Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Í framhaldsnefndarálitinu um frumvarp þetta er frá því skýrt, að það sje loksins aftur komið til þessarar háttv. deildar, eftir að á því hafa verið gjörðar breytingar í háttv. Nd., og leggur nefndin það einróma til, að það verði samþykt eins og það nú liggur fyrir. Jeg skal þá skýra frá þeim breytingum, sem það hefir tekið í háttv. Nd. Það eru aðallega þrjár greinar, sem breytingar hafa verið gjörðar við, og það er 1., 3. og 4. gr. Breytingarnar við 1. gr. eru þær, að þegar frumvarpið fór hjeðan, var það með því ákvæði, að hjeraðslæknar mættu flytja vín öll og annað áfengi, er þeir þættust þurfa til lækninga, inn í landið. Þessu hefir verið algjörlega slept, og er nú ætlast til að pantanir allar gangi gegn um lyfjabúðina. Enn fremur hefir verið þrengt ákvæðið um smáskamtalækna, svo að nú er þeim að eins heimilt að fá í lyfjabúðinni smáskamtalyf með vínanda í, ef meðmæli hlutaðeigandi lögreglustjóra og sóknarprests fylgja pöntun þeirra. Þriðja breytingin við 1. gr. er sú, að við greinina er bætt nýrri málsgrein; þess efnis, að stjórnarráðið skuli löggilda til lækninga, með viðauka við lyfjaskrá, þessa áfengisvökva: rauðvín, malaga, sherry, portvín, kognak. Þá er stuttlega getið breytinganna við 1. gr. Við 3. gr. er viðauki. Það er málsgrein, sem skotið er inn í greinina, og er þess efnis, að stjórnarráðið getur veitt fólksflutningaskipum, sem eru í siglingum milli landa og hafa pláss fyrir ákveðna tölu farþega, undanþágu frá því ákvæði, að ekkert íslenskt skip megi flytja áfengi til landsins. Þessari breytingu er aðallega bætt við 3. gr.; og dregur nokkuð úr 1. málsgrein hennar. Svo er breyting við 4. gr. Hún var í tveimur málsgreinum; sú fyrri hefir verið feld alveg, en sú seinni er orðin breytt. Hún var þannig, að manni, sem hittist ölvaður, mátti stefna fyrir dómara, og ef hann gjörði ekki grein fyrir, hvernig hann fekk vín, átti hann að teljast brotlegur gegn 1. gr. Þannig fór frumvarpið hjeðan, en nú hefir þessu verið breytt þannig, að hann skal sæta sektum frá 20–500 kr., eða með öðrum orðum, ákvæðið hefir verið linað að miklum mun. Breytingarnar eru þá ekki aðrar en þessar, og ætla jeg ekki að skýra frá að hvaða leyti frumvarpið hefir batnað eða versnað, Það er allmikið vandaverk að gjöra það fyrir nefndarinnar hönd, því að skoðanir hennar á málinu eru talsvert ólíkar. Nefndin varð sammála um að leggja til að frumvarpið yrði samþykt óbreytt, eins og það. er nú komið frá háttv. Nd. Jeg vona að. það verði líka gjört. Reyndar sje jeg hjer, að háttv. þm. Ísaf. (S. St.) hefir komið. fram með brtt. á þgskj. 917 við 6. málsgrein 3, greinar.. Hún fer fram á að það ákvæði falli burt, að skipstjóri beri ábyrgð á brotum skipverja. Það er undarlegt, að þessi breytingartillaga skuli nú koma fram; meðan málið var hjer til meðferðar í Ed. var þó gott tækifæri til að koma henni að En jeg þykist skilja, að tilgangurinn sje sá, að þvæla málinu aftur niður í neðri deild og láta það þar sæta þeim óvissu örlögum, sem við má búast síðustu daga þingsins. Þetta eru því nokkurs konarbanaráð gegn þessu frumvarpi, og skil jeg vel að þau koma frá þessum þingmanni, sem ekki er mikið áhugamál um viðhald bannlaganna. Hann sýndi það með fyrstu ræðu sinni við 1. umræðu þessa máls, því þá talaði hann talsvert geyst á móti bannlögunum. En það þykir mjer því einkennilegra, sem bæði hann og sessunautur hans, háttv. 6. kgk. þm. (J. Þ.), greiddu þó atkv.. með þeim 1909. Þeir verða því að teljast smiðir þeirra og bera ábyrgð á þeim, og situr því illa á þeim að reyna að spilla þeim nú. Jeg segi spilla þeim, því það. er einmitt kjarni 3. greinar, að skipstjóri beri ábyrgð á brotum skipverja. Jeg sje að tilgangurinn er sá, að breyta frumv. enn, svo að það verði að fara aftur úr deildinni. Refarnir eru skornir til þess. Jeg: álít að ekki þýði að tala um þetta fleiri orð. Jeg er búinn að tala áður svo mikið um það, og mun því láta atkvæði skera úr örlögum. Að eins vil jeg biðja forseta að hann láti fram fara nafnakall um breytingartillöguna og frumvarpið í heild sinni.



Jeg hefi síðan við 1. umr. þessa máls setið þegjandi og ekki lagt neitt til þess. Það getur vél verið, að þögnin hafi þótt vottur um ofstæki, því að flest á nú orðið að vera vottur þess. Jeg verð að taka það strax fram, að jeg ber enga ábyrgð á frumvarpinu; það getur verið, að jeg beri ábyrgð á bannlögunum, af því að jeg greiddi þeim atkvæði mitt, en alls ekki á þessu frumvarpi. Þess vegna er jeg á móti öllum frumvörpum, sem miða að því að spilla þeim. Jæja, jeg skal þá víkja að breytingartillögunni. Háttv. 4. kgk. þm. (B. Þ.) telur hana banaráð við frumvarpið, því að málsgreinin, sem hún fer fram á að falli burt, sje aðalkjarninn í frumvarpinus  (Björn Þorláksson: Jeg sagði það ekki; jeg sagði kjarninn í 3. grein)  . Jæja, 3. grein. Jeg verð að taka það fram, að jeg stend ekki vel að vígi, því að jeg er ekki löglærður; það mun miklu fremur vera lögfræðinganna að skera úr því, hve nær brotnar sjeu grundvallarreglur laganna. En jeg hefi þótst hafa lært það bæði í guðs og manna lögum, að hver maður ætti að bera sjálfur ábyrgð á gjörðum sínum, en ekki á gjörðum annara fullveðja manna, er hann fær engu ráðið um hvernig breyta. En þetta ákvæði frumvarpsins að láta skipstjóra bera ábyrgð á brotum skipverja sinna, sem hann í mörgum tilfellum alls ekki fær við ráðið; það finst mjer sannast að segja gagnstætt guðs og manna lögum. Mjer þætti vænt um ef háttv. flutningsmaður (B. Þ.) gæti bent á eitt einasta hliðstætt dæmi í íslenskum lögum, sem getur dregið úr allan efa um að þetta sje rjettmætt ákvæði. Fyrir mjer er það hróplegt ranglæti að sækja mann sektum fyrir verk, sem hann fær engu um ráðið og gjört er enda í banni hans. Það er einmitt kjarninn í 3. gr. „að hengja bakara fyrir smið“, að láta sektir og hegningu fyrir brot, sem annar drýgir, skella á alsaklausum manni. Sem sagt, jeg skýt því til lögfræðinganna hjer í deildinni, hve skemtilegt þeim myndi þykja, að dæma skipstjóra fyrir bannlagabrot, sem einhver skipverja hans hefði framið í óleyfi hans og að honum fornspurðum. Það má reyndar bera það í vænginn, að skipstjóra sje innan handar að sjá um, að hásetar hans brjóti ekki þessa grein, en það er fjarri öllum sanni. Jeg hefi talað við greindan og góðan skipstjóra, sem er enginn ofstækismaður, og hann hefir sagt, að það væri ómögulegt fyrir skipstjóra að ábyrgjast það, að hásetar hans hefðu ekki áfengi í vörslum sínum. Skipatjórinn gæti að vísu sagt skipverjum hvað við lægi, ef þeir hlýddu honum ekki, en væri ómögulegt að ábyrgjast að þeir hlýddu. Jeg tek mjer það ljett, þótt þessi brtt. mín, um að nema þetta ákvæði úr 3. gr., sje af ofstækisfullum bannmönnum talið banaráð við frumvarpið; jeg skýt því til rjettlætistilfinningar háttv. deildarmanna, sem ekki eru blindir á báðum augum af bannofstæki, hvort þeim blöskrar ekki svona ranglæti. Í 14. gr. bannlaganna stendur, að brot gegn 1. grein þeirra varði 200–1000 kr. og í annað skifti 500–2000 krónum. Samkvæmt þessu frumvarpi eiga svona sektir að liggja við því fyrir skipstjóra, ef háseti hans laumar flösku um borð eða flytur hana í land, þótt skipstjóri eigi þar engan hlut að, og það sje gjört í banni hans og honum óafvitandi. Hann á að borga 200–2000 krónur fyrir þessa einu flösku, sem hásetinn laumar um borð erlendis eða í land er hingað kemur.  (Björn Þorláksson : Hann verður búinn að drekka úr flöskunni áður en hann kemst til landsins)  . Þótt það vitnaðist, að hann væri búinn að drekka úr flöskunni, er óvíst hvort skipstjóri slyppi við sektir.  (Björn Þorláksson: Ekki verður hann sektaður fyrir tómar flöskur)  . Það er eitt heppilegt legt í lögunum; maður má flytja sjálfan sig blindfullan bæja og landsfjórðunga milli, en ef maður hefir á sjer einn lítinn bólupela með áfengi í, þá varðar það sektum. Það er eins og ef vinnumaður færi í kaupstað og næði sjer þar í „sprútt“ og flytti heim og drykki þar, lægi svo með timburmenn í 2–3 daga og gæti ekkert gjört, og síðan ætti bóndinn að borga háa sekt fyrir þetta bannlagabrot vinnumannsins ofan á vinnutapið. Flest má nú kalla rjettlæti, ef menn telja slík ólög rjettlát. Eða ef t. d. vinnuveitandi hjer í Rvík, sem hefir mörg hundruð manns í vinnu inni á Kirkjusandi, á að ábyrgjast að enginn verkamannanna nái sjer í áfengi t. d. úr skipi á höfninni, og flytji það heim til sín, á að sæta sektum fyrir þetta tiltæki verkamannsins. Það liggur svo í hlutarins eðli, að í stórum skipum, sem hafa stórar lestir fullar af vörum, er hásetum hægt að leyna áfengi, án þess skipstjóri hafi hugmynd um. Eða hvernig í ósköpunum ætti hann að ábyrgjast að skipverjar gætu aldrei laumað neinu áfengi um borð? Hann mætti aldrei úr skipinu fara meðan það tæki farm, yrði að rannsaka hvern kassa og pjönku, sem um borð kæmi og fylgja skipverjum nótt og dag og gæti þó ekki ábyrgst þá. Hjer í Reykjavík eru 8 eða 10 lögregluþjónar, og þó geta menn gengið með fullar tökur og fulla vasa af áfengi um göturnar.  (Björn Þorláksson: Hefir þingmaðurinn fengið sjer þar í staupinu?)  Það varðar háttv. 4. kgk. þm. ekkert um. Þessi lög ýta að eins undir óhlutvanda skipverja með að brjóta lögin, því að sökin skellur á skipstjórann. Það örvar ólöghlýðni og dregur úr ábyrgðartilfinningunni að þurfa ekki að bera ábyrgð á sínum eigin gjörðum; það skilur hver heilvita maður. Jeg er því á móti þessu ákvæði, og vil fella það. Jeg vil ekki brugga lögunum banaráð, heldur þessu ákvæði, því jeg álít það spillandi. Jeg veit að hv. 4. kgk. (B.Þ.) lítur á þetta öðrum augum, en jeg ætla ekki að reyna að sannfæra hann. Jeg skil ekki annað en að það sjeu svo margir rjettsýnir menn í neðri deild, að þeir samþykki frumvarpið, þótt þessi brtt. verði samþykt hjer, og jeg skil ekki í mörgum góðum bannvinum hjer í þessari háttv. deild, að þeir skuli ekki sjá að hún er rjett. Það er einmitt brtt. mín, sem miðar að viðhaldi bannlaganna, og miðar að því, að auka virðinguna fyrir þeim, en það geta aldrei þau ákvæði gjört, sem stríða bæði. móti guðs og manna lögum.



