Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Jónsson Ég vil bara taka undir þessa áskorun hv.frsm., að d. samþ. frv. Þó er eitt atriði þessu viðvíkjandi, sem ég legg öðruvísi skilning í en hv.frsm. Eins og hann benti á, þá hefir frv. tekið tveimur aðalbreytingum í Nd. Seinni breyt. er að lögbjóða barnaverndarráð og það tel ég til mikilla bóta. Hin breyt. er um það, að utan kaupstaða skuli skólanefndir vinna störf barnaverndarnefnda, en vitanlega er gert ráð fyrir því, að skólanefndir hafi sömu skyldur sem barnaverndarnefndir. Þess vegna er þessum héruðum utan kaupstaðanna ekki stofnað í hættu hvað þetta snertir, heldur er þetta hagkvæmara í fámennum héruðum, því oft er ekki um svo marga áhugamenn að ræða á þessu sviði. Ég ætla, að barnaverndinni sé eins vel borgið, þó þetta starf sé falið skólanefndunum, og legg því til, að frv. verði samþ.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv. felur í sér þá breyt. á berklavarnál., að leysa sjúkrasamlögin undan þeirri skyldu að greiða ákveðið tillag upp í berklavarnakostnað meðlima þeirra, en samkv. gildandi l. eiga samlögin að greiða 2/5 af meðlagskostnaði samlagsmanna, allt hvað þetta fer ekki fram úr 2 kr. á dag. Hefir þessi kvöð reynzt svo þung á sjúkrasamlögunum, að þau hafa ekki getað innt hana af hendi, og eiga þau allt ógreitt, sem þeim hefir borið að greiða í þessu efni. Hinsvegar verður það varla talið sanngjarnt að hegna svo þeim mönnum, sem sýnt hafa þann áhuga fyrir mannúðarmálum, að þeir hafa stofnað með sér sjúkrasamlag, að láta þá borga meira en aðra landsmenn vegna berklavarnanna, en eins og kunnugt er sleppa sýslurnar með að greiða 2 kr. fyrir hvern héraðsbúa. Taldi n. því sanngjarnt að fella þessi ákvæði gildandi 1. niður, enda þýðingarlaust að láta þau standa, þar sem sjúkrasamlögin geta ekki innt þessa kvöð af höndum, eins og ég áður sagði. á einstökum árum hefir þetta numið frá 4–10 þús. kr. fyrir sjúkrasamlögin, séu að hér er ekki mikils í misst fyrir ríkissjóð, þó að samlögin muni hinsvegar mikið um þetta. Hin breyt. frv. á gildandi l. viðvíkjandi sjúkrasamlögunum er bein afleiðing af þessu, og er sú, að gefa eftir áfallinn berklavarnaskatt sjúkrasamlaganna. Hafa samlögin ekki getað greitt þennan skatt, eins og ég áður sagði, og þess vegna rétt að gefa hann upp, enda ekki um annað að gera. Til þess að vega upp á móti því tapi, sem ríkissjóður verður fyrir vegna þessara breyt. á berklavarnál., er farið fram á það með frv., að öllum sýslufélögum sé gert að skyldu að greiða sama gjald vegna berklavarnanna, 2 kr. á hvern sýslubúa. Samkv. gildandi 1. er þetta gjald bundin því skilyrði, að það fari ekki fram úr 2/5 kostnaðar við berklavarnirnar, og ef sýslufélag hefir fyrir engum berklasjúkling að sjá, þarf það ekki heldur að borga neitt. Sýnist lítil ástæða til að vera að ívilna svo þeim sýslufélögum, sem hafa fáa sjúklinga, því að þau ættu að vera betur sett en hin, sem fyrir mörgum sjúklingum hafa að sjá, og þess vegna að vera færari um að leggja eitthvað af mörkum í þessum efnum. Loks hefir frv. að geyma skýrari ákvæði um styrkhæfi berklasjúklinga en eru í gildandi l. Fleiri orð þykist ég svo ekki þurfa að hafa fyrir þessu máli fyrir hönd n.N. telur þær breyt., sem í frv. felast, sumpart réttmætar og sumpart til bóta, og ræður n.hv. d. eindregið til að samþ. frv.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Fyrir nokkrum árum, þegar þetta var til umr. hér á þingi, var lögð á Eimskipafél. Ísl. sú kvöð að flytja milli Íslands og útlanda 60 farþega á ári kostnaðarlaust, og eru um þetta ákvæði í 1. um menntamalaráð. Ég greiði atkv. með þessu frv., ekki bara vegna þess sjálfs, heldur líka með þeim skilningi, að þessi kvöð sé ennþá viðurkennd af Eimskipafél. Ísl., eins og verið hefir.

sFrsm. (Jón Jónsson) [óyfirl.]: Eins og mönnum er kunnugt, hefir norski saltkjötsmarkaðurinn, sem hefir verið aðalkjötmarkaður okkar á síðari árum, spillzt stórum í seinni tíð frá því, sem áður hefir verið. Aftur á móti hefir reynslan sýnt það, að markaðurinn fyrir frosna kjötið, sem við erum farnir að flytja ú á síðustu árum, er miklu öruggari, auk þess sem við þannig fáum allmiklu meira verð fyrir kjötið, og hefir þó þessi verðmunur aldrei komið skýrar fram en einmitt nú. Síðastl. haust voru fluttir út 93 þús. skrokkar af frosnu kjöti, og seldust þeir við sæmilegu verði, eftir því sem nú er talið, þannig, að við hofum grætt allt að 1/2 millj. kr. á því að senda kjötið út frosið á móts við að flytja það út saltað, miðað við það verð, sem fengizt hefir fyrir það af saltkjötinu, sem selzt hefir, og horfurnar um verð á því óselda. Það skiptir því ekki litlu máli fyrir þjóðina að geta flutt sem mest að kjötinu út frosið, auk þess sem horfurnar um saltkjötsmarkaðinn eru nú ískyggilegri en nokkru sinni áður, þó að nú vofir yfir, að Norðmenn skelli kjöttollinum á með öllum sínum þunga, sem mundi hafa þær afleiðingar, að tollurinn hækkaði úr 28–29 aur. pr. kíló upp í 54–55 aur. pr. kíló, og væri hið sama og að loka markaðinum í Noregi fyrir okkur. Af þessum ástæðum er okkur hin brýnasta nauðsyn að hefjast handa um að auka útflutninginn á kjötinu frosnu. Eins og er flytjum við lítið eitt meira en helming út af frosnu kjöti á móts við það, sem við gætum flutt út. Ég hefi ekki kynnt mér það, hve mikið af kjöti var saltað í haust, en S. Í. S. lét salta 15 þús. tunnur, og í höndum þess er meginið af allri kjötverzluninni, eins og kunnugt er. Ég býst að vísu ekki við því, að hægt verði að flytja kjötið allt út frosið, enda er það ekki allt hæft til frystingar, en þessi tala, sem ég nefndi, bendir þó til þess, að við gætum flutt út allmiklu meira af frosnu kjöti en við enn gerum, en til þess að það megi takast, verður að koma upp fleiri frystihúsum, því að allmargar hafnir, sem raða yfir miklu kjötmagni, eru enn frystihúslausar. Sem dæmi vil ég einkum nefna Djúpavog, Vopnafjörð, Þórshöfn, Borðeyri, Hólmavík, Búðardal og Stykkishólm. Á öllum þessum höfnum er hin brýnasta þörf á að koma upp frystihúsum. Hinsvegar er svo komið fjárhagsástæðum bæði einstaklinga og fyrirtækja, hvort sem eru kaupfélög eða sláturfélög, að þau geta ekki reist frystihúsin af eigin rammleik eingöngu, en verða að fá lán til þess. Á sumum þessum stöðum hagar að vísu svo til, að á þeim eru hús, sem breyta má með tiltölulega litlum kostnaði og koma frystivélum fyrir í, og léttir þetta auðvitað undir, ekki sízt, ef komast mætti að góðum samningum við þá, sem frystivélar selja, og fá vélarnar með einhverjum gjaldfresti, en engu að síður verður það þó óumflýjanlegt að taka lán til þess að koma frystihúsunum upp. Síðan viðlagasjóður gekk yfir til Búnaðarbankans, er sú leið lokuð að fá lán úr honum til frystihúsanna, eins og áður var hægt samkv. ráðstöfun þingsins, og er því ekki annað að gera en að heimila stj. að ábyrgjast lán, sem tekið yrði í þessu skyni. Vil ég geta þess, að gert er ráð fyrir, að stj. sjái svo um, að frystihúsin yrðu reist á sem heppilegustum stöðum, og að öllum sauðfjáreigendum héraðsins sé tryggður jafn aðgangur að þeim. Hér er um svo mikið fjárhagsspursmál og atvinnuspursmál að ræða fyrir þjóðina, að ég vona, að hv. d. sjái sér fært að fylgja þessu máli, og ég lifi í þeirri von, að þegar á þessu ári verði reist nokkur frystihús á heim stöðum, þar sem þörfin er mest.

Pétur Magnússon Þótt ég sé sannfærður um nauðsyn þessa máls og leggi með því, hefi ég þó áskilið mér rétt til að koma fram með brtt. við frv. og mun bera hana fram við 3. umr.

Pétur Magnússon Ég hefi tilhneigingu til þess að mælast til þess við hæstv. forseta, að hann gerði hæstv.forsrh. aðvart um það, að þetta mál er nú hér til umr. Mér finnst ástæða til þess, að hæstv.forsrh. skýri d. frá ástæðunum fyrir þessu frv., þar sem hér er hvorki um meira né minna að ræða en breyt. á fiskveiðalöggjöfinni, og það vegna eins landshluta eingöngu.

Einar Árnason Ég vil aðeins skýra frá því í sambandi við þetta frv., að ég mun bera fram brtt. við það síðar, sem gengur í þátt, að Siglufjörður komi einnig undir ákvæði frv., að því leyti, að útlendingum verði einnig leyft að landsetja þar síld. Hygg ég, að því verði ekki mótmælt, að Siglufjörður komi ekki síður til greina í þessum efnum en Seyðisfjörður.

Jón Baldvinsson Út af ummælum hv. 4. landsk. vil ég aðeins benda á það, að þetta frv. var flutt í Nd. af þm. Seyðf., og eru ástæðurnar fyrir því alkunnar, því að allar stundir síðan fiskveiðalöggjöfin var sett hefir verið hið mesta vandræðaástand á Austfjörðum, og því ekki að ástæðulausu, að menn setja þetta hvorttveggja í samband hvað við annað. Það mun hafa verið um víðtækari heimild að ræða í hinu upphaflega frv. að því er snertir undanþáguna frá fiskveiðalöggjöfinni, því að samkv. frv. eins og það er nú er aðeins farið fram á það, að stj. sé heimilað að leyfa útlendum mönnum að landsetja og láta verka síld á Seyðisfirði árið 1932, en í upphaflega frv. mun þessi heimild hafa verið miðuð við 10 ár. Að því er síldarbræðsluverksmiðjuna snertir gerir frv. ráð fyrir, að reisa megi hana hvar sem er á Austfjörðum, og er þetta breyt. frá því, sem var í upphaflega frv., sem mun hafa bundið þetta við Seyðisfjörð eingöngu. Ástæðurnar fyrir þessu frv. eru fyrst og fremst þær, að ekki hefir tekizt að koma því fram, að ríkið reisi síldarbræðslu á Seyðisfirði, eins og nú þegar hefir verið gert á Siglufirði, en það er hinsvegar vitanlegt, að fjárhagsafkoma manna á Austfjörðum er ekki á þann veg, að þeir geti af eigin rammleik ráðizt í þetta fyrirtæki, og er því eini möguleikinn úr því sem komið er, að útlendir menn fáist til að leggja fram fé í þessu skyni, og sé ég ekki, hvernig Alþingi bæði getur synjað því að bæta úr bágindum manna á Austfjörðum með aðstoð ríkisins og eins að veita slíka heimild og hér er um að ræða, því að það mundi þýða það, að Austfirðingar væru algerlega látnir deyja drottni sínum, en slíkt virðist reyndar ekki vera fjarri skapi Alþingis, því að nú nýlega fékk till. um skipun n. til að athuga fjárhagsafkomu þeirra Austfirðinga þá afgreiðslu hér í þinginu, að litlar vonir er hægt að gera sér um neinn árangur í þessum efnum. Er það þó kunnugt öllum hv.þm., að Austfirðingafjórðungur á nú við mjög mikla fjárhagslega örðugleika að etja, og er þetta frv. aðeins spor í þá átt að leysa úr mestu vandræðunum, og jafnvel þótt hér sé um nokkra tilslökun á fiskveiðalöggjöfinni að ræða, sé ég ekki annað en að fólkið austanlands eigi kröfu til þess, að þetta mál gangi fram, þar sem það hefir ekki fengizt fram, að ríkissjóður legði fram fé til atvinnubóta þar eystra.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórallsson): Mér hefir skilizt svo, að hv. 4. landsk. hafi óskað eftir því, að ég léti uppi álit mitt á þessu máli. Út af þessu vil ég taka það fram, að þetta frv. er ekki borið fram að tilmælum atvmrn. né heldur hefir sjútvn. Nd. snúið sér til ráðuneytisins og borið frv. undir það, en ég get lýst yfir því, að ef sjútvn. þessarar d. óskar eftir, er ég reiðubúinn til að ræða málið við hana og afla allra þeirra upplýsinga henni til handa, sem völ er á. Ég er sammála um það, að hér sé um alvarlegt principmál að ræða, og mér þykir rétt að taka það fram, vegna fyrirspurnar, sem kom fram í Nd. undir umr. málsins þar, frá hv.þm. Seyðf., um það, hvort ég teldi stj. heimilt að veita slíka undanþágu eftir fiskveiðalöggjöfinni, og ef svo væri, hvort stj. þá mundi gefa slíka undanþágu, að mér kemur ekki til hugar að veita slíka undanþágu, enda þótt heimilt væri samkv. l., sem ég þó ekkert skal segja um, hvort er, meðan Alþingi á setu, nema í samráði við sjútvn. þingsins, ella mundi ég því aðeins gera slíkt, að það væri í fullu samráði við stj. landsmálaflokkanna.

Pétur Magnússon Mér var fullkunnugt um það áður, en þetta frv. er ekki borið fram af stj., og þurfti því ekki að spyrja um það. frá því fiskveiðalöggjöfin fyrst var sett hefir Alþingi haldið fast við hana og ekki veitt undanþágur frá henni nema í einu tilfelli, svo mér sé kunnugt. Skal ég ekki halda neinu fram um það að svo stöddu, hvort rétt sé að fara inn á þessa braut, sem þetta frv. markar. Má vel vera, að ástæða sé til að breyta fiskveiðalöggjöfinni og opna landið aftur að meira eða minna leyti, en hér er um svo mikilsvert atriði að ræða, að mér finnst, að stj. hljóti að láta það til sín taka, og vona ég, að það hafi ekki verið álitin óþingleg framkoma af mér, þótt ég mæltist til þess, að stj. léti uppi álit sitt á málinu, því að stj. er sá rétti aðili í þessu máli gagnvart d. Ef ég man rétt, er engin smuga fyrir slíkar undanþágur í fiskveiðalöggjöfinni eins og hún er, og orkar því ekki tvímælis, að hér er verið að fara inn á nýja braut, og vil ég segja það, an þess þó að leggja dóm á, hvort hér sé stefnt í rétta att, að það er ekki næg ástæða til að fara að breyta fiskveiðalöggjöfinni, þótt örðugleikar þrengi nú að í einum kaupstað landsins, og jafnvel þótt um heilan landsfjóðung sé að ræða. Þegar um er að ræða jafnstórt mál og þetta, þá má ekki hrapa að neinu um afgreiðslu þess, og vil ég því beina þeirri áskorun til sjútvn., sem málið fær til meðferðar, að hún taki það til rækilegrar yfirvegunar áður en það kemur fyrir d. aftur.

