Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Fyrir hönd hæstv. atvrh. (MG), sem er veikur, skal jeg, að því er snertir ástæður fyrir frv. þessu, leyfa mjer að vísa til aths. við frv. og leggja til, að frv. verði, að þessari umr. lokinni, vísað til hv.allshn.

Jónas Jónsson Af því að þetta frv. er ekki alveg nýtt hjer í deildinni, þá tel jeg heppilegt, að stjórnin skýri frá því, hvers vegna hún kemur nú fram með það, þar sem þessi hv. deild hefir felt það fyrir nokkrum missirum, af ástæðum, sem virðast vera til staðar enn. Jeg hygg, að engum, sem heyrðu fjármálaræðu hæstv. ráðherra, hafi getað blandast hugur um það, að fjárhagur landsins er ekki góður, og ekki er útlit fyrir, að hann fari batnandi á næsta ári. Það má búast við kreppu og hallæri, sem viðbúið er að geti staðið nokkuð lengi hjer eins og erlendis, þar sem orsökin er sameiginleg, sem sje verðbreyting peninganna. Jeg vil nú skjóta því til stjórnarinnar, hvort hún geti ekki búist við því, að krafa um fækkun embætta komi fram við næstu kosningar. Ef svo fer, sem ekki virðist ósennilegt, að fjárhagur einstaklinga og ríkissjóðs fari versnandi á næstu árum, þá er ekki um nema tvent að gera, annaðhvort að stöðva allar verklegar framkvæmdir eins og gert hefir verið áður, eða þá að færa saman embættafjöldann. En núverandi stjórn hefir ekki verið sparsöm í því efni, því að hún hefir stofnað mörg ný embætti. En jeg verð að segja, að það er furðu djarft að koma fram með frv. um fjölgun embætta, þegar hallæri vofir yfir. Það, sem hjer liggur fyrir, er þá það, að stofna í byrjun þingsins embætti, sem áður hefir verið álitið, að hægt væri að komast af án. Eftir fylgiskjalinu virðist svo, sem þeir prestar, sem lögum samkvæmt eru skyldir til þess að þjóna embættinu, skorist undan því, og er ætlast til þess, að Alþingi beygi sig fyrir þeim. Jeg skal játa, að það væri ein ástæða til að verða við óskum stjórnarinnar um þetta efni, ef hægt væri að leggja annað embætti niður um leið og þetta er stofnað. Það leit út fyrir í fyrra, að erfitt væri að ná samkomulagi við prestinn á Þingvöllum um að hann leyfði afnot jarðarinnar, svo ekki var annað sýnna en hætta yrði við 1000 ára afmælishátíðina, eða gera þá breyting á, að presturinn á Mosfelli tæki að sjer Þingvallaprestakall. Nú vil jeg spyrja hæstv.forsrh., hvort meining hans sje með þessu frv. beinlínis að fjölga embættum, eða hvort hann vill stuðla að því, að Þingvellir verði sameinaðir þessu embætti, ef það verður stofnað.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Mjer þætti vænt um, ef hugsanir þær, er hv. 1. landsk. (JJ) ljet í ljós um fjárhag landsins í síðustu ræðu sinni, væru vakandi í hvert skifti, sem till. kemur fram um aukin útgjöld ríkissjóðs. En í þessu máli er þeirra ekki þörf, því hjer er ekki að ræða um aukin útgjöld, heldur að halda því við, sem er. Að því er snertir spurninguna um að breyta takmörkum þessa prestakalls, þá skal jeg geta þess, að málið heyrir ekki undir mína stjórnardeild, og mun jeg því ekki svara því að sinni. En þetta er þess eðlis, að jeg álít rjettara, að það sje athugað rækilega í nefnd, en ekki sje verið að kasta fram um það lítt hugsuðum skoðunum í þingræðu.

Jónas Jónsson Það er svo sem auðvitað, að hæstv.forsrh. skilur ekki, hvert það skip stefnir, sem hann er að sigla í strand. Hann virðist ekki gera neinn mun á skipulagi um stundarsakir og lögum. Þótt ráðherrann geri sjer ekki háar hugmyndir um hæfileika þingdeildarmanna, þá má hann þó vita, að þeir kunna að gera mun á föstu skipulagi og bráðabirgðafyrirkomulagi. Ef ráðherrann hefir átt við að spara fje til ræktunar landsins, er hann var að tala um sparnað, þá sje jeg ekki ástæðu að skifta um skoðun í því efni. Þar vill hann spara og telur þá eyðslu vitleysu, en vill kasta út fje í sendiherra á Spáni og fleiri slík alóþörf embætti. Yfirleitt hugsar stjórnin ekki um annað en að fá embætti stofnuð, án þess að gera sjer grein fyrir því, hvort fjárhagur ríkissjóðs þolir það eða ekki.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg ætla ekki að fylgja hætti hv. 1. landsk., að gera hvert þingmál, er mjer kynni að detta í hug, að umræðuefni í sambandi við þetta frv. Mjer finst t. d. ræktun landsins koma þessu máli ákaflega lítið við. Þá mintist hann einnig á starf nefndar, er kosin var af sameinuðu þingi í fyrra til þess að athuga undirbúning hátíðahaldanna á Þingvöllum 1930. Frá þessari nefnd hafa engar tillögur komið til stjórnarinnar, er snerti nokkuð af því, er þessi hv.þm. talaði um. En hann getur ekki vænst þess, að stjórnin geri honum svo hátt undir höfði, að hún fari að ræða við hann um mál, er bera á góma innan nefnda, en stjórnin hefir ekkert heyrt um frá nefndinni sjálfri. Annars munu hv. þingdeildarmönnum kunnar ástæðurnar fyrir frv. þessu. Svo var ákveðið með lögum nr. 45, 16. nóv. 1907, að Mosfellsprestakall skyldi lagt niður og sameinað Reykjavík og Reynivallaprestakalli. Síðan þetta var ákveðið, hefir sú breyting orðið á hjer í Reykjavík, að fólksfjöldi hefir tvöfaldast, en tala presta ekki fjölgað, svo að vitanlegt er, að dómkirkjuprestarnir í Reykjavík geta ekki sint þeim hluta Mosfellsprestakalls, sem þeim er ætlaður. Nú er svo ákveðið í lögunum frá 1907, að samsteypan eigi fram að fara, þegar landsstjórninni sýnist, að því verði við komið. Og þegar prestakallið losnaði, fór svo, að stjórninni sýndist þetta ekki tiltækilegt, og jeg geri mjer enga von um, að það verði fremur hægt hjer eftir en hingað til, með öllum þeim fólksfjölda, sem nú er hjer í bæ.