Jeg skal ekki svara háttv. þm. Ísaf. (S. St.) með mörgum orðum, því það er óþarfi. Jeg vil geta þess, að hann byrjaði ræðu sína með. útúrsnúningi, og sagðist ekki eiga að bera ábyrgð á frumvarpinu. Jeg sagði aldrei, að hann ætti að bera ábyrgð á þessu frv. Hann hefir lítt munað eftir þeirri ábyrgð, sem hann ber á bannlögunum. Það kom fljótt í ljós eftir að bannlögin gengu í gildi,. að hann var mótstöðumaður þeirra, enda þótt hann þykist vera vinur þeirra. Háttv. þm. Ísaf. (S. St.) sagði að jeg hefði talið málsgrein þá, er hann leggur til að breytt verði, kjarnann í frumvarpinu,. en það er að eins útúrsnúningur, því að jeg sagði að hún væri kjarninn í 3. grein.. Hann talaði eins og jeg bæri ábyrgð á. greininni, að hún væri komin inn í frumvarpið. Hann sagðist ekki vera lögfræðingur enn talaði þó eins og lögfræðingur. Jeg ætla ekki að fara að skattyrðast við hv. þm. Ísaf. (S. St.), en jeg get þó sagt honum það, að þetta ákvæði kom inn fyrir tilstilli lögfróðs manns. Og jeg get enn fremur sagt honum það, að fjórir lögfræðingar í háttv. Nd., þeir báðir þingmenn Rvík (S. B. og J. M.), þm. V.-Skaft. (S. E.) og 2. þm. Árn. (E. A.), eða sjálfur ráðherra, greiddu því allir atkvæði sitt. Það væri því barnalegt af mjer að fara að reyna að hrekja þetta fimbulfamb, sem alt var út í bláinn og sprottið af því, að hann hafði ekki vit á því, sem hann var að tala um. Jeg sagði, að jeg teldi þessa brtt. banaráð við frumvarpið, og jeg verð að halda því fast fram, að svo sje. Háttv. þm. Ísaf. (S. St.) veit hve þingtíminn er stuttur, það sem eftir er, enda þótt afbrigða yrði leitað, og hann veit líka hve tæpt það stendur í Nd. Það er traustið hans, þess góða þingmanns. Jeg hygg líka að sumum forsetum væri ekki ákaflega ant um að láta það ganga fram með afbrigðum.  (Sigurður Stefánsson: Hann lítur til forseta. Forseti: Hann hefir litið til mín fyrr, karlsauðurinn)  . Já, og þori það enn.  Þögn hans um daginn virðist því vera full sönnun þess, að tillaga hans sje banaráð við frumvarpið. Það er annars sannarlega margt kynlegt, sem kemur frá hv. þm. Ísaf. (S. St.), bæði nú og endrarnær. Jeg skal geta þess, er næst liggur. Við vitum allir hvernig hann hefir greitt atkvæði í þessu máli. Við 2. umræðu málsins var hann á móti því, að læknarnir fengju rauðvín, sherry, malaga, kognac og pilsner til lækninga, en við 3. umræðu er hann með því að leyfa læknunum alls konar víntegundir, hverju nafni sem þær nefnast, til lækninga. Maður skyldi nú halda, að þegar leyfið var orðið miklu víðtækara, þá hefði jafn skynsamur og sómakær þingmaður eins og hv. þm. Ísaf. (S. St.) verið á móti því, en sussu nei, hann var með því. Jeg veit, að ef jeg hefði hegðað mjer svona, hefði verið orð á því haft, enda eðlilegt, því með slíkri atkvæðagreiðslu sem þessari, gjöra menn sig að undri. En úr því að jeg fór að minnast á framkomu háttv. þm. Ísaf. (S. St.), þá get jeg ekki látið hjá líða að minnast á ummæli hans við 1. umræðu þessa máls. Jeg man þau vel, þótt aðrir hafi ef til vill gleymt þeim. Hann rökstuddi þá það; að hann væri á móti því að skerpa eða breyta ákvæðum bannlaganna, með því, að tillaga um það hefði verið feld með miklum atkvæðamun á þingmálafundi á Ísafirði, og hann vildi fylgja þar um kjósendum sínum. En hversu mikill var þessi mismunur, þessi mikli atkvæðafjöldi, er hv. þm. talaði um? 4 - fjögur - atkvæði. 



