga. Nema þessar fjárhæðir 21/2–3 millj, kr. Framlag ríkissjóðs til Skipaútgerðar ríkisins er áætlað 15 millj., hækkar um 5 millj. frá því, sem var í fyrra. Þessi hækkun stafar einkum af því, að flokkunarviðgerðir þurfa að fara fram á fjórum skipum á þessu ári, 12 ára flokkun á Heklu og Skjaldbreið, 16 ára flokkun á Þyrli og 20 ára flokkun á Esju. Hins vegar er gert ráð fyrir, að útgjaldaaukningu vegna væntanlegra efnahagsaðgerða verði mætt með hækkun far- og farmgjalda. 14. gr. fjárlaganna fjallar um menntamál, og hækka framlög til þeirra um 16.2 millj. kr., upp í 160.3 millj. Þessi hækkun er aðallega á tveim liðum: almenn barnafræðsla hækkar um rúmar 8 millj. og gagnfræðamenntun um 6.6 millj. Af þessari fjárhæð er 4.6 millj. kr. hækkun á framlagi til byggingar barnaskóla, en 2 millj. hækkun til gagnfræðaskólabygginga. Samkv. lögum skal ríkissjóður ljúka greiðslu framlaga til hverrar skólabyggingar miðað við upphaflega kostnaðaráætlun innan 5 ára, frá því er fyrsta framlag var innt af hendi. Eru þessar fjárhæðir miðaðar við, að ríkissjóður standi við skuldbindingar í :þessu efni. Þá hækka heildarútgjöld vegna kennaralauna og hluti ríkissjóðs af rekstrarkostnaði skólanna vegna fólksfjölgunar í landinu, nemendum fjölgar ár frá ári. Einnig er gert ráð fyrir, að lög um ríkisútgáfu námsbóka komi að fullu til framkvæmda nú, en svo hefur ekki verið til þessa, og veldur það nokkrum útgjaldaauka. 15. gr. fjárlaga fjallar um kirkjumál. Þar eru nú m.a. ætluð laun til eins prests, sem er ætlað það verkefni að skipuleggja æskulýðsstarf þjóðkirkjunnar. Einnig er framlag til byggingar Skálholtskirkju hækkað um 450 þús. kr., þar sem rétt þykir að reyna að ljúka byggingu hennar hið fyrsta. 16. gr. frv. er um atvinnumál. Framlög til landbúnaðarmála hækka um nær 2 millj. kr. Er þar einkum um að ræða hækkun á jarðræktarstyrk og bótum vegna sauðfjárveikivarna. Varðandi sjávarútvegsmál hafa verið hækkaðir liðir til að gera tilraunir með nýjar síldveiðiaðferðir, til síldarleitar og fiskirannsókna og til leitar að nýjum fiskimiðum. Nýr liður er tekinn upp, 1/2 millj. til að leita að vetursetustöðvum síldarstofnanna. Varðskipinu Ægi er ætlað þetta leitarstarf, sem er hin brýnasta nauðsyn. Framlög til raforkumála hækka um nær 13 millj, kr., og veldur þar mestu um, að tekin er upp að nýju 10 millj. kr. fjárveiting til nýrra raforkuframkvæmda, sem felld var niður í fjárlögum 1959. Þessi fjárveiting er nauðsynleg, ef takast á að ljúka framkvæmd 10 ára áætlunarinnar um rafvæðingu landsins á tilsettum tíma. Þá eru einnig teknar upp 2 millj. kr. til rekstrar á jarðbor til jarðhitarannsókna á Norðurlandi, en í 20. gr. er gert ráð fyrir 1 millj. kr. fjárveitingu til kaupa á slíkum bor. Þá er hækkað um 100 þús. kr. framlag til laxaklaks og eldistilrauna á vegum veiðimálastofnunarinnar. Hér er um að ræða verkefni, sem of lítill skilningur hefur verið sýndur. Á því er enginn vafi, að hægt er að auka stórkostlega og margfalda veiði í vötnum og ám á Íslandi. Það er ekki aðeins gert til gamans og heilsubótar fyrir laxveiðimenn og búbót fyrir þá, sem veiðiréttindi eiga, heldur er hér einnig um útflutningsverðmæti að ræða, gjaldeyrisöflun. Á síðustu árum hefur verið fluttur út lax fyrir hátt á aðra millj. króna, og kunnugir menn telja, að hægt sé að margfalda þann útflutning. 17. gr. fjallar um félagsmál. Framlag til almannatrygginga hækkar um 165.5 millj. kr. Þessar breytingar á einstökum liðum eru helztar: 1) Framlag til lífeyristrygginga hækkar um 9.5 millj. Frv. um breyt. á l. um almannatryggingar, sem lá fyrir síðasta þingi og hlaut ekki afgreiðslu þá, verður væntanlega samþ. á þessu þingi og leiðir af sér hækkun fyrir ríkissjóð, sem nemur 11.1 millj. kr. Til frádráttar kemur það, að framlag til lífeyristrygginga hefði átt að lækka um 1.6 millj. kr. nú vegna betri afkomu á árunum 1958 og 1959 en áætlað var. 2) Framlag til sjúkratrygginga hækkar um 1.4 millj., m.a. vegna fyrirhugaðra hækkana á daggjöldum hjá sjúkrahúsum. 3) Framlag til atvinnuleysistrygginga hækkar um 2 millj., en iðgjöld til þeirra fara eftir kaupi Dagsbrúnarmanna og fjölda hinna tryggðu. 4) Hið sérstaka framlag til hækkunar fjölskyldubóta og annarra tryggingabóta samkv. efnahagsfrv. nemur 152.5 millj. kr. Loks hækkar kostnaður við ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla um 11/2 millj. 18. gr., um eftirlaun, hækkar um 11/2 millj. kr. Að venju mun hv. fjvn. taka 18. gr. sérstaklega til meðferðar og endurskoðunar. 19. gr., óviss útgjöld o.fl., tekur miklum breytingum frá síðustu fjárlögum. Framlag til útflutningssjóðs, 152 millj. í fjárlögum 1959, fellur nú niður. Hins vegar kemur þarna inn nýr liður 302.9 millj., til niðurgreiðslu á vöruverði, í samræmi við efnahagsráðstafanir ríkisstj. Um þann lið vil ég taka fram, að gert er ráð fyrir, að núverandi niðurgreiðslur haldi áfram óbreyttar. Er áætlað, að þær nemi 265 millj. kr., og flytjast frá útflutningssjóði til ríkissjóðs. Þá verða nokkrar vörur, sem hafa verið fluttar inn með 30% yfirfærslugjaldi, nú greiddar niður, og nemur sú upphæð tæpum 38 millj. kr. Í 22. gr. fjárlaga eru margs konar greiðsluheimildir fyrir ríkisstj. Að jafnaði eru töluverðar fjárfúlgur inntar af hendi samkv. þeirri grein, án þess að þær greiðslur séu teknar sérstaklega reikningslega inn í fjárlög. Eins er um 23. gr., sem fjallar um greiðslur samkv. sérstökum l., sem skylt er að inna af hendi. Þykir rétt að áætla sérstaklega fyrir þessum útgjöldum. Eru því sett á 19. gr. útgjöld samkv. 22. og 23. gr. fjárlaga, samtals 5 millj. kr. Þá er í 19. gr. tekinn upp nýr liður: Fyrningar, 6 millj. kr. Það er ætlunin að taka nú þann hátt upp, sem gert er ráð fyrir í 1: frá 1947 um fyrningarsjóð ríkisins, að þær séu ekki aðeins bókhaldsatriði, eins og verið hefur, heldur sé fyrningarféð lagt í sérstakan sjóð og verði síðar varið til endurnýjunar á eignum ríkisins. Þessi lög frá 1947 um fyrningarsjóð ríkisins munu aldrei hafa komið til framkvæmda. Þau verða nú endurskoðuð. Ég ætla, að það sé rétt stefna, að ríkið leggi til hliðar í fyrningarsjóð eðlilegt fyrningarfé á ári hverju til endurnýjunar, og mundu margar framkvæmdir á vegum ríkisins vera auðveldari viðfangs nú, ef þeirri reglu hefði verið fylgt áður. 20. gr. fjárlaga fjallar um eignahreyfingar, afborganir lána og ýmiss konar byggingar og verklegar framkvæmdir. Þessi útgjöld hækka um 14 millj. kr., og skal ég nú greina það nokkru nánar. Afborganir af lánum ríkissjóðs hækka um 1.4 millj. kr. Vextir og afborganir af vanskilalánum með ríkisábyrgð hækka um 10 millj. kr., úr 25 millj. upp í 35 millj. Ríkisábyrgðir eru orðnar óhugnanlega háar. Þær námu í árslok 1958 1270 millj. kr. Þær hafa verið veittar bæjar- og sveitarfélögum, fyrirtækjum og einstaklingum vegna lána til margvíslegra framkvæmda. Vafalaust hafa þessar framkvæmdir flestar verið gagnlegar og nauðsynlegt að styðja þær í einu formi eða öðru. En þegar svo er komið, að þessar ríkisábyrgðir nema svipaðri upphæð og allar árstekjur ríkissjóðs og að ár frá ári falla fleiri og stærri ábyrgðir á ríkissjóð til greiðslu sem vanskilalán, þá verður að athuga sinn gang. Á síðasta ári varð ríkissjóður að greiða 28 1/2 millj. kr. vegna vanskilaskulda annarra, sem hann var í ábyrgð fyrir, og í þessu fjárlagafrv. þykir ekki varlegt að áætla minna en 35 millj. í þessu skyni. Það er vafalaust ekki hægt að komast hjá því, að ríkissjóður veiti ábyrgð á ýmsum lánum, svo að úr nauðsynlegum framkvæmdum geti orðið, a.m.k. þar til gerbreyting hefur orðið á lánamálum peningastofnana. En ríkið getur ekki haldið áfram að skrifa upp á víxla jafnforsjárlítið og verið hefur. Það verður að setja fastari reglur og strangari um veitingu ríkisábyrgða og fylgjast betur með afkomu þeirra aðila, sem ríkið gengur í ábyrgð fyrir. Virðist eðlilegt, að þjóðbankinn veiti ríkissjóði atbeina í þessu efni, um fjárhagslega rannsókn í upphafi, svo sem það, hvort nægar tryggingar séu fyrir hendi, hverjir séu afkomumöguleikar fyrirtækisins, og einnig fylgist hann að bankahætti með starfsemi lántaka, geri ríkissjóði aðvart, ef horfur eru á því taldar, að ábyrgð falli á hann, svo að allt sé reynt í tæka tíð til að forða vanskilum. En einnig ætti ríkissjóður að reyna að forðast sem mest sjálfskuldarábyrgð og veita þá heldur einfalda ábyrgð. Með hinni fyrrnefndu getur skuldareigandi gengið strax beint að ríkissjóði, ef vanskil verða, en með einfaldri ábyrgð þyrfti hann fyrst a.m.k. að ganga að lántakanda og reyna að fá greiðslu hjá honum. Þetta gæti orðið nokkur hemill fyrir ríkissjóð. Allt þetta mikla mál er nú í athugun og undirbúningi í samræmi við þál., er Alþingi samþ. að till. hv. 6. þm. Norðurl. e., Magnúsar Jónssonar. En hverjar leiðir sem kunna að finnast og verða farnar, er eitt víst, að veiting ríkisábyrgða er komin út í algera ófæru, og nú verður að spyrna fótum við. Í sambandi við fjárlagafrv. er rétt að minnast á þá meginreglu, sem ríkisstj. setti sér, að fjárfestingarliðir skyldu yfirleitt óbreyttir í krónutölu frá því, sem var í fjárlögum 1959. Til skýringar vil ég minna á, að í fjárlögum fyrir 1959 var í 19. gr. frádráttarliður að upphæð 8.3 millj. kr., 5% lækkun á ýmsum fjárfestingarliðum frv. Þessi lækkun var ekki færð út á hvern einstakan lið í fjárlögum, en í framkvæmd að sjálfsögðu dregin frá og kemur þannig í ríkisreikningi. Þegar menn bera saman einstaka fjárfestingarliði í fjárlögum 1959 og þessu frv., verða þeir að hafa í huga, að frá liðunum í fjárlögum 1959 ber að draga þessi 5%, og á þá yfirleitt að koma sama krónutala út á hvern lið eins og er í þessu frv. Með hliðsjón af því, að ein af orsökum þess hörmungarástands í efnahags- og fjármálum, sem nú er við að glíma, er of mikil fjárfesting á undanförnum árum, þótti ríkisstj. óhjákvæmilegt að hafa þessa meginreglu um fjárfestingarliðina. Hins vegar taldi ríkisstj. rétt að gera nokkrar undantekningar frá þessari meginreglu, og skulu þær nú raktar. 1) Framlag til vegamála hækka í heild frá síðustu fjárlágum, þar sem vegaviðhald hækkar um 8.2 millj. kr. og hluti af fyrirhugaðri hækkun benzínskattsins rennur til brúasjóðs og millibyggðavega, samtals 21/2–3 millj. 2) Framlag til byggingar Skálholtskirkju hækkar upp í 950 þús. kr. Þessi liður var lækkaður stórlega í fyrra frá því, sem verið hafði. Telur ríkisstj. rétt að ljúka sem fyrst kirkjubyggingu í Skálholti. 3) Bygging barnaskóla. Framlagið hækkar um 4.6 millj. kr. 4) Framlag til byggingar gagnfræðaskóla hækkar um 2 millj. kr. 5) Framlag til byggingar heimavistar við menntaskólann á Akureyri hækkar um 200 þús. í 300 þús. Það framlag var lækkað mjög verulega á síðustu fjárlögum, en byggingin aðkallandi. 6) Framlag til byggingar Kennaraskóla Íslands er hér hækkað um rúma eina milljón, upp í 2 millj. kr. Hér er ekki tækifæri til að ræða ýtarlega ýmis vandamál í sambandi við skóla- og uppeldismál þjóðarinnar. En geigvænlegur kennaraskortur er farinn að gera vart við sig. Fyrir allt okkar skólakerfí er brýn nauðsyn að bæta nú þegar úr, svo að ekki horfi til hreinna vandræða á næstu árum um skort á hæfum kennurum. Bygging kennaraskólans var fyrir nokkru hafin af miklum myndarskap eftir langan undirbúning. Óhjákvæmilegt er að afla aukins fjár til þeirrar byggingar til að hraða henni sem mest. Auk þessara 2 millj. mun reynt að afla lánsfjár til byggingarinnar, til þess að hægt sé að halda áfram með fullum hraða. Í þessu sambandi vil ég minnast á nýmæli í 22. gr. frv., þar sem ríkisstj. er heimilað að hefja byggingu æfinga og tilraunaskóla fyrir Kennaraskóla Íslands. Í lögum um menntun kennara er gert ráð fyrir þessum skóla. Hann getur orðið um leið barnaskóli fyrir hverfi í Reykjavíkurbæ. Þar sem kennaraskólinn er reistur og rekinn á kostnað ríkisins, hefur orðið að samkomulagi, að ríkissjóður leggi fram 3/5 stofnkostnaðar og Reykjavíkurbær 2/5, en sú regla gildir um venjulega barnaskóla, að hvor aðili greiðir helming stofnkostnaðar. Þykir báðum aðilum þessi skipting sanngjörn. Fyrir skóla- og uppeldismál þjóðarinnar er bygging kennaraskólans og æfinga og tilraunaskólans mál málanna. 7) Nýr liður, 300 þús. kr., til endurbyggingar prestsseturs að Borg á Mýrum. Prestssetrið brann nýlega, og þykir ekki vansalaust á slíkum sögustað að láta brunarústir einar blasa þar við. 8) 300 þús. kr. vegna kaupa á biskupsbústað. 9) 1.8 millj. kr. vegna kaupa á gæzluflugvél til landhelgisgæzlu. 10) Flugvallagerð hækkar um 2.2 millj. frá síðustu fjárlögum. 11) Í 22. gr. fjárlaga fyrir 1959 var heimild fyrir ríkisstj. til að kaupa í samráði við jarðhitadeild raforkumálaskrifstofunnar jarðbor, sem notaður verði til jarðhitarannsókna á Norðurlandi. Hins vegar var ekki áætlað fé til þess sérstaklega í fjárlögum. Það er hið mesta nauðsynjamál að kanna jarðhita á Norðurlandi og þykir rétt að taka 1 millj. kr. í þessu skyni til kaupa á jarðbornum, en 2 millj. eru áætlaðar til rekstrarins. Sá hinn mikli gufubor, sem er sameign ríkisins og Reykjavíkurbæjar, hefur ærið verkefni á næstunni við að bora á hinum miklu hverasvæðum á Suðurlandsundirlendinu: Hveragerði, Krýsuvík, Reykjavík og annars staðar, þar sem jarðhita er von. Þykir of dýrt að flytja hann milli fjarlægra byggðarlaga, og hefur því verið að ráði fróðra manna talið rétt að festa kaup á öðrum bor, sem notaður verði fyrir Norðurland. Ef þetta verður samþykkt, ætti hinn nýi bor að geta komið til landsins og tekið til starfa upp úr miðju sumri. Verð hans mun væntanlega verða um 7 millj. kr. Standa vonir til þess, að unnt sé að fá greiðslufrest á verulegum hluta hins erlenda andvirðis. En gera verður ráð fyrir, að í fjárlögum næsta og ef til vill næstu ára þurfi að ætla fé til viðbótar til þessara kaupa. Miðað við þá ótrúlegu möguleika, sem Íslendingar eiga í ónotuðum jarðhita, er ekkert áhorfsmál að verja til þess nokkru fé að kanna þessar auðlindir til hlítar. Ég mun þá snúa mér að tekjuhlið frv. Í 2. gr. er áætlað, hverju skattar og tollar nemi, 1201 millj. kr. Stærsti tekjuliðurinn þar er verðtollur, sem er áætlaður 355 millj. kr. Innflutningsgjald flyzt frá útflutningssjóði til ríkissjóðs, 119 millj. Söluskattur af innfluttum vörum 154 millj. Þessir þrír tekjustofnar, sem eru mjög sama eðlis, hækka í krónutölu við gengisbreytinguna, miðað við svipað magn innflutnings. En þess ber að gæta, að innflutningur hlýtur að minnka. Ein af ástæðum erfiðleika okkar er of mikill innflutningur á undanförnum árum. Í sambandi við tollamálin er rétt að geta þess, að tollakerfið allt þarf endurskoðunar við, fyrst og fremst með það fyrir augum að gera það allt einfaldara í sniðum en nú er. Þess vegna er unnið að því af nokkrum kunnugustu embættismönnum ríkisins að endurskoða tolla- og aðflutningsgjaldamálin í heild. En sú endurskoðun mun væntanlega taka eitt til tvö ár. Af öðrum tekjustofnum má nefna innflutningsgjald af benzíni, sem er áætlað 571/2 millj., og vörumagnstoll, 31 millj., en hann lækkar í áætlun um 5 millj, kr. frá fjárlögum 1959. Er þá miðað við innflutningsáætlun, sem gerð hefur verið fyrir 1960. Þrír eru þeir tekjustofnar, sem ég vildi gera að umtalsefni: 1) Tekjuskattur. 