Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Eggert Pálsson Sökum þess að hv.frsm. (ÁH) er veikur, hefi jeg tekið að mjer að fylgja frv. þessu með fáum orðum úr garði nefndarinnar. Hinsvegar er mál þetta ekki svo stórt, nje heldur ætti það að verða deilumál, svo það ætti ekki að verða því til tjóns, þótt hv.frsm. sje ekki viðlátinn. Það hafa þrisvar áður verið gefin út lög um þetta efni. Fyrst lög frá 11. des. 1891. Síðan 20. des. 1901, sem eru einskonar viðaukalög við hin, en svo er þeim aftur breytt með öðrum viðaukalögum frá 14, nóv. 1917. Sjálf lögin um samþyktir um hrossakynbætur virðast eftir frv. eiga að gilda áfram, þar sem mönnum sýnist að nota slíkt. En hinsvegar gerir þetta frv. það að skyldu, að haft sje nokkurt eftirlit alstaðar í sveitum með hrossakynbótum. Frv. þetta var borið fram af hv. 2. þm. Skagf. (JS) á þingi í fyrra, en varð þá ekki útrætt. Nú er það borið fram af hæstv. stjórn og hefir verið samþykt í Nd. Nefndin álítur, að frv. þetta sje til bóta, ef það yrði samþykt. En hinsvegar skildist henni, að það vantaði eitt nauðsynlegt ákvæði í frv., sem sje um það, hvaðan taka ætti það fje, sem borga verður til framkvæmdar því eftirliti, sem lögin skipa fyrir um. Þetta eftirlit hlýtur að kosta eitthvað. Það er ómögulegt að gera nokkuð, sem kostar fyrirhöfn, nema borgað sje fyrir það. T. d. sú nefnd, sem kosin verður til þess að hafa eftirlit með kynbótum, verður að fá borgun fyrir starf sitt, því það er ekki lítil fyrirhöfn að fara um sveitirnar og líta eftir slíku. Virðist ógerlegt að leggja slíkt á menn án þess að þeim verði borgað fyrir. Eins er um það, ef þyrfti að einangra hesta. Slíkt verður ekki gert án kostnaðar. Annaðhvort verður þá að gera, að setja upp sjerstakar girðingar eða hýsa þessa hesta að öðrum kosti, en hvorttveggja kostar fje og fyrirhöfn. Nefndin leggur því til, að bætt sje inn í frv. ákvæði um það, hvaðan þetta fje skuli koma, og hefir leyft sjer að koma fram með brtt. í þá átt. En nú er fram komin brtt. frá hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) við brtt. nefndarinnar. Sú till. er fram komin af svipuðum ástæðum og hin. Háttv. flm. (EÁ) finnur eins og nefndin, að það er nauðsynlegt að sjá fyrir fje til þess að standast kostnaðinn við framkvæmd laganna. En hann vill takmarka það, hvað leggja megi á hrossaeigendur, með því að slá því föstu, að gjaldið megi ekki fara fram úr 8 kr. á hvert folald. Hitt borgi svo sveitarsjóður, sem á vantar. Það má nú segja, að sveitarsjóðirnir hafa nógu breitt bakið. En nefndin er samt á móti þessari till. Henni skilst ekki betur en rjett sje, að hrossaeigendur beri slíkan kostnað, enda mun oftast reynast svo í sveitum, að folöld verða svo mörg, að það nægi, ef greiddar eru 8 kr. af hverju. Þar sem hrossaeign er sjerstaklega lítil, getur það hugsast, að gjaldið verði nokkuð hátt. En þá mætti hugsa sjer, að menn slægju sjer saman um notkun á einum hesti, eða gerðu auk heldur samning við kynbótanefnd í næstu sveit um að leiða þangað þær fáu hryssur, sem um er að ræða. Nefndin vill því ekki fallast á þessa till., en heldur því fastar á sinni eigin till. Viðvíkjandi annari brtt. frá hv.l.þm. Eyf., um að undanþiggja konur frá því að skipa þessa nefnd, þá skal jeg játa það, að mjer virðist óviðkunnanlegt að láta konur skipa hana að nokkru eða öllu leyti. Skal jeg svo ekki fara um mál þetta fleiri orðum. En jeg vil að lokum mælast til þess, að frv. verði samþykt með brtt. nefndarinnar á þskj. 119.

