Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Steingrímur Jónsson) Eg vona að hinn háttv. meiri hluti fari ekki eins með þetta mál og næsta mál á undan, að hann geri það að flokksmáli og drepi það skilmálalaust. Frumv. þetta er hingað komið frá háttv.Nd. og er að mestu samhljóða að efni hinum gildandi námulögum frá 22. nóv. 1907; breytingamar eru hvorki margar né stórvægilegar. Nýja frumv. er bygt á sömu meginreglum sem gildandi námulög, að það skuli aðeins gefa lög um námur á opinberum eignum og landsjóðseignum og kirkjueignum, og að gera það sem auðveldast að nota námur. Framvarpið er aðallega í 2 atriðum frábrugðið námulögunum frá 22. nóv. 1907. Önnur aðalbreytingin er sú, að þar sem námulögin frá 22. nóv. 1907 gáfu námueiganda rétt til »fimtungs reksturs«, fer þetta frumv. fram á, að í þess stað komi skattur, er sé 50 kr. til jarðareiganda og 10 kr. til ábúanda á ári hverju, fyrir hvern námuteig. Hin aðalbreytingin er, að frestirnir eru lengdir nokkuð og gerðir ákveðnari. Eftir lögunum frá 11. nóv. 1907 mátti veita frest eftir rökstuddri beiðni, en þó ekki nema rúmlega 1 ár í senn. Eftir frumv. þessu fer lengd frestsins eftir því, hve langt náman liggur frá sjó. Báðar þessar breytingar telur nefndin til bóta og felst því á þær. En auk þeirra er enn ein stór breyting á frv., og hún er sú, að námuteigur er stækkaður úr 10000 ? metrum upp í 100000 ? metra. Nefndin gat fallist á að hér á landi væri 10000 ? metrar of lítið, enda byggist þessi breyting mest á erindi frá formanni Námufélags Íslands, er færir glögg rök að þessari beiðni sinni. En auk þessa gerir frv. ráð fyrir að námurekandi geti ráðið, án þess honum sé nokkur takmörk sett í því efni, hvernig teigurinn er í laginu. Á þetta getur nefndin ekki fallist. Stækkunina telur hún réttmæta, en hins vegar vill hún, að því er lögunina snertir, að svo sé ákveðið, að teigurinn megi aldrei vera minna en 100 metrar á breidd, og getur hann þá í mesta lagi orðið 1000 metrar á lengd. Nefndin játar að vísu, að það hefir ekki mikla praktiska þýðingu, hvort þessi breytingartillaga verður samþykt eða ekki, en henni fanst þó réttara, að einhver takmörk væra sett, að því er lögun teiganna snertir, sérstaklega þegar þess er gætt að finnandi getur átt tilkall til 2 teiga, og gæti hann þá t. d. haft þá 20 metra á breidd og 10000 metra - eða töluvert á aðra mílu - á lengd, en nái tillaga nefndarinnar samþykki, geta báðir teigarnir til samans þó aldrei orðið nema 2000 metrar á lengd. Eftir námulögunum frá 1907, má ekki án leyfis jarðarábúanda leita að málmi í túnum eða öðru ræktuðu landi, eða rétt hjá húsum eða öðrum mannvirkjum, nema með samþykki ábúanda. Þessu er breytt í frumv., en nefndin vill að á slíkum stöðum sé málmleit algerlega bönnuð, nema með samþykki ábúanda, og kemur með breytingartillögu í því efni. Þetta hefir heldur ekki mikla praktíska þýðingu, en nefndin taldi þó réttara að tryggja ábúendum að slíkur gröftur færi ekki fram að þeim nauðugum. Breytingartillagan við 17. gr. miðar að því einu, að gera greinina skýrari, að taka það fram, að það væri að eins fyrir það svæði, sem hús standa á, er ætti að greiða 5 aura gjald af hverjum ferhyrnings metra, enda væri gjaldið alt of hátt, ef það tæki líka til óbygðs svæðis. Að lokum skal eg geta þess, að nefndin hefir borið sig saman við aðal flutningsmann málsins í Nd., og hefir hann fallist á breytingartillögur hennar, enda myndu þær ekki verða málinu neinn þrándur í götu í Nd. Vona eg því, að bæði breytingartillögurnar og frumv. í heild sinni verði samþykt af þessari háttv. deild, enda hefir mál þetta verið vel og rækilega undirbúið, og er það meira en sagt verður um flest þau mál, er þetta þing hefir til meðferðar.

Gunnar Ólafsson Það voru aðeins örfá orð, sem eg vildi sagt hafa. Mér sýnast breytingartillögur nefndarinnar svo lítilfjörlegar og til svo lítilla bóta, að eg kysi helzt að þær væru feldar. Eg álít það meiningarlaust, að vera að láta málið fyrir þá smámuni hröklast á milli deildanna. Í sumum atriðum ræður nefndin til breytinga á frumvarpinu, sem að mínum dómi skemma frv., t. d. þar sem hún vill fella burt úr 3. gr. »með öðrum áhöldum en hökum og skóflum«, enda færir hún enga ástæðu fyrir þeirri breytingu. Það er hugsanlegt að við slíkan gröft þyrfti að nota sprengiefni, og tel eg þá heppilegra, að til þess þyrfti samþykki ábúanda. Þá getur það og verið óþægilegt, að vera, að því er breidd námuteigsins snertir, bundinn við 100 metra sem lágmark. Háttv. framsögum. færði þá ástæðu fyrir þeirri tillögu, að þar sem námurekandi ætti tilkall til tveggja teiga, yrði spildan óhæfilega löng, ef mjórri væri en 100 metrar, en eg sé ekkert á móti því, þótt teigurinn yrði lengri en 2000 metrar, þætti það hentara. Viðvíkjandi gjaldinu skal eg geta þess, að breytingin mun að minsta kosti ekki vera heppileg fyrir jarðeigendur; að öðru leyti er 17. gr. nógu ljós, og þarf ekki af þeim ástæðum breytinga við.

Framsögumaður (Steingrímur Jónsson) Eg skil ekki háttv.þm. V.-Sk., nema svo sé, að hann hafi ekki kynt sér frumvarpið. Í frumvarpinu er bannað að leita að málmi í túni eða ræktuðu landi, nema með hökum, skóflum eða öðrum því líkum áhöldum, en breytingartillaga nefndarinnar gengur í þá átt, að banna slíkan gröft með öllu, nema ábúandi samþykki. Viðvíkjandi breytingartillögunni við 13. gr., tók eg það fram í framsögu minni, að ákvæðið er óþarflega rúmt nú. Eg sé enga ástæðu til að námurekandi sé alveg einráður um það, hverja lögun teigurinn fær, geti t. d. haft hann 10000 metra á lengd. Eg veit ekki betur, en að siður sé erlendis að setja ákvæði um lögun teigsins; t. d. í Klondyke hafa allir teigar sömu ákveðna breidd, en lengdin getur verið mismunandi. Breytingartillagan við 17. gr. miðar að því að gera greinina skýrari, eins og eg áður hefi getið um, en annars verður það atriði að vera samningsmál milli jarðareiganda og námurekanda. - Þá skal eg víkja lítillega að 13. gr. Nefndin skildi hana þannig, að ákvæðið um stærðina - 100,000 ? metrar - næði til allra teiga, en nú hefir mér verið bent á, að hægt væri að skilja hana á þann veg, að stærðarákvæðið tæki að eins til þeirra teiga, þar sem málmurinn liggur í lögum, en væri hann í æð, mætti hafa teiginn svo stóran, sem hlutaðeigandi óskaði. En það er auðvitað ekki meiningin, og verður því að breyta greininni við 3. umr., sé hægt að skilja hana á þann veg. Breytingartillögur nefndarinnar tel eg til svo mikilla bóta, sérstaklega að því er snertir ákvæði 13. gr., að verði þær feldar, tel eg frv. engu betra en lögin frá 1907, og væri því réttast að fella það, næðu breytingarnar ekki fram að ganga. Skal eg svo ekki fara um þetta frekari orðum að sinni, en að eins geta þess, að nefndin mun taka 13. gr. til íhugunar áður en málið kemur til 3. umr. hér í deildinni.

Framsögumaður (Steingrímur Jónsson) Sú breyt.till., sem nefndin hefir leyft sér að koma með við þessa umr., er að eins gerð í þeim tilgangi, að skýra 13. gr. frv. Nefndinni var bent á þetta við 2. umr., og ef sá skilningur er réttur, þá er sjálfsagt að breyta. Nú hefir nefndin fallist á það. Nefndin vonar, að orðalag og mál á frv. sé nú orðið svo gott, að háttv. deild geti samþykt það.

Sigurður Stefánsson Eg þarf ekki að halda langa ræðu til þess að mæla með frumv. þessu, því að það er kunningi deildarinnar frá fyrri þingum. Eg tók það fram hér í fyrra, að brýn nauðsyn væri á að endurreisa hérað þetta, sem lagt var niður, þegar nýja læknaskipunin var í lög tekin. Það stafaði af megnri vanþekkingu, eða því sem verra var, að héraðið nokkru sinni var lagt niður. Aðalástæða þeirra er það gerðu var sú, að 2 læknar væru á Ísafirði, en vegalengdin inst innan úr Djúpi og út á Ísafjörð verður alveg jafnmikil fyrir því, og það er einmitt vegalengdin, sem í mörgum tilfellum gerir það alveg ómögulegt með öllu að vitja læknis til Ísafjarðar. Eg þekki dæmi þess, að til stór vandræða hefir horft, þennan stutta tíma síðan læknirinn fór þaðan, og jafnvel kostað fleiri mannslíf, hve erfitt er að ná í lækni á þessum stöðum, t. d. var það bara af tilviljun að næm sótt, sem kom upp á bæ einum í héraðinu, ekki barst út um það alt, og hjón mistu 2 börn sín uppkomin fyrir þá sök eina, að ekki náðist í lækna. Fleiri slík dæmi gæti eg tilgreint, en eg hygg þess ekki þörf, einkum þar sem það var sagt hér í deildinni hér á dögunum, að meiri sanngirni mælti með endurreisn Nauteyrarhéraðs en stofnun nokkurs annars nýs héraðs. Og það ætti að minsta kosti að vera öllum skiljanlegt, að kostnaður við að vitja læknis til Ísafjarðar er ofvaxinn flestum Nauteyrarhéraðsmönnum. Hvað þá mótbáru snertir, að enginn læknir muni fást þangað, skal eg geta þess, að það er eins fólksmargt og sum þau héruð, sem farið er fram á að skifta nú - það hefir 1200 íbúa, enda hafði það læknir lengst af meðan það var sérstakt læknishérað, svo að sú mótbára er á engum rökum bygð.

Framsögumaður (Ágúst Flygenring) Eg skal taka það fram samkvæmt nefndarálitinu, að sú nefnd, eða réttara sagt meiri hluti hennar, sem háttv. deild kaus til að íhuga þetta mál, ræður deildinni til að samþykkja frumv. En frekar get eg ekki mælt með frumvarpinu. Eg álít ekki að hér sé að ræða um neina brýna þörf, og hins vegar mundi tilgangurinn ekki nást með þessum lögum. 1. gr. frumv. inniheldur það sama, sem nú er í gildandi lögum; þar er að eins sú litla breyting gerð, að nú á að gefa upp innkaupsverð vörunnar, en áður var það útsöluverðið. Og mér er mikil spurning um, hvort réttara sé. Það er engin skylda, að leggja fram innkaupsreikninga, enda væri það tæplega næg trygging. 2. gr. ákveður, að kaupmenn og kaupfélög skuli vera skyldir að hafa staðfestan útdrátt úr farmskrám og skýra frá, hvaðan vörurnar séu fluttar, á hvaða skipi og hver sé móttakandi, en auk þess á líka að gefa upp stykkjatal, vog og rúmtak. Ef meiningin með þessu er sú, að útvega sér þekking um það, hve mörg tons flytjist af vörum til landsins, þá sýndist mér nægilegt að heimta afrit af skránum. Það mundi líka fyrirbyggja rugling, sem stafar af því, að verið er að gefa upp sama hlutinn tvisvar eða þrisvar. Þetta upplýstist í nefndinni og nefndin játaði það, en meiri hlutinn vildi þó ekki stofna frv. í voða með því, að hrófla mikið við því, líklega vegna naumleika tímans, með því að það gæti hæglega orðið frumv til falls. En 2. gr. getur afvegaleitt menn. Það mundi þurfa sérstaka skrifstofu og fólk til þess að vinna úr og rannsaka öll þessi skjöl, og samt engin trygging fyrir því, að slík skrifstofa geti orðið að tilætluðu gagni, því að mér er til efs, að allir kaupmenn haldi þessum plöggum svo vel saman, sízt í ár, þar sem þessi ráðstöfun kemur kaupmönnum alveg á óvart. Viðvíkjandi ákvæðum 4. gr. um að gefa upp skuldir og innstæðu manna, þá hefir það lítið að þýða. Það hefir verið tekið fram, að með því sæist ekki nema ein hlið á fjárhagsástandi þjóðarinnar, því að það er ekki nóg að vita hvað mikið almenningur skuldar kaupmönnunum; maður þyrfti helzt líka að vita, hvað mikið þeir skulda sjálfir í öðrum löndum. Frumv. hefir ekkert ákvæði um það, hvar þessi stóra skýrsla, sem landstjórnin á að láta búa til, skuli vera gerð, en mér þykir líklegt, að það mundi verða í stjórnarráðinu, og þá þyrfti eina skrifstofu í viðbót þar. Eg er sérstaklega á móti frumv. vegna þess, að mér þykir formið á þeim nýju ákvæðum slæmt. Það ætti að búa út nýtt frumv. í öðru formi, annari flokkun o. s. frv. Eg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en býst við því, að eg muni koma með örlitla breyt.till. við 3. umr., ef frumv. verður samþykt nú.

Gunnar Ólafsson Háttv. framsögum. lýsti því yfir í byrjun ræðu sinnar, að hann væri með þessu frumv., enda þótt hann fyndi ýmsa agnúa á því. En í lok ræðunnar heyrðist mér ekki betur, en að hann segðist vera frumv. mótfallinn, og býst eg við, að það hafi verið mismæli. Hann sagði, að tilgangurinn næðist ekki með þessum lögum, og hann taldi eins gott, að skýrt væri frá útsöluverði á vörunum sem innkaupsverðinu. En eg og fleiri telja mest um vert, að fá vitneskju um hið sanna verð vörunnar, þegar hún er komin hingað til landsins, innkaupsverð hennar að viðbættu flutningsgjaldi. Eins og stendur, veldur það miklu rugli og gefur alveg skakka hugmynd um hið sanna ástand, að innfluttar vörur eru reiknaðar í verzlunarskýrslunum með útsöluverði en ekki innkaupsverði. Enda sýna nú þessar skýrslur svo mikinn mismun á innfluttum og útfluttum vörum úr landinu, að með sama áframhaldi mundi svo sýnast eftir fá ár, að landið væri sokkið í alveg óbotnandi skuldir. Háttv. þm. Var líka á móti því, að kaupmenn gæfu staðfestan útdrátt, en vildi hafa afrit, og er það víst misskilningur. Þetta, að gefinn sé útdráttur, er einmitt gert kaupmönnum til hægðarauka, svo að ekki þurfi að gefa afrit af öðru en því, sem nauðsynlegt er fyrir skýrslurnar til að sjá hvað fer út og kemur inn; hitt yrði alt of mikið, að afrita alveg »connossementin«. Hv. þm. geðjaðist heldur ekki að því, að ekkert ákvæði væri um það, hvar semja skyldi skýrslurnar, en eg býst við að háttv.þm. viti, hvert kaupmenn senda skýrslur sínar nú, og þykist eg vita að sama aðferð verði höfð áfram. Verði þetta nokkuð verulegt verk, þá er það sjálfsagt, að bæta við einum manni eða fleirum ef þarf, en að þurfi að setja á stofn sérstaka skrifstofu til þessa, nær vitanlega engri átt. Hann hélt líka, sami háttv.þm., að kaupmenn mundu ekki halda saman þessum plöggum, þ. e. farmskrám og hleðsluskírteinum, en hv.þm. ætti þó að vera það kunnugt, að allir kaupmenn telja sér nauðsyn, að halda öllum þessum skjölum saman að minsta kosti árlangt. Hann kunni heldur ekki við, að skylda kaupmenn til að gefa skýrslu um skuldir og inneignir manna, og veit eg ekki, hvaða ástæðu hann hefir fyrir því. Eg get ekki verið honum samdóma um það, því það hefir að mínu áliti mikla þýðing, að vita um skuldir manna í landinu, verzlunarskuldir. Það yrði auðvitað ekki bætt úr skuldasúpunni með þessu ákvæði, en það er bæði fróðleikur og getur komið að gagni að vita slíkt. Hitt væri ef til vill að ganga nokkuð nærri persónulegu frelsi manna, að skylda þá til þess, að segja til um sínar eigin skuldir, enda er ekki farið fram á það í frumvarpinu.

