Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Jóhann Jósefsson: Herra forseti ! Eins og kunnugt er, hefur mál þetta gengið í gegnum Nd., og er rétt að geta þess, að sams konar brtt. og sú, sem ég flyt hér, var felld í Nd., mér er nær að halda að lítið athuguðu máli. Ég veit ekki, hvort það þýðir að telja fram þau rök, sem ég álít, að liggi til grundvallar brtt. á þskj. 263, án þess, að sá ráðh., sem þar um fjallar, sé við. Ástæðan til þess, að þessar brtt. eru fluttar, er sú, að lög þau, sem um er að ræða, eru orðin bókstaflega þýðingarlaus. Lög um viðauka við gjaldeyrisverzlun frá 1937, þar sem ríkisstjórninni er heimilt að ákveða, að bankarnir skuli leggja nokkurt fé inn á biðreikninga erlendis, eru í raun og veru orðin úrelt, síðan gerðir voru samningar við Bandaríkin, að sá útflutningur, sem um er að ræða, skuli greiddur í dollurum. Sú upphæð, sem hér er um að ræða, mun vera um 400 þús. sterlingspund, eða sama og rúmar 10 millj. króna. Það mun hafa verið tilgangurinn með þessum lögum, að þessu fé yrði ekki hleypt inn í óþarfa veltu og brask og skapa verðbólgu á þann hátt. Það getur vel verið, að á þeim tímum, sem þetta var gert, hafi verið rétt, að stjórnin hefði þessa heimild. Þó er nær að halda, að af öðru fé en hér er um að ræða hafi frekar skapazt verðbólga í peningamarkaði hér á landi. hað er vitanlegt, að það fé, sem bundið hefur verið inni eða fryst, er eingöngu fyrir ísfisk. Nefnd sú, sem hafði með þetta að gera, ákvarðaði í hvert sinn, hve mikið fé hvert ísfiskskip mætti heim flytja af andvirði farmsins til nauðsynlegra útgjalda, en hitt var svo bundið í Englandi. Ég hef átt tal við einn af bankastjórum Landsbankans fyrir löngu, áður en kom til, að Ameríka borgaði í dollurum fisksendingar til Bretlands, og hann taldi þau þýðingarlaus. Enda er hér aðeins um að ræða 101/2 millj. kr., og það mun hafa litla þýðingu að frysta þá upphæð inni í öllu því peningaflóði, sem nú er. Enn fremur hljóta þessi lög að koma ójafnt niður, og mér finnst ekkert réttlæti í því að frysta fé inni fyrir aðeins eina vörutegund, því að þannig hefur það verið í framkvæmdinni, þó að ekki sé tekið fram í heimildinni, að hún skuli aðeins ná til einnar vörutegundar. Það eru til menn, sem hafa aðeins selt fisk á erlendum markaði á því tímabili, sem bindingin var lögleidd og eftir það, en ekki áður. Ef þessir sömu menn hættu slíkri útflutningsstarfsemi nú, mundu þeir aðeins hafa stundað hana á þeim tíma, sem bindingin átti sér stað. Þeir, sem á undan voru, og þeir, sem á eftir komu, fá sína peninga umreiknaða á venjulegan hátt, eins og áður en bindingin var lögleidd. Nú frá nýári er mér ekki kunnugt um annað en að afreiknað hafi verið hvert einasta pund, sem aflazt hefur fyrir ísfisk. Þessi binding er í sjálfu sér lítið til óþæginda fyrir þau fiskútflytjendafélög, sem starfað hafa frá byrjun stríðsins, og þau hafa fengið næstum allt sitt andvirði umreiknað, því að pundin, sem eru bundin fyrir þeim, eru ekki nema litill hluti af þeim peningum, sem þau geta velt í þessu skyni. Eins og ég benti á, þá eru til fyrirtæki, sem eingöngu hafa lent í þessar í bindingu, og þau eru þannig stödd í dag, að þó að þau eigi talsvert fé í frosnum pundum, þá hafa þau ekki nokkurt fjármagn í rekstrinum. Einn slíkur maður komst þannig að orði við mig um daginn, að þó að hann ætti fleiri þús. pund úti í Englandi, gæti hann ekki keypt nauðsynjar sínar hér á landi né fengið nægilegt fé í reksturinn. Þetta er sýnilegt misrétti gagnvart þegnum landsins. Ég hygg, að togarafélögin hafi lítið kvartað í þessum efnum, enda voru þau, áður en bindingin kom til greina, búin að senda fiskinn og fá andvirðið umreiknað. Eins og ég benti á, hafa þessi lög ekki verið framkvæmd síðan Ameríku-umreikningurinn á fiski kom til greina. Þegar þess er gætt, að nokkrir þegnar þjóðfélagsins eru settir á verra sess heldur en aðrir, enn fremur, að hér er um svo litla peninga að ræða, þá virðist mér, að annaðhvort ætti að nema lögin úr gildi eða gera gagngerðar umbætur á þeim, þannig að sumir þegnar þjóðfélagsins verði ekki beittir svo herfilegu misrétti. Nú verða þeir menn, sem eiga þessa peninga, að telja þá fram til skatts, þó að þeir hafi þeirra engin not og ómögulegt sé að segja, hvenær þeir verða fluttir inn. Peningar þessir eru geymdir úti á ábyrgð eigandans. Nú geri ég ekki ráð fyrir, að skattanefnd geri sig ánægða með, að þessi frosnu pund séu talin fram til skatts með öðru gengi en nú tíðkast, þó að enginn vilji umreikna þau. Sennilega fer mikið af þessum peningum til skattgreiðslu, og þegar loksins þau verða flutt heim, verður komið annað gengi og menn munu ef til vill verða fyrir tjóni á þann hátt. Mér finnst þetta mæla með því, að hér þurfi að koma breyting á, og ég sá ekki annað ráð vænna en að flytja till. um að afnema lögin. Ef einhver ný hætta væri í uppsiglingu með dollarann, gæti ríkisstjórnin á hvaða tíma sem er gefið út brbl. og komið nýrri bindingu á. Ég vildi heyra undirtektir hæstv. viðskmrh. og hvaða rök hann hefur fram að færa. Það eru einkum tvö atriði, sem mig langar til að heyra álit hæstv. ráðh. um, í fyrsta lagi, hvaða þýðingu þessi lög hafa fyrir þjóðarbúkap okkar og peningamál; í öðru lagi, hvernig é hægt að réttlæta það misrétti, sem hér á sér stað gagnvart þegnum þjóðfélagsins. - Ég vil ekki hafa orð mín fleiri að sinni.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Eins og hv. þm. Vestm. gerði grein fyrir, leggur hann til, að lögin, sem hér er farið fram á að breyta lítilsháttar, verði felld úr gildi, og færir hann fyrir því nokkur rök frá sinni hálfu. Hann færir tvær ástæður fram fyrir þessari tillögu sinni. Í fyrsta lagi, að þau hafi litla þýðingu, og í öðru tagi. að framkvæmd þeirra skapi misrétti, sem sé óæskilegt. Ég mun fyrst víkja að fyrra atriðinu. Þá runnu tvær stoðir undir þessa lagasetningu á sínum tíma. Önnur var sú, að mönnum óx í augum, að bankarnir keyptu allan þennan gjaldeyri. Landsmenn höfðu ekki þörf fyrir allan þennan gjaldeyri og fannst því réttmætt, að nokkur hluti hans yrði lagður fyrir erlendis á reikning þeirra, sem öfluðu hans með útflutningi, í stað þess að kaupa hann allan. Hin stoðin var sú, að mönnum ógnaði peningaflóðið í landinu og sáa gleggra og gleggra, að ef engar ráðstafanir yrðu gerðar til þess að draga úr því, mundi það hafa óheppileg áhrif á allt fjárhagslíf í landinu. Ýmsar leiðir voru hugsanlegar til þess að draga úr þessari hættu og ein einmitt sú að binda erlendis hluta af útflutningsverði þeirra afurða, sem mestum gróða skilaði, til þess að koma í veg fyrir, að sá gróði kæmist í umferð í landinu. Þetta eru þær tvær stoðir, sem runnu undir þessa löggjöf á sínum tíma. Það er óhætt að fullyrða, að þeir, sem stóðu að þessari löggjöf, gerðu sér vonir um, að framkvæmd hennar mundi marka tímamót í þessum efnum, og að þær fjárhæðir, sem bundnar yrðu, mundu reynast hærri. En til þess, að ekki er meira fé bundið en raun ber vitni um, liggja þær ástæður, sem nú skal greina: Það var ljóst, að ekki var hægt að binda nema hreinar tekjur, þ.e. hreinan gróða. Það var óhugsandi að binda