2) Núv. 9% söluskattur af iðnaði og þjónustu innanlands. 3) Fyrirhugaður söluskattur. Beinu skattarnir á Íslandi, tekjuskattur og útsvör, eru orðnir með öllu óhafandi, eins og þeir eru ákveðnir og álagðir, og koma þar margar ástæður til. Þessir skattar eru tiltölulega mjög háir hér. Þeir komast upp í 70% af tekjum manna. Þótt þeir séu yfirleitt lágir á allra lægstu tekjum, eru það ekki aðeins hátekjumenn, heldur almennir borgarar, venjulegir launamenn, sem stynja þungan undan þessum sköttum. Sannleikurinn er sá, að þessir skattar eru orðnir miklu tilfinnanlegri vegna verðbólgunnar, þeir eru stighækkandi. Þeir eru orðnir svo háir hér á landi, að almenningur telur gengið langtum framar en sæmilegt er um skattheimtu af hálfu hins opinbera. Af þessu leiðir spillingu, sem birtist í því, hve framtölum manna á Íslandi er stórkostlega áfátt. Miklar fjárhæðir eru ekki taldar fram til skatts. Og það sem verra er, sú skoðun er orðin mjög útbreidd meðal landsmanna, að það sé eðlilegt og jafnvel sjálfsagt að draga undan framtali það, sem menn geta. Niðurstaðan af öllu þessu verður sú, að skattarnir bitna þyngst á fastlaunamönnum hjá hinu opinbera, þar sem hver eyrir er fram talinn. Þess vegna skapast það ranglæti í þjóðfélaginu, að sá, sem tíundar allt og fær tekjuskatt og útsvar í samræmi við hið rétta framtal, verður að horfa upp á það, að nágranni hans, sem hann veit að hefur hærri tekjur og betri afkomu, borgar lægri skatta. Tilraunir skattayfirvalda til að ráða bót á þessu virðast ekki ná verulegum árangri. Það skattakerfi, sem felur í sér, leiðir af sér og þolir slíkt ranglæti, fær ekki staðizt. Núv. ríkisstj. tók því upp í málefnasamning sinn ákvæði um, að afnuminn skyldi tekjuskattur af almennum launatekjum. Ríkisstj. stofnaði til gagngerrar endurskoðunar á tekju og eignarskattslögunum og tekjustofnum sveitarfélaga. Tekjuskattsnefndin hefur mikið verk fram undan, og mun ekki unnt að leggja heildartill. hennar fyrir Alþingi fyrr en næsta haust. Hún þarf að endurskoða alla framkvæmd og skipan skattamála. En nú þegar hefur tekjuskattsnefndin skilað tillögum um bráðabirgðabreytingar á skattalögunum, sem geta komið til framkvæmda á þessu ári. Aðalatriði þeirra tillagna, þau sem ríkisstjórnin hefur þegar fallizt á og ákveðið að leggja fyrir Alþingi, eru þessi: Tekjur einstaklinga allt að 50 þús. kr. eru skattfrjálsar með öllu, tekjur hjóna allt að 70 þús., en síðan eru skattfrjálsar 10 þús. kr. hjá hverjum skattgreiðanda fyrir hvert barn innan 16 ára, sem hann hefur á framfæri. Þetta þýðir, að hjón með þrjú börn fá skattfrjálsar 100 þús. kr. Þessi tekjuupphæð, sem ég nú nefndi, verður skattfrjáls hjá öllum mönnum. Þeir, sem hafa hærri tekjur, greiða skatta af því, sem umfram verður, og verður sá skattur stighækkandi. Um skattstigann er ekki hægt að fullyrða í dag, en frv. um það verður lagt fyrir Alþingi bráðlega: Það hefur verið reiknað út, að miðað við fjárlög 1959 missir ríkissjóður við þessar ráðstafanir um 75 millj. kr. Sé hins vegar miðað við það, hver tekjuskatturinn hefði orðið í ár að óbreyttum skattalögum, missir ríkissjóður um 110 millj. kr. Skatturinn hefði orðið 180 millj. kr. Tekjuskatturinn er annar þáttur beinu skattanna, útsvörin hinn. Það er ekki fullnægjandi að fella niður og lækka tekjuskatt, heldur þurfa útsvörin gagngerðrar endurskoðunar við. Fyrsta ráðstöfun í því efni er að útvega bæjar- og sveitarfélögunum annan tekjustofn til þess að gera þeim mögulegt að lækka útsvörin. Það hefur ríkisstj. gert með tillögu sinni í þessu fjárlagafrv., að ætla fimmtung hins væntanlega almenna söluskatts, eða 56 millj. kr., til jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna, sem þaðan verði svo eftir vissum reglum skipt milli sveitarfélaganna. Tekjustofnanefnd sveitarfélaganna hefur einnig unnið af kappi að endurskoðun þessara mála. Í tillögum hennar má gera ráð fyrir þeirri grundvallarbreytingu, að hætt verði að jafna niður útsvörum eftir efnum og ástæðum, en í stað þess verði lögbundnir útsvarsstigar. Það mun ekki henta sami útsvarsstigi fyrir kaupstaði og sveitir, og verða því væntanlega lögfestir tveir útsvarsstigar, annar fyrir kaupstaði og kauptún og hinn fyrir sveitahreppa. Er nú unnið að því að semja slíka útsvarsstiga. Varðandi útsvör fyrir sveitirnar hafa verið kvaddir til þess fimm oddvitar úr sveitahreppum að gera tillögur um útsvarsstiga. Þess má því vænta, að lögfestir verði tveir útsvarsstigar, annar fyrir kaupstaði og kauptún, hinn fyrir sveitir, en nokkurt frjálsræði verði bæjarstjórnir og hreppsnefndir að hafa til hækkunar eða lækkunar vegna mismunandi tekjuþarfar. Með þessu hvoru tveggja, að lögfesta útsvarsstiga og að verja 56 millj. kr. af söluskatti til útsvarslækkunar, ætti þegar á þessu ári að fást nokkur umbót í útsvarsmálum. En heildartillögur um tekjustofna sveitarfélaga verða ekki tilbúnar fyrr en í haust. Um nokkurt skeið hefur verið álagður hér á landi 9% söluskattur af innlendri framleiðslu og þjónustu. Hafa 3% af honum runnið til ríkissjóðs, en 6% til útflutningssjóðs. Þessi tegund söluskatts hefur verið ákaflega illa séð, enda meingölluð, ranglát og erfið í innheimtu. Tvö dæmi skal ég nefna. Maður vill fá gert við bifreið sína og fer með hana á verkstæði. Ef verkstæðið leggur bæði til varahlutinn og vinnuna, þarf að borga 9% af hvoru tveggja. En ef bíleigandinn kaupir hins vegar varahlutinn í búð og afhendir verkstæðinu, þarf hann aðeins að greiða söluskatt af vinnunni. Hitt dæmið: Ef hið opinbera leitar tilboða í mannvirki, verður að greiða 9% af upphæð verksamningsins, en ef verkið er unnið í reikningsvinnu, þarf engan söluskatt að greiða. Hér virðist sönnu nær að hafa þetta öfugt, því að vitanlega á að hvetja opinbera aðila til þess að bjóða út verk, en ekki letja. Vegna þess, hve þessi skattur er hár og flókinn í framkvæmd og margt undanþegið honum, verður hvötin til að komast fram hjá honum oft helzt til mikil. Þennan óheppilega tekjustofn, sem mundi væntanlega nema í ár 114 millj. kr., er nú ætlunin að afnema. Hér hef ég nefnt þrjár tegundir af sköttum á almenning, sem ríkisstj. hyggst nú að létta, ýmist að nokkru eða öllu. Það er söluskatturinn 114 millj., tekjuskatturinn 110 millj. og útsvörin um 56 millj. kr. Samtals eru þessar upphæðir 280 millj. kr. Til þess að jafna þessi met á að lögleiða almennan söluskatt, sem gert er ráð fyrir að gefi ríkissjóði sömu upphæð. Slíkur söluskattur, sem er jafn, almennur og með sem fæstum undanþágum, er nú innheimtur víða um lönd, m.a. í Noregi, Svíþjóð, Bandaríkjunum, Englandi. Nánara ætla ég ekki að ræða hann nú, heldur þegar frv, um hann er tilbúið og verður lagt fyrir Alþingi. Einn liður í tekjuáætluninni er gjald af innlendum tollvörum, sem er áætlað 35 millj. kr. Lög um það gjald eru 21 árs gömul. Síðan hefur verið hlaðið ofan á það prósentum ofan á prósentur. Lögin eru úrelt orðin og eru í endurskoðun. Við þá endurskoðun kemur m.a. til athugunar, hvort einhver framleiðsla hefur risið upp síðan 1939, sem réttmætt er að skatta til jafns við hina, sem fyrir var. Einnig þarf að gæta þess, að sérstök skattaálagning á þennan iðnað gangi ekki svo úr hófi, að hætta sé á samdrætti og þess vegna minnkandi tekjum ríkissjóðs, eins og dæmi eru til, þegar skattalöggjafar verða helzt til gráðugir. Heildarniðurstöður í fjárlagafrv. eru þessar: Rekstrartekjur eru áætlaðar 1464.1 millj. kr., rekstrargjöld 1353.8 millj. og rekstrarafgangur er áætlaður 110.3 millj. kr. Ef litið er á heildarútgjöldin samkv. sjóðsyfirliti, er útkoman þessi: Innborganir áætlaðar 1464.7 millj., útborganir 1462.9, og greiðsluafgangur samkv. fjárlagafrv. er því áætlaður 1 millj. og 800 þús. kr. rúmlega. Ég vil taka það fram og leggja á það áherzlu, að fjárlagafrv. verður að afgreiðast frá Alþingi með greiðsluafgangi, og ekki aðeins það, heldur verður óhjákvæmilega að halda þannig á fjármálum ríkisins á þessu ári, að örugglega verði ekki greiðsluhalli, heldur greiðsluafgangur. Það er einn af óhjákvæmilegum liðum í efnahagsaðgerðum ríkisins. Með frv. um efnahagsmál og fjárlagafrv. eru gerðar margar stórbreytingar á þjóðfélagi Íslendinga. Ein stærsta þjóðfélagsbreytingin eru hinar stórauknu almannatryggingar. Sú gerbreyting, sem nú verður þar gerð, mun víssulega siðar þykja tíðindum sæta. Fyrst má nefna fjölskyldubæturnar. Nú hefur barnafjölskylda enga uppbót fyrir fyrsta barn né annað barn. En þegar þriðja barnið kemur, verður uppbótin 1166 kr. á fyrsta verðlagssvæði og 874 kr. á öðru verðlagssvæði. Nú verður sú breyting á, að greiddar verða 2600 kr. með hverju barni. Það þýðir, að tveggja barna fjölskylda, sem ekkert hefur fengið í fjölskyldubætur, fær nú 5200 kr. á ári, þriggja barna fjölskylda fær 7800 kr., fjögurra barna 10400 og fimm barna fjölskylda fær 13000 kr. í fjölskyldubætur. Aldraða fólkið og öryrkjarnir fá einnig verulegar tryggingabætur. Elli- og örorkulífeyrir hækkar um 44%. Gengisbreytingin, sem fyrirhuguð er, hefur veruleg áhrif á verðlag í landinu til hækkunar, og hefur verið reiknað út, að hækkun framfærslukostnaðar í heild muni nema um 13%. Þar sem slík hækkun framfærslukostnaðar mundi verða almenningi afar þungbær, telur ríkisstj. sjálfsagt að gera sérstakar ráðstafanir til að draga úr áhrifum hennar á lífskjörin, fyrst og fremst hjá barnafólki, öldruðu fólki og öryrkjum. Þetta leggur ríkisstj. til, að gert sé með því að stórauka fjölskyldubæturnar og elli- og örorkulífeyrinn og enn fremur með því að greiða niður verð á nokkrum þýðingarmiklum neyzluvörum, kornvörum, kaffi og sykri. Kostnaður við þessar ráðstafanir kemur fram í fjárlagafrv. í 17. og 19. gr. Þessar ráðstafanir, sem eru gerðar til þess að draga úr áhrifum og þunga verðhækkananna, leiða til þess, að útgjaldahækkunin hjá vísitölufjölskyldunni verður aðeins um 3% í stað 13%, og hjá hjónum með 3 börn verður niðurstaðan sú, að þar á ekki að verða nein kjaraskerðing. En hvers vegna þarf að gera allar þessar ráðstafanir, sem koma fram í efnahagsmálafrv. og fjárlögum og væntanlegum frv., sem hér verða lögð fram síðar? Hvað er að? segja hv. stjórnarandstæðingar. Er ekki allt í stakasta lagi? Þessi orð höfum við heyrt hér í Alþingi undanfarna daga. Nei, hv. þm. og hlustendur góðir. Það er ekki allt í lagi. Það er margt að í þessu þjóðfélagi. Það, sem er að, er m.a. og kannske í fyrsta lagi hinn gífurlegi greiðsluhalli á viðskiptum íslenzku þjóðarinnar við útlönd, halli, sem undanfarin fimm ár hefur verið að meðaltali 200 millj. kr. Þjóðin sem heild hefur eytt meira en hún hefur aflað. Það þarf enga háskólahagfræði til að skilja þetta. Þetta skilur hver einasta húsmóðir og heimilisfaðir í þessu landi. Sérhvert íslenzkt heimili verður nauðugt, viljugt að haga sér eftir því lögmáli, að útgjöldin mega ekki fara fram úr tekjunum. Það er kannske hægt í eitt ár eða tvö að lifa um efni fram og safna eyðsluskuldum, en það er ekki hægt til lengdar. Sumir menn lifa stundum hátt um efni fram, berast mjög á og hugsa sem svo, að einhvern veginn slampist þetta af eins og hingað til. En allt tekur enda. Og eins og enginn fær umflúið sitt skapadægur, eins rennur upp sú stund, að hamar fógetans fellur og þá dynur yfir þrot og hrun, eymd og smán. Þennan einfalda sannleika, sem sérhvert heimili í þessu landi lifir eftir, látast hv. stjórnarandstæðingar ekki skilja. Þeir jafnvel þverneita því, að þjóðin sé í nokkrum háska stödd, þó að fjárhagslegt sjálfstæði hennar rambi nú á barmi glötunar. Þeir menn eru einnig til hér á þingi, sem eru harla ánægðir með þessa framvindu mála. Þeir menn eru til, sem segja: Það er barnaleikur einn að ráða við gjaldeyrisskort og greiðsluhalla við útlönd. Við getum fengið stórlán hjá vinum vorum í austri með lágum vöxtum til langs tíma. Og það eru til þeir menn, sem segja: Lánsfjárskortinn innanlands er auðvelt að jafna með því að láta seðlabankann prenta fleiri seðla. Sumir menn vaða út í ógöngur, út í fjárþrot og missi fjárhagslegs sjáifstæðis af fákunnáttu, hugsunarleysi, gáleysi. Þeir eru vissulega ekki til fyrirmyndar. Hinir eru þó verri, sem vilja stefna út í slíkar ógöngur með þjóð sína vitandi vits. Frv. um efnahagsmál og frv. til fjárlaga eru tvær greinar af sama stofni. Fleiri greinar munu vaxa af þeim meiði á næstu vikum: frv. til breyt. á almannatryggingalögum, frv. um afnám tekjuskatts á launatekjum, frv. um lagfæringu útsvara og fjölmargt fleira. Með þessum málum öllum er lagður grunnur að heilbrigðara og réttlátara þjóðfélagi. Það er von mín, að íslenzka þjóðin taki með skilningi þeirri stefnu, sem nú er mörkuð til viðreisnar. Þessi stefna er ekki aðeins rétt stefna, heldur sú eina stefna, sem nú er hægt að taka til þess að forða vá frá dyrum Íslendinga.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það er nokkuð villandi hjá hæstv. fjmrh. að taka þannig til orða, að reikningsskil ríkisins hafi dregizt 2–3 ár, og gæti það valdið misskilningi. Auðvitað hafa ekki reikningsskilin sjálf dregizt svona lengi, en endurskoðun hefur dregizt mjög lengi, og væri ekkert nema gott um það að segja, ef hæstv. ráðh. tækist að láta þetta ganga fljótara. Ég tel ástæðu til þess að taka það fram við þetta tækifæri, að framsóknarmenn höfðu forustu um fjármál ríkissjóðs frá 1950 til ársloka 1958, þótt í samvinnu væri um stjórn við aðra flokka. Sé litið á þetta tímabil í heild, verða niðurstöður þessar: Greiðsluafgangar umfram greiðsluhalla urðu þessi ár 239 millj., og eru þá afborganir fastra lána taldar með útgjöldum. Skuldir þær, sem ríkissjóði sjálfum er ætlað að standa straum af, að frádregnum sjóðum og innistæðum, lækkuðu um 76 millj. kr., og hafði ríkissjóður þó á þessum árum tekið að sér ýmsar skuldir annarra stofnana, svo sem 33 millj. kr. vegna íbúðalánasjóðsins t.d. Nettóeign ríkisins jókst á þessum árum um 1000 millj. eða fimmfaldaðist. Af greiðsluafgangi var á þessum tíma ráðstafað 133 millj. til ræktunarsjóðs, byggingarsjóðs, veðdeildar Búnaðarbankans, íbúðalánasjóðs, verkamannabústaðasjóðs, fiskveiðasjóðs og fleiri slíkra almannastofnana. Á þessu tímabili voru beinir skattar stórlega lækkaðir. Á hinn bóginn er það máske nokkuð táknrænt, að nú er það upplýst af hæstv. ráðh., að á síðasta ári hefur orðið talsverður greiðsluhalli, árinu 1959, sem jafnaður hefur verið með því að éta upp greiðsluafganginn frá 1958. Ég er alveg viss um, að fjárlagafrv. það, sem hér liggur fyrir, mun hafa vakið undrun margra, þegar það birtist. Með því eru ríkisútgjöldin á einu ári hækkuð um 430 millj. kr. og fjárlögin komin í nálega einn og hálfan milljarð. Fjmrh. reyndi að gera það eins óskýrt og mögulegt er, hvernig á þessari hækkun stendur, og vildi láta menn líta svo á, að ríkissjóður hefði tekið á sig að mestu útgjöld, sem fyrir voru hjá útflutningssjóði. En hið rétta er, að af þessum 430 millj. eru aðeins 110 millj. þannig til komnar, og eru það þó greiðslur, sem margir mundu hafa haldið, þ.e.a.s. niðurgreiðslurnar, að féllu niður við þær ráðstafanir, sem nú á að gera. En 320 millj. eru beinar hækkanir á fjárlögunum, að langmestu leyti vegna