Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Undanfarnar vikur og mánuði hefur íslenzka þjóðin haft af því áhyggjur þungar, hve þróun verðlags- og kaupgjaldsmála árið 1958 hefur verið ískyggileg og uggvænleg. Verðbólgan hefur farið stöðugt vaxandi og með auknum hraða, eftir því sem hefur liðið á árið. Vísitala framfærslukostnaðar mundi hafa orðið 1. jan. s.l. 225 stig, ef ekki hefði um sama leyti verið horfið að mjög róttækum niðurgreiðslum. Hækkun á árinu 1958 hefði þá orðið úr 191 stigi í 225 stig, eða 34 vísitölustig. Kaupgjald hækkaði með útflutningssjóðslögunum um 5–7%. Í fyrrasumar og s.l. haust hækkaði svo grunnkaup verkamanna um 9.5% og kaup annarra stétta flestra um 6%. Opinberir starfsmenn fengu í árslokin eða réttara sagt nokkru fyrir þau 6% hækkun flestir og fáir í lægstu launaflokkunum 9% hækkun, allt reiknað frá 1. sept. s.l. Loks fengu svo bændur sína kauphækkun í hækkuðu verði landbúnaðarafurða s.l. haust og var þá hækkunin á landbúnaðarvörunum miðuð við það, að bændurnir fengju reiknað inn í verðlagsgrundvöllinn hækkað kaup hjá sér, fyrst við útflutningssjóðslagasetninguna um 5%, síðan vegna hækkunar vísitölu úr 183 í 185 stig um rúmt 1% og loks 6% miðað við þá hækkun, sem verkalýðsfélögin höfðu þá fengið, þegar verðlagsreikningur landbúnaðarafurðanna var framkvæmdur í septembermánuði s.l. Allt leiddi þetta svo til 17 stiga hækkunar á vísitölu 1. nóv. s.l., sem kom til framkvæmda í vinnulaunagreiðslum 1. des. Þess má einnig geta hér, að togarasjómenn fengu sín laun bætt á s.l. hausti um 11–13% miðað við þeirra heildarlaun. Öll þessi þróun, þar sem hvort elti annað, kaupgjald og vöruverðlag, hefur þess vegna orðið miklu örari árið sem leið, heldur en hún hefur orðið nokkru sinni áður. Ef ekkert væri að gert til þess að stemma stigu fyrir þessari þróun, er auðséð, hvert stefnir. Verðlag og kaupgjald mundi hækka upp úr öllum skorðum og með vaxandi hraða, verðgildi peninga mundi fara hraðminnkandi og vantrúin og vantraustið á sparifjáröflun verða svo almennt, að allri efnahagsstarfsemi í landinu mundi stafa hætta af, og raunar meira en það, því að sparifjárinneignir mundu með sama áframhaldi hverfa og ýmiss konar meira og minna óþarfur varningur verða keyptur fyrir það fé. Um þetta segir svo í grg. frv., sem ég vil leyfa mér að lesa, þar sem það lýsir þessu ástandi allýtarlega: „Áætlað hefur verið, að ef ekkert væri gert til þess að stöðva þessa þróun, en bætur til útflutningsatvinnuveganna auknar, eins og með þyrfti, og yfirfærslu- og innflutningsgjöld hækkuð nægilega mikið til að standa undir þeim bótum, mundi framfærsluvísitalan verða komin upp í a.m.k. 270 stig og kaupgreiðsluvísitalan upp í 253 stig 1. nóv. 1959. Þetta svarar til 23% hækkunar á vísitölu framfærslukostnaðar og 25% hækkunar á kaupgreiðsluvísitölu á einu ári. Þessar öru víxlhækkanir verðlags og kaupgjalds mundu ekki stöðvast af sjálfu sér á næsta ári og ekki heldur úr þeim draga. Þvert á móti bendir allt til þess, að þær yrðu örari og örari, þegar fram í sækti, og að þróunin mundi stefna í átt að 20–30% verðbólguaukningu á ári hin næstu ár, ef ekki yrðu gerðar gagngerar ráðstafanir til stöðvunar á verðbólgunni. En það er ekki nóg að stöðva verðbólguþróunina við það kaupgjald og verðlag, sem nú er komið á. Augljóst er, að útflutningsatvinnuvegirnir geta ekki staðið undir þeirri hækkun kaupgjalds, sem orðið hefur síðan útflutningsbætur þeim til handa voru ákveðnar á s.l. vori. Til úrbóta er um tvær meginleiðir að velja. Hin fyrri er sú, að hækka bætur til útflutningsframleiðslunnar sem því svarar, er tilkostnaður hefur aukizt síðan útflutningsbæturnar voru ákveðnar síðast og leggja ný gjöld á landsmenn til þess að afla tekna til að greiða hækkun bótanna. Hin leiðin er sú að lækka tilkostnað útflutningsframleiðslunnar með almennri lækkun kaupgjalds og verðlags, þannig að ekki þurfi að hækka þær bætur, sem hún fær greiddar. Þá þyrfti heldur ekki að hækka þau yfirfærslu- og innflutningsgjöld, sem lögð eru á innfluttar vörur og seldan gjaldeyri til þess að standa straum af greiðslu útflutningsbótanna. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að leggja til við Alþ., að síðari kosturinn verði tekinn. Vegna þeirrar uggvænlegu þróunar, sem varð í kaupgjalds- og verðlagsmálunum á s.l. ári og þess voða, sem fyrir dyrum er, ef áfram yrði haldið á þeirri braut, vill ríkisstj. ekki leggja til, að gerðar verði nú ráðstafanir, er leiða mundu til frekari hækkunar verðlags. Þess vegna er í þessu frv. gert ráð fyrir, að tilkostnaður framleiðslunnar verði lækkaður svo sem nauðsynlegt er, til þess að bætur á gjaldeyrisverðmæti útflutningsins geti haldizt óbreyttar. Athugun hefur leitt í ljós, að það gæti orðið, ef kaupgreiðsluvísitalan yrði 175 stig frá 1. febrúar n. k. Frá 1. febr. til 30. apríl skal verðlagsuppbót á laun miðast við 175 stiga kaupgreiðsluvísitölu. Í sambandi við þá lækkun tekna, sem af þessu hlýzt, ákvað ríkisstj. fyrir síðustu áramót að auka niðurgreiðslur á ýmsum innlendum afurðum, sem svaraði til 13 stiga lækkunar á vísitölu framfærslukostnaðar. Ákvæðið um kaupgjaldsvísitöluna 175 er við það miðað, að launþegar, bændur og allar aðrar stéttir afsali sér af tekjum sínum sem svarar til 10 vísitölustiga eða 5.4% af núgildandi kaupi eða tekjum. Í samræmi við það eru í frv. ákvæði til lækkunar á verði hvers konar vöru og þjónustu, svo sem innlendum landbúnaðarafurðum, fiskverði, iðnaðarvöru, verzlunarálagningu, hvers konar gjöldum og töxtum o.s.frv. Í framhaldi af þessum almennu verðlækkunarráðstöfunum er þess vænzt, að vísitala framfærslukostnaðar, sem 1. jan. s.l. lækkaði úr 220 stigum í 212 stig, lækki fram til 1. marz n. k, niður í 202 stig, en það svarar til kaupgreiðsluvísitölu 185 samkv. núgildandi reglum. Ef vísitalan hefur ekki lækkað niður í 202 stig 1. marz n.k., mun ríkisstj. auka niðurgreiðslurnar þannig, að vísitalan verði þá 202 stig. Eftirgjöf vísitölustiga yrði því aldrei meiri en 10 stig. Sú 27 stiga lækkun kaupgreiðsluvísitölu, sem frv. hefur í för með sér, á þess vegna að því er 17 stig snertir rót sína að rekja til aukinnar niðurgreiðslu vöruverðs og verðlækkana, en að því er 10 stig snertir til lækkunar tekna launþega og framleiðenda.“ Eftir að ríkisstj. hafði ákveðið að leggja til við Alþ., að þessi leið skyldi farin, hefur þessi lausn verið lögð til grundvallar í þeim samningum, sem gerðir hafa verið við útgerðarmenn og lokið var endanlega við nú fyrir nokkrum dögum, fyrri hluta þessarar viku. Náist ekki samkomulag um þessa lausn, þá falla þeir samningar vitanlega niður og til annarra ráða verður að grípa og annarra úrlausna að leita. Ég vil aðeins með nokkrum orðum rekja aðalefni frv., áður en lengra er farið, bæði í heild og grein fyrir grein. Meginhugsunin, sem felst í frv., kemur strax fram í upphafi þess, þar sem segir, að frá 1. febr. 1959 skal greiða verðlagsuppbót á laun og allar aðrar greiðslur, er fylgja kaupgreiðsluvísitölu, samkv. vísitölu 175 stig. Síðan er þetta ákveðið nánar, hve langt þetta á að ná og hve víðtæk þessi ákvæði skulu vera. Það á - fyrir utan að ná til allra launagreiðslna - að ná til aksturstaxta vörubifreiða og fólksbifreiða, það á að ná til launa, sem ákveðin eru með samningi og það á að ná til launa, sem greidd eru án þess, að vísitöluupphæð eða grunnlaunaupphæð sé ákveðin, m.ö.o. til launa, sem greidd eru í einu lagi. Ein undanþága er þó í þessari 1. gr. Það eru tryggingabæturnar samkv. almannatryggingalögunum, 2. kafla þeirra og 37. og 38. gr., þar sem segir, að þessar bætur skuli ekki lækkaðar á sama hátt og hin almennu laun, heldur halda sig við vísitölu eins og þá, sem nú er, 185, eða þá, sem sennilega verður eftir 1. marz. Í 2. gr. segir, að vísitala viðhaldskostnaðar húsa skuli reiknuð á sama hátt og að húsaleiga samkv. leigusamningum, sem fylgir húsaleiguvísítölu, skuli einnig greidd eftir vísitölu 175. Þá er í 3. gr. frv. gert ráð fyrir því, að húsaleigan, reiknuð á þennan hátt, verði á þann hátt tekin inn í framfærslukostnaðarreikning kauplagsnefndar, þegar vísitalan verður ákveðin 1. marz og síðar. Í 4. gr. hafa verið tekin inn ákvæði um það, að horfið verði að nýjum vísitölugrundvelli. Núverandi vísitölugrundvöllur er frá 1939 og 1940 og neyzluskiptingin nú er orðin mikið frábrugðin því, sem hún var þá. Kauplagsnefnd hefur því haft með höndum að undanförnu undirbúning undir að breyta grundvellinum, sem framfærsluvísitalan er reiknuð eftir og meir í samræmi við núverandi neyzluskiptingu. Neyzluskiptingin nú er, það er vitað, orðin allmiklu öðruvísi en hún var fyrir 20 árum og því réttara að færa vísitöluútreikninginn til þess horfs, svo að útkoman verði meir í samræmi við raunveruleikann, en útreikningur samkv. gömlu vísitölunni, sem gerður hefur verið að undanförnu. Þessi undirbúningur kauplagsnefndar var hafinn fyrir löngu, og kauplagsnefnd mun hafa látið halda búreikninga, sem mynda grundvöllinn undir þennan vísitölureikning og þetta hefði sennilega komið til framkvæmda á næstunni, hvort sem þetta frv. hefði legið fyrir eða verður samþykkt eða ekki. Í 5. gr. er gert ráð fyrir því, að frá 1. marz 1959 skuli verðlagsuppbót samkv. ákvæðum 1. gr. lögð við grunnupphæðir launa og hvort tveggja fært til verðs sett sem grundvöllur 100 í nýjum vísitöluútreikningi frá þeim degi. Í 6. gr. eru ákvæði um, að á tímabilinu frá 1. maí til 30. ágúst skuli greiða verðlagsuppbót á laun og aðrar greiðslur, er fylgja kaupgjaldsvísitölu, í hlutfalli við þá hækkun á vísitölu framfærslukostnaðar, sem kann að hafa orðið frá 1. marz til 1. apríl n.k. Þetta þýðir, að frá þeim tíma verði tekinn upp sami háttur og áður hefur verið og alltaf hefur verið undanfarin ár, að kaupgjaldið skuli reiknast með vísitöluálagi eftir þeim breyt., sem framfærsluvísitalan tekur. Eftir að grunnlaunaupphæðirnar hafa verið settar 100 1. marz, þá verður í fyrsta sinn, þegar þessi reikningur fer fram, framfærslukostnaðarvísitalan látin gilda fyrir kaupgjaldsálaginu, því að þá verður enginn munur á kaupgjalds- og framfærsluvísitölu, en 1. sept. 1959 skal svo reiknuð út kaupgjaldsvísitala á sama hátt og áður hefur verið gert, og verður þá sá munur á kaupgjaldsvísitölu og framfærsluvísitölu, að inn í kaupgjaldsvísitöluna kemur ekki sú vöruhækkun, sem leiðir af hækkun á launum bóndans. Í 7. gr. er ákveðið, að færð skuli niður í verðlagsgrundvelli landbúnaðarins laun bónda og verkafólks hans á sama hátt og gert er hjá öðrum eða hjá launastéttunum í landinu og nýtt landbúnaðarverð reiknað til samræmis við það, þ.e.a.s. miðað við það, að kaupgjald bóndans verði fært niður sem svarandi til lækkunar á vísitölu úr 185 stigum niður í 175 stig, og síðan, að verðlag landbúnaðarvara færist niður um leið og komi til framkvæmda á sama tíma. 8. gr. gerir ráð fyrir því, að kaup bóndans breytist nú eins og annað kaupgjald í landinu með breyttu verðlagi, þannig að laun bóndans breytist eftir vísitölu og færist þannig inn í verðlagsgrundvöllinn, þó þannig, að þessi breyting verði ekki gerð, nema hækkunin á vísitölunni hafi numið 5 stigum eða meira. Þegar það hafði verið tekið upp í samninga um fiskverð til sjómanna, að breyt. á vísitölu skyldi hafa áhrif á fiskverðið, þótti ekki sanngjarnt, að þetta yrði ekki gert líka að því er snerti bóndann og þess vegna er þetta hér inn komið, eftir það líka, að fulltrúar bændastéttarinnar höfðu látið í ljós við ríkisstj., að þeir mundu leggja verulega upp úr því, að þessi breyt. á útreikningi landbúnaðarvöruverðsins yrði gerð. Þá eru í 9. gr. tilsvarandi ákvæði um skiptaverð á fiski til bátasjómanna, sem breytist frá því, sem ákveðið er í þeirra samningi, sem miðaður var að grunni til við 185 vísitölustig, að það skuli breytast eftir því, sem vísitalan breytist, upp eða niður og færist þá við þessar aðgerðir niður í að vera miðað við 175 stig. Þó er ein undantekning frá þessu í frv., að því er tekur til kauptryggingarinnar, sem á að tryggja sjómönnum lágmarkslaun. Sú trygging er ekki skert með frv. Þá eru loks í 10. gr. almenn ákvæði um það, að framleiðendur hvers konar vöru og þjónustu skuli þegar eftir gildistöku þessara laga lækka söluverð til samræmis við þá lækkun launakostnaðar, sem leiðir af niðurfærslu kaupgreiðsluvísitölu í 175 stig og aðra lækkun tilkostnaðar vegna ákvæða þessara laga. Tekur þetta til gjalda fyrir hvers konar flutninga og fyrir hvers konar þjónustu, hvers konar iðnað, sem nánar er ákveðið í gr. Og fyrirmæli eru um, að verðlagsyfirvöld skuli þegar eftir gildistöku þessara laga setja nánari fyrirmæli um framkvæmd þessarar greinar. Ég hef þá í örfáum orðum rakið aðalefni frv., sem er raunverulega það, að eftir skuli gefin alls staðar, þar sem vísitölureikningur kemur til, 10 stig af kaupgjaldsvísitölunni, án þess að bætur komi fyrir og að farið verði með hana niður í 175 stig. Þetta er kjarni málsins. Nú kunna menn að spyrja: Er ekki framfærsluvísitalan í dag 212 stig, þrátt fyrir niðurgreiðsluna 1. jan. s.l. og hvernig má hún þá með eðlilegum hætti komast niður í 202 stig, til þess að kauplagsvísitalan komist með eðlilegum hætti niður í 185 stig og eftirgjöfin aðeins verði 10 stig? Við þessu er því að svara, að um 5 stig af framfærsluvísitölunni í dag eru afleiðing af hækkuninni 1. des. s.l. og þau hljóta því að hverfa, þegar aftur verður fært niður í það sama sem var fyrir 1. des. Verulegur hluti þessara stiga er til kominn vegna hækkunar á dreifingarkostnaði landbúnaðarvara, en auk þess hafa komið til nokkur atriði önnur, sem hafa orðið til þess að hækka vísitöluna um þessi stig vegna hækkunarinnar, hinnar almennu hækkunar, sem orðið hefur á kaupgjaldi síðan 1. des. Þetta á að hverfa út úr verðlaginu, þegar vísitalan lækkar. Hinum 5 stigum, sem þá eru eftir, er hugsað að ná á sama hátt eða svipaðan hátt, getur maður sagt, þegar vísitalan lækkar úr 185 í 175 stig, í lækkuðu verðlagi, sem leiðir af lækkun vísitölunnar um þessi stig. Nú er að vísu rétt að gera ráð fyrir því, að þessi verðlagslækkun tekur nokkurn tíma og er því ríkisstj. við því búin að þurfa að greiða niður til viðbótar einhver fá stig, sem ekki er unnt að segja á þessu stigi málsins, hversu mörg verða, en gera mætti ráð fyrir 1–2 og í hæsta lagi 3, á meðan þetta jafnvægi er að nást, því að lækkunin í vöruverði niður á við verður í sumum vörutegundum seinvirk vegna birgða og annarra atriða, sem verða að takast til greina í þessu sambandi. Þetta hefur ríkisstj. þess vegna ákveðið til þess að tryggja það, að eftirgjöfin þurfi aldrei að verða meiri en 10 stig eða 5.4%, ef miðað er við vísitöluna 185. Til þess að allt sé þó fram tekið, þá er rétt að geta þess, að í febrúarmánuði verður þessi lækkun væntanlega ekki öll komin á í þeim mánuði, og getur því útkoman þann tíma verið eitthvað óhagstæðari fyrir launþegann, en þar á móti má segja, að í janúarmánuði hefur kaupið verið miðað við annað verðlag, en það raunverulega, eftir að niðurgreiðslan var gerð 1. jan. s.l., svo að segja má, að ef báðir mánuðirnir, janúar og febrúar, verða teknir undir eitt, þá verði útkoman hagstæð, en ekki óhagstæð fyrir launþegann. Samningar við bátaútvegsmenn og sjómenn voru teknir upp strax annan jóladag og hefur þeim síðan verið fram haldið sleitulaust, þangað til endanlega var frá þeim gengið s.l. mánudag, eins og áður er sagt. Var í samningunum gengið út frá 185 vísitölustigum sem grundvelli, en reiknað með hreyfingu samkv. vísitölu. Skiptaverð á fiski til sjómanna var hækkað úr kr. 1.55 á kg upp í kr. 1.75 á kg eða um 13% til samræmis við aðrar hækkanir, sem orðið höfðu á árinu 1958. Og þar var einnig ákveðið, að verðið breyttist samkv. breyt. á kaupgjaldsvísitölu frá 185 upp á við eða niður á við, eftir því sem þessi vísitala kynni að breytast á tímabilinu. Samningurinn við útvegsmenn og vinnslustöðvar var við það miðaður, að þessir aðilar fengju uppborinn þann kostnaðarauka, er þeir hafa orðið fyrir frá síðustu vertíð og annað ekki. Samningarnir við bátaútvegsmenn og sjómenn voru það á veg komnir og þannig frá þeim gengið í öllum aðalatriðum fyrstu dagana í janúar, að róðrar gátu þá hafizt og gerðu það víðast. Hins vegar tóku samningar við vinnslustöðvarnar og togarana lengri tíma eða réttara sagt byrjuðu seinna, þannig að þeim var ekki lokið fyrr, en nú alveg síðustu dagana og þá var líka lokið þeim umreikningi, sem þurfti að fara fram til þess að fá þá niðurfærslu í bótagreiðslum, sem leiddi af því, að vísitalan yrði færð úr 185 stigum niður í 175. Frv. til l. um breyt. á l. um útflutningssjóð o.fl., sem leiðir af þessum breyt. eða þeim breyt., sem gerðar voru á samningum við bátaútvegsmennina og vinnslustöðvarnar, hefur því ekki verið hægt að fullgera alveg enn, fyrr en nú þessa síðustu daga, en mun væntanlega verða lagt fram öðru hvoru megin við næstu helgi og þó væntanlega fyrir næstu helgi, til þess að menn þar sjái nákvæmlega, í hverju þessar breyt. verði fólgnar og það frv. geti fylgt þessu, sem hér hefur verið lagt fram. Ég skal þessu næst leyfa mér að gera nokkra grein fyrir því, hver hefur orðið niðurstaðan af þessum samningum við bátaútvegsmenn og bátasjómennina og þeim kostnaðarauka, sem af því leiðir fyrir útflutningssjóð. Ef miðað er við þann umreikning, sem byggist á vísitölu 175, þá lítur þetta þannig út: Til báta, sem stunda þorskveiðar: Vegna hækkunar rekstrarkostnaðar frá vertíð 1958 umfram hækkun tekna til þessa fara 9.6 millj. kr. Vegna hækkunar skiptaverðs og bóta samkv. nýjum kjarasamningum koma 17.6 millj. kr. Vegna bráðafúatryggingar, sem einnig er tekið að sér að greiða, koma 4 millj. kr. Samtals eru þetta 31.2 millj, kr. Hækkunin til togaranna verður 12.7 millj. kr., en eins og ég mun koma að síðar, þá kemur það fram á þann hátt, að það verður ekki útflutningssjóði beint til gjalda, heldur kemur það fram sem hækkun á kaupverði fiskvinnslustöðvanna á afla þeirra, eða 7 aura hækkun á þeim afla, sem þessar stöðvar kaupa. En sem sagt, hækkunin til togaranna verður 12.7 millj. kr. Um síldveiðina er ekki samið, eins og kunnugt er, en til þess að fá heildarmynd af árinu hefur verið stungið niður á áætlunartölu fyrir síldveiðibátana, og sú hækkun, sem þar hefur verið stungið upp á eða áætluð, hefur verið fengið þannig að gefa þeim svipaða hlutfallshækkun og aðrir bátar hafa fengið og hafa þá fengizt út úr því dæmi með tryggingum og hækkun almennra bóta 20.5 millj. kr. Fiskvinnslustöðvarnar hafa fengið nokkra hækkun í bótagreiðslum, sem hjá þeim flestum kemur fram á þann hátt, að það eru hækkaðar sérbæturnar, sem kallaðar eru, þ.e.a.s. smáfiskbæturnar, sumarbæturnar og tegundabæturnar, sem áður hafa verið greiddar, til þess að þetta komi t.d. smærri frystihúsunum meira að gagni en hinum stærri, vegna þess að það var talið og raunar upplýst, að þau voru miklu frekar vanhaldin í þessu máli heldur en þau stærri. Þessar bætur til frystihúsanna ásamt niðurgreiðslu á beitu eru samtals 8.7 millj. kr. - til hraðfrystihúsanna einna, en þar á móti kemur, að hraðfrystihúsin hafa gengið inn á vegna lækkunar í vinnslukostnaði að hækka kaupverð fisksins um 7 aura á kg. sem nemur um 18 millj. kr., sem ganga til bátanna og upp í þær bætur, sem þeir hefðu annars orðið að fá úr útflutningssjóði, þannig að nettóbætur til frystihúsanna verða, þegar þetta hækkaða fiskverð er tekið með í reikninginn, raunverulega ekki neinar, heldur þurfa frystihúsin að greiða í hækkuðu fiskverði 9.3 millj. meira, en bótunum nemur. Til saltfisksins hafa verið veittar á sama hátt tegundabætur eða til saltfisksverkunarinnar, sem nema í allt með sérbótum um 9.4 millj. kr. En þar á móti kemur, að verkandinn kaupir einnig sinn fisk með hækkuðu verði, 7 aura hækkun á kg, og minnkar þess vegna það, sem saltfiskvinnslustöðvarnar fá raunverulega, ofan í 3.9 millj. Hjá skreiðarverkendum er þetta nokkuð á sama hátt. Þar munar minnstu, að hækkun fiskverðsins, sem þeir greiða bátverjum, jafnist á við þær hækkuðu bætur, sem þeir fá, munar aðeins 0.7 millj. kr. Þá verður að gera ráð fyrir, að greiða þurfi útflutningsuppbætur á útfluttar landbúnaðarvörur vegna hækkunar á bótagreiðslum til sjávarútvegsins um 6.5 millj. kr., allt miðað við vísitölu 175. Þessi útgjöld í allt saman tekin: til bátaútvegsins á þorskveiðum og síldveiðum allt árið, til togaranna, til frystihúsanna, til saltfiskvinnslustöðvanna, til skreiðarvinnslustöðvanna og vegna landbúnaðarvöruútflutnings nema 66.2 millj. kr. Þar við bætast svo nokkrar upphæðir, sem verður ekki hægt að komast hjá að greiða og sérstaklega hefur verið samið um, aukning bóta á síld, veidda á vetrarvertíðinni núna, sem samið hefur verið um, 0.7 millj., fúatryggingagjöld fyrir árið 1958, sem voru ekki tekin inn í reikninginn þá, en að mér er sagt gert ráð fyrir að greiða þó, eða útvegsmennirnir töldu, að þeir mundu ekki þurfa, þegar til kæmi, að greiða, svo að þetta er tekið inn og greiðslur vegna þess, að fiskverðið og allur tilkostnaður bátaútvegsins í janúar er reiknaður eftir vísitölu 202, en ekki eftir vísitölu 175 og nemur sá aukni kostnaður um 6.8 millj. kr. Samtals er þetta þess vegna, sem þannig bætist við, 11.5 millj., sem bætast við 66.2, þannig að heildarbæturnar til útvegsins á þennan hátt eru 77.7 millj. kr. Eru þá innifaldar í því bætur til síldarútvegsins í sumar, sem að vísu er ekki hægt að segja um, en það er eini áætlunarliðurinn í þessu, en hann er settur í hlutfalli við aðrar hækkanir og nemur, eins og ég sagði áðan, 20.5 millj., en hann er innifalinn í þessum 77.5 millj. kr. Þessar upphæðir greiðast þannig til aðila, að bátarnir fá tryggingargjöld 32.3 millj. kr. allt árið. Önnur hækkun til bátanna nemur 19.4 millj., en það er að verulegu leyti í hækkuðu fiskverði, sem kemur til frádráttar síðar. Togararnir fá 12.7 millj., sem allt er í hækkuðu fiskverði. Þetta verður samtals til togara og báta 64.4 millj. Þar af greiðast í hækkuðu fiskverði 26.6, svo að nettóbæturnar úr útflutningssjóðnum til þessara aðila, togara og báta samanlagt, verða 37.8 millj. Auk þessa fá svo hraðfrystihúsin, ef frádrátturinn í hækkuðu fiskverði er ekki tekinn með, 8.7 millj., saltfisksverkendur 9.4, skreiðarverkendur 3.6 og útflutningsaðilar landbúnaðarvara 6.5, eða samtals 66 millj. kr., og svo þessir liðir, sem ég taldi áðan: vegna vísitölu 202 í janúar, bráðafúatryggingariðgjalda 1958 og vetrarsíldaruppbóta á þessari vertíð, samtals 11.7 millj., þannig að heildarupphæðin verður hér eins og í fyrra dæminu, auðvitað 77.7 millj. Með þessum bótum úr útflutningssjóði er hægt að halda óbreyttu álagi á yfirfærslugjaldi á erlendum gjaldeyri, sem fæst fyrir útfluttu vörurnar. M.