Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hafa borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 198, um greiningar á þreytueinkennum eftir veirusýkingu, á þskj. 212, um fæðingar á Íslandi, og á þskj. 213, um inngrip í fæðingar, allar frá Gísla Rafni Ólafssyni, á þskj. 218, um kostnað vegna komu ferðamanna á Landspítala, og á þskj. 219, um kostnað vegna komu ferðamanna á Sjúkrahúsið á Akureyri, báðar frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur og að lokum á þskj. 235, um meðferðarstöðvar, frá Evu Sjöfn Helgadóttur.

Herra forseti. Mér finnst rétt að segja þetta hér einu sinni enn: Í lögum nr. 155/2012, um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum er hvergi talað um armslengd eða heimild gefin fjármálaráðherra til að framselja vald við söluna. Lögin eru um hvað fjármálaráðherra má gera og eftir hvaða meginreglum á að fara. Þegar ráðherrar og stjórnarþingmenn eru spurðir um hæfi fjármálaráðherrans eða hvort hann hafi farið að lögum við sölu á eignarhlutum í Íslandsbanka eru svörin oftast um einhverja ímyndaða armslengd sem hafi komið í veg fyrir að fjármálaráðherrann vissi hvaða ákvarðanir hann var að taka eða að lögin um söluna hafi ekki verið nægilega skýr. Svo virtist um tíma að málið væri afgreitt með umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis með áliti meiri hluta þeirrar nefndar þar til bréfið kom frá umboðsmanni Alþingis. Umboðsmaður Alþingis spurði um hvernig ráðherrann hefði gætt að hæfi sínu þegar ákvörðunin var tekin um samþykkt tilboðanna í hlutinn sem selja átti og lagalega og stjórnskipulega ábyrgð hans á því að söluferlið færi fram í samræmi við lög. Spurningar umboðsmanns Alþingis voru málefnalegar og það er auðvitað afar mikilvægt að ráðherra viti hvaða skyldum hann hefur að gegna og að hann axli ábyrgð á gjörðum sínum. Hinum sérstöku hæfisreglum stjórnsýslulaga er ætlað að stuðla að því að almenningur geti treyst því að stjórnvöld leysi úr málum á hlutlægan hátt. Með þeim ætti að vera vörn fyrir frændhygli og spillingu. Ábyrgð fjármálaráðherrans er skýr samkvæmt lögum: Hann gætti ekki að hæfu sínu.  
            

Virðulegi forseti. Heilbrigðisþjónustu ber oft á góma í þessum ræðustól. Aldrei hafa meiri fjármunir verið lagðir í heilbrigðiskerfið en þjónustan virðist samt ekki taka stakkaskiptum. Hvað veldur? Eftir heimsfaraldur vegna Covid tókum við stórt skref inn í framtíðina með fjarfundum, fjarkennslu og fjarvinnu. Það skref gjörbreytti tækifærum allra íbúa óháð búsetu og stuðlaði þannig að jákvæðri byggðaþróun. En tók heilbrigðisþjónustan einnig stökk til framtíðar? Nei, heilbrigðisþjónustan virðist enn sitja í gamla farinu. Enn verður að hitta lækna í staðarviðtali með tilheyrandi ferðakostnaði fyrir einstaklinga og ríkið sjálft. Hvernig stendur á því að við veljum ekki hagkvæmustu leiðina sem tryggir um leið bestu þjónustuna óháð staðsetningu? Öflug fjarheilbrigðisþjónusta stuðlar að gríðarlegum sparnaði þegar þúsundir manna hér á landi þurfa ekki að fara fram á endurgreiddan ferðakostnað frá Sjúkratryggingum Íslands því þeir fá alhliða heilbrigðisþjónustu með tækninni í heimabyggð. Mig langar einnig að minnast á biðlistakerfið innan heilbrigðiskerfisins en þar er óviðunandi ástand. Lausnin liggur fyrir augum okkar allra með aðferðafræði sem gripið var til þegar 1.800 manns voru á biðlista eftir liðskiptaaðgerð. Sjúkratryggingar Íslands óskuðu eftir tilboðum í þær aðgerðir frá heilbrigðisfyrirtækjum á einkamarkaði. Gengið var til samninga, biðlistarnir styttust, fólk fékk heilsu sína á ný og aðgerðirnar leiddu samhliða af sér mikinn sparnað fyrir ríkið. Því segi ég: Notum áfram þessa aðferðafræði, styttum verulega biðlista í heilbrigðiskerfinu, Sjúkratryggingar Íslands verðmeta hvert verk þannig að hægt sé að vinna á biðlistum af sérmenntuðu heilbrigðisstarfsfólki hér á landi. Þá aðferðafræði nota önnur lönd í kringum okkur sem við berum okkur gjarnan saman við. Þar skilar blanda af ríkisrekstri og einkarekstri bestu heilbrigðisþjónustunni fyrir alla íbúa 

Virðulegur forseti. Íslensk stjórnvöld fordæmdu harkalega hryðjuverkaárás Hamas-liða á Ísrael um liðna helgi. Árásir þar sem saklausum borgurum var slátrað í hundraðatali, ungmennum sem voru á skemmtun til stuðnings friði, þar sem konur og börn voru myrt á heimilum sínum og numin á brott. Vina- og nágrannaþjóðir okkar fordæmdu verknaðinn sömuleiðis. Forseti framkvæmdastjórnar ESB kallaði árásina kaldrifjuð stríðsverk sem endurspegluðu forna illsku. Evrópa stæði með Ísrael. Hæstv. utanríkisráðherra undirstrikaði að við þyrftum að rjúfa þennan vítahring ofbeldis. Ísland tók sömuleiðis undir yfirlýsingu ESB-þjóða í mannréttindaráðinu þar sem hryðjuverk voru fordæmd. Stjórnvöld hafa um leið lagt áherslu á að réttur Ísraels til að verja borgara sína sé ótvíræður en að gæta þurfi að alþjóðalögum við gagnaðgerðir. Í þessu ástandi eru saklausir borgarar, þ.m.t. konur og börn, iðulega meginfórnarlömbin. Þótt aðstæður séu um margt flóknar fyrir botni Miðjarðarhafs þykir manni ekki flókið að fordæma hryðjuverk, viðurstyggilega glæpi gagnvart saklausu fólki. Það hefur því verið ónotalegt að hlusta á raddir sem hafa tekið undir gagnrýni á hryðjuverkin með semingi, í það minnsta látið fylgja með nokkur „en“. Aðrir hafa talið upp ýmis „hvað með“-dæmi í þessu samhengi. Í þessu hef ég m.a. staldrað við orðalagið um að ekkert gerist í tómarúmi. Það er auðvitað laukrétt. Við sem höfum starfað við sakamál þekkjum það að fáir glæpir og ofbeldisverk spretta af engu. Þar býr oft að baki mikill harmleikur, oft langvarandi, en þegar við lýsum yfir vanþóknun okkar á einhverju sem misbýður grunngildum okkar, misbýður siðferðiskennd okkar og sendum fórnarlömbum um leið samúðar- og stuðningskveðjur, eru „en“ og „hvað með“ bara mjög óviðeigandi.