Magnús Guðmundsson Ég stend ekki upp til þess að andmæla hv.frsm. landbn., heldur til þess aðallega að undirstrika það, að ég held, að milli okkar, sem höfum undirskrifað nál. með fyrirvara, og hinna, er undirskrifað hafa fyrirvaralaust, við ekki mjög mikill ágreiningur. Ég held satt að segja, að í n. hafi verið samkomulag um það, að mál þetta sé tæplega nægilega hugsað og undirbúið. Það hefir verið svo, að fyrir landbn. hefir legið fjöldi mála og hafa mörg þeirra verið mjög vandasöm og merkileg, svo að n. hefir þurft að leggja í þau mikla vinnu. Af þessu leiddi það, að n. var ekki hægt að sinna þessu merkilega máli fyrr en alllangt var liðið á þingtímann, og því held ég, að það sé ekki svo gagnrýnt og skoðað sem þörf er á. Það er eitt sérstaklega, sem ég er ekki ánægður með í frv., en það er 45. gr. Ég skil ekki annað en n., ef hún tekur frv. aftur til meðferðar, geti orðið sammala um að fella þessa grein blátt áfram niður. Eins og hv. dm. vita, er í þessari gr. tekið fram, að landsdrottinn skuli hafa rétt til að bjóða leiguliða ábúðarjörð hans til kaups með fasteignamasverði, að viðbættu virðingarverði þeirra umbóta á jörðinni, er jarðeigandi á, og gerðar hafa verið eftir að síðasta fasteignamat fór fram, enda er gefinn ákveðinn gjaldfrestur á veði jarðarinnar, en vilji leiguliði ekki kaupa jörðina, hefir hann samkv. þessari gr. fyrirgert sínum ábúðarrétti. Þetta tel ég algerlega óhafandi ákvæði. Ég hefi hent á þetta áður hér á þingi annaðhvort í fyrra eða hitteðfyrra, að hér getur verið um herfilegt ranglæti að ræða, því þetta ákvæði getur blátt áfram orðið til þess að reka leiguliða af sinni ábúðarjörð, og er það ekki lítið tilfinnanlegt. sérstaklega þegar um lífstíðarábúð er að ræða, sem oftast mundi vera í þeim tilfellum, er þessi grein væri látin koma til framkvæmda, auk þess sem það er alls ekki víst, að leiguliði kæri sig um að kaupa ábúðarjörð sína, gæti hæglega staðið á því, að hann skorti möguleika til að greiða verð hennar á tilsettum tíma. Auk þess verður að álítast rétt, að samningar, sem gerðir eru milli landsdrottna og leiguliða, verði að standa. Þá skoðun hefir n. líka gengið inn á; sýna brtt. hennar við 57. gr. Þó að n. hafi ekki gert fleiri brtt. en raun er á, þá er það með engu móti víst, að frv. sé nú þannig úr garði gert, að ýmsir gallar geti ekki á því verið, og því ekki svo prýðilega frá gengið sem þyrfti að vera um svo þýðingarmikil og þörf lög og þessi, bæði hvað snertir orðalag og hugsun. Þetta er alveg eðlilegt, þar sem n. hefir ekki haft nægan tíma til að sinna málinu. Annars skal ég taka það fram, að ég er yfirleitt samþykkur n. um brtt. hennar. Samt hefði ég t. d. kosið, að 1. gr. væri öðruvísi orðuð. Þar er sagt, að jörð heiti það sveitabýli, sem sérstaklega er metið til verðs samkv. fasteignamatsbók. Af þessu leiðir, að nýtt býli, sem myndast á tímabilinu milli jarðamata, getur ekki talizt jörð, af því það er ekki í jarðamatsbók. Þetta er óhentugt. en má laga með lítilfjörlegri brtt. Ýmsir fleiri gallar eru á frv., og stafa þeir af því, að landbn. hefir lítinn tíma getað lagt í athugun þessa frv. Þeir, sem eru svo samvizkusamir að sitja hér í hv.þd. allan þann tíma, sem fundir eru á degi hverjum, hafa lítinn tíma aflögu til nefndarstarfa, nema sjálfa nefndarfundatímana, en þeir eru ekki hentugir til nákvæmrar gagnrýni. Ég hefi rekið mig á tvær prentvillur í síðustu gr. í brtt.n. Þar stendur: Við 55 gr., á að vera við 58. gr., og ennfremur er skakkt vitnað í ártal, á að vera 1884 en er 1887.  Út af 5. gr.brtt. tel ég skylt að benda á það, að með því að skylda landsdrottinn til að láta eignarjörð sinni, er hann leigir til ábúðar, fylgja nauðsynleg húsakynni, er ríkissjóði bundinn nokkur baggi, en ég sé ekki, að hægt sé að komast hjá því. Það er auðvitað ekki hægt að láta ríkissjóð vera verri landsdrottin en aðra, og þá skyldu, sem Alþingi telur þörf að leggja á einstaka menn, verður það einnig að leggja á ríkissjóðinn, meðan hann á jarðir. Í brtt. við 23. gr. frv. er lagt til, að öll jarðarafnot hverrar jarðar skuli fylgja jörðinni eða jarðarhluta. Ég skil þetta svo, að leiguliði eigi kröfu á því, að þetta allt fylgi, en ef hann kærir sig ekki um afnot allra jarðarnytjanna, þá sé samningafrelsi um þetta atriði. Í þessu máli vildi ég aðallega hafa sagt, að það sýnist hafa dregið svo saman um ágreiningsatriði, að lítið annað sé eftir við frv. að gera en að hefla það, laga og samræma ákvæði þess. En ég tel það ekki enn nægilega heflað til þess að það geti orðið að lögum á þessu þingi. Ef frv. fer til 3. umr., mun ég, ef mér vinnst tími til, yfirfara það enn á ný, og býst ég við, að minn fyrirvara sé réttast að skilja í sambandi við þær brtt., sem ég þá kann fram að bera við frv. til viðbótar brtt.n. á þskj. 680.

Jörundur Brynjólfsson Þetta mál hefir legið fyrir undanförnum þingum nú um nokkurt skeið eins og kunnugt er, og tvívegis sætt allrækilegri meðferð hér í þinginu, sem sé á seinasta vetrarþingi og í þetta sinn. Ég vænti því, að hv. landbn., sem sérstaklega hefir haft málið til meðferðar, hafi gert á því þær athuganir, sem mestu máli skipta. Hinsvegar má það vel vera, að í þessu efni sem öðrum sé unnt að gera enn frekari umbætur á frv. en þegar hafa verið gerðar. Á ég þar ekki einungis við efni þess, heldur engu síður við framsetningu og form. Slíkt er lengi hægt að bæta og laga, svo að það valdi ekki misskilningi, og að þeir, sem undir lögunum eigi að lifa, geti tekið heim þrifnaði, sem önnur skilyrði ein veita þeim, svo og að ákvæði laganna valdi engum torveldleika. Um brtt., sem hér liggja fyrir af hálfu landbn., er það að segja, að ég get tjáð n. þakkir af hálfu okkar flm. fyrir þá alúð, sem hún hefir sýnt málinu og sýnist af till. hennar, að hún sé höfuðstefnu frv. fylgjandi. Þær brtt., sem hún gerir, raska í mjög fáum atriðum nokkuð verulega þeirri stefnu, sem í frv. felst. N. hefir að vísu orðið að taka alllangan tíma nú til þess að athuga málið Býst ég því við, að þar sem orðið er svo mjög áliðið þings, verði málið að ganga greiðar í gegnum þær umr., sem eftir eru, ef það á að ná fram að ganga á þessu þingi. Það er auðvitað síður tiltökumál, þótt athugun slíkra mála sem þessa taki alllanga stund. Þess ber að gæta, að hv. landbn. þessarar d. hefir haft allmörg mál til meðferðar á þessu þingi. Mér hefir að vísu hálfleiðzt, hve seint málið kemur frá n., en ég vil þó ekki á neinn hátt átelja landbn., allra helzt fyrir þá sök, að mér sýnist sem brtt. hennar séu í höfuðdráttum málefninu fylgjandi, og það varðar vitaskuld mestu, en getur þó því aðeins komið að notum að menn ræði ekki um það þing eftir þing, að málið sé ekki nógu vel úr garði gert og búningur þess geti tekið bótum og fresti því þess vegna á eftir ár. Yfirleitt get ég sagt það af hálfu okkar flm., að við getum verið n. þakklátir fyrir margar hennar brtt., sem ég tel ýmist til lagfæringar og sumar jafnvel til bóta, þótt að vísu í þeim felist atriði, sem ég tel hæpin og hvika nokkuð frá hinni upphaflegu stefnu frv. En þessháttar skoðanamunur er ekki mjög stórvægilegur og ekki óeðlilegt, að kunni að gæta eitthvað hér á þingi í meðferð mala. Hv-. 2. þm. Skagf. lét þau orð falla, að hann hefði jafnvel búzt við því af hálfu landbn., að það væri ekki tilætlunin, að þetta mál næði fram að ganga nú á þessu þingi. Ég verð að vona, að hér sé um misskilning að ræða og það hafi fullkomlega verið tilætlun n., að málið gengi nú fram, og ég vænti svo góðs til hv. 2. þm. Skagf., að hann noti tímann milli 2. og 3. umr. til þess að íhuga málið nánar og koma fram með þær brtt., sem hann telur málinu til bóta og álítur vert að komi fram. Ég ætla ekki að fara ýtarlega út í þessar brtt. eða tala mikið um málið almennt. Ég get einungis sagt það um málið í heild, að þörfin á lagasetningu í þessu efni er mjög brýn. Nær helmingur allra búenda landsins (bænda) eru leiguliðar, og það er ekkert vafamal, að mikill hluti leiguliða getur ekki tekið þrifnaði sökum ábúðarlöggjafarinnar. Þessi lög eru nú orðin nokkuð gömul og voru þá, er þau voru sett, mjög ófullkominn, og fullvíst er það, að engin menningarþjóð hefir slíka ábúðarlöggjöf. Ákvæði hinna íslenzku ábúðarlaga eru alveg einstök. Svo langt eru þau á eftir og fjarri því, sem tíðkast með öðrum menningarþjóðum, og gegnir furðu, hve seint hefir sótzt að fá leiðréttingu á þessu. Og enn undarlegra virðist þetta þar sem Alþ. 1923 gerði úr garði nýja löggjöf og ýtarlega mjög um búnaðarmál. Ég á hér við jarðræktarlögin. En þau koma ekki nema að litlu leyti að gagni fyrir þá, sem hafa jarðir á leigu, sökum þess, hvernig ábúðarlöggjöf landsins er háttað, og þrifnaði geta þessir menn ekki tekið í sínum búskap fyrr en fullkomnari og betri löggjöf er sett. Um einstakar brtt., sem bornar eru fram af hálfu n., ætla ég ekki að segja margt, en drepa einungis á fáar. Eftir því sem mér lízt á afgr. landbn. á malinu, þá hafa hugir manna dregizt saman og tel ég þá ekki vert að fjölyrða um málið í heild. Brtt. við 3. gr. er um orðalagið, þar sem svo er að orði komizt, að þeir, sem eigi jarðir og selji á leigu, skuli selja þær á leigu gegn hóflegu eftirgjaldi, að dómi úttektarmanna. Ég ætla, að samkv. ákvæðum frv., eins og þau eru nú og eftir till.n., sé í raun og veru - nema þegar sérstakar ástæður eru þess valdandi, að breyt. hefir orðið á verðlagi - engin ákvæði í frv. sem segi fyrir um, á hvern hátt úttektarmenn eigi að meta þetta gjald. Ég skýt þessu fram aðeins til athugunar, því að það getur tæpast verið meiningin, að áður en jörð er byggð með þeim skilmálum, sem jarðeigandi hugsar sér, þá skuli bera það undir úttektarmenn, hvort þeir álíti skilmálana hóflega. Ég vil því víkja að þessu til frekari athugunar. Þá er það 6. brtt., sem ég vildi minnast lítilsháttar á. Hún er um viðhald húsa og þá kvöð, sem lögð er á leiguliða, að þeir eigi að greiða sérstakt fyrningargjald af húsum, sem í frv. er kölluð leiguliðabót, þar sem svo er að orði komizt, að fyrningin eigi ekki að vera hærri en 1% af steinhúsum og 2% af timburhúsum eða byggingum úr öðru efni. Í sjálfu sér er ekki mikið við því að segja, þótt leiguliði greiði þetta gjald, því að það er ekki nema eðlilegt, að eigandi jarðar verði að fá gjald, sem nemur fyrningu þessara mannvirkja og þeirra fjármuna, sem í húsin eru settir. Ég get tekið undir þau ummæli hv. 2. þm. Skagf., að hyggilegra væri, bæði af leiguliða og eiganda jarða, að þetta gjald væri látið renna í sérstakan sjóð, svo að hann væri til taks, þegar þyrfti að endurbyggja hús á jörðinni. Ég álít, að hvorttveggja geti misst nokkuð marks eftir þessu ákvæði. Það er ekki vist, að efnahag jarðeigandans sé svo háttað, þegar þarf að endurbyggja á jörðinni, að hann geti það. En þeim hluta gjaldsins - þessari leiguliðabót - sem stendur inni hjá leiguliða, er þannig háttað, að ekki er víst, að hann geti innt þá greiðslu af hendi þegar endurbyggja þarf. Því held ég, að það sé langbest, að það ákvæði sé sett inn í lögin, að þessir fjármunir, sem leiguliðinn greiðir, séu lagðir í sérstakan sjóð, sem ekki megi eyða. Að sjálfsögðu er það rétt, að leiguliði greiði vexti af þeim fjármunum, sem í byggingarnar fara. Verður þá fyrningargjaldið að miðast við endingu húsanna. Þyrfti þetta helzt að vera útbúið þannig, að gjaldhæðin væri ekki meiri en nauðsynlega þarf. Þá vil ég minnast á aðra brtt., sem ég tel allmiklu máli skipta, 22. brtt., um endurbyggingu, þegar óviðráðanleg slys hér að höndum, annaðhvort jarðskjálfta, eldsumbrot eða snjóflóð o. s. frv. Hefir n. breytt nokkuð til frá því sem við höfum gert ráð fyrir. Í greininni frá okkar hálfu er undir þessum kringumstæðum lögð sú kvöð á leiguliða, að hann vinni eins og hann framast má með skylduliði sínu að veggjagerð og byggingu hússins eftir því sem hann frekast getur að dómi úttektarmanna. Ég skal játa, að slík ákvæði sem þetta eru enganveginn ákveðin. Það getur staðið misjafnlega á og verið mismikið, sem leiguliði lætur af mörkum til þessara verka, ef þessu orðalagi er haldið, en þeir, sem eiga um þetta að dæma, eru úttektarmennirnir. Eiga þeir að vera öllum háttum kunnir og þá auðvitað ástæðum leiguliða, hve mikið hann getur af mörkum látið. Eins og vitað er, getur það orðið talsvert misjafnt. En samkv. þessu orðalagi brtt. álít ég, að þetta geti verið hæpið ákvæði og mjög varhugavert og undir mörgum kringumstæðum ógerlegt að leggja slíka kvöð á leiguliða. - Það er sagt í brtt., að leiguliði eigi að svara leiguliðabót af húsum að því leyti, sem hún er ekki áður greidd. Þetta ákvæði „að því leyti, sem hún er ekki áður greidd“, þ. e. a. s. að því leyti sem það er fallið í gjalddaga vil ég skilja svo, en ekki á þann hátt, að leiguliði eigi að greiða allt gjaldið, sem ógreitt er af byggingunni. Hugsum okkur, að hús sé fyrir skömmu byggt, úttektarmenn hafi gert áætlun um, að það standi í 50 ár. Fimm ár líða frá því að húsið er byggt og svo eyðileggs það af einhverjum náttúruvöldum. Leiguliði ætti þá, ef þetta væri skilið bókstaflega, að greiða alla leiguliðábótina. Slíkt býst ég þó ekki við, að sé meiningin, heldur þann hluta hennar, sem stendur inni hjá leiguliða, þegar þetta ber við.