Hafi menn nokkurn tíma heyrt fimbulfamb, þá var það þessi ræða hv. 4. kgk. þm. (B. Þ.). Það var síður en svo, að hann reyndi að svara nokkuru höfuðatriði í ræðu minni,  (Björn Þorláksson: Lögfræðingarnir gjöra það.)  enda mundi hann hafa lent í hinum mesta bobba, hefði hann reynt það. Hann reyndi að eins að styðja sig við það, að 4 lögfræðingar í neðri deild hefðu ljeð þessu atkvæði. En jeg hefi hlýtt á umræðurnar í háttv. neðri deild, og jeg heyrði engan þessara lögfræðinga um það tala, nje neinn leggja þessu atriði liðsyrði. Eg hefi spurt einn mesta lögfræðing vorn að þessu, og hvert er svarið? - Hann ypti öxlum og gaf ekkert svar. Og þessi lögfræðingur var sjálfur hæstv. ráðherra. Jeg er sannfærður um, að hann hefði gefið mjer skýr og ljós svör, hefði alt verið með feldu um þetta atriði, og mjer dettur ekki í hug að lá honum, þó hann gjörði það ekki, úr því að hann nú ekki er frv. algjörlega mótfallinn. Þá minntist hv. 4. kgk. þm. (B. Þ.) á, að jeg hefði talað um frumvarpið við 1. umræðu - já, hann verður að fyrirgefa það, að jeg tala er mjer list, en fer ekki í því efni eftir reglum frá honum, því er alt hans tal þar um út í bláinn. Hann talaði enn fremur um það, hvernig sómakær þingmaður ætti að breyta; það ætti þessi hv. þingmaður síst að vera að tala um, eftir frammistöðu sjálfs hans hjer í deildinni. Þá sagði hann að jeg hefði komist inn á þing með fjórum atkvæðum. En hver er atkvæðafjöldi hans? Hann hefir siglt á einu atkvæði inn í þingsalinn  (Björn Þorláksson: Konungsatkvæði.)  , og jeg veit að honum varð þetta atkvæði full dýrt, og varð að borga það fyrirfram. En hjer í háttv. deild sitja lögræðingar, og jeg vil biðja þá að svara máli mínu, og skýra frá því, hvort slíkt ákvæði og það, sem hjer ræðir um, sje samkvæmt grundvallarreglum laganna. Þeirra dómi vil jeg hlíta, en hliðri þeir sjer hjá að svara því, verð jeg að líta svo á, sem það sje sönnun þess, að jeg hafi rjett fyrir mjer. Að þetta frumvarp sje upp á mína ábyrgð, er rangt, en af því að jeg greiddi atkvæði með bannlögunum, og finn til þeirrar ábyrgðar, þá er jeg á móti þessu frumvarpi, því jeg vil ekki spilla þeim með tildri og hjegómaskap, sem yrði ekki annað en nagli í líkkistu þeirra.  (Björn Þorláksson: Þá væri þingmaðurinn ánægður)  . Það hefir þingmaðurinn engan rjett til að segja, því hann getur ekki rannsakað hjörtu og nýru mannanna, en hann getur atað menn út með svívirðingu, bæði þingmenn og hæstv. forseta.  (Björn Þorláksson: Hann hefir verðskuldað átölur. Forseti: Það er ósatt. Björn Þorláksson: Það er rjett)  .

Steingr. Jónsson: Jeg vil skjóta því til háttv. þingdeildarmanna, hvort ekki væri hægt að hætta við þann ósið, þessa samtalsóreglu, er hefir upp á síðkastið komist á hjer í deildinni. Hún hefir aldrei tíðkast hjer fyrr, og jeg held að hv. deild hafi ekkert gott af því, að hún haldist áfram. Jeg skýt máli mínu til forseta og sjerstaklega til sessunautar míns.  (Björn Þorláksson: Eru tveir forsetar hjer í deildinni?)  .

Magnús Pjetursson : Eins og háttv. deildarmenn sjá, hefi jeg skrifað undir nefndarálitið fyrirvaralaust, en þetta er þó ekki svo að skilja, að jeg sje ánægður með frumvarpið. Að eins þannig, að jeg hefi ekki ætlað mjer að bera fram brtt. við það nú við þessa umræðu, en sem nefndarmaður hefi jeg óbundið atkvæði um brtt. hv. þm. Ísaf. (S. St.) og mun ljá henni atkvæði. Jeg vil taka það fram, að jeg mætti reyndar vera ánægður með frv. nú, því það lítur eins út nú, og ef allar tillögur mínar og hv. þm. Vestm. (K. E.) hefðu verið samþyktar hjer í hv. deild við fyrri meðferð málsins. Það lítur því út fyrir, að hv. bannvinir í Nd, hafi talið þær til bóta, úr því þeir tóku þær upp. Þetta hljóta allir að sjá, sem lesa frumvarpið og muna eftir tillögum mínum, en jeg vil að eins undirstrika það, til þess að það sje lýðum ljóst, hve miklar öfgar voru við hafðar hjer í deildinni, þegar þessar tillögur voru á ferðinni. En jeg vil enn fremur taka það fram, að þó jeg nú hafi ritað undir nefndarálitið ágreiningslaust, þá er það að eins af því, að jeg tel frv. bæta í bráð úr brýnustu þörf og nauðsyn okkar læknanna, en alls ekki hitt, að þar með sjeu rjettmætar rjettarkröfur vor læknanna þaggaðar niður.

Karl Einarsson; Jeg var ekki við, er hv. þm. Ísaf. (S. St.) vjek spurningu til vor lögfræðinganna, um það, hvort það væri nokkur dæmi þess í lögum, að menn bæru hegningarábyrgð á gjörðum annara. Jeg er enginn lagaþýðari, og þar sem hæstv, ráðherra er viðstaddur, þá vil jeg beina spurningunni til hans, en skal þó taka fram, að þetta mun ekki alment, en nefna að eins eitt dæmi, sem mjer er sjerstaklega kunnugt, því jeg þarf oft að dæma dóma samkvæmt þeim lögum. Það liggja - eins og kunnugt er - háar sektir, 1000–4000 kr., við brotum gegn botnvörpuveiðalögunum, og auk þess er afli og veiðarfæri upptækt. Auk þess má dæma skipstjórann í fangelsi, þó að hv. neðri deild feldi í fyrra frv. fyrir þá sök, að hún vildi ekki leggja við fangelsisvist, og hjeldi að það væri ekki í lögum, sem það var og er. Hún vildi þá ekki hlusta á það, sem henni var sagt, trúði því ekki eða skildi það ekki. Hjer eru há viðurlög, eins og jeg hefi bent á. En nú er því svo varið, að skipstjóri fær sína hegningu, þó hann sje t. d. sofandi og stýrimaður stýri á meðan inn í landhelgi og veiði þar. Og það hefir stundum verið upplýst við prófin, að svo hefir verið, en skipstjórarnir samt dæmdir. Jeg hefi sjálfur dæmt marga slíka dóma, og þó þeim hafi ekki verið áfrýjað, þá veit jeg, að þeir hefðu staðist við áfrýjun. Jeg skal ekki um það segja, hvort skipstjórinn yrði dæmdur í fangelsi, ef það sannaðist, að hann væri ekki sekur, það hefir ekki komið fyrir, en víst er um það, að það er formlega rjett, eftir lögunum. Að þetta er svo, að skipstjóri hjer ber ábyrgð jafnvel á annara verkum, kemur vafalaust af því, að það er litið svo á, að það sje skipið, sem brotið hefir framið, ef svo mætti að orði kveða, enda má gjöra fjárnám í skipinu fyrir sektunum, og er það það regla, sem annars ekki gildir um hegningardóma, þar sem sektirnar verða að afplánast, ef þær eru ekki borgaðar, en vanalega ekki hægt að gjöra fjárnám fyrir þeim. Það vill nú svo til, að nákvæmlega sama á sjer stað í bannlagafrv. því, sem hjer liggur fyrir. Það er skýrt tekið fram í 14. gr. bannlaganna, að fjárnám má gjöra á skipinu fyrir sektum, og því tel jeg ekkert varhugavert að samþ. það, að skipstjóri beri ábyrgð á þessum brotum.

Ráðherra: Mjer skilst að einhver hafi beint til mín, og nú síðast hv. þm. Vestm. (K. E.) fyrirspurn um, hvort menn geti borið ábyrgð á gjörðum annara. Almenna reglan er sú, að þeim er refsað, sem fremur eitthvert brot af ásetningi eða gáleysi. Þetta þekkja allir, og það vita allir að svo er. En frá þessu eru nokkrar undantekningar, þar sem þeim, sem fremur brot af ásetningi eða gáleysi, er ekki hegnt, heldur öðrum, eða að mönnum er refsað fyrir verk annara; og eins og hv. þm. Vestm. (K. E.) tók fram, þá eru þess dæmi í botnvörpuveiðalögunum, og þar er líka tekið fram, að gjöra megi fjárnám í skipunum fyrir sektinni. Það er annars ekki regla, að hægt sje að gjöra fjárnám í eign fyrir sekt. Ef einhver er dæmdur í sekt eftir hegningarlögunum, og greiðir ekki sektina, þá tekur við fangelsi. Og í öðrum dómum er, jafnframt og sektin er ákveðin, ákveðinn varadómur, fangelsi, ef sektin ekki er greidd; þetta eru því undantekningarákvæði, sem rjettlætast af sjerstökum ástæðum. Sem dæmi þessa má enn fremur nefna lög nr. 20, frá 11. nóv. 1899 um veitingamenn, þar sem þeim er gjört að skyldu að bera ábyrgð á gjörðum þjóna sinna, nema það sannist að hann sje ekki að valdur. Enn fremur má nefna lög um veiði frá 9, febr. 1900, þar sem mönnum er hegnt, enda þótt eigi sannist, að þeir hafi neitt refsivert gjört. Ef maður hittist með veiðarfæri nálægt veiðistöð annars manns, þá sæti hann sektum, nema hann sanni, að hann hafi átt þangað lögmætt erindi, sem vitanlega er nær ókleift að sanna. Ýms slík ákvæði eru í lögreglusamþyktum og lögum, þótt jeg ekki muni þau í svip. Í raun og veru mundi sektin hjer hrína á útgjörðarfjelögunum, en ekki á skipstjórunum, og svo er það venjulegast um botnvörpusektirnar, enda gengið að skipinu, ef sektin er ekki greidd. Hjer er því nákvæmlega hið sama. Þegar lögin um botnvörpuveiðar voru sett, þá þótti óhjákvæmilegt og nauðsynlegt að setja þetta, til þess að reyna að afstýra brotum á lögunum, og á sama hátt lítur líklega meiri hluti þingsins á nú, að slíkt sje nauðsynlegt, til þess að reyna að afstýra brotum á bannlögunum. Teoretiskt má og fullyrða það, að þetta sje undantekning, og ekki gripið til þess, nema þegar menn þurfa að veita einhverjum hagsmunum sjerstaka vernd.