Virðulegi forseti. Nú eru liðin 15 ár frá þeim harmleik sem hrunið var. Það sem fylgdi reyndist þó jafnvel enn þá meiri harmleikur. Fjölskyldum 15 þúsund heimila var vísað á gaddinn og aleigan hirt af tugþúsundum Íslendinga sem höfðu það helst unnið sér til saka að hafa reynt að koma þaki yfir höfuð sér og barna sinna. Ég vil, með leyfi forseta, nefna dæmi um einstakling sem starfar í þessu húsi sem hafði tekið að láni helming andvirðis húseignar fyrir fjögurra manna fjölskyldu sína, 30 millj. kr., rétt fyrir hrun, var síðan tilkynnt rétt eftir hrun að nú væru hinar sömu 30 milljónir orðnar 73 milljónir. Eftir tímafrek og kostnaðarsöm málaferli var ætlast til að þessum einstaklingi yrði mjög létt yfir því að nú væru 30 millj. kr. aftur orðnar 30 millj. kr., en síðan reyndar endurreiknaðar einungis 45 milljónir. Já, gott fólk. Íslenska birtingarmyndin af alþjóðlega bankahruninu 2008 var að líkindum fyrst og fremst gengishrun en glæpurinn var allur hengdur um hálsinn á þeim sem störfuðu í bönkum þess tíma en alls ekki neinum þeim sem stýrðu hér efnahagskerfinu á óstöðugu gengi íslensku krónunnar áratugum saman. Annað dæmi: Ungum nýútskrifuðum fjölskyldumanni, sem fékk starf í banka 2007, var skyndilega skipað á sakamannabekk í kjölfar hrunsins. Í stað milljón króna mánaðarlauna tóku við milljón króna mánaðarlegir málsvarnarreikningar í þrjú ár. Hann missti bæði vinnuna, húsið og fjölskylduna. Að þremur árum liðnum barst honum þessi orðsending: Þetta var allt saman á misskilningi byggt. Þú ert frjáls ferða þinna. Gangi þér vel. Var þessum unga leiksoppi örlaganna bættur hús- og fjölskyldumissir með einhverjum hætti? Að sjálfsögðu ekki frekar en öðrum sem settir voru í sambærilega stöðu. Megi harmleikir á borð við þá sem hér hafa verið tekin dæmi um tilheyra fortíð og megi okkur lánast að fyrirbyggja frekari bankahrun, gengishrun, fjölskylduhrun og andleg hrun sem tugþúsundir Íslendinga hafa mátt þola. Að endingu. Mig rekur ekki minni til þess að neinn hafi úr þessum stóli beðið fórnarlömb íslenska gengishrunsins forláts á öllu því sem aflaga fór. Ég ætla því að voga mér, með leyfi forseta, að gera það hér með. - Lifið ávallt heil.

Virðulegi forseti. Í byrjun kjördæmaviku opnað ný slysa- og bráðamóttaka og sjúkradeild var opnuð í nýrri D-álmu á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Það er sókn í heilbrigðismálum í Suðurkjördæmi. Á sama tíma var tekið í notkun sneiðmyndatæki sem gjörbreytir allri aðstöðu á bráðamóttökunni. Bráðamóttakan er sú þriðja fjölsóttasta í landinu með rúmar 16.000 komur og þjónustar 30.000 íbúa. Sannarlega er HSS stofnun í sókn. Virðulegi forseti. Við þingmenn Suðurkjördæmis heimsóttum einnig HSU, Heilbrigðisstofnun Suðurlands á Selfossi. Sú stofnun rekur fjölþætta heilbrigðisþjónustu í kjördæminu, allt frá Höfn, vestur í Grindavík og úti í Vestmannaeyjum, rekur elliheimili, Hof og Hraunbúðir, auk þess að sinna fjölbreyttri þjónustu við sjúklinga á Selfossi og víðar í kjördæminu. Þar er leitað leiða til nýsköpunar í sókn í heilbrigðiskerfinu með svokölluðum heimaspítala. Sú þjónusta er fyrir aldraða þar sem læknir og hjúkrunarfræðingur heimsækja skjólstæðinga sína með stuðningsmeðferð í heimahúsi. Tilgangurinn er að fækka innlögnum á bráðamóttöku og sjúkrahús. Með öðrum orðum, virðulegur forseti, er verið að færa sjúklinga sem eru innskráðir inn á heimili og þjónusta þá þar. Það er nýsköpun í heilsugæslu, í heilbrigðisþjónustu sem vert er að taka eftir. Það er ánægjulegt að sjá ný skref og góð tekin í heilbrigðisþjónustunni, ekki bara í Suðurkjördæmi heldur víða um landið. Til þess erum við hér, til að vinna að bættri heilbrigðisþjónustu, íbúum landsins til heilla.

Virðulegur forseti. Ég ætla að eyða þessum tveimur mínútum í að ræða stöðu bænda í dag hér á þessu landi. Fyrirsögn á forsíðu Bændablaðsins hljóðar svo, með leyfi forseta: „Búrekstur nautgripabænda verulega þyngst.“ Það er svo að verð á afurðum hefur ekki haldið í við hækkanir á aðföngum og þessar miklu vaxtahækkanir sem hafa verið. Það er orðið svo að stór hluti þeirra bænda sem hafa staðið í fjárfestingum eiga verulega þungt um vik þessi misserin og það blasir við hjá mörgum ákveðið svartnætti, við skulum bara orða það þannig. Staðan er grafalvarleg hvað þetta varðar. Það er ekkert einkamál bænda að standa vörð um fæðuöryggi þjóðarinnar. Fæðuöryggi þjóðarinnar er sameiginlegt verkefni ríkis og bænda. Nýliðun er því miður orðin orð sem maður heyrir allt of sjaldan. Það að gerast bóndi í dag er því miður bara ekki aðlaðandi verkefni. Það er ekki aðlaðandi fyrir ungt fólk að takast á við allar þær skyldur sem fylgja því að vera í búskap og þurfa síðan fyrir utan hefðbundinn vinnudag að fara í aðra vinnu til þess eins að geta framfleytt fjölskyldu sinni. Við þessu verðum við að bregðast með ýmsum ráðum og það eru væntanlega til mörg ráð. En fyrst þurfum við að setjast niður með bændum og fara yfir stöðuna, hvað er til ráða, því að ef ekkert verður að gert þá mun fara illa og við eigum eftir að sjá á eftir þeirri matvælaframleiðslu sem við stundum í dag.

Virðulegi forseti. Förum aðeins yfir það sem gerðist. Nú er eitt og hálft ár síðan fólkið í landinu vaknaði upp við að Bjarni Benediktsson hafði selt ríkiseign í lokuðu útboði á afslætti án þess að gætt væri að jafnræði og gagnsæi. Fólki var skiljanlega brugðið en þá hófst stóra gaslýsingin. Þetta tókst alveg glimrandi vel, sögðu þau fyrst, allt eins og það átti að vera. En þá fóru að vakna óþægilegar spurningar. Þá segir Katrín Jakobsdóttir: Ja, Bjarni gerði a.m.k. allt rétt. Og Bjarni sagði: Nei, þetta var ekki ég sem var að selja, þetta var Bankasýslan. Bankasýslan sagði: Ef eitthvað klikkaði þá voru það söluráðgjafarnir þarna. Svo mótmælti fólk á Austurvelli en það mátti alls ekki setja á fót rannsóknarnefnd, alls ekki. Fyrst átt að bíða eftir Ríkisendurskoðun, hvort það kæmi nokkuð athugavert fram í skoðun hennar. Ríkisendurskoðandi sagði: Jú, hér voru fjölþættir annmarkar; ekki gætt að jafnræði, ekki gætt að gagnsæi, Alþingi fékk misvísandi upplýsingar og eftirspurn var vanmetin sem kann að hafa skaðað hagsmuni ríkissjóðs. Þegar ríkisendurskoðandi komst að þessari niðurstöðu þá sagði Katrín: Þetta er ekki áfellisdómur. Svo hröktust þau úr einu víginu í annað og loks þegar þrír eftirlitsaðilar hafa komist að afgerandi niðurstöðu, þegar það liggur fyrir svart á hvítu að lögum og reglum var ekki fylgt, að það var misfarið með eignir ríkisins á vakt Bjarna Benediktssonar, sem segir af sér, þó það nú væri, þá sýnist mér að hálf stjórnmálastéttin ætli að marsera hérna út á Austurvöll og reisa af honum styttu við hliðina á Jóni Sigurðssyni fyrir þá stórkostlegu sjálfsfórn og mikilmennsku sem hann sýndi með því að hrökklast úr embætti. Forseti. Fólkið í landinu á betra skilið. Hættum þessu rugli.

