Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. hefur athugað till. þessa, en efnislega gerir till. ráð fyrir því, að ríkisstj. verði falið að athuga, hvort unnt sé að veita fjárhagsstuðning við ýmiss konar mannúðar- og vísindastarfsemi með því að gera framlög fólks til þeirra mála frádráttarhæf við álagningu tekjuskatts og útsvars. Áður hafa verið flutt hér í þinginu frv. um þetta efni, en í þetta sinn hefur það verið flutt sem þáltill., þar sem aðeins er falið ríkisstj. að gera athugun á þessu máli. Það hefur orðið samkomulag um það í fjvn. að mæla með samþykkt þessarar till., en þó þannig, að þessi undanþága yrði aðeins bundin við tekjuskatt, ef til hennar kæmi. Byggist þetta m. a . á því, að svo sem hv. þm. er kunnugt, er það meginregla í útsvarslögum, að útsvör séu lögð á eftir efnum og ástæðum, og gilda því nokkuð aðrar reglur um álagningu þeirra, en um álagningu tekjuskatts og þess vegna ekki vist, meðan sú regla er í gildi, hversu auðið væri að tryggja mönnum undanþágu að þessu leyti, þó að í lög yrði sett. Það er því till. fjvn., að tillagan á þskj. 272 verði samþ. með þeirri breytingu, sem segir í áliti n. á þskj. 486, að niðurlagsorð tillögunnar, að hún skuli einnig ná til útsvara, falli niður.



Herra forseti. Fjvn. hefur haft þessa till. til athugunar og kynnt sér það, að bráðabirgðarannsóknir þær, sem fram hafa farið á kísilleir í Mývatni og í Reykjadal, hafa gefið tilefni til þess, að ástæða sé til að rannsaka þetta betur, og virðast, eins og nú standa sakir, allar líkur benda til þess, að þarna sé um það mikið magn af kísil að ræða, að hægt sé að vinna hann á fjárhagslega eðlilegan hátt. Þetta er mjög mikið magn, sem þarna væri um að ræða, og þess vegna geysilega miklar framkvæmdir, sem þarna gætu orðið út úr þessu, og útflutningsvara, en kísillinn er notaður í ákaflega margháttuðum tilfellum í sambandi við hvers konar iðnað. Var fjvn. sammála um að mæla einróma með því, að þáltill. á þskj. 345 yrði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Svo sem segir í grg. þessarar þáltill., var snemma á þessu þingi vísað til fjvn. tveimur þáltill. Önnur var frá hv. þm. G-K. (ÓTh) þess efnis, að gerð yrði fullnaðaráætlun um lagningu steinsteypts vegar frá Hafnarfirði yfir Keflavík og Garð til Sandgerðis og að því stefnt, að áætlunin yrði fullbúin það snemma, að vegagerð gæti hafizt á árinu 1959, og jafnframt var gert ráð fyrir því í þeirri till., að ríkisstj. aflaði sér heimildar til lántöku í þessu skyni. Hin till. var flutt af hv. 1. þm. Rang. (IngJ), en hún var þess efnis, að athugað yrði, hvort ekki mundi hagkvæmt í sambandi við steinsteypu þjóðvega að nota sement það, sem yrði umframframleiðsla sementsverksmiðjunnar, umfram það, sem notað væri hér innanlands, og þá þannig, að sement þetta yrði selt til vegagerðar við lægra verði. Báðar þessar till. hafa verið athugaðar í fjvn. og leitað um þær álits vegamálastjóra, og hann hefur sent n. mjög ýtarlega grg., sem er prentuð sem fylgiskjal með till. þessari. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja þá grg. í einstökum atriðum. Hún er mjög glögg og skýrir það viðfangsefni, sem hér er við að fást. En í stuttu máli sagt er það mat vegamálastjóra, að það sé óumflýjanlegt að hefjast nú handa um að steinsteypa vissa fjölförnustu vegakafla i landinu. Það er hins vegar ljóst, að þessi framkvæmd hlýtur að kosta mikið fé, og til þess að hægt sé að vinna að henni á þann hátt, sem vegamálastjóri telur nauðsynlegt, þarf að gera sérstakar ráðstafanir, bæði varðandi heildaráætlun um þessar framkvæmdir yfir höfuð, hvernig þeim skuli hagað, og þá jafnframt, hvaða úrræði væru fyrir hendi til þess að afla fjár til þessara miklu framkvæmda. Það er gert ráð fyrir því, að til þess að auðið væri að hefjast handa um þetta efni, yrði að reikna með að steypa á hverju ári vissa vegakafla. Það verður að tryggja sér til þess, tilteknar vélar, og það verður að vera hægt þess vegna, að framkvæma þetta nokkuð samhangandi. Það þarf jafnframt margvíslegar undirbúningsráðstafanir varðandi suma vegi, eins og t.d. Keflavíkurveg, sem er í fremstu röð þessara vegakafla, sem til greina koma, þann veg verður fyrst og fremst að undirbyggja, sem einnig er mikil framkvæmd. Þá kemur hins vegar fram í þeirri grg., sem vegamálastjóri birtir og hefur gert um þetta, að enda þótt hér sé um dýra framkvæmd að ræða, þá er um þá tilteknu vegakafla, sem hann nefnir, Keflavíkurveg, veginn hér austur yfir fjall og upp í Kollafjörð og stuttan vegakafla út frá Akureyri, svo geysimikil umferð, að steinsteypa þeirra mundi spara ríkissjóði í viðhaldi verulegt fé, og einnig mundi það spara mjög mikið fé í sambandi við viðhald farartækjanna sjálfra. Það er því síður en svo, að hér sé um neinar þær tölur að ræða, sem ástæða sé til að fæli menn frá þessum framkvæmdum, heldur þvert á móti er allt, sem með því mælir, að hafizt verði sem skjótast handa í þessu efni. . Miðað við það, að hér er nauðsynlegt að gera heildaráætlun um þessar framkvæmdir, þótti fjvn. eðlilegast að flytja um þetta mál sérstaka þáltill. í tilefni þessara tveggja till., sem ég vitnaði til, og er í þessari þáltill. gert ráð fyrir, að ríkisstj. láti undirbúa fyrir næsta þing framkvæmdaáætlun um að steinsteypa fjölförnustu þjóðvegi á næstu árum og að jafnframt verði þá um leið gerðar till. um fjáröflun til þessara framkvæmda, því að það er augljóst, að af venjulegum fjárveitingum til vegagerða, sem í fjárlögum eru, verður þetta verk ekki framkvæmt, heldur verður að finna einhver önnur úrræði til þess að þoka málinu áleiðis. Það er skoðun n., að þetta mál sé hið mikilsverðasta og það beri þess vegna að hrinda því áleiðis svo fljótt sem verða má, og þess vegna telur n. æskilegt, að þessum athugunum öllum verði lokið fyrir næsta þing, þannig að hægt verði að hefjast handa um vegagerð þessa þegar á næsta ári. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að fjölyrða meira um till. þessa, en þar sem hún er flutt af n., er ekki ástæða til að vísa henni til athugunar til n. aftur.



