Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Ingibjörg H. Bjarnason) Till. til þál. á þskj. 694 er komin hjer fram vegna þess, að samskonar till. frá hv. þm. Barð., hv. þm. Snæf. og mjer var tekin út af dagskrá í sameinuðu þingi í gær og kom því ekki til umr. þar. En það er sjálfsagt, að þingið láti uppi skoðun sína á þessu máli áður en því slítur. Þegar frú Herdís sál. Benediktsen ánafnaði eigur sínar til stofnunar kvennaskóla á Vesturlandi, mælti hún svo fyrir í arfleiðsluskrá sinni, að „allar þær ráðstafanir, sem lúta að því, að koma skólanum á fót og ákveða fyrirkomulag hans, skulu gerðar af landshöfðingja í samráði við amtsráð Vesturamtsins“. Eins og kunnugt er, þá breyttist stjórnarskipun landsins, og við þá breyt. voru bæði landshöfðingjaembættið og amtsráðin lögð niður. Við það fjell það starf að hafa íhlutun um stofnun og starfrækslu skólans, er til kæmi, að nokkru leyti undir stjórnarráð Íslands, en þeim hluta þess, sem aður heyrði undir amtsráð Vesturamtsins, var ráðstafað með sjerstakri konunglegri tilskipun, er gefin var 2. mars 1908. III. liður tilsk. hljóðar þannig: „Þá er til þess kemur að stofna kvennaskóla í hinu fyrverandi Vesturamti af sjóði „Minning Herdísar og Ingileifar Benediktsen“, skal leita álita sýslunefndanna í nefndu amti um þau atriði, er amtsráði vesturamtsins var ætlað að hafa afskifti af samkvæmt gjafabrjefi frú Herdísar Benediktsen“. Tilskipun þessi er enn í fullu gildi og er því ómögulegt að ganga framhjá henni, eigi að ráðstafa eignum fyrnefnds sjóðs. Það verður eigi gert með löglegum hætti án þess að leita um það samþykkis sýslunefndanna í Vestfirðingafjórðungi. Nú hefir hæstv. stj. látið sem hún þekti ekki tilsk. þessa og gengið algerlega framhjá henni, sem sjá má á því, að í frv. stj. til fjárlaga fyrir árið 1930 er feldur burtu styrkur til húsmæðraskólans á Staðarfelli, af þeirri ástæðu, að sjóður frú Herdísar Benediktsen eigi nú að taka skólann að sjer. Þessa er aðeins stuttlega getið í aths. aftan við fjárlagafrv. með svofeldum orðum: „Styrkveiting til húsmæðraskólans á Staðarfelli er látin falla niður, þar eð ákveðið er, að Herdísarsjóður taki hann að sjer. Í hans stað kemur húsmæðraskólinn við Alþýðuskóla Þingeyinga. Er honum ætlaður sami styrkur og hinn hafði“. Þetta er sjóðnum ætlað að gera að fornspurðum þeim aðila, sem hjer á íhlutunarrjett, engu síður en ríkisstj., nefnilega sýslunefndunum í hinu forna Vesturamti. Þáltill. sú, sem hjer liggur fyrir, er fram komin til þess að mótmæla þessari aðferð. Munu hv. þm. sjá, að engin lög standa til þess, að farin verði sú leið, sem ætluð er samkv. till. fjárlagafrv. Þá er og önnur ástæða engu lítilvægari; hún er jafnvel enn veigameiri en hin fyrri, og skal jeg nú víkja að henni nokkrum orðum. Í erfðaskrá frú Herdísar Benediktsen eru skýr og ótvíræð ákvæði um það, hvernig hún vill að fyrirkomulag skólans verði. Þar segir svo: „Það er ósk mín, að fyrirkomulag hins fyrirhugaða skóla verði sem líkast kvennaskólanum í Ytri-Ey, eins og hann er nú“  Skóli sá, sem frú H. B. hjer tekur sem fyrirmynd að skóla sínum, hafði eins og kunnugt er á sjer hið mesta álit og var talinn fullnægja þeim kröfum, sem menn þá gerðu mestar til almennrar kvenmentunar hjer á landi. Ytri-Eyjarskólinn var ekki húsmæðraskóli, heldur veitti hann nemendum sínum almenna mentun til munns og handa. Að vísu tóku nemendur hans á víxl þátt í heimilisstörfum skólaheimilisins, en á það var ekki lögð aðaláhersla kenslu þeirrar, er skólinn veitti. Eins og kunnugt er, þá er Staðarfellsskólinn eingöngu hússtjórnarskóli og veitir eigi aðra bóklega mentun en þá, sem nauðsynleg er í sambandi við þá verklegu fræðslu, sem nemendurnir fá. Starfsskrá eða reglugerð skólans - sje hún annars til - er öll önnur en sú, sem frú H. B. sál. kaus þeim skóla, er starfræktur yrði fyrir gjöf hennar. Að mínu áliti - og jeg veit að flestir landsmenn eru þar sömu skoðunar - er það með öllu ósæmilegt að ganga þannig alveg framhjá hinsta vilja þess gefanda, sem ánafnar eigur sínar til alþjóðarheilla. Enda er það svo með öllum siðuðum þjóðum, að í þessu falli eru þeim heilög þau ákvæði, sem slíkum dánargjöfum fylgja, og þeim kemur ekki til hugar að rjúfa slíka samninga. Þess meiri menningu og þroska sem ein þjóð hefir til brunns að bera, þess annara lætur hún sjer um að hlíta vilja þeirra, sem dánargjafir gefa. Hinar auðugustu þjóðir, svo sem Englendingar, eru mjög nákvæmir í því að framfylgja fyrirmælum slíkra arfleiðsluskráa sem þessarar, og sama er að segja um fleiri þjóðir, t. d. Svía, sem allra Norðurlandaþjóða mest hljóta slíkar dánargjafir, bæði margar og miklar, til ýmsra almenningsþarfa. Það liggur nú í augum uppi, að eigi má með nokkru móti kippa burtu þeim grundvelli, sem hver sá byggir á, er af skilningi á þörfum framtíðarinnar gefur fje sitt eftir sinn dag til einhvers þess málefnis eða stofnunar, sem honum er sjerstaklega hjartfólgin. Jeg vil ganga svo langt að segja, að jafnvel þó gjöfinni fylgdu einhver ákvæði, sem erfitt væri að fylgja, þá megi þó ekki ganga í bága við þau nema í ýtrustu nauðsyn. En um slíka nauðsyn er hjer alls ekki að ræða. Að því er snertir gjöf frú Herdísar Benediktsen, þá verður ekki með nokkru móti sagt, að þar sje neitt skilyrði sett, sem erfitt sje að uppfylla, nje heldur að tímarnir hafi beytst svo, að ekki sje hægt að framkvæma hennar hinsta vilja. Kröfurnar til almennrar mentunar ungra kvenna eru að mestu hinar sömu og þá voru, og þótt nú beri að vísu meira á kröfum um sjermentun húsmæðra - og æskilegt sje að fullnægja þeim -, ætti ríkisstj. á hverjum tíma að vera kleift að verða við óskum í þá átt, án þess að brjóta fyrirmæli, sem örlátir og framsýnir mannvinir setja á deyjanda degi. Undanfarin ár, síðan húsmæðraskólinn á Staðarfelli tók til starfa, hefir hann notið sjerstaks styrks í fjárlögum, eins og aðrir skólar. Það sýnist því engin frambærileg ástæða til þess að strika skólann út af fjárlögum - eins og gert var - og fela framfærslu hans sjóði, sem enga skyldu hefir til að starfrækja skólann í þeirri mynd, sem hann nú er. Hvers vegna má ekki halda áfram að veita fje til hans í fjárlögum? Til þess að Staðarfellsskólinn geti eignast rjett - lagalegan rjett - til þess að komast á framfærslu hjá sjóði frú H. B., þarf samþykki sýslunefnda Vesturamtsins fyrv., eins og jeg þegar hefi bent á í upphafi ræðu minnar hjer. Þessa samþykkis hefði ríkisstj. átt að vera búin að leita, áður en hún tók ákvörðun þessa. Það hefir hún ekki gert, svo sem kunnugt er. Nú stendur svo á, að ekki færri en 8 hv. þm. sitja hjer á þingi fyrir hið forna vesturamt. Það eru: hv. þm. Mýr., hv. þm. Snæf., hv. þm. Dal., hv. þm. Barð., hv. þm. V.-Ísf., hv. þm. Ísaf., hv. þm. N.-Ísf. og hv. þm. Str. Það hefði nú mátt búast við, að af 8 hv. þm., er teljast til hins fyrv. Vesturamts, hefðu fleiri en tveir viljað hreyfa andmælum gegn þessari ráðstöfun, en svo var þó ekki, því vitanlegt er það, að bæði Stykkishólmur, Flatey og Ísafjörður hafa hver um sig látið í ljós þá ósk, að skólinn yrði stofnaður þar. En þeir hv. þm. Barð. og hv. þm. Snæf. voru ásamt mjer flm. þessarar till. í sameinuðu þingi. Til þess að Staðarfellsskólinn geti eignast rjett - siðferðislegan rjett - til framfærslu eða rekstrar af sjóði frú H. B., þarf fyrirkomulag hans, þ. e. tilhögun starfrækslu, að breytast og samýmast ákvæðum gjafabrjefs frú Herdísar. Þetta má gera með því að setja á stofn á Staðarfelli - náist samkomulag hlutaðeigandi sýslunefnda til þess - almennan kvennaskóla og hafa þar í sambandi við hann húsmæðradeild með því fyrirkomulagi, sem nú er. Ætti engum að blandast hugur um, að með því er betur fylgt vilja hins stórhuga gefanda. Auk þess er með þessu einnig tekið tillit til þeirra gefenda, er ljetu af hendi jörðina Staðarfell sem væntanlegt skólasetur Herdísarskólans og í gjafabrjefi sínu ljetu þá ósk í ljós, að ef hægt væri, yrði hússtjórnardeild komið þar fyrir í sambandi við skólann. Þeir, sem á sínum tíma tóku við gjöf þeirra Staðarfellshjóna, hafa heldur ekki nægilega athugað það, sem athuga þurfti í því sambandi áður en Staðarfell varð eign hins íslenska ríkis. Vonandi er, að hið háa Alþingi sjái nú, að sú braut, sem hjer er stefnt inn á, er því eigi sæmileg, og að það heimili stj. að veita húsmæðraskólanum á Staðarfelli hæfilegan styrk til starfrækslu af ríkisfje, en láti sjóð frú H. B. liggja óhreyfðan þar til málið er svo undirbúið sem arfleiðsluskrá hennar mælir fyrir. Það væri ekki vansalaust, ef hið háa Alþingi, löggjafarsamkoma ísl. þjóðarinnar, ljeti svo merkilegt mál sem þetta afakiftalaust, ljeti fótum troða vilja hinnar þjóðkunnu, stórhuga heiðurskonu. Jeg hefi hjer bent á óhæfuna og vona, að hv. deild taki vel í mál mitt.



