Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hv. 5. þm. Reykv. heldur nú fram ræðu sinni þar sem síðast var frá horfið í þessu máli.



Herra forseti. Hv. þm. spyrja: Hvaða mál er það? Málið er 162. mál á þskj. 167, till. til þál. um stighækkandi eignarskattsauka til tveggja ára.



Ég vil taka fram að það er ekki meiri ástæða nú fyrir þm. að vita ekki hvað hér fer fram heldur en venjulega. Það er búið að taka málið á dagskrá með formlegum hætti.



Ég hef enga athugasemd að gera við þessa athugasemd forseta. Með vísan til þess að ég hef þegar svarað þeirri gagnrýni sem þegar hefur verið hreyft gegn þessu máli, reyndar undir öðrum dagskrárlið. og með vísan til þess að málið er mjög ítarlega rökstutt í ítarlegri grg. ásamt með fjöldanum öllum af fylgiskjölum sem hv. þm. hafa greiðan aðgang að sé ég ekki ástæðu til að hafa þessa ræðu lengri.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 12. þm. Reykv. að flytja hér till. til þál., sem þannig hljóðar, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að ríkisstj. láti fram fara athugun á því hvort hagkvæm sé vega- og brúargerð úr Geldinganesi yfir Leiruvog og Kollafjörð í Kjalarnes og verði sérstaklega kannað hvort skapa megi í sambandi við slíka vega- og brúargerð ákjósanlega aðstöðu til hafbeitar fyrir lax í Kollafirði og Leiruvogi.“ Tilgangurinn með flutningi þessarar till. er að vekja athygli á þýðingarmiklu máli og koma fram með hugmynd um mannvirkjagerð í vegamálum sem samtímis gæti skapað einkar hagstæð skilyrði fyrir laxahafbeit og/eða laxeldi. Ef að veruleika yrði gæti það orðið til þess að Íslendingar tækju að sér forustu í fiskiræktarmálum með laxaliafbeit í Norður-Atlantshafi sem skilað gæti umtalsverðum hagnaði í þjóðarbúið. Sú vega- og brúargerð er miðast við að nýta þessi skilyrði til hlítar hefur og þann kost að stytta leiðina frá Reykjavík upp á Kjalarnes um allt að 10 km og þá leiðina vestur og norður, en á fylgiskjali með till. má sjá vegalengdir eftir því hvaða leið yrði valin. Vegagerð ríkisins hefur látið gera þær athuganir svo og það kort sem fylgir með þessari till. sem fylgiskjal. Eins og ég gat um áðan miðar þessi till. að því að könnuð verði hagkvæmni nýs Vesturlandsvegar með brúargerð er hafi þann tilgang, auk umtalsverðrar styttingar fjölfarinnar þjóðbrautar, að skapa möguleika til fullnýtingar einkar ákjósanlegra aðstæðna fyrir laxahafbeit og/eða laxeldi í Kollafirði og Leiruvogi. Brúarmannvirki og aðfyllingar yrðu því sérstaklega hönnuð með það í huga að þau gætu nýst sem fyrirstöður með sleppi- og móttökuaðstöðu fyrir laxfiskinn. Sá hluti Vesturlandsvegar, sem hér um ræðir, er úr Geldinganesi, þ.e. Reykjavík, í Kjalarnes, og er þess að geta að skv. samþykki borgarstjórnar Reykjavíkur 25. apríl 1977 og samþykktum skipulagsnefndar um endurskoðun aðalskipulags Reykjavíkur hafa borgaryfirvöld tryggt sér möguleika til hraðbrautarlagningar einmitt þá leið sem hér er bent á, yfir Elliðavog um Geldinganes, en þar er eitt af framtíðarbyggingarsvæðum Reykjavíkurborgar. Laxeldi á sér orðið nokkuð langa sögu og mikil reynsla hefur fengist á því sviði hér á landi á undanförnum áratugum. Samt sem áður hefur þróunin ekki verið eins hröð í þessum efnum og æskilegt hefði verið. Norðmenn og Skotar hafa náð miklu forskoti undanfarinn áratug umfram Íslendinga í framleiðslu og markaðssetningu á eldisfiski. Með stofnun Kollafjarðarstöðvarinnar 1961 hófust tilraunir með hafbeit á laxi hér við land og höfðu þegar gengið inn í stöðina í Kollafirði á s.l. ári 33 þúsund laxar. Einnig má nefna að sumarið 1982 fengust hjá Pólarlaxi tæplega 2000 laxar, en fyrstu gönguseiðum af laxi var sleppt við Straumsvík 1981 og nokkur skil urðu þar á laxi sumarið 1982. Fjárhagslegur grundvöllur hafbeitarinnar hvílir á endurheimtum sjógönguseiðum. Vegna fyrirkomulags laxveiða í löndum við Atlantshaf virðist rekstrargrundvöllur fyrir laxahafbeit vera bestur hér við land. Ástæðan er sú að annars staðar en við Ísland eru 80–90% veidd í sjó, en laxfiskur sem gengur í árnar þarf að standa undir sportveiðum og sjá um viðhald stofnsins. Því kemst aðeins lítill hluti hafbeitarlaxins á sleppistað og sá aðili sem kostað hefur beitina nýtur ekki arðsins. Vegna banns við laxveiði í sjó horfa málin öðruvísi við hjá okkur. Þá er ekki fyrirsjáanlegt í náinni framtíð að önnur lönd fari að dæmi Íslendinga og banni laxveiðar í sjó, enda styðjast veiðar þeirra við aldagamlar hefðir og fjölmargir þar hafa afkomu sína af þeim veiðum. Hér á landi hafa á undanförnum árum farið fram tilraunir með hafbeit víða um land. Ágætur árangur hefur náðst, einkum á suðvestan- og vestanverðu landinu, í Kollafirði og Lárósi á Snæfellsnesi. Möguleikar á Faxaflóasvæðinu eru taldir einkar góðir, ekki síst vegna þess að flóinn liggur opinn fyrir tiltölulega hlýjum sjávarstraumum sunnan úr hafi, og hættan af hafís er hverfandi miðað við suma aðra landshluta. Þá eru önnur skilyrði, svo sem átumagn, talin ákjósanleg á þessu svæði. Það sem einkum skortir er aðstaða til sleppinga sjógönguseiða og aðstaða til veiða á fullvöxnum laxi er leitar á sleppistaðina af hafi. Ef unnt yrði að skapa hagstæða sleppi- og móttökuaðstöðu, t.d. á umræddu svæði, mættu hugsa sér að fleiri en ein eldisstöð sleppti þar sjógönguseiðum, enda yrðu þau metin samkvæmt vel skilgreindum stöðlum, þannig að hlutur einstakra eldisstöðva af endurheimtum laxi yrði ákvarðaður á slíkum grundvelli. Um leið mætti stuðla að auknum gæðum á sjógönguseiðum og koma í veg fyrir að lélegum eða ónýtum seiðum yrði sleppt til sjávar, en allmörg dæmi eru því miður um vinnubrögð af slíkum toga. Þá má og benda á að unnt er að stækka eða reisa á þessu svæði afkastamikla seiðaeldisstöð sem framleitt gæti milljónir sjógönguseiða. Stofnlagnir Hitaveitu Reykjavíkur og væntanlegrar hitaveitu Kjalarneshrepps liggja um næsta nágrenni og gætu því seiðaeldisstöðvar fengið nauðsynlega varmaorku til seiðaframleiðslu frá nærliggjandi hitaveitum. Í þessu sambandi má benda á að seiðaeldisstöð þarfnast varmaorku á þeim árstíma er hitaveita er aflögufær um heitt vatn. Það virðist því sem á þessu svæði sé möguleiki á mikilli framleiðslu á seiðum til sjógöngu og góð hafbeitarskilyrði fyrir lax, framleiðslu sem gæti skipt miklu máli fyrir þjóðarbúið. Þá má benda á þann möguleika að heitt vatn verði notað til upphitunar sjávar á afmörkuðu svæði í Kollafirði eða Leiruvogi. Víða erlendis er hafbeit á ýmsum laxategundum mikilvægur atvinnuvegur. Má í því sambandi nefna hafbeitarstarfsemi við Kyrrahaf. Kyrrahafslaxinn er einn mikilvægasti nytjafiskur á Norður-Kyrrahafi, einkum fyrir Bandaríkjamenn, Kanadamenn, Japana og Sovétmenn. Ég sé ekki ástæðu til að víkja fleiri orðum að þessari till. eða þeim hugmyndum sem að baki henni liggja. Ég tel að hér sé um að ræða allt í senn: málefni sem skiptir okkur miklu, einstaklinga sem þjóðarbúið í heild, og að hér megi fara saman nýting á fjármagni fyrir aukna hagstæða vegagerð svo og fyrir það sem ég tel einna þýðingarmest í dag fyrir okkur, að hægt sé að sinna fiskeldi með þeim hætti, sem getur gefið okkur þann arð sem ætti að vera. