Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um kl. 15.30 í dag fer fram utandagskrárumræða um forgangsröðun í heilbrigðiskerfinu. Málshefjandi er hv. þm. Ögmundur Jónasson. Hæstv. heilbrigðisráðherra Siv Friðleifsdóttir verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Frú forseti. Ég mæli fyrir fyrirspurn til hæstv. félagsmálaráðherra um Fæðingarorlofssjóð. Þegar þessi fyrirspurn var lögð fram var annar hæstv. félagsmálaráðherra í sæti þess sem nú situr en ég býð hæstv. nýjan félagsmálaráðherra velkominn til starfa. Ég spyr um Fæðingarorlofssjóð og spurningin er þríþætt: 1. Hvaða rök eru fyrir því að segja upp þjónustusamningi við Tryggingastofnun ríkisins um rekstur Fæðingarorlofssjóðs og flytja starfsemina undir Vinnumálastofnun og síðan norður í Húnavatnssýslur? Þar hafa verið nefndir bæirnir Hvammstangi og Skagaströnd. 2. Hvernig á að sinna þjónustunni þaðan? 3. Hve mikið er áætlað að þessar breytingar muni kosta ríkissjóð? Um áramótin bárust fréttir af því að þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra hefði sagt upp samningi við Tryggingastofnun ríkisins um rekstur Fæðingarorlofssjóðs og að hann hygðist flytja starfsemina undir Vinnumálastofnun og síðar út á land. Þessi tíðindi komu fleirum en mér á óvart. Fæðingarorlofsgreiðslur hafa verið afgreiddar hjá Tryggingastofnun frá því að þær komu til og í lögum um sjóðinn er kveðið á um að Tryggingastofnun sinni þjónustunni en árið 2004 var bætt inn ákvæði um heimild til að ákveða annað. Í Tryggingastofnun hefur byggst upp bæði heilmikil þekking og reynsla í þeim flókna málaflokki sem þessar greiðslur geta verið og eru og nú starfa við fæðingarorlofsgreiðslurnar níu starfsmenn með mikla reynslu, þar af fimm háskólamenntaðir. Einnig hafa skapast afleidd störf innan Tryggingastofnunar í þjónustumiðstöðinni vegna þessa. Samspil fæðingarorlofsgreiðslna og annarra bótagreiðslna getur verið mjög flókið í afgreiðslu og útreikningi og þarf að vinnast saman, oft og tíðum með öðrum bótum. Því furða ég mig á þeirri ráðstöfun að flytja þessa þjónustu út úr Tryggingastofnun og út á land. Ég hef mikinn skilning á því að það þurfi að flytja störf út á land en það ættu þá að vera ný störf og ný þjónusta en það ætti ekki að taka sérhæfingu og sérþekkingu sem byggst hefur upp hjá gróinni stofnun út úr málaflokknum og bita þjónustuna í sundur eins og lagt er til hér. Það er líka ljóst að starfsmenn Tryggingastofnunar ætla ekki að flytja norður, að því er ég best veit. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Er sérmenntað fólk þarna til að sinna þessum störfum og hvernig á að sinna þjónustunni þaðan? Það þarf auðvitað að vera afgreiðsla á höfuðborgarsvæðinu til að afgreiða þessi mál. Síðan spyr ég hvað þessi ráðstöfun muni kosta skattgreiðendur. Að lokum, virðulegi forseti, langar mig til að bæta við og spyrja hæstv. ráðherra sem nú er tekinn við hvort hann hafi sömu áform og fyrirrennari hans um að breyta þessu og færa þjónustuna út úr Tryggingastofnun.

Virðulegi forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir að treysta skuli undirstöðu byggðar í landinu og skapa jöfn skilyrði til atvinnu. Áhersla skuli lögð á að hagsmunir landsins felist í markvissu samstarfi höfuðborgar og landsbyggðar og gagnkvæmum skilningi. Jafnframt segir þar að stuðlað skuli að því að stjórnkerfið endurspegli breyttar aðstæður í þjóðfélaginu. Einkum verði horft til þess hvernig best megi nýta kosti upplýsingasamfélags og rafiðnaðarstjórnsýslu til að tryggja jafnt aðgengi borgarinnar að nauðsynlegum upplýsingum og þjónustu. Eitt af einkennum vinnumarkaðar á Norðurlandi vestra er að atvinnuleysi meðal kvenna er fremur hátt hlutfallslega og jafnframt eru þar mjög fá störf í boði í samanburði við aðra landshluta. Þarna er í boði ódýrt húsnæði og þarna vilja menn auka fjölbreytni í störfum og sporna við þeirri einhæfni sem því miður einkennir nú orðið atvinnuframboð á landsbyggðinni. Ég vil undirstrika að rökin fyrir flutningi þeirra starfa sem hér um ræðir eru margvísleg og samrýmast mjög vel hlutverkum félagsmálaráðuneytisins sem ráðuneyti félagsmála, atvinnumála, jafnréttismála og sveitarstjórnarmála, auk þess sem samlegðaráhrif eru augljós. Spurt er hvernig eigi að sinna þjónustunni þaðan og er þá vísað til Húnavatnssýslna. Í fyrsta lagi vil ég segja að stefnt er að því að svæðisvinnumiðlanir um land allt í öllum landsfjórðungum og miðlun höfuðborgarsvæðisins muni veita ráðgjöf og þjónustu þegar fæðingarorlofsgreiðslur eru annars vegar. Alls er hér um átta starfsstöðvar að ræða enda þótt útreikningurinn muni fara fram miðlægt á einum stað. Þjónustan verður bætt frá því sem nú er, a.m.k. að þessu leyti. Það getur vel komið til greina að í Reykjavík verði t.d. sérfræðingateymi auk þess sem fjölmargir starfsmenn munu veita þjónusturáðgjöf í hverjum landshluta fyrir sig. Reynslan hefur sýnt að mjög margir foreldrar leita í dag til Tryggingastofnunar ríkisins vegna foreldra- og fæðingarorlofsgreiðslna með því að senda tölvupóst eða hringja. Ef svo er breytir engu hvar á landinu fólk er statt. Rafræn stjórnsýsla eykst ár frá ári og er það vel. Það er mjög æskilegt fyrir almenning að geta leitað eftir þjónustu hins opinbera án þess að þurfa að taka sér frí frá vinnu eða skóla til að heimsækja tilteknar stofnanir og eyða í það bæði tíma og peningum. Félagsmálaráðuneytið hefur m.a. haft forgöngu um tilraunaverkefni þar sem boðið er upp á netspjall við starfsfólk í afgreiðslu og sérfræðinga og ég sé fyrir mér að boðið verði upp á slíkt við upplýsingagjöf, ráðgjöf og þjónustu vegna greiðslna í fæðingarorlofi. Ný íslensk rannsókn sýnir að um 90% íslenskra heimila í dag hafa yfir tölvum að ráða og um 84% heimila eru nettengd. Þar fyrir utan hafa fjölmargir aðgang að tölvu á vinnustöðum og opinberum stöðum. Þetta hlutfall er eðli málsins samkvæmt að öllum líkindum enn hærra meðal þess hóps sem sækir um foreldra- og fæðingarorlof. Stjórnvöldum ber skylda til að taka mið af þessari þróun. Skattyfirvöld hafa þróað starfsemi sína og komið til móts við almenning þar sem nú þarf ekki lengur að fara með skattframtal á skattstofuna. Það er til mikillar fyrirmyndar og samskipti vegna fæðingar- og foreldraorlofs varða hliðstæðar upplýsingar og gögn. Þá vil ég undirstrika það að með því að flytja umsýslu og fæðingar- og foreldraorlof til Vinnumálastofnunar verði náð samhæfingu í umsýslu vegna greiðslna til foreldra langveikra barna og greiðslna atvinnuleysistrygginga og umsýslu atvinnuleysisbóta en á næstu vikum verður lagt fyrir Alþingi frumvarp þess efnis. Allt eru þetta vinnumarkaðstengdar greiðslur og mjög æskilegt að samhæfa og samnýta þekkingu og tækni við útreikning og útgreiðslu bóta. Í sem stystu máli má því segja að við ætlum okkur að samræma framkvæmd við allar þessar greiðslur, nýta okkur tæknina og samlegðaráhrif og gera arðgreiðslur skilvirkari. Ég vænti þess að okkur takist með þessu að byggja upp sértengingu og hæfni til að vinna þessi verkefni í Húnavatnssýslum og víðar. Hve mikið er áætlað að þessar breytingar muni kosta? Undirbúningur þeirra breytinga sem hér eru til umræðu er á hendi Vinnumálastofnunar í góðri samvinnu við Tryggingastofnun ríkisins. Fyrir liggur að Tryggingastofnun mun sinna verkefninu á grundvelli gildandi þjónustusamnings út árið 2006 og er samningur með gagnkvæmum 12 mánaða uppsagnarfresti. Sá tími verður nýttur til að ganga frá því hvort og þá hvaða starfsmenn flytjast með verkefninu, hvaða starfsmenn þurfi að þjálfa á tímabilinu frá ágúst til október nk. og hvaða húsnæði verður fyrir valinu. Ljóst er að samlegðaráhrif verða þegar samnýtt verði umsýsla vegna greiðslna fæðingar- og foreldraorlofs, greiðslna til foreldra langveikra barna og greiðslna til atvinnuleysistrygginga sem nú eru yfirleitt tekjutengdar. Í því felst sparnaður bæði til lengri og skemmri tíma. Ég mun koma nánar að þessu í síðara svari mínu.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að hafa komið með þessa fyrirspurn en ekki síður hæstv. ráðherra fyrir svörin vegna þess að ég tel að hæstv. ráðherra sé á réttri leið í þessu máli. Ég vil vekja athygli á því að þau byggðarlög sem hafa verið nefnd í því samhengi að fá til sín þessi störf hafa ekki af miklu að má hvað varðar opinbera starfsemi. Og það er full ástæða til þess að reyna að flytja sem mest af henni út á landsbyggðina. Ég held að í raun og veru séu mjög góð rök fyrir því að þessi þjónusta geti vel verið úti á landsbyggðinni. Reykvíkingar þurfa að horfast í augu við að hér í Reykjavík er ýmiss konar starfsemi sem er þjónusta við landsbyggðina. Við verðum auðvitað að horfa til þess að slík þjónusta geti líka verið úti á landi þó að hún sé á landsvísu. Þetta er allt saman hægt og menn verða bara að vinna að því með bjartsýni og þori eins og hæstv. ráðherra er greinilega að gera.

Virðulegi forseti. Ég vil bara koma hér upp til að lýsa því yfir að ég styð þá viðleitni - geta skal þess sem gott er - að reynt sé að flytja eitthvað af opinberum störfum út á land. Ég hef margoft minnst á þetta hér í ræðustól og nú síðast í gær þegar hæstv. forsætisráðherra var að mæla fyrir frumvarpi um þjóðskrá og ég tel að gera þurfi stórátak í þessum efnum. Stjórnvöldum ber að gera stórátak í því að flytja opinber störf af höfuðborgarsvæðinu út á land og þarna tel ég að sé í raun og veru ekkert annað en vilji sem þurfi til, vilji og kjarkur og það á að geta skilað okkur mjög miklu. Ég tel að margar aðgerðir þar sem farið hefur verið út í þetta hafi heppnast vel. Landmælingar voru fluttar í heimabæ minn, Akranes, fyrir nokkrum árum og ég leyfi mér að fullyrða að það hafi verið mjög vel heppnað þegar upp er staðið og hefur á ýmsan hátt stóreflt byggðina á Akranesi.

Virðulegi forseti. Ég geri það sama og aðrir hv. þingmenn sem hér hafa komið upp. Ég nota tækifærið þegar ég get loksins hælt ríkisstjórninni fyrir eitthvað sem gert er jákvætt í byggðamálum og þetta er sannarlega dæmi um slíkt, að flytja opinber störf héðan af höfuðborgarsvæðinu og út á land. Það er hið besta mál. Og að flytja starfsemi Fæðingarorlofssjóðs norður í Húnavatnssýslu er bara hið besta mál vegna þess að eins og hér hefur komið fram hjá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni, þingmanni þess kjördæmis þá er ekki mikið um opinber störf á þessum svæðum og því ber að fagna þessu. Jafnrétti er nefnilega þannig að það er ekki bara jafnrétti karla og kvenna. Það er líka jafnrétti milli landsbyggðarbúa og höfuðborgarbúa. Og þegar ég skoða 2. spurninguna, þ.e. hvernig eigi að sinna slíkri þjónustu úr Húnavatnssýslunni, þá hlýtur svarið að vera að í rafrænu samfélagi sé það nákvæmlega eins og héðan frá höfuðborgarsvæðinu, þetta virkar í báðar áttir. Þess vegna vil ég nota þetta tækifæri og þakka fyrir og mæla með því sem hér hefur verið gert en betur má ef duga skal. Það eru miklu fleiri störf á höfuðborgarsvæðinu sem væri full ástæða til að flytja út á land og vista þar og væri hægt að vinna jafnvel fullt eins vel ef ekki betur en hér á höfuðborgarsvæðinu.

Hæstv. forseti. Það hefur nýlega verið upplýst í hv. Alþingi að megnið af opinberum störfum hefur orðið til á höfuðborgarsvæðinu á undanförnum árum og opinberum störfum á landsbyggðinni hefur fækkað. Ég held að sú viðleitni sem hér er sýnd með því að taka þá þjónustu sem varðar Fæðingarorlofssjóðinn og reyna að koma henni fyrir á landsbyggðinni sé góð viðleitni og ég sé ekki að það eigi að vera erfiðara að sinna þessum störfum frá landsbyggðinni en frá höfuðborgarsvæðinu, í nútímaþjóðfélagi. Ég held að það sé einnig rétt þegar verið er að huga að því að færa verkefni út á land, að þá séu færð einhver afmörkuð verkefni eins og hér er verið að leggja til og teknir ákveðnir verkþættir sem beinlínis eru vistaðir á landsbyggðinni og þeim stjórnað þaðan. Ég held að það sé þróun sem við eigum að stuðla að og ekki veitir af til að sporna við fólksflótta af landsbyggðinni.

Herra forseti. Ég vil þakka þessa fyrirspurn og svar hæstv. ráðherra en eins og fram hefur komið hjá fleiri þingmönnum er afar brýnt að flytja opinber störf út á landsbyggðina og gera þannig atvinnuflóruna á landsbyggðinni fjölbreyttari en hún er nú. Það er mikið af góðum starfsmönnum þar, eins og reyndar á höfuðborgarsvæðinu. Þetta hefur líka mikil áhrif á menningu í hverju byggðarlagi. Ég hef lagt fram á Alþingi þingsályktunartillögu um alþjóðlegt rannsóknarsetur Landgræðslunnar í Gunnarsholti. Ég sé fyrir mér að þangað gætum við fengið erlenda vísindamenn til starfa jafnt sem íslenska. Við erum ákveðnir frumkvöðlar í landgræðslu á Íslandi. Þarna eru miklir möguleikar og það er vert að þakka ríkisstjórninni fyrir þá viðleitni sem hún hefur sýnt í þessum efnum þó að gera megi mun betur.

Virðulegur forseti. Ég vil koma upp og þakka þessa ákvörðun félagsmálaráðuneytisins. Hún er mikið fagnaðarefni og ekki veitir af, því það svæði sem hér er verið að ræða um að störfin flytjist á, þ.e. Húnavatnssýslur, hefur átt í miklum erfiðleikum m.a. vegna breytinga á atvinnuháttum. Það hefur orðið hrun í rækjuveiðum og vinnslu sem hefur haft mikil áhrif, auk breytinga á öðrum atvinnuháttum. Þetta þekkja menn. Ég vil líka benda á að nýjar upplýsingar um fækkun opinberra starfa á Norðurlandi vestra á síðustu níu árum sem komu fram í gær ýta enn frekar undir rök með þessu verkefni. Það var spurt af fyrirspyrjanda um vinnuaflið. Við teljum að á þessu svæði sé til gott vinnuafl sem vill skoða ný tækifæri og það er vert að segja frá því hér að í Austur-Húnavatnssýslu eru núna 25–30 manns í skrifstofutækninámi, ítarlegu námi sem tengist því máli sem hér er rætt auk áforma dómsmálaráðherra að ákveðið hefur verið að flytja miðstöð innheimtu sektagreiðslna á Blönduós. Við þurfum fleiri svona mál.

Frú forseti. Þar sem ég er þingmaður fyrir Suðvesturkjördæmi og margtengdur við landsbyggðina þá er ég í hjarta mínu mjög sammála þessari ákvörðun. Ég hef búið í Vestmannaeyjum, á miklar ættir austur á landi, þannig að ég er mjög tengdur þessum málum og veit alveg um hvað ég er að tala.

Frú forseti. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað. Mér finnst reyndar fyrirspurnin svolítið neikvæð, bæði liður 2 og liður 1. Kannski er þetta bara varnarárátta okkar landsbyggðarþingmanna að okkur finnst svolítið margt verða til í borginni og oft verða að stórum kolkröbbum. En eins og hér hefur komið fram ber að þakka þessa viðleitni ríkisstjórnarinnar og ég tel að Húnvetningar séu fullfærir um að sinna þessari þjónustu úr Húnavatnssýslum og séu mjög vel að þeim störfum komnir sem þangað eiga að færast, og að á landsbyggðinni sé að finna stabílt vinnuafl.

Virðulegi forseti. Ég hef fullan skilning á því að landsbyggðarþingmenn komi allir upp og fagni því að flytja eigi störf út á land. Eins og ég sagði í ræðu minni þá er ég ekki á móti því en aftur á móti teldi ég að þangað ætti að flytja ný störf en ekki taka gömul gróin sérhæfð störf innan úr gróinni stofnun eins og Tryggingastofnun og flytja þau út á land. Það er mín skoðun og ég tel að það lýsi ákveðinni vanþekkingu á málaflokknum að ætla að taka þessi störf út úr honum og setja út á land. Það er annað. Rökin um að þetta séu atvinnutengdar greiðslur halda ekki því allar bætur sem Tryggingastofnun afgreiðir eru það. Þegar ég var að fara yfir þessa fyrirspurn á sínum tíma skoðaði ég hvernig staðan væri í atvinnumálum í Húnavatnssýslum og svo aftur á móti í Reykjavík og það er mun meira atvinnuleysi í Reykjavík en í Húnavatnssýslum. Þegar ég skoðaði þessi mál voru 17 manns atvinnulausir í Húnavatnssýslum en það eru hátt á annað þúsund manns atvinnulausir í Reykjavík þannig að það þarf líka að huga vel að því að halda utan um störfin í Reykjavík. Það hefur líka komið fram að flutningurinn út á land kostar meira, eins og fréttir af Viðskiptaþingi í vetur sýndu, og það er líka ljóst að það þarf fleiri til að vinna þessi störf úti á landi, samanber frétt frá Árna Magnússyni, fyrrverandi ráðherra, en eru að sinna þessu í dag í Tryggingastofnun. En ég sé að hæstv. ráðherra ætlar a.m.k. að hafa nokkra starfsmenn, sérfræðinga, í Reykjavík til að sinna þessu máli þannig að hann hefur aðeins bakkað miðað við fyrirrennara hans. Ég verð að segja að ég er ekki sátt við það þegar staðið er að flutningi út á land á þann hátt að verið sé að taka gróin störf út úr gróinni stofnun, það á að færa ný störf út á land og það styð ég heils hugar og mér finnst það mikilvægt að störf fari út á land, en ekki með svona vinnubrögðum.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að ég hef unnið að þessu máli í þeim anda sem fyrirrennari minn gerði og ég hef í sjálfu sér ekkert bakkað. Þau áform sem ég lýsti í svari mínu hafa ætíð verið uppi. Ég átti eftir að fara aðeins nánar í kostnaðinn við þetta en hann mun ráðast af því starfsfólki sem fæst ráðið og sérfræðingar í tölvu- og upplýsingamálum hjá Vinnumálastofnun og Tryggingastofnun ríkisins eiga að fara yfir þessa hlið mála. Vinnumálastofnun hefur þegar hafið greiningu á þessum atriðum og mun leggja fram á næstunni nánari kostnaðargreiningu en þess má geta að umsýslukostnaður Tryggingastofnunar vegna málsins er 51 millj. kr. á fjárlögum sem liggja fyrir fyrir árið 2006. Ég hef í rauninni ekki miklu við þetta að bæta. Undirbúningurinn stendur yfir og ég vil þakka þær undirtektir sem málið hefur fengið hér. Ég tel mikilvægt að vel takist til og við munum kappkosta það í félagsmálaráðuneytinu að vanda undirbúninginn sem allra best og sú vinna hefur staðið yfir.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að óska hæstv. félagsmálaráðherra til hamingju með embættið. Í desember sl. voru sett lög á Alþingi um starfsmannaleigur og í framhaldi af því hef ég verið að velta fyrir mér þessari fyrirspurn varðandi kjarasamninga. Það er orðið ljóst að vegna mikillar fjölgunar nýbúa á Íslandi er erlent vinnuafl orðinn stór hluti af atvinnumarkaðnum. Það voru gefin út um sex þúsund atvinnuleyfi á síðasta ári, ýmist tímabundin eða til lengri tíma. Það er ljóst að við þurfum á erlendu vinnuafli að halda og því er ástæða til að skapa því fólki sem best skilyrði bæði þeirra vegna og fyrirtækjanna og okkar allra. Lögin um starfsmannaleigur voru sett í kjölfar starfshóps sem félagsmálaráðherra skipaði 2004 og þau voru sett m.a. vegna óróa sem hafði skapast á íslenskum vinnumarkaði og frumvarpinu ætlað að skýra leikreglur. Erlendir starfsmenn komu oft hingað á lakari kjörum en eru samkvæmt kjarasamningum og samkvæmt lögum, sem m.a. getur leitt til að hér skapist óheilbrigð samkeppni. Ég hefði haldið að í framhaldi af þessu væri eðlilegt að félagsmálaráðuneytið hefði frumkvæði að því að þýða helstu kjarasamninga á helstu tungumál. Það eru að vísu nokkrir tugir þjóðarbrota hér á Íslandi en mest hafa menn talað um ensku, pólsku og litháísku. Að sjálfsögðu kostar verulega fjármuni að þýða þessa samninga en þeir eru endurnýjaðir á fjögurra ára fresti og grunnurinn oft sá sami, þannig að þetta er kannski fyrst og fremst stofnkostnaður. Eitthvað hafa stéttarfélögin gefið út af grunnupplýsingum en ég hefði haldið að það væri eðlilegt að félagsmálaráðuneytið hefði frumkvæði í þessu máli og spyr því hæstv. félagsmálaráðherra: Hyggst ráðherra standa fyrir því að íslenskir kjarasamningar verði þýddir á erlend tungumál til hagsbóta fyrir fyrirtæki og fjölda erlendra starfsmanna hérlendis?

