Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. til stjórnskipunarlaga um breyt. á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, 17. júní 1944, var samþ. á síðasta Alþ. Eins og lög gera ráð fyrir, var Alþ. síðan rofið og efnt til nýrra kosninga. Þær kosningar hafa þegar farið fram og niðurstaða þeirra hefur orðið sú, að þeir flokkar, sem vitað var að voru þessari breytingu fylgjandi, hafa hlotið nærri 3/4 hluta atkvæða, sem greidd voru í kosningunum, en andstæðingar málsins hlutu fylgi aðeins rúmlega 1/4 kjósendanna. Þetta mál hefur nú verið afgreitt í Nd. á ný til þessarar hv. d. og er því aðeins ólokið afgreiðslu málsins í þessari hv. d., til þess að það öðlist lagagildi. Ég tel óþarft að rekja efni frv. Það er öllum hv. þdm. kunnugt, bæði frá afgreiðslu málsins á síðasta Alþ., frá umr. í blöðum og útvarpi og raunar mun það einnig hafa verið aðalumræðuefnið á öllum eða flestum þeim framboðsfundum, sem haldnir voru fyrir kosningarnar síðustu. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta frekar, en mun aðeins leyfa mér að óska þess, að málið fái sem skjótasta afgreiðslu í þessari hv. d., með því að, að því samþykktu er meginverkefni þessa þings að mínu viti lokið og með afgreiðslu kosningalaganna, sem því fylgja. Ég ætla, að sú n., stjskrn., sem hefur áður verið kosin hér í d., hafi fengið tækifæri til að fylgjast með starfi neðrideildarnefndarinnar og það til viðbótar þeim kunnugleika, sem allir dm. áður hafa um málið, ætti að geta orðið þess valdandi, að málið gæti fengið skjóta og góða afgreiðslu í þessari hv. deild.



Herra forseti. Það er nú þegar séð, hvað er fyrirhugað með afgreiðslu þessa máls og ég mun ekki þreyta umr. um þetta mál hér í þessari hv. d., a.m.k. ekki verulega, við þessa umr., nema tilefni gefist til. Aðalatriðið í málinu sýnist mér vera það að athuga, hvort framfylgt hefur verið í raun og sannleika ákvæði 79. gr. stjórnarskrárinnar í þessu máli. Það er bersýnilegt og ekki umdeilt, að í 79. gr. stjórnarskrárinnar er gert ráð fyrir og ætlazt beinlínis til, að kjósendur taki, þegar ný stjórnskipunarlög hafa verið samþykkt í nýjum kosningum, afstöðu til þess og til þess eins, hvort fyrirhuguð stjórnskipunarlög, sem hafa verið samþ. á Alþ., eigi að öðlast samþykkt á því nýja þingi, sem fjallar um málið eftir þær kosningar. Það er ætlazt til þess í þessari grein, að þetta sé raunverulega þjóðaratkvgr. um stjórnskipunarlögin og með öðru móti, en að framfylgja þessu, er stjórnskipunarlögum landsins í raun og veru ekki fylgt. Þegar við athugum, hvernig að þessu hefur verið staðið, kemur í ljós, að þetta hefur ekki verið gert nema að forminu til. M.a. kom það greinilega fram í n., sem fjallaði um þetta mál, þegar við hv. þm. S-Þ. (KK) stungum upp á því að hafa þjóðaratkvgr. um þetta mál. Þá var því svarað, að það kæmi ekki til mála, enda bent á, að kosningarnar, sem færu í hönd, fjölluðu um þetta mál, þær snerust um þetta mál og var gefið í skyn af ýmsum, að raunverulega færi fram þjóðaratkvgr. og það væri óþarfi að hafa þær tvær. Þetta var fyrir kosningarnar. Það kom greinilega fram hjá ýmsum þm., sem höfðu kjósendafylgi, sem bersýnilega og vitanlega var ekki við það miðað, að þeir gerðu þessar breytingar á stjórnskipunarlögunum, kom greinilega fram í þeirra afsökunum fyrir sínum samþykktum á stjórnskipunarlögunum, að kjósendur fengju tækifæri til þess að taka afstöðu til þessa máls við hinar nýju kosningar. Þannig var talað fyrir kosningarnar, meðan verið var að koma stjórnskipunarlögunum í gegnum þingið. En þegar í kosningarnar kom, var annað hljóð í strokknum. Í kosningunum sjálfum kom greinilega fram, að þeir þrír flokkar hér á Alþingi, sem standa að þessari breytingu á stjórnskipun landsins, vildu sem minnst um þessi mál tala. Ég get fullyrt, að í því kjördæmi, þar sem ég var í kjöri, snerust ræður mótframbjóðenda minna, a.m.k. 90% af öllum ræðunum, um allt annað en kjördæmabreytinguna. Þeir höfðu allir tilbúnar framboðsræður, skrifaðar framboðsræður, sem voru um allt annað, en kjördæmabreytinguna. Og það var með naumindum, að það var hægt að þvinga þá inn á það að ræða þau mál á þeim framboðsfundum. Ég var á allmörgum öðrum fundum og þar var það sama upp á teningnum, það átti að kjósa um málefnin almennt, en ekki stjórnskipun landsins. Og það er enginn efi á því, að með því flokksvaldi, sem er í þessu landi, með þeim blaðakosti, sem þessir þrír flokkar hafa sameiginlega, og með þeim áróðurstækjum, sem þeir hafa sameiginlega, tókst að blekkja kjósendur í þúsundatali. Ég ætla ekki að rekja það nánar, en á fundum, sem ég sat á Vestfjörðum, var nákvæmlega sama upp á teningnum. Þeir, sem svöruðu af hálfu andstæðinganna, vildu undir engum kringumstæðum tala um kjördæmabreytinguna, heldur fóru út í allt aðra sálma. Þannig var talað í kosningunum, og þannig var herópið t.d. hér í Reykjavík hjá Sjálfstfl.: „Aldrei framar vinstri stjórn.“ Og haldinn um það stór útifundur. Það sýnir greinilega, hvernig kosningalínan lá. Það var ekki um kjördæmabreytinguna, heldur var það fyrrv. stjórn og hennar verk, sem var fyrst og fremst lögð áherzla á, á þeim fundi og í blaði Sjálfstfl. og í blöðum þeirra flokka, sem að kjördæmabreytingunni stóðu, þó að það væri misjafnlega mikið. Þess vegna er það, að það hefur aldrei farið fram sú þjóðaratkvgr., sú óbeina þjóðaratkvgr. um breytingar á stjórnskipun landsins, sem nýafstaðnar kosningar áttu raunverulega að vera. Þetta er alveg ljóst. Það eru notaðir í þessu máli hrekkir og reynt að blekkja kjósendur til fylgis við þessa þrjá flokka og leiða athygli þeirra frá því, að kosningarnar snerust raunverulega um breytingarnar á kjördæmaskipuninni, eins og sést náttúrlega á því, að nú fara fram almennar kosningar, ef þessi stjórnarskrárbreyting verður samþykkt og þá kemur til þeirra kosninga, sem eru almennar og þá kemur til þeirra átaka, sem að ýmsu leyti voru notuð í síðustu kosningum til þess að leiða athyglina frá kjördæmabreytingunni. Það er því alveg óhætt að slá því föstu, að það var talað með allt öðrum hætti fyrir kosningarnar en í kosningunum sjálfum. Og eftir kosningarnar kemur svo þriðja myndin. Þá er því slegið upp með stórum fyrirsögnum á forsíðu allra þessara blaða, að 3/4 af kjósendum landsins hafi raunverulega með kosningunum samþykkt stjórnarskrárbreytinguna. Þá allt í einu hafa kosningarnar snúizt um stjórnarskrárbreytinguna. Þá