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að umr. um þessa till. verði frestað og till. vísað til hv. atvmn. Sþ.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. á þskj. 427, sem er flutt af öllum þm. Alþb., og er till. á þessa leið: „Alþingi ályktar að kjósa nefnd níu þm. hlutfallskosningu í Sþ. til þess að rannsaka málefni innflutningsverslunarinnar og til þess að gera tillögur til úrbóta. Nefndin skal beina rannsókn sinni að eftirfarandi atriðum: 1. Til hvaða ráðstafana er hægt að grípa í því skyni að tryggja að innflutningur til landsins verði hagkvæmari en nú er um að ræða? 2. Hvaða ráðstafanir er unnt að gera til þess að koma í veg fyrir misnotkun gjaldeyris : innflutningsverslun? 3. Hvað má ætla að stór hluti þjóðartekna tapist vegna óhagkvæmrar innflutningsverslunar? 4. Hvaða ráðstafanir er unnt að gera til þess að koma í veg fyrir að þeir, sem brotið hafa reglur um innflutnings- og gjaldeyrismál, fái verslunarleyfi á ný? 5. Hvernig er unnt að koma í veg fyrir að innflutningsverslun skipti við milliliði, heildsala, erlendis sem taka álagningu og umboðslaun af vörum sem seldar eru til Íslands? 6. Hvernig háttar innflutningsverði til annarra norrænna landa, þó einkum til Færeyja sem ætla má að séu á margan hátt sambærilegar við ísland? Nefndin skili skýrslu til Alþingis haustið 1985. Nefndin kýs sér sjálf formann og varaformann. Kostnaður við nefndarstörfin greiðist af Alþingi, svo og sérfræðiaðstoð sem nauðsynleg kann að reynast.“ Í grg. er ítarleg grein gerð fyrir þessari till. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur lengi legið fyrir að innflutningur til Íslands er miklum mun dýrari en til grannlanda okkar. Þetta kom m.a. fram í könnun á innflutningsversluninni sem gerð var árin 1978 og 1979. Þessari könnun var þó ekki fylgt eftir á árunum 1980–1983, þegar viðskrh. Framsfl. fór með þetta mál, og að sjálfsögðu hefur viðskrh. núverandi ríkisstj. ekki sinnt þessu máli. Rannsóknin á högum innflutningsverslunarinnar var fyrsta heildstæða úttektin á vinnubrögðum heildverslunarinnar og er enn í fullu gildi. Af og til koma svo upp mál sem staðfesta það hvað innflutningsverslunin er dýr fyrir þjóðarbúið. Þessi kostnaður veldur lífskjaraskerðingu svo að nemur hundruðum millj. kr., jafnvel milljörðum, eins og auðvelt er að sýna fram á. Nýjasta málið, sem hér hefur komið upp, er kaffibaunasvindlið sem sagt var frá í blöðum í þinghléinu. Þar kemur fram að mismunurinn á raunverulegu verði og gjaldeyrisúthlutun nemur um 220 millj. kr. Það er svipuð upphæð og tekjur allra íbúa í Þorlákshöfn á árinu 1984. Allt það strit, sem íbúarnir þar lögðu á sig á síðasta ári á sjó og til lands, skilaði álíka heildartekjum og skrifborðsákvörðun um fáeinar faktúrur! Það þurfti heilt byggðarlag til þess að vinna fyrir þessu - sem þó er auðvitað aðeins eins og toppurinn á ísjakanum sem enn marar í kafi frjálshyggjunnar. Gróðamyndun og sjálftaka innflutningsverslunarinnar á fjármunum almennings er í samræmi við stefnu núv. ríkisstj. Þess vegna er ekki við því að búast að hún taki á þessum hrikalegu vandamálum. Till. þessi er því flutt til þess að gefa Alþingi kost á því að taka málin í sínar eigin hendur. Ef alþm. vilja ná í peningana, sem þeir ríku hafa margfaldað á síðustu misserum, samþykkir þingið þessa till. um rannsókn á innflutningsversluninni, gjaldeyrisnotkun hennar og skattaframtölum.“ Með grg. þáltill. eru birt nokkur gögn. Þar er í fyrsta lagi birt í heild skýrsla verðlagsstjóra til viðskrh. um athugun á innflutningsversluninni í janúar 1979. Þar kemur mjög margt fróðlegt fram, m.a. um hagnað innflutningsverslunarinnar árin 1971–1976 og þær breytingar sem urðu á þessum hagnaði á árunum 1977, 1978 og 1979. Þá kemur það einnig glöggt fram í þessari grg. hvernig innflutningsverð hefur þróast í milljörðum kr. á árunum 1975–1978 og hversu stór hluti hefur verið tekinn í umboðslaun sem hlutfall af innflutningi á þessu árabili. Það kemur einnig fram í grg. hvað innflutningur til Íslands er mikið dýrari en til grannlanda okkar. Það kemur fram í fskj. III, sem er grg. verðlagsstjóra um samnorræna verðkönnun á innfluttum vörum, dags. 23. ágúst 1978. Þar kemur í ljós að sé innflutningsverð til Svíþjóðar á því ári 100, þá er innflutningsverð til Danmerkur 103.6, Noregs 103.6, Finnlands 104.7, en Íslands 126.7. M.ö.o.: innflutningsverð til Íslands á þessu ári er talið vera 26.7% hærra en til Svíþjóðar á sama tíma. Þetta hærra innflutningsverð borgar þjóðin auðvitað með lakari lífskjörum en ella gæti verið um að ræða. Í tíð ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsen fór viðskrh. Framsfl. með þessi málefni og það verður ekki sagt að hann hafi beint iðað í skinninu við að taka á þessum málum. Þrátt fyrir yfirlýsingar sem sú ríkisstj. gaf aftur og aftur í efnahagsáætlunum sínum var ekki snert á þessum málum fyrr en á árinu 1982 þegar þáv. hæstv. forsrh. skipaði nefnd til þess að fara yfir þessi mál. Í rauninni jafngilti ákvörðun forsrh. því að taka málið úr höndum þáv. viðskrh. Hygg ég að það sé næsta fátítt í ríkisstj., ef ekki einsdæmi, að forsrh. telji sig knúinn til að taka mál úr höndum fagráðh. með þeim hætti sem hér var gert. Í framhaldi af inngripi þáv. hæstv. forsrh. var skilað skýrslu 11. mars 1983. Skýrslan er birt sem fskj. IV með þessari þáltill. á bls. 18 í þskj. Skilabréf er undirritað af Þórði Friðjónssyni og Ragnari Árnasyni. Fulltrúi Framsfl. í þessari nefnd, sem fjallaði um málin, tók ekki þátt í störfum nefndarinnar og skilaði engu áliti og neitaði að standa að því nál. sem þarna var um að ræða. Það mun hafa verið Björn Líndal, starfsmaður í viðskrn. Í grg. Þórðar Friðjónssonar og Ragnars Arnasonar er komið inn á leiðir til að draga úr viðskiptahalla og styrkja samkeppnisstöðu innlendra atvinnugreina með aðgerðum í innflutningsmálum sem samræmast alþjóðlegum skuldbindingum Íslendinga um utanríkisviðskipti. Í grg. er komið víða við. Ég ætla ekki að fara að rekja hana í smáatriðum í framsöguræðu minni nú, enda er hún aðgengileg þeirri nefnd, sem um málið mun fjalla, hér í þskj. Ég held að þó væri fróðlegt að rifja upp nokkur atriði úr tillögum þeirra Ragnars Árnasonar og Þórðar Friðjónssonar. Í fyrsta lagi gera þeir tillögu um að gerðar verði breytingar á ytri tollum, þ.e. öðrum tollum en þeim sem lagðir eru á innflutning frá EFTA og Efnahagsbandalaginu. Það er lagt til að viðkomandi ráðuneytum