ö.o.: ef þessar beinu og óbeinu greiðslur úr útflutningssjóði koma til útvegsins og vinnslustöðvanna, þá gengur dæmið upp, án þess að grípa þurfi til nokkurrar hækkunar á nokkru yfirfærslugjaldi fyrir selda vöru til útlanda frá þessum aðilum. Í þessu sambandi vil ég vekja máls á því, að það hefur verið orðað í mín eyru og oftar en einu sinni, hvort það hefði verið nauðsynlegt að fara með vísitöluna alla leið niður í 175, hvort það hefði ekki mátt staðnæmast ofar, t.d. í 185 og þó að það væru gefin eftir tíu vísitölustig, þá væri niðurgreiðslan höfð þeim mun minni og peningarnir, sem við það spöruðust úr ríkissjóði, notaðir til þess að greiða í útflutningssjóðinn eða gera honum kleift að standa undir auknum kostnaði bátaútvegsmanna og annarra, sem við vinnslu sjávarafurða fást. Það hefur þess vegna verið reiknað, hvernig dæmið mundi koma út, miðað við vísitöluna 185 og ég skal nú ekki fara út í að rekja, hvernig það er brotið niður eða sundurliðað. En ég vil aðeins geta þess, að í staðinn fyrir, að útflutningssjóður þarf nú að greiða 66.2 millj. fyrir utan þessa 11.5 millj. kr. föstu liði, sem ég nefndi áðan, - í staðinn fyrir 66.2 millj. mundi hann með vísitölu 185 þurfa að greiða 147.1 millj., þannig að sá sparnaður í bótum til útvegsins, sem fæst með því að færa vísitöluna úr 185 stigum og niður í 175, er hvorki meira né minna en 80.9 millj. kr. Þar við má enn bæta því, að þó að vísitalan yrði látin staðnæmast í 185, þá yrði sparnaðurinn í niðurgreiðslu ekki sem svaraði þessum 10 stigum, því að sú lækkun, sem af þessum 10 stigum leiðir, kæmi þá ekki fram, svo að niðurgreiðslurnar þyrftu eftir sem áður að halda áfram að vera 8–9 stig í staðinn fyrir 13 nú. Sparnaðurinn í niðurgreiðslu með þessum hætti yrði því ekki nema í kringum 5 vísitölustig og ríkissjóður eftir sem áður bundinn við 8–9 stiga niðurgreiðslu í staðinn fyrir 13 nú, en fá á sig þennan bagga í viðbót, ef haldið væri í vísitöluna 185, en bæturnar til útvegsmanna og fiskverkunarmanna yrðu 147.1 millj. í staðinn fyrir 66.2. Málsmeðferðin hér á Alþingi er hugsuð að skiptast í þrjá kafla: Í fyrsta lagi afgreiðsla þessa frv. með eftirgjöf á 10 vísitölustigum, sem til viðbótar við niðurgreiðslurnar um áramót gefur möguleika til að koma kaupgreiðsluvísitölunni niður í 175 og það síðan að gefa möguleikana fyrir þeim samningum og þeim bótagreiðslum, sem ég hef nú nefnt, til útvegsmanna og fiskvinnslustöðva. Síðan verði lagt fyrir Alþingi frv. um breytingu á útflutningssjóðslögunum, sem heimili þá samninga og þær greiðslur, sem felast í samkomulaginu, sem nú er búið að gera við útvegsmenn og þarf að leita staðfestingar Alþingis á. Í þriðja og síðasta lagi kemur svo afgreiðsla fjárl., þar sem dæmið verður gert upp og metin jöfnuð. Fjárlagadæmið, sem kemur til að liggja fyrir sem afleiðing af þessum bótagreiðslum, viðbótarbótagreiðslum útflutningssjóðs og kostnaðinum við þá niðurgreiðslu, sem átti sér stað 1. jan., lítur þannig út: Heildarhækkun bóta, eins og ég nefndi áðan, verður 77.7 millj. kr. Kostnaður við niðurgreiðslu vísitölunnar 1. jan. er um 75 millj. kr. Og við þetta má svo bæta hreinni útgjaldaaukningu ríkissjóðs vegna grunnkaupsog vísítölubreytingar, sem ekki er tekin inn í fjárlagafrv. og er fram komin á þann hátt, að fyrir einn mánuð, þ.e. janúar, er reiknað með vísitölu 202 í staðinn fyrir 183, eins og gert er ráð fyrir í frv. Það þýðir kostnað fyrir ríkissjóð upp á 3.2 millj. Grunnkaupshækkun til opinberra starfsmanna og verkamanna ríkisins er talin vera 36 millj. Hækkun á kostnaði við tryggingar er áætluð 5 millj. Samtals er hækkun á þessum gjöldum upp á 44.2 millj. Þar frá dregst lækkun útgjalda vegna lækkunar vísitölu úr 183 og ofan í 175, en í fjárlagafrv. er reiknað með vísitölu 183. Verði á þennan hátt fært ofan í 175 fyrir 11 mánuði ársins, er talið, að það muni gefa í sparnað bæði hjá opinberum starfsmönnum og verkamönnum ríkisins um 22 millj. kr. Mismunurinn á þessari 44.2 millj. kr. hækkun, sem ég nefndi og 22 millj. kr. sparnaði er þá 22.2 millj., þannig að heildarútgjöld ríkisins umfram það, sem nú er reiknað með, ef reiknað er með því, að fjárl. beri uppi þá útgjaldaaukningu, sem útflutningssjóði er gert að bera, verður 174.9 millj. kr. Og þá kemur spurningin og sá vandi, sem leysa þarf, hvort þetta sé unnt að gera án þess, að farið verði út í nýja skattlagningu. Þetta dæmi er óuppgert af hálfu ríkisstj. og það, sem ég þess vegna um það segi, er nánast mínar eigin bollaleggingar eða ábending um möguleika, sem gætu komið til greina. En í því eru þó alveg „kankret“ upplýsingar, sem ég tel rétt að komi hér fram um leið í þessu sambandi. Mér er tjáð, að fjmrn. telji, að við endurskoðun tekjuáætlunar fjárlaganna mætti ætla, að tekjurnar gætu hækkað, miðað við sama innflutning og var í fyrra, og 83 millj. kr., úr 897.9 millj. upp í 980.9 millj. Þetta er ekki tala, sem er tilbúningur úr mér, heldur er mér fengin hún af þeim sérfræðingum fjmrn., sem telja sig þekkja bezt skil á þessu og ég hef hugmynd um, að hæstv. fyrrv. fjmrh. hafi einnig verið kunnugt um þetta, áður en hann lét af embætti. Þarna eru sem sagt í hækkuðum tekjum fjárl., án þess að stofnað sé til neinna nýrra tekjustofna, 83 millj. Þá hefur oft verið um það rætt, að það væri ekki útilokað að lækka nokkra gjaldaliði fjárl., og ég skal ekki á þessu stigi eða hér fara út í að ræða, hvernig það yrði gert. En ef gert er ráð fyrir, að það væri hægt að lækka þessa liði um allt að 40 millj. kr., þá væru þarna komnar 123 millj. Þessi tala, 40 millj., er ekki heldur gripin úr lausu lofti, því að hana var ég búinn að heyra, áður en stjórnarskiptin fóru fram. Hvort sem um hana hefur verið tekin nokkur ákvörðun eða ekki, þá hafði a.m.k. þessi hugsun verið orðuð. Af tekjuafgangi ársins 1958 væri svo hugsanlegt að bæta við 20 millj. Þá eru þetta orðnar 143 millj. Og þá er loks hugsanlegt, að hægt væri að fá nýjar tekjur umfram það, sem gert er ráð fyrir í frv., án þess að það þyrfti við nokkurn verulega að koma, upp á 35 millj. kr., og væru þá þarna komnar 178 millj. til þess að mæta þessum 174.9, sem ég nefndi. Það má vel vera, að í þessu sé einhver óskhyggja að einhverju leyti og að dæmið sé ekki eins auðleyst og ég hef hér bent á. En það virðist mér auðsætt, að það, sem kemur út úr þessu dæmi, er ekki hundruð milljóna kr. vandamál, í hæsta lagi skiptir það nokkrum tugum millj. kr., sem þarf að fá, til þess að dæmið gangi upp og ég álít að sé alls ekki útilokað að fá, ef hæstv. alþm. vilja ganga í það verk að leysa þetta dæmi eða reyna að leysa það með góðum vilja. Stærðargráðan er ekki hundruð milljóna og dæmið ekki að mínu viti óleysanlegt, heldur er stærðargráðan kannske tveir, kannske þrír milljónatugir, kannske eitthvað ofur lítið meira eða ofur lítið minna, ég skal ekki segja um það, en á þetta reynir, þegar fjárl. verða afgr. Ég skal líka taka það fram, að með þessari hækkun tekjuáætlunarinnar er ekkert fyrir óvæntum útgjöldum gert eða útgjöldum, sem hafa farið fram úr áætlun, en þau hafa, að mér er sagt, að undanförnu numið allt upp í 35 millj. kr. á ári og yrði að taka þá til athugunar, hvort fært þætti að tefla svo djarft að sleppa því alveg, eða þá taka til athugunar, hvort ekki mætti fá einhverja upphæð upp í það líka. Áður en frá þessu máli var gengið, var rætt við stéttarsamtök bænda eða framleiðsluráð landbúnaðarins og ýmis launþegasamtök. Launþegasamtökin, sem við var rætt, voru þessi: Það voru fulltrúar frá Alþýðusambandi Íslands, frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, frá Verzlunarmannasambandi Íslands, frá Bankamannasambandinu og frá Iðnnemasambandinu. M.ö.o.: það voru auk Alþýðusambandsins þau samtök, sem hafa myndað með sér samstarf um efnahagsmál eða hafa samvinnunefnd um efnahagsmál sín á milli. Þessum samtökum öllum var sagt, hvað í bígerð væri og óskað eftir því við þau, að þau sýndu þessum aðgerðum skilning og beittu sér ekki gegn þeim, ef þau treystu sér til, því að ríkisstj. teldi velta á miklu, að málin yrðu leyst á eitthvað svipaðan hátt og hér er gert ráð fyrir. Þeim var að vísu sagt, að ef þeir hefðu einhverjar till. að gera, sem rúmuðust innan þess ramma, sem settur er í þessu lagafrv., þá væri ríkisstj. fús til þess að hlusta á þær aths. og taka þær til greina og ég get sagt það, að tvær greinar í þessu frv. eru komnar inn í það beinlínis eftir að þessi viðtöl fóru fram og eftir ósk þeirra aðila, sem við var talað. Stéttarsamband bænda vakti athygli á því, að þeir hefðu ekki fengið til fulls teknar inn í verðlagsgrundvöllinn á s.l. hausti þær kauphækkanir, sem urðu á árinu 1958, svo að þess vegna væru þeir þar eftir um nokkur stig. Þetta vildu þeir fá lagfært, áður en til lækkunar yrði gengið. Og til vara óskuðu þeir eftir því, að tekinn væri upp vísitölureikningur á landbúnaðarvörurnar eða á kaup bóndans inn í þennan verðlagsreikning, svo að þeir fengju sínar verðbreytingar ekki einu sinni á ári eins og hingað til, heldur fjórum sinnum á ári eins og launamennirnir og töldu sig geta gengið inn á, að þessi „regulering“ hjá þeim yrði háð því, að heildarbreyting á vísitölu yrði 4–5 stig a.m.k. Inn á þetta var gengið og þetta sett inn í frv., - þetta sem fulltrúar landbúnaðarins kölluðu sína varakröfu. Frá ýmsum launþegasamtökum komu svo óskir um það, að nýja vísitalan eða nýi vísitölugrundvöllurinn, sem vitað var um að kauplagsnefndin hafði undirbúið og var á leiðinni, yrði tekinn inn í þetta frv., til þess að þessi framfærsluvísitöluútreikningur yrði sannari og raunhæfari en sá gamli og færi nær þeirri neyzluskiptingu, sem nú er orðin, heldur en gert er í gamla útreikningnum. Þessar tvær breytingar á lögunum eru beinlínis fram komnar vegna þessara viðtala. Ég hef frá þremur þessara aðila fengið skrifleg svör við þessari málaleitun og ég held, að það sé rétt, með leyfi hæstv. forseta, að ég lesi þau upp. Það er í fyrsta lagi frá Alþýðusambandi Íslands. Þar segir svo í bréfi, dags. 20. jan. s.l. „Í framhaldi af viðtali forseta og varaforseta Alþýðusambandsins við yður, herra forsætisráðherra, hinn 17. þ.m., hefur miðstjórn Alþýðusambandsins á fundum sínum 18. og 19. þ.m. rætt tillögu ríkisstj. um fyrirhugaðar ráðstafanir í efnahagsmálum. Við afgreiðslu málsins komu fram tvær till., sem vér leyfum oss hér með að senda yður eftirrit af. Fyrri till., merkt fskj. 1. var samþ. með 5 atkv. gegn 4, og kom því síðari till., merkt fskj. 2. eigi til atkvæða. Þetta leyfum vér oss hér með að tilkynna yður, herra forsætisráðherra.“ Till. 1 er svo hljóðandi: „Miðstjórn A.S.Í. fékk í gær, sunnudaginn 18. jan., til umsagnar frv. ríkisstj. í efnahagsmálum og vill út af því taka eftirfarandi fram: Þessar ráðstafanir hafa verið ákveðnar af ríkisstj. án nokkurs samráðs við verkalýðssamtökin, sem m.a. sést af því, að nú þegar hefur verið lokið endanlegu samkomulagi við Landssamband íslenzkra útvegsmanna um aukna aðstoð við útgerðina á þeim grundvelli, að frv. verði lögfest. Með frv., ef að lögum yrði, er gert ráð fyrir því að breyta löglega gerðum kjarasamningi stéttarfélaganna stórlega til lækkunar og ákveða þannig kauplækkun með lögum. Getur verkalýðshreyfingin ekki látið undir höfuð leggjast að mótmæla slíku harðlega. Samið hefur verið við atvinnurekendur í sjávarútvegi um tugmilljóna auknar bætur af opinberu fé umfram það, sem felst þeim til hagsbóta í kauplækkuninni. Engin trygging er fyrir því, að fjár til þessara ráðstafana og niðurgreiðslna verði ekki aflað með nýjum álögum á almenning síðar á árinu. Miðstjórnin telur, að aðgerðir þessar brjóti í meginatriðum í bága við stefnu þá, sem nýlokið Alþýðusambandsþing markaði í efnahagsmálum, þar sem með henni er í senn gengið á samningsrétt verkalýðsfélaganna og stefnt að stórfelldri kjaraskerðingu. Með vísun til framanritaðs varar miðstjórn A.S.Í. alvarlega við samþykkt frv. og bendir sérstaklega á þá hættu, sem í því felst að ætla að afgreiða aðgerðir í efnahagsmálum án eðlilegs samráðs og samstarfs við launþegasamtökin í landinu. Jafnframt lýsir miðstjórnin því yfir, að hún er reiðubúin til viðræðna við ríkisstj. um aðgerðir verðbólgunni til stöðvunar á grundvelli þeirrar samþykktar, sem þing Alþýðusambandsins í lok nóvembermánaðar s.l. gerði í þeim efnum.“ Till. þessi var flutt af Hannibal Valdimarssyni, Eðvarð Sigurðssyni, Benedikt Davíðssyni, Snorra Jónssyni og Sigurði Guðgeirssyni, og hún var sem sagt í stjórn Alþýðusambandsins samþykkt með 5 atkv. gegn 4. Þeir, sem á móti voru þessari ályktun, lögðu fram þessa ályktun, sem að vísu kom ekki til atkvæða, þar sem hin var samþ., en ég tel rétt að lesa hana einnig upp hér, til þess að hv. alþm. viti um afstöðu þessa minni helmings, ef ég svo má segja, Alþýðusambandsstjórnarinnar. Hún er svo hljóðandi: „Miðstjórn A.S.Í. hefur átt þess kost að kynna sér tillögur ríkisstj. um fyrirhugaðar ráðstafanir í efnahagsmálum og ályktar í því sambandi eftirfarandi: Síðasta þing A.S.Í. taldi höfuðnauðsyn, að þegar yrðu gerðar ráðstafanir til þess að stöðva verðbólguna. Jafnframt lýsti þingið sig samþykkt því, að vísitalan yrði stöðvuð við 185 stig, enda leiddi það ekki til rýrnunar á kaupmætti launa og fjár til niðurgreiðslu yrði ekki aflað með nýjum sköttum á verkalýðsstéttina. Í till. þeim, sem núverandi ríkisstj. hyggst leggja fram til lausnar aðsteðjandi vanda efnahagsmálanna, er gert ráð fyrir, að auk þess sem verðbólgan verði stöðvuð, verði verðlag og kaupgjald fært til baka, þannig að kaup verði greitt frá 1. febr. samkvæmt vísitölu 175. Er þetta talið nauðsynlegt vegna þeirrar þróunar, sem orðið hefur í kaupgjalds- og verðlagsmálum, svo og vegna nýrra samninga við bátasjómenn og útvegsmenn, ef unnt á að vera að komast hjá hækkun yfirfærslu- og innflutningsgjalda, sem mundi koma harðast niður á launþegum. Miðstjórninni er ljóst, að ef ekki verða nú þegar gerðar ráðstafanir til lausnar efnahagsmálanna, vofir yfir stöðvun atvinnulífsins og alger upplausn, sem hvort tveggja mundi leiða til stórfelldrar kjaraskerðingar fyrir alla launþega. Þrátt fyrir yfirlýsingu síðasta þings A.S.Í. um að stöðva við vísitöluna 185, verður að telja, að þingið hafi ekki tekið afstöðu gegn þeirri leið, sem felst í umræddum tillögum ríkisstj., ef tryggt er, að kaupmáttur launa verði ekki rýrður frá því, sem hann var í október, miðað við vísitöluna 185. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem fyrir liggja og staðfest hefur verið á fundinum, verður að telja þetta tryggt. Í sambandi við framlagðar tillögur ríkisstj. telur miðstjórnin nauðsynlegt, að eftirfarandi verði tryggt: 1) Fjár til niðurgreiðslna og fyrirhugaðra ráðstafana verði aflað með sparnaði í rekstri ríkisins og frestun á þýðingarminni fjárfestingarframkvæmdum svo og með því að verja til þess greiðsluafgangi ríkissjóðs. 2) Niðurgreiðslur verði auknar, þannig að tryggt sé, að framfærsluvísitala verði ekki hærri en 202 stig 1. marz n.k. 3) Síðari liður 1. gr. verði einnig látinn taka til bóta samkvæmt lögum um atvinnuleysistryggingar. 4) 4. gr. frv. verði við það miðuð, að hinn nýi vísitölugrundvöllur verði látinn koma til framkvæmda frá gildistöku fyrirhugaðra laga. 5) Niður verði felld 2. málsgr. 6. gr. frv. Auk þess telur miðstjórnin nauðsynlegt, að bæjar- og sveitarfélög leggi vísitöluna 175 til grundvallar við álagningu útsvara ársins 1959.“ Undir þessa till. miðstjórnarhlutans í Alþýðusambandinu hafa skrifað Eggert Þorsteinsson, Magnús Ástmarsson, Sigurrós Sveinsdóttir og Óskar Hallgrímsson. Frá stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hefur líka borizt svar. Það er svo hljóðandi : „Vér leyfum oss hér með að senda hæstv. ríkisstjórn ályktun 19. þings B.S.R.B. um efnahagsmál. Eins og fram kemur í ályktuninni, gerði þingið sér ljóst, að geigvænleg verðbólguþróun væri fram undan, ef ekki yrðu gerðar róttækar ráðstafanir til úrbóta. Taldi þingið yfirvofandi upplausn í efnahagsmálum þjóðarvoða, auk þess sem víst væri, að þyngstu byrðarnar mundu þá leggjast á launþegana. Fyrirhugaðar aðgerðir ríkisstj., sem oss hafa verið kynntar, miða vissulega að því að stöðva þessa óheillaþróun, en stjórn B.S.R.B. vill sérstaklega vekja athygli á eftirfarandi: 1) 19. þing bandalagsins taldi nauðsynlegt til þess að forða launþegum frá kjaraskerðingu þeirri, er leiðir af verðbólguþróuninni, að komið yrði á heildarstjórn fjárfestingar, er miðaði að því, að hún yrði ekki meiri, en samrýmdist þeirri stefnu, að verðlagi yrði haldið í skefjum, enda væri og útlánastarfsemi bankanna einnig við það miðuð. Stefna hæstv. ríkisstj, virðist miða að þessu, að því er tekur til framkvæmda ríkisins, en nauðsynlegt er, að fjárfesting sveitar- og bæjarfélaga sem og annarra aðila verði einnig mótuð á sama veg. 2) Launþegar bera nokkurn kvíðboga fyrir því að greiða opinber gjöld samkvæmt tekjum s.l. árs af lækkandi tekjum þessa árs, og skorar bandalagið því á hæstv. ríkisstj. að beita áhrifum sínum til þess, að bæjar- og sveitarstjórnir miði fjárhagsáætlanir sínar fyrir þetta ár við vísitölu 175. Við fyrirhugaða sameiningu grunnkaups og vísitölu 1. marz n.k. verði kaupgreiðsla frá 1. apríl að telja miðuð við hinn nýja vísitölugrundvöll.“ Þá hefur borizt svar frá Landssambandi íslenzkra verzlunarmanna, eins og það heitir: „Landssamband íslenzkra verzlunarmanna hefur haft til athugunar frv. ríkisstj. til laga um niðurfærslu verðlags og launa o.fl. Í því sambandi vill L.Í.Ú. taka eftirfarandi fram: L.Í.Ú. hefur ekki aðstöðu til að taka afstöðu til frv. í heild. L.Í.Ú. hefur ekki tök á að sannreyna ýmis veigamikil atriði, sem þessar ráðstafanir mundu byggjast á, svo sem t.d., hversu mikið sjávarútvegurinn þarf, til þess að rekstrargrundvöllur hans sé tryggður. Enn fremur virðast vísitöluákvæði frv. nokkuð óljós. En L.Í.Ú. telur, að ef sjávarútvegurinn raunverulega þarf þær lagfæringar á rekstrargrundvelli sínum, sem honum eru ætlaðar með aðgerðum þessum, þá hafi sú leið, sem valin er, niðurfærsluleiðin, ótvíræða kosti fram yfir ýmsar aðrar leiðir, sem farnar hafa verið í þessu skyni á undanförnum árum. Þó vill L.Í.Ú. mótmæla endurtekinni skerðingu ríkisvaldsins á frjálsum samningsrétti launþega og vinnuveitenda. Telur L.Í.Ú. lögþvinganir ríkisvaldsins í þessu sambandi hættulegt fordæmi, sem verkalýðsfélögin eigi að gjalda hinn mesta varhug við. L.Í.Ú. vill leggja sérstaka áherzlu á, að þeim byrðum, sem með frv. þessu eru lagðar á þjóðina, sé skipt jafnt og vill í því sambandi benda á eftirfarandi: 1) Nauðsynlegt er, að tryggt sé, að í raun takist að framkvæma þær lækkanir, sem skv. frv. eiga að verða á vörum og þjónustu ýmiss konar, þar eð auðvelt er að fylgjast með ákvæðum frv. um lækkun launa. 2) Að 0.85 aura verðjöfnunargjald, sem lagt var á landbúnaðarvörur s.l. haust, verði fellt niður sem svarar niðurfærslu vísitölunnar. 3) Þess verði stranglega gætt, að húsaleiga verði lækkuð að sama skapi. 4) Að vinna seld erlendum aðilum lækki ekki, og renni mismunurinn í ríkissjóð. L.Í.Ú. álítur nauðsynlegt, að ríki, bæjar- og sveitarfélög dragi verulega úr útgjöldum sínum, sér í lagi til óarðbærra framkvæmda. Beinir skattar og útsvör verði lækkuð hlutfallslega sem svarar að minnsta kosti vísitölulækkun þeirri, sem raunverulega á sér stað við framkvæmd laganna. L.Í.Ú. álítur, að taka beri upp nýjan vísitölugrundvöll í samræmi við þær neyzluvenjur, sem nú hafa skapazt.“ Frá fulltrúum bændanna, sem ræddu við ríkisstjórnina um málið, kom það ákveðna svar í meginatriðum, að þeir væru inn á þeirri hugsun, sem frv. gerir ráð fyrir og vildu sætta sig við, að þessi leið yrði farin og þær aðgerðir gerðar, sem þar er gert ráð fyrir að þeir þurfi að beygja sig undir. Frá öllum þessum launþegasamtökum, sem hér hafa verið nefnd, að undanskildum meiri hluta Alþýðusambandsstjórnar, tel ég að hafi komið jákvæð svör við þeirri stefnu, sem í frv. felst. Að vísu hafa þessir aðilar sitt hvað við frv. að athuga, eins og eðlilegt er, en meginsjónarmiðið, að sú leið verði farin að færa niður kaupgjald og verðlag, sé þeim nær skapi, en hin leiðin, sem blasir við, ef þessi leið reynist ekki fær. Í bréfi Alþýðusambandsins og raunar fleiri aðila er minnzt á kaupmátt launa og þar gert að skilyrði, að kaupmáttur launa lækki ekki miðað við októbermánuð s.l. Eins og hv. alþm. hafa sjálfsagt tekið eftir, þá er yfirlit í grg. frv. um það, hvernig kaupmáttur launa hefur breytzt með breyttri vísitölu og verðlagi frá 1. febr. 1958 til 1. marz 1959, ef reiknað er með þeim niðurfærslum, sem hér eiga sér stað og kemur þá í ljós, að miðað við október s.l. hefur kaupmáttur launa, bæði hjá verkamönnum og iðnaðarmönnum, aukizt um 1.6% miðað við 1. okt. s.l. Þessu skilyrði á þess vegna að vera fullnægt með þeim aðgerðum, sem hér er ætlað að gera. Ég hef nú látið máli mínu lokið. Í þessu máli er ekki margra góðra kosta völ, það er augljóst, en ég tel og ég hef örugga sannfæringu á því, að sá kostur, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, sé sá skásti af þeim, sem fyrir hendi eru, þannig að verði það úr, að þessi leið finni ekki af einhverjum ástæðum náð fyrir augum hv. alþm. og leita þurfi annarra úrræða, þá er ég fyrir mitt leyti á þeirri skoðun eftir þá athugun, sem ég hef fengið tækifæri til að gera á þessu máli núna síðustu vikurnar og raunar áður líka, að þá muni hver önnur leið, sem farin verður, verða erfiðari og þungbærari, ekki einasta fyrir þjóðina í heild, heldur líka fyrir þær launastéttir, sem nú er verið að tala um 5.4% kaupskerðingu hjá og að það sé þeirra vegna og raunverulega allra vegna þýðingarmikið, að þessi skásta leið sé farin, en ekki önnur, sem ég er viss um að ekki finnst betri en þessi.