allt í einu snúast þær um stjórnarskrárbreytinguna, sem naumast mátti minnast á, í kosningunum sjálfum. Þessi aðferð fyrir kosningarnar, í kosningunum og eftir kosningarnar er pólitískur hrekkur, og þess vegna hefur aldrei farið fram sú þjóðaratkvgr. um stjórnarskrána, sem ætlazt er til að fari fram í þeim kosningum, sem nú eru nýafstaðnar og 79. gr. stjórnarskrárinnar gerir ráð fyrir. Þess vegna er það, að við framsóknarmenn höfum stungið upp á því, að látin verði fara fram þjóðaratkvgr. um málið og ef þeir þrír flokkar, sem standa að þessu máli, hafa góða samvizku, þá ætti þeim að vera í lófa lagið að fallast á það. Það er bersýnilegt, að kosningar fara ekki fram, fyrr en seint í október og það þarf ekki að tefja kosningarnar. Það tekur lítinn tíma að láta þjóðaratkvgr. fara fram. En þeir um það, það sýnir ekkert annað en það, að þeir ætla sér, ef þeir fallast ekki á að hafa þjóðaratkvgr. um málið, þá ætla þessir menn sér að láta sitja við þann leik, sem leikinn var, að vinna þetta mál raunverulega með hrekkjum. Ég sagði í upphafi máls míns, að ég ætlaði ekki að vera orðmargur um þetta mál, a.m.k. ekki á þessu stigi og án tilefnis. Ég hef fylgzt með því, að í hv. Nd. hefur verið rætt um málið á breiðum grundvelli og það að sjálfsögðu ekki að ástæðulausu. Það liggja að þessu máli pólitískir þræðir, sem fróðlegt er að rekja í sundur og verða sjálfsagt raktir í sundur nánar, en gert hefur verið í umr. í hv. Nd. Og það er bersýnilegt, að í þessu máli er nú verið að spinna þræði til að vefa úr pólitískar tjaldbúðir fyrir framtíðina. Ég álít, að ég geti sleppt því að ræða um það á þessu stigi og ræði e.t.v. ekkert um það í þessum umr. Það er mál, sem kemur til umr. í þeim kosningum, sem fara fram, sennilega innan skamms, og áreiðanlega fara fram, ef þetta mál verður samþykkt. Ég álít, að höfuðáherzluna beri að leggja á það og prófa það hér í þessari hv. þd., hvort þeir þrír flokkar, sem standa að þessu máli, ætla sér að láta sitja við þá afgreiðslu, svo skemmtileg sem hún er, að vinna þetta mál með þeim pólitísku aðferðum, sem ég hef lýst, eða fallast á að láta fara fram heiðarlega skoðanakönnun í landinu um, hvort landsmenn eru þessu máli fylgjandi.



Herra forseti. Hv. þm. Str. (HermJ) virtist hafa af því nokkrar áhyggjur, að ekki hefði verið við meðferð málsins farið nákvæmlega eftir ákvæðum 79. gr. stjórnarskrárinnar. Til glöggvunar fyrir hann og aðra hv. þdm. skal ég leyfa mér að lesa upp þessa gr. stjórnarskrárinnar, með leyfi hæstv. forseta. Hún hljóðar svo: „ Till., hvort sem eru til breytinga eða viðauka á stjórnarskrá þessari, má bera upp bæði á reglulegu Alþingi og auka Alþingi. Nái till. samþykki beggja þingdeilda, skal rjúfa Alþingi þá þegar og stofna til almennra kosninga að nýju. Samþykki báðar deildir ályktunina óbreytta, skal hún staðfest af forseta lýðveldisins og er hún þá gild stjórnskipunarlög.“ Ég vil leyfa mér að benda á, að í þessari grein er ekkert um það sagt, hvernig efnt skuli til kosninganna. Það stendur í greininni ekkert annað en það, að kosningar skuli fara fram, eftir að hin nýju stjórnskipunarlög hafi verið samþykkt hið fyrra sinn og ef þau ná samþykki eftir þessar kosningar á því þingi, sem þá kemur saman á venjulegan hátt, þá eru það gild stjórnskipunarlög. Þetta segir stjórnarskráin sjálf um málið. En til viðbótar þessu vil ég segja það, að ég ætla, að hverjum einasta íslenzkum kjósanda hafi verið ljóst, ef hann kastaði atkvæði sínu á þá þrjá flokka, sem að málinu stóðu, að þeir hefðu sömu afstöðu til málsins á því þingi, sem saman kæmi eftir kosningarnar, eins og þeir höfðu á síðasta Alþ. Hvað svo sem um málið hefur verið rætt á þessum fundum og í blöðum fyrir kosningarnar síðustu, þá ætla ég, að öllum Íslendingum hafi verið ljóst, að ef þeir kysu þá flokka, sem að stjórnarskrárbreytingunni stóðu á síðasta þingi, þá um leið gerðu þeir sér það ljóst, hvað þeir væru að gera með tilliti til afgreiðslu málsins á því þingi, sem nú er saman komið. Hv. þm. sagði, að hér hefðu verið framdir pólitískir hrekkir. Þetta er mjög fjarri því að vera rétt. Öll þjóðin vissi, hvað um var að ræða. Það var komið beint framan að henni með þessa stjórnarskrárbreytingu og henni var ljóst, að um hana var kosið fyrst og fremst. Þó að í þessum kosningabardaga hafi verið rædd önnur mál, þá kemur það þessu ekki við. Náttúrlega blandast önnur mál inn í, þegar til kosninga kemur og ekki þetta eina mál, sem þar verður til umr. En það breytir ekki hinu, að afgreiðsla þessa eina máls og aðalmáls er ráðin eftir því, hvaða flokkar eru kosnir til þessa þings. Þeir gáfu allir skýra og ákveðna yfirlýsingu um afstöðu sina í málinu fyrir kosningar. Hv. þm. sagði, að hér hefði tekizt að blekkja kjósendur í þúsundatali. Þetta er mjög fjarri því að vera rétt, því að ég ætla, að það hafi ekki farið á milli mála hjá neinum íslenzkum kjósanda í þessum kosningum, að þeir flokkar, sem stóðu að kjördæmabreytingunni fyrir kosningarnar, mundu líka standa að henni eftir kosningarnar. Hv. þm. sagði, að það hefði aldrei farið fram sú óbeina þjóðaratkvgr., sem þessar kosningar eiga að vera. Ég tel þetta alveg fráleitt, því að það hafa farið fram kosningar, eins og stjórnarskráin gerir ráð fyrir og á þann hátt, sem hún gerir ráð fyrir, þannig að afgreiðsla málsins nú eftir kosningarnar er fullkomlega stjórnskipuleg. Upp undir 3/4 allra íslenzkra kjósenda hafa kosið þá flokka, sem að breytingunni standa. Það má vel vera og ég skal ekkert um það segja, hvort einhverjir einstakir menn, sem hafa greitt þessum flokkum atkvæði, séu að einhverju leyti andvígir þessari breytingu, sem hér er verið að gera. Það má vel vera. En þeir hljóta að hafa gert sér það ljóst, að með því að greiða atkvæði eins og þeir gerðu hafa þeir verið að greiða fyrir afgreiðslu málsins eins og hún var fyrr. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram, því að þetta hefur verið ein aðalröksemd Framsfl. og hv. framsóknarþm. gegn afgreiðslu málsins nú, að málið hefði verið lagt fyrir kjósendurna á annarlegan hátt. En ég tel, að svo hafi ekki verið. Ég tel, að málið hafi verið lagt fyrir kjósendurna í landinu á fullkomlega eðlilegan hátt, þó að um leið hafi verið rædd að einhverju leyti önnur mál, sem alltaf ber á góma, þegar til þingmálafunda kemur og í umr. í blöðum um og fyrir kosningarnar. Afstaðan fyrir kosningarnar, í kosningunum og eftir kosningarnar hjá hinum pólitísku flokkum tel ég því hafi verið fullkomlega eðlileg, eins og stjórnarskráin gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Mál það, sem hér er til umr., er stjórnarskrárfrv. Það er frv. um breyt. á stjórnarskrá Íslands. Allar lýðræðisþjóðir telja stjórnskipunarlög sín höfuðmál sitt og hafa ákvæði um það, að þeim lögum verði ekki breytt, nema þjóðarviljans sé leitað með sérstökum hætti. Slík ákvæði eru einnig í okkar stjórnarskrá, þó að það hafi sýnt sig, að þau ákvæði eru nú orðin úrelt. Þau eru úrelt sökum þess, að þær kosningar, sem bæði nú og stundum í seinn tíð hafa farið fram út af stjórnarskrárbreytingu, hafa raunverulega ekki snúizt um það mál, sem Alþingi hefur verið rofið út af. Hæstv. forsrh. sagði, að hver einn einasti kjósandi landsins hefði vitað, að þessar kosningar snerust um stjórnarskrármálið og að atkvæði greitt þessum þremur fokkum, sem að því standa, væri þar með greitt framgangi þessa máls. Ég dreg mjög í efa, að þetta hafi ekki fallið í gleymsku hjá ýmsum kjósendum landsins. A.m.k. er mér fullkunnugt um það, að allt var gert, sem hægt var, til að draga athygli kjósenda frá því, að kosningarnar snerust um stjórnarskrármálið. Hvað á flokksmaður að gera, t.d. í Alþfl., sem er annt um flokkinn, en er á móti þessu máli? Hvað átti hann að gera í kosningunum, þegar því var haldið fram, að það þýddi ekkert að ræða um þetta mál, það væri útkljáð, þetta væri samþykkt og yrði samþykkt, hvernig sem kosningarnar færu, því að það vissu allir fyrir fram, að Framsfl. var ekki meirihlutaflokkur meðal þjóðarinnar? En þetta gerðu margir. Ég get alveg tekið undir það, sem hv. þm. Str. (HermJ) sagði um þá fundi, sem hann hafði verið á. Það gekk eins til á þeim framboðsfundum, sem ég var á, að þar fengust frambjóðendur þessara flokka varla til að ræða um stjórnarskrármálið og deildu á okkur frambjóðendur Framsfl. fyrir að vera að þrástagast á stjórnarskrármálinu, sem væri útkljáð. Frambjóðendur Alþb. og Alþfl. í því kjördæmi ræddu aðallega sín á milli um það, hvor væri betri verkalýðsflokkur og hvor væri meiri svikari við verkalýðinn. Frambjóðendur sjálfstæðismanna ræddu aftur mest um vinstri stjórnina, fyrrverandi og það ætti að vera markmið kosninganna frá þeirra hendi, að aldrei framar kæmi vinstri stjórn í þessu landi, o.s.frv. Ég held, að þó að t.d. hv. sjálfstæðismenn hér spyrðu hv. samþingismann minn, 2. þm. Eyf. (MJ), um það, hvort hér sé ekki rétt frá sagt, þá held ég, að hann mundi segja þeim það sanna, að hér væri rétt frá sagt. Það er áreiðanlega úrelt aðferð að leita eftir vilja kjósenda um stjórnarskrárbreytingu í almennum kosningum. Með því er ég ekki að segja, að það hafi verið neitt ólöglegt, vitanlega var það löglegt og samkvæmt lögum að rjúfa þingið og láta kosningar fara fram nú í vor, af því að stjórnarskrárbreyting hafði verið samþykkt. Það hefur enginn framsóknarmaður haldið því fram, að slíkt hafi verið ólöglegt og það var það eina, sem hæstv. forsrh. var að sanna, að hér hefði að öllu leyti verið farið löglega að. Það var farið löglega að, að vísu, en það hrekur ekki það, að ekki var leitað þjóðarviljans á þann hátt, að hann kæmi í ljós um þetta mál. Alls staðar hjá lýðræðisþjóðum mun þykja sjálfsagt að vanda sem mest til stjórnskipunarlaga og til breytinga á þeim. Slík mál eru þaulrædd, oft í mörg ár, nefndir eru settar til undirbúnings og sjálfsagt þykir í lýðræðislöndum að ná sem víðtækustu samkomulagi um þess konar mál, helzt allra flokka. Það eru örfá ár síðan Danir t.d. breyttu sínum grundvallarlögum. Þeir voru búnir að ræða það mál í mörg ár og hafa í því nefndir og ég hygg, að síðast hafi tekizt samkomulag allra flokka eða svo til allra flokka um þær breytingar, sem gerðar voru. Var ein sú breyting töluvert róttæk, það var að breyta ríkisþinginu þannig, að í staðinn fyrir tvær deildir skyldi koma ein málstofa. Ákvæðinu um ríkiserfðir var einnig breytt og ýmislegt sett inn í grundvallarlögin, sem orðin var föst venja, en ekki hafði áður staðið í lögunum. Ég hygg, að meðal þessara þjóða sé það alveg óþekkt fyrirbrigði, að þingflokkar hlaupi saman, reikni út, hvað hver þeirra gæti haft mikið upp úr breyttri kjördæmaskipun, breyti svo stjórnskipunarlögum landsins í samræmi við það. En þetta hefur þó skeð hér og þetta skeði í hinu mesta flaustri á síðasta Alþingi. Og nú er helzt ætlazt til, að þetta mál sé ekki rætt. Það á að ganga mjög hratt í gegnum Alþingi eða í gegnum þessa hv. d., og það er alveg í samræmi við það; sem sagt var í kosningunum í vor, að málið væri raunverulega útrætt, þyrfti ekki meira um það að ræða eða hugsa. Ég hef enga löngun til að tefja þetta mál, en ég ætla samt að leyfa mér að fara nokkrum orðum um það og víkja þá fyrst og fremst og jafnvel aðallega að meðferð þess hér í þinginu. Þingið er nú búið að standa hátt á þriðju viku. Allan þann tíma hefur þessi hv. d. verið með öllu aðgerðarlaus. Aðalblað ríkisstj., Morgunblaðið, því að það verður að teljast aðalblað ríkisstj. nú, talaði um það, um leið og þingið var sett, að þetta þinghald ætti ekki að þurfa að standa nema hálfan mánuð, nema svo skyldi nú vilja til, að hinir vondu framsóknarmenn færu að halda uppi málþófi, en málþóf er það víst að ræða málið. En í hv. Nd. hafa framsóknarmenn ekki rætt þetta mál meir en svo, að þess vegna hefði verið hægt að ljúka hverri umr. á einum degi. Það er sjálfur foringi þríflokkanna í þessu máli, hæstv. forsefi Nd. (EOl), sem tafið hefur málið. Hann sleit fundi á föstudaginn var eða fyrir viku kl. hálf þrjú að ástæðulausu, að því er séð varð. Og hann hefur haldið lengstar ræður við umr. málsins þar, þó ekki um málið sjálft, heldur um menn og málefni, sem ekkert koma þessu máli við, en hefur þó orðið til þess, að menn hafa talið sig neydda til að svara nokkru af því, sem hann sagði. Að formi til hafa þessar ræður hans verið skammir um Framsfl., en innihaldið og meginkjarninn hefur verið ákaft bónorð til Sjálfstfl. um að lofa nú Alþb.