Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BF): Þar sem þetta er væntanlega síðasti fundur sameinaðs Alþingis fyrir páskahátíðina, leyfi ég mér að óska þingheimi öllum gleðilegrar páskahátíðar.



Herra forseti. Þessi þáltill. er búin að liggja allengi fyrir Alþ. og hefur hún hlotið afgreiðslu í allshn. Í grg. með þessari till. benda flm. á það, að menningarlegur jöfnuður hafi áður verið með byggðarlögum og áhugi fyrir bókmenntun þá sameiginlegur með flestum landsmönnum. Jafnvægisleysið í fjármálum og atvinnuuppbyggingu hefur lengi verið mikið áhyggju efni margra góðra manna. Fjármagnið hefur dregizt að einum kjarna hér í þessu þjóðfélagi, kannske í enn ríkara mæli heldur en annars staðar, og á sér það þó víðar stað. Og þrátt fyrir töluverða viðleitni til þess að sporna þar við fótum og hafa áhrif á þessa þróun, þá hefur löngum reynzt erfitt um vik. Fjárstraumurinn utan af landsbyggðinni og þar með fólksstraumurinn rennur vissulega um marga farvegu. Þúsundir manna þiggja uppeldi sitt í strjálhýlinu og hverfa til þéttbýlisins þegar á ungum aldri. Það framlag heyrist sjaldan rætt. Miðstöð stjórnunar, miðstöð bankakerfis, verzlunar, trygginga, og allt þetta hefur segulkraft fyrir fjármuni og fólk. Og í fjölmenninu er vissulega mikið fjölbreyttara atvinnulíf og meiri möguleikar fyrir menn með mismunandi hæfni til starfa að fá nokkuð að gera við sitt hæfi. En það er bara mikið fleira heldur en þetta, sem örvar fólksstrauminn til þéttbýlisins, miklu fleira heldur en von um betri afkomu og fjölbreyttari störf. Í grg. með þessari till. gera flm. glögga grein fyrir hinum mikla aðstöðumun höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðarinnar varðandi listir og ýmiss menningarstarfsemi og þó einkum og sér í lagi hvað snertir myndlistina og tækifæri til þess að njóta hennar. Þessum hlutum þarf vissulega að gefa gætur samhliða því, sem unnið er að fjárhagslegri uppbyggingu um gervallt landið. Fyrir nokkrum árum gerði Bjarni Þórðarson bæjarstjóri í Neskaupstað tilraun til þess að skýra orsakir til brottflutnings þess fólks, sem þá flutti á einu ári frá Neskaupstað og flest hingað suður. Ég man, að hann birti þessar niðurstöður í blaði sínu, Austurlandi. Þetta ár var þar allstór hópur manna, sem fluttist frá Neskaupstað, og þessi athugun var töluvert fróðleg að mínum dómi. Ég kann ekki að greina frá henni í einstökum atriðum, en mér fannst alveg augljóst af niðurstöðum hennar, að þessi hópur flutti ekki fyrst og fremst fyrir fátæktar sakir og bjargarleysis, alls ekki, heldur af ýmsum öðrum ástæðum, því að þorri þeirra, sem fluttu, bjó við góðan efnahag og virtist hafa ágæta afkomumöguleika. Nei, hér grípur vissulega margt inn í. Skólar eru hér flestir og bezt búnir margir. Hér er menningarstarfsemi ýmiss konar og listir í ríkari mæli en í strjálbýlinu. Sjúkrahús og læknisþjónusta er hér og meiri, og aðstöðumunurinn er vissulega mikill á ýmsum slíkum sviðum, þó að ég telji raunar, að margir mikli hann fyrir sér og leggi ekki rétt mat og eðlilegt á þennan aðstöðumun. Þáltill. á þskj. 24 fjallar aðeins um eitt þessara atriða, þ.e.a.s. um listasöfn og listsýningar. Og sennilega er það svo, að í fáum greinum eða engum er munurinn meiri en hvað þetta afmarkaða svið snertir. Málverkasýningar úti á landi - það má segja, að þær séu mjög fátíður atburður, og vísar að listasöfnum eru þar bæði fáir og smáir, þó að nokkur viðleitni hafi átt sér stað í þessu efni. Ég get nefnt sem dæmi, þar sem ég er kunnugastur, að í Neskaupstað hefur verið starfandi menningarmálanefnd á vegum bæjarstjórnar. Hún hefur a.m.k. einu sinni gengizt fyrir mjög myndarlegri listkynningu. Þar í bæ er einnig starfandi myndlistarfélag, þ.e. félag tómstundamálara, og þegar þeir fá sína leiðbeinendur, sem þeir hafa gert árlega sér til styrktar, þá hafa þeir stundum stuðlað að því, að þeir um leið gætu sýnt þar sín listaverk. Bæjarsjóður Neskaupstaðar hefur einnig myndað vísi að listasafni í kaupstaðnum. Þar er ekki um mikið safn að ræða enn þá en þó hafa verið keypt nokkur málverk. Og mér er kunnugt um það, að a.m.k. á Ísafirði er til vísir að slíku safni. Þessi fáu dæmi, þau gefa bendingu um það hvort tveggja, annars vegar, að það er viðleitni fyrir hendi í þessa átt úti á landsbyggðinni, og hins vegar, að hún er mjög skammt á veg komin og hefur ekki getað komið miklu til leiðar. Þessi þáltill. er um það að efla þessa viðleitni. Till. flm. fjallar um það, eins og hún var lögð fyrir, að Alþ. skuli kjósa 7 manna n. til þess að gera till. um stofnun og starfrækslu opinberra listasafna utan Reykjavíkur og jafnframt till. um skipulagðar myndlistarsýningar. Allshn. hafði þetta mál til meðferðar og sendi það til umsagnar m.a. til Listasafns Íslands. Og n. varð sammála um að afgreiða þáltill., en vildi gera á henni tvær breytingar. Annars vegar það að fela ríkisstj. þessa athugun, en ekki n. Það er töluvert áberandi á þessu þingi, finnst mér, í viðbrögðum stjórnarliðsins að vera andvígir því að fela mál til athugunar neinum öðrum heldur en ríkisstj. Við hefðum, a.m.k. sumir nm. í allshn., álitið það æskilegra, að sett hefði verið n. í þetta mál og töldum, að með því móti hefði mátt búast við viðtækari athugun á því, en gengum inn á þetta til samkomulags. Hin breytingin er sú og er raunar lítilvæg að gera listsýningarnar að aðalatriði, taka þær fram fyrir listasöfnin. Og það hygg ég, að sé ekki óeðlilegt. Það er áreiðanlega töluverður möguleiki til þess nú þegar, þegar búið er að undirbúa það mál, að taka að skipuleggja listsýningar úti um landið, Listasafn Íslands á mikið safn af málverkum, og það yrðu áreiðanlega