Herra forseti. Það eru stór og mikilvæg verkefni fram undan, verkefni sem skipta sköpum þegar kemur að velsæld þjóðar. Við höfum alla burði til að gera vel, alla burði til að auka velsæld á þann hátt að hún skili ekki eingöngu slíkri velsæld til núlifandi kynslóða heldur líka kynslóða framtíðarinnar. En tíminn vinnur ekki með okkur og verklagið gerir það sannarlega ekki heldur. Hér eru teknar ákvarðanir eftir fyrirframskilgreindum leiðum. Þær eru vel ígrundaðar og það er vel vandað til, og hvað gerist svo? Það er hikstað, tafið, endurskoðað og jafnvel bakkað, það er alla vega stoppað, bakkað svolítið aftur og mögulega stoppað aftur. Ég ímynda mér að margir telji eðlilega að ég sé hér að tala um almennt vinnulag ríkisstjórnarinnar, en ég er reyndar að tala um skilaboðin frá haustfundi Landsvirkjunar sem ég sat nú í morgun. Eftir stöðnun og vandræðagang síðustu ára ríkir einfaldlega óvissa um getu okkar til að standa við skuldbindingar í loftslagsmálum og til að standa undir orkuþörf ört vaxandi íslensks samfélags, óvissa um getu til að standa við það að framleiða græna orku fyrir fólkið okkar. Svo var spurt á fundinum: Hvað þarf til að laga þetta? Svörin voru verulega skýr. Það þarf samstöðu og samstillt átak og það þarf að fara af stað. Það sem við þurfum allra helst á að halda núna er að hætta að láta allt snúast um átökin við ríkisstjórnarborðið. Við þurfum starfhæfa ríkisstjórn, við þurfum ríkisstjórn sem ræður við verkefnið sem hún hefur tekið að sér. Við þurfum ríkisstjórn sem einbeitir sér að alvarlegri stöðu í efnahagsmálum og tekur raunverulega utan um heimili landsins og við þurfum starfhæfa ríkisstjórn sem skilur stöðuna í orkumálum landsins og framkvæmir.

Virðulegi forseti. Hv. þingheimur og kæra þjóð. Mig langar til að ræða hér um vímuefnasjúkdóma, eða eins og hæstv. heilbrigðisráðherra kallaði þetta um daginn, málaflokk. Ég get nú ekki alveg séð að við séum málaflokkur. Ég persónulega er óvirkur alkóhólisti sem kallað er og þekki þetta umhverfi nánast eins og lófann á mér. Þannig er að heilbrigðiskerfi Íslands fær 353 milljarða á ári. Þar af fær þessi svokallaði málaflokkur innan við 2 milljarða. Það er mjög ósanngjarnt vegna þess að vímuefnasjúkdómar eru þriðji stærsti dauðsvaldurinn á eftir krabbameini og hjartasjúkdómum. SÁÁ er að biðja um 540 milljónir til að geta haldið úti þeirri starfsemi sem þeir vilja. Krýsuvík biður um 50 milljónir. Þetta eru smápeningar miðað við 353 milljarða sem fara í heilbrigðiskerfið. Ég ætla að lesa hérna, með leyfi forseta, úr upplýsingum um Samtök áhugafólks um áfengis- og vímuefnavandann. „Samtök áhugafólks um áfengis- og vímuefnavandann eða SÁÁ eru íslensk samtök sem voru stofnuð til að berjast gegn áfengis- og vímuefnavanda á Íslandi. Aðalmarkmið samtakanna er að sjá til þess að alkóhólistar, vímuefnafíklar og aðstandendur þeirra eigi ávallt völ á bestu fáanlegri sjúkrameðferð og endurhæfingu.“ Og nú kemur „the moral of the story“, með leyfi forseta: „Samtökin vinna einnig að forvörnum. Opinberir aðilar kosta um tvo þriðju af starfsemi samtakanna, en einn þriðji er fjármagnaður af samtökunum sjálfum.“ Þetta er út í hött. Þegar Christopher Reeve, sá sem lék Superman 1978, lenti í slysi, datt af hestbaki og lamaðist 1995 

Forseti minnir hv. þingmenn á að nota íslensku í ræðustól og sleppa slettunum en þýða og staðfæra þegar það á við.

Virðulegi forseti. Ísland er framarlega á heimsvísu í kynjajafnréttismálum en það er bakslag í mannréttindabaráttunni. Mannúðin er á undanhaldi, harkan er að aukast. Að minnsta kosti 40% kvenna verða fyrir kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi á lífsleiðinni. Atvinnutekjur kvenna eru enn um 21% lægri en karla. Sjöttu hverri stúlku í tíunda bekk grunnskóla hefur verið nauðgað af jafnaldra. Við hér á hinu háa Alþingi tökumst á um málin alla daga og ég verð svo hugsi yfir því orðfæri sem á sér stað í samfélaginu og hversu gríðarlegur munur er á því hvernig er talað um fólk í okkar samfélagi, hvort heldur eru kjörnir fulltrúar eða bara hver sem er, hversu mikill munur er á orðfærinu þegar um er að ræða karla og svo öll kyn. Vísað er til þingkvenna, kvenráðherra, áberandi kvenna í samfélaginu með óviðeigandi, kynferðislegum, niðrandi athugasemdum. Karlar verða ekkert síður fyrir gagnrýni og það er nú kannski bara viðeigandi að vísa hér í fráfarandi hæstv. fjármálaráðherra, það stendur mikill styr um hann. Ég hef engan heyrt vitna til kynferðis hans eða kynfæra í þeirri gagnrýni, af því að við erum að gagnrýna málefnin og fyrir hvað fólk stendur. En það að konur, trans fólk og aðrir einstaklingar í okkar samfélagi sem fæðast ekki með kynfærin utanáliggjandi 