ráðstafana ríkisstj. sjálfrar. Það vottar ekki fyrir því í þessu frv., að nokkur ráðstöfun sé gerð til sparnaðar, enda vitaskuld sízt við slíku að búast, þegar þeir eru komnir til valda og fjalla um þessi mál, sem á undanförnum árum hafa verið allra manna aðsópsmestir í því að standa fyrir hvers konar útþenslu á embættisbákni ríkisins. Á hinn bóginn er víða ráðgerður stóraukinn kostnaður, og við lauslega athugun kemur fram, að gert er ráð fyrir verulegri starfsmannafjölgun umfram þá, sem lögboðin er. Nú boðar hæstv. ráðh. enn eitt nýtt bákn, sem eigi að bæta við ríkisapparatið með alls konar ráðunautum og eftirlitsmönnum, og er það hin eina alveg ákvarðaða uppástunga, sem hæstv. ráðh. hefur lýst. Hann telur sig líka ætla að gera framkvæmd skattalaga einfaldari og ódýrari, en ég geri ráð fyrir því, að heldur muni verða lítið úr því, þegar þess er gætt, að nú á að innleiða almennan söluskatt á nýjan leik. Hæstv. ráðh. var að tala um, að hann hefði ekki haft tíma til að gera till. um samfærslu til sparnaðar, og er það venjuleg viðbára þessara manna, þegar þeir eiga að standa við eitthvað lítið brot af því, sem þeir hafa sagt í gagnrýni á aðra, og verður framhaldið auðvitað eftir því. Á hinn bóginn hefur hæstv. ráðh. og hans félagar haft nógan tíma til þess að undirbúa stórfelldustu álögur á þjóðina, sem nokkru sinni hafa komið til greina í hennar sögu í einum áfanga. Annars verður fjárlagafrv. raunar tæpast rætt nema sem einn liður í þeim till. að nýju efnahagskerfi, eins og það er kallað, sem ríkisstj. hefur nú lagt fram, og mun ég haga mínum athugasemdum eftir því. Hér er ekki tími til að rekja mikið aðdragandann að því, sem nú hefur yfir dunið, enda þótt slíkt væri í rauninni nauðsynlegt. Þó vil ég minna á, að núverandi stjórnarflokkar, sem tóku við efnahagsmálunum í des. 1958, gengu til tveggja kosninga á s.l. ári og höfðu að kjörorði: stöðvun dýrtíðarinnar án nýrra skatta, á öðru leytinu og á hinn bóginn, að leiðin til bættra lífskjara væri sú að kjósa Sjálfstfl. Því var þá lýst yfir, að útflutningssjóður hefði aldrei staðið betur, að ríkisbúskapur væri í bezta horfi og sýndi þetta glöggt. hv að hægt væri að gera til framkvæmda á stöðvunarstefnunni, eins og það var orðað, ef rétt væri að farið, og formaður Alþfl. lýsti því t.d. yfir, að þjóðin yrði að styðja flokkinn hans til þess að leysa þessi mál á sama hátt og gert hefði verið á því árl. Framsóknarmenn vöruðu þjóðina við þessum áróðri og sögðu það, sem þeir vissu sannast og réttast, að því miður hefði dýrtíðin ekki verið stöðvuð og væri hinu rétta ástandi haldið leyndu fyrir mönnum í bili. En jafnframt sýndu framsóknarmenn fram á, að vandann væri hægt að leysa án þess að minnka kaupmátt tímakaups frá því, sem var í október 1958, með þeim aðferðum, sem flokkurinn hafði bent á í efnahagsmálatillögum sínum í des. 1958. Framsóknarmenn sögðu líka greinilega, að hinir hefðu í huga, eftir að þeir hefðu komið á kjördæmabreytingunni, alveg nýja stefnu í efnahagsmálum, sem miðuð mundi við mikinn samdrátt í þjóðarbúskapnum. Þetta vildu ekki hinir viðurkenna þá. En ekki var kosningunum fyrr lokið en talsmenn hinnar nýju valdasamsteypu sneru blaðinu alveg við og hófu upp mikinn áróður um það, að þjóðin hefði lifað um efni fram, eins og hæstv. fjmrh. sagði hér áðan, og sögðu mönnum nú allt í einu, að það væri verulegur halli á ríkisbúskapnum og stórkostlegur halli á útflutningssjóðnum og jafnvel nefndar 180 millj. í því sambandi. Þetta ástand væri svo óskaplegt, að það dygði hvorki meira né minna en að taka upp alveg nýja stefnu og færa stórar fórnir. Inn í þetta var svo bætt, að þjóðin hefði búið við gífurlegan greiðsluhalla við útlönd undanfarin ár, eins og hæstv. fjmrh. var að segja ykkur hér áðan, meira en 1000 millj, kr. greiðsluhalla síðustu 5 árin, og væri á glötunarbarmi út af þessum lántökum. Yrði því þjóðin að þrengja stórkostlega að sér vegna þessara lántaka til þess að bjarga frá þjóðargjaldþroti. Ég vil ekki fullyrða neitt um það, hvort þær ýkjur eru meiri, sem þessir aðilar hafa leyft sér að segja þjóðinni nú um ástandið í efnahagsmálunum eftir kosningarnar, en þær óskaplegu ýkjur og blekkingar, sem þeir viðhöfðu fyrir kosningar. En það eitt ætla ég alveg ljóst hverjum manni, að sá málflutningur, sem viðhafður var á s.l. ári, og staðreyndir þær, sem nú eru fram komnar, sýna mönnum svart á hvítu þá sorglegu staðreynd, að þeim mönnum, sem þjóðin hefur nú falið forustu mála um sinn, er ekki hægt að treysta til þess að gefa sanna mynd af efnahagsmálum landsins. Það verður því ekkert byggt á þeirra áróðri um þessi mál nú fremur en í fyrra. Áróðurinn um hinn voðalega greiðsluhalla við útlönd er byggður á því t.d. að telja Sogsvirkjunina, sementsverksmiðjuna, hellan flota kaupskipa og fiskiskipa og margar aðrar álíka framkvæmdir sem greiðsluhalla við útlönd, af því að erlend lán hafa verið tekin til að koma þessum framkvæmdum á, þótt flestar þeirra standi ekki aðeins undir sínum lánum, heldur gera miklu betur, og ég fullyrði, að vegna þeirra framkvæmda, sem gerðar hafa verið fyrir erlent lánsfé, t.d. vegna sementsverksmiðjunnar og áburðarverksmiðjunnar, svo að aðeins dæmi séu nefnd, stendur þjóðin betur að vígi nú en oftast áður, ef ekki nokkru sinni áður í sínum búskap að standa við skuldbindingar sinar út á við, þar með taldar greiðslur af framkvæmdalánunum. Áróður hæstv. ríkisstjórnar um efnahag landsins hefur orðið að beinum óhróðri um þessi málefni. En í hvaða skyni er staðreyndum snúið svo öfugt fyrir þjóðinni og reynt að telja mönnum trú um, að framkvæmdalán þau, sem tekin hafa verið á undanförnum árum, séu greiðsluhalli, og dæmið sett upp þannig, að til þess að forðast greiðsluhalla við útlönd megi ekki taka erlend lán til þýðingarmestu framfara? Eða á kannske að halda því að mönnum, að sá maður eyði t.d. um efni fram, sem tekur lán til þess að kaupa sér bát, hús eða bústofn? Það er augljóst, að þetta er gert til þess að reyna að hræða þjóðina til að yfirgefa uppbyggingarstefnuna í efnahagsmálum og taka upp samdráttarstefnu í staðinn. Einn þýðingarmesti liðurinn í því að koma samdrættinum á er að draga stórkostlega úr erlendum lántökum til verklegra framkvæmda. Á hinn bóginn á ekki að hætta að taka erlend lán, því að ríkisstj. ráðgerir að taka hvorki meira né minna en allt að 780 millj. kr. gjaldeyrislán til stutts tíma, ef svo vill verkast. En því er ekki ætlað að fara í framkvæmdir eða uppbyggingu, heldur á það að fara til venjulegra vörukaupa. Og þegar hæstv. ríkisstj. ræðir um endurgreiðslu þessa láns í grg. efnahagsfrv., þá er sagt, að endurgreiðsla þess muni ekki valda erfiðleikum í þjóðarbúskapnum á næstunni. Jafnframt eru þessir sömu hæstv. ráðherrar óþreytandi að lýsa því fyrir þjóðinni, hversu endurgreiðsla framkvæmdalána hljóti að verða þjóðinni erfið. Ég hef á undanförnum árum bent á, að það er ekki hægt að fá ótakmarkað erlent lánsfé til framkvæmda og má ekki treysta einhliða á það, og þetta hef ég tekið sérstaklega fram í sambandi við það, að stjórnarandstæðingar hafa á undanförnum árum, sem nú eru tekur við stjórninni, krafizt þess, að það væru tekin miklu stærri lán en tekin hafa verið, og í því sambandi hef ég sérstaklega á þetta bent. En jafnframt hef ég tekið fram, að það verði að keppa að því, þótt ekki megi einhliða á það treysta, að taka framkvæmdalán í verulegum mæli, því að öðruvísi er ekki hægt að notfæra sér möguleika Íslands á næstunni fremur en verið hefur undanfarið. Á hinn bóginn hefur sýnt sig, að ekkert er hættulegra en gjaldeyrislántaka til venjulegra þarfa. Hvernig halda menn, að það muni verka á möguleika landsins til að fá framkvæmdalán, ef slíkt eyðslulán er tekið og skuldin festist, eins og nærri má telja víst að verði, svo sem reynslan hefur sýnt, þegar slíkt hefur verið reynt? Hvernig halda menn t.d., að þeim manni mundi ganga að fá lán til nauðsynlegra framkvæmda sinna, sem hefði kafhlaðið sig víxilskuldum fyrir venjulegum útgjöldum? Lítum þá á hina nýju efnahagsmálastefnu, sem ríkisstj. vill fá Alþ. til þess að samþ. og þjóðina til að fallast á, og gerum okkur grein fyrir, hvað hið nýstárlega er við þessa stefnu. Við getum strax lagt áherzlu á, að gengisbreyting út af fyrir sig er ekki hið nýstárlega við þessa stefnu. Það er vitaskuld ekkert ódæði né heldur nein nýjung, að breytt sé gengi peninga, og þarf ekkert rangt að vera við það, ef knýjandi ástæður eru til og ef það er gert ásamt öðrum ráðstöfunum, sem eiga rétt á sér. Hér hefur áður verið breytt gengi íslenzkrar krónu og ekki verið skipt um stefnu í efnahagsmálum fyrir því, uppbyggingarstefnunni verið haldið sleitulaust áfram eftir sem áður. Framsóknarmenn hafa átt þátt í gengisbreytingu og stundum gert till. um gengisbreytingu eða hliðstæðar ráðstafanir, þótt þær hafi ekki náð fram að ganga, eins og t.d. sumarið 1958 í vinstri stjórninni, þegar framsóknarmenn vildu hækka yfirfærslugjaldið, sem jafngilti í rauninni breyttri skráningu krónunnar. Það er raunar einmitt fróðlegt að minnast á þessar till. framsóknarmanna frá 1958 til þess að sýna stefnumuninn og kjarna málsins. Í þessum till. um yfirfærslugjöld er lögð áherzla á, að jafnframt verði lagður skattur á eyðslu og hann notaður til ráðstafana, sem miða til hagsbóta fyrir almenning, og að þessar ráðstafanir séu gerðar í samráði við stéttasamtökin. Þá er lagt til, að leitað verði samkomulags við launþega- og bændasamtökin og að þau falli að einhverju leyti frá að taka kaupgjalds- og afurðahækkun samkvæmt framfærsluvísitölu, en ekki gert ráð fyrir lögbindingu á þessu. Þá er í þessum till. lögð áherzla á að hafa samráð við alþýðusamtökin um ráðstafanir til þess að halda uppi nægilegri atvinnu, og loks, að áfram sé haldið ráðstöfunum til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. M.ö.o.: í þessum till. framsóknarmanna um hækkun á yfirfærslugjaldi, sem jafngilti gengisbreytingu, er samdráttarstefnu algerlega hafnað. Þegar við gerðum þessar till., vorum við í stjórn. Þær eru í nákvæmu samræmi við afstöðu okkar nú í stjórnarandstöðu, og segir það sina sögu um Framsfl. og hans störf. Hann er ekki hentistefnuflokkur og ekki eins og fló á skinni, og er það meira en hægt er að segja um suma stjórnmálaflokka landsins samkvæmt reynslunni. Hæstv. viðskmrh. sagði hér líka í gær að efni til í umr., að Framsfl. hefði aldrei viljað fallast á samdráttinn, sem þyrfti að fylgja gengisbreytingum eða þvílíkum ráðstöfunum, og er það vissulega satt. Menn geta alveg með jöfnum rétti haldið því fram, að svart sé hvítt og hvítt sé svart, eins og því, að till. framsóknarmanna í efnahagsmálum frá 1958 eigi nokkuð skylt við þá stefnu, sem núverandi ríkisstj. ætlar að beita sér fyrir, enda þótt þar sé gert ráð fyrir hækkun á yfirfærslugjaldi, sem jafngilti gengislækkun. Sá málflutningur að halda slíku fram er á hinn bóginn alveg samboðinn þeim mönnum, sem báðu þjóðina að kjósa sig á s.l. ári til þess að stöðva dýrtíðina og bæta lífskjörin, enda þegar sýnt, að þeir gætu það, en beita sér svo fyrir því nú að magna dýrtíðina með öllum hugsanlegum ráðum til að koma á samdrætti og færa þau rök fyrir því, að allt, sem þeir sjálfir höfðu sagt þjóðinni á s.l. ári um góða afkomu útflutningssjóðs og góðar horfur yfirleitt, hafi verið uppspuni frá rótum. Í hverju er svo nýja kerfið fólgið? Það er í stuttu máli í því fólgið samkvæmt því, sem ríkisstj. hefur greinilega útlistað, að framkvæma á allt í senn: gengislækkun, nýjar stórfelldar álögur, vaxtahækkun og samdrátt útlána á öllum sviðum, draga úr framkvæmda lántökum, en taka stórfellt gjaldeyrislán til almennra vörukaupa. Það á að draga úr verklegum framkvæmdum, minnka þjóðfélagslegan stuðning við framkvæmdir og uppbyggingu í landinu í öllum greinum, en kaupgjaldi og tekjum framleiðenda er ætlað að standa í stað í krónutölu. Lítum nánar á nokkra þætti þessarar nýju stefnu, sem öll miðar að samdrætti og miðar að því að draga úr stuðningi þjóðfélagsins við framkvæmdir almennings í landinu, en efla peningavaldið að sama skapi. Framkvæmdalántökur verða að minnka vegna þess, að eitt höfuðatriði í hinni nýju stefnu er að draga stórkostlega úr framkvæmdum. Með vaxtahækkuninni, sem nú á að framkvæma, m.a. á stofnlánum til landbúnaðar og sjávarútvegs og íbúðabygginga, er vegið að einum þýðingarmesta þætti í íslenzkum þjóðarbúskap. Á undanförnum áratugum hafa verið byggðir upp margir lagabálkar, sem hafa hvílt á þeirri meginhugsun, að þjóðfélagið stuðli að því, að menn geti fengið lán með vægum vöxtum til að koma upp sjálfstæðum atvinnurekstri í landinu, í sveit og við sjó, og til að eignast eigin íbúðir. Þetta er einn meginþátturinn í þeirri umbótastefnu, sem Framsfl. hefur barizt fyrir áratugum saman. Þetta er byggt á þeirri hugsun, að með þessu móti verði bezt stuðlað að því, að í landinu verði sem flestir sjálfstæðir efnalega, geti klofið þann stofnkostnað við atvinnurekstur og myndun heimila, sem oft og tíðum mundi verða þeim gersamlega um megn, ef ekki væru hentug lán að fá með lágum vöxtum. Þessi pólitík hefur átt meiri þátt í því að þróa efnahagslíf okkar en flestir gera sér í fljótu bragði grein fyrir. En nú er það einn þátturinn í hinum nýju ráðstöfunum að gerbreyta um stefnu í þessu efni, og er það engin tilviljun. Það er ekkert annað en fyrirsláttur, að þetta þurfi að gera vegna halla á stofnlánasjóðunum, því að það er alveg vandalaust að leysa þau mál, eins og gert hefur verið undanfarið, með því að ríkið hlaupi undir bagga. Eða á kannske að telja mönnum trú um, að þjóðfélagið hafi ekki lengur ráð á því að veita þennan stuðning, sem látinn hefur verið í té áratugum saman? Út yfir tekur með öllu sú frekja að ætla með einni lagagrein upp á 5–6 línur inni í óskyldu máli að kollvarpa þessum lagabálkum öllum saman um vaxtastuðninginn og veita ríkisstjórninni alræðisvald um þessi efni án íhlutunar Alþingis. Með ráðstöfunum þeim, sem nú eru fyrirhugaðar og byrjað var á í fyrra, munu verklegar framkvæmdir minnka stórlega. Og það er lítið dæmi um, hvert þessi pólitík leiðir að því leyti, að nú á að stórhækka álögur á benzín, en á sama tíma verða framlög til vega lækkuð, þegar miðað er við hækkaðan kostnað. Atvinnuaukningarféð, sem verið hefur þýðingarmeira en flest annað til að ýta undir uppbyggingu í sjávarplássunum, verður raunverulega helmingi minna en það var fyrir 2 árum. Og nú er haft á orði að gerbreyta ríkisábyrgðarpólitíkinni og hætta því að taka jafnforsjárlítið ríkisábyrgðir og gert hefur verið. En í hverju hafa ríkisábyrgðartöpin verið fólgin? Þau eru fyrst og fremst vegna ábyrgðar ríkisins á síldarverksmiðjuuppbyggingunni í landinu, á togaraútgerð víðs vegar um landið, vegna hafnarbyggingalána, sem ábyrgzt hafa verið fyrir plássin víðs vegar um landið, og fyrir framkvæmdir í raforkumálum í ýmsum kaupstöðum landsins. Út af þessum ábyrgðum hafa flest töpin orðið, og ég fullyrði það, að úr þessum framkvæmdum, eins og t.d. hafnarframkvæmdum í Þorlákshöfn, Patreksfirði, Skagaströnd, Sauðárkróki, Ólafsvík og raforkuframkvæmdum í Vestmannaeyjum, Siglufirði, Neskaupstað og