Jónas Jónsson Út af skoðun hæstv. ráðh. (JÞ) um Þingvallanefndina vil jeg segja það, að sá, sem ber fram þetta frv., lokar leiðinni til þess að sameina þetta brauð Þingvallabrauði. Ábyrgðin hvílir því á hæstv. ráðh. (JÞ), sem ber fram þetta frv., en veit af því, að altaf hefir verið opin deila við Þingvallaprestinn, síðan hann fjekk þetta brauð. Nú er verið að loka fyrir, að leyst verði skynsamlega úr Þingvallamálinu.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Engin sanngirni er að ætlast til þess, að stjórnin geti sjeð inn í hugskot Þingvallanefndar. Mjer er alveg ókunnugt um þessa deilu milli Þingvallaprests og nefndarinnar, en vitanlega hefir hún getað átt sjer stað fyrir því. - Takmörk prestakallsins er atriði, sem sú nefnd, sem fær þetta frv. til athugunar, getur rannsakað. En óski Þingvallanefnd, að borið sje fram frv. um sameiningu prestakallanna á þessu þingi, þá eru til þess tvær leiðir. Annaðhvort getur hún snúið sjer til landsstjórnarinnar og beðið hana að flytja frv., eða hún getur farið til þeirrar nefndar, sem frv. fær til meðferðar.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Um ástæðurnar fyrir þessu frv. get jeg að miklu leyti vísað til aths., sem prentaðar eru með frv. Eins og háttv.þdm. muna, voru hjer árin 1923 og '24 á ferð frv. til stjórnskipunarlaga um breytingar á stjórnarskránni. Síðan hefir oft verið á málið minst, bæði í blöðum og á þingmálafundum. Virðist mega ætla, að töluvert almenn sje óskin um a. m. k. eina breytingu á stjórnarskránni: að fjárlög sjeu gerð fyrir tvö ár í senn. Gera menn sjer þá vonir um, að venjulega þurfi þá ekki þinghald nema annaðhvert ár, enda þótt allir viðurkenni, að komið geti fyrir, að kalla þurfi saman aukaþing. Ástæðurnar, sem fram eru bornar fyrir þessu, eru aðallega tvær. Önnur er sparnaður sá, sem af þessu leiðir fyrir ríkissjóð. Hin ástæðan er sú, að þingmálin mundu geta fengið betri undirbúning, ef lengra væri milli þinga. Stjórnin er þeirrar skoðunar, að þessar ástæður sjeu gildar og beri að taka þær til greina. Álítur hún því, að stjórnarskráin eigi að vera þannig, að þing megi hafa annaðhvert ár og setja fjárlög fyrir tvö ár í senn. Stjórnin hefir viljað hafa frumvarpið þannig, að taka ekki í það þau ákvæði, sem eftir atkvgr. 1923 og '24 mætti helst vænta, að yrðu því að falli, en hinsvegar viljað taka upp þau ákvæði, sem hún hefir sjeð, að samkomulag var um, enda þótt hún væri þeim sjálf ekki sjerlega fylgjandi. Þannig er tekið upp ákvæði, sem samþ. var í Nd. 1923 með fylgi allra flokka, að ákvæðinu um að halda reglulegt þing annaðhvert ár megi breyta með einföldum lögum, og fjárlagaþing verði þá aftur á hverju ári. Hin önnur höfuðbreyting, sem frv. fer fram á, snertir landskjörið og byggist á því, að heyrst hafa háværar raddir um annmarka á því. Það þykir of kostnaðarsamt og umstangsmikið að þurfa að stofna til kosninga um land alt fyrir eina 3 þm., og jafnvel fyrir einn þm., eins og var í haust. Ennfremur er það haft á móti landskjörinu, að kjörtímabilið er tvöfalt að lengd á við þjóðkjörna þm. Þessi regla sætti einkum mótspyrnu í þessari hv. deild árið 1924, þegar farið var fram á að lengja kjörtímabil þjóðkjörinna þm. upp í 6 ár. Var þá stungið upp á að halda reglunni og hafa kjörtímabilið 12 ár fyrir landskjörna, en það þótti með rjettu of langur tími. Til þess að koma hæfilegu skipulagi á þetta, er hjer lagt til, að landskjörnir og kjördæmakjörnir þingmenn sjeu kosnir til jafnlangs tíma, 6 ára, og þingrof nái einnig til hinna landskjörnu. Þá er ennfremur lagt til í frv. að orða ákvæðið um varamenn þannig, að ekki þurfi að einskorða kosningalögin við það, að varamenn sjeu ekki fleiri en kosnir þm., eins og nú er, heldur megi orða þau þannig, að næsti maður sje jafnan tiltækur, meðan nokkur er eftir á listanum. Þá er enn eitt, að kjörtímabil þeirra hv.landsk.þm., sem kosnir voru árið 1922, og þess, sem kosinn var í haust, rennur út 1. júlí 1930. Nú hefir verið talað um það að halda 1000 ára afmæli Alþingis hátíðlegt, m. a. með því að halda þingfund á Þingvöllum það ár. Má telja líklegt, að það verði háð á svipuðum tíma og forðum, og eru þá allar líkur til, að þingfundur verði einmitt um þetta leyti, nálægt 1. júlí. Sýnist stjórninni ilt að þurfa að eiga í kosningum um sama leyti, og er jafnvel vafamál, hvort þingið getur haldið áfram að vera fullskipað eftir 1. júlí, þar til búið er að telja atkvæði frá kosningunum. Þykir því að öllu athuguðu æskilegt að hliðra sjer hjá kosningum um þennan tíma. Fyrir þessu er sjeð með því að gera ráð fyrir, að kosningar fari fram 1931, og sje því lengt um eitt ár kjörtímabil þessara þm., en annara landsk.þm. stytt um 3 ár. Jeg hefi nú gert grein fyrir þeim tveim aðalatriðum, sem frv. fer fram á að breyta, og gæti því í raun og veru lokið máli mínu. Þó þykir mjer rjett að minnast á eitt atriði, sem var í frv. 1923 og '24, en stjórnin hefir ekki tekið upp að þessu sinni, og það er fækkun ráðherra. Á þingunum 1923 og '24 var talað um fækkun ráðherra. En svo gott samkomulag, sem virtist vera milli flokkanna um þinghald annaðhvert ár, reyndist ómögulegt að komast að samkomulagi um þetta, og eftir því sem sjeð verður af þingtíðindum, hefir þetta átt drjúgan þátt í því, að frv. 1923 náði ekki fram að ganga. Stjórnin hefir því ekki viljað taka upp till. um 1 ráðherra, sakir þess, að hætt var við, að það yrði frv. að fótakefli. En þótt stjórnin láti þetta liggja milli hluta, er ekkert sagt um það, hvort hún telji heppilegt að hafa ráðherra fleiri eða færri. Í öðru frv. 1924 var talað um að hafa tvo ráðherra. Stjórnin álítur, að til þess þurfi ekki stjórnarskrárbreytingu og það sje heimilt eftir gildandi lögum. Hefir einnig verið svo þrisvar á fáum árum, að ráðherrar hafa aðeins verið tveir. Er álit núverandi stjórnar, að til þess sje full heimild. Að umræðu lokinni vil jeg leyfa mjer að óska, að kosin verði 5 manna nefnd í málið.