Virðulegi forseti. Í ljósi mikillar fjölgunar erlendra starfsmanna á allra síðustu árum er hér hreyft við afar þýðingarmiklu máli. Ég vil fyrst geta þess að íslenskur vinnumarkaður hefur nokkra sérstöðu í samanburði við vinnumarkaði annarra landa. Eitt af því sem vekur athygli er fjöldi samningsaðila á vinnumarkaði þar sem starfsmannafjöldinn er ekki mikill í alþjóðlegum samanburði. Á vegum ríkissáttasemjara, eða í húsakynnum embættisins, eiga sér stað stöðugar samningaviðræður árið um kring um kaup og kjör. Lauslega áætlað munu vera í gildi um 600 kjarasamningar. Það fer þó eftir því hvernig kjarasamningur er skilgreindur hver talan er en samkvæmt varlegri ágiskun munu vera í gildi 500–600 kjarasamningar þar sem fjallað er um réttindi og skyldur aðila. Þessu til viðbótar eru stofnanasamningar. Í þeim er að jafnaði kveðið á um fleira en launagreiðslur, þ.e. réttindi, skyldur og önnur vinnuskilyrði. Aðilar vinnumarkaðarins standa að gerð kjarasamninga án afskipta stjórnvalda með hliðsjón af þeirri meginreglu að þar sem kjarasamningaviðræður hafa verið á verksviði aðila hefur verið litið svo á að eftirlit með að kjarasamningar séu haldnir sé einnig á ábyrgð aðilanna sjálfra. Verður þetta enn fremur að teljast eðlilegt í ljósi þess að um frjálsa samninga er að ræða milli aðila. Hlýtur það að teljast í verkahring stéttarfélaganna að tryggja að félagsmenn þeirra njóti viðunandi aðstoðar við að átta sig á efni kjarasamninga. Er það jafnframt í samræmi við þá venju að stéttarfélög hafa litið á það sem hlut af sjálfsagðri þjónustu að upplýsa félagsmenn um efni slíkra samninga og gildir þá einu hvort um er að ræða Íslendinga eða útlendinga. Meðal annars af þeirri ástæðu hefur sú leið verið farin að taka saman yfirlitsrit um helstu ákvæði kjarasamninga. Þetta hafa heildarsamtök og einstök stéttarfélög launafólks gert. Alþýðusamband Íslands gaf út fyrir réttum tveimur árum myndarlegt rit af þessu tagi á ensku sem einnig er að finna á heimasíðu ASÍ. Afl, stéttarfélag á Austurlandi, gaf út sams konar rit á pólsku. Félagsmálaráðuneytið telur engu að síður mikilvægt að stuðla að því að útlendingar sem starfa hér á landi hafi aðgengi að upplýsingum um réttindi sín og skyldur á grundvelli reglna sem hér gilda. Ráðuneytið hefur beitt sér fyrir þýðingu laga sem gilda á vinnumarkaðnum sem og annarra laga um málefnasvið þess yfir á enska tungu. Enn fremur hafa bæði Vinnumálastofnun og Vinnueftirlit ríkisins gefið út kynningarrit um aðstæður á íslenskum vinnumarkaði. Má þar sérstaklega nefna kynningarrit Vinnueftirlits ríkisins um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum sem gefin voru út á átta tungumálum. Það er því hægt að fullyrða að miðlun opinberra aðila á upplýsingum um íslenska samfélagið á erlendum tungumálum er nú allt önnur og betri en var fyrir nokkrum árum. Því má svo bæta við að stöðugt er unnið að umbótum á þessu sviði. Í þessu sambandi er rétt að vekja á því athygli að ríkisstjórnin hefur ákveðið að hrinda í framkvæmd á næstu tveimur árum eða svo nýrri rafrænni upplýsingaveitu, Ísland.is, fyrir alla íbúa landsins. Framlag félagsmálaráðuneytisins til þess verkefnis er m.a. að bæta upplýsingamiðlun til útlendinga í samvinnu við fjölmenningarsetur á Ísafirði. Þar eiga að vera grundvallarupplýsingar fyrir innflytjendur og upplýsingar ætlaðar starfsfólki í opinberri þjónustu. Innflytjendaráð sem félagsmálaráðherra skipaði seint á sl. ári er nú að forgangsraða verkefnum. Framarlega á þeim lista er miðlun upplýsinga til fólks með erlendan bakgrunn bæði hvað varðar helstu upplýsingar þegar fólk kemur til landsins og einnig miðlun upplýsinga á erlendum málum um íslenskt samfélag, réttindi og skyldur, einkum upplýsingar frá ríki og sveitarfélögum. Virðulegi forseti. Það er ljóst að á undanförnum árum hefur margt verið gert til að upplýsa innflytjendur um réttindi þeirra og skyldur bæði í samfélaginu almennt og eins af því sem varðar réttarstöðuna á vinnumarkaðnum. Þó talið hafi verið að þetta sé hluti af þjónustu stéttarfélaganna við félagsmenn þá útiloka ég alls ekki aðild félagsmálaráðuneytisins að umbótastarfi á þessu sviði og þá helst í samvinnu við heildarsamtök atvinnurekenda og launafólks. Eitt af því mikilvægasta varðandi aðlögun útlendinga hér á landi er einmitt upplýsingamiðlun og ég vil sem félagsmálaráðherra stuðla að því að hún sé fyrir hendi og að hún sé bætt enn frekar.

Frú forseti. Þetta er allt saman góðra gjalda vert en ég hef heyrt það á umliðnum árum hjá íslensku starfsfólki sem fær erlent starfsfólk við hliðina á sér að það sé gott mál að þýða kjarasamninga o.s.frv. en það eru ýmsir sem koma með spurningar um hvort ekki sé hægt að bæta okkur upp þann kostnað í launum sem þarna er um að ræða fyrir erlent starfsfólk. Ég veit að margoft hefur verið spurt um þetta á vinnustöðum þar sem mikið er um erlent eða innflutt starfsfólk. Ég held að það væri athugandi hvort það væri einhvern veginn hægt að bæta fólki upp á svipaðan hátt þann kostnað sem þessu fylgir. Staðreyndin er náttúrlega að erlent starfsfólk er í ýmsum umönnunarstörfum sem erfitt er að fá íslenskt starfsfólk í og það hlýtur að vera fyrst og fremst út af launakjörum.

Virðulegi forseti. Ég tel að það sé afar mikilvægt nú á þessum tímum alþjóðavæðingar þar sem erlendu starfsfólki fjölgar sífellt hér á landi, því fjölgar mjög hratt, að stjórnvöld séu vakandi fyrir þörf útlendinga til að hafa aðgang að þeim lögum og reglum sem hugsanlega kunna að skipta máli á þeirra eigin tungumáli, þannig að þessir hlutir þurfi ekkert að fara neitt á milli mála. Að sjálfsögðu þarf líka að skoða þetta með kjarasamninga. Ég veit að það er mikil eftirspurn eftir slíkum upplýsingum frá útlendingum sem hér starfa. Ég ræddi nýverið við formann verkalýðsfélagsins á Akranesi, Vilhjálm Birgisson, og hann tjáði mér t.d. að verkalýðsfélagið á Akranesi hefði nýlega auglýst íslenskunámskeið fyrir útlendinga og strax voru komnir 18 á skrá og listinn fullur og sennilega verður verkalýðsfélagið að halda annað námskeið í íslensku. Hann sagði líka að það væri mjög mikið vandamál ef verkamenn hefðu ekki aðgang að kjarasamningum á sínu eigin tungumáli, nefndi þar til að mynda pólsku en Litháar væru líka í vandræðum. Þarna er mikil þörf og við verðum 

Virðulegi forseti. Við lifum í síbreytilegu samfélagi sem verður æ alþjóðavæddara með hverju árinu sem líður og hér er hreyft við afar mikilvægu máli og það ber að þakka. Hingað kemur erlent vinnuafl sem stoppar bæði stutt og lengi, mjög margir eru farnir að búa hér og hafa búið hér í langan tíma. Í litlu samfélagi eins og ég kem úr uppi í Hrunamannahreppi eru tæplega 10% íbúanna af erlendu bergi brotnir. Sömu sögu má segja á stað eins og Hvolsvelli þar sem er mikil kjötvinnsla, þar er gríðarlega mikið af erlendu vinnuafli sem starfar við kjötvinnsluna. Mér finnst að atvinnurekendur, verkalýðsfélög og sveitarfélög eigi að taka höndum saman til þess að styrkja útlendinga og styðja þá í að læra íslensku því að íslenskan er í raun og veru grundvöllur þess að fólkið festi hér rætur, en auðvitað þurfa kjarasamningar og meginreglur að vera á því tungumáli sem viðkomandi aðilar skilja.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. félagsmálaráðherra Jóni Kristjánssyni fyrir ágæt svör svo og þeim sem tóku þátt hér í umræðunni. Eins og við heyrum eru um 500–600 kjarasamningar gerðir á hverju ári og ég ætla ekki að menn þýði þá alla en það er nokkuð öruggt að útlendingar eru fleiri í ákveðnum störfum en öðrum. Atvinnuleyfi er gefið út af Vinnumálastofnun og þess vegna teldi ég það svona liggja í hlutarins eðli að þeir hefðu ákveðið frumkvæði og þar af leiðandi félagsmálaráðuneytið í því að tryggja þeim sem fá hér atvinnuleyfi góðan og skýran aðgang að kjarasamningum. Stór hluti af þessu öllu er að tryggja kaup og kjör starfsfólks og þar af leiðandi ánægju þeirra í starfi sem er ekki síst nauðsynleg þeim mörgu erlendu starfsmönnum sem sinna umönnunarstörfum. Að öðru leyti þakka ég ágæt svör.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þær umræður sem hér hafa farið fram um þetta mikilvæga mál og þakka fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessum málefnum innflytjenda. Þessi málaflokkur er mjög vaxandi í félagsmálaráðuneytinu. Ég tel mikilvægt að það sé hægt að sinna honum eins vel og föng eru á. Ég horfi vongóður til starfs innflytjendaráðs í því efni. Við þurfum að kortleggja hvar skórinn kreppir í þessum málum, hvers við eigum að vænta á næstunni. Þessi málaflokkur hefur, eins og ég segi, vaxið alveg gríðarlega og þetta er einn þátturinn. Hins vegar vil ég undirstrika annan stóran þátt sem einnig hefur verið komið inn á hér í umræðunni en það er að sinna íslenskukennslu fyrir erlent fólk þannig að það geti komist í nánari tengsl við samfélagið með tungumálinu. Eigi að síður er þörf á að huga að þeim þætti sem hv. fyrirspyrjandi nefndi. Á þeim dögum sem ég hef verið í félagsmálaráðuneytinu hef ég orðið þess áskynja hvað innflytjendamálin eru gríðarlega stór og vaxandi þáttur og að þeim þarf að huga alveg sérstaklega.

Hæstv. forseti. Fyrirspurn um kadmínmengun í Arnarfirði er beint til umhverfisráðherra. Þessi mál hafa áður verið til umræðu í hv. Alþingi og er fullt tilefni til þess að taka þau hér upp aftur. Það skiptir íbúa Bíldudals og Vesturbyggðar verulega miklu máli að aftur verði hægt að hafa not af þeim auðlindum sjávar sem þrífast í vistkerfi Arnarfjarðar en þar eru staðbundnir stofnar rækju og hörpuskeljar sem gætu skapað störf að nýju eins og áður var, áratugum saman. Þetta mál er allt sérstakt vegna þess að eftir því sem ég veit best þá er þetta eini fjörðurinn á Íslandi þar sem veiðar hafa verið bannaðar á stofnum í lífríki sjávar vegna mengunar. Þess vegna er auðvitað full ástæða til þess að standa vel að rannsóknarþætti þessara mála til þess að átta sig á hvað hér er á ferðinni og eins til þess væntanlega að fá það fullrannsakað hvort mengunin er að breytast, vonandi að minnka, þannig að aftur sé hægt að hefja þessar veiðar. Ekki veitir nú af eins og atvinnuástandið er á Bíldudal. Ég veit að hæstv. umhverfisráðherra skynjar það vel enda veit ég að hæstv. ráðherra hefur búið úti á landi og þekkir aðstæður þar sem búið er nálægt firði og sjávarnytjar eru undirstaða atvinnulífsins. Þess vegna er þetta mál tekið hér upp aftur þrátt fyrir að það hafi verið rætt snemma hausts hér í hv. Alþingi en hæstv. umhverfisráðherra sagði síðast þegar þetta var rætt að einhverjar niðurstöður mundu liggja fyrir í upphafi þessa árs og nú eru þrír mánuðir liðnir af árinu og þess vegna er spurt: 1. Hvað líður niðurstöðum rannsókna sem gerðar voru árið 2004 á kadmínmengun í Arnarfirði? 2. Er fyrirhugað að veita fé til frekari rannsókna á kadmínmengun í lífríki Íslands? - Hún virðist alla vega sums staðar vera nokkuð há þó að hún nái ekki þeim mörkum sem eru í Arnarfirði. Ég held að þetta mál skipti afar miklu og það megi ekki láta þetta dragast úr hömlu. Það verður að fá niðurstöðu í þetta, og eins og hæstv. ráðherra sagði hér á haustdögum þá verður spennandi að sjá niðurstöður úr þeim rannsóknum sem þegar hafa verið gerðar þegar þær liggja fyrir í byrjun þessa árs. Þess vegna tökum við þetta mál hér upp aftur og ég vonast eftir því að ráðherra geti gefið svör við því hvernig að þessu verður staðið.

Frú forseti. Í svari mínu í fyrirspurnatíma hér á Alþingi þann 9. nóv. sl. um kadmínmengun í Arnarfirði kom fram að árið 2004 var Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins veittur styrkur úr svonefndum AVS-rannsóknasjóði, þ.e. um aukin verðmæti sjávarfangs á vegum sjávarútvegsráðuneytisins, til að rannsaka nánar umfang og mögulegar ástæður kadmínmengunar í sjávarfangi í Arnarfirði. Styrkurinn var að upphæð 2,5 millj. kr. Auk þess kom viðbótarframlag frá Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins til þessa verkefnis. Það voru tekin sýni til mælinga árið 2004 úr hörpudiski, kræklingi, seti og rækju úr Arnarfirði og síðar var veittur viðbótarstyrkur úr AVS-rannsóknasjóði sjávarútvegsráðuneytisins til þessara rannsókna, bæði til frekari sýnatöku og til að vinna úr þeim sýnum sem þarna höfðu verið tekin. Þess skal líka getið að á árinu 2003 veitti umhverfisráðuneytið 300 þús. kr. í framangreint verkefni til efnamælinga á seti. Það var gert ráð fyrir að fyrstu niðurstöður mælinga og rannsóknaniðurstöður gætu legið fyrir í byrjun þessa árs og stefnt var að því að greiningum yrði lokið í júní á þessu ári. Hins vegar liggur nú fyrir að verkefnið tefst um nokkra mánuði og ástæðurnar fyrir því eru ófyrirsjáanlegar mannabreytingar hjá Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins en verkefnisstjóri þessa verkefnis hætti störfum hjá stofnuninni í vetur. Málið stendur nú einfaldlega þannig að það er reiknað með að fyrstu niðurstöður liggi fyrir í júní og að verkefninu verði lokið seint á þessu ári. Hvað snertir síðan fjárveitingar til frekari rannsókna á kadmínmengun í lífríki Íslands vil ég segja að umhverfisráðuneytið heldur áfram að stuðla að nauðsynlegri almennri vöktun á mengun í lífríkinu og í nýrri skýrslu á vegum OSPAR-samningsins er m.a. fjallað um niðurstöður vöktunarrannsókna á kræklingi hér við land. Í þeirri skýrslu er getið þróunar í styrk kadmíns í kræklingi hér við Íslands en hár styrkur kadmíns mælist í kræklingi á nokkrum stöðum hér við land en það er talið tengjast frekar jarðfræði landsins og þá mögulega líka eldvirkni en síður mengun vegna starfsemi eða framkvæmda. Það er álit Umhverfisstofnunar sem sér um umsýslu vöktunarverkefna vegna efnamengunar fyrir umhverfisráðuneytið að fremur sé þörf markvissra grunnrannsókna en vöktunarrannsókna til þess að skýra sérstöðu íslenska hafsvæðisins hvað varðar styrk kadmíns. Það er að sjálfsögðu æskilegt að slíkar rannsóknir fari fram enda er nauðsynlegt að fá úr því skorið hvað veldur þessum háa styrk kadmíns og staðfesta þá betur að hve miklu leyti það á sér náttúrulegar orsakir. Þegar rannsóknum í Arnarfirði lýkur tel ég að það sé rétt að huga enn frekar að þessum þætti, að mögulegum grunnrannsóknum á kadmín í lífríkinu í hafinu við Ísland, og ég mun taka málið sérstaklega upp við Umhverfisstofnun og aðrar rannsóknastofnanir þegar þar að kemur og niðurstöður þessara rannsókna liggja fyrir. Ég tek undir með hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni að þarna er um mál að ræða sem við þurfum að fá niðurstöðu í og eins og hann nefndi réttilega þá eru það hagsmunir íbúanna við sjávarsíðuna að vel sé staðið að rannsóknarþætti í málum eins og þessum og það er stórt hagsmunamál allra Íslendinga sem fiskveiðiþjóðar að svo sé.

Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa miklum vonbrigðum með þetta svar hjá hæstv. umhverfisráðherra. Það eru núna liðin bráðum fimm ár frá því fyrst varð vart við þessa mengun og stjórnvöld gripu til aðgerða til að stöðva nýtingu á nytjastofnum í Arnarfirði vegna þess að þar væri of hátt innihald af kadmíni. Fimm ár hafa liðið og enn liggja ekki fyrir niðurstöður úr grundvallarrannsóknum á vandamáli sem hefur svipt þessar byggðir möguleikum til nýtingar á sínum mikilvægustu nytjastofnum. Þetta er hreinlega ekki boðlegt. Þetta er hreinlega ekki boðlegt, þessi frammistaða af hálfu stjórnvalda. Að sjálfsögðu hefði strax átt að setja í þetta bæði peninga og mannafla til að komast til botns í því hvað væri hér á ferðinni. En mér sýnist, því miður, að stjórnvöld ætli enn að draga lappirnar. Ég hef tvisvar sinnum borið upp fyrirspurn um þetta til umhverfisráðherra. Í bæði skiptin hefur verið látið í það skína að þetta væri nú allt saman að koma, það væri verið að rannsaka þetta, það væri búið að setja peninga í þetta og annað þess háttar. En svo dregst þetta og dregst. Þetta er alls ekki boðlegt.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir svörin og vonast til þess, miðað við orð hennar, að hún reyni að beita sér fyrir því að flýta niðurstöðum eins og mögulegt er í þessu máli. Það er algjörlega rétt sem kom fram í máli hv. síðasta ræðumanns, Magnúsar Þórs Hafsteinssonar, að það er auðvitað sárt til þess að vita að það skuli ekki vera hægt að nýta Arnarfjörðinn til veiða og ræktunar því þar voru menn byrjaðir að rækta krækling og stefndu þar til nýsköpunar og vonandi framtíðar í þeim efnum. Meðan sú niðurstaða liggur óhreyfð að fjörðurinn sé ekki sú matarkista sem hann ella gæti verið íbúunum stendur það upp á stjórnvöld að reyna að efla rannsóknirnar og fá niðurstöðu í málið. Auðvitað vonumst við til, eins og íbúarnir við fjörðinn, að til framtíðar reynist það ekki svo að í þessum firði megi ekki stunda veiðar og kræklingarækt. En þess heldur þarf að flýta þessum niðurstöðum. Ég vil leggja þann skilning í orð og svar hæstv. ráðherra að reynt verði með öllum ráðum að fá sem fyrst niðurstöðu í þetta mál. Veiðitími rækju og hörpuskeljar hefur yfirleitt verið seinni hluta ársins þannig að ég vil sérstaklega beina þeim tilmælum til hæstv. ráðherra að ef einhver tök eru á því að flýta niðurstöðum í þessu máli verði það gert. Það skiptir verulegu máli fyrir íbúana við fjörðinn hvort hægt er að horfa til þess að þessar nytjar verði aftur sá atvinnuvegur sem áður var, og geti þá jafnvel hafist á haustdögum.