Sigurður Stefánsson Frumvarp það, sem hér liggur fyrir háttv. deild, gerir ráð fyrir töluverðri breyting frá því sem nú er, og það breyting, sem eg verð að telja til verulegra bóta. Eins og skýrslunum er nú hagað, eru vörurnar tilfærðar með útsöluverði, og slíkar skýrslur gefa mjög villandi hugmynd um viðskiftahag landsins, eins og háttv.þm. V.-Sk. hefir tekið fram. Þær gefa öldungis ranga hugmynd um hlutfallið á milli aðfluttrar og útfluttrar vöru, sem skiljanlegt er, þegar þess er gætt, að skýrslumar telja innfluttu vörurnar með því verði, sem komið er á þær, þegar búið er að leggja á þær fyrir innlendum kostnaði, ágóða kaupmannsins og tolli til landsjóðs. Enda held eg að hverjum manni, sem liti yfir skýrslurnar frá síðustu árum og gengi út frá því, að þær væru réttar, hlyti að blöskra það, hvað efnahagur þjóðarinnar færi árlega versnandi. Því að það verður ekki annað séð á skýrslunum, eins og þær koma fyrir, en að svo sé. Skýrslurnar 1902-1906 sýna spegilinn af þessu: Árið 1902 hafa aðfluttar vörur hlaupið ... kr. 10,737,480 en útfluttar vörur ... - 9,199,494 1903 aðflutt .... - 11,938,294 - útflutt .... - 8,985,507 1904 aðflutt ... - 11,778,555 - útflutt .... - 8,742,190 1905 aðflutt.... - 14,466,931 - útflutt.... - 12,103,866 1906 aðflutt ... - 16,667,177 - útflutt ... - 12,226,767 Af þessu yfirliti sér maður, að það nemur um 14 miljónum króna á þessum 5 árum, sem aðflutta varan hleypur meira en útflutta varan, og mismunurinn fer sívaxandi. Manni verður fyrst fyrir að halda, að landið sé að sökkva sér dýpra og dýpra í skuldir. En þegar það er athugað, að tollur og framfærsla í kaupmannsins er meðtalin í verði aðfluttu vörunnar, þá hlýtur auðvitað hver maður að sjá, að skýrslurnar eru algerlega rangar. Enda ætti landið sorglega framtíð fyrir höndum, ef svo væri ekki, því að þá mundi öll þjóðareign Íslendinga verða gersamlega horfin eftir nokkur ár. En þess er að gæta, að útlendingar, sem ekki þekkja til, hvernig skýrslurnar eru í garðinn búnar, þeir hljóta að fá þá hugmynd, þegar þeir sjá þær, að landið sé alt af að safna skuldum ár frá ári. Þarna er mjög mikið í húfi fyrir lánstraust þjóðarinnar. Úr þessu á frumvarpið að bæta. Það er augljóst, að þingið verður að gera sitt til þess, að meiri trygging sé fyrir því, að skýrslurnar séu nokkurn veginn réttar. Lánstraust þjóðarinnar er nú þegar á nokkuð völtum fæti og það má ekki með lögum rýra enn meir eða grafa grundvöllinn undan því litla lánstrausti, sem vér höfum. Því eru ákvæðin í 1. gr. frumv. alveg nauðsynleg, og sjálfsagt að samþykkja þau. Það ríður á að hafa skýrslurnar réttar. Þá er von um, að þær fremur auki lánstraust landsins en rýri það. Hvað 2. gr. snertir, þá játa eg, að eg get illa dæmt um ákvæði hennar. En eg skoða það svo, að þau ákvæði séu til frekari tryggingar fyrir því, að 1. gr. sé stranglega fylgt. Það er áríðandi, að það sjáist á skýrslunum, ekki að eins hvaðan varan er flutt til landsins, heldur líka og miklu fremur, hvar hún hefir verið keypt. Það atriði er mjög þýðingarmikið til þess að geta séð nákvæmlega, hverja stefnu verzlunarviðskiftin við útlönd taka. Eins og háttv.þm. V.-Sk. tók fram, er það einnig mjög áríðandi, að hafa glögt yfirlit yfir verzlunarskuldir landsmanna. Út úr þeim tölum geta einstaklingamir dregið mikilvæga lærdóma. Sá fróðleikur getur haft mikla þýðingu fyrir ýmsar ráðstafanir og útreikninga. Hér er ekki að ræða um að ganga nærri frelsi kaupmanna eða hnýsast inn á þeirra starfsvið, því að þeir eiga að eins að gefa »summariskt« yfirlit yfir skuldirnar. Eg álít frumv. gott, og tel það mjög illa farið, ef það kemst ekki gegnum þingið. Hvað það snertir, að frumv. muni vera undirbúningur undir það, að lögbjóða farmgjöld, þá get eg fullvissað háttv.þm. um að svo er ekki. En færi svo, að mönnum sýndist ráðlegt, að grípa til þess að lögleiða farmgjöld, þá væri áríðandi, að hafa áreiðanlegar skýrslur að byggja á. Hvort sem frumvarpið um farmgjöld, sem nú liggur fyrir þinginu, verður samþykt eða ekki, þá getur þó rekið að því, að löggjafarvaldið taki það ráð, til þess að auka tekjur landsjóðs. Að minsta kosti hefir milliþinganefndin í skattamálum getið þess, að til þess gæti komið. Af þessum ástæðum vil eg mæla með frumv. eindregið og vona, að það nái samþykki háttvirtra deildarmanna.

Framsögum. (Ágúst Flygenring) Eg get ekki verið að svara því atriði í ræðu háttv.þm. V.-Sk., þar sem hann var að spauga um það, að eg væri meðmæltur frumvarpinu. Meiri hluti nefndarinnar er því meðmæltur, og það sem eg sagði frumvarpinu til meðmæla, sagði eg að eins fyrir hans hönd. Hitt, sem hann lagði áherzlu á, að þessar skýrslur, sem kaupmenn eiga að gefa, eigi að vera útdráttur en ekki afrit, þykir mér skrítið, þegar litið er til 1. gr. frumv. Eg skal líka geta þess, að það er ekki tekið fram í 1. gr. alt, sem ætti að vera í þessum skýrslum. Háttv. þingm. hélt því fram, að allir kaupmenn héldu »connossementum« saman, að minsta kosti fyrir eitt ár. Þetta er ekki rétt. Það eru margir eða flestir kaupmenn sem hafa sérstaka »Fragtkonto«, færa þar inn allar útborganir fyrir farmflutning og láta sér það nægja. Enda er alls engin þörf á að halda skjölunum saman. Maður heldur þeim auðvitað, þangað til maður hefir gengið úr skugga um, að varan er komin. En lengur þýðir ekki að geyma þau; þá eru þau eins og hver önnur ónýt skjöl. Að því er verzlunarskuldirnar snertir, þá fór eg um það atriði mjög hógværum orðum. Eg gat þess, að það væri ekki nema ein hliðin á því, sem maður þyrfti að kynnast í fjárhagsástandi þjóðarinnar; hún gæti verið villandi út af fyrir sig og kæmi því að litlu gagni. Eg get fullvissað háttv. þingm. V.-Sk. um það, að verzlunarskuldir manna minka heldur ekkert við það, þó að frumvarpið verði samþykt með þessu ákvæði í. Háttv. þingm. Ísf. lagði áherzlu á 1. gr. frumv. og það, að skýrslurnar, eins og þær nú eru, væru villandi, hvað snertir skuldir þjóðarinnar við útlönd, af því að útsöluverðið er tilfært. En við hvaða verð á að miða? Hvar á kostnaðurinn við vöruna að koma fram? Það er yfir höfuð ómögulegt að segja, hvað sannvirði vörunnar er. Og menn þurfa ekkert að kippa sér upp við það, þó að það komi fram mismunur á aðfluttri vöru og útfluttri vöru. Mismunurinn er ekki meiri en búast má við; líklega nálægt 10-15%, sem er alls ekki mikið, þegar með er talinn tollur, ágóði kaupmanns og það sem gengur til þess að reka verzlunina og ávaxta féð, sem liggur í henni. Eg held að þessi mismunur sé ekki svo mikill, að nokkur þurfi að hræðast það, að landið sé að sökkva sér niður í skuldir. Útlendingar munu ekki hneykslast á mismuninum, þegar þeir vita það, að tollur og allur kostnaður er innifalinn í honum. Enn er lögð áherzla á, að eftir frumv. eigi að sjást á skýrslunum, hvaðan varan sé keypt. Eg man ekki betur, en að það sé tilfært í skýrslunum nú. Hvað snertir ártalið og það samband, sem eg gat um að mundi vera milli þessa frumvarps og væntanlegs frumvarps um farmgjald, þá skal eg aðeins geta þess, að eg var ekkert að hafa á móti farmgjaldi. Eg tók það að eins fram, að það væri ónauðsynlegt, að ákvæði 2. gr. giltu frá ársbyrjun 1909, eða áður en frumvarpið að öðru leyti kemur í gildi. Eg verð enn að taka það fram, að þar sem eg sé enga ástæðu til að leiða þetta í lög, þá get eg ekki annað en verið á móti frumvarpinu, og þykist hafa fært fullnægjandi ástæður fyrir þeirri afstöðu minni.

Framsögum. (Sigurður Hjörleifsson) Það er mest fyrir siðasakir, að eg bið um orðið, því að eg hefi í rauninni engu við það að bæta, sem tekið er fram í nefndaráliti meiri hlutans. Aðalástæðan fyrir því, að við viljum ekki sinna málinu á þessu þingi, er sú, að hér liggja ekki fyrir nein skjöl um mat á jörðinni eða annan undirbúning málsins, né heldur umsögn æðri stjórnarvalda. Málið er svo mikilvægt, að nefndin álítur það ganga óhæfu næst, ef þingið færi að samþykkja frv. svona algjörlega undirbúningslaust. Reyndar höfum við heyrt það, að mat hafi farið fram á jörðunni fyrir 2 árum. En við höfum ekkert af því mati að segja. Að vísu eiga þetta að vera heimildarlög og að eins tiltekið lágmark verðsins. En við höfum enga hugmynd um það, hvort þetta lægsta verð er nærri sanni eða ekki. Það sýndi sig hér í deildinni í gær, þegar rætt var um sölu Kjarna, hvað menn gátu verið ósamdóma um það, hvað væri hæfilegt verð, þrátt fyrir það að þar lá fyrir greinileg matsgerð kunnugra manna, sem reiðubúnir eru að eiðfesta gerðina Þegar menn gátu verið svo ósamdóma um verðið á Kjarna þrátt fyrir þetta, þá má geta nærri, hvort þingið getur ákveðið lægsta verð annarar jarðar án þess að hafa nokkurn skapaðan hlut við að styðjast. Það er því auðsætt, að undirbúningurinn er alt of lítill til þess, að málið geti haft framgang á þessu þingi, og nefndin ræður háttv. deild eindregið til að fella frumvarpið. Eg skal geta þess, að þegar nefndarálitið var samið, varð ekki annað séð, en að selja ætti jörðina Húsavíkurhreppi þeim, sem nú er. En nú hefir háttv. flutningsmaður komið með breyt.till. sem væri nægileg lagfæring, hvað þetta atriði snertir, ef málið væri sæmilega undirbúið að öðru leyti. En þar sem það er ekki, verður nefndin að halda fast við þá tillögu sína, að frumv. verði felt.

Steingrímur Jónsson Eins og nefndarálitið sýnir, var eg ekki samdóma háttv. meðnefndarmönnum mínum. Eg var reyndar samdóma þeim um það atriði, að það bæri ekki að selja jörðina, fyr en Húsavíkurþorp er orðið sérstakt hreppsfélag. Og því hefi eg komið með breytingartill. í þá átt á þgskj. 574. En að öðru leyti get eg ekki séð neitt á móti því, að salan sé leyfð. Það er hvorki nein hætta á tapi fyrir landsjóð, né heldur um neina aðra hættu að ræða, sem af sölunni gæti leitt. Háttv. framsögum. meiri hlutans kvartaði mikið yfir því, að engin skjöl lægju fyrir þinginu þessu máli viðvíkjandi. Eg held að það hafi oft verið samþykt stærri mál en þetta á þinginu, án þess að nokkur skjöl lægju fyrir eða nokkrar upplýsingar, aðrar en umsögn flutningsmanns sjálfs. En eg vona sérstaklega að háttv deild taki tillit til þess, að það er ekki umsækjendum að kenna, að skjölin liggja ekki fyrir. Eg gaf upplýsingar um það við síðustu umr. hvernig á því stæði, og eg vona að háttv. deildarmenn hafi tekið mig trúanlegan. Það kemur því hart niður á umsækjendum og óverðskuldað, ef þeim verður synjað um kaupin fyrir þá sök. Eg hefi skýrt frá því áður, að matið, eða áætlun um sennilegt verð jarðarinnar, sem fór fram 1907, var bygt á því sem sanngjarnt þótti eftir þeim tekjum, sem af henni höfðu fengist næstu 5 ár á undan, og verðið var nokkuð fyrir neðan 24 þús. kr. Áætlun þessi var gerð með mikilli nákvæmni, og verður varla hægt að fá betri grundvöll til að byggja á. Stjórnin mundi auðvitað heimta allar skýrslur þessu viðvíkjandi, og ekki selja jörðina ella, svo að það ætti að vera útilokuð öll hætta á tapi fyrir landsjóð. Þá hefir meiri hluti nefndarinnar haft það á móti frumv., að ekki hafi verið fengin umsögn æðri stjórnarvalda. Eg skýrði frá því við 1. umr., að fyrverandi biskup hefði tekið vel í málið, en að eins ekki getað ákveðið verðið. Eg skýrði ennfremur frá því, að núverandi biskup væri málinu hlyntur, að eins að prestur hafi nokkra grasnyt. Til þess að færa sönnur á mál mitt, skal eg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp yfirlýsingu biskupsins um þetta mál, og er hún svo hljóðandi: »Alþingismaður Steingrímur Jónsson hefir beiðst álits míns um frumvarp það, er hann flytur á þingi um sölu á prestssetrinu Húsavík með kirkjujörðinni Þorvaldsstöðum. Þegar Húsavíkurþorp er orðið sérstakt sveitarfélag tel eg þorpsbúa sjálfa maklegasta þess, að eiga það land, sem þeir hafa komið í verð, og með þeim hætti verði landið einnig bezt nytjað. Nauðsynlegt tel eg vegna komandi presta, sem eiga að sitja í kaupstað með 1300 kr. launum, að hin eftirskilda grasnyt sé sem ríflegust. Um verðið get eg ekki sagt, þar sem eg hefi engin gögn fyrir mér til að meta það; en hér ræðir auðvitað að eins um heimild til sölunnar. Verði hæfiiegt verð boðið fyrir landið, og hinn þjónandi prestur í Húsavík, sem enn er undir hinum eldri launalögum, samþykkir söluna, og eftir er skilið stórt tún eða túnstæði handa presti þar, mun eg mæla með sölunni, ef til kemur. Þórh. Bjarnarson« . Eins og af þessu bréfi biskupsins má ráða, er hann meðmæltur sölunni, og að hún eigi sér stað nú þegar. Hvað verð jarðanna snertir, þá hefir Húsavíkurjörð verið metin að hundraðatali 41,3 hdr. og hjáleigan Þorvaldsstaðir 5,6 hdr. (til samans 46,9 hdr.). Þetta er matið 1861, og býst eg við að það sé tiltölulega talsvert hátt; þá voru sem sé hlunnindi tekin til greina, sem nú eru horfin að kalla má: útselsveiði allmikil í nót, sem síðan er horfin. En hvað sem því líður, hygg eg engum blandast hugur um, að verðið, sem eg nefndi, sé hið mesta, sem um sé að ræða. - Hvað undirbúning málsins snertir, þá má óhætt segja, að hann sé mjög góður, ekki sízt hvað verðið áhrærir. Og sé eg ekki annað, en að landsjóður megi vel við söluna una með þessu verði, og hann beri sinn hlut óhallan frá borði. Annars ætti það sízt að vera meining landsjóðs, að fara að pína þorpsbúa hið ýtrasta í þessu máli. Nefndin benti á, að henni þætti það athugavert við söluna, að sú stefna mundi vafalaust heppilegust í framtíðinni, að kaupstaðir fengju ekki ótakmarkaðan rétt yfir landeignum þeirra. Þessi ástæða ber í sér hið hroðalegasta misrétti í samanburði við það mál, sem fyrir var í gær (salan á Kjarna); sé það meiningin, að fara að takmarka umráðarétt kaupstaðanna á landeignum, þá yrði það að minsta kosti að vera almenn regla, en ekki nú alt í einu að fara að byrja slíkt á Húsavík, alveg gagnstætt því sem fram kom síðast í gær, þar sem nákvæmlega eins stóð á. Að gera sérstakar undantekningar í þessu efni nú væri alveg ófært, og misrétti gagnvart þeim stöðum, sem eins stendur á fyrir, en sættu þó gjörólíkri meðferð. Að fella söluna af þessum ástæðum er ekki að eins rangt gagnvart hlutaðeigandi þorpi, heldur einnig mjög óhyggileg ósamkvæmni, svo að mér finst að slíkt geti ekki náð nokkurri átt. Vona eg því að hver maður sjái, að það sem farið er fram á í þessu máli, er ekki nema hið allra sanngjarnasta. Hitt, að ekki sé nægileg gögn fyrir hendi, hefir heldur ekki við rök að styðjast, þó beint mat á jörðinni hafi að vísu ekki farið fram. En slíkt álít eg hreint ekki sanna hóti meir viðvíkjandi jörðinni, en góða og greinilega lýsingu, sem fram er komin. Vona eg því, að deildin samþykki sölu þessa, eða láti að minsta kosti málið ganga til 3. umr.

