Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er aðeins lítil athugasemd sem hefði kannske verið hægt að falla frá til að tefja ekki umr. Ég vil lýsa stuðningi við þessa tillögu. En hv. þm. Friðrik Sophusson lét þau orð falla hér í umr., að fyrirtæki úti á landi skorti ekki aðeins fjármagn, heldur einnig rekstrarlega þekkingu. Þessu vil ég mótmæla eins og það er fram sett. Ég get hins vegar tekið fyllilega undir það, að við atvinnurekstur í landi okkar skortir víða rekstrarlega þekkingu og veldur vissulega miklum erfiðleikum. En það á ekki aðeins við úti á landsbyggðinni heldur alveg eins eða jafnvel fremur víða í þéttbýlinu. Á þessu þarf að ráða bót, og ég tel að umræður, námskeið og alhliða fræðsla á þessu sviði sé mjög brýn og á það þurfi að leggja sérstaka áherslu þegar menn ræða um þetta mál almennt. - Ég vildi aðeins leyfa mér að vekja athygli á þessu, en að öðru leyti lýsa stuðningi við till. eins og hún liggur fyrir.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að þakka mönnum fyrir góðar undirtektir undir þetta þingmál sem hér er flutt um smáiðnað í sveitum. Að vísu er Halldór Blöndal ekki lengur í hópi hv. þm., en til hans vildi ég gjarnan beina máli mínu, en hv. þm. Friðrik Sophusson kom inn á sömu atriði og væri þá trúandi til þess að koma skilaboðum til Halldórs. Þeir mæltu báðir gegn því, að kveðið væri á um það sérstaklega af hálfu Alþingis að framleiðslusamvinnufélag nyti sérstakrar fyrirgreiðslu, ef um það væri að ræða að koma upp iðnaðarfyrirtæki af þessu tagi í sveit, og töldu að slíkt væri ekki við hæfi. Nú hygg ég að þessi andmæli stafi af því að þeir geri sér ekki fulla grein fyrir hvað átt er við með hugtakinu framleiðslusamvinnufélag. Ef það kæmi nú í ljós, að einföld skýring nægði til þess að snúa huga þeirra í þessu máli, þá vil ég reyna að skýra stöðuna á þessa leið: Nú mun láta nærri að fengist hafi 50% lán til þeirra saumastofa sem stofnaðar hafa verið hingað og þangað um landið til þess að vinna útflutningsvöru úr íslenskri ull. Talið er að vélar, sem þarf til einnar slíkrar saumastofu, sem veiti 10 manns fulla atvinnu, kosti nú tæpar 5 millj. kr. Þá má reikna með því, að lágmarkskostnaður við húsnæði yrði eitthvað í kringum 15 millj. Þyrfti því í stofnfé svona fyrirtækis 20 millj. kr. og ætti að fást til þess 10 millj. kr. lán. Nú stofna þessir 10 einstaklingar framleiðslusamvinnufélag til þess að koma upp slíku fyrirtæki og sækja um 10 millj. kr. lán og fá þá lán sem samsvarar því, að hver einstaklingur fengi 1 millj. að láni. Síðan tökum við aftur dæmi af einstaklingi sem vill stofna svona fyrirtæki og sækir um 10 millj. kr. lán, og eins og oft vill verða hjá okkur er fremur skortur á lánsfé. Þá á hið opinbera eða meðgjörðarmenn hinna opinberu sjóða, sem lánað er úr, val á milli einstaklings, sem fer fram á 10 millj. kr. lán, og 10 einstaklinga, sem fara samanlagt fram á lán, sem nemur 1 millj. á mann. Þá virðist samkvæmt almennum sanngirnisvenjum, að það liggi í augum uppi, að fremur sé leyst úr vanda 10 einstaklinga með því að veita þeim lán sameiginlega, sína milljónina hverjum, heldur en úr vanda þess sem fer fram á 10 millj. kr. lán til síns fyrirtækis. Þetta virðist liggja í augum uppi, og ég held að jafnvel hinir harðsvíruðustu einkaframtaksmenn hljóti að fella sig við siðferðið sem bak við þessa hugsun býr. Með þessu er alls ekki verið að mæla gegn því, að einstaklingar fái fyrirgreiðslu til að koma upp slíkum fyrirtækjum þar sem ekki er til að dreifa samtökum fólksins um framleiðslusamvinnufélag. Aðeins í lokin á þessu spjalli mínu vil ég rifja upp örlítið af því sem hv. þm. Hannes Baldvinsson fræddi okkur um varðandi stöðu íslensks ullariðnaðar og þá hættu sem nú blasir við innlendum ullariðnaði vegna mistaka sem hafa átt sér stað í sambandi við verslun með svokallaða íslenska ull sem blönduð hefur verið erlendum ullartegundum og jafnvel gerviefnum. Það er vafalítið, að einmitt þessi iðnaður, - ullariðnaðurinn - er á margan hátt í hættu, ef við hugsum um smáiðnað í sveitum, ekki síst vegna þess að hér er um að ræða í mörgum tilfellum að fólkið fullvinni eigið hráefni til sölu innanlands og utan. Síðan Hannes Baldvinsson flutti þessa ágætu ræðu sína um smáiðnað í sveitum, þar sem hann vakti athygli á þessari hættu sem ullariðnaður er í hef ég fengið frekari upplýsingar sem hníga í þá átt, að það sé orðið mjög aðkallandi og megi alls ekki dragast í marga mánuði að stemma stigu við klaufaskap sem átt hefur sér stað í sambandi við útflutning á íslensku loðbandi og lopa til samkeppnisþjóða okkar og einnig varðandi raunverulega gróf brot á góðum verslunarháttum sem hafa átt sér stað í sambandi við vörufölsun á þessu sviði. Ég vil eindregið taka undir hvatningu Hannesar Baldvinssonar til hins opinberra um að grípa hér í taumana.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja orðræður um þetta mál sem er hér til meðferðar í Sþ. Mig langar þó vegna athugasemda við orð, sem hér voru sögð á fyrri fundi, taka eftirfarandi fram: Í fyrsta lagi segir hv: þm. Alexander Stefánsson réttilega, að rekstrarlega þekkingu skortir víðar en í strjálbýlinu, ég er honum fyllilega sammála um það. Það vill hins vegar þannig til, að sú þáltill., sem hér er til umr., fjallar um eflingu þjónustu- og úrvinnsluiðnaðar í sveitum. Það var þess vegna sem ég minntist á það mál. Ég skal gjarnan ítreka það hér, fyrst tækifæri gefst, að það er stundum ástæða til þess hyggja einnig að því, hvort ekki eigi að byggja upp rekstrarlega þekkingu víða um landið - og ég skal hafa Reykjavíkursvæðið gjarnan með - fremur en að einblína alltaf á fjármagnsskortinn svo sem flestir virðast gera. Þetta sagði ég þá og segi nú að eigin raun, vegna þess að um þessi mál hef ég fjallað í mínu starfi. Þá minntist hv. þm. Stefán Jónsson á ræður okkar hv. þm. Halldórs Blöndals sem nú er horfinn af þingi. Við gagnrýndum það sem fram kemur í till., að framleiðslusamvinnufélög eigi að njóta sérstakra kjara, þ.e.a.s. að fá óafturkræf lán. Við töldum að það ætti ekki að mismuna rekstrarformum í þessu máli, og við teljum að þarna geti hlutafélög komið til skjalanna, og þá er þess að geta, að hlutafélög geta verið stór og smá. Það geta verið jafnmargir og jafnvel miklu fleiri um hlutafélag heldur en framleiðslusamvinnufélag. Á þetta vil ég benda, þannig að það fari ekki á milli mála. Það er svo kannske ástæða til að benda jafnframt á það í þessum umr., að það er nú einu sinni svo, að samvinnufélög njóta skattfríðinda. Þau njóta þegar talsverðra fríðinda. Mig minnir að í 17. gr. núverandi skattalaga sé minnst á þau mál, hvernig samvinnufélög njóta slíkra fríðinda. Um það ætla ég ekki að fjalla að sinni, en það þýðir að þeir, sem taka þátt í rekstri slíkra félaga og standa að þeim, njóta þegar frá hendi löggjafans meiri fríðinda en önnur rekstrarform. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Ég fæ tækifæri til þess að fjalla um þetta mál í n., þar sem málið fer væntanlega til atvmn., og þar kem ég athugasemdum mínum á framfæri.



Herra forseti. Það eru aðeins fá orð. - Ég vil byrja á því að þakka þeim þm., sem hafa tekið þátt í þessum umr., fyrir góðar undirtektir undir meginefni till., þó að vitanlega hafi komið fram vissar athugasemdir um ýmsa liði hennar. Það er ekki nema eðlilegt. Ég ætla mér ekki þá dul að deila um rekstrarform í sambandi við þennan smáiðnað eða þjónustu- og úrvinnsluiðnað í sveitum. Það er ekki aðalatriði þessa máls, eins og við tökum reyndar fram í grg. Mér þykir hins vegar vænt um að ummælin um samvinnurekstur og einkarekstur hafa orðið hvati af umr. hér frekar en annars hefði orðið, og er ekkert nema gott um það að segja. Þar hefur hvor aðili sína skoðun. Hitt kemur mér dálítið á óvart, þegar menn fara að tala um bændur sem sérstaka einstaklingshyggjumenn sem erfitt eigi með að vinna saman, - menn sem eru frumkvöðlar samvinnu og samhjálpar í landinu. Það er dálítið undarlegt að heyra það, og ég held að um mikinn misskilning sé að ræða ef menn halda það í alvöru. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram, að vissulega er þörf á því varðandi hin ýmsu fyrirtæki, að þar komi til aukin og betri þekking og menn flani ekki út í neitt sem þeir hafa ekki vit eða nein tök á. Upplýsingar hv. þm: Friðriks Sophussonar um þá félaga í Neskaupstað kom mér sannarlega ekki á óvart, enda er þar um mjög vel rekin fyrirtæki í eigu fólksins sjálfs um að ræða. Varðandi það atriði, sem nokkuð hefur verið komið hér inn á, vil ég leiðrétta þann misskilning, að þó að við tölum um sérstakan stuðning við það rekstrarform ef framleiðslusamvinnufélög eru stofnuð, þá ber ekki að skilja það þannig, að næsta málsgrein: „Stuðla ber að því, að veitt verði óafturkræf framlög úr Byggðasjóði eða ríkissjóði til stuðnings smáiðnaði í sveitum, allt að 15% stofnkostnaðar“ - eigi eingöngu við það rekstrarform. Fram kemur í grg., að hér erum við með almenna till. hvað þetta snertir. Við segjum aðeins í grg.: Þetta ákvæði er einnig sett inn sem frekari hvati að því, að menn tækju höndum saman í heilbrigðri og virkri samvinnu, í stað þess að einkaaðilar stæðu hér að, þó flm. vilji á engan hátt útiloka það, enda sums staðar e.t.v. eina leiðin.“ Þetta um hið óafturkræfa framlag á þess vegna við hvaða rekstrarform sem er. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fara út í nánari umr. hér.



