Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til orkulaga, sem komið er frá hv. Nd., hefur verið athugað í fjhn. Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það er nú. Nál. meiri hl. hefur verið lagt fram á þskj. 558. Lagafrumvarp þetta er samið að tilhlutan hæstv. raforkumálaráðh., Ingólfs Jónssonar af sérstakri n., sem í voru Jón Sigurðsson deildarstjóri, Valgarð Thoroddsen verkfræðingur og Gísli Jónsson rafveitustjóri. N. til ráðuneytis voru m.a. Jakob Gíslason raforkumálastjóri og Eiríkur Briem, forstjóri Landsvirkjunar. L. þessum er ætlað að koma í stað raforkul. frá 1946, en inn í þau eru einnig felld lagaákvæði um jarðhita og jarðboranir ríkisins. Lög þessi gera ráð fyrir, að raforkuráð ríkisins verði lagt niður, en í stað þess komi orkuráð fimm manna, kosið af Sþ. til fjögurra ára í senn. Orkuráðinu til ráðuneytis verður tæknin. 7 manna, tilnefnd af þeim aðilum, sem mestra hagsmuna hafa að gæta varðandi orkumál. Gert er ráð fyrir í frv. að sameina raforkusjóð og jarðhitasjóð, og er það í samræmi við þá aðra sameiningu raforku- og jarðhitamálefna, sem er gert ráð fyrir í frv. Orkuráð fer með stjórn orkusjóðs, en vörzlu sjóðsins annast Seðlabankinn. Frv. þetta gerir ráð fyrir mörgum breytingum á fyrri lögum um raforku og jarðhita. Er að vænta, að þessi lagasetning verði til þess, að enn meiri kraftur verði nú lagður á virkjanir vatnsafls og jarðhita. Með 1. þessum er gert ráð fyrir, að einkaréttur ríkisins sé afnuminn til rafvirkjana upp í 2000 kw. Ber að fagna þessu ákvæði, enda er það í samræmi við stefnu hæstv. ríkisstj. um meira frjálsræði á sem flestum sviðum. Eins og tekið er fram í grg., þá gerði hv. Nd. breytingar á frv., m.a. eftir óskum Tæknifræðingafélags Íslands og Félags löggiltra rafvirkjameistara. En skv. því er fellt niður, að rafmagnseftirlitsstjóri og rafmagnsveitustjóri ríkisins þurfi að vera verkfræðingar. Einnig er breytt ákvæðum um löggildingu. Það kom fram í viðræðum, sem n. átti við Jakob Gíslason raforkumálastjóra, að með þeirri samræmingu, sem hér er ráðgerð á vatnsorku og jarðhita, skapast möguleiki til samstillingar á þessum mikilvægu orkulindum, þannig að t.d. raforkan getur notazt meira til upphitunar húsa en nú er. Meðal þeirra verkefna, sem orkumálastofnuninni er falið með lagafrv. þessu, eru rannsóknir á nýtingu orkulinda landsins. Þess verður að vænta, að einmitt upphitun húsa með raforku, þar sem jarðhiti er ekki fyrir hendi, verði eitt af fyrstu verkefnum orkumálastofnunarinnar á sviði rannsókna. En einmitt á þessu sviði erum við Íslendingar furðu langt á eftir t.d. Norðmönnum, en þar í landi er raforka notuð nú til upphitunar húsa í mjög stórum stíl. Herra forseti. Ég skal ekki lengja mál mitt, en meiri hl. fjhn. leggur til, að þetta frv. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. e. og ég, sem skipum minni hl. fjhn., teljum, að á þessu frv. þurfi að gera ýmsar breytingar, sem við leggjum til á þskj. 526. Með þessum l. á m.a. að nema úr gildi raforkulögin frá 1946. Þau fólu m.a. í sér einkarétt ríkisins til að reisa og reka raforkuver, sem voru yfir 100 hestöfl, og þau komu þeirri skipan á yfirstjórn raforkumálanna í landinu, sem síðan hefur verið, eða rúmlega tvo áratugi. Raforkumálastjóri var, undir yfirstjórn ráðh. að sjálfsögðu, yfirmaður raforkumálastofnunarinnar, en hlutar af henni voru rafmagnsveitur ríkisins og héraðsrafmagnsveitur ríkisins, sem eru heildsöluaðili og smásöluaðili á raforku í landinu, og enn fremur rafmagnseftirlit ríkisins. Auk þess hafði raforkumálastjóri fleiri hlutverkum að gegna. Þannig gerði VII. kafli raforkulaganna ráð fyrir því, að raforkumálastjóri væri aðalráðunautur ríkisstj. í raforkumálum og enn fremur, að hann annaðist rannsóknir á skilyrðum til hagnýtingar á orkulindum landsins, svo sem fallvötnum og jarðhitasvæðum, til raforkuvinnslu og hann rannsakaði og gerði till. um heildartilhögun á raforkuveitum til almenningsþarfa. Ég er þeirrar skoðunar, að það kerfi, sem þá var komið upp fyrir yfirstjórn raforkumálanna í landinu, hafi verið hentugt og það sem miður kann að hafa farið í þessum málum, sé því að kenna, að það stjórnarkerfi, sem lög gera ráð fyrir, hafi ekki verið gott. Þó að ég segi þetta, þá er það auðvitað sízt ætlun mín að gefa það í skyn, að margt hafi miður farið í raforkumálum hér á undanförnum áratugum, þvert á móti vildi ég segja, að margt hefur verið vel gert, þó að sjálfsögðu upp og ofan eins og alls staðar annars staðar. Fyrir tveimur árum var hér á hv. Alþ. til meðferðar frv. um Landsvirkjun. Í því frv. kom í ljós, að það var ætlun hæstv. ríkisstj. að fela Landsvirkjun ýmis hlutverk, sem samkvæmt gildandi l. hefðu eðlilega heyrt undir raforkumálastjóra, og má þá fyrst og fremst nefna, að í því frv, eins og það var lagt fyrir Alþ. var gert ráð fyrir því, að Landsvirkjun annaðist áætlunargerð um nýjar rafstöðvar og aðalorkuveitur á orkuveitusvæði sínu. Það var að því stefnt, að Landsvirkjun næði með tímanum til landsins alls eins og nafn hennar bendir til og hugsun flestra mun hafa verið, að þá féllu þarna á sviði rannsóknanna undir Landsvirkjunina mikil hlutverk, sem áður höfðu heyrt undir raforkumálastjóra. Við töldum, sem þá skipuðum minni hl. í fjhn., þeir sömu og nú, hv. 1. þm. Norðurl. e. og ég, að þetta væri ekki til hagsbóta að búta þannig í sundur hlutverk raforkumálastofnunarinnar og lögðum til, til að bæta nokkuð úr, að það yrði tekið fram í 1., að Landsvirkjun skyldi annast þetta rannsóknarhlutverk í samvinnu við raforkumálastjóra. Og á þessi sjónarmið okkar féllst hv. Alþ. og samþykkti brtt, frá minni hl., þessa og aðra til, sem ekki skiptir nú máli í þessu sambandi, en einnig var til bóta á frv., og var það að sjálfsögðu nokkur ávinningur. Þegar Landsvirkjunarfrv. var til umræðu, þá var það ljóst, að m.a. vegna þess, að það yrði að l., væri nauðsynlegt, að fram færi endurskoðun á raforkul., og það kom þess vegna ekki á óvart, þó að lagt væri fram á þessu þingi frv. um orkumál eins og það, sem hér liggur fyrir, þó að efni þessa frv. væri mér a.m.k. nokkur vonbrigði, því að þetta frv. felur í sér frekari upplausnaraðgerðir á þeirri yfirstjórn raforkumálanna, sem komið var á 1946 og síðan hefur verið við lýði. Frv. gerir ráð fyrir því, að afnuminn sé einkaréttur ríkisins til þess að reisa og reka raforkuver, þó að þurfi skv. þessu frv. ýmist leyfi Alþ. eða ráðh. til slíks. Og í öðru lagi gerir frv. ráð fyrir því að kljúfa raforkumálastofnunina á þann hátt, sem ég hlýt að álíta, að orki tvímælis. Af því veigamikla hlutverki, sem raforkumálastofnuninni var ætlað með raforkulögunum frá 1946, er nú næsta lítið eftir í þessu frv. Hlutverk Orkustofnunar er skilgreint í 2. gr. þess, og er þar fyrst og fremst um að ræða ráðgjafarstörf fyrir hæstv. ríkisstj., ýmsar skýrslugerðir og athuganir, sem því eru tengdar. Og það er ekki gert endasleppt við stofnunina að taka af henni það, sem hún hefur um fjallað, því að í sérstökum kafla, sem fjallar um orkusjóð, sem kemur í stað raforkusjóðs og jarðhitasjóðs, er gert ráð fyrir því, að orkusjóður skuli vera í vörzlu Seðlabanka Íslands, sem hafi á hendi daglegan rekstur hans og bókhald, ársuppgjör og skýrslugerð. Ég hlýt að vekja athygli á því í þessu sambandi, að ég tel það næsta hæpið, að það samrýmist hlutverki Seðlabankans eins og það er skilgreint í seðlabankalögunum frá 1961, að vera afgreiðslustofnun fyrir sjóð af þessu tagi. Það er hlutverk Seðlabankans fyrst og fremst að hafa viðskipti við aðrar bankastofnanir og peningastofnanir í landinu og auk þess ríkissjóð, en þessi sjóður hlýtur óhjákvæmilega að hafa dags daglega viðskipti við fjölda marga einstaklinga í landinu og þá ekki sízt bændur um allt land. Ég skal að vísu ekkert fullyrða um það, að þetta samræmist ekki l. um Seðlabanka Íslands í bókstaflegri merkingu, en hitt þykir mér ljóst, að það muni ekki hafa verið ætlunin, þegar Seðlabankinn var stofnaður og lög um hann sett, að hann annaðist hlutverk af þessu tagi. Ég óttast það, að þetta frv. hafi í för með sér þær breytingar