Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Fyrirspurn mín er endurtekið efni frá því í vor. Hæstv. dómsmrh. upplýsti þá í umræðum um grenndarlöggæslu hér á Alþingi að vinna væri hafin í ráðuneytinu til að leggja mat á hvernig unnt væri að efla löggæslu, nýta betur fjármagn með samvinnu lögregluliða og spurt er: Hvað líður aðgerðum? Það er alveg ljóst að samkvæmt fjárlagafrv. sem hefur verið lagt fram er stöðugildum ekki fjölgað. Í fyrra var fjölgað um eitt stöðugildi í Kópavogi og um hálft stöðugildi á Blönduósi. Sú aðgerð tók reyndar ekki á neinu. Sú aðgerð var eingöngu klór í bakkann. Við þingmenn Reykn. höfum margoft bent á óánægju í sveitarfélögunum á Reykjanesi. Það er sama hvort við tökum mið af Mosfellsbæ, Grindavík eða Garði. Alls staðar er kvartað og menn hafa áhyggjur af því að löggæslu sé sinnt frá kl. 10--5 á fleiri og fleiri stöðum og spyrja má hvort það sé framtíðin, herra forseti. Ég verð að nefna Kópavog. Í ársskýrslu ríkislögreglustjóra sem okkur þingmönnum hefur borist er samanburður þar sem tekið er fyrir hversu mörg stöðugildi er að finna í sveitarfélögum landsins og á íbúa. Hvergi er ástandið eins og í Kópavogi þar sem eru 905 íbúar um hvert stöðugildi. Þetta er algerlega óviðunandi í 25 þúsund manna bæ. Nú á reyndar að flytja umferðardeildina frá ríkislögreglustjóra til Kópavogs. Það munu vera sjö menn. Þeir munu samt vinna áfram eftir skipulagi ríkislögreglustjóra. Þeir verða áfram með sömu verkefni. Þeir fara ekki í útköll eða sýnilega löggæslu og ég spyr: Er bara verið að búa þessum mönnum húsaskjól eða er e.t.v. ætlunin að tilkoma þeirra í Kópavog muni síðar gefa betri mynd af löggæslumálunum þar þegar farið verður að telja saman lögreglumenn og stöðugildi í Kópavogi og íbúafjöldann að baki þeim? Hefur stefna verið mörkuð í ráðuneytinu varðandi þessi mál? Er það e.t.v. stefnan að flytja deildir til og frá með starfsemina að óbreyttu? Ég spyr, virðulegi forseti: Hvað ætlar dómsmrh. að gera varðandi þessi erfiðu mál og allt of fáa lögreglumenn á mörgum stöðum og mikinn þunga íbúanna þar sem kallað er eftir aðgerðum í þágu fólksins?

Herra forseti. Ýmislegt hefur verið gert á undanförnum árum á vegum dómsmrn., embættis ríkislögreglustjóra og lögregluembættanna í landinu til að efla löggæslu í landinu. Þessar aðgerðir eru raktar ítarlega í skýrslu minni til Alþingis um stöðu og þróun löggæslu sem lögð var fram á síðasta þingi. Til upprifjunar fyrir hv. þm. og aðra get ég greint frá því að þar kemur fram að á undanförnum árum hefur verið unnið að margvíslegri uppbyggingu innan lögreglunnar. Þar kemur m.a. fram að raunhækkun á fjárframlögum til löggæslu hafa verið um 30% á sl. fimm árum og þá eru ekki taldar með hækkanir til sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli né ríkislögreglustjóra. Þessi raunhækkun hefur farið til eflingar löggæslunnar á ýmsum sviðum. Fjölgun lögreglumanna á landinu hefur verið töluverð á undanförnum árum. Þeim hefur t.d. fjölgað um tæplega 7% ef litið er til starfandi lögreglumanna miðað við íbúafjölda á bak við sig. Ef einungis er litið til lögreglunnar í Reykjavík síðustu tíu ár hefur fjölgunin verið um 10% jafnvel þótt verkefni fjarskiptamiðstöðvar og sérsveitar hafi verið flutt til ríkislögreglustjóra. Hv. þm. spurði sérstaklega um Kópavog og flutning umferðardeildar ríkislögreglustjóra þangað. Ég tel að það sé mikið framfaraskref vegna þess að sýslumaður hafði helst áhyggjur af því að bæta þyrfti umferðareftirlit í Kópavogi þannig að ég tel að hv. þm. geti samglaðst þeirri ráðstöfun. Einnig má nefna að umferðareftirlit hefur verið stóraukið á þjóðvegum og í þéttbýli. Fjarskiptamiðstöð lögreglunnar sem tók til starfa fyrir nokkrum árum sinnir nú öllum íbúum og lögreglumönnum á suðvesturhorni landsins með áberandi góðum árangri. Hefur þetta fyrirkomulag leitt til þess að unnt hefur verið að efla eftirlit í þeim umdæmum sem þjónað er af fjarskiptamiðstöðinni og um leið ýmsa þjónustu við íbúa, þar á meðal hefur grenndarlöggæsla verið efld. Fíkniefnalöggæsla hefur verið efld til mikilla muna á undanförnum árum og fíkniefnalögreglumönnum hefur fjölgað mikið um allt land, tækjabúnaður bættur og þjálfun fíkniefnahunda verið efld mikið. Þá hefur sérstaklega verið horft til eflingar grenndarlöggæslu og hverfalöggæslu, einkum á höfuðborgarsvæðinu eins og ég rakti í svari við fyrirspurn hv. þm. á síðasta þingi. Þingmaðurinn vísar til þess í spurningu sinni hvað líði vinnu sem sett var af stað í ráðuneytinu með það að markmiði að efla löggæslu í landinu. Ég get fært hv. þm. ágætisfréttir af því starfi. Eins og ég rakti á síðasta þingi setti ég í gang vinnu í ráðuneytinu til að leggja mat á hvernig unnt væri að efla löggæslu með því að nýta betur þá fjármuni sem nú eru veittir til löggæslu. Óformlegur vinnuhópur hefur sinnt þessu starfi undanfarna mánuði og m.a. skoðað hvort nánari samvinna milli lögregluliða geti skilað sér í betri þjónustu til íbúanna. Hópurinn hefur jafnframt í hyggju að kynna sér ítarlega fyrirkomulag þessara mála og fjárveitingu til lögreglu í nágrannalöndum okkar, einkum Noregi og Danmörku, og leita þarf hugmynda og leiða til að efla enn frekar löggæslu í landinu. Það sem vinnuhópurinn hefur skoðað sérstaklega eru m.a. atriði sem snúa að skipulagi lögreglunnar og hvort æskilegt sé að breyta því. Er þá bæði undir að skoða hvort grundvallarbreytingar séu nauðsynlegar á núverandi fyrirkomulagi og einnig hvort smærri breytingar sem unnt er að taka þegar í framkvæmd geti skilað árangri. Á undanförnum árum hefur verið nokkuð mikil gerjun á þessu sviði hjá nágrönnum okkar á Norðurlöndunum og hafa niðurstöður úr því verið til sérstakrar skoðunar. Hvað smærri atriði varðar verða skoðaðir möguleikar á breytingum á vaktafyrirkomulagi og hvort aukin samvinna milli lögregluliða og jafnvel samkeyrsla þeirra að ákveðnu marki muni fela í sér öflugri löggæslu. Þá má einnig nefna að í tengslum við þá vinnu er á dagskrá ráðuneytisins að skoða ítarlega hvernig unnt er að einfalda innheimtu sekta og sakarkostnaðar en vinna lögreglu í tengslum við það er óhemjutímafrek og viðamikil. Ef unnt er að draga úr kostnaði lögregluliðanna vegna þessa verkefnis er stefnan sú að nota þá fjármuni sem sparast til að efla enn frekar sýnilega löggæslu. Að því er stefnt að starfshópurinn sem skipaður er fulltrúum frá dómsmrn., ríkislögreglustjóra og lögreglustjóranum í Reykjavík muni skila fyrstu hugmyndum sínum í byrjun næsta árs. Meginmarkmið þeirrar vinnu er einmitt að leita leiða til að hagræða og spara innan löggæslunnar með það að markmiði að nýta þá fjármuni sem sparast til frekari eflingar löggæslu. Það hefur sýnt sig að grenndarlöggæsla er mjög áhrifarík löggæsluaðferð sem skilar sér í betra og öruggara samfélagi. Það er því skýrt markmið mitt að reyna með öllum tiltækum leiðum að efla þann þátt í starfi lögreglunnar í landinu og að því er nú unnið.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir að bera þessa fyrirspurn fram. Því miður held ég að við verðum að viðurkenna að lítið sem ekkert hefur gerst í lögreglumálum undanfarin þrjú ár. Við höfum aðeins horft upp á það að embætti ríkislögreglustjóra hefur vaxið og tekið mest það fjármagn sem komið hefur inn í löggæsluna. Ég vil líka nefna það sérstaklega í þessari umræðu að nú nýverið toppaði Rangárvallasýsla met Kópavogs, þ.e. nú er einn lögreglumaður í Rangárvallasýslu á móti hverjum 1.070 íbúum sem þar búa, og það er eitt af afrekum hæstv. ráðherra. Nei, virðulegi forseti, því miður hefur lítið sem ekkert gerst undanfarin þrjú ár sem hægt er að segja að hafi eflt eða aukið almenna löggæslu. Við höfum horft á hana gefa eftir meðan eitt embætti hefur fitnað greinilega undir sérstökum verndarvæng og sérstakri velvild hæstv. dómsmrh. Ég held að það sé orðið tímabært að við snúum af þeirri braut.

Virðulegur forseti. Ég tek undir þakkir til hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur fyrir að vekja athygli á þessu mjög svo alvarlega máli. Mér er mjög vel kunnugt um hversu afleit staða er í þessum málum víða um land eftir viðræður við fjölmarga sveitarstjórnarmenn og íbúa og einnig þá sem vinna að löggæslumálum í landinu. Ég get nefnt til viðbótar við þá staði sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir nefndi Búðardal, Hólmavík og nokkra til viðbótar. Ég spyr hæstv. dómsmrh.: Hver er skýringin á því sleifarlagi sem viðhaft er? Meginatriðið á að vera góð þjónusta að sögn hæstv. dómsmrh. og það er ekki. Hún hefur versnað. Mjög er deilt um kostnað vegna bílabanka ríkislögreglustjóra. Einnig er deilt um þann kostnað sem verður til, þ.e. það sem embættin þurfa að borga þegar reikningarnir koma vegna viðbótar löggæslukostnaðar frá ríkislögreglustjóra.

Hæstv. forseti. Mér fannst hæstv. ráðherra vera heldur kotroskin því að staðreyndin er að ráðherrann hefur ekki notað tækifærin þegar hún hefur getað gert einhverja hluti í þessu. Það er t.d. vert að nefna að nýlega var skipaður nýr sýslumaður í Búðardal. Sá sýslumaður hefur einn lögregluþjón og sá lögregluþjónn á að sjá um allt svæðið frá Gilsfjarðarbotni og næstum því að Stykkishólmi. Þarna hefði auðvitað verið hægt að gera skipulagsbreytingar. Hæstv. ráðherra lagði af stað í ferð í byrjun kjörtímabilsins þar sem átti að gera skipulagsbreytingar á Vesturlandi, gafst síðan upp og ekkert hefur gerst í skipulagsbreytingunum þar. Hægt er að beita lögregluliðinu miklu markvissara en gert er með því að sameina þarna lögregluembætti en það gerist nákvæmlega ekki neitt. En núna þegar kjörtímabilið er á enda þá er sett nefnd í málið.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á einu máli. Á síðustu fjárlögum studdi Alþingi tilraunaverkefni í Vestmanneyjum sem er fíkniefnahundur sem hefur reynst afar vel. Þessi hundur hefur farið í margar leitir, bæði í skip og báta, á flugvöllinn og hefur reynst afar vel og verður vonandi áframhald á því verkefni. Ég vildi bara vekja athygli á þessu því að það er alltaf verið að tala um neikvæða hluti. Þetta er mjög jákvæður hlutur og ég held að margir mættu af þessu læra.

Virðulegi forseti. Í tilefni af orðum síðasta ræðumanns þá veit ég ekki annað en að þessi fíkniefnahundur og framlag til hans hafi verið klippt út í þessum fjárlögum þannig að það góða verkefni er ekki lengur fyrir hendi. Virðulegi forseti. Þegar ég bar fram þessa fyrirspurn hafði ég ekki hugsað mér að taka Kópavog sérstaklega fyrir. En eftir að hafa skoðað það mál, hlýt ég að beina sjónum manna að því. Landssamband lögreglumanna ályktaði um ástandið þar síðasta vor. Það er þannig að fjórir eru á dagvakt og fjórir á næturvakt og það var þannig þegar bærinn var 14--15 þúsund manns, en þá var líka talin þörf á sérstökum dagmanni en sú staða er ekki lengur til. Smáralind er eins og lítið þorp sem hefur bæst við inn í þennan 25 þúsund manna bæ. Þjófnuðum hefur fjölgað um 95% á einu ári. Og þegar lögreglan birtist eftir að fólk hringir á hjálp, þá mætir henni skens vegna þess að hún kemur svo seint, hún verður að forgangsraða. Það er bara einn bíll á ferð. Virðulegi forseti. Þegar talað er um að ég sem þingmaður og fyrirspyrjandi eigi að fagna því að umferðardeildin flytjist í Kópavog, þá leyfi ég mér að halda því fram að það skipti engu máli. Umferðardeildin á eftir því sem ég hef fengið upplýsingar um að halda áfram með sín verkefni. Hún hefur verið með myndavélar í Kópavogi áður og á öðrum stöðum á höfuðborgarsvæðinu. Hún verður áfram með Vegagerðinni með þungaaksturinn. Hún á ekki að verða sýnileg. Hún fer ekki í þau verkefni sem bíða. Ástandið er mjög erfitt. Það er ekki að við viljum vera neikvæð. Það eru þeir sem ráða sem hafa sett málin þannig upp að þau eru óviðunandi. Virðulegi forseti. Mér finnst gott að vinna fari fram í ráðuneytinu og mér finnst gott að það sé skoðað hvernig hlutirnir eru í nágrannalöndunum og ég fagna því ef hugmyndir liggja fyrir fyrir næstu kosningar.

Herra forseti. Ég verð að segja að ég undrast þau stóryrði sem sumir hv. þm. stjórnarandstöðunnar hafa látið falla í umræðunum um stöðu löggæslumála í landinu. Ég vil sérstaklega benda þeim á skýrslu sem lögð var fyrir þingið um stöðu og þróun löggæslunnar sl. vor. Ég vil nefna nokkur atriði sem greinilegt er að hv. þm. hafa ekki kynnt sér eða telja ekki þjóna sínum málstað að hafa orð á. Ég nefndi nokkur atriði áðan þar sem fram kom alveg greinilega að bæði hefur verið fjölgað í lögreglunni og aukið fjármagn sett í þennan málaflokk. En í skýrslunni er einnig fjallað um eflingu umferðareftirlits, fíkniefnalöggæslu, skipulagsbreytingar og tækninýjungar sem eflt hafa lögregluna, bætt nám í Lögregluskólanum o.fl. Jafnframt er bent á þá stöðu að lögregluliðið hér á landi er hlutfallslega sambærilegt eða stærra en í nágrannalöndum okkar jafnvel þótt afbrotatíðni hér á landi sé miklu minni en í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við. Allt tal um að löggæslumál séu í ólestri hér á landi eru því víðs fjarri raunveruleikanum þannig að ef hv. þm. hafa ætlað að slá pólitískar keilur með þessari umræðu, þá hefur það ekki tekist. Staðreyndin er sú að lögreglan hefur staðið sig mjög vel, enda sést það af nýlegri könnun Gallups sem sýndi það að 71% þjóðarinnar bera mikið traust til lögreglunnar. Varðandi það sem hv. þm. nefndi um Kópavog, þá hlýtur maður að ætla að sýslumaðurinn þar og lögreglustjórinn viti nákvæmlega hvar þarf að taka til hendinni og hans mat var að það væri í umferðareftirliti. Og það sem hv. þm. Jóhann Ársælsson nefndi, þá veit hann líka að það voru sveitarfélög á Vesturlandi sem voru á móti þessari sameiningu og í dag er samstarfssamningur milli lögregluliðanna þannig að þau vinna saman.

Virðulegi forseti. Í raun og veru má segja að þetta sé hluti af sama máli vegna þess að eins og við vitum blasir við vandi sýslumannsembættanna vítt og breitt um landið við gerð fjárlaga hvers einasta árs. Við þurfum ekki annað en skoða fjárlög, fjáraukalög og beiðnir sem berast og það merkilega gerist samt, eins og t.d. fyrir ári þegar fjárln. biður um grunngögn fyrir starfsemi sýslumannsembættanna vítt og breitt um landið, þ.e. grunnbeiðni þeirra um hvað það sé sem þeir telji að brenni mest á í fjárveitingum og hvað sé erfiðast við að eiga, þá voru svörin ósköp einfaldlega þau að fjárln. þingsins hefði í raun og veru ekkert við þessi grunngögn að gera, sem er auðvitað mjög sérstakt. En sýslumenn landsins hafa verið seinþreyttir til vandræða. Því var árið 1999 sett á laggirnar nefnd en samkvæmt því sem kom fram í frv. til fjárlaga fyrir árið 1999 skipaði dóms- og kirkjumrh. nefnd til að fara yfir rekstur sýslumannsembætta með það fyrir augum að samræma fjárveitingar til embættanna á grunni skilgreindra viðmiða, svo sem mannafla, íbúafjölda og fleira. Markmiðið væri að stuðla að sem bestri nýtingu fjármuna til reksturs og þjónustu sýslumannsembættanna og auðvitað samanburði á kostnaði einstakra embætta. Nefndin stefndi að því að gera reiknilíkan með það að markmiði að fjárveitingar til þeirra embætta væru gegnsæjar og jafnframt að einhver samræming væri þar á milli. Nú er árið 2002. Nefndin hefur starfað síðan 1999 og hefur eftir því sem ég best veit ekki lokið störfum en það getur þó verið að hún hafi skilað einhverri bráðabirgðaskýrslu. Þetta er auðvitað stór hluti af því að eðlilegar fjárveitingar séu settar í sýslumannsembættin, m.a. í störf lögregluþjóna, löggæslu á viðkomandi svæðum. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: 1. Hefur nefnd sem skipuð var 1999 um gerð reiknilíkans fyrir rekstur sýslumannsembætta lokið störfum? Ef svo er, hver var niðurstaða hennar? Ef ekki, hvenær má þá vænta niðurstöðu? 2. Hverjir voru skipaðir í nefndina og hverjar eru heildarlaunagreiðslur til nefndarmanna á þeim tíma sem hún hefur starfað, skipt niður á ár?