Herra forseti. Á þskj. 35 hef ég leyft mér að flytja till. til þál. um verndun og könnun á lífríki Breiðafjarðar. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að stuðla hið fyrsta að því, að hið fjölþætta lífríki Breiðafjarðar verði kannað og verndað, eftir því sem þurfa þykir, í samráði við heimamenn og náttúruverndarsamtök.“ Till. fylgir löng og nokkuð ítarleg grg. þar sem vikið er að ýmsum atriðum sem þetta efni varða. Er því óþarft að flytja langa framsöguræðu. Í upphafi grg. er þess getið, að Breiðafjarðarbyggðir hafi löngum verið rómaðar fyrir fegurð og landkosti. Þetta þarf raunar ekki að rökstyðja nánar því að af nægum heimildum er að taka. Ég leyfi mér þó að hafa yfir örstuttan kafla úr frægu skáldverki - með leyfi hæstv. forseta - í þessu sambandi: „Við Breiðafjörðinn eru fallegar jarðir, æðarfugl í hverri vör, selur sefur á steini, laxar stökkva fossa, fugl í eyjum, grundir við sjóinn, kjarrvaxnar hliðar, grösug fjallaskörð, en efra víðlendar lyngheiðar með ár og fossa. Bæirnir standa á grænum bölum upp úr enginu og vita út á fjörðinn, og í logni hafa hólmarnir og skerin flosmjúkan skugga sem titrar, gagnsæjan eins og skugga í lindarvatni.“ Þetta er upphaf 12. kafla hinnar frægu skáldsögu bókarinnar „Hið ljósa man“ eftir Halldór Laxness. Um gagnsemi og landkosti er vitnað í upphafi grg. í Jón Espólín. Það er nánast af tilviljun, en kom fram í hugann vegna þess að hann var sýslumaður Snæfellinga 1792–1796 og kona hans ættuð úr Haukadal í Dölum. Hann var vel kunnugur á þessum slóðum og raunar margfróður um menn og málefni hvarvetna um byggðir landsins. Í Breiðafjarðareyjum var víða fjölbýlt áður fyrr. Nú er sköpum skipt, þar sem flestar eyjanna eru komnar í eyði, þó að nytjaðar séu með ýmsu móti frá landi. Þetta skapar ný viðhorf. Að undanförnu hefur athygli áhugamanna um náttúruvernd beinst að Breiðafjarðarsvæðinu. Komið hefur fram og talið æskilegt að sett væru sérstök lög um friðun Breiðafjarðar með hliðsjón af lögum um friðun Mývatnssveitar frá 1974, sem mér er sagt að hafi reynst vel. Laugardaginn 14. f.m. var haldinn fundur í Búðardal á vegum Náttúruverndarsamtaka Vestfjarða og Vesturlands, þar sem málefni þetta var rætt ítarlega og nefnd sett á laggirnar til að vinna að framgangi þess. Ekki er talið að bráður háski vofi yfir Breiðafirði að þessu leyti, en á hinn bóginn sé eðlilegt og sjálfsagt að athuga þessi mál í tæka tíð og gera viðeigandi ráðstafanir, ef þurfa þykir. Bent er á að lífríki fjarðarins sé mjög fjölskrúðugt og svæðið allt sérlega áhugavert. Það þarf að hlynna að því fólki, sem enn byggir þessar eyjar, og auðvelda því lífsbaráttuna svo sem unnt er. Þeir, sem bjuggu í eyjunum áður, lærðu af reynslunni að þeir urðu að umgangast náttúruna með vissum hætti, ef vel átti að fara. Þannig hafa mér sagt kunnugir menn, að það væri allt í lagi að nytja hlunnindin, ef það væri gert með gát. T.d. teldist það ekki of nærri gengið, þó að kópar væru veiddir, en væri fullorðni selurinn á hinn bóginn rekinn í aðhald og veiddur þannig, - hin svokallaða „írekstrarveiði“, - þá var voðinn vís. Þá flúði selurinn af skerjunum og kom seint aftur. Einnig var það á sama hátt með lundabalana. Talið var hægt og sjálfsagt að veiða alla þá kofu sem í náðist, en ef ganga átti lengra, breiða net yfir lundabalana og fanga fullorðna fuglinn, þá flýði hann burt og kom seint eða aldrei til eyjarinnar aftur. Þetta hafa menn gert sér ljóst með mörgum hætti og þess vegna unnið að því að gera hvort tveggja í senn: að friða og nytja. Ég vil benda á eitt dæmi, sem ég hygg dálítið sérstakt, þó leitað sé nokkuð víða um land. Það var gert að frumkvæði útvegsmanna og sjómanna við Breiðafjörð að hlífa firðinum við netaveiðum. Samkvæmt reglugerð frá 1977 - áður frá 1969 - eru þorskveiðar í net bannaðar allt árið á Breiðafirði innan línu sem dregin er úr Skorarvita í Eyrarfjall við Grundarfjörð. Reglugerðarákvæði þessi voru sett samkv. heimild í lögum frá 1948, um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins. Að vísu eru heimamenn og fiskifræðingar ekki á einu máli um hvað þessi ráðstöfun geri mikið gagn, en heimamenn sitja fastir við sinn keip og telja að þetta hafi orðið til góðs. Í grg. er farið dálítið aftur í tímann og minnst á till. sem við Sigurður Ágústsson fluttum 1956 um fiskirannsóknir á Breiðafirði og innfjörðum hans. Það var tekið fram í svari frá fiskideild atvinnudeildar Háskólans um þessa till., að litlar fiskirannsóknir hefðu verið gerðar á þessu svæði miðað við aðra landshluta, en þær væru sannarlega æskilegar, því að á þessum slóðum væri mikil uppeldisstöð fyrir margs konar góðfisk. Ég vil og nefna það, að margir hafa undrast að Hvammsfjörðurinn, sem er einn mesti fjörður landsins um, 45 km á lengd og 10–12 km á breidd og víða mjög djúpur, skuli vera algerlega fisklaus. Þetta telja menn ástæðu til að rannsaka og finna skýringu á þessu. Þá er vikið í grg. að æðarvarpi, en segja má að þar skipti dálítið í tvö horn. Í byggðum eyjum tekst að vernda æðarvarpið. Fuglinn er spakur og gæfur og verður nánast heimilisvinur og þá tekst að vernda hann fyrir aðvífandi vargfugli og öðrum slíkum hættum. Þá nær hann að dafna. En hins vegar hefur þetta orðið sérstakt vandamál í þeim eyjum sem leggjast í auðn. - Má segja að þetta sé mikið vandamál í öllum Suðureyjum Breiðafjarðar. Við höfum okkar skýringar á því. Það er í fyrsta lagi, þegar fótkið flytur úr eyjunum. Í öðru lagi hefur vargfugli fjölgað gífurlega og er nauðsynlegt að gera ráðstafanir til að fækka honum. Við vitum t.d. að svartbakurinn er hin mesta plága í æðarvarpi. Og loks er það minkurinn sem hefur svo að segja lagt undir sig Suðureyjar Breiðafjarðar og reynst þar hinn versti vágestur sem engu lífi eirir. Þar er að mínum dómi alveg nauðsynlegt að hugsa upp ráð til þess að stemma stigu við ágangi þessa skæða rándýrs. Vaknað hefur áhugi manna á þessum slóðum á að endurvekja æðarvarpið. Það hefur raunar vaknað áhugi um allt land, því að þetta er þjóðleg búgrein og nytsöm. Æðarræktarfélag Íslands var stofnað 1969, en ég nefni í grg. að snemma á s.l. ári var stofnað Æðarverndarfélag Stykkishólms. Ég sagði áðan að saman þyrfti að fara könnun og verndun. Vissulega er fullrar aðgæslu þörf, einkum þegar nýjar atvinnugreinar eru upp teknar. Þá þarf að fylgjast vel með hvernig mál þróast. Ég nefni rækju- og skelfiskveiðarnar: rækjuveiðarnar í Grundarfirði, sem hófust 1969, og skelfiskveiðarnar á Breiðafirði, aðallega stundaðar frá Stykkishólmi, sem hófust þar að marki 1970. Það var um það leyti sem þær veiðar voru að hefjast, að flutt var og samþykkt á þingi svo hljóðandi till., með leyfi hæstv. forseta, flutt af mér og fleirum: „Alþingi skorar á sjútvrh. að beita sér fyrir því, að settar verði nú þegar reglur um skelfiskveiðar á Breiðafirði. Jafnframt verði áhersla lögð á aukna leit að rækju, skelfiski og öðrum slíkum verðmætum á þessum slóðum með skynsamlega hagnýtingu fyrir augum.“ Þessi tillaga var samþykkt á því þingi. Þá má ekki gleyma að minnast aðeins á þörungavinnsluna á Reykhólum. Vissulega er full þörf og rík nauðsyn að fylgjast með því, hvaða áhrif slíkt nám náttúrugæða hefur á lífríki fjarðarins. Ég hef þessi orð ekki mörg í viðbót, en vil ítreka það einu sinni enn, að meginatriði þessarar till. er af tvennum toga spunnið: Í fyrsta lagi að lífríki Breiðafjarðar verði kannað efir föngum. Það er deginum ljósara, að þarna er margt sem rannsaka þarf betur en gert hefur verið hingað til. Það er fjölþætt og í raun og veru heillandi viðfangsefni. Í öðru lagi að stuðla að vernd þessa víðlenda lífríkis eftir því sem þurfa þykir. Þetta verði athugað í samráði við heimamenn og náttúruverndarsamtök. Ég leyfi mér að vitna hér í 1. gr. laga um náttúruvernd. Við eigum allgóð og ítarleg lög um náttúruvernd frá 1971. Í 1. gr. þeirra er fjallað um hlutverk náttúruverndar og segir þar m.a., að tilgangur þeirra laga sé að stuðla að samskiptum manns og náttúru, þannig að ekki spillist að óþörfu líf eða land né mengist sjór, vatn eða andrúmsloft. Lögin eiga að tryggja eftir föngum þróun íslenskrar náttúru eftir eigin lögmálum, en verndun þess sem þar er sérstætt eða sögulegt. Lögin eiga að auðvelda þjóðinni umgengni við náttúru landsins og auka kynni af henni. Það er sérstaklega nauðsynlegt að hyggja vel að þeim þáttum, sem hér hefur verið vikið að, þegar nýjar atvinnugreinar eru teknar upp, svo að ég ítreki það, þegar ausið er af nýjum auðlindum, sem mynda hina margbreyttu lífkeðju láðs og lagar á þessu svæði. Framar öllu er nauðsynlegt, að saman geti farið hófleg nýting og hæfileg friðun, eðlileg og ræktarleg samskipti manns og náttúru. Að því ber að vinna. Till. þessi er flutt; ef verða mætti til þess að stuðla að gengi góðs málefnis. Ég leyfi mér, herra forseti, þegar þessari umr, verður frestað að gera það að till. minni, að málinu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Mér er ljúft og skylt að lýsa yfir stuðningi við þá till. sem hér er til umr. Flm. hennar hefur bæði í grg. og framsöguræðu sýnt að það mál, sem till. fjallar um, er honum mikið hjartans mál. Það hefur komið fram áður hér á þingi að mál af þessu tagi eiga mikla og einlæga samúð þessa þm. Þegar hann fjallar um þau héðan úr ræðustól kemur upp í honum hinn lýríski Dalamaður, sbr. það sem hann vitnaði í hér áðan úr einni bók Halldórs Laxness, ummæli Arnas Arnæusar - eða Arnae Arnaei, svo að maður tali rétta latínu - varðandi fegurð Breiðafjarðar og búsæld þar. Með tilliti til þýðingar þessa máls og hins líka, að nú ekki alls fyrir löngu var haldinn fundur í Búðardal með þátttöku fólks af Breiðafjarðarsvæðinu, en þar koma við sögu tvö kjördæmi, fjölmennur og ágætur fundur, að mér skilst, ég gat því miður ekki verið á þeim fundi, - en með tilliti til þessa hefði verið réttara, sýnist mér, að flm, hefði leitað eftir meiri samstöðu um flutning tillögunnar. Eðlilegt hefði verið að mínum dómi að flm, að þessari till. hefðu verið allir þm. Vestfjarða og allir þm. Vesturlands. En við skulum vona, þó að flm. sé aðeins einn, að till. fái skjótan framgang og farsælan. Mér er það þeim mun ljúfara að lýsa yfir stuðningi við þetta mál sem heldur hefur gengið illa hjá okkur Vesturlandsþm. að ná samstöðu um annað náttúruverndarmál, en það snertir verksmiðju þá sem nú er að risa á Grundartanga í Hvalfirði. Það er ekkert vafamál, að þaðan vofir mikil hætta yfir lífríki þess fjarðar, og hefðum við betur borið gæfu til að standa saman um þær náttúruverndaraðgerðir að koma í veg fyrir þá verksmiðju. Ég er hræddur um að einhvern tíma verði af þeirri verksmiðju hið ægilegasta slys fyrir lífríki Hvalfjarðar. Og það mun reyndar bitna líka á lífríki annarra fjarða og þ. á m. þess breiða fjarðar sem hér er til umr. Hv. þm. er e.t.v. ekki kunnugt um það, að Hvalfjörður er mjög þýðingarmikill staður varðandi líf æðarfuglsins, ekki aðeins nærsveitis Hvalfirði, heldur á öllu vestanverðu Norðurlandi, Vestfjörðum og Austurlandi og hluta Suðurlands. Fuglafræðingar hafa komist að því, að þessi fugl, æðarfuglinn, sækir í Hvalfjörðinn á vissum tímum ársins sér til viðhalds. Þeir, sem aka oft um Hvalfjörðinn í skammdeginu, undrast áreiðanlega eins og ég það mikla lífríki sem við blasir þar einmitt í skammdeginu. Það er vegna þess að þá er æðarfuglinn kominn þangað hvaðanæva að til þess að sækja sér næringu. Þetta er nokkurs konar Mallorca-staður fyrir æðarfuglinn í skammdeginu. En ef alvarlegt slys verður í þeim firði af völdum umræddrar verksmiðju, þá mun það segja til sín líka á hinum góðu eyjum í Breiðafirði. Ég lýsi sem sé yfir eindregnum stuðningi við þessa till. og efast ekki um að um hana næst breið samstaða, þeim mun kannske breiðari samstaða sem hér er um að ræða breiðari fjörð heldur en Hvalfjörðinn.