verði falið að kanna þennan kost í einstökum atriðum og gera ríkisstj. grein fyrir niðurstöðum sínum og tillögum innan fjögurra vikna, eins og þar stendur. Í annan stað leggja þeir til að beitt verði hér í vaxandi mæli svokölluðum jöfnunartollum. Í samningum okkar við EFTA og Efnahagsbandalagið er gert ráð fyrir þeim möguleikum að beitt verði jöfnunartollum á innflutning. Þetta hefur sáralítið verið gert. Ég man satt að segja bara eftir einu tilviki þar sem er um að ræða jöfnunartoll á innflutt tilbúin hús. Að öðru leyti held ég að þessu ákvæði hafi mjög lítið verið beitt. Tillaga þeirra tvímenninganna er þessi: Lagt er til að hafin verði kerfisbundin vinna á þessu sviði. Eðlilegast virðist að viðskrn. annist framkvæmdir í samvinnu við önnur viðkomandi rn. og innlenda aðila. Í þriðja lagi er lagt til að fram fari kerfisbundin athugun á beitingu undirboðstolla á vörur og vörutegundir sem eru fluttar hingað til lands á undirboðsverði. Ég er sannfærður um að að þessu eru veruleg brögð í okkar innflutningi og í þeim efnum mætti jafnvel nefna dæmi. Staðreyndin er hins vegar sú að embættismannakerfið hefur ekki verið fáanlegt til að taka á þessu máli vegna þess að það er flókið, það tekur mikinn tíma og er vandasamt og ekki einfalt. Auðvitað er eðlilegast að fjmrn. taki að sér slíkt verkefni í samvinnu við viðkomandi rn. og aðra innlenda aðila. Ég er þeirrar skoðunar að það séu svo mikil brögð að undirboðstollum í okkar hagkerfi að eðlilegt væri að hafa starfsmann í fjmrn. sem hefði lítið eða ekkert annað verkefni en að fylgjast kerfisbundið með tollum á þessu sviði. Ég er sannfærður um að ef þetta væri gert mætti skila inn verulegum fjármunum og um leið styrkja innlenda framleiðslu gagnvart innflutningi þrátt fyrir þau ákvæði sem eru í okkar lögum í raun vegna aðildar okkar að Fríverslunarsamtökunum og samningum okkar við Efnahagsbandalag Evrópu. Í fjórða lagi leggja þeir félagar til að lagt verði tímabundið þróunargjald á sömu vöruflokka innfluttra iðnaðarvara og aðlögunargjald var lagt á á sínum tíma. Sérstakri sendinefnd verði falið að ræða um álagningu þróunargjaldsins við fulltrúa EFTA- og Efnahagsbandalagslandanna. Gjaldið verði 3–4% í upphafi, en lækki að 6–12 mánuðum liðnum stig af stigi uns það falli úr gildi 18–24 mánuðum eftir að það var lagt á. Hér er um að ræða gjald sem upphaflega var lagt á 1. jan. 1979 og rann út á árinu 1981. Það var kallað tímabundið aðlögunargjald á innfluttar iðnaðarvörur. Tilgangur þessa aðlögunargjalds var tvíþættur: Annars vegar að afla tekna til að stuðla að innlendri iðnþróun og hins vegar að gera okkar iðnaðarvörur samkeppnisfærari við innflutning en ella hefði verið. Það má segja að þessi ákvörðun hafi orðið til sem beint framhald af aðlögunartíma Íslands að Fríverslunarsamtökum Evrópu, EFTA. Eins og menn muna var gert ráð fyrir því í fríverslunarsamningunum að fríverslunin tæki gildi á tíu árum. Hér var gerð tillaga um það að framlengingartímabilið yrði lengt um 3–4 ár. Fimmta tillagan, sem þeir tvímenningar gerðu varðandi innflutninginn, var um tímabundna og sveigjanlega innborgunarskyldu. Þeir leggja til að tekin verði upp innborgunarskylda við innflutning eins og t.d. hefur verið gert með húsgögn í nokkrum mæli. Þá var gert ráð fyrir því um skeið að greiða yrði inn í banka ég held 35% af innflutningsverði húsgagna til þess að draga úr innflutningi og skapa innlendum húsgagnaiðnaði betri stöðu en annars var um að ræða. Þá var gert ráð fyrir því í sjötta lagi að samstarfsnefnd um gjaldeyrismál yrði falið að koma á samráði við viðkomandi ráðuneyti um að kanna framkvæmd ákvæða um gjaldfresti og möguleika á að þrengja slíkar heimildir að því er varðar fullunnar vörur. Hér er um að ræða stórmál sem ekki hefur verið snert við, m.a. vegna þess, og ég kem aftur að því, að í embættismannakerfinu er ríkjandi vantrú á hvers konar aðgerðum af þessu tagi. Embættismennirnir telja margir að hér sé um að ræða tímafreki og flókið verk og þeir vilja undir engum kringumstæðum fara út í slíkt verk þegar það reynir að sumu leyti á þanþolið á aðild okkar að Fríverslunarsamtökum Evrópu og samningi okkar við EFTA. Hér eru taldar upp fleiri tillögur. Alls er hér um að ræða tólf ítarlegar tillögur um það hvernig hægt er að draga úr innflutningi, hvernig hægt er að draga úr viðskiptahalla, hvernig hægt er að styrkja iðnað okkar gagnvart innflutningi án þess að það þýði að brotnar séu þær reglur sem kveðið er á um í samningum okkar við EFTA og Efnahagsbandalagið. Því er stundum haldið fram að það sé ekkert hægt að gera í innflutningsmálum vegna þess að við höfum svo strangar reglur gagnvart Efnahagsbandalaginu og EFTA að það sé ekki hægt. Þessi skýrsla, sem birt er á bls. 18–24 í þessu þskj., sýnir alveg ótvírætt að hægt er að takmarka innflutning með margvíslegum aðgerðum án þess að það brjóti á neinn hátt í bága við þær reglur sem við höfum gengist undir í EFTA og Efnahagsbandalaginu. Núv. ríkisstj. stendur frammi fyrir stórfelldum viðskiptahalla. Hún hefur keyrt kaup niður í 60–70% af því sem var hérna fyrir þremur, fjórum árum. Þrátt fyrir það verður hér um að ræða mikinn viðskiptahalla og greinilegt að grípa verður til sérstakra aðgerða til að draga úr innflutningi og viðskiptahalla. Hvað er viðskiptahalli? Viðskiptahalli er erlendar skuldir. Menn eru mikið að kvarta yfir því og tala um að við berum þunga greiðslubyrði af erlendum lánum. Það er rétt. Ein leiðin til að draga úr erlendum skuldum er að skera niður viðskiptahallann með þeim tillögum sem hér eru á dagskrá. Fskj. V með þessari þáltill. er margvíslegar blaðaúrklippur sem birtar voru í blöðum í framhaldi af svokölluðu „kaffibaunasvindli“ og ætla ég ekki að rekja þær hér í einstökum atriðum að sinni nema sérstakt tilefni gefist til. Í fskj. VI er farið yfir það hvaða lagaheimildir viðskrh. hefur í þessu efni samkv. gildandi lögum um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála. Ég tel að ekki sé nokkur vafi á að hæstv. viðskrh. hafi mjög víðtækar lagaheimildir nú þegar til að draga úr innflutningi. Þessar lagaheimildir voru samþykktar samhljóða á Alþingi á sínum tíma. Það var gefin úr reglugerð á grundvelli þessara laga í nóvember 1979 af þáv. viðskrh. Kjartani Jóhannssyni. Þarna er, bæði í reglugerðinni og í lögunum, um að ræða mjög eindregnar heimildir sem viðskrh. landsins getur notað ef hann vill draga úr innflutningi, ef hann vill draga úr kostnaði við innflutningsverslunina. Öll hljótum við að vera sammála um nauðsyn þess að halda kostnaði við innflutningsverslunina sem mest niðri. Innflutningsverslunin er dýr og það er skylda Alþingis að fjalla um leiðir til að draga úr kostnaði við hana. Herra forseti. Ég ætla í þessari umr. að draga fram nokkrar fleiri upplýsingar um