á stjórn orkumála eða raforkumála í landinu, að það rísi upp og vaxi í rauninni upp nýjar stofnanir eða a.m.k. í þessu sambandi ný ríkisstofnun. Rafmagnsveitur ríkisins, sem hafa fram til þessa verið hluti af raforkumálastofnuninni, eiga að lifa sínu sjálfstæða lífi, og ég óttast, að það muni hvorki verða til bóta í stjórnarstörfunum sjálfum, rekstri þessara stofnana né heldur til sparnaðar fyrir ríkissjóð og þjóðina. Þessarar tilhneigingar til þess að kljúfa stofnanir niður verður allvíða vart og er sjaldan til bóta. Það má minna á svona í leiðinni, að ríkið rekur nú 5 skipaútgerðir, 4 við hlið Skipaútgerðar ríkisins. Eina á vegum vitamálastjóraembættisins og aðra á vegum Landhelgisgæzlunnar, þriðju á vegum síldarverksmiðjanna og fjórðu á vegum Sementsverksmiðju ríkisins og kannske fleiri, þó að ég muni það ekki í svip. Og slíkt niðurbrot á stofnunum ríkisins er að mínum dómi sjaldan til bóta. Ég óttast líka, að það geti farið með þetta eins og þegar átti að fara að spara með breytingunni á skattamálunum í landinu og stofnun skattstjóraembættanna, að við rekum okkur á, áður en langir tímar líða, að þessi breyting á yfirstjórn raforkumálanna eigi eftir að kosta eitthvað. Þessi tvö atriði, sem ég hef núna nefnt, annars vegar afnám einkaréttarins og hins vegar þessa meginbreytingu á stjórn raforkumálanna, þessi tvö atriði vildi ég drepa á í þessum umr. Í brtt. okkar felst það, að við viljum halda einkarétti ríkisins til að reisa og reka orkuver, þó að við viljum hækka nokkuð stærðarmörkin, sem um er að ræða, raunar aðeins lítið, úr 100 hestöflum í 100 kw., þannig að við leggjum til, að þessi einkaréttarákvæði, sem nú eru í l., verði ekki afnumin. Að því er lýtur að hinu atriðinu, þá höfum við ekki gert brtt., sem snerta það beinlínis, en brtt. okkar um það að auka valdsvið orkuráðs, eru þó m.a. til þess hugsaðar að styrkja samstarf og samhæfingu á þessu sviði. En þessar eru meginbrtt. okkar. Sú fyrsta, að haldið verði einkaréttarákvæðinu, og önnur um það, að orkuráð fái svipáð hlutverk eins og raforkuráð hefur nú, og gera brtt, okkar ráð fyrir því, að gildandi lagaákvæði um það séu tekin inn í þetta frv. Flestar aðrar brtt. eru svo til samræmis við þetta, þannig að gert er ráð fyrir því, að orkuráð fái ýmislegt til umsagnar og komi við sögu á ýmsum sviðum eins og þar er gerð grein fyrir. Auk þessa er svo ein brtt. um það, að veita megi bændum, sem einn eða fleiri saman reisa vatnsaflsstöðvar til heimilisnota utan þessa svæðis, sem héraðsratmagnsveitum er ætlað að ná til í náinni framtíð, lán, sem nemi allt að 4/5 hlutum stofnkostnaðar, þar sem í frv. er gert ráð fyrir 2/3 stofnkostnaðar. Hugsun okkar, sem að baki þessarar till. liggur, er sú, að ekki sé eðlilegt að veita meiri, tiltölulega meiri lán til þess að koma upp mótorrafstöðvum d einstökum heimilum heldur en til þeirra bænda, sem taka sig saman um að reisa vatnsaflsstöðvar utan þeirra svæða, sem héraðsrafmagnsveitunum er ætlað að né til í náinni framtíð. En það er gert ráð fyrir í frv., að lán til að koma upp mótorrafstöðvum nemi allt að 4/5 stofnkostnaðar rafstöðvarinnar. Þá er að lokum till. um, að við frv. bætist ákvæði til bráðabirgða, sem fela í sér lagaákvörðun um það, að á árunum 1967–1969 skuli leggja rafmagnslínur frá rafmagnsveitum ríkisins til allra heimila, sem ekki hafa áður fengið rafmagn frá samveitum eða sérstökum vatnsaflsstöðvum, þar sem meðallínulengd milli býla, þegar ekki eru reiknaðar með svokallaðar millibyggðalínur, er 2 km eða minni. Skal framkvæmdum skipt sem jafnast á árin. Enn fremur gera þessi ákvæði til bráðabirgða ráð fyrir því, að rafmagnsveitustjóri skuli gera kostnaðaráætlanir um raflínulagnir frá rafmagnsveitum ríkisins um þær byggðir, þar sem meðallínulengd milli býla er 2–2½ km og 2½ km og einnig geri hann tillögur um uppsetningu dísilstöðva til rafmagnsframleiðslu á þeim heimilum, sem eru svo mjög afskekkt, að ekki þykir fært að leiða til þeirra raflínur frá samveitum og hafa ekki hagstæð skilyrði til vatnsaflsvirkjunar. Séu till. við það miðaðar, að notendur slíkra stöðva njóti ekki minni stuðnings af opinberri hálfu en þeir, sem fá rafmagn frá samveitum. Áætlanir þessar og till. verði gerðar og lagðar fyrir Alþ. ekki síðar en 1. nóv. í haust. Það munu hafa verið um s.l. áramót um 3800 sveitaheimili, sem hafa rafmagn frá samveitum eða sérstökum vatnsaflsstöðvum. Má ætla, að tala þeirra heimila, sem hafa hvorugt þetta, sé nálægt 1500, sennilegt er talið, að um það bil helmingur þeirra býla sé á svæðum, þar sem meðallínulengd milli býla er 2 km eða minni, og yrði þessi till. okkar samþ., mætti gera ráð fyrir því, að þau fengju rafmagn frá samveitum á árunum 1967–1969. Það hefur margoft komið fram við ýmis tækifæri hér á hv. Alþ., að svo víðtækur áhugi er meðal þm. fyrir því, að rafvæðingu dreifbýlisins verði hraðað, að gera má ráð fyrir því, að mikill meiri hluti á Alþ. og jafnvel langflestir alþm. muni hafa áhuga á því máli. Í umr. í þessari hv. d. kom það skýrt fram hjá hæstv. raforkumálaráðh. einhvern tíma í vetur, að hann taldi að rafvæðingu, - ég þori nú ekki að segja, að ég fari rétt með orðalag - en að rafvæðingu dreifbýlisins yrði lokið á árinu 1970. Ég held, að það sé full ástæða til þess, að hv. Alþ. lögfesti vilja sinn í þessum efnum, og í því skyni er þessi brtt. flutt. Verði þær brtt., sem ég hef gert grein fyrir nú, samþykktar, þá tel ég svo mikið unnið, að samþykkja beri þetta frv., þó að ég komist ekki hjá því að telja það gallað í ýmsum atriðum, eins og ég hef hér nefnt. En með þeim breyt., sem við gerum ráð fyrir, felur það þó í sér hluti, sem við teljum, að réttlæti samþykkt þess.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð, sem ég tel eðlilegt að koma á framfæri hér við þessar umræður. Hv. 1. minni hluti hefur gert grein fyrir afstöðu sinni, en 2. minni hluti, sem von var á, hefur ekki látið í sér heyra. Brtt. hv. 1. minni hl. eru í samræmi við till. sem framsóknarmenn fluttu í Nd. og er út af fyrir sig eðlilegt, að þær séu fluttar hér á sama hátt. Það er rétt, sem hv. frsm. sagði, að raforkulögin eru síðan 1946. Ég get tekið undir með honum, að raforkulögin hafa reynzt vel, og þetta frv. til breytinga á gildandi raforkulögum er ekki flutt vegna þess að raforkulögin hafi ekki reynzt vel í aðalatriðum og margir góðir hlutir gerðir skv. þessum l. En það er ekki nema eðlilegt, að það þurfi að endurskoða l., sem unnið hefur verið eftir í meira en 20 ár. Þegar raforkul. voru sett 1946, var verksviðið svo miklu minna og þrengra en nú. Raforkumálastjórnin hafði þá yfir þessu öllu að segja, en nú er það orðið svo umfangsmikið, að það er ekki eðlilegt, að einum manni sé falið að sjá alveg um það. Það kom fram hjá hv. Alþb.-mönnum í Nd., að þetta væri raunverulega vantraust á raforkumálastjóra, þetta frv. En það er svo langt frá því, að það sé. Það er margviðurkennt, að raforkumálastjóri er hinn mætasti embættismaður og samvizkusamur maður og ætti alls ekki skilið, að flutt væri vantraust á hann. En verksviðið hefur aukizt og það er ekki rétt, sem hv. form. 1. minni hl. sagði hér áðan, að Orkustofnun væri ætlað eitthvert lítið hlutverk með þessu frv. Það verður geysimikið hlutverk, og það er áreiðanlegt, að það er miklu meira starf að veita Orkustofnun forstöðu skv. þessum l. núna en var áður að hafa umsjón með öllu, sem undir raforkumálastjóra heyrði. Og þetta sjá nú allir, sem lesa frv., að verkefni Orkustofnunar skv. þessu frv. er geysimikið. Það er tekið fram í 2. gr. Ég sé ekki ástæðu til þess að lesa það allt upp, af því að þm. hafa það fyrir framan sig. Svo er frv. skipt niður í marga kafla. Og Orkustofnun hefur nú með mest af þessu að gera, með vinnslu raforku, með vinnslu jarðhita til hitaveitu, með varnir gegn hættu og tjóni á raforkuvirkjum og eftirlit með þeim, með verndun jarðhitasvæða, jarðhitavirki og eftirlit með þeim, jarðboranir ríkisins o.s.frv. Og allt er þetta svo stóraukið með auknu framlagi og auknu verksviði, að ég hef satt að segja talað um þetta við raforkumálastjóra og