Virðulegur forseti. Vanhæf ríkisstjórn. Vanhæf ríkisstjórn. Já, slagorðið vanhæf ríkisstjórn, sem ég og fjöldi fólks sem vorum að berja búsáhöld hér fyrir utan vegna bankahrunsins, er enn skýrt í minningu minni. Nú, 15 árum eftir bankahrunið, er enn ein vanhæf ríkisstjórn við völd, upptekin við að klúðra bankasölu og koma ungu, veiku, öldruðu fólki á vonarvöl vonleysis og eymdar. Unga fólkið okkar er að tapa húseign sinni vegna á annan tugs hækkana á stýrivöxtum með tilheyrandi tvöfaldri hækkun á afborgunum sem er ekkert annað en grófur forsendubrestur í formi fjárhagslegs ofbeldis. Hvað eiga margir eftir að missa innborganir sínar í heimilin og þá einnig allan séreignarsparnaðinn sem það hefur sett í eigið húsnæði? Ríkisstjórnin hefur ekki leyst á nokkurn hátt vanda hjá því unga fólki þar sem greiðslubyrðin á húsnæðislánum hefur tvöfaldast. Vanhæf ríkisstjórn, já, vanhæf ríkisstjórn sem lætur það einnig viðgangast að aldrað fólk, fatlað fólk, veikt fólk, lágtekjufólk á ekki fyrir mat, lyfjum og öðrum nauðsynjum. Eins og ég hef ítrekað hér í ræðustól þá er það með ólíkindum hvernig núverandi ríkisstjórn hefur komið fram við fatlað fólk. Fyrir rúmlega ári síðan, þann 8. júní 2022, skilaði nefnd á vegum forsætisráðuneytisins, sem falið var að undirbúa rannsókn á aðbúnaði og meðferð fullorðins fatlaðs fólks með þroskahömlun og fullorðins fólks með geðrænan vanda, skýrslu sinni. Nefndin lagði til að rannsókn myndi fara fram samkvæmt fyrirmælum laga nr. 68/2011, um rannsóknarnefndir. Slíkt fyrirkomulag gæfi rannsóknarnefnd sjálfstæði og styrkar rannsóknarheimildir og væri einnig í samræmi við þann vilja Alþingis að almenn lög giltu almennt um slíkar rannsóknir. Ég hef því óskað eftir því í velferðarnefnd að undirbúa að leggja fram þingsályktunartillögu um skipun rannsóknarnefndar til að rannsaka aðbúnað og meðferð fullorðins fatlaðs fólk með þroskahömlun og fullorðins fólks með geðrænan vanda, líkt og kallað var eftir í fyrrnefndri skýrslu, skýrslu um stöðu og meðferð fatlaðs fólks með þroskahömlun og fullorðinna með geðrænan vanda og hún á að ná til dagsins í dag. En þessi vanhæfa ríkisstjórn á að segja af sér.

Virðulegi forseti. Ég er þungt hugsi eftir kjördæmavikuna. Ég hef heyrt í bændum víðs vegar um landið. Einn mikilvægasti grunnatvinnuvegur landsins er landbúnaður. Mér er sagt að lítið sé að frétta af endurskoðun búvörusamninga en þeim er ætlað að tryggja fæðuöryggi og efla innlenda landbúnaðarframleiðslu, styrkja og fjölga stoðum landbúnaðar á grunni sjálfbærrar nýtingar í þágu loftslagsmála, umhverfis, náttúruverndar og fjölbreytni í ræktun. Það er alveg klárt að huga verður að tollvernd og sambærilegum stuðningi við landbúnaðinn eins og á sér stað í löndunum í kringum okkur. Miklar verðhækkanir á aðföngum eru staðreynd og háir vextir og verðbólga hafa gríðarleg áhrif á bændur en reksturinn er oft mjög skuldsettur. Það hljóta allir að skilja að sterkur íslenskur landbúnaður er allra hagur, líka neytenda. Við höfum verið minnt á mikilvægi fæðuöryggis í tengslum við þjóðaröryggi, ekki bara í kjölfar heimsfaraldurs heldur einnig vegna stríðsátaka. Við verðum að efla fæðuöryggi á Íslandi og setja sérstakan stuðning við það í endurskoðun búvörusamninga. Forseti. Bændur eru ein lægst launaða stétt landsins. Meðalaldur bænda er hár og nýliðun er mjög erfið. Það er nánast ómögulegt í sumum tilfellum fyrir bændur að koma búrekstri sínum til nýrrar kynslóðar. Auðvitað fagna ég auknum stuðningi við kornrækt en það breytir ekki stöðu annarra í greininni. Útgjöld stjórnvalda til landbúnaðar standa nokkurn veginn í stað, sýnist mér, á næstu árum að öllu óbreyttu. Höldum við virkilega að við séum bættari með landbúnaðinn á Íslandi á hnjánum? Búvörusamningar eru til 10 ára og því mikilvægt að vel til takist. Vaxtaumhverfið er að drepa greinina. Bændur standa ekki undir þeirri fjárfestingu sem farið hefur verið í og hvatt hefur verið til á undanförnum árum. Virðulegi forseti. Þetta er vonlaust án þess að við stígum inn í. 

Virðulegi forseti. Í gær sagði fjármálaráðherra af sér í hálfkveðinni vísu. Almenningur reynir nú að botna vísuna. Forsætisráðherra sagði að þau fjármálaráðherra hefðu rætt málið frá öllum hliðum fyrir blaðamannafundinn í gær. Hvort formaður Framsóknarflokksins var á þeim fundi er ekki vitað. En er það virkilega svo að það var ekkert plan tilbúið? Forystufólk í ríkisstjórninni hafði a.m.k. fjóra daga til að undirbúa sig og ætlar að gefa sér núna eina fjóra daga í viðbót. Það er boðið upp á biðleiki þegar samfélagið þarf á forystu og stjórnfestu að halda. Á meðan heimilum og fyrirtækjum blæðir í vaxta- og verðbólgustormi þá eru skilaboð stjórnvalda til almennings svo vitnað sé til mbl.is, með leyfi forseta: „Af þeim ástæðum ætla stjórnarflokkarnir að nota næstu dægur til þess að skerpa á aðaláherslum ríkisstjórnarinnar og efla liðsandann í stjórnarliðinu. Í því felst m.a. að reynt verður að kortleggja hvað það er sem veldur mönnum mestu hugarangri“ - vel að merkja, það er verið að tala um hugarangur stjórnarliðsins og ráðherra, ekki almennings - „og hvernig sefa megi þær áhyggjur „í hvelli“, eins og einn stjórnarþingmaður orðaði það.“ Þessi staða, virðulegi forseti, er ekki einkamál formanns Sjálfstæðisflokksins eða ríkisstjórnarinnar. Óvissa í stjórnmálum ýtir undir efnahagslegan óstöðugleika sem bitnar síðan á heimilum landsins og fyrirtækjum og það er ekki boðlegt á þessum tímum. Ríkisstjórnin getur ekki haldið að hún lifi í einhverjum hliðarveruleika eða tómarúmi við umheiminn. Það ríkir ringulreið og það er ákveðið neyðarástand núna í gangi. En það fyrsta sem ríkisstjórnin hugsar um er að tryggja sér sæti í björgunarbátnum. Almenningur skal gjöra svo vel að bíða rólegur á meðan stjórnin eflir liðsandann og kortleggur hvar hver eigi að sitja. Þetta er orðið það farsakennt að Dario Fo hefði ekki getað gert þetta betur.