ýmsir einstaklingar til þess að leggja því máli lið, að slíkar sýningar gætu komizt á. Auðvitað yrðu ýmsir erfiðleikar í vegi í fyrstu. En þó er aðstaðan öll önnur nú en hún var fyrir fáum árum til að taka við slíkum sýningum úti á landi. Félagsheimilin eru auðvitað ekki gerð fyrst og fremst með það fyrir augum að taka við myndlistarsýningum, en það hlýtur að mega með ekki mjög miklum kostnaði bæta aðstöðu til þess, að slíkt geti farið sæmilega úr hendi. Um vísi að listasöfnum utan Reykjavíkur er það að segja, að mönnum virðist kannske í fljótu bragði, að það sé nokkuð langt í land, að af því geti orðið. En það er áreiðanlega enginn vafi á því, að í því efni er mjög þýðingarmikið, að menn byrji sem fyrst, þótt byrjað sé smátt. Það má að mínum dómi finna staði á flestum þéttbýlissvæðum, þar sem hægt er að varðveita listaverk og hafa þau uppi, þó að ekki séu listasafnshús. Og ég held, að ef ætti að bíða eftir því, að byggð verði hús yfir listasöfn á einstökum stöðum utan höfuðstaðarins, mundi það mál áreiðanlega seint ná í höfn. Það er sjálfsagt rétt, sem komið hefur fram í umr., m.a. í n. um þetta mál, að eðlilegast og æskilegast er, að frumkvæðið komi að heiman, og eins og ég vék að áðan, er áreiðanlega töluverður skilningur og áhugi fyrir hendi viða En það má vel hugsa sér það að leita að leiðum til þess að glæða skilning á þessum málum og örva áhugann og koma á móti með því að leita að formi fyrir skipulega starfsemi í þessum greinum. Og einkum telur n., að það væri í lófa lagið og færi vel á því að byrja á að skipuleggja listkynningu utan höfuðstaðarins með myndlistarsýningum. Um þessi efnisatriði till. varð enginn ágreiningur í allshn. Það var nokkuð rætt um það í n. að breikka svið till. og láta hana ná til fleiri þátta í menningarstarfsemi dreifbýlisins, m.a. til starfsemi félagsheimilanna En um starfsemi þeirra hafa orðið þó nokkrar umr. áður hér í Sþ., þegar þessi till. var rædd við fyrri umr. En nm. urðu þó við athugun ásáttir um það að halda efni till. í sinni upphaflegu mynd að þessu leyti og hafa þetta mál afmarkað, sem hún fjallar um. Menningarmál strjálbýlisins eru vissulega margþætt og vandasöm, eins og áður hefur verið að vikið. Það neitar því enginn, að það hefur verið gert mjög mikið og myndarlegt átak í þeim málum með byggingu félagsheimilanna víðs vegar um landið. Það hefur hins vegar sætt töluvert mikilli gagnrýni, og það kom m.a. fram hér við umr. þessa máls áður, hversu starfsemi félagsheimilanna hefur verið háttað. Sú gagnrýni er vissulega að nokkru á rökum reist. En að nokkru er það kannske eðlilegt, að það taki tíma fyrir þessar stofnanir að móta sína starfsemi og koma henni af stað. Ég vil segja það, að persónulega er ég ekki svartsýnn á þessi mál og mér finnst eðlilegt, að þetta taki tíma. Breytingin er óskaplega mikil á örfáum árum. Það eru t.d. ekki mörg ár síðan, að í einu byggðarlagi á Austfjörðum fóru samkomur fram í gömlum Bretaskála, og þegar hann var á sunnan, þá var opið í norðurendann, og þegar hann var á norðan, var opið í suðurendann til þess að skýlla yrði í húsinu. Þetta er kannske dæmi um það allra frumstæðasta. Og það bar við eitt sinn þar á framboðsfundi, þegar menn voru í óða önn að reifa málin, að maður nokkur, sem ekki hafði gert sér grein fyrir þessum sið og vindáttinni, barði að dyrum á öfugum enda og brauzt þar í gegn og strokan stóð í gegnum fundarsalinn og minnisblöð hv. frambjóðenda fóru í einn graut og tók æðitíma að draga þau sundur á ný. En á þessum stað er nú risið glæsilegt félagsheimili. Það er sem sagt skiljanlegt, þó að það taki sinn tíma að átta sig á þessum breyttu viðhorfum og koma sér fyrir. En ég vil bara segja það, að þar sem ég þekki bezt til í mínu næsta nágrenni, í Neskaupstað og á Egilsstöðum, þar er þegar orðin mjög myndarleg starfsemi í félagsheimilunum. Það er jafnvel erfitt að fá tíma fyrir fundi á þessum stöðum að kvöldi Og það er ekki af því, að það sé verið að dansa þarna öll kvöld, heldur þvert á móti er þar margháttuð önnur starfsemi. Í Neskaupstað t.d. er starfandi leikfélag, sömuleiðis í sveitinni, og bæði þessi félög sýna þar í húsinu. Og þar eru auðvitað margar sýningar aðkomuflokka Í bænum eru fjölmörg félagasamtök, sem nota þetta húsnæði. Þar hefur verið tómstundastarfsemi fyrir æskufólk. Þar eru skólahátíðir haldnar. Þar er bókasafn og lestrarsalur o.s.frv., o.s.frv. Auðvitað fara þar einnig fram kvikmyndasýningar og dansleikir eins og verður að vera. Alveg sama máll gegnir um félagsheimilið á Egilsstöðum, að það er mjög mikið notað. Ég trúi, að á s.l. ári hafi þar t.d. verið 18 leiksýningar. Þar starfar, svo að dæmi sé nefnt, karlakór að æfingum. Þar er badmintonflokkur og rótaryklúbbur, æskulýðsstarfsemi hefur verið þar og margs konar önnur félagssamtök. Fundir eru þar mjög tíðir með sýslu- og fjórðungssamtökum, og það stafar nú af legu Egilsstaða. Þannig er þetta í stærri félagsheimilum, en mér er einnig kunnugt um það, að í smærri félagsheimilunum fer líka, fram, eftir því sem unnt er að koma við, ýmiss konar menningarstarfsemi auk þess sem þar er auðvitað dansað og skemmt sér. Ég vil aðeins vekja athygli á því hérna, að það er hægt með ýmsu móti að styðja enn betur en gert hefur verið að leiklistarstarfsemi dreifbýlisins, sem töluverð gróska hefur verið í. Það gaf t.d. mjög góða raun þarna austur frá að einn ágætasti leikari Þjóðleikhússins æfði þar leikrit fyrir stuttu, Valtýr á grænni treyju, og fór með aðalhlutverk. Þetta gaf sýningunum sérstakan blæ og varð til þess, að þær voru ákaflega vel sóttar. Með þessu móti gæti Þjóðleikhúsið stutt í vaxandi mæli leiklistarstarfsemi