víðar, hefði aldrei getað orðið, ef ríkisábyrgðarstefnan væri framkvæmd á þann hátt, sem hæstv. fjmrh. var að lýsa hér yfir áðan. En það er engin tilviljun, að það á að gerbreyta um stefnu í þessu efni. Það er liður í hinni nýju áætlun um samdrátt framkvæmdanna og umfram allt liður í þeirri áætlun að minnka það, sem kallað er hin óarðbæra fjárfesting víðs vegar um landið. Svo langt á að ganga í því að gera ráðstafanir til þess að draga úr framkvæmdum og uppbyggingu, að ríkisstj. hótar því að draga inn í bankakerfi landsins hluta af því fé, sem kaupfélagsmenn leggja inn í innlánsdeildir sínar til stuðnings sinum eigin félagsskap. Er þetta hugsað til þess, að fólkið í byggðarlögunum geti ekki haldið áfram uppbyggingunni með stuðningi sinna eigin félaga, þegar öðrum leiðum verður lokað af ríkisstjórninni skv. þessari áætlun. Ekki hefur gefizt tóm til þess enn þá að gera sér fulla grein fyrir því, hvernig þessar fyrirætlanir verka fyrir einstakar atvinnugreinar, en bað er auðsætt, að vaxtahækkunin skellur sem reiðarslag á framleiðslunni, og sú stefna að ætla sér að halda lánum óbreyttum í krónutölu þrátt fyrir gífurlegar verðhækkanir á rekstrarvörum mundi leiða til stöðvunar framleiðslu í mörgum greinum. Augljóst er, að smábátaútvegurinn verður fyrir þungum búsifjum af þessum tillögum, þar sem vinnsluuppbætur t.d., sem hafðar hafa verið til að halda uppi verði á smærri fiski og sumarveiddum fiski, falla niður með öllu. Fyrir uppbyggingu landbúnaðarins verður þessi stefna þungt áfall, þar sem ofan á allt annað bætist sú vaxtahækkun á stofnlánum, sem boðuð er, og samdráttur lánveitinga og stuðnings í öllum greinum. Allar þessar ráðstafanir eru í beinu framhaldi af þeirri stefnu, sem raunverulega var boðuð í sambandi við kjördæmabreytinguna og var byggð á þeirri hugsun, að það sé úrlausnar að leita í efnahagsmálum landsins með því að draga stórkostlega úr uppbyggingunni víðs vegar um landið. Lítum því næst á, hvernig þessar ráðstafanir eru, skoðaðar í heild, en það er eitt af því furðulega í þessu máli, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki gert neina tilraun til að sýna þjóðinni slíka heildarmynd af málinu. Nýjar álögur samkvæmt fjárlögunum verða 370 millj. eftir þeirra eigin áætlun, að frádreginni lækkun tekjuskattsins. Hagstofan hefur áætlað, hvað verðiag muni hækka vegna gengisbreytingarinnar, og nemur sú fjárhæð 747 millj. kr., og er þá dregin frá sú hækkun, sem verður á rekstrarvörum útflutningsframleiðslunnar og gengur út og inn í dæminu. En til þess að fá dæmið rétt og myndina rétta þarf að draga frá verðhækkanir vegna gengisbreytingarinnar, sem búið er að reikna í fjárl., og niðurfellingu innflutningsskatts til útflutningssjóðs, samtals 119 millj. kr. Hreinar verðhækkanir vegna gengislækkunarinnar og álögurnar verða samkvæmt þessu um 1000 millj. kr., en þá er eftir að reikna áhrif vaxtahækkunarinnar, sem mér hefur ekki tekizt að fá áætluð, en það dylst mér ekki, að stórfelld vaxtahækkun bæti mjög miklu við þessar álögur. Enn fremur er ljóst, að þessar nýju álögur verða í reyndinni miklu meiri en í fjárl. er áætlað og sömuleiðis verðhækkanirnar vegna gengisbreytingarinnar, því að innflutningsáætlun ríkisstj. er sérstaklega lág og miklu lægri en innflutningurinn hefur verið á undanförnum árum. Allra lægstu tölur, sem hægt er að áætla í sambandi við álögurnar í heild, eftir því hver vaxtahækkunin og innflutningurinn á þessu ári verður, virðast mér 1200-1300 millj. kr. Nú ætlar hæstv. ríkisstj. að bæta upp þessar álögur með 158 millj. kr. í fjölskyldubætur og ellilaun og auknar tryggingabætur og 37 millj. kr. til niðurgreiðslu á erlendum neyzluvörum, sem nú á að taka upp í fyrsta sinn. Á móti álögunum eiga því að koma í bætur 189 millj. kr. Það er tæpast ástæða til að eyða orðum að þeim málflutningi, að þessar bætur muni langt til hrökkva til að bæta upp áhrifin af þessum gífurlegu álögum og verðhækkunum. Þarf ekki mörg orð um það að hafa. En þegar þess er gætt, að stjórnin ráðgerir, að tekjur almennings í landinu eigi að standa óbreyttar í krónutölu og útlán alls ekki að hækka, þá er það augljóst, að stjórnin hefur í hyggju að draga saman neyzlu og fjárfestingu eða framkvæmdir öðru nafni um rúmlega 1000 millj. á þessu ári frá því, sem verið hefur. Auðvitað yrði þetta að koma fram í raunverulegri tekjulækkun hjá almenningi samanborið við vöruverð, sumpart í minnkuðum kaupmætti þeirra launa og framleiðslutekna, sem nú eru, og sumpart í minnkuðum tekjum vegna minni atvinnu, og sumpart á þetta að vegast upp með samdrætti í efniskaupum til framkvæmda. Ekki hefur hæstv. ríkisstj. fengizt til þess að gera grein fyrir því, hvað hún áætlar, að samdráttur framkvæmdanna muni nema miklu, og hvað hún áætlar, að neyzlan eigi að minnka mikið, og er það e.t.v. skiljanlegt, að hún hefur ekki dregið fram það dæmi, þegar þess er gætt, að hún hefur tekið sér fyrir hendur að reyna að sýna fólki fram á, að 189 millj. kr. muni bæta mönnum upp þessar ráðstafanir að mestu. En auðvitað er það engin afsökun fyrir því að láta bað undir höfuð leggjast að gera þjóðinni grein fyrir þessum staðreyndum. En þegar þess er gætt, að allar þjóðartekjurnar hafa verið metnar tæpir 5 milljarðar króna, þá sjáum við, hvaða fjarstæða það er og fjarri öllum veruleika, sem vakir fyrir hæstv. ríkisstj., og hversu óafsakanlegt það er að steypa sér út í annað eins ævintýri og þessar till. og fyrirætlanir eru. Stjórnin heldur því á lofti, að hún ætli að lækka tekjuskattinn og af því verði miklar hagsbætur fyrir menn. Það mál get ég ekki rætt í einstökum atriðum nú, en vil leyfa mér að benda á, að lækkun tekjuskattsins nemur 75 millj. kr., miðað við áætlun hans í fjárl. 1959. En í staðinn fyrir lækkun tekjuskattsins ætlar ríkisstj. að innleiða almennan söluskatt, sem á að nema 234 millj., sem eiga að fara í ríkissjóð, að frádregnu því, sem jöfnunarsjóður sveitar- og bæjarfélaga á að fá af skattinum. Ég er hræddur um, að almenningur græði ekki mikið á þessum viðskiptum við hæstv. ríkisstj. fremur en í mörgum öðrum greinum. Það er blátt áfram einkennandi fyrir till. ríkisstj., að það vottar ekki fyrir því, að nokkurs staðar sé gerð tilraun til að láta þá, sem hafa stórauðgazt á verðbólgunni á undanförnum árum, leggja nokkurn skapaðan hlut fram sérstaklega. Það er ekki nú verið að valda stóreignamönnum landsins áhyggjum með stóreignaskatti, sem eigi að renna til stuðnings íbúðabyggingum og uppbyggingu víðs vegar um landið eins og stundum áður. Aftur á móti er það augljóst, að þessi stefna, sem nú er tekin upp, kemur langharðast niður á þeim, sem erfiðasta hafa aðstöðuna: Í fyrsta lagi unga fólkinu, sem mest hefur vafið sig í skuldir til þess að koma sér þaki yfir höfuð eða koma upp atvinnurekstri eða á allt slíkt ógert. Í öðru lagi þeim, sem vegna efnaskorts hafa orðið á eftir með uppbyggingu sína. Og loks þeim, sem stunda lausa atvinnu og eiga alla afkomu sina undir því, að atvinna sé nóg. En það er blátt áfram eitt trúaratriði í þeirri íhaldsstefnu í efnahagsmálum, sem nú á að innleiða, að efnahagskerfið fái ekki staðizt, nema nokkurt atvinnuleysi sé. Óneitanlega er við verulegan vanda að fást í efnahagsmálum okkar, og er það ekkert nýtt. En ég fæ ekki betur séð en nú sé það að ske, að peningavaldið í landinu, sem ræður í Sjálfstæðisfl., með Alþfl. sem hjálpartæki, ætli að notfæra sér þennan vanda, sem þó er minni nú en oft áður, til að taka upp alveg nýja efnahagsmálastefnu, sem á að efla peningavaldið í öllum greinum, en gengur í þveröfuga átt við þá efnahagsmálastefnu, sem Framsfl. hefur átt mikinn þátt í, að fylgt hefur verið síðustu áratugina. Ég hef sýnt fram á, að áætlun ríkisstj. er sú að draga saman neyzlu og fjárfestingu um meira en einn milljarð á ári. Svona tillögur eru vitaskuld ekki viðreisnartillögur. Svona till. og sú stefna, sem ríkisstj. hefur tekið upp, er því miður líklegust til þess að verða undirrót verra verðbólgumeins en nokkru sinni fyrr. Það er látíð í veðri vaka, að þurft hafi að taka þetta heljarstökk vegna þess, hve landið væri sokkið í skuldir, og til að forðast erlenda lántöku. Fyrirætlun ríkisstj. um stórkostlegt gjaldeyrislán til annars en framkvæmda og reynsla þjóðarinnar af framkvæmdalánum fellir alveg þessa tylliástæðu. Þá er sagt, að þetta þurfi að gera svo stórfellt til þess að stökkva alla leið út úr uppbótakerfinu í einu stökki. Hið rétta er, að út úr uppbótakerfinu verður ekki stokkið með þessum till. Uppbótakerfið er ekki bara útflutningsuppbæturnar, heldur niðurgreiðslurnar líka. Þetta tvennt er eins og tveir endar á sama prikinu. En niðurgreiðslur á jafnvel að auka frá því, sem verið hefur, og útflutningssjóður á að starfa áfram, þangað til ríkisstj. telur meginhlutverki hans lokið, eins og segir í áætlun ríkisstj. Og 5% gjald er lagt á allan útflutning og á, að því er virðist, að vera til ráðstöfunar fyrir ríkisstj., eftir að halli útflutningssjóðs hefur verið greiddur, - þessi halli, sem uppgötvaðist allt í einu eftir kosningar, en annars átti alls ekki að vera til. Þá er sagt, að þetta þurfi að leggja á sig til þess að auka frelsið. 40% af innflutningnum á eftir sem áður að vera háð leyfum, nýr söluskattur á að innleiðast með öllu því fargani, sem honum fylgir, og stórfelldari lánsfjárskömmtun á að taka upp en nokkru sinni fyrr og harðari þvingunarráðstafanir í því sambandi og meiri afskipti af peningamálum manna en nokkru sinni áður hafa komið til greina. Sér er nú hvert frelsið! Þeim vanda, sem fyrir liggur nú í efnahagsmálum, er hægt að mæta með tvennu móti, alveg eins og einstaklingur velur, ef hann þarf að gera ráðstafanir til að brúa bil í sínum búskap. Aðra leiðina mætti kalla uppbyggingarleiðina, og það er leið Framsfl., úrræði hans, því að Framsfl. telur sér skylt að gera þjóðinni ljóst, hvert hann stefnir. Þessi leið byggist m.a. á því að halda áfram og draga alls ekki úr þeim þjóðfélagslega stuðningi, sem almenningur í landinu hefur notið við framkvæmdir sínar og uppbyggingu til framleiðslu og heimilamyndunar; að halda áfram að leggja áherzlu á öflun nýrra framleiðslutækja til fyllstu notkunar allra möguleika og til þess að halda uppi fullri atvinnu; að gera ráðstafanir til að jafna þann halla, sem kann að vera í efnahagskerfinu, með því að draga úr þeirri fjárfestingu, sem helzt má missa sig, draga nokkuð úr fjárfestingunni, eins og ég hef orðað það stundum á undanförnum árum, án þess þó að slaka á framfarabaráttunni, og fjárfestingu, sem má fremur bíða en annað, miðað við almenningshag, og með því að skattleggja þá eyðslu, sem er umfram nauðsyn, og þá, sem mest mega sín. Þetta eru þau úrræði, sem við bendum á, og þessi leið er vel fær, og það samrýmist þessari leið að komast í áföngum út úr uppbótakerfinu, eins og byrjað var á með yfirfærslugjaldinu 1958, sem okkar vegna má eins kalla gengislækkun, ef menn vilja það heldur. Hin leiðin, sem stjórnin beitir sér fyrir nú, er samdráttarleiðin og efling peningavaldsins í landinu. Hún er fólgin í því að magna svo dýrtíðina, að þjóðarbúskapurinn hljóti að dragast stórkostlega saman. Sú leið miðar að minni þjóðartekjum en vera þyrfti og rýrari lífskjörum. Hún miðar að því að draga á öllum sviðum úr þeim þjóðfélagslega stuðningi, sem á undanförnum áratugum hefur verið lögleiddur í landinu til þess að efla einstaklingana til sjálfstæðrar framleiðslu og sjálfsbjargar og stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Þennan stuðning á að slá niður í öllum myndum, en gefa peningavaldinu, verðbólguvaldinu, sem myndazt hefur í landinu á undanförnum árum, lausan tauminn og ætla því að verða forsjá fólksins, eitthvað líkt því, sem var, áður en almenningur á Íslandi hóf samtök sín, baráttu fyrir því að koma upp sjálfstæðum atvinnurekstri og félagslegum umbótum. Það er því ekkert ofsagt í því hjá hæstv. fjmrh., þegar hann sagði hér áðan, að ráðstöfunum ríkisstj. er ætlað að gera stórbreytingar í þjóðfélagi Íslendinga. Með þessari nýju stefnu er ætlunin að leiða fjármagnið og gróðasjónarmiðið til öndvegis í íslenzkum þjóðarbúskap, en ráðast gegn þeirri stefnu, sem umbótamenn í landinu hafa barizt fyrir áratugum saman, þeirri stefnu að styðja að félagslegri uppbyggingu almennings og styðja sem flesta einstaklinga til þess að geta komizt í bjargálnir og lifað sjálfstæðu lífi. En þessi meginkjarni málsins á ekkert skylt við það, hvernig krónan er skráð þá og þá. Gegn þessari stefnubreytingu mun Framsfl. berjast og væntir sér liðsemdar frá mörgum í þeirri baráttu. Og það verður ekki brotið niður baráttulaust, sem upp hefur verið byggt á mörgum áratugum. Það er sannarlega illa farið, að baráttunni um þessi meginstefnumál skuli hafa verið blandað inn í nauðsynlegar ráðstafanir í efnahagsmálum, og eru þau vinnubrögð alveg óafsakanleg að reyna þannig að misnota þann vanda, sem þarf að leysa og hægt er að leysa með skaplegum hætti, til þess að þvinga fram alveg nýja þjóðmálastefnu, sem gengur þvert á skoðanir a.m.k. mikils hluta þjóðarinnar, að ég ekki segi meginþorra þjóðarinnar, ef eftir væri leitað. Að lokum aðeins örfá orð um meðferð þessa máls, sem ég tel afar óhyggilega: Reynslan undanfarið hefur ótvírætt sýnt, að það er mikil nauðsyn að fylkja sem allra flestum saman um úrræði í efnahagsmálum landsins, en um það hafa forustumenn þessarar nýju valdasamsteypu ekkert hugsað. Á hinn bóginn hefur framkoma þeirra verið með nokkuð hrokafullum hætti, sem allra sízt gerir gagn í sambandi við þessi mál. Auðvitað hefði þurft stjórnarmyndun á breiðari grundvelli en varð, eins og Framsfl. m.a. benti á í haust með hugmyndinni um myndun vinstri stjórnar þriggja flokka og eins og Framsfl. benti á í fyrravetur með hugmyndinni um myndun þjóðstjórnar, sem enginn vildi sinna þá né heldur í haust. Auðvitað hefði ríkisstj. átt að gera sér grein fyrir því, að aðstaða hennar var mjög veik, og átti að reyna að styrkja sig með skynsamlegum vinnuaðferðum. En því fer fjarri, að slíkt hafi verið gert. Alþingi var, þegar það kom saman, algerlega neitað um að fá upplýsingar um efnahagsmálin, en þess í stað var það sent heim. Ríkisstj. sendi einnig sína eigin þm. heim ásamt hinum og hefur ákvarðað algera stefnubreytingu í efnahagsmálum landsins án þess að ráðgast við sína eigin þm. En óhugsandi er fyrir þm. að hafa nokkur áhrif á mótun stærstu mála, nema þeir fylgist með stig af stigi, eins og raunar gert hefur verið á undanförnum árum. Það er ástæða til að harma þessi vinnubrögð. Þau eru ekki líkleg til þess að leiða til góðs. Nú þyrfti að gera öfluga tilraun til þess að bæta hér um með því að taka þessi mál öll til rækilegrar skoðunar hér á hv. Alþingi með það fyrir augum að efna þannig til viðtækara samstarfs og minni baráttu um meginstefnur en ella hlýtur að verða. Ef ríkisstjórnarflokkarnir berja á hinn bóginn fram með offorsi og í krafti þess litla meiri hluta, sem þeir hafa hér á Alþingi, efnahagsmálatillögur sinar og þær stórfelldu þjóðfélagsbreytingar, sem í þeim felast, þá hefur mikið óhapp orðið, og þá er mikil barátta fram undan um meginstefnu í þjóðarbúskap Íslendinga.