Herra forseti. Ég vildi aðeins leyfa mér að lýsa því yfir, að ég er ánægður með afgreiðslu á þeirri till., er ég snemma á þingi flutti og þessi till. að vissu leyti fjallar um. Ég sé enga ástæðu að bæta neinu við það, sem hv. frsm. sagði, en votta hv. n. þakkir mínar fyrir, hvernig hún hefur tekið á málinu, og sé hilla undir, að ég tel með nokkuð öruggri vissu, að þetta þrifamál bæði minna kjósenda og margra annarra muni nú ekki bíða framkvæmdanna lengi. Menn skilja almennt, að hér er um stórt fjárhagslegt mál að ræða. Framkvæmdin kostar mikið, en hún mun sannarlega einnig spara mikið. Ég læt þetta nægja og endurtek mitt þakklæti til hv. nefndar.



Herra forseti. Till. þessi er þess efnis að fela ríkisstj. að skipa fimm manna nefnd, er undir forustu hennar vinni að endurheimt íslenzkra handrita frá Danmörku, og er ráð fyrir því gert, að nefndin verði þannig skipuð, að þingflokkarnir tilnefni sinn manninn hver og fimmti maðurinn í nefndina sé tilnefndur af heimspekideild Háskóla Íslands og nefndin kjósi sér sjálf formann. Þessari till. var vísað til fjvn., og varð samkomulag um það í fjvn. að leggja til, að till. yrði samþykkt. Fjvn. stendur að því einhuga að leggja þetta til. Fjvn. lítur svo á, að með skipun nefndarinnar sé lagður grundvöllur að fastmótaðri, samfelldri og óslitinni sókn í máli þessu af vorri hálfu, er eigi verði látið linna, fyrr en vér höfum fengið fullnægt sanngirnisog réttlætiskröfum vorum um heimflutning handritanna. Það er einnig álit fjvn., að ríkisstj. sé í því meginstyrkur að njóta í sókn þeirri, sem fram undan er í þessu máli, fulltingis nefndar, sem skipuð sé á þann veg, sem lagt er til í þessari till. Fjvn. mælir sem sagt eindregið með samþykkt þessarar tillögu.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 2. þm. N-M., þm. Barð., 1. þm. S-M. og þm. N-Þ. að bera fram till. til þál. um framkvæmdir í raforkumálum, og er till. svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að haga framkvæmdum í raforkumálum þannig, að auk þeirra sveita- og kauptúnaveitna, sem áformað er að koma upp árið 1959, verði einnig á þessu ári unnið við þær rafstöðvabyggingar og aðalorkuveitur, sem 10 ára áætlunin mælir fyrir um. Í framhaldi af því verði á næstu fjórum árum unnið að því að ljúka framkvæmdum samkv. áætluninni, eins og til var ætlazt.“ Ástæður fyrir því, að við flm. þessarar till. hreyfum nú þessu máli hér á þennan hátt, eru þær, að við 2. umr. fjárlaga, sem fram fór í síðari hluta aprílmánaðar, lögðu stuðningsmenn ríkisstj. í fjvn. fram till. um að lækka fjárframlög úr ríkissjóði til raforkuframkvæmda á þessu ári um rúmlega 10 millj, kr., og sú till. var samþykkt af stuðningsflokkum hæstv. ríkisstj. Við 2. umr. fjárlaga var þess þó getið af þeim, sem þessa till. báru fram og hana samþykktu, að með því ætti ekki að stofna til þess að draga úr framkvæmd rafvæðingaráætlunar strjálbýlisins, heldur ætti að kosta þær framkvæmdir af lánsfé og þætti sýnt, að auðið væri að tryggja nægilegt fjármagn í þessu skyni. En við 3. umr. fjárlaga kom í ljós, að hér var meira í húfi en það, sem gerð var grein fyrir við 2. umr. fjárlaganna. Þá kom í ljós á lokastigi fjárlagaafgreiðslunnar, að búið var að breyta 10 ára áætluninni frá 1953 eða 1954 í verulegum atriðum og til þess stofnað að gera í ýmsum greinum gerbreytingar á framkvæmdum í raforkumálum frá því, sem áætlað hafði verið. Okkur flm. virðist, að samkvæmt hinni nýju áætlun ríkisstj, sé ráðgert að hætta við a.m.k. í bili og e.t.v. að fullu, sums staðar að tengja saman rafveitukerfi á milli héraða, eins og áætlað hafði verið, en auka í þess stað dísilstöðvar. Þá mun vera ráðgert að fella niður framkvæmdir, sem fyrirhugaðar voru samkv. 10 ára áætluninni og munu nema að ég ætla yfir 100 millj. kr. samtals. Þeir, sem að þessari áætlun standa, segja að sönnu, að hér sé um frestun á framkvæmdum að ræða. En í öðru orðinu er þó talað um, að af þessu eigi að leiða mikinn sparnað á þessu sviði. Ef það er nú svo, að hér er einungis um frestun á framkvæmdum að ræða, þá virðist tæplega hægt að tala um hreinan sparnað í framkvæmdum, heldur aðeins um tilfærslu útgjalda milli ára, því að eins og þróun verðlagsmála er hér á landi, þá hygg ég, að enginn geti staðhæft það nú, að verðlag verði hagstæðara eftir nokkur ár og þær framkvæmdir, sem nú á að fella niður, en kynnu að verða gerðar síðar, kosti minna fjármagn þá heldur, en nú. En ef það er ætlunin að fella þessar framkvæmdir niður fyrir fullt og allt, þá er með meiri rétti hægt að segja, að af því leiði sparnað. Okkur virðist, flm. þessarar till., að fyrirhugað sé með þeim breytingum, sem ég geri hér að umtalsefni, að skera niður fjárframlög til raforkumála á þessu ári um 30–40 millj. kr. frá því, sem orðið hefði, ef 10 