Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það hefur verið gerð grein fyrir þessu frv. með skýrslu í sambandi við 1. umr. fjárl. og þeim orðum, sem ég hafði fyrir næsta máli á undan á dagskránni. Þó vil ég geta þess, að lántökuheimildin fyrir áburðarverksmiðjuna er í áburðarverksmiðjulögunum mjög almennt orðuð, fjárhæðir ótilteknar. Segir þar, að stj. sé heimilt að taka þau lán, sem þarf til verksmiðjunnar. Er því þetta frv. innan þess ramma, sem áður var sniðinn. En þetta þarf að vera í sérstökum lögum. Nú stendur eins á um þetta mál og málið á undan (lántökuheimild til landbúnaðarins), að þessi lánssamningur er í smíðum. Er búið að ganga að nokkru frá honum, en þó liggur ekki eins mikið á að afgr. þetta mál eins og hitt, enda hefur komið fram ósk frá einum hv. þm., sem ég átti tal við, um það, að málið færi til n. Þess vegna geri ég að till. minni, að það fari til fjhn. En ég vonast eftir, að n. vildi gera þann greiða að afgr. málið þannig, að það gæti komið til umr. á morgun.



Herra forseti. Það var síður en svo vegna þess, að ég vildi tefja fyrir samþykkt þessarar lántökuheimildar, að ég óskaði eftir við ráðh., að þetta mál yrði látið fara til fjhn., þó að fyrsta málið á dagskránni færi nefndarlaust í gegn. En ég álít, að það séu vissir hlutir óklárir viðvíkjandi l. um áburðarverksmiðju. Ég hef áður vakið máls á því, að mér finnst þau l. ekki nógu öruggur fjárhagslegur grundvöllur, t.d. í hvers eign þessi verksmiðja sé og hvernig hún muni rekin. Í þessu frv. segir svo í 1. gr.: „ Ríkisstj. er heimilt að taka að láni allt að 16 millj. króna eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendum gjaldeyri og endurlána Áburðarverksmiðjunni h/f með sömu kjörum og lánið er tekið.“ - Í l. um áburðarverksmiðju er slíkt fyrirtæki hvergi nefnt á nafn, nema sem eins konar aukamöguleiki í 13. gr. Og ég býst við, að þeir þm., sem voru á þingi þegar það frv. var samþ., muni, að 13. gr. var sett inn við 3. umr. í Ed. og kom til einnar umr. í Nd. Frv. var gerbreytt í þessari meðferð. Í 13. gr. er ekki neitt nafn á því fyrirtæki, sem skuli reka verksmiðjuna, og eftir því, sem hæstv. landbrh. lýsti yfir, ekki vitað, hver skuli eiga hana. Í 13. gr. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Ef slík framlög nema minnst 4 milljónum króna, leggur ríkissjóður fram hlutafé, sem þá vantar til, að hlutaféð verði alls 10 milljónir kr., og skal verksmiðjan þá rekin sem hlutafélag.“ M.ö.o., einu lagaafskiptin af þessu eru, að verksmiðjan skuli rekin sem hlutafélag, en engin fyrirmæli um, hverra eign þetta hlutafélag skuli vera, en hins vegar í 3. gr. tekið fram, að verksmiðjan sé sjálfeignarstofnun. Ég álít, að l., eins og þau mæla fyrir nú. heimili aðeins, að þetta hlutafélag hafi með rekstur verksmiðjunnar að gera, en bæði bókstafur og andi l. sé þess efnis, að verksmiðjan sé eign ríkisins. Og ég vil í því sambandi vekja athygli á því, að það væri í raun og veru allundarleg meðferð á fé og lánstrausti og lánveitingum ríkisins, ef þetta ætti að vera öðruvísi. Hlutafélagið, sem hér um ræðir, á að hafa 10 milljóna kapítal. Þar af leggur ríkið fram 6 milljónir, en félög og einstakir aðilar 4 milljónir. Hvað kemur áburðarverksmiðjan til með að kosta? Ef til vill 70–80 milljónir. En í frv., sem fyrir liggur, er byrjað með því að ákvarða, að lagðar skuli fram 16 millj. af hálfu ríkisins, sem það tekur að láni og ábyrgist. Síðan er gengið út frá að lána þetta til hlutafélags, sem hefur kapítal upp á 10 milljónir. Ef haldið er áfram á sama hátt og þeir einstöku hluthafar útvega ekki meira en þeir nú hafa gert, og geri ég ráð fyrir, að það sé fullerfitt, þá heldur ríkið áfram með óafturkræft framlag samkv. 2. gr., þar til upphæðin verður milli 70 og 80 milljónir kr.. með ýmsum lánum og ríkissjóðsframlagi. Þeir aðilar, sem lagt hafa þá fram 4 milljónir, munu hafa allmikla aðstöðu til áhrifa, og það er ekki víst, að þeir hagsmunir, sem bornir verða fyrir brjósti, verði fyrst og fremst hagsmunir ríkísins. Hitt er gefið, að gangi þetta fyrirtæki vel, hlýtur það að skapa þeim yfirráðandi aðilum óeðlilega mikil völd og fjárhagslega aðstöðu miðað við hlutaféð, sem þeir hafa lagt fram. Kann þetta að verða deilumál fyrir dómstólum, þar sem kæmi til að meta hlutabréf þessara hluthafa og fjárhagslega aðstöðu í samræmi við þau. Ég álit þess vegna, að það væri heppilegast í sambandi við þetta mál, án þess að ég ætli mér nokkuð að tefja fyrir þessu frv., að fjhn. athugaði svolítið um þetta og fengi tækifæri til að ræða við ríkisstj. um frágang þessa máls og reynt verði þannig að athuga, hvernig þessu verði bezt fyrir komið. Ég vil henda á eitt atriði. Segjum, að við ættum eftir að byggja við þessa verksmiðju, sem nú er fyrirhuguð, - segjum, að það ætti t.d. að gera hana helmingi stærri og e.t.v. þannig, að það yrði þá ríkið eitt, sem legði fram féð. Væri þá eðlilegt, að þessu sama hlutafélagi væri falin slík stjórn, þar sem ríkið ætti fyrirtækið að mestu leyti? Ég álít, að slíkt kæmi ekki til nokkurra mála og að úr því gæti aldrei orðið annað en tóm vitleysa, ef það væri ekki lagað strax í upphafi. Þegar fyrsta stórlánið er veitt til þessarar verksmiðju, finnst mér að væri rétt, að menn reyndu að koma sér niður á, hvernig þessu yrði kippt í lag. - Þetta vildi ég aðeins minnast á um leið og málið færi til nefndar.