Herra forseti. Eins og fram kom hjá hv. þm. var árið 1999 skipuð nefnd um gerð reiknilíkans fyrir rekstur sýslumannsembætta. Nefndin hefur ekki lokið störfum en fyrirhugað er að hún skili áfangaskýrslu í upphafi næsta árs. Spurt er hverjir voru og eru skipaðir í nefndina. Upphaflega voru það Björn Thorarensen, skrifstofustjóri dóms- og kirkjumrn. sem jafnframt var formaður, Sólmundur Már Jónsson, deildarstjóri í sama ráðuneyti, Ásdís Ingibjargardóttir, sérfræðingur á fjárlagaskrifstofu fjmrn., Jón Magnússon, sérfræðingur á fjárreiðu- og eignaskrifstofu fjmrn., Þorleifur Pálsson, sýslumaður í Kópavogi, Björn Jósef Arnviðarson, sýslumaður á Akureyri, og Óli Lúðvíksson, skrifstofustjóri við sýslumannsembættið á Ísafirði. Nokkrar breytingar hafa orðið á skipun nefndarinnar sem eru þær helstar að þar er nýr formaður Stefán Eiríksson, skrifstofustjóri í dóms- og kirkjumrn., Ásdís Ingibjargardóttir er skrifstofustjóri í sama ráðuneyti og Nökkvi Bragason, sérfræðingur á fjárlagaskrifstofu fjmrn. Nefndarmenn hafa ekki fengið sérstaklega greidd laun vegna starfa sinna í nefndinni en greitt hefur verið fyrir útlagðan kostnað vegna ferða nefndarmanna sem búa utan Reykjavíkur. Það eru sumir sýslumenn sem eiga sæti í nefndinni. Samkvæmt erindisbréfi nefndarinnar var markmið starfs hennar að stuðla að sem bestri nýtingu fjármuna til rekstrar og þjónustu sýslumannsembætta og kerfisbundinni skiptingu fjármuna milli embætta. Einnig var stefnt að því að gera kostnað einstakra embætta samanburðarhæfan og að einingarkostnaður yrði sambærilegur hjá embættunum að teknu tilliti til mismunandi aðstæðna. Áður en til skipunar nefndarinnar kom höfðu dómsmrn. og fjmrn. sameiginlega kannað möguleika á því að skilgreina rekstur sýslumannsembætta með kerfisbundnari hætti en gert var með það fyrir augum að fá betri yfirsýn yfir fjárþörf embættanna og að stuðla að jafnari skiptingu og betri nýtingu fjármuna. Nefndin hóf störf sín með því að afla upplýsinga hjá öðrum Norðurlöndum um hvort sambærilegt verk hefði verið unnið þar. Af þeim svörum sem bárust reyndist svo ekki vera. Nefndin kynnti sér líka reiknilíkan í rekstri framhaldsskóla og háskóla hér á landi sem unnið hefur verið með í mörg ár á vegum menntmrn. Að lokum fór síðan nokkur tími í að afla upplýsinga um einstaka rekstrarþætti hjá sýslumannsembættum. Gerð reiknilíkans sem mælir á raunsæjan hátt rekstrarkostnað embætta reyndist vera mun flóknari en talið var í upphafi og hefur það fyrst og fremst tafið störf nefndarinnar. Er það þó aðallega að rekja til löggæsluhlutans en vaktafyrirkomulag löggæslunnar í landinu er með mjög mismunandi hætti eftir fjölda lögreglumanna við embættið, hvort rekin eru eitt eða fleiri útibú, stærð umdæmisins í ferkílómetrum talið og fleira. Má segja að nefndin hafi lent í nokkrum erfiðleikum með að feta jafnvægið milli þess að einfalda ekki um of líkanið þannig að það í reynd mældi ekki á raunhæfan hátt kostnað og hins að gera líkanið ekki svo flókið að það yrði ekki handhægt vinnutæki. Nú er svo komið að líkanið er að stærstum hluta tilbúið. Eftir er að huga að leiðbeiningum um virkni þess og framsetningu auk þess að uppfæra rekstrartölur miðað við árið 2001. Stefnt er að því að nefndin fjalli um áfanganiðurstöður öðrum hvorum megin við áramótin. Þegar vinnu nefndarinnar lýkur er auðvitað komið að því að leggja mat á hvernig unnt er að nota reiknilíkanið til að bæta nýtingu fjármuna og dreifa þeim með sem sanngjörnustum hætti. Það er varla raunhæft að gera ráð fyrir miklum tilflutningi fjármuna milli embætta, reynist svo vera að þeim sé misskipt miðað við þær forsendur sem liggja til grundvallar. Á þessu stigi er helst að líta til þessa reiknilíkans sem mælikvarða á hvar beri helst að leggja áherslu á úrbætur á næstu árum. Það getur svo verið framtíðarsýn að líkanið ákvarði beinlínis fjárveitingar en of snemmt er að segja til um hvort svo verði.

Virðulegi forseti. Í tilefni af því að hæstv. dómsmrh. hefur áhyggjur af því hve þingmenn eru neikvæðir, þá hlýt ég að vekja athygli á því að það sem þingmenn bera hingað inn á hið háa Alþingi á oftast nær rætur heima í héraði og í upplýsingum sem koma til þingmanna á ferðum þeirra um kjördæmi og heimsóknir í sveitarstjórnir. Herra forseti. Ég hlýt að vekja athygli á því að Sjálfstfl. hefur verið með dómsmrn. í u.þ.b. áratug. Verið er að skoða fjárveitingar og nýtingu fjármagns og skiptingu fjármagns í nefndum. Hér hefur verið getið um tvær nefndir og báðar munu skila af sér á kosningavori og við hljótum að fagna því. En ég vek athygli á þessu, virðulegi forseti. Einnig er verið að tala um að nýta fjármagn, nýta sama fjármagnið til annarra, nýrri og betri gjörða. Það er annað en blasir við með eitt tiltekið embætti hér, hjá ríkislögreglustjóra, þar sem það embætti hefur blásið út úr um og yfir 200 millj. á örfáum árum og í 560. Það er eitthvað annað.

Virðulegur forseti. Aðeins ofan á þessa umræðu sem bæði fór hér fram áðan og nú um stöðu löggæslumála víða um land. Hér áðan var Búðardalur nefndur og það svæði. Þar er einn löggæslumaður og hann á ekki einu sinni möguleika á því að framkvæma það eftirlit sem hann þarf. Hann er nánast bjargarlaus nema ökumaður sem hann stöðvar vegna of hraðs aksturs viðurkenni á staðnum að hann hafi raunverulega verið að brjóta af sér. Hið sama má segja um embættin víða um land. Hjá sýslumannsembættinu á Hólmavík velta menn vöngum yfir því hvort heldur eigi að vera með góðan lögreglubíl og einn lögreglumann eða tvo lögreglumenn og lélegan lögreglubíl. Svona er ástandið í þessum málum mjög víða um land. Á þessu þarf að taka. Þess vegna er verið að ræða máliið á Alþingi.

Virðulegi forseti. Hér fer fram fróðleg og mikilvæg umræða enda hafa flestir ef ekki allir áhyggjur af löggæslumálum í landinu. Virðulegi forseti. En eitt fýsir mig að vita. Af því að hér er verið að ræða um reiknilíkön og annað slíkt, sem væntanlega verður þá einhvers konar forspá eða fyrirsögn um hvernig fjármunum verður eytt, þá væri gaman að fá svar við því frá hæstv. dómsmrh. hve margir lögreglumenn, um það bil, eigi að vera að baki tilteknum fjölda íbúa. Hvað telja menn eðlilegt? Þá fyndist mér ekki síður fróðlegt að hér yrði dregið fram reiknilíkanið sem liggur að baki fjárframlögum sem runnið hafa til ríkislögreglustjóra. Það væri dálítið spennandi að fá forskriftina að því reiknilíkani, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég þakka svör hæstv. ráðherra. Ég verð að segja að ég dreg í efa að það sé í raun hægt að koma upp reiknilíkani fyrir sýslumannsembættin öll, eins misjöfn og þau eru vítt og breitt um landið. Við höfum reiknilíkan, eins og hér var nefnt, fyrir framhaldsskólana sem ekki hefur reynst allt of vel. Mig undrar að ekki skuli hafa verið farin sú leið sem reyndar sýslumenn sumir hverjir hafa farið fram á sjálfir, þ.e. að Ríkisendurskoðun geri úttekt á starfsemi hvers embættis og skoði þróun þeirra fjárveitinga sem hafa verið í samanburði við sambærileg embætti. Þetta var t.d. gert austur á Höfn og borið saman við embætti af svipaðri stærðargráðu. Auðvitað þarf að fylgjast mjög vel með því hvernig þróunin hefur verið og hver fjárþörfin er vegna þess að verkefnin eru þekkt. Það að þessi stóri hópur, með þessum embættismönnum, eftir tæplega fjögurra ára starf, þriggja eða fjögurra ára starf, sé ekki kominn lengra en að skila áfangaskýrslu um næstu áramót um hver fjárveitingin þarf að vera til sýslumannsembættana, er náttúrlega alveg með ólíkindum. Auðvitað er eðlilegt að þeir séu ekki farnir að fá nein laun fyrir störf sín enn. En þau hljóta að verða töluverð þegar þessari margra ára vinnu loksins lýkur, þegar búið verður að skoða þörf sýslumannsembættanna í landinu. Ég ætla ekki við þessa umræðu að ræða sérstaklega um tilraunahundinn í Vestmannaeyjum þar sem einn hundur er við fíkniefnaleit og er það sérstakt tilraunaverkefni Alþingis. Þetta hlýtur að vera eitthvað sambærilegt og er að gerast annars staðar með fíkniefnaleitarhunda, að alls staðar eru þeir að störfum á sömu forsendum, held ég, en ég er auðvitað ekki sérfræðingur í þessum efnum. Það er mikil nauðsyn fyrir okkur að þessu verkefni ljúki og skýrslunni verði skilað.

Herra forseti. Það er nú gott að sjá alla þessa hv. þm. Samfylkingarinnar, þá sömu og tóku þátt í umræðunni um fyrirspurnina hér áðan, það er gott að sjá áhuga þeirra á málefnum löggæslu í landinu. Ég hlýt að fagna því og hlýt að treysta á samvinnu þeirra í þessum málum í framtíðinni. En varðandi fyrirspurn hv. þm. þá held ég að hún beri þess merki að nokkurs misskilnings gæti. Ég tel rétt að undirstrika það að umrætt reiknilíkan hefur aldrei verið hugsað sem einhver töfraformúla um hvað sé hin eina rétta fjárveiting til lögregluembættanna. Þetta líkan hefur verið hugsað sem hjálpartæki við undirbúning í fjárlagavinnu til þess að tryggja að sem flest mikilvæg sjónarmið um fjárþörf hvers embættis komi fram. Það er engin spurning að þetta er flókið verkefni sem skýrir þann tíma sem þessi vinna hefur tekið. Það er hins vegar ekki þar með sagt að fjármál og skipulag lögreglunnar hafi ekki verið til skoðunar á meðan. Eins og komið hefur fram hér áður hefur raunhækkun á fjárframlögum til löggæslu t.d. verið um 30% á sl. fimm árum og þá eru hvorki taldar með hækkanir til sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli né ríkislögreglustjóra, og þessi raunhækkun hefur farið til eflingar löggæslunnar á ýmsum sviðum. Í frumvörpum til fjárlaga og fjáraukalaga má sjá að stefnt er að því að veita aukið fé til embætta á Suðurlandi, þar af 50 millj. til lögreglunnar á Selfossi og fleira er að finna þar, t.d. 15 millj. sem eiga að fara sérstaklega í að styrkja smærri sýslumannsembætti svo ég nefni þetta atriði sérstaklega. Því er fráleitt af hv. þingmönnum að tala hér eins og engum ráðstöfunum hafi verið hrint í framkvæmd til þess að styrkja löggæsluna í landinu á meðan þetta reiknilíkan hefur verið í vinnslu.

Hæstv. forseti. Tæplega 70% íslenskra barna fæðast á Landspítalanum -- háskólasjúkrahúsi. Kvennadeild spítalans þjónar því þorra fæðandi kvenna á Íslandi. Eins og kunnugt er geta konur sjálfar valið sér fæðingarstað en af þessu háa hlutfalli má ráða að konur hafa í raun og veru lítið val um það hvar þær fæða börn sína. Aðstæður eru heldur ekki sambærilegar á heilbrigðisstofnunum. Á Sjúkrahúsi Akraness, á Selfossi og í Keflavík er konum boðið upp á vatnsfæðingar. Það er hins vegar ekki gert í Reykjavík. Víða um landið er val kvenna við fæðingar nánast ekki neitt. Mér skilst t.d. að nú um stundir sé engin ljósmóðir að störfum á Egilsstöðum. Margir eru þeirrar skoðunar að fyrir heilbrigðar konur í eðlilegri meðgöngu sé sjúkrahús ekki endilega kjörfæðingarstaður. Eðlilegar barnsfæðingar eru að sjálfsögðu sérsvið ljósmæðra. Skoðanir fagfólks á því hvort heimafæðingar séu heppilegur valkostur fyrir konur virðast mjög skiptar. Fyrir nokkrum missirum urðu blaðaskrif um þessi mál, m.a. vegna greinaskrifa kvenna úr áhugafélagi um heimafæðingar og komu þá glöggt í ljós skiptar skoðanir fagfólks á fæðingaraðstæðum kvenna. Umræðan um heimafæðingar hefur því miður borið keim af hræðsluáróðri þeirra sem af einhverjum ástæðum telja þær ekki heppilegar. En, herra forseti, ég geng út frá því að konum séu vandlega kynntir allir kostir við upphaf meðgöngu og þær upplýstar um það af starfsfólki heilbrigðiskerfisins að þeirra sé valið um fæðingarstað og aðstæður. Upplýst val um þá kosti sem eru í boði ef allt er með felldu í meðgöngunni, er auk kvennadeilda sjúkrahúsanna, MFS-prógrammið og Hreiðrið í Reykjavík, vatnsfæðingar á Selfossi, Keflavík og uppi á Skaga og svo heimafæðingarnar. En það er önnur hlið á þessu máli og hún snýr að kostnaði við fæðingar á sjúkrahúsum. Í svari heilbrrh. við fyrirspurn okkar hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur frá síðasta þingi kemur fram að kostnaður við eðlilega fæðingu á sjúkrahúsi er þrisvar til fjórum sinni meiri en þegar um heimafæðingu er að ræða. Í þessum tölum er ekki að finna upplýsingar um fæðingarheimili því að þau eru eins og kunnugt er ekki til lengur. Í svarinu kemur fram að meðalkostnaður við heimafæðingu er tæplega 41 þús. kr. en meðalkostnaður við eðlilega fæðingu á sjúkrahúsi án allra fylgikvilla 148 þús. kr. Hæstv. forseti. Ég legg þessa fyrirspurn fram ásamt hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur og við spyrjum hæstv. heilbrrh. hvaða möguleika hann sjái til þess að auka val kvenna á fæðingaraðstæðum og í annan stað hvort hann hyggist beita sér fyrir fleiri möguleikum, t.d. með áherslu á heimafæðingar og fæðingar á minni stofnunum utan hátæknisjúkrahúsa.