Virðulegi forseti. Nú er rúmur sólarhringur liðinn frá því að fjármálaráðherra greindi þjóðinni frá afsögn sinni vegna niðurstöðu umboðsmanns Alþingis um lögbrot hans við sölu á Íslandsbanka. Á þessum eina sólarhring hafa nánast allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins mótmælt niðurstöðu umboðsmanns og segjast ósammála henni, ganga um eins og niðurstaðan hafi komið öllum stórkostlega á óvart. Stórkostlega óvænt að fjármálaráðherra sé vanhæfur þegar einkahlutafélag í eigu föður hans er meðal kaupenda í lokuðu útboði sem hann ber ábyrgð á. Virðulegur forseti. Hér eru engin geimvísindi að baki. Málið er einfalt. En allan þann tíma sem vinnubrögð fjármálaráðherra við Íslandsbankasöluna hafa verið gagnrýnd hefur forsætisráðherra t.d. staðhæft að undirbúningur fjármálaráðherra hafi verið í samræmi við lög en það hafi síðan verið bara framkvæmdin hjá öllum öðrum sem hafi klikkað. Og meira að segja eftir að umboðsmaður tilkynnti að hann væri að skoða málið hélt Katrín Jakobsdóttir áfram að tala svona. Yfirleitt passa ráðherrar sig á að tjá sig ekki um mál á meðan þau eru til skoðunar hjá eftirlitsaðilum, en í þessu máli gilti eitthvað annað þrátt fyrir að í bréfi umboðsmanns til fjármálaráðherra beri spurningar hans augljóslega með sér alvarleika málsins. Í bréfum umboðsmanns til fjármálaráðherra minnir hann fjármálaráðherra sérstaklega á hæfisreglur stjórnsýslulaga, segir að reglunum sé ætlað að koma í veg fyrir að ómálefnaleg sjónarmið við ákvarðanir verði niðurstaðan og stuðla að því að almenningur geti treyst stjórnvöldum. Umboðsmaður talar um að hann hafi ítrekað bent á mikilvægi þess að traust ríki um það þegar stjórnvöld ráðstafa eignum ríkisins. En þessu eru þingmenn Sjálfstæðisflokksins ósammála í dag, tala eins og ómögulegt sé að selja banka án þess að brjóta stjórnsýslulög. Forseti. Það er liðinn sólarhringur og þingmenn hafa verið mjög snöggir að snúa staðreyndum málsins á hvolf, áliti umboðsmanns á hvolf. Eru hinir ríkisstjórnarflokkarnir sammála og samferða Sjálfstæðisflokknum á þessari vegferð?

Virðulegi forseti. „Ég er vettvangur glæps. Málsnúmer 007-2021-062416. Það er ég. Trúverðug í öllum skýrslutökum og viðtölum en of lyfjuð á meðan brotinu stóð til að geta lýst því hvernig ég fékk alla áverkana. Ég fæ ekki að segja sjálf frá því fyrir rétti sem kom fyrir mig, ekki að leggja fram gögn sem hrekja framburð mannsins sem braut á mér. Ég fæ ekki að sjá hans framburð fyrr en 721 degi eftir að ég kærði, og þá bara af því að málið var fellt niður. Þurfti hann að færa sönnur fyrir því sem hann sagði? Nei. Fæ ég tækifæri til að leggja fram gögn til að styðja minn vitnisburð? Nei. Ég er bara vettvangur. Afmennskuð. Með engan málsvara innan kerfisins. Í niðurfellingarbréfinu segir: „Saga er ekki nægilega skýr svo hægt sé að draga ályktanir um tilkomu áverkanna og ekki hafa verið færðar sönnur á að kærði hafi beitt kæranda ofbeldi eða ólögmætri nauðung.“ Þegar ég kom á Neyðarmóttökuna var því trúað að ég hefði orðið fyrir kynferðisofbeldi og byrlun. Ekki í réttarkerfinu. Af því hann sagðist ekki hafa brotið á mér. Og ég fékk ekki tækifæri til að leggja fram sannanir til að hrekja orð hans. Þetta er það sem kallað er orð gegn orði.“ Þetta, með leyfi forseta, var ömurleg upplifun brotaþola af tveggja ára vegferð í gegnum íslenskt réttarkerfi.

Virðulegur forseti. Hér er skýrslubeiðni varðandi kosti og galla tollabandalags Evrópusambandsins. Þetta er endurnýjuð beiðni. Ég heyrði það nú frá mjög öflugum embættismanni sem hefur verið lengi í Brussel að hann hafi fengið skýrsluna, að hún væri komin til prófarkalestrar hjá honum. En hún er lögð hér fram aftur og ég vonast eftir góðum stuðningi við hana. Ég tel að þetta sé mjög áhugavert mál og allir sem eru unnendur frjálsrar verslunar ættu að hafa áhuga á þessu máli; hverjir eru kostir og gallar þess að vera innan þessa stærsta tollabandalags heims.

Herra forseti. Það fer ekkert á milli mála að það ríkir lausung í stjórn landsins. Hér skortir alla stjórnfestu og það er eins og það hafi komið ríkisstjórnarflokkunum sérstaklega mikið á óvart í gær að neikvætt álit umboðsmanns um embættisfærslur hæstv. fjármálaráðherra yrði niðurstaðan. Þetta er samt sem áður það sem er búið að glymja í öllum fjölmiðlum, hjá öllum sem fjallað hafa um málið, m.a. stjórnarandstöðunni, frá því að málið kom upp á sínum tíma. Nú er það auðvitað þannig, ef miðað er við fjölmiðla, að það íslenskasta af öllu íslensku virðist vera í uppsiglingu. Hér eru menn að axla ábyrgð á stórfelldu klúðri við það að selja ríkiseigur fyrir milljarðatugi, menn ætla að axla ábyrgð með því að gerast utanríkisráðherrar. Ég vildi hins vegar fá að spyrja hæstv. forseta Alþingis um það, vegna þess að ég sé að það er gert ráð fyrir því að hæstv. fráfarandi fjármálaráðherra verði hér í óundirbúnum fyrirspurnatíma á morgun ásamt heilbrigðisráðherra og dómsmálaráðherra, hvort það sé þannig enn þá. Verður það þannig að hæstv. fjármálaráðherra sitji hér fyrir svörum í óundirbúnum fyrirspurnatíma á morgun?

Hæstv. fjármálaráðherra verður til svara í óundirbúnum fyrirspurnum í fyrramálið eins og gert var ráð fyrir.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu. Frumvarp sama efnis var lagt fram á 152. og 153. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Tilgangur frumvarpsins er fyrst og fremst að gera breytingu á ákvæði laganna er snýr að því hver annist reikningshald Kirkjugarðasjóðs, en ábendingu um það hefur m.a. borist frá Ríkisendurskoðun. Samkvæmt 5. mgr. 40. gr. gildandi laga annast skrifstofa biskups reikningshald sjóðsins, en frumvarpið gerir ráð fyrir að ábyrgð á reikningshaldi verði færð til kirkjugarðaráðs sem þykir betur til þess fallið að halda utan um það en skrifstofa biskups. Jafnframt er lagt til að brott falli ákvæði í sama málslið þar sem fram kemur að um reikningshald sjóðsins gildi sömu reglur og um reikningshald kirkna, enda ákvæðið ekki talið eiga við verði fyrri breytingin samþykkt. Stjórn Kirkjugarðasjóðs er samkvæmt lögunum í höndum kirkjugarðaráðs en það er bæði skipað aðilum innan og utan þjóðkirkjunnar enda er hlutverk kirkjugarða ekki bundið við þjóðkirkjuna. Þar sem kirkjugarðar eru sjálfseignarstofnanir með sérstöku fjárhaldi er talið orka tvímælis að skrifstofa biskups annist eignarhald Kirkjugarðasjóðs og þykir því sú breyting sem hér er lögð til tímabær. Samhliða þessari breytingu er lagt til að úr lögunum verði felld brott tvö ákvæði er lúta að Bálfarafélagi Íslands þar sem félagið hefur ekki verið starfandi í meira en hálfa öld. Er annars vegar um að ræða heimild félagsins sem lagt hefur verið niður til að kjósa mann í kirkjugarðsstjórn Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma og hins vegar ákvæði um að leita skuli tillagna félagsins um reglugerðir varðandi líkbrennslu. Þessi breyting snýr fyrst og fremst að því að uppfæra lögin miðað við stöðu mála í dag og þannig fella brott ákvæði sem vísa til tiltekins félags sem fellt hefur verið niður og eru ákvæðin því ekki talin eiga heima í lögunum í dag. Við undirbúning frumvarps þessa var haft samráð við kirkjugarðaráð og skrifstofu biskups Íslands. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og þar með 2. umræðu.