Herra forseti. Ég ætla fyrst að byrja með því að minna á efnahagslöggjöfina, sem sett var s.l. vor. Þessi efnahagslöggjöf var tvímælalaust mjög þýðingarmikið skref til bóta frá því fyrirkomulagi, sem áður hafði verið. Hún var, mátti kalla, eins konar skref út úr uppbótakerfinu. Uppbætur voru stórkostlega jafnaðar frá því, sem áður hafði verið og háskalegur mismunur á verðlagi, sem stafaði af uppbótakerfinu, eins og það var orðið, var leiðréttur. Í sambandi við þessa löggjöf var það ákvæði sett, að grunnkaup í landinu skyldi hækka um 5%, en á móti skyldu falla niður 9 vísitölustig. Þetta mættist svona nokkurn veginn, var lagt að jöfnu. Jafnframt var því lýst greinilega í sambandi við þessa lagasetningu, að framleiðslan mundi alls ekki þola hærra kaupgjald almennt, en þá var orðið, eftir að löggjöfin hafði verið sett, og ef kaupgjald yrði almennt hækkað, svo að nokkru verulegu næmi, mundi það kalla á nýjar ráðstafanir í efnahagsmálunum, setja efnahagsmálin á nýjan leik úr skorðum, koma framleiðslunni í vandræði, þannig að það þyrfti nýjar ráðstafanir til þess að leysa þau. Enn fremur var það gert ljóst þá í grg. frv. og í sambandi við það, að ekki mundi verða hægt að stöðva verðbólguhjólið með nokkrum ráðum, ef áfram yrði tengt við vísitöluna á sama hátt og verið hefði allt kaupgjald og verðlag í landinu. Það kom í ljós samkvæmt skoðun sérfræðinga í þessum efnum, að hvaða leið sem reynd væri til þess að stöðva verðbólguhjólið mundi reynast ókleif, ef ekki næðust samtök um að kippa vísitölunni þannig úr sambandi, a.m.k. að nota hana ekki alveg vélrænt, eins og gert hafði verið um langan tíma. Það varð talsverður ágreiningur, a.m.k. á yfirborðinu, um þessa efnahagsmálalöggjöf, þó að það væri nú í raun og veru svo, að flestir eða nær allir viðurkenndu inni á sér, að hún væri stórkostlegt skref til bóta. Þeir, sem þá voru í stjórnarandstöðu, Sjálfstæðisflokksmenn, gerðu talsvert að því að gagnrýna þessa löggjöf, en í þeirri gagnrýni var ákaflega lítill kraftur, því að það var augljóst, að allir þeir, sem vildu skoða málið með nokkurri stillingu, sáu, að hér var stigið skref fram á við í þessum málum og til stórfelldra bóta. Það er líka mjög athyglisvert og sérstök ástæða til að setja undir það stórt strik í sambandi við þá atburði, sem nú eru að gerast og það, sem gerzt hefur undanfarið, að allir hafa gert ráð fyrir því, að það ætti nú að byggja einmitt á þessari löggjöf, sem sett var s.1. vor, hún væri grundvöllurinn, sem hægt væri að byggja á og kemur það nú dálítið skrýtilega fyrir, miðað við þær undirtektir, sem hún fékk hjá sumum þá, eins og ég sagði áðan og kem ég að þessu atriði nánar ofur lítið bráðum. Ekki hafði þessi löggjöf frá s.l. vori verið lengi í gildi, þegar barátta var hafin til þess að koma efnahagsmálunum úr skorðum á nýjan leik og var það framhald af þeirri baráttu, sem Sjálfstæðisfl. í stjórnarandstöðunni hafði haldið uppi, frá því að vinstri stjórnin var mynduð. Sjálfstæðisfl. virtist ekki treysta sér til þess að vinna sér hylli þjóðarinnar með jákvæðum till. í efnahagsmálunum eða ábyrgri framkomu, en tók í þess stað þann kostinn að nota aðstöðu sína í stjórnarandstöðunni til þess að reyna að rífa niður og með slíkri starfsemi koma úr skorðum þeim ráðstöfunum, sem fyrrv,. stjórn beitti sér fyrir, jafnvel þótt flokkurinn teldi þær í sjálfu sér réttmætar, - gera þetta til þess að koma ráðstöfununum úr skorðum, koma efnahagskerfinu úr skorðum, gera þörfina brýna fyrir nýjar ráðstafanir og reyna þannig að sprengja sundur stjórnarsamstarfið, - koma í veg fyrir, að það gæti haldið áfram. Þannig var starfað að því af hendi Sjálfstfl. að grafa undan efnahagsmálaráðstöfunum fyrrv. stjórnar. Og eftir að efnahagslöggjöfin var sett á s.l. vori, var þessi barátta hert um allan helming, því að það mátti náttúrlega ekki með nokkru móti koma fyrir, að efnahagsmálalöggjöfin gæti komið að fullu gagni. Það hefði orðið eitt stórfellt áfall fyrir Sjálfstfl., ef það hefði komið í ljós, að allt þetta hefði getað staðizt, jafnvægi hefði náðzt í efnahagsmálunum og ekki þurft neinar nýjar ráðstafanir í vetur. Hvílíkt áfall, ef slíkt hefði komið fyrir. Slíkt varð að fyrirbyggja með öllum hugsanlegum ráðum og ráðin voru þá helzt þau að senda útsendara sjálfstæðismanna í stéttarfélög landsins og eggja hvarvetna til nýrrar hækkunarbaráttu til þess að koma löggjöfinni úr skorðum og til þess að koma málunum aftur í strand, í því trausti, í þeirri von, að þá mundi vera hægt að koma samstarfi vinstri flokkanna fyrir kattarnef og áhrif Sjálfstfl. gætu orðið meiri, en verið hafði um skeið. Þessi hækkunarbarátta sjálfstæðismanna bar talsverðan árangur, líka vegna þess, að stjórnarandstæðingar í öðrum flokkum tóku saman höndum við þá um að halda henni uppi og knýja fram hækkanir. Þess vegna var það augljóst þegar í sumar, að það var að skapast í þessum efnum nýtt vandamál, sem mundi verða mjög erfitt að glíma við og voru um það margvíslegar ráðagerðir, hvernig hægt væri að mæta þessari þróun og hvaða nýjar efnahagsmálaráðstafanir væri hægt að gera út af þessu. En því miður reyndust þau öfl, sem hér vildu standa í móti, of sterk, og niðurstaðan varð sú, að á vegum fyrrv. stjórnar náðust ekki samtök um nýjar ráðstafanir í efnahagsmálunum, og stjórnin hætti störfum, eins og kunnugt er. Nú ætla ég ekki hér í sambandi við þetta mál að rekja þá sögu, en aðeins minna á þetta, að það náðist ekki samstaða um efnahagsmálin í þeirri stjórn og hún hætti þar af leiðandi störfum. Þá lágu málin þannig fyrir, að það þurfti að íhuga um nýja stjórnarmyndun, og þá var auðvitað komin röðin að Sjálfstfl. sem stærsta flokknum að gera sér grein fyrir því, upp á hverju hann vildi stinga í sambandi við stjórnarmyndunarmálið og þá um leið í sambandi við efnahagsmálin. Augljóst var, að það kom talsvert mikið fát á sjálfstæðismenn út af þessu og var það í sjálfu sér ekkert undarlegt, miðað við það, hvernig þeir voru staddir. Nú voru góð ráð dýr vegna þess, sem þeir höfðu haldið fram undanfarið og frá þeim hafði komið. En það er skemmst af að segja til þess að gera langa sögu stutta, að eftir að hafa setið yfir þessum málum um skeið, ég veit ekki, hvort þeir hafa dregið belgi á höfuð sér eða ekki, en eftir að hafa setið yfir þessum málum um skeið, kom frá þeim ákveðin till. í þessum efnum. Till. var sú, að það væri rétt lausn á þessu máli, að launþegar lækkuðu kaup sitt um 6% og framleiðendur verðlag sitt að sama skapi og það fylgdi með, að ef þetta væri gert, þá þyrfti ekki neinar frekari ráðstafanir í efnahagsmálum fyrst um sinn a.m.k., þá væri hægt við þetta að búa, þá gæti framleiðslan við þetta búið, m.ö.o., að það kemur fram, að úrræðið, sem Sjálfstfl. hefur að bjóða, þegar hann er neyddur til þess að segja eitthvað, er að bjóða þjóðinni að taka til baka þær launahækkanir, sem sjálfstæðismenn höfðu barizt fyrir að yrðu framkvæmdar s.l. sumar, sem reyndust 6–9%. Þeir höfðu sagt mönnum og sent út sína menn til að halda því fram, að það væri eðlilegt, að þessar hækkanir ættu sér stað. En þegar að því kom, að þeir urðu að segja eitthvað um þessi mál, þá var úrræðið, að þetta skyldi tekið aftur. Og í þessu fólst meira en það. Í þessu fólst líka það, að ef þeim og þeim öðrum, sem með þeim stóðu, hefði ekki tekizt að koma af stað nýrri hækkunaröldu, þá hefði efnahagsmálalöggjöfin, sem fyrrv. stjórn beitti sér fyrir, getað staðizt, allt að dómi sjálfstæðismanna, eins og hann féll fyrir jólin í vetur. Sem sagt, þegar kom til kasta sjálfstæðismanna að segja, hvað þeir vildu í efnahagsmálunum, þá sögðu þeir eftir nokkra yfirlegu: Launastéttirnar þurfa að lækka launin um 6%. Sé það gert, þarf engar nýjar álögur, og framleiðslan getur búið við það, sem hún hefur. - Það var þeirra dómur. Og þetta jafngildir því, að þeir segðu: Ríkisstj. sagði þjóðinni satt í vor sem leið um það, hvað óhætt væri að gera. - En þeir segðu um leið: Sjálfstæðismenn sögðu hins vegar þjóðinni ósatt um efnahagsmálin s.l. sumar. - Og það þýðir meira. Þetta jafngildir því, að sjálfstæðismenn segi nú: Ef þið hefðuð ekki tekið neitt mark á okkur í sumar, þá væri nú allt í lagi og engra nýrra ráðstafana þörf. Ég efast um, að nokkur stjórnmálaflokkur hafi nokkru sinni afhjúpað sig svo sem Sjálfstfl, hefur gert með þessari till. sinni í efnahagsmálum, miðað við það, sem á undan var gengið í þeim efnum. Ég gat áðan um, að þegar stjórnin fór frá, þá hefði þurft að mynda nýja, og í sambandi við þær bollaleggingar var það, sem sjálfstæðismenn komu fram með þessa till., og hlýtur það raunar að hafa verið nokkurt jarðarmen fyrir þá að ganga undir að flytja hana, eins og allt er í pottinn búið. En þeir hafa þó af tvennu illu heldur viljað það, en að segja ekki neitt. Hvorugur kosturinn var góður. En í sambandi við stjórnarmyndunarmálið lagði Framsfl. til, að það yrði gerð öflug tilraun til þess að koma á þjóðstjórnarsamstarfi í landinu. Þetta var m.a. út af efnahagsmálunum. Reynslan hafði sýnt á undanförnum árum, að það var mjög erfitt að fá nauðsynleg samtök um efnahagsmálin, ef öflugir kraftar voru utan við stjórnarsamstarfið. Þá voru þeir notaðir til þess að spilla þeim ráðstöfunum í framkvæmd, sem samþykktar voru á Alþingi. Við álítum, að efnahagsmálalöggjöfin, sem sett var s.l. ár, væri svo merkilegur grundvöllur, að það ætti að reyna samstarf allra flokka til þess að byggja ofan á hana og fá þannig öflug samtök bæði í þinginu og utan þings, sem gætu staðið að því, sem gert væri, þannig yrði gerð stórfelld tilraun til þess að koma á jafnvægi í efnahagsmálunum og stöðva verðbólguþróunina. Enn fremur álitum við mjög þýðingarmikið tákn út á við um einingu í viðureigninni við Breta út af landhelgismálinu, að slíkt þjóðstjórnarsamstarf yrði sett á fót. Enn fremur töldum við, að einmitt í slíkri stjórn væri réttur vettvangur til þess að reyna að komast að sameiginlegri niðurstöðu um kjördæmamálið og láta þá ganga til úrslita um það í lok kjörtímabilsins. Á þetta var ekkert hlustað, og það var einfaldlega vegna þess, að Sjálfstfl. vildi ekki ljá máls á neinu, þegar hér var komið sögu, öðru en því, að það yrði kosið sem fyrst. Höfuðhugsunin er vitaskuld sú, að flokkurinn vill komast hjá því að þurfa að ganga undir fleiri jarðarmen, en orðið er fyrir kosningar og þess vegna sé um að gera að hraða kosningunum, til þess að ekki komi fram enn meira ósamræmi, en orðið er á milli þess, sem þeir hafa haldið fram í efnahagsmálunum og öðrum slíkum málum undanfarið og þeirra úrræða, sem þeir raunverulega hafa að bjóða. Þess vegna var ekki hlustað á neitt annað, en það yrðu að fara fram kosningar í vor og þá að ljúka kjördæmabreytingum fyrir þann tíma. Á hinn bóginn mun Sjálfstfl. ekki hafa litizt meir en svo á, að búa sjálfur til stjórn til þess að standa fyrir þessu, kannske hugsað til þess, sem gerðist 1942, í því sambandi og fordæmið þá, og leitaði þess vegna annarra úrræða. Úrræðið var það að fá Alþfl. til þess að mynda stjórn, sem hann styddi og stæði fyrir þessari málsmeðferð, þar sem aðeins einu atriði er slegið föstu og það er, að kjósa skuli sem fyrst. Önnur atriði eru að vísu á stefnuskránni, en meir undir hælinn lagt, hversu með þau fer, bæði efnahagsmál og kjördæmamál. Síðan er því haldið fram af þessum stjórnarflokkum tveimur, sem að þessu standa, að þessi stjórn, sem svona er til komin og sett upp með þetta markmið, ætli að beita sér fyrir sterkum og heilbrigðum ráðstöfunum í efnahagsmálum, og það sé bara mjög líklegt, að hún nái glæsilegum árangri í því efni. Stjórn, sem tilkomin er á þennan hátt, sem hefur einn fastan punkt og það er að láta kjósa eins fljótt og hægt er og svo annað áhugamál að breyta kjördæmaskipuninni og láta kjósa tvisvar í röð, hefur engan þingmeirihluta fastan að baki sér til þess að koma fram neinni löggjöf, hvorki í efnahagsmálum né öðrum málum, svona löguð stjórn er ekki líkleg til þess að koma á nýjum, nauðsynlegum ráðstöfunum í efnahagsmálum. Það er skemmst af að segja, að við í Framsfl. höfum enga trú á því, að þessi vinnubrögð geti orðið til nokkurs góðs og að það geti orðið mögulegt fyrir stjórnarflokkana að ráða við heilbrigða lausn á efnahagsmálunum. Ég skal nú láta þessum inngangi lokið, en snúa mér þá nokkuð að því frv., sem hér liggur fyrir. En þetta var nauðsynlegur inngangur til þess að skýra, hvernig ástatt er, þegar þetta frv. kemur fram hér á hv. Alþingi. Hér er um frv. að ræða, sem eingöngu fjallar um einn þátt efnahagsmálanna, að vísu mjög veigamikinn þátt, en við hefðum álitið, að í einu frv. hefðu átt að vera ákvæðin um kaupgjald og verðlag og nauðsynlegar breytingar á útflutningssjóðslögunum. Það hefði verið eðlilegra, að þetta hefði allt fylgzt að í einu frv. Nú upplýsir hæstv. forsrh., að það sé von á - mjög fljótlega - frv. til laga um breyt. á útflutningssjóðslögunum og geri ég þá fastlega ráð fyrir því, að þessi mál verði til meðferðar samtímis, og bætir það þá nokkuð úr þessum ágalla, þótt hitt hefði að mínum dómi verið eðlilegra, að setja þetta allt í eitt mál. Það, sem m.a. hefur skort á undanfarið, er það, að menn hafi vitað til fulls, hvað hefur verið að gerast í þessum efnum eða að hverju hæstv. ríkisstj. stefnir. Nokkuð var bætt úr þessu með framsöguræðu hæstv. forsrh., en þó náttúrlega ekki til neinnar hlítar, eins og ég mun bráðlega koma að. Ég vil þá fyrst varðandi heildarstefnuna í þessum málum benda á ummæli í grg. frv. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Til úrbóta er um tvær meginleiðir að velja. Hin fyrri er sú að hækka bætur til útflutningsframleiðslunnar sem því svarar, er tilkostnaður hennar hefur aukizt, síðan útflutningsbæturnar voru ákveðnar síðast, og leggja ný gjöld á landsmenn til þess að afla tekna til að greiða hækkun bótanna. Þetta er önnur leiðin. Hin leiðin er sú að lækka tilkostnað útflutningsframleiðslunnar með almennri lækkun kaupgjalds og verðlags, þannig að ekki þurfi að hækka þær bætur, sem hún fær nú greiddar.“ Og síðan er sagt í grg. og kom raunar fram líka hjá hæstv. forsrh., að það væri þessi síðari kostur, sem valinn væri. Ég vil benda mönnum á, að þetta er ekki rétt, eins og raunar líka kom fram í ræðu hæstv. forsrh. Hér er blátt áfram um villandi ummæli að ræða í grg., máske af misgáningi, því að það er augljóst mál, að þó að það verði samþ. að lækka um þessi 10 vísitölustig, nema auknar bætur til framleiðslunnar samt sem áður um 78 millj. kr. Því fer þess vegna alls fjarri, að þessi lækkunarleið, sem hér er stungið upp á, nægi, eins og gefið er í skyn í grg., til þess að ekki þurfi eða ekki verði um auknar bætur til framleiðslunnar að ræða. Það er samt sem áður um auknar bætur til framleiðslunnar að ræða um 78 millj. a.m.k. Í sambandi við heildarmyndina af þessum málum vil ég svo benda á, að samkvæmt því, sem hæstv. forsrh. hefur nú upplýst, hefur stjórnin gert samninga við ýmis samtök framleiðenda um verulegar hækkanir á framleiðslubótum eða útflutningsbótum til framleiðslugreinanna og samkvæmt því, sem hann greindi frá og ég hef líka fengið staðfest annars staðar frá, nemur hækkunin, sem hér hefur verið samþ. af ríkisstj., - og er þá miðað við vísitölu 185, - nemur hækkunin 159 millj. kr., þ.e. frá því, sem áður var. En þegar fyrrv. stjórn hætti störfum, þá lá fyrir álit frá hagfræðingi ríkisstj. um, að það mundi þurfa 105 millj. til þess að bæta framleiðslunni þær kauphækkanir, sem þá höfðu orðið, miðað við vísitölu 185. Þannig eru þær bætur, sem nú er upplýst að samþykktar hafi verið, um 54 millj. kr. hærri en þá var talið að þyrfti til þess að jafna þessi met. En verulegur hluti af þeirri fjárhæð er vitaskuld vegna þess, að fiskimenn hafa fengið miklar kjarabætur í þessu sambandi. Ég vil í þessu sambandi benda á, að þessir samningar eru gerðir án þess að ræða um þá við hv. Alþingi, og þessir samningar hafa verið gerðir án þess, að nokkuð sé um það vitað, svo að mér sé kunnugt a.m.k., að það sé meirihlutafylgi á Alþingi fyrir því að samþykkja þá. Það má vel vera, að svo reynist, en mér er ekki kunnugt um, að þess hafi verið leitað fyrir fram. M.