Einar Árnason Jeg skal minnast fyrst á till. á þskj. 130. Þessi till. er einkum flutt til þess að ákveða nánar efnið í brtt. þeirri, sem hv. landbn. flytur, sjerstaklega í tveim atriðum. Í brtt. er talað um allan kostnað, er af kynbótafolanum leiði, en það er ekki skilgreint nánar, hvaða kostnaður það geti verið. Í frv. er gert ráð fyrir, að settar verði girðingar vegna þessara fola, og þær girðingar hljóta að kosta allmikið fje. En jeg lít svo á, að það sje ekki sanngjarnt nje rjett, að þeir, sem nota folann, beri kostnaðinn við slíka girðingu algerlega einir. Sá kostnaður getur orðið mjög mismunandi frá ári til árs, svo gjaldið, sem kemur á hvert folald, verður í sumum árum tiltölulega miklu hærra en í öðrum. Jeg tel því rjett að ákveða nánar, við hvað er átt með árlegum kostnaði, að það sje aðallega fóðrun hestsins og umsjón á honum; að annar tilkostnaður, sem gerður er fyrir lengri tíma, svo sem girðing, komi þar ekki til greina. En þó þetta sje gert, þá getur samt gjaldið, sem kemur á hvert folald eftir till. landbn., orðið óhæfilega hátt, t. d. ef sveitarfjelag keypti kynbótahest eða tæki á leigu (sem oft mundi verða) og hesturinn yrði lítið notaður sum árin. Jeg legg því til, að sett sje það hámark, að aldrei sje gjaldið hærra á hvert folald en 8 kr., og afgangurinn af kostnaðinum, ef einhver verður, verði greiddur úr sveitarsjóði. Jeg þykist geta talað um þetta atriði af nokkurri reynslu, því að einmitt í mínum hreppi hefir verið starfandi kynbótanefnd, og sveitarsjóður hefir sjálfur átt kynbótahestinn. Reynslan var sú, að sum árin varð sveitarsjóður að borga eitthvað af kostnaðinum. Virðist heldur ekkert við það að athuga, þar sem til kynbótanna er stofnað í hagamunaskyni fyrir sveitarfjelagið í heild. Það er svo í mörgum hreppum að folöld eru mjög fá sum árin. Eftir búnaðarskýrslum er vel hægt að átta sig á, hve mörg % folöldin eru af hrossafjöldanum. Er það mjög misjafnt í hinum ýmsu sýslum landsins. Árið 1921 voru í Húnavatnssýslu 8½% folöld, í Skagafjarðarsýslu 71/3%, í Eyjafjarðarsýslu 5% og í Þingeyjarsýslu rúmlega 2%. En nú er reynsla fyrir því, að þessi prósenttala getur vikið mikið frá meðaltalinu. T. d. í einum hreppi í Eyjafjarðarsýslu hefir hún eitt árið komist upp í 8–10%, en aftur annað ár lækkað niður í 2%. Ef gert er ráð fyrir, að í hreppi sjeu 300 hross, en það er meira en meðaltal, að minsta kosti í Eyjafirði, ættu þar að vera 15 folöld á ári að meðaltali, en reynslan hefir sýnt, að þau geta komist niður í 6. Þegar þess er gætt, að árlegur kostnaður við kynbótahestinn getur aldrei orðið minni en 200–300 krónur á ári, þá er auðsjeð, að tollurinn verður ósanngjarnlega hár sum árin; getur orðið frá 8–50 krónur. Þegar svona er óvíst, hve mikið menn mundu þurfa að borga fyrir notkun folans, er hætt við, að það dragi úr notkuninni. Jeg segi fyrir mig, að jeg mundi verða hikandi að nota folann, ef jeg ætti á hættu að þurfa að borga máske helming árskostnaðar hans, fyrir eitt folald. Jeg tel því rjett, að jafna þessu til, þannig, að ef gjaldið verður of hátt, greiði sveitarsjóður það, sem fram yfir er. En um það má lengi deila, hvort markið eigi að vera 8 eða 10 kr. og skal jeg ekki halda því fram, að 8 kr. sje það eina rjetta, en eftir reyslu minni mun það láta mjög nærri. Jeg skal viðurkenna, að svona er það ekki í öllum sveitum, t. d. þar, sem er mikil hrossaframleiðsla, enda kemur þá ekki til, að sveitarsjóður þurfi nokkuð að leggja fram. Þetta er aðeins þar, sem framleiðslan er svo lítil, að viðkoman gerir ekki meir en rjett að halda við, og þeir hreppar hygg jeg, að sjeu fleiri en hinir. Jeg hefi borið þessa brtt. mína undir einn mann úr landbn. Nd., og hann telur hana til bóta. Þá hefi jeg ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, og um brtt. á þskj. 129 þarf jeg ekki að segja mikið. Mjer skildist á hv.frsm. nefndarinnar, að nefndin hefði ekkert á móti henni, en að jeg flyt hana, er í beinu framhaldi af því, sem jeg hefi áður haldið fram um að konur geti skorast undan kosningu til ýmissa starfa, sem þær mundu eiga bágt með að gegna. Jeg get heldur ekki hugsað mjer, að hv. deild haldi svo fast við að skylda konurnar til að tala við kosningu til þeirra starfa, sem þeim eru ógeðfeld, að hún geti ekki fallist á þessa brtt.