Forseti. Ég kem hingað til að varpa fram einni spurningu til hæstv. dómsmálaráðherra. Hún varðar ákvæði þessa frumvarps sem er rökstutt með þeim hætti að Bálfararfélag Íslands hafi verið óvirkt frá árinu 1964. Nú eru lögin frá árinu 1993 og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra annars vegar hvort henni finnist raunverulega eðlilegt að fella þetta ákvæði brott á þessum forsendum þegar, eftir því sem ég best veit, það liggur enn inni umsókn hjá ráðuneytinu um skráningu þessa félags og endurskráningu og endurlífgun, og sömuleiðis í ljósi þess að þetta félag hefur, samkvæmt frumvarpinu, verið hætt störfum áður en þessi lög voru sett. Samt hefur þótt tilefni til þess að tilgreina það í þessum lögum sem voru sett árið 1993. Hvort þetta skjóti ekki skökku við.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hér er nefnt að lögin voru yfirfarin 1993 en aftur á móti var Bálfararfélag Íslands stofnað árið 1944 og starfrækt samfellt í 30 ár, eða til ársins 1964 og hefur ekki verið starfandi síðan enda var megintilgangurinn með stofnun þess félags að koma á líkbrennslu á Íslandi. Síðan meginhlutverki félagsins var náð hefur það ekki verið starfandi. Þar af leiðandi má segja að það hafi einfaldlega yfirsést að fella þetta á brott er lagabreytingar voru gerðar 1993.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Nú liggur fyrir að það eru uppi hugmyndir og tillögur í samfélaginu frá einkaaðilum um nýja bálstofu. Ég held að það sé óumdeilt að það þurfi að endurnýja brennsluofna á Íslandi og í raun byggja nýja bálstofu til að sinna þessu hlutverki sem aðeins einn aðili getur gert hér á landi. Mig langar kannski að ítreka spurningu mína til hæstv. ráðherra, ég er reyndar ekki viss um að ég hafi borið þessa spurningu upp hérna áðan, ég geri það þá núna: Er það ekki rétt að inni í ráðuneytinu liggi umsókn um endurvakningu þessa félags í rauninni í svipuðum tilgangi og félagið var stofnað, þ.e. vegna uppbyggingar nýrra bálstofu?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Dómsmálaráðherra kannast ekki við að það liggi umsókn inni í ráðuneytinu varðandi þetta tiltekna félag. Ég vil hins vegar fá að taka það fram að í umsögnum um málið sem borist hafa frá félagi er heitir Tré lífsins, þá væri hið nýstofnaða félag ekki nákvæmlega hið sama og eldra félag - þau eru búin að stofna félag er heitir Bálfarafélag Íslands til að styðja við stofnun óháðs athafnarýmis og bálstofu Trés lífsins í Garðabæ - og að Bálfararfélag Íslands, sem vísað er til í lögunum, hafi verið lagt niður. Þannig að það má kannski vísa til þess að þarna sé um að ræða - já, ég læt þetta svar duga í bili.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framlagningu og ræðuna sem fylgir þessu frumvarpi. En eins og hæstv. ráðherra kom inn á hefur þetta verið lagt nokkrum sinnum fyrir og það er nú kannski vegna þessara spurninga sem vaktar voru upp í andsvari sem frumvarpið hefur ekki enn hlotið brautargengi hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd. En mig langar líka að koma því hér á framfæri til hæstv. ráðherra og hennar fólks að þessi lagabálkur sem hér um ræðir þarf á mikilli endurskoðun að halda og langt umfram það sem getið er í þessu frumvarpi. Ég held að enginn hafi neitt á móti 2. gr. frumvarpsins. 1. gr., að fella þarna brott 3. málsl. 1. mgr. 9. gr. laganna, er það sem hefur flækst svolítið fyrir okkur því að það hafa aðilar komið á fund nefndarinnar og haldið því fram að þeir séu að endurstofna eða endurvekja þetta félag. Stóra málið er kannski það að við erum hérna að fjalla um að mínu viti mjög mikilvægt mál þegar kemur að kirkjugörðum, greftrun og líkbrennslu. En þetta er kannski mál sem hefur í gegnum tíðina ekki fengið neitt rosalega mikið pólitískt rými til að ræða. Fólk finnst almennt ekkert mjög gaman að ræða um dauðann og kirkjugarða, nema þá kannski þeim þingmanni sem hér stendur sem virðist hafa einstaklega mikinn áhuga á því og hefur lagt fram nokkur þingmál er því tengjast, m.a. þingmál sem varðar einmitt breytingu á þessum lögum og lýtur að því að gefa dreifingu ösku frjálsa. Ég vil bara hvetja hæstv. ráðherra til dáða í þeim efnum, þ.e. að fara í gagngera endurskoðun á þeim lagabálki sem hér um ræðir. Ég hef sérstaklega lagt hér fram frumvarp er varðar það að gefa dreifingu ösku frjálsa eða færa okkur alla vega nær því sem þekkist annars staðar. Eins og ég hef oft sagt þegar ég hef flutt það mál og fjallað um það mál víða - því að það er ótrúlegt að þó að þessi málefni dauðans og kirkjugarða fái kannski ekki mikla athygli hér í þingsal þá er það nú þannig að ég fæ iðulega mikla athygli þegar ég hef lagt þetta mál fram. Bæði hafa fjölmiðlamenn mikinn áhuga á því en ekki síst einstaklingar sem hafa samband við mig og segja frá alls konar vandkvæðum sem þeir upplifa í tengslum við kirkjugarða eða í tengslum við það að hafa óskað eftir leyfi til dreifingar ösku. Þetta er oft ofboðslega persónulegar sögur og hjartnæmar. Ég hef sagt að við eigum auðvitað að virða hinstu ósk fólks og leyfa fólki að hafa frelsið út fyrir gröf og dauða, eins og ég hef orðað það. Þannig að við í hv. allsherjar- og menntamálanefnd munum að sjálfsögðu fjalla um þetta frumvarp hér og fá umsagnir eins og venja er. En ég vil líka bara hvetja ráðherra og hennar fólk til að skoða frekari endurskoðun á þessum lagabálki.