það, sem framleiðendur þurftu til greiðslu innanlands. Enn fremur var á sinni tíð gengið út frá, að einnig yrði að taka til greina, hvort þeim, sem hlut áttu í máli, bar brýna nauðsyn til að greiða upp í skuldir sínar. Það þótti ekki fært að binda þann hluta af ágóðanum, sem framleiðendur töldu nauðsynlegt að nota til þess að greiða niður skuldir sínar viðkomandi atvinnurekstrinum. Það var talið, að það yrði að fara gætilega í það að binda þann hluta af ágóðanum, sem þyrfti að ganga til þessa. Nú kom það fljótlega til greina, þegar fara átti að nota lögin, hversu víðtækt skyldi gera þetta. Hvort ætti að binda aðeins nokkurn hluta af andvirði fiskjar og annarra sjávarafurða, eða hvort það ætti að binda það allt. Nánar tiltekið, hvort það ætti að binda nokkuð af því verði, sem Englendingar gæfu fyrir fiskinn hér á íslenzkri höfn. Þótt menn vissu, að hér var um nokkurn ágóða að ræða, var talið erfitt að ganga inn á þá braut að binda nokkurn hluta af þessu fisksöluverði. Alveg sama máli gegndi um það, sem landsmenn unnu í þágu setuliðsins, og kom það til umræðu, en var ekki talið framkvæmanlegt né út í það leggjandi, enda aðilar þá svo margir. Sem sagt, pundatekjur landsmanna fyrir fisk eða aðrar afurðir, sem framleiðendur sjálfir seldu, eða fyrir vinnu, hlutu að koma inn í landið. Það var ljóst, að ef ekki yrði farið út í að binda nema nokkurn hluta af þessum tekjum, yrði starfsemi pundabindingarinnar að einskorðast að mestu leyti við ísfiskútflutning þeirra, sem veiddu í eigin skip eða keyptu fisk til. útflutnings, enda hefur verið mikill gróði hjá þessum aðilum. Þannig hafa lögin verið framkvæmd, og þannig atvikaðist það, að ekki var farið út í víðtækari pundabindingu. Sú upphæð, sem um er að ræða, er eitthvað um 101/2 milljón króna. Það er sá gróði, sem hefur orðið að pundabindingunni mínus því, sem eigendur hafa þurft að hafa í sérstakar greiðslur. Þetta er ekki há upphæð, ef miðað er við pundainnieign landsmanna erlendis, en þess her að gæta, að þetta er gróði, sem mundi hafa farið í umferð í landinu, ef hann hefði ekki verið bundinn. Og það er þessi toppgróði, sem er hættulegur öllu fjárhagslífi, ef hann er látinn teika lausum hala. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að bindingin hefur meiri þýðingu en hún virðist hafa fljótt á lítið af upphæðinni sjálfri, af því að hér er um umframgróða að ræða í sambandi við útflutninginn. Ég held, að allar þær ástæður, sem voru fyrir hendi, þegar þessi lög voru sett, séu fyrir hendi í aðalatriðum. Það hefur ekki verið talið fært að fara út í víðtækari bindingu af ástæðum, sem ég nú hef nefnt, en mér finnst það ekki fullnægjandi rök fyrir því að sleppa hendinni af toppgróða num, að bindingin var ekki stórfelldari en þetta. Ég get því ekki mælt með því, að þess lög verði felld úr gildi. Það gæti vel verið, að ýmsir vildu nota sér þær heimildir, sem í þessum lögum felast, í ríkara mæli en gert hefur verið. Þá væri ógætilegt að vera búinn að fella þau og sleppa milljónum þeim lausum, sem hafi verið bundnar. Ef milljónunum væri sleppt lausum, mundi það varla teljast mögulegt að byrja á ný, því að þá væri hægt að vísa í það, að því, sem búið væri að gera, væri sleppt lausu og því ekki réttmætt að byrja á slíku. Það er ekki heldur rétt að afhenda þetta bundna fé að sinni. Það er rétt, sem hv. þm. Vestm. gat um, að lögin eru nú sem stendur ekki framkvæmd að neinu leyti. Ástæðurnar eru þær, að hér hefur um lengri tíma verið skortur á dollurum. Það hefur verið mikil eftirspurn eftir þeim, meiri en hægt hefur verið að fullnægja. Af þessu leiðir, að bönkunum hefur verið heimilt að kaupa skilmálalaust alla þá dollara, sem fengizt hafa, og hefur það verið gert. Nú er þetta að breytast þannig, að bankarnir eru byrjaðir að eignast dollara, lítið að vísu, en ekki er hægt að gera sér grein fyrir, hve ört þeir kunna að berast. Af því leiðir að mínum dómi, að bráðlega verður tímabært að taka upp framkvæmd þessara laga með dollarana eins og pundin. Og eftir því, sem ég lit til, get ég ekki betur séð en að tímabært sé á næstunni að byrja á að binda eitthvað af þeim dollurum, sem við erum ekki knúðir til að kaupa fyrir, því að framboðið virðist vera að nálgast það að fullnægja eftirspurninni. Af þessu get ég ekki séð, að rétt sér að fella lögin. Hv. þm. Vestm. minntist á, að hægt væri að grípa til þess að setja lögin aftur síðar, ef það teldist skynsamlegt. En ég vil sérstaklega benda á það atriði í ræðu hans og undirstrika, að ef búið er að sleppa lausum þeim gróða, sem til fellur í pundum, mundi hann verða til þess að auka verðbólguna. Ég vil einnig undirstrika það, sem ég sagði áðan, að það eru líkur til, að dollararnir séu að fara í sama farveg. Svo getur komið til álita, hvort menn telja skynsamlegt að ganga lengra en áður var gert, þannig, að meiri hluti af útflutningnum verði bundinn en áður var. En á því eru margir erfiðleikar. Ef sleppa á útflutningnum, yrðu innistæðueigendur margir og mjög erfitt að gera sér grein fyrir, hve mikla þörf hlutaðeigandi hefur fyrir að fá yfirfærslu. Ég held þess vegna. að þar sem það er vitað mál, að hér er ekki bundið annað en stærsti gróðinn, toppgróðinn, þá sé það skynsamlegt að halda þessari löggjöf og framkvæma hana a.m.k. svipað og verið hefur. Ég hef hér minnzt aðallega á fyrri ástæðuna, sem hv. þm. Vestm. bar fram fyrir því, að það bæri að fella þessi lög, sem sé það, að þau hefðu litla þýðingu. Um síðara atriðið vil ég aðeins segja það, að ég hef ekki fylgzt með í einstökum atriðum í framkvæmd þessarar löggjafar. Ég skildi hv. þm. Vestm. þannig, að þessi löggjöf hefði komið þyngra niður á þeim, sem byrjuðu eftir að lögin gengu í gildi, en hinum, sem byrjuðu að starfa áður en þau öðluðust gildi. Ég geri ráð fyrir, að erfitt sé að koma í veg fyrir, að slíkir hlutir geti átt sér stað, ef hægt er að kalla þetta misrétti, þegar allir búa við það sama eftir að lögin eru gengin í gildi og komin til framkvæmda. Þó má vera, að frá sjónarmiði þeirra, sem byrjuðu eftir að lögin öðluðust gildi, komi þetta undir að heita misrétti, en ég held, að það verði að líta á það sem óhjákvæmilega nauðsyn, að þeir komi undir lögin eins og aðrir, þótt þeir hafi starfað áður, og það getur þó aldrei orðið verra en það, að kannske verulegar hluti af gróða þeirra verði lokaður inni. Ég veit ekki, hvort mönnum þykir það svo voðalegt, að meiri hlutinn af þessum gróða verði að bíða þangað til þjóðfélagið hefur meiri þörf fyrir gjaldeyri. Ég held, að ég hafi minnzt á mest af því, sem hv. þm. Vestm. talaði um. Ég get ekki fallizt á réttmæti þess að fella þessa löggjöf úr gildi. Ég tel, að hún eigi að vera í gildi og framkvæmast líkt og verið hefur, ef ekki er hægt að framkvæma hana þannig, að hún komi að meira gagni, en á því eru ýmsir annmarkar, sem menn hafa fram að þessu talið svo veigamikla, að ekki sé hægt að komast fram hjá þeim