Það sendur í till.: „að því leyti sem hún er ekki áður greidd“

. En samkv. ákvæðum frv. hér að framan er sagt, að hann eigi að greiða „1/2 leiguliðabót ár hvert til landsdrottins“. Hinn helmingurinn stendur því hjá honum sjálfum. Ég skil það svo, að það sé sá hluti, sem hann á að greiða, en ég held, að hyggilegra sé að taka það fram, að það sé það, sem þá er fallið í gjalddaga, svo þetta geti ekki orkað tvímælis. Ennfremur á leiguliði að flytja að innlent efni og annast allan efnisflutning innanlands á staðinn. Sé hér átt við, að leiguliði eigi að flytja að ekki einungis það efni, sem tekið er á jörðinni til byggingarinnar, heldur einnig það, sem kann að þurfa að sækja til kaupstaðar, þá getur þetta orðið svo þungbær kvöð, að ekki nái nokkurri átt að leggja hana á leiguliða. Ef við hugsum okkur, að húsið sé byggt úr steini, þá er það ærin kvöð á leiguliða að flytja að allt byggingarefni, þótt nærtækt sé og auðvelt að koma því á staðinn, þar sem byggja á. Það getur, þótt ekkert sé óhagstætt, kostað mörg hundruð krónur. En nú hagar víða svo til, að sand og möl þarf að sækja langar leiðir, jafnvel yfir margra kílómetra veg, og það er ekkert tekið tillit til þess í þessu frv., hvort torvelt sé að flytja efnið eða ekki. Mér sýnist samkv. þessu, að eigandinn hafi, eins og eðlilegt er, ákvörðunarrétt um það, hvort hann vill byggja úr timbri eða hafa torf- og grjótveggi - byggja í gömlum stíl - eða byggja steinhús. Getur því flutningurinn á þessu innlenda efni orðið mjög misdýr og erfiður og kostað mikið fé undir vissum kringumstæðum. Þar að auki á leiguliði að annast allan flutning innanlands. Í þessu orðalagi getur auðeldlega falizt það, að hann eigi að flytja allt efni úr kaupstað á byggingarstaðinn, timbur og sement, sem til byggingarinnar þarf, og annað þessháttar. Þetta getur kostað mjög mikið fé, skipt mörgum hundruðum og jafnvel þúsundum króna. Ég vil taka dæmi. Við skulum hugsa okkur, að miðja vegu í Árnessýslu vildi jarðeigandi reisa byggingu, t. d. steinhús. Flutningur á að keyptu efni frá Rvík og austur til byggingar, sem rúmaði svona 8–10 heimilismenn, myndi hlaupa, með þeim taxta, sem nú er hjá bifreiðastöðvunum, upp í nær 1600 kr. Það er heldur ekkert orð sagt um það í frv., að flutningurinn skuli miðast við næsta verzlunarstað. Þó er það nú svo, að byggingarefni er misdýrt. Austur við Ölfusárbrú er það t. d. dýrara en hér í Reykjavík og er það ekki nema eðlilegt, þar sem efnið er flutt héðan. En mætti nú eigandinn velja um, hvar hann keypti byggingarefni, og þyrfti ekki að annast flutninginn, myndi hann að sjálfsögðu kaup það þar sem það væri ódýrara, t.d. hér í Reykjavík, og láta svo leiguliðann kosta flutninginn austur um fjall. Ef miðað er við 100 km. flutningsleið, myndi flutningur á efni í þessa steinbyggingu nema h. u. b. 1600 kr. Svo ætti hann til viðbótar að annast flutning málar og sands, og sjá þá allir, hve þetta allt nemur mikilli upphæð væri um timburhús að ræða, að stærð 12 X 12 með kjallara, myndi flutningskostnaður á aðkeyptu efni nema 1200 kr. Þetta er svo mikil kvöð, að ég teldi alls ekki rétt að lögfesta slík ákvæði. Ég er sannfærður um, að leiguliðinn myndi heldur ganga frá jörð en að leggja sér þessa byrði á herðar, m. a. af því þegar svo byggingunni er lokið, verður hún metin til verðs, og af þeim fjármunum, sem leiguliði hefir lagt fram bæði beint og óbeint, á hann að svara vöxtum eftir kostnaðarupphæð byggingarinnar, og síðan greiða fyrningargjald. Það væri ekki nokkur meining fyrir eigandann, að fjármunir, sem leiguliðinn hefir lagt þarna fram, væru ekki taldir með. Þegar byggingin er metin. Þótt ég drepi nú á þessi atriði til frekari athugunar og umbóta, get ég ekki séð, að neitt sé á móti því, að brtt. í þessa átt verði. samþ., því að hægt væri að umbæta hana við 3. umr. Reyndar held ég, að ekkert væri að því, þótt frestað væri að bera hana upp. Yfirleitt væri e. t. v. heppilegra að fresta brtt. landbn. til 3. umr. Samt geri ég enga till. um það. Það má eins vel lagfæra við 3. umr. það, sem ábótavant kann að þykja í frv. Þá er það 23. brtt., við 36 gr. um að gr. falli burt. Má vera, að það skipti í sjálfu sér ekki miklu um ákvæði þessarar gr. frv., en ég held þó, að hyggilegra sé vegna leggja málsaðilja að hafa ákvæði eitthvað svipuð þessu. Ég get viðurkennt, að það getur vel komið fyrir, að það gæti verið eins sanngjarnt, að um hækkun væri að ræða eins og lækkun, og fyrir mitt leyti gæti ég vel fallizt á, að ákvæðum gr. væri breytt í það horf, að bæði jarðeigandinn og leiguliðinn gætu fengið breytt afgjaldinu að dómi þeirra manna, sem um það eiga að fjalla. Um að fella niður 37. gr., um að viðarreka megi undanskilja, þá skoða ég það ekkert meginatr. Það á óvíða við, og þar sem útlit er fyrir, að sú kvöð verði lögð á eigendur, sem þá eiga húsin og leggja til þeirra það, sem þarf, þá sé ég ekkert sérstakt athugavert við það, þótt þetta ákvæði sé fellt burt. Þá vil ég hér víkja að bráðabirgðaákvæðunum. Landbn. leggur til, að bráðabirgðákvæðunum eða ákvæðunum um stundarsakir, verði breytt í það horf, að lög þessi komi til framkvæmda jafnótt og leiguliðaskipti verða á jörðum. Þetta, hann að virðast sanngjarnt í sjálfu sér, en þá verður miklu lengri dráttur á því, að lögin öðlist gildi og verki eins og til er ætlazt. En vitaskuld geta menn viðurkennt, að það skipti ekki mestu máli, að lögin komi þegar í stað til framkvæmda.

Í mörgum tilfellum ganga þau fyrr í gildi á þennan hátt

. Ég veit ekki nema það hefði samt verið hyggilegra að tiltaka í l. einhvern ákveðinn tíma, er þetta skuli koma til framkvæmda. En fyrir mitt leyti geri ég ekki mikið úr þessu. Það er álitamál, sem vel má ræða um og mælir sitt með og móti hvoru. Hv. 2. þm. Skagf. drap réttilega á, að í seinustu brtt. er um prentvillu að ræða, og hafa verið gerðar ráðstafanir til að leiðrétta það í skjalapartinum. Þá vil ég víkja örfáum orðum að ummælum hv. 2. þm. Skagaf. Það er mjög smávægilegt, því að mér þótti einmitt vænt um það frá hans hálfu, að mér virtist hann vera með þessu máli í höfuðatr. eins og það er fram borið. Hann gerði að umtalsefni 45. gr. frv., þar sem ákveðið er, að landsdrottinn bjóði leiguleiða ábýlisjörð til kaups við fasteingamatsverði. Í 45 gr. er það ákvæði, að ef landsdrottinn býður leiguliða ábýlisjörðina til kaups við fasteignamatsverði, þá sé honum skylt að kaupa jörðina eða víkja að öðrum kosti, ef eigandi þarf að selja hana. Er það rétt hjá hv. 2. þm. Skagf., að þetta getur komið sér illa fyrir leiguliða, og það er ekki af því, að okkur sé það ekki ljóst, að við setjum þetta ákvæði. En þar sem þetta frv. er allt í öðrum búningi en okkar gamla ábýlislöggjöf, og þar sem miklar skyldur eru lagðar á jarðeigendur (þeir verða að leggja fram mikið fé til endurbóta, viðhalds o. s. frv.), þá þótti okkur ekki nema sjálfsagt, að þeir hefðu stundum rétt til þess að koma eign sinni í peninga. Getur staðið svo á, að jarðeigandi þurfi nauðsynlega að selja jörðina, en með lífstíðarábúð er það oftast nær ómögulegt fyrir hann. Töldum við því ekki nema sjálfsagt, að hann hefði svigrúm til þess að losa jörðina úr ábúð, ef' hann þarf að koma henni í peninga. En það hefir þó lengst af verið svo, að fæstir hafa viljað selja, nema nauðsyn bæri til. Held ég því, að þetta sé sanngjörn krafa og að ekki sé annað hægt en að veita jarðeigendum þessa sjálfsögðu tryggingu. Þetta var það, sem fyrir okkur vakti. Hv. 2. þm. Skagf. drap á 1. brtt.n. Geri ég ráð fyrir því, að við 3. umr. málsins verði það athugað nánar. Held ég, að ég þurfi ekki að víkja miklu fleiri orðum að þessu. Vil ég svo þakka hv. landbn. áhuga hennar á málinu, enda þótt hv.2. þm. Skagf. vildi enn fara höndum um frv. og „helfla“ það, eins og hann komst að orði. Það er nú auðvitað gott og blessað, en ég vil þó benda á það, að enda þótt margt mætti þar betur fara, skiptir hitt mestu, að þetta mál nái fram að ganga. En þar sem hv. 2. þm. Skagf., sem er þessum vinnubrögðum vanur, vill gera sitt bezta til þess að fá málið athugað, þá vona ég, að með slíkri athugun fleiri góðra manna geti frv. orðið vel úr garði gert eftir næstu umr. Annars vil ég geta þess, að frágangur málsins var í byrjun lakari en við ætluðum, því að meiningin var um haustið þegar við sömdum frv., að við færum yfir það aftur eftir áramótin, en þá kom einn manna, ekki hingað suður, og þótti okkur þá skylt að flytja frv. hér, eins Og það var, þegar hann skildi við það með okkur flm. Sé ég svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar, en vænti þess, að hv. d. og Alþingi öllu sé ljós nauðsynin á lagasetningu um þessi efni, og enda þótt æskilegt hefði verið, að málið yrði betur athugað, er ekki fyrir því ástæða til þess að láta það nú daga uppi í 4. eða 5. sinn.