Jeg get ekki neitað því, að jeg hefi heyrt það á máli manna, að margir hafa haft á móti setning þeirri, er hv. þm. Ísaf. (S. St.) vill fella niður og flytur um það brtt. á þgskj. 907. En aðalástæðan, sem jeg hefi heyrt menn hafa hvern eftir öðrum fyrir þessu, er gamla kýmnissagan um að lemja bakara fyrir smið.  (Sigurður Stefánsson: Eða forseta fyrir skrifara.)  Svoleiðis orðaði hv. þm. Ísaf. (S. St.) það ekki áðan. En þó að slíkar samlíkingar geti stundum verið skýrandi, þá eru þær oft ekki annað en það, sem á útlendu máli er kallað „phrase“, eða innihaldslaust orðtak, sem ekkert sannar, af því að það á ekki við, og svo hygg jeg nú muni vera um þetta. Hv. þm. Ísaf, (S. St.) vildi fá hliðstætt dæmi. En jeg held að okkur bannmönnum þurfi síst að bregða, þótt sagt sje, að eitthvað sje engu hliðstætt í þessum lögum; við höfum ekki úr svo háum söðli að detta með það, því að það hefir einatt verið sagt, að bannlögin sjálf sjeu ekki hliðstæð við nein lög, svo þau standa víst eins fyrir þetta. En það eru svo mýmörg tilfelli í lífinu, þar sem menn verða að einhverju meira eða minna leyti að bera ábyrgð á öðrum. Embættismenn verða að bera ábyrgð á starfsfólki sínu (dómur fyrir því í Danmörku), foreldrar á börnum sínum, húsbændur á hjúum sínum, og nú hafa tveir góðir lagamenn sýnt hjer í deildinni, að þetta er ekki heldur óhliðstætt við það, sem á sjer stað í lögum vorum og löggjöf. Annað, er jeg vildi minnast á, var það, að hv. þm. Ísaf. (S. St.) hafði að brigslum um okkur bannmenn, að þetta væri kjarni frumvarpsins eða greinarinnar. En þetta er ofmælt, þó að okkur þyki þetta hafa mikla þýðingu og skifta miklu máli fyrir bannlögin. Því að mikils er vert um framferði skipstjóranna; það eru þeir menn, sem mestu geta valdið til að smygla inn áfengi, og liggur í augum uppi, að þeir hafa aðhald í því að eiga að bera ábyrgð á öllum flutningi, og ekki æskilegt að þeir gætu komið henni yfir á aðra, ef þetta væri felt, hugsað sem svo, að gott væri að hafa barn til blóra. Þar sem hv. þm. var að tala um, að þetta yrði til að draga úr ábyrgðartilfinningu skipstjóra, þá hygg jeg að það yrði gagnstætt. Jeg hygg að flestir hásetar yrðu varkárari og vildu ekki að skipstjóri þeirra liði fyrir þeirra brot. Og skipstjórinn mun hafa betri gætur á að lögunum sje hlýtt, þegar hann ber sjálfur; ábyrgðina. Jeg vil því mæla á móti því, að þessi brtt. verði samþykt, hvað sem hinu líður, hvort málið hrekst á milli deilda eða ekki. Eingöngu af því, að jeg tel hana til spillis fyrir málið sjálft. Öfgakent þótti mjer það hjá hv. þm. Ísaf. (S. St.), að frumvarp þetta sje að eins til þess að spilla fyrir bannlögunum. Með því er þó reynt til að bæta úr ýmsum göllum, er einmitt hafa komið í ljós. Og þó að, það sje ekki eins óheppilegt og skyldi, þá verður því þó ekki neitað, að það bætir úr helstu göllunum, einnig að dómi þeirra, sem mest afskifti hafa af framkvæmd bannlaganna.

Jón Þorkelsson : Það veit guð, sem ríkastur er allra, að nú hefði jeg ekki staðið upp, ef hv. 4 kgk. (B..Þ)., hefði ekki nefnt mig í sambandi við hv. þm. Ísfirðinga (S.St.), og haldið því fram, að við bærum ábyrgð aðflutningsbannslaganna frá 1909. Satt er það, að nokkurn þátt átti jeg í þeim, því jeg reyndi að laga á þeim smíðagallana, og gjörði margar atrennur til að fá út úr þeim allra mestu vitleysurnar, að hv. 4 kgk. (B. Þ.) nauðugum. Annað var þó margt, er jeg fjekk ekki ráðið við, að lagfært væri, og á öllum þeim vitleysum ber jeg enga ábyrgð, en fulla ábyrgð skal jeg bera á því, sem nokkurt vit er í og mannræna. Afskifti mín af þessu máli nú eru eðlileg afleiðing af því, er jeg gjörði þá; og að jeg tók í mál að setja mig ekki með öllu beint á móti lögunum 1909, var af því, að mjer var þá ekki eins ljóst, hve mikið ilt gæti af þeim leitt. Nú hefi jeg sjeð reynsluna, og hún er okkur bæði til minkunar og skapraunar, en hún á enn eftir að versna. Reynslan hefir sýnt, að eldri kynslóðin hefir ekki batnað síðan lögin gengu í gildi, og það sem sorglegra er, er það, að yngri kynslóðin. hefir versnað, og segi jeg það ekki af skrökvi, hún hefir versnað síðustu 6 árin, og þar má engu öðru um kenna en lögum þessum. Menn eru alt af sólgnastir í það, sem frekast er bannað, og það veit hv. 4. kgk. líka, og hefir fengið að kenna á því, en um það skal jeg ekki fara fleiri orðum. Það er svo alkunnugt, og endurtekur sig alt af Hjer liggur fyrir brtt. frá hv. þm. Ísaf. (S. St.) og greiði jeg atkvæði með henni, því jeg álít hana til bóta. Jeg þarf ekki að fara að ræða um, hvaða vit sje í því, að einn beri ábyrgð fyrir annan; allir hljóta að sjá, að rjettlætið krefst þess, að sá, sem í leyfisleysi selur eða flytur pytluna, beri ábyrgð gjörða sinna. Þetta hlýtur hv. 4. kgk. að sjá, og skil jeg ekki; að hann vildi bera ábyrgð allra þeirra skírlífisbrota, sem aðrir fremja í Dvergasteinsprestakalli, nje á faðerni allra ófeðraðra barna, er fæðast kynnu í söfnuði hans, eða ef einhver af sóknarbörnum hans gjörðist fingralangur, og get jeg ekki láð honum það. Brtt. hv. þm. Ísfirðinga er til bóta, en af því jeg vissi ekki, að hennar var von, þá hafði jeg hugsað mjer að koma með brtt. í þá átt, að allar greinar umrædds frv. væru niður feldar, að undantekinni 1. gr. Þá væri vel, og veit jeg að hv. 4. kgk., sem annars er skynsamur og skemtilegur maður og fróður um marga hluti, mundi játa það, ef um annað mál væri að ræða. Af því, sem sagt hefir verið, gefur að skilja, að jeg ætla ekki að rökræða þetta mál; við hv. 4. kgk. (B. Þ.). Annað mál væri það, að tala við hv. þm. Gullbr. og Kjósars. (K. D.) og hv. þm. Skagfirðinga (J. B.), en það hirði jeg þó ekki um. Þó vil jeg geta þess, að fyrir nokkrum dögum átti jeg orðastað við þm. Skagfirðinga, og heyrði röksemdir. hans, og kendi hann mjer, að hann áliti Goodtemplurum fyllilega leyfilegt, að láta til sín taka þau landsmál, er þeir hefðu áhuga á, og væri því að eins hægt að fást um það, ef málin væri að einhverju skaðleg fyrir þjóðina. Jeg ansa honum svo til þess, að jeg álít afskifti Goodtemplara af málum þessum þjóðskaðvæn í mesta máta. Jeg ætlaði mjer ekki að halda hjer langan kapítula eða catalogum, en jeg vil taka það fram, að jeg vil samþykkja 1. gr. og að sumu leyti 2. gr. frv., þótt hún hafi sína galla, en um það hefir hv. þm. Ísf (S. St.) þegar talað, en af mörg- um ástæðum mun jeg greiða atkvæði móti frv. í heild. Var jeg á sömu skoðun og hv. þm: Ísf., er hv. 4. kgk. kom með frv. þetta, að ekkert ætti að káfa við lögin að svo stöddu, og var það ekki af virðingu fyrir þeim, heldur til reynslu, og að ekki bæri að tefja þingtímann með þrefi um þau. - Þarf jeg svo ekki að rökstyðja atkvæði mitt betur.