úti á landi. Og einnig með því, að í stað þess eingöngu að halda sýningar sínar úti á landsbyggðinni yfir sumartímann, þegar menn eiga erfiðast með að sækja þær, þá að leitast við að koma þar til móts við landsbyggðina og senda leikflokka öðru hverju einnig á þeim tíma, þegar fólk yfirleitt hefur tækifæri til þess að njóta sýningarinnar. Það eru miklir fjármunir, sem þjóðfélagið leggur til ýmissa greina menningar, og það er eðlilegt, að stofnanir eins og t.d. Þjóðleikhúsið reyni að þjóna sem bezt allri landsbyggðinni. Ég skal ekki fara frekar út í þessa sálma Það er áreiðanlega margt óunnið á þessu sviði, eins og ég hef komið að, og þó að nokkuð hafi verið rætt um þessi mál, hafa þær umr. verið tiltölulega litlar og raunar minni en maður gæti búizt við. hv. 4. landsk., Jónas Árnason, minntist á grein, sem Guðmundur Gíslason Hagalín skrifaði um þetta efni fyrir nokkru. Ég las þá grein, og finnst hún mjög athyglisverð, og ég varð satt að segja undrandi á því, hve litlar umr. urðu um það mál eftir það innlegg. Hér er vissulega mikill akur óplægður, og þessi þáltill. fjallar aðeins um eina akurreinina. En allshn. leggur til, að hún verði samþykkt með þeirri umorðun, sem hér má sjá í nál. á þskj. 498.



Herra forseti. Þegar till. þessi á þskj. 24 kom hér fyrst til umr. snemma á þingtímanum, lét ég í Ijós ánægju mína með það, að hún væri fram komin, en lagði jafnframt áherzlu á það viðhorf mitt, að hv. flm. væru að mínum dómi ekki nógu kröfuharðir fyrir hönd landsbyggðarinnar, ef svo mætti segja. Þörfin til úrbóta í félags- og menningarmálum landsbyggðarinnar væri það mikil, að með till. þeirra væri aðeins stefnt að einum þætti í því máli, lausn á aðeins einu tiltölulega veigalitlu atriði Ég þykist raunar vita, að hv. flm., sem báðir eru fulltrúar landsbyggðarinnar hér á Alþ., hafi ekki síður en ég gert sér ljósa þessa þörf, og ég get verið sammála þeim um það, að úrbætur á einu sviði séu þó skárri en alls engar úrbætur. Með listkynningu úti á landsbyggðinni sé stigið spor í rétta átt, þó að það sé sannarlega ekki stórt spor svona með tilliti til alls þess, sem skortir í opinberum stuðningi við félagslíf og menningarstarfsemi yfirleitt úti á landsbyggðinni. En samkv. þessu viðhorfi mínu legg ég ásamt öðrum þeim mönnum, sem sæti eiga í allshn., eindregið til, að till. þessi verði samþ. með þeim breytingum, sem gert er ráð fyrir á þskj. 498. En í þessu sambandi væri ekki úr vegi að víkja enn að því vandamáli, sem er stærst og helzt þörf að leysa, ef félags- og menningarlíf úti á landsbyggðinni á að komast í sæmilegt horf, en það er rekstur félagsheimilanna. Það er einkennileg og þversagnakennd staðreynd, að þessi glæsilegu félagsheimili, sem risið hafa víðs vegar á landinu, hafa víða orðið til þess, því miður, frekar en hitt að draga úr heilbrigðu félagslífi og menningarstarfsemi. Ég veit, að slík starfsemi er víða með blóma, eins og hv. síðasti ræðumaður benti á t.d. á Austurlandi, og ég vil nú svona fyrir hönd okkar Vestlendinga líka halda því fram, að hún sé með töluverðum blóma, t.d. í Borgarfjarðarhéraði En ég þykist þó mega fullyrða, að viða eða sums staðar a.m.k. hafi dregið úr heilbrigðri félags- og menningar starfsemi með tilkomu þessara glæsilegu félagsheimila, vegna þess að stjórn þessara félagsheimila og stjórnendur þeirra og aðrir þeir menn í viðkomandi byggðarlögum, sem helzt eru til forystu fallnir í félagsmálum og menningarmálum, mega aldrei um frjálst höfuð strjúka í basli sínu - oft og tíðum næsta árangurslitlu basli - við það að tryggja fjárhagsafkomu félagsheimilanna og standa í skilum vegna skulda, sem á þeim hvíla. Ég ræddi þetta mál allnokkuð, þegar till. þessi var hér fyrst til umr. núna í okt. eða nóv. og við ræddum það einnig í allshn., er við athuguðum till., og þá upplýstist það, að fyrir 4 árum var málið mjög ýtarlega rætt hér á Alþ. í sambandi við till. frá hv. 2. þm. Vestf. og þrem öðrum þm. - Er ekki hæstv. menntmrh. í salnum? Ég hafði nú gert honum viðvart um það, að ég ætlaði að beina til hans fsp. og vildi þess vegna vinsamlegast mælast til þess, að hann yrði beðinn að koma í salinn, ef hann sér sér það fært, ella mun botninn detta úr þessari ræðu minni Og það má helzt ekki koma fyrir. Ég bið hæstv. forseta afsökunar á þessari töf, en ég tel, að hún sé ekki mér að kenna. Síðast þegar ég vissi, var hæstv. menntmrh. í símanum. Hæstv. menntmrh. er kominn í salinn, og ég get haldið áfram. Ég hafði nefnt það, að það upplýstist í allshn., þegar þessi till. var þar til athugunar, að fyrir 4 árum var flutt hér á Alþ. till. frá hv. 2. þm. Vestf. og þremur öðrum þm., sem síðan var samþ. sem ályktun, og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta fara fram endurskoðun á gildandi l. um félagsheimili með það fyrir augum, að félagsheimilasjóður verði efldur og að eðlileg skilyrði heilbrigðs félags- og menningarlífs verði sköpuð í sem flestum byggðarlögum landsins. Jafnframt verði athugaðir möguleikar til að ráða fram úr þeim vandræðum, sem fjárskortur félagsheimilasjóðs hefur valdið einstökum félögum. Stefnt verði að því í hinni fyrirhuguðu löggjöf um félagsheimili, að forráðamönnum þeirra verði framvegis gert kleift að efla menningarlega fræðslu- og skammtistarfsemi í ríkara mæli en unnt hefur verið fram að þessu. Endurskoðuninni skal lokið fyrir samkomudag næsta reglulegs Alþ.“ Þetta var samþykkt á Alþ. 13. maí 1964. Og nú vil ég leyfa mér að beina til hæstv. menntmrh. þeirri fsp., hvað gert hafi verið til þess að framfylgja þessari 4 ára gömlu þál. um að efla félagsheimilasjóð og þar með heilbrigt félags- og menningarlíf úti á landsbyggðinni.