Herra forseti ! Áður en ég ræði þá brtt., sem hér liggur fyrir frá hv. þm. Vestm., vil ég aðeins drepa á tvö atriði, sem komu fram í ræðu hæstv. viðskmrh. Það fyrra var, að hæstv. viðskmrh. minntist á það, að komið hefði til mála að binda hluta af tekjum manna í setuliðsvinnunni og hluta af tekjum þeirra, sem seldu fisk samkv. brezka samningnum. Mér þykir allmerkilegt, að nokkrum manni skuli hafa komið til hugar slík binding. Að mínu áliti er það alls ekki meiningin með lögunum. Þar stendur, að einungis skuli binda gjaldeyri erlendis fyrir reikning eigenda, en það er öllum vitanlegt, sem til þekkja, að hvorki verkamaðurinn né sjómaðurinn eiga erlendan gjaldeyri. Ef um bindingu væri að ræða fyrir setuliðsvinnu, mundi þurfa að linda féð hjá setuliðinu, sem eignast gjaldeyrinn, og ef um fé fyrir fisk væri að ræða, þá hjá þeim, sem kaupir hér fyrir ísl. peninga, sem mun vera Ministry of Food. Mér finnst aldrei geta komið til mála að binda kaup þessara manna. Það hefur aldrei komið fram, og ég býst ekki við, að neinum hafi dottið það í hug nema hæstv. viðskmrh. að binda kaup þeirra, sem aðeins hafa þurftarlaun, - og hafi ensku samningarnir orðið þess valdandi, að íslenzki fiskveiðiflotinn verði rekinn með stórtapi, getur það aldrei komið til mála, að tilætlunin hafi verið með þessum lögum að setja fastan erlendis gjaldeyri, sem þarf að nota hér heima á Íslandi til þess að greiða slík töp. Þá talaði hæstv. viðskmrh. um, að þörf væri að taka til athugunar að binda gjaldeyri fyrir nokkurn hluta af þeim ísfiski, sem seldur er í Englandi. En eins og nú háttar, fæst þessi fiskur greiddur í dollurum, sem notaðir eru til kaupa á nauðsynjavörum vestan hafs. Út af þessu vildi ég spyrja, hvort það sé rétt, að gjaldeyrisnefnd hafi neitað um gjaldeyrisleyfi fyrir járnvörum og öðrum slíkum vörum, sem þurfti að fá forgangsleyfi fyrir í Ameríku, og ekki þýðir að sækja um nema gjaldeyrisleyfi sé til staðar. Ef svo skyldi vera, að nægir dollarar séu til, nær það ekki nokkurri átt, að hægt sé að neita um gjaldeyrisleyfi fyrir nauðsynlegum vörum eftir geðþótta eins eða tveggja manna og valda með því mikilli töf á afgreiðslu vörunnar, eða jafnvel, því, að hún fáist ekki. Þetta var að vísu útúrdúr, en var nauðsynlegur vegna ræðu hæstv. viðskmrh. Ég minntist í framsöguræðu minni á það atriði, sem kom fram í ræðu hv. þm. Vestm. N. Hefur ekki tekið afstöðu til þess, enda kom engin slík tillaga fram - þar, og enginn nm. minntist á það að taka hana upp. Það, sem ég segi hér, segi ég því einungis sem mína skoðun, og bera meðnm. mínir enga ábyrgð á því. Ég tel það út af fyrir sig réttlátt, að þessi lög verði látin gilda, ef aðeins er tekinn toppgróðinn þannig, að öruggt sé, að nauðsynlegar yfirfærslur fáist til þess að greiða verkakaup, og þannig að alltaf sé tekið til athugunar, þegar um aðrar vörur er að ræða en ísfisk, hvort sala slíkra vara þoli bindingu. Það kom beinlínis fram í ræðu hv. þm. Vestm., að togaraútgerðin hefur engan hnekki beðið af þessu, og ég get ekki fallizt á það, sem hann segir, að eldri félögin hafi orðið sérstaklega fyrir barðinu á þessari löggjöf. Það, að lögin hafi komið misjafnt niður, hlýtur að koma af því, að þau félög, sem um er að ræða, hafi aðeins flutt út á þeim tíma, sem lögin voru til framkvæmda, en hvorki fyrir né eftir. Mér skilst því, að með slíku reglugerðarákvæði mætti gefa þeim heimild til þess að fá þetta fé laust. En ég get ekki séð, út af fyrir sig, að nokkur ástæða sé til að nema þessi lög úr gildi. Ef framkvæmd þeirra er skynsamlega hagað, geta þau komið að notum, t.d. með því að taka úr - umferð óhæfilegar fjárfúlgur. Og ef til þess kæmi, eins og hæstv. viðskmrh. minntist á, að nægileg dollareign myndaðist, þá væri það mjög óeðlilegt að láta bankana eina bera ábyrgð á öllum þeim innistæðum eða gróða einstaklinga, sem af þessum sölum myndaðist.

*Jóhann Jósefsson: Ég bjóst nú ekki við öðru en því, að hæstv. ráðh. mundi vilja halda í þessi lög, þótt hann kannaðist við, að þær vonir, sem til þeirra voru gerðar í byrjun, hafi staðið hærra en raun bæri vitni um. Ég hef enga löngun til að vera að karpa við hæstv. ráðh. um þetta „prinsip“- atriði. Ég er hins vegar á þeirri skoðun, að hafi tilgangurinn með þessum lögum verið sá að koma í veg fyrir óþarfa eyðslu í landinu, þá hefur honum ekki verið náð. Það er sýnilegt. En áður en ég eyði meira af tíma þessarar hv. d., þá vil ég, að gefnu tilefni eftir ræðu hv. 10. landsk., spyrja hæstv. ráðh., hvort hann muni vilja taka til athugunar breyt. á reglugerðarákvæðinu, til þess með því að rétta nokkuð hlut þeirra, sem vissulega eru til í þessu máli, sem bókstaflega geta ekki greitt skatta sína nema með því að fá yfirfært. Hæstv. ráðh. talaði um toppgróða. Hvað á atvinnurekandinn að gera við þann gróða, sem hann hefur fram yfir útgjöld? Hann vill gjarnan halda áfram að starfa. En hann getur bara ekki haldið áfram, ef þessi gróði er bundinn og hann fær ekki hreyft við honum. Við skulum t.d. gera ráð fyrir, að menn, sem hefðu skip í förum á þessu tímabili, fengju það, sem hæstv. ráðh. kallar toppgróða. Þeir mundu vilja eignast skipið, kaupa báta og halda áfram að gera út. En þetta geta þeir ekki, þeim er haldið. Þeir hafa ekki leyfi til að ráðstafa sínum pundum. Þetta er dálítið einkennileg peningapólitík, en svona er það. Ég vildi spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort hann vildi fallast á að láta mig fá frest til að ræða við n., um að fá einhverja tilhliðrun, sem yrði þá komið fram í reglugerð, í þessa átt, og mundi ég þá taka till. mína aftur, um afnám laganna. En ef hæstv. ráðh., og ef til vill einhverjum fleiri hv. þm., er það keppikefli að halda í þessi lög, sem eru ónýt og verða ónýt í framkvæmd, þá skal ég ekki standa í stríði með það. En hitt vil ég gjarnan, að hæstv. ráðh. fallist á að lagfæra það, sem hægt er, með reglugerð. Í fyrra var þetta mál hér til umræðu, og varð þá að samkomulagi við hæstv. ráðh., að hann féllst á að gefa pundakaupan. fyrirmæli um það, að hún leyfði mönnum að kaupa skip og vélar fyrir þessa peninga. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að það loforð hafi a.m.k. verið hálfsvikið. Ég veit ekki, hvers er eiginlega verið að hefna á einstökum mönnum, sem lenda innan þessa lagakerfis. Það eru ekki togaraeigendur, sem þarna eiga hlut að máli, heldur einstakir útflytjendur, margir hverjir smáir, sem hafa farið út í þennan fullkomlega leyfilega atvinnuveg á því tímabili, sem þessi binding hefur gilt, og vegna samningsins við Breta eru farnir út úr honum. Það var ekki leyfilegt eftir honum að hafa nein útlend skip í förum með ísvarinn fisk fyrir Íslendinga og ekki kaupa hann nema á vissum stöðum. Þess vegna finnst mér, að hæstv. ráðh. gæti gengið svo langt til samkomulags í þessu efni að fallast á það, að inn í lögin væri sett ákvæði um það, að í reglugerð skyldi tekið tillit til þess, hvort menn hefðu atvinnurekstur sinn að öllu leyti bundinn á þennan hátt eða ekki. Eins og ég sagði áðan, geri ég ráð fyrir, að ríkið vilji fá sinn hluta af þessum tekjum eins og öðrum. Það verður auðvitað ekki komizt hjá því. En hvernig hefur ríkið hugsað sér, að greiddir yrðu skattar af frosnum pundum? Það er ég enn ekki farinn að sjá. Og eiga ekki þjóðfélagsborgararnir fullan rétt á því að fá að meta þann