Herra forseti. Ég get tekið undir með síðasta ræðumanni, að vissulega hefði verið æskilegt að flm. að þessari till. hefðu verið allir þm. Vestfirðinga og Vesturlands. Málið var undirbúið af áhugamönnum á þessu svæði, eins og best kom fram á fundinum í Búðardal. Hins vegar vil ég lýsa fullum stuðningi við þessa till. hv. 2, þm. Vesturl. og tel að hún eigi örugglega stuðning allra sem á þessu svæði búa. Ég vil einnig vekja athygli á grg. sem fylgir till. Hún er mjög vel uppbyggð og lýsir í stuttu máli því sem um er að ræða í þessari till. og hversu Breiðafjarðarsvæðið er mikilvægt fyrir það fólk, sem þar býr, og ekki síður fyrir landið í heild. Sjómenn og útvegsmenn við Breiðafjörð hafa á síðari árum haft miklar áhyggjur af minnkandi fiskigengd á Breiðafjarðarmiðum og miðum við Snæfellsnes. Þeir hafa haft þá skoðun lengi, að í Breiðafirði væru hrygningarstöðvar þorskfisksins. Því miður voru fiskifræðingar okkar á öðru máli og eru raunar enn. En barátta heimamanna, eins og kom fram hjá hv. flm., sem mun sjálfsagt vera eitt af fáum dæmum í okkar landi um að sjómenn óskuðu sjálfir eftir lokun vissra veiðisvæða, bar þann árangur að mikilvæg svæði í Breiðafirði voru friðuð fyrir vissum veiðitækjum og eru enn. Sjómenn okkar telja á því engan vafa, að þetta hefur þegar skilað árangri þrátt fyrir það að mikill samdráttur er í fiskigengd á þessum slóðum, sem er eitt stærsta vandamálið í verstöðvum a.m.k. á Snæfellsnesi. Fyrir nokkrum árum var ákveðið í lögum frá hv. Alþ. að stofna útibú frá Hafrannsóknastofnuninni á Snæfellsnesi, nánar tiltekið í Ólafsvík. Heimamenn brugðust það vel við þessu máli, sem þeir raunar áður höfðu barist fyrir, að í Ólafsvík var byggt sérstakt húsnæði fyrir útibú Hafrannsóknastofnunarinnar 1976. Það kostaði sveitarfélagið 10 millj. kr. og bíður enn fullbúið fyrir stofnunina. Það bíður eftir stofnuninni, en hún hefur ekki enn þá fengið til þess fjármagn í fjárl. að hefja þarna starfsemi þrátt fyrir ákveðnar óskir um það bæði frá sjútvrn. og stofnuninni sjálfri á hverju ári síðan 1976. Ég vona að tækifærið sem hér gefst í sambandi við þessa þáltill., opni augu hv. þm. fyrir nauðsyn þess, að þetta verði gert. Stofnunin sem slík, Hafrannsóknastofnunin, hefur vissulega mjög þýðingarmiklu hlutverki að gegna fyrir íslenskan sjávarútveg, og rannsóknaraðstaða á þessu sviði næst því svæði, sem um er að ræða, hefur gífurlega þýðingu. Ég tel ástæðu til að undirstrika nauðsyn þess, sem raunar kom fram hjá hv. flm, till., að rækilega verði fylgst með þeim áhrifum sem þörungavinnslan á Reykhólum kann að hafa á lífríki Breiðafjarðar. Það hefur a.m.k. verið útbreidd skoðun meðal fólks, sem býr við sjávarströndina, að fiskseiði eru mjög gjarnan á þaraslóðum eða þörungaslóðum við strendur landsins. Og því hefur verið haldið fram af sumum aðilum, að það gæti verið viss hætta á ferðum ef farið verði mjög mikið í að uppræta þennan sjávargróður. Allavega vil ég í þessu tilfelli leggja áherslu á að þarna verði farið með gát og lögð verði mikil áhersla á þennan rannsóknarþátt. Það mundi ekki skaða í sambandi við þá miklu fjölbreytni sem er á þessu svæði, að sú stofnun, sem við berum allir mikið traust til, fái aðstöðu á svæðinu til þess að fylgjast með þessu og öðru slíku.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka mínum góðu félögum, hv. 4, og 5. þm. Vesturl., fyrir yfirlýstan stuðning við þessa till. og fulla vinsemd. Ég viðurkenni að það er alveg rétt aths. sem fram kom hjá þeim, að e.t.v. hefði verið réttast að þessi till. hefði verið flutt af öllum þm. Vesturlands og Vestfjarða. En atvikin höguðu því öðruvísi. Á fundi þeim, sem haldinn var í Búðardal 14. f. m. og boðaður var af Náttúruverndarsamtökum Vesturlands og Vestfjarða var mér kunnugt um að öllum þm. Vesturlands og Vestfjarða var boðið, og þeir eru ein tylft eða 12 að tölu. Það kom þangað enginn nema ég. En ég efast ekki um að það hefur verið einskær tilviljun. Um Grundartanga vil ég gjarnan ræða við hv. 4, þm. Vesturl. við annað tækifæri.



Herra forseti. Það hefur komið hér fram, að það mál, sem er til umr., snertir tvö kjördæmi. Mér þótti því rétt að láta heyrast hér í þm. Vestfjarða áður en frestað verður þessum umr. Það er ekki vegna þess, að ég þurfi að gera aths. við þessa till. eða grg. þá, sem fylgir till., eða ræðu þá, sem hv. flm. flutti fyrir þessari till. Ég er fullkomlega samþykkur till. og þeim sjónarmiðum sem fram komu í ræðu og í grg. hv. flm. Ég hygg að það sé hafið yfir allan vafa, að hér sé um mikið og merkilegt mál að ræða sem verðskuldi að fá greiðan framgang hér á hv. Alþingi. Hv. frsm. minntist á fundinn í Búðardal, sem fjallaði um þessi mál, og sagði, að enginn af þm. Vestfjarða og Vesturlands hefði verið þar nema hann sjálfur og það hefði sjálfsagt verið fyrir tilviljun. Ég vil láta þess getið, að ég hafði samband við þá, sem stóðu fyrir þessum fundi, og skýrði þeim frá því, að ég gæti af sérstökum ástæðum ekki mætt á fundinum, og það var hvað mig varðaði engin tilviljun, því að sannarlega hef ég mikinn áhuga á þessu máli. Eitt atriði, sem hv. 5. þm. Vesturl. kom sérstaklega inn á, er þörungavinnslan á Reykhólum. Ég vil að það komi hér fram, að þegar það fyrirtæki var í undirbúningi var sérstök áhersla lögð á það sem við kom rannsóknum á því, að þörungavinnslan raskaði ekki því lífríki sem er á Breiðafirði. Það var líka gert ráð fyrir því við stofnun fyrirtækisins, að haldið yrði áfram stöðugum rannsóknum til þess að fylgjast með hver áhrif þörungavinnslunnar væru í þessu sambandi. Þess má líka geta, að fyrir tveim eða þrem árum flutti ég þáltill. um að efla rannsóknir á sjávargróðrinum við Ísland. Það er stórt og víðtækt mál og að sjálfsögðu miklu víðtækara en varðandi þörungavinnsluna og lífríkið á Breiðafirði. Till. þessi var samþykkt og síðan hefur verið lögð aukin áhersla á þessar rannsóknir og þær koma auðvitað til góða líka í Breiðafirði. Þetta mál varðar; eins og sagt hefur verið, sérstaklega tvö kjördæmi, og það varðar ekki síður það kjördæmi, sem ég er þm. fyrir, heldur það kjördæmi, sem hv. flm. er fyrir, þegar tillit er tekið til þess, að sú byggð, sem er í Breiðafjarðareyjum, er svo til eingöngu í Vestfjarðakjördæmi. En það er, eins og hv. flm. tekur fram í grg. sinni, hald manna, að búsetan sé besta verndin. Þess vegna er mjög nátengt þessu máli og að mínu áliti raunar einn þáttur þess að gera ráðstafanir til að tryggja sem best þá búsetu sem enn er í Breiðafjarðareyjum, en er ákaflega völt eins og kunnugt er. Það þarf að tryggja þessa búsetu og það þarf að gera ýmsar ráðstafanir til þess að efla hana. Ég sé í anda þá þróun þessara mála, að aftur komi í byggð margar þær eyjar Breiðafjarðar sem nú eru í eyði. Það þarf að gera ýmsar ráðstafanir til að efla byggðina við Breiðafjörð. Ég skal ekki fara hér út í að rekja það, með hverjum hætti það er best. En það er eitt mál sem hv. flm. drepur á í því sambandi, og það er að bæta samgöngurnar við þær byggðir sem nú eru, og ég tek heils hugar undir það sjónarmið. Það er eitt af því mikilvægasta, en það er fjölmargt annað mikilvægt. Ég vil svo að lokum leggja áherslu á það, hve eindregið ég styð það mál sem hér er til umr.



Herra forseti. Menn vita þá hvers vegna aðeins er einn flm. að þessari till. Það er vegna þess að það var aðeins einn þm, af 12 þm. Vestfjarða og Vesturlands á tilteknum fundi í Búðardal. Þar hafa menn sem sé komið til þessa hv. þm. og sagt: Hvar eru hinir 11? Og hann hefur að sjálfsögðu ekki getað gefið nein svör við því. Ég segi fyrir mig, að ég var löglega forfallaður, gat alls ekki komist á þennan fund. En svolítið skrýtin er nú þessi skýring. Ég vil reyndar ekki hefja mikið pex út af þessu, en spyr þó: Ber að skilja þetta sem svo, að ágætir náttúruverndarmenn á Vestfjörðum og Vesturlandi hafi sagt við þennan hv. þm.: Flyttu þetta mál einn, og þar með skulum við kenna þeim hinum að skammast sín. - Ég trúi því nú ekki. Þetta er sem sé engin skýring. Ég ætla hins vegar ekki að þýfga hv. þm. um nánari skýringu.