spurt hann að því, hvort hann teldi ekki, að hann hefði nægilegt starf með þessu. Og það er alveg áreiðanlegt, að hann lítur svo á, og nokkru meira en það. Og það er alveg misskilningur, ef einhver heldur, að það sé í raun og veru verið að binda þessa stofnun niður. Það er aðeins með þessu verið að viðurkenna þessa nauðsynlegu verkaskiptingu. Við höfum núna raforkumálastjóra. Eftir að þessi lög eru tekin í gildi, höfum við orkumálastjóra. Við höfum í dag forstöðumann rafmagnseftirlits ríkisins og það verður þannig eftirleiðis eins og áður, þótt þetta frv. verði lögfest. Og rafmagnseftirlit ríkisins heyrir undir Orkustofnunina. Við höfum forstöðumann rafmagnsveitna ríkisins, hann heyrir skv. gildandi 1. undir raforkumálastjóra, en eftir að þetta frv. hefur verið lögfest, heyrir hann beint undir ráðh., þannig að hans embætti verður sjálfstæðara en það var áður. Það er ekki, meiri breyting á þessu en svo, að þótt þetta frv. verði samþ., þá þarf engan af þessum þremur embættismönnum að skipa. Þeir eru allir í embætti, og þessir sömu menn halda sínum embættum, án þess að fá nýtt skipunarbréf. Það er ekki meiri breyting á en þetta. En rafmagnsveitur ríkisins eru teknar hér frá, vegna þess að verkefni hefur aukizt og þetta er ekki nema það eðlilega. Þetta verður ekki dýrara en áður var, en með því að verkefninu er skipt, eftir að það hefur aukizt eins og raun ber vitni, þá má ætla, að enda þótt þessir menn, sem þarna hafa verið, hafi staðið hið bezta í stöðu sinni, þá hafi þeir bara betri yfirsýn, eftir en áður yfir það verkefni, sem þeir eiga að sjá yfir og stjórna. Hv. frsm. 1. minni hl. taldi, að það væri verið að afnema einkarétt ríkisins til þess að virkja. Það er rétt, að áður var það bundið við 100 kw., en nú þarf ekki leyfi Alþ. til að virkja allt upp að 2000 kw., en það þarf leyfi ráðh. Nú verður að gera ráð fyrir því, að enginn ráðh. veiti slíkt leyfi, ef það brýtur í bága við almenningshagsmuni eða ríkisfyrirtæki. Það verður að ætla það. Í öðru lagi er það alveg öruggt, að slík stöð verður ekki reist eða byggð, nema að leita til Alþ. um aðstoð, ríkisábyrgð eða annað þess konar, þannig að réttur Alþ. er fyrir hendi eftir sem áður. Hv. frsm. minntist hér á Landsvirkjunina og till., sem var samþ. við Landsvirkjunarfrv. Það er rétt, og ég tel, að það fari mjög vel á því, að allar rannsóknir í sambandi við virkjanir fari fram á vegum Landsvirkjunar og Orkustofnunar í sameiningu, eins og verður eftir að þetta frv. er staðfest. Landsvirkjunin og sú stefna, sem var mörkuð með þeim lögum, mun áreiðanlega reynast heillarík, vegna þess að þá var tekin sú stefna að virkja fremur stórt en smátt, sem við höfum orðið áður að gera vegna fjárskorts, og sú stefna var mörkuð og verður vonandi ráðandi í framtíðinni að tengja orkuver saman til þess að tryggja landsmönnum sem jafnasta aðstöðu og meira öryggi en þeir búa nú við, þegar aðeins er um að ræða að fá orku frá einu orkuveri, sem alltaf gæti af einhverjum ástæðum orðið fyrir skakkafalli, og ekki fullnægt orkuþörfinni. Þannig að ég held, að það hafi verið orðum aukið hjá hv. frsm., þegar hann var að tala um, að þetta frv. miðaði að því að auka upplausn í starfsemi raforkumála hér á landi. Ég held, að það sé miklu frekar til þess að tryggja heppilega framkvæmd og nauðsynlega yfirsýn yfir málið. Ekki finnst mér, að það ætti heldur að vera aðfinnsluefni hv. þm., þótt orkusjóðurinn sé geymdur í Seðlabankanum og ávaxtaður þar. Þar verður auðvitað ekki þessi daglega afgreiðsla, en hann hefur reikningshaldið fyrir sjóðinn og það held ég, að geti ekki verið aðfinnsluvert og kemur ábyggilega ekkert í bága við l. um Seðlabankann, þótt það sé gert. Og það er eins og mig minni, að það sé þannig með fleiri sjóði, að þeir séu hafðir í vörzlum Seðlabankans, en ég vil nú ekki fullyrða um það, en það er eins og mig minni, að við höfum hér í hv. Alþ. samþ. eitthvað um það áður. Mér finnst þetta frv. alls ekki stefna að því, sem orðið er í sambandi við Skipaútgerð ríkisins. Ég er alveg sammála hv. þm. um það, að ég tel ekki heppilegt, að það sé verið að gera út skipin á vegum ríkisins undir svona mörgum stjórnum, heldur ætti að sameina það undir eina stjórn. Ég hygg, að það séu fleiri en ég, sem líta þannig á. Það kæmi mér ékki á óvart, þótt það yrði nú bara gert einn góðan veðurdag. Þetta er heldur ekki sambærilegt við þá breytingu á skattkerfinu, er skattanefndir voru lagðar niður og skattstjórarnir komu í staðinn og stærri umdæmi. Það er víst alveg rétt, að þetta hefur orðið dýrara í framkvæmd en reiknað var með í fyrstu. En áreiðanlega hefur fengizt meira samræmi í skattframtölin eftir en áður, og ég er alveg viss um, að gamla kerfið verður ekki tekið upp aftur. En það má vel vera, að það þyki ástæða til að breyta þessu eitthvað, og engin ástæða til að ætla, að þetta sé endilega eins og það ætti að vera. En gamla kerfið verður ekki tekið upp aftur, að það verði skattanefnd í hverjum hreppi, það er ég alveg viss um. Þá er það orkuráð. Það er stundum verið að tala um þetta vald, sem orkuráð hafi skv. raforkul. En sannleikurinn er sá, að orkuráð - raforkuráð hefur aldrei haft vald. Það hefur alltaf verið ráðgefandi stofnun, en það er rétt, að því er ætlað með raforkul. að gera till. um fleira en því er ætlað að gera skv. þessu frv. En ég hef setið í raforkuráði frá upphafi, allan tímann, og raforkuráð hefur aldrei látið sig varða annað en lánveitingar úr raforkusjóði og línulagnir í dreifbýlið. Það er þetta, sem raforkuráð hefur gert till. um til ráðh., og annað ekki. Og raforkuráði er ætlað, skv. þessu frv. það sama og það hefur í framkvæmdinni gert, en það er alveg rétt, að skv. raforkul. hafði raforkuráð möguleika til þess að gera till. um fleira til ríkisstj., það hefur bara ekki verið í framkvæmd þannig. Ég tel, að það sé enginn skaði skeður, þótt lögfest sé nú eftir 20 ár það, sem hefur verið í framkvæmdinni á þessu sviði. Um það að auka lánin til þeirra, sem sameinast um stöðvar, í 4/5 í stað 2/3, þá er út af fyrir sig ekkert óeðlilegt, að fram komi till. um það, það er alltaf matsatriði, hvað á að lána, hvert hlutfallið á að vera. En í frv. eru það 2/3, en ekki 4/5, eins og lánað er út á litlar stöðvar, og það er einfaldlega vegna þess, að það er gert ráð fyrir því, að þegar menn sameinast um stærri stöð, verði hvert kw. ódýrara en á litlum stöðvum, þannig að þegar veitt er 2/3 lán út á þær stöðvar, þá fái þeir bændur, sem nota stöðvarnar í sameiningu, ekki verri útkomu með 2/3 að láni heldur en hver einstakur bóndi, þó að hann fái 4/5. En ég skal fyllilega viðurkenna, að það er algert matsatriði, hvort þetta er alveg rétt. Það mætti alveg eins hugsa sér 9/10 lán til einstakra bænda eins og 3/4 eða 4/5. Þá er það að síðustu bráðabirgðaákvæðið. Ég vil aðeins segja það, að ég tel það ekki eiga heima í þessu frv. og tel ekki ástæðu til að lögfesta það í þessum l. Sannleikurinn er sá, að það þarf ekki lög til þessi að gera þessa áætlun, sem þarna er rætt um, og það þarf ekki lög til þess að ljúka rafvæðingunni á þessum tíma, sem þar er líka nefndur. Það er ekkert, sem vantar, annað en fjármagn. Ef það er fyrir hendi, þá er hægt að hraða þessu. Það er rétt, sem hv. þm. sagði hér áðan, að það er vilji sennilega allra þm. að hraða þessu. Og það er unnið að þessu með talsverðum hraða, þannig að við erum farnir að sjá nokkuð fyrir endann á því. Ég hef talað um 1970, en hv. framsóknarmenn um 1969, þannig að það ber nú ekki mikið á milli, en ég tel, að við getum alveg náð endunum saman, þótt við séum ekki að setja bráðabirgðaákvæði aftan í þetta frv., og mér finnst það alls ekki eiga þar heima. En við getum hins vegar verið alveg sammála um, að það eigi að hraða rafvæðingunni, eins og ég hef áður sagt, og ég tel, að eiginlega tali nú verkin nokkuð í þessu máli, það hefur verið rafvætt núna síðustu árin og er haldið áfram og ekki færri heimili árlega nú en var. Og þetta er að komast á síðasta snúninginn og það er vissulega nauðsynlegt og sjálfsagt að hraða því, að allir landsmenn fái rafmagn.