afrakstur, sem þeir hafa af atvinnu sinni? Ég segi fyrir mig, að ég held, að þeir eigi rétt á því, þó að það megi með ólögum binda hendur þeirra á einhverju tímabili. Ég man eftir því, þegar ég spurði hæstv. ráðh. að því á síðasta þingi, hvers vegna bankarnir hefðu keypt sterlingspund af togarafél. algerlega umyrðalaust á því háa gengi, sem þá var, og miklu meira en maður gat ímyndað sér að bankarnir vildu hlaða að sér af þeirri mynt, að þá vildi hann skýra það með því, að það hefði verið eftir beiðni bankanna. Þeir hefðu gert það til þess að geta umreiknað þau og borgað upp sínar skuldir. Hér hefur verið mikil tilhliðrun sýnd, og það er ekki ástæða til að lasta það. En hún rekst óneitanlega á við fyrri afstöðu hæstv. ráðh. gagnvart togarafél. og gengur mjög á móti því, sem öðrum en togaraeigendum, sem þó hafa rekið líkan atvinnurekstur, er ætlað að búa við, því að þeirra afrakstur, sem hæstv. ráðh. kallar toppgróða, á nú að binda. Það er nú orðið svo með afrakstur þeirra manna, sem þennan atvinnuveg stunda, að hann er í svoleiðis járnklóm, að þeir mega ekki kaupa fyrir hann neinar vörur, heldur verða þeir að skila bönkunum honum, sem banna að láta þá fá hann í ísl. krónum. Og enn þá er ekki sýnt, hvort hægt verður einu sinni að fá hann til að greiða með lögboðin gjöld, eins og skatta. Það er líka ýmislegt fleira, sem menn vildu óska að gera við ágóðann af atvinnurekstri sínum, eins og ég tók fram í þessari hv. d. í fyrra, t.d. að auka framleiðslutæki sín. Ef hæstv. ráðh. vill fallast á, að þetta verði tekið til athugunar, þá vildi ég bera fram þau tilmæli, að þessari umr. verði frestað, og að n. athugi, hvort ekki mætti leiðrétta það misrétti, sem hér er á orðið, með reglugerðarákvæði.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. 10. landsk. lýsti yfir reiði sinni út af því, að það hefði komið fram í ræðu minni, að komið g:rrti til mála að binda einhvern hluta af tekjum manna í Bretavinnunni. Mér finnst ekki., að hv. þm. þurfi að taka þetta á þennan hátt, því að það er öllum vitanlegt, að þegar verið var að undirbúa þessi lög og gera sér grein fyrir því, hvernig hægt væri að draga úr pundasöfnun bankanna sjálfra, þá var náttúrlega rannsakað til hlítar, hvaðan pundin komu. En í því sambandi voru auðvitað teknir til athugunar allir þeir liðir, sem til mála gat komið, að hægt væri að minnka pundastrauminn um. Þar höfðu menn fyrir framan sig alla þá læki, sem mynda hina stóru á. Og eins og ég hef áður sagt, þá var komizt að þeirri niðurstöðu, að ekki væri fært að stífla þennan læk né takmarka hann að nokkru leyti. Það má vera, að hv. þm. hafi skilið mig svo, að ég teldi hægt að binda þetta með löggjöf, en það hefur ekki þótt fært. Það var lagt til hliðar sem óhugsanlegur möguleiki áður en frv. var lagt fram. Hv. þm. skaut því inn í fyrirspurn sína, hvort nýlega hefði verið neitað um innflutningsleyfi frá Ameríku fyrir nýjum nauðsynjavörum, eins og t.d. járnvörum. Og fannst mér hann gera ráð fyrir, að það hefði verið gert, og að það væri óheppileg ráðstöfun, þar sem nú hefði rætzt úr um dollara. Í des., jan. og febr., og raunar marz líka, var ákaflega lítið um dollara. Þá þurftu bankarnir að lifa á yfirdráttarlánum, í von um væntanlegar dollaratekjur, en þá var ekki búið að koma því á að greiða fiskandvirðið í dollurum. Á þessu tímabili var það svo, að menn ræddust til að flokka niður það, sem bezt væri að nota þennan gjaldeyri í, og kaupa aðeins það, sem mest lá á að fá. Og það varð að gæta þess, að það skipsrúm, sem fyrir hendi var á hverjum tíma, yrði notað sem bezt, og að fyrst og fremst yrði það flutt, sem beinlínis vantaði, og eftir þessu hefur gjaldeyris- og innflutningsnefnu fyrirskipun frá ráðuneytinu um að haga störfum sínum. Það stóð alltaf til, og ráðuneytið var þess hvetjandi um þessar mundir, að taka meira lán í Bandaríkjunum, til þess að ekki þyrfti að láta dollaraskort hamla sér í viðskiptunum, en ýmsar tafir urðu í sambandi við þá lántöku, svo að ekki. varð úr henni fyrri en of seint, að farið var að rætast úr. En hins vegar var það um tíma svo, að innflutningsleyfi urðu að miðast við dollarainnistæðu, því að það þurfti ævinlega að borga um leið og varan var keypt. Um járnvörurnar er það að segja, að við fengum ákveðinn „koda“ fyrir þær í Ameríku, ég held 10 eða 11 þúsund tonn. Og það var búið að tryggja, bæði af hálfu sendiráðsskrifstofunnar í Washington og innkaupanefndarinnar í New York, að þessar vörur eru fáanlegar. En til þess hins vegar að þessi „kodi“ gæti skipzt sem réttlátast niður milli innflytjenda, þá var ekki annað ráð fyrir hendi en að auglýsa eftir umsóknum um þessar vörur, til þess að þær gætu allar komið til athugunar í einu. En ef þessi aðferð hefði ekki verið tekin upp, gat farið svo, að sumir hefðu orðið útundan, en aðrir fengið meira en þeim réttilega bar. Það má vera, að eitthvert stutt tímabil hafi mönnum þótt standa á svari, en það hefur þá einungis verið vegna þess, að það varð að taka umsóknirnar fyrir í einu lagi.

Það var ekkert stutt tímabil, eða hefur hæstv. viðskmrh. ekki fylgzt með því ?

Það hefur þá engu að síður verið fyrir það, hvað innflytjendur hafa verið seinir að senda umsóknir sínar nógu snemma. Sem sagt, málið liggur þannig fyrir, að með aðstoð þessara manna fyrir vestan hafið hefur járnið verið tryggt, svo að það er nú til staðar fyrir þá, sem kunna að vilja kaupa það í gegnum viðskiptanefnd, sem hefur milligöngu um þetta í umboði ríkisstj. Annars hygg ég, að ef staðið hefur á þessum hlutum, þá sé það fyrst og fremst fyrir það, að mönnum gekk illa að fá forgangsleyfi vestra, og sendiherrann í Washington símaði, að það væri hætt við að reyna forgangsleyfi, því að það væri tilgangslaust. Aftur á móti ráðlagði hann að kaupa í gegnum opinbera stofnun. En eins og hv. þm. vita, þá er innflutningsverzluninni frá Ameríku þannig fyrir komið. að útbúin eru þar ýmiss konar forgangsleyfi, en ef ekki er hægt að fá þau, sem fyllilega er upplýst að á sér stað um sumar vörur, eins og t.d. stál og járn, þá er það keypt af opinberri stofnun, sem hér heima er viðskiptanefnd, en vestra 2ja manna nefnd í New York. Til viðbótar um járnið vil ég segja það, að það var, að ég hygg í janúar eða febrúar, auglýst af viðskiptamálaráðuneytinu, að menn skyldu senda járn- og stálpantanir sínar til ráðuneytisins til frekari fyrirgreiðslu, en það kom aðeins lítið af þeim, af því að menn vildu reyna forgangsleyfaaðferðina sjálfir, en hún hefur ekki reynzt framkvæmanleg. Hv. þm. Vestm. sagði, að sér hefði í fyrra, undir meðferð þessa máls, verið gefið fyrirheit um það, að mönnum yrði leyft að kaupa skip og vélar fyrir frosin pund. Hann komst svo að orði, að það hefði a.m.k. verið hálfsvikið. Ég veit ekki, hvað hann á við með þessu. Eftir því sem ég bezt veit, þá hefur verið staðið við þetta til þessa. Hins vegar hefur það ekki verið samþ., að menn fengju heimild til þess að láta öðrum mönnum í té sín lokuðu pund, til þess að þeir gætu keypt fyrir þau skip eða vélar. Það var heldur aldrei tilætlunin. Ég hygg því, að þetta hljóti að vera á misskilningi byggt hjá hv. þm.