Herra forseti. Nú hefur ein mýksta silkitunga Sjálfstfl. gert grein fyrir nýju fjárlfrv. fyrir árið 1960. En þrátt fyrir alla mýktina mun þó athugull hlustandi hafa skynjað, að ýmislegt í hinni nýju efnahagsmálastefnu hæstv. ríkisstj. muni eiga eftir að koma allharkalega við íslenzka þegna, ef framkvæmd verður. Ekki var hæstv. fjmrh. sízt tungumjúkur um sparnaðarmöguleika í skrifstofubákni ríkisins og í vegamálum. En ég spyr: Varð þá ekki einhverjum hugsað til skrifstofubákns Reykjavíkurbæjar og til þess vegarspotta, sem dýrastur mun á Íslandi og frægastur, en það er Miklabrautin í Reykjavík? Áformaður sparnaður er sjálfsagt góður. En sparnaður, sem kominn væri í kassann, hygg ég þó að teldist miklu betri. Að réttu lagi átti að afgreiða fjárlög ársins 1960 fyrir áramót, en nú er 1. umr. um þau að hefjast og komið fram í febrúarmánuð. Sjálfsagt getur Alþingi því ekki lokið afgreiðslu fjárl. í þetta sinn fyrr en einhvern tíma í marzmánuði. Þetta er fjarri því að vera eins og það ætti að vera. Það var einnig brot á öllum sjálfsögðum venjum, er fjmrh. fékkst ekki til að segja aukatekið orð um fjárlfrv. eða fjármálaástand ríkissjóðs í þingbyrjun í haust, þegar fjárlfrv. var þó lagt fram. Nei, hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, þagði þá sem fastast, og svo var þingið, eins og landslýður veit, rekið heim frá öllum sínum ábyrgðarmiklu skyldustörfum og óleystu vandamálum. Ríkisstj. sagðist ekki hafa nokkurn frið til þess að hugsa og starfa. Og fyrir hverjum? Fyrir hinum nýkjörnu þjóðfulltrúum. Stjórnin tilkynnti í blöðum sínum, Morgunblaðinu og Alþýðublaðinu, að hún hefði ákveðið að reka þingið heim. Síðan var þessi blaðafrétt lögð fyrir Alþingi í tillöguformi, hún samþykkt af handjárnuðu stjórnarliði og þingið rekið heim. Dálítið nýstárleg vinnubrögð í þingræðislandi að vísu, en nauðsyn brýtur lög. Og nú stóð mikið til. Ríkisstj. Íslands ætlaði að leggjast undir feld eins og spekingurinn Þorgeir Ljósvetningagoði og upphugsa nýtt fjármála- og efnahagskerfi. Síðan heyrðist lengi vel hvorki stuna né hósti sjömenninganna undir feldinum, þar til vinnufriðnum var slitið og þingið kom saman á ný í janúarlokin. Þá var lagt fram nýtt fjárlfrv., byggt á djúphugsuðum grundvelli hins nýja efnahags- og fjármálakerfis. Upplag gamla fjárlagafrv., sem Guðmundur Í. Guðmundsson hafði samið í sumar, var orðið ónýtt, það var til einskis nýtilegt, aðeins til uppfyllingar í öskutunnunum. Var það nú annars nokkuð skrýtið, þótt það frv. yrði ónýtt? Í fyrsta lagi eru nú öll mannanna verk forgengileg, jafnvel verk mikilmenna, og svo hefur það frv. auðvitað verið samið undir áhrifum eyðslu- og sukkstefnu undanfarinna ára. Nú höfðu spekingarnir undir feldinum uppgötvað, að þjóðin hafði lengi lifað um efni fram. Nú skyldi henni kennd ráðdeild og sparsemi. Og hvað var þá eðlilegra en að byrja kennsluna ofan frá, með sparnaði og ráðdeild í ríkisbúskapnum, auðvitað með lækkuðum fjárl., niðurskurði á öllu rekstrarbákni ríkisins? Og svo hlaut hið nýja fjármála- og efnahagskerfi og þar með hið nýja fjárlfrv. auðvitað að verða í nánu samræmi við kosningastefnuskrá stjórnarflokk anna, Sjálfstfl. og Alþfl. Af þessu tilefni er sjálfsagt að rifja upp helztu atriði þeirrar stefnu, sem þessir flokkar túlkuðu fyrir kjósendum fyrir kosningarnar í haust og lofuðu að framkvæma, ef þeir fengju aðstöðu til þess. Sjálfstfl. sendi inn á flest heimili landsins myndskreytt rit, sem hét: „Stefnuskrá Sjálfstæðisflokksins - leiðin til bættra lífskjara“. Fyrsta boðorðið og loforðið þar var stöðvun verðbólgunnar. Samkomulagi skyldi náð milli launþega og framleiðenda og unnið að allsherjarsparnaði í opinberum rekstri. Þetta forskeyti „allsherjar-“ framan við sparnað á sjálfsagt að þýða, að sparnaðurinn í opinberum rekstri skuli verða stórkostlegur. Fengu menn líka hugboð um, að alvara fylgdi máli um sparnað í framkvæmd, þegar aðalsparnaðargoði Reykjavíkur, Gunnar Thoroddsen, var gerður að fjmrh. Sparnaðarboðskapurinn var svo enn undirstrikaður með setningunni: „Kostað skal kapps um að tryggja hag sparifjáreigenda“. Og talsvert minntist hæstv. ráðh. í ræðu sinni áðan á sparnað. Annað boðorðið í kosningastefnuskrá Sjálfstfl. var loforð um jafnvægi í þjóðarbúskapnum, felldar skyldu niður uppbætur og niðurgreiðslur, skattur á eyðslu skyldi koma í staðinn fyrir tekjuskatt. Tekjuskatturinn skyldi þannig hverfa með öllu. Þriðja boðorðið var hátíðlegt loforð um stéttafrið, enda skyldi öllum tryggð næg atvinna og lífeyrissjóðum komið á fót fyrir alla Íslendinga. Fjórði kafli kosningastefnuskrár íhaldsins hét: „Uppbygging atvinnuveganna,“ og þar var enn skýrt fram tekið, að sérstök áherzla skyldi lögð á að hlúa að allri sparnaðarviðleitni. Fimmta kosningaloforðið var stutt og laggott: .,Hlutdeild í frjálsum viðskiptaheimi“ - sjálfsagt miklu betri heimi en við höfum haft viðskipti við nú um skeið. Og sjötta og síðasta boðorðið í kosningastefnuskrá Sjálfstfl. var: „Aukin framleiðsla og bætt lífskjör.“ Þannig var stefna Sjálfstfl. fyrir kosningar. Rauði þráðurinn í henni er greinilega þessi: Bætt lífskjör, mikill sparnaður í öllum opinberum rekstri, allsherjarsparnaður hét það, stéttafriður tryggður, afnám tekjuskatts, skattar bara á eyðsluna, óhófseyðsluna, skilst mönnum, næg atvinna fyrir alla skyldi vera tryggð, uppbygging atvinnuveganna vera meginverkefnið og enn hert á í niðurlagi stefnuskrárinnar um öryggi atvinnulífsins með setningunni: aukin framleiðsla og bætt lífskjör. Menn áttu sem sagt ekki að þurfa að óttast atvinnuleysi, ef þeir kysu Sjálfstfl. Yfir flestar götur Reykjavíkur voru svo strengdir stórletraðir borðar, hvar á stóð: Leiðin til bættra lífskjara er að kjósa Sjálfstæðisflokkinn, kross við D. Það var upp á efndir þessarar stefnuskrár, sem þúsundir kjósenda kusu Sjálfstfl. í haust. Lítum nú andartak á kosningaloforð Alþfl. Þau voru í flestum atriðum hin sömu og Sjálfstfl., og flokkarnir ásökuðu hvor annan, eins og menn muna, um að hafa stolið stefnu hins. En þar var hátrompið þó þetta: Stöðvun dýrtíðarinnar án allra nýrra skatta. - Og nú á þessi dýrðlega fyrirkosningastefna Sjálfstfl. og Alþfl. að speglast í fjárlfrv. nr. 2 fyrir árið 1960, sem hæstv. fjmrh. var að útskýra hér áðan. Nú á leiðin til bættra lífskjara að blasa við. Nú þurfum við ekki heldur lengur að bíða eftir lausnarorðinu á því, hvernig Alþfl. og íhaldið fara að því að stöðva dýrtíðina án nýrra skatta. Og þá er að snara sér í að athuga 2. gr. fjárlfrv., eins og hæstv. ráðh. gerði, því að hún er um álagða skatta og tolla til ríkissjóðs. Tekju- og eignarskatturinn hefur lengstum verið fyrsti töluliður þeirrar greinar. Báðir stjórnarflokkarnir höfðu hátíðlega lofað að leggja hann niður og láta hið dýra innheimtukerfi hans vegna hverfa með öllu. Og er tekjuskatturinn þá ekki horfinn í hinu nýja fjárlfrv.? Nei, því miður ekki alveg, en hann hefur þó lækkað um 97 millj. kr., á að gefa ríkissjóði þó áfram 70 millj. og kannske dálítið meir, og víst er um það, að innheimtukerfið allt heldur áfram og leggst nú allt með fullum þunga á leifarnar af skattinum. Verðtollurinn hefur lengstum verið meðal hæstu tekjustofna ríkissjóðs. Nú hækkar hann um nálega 100 millj. kr., og er þá lækkunin á tekjuskattinum strax uppétin og vel það. Innflutningsgjald af benzíni er rúmlega þrefaldað, hækkar úr 18 í 571/2 millj. kr. Gjald af innlendum tollvörum er líka rösklega þrefaldað, það hækkar úr 11 í 35 millj. kr. Lestagjald af skipum hækkar ekki nema um 100 þús. kr. eða um fimmta part. Bifreiðaskatturinn hækkar um hálfa aðra milljón. Svokallaðar aukatekjur hækka um rúman þriðjung, eða um 8 millj. og 300 þús. Stimpilgjald hækkar um 4 millj, og 100 þús. Vitagjaldið tvöfaldast. Útflutningsleyfagjöld eru rúmlega tvöfölduð. Þá kemur nýr, snotur söluskattur af vörusölu og þjónustu innanlands upp á 280 millj., og af honum á 1/5 hlutinn að renna til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, en 224 millj. beint í ríkissjóðinn. Nýr tekjustofn er í frv., sem nefnist iðgjaldaskattur, upp á 9 millj., einnig innflutningsgjald, að upphæð 119 millj, kr. Tekjuliðurinn leyfisgjöld fimmfaldast og ívið betur þó, hækkar úr 10 í 52 millj. Og síðan lýkur greininni með pósti, sem nefndur er: Hluti af þóknun og gengismismun gjaldeyrisbankanna, og nemur sá 15 millj. kr. Niðurstöður þessarar gr. fjárl. um áætlaða tolla og skatta eru, eins og fjmrh. sagði, 1201 millj. og 300 þús. kr. Á fjárlfrv. ómerka, sem fram var lagt í haust, voru hliðstæðar niðurstöðutölur 710 millj. og 800 þús. kr. Hækkunin nemur þannig 490 millj. kr. Allar tekjur ríkissjóðs í öskutunnufrumvarpi Guðmundar Í. Guðmundssonar í haust voru áætlaðar 976 millj. og 300 þús., en í þessu sparnaðarfrumvarpi Gunnars Thoroddsens eru þær áætlaðar 1464 millj. og 700 þús. kr., eða 488 millj. og 400 þús. kr. hærri, - hærri, en ekki lægri. Útgjöldin hækka þó hlutfallslega heldur meira á sparnaðarfrv., og er greiðslujöfnuður því nokkru tæpari, þ.e.a.s. 1.8 millj. móti 21/2 á því ómerka. Kostnaður við stjórnarráðið hækkar ekki nema um rúma milljón. Utanríkismálin gera miklu betur, þau hækka um tæpar 8 millj. Dómgæzla og lögreglustjórn hækkar um 7 millj. Kostnaður vegna innheimtu tolla og skatta, sem maður hefði þó átt von á að lækkaði verulega, hækkar að vísu ekki mikið, en þó nokkuð á aðra millj. kr. Þetta eru nú helztu fréttirnar, sem fjárlfrv. nýja hefur að færa um samdrátt sjálfs ríkisbáknsins, sem svo hefur verið nefnt: þ.e.a.s. um allsherjarsparnaðinn í opinberum rekstri undir handarjaðri sjálfs fjmrh. Það verður því miður að teljast heldur neikvæð niðurstaða samanborið við allan sparnaðarsönginn hjá báðum stjórnarflokkunum fyrir kosningar. Og nú fáum við aftur sparnaðarfyrirheit á næstu fjárl. Þó eru til liðir á fjárlfrv. nýja, sem hækka ekki samanborið við sömu liði í ónýta frv. Þar má t.d. nefna alla launaliði frv. Þannig verða allir opinberir starfsmenn með lögbundið, óbreytt kaup allt árið 1960, þegar fjárlfrv. er orðið að lögum, og verður því kaupi auðvitað ekki haggað eða þeim launum, hver sem þróun verðlagsmálanna kann að verða undir hinu nýja efnahagskerfi. Eru opinberir starfsmenn, a.m.k. þeir lægra launuðu, ekki öfundsverðir af þeim lífskjörum, sem þeim með þessu eru búin, og verður að því vikið nokkuð síðar. Af því að svo miklu var lofað um atvinnu handa öllum og uppbyggingu atvinnulífsins, hefði einhverjum kannske dottið í hug, að auknar yrðu nú verklegar framkvæmdir á vegum ríkisins. Það verður þó a.m.k. ekki ráðið af hinu nýja fjárlfrv. Það kemur sem sé í ljós, að allar fjárveitingar til verklegra framkvæmda eru óbreyttar að krónutölu frá ónýta frv. í haust og fjárl. ársins 1959. „Fjárveiting til nýrra akvega og til endurbyggingar þjóðvega er óbreytt,“ segir í aths. ráðh. við frv. „Fé til brúargerða er áætlað óbreytt frá fjárl. 1959,“ getur einnig að lesa í aths. Og enn stendur þar svart á hvítu: „Fjárveiting til hafnarmannvirkja og lendingarbóta er áætluð óbreytt frá fjárl. 1959.“ Þetta þýðir auðvitað mikinn samdrátt verklegra framkvæmda hjá ríkinu sökum hinnar gífurlegu stökkbreytingar í verðlags- og dýrtíðarmálum, sem hið nýja kerfi leiðir yfir þjóðina á næstu vikum og mánuðum. Nú býst ég við, að einhver kunni að segja úr hópi hlustenda: Hvað er maðurinn að tala um dýrtíðarflóð og gífurlegar verðhækkanir? Hátíðlegustu loforð allra loforða stjórnarflokkanna beggja fyrir kosningar voru þó um stöðvun verðbólgu og dýrtíðar og það meira að segja án nýrra skatta. - Því miður verður að segja það, af því að það er satt, að fjárlfrv. sjálft flytur ótvíræða játningu hæstv. fjmrh. á því, að mikil verðhækkun sé fram undan, t.d. á öllum matvælum. Það er nefnilega sama, hvaða ríkisstofnun tekin er hvort sem það er landsspítalinn, fæðingardeildin, hjúkrunarkvennaskólinn, Vífilsstaðahæli, Kristneshæli, Kleppsspítali eða Kópavogshæli, alls staðar er liðurinn matvörur og fæðiskostnaður nú áætlaður um 15% hærri en gert var í ónýta frv. í haust. Þetta þýðir, að búizt er við a.m.k. 20–25% hækkun á matvörum síðari hluta ársins, þar sem verðhækkanir ná þó ekki til tveggja fyrstu mánaða ársins. Órækari sönnun fyrir því, að ríkisstj. sjálf veit vel, hvaða verðhækkunar- og dýrtíðarflóðöldu hún er að velta yfir þjóðina með hinu svokallaða nýja efnahagskerfi sínu, verður ekki fram borin. Loforðið um stöðvun dýrtíðar er því ekki hægt að svíkja greinilegar en gert er. En það var einmitt sérstaklega út á blekkinguna um það, að Alþfl. hefði með hugrekki og karlmennsku forustumanna sinna stöðvað vaxandi dýrtíð, sem hann vélaði til sín atkv. kjósenda þúsundum saman. En þó að ráða megi á margan hátt af fjárlfrv. nýja, hvert ríkisstj. stefnir með hinu svokallaða nýja efnahagskerfi sínu, var þetta þó allt miklu ljósara og skýrara, þegar stj. lagði fram á Alþ. fyrir viku frv. til l. um efnahagsmál. Víst voru flestir uggandi um, að boðskapur stjórnarherranna sjö mundi ekki verða neinn fagnaðarboðskapur, þegar þeir skriðu undan feldinum. En þó mun fæsta hafa órað fyrir því, að útkoman yrði jafnsótsvört afturhaldsstefna og raun ber vitni um. Hér er ekki aðeins um að ræða slíka stórárás á allar launastéttir landsins, að það á engin fordæmi í sögu seinustu áratuga, heldur er ofan á það bætt margföldum kerfisbundnum aðgerðum til samdráttar á öllu athafna- og atvinnulífi landsmanna. Fær enginn annað séð en þær aðgerðir hljóti að valda slíkum afturkipp og þrengingum í atvinnulífinu, að áður en vari hljóti að leiða til atvinnuleysis. Meginefni frv. um efnahagsmál er þetta: Erlendur gjaldeyrir hækkar í verði um 135%. Þetta þýðir, að 38 ísl. kr. þarf til greiðslu á 1 Bandaríkjadollar og 106 ísl. kr. til greiðslu á einu ensku pundi. Er hér um að ræða stórfelldari gengislækkun en nokkurn tíma áður hefur verið framkvæmd hér á landi. Af þessu leiðir stórkostlega verðhækkun allra erlendra vara, og verður verðhækkunin þó langmest á allri nauðsynjavöru til fæðis og klæðis. Ýmsar vörur fá þá einnig á sig stórhækkaða tolla og skatta að auki, svo sem eins og benzínið, og hækka þannig í verði miklu meira en af sjálfri gengislækkuninni leiðir. Sjálfir sérfræðingar ríkisstj. hafa reiknað út, að sem afleiðing af gengislækkuninni mun verðlag hækka um 14%, en það jafngildir 29 vísitölustigum skv. gamla vísitölukerfinu. Þetta á nú að bætast ofan á ca. 10% kjaraskerðingu á liðnu ári. Ég er sannfærður um, að verðhækkanirnar verða þó miklu meiri en hagfræðingunum reiknast til. Þannig hefur reynslan alltaf orðið við hverja gengislækkun. Þá er það annað atriði frv., að allar vísitöluuppbætur á kaup skuli vera bannaðar. Ef stöðugt verðlag væri fram undan, væri þetta e.t.v. ekki svo tilfinnanlegt fyrir launþega. En þegar vitað er um 20–30% verðhækkanir flestra nauðsynjavara á næstu vikum og mánuðum og kaupið á að standa óbreytt, þá er þetta launþegunum mjög mikið áfall. Sjálfsagt mætti finna vísitölukerfinu ýmislegt til foráttu. En það hefur þó aldrei verið annað en mælikvarði á vöxt dýrtíðarinnar hverju sinni. Þegar skýrslur sýndu, að verðlag hafði hækkað um ákveðið magn á liðnum ársfjórðungi, þá var viðurkennt, að launþegar skyldu fá kaup sitt bætt með vísitöluálagi til nokkurs samræmis við hækkað verðlag næsta ársfjórðung á eftir. Á sama hátt, ef verðlag lækkaði, skyldi vísitalan mæla kaupið til lækkunar í hlutfalli við hið lækkaða verðlag ársfjórðungsins. Ekki er hægt að sjá annað en að vitneskjan um kauphækkun í kjölfar verðhækkana hafi hlotið að veita nokkurt aðhald um að fara hófsamlegar í veráhækkanir en ella. En nú verður því aðhaldi a.m.k. í burtu kippt, og hækkanir verðlags verða þá því eftirsóknarverðari en áður, þegar vitað er, að kaupið á að sitja óbreytt eftir. En sem sagt, nú verða vísitöluuppbætur á laun bannaðar, og mun það valda launþegum öllum, eins og ég sagði áðan, þungum búsifjum í hraðvaxandi dýrtíð. Því hefur stundum verið haldið fram, að það væri ekki von, að íslenzkar framleiðsluvörur gætu verið samkeppnisfærar við erlendar, vegna þess, hversu kaup verkafólksins væri ofsahátt hér á landi. Aldrei hefur þetta haft við nein rök að styðjast, en því mun a.m.k. enginn geta haldið fram, ef þetta gengislækkunarfrv. ríkisstj. verður að lögum. Það er nefnilega staðreynd, að eftir lögfestingu þess yrði allt kaup á Norðurlöndum orðið miklu hærra en hér á landi miðað við pund og dollar, og enn meiri yrði munur íslenzkum verkamönnum í óhag, ef miðað væri við kaupmátt launanna. Eftir gengislækkunina mundu íslenzkir verkamenn óefað vera orðnir meðal verst launuðu verkamanna í Evrópu. Miðað við Bandaríkin yrði samanburðurinn þó enn þá hraksmánarlegri. Þar er lágmarkskaup ákveðið í lögum, sett til verndar svertingjum