Herra forseti. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að stofna hér til neinna meiri háttar umr. við hæstv. raforkumálaráðh. Ég hef gert grein fyrir okkar sjónarmiðum, og hæstv. ráðh. hefur í rauninni ekki andmælt þeim svo mjög, a.m.k. ekki svo að sannfærandi væri og gæfi tilefni til áframhaldandi umr., en þó eru örfá atriði, sem ég vildi samt ekki láta hjá líða að drepa á. Hæstv. ráðh. minntist á, að það væri verið að tala um það vald, sem raforkuráð hefði skv. núgildandi l. Ég hef aldrei talað um það, ég hef aldrei talað um vald raforkuráðs, ég hef gert mér ljóst, hvert hlutverk raforkuráðs hefur verið, bæði í löggjöf og einnig í framkvæmd, því að mér hefur verið ljóst, að það hefur kannske verið nokkuð annað eða nokkru minna í framkvæmd en lög gerðu ráð fyrir, en það er nú með raforkuráðið eins og annað, að veldur hver á heldur, og ég sé ekki að það séu nein rök fyrir því að breyta lagaákvæðunum um hlutverk raforkuráðs, þó að það hafi ekki gegnt einhverjum af þeim hlutverkum nú um hríð. Ég álít þess vegna, að við eigum að halda þeim ákvæðum í l., sem nú eru um raforkuráð, þau eru skynsamleg og það verður þá á valdi þeirra manna, sem veljast í framtíðinni í raforkuráð, að gegna því hlutverki eftir því sem þeir hafa samvizkusemi til. Það kom fram hjá hæstv. ráðh., að hann taldi að efni bráðabirgðaákvæðisins, sem við leggjum til, að verði tekið upp í þetta frv., eigi ekki heima í frv. Ég get fallizt á, að ráðh. hafi þar nokkuð til síns máls. Þó er það nú svo, að það er heldur ekki fráleitt að hugsa sér það, að svona ákvæði geti verið þarna sem bráðabirgðaákvæði. Hitt er annað mál, að við hefðum kosið að þurfa ekki að flytja þetta mál sem brtt. við frv. eins og það, sem hér liggur fyrir. Og ef hæstv. raforkumálaráðh, hefði haft áhuga fyrir því að lögfesta þann vilja Alþ., sem hann var sammála mér um, að væri fyrir hendi, þá hefur hann haft tækifæri til þess fyrr. Það hafa legið fyrir Nd. frá okkur framsóknarmönnum frv. sem ganga í þessa stefnu, en hv. meiri hl. hefur ekki viljað sinna, og það er ástæðan til þess, að þessi efnisatriði er að finna hér í brtt. okkar sem bráðabirgðaákvæði við þetta frv. Mér þóttu andmæli hæstv. ráðh. gegn till. okkur um að hækka lánin til vatnsaflsstöðvanna vera mjög óvænt. Hann hélt því fram, hæstv. ráðh., að bændur, sem virkjuðu vatnsafl, fengju kw. ódýrara en þeir, sem fengju sér mótorstöð. Það eru nýjar fréttir fyrir mig. Að lokum var svo eitt atriði, sem ég vildi spyrja hæstv. ráðh. sérstaklega um. Það kom fram í ræðu hans, að Seðlabankanum væri ætlað það hlutverk að geyma orkusjóð, en ekki hafa daglega afgreiðslu hans á hendi, og verð ég að segja, að þá er orðalag frv. æði ónákvæmt, því að þar segir: „Orkusjóður skal vera í vörzlu Seðlabanka Íslands, sem hefur á hendi daglegan rekstur hans,“ og ég skildi það þannig, að hann mundi hafa með höndum afgreiðslu hans og tel, að þetta ákvæði verði tæpast öðruvísi skilið. Á hinn bóginn, ef þetta er ekki réttur skilningur, þá vildi ég gjarnan, að hæstv. ráðh. upplýsti það, hvar dagleg afgreiðsla fyrir sjóðinn á að fara fram.



Herra forseti. Hér er til umr. stórt mál og margþætt, og væri auðvelt að halda um það langa ræðu, en það er ekki ætlun mín, þó að ég kveðji mér hljóðs, að gera það eða tala um frv. almennt, enda hefur frsm. minni hl. fjhn. gert skýra grein fyrir afstöðu minni hl. n. og Framsfl. til þessa máls. Hér liggja fyrir allmargar brtt, frá minni hl. fjhn. Margar þeirra voru áður fluttar í hv. Nd. og náðu ekki samþ. Það er vitanlega von mín, að þessi hv. d. taki Nd. fram í því efni að líta með fyllri skilningi á þessar brtt. yfirleitt en Nd. gerði, en þó tel ég mig nú ekki hafa neina vissu fyrir því, að svo muni skipast, en ég ætla að leyfa mér að taka undir og árétta orð hv. frsm. minni hl., sérstaklega um eina þessa brtt. Það er um 11. brtt. við 71. gr., þar sem fjallað er um lánveitingar til vatnsaflsstöðva, sem einstakir bændur eða fleiri saman koma upp. Í frv. er gert ráð fyrir að lána 2/3 hluta stofnkostnaðar þessara stöðva, en minni hl. fjhn. leggur til, að þetta verði fært upp í 4/5 hluta stofnkostnaðar. Ég tók eftir því, að hæstv. ráðh. talaði ekki ósanngjarnlega um þessa till. eða með neinni stífni, þó að hann hins vegar héti ekki neinu um stuðning við hana. Ég vil láta það koma hér fram, að ég tel mig hafa nokkurn kunnugleika á aðstöðu manna á ýmsum stöðum, m.a. í Skaftafellssýslu, sem eru þannig settir, að þeir geta ekki vænzt að komast undir samveitukerfið, en hafá skilyrði, að sönnu misjafnlega góð, til þess að reisa einkarafstöðvar. Þannig svæði eru til í Suðurlandskjördæmi. Ég hygg eftir viðtali við menn á raforkumálaskrifstofunni, að t.d. byggðarlagið austan við Fossnúpinn, Fljótshverfið, muni vart mega vænta þess, að samveitan verði látin ná heim á þá bæi, og það eru til byggðarlög, sem svona er ástatt um í því kjördæmi, sem ég er fulltrúi fyrir. Það er alveg hiklaust skoðun mín og ég tel mig mæla þar af nokkrum kunnugleika á ástæðum þessara manna, að hv. Alþ. þurfi að gera þeirra hlut betri á þessu sviði en hann er nú og betri en stefnt er að með þessu frv. Þegar lína er lögð frá samveitum um sveitir eða byggðarlög, sem ekki mega kallast þéttbýl, þá mun það vera staðreynd, að ríkið leggi beint fram allmikið fé í stofnkostnaðinn sem óendurkræft framlag vegna línulagnanna. Ég teldi vel koma til greina, að það ákvæði yrði sett inn í raforkulögin, að eitthvert óafturkræft framlag kæmi til þeirra, sem geta ekki komizt á samveitusvæði, og ráðast í það á eigin spýtur að raflýsa, með því að reisa einkarafstöðvar. En nú veit ég, að þetta mál er komið á síðasta stig, og það er dálítið erfitt að fara að byggja upp nýja till. nú, eins og málið liggur fyrir, og þess vegna vildi ég vekja sérstaka athygli á þessu atriði, taka undir og árétta það, sem hv. frsm. minni hl. sagði um þetta, og ég vildi beina því til hæstv. ráðh. og beinlínis mælast til þess, að við gengjum svo langt í sambandi við afgreiðslu þessa frv. nú að sameinast um það að samþ. till. minni hl. Ég er ekki þar með að segja, að þetta þurfi ekki að koma til nánari skoðunar síðar, en þetta væri spor í áttina, ef við sameinumst nú um það að samþ. þessa tiltölulega litlu og hóflegu brtt. Það yrði áreiðanlega uppörvun fyrir þá, sem vita, að þeir geta ekki komizt inn á samveitusvæði, og eiga það fyrir höndum að reyna að afla sér raforku með eigin framtaki. Ég veit, að hæstv. ráðh. á ekki atkvæðisrétt í þessari hv. d., en ég tel mig vita, að ef hann beitti sér fyrir því hér við dm. almennt, að þeir sameinuðust um þessa tiltölulega mjög hógværu brtt., þá mundi það hafa mikilvæg áhrif.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að þetta er nú komið á síðasta stig, og það er ekki langur tími, sem Alþingi á eftir að sitja í þetta sinn og jafnvel þótt menn hefðu áhuga fyrir að gera vissar breyt., þá er erfitt um vik að þessu sinni. Ég mælti aldrei gegn því áðan, að það gæti verið eðlilegt að hækka þetta lánshlutfall, ég aðeins minnti á, hverju væri haldið fram til réttlætingar því, að lánshlutfallið til einkastöðvanna, vatnsaflsstöðvanna, væri minna en til mótorstöðvanna. Það væri, að sagt er af þeim fróðu mönnum, að undir mörgum kringumstæðum væri virkjað kw. ódýrara, kannske hafa þeir meint tiltölulega ódýrara, - en í mótorstöðvunum og rekstrarkostnaðurinn miklu minni, því að það er nú vitað, að ef vel tekst með vatnsaflsstöðvarnar, þá endast þær ótrúlega lengi og borga sig að því leyti vel, en þetta er vitanlega alltaf matsatriði, og vitanlega getur það vel komið til greina, þó að síðar verði, að hækka þetta lánshlutfall, ég mundi segja eins og hv. síðasti ræðumaður, það kæmi vitanlega vel til greina eftir nánari athugun, að það þætti sanngjarnt að hafa eitthvert óafturkræft framlag. Ég vil ekkert fullyrða um það, en það er ekki í þessu frv. og ekki nema eðlilegt, að menn heyri rökin fyrir því, hvers vegna lánshlutfallið var minna til þessara stöðva en til mótorstöðvanna. Svo er eftir að kanna það, hvort þessi