Frú forseti. Ég þakka þingmönnum þessa umræðu. Hér er um mál að ræða sem snertir einkanlega hagsmuni byggðarlaganna við Arnarfjörð, fólkið þar. Mér finnst það afskaplega eðlilegt að þingmaður þess kjördæmis hafi áhyggjur af málum og vilji fá skýr svör. En málin standa þannig að rannsóknarverkefnið hefur staðið yfir frá 2004 og því er einfaldlega ekki lokið. Ég mun gera það sem í mínu valdi stendur til að ýta á eftir að því ljúki en ég geri mér hins vegar fyllilega grein fyrir því að það er háð því að hjá Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins sé svigrúm til þess, fjármunirnir eru hins vegar til staðar.

Virðulegi forseti. Með fyrirspurn þessari, sem ég beini til hæstv. umhverfisráðherra, vil ég vekja athygli á merkingu á íslenskri og innfluttri matvöru. Talsverðar framfarir hafa orðið á merkingu íslenskrar matvöru á undanförnum árum og er það vel. Þannig er til mikillar fyrirmyndar á hvern hátt íslenskir ylræktar- og garðyrkjubændur hafa merkt framleiðsluvörur sínar svo ekki fer á milli mála hvaðan framleiðslan er. Þannig vita neytendur nákvæmlega hvar og hvaðan framleiðsluvaran er og geta borið saman bragð og gæði. Þetta hefur líka heilmikla markaðsmöguleika í för með sér. Íslenskar mjólkurafurðir eru einnig vel merktar og oftast í mjög fallegum umbúðum. Merking þeirra er þó með öðrum hætti en með grænmetið. Merking íslenskra mjólkurafurða er til mikillar fyrirmyndar og reyndar markaðssetning hennar einnig. Framfarir hafa einnig orðið í merkingu á kjötvöru. Þó vantar enn talsvert á að neytendur viti um uppruna og tegund matvörunnar. Þannig vita neytendur ekki hvort þeir eru að kaupa gimbra- eða hrútakjöt þegar um lambakjöt er að ræða. Á sama hátt vita þeir ekki hvort þeir eru að kaupa nautakjöt, kvígukjöt eða kýrkjöt þegar þeir eru að kaupa nautakjöt. Það vantar einnig á að uppruna vörunnar sé getið. Þetta getur skipt heilmiklu máli í nútímaþjóðfélagi og einnig hvað markaðssetningu áhrærir. Í æ ríkara mæli reyna innflytjendur grænmetis að merkja grænmetið með þeim hætti að látið sé líta út fyrir að þar sé um íslenska vöru að ræða. Ég tek skýrt fram að ég hef ekkert á móti innflutningi á grænmeti. Íslenskt grænmeti stenst fyllilega samanburð við það erlenda og að mínu mati tel ég það reyndar mun betra en hina innfluttu vöru. En ég hygg að innflytjendur reyni að blekkja neytendur með því að merkja vöruna eins og hún sé íslensk, m.a. vegna þess að hin innlenda vara er enn heilnæmari og enn betri en innflutta varan, eða það er a.m.k. mín skoðun. Þetta sjáum við í grænmetisborðum stórmarkaðanna þegar við skoðum merkingu á vörum þar. Þetta á við um sveppi, þetta á við um jarðarber og þetta á við um margt fleira grænmeti. Þegar ég vaknaði í morgun heyrði ég auglýsingu og í henni var sagt: Eins og íslensk náttúra er salatið frá Hollt og gott hreint og gott. Mér er sagt að sá ferskleiki felist m.a. í því að salatið er þvegið upp úr íslensku vatni en er framleitt á erlendri grundu. Þetta er reyndar ágætisvara, en það er ákveðin blekking fólgin í þessu. Ég legg hér fram þrjár fyrirspurnir sem ég veit að hæstv. ráðherra mun svara að bragði.

Frú forseti. Samkvæmt 15. gr. laga um matvæli, nr. 93/1995, skulu matvælaumbúðir merktar með nafni og heimilisfangi framleiðanda matvælanna eða dreifanda þeirra. Þá skal heiti vörunnar koma fram ásamt upplýsingum um innihald, geymsluskilyrði, geymsluþol og nettóþyngd eða lagarmál. Um merkingu matvæla gildir einnig reglugerð nr. 503/2005, um merkingu matvæla, sem byggð er á tilskipunum og reglugerðum Evrópusambandsins sem teknar hafa verið inn í EES-samninginn. Þessi reglugerð gildir í dag um merkingu á öllum matvælum hér á landi, en auk hennar eru í gildi ákveðnar merkingar í sérreglugerðum eins og t.d. reglugerð um aldinsultur, ávaxtasafa, fæðubótarefni, hunang og ýmislegt fleira. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 503/2005, um merkingu matvæla, skal merking ekki vera blekkjandi fyrir kaupanda eða móttakanda, einkum að því er varðar sérkenni matvælanna, nánar tiltekið eðli þeirra, auðkenni, eiginleika, tegund, samsetningu, þyngd, geymsluþol, aðferð við gerð eða framleiðslu og svo uppruna. Varðandi uppruna segir í 8. tölulið 6. gr. reglugerðarinnar að upplýsingar um uppruna eða framleiðsluland skuli koma fram, ef skortur á slíkum upplýsingum gæti villt um fyrir neytendum hvað varðar réttan uppruna matvælanna. Þessi regla er þó mjög matskennd og getur verið erfitt að beita henni og hefur Evrópusambandið þess vegna sett sérreglur um upprunamerkingar á ákveðnum matvælum, þ.e. nautakjöti, ávöxtum og grænmeti. Erfðabreytt matvæli, kúariða og mælingar á varnarefnum í ávöxtum og grænmeti hafa síðan ýtt enn frekar undir kröfur neytenda um að fá að vita hvaðan varan er upprunnin eða hvernig hún er framleidd. Almennt er við það miðað að haga setningu reglna um matvæli í samræmi við upptöku gerða í EES-samningnum. Dæmi eru þó um að tilefni þyki til að gera frekari kröfur, svo sem um gæði, öryggi eða merkingu. Vegna meginreglu samningsins um frjálst flæði vöru er skylt að tilkynna slíkar reglur í samræmi við lög um skipti á upplýsingum um tæknilegar reglur um vörur og farþjónustu, nr. 57/2000. Það er til skoðunar að Ísland taki upp fleiri Evrópusambandsgerðir sem varða dýraafurðir, þar með talið um uppruna merkingar á nautakjöti. Enn sem komið er hefur ekki verið tekið til athugunar að setja sérstakar reglur um upprunamerkingar á öðrum vörum. Hins vegar má taka fram að í nýrri matvælalöggjöf Evrópusambandsins, þar sem kveðið er á um meginreglur og kröfur um matvæli, er m.a. kveðið á um að til staðar sé kerfi til að rekja feril matvæla allt að uppruna. Unnið er að upptöku þeirrar löggjafar í EES-samningnum.

Virðulegur forseti. Ég vil beina máli mínu til hæstv. umhverfisráðherra. Ég vil leggja mikla áherslu á mikilvægi þess að innflytjendur matvæla merki vöru sína vel og skilmerkilega þannig að allir skilji. Okkur bændum er gert að skrá vandlega allt framleiðsluferli okkar framleiðslu. Þær upplýsingar liggja fyrir en þær komast einhverra hluta vegna ekki út til neytenda. Við það erum við ekki sátt af því að oft er bent á bændur, að þeir standi sig ekki í þeim málum. En bændur gera það og þeim ber að fylgja ferlinu öllu eftir og skrá þetta skilmerkilega því það skiptir máli fyrir neytendur - ég ætla að minna á að bændur eru líka neytendur - hvaðan varan kemur og hvernig hún er framleidd.

Forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir spurningar sínar, sem eru tímabærar, og ráðherranum fyrir svör. Ég held að þetta skipti okkur miklu máli og fyrir neytendur alla. Auðvitað er það þannig að reglur duga ekki nema á ákveðinn hátt. Vegna ræðu síðasta hv. ræðumanns verð ég að segja að það hlýtur að vera á valdi framleiðanda að merkja sína vöru betur. Við höfum rætt það nú í tíu, fimmtán ár að það gæti verið til hagsbóta fyrir íslenska bændur og neytendur að fá betur merkta vöru þaðan, jafnvel upplýsingar um það frá hvaða býli tiltekin vara kemur, eftir atvikum. Um þær reglur sem við þiggjum að utan er það að segja að stundum er um það að ræða að hægt er að blekkja neytendur. Til dæmis er hægt að blekkja neytendur með of miklum upplýsingum eins og sést á upplýsingum um efnisinnihald sem eru orðnar svo ítarlegar að það skilur þær ekki nokkur maður nema að hann hafi sérstakt próf í þeim. Svo held ég að það sé ástæða til að þakka ráðherra fyrir skýr og skjót svör í þessu efni. Því ég man ekki betur en að þessari fyrirspurn hafi verið dreift hér 

Frú forseti. Það sem skiptir höfuðmáli hvað varðar stjórnsýslu umhverfisráðherra er náttúrlega að tryggja öryggi matvæla og að það sé tryggt að ekki séu umfram varnarefni eða aðskotaefni í vörunni. Það ætti að vera höfuðmarkmið í starfi hæstv. umhverfisráðherra. Hvað það varðar að merkja vörur sérstaklega þá er vert ræða það hér hvort íslenskir framleiðendur ættu ekki að taka það upp hjá sjálfum sér að merkja þær með íslensku merki. Í því sambandi er vert að fara yfir það hvort reglur um íslenska fánann standi því eitthvað fyrir þrifum og hvort rýmka mætti þær til að auðvelda íslenskum neytendum að átta sig á að þeir séu að kaupa íslenska vöru. Ég tel rétt að fara yfir það en ég tel einnig varhugavert að ætla erlendum framleiðendum eða pökkunaraðilum að setja fjöldann allan af erlendum merkjum á vöruna.

Virðulegi forseti. Þetta er mjög þörf og góð fyrirspurn. Ég hnaut svolítið um það þegar hæstv. ráðherra sagði að skylt væri að merkja matvöru með þeim hætti að þar kæmi fram annaðhvort framleiðandi eða dreifiaðili. Þetta var svolítið óskýrt en ég held að mér hafi ekki misheyrst þegar hæstv. ráðherra sagði þetta. Þetta vakti furðu mína. Ég tel að það ætti að sjálfsögðu að gera kröfur um að það kæmi skýrt fram á allri matvöru hver sé framleiðandi og hvar sá framleiðandi sé staðsettur, hvaðan matvaran sé komin, hvar hún sé framleidd og líka hver dreifi henni til neytenda. Mér finnst þetta svo eðlilegt og sjálfsagt að mér finnst varla, liggur mér við að segja, ástæða til að það sé sett í reglur. Þeir sem selja þessar vörur eiga náttúrlega að finna það upp hjá sjálfum sér að gera slíkt. Það er bara sjálfsögð og eðlileg þjónusta við neytendur, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég þakka góða umræðu um þessa fyrirspurn mína og einnig þakka ég ráðherra fyrir skjót og góð svör. Eins og kom fram er stutt síðan ég lagði þessa fyrirspurn fram og henni var svarað snarlega. Það varð heilmikil umræða um uppruna vörunnar og eins og kom fram í jómfrúrræðu hv. þm. Jóhönnu Pálmadóttur þá skrá bændur allar upplýsingar um þá matvöru sem þeir framleiða. Það er alveg ljóst. En síðan þegar söluaðilar koma til skjalanna skilar merkingin sér ekki. Í ræðu hv. þm. Marðar Árnasonar kom fram að neytendur hafa mikinn áhuga á að vita hvaðan varan er sem við fáum. Við vitum líka að íslensk matvara, hverju nafni sem hún nefnist, er mjög heilnæm og hún er mjög góð. Það er kannski þess vegna sem innflytjendur setja sig í þau spor að láta líta út fyrir að hún sé innlend. Það kom líka fram að við værum að velta fyrir okkur fánanum, hvort fánalitir ættu að vera á þessari vöru, en þegar íslenskir garðyrkjumenn merkja sína vöru koma einmitt fánalitirnir fram í merkingunni. Í þessu felst líka ákveðin markaðssetning. Við skynjum það fyrir jólin þegar fólk fær að bragða á birkireyktu SS-hangikjöti, Hólsfjallahangikjöti, Húsavíkurhangikjöti, KEA-hangikjöti, Sambands-hangikjöti o.s.frv. Þetta er alveg það sama og gerist þegar menn fá að smakka á vínum. Það er alveg ljóst að ef menn vilja vita um uppruna vörunnar, hvaðan hún kemur, felur það í sér gríðarleg tækifæri varðandi markaðssókn. Ég hvet ráðherra til að vera vel á verði þannig að það sé alveg skýrt hvað sé innlend vara þegar hún er merkt og hvað sé innflutt vara.

Frú forseti. Það kemur mjög glögglega fram við þessa umræðu að hér er um mjög mikilvæg mál að ræða fyrir okkur öll. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni að höfuðmarkmið í allri matvælaframleiðslu er auðvitað að varan sé örugg. Öryggi matvæla er það sem skiptir allra mestu máli fyrir okkur öll, öryggi og hollusta. Merkingar eru hluti af því að við getum valið á skynsamlegan hátt það sem við teljum sjálf og vitum að er hollast og best fyrir hvert og eitt okkar. Ég tek líka undir það með hv. þingmönnum, og hv. þm. Jóhanna Pálmadóttir nefndi það sérstaklega, að menn eigi að fara að reglum í sambandi við merkingar og hún nefndi þá sérstaklega innflytjendur. Ég tek undir það. Þetta eru mál sem skipta okkur miklu og það er mjög vaxandi krafa um það frá neytendum að merkingum sé betur sinnt en verið hefur. Við erum að vinna að innleiðingu reglna Evrópusambandsins sem leiðir til þess að merkingar verða nákvæmari og merkingar verða auknar. Ég hafði síðan gaman af því að heyra hv. þm. Ísólf Gylfa Pálmason lýsa því hér hvað hann hefur mikinn áhuga á þessum málum. Hann er sælkeri, það kom mjög vel fram í máli hans, og þar að auki starfar hann í í héraði þar sem er mikil matvælaframleiðsla og spennandi hlutir að gerast í garðyrkjunni.

Frú forseti. Málefni öldrunarsjúklinga á Landspítala – háskólasjúkrahúsi hafa verið þó nokkuð í umræðunni í vetur og ástandið ekki verið gott. Síðast þegar við ræddum þessi mál voru fastir inni á deildum 90 sjúklingar sem ekki var hægt að útskrifa þó að búið væri að veita þeim alla lækningu. Þetta er mjög dýrt og mikið óhagræði fyrir sjúklingana. Mig langar til að vekja athygli á og spyrjast fyrir um annan hóp sjúklinga en það eru þeir sem eru inni á fimm daga deildum, öldrunardeildunum á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Ég ætla að spyrjast fyrir um heimahjúkrun á höfuðborgarsvæðinu og þjónustu við þessa sjúklinga á Landspítala – háskólasjúkrahúsi sem fara heim um helgar. Þannig er að þessir sjúklingar eru sendir heim um helgar af þessum deildum og þá þurfa margir þeirra á heimahjúkrun að halda. Ef hún fæst ekki þarf að leggja þá inn á aðrar deildir sem reknar eru yfir helgar, þ.e. alla vikuna. Þetta er mjög mikið rask fyrir sjúklingana fyrir utan það að þarna er verið að veita aðra þjónustu en á þeim deildum sem þeir eru annars á. Ástandið í heimahjúkrun hefur verið þannig að hún hefur ekki getað bætt við sig þessum sjúklingum oft og tíðum og þá hafa þeir lent í þessu. Nú er ástandið þannig að t.d. um næstu helgi mun a.m.k. önnur fimm daga deildin á Landspítalanum þurfa að vera opin um helgina og það hefur gerst ítrekað að hafa hefur þurft opið vegna þessa. Þess vegna spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra: 1. Hversu oft á undanförnum tveimur árum hefur öldrunarsjúklingum á fimm daga deildum Landspítala – háskólasjúkrahúss (LSH) verið synjað um heimahjúkrun? 2. Hversu oft á sama tímabili hefur slík synjun komið í veg fyrir útskrift sjúklinga? 3. Hversu oft á sama tímabili hefur aðeins verið unnt að bjóða öldruðum sem stóð til að útskrifa af LSH upp á skerta heimahjúkrunarþjónustu? Þegar aðeins er hægt að bjóða upp á skerta þjónustu er auðvitað ekki hægt að útskrifa sjúklingana af spítalanum vegna þess að sjúklingarnir sem fara annaðhvort heim um helgar eða útskrifast þurfa að fá fulla heimaþjónustu. Því spyr ég hæstv. ráðherra um það hversu oft þessi staða hefur verið uppi á undanförnum árum. Auðvitað þyrfti ég líka að spyrja hæstv. ráðherra hversu oft það hafi gerst að þurft hafi að halda fimm daga deildunum opnum um helgar vegna þessa ástands og kannski getur hæstv. ráðherra svarað því einnig en ég fer þó ekki fram á það hér.

Virðulegi forseti. Spurt er: „1. Hversu oft á undanförnum tveimur árum hefur öldrunarsjúklingum á fimm daga deildum Landspítala – háskólasjúkrahúss (LSH) verið synjað um heimahjúkrun?“ Þau tilvik þar sem öldrunarsjúklingum hefur verið synjað um heimahjúkrun hafa ekki verið skráð með formlegum hætti, hvorki af hálfu LSH né Miðstöðvar heimahjúkrunar hjá heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Samkvæmt mati hjúkrunardeildarstjóra á fimm daga deildum LSH er um 3–4 sjúklingum sem liggja á fimm sólarhringa deildum synjað um heimahjúkrun um helgar og nokkur dæmi eru um slíka synjun nokkrar helgar í röð. Heimahjúkrun á vegum heilsugæslunnar hefur fengið fjárveitingar til að veita aukna þjónustu um helgar en erfiðlega hefur gengið að fá starfsfólk til að sinna þeim vöktum. Þó skal þess getið að heimahjúkrunin sinnir nú yfir 400 vitjunum um helgar. „2. Hversu oft á sama tímabili hefur slík synjun komið í veg fyrir útskrift sjúklinga?“ Því er til að svara að ekki liggja fyrir tölulegar upplýsingar um fjölda þeirra sjúklinga sem hafa þurft að dveljast lengur á sjúkrahúsinu vegna skorts á heimahjúkrun en samkvæmt upplýsingum frá LSH hafa slíkar synjanir tafið útskriftir, stundum um nokkra daga og í einhverjum tilfellum um vikur. Þá eru dæmi um tímabil þegar heimahjúkrun hefur ekki getað tekið við fleiri skjólstæðingum og sjúklingar hafa verið útskrifaðir án þess að hægt væri að tryggja að æskileg þjónusta fengist í heimahúsum. Þá hefur komið fyrir tímabundið að vegna manneklu í heimahjúkrun hafi ekki verið hægt að bæta við þjónustu um helgar og nætur eins og æskilegt hefur þótt. Þessar aðstæður skapast fyrst og fremst af skorti á fagmenntuðu starfsfólki en fjármagn hefur verið fyrir hendi. „3. Hversu oft á sama tímabili hefur aðeins verið unnt að bjóða öldruðum sem stóð til að útskrifa af LSH upp á skerta heimahjúkrunarþjónustu?“ Því er til að svara að engar tölur liggja fyrir um hve þessi tilvik eru mörg. Við útskrift sjúklinga er lagt mat á þörf þeirra fyrir þjónustu í heimahúsum en því er ekki fylgt eftir af hálfu spítalans með reglubundnum hætti hvort þessum þörfum, eins og spítalinn skilgreinir þær, er mætt. Þegar sjúklingur er kominn heim leggur heimahjúkrunin mat á þjónustuþörfina. Oft er reyndin sú að sjúklingar þurfa minni þjónustu heimahjúkrunar en sjúkrahúsið hafði gert ráð fyrir en mun meiri þjónustu af hálfu heimilishjálpar félagsþjónustu sveitarfélaganna. Því miður er það svo að heimilishjálp frá félagsþjónustu sveitarfélaga er oft flöskuhálsinn í þessu kerfi þar sem stöðug mannekla hefur hrjáð starfsemina. Virðulegur forseti. Ég tel að það sé rétt stefna að efla þjónustu við aldraða í heimahúsum og það er í samræmi við vilja þorra þeirra. Ég hyggst beita mér fyrir því að svo verði gert og ég tel mikilvægt að bæði LSH og Miðstöð heimahjúkrunar á höfuðborgarsvæðinu hafi með sér gott samstarf um framkvæmd þessarar þjónustu. Það verður að viðurkennast að vandinn er skortur á starfsfólki þannig að það er auðveldara um að tala en í að komast í þessu efnum. En ég vil líka benda á að búið er að skoða svolítið biðlista fyrir dvalarheimili og hjúkrunarheimili, sem er auðvitað annað en sjúkrahús, og þar hefur komið í ljós að talsvert af því fólki sem er á biðlistunum gæti farið út af þeim ef það fengi nægilega heimahjúkrun og félagsþjónustu frá sveitarfélaginu. Það má því segja að heimahjúkrunin og félagsþjónustan sé flöskuháls sem erfitt er að eiga við. Það er mannekla og í þeirri þenslu sem nú er í samfélaginu hefur reynst erfitt að manna þessar stöður.