Herra forseti. Í gildandi I. er ráð fyrir því gert, að helmingur skemmtanaskatts gangi til félagsheimilasjóðs, og er heimilað, að úr félagsheimilasjóði sé greitt allt að 40% af byggingarkostnaði félagsheimila. Á þessu ári eru tekjur félagsheimilasjóðs af skemmtanaskatti áætlaðar 7,5 millj. kr. Það svarar til þess, að hægt sé að verja á árinu til byggingar félagsheimila 18–19 millj. kr. En talið er, að myndarlegt félagsheimili kosti sem svarar þessari upphæð, milli 15 og 20 millj. kr. Stuðningur ríkisins við byggingamál félagsheimila dugar m.ö.o. til þess, að meðaltali sé eitt myndarlegt félagsheimili reist á hverju ári. Og hygg ég, að ekki verði sagt með sanni, að hér sé um ómyndarlegan stuðning við þessa mjög nauðsynlegu starfsemi að ræða, að dreifbýlið, raunar landið allt, hvert hérað eignist myndarlegt félagsheimili í þágu félags- og menningarstarfsemi innan sinna vébanda. Hitt er svo annað mál, að áhugi á byggingu félagsheimila og þeirri starfsemi, sem þar er ætlað að fari fram, hefur á undanförnum ánum verið svo mikill, að miklu meira hefur verið byggt en þessu svarar. Ekki aðeins eitt félagsheimili hefur verið byggt á ári á mörgum undanförnum árum, heldur miklu meira. Hefur þetta skapað alveg sérstakt fjárhagsvandamál, sem hefur reynzt svo erfitt viðfangs, að ekki hefur tekizt að fá samstöðu um fulla lausn þess á undanförnum árum, og hefur svo málið verið í stöðugri athugun um langt skeið. En til skýringar á því, að lausn skuli ekki hafa fundizt, skal ég leyfa mér að nefna meginstaðreynd málsins og vona þá, að allir sanngjarnir menn sjái, að hér er um svo stórt og alvarlegt vandamál að ræða, að það þarf að taka alveg sérstökum tökum. Gerð var heildarskýrsla um málefni félagsheimilasjóðs og fjárhag þeirra félagsheimila, sem í byggingu eru í des. sl. Þá kom í ljós, að áfallinn byggingarkostnaður, þegar greiddur byggingarkostnaður þeirra félagsheimila, sem félagsheimilasjóður hefur styrkt, en hefur ekki enn greitt 40% byggingarkostnaðar við, nemur 92,7 millj. kr. Það nemur hvorki meira né minna en 92,7 millj. kr. Félagsheimilasjóður hefur þegar greitt 36,5 millj. kr. af þessari upphæð, en félagsheimilasjóður á að greiða 40% af öllum kostnaðinum eins og l. heimila, en skylda ekki félagsheimilasjóð til. Og á það legg ég alveg sérstaka áherzlu. Eins og l. heimila, að gert skuli, en gera ekki að skyldu. Þá þurfti í des. að greiða 56,2 millj. kr. Það er það, sem á vantar til þess, að greidd séu 40% af áföllnum byggingarkostnaði. Um áramótin var síðan úthlutað tæplega 6 millj. kr., þannig að staðan í dag er þannig, að um það bil 50 millj. kr. vantar til þess, að unnt sé að greiða 40% af áföllnum byggingarkostnaði þeirra félagsheimila. sem nú eru í byggingu og eru á skrá hjá félagsheimilasjóði. En þau voru 76 talsins. Þau voru hvorki meira né minna en 76 talsins. Og þau skiptust þannig í 6 flokka eftir framkvæmdastigi: Framkvæmdum er lokið við 18 félagsheimilí, framkvæmdum er nær lokið við 30 önnur og framkvæmdum lokið að 50–80% við 18 félagsheimili. Rúmlega fokheld eru 3, fokheld eru 2 og 5 eru þannig á vegi stödd, að það er lokið frágangi grunns, sökkla eða kjallara. Og þegar það er athugað, hversu mörg félagsheimili eru í byggingu, þ.e.a.s. ólokið, þá ætla ég, að allt að því tvöfalda megi þá upphæð, sem ég nefndi að þyrfti að greiða, ef greiða ætti 40% af áföllnum kostnaði. Þ.e.a.s. það, sem ríkið þyrfti að hafa eða félagsheimilasjóður þyrfti að hafa til þess að geta greitt 40% af þeim félags heimilum, sem nú eru í byggingu, væri ekki minna en einhvers staðar milli 80 og 100 millj. kr. Af þessu má vera ljóst, að hér er um engan smávægilegan fjárhagsvanda að ræða. Ég tel, að þetta fjárhagsvandamál, sem þarna hefur komið í ljós í sambandi við byggingu félagsheimilanna, beri þess glöggan vott, að menn hafi verið mjög bjartsýnir á undanförnum árum og að menn telja mikla þörf á byggingu húsa af því tagi, sem félagsheimili eru. Það er mjög skiljanlegt og væri sannarlega æskilegt, að sem fyrst væri hægt að ljúka þeim framkvæmdum, sem hér er um að ræða. En til þess að það sé hægt, þarf sem sagt með einhverjum hætti að afla einhvers staðar á milli 80 og 100 millj. kr. Sú hugmynd, sem á döfinni hefur verið á undanförnum árum til þess að reyna að leysa þetta vandamál, er sú, að félagsheimilasjóður fái heimild til þess með löggjöf að gefa út ríkisskuldabréf til ákveðins tíma, sem síðar yrðu notuð til þess að greiða þann kostnaðarhluta, sem Alþ. ákvæði að greiða skyldi af félagsheimilum. Það hafa farið fram ýtarlegar viðræður um það við Seðlabankann að styðja að útgáfu slíkra ríkisskuldabréfa og auðvelda sölu þeirra með sérstökum hætti. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða það í einstökum atriðum, hvaða háttur hér kynni að reynast skynsamlegastur og færastur, en málið er enn í athugun, og ég vil ekki gefa neitt fyrirheit um það, ég get það ekki, að það verði lagt fyrir þetta Alþ frv. um heimild í þessu efni. En ef samningar takast við Seðlabankann og aðra viðskiptabanka um sölu á slíkum bréfum, sem félagsheimilasjóður fengi heimild til þess að gefa út, væri vandinn að meginhluta leystur. Það, sem hér skiptir mestu máli, er að fá samning um sölu á skuldabréfunum, og ef tækist að ljúka samningsgerðinni við Seðlabankann og viðskiptabanka í sumar, mundi frv. um nauðsynlegar heimildir í þessu efni verða lagt fyrir Alþ., þegar það kemur saman í haust.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. upplýsingar hans. Ég ætla ekki hins vegar að fara að flytja aðra ræðu. Ég stend aðeins upp til þess að láta í ljós þakklæti mitt. Það er rétt, sem háttv. þm. Gísli Guðmundsson benti mér á áðan, að fundartíminn er það takmarkaður, að ef við áhugamenn um liststarfsemi úti á landsbyggðinni færum að tefja þennan fund mjög, gæti það orðið til þess, að sú till., sem hér liggur fyrir, fengi ekki afgreiðslu. Ég vil sem sagt endurtaka þakkir mínar til hæstv. ráðh. fyrir þær ágætu og glöggu upplýsingar, sem hann veitti, þó að þær gæfu ekki tilefni til mikillar bjartsýni í þessum efnum. En þó treysti ég honum til hins bezta, enda veit ég það, að honum er það áhugamál að efla menningarstarfsemi úti á landsbyggðinni ekki síður en annars staðar.



Herra forseti. Á yfirstandandi þingi hafa verið afgr. lög, sem fela í sér heimild til ríkisstj. um að bæta útvegsmönnum veiðarfæratjón, sem þeir hafa talið sig hafa orðið fyrir á s.l. vertíð sérstaklega. Það mun vera í hugum flestra þm. svo, að ríkissjóður sé reyndar ekki beint bótaskyldur eins og vátryggjandi fyrir slíku veiðarfæratjóni En sú heimild, sem Alþ. þarna gaf og sem ríkisstj. mun hafa framkvæmt, er að sjálfsögðu fyrst og fremst viðurkenning á því, að þessi atvinnugrein stendur höllum fæti og má illa við því að verða fyrir veiðarfæratjóni eða yfirleitt tjóni, sem ekki er bætt úr hinum almennu vátryggingarsjóðum, sem bátarnir eru tryggðir í. Nokkuð öðru vísi horfir málið við, þegar um það er að ræða, að með stjórnartilskipunum eru garðar ráðstafanir, sem ýmist rýra gildi þeirra verðmæta, sem í veiðarfærum liggja, eða gera þau máske með öllu ónothæf, þ.e.a.s. mönnum nýtist ekki af þeim verðmætum, sem í veiðarfærunum liggja. Þannig var það akveðið á sinni tíð, þegar bönnuð var veiði með dragnót, þegar landhelgin var færð út, þ.e.a.s. þegar friðunarlína var dregin 4 mílur út frá grunnlínupunktum hér við land. þá voru bannaðar dragnótaveiðar, og stjórnvöldin töldu sér þá skylt að bæta að fullu það varðmætatap, sem eigendur hinna bönnuðu veiðarfæra urðu fyrir, og var þetta gert. Á s.l. vetri auglýstu íslenzk stjórnvöld bann við síldveiðum sunnanlands á vissum árstímum og takmörkun veiðanna á öðrum tímum einnig. Við þetta skapast það ástand, að margir útvegsmenn sitja uppi með veiðarfæri, dýr veiðarfæri. Síldarnætur af þeirri gerð, sem notaðar eru við Suðurlandssíldveiðarnar, kosta yfirleitt um eina millj. kr. eða nálægt því, og mér er kunnugt um aðila, sem höfðu pantað og gengið frá kaupum á slíkum nótum, en eru hins vegar aldrei farnir að bleyta þær í sjó og fengu samkv. stjórnarráðstilskipun bann við því, að slík veiðarfæri mætti nota við suður- og vesturströnd landsins á tímabilinu frá 1. marz til 15. ágúst, og auk þess þá takmörkun, að einungis má veiða á öðrum árstímum 50 þús. tonn og ekki meir. Ég er ekki að halda því fram, að ríkissjóður sé skaðabótaskyldur fyrir öllu því verðmætatjóni, sem útvegsmenn hafa orðið fyrir að þessu leyti. En á hitt tel ég óhæfu að líta ekki, hvort ríkissjóður hefur með þessu skapað sér skaðabótaskyldu eða hvort ekki sé réttlætismál, að á sama tíma og ríkissjóður greiðir bætur fyrir veiðarfæratjón af almennum ástæðum, sé hann ekki skyldur að greiða einnig hluta af þeim verðmætum, sem í slíkum veiðarfærum liggja sem notagildi hefur nú verið verulega rýrt á en bannað yfir hálft árið. Þess vegna hef ég leyft mér að bera fram svo hljóðandi fsp. í tveimur liðum: 1) Hefur rannsókn farið fram á því, hve mikil verðmæti liggja í ónýtanlegum veiðarfærum hjá einstökum útgerðarmönnum eða útgerðarfyrirtækjum vegna þess, að síldveiðar sunnanlands hafa verið bannaðar? 2) Hefur ríkisstj. metið hugsanlega bótaskyldu af opinberri hálfu vegna síldarnóta, sem gerðar voru sérstaklega fyrir síldveiðar sunnanlands, en verða ekki nýttar nú, eftir að þær veiðar hafa verið bannaðar með stjórnarráðstilskipun?