Framsögum. (Sigurður Hjörleifsson); Eg hefi ekki miklu við að bæta í þetta skifti, en skal leyfa mér að taka það strax fram, að eg hefi alls ekki heyrt neitt það fram komið í ræðu síðasta háttv. ræðumanns, er breytt geti skoðun minni á málinu. - Og viðvíkjandi því, sem nefndin setti fram um rétt kaupstaða á landeignum, þá er það að segja, að það var að eins fram sett til athugunar síðar meir, en alls ekki sem regla, er ætti að gilda í svipinn. Og því ekki þörf að ræða það sérstaklega meira nú. Ekki finst mér sú athugun háttv. síðasta ræðumanns á neinu viti bygð, þar sem hann er að bera saman jarðasöluna þá í gær við þessa. Þar var að ræða um hlunnindalausa jörð fjarri sjó; hér er hlunnindajörð, sem að sjó liggur. Það getur ekki verið ólíkara saman jafnað. Eg sé ekki að það sé annað en einskonar lokahríð þeirra miklu harmkvæla, sem menn komust í út af Kjarna-sölunni. - Annars sé eg ekki hvað Húsavík liggur á þessu máli. Það er sjóþorp að eins og ekki einu sinni sérstakur hreppur. Mér finst ekki að á þessu ætti að liggja fyr en þorpið er að minsta kosti skilið frá hreppnum, - Annars er hin skjallega hlið málsins feykilega ónákvæm; og finst mér öldungis óviðeigandi, að fara að hraða sölunni nú fyr en að minsta kosti eitthvað frekara liggur fyrir úr þeirri átt. Virðing t. d. liggur engin fyrir á jörðum þeim, sem um er að ræða; og væri það óhæfa, ef þingið færi að skera úr um verð jarðar, sem það ekki þekkir og engin virðing liggur fyrir á. Það sem um var að ræða, sem fremsta skilyrði fyrir samþykking slíkrar sölu af alþingis hálfu, finst mér hefði hlotið að vera virðing umræddra jarða af dómkvöddum mönnum. Slíkt er eitthvað annað en lýsing ein og það af vilhöllum mönnum. - Í heild sinni finst mér málið liggja þannig fyrir, að eg hlýt að leggja alvarlega á móti því, að mál þetta gangi fram að svo komnu.

Steingrímur Jónsson Það er rétt, sem háttv. síðasti ræðumaður tók fram í ræðu sinni, að hann fór ekki fram á að leggja haft á þær kaupstaðarlóðir og landeignir, sem menn þegar eiga. En ekki get eg skilið, hvers vegna hann taldi óþarft að flýta málinu. Mér finst þvert á móti hin mesta ástæða til að flýta því. Hann sagði, að málið lægi fyrir illa undirbúið. Það er þvert á móti. Eins og eg hefi áður tekið fram, liggur málið mjög skýrt fyrir skjallega, þótt bein virðing á jörðunum hafi ekki átt sér stað. En þess utan skal eg taka fram, að málinu liggur af þeirri ástæðu einkum á, að Húsavíkurþorp, sem nú liggur fyrir að skilji sig frá þeim hrepp, sem það liggur í, og myndi sérstakan; hrepp, getur ekki fengið því til vegar komið fyr en það hefir fengið jarðir þessar keyptar; og snýst þar sú ástæða síðasta háttv. ræðumanns gegn sölunni einmitt móti honum sjálfum. Því er það einkar áríðandi fyrir þorpið að fá þessar jarðir keyptar og það sem fyrst. - Eins og eg sagði, þá vona eg, að lýsing sú sem fyrir liggur á jörðunum gefi nokkra hugmynd um réttlátt söluverð þeirra; enda getur virðingin farið fram síðar, þó salan leyfist nú, og má þá taka hana til greina, engu síður en þótt nú lægi virðingin strax fyrir. En viðvíkjandi verði því sem til hefir verið nefnt, þá kemur það þannig fram, að tekið er meðaltal af 5 ára tekjum og gert ráð fyrir 6% frádrætti fyrir innheimtu kostnaði. Ekki þarf síðasti háttv. ræðum. að bregða mér um ergjur út af sölunni á Kjarna; þótt eg sé hins vís, að verðið þar var alt um of lágt. Það er langt frá því, að eg vilji á neinn hátt skóinn ofan af Akureyri, og hef aldrei viljað. - En hvað máli þessu viðvíkur, sem um er rætt, þá sé eg ekki annað en að fullkomlega nægilegar upplýsingar liggi hér fyrir hendi, og fulltryggilega frá öllu gengið til að salan gæti átt sér stað.

Ágúst Flygenring Eg get ekki látið hjá líða að láta það ljósi, að það stórhneikslar mig sá mótþrói, sem hafinn er gegn þessari sölu af einstökum mönnum hér innan deildar. Og kemur sá mótþrói þess kynlegar við, sem hann er einmitt fram kominn frá þeirri átt, sem Kjarnasalan stefndi frá; og sé eg þó ekki að mjög sé ólíku saman að jafna, og sízt þó þeim til málsbótar, sem fyrir standa. Þm. Akureyrar taldi skjöl og skilríki vanta í málinu; það sé eg ekki að hafi við neitt að styðjast, eftir því sem fram er komið, sízt svo, að það ætti neitt í vegi að standa, svo framarlega sem salan væri ekki athugaverð á annað borð. Og verður alls ekki séð eða sagt að svo sé af óvilhöllum mönnum; og að minsta kosti ekki athugaverðari en Kjarnasalan. Annars finst mér öll tvímæli af tekin með áhættu fyrir landsjóð, þar sem jörðin selst eftir mati; enda sýnist það og beinasti og enda einasti vegurinn í slíkum tilfellum, sem hér er um að ræða. Og man eg ekki betur en að einmitt sjálfur þm. Ak., sem nú er þessu manna mest mótfallinn, væri því síðast í gær alveg fylgjandi, að þetta væri einmitt, heppilegasta og sjálfsagðasta leiðin, sem farin yrði; og var eg honum þá alveg samdóma. Nú er komið annað hljóð í strokkinn þeim megin, síðan Kjarnasalan er úr sögunni; og furðar mig annars á að maðurinn skuli ekki fyrirverða sig fyrir slíka ósamkvæmni. - Annars finst mér eiga að gera matsverðið að meginreglu eða ekki. En ekki að hringla úr einu í annað, grunnreglulaust. - Hins vegar getur mér ekki dulist það (og skal eg taka það fram úr því farið var að bera þessar sölur saman á annað borð) að ólíku betur stendur á með þessa sölu, hvað meðmæli snertir, heldur en með Kjarna. Í þessu máli eru öll skjöl sammála með sölunni, - þar alls ekki. Bæði hreppsnefndin í Hrafnagilshreppi og sýslunefndin í Eyjafjarðarsýslu leggja eindregið á móti sölunni; en fámennur fundur á Akureyri stendur þar einn uppi til móts. Í því máli lágu heldur ekki fyrir neinar sannanir um brýna þörf. Hér er alt öðru vísi ástatt. Hér er þjóðjörð, sem liggur undir eitthvert stærsta kauptún á Norðurlandi, - kauptúnið er alt bygt á þessari jörð - og vill kauptúnið kaupa hana með matsverði. Hér er einmitt mjög sanngjarnt að selja eftir matsverði. En þörfin er auðsæ, þar sem kauptúnið er í þann veg að skilja sig frá hreppnum sem það liggur í til að mynda sérstakan hrepp. Hitt er líka auðsætt, að áríðandi er að þetta nái fram að ganga sem fyrst , þar sem kaup jarðar þessarar kaupstaðnum til handa er aðalskilyrðið til þess að skifting hreppanna geti átt sér stað. Mér er hins vegar óskiljanlegt, hver þörf liggur til þess einmitt nú að fara að setja einhver skilyrði, sem hugsanlegt er að megi nota einhvern tíma í framtíðinni að eins til að tefja fyrir sölunni. Þegar svo búið er að slá þeirri reglu eða skilyrðum föstum, þá á að fara að búa til nýja samkvmni - fyr ekki!

Framsögum. (Sigurður Hjörleifsson) Mér þykir það leiðinlegt að öll ræða háttv. 3. kgk. þm. er fram komin af misskilningi einum, og ekki að eins óþörf, heldur einnig óþörfust í þess máls garð, sem hann mælti fyrir. Mat hefir alls ekki farið fram á jörðinni eins og tekið var fram af málsflytjanda sjálfum. Það liggur ekki fyrir annað til að halda sér að en lýsing ein. Það stóð alt öðru vísi á með Kjarna; þar lá fyrir matsúrskurður dómkvaddra manna. Það hefði þó vel verið innan handar; og að síðustu hefði mátt telegrafera til Húsavíkur að fengnu leyfi stjórnarinnar til að láta meta jörðina og hefði óefað getað komið í tíma. En því hefir það ekki verið gert? Það var eina ráðið til að koma málinu í framkvæmd; en það hefir verið vanrækt. Þess vegna mega málsleitendur sjálfir sér einum um kenna og öðrum ekki. - Viðvíkjandi þeirri þörf, að á liggi fyrir kaupstaðinn að fá jörðina keypta til þess að geta orðið sérstakur hreppur, þá liggur hún ekki uppi í mínum augum. Eg get bent á annað dæmi því til samanburðar, sem sannar það mál mitt. Það er Sauðárkrókur. Keflavík er meira að segja »prívat«-manns eign. Svo hefði vel getað verið með Húsavík. Svo að frá þessu sjónarmiði hafa málsflytjendur ekkert til síns máls.

Steingrímur Jónsson Eg játa það rétt að vera sem þm. Ak. tók fram að mat liggur að vísu ekki fyrir á jörðinni. En hitt skiftir meira máli, eins og eg hef sagt, að mjög nákvæm lýsing liggur fyrir um kosti jarðarinnar og hvað hún gefi af sér; slíkt áleit eg miklu þýðingarmeira. Og liggja öll þau skjöl fyrir. Eg er þeirrar skoðunar, að mat eigi ekki að fara fram fyr en eftir á, að leyfi fyrir sölu jarðarinnar er fengið. Það sýna og skjöl þau, sem fyrir liggja, að engin ástæða er fyrir landið að hafna sölunni vegna kosta jarðarinnar. - Vona eg að deildarmenn sjái það og greiði atkvæði með sölunni.

Framsögumaður (Bjarni Jónsson) Þetta frumv. er frá peningamálanefndinni og er fram komið í því skyni, að rétta hag bankans, með því að heimila landsstjórninni að kaupa skuldabréf hans. Svo sem kunnugt er, er Schou bankastjóri nú erlendis og var honum falið að reyna að selja skuldabréf bankans. Þangað til í gær lutu allar fréttir að því, að hann hefði ekki getað selt bréfin. En þá fréttist, að hann hefði komið þeim út fyrir 97½. Ef sú frétt er rétt, er engin þörf á því að þetta frv. nái fram að ganga. En með því að eg hefi ekki haft tal af samnefndarmönnum mínum, vil eg beina þeirri ósk til forseta, að frumv. verði tekið út af dagskrá.