Herra forseti. Fyrir mig hafa verið lagðar tvær spurningar: ,,1. Hvaða leiðir sér ráðherra færar til að auka val kvenna á fæðingaraðstæðum? 2. Hyggst ráðherra beita sér fyrir fleiri möguleikum, t.d. með áherslu á heimafæðingar og fæðingar á minni stofnunum utan hátæknisjúkrahúsa?`` Hér er spurt um stefnu hvað varðar fæðingar. Fæðingar á Íslandi hafa undanfarið ár verið á fimmta þúsundið. 1999 voru þær 4.145 og árið 2000 voru fæðingar á Íslandi 4.369. Konur fæddu á 15 stöðum. Auk þess fæddi 31 kona heima á árinu 2000 en 19 fæddu heima í fyrra. Konum sem fæða bjóðast í raun allir þessir 15 staðir sem um er að velja á Íslandi. Auk þess er á stærstu stöðunum val um fæðingaraðferðir, fæðingarstellingar, viðveru aðstandenda og stuðningsaðila, verkjalyfjanotkun, heimaþjónustu eftir eðlilega fæðingu o.fl. Við val þessara þátta er reynt að taka í fyllsta mæli mið af óskum kvennanna ef faglegar forsendur fylgja. Konur á höfuðborgarsvæðinu sem ekki vilja fara á Landspítalann -- háskólasjúkrahús hafa um tvo kosti að velja. Í fyrsta lagi heimafæðingu, en svipaður fjöldi velur þessa þjónustu frá ári til árs. Huga þarf þá sérstaklega að útbúnaði, menntun og þjálfun ljósmæðra. Í öðru lagi að fara á aðra fæðingarstaði eins og Akranes og Suðurnes. Konur úti á landi geta valið næsta fæðingarstað eða Landspítalann -- háskólasjúkrahús. Þess ber að geta að í dag er á höfuðborgarsvæðinu og á Akureyri og nágrenni boðið upp á góða heimaþjónustu eftir fæðingu. Rúmlega 50% kvenna velja að fara heim innan sólarhrings frá fæðingu og njóta þessarar þjónustu. Brýnt er að auka umfang heimaþjónustu og skerpa á skilyrðum sem ljósmæður þurfa að uppfylla til að geta sinnt henni. Annars staðar er heimaþjónusta af skornum skammti og þarf að efla hana til að konur sem ekki fæða í heimabyggð geti farið sem fyrst heim. Um 70% af heildarfjölda fæðinga er á kvennadeild Landspítala, eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda. Eru það rétt tæplega 3.000 fæðingar. Einnig fara flestar áhættufæðingar fram þar. Að sjálfsögðu er stærstur hluti fæðinga á kvennadeild Landspítalans þó eðlilegar fæðingar. Ef aftur er litið til fæðingarstaða þá eru fæðingar 100 eða fleiri á fimm stöðum á Íslandi, á tveimur stöðum að auki eru um 50 fæðingar á ári en á öðrum stöðum mun færri. Í nágrannalöndunum er notast við ákveðið viðmið um fjölda fæðinga sem teljast lágmark svo að starfsfólk geti haldið eðlilegri þjálfun. Í Noregi er miðað við 100 fæðingar á ári en í Svíþjóð er miðað við 400 á ári. Heilbriðgisyfirvöld hafa ekki haft forgöngu um að fæðingaraðstaða verði lögð niður þar sem fjöldi þeirra er undir ofangreindum mörkum en reynt að styðja við þá eftir fremsta megni. Þróunin hefur hins vegar verið sú að stöðum þar sem mjög fáar fæðingar eiga sér stað hefur fækkað undanfarin ár. Hvað varðar fæðingar á minni stöðum úti á landi þá er brýnt að gera úttekt á því á hvaða stöðum sé mikilvægt að fæðingaraðstaða sé fyrir hendi. Það má hugsa sér að aðstaðan sé mismikil, t.d. varðandi skurðstofuaðstöðu. Í því sambandi má skoða tíðni fæðinga um landið í fæðingaskrá ásamt möguleika á mönnun á hverjum stað. Ljósmæðraþjónusta úti á landi þarf að vera tengd grunnþjónustu, þ.e. heilsugæslu. Ljósmæður eru nú með framhaldsmenntun eftir hjúkrunarnám sem nýtist vel við störf á heilbrigðisstofnunum fyrir utan hefðbundin ljósmæðrastörf. Herra forseti. Skoðun mín er sú að valmöguleikar séu margir um fæðingaraðstæður kvenna. Þó að víða sé nauðsynlegt að svokölluð hátækni sé til staðar þá er meiri hluti fæðinga venjuleg fæðingarhjálp þar sem reynt er að gera umhverfið allt hið alúðlegasta þó að eðlilegri tækja- og tækniþróun sé fylgt. Á þessum forsendum tel ég ekki þörf á að leggja sérstaka áherslu á fjölgun heimafæðinga eða á fæðingar á minni stofnunum.

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að koma hér með þessa fyrirspurn og vekja athygli á málaflokknum. En fæðing barns er ekki sjúklegt ástand. Það er eðlileg líkamsstarfsemi í flestum tilfellum. Það er sem betur fer undantekning ef leita þarf aðstoðar á hátæknisjúkrahúsi vegna fæðinga í heimahúsum. Því miður hefur þróunin hins vegar orðið sú að langflestar konur fæða orðið á hátæknisjúkrahúsum og þá hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég vil taka fram að til að hægt sé að meta hvort ástæða sé til að senda konu um langan veg utan af landi til að fæða á hátæknisjúkrahúsi þarf öfluga mæðravernd, læknar og ljósmæður þurfa að vera til staðar. Því miður er það ekki alls staðar þannig. Eins og hér var nefnt þá vantar ljósmæður, a.m.k. á Héraði nú um stundir. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort áætlanir séu uppi um að hvetja ljósmæður til að sinna störfum á landsbyggðinni.

Herra forseti. Það er jákvætt og gott að konur geti haft val um fæðingaraðstæður. Ég vil þó leggja sérstaka áherslu á að öryggið þarf alltaf að vera í fyrirrúmi, öryggi barns og móður. Það er svo margt sem upp á getur komið við barnsburð, svo margt sem er ófyrirsjáanlegt sem bregðast þarf við með skjótum og faglegum hætti. Það þekki ég af eigin raun. Ég vil fyrst og fremst hvetja hæstv. heilbrrh. til að stuðla að því að sem flestar konur geti fætt í sinni heimabyggð, að þær aðstæður séu til staðar á hinum ýmsu sjúkrahúsum úti á landi að konur þurfi ekki að ferðast um langan veg við misjafnar aðstæður til þess að fæða börn.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjendum fyrir þessa fyrirspurn og sömuleiðis aðrar fyrirspurnir þessu tengdar sem komu hér á síðasta þingi. Þetta eru allt afar gagnlegar upplýsingar og eftir að hafa lesið í gegnum þau gögn finnst mér standa upp úr krafa kvenna á Íslandi um að eiga val varðandi barnsfæðingar. Það skiptir verulegu máli, jafnvel hér í Reykjavíkurborg, að konur eigi val um annaðhvort hátæknisjúkrahús eða heimili sem væri þá í líkingu við Fæðingarheimili Reykjavíkurborgar, sem á sinni tíð sinnti þessari þjónustu með miklum glæsibrag og var sannarlega valkostur við hátæknisjúkrahúsið. Ég tek undir þá ósk sem fram kom hjá hv. þm. Sigríði Ingvarsdóttir, sem er auðvitað ein af þessum sterku kröfum kvenna, að þær eigi möguleika á að fæða sem næst heimabyggð sinni og þá við aðstæður sem væru sambærilegar við Fæðingarheimilið í Reykjavík. Þar var veitt afskaplega örugg þjónusta, mjög svo heimilisleg og í alla staði til fyrirmyndar.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjendum fyrir þessa fyrirspurn. Ég tel þessar umræður afskaplega fróðlegar. Þær hjálpa konum og væntanlegum foreldrum að átta sig á þeim möguleikum sem eru til staðar í landinu fyrir fæðingar. Mér þótti gott að heyra að hv. fyrirspyrjandi taldi hér upp Sjúkrahúsið í Keflavík, sem hefur verið með mjög framsækna og farsæla starfsemi á fæðingardeildinni. Þar er afskaplega gott fagfólk sem hefur einmitt undanfarið verið að reyna að efla þessa starfsemi og auglýsa hana þannig að fólk átti sig á því, t.d. fólk á höfuðborgarsvæðinu, að þarna er þessi þjónusta, þarna er aðstaða, þarna er fagfólk á heimsmælikvarða sem getur tekið á öllum þeim vandamálum sem koma upp við fæðingar. Ég vildi sérstaklega vekja athygli á þessu máli og þeim möguleikum sem höfuðborgarsvæðið, sem teygir sig í allar áttir, hefur hér í grenndinni.

Herra forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrirspyrjendum fyrir þessa fyrirspurn sem er allrar athygli verð og um leið fyrir upplýsingarnar. Við sjáum að á síðustu 20--30 árum hefur í raun orðið breyting á í fæðingarmynstri kvenna. Við sjáum það að konur fara fyrr heim, 50% kvenna fara heim innan sólarhrings frá fæðingu. Það segir sitt um það að konur vilja hafa val. Ég vil að vissu leyti taka undir að það hafi verið ákveðinn hræðsluáróður í gangi en að sjálfsögðu ætla ég að konur afli sér upplýsinga um hvernig öryggi barnsins er best tryggt. Þær vita hvar þær finna fyrir öryggi við fæðinguna sjálfa. Þess vegna er að sjálfsögðu eðlilegt að þær fái sem mestar og bestar upplýsingar um þá möguleika, kosti og galla, á viðkomandi svæði --- hvar sem er á landinu.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. þátttökuna við þessar umræður og hæstv. ráðherra svörin. Ég verð þó að viðurkenna að ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum með niðurstöðu hæstv. heilbrrh. Hann segir valmöguleika marga og því ekki þörf fyrir að auka valið. Ég er hæstv. heilbrrh. ósammála um þetta. Valmöguleikarnir eru ekki margir og það er brýn þörf á að auka valið. Það er krafa kvenna að þær geti fætt í heimabyggð, ef ekki heima hjá sér, og þurfi ekki að aka þeim yfir hálft landið eða fljúga með þær. Börn fæðast uppi á heiðum, það berast reglulega fréttir af því. Væri ekki betra að þau fæddust í sínum heimabæ? Það er krafa kvenna að þær hafi val og að sjálfsögðu að fyllsta öryggis sé alltaf gætt. En þá verða konur líka að hafa upplýsingar um hvað er í boði. Auðvitað er í boði að fæða á sjúkrahúsi en það þarf líka að vera í boði að fæða á fæðingarheimili eða heima hjá sér, við þær aðstæður sem hver kona kýs. Þetta hlýtur alltaf að vera fyrst og fremst val konunnar, sem auðvitað axlar ábyrgð á heilsu sinni og væntanlegu barni sínu og tekur upplýsta ákvörðun um hvar og hvernig barnið muni koma í heiminn. Það er þetta raunverulega val sem við höfum í raun ekki núna, hæstv. forseti. Það er annaðhvort hátæknisjúkrahús, þar sem þorri fæðinga fer fram á hverju ári, eða örfáar heimafæðingar.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram um þetta mál. Ég vil taka fram að ég er sammála því að eðlileg fæðing er ekki sjúklegt ástand. Ég vil einnig taka fram að ég er ekki sammála því að eingöngu sé um hátæknisjúkrahús eða heimafæðingar að velja. Börn fæðast á fæðingardeildum um allt land. Ég hef heimsótt þær mjög margar. Þar er mjög notaleg aðstaða til fæðinga og reynt að gera hana eins heimilislega og kostur er. Við verðum náttúrlega alltaf að þræða meðalveginn en eins og fram kom í máli sumra hv. þm. verður öryggið að vera í fyrirrúmi. Ef minnsta hætta er á ferðum eru konur sendar hingað á hátæknisjúkrahúsið til að fæða. Það er reglan. Ég held að við verðum að halda okkur við það. Ég tek hins vegar eindregið undir að æskilegast væri að sem flestar fæðingar gætu farið fram í heimabyggð. Í allri þessari umræðu, um hve margar fæðingar þurfi á ári til að öryggið sé fullkomið, hefur ráðuneytið ekki gengið á undan í að láta leggja niður fæðingardeildir. Svo er alls ekki. Við höfum ekki haft forustu um það. Við viljum reka þá stefnu að konur geti fætt í heimabyggð. Því miður hefur verið skortur á ljósmæðrum. Svo er m.a. í minni heimabyggð eins og hér hefur komið fram í þessari umræðu. Þar vantar ljósmæður vegna brottflutnings og náms tveggja ljósmæðra sem þar voru. Mér er fullkunnugt um það. Það hefur verið skoðað hvaða möguleikar eru þar fyrir hendi. Það þarf að fjölga hjúkrunarfólki með þessa sérmenntun.

Hæstv. forseti. Svo langt sem ég man hefur einkarekstur viðgengist utan sjúkrahúsa, bæði hjá sérfræðingum og áður hjá heimilislæknum, þótt breyting hafi orðið þar á með tilkomu heilsugæslustöðva á sínum tíma. Nú er rætt um möguleika á að breyta rekstrarformi sjúkrahúsa til að auka sveigjanleika í rekstri þeirra. Rætt hefur verið um þjónustusamninga og jafnvel einkarekstur einstakra deilda. Ég tel það af hinu góða þar sem sveigjanleiki mun geta mætt mismunandi þörfum sjúklinga og aðstæðum og eðli þeirrar þjónustu sem deildirnar veita. Að undanförnu hefur borið á því að hugtakinu ,,einkarekstur`` sé blandað saman við hugtakið ,,einkavæðing``. Einkarekstur hefur til þessa verið skilgreindur þannig að hið opinbera geri samninga um ákveðna þjónustu. Einkavæðing felur hins vegar í sér að hið opinbera losi sig alfarið eða a.m.k. að hluta til við ákveðna rekstrarþætti til einkaaðila og sjúklingar greiði þá alfarið fyrir þjónustuna nema um annað semjist. Í einkavæddri þjónustu þekkist þó einnig að sjúklingar geti framvísað reikningum sínum til opinberra tryggingaaðila eða einkatryggingafélaga og fengið þá endurgreidda að hluta eða öllu leyti, allt eftir því hvernig samningar gerast við hið opinbera eða opinber tryggingafélög. Vera kann að opinberir aðilar hafi ekki metið fyllilega þá möguleika sem eru á hagræðingu sem falist gæti í að semja um ákveðið magn þjónustu við einakaðila og þar með létta álagi af núverandi heilbrigðiskerfi og bæta þjónustu við þá sem þurfa á henni að halda. Þessi kostur einkareksturs eða þjónustusamninga á hvort tveggja við rekstur utan og innan sjúkrahúsa. Einkarekstrarformið er hvati til að gera vel og þar með auka gæði og þjónustu við þá sem þurfa á henni að halda. Auk þess gefa minni einingar betri yfirsýn yfir þjónustuna og gera þjónustuna persónulegri. Yfirsýnin verður einnig betri hvað varðar allan kostnað. Vegna umræðu um aukinn sveigjanleika í rekstri sjúkrahúsa, þá einkum með tilliti til samanburðar við einkarekstur sem viðgengist hefur utan þessara sjúkrahúsa, vildi ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða mun sér ráðherra á einkarekstri í heilbrigðisþjónustu --- þá sérstaklega utan sjúkrahúsa --- og auknu sjálfstæði og hugsanlegum sveigjanleika í rekstri einstakra sjúkrahúsdeilda?

Herra forseti. Hv. þm. beinir til mín fyrirspurn um hvaða mun ráðherra sjái á einkarekstri í heilbrigðisþjónustu og auknu sjálfstæði einstakra sjúkrahúsdeilda. Svarið gæti verið stutt og laggott: Ráðherra sér á því reginmun þar sem sjálfstæði deildar er nokkuð rúmt hugtak og teygjanlegt. Gangi spurningin hins vegar út á það hvort ráðherrann sjái einhvern mun á einkarekinni stofnun eða einkarekinni deild þá verður að svara með nákvæmari hætti, að ekki sé talað um hugsanlegt svar við spurningunni um hvort ráðherra sjái mun á einkarekstri stofnunar og einkavæddri sjúkrahúsdeild. Virðulegur forseti. Í íslensku heilbrigðisþjónustunni hefur orðið til það sem mætti kalla hina íslensku hefð þegar rekstur í heilbrigðisþjónustu er annars vegar, hefð sem nokkuð víðtæk sátt er um. Hún er í stórum dráttum þessi: Hér eru í fyrsta lagi reknar sjálfseignarstofnanir af félagasamtökum og einstaklingum. Stundum er sá rekstur kallaður einkarekstur. Má segja um suma þætti rekstrarins að þar sé um að ræða einkarekstur í orðsins fyllstu merkingu. Í öðru lagi hefur þróast innan heilbrigðisþjónustunnar umfangsmikill rekstur sérfræðinga frá miðjum 9. áratugnum sem byggist annars vegar á kjarasamningum og hins vegar á samningum samtaka lækna við Tryggingastofnun ríkisins og nú samninganefnd heilbr.- og trrn. Í þriðja lagi eru dæmi um heilbrigðisþjónustu sem boðin hefur verið út eða sem gerðir hafa verið um þjónustusamningar. Í fjórða lagi eru dæmi um einkaframkvæmd á sviði heilbrigðisþjónustu eins og samningurinn um byggingu og rekstur Sóltúnsheimilisins í Reykjavík. Við þessa upptalningu má svo bæta að hér eru starfandi einkafyrirtæki í heilbrigðisþjónustu sem eru utan við þær almennu tryggingar sem víðtæk sátt hefur verið um. Þau fyrirtæki eru á sviði lækninga og augnlækninga eftir því sem vitað er. Notendur þjónustunnar greiða þá fyrir hana fullt verð sem væntanlega ákvarðast af kostnaði vegna rekstrarins og af því fé sem einstaklingar eða fjármálastofnanir hafa sett í reksturinn í ábataskyni. Virðulegur forseti. Ég hef margsinnis lýst þeirri skoðun minni að ég er mjög sáttur við þessa íslensku leið, hið blandaða rekstrarform. Ég er líka fylgjandi því að sjúkrahúsum sé þannig stjórnað að rekstur þeirra sé sveigjanlegur í þeim skilningi að þar sé sjúklingum þjónað eftir þörfum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Ég tel að þessi sveigjanleiki sem nú er að komast á í heilbrigðisþjónustunni --- hann hefur verið til staðar að sumu leyti en er nú ræddur í auknum mæli og er reynt að fara út í núna --- sé mjög af hinu góða og að við getum þá frekar fengið samanburð á því hvað er hagstæðast fyrir þjóðfélagið. Ég tel að með þessum sveigjanleika sé unnt að auka þjónustuna við sjúklingana í heild, unnt sé að gera meira fyrir fleiri. Með samningum einkaaðila við hið opinbera tel ég að ekki sé um mismunun að ræða heldur greiðari aðgang að þjónustunni fyrir alla, aukna skilvirkni, aukin gæði og betri ráðstöfun fjármuna. Ég hvet ráðherra til að halda áfram á þessari braut og kanna þá möguleika og þá kosti sem fyrir hendi eru og þá sem bjóðast á hverjum tíma.