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi hefur gert grein fyrir spurningum sínum, sem eru í tveimur liðum. Ég tel rétt, áður en ég kem efnislega að svörum við þessum fsp., að skýra frá því til glöggvunar, hvernig síldarmagn undanfarinna ára hefur varið hér við Suður- og Vesturland, en samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef aflað mér, hefur síldarmagnið verið þannig á s.l. 10 árum: Árið 1957 eru 19 þús. lestir veiddar, árið 1958 33 þús. lestir, árið 1959 28 þús. lestir, árið 1960 23 þús. lestir, árið 1961 108 þús. lestir, árið 1962 145 þús. lestir, árið 1963 154 þús. lestir, árið 1964 121 þús. lestir, árið 1965 172 þús. lestir, árið 1966 68 þús. lestir og árið 1967 60 þús. lestir. Rétt er þó að geta þess, að afli áranna 1957-60 er að langmestu leyti reknetaafli, þar sem nótaveiði með nútímatækni var þá vart byrjuð hér sunnanlands. Hafrannsóknastofnunin hefur áætlað stærð íslenzku síldarstofnanna sem hér segir: Árið 1962 931 þús. lestir, árið 1963 619 þús. lestir, 1964 457 þús. lestir, árið 1965 304 þús. lestir og árið 1966 270 þús. lestir. Endanlegar tölur ársins 1967 liggja ekki fyrir, en óhætt mun að fullyrða, að enn hafi gengið nokkuð á íslenzka síldarstofninn hér sunnan- og suðvestanlands á því ári. Af framansögðu má ljóst vera, að ástandið í íslenzku síldarstofnunum er mjög alvarlegt í dag. Þessar niðurstöður eru þó ekki óvæntar, því að á undanförnum árum hefur oft verið varað við hinum stórauknu veiðum ungsíldar hér sunnanlands. Hafrannsóknastofnunin telur, að ástæðurnar fyrir hinni öru rýrnun hinna íslenzku síldarstofna séu tvímælalaust aukin veiði ungsíldar og vöntun nýrri árganga í stofnana. Orsakirnar eru því af manna völdum samkv. þessum niðurstöðum. Það er því af þessum sökum, að Hafrannsóknastofnunin lagði til á s.l. ári, að gerðar verði eftirfarandi ráðstafanir til verndar síldarstofninum: Í fyrsta lagi: Veiðibann á smásíld verði miðað við 25 cm langa síld í stað 23 cm áður. Í öðru lagi, að settar verði reglur um hámarksveiði sunnanlandssíldar, er stuðli að því að lækka dánartöluna verulega. Fyrir árið 1968 taldi Hafrannsóknastofnunin hæfilegt að miða hámarksveiðina við 50 þús. lestir. Og í þriðja lagi, að settar yrðu reglur um veiðibann á þeim árstíma, sem síldin er lélegust til vinnslu, og þá á tímabilinu frá 1. marz til 15. ágúst. Till. þær, sem hér hafa verið raktar, voru samþ. af ráðgjafarnefnd og stjórn Hafrannsóknastofnunarinnar, en í ráðgjafarnefndinni eiga sæti fulltrúar LÍÚ, Félags ísl. botnvörpuskipaeigenda, fiskimannadeildar Farmannasambands Íslands, ASÍ og Sjómannasambands Íslands. Enn fremur voru till. samþ. einróma á Fiskiþingi, þ. á m. af fulltrúum allra landshluta, stjórn Fiskifélags Íslands og LÍÚ. Á s.l. vori þótti ekki tímabært vegna hins skamma fyrirvara að setja hámarkskvóta á aflamagnið 1967. Hinn 28. marz 1967 gaf ráðuneytið út reglugerð, svo sem hv. fyrirspyrjandi hefur þegar greint frá þar sem umræddar síldveiðar fyrir Suðurlandi og Vesturlandi á tímabilinu 28. marz til 15. maí 1967 voru bannaðar. Töldu margir þá að ekki væri nógu langt gengið með þessum friðunarráðstöfunum, og kom það víða fram opinberlega á s.l. sumri. Eftir að leitað hafði verið umsagnar og álits áðurnefndra aðila að nýju og samþykki þeirra fengið, setti ráðuneytið hinn 22. febr. s.l. reglugerð um ráðstafanir til verndar íslenzku síldarstofnunum. Hefur reglugerðin að geyma þær ráðstafanir, sem Hafrannsóknastofnunin og fyrrgreindir aðilar höfðu lagt til og samþykkt. Að reglugerðin var gefin út svo snemma á árinu var m.a. vegna eindreginna óska útgerðarmanna, sem eðlilega vildu vita slíka ákvörðun með hæfilegum fyrirvara til að afstýra tjóni af ótímabærum og kostnaðarsömum undirbúningi. Samkv. reglugerðinni, svo sem hún hefur nú verið ákveðin, verður lágmarksstærð síldar, sem leyfilegt er að veiða, 25 cm í stað 23 áður. Hámarksafli sunnanlandssíldar, sem leyfilegt er að veiða á umræddu tímabili, verður 50 þús. lestir og síldveiðarnar sunnanlands og vestan bannaðar frá 1. marz til 15. ágúst. Tilgangur þeirra ráðstafana, sem reglugerðin gerir ráð fyrir, er að koma í veg fyrir, að íslenzku síldarstofnarnir þurrkist út. Tilgangur ráðstafananna er enn fremur að koma í veg fyrir það tjón, sem af því hlytist, ef svo héldi áfram sem þróunin hefur sýnt undanfarin ár, - og hver vildi þá bera ábyrgð á því að hafa ekki sett slíkt bann? Fyrirspyrjandi nefnir ekki aflatjón, heldur veiðarfæratjón í þessu sambandi. Í framhaldi af því er rétt að upplýsa, að s.l. sumar lágu veiðiskipin aðgerðalaus langtímum saman vegna beins aflaleysis, og þurfti aflatryggingasjóður þá að reiða fram mikla fjárfúlgu vegna aflabrestsins. Ekki hefur farið fram rannsókn á því, hve mikil verðmæti liggja í ónýttum veiðarfærum hjá einstökum útgerðarmönnum, vegna þess að síldveiðar sunnanlands hafa verið bannaðar, svo sem fyrr er greint. Gert er ráð fyrir, að í ár verði veiddar 50 þús. lestir þann tíma, sem leyfilegt er að veiða. Einnig er vert að benda á að mikinn hluta þess tíma, sem bannið gildir, stundar meginhluti bátaflotans þorskveiðar eða allt fram í miðjan maí. Þar að auki kemur til, að heimild var sett í umrætt bann til að veiða til niðursuðu eða annarrar vinnslu til manneldis og beitu. Sérstaklega vil ég taka fram að lokum, að bótaskylda hefur ekki hingað til verið orðuð af neinum, svo að vitað sé, nema af hv. fyrirspyrjanda, en eins og áður er rakið, er hér ekki um einhliða stjórnarráðstilskipun að ræða, heldur reglugerð, sem sett er samkv. till. allra hlutaðeigandi aðila, einnig útvegsmanna sjálfra. til að afstýra því, að síldarstofninn þurrkist út. Ráðstöfununum er ekki ætlað að valda tjóni, heldur að tryggja það, að hægt sé að nota hin umræddu veiðarfæri í framtíðinni.