Virðulegur forseti. Sýndarmennska ríkisstjórnarflokkanna í öldrunarmálum er athyglisverð. Kosningar eru greinilega í aðsigi. Ríkisstjórnarflokkarnir muna allt í einu eftir öldruðum vítt og breitt um landið en hvar hefur ríkisstjórnin verið undanfarin 15 ár? Hún hefur nýtt illa tækifærin til að bæta kjör, þjónustu og aðbúnað aldraðra. Nú er staðan þannig að við erum a.m.k. 15 árum á eftir nágrannaþjóðum okkar í öldrunarmálum. Ríkisstjórnarflokkarnir segja allt í einu að hinir öldruðu eigi að njóta hins besta og að þeir hafi raunverulegt val um búsetu, aðstöðu og umhverfi. Hvar hefur ríkisstjórnin verið síðustu 15 ár? Eins og alþjóð er kunnugt er allnokkur vandi uppi í málefnum aldraðra, sérstaklega hvað varðar hjúkrunarheimili. Talið er að í dag séu 350 einstaklingar í brýnni þörf fyrir hjúkrunarrými og 950 einstaklingar deila herbergi með öðrum á hjúkrunarheimilum.

Frú forseti. Það var athyglisvert við svör hæstv. ráðherra hve þau voru óskýr. Ég tel að fara þurfi gaumgæfilega ofan í þessa hluti vegna þess að það hefur m.a. komið fram í nýrri skýrslu, Hver gerir hvað, að þarna sé hægt að ná fram árangri í sparnaði í heilbrigðiskerfinu. Fólk sem ekki hefur endilega þörf fyrir það liggur inni á dýrum deildum þegar það bíður eftir öldrunarþjónustu á legudeildum annars staðar. Þarna getum við sparað skattfé landsmanna og jafnvel veitt öldruðum, sem liggja að óþörfu inni á Landspítala – háskólasjúkrahúsi, viðeigandi þjónustu. Mig minnir að það komi fram í skýrslunni, Hver gerir hvað, að það sé stór hluti, nokkrir tugir sem liggja að jafnaði inni Landspítala – háskólasjúkrahúsi sem ekki hafi þörf fyrir að vera þar. Því vonast ég til að nýr hæstv. heilbrigðisráðherra láti til sín taka einmitt á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Ég er algjörlega ósammála síðasta ræðumanni, hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni. Mér fannst svör ráðherra einmitt afar skýr og hreinskilin. Hún lýsti þeim vanda sem er núna á Landspítala – háskólasjúkrahúsi varðandi aldraða og erfiðleika við að útskrifa þá, sérstaklega um helgar. En vandinn er náttúrlega ekki bara heilbrigðisþjónustan, vandinn er líka mönnunarvandi. Það hefur verið mjög miklum erfiðleikum bundið að manna stofnanir sem byggja á vaktavinnu, heilbrigðisstofnanir og aðrar, vegna þess að það er bara annað lífsmunstur hjá fólki og það sækist ekki eftir að vinna á stofnunum sem bjóða upp á vaktavinnu. Hins vegar verðum við að átta okkur á því, sem kom einnig fram í máli hæstv. ráðherra, og það er skortur á úrræðum hjá sveitarfélögunum, á heimaþjónustu sveitarfélaganna. Það kemur m.a. fram í skýrslu um þjónustu við aldraða að þar brennur virkilega á.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Það vekur athygli að ekki eru til upplýsingar um hversu oft mönnum hefur verið synjað um heimahjúkrun, hversu oft það hefur staðið í vegi fyrir því að fólk hafi verið útskrifað, og hversu oft menn hafa getað fengið takmarkaða þjónustu en ekki fulla þjónustu í heimahjúkrun og þess vegna ekki getað útskrifast. Það er alveg ljóst að ástandið er ekki nógu gott. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra að það hefði tafið útskrift um daga og jafnvel vikur. Þannig á það auðvitað ekki að vera. Við vitum að það er vegna þess að skortur er á starfsfólki, en það er líka vegna þess að ekki eru borguð nógu góð laun. Fólk fer þess vegna í betur borgaða vinnu og kannski vinnu sem hentar betur heimilisstörfum, því að oftast eru þetta kvennastörf. Þetta sýnir líka hve mikilvægt er að samþætta alla þjónustu við aldraða og öldrunarsjúklinga. Á meðan þessi mál eru á hendi tveggja ráðuneyta eins og er í dag, annars vegar félagsmálaráðuneytis og hins vegar heilbrigðisráðuneytis, og síðan hluti á vegum sveitarfélaganna og annað á vegum ríkisins, þá verður þessi þjónusta ekki nægilega góð. Þess vegna er það forgangsmál að samþætta alla þessa þjónustu og bjóða fólki upp á þjónustu þannig að hægt sé að útskrifa það og það sé ekki fast inni á spítala án þess að fá útskrift vegna skorts á þjónustu heima við, eins og sá hópur sem ég nefndi í fyrri ræðu minni, þann fjölda sem fastur er inni á spítalanum í dag. Þarna getum við ráðið bót á og það er til hagræðis, bæði fyrir skattgreiðendur og sjúklingana sem lenda í þessu. Þar er verkefni sem þarf að hafa forgang.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það er alls ekki svo að við séum með einhverja sýndarmennsku í málefnum aldraðra. Ég held að allir hljóti að sjá að það er búið að gera geysilega margt gott í málefnum þeirra. Unnið hefur verið eftir því samkomulagi sem gert var við aldraða á árinu 2002. Ég veit að sá hv. þingmaður sem kom hér upp og talaði um sýndarmennsku áðan var sjálfur viðstaddur á fundi þar sem farið var yfir þau mál. Það var staðið við alla þætti samkomulagsins, það eru einungis sveigjanleg starfslok sem skoða þarf betur. Ég vil taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur að þessi tvískipting þjónustunnar sé mjög umhugsunarverð, þ.e. að félagsþjónusta sveitarfélaga sé með hluta þessarar þjónustu og heimahjúkrunin með annan hluta hjá þeim sem veikastir eru. Fyrir stuttu fékk heilbrigðisnefnd Alþingis upplýsingar frá samþættingarverkefninu á milli Reykjavíkurborgar og heilbrigðisyfirvalda um samþættingu heimahjúkrunar og heimaþjónustu sveitarfélaganna og ríkisins. Við þá yfirferð vöknuðu mjög margar spurningar. Þar sást t.d. að heimahjúkrunin var mun stærri hluti en ég taldi að hún ætti að vera í eðlilegu samhengi og félagsþjónustan minni. Þarna er einhver pottur brotinn, eitthvað sem virkilega þarf að skoða. En á sama tíma vitum við að mjög erfitt er að fá fólk í félagsþjónustuna. Það er þensla í samfélaginu og þetta leiðir mann yfir í almenna launapólitík, það á að hækka laun þessara aðila. Það eru mikilvæg störf sem þarna eru unnin. En hvað þá með aðrar stéttir sem væntanlega vilja fylgja í kjölfarið? Umræðan fer því fljótt út í almenna launamálastefnu. En ég ítreka að það er brýnt að samþætta heimaþjónustuna og það verður skoðað á næstunni hvort hægt er að gera það betur en áður hefur verið.

Frú forseti. Hér kemur önnur fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra frá þeirri sem hér stendur sem segja má að sé í beinu framhaldi af fyrirspurninni sem við ræddum hér á undan. Það er ljóst að það skortir upp á heimaþjónustu fyrir fyrrnefnda sjúklinga á Landspítala – háskólasjúkrahúsi, hina öldruðu sem ekki er unnt að útskrifa eða geta ekki komist heim um helgar og þurfa að vera inni á spítalanum þó að þeir séu á fimm daga deild vegna þess að ekki er hægt að veita þeim heimahjúkrun eða heimaþjónustu eins og kom fram í fyrirspurninni á undan og svarinu við henni Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra hvort áform séu uppi um að koma á sjúkrahústengdri heimaþjónustu fyrir aldraða á vegum Landspítala – háskólasjúkrahúss. Ef svo er, hvenær má gera ráð fyrir að hún verði að veruleika? Landspítali – háskólasjúkrahús veitir sjúkrahústengda heimaþjónustu fyrir ákveðna sjúklinga en hún er ekki sérstaklega fyrir aldraða. Nú er ástandið þannig, eins og kom fram í svari við síðustu fyrirspurn, að þarna er pottur brotinn. Ég veit til þess að það hafa verið uppi hugmyndir undanfarin fimm ár um að koma á sjúkrahústengdri heimaþjónustu fyrir aldraða á Landspítalanum. En eins og við nefndum áðan er auðvitað ódýrara og hagkvæmara fyrir sjúklinginn að komast heim og fá þjónustu þangað. Það kom líka fram hjá hæstv. ráðherra í svari áðan að Landspítalinn fylgist ekkert með því hvaða þjónustu sjúklingurinn fær eftir að hann er kominn heim. Það mundi auðvitað vera betra ef spítalinn veitti þessa sjúkrahústengdu heimaþjónustu. Þá væri hægt að fylgjast betur með því að viðkomandi sjúklingur sem búið er að útskrifa fái þá þjónustu sem menn telja að hann þurfi að fá. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort standi til að veita þessa þjónustu, sérstaklega í ljósi þess að verið er að borga háar fjárhæðir vegna þess að fólk er fast inni á spítalanum, vegna þess að ekki er hægt að útskrifa það, vegna þess að flytja þarf fólkið yfir á aðrar deildir þegar fimm daga deildirnar loka um helgar o.s.frv. Ég tel persónulega að það væri mikil hagkvæmni í slíku fyrirkomulagi og það væri betra fyrir þessa sjúklinga sem hafa legið inni á spítalanum að fá þessa þjónustu. En ég kalla hér eftir svörum hæstv. ráðherra.

Virðulegur forseti. Hér er spurt hvort uppi séu áform um að koma á sjúkrahústengdri heimaþjónustu fyrir aldraða á vegum Landspítala – háskólasjúkrahúss og ef svo er, hvenær megi gera megi ráð fyrir hvenær hún verði að veruleika. Undanfarin missiri hefur heimahjúkrun á höfuðborgarsvæðinu verið efld með markvissum hætti, m.a. í framhaldi af samkomulagi við eldri borgara sem gert var árið 2002. Árið 2003 voru fjárframlög aukin um 46,9 millj. kr. Árið 2004 um 25,2 milljónir og árið 2006 um 58 millj. Þetta eru því tæplega 180 millj. kr. aukning til þessarar þörfu starfsemi á fáum árum til viðbótar því fjármagni sem fyrir var. Þar til viðbótar var varið fjármagni til að samþætta heimahjúkrun og þjónustu sveitarfélaga á heimilum og er það einnig í samræmi við skoðanir eldri borgara sem fram komu í fyrrnefndu samkomulagi. Þá hefur verið lagt til fjármagn til að reka geðhjúkrunarteymi á vegum heimahjúkrunarinnar og einnig hefur heimaþjónusta á vegum Landspítalans fyrir þá einstaklinga sem þurfa sérhæfða hjúkrun verið aukin. Heimaþjónusta á vegum Landspítala hefur því verið fyrir þá sem þurfa sérhæfða heimahjúkrun, hvort sem þeir eru aldraðir eða ekki. Þessi auknu framlög og stuðningur er í fullu samræmi við þann vilja okkar að efla þjónustu við hina veiku heima, þannig að hver og einn geti notið þess að búa eins lengi heima og kostur er. Flestum er ljóst að það er nauðsynlegt að halda áfram á þessari braut og efla þjónustu við sjúka í heimahúsum. Síðan má ræða um hvort þessi þjónusta eigi að eflast fyrst og fremst á vegum heilsugæslustöðva eða sjálfstætt starfandi hjúkrunarfræðinga, á vegum Landspítalans, einstakra hjúkrunarheimila eða annarra. Almenna reglan hefur verið sú að heimahjúkrun heilsugæslustöðva hefur sinnt þessu starfi, eða Miðstöð heimahjúkrunar. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um að veita þessa almennu grunnþjónustu á vegum Landspítala – háskólasjúkrahúss en stjórnendur sjúkrahússins hafa kynnt ráðuneytinu hugmyndir og tillögur í því efni, þ.e. að auka heimaþjónustu sína. Þar er um að ræða sérhæfðari þjónustu en þá hjúkrun sem veitt er á vegum heilsugæslustöðva og er ætlunin að fylgja eftir sjúklingum sem útskrifast af sjúkrahúsinu. Þessi þjónusta mundi mæta þörfum veikari einstaklinga í heimahúsum en Miðstöð heimahjúkrunar í heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins gerir nú og gert er ráð fyrir mörgum heimsóknum hvern sólarhring og allan sólarhringinn. Þar mundi þá skapast tækifæri til að tappa af hluta þess hóps sem núna er á sjúkrahúsum en gæti verið heima með aukinni þjónustu. Í hugmynd stjórnenda Landspítalans er gert ráð fyrir að sjúklingar útskrifist frá sjúkrahústengdu heimaþjónustunni í önnur úrræði ef og þegar aðstæður þróast þannig eftir ákveðinn tíma og njóti þá t.d. heimahjúkrunar heilsugæslunnar og heimaþjónustu viðkomandi sveitarfélags. Ég held að mjög brýnt sé að skoða það á næstunni hvernig þessu verður fyrir komið. En á sama tíma og manni finnst mjög eðlilegt og gott að sjúkrahúsin sinni sjúkrahústengdri heimaþjónustu viljum við ekki heldur koma upp tvöföldu kerfi. Einhver verður að sinna hinni almennu þjónustu. Hingað til hefur það verið svo að Miðstöð heimahjúkrunar á höfuðborgarsvæðinu, þ.e. heilsugæslan, hefur sinnt því. Frekar góð samstaða hefur verið um það að heilsugæslan sé það stig sem halda eigi utan um fjölskylduna og hina sjúku í heimahúsum. Ég vara þess vegna við því að við förum inn þá braut að stórefla heimahjúkrun frá sjúkrahúsum. Það má ekki ganga of langt í því þannig að hún fari að taka yfir hina almennu heimahjúkrun frá heilsugæslunni. En það eru full rök fyrir því að efla sjúkrahústengda heimaþjónustu þar sem sjúklingar eru mjög veikir og þurfa mjög sérhæfð úrræði, úrræði sem oft tengjast flóknum vélum, flókinni lyfjagjöf o.s.frv. sem ekki er hægt að veita í hinni almennu heimaþjónustu frá heilsugæslunni. Það þarf að stíga mjög varlega til jarðar að mínu mati í þessum málum til að enda ekki með einhvers konar tvöfalt kerfi, af því að ég held að það gagnist engum.

Frú forseti. Heimahjúkrun á að vera sjö daga vikunnar allan sólarhringinn. Öldrunarmál eru fjölskyldumál. Að mínu mati og margra annarra eiga öldrunarmál í heild sinni að flytjast til sveitarfélaga. Þar verður betri nærþjónusta og hagkvæmari.

Virðulegi forseti. Að mínu mati er það alveg hárrétt mat hjá hæstv. heilbrigðisráðherra að leggja málið upp með þeim hætti sem hún gerði. Í raun og veru eru þrjú kerfi í heimahjúkrun í Reykjavík. Það er heimahjúkrun á vegum heilsugæslustöðva sem sér að mestu um þjónustu við aldraða. Það er sjúkrahústengd þjónusta sem er skipulögð á vegum sjúkrahúsa. Hún er tímabundin og sérhæfð og er nokkurs konar brú á milli sjúkrahúsa og heimahjúkrunar. Og loks er þriðja kerfið sem er þjónusta sjálfstætt starfandi hjúkrunarfræðinga. Ég er þeirrar skoðunar að hægt sé að fækka um eitt kerfi og að sjúkrahústengd heimaþjónusta eigi að vera í höndum sjálfstætt starfandi hjúkrunarfræðinga á samningi Tryggingastofnunar. Með því móti gerum við verkaskiptinguna innan heilbrigðisþjónustunnar mun skýrari en hún er í dag. Að sumu leyti eru sjálfstætt starfandi hjúkrunarfræðingar sem starfa eftir samningi Tryggingastofnunar að vinna störf sem hjúkrunarfræðingar í sjúkrahústengdri þjónustu vinna. Það þurfa að vera miklu skýrari línur þarna á milli en nú eru.

Frú forseti. Við hreyfum hér mjög mikilvægu máli. Það sem ég átti við fyrr í umræðunni, um að svörin væru ekki skýr, var að það komu ekki fram neinar nákvæmar upplýsingar. Eins er í þessu máli. Ég tel að hér felist ákveðin tækifæri til að gera þessa þjónustu betri. Og hvort kerfin eru tvö, þrjú eða fjögur, aðalatriðið er að ná fram árangri fyrir aldraða í landinu og einnig fyrir skattborgarana, því að núverandi kerfi er einfaldlega ekki hagkvæmt fyrir þjóðina og virðist einnig vera óskilvirkt.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og umræðuna um þessa þjónustu. Ég er sammála hæstv. ráðherra að við eigum ekki að vera með tvöfalt kerfi. Við þurfum að samhæfa þessa þjónustu. Í dag er sjúkrahústengd heimaþjónusta frá Landspítalanum. Það er fyrir sjúklinga sem þurfa t.d. lyfjagjöf í æð og sáraskipti. Sú þjónusta er veitt af spítalanum. Ekki er veitt aðhlynning eins og t.d. fyrir aldraða sem þurfa að fara heim og ég velti því fyrir mér hvort ekki þyrfti að vera svoleiðis þjónusta á meðan fólk fær ekki heimahjúkrun eða heimaþjónustu frá öðrum aðilum eins og heilsugæslunni. Ég held að þetta þurfi að skoða betur því það er ekki hægt að bjóða fólki upp á að festast inni á spítala, eins og ég er margoft búin að segja hér, vegna þess að þjónusta er ekki í boði. Ég er ekki sammála hv. þm. Ástu Möller um að sjálfstætt starfandi hjúkrunarfræðingar eigi að taka að sér þá heimahjúkrun sem Landspítalinn veitir í dag. Mér finnst eðlilegra að hún sé veitt beint frá spítalanum af hjúkrunarfræðingum sem þekkja vel sjúklinginn og þarfir hans. Það er a.m.k. mín tilfinning. En ég held að þessi umræða sýni að það þarf að ráða bót á þeirri stöðu sem heimaþjónustan og heimahjúkrunin er í. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að annaðhvort þurfi að sjá til þess að þjónustan sé veitt eins og hún er í dag, þ.e. heimahjúkrunin, eða að koma á sjúkrahústengdri heimaþjónustu þangað til að ástandið lagast. Við getum ekki látið aldraða líða fyrir það að ekki 

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir ágæta umræðu um þetta mál og fagna því að ekki er mikil stemmning hér fyrir tvöföldu almennu kerfi heldur að hafa verði úrræðin mjög skilvirk og sérhæfð, annars vegar frá hendi sjúkrahúsanna og hins vegar almennari frá hendi heimahjúkrunar heilsugæslunnar. Ég tel að það sé algjörlega rétt að við eigum ekki að koma upp tveimur almennum kerfum. Ég velti fyrir mér hugmyndinni sem kom fram hjá hv. þm. Ástu Möller um að hin sérhæfða sjúkrahústengda heimaþjónusta gæti farið alfarið til sjálfstætt starfandi hjúkrunarfræðinga. Ég sé reyndar ýmsa annmarka á því. Það má vel vera að hægt sé að auka hlut sjálfstætt starfandi hjúkrunarfræðinga þar, ég skal ekki segja til um það. En ég býst við að slík sérhæfð heimahjúkrun hljóti að þurfa að hafa sterk tengsl við sjúkrahúsið og þá lækna sem hafa unnið með sjúklinginn þar og að sú þekking berist áfram frá sjúkrahúsinu í gegnum heimahjúkrunarferlið til viðkomandi sjúklings. Ég ímynda mér að þróunin verði sú að sérhæfð heimahjúkrun frá sjúkrahúsum verði aukin en ég undirstrika að gæta þarf þess að koma ekki upp tvöföldu kerfi. Það má vel vera að sjálfstætt starfandi aðilar geti komið að þessu starfi með sterkari hætti en þá þarf að vera alveg ljóst að þjónustan sé hagkvæm og að sjálfsögðu góð eins og hún hefur verið. Allt kostar þetta mikla fjármuni þannig að vanda þarf mjög vel til verka.