Herra forseti. Fyrir nokkru birtist í Fréttablaðinu frétt undir yfirskriftinni ,,Gleymdi hópurinn`` þess efnis að sérhæft hjúkrunarheimili vantar fyrir það unga fólk sem hlotið hefur varanlegan heilaskaða eða er það hreyfihamlað að það þarf ævilanga umönnun. Samkvæmt upplýsingum landlæknis er um að ræða ungt fólk sem hefur hlotið alvarlega höfuðáverka í slysum, er með langvinna taugasjúkdóma, svo sem MS-sjúklinga, og þá sem hlotið hafa svokallaðan framheilaskaða sem veldur ákveðnum hegðunartruflunum. Jafnframt kom fram hjá landlækni að enn hefði ekki verið gerð nein áætlun til að mæta þörfum þessa unga fólks með byggingu á sérhæfðu hjúkrunarrými þó að þörf væri á varanlegum úrræðum. Þetta unga fólk er nú vistað inni á sjúkrahúsum. Margir liggja á endurhæfingardeildum og eru fastir þar. Einhverjum hefur verið komið fyrir á öldrunardeildum þar sem þeir eiga alls ekki heima, samkvæmt þessari frétt sem birtist fyrir nokkru. Fram kom að hér væri um að ræða ,,gleymda hópinn`` sem aldrei væri talað um. Það er, herra forseti, tímabært að opna umræðu á Alþingi um þennan gleymda hóp, og ég spyr hæstv. heilbrrh.: Hvað hyggst ráðherra gera til að leysa vanda ungs fólks sem hefur hlotið varanlegan heilaskaða og mikla hreyfihömlun og þarfnast sérhæfðs hjúkrunarrýmis? Hvað eru margir í þessum hópi, sbr. 1. lið, hvar eru þeir vistaðir nú og hver eru varanleg úrræði sem þeir þurfa á að halda? Telur ráðherra það forsvaranlegt að þetta fólk festist á endurhæfingar- eða öldrunardeildum? Hve mikið kostar að leysa vanda þessa fólks með sérhæfðu hjúkrunarheimili og hver er kostnaður nú við vistun þessara einstaklinga? Hve margir framangreindra einstaklinga, sbr. 2. lið, eru í umsjá aðstandenda og fá þeir nægjanlega hjúkrunar- og heimilisaðstoð?

Herra forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur beint til mín fsp. í fimm liðum um vanda ungs fólks sem hlotið hefur varanlegan heilaskaða og mikla hreyfihömlun og þarfnast hjúkrunarrýmis. Hér er um mjög sundurleitan hóp að ræða sem þarfnast margvíslegra þjónustuúrræða. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu afar brýna máli. Fyrsta spurning hv. þm. er svohljóðandi: ,,Hvað hyggst ráðherra gera til að leysa vanda ungs fólks sem hefur hlotið varanlegan heilaskaða og mikla hreyfihömlun og þarfnast hjúkrunarrýmis?`` Við í heilbrrn. höfum rætt nokkrar leiðir til að mæta þessum vanda en því miður verð ég að segja að enn hafa ekki fundist lausnir sem við teljum fullnægjandi. Málefni þess hóps sem þingmaðurinn beinir sjónum að eru stundum á mörkum heilbrrn. og félmrn. og því hefur málið einnig verið rætt á vettvangi félmrn. Þó að bygging hjúkrunarheimilis fyrir þennan hóp sé ekki eitt af skilgreindum forgangsverkefnum heilbrigðisþjónustunnar núna er þó að sönnu afar mikilvægt að allir geri sér grein fyrir því hve miklu rétt úrræði getur skipt þá einstaklinga sem hér um ræðir og aðstandendur þeirra. Ég ræði málið út frá þeim forsendum í leit að lausnum. Í öðru lagi spyr þingmaðurinn: ,,Hvað eru margir í þessum hópi, sbr. 1. lið, hvar eru þeir vistaðir nú og hver eru varanleg úrræði sem þeir þurfa á að halda?`` Á Hlein eru vistaðir sjö ungir einstaklingar sem eru heilaskaðaðir og fjölfatlaðir. Þessir einstaklingar eru búsettir þar til margra ára og stofnunin er byggð sérstaklega fyrir þennan hóp. Í Skógarbæ er rekin 11 rúma hjúkrunardeild sem ætluð er fyrir unga og mjög fatlaða einstaklinga. Í Sjálfsbjargarhúsinu búa nokkrir ungir fatlaðir einstaklingar sem geta búið að miklu leyti sjálfstætt og eru á mörkum þess hóps sem hér um ræðir. Í Arnarholti hafa verið búsettir til skamms tíma örfáir ungir einstaklingar með heilaskaða en það húsnæði hentar ekki vel fyrir hreyfihamlaða. Fimm einstaklingar hafa á síðustu þremur árum verið útskrifaðir frá Grensásdeildinni og hafa þeir vistast á öldrunarstofnunum, á líknardeild eða á stofnunum á landsbyggðinni eða í Reykjavík. Þrír ungir einstaklingar, fjölfatlaðir eftir slys, eru á hæfingardeild í Kópavogi. Alls eru þetta milli 15 og 20 einstaklingar en eins og áður segir geta úrræðin sem þeir þarfnast verið allólík. Þá er spurt: ,,Telur ráðherra það forsvaranlegt að þetta fólk festist á endurhæfingar- eða öldrunardeildum?`` Ég tel það ekki æskilega lausn. Stundum er það þó illskásta úrræðið miðað við aðstæður. Deildin í Skógarbæ er t.d. hönnuð sérstaklega fyrir ungt fólk þó að hún sé innan veggja hjúkrunarheimilis aldraðra. ,,Hve mikið kostar að leysa vanda þessa fólks með sérhæfðu hjúkrunarheimili og hver er kostnaður nú við vistun þessara einstaklinga?`` Hvað stofnkostnað við byggingu sérhæfðs hjúkrunarheimilis varðar má gera ráð fyrir að hann yrði 170--200 millj. ef miðað er við 15 einstaklinga. Rekstrarkostnaður gæti verið rúmlega 100 millj. á ári. Ekki var unnt að afla upplýsinga um kostnað vegna þessara einstaklinga nú en geta má þess að á Hlein eru gjöld um 6,9 millj. á einstakling á ári svo að dæmi sé tekið. Að síðustu spyr þingmaðurinn: ,,Hve margir framangreindra einstaklinga, sbr. 2. lið, eru í umsjá aðstandenda og fá þeir nægjanlega hjúkrunar- og heimilisaðstoð?`` Því miður var ekki hægt að afla upplýsinga um þennan fjölda innan settra tímamarka. Ráðuneytið hefur ekki upplýsingar um neina einstaklinga sem falla undir þessa skilgreiningu, búa heima hjá aðstandendum en njóta ekki nauðsynlegrar aðstoðar. Brátt verður boðin ný þjónusta við Grensásdeildina sem felst í að fylgja þessum einstaklingum eftir í heimahús og styðja þá áfram með þeim hætti. Það er ætlunin að þverfaglegt teymi komi þar að málum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn. Það er nauðsynlegt að skoða alla möguleika á sérstökum úrræðum fyrir ungt alvarlega fatlað fólk. Eftirspurn eftir hjúkrunarrými fyrir aldraða er svo mikil og neyð þeirra svo stór að þau pláss sem ungt fólk tekur nú á hjúkrunarheimilum verða auðfyllt. Það er varla líðandi að ungt alvarlega fatlað fólk eigi sér einungis framtíð meðal aldraðra sem hafa í mörgu aðrar þarfir og önnur hugðarefni en ungir einstaklingar. Þetta fólk þarfnast sérsniðinna og annarra úrræða en í boði eru í dag, og er nauðsynlegt að gera þar á bragarbót sem fyrst. Slík bót mun einnig auka möguleika hundruða aldraðra sem nú bíða vistunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að vekja máls á þessu í sölum þingsins. Ég þakka jafnframt hæstv. ráðherra þau svör sem frá honum komu. En ég vil m.a. spyrja hvort búið sé að taka ákvörðun um það hvað verður um Vífilsstaði, á hvern hátt á að nýta það húsnæði og hvort það gæti komið þarna inn eða að Arnarholt yrði algerlega sérhæft vegna þessara sjúklinga. Ég held að einhvers staðar hljóti að liggja fyrir upplýsingar um þá aðila sem eru heima, t.d. heilaskaðað og mikið hreyfihamlað ungt fólk í umsjón foreldra. Ég kannast við, eins og ég veit að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir gerir einnig, að foreldrar þessa fólks kvarta undan því að fá ekki næga aðstoð. Ég held að þarna sé verkefni sem þurfi að skoða alveg sérstaklega af hálfu ráðuneytis sem gæti í samstarfi við Þroskahjálp og hugsanlega Öryrkjabandalagið gert heildarúttekt og fundið þau ráð sem duga.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin sem voru skýr svo langt sem þau náðu. Þau staðfestu í mínum huga að aðbúnaður þessa fólks er mjög ófullkominn og mér fannst mjög miður að það kom fram í máli ráðherra að hér væri ekki um að ræða skilgreint forgangsverkefni að því er hjúkrunarrými varðar, ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt. Ég hefði viljað heyra frá hæstv. ráðherra að áætlun hefði verið gerð um lausn fyrir þetta unga hreyfihamlaða fólk, þessa 15--20 einstaklinga. Það er alveg óviðunandi að þeir þurfi að búa við það að festast varanlega á endurhæfingar- eða öldrunardeildum. Við verðum að líta til þess að ef ekki koma til aðrar úrbætur eru þessar deildir heimili þessa unga fólks alla ævi. Þetta fólk þarf á úrlausn að halda sem leysir vanda þess. Þess vegna er mjög bagalegt að ráðuneytið skuli ekki gera neina áætlun í þessu efni. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki tilbúinn til að beita sér fyrir því að gerð verði áætlun um lausn á vanda þessa fólks. Það þarf að taka þetta mál með inn í endurskipulagningu á heilbrigðiskerfinu. Við sjáum að þessar tölur eru ekki svo háar að þær séu óyfirstíganlegar. Ráðherrann er að tala um 270 millj. kr. í stofn- og rekstrarkostnað og þarna ætti alls ekki að vera um óleysanlegt verkefni að ræða. En ég spyr hæstv. ráðherra: Er hann ekki tilbúinn til þess að beita sér fyrir því að þetta verði sett inn á áætlun þannig að við sjáum innan kannski 3--4 ára varanlega lausn fyrir þennan hóp? Sú lausn fælist auðvitað fyrst og fremst í sérhæfðu hjúkrunarrými.

Herra forseti. Ég vil taka fram að þótt ég hafi sagt að hér væri ekki um skilgreint forgangsverkefni að ræða, sem er ekki, er ekki þar með sagt að ráðuneytið hafi ekki hugað að þessum málum. Mikil umræða hefur farið fram innan ráðuneytisins um einmitt þetta mál. Síðast ræddum við það í morgun í viðtalstíma mínum á fundi með fagfólki þó að það væri ekki tengt þessari fyrirspurn. Ég tek mjög eindregið undir að hér er um mjög alvarlegt og áríðandi mál að ræða. En ég vil ekki draga fjöður yfir það að við erum ekki enn búin að finna hin endanlegu úrræði sem passa þessum hópi. Ég vona sannarlega að við getum komist að niðurstöðu. Ég undirstrika mikilvægi þessa máls. Ég var spurður að því hvort Vífilsstaðir gætu hentað og hvaða áform væru um það húsnæði. Við höfum verið að skoða Vífilsstaði vegna þeirrar miklu þarfar sem er fyrir hjúkrunarrými fyrir aldraða. Fram hafa komið tölur um að Vífilsstaðir henti mjög vel til þess þannig að við erum með það í sjálfu sér sem forgangsverkefni hjá okkur. Þar að auki höfum við horft á 19 rúma biðdeild á Vífilsstöðum sem er þar í sérbyggingu en eitt af forgangsverkefnunum hjá okkur er að koma aftur af stað starfsemi á Vífilsstöðum og í því efni höfum við m.a. horft á vanda Landspítalans -- háskólasjúkrahúss.

Virðulegi forseti. Eins og við heyrðum í fréttum ekki fyrir löngu síðan er það að verða vaxandi vandamál á sjúkrahúsum landsins að fólk í harðri fíkniefnaneyslu er lagt inn á almennar deildir vegna annarra sjúkdóma. Ekki er langt síðan að kalla þurfti til lögreglu vegna þess að fíkniefnaneytandi sem var á almennri deild á sjúkrahúsi hafði gert atlögu að lyfjaskáp sjúkrahússins. Ég hafði aðstöðu til þess að fylgjast með því um nokkurn tíma að það er orðið vaxandi og viðvarandi vandamál á sjúkrahúsunum að þangað er komið með fíkniefnaneytendur, sem eru í mjög harðri neyslu, vegna annarra líkamlegra veikinda, t.d. vegna þess að þeir nærast ekki reglulega. Þeir sprauta sig með sýktum eða skítugum nálum sem valda sýkingu, taka of stóra skammta eða eiturlyfin sjálf eru mishrein efni. Þetta fólk er lagt inn á sjúkrahús mjög alvarlega veikt og alls ekki má skilja það þannig af mínum orðum að það eigi ekki að fá þá þjónustu sem því ber. En með því að leggja það inn á almennar deildir er þess í raun krafist að sjúkrahúsin sinni sérhæfðri þjónustu sem þau eru ekki í stakk búin til að veita. Þessum einstaklingum þurfa að fylgja öryggisverðir frá morgni til kvölds og nánast allan sólarhringinn, fyrst og fremst vegna þeirrar fíknar sem sjúklingurinn er haldinn og einnig vegna þess að ef viðkomandi einstaklingur getur ekki náð sér í lyf innan veggja sjúkrahúsa --- komið hefur fram að þau eru geymd þar í meira mæli en gerist t.d. á sjúkrahúsum erlendis --- þá þarf að fylgjast með því að eiturlyfin berist ekki utan frá. Þetta krefst mikillar vinnu og mikið álag á starfsfólk sjúkrahúsanna fylgir þessu breytta umhverfi sem er fylgifiskur mikillar og aukinnar fíkniefnaneyslu hér. Þetta er einnig mjög erfitt fyrir sjúklinga sem liggja af öðrum orsökum á sömu deildum og óttast vissulega það fólk sem er undir strangri öryggisgæslu allan sólarhringinn. Ég vil því beina eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. ráðherra: ,,Mun ráðherra beita sér fyrir því að öryggisgæsla á sjúkrahúsum verði hert? Ef svo er, á hvern hátt og hver verður kostnaður við það?``

Herra forseti. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir hefur beint til mín svohljóðandi spurningu: ,,Mun ráðherra beita sér fyrir því að öryggisgæsla á sjúkrahúsum verði hert? Ef svo er, á hvern hátt og hver verður kostnaður við það?`` Spurningar þingmannsins varpa ljósi á þær áhyggjur sem margir hafa nú um stundir af fjölgun innbrota og þjófnaða á sjúkrastofnunum og af þeim aðstæðum sem geta skapast t.d. á bráðadeildum þegar einstaklingar eða jafnvel hópar undir áhrifum áfengis eða annarra vímuefna ógna umhverfi sínu. Þetta eru aðstæður sem nauðsynlegt er að koma í veg fyrir eins og framast er unnt og hafa þessi mál verið rædd við stjórnendur stofnananna. Öryggisgæsla á sjúkrahúsum þarf að vera miðuð við sjúklinga, aðstandendur og starfsfólk. Í flestum tilvikum gagnast sömu öryggisatriði öllum þessum hópum. Árið 1996 stóð Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga, Starfsmannafélag ríkisstofnana og Sókn fyrir könnun á ofbeldi gagnvart starfsfólki í félags- og heilbrigðisþjónustu. Af svarendum könnunarinnar hafði tæpur fjórðungur orðið fyrir einhvers konar ofbeldi síðustu sex mánuðina fyrir könnunina en 5,8% af heildinni hafði orðið fyrir meiri háttar líkamlegu ofbeldi á tímabilinu. Ljóst er að auk annarra afleiðinga gæti þetta haft mikil áhrif á mönnun og brottfall úr starfi og þar með á gæði þjónustu. Að fengnum þessum niðurstöðum skipaði heilbr.- og trmrh. nefnd til að gera tillögu til úrbóta og skilaði nefndin tillögum í febrúar. Ekki gefst kostur á að fjalla ítarlega um tillögurnar hér en þær lúta að stefnumörkun stofnananna, fræðslu, þjálfun, leiðbeiningum, skráningu og aðstoð við þá sem orðið hafa fyrir ofbeldi. Tillögur nefndarinnar um öryggisgæslu eru um mikilvægi öryggiskerfa og öryggishnappa og er velt upp þeirri hugmynd að skýra mun betur verksvið öryggisvarða og tryggja heimild þeirra til afskipta. Þá er fjallað um mikilvægi þess að við hönnun sé tekið mið af hættuaðstæðum, m.a. með öryggisglerjum, aðgangsstýringu og eftirlitsmyndavélum. Nokkrar stofnanir hér á landi eru að kanna hvernig sé best að haga öryggisgæslu miðað við þær aðstæður sem við nú búum við. Sem dæmi má nefna að á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri er nú öryggiskerfið tengt stjórnstöð á nokkrum stöðum. Þar hafa stjórnendur kannað kostnað við að setja upp sex til tíu öryggismyndavélar tengdar tölvukerfi spítalans. Kostnaður yrði væntanlega um 2 millj. og rekstrarkostnaður á ári, þ.e. vaktkostnaður, um 8 millj. Á Landspítala -- háskólasjúkrahúsi hefur orðið að grípa til aukinna aðgerða í öryggisskyni á síðustu árum. Þar starfa nú sérstakar öryggisdeildir í Fossvogi, á Landakoti og á Hringbraut. Hlutverk starfsmanna þessara deilda er að gæta að umferð, tryggja öryggi sjúklinga, starfsmanna og gesta á spítalanum auk þess sem þeir vakta öryggiskerfi spítalanna og eru þjálfaðir í viðbrögðum við boðum frá þeim. Þeir sjá um dyragæslu og hleypa fólki inn eftir lokun spítalans. Öryggisverðir eru starfandi á öllum tímum sólarhrings. Auk þess sinna vaktmenn flutningum en eru til taks fyrir öryggisgæslu. Þá eru ýmis öryggiskerfi, þjófavarnakerfi á stöðum sem ekki eru með sólarhringsvakt. Þau skipta tugum. Og öflugt eftirlitsmyndavélakerfi er í Fossvogi og mjög bráðlega á Hringbraut. Í gildi er samningur við lögregluna í Reykjavík um gæslu á slysadeild á kvöldin, næturnar og um helgar. Starfsmenn eiga allir að bera auðkenniskort til að efla öryggi. Næstu skref á Landspítalanum -- háskólasjúkrahúsi eru að styrkja myndavélakerfin og efla öryggisgæslu frekar og er kostnaður við það metinn á 16 millj. kr. Ekki eru jafnmiklar öryggisráðstafanir á öllum stofnunum en víða er þó verið að efla margs konar eftirlit og stefnt er að minnkuðum aðgangi að þessum stofnunum. Það liggur ekki fyrir mat á kostnaði við þessar aðerðir. Herra forseti. Til þess að draga saman svör mín í lokin vil ég taka skýrt fram að ég styð áform um aukna öryggisgæslu á sjúkrastofnunum í samræmi við vaxandi þörf, en ákvarðanir um hvernig slíkt yrði gert liggja ekki enn fyrir. Meðan svo er ekki eru allar ágiskanir um kostnað byggðar á veikum forsendum og því verð ég að láta það liggja á milli hluta hér. Ég mun þó væntanlega fá betri upplýsingar um aðferðir og kostnað vegna öryggisgæslu innan mjög skamms tíma.