Jón Baldvinsson Það er rjett, sem segir í aths. við þetta frv., að öðruhverju hafa verið að koma fram till. til breytinga á stjórnarskránni. En flestir munu líta svo á, að þeim brtt. hafi verið þannig varið, að aldrei hafi verið ætlast til, að þær væru samþyktar. Stóru flokkarnir hafa verið að „filma“ fyrir kjósendur í þessu máli. „Framsókn“ og „íhald“ hafa hvort í kapp við annað borið fram tillögur til þess að geta sagt við kjósendur: Við viljum spara meira en hinir. - Jeg hefi nú aldrei haft mikla trú á þessum vilja þeirra, enda hefir það altaf komið í ljós, að á síðustu stundu hefir verið skotið inn fleygum til að drepa alt saman. Og jeg hugsa, að það fari svo enn. Það hefir t. d. verið talað hátt um það að hafa þing aðeins annaðhvert ár, en stjórnin er ekki svo einlæg, að hún beri það eitt fram. Ekki er því að leyna, að jeg álít breytingarnar, sem hjer er farið fram á, flestar til hins verra. Það á að ganga í kjósendur að hafa þing aðeins annaðhvert ár. En hver var reynslan meðan þetta var í stjórnarskránni? Voru ekki altaf aukaþing? 1912–1920 fjell ekki niður þinghald nema e. t. v. eitt einasta ár. Ætli það færi ekki eins enn? Gætu ekki komið fyrir svo vandasöm mál milli þinga, að stjórninni væri hvorki trúandi til nje hún þyrði sjálf að skera úr þeim eða framkvæma nokkuð upp á eigin spýtur. Enda þótt þinghald annaðhvert ár hafi verið nægilegt fyrir tugum ára, meðan atvinnulífið var fábreyttara, er nú öðru máli að gegna. Síðan hafa atvinnuvegir manna og lifnaðarhættir breytst svo, að ómögulegt er að komast hjá þingi á hverju ári. Jeg býst því við, að þessi sparnaðarfluga sje ekki annað en munnfleipur eitt. Því að árlega eru vandamál, sem heimta þinghald, svo að kostnaðurinn yrði nokkurnveginn sá sami. Jeg hygg, að fyrir hvert þing síðan 1920 hafi komið eitthvert það vandamál, sem hefði gert það nauðsynlegt að kalla saman aukaþing, ef ekki hefði verið árlegt þing á þessum tíma. Hvað segja menn t. d. um bankamálin. Mundi þingið hafa trúað hverri óvalinni stjórn til að ráða fram úr þeim? Þingi annaðhvert ár fylgir rjettindaskerðing fyrir almenning. En það þykir ekki vænlegt að ganga framan að kjósendum og segja: Nú á að minka kosningarrjett ykkar. En það er þetta, sem farið er fram á. Þeir, sem hafa fengið að kjósa þingmenn fjórðahvert ár, eiga nú ekki að fá að kjósa nema sjöttahvert ár. Jeg held, að stefnan eigi ekki að vera sú, að ganga lengra í íhaldsáttina. En það er skiljanlegt, að stjórnin vilji lofa þinginu að fara heim, og hafa svo frið, - ekki til að vinna, heldur til að geta aukið sín flokksvöld í landinu. Í þessu frv. er e. t. v. eitt ákvæði, sem mætti kallast gott, þetta um varamennina. En nú vill svo til, að það er með öllu óþarft. Í 28. gr. stjórnarskrárinnar er ekkert ákvæði, sem bannar, að varamenn sjeu svo margir sem verkast vill. Hitt er og vitanlegt, að sá, sem samdi kosningalögin, ætlaðist til, að varamenn mættu koma meðan þeir entust, þótt honum hafi ekki tekist höndulegar að orða þetta. Þess vegna þarf enga stjórnarskrárbreytingu til að koma þessu fram. Svo eru sjerstöku ákvæðin um stundarsakir í þessu frv., sem mótast af flokkshagsmunum Íhaldsmanna. En það verður að teljast hæpið að fara fram á stjórnarskrárbreytingu til þess að lengja kjörtímabil nokkurra íhaldsmanna en stytta kjörtímabil andstæðinganna. Það er svo sem auðvitað, að íhaldið vill hlynna að sjer, en þetta verður þó að teljast óviðeigandi langt gengið. Ef breytingar á að gera á stjórnarskránni, þá verður að taka til greina þær kröfur, er almenningur gerir til slíkra breytinga. Almenningur vill, að feld sjeu burtu þau ákvæði, að menn sjeu sviftir kosningarrjetti, ef þeir hafa neyðst til þess að þiggja sveitarstyrk. Einnig krefst almenningsálitið þess, að aldurstakmark fyrir kosningarrjetti sje fært niður, og hefði stjórnin átt að koma með frv. þar að lútandi. En þetta frv., eins og það er út búið, er að færa ákvæði laganna í svartasta íhald, og vona jeg, að flokkarnir í þinginu komi sjer saman um að fleyga frv. og drepa það síðan, eins og gert hefir verið á undanförnum þingum. Jeg held, að margir líti svo á, að stjórnarskrána beri að skilja svo, að ráðherrar eigi að vera fleiri en tveir. Hæstv. forsrh. hefir nú vísað til venjunnar og haldið því fram, að ráðherrar þurfi ekki að vera nema tveir, en orðalag stjórnarskrárinnar bendir til annars. Því er haldið fram, að sparnaður sje að þessu, að hafa ráðherra aðeins tvo, en jeg sje ekki, að svo sje, ef þessir tveir ráðherrar skifta á milli sín launum hins þriðja. En þetta hefir verið gert, og fjárlagafrv. hæstv. stjórnar gerir nú ráð fyrir þrennum ráðherralaunum.  (Forsrh. JÞ: Ráðherrarnir hafa aldrei skift á milli sín launum hins þriðja)  . Jú; kannske ekki öllum laununum, en þó nokkru af þeim. Breytingartillögurnar í frv. þessu eru ekki þess eðlis, að þær eigi að ná fram að ganga. Væru þær einhliða túlkaðar í eyru kjósenda, má vera, að þeir haldi, að með brtt. sje stefnt í sparnaðarátt, sjerstaklega með því að hafa ekki þing nema annaðhvert ár, en sje kjósendum bent á reynsluna, að atvikin heimta það, að þing sje haldið á hverju ári, þá verður lítið eftir af sparnaðarástæðunni. Jeg býst ekki við því að komast í þá nefnd, er skipuð verður í þetta mál. Hinir flokkarnir munu skifta nefndarmannasætunum í milli sín. Má og vera, að nú verði meira samkomulag á milli þeirra um stjórnarskrárbreytingar en áður hefir verið, en ólíklegt finst mjer það, og reynslan bendir til hins gagnstæða. Jeg skil varla, að það sje samkomulag um það atriðið, að stytta kjörtímabil andstæðinga hæstv. stjórnar, en lengja kjörtímabil íhaldsmanna.