ö.o. það, sem hér gerist, er það, að ríkisstj. og það minnihlutaríkisstj. gerir slíka samninga um 159 millj. kr. auknar framleiðslubætur, miðað við vísitölu 185, án þess að það sé borið undir þingið eða aðra þingflokka, en stjórnarflokkana, sem ég að sjálfsögðu geri ráð fyrir að þetta hafi verið borið undir. Þetta finnst mér ekki vera í góðu samræmi við það, sem undanfarið hefur stundum verið gert að umræðuefni, að hinar og aðrar ráðstafanir væru gerðar án þess að bera þær undir þingið og þetta er mjög umhugsunarvert fyrir okkur, að þessi háttur skuli vera á hafður. Það er auðvitað ekki einsdæmi, að gerðir hafi verið slíkir samningar án þess að bera þá undir þingið formlega. Það hefur verið gert á undanförnum árum. En ég held, að ég muni það rétt, að þá hafi ætíð verið um að ræða ríkisstjórnir, sem hafi haft hreinan meiri hluta að baki sér og hafi getað fengið samþykkta löggjöf. En sé þetta ekki rétt hjá mér, þá verður það leiðrétt. En þetta tel ég mjög varhugaverð vinnubrögð af hendi minnihlutastjórnar, að ekki sé meira sagt. Ef við svo lítum á þessi mál í heild, þá horfir þetta þannig við samkv. því, sem fyrir liggur, að þó að það yrði samþ. að færa vísitöluna niður um 10 stig, þá er samt eftir að mæta 78 millj. kr. af hinum auknu framleiðslubótum, og niðurgreiðslur hafa þegar verið ákveðnar, sem kosta a.m.k. 75 millj. Þar til viðbótar þarf svo að bæta inn á fjárl. vegna grunnlaunahækkananna, eins og hæstv. forsrh. upplýsti, að frádregnu því, sem sparast vegna 10 stiga lækkunar, 22 millj. a.m.k., og samkv. útreikningi þess hagfræðings, sem mest starfaði fyrir fyrrv. ríkisstj., var gert ráð fyrir 55 millj. kr. halla á útflutningssjóði á yfirstandandi ári samkv. þeirri tekjuáætlun, sem þá lá fyrir frá honum. Þetta nemur samtals um 230 millj.: aukningin á framleiðslubótunum, niðurgreiðslurnar, sem þegar hafa verið ákvarðaðar, óhjákvæmileg hækkun á fjárl. vegna grunnlaunanna og hallinn á útflutningssjóðnum, eins og hann var áætlaður af sérfræðingi fyrrv. ríkisstj. að öllu óbreyttu fyrir þetta ár. Hér við bætast svo væntanlegar, hugsanlegar enn meiri niðurgreiðslur, sem stjórnin boðar í sínum úrræðum, að geti vel komið til greina. Hæstv. forsrh. fór nokkrum orðum um það, hvernig stjórnin ætlaði sér að mæta þessum vanda og ég geri ráð fyrir því, að það, sem hann sagði um þetta, þó að hann tæki heldur varlega til orða, séu áætlanir eða fyrirætlanir stjórnarflokkanna um það, hvernig skuli afgreiða efnahagsmálin í heild. Ég geri fastlega ráð fyrir því, að það hljóti að vera svo. Hann reiknaði ekki þennan halla eða þennan mismun nema 176 millj., en ég taldi hann 230 að viðbættum hugsanlegum niðurgreiðslum enn til viðbótar síðar. Mismunurinn liggur í því, að hæstv. forsrh. reiknaði ekki með hallann á útflutningssjóði, sem sérfræðingar fyrrv. ríkisstj. töldu að mundi verða 55 millj. að öllu óbreyttu. Það munar því. Ég veit ekki, hvernig stendur á því, að hæstv. forsrh. reiknar ekki þennan halla með, en mér dettur í hug, að það geti verið vegna þess, að stjórnin reikni með hærri tekjuáætlun, en sérfræðingurinn gerði. Og þá getur mér varla dottið annað í hug, en þar liggi það á bak við, að stjórnin geri ráð fyrir verulegri notkun erlends lánsfjár á þessu ári, sennilega a.m.k. 6 millj. dollara nýju láni og hafi þess vegna hækkað tekjuáætlun útflutningssjóðs og látið það mæta þessum halla. Ég skal ekki segja, hvort þetta er svo fjarri lagi, ef úr þessari lántöku verður. En mér skilst á öllum bollaleggingum hæstv. forsrh. og þessum tölum, að það sé gert ráð fyrir því, að úr þessari lántöku hljóti að verða. En þá vil ég í því sambandi segja, að mér kemur það dálítið á óvart, því að ég hélt, að það hlyti að verða eitt af skilyrðum Sjálfstfl. fyrir stuðningi hans við stjórn Alþfl., að hætt yrði öllum hneykslanlegum lántökum. En eins og vitað er, þá er þessi lántaka, sem hér er um að ræða, fyrirhuguð í Bandaríkjunum á nákvæmlega sama hátt og þar hafa verið tekin lán undanfarið og hefur verið gagnrýnt með sterkustu orðum tungunnar af Sjálfstfl. hendi og talið ganga landráðum næst að taka slík lán. En nú get ég ekki annað merkt af því, sem kemur fram hjá hæstv. forsrh., en stjórnarflokkarnir reikni með því, að þessi lántaka hljóti að eiga sér stað, eins og áætlað var, og allar tekjuáætlanir, sem hér að lúta, séu beinlínis byggðar á því. Annars hefði áreiðanlega ekki verið sleppt að telja fram þennan halla á útflutningssjóðnum, og hæstv. forsrh. hefði heldur alls ekki leyft sér að nefna þær tölur, sem hann nefndi í sambandi við hugsanlegar tekjur ríkissjóðs á næsta ári, ef ekki væri hiklaust gert ráð fyrir þessu. Það er vitanlega hægt að ræða þetta nánar í öðru sambandi og verður sjálfsagt gert. En óneitanlega kemur manni þetta undarlega fyrir sjónir, að eftir það, sem Sjálfstfl. hefur sagt um lántökur í Bandaríkjunum á þann hátt, sem þarna er fyrirhugað, skuli það vera eitt höfuðúrræði þeirrar stjórnar, sem hann hefur sett á fót í raun og veru og styður og eitt höfuðúrræði hans sem stjórnarflokks að beita sér fyrir slíkri lántöku og gera hiklaust ráð fyrir því í þeim fjármálaáætlunum, sem hér liggja fyrir. Hæstv. forsrh. reiknaði ekki með þessum 230 millj., sem ég nefndi, sem raunar getur orðið talsvert meira en 230 millj., því að þar geta komið til viðbótar verulegar fjárhæðir í nýjar niðurgreiðslur og fleira í sambandi við fjárl., eins og t.d. rekstrarhalli á raforkuveitum ríkisins, sem er mjög mikill og ekki er í fjárlagafrv. Hæstv. ráðh. hélt sig við 176 millj. í staðinn og hefur vafalaust haft fyrir því þær ástæður, að hann hefur reiknað með miklu lánsfé á árinu og þar af leiðandi háum tekjum fyrir útflutningssjóð. En hann hélt sig við 176 millj. og var svo með bollaleggingar um það, hvernig þeirri gífurlegu fjárhæð skyldi mætt, sem voru satt að segja meira, en lítið losaralegar, en verður þó að líta á sem stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar og stjórnarflokkanna. Það er þá fyrst, sem hann nefnir, að það hafi komið álit frá sérfræðingum í fjmrn. um, að tekjur þessa árs kynnu að geta farið upp í 980 millj. kr., og mér skildist jafnvel hann gefa í skyn, að sérfræðingarnir álitu óhætt að áætla þær það. Mér er alls ókunnugt um þetta og skal ekkert um það segja á þessu stigi, hvort þessi tala kemur til mála eða ekki. En ef þessi tala kemur til mála, þá er hún alveg tvímælalaust miðuð við það, sem þessir menn telja að tekjurnar geti orðið mestar, og þá líka miðuð við þá miklu notkun lánsfjár, sem ég áðan var að ræða um. Og það segi ég alveg hiklaust, að ef hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokkar hafa það í sinni að áætla ríkistekjurnar á fjárlagafrv. núna eins og þær geta orðið mestar, miðað við mestan hugsanlegan innflutning lánsfjár, þá eru þeir með opin augu að afgreiða fjárlög með halla, eins og raunar kom fram hjá hæstv. forsrh., þar sem hann sagði, að þá væri ekki gert ráð fyrir því, að umframgreiðslur yrðu neinar, og yrði ef til vill að taka tillit til þess. En þá bara stenzt alls ekki þetta dæmi á nokkra lund. Ég vil ekki taka neina afstöðu til neinna talna í þessu sambandi, því að til þess skortir mig upplýsingar á þessari stundu. Ég hafði álitið, þegar ég sleppti þessum málum, að það mundi vera hægt að hækka tekjuáætlun fjárlagafrv. eitthvað, ef gera mætti ráð fyrir lántöku í Bandaríkjunum til framkvæmda hér og þar með ykist innflutningurinn. En mér hefur aldrei dottið í hug, að það væri hugsanlegt að afgreiða fjárlög þannig að áætla tekjurnar eins og þær geta orðið hæstar, nema því aðeins að stjórnin ætli að fara inn á þá leið að setja stóran póst inn á fjárl. gjaldamegin fyrir hugsanlegum umframgreiðslum, sem er þá alveg nýr siður. En þá er ekki heldur hægt að reikna 83 millj. upp í þennan halla. Ef ætlun ríkisstj. er að áætla tekjurnar á þessa lund, þá er það áætlun um að afgreiða fjárl. með halla. Þá var hæstv. forsrh, að tala um, að það væri sjálfsagt hægt að lækka fjárl. um 40 millj. kr. og hann hefði heyrt þá tölu fyrir stjórnarskiptin. Mér var nú ekki ljóst, hvaðan hann hafði heyrt hana, en mér finnst, að það hefði nú verið eðlilegra, að hann hefði miðað við einhverja niðurstöðu, sem hann hefði komizt að sjálfur eftir stjórnarskiptin, heldur en að miða þessar bollaleggingar við einhverjar tölur, sem hann heyrði einhvers staðar á ótilteknum stað fyrir stjórnarskiptin. Mér hefði fundizt það eðlilegra eftir þá athugun, sem hlýtur að hafa farið fram á þessum málum. Það er þess vegna tæpast hægt að taka svona tal mjög alvarlega. Það sýnir þó bollaleggingar stjórnarflokkanna um að skera 40 millj. niður á fjárl., og það fullyrði ég alveg hiklaust, að ef það á ekki að gera það með því að falsa útgjaldaliði, sem eru áætlaðir og þar með stofna til hallarekstrar, þá er ekki hægt að lækka um 40 millj. nema með því að skera mjög verulega niður framlög til framkvæmda á fjárl. Og það vitum við að hefur verið fyrirætlun stjórnarflokkanna að gera, en um einstök atriði í þeirri fyrirætlun getum við ekki dæmt, fyrr en við sjáum tillögurnar. Ef það á að draga ályktanir út frá því, sem hæstv. forsrh. sagði um þetta, og taka það bókstaflega, þá eru fyrirætlanirnar í raun og veru það að áætla tekjurnar á fjárl. þannig, að það hlýtur að leiða til greiðsluhalla og þess að skera niður verklegar framkvæmdir. En um þetta verður ekki dæmt til neinnar hlítar, fyrr en þetta liggur fyrir. Loks minntist svo hæstv. forsrh. á það atriði að nota eitthvað af greiðsluafganginum í fyrra, t.d. 20 millj., til þess að jafna halla á þessu ári. Um þetta vil ég segja, að einhver greiðsluafgangur varð á s.l. ári. Nokkuð af honum hlaut að fara til þess að jafna hallann frá árinu áður, en eitthvað hefur hann orðið meiri. Framsóknarmenn hafa lagt fram tillögu hér á hv. Alþ. um að taka 25 millj. kr. af þessum greiðsluafgangi handa íbúðalánasjóði, byggingarsjóði Búnaðarbankans og veðdeild Búnaðarbankans, en allar þessar stofnanir eru nú gersamlega í fjárþroti, og það kveður svo rammt að þessu, að fjöldi fólks í bæjum og kaupstöðum er í þann veginn að missa íbúðir sínar, sem það er að byggja, vegna þess að það hefur ekki getað fengið lán. Og ég segi alveg hiklaust og mun hvar sem er verja þá stefnu, að það sé nauðsynlegra og skynsamlegra að verja þessu fé til þess að greiða úr fyrir þessu fólki, en að kasta því í verðbólguhítina, eins og hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokkar virðast nú fyrirhuga, - kasta því í þá botnlausu verðbólguhít, sem fram undan blasir. Það verður tækifæri til þess síðar að ræða um þessi atriði öll miklu nánar. En það, sem er þegar komið fram af upplýsingum um heildarúrræði ríkisstj., gefur sannarlega ekki glæsilega mynd af því, hvert stefnir í þessum efnum. Hæstv. forsrh. minntist nokkuð hér áðan á afstöðu stéttasamtakanna ýmissa til þessara tillagna hæstv. ríkisstj. Ég skal ekki fara langt út í það atriði, en ég get ekki stillt mig um að benda á eitt í því efni. Alþýðuflokksmennirnir, er eiga sæti í Alþýðusambandsstjórn og nú mæla með þessari ráðstöfun af hendi hæstv. ríkisstj. að fella niður 10 vísitölustig, hafa áður komið mikið við þessi mál og á mörgum stöðum og það er ekki langt síðan þessir menn gengu svo langt, að þeir synjuðu gersamlega um að vera með því að fresta í einn mánuð að greiða út 17 vísitölustig, á meðan fyrrv. ríkisstj. athugaði efnahagsmálin. Þeir sögðust ekki hafa umboð til þess að gera slíkt. En það eru þessir sömu menn, sem þannig neituðu þá, sem nú mæla með því, að niður séu felld þessi 10 vísitölustig. Ég get ekki stillt mig um að benda á þetta til þess að sýna ósamræmið í vinnubrögðum þessara manna. Og því miður er þetta ósamræmi ekki einsdæmi. Það á við um fleiri, þó að það í þetta skipti komi fram af þeirra hendi. Þetta er að tíðkast hér í stéttasamtökunum, að menn taka afstöðu til málanna alveg án tillits til málavaxta, eingöngu eftir því, hvernig kringumstæðurnar eru að öðru leyti, hver í hlut á, snúa þannig snældunni sinni, allt eftir því t.d., hverjir fara með stjórnina, en ekkert eftir því, hvað raunverulega hentar fyrir það fólk í samtökunum, sem þeir hafa umboð fyrir. Því miður á þetta ekki eingöngu við um þessa menn, því fer fjarri. Þá vil ég minnast á eitt nýmæli, sem kemur fram í sambandi við þessi mál og er ákaflega þýðingarmikið. Ég gat um það í upphafi, að menn hefðu mjög sannfærzt um það, að nauðsynlegt væri að slíta vísitöluna úr því nána sambandi, sem hún hefur verið í við kaupgjald og verðlag. Um þetta hafa nú engin samtök fengizt og þótt hér sé frv. um að fella niður 10 vísitölustig, þá er það nú ekki þannig, að með því sé þetta samband slitið til nokkurrar frambúðar. En í sambandi við þessi mál, bæði þetta frv. og samningana, sem gerðir hafa verið við framleiðendurna við sjávarsíðuna, kemur það nú fram, að fiskverð til sjómanna er í fyrsta skipti tengt vísitölunni. Og enn fremur mun það vera nú í fyrsta skipti í þeim samningum, sem gerðir hafa verið við framleiðendasamtökin, að gert er ráð fyrir því að endurskoða rekstrargrundvöll framleiðslunnar og bæturnar, sem framleiðendur fá, ef grunnlaunahækkanir verði eða vísitöluhækkanir á því tímabili, sem samið er fyrir. Ég held, að ég fari með rétt mál, að þannig sé frá þessu gengið. Hér er sem sagt verið að tengja nýja liði í þjóðarbúskapnum við vísitöluna, sem áður hafa ekki verið tengdir við hana. Nú skal ég út af fyrir sig ekki fella neinn dóm um það, hvort þetta sé rétt eða rangt, því að það má margt um það segja. Það má t.d. segja, að sé kannske eina leiðin til þess, að augu manna opnist fyrir því, að vísitalan er ómögulegur mælikvarði, þegar til lengdar lætur, að tengja einmitt fleiri og fleiri liði við hana, til þess að þetta komi skýrt í ljós. Sumir líta svo á. En hvað sem um þetta er að segja, þá er nú stefnt að því að tengja þarna nýja liði, fiskverðið til sjómannanna og uppbæturnar til framleiðslunnar, við vísitöluna og enn fremur ákvæði um að endurskoða uppbæturnar til framleiðslunnar, ef almennar grunnkaupshækkanir verði. Þegar nú lagt er út á þessa braut, sýnist mér, að það verði að vinna að því, að í þessu verði fullt samræmi, en á það sýnist mér skorta mjög í sambandi við þetta mál. Við vitum, að bændur hafa á undanförnum árum gjarnan viljað geta hreyft afurðaverð sitt oftar en einu sinni á ári, en verðið hefur verið bundið við kaupgjald í landinu og vísitöluþróun, en þeir hafa ekki fengið þessari ósk sinni framgengt. Nú sýnist það alveg sjálfsagt, að þegar nýjar stéttir fá sínar tekjur bundnar við vísitöluna og ákvæði um að endurskoða oftar en einu sinni á ári, þá gildi alveg sama um bændur eins og fiskimenn og framleiðendurna við sjóinn. Mér sýnist alls ekki samræmi í þessum ákvæðum, eins og þau eru í frv., og sýnist rík nauðsyn að endurskoða þann þátt í frv., sem fjallar um afurðaverð landbúnaðarins og færa þann þátt algerlega til samræmis við það, sem gert er ráð fyrir varðandi tekjur fiskimanna. Í því sambandi virðist mér líka þurfa að skoða gaumgæfilega samningsákvæðin við framleiðendurna við sjóinn og leita líka samræmis við þá samninga, að í þessu verði að vera fullt samræmi. Einnig vil ég benda á alveg sérstaklega, að afurðaverð til bænda er ekki núna í dag í samræmi við grunnlaun í landinu og vísitölu, eins og hún er í dag, og ekki heldur í samræmi við þá samninga, sem nú hafa verið gerðir við framleiðendur við sjávarsíðuna. Þetta liggur í því, að almennar grunnkaupshækkanir hafa átt sér stað, eftir að landbúnaðarverðið var ákveðið s.l. haust. Mér sýnist alveg óhjákvæmilegt að leiðrétta þessa skekkju í sambandi við þetta mál og færa hér alla á sama grundvöll, einmitt núna, ekki sízt þegar það er tilgangur löggjafans að brjóta blað í þessum málum og byrja nú á nýrri vísitölu og nýju kerfi, þar sem ástandið í dag sé kallað hundrað og svo reiknað út frá því. Er náttúrlega alveg óhjákvæmilegt, að bændur séu þá jafnt settir og launastéttirnar og framleiðendurnir við sjóinn, þegar byrjað er. Þannig er það ekki í dag, og þannig mundi það ekki verða, ef frv. yrði samþykkt eins og það liggur fyrir núna. Hér er um þýðingarmikið réttlætismál að ræða og sanngirnismál, því að það er ekki um annað talað, en að allir sitji við sama borð. En á hinn bóginn geri ég ekki ráð fyrir, að hér sé um stórar fjárhæðir að ræða í heild, samanborið við þær miklu fjárhæðir, sem um er fjallað í sambandi við samninga við aðra framleiðendur og aðrar stéttir yfirleitt. Í þessu sambandi vil ég einnig vekja athygli á nauðsyn þess að hafa ýtarlega samráð við Stéttarsamband bænda í sambandi við endurskoðun á þessum lagaákvæðum og treysti ég fjhn. d., sem væntanlega fær þetta mál, til þess að ganga ýtarlega í þetta. Í frv., eins og það liggur fyrir, er gert ráð fyrir að lækka kaupgjald sem svarar 10 vísitölustigum og afurðaverð sem svarar 10 vísitölustigum og enn fremur marga aðra liði tilsvarandi. Ég saknaði þess, að hæstv. forsrh. gaf ekki yfirlit um, hverju þessar lækkanir mundu nema í ýmsum dæmum, sem væri þó ákaflega nauðsynlegt að fá upplýsingar um. Ég saknaði þess t.d., að hann gaf ekki upplýsingar um það, hversu mikið húsaleigan mundi lækka samkvæmt þessum ákvæðum eða hvernig ætti að koma þeirri lækkun í framkvæmd, heldur ekki hvað verðlag yfir höfuð mundi lækka mikið vegna breytinga á erlendum vörum, t.d. hversu mikið bifreiðataxtar mundu lækka o.s.frv. En mér sýnist höfuðnauðsyn, að þetta liggi fyrir og einmitt líka uppgjör á því dæmi, hversu mikið þessar lækkanir samantaldar mundu þá hafa áhrif á vísitöluna, því að eftir því fer að sjálfsögðu, hvort stjórnin þyrfti að koma að þeim áætlunarlið að auka niðurgreiðslur enn eða ekki. Ef þessar lækkanir komast ekki í framkvæmd og nægja ekki til þess að brúa bilið eða til þess að mæta þeim vísitölustigum, sem þarna ber á milli, þá hefur stjórnin áætlað, að því er hún segir, að auka enn niðurgreiðslurnar. Þá mundi það að sjálfsögðu enn auka útgjöldin í kerfinu í heild og auka hallann, sem við er að glíma. Þá er það að segja um þessar niðurgreiðslur, að þær eru mjög tvíeggjað vopn. Stjórnin hefur nú lagt í að greiða niður 13 vísitölustig, og það er stórkostleg framkvæmd út af fyrir sig og orkar að sjálfsögðu mjög tvímælis. En ég ætla ekki að gagnrýna það atriði út af fyrir sig. En ef verður haldið lengra á þeirri braut að greiða niður, þá eykst enn ósamræmið í verðlaginu, sem af niðurgreiðslunum stafar og það er mjög vafasöm braut að ganga á lengra, en stjórnin hefur þegar gert og það veit ég að hæstv. ríkisstj. hlýtur að vera vel ljóst. Og þá mun það koma fram enn greinilegar en áður, að niðurgreiðslurnar mismuna stéttunum. T.d. er bændum það mjög óhagstætt, að niðurgreiðslur séu auknar mjög gífurlega, því að þeir fá lækkun á tekjum sínum við niðurgreiðslurnar, en í raun og veru enga lækkun á kostnaðarliðum á móti. Ég álít, að það sé alveg hiklaust komið á fremstu nöf, sem hægt sé að bjóða mönnum varðandi niðurgreiðslur, með þeim 13 stigum, sem stjórnin hefur nú þegar lagt út í að greiða niður og það sé því meira en neyðarbrauð, ef það ætti að fara að auka enn niðurgreiðslurnar, hvernig sem á það mál er litið. Ég hef nú farið nokkrum orðum almennt um efnahagsmálin og stjórnmálaviðhorfið, eins og það er í dag, og drepið nokkuð á þetta frv., sem fyrir liggur, og skal nú láta máli mínu lokið. En ég vil aðeins að lokum segja það, að framsóknarmenn hafa ekki trú á því, að þessi ríkisstj. eða öllu heldur stjórnarflokkarnir, sem að henni standa, nái þeim heildartökum á efnahagsmálum, sem þörf er á. Til þess sýnist okkur of ógiftusamlega stofnað til þessarar stjórnarmyndunar yfirleitt. Afstöðu sína til einstakra atriða í tillögum ríkisstj. mun Framsfl. móta eftir því, hvort hann telur þau ganga í rétta átt og geta að gagni komið, þegar á allar ástæður er litið. Meginefni þessa frv., að fella niður 10 vísitölustig, tel ég ganga í rétta átt, ef það reynist liður í áætlun gegn verðbólgunni, sem í heild getur staðizt og er framkvæmanleg.