Hæstv. forseti. Ég kem eingöngu hér upp til að þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir þessa fyrirspurn og hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hann gaf. Það er nauðsynlegt að auka öryggisgæslu á sjúkrahúsum og ég veit að sérstaklega brennur þar á í þeim málum sem hv. fyrirspyrjandi minnti á, þ.e. málum þeirra erfiðu sjúklinga sem liggja á geðdeildum eða öðrum deildum vegna fíkniefnavanda. Ég vil einnig nefna aukið öryggi vegna aðgengis inn á sjúkradeildir sem hæstv. ráðherra minntist á. Það hefur viljað brenna við að truflun hafi orðið á einkalífi sjúklinga vegna gesta sem ekki var ætlað að fara í heimsókn til sjúklinga. Það verður að gæta að umferð og öryggi bæði sjúklinga sem inni liggja og gesta sem þá heimsækja sem oft og tíðum hafa jafnvel orðið fyrir eignamissi vegna umrenninga sem hafa átt leið um deildirnar og gerst fingralangir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og deili áhyggjum hans af aukningu þjófnaða og innbrota á sjúkrahúsin, en einnig af þeirri könnun sem gerð var og leiddi í ljós að tæpur fjórðungur starfsfólks segist hafa orðið fyrir einhvers konar ofbeldi áður en könnunin er gerð. Ég fullyrði að það hafi versnað frá þeim tíma er hún var unnin. Þegar lagðir eru inn fárveikir fíkniefnaneytendur sem þurfa að verða sér úti um lyf og beita til þess öllum tiltækum ráðum þá er hættan líka sú að ekki sé eingöngu um þjófnaði eða innbrot á sjúkrahúsin að ræða heldur einnig að veist sé að öðrum sjúklingum sem liggja á almennum deildum. Ég fagna því sérstaklega að tillögur um hvernig öryggisgæsla skuli hert eigi að berast hæstv. ráðherra hið fyrsta vegna þess að ég tel að við þurfum að taka á þessu sérstaklega við afgreiðslu fjárlaga núna því að vandamálið er orðið mjög stórt. Þegar hefur þurft í þó nokkrum tilvikum að kalla til lögreglu eftir hjálp þrátt fyrir öryggiskerfi og þrátt fyrir öfluga öryggisgæslu á Landspítalanum. Spurningin er hvort ekki sé nauðsynlegt að koma á fót sérstakri öryggisdeild, þ.e. fyrir þá sjúklinga sem þarfnast öryggisgæslu. Hún yrði þá lokuð og aðstaðan þannig að þeir séu ekki inni á almennum deildum. Ekki er bara um að ræða öryggi sjúklinga á almennum deildum og starfsfólks heldur einnig fíkniefnaneytendanna sjálfra. Það er mjög nauðsynlegt fyrir þá að fá þá sérhæfðu aðstoð sem þeir þurfa, að tekið sé á vanda þeirra, fíkniefnavandanum, um leið og tekið er á öðrum líkamlegum sjúkdómum. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans og viðbrögð við þessu.

Herra forseti. Ég hef í sjálfu sér ekki miklu við þessa umræðu að bæta að öðru leyti en því að taka undir mikilvægi þess að vinna að þessum málum. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir undirtektirnar við það. Ég hef þráfaldlega rætt við forsvarsmenn Landspítala -- háskólasjúkrahús um þessi mál. Ég hef fengið greinargerð frá þeim um þau vandamál sem þar eru uppi án þess að ég fari út í það hér. Það er ætíð nauðsynlegt að huga að bestu aðgerðum sem völ er á í öryggismálum. Lokuð deild er auðvitað eitt af því sem gæti verið til umræðu í þessu sambandi. Ég vil ræða það við forustumenn spítalans hvort þeir telja þörf á svo róttækri aðgerð. Vissulega gætu þeir tímar runnið upp þó að ekki hafi komið um þetta beinar tillögur til mín enn. Ég endurtek að ég tel fulla ástæðu til þess að fylgjast grannt með þessu máli og grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar eru.

Herra forseti. Fjárlaganefnd Alþingis og Alþingi hefur á undanförnum árum lagt mikla fjármuni til skógræktarverkefna um allt land og má segja að með áhuganum héðan hafi skógrækt á Íslandi öðlast nýtt líf. Landshlutabundin skógræktarfélög eins og Suðurlandsskógar og fleiri hafa notið sérstakrar fyrirgreiðslu, enda um að ræða mjög öflugan vettvang sem sameinar margt, m.a. að styrkja búsetu bænda á jörðum sínum, treysta byggð í landinu og síðast en ekki síst að efla skógrækt á landinu. Suðurlandsskógar hafa á flestum sviðum gegnt hlutverki sínu ágætlega, en þar er þó einn ljóður á. Starfsemi Suðurlandsskóga var víkkuð út að frumkvæði núverandi landbrh. fyrir tveimur árum og nær svæðið nú yfir Suðurnesin einnig. Ekki var að sjá að sú breyting hafi neitt verið ígrunduð af ráðuneytinu þegar hún var lögð fyrir Alþingi. Engu var breytt í lögum um Suðurlandsskóga sem gerði þeim kleift að sinna skógræktarverkefnum á Suðurnesjum, þrátt fyrir ábendingar þar um. Lögin í dag miða við samninga við bændur á lögbýlum, en það eru engir bændur á Suðurnesjum í þeirri merkingu sem það orð hefur á Suðurlandi. Þess vegna hefur nánast engin starfsemi frá Suðurlandsskógum náð að þróast á Suðurnesjum þrátt fyrir góðan vilja starfsmanna þar. Til að árangur náist á því svæði verður að breyta lögunum um Suðurlandsskóga svo að sveitarfélög, skógræktarfélög og áhugamannasamtök geti gert samninga við Suðurlandsskóga, eins og bændur á lögbýlum í dag. Þess vegna, herra forseti, hef ég lagt fyrir hæstv. landbrh. spurningar sem hljóða svo: 1. Hvernig skiptast núverandi verkefni Suðurlandsskóga eftir sýslum? 2. Að hvaða verkefnum er unnið hjá Suðurlandsskógum á Suðurnesjum og í Austur-Skaftafellssýslu? 3. Hver eru áætluð fjárframlög til Suðurlandsskóga árið 2003 og hve hátt hlutfall rennur til verkefna á Suðurnesjum og í Austur-Skaftafellssýslu?

Hæstv. forseti. Hv. þm. spyr: ,,Hvernig skiptast núverandi verkefni Suðurlandsskóga eftir sýslum?`` Það er með þessum hætti: Þar sem uppgjör Suðurlandsskóga fer ekki fram fyrr en í desember fyrir árið 2002, þá er skipting ársins 2001 látin duga sem svar hér: Árnessýsla 131 lögbýli, Rangárvallasýsla 54, Vestur-Skaftafellssýsla 20 og Austur-Skaftafellssýsla 19. Hv. þm. spyr: ,,Að hvaða verkefnum er unnið hjá Suðurlandsskógum á Suðurnesjum og í Austur-Skaftafellssýslu?`` Undirbúningur hefur verið á frumstigi þar sem ekkert lögbýli var komið af stað við stækkun Suðurlandsskóga og þarf því að vinna alla undirbúningsvinnu frá grunni. Það sem hefur gerst á Suðurnesjum er að öll lögbýli sem líkleg voru til árangurs í skógrækt fengu bréf frá Suðurlandsskógum og kynningarbækling. Í bréfinu kom fram sú breyting á Suðurlandsskógum að Suðurnesin eru komin inn og sú ósk að fara af stað þar með skjólbelti sumarið 2002. Fjórir bæir, tveir í Sandgerði, einn í Grindavík og einn á Vatnsleysuströndinni svöruðu. Búið er að fara í heimsókn á þessa bæi og byrjað er að planta í smáum stíl. Þessar jarðir eru allar mjög litlar. Fjöldi lögbýla í Gullbringusýslu er u.þ.b. 50 sem uppfylla skilyrði Suðurlandsskóga um skjólbeltarækt, en mun færri sem uppfylla skilyrði um þátttöku í skógrækt. Gerðar hafa verið tilraunir af rannsóknarstöð Skógræktar ríkisins á Mógilsá með víðiklóna á Suðurnesjum þar sem markmiðið er að finna heppilegan og vel aðlagaðan efnivið til ræktunar á svæðinu. Greinilegur munur er á vexti og lífslíkum milli víðiklóna. Einnig sýna tilraunir á birki að verulegur munur er á lifun og vexti birkikvæma eftir uppruna þeirra. Bestan árangur sýndu kvæmi úr lágsveitum Sunnanlands. Fyrsta skref í skógrækt á Suðurnesjum verður skjólbeltarækt sem undanfari annarrar skógræktar eins og víða annars staðar á landinu. Nytjaskógrækt og skjólbeltarækt á bújörðum með framlögum frá Skógrækt ríkisins hófst í Austur-Skaftafellssýslu árið 1998, er Meðalfell, Miðfell, Lindarbakki, Stóra-Lág og Klettabrekka undirrituðu samning við Skógrækt ríkisins um 328 hektara landsvæði til skógræktar fram til ársloka 2000. Voru gróðursettar 115.512 plöntur á þessum fimm bæjum og lagðar út 10,7 km af skjólbeltum á 11 bæjum. Sjö jarðir komu inn í skjólbeltarækt og nytjaskógrækt á árinu 2001, sex í skjólbeltarækt og ein í skógrækt í viðbót við þær sem fyrir voru. Á þessu ári komu fjögur lögbýli inn í Suðurlandsskógaverkefnið, þrjú í skjólbelti og eitt í skógrækt. Eftir áhuga á verkefninu að dæma verður vafalítið stígandi í fjölgun skógarbænda á svæðinu á næstu árum. Fjöldi lögbýla í Austur-Skaftafellssýslu eru 139, þar af eru 31 sem ekki er búseta á. Hv. þm. spyr: ,,Hver eru áætluð fjárframlög til Suðurlandsskóga árið 2003 og hve hátt hlutfall rennur til verkefna á Suðurnesjum og í Austur-Skaftafellssýslu? Framlög til Suðurlandsskóga voru 45,7 milljónir árið 2000, 74,2 milljónir árið 2001 og 69,2 milljónir á árinu 2002. Og framlög samkvæmt fjárlögum til Suðurlandsskóga 2003 eru 79,3 milljónir. Reikna má með að hlutur Austur-Skaftafellssýslu verði 18% á árinu 2003 af ársveltu Suðurlandsskóga og hlutur Suðurnesja verður nær 5%. Rétt er að ítreka að fáar jarðir eru á Suðurnesjum og áhugi þeirra sem eiga lögbýli á svæðinu ekki mikill á skógrækt eða skjólbeltarækt. Þetta er nú það svar sem ég vil gefa hv. þm. um leið og ég segi að hann er auðvitað að viðra hér hugmyndir um að aðrir taki við þessum verkefnum. Þessi verkefni hafa verið hugsuð af Alþingi Íslendinga fyrst og fremst sem verkefni á lögbýlum í landinu. Í fjárlögum eru veittir peningar til hinnar félagslegu heildar skógræktarfélaganna og þau vinna mikilvægt starf, það er bara allt annar hlutur. Þetta er mikið byggðamál eins og kom fram í ræðu hv. þm. og hefur breytt lífi og tilveru fólks á lögbýlum, gert landið dýrmætara, gert það búsetulegra, þannig að hann er bara að viðra hugmyndir ef ég skildi hv. þm. rétt. En að mínu viti er ekki vilji fyrir því að taka þessi verkefni og fela þau allt öðrum en fara með þau í dag. En hann mun svara hér og segja hvað hann er að fara í sínu máli.

Herra forseti. Ég get upplýst hæstv. ráðherra um hvað ég er að fara. Ég er að vonast til eins og ég sagði í upphafsræðu minni að lögunum verði breytt þannig að skógræktarfélög, sveitarfélög og áhugamannafélög hafi möguleika á að gera samning við Suðurlandsskóga á sama hátt og bændur á lögbýlum. Það er eina leiðin til að hægt sé að koma af stað einhverjum skógræktarverkefnum á Suðurnesjum, vegna þess eins og ég sagði áðan að það eru engir bændur í þess orðs merkingu sem eru búandi á lögbýlum á Suðurnesjum. Sá gjörningur sem hæstv. ráðherra stóð fyrir fyrir tveimur árum að taka Suðurnesin undir Suðurlandsskóga --- ég geri ráð fyrir að einhver meining hafi verið á bak við það hjá hæstv. ráðherra --- þ.e. að reyna að auka skógræktaráhuga og auka verkefnin sem hafa fram að þessu verið lítil á Suðurnesjum með því að teygja svæði Suðurlandsskóga í vesturátt. Eins og hæstv. ráðherra veit voru hugmyndir í gangi um að sérstakt skógræktarverkefni sem héti Suðurnesjaskógar yrði sett á laggirnar og ég minntist á það við hæstv. landbrh. á sínum tíma og var ekki illa tekið í það. En það verkefni var náttúrlega hugsað fyrir Suðurnesin en alls ekki til þess að eyðileggja fyrir bændum annars staðar á landinu, síður en svo, það var alls ekki meiningin. Og ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra viti það vel. Varðandi þau verkefni sem eru í gangi --- ég veit að starfsmenn Suðurlandsskóga eru að reyna að gera það sem hægt er í stöðunni. Þeir hafa afskaplega lítið svigrúm til þess að geta gert nokkurn skapaðan hlut vegna þess að lögin um Suðurlandsskóga eru þannig að ekki er svigrúm fyrir starfsfólkið að fara í þá vinnu.

Hæstv. forseti. Þetta er alrangt sem hv. þm. heldur fram hér. Lögin snúa að lögbýlum í landinu og þar hafa allir jafnan rétt, jafnt Suðurnesjamenn sem Austur-Skaftfellingar, Árnesingar sem Rangæingar. Og ég verð að segja fyrir mig sem þingmaður í þessu væntanlega nýja kjördæmi, sem spannar allt svæðið sem Suðurlandsskógar ná yfir, að mér finnst það ekki verjandi að við kljúfum það upp, þetta er ein hagsældarheild. Hv. þm. þekkir vonandi hin nýju landamæri í kjördæmi sínu, og Suðurnesin falla þar undir. Ég er búinn að rekja það hér að um 5% af þessum verkefnum Suðurlandsskóganna á næsta ári munu fara til Suðurnesjanna. Hvað eru mörg lögbýli á svæðinu? Getur það ekki verið rétt hlutfall miðað við fjölda og stærð ef hv. þm. skoðar hina stóru Árnessýslu og Rangárvallasýslu, Vestur-Skaftafellssýslu og Austur-Skaftafellssýslu? Hv. þm. verður að fara yfir þessi mál út frá því og hafa yfirsýn til að líta á þetta sem eina heild og þessi verkefni á fyrst og fremst að vinna á lögbýlum. Ég hygg að þingið sé ekki tilbúið að eyðileggja þessi velheppnuðu skógræktarverkefni eða landshlutabundnu verkefni sem svo hafa verið mörkuð lög um. Hitt er síðan allt annar handleggur hvort menn vilja láta enn þá meira fé af fjárlögum til skógræktarverkefna í gegnum hina félagslegu heild, það er bara allt annað mál. Mér sýnist því að Suðurnesin séu að fullu komin inn og eigi sama rétt og allir aðrir á þessu svæði og ég þekki það því ég kem oft í Suðurlandsskóga að gott samstarf er við áhugamennina á því svæði eins og alls staðar annars staðar, og skora ég nú á hv. þm. að halda austur á Selfoss og heimsækja Suðurlandsskóga og ræða málið þar við þá sem þekkja viðbrögð og viðhorf og það handtak sem þeir hafa náð í á Suðurnesjum. Þar eru góð samskipti á milli og tré munu vaxa á Suðurnesjum í krafti laganna og þessa verkefnis.

Herra forseti. Mikil vakning er í gangi í heiminum í dag um að orkuframleiðsla heimsins verði sjálfbær og þess gætt að áhrif orkuöflunar og nýting hennar sé í sátt við umhverfið. Með ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Jóhannesarborg var mörkuð ákveðin stefna í þeim efnum þar sem þjóðir heimsins munu draga úr notkun óendurnýjanlegra orkugjafa á næstu árum. Orkustefna Íslendinga hefur að mörgu leyti verið til fyrirmyndar og ekkert ríki í heiminum er eins vel statt að þessu leyti og við, þar sem 70% orkunnar er sjálfbær. Það sem stendur út af er orka til bíla og skipaflota landsmanna. Sá sem hér stendur lagði fram frv. fyrir nokkrum árum um notkun metangass á bíla. Gasframleiðsla Sorpu einnar dugir fyrir þúsundir bíla og með markvissu átaki til enn frekari virkjunar metangass úr sorphaugum landsmanna má ná enn lengra. Lausnir á þessu sviði eru tiltölulega ódýrar og auðvelt að skipta á milli gass og bensíns á sömu vél ef þarf. Notkun rafmagns á bíla hefur einnig farið vaxandi og mikil þróun er á því sviði erlendis sem ætti að geta gagnast okkur í nánustu framtíð. Mikið hefur gert úr notkun vetnis af hálfu ráðuneytisins og hefur mörgum fundist sá mikli áhugi yfirskyggja skoðun á öðrum möguleikum. Það er samdóma álit fræðimanna að notkun vetnis sé ekki á næsta leiti, enda framleiðsla þess mjög dýr og vélar og öll uppbygging í kringum notkun þess mjög erfið. Af þeim ástæðum, herra forseti, vil ég leggja fram eftirfarandi fyrirspurnir til hæstv. iðnrh.: 1. Hve miklu fé hefur verið varið síðustu þrjú ár af hálfu ráðherra til rannsókna á nýjum orkugjöfum fyrir ökutæki, svo sem raforku, vetni, metani, lífdísli, etanóli og metanóli, sundurliðað eftir orkugjöfum? 2. Hvaða stefnu er fylgt við úthlutun fjár til slíkra þróunarverkefna? 3. Hvaða verkefni eru í undirbúningi og á vinnslustigi með öðrum aðilum eins og NýOrku ehf., VistOrku o.fl.? 4. Hve mikla fjármuni hefur NýOrka ehf. haft til umráða frá ráðuneytinu og til hvaða verkefna?