innflutningsverslunina og þróun hennar og veltu á undanförnum árum. Gríp ég þá niður hér í atvinnuvegaskýrslur Þjóðhagsstofnunar 1980–1981 sem nýlega hafa borist þm. í hendur og eru um margt mjög fróðlegt plagg. Það kemur t.d. fram í því plaggi, sem ég er ekki viss um að allir þm. hafi gert sér grein fyrir, a.m.k. fannst mér talan athyglisverð, hvað fyrirtæki eru mörg á Íslandi. Hvað ætla alþm. að fyrirtæki séu mörg á Íslandi með sjálfstæð framtöl? Þau eru 31 985 í þessu litla landi, þessu litla hagkerfi. Svo eru menn að undrast á því að erfitt sé fyrir skattaeftirlitið að ná utan um þetta kerfi. Hér er um að ræða 31 þús. og 900 fyrirtæki sem eru flokkuð sem slík samkvæmt atvinnugreinaflokkun Hagstofu Íslands. Fróðlegt er að líta á að það eru 1300 heildverslanir á Íslandi, eins og þetta var 1982, og smásöluverslanir eru á sama tíma 1900. Þetta segir okkur talsverða sögu um íslenska hagkerfið, hvernig það er og hvað það vill í rauninni vera erfitt oft og tíðum fyrir stjórnvöld að ná utan um þetta og hætta á að hlutirnir verði sundurvirkir og skili ekki ýtrustu hagkvæmni í hverri grein. Það er fróðlegt einnig í þessu sambandi að skoða hvernig vinnuafl hefur þróast eftir atvinnugreinum hér á síðustu árum. Ég er hér með yfirlit um hvernig þetta hefur þróast í heildversluninni 1974–1982. Þar kemur í ljós að allan tímann er um að ræða nokkra aukningu jafnt og þétt, stundum litla, stundum meiri, í þessari atvinnugrein. Aukningin á árabilinu er í kringum 17–18%. Ef hins vegar er skoðað annað atriði í þessu, sem er velta heildverslunarinnar, sjá menn hvað þetta er stór þáttur í þjóðarbúinu. Velta heildverslunarinnar á árinu 1983 var 16 milljarðar kr. Í dag komu fram upplýsingar um að hagnaður hennar hefði ekki verið nema í kringum 300 millj. kr. eftir „skattalegar ráðstafanir“ á árinu 1983. Það sem kallað er hér „heildverslun“ er heildverslun af hvaða tagi sem er, þ. á m. útflutningsverslun sem hefur mjög lítinn hluta af þessu eða um 780 millj. kr. Byggingavöruverslun hefur 2.5 milljarða kr., sala á bílum og bílavörum hefur 2.7 milljarða kr. og önnur heildverslun hefur hér um 10 milljarða kr. Það er einnig fróðlegt, herra forseti, að virða fyrir sér skiptingu vinnuafls eftir atvinnugreinum á árunum 1974–1982 og athuga hvað heildverslunin er með marga menn í vinnu. Það kemur fram að á árinu 1982 er heildverslunin með 5623 menn í vinnu, en hvað skyldu allir sjómenn á Íslandi vera margir á sama ári? Þeir eru 5745. Allir þeir sem stunda fiskveiðar eru 5745. Þannig má segja að hver einn sjómaður sé með einn starfsmann heildverslunar á bakinu á sér. Eitt af því, herra forseti, sem vakti athygli mína þegar ég fór að undirbúa framsöguræðu fyrir þessa þáltill. var hvað lítið er til af nýlegum upplýsingum um verslunina. Má það verða mönnum nokkurt umhugsunarefni, m.a. þeim mönnum sem telja sig tengda versluninni á einhvern hátt, að það eru í rauninni engar brúklegar upplýsingar til um verslunina eftir 1981 eða 1982. Þegar spurt er um brúttóhagnað verslunarinnar á síðustu árum eru engar tölur til. Það eru til gamlar tölur hjá Þjóðhagsstofnun. Þegar ég fékk engar tölur hjá Þjóðhagsstofnun hringdi ég í Verslunarráð Íslands og spurði: Hvað hafið þið af tölum í þessu? Ég hringdi í Félag ísl. stórkaupmanna og Kaupmannasamtökin og spurði: Hvaða tölur eru þið með? Á hverju byggið þið ykkar ályktanir um afkomu verslunarinnar, heildverslunar eða smásöluverslunar eftir atvikum? Það kom í ljós, sem mér þótti kostulegt, að Verslunarráð Íslands og Kaupmannasamtökin voru ekki með neinar áætlanir um þetta sem þau samtök voru tilbúin að láta mér í té, en það sem var mikið alvarlegra, má segja, var að Þjóðhagsstofnun er ekki með neitt af brúklegum nýjum tölum í sambandi við verslunina. Þetta er alveg yfirgengilegt, miðað við það hvað hér er um stóran þátt að ræða í okkar efnahagskerfi. Heildverslun og smásöluverslun á Íslandi velta á þessu ári sennilega 50 milljörðum kr., en það eru engar heildartölur um alla þessa súpu til í hagkerfinu. Þjóðarframleiðslan er 80– 90 milljarðar kr. 50 milljarðar fara í gegnum heildverslun og smásöluverslun. Það eru ekki til brúklegar upplýsingar um það að mínu mati. Ég fékk upplýsingar um það frá Þjóðhagsstofnun hvernig afkoma þessara fyrirtækja er áætluð og hversu mikil laun þau eru talin greiða á árunum 1981, 1982 og 1983. Þar kemur fram að heildarlaunagreiðslur í þessum fyrirtækjum eru taldar vera um 777 millj. kr. á árinu 1983 sem er rétt að hafa til hliðsjónar við 30 milljarða veltu. Vissulega eru þessi fyrirtæki mikilvægir atvinnurekendur og vissulega skulum við ekki gera lítið úr nauðsyn þess að hér þrífist brúkleg innflutningsverslun, en við skulum líka reyna að átta okkur á því að ef stjórnvöld eiga að geta tekið ákvarðanir í efnahagsmálum, það er sama um hvað það er, verða að liggja fyrir upplýsingar um þátt eins og þennan. Þess vegna verð ég að segja að það er alveg makalaust að maður skuli koma að algerlega lokuðum dyrum svo að segja hvað snertir upplýsingar um verslunina bæði hjá Þjóðhagsstofnun og jafnvel hjá Verslunarráði Íslands sem hefði nú átt að hafa einhverjar upplýsingar um þessi mál. Þetta þætti skrýtið t.d. hjá bændasamtökunum svo ég nefni dæmi. Þar eru menn með búreikningastofu og halda allnákvæmt bókhald um afkomu bænda eftir því sem kostur er á. Sama er að segja um frystinguna, saltfiskverkunina og útgerðina í landinu. Upplýsingasöfnunin er nokkuð nákvæm, eftir því sem mögulegt er, eftir skattaframtölum og leiðréttingum eftir á. En það vantar í rauninni allar upplýsingar um verslunina og Verslunarráð Íslands þorir ekki einu sinni að senda frá sér ágiskanir um þessa hluti vegna þess að Verslunarráðið hefur ekkert í höndunum. Ég bað Þjóðhagsstofnun um nýjustu upplýsingar um hag smásöluverslunar og heildverslunar. Hér segir, með leyfi forseta: „Nýjustu tölur um raunverulegan hag smásöluverslunar eru frá árinu 1980.“ Það eru fimm ár. Og svo segir hér: „Svipuðu máli gegnir um heildverslun og smásöluverslun.