O, ekki mikið.

Það má vera, að pundanefndin hafi brugðið út af þessari reglu, og ef svo væri, þætti mér vænt um að fá að vita það. Hv. þm. Vestm. gerði sér far um í sinni seinustu ræðu að sýna fram á það misrétti, sem kæmi fram gagnvart þeim mönnum, sem hefði byrjað atvinnurekstur sinn eftir að þessi pundalokun fór að eiga sér stað, miðað við þá, sem áður höfðu starfað og haft hafa tækifæri til þess að borga upp skuldir sínar og jafnvel safna einhverju í sjóði. Ég vil í þessu sambandi benda hv. þm. á það, að þegar þetta mál var til umr. í fyrra, var talsvert rætt um þessa hlið málsins og áherzla lögð á það af ýmsum, að félögum og einstökum mönnum yrði leyft að fá fé sitt laust til þess að greiða með því skuldir, fyrst og fremst venjulegar afborganir, og enn fremur aukaafborganir, ef þess var nokkur kostur. Og ég veit ekki betur en að það hafi yfirleitt verið mjög vel í þær umleitanir tekið, sem komið hafa til pundakaupanefndarinnar af þessu tagi. Það hafa skilyrðislaust verið afgreiddar yfirfærslur til greiðslu afborgana, og í nærri því öllum tilfellum hefur nefndin fallizt á að heimila greiðslur á verulegum aukaafborgunum, sem mér finnst sanngjarnt. Þá spyr hv. þm., hvort ég sé reiðubúinn að athuga breytingu á fyrirkomulagi reglugerðarinnar út af þessum lögum. Það er rétt hjá hv. þm., að það hefur enn þá ekki verið gefin út reglugerð um þessi lög, og það er fyrir það, að þau atriði, sem komið gæti til mála að ákveða í reglugerð, eru þannig vaxin, að það hefur ekki þótt heppilegt að gera ákvarðanir um þau til frambúðar nú. En ég hef sízt á móti því, að þetta mál verði tekið af dagskrá og rætt í þeim fresti, sein fengist á umr. Ég get verið til viðtals í því hléi, sem þá skapaðist. Hins vegar er mér ekki ljóst af þeim ræðuhöldum, sem farið hafa okkar á milli, hvað fyrir honum vakir í þessu efni, eða hvaða tilefni gefur ástæðu til þess an fá þennan frest. Ég sé ekki ásfæðu til að fara mínar út í þetta, en get fallizt á, að umr. verði frestað um skeið, og tekið til athugunar í hléinu, hvort hugsast gæti, að hægt væri að gera einhverja þá framkvæmd, sem gerði hv. þm. Vestm. ánægðari með lögin en nú á sér stað.

*Jóhann Jósefsson: Ég vil láta í tjós ánægju mína yfir því, að hæstv. ráðh. vill ræða þetta mál frekar, og þar sem málum er svo komið, er ekki ástæða til langra umr. nú. Vonast ég til að fái tækifæri til að tala við n. og ráðh., þegar þar að kemur.



Ég vil bara, um leið og frv. fer til n., minna n. á, að á fjórða hundrað manns úti um sveitir landsins bíða eftir að geta innt af hendi vinnu vegna skattaálagningar, en nú byrja vorannir og því mikilsvert, að hægt sé að ljúka skattastörfunum sem fyrst. Ég vil því vænta þess, að hv. n. afgreiði þetta mál sem allra fyrst.



Herra forseti ! Þó að nokkuð sé búið að ræða þetta mál í Nd., hafði ég búizt við, að ríkisstj. mundi fylgja því úr hlaði hér, einkum með tilliti til þess, að fylgifiskur þess eru hin illræmdu gerðardómsl. Það er sem stjórnarflokkarnir hafi ekki treyst sér til að leggja það fyrir Alþ., fyrr en liðinn var 6 vikna tími af þingi. Og í sambandi við ummæli hv. 1. þm. N.- M. vil ég benda á, að ef menn þurfa að bíða lengi eftir afgreiðslu þessara l. úti um land, er engum um að kenna nema ríkisstj. sjálfri. Á dagskránni eru 2 frv., sem eiga nokkra samleið, og er ekki gott að ræða annað, nema minnast á hitt um leið. Vænti ég, að hæstv. forseti virði mér til vorkunnar, þó að ég komi almennt inn á bæði málin. Það var látið í veðri vaka, einkum af framsfl., að verið væri að gera róttækar breyt. á skattalöggjöfinni, svo að í flestum tilfellum yrðu tekin 90% af stríðsgróða. Þetta er í raun og veru blekking, því að í frv. er svo langt frá því, að svo sé, að háu tekjurnar eru verndaðar, og er um þrenns konar skatt að ræða. Af tekjum yfir 200 þús. kr. eru tekin 10%, ef um einstakling er að ræða. Ef um hlutafél. er að ræða, þá 20%, sem fél. fær að leggja í varasjóð, og þá til viðbótar 10%, sem ekki er ætlazt til, að skattlagt verði, en ef um samvinnufél. er að ræða, 40% í varasjóð og svo 10%. Að vísu er þetta réttlátt, hvað samvinnufélög snertir, af því að ekki er heimilt að greiða varasjóð til meðlima við félagsslit. En það kastar tólfunum, þegar um stórútgerðarfél. er að ræða. Þau geta að verulegu leyti ráðstafað varasjóðnum, og þar að auki hafa þau eins og áður 5% af hlutafé sínu. Í c: lið 3. gr. l. er einmitt atriði, sem losar mjög um varasjóðstillag félaganna, þar sem teknar eru burt hömlur við því, að keyptar séu aðrar eignir en viðkomandi rekstrinum. Nú er það svo, og það skal viðurkennt, að með till. Alþfl. var ekki gengið lengra en hér, en till. hans voru þó þær, að það, sem rynni í nýbyggingarsjóð, skyldi haldast þar undir umráðum opinberrar n. í þarfir eigendanna, en er nú sett undir stjórn atvinnufyrirtækjanna sjálfra. Þess ber að gæta, að þegar till. voru settar fram, óraði engan mann fyrir, hvílíkan geysigróða yrði um að ræða, og á tímum sem þessum er fullkomið álitamál, hvort þessa sjóði á að auka úr hófi fram. Í þessum l. eru líka gerðar þær breyt., að arðsútborgun hefur engin áhrif á verð hlutabréfanna, og gæti það orðið til að ýta undir, að félögin greiddu óeðlilega mikinn arð. Að vísu þurfa hluthafar að greiða skatt af því, sem er fram yfir 5%, en það fer eftir atvinnutekjum eigenda, hvort þeim finnst það borga sig. Þá vantar í þessi l. ákvæði til að koma í veg fyrir, að þetta fé í varasjóði sé sett í umferð. Það tíðkast sem sé upp á síðkastið, að sú aðferð sé höfð að selja hlutabréfin sjálf fyrir margfalt verð, og þá losnar allt það fé, sem áður var bundið hjá fyrirtækjunum. Nú kynni einhver að segja, að í 2. gr. séu settar hömlur við þessu, því að tiltekið sé, að greiða skuli tekjuskatt. En þá kemur það, að þessar tekjur eru skattfrjálsar, ef eigandi hlutabréfanna hefur gætt þess að hafa átt þau í 3 ár, áður en sala fer fram, og ef stríðið stendur nokkuð lengi enn, er hægur vandi að hafa eigendaskipti á þessum hlutabréfum. Þá er enn eitt atriði, sem ég vil minnast á, sem sé ákvæðin um útsvarsskylduna. Það er tekið fram í l. um stríðsgróðaskatt, að 90% skuli tekin aðeins af tekjum upp að 200 þús. kr., en sveitar- og bæjarfél. verða að leggja öll útsvörin á þá borgara, sem hafa undir 200 þús. kr. Hins vegar hefur það oft komið fyrir hér, að orðið hefur að leggja útsvör m.a.s. á tapsrekstur. En þessi munur á milli þegna þjóðfélagsins er líka á milli þeirra, sem græða mikið, af því að félögin eru misstór. Ég er síður en svo letjandi þess, að tekið sé ríflega af mönnum í ríkissjóð, en ég er viss um, að menn hljóta að verða óánægðir, þegar þeir sjá, hvílíkt misrétti er hér um að ræða eftir því, hvaða atvinnu menn stunda. Því að það er gefið, að til er atvinnurekstur annar en bara