Forseti (H. Þ.) Með því að eg sé ekkert á móti því, að verða við bón framsm. (B. J.) lýsi eg yfir því, að eg tek málið út af dagskrá.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Herra forseti! Eg gat þess við 1. umr. þessa máls með hve miklu vinnufé banki þessi hefði verið stofnaður. Landssjóður lánaði honum ½ miljón króna. Eg mintist einnig á það, að svo hefði verið litið á, að stjórnarfyrirkomulag bankans hefði þá einnig þótt nægilega trygt frá hálfu löggjafarvalds og stjórnar. Eg gat um þetta þá, að svona hefði verið, en eins og allir vita, hefir bankinn tekið stórkostlegum breytingum og framförum í seinni tíð, svo þetta horfir alt öðruvísi við nú, þegar starfsféð er orðið nærfelt 9 milj. kr. og störf bankans hafa aukist og margfaldast að sama skapi. Það sem því fyrir 24 árum gat verið í alla staði fullnægjandi er nú orðið úrelt og því sjálfsagt að breyta. Stjórn þessa banka þarf að koma þannig fyrir nú þegar, að engin ástæða sé fyrir neinn að láta þau ummæli heyrast eptir sér, að þessi stofnun, sem er eign landsins og landsstjórnin ber ábyrgð á, sé ekki fulltryggilega fyrir komið. Þetta frumv., sem hér liggur fyrir, fer í þá átt; raunar var því fundið ýmislegt til foráttu um daginn, einkum í einstökum atriðum þess; þess vegna hefir nefndin leyft sér að koma með ýmsar breyt.till. til bóta við frumv. Þannig leggjum vér til, að 4. gr. orðist öðruvísi og sömuleiðis kveðum vér nánar á um afstöðu ráðunautsins gagnvart bankastjórunum og væntum það geti ekki valdið neinum misskilningi, eins og það nú er í orðað. Þá kemur breyt.till. við 5. gr., að í staðinn fyrir ? komi ?. Höfum vér breytt þessu sérstaklega vegna þess, að féhirðir gat ella verið kominn upp í hámark launanna á miðju ári, en hann getur kallast burt eins og hver annar, og þá er ekkert upp á að hlaupa fyrir eftirmann hans. Þá koma hinar aðrar breytingar við 5. gr. Vona eg, að þeir sem áður hafa látið óánægju sína í ljósi verði nú ánægðir með þessar breytingar. Það kom ljóst fram um daginn, að með þeim ákvæðum, sem notuð voru um laun bankastjórans gætu þau farið upp úr öllu hófi, en með þessu ákvæði, sem hér er sett inn í 5. gr. er því slegið föstu, að þau eigi geti farið fram úr 6500 kr. Þá kemur viðaukatill. um að bæta aftan við 5. gr. ákvæði um eftirlaun hins núverandi bankastjóra, að þau skuli vera 3000 kr. Maður þessi, sem hér er um að ræða, er víst af flestum talinn þess verður, að honum sé sómi sýndur, ef hann lætur af störfum í landsins þarfir. - Hann hefir, sem kunnugt er, mikið af æfi sinni slitið sér út í þjónustu landsins, og vænti eg því að engin landsmanna telji eftir honum eftirlaun þau, er honum kynnu að verða ætluð. Sökum þess, hve orðið er áliðið, vil eg eigi fjölyrða meira um þetta að sinni, en vona, að háttv.þm. leyfi frumv. þessu að ganga gegnum deildina og samþykki það. Eg verð þó áður en eg lýk máli mínu, að geta þess, sem mér láðist, viðvíkjandi br.till. um að fella burtu síðustu málsgr. 5. gr., (á þingskj. 584), að eg þykist vel skilja, hvers vegna þessi br.till. er fram komin. Mun höfundur hennar bera hana fram til þess að koma í veg fyrir að bankastjórinn fengi nokkur eftirlaun. Vil eg eigi fara frekar út í þetta að sinni, en vona að háttv. deild felli þessa br.till. og lofi máli þessu að ganga til 3. umr.

Jón Magnússon Eg hefi raunar ekki frekara að segja, en eg sagði við 1. umr. þessa máls. Minni hluti nefndarinnar álítur enn, að ekkert liggi á að gera breytingu á stjórn bankans á þessu þingi, minni hlutinn ber fult traust til hinnar núverandi bankastjórnar. Í henni sitja þeir menn, að örðugt verður að fá hæfari, og þeir hafa stjórnað bankanum yfirleitt þannig, að ekki er ástæða að að finna; verkin sýna merkin, því að það er ómögulegt að segja annað en að bankinn hafi blómgast undir stjórn þessara manna. Annars ætla eg eigi að fara lengra út í þetta mál, en skal geta þess viðvíkjandi breyt.till., að eg álít þær flestar til bóta. Að því leyti er snertir það atriði, að eitt ákvæði í lagafrumv. er prentað með breyttu letri, þá vil eg benda á það að slíkt er óvenjulegt, og að mér virðist, eins og hér á stendur, óþarft. Viðvíkjandi stjórn bankans skal eg geta þess, að mér þykir hinum lögfræðislega ráðunaut ætluð of há laun, og efast eigi um að fá má fullhæfan mann, þótt launin væru ákveðin lægri, og jafnvel spursmál, hvort nauðsynlegt sé að hafa nema tvo bankastjóra. Þá er í breyt.till. við 5. gr. talað um, að eigi megi aukalaun bankastjóra og ráðunauts fara upp úr 2500 kr. Virðist mér efamál, hvort þetta sé alveg rétt að setja hámarkið svona lágt; eftir því gæti laun bankastjóra varla farið upp úr 5000 kr. Hygg eg þó, að bankastjóra sé ekkert oflaunað með kr. 6000. Enn er eitt, sem kannske getur verið athugavert við þetta ákvæði, að ekkert er sagt um, hvernig skipta eigi þessum 2500 kr. milli bankastjóranna og ráðunauts, en það liggur í augum uppi, að ráðunautur getur eigi fengið jafnt á við bankastjórana af aukalaunaupphæðinni. Að minsta kosti er slíkt óréttlátt.

Sigurður Sigurðsson Eg vil leyfa mér að gera örstutta grein fyrir breyt.till. á þingskj. 579. Þegar 5. gr. frumv. er athuguð sést, að bankastjórunum eru ætluð 4000 kr. laun, og auk þess 10% af gróðahlutdeild bankans, er frá hafa verið dregin 2% í varasjóð, l% ,í húsnæðissjóð og 1% til borgunar í seðlaskuld bankans í landssjóð, en þó svo að upphæð þessi eigi megi fara fram úr 2500 kr. til hvers af þessum mönnum, eftir því sem eg skil ákvæðið í 5. gr. Verður þá hámark launanna 6500 kr. Þetta mætti annars þykja sæmileg laun og óþarfi við að bæta. En svo eiga þeir og að fá eftirlaun, alt að helmingi hinna föstu launa. Sökum þess, hve vel launað þetta starf er, virðist mér tæpast ástæða til að ætla þessum mönnum eftirlaun. Og dálítið varhugavert virðist mér slíkt, er alstaðar láta til sín heyrast raddir um afnám eftirlauna í landinu. Í þingbyrjun kom og fram tillaga um afnám allra eftirlauna hér, en þeirri tillögu var vísað til sambandslaganefndarinnar. Tillagan þótti eigi frambærileg, eins og hún kom fram fyrst. - En þetta sýnir samt vilja bæði þings og þjóðar í þessu máli. Þegar gerð verður breyting á stjórnarskránni, sem vonandi eigi verður langt að bíða, mun þá tekið upp ákvæði, er fari í þá átt, að öll eftirlaun megi afnema með einföldum lögum. Virðist þá meiningarlítið að koma með tillögu um að veita hálaunuðum mönnum eftirlaun, eins og farið er fram á í frv. Það er að minsta kosti ekki í samræmi við framkominn vilja þjóðarinnar í þessu máli á undanfarinni tíð. Að endingu vil eg geta þess, að eg er algerlega sammála háttv.þm. Vestm. (J. M.) um, að laun hins lögfræðislega ráðunauts séu sett of há, einkum ef það er meiningin að hann fái jafnan hluta af gróða bankans og bankastjórarnir.

Jón Ólafsson Herra forseti! Það var eiginlega ræða 2. þm. Árn. (S. S.), sem kom mér til að standa upp, eða það í henni, þar sem hann talaði um eftirlaunin. Eg sannfærðist af þeim ummælum um það, að hinn háttv.þm. er ekki innvígður í »insta hringnum« í sínum flokki, svo að honum er ókunnugt um það, sem fram fer þar bak við tjöldin. Annars hefði hann sjálfsagt eigi haldið þessa ræðu, því að þetta frumv. er eingöngu búið til vegna eftirlaunanna. Eg veit að háttv. meiri hluti viðurkennir ekki síður en vér hinir og allir skynbærir menn, að þegar um gamla rótgróna stofnun er að ræða, þá er vel hefir blómgast, þá er það gullin regla, að hagga ekki fyrirkomulagi hennar eða breyta, nema að svo miklu leyti og þá fyrst, er reynslan hefir sýnt, að fyrirkomulaginu sé í einhverju áfátt. Landsbankinn hefir staðið síðan 1885. Hann hefir blómgast ágætlega, grætt stórfé á hverju ári, safnað álitlegum viðlagasjóði og aldrei beðið neitt tjón sem teljandi sé, eða vert er að nefna. Ástæðan til þeirra breytinga, sem nú er farið fram á, liggur því als ekki í ásigkomulagi stofnunarinnar sjálfrar; reynslan hefir ekkert tilefni til þeirra gefið. Ástæðan liggur alt annarstaðar, og eg sé ekki að eg rjúfi neitt leyndarmál með því að nefna hana, því að allir hér inni vita, hver hún er. Ástæðan er sú ein, að það verður að búa til hálaunað starf til að verðlauna verðleika eins mikilmennis þessa lands. Maðurinn er háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), sem á að verða bankastjóri.  (Magnús Blöndahl: Hvernig veit þm. það?)  Eitt af flokksblöðum meiri hlutans varð svo opinskátt í vetur að gloppa þessu út úr sér.  (Magnús Blöndahl: Eg man eigi til að eg hafi lesið það í blöðum nema ef vera skyldi í »Reykjavíkinni«)  . Ónei! það getur vel verið; það stóð nefnilega bara í »Fjallkonunni«, sem fáir lesa. En eitt ráð vildi eg gefa vorri nýju stjórn, og það er, að áður en hún útnefnir mann þennan til bankastjóra, þá sendi hún hann í nokkra tíma til mín (eg skal ekkert fyrir það taka) svo að hann geti lært hjá mér, hvað forgangshlutabréf og önnur fleiri algeng viðskiftaorð þýða, sem miklu viðkunnanlegra er að bankastjóri skilji. Það er óviðkunnanlegt, að hann þurfi oft að verða sér til minkunar fyrir vanþekkingu á slíku, eins og hann hefir orðið hér í deildinni í dag og í fyrradag. Eg veit, að hinn háttv.þm. muni taka þessari fræðslu af minni hendi feginsamlega, því þó að hann legði ekki mikið upp úr orðum mínum í dag hér í deildinni, þá hefir hann þó áður verið þakklátur lærisveinn minn, því að það fyrsta sem hann gerði, þegar Gullbringumenn og Kjósaringar höfðu rifið hann upp úr svelli og sent á þing, var að leita til mín, og fá hjá mér kenslustundir eina og tvær á dag í heilan vetur til að reyna að læra að verða þingmaður. Og þó að eg hvorki hafi haft ánægju eða sóma af lærisveini mínum, verð eg þó að játa, að hann sýndi alla viðleitni til að læra; en eg verð að ætla, að það hafi ekki verið kenslunni, heldur gáfnafari þm. að kenna, hve lítinn ávöxt hún bar. En þá er nú á að líta, hverjir eru þeir verðleikar þessa þm., sem á að verðlauna með frv. þessu? Eru það þingmannsafrek hans? Ekki getur það verið, því að allir vita, að aldrei hefir orð af viti komið úr þeim belg, nema þá að því hafi áður verið í hann spýtt, af honum skynugri mönnum. Ef litið í er yfir þingferil hans, þá liggur ekkert nýtilegt starf eftir hann hér á þingi; ekkert framfaramál, sem nokkru máli skiftir, er kent við hans nafn - utan eitt. Það er eitt mál, sem hann bar hér fram á þingi og framfaramál má heita, og gekk það síðar fram á þingi og varð að lögum, og á því máli hefir hann lifað síðan sem þingmaður. Þetta mál er frumv. um heimuglegar kosningar til alþingis, og hefir hann talið það sitt verk. En hvert orð, hverja setning, hverja hugsun í því frumvarpi samdi eg fyrir hann, og ekki að eins samdi, heldur og skrifaði, svo að þm. hafði ei annað fyrir því, en að kaupa mann út í bæ til að afskrifa það, svo að hönd mín skyldi eigi þekkjast í prentsmiðjunni. Þetta er alt sannanlegt og vottanlegt. Svo vildi þm. prenta þetta frumv. í tímariti Bókmentafélagsins og láta því fylgja ritgerð til að rökstyðja það. Þá ritgerð samdi eg fyrir hann, og hafði hann ekki einu sinni fyrir því að láta afskrifa hana, en bað mig að eins að setja undir hana »Alþingismaður«, því að það var hann þá, en eg ekki. Eg veit ekki einu sinni, hvort hann hefir lesið hana fyr en hann sá hana á prenti. Með þessum lánsfjöðrum flaug hann í þessu máli. Þegar eg nú hefi skýrt frá þessu, vona eg að þingdeildin sjái, að það eru ekki þingmenskuhæfileikar hans, sem ástæða er til að verðlauna, því að annað gagnsamlegt en þetta liggur ekki eftir manninn. Hann er jafn fánýtur þm. og hann er óhæfilegur til bankastjóra, því að til þeirra starfa skortir hann hvern einasta hæfileika; en fyrir hvað á þá að verðlauna þessu afarmenni? Sannmælis vil eg unna honum, og verð að játa að í einu hefir hann verið nýtur maður: Hann hefir verið nýtur flokksmaður. Ekki í þeim skilningi þó, að hann hafi nokkurn tíma lagt nokkurn andlegan skerf til þarfa flokks síns, en hann á stóra peningabuddu, og hefir opnað hana örlátlega til flokksþarfa. Þetta er það, sem hér á að fara að verðlauna. Eg legg áherzlu á það, að með þessu frumv. er farið að innleiða nýja frumreglu í löggjöf landsins, þá frumreglu, að hver sá flokkur, sem ofan á verður við kosningar til alþingis, skuli nota atkvæðamagn sitt á þingi til þess að láta landssjóð endurgjalda sér kostnaðinn, sem hann hefir haft við kosningarnar. En eins og eg hefi áður ávikið, og eins og allir vita, sem manninn þekkja, þá er hann gersamlega óhæfilegur til að vinna nokkuð starf í bankans þarfir, ekki einu sinni að skrifa einfalt sendibréf. Hann verður þar til einskis nýtilegs notaður nema til að hirða bankastjóralaunin, og hve nær sem sú stjórn kemur aftur að völdum, sem lítur á hag bankans og þarfir hans, en ekki á launaþörf þessa manns, þá getur hún ekkert annað við hann gert, en að víkja honum þegar í stað frá störfunum. Og vonandi verður þess tíma ekki alt of langt að bíða. En þá koma sér vel eftirlaunin, og nú vona eg, að háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) og öllum öðrum sé það ljóst, að þetta frv. er einkum og aðallega orðið til vegna eftirlaunanna.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Eg get ekki látið þau ummæli háttv.þm. Vestm. (J. M.) mótmælalaus, að ekki liggi á að koma á þessum breytingum. Hann benti á, að þetta væri hlutverk milliþinganefndar, en hinn háttv.þm. verður nú að fyrirgefa, þótt ekki séu allir þar sömu skoðunar og hann; enda veit eg að hann gerir það, hann er svo sanngjarn maður. Eg þóttist rökstyðja með skýrum orðum í fyrri ræðum mínum um þetta mál, að ekki væri rétt að fresta breytingu þeirri á stjórn bankans, eins og hér er til ætlast, og mintist þá einnig á væntanlegt hlutverk milliþinganefndarinnar, og læt mér því nægja að vísa til þess. Sami h. þm. (J. M.) tók það einnig fram, að bankinn hefði blómgast á þessu tímabili og hefði gert eins mikið gagn og heimtað yrði. Mér dettur ekki í hug að mótmæla þessu, það er langt í frá; enda hefir ekkert mér vitanlega gefið tilefni til þessara ummæla hins háttv.þm. Eg veit ekki til þess, að nokkur hafi borið brigður á þetta. Það gladdi mig sannarlega, er hinn háttv.þm. Vestm. (J. M.) játaði, að töluverð bót væri að breyt.till. Þó skildi hann ekki, hvers vegna ein lína í 4. gr. var með breyttu letri. Eg skal geta þess, að þetta stafar að eins af athugaleysi í prentsmiðjunni, er mætti laga við 3. umr. Þá virtist hinn háttv.þm. ekki skilja launaupphæð bankastjórans, hvernig henni væri háttað. Þessu þarf eg að vísu ekki að svara; eg gat þess við 1. umr. þessa máls, að það væri girt fyrir, að launin yrðu hærri en þetta. Reyndar skal eg játa, að þetta ákvæði mætti orða enn þá skýrara, og eg efast ekki um, að háttv.þm. Vestm. (J. M.) ljái þar til lið sitt og hjálpi til að gera ákvæðið svo úr garði, að það geti engum misskilningi valdið. Eg treysti honum vel til að semja slíka breyt.till., jafnvel þótt hann vilji ekki bera hana fram. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) gat þess, að þessi starfi væri svo vel launaður, að óþarft væri að ætlast til eftirlauna. Þetta er þó ekki als kostar rétt, því að þeir sem til þekkja játa, að þótt farið sé fram á alt að 6500 kr., þá er það ekki gífurleg upphæð fyrir slíkan starfa. Menn hljóta líka að sjá það, að það væri mjög skaðlegt, að nema þessi laun svo mjög við nögl sér, ef góður maður væri í boði; það mundi verða til þess, að ekki fengist hæfur maður í þessa stöðu stundinni lengur. En staðan er ábyrgðarmikil, eins og öllum mun ljóst, og sízt mundi það mega teljast með sparnaði að setja launin svo lág, að vel hæfir menn vildu ekki keppa um hana. Það stendur heldur ekki að veita skuli þessi umtöluðu eftirlaun, heldur er að eins heimild gefin til þess, ef bankastjórnin ræður til þess. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) fann ástæðu til að standa upp áðan, en eg gat nú ekki tekið sumt af orðum hans öðruvísi en þau væru í spaugi töluð, fremur en í alvöru; reyndar mætti segja, að slíkt spaug væri helzt til óþinglegt, og sómdi sér ekki á alþingi Íslendinga. Eg skal þó ekki blanda mér inn í harðyrði þau, er þingm. lét falla í garð 1. þm. G.-K. (B. K.), Eg veit hann muni svara fyrir sig ef hann álítur þess þörf. Sama háttv.þm. (J. Ó.) fórust orð á þá leið, hvort 2. þm. Árn. (S. S.) vissi ekki, að frumv. væri tilorðið eingöngu vegna eftirlaunanna. Hefir hinn háttv.þm. nokkra ástæðu til að kasta slíku fram? Nei, þetta eru alveg óforsvaranleg orð. Og hverju mundi hinn háttv.þm. svara, ef því væri dróttað að honum, að það væri af eigingjörnum hvötum og ekki öðru, ef hann gengist fyrir einhverju því fyrirtæki, er fjárframlag þyrfti til? Eða hann fengi bitling eða launaða stöðu. Þessi ummæli hins háttv.þm. stafa ef til vill af því, að honum hefir einmitt verið svo oft borið slíkt á brýn sjálfum, hvort sem það hefir nú verið að verðleikum eða ekki - það skal eg láta ósagt.  (Jón Ólafsson: Það hefi eg aldrei heyrt)  . Ef hinn háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) hefir ekki heyrt það, þá hafa þó margir aðrir heyrt það. Það fer því ekki vel á því, að hann geri mönnum slíkar getsakir; það hefði farið betur á því, að þær hefðu komið úr annari átt. Þá sagði þessi margnefndi háttv.þm. (J. Ó.), að það væri als ekki sannað, að ekki væri þörf á breytingum (á lögum bankans). En í sömu andránni segir hann: »Það er engin þörf á breytingum á meðan alt gengur vel«. Hann hafði tekið upp það, sem háttv.þm. Vestm. (J. M.) sagði, að bankinn hefði blómgast vel undir núverandi stjórn. Eg skal nú leyfa mér að endurtaka það, sem eg svaraði áðan orðum hins háttv.þm. Vestm. (J. M.): Eg veit ekki til, að nokkur maður hafi minst á þetta atriði, það hefir víst enginn efast um, að alt hafi gengið vel. En er það þá meining hins háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) að tryggja þá fyrst stjórn þessarar stofnunar, þegar í óefni er komið? Það líkist ekki þeim fjármálagarpi, er hinn háttv.þm. eflaust þykist vera, að vilja ekki ráða bót á hlutunum, fyr en í óefni er komið  (Jón Ólafsson: Það má nú fyr gera það, en í óefni er komið)  , eða byrgja ekki brunninn, fyr en barnið er dottið ofan í hann. Það eru óviðurkvæmileg orð hjá h. háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), sem hann talaði í garð eins þingdm., sem fjarstaddur var. Hann hefði að minsta kosti getað óskað þess, að hann kæmi inn. Hann kvaðst hafa séð í blaði að sá háttv.þm. ætti að verða bankastjóri. Eg heyri það nú í fyrsta sinn.  (Jón Ólafsson: Það er í »Fjallkonunni«)  . Eg minnist ekki að hafa lesið það í »Fjallkonunni«. En þegar eg gæti betur að, held eg að eitthvað hafi verið sagt í þessa átt í einu alþektu sorpblaði hér í Reykjavík, en það blað lesa í víst fáir eða taka trúanlegt sem í því stendur. Og eg vil minna jafnfróðan mann um blaðaútgáfu, sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) er, á það, að hann má bezt vita sjálfur, að ekki er alt sannleikur, sem í blöðunum stendur. Eg skal ekki fara lengra út í það, en er þess þó albúinn, ef þm. óskar. Eg skal þó geta þess, að í »Lögréttu«, sem eg annars les þó ekki, en sá hér í þingsalnum, stendur það, að háttv.þm. Dal. (B. J.) eigi að verða verzlunarráðunautur í útlöndum. Eg hafði nú búist við, að ritstjórn þess blaðs væri vandari að virðingu sinni en svo, að hún léti blaðið hlaupa með jafnstaðlaust fleipur; get því hugsað mér að þetta - eins og svo margt fleira - hafi komist í blaðið án vitundar og vilja ritnefndarinnar, því ef svo væri ekki, mætti hún bera kinnroða fyrir. Eg endurtek það af nýju, að jafn ástæðulaus ummæli, sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) viðhafði í garð fjarverandi þingdm.. eru vægast töluð óforsvaranleg. Ef hann vill koma frumv. á kné, þá vinnur hann ekki á með slíku. Til þess þarf hann að færa veigameiri ástæður. Eg skal ekki orðlengja frekar um þetta að svo stöddu, en ef háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) stendur upp aftur, er eg albúinn að herða betur að náragjörðinni.