ára raforkuáætluninni hefði að öllu leyti verið fylgt. Og okkur virðist enn fremur, að í hinni nýju áætlun sé ráðgert að fella úr gildi samninginn við bankana um lánsfé til þessara framkvæmda, en sá samningur var grundvallaratriði frá upphafi í sambandi við 10 ára raforkuáætlunina. Af þessu má sjá, að hér er stofnað til mjög veigamikilla breytinga í þessu efni. Sérstakur þáttur þessa máls snýr að því kjördæmi, sem ég er fulltrúi fyrir, AusturSkaftafellssýslu, og þó að ég hafið gert þann þátt nokkuð að umtalsefni áður í sambandi við afgreiðslu fjárlaga, þá get ég ekki komizt hjá í sambandi við þessa till. að víkja enn að þeim þætti málsins. Þegar 10 ára raforkuáætlunin var samþ. af þáverandi ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar og framkvæmdir hafnar samkv. áætluninni, var gert ráð fyrir því, að virkjanir yrðu reistar og þær látnar sitja í fyrirrúmi á Vestfjörðum og á Austurlandi. En nú er þessum virkjunum lokið. Þær eru fullgerðar, að ég hygg. Næst á eftir þessum virkjunum var ráðgert að virkja Smyrlabjargaá í Suðursveit fyrir meginhluta Austur-Skaftafellssýslu, og samkv. 10 ára áætluninni áttu þær framkvæmdir að fara fram á árunum 1958–60. Á árinu 1958 var þegar byrjað á þessum framkvæmdum að því leyti, að keypt var nokkuð af efni til virkjunarinnar fyrir þau fjárframlög, sem þá voru lögð fram. Héraðsbúar töldu því, að þetta mál væri í raun og veru leyst, það væri komið á framkvæmdastigið. Nú virðist okkur flm. þessarar till., að í hinni nýju áætlun, sem við höfum séð og var gerð að umtalsefni við 3. umr. fjárl., sé gert ráð fyrir því að fella niður þessa framkvæmd, virkjun Smyrlabjargaár, a.m.k. fyrst um sinn, a.m.k. til ársins 1963 eða 1964, en í þess stað sé fyrirhugað að reisa nýja dísilstöð í Hafnarkauptúni og leiða orku frá henni a.m.k. á næstu bæ eða eitthvað inn í héraðið. Þetta er gert án nokkurs samráðs við héraðsbúa, og það hefur enginn maður í héraði óskað eftir því, að raforkumál héraðsins yrðu leyst á þann hátt að reisa nýja dísilstöð í Hafnarkauptúni. Fyrirhugað hefur verið öll þau ár, sem þetta mál hefur verið til umr., að láta gömlu dísilstöðina, sem látin er enn nægja sem orkugjafi fyrir kauptúnið, vera áfram varastöð með vatnsaflsvirkjuninni. Hér er því um gerbreytingu að ræða frá því, sem ákveðið var í samræmi við 10 ára áætlunina og byrjað var að framkvæma af fyrrverandi ríkisstjórn. Eftir að þessi tíðindi spurðust héðan frá hæstv. Alþingi, hafa hreppsnefndir á því svæði, sem hér á hlut að máli, haldið fund um þetta mál, og þær hafa einróma komið sér saman um áskorun til hæstv. Alþ. og hæstv. ríkisstj. út af þessu máli. Vil ég leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér upp þessa áskorun hreppsnefndanna.: „Samkv. tíu ára rafmagnsáætlun ríkisins var ákveðið að virkja Smyrlabjargaá í Suðursveit til rafmagnsnota fyrir a.m.k. fjóra hreppa Austur-Skaftafellssýslu. Höfðu loforð verið gefin um, að framkvæmdir við virkjunina skyldu hefjast á þessu ári. Hefur í því sambandi verið flutt í vetur nokkuð af efni á virkjunarstaðinn og hafin vegarlagning þangað. Nú höfum við frétt, að umræddar framkvæmdir muni ekki verða hafnar í sumar og að dráttur muni um óvissan tíma kunna að verða á, að byrjað verði á virkjuninni. Leyfum við undirritaðir hreppsnefndarmenn oss að mótmæla í nafni héraðsbúa slíkum drætti, þar sem með honum er gengið á bak gefinna loforða og það án þess að hafa um það nokkur samráð við forsvarsmenn héraðsins. Teljum við, að slíkar vanefndir geti ekki til greina komið, enda beri íbúum þessa héraðs sami réttur og öðrum landsmönnum í framkvæmdum á rafvæðingaráætlun landsins. Af framansögðu krefjumst við þess, að haldið verði áfram framkvæmdum á þessu ári og virkjuninni lokið á tilsettum tíma árið 1960. Höfn, 4. maí 1959. Hreppsnefnd Hafnarhrepps, Knútur Þorsteinsson, Ásgrímur Halldórsson, Guðmundur Jónsson, Benedikt Þorsteinsson, Ársæll Guðjónsson. Hreppsnefnd Nesjahrepps, Jón Björnsson, Bjarni Bjarnason, Sigurður Hjaltason. Hreppsnefnd Mýrahrepps, Sigurjón Einarsson, Þórhallur Sigurðsson, Guðjón Jónsson, Elías Jónsson, Benedikt Bjarnason. Hreppsnefnd Borgarhafnarhrepps, Stefán Þórarinsson, Ari Jónsson, Jóhann Björnsson, Benedikt Þórðarson, Steinþór Þórðarson.