Herra forseti. Laxveiðiskýrslur veiðimálastjóra sýna, að á liðlega 30 árum hefur laxveiði nálega fjórfaldast hér á landi. Talið er víst að áframhald verði á þessari þróun. Áætlað er að árlegur tilkostnaður vegna veiða á laxi og silungi hérlendis sé þessi: Tilkostnaður veiðiréttareigenda nemi á þessu ári 130 millj. kr., opinberra aðila 73 millj. auk laxastiga í Laxá í Þingeyjarsýslu, innlendra sportveiðimanna 500 millj. kr. og erlendra sportveiðimanna 700 millj., en sú tala er að vísu nokkuð á reiki, og netaveiði bænda í síðasta lagi 120 millj. kr. Af þessum tölum má greina tvennt: Í fyrsta lagi, að tilkostnaður vegna þessara veiða sé ekki undir 1.5 milljarði kr. Í öðru lagi, að hlutur erlendra sportveiðimanna í laxveiðum á Íslandi er orðinn gríðarlega mikill. Ástæðan er m.a. sú, að þeir hafa tekið á leigu góðar laxveiðiár í heilu lagi og laxveiðidaga á besta veiðitíma. Þáltill. sú, er ég mæli hér fyrir, er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa löggjöf um að leggja sérstakt gjald á leyfi, sem seld eru útlendingum til veiða í íslenskum laxveiðiám. Gjald þetta renni í ríkissjóð og skal fjármunum, sem þannig aflast, varið til tilrauna með fiskirækt í sjó og vötnum.“ Nokkuð hefur borið á því í umr. hér á fyrstu þingdögum, að menn hafa deilt um höfundarrétt að málum sem lögð hafa verið fram. Til þess að koma í veg fyrir að slíkt verði um þetta mál vil ég taka strax fram, að hverjum og einum þm. er heimilt að eigna sér þá hugmynd sem fram kemur í þessari þáltill., og því fleiri því betra. Ekki þarf að fara í grafgötur með það, að á síðustu árum hefur ásókn útlendinga í íslenskar laxveiðiár aukist verulega ár frá ári. Ástæðan er einkum sú, að Ísland er almennt talið með albestu laxveiðilöndum í heimi, m.a. vegna þess að ár í öðrum löndum eru stórlega mengaðar. Þá má nefna að stöðug rýrnun íslenskrar krónu hefur valdið því, að verð veiðileyfa til útlendinga hér á landi er tiltölulega lágt miðað við verð á veiðileyfum í svipuðum eða sambærilegum ám í öðrum löndum sem best geta talist fallin til laxveiða. Margir þeirra laxveiðimanna, sem hingað koma, eru auðmenn sem nokkrar milljónir til eða frá skipta ekki verulegu máli. Þeir hafa tekið á leigu heilar laxveiðiár ýmist allt veiðitímabilið eða besta veiðitímann. Í grg. með till. segir, með leyfi forseta: „Íslenskir veiðimenn hafa ekki haft fjárhagslegt bolmagn til að greiða jafnhátt verð fyrir árnar og útlendingarnir. Þetta hefur haft í för með sér mjög verulega hækkun á veiðileyfum, og nánast má tala um sölu á hlunnindum úr landi og brot á landslögum, sbr. leiguna á Laxá í Dölum og Hofsá í Vopnafirði, þar sem t.d. Íslendingar fá ekki að veiða í þeirri fyrrnefndu.“ Skal nú rennt nokkrum stoðum undir þessar staðhæfingar. Þeir erlendu menn, sem fyrir nokkrum árum tóku á leigu Laxá í Dölum, heimila ekki íslenskum stangveiðimönnum veiðar í ánni. Má því með sanni segja að þessi hlunnindi hafi beinlínis verið seld úr landi. Sigurður Líndal prófessor ritaði árið 1976 greinargerð um lögmæti samninga um veiðiréttindi í Vatnsdalsá og Hofsá í Vopnafirði. Þar leitast hann við að svara þeirri spurningu, hvort ákvæði leigusamninga kunni að fara í bága við íslensk lög, nánar tiltekið ákvæði laga nr. 39/1951, um rétt erlendra manna til að stunda atvinnu á Íslandi, og laga nr. 19/1966, um eignar- og afnotarétt fasteigna. Í stuttu máli kemst Sigurður Líndal prófessor að þeirri niðurstöðu, að veiðileyfasala erlendra manna í tengslum við samninginn um Vatnsdalsá sé óheimil án leyfis, en ekki er vitað til þess, þegar grg, er skrifuð, að slíkt leyfi hafi verið fengið. Um samninginn um Hofsá í Vopnafirði kemst Sigurður Líndal prófessor að þeirri niðurstöðu, að þar vinni hinn erlendi leigutaki sjálfstætt, en það er honum óheimilt án leyfis félmrh. Ekki er flm. þessarar þáltill. hins vegar kunnugt um, hvort þær breytingar hafi verið gerðar á fyrrnefndum tveimur samningum, að komið hafi verið í veg fyrir að þeir brjóti í bága við landslög. Þá segir enn fremur í grg. þáltill., með leyfi forseta: „Nú er fyrirsjáanleg enn meiri ásókn útlendinga í íslenskar laxveiðiár, og eru dæmi þess að í ár hafi verið boðið margfalt hærra verð en íslensk veiðifélög hafa getað boðið. Á þennan hátt er beinlínis verið að bola íslenskum laxveiðimönnum frá íslenskum laxveiðiám. Við þessari þróun verður að stemma stigu og jafnvel væri athugandi að gera allsherjarúttekt á leigu íslenskra laxveiðiáa og gjaldeyrisskilum í tengslum við leigu til útlendinga.“ Verður nú reynt að renna frekari stofnun undir þennan hluta grg. Á undanförnum árum hafa íslensk veiðifélög háð harða samkeppni við útlendinga um leigu á laxveiðiám sem boðnar hafa verið út. Íslendingar hafa farið mjög halloka í þessari samkeppni og eru mörg ný og nýleg dæmi um þetta. Það síðasta er um Haukadalsá, þar sem svissneskir auðmenn hafa boðið nær helmingi hærra verð í ána en íslensk veiðifélög geta með nokkru móti boðið. Fleiri tilboð útlendinga í laxveiðiár eru nú í athugun, og má með fullri vissu segja að enn verði höggvið stórt skarð í þá möguleika sem Íslendingar hafa haft til veiða í eigin ám. Margt hefur verið rætt um gjaldeyrisskil vegna leigu íslenskra laxveiðiáa, en leigusamningar vegna þeirra hafa verið í höndum einstaklinga og veiðiréttareigenda. Yfirvöld hafa ekki fylgst með þessari samningagerð né framkvæmd samninga, og því er lítið vitað hvað raunverulega er samið um. Ekki verður hér farið út í einstaka þætti þessa máls, þar eð heimildir skortir, en staðreyndir mundu koma í ljós við athugun. Mjög er erfitt að reikna út tekjur Íslendinga af laxveiðum erlendra manna. Í fréttaauka í Ríkisútvarpinu hinn 9. júní s.l. var rætt við forustumann Landssambands veiðifélaga. Þar kom fram sú skoðun, að tekjur Íslendinga af laxveiðum erlendra manna yrðu um 850 millj. kr. á þessu ári. Þá er átt við sölu veiðileyfa, þjónustu, tekjur af ferðum þeirra til og frá landinu, nema þeirra sem í einkavélum koma, og væntanlega framlög þeirra til smíði veiðihúsa eða endurbóta á þeim. Þessar tölur hljóta þó að vera áætlaðar, enda engin leið að reikna þetta dæmi nákvæmlega. Ef þessi tala, 850 millj. kr., sem sömu aðilar hafa nú nýlega lækkað í 700 millj., er borin saman við upplýsingar Seðlabanka Íslands um gjaldeyrisskil fyrir veiðileyfi á þessu ári, hljóta ýmsar spurningar að vakna. Á þessu ári námu gjaldeyrisskilin 256.3 millj. kr. og samkv. því hafa hinir erlendu laxveiðimenn eytt hér á landi 450 eða 600 millj. kr. í annað en veiðileyfi. Að mati flm. er þessi tala æðihá þegar þess er gætt, að erlendu veiðimennirnir voru um 500 talsins. Gjaldeyrisskil til Seðlabankans fyrir veiðileyfin hafa hækkað ört frá árinu 1975. 1975 voru þau 104 mill j. kr., 1976 147.5 millj. og í fyrra 211 millj. kr. Hins vegar er ljóst, að gjaldeyrisskilaþátt þessa máls ber að kanna vandlega. Þar eð tölur í íslenskum krónum segja ekki mikla sögu á miklum verðbólgutímum, mun ég leitast við að gera grein fyrir þætti a.m.k. tveggja gjaldmiðla í tölum þeim sem Seðlabankinn hefur látið mér í té. Árið 1975 voru gjaldeyrisskil í dollurum 559.997 dollarar. Á þessu ári, á tímabilinu jan. - sept., eru gjaldeyrisskilin 271 þús. dollurum hærri en árið 1975. Í svissneskum frönkum voru gjaldeyrisskil 1975 20 753 svissneskir frankar, en eru í septembermánuði í ár 99 þús. svissneskum frönkum hærri. Dollaragreiðslur 1976 og 1977 eru nokkru hærri hins vegar en í ár. Ástæðan getur verið sú, að í tölum þessa árs sé ekki allt komið til skila, en þær ná til septembermánaðar. Þó er ástæða til að ætla að meginhluti gjaldeyris fyrir veiðileyfi sé kominn til skila. Í grg. með þáltill. segir með leyfi forseta: „Í mörgum löndum, t.d. Kanada og Bandaríkjunum, er svo um hnúta búið, að heimamenn í ríkjum, þar sem veiðiár eru, greiða ekki nema hluta þess gjalds, sem aðkomumönnum er gert að greiða. Þessa leið mætti kanna hér á landi gagnvart Íslendingum og útlendingum.“ Við þetta má bæta, að í Bandaríkjunum eru veiðiár þjóðareign og þar fá allir að veiða gegn vægu gjaldi. Þar er litið svo á, að enginn einstaklingur eða einstaklingar geti kastað eign sinni á veiðiár, þótt svo vilji til að þær renni um landareign þeirra. Í grg. þáltill. segir enn fremur, með leyfi forseta: „ Flm. þessarar till. eru þeirrar skoðunar, að útlendingum, sem sækjast eftir því að veiða í íslenskum laxveiðiám, verði gert að greiða sérstakt gjald, sem nýtist þjóðinni til undirbúnings átaks í fiskirækt, sem er álitleg tekjuöflunarleið fyrir þjóðina og hefur reynst mjög arðsöm, t.d. í Noregi. Hér gæti verið á ferðinni ný búgrein fyrir bændur í fjölmörgum vötnum þeirra, og einnig er mjög tímabært að rannsaka vandlega og undirbúa á vísindalegan hátt tilraunir með fiskeldi í sjó.“ Hér er ráð fyrir því gert, að útlendingar taki þátt í kostnaði við þá fiskirækt, sem m.a. á stóran þátt í því hve góðar og eftirsóttar íslenskar laxveiðiár eru. Leiða má að því nokkur rök, að margar laxveiðiár hafi orðið betri veiðiár vegna afskipta ríkisvaldsins og með fjármunum greiddum úr ríkissjóði. Sjálft á ríkið fjölmargar hlunnindajarðir við laxveiðiár, en ekki er flm. kunnugt um að ríkið hafi notið arðsins nema í nokkrum tilvikum, heldur hafi það fremur verið ábúendur. Með þessari tillögu er beinlínis gerð tilraun til að jafna hlunnindum, þar eð bændur, sem ekki njóta arðs af laxveiðiám, gætu notið arðs af fiskirækt í vötnum, sem tillagan stefnir að. Einhverjir kynnu að segja, að í þessari till. kæmi fram fjandskapur við veiðiréttareigendur og að henni sé einkum beint gegn bændum, þ.e. að með þessu yrði dregið úr líkunum á því, að verðmæti hlunninda bænda færu vaxandi. En lítum nú örlitið nánar á þennan þátt málsins. Athugun á arðskrá 10 helstu laxveiðiáa landsins leiðir margt fróðlegt í ljós. Þessar ár eru: Norðurá, Laxá í Kjós, Grímsá, Þverá, Laxá í Leirársveit, Hítará, Laxá í Dölum, Víðidalsá, Vatnsdalsá og Hofsá. Fjöldi arðtaka í þessum 10 ám er 280 og er meðaltalsarður til hvers manns 3.57%. En þetta meðaltal segir litla sögu. 153 fá að meðaltali 1.24% í arð hver. 72 fá 3.5% hver, 36 fá 7% hver, en 19 fá rúmlega 16% hver. Í mörgum tilvikum fer hæsti arðshlutinn ekki til bænda, heldur landeigenda sem hafa búsetu í Reykjavík, þ.e. að margar hlunnindajarðir eru í eigu Reykvíkinga. Til að gefa gleggri mynd af arðskiptingunni skal ég nefna nokkrar ár. Í Norðurá í Borgarfirði er 31 veiðiréttareigandi, sem skipta á milli sín 30% arði samtals, 5 skipta á milli sín 16%, 2 13% og 3 rúmlega 40%. Í Laxá í Kjós eru 8 með 14.6% samtals, 3 með 11.4, 2 með 11.7 og 3 með yfir 62% af arðinum. Í Grímsá eru 11 arðtakar með 14.5% samtals 12 eru með 39%, 3 með 21% og 2 með 24.5%. Í Þverá eru 18 með 21.5%, 6 með 21%, 5 með 30% og 2 eru með 26.6. Í Hítará er skiptingin á þessa leið: 3 eru með 4.5% samtals, 4 með 12.8%, 5 með 40% og 2 skipta á milli sín 42%. Í Hofsá eru 10 með 15.7%, 3 með 12.5%, 1 með 6% og 4 skipta á milli sín 66% arðsins. Til frekari glöggvunar má reikna þetta dæmi á annan hátt. Þá kemur í ljós, að í Norðurá fá 38 veiðiréttareigendur 59.5% af arði, en 3 fá 40.5%. Í Laxá í Kjós fá 13 samtals 37.7%, en 3 skipta á milli sín 63.3%. Þannig mætti lengi rekja þessar tölur, en heildarniðurstaðan af arðsútreikningi þessara 10 miklu laxveiðiáa eru þessi: Af 280 veiðiréttareigendum eru 153 í þeim hópi sem fær 0.01–2.5% eða samtals 19% af arðinum. 