-mönnunum að komast inn í þá stjórn, sem búizt er við að Sjálfstfl. myndi í haust. Það var auðvitað frá upphafi fjarstæða að gera ráð fyrir hálfs mánaðar þinghaldi nú. Að vísu hefði verið hægt að afgreiða stjórnarskrármálið á þeim tíma, vegna þess að meiri hluti þings var búinn að semja um það, ef hæstv. forseti Nd. hefði ekki tafið það. En það var óframkvæmanlegt að afgreiða kosningalögin, svo að vel væri, á hálfum mánuði. Ég efa ekki, að hæfir menn hafa undirbúið kosningalagafrumvarpið, en þeim var bara gefinn allt of stuttur tími til þess verks. Ég álít, að það hefði borgað sig betur að gefa þeim lengri tíma og kalla þingið síðar saman. Fyrir seytján árum, 1942, stóð mjög svipað á og nú. Þá hafði verið samþykkt stjórnarskrárbreyting, sem aðallega fjallaði um aðra kosningatilhögun, hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum, og nokkra fjölgun þingmanna. Ef ég man rétt, kom aukaþingið, sem kallað var saman út af þessari stjórnarskrárbreytingu, saman 4. ágúst og því var slitið 9. sept. Þetta hygg ég að sé rétt, þó að ég hafi nú ekki skrifaðar heimildir fyrir framan mig um það og það tókst mæta vel að hafa kosningar um haustið og allt gekk sinn eðlilega gang fyrir því. En þrátt fyrir þau ákvæði í kosningalagafrv., sem eru víst í síðustu grein þess, að það öðlist gildi sem lög jafnhliða stjórnarskrárfrv., þá mundi ég ekki treysta mér til að fullyrða, að það væri löglegt að taka kosningalagafrv. til meðferðar, á meðan sú stjórnarskrá, sem nú gildir, er í gildi, því að kosningalagafrv. kemur að sjálfsögðu algerlega í bága við þá stjórnarskrá, sem nú er í gildi. En þetta hefur verið gert áður, og ég ætla ekkert að átelja það, þó að kosningalagafrv. sé til meðferðar í þinginu samhliða. En ef það er á annað borð löglegt að taka það til meðferðar í þinginu, þá tel ég, að það hefði verið jafnlöglegt að taka það til meðferðar í annarri deild, en stjórnarskrárfrv, var lagt fyrir. Ef stjórnarskrárfrv. var lagt fyrir Nd., eins og gert var, þá hefði verið jafnlöglegt að leggja kosningalagafrv. fyrir hv. Ed. og þá hefðum við ekki þurft að vera aðgerðarlausir allan þennan tíma hér í hv. deild. Þetta hefði ég talið heppilegri og skynsamlegri vinnubrögð og sennilega stytt þinghaldið um eina viku eða svo. En vitanlega mátti ekki afgreiða kosningalagafrv. sem lög frá Alþingi, fyrr en eftir að búið var að samþykkja stjórnarskrárfrv. Stuðningsflokkar stjórnarinnar - og ég skýt því inn, að ég tel Alþb. einn af þeim, - sömdu um þetta mál og ákváðu að taka engin rök til greina. Innihald frv. er að afnema öll núverandi kjördæmi landsins utan Reykjavíkur og setja í staðinn sjö stór kjördæmi, þar sem viðhafðar eru hlutfallskosningar, m.ö.o.: innihaldið er það að afnema persónulega kosningu þm. eða þær leifar, sem eftir voru af henni og taka upp í staðinn flokkskosningu. Það verður ekki framar kosið á milli manna og mun fara lítið eftir því, hvers trausts menn njóta hjá kjósendum, hverjir verða þm., heldur verða flokkarnir kosnir. Þessu verður auðvitað ekki haggað, þar sem meiri hluti þings hefur um það samið, en þess hefði átt að mega krefjast af þessum flokkum, að þeir gengju a.m.k. sæmilega frá þessu atriði, sem þeir eru að koma í kring og eru allir sammála um. En þar finnst mér vera misbrestur á og skal ég þó ekki eyða tímanum til að rekja það, en minnast aðeins á eitt atriði. Árið 1874 voru engir flokkar til í landinu, enda nefndi stjórnarskrá sú, sem þá var sett, ekkert um neina flokka og þeir voru ekki heldur nefndir, þegar stjórnarskránni var breytt, bæði skömmu eftir aldamótin og síðar. Í fyrsta sinn eru flokkar nefndir 1933, þegar uppbótarþingsætin koma til sögunnar. Þá kom ákvæði um það í stjórnarskránni, að þessi uppbótarsæti skyldu vera til jöfnunar á milli þingflokka og ekkert annað um þingflokka. Þetta var skilið svo, að flest þau samtök, sem kæmu einum manni eða fleiri inn á þing, skyldu teljast þingflokkur, en það var ekkert skilgreint í stjórnarskránni, hvaða skilyrðum þyrfti að fullnægja öðrum til þess að geta heitið stjórnmálaflokkur eða þingflokkur eða hvers eðlis þeir þyrftu að vera. Það hefur þó sýnt sig, að þess hefði verið þörf, því að það hefur síðan orðið að miklu deilumáli, hvað þingflokkur væri. Það skeði upp úr kosningunum 1956. Þá var því haldið fram, að tveir flokkar, sem báðir höfðu þó starfað í 40 ár, væru einn flokkur. Og það lá við borð, að sá skilningur yrði ofan á hér í hinu háa Alþingi. En hafi verið þörf á því að skilgreina hugtakið þingflokkur eða hugtakið stjórnmálaflokkur áður, er miklu meiri þörf á því nú, þegar öll stjórnskipunin á að fara að hvíla á flokkum. Þá er alveg nauðsynlegt að setja skýr ákvæði um þetta í stjórnarskrána, hvað sé átt við með orðinu þingflokkur. En þetta hefur láðst að gera. Sjálfsagt fæst þó þetta nauðsynlega atriði, sem stendur í beinu sambandi við þær breytingar, sem nú er verið að gera, ekki einu sinni tekið til athugunar í sambandi við þetta mál og verður þá að sætta sig við það að sinni. Ég var einn af þeim, sem ræddu nokkuð um þetta mál á síðasta Alþingi og eins og ég sagði áðan, vil ég ekki tefja málið með því að endurtaka það, sem ég sagði þá. Þó verð ég að láta það sama í ljós og þá, að þessi afgreiðsla sjálfs stjórnarskrármálsins er hrein svik við þjóðina. Það er öllum í fersku minni, þegar lýðveldi var stofnað 1944 og lýðveldisstjórnarskrá sett, þ.e.a.s. bráðabirgðastjórnarskrá fyrir lýðveldið og því var lofað af þinginu í heild sinni og öllum þingflokkum og virtust allir sammála um það, að þessa stjórnarskrá lýðveldisins þyrfti að endurskoða og það sem fyrst. Og það voru settar nefndir til þess að vinna þetta verk og ýmsir samningar fóru fram um það. Ég álít það hreint hneyksli, að nú skuli stjórnarskrá landsins vera breytt, án þess að um heildarendurskoðun lýðveldisstjórnarskrárinnar sé að ræða samkvæmt loforðum þingsins í heild sinni. Því er borið við, að Framsfl. hafi ekki fengizt til að semja um heildarlausn þessa máls vegna kjördæmamálsins. Þetta er vitanlega fjarstæða, því að auðvitað hefði mátt beita atkvæðamagni um þetta atriði stjórnarskrárinnar, þó að heildarendurskoðun hefði farið fram og frv. til lýðveldisstjórnarskrár legið fyrir. Þá hefðu þessir sömu flokkar getað beitt sínu þingvaldi til þess að ákveða kjördæmin eins og þeim sýndist. Það eru líka ósannindi, sem mjög hefur verið haldið á loft af fyrrv. samstarfsflokkum Framsfl., að hann hafi svikið nokkra samninga frá 1956 um endurskoðun stjórnarskrár. Hann bauð samstarfsflokkum sínum upp á það og það var sett n. af fyrrv. stjórnarflokkum í þetta mál og hún var starfandi, þegar upp úr slitnaði. Það var samið um það, að þessu verki skyldi lokið á starfstíma fyrrv. stjórnar, en vitanlega var sá starfstími áætlaður út kjörtímabilið eða til