“ Af kynnum mínum við Austur-Skaftfellinga, sem eru bæði mikil og góð, veit ég það raunar, að hér er hópur manna, sem eru forustumenn í héraði í liði þriggja stjórnmálaflokka, sem nokkurt fylgi eiga í héraðinu. En ég mæli ekki hér til þess að greina eða skipta Austur-Skaftfellingum í flokka, enda ætti það sízt við í sambandi við þetta mál. Þetta mál skiptir Austur-Skaftfellingum ekki í flokka. Hér talar samstilltur hópur manna í umboði allra héraðsbúa. Austur-Skaftfellingum öllum er það vel ljóst, að hin nýja áætlun felur í sér slíka gerbreytingu á framkvæmd raforkumála í héraðinu, að þeir geta ekki við unað. Þeir skilja vel, að samkv. hinni nýju raforkuáætlun ríkisstj. á að vanefna fyrirheit, sem gefið hafði verið um virkjun Smyrlabjargaár á þessu ári og hinu næsta, - fyrirheit, sem ástæða var til að ætla að mætti treysta, m.a. vegna þess, sem fyrrv. stjórn hafði unnið í málinu. Ég mótmæli þessum aðgerðum þeirra, sem fara með stjórn raforkumála og fjármála. Ég tel þá starfsaðferð vítaverða að ætla að koma fram slíkri gerbreytingu á framkvæmdum í raforkumálum í Austur-Skaftafellssýslu án nokkurs samráðs við héraðsbúa, en þeim gersamlega að óvörum og rétt í þann mund, sem hefja átti virkjun Smyrlabjargaár. Vegna allra Austur-Skaftfellinga og í umboði þeirra ber ég fram hér á hæstv. Alþ. þá kröfu til hæstv. ríkisstj., að þegar í stað verði horfið frá að framkvæma þau launráð, sem brugguð hafa verið á þeim tíma, sem núverandi ríkisstj. hefur setið að völdum, gagnvart raforkumálum héraðsins, en í þess stað verði tíu ára áætluninni fylgt í framkvæmd. Með flutningi þessarar till. er reynt að afstýra því, að stigið verði það óheillaskref að hverfa frá framkvæmd tíu ára áætlunarinnar. Lagt er til, að þingið feli ríkisstj. að láta vinna á þessu ári að þeim framkvæmdum, sem tíu ára áætlunin mælir fyrir um, og í framhaldi af því verði ályktað, að á næstu fjórum árum verði unnið að því að ljúka framkvæmdunum, eins og til var ætlazt samkv. tíu ára áætluninni. Nú er liðið mjög að þinglokum, og ákveðin er aðeins ein umr. um þessa till. Vegna þess, hve stutt er eftir af þingtímanum, mun ég ekki gera till. um, að málinu verði vísað til n., heldur afgreitt nú þegar á þessum fundi.



Herra forseti. Þessi till. til þá). á þskj. 480, sem flutt er af hv. þm. A-Sk. og fleirum, fer í stuttu máli fram á, að á þessu ári verði unnið við þær rafstöðvabyggingar og aðalorkuveitur, sem tíu ára áætlunin mælir fyrir um, í viðbót við þær sveita og kauptúnaveitur, sem áformað er að koma upp á árinu. Till. mun vera fram komin vegna þeirra upplýsinga, sem komu hér fram í fjárlagaumr., sérstaklega við 3. umr., um það, að nokkrar breyt. væru fyrirhugaðar á framkvæmd raforkumála og framkvæmd raforkuáætlunarinnar, tíu ára áætlunarinnar svokölluðu, enda er það mála sannast, að hjá hv. þm. A-Sk., sem var hér að ljúka sínu máli, kom raunar ekkert fram nýtt, sem ekki var þegar komið fram við þær umr. um þetta mál, sem fóru fram í sambandi við fjárlögin. Rök af hans hálfu fyrir því að hverfa aftur inn á þessa braut voru engin. Það eru engar tölulegar eða tekniskar upplýsingar, sem hann gat gefið eða flutt, sem mæltu með því, að aftur yrði horfið að hinni fyrri áætlun, ekki annað en ályktanir nokkurra manna, sem komið höfðu saman og gert um málið ályktun í fjórum hreppum Austur-Skaftafellssýslu. En það var einungis þeirra mat á hlutunum, en ekki að það væri á þann hátt rökstutt, sem ætla hefði mátt, ef það hefði átt að geta orðið undirstaða undir breytingar frá því, sem ákveðið hefur verið nú að gera í framkvæmd þessara mála. Ég skýrði frá því þegar við 3. umr. fjárl., að forstöðumenn rafmagnsveitna ríkisins, raforkumálastjóri og rafveitustjóri ríkisins, hefðu mjög snemma, eftir að ég tók við þessum málum, komið að máli við mig og skýrt mér frá því, að reynsla þeirra af framkvæmd þessarar tíu ára áætlunar þau fimm ár, sem liðin væru af henni, hefði leitt til þess, að þeir hefðu tekið áætlunina til endurskoðunar. Þessi endurskoðun á tíu ára áætluninni hefur verið framkvæmd af þeim og fyrir þeirra frumkvæði. Það vil ég taka skýrt fram, eins og ég tók fram við fjárlagaumr., frumkvæðið að þessari breyt. er ekki frá neinum öðrum komið, en stjórnendum raforkumálanna sjálfum og með það fyrir augum að reyna að lækka kostnaðinn við framkvæmdina án þess að draga á nokkurn hátt úr þeirri þjónustu, sem hún átti að veita. Niðurstaðan af þessari endurskoðun varð hvorki meira né minna en sú, að með því að breyta framkvæmdinni eins og þeir lögðu til, þá treystust þeir til að spara milli 80 og 100 millj. kr. í þessi fimm ár, sem eftir eru, án þess að nokkur maður, sem fyrirhugað var að leiða rafmagn til, missti neins í við þær breyt., sem fyrirhugaðar eru. Þetta er kjarni málsins, og þetta er það, sem hv. þm. og raunar fleiri, sem honum fylgja þarna að málum, ætla að umhverfast yfir, að það er hægt að framkvæma verkið ódýrar eftir þessum nýju till. raforkumálastjóra, en var hægt að gera það áður. Mér finnst sannast sagna sjálfum, að þetta séu svo mikil rök fyrir breyt., að það ætti ekki að þurfa að eyða orðum að því að framkvæma verkið á þann hátt, sem nú er lagt til, í staðinn fyrir að gera það eins og áður var lagt til. Það er ekki neitt sáluhjálparatriði að eyða í þetta 100 millj. kr. meira, en þarf