Hér verður sem fyrr, að það, sem jeg legg til þessa máls, verður til hv. 6. kgk. (J. Þ.), en áður en jeg fer lengra, vil jeg þakka honum fyrir hógleg ummæli í minn garð. Um tvö atriði í ræðu hv. 6. kgk., vil jeg fara nokkrum orðum. Fyrst vil jeg snúa mjer að því, sem hv. þm. sagði, að reynsla bannlaganna væri hörmuleg, og byggist hann við að hún versnaði enn. Að því er þetta snertir, skal jeg játa það, að reynslan er ekki eins góð og óskandi væri, en hins vegar álit jeg nokkuð öfgakent, að segja, að reynslan sje hörmuleg. Þó aldrei nema að ofurlítið sje „smyglað“, og einstakir menn drekki meir en vera ber, álít jeg þó ekki ástæðu til að viðhafa þau orð, að reynslan sje afskapleg eða hörmuleg. Þvert á móti má víða sjá þess merki til sveita á Íslandi, að reynslan er ágæt, og þar held jeg að lögin sjeu alls ekki brotin, enda mun það helst koma fyrir við sjávarsíðuna. Hvað snertir hitt atriðið, að reynslan verði enn þá verri en nú er, þegar fram líða stundir, þá álít jeg að þar sje ekki um annað en spádóm að ræða, og úr því hv. 6. kgk. spáir, þá álít jeg mig hafa fult leyfi til hins sama, og jeg spái því gagnstæða. Hefi jeg fulla ástæðu til að halda, að mín spá rætist fremur en hans, því okkur er kunnugt, að mönnum fellur hálfilla að neita sjer um áfengi í bili, ef þeir hafa verið vanir að neyta þess, en þeir, sem aldrei hafa drukkið, þurfa engrar sjálfsafneitunar við. Ef það er rjett, þá má vona að reynslan batni þegar drykkjumennirnir deyja, og ný kynslóð kemur í þeirra stað. Hv. 6 kgk. sagði, að unga kynslóðin væri verri nú en fyrir 5–6 árum, að því er vínnautn snerti. Jeg get ekki mótmælt því að fullu, að einhverjir sjeu verri nú en fyrir 5–6 árum, en jeg hygg, að hv. 6 kgk. eigi erfitt með að sanna, að svo sje almennt, enda efast jeg um,að hann geti þar fært nokkur rök fyrir sínu máli. Fanst mjer þetta svo þung: ákæra gegn unga fólkinu, að jeg bað um. orðið, vegna þess, að jeg gat ekki látið; þessum orðum mótmælt, sem óhæfilegum áburði. Þá sneri hv. 6. kgk. sjer að því, sem. jeg hefði talað um rjett Goodtemplara og annara bindindismanna til afskifta af landsmálum. Hjelt jeg því fram, að Goodtemplarar hefðu fullan rjett til að láta: landsmál til sín taka, og því neitaði ekki hv. 6. kgk., svo fremi að afskifti þau væru eigi landinu til skaða. Þetta er alveg rjett, en að kalla bannstefnuna skaðlega, er að mínu áliti fjarstaða hin mesta. Er jeg þar á gagnstæðri skoðun við hv. 6. kgk., því að jeg álít hana gagnlega. En ekki mun tjá að ræða það mál við hv. þm.; til þess stöndum við á of andstæðum meið, enda get jeg ekki fallist á röksemdir hv. þm. og svipað mun vera um allmarga aðra.



Mjer virðist, að hv. þm. sjeu hjer að deila um keisarans. skegg. Ágreiningsatriðið er 6. málsgr. 3. gr., en jeg vil leyfa mjer að benda á, að sama ákvæði er í 4. málsgrein sömu greinar. Ef fella ætti eitthvað í burtu þá þyrfti því að hafa það meira, og með leyfi hv. forseta, skal jeg lesa upp kaflann: „Nú hefir skipið áfengi frá útlöndum, er ekki á að fara til umsjónarmanns áfengiskaupa, og skal lögreglustjóri þá á hinni fyrsta höfn, er skipið kemur til, setja embættisinnsigli sitt fyrir hið aðflutta áfengi, og ábyrgist skipstjóri, að engu áfengi sje skotið undan innsiglan og að innsigli sjeu ekki brotin eða af áfenginu tekið, o. s. frv.“ Hjer er öll ábyrgð lögð á herðar skipstjóra. Greinin, sem fella á burt, takmarkar aðeins ábyrgðina; leggur enga ábyrgð á skipstjóra, nema á brotum skipverja einna: Þótt einhverjir aðrir brjóti lögin án vitundar skipstjóra, ber hann enga ábyrgð á því. Lögin verða því enn verri, ef tillaga hv. þm. Ísfirðinga verður samþykt. En þess ætlast hann vafalaust ekki til. Jeg mun því greiða atkvæði móti breytingartillögunni. Og þar sem sams konar ábyrgð er lögð á skipstjóra með ýmsum öðrum lögum en þessum, sje jeg ekki ástæðu til að gjöra rellu út af því. Og þótt mjer þyki hv. Nd. hafa spilt 1. gr. frumvarpsins, með því að lögbjóða að eins löggildingu vissra vína á lyfjaskrá, en láta læknum ekki vera með öllu frjálst að nota það, sem þeir telja heppilegt, mun jeg greiða frv. atkvæði, svo lögin fái að reyna sig með þessum breytingum, sem svo mikið kapp hefir verið lagt á að koma fram.

Jón Þorkelsson Hv. þm. Skagfirðinga (J.B.) vjefengdi orð mín um, hver áhrif tíðarandinn hefði á ungdóm þessa lands. Vil jeg því benda á, að Goodtemplarar sjálfir hafa játað, að yngri kynslóðin, og það sjerstaklega mentakynslóðin, væri mikið spiltari nú en verið hefði, hvað áfengisnautn snerti. Þetta vildi jeg að eins taka fram. Útaf athugasemd hv. þm. Seyðf. (K.F.) við 4. málsgr. 3. gr., þá vil jeg benda á, að það er þó eðlilegra ákvæði heldur en það, sem brtt. hv. þm. Ísfirðinga fer fram á að fella. Þar ræðir að eins um vín, sem skipverjar selja eða gefa án vitundar skipstjóra. 4 málsgr. ræðir að eins um vín, sem skipinu fylgir, og skipstjóra er fullkunnugt um. Og ef hann skýrir rjett frá því, er það innsiglað af fógeta í Vestmannaeyjum, eða öðrum fógetum konungs, og það innsigli má ekki brjóta.

Frsm. (Björn Þorlákss.): Jeg leyfi mjer að þakka hv. 6. kgk. (J. Þ.) fyrir þau vinsamlegu orð, sem hann sendi mjer. Hann kannaðist við það, að hann bæri ábyrgð á bannl. 1909, en að hann hefði ekki getað lagfært mestu vitleysurnar í þeim. Jeg var svo heppinn að vinna með honum hjer á þingi í því máli, svo að jeg vissi hvern hug hann bar til laganna og að hann greiddi nauðugur atkv. með lögunum. Jeg held því, að rjettara hefði verið fyrir hann að vera alveg á móti þeim, fyrst hann var það í hjarta sínu. En hann var svo háður kjósendum sínum, að hann sá sinn kost vænstan að greiða atkv. með lögunum. Nú þarf hann ekki að eltast við vilja margra kjósenda, því kjósandinn er ekki nema einn. Og við vitum að þótt við báðir sjeum nefndir konungkjörnir þingmenn, þá er það í raun og veru ráðherrann, sem útnefnir okkur. Það er því undarlegt, að hann skuli ekki fara að vilja ráðherrans í þessu efni, því hann hefir sýnt með fram- komu sinni í hv. Nd., að hann er bannlögunum mjög fylgjandi. Háttv. 6. kgk. (J. Þ.) hjelt því fram, að reynslan á bannlögunum hefði verið herfileg hingað til. Jeg þarf ekki að eyða mörgum orðum, til þess að mótmæla þessu, því að hv. þm. Skagf. hefir þegar tekið af mjer ómakið, og sýnt að þetta hefir ekki við nein rök að styðjast. Þingmaðurinn vildi styðja orð sín með ummælum í blaðinu Templar, þess efnis, að mentamenn landsins væri miklu meiri drykkkjumenn. en þeir hefðu áður verið. Jeg vil ekkert. segja um það, hvort þetta er rjett hermt eða ekki eftir Templar, þó jeg leyfi mjer að efast mikillega um það. Minsta kosti þykist jeg þess fullvís, að ungir mentamenn hjer í Reykjavík eru nú miklu meiri reglumenn en fyrir nokkrum árum. Vitanlega er þar misjafn sauður í mörgu fje, eins og gengur, og dæmi eru til þess að einstaka ungir mentamenn, sem eru starfsmenn þingsins, hafa komið ölvaðir hjer í þingið. En það virðist ekki ástæða til þess, að kosta of þungum steini á þá fyrir það, sjerstaklega er þess er gætt, að þingmenn hafa stundum gjört hið sama, enda eiga forsetar jafnan að átelja slíkt. En algjörlega er skakt að leiða af þessu þá ályktun, að ungir mentamenn sjeu yfirleitt drykkjumenn. Jeg fæ ekki betur sjeð, en að reynslan af bannlögunum hafi hingað til verið næsta gleðileg. Lögin eru þegar farin að verka talsvert, bæði í kauptúnum og sveitum, sjerstaklega í sveitum. Vitanlega hafa þau verið brotin, og er mörgum mönnum gjarnt til að mála þau tilfelli með afarsterkum litum. En það er ekkert tiltökumál, þó bannlögin sjeu brotin, því að svo er um öll lög. Jeg ætla nú ekki að fjölyrða meira um frv.; en vona að hv. deild samþykki það, svo það verði að lögum. Jeg verð reyndar að taka undir með hv. þm. Strand. (M. P.) um það, að jeg er ekki alls kostar ánægður með frv. - það er víst enginn hjer í deildinni, - en jeg tel þó víst, að frv. sje þó til talsverðra bóta, frá sjónarmiði Templara og bannvina.