Sveinn Ólafsson Ég hefi lítinn tíma haft til þess að kynna mér þetta mál af nýju, og brtt.n. hefi ég aðeins lesið fljótlega yfir og borið saman við frv. Lízt mér sem frv., eins og það kom fram á öndverðu þingi, með þeim breytingum, er landbn. leggur til, myndi verða nær hæfi en áður var, þótt ég verði hinsvegar að álíta, að mikil smíðalýti séu á því ennþá. Á ýms þeirra hefir hv. 2. þm. Skagf. bent, og er ég honum sammála í öllum aðalatr. Veit ég líka, ef málið bíður næsta þings, að ganga má svo frá því, að við megi hlíta og brjóti ekki í bág við rótgrónar venjur eða eldri lagasetngu, svo sem frv. þetta gerir. En til þess má ekki ætlast, að slíkur lagabálkur sem þessi sé gallalaus í upphafi og geti staðið um allan aldur óbreyttur. Breytingar eru í þessu efni og búnaðraháttum svo tíðar, að ekki er þess að vænta, að landbúnaðarlöggjöf standi lengi óhögguð. Í frv. eru nokkur ákveðin atr., sem mér virðist sérstaklega athugaverð, eða jafnvel óeðlileg. Og yfirleitt leggur frv. allt of mikil höft á samningafrelsi manna, höft, sem einstæð eru í íslenzkri löggjöf. Ákvæðið fortakslausa í 9. gr., um að jörð skuli ætíð byggja til lífstíðar, er óréttmætt. Getur oft staðið svo á, að frá hálfu annars samningsaðiljans sé það æskilegt að binda það ekki nema um sinn. Það er kunnugt, að neyðarlausir samningar gerast oft um ábúð á jörðum til styttri tíma. Getur það verið allt með eðlilegum hætti og þarf ekki að fylgja nein kúgun við annan aðiljann. Þá er það fortakslausa ákvæði í frv., að landeigandi skuli byggja hús á leigujörð sinni eftir mati úttektarmanna á hverjum stað og tína og vera skyldur til að auka við þau hús eftir þörfum og kröfum ábúanda, og þannig yfirleitt vera háður áliti óviðkomandi manna um það, hversu mikið hann leggi fram til þessara eigna sinna. Slíkar kröfur geta orðið óhóflegar. Finnst mér þetta vera óeðlileg bönd á samningafrelsi manna. Líka er það óviðfelldið að geta ekki og mega ekki leigja jörð nema með ákveðnum húsafjölda. Eru þess ekki fá dæmi, að jarðir eða jarðpartar séu leigðir án nokkurra húsa, t. d. þegar land er leigt til ræktunar nærri verstöð eða kauptúni. Er það oft svo, að sá, sem fær jarðarskika leigðan, reisir þar sjálfur hús við sitt hæfi eða utan leigulandsins. Veit ég ekki, hvað ætti að vera á móti því, að slíkir samningar megi takast. En óeðlilegast er þó, að landeigandi skuli skyldur til að kaupa þau hús, sem í slíkum tilfellum eru reist af leigjanda og jafnvel í óþökk landeiganda. Um ýms fleiri hliðstæð ákvæði hefi ég hnotið í frv., ákvæði, sem ég er hræddur um, að leiða myndu til þess, að lögin yrðu óvinsæl. Má segja, að hér sé, eins og hv.frsm. landbn. tók fram, að meira leyti en sanngjarnlegt er, litið á hagsmuni leiguliða. Er það rétt hjá honum, að með ábúðarlöggjöfinni frá 1884 var ekki jafnmikið tillit tekið til hagsmuna þeirra og landeigendanna. Getur því verið, að sumstaðar hafi kjör þeirra orðið erfiðari í seinni tíð en ætlunin var eftir þeim lögum. Þó held ég ekki, að þess hafi gætt nema á tiltölulega fáum stöðum. Kannast ég ekki við það, að í þeim landshluta, þar sem ég er kunnugastur, séu kjör leiguliða neitt sérstaklega erfið. Er heldur ekki við því að búast, þegar útstreymið úr sveitunum er svo mikið, að erfitt er og sumstaðar ómögulegt að fá jarðirnar byggðar. Enda þekki ég ekki þá afarkosti sem hér er talað um, að þessir menn þurfi við að búa. Ætti það það að vera í landshlutum, þar sem ég er ókunnugur. Ef það væri rétt, að þessir menn byggju við harðræði, þá væri sjálfsagt að láta þá njóta verndar, en ég held, að þetta frv. gangi þó of langt í því efni og sé að ýmsu á öfgum byggt. Að því er kemur til opinberra eigna, þá virðist mér sem ákvæði frv. um kaup og viðhald húsa á þeim myndu leiða til þess, að ríkið kysi heldur að farga eignunum en reisa eftir mati úttektarmanna hús, sem yrðu miklu dýrari en jarðirnar sjálfar. Held ég, að mikið af opinberum eignum yrði að selja til þess að losna við þessa óeðlilegu húsakvöð. Sjálfsagt yrði hún til þess, að fjölgaði sálfseignarbændum í landinu, einkum ef ríkið gæfi jarðirnar heldur en ganga undir kvöðina, sem vel gæti orðið. Gæti líka farið svo, að jarðirnar yrðu keyptar af öðrum en þeim, sem ætluðu beinlínis að hagnýta sér þær í því skyni að reyna að hafa þær að féþúfu. Verður hér að fara varlega og leggja ekki óeðlilegar kvaðir á landeigendur og ríkissjóð, sem ætti að vera bezti landsdrottinn. Gæti það orðið til þess að auka fólksstrauminn úr sveitunum, sem verið hefir fullstríður hin síðustu ár, ef neyða ætti landeigendur til samtaka um varnir þegn svona fráleitri lagasetningu. Um formsatriði ýms mætti margt segja. Er ég á því, að einnig í því tilliti þurfi að fara höndum um frv. aftur. Hv. landbn. hefir lagt til, sem rétt er, að skilgreina hugtaki „jörð“ í upphafi frv. Skilgreining n. er nærri þeirri hugmynd, sem tengd er við nafnið bújörð. Þó er skilgreiningin ekki tæmandi, og mætti athuga þetta nánar og rýmku skilgreininguna. N. segir, að jörð nefnist í þessu frv. hvert það sveitabýli, sem metið er sérstaklega til verðs samkv. fasteignamati, - „enda fleyti býlið 6 kúgildum hið minnsta“ bætir n. við nú af nýju. Stundum eru ræktanlegar skákir, lóðir eða lítil graslýti metin þannig og ættu þá að falla hér undir skilgreininguna „jörð“, en ekki er þó venja að nefna slík býli jarðir. Held ég, að skilgreiningin ætti að vera á þá leið, að eitthvert ræktað land fylgdi, einhver hagi og önnur landsafnot, sem gera býlið sjálfstætt, enda hefir málvenjan tengt þetta við bújarðarnafnið. Fjölyrði ég ekki frekar um þetta, en vænti að lagamenn hv. d. lagfæri það. Ég verð að láta í ljósi sömu skoðun og hv. 2. þm. Skagf. um undirbúning málsins, að ég tel honum tæpast svo langt komið, að það geti orðið að lögum á þessu þingi, þegar ætla má, að komið sé að þinglausnum. Að rekja einstakar gr. frv. eða brtt. við það, tæki of langan tíma. Vil ég aðeins taka það fram, að áður en hægt er að veita málinu fylgi, þarf að endurskoða það allt frá rótum vandlega og athuga, hvort það hæfir nútímanum og getur komið í stað eldri ábúðarlaga. Skal ég svo ekki fjölyrða um þetta frekar; ég hygg það tilgangslaust.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Það er ekki margt, sem ég þarf að segja viðvíkjandi ræðum þeirra hv.þm., er hér hafa talað um málið. Hv. samþm. mínum get ég vel verið sammála um það, að ýmsir agnúar muni vera á frv., sem sverfa þurfi af. Hann minntist á eitt atriði, er hann væri óánægður með, sem sé ákvæði 45. gr. Um kaupskyldu leiguliða á ábýlisjörð, að viðlögðum missi ábúðarréttar, ef landsdrottinn býður honum jörðina til kaups við fasteignamatsverði. Hv. þm. áleit þetta óréttlátt, því að það gæti komið illa við leiguliða. Það er alveg rétt. En ég held þó, eins og hv. 1. þm. Árn. að rétt sé að tryggja það, að landsdrottinn geti losnað við jörð sína, ef hann vill selja. Er erfitt að leggja slíkar kvaðir á landsdrottin, sem gert er í þessu frv., ef ekki eru einhverjar útgöngudyr fyrir hann til þess að losna við jarðir sínar, ef hann þarf nauðsynlega. Þá geri ég ekki eins mikið úr erfiðleikum leiguliða á því að kaupa ábúðarjörð sína með eins árs gjaldfresti og hv.þm. Ætti það að vera hægt í venjulegu árferði að fá nægilegt lánsfé til þess að kaupa jörð við fasteignamatsverði. Væri ég fús til þess að athuga, hvort ekki væru til aðrar leiðir til að ná þessu marki, en ég held, að ekki sé hægt að loka þessu alveg. Hefi ég heyrt það á landeigendum, að þeir telji þetta ákvæði nauðsynlegt sjálfra sín vegna, þar sem gengið sé svo nærri heim í öðrum atriðum. Væri það varhugavert að loka alveg fyrir þeim þessum útgöngudyrum. Hv. 2. þm. Skagf. og hv. 1. þm. S.-M. gerðu báðir aths. við skilgreiningu orðsins „jörð“. Ég skal fúslega kannast við, að skilgreiningin á þessu sé ekki svo glögg sem skyldi. Og ég get vel fallizt á, að skilgreining hv.þm. sé betri. E. t. v. væri hægt að setja ákvæði um þetta, eitthvað í líkingu við það, sem hv. 1. þm. S.-M. drap á. Ég tel því rétt, að þetta atr. sé athugað nánar. Ég held, að það sé þá ekki fleira að sinni, sem ummæli hv. 2. þm. Skagf. gefur mér ástæðu til að minnast á. Hv. flm. frv., 1. þm. Árn., talaði nokkuð um frv. og brtt. landbn. Virtist hann þeim að mörgu leyti samþykkur. Þó kom hann fram með nokkrar aths. við sumar þeirra. Skal ég stuttlega minnast á þau niðri og þá fyrst á það, er hann sagði um (i. brtt.n., sem er um fyrningargjald leiguliða af húsum. Hv. flm. fellst að vísu á það, að landbn. væri á réttri leið með uppástungu sinni, er kemur fram í þessari brtt., sem er sú, að leggja ákveðið fyrningargjald á leiguliðana. En mér virtist hann þó sammála hv. 2. þm. Skagf. um, að sú leið, er um getur í brtt., myndi eigi vera vel heppileg. Betra myndi vera að mynda fyrningarsjóð. Ég gat nú um þetta í framsöguræðu minni í gær. Hygg ég því, að gott samkomulag geti orðið um að breyta til í þá átt. En það þarf þó vel að athugast. Og ákvæði um slíka sjóðsstofnun myndi leiða til fleiri breyt., sem þá verða að athugast og ákveðast um leið. Það var einkum 22. brtt. landbn., sem hv.flm. lagði á móti. Sú brtt. er um það, hvernig skipta skuli kostnaði við endurbyggingu, ef hús eyðast af völdum náttúrunnar eða af óviðráðanlegum orsökum. Þótti hv.flm. þrengt um of að kosti leiguliða með ákvæðum brtt. En sú skipting er þar á gerð, að leiguliði leggi til allt innlent efni, svo sem möl og grjót, ef um steinbygggingar er að ræða, eða strengi, hnausa og annað, ef um torfbyggingar er að ræða. Auk þess á hann að annast alla flutninga á efni í bygginguna, einnig á útlendu efni. Hv. flm. benti á, að þetta kæmi mjög misjafnt niður á leiguliðana, eftir því, hvar þeir væru búsettir. Og að þetta gæti orðið tilfinnanlegur skattur fyrir þá, sem langt ættu að sækja til kaupstaðar. Hún hélt því fram, að leiguliði myndi oft kjósa eða neyðast til að ganga frá jörð fremur en að ganga undir slíka kvöð. Ég held, að hér sé nú fullfreklega að kveðið hjá hv.flm. Í fyrsta lagi kemur það nú sjaldan fyrir, að hús eyðist á þennan hátt, þó að dæmi séu að vísu til þess, einkum í jarðskjálftum. Og í öðru lagi verður þetta sjaldnast svo hár skattur, að leiguliða sé ekki vel fært að rísa undir honum. Hitt er vitanlega rétt, að flutning á útlendu efni verður að miða við næsta kaupstað, enda var það meining landbn. Hitt kemur vitanlega ekki til mála, að landsdrottinn geti þröngvað leiguliða til að sækja efni til bygginga eitthvað á annað landshorn. Þessi kvöð er vitanlega miðuð við það, að efnið sé flutt frá næsta verzlunarstað. Má hæglega gera brtt. um þetta, svo slíkt orki ekki tvímælis. Þótt þessi kvöð sé lögð á leiguliða, sem í brtt. getur, þá verður samt hans þáttur í byggingarkostnaðinum aldrei nema lítill hluti af endurbyggingarkostnaði, og því minni, sem byggingin er dýrari og úr vandaðra efni. Þá er 23. brtt., um að niður falli 36. gr. frv., en í þeirri gr. er leiguliða gefin heimild til að krefjast endurmats á leigumála, ef hann þykir óþarflega hár. Ég tók því fram í frs. ræðu minni, að n. hefði litið svo á, að leiguliði gæti hæglega misnotað þennan rétt sinn. Hv. flm. viðurkenndi líka, að gr. væri óheppilega orðuð. Ef rétt væri að halda þessu ákvæði, ætti landsdrottinn líka að hafa gagnkvæman rétt gagnvart leiguliða, ef leigumali væri óeðlilega lágur. Má vitanlega athuga nánar, hvort rétt sé að taka slíkt ákvæði upp í greinina, ef hv.þdm. verða ekki ásáttir um að fella hana niður. Annars sýnist ekki mjög athugavert, þótt um leigumálann gildi frjáls samningur. Leiguliði gæti misnotað þetta ákvæði með því að bjóða hátt í jörð til að ná ábúðarrétti á henni, krefjast svo endurmats og fengið leigumálann lækkaðan, e. t. v. þegar á næsta ári. þetta gæti, að óþörfu, valdið landsdrottni tjóni. En þetta má athuga nánar. Landbn. gat aðeins ekki sætt sig við frvgr. eins og hún er nú. Ég þarf þá lítið fleira að taka fram vegna þess, er hv.flm. sagði. Hann minntist að vísu á þá breyt., sem við leggjum til, að gerð sé á bráðabirgðaákvæðum frv. Hann virtist sætta sig við það, en hafði þó á orði, að marka þyrfti nánar í l., hvenær þau kæmu til framkvæmda. En ég hygg þó, að bezt sé að láta þá samninga um leiguábúðir, sem nú eru, gilda þangað til þeir renna út. Það er líka vani löggjafarinnar að grípa ekki aftur fyrir sig til þeirra samninga, sem áður hafa verið gerðir. Og ég hygg, að það ákvæði, að l. komi til framkvæmda smátt og smátt, komi réttlátlegar niður heldur en ef þau kæmu í öllum tilfellum þegar til framkvæmda. Þeir, sem hafa byggt jarðir sínar til skamma tíma, koma þá fyrr undir ákvæði laganna, en þeir, sem hafa byggt þær til langs tíma, njóta þess þó, ef þeim þykir verra að vera þessum l. háðir. Þetta ákvæði yrði þó einkum gagnlegt ríkissjóði, sem hefir leigt jarðir sínar til lífstíðar. Fyrir hann yrði það hagkvæmara að gera húsabætur á jörðum sínum smátt og smátt heldur en að taka þær allar fyrir í einu. Á sama hátt fengist og meiri reynsla um úttekt jarða og húsa heldur en ef sú úttekt á að fara fram á öllum leigujörðum þegar eftir að l. hafa öðlazt gildi. Þá þarf ég að svara hv. 1. þm. S.-M. nokkrum orðum. Hann áleit, að smíðalýti væru á frv. - Ég skal ekki deila við hann um það út af fyrir sig. Hann taldi, að með frv. væru lögð óeðlileg höft á samningfrelsi manna. því til sönnunar nefndi hann a. m. k. 3 atriði. Hið fyrsta var, að frv. gerir ráð fyrir lífstíðarábúð, með takmörkunum þó. Hann áleit, að styttri ábúðartími ætti líka að vera leyfður. Ég lít svo á, að ef víðari útgöngudyr eru gefnar um þetta en um getur í frv., þá megi löngum skjóta sér undir það, og er þá grundvöllurinn undir þessu frv., sem er lífstíðarábúðin, burtu tekinn. Ef til þess er ætlazt, að leiguliðar sýni jörðum þeim sóma, sem þeim eru leigðar, þá verður líka ábúðarréttur þeirra að vera langur. Ef hann er stuttur, það er ekki hægt til þess að ætlast, að þeir geri neitt það, sem verða má jörðinni til þrifnaðar. Það, hvað jarðirnar hafa verið byggðar til skamms tíma, hefir einmitt verið meinið, sem staðið hefir í vegi fyrir því, að leigujarðirnar hafi fylgt þeirri þróun, sem orðið hefir um ræktun og aðrar Umbætur jarða á síðustu áratugum. Ég hygg því, að aðalreglan eigi að vera undantekningarlaus lífstíðarábúð, þó þannig, að ábúandi geti sagt upp jarðnæði með hæfilegum fyrirvara. En að öðru leyti hafi hann rétt til að sitja á jörðinni æfilangt, með þeim undantekningum einum, sem í frv. getur, sem eru eiginafnot jarðareiganda eða nánustu vandamanna hans. Ég lít því svo á, að þessi höft til að tryggja leiguliða ábúðina, séu nauðsynleg. Og ég hygg einnig, að þau verði í þágu jarðareiganda, þegar til lengdar lætur. Einnig fyrir hag landsdrottins mun bezt verða séð með því, að leiguliðinn geti starfað sem sjálfstæður maður. Annað, sem hv. 1. þm. S.-M. fannst varhugavert, var það ákvæði frv., að það væri fortakslaus skylda landsdrottins að sjá fyrir nauðsynlegum húsum á leigujörð sinni og auka við þau eftir þörfum. Hér er nú að vísu um nýmæli að ræða, ef skammt er litið. En áður fyrr hvíldi þó þessi skylda á landsdrottnum, þó hún væri úr gildi numin með fullkomnu lagaleysi. Og þær minningar, sem við afnám þeirrar skyldu eru tengdar, eru þess eðlis, að varasamt er að vera að halda þeim í nokkrum heiðri. Ef þessi ákvæði hefðu aldrei verið afnumin, þá mundi mönnum finnast jafnsjálfsagt, að hús fylgdu leigujörð, eins og það nú t. d. þykir sjálfsagt, að blað fylgi skafti á skóflu, ef hún er leigð til notkunar. Hvorugt má vanta, ef gagn á að vera af hlutnum. Ég vona, að þegar menn fara aftur að venjast þessu, þá þyki það alveg sjálfsagt. Svo er það a. m. k. í mínum huga, að það eigi ekki að orka tvímælis, að hús eigi að fylgja jörðu. Ef leiguliði situr jörð sína svo vel, að hún þoli aukna áhöfn vegna þeirra umbóta, er hann hefir gert, þá tel ég það ekki nema sjálfsagt, þegar leiguliði hefir þannig aukið verðmæti jarðarinnar, að landsdrottinn leggi til nauðsynlegar viðbætur við húsakost hennar. frá mínu sjónarmiði er ekkert athugavert við þetta. Hingað til hefir þetta gengið svo, að jarðir hafa verið byggðar leiguliðum, húsalausar að mestu eða öllu. Leiguliðarnir hafa þá verið tilneyddir að byggja, en þar sem þeir hafa oftast enga tryggingu getað fengið fyrir því, að þeir fái endurgoldinn þann kostnað, er þeir hafa lagt fram, þá hefir það orðið til þess, að þeir hafa neyðzt til að hrúga upp sem allra ódýrustum köfum, sem byggðir hafa verið til einnar nætur. Þetta hefir svo orðið að endurtaka hvað eftir annað. Jarðirnar hafa með þessu lagi staðið í stað, þegar bezt hefir látið, eða þá að þær hafa níðzt niður. - Þetta og hinn stutti leigutími hefir verið orsök til þess, að leigujarðir hafa verið verr setnar en þær, sem eru í sjálfsábúð. Og það hefir alveg hamlað því, að leigujarðirnar gætu orðið sæmilega hýstar. Skylda landsdrottna að hyggja á leigujörðum sínum, eða að yfirtaka hús, sem leiguliði hefir byggt, ef úttektarmenn telja, að þörf sé fyrir þau fyrir það verð sem metið er, er því að mínu áliti alveg sjálfsögð og réttmæt. Með þessu er verið að skapa möguleika fyrir því, að umbætur geti orðið sem jafnastar á jörðum, hvort sem þær eru í sjálfsábúð eða leiguábúð. Hv. 1. þm. S.-M. hélt því fram, að kjör þau, sem leiguliðar ættu við að búa, væru ekki eins erfið og ég hefi haldið fram. Hann sagðist ekki þekkja, að þeir ættu við neina afarkosti að búa. - ég hélt nú ekki neinu slíku fram. Ég veit, að afgjald af leigujörðum hefir oft verið lagt. En landeigendur hafa það þó í hendi sinni. Og ef frv. verður breytt eins og hv.þm. vill, þá verður fyrirkomulagið hvorki fugl né fiskar. Það, sem einkennir leigujarðirnar, er húsakosturinn og umbæturnar, sem hvorttveggja standa að baki því, sem er á þeim býlum, sem eru í sjálfsábúð. Og þetta mein liggur áreiðanlega meira í fyrirkomulaginu sjálfu heldur en því, að leiguliðarnir séu yfirleitt meiri búskussar en sjálfseignarbændurnir. Aðalástæðan er áreiðanlega sú, að frá hálfu löggjafarvaldsins hefir verið verr að þeim búið. Ég tel það skyldu löggjafarvaldsins að hittast svo til með löggjöfinni, að þeir, sem sama atvinnuveg stunda, eigi við lík skilyrði að búa, að svo miklu leyti sem hægt er að tryggja það með löggjöf. Og sit löggjöf þarf að vera svo úr garði gerð, að hún tryggi þessi höfuðatr. svo vel, að þar séu engar smugur á til að smjúga í gegn. Hv. 1. þm. S.-M. minntist að lokum á það, að sum atr. þessa frv. væru þannig vaxin, að þau gætu leitt til þess, að fólksstraumurinn úr sveitunum til kaupstaðanna mundi verða meiri en áður, ef l. kæmu til framkvæmda. - Mér var það satt að segja ekki vel ljóst, á hvern hátt hann rökstuddi þetta. Ég hefði heldur haldið, að ein ástæðan til þess, að fólkið hefir flúið úr sveitunum, væri sú, að illa hefir verið búið að leiguliðunum. Það er einmitt ekki sízt úr moldarkofum leigujarðanna, sem fólkið flýr til kaupstaðanna. Ef býlin verða bætt að húsakynnum, svo að fólki liði vel í þeim, tel ég það eitt hið helzta bjargráð til þess að halda fólkinu í sveitum landsins og varna því, að býlin leggist í auðn, þau, sem annars er lífvænt á. Hitt er vitanlega sjálfsagt, að undanþiggja þær jarðir þessari kvöð, sem eru svo snauðar að landskostum, að ekki er neinu til þeirra kostandi. En svo álít ég, að því sé varið með sum býli og jafnvel heilar sveitir. Og það er engin meining að láta menn kosta miklu til umbóta á slíkum býlum. Það er rétt, að með ákvæðum frv. er úttektarmönnum fengið mikið vald í hendur. Ef þeir starfa ekki vel og sanngjarnlega, þá getur svo farið, að þeir misbjóði landsdrottnum í mati því, sem þeim er ætlað að framkvæma. En þó þetta geti mistekizt, þá vil ég þó miklu fremur vænta þess, að það takist vel. Úttektarmenn eru yfirleitt svo valdir, að það eru færir menn, vel kunnugir allri aðstöðu og færir að dæma um, hvað við á á hverjum stað og geta því tekið tillit til allrar aðstöðu. Ég tel enga hættu á því, að þeir muni fara neitt harkalega að gagnvart landsdrottnum. Skal ég svo ekki ræða meira um þetta að sinni.