Frú forseti. Ég ber hér upp fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra og vil byrja á því að óska henni til hamingju með nýja embættið. Þessi fyrirspurn er um ráðgjafa og þá fyrst og fremst um útgáfu svokallaðra starfshæfnisvottorða fyrir áfengisráðgjafa. Athygli mín var vakin á þessu máli með tveimur blaðagreinum sem birtust í Morgunblaðinu í fyrra þar sem greinarhöfundarnir, Sigrún Júlíusdóttir, prófessor í félagsráðgjöf, og Sæunn Kjartansdóttir, sjálfstætt starfandi sálgreinir, veltu fyrir sér meðferðarstörfum og ráðgjöf og jafnvel þörf á opinberu eftirliti. En þar segja þær m.a., með leyfi forseta: „Með tilkomu svokallaðra stoðstétta bauðst fólki kostur á sérhæfðari úrræðum, svo sem félagsráðgjöf, sálfræðiviðtölum, sjúkraþjálfun og iðjuþjálfun. Á allra síðustu árum hefur átt sér stað gríðarleg þensla í meðferð sem í daglegu tali kallast óhefðbundin. Mörg slíkra úrræða hafa reynst fólki vel, […]. Þetta á ekki síst við í ráðgjafar- og meðferðarstörfum. Ráðgjafarhugtakið er orðið að einhvers konar safnkistu yfir allt sem nöfnum tjáir að nefna, allt frá snyrtingarráðgjöf, útlits-, offitu-, fjármála-, fata-, áfengis-, hjóna-, uppeldis-, og næringarráðgjöf til erfðaráðgjafar. Í nafni ráðgjafar getur nánast hver sem er gefið sig út fyrir að „kunna allt“ …“ Þetta segja þær stöllur í blaðagreininni og benda jafnframt á að þrátt fyrir að stór hluti almennings sé vel upplýstur og á varðbergi gagnvart þeim sem hann leitar til og bera titilinn ráðgjafar, þá megi reikna með því að þeir sem að minna mega sín og þurfa virkilega á aðstoð að halda glími við skort á sjálfstrausti séu þá jafnvel auðveldari bráð þeirra sem hafa ekki nægilega faglega þekkingu til að sinna ráðgjafahlutverki sínu. Í framhaldi af þessu hefur Félag áfengisráðgjafa verið að kalla eftir lögum um starfsréttindi áfengis- og vímuefnaráðgjafa, eins og kemur fram í sérriti félags þeirra, sem við fengum í janúar ef ég man rétt, þar sem þeir vilja að faglegar kröfur til þeirra séu skilgreindar í samráði við landlækni og menntamála- og heilbrigðisráðuneyti sem undirbúi útgáfu starfsréttindavottorða. Frú forseti. Af þessu tilefni beini ég þessari fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra: 1. Hversu margir áfengisráðgjafar eru starfandi á Íslandi? 2. Hvaða faglegar kröfur gerir ráðuneytið til þeirra sem starfa sem áfengisráðgjafar? 3. Hyggst ráðherra vinna að útgáfu starfsréttindavottorða fyrir áfengisráðgjafa?

Virðulegur forseti. Hér er spurt um fjölda starfandi áfengisráðgjafa á Íslandi, hvaða faglegar kröfur ráðuneytið geri til þeirra og hvort ég hyggist vinna að útgáfu starfsréttindavottorða fyrir áfengisráðgjafa. Því er til að svara að starfsheitið áfengisráðgjafi er ekki löggilt sem þýðir að engar formlegar kröfur eru gerðar til þeirra af hálfu heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins. Af þessu leiðir að ekki er unnt að segja með vissu hve margir starfa undir þessu heiti við áfengisráðgjöf á eigin vegum eða á stofnunum. Þess skal getið að til er Félag áfengisráðgjafa sem stofnað var árið 1994. Samkvæmt upplýsingum formanns þess eru félagar 43 talsins og starfa hjá fimm mismunandi stofnunum. Haustið 2003 gerði heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið könnun á fjölda og samsetningu stöðugilda þeirra sem starfa í þjónustu við áfengis- og vímuefnaneytendur. Samkvæmt könnuninni voru 46,1 stöðugildi áfengisráðgjafa hjá SÁÁ og Landspítala – háskólasjúkrahúsi árið 2002. Svör bárust frá fjórum meðferðarheimilum og hjá þeim voru samtals 19,5 stöðugildi áfengisráðgjafa. Þá voru 3,1 stöðugildi áfengisráðgjafa á þeim fimm áfangaheimilum sem svöruðu könnuninni. Samkvæmt þessari könnun voru því stöðugildi áfengisráðgjafa tæplega 70 hjá þeim sem svöruðu könnuninni. Margir þeirra sem starfa við áfengis- og vímuefnaráðgjöf hafa hlotið menntun og þjálfun hjá SÁÁ, vímuefnasviði Landspítalans eða erlendis. En sem fyrr segir eru engar formlegar kröfur gerðar af hálfu heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins um menntun þeirra. Það er því undir einstökum stofnunum komið hvaða kröfur þær gera til starfsfólks síns sem starfar undir þessu heiti. Virðulegur forseti. Spurt er hvort ég hyggist vinna að útgáfu starfsréttindavottorða fyrir áfengisráðgjafa. Þannig er að dregið hefur verið úr laga- og reglugerðasetningu í þessu skyni undanfarin ár. Ástæðan er sú að með löggildingu starfsheitis er í raun verið að veita ákveðnum hópi einkarétt á starfssviði og starfsheiti og takmarka rétt annarra til að starfa innan þess sviðs sem hefur verið löggilt. Þetta getur valdið árekstrum á milli stétta sem hafa lík starfssvið eða þar sem starfssvið skarast. Ákvarðanir um löggildingu nýrra heilbrigðisstétta skulu fyrst og fremst byggjast á að slík gjörð sé nauðsynleg vegna öryggis sjúklings eða sjúklinga. Ég vil hins vegar taka skýrt fram að ég tel störf áfengisráðgjafa vera mjög mikilvæg og ég hvet stjórnendur þeirra stofnana sem veita þessa meðferð að leggja á það áherslu að ráða til starfa hjá sér áfengisráðgjafa sem hafa til að bera þá þekkingu og reynslu sem nauðsynleg er til að ná árangri í þessu vandasama starfi. Nú er það svo að geysimargar stéttir vilja fá starfsréttindi sín löggilt með bæði þeim kostum og göllum sem því fylgir fyrir þá starfsstétt og aðra. En í ljósi þess hve þessi starfsemi er mikilvæg í samfélaginu hef ég ákveðið að fela landlæknisembættinu að kanna hvort grundvöllur sé og hvort eðlilegt sé að veita þessum hópi starfsréttindi eða tryggja með einhverjum öðrum hætti að menntun og færni ráðgjafanna sé virt í þessum mikilvæga geira heilbrigðisþjónustunnar. Það eru geysilega mikilvæg störf sem þessir ráðgjafar vinna og því tel ég rétt að landlæknisembættið skoði það sérstaklega hvort grundvöllur sé fyrir því að veita þeim starfsréttindi eða einhvers konar önnur úrræði sem tryggja að störf þeirra séu virt. Svar mitt er að ég hef falið landlæknisembættinu að kanna málið frekar.

Virðulegi forseti. Vert er að þakka þessa fyrirspurn og svar hæstv. ráðherra. Það er mjög merkilegt starf sem það fólk sem aðstoðar þá sem eiga við áfengis- og vímuvandamál að glíma innir af hendi og þess vegna er vert að velta því fyrir sér hvort löggilda eigi starfsheitið áfengisráðgjafi. Ég er þeirrar skoðunar að í sjálfu sér sé engin ástæða til þess. Þetta er fólk sem hefur gríðarlega reynslu, fólk sem hefur átt við slík vandamál að stríða, hefur farið á námskeið hjá t.d. SÁÁ, er að byggja sig upp og er í raun sífellt að bæta við sig. Ég tel því enga ástæðu til að löggilda þetta starfsheiti en ég ber hins vegar ákaflega mikla virðingu fyrir því fólki sem vinnur að þessum málaflokki.

Frú forseti. Þetta er merkileg fyrirspurn og svo sannarlega umræðunnar virði. Það er engum blöðum um það að fletta að áfengisneysla hefur aukist gríðarlega á undanförnum árum, sérstaklega á síðustu 10 árum, og er örugglega eitt stærsta vandamál samfélagsins að mörgu leyti. En það er sátt um að hér sé um löglegt fíkniefni að ræða, sem beri að vera sem slíkt, og því þurfi fyrst og fremst að leita tvenns konar úrræða, annars vegar forvarna og hins vegar meðferðarúrræða. Ég held að styrkja verði hvort fyrir sig, að auka forvarnir og efla meðferðarúrræðin sérstaklega. Hvað varðar áfengisráðgjafana sem gegna þarna lykilhlutverki byggja þeir oft fyrst og fremst á eigin reynslu, sinni eigin lífsreynslu, en þurfa samt að vera starfi sínu vaxnir. Ég held að það sé varasamt að löggilda starfsheitið en það er sjálfsagt að skoða málið og finna farveginn þannig að tryggja megi 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra ágæt svör og þeim sem tekið hafa þátt í umræðunni. Varðandi málefni áfengisráðgjafa sérstaklega þá hljótum við öll að vera sammála um að þarna á sér stað gífurlega mikilvæg þjónusta fyrir einstaklinga, fjölskyldur og þjóðina alla. En eins og kom fram í greinum þeirra sérfræðinga sem ég vitnaði í áðan gætu í raun og veru allir kallað sig áfengisráðgjafa í dag. Tilgangurinn með því að setja lög um starfsréttindi felst fyrst og fremst í því að vernda sjálfan sjúklinginn, þann sem leitar aðstoðar. Þetta snýst kannski ekki fyrst og fremst um þann sem er ráðgjafi heldur sjúklinginn, að hann geti gengið að því vísu að viðkomandi ráðgjafi hafi farið í gegnum ákveðið nám og reynslu og hafi virkilega þekkingu til að vinna að þessum málum. Eftir að ég lagði fram fyrirspurnina í byrjun febrúar fengum við þingmenn ályktun frá aðalfundi Félags áfengisráðgjafa þar sem segir í lok hennar, með leyfi forseta: „Fundurinn skorar á Alþingi að hefja nú þegar samstarf við þá um gerð frumvarps til laga um áfengis- og vímuefnaráðgjöf.“ Ég fagna því að hæstv. heilbrigðisráðherra ætli að fela landlækni að skoða þetta mál en ég ítreka að það er mjög nauðsynlegt, sérstaklega fyrir sjúklinginn að vita að hverju hann gengur, að vita að það sé löggiltur áfengisráðgjafi með nægilega þekkingu, reynslu og menntun sem aðstoðar hann við þessi persónulegu vandamál og sjúkdóm sem viðkomandi glímir við.

Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið vilja margar stéttir sem vinna mjög mikilvæg störf fá löggild starfsréttindi og það er alltaf erfitt að meta hvenær á að löggilda starfsréttindi og hvenær ekki. Ég skil vel að starfsstéttir sækist eftir löggildingu en að sjálfsögðu verður að skoða kosti þess og galla í hverju tilviki fyrir sig. Ég bendi á að ábyrgð stofnana er mjög mikil. Hér er talað um að vernda sjúklinginn og tryggja öryggi hans. Gott og vel. Auðvitað þarf að gera það en þá þurfa þessar stofnanir líka að sýna mikla ábyrgð hvað varðar það fólk sem vinnur með þessa aðila vegna þess að þetta er mjög vandasöm, viðkvæm og flókin meðferð. Stofnanirnar þurfa að vanda mjög vel til þeirra aðila sem þær ráða til þess og tryggja að þeir séu þeim vanda vaxnir og hafi getu til að stunda svo flókna, viðkvæma og vandasama meðferð. Ég heyri að það eru mjög skiptar skoðanir meðal þeirra þingmanna sem hafa tekið til máls um hvort veita beri þessum hópi starfsréttindi eða ekki. Ég tel eðlilegt að landlæknir skoði sérstaklega hvort grundvöllur sé fyrir því að veita honum löggilt starfsréttindi og hvort það sé eðlilegt að málið fari í þann farveg.

Virðulegi forseti. Ég hygg að enginn velkist í vafa um það að sjúkraflugið er afskaplega mikilvægur þáttur í heilbrigðisþjónustu okkar, þ.e. að fyrir hendi séu flugvélar á réttum stöðum til að flytja fólk til sjúkrahúsa þegar mikið liggur við. Við sáum þetta kannski skýrt í svari við fyrirspurn frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur varðandi umferð um Reykjavíkurflugvöll fyrir fáum dögum. Þar kom fram að farþegar með sjúkraflugi til og frá Reykjavíkurflugvelli voru 1.126 á síðasta ári, fjölgaði um tæp 400 frá árinu áður en þá voru þeir 729. Þetta segir náttúrlega meira en mörg orð. Árið 2003 voru þeir 814, en einungis 493 árið 2002. Þetta virðist vera sveiflukennt en samt sem áður held ég að enginn þurfi að velkjast í vafa um það að hér er um mjög mikilvægt öryggisatriði að ræða. Við erum svo lánsöm, við Íslendingar, að vera með góðan flugvöll á réttum stað í grennd við helstu sjúkrahús landsins. Hér er ég að tala um Reykjavíkurflugvöll sem staðsettur er í Vatnsmýri og hann á að vera þar áfram. Það er skýr stefna okkar í Frjálslynda flokknum en það er ekki nóg með að við séum með flugvöll á réttum stað, við verðum líka að hafa flugvélar og þær verða líka að vera á réttum stað þegar á þarf að halda. Undanfarna mánuði höfum við orðið vitni að nokkrum óþægilegum uppákomum þar sem í ljós hefur komið að flugvélar hafa ekki verið til staðar, eða verið of seinar á vettvang. Ég get nefnt dæmi frá Vestfjörðum um áramótin, eitt tilfelli á Tálknafirði þar sem ungur maður þurfti að komast undir læknishendur en það kom í ljós að sjúkraflugvélin var ekki staðsett þar sem hún átti að vera. Síðan hafa einnig orðið uppákomur í Vestmannaeyjum þar sem komið hefur í ljós að sjúkraflugvélar sem vera áttu í Vestmannaeyjum, á Vestmannaeyjaflugvelli, hafa ekki verið til taks þegar á hefur reynt. Þetta er ástæðan, virðulegi forseti, fyrir því að ég settist niður og samdi þessa fyrirspurn sem mig langar til að bera fram fyrir hæstv. heilbrigðisráðherra. Spurningarnar hljóða svo: 1. Hefur ráðuneytið eftirlit með því að staðsetning sjúkraflugvéla sé ávallt í samræmi við þá samninga sem gerðir hafa verið um sjúkraflug? 2. Eru einhver refsiákvæði í þeim samningum sem gilda ef flugfélög standa ekki við þá? Nú vil ég taka fram að annað af þeim flugfélögum sem hafa verið gagnrýnd fyrir að hafa ekki staðið sína plikt fullyrðir að það hafi í raun og veru staðið við alla sína samninga. Ég ætla svo sem ekki að fullyrða neitt meira um það en mig langar til að vita hvort þó séu fyrir hendi einhver 

Virðulegi forseti. Hér er spurt hvort heilbrigðisráðuneytið hafi eftirlit með því að staðsetning sjúkraflugvéla sé ávallt í samræmi við þá samninga sem gerðir hafa verið um sjúkraflug. Því er til að svara að á síðasta ári voru farin rúmlega 400 sjúkraflug, að meðaltali samtals rúmlega eitt sjúkraflug á dag. Ráðuneytið fær reglulega yfirlit frá flugrekendum með upplýsingum um öll sjúkraflug, sundurliðuð eftir tegund útkalls. Yfirlitin sýna nákvæma tímasetningu um öll sjúkraflug. Yfirlitin sýna hvenær beiðni barst flugrekanda um sjúkraflug, hvenær flugvélin var tilbúin til brottfarar, hvenær flugvélin fór í loftið og hvenær lent var með sjúklinga á áfangastað. Það er viðbragðstími í sjúkraflugi umfram ákvæði gildandi samninga. Ber flugrekendum að koma með skýringar þar um. Viðbragðstími sjúkraflugs getur orðið lengri en ákvæði samninga gera kröfur um af óviðráðanlegum ástæðum, svo sem vegna veðurs eða ófærðar. Þá kemur fyrir að það taki heilbrigðisstarfsfólk talsverðan tíma að undirbúa sjúklinga fyrir sjúkraflug og getur það leitt til tafar á brottför flugvéla. Ráðuneytið hefur beint því til heilbrigðisstofnana sem nýta sér þjónustu sjúkraflugs að þær tilkynni ráðuneytinu ef flugrekendur standa ekki við gerða samninga. Með nýjum samningum sem tóku gildi um áramótin var fagleg framkvæmd sjúkraflugs efld enn frekar með því að ráða sjúkraflutningamann til að hafa eftirlit með samningum um sjúkraflug. Starfsmaðurinn sér um að tryggja gæði og áreiðanleika sjúkraflugsins ásamt því að hafa eftirlit með búnaði sem notaður er til sjúkraflugs. Virðulegi forseti. Það er líka spurt: Eru einhver refsiákvæði í þeim samningum sem gilda ef flugfélög standa ekki við þá? Því er til að svara að það eru vanefndarákvæði í samningum um sjúkraflug eins og er í öðrum samningum sem ráðuneytið gerir. Heimilt er að fella niður greiðslur vegna þess sem vanefnt hefur verið, hvort sem um er að ræða tímabil og/eða einstök flug. Þá er samkvæmt samningunum heimilt að segja samningunum upp án fyrirvara verði vanefndir ítrekaðar eða stórfelldar. Þær skyldur voru settar á flugrekendur að þeir keyptu verktryggingu hjá banka til tryggingar skyldum sínum samkvæmt samningum. Hægt er að krefjast greiðslu tryggingarinnar án undangengins dómsúrskurðar. Hér er um að ræða talsverð refsiákvæði ef flugfélögin standa ekki við samninga sína. Ég vil að lokum taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni varðandi staðsetninguna á Reykjavíkurflugvelli út frá sjónarhóli heilbrigðisþjónustunnar. Það er alveg ljóst að sjúkraflugið á Íslandi er talsvert umfangsmikið og líklega umfangsmeira en margur heldur. Það er sem sagt rúmlega eitt flug á dag og þessi flug fara að mestu leyti fram með flugvélum, að einhverju leyti með þyrlum en þyrlur geta alls ekki sinnt öllu sjúkrafluginu. Það er bara af tæknilegum ástæðum. Það er mjög mikilvægt fyrir öryggi sjúklinga að lágmarka þann tíma eins og hægt er sem það tekur að flytja sjúklinga í bráðri hættu á sjúkrahús. Það er oft talað um hina gullnu klukkustund, „golden hour“, því fyrr sem sjúklingurinn kemst undir hendur lækna, tækjabúnaðar og flókinna þjónustuúrræða, því betra fyrir hann. Ég hef verið talsmaður þess að við höfum okkar öflugustu sjúkrahúsþjónustu í eins nánum tengslum við flugvöll og hægt er, eins og er í dag.

Frú forseti. Ég tek heils hugar undir að þessi mál þurfa að vera í mjög góðu lagi. Þar sem sá er hér stendur hefur starfað við fjarskiptamál og þjónustu í björgunarmálum til sjávar og sveita í tugi ára veit ég hversu mikið atriði það er að hafa þessi mál í lagi, bæði sjúkraflug með venjulegum flugvélum og ekki síður þyrluflugvélum sem er miklu stærra mál einmitt þessa dagana. En ég legg mikla áherslu á að þessi mál séu í miklu og góðu lagi.

Hæstv. forseti. Skilyrði um staðsetningu sjúkraflugvéla er auðvitað sett í þessa samninga í þeim eina tilgangi að tryggja sem öruggasta möguleika þess að hægt sé að flytja sjúklinga innan tiltekinna tímamarka sem menn eru að reyna að setja sér varðandi flutninga og einnig með tilliti til landfræðilegra staðhátta. Þess vegna hafa sjúkraflugvélar verið staðsettar m.a. á Vestfjörðum, þ.e. til að geta brugðist við innan stutts tíma. Af því að áðan kom fram að það eigi að gefa skýringar ef út af er brugðið spyr ég hæstv. ráðherra hvort slíkar skýringar hafi komið fram og hvort hæstv. ráðherra hafi yfirlit yfir það hvaða ástæður eru taldar fram.