rök eru haldgóð og rétt, ég ber ekki ábyrgð á því. Það hlýtur að vera hægt að fá úr því skorið hjá kunnáttumönnum. Það er með lögfestingu framkvæmdanna, sem hv. frsm. var að tala um hér áðan, það er út af fyrir sig vitanlega nokkurs virði, ef hægt væri að lögfesta og ákveða með lögum framkvæmdahraða, en venjulega er það nú fjármagnið, sem ræður, og þrátt fyrir góðan vilja allra þm. finnst mönnum eðlilegt, að það sé ákveðið með fjárlögum hverju sinni, hversu hratt er farið í þessu. Og það hefur ekki enn þótt ástæða til þess að lögfesta beinlínis ákvæði um framkvæmdirnar vegna þess að framkvæmdahraðinn ákveðst af því fjármagni, sem varið er til framkvæmdanna. Þá er það orkusjóðurinn og daglegur rekstur. Það er alveg rétt, að hér í 70. gr. er sagt „hefur á hendi daglegan rekstur“, en daglegur rekstur orkusjóðs er ekki til, vegna þess að orkusjóðurinn starfar allt öðruvísi en venjulegur sparisjóður eða banki. Ef við tökum t.d. lán úr orkusjóði til mótorrafstöðva, þá er það áreiðanlega ekki oftar en tvisvar á ári, sem þær lánveitingar eru ákveðnar af orkuráði og ráðh., tvisvar á ári, þannig að það er ekki um neinn daglegan rekstur á þessum sjóði að ræða eins og öðrum sjóðum, það eru kannske nokkrar færslur, nokkrum sinnum á ári. Lánin verða afgreidd í Seðlabankanum, geri ég ráð fyrir, og það eru fastir gjalddagar, sennilega einu sinni ári, þannig að það er náttúrlega ekki hægt að tala um daglegan rekstur í þessu efni. Ég held, að það sé svo ekki fleira, sem ég hef að segja í sambandi við það, sem hv. ræðumenn hafa talað um, og get ég þess vegna látið máli mínu lokið:

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) Herra forseti. Þetta frv. er komið frá hv. Nd. og var samþ. þar síðdegis í dag með 30:3 atkv. Nokkur ágreiningur reyndist bæði í n. og í d., fyrst og fremst um eitt atriði frv., þ.e.a.s. þann þátt þess, að framvegis skuli ríkið ekki greiða allan stofn- og rekstrarkostnað svonefndra héraðsskóla, heldur skuli sveitarfélög taka þátt í rekstrarkostnaði og framhaldsstofnkostnaði þeirra eftir sömu reglum og gildir almennt um unglinga- og gagnfræðaskóla, þó þannig, að kostnaðarhlutfall sveitarsjóða sé greitt af heimasveit nemenda, sem í héraðsskólanum stunda nám. Jafnframt var það dregið í efa af hálfu hv. þm. Austf., að ákvæði frv. um það, að þessar reglur, sem ég nú var að lýsa, skyldu einnig gilda um Eiðaskóla, gætu staðizt vegna samnings, sem 1917 var gerður milli Múlasýslna og ríkisins og síðan var staðfestur með l. Vegna þessa ágreinings þótti ríkisstj. ekki rétt að halda í frv, og láta koma til atkv. ákvæðið um Eiðaskóla, heldur skyldi það mál skoðast frá lögfræðilegu sjónarmiði í sumar og koma þá aftur til kasta þingsins á næsta hausti og jafnframt þótti ríkisstj. þá ekki heldur rétt að leggja til, að lögfest yrði sú breyting á aðstöðu héraðsskólanna, sem ég gat um áðan, enda er Eiðaskóli í raun og veru eign þeirra, og flutti ég því þá brtt. við frv., að öll ákvæði frv., sem breyta stöðu héraðsskólanna, skyldu tekin úr því. Í frv. var einnig samkv. sérstakri ósk stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga ákvæði um, að ef í gagnfræða eða unglingaskóla væri nemandi úr öðru sveitarfélagi en því, sem annast rekstur skólans, væri rekstrarsveitarfélagi skólans heimilt að innheimta gjald fyrir hann hjá heimasveit nemandans, og þetta ákvæði var líka fellt úr frv., vegna þess að það var sett í samræmi við þær reglur, sem ráðgert var, að teknar yrðu upp varðandi héraðsskólana. Ég vona, að eftir að þessi ákvæði frv., sem voru helzti ásteytingarsteinn hv. stjórnarandstöðu í Nd., eru horfin úr frv., eigi það greiðari gang gegnum þessa hv. d. Að svo mæltu skal ég í fáeinum orðum gera grein fyrir meginefni frv., en um það held ég, að geti ekki verið neinn ágreiningur, að mörg ákvæði frv. eru til stórmikilla bóta frá því, sem verið hefur varðandi greiðslu og skiptingu kostnaðar við stofnun og rekstur skóla milli ríkis og sveitarfélaga. Það vil ég taka fram í upphafi, að það er ekki tilgangur þessa frv. að breyta hlutföllunum í skiptingu kostnaðarins við stofnun og rekstur skóla á milli ríkis og sveitarfélaga. Það var ekki meiningin og ekkert slíkt verður afleiðing af samþykkt þessa frv. Nýmælin í frv. eru hins vegar á öðru sviði en þessu, að kostnaðarhlutfallinu sé raskað frá því, sem verið hefur. Og ég skal nú geta í fáum orðum þeirra helztu. Í frv. eru settar miklu einfaldari reglur um fjárhagssamskipti ríkis og sveitarfélaga í sambandi við stofnun og rekstur skóla en er í gildandi skólakostnaðarl. frá árinu 1965. Reglurnar, sem þá voru settar, eru óþarflega flóknar og reynslan hefur leitt í ljós á þeim margvíslega annmarka. Þær reglur, sem hér eru settar, eru samdar að mjög yfirveguðu ráði af þeim embættismönnum, sem mesta þekkingu og mesta reynslu hafa á þessu sviði og í nánu samráði við fulltrúa frá Sambandi ísl. sveitarfélaga og stærsta sveitarfélagi landsins, Reykjavíkurborg. Þá er það og mjög mikilsvert nýmæli í frv., og um það er ég viss um, að allir þm. eru sammála, að kveðið er á um, að ríkið skuli greiða sitt framlag á 2–3 árum, en ekki 5 árum, eins og gildandi lög segja til um, og ætti þetta að geta orðið til þess að stuðla mjög að auknum byggingarhraða skólamannvirkja. Þá er í frv. gerð sú grundvallarbreyting á því, hvað ríkið greiðir í stofnkostnað skóla, að gert er ráð fyrir því, að sérstök deild, sem koma á á hjá menntmrn., byggingadeild menntmrn., semji í samráði við sveitarfélögin áætlun, norm, um það, hver sé eðlilegur byggingarkostnaður á ýmsum stöðum á landinu og á ýmsum tegundum skólabygginga og síðan greiði ríkið lögbundinn hluta sinn af kostnaðinum samkv. þessum áætlunum. Ef sveitarfélagi síðan tekst að byggja fyrir minna en sem svarar til þessa væntanlega meðalkostnaðar, sem samkomulag hefur orðið um, er það hagnaður sveitarfélagsins. Þessum reglum er ætlað að stuðla að því, að sem mests sparnaðar sé gætt við byggingarframkvæmdirnar. Þessum reglum er beinlínis ætlað að hvetja sveitarfélög til þess að byggja sem hagkvæmast. Enginn mun hins vegar geta talið það ósanngjarnt, ef sveitarfélag heldur það illa á byggingarmálum, að byggingarkostnaðurinn fer fram úr þessu áætlaða meðaltali, sem samkomulag hefur orðið um, að sveitarfélagið beri sjálft kostnaðinn af því. Sú regla, sem gilt hefur allar götur til þessa, er sú, að ríkið greiðir lögboðinn hundraðshluta af kostnaðinum, hver svo sem hann verður, og því er ekki að leyna, að við í menntmrn. og fjármálaeftirliti skóla höfum fundið mörg dæmi um það, að talsvert hefur skort á hagsýni og gætni í meðferð fjármála við skólabyggingar eins og aðrar byggingar, m. a. vegna þess, að það er vitað, að ríkið hefur greitt allt að 75% af byggingarkostnaðinum, hver svo sem hann hefur raunverulega orðið. Þá er í frv. lagður traustur grundvöllur að áætlunargerð um skólabyggingar. 5.1. 3 ár hefur verið unnið eftir áætlun, sem hefur haft það í för með sér, að byggingartími skólabygginga hefur stytzt að mun. Það hefur verið hægt að láta þær byggingar sitja fyrir, sem mest þörf var á að ljúka, og hefur verið, held ég að mér sé óhætt að segja, almenn ánægja með þá skipun, sem upp hefur verið tekin smám saman, en hefur þó ekki haft traustan lagagrundvöll að standa á. En hér í frv. er gert ráð fyrir því, að beinlínis verði unnið eftir föstum framkvæmdaáætlunum að skólabyggingum á hverju ári. Þá er gert ráð fyrir því að koma upp sérstakri deild, byggingadeild í menntmrn. til þess að tryggja það, að undirbúningur að skólabyggingum verði sem beztur og nákvæmastur og til þess að unnt sé að fylgjast með því, að farið sé eftir teikningum og kostnaðaráætlunum fylgt. Reynsla er þegar búin að sýna það, að með slíku eftirliti má koma mörgu góðu til leiðar og stuðla að margs konar hagkvæmni og sparnaði. Í frv. er enn fremur ákvæði um það, og er það í fyrsta skipti, sem slíkt er lögtekið, að verja megi allt að 2% af byggingarkostnaði til þess að listskreyta skólabyggingarnar, en þó ekki meira en ½ millj. í hvern skóla. Vona ég, að þetta verði upphaf þess, að í lagaákvæði um aðrar opinberar byggingar verði teknar sams konar heimildir. Að síðustu vildi ég svo geta þess, að gert er ráð fyrir því að koma upp samstarfsnefnd menntmrn. og sveitarfélaganna um framkvæmd frv., ef að lögum verður, og setningu reglugerðar samkv. því. Hér er um að ræða mjög mikilvæg og mikil skipti milli ríkisins og sveitarfélaganna og þess vegna nauðsynlegt að tryggja sem allra bezt, að um gott samstarf sé að ræða á þessu sviði, og samstarfsnefndinni er ætlað að tryggja, að svo geti orðið. En ákvæði, sem í frv. voru upphaflega um héraðsskólana, eru sem sagt ekki í því lengur, og þangað til Alþ. ákveður öðruvísi, verður því allur stofn- og rekstrarkostnaður þeirra allra, að Eiðaskóla meðtöldum, greiddur úr ríkissjóði. En mál Eiðaskóla og héraðsskólanna allra mun verða athugað enn rækilegar í sumar í samráði við hlutaðeigandi sveitarfélög og væntanlega einhverjar till. gerðar í málinu fyrir næsta þing. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég á sæti í þeirri n., sem væntanlega fær þetta frv. til athugunar, og mun mér þar gefast kostur á að athuga málið og láta uppi skoðun mína á einstökum atriðum frv., og af þeirri ástæðu er ekki þörf á, að ég tali mjög langt um þetta mál nú við 1. umr. Ég tel þó rétt að segja, þegar á þessu stigi málsins, nokkur orð um það í heild og viss atriði, sem ég tel ávinning að, að sé vakin athygli á, áður en málið fer til n. Það er nú talað um það meðal þm., að brátt muni líða að því, að þinglausnir fari fram að þessu sinni, og ef það er rétt, sem talað er um, er sýnilegt, að þessari hv. d. gefst lítið ráðrúm til þess að fjalla um þetta mál. Hér er þó um að ræða stórt fjárhagsmál um samskipti ríkisins og sveitarfélaganna, mál, sem er mjög margþætt, og erfitt að átta sig til hlítar á sumum ákvæðum þess. Ég verð því að átelja mjög þau vinnubrögð eða þann hátt, sem hafður er á um afgreiðslu þessa máls, hvað þessari hv. d. er ætlaður lítill tími til þess að fjalla um málið. Meginefni þessa frv. er um fjárhagsleg samskipti ríkisins og sveitarfélaganna í landinu að því er snertir stofnkostnað og rekstrarkostnað allra þeirra skóla, sem frv. tekur til. Það liggur í augum uppi, að þessi fjárhagslegu samskipti og sá kostnaður, sem skólahaldinu fylgir, er svo mikill, að það er full ástæða til þess, að þm., sem um þetta mál fjalla og taka ábyrgð á afgreiðslu l. með atkvæði sínu, kosti kapps um að gera sér grein fyrir því til hlítar, hvað í einstökum atriðum þessa frv. felst. En um meginstefnuna, sem frv. virðist byggt á, má fá nokkra hugmynd með því, er segir í grg. frv., þar sem má segja, að meginstefnan sé dregin saman í örfá orð. Og ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að vekja sérstaka, eftirtekt á þessari mgr. Hér segir í grg. frv.: „Eðlilegt er, að menn vilji gera sér grein fyrir, hvaða breytingu á fjárhagslegum samskiptum ríkissjóðs og sveitarfélaga ákvæði þessa frv. feli í sér. Við það hefur verið miðað, að greiðslubyrðin í heild og hvors aðila um sig, ríkissjóðs og sveitarfélaga, haldist nokkurn veginn óbreytt. Þó má gera ráð fyrir, að fremur halli nú á ríkissjóð í samskiptunum, enda er talið samkv. því, sem áður hefur verið skýrt hér a,ð framan, að greiðsluhlutfall hafi fremur breytzt sveitarsjóðum í óhag á undanförnum árum. Hitt verður að játa, að erfitt er nema með mjög ýtarlegri og umfangsmikilli rannsókn að gera tölulegan samanburð á kostnaði samkv. gildandi fyrirkomulagi og kostnaði samkv. þeim reglum, sem frv. gerir ráð fyrir. Fyrirsjáanlegur kostnaður og þá fyrst og fremst vegna hinnar nýju byggingadeildar verður að sjálfsögðu nokkur, en þar á að koma á móti sparnaður vegna styttri byggingartíma og meiri undirbúningsvinnu og aukins eftirlits með byggingarframkvæmdum“. Þessi orð úr grg. segja til um þá stefnu, sem frv. virðist byggjast á. Hér er það viðurkennt, að það sé aðalsjónarmið, að greiðslubyrðin í heild hjá hvorum aðila, ríkissjóði og sveitarfélagi, haldist nokkurn veginn óbreytt. En jafnframt er tekið fram af þeim, sem hafa samið þetta frv., að það verði að játa, að það sé mjög erfitt nema með ýtarlegri og umfangsmikilli rannsókn að gera sér grein fyrir þessu til hlítar. Nú hef ég bent á það, að þessari hv. d. eru ekki ætlaðir nema örfáir dagar í mesta lagi til þess að skoða þetta mál, en höfundar frv. viðurkenna, að til þess að gera sér grein fyrir efni þess, þurfi ýtarlega og umfangsmikla rannsókn. Af þessu má ljóst vera, að þm., a.m.k. í þessari hv. d., eru ekki búin í hendur af hálfu hæstv. ríkisstj. góð skilyrði til þess að afgreiða löggjöf sem þessa, sem hér er borin fram. Það kemur einnig fram í grg., að höfundar frv. hafa reynt að gera sér grein fyrir því, hvernig þróunin um skiptingu kostnaðar af skólahaldi hefur verið á undanförnum árum að því er snertir hlutdeild ríkisins annars vegar og hlutdeild sveitarfélaganna hins vegar. Það er birt yfirlit yfir það í stuttum töflum hér á bls. 8 og 9 í grg. Þær sýna, að þróunin hefur verið sú, að hlutur sveitarfélaganna hefur þyngzt allverulega frá árinu 1956, en hlutur ríkissjóðs að sama skapi orðið léttari. Þetta hlutfall er þó ekki hið sama um alla skólaflokka. Að því er snertir barnaskóla í kaupstöðum er talið, að hlutdeild ríkissjóðs í rekstrarkostnaði hafi á árinu 1956 verið 69.8%, en hlutdeild sveitarfélaganna í rekstrarkostnaði 30.2%. Þetta hlutfall hefur breytzt þannig, að 1964 er hluti sveitarfélags í rekstrarkostnaðinum orðinn 35.8% í stað 30.2% 1956. Þegar kemur að öðrum skólaflokki, þ.e. heimangönguskóla utan kaupstaða, verður þessi munur enn þá meiri samkv. því, er segir í grg. frv. Talið er, að 1956 hafi hluti ríkissjóðs í rekstrarkostnaði þessara skóla numið 80.7%, en hluti sveitarsjóðs 19.3%. 1964 er sú röskun orðin á þessu hlutfalli, að hluti sveitarsjóðs er orðinn 28.9% í stað 19.3% 1956. Ef litið er á gagnfræðaskóla, er niðurstaðan svipuð. Talið er, að hluti sveitarfélaganna, í rekstrarkostnaði þessara skóla hafi 1956 numið 22.4%, en er orðinn 24.3% 1964. Þegar fjallað hefur verið um breytingar á skólakostnaðarl. á liðnum tíma, hefur þróunin hér á hv. Alþ. ævinlega verið sú, að það hefur verið létt á sveitarfélögunum, en hlutdeild ríkissjóðs í fræðslumálunum aukin að sama skapi. Sú þróun, sem ég var að lýsa, að orðið hefur á þessu sviði síðan 1956, gefur ótvírætt til kynna, að nú væri sérstök ástæða til þess að fara að eins og gert hefur verið áður við endurskoðun skólakostnaðarl., þ.e. að létta nokkuð hlut sveitarfélaganna, en auka sem því nemur þau framlög, sem ríkið stendur straum af. En það er meginstefna þessa frv., eins og grg. lýsir og ég hef áður vakið athygli á, að greiðslubyrðin í heild og hvors aðila um sig, ríkissjóðs og sveitarfélaga, haldist nokkurn veginn óbreytt með setningu þessara l., og þá skil ég það svo, að miðað sé við, að hún haldist óbreytt við það, sem nú er í framkvæmd, þegar þetta frv. er lagt fram. Þegar litið er á þessa meginstefnu frv., verð ég að láta í ljós þá skoðun mína, að það hefði þurft að ganga lengra heldur en gert er í ýmsum greinum þess í þá átt að létta hlut sveitarfélaganna og bæta aðstöðu þeirra frá því, sem nú er, til þess að standa straum af lögboðnu og nauðsynlegu skólahaldi í landinu. Ég vil þá þessu næst víkja að fáum atriðum frv., því að vitanlega hef ég ekki ætlað mér og gefst ekki kostur á nú við 1. umr. að fjölyrða um öll ákvæði þess. Þegar ég fékk þetta frv. í hendur og fór að kynna mér efni þess, furðaði ég mig nokkuð á ákvæðum 14. gr. frv., en sú gr. er um heimavistarskóla gagnfræðastigs, þá sem venjulega eru kallaðir héraðsskólar, og í samhengi við þessa gr. voru ákvæði í 2. og 3. mgr. 21. gr. Ég furðaði mig á þessum ákvæðum, vegna þess að það er ekki langt síðan Alþ. steig það spor að taka þessa skóla yfir á ríkissjóð með heimildarl. frá 1962, sem eru grundvöllur að samningum milli sýslnanna eða þeirra aðila í héruðum, sem að þessum skólum stóðu áður, og ríkisins. Og samningar á grundvelli þessara heimildarl. munu hafa verið gerðir um