ársins 1960 og liggja skjallegar sannanir fyrir því, að Framsfl. gerði ítrekaðar tilraunir til að fá málið athugað af þessum flokkum með það fyrir augum, að það yrði afgreitt á næsta reglulegu Alþingi. Það er talið, að þjóðin hafi samþykkt þetta frv. í kosningunum. Að forminu til er þetta rétt, en raunverulega tel ég það mjög vafasamt, eins og hér hefur komið fram, vegna þess að allir stuðningsflokkar þessa máls reyndu að láta kosningarnar snúast um allt annað og sjálft stjórnarskrármálið var hreint aukaatriði. En hvað sem um þetta er, þó að það kunni að vera svo, að hægt sé að halda því fram með nokkrum hætti, að meiri hluti þjóðarinnar hafi í kosningunum samþykkt þetta frv., þá er hitt víst, að einstakir landshlutar, sem þessi breyting á að bitna á, hafa mótmælt því og það kröftuglega. Eitt af þeim kjördæmum, sem gersamlega hafa mótmælt þessu frv., er mitt kjördæmi. Þar var allverulegur meiri hluti allra kjósenda í kjördæminu, sem kaus Framsfl. Sama er að segja um báðar Þingeyjarsýslur, en þessum sýslum á nú að steypa saman í eitt kjördæmi ásamt Akureyri á móti vilja þeirra sjálfra og sá vilji kom greinilega fram í kosningunum. Á síðasta þingi, þegar þetta mál var til umr., sagði hv. 1. þm. Reykv. (BBen) á þá leið, að hér ætti ekki að afnema nein kjördæmi, eins og við framsóknarmenn hefðum haldið fram, það ætti að sameina þau og líkti hann þessu við það, að það ætti að gifta kjördæmin. Að vísu var þá um fjölkvæni að ræða, því að síður er það í okkar þjóðfélagi, að það sé einungis karl og kona, sem giftast, en ekki margir í einu hjónabandi, kannske fleiri karlmenn og fleiri konur. Ég veit ekki, hvernig hann hefur hugsað sér þetta sem líkingu á giftingu. En hvað sem um það er, þá er það víst og kom ljóslega fram í kosningunum, að t.d. Eyfirðingar og Þingeyingar vilja ekki láta gifta sig á þennan hátt. Það er ekki vegna neinnar óvildar á milli þessara héraða, þvert á móti, það fer mjög vel á með Eyfirðingum og Þingeyingum. En hvort héraðið um sig vill halda sjálfstæði sínu og halda sínum þm., sem það hefur undanfarið haft. Margir ofbeldisseggir á fyrri tímum giftu dætur sínar nauðugar og ævinlega í eiginhagsmunaskyni. Stuðningsflokkar þessa máls ætla auðsjáanlega að feta í fótspor þeirra manna. Í fullu umboði kjósenda minna mótmæli ég því ofbeldi, sem hér á að fremja gagnvart þeim og öðrum þeim héruðum, sem hafa ótvírætt sýnt það í kosningunum, að þau vilja ekki láta svipta sig sínum sérstöku þingmönnum. Ég veit, að þau mótmæli verða ekki tekin til greina, en það gæti farið svo, að eftir því yrði munað í kosningunum í haust. Að lokum langar mig svo til að minnast aðeins á eitt mál, sem ekki er beinlínis tilheyrandi stjórnarskránni, en stendur þó í nánu sambandi við þær breytingar, sem hér er verið að gera. Það á að fjölga þm. upp í 60. Þegar þetta hús var byggt, - 1880 mun það hafa verið, - þá voru þingmennirnir 3, og húsið var miðað við það, að hér ynnu 36 þingmenn. Síðan hefur þingmönnum verið smáfjölgað, og nú eru þeir 52. Og það vita allir, jafnvel nýkosnu þingmennirnir, að hér í þessu húsi eru engin vinnuskilyrði fyrir svo marga menn, ekki nokkur og þeir, sem hafa þótt ekki sé nema lítið inn í þinghús annarra þjóða, t.d. á Norðurlöndum, vita enn betur, hvernig vinnuskilyrðin eru hér og vinnuskilyrðin eru þar. - Ég sé nú ekki betur, en hæstv. ríkisstj. sé horfin héðan og mun það vera framhald af því, sem hún hefur gert, þegar þetta mál hefur verið til umr. í hv. Nd. En ég vildi nú mega spyrja hæstv. ríkisstj. eins, - ja, það bólar ekki á hæstv. ríkisstj.

Ég vil aðeins skýra þm. frá því, að ég hef gert ráðstafanir til þess, ef ráðherrarnir eru í húsinu, að þeir verði kvaddir hingað.

Í haust verða þm. 60. Nú vildi ég mega beina þeirri spurningu til hæstv. ríkisstj., hvernig hún hugsar sér, að þessir 60 þm. gefi haft vinnuskilyrði hér í þessu húsi og hvernig yfirleitt á að koma þeim fyrir hér í þessu húsi á fundum, þannig að þeir hafi þó sæti og geti setið við borð. Ég heyri sagt, að í brezka þinginu hafi ekki allir þingmenn sæti, enda er það víst sjaldan, að þeir mæti allir. Það á kannske að taka upp það brezka fyrirkomulag að láta einhverja þingmenn vera án sætis og fyndist mér það þá sanngjarnt, að það yrðu uppbótarþingmennirnir, sem ekki hefðu sæti. Þeir eru hvort sem er ekki kosnir, heldur bara úrskurðaðir inn í þingið með lögum. Í þessu sambandi þykir mér rétt að skýra frá því, að fyrrv. forsetar gerðu ráðstafanir til þess að fá hæfa menn til þess að athuga möguleika á viðbótarbyggingum fyrir Alþingi hér á lóð þess. Og ég veit, að það hefur komið álitsgerð, kannske ekki mjög ýtarleg, en þó nokkur um þetta og teikning af því, hvernig a.m.k. einn arkitekt hugsar sér, að koma megi þessu fyrir. Nú vildi ég mega spyrjast fyrir um það, hvort hæstv. ríkisstj. hugsar sér ekki að gera ráðstafanir til þess og það nú í vetur, á aðalþinginu, að koma skriði á þetta mál, t.d. að biðja Alþingi um fjárveitingu og eins að undirbúa það á annan hátt, að Alþingi fái aukið húsnæði. Ég býst við, að mér komi þetta mál ekki mikið við persónulega og að ég hafi ekki mikil óþægindi af því, þó að hér verði ekki hægt að vinna. Það hefur nú í mörg ár ekki verið hægt að vinna í Alþingi. Það vitum við allir, sem hér höfum verið. Hér er ekki hægt að taka á móti t.d. sendinefndum, sem oft koma til þess að finna þingmenn, eða það eru a.m.k. mestu vandræði, og annað er eftir því. Forsetar Alþingis 3 hafa nú loksins fengið eitt lítið herbergi til umráða fyrir sig, allir 3 í sameiningu. Annars staðar mun það vera, að forsetar þinganna hafa heilar skrifstofur og flestir þingmenn herbergi í þinghúsinu til að geta starfað þar. Mér finnst, þegar nú á að fjölga þingmönnum svo mikið sem nú er gert ráð fyrir, að þá sé óhjákvæmilegt að gera ráðstafanir í þessu efni og sérstaklega þá sökum þess, að það gefur óðar en líður, orðið of seint að hugsa sér viðbótarbyggingar hér á lóð Alþingis. Ef Reykjavíkurbær ætlar að fara að eyðileggja lóðir Alþingis með því að byggja stórt ráðhús úti í Tjörninni, þá er vitanlega loku fyrir það skotið, að hægt sé að nota lóð Alþingis til nýrra hæfilegra bygginga. Mér hefði nú fundizt, að hæstv. ríkisstj. ætti að gangast fyrir löggjöf um það að óheimila Reykjavíkurbæ slíka fjarstæðu að fara að byggja ráðhús útí í Tjörninni og hæfist eitthvað handa um það, að þessir 60 þingmenn hennar geti þó komizt inn.