Ræða hæstv. dómsmrh. gefur mjer tilefni til að svara henni nokkrum orðum. Það hefir fyr verið vitnað í afskifti fyrv. stj. í þessu máli. Jeg hefi ávalt - einnig við fyrv. stj. - haldið því fram, að ekki mætti með nokkru móti ráðstafa dánargjöf frú Herdísar Benediktsen á nokkurn þann hátt, sem ekki væri í fyllsta samræmi við arfleiðsluskrá hennar. En það er ekki fyr en nú, að tilraun hefir verið gerð til að verja gjöfinni á ólöglegan hátt. Jeg skal ekki fara inn á það hjer, hvað Jón heitinn Magnússon hefir haft mikinn þingvilja bak við sig, er hann tók við Staðarfellsgjöfinni. En hvergi verður sjeð af Alþt., að Alþingi hafi löglega samþ. þá samninga. Jeg verð að undirstrika það, að jeg get ekki talið það viðleitni til að fylgja fyrirmælum tilsk., ef ekki er leitað samþ. sýslunefndanna, þegar taka á ákvörðun um, hvar Herdísarskólinn verður reistur. Huggunarorð hæstv. ráðh. um, að jeg gæti treyst því, að ekki verði gerð frekari breyt. á Staðarfellsskólanum án þess að borið verði undir sýslunefndirnar í Vesturamtinu, eru eins og nú standa sakir lítils virði.