“ Það eru fimm ár. Það eru engar skráningar til á þeirri sveiflu sem hefur orðið í þessari stóru starfsgrein á fimm ára tímabili. Hins vegar hafði Seðlabankinn upplýsingar um gjaldeyrisskil umboðslaunatekna inn í bankakerfið frá 1968 og þar kemur margt fróðlegt fram. Það sem mér fannst athyglisverðast var hversu þessi gjaldeyrisskil eru sveiflukennd. Á einu árinu skilar innflutningsverslunin kannske í heildarumboðslaun 1.6% af almennum innflutningi, en annað árið skilar innflutningsverslunin 3.6% af almennum innflutningi í umboðslaun. Þetta eru stórar upphæðir, sem hér er um að ræða, fyrir þjóðarbúið. Á árinu 1984 munar þetta, bara þetta hlaup í lágum prósentum, milli 20 og 30 millj. kr. Herra forseti. Tilefni þáltill. eru að nokkru leyti þær umræður sem í upphafi þessa árs urðu um innflutning á kaffibaunum hjá ákveðnu fyrirtæki. Ég vil hins vegar taka fram að að sjálfsögðu er engin ástæða til að ætla að sú innflutningsaðferð og gjaldeyrisskilaaðferð sé bundin við það fyrirtæki eitt. Það eru mörg fleiri fyrirtæki í innflutningi, eins og ég hef hér rakið. Það eru mörg fleiri fyrirtæki í kaffibaunainnflutningi en það fyrirtæki sem einkum hefur verið rætt um að undanförnu. Það má segja að það sé jákvætt að upplýsingar hafi komið frá þessu fyrirtæki sem tengist samvinnuhreyfingunni. Vonandi verður það til þess að unnt verði að taka á innflutningsmálum einkaverslunarinnar líka, vegna þess að ég er ekki í nokkrum vafa um að það er víðar pottur brotinn í þessu efni en aðallega hefur verið rætt um að undanförnu í tengslum við Samband ísl. samvinnufélaga. Það kom fram fyrr í dag, herra forseti, að á árinu 1983 hefði heildarhagnaður skipafélaga, smásöluverslunar, heildverslunar og banka numið 1.5 milljörðum kr. Það jafngildir árslaunum 6–7000 verkamanna miðað við kauptaxta. Þetta gerist á sama tíma og kaup fólksins í landinu var skorið niður um 27% frá því að núverandi ríkisstjórn tók við á miðju því ári. Þarna eru peningarnir sem teknir voru upp úr launaumslögum fólksins. Þeir eru hjá þessum aðilum sem hafa grætt meira en nokkru sinni fyrr á undanförnum misserum. Þarna kemur afleiðing stjórnarstefnunnar fram: tilflutningur fjármagns frá fólki og framleiðsluatvinnuvegum, bæði í landbúnaði og sjávarútvegi, yfir til milliliða og innflutningsaðila. Til þess að ná utan um þetta mál, til þess að rannsaka það til hlítar er Alþingi skylt að taka ákvörðun vegna þess að ríkisstj. sjálfri er ekki treystandi í þessu efni. Þess vegna er þessi till. flutt og ég vona að Alþingi sjái sóma sinn í því að samþykkja hana.



Herra forseti. Það er kannske ekki mikil ástæða til þess að hefja hér umr. um þá þáltill. sem hér liggur fyrir til umr. Þetta er mál sem nokkrir hv. þm. Alþb. flytja og 1. flm., hv. þm. Svavar Gestsson, hefur gert grein fyrir till. Það er hins vegar nokkuð athyglisvert að lesa till. og þó sér í lagi þau fskj. sem fylgja með henni, því að hér er á ferðinni gamalt mál, mál sem þáv. viðskrh. Svavar Gestsson beitti sér fyrir á sínum tíma og var nokkuð til umr. hér í sölum Alþingis fyrir nokkrum árum. Það er augljóst af lestri þessarar till. að hún er uppgjör Alþb. við Framsfl. Till. gengur mestmegnis út á það að skamma arftaka hv. þm., fyrrv. þm. Tómas Árnason, sem þá var viðskrh. Það kemur mjög sterklega í ljós í þessari tillögugerð, er sagt hér beinlínis, að Framsfl. hafi í stjórnartíð þessara tveggja flokka komið í veg fyrir að fylgt væri eftir þeim tillögum sem þáv. viðskrh. hafði gert. Síðan er tekið nýlegt mál, sem nú er fyrir dómstólum, svokallað kaffibaunamál, sem snýr að fyrirtæki sem er nokkuð nálægt Framsfl., þ.e. Samband ísl. samvinnufélaga. Eitthvað á annan tug blaðsíðna í grg. með þáltill. fjallar um þetta mál. Það er samansafn allra blaðagreina og frétta sem hafa verið skrifaðar um þetta mál, ekki síst úr Þjóðviljanum. Þetta er auðvitað hluti uppgjörs þessara tveggja vinstri flokka sem sátu saman í stjórn á sínum tíma. Loks er svo í grg. birt ræða hv. þm. frá þeim tíma sem hann var viðskrh. og er auðvitað gott að fá slíka upprifjun fyrir þá sem kannske eru búnir að gleyma því að hv. þm. gegndi á sínum tíma embætti viðskrh. Þetta mál er gamalt. Það byggir á þeim grunni sem Alþb. venjulega flytur mál sitt á, þ.e. að hjá versluninni sé að leita að miklum fjársjóðum. Þar hafi verið stolið peningum frá alþýðunni og nú eigi að láta til skarar skríða. Það besta sem kemur fram í þessari till. er bréf til fyrrv. forsrh. frá þeim Ragnari Árnasyni og Þórði Friðjónssyni, en það var áfangaálit, ekki lokaálit heldur áfangaálit um aðgerðir vegna halla á viðskiptajöfnuði og samkeppnisstöðu iðnaðar. Ég endurtek: vegna halla á viðskiptajöfnuði og samkeppnisstöðu iðnaðar. Þessum mönnum tveimur var nefnilega falið af hæstv. fyrrv. forsrh. að koma fram með tillögur um þetta efni og þessum tillögum var skilað. Eins og mjög greinilega kemur fram í lokaorðum tilagnanna þá áttu þær við þá stund sem þeim var skilað. Þar segir nefnilega að innflutningstakmarkanir af því tagi sem um sé rætt í tillögunum séu „tvíeggjað vopn“ og þessar tillögur helgist fyrst og fremst af þeim erfiðu aðstæðum sem þjóðarbúið átti við að stríða rétt um þær mundir sem hv. þm. Svavar Gestsson var að ljúka valdatímabili sínu, þ.e. í mars 1983. Síðan er sagt að tillögur þessar séu bráðabirgðaráðstafanir, þótt sumar þeirra gætu átt rétt á sér til lengri tíma, og loks er sagt að ef um innflutningstakmarkanir eigi að vera að ræða til frambúðar þurfi miklu meiri undirbúning en kostur hafi gefist á. Það hefur ýmislegt gerst frá þessum tíma. Þar á meðal hefur það gerst að verðlagning í verslun á mjög mörgum sviðum hefur verið gefin frjáls. Sannarlega hefur sú aðgerð leitt til þess að vöruverð hefur lækkað. Ég endurtek: Sannarlega hefur komið í ljós við þær aðgerðir að vöruverð hefur lækkað. Ber ég þá fyrir mig Verðlagsstofnun, en um þá stofnun er ítarlega fjallað í ræðu hv. þm. sem er endurprentuð sem fskj. með þessu frv. Það er auðvitað ekki nema góðra gjalda vert að Alþb. flytji till. á borð við þessa. Mér finnst sjálfsagt að í nefnd sé kannað með hvaða hætti er hægt að tryggja það fremur en nú er gert að gripið sé til íslenskra laga. En flest af því sem þeir tvímenningarnir Þórður og Ragnar bentu á var hægt að gera á grundvelli íslenskra laga. Þar á ég við m.a. jöfnunartoll og þó einkum og sér í lagi undirboðstollinn. Það finnst mér sjálfsagt að nefndin kynni sér og er ekkert nema gott um það að segja að fluttar séu slíkar till. Til viðbótar finnst mér að gjarnan mætti nefndin líka ræða það hvort ekki sé kominn tími til að innfluttar vörur séu merktar með sama hætti og vörur framleiddar hér á landi og að gerðar séu sömu gæðakröfur til innflutningsins eins og til þeirra vara sem framleiddar eru hér á landi. Það situr ekki á mér að vera á móti hugmyndum sem geta verið til bóta. En flest af því sem kemur fram í þessari þáltill. sýnir þó að Alþb. er með þessari till. að gera upp við sinn fyrri samstarfsflokk og gefa það í skyn að hjá innflutningsversluninni sé að finna fjársjóði, sem auðvitað er ekkert öðruvísi nú en var þegar hv. þm. sat í ríkisstj. Ég hef ástæðu til að ætla að einmitt með aðgerðum núverandi ríkisstj., þó einkum og sér í lagi hæstv. viðskrh., hafi verið tekið stærsta skref í áttina til þess að innflutningsverslunin sé hagkvæm, m.ö.o. með því að gefa innflutninginn frjálsari og verðlagninguna frjálsari. Og ég ítreka það, sem ekki verður á móti mælt, að einmitt það frelsi hefur leitt til lækkaðs vöruverðs og þar með betri lífskjara fyrir þjóðina alla.