Forseti (EggÞ): Í sambandi við þá fsp. síðasta ræðumanns (BSt), er að okkur lýtur, forsetum þingsins, þá vil ég aðeins taka það fram, að það mál, sem hann ræddi hér um, um endurskipulagningu þingsalanna með tilliti til þess, að þingmönnum fjölgaði við hina væntanlegu breytingu stjórnskipunarlaganna, er í athugun og hafa þegar verið gerðir uppdrættir að nokkrum hugmyndum um það, bæði hvað snertir bráðabirgðabreytingu og eins þá, sem varanleg yrði, ef mögulegt yrði að koma henni á, áður en næsta þing kæmi saman. Og ég get upplýst hv. þm. og aðra þdm. um, að ég hef hugmynd um, að það er ráð fyrir því gert, að allir þm. hafi sæti, jafnt kjördæmakjörnir þingmenn sem uppbótarþingmenn.



Herra forseti. Nú í sumar voru liðin 15 ár, frá því að lýðveldi var stofnað á Íslandi 1944. Þá voru þær einar breytingar gerðar á stjórnarskránni, sem óhjákvæmilegar voru vegna hinna breyttu stjórnarhátta, en í rauninni fyrst og fremst formsbreytingar einar. Um lýðveldisstofnunina ríkti á sínum tíma þjóðareining og þá einingu vildu menn ekki rjúfa með því að stofna þá til ágreinings um ýmis efnisatriði stjórnarskrárinnar, sem margir töldu að þyrfti að breyta, en vitað var að ekki næðist fullkomin eining um. Fleira olli vitanlega, að ekki þótti þá eðlilegt að stofna til gagngerðra breytinga, m.a. það, að slíkt mál þyrfti mjög ýtarlegs undirbúnings í höndum hinna færustu manna og að nauðsynlegt væri og óhjákvæmilegt alveg að gefa þjóðinni kost á að íhuga vandlega allar slíkar tillögur, áður en til úrslita kæmi. Allir viðurkenndu og það er viðurkennt með öllum lýðræðisþjóðum, að stjórnarskráin, grundvallarlögin sjálf, eru einhver hin þýðingarmestu lög og að flaustursleg vinnubrögð og handahófskennd eru á engan hátt sæmileg við lagasetningu og allra sízt þegar um þau er að ræða. Strax á þessu ári, 1944, var sett nefnd til að undirbúa breytingar á stjórnskipunarlögunum. Og síðan má segja að stöðugt hafi setið milliþn. í þessu máli. Hitt er svo alþjóð kunnugt, að harla lítill árangur hefur sézt af störfum þessara nefnda. Vafalaust hafa þær þó unnið ýmislegt í málinu, - ég dreg það ekki í efa, - vafalaust safnað gögnum og unnið ýmiss konar undirbúningsstarf, en almenningi sýnilegur árangur af störfum þeirra er lítill. Ég fer ekki út í það hér að rekja orsakir þess, hvers vegna afköst mþn. í stjórnarskrármálinu hafa orðið svona lítil. Þar kemur vitanlega margt til. Og það er rétt, að á þessu tímabili hafa íslendingar verið önnum kafnir, á þessu tímabili hefur orðið meiri framþróun í atvinnulífi, menningarmálum og á ótal sviðum, heldur en nokkru sinni áður og menn hafa verið almennt talað mjög svo önnum kafnir um þessar mundir. Samhliða þessu hafa, eins og allir vita, hv. alþm. ekki sízt, verið miklir erfiðleikar á sviði efnahagsmálanna, margvíslegir erfiðleikar. Og það hefur miklum tíma og miklum kröftum verið varið til þess að leita þar úrræða, þó að árangur hafi ekki orðið eftir erfiði, m.a. vegna þess, hvernig línur hafa legið í stjórnmálunum og hversu sundrung hefur verið mikil með þjóðinni á því sviði. En sem sagt, endurskoðun stjórnarskrárinnar hefur á þessu tímabili algerlega setið á hakanum, þrátt fyrir það þótt allir stjórnmálaflokkarnir hafi oft og iðulega látið í ljós í orði töluverðan áhuga fyrir þessu máli. Áhuginn hefur orðið miklu minni í verki, - þangað til á s.l. vetri. Þá varð á þessu breyting, mikil og gagnger breyting. Þá gerðist það, að þrír landsmálaflokkar fylltust eldmóði í stjórnarskrármálinu og meðal þeirra var Sjálfstfl. og hafði þar jafnan forustu, sá flokkur, sem lengst af á þessu árabili, síðan lýðveldið var stofnað, hefur haft forustuna í stjórnarskrárnefndunum, forustuna fyrir því aðgerðarleysi, sem þar hefur ríkt. En hins er að gæta og á það vert að minna, að allur áhuginn beindist að einum punkti og einum punkti aðeins, að einni grein stjórnarskrárinnar, að því að gerbylta kjördæmaskipun landsins. Allt hitt mátti bíða. En nú þurfti að vinna skjótt að. Ýtarlegur undirbúningur var talinn óþarfur og engin þörf á því, að þjóðin fengi neitt verulegt tóm til að íhuga þessi mál. Þvert á móti, það var engu líkara en þetta mætti ekki eiga sér stað, málið skyldi afgreitt með hraði. Og það er talið, að ef upphaflegar ráðagerðir þeirra flokka, sem að kjördæmabyltingunni stóðu, hefðu tekizt, þá væri þetta mál nú löngu klappað og klárt. Þessi vinnubrögð voru vitanlega alveg fráleit, og bar margt til þess. Það er skylt og sjálfsagt, eins og margsinnis hefur verið bent á, að leita vandlega sem allra víðtækastra samtaka og samstöðu, þegar um er að ræða breytingar á stjórnarskránni. Þetta var ekki gert. Til málamynda var rætt við Framsfl. um þetta mál, en ekki heldur meira. Allt þurfti að ganga með sem mestum hraða. Og þó var það svo, að ekkert rak í sjálfu sér á eftir að ljúka þessum málum í skyndi. Það má t.d. minna á það, að það lágu engar kröfur fyrir, engar almennar samþykktir úr þeim landshlutum, sem breytingin skyldi verða í, engar almennar óskir um að koma á þeirri breytingu, sem nú er stefnt að og nú er komin á síðasta stigið. Og það lágu heldur engar almennar óskir fyrir um þetta eða fjöldasamþykktir hér úr höfuðstaðnum, alls ekki. Það var ekkert þess háttar, sem rak þarna á eftir. Aftur á móti var það svo vissulega, að ýmsar þjóðfélagsástæður höfðuðu til varfærni, mæltu gegn því sterklega að kveikja á þessu sumri ófriðarbál tveggja kosninga. Ég nefni efnahagsmálin í þessu sambandi. Það er vitanlega öllum landsmönnum ljóst, hver höfuðnauðsyn okkur er á