Framsögumaður (Björn Kristjánsson) Meiri hluti tollanefndarinnar hefir leyft sér að koma fram með frv. þetta. Eins og kunnugt er liggur fyrir þinginu frumv. til laga um aðflutningsbann á áfengi og allar horfur á því, að það verði samþ. Það er því sýnilegt, að tekjur landsins hljóti að rýrna að miklum mun í náinni framtíð. Það er því áríðandi fyrir þetta þing að finna einhvern heppilegan veg til þess að fylla upp í það skarð. Milliþinganefndin hefir slept því að gera nokkra áætlun um það, svo að þingið verður nú að taka það til athugunar að einhverju leyti. Að öðru leyti má búast við því, að tekjur landsins af tollum verði minni í þetta skifti en endranær, því að nú er ilt árferði og ýmislegt, sem að því stuðlar. Af þessum ástæðum er frumv. þetta fram komið, til þess að finna leið til þess að bæta landssjóði þær tekjur, sem hann kann að missa við aðflutningsbannið og hið illa árferði. Hér er farið fram á nýtt fyrirkomulag, sem er bygt á hagfræðisskýrslum, en sem ekki er nákvæmt, vegna þess að þær eru samdar á þann hátt, sem þær eru samdar og alveg ófullnægjandi til þess að þessi skattgrundvöllur verði verulega á þeim bygður, þar sem vöruþyngdin er ekki ákveðin þar nema á sumum vörum, kornvörum og fleiri tegundum. því hefir verið haldið fram, að hyggilegt mundi vera að leggja á allar vörur aðfluttar eitthvert gjald, sem kallað hefir verið »faktúru«gjald, en slíkt er óframkvæmanlegt að borga vissan hundraðshlut af reikningunum, því á margan hátt væri hugsanlegt að koma því svoleiðis fyrir, að tollsvik ættu sér stað, t. d. þar sem svo er ástatt, að eigandinn gerir kaup erlendis eða ef hann býr þar, þá væri ósköp hægt fyrir hann að skjóta helming undan af faktúrum og verðinu, svo að eins helmingur kæmi til tolls. Faktúrutollshugmyndin er því óframkvæmanleg. En nú hefir nefndinni dottið í hug ný leið, sem í rauninni er hið sama og faktúrutollur og hún er sú, að leggja eitthvert víst gjald á hver 100 pd. af vöru, sem kæmi til landsins. Þessi leið hefir þann kost, að hún þarf ekkert sérstakt tolleftirlit og að ekki er hægt að svíkja toll, því að útlend lög mæla svo fyrir, að vigt sé tilgreind á farmskrám og hleðsluskírteinum og leggja að minsta kosti í Þýzkalandi og víðar háar sektir við, ef út af er brugðið. Til þess að sýna, hvernig þetta mundi líta út, skal eg taka nokkur dæmi, miðað við útsöluverð 1906. Af kornvöru 2½ % - timbur 2 - - brauði 1 - - eplum 1 - - nýlenduvöru ¾ - - kaffi etc. ¾ - - tóbaki 1 - - steinolíu 4 - - vefnaðarvöru 1 - - eldavélum 1 - - járnvöru ¾ - - hljóðfærum 1 - - þakjárni 1 - - glysvarningi 1 - Þannig lítur það nú út og getur hver maður séð, að ef maður vill hækka eða lækka gjaldið af einni vörutegund, þá er ekki annað en að draga frá eða leggja við þá vörutegund það af hundraði, sem maður vill hækka eða lækka. Hér liggur t. d. næst fyrir að lækka gjaldið af korninu ofan í 10 aura af 100 pd., sem mundi þá nema um l%, eins og af flestum hinum vörunum. Þannig má með þessari aðferð fá sama »skalann« og við faktúrutoll - en það sem eg nú hefi lesið upp er að eins dæmi til skýringar og getur auðveldlega verið, að það verði öðruvísi hjá nefndinni, hærra á sumum vörutegundum og lægra á öðrum. Og mun hún koma með breyt.till. um það. Þessi útreikningur er ekki ábyggilegur, vegna þess hversu þessar skýrslur eru óábyggilegar og ónákvæmar, nema þar sem vigt varanna er ákveðin, og þess vegna þarf að búa til þessi lög á þessu þingi, til þess að fá fulla vissu fyrir því, á hverju eigi að byggja á næsta þingi. Vona eg að deildin fallist á þetta einróma, svo að hægt sé að undirbúa málið til næsta þings

Jón Ólafsson Herra forseti! Þetta frumv. kvað vera frá meiri hluta tollmálanefndarinnar, en eg, sem var í minni hluta, var þessu mótfallinn, og þótti þetta illa ráðið af meiri hlutanum. Það hefir verið talað um að nota þetta til þess að bæta upp aðflutningsbannið, eða fylla það skarð og jafna þann tekjuhalla, sem aðflutningsbannið hlýtur óhjákvæmilega að valda landssjóði. En bannlögin komast ekki í gildi fyr en í árslok 1912, ef það verður þá fyr en 1915; og síðustu árin áður verður auðvitað mjög mikill tollur. Það ber því enga þörf til að flaustra nú af vanhugsuðum toll-lögum og slíta þau út úr öllu sambandi við skattamál landsins. Það er nægur tími á næsta þingi 1911 til að fara að gera lög til uppbótar tollmissinum af áfengi. En það er alt annað mál, að þetta mun eiga að vera nokkurs konar flotholt, til að fleyta fram frv. um kaup á Thorefélagsskipunum. Annars eru ákvæði þessa farmgjaldsfrumv. vanhugsuð og ranglát í alla staði. Leggja jafnmikið á pundið í gulli, silfri, silki, eins og í járni, kornvöru, pappír, soda o. s. frv., og tolla þannig alt, sem varningur heitir, nauðsynjavöru jafnt sem óþarfa. Eg veit að allir munu þekkja málsháttinn: »Gefðu fjandanum litla fingurinn, og hann mun gleypa alla hendina«. Svo veit eg, að það örþrifaráð mundi tekið verða, hve nær sem á þætti þurfa að halda, að hækka þennan toll um svo og svo mörg prócent. Og það þarf naumast að kvíða fyrir því, að ekki verði nægilegur tekjuhalli, af öllu þessu spilaborgarbraski stjórnar-gæðinganna. Háttv. flutnm. (B. Kr.), talaði mikið um það, að hann hefði þetta alt útreiknað, og fjasaði undrin öll um reikningsvizku sína. Hann meir að segja rakti í sundur lið fyrir lið, hve margar prócentur legðist á verð hverrar vörutegundar; en hverjum heilvita manni er auðsætt, að það er ógerningur. Tökum t. d. klukkur og úr, sem flutnm. telur einn flokk. Hvernig í dauðanum fer hann að reikna út, ef 25 au. gjald er á pd. eða teningsfet, hvað miklu það gjald nemi af verðinu. Sumar klukkur eru stórar, úr örsmá sum. Af tveim jafnstórum úrum getur annað kostað 4 kr. en hitt 400 kr. Allur hans verðreikningur er helber vitleysa og ekkert annað. Hann segir gjaldið svo lágt, að það verði ekki tilfinnanlegt. 25 au. á 100 pd. af rúgi, verða 50 au. á tunnuna; og kaupmaður leggur auðvitað á þetta 50 au. gjald eina 25 au. til. Þá er rúgtunnan stigin um 75 au. Hefði nú tunnan farmgjaldslaust verið seld á 14 kr., þá hækkaði verðið um meira en 5%. Fátæklingar finna til þess. - Soda þurfa allir að kaupa. Þegar hann kostar kaupmann 1 kr. 100 pd. í innkaupi, og þar við bætist 25 au. í farmgjald, þá er innkaupsverðið hækkað um 20% eða ?. Í pottatali verður að selja steinolíu 1 eyri dýrara pottinn. Það eru einmitt fátæklingarnir, sem verða að kaupa einn pott af henni í einu. Og þá munar um hvern eyrinn. Svo eru undantekningarnar. Af því að 2. þm. Rvk. (M. Bl.) var ekki um þetta gjald gefið, þá undantók flutnm. timbur, rúðugler, sement og kalk - byggingaefni - til að friða hann. En þótt þetta sé nauðsynjar, þá er það ekki meiri nauðsynjavara en korn, sóda, steinolía og margt annað. Þetta er jafnt hrossakaupaverk sem handahófsverk. Hinn heiðraði framsm. (B. Kr.) talaði um að þetta væri hér um bil sama sem faktúrugjald. Nei, það er svo ólíkt eins og eir og gull. Faktúru-tollur er tollur á verði varnings, en ekki þunga eða rúmmáli. Faktúru-tollur er að því leyti eins sanngjarn tollur eins og farmgjaldið er ósanngjarnt. - Hitt er annað mál, að hér yrði líklega mjög örðugt að koma faktúru-tolli við, því að kaupmaður getur látið setja hvaða verð, sem hann vill, í faktúru sína. Frakkar hafa þó reynt það gjald (faktúru-toll), og höfðu þau ákvæði í lögunum, að ef tollheimtumanni þótti ástæða til, gat hann tekið vöruna af kaupmanni, og eignaðist landssjóður hana þá gegn því að borga kaupmanni faktúru-verðið. Með því móti var ekki eigandi undir því fyrir kaupmann að setja á vöruna lægra faktúru-verð heldur en það sem hann hafði sjálfur gefið fyrir hana. Skattamálin eru svo mikilsverð, margbrotin og vandasöm, og standa öll í svo nánu sambandi, að ógerningur er að taka svona eitt þeirra og ætla að flaustra því af á fáum dögum. Væri slíkt tekið til bragðs, yrði það sú mesta afmán. Eg leyfi mér því að skora á háttv. flutnm. (B. Kr.) að taka tillögu sína aftur, annars vona eg að hún verði steindrepin að öðrum kosti; því hún er þannig vaxin, að hörmuleg fásinna væri að samþykkja hana.