Hæstv. forseti. Fyrsta spurning hv. þm. hljóðar svo: ,,Hve miklu fé hefur verið varið síðustu þrjú ár af hálfu ráðherra til rannsókna á nýjum orkugjöfum fyrir ökutæki, svo sem raforku, vetni, metani, lífdísli, etanóli og metanóli, sundurliðað eftir orkugjöfum?`` Svarið er eftirfarandi: Á síðustu þremur árum, þ.e. á árunum 1999--2001, hefur kostnaður iðnrn. vegna rannsókna á nýjum orkugjöfum verið 4,9 millj. kr. Sá kostnaður felst að mestu í vinnu nefnda og sérfræðinga, funda- og ferðakostnaðar, auk útgáfukostnaðar. Kostnaður Orkustofnunar á þessu tímabili vegna nýrra orkugjafa hefur verið um 8 millj. kr. Kostnaður Iðntæknistofnunar vegna þróunar og rannsókna á nýjum orkugjöfum nemur á þessu árabili um 12 millj. kr., þar af er um helmingur þeirrar upphæðar vegna ECTOS-verkefnisins, um þróun vetnis sem eldsneytis á strætisvagna og bifreiðar hér á landi. Á tímabilinu styrkti orkusjóður könnun á framleiðslu staðgengisolíu, svokallaðs lífdísils, um rúmlega 7 millj. kr. Þá hefur iðnrh. fyrir hönd ríkissjóðs keypt hlutabréf í fyrirtækinu VistOrku að nafnvirði 8 millj. kr. á genginu 10 og var hluti þessarar upphæðar 54 millj. kr. greiddur á árinu 2001, en 26 millj. kr. verða greiddar á næsta ári. VistOrka hf. er eins og kunnugt er í eigu íslenskra aðila, orkufyrirtækja, Nýsköpunarsjóðs, háskólans og fleiri aðila og á fyrirtækið 51% hlutafjár í Íslenskri NýOrku ehf., en þrjú erlend fyrirtæki eiga 49%. Spurning númer tvö: ,,Hvaða stefnu er fylgt við úthlutun fjár til slíkra þróunarverkefna?`` Svar: Eins og fram kemur hér að framan hefur ekki verið um að ræða beina úthlutun fjár til verkefna á þessu sviði nema hlutafjárkaup ríkisins í VistOrku hf. Þau kaup voru gerð samkvæmt sérstakri samþykkt ríkisstjórnarinnar og tengist hún ákvörðun Evrópusambandsins um styrkveitingu til vetnisverkefnis Íslenskrar NýOrku ehf. sem unnið er að hér á landi af eigendum þess fyrirtækis. Þriðja spurning: ,,Hvaða verkefni eru í undirbúningi og á vinnslustigi með öðrum aðilum eins og NýOrku ehf., VistOrku o.fl.?`` Svar: Af hálfu stjórnvalda hefur engin ákvörðun verið tekin um stuðning við önnur verkefni en ECTOS-verkefnið sem nú er unnið að eins og flestum er kunnugt um. Samkvæmt upplýsingum frá Íslenskri NýOrku ehf. eru átta verkefni á vinnslustigi. Þau eru: ECTOS-verkefnið sem felst í tilraunaakstri þriggja vetnisvagna og rannsóknum vetnisinnviða. Hagkvæmniathugun á útflutningi á vetni. Kortlagning vetnisinnviða í framtíðarsamfélagi. Gerð fræðsluefnis um vetnisorkukeðjuna. Undirbúningur fyrir vetnis-sumarskóla við Háskóla Íslands fyrir alþjóðlega doktors- og mastersnema. Þátttaka í nefnd um framtíðarsýn vetnissamfélagsins á vegum Evrópusambandsins. Ráðgjafaþjónusta vegna samfélags- og efnahagsrannsókna í Evrópu. Auk þess sem unnið hefur verið mikil markaðsvinna á vegum Íslenskrar NýOrku. Á vegum fyrirtækisins eru hins vegar í undirbúningi vetnisskipaverkefni, rannsóknir á aðstöðu vegna vetnisgeymslu í samstarfi við Háskóla Íslands, rannsóknir á geymslu vetnis í málmhýdríðum, nýting jarðvarma til vetnisframleiðslu, skoðun á samfélagssparnaði vegna utanaðkomandi þátta, sýningarverkefni á litlum vetnisbílaflota, auk ýmissa annarra verkefna. Í flestum þessara verkefna á fyrirtækið náið samstarf við helstu stofnanir landsins, t.d. Háskóla Íslands, Iðntæknistofnun og Orkustofnun. Spurning fjögur: ,,Hve mikla fjármuni hefur NýOrka ehf. haft til umráða frá ráðuneytinu og til hvaða verkefna?`` Svar: Eina fjármagnið sem Íslensk NýOrka ehf. hefur fengið frá iðnrn. er hlutafjárgreiðsla til móðurfyrirtækis þess, VistOrku ehf., 54 millj. kr., sem greidd var sl. vor. Beinar greiðslur til fyrirtækisins hafa verið vegna kostnaðar við fundi og erindi erlendis í tengslum við kynningu á ECTOS-verkefninu hér á landi. Hæstv. forseti. Þar sem ég hef ekki alveg lokið þeim tíma sem ég hef hér til umráða, þá vil ég geta þess að síðasta mánudag sat ég fund úti í Brussel sem sendiráð okkar stóð fyrir og kallaðist orkueftirmiðdagur, þar sem fyrst og fremst var rætt um vetni. Mjög athyglisvert var að fylgjast með því og kom mér það svo sem ekki á óvart af því að ég vissi það fyrir að gríðarlegur áhugi er á þessum málum og áhugi á því sem við Íslendingar erum að gera og við erum þarna í fararbroddi og erum náttúrlega ákaflega stolt af því.

Herra forseti. Það er dálítið erfitt að átta sig á hvaða hvatir búa á bak við ýmsar fullyrðingar hjá hv. þm. í aðdraganda fyrirspurna, ekki síst þá fullyrðingu hans, sem ég held ég hafi tekið rétt eftir, að fræðimenn almennt teldu að vetni sem orkuberi væri alls ekki fýsilegur kostur. Mér finnst það athyglisvert, ekki síst í ljósi þess að þúsundir fræðimanna um heim allan, ekki síst á síðustu tíu árum, hafa sagt að vetni muni verða orkuberi 21. aldar. Ef þingmaðurinn er þeirrar skoðunar, þá er hann líka ósammála bílaiðnaðinum í heiminum sem ver milljörðum króna í rannsóknir á þessu sviði. Hann er þá ósammála stefnumörkun sinnar eigin ríkisstjórnar á þessu sviði. Hann er þá ósammála stefnumörkun Evrópusambandsins sem hefur sett af stað vinnuhóp til þess að skila skýrri stefnumörkun um þetta á næstu mánuðum og þannig má áfram telja. Það er líka vert að vekja athygli á því að stærstu styrkir sem Íslendingar hafa fengið í einstök verkefni lúta að þeim vetnisáformum sem hér er unnið að nokkuð ötullega, ekki síst af Íslenskri NýOrku. Ef þetta eru viðhorf þingmannsins, þá hvet ég hann til að kynna sér málið nánar og skal fúslega veita honum upplýsingar um það, en vara hann við að koma með svona vafasamar fullyrðingar í aðdraganda sinna spurninga.

Virðulegi forseti. Ég blanda mér í þessa umræðu vegna vetnisrannsóknanna. Ég bar fram á síðasta þingi fyrirspurn til hæstv. ráðherra varðandi aðild ríkisins að rannsóknum vegna hugsanlegra vetnisframleiðslu og m.a. hvaða fé ríkisstjórnin hefði veitt til þeirra rannsókna, vegna þess að ég hef mikinn áhuga á hugsanlegri vetnisframleiðslu og tel það reyndar vera framtíðarorkugjafa ef vel tekst til. Þá kom í ljós að það er Evrópusambandið sem er að fjármagna þessar rannsóknir hér. Evrópusambandið hefur veitt 2,85 millj. evra til slíkra rannókna, sem eru sennilega nær 250 millj. íslenskra króna. Ríkisstjórnin er ekki að veita mikið fé sjálf, hvað þá heldur að ríkisstjórnin reyni að gera sér ljóst hvaðan hún muni sækja orku til þessara verkefna, þannig að það er auðvitað athyglisvert að hæstv. ráðherra fari til Brussel og eigi þar fundi í ljósi þessara staðreynda.

Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að benda á það, eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, að vissulega eru þessar rannsóknir góðra gjalda verðar. Við eigum þær ekki að þakka gífurlegum fjárframlögum ríkisstjórnar Íslands eða þeirri miklu framsýni sem þar er lýst af því það veit enginn á Íslandi hvaðan eða hvernig eigi að taka orkuna til þess að vetnisvæða landið. Þeirri spurningu hefur aldrei verið svarað og þó svo rannsóknirnar sem slíkar séu allra góðra gjalda verðar, þá held ég að kominn sé tími til að hæstv. iðnrh. fari í hlutina í réttri röð.

Herra forseti. Ég á það sameiginlegt með þeim þingmönnum sem hér hafa talað að ég hef afar mikinn áhuga á möguleikum Íslendinga á að taka þátt í vinnunni við að finna upp og þróa nýja orkugjafa. Og ég vil þakka hv. þm. fyrir þessa fyrirspurn. En ég vil vekja athygli á því sem kom fram í svari hæstv. ráðherra að það er engin stefna af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar í vetnisvæðingu á Íslandi. Það er bara gert svona dittinn og dattinn og hipsum happs, og það er auðvitað til skammar hvernig ríkisstjórn Íslands slær sér upp á því á erlendum vettvangi að vera í fararbroddi í vetnisvæðingu. Hæstv. ráðherra segist vera afar stolt af því að við skulum standa þarna í stafni og leiða þá vinnu, en það er engri stefnu fylgt annarri en þeirri að gera hv. þm. Hjálmar Árnason út af örkinni sem vetnispostula Íslands og gerðar eru fínar fréttir í fjölmiðlum um það að hann sé að taka þátt í fínni vinnu í útlöndum. Gott og vel. Mér finnst það fínt mál og við skulum vera stolt af því sem Íslendingar gera, en við skulum standa að því á þann hátt að sómi sé að og unnin sé einhver málefnaleg stefna um þetta, en ekki þetta stefnuleysi sem nú ríkir.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég vil byrja á að leiðrétta hv. þm. Hjálmar Árnason. Ég sagði aldrei að vetni væri ekki fýsilegt, hv. þm. á að hlusta. Ég sagði að framleiðsla á þeim orkugjafa væri ekki á næsta leiti því að hún væri mjög dýr. Hv. þm. getur séð þetta í útskrift af ræðunni. Herra forseti. Ég sé það að því miður hafa rannsóknir á öðrum orkugjöfum eins og metani, metangasi, raforku og slíku, sem í sjálfu sér eru ekki síður fýsilegir kostir til orkuframleiðslu en vetni, setið eftir og lítið sem ekkert fjármagn farið til þeirra. Ég heyri það frá þeim aðilum sem eru einmitt að reyna að brjótast áfram í þessum geira að þeim finnst að vinnu þeirra sé lítill gaumur gefinn. Það er að sjálfsögðu skylda ráðuneytisins og hæstv. ráðherra að líta til fleiri átta en einnar og sökkva ekki ofan í eitt verkefni og gleyma öllum hinum sem eru í kring og eru kannski í hendi. Sumt af þessu er mjög í hendi eins og notkun metangass. Gerðar hafa verið tilraunir með bíla að þessu leyti, en það hefur gengið mjög hægt. Hægt er að gera miklu meira og nýta þá möguleika sem hafa verið reyndir m.a. í Svíþjóð með góðum árangri. Við þurfum ekkert að fara langt til sjá að þarna eru möguleikar sem ég vona að hæstv. ráðherra skoði og setji einhverja fjármuni í til þess að þróa áfram.

Hæstv. forseti. Í sjálfu sér er hægt að taka undir það með hv. þm. að alltaf er hægt að gera meira og eflaust alltaf hægt að gera betur líka. Hins vegar er margt gott gert að mínu mati. Iðnrn. hefur verið í samstarfi við Sorpu t.d., og ég minni á verkefni sem tengist Borgarplasti sem var gert opinbert í sumar, sem gengur út á metangas. Það hefði ekki orðið að mínu mati nema komið hefði verið að því af hálfu stjórnvalda, af hálfu iðnrn. Þegar hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir segir að engin stefna sé og hefur hér uppi nokkuð stór orð, þá mótmæli ég því að það sé engin stefna vegna þess að íslensk ríkisstjórn gaf út þá stefnu fyrir allmörgum árum að stefna að því að Ísland verði fyrsta vetnissamfélagið í heiminum. Og það er nú ekki lítið að taka slíkt upp í sig. Eftir þessu hefur verið tekið og það er gott.

Þetta er yfirlýsing, ekki stefna.

Í sambandi við Evrópusambandið þá get ég alveg tekið undir það með hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur að þar kom virkilega hjálparhönd og það skiptir miklu máli í sambandi við strætisvagnatilraunaverkefnið að myndarlegur styrkur fékkst frá Evrópusambandinu. Það er hins vegar ekki bara Evrópusambandið sem þar skiptir máli vegna þess að þar skipta máli bæði íslensk fyrirtæki og erlend fyrirtæki, stórfyrirtæki eins og DaimlerChrysler og Norsk Hydro og fleira mætti nefna. Þannig að í öllum aðalatriðum erum við að vanda okkur í þessu og leggja okkur fram. Á þeim fundi sem ég vitnaði til í Brussel var fulltrúi frá Ballard-fyrirtækinu sem heitir André Martin og hann segir að Íslendingar séu leiðandi í því að þoka vetnisvæðingunni áfram. Og hann segir líka, sem er mikilvægt og allir vita, að koma þarf niður kostnaðinum við efnarafala. Þess vegna erum við kannski ekki alveg við þröskuldinn að koma þessari vetnisvæðingu á, heldur tekur það einhvern tíma. En við erum að vinna af heiðarleika að þessu máli og mér þykir leitt ef hv. þm. kunna ekki að meta það.

Herra forseti. Um þessar mundir brenna málefni Orkubús Vestfjarða mjög á vörum allra Vestfirðinga og hafa hugmundir hæstv. iðnrh. um að flytja höfuðstöðvar starfseminnar í annan landsfjórðung skapað mikla óvissu og reiði. Orkubú Vestfjarða hefur allt frá stofnun þess árið 1978 verið einn af helstu máttarstólpum vestfirsks atvinnulífs. Fyrirtækið teygir anga sína út um alla firði og sveitir, og í kringum það og vegna þess hafa skapast fjölmörg önnur störf og tækifæri. Atvinnulíf á Vestfjörðum hefur löngum verið fábreytt og einkum tengt sjávarútvegi. Orkubúið hefur hins vegar laðað til sín fólk með sérmenntun og sérþekkingu, iðnaðarmenn, tæknifræðinga, verkfræðinga og stjórnendur. Fjölbreytni og umfang fyrirtækisins gerir það þannig að einstaklega byggðavænni stofnun. Á síðustu árum hafa verið talsverðar umræður um framtíð fyrirtækisins. Í fyrra var því breytt í hlutafélag en vegna bágrar fjárhagsstöðu sveitarfélaganna á Vestfjörðum neyddust þau til að selja ríkinu sinn hlut. Þar með var orkubúið orðið eitt stærsta og öflugasta ríkisfyrirtækið í fjórðungnum. Því miður er það svo að þrátt fyrir mörg góð áform hefur gengið misvel að flytja ríkisfyrirtæki og opinber störf út á land. Hefur það þó jafnan verið eitt helsta baráttumál þeirra sem stuðla vilja að jafnvægi í byggð landsins. Það skýtur því skökku við þegar hæstv. iðnrh., sjálfur ráðherra byggðamála, viðrar í fullri alvöru þær hugmyndir að flytja höfuðstöðvar þessa öfluga fyrirtækis í burtu úr þeim landsfjórðungi sem nú á hvað mest undir högg að sækja. Ljóst er að ef af sameiningu Rariks, orkubúsins og Norðurorku verður með höfuðstöðvar á Akureyri, eins og hæstv. ráðherra hefur lagt til, mun störfum fækka verulega fyrir vestan og þá væntanlega fyrst best launuðu störfunum. Nærtækara væri að hæstv. ráðherra lýsti yfir stuðningi sínum við þær hugmyndir sem fram hafa komið um það hvernig efla megi og útvíkka starfsemi fyrirtækisins á svæðinu og fjölga þeim fjölbreyttu atvinnutækifærum sem það veitir. Þar má nefna stækkun rekstrarsvæðis þess, auknar rannsóknir á virkjanakostum, stórátak í leit að heitu vatni og nýtingarmöguleikar þess skoðaðir. Ég spyr því hæstv. iðnrh.: Hverjar eru fyrirætlanir ráðherra varðandi eignarhald og framtíðarrekstur Orkubús Vestfjarða? Virðulegi forseti. Það er engan bilbug að finna á okkur Vestfirðingum. Við höfum staðið af okkur mörg stóráföll á síðustu árum, bæði af völdum manna og náttúru, og erum kannski sterkari eftir en áður. Brottflutningur höfuðstöðva Orkubús Vestfjarða gæti þó orðið það áfall sem riði okkur að fullu. Er það vilji ríkisstjórnar Íslands?