útgerðin, sem líka er áhættusamur. Í 7. gr. frv. er lagt til, að við mat á eignum til eignarskatts skuli hlutabréf talin með nafnverði, ef hlutaféð er óskert, en annars með hlutfallslegri upphæð, miðað við upphaflegt hlutafé. Í grg. frv. eru forsvarsmenn þess fáorðir um þetta, segja bara, að það sé gert til að koma í veg fyrir tvísköttun. Við skulum athuga það nánar. Ef við lítum á útsvarsskrá Rvíkur, sjáum við, að nokkrir borgarar, sem áður voru eignalausir, hafa mikinn eignarskatt. Það er ekki um það mikinn gróða að ræða, að þess vegna safnist eign, heldur stafar þetta af því, að skattan. hafa áður metið hlutabréfin eftir söluverði á hverju ári. Ég vil varpa fram þeirri spurningu, hvort hér er um samkomulag að ræða við einstaka. borgara í þjóðfélaginu. Ég get ekki séð, að hér sé verið að gera annað en að gefa nokkrum mönnum þá aðstöðu að geta samið af sér réttlátan eignarskatt. Í nál. frá Nd. kom í ljós, að tveir meðlimir fjhn. voru á móti ýmsu í þessari löggjöf, en tóku það fram, að þeir vildu ekki bera fram brtt., af því að búið væri að semja. Í 5. gr. er gert ráð fyrir, að persónufrádráttur sé sá sami og í gildandi l., en það væri ekki nema eðlilegt, að hann væri hækkaður verulega, í samræmi við vísitöluna. Frv. þessu verður vísað til n., sem ég á sæti í, svo að mér gefst betri tími til að athuga það þar, en ég vildi ekki láta 1. umr. líða hjá án þess að benda á megingallana, einkum þá hættu, sem felst í því að leggja útsvörin á þá, sem hafa undir 200 þús. kr. í tekjur. Væri ekki betra að stíga sporið til fulls og ákveða, að menn greiddu vissar prósentur af tekjum sínum í skatta?

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Hæstv. fjmrh. er bundinn við umr. í Nd: og getur því ekki mætt hér af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það er ekki ofsagt, þó að því sé slegið fram, að stjórnarandstæðingar eru í mestu vandræðum með sjálfa sig í sambandi við skattal. Þá langar til að vera vinstra megin, en gengur illa að fóta sig, svo að gagnrýni þeirra kemur fram meira af vilja en mætti. Það hafa ekki verið bornar brigður á það af hálfu andstæðinganna, að sú meginbreyt., sem gert er ráð fyrir, sé til mikilla bóta, nefnilega sú, að hætta að draga frá tekjum greiddan skatt og útsvör, áður en skattstiginn er á þær lagður. Þessi breyt. er alger undirstaða þess, að stríðsgróðinn geti orðið verulega skattlagður. En engum hefur komið til hugar að taka meira en 100%. Alþýðuflokksmenn hafa talið sér það til gildis, að þeir hefðu forustu í skattamálunum, og þeir sögðust ekki geta verið í ríkisstj. vegna ágreinings um þau mál. Gegnir það því furðu, hversu tómlátir þeir eru nú í þessum málum. Í fyrra felldu þeir ásamt sjálfstæðismönnum frv. Framsfl. Núna sagðist hv. þm. Seyðf. verða að fá frest til þess að athuga, hvort þessar breyt. væru til bóta eða ekki. Á 3. stríðsárinu voru þeir ekki komnir lengra í skattamálunum en þetta. Sérstaða og gagnrýni alþ.-flokksmannanna er einkum á tvennan hátt. Annars vegar finnst þeim of langt gengið í því að leyfa fyrirtækjum frádrátt á varasjóðstillögum. Hafa þeir orðað það svo, að með þessu væri tryggt, að auðfélög gætu haldið eftir 40% af tekjum sínum skattfrjálsum. En þessum mönnum vil ég benda á, að í skattal. frá síðasta þingi, sem þeir ásamt öðrum áttu sinn þátt i, var 50% af því fé, sem lagt er í varasjóð, skattfrjálst, auk þess sem frádráttarreglan gilti þá. Þetta frv., sem hér er lagt fram, markar tímamót í skattamálum landsins. Nú er frádráttarreglan afnumin, svo að skattarnir eru það, sem þeir sýnast. Það þarf skarpan skilning til þess að sjá mun á þeim till., sem Alþfl. ber nú fram eftir að hafa haft frv. fyrir sér, og sjálfu frv. Mismunurinn er nú ekki meiri en það. Á hinn bóginn hafa svo alþýðuflokksmenn einkum beint gagnrýni sinni að því, að takmarkaður væri um of réttur niðurjöfnunarnefnda til þess að leggja á tekjur, sem skattlagðar eru með 90%. Um þetta atriði hafa þeir haldið margar ræður. En við skulum nú athuga, hver áhrif það hefði, ef þetta væri látið frjálst. Þá var um tvennt að ræða, annaðhvort láta það afskiptalaust eða ákveða, hvernig stórgróðinn skyldi skattlagður til sveitar- og bæjarfélaga. Ef það hefði verið látið afskiptalaust, þá hefði ekki verið hægt að hafa skattstigann 90%, því að eitthvað varð að vera eftir handa niðurjöfnunarnefndunum. - Hann hefði aldrei getað orðið yfir 60%. - Niðurstaðan hefði svo orðið sú, að sums staðar hefðu bæirnir skattlagt stórgróðann, en í litlum bæjarfélögum hefði mjög lítið verið á hann lagt. Mörg stór fyrirtæki eiga heima í litlum bæjum, þar sem útsvarsþörf er lítil. Á öðrum stöðum borga fyrirtækin há útsvör til bæjarins auk ríkisskattsins. Þetta sá löggjafarvaldið, og var því skattstiginn ákveðinn 75% og þar af ákveðið tillag til bæjanna. Nú er sömu reglu fylgt, nema skattstiginn hækkaður upp í 90%. Þetta er því gert til þess að ná samræmingu í skattaálagningu stríðsgróðans, en láta það ekki vera komið undir tilviljun. Þjóðfélaginu er nauðsynlegt að tryggja vissar reglur, sem ætlazt er til, að farið sé eftir. Þegar t.d. er ákveðið að taka 90%, er eðlilegt, að Alþ. vilji tryggja það, að varasjóðirnir séu ekki tæmdir í útsvör. Hins vegar er þess að geta, að löggjafarvaldið ætlar sér ekki að binda alveg hendur bæjarfélaganna í þessum efnum. Svo gæti staðið á, að niðurjöfnunarnefnd teldi nauðsynlegt að leggja útsvar á þessi fyrirtæki. Það er því eftir sem áður opin leið til þess að leggja á veltu- og eignarútsvar. Fer því fjarri, að þetta frv. bindi hendur niðurjöfnunarnefnda bæjanna eða leiði af sér, að auka verði útsvör á almenning, heldur eru þessi lög sett til þess að tryggja skattaálagningu stríðsgróðans og koma í veg fyrir rugling og grautargerð. Því að allir sjá, að ef mismunandi skattaálagning væri á mismunandi stöðum, yrði það til þess að orsaka flutning á milli staða, sem svo mundi auka enn meir á rugling og erfiðleika í þessum málum. Þetta eru þau 2. atriði, sem einkum er deilt á af andstæðingum. Eins og menn sjá af þessu, sem ég hef nú greint, stendur deilan ekki um nein höfuðatriði málsins. Hér er aðeins um stigsmun að ræða. Það er aðeins deilt um, hve háa sjóði félögin megi leggja til hliðar og hvort bæirnir megi taka meira eða minna af þeim sjóðum í útsvör. Hins vegar er ekki deilt um aðalatriði málsins, 90% skattstigann og afnám frádráttarreglunnar. - Sjóðir félaganna eru til þess, að þau eigi fyrir töpum, og til þess að reisa ný atvinnufyrirtæki. Þessir sjóðir eru eins konar sameign hins opinbera og fyrirtækjanna. Það er takmarkað, til hvers má nota þessa sjóði, en ef þeir eru notaðir til þess að greiða niður töp, er engin skattgreiðsla á þá lögð. Um þessa sjóði má deila aftur og fram, en um aðalatriði málsins er enginn ágreiningur.