Herra forseti. Eins og þegar hefur komið fram í umr. um þetta frv., sem hér liggur nú fyrir, þá er hér aðeins um að ræða einn hlutann af efnahagsvandamálinu svonefnda. Það er því í rauninni ekki hægt að ræða þetta frv., eins og það liggur fyrir, án þess að jafnframt sé vikið að efnahagsvandamálinu sem heild og þá einnig gerðir nokkuð að umtalsefni hinir aðrir þættirnir, sem enn eru ekki komnir hér fram í málinu. Þetta kom allgreinilega fram í upphafi málsins í ræðu hæstv forsrh., og skildist mér á ræðu hans, að ætlun stjórnarinnar væri, að þetta frv. fylgdist í rauninni að í afgreiðslu hér á Alþingi með öðru frv., sem væri um breytingar á lögunum um útflutningssjóð. Vitanlega er sá vandi, sem hér er við að glíma, fólginn í því, að gert er nú ráð fyrir nýjum samningum við framleiðsluna í landinu, gert ráð fyrir því að breyta bótum til hennar, hækka þar útgjöld allverulega og er þá um að ræða, hvernig afla skuli tekna í þessu skyni og þá er niðurfærsla á kaupgjaldi og verðlagi ekki nema aðeins einn hlutinn í þessu efni, fleira þarf þarna að koma til. Ég skal síðar víkja nokkru nánar að frv. sjálfu, en mun fyrst ræða á breiðari grundvelli efnahagsmálin almennt. Það var í lok maímánaðar á s.l. ári, sem nýjar reglur voru teknar upp viðvíkjandi bótum til framleiðsluatvinnuveganna. Það var í lok maímánaðar, sem lögin um útflutningssjóð voru þá samþykkt. Þar var um það að ræða, að kjörum framleiðslunnar var breytt nokkuð frá þeim samningum, sem höfðu þá verið gerðir í ársbyrjun og ætlaðir voru þá út árið. Sú breyting, sem átti sér stað í lok maímánaðar, var fyrst og fremst skipulagsbreyting, en þó örugglega gengið þannig frá málum, að talið var víst, að hagur framleiðslunnar yrði fremur betri, en lakari, en samið hafði verið við hana í ársbyrjun. Ástæðan til þess, að þessa löggjöf þurfti að setja í maímánuði, ber að rekja til þess, að svo hafði tekizt til á árinu 1957, að þá varð lélegt aflaár, tekjur útflutningssjóðs urðu allmiklu minni, en menn höfðu reiknað með og tekjur ríkissjóðs á sama hátt, en það stóð í beinu sambandi við það, að afli hafði reynzt sérlega óhagstæður á árinu 1957. Þessu til sönnunar hefur verið á það minnt, að svo fór á árinu 1957, að vöruflokkar þeir, sem aðaltekjuöflun bæði ríkissjóðs og útflutningssjóðs var byggð á, innflutningur á svonefndum hátollavörum, minnkaði svo mikið frá árinu 1956, að nam fullum 80 millj. kr. í gjaldeyri, eða þessar vörur voru fluttar inn fyrir um 254 millj. í gjaldeyrisverðmæti árið 1956, en aðeins fyrir 174 millj. árið 1957. Þetta orsakaði það, að tekjur útflutningssjóðs og ríkissjóðs urðu fullum 100 millj. minni, en þær hefðu orðið, ef innflutningur á þessum vörum hefði orðið með svipuðum hætti og var árið á undan. Þetta var meginorsökin til þess, að það þurfti að grípa til nýrra ráðstafana á s.l. ári, og af því voru lögin um útflutningssjóð samþykkt í lok maímánaðar. Að vísu var það svo, að ýmsir vildu telja, að það væri full ástæða til að búast við því, að afli yrði ekki alltaf jafnlélegur og hann varð á árinu 1957, það mætti vænta þess, að afli yrði aftur betri á árinu 1958, enda hafði vetrarvertíðin þá þegar sýnt, að afli var miklu meiri 1958 heldur en 1957 og því voru ýmsir miklu bjartsýnni á, að sú löggjöf, sem í gildi var, gæti í rauninni skilað sér miklu betur á árinu 1958, heldur en hún gerði á árinu 1957 og það hefur nú reynslan líka sýnt, að svo hefði orðið. En allt um það, sú varð niðurstaðan, að nýtt skipulag var tekið upp í þessum efnum í maílok 1958 og kjör framleiðslunnar þá gerð nokkru betri, en þau voru ákveðin með samningum í ársbyrjun. En það kom glögglega fram í umr. á Alþingi og í skrifum blaða, um það leyti sem löggjöfin frá því í maí var sett, að menn gerðu sér fulla grein fyrir því, að afleiðingar af þessari löggjöf mundu verða þær, að verðlag í landinu mundi hækka. Það lá auðvitað ekki fyrir, svo að öruggt mætti teljast, hvað verðhækkanirnar yrðu miklar, en það var alveg víst, að verðhækkanir mundu talsverðar verða. Í umr. hér á Alþingi sagði ég, þegar var verið að afgreiða þessa löggjöf, að ég væri mjög hræddur um og við Alþýðubandalagsmenn yfirleitt, að svo kynni að fara, að verðhækkanir yrðu mun meiri sem afleiðingar af þessum lögum, heldur en strangasti útreikningur hafði sýnt, því að venjan hefur alltaf verið sú, að þegar verðhækkanir ganga yfir á annað borð, þá vill margt fylgja þar á eftir, og m.a. er það alltaf vísasti vegurinn til þess að hleypa af stað verulegum kaupgjaldshækkunum, þegar verðhækkanir almennt ganga yfir. Þetta hefur líka farið svo, að það er ekki einasta, að verðhækkanir samkvæmt þessari löggjöf hafi orðið allmiklu meiri, en reiknað var með í byrjun, heldur fylgdu einnig á eftir allmiklar kauphækkanir hjá flestum stéttarfélögum og hafa þær grunnkaupshækkanir numið yfirleitt frá 5 til 9%. Það er auðvitað hægt að rekja, hvaða aðrar orsakir lágu til þess, að þessar grunnkaupshækkanir urðu. Ég efast ekki um, að allveruleg ástæða til þess, að svo fór, var einmitt það, að með löggjöfinni frá því í maí á s.1. ári var farið inn á hækkunarleiðina, sem hlaut að draga á eftir sér eða ýta mjög undir kaupgjaldshækkanir almennt. En til viðbótar því var svo það, að Sjálfstfl. hafði mjög beitt sér fyrir því að koma fram kauphækkunum í ýmsum stéttarfélögunum í landinu, einkum þeim, þar sem laun voru þó greinilega langhæst fyrir. Einnig má geta þess, að í ýmsum félögum, þar sem Alþfl.-menn höfðu forustu, var einnig greinilega um sérstakan áhuga að ræða á því að koma fram kaupgjaldshækkunum og vil ég í því sambandi nefna t.d. Sjómannafélag Reykjavíkur, sem ekki dugði minna en tvívegis á árinu að ráðast í kaupgjaldshækkanir. Eigi að síður vil ég þó undirstrika, að það hefur alltaf farið svo og það mun lengi fara svo áfram, að þegar haldið er inn á verðhækkunarleiðina, þegar verðhækkanir ganga almennt yfir, þá er veruleg hætta á því, að kaupgjald fylgi þar mjög á eftir og kaupgjaldsbreytingar verði almennt. Þegar komið var svo fram undir áramótin síðustu, stóðu vandamál atvinnulífsins þannig, að glöggt var, að vísitalan hafði hækkað um 17 stig 1. des., og allir virtust sammála um, að þessi 17 stig þyrftu með einum eða öðrum hætti að hverfa eða þá að það þyrfti að auka bætur til framleiðslunnar sem þessum 17 stigum nam. Auk þess var svo um það að ræða, að grunnkaup hafði hækkað, eins og ég sagði áður, um 5–9%, og auðvitað hlaut framleiðslan líka að stilla þessari grunnkaupshækkun fram og gera kröfur um auknar bætur þar á móti. Það voru þessir tveir þættir, sem lágu fyrir núna um áramótin og við var að glíma, frá því, sem áður var búið að glíma við. En hitt var líka ljóst, að eins og þetta tvennt gerði hag framleiðslunnar lakari, en hann hafði verið metinn í samningum áður, þessi 17 vísitölustiga hækkun og grunnkaupshækkunin, þá höfðu líka komið aðrir þættir inn, sem höfðu bætt hag útgerðarinnar í landinu og framleiðslunnar almennt allverulega. Þetta kom t.d. greinilega fram við athugun sérfræðinga á rekstraraðstöðu frystihúsanna í landinu, en eftir að þeir höfðu athugað rekstraraðstöðu frystihúsanna nú um áramótin, þá kváðu þeir upp þann dóm, að slíkar breytingar hefðu orðið á rekstraraðstöðu hraðfrystihúsanna í landinu með verðhækkun á framleiðslu þeirra erlendis og með stóraukinni framleiðslu og þannig betri nýtingu, að þessir sérfræðingar töldu, að frystihúsin gætu að fullu og öllu tekið á sig þá grunnkaupshækkun, sem orðið hefði á árinu, eða frá 6 til 9%, eins og hún nam almennt. Það var því alveg greinilegt, að það, sem hér var við að glíma, var fyrst og fremst 17 vísitölustigin og afleiðingarnar af grunnkaupshækkuninni, 6 til 9%, en þó ekki nema að litlu leyti, vegna þess að þar komu aðrir þættir inn í, sem gerðu hag framleiðslunnar betri, en hann hafði verið metinn áður. Nú um áramótin lá það líka ljóst fyrir, að öll aðstaða til að glíma við þennan vanda var miklum mun betri, en áður að því leyti til, að útflutningssjóður, sem standa átti undir þessum bótum, hafði nú að fullu og öllu unnið upp þann skuldahala, sem hann hafði dregið á eftir sér, frá tíð fyrrv. ríkisstj. Nú var það að fullu og öllu unnið upp og sýnilegt, að hagur sjóðsins væri sá, að hann ætti fyllilega fyrir öllum sínum útgjöldum. Sama var að segja um ríkissjóð. Það var líka glöggt mál nú um áramótin, að hagur ríkissjóðs var mjög góður, þar mundi verða allverulegur greiðsluafgangur og því ekki bein þörf, eins og oft áður, að krefjast þar verulegra nýrra tekna, svo að neinu næmi. Og sjálf framleiðslan í landinu viðurkenndi það opinberlega, að búið hefði verið þannig að henni, að hún yrði að játa, að hennar hagur væri mjög sæmilegur, enda var það svo, að margar greinar sjávarframleiðslunnar sýndu, að þær komu út með þó nokkurn hagnað á rekstri sínum nú á s.1. ári og var því mikill munur að fást við þessi efni eða áður var. Í stórum dráttum stóðu málin svona um síðustu áramót. Eins og jafnan áður, þá vitanlega voru uppi skiptar skoðanir á milli manna og flokka um það, til hvaða ráða ætti nú að grípa. Þetta hefur verið svona í hvert eitt og einasta skipti, sem þessi mál hafa verið til umræðu og úrlausnar, að það hafa verið skiptar skoðanir um, hvað gera ætti. Og þetta byggist m.a. á því, að skoðanir manna um það, hver sé hin raunverulega orsök að þessum erfiðleikum, eru mjög mismunandi. Sumir eru þeir, sem í sífellu klifa á því, að kaupgjaldið í landinu sé orðið svo hátt, að það valdi hér öllum vanda og því beri aðeins að lækka það og það hafi verið hækkað kaupgjald, sem færði allt úr skorðum. Þeir vitanlega reyna eins og fyrri daginn alltaf að miða sína tillögu við að koma fram kauplækkun í einu eða öðru formi. Stundum er valin til þess gengislækkunarleið, beinlínis til þess að koma fram kauplækkun. Í annan tíma velja menn það að binda kaupið fast um einhvern tíma, á meðan ákveðnar hækkanir eru að ganga yfir og koma kauplækkuninni þannig fram. Og stundum er talað um að skera beinlínis niður vísitöluna og ná kaupinu þannig niður, vegna þess að þeir, sem að þessum till. standa, trúa því, að það sé kaupið, sem sé meginorsökin að þeim vanda, sem við eigum að glíma við varðandi rekstur atvinnuveganna í landinu. Aðrir eru aftur þeir, sem vilja ekki fallast á það, að hér sé fyrst og fremst kaupið að verki, að hér sé fyrst og fremst um það að ræða, að kaup, t.d. hins almenna verkamanns í landinu, sé of hátt, til þess að þjóðfélagið fái staðið undir því. Í þessu efni þykir mér réttað rifja það upp, að tveir af kunnustu hagfræðingum okkar, þeir sem mjög hafa komið við sögu í sambandi við lausn efnahagsmálanna, þeir Jónas Haralz efnahagsmálaráðunautur ríkisstj. og Jóhannes Nordal hagfræðingur seðlabankans, ræddu orsakir verðbólgunnar m.a. á fjölmennum fundi, sem haldinn var á vegum Stúdentafélags Reykjavíkur hér á s.l. sumri. Þá létu þeir báðir hafa það eftir sér og það var birt hér í blöðum eftir þeim, að þeir væru báðir sammála um það, að þeir teldu ekki, að það væri kaupið, sem væri orsökin að þeim vanda, sem við eigum að glíma við í efnahagsmálunum. Þeir töldu, að kauphækkanirnar hefðu miklu fremur, eins og þeir orðuðu það, verið afleiðing af öðrum verðhækkunum, sem orðið hefðu í landinu, heldur en hitt, að það hafi verið kaupið, sem hefði skrúfað upp aðrar verðhækkanir. Ég held, að það sé nauðsynlegt, þegar þessi efnahagsmál eru rædd, að reyna að gera sér nokkru nánari grein fyrir því, hvaða orsakir raunverulega liggja til þess, að við eigum við þennan vanda að glíma. Ég fyrir mitt leyti er á sömu skoðun og þessir tveir hagfræðingar. Ég tel, að það sé með öllu rangt að telja, að kaup verkamanna í landinu eigi hér sök á, hvernig komið er. Ég álít, að það sé rangt mat. Ég held, að það sé allt annað, sem hefur verið hér miklu þyngra á metunum. Þar kemur auðvitað margt til, en ég vil víkja hér m.a. að einu, aðeins til þess að benda á, hvaða líðir hér eru að verki og hverjir þeirra eru kannske hvað sterkastir. Hvað er það þá, ef það er ekki kaupgjaldið, sem hefur þessi áhrif, að verðlagið í landinu fer upp og kaupið kemur svo á eftir? Ég hef bent á það áður, að það er enginn vafi á því, að fjármálastjórn ríkis og bæjarfélaga á hér mikinn og stóran þátt í. Það getur ekki farið fram hjá neinum alþingismanni, að svo hefur verið háttað um fjármál ríkisins í mörg undanfarin ár, að þar hafa útgjöldin hækkað frá ári til árs, hækkað miklum mun meira en hinni almennu hækkun nemur í landinu. Ég vil benda t.d. á það, að rekstrarútgjöld ríkisins hækkuðu frá árinu 1950, - ef maður ber saman rekstrarútgjöldin 1955 og 1956, þá hækkuðu rekstrarútgjöldin um 140 millj. kr., eða um 26.5%. Þó hækkuðu hin beinu útgjöld ríkisins enn þá meira en þetta, ef maður lítur á sjóðsyfirlitið eða fjárfestingarþátt ríkisins á öðru sviði. Á sama tíma og þetta gerðist hækkaði kaupgjald almennt í landinu ekki nema á milli 7 og 8%. Árið 1957 hækkuðu útgjöld ríkissjóðs um 133 millj. kr. frá árinu á undan, eða um rúmlega 20%, en á sama tíma hafði kaupgjaldshækkun, bæði vegna vísitölu og grunnkaups, ekki numið nema rétt um 4%. Það er alveg augljóst mál, að það er ekki hægt að taka inn í ríkissjóð tugmilljónir króna á ári eða jafnvel hundruð milljóna á ári, sem aðallega eru teknar inn með því að hækka tolla og skatta og hækka þannig verðlagið í landinu, án þess að það segi einhvers staðar til sín. Hið nákvæmlega sama hefur átt sér stað hjá mörgum bæjarfélögum. Þar eru útgjöldin hækkuð frá ári til árs um marga tugi milljóna króna, langt fram yfir það, sem verðlag hefur almennt hækkað um. Þegar þessir aðilar hækka verðlagið í landinu, um leið og þeir ná inn þessum tekjum í ríkissjóð og til bæjarfélaganna, þá vitanlega standa þeir fyrir því, að kaupgjald muni á eftir hækka. Það er einmitt þetta, sem var að gerast núna á s.l. ári og hefur verið að gerast á árunum þar á undan. Í janúarlok 1956 var verið á þennan hátt að stórauka tekjur ríkissjóðs. Í desemberlok 1956 var þetta gert á sama hátt. Og nú síðast í maí 1958 var einnig verið að gera þetta sama. Afleiðingin hefur svo orðið sú, t.d. núna á þessu ári, að það er mjög sennilegt, að hreinn greiðsluafgangur verði hjá ríkissjóði árið 1958, sem nemur 60–70 millj. kr. Tekjur hafa verið innheimtar það rösklega, að greiðsluafgangurinn mun verða á milli 60 og 70 millj. kr., og hefur þó ekki verið dregið úr eyðslunni á neinn hátt. Vitanlega segir svona tekjuöflun til sín og hækkar verðlagið í landinu, vísitöluna og þar með kaupið. Ég er sannfærður um, að það er alröng skoðun að ætla að telja vísitöluna og vísitölukerfið út af fyrir sig vera höfuðorsök þess, hvernig komið er þessum efnum, því þó að menn færu nú þá leið, sem ýmsir eru að leggja til, að kippa vísitölunni úr sambandi, hætta að mæla við vísitölu, þá vitanlega kemur allt út á eina leið, ef gerðar eru einhverjar þær ráðstafanir, sem hækka verðlag í landinu um yfir 100 millj. kr., vöruverð í landinu, sem þessu nemur. Þá finna launþegar það á sér, jafnvel þó að búið sé að brjóta mælinn, jafnvel þó að búið sé að kippa vísitölunni úr sambandi og þeir koma með sínar kauphækkunarkröfur til að reyna að jafna þennan reikning. Og svo þegar þeir eru búnir að hækka sitt kaup til jöfnunar við þessa verðhækkun, þá kemur svo framleiðslan á eftir, iðnaðarframleiðendur og aðrir slíkir, og þeir segja: Nú hefur kaup hækkað og við verðum líka að hækka okkar framleiðsluvöru. - Og það þarf enga vísitölu til þess, að þetta snúist svona eftir sem áður. Ég vil líka minna á það í þessu sambandi, að annar þessara tveggja kunnu hagfræðinga, sem ég minntist á, Jóhannes Nordal, að hann segir hér eiginlega í riti seðlabankans á þessa leið viðvíkjandi þessu máli: „Vísitölukerfið sjálft er í rauninni afleiðing, en ekki orsök verðbólgunnar. Það er tilraun til þess af hálfu launþega og framleiðenda að tryggja, að verðhækkanir verði ekki til þess að rýra afkomu þeirra. Það er því lítil von til þess, að takast megi að draga verulega úr áhrifum þessa kerfis til lengdar, hvað þá að afnema það, nema jafnframt sé komið á jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar.“ Þarna játar þessi hagfræðingur það réttilega, að auðvitað er vísitölukerfið, þó að margt megi um það segja og á því séu ýmsir gallar, engin orsök að þeim vanda, sem við eigum hér við að glíma. Vísitalan gerir ekki annað, en segja okkur til um það, hvað hefur verið að gerast. Það er einmitt út frá þessu, sem leiðir hafa vitanlega skipzt um það, hvað hægt væri að gera og hvað ætti að gera í sambandi við vanda efnahagsmálanna. Þeir, sem líta svo á, að kaup verkamanna, sem munu vera í kringum 4.400 kr. á mánuði eða um 52 þús. kr. á ári hjá verkamanni, sem vinnur alla rúmhelga daga ársins í 8 klst., - þeir, sem líta svo á, að okkar þjóðfélag beri það ekki að borga þetta kaup, það beri að skerða þetta kaup, þeir vitanlega reyna að miða sínar till. við að strika út af vísitölu eða binda kaupið og ganga fram hjá öðrum þáttum þessa vandamáls. En hinir, sem eru á þeirri skoðun, að m.a. ríkið og aðrir opinberir aðilar hafi gengið of langt í því að færa upp eða hækka verðlagið í landinu, þeir vitanlega snúast meira að því að reyna að stilla þarna í hóf, þeir beina augum sínum að því að skila t.d. til baka því, sem ríkið hefur sannarlega oftekið eða tekið fram yfir það, sem beinlínis þurfti og að því að reyna að draga nokkuð úr þeim útgjöldum hjá ríkinu, sem hægt ætti að vera að draga úr, svo að heildarútgjöld ríkissjóðs þyrftu ekki að hækka frá ári til árs öllu meira, en verðlagið í landinu almennt hækkar um og sama þarf að gerast vitanlega hjá bæjar- og sveitarfélögum almennt. Það er einmitt í framhaldi af þessu, sem ég hef minnzt örlítið á, sem við Alþýðubandalagsmenn höfðum bent á það í sambandi við lausnir þessara mála nú, að þessu sinni, að rétt væri að greiða niður vísítöluna sem næmi ca. 15 vísitölustigum. En við lögðum á það megináherzlu, að þessi niðurgreiðsla yrði gerð í fullu samráði við launþegasamtökin í landinu, því að það er vitanlega gefið mál, að það er hægt að falsa stórkostlega kaup og koma fram kauplækkun, ef niðurgreiðslan á vísitölu fer fram með það í huga að reyna að falsa vísitölu. Það er því ekki sama, hvernig það er gert. Við Alþýðubandalagsmenn erum því sammála út af fyrir sig, sem nú hefur verið gert af núverandi ríkisstj., að greiða niður vísitöluna um 13 stig. Við höfum flutt till. um það í samningaumleitunum varðandi þessi mál, að niðurgreiðslan næmi ca. 15 stigum og það bendir nú margt til þess, að svo muni verða hjá þessari ríkisstj., að hún þurfi a.m.k. að borga niður um 15 stig, eins og hún hefur haldið á málinu. En það, sem skilur á milli okkar og þeirra viðvíkjandi þessu atriði, er það, að við höfum lagt áherzlu á, að niðurgreiðslan verður að fara fram í samráði við launþegasamtökin í landinu, annars mun þetta knapplega halda. En hæstv. ríkisstj. hefur valið þá leið að gera þetta án þess að hafa samráð um það, hvernig niðurgreiðslan færi fram og m.a. valið þær leiðir í þessu efni, sem munu valda tortryggni, því að það vita auðvitað allir, að sá aðili, sem er að borga niður vísitöluna og velur m.a. kartöflur og smjörlíki og annað þess háttar, hann er vitanlega að borga niður þá liði, sem svíkja vísitöluna, því að þeir eru svo rangir í samsetningu vísitölunnar og er ekki eðlilegt, að launþegar uni því. Þá lögðum við einnig til í okkar till., að auk þessa yrði reynt að leita eftir samkomulagi við launþegasamtökin í landinu og framleiðendasamtökin í landinu um það að færa niður kaupgjaldsvísitölu um nokkur stig gegn þar til ákveðnum bótum, sem þessir aðilar fengjust til þess að fallast á. Við settum ekki neitt ákveðið mark um það, hversu mikið þetta yrði, því að það lá ekki svo glögglega fyrir og gat vitanlega aldrei legið svo glögglega fyrir, hversu mikið þetta væri, sem þarna þyrfti, fyrr en samningar hefðu tekizt við framleiðendur, við útflutningsframleiðsluna. En hér er vitanlega líka stórmikill munur á því, sem við höfum gert í okkar till., og því, sem hæstv. ríkisstj. leggur fram í sínum till. Hún leggur nú til, að strikuð séu út 10 stig a.m.k. með öllu bótalaust fyrir launþega, en við vildum gjarnan, að leitað yrði eftir samkomulagi við framleiðendur landbúnaðarvara og við launþega um það, hvort þeir gætu fallizt á það að falla frá nokkrum vísitölustigum gegn tilteknum bótum á móti. En það gat vitanlega fyllilega komið til greina. Við bentum á, að fært mundi vera að fara þessa leið, m.a. með því að taka tekjuafgang ríkissjóðs, eins og hann verður á árinu 1958 og nota hann í þessu skyni eða sem sagt skila því til baka, sem hafði verið tekið um of í sambandi við álögurnar á s.l. vori. Við töldum líka, að það væri fært að færa niður ýmis útgjöld á fjárlögum og spara þannig nokkuð, því að þar hefur óneitanlega þensla verið óeðlilega mikil á ýmsum liðum nú um margra ára skeið og efast eflaust enginn um, að það er hægt að draga þar úr útgjöldum, án þess að það þurfi að valda nokkrum manni skaða í landinu. Þá bentum við einnig á það í okkar till. og virðist núv. hæstv. ríkisstj. einnig fara eftir því í ýmsum efnum, að það mundi vera hægt að afla tekna fyrir ríkið upp á nokkra tugi millj., a.m.k. 25–35 millj. kr., í sambandi við einkasölurekstur ríkisins og aðra þá liði, sem ekki þyrftu að hvíla að neinu verulegu leyti á almenningi í landinu. Með þessu og án þess að það þyrfti að skerða raunveruleg launakjör verkafólks í landinu töldum við, að hægt væri að ná endunum saman í þessum efnum og tel ég, að það liggi nú orðið ljóst fyrir, að það hefði verið hægt, ef hefði verið haldið sig við það að ætla útflutningsframleiðslunni sambærileg rekstrarkjör og hún bjó við á s.l. ári, en ekki stórauka uppbæturnar til útflutningsframleiðslunnar frá því, sem hún hafði sjálf samið um í byrjun ársins. En á því getur enginn vafi leikið, að gert er nú ráð fyrir því með þeim samningum, sem gerðir hafa verið við útflutningsframleiðsluna, að hækka bæturnar til útgerðarinnar allverulega frá því, sem samkomulag hafði verið við hana áður um. Mér sýnist á þeim tölum, sem hér hafa komið fram í þessum umr., og þeim upplýsingum, sem ég hef fengið annars staðar frá, að augljóst sé, að hreinlega bætt rekstraraðstaða útgerðarinnar í landinu sé ekki undir því að vera 60–70 millj. kr., miðað við sams konar útgjaldaaðstöðu, hún sé a.m.k. 60–70 millj. kr. hagstæðari fyrir útgerðina í þessum samningum, en hún samdi sjálf um í ársbyrjun 1958. En þessi fjárhæð, sem þarna hefur verið samið um, mun vera mjög nærri því að vera sú kauplækkun, sem nú á að keyra í gegn með þeim afleiðingum, sem af því geta vitanlega hlotizt, eða m.ö.o.: það, sem útvegsmenn sjálfir höfðu játað opinberlega og hvað eftir annað að væri tiltölulega hagstæður rekstrargrundvöllur, það er lagað um a.m.k. 60–70 millj. kr. til þess á sama tíma að lækka hið almenna kaupgjald í landinu um álíka háa upphæð. Það, sem ég tel þó hæpnast af öllu í sambandi við þær leiðir, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur lýst hér að hún ætli að fara í þessum málum er, að hún virðist ekki hafa neitt öryggi fyrir því enn þá, að þær till. nái fram að ganga, sem hún virðist þó miða allar þessar ráðagerðir við. Hefur hún tryggt sér það, að hún hafi hér þingmeirihluta fyrir því að lækka útgjöld á fjárlögunum frá því, sem þau eru nú á fjárlfrv., um ca. 40 millj. kr.? Ég efast ekkert um, að þingflokkur forsrh. mun standa að slíkum till., og kemur mér það ekkert að óvörum. En hvað segir Sjálfstfl. um það? Það væri fróðlegt, að talsmaður Sjálfstfl., sem hér talar næst á eftir mér, svaraði því, hvort Sjálfstfl. hefur gefið samþykki sitt til þess að ætla að leysa þetta mál á þeim grundvelli, að útgjöld á fjárlögum verði skorin niður a.m.k. sem nemur 40 millj. kr., því að vitanlega á því byggist það, að hér sé eitthvert plan til þess að leysa málið á, annars eru hitt bara frómar óskir 8 þm., sem standa að Alþfl. og vitanlega hafa lítið að segja í þessu efni. Sama er að segja um það: Er það tryggt, að Sjálfstfl. fallizt á það, að hægt sé að hækka tekjuliði fjárlagafrv. um 83 millj. kr., án þess að þá sé gert ráð fyrir einhverjum nýjum útgjöldum þar á móti? Ja, fyrrv. fjmrh. hefur lumað á ýmsu, vil ég segja, ef hann hefur lumað á því, án þess að við fengjum um það að vita, að fjárlagafrv., sem hann lagði fram, hafi verið falsað upp á 83 millj. kr.