Virðulegi forseti. Vissulega er þetta áhugavert mál eins og hv. þingmaður kom inn á, hvernig þetta er eftir að við erum farin héðan, hvar við eigum að liggja, hvar við eigum að vera. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er þörf á endurskoðun á þessum lagabálki, lögum um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu. Það er eitt sem vakti athygli mína í þessu máli og það eru umsagnirnar, sem eru mjög athyglisverðar, t.d. umsögn frá Tré lífsins og nýstofnuðu Bálfararfélagi Íslands, og það að Bálfararfélag Íslands skuli hafa verið lagt niður eftir að hafa starfað til 1964 og svo stofnað á ný til að ganga inn í það hlutverk sem það hafði áður en er, eins og réttilega segir í frumvarpinu, annað félag. Þetta er ekki sama félag þótt það beri saman nafn. Mig langar að spyrja hv. þingmann og ég skora jafnframt á ráðherra að endurskoða þessi lög. Ég tel mikilvægt atriði að í þeim nýju lögum verði eftirfarandi og varpa því spurningu til hv. þingmanns: Kirkjugarðaráðið í dag er skipað aðilum innan og utan þjóðkirkjunnar en ég hefði haldið að í kirkjugarðaráði ættu að vera fulltrúar kirkjunnar, ekki fulltrúar frá öðrum trúfélögum. Ég hef alltaf skilið það þannig að þeir sem eru t.d. í öðrum lífsskoðunarfélögum - nú er ég í þjóðkirkjunni og ánægður með það og stoltur af því, bara eins og flestir Íslendingar, en ef ég væri ekki í þjóðkirkjunni, segjum að ég væri ekki trúaður, væri guðleysingi, þá myndi ekki vilja láta grafa mig í kirkjugarði. Þannig að mér finnst að þeir sem eru ekki kristnir og ekki í þjóðkirkjunni og öðrum kirkjum eigi ekkert heima í kirkjugarðaráði. Þarf ekki stofnanakerfið kringum greftrun að vera þannig að öll trúfélög hafi sín félög, Siðmennt hafi þá sitt grafreitaráð en sé ekki inni kirkjugarðaráði? Ég held þetta ætti að vera aðskilið allt saman.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og mjög áhugaverðar pælingar hérna. Staðan er auðvitað sú að þú getur ekki verið greftraður neins staðar nema í kirkjugörðum og það er algjörlega óháð því hver þín trú er. Ég er eins og hv. þingmaður stoltur meðlimur þjóðkirkjunnar en ég hef ekkert á móti því að fólk sem hefur aðra trú eða er í öðru félagi sé líka jarðsett í kirkjugörðum. Ég sé reyndar ekki neitt vandamál við það fyrirkomulag. Aftur á móti held ég einmitt að það sem ég var að ræða hér áðan og snýr að frumvarpinu mínu um að gefa dreifingu ösku frjálsa sé kannski góð leið fyrir þá aðila sem mögulega vilja ekki hvíla í kirkjugörðum. Þannig að ég svara þessu bara með þeim hætti að mér finnst ekkert stórkostlegt vandamál að önnur lífsskoðunarfélög séu þarna inni því að þetta er staðan eins og hún er í dag. Ég ætla ekki endilega að tala fyrir því að við verðum með, maður getur eiginlega varla sagt kirkjugarða ef það er fyrir öll trúfélög en að hvert og eitt félag sé einhvern veginn með sína reiti. Ég sé það ekki sem skynsamlega nýtingu á landrými eða skynsamlegt utanumhald utan um þetta. En ég ítreka það sem ég hef áður sagt: Ég held að það sé mjög mikilvægt að við aukum frelsi einstaklinganna þegar kemur að því að dreifa ösku eða jarðsetja ösku, setja minnisvarða þar sem ösku hefur verið dreift og annað þess háttar. Ég held að það væri svolítið leiðin okkar til að koma til móts við breytt samfélag og fleiri lífsskoðunarfélög. Það hefur líka með það að gera að það eru auðvitað mjög margir sem eru í þjóðkirkjunni sem vilja láta brenna sig og jafnvel láta dreifa öskunni frekar en að jarðsetja hana í kirkjugörðum, eða bæði. Og af hverju megum við ekki ráða því?