Frú forseti. Einkum tvennt, annars vegar held ég í sambandi við sjúkraflugið að taka eigi upp hertari refsiákvæði standi sá sem sjúkrasamninginn gerir, eða flugfélagið, ekki við samninginn. Ég held að það verði að herða ákvæðin til að tryggja þetta enn þá betur. Þau eru ekki nógu hörð eins og kom fram í máli hæstv. heilbrigðisráðherra. Hitt, af því að það blandaðist í umræðuna held ég að það sé öldungis fráleitt að halda verðmætasta byggingarlandi Reykjavíkur og þar með miðborginni allri í einhvers konar heljargreipum út af þessu. Ég held að það verði að finna aðrar leiðir til að koma til móts við sjúkraflugið og heilbrigðisþjónustuna sem er verið að byggja upp við Hringbrautina en þær að öll miðborg Reykjavíkur sé í einhvers konar greipum þess máls, og það verðmæta land sem er í Vatnsmýrinni verði ekki losað einungis út af því. Það þurfa að vera miklu sterkari röksemdir fyrir því. Það þarf að losa Vatnsmýrina við Reykjavíkurflugvöllinn en finna aðrar leiðir til að koma til móts við sjúkraflugið og þær þarfir sem þar eru gerðar til nálægðar 

Frú forseti. Ég ætla að taka undir með hæstv. ráðherra um mikilvægi þess að hafa flugvöll við aðalheilbrigðisþjónustuna í landinu. Það er lífsspursmál fyrir alla Íslendinga, sérstaklega náttúrlega þá sem búa úti á landi. Ég verð að segja að mér finnst vel farið með verðmætt landsvæði að hafa flugvöll í borg. Eftir því sem maður fer víðar sér maður betur hvað menn leggja mikla áherslu á að hafa flugþjónustu inni í borgum og ég tel að það sé ekkert öðruvísi með Reykjavík en aðrar stórar höfuðborgir. Ég tek sem sagt undir það með hæstv. ráðherra hve mikilvægt það er að geta flogið með sjúklinga hvaðanæva að af landinu alveg upp að þeirri bestu heilbrigðisþjónustu sem við eigum völ á.

Virðulegi forseti. Ég vil fá að þakka fyrir þessa stuttu athugasemd sem kom síðast frá hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur. Ég er henni svo hjartanlega sammála. Sú röksemd að hafa flugvöllinn í Vatnsmýri vegna sjúkraflugs er bara ein af mörgum röksemdum fyrir því að við höfum þennan flugvöll staðsettan þar sem hann er. Þetta er ekki eina röksemdin, eins og mér heyrðist hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson benda á sem þó er sjálfur landsbyggðarþingmaður. Hygg ég að ýmsum í kjördæmi hans, Suðurk., hafi þótt áhugavert að heyra að hann vilji að þessi flugvöllur fari. Ég held að það sé mjög mikilvægt hagsmunamál fyrir einmitt þetta svæði að hafa flugsamgöngur  Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin. Ég heyri að fyrir hendi er ákveðið aðhald og að mér heyrist a.m.k. heimildir fyrir því að þarna sé beitt miklu aðhaldi og jafnvel refsingum ef út af ber. Hins vegar höfum við ekki heyrt af því að til þess hafi verið gripið og það má kannski segja að það sé jákvætt í sjálfu sér. Það er alltaf leiðinlegt að þurfa að beita slíkum ákvæðum og það verður að halda því til haga líka að flugfélögin hafa bent á það eða komið með skýringar á því af hverju þessar vélar hafa brugðist í þeim tilfellum sem ég nefndi áðan, nýlegum tilfellum. Við hljótum líka að taka tillit til sjónarmiða þeirra. Hins vegar hljótum við ávallt að leggja á það áherslu, og hana mikla, að við veitum mikið aðhald í þessum efnum, að fylgst sé með því að þessar vélar séu til staðar. Því skulum við bara vona að þau atvik sem við urðum vitni að í vetur muni ekki endurtaka sig. Sjúkraflugið er allt of mikilvægt til að slíkt megi gerast.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það er alveg ljóst að vanefndarákvæðin eru mjög skýr og sterk þannig að ég tel ekkert tilefni til að herða á þeim. Varðandi skýringar á þeim flugum sem hafa tafist hef ég ekki yfirlit yfir það en man þó eftir að í einhverjum tilvikum var það vegna bilana. Ég hef þó ekki farið yfir það sérstaklega á þessum tíma sem ég hef verið í ráðuneytinu. Hér hefur verið minnst á þyrluflug og ég vil nefna að í ljósi breyttra aðstæðna má vera að í framtíðinni breytist sjúkraflugið okkar. Af því að við fáum öflugri þyrluflota má vera að hluti af núverandi sjúkraflugi sem er með flugvélum færist yfir á þyrlur þegar flotinn stækkar en það er seinni tíma mál. Ég vil að lokum þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur orðið um staðsetninguna á Reykjavíkurflugvelli og tengsl hans við nýja sameinaða sjúkrahúsið sem hér mun rísa á næstu árum. Ég vil nota tækifærið og þakka sérstaklega þeim þingmönnum sem hafa dregið það fram, hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni og Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, fyrir að sýna því máli svona góðan skilning. Þá kannski leyfi ég mér hér að hæla sérstaklega hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur sem er þingmaður í höfuðborginni en sýnir þessu máli svona djúpan skilning. Það er alveg ljóst að sjúkraflugið er geysilega mikið landsbyggðarmál og þingmenn höfuðborgarsvæðisins mega ekki gleyma að þó að fólk úti á landsbyggðinni sé færra en við sem hér búum ber okkur að teygja okkur í þá átt að veita því eins góða þjónustu og hægt er. Þar er sjúkraflugið mikið atriði og þess vegna er eðlilegt að hafa góð tengsl á milli flugvallar og sjúkrahúss og hafa þá leið sem stysta sem fara þarf með sjúklinga.

Frú forseti. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra heilbrigðismála út í hreyfingu sem valkost í heilbrigðisþjónustu. Ég hef ítrekað lagt fram þingmál ásamt fimm öðrum hv. þingmönnum um að farið verði að undirbúa það að hreyfing geti orðið valkostur í heilbrigðisþjónustu, þá sem lækning eða í fyrirbyggjandi tilgangi þannig að læknar geti vísað á hreyfingu og leiðbeiningar um mataræði sem meðferð við sjúkdómum á sama hátt og vísað er á lyf eða læknisaðgerðir. Til að þetta geti orðið þarf að fara í allnokkra undirbúningsvinnu og vísa ég til Norðurlandanna sem hafa tekið upp þennan valkost í heilbrigðisþjónustunni. Hann hefur gefist mjög vel, bæði hefur hann verið hagkvæmari og er áhættuminni en allt inngrip. Þetta ætti líka að geta komið til móts við aukinn lyfjakostnað þar sem menn mundu þá takast á við kvilla sína og sjúkdóma af eigin atorku í stað þess að fara á lyf eða í gegnum læknisaðgerðir. Sem fylgiskjal með því þingmáli sem ég vísaði í og hef flutt ítrekað er verkefni sem nemendur í verkefnisstjórnun og leiðtogaþjálfun við Endurmenntunarstofnun Háskóla Íslands unnu á síðasta ári. Það heitir Hreyfiseðill – ávísun á hreyfingu. Þar hafa þau unnið áfram þessa hugmynd og sett hana upp sem tilraunaverkefni. Ég hef heyrt af miklum áhuga úti í samfélaginu um að þessi leið verði reynd hér á landi og heilsugæslustöðvar hafa sýnt verkefninu mikinn áhuga og eru jafnvel að íhuga að koma með tilraunaverkefni í þessa veru. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hún kannist við þennan áhuga og hvort uppi séu áform um að gera hreyfingu að valkosti í heilbrigðisþjónustunni með því að taka upp útgáfu á svokölluðum hreyfiseðlum eða grænum seðlum eins og það var t.d. kallað í Noregi. Ef svo er spyr ég hvar, hvernig og á hvaða stigi undirbúningurinn sé. Svo væri auðvitað gaman að heyra líka hvort hæstv. ráðherra er ekki tilbúin til að beita sér fyrir því að þetta mál verði samþykkt í heilbrigðis- og trygginganefnd og farið verði í þá vinnu að koma með þennan valkost hér á landi sem hefur gefist svo vel annars staðar á Norðurlöndunum.

Virðulegur forseti. Hér er spurt um hreyfingu sem valkost í heilbrigðisþjónustu og hvort uppi séu áform um að taka upp útgáfu hreyfiseðla eða grænna seðla, og ef svo er hvar málið sé statt í undirbúningi. Á undanförnum árum hafa komið fram sífellt áreiðanlegri upplýsingar um gildi hreyfingar til að fyrirbyggja sjúkdóma og bæta líðan vegna fjölmargra sjúkdóma og kvilla. Hreyfing hefur góð áhrif á þunglyndi, hjarta, æðakerfi og stoðkerfi sjúklinga svo að fátt eitt sé talið. Þá er óumdeilt að kyrrseta eykur hættu á offitu, en offita er einmitt gríðarlega vaxandi vandamál í öllum vestrænum löndum. Það er því mikilvægt að fólk hreyfi sig reglulega, bæði meðan það er við góða heilsu og eins þegar ýmsir langvinnir sjúkdómar sækja að. Í nágrannalöndum okkar hafa verið gerðar tilraunir til að fá lækna til að gefa út svokallaða hreyfiseðla í staðinn fyrir eða ásamt lyfseðlum. Hér hefur farið fram umræða um hvort rétt sé að taka upp slíka seðla en það mál hefur ekki verið til lykta leitt enn þá. Á Heilsugæslustöðinni í Garðabæ er hafinn undirbúningur að því að innleiða notkun á hreyfiseðli, þ.e. læknar munu vísa völdum hópi sjúklinga á hreyfingu sem meðferðarúrræði. Undirbúningur að því verkefni hófst síðasta haust og samstarf er hafið milli heilsugæslunnar og bæjarfélagsins. Stefnt er að samvinnu við sjúkraþjálfara, almenning, íþróttadeild íþróttafélagsins Stjörnunnar, sundstaði bæjarins og fleiri. Stefnt er að því að bjóða upp á hreyfiseðilinn sem meðferðarúrræði í Garðabæ strax haustið 2006. Heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið mun fylgjast náið með framgangi þessa verkefnis. Einnig hafa Lýðheilsustöð og Íþróttasamband Íslands tekið upp samstarf og undirbúa nú verkefni sem hefur það að markmiði að auka þátttöku almennings í hreyfingu. Það samstarf er nýhafið og ekki enn ljóst hvernig verkefninu verður háttað í smáatriðum en markhópurinn verður fyrst og fremst almenningur frekar en fólk með langvinn veikindi. Verði ákvörðun tekin um að þróa frekar hugmyndina um hreyfiseðil mun þetta verkefni geta verið meðal þeirra valkosta sem boðið yrði upp á sem langtímaeftirfylgd. Að mínu mati er mjög mikilvægt að samfélagið í heild stuðli að aukinni hreyfingu almennings, bæði áður en veikindi steðja að og líka síðar því að betra er heilt en vel gróið. Því er æskilegt að umhverfið sé þannig úr garði gert að það hvetji til hreyfingar, t.d. með því að sveitarfélög skipuleggi göngustíga sína og útivistarsvæði þannig að þau hvetji til hreyfingar og að samgöngumannvirki séu skipulögð þannig að auðvelt sé að ferðast um gangandi eða hjólandi milli staða. Virðulegur forseti. Almennt er hreyfing mjög mikilvæg. Hins vegar spyr ég mig: Er rétt að koma hér upp hreyfiseðlum sem við borgum læknum fyrir að gefa út og borgum svo fólki fyrir að hreyfa sig og fara í þau úrræði sem boðið er upp á? Hvað eigum við að ganga langt í því? Ég viðurkenni að ég hef talsverðar efasemdir um þingsályktunartillöguna sem hér var komið inn á líka. Ég skoðaði hana á sínum tíma og ákvað að vera ekki einn af flutningsmönnunum og það var m.a. vegna þess sem kemur fram í henni, þ.e. að samkvæmt tillögunni sem hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir er 1. flutningsmaður að og fólk úr Framsóknarflokknum er líka á, eins og hv. þm. Magnús Stefánsson, á að skipa nefnd til að skoða þessi mál. Í þingsályktunartillögunni stendur, með leyfi forseta: „Þá þarf nefndin að meta hvort almannatryggingarnar eigi að taka þátt í hreyfingaráætlun sem læknar vísa á og hvernig eftirliti og eftirfylgni skuli háttað. Einnig þarf nefndin að athuga hvort mennta þurfi sérstaka hreyfingarráðgjafa og þá hvernig þeirri menntun skuli háttað.“ - Við þurfum að fara vel með fé skattborgaranna. Heilbrigðisþjónustan er dýr og hún er mikilvæg. Hvað er mikilvægast? Hvernig eigum við að forgangsraða öllum þeim verkefnum sem eru fram undan? Þá spyr ég mig: Er þetta brýnast? Eigum við að láta skattborgarana borga í gegnum almannatryggingarnar fyrir að fólk hreyfi sig? Ég hef vissar efasemdir um það. Mér finnst að við þurfum að stíga mjög létt til jarðar áður en við tökum einhver slík skref. Ég sé að í Noregi hefur verið heimilað að greiða læknum fyrir að gefa út hreyfiseðla. Mér finnst að hreyfing eigi að vera nú þegar meðferðarúrræði, þ.e. læknar eigi að segja við fólk sem kemur til þeirra að það eigi að hreyfa sig, og þeir gera það langflestir. Það er hluti af heilbrigðum lífsstíl. Ég hef vissar efasemdir um að við stígum inn í það kerfi 

Virðulegi forseti. Hér er um snjalla fyrirspurn að ræða og í raun framhald af þingsályktunartillögu hv. þingmanns. Hreyfing þarf ekki endilega að kosta peninga. Það kostar ekkert að ganga og það kostar ekkert að fara í fjallgöngu. Það kostar lítið að kaupa reiðhjól og nota það í staðinn fyrir að nota bíl. Þetta er spurning um lífsviðhorf og sjálfsstjórn. Það er til þess að gera afar ódýrt að sækja sundstaði á Íslandi, ótrúlega ódýrt miðað við hve heilsusamlegt það er. Ég spyr mig sömu spurninga og hæstv. heilbrigðisráðherra, hvort eðlilegt sé að læknar framvísi einhverjum grænum kortum. Þetta er miklu frekar spurning um hvatningu til fólks um að hreyfa sig og breyta um lífsstíl en hins vegar er ég mjög ánægður með að hv. þingmaður skuli vekja athygli á þessu, hve miklu máli þetta skiptir.

Frú forseti. Mig langar að byrja á að geta þess að bæjarstjórn Hafnarfjarðar ákvað fyrir þremur árum að taka upp styrki og greiða 2.000 kr. á mánuði fyrir íþróttaiðkun 10 ára barna. Það jók geypilega þátttöku í íþróttum. Hvað eru íþróttir og hreyfing annað en forvarnastarf? Um síðustu áramót ákvað bæjarstjórn Hafnarfjarðar að hækka þennan aldur upp í 12 ár. Hvað gerist á næstu mánuðum? Það mun tíminn leiða í ljós. En ég tek heils hugar undir það að hreyfing og íþróttir eru stórkostlega til bóta fyrir heilsu og forvarnastarf fyrir fólk á öllum aldri.

Virðulegi forseti. Það er enginn að tala um að borga fullfrísku fólki úr opinberum sjóðum. Það er verið að tala um að hjálpa öryrkjum og fátæku fólki til að fjárfesta í líkamsrækt í ákveðnum tilfellum. Það sem skiptir mestu máli er að gera eigi tilraunir með svokallaða hreyfiseðla. Ég fagna því og fagna umræðunni. Þetta eru sjúkdómar tíðarandans, hreyfingarleysi, offita og ofát hvers konar eru sjúkdómar sem tengjast breyttu neyslumynstri á fæðu og breyttum lifnaðarháttum frá degi til dags. Fjöldi fólks vinnur kyrrsetuvinnu sem áður vann líkamlega erfiðisvinnu. Forsendur hafa því breyst sem kallar á ný viðhorf hjá læknum. Læknar leiðbeina sjúklingum sínum, þeim ber skylda til að hvetja þá til að hreyfa sig og stunda hollari lífshætti í stað þess að moka í þá lyfjum og slíkum óþverra, sem er í mörgum tilfellum óþarft að gera. Oft er þar um að ræða úreltar læknisaðferðir. Hér er hins vegar vísir að nútímalegri umræðu um hollustuhætti.

Frú forseti. Ég vil byrja á að fagna þessari umræðu, um svokallaða hreyfiseðla. Ég fagna því frumkvæði sem sýnt hefur verið Garðabæ, eins og kom fram hjá hæstv. heilbrigðisráðherra. Öllu fylgir kostnaður en hér er um fyrirbyggjandi aðgerðir að ræða. Við erum að tala um forgangsröðun, að lækka lyfjakostnað, styttri sjúkrahúslegu og heilbrigðara líf. Annað mætti líka skoða, þ.e. að skattleggja ekki svokallaða líkamsræktarstyrki sem stéttarfélög veita félagsmönnum sínum. Þar eru nokkur þúsund króna á ári. Mér finnst grátlegt að það skuli skattlagt og þannig jafnvel unnið gegn hreyfingu. Menn vita hvað hreyfing og íþróttir eru hollar eins og sést á hv. þm. Jóni Kr. Óskarssyni sem er hér sjötugur og vel frískur.

Frú forseti. Ég fagna því að Garðbæingar ætli að fara af stað með hreyfiseðla sem tilraunaverkefni. Ég tel það framsýni og er sannfærð um að í framhaldinu muni fleiri gera hið sama. Aftur á móti þarf að huga að ýmsu ef fleiri fara út í þetta. Það þarf að samræma vinnubrögðin. Ég treysti því að hæstv. ráðherra láti fara í þá vinnu í ráðuneytinu, að meta vinnubrögð og hvort mennta þurfi starfsfólk til að fylgja eftir hreyfiáætlunum eða hreyfiseðlum. Í þingsályktunartillögu minni er lagt til að menn meti hvort almannatryggingarnar komi inn í slíkt fyrirkomulag, verði hreyfiseðlarnir teknir upp. Það er vegna þess að á Norðurlöndunum hafa menn farið í að styðja fátæka, atvinnulausa eða þá sem illa eru staddir fjárhagslega til þess að fara í þá líkamsrækt sem læknar leggja til, til að geta farið á heilsuræktarstöð eða sótt líkamsrækt almennt. Auðvitað á þetta ekki að þurfa að kosta neitt en það þarf hvatningu. Í Noregi er læknum borgað fyrir að skrifa hreyfiseðla. Ég teldi eðlilegt að sama fyrirkomulag gilti gagnvart læknum, að fylla út hreyfiseðil eins og lyfseðil. Það á ekki að borga meira fyrir hreyfiseðil en lyfseðil. Það er mun hagkvæmara fyrir samfélagið að læknir fylli út hreyfiseðil sem segir: Þú átt að fara í sund tvisvar í viku, út að ganga, á hlaupabraut eða hvað það er. Það er auðvitað einstaklingsbundið, eftir því hvað hrjáir hvern og einn. Síðan þarf einhver að fylgjast með því að farið sé eftir þessu. Það er reyndar meira en gert er með lyfseðla. Menn gefa út lyfseðla og enginn fylgist með því hvort fólk tekur inn lyfin sem því er ráðlagt að taka og oft er kostnaður við það. Ég minni á að sum lyf þurfa menn að borga að fullu, önnur greiða almannatryggingar. Menn telja ekki ástæðu til að almannatryggingakerfið greiði öll lyf. En ég tek undir með hæstv. ráðherra. Betra er heilt en gróið. Ég hvet hæstv. ráðherra til að fara í þá vinnu sem lögð er til í þingmáli mínu í ráðuneyti sínu.

Virðulegi forseti. Já, að sjálfsögðu munum við fylgjast með tilrauninni í Garðabæ. En almannatryggingar borga ekki neitt í henni. Það er ekki þannig að það er verið að nota …  Ég tel að miðað við þá forgangsröð sem við höfum fyrir framan okkur og öll þau verkefni í heilbrigðisþjónustunni, sem eru brýn, eigi læknar að beina sjúklingum í hreyfingu og fræða sjúklinga.  Fólk er ágætlega upplýst í dag um gildi hreyfingar. Ég tel að fólk geti hreyft sig fái það hvatningu og hafi það áhuga á því, án þess að því sé eitthvað sérstaklega fylgt eftir af einhverjum aðilum. Ég tel að við höfum geysilega mörg úrræði í dag. Fólk getur hreyft sig hafi það áhuga. Það er mikil hvatning í gangi sem betur fer og mikil forvörn í því. Ég tel að þetta sé ekki efst á forgangslistanum, að fara borga af sköttum borgaranna í þetta verkefni.