72 eru í þeim hópi sem fær 2.5–5% arðs eða samtals 25.2%, arð á bilinu 5–10% fá 36 arðtakar eða samtals 25.2%, en 19 fá 10% af arði og þar yfir eða 30.5%. Af þessu má ljóst vera, að það er mjög fámennur hópur veiðiréttareigenda sem fær arð sem máli skiptir. Langstærstur hluti arðsins skiptist á fámenna hópa og í þeim hópum eru allmargir Reykvíkingar sem eiga jarðir við nokkrar helstu laxveiðiár landsins. Varla verður því sagt að með þessu sé ráðist gegn bændastéttinni og reynt að rýra hlunnindi hennar. Hins vegar kemur í ljós að hlunnindum er mjög misskipt, og er nú svo komið að fá bændaefni hafa ráð á að kaupa góðar hlunnindajarðir. Kaupendur þeirra koma úr þéttbýli eða hafa gert það á undanförnum árum og hafa þá ekki keypt jarðirnar til að búa á þeim, heldur í öðrum tilgangi. Þetta er líka óheillaþróun. Þessari þáltill. til frekari stuðnings vilja flm. vísa til ályktana aðalfundar Landssambands stangveiðifélaga, sem haldinn var 7. og 8. okt. s.l. Þar er lýst sömu afstöðu til þessa máls og hér hefur verið rakin. Flm. vilja taka undir áskorun um bann á leigu á veiðiréttindum til erlendra auðmanna og fyrirtækja og að allur arður af veiðiréttindum hins opinbera fari óskiptur til fiskiræktar í íslenskum ám og vötnum. Með leyfi forseta vil ég nú lesa grg. þá sem fylgir ályktun fundar Landssambands stangveiðifélaga: „Það er margyfirlýst stefna Landssambands stangveiðifélaga, að íslenskir stangveiðimenn leitast ekki við að skaða frelsi veiðiréttareigenda til að ráðstafa eignum sínum á frjálsum markaði. Það er hins vegar löngu augljóst mál, að íslenskir stangveiðimenn geta ekki keppt við erlenda auðmenn um veiðileyfi og að finna verður leiðir til þess að Íslendingar fái eðlilegan forgang á þessu sviði sem öðrum í sínu eigin landi. Við viðurkennum ekki rétt verkfræðinga, lækna eða flugstjóra, svo að nokkrir séu nefndir, til að nota erlenda viðmiðun við ákvörðun tekna sinna, og við getum heldur ekki fallist á að veiðiréttareigendum beri þessi réttur. Við lítum svo á, að Ísland sé afmarkað verðlagssvæði og að við séum allir bundnir af þeirri verðmyndun sem hér ríkir. Við teljum sjálfsagt og eðlilegt í ljósi alþjóðalaga, að erlendir menn komi til Íslands, m.a. sem veiðimenn, og þau markmið, sem hér eru höfð í huga, eru því alls ekki sett til að hindra eðlilegan straum ferðamanna til landsins.“ Tveir af forustumönnum Landssambands veiðifélaga, en að því sambandi eiga aðild langflestir veiðiréttareigendur á landinu, hafa fengið tækifæri til að kynna sér allar þær upplýsingar sem hér koma fram. Ég hef boðið þeim að gera skriflegar aths. við það sem hér hefur verið sagt. Aths. þeirra eru á þessa leið, sem leyfi forseta: „Landssamband veiðifélaga fagnar því að fá tækifæri til að gera aths. við þáltill. yðar og fleiri alþm. um sérstakt gjald á veiðileyfi útlendinga, sem veiða í íslenskum ám. Við þökkum einnig boð yðar frá 27/10 um að lesa aths. þessar við flutning framsöguræðu yðar. Fyrir um það bil tveimur áratugum var laxveiði aðeins þriðjungur að magni til miðað við það, sem hún er nú. Þá nýttu eigendur laxveiðihlunninda veiðirétt sinn ýmist sjálfir eða leigðu hann beint til veiðimanna og samtaka þeirra. Upp úr 1960 fer að bera á því, að íslenskir leigutakar laxveiðiréttinda framleigi þau til útlendinga. Fljótlega kom í ljós, að óhæfilega mikill munur var á tekjum leigutaka af endurleigunni og upphæð þeirri sem þeir greiddu veiðiréttareigendum. Þetta ranglæti olli óánægju sem leiddi til þess, að eins fljótt og unnt var vegna gildandi samninga hækkuðu veiðibændur leiguna fyrir hlunnindi sín eða tóku útleigu þeirra beinlínis í eigin hendur, svo sem gert var í Laxá í Dölum, en þar, svo að dæmi sé tekið, höfðu íslenskir leigutakar fyrirgert öllu trausti veiðibænda fyrir fádæma ósanngirni og rányrkju árinnar. Við þetta misstu leigubraskararnir þann óréttmæta gróða sem þeir höfðu haft. Síðan nota þeir hvert tækifæri til að fordæma hlunnindaleigu veiðibænda til erlendra aðila. Staða þessara mála í dag er sú, að tekjur af veiðihlunnindum hafa sívaxandi þýðingu fyrir íslenskan landbúnað og virðast í sumum sveitum hafa úrslitaáhrif á efnahag íbúanna. Án þeirra er fullvíst að ýmsar jarðir, sem nú eru vel byggilegar, mundu fara í eyði. Með ákvæðum jarðalaga, skattalaga og fleiri ráðstöfnunum af opinberri hálfu hefur til þessa markvisst verið stefnt að því að halda þessum hlunnindum í eigu heimafólks eða a.m.k. tryggja að arður af hlunnindum verði að verulegu leyti eftir í byggðarlagi, jafnvel þótt eigandi búi annars staðar, sem í dag heyrir fremur til undantekninga. 3993 lögbýli eiga nú aðild að veiðifélögum og sýnir það, hversu almenn þessi hlunnindi eru. Markmið umræddrar þáltill. virðist vera að bola erlendum veiðimönnum frá íslenskum laxveiðiám í því skyni að lækka verð á veiðileyfum til lítils hluta íslenskra stangveiðimanna sem ekki una því að geta ekki fengið veiðileyfi í hvaða á sem er hvenær sem þeim þóknast fyrir sanngjarnt verð að mati þeirra sjálfra. Fyrir þessu hefur fámennur hópur veiðimanna barist undanfarin ár. Þeir skeyta því engu þótt augljóst sé, að innanlandsmarkaðurinn sé of lítill til þess að nýta þessi hlunnindi. Þeir skeyta því engu þótt brottrekstur erlendra veiðimanna muni skerða lífsafkomu 10–12 þús. manns í sveitum landsins, rýra gjaldeyristekjur þjóðarinnar um 700 millj. kr. og svipta þá, sem sumarstörf hafa af þjónustu við útlendingana, atvinnu sinni. Þessi hópur hefur þyrlað upp miklu moldviðri til að gera veiðar erlendra manna hér tortryggilegar á flestan hátt. Þeim hefur orðið það vel ágengt í áróðri sínum undanfarin ár, að fjölmargir landsmenn ljá nú þeim eyra gagnrýnislaust. Þarna hafa veiðiréttareigendur ekki verið nógu ötulir við það að túlka sjónarmið sín. Landssamband veiðifélaga lýsir þeirri skoðun sinni, að flm. umræddrar þáltill. hafi ekki séð fyrir eða vilji stuðla að þeirri öfugþróun sem af lögum í umrædda átt mundi leiða, heldur byggist afstaða þeirra á því, að viðhlítandi upplýsingar hafa ekki verið nægilega aðgengilegar. Því styður Landssamband veiðifélaga heils hugar þá hugmynd flm., að gerð verði allsherjarúttekt á sem flestum þáttum veiðimála hið bráðasta. Fyrr en þær niðurstöður liggja fyrir er mjög erfitt fyrir ókunnuga að meta staðreyndir þessa máls. Því fer Landssamband veiðifélaga fram á það við flm. till., að þeir dragi aðra hluta hennar til baka og endurskoði síðan í ljósi þeirra upplýsinga sem áður áminnst könnun gæfi.“ Ég verð að segja það, að flm. sjá ekki ástæðu til að draga til baka hluta af þessari þáltill. Á það hefur verið rækilega bent, að aðeins lítill hluti veiðiréttareigenda hefur umtalsverðar tekjur af veiði og leigu laxveiðiáa. Það er fjarstæðukennd fullyrðing að halda því fram, að jarðir færu í eyði þótt gjald yrði lagt á erlenda laxveiðimenn, og ég hirði ekki um að svara þeim fullyrðingum frekar. Því fer einnig fjarri að mínu mati, að tilgangurinn með þessari till. sé að bola erlendum laxveiðimönnum frá veiðum hér á landi. Því var haldið fram í eina tíð, að sérstakt gjald á útflutning á hryssum og stóðhestum mundi draga úr útflutningi þar eð verð þeirra mundi hækka. Engin teikn eru á lofti um að þetta sé rétt, þvert á móti. Ég er staðfastlega þeirrar skoðunar, að slík gjaldtaka geti orðið allri fiskirækt í landinu mikil lyftistöng. Hún mundi jafna aðstöðu innlendra og erlendra laxveiðimanna og hlunnindi meðal bænda. Þá gefur auga leið, að gera þarf vandlega athugun á öllum gjaldeyrisskilum vegna laxveiða útlendinga hér á landi, enda munu gjaldeyrisyfirvöld hafa mikinn áhuga á því verkefni. Mig langar að geta þess, að engin sérstök gjaldeyrisskil eru t.d. gerð vegna veru útlendinga í fjölmörgum veiðihúsum hér á landi, en dvalarkostnaður þeirra þar skiptir tugum milljóna á hverju einasta sumri. Herra forseti. Að lokum þetta: Flm. telja, að hér sé á ferðinni mál sem þarfnast skjótrar afgreiðslu. Skipulag þessa þáttar laxveiðimála hefur vérið í hreinum ólestri. Íslenskar laxveiðiár eiga ekki að vera tómstundagaman erlendra og innlendra auðmanna eingöngu. Allir, sem hafa áhuga á þessari íþrótt án tillits til efnahags, eiga að geta notið hennar. Íslensk sumur eru stutt, og það er rangt að selja þessi dýrmætu hlunnindi úr landi, - hlunnindi sem margir vilja njóta og eiga rétt á að njóta. Það er röng stefna að sprengja upp verð á laxveiðileyfum og að gera laxveiðiár að leikvöllum auðmanna. Þetta verða veiðiréttareigendur að skilja. Deila má um rétt þeirra til þessara hlunninda. Vart ráða þeir rennsli ánna eða göngu laxins, og þeir hafa að mörgu leyti með stefnu sinni gefið byr undir báða vængi þeirri kröfu, að árnar og laxveiðirétturinn verði þjóðareign. Sumrin eru sá tími sem Íslendingar njóta útivistar. Þeir gera það á misjafnan hátt. Lax- og silungsveiðar eru ríkur þáttur í tómstundum þeirra. Þegar fjármunir erlendra auðmanna koma í veg fyrir að þeir geti notið þess, sem íslensk náttúra hefur að bjóða, er kominn tími til að spyrna við fótum. Ég skora á alla hv. þm. þessarar deildar að eigna sér höfundarréttinn að þessari tillögu og fylgja henni fast eftir. 