Erlendur Þorsteinsson Hæstv. viðskmrh. hélt áfram þeim sið, sem hæstv. stj. virðist hafa haft upp á síðkastið, að vera fjarverandi, þegar ræður eru fluttar, en koma svo inn og láta þá svo sem verið sé að svara ræðunum, án þess að þeir viti, hvað flutt hefur verið. Kom þetta m.a. fram í öðru máli fyrir nokkru síðan, þegar hæstv. forsrh. var sérstaklega að svara hv. 11. landsk. Ef hæstv. viðskmrh. hefði hlustað á ræðu mína, hefði hann orðið þess var, að ég tók sérstaklega fram, að till. Alþfl. í fyrstu hefðu verið, að skattarnir væru nokkru lægri en nú er lagt til, en allar aðstæður þá hefðu verið aðrar en nú, t.d. hefði engan þá órað fyrir, að sá gífurlegi gróði yrði á útflutningnum, sem nú hefur komið í ljós. Einmitt í sambandi við þetta vil ég benda honum á, að þegar þær till. voru uppi frá Alþfl., vildi Framsfl. ekki ganga inn á þær og þótti þær of róttækar, og mun það sanna ummæli mín um, að Alþfl. hafi verið á undan Framsfl. um skattal. þá og nú líka. Út af því, sem hæstv. ráðh. segir um tillög til varasjóðs, vil ég ítreka það, sem ég sagði áðan, að samkv. þeim l., sem nú gilda og samþ. voru á síðasta þingi, þá var ákveðið, að helmingur þess fjár, sem í varásjóð væri lagt, skyldi vera skattfrjáls, m.ö.o., að þeir, sem vildu leggja í varasjóð, yrðu að leggja fram helming í jár, sem þeir greiddu skatt af. Aftur á móti var ekki nema 40% af varasjóðstillagi bundið í nýbyggingarsjóði, og var það minna en nú. Það hefur vakað fyrir okkur alþflm., að við höfum viljað láta þá, sem þessara hlunninda eiga að njóta, eitthvað vinna til þess að leggja eitthvað fram sjálfa í þessa varasjóði, en það má segja með sanni, að þeir geri það ekki, þar sem þeir Ieggja í varasjóð upphæð, sem nemur 1/3 af tekjunum, sem er alveg undanþegið skatti, því að segja má, að allt að 90% af því, sem lagt er í þennan sjóð, sé tillag frá ríkissjóði, ef miðað er við þær skattaálögur, sem frv. annars gerir ráð fyrir. Einnig lagði Alþfl. til í fyrstu, að farið yrði alveg á sérstakan hátt með þessa nýbyggingarsjóði, þeir yrðu alveg skildir frá fjárhag fyrirtækjanna sjálfra. Um þetta fékkst ekki samkomulag á síðasta þingi, og Alþfl. gerði sér að góðu þá að ganga inn á þau tryggingaratriði, sem nú gilda um meðferð þessa fjár, ganga ekki eins langt og eru ekki eins trygg. Það má mikið tala um þessi skattamál. Hæstv. viðskmrh. kom nokkuð inn á það út af umr. um þetta mál, hvað tíðkaðist hjá öðrum þjóðum. Við vitum, að nú munu skattar sízt vera lægri þar, eins og er líka eðlilegt, þar sem flest þessi lönd eiga nú í ófriði, en ég hygg, að þó sé sá munur, að þar sé sú regla yfirleitt, að fyrirtækjum, atvinnurekendum og einstaklingum sé heimiluð einhver ákveðin upphæð, sem þeir fá að ráða yfir, en hitt allt tekið. Mætti spyrja hæstv. ráðh., hvort hann og hans flokkur vilji ganga inn á að taka þetta upp hér, að það sé ákveðin hámarksupphæð, sem fyrirtæki og einstaklingar megi ráða yfir, en hitt gangi beint í ríkissjóð eða einhverja ákveðna sjóði, sem svo væru til taks að ófriðnum loknum til atvinnubóta og endurnýjunar á framleiðslutækjunum. Út af því, sem hæstv. ráðh. talaði um breytt skattakerfi, vil ég benda honum á, að mér virðist hann tala um þessa breyt., eins og hér væri um venjulegt ástand að ræða, en ekki þetta sérstaka fyrirbrigði, sem við höfum hér nú, og þess vegna verði nú að setja frambúðarreglur. Ég get ekki litið svo á, að það geti verið þannig með stríðsgróðaskattinn, heldur verði hann afnuminn strax og ástæður þykja til þess. Og enginn er kominn til með að segja, hvort sá skattstigi, sem er í þessu frv., verður látinn gilda áfram, ef stríðsskatturinn er numinn burt. Þess vegna er ekki um það að ræða, að verið sé að ganga frá ákveðnu kerfi, sem eigi að vera óbreytanlegt í langan tíma. Hitt er rétt, sem hann tók fram, að í fyrra vildi Alþfl. ekki ganga inn á þessa breyt., af því að hann taldi hana ekki tímabæra þá, og býst ég við, að hæstv. ráðh. viðurkenni, að heppilegt var, að sú breyt. var ekki gerð þá, a.m.k. ef litið er á málið frá sjónarmiði þess, hvernig beri að skattleggja til þess að ná sem mestum sköttum. Annars talaði þessi hæstv. ráðh. nú eins og oft áður þannig um þessi mál eins og hann og hans flokkur hefði alltaf haft forgöngu til þessara mála um að ná sem mestum stríðsgróðaskatti. Mér virtist hann jafnvel halda fram, að Alþfl. hefði viljað hlífa stríðsgróðamönnum og beita sér á móti stríðsgróðaskatti. Það virðist þurfa brjóstheilindi til að tala svo um þessi mál, þegar allt er athugað, sem á undan er gengið. Það hefur verið bent á það af Alþfl., að það bæri að leggja sérstakan stríðsgróðaskatt á þann gífurlega gróða, sem fékkst af ísfiskssölunni til Englands. Ég veit ekki betur en að Alþ. hafi viðurkennt, að þessa leið bæri að fara og um það samþ. heimildarl. á síðasta vori, en þau hafa aldrei verið framkvæmd, en það var ekki fyrir mótstöðu ráðh. Alþfl., að sú heimild var ekki notuð, enda lýsti hæstv. viðskmrh. því yfir í umr. s.l. haust, að ráðh. Alþfl. hefði verið því fylgjandi, að þessi heimild yrði notuð, að útflutningsgjald af ísfiski togaranna yrði innheimt. En hvernig stóð þá á því, að það var ekki gert? Mér er nær að halda, að það hafi verið eitthvað hjá hæstv, viðskmrh. og hans flokki, sem gerði það að verkum, að þessi heimild var ekki notuð. Aftur á móti er það annað, sem hæstv. ráðh. ævinlega virðist koma auga á til að skattleggja, en það eru tekjur launamanna og láglaunafólks. Öll hans barátta, að halda niðri dýrtíðinni, eins og hann kallar það, hefur alltaf verið fólgin í því að skattleggja verkamenn og launamenn, sem honum hefur svo vaxið í augum, að hafa nú nokkru meiri tekjur, síðan stríðið hófst. Þarf þar ekki annað en að benda á hið fræga frv. hans um launaskatt, þar sem eingöngu var ætlazt til, að skattur yrði lagður á launþega, en engin slík gjöld lögð á þá menn, sem við framleiðslu fengjust. Að vísu var því haldið fram, að með því að leggja slíka skatta á þá, sem flyttu út vörur, yrðu þeir tvískattaðir, en það er ekkí rétt, því að ef þetta gjald hefði fyrst verið dregið frá rekstri félaganna, þá hefðu þau getað greitt þessa upphæð alveg eins og launamaðurinn í landi eða sjómaðurinn á sjónum. Það er því skilningsleysi. hæstv. ráðh., sem hefur otað honum út í það foræði, að taka jafnlítið tillit til launamanna og verkalýðs eins og hann hefur gert upp á síðkastið. Hæstv. ráðh. viðurkenndi þörf bæjanna til þess að fá miklar tekjur og hækkuð útsvör. Það er vitað, að mörg bæjarfélög hafa sett sér það takmark að nota þessa tíma til þess að reyna að ná sem mestum tekjum og losna þannig við gamlar skuldir og bæta fjárhag sinn