Magnús Kristjánsson Þótt það þyki stundum ekki viðeigandi að eyða miklum tíma við 1. umr. mála, þá álít jeg, að það sje afsakanlegt, þegar um annað eins stórmál og þetta er að ræða. Það er síst úr vegi, að menn láti nú þegar í ljós skoðanir sínar á því, því að þar getur komið fram eitt eða annað, er nefndinni þætti ástæða til að taka til íhugunar. Jeg hefi heyrt því fleygt, að þær tillögur, er komið hafa fram til stjórnarskrárbreytinga á síðustu árum, hafi verið svo, að þeim hafi ekki fylgt mikil alvara. Þó skal jeg ekki leggja neinn dóm á það. En það verð jeg að segja, að þær brtt., er hjer liggja fyrir, eru ekki til mikilla bóta, að mínu áliti. Hið eina, sem virðist hafa við nokkur rök að styðjast, er brtt. um fækkun þinga. Af henni gæti stafað nokkur sparnaður, ef hún kæmist í framkvæmd. En þó tel jeg hana ekki mjög mikilsverða, því að búast má við, að þing verði oft að halda á hverju ári, því að altaf geta komið fram knýjandi ástæður til þess að kalla þing saman. Og það hafa ekki heldur verið færð nóg rök að því, að af þessari brtt. geti orðið nægilegur sparnaður til þess að vega móti því, sem við breytinguna myndi tapast, ef hún kæmi til framkvæmda. Eitt er það þó, sem mjer fellur vel í geð, að í frv. er ekki gert ráð fyrir ráðherrafækkun. Jeg veit ekki, hvernig menn geta látið sjer detta þá fásinnu í hug, að við getum komist af með einn ráðherra. Það er að mínum dómi alveg óhugsandi. Einn ráðherra - það er sama sem engin stjórn, að maður segi ekki, að það yrði óstjórn, því að verksvið stjórnarinnar hefir aukist svo gífurlega hin síðari ár. Það veitir síst af því, að ráðherrar sjeu þrír. Einn þeirra hefir fallið frá á síðastl. ári, annar getur veikst og hinn þriðji þyrfti að vera á ferðalagi í útlöndum. Þá væri í óefni komið. Við slíku er mörgum sinnum hættara, ef ráðherra er ekki nema einn, enda eru og ráðherrastörfin svo margbrotin, að óhugsandi er, að einn maður geti komist yfir þau, svo viðunandi sje. Þess vegna getur það varla komið til mála, að ráðherrum sje fækkað. Jeg álít enga knýjandi ástæðu til þess, að nú sje farið að breyta stjórnarskránni. Hinsvegar býst jeg við því, að sú alda sje nú vakin úti um land meðal kjósenda, að það sjeu talin meðmæli með þingmannaefnum, ef þeir telja sig því fylgjandi, að fækkað sje þingum. Þó býst jeg við, að víða sjeu menn svo pólitískt þroskaðir, að þeir sjái, að þetta fyrirkomulag, sem frv. fer fram á, er stórt spor aftur á bak. Hefi jeg því enn þá von, að kjósendur muni bráðlega átta sig á því, að krafan um fækkun þinga og ráðherra er ekki samrýmanleg þeim kröfum, sem þjóð á framfaraskeiði verður að gera til sjálfrar sín. Það getur verið, að þessi skoðun mín sje ekki í samræmi við skoðun flokksbræðra minna. Jeg hefi enn ekki talað neitt við þá um málið, og hefi jeg því aðeins talað frá mínu eigin sjónarmiði.

Jónas Jónsson Mig langar til þess að fara fáum orðum um frv., meðfram vegna þess, að það er æðimargt, bæði í frv. sjálfu og athugasemdunum við það, sem gefur ranga meiningu, ef ekki er skýrt betur. Hæstv. forsrh. hefir haldið því fram hjer í dag, að frv. væri komið fram í sparnaðarskyni. En nú vill svo til, að fyrir nokkrum árum var í þessari hv. deild drepið samskonar frv. um breyting á stjórnarskránni, og að það voru flokksbræður hæstv.forsrh., sem stóðu fyrir því drápi. Á nú að skilja þetta frv. svo, að þeim hafi snúist hugur í málinu? Jeg get ekki komist hjá því að minnast á gang þessa máls hjer í hv. deild áður. Það voru borin fram tvö breytingafrv. við stjórnarskrána á þingi 1924; annað þeirra bar fyrverandi yfirmaður hæstv. ráðh. (JÞ), Jón heitinn Magnússon forsætisráðherra, fram, en jeg hitt. Þessa vil jeg geta, vegna þess, að frá þessu er ekki nákvæmlega skýrt í aths. við þetta frv. Þegar þau frv. komu til nefndar, þá kom það fyrst og fremst til greina, hvort leggja ætti áherslu á aðalatriðið eða hin smærri atriði. Mitt frv. fór fram á það, sem er aðalatriði málsins, að þing væri aðeins háð annaðhvert ár, og jeg bauðst til þess fyrir mitt leyti að fallast á frv. fyrverandi forsætisráðherra Jóns Magnússonar, ef hann vildi falla frá nokkrum miður heppilegum aukaatriðum. En við það var ekki komandi, og stuðningsmenn hans vildu halda fast í þá breytingu, að ráðherra yrði ekki nema einn. En það sýndi best, hvern skrípaleik hjer var verið að leika, að sami maður, sem bar frv. fram, myndaði á því sama þingi þriggja manna stjórn, þó að fordæmi væri fyrir, að lögum samkvæmt mátti komast af með tvo. Þá voru fylgismenn hans ekki meiri sparnaðarmenn en svo, að þeir krossbrutu þær reglur, sem yfirmaður þeirra vildi koma á. Það er rangt skýrt frá í aths. við frv. þetta, þar sem það er gefið í skyn, að ráðherrafækkunin hafi orðið þess valdandi, að ekki náðist samkomulag um málið.  (Forsrh. JÞ: Það var árið 1923 í hv.Nd.)  . Það var annað atriði, sem um var deilt, atriði, sem hæstv. stjórn hefir nú tekið upp í þetta frv., að takmarka kosningarrjettinn með því að lengja kjörtímabilið upp í 6 ár. Þetta er fjarri allri sanngirni, og til sannindamerkis um það, hvert álit aðrar þjóðir hafa á þessu atriði, vil jeg geta þess, að í Noregi, þar sem mentun kjósenda og flokkaskifting er svipuð og hjer, er kjörtímabilið aðeins 3 ár, og dettur þó engum þar í hug að lengja það. Frv. þetta sýnir það, að hæstv. stjórn sjer nú, að ekki er lengur hægt að leika þann skollaleik að krefjast þess, að einn sje ráðherra hjer. En hins gætir hún ekki, að ef það er lögum samkvæmt nú að hafa tvo ráðherra, þá hefir það líka verið lögum samkvæmt 1924. Og sú röksemdafærsla, er hæstv.forsrh. bar fram áðan um þetta atriði málsins, þætti hvergi frambærileg nú á tímum, nema þá í Lithauen, hjá Mussolini eða Primo de Rivera. Jeg skal nú skýra það, hverja þýðingu þetta hefir hjer á landi. Hæstv. forsrh. veit það vel, með hvaða herkjubrögðum flokkur hans vann við síðustu kosningar á Ísafirði og Seyðisfirði. Á Seyðisfirði voru það veikir menn og ósjálfbjarga, sem rjeðu úrslitum, en um kosninguna á Ísafirði vil jeg sem minst tala. Þó skal jeg geta þess, að almenningur hefir víst aldrei búist við öðrum eins kosningaúrslitum þar, og er íhaldið síst öfundsvert af slíkum sigrum. Árið 1924 tekst Íhaldsflokknum að koma sínum manni að með eins atkvæðis mun, að því er kallað var, en við kosningar þar í bænum á undan og eftir hefir Íhaldið verið í vonlausum minni hluta. Hæstv. stjórn lítur því sjálfsagt svo á, að málstaður sinn sje svo vaxinn, að best sje að hafa sem lengst á milli kosninga.  (Forsrh. JÞ: Er hv. þingmaður búinn að gleyma seinustu kosningum?)  . Nei, jeg hefi ekki gleymt þeim kosningum, er farið hafa fram á 5 stöðum þessa seinustu daga. Alstaðar hefir flokkur hæstv. stjórnar beðið ósigur, og svo rækilega á Siglufirði, að þar kom hann engum manni að, þótt þrír væru í kjöri. Nei, það er sannarlega engin önnur ástæða fyrir lengingu kjörtímabilsins en sú, að íhaldið óskar, að dómsdagur sje sem sjaldnast. Enda verð jeg að segja það, að þá fer lítt eftir málstað, ef hæstv. núverandi forsrh. verður borinn út úr þinginu á gullstóli eftir þetta kjörtímabil. Hæstv. forsrh. veit það vel, að í þinginu hafa menn óbeit á öðru eins afturhaldi og farið er fram á með þessu frv. En hann hefir eflaust hugsað sem svo: Þótt við dræpum stjórnarskrárbreytinguna seinast, þá skulum við koma þessu í gegn nú. Kjósendur eru svo vitlausir, að þeir líta aðeins á skollaleikinn 1927, en hafa gleymt skollaleiknum 1924. Það kemur stundum fram í blöðum hæstv. stjórnar, að ekki megi „kritisera“ ráðherrana, en ef hæstv.forsrh. ætlast til þess, að nokkur maður taki mark á þessu, þá verður hann þó að minsta kosti að breyta öðruvísi en svo, að verkin verði versta fordæmingin á hann. Eins og jeg drap á áðan, þá er það gefið í skyn í aths. við frv., að ákvæðin um ráðherrafækkun hafi steypt fyrri frv. til stjórnarskrárbreytinga, og að Framsókn hafi átt sök á því. En hvað gerðu Íhaldsmenn? Þegar Íhaldsmaður bar fram samskonar frv. 1924, þá láta þeir suma sína menn samþykkja breytingar á því, en drepa svo frv. vegna þeirra breytinga. Jeg hygg, að það væri ekki úr vegi, að hæstv.forsrh. skýrði þetta atriði betur fyrir munn sinna flokksmanna. Hugsanlegt er, að flokksmenn hans hafi þannig lagaða samvisku út af þessu máli, að þeir óski ekki eftir að gefa skýringu sjálfir. Jeg ætla þá að fara fáeinum orðum um þessa stjórnarskrá eins og hún hjer liggur fyrir. Það, sem vakir fyrir hæstv. stjórn, annað en að leika sjer með málið og búa til úr því kosningaefni, gleymandi sinni fortíð, það er að haga breytingunni þannig, að verði hún samþ., þá hafi flokkur hennar gagn af því. Hún er ekkert að hugsa um hag landsins af breytingunni. Jeg ætla að finna þessum orðum mínum stað. Jeg er áður búinn að útskýra það, að enginn flokkur er hræddur við stutt kjörtímabil nema Íhaldsflokkurinn. Það hefir enginn annar flokkur óskað eftir slíkri breytingu. En það er gagn flokksins, sem miðað er við. En viðvíkjandi breytingunni á landskjörskosningu, þá tel jeg enga ástæðu til að stofna til kosningar eins þingmanns, eins og gert var síðastl. haust. Þar tel jeg galla á núgildandi stjórnarskrá. Um þetta atriði geta engar deilur orðið. En þegar kemur að hinu, að lengja kjörtímabil okkar, sem eigum nú sem stendur að fara með landskjörsumboðið þangað til árið 1930, um eitt ár, en fella niður umboð hinna, sem kosnir voru síðastl. vor, þá skilur maður, hvar fiskur liggur undir steini. Ekki geri jeg ráð fyrir, að hæstv. stjórn sje út af fyrir sig svo hughaldið að lengja mitt kjörtímabil um eitt ár; og þótt jeg geti skoðað það sem „kompliment“ frá hæstv. stjórn, þá þakka jeg það nú samt ekki; því að jeg býst við, að jeg komist inn á þing á öðrum snærum en stjórnarinnar, meðan jeg yfirleitt óska að sitja á þingi. Jeg get ekki sjeð, að það sje forsvaranlegt að fara að rugla í landskjörinu yfirleitt, aðeins til þess að Íhaldið geti trygt sjer sín tvö atkv. árinu lengur. Þegar þess er gætt, að annar þessara manna hefir lýst því hreinskilnislega yfir, að hann væri dvergur í landsmálum, þá sje jeg ekki annað en að það sje móðgun við kjósendur að fara að breyta stjórnarskránni, þó að slíkur þingmaður hafi slysast inn í stórhríðinni, - svo að umboðið verði lengra en núgildandi lög ætlast til. En þetta er ekki nóg. Stjórnin ætlar sjer meira í flokksins þágu. Hún gerir sjer vonir um þann möguleika, að með því að kjósa alla 6 þm. í einu, kunni hún að græða 1 þingsæti. Slíkur útreikningur er alveg óhæfilegur viðkomandi stjórnarskrá eins lands. Það er eins og þegar vissir menn unnu að því að fella krónuna til þess að bjarga sjer sjálfum í bili; eða þá þegar aðrir síngjarnir menn eru að reyna að hækka krónuna, enda þótt heildin líði við það, - bara að þeir hafi persónulega hagnað af því. Slíkur útreikningur er til minkunar þeim flokki, sem gerir hann. Hæstv. forsrh. láðist ennfremur að geta þess, að svo framarlega sem nokkru landskjöri verður haldið, þá breytir þessi till., sem hjer um ræðir, grundvelli þess. Ætlast er til þess, að landskjörið myndi einskonar kjölfestu í þingskútunni. Og það er einmitt með því, að umboð þeirra falli ekki niður við upplausn þings og að hafa kjörtímabil þeirra lengra. Þannig verður nokkur hluti þingsins óháður stjórninni á hverjum tíma. Og það er nokkurs virði. Það má kalla hæstv.forsrh. umrótsmann í stjórnarskránni. Það er verið með þessu lagi að hagga alveg stjórnarskrárgrundvellinum í landinu. Hæstv. ráðh. talaði mikið um kostnaðinn við kjörsóknirnar. Því er til að svara, að sá kostnaður