1. flm. þessarar till. mun innan skamms fylgja henni eftir með tillögu um nýskipan fiskiræktar í sjó og vötnum og um nýtt átak á því sviði. Síðan fer ég þess á leit við hæstv. forseta, að máli þessu verði vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Mér skilst að megintilgangur flm. með þessari till. sé tvíþættur: Í fyrsta lagi að tryggja innlendum veiðimönnum eðlilegan aðgang að íslenskum laxveiðiám og í öðru lagi að fá nokkurt fjármagn til þess að efla fiskrækt í sjó og vötnum. Og ég get tjáð mig mjög samþykkan báðum þessum sjónarmiðum. Reyndar get ég orðið við áskorun hans og tileinkað mér að nokkru þessa hugmynd og er kannske rétt að gera það. Svo er mál með vexti, að við hv. 4. þm. Norðurl. e. fluttum í Ed. fyrir allmörgum árum, svo að hætt er að vísu að höfundarrétturinn sé ekki í gildi enn, frv. í Ed. um einmitt slíkt gjald af veiðileyfum sem átti að renna til rannsóknarstarfsemi. Hins vegar verð ég að segja að ég efast um að flm. nái þeim tilgangi, sem hann hefur lýst hér í mjög ítarlegri og fróðlegri framsöguræðu. Ég efast mjög um að forstjóra Pepsí-Cola, sem flýgur hingað á einkaþotu sinni til að veiða í Laxá í Dölum, muni nokkuð um að greiða veiðileyfi til viðbótar. Ég hygg sem sagt að þetta geti orðið leið til að afla tekna til að auka rannsóknarstarfsemi og að mörgu leyti eðlileg leið og leið sem er farin í ýmsum löndum. Ég er þeirrar skoðunar, að vel mætti athuga, eins og fram kemur í grg., að allir, sem laxveiði stunda, innlendir og erlendir, greiði slíkt veiðileyfi, en það verði hins vegar stórum hærra fyrir erlenda aðila. Svo er það t.d. í Noregi, þannig er það í Bandaríkjunum, þar sem ég þekki það af eigin raun, og er talið raunar sjálfsagt að innlendir aðilar hafi þar nokkurn forgang að slíkum hlunnindum. Eins og ég sagði áðan, efast ég stórlega um að þetta hamli mikilli veiði erlendra aðila hér á landi, þó að vísu komi ekki fram hjá hv. frsm. hvað hann hugsar sér þetta gjald hátt. Væri fróðlegt að fá það upplýst. Svo er hitt vandamálið, sem mjög er rætt nú, og það er vaxandi sókn erlendra veiðimanna í íslenskar laxveiðiár. Ég hef þegar átt viðræður við nokkra aðila um þetta mál og frekari viðræður eru í undirbúningi. Ég tel að þarna verði að ná samkomulagi með íslenskum laxveiðimönnum og veiðiréttareigendum. Ég efast stórlega um að nokkur boð eða bönn komi í veg fyrir slíka veiði. Ég hygg að megi vel færa rök fyrir því og sé að öllum líkindum rétt, sem hv. frsm. sagði og vísaði í Sigurð Líndal prófessor, - ég hef einnig kynnt mér skýrslu hans, - að mjög er vafasamt að erlendir aðilar geti samkv. íslenskum lögum án heimildar félmrh. stundað það að taka á leigu íslenskar laxveiðiár. Ég hygg að þetta hljóti að falla undir atvinnurekstur. Þeir reka gjarnan um leið veiðihús og jafnvel framleigja árnar og til þess þarf sannarlega atvinnuleyfi. En ég er jafnsannfærður um að þetta verður ekki stöðvað með því að banna slíkt. Ég hygg að það séu nógu margir Íslendingar til, sem mundu gjarnan kjósa að vera milliliður, og reyndar vitum við þess fjölmörg dæmi. Því er ég þeirrar skoðunar, eins og ég sagði áðan, og er reyndar megintilgangur minn upp í ræðustólinn að leggja áherslu á, að þótt þetta mál sé góðra gjalda vert og geti væntanlega orðið til þess að efla fiskeldi og fiskrækt, sem er stórmál hjá okkur, þarf að leysa hinn vandann, um einhvern eðlilegan forgang íslenskra stangveiðimanna að íslenskum veiðiám, á annan máta. Ég efast um að það verði gert nema með samkomulagi veiðiréttareigenda og stangveiðimanna. Ég vil svo að lokum vegna síðustu orða frsm., þar sem hann boðaði að hann mundi flytja frv. eða till. til þál. um nýskipun þessara mála, upplýsa að þetta er einnig í undirbúningi í landbrn. Veiðilöggjöfin er ákaflega viðamikið og viðkvæmt mál, og ég er þeirrar skoðunar, að að endurskoðun hennar beri að vinna í samráði við þá aðila sem eiga stórra hagsmuna að gæta. Ég er að undirbúa slíkt. Ég tel að það muni taka töluverðan tíma. En þessi atriði, sem hér hafa verið rædd, hljóta að sjálfsögðu að koma inn í slíka endurskoðun og jafnframt fjölmargt fleira, eins og verulega efld rannsóknarstarfsemi á þessu sviði. Sú spurning hlýtur að vakna, hvar sú rannsóknarstarfsemi á að vera, hvar leiðbeiningastarfsemi á að vera fyrir lax- og silungseldi og mörg önnur atriði þarf að taka til athugunar. Það mál þarf því verulegs undirbúnings við.



Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar, að Ísland eigi að vera fyrir Íslendinga. Ég hef raunar flutt um það efni allmargar ræður úr þessum ræðustól og á kannske eftir að flytja einhverjar. Ég held að eignarhald útlendinga fyrirtækjum á Íslandi og umsvif útlendinga í íslensku efnahagslífi séu ekki heppileg, og ég treysti því, að ég eigi eftir að eiga samleið með hv. flm. þessa máls um það atriði. En við erum nú ekki einir í heiminum og suma hluti er kannske hugsanlegt að lána, þó að aðra sé ekki hugsanlegt að lána. Eitt af því, sem ég tel vel geta komið til greina að við eigum að leigja, er veiðiréttur í ám og vötnum, þ.e.a.s. gegn ákveðnum og ströngum skilyrðum. Ég held að svo framarlega sem þessum skilyrðum, sem ég hér á eftir kem til með að geta um, sé fullnægt, þá eigi ekki að þurfa að ganga á laxinn í ánum í sjálfu sér, hann eigi að endurnýja sig. Ekki fara þeir með árnar, og ef öll gát er á höfð eiga þeir ekki að skemma þær heldur, og þá eru þær okkur tiltækar, þegar við viljum og þurfum að nota þær sjálfir. Yfirleitt held ég að reynslan af erlendum veiðimönnum, sem hingað hafa komið, sé heldur góð. Þetta eru yfirleitt friðsamir menn og fremur litlir veiðimenn. Þeir eru ekki eins harðsnúnir fiskimenn og sumir af okkar duglegustu veiðimönnum. En það er mikilvægt, ef þessi viðskipti eiga sér stað á annað borð, að þeim sé hagað skynsamlega. Í fyrsta lagi verður að gæta þess mjög nákvæmlega og fylgjast sérstaklega með sóttvörnum, að þessir menn beri ekki laxapestir utan úr veröldinni í okkar óspilltu og heilbrigðu ár. Það verður að ganga ákaflega ríkt eftir því, að í hverju einstöku tilfelli séu landsréttindi gersamlega tryggð í höndum Íslendinga, og það verður líka að ganga mjög hart eftir því, að gjaldeyrisskil séu fullkomlega tryggð. Ég er ekki þar með að segja að þetta sé ekki allt saman í sæmilegu lagi, ég þekki það ekki, en það var á hv. frsm. að skilja að svo væri ekki. En ég legg áherslu á það eins og hann, að það er mjög nauðsynlegt að fylgjast með þessum atriðum öllum. Og það er góðra gjalda vert að ræða þetta mál, eins og hæstv. ráðh. reyndar gat um, og eins og hann gat um líka er væntanlega úrbóta þörf í málinu. Samt sem áður held ég að þessi till. sé ekki vænleg til úrbóta. Í fyrsta lagi fannst mér hálfgerður krossferðartónn í hv. flm. og dulin andúð, a.m.k. ekki veruleg samúð með því sem hann kallaði veiðiréttareigendur, og ég mun teljast, ef grannt er skoðað, einn af þeim, því að ég er einn af þeim litlu arðtökum sem hv. flm. talaði um. Hv. flm. hefur tekið af mér ómakið raunar að svara sér, því að hann svaraði sér sjálfur, þ.e.a.s. hann las og að mér heyrðist nokkuð ítarlega grg. frá Landssambandi veiðifélaga og þar með ættu sjónarmið veiðiréttareigenda að vera komin nokkuð til skila. Þó get ég ekki að mér gert, úr því að ég er kominn hingað, að ræða þetta dálítið nánar. Landssamband veiðifélaga fór fram á það, skildist mér, að flm. drægju till. til baka, en því var hafnað. Ég hygg að það væri e.t.v. mögulegt að endurbæta till. í nefnd, þannig að hún samræmdist betur þeim sjónarmiðum sem ég og ég vona einhverjir fleiri hér í deildinni hafa. Flm. dró mjög í efa og neitaði reyndar með nokkuð hörðum orðum þeim hugmyndum, að það gæti svo farið að jarðir færu í eyði ef af þessu yrði öllu saman. En ég vil benda honum á í allri vinsemd, að jarðir fara hugsanlega frekar í eyði ef veiðihlunnindi þeirra eru skert eða ef veiðihlunnindi þeirra falla í verði. Formaður veiðimálanefndar hefur aflað upplýsinga um það, að í þeim 10 ám, sem hv. flm. las hér upp um langar og miklar skýrslur, sem reyndar fóru inn um annað eyra mitt og út um hitt, séu til viðbótar við þessi prósent, sem flm. tilgreindi, arðtakar, þ.e.a.s. þeir menn sem taka við arði í þessum veiðifélögum, 280, og þeir og þeirra heimafólk 1570 talsins. Hv. flm. sagði, að hlutur erlendra sportveiðimanna í laxveiðum á Íslandi væri mikill, og þetta er að vissu leyti rétt. Ég hefði orðað þetta svolítið öðruvísi, að hlutur erlendra sportveiðimanna í tekjum af sportveiði er talsvert mikill á Íslandi. Í tillgr. felst tvenns konar tilgangur, þ.e.a.s. í fyrsta lagi að leggja gjald á leyfi, sem seld eru til þess að stemma stigu við því, að íslenskum veiðimönnum sé bolað úr íslenskum laxveiðiám, og í öðru lagi með gjaldtöku að afla tekna til tilrauna við fiskrækt í sjó og vötnum. Varðandi fyrri liðinn er það að segja, að s.l. sumar leyfði Veiðimálastofnunin að notaðir væru 32936 stangveiðidagar í íslenskum laxveiðiám. Eftir því sem ég hef getað aflað mér upplýsinga um notuðu erlendir veiðiaðilar eitthvað í kringum 5000 af þessum nærri 33000 stangveiðidögum. Íslendingar notuðu 19000 af þessum dögum og afgangurinn, þ.e. 8900 dagar, var ónotaður. Það er varla hægt að tala um að íslenskir veiðimenn hafi ekki komist fyrir við laxveiðiár landsins fyrir útlendingum meðan nærri þriðjungurinn er ónotaður af þeim veiðidögum sem eru til ráðstöfunar. Það má miklu fremur segja að það sé verið að bæta nýtingu þessara hlunninda með því að auka veiðiskapinn með þessu móti, að hafa fleiri um hituna. Meira að segja brjóstvörn íslenskra stangveiðimanna, Stangveiðifélag Reykjavíkur, hafði s.l. sumar 6 vikna tíma í Grímsá. 