Einar Arnórsson Það kann nú að þykja óþarft, að kaupstaðarmaður, sem líka er þm. fyrir kaupstaðarkjördæmi, fari að blanda sér í umr. um mál eins og þetta, sem eingöngu varðar sveitir landsins og þá atvinnu, sem þar er rekin. En ég býst þó við, að það sé réttlætanlegt, að ég tefji tímann dálítið með því að ræða þetta. Hér er um stórmal að ræða, sem í raun og veru er hverjum borgara landsins viðkomandi. Ég vona því að mér fyrirgefist, þó ég segi nokkur orð. Ég sagði, að þetta væri stórmál. Það hefir líka sýnt sig í framkvæmdinni. Fyrst var skipuð mþn. til að undirbúa löggjöf um þetta efni. Hún skilaði bæði frv. og áliti, sem svo var lagt fram á þingi. Það hefir þó ekki hlotið afgreiðslu, og mun þetta vera fjórða þingið, sem hefir það til meðferðar, og stundum hefir verið lögð í það mikil vinna í nefnd. En þrátt fyrir það, þó svona mikil alúð hafi verið lögð í þetta mal, þá finnst mér þó ýmislegt á það skorta, að afgreiðsla þess sé enn orðin svo fullkomin sem vera ber um slíkt mal. Það er vitanlegt, að í frv. eru atr., sem aldrei verður fullt samkomulag um. Þar kemur til greina stefnumunur. En þó því sé sleppt, þá eru að minni hyggju í frv. mörg atr., sem ástæða er að taka til nánari athugunar. Sérstaklega þó, þegar þess er gætt, að enda þótt frv. kæmi heilsteypt frá mþn., eru nú fram komnar margar brtt. við það frá landbn., sem vafalaust verða samþ. að meira eða minna leyti. En þá er líka hætt við því, að í því flaustri og málamergð, sem einkennir síðustu daga þingsins, gefist ekki tími til að afgreiða málið svo, að ekki verði ómynd. Ég geri því ráð fyrir, að þm. hafi ekki fullan tíma til að bera saman ákvæði frv., eftir að búið er að umskapa þau, með því að samþykkja brtt. landbn. Það fengjust þá að vísu landbúnaðarlög, en sem strax yrði að fara að krukka í á næsta þingi. En að þurfa strax að breyta l., veldur óvissu hjá almenningi og erfiðleikum í framkvæmd laganna. Er það svo auðskilið mál, að ekki þarf að rökstyðja það. Ég mun þó ekki fara út í mörg atriði frv., þar sem ég hefi ekki haft tíma til að athuga það nákvæmlega í sambandi við brtt.n. En á þær verður að minnast um leið og frv., þar sem efni þeirra og frv. er svo mjög samtvinnað. Í 2. brtt. á þskj. 680 er talað um sameiningu jarða. Í sömu gr. er og bann við því, að einn maður hafi samtímis ábúð á tveimur eða fleiri jörðum. Og loks er í sömu brtt. ákvæði um að landeiganda sé heimilt að skipta jörð sinni í 2 eða fleiri jarðir. En allt þetta - að sameining jarða eða samtímis ábúð sama manns á tveimur eða fleiri jörðum skuli því aðeins leyfa, að úttektarmenn mæli með slíkum ráðstöfunum og Búnaðarfél. Ísl. samþykki, og skipting jarðar í tvær eða fleiri jarðir verði ekki leyfð nema með samþykki Búnaðarfél. Íslands - um allt þetta er það sama að segja, að með þessu er stofnað til óþarfa skriffinnsku. Ég held, að ef einhver takmörk á að setja um þetta, sem vel má vera, að sé rétt, séu úttektarmennirnir manna kunnugastir og færastir að meta, hvort sem um er að ræða, að einhver maður skuli búa á tveimur jörðum, jarðir sameinaðar í eina, eða jörð skipt í fleiri jarðir. Um allt þetta hafa úttektarmennirnir langbezt skilyrði að jafnaði til að dæma um og meta, hvort slíkar ráðstafanir eru réttmætar og nauðsynlegar. Í stjórn Búnaðarfél. Íslands eru að vísu góðir menn, en þá brestur oftast kunnugleika á hverju einstöku slíkra mala og yrðu í langflestum tilfellum að byggja á umsögn og till. úttektarmanna. Með brtt.hv. landbn. er því ekki annað unnið en að málið er tafið fyrir hlutaðeiganda og honum bakaðir skriffinnskutorveldleikar með því. Það hefir verið talað um fyrirmæli 9. gr., þar sem svo er ákveðið, að allar jarðir skuli leigðar æfilangt. En þetta ákvæði „æfilangt“ er ekki aðeins miðað við hann mann, sem tekur jörð á leigu, heldur fær ekkjan ábúðarréttinn og maður sá er hún kynni að eignast, ekki aðeins í annað sinn, heldur nær þetta einnig til þeirra manna, sem hún kynni að giftast í þriðja og fjórða sinn o. s. frv. Með þessu móti er auðsætt, þegar landsdrottinn byggir jörð manni, sem ekki er ómögulegur til að giftast, og um leið er mögulegt, að hann byggi jörðina manni eða mönnum, sem hann hefir aldrei seð eða veit engin deili a. Eftir þessu ákvæði 9. gr. getur landsdrottinn aldrei reiknað út, hvort góður maður fær jörðina eða ekki, því hann getur aldrei vitað um, hvaða menn komi til að hafa ábúðarréttinn æfilangt. Eftir núg. lögum er það svo, að ekkja heldur ábúðarrétti manns síns á meðan hún getur. En sá persónulegi réttur ekkjunnar helzt þó ekki, ef hún stofnar til ráðahags af nýju. því að þá er kominn nýr maður í spilið, sem landsdrottinn hafði ekki gert ráð fyrir, er hann byggði jörðina. Það er eftir þessari grundvallarreglu, sem maður leigir nú eign sína. því hann verður að byggja á, hver það er, sem fer með hlutinn. Samkv. ákvæði 9. gr. veit hann ekkert um, hvaða maður kann að fara með eign hans. Ég hafði þó hugsað, að meira máli skipti, hver bóndinn er en konan, þegar um er að ræða, hvernig jörð er setin, án þess þó að ég vilji á nokkurn hatt gera lítið úr kvenfólkinu. Annars segir um ábúðarrétt ekkju, án tillits til hvað marga menn hún kunni að eignast, að skilyrði til áframhaldandi ábúðar sé, að hún hafi aðskilinn fjárhag. En mér virðist sem allerfitt kunni að verða að leysa úr því, hvort kona hafi aðskilinn fjárhag við mann sinn eða ekki, því það er nú svo, að eftir núg. lögum getur fjárhagur hjóna verið með mörgu móti. Í fyrsta lagi er hugsanlegt, að hjón hafi enga sameign,. heldur sé allt, sem þau búa með, séreign hvors þeirra um sig, og er þá þessu skilyrði fullnægt, að þau hafa aðskilinn fjárhag. Í öðru lagi geta hjón eftir l. um fjármál hjóna frá 3. jan. 1900 haft algert félagsbú, og er þá auðsætt, að ekkjan mundi eigi fullnægja skilyrði 9. gr. frv. um aðskilinn fjárhag. Í þriðja lagi er það enn eftir gamla fyrirkomulaginu, að hjón hafi nokkra séreign, en jafnframt nokkurt félagsbú. Hafa hjónin þá aðskilinn fjárhag að nokkru, ef konan á nokkra séreign og bóndinn sömuleiðis, en hafa svo félagsbú að öðru leyti, og þannig ger það hjá mörgum hjónum hér á landi ennþá. Ef svo er, þá skal ég ósagt lata, hvort konan fullnægir áðurnefndu skilyrði 9. gr. frv. Fjórða tilvikið er, að hjón búi saman eftir l. frá 1923. Eftir heim hafa þau e. t. v. enga séreign, heldur svokallaða hjúskapareign. Þetta er óþekkt hugtak áður og þýðir, að konunni teljist eignir þær, sem hún átti áður en hún giftist, en það, sem þau eignast saman í hjónabandinu, er svo ætlazt til að verði hjúskapareign þeirra hvors um sig. Þetta er aðalreglan, sem byggja verður á, því að svo hefir hvort hjónanna forráð hjúskapareignar sinnar, en þó takmarkað. Ef þau skilja, borgast skuldir hvors þeirra af hjúskapareigninni, en það, sem afgangs verður fram yfir skuldir, er þá lagt saman og síðan skipt í tvennt. Þau hafa því á þennan hátt að nokkru aðskilinn fjárhag, en vafasamt er þó, hvort kona, sem við þessa skipun byggi, fullnægði skilyrði 9. gr. frv. Loks er enn hugsandi það tilvik, að t. d. hjónin geti átt hjúskaparsameign eftir l. frá 1900,og séreign einhverja. Og er þá enn vafasamt, hvort konan hafi aðskilinn fjárhag í merkingu 9. gr. frv.

Þau eiga að hafa fullkomlega aðskilinn fjárhag.

. Ef þetta er rétt hjá hv. 2. þm. Skagf., þá mega hjónin ekkert eiga nema séreignir. En eina og ákvæði þetta er orðað í 9. gr., þá geta verið ýmis tilvik, sem deila má um. Annars sé ég ekki, hvaða raunverulega þýðingu það ætti að hafa, hvort t.d. konan á 5 kýr sér og maðurinn aðrar 5 kýr sér, og svo einhverjar hjúskapareignir eða félagsbú. Sannleikurinn er sá, að það, hvernig jörð er setin, fer ekki eftir því, hvort hjónin hafa aðskilinn fjárhag eða ekki, heldur ræður þar mestu um, hvernig þær manneskjur eru, sem á jörðinni búa, hvort þær eru rádeildarsamar eða ekki. Það ræður engu um, hvernig jörð er setin, hvort konan á séreign í tveimur kúm og maðurinn í tveimur hrossum og nokkrum kindum, eða þau hafa að öllu leyti sameign með sér. Mér finnst ákvæði 9. gr. um lífstíðarábúðina óviðkunnanlegt og langt frá þeirri hugmynd, sem ég hefi gert mér um samningafrelsi manna, þar sem sett er sú aðalregla, að ekki megi byggja land skemmri tíma en lífstíð landseta, ekkju hans og manna hennar.

Það má taka jörð úr ábúð, þegar eigandi þarf þess með.

. Já, ég kem að því síðar, en ég hefi ekki alveg lokið aths. minni um þetta atr. Oft mun það vera svo, að maður kærir sig ekki um að fá jörð byggða til langs tíma, og ætti það þá að vera leyfilegt að byggja hana tiltekinn tíma. Ef í byggingarbréfi stendur, að jörð sé t. d. byggð til 5 ára, þá ættu báðir aðilja að vera bundnir við það eftir almennum samningsreglum. En til þess mun ekki ætlazt eftir þessum fyrirmælum 9. gr. frv. þótt jörð sé byggð tiltekinn tíma, þá getur landseti víst hlaupið frá slíku samningsákvæði eftir frv. En sú aðferð í skiptum manna á milli er almennt kölluð svik eða prakkaraskapur. Mér skilst þó, að þessi löggjöf geti ekki haft þann tilgang, að menn, sem beðið, hafa um jörð vissan og ákveðinn tíma, geti gengið frá öllu, er heim bezt gegnir. Einhver skaut því fram áðan, að eigandi gæti losað jörð sína úr ábúð. Það er rétt, að ýmis ráð eru til þess. Það er þá fyrst og fremst, ef leiguliði vanefnir skyldur sínar, uppfyllir ekki þá skilmála, sem hann hefir undirgengizt. Við það hefi ég ekkert að athuga, enda eru þau ákvæði aðalefni núg. laga um ábúð jarða. Þó er þar atr., sem mjög orkar tvímælis, sem sé það, að maður fyrirgerir aldrei strax ábúðarrétti sínum eftir þessu frv., hversu svívirðilega, sem hann fer með jörðina. Þó að upp komist, að landseti fari illa með jörð eða nytji hana óleyfilega, t. d. strax að vorinu, þá verður eigandi að bíða fram undir jól með uppsögn sína, og fær þó manninn ekki burt fyrr en í næstu fardögum. Raunverulega yrði það svo eftir frv., að 2 ár gæti t. d. óreiðumaður, sem alls ekki greiddi eftirgjald eftir leigujörð sína, setið leigulaust á henni og niðurnítt hana í tilbót. Slík ákvæði eru vitanlega alveg ótæk. Þá er það ákvæði 45. gr., sem áður hefir verið talað um. Eftir þessari gr. getur landsdrottinn boðið landseta jörðina til kaups við fasteignamatsverði, og greiðist andvirðið innan 6 mán. Geti hann það ekki, missir hann ábúðarréttinn til handa hinum nýja eiganda jarðarinnar, ef hún er öðrum seld. Þar finnst mér hallað á rétt landseta og hann óþarflega hart leikinn. Efnuðum landseta, sem býr á jörð, er honum býðst til kaups við fasteignamatsverði, eða fyrir sannvirði, gerir þetta ákvæði ekkert til, því að hann mundi þá kaupa jörðina, ef hann vill búa á henni áfram. Aftur á móti getur öðrum reynzt það tilfinnanlega ójafn leikur. Ef fátækur landseti á í hlut, þá getur þetta orðið til þess, að hann missi af jörðinni, ekki aðeins, að hann verði af kaupunum; heldur tapi þeim ábúðarrétti, er hann hafði, vegna þess að hann getur ekki útvegað fé á heim tíma, er til var settur. Jafnvel má gera ráð fyrir á slíkum tímum sem nú eru, að það standi í mörgum að útvega fullt kaupverð á 6 man., og jafnvel þó að sá tími yrði framlengdur í eitt ár, eins og hv. landbn. leggur til með 28. brtt. sinni á þskj. 680. Þá er að athuga, að vel getur verið, að þótt ýmsar jarðir fyrir 1–2 árum hafi verið metnar þetta og þetta, þá geta þær verið farnar að falla í verði eftir nokkur ár, og ekki sízt, ef landbúnaðurinn á við áframhaldandi kreppu að búa. Þá getur vel verð, að abúanda þyki ekki gefandi fyrir jörðina fasteignamatsverð og neyðist því til að segja nei við kaupunum, sem þýðir venjulega það sama og að hann verði þá að fara frá jörðinni. Með þessu er auðséð, að landsdrottinn hefir opna leið til þess að koma ábúanda burt af jörðinni, og getur ákvæði að því leyti verkað illa. Hinsvegar, ef fasteignamatið er lægra en kaupverðið, þá verkar ákvæðið ekki eins og hugsað er, því eigandi kýs þá að halda eignarréttinum og ekki losna við ábúanda. Um þriðju leiðina til þess að losna við ábúanda segir svo í 9. gr. frv.: Heimilt er þó landsdrottni að taka jörð úr ábúð handa sjálfum sér, o. s. frv. Ef maður, sem á jörð öðrum byggða, ætlar að taka hana úr ábúð handa sjálfum sér, þá er ákvæðið skýlaust, og skal ég játa, að þetta er bót í sjálfu sér og réttlátt. En þetta má misnota eða nota til að ónýta aðalregluna. Ekki vil ég þó lasta, að aðalreglan, sem mér þykir hörð, verði að víkja fyrir þessu ákvæði. En hentugra væri fyrir leiguliða að taka jörð til ábúðar eitthvert ákveðið árabil, í stað æfilangt og eiga alltaf yfir höfði sér, að landsdrottinn komi og tilkynni, að að ári liðnu verði ábúandi að víkja af jörðinni. Annars skal ég ekki mæla á móti því, að þetta standi í frv., en tek þó fram, að ákvæði þetta getur orðið til þess að ónýta aðalregluna. En svo er landsdrottni einnig heimilt að taka jörð úr ábúð handa „foreldri sínu, barni, fósturbarni eða barnabarni til eignar og ábúðar, nema landsdrottinn hafi skuldbundið sig til annars í byggingarbréfi“. Nú vil ég spyrja: Ber þetta að skilja á þann veg, að ef faðir vill losa leigujörð úr ábúð, t. d. handa syni sínum, á hann þá fyrst að selja syni sínum jörðina og síðan byggja honum hana? Líklega á að skilja þetta svo, að til þess að landsdrottinn geti tekið jörð úr ábúð handa syni sínum, þá sé ekki nóg að byggja syninum jörðina, heldur verði jafnframt að selja honum hana eða gefa. En ef faðir þarf fyrst að afsala syni sínum jörðina áður en hann byggir honum hana, þá þykir mér of langt gengið, því að réttmæt virðist vera, að hann byggi syni sínum jörðina, en sé hvorki skuldbundinn til að selja hana eða gefa. En mér finnst vanta ýmsa fleiri nákomna menn landsdrottni, sem falla ættu undir þetta ákvæði, svo sem kjörbörn, stjúpbörn og tengdabörn, sem allt eru nánir vandamenn, en falla þó ekki alltaf undir orðið barn. En þetta er smáræði, sem auðvelt er að lagfæra í meðferð malsins hér á þingi. Annars yrði það of langt mál, ef ég færi aðfara inn á hvert einstakt atr. frv., sem ég hefi eitthvað að athuga við. Þó vil ég geta þess, að samkv. ákvæðum 36. gr. finnst mér óþarflega mikið umstang að setja gerðardóm um það atr., sem nefnt er þar. Það ætti að nægja að láta úttektarmenn meta slíkt, enda er ekki um erfiðara mat að ræða eftir þessari gr. en í ýmsum öðrum gr. frv., sem úttektarmönnum er ætlað að gera. Þá er eitt atr. í ábúðarlöggjöf okkar, bæði í þeirri, sem gildir og þessari, sem nú á að lögleiða, sem ég verð að telja mjög ósanngjarnt, sem sé það, að leiguliði að nokkru leyti beri áhættu af eign, eða komi á hans bak, ef eign eyðist eða skemmist af völdum nátttúrunnar, svo sem af snjóflóðum, vatnsgangi, skriðum, sandfoki, jarðskjálfta og eldgosum. Að vísu mun það ekki vera almenn regla, að leigutakar beri slíka áhættu. Reglan mun vera, að eigandinn beri slíka áhættu og tryggi sig fyrir henni. En bæði er svo sagt í gildandi lögum og ætlazt til með þessu frv., að landseti heri að nokkru leyti þá áhættu af því tjóni, sem eignin kann að verða fyrir af völdum náttúrunnar. Ég bendi á þetta hv. landbn. til athugunar, ef hún vildi taka það til greina. Annars eru ýmis orðatiltæki í lagafrv. þessu, sem ástæða væri til að tala um, þó að ég leiði það hjá mér að þessu sinni. Í upphafi 26. gr. frv. segir: „Leiguliði skal greiða alla skatta og skyldur, sem á leigujörð hans hvíla, og halda uppi öllum lögskilum af henni landsdrottni kostnaðarlaust“. Þó að þetta sé gamalt í lögum að leiguliði greiði skatta og skyldur af leigujörð sinni, þá getur það trauðla átt við nú á tímum, þó að svo þætti mega vera um 1880. Þá voru aðeins fá gjöld og smá, jarðartíund og annað, og mátti því segja, að litlu skipti, þó að lagt væri á landseta að greiða þau. En nú hafa þessi gjöld nokkuð hækkað og þeim verið fjölgað og eftir þessu frv., ef að lögum verður, á landseti að greiða fasteignargjald af jörðinni í ríkissjóð, sem er að vísu ekki stór summa. En hvað eignarskatt af leigujörð snertir, virðist mér ekki hægt að gera landseta að skyldu að greiða hann, því hann er ekki annað en einn hluti af þeim skatti, sem landsdrottinn á að greiða af eignum sínum í einu lagi, og getur ekki verið, að landseti eigi að greiða hann. En eftir frv. er þetta svo að skilja, nema landsdrottinn greiði landseta þann hluta af eignarskattinum, sem hvílir á jörðinni. Svo segir, að leiguliði eigi að halda uppi öllum lögskilum af jörðinni landsdrottni að kostnaðarlausu. Þetta er líka gömul regla og sjálfsagt að mestu leyti rétt. En það er líka í annari grein en 26. gr., að orðið lögskil er notað og þá í annari merkingu. Í 26. gr. hygg ég, að lögskil sé látið merkja skatta og skyldur. En í gömlu máli merkir orðið lögskil fjallskil, fátækraflutning, smalamennsku o. s. frv. Ég sé ekki ástæðu til að rugla þannig orðinu lögskil, að nota það sitt í hvorri merkingu sitt í hvorri grein.