að gera, ef það er hægt að veita sömu þjónustu fyrir minna fé. Hv. þm. sagði, að með þessu væri hugsað til að gerbreyta áætluninni um framkvæmd raforkumála. Það er rétt að því leyti til, að það er hugsað til að fresta vatnsvirkjun nokkuð og taka í staðinn upp dísilvirkjun og fella niður í bili tengingar á milli héraða, þannig að í lok þessa tíu ára tímabils verði komizt af án tenginganna, en vatnsaflsstöðin, sem fyrirhugað er að byggja, og sú eina, sem eftir er að byggja, virkjun Smyrlabjargaár, verði flutt til frá árinu 1960 til 1963. Þetta eru breytingarnar. Mér fannst sannast sagna sérstaklega dæmið frá Austur-Skaftafellssýslu, frá heimasveit hv. þm., vera svo greinilegt vitni um það, sem vinnst við breyt. áætlunarinnar, að það skeri alveg úr um mína afstöðu til málsins. Það, sem hugsað var að gera í Austur-Skaftafellssýslu, var að virkja Smyrlabjargaá með 1.000 kw. og gera það á árinu 1960 og byggja síðan veitur frá virkjuninni út um héraðið. Það, sem nú er hugsað að gera eftir hinni endurskoðuðu áætlun, er að byrja á því að byggja 500 kw. dísilstöð í Höfn og leiða línurnar út frá henni, þar eð rafveitustjóri ríkisins og raforkumálastjóri hafa fundið það út, að á meðan ekki er búið að leggja línurnar til fulls um héraðið, notast ekki orkan úr vatnvirkjuninni, og það þarf ekki meiri orku, en þessi 500 kw., sem stofnað er til að fá með dísilstöð í Höfn, og málið getur þess vegna orðið leyst með fullkomnum árangri fyrir alla, sem hlut eiga að máli, á þennan hátt, sem verður miklu ódýrari á þessu árabili. Það er líka hugsað að flýta línulagningunni um héraðið um eitt ár, og útkoman fyrir Austur-Skaftafellssýslu verður þess vegna sú, að með breyt. fá bændurnir rafmagnið einu ári fyrr en ella og þeir fá virkjað í heild í lokin 1.500 kw. í staðinn fyrir 1.000, - og að þeir geti haft sig upp í það að hóa saman mótmælafundum út af þessu, það kann ég ekki að skilja. Frestun er ekki sparnaður, sagði hv. þm. Það kann vel að vera, að svo sé. En þegar tíu ára planinu lýkur án þeirra framkvæmda, sem hér hefur verið lagt til að fresta, þá er lokið þeim áfanga, sem þetta tíu ára plan fjallar um, og án þessara framkvæmda, sem nú er lagt til að frestað verði. Hvað skeður svo í framtíðinni, þegar orkunotkunin er orðin meiri og meiri þörf á tengingum milli héraða, skal ég ekki segja. En það kemur ekki þessu tíu ára plani við. Á annað vil ég líka benda, að með þessum geipilegu framkvæmdum, sem hér er verið að gera og þegar munu kosta yfir 400 millj. kr., er stofnað til meiri hallarekstrar, en þekkist á þessu landi áður, að ég vil segja. Það er gert ráð fyrir því, að rafmagnsveitur ríkisins muni skila 15–16 millj. kr. rekstrarhalla í ár, og þó að hann verði kannske ekki eins mikill á næstu árum, er gert ráð fyrir, að hann verði mikill. Ef það er nú unnt að lækka þennan rekstrarhalla kannske um 8 millj. kr. á ári með þeim breyt., sem hér er gert ráð fyrir að framkvæma, og án þess að skertur sé réttur nokkurs manns til þess að fá aukna raforku, þá tel ég það ekki ástæðu til þess að setja af stað mótmælafundi. Ég tel þess vegna um þær breyt., sem fyrirhugaðar eru á þessari raforkuáætlun, sem er, eins og ég sagði, eitt stórfelldasta fyrirtæki, sem ráðizt hefur verið í á þessu landi og kostar mörg hundruð millj, og gert er ráð fyrir að reka fyrst um sinn með miklum halla, að það sé ekki ástæðulaust, að íhugaðir séu allir möguleikar til þess að draga úr fyrst og fremst stofnkostnaðinum og ekki síður rekstrarkostnaðinum, og það er það, sem yfirmenn þessara mála hafa verið að reyna að gera með þeim breyt., sem þeir hafa nú lagt til að farið yrði út í að gera. Ég gerði grein fyrir þessu máli, eftir því sem það lá fyrir og liggur fyrir, við 3. umr. fjárlaganna og sé ekki ástæðu til þess að endurtaka það hér. Ég tel, að með þeim breyt., sem verið er að stofna til á áætluninni, sé ekki verið að draga úr þeirri þjónustu, sem ætlað er að veita landsfólkinu, en það sé opnaður möguleiki til stórfellds sparnaðar, bæði í stofnkostnaði og rekstri, og þess vegna sé sjálfsagt að breyta framkvæmdunum í það horf, sem stungið hefur verið upp á af þessum stjórnendum raforkumála. Ég vil þess vegna vænta þess, að hv. alþm, geti á það fallizt og að þessi till., sem hér liggur fyrir, verði ekki samþykkt. Ég tel fráleitt um svona mál eins og þetta að afgreiða það án þess að vísa því til n. og vildi beina því til hæstv. forseta, þó að nú sé áliðið þings, að vísa málinu til hv. fjvn., til þess að hún gæti fengið að fjalla um það, og hún hefur þegar nokkuð fjallað um það og getur þess vegna væntanlega verið fljót að því að gefa um það sína umsögn. En að fara út í að samþykkja það svona, eins og það liggur fyrir, án nefndarathugunar, tel ég ekki forsvaranlegt um svona stórt mál.