er ekki ýkjamikill, borið saman við ýmsan annan kostnað, sem borgarar verða að þola. Tökum til dæmis það ástand, sem er hjer í fjármálatíð núverandi hæstv. ráðh., þegar skattur á hvert nef - gamalmennisins og barnsins í vöggu - hefir verið frá 120 kr. og upp í 160 kr. á ári. Á þeim tíma, sem skatturinn er 160 kr. á nef, verður samkv. þeim reikningi 10 manna fjölskylda að borga 1200–1500 kr. í skatt til ríkisins á hverju ári. Á 4 árum verða það 5–6 þús. kr., sem þing og stjórn fer með frá þessari einu fjölskyldu. En svo ætlar hæstv. ráðh. að vera svo nærgætinn og elskulegur við þetta fólk, sem afhendir þingi og stjórn á þessu kjörtímabili frá 5–6 þús. kr., sem það hefir unnið sjer með súrum sveita, að hlífa því við að fara á kjörstað á 4 ára fresti. Kjósendur, sem verða að bera svo þunga byrði, hljóta að láta sig miklu skifta, hvernig farið er með fje það, er þeir leggja til. Getur það hugsast, að hæstv.forsrh. hafi ekki vit á, hvílík fjarstæða það er, að kjósendur landsins, sem píndir eru með drepandi sköttum, láti sig muna að fara á kjörstað einu sinni á 4 árum? Ef hæstv. stjórn sýndi það í stjórn á fjármálum landsins, að hún elskaði þegnana og lækkaði hina níðþungu skatta á hverri fjölskyldu, þá væri vel. En það er ómögulegt að segja, að svo sje nú. Hún er að hugsa um gróða íhaldsins með þessu, og ekkert annað. Þá vil jeg benda á það, að hjer í Reykjavík er það mjög erfiðislítið fyrir Íhaldskjósendur að komast á kjörstað, og raunar alstaðar þar, sem íhaldið hefir fylgi yfirleitt. Þeir hafa hjer, að því er mig minnir, þetta 50 bíla í gangi á hverjum kjördegi. Jeg tala nú ekki um önnur eins fríðindi eins og þegar vinnukonurnar dreymir um það, að frambjóðendur komi og bjóði þeim 50 krónur fyrir atkvæðið, eins og á Akureyri við síðustu kosningar. Hvernig sem maður lítur á þetta frá sparnaðarins sjónarmiði, þá held jeg, að skíni á eyrun út um ljónshúðina. Jeg vonast til, að þegar hæstv.forsrh. fer að verja sitt mál við þessa umr. eða seinna og gera skiljanlegt fyrir hv. deild og kjósendum landsins, að eitthvert vit sje í því að böglast með allar þessar afturhaldsumbúðir utan um þá einu eftirsóttu breytingu, þinghald annaðhvert ár, þá gleymi hann ekki að útskýra það, hvernig hann gat þolað við síðan 1924 og hafa ekki komið þessu í framkvæmd, ef hann hefir brunnið af vandlætingu við þá, sem drápu frv. þá. Hafi einhver skollinn verið kominn í þetta frv. fyrir tilverknað Framsóknarmanna efri deildar, þá mátti laga það í neðri deild aftur. Jeg vona, að hann reyni ekki að komast í kringum það, hverjir drápu frv. 1924 og hverjir sýndu viðleitni til að koma því í lag. Vitaskuld hvílir ábyrgðin á þeim, sem voru í stjórn, og þeim, sem mynduðu meiri hluta í Ed. Út af því, sem hv. 5. landsk. (JBald) sagði, vil jeg taka það fram í viðbót við það, sem jeg áður sagði, að ásökunin, sem hann kastaði í garð Framsóknarmanna, er sannarlega ástæðulaus. Ef sá hv.þm. vildi kynna sjer meðferð málsins á þingi 1924, myndi hann sjá, að hvað eftir annað var það tekið fram í skjölum málsins og í umræðum, að við Framsóknarmenn værum reiðubúnir að vinna með andstæðingum okkar, ef þeir vildu snúa sjer að aðalatriði málsins einu saman. Einnig vil jeg benda hv.þm. á annað dæmi, sem sannar glögt aðstöðu þessara stóru flokka þingsins. Það kom einmitt fyrir þá sömu þingmenn, sem hjer ræðir um. Árið 1924 lagði jeg til að fækka dómendum í hæstarjetti. Þá snýst þáverandi foringi Íhaldsflokksins, Jón heitinn Magnússon, öndverður á móti. Málið var drepið. En árið eftir kemur þessi sami maður með frv. mitt aftur. Ef við Framsóknarmenn hefðum lagt það í vana okkar að vera með skollaleik í málum, þá hefðum við átt að verða á móti honum í þessu máli, vegna fortíðar hans um þann sparnað. En við veittum okkar hjálp, og þessi maður, sem nú er dáinn, og Framsóknarmenn komu málinu í gegn. Ekki verður sagt, að hann væri studdur eins af sínum mönnum í Nd. Þar komu hrekkir og mótblástur til greina. Það kvað svo ramt að, að hver einasti Framsóknarmaður þar var með því, en hinir reyndu, hver sem betur gat, að eyðileggja málið fyrir flokksforinga sínum. Jeg er hræddur um, að ef ásökun hv. 5. landsk. er rjett um stóru flokkana, þá sje flokkur hans ekki heilagur í þessu efni, því að einmitt nú í dag er útbýtt afarmikilli stjórnarskrá, sem einn af samherjum hv. 5. landsk. ber fram, þar sem þjóðinni er lofað öllu mögulegu, gífurlegri fækkun þingmanna, sparnaði o. s. frv. Jeg vil þá að lokum taka fram, að jeg óska eftir svari frá hæstv.forsrh. Jeg vil bjóða honum að styðja hann til þess að koma fram aðalatriðunum í þessu frv. Það er sjálfsagt að gera þá leiðrjettingu, að varamenn þeirra landskjörnu taki sæti, svo sem hjer er farið fram á. Hæstv. ráðh. þarf hinsvegar að falla frá þeim afturhaldskendu aukaatriðum, sem hann hefir látið fylgja. Og á það vil jeg benda, að það getur varla orkað tvímælis, að ef Íhaldsflokkurinn vill ekki þiggja slíka aðstoð frá okkur andstæðingum, og ef á að neita okkar stuðningi, eins og 1924, vegna þess að Íhaldsflokkurinn vill koma að sínum sjerhagsmunum, þá verður ábyrgðin að vera á Íhaldsflokknum. Jeg geri ráð fyrir, að hæstv.forsrh. sje svo skynsamur, að hann taki það til greina, að Framsóknarflokkurinn vill ekki taka þátt í þeim skollaleik, sem fór fram 1924, þegar Íhaldsflokkurinn ber fram stjórnarskrá og drepur á sama þingi. En ef svo skyldi fara, að hæstv. ráðh. geti ekki felt sig við annað en þær breytingar, sem hann telur nauðsynlegar, þá getur hann ekki áfelt aðra þingmenn, þó þeir sætti sig ekki við málspjöll í stórmálum. Mjer er kunnugt um, að það hefir komið fram á síðustu missirum mjög merkileg tillaga, sem hv. 1. þm.N.