Herra forseti. Ég þakka svör ráðh., þau eru skýr og glögg. Ríkisstj. hefur ekki hugsað sér að bæta neitt það verðmætatjón, sem í því felst, að keypt hafa verið veiðarfæri, gerð fyrir tilteknar veiðar, sem nú hafa ýmist verið bannaðar eða takmarkaðar, og það er eins hrein afstaða og getur verið. En ég vil þegar taka fram, að með fsp. minni er ég á engan hátt að telja, að það hafi verið röng stjórnarráðsákvörðun að banna og takmarka síldveiðarnar sunnanlands, síður en svo. Ég tel, að þau rök, sem fyrir því liggja, að slíkt var nauðsynlegt og hæstv. ráðh. rakti hér að verulegu leyti, séu alveg rétt, það hafi verið óhjákvæmilegt að banna þetta. En það gegndi alveg sama máli á sinni tíð, þegar dragnótaveiðarnar voru bannaðar, þegar landhelgin var færð út. En það breytir ekki því, að ríkisvaldið, sem framkvæmir slíka tilskipun, taldi sig þá hafa skapað ríkinu skaðabótaskyldu gagnvart þeim aðilum, sem bannið bitnaði á. Hæstv. ráðh. hefur rakið hér, hverjar síldveiðarnar hafi verið á undanförnum árum við suður- og vesturströnd landsins. Á síðustu árum hefur verið veitt síldarmagn, sem sum árin hefur verið nokkuð á annað hundrað þús. lestir, komizt allt upp í 172 þús. lestir. Nú má ekki, hvort sem afli kynni að vera til þess eða ekki, veiða nema 50 þús. lestir, svo að hér sjá auðvitað allir menn, að verðmæti þeirra veiðarfæra, sem til þess voru ætluð að framkvæma þessar veiðar, hafa verulega rýrnað. Ég vil ætla, að það sé ekki síður vert fyrir forráðamenn ríkissjóðs að leiða athygli að því, hvort ekki sé rétt að bæta þetta tjón að einhverju leyti, eins og að gera till. um bætur fyrir almennt veiðarfæratjón, sem greinilega er engin skylda fyrir ríkissjóð að bæta, þótt hann hafi gert það, vegna þess að staða útvegsins er ekki betri en það, að hann má ekki við stórum skakkaföllum í verðmætatapi, hvorki á veiðarfærum né öðrum hlutum.



Herra forseti. Út af fsp. þeirri, sem hv. 6. þm. Sunnl. hefur borið fram, langar mig til að segja nokkur orð, ekki þó sérstaklega vegna fsp., heldur út af ræðum þeim, er hann flutti. Það er vert að minna á að allir aðilar, sem hafa fjallað um þetta bann, hafa talið, að það væri nauðsynlegt til að vernda stofninn, enda er ekki ágreiningur um það. Ráðh. hefur gefið hér skýr og ótvíræð svör í sambandi við þetta mál. Það hefur sjálfsagt ekki verið neinn undirbúningur að því að rannsaka, hvað mikil verðmæti það eru, sem verða nýtt að einhverju leyti eða ekki eins og áður, og einnig hefur ekki verið athugað um bótaskyldu. Ég ætla sem sagt ekki að tala svo mikið um fsp., heldur út af því, sem hv. 6. þm. Sunnl. sagði. Hann vildi bera þetta saman við þær ráðstafanir, sem ríkisvaldið gerði, þegar dragnótaveiðarnar voru bannaðar. Ég held, að ég muni það alveg rétt, að þegar þessar ráðstafanir voru gerðar, voru nokkrar bætur veittar, en það er ekki rétt, og ég tel, að það sé vegna ókunnugleika, sem hv. þm. segir, að veiðarfærin hafi verið bætt að fullu. Ég held, að ég muni það rétt, að þetta hafi verið metið af óhlutdrægum mönnum, fjórir aðilar, ráðuneytisstjórarnir í fjm.- og sjútvmrn., formaður fiskimálasjóðs og fiskimálastjóri, fjölluðu um þetta og bæturnar voru að hálfu miðaðar við þau veiðarfæri og spil, er fyrir hendi voru, að því tilskildu, að viðkomandi aðilar skuldbyndu sig til að nota hvorki spilin né þau veiðarfæri, sem þarna var um að ræða. Ég býst við því, að engir af þeim mönnum, sem ætla sér að stunda síldveiðar á sunnanlandsmiðum, þótt í smærri stíl sé, mundu vilja afhenda þessi veiðarfæri, sem þeir eiga, fyrir hálfvirði, ef ætti að fara eftir sömu reglum. Einnig vil ég minna á í sambandi við ákvörðun í þessu máli, að á s.l. ári kom til greina að setja bann, en eins og hæstv. ráðh. upplýsti áðan, var það ekki talið tímabært, og samtök útvegsmanna bentu einmitt sérstaklega á að það væri ekki rétt að setja svona bann á miðri vertíð vegna þess viðbúnaðar, sem útvegsmenn höfðu haft fyrir veiðarnar, bæði með veiðarfærakaup og annað. Þess vegna var það á vitund allra, sem þessar veiðar stunda, að það lá í loftinu, að á þessu ári yrði sett veiðibann. Og ég man ekki betur en að afstaða útvegsmanna hafi verið í þá átt, að ákvörðun yrði tekin í byrjun ársins, svo að menn gætu lagað sig eftir því um útgerð á þennan veiðiskap. Svo var enn eitt atriði, sem ég