Framsögumaður (Björn Kristjánsson) Það ætlar ekki að verða endaslept þetta þóf á milli okkar háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) og mín, því alt af eru skoðanir hans gagnstæðar mínum skoðunum, þannig að hver um sig er alt af á sínu máli.  (Jón Ólafsson: Saman um sumt)  . Það er víst fátt. Hann, þessi háttv.þm. (J. Ól.) lét þess getið, að hið mesta ósamræmi hefði drottnað í nefndinni. En þá er þar til að svara, að slíkt er fjarlægt sannleikanum, því eg hygg að sjaldan hafi verið jafn gott samkomulag og samræmi í nokkurri nefnd, enda slík ummæli höggið of nærri honum sjálfum. Eg get fullvissað háttv.þm. (J. Ól.) um að bannlögin muni koma í gildi árið 1912 en ekki 1915. Flotholtstilgátan, í tilefni af Thorefélags-tilboðinu er ekki sannsýnileg, því eg mun ekki hafa gefið neitt tilefni til þess, að slíku væri beint til mín. En hér er hann í sinni réttu mynd, og fylgir sínum gamla vana, því honum hefir ávalt staðið á sama hvað hann hefir sagt um menn og málefni, sama hvort hann hefir haft rangt mál að verja eða rétt, barist með réttu eða röngu. Hann sagði að % væri ákaflega ójafnt á öllum vörum. En nú er því þó svo varið samkvæmt núverandi tolllöggjöf, að á hverju sykurpundi t. d. er tollurinn um 60%. En enginn tollur t. d. á silki. Þegar talað er um jöfnuð á tolli á vörum, eins og nú stendur, þá er ekki annar vandinn, en líta á tolllögin. En þar er nú beitt hinum mesta ójöfnuði sem unt er. Sú skoðun hefir komið fram, að þessi hái tollur væri eins og hegning á þá, er þessar vörur nota, og þeir eru margir. - Fyrir hálfri öld eða jafnvel fyrir 20- 30 árum síðan, voru þessar vörur skoðaðar ónauðsynlegar, og enn eru þær nefndar ónauðsynjavörur eða munaðarvörur, þó enginn geti borið á móti því, að þær eru nú álitnar eins nauðsynlegar á hverju heimili, eins og maturinn manni. Þetta hefði auðvitað ekki verið gert, ef ekki hefði nauðsyn borið til að afla landssjóði tekna á þann hátt, en þessi tollálagsstefna hefir hvergi þrifist nema á Íslandi. Ekki verður annað sagt, en mjög rétt sé farið að með því, að leggja um 1% á hverja vörugrein. - Þrátt fyrir nákvæma umhugsun og athugun, þá hef eg ekki getað fundið aðra heppilegri leið. Hann sagði, að lagðar væru 4% á steinolíu, en það má auðvitað eins leggja 1% á hana, ef svo sýnist. Eg tók það fram, að frumv. þetta kæmi fram til þess að geta haft reynsluna fyrir sér árið 1911, þegar skattamálin kæmu fyrir, að þá yrði eitthvað til að byggja á, og að þá yrði þetta frumv. endurskoðað. - Annað eða meira er ekki meint með þessu frumv., hvað sem hinn háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) vill teygja út úr því með sinni alkunnu góðgirni. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) sagði, að með þessari aðferð væri ómögulegt að fá réttan og ábyggilegan tollstofn, og því talaði hann um frestun þessa máls til næsta þings. Á næsta þingi er líka hægt að haga sér eftir því, sem reynslan þá hefir sýnt, hækka gjaldið á sumum vörutegundum og lækka á öðrum, þó eg geri ráð fyrir, að breytingin verði ekki mikil. - Hér á landi stendur alveg sérstaklega á, þar sem landið hefir enga tollþjóna og þolir ekki að borga þeim, þess vegna verður að finna aðrar leiðir, en önnur lönd nota, til þess að ná í tekjur; hér er ekki hægt að taka á toll-álögum með öðrum eins silkihönskum og gert er í útlöndum, þar sem æfður tollþjónn er á hverju strái, sem þekkir nákvæmlega vörutegundirnar, samsetning þeirra og gæði, sem toll-álagið fer eftir. Eg veit ekki til þess, að lögreglustjórar vorir séu svo verzlunarfróðir, að þeir geti dæmt um vörugæði, og eg held því, að háttv. 2. þm. S -Múl. (J. Ól.) sé því óhætt, að vera á þeirri skoðun, að slíkt sé óframkvæmanlegt hér á landi, að miða toll eftir vörugæðum og dýrmæti, eða fara nær því en meiri hluti nefndarinnar hefir gert í þessu frumv. En eins og eg tók fram í dag, þá verður að ransaka þessa leið þegar í stað, því það er of seint 1911.

Jón Jónsson (S.-Múl.): Eg bið ekki um orðið til að mótmæla eða mæla með þessu frumv. Nú er mjög liðið á þingið, en eg hef ekki haft tíma til að rannsaka eða athuga allar tillögur frumv. Það getur ef til vill verið einhver skynsamlegur kjarni í aðalatriði þess því aðal-atriði, að útvega landssjóði fé á þennan hátt. En maður verður að gera sér grein fyrir því, hve miklu þetta muni nema fyrir landssjóð. Eg hef ekki íengið neinar upplýsingar frá háttv. frmsm. (B. Kr.) um það, hve mikill muni verða tekjuauki landssjóðs af þessu. Eg sting upp á því, að mál þetta sé að eins rætt, en ekki afgreitt frá þinginu sem lög, því að það er of lítill tími til að fjalla rækilega um það. - Það er sjálfsagt réttara að fela það millþinganefndinni í skattamálunum til athugunar til næsta þings. Eg tel víst, að frumv. þurfi mikið að breyta, og því legg eg þetta til, að því verði vísað til þeirrar nefndar. Eg vil og minna á það, að allar tillögur hennar voru lagðar fyrir þetta þing og faldar nefnd til athugunar í þingbyrjun. - Enn þá hefir sú nefnd ekkert látið til sín heyra um þau efni, og var það þó víst tilætlunin, að hún gæfi út álitsskjal um till. milliþinganefndarinnar. Það álitsskjal kemur væntanlega bráðum eða einhvern tíma áður en þingi slítur. Milliþinganefndin ætlar, eins og kunnugt er, að yfirvega öll skatta- og tollmálin á ný fyrir næsta þing, og því sýnist rétt og sjálfsagt, að hún fái líka tillögur þessa frumv. til athugunar.

Framsögumaður (Björn Kristjánsson) Eg ætlaðist til, að þetta frumv. næði fram að ganga á þessu þingi, því að öðrum kosti er ekkert til þess að byggja á á næsta þingi, ef menn hugsa sér, að velja þessa leið til þess að afla landssjóði tekna. Án ábyggilegrar skýrslu, er ekki unt að semja toll-lagaskrá. Hvað það snertir, að vísa þessu til milliþinganefndar, þá er það sama, sem vísa til þingsins, því hennar störfum er lokið, og hún hefði heldur ekki neitt betra að byggja á í þessu efni, en nefndin, þó hún enn ekki hefði lokið störfum sínum.

Jón Jónsson (S.-Múl.): Eg verð að lýsa yfir því, að þegar eg nú heyri það af vörum háttv. frmsm. (B. Kr.), að það sé tilætlun flutningsmanna, að þetta frumv. verði að lögum nú, þá mun eg greiða atkvæði móti því. - Eg vil ekki styðja að því með atkvæði mínu, að þingið geri sig sekt í slíkri hroðvirkni, sem hér á sér stað. Þetta mál er fram komið á síðustu stund, og það skortir auðsjáanlega allan nauðsynlegan undirbúning. - Sjálfur frmsm. (B. Kr.) hefir ekki gert sér ljóst, hvernig lög þessi verða í framkvæmdinni, né heldur hver áhrif þau muni hafa á tekjur landssjóðsins.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg hef lítið að segja. Eg skal fyrst vísa frá mér svívirðingarorðum háttv. 1. G.-K. (B. Kr.). Hann sagði, að mér væri sama, hvað eg segði um menn og málefni. Mér þykir hæfa að benda á, að hann hefir þrisvar í dag verið á fám mínútum staðinn að því að fara með lygi, og einu sinni að minsta kosti vísvitandi. Hann skýrði frá því, að tilgangurinn með frumv. væri sá að útvega skýrslur. Á nú að fara að leggja almennan toll á alla landsmenn, þann toll, er nemur tugum þúsunda króna, að eins til þess að ná í skýrslur? Hann hefir líka nýlega fengið samþykt frumv. um verzlunarskýrslur og hefði því verið innan handar að koma þar inn skýrslum þeim, sem hann vill fá í þessu efni, - ef hann annars skilur sjálfan sig. Eg skal ekki fara langt út í það, hversu mikið ósamræmi er í því, hve misjafnt gjald er lagt á vörurnar; á þarfa-vöru eins og t. d. sóda á að leggja 20-25%, og nær það ekki nokkurri átt. Það mun stafa af því, að þeim þykir nauðsyn að bæta upp tekjuhallann, sem af aðflutningsbanninu leiðir, að nú á að hroða af þessu frumv. En nú er ráðgert í efri deild, að aðflutningsbannið komist ekki á fyr en 1915. Hinn háttv.þm. G.-K. (B. Kr.) segir, að það komist á 1912. En er þá ekki þing 1911, og er ekki nógur tíminn að koma með þetta frumv. þá? Ekki er hætt við öðru, en að nóg verði pantað af sopanum 1911 til þess að birgðir verði til, og mun tollurinn af þeim birgðum vega upp í móti tekjuhallanum af aðflutningsbanninu. Það er því gersamlega nauðsynjalaust að hroða þessu frumv. nú af. Á næsta þingi verður vonandi skattamálafrumv. borið upp nógu snemma, svo að ekki þurfi að flaustra því af.

Framsögumaður (Björn Kristjánsson) Eg vísa frá mér þeim ósannindum háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.), að eg hafi þrisvar farið með vísvitandi lygar. Eg sagði það af fullri sannfæringu, að hann léti sér ekki fyrir brjósti brenna, þótt hann hermdi rangt bæði um menn og málefni; öll deildin veit það, og þess vegna tekur enginn tillit til þess, sem hann segir; öll deildin veit, að hann er svo óvandur að röksemdum.  (Jón Ólafsson: Það er lygi!)  Eg tek með ánægju við skammaryrðum háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.), þau eru beztu meðmæli fyrir mig.  (Jón Ólafsson: Háttv. þm. er vanur að iðka lygina)  . Eg veit, að enginn tekur mark á því, sem hann segir, og það sem eg hér hefi sagt tek eg ekki aftur, né breyti því, því það mundi ríða í bág við sannfæring mína.

Framsögumaður (Pétur Jónsson) Eg býst við því, að það þyki þýðingarlaust, að nefndin fari nú loks að leggja þetta mál fyrir þingið, þar sem svo mjög er áliðið þingtímans, og mörg mál og stór eru eftir enn þá órædd. Hér við bætist, að þótt eg ekki hafi sjálfur tekið mikinn þátt í undanfarandi umræðum, þá hefi eg þó orðið að fylgjast með, en það hefir orðið til þess, að eg hefi ekki getað undirbúið mig til þess að ræða mál þetta eða skýra eins vel og því er samboðið. En málið er lagt fram einungis til athugunar fyrir þingið, en eigi til fullra úrslita. - Í fyrstu grein frumv. er breyting á þeim ákvæðum í lögum um ábúð og úttekt jarða frá 1884, sem ákveða leiguliða, þá er hann fer frá jörð, rétt á því, að fá endurgjald fyrir jarðabætur þær, sem hann hefir unnið á jörðinni síðustu 10 árin. - Það virðist ekki vera neinum efa undirorpið, að leiguliða beri endurgjald fyrir þau verk, sem hann gerir jörðinni til góða, um fram það, sem áskilið er í byggingarskilmálum hans, ef hann nýtur verka sinna, að eins stuttan tíma. Nú mun þá öllum vera ljóst, að hversu æskilegt sem þetta er, þá er sá hængur á, að erfitt verður að fá vissu fyrir því, hvort jörðin hefir hækkað í leiguverði við jarðabætur þær, sem gerðar hafa verið, og þess vegna hefir svo lítill árangur eða réttarbót orðið að ákvæðum núgildandi ábúðarlaga í þessum efnum. Nefndinni fanst því nauðsynlegt, að leiguliða sé gefin betri úrlausn til þess að hvetja hann til að gera jarðabætur, og leggur því til, að borgun fyrir jarðabætur miðist nokkuð við kostnað til þeirra; því mörg atvik, sem leiguliða eru óviðkomandi, geta stuðlað að því, að jörð eigi vaxi í leiguverði, að sama skapi, sem hún batnar. Eftir skýrslum þeim, sem lágu fyrir landbúnaðarnefndinni, þá eru flestar einstakra manna jarðir bygðar til að eins fárra ára, eða jafnvel að eins til eins árs. - Nú er orðið algengt, að leiguliðar gera jarðabætur meira og minna eftir efnum og ástæðum, hvort sem þeir búa á jörðum einstakra manna eða þjóðjörðum. Það er orðin tízka og menn fylgjast gjarnan með tízkunni. Er ilt til þess að vita, að menn, sem hafa stutta ábúð og óvissa jafnvel, skuli ekki geta fengið sanngjarnlega borgun fyrir verk sin, og eg verð að mæla með því, að þingið setji eitthvað undir þennan leka. Þá er í 2. 3. og 4. gr. ákvæði um það, að leiguliði, sem byggir nauðsynleg hús á jörð um fram það, sem áður var eða breytir húsum til stórbóta fái styrk til þess frá landsdrotni sínum. Hér er haft til fyrirmyndar styrkur sá, sem landssjóður veitir til bygginga á umboðsjörðum. Eru 2 reglur um það: önnur sú, sem gerð var með fjárlagaákvæði nokkur ár, en nú gildir eigi lengur, að veita úr umboðssjóði alt að ? til húsabóta á landssjóðsjörðum án þess afgjald jarðarinnar hækki fyr en við ábúendaskifti. - Hin reglan eftir ráðherrabréfi frá 1880 er sú, að leiguliða sé veittir ¾ af byggingarkostnaðinum gegn því, að afgjaldið hækki þegar um 1 af hundraði hverju, sem styrkurinn nam. - Auðvitað verða þau hús, sem bygð eru að vera sérstaklega nauðsynleg fyrir jörðina, þótt um fram væri þau hús, sem áður fylgdu jörðinni. Og það er alkunnugt, að fáum jörðum fylgir meira en helmingur af þeim húsum, sem alveg eru óhjákvæmileg fyrir sæmilega ábúð jarðarinnar, eftir tímans kröfum. - Hinn helminginn verða leiguliðar að eiga og láta ganga frá einum ábúanda til annars kaupum og sölum, og kemur það ætíð hart niður á góðum leiguliðum, sem bæta um húsin, en hinir græða. Á þessu er því þörf til umbóta. - Þriðja breytingin er í þá átt að leiguliða gefist kostur á því að leysa til sín innstæðukúgildi jarða. Margir líta svo á það, að þyngsli sé að því að búa undir kúgildum, og búskapur á kúgilda-margri jörð verði erfiður - einkum nú, þegar fólksekla og dýr vinna knýi fjölda manna til þess að láta ærnar ganga með dilkum, og fara þannig á mis við sauðfjármálnytju, en hún var áður fyrri undirstaða kúgildaleignanna. Hins vegar sýndist nefndinni ráðlegt, að leiguliði innleysti kúgildin með jarðabótum eða nauðsynlegum húsum, sem hann bygði á jörðinni, svo að fullgild innstæða jörðinni til handa komi í staðinn, jarðarverðið legðist við að fullu og afgjald. Kúgildaleigan breyttist þannig í landsskuld. - Þetta er nauðsynlegt til þess meðal annars, að jarðir, sem veðsettar eru eigi tapi veðgildi. Þar á móti vildi nefndin eigi neyða landsdrottinn til að taka hús eða jarðabætur á móti kúgildum, heldur væri honum þó heimilt að taka þau til sín. Yfirleitt miðar frumv. til þess að bæta hag leiguliða, en þó reynt, að ganga ekki of nærri landsdrotni á nokkurn hátt.