og allra lægst launuðu hvítum mönnum, og mun það vera 1 dollar á klst. Það þýðir þó 38 ísl. kr. eftir gengislækkunina. En hér er karlmannskaupið nú rúmar 20 kr. og verður því aðeins rúmur hálfur dollar á klst. Algengasta kaup iðnaðarmanna í Bandaríkjunum er hins vegar 2–3 dollarar á klst. eða samsvarandi 76–114 kr. á tímann. Hvernig ætli mönnum lítist annars á það, ef verkalýðssamtökin í þessu landi, landi amerískra fyrirmynda, en um leið landi mestu framleiðsluafurða, sem sögur fara af, færu nú allt í einu að gera kröfur um amerískt kanpgjald eða jafngildi þess. Þá er það eitt af efnisákvæðum efnahagsmálafrv., að víxilvextir eiga að hækka í 12% og aðrir vextir sjálfsagt í hlutfalli við það. M.a. er vaxtaákvæðum margra laga breytt með einni lagagr. í þessu frv., og er slíkt að allra dómi óverjandi löggjafarvinnubrögð. En miklu alvarlegra er þó hitt, að með þessu tekur ríkisstj. sér alræðisvald til að eyðileggja árangurinn af löggjafarstarfi margra ára eða áratuga. Með ákvörðun um hækkun vaxta hjá fiskveiðasjóði, ræktunarsjóði, byggingarsjóði sveitabæja, byggingarsjóði ríkisins, byggingarsjóði verkamanna o.s.frv. er hægt að draga úr eða stöðva mikilsverða þjónustu þessara sjóða fyrir fólkið og valda miklum samdrætti í atvinnulífinu og í almennum framkvæmdum. Þetta verða sjálfsagt hæstu vextir í heimi, ekki efa ég það, enda eru okurvextir, sem taldir hafa verið til þessa, hér með gerðir löglegir og okurvaxtaákvæði öll numin úr íslenzkum lögum. Vaxtahækkunin mun hitta flesta í þjóðfélaginu og hafa hin víðtækustu stöðvunar- og lömunaráhrif, ekki aðeins í byggingariðnaðinum, þar sem áhrifanna gætir e.t.v. fyrst nú strax með vorinu, heldur hvarvetna í atvinnulífinu, enda er tilgangurinn sá og enginn annar. Getur þessi vaxtahækkun hæglega valdið fjárhagslegu hruni hjá mörgum manninum, sem áður hafði tefit á tæpasta vað, t.d. í sambandi við að eignast þak yfir höfuðið, og mun hún þó koma miklu víðar við. En ekki er nóg með þetta. Svo áhrifaríkt tæki sem vaxtahækkunin verður til samdráttar í atvinnu- og framkvæmdalífi þjóðarinnar, er þó annað ákvæði í frv., sem fer í sömu átt og á áreiðanlega að verða öllu stórvirkara í þessu efni. Þetta er ákvæðið um bann við útlánaaukningu bankanna. Ekkert er líklegra til að stöðva útgerðina en einmitt þetta og alveg sérstaklega ef vel aflaðist. Má furðulegt heita, ef útgerðarmenn í þingliði stj. smeygja slíkri snöru um eigin háls með glöðu geði, því að óhugsandi er, að þeir viti ekki, hvað í þessu ákvæði felst. Hjá því verður ekki komizt, að fjármagnsþörf alls atvinnurekstrar eykst stórkostlega við hina vaxandi dýrtíð af gengislækkuninni og þessum ráðstöfunum öllum. Lánabannið verður því mikið áfall fyrir atvinnuvegina og verkar óefað sem rothögg í sumum tilfellum. Ég óttast, að þessar samdráttarráðstafanir, sem ég hef nú lýst, verði lífsafkomu verkafólks jafnvel enn þá skaðvænlegri en sjáif gengisfellingin. En þegar allt leggst á eitt: verðhækkanir gengisfallsins, vísitöluafnámið, vaxtahækkanirnar og atvinnusamdráttur lánabannsins, þá hygg ég, að flestum launþegum muni finnast þröngt fyrir dyrum. Víst höfðu íhaldið og Alþfl. boðað það svo skýrt, að skiljast mátti, fyrir kosningar, að þeir væru ákveðnir í að fella gengið, ef þeir fengju til þess stjórnhæfan meiri hluta. En samt er kjósendum nokkur vorkunn, þó að þeir segi nú sem svo: Við létum okkur aldrei detta í hug, að þetta yrði neitt svona ægilegt. - Það er harðsvíruð afturhaldspólitík af veistu tegund, sem nú er boðuð og ákveðin af stjórnarflokkunum. Ríkisstj. virðist ætla í einni atlögu að minnka neyzlu og fjárfestingu nokkuð á annað þúsund milljóna. Á fjárl. eru teknar 400 millj. í nýjum sköttum. Innfluttar vörur á þessu árí samkvæmt innflutningsáætlun sjálfrar ríkisstj. hækka vegna gengislækkunarinnar fast að 600 millj., duldar greiðslur hækka um a.m.k. 150 millj., og vaxtahækkunin bætir áreiðanlega, eins og Eysteinn Jónsson sagði hér áðan, nokkrum hundruðum milljóna ofan á allt þetta. Og svo er þrástagazt á, að öll þessi ókjör eigi að bæta öllum með 150 millj. kr. hækkun trygginga og afnámi tekjuskatts á lágtekjur, samtals eitthvað um eða yfir 200 millj. Slíkt er auðvitað argasta fjarstæða, langt frá því að vera á borð berandi fyrir nokkurn skyni borinn mann. Tekjuskatturinn á lágtekjur fjölskyldumanna hefur aldrei verið hár, og niðurfelling hans í slíkum tilfellum er því ekki mikil réttarbót. Fjölskyldubætur eru hins vegar mikils virði fyrir barnmargar fjölskyldur, en slíkar fjölskyldur verða líka harðast fyrir barðinu á vaxandi dýrtíð. Þar kemur dýrtíðin harðast niður. Slíkir eru það, sem verða einmitt fyrir skattlagningu á eyðsluna, sem þeir vísu herrar kalla svo. Má mikið vera, ef barnmargar fjölskyldur verða ekki einnig fullsaddar af sínu hlutskipti um það leyti sem allar afleiðingar þessara ráðstafana eru komnar fram af fullum þunga. Þá er það elli- og örorkulífeyririnn. Hann hefur dregizt svo aftur úr, rýrnað svo að kaupmætti, að ósæmilegt verður að teljast. Hefði verið óhjákvæmilegt að hækka þessar bætur trygginganna um a.m.k. 20–25%, til þess að þær fengju svipaðan kaupmátt og þær höfðu, þegar tryggingarnar hófu göngu sína. En ef fullar efndir verða á 40% hækkun lífeyrisins og örorkubótanna, þá verður um 15–20% hækkun eftir til þess að mæta vaxandi dýrtíð, og mun sízt af því veita. Þetta er sem sé gott, svo langt sem það nær. En ég minni á, að kauprán á þessu fólki var líka bókstaflega ekki framkvæmanlegt. Þess vegna get ég tæpast fengið mig til að lofsyngja hæstv. ríkisstj. fyrir það, að hún framdi ekki níðingsverk á þessu fólki ofan á allt annað. Eitt af því, sem mikla furðu vekur í frv. þessu, er það, að þrátt fyrir allan sönginn um, að landið sé sokkið á bólakaf í skuldir og rísi ekki undir greiðslubyrði vaxta og afborgana erlendra lána, þá er nú tekið 20 millj. dollara eyðslulán til skamms tíma eða fast að 800 millj. ísl. kr., og mun eiga að heita gjaldeyrissjóður, að vísu allur í skuld. Myndarlegur sjóður það! Er naumast betur hægt á annan hátt að ómerkja þá röksemd fyrir þessum aðgerðum, að landið sé sokkið í skuldir, heldur en gert er með þessari feiknalántöku. Þá er röksemdin um, að þessar aðgerðir séu óumflýjanlegar sökum ægilegs greiðsluhalla á undanförnum árum. Hefur forsrh. - og nú rétt áðan hæstv. fjmrh. líka - hvað eftir annað nefnt 1000 millj. í því sambandi. En talan er alröng og hefur hvað eftir annað verið margsannað, svo að ekki verður hrakið. Hitt hefur líka verið sannað, að seinustu árin vorum við með aukinni framleiðslu rétt í þann veginn að ná fullum jöfnuði. Gat engum dulizt, að vandalaust var með aukinn framleiðslu, betri nýtingu vinnuafls og vinnutækja og með aukinni og bættri vinnslu afurðanna í landinu sjálfu að ná fullum greiðslujöfnuði án nokkurra slíkra kollsteypuaðgerða, sem nú eru ákveðnar. Auk þess mátti að skaðlausu draga nokkuð úr nauðsynlegri fjárfestingu og þannig hefja myndun nauðsynlegra gjaldeyrísinnstæðna. Það eru því falsrök ein og fyrirsláttur, að stj. hafi verið til þess neydd að kasta sér út í þessar aðgerðir. Þar eru allt önnur öfl að verki, erlend og innlend. Lengi höfum við vitað það, að íhaldið hafð fullan hug á að knýja fram allt aðra skiptingu tekna og eigna, gerbreyta hlutfalli verðmætanna milli vinnu og fjármagns frá því, sem verkalýðshreyfingin hefur knúið fram með áratugabaráttu sinni. En þessu treysti íhaldið sér ekki til að koma fram, fyrr en það fékk Alþfl. nú til liðs við sig, og þó er eftir að sjá, hvort það tekst samt. Ég held, að þessar aðgerðir séu óframkvæmanlegar í sjálfu sér og hljóti því að mistakast. Það hefur verið mikið flaggað með orðinu frelsi í sambandi við þessa aðgerðir, og líka hefur verið talað um afnám hafta og banna, og þetta lætur allt saman ve í eyrum. Hæstv. ráðh, sagði, að nú ætti t.d. að leggja niður innflutningsskrifstofuna. En ég spyr: Á þó ekki samt sem áður að sækja um innflutningsleyfi og útflutningsleyfi, fjárfestingarleyfi, bílaleyfi, jeppaleyfi o.s.frv.? Og er ekki komið á vísitölubanni, lánabanni og fjölda af nýjum bönnum? Hvar er þá frelsið? Ekki er því elnu sinni til að dreifa, að uppbóta- og niðurgreiðslukerfið sé afnumið, eins og marglofað var, því að niðurgreiðslukerfið mun standa óhaggað og verður meira að segja aukið stórlega frá því, sem verið hefur. Nú spyrja menn úr öllum áttum: Hvað gerir verkalýðshreyfingin? Ætlar hún ekki að kollvarpa þessu fargani undireins? Verða ekki verkföll út af þessu strax? Þetta sýnir raunar, að á neyðarinnar stund renna menn vonaraugum til verkalýðssamtakanna og treysta helzt á styrk þeirra sér til verndar. Og þau munu vissulega enn sem fyrr reynast þess megnug að vernda lífskjör umbjóðenda sinna. En það vil ég taka skýrt fram að gefnu tilefni, að engin samráð hafa verið höfð við verkalýðssamtökin um allar þessar aðgerðir hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum. Og því bæti ég við, að enginn einn maður getur um það sagt, hvað verkalýðsfélögin kunni að gera nú. Þau eru lýðræðislegar stofnanir, sem hafa fullt frjálsræði um sín innri mál. Þau hafa nú nálega öll lausa samninga og geta því hvenær sem er borið fram kröfur sínar og hafið samninga um kaup og kjör. En innan hvers félags munu fara fram lýðræðislegar umræður um efnahagsaðgerðir stj. og þjóðfélagsverkanir þeirra, og síðan taka þau hvert um sig sínar ákvarðanir. En hvort þau ákveða að hafa meira eða minna víðtækt samstarf sín á milli, það er einnig þeirra mál. Alþýðusambandið getur engin fyrirmæli gefið og vill engin fyrirmæli gefa í þessum efnum. En ef fólkið í verkalýðsfélögunum fellst ekki á nauðsyn eða réttmæti þessara aðgerða og dæmir þær ranglátar, þá munu þessi voldugu verk innlendra og erlendra sérfræðinga og 7 valdamikilla ráðh. hrynja eins og spilaborg til grunna, og það er mér nær að halda, að þau geri. Verkalýðshreyfingin er þó áreiðanlega viðbúin og mun gera skyldu sina. Og eitt er ég alveg viss um, og það er þetta: að nú er mörgum manninum ljóst, að Alþfl. hefur hraklega vanefnt fyrirheit sitt um stöðvun dýrtíðarinnar án nýrra skatta, og eins er hitt augljóst öllum, að leiðin til bættra lífskjara er illa tryggð með því að kasta atkv. sínu á Sjálfstfl. Alþb. heitir nú á alla stuðningsmenn sína um land allt að búast til varnar gegn afturhaldspólitík íhalds og Alþfl. og hefja sókn gegn þessum aðgerðum. - Góða nótt.



Herra forseti og háttv. áheyrendur. Það var ekki spáð góðu fyrir fjárl. fyrir árið 1959, og er þá raunar mjög vægt til orða tekið. Sannleikurinn er sá, að þegar verið var að afgreiða fjárlagafrv. á öndverðu árinu 1959, taldi stjórnarandstaðan og alveg sérstaklega þm. Framsfl. undir forustu Eysteins Jónssonar, að með afgreiðslu frv. á þann hátt, sem gert var, væri verið að blekkja þjóðina á hinn herfilegasta hátt með því að falsa og sniðganga staðreyndir, endar fjárl. mundu aldrei ná saman og stórkostlegur greiðsluhalli verða. Ég skal nú leyfa mér að rifja nokkuð upp það, sem gerðist um áramótin 1958-1959. Það er nauðsynlegt, til þess að þjóðin geri sér ljóst, hvernig fullyrðingar þessara manna standast. Vísitala framfærslukostnaðar hafði á árinu 1958 hækkað um 34 stig og grunnkaup verkamanna um allt að 14%. Þetta er eitt mesta heljarstökk, sem verðbólgan hér á landi hefur tekið, og hefur þó oft mikið verið að gert í þeim efnum. Ríkisstj. Hermanns Jónassonar gafst upp við að leysa vandann, og hann sagði af sér, eins og kunnugt er, hljóp frá öllu saman. Tilraunir til að mynda meirihlutastj. með samstæðum meiri hluta þm. að baki tókust ekki. Niðurstaðan varð, að Alþfl. tók að sér myndun minnihlutastj. með óbeinum stuðningi Sjálfstfl., sem nægði til að verja stj. vantrausti. Samanlagt höfðu þessir flokkar ekki meiri hluta í báðum þingdeildum, en hins vegar höfðu þeir samanlagt meiri hluta í Sþ. og gátu því einir ráðið afgreiðslu fjárl. þar, en það var líka sú eina lagasetning, sem þeir gátu algerlega ráðið einir, eins og þingmannatala þeirra var þá. Vitaskuld hefði verið æskilegt að geta þá þegar ráðizt að meinsemdum efnahagslífsins, ráðizt að orsökum erfiðleikanna. En slíkt var ekki mögulegt þá fyrir þá flokka, sem að stj. stóðu, Alþfl. og Sjálfstfl. Það var ekki mögulegt, vegna þess að til þess skorti beinlínis nægan þingmeirihluta. Í stað þess var snúið sér að því að reyna að hemja verðbólguvöxtinn, sem hafði, eins og lýst hefur verið, verið svo geigvænlegur á árinu 1958, að hann ógnaði gersamlega allri efnahagsstarfseminni í landinu. Þetta var gert með þrennu móti: 1) Með því að færa niður verðlagið með niðurgreiðslum. 2) Með því að bæta útvegsmönnum þær hækkanir, sem orðið höfðu og ekki voru greiddar niður. 3) Með því að launþegar tækju á sig án sérstakra bóta það, sem á vantaði, að endarnir næðu saman, eða 10 vísitölustig, sem svaraði til 5.4%. Með þessum ráðstöfunum var kaupgreiðsluvísitalan færð niður í 175 stig og framfærsluvísitalan úr 225 stigum, sem hún hefði komizt í 1. jan. 1959, ef ekki hefði verið að gert, niður í 202 stig. Þetta hefur staðizt síðan. Verðlag og kaupgjald hefur verið óbreytt í heilt ár, ró á vinnumarkaðinum og atvinna mikil og stöðug. Kaupgjald launafólks hefur þrátt fyrir eftirgjöfina verið ívið hærra í heild 1959 en það var 1958 og verðlag stöðugt. Kaupmáttur launa er svipaður og í október 1958. - Þetta var sú hliðin, sem snýr að hinum almenna launþega, sem sagt var um, að á honum hefði verið beinlíms framið kauprán. En hvernig lítur þá sú hliðin út, sem snýr að ríkissjóði? Til þess að þessar aðgerðir væru framkvæmanlegar, þurfti ríkissjóður að leggja fram mikið fé til viðbótar því, sem gert var ráð fyrir í fjárlagafrv. því, sem vinstri stj. svokallaða hafði lagt fram, bæði vegna hinna auknu niðurgreiðslna á vöruverði og vegna hinna hækkuðu bóta til útvegsmanna, eða samtals um 200 millj. kr. Þessar upphæðir taldi fyrrv. ríkisstj. að unnt væri að afla án nýrra almennra skatta, og við það var afgreiðsla fjárl. fyrir árið 1959 miðuð. Hvernig var þá þessara auknu tekna aflað? Það var gert þannig: 1) Með því að hækka tekjuáætlun fjárlagafrv. 2) Með því að draga úr útgjöldum. 3) Með því að hækka nokkuð áfengi og tóbak og innflutningsgjöld af bilum. 4) Með því að nota greiðsluafgang fyrra árs og ógreiddar tolltekjur af innflutningi til Sogsins. Með þessu móti var endunum náð saman og fjárl. afgreidd greiðsluhallalaus í lok aprílmánaðar s.l. En hvernig var þessum aðgerðum tekið af stjórnarandstöðunni og þá, eins og ég sagði áðan, alveg sérstaklega af framsóknarmönnum? Dómurinn, sem upp var kveðinn yfir þessu fjárlagafrv. og þessari fjárlagaafgreiðslu, var mjög ákveðinn og hiklaus, sá, að hér væri um að ræða eintómar falsanir og blekkingar af lélegustu tegund, sem aldrei mundu standast, - svipaðar fullyrðingar og við höfum heyrt hér í umræðunum í kvöld. Byrðunum væri einfaldlega ekið á undan sér og þær mundu koma fram í miklum greiðsluhalla. Það mundi sýna sig, þegar árið væri gert upp á sínum tíma. Sérstaklega væri það alveg út í hött og óafsakanlegt að hækka tekjuáætlun fjárl., eins og gert var, og það mundi aldrei standast. Var þetta fullyrt þrátt fyrir það, að upplýst var, að starfsmenn rn. og sérfræðingar höfðu komizt að þessari niðurstöðu að vel athuguðu máli, og þrátt fyrir það, að það hafði sýnt sig á undanförnum árum, að tekjuhliðin hafði ár eftir ár verið áætluð of lág með það eitt fyrir augum að gefa fjmrh. möguleika til að hafa í bakhöndinni digra sjóði til útbýtingar utan fjárl. Þann leik hafði sérstaklega fjmrh. vinstri stj., Eysteinn Jónsson, formaður þingflokks Framsfl., iðkað, enda gekk hann fastast fram í því að deila á gálausa afgreiðslu fjárl., sem hann taldi vera og aldrei mundi standast. Þetta var dómur stjórnarandstöðunnar þá, þegar fjárl. voru samin. En hver hefur orðið dómur reynslunnar, þegar árið 1959 hefur nú verið gert upp, skv. yfirliti hæstv. fjmrh.? Hann er sá, að tekjuhlið fjárl. hafi ekki aðeins staðizt, heldur farið 31.6 millj. kr. fram úr áætlun, þó að greiðsluafganginum frá 1958 sé sleppt. Gjaldahliðin hefur hins vegar aðeins farið 17.9 millj. kr. fram úr áætlun, eða ca. 1.8%, og eru það minni umframgreiðslur en oft og ég vil segja oftast áður. Greiðslujöfnuður, þegar reiknað er með greiðsluafganginum frá 1958, eins og gert var ráð fyrir í fjárl., hefur orðið hagstæður um ca. 8 millj., alveg eins og hæstv. fjmrh. gat hér um áðan, og eru þar þó teknir inn nokkrir greiðsluliðir, sem gert hafði verið ráð fyrir að færa yfir á árið 1960. Greiðsluhalli á árinu 1959 var jafnaður með greiðsluafgangi frá 1958, sagði hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, áðan. En um það er að segja, að þegar fjárl. voru samþ. í aprílmánuði s.l., lá fyrir nokkur vitneskja um, að greiðsluafgangur mundi verða frá árinu 1958, og það var reiknað með honum við afgreiðslu frv. Þetta sýnir, að ekki var stefnt í voða með afgreiðslunni á fjárl. 