Með tilliti til þess, sem hæstv. forseti sagði núna síðast, skal ég vera mjög stuttorður um þetta mál, sem annars er mjög mikið stórmál og ástæða væri til þess að ræða ýtarlega, en þetta hefur nú áður verið nokkuð rætt í sambandi við fjárlögin. Ég skal þess vegna fara inn á örfátt eitt af því, sem ég annars vildi segja, því að ég álít, að það sé aðalatriðið, að það fáist úr því skorið með atkvgr. á hæstv. Alþ., áður en því er slitið, hvort Alþ. fellst á þær breyt., sem stjórnin hefur hugsað sér að gera á tíu ára áætluninni, eða ekki. Ég vil fyrst aðeins nota þetta tækifæri til þess að mótmæla algerlega þeirri höfuðbreytingu, sem nú er ráðgerð á framkvæmdum í Suður-Múlasýslu frá því, sem verið hefur, þar sem ég fæ ekki betur séð, en ætlunin sé að hætta við að leggja háspennulínu suður á Djúpavog, Stöðvarfjörð og Breiðdalsvík og nálægar sveitir og taka í þess stað upp dísilstöðvastefnuna á þessu svæði. Ég vil harðlega mótmæla þessari breytingu og tel þetta alveg svik við það, sem búið var að heita í sambandi við setningu tíu ára áætlunarinnar. Hæstv. forsrh. sagði, að hér væri aðeins um það að ræða að framkvæma verkið ódýrar, en áður hefði verið gert, og hefur hæstv. ráðh. farið aftur með röksemdafærslur frá því, sem var í fjárlagaumr., því að þar viðurkenndi hann hreinlega, að hér væri um frestun á stórframkvæmdum að ræða. En út af því, sem hér stendur til, og því, sem talað hefur verið um rök fyrir því og tekniskar ástæður, þá vil ég greina frá því hér, að í haust kom frá forráðamönnum raforkumálaskrifstofunnar álitsgerð til atvmrn., það mun hafa verið í nóv., - sem sýndi, að þeir höfðu haft til athugunar ýmsar breyt. eða niðurskurð á tíu ára raforkuáætluninni sjálfri hjá sér, og þá skilst mér miðað við einhverjar áhyggjur af þeirra hendi um, að það mundi ekki vera auðvelt að útvega nægilegt fjármagn til þess að framkvæma áætlunina. Í þessu skjali, sem þeir sendu þá til ríkisstj., segja þeir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Leyfum við okkur að gera till. um niðurskurð samkv. viðfestu fylgiskjali á framkvæmdum næsta árs frá því, er tíu ára áætlunin gerir ráð fyrir. Eins og sést á fskj., eru margar veitur skornar alveg niður í bili, en í stað þeirra koma minni verk, sem sum hver út af fyrir sig eru mjög hæpin, en þó sett fram til þess, að eitthvað komi í staðinn fyrir það, sem skorið er niður.“ Það er nú ekki hærra risið á þessari álitsgerð, sem þá kemur frá tekniskum forráðamönnum raforkumálanna. Sem sagt, það eru mjög hæpin minni verk, sem eiga að koma í staðinn fyrir það, sem skorið er niður, til þess að menn fái eitthvað í staðinn. Síðan segir, með leyfi hæstv. forseta: „Er þó leitazt við að fækka sem minnst þeim býlafjölda, er fái rafmagn, og jafnframt að forðast, að til nokkurs skorts komi. Í þessu skyni er lagt til, að aukið verði við nokkrar dísilstöðvar og nýjar sveitarlínur á nokkrum stöðum tengdar við dísilstöðvar kauptúna, hins vegar aðallínum og virkjunum frestað um sinn.“ Hér er hvergi nokkurs staðar minnzt á nokkurn sparnað eða nokkra framkvæmd, sem hefði verið óþörf í tíu ára áætluninni, heldur á það eitt að skera hana niður, fresta framkvæmdunum og láta menn fá eitthvað í staðinn, jafnvel þó að það sé hæpið. Og það, sem fylgdi með þessu skjali, er efnislega að miklu leyti samhljóða því, sem ég sé að hæstv. ríkisstj. hefur nú tekið upp á sína arma og að því er virðist stjórnarflokkarnir. Þetta er lýsing sérfræðinganna á þessu nýja plani, sem mönnum er nú boðið upp á og í öðru orðinu er kallað stórfelldur sparnaður og talað um, að þetta sé aðeins ný leið til þess að gera framkvæmdirnar ódýrari. Við vitum líka, að hér er um allt aðra áætlun að ræða, því að tíu ára áætlunin gerði ráð fyrir að tengja byggðirnar yfir höfuð saman við vatnsaflsvirkjanirnar eða koma upp vatnaflsvirkjunum, en hér á að hverfa frá því um óákveðinn tíma og tjasla í staðinn upp á dísilstöðvarnar. Og þar með er kippt grundvellinum undan þeirri útbreiðslu rafmagnsins í vissum landshlutum, sem átti að verða frá þessum aðallínum. Þetta vildi ég aðeins taka fram út af því, sem hér hefur verið sagt um það, að þessi áætlun væri að einhverju leyti betri en sú, sem á að fleygja til hliðar. Þá segir hæstv. forsrh., að það verði að umturna þessu, vegna þess að það sé svo stórfelldur rekstrarhalli, sem stofnað sé til með áætluninni, eins og hún hefur verið, og samkv. þeim upplýsingum, sem gefnar voru um daginn, fékk maður þann skilning, að það ætti að muna 5 millj. eða svo á ári eða 25 millj. á fimm árum. Það var sá skilningur, sem ég fékk um daginn. Ég vil nú ekki véfengja þetta neitt. En ég vil bara segja það, að þegar við skoðum það, hverjar ráðstafanir eru gerðar yfir höfuð í efnahagsmálum þjóðarinnar, þá skil ég ekki þennan hugsunarhátt, og allra sízt skil ég þennan hugsunarhátt hjá mönnum, sem hafa t.d. aukið niðurgreiðslur um 114 millj. á nokkrum mánuðum án þess að tala við þingið, að þeim vaxi svona gífurlega í augum 55 millj. kr. munur á raforkuverði til landsmanna, rekstrarhalli á öllum raforkuveitum ríkisins, að þess vegna þurfi að hætta við rafvæðingaráætlunina, tíu ára áætlunina, - ég skil það ekki. Þessar 5 millj. kr. munu vera u.