Flutningsmaður (Bjarni Jónsson) Eitt af því, sem kenslumálanefndin hefir rætt, er fyrirkomulagið á hinum almenna mentaskóla. Meiri hluti hennar hefir orðið á það sáttur að bera fram þá tillögu, sem hér liggur fyrir í dag. Mun eg nú með nokkurum orðum gera grein fyrir því, hvers vegna till. er komin fram og hvað vakti fyrir nefndinni með henni. Nefndin kannast við, að það sé hlutverk slíkra skóla að þroska nemendurna til líkama og sálar. Hitt telur hún aukaatriði, hvort þekkingin er gagnleg til lífsuppeldis eður ekki. En ef um er að velja 2 greinir, sem báðar eru jafnvel lagaðar til að þroska anda nemendanna, en önnur kemur að betri notum í lífinu, þá situr sú í fyrirrúmi. Því að það er miklu meira um vert að andinn þroskist en stundarhagnaður; það er bæði drýgra og ber nemendunum meiri ávexti en hitt. Verður því auðsýnilega að velja námsgreinir í slíkum undirbúningsskólum, sem eiga að gera menn hæfa til að halda áfram á háskólum, eftir þessu, velja þær svo, að þær séu vel fallnar til þess að þroska sálargáfur nemendanna. Margar greinir eru til þess hentar að þroska gáfnafarið, skynsemina, en þó einkum þær, sem næst standa hugsanfræði, t. d. stærðfræði, og þá þær greinir, er kenna mönnum að athuga hlutina kring um sig. Þessa næringu þarf andinn að fá. En jafnframt á að þroska kendirnar, því að ella skrælnar andinn og kemst inn á hættulegar brautir. Loks er það hlutverk skólanna að varna því, að námstritið veiki vilja manna, og er það gert með fimleikum og því um líku. Að þessu marki eiga skólarnir að vinna. Er nú fyrirkomulag skóla þessa, sem illu heilli er kallaður almennur mentaskóli á illa þýddri dönsku, svo lagað sem nú hefir verið bent til? Þegar athugað er, hvað hann gerir, verður að svara þeirri spurningu neitandi. Skal eg nú við leita að rekja það. Vera má, að óþarft þyki af mér að telja það í þessari samkomu, þar sem mörgum hér er þetta eins vel kunnugt og mér. En góð vísa er ekki of oft kveðin. Enn má og vera, að verði málið gleggra en áður. Það er skoðun beztu manna, að höfuðatriði við hvern skóla sé það, að við hann sé kend ein aðalnámsgrein til þess að þroska anda nemenda. Við þennan skóla er engin slík grein kend. Áður skipuðu fornmálin þetta sæti, voru höfuðgreinin. Eigi verður því neitað, að mjög juku þau þroska manna með þeim hætti, sem þau voru kend. Þá var skólinn góður og vel kent, þá tíð sem eg þekti til, og engu lakari en samskonar skólar í öðrum löndum, þótt oft væri hann lastaður, svo sem títt er um landsmenn vora, að þeir lasta það, sem hérlent er, en lofa útlent. Þó voru þessar greinir heldur illa fallnar til þess að vera þungamiðja eða auka ándarþroska manna. Mun eg ekki orðlengja um það, því að það er erfitt mál. Vísa eg um það til umræðna á alþingi 1893. Jón Jakobsson, sem þá var alþingismaður, sýndi þá fram á þetta með góðum rökum. Er eg sammála rökum þeim, sem hann flutti þá, og vil ekki tefja tímann með því að telja þau upp né önnur, er víðar hafa komið fram, því að menn geta lesið þau. Eg vona, að allir séu mér samþykkir í því, að einhver þurfi höfuðgreinin að vera. Ef litast er um, hver grein sé bezt til þess fallin, sé eg ekki aðra betri en stærðfræði. Það vita allir, að sú grein er samhangandi kerfi, er temur menn að draga ályktanir af áður þektum hlutum; það eru afleiðslurök eða deductiones. En af því að þetta eitt nægir ekki til að þroska andann, verður líka að kenna aðrar greinir til þess að mönnum lærist að gera eða draga almennar setningar af einstökum atriðum, svo sem náttúrulögmálin, en þau eru rökstuddar getgátur (hypotheses), sem byggja má á, þótt ekki séu fullsannaðar. Þessi aðleiðslurök (inductiones) verður að láta nemendur temja sér. Til þess er náttúrufræði yfir höfuð bezt fallin, einkum þó með oss eðlisfræði, ekki af því að sú grein sé auðgari en aðrar greinir náttúrufræðinnar, heldur af því að menn geta í þeirri grein gert margar tilraunir í húsum inni á vetrartímum. Ef slíkur háttur væri hafður á kenslunni, væri breytt til batnaðar. Nú fer því fjarri, að skólinn hafi verið lagaður á þessa lund. Reglugerðin er hið aumasta kák; svo virðist sem nemendum sé að eins ætlað að fá bragð eða nasasjón af greinunum. Eg skal með leyfi forseta lesa upp kafla því til sönnunar: Með því að athuga dýr og jurtir skulu nemendur hafa lært að athuga skaplega og vel og kunna að lýsa því, sem þeir sjá og greina aðalatriði frá aukaatriðum. Skulu þeir á þann hátt hafa kynst allra helztu tegundum jurta og dýra, sköpulagi þeirra og líffæragerð og hversu þetta er sniðið eftir lifnaðarháttum og dvalarstað og geta dregið einfaldar ályktanir er þar að lúta. Sömuleiðis skal þeim hafa verið kent að athuga skyldleika jurta og dýra. Þeir skulu og vita nokkuð um gagn það, er mennirnir hafa af ýmsum jurtum og dýrum. Þetta er svo laust, að ekki verður unt að sjá, hvort kenna skuli eina stund á viku eða 20 og sé þó tæmt til hlítar. Eða þá þessi kafli um eðlisfræði og efnafræði: Nemendur skulu, einkum af einföldum tilraunum, þekkja algengustu fyrirburði í náttúrunni og lög þau, sem þeir hlýða. Þetta er sama sem að segja mönnum að skoða »þær fjórar höfuðskepnur«, svo lítið er sagt um, hvað heimtað sé. Líkt er um reikning og þó ekki miður kynlegt, t. d. að heimta af nemendum að vita, hverjar tölur eru deililegar með 2, 4 o. s. frv., sem hverju barni er skylt að kunna undir fermingu. Öll er reglugerðin svo lausalopaleg, sem eg hefi nú fært dæmi til. Höfuðatriðunum er slept, en aukaatriðin talin upp. Sama er að segja um hina reglugerðina, lærdómsdeildarinnar, sem um reglugerð neðra hluta skólans. Hún er eins óljós. Alt er þar á tíningi og enginn veit hvað vantar, fyr en lesið hefir reglugerðina alla. Eg hefi farið til hins hæfasta stærðfræðings hér og reynds kennara, Ólafs Daníelssonar, og spurt hann, hversu margar stundir þyrfti á viku til þess, að stærðfræði og eðlisfræði væru höfuðgrein. Hann hefir látið það uppi, að til þess nægðu 40 stundir á viku eða rúmlega það. Þetta kemur heim við mína reynslu bæði við nám hjá Birni Jenssyni og kenslu í hans stað, er hann var veikur. Til þess að vinna upp þennan tíma, þá mætti fella burtu kenslu í frönsku, latínu og guðfræði o. fl. Með leyfi forseta skal eg lesa upp skýrslu Ólafs. Hún hljóðar svo: »Með því að hafa stærðfræði og eðlisfræði í 42 tíma á viku í skólanum ætti leikandi að mega fara yfir það, sem hér segir: Stærðfræði. Almennan reikning mætti iðka svo mikið, að nemendur fengju fullkominn fimleik í, að reikna þau dæmi, sem fyrir koma í daglegu lífi. Enn fremur mætti fara yfir reikning með ótilteknum stærðum yfir höfuð. Skyldi það vera samlagning, frádráttur, margföldun og deiling. Og enn fremur pótensa- og rótarreikningur með heilum tölum og brotnum, positivum og negativum, rationölum og irrationölum, reellum og complexum. Um líkingar af 1. og 2. stigi. Um logariþma og notkun þeirra við almennan reikning, einkum rentu- og annúitetsreikning og einfaldar exponentiellar líkingar. Um heilar tölur og prímtölur og ýmsar reglur, sem um þær gilda sérstaklega (svo sem Fermats og Wilsons'reglur). Um determinanta og notkun þeirra til þess að leysa n líkingar af 1. stigi með r n óþektum stærðum. Um takmarkagildi breytilegra stærða. ítarlega analysis á hugtökunum »óendanlega stór« og »óendanlega lítill«. Raðir, sérstaklega differensog kvotientraðir. Summation á konvergent kvotientröðum. Permutationir og kombinationir. Um (a + b) n þegar n er positiv og heil tala (Binomialformula). Fullkomið ágrip af Evklíðs geometri, er eigi nái skemra, en þær bækur, sem brúkaðar hafa verið við skólann. Lítið ágrip af analytiskri geometri (um beinar línur og keiluskurðarlínur). Höfuðatriði trigonometríunnar (þríhyrningamælingar og trigonometriskar funktionir af summum og diflferensum horna). Litið ágrip af stereometri (Um legu lina og flata; regulær polyaeder; Eulers reglu um polyaeder (með samhengistölunni o) kongruens og symmetri. Rúmmál einföldustu líkama«. Þetta er skýrsla Ólafs um stærðfræðikenslu.  (Jón Ólafsson: Ekki er málið vandað á henni)  . Það er satt, að málið er ekki gott, og er það bending í þá átt, að full þörf sé á því, að kenslubækur sé samdar á íslenzku. En af því að nú hefir verið samþykt till. um, að semja kenslubækur á íslenzku, hefi eg ekki viljað taka fram fyrir hendurnar á vitrum og málhögum mönnum með því að þýða stærðfræðiheitin í skýrslunni. Þá kemur eðlisfræði. Þar segir Ólafur að kenna eigi: »Ágrip, er eigi fari skemra, en þær bækur, sem við skólann hafa verið notaðar. því ætti að fylgja fjöldi dæma. Enn fremur ætti að lesa ítarlega einhvern valinn kafla, t. d. mekanik eða ljósfræði (síður rafmagns- eða hitafræði, því þeir kaflar krefja ítarlegri og nákvæmari tilrauna). Mætti þá nota kenslubók Juliusar Petersens í mekaniskri eðlisfræði eða kenslubók Ellingers í ljósfræði með nokkrum styttingum. Stjörnufræði, er eigi fari skemra en sú bók, er nú er notuð við skólann«. Eftir minni hyggju mætti algerlega taka frönskuna burt. Kenslunni í henni er þannig varið, að fæstir njóta þar af verulegs gagns, sem og heldur er ekki að vænta, þar sem hún er ekki kend nema í tveim efstu bekkjum skólans. Eg vil leiða athygli manna að því, að tungumálanám er ekki æfing nema fyrir næmi og minni, en það er hvergi nærri fullnægjandi. Yfir höfuð að tala mun það nægja hverjum manni að kunna vel enska og þýzka tungu. Þá er latínan líka alveg ónauðsynleg, og þótt til hennar sé varið 23 stundum á viku, í þrem efstu bekkjunum, er það augljóst, að nemendur verða þar litlu nær. Þá sé eg hér í þessari skýrslu, að einni stund á viku er varið til kenslu í fornaldarfræði; eg minnist ekki að hafa heyrt þá fræðigrein fyr nefnda á nafn, og mætti víst ætla henni rúm í hinni almennu mannkynssögu. Loks mætti nefna til kristindómsfræðsluna, hún á að sjálfsögðu að leggjast niður í slíkum skólum. Fátt sem er eins fallið til að uppræta trúarkend ungra manna og ættu því trúaðir menn, að vera því fylgjandi, að nema þessa fræðigrein burt. - Væri þeirri kenslu algerlega hætt, sparaðist þó nokkur tími, sem verja mætti til líkamsæfinga, söngs og annara fagurra og nytsamra íþrótta. Annars er fátt gremjulegra en það, þegar kenslan miðar helzt að því einu, að berja með valdi orð kennarans inn í nemendurna, og þeir eru við það vandir að »jurare in verba magistri.« Það er sú hættulegasta aðferð, sem hægt er að beita við lítt þroskaða unglinga. Það er sú aðferð, sem gerir nemendurna ósjálfstæða í hugsjónum, og veldur því, að þeim nægir ef til vill ekki hálf æfi til þess að skafa af sér þessi þungu syndagjöld uppeldisins. - Öll kenslan á að miða að því að gera unglingana andlega sjálfstæða, kenna þeim að hugsa rétt og vilja vel, fegra og göfga hugsjónir þeirra með lifandi fræðslu í sögu lands og þjóðar, móðurmálinu, skáldskap, þekkingu á málverkum, sönglist og öðrum fögrum greinum. Þá vildi eg leyfa mér að fara nokkrum orðum um aldurstakmark nemenda við skólann; það hefir orðið nokkuð óvinsælt, sem eðlilegt er. - Þar er þetta hlægilega ákvæði, að menn megi ekki koma í skóla eldri en 15 ára. Svona lagað ákvæði virðist mér mesta endileysa. Eg skil það, að menn megi ekki koma í skóla yngri en 12 ára, það er nokkuð vit í því. Eg hefi heyrt menn bera fyrir sig þá ómerkilegu ástæðu, að fullorðnir menn gætu ekki unað á skólabekk innan um tóma stráka. - Þeir um það. Enn halda sumir því fram, að eldri piltar stæðu að jafnaði fyrir óspektum. Þetta er ekki satt. Eg þekki þess mörg dæmi, að einmitt þeir hafa gengist fyrir samtökum um að halda á friði. Eg þarf ekki að fjölyrða meira um þetta atriði, hygg öllum skiljist, að þetta aldurstakmark er með öllu óhafandi. Þá er enn eitt ákvæði, sem eg vildi ekki láta óumtalað, og það er, að ef piltar einhverra orsaka vegna þurfa að vera utan skóla, mega þeir ekki ganga undir hvaða árspróf sem er. Þetta er stór-skaðlegt og hefir í för með sér margs konar leiðindi. Þá höfum vér leyft oss að koma fram með áskorun þess efnis, að samræmi yrði komið á milli þessara tveggja skóla, Akureyrarskólans og gagnfræðadeildar hins almenna mentaskóla. Vona menn sjái, að það sé í alla staði sanngjarnt og sjálfsagt. Skal eg svo ekki fara hér um fleiri orðum að sinni.