Herra forseti. Ég þakka hv. 2. þm. Reykv. fyrir góðar undirtektir við þessa þáltill. Alþb., sem kom fram í ræðu hans hér áðan. Hann sýndi skilning á því að nauðsynlegt væri að taka á ýmsum þáttum innflutningsverslunarinnar og lagði áherslu á nauðsyn þess í lokin að tryggt yrði að innflutningsverslunin væri sem allra hagkvæmust og ódýrust fyrir þjóðarbúið. Það er markmið sem við hljótum að keppa að í sameiningu. Spurningin er þarna eins og fyrr um leiðirnar í þeim efnum. Vafalaust sýnist þar að einhverju leyti sitt hverjum, en þó held ég að við eigum í þessu efni að kanna það vel hvort menn, jafnvel úr ólíkum stjórnmálaflokkum, geti ekki sameinast um niðurstöður að þessu leytinu til líka. Ég verð að segja að ég sé ekki að það geti verið ósamrýmanlegt sjónarmiði núv. ríkisstj. og hæstv. viðskrh. að kannað verði hvaða leiðir eru til þess að tryggja að innflutningurinn til landsins verði enn þá hagkvæmari og miklu hagkvæmari en hann er. Um það hljóta allir hv. þm. að vera sammála að nauðsynlegt er að gera það. Ég er sannfærður um að hæstv. viðskrh., sem á að líta eftir þessum málum, er sammála mér um að það er eðlilegt að slík könnun fari fram. Í 2. lið till. segir að það skuli kannað hvaða ráðstafanir sé unnt að gera til að koma í veg fyrir misnotkun gjaldeyris í innflutningsverslun. Ætli það sé nokkuð sjálfsagðara en að reyna að finna leiðir til að koma í veg fyrir slíka misnotkun? Ég er viss um að hæstv. viðskrh. er sammála mér um það atriði. Í þriðja lagi stendur hér: „Hvað má ætla að stór hluti þjóðartekna tapist vegna óhagkvæmrar innflutningsverslunar?“ Er eitthvað á móti því að þetta verði kannað til hlítar? Hafa menn eitthvað að fela í þeim efnum eða hvað? Ég trúi því ekki að svo sé, að vísvitandi vilji menn fela eitthvað í þessum efnum. Því þá ekki að kanna það til þrautar? Í fjórða lagi er hér spurt: „Hvaða ráðstafanir er unnt að gera til þess að koma í veg fyrir að þeir, sem brotið hafa reglur um innflutnings- og gjaldeyrismál, fái verslunarleyfi á ný?“ Ég hef flutt um það till. hér á þinginu aftur og aftur að gripið verði til þess að herða mjög reglur um verslunarleyfi þannig að þeir sem hafa orðið brotlegir við lög um innflutnings- og gjaldeyrismál fái ekki verslunarleyfi á nýjan leik. Ég tel að þetta sé sjálfsagt mál. Kannske á að beita einhverjum öðrum viðurlögum í þessu efni gegn þeim sem misfara með gjaldeyri þjóðarinnar, en þjóðin á gjaldeyrinn, hún skapar gjaldeyrinn, sjómenn og verkamenn. Þá er eðlilegt að reynt verði að finna leið til að koma í veg fyrir að misfarið sé með gjaldeyri. Því næst er sjálfsagt atriði um það hvernig unnt sé að koma í veg fyrir að innflutningsverslunin skipti við milliliði erlendis. Þetta er mjög stórt mál í verðmyndun í innflutningi á Íslandi, gífurlega stórt mál eins og kemur m.a. fram í þáltill. og grg. sem henni fylgir. Í sjötta lagi er beðið um samanburð á innflutningsverði til annarra norrænna landa og einkum til Færeyja. Hérna er um að ræða atriði sem eru alveg sjálfsögð. Ég heyrði að hv. 2. þm. Reykv. tók vel undir þetta í öllum meginatriðum og kom með ábendingar um viðbót, þ.e. að innflutningsvörur verði merktar eins og innlendar vörur. Það er sjálfsagt. Það er það bragð sem ýmsar þjóðir hafa gripið til til að tryggja eðlilega samkeppnisstöðu, svo maður segi nú ekki meira úr þessum ræðustól. Iðulega hefur það verið gert. Ég bendi t.d. á að það munu vera þær reglur í Japan að bandarískir bílar fara þar ekki inn í landið fyrr en búið er að reynsluaka þeim í Japan í tvö ár eða svo. Það er ekki brot á neinum reglum til eða frá og ekki nokkur leið að hanka Japani á því. Þetta er ég ekki að segja í beinum tengslum við ábendingar hv. þm., en mér fannst þær mjög athyglisverðar. Hv. þm. nefndi enn fremur að till. væri einhvers konar uppgjör við framsóknarmenn. Það er mesti misskilningur að hér eigi sér stað uppgjör við framsóknarmenn. Það er alveg ástæðulaust. Þeir gera upp við sig sjálfir þessa dagana. Ég hef kynnst því m.a. á fundarferðum mínum út um landið að þeir þurfa enga hjálp í þeim efnum. Þeir eru að reyna að gera hlutina upp við sig sjálfir. Ég vona að þeir komist sem fyrst að þeirri skynsamlegu niðurstöðu að fara út úr þessari stjórn þó að Steingrímur formaður flokks þeirra, hæstv. forsrh., sitji þar við stjórnvölinn. Ég hef enga ástæðu til að vera að gera neitt upp við Framsfl. sérstaklega í þessu efni, en var bara að benda á þá athyglisverðu staðreynd að fyrrverandi forsrh. sá sig tilneyddan til að taka þessi mál úr höndum fagráðherrans, viðskrh., vegna þess að hann hafði ekki sinnt þeim eins og stjórnarsamþykktir stóðu til. Menn geta kallað þetta uppgjör við Framsfl. ef þeir vilja, en þannig var að þessi ákveðni viðskrh. var og er í Framsfl., að því er best verður vitað, þó að það hafi orðið viss breyting á högum hans núna um áramótin. Ég tel ástæðu til að fagna því að hv. 2. þm. Reykv. kvaddi sér hér hljóðs og sagði nokkur orð um þessa till. og ég vona að þau orð séu til marks um að þm. úr ólíkum flokkum geti sameinast um að taka á þessu þýðingarmikla máli.