Herra forseti. Þetta frv. er til staðfestingar á brbl., sem gefin voru út 23. maí s.l. Eins og öllum þm. er kunnugt um, þá hefur hlutafélag, sem nefnist Hvalur, starfrækt hér hvalveiðar undanfarin fá ár, en það er nýr atvinnurekstur í sögu íslenzku þjóðarinnar, og hann hefur verið starfræktur hér áður af öðrum fyrir alllöngu síðan. Ég hygg, að það megi segja, að þessi atvinnurekstur hafi gengið sæmilega og gefið bæði góða atvinnu þeim mönnum, sem þar vinna, og ríkinu einnig tekjur, beint og óbeint. Það ber þess vegna út af fyrir sig að sjálfsögðu að hlynna að slíkri starfsemi. Nú hefur þetta félag stundað hvalveiðar að undanförnu með skipum, sem það hefur a.m.k. ekki verið formlega eigandi að. Það hefur leigt til þess útlend skip, sjálfsagt tryggt sér forkaupsrétt að skipunum og komið sínum leigumálum þannig fyrir, að það gæti, ef æskilegt þætti, keypt þau og flutt inn til landsins, enda þótt skipin séu eldri en 12 ára, en það voru þau, og ástæðan til þess, að þetta frv. er borið fram, er einmitt sú, að skipin eru eldri en 12 ára, en samkv. gildandi l. má ekki flytja inn eldri skip en 12 ára gömul. Að ríkisstj. þótti skynsamlegt og nauðsynlegt að gefa út um þetta brbl., var vegna þess, að þetta hlutafélag tjáði henni, að það gæti keypt þessi skip við æskilegu verði, og jafnframt, að ekki væri kostur á að kaupa ný skip, nema þá við mjög miklu hærra og óhagstæðara verði, enda þótt tekið væri tillit til þess, að þessi skip eru gömul. Ég taldi þess vegna fyrir mitt leyti æskilegt að verða við þessari ósk og vænti þess, að hv. d. og hæstv. Alþ. geti orðið mér sammála um það. - Ég leyfi mér að vænta þess, að þessu máli verði vísað til hv. sjútvn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Hæstv. samgmrh. er nú ekki við, en ég sé ekki ástæðu til þess að tefja það, að þetta litla frv. gangi til 2. umr. Er það til staðfestingar á brbl., sem gefin voru út 26. sept. s.l. og eru um það að lækka úr 7% í 3% þau sérleyfisgjöld, sem sérleyfishafar hafa greitt af fargjöldum í farþegaflutningum með sérleyfisbifreiðum. Þótti nauðsynlegt vegna afkomuerfiðleika sérleyfishafa að lina á þessum gjöldum, og þess vegna voru þessi brbl. sett af ríkisstj. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en legg til, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þetta frv. er borið fram til staðfestingar á brbl., sem gefin voru út 16. júní í sumar og hníga að því að lækka framleiðslugjald af síldarafurðum þannig, að 8% gjald sé tekið af síldinni sjálfri, en ekki af síldinni og vinnslukostnaði. Rökin fyrir þessu eru aðallega tvenns konar. Í fyrsta lagi þau, sem næst blasa við og augljós eru, að það er ekki ætlunin, að þessi framleiðsla beri nú svo hátt gjald sem l. nr. 117 28. des. 1951 gera ráð fyrir, eftir að búið er að afnema framleiðslugjöld af öllum öðrum vörum í landinu. Býst ég við, að um þetta séu menn sammála, jafnhörmulega og farið hefur um afkomu þeirra, er þennan atvinnurekstur hafa stundað undanfarin 7 ár. - Þessu til viðbótar er svo það, að með ákvæðunum eins og þau voru í l. frá 28. des. 1950 er ætlunin að innheimta 8% gjald af unninni síld, jafnt hvort sem um er að ræða saltsíld eða síld, sem fer til bræðslu. Með því móti hefði gjaldið lagzt með allmiklu meiri þunga á saltsíld, en það töldu þeir, sem rn. ráðfærði sig við í þessum efnum, að svo miklu leyti sem það telur sig ekki sjálft einfært um að dæma um málið, - það töldu þeir allir vera rök, sem bæri að taka til greina. Þessi tvenn rök liggja, eins og ég í öndverðu sagði, til grundvallar fyrir þeirri breyt., sem gerð var með þessum brbl. á gildandi lagaákvæðum. Ég vænti, að um þetta verði enginn ágreiningur á hæstv. Alþ., og leyfi mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. sjútvn.; það mun síðast hafa verið í henni.