vildi mótmæla sem rökum fyrir þessu. Það voru þær bætur, sem á s.l. ári voru veittar þeim aðilum, sem urðu fyrir tilfinnanlegu veiðarfæratjóni, eða þær 12 1/2 millj. kr., sem veitt var. Ég tel, að það sé ekki hægt að telja það sem rök fyrir því, að það eigi að fara að bæta þetta. Ég vil segja það í þessu sambandi, að það var vegna þess, hve aflinn var lítill á vertíðinni 1987, þá voru raunverulega eftir peningar, sem ætlaðir voru til fiskuppbóta, sem notaðir voru í þessu sambandi. Þrátt fyrir það þótt hæstv. ríkisstj. og hæstv. sjútvmrh. sýni málefnum útvegsins fullan velvilja, hika ég ekki við að segja það, að það gekk auðveldar að fá þessar 12 1/2 millj., vegna þess að þetta var afgangur af því, sem átti að fara til útvegsins á s.l. ári.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af þeim orðaskiptum, sem hér hafa átt sér stað. Ég held, að það sé enginn ágreiningur um það, að það hafi verið rétt að stíga það spor, sem stigið var með því að banna þær veiðar, sem hér var um að ræða, og hefði líklega átt að grípa til þess fyrr en gert var. Það hefur líka komið hér greinilega fram, að það eru allir sammála um það. En vegna þess að hér er um nokkurt „prinsip“-mál að ræða, finnst mér ástæða til þess, að ég láti hér fram koma skoðun mína, einmitt í tilefni af þeim orðum, sem hér hafa fallið bæði hjá hæstv. ráðh. og hv. síðasta ræðumanni. Ég tel, að það sé alveg sjálfsagt að athuga það, þegar þarf að grípa til ráðstafana eins og þessara, hvað þær leiða af sér, fyrst og fremst í því að eyðileggja eða torvelda notkun á verðmætum, sem menn hafa lagt sér til. Þetta sjónarmið var viðurkennt 1952 við útfærslu landhelginnar þá og í sambandi við það bann, sem þá var lögtekið, við veiðum í dragnót. Það lá sem sagt fyrir, að útvegsmenn áttu talsvert af dragnótaveiðarfærum, og það var viðurkennt, að þegar þyrfti að grípa til svona ráðstöfunar, sem væri þjóðhagslega rétt, þá væri rétt að athuga, hvaða áföllum einstakir aðilar yrðu fyrir í þessum efnum, og greiða þeim nokkrar bætur á móti. Ég skal ekkert um það segja í þessu tilfelli, það þarf vitanlega að fara fram athugun á því, hvað hér er um mikil verðmæti að ræða og einnig á því, að hve miklu leyti þessir útgerðarmenn geta notað veiðarfæri sín. Ég efast að vísu ekkert um það, að nokkrir þeirra geta ekki notað þau, þeir sem eru á minni bátunum. Það eru mjög litlar líkur til þess, að þeir geti notað þessi veiðarfæri fyrr en þá til kemur heimild til að veiða síld á þessum slóðum. Ég get vel ímyndað mér, að það þurfi oftar að grípa til ráðstafana eins og þessara, að það þurfi beinlínis að banna veiðar eða gera aðrar hliðstæðar ráðstafanir, sem leiði til þess, að veiðarfæri eða aðrar eignir, sem menn hafa þurft að leggja í að kaupa, verði að meira eða minna leyti ónýtt. Og það er mín skoðun, að í slíkum tilfellum eigi yfirleitt að gilda sú regla, að hið opinbera, sem grípur til þessara ráða, eigi að athuga um þau verðmæti, sem þarna kunna að verða ónothæf, og eigi yfirleitt að greiða einhverjar bætur eða veita þeim aðilum, sem fyrir áfallinu verða, fyrirgreiðslu. Ég get t.d. ímyndað mér í þessu tilfelli, að það geti komið þeim aðilum, sem eiga svona síldarnætur, mjög vel, ef hið opinbera hefði greitt fyrir því, að þeir hefðu getað komizt að hagkvæmari lánum í sambandi við sínar veiðarfæraskuldir en þeir geta eftir venjulegum leiðum. Það, sem ég vildi sérstaklega að hér kæmi fram, er þetta: Ég er á þeirri skoðun, að þegar grípa þarf til svona ráðstafana almennt séð, eigi fyrri reglan að gilda, að það eigi að athuga um það, hve miklar eignir veiði ónothæfar, og þá eigi yfirleitt að koma skaðabætur á móti. Því hefði ég í þessu tilfelli óskað eftir því, að það hefði farið fram athugun á því, hvað hér er um mikil verðmæti að ræða og að hve miklu leyti menn verða þarna fyrir tjóni á eignum sínum. Ég vil hins vegar ekki fallast á það, að mönnum séu greiddar neinar bætur fyrir hugsanlegt veiðitjón. Það er aftur á öðru stigi. Það var t.d. ekki gert 1952. Ég lýsi svo yfir nokkurri undrun minni á því, að formaður Landssambands ísl. útvegsmanna taldi hér alveg sérstaklega fram öll rök gegn því, að svona bætur ættu að koma til greina Ég er á þeirri skoðun, að hin almenna regla eigi einmitt að verða sú, að um bótagreiðslur eigi hér að vera að ræða.