verulega. Öll bæjarfélög hafa nú að sjálfsögðu gengið frá fjárhagsáætlunum sínum og þar með ákveðið, hversu mikil útsvör þau ætluðu að leggja á íbúa sína. Þess vegna verða þau sennilega að leggja alla þessa upphæð á sem útsvar eða að draga að öðrum kosti úr greiðslu skulda eða verklegum framkvæmdum, sem þau hafa hugsað sér að nota þessa peninga í. Ef þau taka þann kostinn að leggja á útsvörin með þeim takmörkuðu möguleikum, sem hér geta orðið fyrir hendi, getur farið svo, að láglaunamennirnir og þeir, sem útsvör greiða af tekjum undir 200 þús. kr., verði að bera mest af útsvarsbyrðinni. Hæstv. viðskmrh. ympraði að vísu á því, að hægt mundi vera að leggja rekstrarútsvör á þessi fyrirtæki, þar sem í þessum l. væri aðeins talað um tekjuútsvör. En því þá ekki að ganga hreint til verks og ákveða í l. skala, sem heimili að leggja útsvör á eftir ákveðnum regluan eða viðurkenna, að veltuútsvör ættu að dragast frá. Mér finnst, að hjá hæstv. viðskmrh. sé um tvískinnung að ræða í þessu atriði, því að það kemur málinu ekkert við, hvort útsvörin eru kölluð veltuútsvör eða tekjuútsvör; útsvör eru það fyrir því. Það, sem mér virðist því okkur hæstv. ráðh. bera á milli, er þá sérstaklega það, að ég og Alþfl. viljum, að þeir, sem fá skattfrjálsar tekjur í varasjóð, leggi eitthvað fram sjálfir. Það hefur verið lagt til af Alþfl. í Nd., að 3/4 væri skattskylt, en 1/4 skattfrjálst af því, sem lagt er í varasjóð.. Ég benti á það í fyrri ræðu minni, að misræmi væri milli manna í skattal., eftir því hvaða atvinnu menn stunduðu, og það væri út af fyrir sig ranglátt, sérstaklega vegna þess að mörg þau félög, sem eiga að fá einna mestan frádrátt, eru félög, sem hafa á undanförnum árum fengið allrífleg framlög til þeirra hluta, sem þetta á að notast til. Þá liggur næst að taka til athugunar, hvernig stendur á þessum stríðsgróða og hvort ekki sé rétt, eins og nú er, að ríkið taki allverulegan hluta af honum til sín, sem síðar verði notaður í þarfir þjóðarinnar í heild. Mér virðist alls staðar koma fram, að yfirleitt keppi þjóðirnar að því að láta sem allra minnstan stríðsgróða myndast í löndunum og yfirleitt sé reynt að taka mesta kúfinn af þessum gróða í ríkissjóð, og vitanlega er því fé varið mismunandi eftir því, hvernig á stendur á hverjum stað. Þetta væri einnig sjálfsagt að gera hér á landi, því að þessi stríðsgróði er í raun og veru ekki til orðinn fyrir neina sérstaka atorku eða dugnað manna, sem hann hafa fengið. Það hefur alveg orðið tilviljun, hvort þessi eða hinn hefur fengið þennan gróða eða ekki. T.d. gróðann af útflutningi ísfiskjar, sem byggist á því að eiga nógu stór fiskiskip. Maður, sem hefur barizt alla ævi til að eignast 30–40 tonna skip, berst ef til vill í bökkum með það nú, en sá, sem kannske með minni dugnaði hefur af einhverjum orsökum eignazt 40–200 tonna skip, rétt áður en styrjöldin hófst, hefur fengið feikimikinn gróða, en það er af því, að stóra skipið hefur aðstöðu til að sigla með eigin veiði eða keyptan fisk til Bretlands. Það er sú starfsemi, sem gefur mestan gróða, en það gefur litla skipið ekki. Ef á að framfylgja þeim ákvæðum, sem hér um ræðir, þannig um nokkurra ára bil, að eigendur stóru skipanna, sem hafa ef til vill eignazt þau af tilviljun, eiga að fá að safna miklu fé í varasjóð, sem þau mega ekki nota nema í vissum tilgangi að vísu, en þó að mestu leyti eftir eigin geðþótta, en þeir, sem eiga litlu skipin, eiga að berjast í bökkum eða verða jafnvel fátækari, þá er verið að hjálpa eigendum stóru skipanna til að heyja sína afkomubaráttu, þegar stríðinu er lokið; en þeir, sem eiga litlu skipin og hafa barizt með jafnmiklum dugnaði og þeir, sem hafa eignazt stórt skip, kannske fyrir tilviljun og duttlunga, eru að engu betur settir en áður. Með þessu er þjóðfélagið ekki að jafna mismuninn milli þjóðfélagsþegnanna, heldur að auka hann, gefa einstökum mönnum aðstöðu til að verða eftir stríðið alls ráðandi um íslenzkt atvinnulif. M.ö.o., það er verið með þessu að gera stéttamismuninn og efnamismuninn meðal þjóðfélagsþegnanna miklu meiri en ætti að vera og þyrfti að vera, ef skynsamlega væri að farið.



Herra forseti ! Nefndin hefur haft mál þetta alllengi til meðferðar og átt um það tal við marga menn. Hún hefur orðið sammála um að leggja til, að höfuðbreytingar þær, sem farið er fram á, verði samþykktar, en auk þess breytingin, sem sjá má á þskj. 262. Það voru tvö atriði, sem breyta átti eftir frv. og þó nokkuð óljóst um annað þeirra. Fyrra atriðið var það að lækka úr 3000 lítrum á ári í 2500 þá ársnyt, sem reiknuð er eftir hverja kú hér við Reykjavík til að miða verðjöfnunargjald við, þegar mjólkin fer ekki um hendur samsölunnar. Upphaflega þótti mér 3000 lítra áætlunin of há, en hún komst í lög fyrir tilstuðlun þm. Reykv., sem töldu meðalnytina þetta. Ég álít 2700 lítra næst sanni, en í n. varð að samkomulagi að leggja til, að hún yrði ákveðin 2600 lítrar. Þá höfum við tekið upp breytingu, sem ekki var í frv., um að hækka úr 1/2 lítra í 1 lítra á dag það mjólkurmagn á heimilismann, sem frádráttarbært er við álagningu gjaldsins. Þegar þetta var ákveðið í fyrstu, var neyzlan ekki nærri orðin 1/2 lítri á mann í Reykjavík, svo að ekki þótti rétt að fara hærra. Nú er hún orðin rúmlega það, og það er allra manna álit, að það sé ákaflega mikils virði, að menn noti sér sem mest mjólkina til fæðis. Í samæmi við það leggjum við til að hækka þetta. Önnur breyting frv. átti að vera að fella niður verðjöfnunargjaldið, svo sem um ræðir í 2. gr. þess. Sú breyting var þó alls ekki útfærð, og ég skal ekki leggja dóm á, hvernig hv. flm. hefur hugsað sér hana útfærða. Það er algerlega á valdi mjólkursölunefndar, hve hátt gjaldið er hverju sinni. Það fer eftir ýmsum aðstæðum. Mjólkurmagn verðjöfnunarsvæðisins, það sem á markað kemur, er um 15 millj. lítra á ári, og ákaflega breytilegt, hve mikill hluti þess fer til neyzlu og hve mikill þarf að fara til vinnsla, eða hve mikið fæst fyrir það, sem í vinnslu fer. Þess vegna þarf á mjög mismiklu fjármagni að halda til uppbótar, svo að verðmunur sé sem minnstur á hinum ýmsu stöðum. Mjólkursölunefnd er sá aðili, sem fylgist langbezt með því á hverjum tíma, hvert gjaldið þarf að vera. Hún reynir að stilla því í hóf. Þess vegna sér n. enga ástæðu til að hrófla við verðjöfnunargjaldinu, heldur leggur til, að 2. gr. frv. falli niður. Loks hefur n. breytt fyrirsögn frv., sem af einhverjum ástæðum hefur raskazt úr réttu formi. Ég veit ekki betur en n. standi óskipt að brtt. og sammála, nema þá helzt, að það væri ég, sem þykir 2600 lítra ársnytin sett of lágt. Sé ég ekki ástæðu til að segja fleira um þetta.