-M. (HStef) hefir rætt í sínum átthögum. Myndi ef til vill rjett að taka þá till. upp í frumvarpi. Hygg jeg, að framkvæmd hennar yrði æskilegri sparnaður heldur en sá, sem hjer er farið fram á. Sparnaðurinn er í því fólginn, að fjárlögin komi aðeins til umræðu í sameinuðu þingi. Jeg fer ekki út í þetta hjer, en læt aðeins hv. deild vita af þessu. Sparast myndi líklega hjer um bil 1/3 af þingtímanum, sem leiðir af því, að fjárlögin þyrftu ekki að hrekjast milli deilda. Afstaða efri deildar til fjárlaganna er þannig, að krafa um þetta fyrirkomulag er rjettmæt. Efri deild hefir oftast lítil eða engin áhrif á fjárlög landsins, meðal annars vegna þess, að í venjulegum kringumstæðum hefir fjvn. þeirrar deildar ekkert að segja fyr en búið er að samþykkja fjárlagafrv. í Nd. eftir 3 umræður. Og þá eru fjárlögin hespuð af á sem stystum tíma að mögulegt er. En þetta nær ekki til allra mála. Ed. hefir „veto“-rjett engu síður en hin deildin. En úr því að meðferð efri deildar á fjárlögum hefir lítið að segja, en þetta fyrirkomulag tefur þingið nálega um þá býst jeg við, að tillaga þessi sje orð í tíma talað. Það verður hinsvegar ósamrýmanlegt við að hafa þing annaðhvert ár. En sparnaðurinn verður meiri en leiðir af þinghaldi annaðhvert ár út af fyrir sig. Gæti verið, að mönnum fyndist við nánari athugun, að sá sparnaður yrði happasælli.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg þarf ákaflega litlu að svara hv. 5. landsk. (JBald). Jeg get alls ekki búist við því í máli eins og hjer liggur fyrir, að hann eigi neina samleið með núverandi stjórn. En jeg get búist við, að hann vilji hafa stjórnarskrá þess ríkis, þar sem hans stefna á að blómgast, alt öðruvísi en mjer og okkur þykir rjett og hentugt. En þótt hann hafi þannig alt aðrar skoðanir, þá gefur það honum engan rjett til þess að vera að drótta því að öðrum, hvorki þeim, sem nú eru á þingi, eða voru áður, eða núverandi stjórn, að það sje verið með skollaleik eða „filmun“, sem hann svo kallaði, í slíkum málum. Þeim ummælum vísa jeg alveg til baka og tel þau vera best komin heima hjá honum sjálfum. Um það, hvort þetta muni leiða til raunverulegrar fækkunar á þingum, sýnast skoðanir nokkuð skiftar. Hv. 5. landsk. hjelt fram, að það myndi ekki verða, og vísaði til reynslunnar, sem sje aukaþinganna frá árunum 1912 –1920. Þetta getur tekið sig nokkuð líklega út, ef ekki er litið á neitt annað en tölu aukaþinganna, sem háð voru á þessu tímabili, en ekki litið á ástandið, sem þá var. En jeg vil benda á, að það voru tvær sjerstakar ástæður, sem gerðu það að verkum, að mörg aukaþing urðu á þessu tímabili. Önnur ástæðan var heimsstyrjöldin, með öllu því umróti, sem af henni leiddi og náði líka til okkar. Og maður vonar, að slíkir utanaðkomandi viðburðir komi ekki fyrir á hverjum mannsaldri, - svo að jeg segi ekki of mikið. En þar með eru fallnar í burtu þær ástæður til aukaþinga. Þótt ekki sje alt komið í samt lag eftir ófriðareftirköstin, þá sýnist mjer þó miða það áfram og að þjóðlífið sje komið það áleiðis í samt lag aftur, að maður geti gert sjer vonir um, að eftir örfá ár muni algerlega falla í burtu sú aukaþingaþörf, sem stafaði af þessum viðburðum beinlinís. Þegar nú litið er á það, hve fljótt sú þingafækkun, sem hjer er farið fram á, í rauninni mun koma til framkvæmda, eftir því sem til er stofnað í frv. sjálfu, þá sýnist mjer, sem við verðum að gera ráð fyrir, að þing sje háð öll árin til og með 1930. Jeg sje ekki, að komist verði hjá þinghaldi 1928, þó að þetta frv. verði samþ. Reglulegt þing yrði að koma saman til þess að setja fjárlög 1929. Og 1930 geri jeg ráð fyrir, að það komi saman vegna hátíðarinnar. 1931 yrði svo reglulegt þing. Svo að satt að segja á sú þingafækkun, sem leiðir af frv., ekki að koma svo fljótt fram hvað það snertir, að þingsamkomum fækkar, en kemur fljótt fram í því, að þingið annaðhvert ár verður aukaþing, þ. e. a. s. á þessu tímabili yrði þingið 1930 aukaþing. Jeg fyrir mitt leyti tel alveg fyllilega ástæðu til þess að ætla, að eftir 1930 verði afleiðingar heimsstyrjaldarinnar svo um garð gengnar, að af þeim orsökum verði ekki sjerstök þörf fyrir aukaþing. En hin önnur ástæðan til aukaþinga á tímabilinu frá 1912–1920 var sú, að við vorum að koma stjórnarfari landsins í alt annað horf heldur en það var í áður. Og það þarf ekki að rekja frekar hjer. Það voru bæði breytingar fyrir 1918 og sú mikla breyting, sem varð með sambandslögunum 1918, sem kölluðu eftir aukaþingum. Jeg geri ráð fyrir, að þegar búið er að laga þá smíðagalla, sem menn hafa fundið á smíð okkar stjórnarskipunarlaga við þá breytingu, - eins og farið er fram á í frv. - þá muni ekki heldur af þeim ástæðum koma fram kröfur eða þörf fyrir aukaþing á næstunni. En hinsvegar er það ekki nema eðlilegt, að í smíð stjórnarskrár, sem gerð var á öðrum eins óróatímum eins og voru 1918 - stjórnarskrár, sem átti að grípa í sig eins miklar breytingar á stjórn eins og þá varð - kæmu fram einhverjir agnúar, sem þyrfti að laga jafnskjótt sem reynslan væri búin að benda mönnum á þá. Hv. 5. landsk. mintist á ýms einstök atriði. Hann sagði, að ekki þyrfti að breyta stjórnarskránni vegna ákvæða um varamenn við landskjör, en það er einmitt það, sem þarf að gera, vegna þess, að það er þegar búið að slá föstum þeim skilningi á 28. gr., að varamaður sje aðeins einn á hverjum lista, ef einn aðalmaður hefir náð kosningu á listanum. Þá mintist hv.