Hvaða grein er það?

. Ég man það ekki í svip, en skal síðar benda á það.  Ég skil vel, að hv. landbn. hafi ekki haft tíma eða tækifæri til þess að athuga þetta mál eins og skyldi í þeim málaflaumi, sem hún hefir orðið að synda í á þessu þingi, en það gerir það auðvitað ekki að verkum, að frv. þurfi minni athugunar við. Í 52. gr. er talað um, að úttektarmenn skuli gera fjárnám í munum þeim, er fráfarandi á jörðinni, ef hann vill ekki greiða þær bætur, sem úttektarmenn hafa gert honum að greiða. Þetta heitir ekki fjárnám, heldur lögtak, og það er það líka kallað í lögunum frá 1884. Ég skal endurtaka það, sem ég sagði áðan, að ég álít, að það væri bezt fyrir þetta mál, að það væri ekki afgr. til fulls á þessu þingi, heldur undirbyggi stj. það ennþá betur fyrir næsta þing. Það væri þessu máli fyrir beztu, ef vera mætti, að það yrði afgr. sem lög, er gætu síðan staðið óhreyfð um langan tíma. Annars er ég hræddur um, að komi fram ýmsir agnúar á þessum lögum og jafnvel mótsagnir í ákvæðum einstakra greina frv., ef málinu verður nú flaustrað af með þeim brtt., sem hv. landbn. hefir borið hér fram.

Bernharð Stefánsson Ég get vel skilið þá menn, sem eru ragir við að láta þetta frv. ganga fram á þessu þingi. Ég get vel skilið það, þó að ég sé annar af flm. frv. þetta er stórmál og þarf vitanlega mikillar athugunar við, en þó að þetta mál hafi nokkrum sinnum áður verið borið fram hér á þingi, þá hefir það ekki fyrr verið rætt hér nema við 1. umr. og því ekki fengið neina rækilega athugun í þinginu, enda hefir Alþingi ekki lagt ennþá úrskurð á einstök atr. þess. Ég get vel búizt við, að það fari líka þannig í þetta sinn, að frv. nái ekki fram að ganga, þar sem ætla má, að nú sé mjög farið að líða á þingtímann. En þrátt fyrir þetta vil ég þó leggja áherzlu á það, sem hv. meðflm. minn sagði, að a. m. k. þessi hv. d. afgr. málið og leggi sinn úrskurð bæði á einstakar gr. frv. og einnig á málið í heild sinni, að svo miklu leyti sem hún telur sig geta það á því stigi, sem málið er nú á, og að frv. geti þar af leiðandi komizt svo langt á þessu þingi sem kostur er á, jafnvel þó að svo kunni að fara, að það gangi ekki fram. Ef málið kemst ekki lengra áleiðis en nú er orðið, þá býst ég við, að tiltöluega lítið gagn yrði að þeirri vinnu, sem landbn. hefir nú lagt í athugun þess. Þá mundi verða að byrja á málinu á næsta þingi, á svipaðan hátt og var byrjað í því í vetur og þannig mundi það ganga þing eftir þing. Ég sé það, bæði af nál.hv. landbn. og þeim brtt., sem n. hefir flutt á þskj. 680, að n. hefir lagt mikla vinnu í að at huga þetta mál, enda hefir hún satt að segja haft það lengi til meðferðar. Eins og hv. meðflm. minn vil ég tjá n. þakkir fyrir þessa vinnu, sem hún hefir lagt í það að athuga málið sem bezt. Ennfremur vil ég þakka hv.frsm.n. þau lofsamlegu ummæli, er hann hafði um frv. og stefnu þess. Sömuleiðis vil ég þakka n. fyrir það, að þótt hún hafi flutt nokkuð margar brtt. við frv., hefir hún þó ekki viljað víkja neitt frá meginstefnu eða grundvallaratr. þess. Það var svo, þegar þetta mál var fyrst borið fram hér á þingi, að þá réðust sumir hv.þm. á það allóvægilega og töldu fátt nýtilegt í því. Nú virðist mér, að bæði nál. landbn. og brtt. þær, sem hún hefir borið fram, vera viðurkenning þess, að frv. miði til bóta að allverulegum mun, sé ég því, að þessu máli hefir aukizt mikið fylgi síðan það var fyrst borið fram, og er mér það auðvitað gleðiefni. Ég hafði ætlað mér að minnast á nokkrar af brtt.n., en ég get látið það niður falla, vegna þess að hv. meðflm. minn hefir minnzt nokkuð á þessar brtt., og get ég algerlega skrifað undir það sem hann sagði þar um. Ég er eins og hann yfirleitt ánægður með meðferð n. á málinu, en um þau fáu atr., sem hann taldi sig ekki ánægðan með, er ég honum alveg sammála. Sérstaklega er ég óánægður með þá brtt.n., að 36. gr. skuli með öllu falla niður. Eins og tekið er fram í nál. og líka kom fram í ræðu hv.frsm., þá er þessi till. borin fram af því að n. óttast, að hrekkvísir menn kynnu að misnota sér ákvæði greinarinnar með því að bjóða óeðlilega hátt eftirgjald eftir jörð til þess að tryggja sér lífstíðarábúð á henni, og heimta svo kannske eftir eitt ár gerðardóm um leigumálann, sem þeir teldu allt of háan. Það má vel vera, að þetta tilfelli geti átt sér stað, og ég gæti gengið inn á það, að þessari gr. þyrfti að breyta eitthvað til að draga úr þeirri hættu, sem n. þykist sjá þarna. Hitt tel ég ekki rétt, að afnema þetta ákvæði með öllu og setja ekkert í staðinn, því að það er áreiðanlegt, að leigumálinn á sumum jörðum, ég vil ekki segja mörgum, er alveg óhæfilega hár. Þrátt fyrir allan fólksstraum, sem talað er um, að nú sé úr sveitum til kaupstaðanna, þá er það víða svo, að ýmsir eru í vandræðum með jarðnæði. Og allir, sem til þekkja í sveitum, vita það, að dæmi eru til, að leiguliðar hafi orðið að sæta afarkostum, þegar þeir hafa tekið jarðirnar á leigu. Það er því ekki. nema eðlilegt, að þar sé tekið í taumana. En ég vil benda á það, að það er alls ekki heimilt eftir gr. að heita þessu nema leigumálinn sé óhæfilega hár og hærri en gerist í þeirri sveit um samskonar jarðir, og yrði það komið undir mati óvilhallra manna. Það gæti líka komið fyrir, að landsdrottinn neyddist af einhverjum ástæðum til að byggja jörðina með óhæfilega lágum leigumála. Gæti ég vel gengið inn á að breyta gr. á þann veg, að hvor aðilja sem væri, landsdrottinn eða leiguliði, gæti krafizt slíks gerðardóms. Það væri ekki nema sanngjarnt. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um gagnrýni hv.þm. á þessu frv. Hv. 1. þm. S.-M. hélt því fram og síðan hv. 2. þm. Reykv., að í frv. fælust höft á samningafrelsi manna. Vitanlega er þetta rétt, en sama má segja um öll þau ákvæði, sem gilda og gilt hafa um ábúð jarða. Það er yfirleitt eðli allra laga, að þau eru höft á hið svokallaða athafnafrelsi einstaklinganna. En þau rök, sem þessir hv.þm. báru fram til að sýna, að þetta væru „óeðlileg, ranglát og óþolandi höft“, fundust mér ekki sérstaklega veigamikil. það, sem þeim fannst sérstaklega vera óþolandi höft á samningafrelsi manna, var lífstíðarábúðin, sem ákveðin er í frv. Mér virtist hv. 1. þm. S.-M. ekki aðeins telja þetta höft á landsdrottinn, heldur einnig á leiguliða. En það er öllum vitanlegt, að þótt jarðir séu byggðar fyrir lífstíð, þá getur leiguliðinn sagt jörðinni lausri, hvenær sem hann vill, svo að þetta getur ekki verið neitt haft á hann. Landsdrottinn er aftur á móti bundinn þannig, að hann getur ekki byggt jörð sína öðruvísi en fyrir lífstíð, þó með þeim undantekningum, sem í frv. segir. Að hverju leyti er þetta þá bindandi fyrir landsdrottin? Ef hann þarf á jörðinni að halda handa sjálfum sér eða sínum nánustu vandamönnum, þá getur hann tekið jörðina úr ábúð. Höftin eru það að þá aðeins þau, að hann má ekki taka jörðina af þeim manni, sem hann hefir einu sinni leigt hana, og byggja hana öðrum sér óviðkomandi manni, nema þá með því móti, að leiguliði uppfylli ekki samninga sína við landsdrottin. Ég er viss um, að þótt þessi höft séu lögð á landsdrottin, þá sé þó miklu meira virði fyrir þjóðfélagið það öryggi fyrir leiguliða, sem í þessu ákvæði felst. Þá eiga þeir ekki á hættu að verða hraktir burt af jörðunum eftir örfá ár, eins og nú viðgengst. Þá þótti hv. 1. þm. S.-M. mikil og þung skylda vera lögð á landsdrottin með því að skylda hann til að láta reisa öll nauðsynleg hús á leigujörðinni. Hv. frsm. hefir nú svarað þessu svo, að ég þarf litlu þar við að bæta. - Hv. 1.þm. S.-M. sagði, að það væri hart, að landsdrottinn skyldi ekki geta leigt jörðina sjálfa alveg húsalausa. Já, það er náttúrlega afskaplega hart! Hv. þm. býst líklega við því, að það sé hægt að búa á jörð, sem er með öllu húsalaus ! Þegar um þessa skyldu er að ræða, þá verður að gæta að því, að tímarnir hafa breytzt. Þeir tímar, sem við lifum á, krefjast annars en eldri tíminn. Byggingarnar eru að breytast í það horf, að nú er ekki lengur hægt að hafa sama fyrirkomulag með hús á leigujörðum eins og áður var. Eins og við vitum, var það svo áður og er enn eftir núgildandi lögum, að þegar leiguliði fer af jörð og á hús á jörðinni, þá getur hann samið við viðtakanda um að kaupa húsin. Ef samningar takast, þá er allt gott og blessað. En ef samningar takast ekki, er hvorki landsdrottinn né viðtakandi skyldur til að kaupa húsin, og má þá fráfarandi rífa þau og flytja efnið burt. Þetta gat gengið, meðan öll hús voru torfhús með einhverju af viðum. Eins gat það gengið með timburhús. þó að það yrði vitanlegu oft fráfaranda til stórskaða að rífa þessi hús, þá gat hann þó gert sér eitthvert verð úr þeim. En nú eru steinhús sem óðast að ryðja sér til rúms, og má telja víst, að í framtíðinni verði það að mestu leyti eða eingöngu steinbyggingar, sem reistar verða á jörðunum. Hvernig á þá að fara að, ef leiguliðar byggja slík hús? Þeir eiga alltaf undir högg að sækja, hvort þeir geta selt þessi hús, þegar þeir fara frá jörðunum. Ekki geta þeir flutt steinhús með sér. Það eru þessar breyttu ástæður, sem verður að taka til greina, og virðist því algerlega sjálfsagt ákvæði, að öll nauðsynleg hús fylgi jörðinni. Þá talaði þessi sami hv.þm. um það, að hann þekkti ekki til þess, að kjör leiguliða væru neitt slæm. Studdi hann þetta með því, hve mikill fólksstraumur væri úr sveitum til kaupstaðanna og taldi, að af þeim ástæðum væri ekki eftirspurn eftir jörðum. Ég vil segja honum það, að ég þekki mjög mörg dæmi þess, að leiguliðar hafa við afarslæm kjör að búa, og svo ótryggan ábúðartíma, að þeir sjá sér ekki fært að leggja í neinn kostnað til að bæta jarðirnar, og ég veit, að margir aðrir hv.þm. þekkja þetta líka. En það undarlegasta, sem kom fram hjá þessum hv.þm. var þó það, að hann virtist álita, að ef kjör leiguliða væru bætt, þá mundi fólkið flykkjast úr sveitunum til kaupstaðanna. Ég get ekki vel skilið þessa röksemdafærslu, því að jafnvel þótt þessi löggjöf gengi í þá átt, að mönnum þætti óaðgengilegra en áður að eiga jarðir til að leigja þær öðrum, en vildu gjarnan selja þær, þá mundi það ekki leiða þar af, að jarðirnar yrðu óbyggðar. Það yrði miklu fremur til þess, að fátækir menn, sem nú eru leiguliðar, mundu þá geta fengið jarðirnar keyptar með vægum kjörum og vera því kyrrir áfram í sveitinni. Þetta sannar því þveröfugt við það, sem hv.þm. vilda vera láta. Hv. 2. þm. Reykv. vildi halda því fram, að eftir ákvæðum frv. væri leiguliði skyldur til að borga hluta af eignarskatti landsdrottins, vegna þess að svo er ákveðið í frv., að leiguliði borgi skatta og skyldur af ábúðarjörð sinni. Ég veit ekki betur en að það sé svo eftir núg. löggjöf, að leiguliða bera að borga skatta og skyldur af ábýlisjörð sinni, og þó veit ég ekki til, að um það sé deilt, að landsdrottinn eigi að greiða eignarskatt af öllum eignum sínum. Það er auðvitað mál, að þótt landsdrottinn gjaldi eignarskatt af öllum sínum eignum, og þar með náttúrlega þeirri jörð, sem um er að ræða, þá nær það engri átt, að það sé hluti af sköttum og skyldum af jörðinni. Það er auðvitað aðeins átt við þau gjöld, sem hvíla á jörðinni sérstaklega sem slíkri. Annars hefði verið ástæða til að minnast á ýmis þau atriði, sem komu fram í ræðu hv.þm., en það er ekki tími til þess nú. Mér fannst líka, að það, sem hann bar fram, væri mest sparðatíningur og lögkrókar, enda er það vitanlegt, að maðurinn er einn af fremstu lögfræðingum landsins, og þegar hann tekur sig til að hártoga frv., þá getur hann vitanlega fundið þau atr., sem hægt er að snúa út úr, en ég held, að hann hafi ekki bent á neitt, sem verulegu máli skiptir. Hann minntist nokkuð á lífstíðarábúðina og talaði um það, að ef jörð væri byggð til 2–3 ára, þegar þessi lög gengju í gildi, þá gæti leiguliði krafizt lífstíðarábúðar, ef hann vildi, og þetta sagðist hann vilja kalla svik og pretti. Ég býst við, að hv.þm. hafi tekið eftir því, að í till.n., sem við flm. höfum líka lýst yfir, að við gætum fallizt á, er svo ákveðið, að ákvæði þessara laga komi fyrst til framkvæmda um hverja einstaka jörð jafnóðum og nýr ábúðarsamningur er gerður, og þar af leiðandi kemur þetta, sem hv.þm. var að tala um, alls ekki til greina. Hv. þm. sagði m. a., að það mundi oft vera hentugra fyrir leiguliða að fá jörðina leigða um ákveðið árabil, þannig, að hann á heim tíma mætti vera óhræddur um að þurfa að fara, heldur en að mega kannske alltaf búast við því að verða að standa upp af jörðinni, ef landsdrottinn skyldi vilja fá hana til sinna eigin afnota eða barna sinna. En auðvitað má landsdrottinn samkv. ákvæðum frv. skuldbinda sig í byggingarbréfi til að taka jörðina alls ekki af leigjanda um einhvern ákveðinn tíma. Frv. gerir beinlínis ráð fyrir, að þetta geti komið fyrir, og því má landsdrottinn ekki taka jörð úr ábúð, jafnvel ekki handa sjálfum sér, ef hann hefir skuldbundið sig til annars. Þar af leiðandi sé ég ekki annað en leiguliði geti fengið sig tryggðan í þessu efni á sama hatt og nú er. Ef frv. nær fram að ganga, þá er það tryggt, sem í þessu efni er mest um vert, að leiguliði fær lífstíðarábúð á ábýlisjörð sinni, nema landsdrottinn þurfi nauðsynlega á jörðinni að halda handa sér og sínum nánustu. Hver sem forlög frv. kunna að verða á þessu þingi, þá vil ég endurtaka þá ósk mína, að hv.þd. leggi dóm sinn á frv. og þær brtt., sem fram eru komnar við það. Ég tel það nauðsynlegt til þess að sú vinna, sem í það hefir verið lögð á þessu þingi, komi að sýnilegum notum. Ef frv. fær við atkvgr. í þessari hv.þd. á sig þá mynd, sem meiri hl. þdm. vill gefa því eftir atvikum, þá getur sú vinna komið að nokkrum notum, þó að frv. verði ekki afgreitt sem lög frá þinginu.