Herra forseti. Ég tala hér fyrir till. til þál. á þskj. 199 um skipan nefndar til þess að gera úttekt á „svartri atvinnustarfsemi“ og tillögur til úrbóta. Till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa fimm manna nefnd til að gera úttekt á „svartri atvinnustarfsemi“, þ.e. atvinnustarfsemi þar sem m.a. er komist hjá að greiða lögboðin opinber gjöld, og benda á leiðir til úrbóta. Forsrh. skipi formann nefndarinnar. Nefndin skal skila tillögum sínum fyrir árslok 1985.“ Í grg. segir m.a.: „Svarta atvinnustarfsemi“ á Íslandi má nánast skilgreina á tvo vegu: 1. Skattsvik þar sem fjármunum er velt án þess að staðin séu skil á opinberum gjöldum eða staðið við aðrar þær reglukvaðir sem almennur atvinnurekstur verður að hlíta. 2. Starfsemi án tilskilinna leyfa og réttinda. Hér skal ekki fullyrt hversu stórt og víðtækt þetta vandamál er, nm það liggja ekki fyrir upplýsingar. Það er hins vegar mat þeirra er um hafa fjallað að umfang þess sé mikið. Hér er um að ræða óþolandi mismunun milli einstaklinga og fyrirtækja. „Svört atvinnustarfsemi“ raskar grundvelli samkeppni milli þeirra sem hana stunda og þeirra sem reka fyrirtæki sín eftir settum reglum og standa skil á sköttum og skyldum. Fyrirsvarsmenn þeirra fyrirtækja krefjast þess að samkeppnisaðstaðan verði í þessu efni jöfnuð. Iðnþing Íslendinga hefur á undanförnum árum fjallað ítarlega um þessa starfsemi og leitað leiða til að sporna gegn þessari spillingu. Það er ástæða að fagna því alveg sérstaklega að Landssamband iðnaðarmanna hefur lýst sig reiðubúið til samstarfs ef verða mætti til að finna orsök þessa vanda. Á 40. Iðnþingi árið 1983 var eftirfarandi tillaga samþykkt: „Koma þarf á samstarfi ríkisvaldsins og samtaka fyrirtækja. sem rísa undir því nafni, til þess að uppræta svarta atvinnustarfsemi, enda eiga þessir aðilar sameiginlegra hagsmuna að gæta í þessum málum. Landssamband iðnaðarmanna vill leggja sitt af mörkum til að koma slíku samstarfi á og óskar eindregið eftir því að ríkisvaldið hafi forgöngu um þá samvinnu.“ Í stefnuskrá sem samþykkt var á 39. Iðnþingi segir m.a.: „Ríkisvaldið, sveitarfélög og fleiri aðilar, sem reka alls konar þjónustu, t.d. viðhalds- og viðgerðarþjónustu, í tengslum við starfrækslu ýmissa stofnana sinna og fyrirtækja, ættu að meta hagkvæmni þessara eigin þjónustudeilda út frá því að skatta og skyldur bæri að greiða af þeim. Af þessari „eiginþjónustu“ er lítið sem ekkert greitt í skatta, t.d. í söluskatt. Sé þessi þjónusta hins vegar veitt af almennum fyrirtækjum, sem sérhæfa sig í slíkri þjónustu, er hún margskattlögð. Hér má því segja að fjölmargir aðilar, þar á meðal úr hópi opinberra stofnana, leggi stund á nokkurs konar svarta atvinnustarfsemi. Iðnlöggjöfin er m.a. sett til þess að tryggja atvinnuréttindi iðnaðarmanna í löggiltum iðngreinum. Atvinnuréttindi fjölmargra annarra stétta eru nú á tímum lögvernduð og þeim lagaákvæðum virðist fylgt eftir af ríkisvaldinu. Þess er krafist að iðnréttindi njóti sama réttar í þessu efni en verði ekki hornreka í kerfinu. Iðnaðarlögin eru ekki síður sett í þeim tilgangi að gæta hagsmuna neytenda og tryggja þeim góða og faglega þjónustu og/eða framleiðsluvörur af hendi þeirra sem reka löggiltar iðngreinar. Þess er krafist að ríkisvaldið takmarki starfsemi ófaglærðra á hefðbundnu starfssviði löggiltra iðngreina, enda telst slíkt liður í almennri neytendavernd. Þeir aðilar, sem lögum samkvæmt ber að fylgjast með framkvæmd iðnlöggjafarinnar, þurfa að taka á sig rögg og fara með iðnlagabrot í samræmi við það sem lög bjóða.“ Á það er skylt að benda að svört atvinnustarfsemi er ekki aðeins bundin íslenskum iðnaði, hún þrífst í ýmsum atvinnugreinum. Það eru ekki aðeins atvinnurekendur sem slíka iðju stunda. Það er algengt að launþegar, sem margir stunda aðalstarf sitt hjá fyrirtækjum sem bera þær atvinnurekstrarlegu kvaðir sem ríkisvaldið leggur þeim á herðar, hverfi að reglubundnum vinnutíma loknum til starfa við „svarta atvinnustarfsemi“ í beinni samkeppni við aðalvinnuveitanda sinn. Á það er einnig rétt að benda að ýmis starfsemi á sér stað hér á landi með innflutningi, sölu og dreifingu ásamt framleiðslu á ýmiss konar varningi án þess að viðkomandi hafi aflað sér nauðsynlegra leyfa. Sú starfsemi er einnig svört. Þessir aðilar hafa oft ekki fasta starfsaðstöðu heldur koma og fara á markaðinn eftir því hve hagstæður hann er hverju sinni. Þessir leyfislausu aðilar veita því hinum, sem sinna þjónustu við almenning, samkeppni þegar markaðurinn er hagstæður en hverfa þegar kemur að því að uppfylla þarf skyldurnar. Það er alveg sérstök ástæða að skora á stjórnvöld og almenning að berjast hart gegn þessari atvinnustarfsemi, sem hér er kölluð svört, í hverri þeirri mynd sem hún kann að birtast. Fólk þarf að átta sig á því að hafna þjónustu þessara aðila og stjórnvöld að herða aðgerðir gegn þessari starfsemi. Þegar talað er um svarta atvinnustarsemi detta mönnum fyrst í hug undanbrögð frá því að skila innheimtum söluskatti eða alls ekki að innheimta hann. M.a. af þessu hefur söluskattsformið ekki verið talin góð skattheimtuaðferð ef svo mætti segja. Áætlaðar tekjur ríkissjóðs af innheimtum söluskatti fyrir árið 1985 eru um 9 milljarðar 835 millj. kr. Ef við lítum á það hvað söluskatturinn er mikilvægur tekjustofn fyrir ríkissjóð og hversu formið er ódýrt í innheimtu er það umhugsunarefni hvað lítið hefur verið gert til að lagfæra þá galla sem komið hafa í ljós þannig að skilvísin væri sem best. Hér þurfa hinir hæfustu menn að fjalla um. Ég held að ástæða sé til að íhuga þetta mál af gaumgæfni áður en breytt er um form. Spurningin er í mínum huga hvort ekki sé skynsamlegra hér að bæta en breyta. Það er ekki hægt að fullyrða að ósanngjörn og órökræn skattheimta sé orsökin. Ég held einmitt að svo sé ekki. Herra forseti. Ég legg áherslu á að sú nefnd sem till. gerir ráð fyrir að skipuð verði skoði bæði orsakir og afleiðingar þessarar starfsemi og leggi fram tillögur þar um. Tilgangurinn með þessum tillöguflutningi er að vekja athygli á og umræður um þetta margslungna vandamál og leita leiða til að brjótast úr þeim vítahring spillingar sem viðgengist hefur á þessu sviði. Þá neðanjarðarstarfsemi og þann hulduher sem hér er um fjallað og áhyggjum veldur verður að uppræta. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að málinu verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram till. til þál. ásamt hv. þm. Kristínu Kvaran á þskj. 490, mál nr. 308 á þessu þingi, um úttekt á stöðu hjúkrunarfræðinga. Þáltill. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela heilbrrh. að skipa nefnd er geri úttekt á stöðu hjúkrunarfræðinga hérlendis. Nefndin kanni m.a. 1. hvaða ástæður liggi að baki því að skortur er á hjúkrunarfræðingum til starfa, 2. hvaða leiðir séu færar til úrbóta. Einnig hlutist nefndin til um að gerð verði áætlun um hver þörfin verður á hjúkrunarfræðingum til starfa á næstu tíu árum. Nefndin skili niðurstöðum sem allra fyrst og eigi síðar en að sex mánuðum liðnum eftir samþykkt þessarar till.“ Alþingi Íslendinga getur ekki setið aðgerðarlaust varðandi þetta mál á sama tíma og tugir sjúkrarúma standa auðir og ónotaðir vegna skorts á hjúkrunarfræðingum til starfa. Á vegum Hjúkrunarfélags Íslands var gerð könnun á afstöðu hjúkrunarfræðinga til starfsins varðandi laun og vinnuálag, ásamt fleiri atriðum. Þórólfi Þórlindssyni prófessor við félagsvísindadeild Háskóla Íslands var falin framkvæmd þessarar könnunar. Úrvinnslu á niðurstöðum úr þessari könnun er ekki endilega lokið, en það starf er nú vel á veg komið. Þessi könnun náði til tæplega 500 hjúkrunarfræðinga. Í framhaldi af þessari könnun hafa birst tvær greinar í blaði Hjúkrunarfélags Íslands á s.l. ári um menntamál hjúkrunarfræðinga og um hjúkrunarfræðingaskortinn. Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna í síðarnefndu greinina. Þar segir m.a.: „Skortur á hjúkrunarfræðingum er engin ný bóla hér á landi. Árið 1942 skrifar Sigríður Bachmann grein í tímarit Hjúkrunarfræðifélags Íslands þar sem hún fjallar um vöntun á lærðum hjúkrunarkonum til starfa við almenn hjúkrunarstörf. Sigríður segir orðrétt: „Þar sem útlit er fyrir að enn meiri vöntun á lærðum hjúkrunarfræðingum verði í ár en verið hefur virðist þess full þörf að athuga nákvæmlega hvernig sakir standa ef hægt yrði að ráða af því hvað gera þarf til þess að leysa þetta mikla vandamál sem hjúkrunarkvennaskorturinn er að verða.“ Í grein Sigríðar kemur enn fremur fram að árið 1942 voru 175 hjúkrunarfræðingar félagar í Hjúkrunarfélagi Íslands. 106 þeirra unnu við hjúkrunarfræðistörf eða rúmlega 60% félagsmanna. Þá voru 8–10 stöður óskipaðar. Það lætur því nærri að þarna hafi u.þ.b. 90% af leyfðum stöðum verið fylltar. Sigríður tekur ekki fram hve margir hjúkrunarfræðingar vinni hlutastörf eingöngu. Líklega hefur engin ástæða verið til þess. enda má ráða af þessum tölum að allir starfandi hjúkrunarfræðingar hafi þá verið í fullu starfi. Árið 1964 fjallar Sigmundur Magnússon læknir um hjúkrunarfræðingaskortinn og leiðir til úrbóta í Tímariti Hjúkrunarfélags Íslands. Þar kemur fram að skv. upplýsingum sem sjúkrahúsmálanefnd Læknafélags Reykjavíkur tók saman hafi 30–40 hjúkrunarfræðinga vantað til starfa við sjúkrahús landsins. Lauslegir útreikningar, byggðir á upplýsingum úr grein Sigmundar, benda til þess að árið 1964 hafi 85% af nauðsynlegum stöðum verið skipaðar. Enn er hjúkrunarfræðingaskorturinn til umræðu 1971. Í 4. tölublaði Tímarits Hjúkrunarfélags Íslands sama ár gerir Kjartan Jóhannsson grein fyrir athugun á hjúkrunarfræðingaskortinum. Í niðurstöðum þessarar könnunar kemur m.a. fram að þá voru 515 hjúkrunarfræðingar við störf á sjúkrahúsum og í borgarhjúkruninni. Vinna þessara 515 hjúkrunarfræðinga samsvarar 480 stöðugildum. Í þessari sömu könnun kemur einnig í ljós að forsvarsmenn sjúkrahúsa töldu æskilegan fjölda hjúkrunarfræðinga til þeirra starfa sem fyrir lægju vera 587 hjúkrunarfræðinga í fullu starfi og væri þá ekki tekið tillit til sumarleyfa. Skv. þessum upplýsingum nemur hjúkrunarfræðingaskorturinn því u.þ.b. 19% af áætlaðri hjúkrunarþörf. Athugun Maríu Finnsdóttir á hjúkrunarfræðingaskortinum bendir til þess að hann sé engu minni nú en árið 1971. Könnun Maríu fór þannig fram að hún sendi spurningalista til 52 hjúkrunarforstjóra um allt land. Niðurstöður eru byggðar á upplýsingum þeirra 46 hjúkrunarforstjóra sem svöruðu spurningalistanum. Könnunin sýnir að á þessum 46 stöðum eru 1032.60 stöðugildi leyfð eða áætluð. Setnar stöður eru hins vegar 887.83. Skv. þessu vantar því 144.77 stöðugildi til þess að leyfðar eða áætlaðar stöður séu fylltar. M.ö.o. eru 85.9% af leyfðum stöðum eða áætluðum stöðum fyllt.“ Vandinn sem við stöndum frammi fyrir í dag er að 145 stöðugildi eru ómönnuð. Þetta leiðir til þess að mörg sjúkrarúm standa auð. T.d. eru 27 sjúkrarúm ónotuð á Borgarspítalanum og 29 ónotuð á Landspítalanum. Enn fremur eykst vinnuálag á starfandi hjúkrunarfræðinga þegar hjúkrunardeildir verða verr mannaðar. Þetta á sinn þátt í því að rúmlega helmingur hjúkrunarfræðinga vinnur hlutastörf. Í fyrrnefndri grein kemur fram að meginástæður þess að hjúkrunarfræðingar fara úr fullu starfi yfir í hlutastörf eru að þeirra eigin sögn vandamál sem skapast við að samræma vaktavinnu og óreglulegan vinnutíma heimilislífi, óhóflega mikið vinnuálag og léleg laun, Það er ekki ætlun mín að benda á eina leið umfram aðra til úrbóta. Það verður hlutverk þeirrar nefndar sem fær þetta verkefni. Ekki get ég samt látið hjá líða að nefna menntunarmál hjúkrunarfræðinga í nokkrum orðum. Nú hafa 93% allra hjúkrunarfræðinga sína grunnmenntun úr Hjúkrunarskóla Íslands. Það er kunnara en frá þarf að segja að veruleg breyting hefur orðið á þessum þætti þar sem öll grunnmenntun hjúkrunarfræðinga mun færast á háskólastig. Þarft er því að kanna hvort þetta fyrirkomulag hafi áhrif á fjölda þeirra sem velja þessa námsbraut. Hjúkrunarfræðimenntun þarf að vera aðgengileg fyrir þá sem áhuga hafa á því að öðlast slíka menntun. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að opna ætti leið fyrir sjúkraliða sem hafa langa starfsreynslu en ekki stúdentspróf til þess að öðlast hjúkrunarfræðimenntun, t.d. með tveggja ára undirbúningsnámi undir hjúkrunarfræðinám. Með þessu er ég ekki að fara fram á skemmri skírn á sjálfu hjúkrunarfræðináminu. heldur varpa ég fram þeirri hugmynd að starfsreynsla væri metin sem hluti af undirbúningsnámi. Eins og ég hef vikið að liggur fyrir nú þegar mikið af upplýsingum varðandi afstöðu hjúkrunarfræðinga til þessara mála. Þessar upplýsingar ættu að auðvelda og flýta fyrir störfum n. sem hér er lagt til að heilbrrh. skipi. Á sama tíma og lögð er áhersla á uppbyggingu sjúkrahúsa og heilbrigðisstofnana er ekki hægt að láta hjá líða að tekið verði á þessu vandamáli. Það er eins með heilbrigðisstofnanir og skóla. að lamist starfsemin vegna skorts á starfsfólki nær stofnunin ekki tilgangi sínum og því síður sínum markmiðum. Að lokum, herra forseti, legg ég til að þessari þáltill. verði vísað til allshn.