Eggert Pálsson Hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hefir mælt vel og skörulega fyrir brtt. sinni á þskj. 130, en hinsvegar hefir hann ekki sannfært mig um rjettmæti hennar. Í tilefni af því, sem hann sagði um, að hann hefði borið tillöguna undir landbn. Nd., þá vil jeg geta þess, að við bárum okkar brtt. undir þann mann, sem kom með frv., sem sje hv. 2. þm. Skagf. (JS), og hæstv. atvrh. (MG), og þeir álitu hana góða, en jeg skal játa, að hin var þá ekki fram komin, og kann jeg ekki um að segja, hvora þeir kysu heldur. Jeg held, að brtt.hv. 1. þm. Eyf. sje ekki nauðsynleg, af því að þegar svo er ástatt, að hreppsnefndin sjálf á kynbótahest, skilst mjer, að það tilfelli falli undir lögin frá 1891, og þá stendur þar skýrum stöfum, að í samþyktum sjeu ákvæði um, hvernig kostnaðinn skuli greiða. En þessi lög eru ekki gerð til að afnema lögin frá 1891, heldur þvert á móti þeim til uppfyllingar, og þess vegna má ekki blanda þeim málum saman. Jeg býst við, að einmitt þetta, að öllum kostnaðinum sje jafnað niður á folöld þau, sem fæðast í hreppnum á því ári, yrði hvöt til þess, að menn færu að koma sjer saman um samþyktir. En verði brtt.hv. 1. þm. Eyf. samþykt. virðist mjer alveg girt fyrir það, að menn komi sjer saman um nokkrar samþyktir. Jeg held því, að hún mundi gera ilt eitt. Jeg skal ekki um segja, hvort hv. 1. þm. Eyf. hefir veitt því athygli, að lögin frá 1891 eru og verða í gildi fyrir þessu. Ef þau væru feld úr gildi með þessu, væru þessi lög helst til ófullkomin. Að minsta kosti þyrfti þá að gera í þeim ráð fyrir samþyktum og reglugerðum. 

Einar Árnason Hv. frsm. nefndarinnar (EP) sagði, að nefndin hefði borið sína till. undir einn mann í landbn. Nd., og efast jeg ekki um, að það sje rjett. En jeg bar mína brtt. undir þennan sama mann, og seinna undir fleiri menn úr nefndinni, og okkur kom saman um, að að vísu væri till. nefndarinnar til bóta, en ekki væri hún samt svo góð, að ekki mætti betur gera, og væri mín brtt. betri en brtt.hv. nefndar. Þá skildist mjer hv.frsm. halda því fram, að þegar svo stæði á, að sveitarfjelag ætti kynbótahest, þá heyrði það undir önnur lög en þessi, sem hjer er verið að setja, og þess vegna gæti mín brtt. ekki átt við þetta frv. En hjer hefir hv.frsm. verið að gera að gamni sínu; því lögin frá 1891 koma þessu frv. alls ekkert við. Í 10. gr. frv. er það tekið fram, að öll lagaákvæði, er koma í bága við það, sjeu úr gildi numin, og í 2. og 3. gr. er það skilyrðislaust fyrirskipað, að í hverjum einasta hreppi á landinu skuli vera ekki einungis kynbótanefnd, heldur kynbótahestur líka. Frv. er því alveg sjálfstætt og óbundið af öðrum lögum. Eldri lög geta heldur ekki komið í bága við brtt. mína. Hún er aðeins til þess að gera þá stefnu, sem hv. landbn. vill fylgja með sinni brtt., nokkru skýrari og ákveðnari. Hv. frsm. talaði um, að margir hreppar gætu slegið sjer saman, þar sem hross væru ekki mörg. En þetta er hægara sagt en gert. Í minni sveit hafa verið gerðar ítrekaðar tilraunir til þess að fá nágrannahreppana til að slá sjer saman, en það hefir ekki verið hægt að fá samkomulag. Enda mætti skoða það sem brot á ákvæðum 3. gr. Jeg get ekki sjeð, að hv. form. nefndarinnar, sem nú hefir tekið að sjer framsöguna, hafi ástæðu til að vera á móti brtt. minni, því að jeg hefi borið hana undir þann mann úr hv. nefnd, sem er hinn rannverulegi frsm., og hann hafði ekkert á móti henni. Hann taldi, að það eina, sem gæti verið álitamál, væri hámarkið. Hann vildi heldur, að það væri 10 krónur.