1959, heldur þvert á móti, og að tortryggni stjórnarandstöðunnar og illspár voru algerlega ástæðulausar. Niðurstaðan af efnahagsaðgerðunum og fjárlagaafgreiðslunni 1959 er, að hvort tveggja hefur staðizt sína raun, þrátt fyrir allar hrakspár. Að vísu var hér, eins og áður hefur verið tekið fram, um hreinar bráðabirgðaráðstafanir að ræða og ekki reynt að ráðast að nema einum þætti efnahagsvandamálanna, að vísu mjög þýðingarmiklum, þ.e.a.s. verðbólgunni. Uppbótakerfinu og hinni margföldu skráningu krónunnar var ekki hróflað við, og gjaldeyrisvandamáliðgagnvart útlöndum var látið óhreyft. Það vandamál, greiðsluhallinn við útlönd, er nú orðið svo aðkallandi, að haldið hefur við stöðvun hjá bönkunum vegna gjaldeyrisskorts. Þetta er sú mest yfirvofandi hætta í efnahagsmálum okkar nú, og má ekki dragast stundinni lengur að freista að leysa það sérstaklega, og eru efnahagsráðstafanirnar fyrst og fremst við það miðaðar. En aðgerðirnar á öndverðu árinu 1959, sem Alþfl, og Sjálfstfl. stóðu að, gera þó þá lausn mála þessara allra, sem nú er stefnt að, miklu auðveldari en ef látið hefði verið reka á reiðanum. Til fróðleiks má geta þess, að reiknað hefur verið út, að ef ekki hefði verið að gert í fyrra til að stöðva verðbólguna þá, mundi hafa þurft nú að færa gengi dollarsins í 60 kr. til þess að ná endunum saman í stað 38, sem gert er ráð fyrir. Þetta sýnir bezt, hve gífurlega þýðingu þessar aðgerðir hafa haft. Þetta var um fjárlagaafgreiðsluna 1959 að segja og niðurstöðu reiknings ríkissjóðs fyrir það ár, sem hér liggur nú fyrir. Svipaður áróður og rekinn var af stjórnarandstöðunni um ríkissjóð var einnig rekinn um útflutningssjóð. En ég skal hér tímans vegna aðeins láta nægja að segja, að afkoma hans virðist hafa orðið mjög svipuð og gert hafði verið ráð fyrir, þegar reiknað er með gjaldföllnum kröfum og tekjum á árinu. Hins vegar er svo ekki að dyljast, að með vaxandi birgðum af útflutningsvörum, sem hér hafa safnazt fyrir, lengist hali hinna ógreiddu skulda, sem gerir kerfinu ógreiðara fyrir að starfa og ég vil segja allt að því ómögulegt, og er þó gert ráð fyrir, að á árinu 1959 hafi 347 millj. verið greiddar úr útflutningssjóði vegna útflutningsframleiðslu, sem til féll á árinu 1958 og jafnvel líka á árinu 1957. Þetta var a.m.k. sá syndahali, sem vinstri stj. skildi eftir sig, þegar hún fór frá og útflutningssjóði var þá ætlað að greiða og hann hefur greitt. Eitthvað kann að vera meira eftir, en það er þá ekki komið fram enn að minnsta kosti. Fjárlagafrv. fyrir 1960, eins og það nú hefur verið lagt fyrir, er allmjög frábrugðið fjárl. fyrir árið 1959 og því fjárlagafrv. fyrir árið 1960, sem áður hefur verið lagt fram. Er um mjög verulega hækkun að ræða, bæði tekna og gjaldamegin. Hækkar hvort tveggja úr 1033 millj. kr. á sjóðsyfirliti á fjárl. ársins 1959 í 1464 millj. kr. í núv. frv. eða um rúmlega 41%. Verulegur hluti þessarar hækkunar er þó aðeins tilflutningur á greiðslum, sem færðar eru frá útflutningssjóði til ríkissjóðs, og nemur sú hækkun á gjöldum ríkissjóðs, sem af þessum tilflutningi leiðir, mismuninum á því, sem útflutningssjóður hefur greitt í niðurgreiðslur, og því, sem ríkissjóður hefur greitt útflutningssjóði. En sú upphæð er í kringum 113 millj. kr., eins og skýrt var frá hér áðan. En þó að þessi upphæð sé dregin frá, þá verður hækkunin, sem eftir stendur, um 318 millj. kr., mjög veruleg. Þessi hækkun stendur fyrst og fremst í sambandi við þær efnahagsráðstafanir, sem ríkisstj. nú hyggst gera, og skal ég því leyfa mér að fara um þær nokkrum orðum, þó að það verði aðeins lítið brot af því, sem um það mál er að segja. En betra tækifæri gefst sjálfsagt síðar til að ræða það mál frekar. Aðalatriði þessara efnahagsráðstafana eru eftirfarandi; ég skal aðeins nefna atriðin, þó að þau hafi verið nefnd áður: 1) Bótakerfið verður afnumið og útflutningssjóður lagður niður. 2) Gengi krónunnar verður framvegis eitt og hið sama fyrir innfluttar og útfluttar vörur, 38 kr. fyrir Bandaríkjadollar og tilsvarandi fyrir aðra mynt. 3) Innflutningur verður gefinn frjáls fyrir allt að 60% af innflutningi og innflutningsskrifstofan lögð niður í sinni núverandi mynd. 4) Vísitölugreiðslur á laun verða afnumdar. 5) Vextir, bæði innláns- og útlánsvextir, verða hækkaðir. 6) Gjöld skv. almannatryggingunum verða stóraukin. 7) Tekjuskattur á almennum launatekjum eða sem þeim svarar verður afnuminn. 8) Til þess að gera ríkissjóði kleift að standa við þær greiðslur, sem af þessu leiðir, verður lagður á almennur söluskattur. Þetta eru mjög róttækar breytingar á efnahagskerfi þjóðarinnar og mjög frábrugðnar þeim aðferðum, sem gripið hefur verið til á undanförnum árum, og því, sem við höfum búið við a.m.k. síðasta áratuginn. Það er því ekki óeðlilegt, að spurt sé: hvaða nauður rak til þess að gera þessar ráðstafanir, og í öðru lagi: var ekki hægt að gera þetta með jafngóðum árangri einhvern veginn öðruvísi, til þess að ekki þyrfti til verðhækkana að koma vegna breytts gengis? Þessu er því til að svara, að þetta bótakerfi, sem við búum við nú, þrífst, ef ég svo má segja, aðeins með óeðlilegum hætti. Bæturnar, sem greiddar eru á útfluttu vörurnar, að meðaltali nú 86.7%, eru miklu hærri en gjöldin, sem tekin eru af innflutningsvörunum, sem nema að meðaltali aðeins 68.5% . Mismunurinn er jafnaður með þrennu móti og í öllum tilfellum á óeðlilegan hátt: 1) Með erlendum lántökum. 2) Með miklum innflutningi hátollavara. 3) Með tekjum frá Keflavíkurflugvelli. Þessar leiðir og kannske alveg sérstaklega fyrsta leiðin er ekki fær nema takmarkaðan tíma. Við getum ekki að eilífu haldið áfram að stofna til erlendra skulda af skiljanlegum ástæðum. Og það sem meira er, við erum þar þegar komnir á leiðarenda. Yfir 10% af gjaldeyristekjunum fara nú orðið til þess að greiða vexti og afborganir til útlanda, og mun það vera eitt það mesta, sem þekkist í allri veröldinni. Bráðabirgðalán hrúgast upp og enginn gjaldeyrisvarasjóður er til né getur orðið til, því að skilyrðin fyrir því að geta haldið kerfinu áfram eru, að hver eyrir í erlendum gjaldeyri, sem aflast, sé notaður til vörukaupa og sem mest til kaupa á hátollavöru. Þessi mikli innflutningur á þessari meira og minna óþörfu hátollavöru hlýtur þó að takmarkast við það, sem eftir verður, þegar nauðsynjavörur og rekstrarvörur atvinnuveganna hafa verið keyptar, og raunin hefur síðustu árin orðið sú og það þrátt fyrir miklar lántökur erlendis, að hvergi nærrí hefur verið hægt að flytja inn eins mikið og áætlað var í ársbyrjun af þessum vörum vegna gjaldeyrisskorts. Fram hjá þessari staðreynd er nú ekki hægt að komast lengur. Hin dulbúna og margfalda gengisskráning verður að hverfa og eitt gengi að koma í staðinn, er sé við það miðað, að útflutningsatvinnuvegirnir geti staðið undir nauðsynlegum útgjöldum. Og við það hefur hin nýja gengisskráning verið miðuð. Þetta hlýtur þó að leiða til þess, að verðið á innfluttum vörum hækkar, og sömuleiðis nokkuð á innlendum vörum, sem nota að einhverju erlendar rekstrarvörur. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, sagði í ræðu sinni, að álögurnar á þjóðina skv. hinum nýju efnahagsráðstöfunum yrðu í kringum 1000 millj. kr., og mér skildist á hv. síðasta ræðumanni, að þessi upphæð væri enn miklu hærri. Slíkt er auðvitað fjarri öllu lagi. Það, sem vantar til að ná endunum saman út á við, eru í kringum 200 millj. kr., ef lántökum er sleppt, enda hefur ekki verið hugsað að ganga lengra til þess að jafna metin en þetta. Það, sem þjóðin þess vegna verður að taka á sig í auknum byrðum, er þessi mismunur á því, sem verið hafa gjöldin fyrir innlendu vörurnar og tekjurnar fyrir erlendu vörurnar, sem hefur verið á undanförnum árum 200 millj. kr. og nú verður að hverfa. Þetta mun vera sem næst þeirri upphæð, sem leggst sem byrði á þjóðina í heild. Það hefur verið reiknað út, að vísitala framfærslukostnaðar muni af þessum sökum hækka um 13%. Þetta er að vísu mjög mikil hækkun og vissulega svo mikil, að ekki er hugsanlegt og ekki heldur ætlunin, að hún komi til framkvæmda, án þess að eitthvað komi á móti. Jafnmikil hækkun og meiri hefur þó orðið hér á framleiðslukostnaðinum með hinu gamla uppbótakerfi, og er þess skemmst að minnast, þegar vísitalan hækkaði um 34 stig 1958, eða um nærri 18%. Að forminu til átti þá að mæta þeirri hækkun með hækkaðri vísitölu á kaup, sem hefði kallað að nýju á vöruverðshækkun, sem fljótlega hefði étið upp kauphækkunina. Það hefur því verið ákveðið nú að fara aðrar leiðir. Það hefur verið ákveðið að leggja nú mjög bráðlega fram á Alþ. frv. til l. um mjög stórfellda hækkun á bótagreiðslum almannatrygginganna. Mest munar þar um hækkun fjölskyldubótanna, sem að öllu leyti greiðast úr ríkissjóði. Er þar lagt til, að fjölskyldubætur þessar verði greiddar strax með fyrsta barni, 2600 kr. á ári, og síðan jafnt með öllum börnum á eftir. Vegur þetta á móti 8.5% hækkun á vísitölunni. Sömuleiðis er í þessu frv. lagt til, að ellilaun og örorkubætur verði hækkaðar um 44%, sem að vísu kemur ekki fram í vísitölunni, en var talið sjálfsagt og eðillegt að gera um leið. Hv. síðasti ræðumaður var að tala um það, að ellilaun gamalmennanna hefðu orðið á eftir, og það má að vissu leyti til sanns vegar færa. En hann sat sjálfur í stjórn í 21/2 ár og meira að segja sem félmrh., og aldrei ýjaði hann að því, að þessi laun þyrftu að hækka. Enn fremur verða gerðar aðrar breytingar til hækkunar á ýmsum bótagreiðslum öðrum: mæðralaunum, barnalífeyri, fæðingarhjálp og slysatryggingum. Sá hluti, sem ríkissjóður á að greiða af þessum hækkunum, nemur mjög hárri upphæð eða eins og í aths. við frv. segir um 1521/2 millj. kr. Það er enginn vafi á því, að hér er ráðizt að vandamálinu á réttan hátt og þeim tryggðar hæstu bæturnar, sem erfiðustu aðstöðuna hafa, hvort sem bað kemur fram í vísitölunni, eins og fjölskyldubæturnar, eða það kemur ekki fram í vísitölunni, eins og ellilaunin og ýmsar sérbætur, sem ég nefndi áðan. Auk þessa er svo gert ráð fyrir að greiða niður nokkrar nauðsynjavörur til viðbótar við það, sem þegar er gert nú, og nemur sú niðurgreiðsla um 1.6 stigum og kostar ríkissjóðinn tæpar 38 millj. kr. Kemur því hækkun vísitölu framfærslukostnaðar til að nema 3 stigum í stað 13, elns og orðið hefði, ef ekki hefðu verið gerðar þessar gagnráðstafanir, og kjaraskerðingin á engin að verða hjá þeim, sem hafa sömu tekjur og vísitölufjölskyldan, eða um 60 þús. kr., ef börnin eru 3 eða fleiri. Þá er einnig rétt að geta þess, að gert er ráð fyrir að afnema tekjuskattinn af venjulegum launatekjum eða öðrum tekjum sem því svarar, þannig að barnlaus hjón með 70 þús. kr. tekjur verði skattfrjáls og síðan hækki hin skattfrjálsa upphæð um 10 þús. kr. fyrir hvert barn. Þetta er talið að kosta ríkissjóðinn um 75 millj. kr., en kemur ekki fram í vísitölu. Þessir nýju gjaldaliðir og lækkun á tekjulið: hækkun tryggingabótanna, auknar niðurgreiðslur og lækkun tekna af tekjuskatti, nema samtals 265 millj. kr. eða um 83% af hinni raunverulegu hækkun á fjárlögunum, sem stafar ekki af tilflutningi frá útflutningssjóði. Til þess að mæta hinni auknu tekjuþörf ríkissjóðs er í frv. boðað, að lagður verði á nýr almennur söluskattur, sem gert er ráð fyrir að nemi 280 millj. kr. og þar af fái bæjar- og sveitarfélög 56 millj. eða 20% til lækkunar á sinni útsvarsbyrði. En eftir verða þá til ráðstöfunar til ríkissjóðs 224 millj. Er þetta sama tekjuöflunarleið, sem farin hefur verið annars staðar, svo sem t.d. nú síðast í Svíþjóð til tekjuöflunar í þeirra ríkissjóð. Er söluskatturinn reiknaður með í þeirri hækkun vísitölunnar, sem áður er getið. Því er ekki að leyna, að með þessum aðgerðum verða nokkrar byrðar á þjóðina lagðar. En þess er gætt, að þeir, sem minnst burðarþolið hafa, barnmargar fjölskyldur og ellilífeyrisþegar, eiga að sleppa alveg. Á hitt er og að líta, að þeir gjaldeyrisörðugleikar, sem af þessu bótakerfi hefur leitt, geta á hverri stundu sem vera skal stöðvað hinn nauðsynlegasta innflutning, skapað rekstrarstöðvun hjá atvinnuvegunum og atvinnuleysi hjá almenningi. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, vildi í ræðu sinni kalla þetta samdráttarstefnu í stað annarrar, sem hann vildi láta í veðri vaka að hann beitti sér fyrir og héti uppbyggingarstefna. Sannleikurinn er sá, að það, sem Eysteinn Jónsson kallar nú uppbyggingarstefnu, getur áður en varir orðið samdráttarstefna. Þegar yfirfærslur bankanna stöðvast vegna skorts á erlendum gjaldeyri, þá getur orðið þröngt fyrir dyrum með atvinnureksturinn og atvinnuleysi haldið innreið sína. Hjá þeim erfiðleikum, sem af því mundi leiða, eru þessar byrðar, sem nú eru á lagðar, léttbærar, og raunverulega er það það, sem á að bera saman, ástandið, eins og það mundi verða, ef ekki væri að gert, og þetta nýja efnahagskerfi, sem nú er verið að byggja upp. Engin þjóð í næsta nágrenni við okkur býr við sama efnahagskerfi og við búum nú. Það má segja, að það hafi ef til vill verið réttlætanlegt um stuttan tíma og til að forðast tímabundna erfiðleika, en það getur ekki staðið til lengdar af mörgum ástæðum. Sumar hef ég nefnt og aðrar ekki. Það er ekki einleikið, að hér hefur raunverulega enginn kaupmáttaraukning orðið á laununum þrátt fyrir allar hækkanirnar, sem orðið hafa. Þeim hefur jafnóðum verið velt yfir á ríkissjóðinn og þaðan yfir í verðið. Hv. síðasti ræðumaður, 4. landsk. þm., Hannibal Valdimarsson, eyddi að því nokkrum orðum, að launahæðin og sérstaklega kaupgeta væri að verða á eftir hjá okkur hér á Íslandi. Já, af hverju skyldi hún vera að verða á eftir? Hún er að verða á eftir vegna þess, að við höfum fylgt því kerfi, sem útilokar það, að við getum fengið kaupmáttaraukningu í gegn. Eina vonin til þess, að verkafólk og launþegar fái hag sinn bættan, er að koma í veg fyrir þetta kerfi og afnema það, fá fast gengi á gjaldeyrinn, losna við uppbótakerfið og vísitölubætur, láta samningana milli launþega og atvinnurekenda vera beina og milliliðalausa og miðaða við það hæsta, sem atvinnureksturinn getur borið, og ekkert annað. Það er leiðin, sem farin hefur verið í nágrannalöndum okkar með sífellt batnandi árangri fyrir launþegana þar í löndum, á meðan við Íslendingar höfum staðið í stað undir hinu ríkjandi bótakerfi, þar sem atvinnurekandinn þarf ekki að hugsa nema að takmörkuðu leyti um heilbrigðan rekstur, en getur velt byrðunum í gegnum ríkissjóðinn yfir á almenning. Þó að stjórnarandstaðan mikli nú fyrir almenningi erfiðleikana við það að taka upp þetta kerfi, sem óneitanlega eru nokkrir í bili, þá er ég sannfærður um, að þetta er eina leiðin til að komast út úr öngþveitinu til batnandi lífskjara. Alþfl. og Sjálfstfl. stóðu að efnahagsaðgerðunum í janúar 1959. Þá var stöðvuð holskefla verðbólgunnar, sem Hermann Jónasson sagði að riðin væri yfir og ekkert samkomulag væri innan vinstri stjórnarinnar um að stýra undan. Þá voru samþ. lögin um niðurfærslu verðiags og launa, sem raunverulega þýddu, að launþegar gáfu eftir 5.4% af launum sínum skv. vísitölu, sem þeir höfðu rétt til, þó þannig, að heildarlaun þeirra fyrir sömu vinnu urðu hærri 1959 en þau urðu í heild 1958. Ríkissjóður tók á sínar herðar útgjöld, sem námu um 200 millj. kr., án nýrra almennra skatta. Stjórnarandstaðan gerði allt, sem í hennar valdi stóð, til að gera þessar aðgerðir tortryggilegar, sagði t.d., að hér væri um 13.4% launaskerðingu að ræða eða hærri en gert er ráð fyrir nú brúttó, án hliðarráðstafana. Stjórnarandstaðan reyndi það, sem hún gat, til að fá fólkið til að rísa gegn þessum ráðstöfunum. En það hlýddi ekki kalli hennar, og útkoman hefur orðið hin æskilegasta. Verðlag og laun hefur hvort tveggja verið stöðugt, kaupmáttur launa ekki lægri en hann var í okt. 1958, stöðug og mikil atvinna og þjóðin yfirleitt öll - nema áróðursmenn stjórnarandstöðunnar - ánægð. Hér var aðeins ráðizt að einum þætti vandans, verðbólgunni. En gjaldeyrisstaðan út á við hélt áfram og heldur áfram að versna. Og nú hefur verið ákveðið að ráðast að þessum kjarna vandans. Þetta er talið að muni þýða 3% kjaraskerðingu hjá vísitölufjölskyldu í bili - og þó enga, ef börnin eru 3 eða fleiri. Hvort vill nú þjóðin, spyr ég, heldur prófa þessa síðari ráðstöfun af tveimur nauðsynlegum, sem ég tel að beri í sér möguleikann til heilbrigðs efnahagslífs og bættra lífskjara, eða hlýða kalli öfgamanna stjórnarandstöðunnar, sem vilja dulbúa vandann, blekkja landsfólkið og lenda að síðustu í blindgötum? - Góða nótt.