samstilltum átökum, sem leitt gætu til aukins jafnvægis og aukins öryggis í fjármálalífi þjóðarinnar. Og ég nefni landhelgisdeiluna við Breta, stærsta sjálfstæðismálið í dag. Vitanlega hefði það þýtt aukinn styrk í þeim átökum, ef hér hefði setið sterk ríkisstjórn. Vissulega er þjóðin samstillt í þessu máli. En stjórnarhættir á borð víð þá, sem við búum við nú, samfara þeim tvístringi, þeirri sundrun krafta, sem tvennar kosningar með fárra mánaða millibili hljóta að hafa í för með sér, ekki sízt hjá jafnlítilli þjóð og okkar, þetta hlýtur að veikja aðstöðuna út á við alveg óhjákvæmilega. En á ekkert af þessu vildu flokkarnir þrír, sem stóðu að kjördæmabyltingunni líta. Þetta allt var látið lönd og leið. Það gilti eitt hjá þeim og aðeins eitt að knýja fram breytinguna á þessu eina atriði stjórnarskrárinnar á sem allra stytztum tíma, enda þótt það hafi svo í reyndinni tekið lengri tíma en fyrirhugað var. Því olli sumpart hörð andstaða Framsfl. og sumpart innbyrðis ágreiningur milli þessara þriggja aðila, um aukaatriði þó. Og samt hafa leikar farið svo, að þetta mál er afgreitt með miklu meiri hraða, en æskilegt er og eðlilegt. Eins og ég sagði áðan, eiga veigamiklar breytingar á grundvallarlögum einnar þjóðar að liggja fyrir þjóðinni til vandlegrar íhugunar og athugunar í langan tíma, þannig að hverjum einstökum gefist kostur á því í raun og veru að vega og meta í næði það, sem er að gerast. Grundvallarlögum á ekki að breyta í flaustri, og tíðar breytingar á þeim eru vissulega mjög óheppilegar. Þau eiga að vera eins konar kjölfesta þjóðarskútunnar og sannarlega er okkur Íslendingum full þörf á slíkri kjölfestu á okkar djörfu siglingu. Hér hafa að minni hyggju verið viðhöfð mjög óeðlileg vinnubrögð og jafnframt mjög óheppileg. Þau eru óeðlileg að því leyti, að allt virðist vera við það miðað að ná sem mestum hraða í afgreiðslu málsins og gefa þjóðinni sem minnst tóm til íhugunar, og þau eru óheppileg sakir þess, hversu ástatt var á sviði efnahagsmálanna og í landhelgisdeilunni við Breta. Og ég vil segja það hreint út, að þessi vinnubrögð sæma ekki íslenzkum stjórnmálaflokkum og þau eru í hæsta máta ósamboðin hverjum ábyrgum stjórnmálaflokki í lýðfrjálsu landi, hvar sem er. Hér reyndist þó, þegar fram í sótti, aðeins um að ræða forspil þess, er síðar kom fram. Þetta, sem ég nú hef rakið í fáum orðum, var í rauninni saklausasti þátturinn í þeim fáránlega loddaraleik, sem flokkarnir þrír hafa sett á svið í sambandi við kjördæmabyltinguna. Fyrirmæli stjórnarskrárinnar varðandi gildistöku á stjórnarskrárbreytingu eru alveg ótvíræð. Það er ætlazt til þess, að fram fari sérstakar kosningar og breytingin sé samþykkt að nýju á nýkjörnu þingi, áður en hún tekur gildi. Allir vita, að á því er verulegur annmarki í framkvæmd að fá fram við almennar kosningar raunverulegan vilja þjóðarinnar um eitt einstakt mál. Menn hafa ævinlega sterka tilhneigingu til þess hér á landi - og það er svo vafalaust víðar að fylgja sínum flokkum, að kjósa eftir stefnumálum og eftir dægurmálum og þetta er vissulega nokkurt vorkunnarmál. Þetta hefur mörgum Íslendingum verið ljóst lengi. Það sést m.a. á því, að úr ýmsum áttum hafa komið fram till. um að efna til sérstaks stjórnlagaþings í sambandi við þá breytingu, sem allir vita að þarf að gera á stjórnarskrá lýðveldisins og þá jafnframt að setja inn í stjórnarskrána ákvæði um það, að henni skuli jafnan breytt á þann hátt. Nú verðum við að viðurkenna það, að slík tilhögun, sérstakt stjórnlagaþing, tryggir ekki að fullu, að hlutlaus athugun fari fram á þessum málum, þannig að flokkasjónarmiða gæti ekki. En það eykur líkurnar fyrir því stórkostlega, að stjórnarskráin sé tekin fyrir á vettvangi, þar sem ekki liggur fyrir að ræða og taka ákvarðanir um önnur þjóðmál. En vitanlega er það höfuðnauðsyn í sambandi við breytingar á grundvallarlögunum að fá fram óháða skoðanamyndun almennings í landinu. Þetta hefur löngum reynzt erfitt, eins og ég hef vikið að. Núna, við þá stjórnarskrárbreytingu, sem hér er til meðferðar, hefði þetta þó í eðli sínu átt að vera tiltölulega auðvelt, vegna þess að breytingin núna, er eingöngu um breytingu á kjördæmaskipun og kosningatilhögun og það var alveg fyrirsjáanlegt, að nýjar kosningar færu fram strax með haustinu. Nú kom það nokkuð fram í áróðri við kosningarnar og m.a. í mínu kjördæmi, að færi svo, að andstæðingar kjördæmabyltingarinnar efldu Framsfl. að því marki, að hann næði meiri hluta, þá mundi hann nota þá meirihlutaaðstöðu, sem fengin væri vegna kjördæmamálsins, til þess að sitja í ríkisstj. í 4 ár. Þetta var vitanlega fullkomin fjarstæða, því að slíkur meiri hl. gat ekki farið með stjórn landsins í langan tíma af þjóðfélagslegum ástæðum, sem þarflaust er að skýra fyrir hv. dm. En sem sagt, það átti að vera tiltölulega auðvelt núna að halda stjórnarskrármálinu einangruðu og láta kosningarnar snúast um það eitt. En hvað skeður? Þegar undirbúningur kosninganna hófst, byrjuðu stuðningsflokkar kjördæmabyltingarinnar æðisgenginn áróður. Þeir sögðu: Málið er til lykta leitt nú þegar. Það er ekki verið að kjósa um þetta mál. - Í þessu fólst náttúrlega megn fyrirlitning á allri sjálfstæðri hugsun, auk þess sem slíkt tal var beinlínis andstætt bókstaf stjórnarskrárinnar. Nei, nú á að kjósa um allt annað, en kjördæmamálið, sögðu þessir flokkar. Sjálfstfl. sagði, að kosið skyldi um „aldrei aftur vinstri stjórn“, og ég man, að frambjóðandi Sjálfstfl. í Suður-Múlasýslu talaði mikið um það frelsi, sem ætti nú að kjósa yfir sig