Pétur Ottesen Hv. 2. þm. Skagf. hefir nú gert grein fyrir því, hvað í því felst, að við skrifuðum undir nál. með fyrirvara. Fyrirvari okkar liggur í því, að þó raunar væri ekki mikill ágreiningur um frv. í n., þá töldum við þó þörf á breyt. á nokkrum atr. í því. Við álítum einnig, að þegar um svo stórt og mikilvægt mál er að ræða sem þetta er, þá væri nauðsynlegt að gera það svo vel úr garði sem nokkur föng eru á. Og þó að málið hafi fengið allrækilega athugun á landbn., bæði í fyrra og nú, þá töldum við samt ekki enn svo vel um alla hnúta búið sem þörf er á í svo mikilvægu máli. Það er og eðlilegt, að það sé tímafrekt verk að athuga þetta mál hér í þinginu, þar sem frv. hafði ekki fengið eins góðan undirbúning og æskilegt hefði verið, þegar það var fyrst borið fram. Hv. form. þeirrar mþn., er undirbjó málið, sem er hæstv.forsrh. þessarar d., hefir líka játað, að skort hafi á þann undirbúning, sem sú n. þó taldi nauðsynlegan, og hefir hann gert grein fyrir því, í hverju það liggur. Þetta er orsök þess, hve málið hefir tafizt. En auk þess hefir málið tafizt fyrir það, að hér er um svo stóra breyt. á gildandi löggjöf að ræða, löggjöf, sem lengi hefir staðið. Sú breyt. er að vísu gagnleg, þar sem hún færir til skyldur þær, sem hafa hvílt á landsdrottnum og leiguliðum og jafnar þær, þó þeim sé að vísu í sumum tilfellum alveg snúið við og færðar yfir á hinn aðiljann. Sumum þótti líka að þar væri gengið of harkalega til verks og að það þyrfti að koma á meira samræmi á þeim skyldum, sem á aðiljunum hvíla. Þessar róttæku breyt. virðast lítinn stuðning hafa átt, hvorki hjá þingi né stjórninni. Þar sem frv. var upphaflega undirbúið af mþn., er stjórnin skipaði, hefði verið eðlilegt, að hún hefði tekið það til flutnings. En það hefir hún ekki treyst sér til að gera. Og hún hefir algerlega látið undir höfuð leggjast að gera nokkrar þær lagfæringar á frv., er til bóta horfðu, m. ö. o. ekkert sinnt málinu. Það hefir því orðið hlutverk höf. að bera það fram í þinginu. Þetta mál hefir nú verið athugað rækilega, bæði á vetrarþinginu 1931 og nú á þessu þingi. Í fyrra voru það þáv. 2. þm. Skagf., Jón Sigurðsson, og hv.þm. Mýr. (BÁ), sem að því unnu og lögðu til, að því yrði gerbreytt. Þeir fluttu 47 brtt. við 55. gr. frv., sem margar voru alveg orðaðar um. Þessar brtt. komu ekki fram fyrr en daginn áður en þinginu var hleypt upp og þingmenn sendir heim. Hv. flm. höfðu þó tekið nokkuð af brtt. þeirra til greina, er þeir lögðu málið fram og undirn., sem nú hefir starfað að frv. í landbn., hefir og stuðzt mjög við þessar brtt., auk þess sem hún gerir ráð fyrir fleiri breyt. Þetta sýnir bezt hinn mikla skoðanamun, sem verið hefir um þetta mál, því um hitt er enginn skoðanamunur, að þörf sé mikilla umbóta á ábúðarlöggjöfinni. Aðalatr. er því að finna haganlegt fyrirkomulag, þegar farið er að breyta löggjöfinni. Þrátt fyrir mikla athugun á þessu þingi og þinginu í fyrra, sem frv. þetta hefir fengið, þá hefir það þó komið greinilega í ljós í dag, að enn eru ýms atr. í sambandi við frv., sem þarfnast nýrrar athugunar, ef lögin eiga að ná sem bezt tilgangi sínum. Hv. landbn. er þetta líka fyllilega ljóst, þ. á m. þeim mönnum í n., sem mest unnu að frv., en það voru þeir hv.þm. Skagf. heim og öðrum var það ljóst, að frv. stóð enn til bóta hvað búning snertir. Og þeim var það einnig ljóst, að ef meiri tími ynnist til nánari athugunar á því, þá væru efnisbreyt. enn nauðsynlegar á því. Landbn. hefir heldur enga áherzlu lagt á það, að frv. fengi endanlega afgreiðslu á þessu þingi. Það mun þvert á móti vera samhuga álit hennar, að frv. verði tekið enn á ný til nánari athugunar. Hinsvegar þótti n. rétt, að frv., ásamt þeim breyt., er hún leggur til, að á því verði gerðar, kæmi fram, svo að hv. d. gæfist kostur á að ræða það og láta í ljós álit sitt um brtt. Auk þess mátti búast við, að fram kæmu ýmsar aths. og gagnrýni við frv. frá hv. dm., sem svo gætu orðið til stuðnings og glöggvunar, þegar endanlega er gengið frá þessu máli. Það hefir líka komið á daginn, að bent hefir verið á ýmislegt í sambandi við frv., sem full ástæða er til að taka til athugunar. Ég held því, að það væri vinningur fyrir góða, endanlega niðurstöðu í málinu, að frekari athugun fengist á því en tími vinnst til á þessu þingi, eftir að gengið hefir verið til atkv. um þær brtt., sem nú liggja fyrir, en að það væri hinsvegar undirbúið eins vel og rækilega og hægt er fyrir næsta þing. Flestir gera ráð fyrir, að þinginu verði slitið einhverntíma í næstu viku, og verður því eflaust ekki tími til að athuga frv. frekar en orðið er, ef það á að þvinga það í gegn nú, og teldi ég það illa farið. Hinsvegar legg ég áherzlu á, að frv. verði borið fram aftur á næsta þingi. Hygg ég, að heppilegt væri til samkomulags um málið og góðrar afgreiðslu þess, að landbn. tæki þá að sé flutning frv., eftir að ný athugun hefði farið fram á því á milli þinga. Ég skal ekki fara neitt út í það nú að gera grein fyrir, hvaða atriði það eru í frv. og brtt. heim, sem n. flytur, sem ég teldi betur fara, að nokkrar breyt. væru gerðar á. Fari svo, að frv. komi til 3. umr. mundu þær aths. sennilega koma fram í brtt.formi, eftir því sem tími vinnst til, og mun ég þá gera grein fyrir þeim. Ég skal aðeins minnast á eitt atr., sem töluvert hefir verið gert að umtalsefni undir þessum umræðum. Það er ákvæðið um það, að jarðareigendurnir eigi að leggja til öll hús á jarðirnar. Þó að gerð húsanna og hvað mikið er lagt í kostnað við þau eigi að vera háð ályktun annara manna. Þó að nokkuð sé slakað til í þessu efni í brtt.n. frá því, sem var í frv. upphaflega, þá er þar þó svo til tekið, að landsdrottni sé skylt að láta fylgja leigujörð sinni nauðsynleg bæjarhús og peningshús í góðu lagi að dómi úttektarmanna. Yrði það þá vitanlega með þeim hætti, að þegar húsin væru ekki lengur í góðu standi að dómi úttektarmanna, þá myndu þeir álykta, að jarðareigandinn yrði að bæta úr því, e. t. v. byggja öll bæjarhúsin upp af nýju og peningshúsin líka, eftir því sem áhöfn jarðarinnar gerir nauðsynlegt, og þó ríflega það, því taka á tillit til aukinna möguleika til skepnuhalds, sem aukin ræktun hefir í för með sér. Nú er sá rekspölur kominn á yfirleitt í sveitum landsins, að byggt er aðallega úr steini eða timbri, þegar byggt er upp af nýju á annað borð. Og reynslan hefir sýnt, að verði steinbygginganna, og jafnvel timburbygginganna líka, hefir í mörgum tilfellum farið langt fram úr verði jarðanna sjálfra samkv. fasteignamati, þó ekki hafi verið farið langt fram yfir þær þarfir, sem fyrir hendi eru á sveitaheimilum. Það leiðir því af sjálfu sér, að með þessu ákvæði er lögð þung kvöð á jarðareigendurna, ef það er framkvæmt þannig, að strangar kröfur eru gerðar til þeirra um gerð húsanna, og sé ég ekki annað en að þeir verði að beygja sig fyrir ályktun úttektarmannanna hvað það snertir. Og mér skilst, að það gæti í mörgum tilfellum farið svo, að jarðareigandinn eigi þess engan kost að leggja fram nægilegt fé til þeirra bygginga, sem hann eftir þessu þyrfti að koma upp. Þó að hann veðsetji jarðirnar fyrir byggingarláni, þá mundi hann í ýmsum tilfellum ekki fá út á þær nema nokkurn hluta af því fé, sem til bygginganna þyrfti og auk þess geta jarðirnar verið veðsettar áður. Afleiðingin yrði sú, að jarðareigandinn gæti á engan hátt uppfyllt þessi skilyrði og neyddist hann þá sennilega til þess að selja jörðina fyrir það verð, sem hann gæti fengið fyrir hana á þeim tíma. Þetta gæti þá e. t. v. snúizt þannig við, að sá, sem hafði jörðina á leigu, verði kaupandi hennar, og þegar hann er orðinn eigandi jarðarinnar, á hann um það við sjálfan sig, hvað hann getur sætt sig við litlar og ódýrar byggingar, og mundu þá kröfurnar í mörgum tilfellum verða minni heldur en meðan annar átti að bera kostnaðinn. Ég held, að þetta mundi þannig í framkvæmdinni stuðla að sjálfsbúð, og tel ég það út af fyrir sig gott. Framtíð búnaðarins er áreiðanlega bezt borgið með því, að sem flestir bændur eigi sjálfir jarðirnar, sem þeir nota. Hinsvegar er því ekki að leyna, að þetta getur komið jarðareigendum mjög í koll, og þeir yrðu undir þessum kringumstæðum oft að sætta sig við lægra verð fyrir jarðeignir sínar heldur en þeir gætu fengið, ef engin slík þvingun ætti sér stað í sambandi við sölu þeirra. Það hefir verið bent á það hér, að tiltækilegra mundi vera fyrir ríkissjóð að selja þær jarðir, sem hann á enn í landinu heldur en leggja fram allt það fé, sem þurfa mundi til húsabóta á þeim. Í því tilfelli mundi því niðurstaðan einnig verða sú, að þetta yrði til þess að auka sjálfsábúð í landinu, og teldi ég það út af fyrir sig síður en svo til tjóns. Þá vil ég minnast á eitt atr., sem ég sé ekki, að neitt sé vikið að í frv., en sem mér finnst full ástæða til að taka til athugunar í þessu sambandi, en það er þá tilfelli, þegar um gjafajarðir er að ræða. Eins og kunnugt er, hafa ýmsir gefið jarðir sínar í guðsþakkarskyni eins og kallað er. Þeir hafa þá gefið út gjafabréf fyrir heim, þar sem ákveðið er, að árlegt afgjald þeirra renni til einhvers ákveðins, t. d. einhverrar styrktar- eða líknarstarfsemi, til verðlauna og ýmislegs þessháttar. Nú segir það sig sjálft, að ef þessir sjóðir eiga að leggja fram fé til þess að byggja upp á jörðunum, er það ekki hægt á annan hatt heldur en að brjóta í bága við þau ákvæði gjafabréfanna, að afgjaldið skuli árlega renna til þess, sem þar er ákveðið. Því að afgjaldið þyrfti um lengri eða skemmri tíma að ganga óskipt til þess að standa straum af byggingarkostnaðinum. Ég skal ekkert segja um réttmæti þessara gjafabréfa, eða hvort talið er, að Alþingi megi rifta því, sem þar er ákveðið það má vel vera að svo sé. Hinsvegar er það svo um þessi gjafabréf, að margir líta á þau sem helga dóma, vegna þess að í þeim komi fram hinsti vilji gefandans, og telja því allvarhugavert að raska ákvæðum þeirra. Auk þess virðist þessi verknaður, að gefa fé sitt til góðgerðastarfsemi eða annara gagnlegra hluta, vera þess eðlis, að ekki sé rétt að varpa skugga á hann í augum manna, með því að gera að engu þær reglur, sem gefandinn vill láta verja gjafafénu eftir. Mér finnst því full ástæða til að taka þetta efni sérstaklega til athugunar í sambandi við afgreiðslu þess máls, sem nú liggur fyrir. Ég skal þá ekki hafa þessi orð fleiri, en vildi eindregið óska þess, að samkomulag gæti orðið um að knýja frv. ekki gegnum þingið nú, þar sem séð er, að ekki er hægt að leggja það verk í að ganga frá því, sem nauðsynlegt er og við hæfi jafnmikilsverðrar löggjafar, heldur verði endanlegri afgreiðslu málsins frestað til næsta þings, og tíminn milli þinga notaður til þess að gera enn umbætur á frv., svo að næsta þing geti afgreitt það sem vel undirbúna og góða löggjöf.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Það eru aðeins örfá orð, sem ég þarf að segja viðvíkjandi þeim ræðum, sem hér hafa verið fluttar síðan ég talaði síðast. Hv. 2. þm. Reykv. byrjaði mál sitt með því að segja, að þætti e. t. v. óeðlilegt, að hann sem bæjarbúi og þm. Reykjavíkur færi að tala í þessu mali, sem nær einungis skipti sveitirnar. Það er langt frá því, að mér þyki slíkt óeðlilegt að nokkru leyti. Ég veit, að það er styrkur fyrir þetta mál sem önnur, að jafn þaulæfður lögfræðingur og skarpur maður og hv. 2. þm. Reykv. leggi sitt til að gera frv. vel úr garði. En í þessu sambandi vil ég nefna það, að mér virtust hans aðfinnslur við frv. ekki vera það stórvægilegar, að í raun og veru sé hægt að segja, að hann hafi mjög mikið út á það að setja. Hv. þm. gerði dálitla aths. við 2. brtt.n. Honum fannst það óeðlileg og óþörf skriffinnska, að leita þurfi álits Búnaðarfél. Íslands eða fá samþykki þess til þess að sameina jarðir og til þess að sami maður geti fengið að hafa ábúð á fleiri en einni jörð. Fannst honum nóg, að úttektarmennirnir dæmdu um þetta. Meining n. var líka sú, að úttektarmennirnir, sem kunnugir eru á hverjum stað, segi álit sitt um þessa hluti, en n. álitur, að tryggara sé, að annar aðili hafi þó æðsta úrskurðarvald og virðist Búnaðarfél. Íslands sjálfkjörið til þess. Ég held, að það verði svo sjaldgæft, að ástæða sé til að sameina jarðir, eða sem farið verður fram á, að sami maður fái að hafa ábúð, á fleiri en einni jörð, að það valdi ekki neinum óeðlilegum erfiðleikum, þó að til Búnaðarfél. þurfi að leita. Fyrir mér vakir, að það sé gott að hafa annað vald yfir úttektarmönnunum til þess að skapa samræmi í þessum aðgerðum; hindra það, að úttektarmenn í einni sveit gangi mikið lengra en annarsstaðar er gert í því að leyfa sameiningu jarða. Ég geri ráð fyrir, að í flestum tilfellum fari Búnaðarfél. eftir till. úttektarmannanna um að veita þessi leyfi, en ef vart verður við, að einhverjir úttektarmenn gangi lengra í því heldur en almennt gerist, virðist eðlilegt, að Búnaðarfél. athugi, hvernig á því stendur, og taki í taumana, ef úttektarmennirnir brjóta í bága við það, sem almennt er talið byggilegt í þessu efni. Um 3. atr. gr., að leita skuli samþykkis Búnaðarfél. um hvernig því skuli fyrir komið, ef landeigandi vill skipta jörð sinni, skal ég játa, að óheppilega er að orði komizt. Ég held, að það væri heppilegra að hafa þar „umsagnar“ í stað „samþykkis“. Meiningin var, að álit sérfróðra manna kæmi til um hvernig skiptingin getur orðið sem haganlegust, en ekki hitt, að binda hendur landeiganda í þessu efni. Það er tekniska hliðin á málinu, sem hér kemur til greina og Búnaðarfél. á að hafa nógum á að skipa til að veita leiðbeiningar í því efni. Greinin mundi því betur innifela það, sem fyrir okkur nm. vakti, ef í stað „samþykkis“ kæmi ,.umsagnar“. Eins og till. er orðuð, getur litið þannig út, að Búnaðarfél. geti beinlínis bannað mönnum að skipta jörðum sínum, en það er vitanlega ekki meiningin. Þá talaði hv. 2. þm. Reykv. töluvert um 9. gr. frv. og hafði allmikið við hana að athuga. Ég skal játa, að ég hafði enga hugmynd um það, fyrr en hv.þm. kom með sínar nákvæmu skýringar, á hversu margan hátt má á það líta, þegar sagt er, að kona hafi aðskilinn fjárhag við mann sinn. En vitanlega mætti bæta úr þessu með því að segja „fullkomlega aðskilinn fjárhag“ eða eitthvað slíkt. Annars er hér ekki um svo stórt atr. að ræða, að ég gerði það að nokkru ágreiningsatr., þó að menn vildu fella það niður. Og lögskýringar hv. 2. þm. Reykv. dettur mér vitanlega ekki í hug að rengja. Þá fannst hv.þm., að þar sem talað er um, handa hverjum má taka jörð úr ábúð, þyrfti að taka kjörbörn með. Ég leit svo á, að kjörbörn og fósturbörn væri yfirleitt það sama. Þó skal ég ekki segja, að svo sé í öllum tilfellum, og vitanlega spillti það engu, þó kjörbörn væru tekin þarna með upptalninguna. Einnig minntist hv.þm. á, hvernig ætti að skilja það, þar sem talað er um, að jarðareigandi verði að afhenda jörðina til „eignar og ábúðar“, ef hann tekur hana úr ábúð. Ég býst við, að þetta verði að skilja svo, að um leið og jarðareigandinn tekur jörðina úr ábúð handa barni sínu eða öðrum nákomnum, verði hann að afhenda hana til fullrar eignar þeim, sem tekur hana til ábúðar. Ef skilja ætti þetta öðruvísi, þyrfti að segja til „eignar eða ábúðar“. Hv. þm. fannst óeðlilegt, að ekki mætti byggja jarðir til skemmri tíma en lífstíðar. Ég hefi áður tekið það fram, að ég lít svo á, að ef farið er að gera undantekningar frá þessu ákvæði á annað borð, þá yrði það til þess, að hægt yrði að fara í kringum það fyrir þá, sem það vilja viðhafa, og er ákvæðið þá um leið orðið gagnslaust. Ég lít svo á, að í frv. sé fyllilega séð fyrir öllum þeim tilfellum, þar sem nauðsyn krefur, að jörð sé tekin úr ábúð. Ég sé ekki ástæðu til að landsdrottinn fái að taka jörð af ábúanda nema handa sjálfum sér eða sínum allra nánustu, og legg því mikla áherzlu á, að ekki sé ennþá linað á ákvæðum frv. hvað þetta snertir. Þá talaði hv.þm. nokkuð um 45. gr., sem fjallar um skyldu leiguliða að kaupa ábýlisjörð sína. Fannst honum þar hallað á landsetana. Það er rétt hjá hv.þm., að ef fátækur maður á í hlut, þá getur hann misst ábúðararrétt sinn vegna þess, að hann geti ekki innleyst jörðina eða greitt hana á tilsettum tíma. En ég lít svo á, að þegar um lífstíðarábúð er að ræða, væri óforsvaranlegt að gefa ekki landsdrottnum einhverskonar möguleika til þess að losna við jarðir sínar, þegar þeir þurfa á því að halda. Einnig drap hv.þm. á, að í þessu sambandi væri ekki réttlátt að miða verð jarðarinnar alltaf við fasteignamatið, því að ef jarðir héldu á fram að lækka í verði, gæti farið svo, að þær færu niður fyrir fasteignamatsverð. Þetta er að vísu hugsanlegt, en reynslan, sem fengizt hefir, sýnir, að hitt er miklu algengara, að fasteignamatið sé talsvert lægra heldur en gangverð jarðanna, og mætti út frá því segja, að frekar væri hallað á landsdrottnana með því, að miða við það. En ég lít svo á, að fasteignamatið eigi að framkvæma þannig, að það sé sem sanngjarnast söluverð, og þess vegna sé rétt að binda sig við það í þessu tilfelli. En það er vitanlega með það sem önnur slík möt, að það er ekki í öllum tilfellum hið rétta, sem næst þannig. Þá nefndi hv. 2. þm. Reykv. 26. gr., þar sem ákveðið er, að leiguliðar greið skatta og skyldur af leigujörð sinni og minntist á eignarskattinn í því sambandi. Mér datt nú satt að segja ekki í hug, að eignarskattur gæti komið þarna undir. Það er vitanlegt, að þetta ákvæði hefir verið í lögum, og mun samt engum hafa komið í hug að krefja leiguliða um eignarskatt af ábúðarjörðum þeirra. Um hitt má aftur tala, hvort réttlátt sé, að leiguliðar greiði yfirleitt skatta og skyldur af leigujörðum sínum, t. d. fasteignaskatt. Eftir þeirri venju, sem ríkir í kaupstöðum um greiðslu fasteignaskatts er það ekki rétt, og ég mundi geta fallizt á að breyta þessu ákvæði. En þá yrðu jarðeigendur auðvitað að taka hærri leigu, svo að hér er að nokkru leyti aðeins um formsatr. að ræða. Ég geri því ekki svo mikið úr því, hvor leiðin verður farin. Þá vék hv.þm. að ákvæðum 34. gr. og taldi óeðlilegt, að leiguliðar bæru að nokkru leyti ábyrgðina á því, ef jörð rýrnar af völdum náttúrunnar. Þetta er að vísu ekki í samræmi við það, sem gildir um aðrar eignir. En mér virðist hér gegna nokkru öðru máli. Ef gengið er út frá lífstíðarábúð þá er ekkert athugavert við það, þó að leiguliði beri þessa ábyrgð að nokkru. Ég sé því ekki ástæðu til að breyta þessu ákvæði. - ég held, að ég hafi nú drepið á flestar aths. hv. 2. þm. Reykv. Út af ræðu hv.þm. Borgf. þarf ég lítið að segja. Hann sagði, að það hefði verið samkomulag um það í n. að láta málið ekki ganga fram á þessu þingi. Ég vil ekki kannast við, að rétta sé rétt. En n. bjóst ekki við, að það ynnist tími til að afgreiða málið á þessu þingi. Við gerðum þá ráð fyrir, að þingi yrði slitið nú um hvítasunnuna. En ef þing situr nú í nokkrar vikur enn, sé ég enga ástæðu til annars en að vinna að þessu máli sem öðrum og koma því áfram. Og ég hefi styrkzt í þessari skoðun minni við umr., því þótt ýmsar aths. hafi verið gerðar við frv., þá eru engar svo stórvægilegar, að ekki megi laga frv. og koma því gegnum þingið, ef það situr nokkuð lengur. Hitt dylst mér ekki, að það er mjög mikilsvert, þótt frv. nái ekki fram að ganga nú, að það hefir komið til umr., því ýmsar mikilsverðar bendingar hafa komið fram og málið allt skýrzt. Annars skal ég ekki lengja umr. um skör fram og læt því staðar numið að sinni.