23% af þessum 6 vikna tíma, sem sannarlega er ekki langur, eins og hv. flm. lét í ljós, fór til útlendinga. Það voru útlendir menn sem veiddu 23% af þeim veiðitíma sem Stangveiðifélagið hafði í Grímsá, og a.m.k. sumum þeim erlendu stangveiðimönnum útvegaði Stangveiðifélagið leiðsögumenn. Þetta er samkv. upplýsingum formanns Landssambands veiðifélaga sem hann hefur látið mér í té. Ef hugsað er um þessa gjaldtöku sem tekjustofn fyrir fiskræktina í landinu, fyrir fiskræktartilraunir, þá verður hún náttúrlega að vera mjög veruleg til þess að hún skipti einhverju máli. Og litlar upphæðir mundu auk þess verða léttvægar, eins og hæstv. landbrh. gat um, til þess að fæla erlenda veiðimenn burt. Væntanlega yrði seljandinn að taka þetta gjald á sig. Væntanlega mundu þeir sölumenn, sem í þessu standa, pressa verðið upp eftir því sem mögulegt er í útlöndum, þannig að þeir fengju fyrir snúð sinn það sem frekast væri unnt. Ég geri ráð fyrir því, að þessir menn séu ekki ratar, og þess vegna er þetta skattur á veiðiréttareigendur, a.m.k. töluverð hætta á að hann verði það. Hv. flm. drap í lok ræðu sinnar á atriði sem mér er mjög kunnugt, það er stofnverndarsjóður íslenskra hrossa, því að ég á sæti í stjórn þess sjóðs og átti í og með hugmyndina að þessum sjóði. En þar er alls ekki um nákvæmlega sama málið að ræða. Ég er til með að ræða líka við hann um hross ef svo ber undir, en við þyrftum kannske ekki alveg svona marga áheyrendur til þess. Við skulum geyma okkur það í dag. En ef þetta gjald nær tilgangi sínum, að stöðva veiðileyfasölu til útlendinga, þá verður offramboð á veiðileyfum innanlands og meira offramboð en nú er. Þá mundi þetta væntanlega leiða til lækkunar á veiðileyfum og þá mundi það ekki síst verða til þess, að margt af þeim ám, sem nú seljast á sæmilegu verði, mundi alls ekki seljast. Lækkunin mundi bitna harðast á þeim veiðiám sem verið er að rækta upp og hafa ekki náð frægð eða vinsældum á við okkar bestu ár. En þetta kippir einnig fótum undan framkvæmdum við opnun nýrra veiðisvæða, því að ekki færu menn að leggja í kostnað við stigagerð eða fiskrækt á nýjum svæðum ef ekki væri einhver von til þess, að einhver vildi veiða þar. Þess vegna held ég að alger útilokun erlendra veiðimanna væri ekki til bóta. Og ef veiðileyfi féllu mjög í verði þá yrðu bændur bókstaflega neyddir til þess að snúa sér í auknum mæli að netaveiði og henni er ákaflega þægilegt að koma við og fjárhagslega séð getur hún, ef hún er rekin á félagslegum grundvelli, sem hægast átt rétt á sér. Hv. flm. nefndi gjaldeyristekjur af þessum erlendu laxveiðimönnum og taldi þær vera 700 millj. kr. Ég hef heyrt þessa tölu líka og ég hef það fyrir satt, að engir aðrir ferðamenn skili tiltölulega eins miklum tekjum í þjóðarbúið í gjaldeyri Svo framarlega sem verið er að hugsa um ferðamenn á Íslandi, þá eru þessir æskilegri en flestir aðrir. Svo er þjónusta við þessa menn orðin nokkur atvinnugrein í sumum sveitum landsins og eins og ég sagði áðan: nýting laxveiðihlunninda yrði lakari en ella yrði. Það er fullyrt í grg., að íslenskir veiðimenn hafi ekki bolmagn til að greiða jafnhátt gjald og útlendingar gera. Meðalverð veiðileyfa á Íslandi er samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef aflað mér frá Landssambandi veiðileyfa, um 46 þús. kr. á hvern stangardag. Verð veiðileyfa í sumum þeim ám, sem Íslendingar veiða einir í, er hærra en þetta, a.m.k. suma tíma sumarsins. Það eru hygg ég ekki nein tvímæli á því, að t.d. veiðileyfi í Laxá í Ásum, sem er í mínum augum og reyndar margra annarra ein albesta laxveiðiá landsins, eru miklu hærri en þessi upphæð - og meira en það, þar veiða menn fyrir leyfinu sínu vegna þess að áin er svo gjöful.  Það er verið að halda því fram, og reyndar sagði flm. líka í framsöguræðu sinni, að verð á íslenskum laxveiðileyfum væri mjög lágt, og miðaði þá við útlendinga, og ég hygg að hann fari þar með hárrétt mál. Hann fullyrðir að ásókn útlendinga í íslenskar laxveiðiár muni aukast á næstunni.Ég get ekki dæmt um það. En það hefur dregið úr þessari veiði a.m.k. á sumum svæðum landsins. Og úr því að hann gat um Vatnsdalsá og taldi hana með ólöglegum hætti á áhrifasvæði útlendinga, þá verð ég að hugga hann með því, að hún er í beinni leigu hjá íslenskum leigjendum. Hitt veit ég ekkert um, hvort þeir framleigja einhverja daga í henni til útlendinga. Hann vitnaði til þess, hver háttur væri hafður á í Bandaríkjunum og Kanada um þessi mál, að þar ætti ríkið árnar. Þar með er náttúrlega e.t.v. verðmunur orðinn eðlilegri en ella. En þetta fyrirkomulag hefur ekki gefist vel í Bandaríkjunum eða Kanada. Þeir eru að eyðileggja sínar ár, og ég held að þetta sé vont skipulag veiðimála sem þeir hafa haft uppi. Ég vil hins vegar fagna þeirri hugmynd, sem er í þessari grg., að gerð verði allsherjar úttekt á leigu íslenskra laxveiðiáa og gjaldeyrisskilum í tengslum við leigu til útlendinga. Það er eðlilegt að bæta við athugun á þýðingu laxveiðihlunninda fyrir þjóðarbúið og gildi þeirra fyrir íslenskan landbúnað, sem alltaf er verið að basla við að gera fjölbreyttari, og er sannarlega ástæða til og mikil nauðsyn. Hv-flm. valdi 10 ár og las upp skýrslu sem hann hefur gert um þær. Ég svara ekki að einu eða neinu leyti, eins og ég sagði áðan; fyrir Laxá í Dölum né Hofsá, en Vatnsdalsá er sem sagt leigð Íslendingum. Ég get ekki stillt mig um að bæta einni á við. Hann var að tala um 10 bestu árnar, - ég veit ekki hvar hann fær þá hugmynd,að þessar ár séu 10 bestu laxveiðiár landsins. Það getur skeð, að þetta séu 10 af bestu laxveiðiám, en ég tók það svo að hann hefði sagt 10 bestu. Ég vil endilega hafa fleiri húnvetnskar ár á þessum lista. Ef farið er að tala um 10 bestu, þá finnst mér ekki óeðlilegt að taka Laxá í Ásum. Og hvað þá um Miðfjarðará? Það vill svo til að Miðfjarðará er einmitt ein af þeim ám þar sem útlendingar eru við veiðar. Ég hef leyft mér að verða mér úti um nokkrar upplýsingar um þá á og vil bæta þeim við í þessari umr., úr því að Miðfjarðará var ekki með í þeim upplýsingum sem flm. notaði. Raunar skildi ég ekki fyllilega hvaða gagn hv. þm. gætu haft af þessum tölulegu upplýsingum um þessar ár í svona smáum atriðum. Ég er alveg sammála flm. um að það er ákaflega óheppilegt skipulag, að aðrir eigi jarðirnar heldur en bændur, t.d. að menn í Reykjavík safni jörðum og eigi þær, m.a. hugsanlega vegna laxveiðihlunninda. Það er atriði sem löggjafinn hefur raunar lagt nokkuð á sig til þess að kippa í liðinn, en þó þarf þar betur að gera. En hvernig er þessu háttað með Miðfjarðará? Núgildandi arðskrá er síðan 1963. Nýtt mat fór fram á þessu ári, en því er ekki lokið enn þá. Samkv. arðskránni frá 1963 skiptist arðurinn á 38 lögbýti með um það bil 176 manns heimilisfasta árið 1970. Hæsti arður til einstaks lögbýlis nam 11.67% og voru flest býlin eða 26 með arðseiningar á bilinu frá 0.1–2.49%, 8 frá 2.5–4.99%, 2 frá 5–9.9% og 2 yfir 10%. Meðalhundraðshlutinn alls nam með hliðstæðum útreikningum og hjá hv. flm. 2.67% til hvers lögbýlis. Eitt af þessum lögbýlum er í eigu Reykvíkings. Því tilheyrir arðseining sem nemur 1.2%. Eigandi tveggja annarra býla er fluttur úr Torfustaðahreppi vegna aldurs. Arðseiningar á býlum hans eru 0.55% og 1.97%. Ábúendur ríkisjarðanna njóta arðsins. Bændur leigja ána sjálfir út beint til stangveiðimanna, og þeir hafa umboðsmann í Bandaríkjunum sem leigði út fyrir þeirra hönd þær þrjár víkur sem þeir seldu á erlendan markað 1977. 168 dagar af 705 voru seldir útlendingum eða 23.8%. Brúttótekjur 1977 námu 15–16 millj. kr. og í ánni voru mest 9 stengur. Um það bil helmingur þeirrar fjárhæðar var greiddur í arð í peningum, hinn helmingurinn fór í kostnað við byggingar, afborganir og vexti, en félagið hefur nýlega byggt viðbótarveiðihús fyrir um 20 millj. kr. Stöngum var fjölgað í 10 1978, brúttósala veiðileyfa þá nam 35 millj. kr. og velta um 45 millj. Endanlegt uppgjör hefur að sjálfsögðu ekki farið fram enn þá. Ef reiknað er með 80% nettóarði af 30 millj., eða 25 millj., þá nemur meðalarður hvers lögbýlis, þ.e.a.s. 2,67%, 631 200 kr., og það munar um það fyrir Miðfirðinga. Miðfirðingar sýndu þann dugnað að taka rekstur árinnar í eigin hendur 1975, og nú er svo komið að heimamenn sjá um og vinna flest þau störf sem þar þarf að vinna. Um þetta get ég sérstaklega vegna þess, að ég tel þetta fyrirkomulag vera mjög til fyrirmyndar. Ég held sem sagt að stemma þurfi stigu við milliliðakostnaði og umsvifum milliliða og gróða þeirra í þessu sambandi. Samtök veiðiréttareigenda eiga að taka þetta í sínar hendur. Ég held að það sé sem sagt meginatriðið að gæta sóttvarna og að samtök veiðiréttareigenda selji beint, og þar með er líka miklu þægilegra að tryggja fullkomin gjaldeyrisskil. Í þessari till. er lagt til að verja fé til fiskræktar, og eftir mínum skilningi er það fé bænda, því að það mundi draga úr þeirra hluta. Bændur greiða nú þegar talsvert mikið fé til fiskræktar, bæði það sem að þeir leggja til fiskræktar í eigin ám og einnig til félagslegra þarfa, til Fiskræktarsjóðs, en hann nýtur 2% af skírum tekjum hvers einasta veiðifélags í landinu. Svo er raun, eins og hæstv. landbrh. drap á líka, enn ein hætta í þessari till., ef hún væri samþykkt í því formi sem hún er, að til þess að sleppa við gjaldið gæti svo farið að einhverjir Íslendingar freistuðust til að fara að teppa fyrir útlendinga, og þá er ekki jafntryggt að gjaldeyrisskilin yrðu með eðlilegum hætti. Ég þakka flm. fyrir að vekja máls á þessu máli og fyrir ítarlega ræðu, þó að ég hefði reyndar kosið mér að hún væri í ofurlítið öðrum tón en hún var, því að eins og ég sagði áðan, þá þótti mér gæta nokkurs kala til þeirra sem hann kallaði veiðiréttareigendur og eru að mestu leyti, sem betur fer, bændur í þessu landi. Ég mun ekki elta ólar við að ræða þetta meira að sinni. En ég treysti því, að þrátt fyrir að hv. 1. flm. hafi ekki viljað draga till. til baka, þá sé hann til viðtals um að breyta í henni atriðum þannig að menn gætu fremur fellt sig við hana og breiðari samstaða næðist um hana. Það er ekki gott verk, hvorki hjá flm., sem ég veit að hann vill ekki vinna, né heldur Stangveiðifélagi Reykjavíkur eða neinum öðrum aðila að fara að efna til einhverrar keppni eða illdeilna milli samtaka stangveiðimanna og samtaka veiðiréttareigenda, vegna þess að þetta eru aðilar sem eiga að eiga með sér góð og skynsamleg viðskipti, annar að selja sína vöru og hinn að kaupa hana á sannvirði. Í þeim vanda vona ég að við flm. eigum eftir að vinna.