þ.b. einn þriðji af því, sem það kostar bara að greiða niður einn fjórða hluta sjúkrasamlagsiðgjaldsins eins, eitthvað 1/3 af þeirri fjárhæð, og ég skil ekki þennan hugsunarhátt. Ég skal svo ekki tefja þetta mál, þó að mér fyndist nauðsynlegt að segja þetta út af því, sem hæstv. forsrh. tók fram. En ég vil skora á hæstv. forseta að haga meðferð málsins þannig, að það komi fram þingviljinn um þetta, það tel ég höfuðatriðið. Og mér finnst ekki nauðsynlegt að vísa þessu máli til n., nema þá því aðeins, að hæstv. forseti setti þá ákveðinn frest, þannig að það væri öruggt, að þetta kæmi á dagskrá aftur, hvort sem n. lyki störfum fyrir þann tíma eða ekki, að öllu leyti, því að við sjáum, að ef einhver hluti n. t.d. vildi reyna að koma í veg fyrir það, að þingviljinn kæmi fram um málið, þá gæti hann dregið að skila áliti. En ég treysti hæstv. forseta vel til þess, ef hann lýsir því yfir að taka málið á dagskrá, þó að vantaði álit frá einhverjum slíkum minni hluta, og mundi það þá fá þinglega afgreiðslu. En ef ekki er hægt að fá einhverja slíka tryggingu fyrir því, að málið verði tekið aftur á dagskrá, þá finnst mér, að það sé ástæða til að fara fram á, að það héldi hér áfram nefndarlaust. Og ég sé ekki, að það sé nokkur hlutur athugaverður við það, vegna þess að hv. þm. eru þessi mál mjög vel kunnug, og mér finnst, að það sé sízt ástæða til þess fyrir ríkisstj. að finna að því, því að ég skil satt að segja ekkert í því, að ríkisstj., sem er bráðabirgðastjórn, eins og þessi hefur lýst yfir að hún væri, skuli geta hugsað sér það að gerbreyta raforkuáætluninni án þess að hafa þingviljann að baki sér. Mér er alveg ómögulegt að skilja þann hugsunarhátt, að slíkt skuli geta komið til mála, að bráðabirgðastjórn skuli hugsa sér að leggja út í slíkt. Ég skil það ekki. Mér finnst þess vegna, að hvernig sem á þetta mál er litið, þurfi endilega að stuðla að því, að þingviljinn um þetta komi fram, og ég er alveg sannfærður um það, að hv. þm. eru yfirleitt reiðubúnir til þess að láta í ljós skoðun sína um þetta. Og ég vil skora á hæstv. forseta að sjá til þess, að atkvgr. geti farið fram um málið endanlega, hvernig svo sem hann hagar að öðru leyti meðferð þess í einstökum atriðum.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður og ekki misbjóða þolinmæði hæstv. forseta. - Þetta mál bar á góma við afgreiðslu fjárl. og það ekki að ástæðulausu. Hæstv. forsrh. sagði þá það sama og hann segir í dag, að till. þessar séu ekki frá sér eða hæstv. ríkisstj., heldur frá raforkumálastjóra og rafveitustjóra. Ég vil nú spyrja: Eru það þeir, sem ráða því, hvort slíkar gerbreytingar séu gerðar á raforkuáætluninni, eða er það hæstv. ríkisstj.? Ég hef litið svo á hingað til, að þessir embættismenn hafi ekki vald til að gera slíka umturnun á þessari áætlun og þar hljóti hæstv. ríkisstj. að koma til. Það getur því ekki verið hægt að skrifa þetta á reikning þeirra, heldur hæstv. ríkisstj. Þá sagði hæstv. forsrh. áðan, ég held alveg orðrétt, að þessi breyting sé gerð án þess, að nokkur maður, er njóta á rafmagnsins, missi nokkurs í. Út af þessu vil ég minna á það, sem ég sagði við fjárlagaumr., að samkv. tíu ára áætluninni átti að leggja rafmagnslínu frá Þverárvirkjun í Steingrímsfirði til Króksfjarðarness og þaðan út um nágrannasveitirnar. Eftir þeirri áætlun átti að framkvæma þetta á árunum 1958, 1959 og 1960, og þá átti þessu að vera lokið. Mér er kunnugt um, að á árinu 1958 var nokkurri upphæð varið til efniskaupa í þessu skyni. Síðan átti að framkvæma þetta á yfirstandandi ári og næsta ári. Ég spurði hæstv. forsrh. um daginn að því, hvort ætti að hætta við að leggja rafmagnslínuna frá Þverárvirkjun í Króksfjarðarnes. Hann svaraði því, að hann væri ekki nógu kunnugur og gæti ekkert sagt um þetta. En hann er kannske orðinn svo kunnugur nú, að hann gæti sagt mér þetta. Í öðru lagi spurði ég að því, hvort fólkið í þessum sveitum mundi fá rafmagnið eins og áætlunin gerði ráð fyrir eða á árinu 1960. E.t.v. gæti hæstv. ráðh. svarað þessu þá núna. Það er ekki viðkunnanlegt að koma til þessa fólks og geta ekki einu sinni sagt því svör hæstv. ráðh. um það, hvernig þetta muni verða framkvæmt. Og ég vil því endurtaka þessar spurningar nú aftur: Verður rafmagnslínan frá Þverárvirkjun í Steingrímsfirði lögð til Króksfjarðarness, eða verður hún ekki lögð? Og í öðru lagi: Fær þetta fólk í nágrannasveitum Króksfjarðarness rafmagn á árinu 1960, eins og tíu ára áætlunin gerir ráð fyrir, eða fær það það ekki eða einhvern tíma seinna? Ef hæstv. ráðh. getur ekki fullyrt neitt um það, að þetta fólk og þessi héruð fái rafmagnið samkv. áætluninni, þá veit ég ekki, hvernig er hægt að standa við þau orð, að fólkið missi einskis í. Ég held, að það fólk missi sannarlega nokkurs í, ef það á að bíða í nokkur ár og enginn veit hvað mörg ár, hvorki ég né hæstv. ráðh.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv. þm. Barð. Það er alveg rétt, sem hann sagði, að valdið til þess að ákveða, hvernig að skuli unnið, er ekki hjá raforkumálastjóra eða rafveitustjóra ríkisins, það er hjá ríkisstj., og hún ber þess vegna ábyrgðina á framkvæmdinni. En hitt er jafnskylt að taka fram um leið, að það gerir auðvitað hver einasta ríkisstj. að hlusta á þær till., sem embættismenn og trúnaðarmenn ríkisstj. leggja fyrir hana, og það er það, sem gerzt hefur í þessu máli. Raforkumálastjórnin hefur að fenginni þessari fimm ára reynslu af framkvæmd áætlunarinnar tekið upp hjá sér að endurskoða planið, og niðurstaðan hefur verið lögð fyrir ríkisstj., og hún er sú, sem ég hef nú lýst, stórfelldur sparnaður á kostnaði, bæði stofnkostnaði og rekstrarkostnaði, og það hefur þess vegna verið fallizt á sjónarmið þessara manna af ríkisstj. Hann hefur það eftir mér, hv. þm., að ég hafi átt að segja við 2. um., eða 3. umr. fjárlaga, að við þessa breyt. missti enginn í, og það er rétt út af fyrir sig, svo langt sem það nær. Það missir enginn í, þegar planið er tekið í heild. En eins og ég lýsti þá greinilega og eins og hv. þm. mjög greinilega veit, þýðir þetta það, að sumir verða settir eitthvað fram, aðrir kunna að verða settir eitthvað aftur, en þegar heildin verður tekin í lok tíu ára plansins, þá eiga allir að hafa fengið sitt.