Kemur ræðumanni það á óvart?

Ja, ég verð nú að segja, að það kemur mér mjög á óvart, að ég hafi verið blekktur svo mikið. Ég hafði að vísu trú á því, að hægt mundi vera að áætla þar nokkra liði nokkru hærra en gert hafði verið á frv., hafði enda orðið var við það, að fyrrv. fjmrh. hafði viðurkennt, að það mundi vera hægt að teygja eitthvað nokkuð úr þeim, en að hér væri um að ræða tekjur, sem væru faldar fyrir mér upp á 83 millj. kr., það kemur mér alveg á óvart. Vildi ég gjarnan heyra það, hvort Sjálfstfl. er búinn að sannfæra sig um, að þetta muni vera hægt og að þessar tekjur séu því raunverulega til staðar og það sé því raunverulegur þingmeirihluti fyrir slíku, því að annars er heildaruppsetningin á þessu alveg botnlaus. Til viðbótar við það, sem ég hef hér sagt um möguleikana á því að fara þær leiðir, sem við stungum upp á í þessum efnum, þykir mér rétt að skýra líka frá því, að auk þess sem greiðsluafgangur mun verða á árinu 1958, sem nemur 60–70 millj. og sannar auðvitað, að það voru teknar inn meiri tekjur í ríkissjóð á árinu 1958 með lögunum frá maí, en beinlínis var þörf á og hefur vitanlega kallað á það, að vísitalan hefur hækkað og verðlag hefur hækkað í landinu, að til viðbótar við það var einnig lagt á landsmenn í gegnum þá löggjöf upphæð, sem nemur 63 millj. kr. og ráðstafað var af fulltrúum Framsfl. og fulltrúum Alþfl. síðasta daginn, sem fyrrv. ríkisstj. sat í stólunum, en þá var ákveðið einnig að taka tekjuöflun upp á 63 millj. kr.

Má ég aðeins spyrja: Er það til viðbótar við tekjuafganginn?

Já, já, til viðbótar við hann. Já, viðbótar við greiðsluafganginn, algerlega þar fyrir utan. Þá var ákveðið að ráðstafa sérstökum tekjum, sem komu inn vegna þeirra álagna, sem lagðar voru á með útflutningssjóðslögunum frá því í maí, þá var ákveðið að ráðstafa þar 63 millj. kr. á þennan hátt: Það var ákveðið að láta sementsverksmiðjuna fá 17 millj. kr., láta ræktunarsjóð fá 18.5 millj. kr. og fiskveiðasjóð fá 14.5 millj. kr. og raforkuplan dreifbýlisins 13 millj. kr., eða samtals 63 millj. kr. Þessar tekjur, sem þarna var um að ræða og eins greiðsluafgangurinn, sem verður á árinu 1958, milli 60–70 millj., þetta er samanlagt um 120–130 millj. kr. En eins og við bentum á, þegar var verið að setja löggjöfina í maí s.l. ár, þá var það stefna okkar Alþýðubandalagsmanna, að hér væri verið að taka meira, en þörf væri á að gera, sem hlyti að kalla á meiri verðhækkun, meiri hækkun á vísitölu og kallaði á meiri hækkun á kaupgjaldi, en við þyrftum að gera á þessu stigi málsins. En vitanlega er ekki hægt að taka inn þessar tekjur og ráðstafa þeim til ágætra framkvæmda eins og til raforkumála, sementsverksmiðjubyggingar, ræktunarsjóðs og fiskveiðasjóðs, auðvitað er ekki hægt að ráðstafa þessu fé til þessara framkvæmda, nema þetta er tekið af fólkinu í landinu í gegnum hækkað vöruverðlag, og vöruverðlagið getur ekki hækkað, nema vísitalan hækki á eftir. Því er það stefna okkar, að við segjum, að þegar svona er á haldið, þá getum við ekki fallizt á það að neita svo að taka afleiðingunum af því, sem gert hefur verið og ætla svo að kippa vísitölunni úr sambandi og segja: Við skulum bara kippa henni úr sambandi, við skulum bara neita því að lesa af mælinum, eins og hann hefur stigið upp, og við skulum bara láta launþegana í landinu taka þetta á sitt bak. - Það er enginn vafi á því, að það var hægt samkvæmt till. okkar, bæði í sambandi við notkun á þeim umframtekjum, sem urðu hjá ríkissjóði í sambandi við þessar 63 millj. kr., og í sambandi við hugsanlegan sparnað á fjárlögunum, að fara þá leið að tryggja útgerðinni í landinu jafngóð kjör og hún samdi sjálf um í ársbyrjun 1958, án þess að þyrfti að ráðast að verkafólkinu í landinu og knýja þar fram beina launalækkun, eins og nú á að gera. Ég vík þá með nokkrum orðum að frv. sjálfu, eins og það liggur hér fyrir. Það er eins og hér hefur verið sagt, aðalatriði þessa frv. er í rauninni það að ákveða kauplækkun, sem nemur 10 vísitölustigum, án allra bóta. Og það hefði vitanlega verið miklu hreinna og eðlilegra af ríkisstj. að hafa þetta frv. eina litla grein, sem hefði sagt þetta hreint og skilmerkilega, heldur en að vera að vefja þetta inn í margar greinar, sem skapar mikla tortryggni og reyndar er þannig úr garði gert á eftir, að það er auðvelt að gera fórn launþeganna í landinu miklum mun meiri en 10 stig, þó að það sé sagt í orði, að fórnin eigi aðeins að vera 10 stig, því að kjarni málsins, eins og hæstv. forsrh, sagði hér, kjarni málsins, kjarni frv., er þessi, til þess er frv. flutt að reyna að lögfesta það, að launþegar í landinu gefi eftir 10 vísitölustig, án þess að þeir fái þar á móti nokkrar bætur, því að á móti þessum 10 stigum eiga þeir ekki að fá neinar bætur. En það er nú samt rétt að gera sér svolítið nánari grein fyrir því, hvernig framkvæmdin mundi verða, eins og þetta frv. er upp byggt. Mér sýnist alveg augljóst, enda er það viðurkennt af þeim sérfræðingum stjórnarinnar, sem maður hefur fengið nokkrar upplýsingar hjá um málið, að fórnin, sem launþegum er ætlað að bera, er allmiklu meiri en 10 vísitölustig, a.m.k. í febrúarmánuði. Kaupgjaldsvísitalan nú í dag á aðvera 195 stig. Nú er ætlað að færa hana niður í 175. Það er því alveg glöggt, að það á að færa kaupgjaldsvísitöluna skyndilega niður um 20 stig. Hæstv. forsrh. gaf á þessu þá skýringu, að hér virtist þetta vera 10 stigum meira, en launþegum væri nú ætlað að bera bótalaust, þá skýringu, að um 5 stig af þessu ættu að hverfa, vegna þess að 17 vísitölustigin, sem greidd hafa verið í desember og janúar, hafi raunverulega dregið það á eftir sér inn í vísitöluna og um leið og þau eru tekin í burtu, þá ætti vísitalan sjálf að lækka um 5 stig. Ég hafði spurt hagstofustjóra einmitt um það, hversu mikil hækkun hafi orðið á vísitölunni sem afleiðing af því, að þessi 17 vísitölustig voru í gildi í desember og janúar og hann gaf mér það upp sundurliðað og sagði ekki 5 stig, heldur 2.3 stig. Það sundurliðaðist þannig, að 1.4 stig af vísitölunni var vegna hækkunarinnar í útsölu á landbúnaðarvörum, 0.25 stig var vegna rafmagnsvöruverðhækkunar, 0.7 stig var vegna hækkunar á fatnaðarlið vísitölunnar og 0.45 stig vegna viðhaldskostnaðar í húsaleigu, en viðhaldskostnaðurinn í húsaleigu hafði vitanlega hækkað vegna 17 vísitölustiganna á kaup á þessum tíma, eða þetta eru samanlagt 2.3 stig, en ekki 5 stig. Þetta hafði mér verið gefið beint upp af hagstofustjóra. Ég hafði svo heyrt það og hef það m.a. úr blaði hæstv. forsrh., að stjórnin gerði sér von um það, að afleiðingar af því, að landbúnaðarvöruverðið er fært niður sem nemur þessum 10 vísitölustigum og álagning í landinu er líka lækkuð til samræmis við það og annað verðlag, að þetta gæti þýtt í hinni almennu vísitölu um 4 stig. Haldi menn sér nú við þessar upplýsingar, en vitanlega tekur það alllangan tíma, að þetta komi allt saman fram, þessi 4 stig, og hitt, sem hagstofustjóri hafði sagt, að afleiðingarnar af þessum 17 stigum væru 2.3 stig, þá er vitanlega alveg ljóst, að það, sem launþegar eiga að missa í febrúarmánuði, verður ekki 10 stig, heldur a.m.k. 14–15 stig. Það verður aldrei minna en 14–15 stig, sem þeir eiga að tapa algerlega í febrúarmánuði. Síðan koma ákvæði í frv. um marzmánuð. Þá lofar ríkisstj. því, að 1. marz ætli hún að bæta við niðurgreiðslurnar þannig, að hin raunverulega kaupgjaldsvísitala hefði orðið 185 stig, þannig að hinn bótalausi niðurskurður verði ekki nema 10 stig. Mér þykir því alveg sýnilegt, að þá verði ríkisstj. að bæta þarna við niðurgreiðslum upp á ein 4–5 stig, eða 3–4 stig a.m.k. Nú er þetta ekki lögbundið, en lýst er yfir í grg., að þetta skuli gert. Eins og ég gat hér um áður, þá er það vitanlega ekki heldur sama fyrir launþega, hvernig þessi niðurgreiðsla á 3–4 stigum til viðbótar fer fram. Ef á að framkvæma það allt á kartöflum, þá er það svo að segja einskis virði. Þá er þetta bara vísitöluplat. Það skiptir því vitanlega höfuðmáli, hvernig á að haga þessari viðbótarniðurgreiðslu. En svo er enn ákvæði í frv., sem segir, að taka skuli vísitöluna og miða við þá hækkun, sem verður á henni frá 1. marz til marzloka, og miða síðan kaupgjaldsvísitöluna næstu 4 mánuði við það, hvernig vísitalan hefur hreyfzt í marzmánuði einum. Það sýnist nú auðvitað alveg upplagt mál, þegar svona er búið til, að ríkisstj. hljóti að halda vísitölunni nokkurn veginn í skefjum í marzmánuði einum, því að það borgar sig vitanlega fyrir hana að borga örlítið niður í einn mánuð til þess að þurfa ekki að borga frekari kauphækkun næstu 4 mánuði. En um það er svo ekkert sagt, að framfærsluvísitalan geti ekki raunverulega haldið áfram að hækka í þessa 4 mánuði og ef svo færi, eins og veruleg hætta er á, þá yrði fórn launþega meira en 10 stig, því að þeir eiga að taka kaup alltaf samkvæmt vísitölunni 175. Mér sýnist því, eins og frv. er upp byggt, að langmestar líkur séu til þess, að fórn launþega verði a.m.k. 14–15 stig í febrúarmánuði, enda það viðurkennt hér af forsrh., að fórnin muni verða meiri í febrúar en 10 stig, hins vegar muni fórnin væntanlega ekki vera meiri en 10 stig í marzmánuði, en hún geti hæglega orðið 12–13 stig eða kannske enn meira á næstu 4 mánuðum þar á eftir. Og auðvitað er verið að glenna úr þessu tímabili með því að láta launþega bíða í 4 mánuði eftir því að fá sína kaupgjaldshækkun úr því, sem áður var 3 mánuðir, til þess að hafa þarna meiri möguleika til þess að plata launþega eitthvað svolítið. En hvað sem þessu líður, þetta er nú ekki aðalatriðið, hvort sem sagt sú fórn, sem launþegar koma til með að bera skv. þessu frv., verður 10 stig nákvæmlega þennan tíma eða hvort fórnin verður 12 stig eða 13 stig, það er ekki aðalatriðið. En ef ríkisstj. hefði ætlað sér að hafa fórnina nákvæmlega 10 stig og aldrei meira en 10 stig, þá átti hún vitanlega að hafa það skýrt ákvæði í lögunum, að svo væri þetta og binda sig þá við það að verða að halda framfærsluvísitölunni í þeirri fjarlægð frá kaupgjaldsvísitölunni allan tímann, að bilið yrði aldrei nema 10 stig. En þetta er ekki bundið í lögunum og þetta vitanlega skapar tortryggni launþega og ég skil ekki í því, að ríkisstj. hafi verið að búa til allt þetta kerfi, sem þarna er búið til, nema vegna þess, að hún hafi haft eitthvað í huga. Aðalatriði málsins er vitanlega það, að hér er gengið inn á þá braut að skera niður kaupgjald um a.m.k. 10 stig og skerða þannig samningsrétt launþegasamtakanna í landinu. Og það er það, sem er það alvarlegasta í málinu. Það hefur aldrei gefizt vel, þegar sú leið hefur verið farin hér á Alþingi að ætla sér það að ganga fram hjá launþegasamtökunum í landinu og setja lög þvert gegn þeirra vilja. Það hefur venjulega gefizt illa. Og ég er ákaflega hræddur um, að svo kunni að fara enn. Þá er að finna í þessu frv., eins og það liggur hér fyrir, ákvæði um það, sem er mjög sérstaks eðlis, að hér er nú ákveðið, að nýlega umsamið fiskverð til sjómanna, skiptaverð, skuli einnig lækka. Ég tel fyrir mitt leyti, að hér hafi verið farið mjög ranglega að. Ég álít, að það sé hættulegur leikur fyrir ríkisvaldið eða aðra slíka aðila að ætla að setjast að samningaborði við frjálsa viðsemjendur, semja við þá um tiltekin kjör, það vitanlega togast á eins og gengur í alllangan tíma, meira að segja um hvern einstakan eyri, hvað skiptaverðið eigi að vera hátt, skrifa undir slíka samninga, því að rétt er að gæta að því, að í þessu tilfelli skrifuðu fulltrúar ríkisstj. undir það samkomulag, sem þarna var gert um það, að ríkisstj. skyldi ekki leggja það til í efnahagstill. sínum, að þetta skiptaverð skyldi taka breytingum, ráðuneytisstjórinn Gunnlaugur Briem og einn af þingmönnum Alþfl. ásamt forstjóra útflutningssjóðs skrifa undir þetta samkomulag með eigin hendi, en ríkisstj. vill ekki standa við það, segist ekki vilja hlíta þessu og áskilur sér rétt til þess að mega lækka alveg nýlega umsamið verð. Auðvitað hefði verið miklu réttara fyrir ríkisstj. í þessu efni að segja sínum viðsemjendum strax í upphafi, að hér sé gengið út frá því annaðhvort, að ríkisstj. vilji fá leyfi til þess að skera þetta niður og þetta sé því í rauninni tala, sem þeir geti alls ekki treyst á, og þá hefði vitanlega gengið illa að semja, því að það er ekki gaman að semja undir slíkum kringumstæðum, eða þá að miða sína samninga við það, að það, sem sjómönnum var ætlað í þessu tilfelli, stæði óbreytt í þeirri löggjöf, sem þegar var í rauninni búið að ákveða, hvernig skyldi vera. Af þessu hafa svo spunnizt nokkrar deilur milli ríkisvaldsins annars vegar og samtaka sjómanna víða og það er vitanlega ekki séð, hvernig það fer. Ég er ákaflega hræddur um, að sjómenn kunni því illa, þegar þeir finna, að þeirra kaup á að lækka jafnmikið og þetta frv, gerir ráð fyrir, og þeir þykist ýmsir grípa þar nokkuð í tómt. Ég tel líka fyrir mitt leyti, að það sé mjög vafasamt að ætla sér að fara að vísitölubinda skiptaverð á fiski. Það er ákaflega erfitt að koma slíku við og það mun hafa truflandi áhrif á ýmsa þætti í útgerðinni að ætla að gera slíkt. Ég skal aðeins nefna eitt einasta atriði, bara eitt atriði, þau eru vitanlega ótalmörg. Kaupgjaldsvísitala er að breytast um viss mánaðamót alltaf og maður veit jafnvel fyrir, að nú á hún að breytast, t.d. vissu það allir fyrir í nóvembermánuði, að kaupgjaldsvísitalan átti að þjóta upp um 17 stig 1. des. Ekki vil ég álasa þeirri togaraskipshöfn fyrir það, sem er að koma með 350 tonn af fiski að landi og hún á að landa fiskinum daginn fyrir, þó að hún bara doki við þangað til daginn eftir og nái sér í kauphækkunina. Ekki hefði ég viljað álasa henni fyrir það. Það er svo margt í framkvæmdinni í þessu, sem gerir það að verkum, að það er vægast sagt óeðlilegt að vera að sveifla svona til með fiskverðið. Hins vegar er það, að ekki lengri tími en venjuleg vertíð er hjá okkur, þá er ofur eðlilegt, að það fiskverð, sem ákveðið er í upphafi vertíðar, fái að standa út vertíðina. Nú verður sá einkennilegi háttur á, vegna þess að farið er inn á þessa nýju braut, að binda þetta vísitölu, að fiskverð til skipta þýtur í janúarmánuði upp í kr. 1,91, en svo í febrúar á það að detta ofan í kr. 1,66. Ja, það skyldi bara vera, að okkar framleiðsla sem heild yrði ekki fyrir einhverjum vandræðum, þegar þessi snöggu umskipti koma. Menn hafa aldrei átt þessu að venjast. Ég tel því, að það hafi verið óheppilega haldið á þessu og óeðlilega og svona eigi ekki að miða þessa samninga. Hitt var svo vitanlega hægt að deila um, hvort sú fiskverðshækkun, sem sjómönnum var ætluð í þessu tilfelli, 20 aurar á fiskkíló, var of mikil fyrir okkar bátasjómenn. Hún var mjög sæmileg. Það hafa hins vegar verið uppi kenningar um það hjá mörgum, að við ættum enn að hækka mun meira kaup til okkar sjómanna, heldur en til annarra vinnustétta í landinu, vegna þess að okkur skortir miklu meira sjómenn, en menn í aðra vinnu, og ég álít því, að það hefði verið fyllilega réttlætanlegt, eins og á stóð, að láta sjómenn halda þessu fiskverði og jafnvel þó að það hefði verið meira. Þá er einnig farið inn á þá braut í þessum samningum, að gert er nú ráð fyrir því, að útgerðarmennirnir sjálfir skuli fá þær bætur, sem þeim eru ákveðnar, líka metnar miðað við vísitölu. Það er hlutur, sem ég hefði ekki viljað standa í, að glíma við það atriði, þegar á að fara að margrífa upp bótakerfið til útgerðarinnar á einu rekstrarári, margrífa það upp, vegna þess að þeir trompa þar fram vísitölubreytingum. Það verður erfitt verk og mjög óeðlilegt, að þær framleiðslubætur, sem eru ákveðnar handa útgerðinni, skuli ekki geta staðið út eitt ár. Ég tel því, að það ákvæði sé heldur ekki til bóta, nema síður sé. Nú er gert ráð fyrir því að fara eins að með bændur, breyta líka hvað eftir annað kaupi bóndans í verðlagningu landbúnaðarafurða. Ætli það verði ekki bein afleiðing af því, sem hefur verið samþykkt fyrir útgerðarmenn, að ákveða einnig að breyta hinum almenna rekstrargrundvelli landbúnaðarbúsins líka hvað eftir annað á árinu? Ef það er meiningin að tengja þannig sífellt fleiri og fleiri liði við útreikning vísitölunnar og gera málið þannig erfiðara í þeim tilgangi, eins og hér hefur jafnvel komið fram, að nota það síðan sem röksemd fyrir því að taka vísitölu úr sambandi, þá skilur maður leikinn. En ég er ekki viss um það, að við munum hagnast á því hér yfirleitt að ætla að hverfa með öllu frá vísitöluákvæðum okkar, þó að án efa hefði mátt lagfæra þau eitthvað í framkvæmd. Það er rétt að hafa það líka vel í huga, að vísitöluákvæðin hafa komið í veg fyrir margar vinnudeilur, sem annars hefðu orðið, og það er mjög hætt við því, a.m.k. á meðan verðlagið er óstöðugt og verðlag sífellt fer hækkandi, að vinnudeilurnar yrðu ærið margar, ef engin vísitöluákvæði væru í gildi. Í þessu frv. eða í grg. þess er sú einkennilega uppstilling, að reynt er að halda því á lofti, að kaupmáttur launa hafi fremur hækkað, en lækkað við þessar ráðstafanir, miðað við október, eins og svo er bætt við. Flestum verður þetta vitanlega í fyrstu hrein ráðgáta, að sagt er í frv., að launþegar eigi að gefa eftir bótalaust 10 vísitölustig og lækka skuli umsamið kaup um 5.4%, segir ríkisstj., en svo er birt tafla, þar sem gerð er grein fyrir því, að kaupmáttur launa muni þó heldur aukast hjá flestum eða öllum stéttum, eftir að aðgerðirnar hafa farið fram, miðað við október. Ég tel, að hér sé verið með blekkingar, sem á engan hátt hæfi að leggja hér fram í þingskjali á Alþingi og verði sízt til stuðnings þessu máli. Auðvitað er, eins og annars kemur fram í frv., hér um beina kjaraskerðingu að ræða frá gildandi samningum, kjaraskerðingu, sem menn geta kannske deilt eitthvað um, hversu mikil er. En vitanlega er enginn vandi að finna út svona dæmi eins og þetta, sem þarna er nefnt. Það skilja allir, að þegar þannig tímabil ganga yfir, eins og t.d. frá 1. sept. s.l. til 1. des., 1. sept. var ákveðin útreiknuð kaupgjaldsvísitala og hún var 185 stig, en næsta kaupgjaldsvísitala á ekki að koma fyrr en eftir þrjá mánuði eða 1. des., en þessa þrjá mánuði vitanlega er verðlag að hækka miskunnarlaust, það hækkar hver vörutegundin af annarri allan tímann, og ef maður tekur nú verðlagið, eins og það er komið í nóvembermánuði eða rétt áður, en ný vísitala á að koma inn til þess að bæta mönnum upp verðhækkunina, þá er vitanlega hægt að segja: Ja, kaupmáttur mannsins í október eða nóvember var enn þá miðaður við vísitöluna 185, því að hann fékk ekki meira kaup, en verðlagið, sem hann þurfti að borga, var vitanlega orðið miklu hærra, og þar með var kaupmátturinn þá orðinn stórkostlega rýrður. - M.ö.o.: það er svo, að þegar búið er að taka hér 5.4% eða 6% eða 7%, hvað sem það kann nú að reynast, af raunverulegu kaupi manna bótalaust, þá getur það eigi að síður verið heldur minna, en búið var að taka af mönnum í gegnum verðhækkanirnar, áður en þeir höfðu fengið verðhækkanirnar borgaðar í sínu kaupi í gegnum kaupgjaldsvísitölu. Það er svona, sem í þessu liggur, að þetta er fundið út eingöngu til þess að blekkja eða villa um fyrir mönnum frá því, sem raunverulega er í málinu. Útreikningur á því, hver hafi verið raunverulegur kaupmáttur launa, sýnir alveg glöggt, að miði maður við þennan útreikning, sem hér er lagður til grundvallar, þá hefur kaupmáttur launa verið 109.9, miðað við 1. des., en verður samkvæmt því, sem segir í þessari grg., 103.9 1, marz, eða það munar 6% á þessu. Þarna er verið að leggja til samjafnaðar tvær svipaðar tölur, en ekki tölur, sem eru byggðar upp á gersamlega mismunandi grundvelli. Mér þykir augljóst á því, sem fram hefur komið hér í umr. um þetta frv., að enn þá er það í algerri óvissu hjá ríkisstj., hvernig á að fara með þann fjárhagsvanda, sem hér er á ferðum. Hún sér fyrir, að þeir samningar, sem hún þegar hefur gert og þær ráðstafanir, sem hún hefur gert í sambandi við niðurgreiðslur á vörum, að þetta kostar aldrei undir 175 millj. kr., en tekjur þar á móti eru mjög óráðnar. Ríkisstj. hefur enn ekki glöggvað sig á því einu sinni sjálf, hvort það muni nú vera hægt að láta þessa enda ná saman, og það liggur svo ekkert heldur fyrir um það, að ríkisstj. hafi meira en aðeins 8 þm. á bak við þessar hugmyndir sínar um tekjuöflun þarna á móti. Mér sýnist því, að þetta sé í rauninni allt botnlaust, eins og það er nú, og segi í rauninni ekki nema hálfa sögu um það, hvernig hægt muni að leysa vandann. Það er svo, eins og ég sagði í upphafi, alveg augljóst mál, að það er ekki hægt að afgr. þetta frv., eins og það liggur hér fyrir, eitt út af fyrir sig. Það verður að afgreiðast í beinum tengslum við breytingarnar á útflutningssjóðslögunum, og það verður í rauninni einnig um leið að afgreiðast í beinu samhengi við það, hvernig á að standa að afgreiðslu fjárl. Ef þetta verður ekki gert, þá er ósköp hætt við því, að svo fari, að það vanti marga tugi milljóna eða jafnvel hundruð milljóna upp á það, að tekjur séu á móti gjöldum, og þá er í rauninni valin sú leið að lofa útgjöldum, en afla ekki tekna á móti og skapa þannig nýjan skuldahala á næsta hausti og þá líklega með þeim hætti, að þá eigi að afloknum kosningum að ráðast í það að velja þær leiðir, sem velja þarf til þess að afla teknanna. En það kom hér fram hjá hæstv. forsrh., að hann ætlaðist til þess, að væntanlega um næstu helgi kæmi fram frv. um útflutningssjóð og gefst þá vitanlega nýtt tækifæri til þess að ræða fleiri þætti saman af þessu máli og þá getur það líka einnig skýrzt nokkru nánar, hvaða möguleikar virðast vera fyrir hendi til þess, að hægt sé í rauninni að afgr. þetta á frambærilegan hátt. En ég held, að ríkisstj. hafi ekki enn gert sér fulla grein fyrir því, hvaða meginhættur eru fólgnar í þessu frv., sem hér hefur verið lagt fram, hvaða hættur eru á því, þegar svona nokkuð á að lögfestast, án þess að haft hafi verið samráð við launþegasamtökin í landinu, að þetta verði í rauninni allt að engu gert, ef launþegasamtökin vilja ekki una því, sem hér er einhliða ákveðið án samráðs við þau.