Þetta sagði jeg aldrei. Jeg sagði, að fullnægt mundi verða þeim lögum og reglum, er þá verða í gildi

. Hæstv. ráðh. talar um, „að fullnægt skuli þeim lögum og reglum, er þá verða í gildi“. Þessi lög og þessar reglur eru og verða jafnan hin sömu, og er þau að finna í erfðaskrá frú Herdísar Benediktsen og tilsk. frá 2. mars 1908. En þetta hvorttveggja er brotið með þeirri ráðstöfun, sem hæstv. stj. nú ætlar sjer að gera um fje Herdísarsjóðs. Tilgangur minn með þáltill. var sá, að fá um þetta skýr svör hjá hæstv. stj., og jafnvel þótt að sú tilraun mín beri ekki þann árangur, sem jeg helst mundi kjósa, þá er það þó jafngott, að alþjóð manna fær að sjá það í þingtíðindunum, að gerræði því, sem hjer á að beita, hefir verið mótmælt.



Jeg vil aðeins taka það fram, að dagskráin ræðir um alt annað atriði en hjer liggur fyrir, sem sje þetta, að leitað skuli samþykkis sýslunefnda um það, hvar skólinn skuli standa; þá fyrst er hægt að taka endanlega ákvörðun. Dagskráin fer fram á alt annað en það, sem hjer hefir verið rætt um.



Það er búið að benda á það, bæði af mjer, hv. 3. landsk. og hv. þm. Snæf., að það sje ekki búið að taka endanlega ákvörðun með Herdísarsjóðinn, þótt tekið hafi verið við Staðarfellsgjöfinni, en óneitanlega hefir verið gefið undir fótinn með, að skólinn skyldi standa þar. Stj. hefir ennþá á valdi sínu að segja, að hún sje ekki bundin við gerðir fyrri stjórna í þessu máli, þar sem ekki hafi verið leitað samþykkis rjettra aðila. Það er líka siðferðisleg og lagaleg skylda hennar að bæta úr því, sem vanrækt kann að hafa verið, og þá fyrst getur hún tekið ákvörðun, en fyr ekki. Úr þessu er auðvelt að bæta og framfylgja þannig fyrirmælum hinnar konunglegu tilsk., því að það eru lög, sem ekki má brjóta, og vil jeg því skora á stj. að fara eftir fyrirmælum hinnar konunglegu tilsk. frá 2. mars 1908.