Herra forseti. Þar sem raforkumálin eru mjög á dagskrá nú, þá vil ég ekki láta hjá líða að koma fram með eina örlitla fyrirspurn til hæstv. raforkumálaráðherra. Vegna þess að mér er nokkuð kunnugt um, hvaða till. raforkuráð hefur gert um framkvæmdir í raforkumálum á þessu ári, vil ég spyrja hæstv. ráðh. þess, hvað hann sé búinn að samþykkja sem ráðh. mikið af þeim tillögum eða hvort hann sé búinn að samþykkja þær allar. Og það, sem mér leikur sérstaklega hugur á að fá vitneskju um, er, hvort búið sé að samþykkja till. raforkuráðs um framkvæmdir í raforkumálum í Dalasýslu. Ég ætlast ekki til, að hæstv. ráðh. svari þessu nú, en hins vegar, ef þetta mál fer til nefndar, þá verði svarið birt um leið og þær umr. fara fram.



Herra forseti. Í till. raforkuráðs er gert ráð fyrir því aðallega, að héraðsrafveitur og kauptúnarafveitur, sem frestað var að framkvæma 1958, verði nú unnar á árinu 1959, en ég man ekki nákvæmlega töluna og hef ekki hér fyrir framan mig, hvað það er mikið. Ég hygg þó, að það sé á milli 10 og 20 millj. kr., sem frestað var á árinu 1958 og ákveðið er að hefja framkvæmdirnar með eða taka til framkvæmda á árinu 1959 og auk þess nokkrar héraðsrafveitur að auki. Ég man ekki heldur, hvort rafveitulína sú, sem hv. þm. talar um, er þar með, en ég ætla þó, að svo sé.



Herra forsetl. Forseti Íslands hefur í dag gefið út svo hljóðandi forsetabréf: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Þar eð Alþingi, 781. löggjafarþing, hefur samþykkt frv. til stjórnskipunarlaga um breyting á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands 17. júní 1944, ber samkvæmt 79. gr. stjórnarskrárinnar að rjúfa Alþingi og stofna til almennra kosninga. Samkvæmt þessu er Alþingi hér með rofið frá og með 28. júní 1959. Jafnframt ákveð ég, að almennar kosningar til Alþingis skuli fara fram þann dag, sunnudaginn 28. júní 1959. Alþingi, er nú situr, mun verða slitið, er það hefur lokið störfum. Gjört í Reykjavík, 11. maí 1959. Ásgeir Ásgeirsson. Emil Jónsson. Forsetabréf um þingrof og almennar kosningar til Alþingis 28. júní 1959.“ Á 52. fundi í Sþ., 14. maí, las forseti svofellt yfirlit um störf þingsins: Þingið hefur staðið frá 10. okt. 1958 til 14. maí 1959, alls 217 daga. þingfundir hafa verið haldnir: Í neðri deild ................. 128 efri deild . ............ 123 sameinuðu þingi............. 52 Alls 303 þingfundir Þingmál og úrslit þeirra: I. Lagafrumvörp. 1. Stjórnarfrumvörp: a. Lögð fyrir neðri deild ... 19 b. - - efri deild .... 26 c. - - sameinað þing 2 47 2. Þingmannafrumvörp: a. Borin fram í neðri deild . 45 b. - - - efri deild . . 23 68 115 Í flokki þingmannafrumvarpa eru talin 22 frv., sem nefndir fluttu, þar af 17 að beiðni einstakra ráðherra. Úrslit lagafrumvarpa urðu þessi: a. Afgreidd sem lög: Stjórnarfrumvörp .... 25 Þingmannafrumvörp .. 24 alls 49 lög b. Frv. til stjórnskipunarlaga samþykkt: Þingmannafrumvarp ........ 1 c. Felld: Þingmannafrumvörp . .... 2 d: Afgr. með rökst. dagskrá: Þingmannafrumvörp . ...... 4 e. Vísað til ríkisstjórnarinnar: Stjórnarfrumvarpi ........ 1 Þingmannafrumvörpum .2 3 f. Ekki útrædd: Stjórnarfrumvörp ........ 21 Þingmannafrumvörp ... 35 56 15 II. Þingsályktunartillögur: Bornar fram í sameinuðu þingi ... 49 Þar af: a. Ályktanir Alþingis . . .. 24 b. Vísað til ríkisstjórnarinnar .1 c. Ekki útræddar .......... 24 49 III. Fyrirspurnir: Allar bornar fram í sameinuðu þingi, 11, en sumar eru fleiri saman á þingskjali, svo að málatala þeirra er ekki nema .. . . . .. .. 7 Allar voru fyrirspurnir þessar ræddar. Mál til meðferðar í þinginu alls . 171 Tala prentaðra þingskjala ...... 549 Síðan mælti