Magnús Guðmundsson Ég er sammála hv.frsm. um það, að málið hafi haft mjög gott af hinum rólegu umr., er hér hafa farið fram. Það er alveg satt, sem hann segir, að svo lengi getur þingið staðið, að hægt verði að afgreiða málið. En ég og hv.þm. Borgf. gerðum ráð fyrir, að þingið stæði ekki mjög lengi enn. Ég ætla hér aðallega að ræða um nokkur almenn atr., er borið hafa á góma í umr. Það er þá fyrst út af því, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði um hús á jörðum. Mér skildist á honum, að hann teldi það ófært að skylda eigendur til að láta hús fylgja leigujörðum. Ég er á þveröfugri skoðun. Mér finnst, að ekki sé hægt að leggja það á annan en eigandann að leggja til jarðarhús. Mér finnst sú jörð ekki vera í leigufæru standi, sem er húsalaus. Hitt er annað mál, að á þeim tímamótum, er ný ákvæði eru sett, sem breyta gömlum venjum, þá verður að gæta þess að gera ekki eigendum of erfitt fyrir. Það get ég viðurkennt í skoðun hv.þm. En ég held, að það sé óhugsandi að leggja húsaskylduna á annan en eigandann. Það mun sýna sig, að meðan leiguliðar eiga að leggja til húsin, verður aldrei vel byggt. Ég veit, að þessi ákvæði geta í bili komið hart niður á eigendum, og það verður að finna leiðir, er gera eigendum kleift að húsa leigujarðir sínar. Það má vera, að ekki sé nægilega séð fyrir því í frv., þótt talsvert hafi verið úr því bætt frá því það kom fyrst fram. Ég held, að frv. hafi í byrjun gengið fullmikið á rétt eigenda, og þeir, sem það sömdu, hafi sjálfir fundið til þess og því bætt 45. gr. inn í frv. til þess að milda það. Ég skal ekki fara langt út í að ræða þá gr. Mér skildist, að það mundi vera einna mestur ágreiningur milli mín og hv.frsm. um hana. Ég get alls ekki sætt mig við hana eins og hún er. Við skulum taka dæmi af tímum eins og nú eru. Það getur verið alveg ómögulegt, jafnvel fyrir efnaðan ábúenda, að fá lán til jarðakaupa á hinum tiltekna fresti. Það væri sjálfsagt hægt að reka hvern þann ábúanda af jörð, sem ekki ætti peninga í sjóði til að borga jarðarverðið. Þetta er alltof strangt ákvæði, og því verður að breyta. Það getur komið ákaflega hart niður á leiguliðum. Það væri betra að milda eitthvað skyldu landsdrottins til þess að leggja til hús á jörð, t. d. gripahús, en grípa til þessa óyndisúrræðis. Þá vil ég nefna þá spurningu, sem hv. 2. þm. Reykv. hreyfði, um áhættuna af því, að byggingar á jörðum skemmst af náttúrunnar völdum. Fyrir flestum slíkum skemmdum er ekki hægt að tryggja sig. Í fljótu bragði sýnist það rangt að láta eigendur ekki bera áhættuna af ófyrirsjáanlegum skemmdum, en þó verður því ekki neitað, að taka ber tillit til þess, sem hv.þm. benti á, að þetta horfir nokkuð öðruvísi við, þar sem um lífstíðarábúð er að ræða. Ég held, að þetta atr. sé þess vert að taka það til nánari athugunar. Um lífstíðarábúðina get ég verið fáorður. Hún gildir aðeins gagnvart eigendum; leiguliðar geta sagt ábúðinni upp, þegar þeir vilja. Það er auðvitað, að mjög stuttur leigutími er hættulegur fyrir leiguliðana, og brýn nauðsyn að fyrirgirða það, að hægt sé að halda þeim í þeirri kreppu að fá byggingu frá ári til árs. Það lamar viðleitni þeirra til að gera jörðinni til góða og er á hann hátt eigendum líka til ills. Ég veit, að ennþá eru í frv. ýms atr., sem betur færi á að leiðrétta. Það er leiðinlegt að sjá málvillurnar í frv., og því miður eru þær í brtt. líka. Í 10. gr. er t. d. punktur í stað kommu. Það er líka í brtt.

Það er víða í frv.

. Í 31. gr. er leiðinlegt orðatiltæki, sem endilega þarf að leiðrétta. Það væri talin slæm villa í íslenzkum stíl í barnaskóla. Þetta þarf allt saman að laga og leiðrétta. Það þarf að hefla frv. og pólera áður en það fer úr deildinni. Það er hægt að gera milli 2. og 3. umr., ef tími vinnst til þess, og ég vil beina þeirri ósk til hæstv. forseta, að hann gefi n. tóm til þess að fara nákvæmlega yfir frv., ef það skyldi sýna sig, að þing standi svo lengi, að tiltök verði á því að afgreiða málið.

Einar Arnórsson Hv. síðri flm. frv. (BSt) hafði verið eitthvað úrillur út af því, sem ég sagði áður um þetta frv. Ég heyrði ekki ræðu hans alla og get því ekki svarað honum nema að nokkru leyti. Hann sagði, að öll lög hefðu í sér fólgin höft á athafnafrelsi manna og það væri því ekkert sérkenni á þessu frv. Núg. ábúðarlög bindu líka hendur manna. þessa frumlegu speki hans þekki ég. Það vitanlega ofmælt, að öll lög hafi í sér fólgin höft á athafnafrelsinu. Stundum segja þau aðeins, að svo þau eða svo skuli fara, ef málsaðilja er ekki á annað sáttir. Það má að vísu jafna saman frv. og ábúðarlögunum frá 1884, en þó kemur þar fram æðimikill munur. Ábúðarlögin 1884 segja að vísu, að jörð skuli byggð æfilangt, nema annað sannist. Hér er öðru máli að gegna; það má ekki semja öðruvísi en um lífstíðarábúð. Samkvæmt gömlu lögunum hefir landsdrottinn aðeins sönnunarbyrðina fyrir því, að jörð hafi ekki verið byggð æfilangt. Hér er því ólíku saman að jafna. Hv. 2. flm. virtist gramur yfir því, að ég og ýmsir aðrir höfum leyft okkur að gera aths. við frv. Það er ástæðulaust, því aths. hafa verið hóflegar og til þess eins að upplýsa málið, en á engan hátt til að gera lítið úr verkum mþn. eða hv.þm. Út af því, sem hv. aðalfrsm. sagði, hefi ég ekki margt að segja. Hann talaði af fullri skynsemd að því að ýmsu leyti ólíkt hv. samflm. sínum. Ef svo er, að samþykki Búnaðarfélags Íslands til að sameina megi jarðir sé aðeins form, þá er það í raun og veru það sama, sem ég vildi halda fram. Ég taldi, að Búnaðarfél. sakir ókunnugleika mundi almennt samþ. tillögur úttektarmanna. En ef svo er, þá er engin ástæða til að leggja þessa kvöð á herðar mönnum. Það er aðeins óþörf skriffinnska og getur stundum valdið mönnum bagalegum drætti. Um 9. gr. get ég bætt því við fyrri aths. mína, að kjörbörn og fósturbörn eru sitt hvort hugtakið. Mörg fósturbörn eru ekki kjörbörn og það er ekki víst, að kjörbörn séu ávallt einnig fósturbörn. N. ætti líka að athuga, hvort ekki væri ástæða til að taka tengdabörn og stjúpbörn inn í frvgr. Þá er það ekki allskostar hentugt eða réttlátt ákvæði, að landsdrottinn, sem vill láta barn sitt fá jörð til ábúðar, verði líka að afhenda því hana til eignar. Þegar maður á mörg börn og fáar jarðir, er það ekki hentugt að neyða hann til að afhenda einu þeirra jörð sína til eignar. Það má að vísu segja, að hann geti haldið hinum börnunum skaðlausum með því að taka skuldabréf fyrir jarðarverðinu. En það getur verið, að fleiri af bornum hans vilji eignast jörðina. Ef það þykir nauðsynlegt að halda þessu ákvæði um eignarafhendingu, þá má skjóta því fram til athugunar, hvort honum ætti ekki að vera leyfilegt að láta eignarréttinn ganga til fleiri barna sinna, en með áskildum ábúðarrétti handa einu þeirra. Um skattskyldu leiguliða af leigujörðum sínum hefi ég litið að segja fram yfir það, sem ég sagði áður. Mér finnst hún óeðlileg. Það má að vísu taka tillit til hennar þegar leigumálinn er ákveðinn, en ósanngirnin getur komið fram í því, að leiguliðar beri áættuna af breyt. á skattalöggjöfinni. Ef nú væri t. d. lögleiddur mjög þar fasteignaskattur, mundi hann ekki verka réttlatlega að þessu leyti. Þessi atriði finnst mér ekki svo stórvægileg, að ekki mætti afgr. málið þeirra vegna. Ég skal játa það, að þessar aths., sem ég hefi gert, eru ekki nema fáar einar, en þær eru ekki fleiri vegna þess, að ég vil ekki tefja tímann. Einnig verð ég að játa, að ég hefi, vegna tímaskorts, eigi getað kynnt mér frv. og brtt. eins og æskilegt væri. Geri ég ráð fyrir, að hægt hefði verið að benda á mjög margt fleira en það, sem við, er nú höfum hreyft andmælum, höfum komið fram með. Úr því að ég er staðinn upp á annað borð, vil ég minnast ofurlítið á húsaskyldur landsdrottins. Það er mikil ástæða til að bæta úr því fyrirkomulagi, sem nú er í þessu atr. Samt sem áður virðist mér, að ákvæðin, sem hér er verið að lögleiða, fari of langt, séu of undantekningarlaus. Ég get hugsað mér það tilfelli og það hefir áreiðanlega komið fyrir, að hús séu reist á jörð og miðuð við þá búnaðarháttu, sem þá eru á jörðinni. Hugsum okkur t. d., að landsdrottinn byggði á jörð, sem þætti sérstaklega hæf til kúabús. Svo byggir hann handa leiguliða dýrt og vel gert fjós. Nokkrum árum síðar breytast búnaðarhættir þannig, að leiguliða þykir sér nú hentara að reka aðallega sauðfjárbú. Þar af leiðandi hyggst hann að fækka kúnum allverulega, en efla í þess stað sauðfjáreign. Nú er ekki víst, að þetta dýra og myndarlega fjós verði hentugt fyrir sauðfé og oft mun það algerlega ónothæft til þess. Þá myndi landseti heimta, að landsdrottinn byggði handa honum fjárhús. Þannig gæti vel komið fyrir, að menn yrðu að tvíbyggja á jörð, þó að þau hús, sem upphaflega hefðu verið byggð, væru ennþá í góðu standi. Ég veit, að slík tilfelli geta komið fyrir, og ég skýt því þess vegna til hv.flm., hvort þeir vilji ekki athuga þetta mál nokkru nánar en gert hefir verið.