Reykholtsskóla, Núpsskóla, Reykjanesskóla, Reykjaskóla í Hrútafirði, Skógaskóla og Laugarvatnsskóla. En Laugaskóli í Þingeyjarsýslu mun ekki enn hafa notfært sér heimildarákvæði l. frá 1962, en honum stendur það vitanlega opið, hvenær sem forráðamenn skólans í héraði óska eftir að taka slíka samninga upp. Nú var ákvæði þessa frv. þannig, að það átti að stíga hér spor til baka á þann veg, að héruðin færu nú aftur að taka á sig fjárhagsbyrðar af stofnkostnaði og við rekstur þessara skóla, stofnkostnaði á þann hátt, sem viðbyggingar kynnu að eiga sér stað við skólana, og mundi það þá að mínum dómi taka jafnt til kennslurýmis sem kennarabústaða og heimavistarrýmis, sem nauðsyn bæri til að auka við þessar stofnanir. Í annan stað átti samkv. frv. að láta heimasveitir þeirra nemenda, sem nám stunda í þessum skólum, greiða tiltekinn hluta af rekstrarkostnaði skólanna, og það átti, að mér skilst, að ná til þeirra nemenda, sem stunda nám í því húsrými, sem þegar er komið og er notað. Nú hygg ég, að þetta hafi verið gagnrýnt allsterklega í hv. Nd., og ég sé á þskj., að till. hafa verið fluttar um það, m. a. af minni hl. menntmn. Nd., að þessum ákvæðum, sem ég geri nú að umtalsefni, yrði breytt. Ég hef nú ekki getað fylgzt með öllum umr, eða atkvgr. um þetta mál í hv. Nd. En ég sá rétt í þann mund, að þessi fundur var að hefjast, að hæstv. menntmrh, hefur lagt fram brtt. við frv. við síðustu umr. þess í Nd., og ég skildi mál hans svo hér áðan, að þær brtt. hefðu verið samþ. og þar með væri búið að nema úr frv. þau ákvæði, sem ég nú hef verið að gera að umtalsefni. Þá vil ég álykta sem svo, að afleiðingin af þessari breytingu sé sú, að starfsemi þessara skóla verði þá framvegis eins og verið hefur hin síðari ár, byggð á grundvelli heimildarl. frá 1962 og þeim samningum, sem síðan hafa verið gerðir, þannig að þessir skólar verði reknir af ríkinu að öllu leyti og stofnkostnaður þeirra, að því leyti sem þurfa þykir að bæta við þá eða endurbæta þá, verði einnig greiddur af ríkinu að öllu leyti. Ég dreg þá ályktun af þessari breytingu, sem gerð hefur verið í Nd., og ef þetta er ekki réttur skilningur, vænti ég, að aðrar skýringar komi fram. En ég tók eftir því í framsöguræðu hæstv. ráðh., að hann lét orð falla á þá leið, að það mundi verða athugað frá lögfræðilegu sjónarmiði í sumar um þann samning, sem gerður var á sínum tíma um Eiðaskóla og stöðu þessara héraðsskóla gagnvart ríkisvaldinu. Ég vil út af þessu fara örfáum orðum um Eiðaskóla og þá sérstöðu, sem hann hefur að þessu leyti. Ég vil segja hæstv. ráðh. það, að staða Eiðaskóla hefur fyrr komið til athugunar og álits á hv. Alþ. að þessu leyti. Skólinn var upphaflega stofnaður með samningi, sem Múlasýslur gerðu við ríkið, og sá samningur öðlaðist síðan lagagildi. Meginefni þessa samnings eru þau, að Múlasýslur lögðu fram og afhentu ríkinu til eignar og umráða skólahús og innbú, sem tilheyrði búnaðarskóla, er sýslurnar höfðu áður rekið á Eiðum. Enn fremur voru lagðar fram jarðeignir, höfuðbólið Eiðar og einar 5 jarðeignir aðrar í grennd við þetta höfuðból, sem ríkinu var afhent til eignar, og þessu fylgdi bústofn, sem þá var á Eiðabúinu, allverulegur, a.m.k. 400 fjár, þegar samningurinn var gerður, og annar bústofn. Þetta var allt afhent ríkinu, en það skilyrði fylgdi, að ríkið stofnaði og ræki vel búinn alþýðuskóla á Eiðum og yrði hann að öllu leyti rekinn á kostnað landssjóðs, eins og segir í l. frá 1917. Þegar lög um skólakerfi og fræðsluskyldu voru sett á þinginu 1945 og lagabálkurinn um gagnfræðanám, kom það mjög til athugunar og var rætt í menntmn. Alþ. um þá sérstöðu, sem Eiðaskóli hafði og hefur á grundvelli þessa samnings. Og niðurstaðan hjá hv. Alþ. þá eftir allmikla athugun í menntmn. var sú, að Eiðaskóli ætti að halda sinni sérstöðu, sem hann hefur haft allt frá 1917. Síðan l. um skólakerfi og fræðsluskyldu öðluðust gildi 1946, hefur því Eiðaskóli í framkvæmd haft þá sérstöðu, sem staða hans upphaflega mótaðist af. Þær byggingar, sem síðan hafa verið gerðar á Eiðum, hafa allar verið kostaðar af ríkinu að öllu leyti, og m. a. vil ég benda hæstv. ráðh. á, að sérstaða Eiða hefur komið fram m. a. að því leyti, að það hefur engin skólanefnd starfað við þessa ríkisstofnun, þó að skólanefndir starfi samkv. 1. við aðra skóla á gagnfræðastiginu, heldur hefur skólastjóri þessarar ríkisstofnunar komið yfirleitt með sín erindi beint til menntmrn. til úrlausnar. Og þegar l. um greiðslu kostnaðar við skóla, sem reknir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum, voru sett 1955, er Eiðaskóli enn látinn halda þessari sérstöðu, vitanlega eftir athugun á hv. Alþ. Þetta vildi ég láta koma fram og tel, að út af fyrir sig sé þetta bæði svo skýrt og aðstaða Eiðaskóla í þessu efni hefðbundin um langan tíma og henni hefur verið haldið með vitund og vilja Alþ., þegar meiri háttar breytingar hafa verið gerðar á l. um skólakerfi og fræðsluskyldu og gagnfræðanám að undanförnu, að ég tel út af fyrir sig ekki þurfa neina nýja lögfræðilega athugun á þessu atriði. Þá vildi ég leyfa mér þessu næst að vekja athygli, áður en málið fer til n., á einu atriði, sem ég tel eftirtektarvert. Með þessu frv. á að nema úr gildi 1. frá 1955 um greiðslu kostnaðar við skóla, sem reknir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum. Þau lög hafa tekið til barnaskóla, skóla gagnfræðastigsins og húsmæðraskóla. En þau lög hafa ekki tekið til iðnfræðslunnar, heldur hafa verið sérstök lög um iðnskóla og iðnfræðsluna í landinu og kostnað við þann skólaflokk. Nú er sú breyting gerð, að með 1. gr. þessa frv. er ákveðið, að lög þessi taki til barnaskóla, unglingaskóla, miðskóla, gagnfræðaskóla, iðnskóla og húsmæðraskóla, sem kostaðir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum. Hér er bætt við með þessu frv. þessum skólaflokki, iðnskólunum. En um leið og þetta er ákveðið, verð ég að álykta svo, að ákvæði 25. gr. þessa frv. taki til iðnskólanna, en þau eru þannig: Skólamannvirki þau, sem lög þessi taka til, skulu vera eign ríkis og sveitarfélaga, í sömu hlutföllum og stofnkostnaður er greiddur. - Hér er þá komið að einu veigamiklu atriði, þ.e. um eignarhlutdeild iðnskólanna í landinu. Nú eru til nýsett lög um iðnfræðslu. Þau voru afgr., á hv. Alþ. fyrir tæpu ári, 30. apríl 1966. Þar er gert ráð fyrir að gerbreyta iðnfræðslunni og aðstöðu iðnskólanna frá því, sem áður var, þannig að það verði settir upp fáir, en stórir og vel búnir iðnskólar, einn í hverju kjördæmi landsins. En um leið og þessir stóru skólar koma upp, eiga að falla niður eða sameinast hinir mörgu og litlu iðnskólar, sem nú veita iðnfræðsluna. En vitanlega var Alþ. það ljóst, þegar þessi lög voru sett s.l. vor, að svo stórum áfanga eða stórfelldum breytingum á iðnfræðslunni yrði ekki komið við í framkvæmd nema á nokkuð löngum tíma. Þess vegna er mælt svo fyrir, að ráðh. ákveði, að fengnum till. iðnfræðsluráðs, hvenær ákvæði 1. mgr., þ.e.a.s. um þessa nýju skóla, komi til framkvæmda og hverjir núverandi iðnskólar skuli starfa áfram til frambúðar eða fyrst um sinn. Þegar þessi lög voru til athugunar hér á hv. Alþ., lá fyrir yfirlit um það, hve iðnskólarnir eru margir nú og hve þeir voru fjölmennir á skólaárinu 1964, en það var síðasta árið, sem yfirlitið náði yfir. Og þá kemur það fram, að það eru reknir 20 iðnskólar á landinu, eins og skipan þessara mála er nú, að þrír þessara skóla höfðu 100 nemendur eða fleiri, 5 skólanna 30–80 nemendur, en 11 skólar voru með innan við 30 nemendur. Þessir skólar hafa verið stofnaðir eftir hinum eldri iðnfræðslulögum og þeir hafa lengst af starfað samkv. ákvæðum þeirra l., sem felld voru úr gildi s.l. vor. En samkv. þeim l. mátti stofna til iðnskóla með ýmsu móti. Bæjarfélög gátu stofnað til þeirra, sýslur og iðnaðarmannafélög eða samband þeirra, enda komi meðmæli og samþykki bæjarstjórnar eða sýslunefndar til. Þegar stofnunin hafði verið undirbúin á þennan hátt, átti ráðh. að löggilda iðnskóla. Ég vil nú álíta, að þetta að löggilda iðnskóla hafi falið það í sér, að