Herra forseti. Hv. þm., sem var að ljúka máli sínu, kom inn á ýmsa þætti þessa máls sem ég hafði hugsað mér að nefna, svo að ég get mjög stytt mál mitt. En nokkrum orðum vil ég fara um þá till., sem hér er flutt af átta hv. þm. Alþfl. og einum hv. þm. Alþb. Ég veit ekki hvort það er tilviljun, að þm. úr þessum flokkum sameinast um flutning till. sem þessarar, eða hvort hér birtist hinn pólitíski ágreiningur um eignarréttinn eða þær heimildir sem menn megi hafa til þess að ráðstafa eignum sínum. Um þessi atriði er pólitískur ágreiningur, eins og allir vita, og ekki síst um réttindi yfir hliðstæðum gæðum og hér er um rætt. Um það ætla ég ekki að ræða sérstaklega. Mér sýnist markmið þessarar tillögu vera gjaldtaka: „gjald á leyfi, sem seld eru útlendingum til veiða í íslenskum laxveiðiám,“ eins og það er orðað í till. Þessi gjaldtaka er svo réttlætt með því, að gjaldinu verði varið til tilrauna með fiskrækt, en tilgangurinn sýnist mér hins vegar vera sá að bola útlendingum burt frá íslenskum veiðiám. Þannig get ég ekki betur séð en að ákveðin þversögn sé í þessari till. Ef tilgangurinn næst, þ.e.a.s. ef útlendingar veiða ekki í íslenskum veiðiám, þá verður ekkert gjald af þeim tekið og ekkert fjármagn rennur til þessara tilrauna úr þeim brunni. Ef till. sem þessi yrði samþ. hefur löggjafarvaldið komið í veg fyrir að menn fái að nýta eign sína eins og þeir telja sér hagkvæmast, löggjafarvaldið gripi þarna inn í. Þetta er svo réttlætt með því, að erlendir menn séu að troða Íslendingum um tær og koma verði í veg fyrir það. Það er svo kafli út af fyrir sig, hvernig hinir erlendu áhugamenn um laxveiði mundu bregðast við ef skattlagningu sem þessari yrði komið á. Ég get ekki betur séð en að hagsmunum veiðiréttareigenda sé hér verið að fórna fyrir hugsanlega hagsmuni íslenskra veiðimanna. Það er út af fyrir sig góðra gjalda vert að bera umhyggju fyrir íslenskum stangveiðimönnum. Ég er áhugamaður um laxveiðar og hef stundað þær í mörg ár, og ég tala hér sem slíkur, en ekki sem veiðiréttareigandi eða neinn sérstakur talsmaður þess að útlendingar fái að stunda veiði í íslenskum ám. Vegna þessa áhuga míns hefur þessi till. vakið athygli mína. Ég get fúslega viðurkennt það, að ég vil veiða fyrir sem allra minnst gjald. En í mínum huga er hins vegar spurning um það, hvort ég eigi einhverja kröfu á því, að löggjafarvaldið, hv. Alþ., veiti mér einhverja sérstaka aðstoð til þess að fá að veiða fyrir sem allra minnst fé. Ég tel að ég eigi ekki þessa kröfu, og ég byggi það á grundvallarreglum eignarréttarins, og þess vegna hlýt ég að frábiðja mér slíkan óumbeðinn erindrekstur sem rekinn er með flutningi till. sem þessarar. En þessi till. er sjálfsagt góð í augum sumra. Eins og ég sagði áðan er málflutningur minn ekki miðaður við hagsmuni erlendra veiðimanna. Mér er í sjálfu sér alveg sama um hvort þeir veiða í íslenskum ám eða ekki. Ég legg hins vegar áherslu á hagsmuni veiðiréttareigenda, og þessir veiðiréttareigendur eru í langflestum tilfellum bændur þessa lands. Sá arður, sem þeir hafa af þessum hlunnindum, ræðst af framboði og eftirspurn. Með þessari till. er reynt að hafa áhrif á eftirspurnina. Það er reynt að hafa áhrif í þá átt, að eftirspurnin minnki, og þar með minnkar arðurinn. Það má svo velta því fyrir sér, hver þessi arður er. Það er sjálfsagt erfitt að gefa um það nákvæmar upplýsingar. Hv. 1. flm. nefndi hér ýmsar athyglisverðar tölur, sem ég held að ég hafi náð nokkurn veginn réttum. Í heild er tilkostnaður í sambandi við þennan veiðiskap á árinu 1978 talinn liðlega 1.5 milljarðar króna, þar af er tilkostnaður erlendra veiðimanna 700 millj. Ég er ekki alveg viss um hvort ég skildi rétt þær ályktanir sem hv. flm. dró af þessum tölum. Mér sýnist þær sýna það svart á hvítu, hve miklir hagsmunir veiðiréttareigenda eru einmitt hér í húfi, hversu mikið það er sem erlendir veiðimenn greiða fyrir veiðileyfi. Þessir hagsmunir eru reyndar ekki eingöngu í höndum veiðiréttareigenda. Það er fleira, sem kemur þarna til, þ. á m. gjaldeyrisöflunin, og mér hefur skilist að við hefðum ekki yfirfljótandi nóg af gjaldeyri. Það voru einnig athyglisverðar upplýsingar sem komu fram hjá hv. þm. Páll Péturssyni um fjölda jarða sem eru í tengslum við þessa hagsmuni, tæplega 4000 jarðir, og einnig þær upplýsingar sem fram komu um veiðidagana. 5000 veiðidagar af 33000 fara til útlendinga, en u.þ.b. 9000 veiðidagar nýtast ekki. Það væri að sjálfsögðu fróðlegt að vita í hvaða ám þeir veiðidagar eru sem nýtast ekki. Ég geri ráð fyrir að það sé í heldur lélegri ánum. Engu að síður sýnir það okkur að menn geta fengið veiðileyfi keypt þrátt fyrir það að útlendingar veiði hér í þeim mæli sem hér hefur verið upplýst. Ég held, að það sé engum blöðum um það að fletta, að hagsmunir bænda séu svo miklir og mikilvægir að veruleg áhrif hafi á búskap í heilum héruðum. Það er því ábyrgðarhluti, ef Alþ. ætlar að taka sér fyrir hendur að skerða þessa hagsmuni með samþykkt till. sem þessarar. Ég vil þó ekki gera of mikið úr þessum erlenda markaði, ef svo má segja. Ég hygg að hann sé fremur óviss og það sé kannske tiltölulega auðvelt að eyðileggja hann. Veiðiréttareigendur gera sér ljósa grein fyrir þessu, og þeir hugsa þess vegna um innanlandsmarkaðinn líka. Það er gert með ræktun veiðiánna. Það fellur einnig í hlut leigutaka að rækta upp árnar, og má líta á það sem hluta af leigugreiðslunni fyrir veiðirétt, því í þetta fer verulegt fjármagn beint frá veiðiréttareigendum. Þessi mikla ræktun, sem hér fer fram, veldur aftur því, að meira framboð verður á veiðileyfum og fleiri veiðimenn komast að. Ég legg áherslu á að það á ekkert það að gera sem greini að hagsmunina sem í húfi eru, þ.e. að saman fari veiðiréttur og búseta. Þegar þar er skorið á, þá er hætta á að illa fari og þá er hætt við minnkandi veiði eða jafnvel lélegri búskap á viðkomandi svæðum eftir atvikum. Í grg. með þessari till. er minnst á hvernig þessum málum er háttað í Bandaríkjunum. Þótt ég sé því miður ekki nægilega kunnugur þeim málum, þá hygg ég að hér sé ólíku saman jafnað. Við vitum að ár og vötn eru ríkiseign í Bandaríkjunum frá fornu fari. Ég kann ekki að segja þá sögu, hvers vegna svo er, en það hefur verið bent á þetta og mönnum þótt það einkennilegt vegna þess þjóðskipulags sem þar ríkir. En ég bendi þó á það, að ýmsar ár og jafnvel veiðiár þar hafa verið samgönguleiðir, og þegar af þeirri ástæðu hefur verið eðlilegt að þær væru í ríkiseign. Það mun hins vegar þekkjast í þeirri ágætu álfu, að landi, sem ríkið upphaflega tók, hafi verið úthlutað til einstaklinga, jafnvel á báðum bökkum ánna, og þá hefur orðið erfiðara fyrir þá, sem vilja veiða í ánum, að komast að, og slíkt hefur ekki verið hægt nema gegn gjaldi. Þá er orðin spurning um hver hagur er að þessari þjóðareign. Þar sem slitin eru sundur búsetan og veiðirétturinn hefur víða illa farið, og það er kannske skýringin á því, hversu veiðiám í hinum ýmsu löndum heims fer hrakandi. Það öfuga gerist hér. Hér fer veiðin vaxandi ár frá ári. Og ég fullyrði að ein skýringin á því sé einmitt áhugi veiðiréttareigendanna, sem ég hef margtekið fram að eru í flestum tilfellum bændurnir sjálfir. Það er áhugi þeirra á að fara vel með þessi gæði og rækta þau upp. Hv. 1. flm. ræddi hér nokkuð um gjaldeyrisskil útlendinga vegna veiða þeirra hér í landi.  Hv. 1, flm. kom hér með tölur um arðskrá 10 veiðiáa. Lagði hann út af þessum tölum með nokkuð sérstæðum hætti, þótti mér. Hann lagði áherslu á fjölda arðtakanna, þeir væru 280, en mér hefði þótt fróðlegt að fá upplýst hversu margir væru á heimilum þessara arðtaka. Það vill svo til, að ég hef nokkra hugmynd um það, og ég held að ég fari með rétt mál þegar ég segi að tæplega 1600 manns séu á heimilum þessara arðtaka sem hv. þm. nefndi. Hann lagði áherslu á hversu fáir þessara arðtaka fái mikinn hluta arðsins til sín. Þetta sýnist mér eiga að réttlæta það, að veiðiréttareigendur verði sviptir þessum réttindum, vegna þess hversu fáir fái mikið. Þetta kann að vera svo um einstakar ár, ég efast ekkert um það. Það er afskaplega misjafn réttur sem hinar einstöku jarðir, sem liggja að viðkomandi veiðiá, eiga. Þá þótti mér hv. ræðumaður gera nokkuð mikið úr því, að sumir þessir arðtakar væru eigendur sem búsettir væru í Reykjavík. Ég vil benda hv. þm. á það, að sú einkennilega regla gildir í tekjustofnalögum, að ef maður á jörð utan síns lögheimilis, þá borgar hann helmingi hærri fasteignaskatt en aðrir. Þarna er nokkuð vegið upp á móti því, að viðkomandi eigandi er ekki búsettur í sveitarfélaginu. En ég bendi einnig á það, að ef ábúandi viðkomandi jarðar nyti arðsins, þá má, held ég, gera ráð fyrir að afgjald jarðarinnar yrði verulega hærra, og þetta hefur að sjálfsögðu einnig áhrif. Hv. þm. las hér upp ályktun frá fundi landssamtaka stangveiðimanna. Mér sýnist sá upplestur sýna framar öðru að hér er verið að ganga erinda landsamtaka stangveiðimanna fyrst og fremst. Það út af fyrir sig kann að vera góðra gjalda vert. En það er hins vegar hæpin leið að leita til löggjafarvaldsins um aðstoð til þess að stangveiðimenna fái notið tómstundagaman síns með sem allra minnstum fjárútlátum.  Ég þarf ekki, herra forseti, að hafa miklu fleiri orð um þetta mál. Ég veit ekki hvort ég hef skilið hæstv. landbrh. rétt, en mér heyrðist þó á ræðu hans að hann væri samþykkur þeim sjónarmiðum sem koma fram í þessari till. Ef ég hef skilið hann rétt, þá held ég að það hljóti að vera býsna fróðlegt fyrir veiðiréttareigendur, bændur þessa lands, að kynnast þessari afstöðu hæstv. landbrh. Ég skildi það þó allavega rétt, að hann legði á það áherslu, að forgang íslenskra stangveiðimanna yrði að tryggja, þó með einhverjum öðrum hætti en hér er gert ráð fyrir. Það verður fróðlegt að fylgjast með keppni hæstv. ráðh. og hv. 1. flm. þessarar, till. um frekari tillöguflutning um þessi efni.