Jón Magnússon Eg er einn í mentamálanefndinni, en hefi ekki getað tekið þátt í því að bera fram þessa þingsályktun. Mér þykir það ekki ólíklegt, að eitthvað megi að reglugerð mentaskólans finna, og einkum, að deildar geti verið skoðanir um það, hvernig eigi að haga ýmsum atriðum í henni. Það er svo oftast nær, að skoðanir manna falla ekki alt af saman. En þegar vel er aðgætt, þá hygg eg að gallarnir á reglugerð skólans stafi flestir frá því eða eigi rót sína að rekja til þess, að eigi hefir þótt fært að fara fram á það enn, kostnaðarins vegna, að skifta skólanum í deildir, eins og gert er í sams konar skólum í nágrannalöndunum, t. a. m. tungumáladeild, stærðfræðisdeild o. s. frv. Væri það kleyft kostnaðarins vegna að skifta mentaskólanum þannig, þá mundu falla burtu margir af agnúum þeim, er menn þykjast finna á kenslunni í skólanum. Eg get annars ekki skilið í því, að hv. deild sé undir það búin að kveða upp nokkurt álit um reglugerð skólans eða gera ákveðnar breytingar á henni eða heimta gerðar. Slíkt mál verður að athugast og undirbúast að minsta kosti í næði af stjórninni. Hafi einhver þingmaður einhverjar óskir fram að bera um breytingar á skólareglugerðinni, þá er rétta leiðin að snúa sér til stjórnarráðsins beina leið. Hitt finst mér alveg fráleitt að fara umhugsunarlaust hér á þinginu að samþykkja áskorun til stjórnarinnar um ákveðnar breytingar. Það er að vísu svo, að skóli þessi og kenslan í honum á að vera svo löguð, að hún þroski skilning og greind nemendanna yfirleitt, og skal eg ekki neita því, að til þess er stærðfræði hentug að hafa fyrir aðalkenslugrein, en hér er ekki einungis á þetta að líta, mentaskólinn verður að hafa það fyrir augum að kenna beint það, er að praktiskum notum má koma í lífinu; þarf ekki að eyða mörgum orðum til að sýna fram á þetta, að minsta kosti ætti það að vera öllum ljóst, að svo er um gagnfræðadeildina, sem beint á að búa þá menn, er ekki halda áfram námi til sérmentunar, þannig út til framtíðarstarfanna, að þeir þurfi eigi frekari skólamentunar. En það er víst, að til þess þarf ekki mikið af hinni hærri stærðfræði. Annars skal eg ekki ræða hér um hinar einstöku kenslugreinir; það verður ávalt nokkurt álitamál, hvernig skifta skuli tímanum milli hinna einstöku kenslugreina, og hver skuli helzt höfð að höfuðkenslugrein, einkum í slíkum skóla, er eigi er ráð á að skifta í deildir, eins og eg hefi áður á bent. Hitt verð eg að leggja meiri áherzlu á, að ekki sé verið að hringla til með aldurstakmarkið fyrir inntöku í skólann, þvert á móti áliti flestallra skólafróðra manna. Verði tillaga þessi samþykt og taki stjórnin hana til greina, þannig að hún striki út aldursskilyrðin, eða að minsta kosti aldurstakmarkið að ofan, þá álít eg það mjög illa farið - beint hættulegt fyrir skólann. Að þessu leyti getur ekki verið mjög mikill munur á oss og öðrum þjóðum, og þegar vér lítum á reynslu þeirra, þá sjáum vér, að hjá þeim er þess stranglega gætt, að nemendur í slíkum skólum séu á sama aldri. Þannig er í Danmörku, Noregi og Svíþjóð aldurstakmarkið fyrir upptöku í 1. bekk miðskólans (þ. 1. bekk gagnfræðadeildarinnar hjá oss) 11-12 ára aldur, og upptöku í gymnasíið (lærdómsdeildina hjá oss) 15-16 ára aldur. Þó má gera undantekning frá aldurstakmarkinu, ef unglingurinn er seinþroska; en þessi undantekning er bundin því skilyrði, að unglingurinn sé ekki eldri en í hæsta lagi 2 árum, heldur en nemendurnir eru að jafnaði í þeim bekk, er nýsveinninn á að setjast í. Aldursskilyrðin eru þeim mun strangari í þýzkum og frönskum skólum, að þar mega nemendur aldrei vera nema ½- 1 ári eldri en aldursákvæði skólareglugerðanna tiltaka. Þessi aldurstakmörk fyrir inntöku í skólana eru bygð á þeirri reynslu, að ef nemendurnir séu á misjöfnu aldursskeiði, sé: 1. Erfitt, ef ekki ókleyft, að haga kenslunni svo, að hún komi nemendunum að jafnmiklum notum; 2. Að andlegur þroski og þol unglinga á þessum aldri (frá 12-18 ára) sé svo mismunandi, að það geti verið ábyrgðarhluti, að heimta t. d. sömu skil af 13 vetra dreng sem 17 -18 vetra, en skólinn (eða kennarinn) verði að gera sömu kröfur til allra nemenda við prófin. 3. Og hvað aga snertir, þá verði skólinn (kennarinn) að láta sömu reglu ganga yfir alla nemendur í hinum sama bekk, en á hinn bóginn margreynt, að 15-18 ára unglingar geta með engu móti felt sig við þann aga, sem 12-13 ára unglingar gera sér að góðu, og leiða því oft hina yngri á glapstigu, og skapa þrjózku og óhlýðnisanda í bekknum. Fleira mætti til tína, er gerir það æskilegt, að nemendur í sama bekk slíks skóla séu á hinu sama reki. Hitt ákvæðið í þessari till., um að utanskólasveinar megi ganga undir árspróf í hverjum bekk sem er - og þá ganga inn í hvern bekk sem er - er ekki eins skaðlegt, og þó verð eg að telja það óheppilegt. Það er óheppilegt, að nemendur geti hlaupið úr skólanum eitt árið, máske bara af dutlungum, og komið svo aftur í skólann árið eftir og það er óheppilegt. Þetta getur og hæglega orðið til þess, að stundum verði í hinni sömu aldursdeild í skólanum að eins fáir nemendur, máske 4-5, eins og stundum hefir komið fyrir, og svo ef til vill árið eftir svo margir, að bekknum verði að skifta. Loks er miklu hægra fyrir kennarann að haga vel kenslunni fyrir áframhaldandi nám, ef hann veit að hann á að hafa lærisveininn frá byrjun til enda. Um hlutfallið milli Akureyrarskólans og gagnfræðadeildar mentaskólans, skal þess getið, að mismunurinn þar er af praktískum ástæðum, sem h. þingdm. munu skilja, ef þeir að eins athuga það. Námstíminn styttri á Akureyrarskólanum, en nemendur eldri. Umræður eru orðnar svo langar í dag, og vil eg því ekki orðlengja um þetta meira að sinni.

Flutningsmaður (Bjarni Jónsson) Eg skal fara að dæmi síðasta ræðumanns, og ekki halda langa ræðu. Eg verð enn að halda því fram, að aðalatriðið við alla kenslu sé það, að veita manninum sem mestan andlegan þroska, en ekki hitt, að hann læri eitthvað það, sem getur komið honum að gagni, og get eg ekki verið hinum háttv.þm. samdóma. Að þetta sé gömul skoðun, haggar ekki við sannleiksgildi hennar, því þótt engin skoðun sé góð fyrir það eitt, að hún er gömul, þá er hins vegar engin skoðun verri þótt gömul sé, ef hún stendur óhrakin, og svo er um þessa; að minsta kosti er mér ekki kunnugt um annað, en að hún standi óhrakin enn þann dag í dag, og ef svo er, þá hlýtur það að vera einhver uppgötvun, sem mér er ókunnugt um, en það þykir mér ótrúlegt, að slík nýmæli mundu fara fram hjá mér. Nei, skólans hlutverk er að þroska manninn, en ekki að veita honum einhvern ákveðinn skamt af þekkingu. Það getur meir en rétt verið, að reglugerðin sé sniðin eftir norskum, sænskum og dönskum reglugerðum, en eg vil ekki gleypa við því, þótt frá frændum sé komið, og vil ekki af þeim orsökum leggja fyrir óðal það sem betra er. En það væri heppilegri aðferð, að reglugerðina semdu menn, sem hafa kent og geta kent, en ekki þeir, sem aldrei hafa kent og enga hæfileika hafa til þess að kenna. Mér er sama, hvort gallarnir áskólareglugerðinni eru norskir eða danskir, en hinu vil eg halda fram, að þeir lærðu menn, sem að henni hafa unnið, hefðu sannarlega átt að leggjast dýpra, en að setja sig niður við að þýða einhverja útlenda reglugerð. Um aldurstakmark skal eg ekki þrátta, en vil að eins benda á það, að margir af okkar ágætismönnum hefðu aldrei orðið stúdentar, ef það hefði verið áður, enda ekki aldurinn einn, sem skapar sálarþroska mannsins. Þá var sagt, að erfitt mundi verða að halda aga, ef menn á mismunandi aldri væru í hverjum bekk. En það er þvert á móti, að það er miklu hægra að halda aga, og sannarlegur klaufi er sá kennari, sem ekki getur notað eldri piltana til þess að hjálpa sér að kenna - og til þess að halda aga. Það er annars undarlegt, að heyra svo mikið talað um aga. Hvað er agi? Líklega högg, barsmíð, að kennarinn verði að ganga með vöndinn í hendinni, eða svifta menn námsstyrk, eða brottrekstur úr skóla. Það er agi, eftir hugmyndum þeirra, sem hér hafa ráðið í skólamálum, en þegar maður fær nemandann til að hlýða sér með því að umgangast hann þannig, að hann veit ekki af því að hann er að hlýða - það telja þeir ekki aga. En hver leyfir sér að halda fram annari aðferð, er heppilegri sé? Og halda menn nú, að fullorðnir menn spilli fyrir aga í skólanum? Eg var við þennan skóla, þegar þar var agasamast, og eg get sannað, að eldri piltar, að nokkru fyrir mína tilstilli en að nokkru af eigin hvötum, hafa barist þar á móti agaleysi, og að það var ekkert annað en ofstjórn, sem olli þeirri óstjórn. Í síðustu ræðu minni gleymdi eg að geta þess, að eftir þessari reglugerð eru kröfurnar við 3. bekkjar prófið svo litlar, að nemendur geta komist upp í lærdómsdeild með enga þekkingu. Hér við bætist, að þótt það hafi ef til vill verið nokkuð strangt og hart tekið á þeim mönnum sem fengu 1, þá er það alt of lítið að láta það vera ÷ 8. Það getur orðið til þess að skifta verði 4. bekk, en ekki hitt, að menn muni sitja heima annað árið, en þyrpast í skólann næsta ár, eins og þm. Vestm. (J. M.) sagði. Aldur á ekki að koma hér til greina, eigi heldur hvort maðurinn hefir verið í skóla eða utan hans. Að eins að hann fullnægi þeim reglum sem settar eru um prófin, þá á hann að hafa fullan rétt til að vera í skólanum. Frekar þarf eg ekki að svara ræðumanni, enda hefir hann engin rök fært fyrir sínu máli, sem eg ekki hefi hrakið.

Jón Magnússon Háttv. þm. Dal. (B. J.) talaði um aga, eins og hann þektist hvergi nema hér. Veit hinn háttv.þm. ekki, að þann dag í dag er jafnvel viðhöfð barsmíð í enskum skólum, og að Englendingar hafa ekki reynst lakari öðrum þjóðum fyrir það, held eg að allir viðurkenni. Á Þýzkalandi er einnig mjög strangur skólaagi, og eg hygg alstaðar í löndunum kringum oss, strangari skólaagi en hér. Þá mintist háttv.þm. á það, og gerði lítið úr því, að reglugerðin væri sniðin eftir útlendri fyrirmynd, því að hér ætti alt annað við. Eg hygg nú að sjálfsagt sé fyrir hverja þá þjóð, sem skamt er á veg komin í menningu, hvort er verklegri eða andlegri, að byggja á reynslu þeirra þjóða, er lengra eru á veg komnar. Að síðustu skal eg láta þess getið, að skólareglugerð sú, er nú gildir fyrir mentaskólann, hefir fengið mjög góðan undirbúning, áður en hún var staðfest; hún var í fyrstu samin af manni, er hafði með styrk frá alþingi, ransakað og athugað sérstaklega skólamál hér og annarsstaðar, eg á við mag. Guðmund Finnbogason; síðan var hún athuguð af kennurum skólans, og loks nokkuð í stjórnarráðinu. Nú skal eg ekkert hafa á móti því, að skólareglugerðin sé endurskoðuð, en eg álít rangt af háttv. deild að hrapa að því að heimta ákveðnar gagngerðar breytingar, og einkum tel eg rangt að önnur deild alþingis taki sér þetta vald að hinni deildinni (Ed.) fornspurðri.

Flutningsmaður (Bjarni Jónsson) Eg sagði aldrei, að ekki mætti taka eftir öðrum þjóðum, ef það á við hér, og vér getum haft gagn af því. Mér datt heldur ekki í hug að lasta þá menn, sem unnið hafa að reglugerð skólans, hefi ekki heldur haft nein hörð orð um þá, en eg tel mér heimilt að hafa hörð orð um skoðanir og tel engan þurfa að þykkjast við.

Hálfdan Guðjónsson Eg skal ekki tefja fundinn lengi, en þar sem eg var í meiri hluta í kenslumálanefndinni, skal eg geta þess, að eg var því samþykkur, að reglugerðin yrði endurskoðuð. En ekki get eg fyrir því fallist á allan rökstuðning háttv. framsm. Eg álít að á þurfi að komast meira samræmi milli gagnfræðaskólans á Akureyri og almenna mentaskólans. Eg er ekki á því að fella aldurstakmarkið alveg í burtu, en vil takmarka það að einhverju leyti. Nauðsynlega breyting til bóta tel eg það, að utanskólanemendum sé leyft að ganga undir árspróf með lærisveinum skólans í hverjum bekk skólans sem vera skal. Þó skal þess getið, að eg mun greiða atkv. með till., eins og hún liggur fyrir.

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.): Eg vil leyfa mér að koma fram með þá till., að þessu máli sé vísað til nefndarinnar í læknamálinu.

Skúli Thoroddsen Eg get ekki séð, að þörf sé á því, að vísa þessu máli til nefndarinnar. Það hagar svo til í Vestur-Ísafjarðarsýslu, að læknirinn er búsettur á Þingeyri, og þess vegna mjög erfitt fyrir ýmsa, einkum menn úr Súgandafirði að vitja hans þangað, þar sem þeir þurfa þá að sækja yfir 2 heiðar, og yfir 2 firði, nefnil. Klofningsheiði, sem er há, og mjög ill yfirferðar, fara síðan yfir Önundarfjörð, þaðan yfir Gemlufellsheiði, og síðan yfir Dýrafjörð. - Að vetrinum geta komið fyrir ísalög á Dýrafirði, sem banna alla yfirferð, og þá er ekki annars kostur, en að krækja inn fyrir fjörðinn, sem er mjög langur og erfiður vegur. Það hefir lengi verið ósk manna í Vestur-Ísafjarðarsýslu, að læknir sæti og á Flateyri. Læknishérað þetta mundi einnig verða all-fýsilegt fyrir lækna, og stæði fráleitt lengi óveitt, þar sem það yrði hægt hérað, en þó all-fjölment; til Flateyrar er og mikil sigling af útlendum skipum, sem oft þurfa læknis við. Eg vona því, að háttv. deild taki frumv. vel, þar sem mjög mikil sanngirni mælir með því, og samþykki ekki, að vísa málinu til nefndarinnar, sem er með öllu óþarft, og að eins til tímatafar.

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.): Eg verð að halda fast við uppástungu mína. Það er engu minni ástæða til þess, að vísa þessu máli til nefndar og athuga það þar, en öðrum samskonar málum, sem deildin hefir fjallað um.

Jón Jónsson (S.-Múl.): Leyfi mér að stinga upp á að málinu sé vísað til læknanefndar.

Skúli Thoroddsen Það er mesti óþarfi, að vísa máli, sem er jafneinfalt og óbrotið til nefndar, og vil eg því fastlega mæla á móti því.

Jón Jónsson (S.-Múl.): Þetta mál er ekki óbrotnara eða einfaldara en samskyns mál, sem legið hafa hér fyrir og verið sett í nefnd.