Frú forseti. Aðalfundur Félags eldri borgara í Reykjavík og nágrennis var haldinn á Hótel Sögu laugardaginn 18. febrúar síðastliðinn. Hann sóttu yfir 200 manns. Þar voru samþykktar ýmsar áskoranir og ályktanir, m.a. áskorun til ríkisstjórnarinnar um að endurskoða lög um málefni aldraðra. Þeir telja að þau séu byggð á úreltum sjónarmiðum sem ekki eru í takt við nútímaleg viðhorf og séu dragbítur á eðlilega og nauðsynlega framþróun í málaflokknum. Ég ætla að lesa, með leyfi forseta, þessa ályktun: „Aðalfundur Félags eldri borgara í Reykjavík og nágrenni haldinn á Hótel Sögu 18. febrúar 2006, skorar á ríkisstjórn að beita sér fyrir eftirfarandi: Að nú þegar verði skipaður starfshópur til þess að endurskoða frá grunni lög nr. 125/1999, um málefni aldraðra. Hlutverk hans verði m.a.: 1. Að undirbúa flutning málefna aldraðra til sveitarfélaga. 2. Að marka heildarstefnu í málum aldraðra sem byggir á hugmyndafræði um jafnrétti og mannréttindi. 3. Að stjórnsýsla málaflokksins verði skýr og afdráttarlaus varðandi skyldur og ábyrgð opinberra aðila. 4. Að samræma ákvæði sem er að finna í hinum ýmsu lagabálkum og snerta málefni aldraðra. 5. Að marka þá stefnu í búsetumálum aldraðra að ýmsir valkostir verði til staðar í samræmi við óskir og þarfir eldri borgara, svo sem sambýli, þjónustuíbúðir, leiguíbúðir o.fl. Mikilvægt er að tryggja öryggi og sjálfræði aldraðra í sjálfstæðri búsetu. 6. Að setja skýr ákvæði um heimaþjónustu, dagdvöl (dagvistun), og hvíldarinnlagnir (skammtímavistun). 7. Að sett verði ákvæði í lögin um réttindagæslu aldraðra. Vitað er að réttindi þeirra eru oft fyrir borð borin, bæði utan stofnana sem og innan þeirra. 8. Að breyta fyrirkomulagi greiðslna íbúa á dvalar- og hjúkrunarheimilum þannig að þeir haldi áfram fjárforræði sínu.“ Þetta er áskorun til ríkisstjórnarinnar frá Félagi eldri borgara. Í framhaldi af þessari áskorun spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hún hafi orðið við þessari áskorun eða einhver í ríkisstjórninni. Ég spyr hana: Er fyrirhugað að endurskoða lög um málefni aldraðra? Ég tel að í áðurnefndri ályktun sé bent á mjög brýn atriði mörg hver og áríðandi að menn færi þennan málaflokk til nútímahorfs, en samfélagið kallar á það í dag.

Virðulegi forseti. Hér er spurt hvort fyrirhugað sé að endurskoða lög um málefni aldraðra. Því er til að svara að núgildandi lög um málefni aldraðra voru endurskoðuð í heild á árinu 1999, sem var ár aldraðra hjá Sameinuðu þjóðunum. Leitað var eftir tillögum samstarfsnefndar um málefni aldraðra um breytingar og byggja lögin á þeim tillögum. Lögin tóku gildi 11. janúar árið 2000. Nokkrar breytingar hafa verið gerðar frá gildistöku laganna. Má t.d. nefna breytingar í framhaldi af samkomulagi við Landssamband eldri borgara í lok ársins 2002. Þær breytingar voru samþykktar á vorþingi 2004. Með þeim breytingum var Framkvæmdasjóði aldraðra heimilt að greiða þann hluta húsaleigu sem telst stofnkostnaður vegna leigu á hjúkrunarheimili sem samþykkt hefur verið að byggja eftir 1. janúar 2005 á kostnað annarra aðila en ríkisins. Einnig var heimiluð greiðsla húsnæðisgjalds en því gjaldi er ætlað að standa undir almennu viðhaldi öldrunarheimila. Í samstarfi heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins og Landssambands eldri borgara hafa ýmsir þættir er snerta málefni aldraðra verið ræddir og hefur það samstarf farið fram í nefndum á vegum heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra. Núna er starfandi nefnd á vegum forsætisráðherra sem hefur það hlutverk að fjalla annars vegar um búsetu- og þjónustumál aldraðra, með tilliti til fjölbreyttra búsetuforma, stoðþjónustu og samþættingar heimahjúkrunar og félagslegrar heimilisþjónustu sveitarfélaganna, og hins vegar um fyrirkomulag á tekjutengingabótum almannatrygginga. Mér þykir rétt að bíða eftir niðurstöðum nefndarinnar áður en tekin verður ákvörðun um heildarendurskoðun á lögum um málefni aldraðra. Að mínu mati er brýnt að veita öldruðum góða þjónustu og það er hægt að gera innan núgildandi lagaramma. Ég tel að það sé rétt að nefnd, sem Ásmundur Stefánsson er formaður í og vinnur á vegum forsætisráðherra, fari yfir þessi mál sem ég veit að brenna mjög heitt á eldri borgurum, þ.e. búsetuformið, stoðþjónustan, samþætting heimahjúkrunar og félagslegrar heimilisþjónustu og tekjutengingar á bótum almannatrygginga. Ég tel eðlilegt að bíða eftir niðurstöðum þeirrar nefndar áður en farið verður í að skoða lög um málefni aldraðra.

Frú forseti. Já, hæstv. heilbrigðisráðherra, það skal endurskoða málefni eldri borgara. Ég vil vitna í blað sem Landssamband eldri borgara gefur út og heitir Listin að lifa, með leyfi forseta: „Fulltrúar Landssambands eldri borgara sóttu fund norrænu samtakanna í október. Þeir voru sammála um að mikið skorti á að kostir norrænu fyrirmyndarinnar séu virkir hjá okkur. Þau atriði sem hvað mest skáru sig úr í samanburði við hinar Norðurlandaþjóðirnar eru umönnunar- og hjúkrunarþættirnir, einnig að allur grunnlífeyrir skuli vera tekjutengdur hjá okkur. En svo er ekki í jafnríkum mæli hjá hinum norrænu þjóðunum. Þar fá allir verulega hærri grunnlífeyri, folkepension.“

Frú forseti. Þetta mál er tvíþætt. Annars vegar grunnlífeyrir aldraðra sem þarf að hækka, ótekjutengdur grunnlífeyrir þarf að hækka, og hins vegar þarf að efla hjúkrunar- og umönnunarstarf. Margar nefndir hafa starfað að þessum þáttum. Ég hef verið á þingi í sex ár og ég minnist þess að vitnað hefur verið í margar nefndir sem unnið hafa að þeim þáttum sem hæstv. heilbrigðisráðherra var að nefna. Í haust lá t.d. fyrir nokkurra ára gömul skýrsla sem sýndi að grunnur fjárveitingar til elli- og hjúkrunarheimila var allt of lágur og þurfti að bæta, að mig minnir, um 300 millj. kr. í grunninn. Þetta hefur legið fyrir en samt var ákveðið að skipa nýja nefnd til að athuga hvort þetta væri svo. Getur hæstv. heilbrigðisráðherra upplýst okkur hversu margar nefndir 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur fyrir að bera upp þessa þörfu fyrirspurn og vil jafnframt taka undir orð hv. þm. Jóns Bjarnasonar. Áskorun frá eldri borgurum um endurskoðun laga á málefnum aldraðra er í sjálfu sér mjög eðlileg, sérstaklega með tilliti til þeirrar gífurlegu togstreitu sem virðist vera varðandi málefni þeirra. Þetta fólk skapaði það þjóðfélag sem við búum í og það er ósátt við stöðu sína í dag. Því er nauðsynlegt að haft sé meira samráð við það og hlustað á það. Ég tel nauðsynlegt, frú forseti, miðað við þá miklu togstreitu sem er í gangi milli stjórnvalda og eldri borgara, annars vegar að endurskoða lögin og hins vegar að setja inn ákvæði um umboðsmann eldri borgara til að verja hag þeirra.

Hæstv. forseti. Ég vil einkum vekja máls á afkomu aldraðra, þ.e. tekjutengingum og grunnlífeyri og öðru slíku. Eins og menn vita er grunnlífeyririnn eina upphæðin í tryggingakerfinu sem er undanþegin skerðingarreglum gagnvart tekjum úr lífeyrissjóði og þessar 23 þús. kr. sitja eftir. Það þarf auðvitað að hækka grunnlífeyrinn en að mínu mati þarf líka að breyta þeim skerðingarreglum sem nú er beitt, þ.e. 45% reglunni. Það er ekki ásættanlegt að skerðingarreglurnar séu eins og þær eru í dag þegar grunnlífeyririnn, tekjutryggingin, heimilisuppbótin og tekjutryggingaraukinn duga samanlagt ekki fyrir framfærslu. Það er algerlega óásættanlegt, frú forseti.

Frú forseti. Ég verð að byrja á því að lýsa yfir miklum vonbrigðum með svar hæstv. heilbrigðisráðherra sem er ný í embætti en gamalreyndur stjórnmálamaður, sem ég hélt að mundi nota tækifærið til að sýna á spilin og draga upp framtíðarsýn í málefnum aldraðra, stíga fyrstu skrefin í þá átt að afmá þann skammar- og smánarblett sem úrræðaleysið í búsetumálum elsta hóps aldraðra og lífeyrismálum þess hluta aldraðra sem lægstar hafa tekjurnar, er á ríkisstjórn Íslands og ekki síst Framsóknarflokknum. Ætli dapurlegasti kaflinn í ákaflega skrykkjóttri sögu ríkisstjórnarsamstarfs sjálfstæðis- og framsóknarmanna síðasta áratug sé ekki úrræðaleysið og staðan í málefnum aldraðra sem er Framsóknarflokknum til skammar og ríkisstjórninni til skammar. Ég lýsi aftur yfir miklum vonbrigðum með að hæstv. heilbrigðisráðherra skyldi ekki nota tækifærið 

Frú forseti. Ég verð að lýsa yfir verulegum vonbrigðum með svar hæstv. ráðherra. Það er alveg rétt að staðan í málefnum aldraðra er smánarblettur á þessari ríkisstjórn. Þegar Félag eldri borgara í Reykjavík kemur nú með áskorun á ríkisstjórnina um að endurskoða lögin um málefni aldraðra, sem þeir telja vera byggð á úreltum sjónarmiðum sem eru ekki í takt við nútímaleg viðhorf og dragbít á eðlilega og nauðsynlega framþróun í málaflokknum, þá ætlar hæstv. ráðherra ekkert að gera í málinu heldur bíða eftir Ásmundi Stefánssyni í forsætisráðuneytinu. Ég get bent hæstv. ráðherra á það að hér er löng áskorun til ríkisstjórnarinnar einmitt um nefndarvinnuna hjá Ásmundi Stefánssyni og krafa um að eitthvað verði gert í tekjutengingunum, sem auðvitað verður að bregðast við, skattleysismörkunum og öllu því regluverki. Ég hef ekki tíma til að fara yfir það. En að ætla ekki að taka á þessum lagabálki núna þegar kosningar nálgast - ég sé ekki annað en að stjórnarflokkarnir séu farnir að veifa og flagga til eldri borgara og ætla að gera allt fyrir þá - en það á ekki einu sinni að taka fyrir lögin um málefni aldraðra og skoða þau í ljósi þeirra ábendinga sem eldri borgarar beina til ríkisstjórnarinnar. Ég er alveg gáttuð á framgöngu hæstv. ráðherra sem er nýkomin í þetta ráðuneyti. Ég ítreka að við eigum langt í land ef við horfum til Norðurlandanna og hvað þjónustan þar er komin lengra. Við erum 10–15 árum á eftir þeim hvað varðar þjónustu við aldraða og valkosti sem þeim standa til boða. Ég hvet hæstv. ráðherra til að skipta um skoðun og taka á þessum málaflokki. Þó að þetta hafi verið endurskoðað 1999 er enn langt í land að lögin séu í takt við samtímann.

Virðulegur forseti. Mér finnst þingmenn gera allt of mikið úr því að heildarendurskoðun á lögum aldraðra komi hér og bjargi öllu. Ég held að það sé mikill misskilningur hjá hv. þingmönnum. Þegar ég kom í stól heilbrigðisráðherra gaf ég út tvær línur varðandi mína framtíðarsýn. Það er aukin þjónusta við aldraða og málefni er lúta að lýðheilsu vegna þess að þar held ég að við getum unnið mikið forvarnastarf og brýnt. Það er auðvitað margt sem brennur á eldri borgurum eins og öðrum þjóðfélagshópum. En það sem hefur kannski helst brunnið á þeim er þjónusta við sjúka aldraða svo og tekjutengingarnar. Það eru einmitt þau mál sem eru til skoðunar og umfjöllunar í nefnd Ásmundar Stefánssonar. Ég bind miklar vonir við það starf sem þar er unnið  Hér var nánast verið að gera grín að nefndastarfi áðan. Ég furða mig á því. Það var mjög öflug nefnd sem starfaði og skilaði tillögum og niðurstöðu árið 2002. Unnið hefur verið eftir því samkomulagi sem þá var gert og staðið við allt. 

Hæstv. forseti. Ég spyr um þróun raforkuverðs á Íslandi út frá stefnumótun sem lagt var upp með á árinu 1997 þegar Alþingi samþykkti byggingu álvers Norðuráls á Grundartanga í Hvalfirði og tilheyrandi orkusölusamninga sem gerðir voru milli Landsvirkjunar og fyrirtækisins og þeirrar stefnumótunar sem þar fylgdi með. Stefnumótunin birtist í nefndaráliti á þskj. 1272, máli 445, á 121. löggjafarþingi 1996–1997, og þar sagði m.a. á þá leið að rafmagnssamningur Landsvirkjunar við Norðurál væri hagstæður Landsvirkjun og hefði jákvæð áhrif á afkomu fyrirtækisins. Þessi samningur um raforkusölu átti samkvæmt áliti meiri hlutans í iðnaðarnefnd og Landsvirkjunar að tryggja 3% lækkun árlega á orkuverði frá Landsvirkjun til almenningsveitna og þá hefði væntanlega einhver lækkun átt að fylgja inn í rafmagnsverð til almennings, enda var út frá því gengið, eins og segir í nefndarálitinu með þessum orðum, með leyfi forseta: „Stuðlar hann þannig að því markmiði að raforkuverð til almenningsveitna lækki um 3% árlega frá árinu 2001 til ársins 2010 en haldist síðan óbreytt, en þetta telur meiri hlutinn mjög mikilvæga forsendu fyrir samþykkt málsins og gerir því ekki athugasemdir við þennan þátt málsins.“ Út af þessu var lagt á Alþingi og Alþingi samþykkti raforkustefnuna að þessu leyti og byggingu Norðuráls, og allt gott um það, en spurningin sem ég ber undir hæstv. iðnaðarráðherra er svohljóðandi: Hvernig hefur ríkisstjórninni tekist að fylgja eftir þeirri stefnumörkun að raforkuverð skuli lækka um 3% á ári frá 2001–2010 eins og lagt var upp með þegar samþykkt var að byggja álver Norðuráls í Hvalfirði? Ef þetta hefði gengið eftir skyldi maður ætla að orkuverð hér á landi hefði lækkað en í fróðlegu upplýsingariti eða skýrslu sem iðnaðarráðherra lét gefa út kemur m.a. fram á bls. 22 að orkuverð hefur nánast staðið í stað, a.m.k. hjá Rarik en að hluta til örlítið lækkað hjá Orkuveitu Reykjavíkur, frá 2001–2005. Ýmsar fleiri upplýsingar eru í þessari skýrslu sem ég mun koma að síðar.

Hæstv. forseti. Árið 1996 skipaði iðnaðarráðherra, að fengnum tillögum borgarstjórans í Reykjavík og bæjarstjórans á Akureyri, viðræðunefnd eignaraðila að Landsvirkjun til þess að ræða eignarhald, rekstrarform og hlutverk fyrirtækisins. Hlutverk nefndarinnar var að kanna hvort tímabært væri að breyta rekstrarformi, eignaraðild og hlutverki Landsvirkjunar frá því sem þá var og ef svo væri hversu langt skyldi ganga í þeim efnum. Viðræðunefndin komst að þeirri niðurstöðu að rekstrarform Landsvirkjunar skyldi vera óbreytt fram til ársins 2004 en eigendaframlög, sem komi í stað eiginfjárframlaga og stofnframlaga, yrðu endurmetin miðað við árslok 1995. Þá var lagt til að sett yrði arðgjafargjaldskrár og arðgreiðslumarkmið fyrir Landsvirkjun og breytingar yrðu gerðar á stjórnskipulagi fyrirtækisins. Í niðurstöðum nefndarinnar segir varðandi þetta að fyrir liggi áætlanir um rekstur Landsvirkjunar byggðar á ákveðnum forsendum, þar á meðal að gjaldskrárverð verði óbreytt að raungildi til ársins 2000 og lækki síðan árlega um 2–3% á árunum 2001–2010. Þá segir að þessar forsendur eigi að tryggja ákveðna arðsemi en þær kunni þó að breytast sem gæti haft í för með sér röskun á fyrrgreindum forsendum um þróun gjaldskrár. Í samræmi við niðurstöður viðræðunefndarinnar gerðu fulltrúar eigenda breytingar á sameignarsamningi um Landsvirkjun. Í fylgiskjali S með samningnum er fjallað um arðgjafargjaldskrár og arðgreiðslumarkmið Landsvirkjunar. Í 2. tölulið fylgiskjalsins segir að stefnt skuli að því að gjaldskrá Landsvirkjunar til almenningsrafveitna verði í meginatriðum óbreytt að raungildi til ársins 2000 en lækki síðan að raungildi um 2–3% á ári á árunum 2001–2010. Í þessu sambandi verður að hafa í huga að þegar samkomulagið var gert hvíldu samkvæmt lögum víðtækar skyldur á Landsvirkjun umfram það sem nú er. Þannig var tilgangur fyrirtækisins m.a. að vinna, flytja og selja í heildsölu raforku til almenningsrafveitna svo og til iðjufyrirtækja og að byggja og reka raforkuver og meginstofnlínukerfi landsins. Þá var í lögum um fyrirtækið kveðið á um að sama gjaldskrá skyldi gilda um afhendingu rafmagns til almenningsrafveitna á afhendingarstöðum fyrirtækisins. Þegar samkomulagið var gert voru öll orkufyrirtæki landsins að auki að stærstum hluta undanþegin skattskyldu sem er ekki raunin nú. Með tilkomu nýrra raforkulaga, og þá sérstaklega stofnun Landsnets hf., breyttist hlutverk Landsvirkjunar auk þess í grundvallaratriðum í það að verða eingöngu raforkuframleiðandi og heildsali á raforku. Við þetta breyttust allar forsendur verulega, m.a. tók ný heildsölugjaldskrá Landsvirkjunar gildi þar sem orkuverð var fest bæði til lengri og skemmri tíma. Í fyrirspurn hv. þingmanns er vikið að þeim þætti samkomulags sameigenda Landsvirkjunar sem varðar gjaldskrármarkmið. Er í fyrsta lagi rétt að fram komi að um er að ræða sameiginlegt markmið eigenda Landsvirkjunar og ekki á færi ríkisstjórnarinnar einnar að fylgja eftir þeirri stefnumörkun umfram aðra eigendur. Við gjaldskrárákvarðanir stjórnar fyrirtækisins horfði stjórnin þó að sjálfsögðu m.a. til þessarar ákvörðunar. Í annan stað ber að hafa í huga að samkomulagið gekk út á að gjaldskrárverð Landsvirkjunar til almenningsrafveitna skyldi haldast óbreytt að raungildi til ársins 2000 en lækka síðan að raungildi um 2–3% á ári á árunum 2001–2010. Í þriðja lagi verður að hafa í huga að gríðarlegar breytingar hafa orðið á skipulagi raforkumála sem ekki lágu ljósar fyrir árið 1996. Ef hins vegar er horft til fyrrgreinds markmiðs hækkaði gjaldskrá Landsvirkjunar, samkvæmt upplýsingum frá fyrirtækinu, um alls 16,1% á tímabilinu frá janúar 2001 til janúar 2006. Á sama tíma hækkaði vísitala neysluverðs hins vegar öllu meira eða um 23,4%. Raunlækkun gjaldskrár Landsvirkjunar, ef miðað er við vísitölu neysluverðs, var því á tímabilinu u.þ.b. 31%. Til samanburðar hefur rafmagnshluti vísitölu neysluverðs, sem nær að vísu eingöngu til einstaklinga en ekki fyrirtækja, hækkað á þessu sama tímabili úr 105,8 stigum í 123,7 stig eða um 16,9%. Raunlækkun rafmagnsverðs á tímabilinu, ef miðað er við vísitölu neysluverðs, er því tæplega 28% ef miðað er við þetta fimm ára tímabil. Það er því óhætt að segja að verðskrá Landsvirkjunar hefur ekki hækkað í takt við almenna verðlagsþróun hér á landi hin síðustu ár og virðist það að mestu hafa skilað sér til neytenda því að hækkanir á rafmagnshluta vísitölu neysluverðs eru umtalsvert lægri en verðlagsþróunin. Eins og ég hef þó áður vikið að í mínu máli eru forsendur allar aðrar í dag en þegar fyrrgreint markmið var sett. Nú hefur verið innleidd samkeppni á raforkumarkaði sem hefur þegar skilað sér í verðlækkunum til neytenda. Ég hef fulla trú á því að svo muni áfram verða og að skipulagsbreytingar sem gerðar voru á raforkumarkaði verði því til góðs.