Jeg vil leyfa mjer að taka það fram, að hæstv. ráðh. játaði að til væru hliðstæð dæmi því ákvæði, sem jeg gjörði að umtalsefni, en hann gat þess jafnframt, að þetta væri undantekning frá grundvallarreglu laganna, sem grípa yrði til, til þess að vernda annan aðalatvinnuveg landsmanna, botnvörpuveiðarnar. En þessi sektarákvæði ná ekki nokkurri átt. Hvaða rjettmæti er í því, að sekta skipstjóra um 2000 kr. fyrir það, að einn af hásetum hans laumar 3 pelum af whisky í land frá Englandi? En eins og jeg tók fram, gleður það mig, að hæstv. ráðherra skyldi játa að þetta væri undantekning frá grundvallarreglu laganna.

Framsm. (Guðmundur Björnson) : Stjórnarskipunarlögin, sem samþ. voru á síðasta þingi, koma ekki heim við núgildandi þingsköp; þess vegna var borið upp á fundi í hv. Nd. frv. til laga, um breyting á þingsköpunum. En það kom í ljós, einkum hjer í Ed., að vandinn var meiri en menn hafði grunað, og brýn þörf að athuga og íhuga þingsköpin öll, grein fyrir grein. Þess vegna var frv. í fyrra vísað til stjórnarinnar með rökstuddri dagskrá, þar sem skorað var á stjórnina, að leggja fyrir þetta þing vel undirbúið frv, til laga um þingsköp Alþingis. En þar gripum við í tómt, þegar á þing kom í sumar. Stjórnin hafði gjörsamlega vanrækt að verða við áskorun Ed. ekkert unnið að málinu - alls ekkert. Þeirri vanrækslu er ekki bót mælandi. Hún er vítaverð - mjög vítaverð. Þess vegna greip þingið til þess úrræðis, að skipa þingskapanefnd, sína í hverri deild, þegar í þingbyrjun, til þess að vinna það verk, sem stjórninni hafði verið falið, - að athuga vandlega þingsköpin og semja frv. um ný þingsköp. Það er því ekki að furða, þó að þetta mál sje seint á ferðinni. Vinnu þingskapanefndanna er lýst í nefndarálitinu á þgskj. 858 og í nál. Nd. á þgskj. 548 er gjörð nokkur grein fyrir öllum höfuðnýmælunum í frv. þingskapanefndanna. Það er óhætt að segja, að sum af þessum nýmælum eru mjög mikils varðandi, og sum nýstárleg hjer á landi. Þess vegna tel jeg mjer skylt að færa nokkur rök fyrir þeim. Þess er vert að minnast, að vjer Íslendingar eigum ein elstu og merkustu þingsköpin, sem til eru meðal mentaðra þjóða, þar sem er þingskapaþátturinn í Grágás. Hjer er ekki um það að ræða, að rekja þingskapasögu okkar Íslendinga. Það er órannsakað mál, og glæsilegt viðfangsefni fyrir sagnfróða menn. Hins vegar væri það ótvírætt mjög holt fyrir alla íslenska stjórnmálamenn, að kynna sjer sem best starfsferil Alþingis frá því, er það reis upp frá dauðum árið 1845. Þá verður fyrst fyrir okkur Alþingistilskipunin 8. mars 1843. Í henni eru allítarleg þingsköp, sem sje 42.–78. gr. tilskipunarinnar. Þar er undirsstaðan; því smekkurinn, sem kemst í ker, keiminn lengi eftir ber. Þar er t. d. ákveðið (§77) að forseti skuli ekki hafa atkvæðisrjett, sem jafnan hefir haldist síðan. Eftir þessum þingsköpum voru þingin háð 1845, 1847 og 1849. En þjóðfundurinn 1851 samdi ný þingsköp, mjög vönduð og vel íhuguð; þingskapanefndin var skipuð bestu mönnum; þar sátu þeir Jón Sigurðsson, Kristján Kristjánsson, Eggert Briem, Jón Guðmundsson, Hannes Stephensen og Pjetur Pjetursson. Nú varð engin breyting á þingsköpunum fyrr en 1875. Þá voru sett ný þingsköp. Frumvarpið var stjórnarfrumvarp og segir í athugasemdum stjórnarinnar, að það sje „í öllum verulegum atriðum sniðið eftir þingsköpum þjóðþingsins á ríkisþinginu“. Þetta frumvarp tók nokkrum breytingum og varð að lögum 7. apríl 1876. Á Alþingi 1885 var borið upp frumvarp um breytingu á þingsköpunum, en varð ekki útrætt. Á þingi 1889 var samþ. frumvarp um viðauka og breytingu á þingsköpunum, og varð að lögum 22. maí 1890. Þá var hlutfallskosning tekin upp á þingi; hafði ekki. verið í þingsköpum áður. Nú stóð alt óhaggað til 1903. Þá var samþykt stjórnarskrárbreytingin og heimilað um leið (lög nr. 51, 27/11 1903), að. ákveða mætti til bráðabirgða með konunglegri tilskipun nauðsynlegar breytingar á þingsköpunum. Er fljótt frá að segja, að núgildandi þingsköp voru samin og sett á Alþingi 1905 og hafa staðið óhögguð alt til þessa þings. Frumvarpið á Alþingi 1905 var stjórnarfrumvarp, en nefndin í Nd. samdi nýtt frumvarp í þess stað. Lögin, núgildandi þingsköp, voru staðfest 10. nóv. 1905. Þessi þingsköp, sem nú gilda, eru nauðalík þingsköpunum 1876. Ef litið er yfir þenna þingskapaferil, þá leynir sjer ekki sú tilhneiging þingsins, að losa sem mest af sjer þingskapaböndin. 1876 og enn frekar 1905 var t. d. afnumin skylda þingmanna að greiða atkvæði. Það annað er til dæmis, að í þingsköpum þjóðfundarins voru hegningarákvæði, þingviti, ef þingmenn brutu þingsköpin. En í þingsköpunum 1876 og 1905 eru engin þingviti. Þingsköpin eru einu lögin í landinu, sem brjóta má á allar lundir að ósekju, án þess að nokkur sekt liggi við. Þá er það annað, sem er býsna augljóst, að þingsköpin okkar í heild sinni hafa aldrei verið og eru ekki annað en uppsuða úr dönskum þingsköpum. Þess vegna hafa þingskapanefndirnar á þessu þingi haft allan hug á að losa Alþingi úr því gamla danska tjóðri og semja þingsköp eftir þeim þingvenjum, sem mest hafa tíðkast og best hafa gefist á löggjafarþingum annara þingfrjálsra þjóða. Hins vegar hafa nefndirnar talið rjett og sjálfsagt að halda öllu því, alveg óbreyttu, sem vel má við una í núgildandi þingsköpum, enda er allur ytri frágangur á þeim mjög vandaður, og er vert og verðugt að minnast þess manns, sem mest vann að því máli á þinginu 1905, en það var Magnús prófastur Andrjesson, síðar forseti Nd. Ef nú háttv. deildarmenn vilja hafa fyrir sjer uppkast samvinnunefndarinnar og svo frv. á þgskj. 709, þá er auðvelt að koma auga á öll nýmæli í frumvarpinu. Jeg sný mjer nú að því, að minnast á markverðustu nýjungarnar. Í 6. gr. frv. felst það nýmæli, að kosningin til efri deildar skuli fara eftir reglunum um nefndarkosningar, að hún skuli vera hlutfallskosning. Það er sjálfsögð lagarjetting. Hingað til hefir ríkjandi meiri hluti verið einráður um kosningu til Ed., og stundum sett minni hluta menn upp í Ed., þeim þvert um geð. Þetta er lagfært, og þingskapanefndirnar vildu lagfæra það til fulls, þannig, að nýkosinn þingmaður í stað látins þingmanns taki sæti hans. En Nd. hefir breytt því ákvæði í 9. gr.; verður sú breyting naumast talin til bóta, því að þá getur ekki verið um hlutfallskosningu að ræða, ef kjósa á einn mann. Þá kemur að forsetanum. Í mörgum þingum er það siður á fyrsta þingi eftir kosningu, að kjósa forseta til reynslu - til mánaðartíma, og kjósa þá aftur forseta og þá til þingloka. Starf forseta er svo áríðandi, að þar má ekkert út af bera. Þess vegna er sjálfsagt, að forseti megi segja af sjer, ef hann finnur sig ekki færan til starfsins, og eins hitt, að þingmenn geti vikið honum frá, ef svo miklar sakir eru, að mikill meiri hluti telur þess þörf. Um það fjallar 8. gr. frumvarpsins. Við höfum hingað til farið að dönskum sið, og svift forseta okkar atkvæðisrjetti. Annars er það venja á löggjafarþingum um allan heim, að forsetar eigi atkvæðisrjett, og alstaðar er það síður, að forseti greiði sitt atkvæði síðastur allra, enda víða tekið til, að forseti þurfi þá ekki að greiða atkvæði, nema úrslitin velti á hans atkvæði. Á forsetastól sitja oftast vanir þingmenn, sem bera gott skyn á öll þingmál, á við bestu menn á þingi. Það er því mjög illa til fundið, að svifta þá atkvæðisrjetti. Og út yfir tekur, ef meiri hluti þingsins setur einhvern færasta mann minni hlutans upp í forsetastólinn til að losna við atkvæði hans og afskifti af þingmálum. En það hefir oft komið fyrir; það vitum við. Þá er það annað, að forsetarnir hafa hingað til haft lang minst að gjöra allra þingmanna. Starfskraftar þeirra farið mikið forgörðum. Það er illa farið. En úr því er nú bætt með því, að ætla forsetunum sæti í vinnunefndum deildanna, sem eiga að hafa það mikilsverða start með höndum, að ráða öllum vinnubrögðum þingsins eftir því, sem segir í 16. grein frumvarpsins. Hins vegar hefir reynslan leitt í ljós, að það er mjög svo óhentugt, að ætla forsetunum öll þau margvíslegu aukastörf, sem nú hvíla á þeim. Þeir eiga nú að vera reikningshaldarar Alþingis og útgefendur Alþingistíðindanna. Þeir eiga að vera bókaverðir, þeir eiga að sjá um þinghúsið og þinghússgarðinn. Þessu öllu eiga þeir að vasast i, jafnt milli þinga sem á þingi. Og reynslan hefir sýnt, að úr þessu hefir eðlilega orðið mesta vafstur, sem óþarfi., er að lýsa, óþarfi, af því öllum er orðið ljóst, að þingið verður að hafa fastan