Herra forseti. Engum, sem hlustað hefur á þessar umr., getur dulizt, að efni þessa frv. væri réttast lýst með því að kalla það frv. til l. um greiðslu íslenzku þjóðarinnar á vanskilavíxli fyrrv. hæstv. ríkisstj., V-stjórnarinnar svokölluðu. Það er að vísu leitt að þurfa að taka á sig skuldir óskilamanna. En því miður þekkja landsmenn það of vel ýmsir, að menn hafa látið flekast til þess að skrifa upp á víxil hjá óreiðumanni, sem fagurlega talaði og þóttist hafa fullar hendur fjár, lofaði gulli og grænum skógum, en hljóp svo frá öllu saman, gafst upp, þegar kom að skuldadögunum. Alveg þetta sama hefur nú skeð í okkar þjóðarbúi. Þjóðin blekktist til þess að fela fyrrv. hæstv. ríkisstj. umboð til þess að fara með sín mál, og hún verður eftir réttum landslögum að taka því að borga óreiðuskuldirnar, sem hún hefur skilið eftir sig. Það kann nú e.t.v. að virðast hart mælt að segja um svo göfuga menn sem setið hafa í ríkisstj., að þeir séu óskilamenn og óráðsíumenn, en því miður verður ekki hjá því komizt, þegar litið er á þær staðreyndir, sem fyrir liggja. Fyrsta skyldan, sem hvílir á þeim, sem tekur á sig reikningshald fyrir aðra, ekki sízt, ef um mikla fjármuni er að ræða, er að hafa reikningshaldið glöggt og þannig, að fjárhaldsmennirnir sjálfir átti sig á því, hversu mikið fé þeir hafa undir höndum og hvernig því er ráðstafað. Það er ekki hægt að rekja allt, sem fram hefur komið um reikningshaldið hjá þessum herrum í umr. hér á undan í dag. Ég skal aðeins rekja 2–3 dæmi. Hæstv. forsrh. sagði frá því, að sérfræðingur í fjmrn. hefði skýrt sér frá því, að hæstv. fyrrv. fjmrh. hefði rangtalið tekjurnar á fjárlagafrv., sem hann lagði fram, um rúmar 80 millj. kr., og hann sagði, hæstv. forsrh., að fyrrv. hæstv. fjmrh. hefði vitað um þessa upphæð, áður en hann fór frá völdum, 80 millj. kr. vantaldar. Hæstv. fyrrv. fjmrh. vildi að vísu ekki viðurkenna þetta. En ef velja á milli þessara tveggja, hæstv. forsrh. og hæstv. fyrrv. fjmrh., þá hygg ég, að engum þm., jafnvel framsóknarmanni, detti frekar í hug að trúa fyrrv. hæstv. fjmrh. en hæstv. forsrh. Hæstv. fyrrv. sjútvmrh. sagði að vísu, að hann hefði verið blekktur, en hann vildi ekki trúa því, að hæstv. fyrrv. fjmrh. hefði blekkt sig svo mikið, að hann hefði lumað á 80 millj. kr. En hvað upplýsti sjálfur hæstv. fyrrv. sjútvmrh. í sinni grg., sem við vorum að ljúka við að hlusta á? Hann sagði, að greiðsluafgangur ársins 1958 væri rétt talinn 60–70 millj. kr., og taldi, að hans flokksbræður hefðu að vísu haldið, að heldur væri rúmt áætlað, en þó vitanlega ekki komið til hugar, að skekkjan væri jafnmikil og hér kom fram. En með þessu var ekki allt talið. Hann sagði frá því, að ríkisstj. hefði fengið undir hendur auk þessa afgangs einhverjar 63 millj. kr., sem alls ekki hefði verið reiknað með og hv. Alþingi hefur aldrei verið skýrt frá, hvernig fengjust né með hverjum hætti hefur verið ráðstafað, fyrr en hæstv. fyrrv. sjútvmrh. upplýsti það nú hér áðan og þá var þeim ráðstafað, þessari smáaukagetu, 63 millj. kr., þannig, að meiri hluti atkv. var látinn ráða í ríkisstj. um úthlutun þessa smábita, sem mun vera algert einsdæmi innan ríkisstj., a.m.k. kannast ég ekki við frá minni reynslu, að þvílík aðferð hafi nokkurn tíma verið viðhöfð og hvað sem við segjum að öðru leyti um vald ríkisstj., þá er það ljóst, að ef hana greinir á um svo stórkostlega fjárhæð, þá er skylda hennar að leggja úrskurð í þeim ágreiningi undir þingheim, en taka það ekki í sínar eigin hendur, sérstaklega ef þinginu er haldið óvitandi um, að þessir peningar yfirleitt séu til. Eftir frásögn hæstv. sjútvmrh. hefur hæstv. fyrrv. félagsbróðir hans því lumað á sýnu hærri upphæð en 80 millj. kr. og ráðstafað með fullkominni óheimild 63 millj. kr. þar af. Þetta er vitnisburður þessara manna sjálfra um það, hvernig þeirri frumskyldu, að hafa glöggt reikningshald, hefur verið framfylgt í tíð fyrrv. hæstv. ríkisstj. Og það var þá ekki heldur fögur lýsingin hjá hæstv. fyrrv. fjmrh., hv. 1. þm. S-M., á því, hvernig hann skilur við almannasjóði, sem sumpart lúta undir hann eða a.m.k. félagsbræður hans í fyrrv. ríkisstj. Hann taldi upp nokkra sjóði og sagði, að þær stofnanir væru allar í gersamlegu fjárþroti og þær væru í slíku fjárþroti, að ekki væri annað sýnna, en fjöldi manna mundi missa íbúðir sínar, vegna þess að ekki væri hægt að standa við þau fyrirheit, sem þeim hefðu verið gefin um lán úr þessum sjóðum. Og hann bætti því við um hag þjóðarbúsins, að við blasti botnlaus verðbólguhít. Slíkt er ástandið að eigin sögn þessa hæstv. ráðh., þegar hann lætur af völdum og er hann þó ekki einn um þann vitnisburð. Hann getur fengið staðfestingu á því hjá hæstv. fyrrv. forsrh., hv. þm. Str., sem það eitt hefur lagt til þessara mála á Alþingi í vetur, þegar hann kom hingað og sagðist vera hlaupinn af hólmi, hafa gefizt upp, vegna þess, eins og hann sagði, að „ný verðbólgualda er skollin yfir“. Og hann bætti því við, að í ríkisstj. hans hefði ekki orðið samstaða um nein úrræði í þessum málum, sem gætu stöðvað hina háskalegu verðbólguþróun, sem verður óviðráðanleg, ef ekki næst samkomulag um þær raunhæfu ráðstafanir, sem lýst var yfir að gera þyrfti, þegar efnahagsfrv. ríkisstj, var lagt fyrir Alþingi á s.l. vori. Þannig tók hæstv. fyrrv. forsrh. til orða í uppgjafaræðu sinni hinn 4. des. Þar með skýrði hann frá því, að sér hefði verið ljóst, að það vantaði í bjargráðin svokölluðu hinar raunhæfu ráðstafanir. Þessir menn hafa því allan tímann verið vitandi um, hvað verða mundi, ef ekki væri að gert, en þeir hafa ekki lagt málið fyrir Alþingi. Þeir hafa leitað til annarlegra stofnana, en til Alþingis hafa þeir ekki leitað nema til þess að hafa þær gagnkvæmu ásakanir í frammi, sem við höfum heyrt hér í dag, þar sem hver reynir að gera sinn hlut mikinn með því að kenna hinum um. Það er ekki von, að vel fari, þegar þannig er unnið. Það er mjög fróðlegt að heyra, hvernig þeir kenna hvor öðrum um, samþingismennirnir úr Suður-Múlasýslu. Hæstv. fyrrv. sjútvmrh. fór ekki dult með það, að hann taldi aðalorsök núverandi fjárhagsörðugleika íslenzku þjóðarinnar vera lélega fjármálastjórn á undanförnum árum. Það þarf ekki að ræða um, hvert hann beindi þeirri ásökun. Þingheimur og þjóðin eru í þessu tilfelli sammála hv. 2. þm. S-M. Þó að menn telji hann hafa rangt fyrir sér í mörgu, þá eru þeir honum sammála í því, að ein af höfuðorsökunum til þess, að svo illa er komið sem komið er, er frammistaða hv. 1. þm. S-M. Þar er fleira, sem kemur til, en enginn sakfellir þó sjálfan sig eða sjálfan 1. þm. S-M. harðar, en hann sjálfur. Hann vildi kenna kauphækkununum, sem orðið hafa, frá því að bjargráðin voru sett, fyrst og fremst um það, hvernig komið væri. Hv. 2. þm. S-M. játaði, að þessar kauphækkanir ættu nokkurn hlut að, en hann gerði þó tiltölulega lítið úr því. Báðir vildu þeir þó halda því fram, að sjálfstæðismenn hefðu átt aðalþátt í þessum kauphækkunum, og hv. 2. þm. S-M, bætti því við, að ásamt sjálfstæðismönnum hefðu þar verið að verki Alþýðuflokksmenn, en hv. 1. þm. S-M. sagði, að það hefðu verið sjálfstæðismenn og stjórnarandstæðingar í öðrum flokkum. Ja, ef það eru stjórnarandstæðingar, sem staðið hafa fyrir kauphækkunum að undanförnu, stjórnarandstæðingar fyrrv. hæstv. ríkisstj., þá held ég, að hv. 1. þm. S-M. staðfesti þar með þá fullyrðingu síns gamla samstarfsblaðs, Þjóðviljans, að hann sjálfur hafi allra manna helzt viljað fyrrv. hæstv. ríkisstj. feiga, því að af öllum Íslendingum er enginn einn maður, sem hér á meiri sök eða frekar ber að þakka eftir því, hvernig menn vilja líta á þær kauphækkanir, sem orðið hafa og urðu í valdatíð fyrrv. hæstv. ríkisstj. Mönnum er ekki enn fallið úr minni, hver það var, sem fyrst hækkaði kaupið, eftir að kaupbindingarlögin voru sett í ágúst 1956. Þá var það fyrirtæki, sem þáverandi hæstv. fjmrh. er valdamesti maðurinn í og varaformaður, Samband ísl. samvinnufélaga, sem hljóp fram fyrir skjöldu og á sama tíma og almenningi var talin trú um, að kaupbinding ætti sér stað, hækkaði kaupið við sína starfsmenn um 8%. Þannig byrjaði sú saga, og hvernig endaði hún? Hún endaði í september 1958, þegar einn nánasti samstarfsmaður og flokksbróðir hæstv. fyrrv. fjmrh., deildarstjóri hans í fjmrn., var sendur á fund í bæjarstjórn Reykjavíkur og lagði til, að umsvifalaust væri fallizt á kröfur um 12% grunnkaupshækkun Dagsbrúnar, þó að vitað væri, að Dagsbrúnarmenn sjálfir hefðu aldrei ætlað sér að krefjast svo mikillar kauphækkunar og semdu um sýnu lægri kauphækkun fáum dögum síðar. En það má spyrja: Er hv. þm. sjálfrátt, veit hann þá, hvað hann er að gera? Hv. þm. hefur sjálfur sagt í ræðu nýlega, að hann skildi ekki, sér væri óskiljanlegt, hvernig núverandi hæstv. ríkisstj. hefði verið mynduð og að Alþfl. skyldi hegða sér eins og hann gerir. Ég er hræddur um, að það sé ýmislegt fleira, sem þessum hv. þm. sé óskiljanlegt, að hann viti ákaflega lítið um, hvaða áhrif hans eigin gerðir og athafnir hafa haft í fjármálalífinu fyrr og síðar. Það er sagt, að miklu valdi sá, sem upphafinu veldur, en hér er ekki einungis, að hv. þm. hafi valdið upphafinu, hann rak líka lestina og hann kom líka við sögu inn á milli. Fyrsta kauphækkunin, sem gerð var eftir setningu bjargráðanna í vor, var kauphækkun til nokkurra iðnaðarmannafélaga hér í Reykjavík. Það var vitað, að upphaf þess máls var loforð, sem kommúnistar og samstarfsmenn þeirra í Járnsmíðafélagi Reykjavíkur, framsóknarmenn, gáfu í vetur um, að þeir skyldu knýja fram kjarabætur. Og meðan á þessari deilu stóð, mælti Tíminn, málgagn hv. þm., beinlínis með þessari kauphækkun. En það er rétt, að það er einn hópur manna, sem þessi hv. þm. hefur sérstaklega fjandskapazt við og þar á hann sammerkt við hv. 2. þm. S-M., og það eru íslenzku farmennirnir. Þeir hafa ætíð staðið á móti því, að þeir menn fengju leiðréttingu mála sinna, og ég segi beinlínis: fengju leiðréttingu mála sinna - vegna þess að kauphækkunin, sem gerð var við þá í sumar, var nauðsyn, af því að það var sannað með vottorði efnahagsráðunautar ríkisstj., Jónasar Haralz, að þessir menn hefðu orðið harðar úti vegna áhrifa bjargráðanna, heldur en nokkrir aðrir. Þess vegna var óhjákvæmilegt, að þeir fengju á þessu réttingu. Og hæstv. ríkisstj. féllst á, að sér hefði yfirsézt og samþykkti hækkun á farmgjöldum, til þess að eigendum skipanna yrði mögulegt að inna þessar greiðslur af hendi. Þannig viðurkenndi hún sína eigin sök. En hegðun hennar var svipuð og vant er. Hún stóð á móti því og krafðist þess, að yfirlýsingu Jónasar Haralz, sem sýndi fram á, að þarna var einungis verið að leiðrétta það, sem rangt hefði verið gert, væri haldið leyndri. Ef mönnunum var í raun og veru alvara með að standa á móti kauphækkunum, þá áttu þeir vitanlega að leggja áherzlu á, að þessi skýrsla, þetta sönnunargagn, kæmist til vitundar sem flestum, svo að það yrði ekki fordæmi fyrir kauphækkunum öðrum til handa. Hvernig stóð á því, að þeir skildu þetta ekki, það skal ég ekki segja, nema það komi til, að hæstv. þáverandi fjmrh. hafi ekki skilið þetta fyrirbrigði frekar, en flest önnur fyrirbæri þjóðlífsins á seinni árum. Hv. 2. þm. S-M. hefur ekki orð á sér fyrir að vera öðrum mönnum opinskárri, en hann hafði þó hreinskilni til þess að viðurkenna það, sem samþingismaður hans neitar, að aðalorsök kauphækkananna í sumar var auðvitað setning bjargráðanna. Bjargráðin, eins og þau voru ákveðin, og ekki sízt þegar lögboðin var 5% grunnkaupshækkun, hlutu að verða hin mesta eggjun til kauphækkana, sem nokkurn tíma hefur heyrzt frá íslenzkum stjórnarvöldum. Það tjáir ekki fyrir hv. fyrrv. stjórnarflokka að kenna sjálfstæðismönnum um, hvernig komið er í þessum efnum. Þeir hafa haft öll völd og áhrif hér í landi að undanförnu. Við höfum raunar heyrt af umr. í dag, að það er ekki ýkja mikið, sem þessir menn eru sammála um, og sannleikurinn er sá, að það er auðvitað vonlaust, að stjórn, sem er svo ósammála í grundvallaratriðum eins og kom fram í ræðum þeirra þm. S-M., geti nokkru góðu til vegar komið. Til þess skortir hana allar forsendur. En um eitt voru þeir þó sammála, og það var að halda sjálfstæðismönnum utan við öll völd. Til þess var stjórnin mynduð og það er eftirminnilegt og mun lengi verða til þess vitnað, þegar hæstv. þáv. forsrh., Hermann Jónasson, fór í kjördæmi sitt í ágústlok í sumar og kunni þar fyrst og helzt frægðarverk að segja af þáv. hæstv. ríkisstj., að hún hefði gert verulegar ráðstafanir til að víkja til hliðar sjálfstæðismönnum, þ.e.a.s. helmingi þjóðarinnar. Já, það er mikið hugsjónamál og háleit verkefni, sem stjórnendur þjóðfélags taka sér fyrir hendur, þegar þeir hafa helzt að hrósa sér af því, að þeir hafi unnið að því að víkja samborgurum sínum til hliðar, hvað þá þegar samborgararnir eru ekki færri en svo, að þeir eru nánast helmingur allrar íslenzku þjóðarinnar. Þetta var það eina, sem þeir voru sammála um, og þess vegna getur engan furðað, þó að svo sé komið sem komið er. Eins og ég sagði áðan, þá blasti það við, þegar hæstv. fyrrv. ríkisstj. sagði af sér, að ný verðbólgualda var skollin yfir og fyrrv. stjórn kom sér ekki saman um nein úrræði. Þetta var að vitnisburði hv. þm. Str. sjálfs. Slíkt var ástandið, þegar leitað var til okkar sjálfstæðismanna um að reyna að mynda ríkisstj. í stað þeirrar, sem hlaupið hafði af hólmi, þegar hún sá framan í afleiðingu eigin verka. Þá fengum við í hendur þau gögn, sem fyrir okkur hafði verið haldið ætíð þangað til, þær skýrslur og upplýsingar, sem margir sérfræðingar hafa unnið að mánuðum og árum saman að undanförnu. Við fengum þessi gögn í hendur fyrir góðvild og milligöngu herra forseta Íslands. Eftir að við höfðum haft þessar skýrslur til rannsóknar í nokkra daga, þá lögðum við fyrir hina flokkana frumdrætti að því, hvernig við teldum að leysa ætti þetta mál. Frá þeim frumdráttum hefur verið skýrt í samþykkt, sem gerð var í flokksráði sjálfstæðismanna hinn 18. des. s.l., og leyfi ég mér - með samþykki hæstv. forseta - að lesa þau atriði upp: „Við athugun á þeim gögnum um efnahagsmálin, sem flokkurinn fékk í hendur fyrir rúmri viku fyrir milligöngu forseta Íslands, er staðfest, að ástandið í þessum efnum er svo alvarlegt, að ráðstöfunum til stöðvunar sívaxandi verðbólgu má með engu móti skjóta á frest. Það er ótvírætt, að þjóðin notar meiri fjármuni, en hún aflar og verður að taka afleiðingunum af því til þess að tryggja efnahagslegt öryggi sitt í framtíðinni. Flokkurinn hefur lagt áherzlu á að finna þau úrræði, er þrautaminnst væru fyrir almenning, en væru þó um leið líklegust til þess að stöðva vöxt verðbólgunnar. Er það mat flokksins, að eftirgreindar ráðstafanir samrýmist bezt þessu tvíþætta markmiði: Launþegar afsali sér 6% af grunnkaupi sínu, og verð landbúnaðarvara breytist vegna hliðstæðrar lækkunar á kaupi bóndans og öðrum vinnutilkostnaði við landbúnaðarframleiðsluna. Þó verði grunnlaun engrar stéttar lægri en þau voru, þegar efnahagsráðstafanir ríkisstj. tóku gildi á s.l. sumri. Yrði sú leið farin að lækka vísitöluuppbótina sem þessu nemur, mundi sú ráðstöfun ekki hafa áhrif á verð landbúnaðarvara fyrr en næsta haust, en lækkun grunnkaups leiðir þegar í stað af sér lækkun landbúnaðarvara. Er því lækkun grunnkaupsins, mun líklegri til árangurs, en skerðing vísitöluuppbóta. Við þetta mundi vísitala lækka um 6–7 stig. Gera mætti þá ráð fyrir óbreyttum uppbótum til sjávarútvegsins, og sú hækkun á vöruverði vegna kauphækkana í október, sem enn er ekki fram komin, mundi falla niður eða varla nema meiru en 1 stigi. Til þess að halda vísitölunni í 185 stigum, yrði að auka niðurgreiðslur á vöruverði sem næmi 10–12 stigum. Séu niðurgreiðslur ekki auknar umfram þetta, ætti ekki að þurfa að hækka beina skatta og almenna tolla. Jafnhliða þessum aðgerðum verður þegar í stað að gera ýmsar aðrar ráðstafanir, svo sem í bankamálum og fjárfestingarmálum, til þess að forðast verðbólgumyndun úr þeim áttum. Ráðstafanir þessar til stöðvunar verðbólgunnar eru aðeins fyrsta skrefið til jafnvægisbúskapar og heilbrigðrar þróunar í atvinnulífi þjóðarinnar.“ Þetta er sá kafli samþykktar okkar, sem fjallaði um efnahagsmálin og við lýstum því yfir, að ef þetta fengist ekki, því skilyrði yrði ekki fullnægt, að tafarlaust yrðu gerðar ráðstafanir til þess að stöðva verðbólguna, þá gætum við ekki tekið þátt í stjórnarmyndun, ásamt öðrum skilyrðum um breytingu á kjördæmaskipun og kosningum þegar í stað. Svo reyndist, að það var ómögulegt að ná þingmeirihluta öruggum fyrir samþykktum okkar lágmarksskilyrða. Við gáfumst því upp við okkar stjórnarmyndun. En ég vil benda á það í þessu sambandi, að þau atriði, sem ég hef lesið upp, afsanna gersamlega þá fjarstæðu, sem hv. 1. þm. S-M. hélt hér fram, að við hefðum talið, að það eitt mundi nægja til að lækka kaupið sem svaraði 6%. Það var aðeins einn liður af mörgum, sem við bentum á, og því miður skildi hann og hans félagsbræður við ástand þjóðmálanna í miklu lakara ástandi en svo, að það eitt nægi að lækka grunnkaupið um 6%. Það er að vísu nauðsynlegur þáttur í því, sem gera þarf, en aðeins einn þáttur af mörgum. Og ef til vill er margt enn þá erfiðara, sem þjóðarinnar bíður af völdum þessara manna, heldur en það, þó að hún horfist í augu við þá staðreynd, að kaupið verður í einu eða öðru formi að lækka sem þessu nemur. Í sambandi við þessar umr., sem áttu sér stað á milli flokkanna, bar margt á góma. M.a. ræddum við, við Framsfl. alveg eins og hina flokkana. En það er öruggt, að í þeim viðræðum, sem þá áttu sér stað, minntust framsóknarmenn alls ekki á myndun þjóðstjórnar. Það var ekki fyrr en þeir sáu, að þeir voru úr leik, sem þjóðstjórnarhugmyndin kom upp í kollinum á þeim háu og valdagírugu herrum. Ef hv. framsóknarmenn meintu það í raun og veru, að það væri rétt leið og óumflýjanleg fyrir velfarnað íslenzku þjóðarinnar, svo sem þeir tala nú, að þjóðstjórn væri mynduð, hefði þá ekki hæstv. fyrrv. forsrh., Hermann Jónasson, reynt að beita sér fyrir slíku, á meðan hann var við völd, og hefðu hv. framsóknarmenn ekki nefnt slíkt við okkur í umr., sem við áttum við þá, ef þeim þá hefði komið það til hugar? Það er rétt, að myndun þjóðstjórnar var þá aðeins nefnd. En hún var nefnd af okkur sjálfstæðismönnum, hvort mögulegt mundi vera að ná þjóðstjórn um okkar lágmarksskilyrði, sem öll horfa til þjóðarheilla. Það vita allir, að núverandi kjördæmaskipun er svo úr sér gengin og ranglát, að hún fær ekki staðizt til lengdar. Það viðurkenna jafnvel framsóknarmenn. Þeir vita einnig, að þeir eru í mjög miklum minni hluta með sínar sérkreddur í því máli. Ef þeim hefði verið og væri nokkur hugur á raunverulegu þjóðarsamstarfi, þá hefðu þeir að sjálfsögðu fallizt á það að setja þessa sérkreddu sína til hliðar og ganga til samstarfs við aðra flokka um það, sem vitað er að yfirgnæfandi meiri hluti þings og þjóðar er sammála um. En þjóðstjórnarhugmyndin kemur fram fyrst og fremst í tvennum tilgangi. Annars vegar til þess að reyna þannig að koma kjördæmamálinu fyrir kattarnef og hins vegar til þess að reyna að fá kosningum skotið á frest sem allra lengst, því að margt eru þessir herrar hræddir við, eins og sást, þegar þeir hlupu af hólmi hinn 4. des. s.l., en við enga eru þeir hræddari, en sína eigin kjósendur. Það er líka von. Það er kjósendahræðslan, sem gerir það að verkum, að þeir vilja umfram allt reyna að fresta kosningunum fram á síðasta dag, sem heimilt er eftir íslenzkum stjórnskipunarlögum. En ekki á ég að gæta samvizku þessara manna. En hafa þeir nú ekki svikið nóg, meðan þeir voru við völd, þó að þeir taki ekki upp á því að svíkja það líka að fara að vinna með sjálfstæðismönnum á kjörtímabilinu? Þjóðin veit ósköp vel, að þeir lofuðu að vinna hvorki með kommúnistum né sjálfstæðismönnum á kjörtímabilinu, sem hófst í júní 1956. Haraldur Guðmundsson var gerður útlagi úr íslenzkum stjórnmálum vegna þess, að hann var sendur í útvarpið fyrir hönd beggja Hræðslubandalagsflokkanna til þess að lýsa þessu yfir og hv. 1. þm. S-M. fór um allt land, m.a. í hvern hrepp í sínu eigin kjördæmi og sagði, að ekki kæmi til mála að vinna með kommúnistum. Hv. 2. þm. S-M. leiðréttir mig, ef ég fer rangt með. Hann hlustaði á hann nefnilega.  