Hæstv. forseti. Árið 1976 samþykkti Alþingi lög um Orkubú Vestfjarða. Frá stofnun orkubúsins á árinu 1977 og fram til ársins 2001 var það rekið sem sameignarfélag í eigu ríkisstjórnar Íslands og sveitarfélaga á Vestfjörðum. Eignarhluti ríkissjóðs var 40% en eignarhluti sveitarfélaganna nam samtals 60%. Með samkomulagi eigenda sameignarfélagsins, þ.e. ríkisstjórnar Íslands annars vegar og sveitarfélaganna á Vestfjörðum hins vegar, dags. 7. febrúar 2001 var ákveðið að slíta sameignarfélaginu og stofna hlutafélag um rekstur fyrirtækisins undir heitinu Orkubú Vestfjarða hf. Alþingi heimilaði stofnun hlutafélags um Orkubú Vestfjarða með lögum það sama ár. Í kjölfar þessa keypti ríkissjóður hlutafé allra sveitarfélaganna í orkubúinu og því er ríkið nú eitt eigandi fyrirtækisins sem rekið er í hlutafélagaformi. Ekki eru uppi áform um að breyta þessu rekstrarformi. Í 7. gr. áðurgreinds samkomulags ríkisstjórnar Íslands og sveitarfélaga á Vestfjörðum frá 7. febrúar 2001 er tekið fram að Orkubú Vestfjarða hf. muni starfa sem sjálfstæð eining og ekki verða sameinað öðru orkufyrirtæki fyrr en eftir að nýtt skipulag raforkumála hefur tekið gildi hér á landi. Eftir að ríkið er orðið eini eigandi bæði Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða hf. er eðlilegt að hugað verði að hagkvæmni þess að sameina fyrirtækin. Það verður hins vegar ekki gert nema sameining verði talin hagkvæm að teknu tilliti til allra þeirra hagsmuna sem þar vegast á. Í 8. gr. samkomulagsins frá 7. febrúar 2001 segir að komi til sameiningar Orkubús Vestfjarða hf. við annað eða önnur orkufyrirtæki eftir gildistöku nýrra raforkulaga muni ríkisvaldið eftir því sem í þess valdi stendur beita sér fyrir því að hluti starfsemi hins sameinaða fyrirtækis fari fram á Vestfjörðum. Orðrétt segir í 8. gr., með leyfi forseta: ,,Sameigendur eru sammála um að reynt verði eftir megni að efla starfsemi orkugeirans á Vestfjörðum og viðhalda þjónustu við dreifða byggð.`` Á Vestfjörðum eru ýmsir virkjanakostir sem verið er að meta í rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Síðasta sumar fór ég ásamt starfsmönnum iðnrn., Orkustofnunar og Orkubús Vestfjarða hf. í ferð um Vestfirði og kynnti mér aðstæður til virkjana í fjórðungnum og þá alveg sérstaklega í Hvalá í Ófeigsfirði. Er það von mín að markaður fyrir orku frá slíkum virkjanakostum skapist á Vestfjörðum en við það mundi starfsemi orkugeirans þar eflast verulega. Bind ég vonir við að af þessu geti orðið. Um nokkurt skeið hafa verið í gangi viðræður milli ríkisstjórnarinnar og Akureyrarbæjar um sameiningu Rariks og Norðurorku. Mat hefur verið lagt á hagkvæmni þess að sameina fyrirtækið eftir atvikum með sameiningu við Orkubú Vestfjarða, og niðurstaða verðmats á fyrirtækjunum liggur fyrir. Þessar viðræður eru á viðkvæmu stigi og ekkert hægt að segja um niðurstöðu þeirra að svo stöddu. Eins og ég sagði fyrr er það heildarmat á öllum þeim hagsmunum sem ríkið þarf að taka tillit til sem munu ráða niðurstöðu um það hvort af sameiningu verður eða ekki.

Herra forseti. Það var merkilegt, svarið hjá hæstv. ráðherra. Hún sagði einfaldlega að ekki væri hægt að svara því hver framtíðin yrði hjá orkubúinu á þessari stundu, málið væri viðkvæmt og það væri til skoðunar. Áður hafa menn heyrt áhugann á því að sameina þessi þrjú fyrirtæki, þ.e. Orkubú Vestfjarða, Rarik og Norðurorku. Í því augnamiði hafa komið upp þær umræður að flytja yrði stjórnina á þessu sameinaða fyrirtæki til Norðurlands. Ég verð að segja alveg eins og t.d. samfylkingarmenn á Seltjarnarnesi: Ég treysti ekki ráðherranum fyrir bréfi á milli bæja í þessu máli.

Virðulegi forseti. Aðalgallinn við að ræða um framtíð Orkubús Vestfjarða í því samhengi að sameina það hugsanlega öðrum orkufyrirtækjum er auðvitað að engar forsendur eru fyrir slíkum viðræðum. Hæstv. ráðherra er einfaldlega bundin af ákveðnu samkomulagi. Og samkomulagið kveður á um að óbreyttu rekstrarformi skuli viðhaldið að óbreyttum raforkulögum. Ný raforkulög eru ekki einu sinni komin hingað í hús, þau hafa ekki verið lögð hérna fram. Það er alveg fráleitt að tala á þeim nótum sem hæstv. ráðherra gerir hér, að verið sé að hyggja að sameiningu við fyrirtækið þegar það liggur fyrir að það stenst ekki það samkomulag sem gert var á milli sveitarfélaganna og ríkisins. Mér finnst að hæstv. ráðherra verði einfaldlega að sýna okkur fram á það að slík sameining geti falið í sér lækkun raforkuverðs. Það hlýtur auðvitað að vera grundvallarmarkmiðið sem menn horfa á. Hver verða áhrifin á orkuverðið í landinu, á orkuverðið á Vestfjörðum, með slíkri sameiningu? Um það hefur ekkert verið rætt, ekkert verið sýnt fram á að orkuverðið muni lækka og þess vegna er fráleitt að tala á þessum nótum.

Hæstv. forseti. Okkur er mikill vandi á höndum. Hér er á ferðinni hluti af fyrirætlunum ríkisstjórnarinnar um að breyta umhverfi raforkumála. En það er engin stefna sýnd. Menn vita ekkert hvað er fram undan. Samt er verið að tala hér um mikilvægt fyrirtæki --- starfsemi þess er mjög mikilvæg fyrir svæðið sem hér um ræðir --- en það eru líka miklu stærri hlutir í húfi hvað varðar allt þetta fyrirbrigði sem við köllum raforkugeirann á Íslandi. Auðvitað hefði átt að liggja fyrir umræða í hv. Alþingi um einhverja stefnu ríkisstjórnarinnar, hvernig eigi að koma þessu heim og saman, hvernig eignarhaldi eigi að vera háttað á Landsvirkjun, á Rarik og öðrum orkufyrirtækjum í landinu eftir að búið er að skipuleggja þessa hluti upp á nýtt. En nákvæmlega ekkert liggur fyrir. Og meðan svo er ekki er þetta auðvitað fáránleg umræða.

Herra forseti. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs vöruðum við því að hlutafélagavæða Orkubú Vestfjarða og þvinga sveitarfélögin til þess að selja ríkinu hluta sinn í því. Þeim var lofað öllu fögru eins og hæstv. iðnrh. gat um áðan. Og loforðin voru svo sterk að núna í vor og sumar komu fram tölur um verðið á Orkubúi Vestfjarða inn í sameiginlegt fyrirtæki. Þá var ekki verið að bíða eftir nýrri umgjörð raforkulaga heldur var þegar farið að bítast um að koma þessum bútum, Orkubúi Vestfjarða, Rarik og Norðurorku, inn í eitt fyrirtæki sem síðan átti að selja á markaði.  Ég held að hæstv. ráðherra ætti bara að koma heiðarlega fram og segja við Vestfirðinga: Það er algert stopp í þessu máli og verður ekki hreyft fyrr en hagsmunir Vestfirðinga eru tryggðir.

Herra forseti. Við Vestfirðingar gengum út frá því þegar sveitarfélögin seldu sinn hlut að það stæði sem stendur í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, að ekkert yrði hreyft við því eignarhaldi sem þarna er meðan ekki hefur verið gengið frá nýjum raforkulögum. Ég verð að trúa því. Ég get ekki annað en trúað því að ekki verði hreyft við því. Það getur ekki verið að menn geri slík glappaskot, að gera þetta þvert á yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar. Ég varð fyrir vonbrigðum þegar í ljós kom að verið er að framkvæma eitthvert nýtt eignamat byggt á einhverjum hlutum sem ég hef ekki skilið enn þá. Ég tel og veit það að ríkisstjórnin hefur enga samþykkt í þessa veru gert --- enga --- og ég á ekki von á því að hún verði gerð. Ég veit hins vegar að orkubúið er ákaflega hentug eining, mjög góð rekstrareining sem hefur náð mjög miklum árangri, og það er gríðarlega þýðingarmikið fyrir Vestfirði að ekki verði hróflað við því.

Herra forseti. Það á að vera mönnum kunnara en frá þurfi að segja að fjárhagsstaða sveitarfélaga á Vestfjörðum var orðin slík að það háði mjög getu sveitarfélaganna til að sinna hlutverki sínu. Kaup ríkisins á hlut sveitarfélaganna í Orkubúi Vestfjarða hefur gjörbreytt stöðu sveitarfélaganna. Þau hafa núna afl til þess að sækja fram og bæta þjónustu við íbúa sína. Ég held að menn megi ekki gera lítið úr þeim árangri sem náðst hefur með þeim gerningi, m.a. fyrir tilstuðlan ríkisstjórnar Íslands sem keypti hlut sveitarfélaganna í Orkubúi Vestfjarða á mjög góðu verði frá sjónarhóli þeirra sem seldu. Ég minni hv. þingmenn á að þessi mál voru rædd á fjórðungsþingi Vestfirðinga í lok ágúst sl. og þar gaf iðnrh. út skýlausa yfirlýsingu um að auðvitað yrði staðið við það samkomulag sem gert var við sveitarfélagið. Því stendur ekki til að gera neinar breytingar á rekstri og eignarhaldi Orkubús Vestfjarða. En það er verið að skoða ýmsa möguleika, eins og menn voru almennt sammála um að rétt væri að gera. Og ég held að hv. þingmenn Sjálfstfl. á Vestfjörðum ættu að hafa þetta í huga þó að það verði að virða þeim til vorkunnar að prófkjör er á næsta leiti.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svör hennar varðandi framtíð orkubúsins og hv. þingmönnum fyrir góða þátttöku í umræðunni. Ég hefði vissulega kosið að fá afdráttarlausari og skýrari svör. Starfsmenn Orkubús Vestfjarða eru um 60 talsins og nauðsynlegt að eyða sem fyrst þeirri miklu óvissu sem þeir og fjölskyldur þeirra hafa búið við sem hlýtur einnig að hafa slæm áhrif á starfsemi fyrirtækisins. Okkur sem búum fyrir vestan er fullkomlega ljóst hvílíkur hnekkir það yrði fyrir atvinnulíf okkar og einnig sjálfsmynd ef höfuðstöðvar orkubúsins yrðu fluttar í burtu, alveg burt séð frá því hvort einhver störf yrðu þar eftir. Ég vil einnig taka undir ályktun Fjórðungsþings Vestfirðinga frá í haust þar sem skorað var á hæstv. iðnrh. að efla Orkubú Vestfjarða og víkka starfssvið þess svo það nái til alls hins nýja Norðvesturkjördæmis. Virðulegi forseti. Öllum hlýtur að vera ljóst að grípa verður til róttækra aðgerða á öllum sviðum atvinnulífsins í Norðvesturkjördæminu til að skapa mótvægi við þær miklu framkvæmdir sem ríkið stefnir að annars staðar á landinu á næstu árum. Í sérstakri byggðaáætlun fyrir Vestfirði sem unnin var á fyrri hluta þessa árs eru fjölmargar hugmyndir heimamanna um hvernig efla megi atvinnu- og mannlíf fyrir vestan. Á þeim vettvangi bíða iðnrn. vissulega verðugri verkefni en vangaveltur um flutning norður í land.

Hæstv. forseti. Ég skil það mjög vel að hv. þm. hefði viljað fá afdráttarlausari svör frá mér. En miðað við hvernig málið er vaxið get ég því miður ekki sagt allt og ekki talað mjög skýrt. Þetta mál er, eins og fram kom í fyrri ræðu minni, í ákveðnum farvegi. Þá er ég að tala um það sem snýr að því að hugsanlega sameina þessi fyrirtæki í orkugeiranum, þ.e. Rarik, Norðurorku og Orkubú Vestfjarða. Við verðum að hafa það í huga að áður en ríkið kaupir Orkubú Vestfjarða er í gangi ákveðið ferli sem ég er að vinna að í samræmi við ákvörðun ríkisstjórnarinnar, þ.e. að athuga hagkvæmni þess að sameina Rarik og Norðurorku. Að því er ég að vinna vegna ákvörðunar sem tekin var í ríkisstjórn. Síðan bætist Orkubú Vestfjarða við og ég trúi ekki að hv. þm. sé að segja að henni finnist verra ef þessi þrjú fyrirtæki yrðu sameinuð og að höfuðstöðvarnar yrðu á Akureyri fremur en að þær væru í Reykjavík? Á ég að skilja hana þannig? Mér þykir mjög slæmt ef landsbyggðarmenn hugsa þannig, en það mátti nánast skilja hana þannig. Að sjálfsögðu verður staðið við það samkomulag sem gert var við sveitarfélögin á Vestfjörðum þegar ríkið keypti þeirra hlut. Það hef ég margoft ítrekað þannig að menn þurfa ekki að tala sig hása út af því. Það hefur aldrei verið talað um það að selja Rarik á markaði. Það hefur hins vegar verið talað um að breyta félaginu í hlutafélag og það er óútkljáð mál. En þingið er nú rétt að byrja og við skulum sjá til hvernig það mun ganga. Menn segja að það hafi verið vonbrigði að unnið var verðmat á þessum fyrirtækjum. Ja, hvernig á að sameina fyrirtæki öðruvísi en að unnið sé verðmat? Það er bara hluti af þessu máli. Verðmatið liggur fyrir. Það er ekki hægt að tala opinberlega um það, og eins og ég sagði: Málið er á viðkvæmu stigi en ég tel þó að það sé í eðlilegum farvegi.

Herra forseti. Samkeppnislög eru frá 25. febrúar 1993. Markmið þeirra er m.a. að vinna gegn óréttmætum viðskiptaháttum, skaðlegri fákeppni og samkeppnishömlum og auðvelda aðgang nýrra keppinauta að markaðnum. Ég hef í höndum skýrslu Samkeppnisstofnunar um könnun sem tekur til tímabilsins frá ársbyrjun 1996 til ársloka 2000. Þar kemur m.a. fram að tölfræðileg gögn beri með sér að samkeppni í matvöruverslun hafi á tímabili, a.m.k. fram á miðjan síðasta áratug, verið mjög virk og neytendur þá notið góðs af í hlutfallslega lækkuðu verði. Þetta hefur hins vegar breyst eftir að Samkeppnisstofnun varð til. Í niðurstöðum skýrslu Samkeppnisstofnunar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ef kaupendastyrkur er notaður til að knýja fram ósanngjarnt og ómálefnalegt verð og önnur viðskiptakjör getur hann dregið úr samkeppnishæfni minni og meðalstórra birgja. Þegar til lengri tíma er litið getur það verið til skaða fyrir neytendur. Það er álit Samkeppnisstofnunar að ástæða sé til að rannsaka það frekar hvort hugsanlegur kaupendastyrkur verslunarkeðja hafi á síðustu árum haft áhrif á samkeppnishæfni birgja á markaðnum. Birgjar hafa bent á dæmi sem þeir telja að sanni að samningsstaða verslunarkeðjanna hafi verið nýtt til að knýja fram verð hjá birgjum sem hafi skert samkeppnishæfni þeirra. Það hafi verið gert með hótunum um að segja upp samningum og með því að fara ekki eftir ákvæðum viðskiptasamninga. Þá telja birgjar að knúinn hafi verið fram svo hár afsláttur hjá þeim af einstökum verslunarkeðjum að hann hafi leitt til þess að verslunum hafi verið mismunað í viðskiptum við birgjana. Enn fremur telja birgjar að verslunarkeðjur hafi í krafti stöðu sinnar komið kostnaði yfir á birgja sem þeir hafi ekki talið þjóna sínum hagsmunum. Loks hafa birgjar bent á að gögn og aðrar upplýsingar sýni að birgjum hafi verið hótað af matvörukeðjum að viðskiptum við þá yrði hætt eða jafnvel að vörur hafi verið teknar úr sölu ef birgjarnir hafi ekki getað haft áhrif á verð hjá öðrum matvöruverslunum.`` Þetta er ekki falleg lýsing og ýmislegt gefið í skyn með þessum orðum sem hlýtur að vekja athygli í ljósi þess að Guðmundur Sigurðsson, forstöðumaður samkeppnissviðs Samkeppnisstofnunar, sagði í blaðaviðtali fyrir skömmu, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það virðist hafa orðið stefnubreyting hjá stóru keðjunum í þá átt, að þær hafi ekki beitt sér með sama hætti og áður eftir að skýrslan kom út. Við höfum upplýsingar um það frá birgjum að ástandið hafi gjörbreyst.`` Er það skoðun hæstv. viðskrh. að hér hafi verið stundaðir óviðskiptalegir verslunarhættir af þessum sterku keðjum á matvörumarkaði?