með því að efla Sjálfstfl., og eyddi í það löngum kafla úr sinni ræðu. Frambjóðendur Alþfl. héldu því fram, að nú ætti að kjósa um stefnu ríkisstj. Menn ættu að tjá henni traust og virðingu með atkvæði sínu vegna frábærra afreka í sambandi við afgreiðslu fjárlaga t.d. og meðferð efnahagsmálanna almennt Alþb., a.m.k. austur frá hjá okkur, talsmenn þess, þeir héldu því fram, að nú ætti sérstaklega að kjósa um landhelgismálið, það eina mál, sem á dagskrá var, sem fullkomin þjóðareining ríkti um. Allir flokkarnir þrír lögðust á eitt í þessu efni: Ekki kjósa um kjördæmamálið, kjósa um allt annað! Framsfl. einn lagði málið fyrir alveg á eðlilegan hátt. En rödd Framsfl. hlaut að drukkna að verulegu leyti í samstilltum herópum hinna þriggja, sem ráða margföldum blaðakosti. Sterkar líkur benda því til þess, að kosningarnar hafi ekki snúizt um kjördæmabreytinguna nema að litlu leyti. Samstilltur og óskammfeilinn áróður þriggja flokka hafði tilætluð áhrif, enda gullu hróp þeirra allt fram á kvöld hins 28. júní. Svo fór fram talning atkvæða. Það varð hlé og blöðin tóku sér hvíld á mánudaginn. En síðan hófust hrópin að nýu, og þau voru enn samstillt, engu síður en fyrir kosninguna, en nú kvað bara við allt annan tón: þrír fjórðu kjósenda hafa greitt kjördæmabreytingunni atkvæði, einn fjórði á móti! Slíkar voru fyrirsagnir blaða þríflokkanna eftir kosningarnar og náðu yfirleitt yfir þvera síðu. Nú var enginn vafi, um hvað var kosið. Nú hafði verið kosið um kjördæmamálið og ekkert annað en kjördæmamálið, sögðu þríflokkarnir. Þessi framkoma þriggja flokka við síðustu kosningar er í hæsta máta ósæmileg. Hér hefur verið hafður í frammi í einu hinu stærsta þjóðmáli einhver hinn ódrengilegasti áróður, sem sögur fara af í íslenzkri landsmálabaráttu. Svona vinnubrögð dæma sig vitanlega sjálf og það má mikið vera, ef þeir, sem fyrir þeim stóðu, eiga ekki eftir að gjalda fyrir það síðar, þótt þeir í krafti fjármagns og áróðurstækni geti e.t.v. varið sig meiri háttar áföllum þeirra vegna. Ég mun ekki að þessu sinni ræða efnisatriði þess frv. til stjórnskipunarlaga, er nú liggur fyrir hv. d. Það gefst tækifæri til þess síðar. En ég vildi þegar við þessa 1. umr. láta í ljós skoðun mína á þeim endemis vinnubrögðum, sem stuðningsflokkar kjördæmabreyt. hafa viðhaft við meðferð málsins, bæði innan þingsins og utan.

forseti (EggÞ): Á fundi þessarar þd. 27. júlí s.l. gerði hv. 1. þm. N-M (PZ) þá fyrirspurn til mín, hvort þess mundi nokkurt fordæmi, að n. hefði verið kosin í stjórnarskrármálum, áður en slík mál væru komin til d., en þá var hér til umr. till. um kosningu stjórnarskrárnefndar. Ég átti þess ekki kost þá að svara þessari fyrirspurn, en hef hins vegar aflað mér upplýsinga um þetta mál nú og fara niðurstöður hér á eftir: Á Alþingi 1919 var á 1. fundi Sþ., 1. júlí, útbýtt frv. til stjórnarskrár konungsríkisins Íslands. 1. umr. í Nd. um frv. fór fram 7. júlí og á 3. fundi í Ed. var sama dag, 7. júlí, útbýtt till. til þál. um skipun n. til að íhuga stjórnarskrármálið. Flm.: Eggert Pálsson, Guðmundur Ólafsson og Magnús Torfason. Þáltill. var síðan samþ. og n. kosin. Stjskrn. Ed. gekk síðan í samvinnunefnd með stjskrn. Nd. til athugunar á stjórnarskrárfrv., og n. skiluðu sameiginlegu áliti til Nd. 25. ágúst. Málið kom síðan til Ed. 2. sept. Því var ekki vísað til n. þar, en einn nm. hafði framsögu um málið í d. Taka skal fram, að ákvæði þingskapa um lausanefndir hefur ekki verið breytt, síðan þetta gerðist. Á aukaþinginu 1933 var á 1. fundi Nd., 3. nóv., útbýtt frv. til stjórnskipunarlaga um breyting á stjórnarskrá konungsríkisins Íslands, 18. maí 1920. Í lok 1. umr. um frv. í Nd., 7. nóv., var kosin stjskrn. til að fjalla um frv. Á 4. fundi í Ed., 9. nóv., var útbýtt till. til þál. um skipun stjskrn. Flm.: Jón Þorláksson, Einar Árnason og Jón Baldvinsson. Till. var samþ. og n. kosin sama dag. Frv. um stjórnarskrárbreytingu kom til Ed. 14. nóv., og því var vísað til n. 16. nóv., en ekki er bókað um störf n. fyrir þann tíma, nema um kosningu formanns og fundaskrifara. Á sumarþinginu 1942 var hafður á annar háttur um afgreiðslu stjórnarskrárbreytingar. Frv. um breytta kjördæmaskipun fékk venjulega afgreiðslu í Nd., en Einar Árnason, 2. þm. Eyf., óskaði eftir skjótri afgreiðslu þess í Ed. og fór það nefndarlaust gegnum deildina. Um frv. til laga um kosningar til Alþingis var þá fjallað í allshn. deildarinnar. Á Alþingi 1944 var á 2. fundi Sþ., 12. jan., útbýtt frá Nd. frv. til stjórnskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Á 4. fundi Sþ., 14. jan., var útbýtt frá Ed. till. til þál. um skipun stjskrn. Flm.: Bjarni Benediktsson, Jónas Jónsson, Brynjólfur Bjarnason og Hermann Jónasson. Till. var tekin til 1. umr. 18. jan., samþykkt og n. kosin sama dag. 1. umr. um stjskrfrv. í Nd. fór fram 17. jan. og þann dag, var kosin sérstök n. í þeirri d. til að athuga málið. Stjskrn. unnu síðan saman að athugun stjskrfrv. og skiluðu sameiginlegu nál. til Nd. 22. febr. Málið kom síðan til Ed. 25. febr. Því var ekki vísað til n. þar, en einn nm. hafði framsögu um málið í d. Taka má fram, að sömu þm. og kosnir höfðu verið í stjórnarskrárnefndir deildanna voru síðar, þann 20. jan., kosnir í skilnaðarnefnd, lausanefnd í Sþ. Eins og ég sagði í upphafi, taldi ég nauðsynlegt, að þessar upplýsingar væru gefnar, þar sem ákveðið var eftir þeim óskað. Ég vil nú taka fram vegna fjarvistar hv. 1. þm. N-M., að ég hafði sýnt honum þessar niðurstöður og hann hafði haft tækifæri til að kynna sér þær.