þm. á ráðherralaun og talaði um, að tveir ráðherrar mundu skifta á milli sín launum hins þriðja. Þetta er rangt. Hjer er fylgt sömu reglu og venjulegt er, þegar maður er settur til að þjóna öðru embætti með sínu eigin, að greidd eru hálf önnur laun. Ríkissjóði sparast því hjer hálf ráðherralaun. Hv. 4. landsk. (MK) þarf jeg ekki að svara. Um það geta auðvitað verið skiftar skoðanir, hvort nauðsynlegt sje að halda þing á hverju ári, og það er rjettmætt, að hver færi rök. fyrir sinni skoðun á því efni. Jeg hefi því ekkert við það að athuga, þó að hv. 4. landsk. vilji helst hafa þing árlega. Þá kem jeg að hv. 1. landsk. (JJ). Ræða hans var ærið óskipulega flutt að vanda. Hann hljóp þetta þrisvar og fjórum sinnum úr því, sem hann var að tala um, og kom svo að því aftur. Það er því óhægt að fylgja hv.þm. nema úr verði óhæfilegar málalengingar, en jeg vil ógjarnan taka hann mjer til fyrirmyndar í því efni. Hv. þm. talaði um skrípaleik í sambandi við þetta mál. En hans ræða var mestöll átakanlegt dæmi þess, hvernig talað er um mál, þegar á að gera það að skrípaleik. Þá er ekki verið að vega ástæður með og móti; nei, undir eins er spurt: Eru nú andstæðingarnir ekki með þessu að „spekúlera“ í flokkshagsmunum fyrir sjálfa sig? - Jeg álít, að stjórnarskráin og breytingar á henni sje svo mikilvægt mál, að þjóðin eigi heimtingu á, að slíkt mál sje rætt með rökum og fullu velsæmi. En fulls velsæmis kalla jeg, að ekki sje gætt, þegar notuð eru slík orð, sem hv. 1. landsk. viðhafði. Hann talaði um „auðvirðilegar blekkingar“, „hræsni“, „bjánalegan loddaraleik“ o. s. frv. Jeg fylgi ekki hv.þm. inn á þessar brautir. Hv. þm. kom þó inn á einstaka atriði, sem snerta málið. Jeg vísa aftur þeirri ákæru hans, að jeg hafi skýrt rangt frá viðvíkjandi ákvæði um fækkun ráðherra í frv. frá 1924. Jeg hefi nefnt frv. frá 1923, að mótstaða gegn fækkun ráðherra hafi átt mikinn þátt í að fella það frv. Jeg hefi ekki sett ráðherrafækkunina í heitt samband við frv. frá 1924, og hefi því frá engu rangt skýrt um það frv. Jeg var satt að segja hissa á að heyra hv. 1. landsk. endurtaka hugsunarvillu, sem var leiðrjett fyrir hann á síðasta þingi. Hann ámælti þá Jóni Magnússyni fyrir að hafa myndað þriggja manna stjórn, þar sem hann sjálfur væri fylgjandi því að hafa aðeins einn ráðherra. Eins og öllum heilvita mönnum ætti að geta skilist, verður sá, sem myndar stjórn, að haga sjer eftir gildandi stjórnarskrá án tillits til sinna persónulegu óska um breytingar á þeim ákvæðum. Um hitt var jafnan skoðanamunur milli mín og Jóns Magnússonar, að jeg hjelt því fram, að samkvæmt stjórnarskránni væri leyfilegt að hafa 2 ráðherra, en hann leit svo á, að ekki væri rjett að mynda stjórn með færri en þremur, þótt atvik gætu valdið því, að þeir yrðu um stundarsakir færri. Jeg skildi það af allri ræðu hv. 1. landsk., að fyrirhugað er að nota þá átyllu til að stytta þessu frv. aldur, að farið er fram á 6 ára kjörtímabil. Það er svo sem sjálfsagt, að þeir, sem ekki vilja ganga að þessu, greiði atkvæði samkvæmt því. En þegar hv.þm. (JJ) fer að bjóða mjer að vera með frv., ef jeg vilji falla frá hinu og öðru, þá skal jeg segja honum það, að hann er á skökkum stað að bjóða atkvæði sitt sem verslunarvöru. Jeg greiði atkvæði eftir því, sem mjer sýnist rjettast, og það mundi enginn áfella hann, þótt hann gerði eins, án tillits til þess, hvort jeg vildi kaupa atkvæði hans. Jeg skal ekkert fara út í það, sem hv.þm. talaði um afstöðu og atkvæðagreiðslu hjer í deildinni um frv. frá 1924. Jeg átti ekki sæti þá í þessari hv. deild og er því ekki fullkomlega fær um að gefa upplýsingar í því efni. En hv.þm. má vita það, að ákaflega margir eru á annari skoðun en hann ljet í ljós um það, hvað því frv. hafi orðið að falli.

Hverjir drápu það?

. Hv. 1. landsk. kennir það þeim, sem feldu það síðast. Aðrir kenna það þeim, sem settu í það fleyginn næst á undan. Jeg geri ekki upp á milli þess, hvort rjettara er. Það hefir verið borið fram hjer, bæði af hv. 1. landsk. og hv. 5. landsk., að þessi uppástunga, að láta landskjör fara fram 1931, væri gerð til þess að lengja kjörtímabil tveggja íhaldsmanna, sem nú eru á þingi, til þess að afla íhaldsstjórninni meira þingfylgis en henni ber. Mjer hafði satt að segja ekki dottið í hug, að þetta kæmi fram. Breytingin lengir líf hv. 1. landsk. um eitt ár, en styttir minn tíma um 3 ár, svo að jeg hefði síst haldið, að ákvæði, sem felur þetta í sjer, yrði skoðað sem „spekulation“ frá minni hálfu. En eitthvert ákvæði varð um þetta að gera. Jeg er ekkert á móti því, að þessu ákvæði sje breytt, t. d. að kosningar verði látnar fara fram haustið 1930. Þá yrði ekki lengdur kjöraldur neins núverandi þingmanns. Það er ekkert aðalatriði fyrir mjer, hvort kosið yrði 1930 eða 1931. En það þótti sanngjarnt, að næsta kjörtímabil yrði 4 ár og svo fylgdu þeir landskjörnu með. Ef menn vilja heldur, að í haust sje kosið til þriggja ára, þá hefi jeg ekkert á móti því. Jeg get varla álitið rjett að eyða tíma þingsins í að svara hv. 1. landsk. því, sem hann var að tala um afstöðu Íhaldsflokksins til kosninga. Hann gekk út frá því, að Íhaldsflokkurinn gengi aldrei til kosninga nema til þess að tapa. Honum hefir nú samt ekki gengið svo illa það sem af er. Íhaldsflokkurinn hafði ekki gengið til kosninga sem slíkur fyr en í Gullbringu- og Kjósarsýslu við aukakosningarnar í jan. 1926, og þar sigraði hann greinilega. Næst gekk hann til kosninga við landskjörið 1. júlí og fjekk þá langhæsta atkvæðatölu. Kosningin til landskjörs fyrsta vetrardag var sú þriðja. Hvernig fór þá? Íhaldsflokkurinn fjekk 3000 atkvæðum fleira en um sumarið. Og þó hv. 1. landsk. reyni að kenna um hríðarveðri, fær hann fáa til að trúa, að það hafi valdið fjölgun atkvæðanna íhaldsmegin. Þá fóru fram aukakosningar á 4 þm. í þrem kjördæmum sama dag. Íhaldsflokkurinn hjelt þar öllu sínu, svo að eftir þeirri reynslu, sem hingað til hefir fengist, er lítil stoð fyrir þá skoðun, að Íhaldsflokkurinn eigi víst að tapa við allar kosningar. En það kann að vera illa gert að taka þessa huggun frá hreldum sálum, sem kannske hafa lítið annað til að hugga sig við.