Herra forseti. Hv. 4. landsk. þm., Hannibal Valdimarsson, sagði hér, að engin samráð hefðu verið höfð við launþegasamtökin um þetta mál. Ég tel rétt, að það komi hér fram, að áður en ríkisstj. lagði frv. fyrir Alþ., átti hún viðræður við samstarfsnefnd launþegasamtakanna og fulltrúa Alþýðusambandsins, og var m.a. þessi hv. þm. á þeim viðræðufundi. Fulltrúar stjórnarandstöðunnar, þessi hv. þm. og hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, það má segja, að þeir hafi komið hér fram sem verðugir fulltrúar vinstri stjórnarinnar, en eins og menn vita, eru þeir erfiðleikar, sem víð eigum nú við að etja, fyrst og fremst arfur frá þeirri stjórn, og eru þessir tveir fyrrv. ráðh. í þeirri stjórn hér vafalaust réttir sakaraðilar. Hv. þingmenn og sérstaklega hv. 1. þm. Austf. sló því fram sem miklu hneykslunaratriði, að ríkisútgjöldin hækki nú á einu ári um 430 millj. Honum láðist að sjálfsögðu að gera grein fyrir því, hvort það eru einhverjar af þessum hækkunum, sem hann væri á móti. Hann sló aðeins fram heildartölunni, en láðist að geta, í hverju þetta er fólgið. Ég gerði nokkra grein fyrir því í framsöguræðu minni, hvernig þessar 430 millj. eru til komnar. Það er yfirfærsla frá útflutningssjóði, m.ö.o. formsatriði, 113 millj. niðurgreiðslur, sem eru fluttar þaðan. Það eru hinar nýju niðurgreiðslur á kaffi, kornvörum og sykri, 38 millj. Það eru fjölskyldubæturnar og hinar auknu tryggingar, 152 millj. Það er bein afleiðing af gengisbreytingunni, 44 millj. Og loks 83 millj., sem eru ýmsar hækkanir, sem stafa af fólksfjölgun í landinu og aukinni þjónustu, það er aukinn kostnaður við skóla, við landhelgisgæzlu, við spítala og þess háttar. Ég ætla, að þeir, sem líta með sanngirni á þetta mál og vita, hvernig þessar 430 millj. eru til komnar, hljóti að sannfærast um, að þetta er eðlileg hækkun, eins og á stendur. En hv. 1. þm. Austf. þótti það hin mestu undur, að ég skyldi ekki flytja og koma inn í fjárlagafrv. víðtækum niðurskurði á útgjöldum ríkisins og á ríkisbákninu. Hann sagði, að það vottaði ekki fyrir neinni viðleitni til sparnaðar. Nú er það svo, að þessi hv. þm., 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, hefur átt mestan þátt í að byggja upp þetta ríkisbákn á 20 árum, móta það og margfalda. Og ég verð að segja, að ég þakka það traust, sem hann sýnir mér, þegar hann ætlast til, að ég kippi því í lag á tveimur mánuðum, sem hann hefur verið að færa úr lagi í 20 ár. Hv. þm. viðhefur hér hinar mestu rangfærslur varðandi væntanlegar lántökur og blandar þar saman vörukaupalánum, eyðslulánum, framkvæmdalánum og gjaldeyrisvarasjóði. Ein af ástæðunum fyrir því, hvernig komið er, er sú, að allt of mikið hefur verið tekið af svokölluðum eyðslulánum á undanförnum árum eða vörukaupalánum og enn fremur af framkvæmdalánum, sem verið hafa til skamms tíma. Þegar hann nefnir, að þessi skuldasöfnun og greiðsluhalli á undanförnum árum stafi fyrst og fremst af því, að við höfum keypt báta og skip og virkjað Sogið, þá er þetta alrangt, því að lán til þessara framkvæmda er ekki nema örlítill hluti af þeim skuldum, sem safnazt hafa fyrir. Það, sem hér er um að ræða í þessu frv., er hins vegar allt annars eðlis. Það eru samningar við Evrópusjóðinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn um það, að þeir skapi okkur nauðsynlegan gjaldeyrisvarasjóð til að gera þær efnahagsráðstafanir, sem hér standa fyrir dyrum. Þegar viðskipti eru gefin frjáls að verulegu leyti, er óhjákvæmilegt fyrir þá þjóð, sem að því stendur, að hafa vissan gjaldeyrisvarasjóð til að mæta þeim auknu innkaupum, sem geta komið á víssum tímum vegna frelsisins. Og í öðru lagi er það brýn nauðsyn og alveg sérstök nauðsyn fyrir okkur Íslendinga, með jafnáhættusaman og árstíðabundinn atvinnurekstur og við höfum, að hafa gjaldeyrisvarasjóð til að mæta árstíðasveiflum. Það er þess konar gjaldeyrisvarasjóður, sem er nauðsynlegur af þessum tveimur ástæðum, sem hér er gert ráð fyrir að hafa aðgang að. Það er fjarri öllu lagi, að hér sé verið að taka stórkostleg eyðslulán eða vörukaupalán, heldur þvert á móti er hér um tímabundinn gjaldeyrisvarasjóð að ræða. Hv. þm., báðir fyrrv. ráðh. vinstri stjórnarinnar, telja, að fjárlagafrv. bæri það með sér, að nú eigi að verða samdráttur í verklegum framkvæmdum. Hv. 4. landsk. þm. sagði, að fyrst fjárframlög til verklegra framkvæmda flestra væru óbreytt, mundi það þýða mikinn samdrátt. Og eitthvað svipað að orði komst hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson. Það ætti að draga úr uppbyggingunni, draga úr verklegum framkvæmdum og minnka raunverulega framlög til verklegra framkvæmda. Við skulum aðeins líta á þetta svolítið nánar. Framlög til verklegra framkvæmda eru, eins og ég gat um í frumræðu minni, að meginstefnu til í óbreyttri krónutölu frá síðustu fjárlögum. En í mörgum tilfellum eru þau hækkuð og það svo mjög, að til verklegra framkvæmda ýmislegra eru framlögin nú í þessu frv. hækkuð yfir 20 millj. kr. frá fjárlögum 1959. Ég hef athugað, hvernig þetta leit út í tíð vinstri stjórnarinnar, þegar hv. 1. þm. Austf. var fjmrh. Haustið 1957 lagði hann fram frv., - auðvitað á ábyrgð og í nafni Hannibals Valdimarssonar líka. Framlög til nýbyggingar vega, til brúa, hafna, skólabygginga, flugvalla og annarra verklegra framkvæmda voru í því frv., fjárlfrv. fyrir 1958, lækkuð frá fjárlögum ársins á undan um 18.3 millj. kr. Þetta voru þeirra afrek það árið, að í stað þess, sem hér er gert, að fjárframlög til verklegra framkvæmda eru þó hækkuð milli 20 og 30 millj., þá var þetta hjá þeim lækkað um 18.3 millj. kr. Við getum litið á fleira. Þegar yfirfærslugjaldið 55% hafði verið í lög tekið 1958, þá var það sama haust borið fram nýtt fjárlagafrv. af þessum sama fjmrh. og þessum sama Hannibal Valdimarssyni og vinstri stjórninni. Og þrátt fyrir 55% yfirfærslugjaldið voru óbreyttar fjárveitingar að krónutölu í þessu frv. til nýbyggingar vega, brúa, hafna og sjúkrahúsabygginga. Svo segir hv. 1. þm. Austf. Framsfl. er ekki hentistefnuflokkur. Hann segir ekki eitt í dag og annað á morgun. Hann er ekki eins og fló á skinni. Hann er alltaf samur og jafn. Hann hvikar aldrei frá sinni stefnu. Hv. 1. þm. Austf. virtist vilja halda ríkisábyrgðunum með öllum þeim vanskilum, sem þar eru sívaxandi ár frá ári. Þetta er kannske mannlegt, vegna þess að hann hefur átt mestan þátt í þessu, eins og hann hefur átt mestan þátt í að skapa með skuldasöfnun við útlönd það hörmungarástand, sem við erum nú lentir í. T.d. var það svo á tímum vinstri stjórnarinnar, að þessar ríkisábyrgðir voru meira en tvöfaldaðar. Þær hækkuðu um 690 millj, kr. á því tímabili, og töluverður hluti af þeim 35 millj. kr., sem nú verður að ætla til greiðslu á vanskilaskuldum, er einmitt frá því tímabili. Hv. 1. þm. Austf. segir, að það eigi að lækka tekjuskattinn um 75 millj. kr., en í staðinn eigi að leggja á nýjan söluskatt að upphæð 224 millj. kr. Þetta er ekki hægt að segja að sé heiðarlegur málflutningur. Í þessu eru tvær blekkingar. Önnur er sú, að lækkunin á tekjuskattinum mundi á þessu ári nema 110 millj., en ekki 75, og auk þess sleppir hann að geta um 9% söluskattinn, sem er í lögum og mundi á þessu ári nema 114 millj. kr. og á að fella niður með hinum nýja söluskatti. Þessir tveir tekjustofnar, sem eiga að falla niður, nema sömu upphæð og sá hluti söluskattsins, sem á að renna í ríkissjóð, 224 millj. kr. Það er ekki að undra, þótt ýmsir séu orðnir leiðir á slagorðavaðli Framsfl. og hv. 1. þm. Austf. Þegar þeir berjast gegn jafnrétti fólksins í byggðum landsins til að hafa áhrif á Alþingi, er það kallað byggðastefna Framsfl. Og þegar þeir heimta, að haldið sé áfram spillingunni, sem nú er, skuldasöfnuninni, fyrirsjáanlegum fjárþrotum og stöðvun atvinnulífsins, þá er það kallað uppbyggingarstefna Framsfl. Hér er um svo mikil öfugmæli að ræða, að það minnir vissulega fyrst og fremst á öfugmælavísurnar gömlu, eins og t.d.: „Gott er að hafa gler í skó, þá gengið er í kletta.“ En furðulegast er þó, þegar hv. 1. þm. Austf. og framsóknarmenn tala um fjárfestinguna, því að einn þeirra talar um það, að einn helzti ágallinn á þessum ráðstöfunum ríkisstj. sé sá að draga stórlega úr fjárfestingu, vegna þess að fjárfestingunni verði að halda áfram í fullum mæli, það sé í samræmi við uppbyggingarstefnu Framsfl. En svo um leið segir hv. 1. þm. Austf. hér áðan, að þrátt fyrir þetta verði að vísu að draga úr fjárfestingunni að einhverju leyti, hann skýrði ekkert nánar, hvað það væri. Væntanlega hefur hann þá haft í huga það, sem flokksbróðir hans einn alkunnur sagði í Tímanum fyrir nokkrum árum, að það væri þjóðhættulegt að leyfa frekari íbúðabyggingar í Reykjavík. Kannske er það það, sem Framsfl. á við. Þegar við lítum nú á till. ríkisstj. um úrræði í efnahagsmálum og heyrum hina miklu gagnrýni stjórnarandstæðinga, þá verður manni vissulega að spyrja: Hver eru úrræði þeirra sjálfra? Og þeim mun fremur, þar sem það er vitað, að Framsfl. og Alþb. gáfust upp haustið 1958 og lýstu því yfir fyrir munn forsrh., að engin samstaða væri í ríkisstj. um nein úrræði til bjargar: Þeir gáfust hreinlega upp. Þegar þeir nú koma rúmu ári siðar og gagnrýna harðlega þær aðgerðir og till. um aðgerðir, sem hér eru á döfinni, þá er það skylda þessara manna eftir uppgjöfina 1958 að færa fram einhver úrræði. Það hafa þeir ekki gert. Það helzta, sem ráða má af ræðum þeirra og skrifum, er þetta: Þeir vilja halda uppbótakerfinu. Þeir vilja, að útvegsmenn haldi áfram að fá styrki og uppbætur. Þeir vilja viðhalda fölsku gengi, hafa 10–20 gengi. Þeir vilja viðhalda gjaldeyrisskortinum, halda áfram, meðan nokkur tök eru á, að taka eyðslulán erlendis. Þeir vilja halda við svarta markaðinum, gjaldeyrisbraskinu, öllu þessu, sem leiðir af sér smygl og svindl. Þeir vilja halda við innflutningshöftunum, enda eru þau auðvitað óhjákvæmileg, ef uppbótakerfi þeirra á að halda áfram. Þeir vilja halda við því kerfi, sem allt stefnir beint út í stöðvun og atvinnuleysi. Og þeir vilja halda við vísitölukerfinu, sem er þó sannað að ekki hefur á undanförnum áratug eða áratugum fært launþegum neinar teljandi kjarabætur. Við, sem að þessum málum stöndum nú, við viljum allt annað. Við viljum stöðva greiðsluhallann við útlönd. Við viljum ná jafnvægi í búskap þjóðarinnar út á við og inn á við. Við viljum afnema innflutningshöftin í sem ríkustum mæli og koma á viðskiptafrelsi. Við viljum vinna að því, að gjaldeyrissalan verði frjáls, að hér verði eitt og rétt gengi skráð og vitanlega stefnt að því, að upp renni sá dagur, sem margir trúa kannske vart að geti verið fram undan, en hefur þó orðið að raunveruleika í mörgum okkar nágrannalöndum, að hver og einn Íslendingur geti gengið inn í banka og keypt þar þann erlendan gjaldeyri, sem hann óskar eftir, fyrir íslenzka peninga á rétt skráðu gengi. Ef þessar ráðstafanir, sem nú er unnið að, takast, þá mun þessi stund m.a. ekki vera langt undan. Og við viljum auka almannatryggingarnar, eins og gerð hefur verið grein fyrir, afnema tekjuskattinn á launatekjum og lækka útsvörin. Vissulega koma einhverjir erfiðleikar í bili. En ef þjóðin tekur þessu með skilningi, þá mun jafnvægi nást og bati fást á skömmum tíma, jafnvel áður en þetta ár er á enda. En þá skapast hér líka nýir og óvæntir möguleikar. Íslendingar eiga svo mikið af ónýttum auðlindum og svo mikla möguleika um aukna velmegun í framtíðinni að það má segja, að eitt fyrsta skilyrði til þess að hagnýta þetta allt saman sé að fá erlent fjármagn í einhverju formi til þess að hagnýta þessar auðlindir. Og þó að með áframhaldandi kerfi, því sem nú hefur verið um hríð, sé gersamlega útilokað að fá nokkur hagkvæm lán til verklegra framkvæmda, þá er hitt víst, að um leið og Íslendingar hafa tekið upp skynsamlega efnahagspólitík, um leið og þeir hafa komið jafnvægi á hjá sér og sýnt, að þeir eru menn til að stjórna sínum fjármálum, um leið og þetta ástand hefur skapazt, þá skapast líka nýir möguleikar, m.a. hjá Alþjóðabankanum og öðrum alþjóðlegum fjármálastofnunum, til að fá hagkvæm lán með góðum kjörum til langs tíma til uppbyggingar í þessu landi, fyrst og fremst til að hagnýta auðlindir okkar. Og það skulu menn vita, að rannsóknir hafa leitt í ljós og útreikningar, að með virkjun okkar fallvatna og með virkjun jarðgufunnar er hægt að fá hér orku, sem er ódýrari en í nokkru öðru Evrópulandi. Það skapar ótrúlega möguleika til aukins iðnaðar og aukinnar velmegunar Íslendinga á flestum sviðum. En grundvallarskilyrði fyrir þessu öllu saman er auðvitað, að við tökum skynsamlega á efnahagsmálunum og komum hér á jafnvægi. Í rauninni má segja, að íslenzka þjóðin lifi nú og horfi fram á þrjú tímabil: Fyrst og fremst sjúkdómstímabilið í sínu efnahagskerfi, því að nú að undanförnu hefur sjúklingnum - þjóðinni – alltaf verið að elna sóttin jafnt og þétt. Sjúkdómstímabilið er nú væntanlega bráðum á enda og lækningatímabilið að hefjast. Það getur verið, að það taki skamman tíma, ef þjóðfélagsstéttirnar sýna skilning á því, að það þarf að grípa til lækningaaðgerða til að lækna sjúkdóminn. Og ef það verður gert, þá hefst hér, áður en mjög langt um liður, öld heilbrigðinnar í íslenzkum efnahagsmálum. Hér hafa þessir fyrrv. ráðh. vinstri stj. látið þau orð falla, að þessar efnahagsráðstafanir og þessar till. bitni fyrst og fremst á unga fólkinu, til þess að reyna að fá unga fólkið í landinu til þess að slá skjaldborg um áform sín um að halda við allri spillingunni í þjóðfélaginu með hinu úrelta uppbótakerfi og því öngþveiti, sem hér blasir við. Nei, þegar dýpra er skoðað, eru þessi mál, þessar till., sem ríkisstj. hefur lagt fram, einmitt mál unga fólksins, því að þar eygir unga fólkið frelsið og möguleikana til að neyta krafta sinna. Þær till., sem hér er lagt til að samþ. verði í efnahagsmálum og öðru, sem því fylgir, einmitt þær till. miða að því að skapa hér á Íslandi þjóðfélag frelsis, jafnréttis, heilbrigði og heiðarleika.