skrifstofustjóra, enda er margt og mikið fyrir þann mann að gjöra milli þinga. Þetta merka nýmæli felst í 11. grein frumvarpsins. Þá kem jeg að annari stærstu nýunginni í þessu frumvarpi þar sem er 16. gr., um nefndaskipunina. Ekkert þing í heimi hefir unnið sjer jafn óhægt eins og Alþingi. Alstaðar ann- ars staðar er það aðalvenjan, að hafa fastar nefndir, til að fjalla um þingmálin, svo að mörg mál fara í sömu nefnd. Í alþingi Bandaríkjanna eru jafnan 48 fastar nefndir, og öllum þingmálum skift milli þeirra. Í þingi Norðmanna eru föstu nefndirnar 13, og mjög fátítt að lausanefnd sje kosin til að fjalla um eitt einstakt mál. En hjer, á okkar fámenna þingi, hefir það verið föst óvenja að kjósa sjerstaka nefnd fyrir hvert mál. Og það er fyrst nú á síðustu þingum, að komið hefir upp vísir til fastra nefnda, svo sem landbúnaðarnefnd, sjáfarútvegsn. og samgöngumálan. Skjótt frá að segja, þá eru ákvæði 16. greinar aðallega sniðin eftir þingsköpum Norðmanna. Við erum ekki hjer á þingi til margskiftanna; getum ekki haft margar fastar nefndir á stokkunum. Í Noregi er þingmönnum skift svo, að hver þeirra er ekki nema í einni nefnd. Hjer verðum við þó að ætla hverjum þingmanni sæti í tveim nefndum. Í báðum deildum eiga að vera sömu 7 fastanefndir, og vitanlega er ætlast til, að þær iðulega vinni saman, þ. e. að þær sjeu samvinnnunefndir. Í hverri deild eiga svo forseti, varaforseti og formenn fastanefndanna að ráða öllum vinnubrögðum; það er vinnunefnd hverrar deildar; hún á að segja fyrir verkum. Við hugsum okkur að allar fastanefndir hafi fund á hverjum degi árdegis, og sjeu tveir fastir fundartímar, t. d. á dagmálum og hádegi, svo niður raðað, að hver þingmaður sje í tveim fastanefndum, og sæki nefndarfund á dagmálum og annan á hádegi - aldrei árekstur. Þá hugsa jeg mjer fundi í báðum deildum á miðmunda. Síðara hluta dags hafa þingmenn þá næði til að vinna hver að sínu máli, því sem honum hefir verið falið til framsögu. Nú er aldrei næði; kvöldin fara þá til flokksfunda, eins og nú gjörist. Þá er annað: Vinnunefndin á að semja vinnuskrá - taka til í hvaða röð hver fastanefnd skuli afgreiða þau mál, sem hún fær til meðferðar. Komi nýtt mál, verður því bætt aftan við eða skotið inn á skrána á undan öðrum málum. Hver fastanefnd hefir formann og fundarskrifara, en þar fyrir utan á hún að kjósa mann úr sínum hópi til að vinna að hverju einu máli, sem fyrir kemur (ritara og framsögumann). - Er auðsætt, að allir nefndarmenn fá þannig ærið að starfa; - hver fær sitt mál, sem hana á að vinna að, og síðan bera undir nefndina. Ákvæðin í 16. gr. um mannabýtti í nefndum eru einkar þörf hjer í fámenninu. Jeg heyri marga spyrja, hvað allsherjarnefndin eigi að gjöra; sumir kalla hana ruslakistu. En hún verður ein veglegasta nefndin í hana ætti að skipa fjölhæfustu mönnum þingsins, því að þar verða fjölbreyttust verkefnin. Yfirleitt teljum við það eitt rjett, að láta reynsluna skera úr því, hvernig verkum skuli skifta milli þessara fastanefnda, og sjái þingið sjer fært að hafa þessarfastanefndir fleiri, þá er ekkert því til fyrirstöðu í þessu frumvarpi. Því verður ekki neitað, að þjóðin er komin. á þá skoðun, að Alþingi sje mjög ábótavant í vissum greinum. En ekkert tekur þjóðina eins sárt og gálausleg meðferð á fjármálum landsins. Gáleysi Alþingis í fjármálum hefir oft verið svo átakanlegt, að það verður ekki dulið. Við getum ekki neitað því. Þingtíðindin segja eftir þinginu. En eitt er það, sem horfir til mikilla málsbóta í því sakamáli Alþingis, og það eru þingsköpin okkar; okkar núgildandi þingsköp eru breiður vegur, sem til glötunar leiðir í öllum fjárveitingamálum. Þess vegna höfðu þingskapanefndirnar fullan hug á því, að ryðja þar nýja og; betri braut. Við höfum skift starfi fjárlaganefndar. Fjárhagsnefndinni er ætlað að fást við landsreikningana, alla meðferð stjórnarinnar á fjármunum þjóðarinnar. Hún á að íhuga vandlega tekjubálk fjárlaganna, sem jafnan hefir verið vanræktur; hún á að fjalla um öll skattamál - vera sívakandi skattanefnd. Hún á að rannsaka vandlega hag viðlagasjóðsins og alla meðferð stjórnarinnar á opinberum sjóðum. Hún á að leggja ráðin á um lántökur landssjóðs. Hún á að sýsla um öll bankamál. Það er auðsætt, að þessi nýja nefnd verður ein merkasta nefndin á þingi. Fjárlaganefndirnar okkar hafa í rauninni aldrei verið annað en fjárveitinganefndir. Um útgjöldin hefir alt snúist, enda er það kappnóg starf fyrir þá nefnd. Það er auðvitað, að þessar tvær nefndir, fjárhagsnefnd og fjárveitinganefnd, hljóta alt af að bera sig saman, ef vel er unnið. Við vitum, að meðan fjárlaganefnd situr önnum kafin við það starf, að íhuga útgjaldaþarfirnar og vinsa úr þeim, þá eru oft á bak við fjárlaganefnd drifin gegn um þingið frumvörp, sem baka landssjóði stór, ný útgjöld, og rugla allar ráðagjörðir fjárlaganefndar um eyðslu og sparnað. Í síðustu málsgrein 16. gr., er reynt að bæta úr þessu, með því að heimta, að útgjaldafrumvörp skuli borin undir fjárveitveitinganefnd, fjárhagsatriðið í þeim. Þá höfum við í 29, gr. sett strangari ákvæði en áður um þingsályktunartillögur, sem fara fram á útgjöld úr landssjóði. Þá er enn eitt nýmælið í 32. gr. Það ákvæði á að sporna við því, að alt starf fjárveitinganefndar verði sundurtætt af taumlausum brtt. einstakra þingmanna. Það er víst, að mjög margir þingmenn hefðu kosið þessi ákvæði strangari, eins og þau eru í uppkastinu. En nú tjáir ekki að tala um það. Loks er hjer að nefna það nýmmæli í 44. gr., að enginn þingmaður má greiða atkvæði með fjárveitingu til sjálfs sín. Það er leiðinlegt að þurfa að setja þetta ákvæði í þingsköpin. En dæmin eru orðin mörg - of mörg, - sem sýna, að ekki verður hjá því komist. Þetta ákvæði stóð líka í þingsköpum þjóðfundarins. Það stendur í þingsköpum margra annara þjóða. Og úr því jeg minnist á aðrar þjóðir, þá vil jeg geta þess, að alstaðar annarsstaðar ráða fjárveitinganefndir miklu meira en hjer á þingi. Í Englandi hefir stjórnin ein frumkvæðisrjett um ný útgjöld. Í Finnlandi hafa Finnar sjálfir sett sjer þau lög, að þar þarf 2/3 atkvæða með öllum tillögum um ný útgjöld. Þá er að segja frá því, að við höfum safnað í einn bálk öllum ákvæðum um þingfundina, og köllum fundarsköp. Þar eru ýms nýmæli, og öll auðskilin. En sjerstaklega vil jeg vekja athygli á 44. greininni um atkvæðagreiðslur. Hver sem ekki er með mjer, hann er á móti mjer. Það er sú regla, sem að sjálfsögðu á að gilda um hverja tillögu á þingi; og þar er nú loksins tekinn af allur vafi, með 2. málsgrein 44. greinar, og svo skýlausum ummælum 47. greinar um afl atkvæða. Mönnum hefir orðið tíðrætt um skyldu þingmanna til að greiða atkvæði. Í flestum erlendum þingsköpum er það talin bein skylda hvers þingmanns að greiða atkvæði, nema hann fái undanþágu af lögmætum ástæðum. Þannig var þetta líka í þingsköpum þjóðfundarins. Og þannig var það á okkar fornfræga Alþingi. Þar varðaði þriggja marka sekt, ef lögrjettumaður gjörði ekki annaðhvort að játa eða neita. Við höfðum stungið upp á að taka hjer upp leynilega atkvæðagreiðslu (í 46. gr.). Hún tíðkast í flestum öðrum þingum. Nd. vill ekki fallast á þá tillögu, og jeg skal ekki fjölyrða um það. Þá höfum við tekið upp í frumvarpið sektarákvæði fyrir þingsafglöpun, og þar farið eftir þingsköpum þjóðfundarins. En þess vil jeg geta, að í mörgum þingfrjálsum löndum, t. d. Frakklandi og Bandaríkjunum, eru þingvítin miklu strangari en hjer er sett. Jeg hefi nú skýrt mjög lauslega helstu nýmæli frumvarpsins. Ætti að rekja allar þær athuganir, sem það er bygt á. þá veitti mjer ekki af margra tíma áheyrn. Við, sem mest höfum að þessu máli unnið, finnum það manna best, að margt mætti betur fara. Og það hafa líka, eins og gjörist, verið mismunandi meiningar okkar á milli, um ýms atriði. En um það erum við allir samdóma, að þessi nýju þingsköp hljóti að leiða til margs góðs hjer á þingi, ef vel er á haldið. Jeg vil svo að síðustu ítreka ummæli nefndarinnar í nefndarálitinu; það eru vinsamleg tilmæli okkar til háttv. deildarmanna, að þeir fallist nú á frumvarpið óbreytt eins og það liggur fyrir, og láti sjer lynda þetta frumv., stofni því ekki í þann háska, að fara á hrakning milli deildanna, núna í þinglokin, þegar alt er komið á tjá og tundur. Allt orkar tvímælis, þá er gjört er. Svo er um okkar nýju stjórnarskipunarlög, og svo er um þessi nýju þingsköp. En þess munum við allir óska, að bæði þessi nýmæli verði þjóðinni til þroska og blessunar.