Svikasaga hv. 1. þm. S-M. verður seint rakin til hlítar og ætla ég mér ekki þá dul að gera það hér í kvöld. Til þess mundi ekki endast fundartími. En þegar það lá fyrir, að ekki var hægt að mynda meirihlutastjórn um þau lágmarksskilyrði, sem við sjálfstæðismenn settum og töldum að þjóðinni væru nauðsynleg, þá varð vitanlega að kanna aðra möguleika. Þá var, eins og ég segi, þjóðstjórnarhugmyndin enn ekki hlaupin út úr kollunum á Framsfl. Það var ekki fyrr en þeir sáu, að þeir réðu ekki lengur við Alþfl. Hv. 1. þm. S-M. tók svo til orða áðan, að sjálfstæðismenn hefðu fengið Alþfl. til að mynda stjórn. Við sjáum af þessu litla orði hugsunarháttinn, sem þarna er á bak við. Alþfl.-menn eru ekki metnir sem aðilar, er geti tekið sjálfstæða ákvörðun eða hafi eiginlegar skoðanir, heldur verði að fá þá til þess að gera hlutina. Það er eins og um börn eða um aðra slíka, sem ekki eru sjálfum sér ráðandi, væri að ræða. En það er einmitt þetta, sem hefur einkennt samband hv. 1. þm. S-M. og hans félagsbræðra við samstarfsflokk sinn, Alþfl. Ég drap á það áðan, að hv. 1. þm. S-M. hefði sagt í ræðu og látið hafa það eftir sér ekki alls fyrir löngu, að sér væri óskiljanleg hegðun Alþfl., að hann skyldi ekki halda áfram að vera í bandi hjá Framsókn. En ætli þetta sé ekki ein höfuðskýringin, að Íslendingar una því ekki, að neinn taki yfir sér húsbóndarétt. Þó að Alþfl. hafi gert bandalag við Framsfl., bandalag, sem að vísu var ekki til góðs gert og hefur líka endað núna í samræmi við sinn uppruna, þá ætluðu þeir sér aldrei að seljast mansali, eins og framsóknarherrarnir auðsjáanlega bjuggust við. Það var alveg eins og haft var eftir hæstv. forsrh. ekki alls fyrir löngu á fundi í hans flokksfélagi, að Framsókn fékk alveg nóg fyrir sinn snúð. Það hefur verið upplýst og er játað, að Framsfl. hafi fengið út á þetta bandalag 4–5 þm., sem þeir hefðu ekki fengið kosna, ef réttar reglur hefðu verið viðhafðar, Alþfl. þó ekki nema 1 eða 2. En Framsókn vill nú alltaf fá meira í sinn hlut en aðrir, eins og við þekkjum og eins og við sáum á ráðstöfuninni á 63 milljónunum, sem hv. 2. þm. S-M. var að fræða okkur um hér áðan.  Það liggur alveg ljóst fyrir, að við og Alþfl. höfum gert samning um framgang tiltekinna mála. Við höfum fengið loforð fyrir því, að nýjar kosningar skuli fara fram svo fljótt sem við verður komið. Og þær nýjar kosningar eru þingræðisleg og lýðræðisleg nauðsyn af ýmsum ástæðum, m.a. þeim, að fyrrv. stjórnarflokkar hafa komið þjóðmálunum í það öngþveiti, að sjálfsagt er, að kjósendum gefist kostur á að kveða upp sinn dóm og segja til um, hvernig héðan frá skuli stefnt, en einnig vegna þess, að með yfirlýsingum sínum um það, að þeir vildu ekki vinna með öðrum flokkum, sem þeir gáfu, Alþýðuflokkur og Framsóknarflokkur, fyrir síðustu kosningar, þá gerðu þeir í raun og veru allt eðlilegt þingstarf nánast ómögulegt. Samstarf við þá af hálfu annarra flokka er ómögulegt, nema því aðeins að það sé byggt á svikum. Það má að vísu segja, að ekki komi okkur það við, þó að gagnaðilinn svíki. En það samstarf, sem á slíku er byggt, kann ekki góðri lukku að stýra. Flokkur hæstv. forseta hér í d. reyndi að vinna með flokkunum þrátt fyrir þessa yfirlýsingu. Ég geri ráð fyrir því, að hann sjái nú, að það var hans flokki og þjóðinni til lítilla heilla, að í það svikafen var lagt. En þeir um það að gæta sinnar æru. Sjálfstæðismenn vilja ekki taka upp samvinnu við menn, sem hafa heitið því frammi fyrir kjósendum, að með þeim skuli ekki unnið. Þeir verða sjálfir að koma fram fyrir kjósendurna og afturkalla loforð sín um að vinna ekki með öðrum flokkum, áður en hægt er að taka upp frambúðarsamstarf við þá. Þess vegna er samstarf okkar og Alþfl. fyrst og fremst byggt á þeirri forsendu, að kosið verði eins fljótt og unnt er og það er meginforsenda af okkar hálfu. En til viðbótar kemur það, að hin óhjákvæmilega breyting stjórnarskrárinnar gerir að verkum, að kjósa verður svo fljótt sem það mál og önnur nauðsynleg þingmál eru afgreidd og vetrarríki er lokið. Varðandi efnahagsmálin, þá hygg ég, að hæstv. forsrh. hafi lýst því á fyrsta starfsdegi ríkisstj. sinnar, að við höfum heitið að verja þá vantrausti, meðan þeir leituðust eftir því að leysa þann vanda, sem efnahagsmálin voru komin í. Þetta er það, sem við erum nú að gera og í skilningi þessa metum við það frv., sem hér liggur, liggur fyrir. Við játum það, að þetta frv. er á ýmsan veg annað, en við hefðum sjálfir lagt til, ef við hefðum ráðið því. Það er ekki óeðlilegt. Hér er um tvo ólíka flokka að ræða. En þó er aðalatriðið það, að þetta frv. er aðeins byrjun á miklu meira, sem gera þarf og það verður að meta algerlega eftir því og það er vegna þess, að svo langt sem það nær, er það rétt byrjun, sem við sjálfstæðismenn munum veita því okkar stuðning. Í því, sem ég las upp áðan úr flokksráðssamþykkt sjálfstæðismanna frá 18. des. s.l., gat ég þess, að við hefðum talið réttara beinlínis að lækka grunnkaupið en að skerða vísitölu, eins og þó var lagt til í þessu frv. En ég viðurkenni, að hæstv. ríkisstj. hefur náð því, sem við töldum mestu máli skipta í því sambandi og í upphafi var talið miklu erfiðara eftir þeirri leið, sem stjórnin lagði, heldur en eftir okkar og það er að tryggja samhliða skerðingu vísitölunnar allsherjarlækkun á framleiðsluvörum innanlands og öllum tilkostnaði. Þessu hefur hæstv. ríkisstj. náð, þó að hún færi að þessu leyti aðra leið, en við lögðum til og þess vegna tel ég, að það komi að þessu leyti í einn stað niður. Hins vegar játa ég, að ég hefði talið eðlilegra, að allt það vandamál, sem hér er við að glíma, væri afgreitt í einu, að einstök atriði þess væru ekki afgreidd eitt og eitt sér, eins og hæstv. ríkisstj. hefur talið sig neydda til að gera. Ég viðurkenni, að þeirri aðferð hefði sennilega fylgt það, að eitthvað kynni að hafa dregizt, að bátaflotinn léti úr höfn eftir áramót, og það er mjög mikilsverður ágalli og ég skil mjög vel viðleitni hæstv. ríkisstj. til þess að koma flotanum sem fyrst á veiðar. En ég er mjög hræddur um og sé þegar af umræðunum í dag, að málið verður gert flóknara og erfiðara til skilnings fyrir allan almenning með því að setja menn ekki hreinlega frammi fyrir þeirri staðreynd, sem við blasir og er óhjákvæmileg, að ef ekki verður samþykkt eitthvað svipað sem lágmark og hér er gert, þá er ómögulegt að halda við atvinnurekstri á Íslandi nema með því, eins og sagt hefur verið, að til botnlausrar verðbólgu sé stofnað og hættan, sem því er samfara, er svo mikil, að þótt menn séu ósammála um flest, vill þó enginn gerast talsmaður þess. Þess vegna hygg ég, að það hefði verið eðlilegra að setja alla útgerðarmenn, sjómenn, verkamenn, alþm. og allan landslýð frammi fyrir þeirri staðreynd: Vilja menn það til vinna til að firra vandræðum, sem að beztu manna yfirsýn, er óhjákvæmilegt lágmarksskilyrði? Þá var engrar undankomu auðið, þá urðu menn að svara já eða nei. Hæstv. ríkisstj. hefur talið e.t.v., að slíkt væri of áhættusamt, hafi verið of seinvirkt. Hún kann að hafa nokkuð til síns máls í þessu. En þá lendir hún einnig í þeirri hættu, að ábyrgðarlausir menn efni til vandræða og skemmdarverka, sem þeir hefðu ekki þorað að fremja, ef þeir hefðu ótvírætt verið settir frammi fyrir afleiðingum sinna eigin verka. Nú spretta þeir upp, nógu mikilmannlegir í tali og stórir í orðum, þm. S-M., og kenna hvor öðrum um, hvernig komið er og láta okkur hina fá dálítinn bita af kökunni, sem þeir rétta hvor til hins. En ef þeir hefðu þurft að standa frammi fyrir því, sem var orðin afleiðing af þeirra stjórnarháttum undanfarin ár, að hér var allt komið í stöðvun, þá hefði mælgin e.t.v. ekki orðið alveg eins mikil. Og við eigum nú eftir að sjá, hvernig atkvæðin falla um þessi þjóðnytjamál, sem ákvörðun þarf að taka um. Eins og ég sagði, þá er þetta frv., sem nú liggur fyrir, í meginatriðum í samræmi við þau lágmarksskilyrði, sem við sjálfstæðismenn settum um stöðvun verðbólgunnar. Ég skal þó játa, að ástandið er nokkru lakara, en við höfðum ætlað eftir þeim skýrslum, sem fyrir okkur voru lagðar. Þá gerðum við ráð fyrir, að hægt væri að koma útgerðinni af stað, án þess að hún þyrfti að fá nokkrar verulegar hækkanir. Nú er það sýnt, að hæstv. forsrh. upplýsti í sinni skýrslu, að til útflutningsatvinnuveganna þyrfti 77 millj. kr. í viðbót þess, sem ráðgert hafði verið um miðjan desember. Hæstv. ríkisstj, hefur unnið að þeim samningum, sem hér eru að baki og ber ábyrgð á þeim. Ég gruna hana alls ekki um að hafa gengið lengra í þeim, en efni standa til og óhjákvæmilegt er, og mig furðar í raun og veru ekki, þó að skeikað hafi um 77 millj. kr. í þessu, þegar það er komið upp t.d., að það dæmi, sem er þó miklu einfaldara, um útreikninga á fjárlögum, að þar skeikar um 80 millj. kr., og um tekjuafganginn á árinu 1958 er, að hann er eftir upplýsingum hv. 2. þm. S-M. (LJós) samtals eitthvað 130–140 millj. kr. í stað þess, að hann væntanlega hefur í fyrstu aðeins verið áætlaðar örfáar milljónir. Hér er um að ræða svo miklar og háar og óvissar tölur vegna þess ólags, sem verið hefur á allri reikningsfærslu og meðferð þessara mála, að valdhöfunum sýnist skjótast yfir smáupphæðir eins og nokkra tugi milljóna. Það er því ekki nema afleiðing þeirrar óreiðu, sem fyrir var, að þarna hefur dæmið orðið nokkru þyngra úrlausnar, en menn ætluðu. Það verður að horfast í augu við þetta. En það kemur á móti, eins og hæstv. forsrh. upplýsti, að fjárlögin eru stórlega miklu ranglegar áætluð, en menn höfðu gert ráð fyrir, svo að e.t.v. verður heildarmunurinn, þegar allt er skoðað til botns, ekki öllu meiri en menn í fyrstu höfðu ætlað. Þetta er atriði, sem auðvitað verður að skoða nánar, alveg eins og það er eftir að skoða nánar, hvernig afgr. eigi fjárlög. Um það hefur enn þá ekki neitt samkomulag tekizt né viðræðum svo langt komið milli okkar og hæstv. ríkisstj., að von sé á slíku samkomulagi og það er óhætt að segja það hér alveg skýlaust, að sú ímyndun hæstv. fyrrv. fjmrh., að við höfum fallizt á niðurskurð 40 millj. kr. í verklegum framkvæmdum, er hans eigið heilafóstur, en á ekkert skylt við raunveruleikann. Hitt er okkur öllum ljóst, að það er þörf mikils sparnaðar frá því, sem verið hefur og ég veit, að eftir að þeim tökum, sem Framsfl. hefur haft á ríkissjóðnum, er lokið, þá verður það mál mun auðveldara viðureignar, en verið hefur. Það eru vafalaust margir bitlingarnir, sem þar má skera af, án þess að þjóðin finni til þess, þó að ég efist ekki um, að það komi illa við marga framsóknarherra, það er allt annað mál.  En eins og ég segi: það, sem hér er verið að gera, verður einungis að skoðast sem bráðabirgðaráðstöfun. Enn er það þrotabú engan veginn uppgert, sem fyrrv. hæstv. ríkisstj. lét eftir sig. Eins og ég sagði, þá er hér aðeins um að ræða fyrstu afborgun vanskilavíxilsins. Hv. 2. þm. S-M. spurði sérstaklega um það t.d., hvort sjálfstæðismenn væru búnir að samþykkja það að taka lán, sem áætlað hefði verið að taka í Bandaríkjunum. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki borið þetta mál undir okkur, en hitt veit ég, að fyrrv. ríkisstj. var búin að senda a.m.k. einn, ef ekki fleiri, erindreka vestur um haf til þess að reyna að taka þetta lán. Og allir útreikningar allra fyrrv. stjórnarflokka, kommúnista jafnt sem Framsóknar- og Alþýðuflokks, um lausn efnahagsmálanna og tekjumöguleika á næsta ári hvíldu á því, að þetta lán fengist. Ég játa, að lántökur á borð við það, sem verið hefur að undanförnu, eru ekki heillavænlegar. En gjaldþrotabúi þarf oft að fleyta áfram um sinn með lántökum meira og frekar, en menn kjósa og því miður hefur hæstv. fyrrv. ríkisstj. skilið þannig við, að það er ósköp hætt við því, að eyðslan verði ekki svo skjótlega niður skorin, að hægt sé að komast hjá þessu láni. Ég veit ekki, hvort það verður undir okkur borið. En hæstv. ríkisstj. hefur heimild til þess að taka lánið, og ég bendi hv. 1. þm. S-M. á það, ef hann er ósköp hræddur um það, nú eftir að hann er farinn úr ríkisstj., að hæstv. núverandi ríkisstj. kunni að taka lánið, vill hann þá ekki flytja frv. um það að fella lántökuheimildirnar niður? Það er ósköp einfalt ráð fyrir hann. Hann veit sjálfur mætavel, hv. þm., að sú ríkisstj., sem hann sat í nú um 2½ árs bil, hefði ekki getað lifað fram yfir áramótin 1956–57, ef henni hefði ekki verið haldið við af lánum frá Bandaríkjamönnum. Hann veit þetta ósköp vel. Og það er auðheyrt nú, að hann heldur: Ja, ef ég get komið í veg fyrir, að mínir eftirmenn fái lán, þá get ég þar með slegið þessa stjórn út allt í einu. - Við skiljum ósköp vel, hvert hv. þm. er að fara, hann leynir því ekki, blessaður maðurinn. En munurinn á afstöðu okkar sjálfstæðismanna og hv. 1. þm. S-M. og hans félagsbræðra er sá, að í fyrsta lagi hafa þeir tekið lán, fyrst og fremst til eyðslu, en ekki til þarflegra framkvæmda, og því næst má vel vera, að þeir hafi skilið við þjóðarbúið þannig, að það sé ekki hægt enn um sinn annað, en halda áfram einhverjum eyðslulántökum. Munurinn á starfsháttum sést á því, að meðan þessi hv. þm. var undir handleiðslu minni og minna félagsbræðra, þá var ekki á þriggja ára bili tekið nema 130 millj. kr. lán erlendis móts við það, að nú hefur verið á tæpum 2½ ári tekið nokkuð á sjöunda hundrað millj., þ.e.a.s. fimm sinnum meira á mun styttri tíma. Það er von, að hæstv. þm. fagni ekki þessum samanburði, enda sé ég, að brosið er nú farið að minnka á hans fögru ásjónu. En þó er versti hluti sögunnar eftir, og hann er sá, að þessir hv. þm. tóku lánið undir þeirri forsendu og vitandi það, að það var innt af höndum til þess, að þeir gerðu ekki verknað, sem þeir höfðu skuldbundið sjálfa sig til þess að gera. Í marz, fyrir tæpum þrem árum, gerðu þessir menn samþykkt um það, að varnarliðið skyldi rekið héðan af landinu. Í árslok 1956 voru þessir menn búnir að fá fyrsta lánið, ef ekki tvö lán, byggð á þeirri forsendu, að frá þessu loforði skyldi horfið. Það er þessi hegðun, sem er, sem betur fer, einsdæmi í íslenzkri sögu, og það hefur aldrei neinn stjórnmálamaður íslenzkur orðið að fara aðra eins göngu og hæstv. þáverandi forsrh., Hermann Jónasson, þegar hann fór í des. 1957 suður til Parísar til þess að lýsa þar yfir á fundi í Atlantshafsráðinu hollustu sinni við það bandalag og vilja til þess að halda því herliði áfram í landinu, sem hann þá einu og hálfu ári áður hafði sagt um, að betra væri að vanta brauð heldur, en láta vera hér kyrrt. En viku eftir að hann hafði gefið yfirlýsinguna fékk hann afhentan hluta Bandaríkjanna af samskotaláninu svokallaða. Það eru því líkar lántökur, sem eru Íslandi til skammar. Ég játa, að það er leitt að þurfa að taka lán til þess að fleyta sér yfir þann ófarnað, sem hæstv. ríkisstj. hefur komið þjóðlífinu í. En það er þó vitað, að Sjálfstfl. hefur aldrei sett lánamálin í samband við stefnu sína eða skoðun í utanríkismálum. Hann einn hafði kjark til þess 1956 að segja þjóðinni satt og rétt frá um ástand í utanríkismálum og nauðsyn þess að hafa erlent varnarlið í landinu. Sú stefna hefur síðan reynzt rétt, og nú er allur meginhluti landslýðsins sannfærður um, að þetta sé satt. Sem betur fer, hefur ekki þurft að kaupa fólkið til þess að sjá þetta. En hæstv. fjmrh. er einn af þeim, sem létu kaupa sig með erlendum lánum á þennan veg. Nei, ástandið er því miður þannig, að það er margt ógert til þess að koma málefnum íslenzku þjóðarinnar í það horf, sem þau þurfa að komast. Það, sem nú er verið að gera, er einungis sambærilegt við það, að maður, sem er staddur í skriðu, reyni að ná sér í fótfestu. Það, sem við vonumst eftir að fáist með samþykkt þessa frv., er það, að svigrúm öðlist til þess, að þjóðin fái sjálf færi til þess að kveða á við kosningar, hvað gera skuli og með hverjum hætti og þess vegna höfum við sjálfstæðismenn þegar lýst þeim meginatriðum, sem við teljum að gera þurfi til þess að koma jafnvægi í okkar þjóðarbúskap. Þetta frv. er aðeins upphaf þess, sem gera þarf, til þess að við getum komizt úr því öngþveiti til frambúðar, sem við nú erum í, ekki sízt fyrir tilverknað fyrrv. hæstv. ríkisstj. Um þetta höfum við þegar gert þjóðinni grein fyrir okkar höfuðtill. og óskum þess eins að mega sem allra fyrst fá að mæta frammi fyrir hennar dómstól, til þess að hún kveði á um okkar verk og okkar fyrirætlanir.