Hæstv. forseti. Hv. þm. Halldór Blöndal, 1. þm. Norðurl. e., hefur beint til mín eftirfarandi fyrirspurn: ,,Hvað liggur á bak við þessi ummæli Guðmundar Sigurðssonar, forstöðumanns samkeppnissviðs Samkeppnisstofnunar í DV 8. okt. sl.: ,,Það virðist hafa orðið stefnubreyting hjá stóru keðjunum í þá átt, að þær hafi ekki beitt sér með sama hætti og áður eftir að skýrslan kom út. Við höfum upplýsingar um það frá birgjum að ástandið hafi gjörbreyst``?`` Af þessu tilefni óskaði ráðuneytið eftir afstöðu Samkeppnisstofnunar til fyrirspurnarinnar og er svar stofnunarinnar eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Í apríl 2001 birti Samkeppnisstofnun skýrslu um matvörumarkaðinn, verðþróun í smásölu 1996--2000. Í skýrslunni kemur m.a. fram að birgjar matvöruverslana, þ.e. innlendir framleiðendur og heildsalar, hafi bent á að verslunarkeðjur hafi beitt markaðsstyrk sínum til að knýja fram viðskiptakjör sem hafi skert samkeppnishæfni birgjanna. Í skýrslu sinni boðaði Samkeppnisstofnun að hún hygðist rannsaka frekar þær ásakanir sem vitnað er til í skýrslunni. Síðastliðinn vetur hóf stofnunin boðaða rannsókn með því m.a. að ræða við fulltrúa stærri birgja og verslunarkeðja. Í samtölum við þessa aðila kom fram, að mati starfsmanna Samkeppnisstofnunar, að breyttir starfshættir hefðu rutt sér til rúms í viðskiptum verslunarkeðjanna og birgjanna, m.a. eftir að áðurnefnd skýrsla stofnunarinnar var birt. Fram kom í viðtölum við birgja að þeir væru mun sáttari við viðskiptahættina sem felast í stuttu máli helst í því að keðjurnar beiti ekki afli þannig að viðskiptasamningar séu ekki virtir og ekki sé knúin fram mismunun í viðskiptakjörum sem raski samkeppni o.s.frv.`` Í meginatriðum liggur framansagt að baki þeim ummælum sem fyrirspurn þingmannsins vitnar til. Þess má til fróðleiks geta að í kjölfar þeirra viðtala sem Samkeppnisstofnun átti við aðila á matvörumarkaðnum sl. vetur boðaði stofnunin að hún hygðist gefa út sérstakar reglur til aðila á matvörumarkaðnum þar sem fram komi leiðbeiningar um hvers konar viðskiptahættir teljist ásættanlegir með tilliti til ákvæða samkeppnislaga og hvaða viðskiptahættir séu það ekki. Drög að reglum hafa verið kynnt hagsmunaaðilum og unnið hefur verið úr athugasemdum þeirra. Þess er að vænta að reglurnar verði birtar á næstu vikum.

Virðulegi forseti. Segja má sem svo að fyrirspurnin sem hér er til umræðu sé ekki mjög hefðbundin, enda ekki alveg hefðbundinn þingmaður á ferð. En vegna þessarar fyrirspurnar reyndi ég að hlýða vandlega á mál hv. þm. Halldórs Blöndals og fékk það út að hann hefði áhyggjur af því að tiltekið fyrirtæki kæmist í þá stöðu að geta nýtt sér aðstæður til að knýja aðra til mjög erfiðra viðskipta, knýja fram mjög góð viðskiptakjör, ef svo má að orði komast. Ég tek undir með hv. þm. að það er mikilvægt að komið sé í veg fyrir það. En ég vonast til að fá hv. þm. í lið með mér þegar við förum að ræða um samgöngumál og þá væntanlega Flugleiðir, Eimskipafélagið, tryggingafélög, banka og fleiri. Þá verð ég að segja eins og er, að það verður virkilega gaman að fá hv. þm. Halldór Blöndal til liðs við þá umræðu sem skiptir þetta samfélag mjög miklu máli, þ.e. að koma í veg fyrir fákeppni í samfélaginu.

Hæstv. forseti. Ég hætti bara ekki að verða hissa á hv. þm. sem bar fram þessa fyrirspurn. Hann sagði að jákvæð áhrif í samkeppnisumhverfinu hefðu minnkað eftir að Samkeppnisstofnun kom til. Ég verð að segja alveg eins og er, að mér finnst þetta bara allt of langt gengið.

Þetta voru orð Samkeppnisstofnunar en ekki mín.

Ég verð að segja það að 

Víta hann.

Ég hef að vísu ekki aðstöðu til að víta hann með öðru en að segja þetta: Mér finnst að hv. þm. ætti að endurskoða afstöðu sína til Samkeppnisstofnunar og skoða hvað hún hefur verið að gera á undanförnum árum. Þá mun hann átta sig á því að þetta er afar mikilvæg stofnun sem ber að styðja og styrkja hér á Alþingi á allan hátt.

Herra forseti. Í skýrslu Samkeppnisstofnunar kemur fram að álagning hjá verslunarkeðjunum sé orðin meiri en áður, allt upp í 50%. Á hinn bóginn segir að álagning birgja, þ.e. framleiðenda og heildsala, hafi minnkað. Það kemur líka fram að þetta bitni sérstaklega á íslenskum framleiðendum. Þetta kemur fram í skýrslu Samkeppnisstofnunar. Þar er nefnt þrennt um kostnað birgja. Í fyrsta lagi segir í skýrslunni, með leyfi forseta: ,,Þannig hefur það vaxið að birgjar sjái um uppröðun á vörum í hillur matvöruverslana.`` --- Nokkru síðar segir, með leyfi forseta: ,,Kostnaður við kæli- og frystiskápa hefur að einhverju leyti flust frá verslunum til birgja.`` --- Enn fremur stendur í skýrslunni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Að mati Samkeppnisstofnunar má draga þá ályktun að birgjar finni sig knúna til samstarfs sem felur í sér kostnaðarhlutdeild í kynningarstarfi matvöruverslana þar sem það þjóni ekki hagsmunum birgjanna í samskiptum við sterka kaupendur að hafna slíku samstarfi.`` Mér er sagt að þetta fari fram með þeim hætti að þessar stóru keðjur birti auglýsingar og láti síðan birgjana greiða hlutfallslega fyrir auglýsingaverðið og ekki liggi fyrir annað en að stóru keðjurnar geti beinlínis hagnast af því að auglýsa í blöðum af því birgjarnir séu látnir greiða hærri fjárhæðir en nemur auglýsingakostnaði. Að minnsta kosti hafa birgjar engar upplýsingar um nema svo kunni að vera. Þetta er auðvitað mjög alvarlegt ástand og það er undarlegt, ef rétt er, að Samkeppnisstofnun hafi enn ekki gefið út reglur um viðskipti birgja og verslunarkeðja sem eru ráðandi á markaði, eftir þá skýrslu sem út kom þar sem miklar dylgjur eru hafðar uppi um að verslunarhættir séu óheilbrigðir. Það eru ummæli Samkeppnisstofnunar en ekki mín sem gefa það í skyn.

Hæstv. forseti. Það er rétt að í þeirri skýrslu sem Samkeppnisstofnun vann og birt var í apríl 2001, kemur fram að ekki er allt með felldu og það eru ýmis atriði sem Samkeppnisstofnun segir í skýrslunni að verði athuguð frekar. Síðan fer stofnunin í þá vinnu að rannsaka þá þætti sem voru ekki fullathugaðir þegar skýrslan er gefin út. Í þeirri vinnu kemur í ljós að ástandið hefur batnað mikið. Ég held að það sé nú góðs viti. Í framhaldi af því einnig, og reyndar hafði sú umræða komið upp áður, er ákveðið að fara út í þessar leiðbeiningar á markaðnum þar sem allir aðilar geti komið sér saman um leikreglur, vonandi, og þar með verði þetta umhverfi allt heilbrigðara og ásættanlegra. Þær reglur sem við höfum talað um í þessari umræðu eru á næsta leyti. Ég er með grein eða frétt sem birtist í blöðum. Þar stendur og er haft eftir starfsmanni stofnunarinnar: ,,En við erum einfaldlega að ramma inn í reglur viss atriði þannig að menn átti sig á því betur hversu langt má ganga með hliðsjón af ákvæðum samkeppnislaga.`` Auðvitað eru samkeppnislögin grundvallaratriði í þessum efnum, en með reglunum sem væntanlega verða tilbúnar innan skamms, þá verður þetta umhverfi allt saman það niðurnjörvað hvað reglur og lög varðar að við skulum gera okkur vonir um að þá verði ekki viðhöfð slík vinnubrögð sem koma fram í skýrslunni og ég vissulega tek undir með hv. þm. að eru ekki neinum til sóma.

Virðulegi forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. fjmrh. er um hvað líði sérstakri úttekt á áhrifum lækkunar á endurgreiðslu virðisaukaskatts úr 100% í 60% til byggjenda íbúðarhúsnæðis vegna vinnu manna á byggingarstað og til eigenda íbúðarhúsnæðis vegna viðhaldsvinnu. En þessa úttekt ákvað Alþingi á 126. löggjafarþingi. Þetta er reyndar sama fyrirspurn og borin var fram fyrir nákvæmlega einu ári, 17. október 2001, til ráðherrans. Þá fékk sú sem hér stendur einstaklega knálegt svar hæstv. ráðherra um að úttekt væri hafin og þegar henni yrði lokið yrði skýrt frá niðurstöðunum. Ár er liðið og ég velti því fyrir mér hvort henni sé ekki enn lokið og hvort svo langan tíma taki að afla þessara upplýsinga, ekki síst þar sem mér fannst að fyrir lægju meginlínur í þessu máli þegar frv. Samfylkingarinnar var borið fram á sínum tíma. Það frv. var um að færa endurgreiðslurnar til fyrra horfs frá því áður en endurgreiðsluhlutfallið var lækkað úr 100% í 60%. Á sínum tíma var slík vinna undanþegin söluskatti og við breytinguna yfir í virðisaukaskatt hefði hún sjálfkrafa orðið að fullu skattskyld ef undanþága hefði ekki komið til. Full skattskylda hefði haft í för með sér hækkun á byggingarkostnaði og byggingarvísitölu. Önnur ekki síðri ástæða endurgreiðslunnar má ætla að hafi verið að vinna gegn svartri atvinnustarfsemi. Frá því að lækkun endurgreiðslu tók gildi og þar til málið var flutt sem ég hef vísað hér til, hafði umsóknum stórfækkað og endurgreiðslufjárhæðir lækkað. Ég hef ekki upplýsingar um hvernig þessi mál hafa þróast síðar, undanfarin tvö ár. En þetta gaf til kynna að svört atvinnustarfsemi hefði aukist til muna og ætla má að með því að færa endurgreiðsluna til fyrra horfs muni það stuðla að betri skilum til skattyfirvalda og þar með auknum skatttekjum þó endurgreiðslubeiðnum fjölgi og greiðslur hækki. Frumvarp Samfylkingarinnar um að færa endurgreiðsluna á ný í 100% fékk þá meðferð hjá efh.- og viðskn. að nefndin flutti tillögu um að fjmrh. gengist fyrir þessari sérstöku úttekt sem ég spyr hér um. Virðulegi forseti. Ég hef mikinn áhuga á því að heyra hvað líður úttektinni og þá ekki síður hvaða hug hæstv. fjmrh. Geir H. Haarde hefur til þess að endurskoða endurgreiðsluprósentuna og hvort hann muni skoða það að hækka hlutfallið.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. í upphafi fyrir að endurnýja fyrirspurn sína frá því í fyrra og minna okkur öll á þetta mál, því málið er þannig vaxið að þrátt fyrir yfirlýsingu mína um að ég mundi beita mér fyrir því að skýrslan yrði kynnt á Alþingi strax í fyrra eða á fyrra þingi þá fórst það fyrir og mér þykir það leitt. En hér er hún komin, skýrslan. Ég held á henni hér í höndunum og það stendur til að útbýta henni hér í dag eða á morgun. Leyndardómnum hefur því verið svipt af þessu máli og sú vinna sem beðið var um af hálfu þingsins varðandi þetta mál hefur verið innt af hendi í sérstökum starfshópi sem skilaði reyndar þessari skýrslu fyrir allnokkru síðan. En það fórst fyrir að búa hana þannig úr garði að henni væri útbýtt hér fyrir þinginu. Og það, eins og ég segi, þykir mér leitt. En hér er svarað ýmsum spurningum varðandi þetta mál. Auðvitað eru hér alls kyns álitaefni sem ekki er hægt að meta til fulls á grundvelli þeirra upplýsinga sem fyrir liggja, en við teljum að lækkun á endurgreiðslurnar hafi aukið tekjur ríkissjóðs eins og vonast var til. Það er ein af niðurstöðunum. Við teljum erfitt að segja til um það hvort svört atvinnustarfsemi hafi aukist á þessu sviði og þá hversu mikið. Við teljum að það liggi ekki alveg fyrir efni til að draga skýra ályktun um það atriði. Við teljum í þessari skýrslu ekki ástæðu til þess að hækka endurgreiðsluhlutfallið á nýjan leik. En hópurinn bendir á að það er auðvitað pólitísk ákvörðun en ekki verkefni hópsins að gera tillögu í því efni. Ég held að ég geti sagt fyrir sjálfan mig eftir að hafa lesið þessa skýrslu að það er ekkert í henni sem sérstaklega rökstyður að rétt sé að hækka hlutfallið að nýju. Síðan vil ég benda á að í kjölfar skýrslu sem gerð var á virðisaukaskattskerfinu og framkvæmd þess fyrir u.þ.b. tveimur árum eða tveimur og hálfu ári, var gerð tillaga um bætt aðgengi fólks að þeim endurgreiðslum sem við erum hér að tala um. Þeim tillögum var hrundið í framkvæmd með lagabreytingum og breytingum á reglugerð til þess að stytta afgreiðslutíma manna vegna beiðna um endurgreiðslur virðisaukaskatts Það hefur því verið unnið í því að gera þetta kerfi liprara og auðveldara fyrir almenning að hagnýta sér það. Þar með tel ég, herra forseti, að fyrirspurninni sé svarað.

Hæstv. forseti. Það er rétt að fagna því að þessi skýrsla er komin fram þótt seint sé. Vitanlega eiga menn eftir að skoða hana og velta fyrir sér niðurstöðum hennar. Það sem mig langar til að komi fram í umræðunni hér er með hvaða hætti menn hafa metið hvort og hversu mikið undanskot frá skatti hafi aukist við þessa breytingu því það kemur mér mikið á óvart ef það hefur ekki gerst. Það mun svo sannarlega breyta niðurstöðunum ef það er eitthvað að ráði. Það er ekki mælikvarði, að mér finnst, í þessu efni þó eitthvað hafi aukist það sem ríkissjóður fær til sín á pappírunum frá því sem áður var heldur er það fyrst og fremst þetta sem skiptir þarna máli. Það veit ég einfaldlega að mjög oft er gerður einhvers konar samningur milli þeirra sem kaupa þjónustu og þeirra sem selja hana, þ.e. annar fær virðisaukaskattinn eða sem svarar honum og hinn hagnaðinn af því að það er ekki gefið upp til skatts sem unnið er.

Virðulegi forseti. Ég þakka þetta svar. Ég lýsi líka yfir ánægju minni með að skýrslan sé komin. Ég mun kynna mér hana mjög vel. Ég fullvissa hæstv. ráðherra um að ég hefði haldið þessu máli áfram vakandi ef skýrslan hefði enn átt eftir að líta dagsins ljós. Ég tek undir það með hv. þm. Jóhanni Ársælssyni að mér finnst það skipta mjög miklu máli hvaða áhrif þetta mál hefur á svarta atvinnustarfsemi. Ég hef verið sannfærð um að rétt væri að hækka endurgreiðsluna. Þetta skiptir mjög miklu máli fyrir heimilin í landinu. Ég hef verið sannfærð um það, bara af þeim sögum sem ég hef fengið að heyra, að í skjóli þessarar breytingar hafi þróast talsverð breyting á þessu og það henti fólki ekkert sérstaklega að reyna að fara réttu leiðina af því að endurgreiðslan hefur lækkað svo mikið. Ég harma þess vegna að pólitísk ákvörðun ráðherrans sé að skoða þetta ekki og breyta ekki þessu máli. Ég bendi á varðandi umfjöllun hans um að þessi breyting hafi haldið áfram að skila meiri fjármunum til ríkisins að það hlutu að koma áfram meiri fjármunir til ríkisins ef tekið er mið af því hvað mikið hefur verið byggt frá þeim tíma sem þessi breyting var gerð. Mikil aukning var á útlánum húsbréfakerfisins til nýbygginga og endurbóta öll árin þar til þessu máli var hreyft og ef eitthvert samhengi er í þessum málum þá hlýtur það að þýða auknar greiðslur til ríkissjóðs. Mér finnst það eitt og sér því ekki endilega benda til að rétt sé að halda sig við lægri prósentu eða réttlæta hana. Ég mun að sjálfsögðu, herra forseti, skoða þessa skýrslu og bera fram nýjar fyrirspurnir ef ég tel svo þurfa.

Herra forseti. Ég vil enn og aftur þakka þingmanninum fyrir að endurvekja þetta mál hér því hér urðu ákveðin mistök af minni hálfu í fyrra. En þau eru sem sagt leiðrétt á grundvelli og í kjölfar þessarar fyrirspurnar. En út af því sem hv. þm. Jóhann Ársælsson sagði hér og einnig hv. fyrirspyrjandi um svarta atvinnustarfsemi þá er það náttúrlega þannig, eðli málsins samkvæmt, og liggur í hlutarins eðli að ekki er hægt að sannreyna eða meta til fulls hvort slík starfsemi hefur minnkað eða aukist vegna þessarar breytingar. Ég ætla að leyfa mér að lesa, með leyfi forseta, upp úr því sem segir um þetta atriði í skýrslunni: ,,Af ýmsum ástæðum er erfitt að leggja mat á hvort svört atvinnustarfsemi hafi aukist á þessu sviði og þá hversu mikið. Leggja má fram rök sem leiða líkur að því að fækkun á endurgreiðslubeiðnum frá 1996 ... bendi til þess að svört atvinnustarfsemi hafi aukist á þessu sviði. Bent hefur verið á að endurgreiðsluheimildin hafi haft nokkuð að segja í baráttunni gegn svartri atvinnustarfsemi og að þau áhrif hafi eitthvað minnkað við lækkun endurgreiðsluhlutfallsins. Aftur á móti bendir stöðug hækkun heildarendurgreiðslufjárhæða frá 1997 ekki til þess að svört atvinnustarfsemi hafi aukist frá 1997 vegna lækkaðs endurgreiðsluhlutfalls ...`` Hér er jafnframt vitnað í töflur og myndir sem fylgja skýrslunni. Að öðru leyti liggur þetta vonandi frammi sem allra fyrst hér sem þingskjal, herra forseti.