ráðh. átti að kynna sér og fá það staðfest, að þeir veittu þá fræðslu, sem tilskilin er, störfuðu í samræmi við iðnfræðslul. Hins vegar hef ég ekki fundið eða getað komizt að raun um, að nokkur lagastafur sé til um það, hverjir eiga þessa 20 iðnskóla, sem nú starfa í landinu, hvernig eignarrétti þeirra er háttað, hvort til hans getur ekki verið stofnað á fleiri en einn veg. Ég sé t.d. í fjárl., að þar er talað um að veita styrk til Iðnskólans í Reykjavík og styrk til Iðnskólans í Hafnarfirði og svo framlag til iðnfræðslu utan Reykjavíkur. En nú vil ég spyrja: Er það svo, að Iðnskólinn hér í Reykjavík eða allir þessir iðnskólar séu nú sameign ríkisins og sveitarfélaganna? Hefur það verið athugað í sambandi við þetta mál? Og ef svo er ekki, er hér um atriði að ræða, sem snertir aðstöðu þeirra sveitarfélaga eða annarra aðila, sem nú halda uppi iðnfræðslunni, og þess vegna vil ég bera fram þessa ákveðnu spurningu til hæstv. ráðh., og mér þætti nokkru skipta að fá svar við henni, áður en málið fer til n.: Er það ætlun ráðh. og skilningur hans á ákvæðum þessa frv., að þeir 20 iðnskólar, sem nú starfa á víð og dreif um landið, verði, um leið og þetta frv. öðlast gildi sem lög, sameign ríkisins og sveitarfélaganna? Eða er það skilningur ráðh., að þessi skipan eigi að koma í gildi, þegar hinum nýju, stóru iðnskólum verður komið á fót samkv. hinum nýsettu l. Ég vænti þess, að þessu verði skýrt svarað við þessar umr. og skal ekki fjölyrða um þetta atriði þá frekar. Þá vildi ég mega víkja að því, að sum ákvæði þessa frv. eru að mínum dómi vægast sagt varhugaverð. Þessu til sönnunar vil ég minna á ákvæðin um það, að hér eftir skuli stofnkostnaður eða hlutdeild ríkisins í stofnkostnaði skólanna fara eftir áætluðum kostnaði, eftir áætlun, en ekki vera gerður upp eftir raunverulegum reikningum að verkinu loknu. Ég tel þetta ákvæði mjög varhugavert og eiginlega ekki hægt að sjá fyrir, hvaða byrðar kunna að geta fallið á sveitarfélög í sambandi við þetta ákvæði. Við vitum það ákaflega vel, sem eigum sæti hér á hv. Alþ. og fylgjumst með framkvæmdum í landinu, einkum hver í sínu kjördæmi, að það er mjög oft, að ég ekki segi það algenga, að áætlanir, sem gerðar hafa verið af vel menntuðum og hæfum, verkfróðum mönnum um mannvirki á ýmsum sviðum, standast ekki í reynd. Kostnaður fer fram úr áætlun og oft svo mjög miklu nemur. Þetta er ekkert sérstakt um skólamannvirki, heldur kemur þetta fram á mörgum öðrum sviðum, svo sem í samgöngumálum, við brúargerðir, í raforkumálum og við þekkjum söguna um félagsheimilin, og margt fleira mætti nefna í þessu sambandi. Vitanlega á mikinn þátt í þessu sú verðlagsþróun, sem við höfum búið við. Það má segja, að þegar verðlagið hækkar jafnört og reynslan hefur sýnt á undanförnum árum, eru áætlanir jafnvel orðnar hálfúreltar, þegar kemur að framkvæmdunum sjálfum. Svo örar eru verðlagsbreytingarnar. Ég veit, að ákvæðin um byggingarvísítölu eiga að vega upp á móti þessu, en að mínum dómi gera þau ákvæði það ekki fyllilega. Ég tel, að í þessum ákvæðum frv., sem ég nú geri að umræðuefni, felist of mikil áhætta fyrir sveitarfélögin til þess, að það sé rétt eða eðlilegt af hv. Alþ. að ganga frá málinu eins og hér er stofnað til með þessum ákvæðum. Þá vil ég enn benda á það, að gert er ráð fyrir því í frv. að gera mun á framlögum ríkissjóðs vegna stofnkostnaðar fullbúins heimavistarrýmis, annars vegar eftir því, hvort tvö eða fleiri sveitarfélög standa saman að slíkum skóla og hins vegar eftir því, hvort í skólanum fer fram skyldunám eða nám á síðari hluta gagnfræðastigs, sem kalla má frjálst nám. Þetta tel ég óeðlilegt og á þessu þurfi að fást breyting. Aðstaða getur verið þannig í fámennu og efnalega veikbyggðu sveitarfélagi, að það eigi örðugt með að vera í samvinnu eða sambandi við aðra um sitt skyldunám. En með ákvæðum frv., eins og það er nú, á hlutdeild ríkisins við slíka aðstöðu að vera 15% lægri í stofnkostnaði heimavistarrýmis en þegar um samvinnu sveitarfélaga eða sameiningu þeirra um slíka framkvæmd er að ræða. Ég tel líka, að það þurfi að koma til athugunar, hvort þessi ákvæði eiga ekki að ná lengra en til skyldunámsins. Það er nú yfirleitt svo, að þjóðfélagið heimtar meiri og meiri undirbúningsmenntun undir flest störf, sem unga kynslóðin á að takast á hendur, og landspróf eða gagnfræðapróf, þ.e.a.s. nám í efri bekkjum gagnfræðastigsins er nauðsynlegur og óhjákvæmilegur undirbúningur undir slíka verkmenntun eða þjálfun, sem þjóðfélagið krefst af unga fólkinu, og reynslan er sú, að langflestir unglingar, a.m.k. í þéttbýlinu, halda áfram, þegar skyldunáminu er lokið. Mér finnst því, að það séu full rök fyrir því að breyta þessum ákvæðum á þann veg, að þau nái lengra en til skyldunámsins eins. Ég skal nú fara að stytta mál mitt, þó að margt fleira sé athugavert í þessu frv. En ég vil að síðustu þó minna á aðeins tvö atriði með örfáum orðum. Hér er gert ráð fyrir því, að rn. verði heimilað að fresta greiðslu fjárveitinga að einhverju eða öllu leyti til byggingar skólamannvirkja, sem fyrirsjáanlegt er, að hvorki er hægt að ljúka að fullu né að nothæfum áfanga með fjárveitingum Alþ., sem fyrir hendi eru, og framlögum sveitarfélaga. Og það er gengið svo langt, að séu þegar samþykktar fjárveitingar Alþ. til skólamannvirkis ónógar til að greiða 1/3 af áætluðu stofnkostnaðarframlagi ríkisins, þá má menntmrn. ekki leyfa að hefja framkvæmdir fyrr en að fengnu skriflegu samþykki fjmrn. Ég hygg, að þó að ástæða kunni að vera til að hafa einhver ákvæði í þessa stefnu, þá sé sá hemill, sem hér er settur, um of. Ég tel eðlilegt, að nokkuð sé dregið úr þessum ákvæðum í sambandi við athugun og meðferð á þessu máli. Þá get ég ekki lokið svo máli mínu að minnast ekki örfáum orðum á 20. gr. frv. Það er greinin, sem kveður á um skiptingu rekstrarkostnaðar milli ríkisins og sveitarfélaga. Þessi gr. á víst að vera sett í frv. til þess að gera málin einfaldari en þau hafa verið. En ákvæði þessarar gr. eru svo flókin, að eftir því, er ég hef fyrir satt, hefur það vafizt mjög fyrir manni eins og Aðalsteini Eiríkssyni, sem hefur haft það að atvinnu og sérgrein í 10 ár að yfirfara reikninga um skólakostnað, að gera sér grein fyrir því, hvað í þessum ákvæðum felst raunverulega. Þegar þessu er þannig háttað, þá er nú ekki hægt að leggja þm. það til lasts, þó að þeir svona á örstuttri stund eigi erfitt með að kanna þetta til hlítar eða gera sér grein fyrir því, hvernig ákvæði þessarar gr. verða í framkvæmd. En það vil ég segja og láta koma fram hér, að ég hef orðið þess var, að þeir, sem fylgjast með í þessum efnum úti á landi, og oddvitar, sem hafa með höndum fjárreiður ýmissa skólastofnana og hafa reynslu af því að fást við fjármál af þessu tagi, þeir hafa látið í ljós við mig í símtölum og á annan hátt allmikinn ugg út af ákvæðum þessarar gr., m. a. hringdi til mín í morgun oddviti hér á Suðurlandsundirlendinu, sem ég er nú ekki gagnkunnugur, en þekki svona í sjón, og við höfum talazt við, og fór sérstaklega að færa í tal í alllöngu símtali ákvæði þessarar gr. og lét í ljós alveg eindreginn ugg út af því, að sér lítist ekki á blikuna, þegar hún kæmi til framkvæmda. Ég verð því að segja, að það er mjög illa farið, ef hæstv. ráðh. hugsar sér að láta afgr. þetta mál í mesta. flaustri. Þetta mál hefði þurft að koma fyrir Alþ. mörgum vikum fyrr en það gerði, en úr því sem komið er, hefði það náttúrlega veitt miklu meiri upplýsingar um málið, hefði afgreiðsla þess ekki verið knúin fram nú, en frv. sent til umsagnar oddvitum og ýmsum mönnum, sem kunnugir eru af eigin reynslu að fjalla um fjármál skólanna. Þá hefði málið allt í heild getað legið miklu skýrar fyrir þm. næsta haust, og þá hefði gefizt tóm til að setja þessa löggjöf í sæmilega góðu næði og að beztu manna yfirsýn á haustmánuðum, og hefði hún getað öðlazt gildi um n. k. áramót.



Herra forseti. Fyrirspurn hv. síðasta ræðumanns um iðnskólana, sem nú starfa, svara ég þannig, að ég tel þá tvímælalaust vera sameiginlega eign ríkis og sveitarfélaga.