Eggert Pálsson Hv. 1. þm. Eyf. heldur fast við sína brtt. og jeg við brtt. nefndarinnar. Hv. deild verður því að skera úr, hvor þeirra verður samþykt. Viðvíkjandi því, að kynbótanefnd skuli vera í hverjum hreppi, sje jeg ekki, að það geri neitt til, en þar sem ákveðið er, að velja skuli til undaneldis hæfilega marga hesta innanhrepps, kemur það ekki til mála, ef enginn er hesturinn. Þá verður að leita til annara hreppa.  Ekki veit jeg, hvað hinn fjarverandi frsm. hefir sagt um brtt.hv. 1. þm. Eyf., en jeg veit, að nefndin í heild sinni hefir ekki getað fallist á hana.

Guðmundur Ólafsson Það er búið að þrátta heilmikið um þessa brtt., og ekki hefi jeg tölu á, til hvað margra manna hefir verið vitnað, en báðir aðiljar hafa þóst hafa mikið til síns máls. En fyrir mjer er málið mjög ljóst og mjer finst brtt.hv. 1. þm. Eyf. miklu betri en brtt. nefndarinnar. Það getur vel farið svo, að kostnaðurinn verði svo tilfinnanlegur, að ekki sje hægt að láta folöldin ein bera hann.

Jú

. Það dugir nú ekki að segja jú, án þess að færa nein rök fyrir sínu máli. Ef brtt.háttv. 1. þm. Eyf. er samþykt, þá eru menn ekki neyddir til að gera neinar samþyktir, og tel jeg það fremur til bóta. Það liggur í hlutarins eðli, að það geta verið svo fá folöld og gjaldið svo hátt, að menn vilji ekki vinna til þess, að nokkurt folald komi. Hv. 1. þm. Eyf. áætlar kostnaðinn við hvern kynbótafola 200 kr. árlega, en þetta er alt of lágt reiknað. Kostnaðurinn hlýtur að verða miklu meiri.  Hvaða eigendur?  Mjer finst, að hv. 1. þm. Eyf. hafi farið nokkuð á bak við hv. deild með brtt. sína við 2. gr. frv., þótt máske sje það óviljandi gert, þar sem nokkrir hv.þm. eru fjarstaddir, og þar á meðal sá háttv.þm., sem mest hjelt fram rjetti og skyldum kvenfólksins í svipuðu máli fyrir skömmu.

Hann tekur brtt. aftur til 3. umr.

. Það þykja mjer ekki ósanngjörn tilmæli, og vona jeg, að hv. nefnd athugi tillöguna, og eins að hún taki 3. gr. til rækilegrar yfirvegunar, því að eins og hún er orðuð, má hún varla heita vansalaus.

Einar Árnason Jeg þarf ekki að tala meira um brtt. mínar, en sakir þess, að fram hafa komið tilmæli um það, og nokkra hv.þdm. vantar á fund, vil jeg taka aftur brtt. mína á þskj. 129 til 3. umr. Vænti jeg þess, að hv. deild verði þá fullskipuð.

Forsætisráðherra (JM): Út af ummælum hv.þm. A.-Húnv . um, að 3. gr. í frv. stjórnarinnar sje ógreinilega eða óskynsamlega orðuð, vil jeg geta þess, að ekki getur orkað tvímælis um, að hjer sje átt við eigendur graðhesta. Fæ jeg ekki annað sjeð en að þetta sje nægilega greinilega orðað, eftir almennri málvenju, og er því ekkert að orðalaginu.

Guðmundur Ólafsson Jeg geri ráð fyrir, að það sje rjett skýrt hjá hæstv.forsrh., að hjer sje átt við eigendur graðhesta. En þá vil jeg skjóta því til hv. nefndar, hvort henni finnist ekkert athugavert við það, að kynbótanefndin þurfi að fara eftir samkomulagi við eigendur graðhesta um það, hvort hún fái hesta kynbótahestinn eða ekki. Gæti jeg þá hugsað, að lítið gagn yrði að þessum lögum. Mætti vera skýrara orðalag um þetta atriði. Og að mínu áliti á hrossakynbótanefnd að hafa vald til að taka hvern þann hest, sem hún vill.

Forsætisráðherra (JM): Ef háttv.þm. A.-Húnv. álítur, að taka megi hvaða hest sem er, þá er það rjett athugað, að breyta þurfi orðalagi greinarinnar. Eftir frv. er það alveg skýrt, að hrossakynbótanefnd getur ekki tekið hestana án samkomulags við eigendur þeirra. Enda held jeg, að til þess þyrfti sjerstök lög, ef þannig ætti að ráðstafa eign annara manna. Því að vel gæti það komið fyrir, að eigendur graðhesta vildu ekki láta þá af hendi við kynbótanefndina. Fæ jeg því ekki sjeð, að neitt sje athugavert við orðalag greinarinnar.