Frú forseti. Það er nú þessi stöðuga öfugmælavísa um samkeppni í raforku á markaði hér á Íslandi sem hæstv. ráðherra staglast á og er náttúrlega alveg fráleit. Ég velti því fyrir mér hvort ráðherra geti upplýst hversu mikið raforka hefði getað lækkað til heimilanna í landinu og til almennra fyrirtækja í landinu ef ekki hefði verið ráðist í síðustu stóriðjuframkvæmdir. Eins og við vitum eru heimilin og fyrirtækin látin greiða niður raforkuna til stóriðjunnar. Hvað hefðum við getað lækkað rafmagnið til almennra notenda mikið ef við hefðum ekki ráðist í þessar stóriðjuframkvæmdir? Hefðum við kannski getað nálgast raforkuverðið í Danmörku, raforkuverð til heimilanna í Danmörku sem er mun lægra en hér? Ég held að það væri mjög fróðlegt fyrir okkur að fá það upp, þegar við förum að meta næstu álversframkvæmdir hæstv. ráðherra og næstu niðurgreiðslur á rafmagni frá almennum notendum til álvera, hver staðan er. 

Virðulegi forseti. Hæstv. iðnaðarráðherra vék að rekstrarformi Landsvirkjunar í ræðu sinni hér áðan. Ég er nokkuð sannfærður um það að leiðin til að lækka raforkuverð til heimilanna í landinu er ekki að hlutafélagavæða og hugsanlega selja Landsvirkjun eins og nokkuð ljóslega er skoðun margra þingmanna stjórnarflokkanna. Hæstv. iðnaðarráðherra hefur áður lýst því yfir, held ég nokkuð örugglega, að hún telji eðlilega framvindu mála að Landsvirkjun verði hlutafélagavædd og þá væntanlega með það markmið að hún verði einhvern tíma seld að hluta eða öllu til einhverra aðila. Hæstv. forsætisráðherra aftók hins vegar í umræðum við þann sem hér stendur fyrir nokkru í þinginu að til greina kæmi að hlutafélagavæða og selja Landsvirkjun. Ég vildi því bæta þeirri spurningu við til hæstv. iðnaðarráðherra hvort það kæmi enn til greina að hennar mati að hlutafélagavæða Landsvirkjun og selja að hluta eða öllu leyti eða 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir mjög skilmerkileg svör. Það kom fram í svari hennar að það mætti kenna breyttri skipan á raforkumarkaði um það að þær lækkanir sem lofað var við byggingu Norðuráls náðu ekki fram að ganga. Ég vona að hæstv. ráðherra haldi áfram á þeirri braut að svara skilmerkilega og segi okkur nú frá því hvað raforkuverð hefur hækkað mikið, þ.e. heildarpakki þeirrar raforku sem er á samkeppnismarkaði, sem er miklu minni hluti. Hingað til hefur hæstv. ráðherra alltaf svarað því til að eitthvað hafi hækkað þarna og lækkað á hinum staðnum en það væri gott að fá heildarmyndina. Ég er á því að það væri hollt fyrir umræðuna að hæstv. ráðherra gæfi skilmerkileg svör hvað það varðar. Því var lofað hér í umræðu um raforkuskýrsluna en því miður var 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir svörin og tilkynni jafnframt að ég á eftir að gaumgæfa þau betur þegar ég er búinn að fá þessar tölur á prenti sem hún fór með. Það er hins vegar rétt að draga hér fram að mér sýnist að í svarinu felist að skattlagning orkufyrirtækja hafi fært þann arð sem almenningur átti von á miðað við stefnu ríkisstjórnarinnar frá 1997 til ríkisins. Ekki verður annað ráðið af orðum hæstv. ráðherra. Þegar fyrirtækin eru ekki lengur undanþegin skattskyldu, eins og þau voru, færist sá kostnaður á fyrirtækin, greiðslan rennur til ríkisins en almenningur nýtur ekki þeirrar lækkunar sem hann e.t.v. átti von á. Hlutafélagavæðingin virðist ekki vera að færa okkur lækkun raforkuverðs og það er líka merkilegt, ef við lítum í skýrslu hæstv. ráðherra, að hér á Íslandi greiðum við, samkvæmt lauslegri áætlun minni, að meðaltali 9,50 kr. fyrir kílóvattstundina. Ef við lítum hins vegar á meðaltöl frá öðrum löndum, og þetta er tala utan skatta og annarra gjalda, sjáum við t.d. að íbúar Finnlands greiða 6,50 kr. á kílóvattstundina, í Svíþjóð 7 kr., í Danmörku 7,70 kr. og í Frakklandi 7,50 kr., svo eitthvað sé nefnt. Við njótum þess sem sagt ekki, Íslendingar, þ.e. almenningur á Íslandi, í raforkuverðinu sem við gætum átt von á miðað við hversu mikla raforku við framleiðum og miðað við þá stefnumörkun sem hér var lögð upp og ég gerði að umræðuefni.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að taka það fram að það er mjög margt gott að segja um okkar raforkukerfi og raforkumál, ekki síst hvað varðar afhendingaröryggi o.fl. En auðvitað eigum við heima í mjög stóru landi og það kostar þó nokkuð mikið að flytja rafmagn um þetta land  Í máli hv. þingmanna er ýmiss konar misskilningur og þar má finna rangfærslur. Hv. þm. Jón Bjarnason kemur t.d. hér og talar um að stóriðjuframkvæmdir og sala á raforku til stóriðju hafi áhrif á almennt raforkuverð á Íslandi, sem er rangt. Það er algjörlega skilið þar á milli og það þýðir ekkert fyrir hv. þingmann að koma með þessa tuggu hér alltaf aftur og aftur. Svo er því haldið fram að forsætisráðherra hafi sagt að það mætti ekki hlutafélagavæða raforkufyrirtæki. Ég hef aldrei heyrt hann segja það og ég trúi því ekki að svo sé. Það er hins vegar enginn sérstakur áhugi á því innan Framsóknarflokksins að selja Landsvirkjun en við höfum uppi áform um að hugsanlegt sé að hlutafélagavæða fyrirtækið þegar fram líða stundir. Það verður þó ekki fyrr en við erum komin í gegnum þær stórframkvæmdir sem fyrirtækið stendur nú í og eru á Austurlandi. Það er hins vegar alls ekki rétt að kerfisbreytingar valdi hér einhverjum miklum hækkunum á raforkuverði, það er bara ekki rétt, ég hef ekki tíma til þess að fara nákvæmar ofan í það. En að hlutafélagavæðingin hafi ekki fært okkur lækkun, við höfum ekkert verið að hlutafélagavæða raforkufyrirtæki nema Orkubú Vestfjarða og hitt er ekkert komið til framkvæmda eins og hvað varðar Rarik, það er mál sem er hér í þinginu. Ég vil bara endurtaka að í rauninni er um að ræða lækkun á gjaldskrá Landsvirkjunar þegar við horfum á tímabilið 2001–2006, sem er hægt að tala um sem 31% ef við miðum við neysluverðsvísitöluna.

Frú forseti. Það er eitthvað svo sérstakt með okkur Norðlendinga að iðnaðarráðherra hefur einstaklega gaman af að gera hjá okkur skoðanakannanir. Fyrir um ári síðan stóð ég í þessum ræðustól hér og spurði hæstv. iðnaðarráðherra þá um nýafstaðna skoðanakönnun sem hæstv. ráðherra hafði beitt sér fyrir meðal Norðlendinga um afstöðu til álvera í Skagafirði, Eyjafirði og Þingeyjarsýslum. Maður gæti haldið að það hefði þá verið nóg fyrir ráðherrann að gera eina slíka könnun. Nei, hún er endurtekin nú ári seinna, þá gerir iðnaðarráðherra aftur skoðanakönnun meðal Norðlendinga um afstöðu til álvers og stórvirkjana. Nú eru skoðanakannanir oft hluti af áróðurstæki og ég skil alveg þannig séð hæstv. ráðherra sem hefur slíkan brennandi áhuga á álverum að það hálfa væri nóg, að hún beiti skoðanakönnunum til að þvinga sjónarmið sín áfram. Það sem vakti þó sérstaklega athygli við þessa síðustu skoðanakönnun var að þar var ekki aðeins spurt um afstöðuna til álvers og til vatnsaflsvirkjana heldur voru menn spurðir, en á þriðja þúsund manns á Norðurlandi voru spurðir, hvaða flokk þeir mundu kjósa ef kosið yrði á morgun, það var síðasta spurningin í skoðanakönnuninni. Það kom mjög flatt upp á fólk að fá svona spurningu. Þegar eftir var leitað hver hefði óskað eftir að þessi spurning væri í skoðanakönnuninni lá ljóst fyrir að það var iðnaðarráðherra sem hafði óskað eftir þeim spurningum sem þarna var spurt, en þegar gengið var eftir því hvort iðnaðarráðherra hefði líka óskað eftir því að spurt væri hvaða flokk þeir kysu þá varð nú færra um svör. Seinna hefur svo verið upplýst í blöðum, í blaðaviðtali segir Gallup að þetta hafi verið mistök af þeirra hálfu eftir að nokkrar skeytasendingar höfðu farið á milli iðnaðarráðuneytis og Gallups, þá hefðu það verið mistök af þeirra hálfu að spyrja spurninga um stjórnmálaskoðanir. Ég vil þó spyrja hæstv. ráðherra nánar út í þetta, í fyrsta lagi: Hvað þurfti iðnaðarráðuneytið að greiða fyrir nýlegar skoðanakannanir meðal Norðlendinga um viðhorf þeirra til álvera og stórvirkjana í fjórðungnum? En þetta var nú í annað sinn á um ári sem spurt er sömu spurninga. Í öðru lagi: Hvers vegna bauð ráðuneytið ekki upp á annan kost í atvinnumálum en álver í spurningalistanum? Spurt var nákvæmlega að þessu sama fyrir ári síðan. Hefði nú ekki verið svolítið vitlegra að spyrja: Hvað viltu annað en álver í stað þess að stilla eingöngu upp einum  Í þriðja lagi er spurt hvort ráðherra telji viðeigandi 

Hæstv. forseti. Spurt er: „1. Hvað þurfti iðnaðarráðuneytið að greiða fyrir nýlegar skoðanakannanir meðal Norðlendinga um viðhorf þeirra til álvera og stórvirkjana í fjórðungnum?“ Svar: IMG Gallup framkvæmdi viðhorfsrannsókn með slembiúrtaki úr þjóðskrá meðal fólks í Skagafirði, Akureyri, Eyjafirði og Þingeyjarsýslum í febrúar sl. Rannsóknin kostaði 1.153.450 kr. án virðisaukaskatts. „2. Hvers vegna bauð ráðuneytið ekki upp á annan kost í atvinnumálum en álver í spurningalistanum?“ Svar: Viðhorfskönnunin fór fram í tengslum við samanburðarathugun á byggingu álvers á þremur iðnaðarlóðum á Norðurlandi, Brimnesi í Skagafirði, Dysnesi í Eyjafirði og Bakka við Húsavík. Sú athugun var unnin samkvæmt aðgerðaáætlun frá 20. júní 2005 með aðild Fjárfestingastofunnar, Sveitarfélagsins Skagafjarðar, Akureyrarbæjar, Húsavíkurbæjar, Atvinnuþróunarfélags Eyjafjarðar, Atvinnuþróunarfélags Þingeyinga og Alcoa. Aðrir kostir í atvinnumálum voru ekki til skoðunar í því verkefni. „3. Telur ráðherra viðeigandi að ráðuneytið spyrji um stjórnmálaskoðanir fólks, sbr. það að lokaspurningin í álverskönnun ráðuneytisins var um það hvaða stjórnmálaflokk viðmælandi mundi kjósa ef gengið yrði til alþingiskosninga daginn eftir? Hvers vegna voru niðurstöður svara við þeirri spurningu ekki birtar?“ Svar: Ráðuneytið óskaði ekki eftir því að spurt væri um stjórnmálaskoðanir fólks og gat því ekki birt slíkar niðurstöður.

Frú forseti. Álversæði Framsóknarflokksins á sér margar birtingarmyndir. Ein er sú örvæntingarfulla tilraun flokksins til að sýna fram á að fólk úti um allt land og í öllum fjórðungum vilji álver. Varðandi spurningu nr. 2, hvers vegna ráðuneytið hafi ekki boðið upp á annan kost í atvinnumálum en álver, þá dæmir spurningin í raun og veru niðurstöðurnar úr leik í könnuninni. Nú er IMG Gallup vandað og gott fyrirtæki og enginn efast um að það standi vel verki. En að gefa ekki upp aðra kosti í atvinnumálum en álver, eins og hér kemur fram, eyðileggur þessa skoðanakönnun algjörlega og gerir niðurstöðuna ómarktæka til að meta það hvort fólkið þarna vilji álver eða ekki. Það verður að gefa kosti á fleiri færum en einungis álversuppbyggingu. Það er algjört grundvallaratriði og þess vegna er þessi skoðanakönnun ónýt og sýnir ekki fram á vilja fólksins um hvort það 

Frú forseti. Almennt finnst mér það vera mjög jákvætt að stjórnvöld nýti þá tækni að gera skoðanakannanir og ég held að margt hafi vel tekist til varðandi þær skoðanakannanir sem þarna voru framkvæmdar og ég held að almennt sé skynsamlegt að gera svona kannanir oftar til að kanna vilja íbúanna til stórra hagsmunamála. Það var einnig og hefur ekki komið fram hér að iðnaðarráðuneytið stóð að því með Húnvetningum að gerð yrði könnun um viðhorf Húnvetninga til iðnaðarkosta og einnig til fleiri hagsmunamála sem ég held að sé mjög jákvætt. Þar var spurt út í önnur atvinnumál og hvað brynni á fólki og ég held að það muni nýtast mjög vel bæði sveitarfélögunum, atvinnuþróunarfélögunum og svo stjórnvöldum. Ég held því að það sé um margt jákvætt við að þróa frekar að stjórnvöld noti skoðanakannanir til að kanna vilja fólksins í landinu.

Frú forseti. Ef hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra segir að ráðuneytið hafi ekki beðið um spurningu um stjórnmálaskoðanir fólks í þessari könnun þá trúi ég henni. Það vekur hins vegar spurningar um fyrirtækið sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson var að segja að væri gott fyrirtæki. Er það svo ef aðilar eða einstaklingar óska eftir því að framkvæmd sé rækileg könnun á einhverju tilteknu máli þá geti skoðanakannanafyrirtækið hnýtt við spurningu um stjórnmálaskoðanir viðkomandi fólks? Ég held að svo sé ekki. Og ég er ekki viss um að þetta sé í anda góðrar háttsemi fyrirtækja af þessu tagi. Ég held að menn hljóti að þurfa að spyrja spurninga út í skoðanakönnunarfyrirtækið Gallup sem gerir þetta að eigin frumkvæði. Er það að gera einhverjar kannanir sem ekki er verið að biðja um og tengja við kannanir af þessu tagi? Þetta finnst mér gefa tilefni til þess að menn skoði þessi vinnubrögð Gallups.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni varðandi þessi vinnubrögð. Mér finnst mjög undarlegt ef Gallup tekur það algjörlega upp hjá sjálfu sér að spyrja slíkra spurninga. Ég lýsi líka vonbrigðum mínum með að ekki hafi verið boðið upp á annan kost í atvinnumálum, en þrátt fyrir þennan samanburð á staðsetningu sem hæstv. ráðherra vitnaði hér til þá tel ég líklegt að hægt hefði verið að spyrja eða bjóða upp á aðra kosti þess utan. Ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hyggist beita sér fyrir því að gera skoðanakönnun á Norðurlandi um aðra atvinnukosti en álver.

Frú forseti. Þetta eru athyglisverðar spurningar og athyglisverð svör frá hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra, sérstaklega svar við þriðju spurningunni. Ég trúi því ekki, hæstv. viðskipta- og iðnaðarráðherra, að Gallup hafi sett þetta upp á sitt einsdæmi, ég trúi ekki slíku þó svo að hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra hafi sagt slíkt. Kannski getur Samfylkingin komið með svona fyrirspurnir á vegum ráðuneytisins fyrir sig í Hafnarfirði eða Reykjavík eða hvar sem er á landinu. Mér finnst þetta fáránlegt.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að þessi fyrirspurn gerir mig mjög hugsi. Eitt er að það hlýtur að vera ámælisvert að stjórnvöld á hverjum tíma séu að misnota fé almennings til að gera rándýrar skoðanakannanir til að spyrjast fyrir um hugðarefni stjórnmálaflokkanna. Hvenær skyldi Framsóknarflokkurinn til að mynda ætla að framkvæma skoðanakönnun meðal fólksins í landinu og spyrja hvaða skoðun það hafi á því hvaða afleiðingar kvótakerfið hafi haft fyrir byggðir í landinu, hvenær skyldi það nú gerast? Fyrr mun sennilega botnfrjósa í víti áður en við sjáum það verða að veruleika. Annað er það sem kemur hér fram varðandi hlut Gallups í þessu sem gerir mig mjög hugsi og ég hygg að Gallup þurfi hreinlega að gera hreint fyrir sínum dyrum í þessu máli og upplýsa okkur um hver það er sem hér er að segja sannleikann. Er það hæstv. ráðherra eða er það Gallup? Við þessu þurfum við að fá svör. Trúverðugleiki Gallups er í stórhættu.

Frú forseti. Það er rétt að taka fram að eftir að þessi mál fóru í umræðu og eftir að gengið var eftir hver ætti hér sök á birtist í Dagblaðinu 10. mars sl. viðtal við Þóru Ásgeirsdóttur sem segir, með leyfi forseta: „Við spurðum þessarar spurningar en hún fór ekki inn í skýrsluna vegna þess að iðnaðarráðuneytið bað ekki um þetta,“ sagði Þóra Ásgeirsdóttir Þrátt fyrir að gott geti verið að gera skoðanakannanir hljótum við engu að síður að þurfa að velta vöngum yfir framkvæmd þeirra, fyrir hverja þær eru gerðar og undir stjórn hverra. Ég tek hins vegar undir orð Adolfs Berndsens að það getur verið gott að gera skoðanakannanir. Til dæmis voru hvað eftir annað gerðar skoðanakannanir um viðhorf til sölu Símans og það endaði þannig að það voru milli 70 og 80% á móti sölu Símans. Samt var hann seldur, samt seldi Framsókn Símann, það var nú ekki tekið meira mark á því. Hver skoðanakönnunin á fætur annarri í þrjú ár í röð sýndi afgerandi og stóran meiri hluta þjóðarinnar gegn sölu Símans en samt var hann seldur. Hitt vekur svo aftur athygli þegar iðnaðarráðherra beitir skoðanakönnun sem áróðurstæki fyrir einn afmarkaðan málstað sem er ál, ál og aftur ál. Norðlendingar voru spurðir nákvæmlega sömu spurningar fyrir ári síðan og voru ekki hlynntir því, nema mjög takmarkað. Hvað um það, ég ætla ekki að fara út í niðurstöður skoðanakönnunarinnar sem slíkrar. En ári seinna fer iðnaðarráðherra, hluti af framkvæmdarvaldinu, aftur af stað með nákvæmlega sömu spurningarnar: Viltu ál? Því fylgir nánast, viltu ál eða ekkert? Ál, ál, ál. Þetta er svona sefjandi áróður og framkoma sem að mínu viti er engan veginn 

Hæstv. forseti. Hverjir eru það sem hafa frumkvæði að því að það er talað um ál á hv. Alþingi, hverjir skyldu það nú vera? Er það ég sem iðnaðarráðherra, er það ríkisstjórnin almennt? Nei, það er stjórnarandstaðan. Það eru hv. þingmenn Vinstri grænna vegna þess að þeir vilja að það sé endalaust verið að tala um ál og þeir vilja að það líti þannig út að ríkisstjórnin ætli að koma niður álveri í hverjum firði, sem er alls ekki. Þetta er nú bara svona. 
             Það kemur mér svo sem ekki á óvart þó að hv. þm. Jón Bjarnason sé líka á móti skoðanakönnunum. Hann er á móti öllu, það er ekki ný frétt fyrir mér. Þessi könnun leiddi það t.d. í ljós að minni hluti Skagfirðinga vildi álver í Skagafirði. Voru það ekki ágætisfréttir fyrir hv. þingmann, hann hlýtur að hafa glaðst yfir því? Hins vegar vill meiri hluti Skagfirðinga að álver sé byggt á Norðurlandi. Þar eru hlutföllin þau að 53,8% eru hlynnt, 26,8% andvíg, þannig að meiri hluti Skagfirðinga vill álver á Norðurlandi. Á Húsavík vill nánast hver maður að byggt verði álver. Og nú stendur hugsanlega til - það hefur ekki verið tekið ákvörðun um það - að byggja álver við Húsavík.

Meiri hluti er á móti virkjun Skjálfandafljóts.

En það sem er nú kannski það skemmtilega við þetta er hvað Samfylkingin ætlar að reyna að bera kápuna á báðum öxlum í þessu máli. Á Húsavík standa samfylkingarmenn fyrir fögnuði daginn sem Alcoa tekur þessa ákvörðun, varaþingmaðurinn sem sagt, Örlygur Hnefill Jónsson. En hér á Alþingi er allt annar tónn uppi, allir virðast vera á móti. Hv. þm. Kristján Möller fær ekki að tala í þessum umræðum, er hafður einhvers staðar annars staðar en þeir sem tala eru allir á móti álverum. Ég mundi ekki bera höfuðið hátt ef ég væri fulltrúi slíks stjórnmálaflokks. Mér finnst þetta bara rétt aðferð til þess að kanna 

Eigum við að spyrja aftur næsta ár?