Því miður hefi jeg ekki getað kynt mjer frv. þetta nógu nákvæmlega. Þó hefi jeg rekið mig á einstöku atriði, sem mjer þykja athugaverð, og mun jeg minnast á hin helstu þeirra. Í síðustu málsgrein 5. gr., þar sem um prófun kosninga og kjörgengis er að ræða, er svo að orði komist um þingmann, sem bornar hafa verið brigður á að væri rjett kjörinn: „En fresti þingið úrskurði um það, þá tekur hann engan þátt í störfum þingsins, uns það mál er útkljáð, og kosning hans og kjörgengi er viðurkent“. Það er mjög vafasamt, hvort rjett er að banna manni að taka þátt í störfum þingsins, þótt einhver kæra hafi komið fram um kosningu hans eða kjörgengi, þar sem hægt er að fresta svo og svo lengi úrskurði um hana; og ekki er örgrant um, að mótflokksmenn mundu nota sjer þetta, ef þeir hefðu mátt til, og fresta óhæfilega lengi úrskurðinum. Ætti því að gefa þinginu að eins ákveðinn frest til úrskurðar. Í síðasta hluta 8. gr. stendur það, að þingdeild eða sameinað Alþingi geti vikið hverjum embættismanni sínum frá, ef fyrir því fást 2/3 samatkv. þingmanna eða deildarmanna. Mjer er ekki fyllilega ljóst, hvaða sakir þurfa til þess, að þessu ákvæði megi beita; megi víkja embættismanni þings frá, þótt sakir sjeu litlar og það sjest eigi, að greinin reisi skorður við því, þá virðist ákvæðið varúðarvert, og ekki hættulaust, að því kunni að verða misbeitt. Þá er ráðning skrifstofustjórans. Það er gjört ráð fyrir, að forsetarnir ráði hann. En það er mikið álita mál, hvort eigi væri rjettara, þar sem hann er ráðinn til svo langs tíma, að stjórnarráðið skipaði hann og gæfi honum erindisbrjef. Loks er að minnast á orðalag á einum stað í 16. gr. Þar er talað um samkynja nefndir. Þetta þykir mjer óviðkunnanlega og jafnvel óheppilega að orði komist, því hjer eftir getum vjer gjört ráð fyrir, að fólk af báðum kynjum sitji á þingi. Viðkunnanlegra þætti mjer, að þar stæði, sams konar, enda samkvæmara almennri málvenju. Jeg bendi á þessi atriði, án þess þó að ætla að gjöra þau að ágreiningsatriðum; en skýt því að eins til hv. nefndar, hvort hún vilji ekki taka þau til íhugunar til 3. umr.



Ástæðan til þess, að þetta frumv. er framkomið, er sú, að lögin nr. 58, 22. nóv. 1907, um stofnun brunabótafjelags Íslands, hafa ekki komist í framkvæmd. Mál þetta er mjög merkilegt og eitt hið mesta nauðsynjamál landsins. Nauðsynin á að fá hjer innlent brunabótafjelag er afar mikil, bæði vegna þess, hve iðgjöldin eru há hjá hinum útlendu brunabótafjelögum, sem menn utan Reykjavíkur verða að skifta við, og svo hins, að þau oft og tíðum hafa verið næsta ómjúk landsmönnum, þegar til þess hefir komið, að þau hafa átt að borga út brunabætur sínar. En nú hefir svo reynst, þrátt fyrir talsverðar tilraunir, að ómögulegt hefir verið, að koma slíku fjelagi á fót, sem hjer ræðir um, og hefir allt strandað á einu skilyrði - endurvátryggingum. Það hefir reynst ómögulegt að fá endurnýjaðar hinar hærri vátryggingar, eins og krafist er í 6. grein laganna. En nú er svo að sjá, að ekki sje nema um tvent að velja, annaðhvort að breyta lögunum, eða láta sitja við það ástand, sem nú er. Í nefndarálitinu hefir verið bent á það, að ústandið fer sífelt versnandi og er nú óviðunanlegt. Húseignir utan Reykjavíkur hækka stöðugt í verði, af því að kröfur manna um að byggja betur og vandaðar, aukast með hverju ári. Nefndinni var það ljóst, að nokkur áhætta var fyrir landssjóðinn, að leggja út í þetta og taka á sig ábyrgðina, en hins vegar fanst henni þetta svo mikið velferðarmál, að ekki mætti láta það viðgangast, að lögin yrði dauður lagabókstafur einn. Þess vegna varð það að lokum einróma álit nefndarinnar, að rjett væri, að ráða hv. deild til þess, að samþykkja frumv. Eru sjerstaklega tvær ástæður til þess. Í fyrsta lagi er ,nauðsynlegt að stíga einhvern tíma fyrsta sporið í þessu framfaramáli, og það verður ekki gjört nú á annan hátt, og í öðru lagi lítur nefndin svo á, að alls ekki sje vonlaust um að endurtryggingarnar fáist, þegar fjelagið er einu sinni komið á laggirnar. Erlendu fjelögin hafa haft svo mikinn hagnað af Íslandi, að ekki er ólíklegt, að þau vilji halda sem lengst í viðskiftin. Nefndin vill gjöra þá breytingu aðra á frv.; að hámark einstakra lausafjárvátrygginga verði sett 6000 kr., í stað 2000 kr., og að samanlögð upphæð lausafjárvátrygginga megi nema ¼ af öllum vátryggingum fjelagsins. Nefndin lítur svo á, ef lausafjárvátryggingar verða ekki settar hærra en 2000 kr., þá sje það alveg gagnslaust og þá alveg eins gott að sleppa því alveg. Það eru tiltölulega fá innbú í kaupstöðum, sem ekki eru meira virði, og er sjálfsagt að gefa mönnum tækifæri til þess, að geta trygt fyrir allt að 6000 kr. Það yrðu þá 2/3 hlutar af 9000 kr. búslóð, og undir það munu flest innbú komast hjer á landi. Jeg vona að deildin sjái sjer fært, að samþ. frv. með þessum breytingum, og væri þá æskilegt, ef frv. gæti komið á dagskrá á morgun til 3. umræðu, því það verður að senda frv. aftur til Nd.