Virðulegur forseti. Fyrir mér er þetta þannig að ef þú er kristinn maður ertu grafinn í kirkjugarði í vígðri mold en ekki ef ég er ekki kristinn og er jafnvel andsnúinn kirkjunni, eins og mörg þessara félaga virðast vera, þau eru svona félag ekki-Framsóknarmanna, eða hvað á að kalla það, alla vega félag sem er andsnúið kirkjunni, það virðist mikið vera þannig. En málið er að ég hefði haldið að ef ég væri ekki í þjóðkirkjunni þá vildi ég ekki vera grafinn í vígðri mold. Ég hélt að kirkjugarðaráð væri fyrir meðlimi kirkjunnar og að aðrir myndu hafa sitt eigið ráð og eigin grafreiti sem væru ekki í vígðri mold. Það yrði þá afhelguð mold og þeir myndu hafa það nákvæmlega eins og þeir vildu. Ég skil ekki að félög sem eru ekki innan þjóðkirkjunnar séu inni í stofnunum kirkjunnar hvað varðar þetta, þessa mikilvægu athöfn. Það er bara hlutur sem ég botna ekki í. Ég hef haldið að þjóðkirkjan væri með skýra línu um það að hún hefði sínar stofnanir og aðrir sem væru utan kirkjunnar væru aðskildir frá þeim. Mér finnst svolítið að þetta gæti skaðað kirkjugarðaráð sem eina af stofnunum kirkjunnar. Mér finnst nú nógu mikið þetta andstreymi og gagnrýni á þjóðkirkjuna. Það er trúfrelsi í þessu landi og það virðist bara ganga út á það að gagnrýna þjóðkirkjuna allan tímann. Ég virði þetta tjáningarfrelsi og ég virði líka trúfrelsi í landinu en ég bara horfi á þetta þannig að ef þú ert ekki þjóðkirkjunni viltu væntanlega ekki vera grafinn í vígðri mold og þá ættu þessi félög að hafa eigin stofnanir sem lúta að greftrun. Annað var það ekki.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið. Ég bara ítreka það sem ég sagði áðan, ég sé ekkert stórkostlegt vandamál við það sem hv. þingmaður lýsir hér. Ef hann er að vísa í það að í þessu frumvarpi er verið að tala um að færa ábyrgð á reikningshaldi kirkjugarðasjóðs, sem í dag er hjá skrifstofu biskups, að reikningshaldið verði þá á ábyrgð kirkjugarðaráðs en ekki inni á skrifstofu biskups, þá hef ég ekki séð eða heyrt nein andmæli úr þeirri átt, þ.e. frá biskupi eða þjóðkirkjunni, þegar þetta frumvarp hefur verið lagt fram sem hefur verið gert nokkrum sinnum. Ef ég hef skilið það rétt er það meira að segja jafnvel að þeirra beiðni, þannig að þau vilji svolítið aðskilja það. Ég sé í sjálfu sér ekki neitt stórkostlegt vandamál við þetta fyrirkomulag en ég heyri hvað hv. þingmaður segir, ég heyri að hann sér hér vandamál en ég bara deili ekki þeirri sýn.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um viðurkenningu á þjóðarmorði á Armenum. Ásamt mér flytja 16 hv. þingmenn þessa tillögu og hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að það viðurkenni þjóðarmorð á Armenum árin 1915–1917 og virði minningu fórnarlamba þess glæps gegn mannkyni.“ Tillaga þessi hefur verið flutt tvisvar sinnum fyrr hér á hinu háa Alþingi, í fyrsta sinn á 140. löggjafarþingi sem haldið var 2011–2012 og var þá fyrsti flutningsmaður Margrét Tryggvadóttir, þáverandi hv. þingkona. Tillagan var svo flutt af mér og fleirum á síðasta löggjafarþingi en hlaut ekki endanlega afgreiðslu. Þjóðarmorð telst til alþjóðaglæpa og er kerfisbundin útrýming þjóðar eða þjóðarbrots. Það er skilgreint sem refsiverður verknaður, framinn í þeim tilgangi að útrýma með öllu eða að hluta þjóð, þjóðernishópi, kynstofni eða trúarflokki með því að drepa einstaklinga úr viðkomandi hópi, skaða þá líkamlega eða andlega, þröngva viðkomandi hópi af ásetningi til þess að búa við lífsskilyrði sem miða að eyðingu hópsins eða hluta hans, beita þvingunaraðgerðum sem miða að því að koma í veg fyrir barnsfæðingar í hópnum eða flytja börn með valdi úr hópnum. Árið 1948 samþykkti allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna að fordæma skyldi þjóðarmorð og refsa þeim sem það fremja. Það þarf kannski ekki að hafa mörg orð um það, hæstv. forseti, að þó að þjóðarmorð hafi verið fordæmd á alþjóðlegum vettvangi á síðustu árum og áratugum hefur sjaldnast verið refsað fyrir þau. Fólk þarf ekki annað en að fletta upp á netinu og sjá þar þann fjölda meintra þjóðarmorða sem framin hafa verið bara á síðustu 100–120 árum hér á jörðinni til að sjá um hvað er að tefla. Það er ástæða til að taka það fram að oft er talað um að þjóðarmorð Þjóðverja á Herero- og Namaqua-þjóðbálknum í Namibíu árin 1904–1905 teljist til fyrstu þjóðarmorða 20. aldarinnar. En aftur að því efni sem hér er til umfjöllunar. Undir lok 19. aldar stóð hið fyrrum glæsta Ottómanaveldi höllum fæti. Armenar innan þess höfðu lengi þráð sjálfsstjórn og margir töldu að þeir gætu sóst eftir sjálfstæði eftir því sem veldi Ottómana veiktist frekar. Árið 1894 gerðu Armenar uppreisn gegn Tyrkjum sem barin var niður af mikilli hörku og í kjölfarið varð útskúfun hinna kristnu Armena að meðvitaðri pólitískri stefnu. Á árunum 1894–1897 voru tugþúsundir Armena teknar af lífi vegna þjóðernis síns og trúarskoðana. Tölum ber ekki saman; hinar tyrknesku segja að um 20–30 þúsund manns hafi látist en hinar armensku að nær 300 þúsund manns hafi týnt lífi. Þetta var þó aðeins forleikurinn. Ungtyrkir náðu völdum í því sem nú heitir Tyrkland árið 1908, m.a. með stuðningi Armena enda börðust þeir saman gegn breyttum stjórnarháttum. Fljótlega klofnaði þó hópurinn og sá hluti sem vildi að Ottómanaveldið yrði aðeins fyrir Tyrki og múslima náði völdum. Það hafði þær afleiðingar að stjórnarstefnan varð að útrýma skyldi minnihlutahópum sem stæðu í vegi fyrir altyrknesku ríki. Í fyrri heimsstyrjöldinni, árin 1914–1918, gafst tækifæri til aðgerða sem miðuðu að því að fækka þeim þjóðum og þjóðarbrotum sem ekki voru tyrknesk innan landamæra hins nýja ríkis, eða ríkisins sem var að fæðast öllu heldur. Opinberlega byggðust aðgerðirnar á brottflutningi hinna óæskilegu hópa til nýrra héraða, ekki síst Armena sem ekki voru tilbúnir til að snúa baki við trú sinni og menningu, en hið raunverulega markmið var að útrýma sem flestum. Aðgerðirnar fólu í sér pyndingar og aftökur, auk þess sem fólk var rekið fótgangandi langar vegalengdir, jafnvel um 1.000 km, með þeim afleiðingum að margir létust eða hlutu örkuml. Algengt var að aldraðir og veikir væru drepnir á leiðinni því að þeir hægðu á hópnum í þessum miklu fólksflutningum og lík lágu meðfram vegum Anatólíu mánuðum saman. Þeim sem lifðu af var komið fyrir í stórum útrýmingarbúðum. Fáir sluppu lifandi þaðan. Fólk var skilið eftir matar- og vatnslaust í eyðimörkinni. Ekki er vitað með vissu hve mörg týndu lífi en talið er að fjöldi þeirra sé á bilinu 600.000–1.500.000 manna. Þetta gerðist á árunum 1915–1917. Þrátt fyrir að þessir atburðir uppfylli skilgreiningu Sameinuðu þjóðanna frá 1948 á þjóðarmorði og hafi verið kallaðir fyrsta þjóðarmorð 20. aldar, sem ég vil reyndar kalla annað, hefur það reynst Armenum erfitt að öðlast viðurkenningu alþjóðasamfélagsins á þeim sem slíkum. Vegur þar þyngst að tyrknesk stjórnvöld hafa ekki viðurkennt atburðina sem þjóðarmorð og enn er viðvarandi ágreiningur á milli Tyrkja og Armena, auk þess sem margar þjóðir hafa ekki viljað styggja tyrknesk stjórnvöld vegna þessa máls af pólitískum ástæðum sem ég ætla ekki að fara út í hér. Eigi að síður hafa tæplega 30 þjóðir samþykkt ályktanir þar sem viðurkennt er að þjóðarmorð á Armenum hafi átt sér stað á árunum 1915–1917 og það sama gildir um öll 50 ríki Bandaríkjanna, Evrópuþingið og Evrópuráðið. Þá hefur þessum atburðum verið lýst sem þjóðarmorði í skýrslum frá Sameinuðu þjóðunum. Það er ákaflega mikilvægt að þjóðir heims og heimsbyggðin viðurkenni og horfist í augu við þau voðaverk sem framin hafa verið og þessi voðaverk sem framin voru á armensku þjóðinni og eru þjóðarmorð. Þó að langt sé um liðið er þetta glæpur gegn mannkyni og þar með glæpur gegn okkur öllum. Þau voðaverk sem framin verða við allt hernaðarbrölt heimsins í nútíð og framtíð byggjast á því sem áður hefur verið gert. Þau byggjast líka á því að gerendurnir geti treyst á refsileysi. Það er kannski það alvarlegasta í þessari stöðu. Við sem flytjum þessa þingsályktunartillögu erum þeirrar skoðunar að það sé löngu tímabært að íslensk stjórn, að Alþingi Íslendinga viðurkenni að þjóðarmorð var framið á Armenum á árunum 1915–1917 og að við virðum þannig minningu fórnarlambanna, höldum minningu þeirra á lofti og tölum um þjóðarmorðið sem glæp gegn mannkyni. Hér í texta þingsályktunartillögunnar er listi yfir ríki sem hafa viðurkennt þjóðarmorðið gegn Armenum og þingmenn geta kynnt sér þann lista. Ég held að mál sem þetta og opinber viðurkenning þjóðþings á því sem gerðist, þótt hafi verið fyrir meira en 100 árum, sé mikilvæg. Það er mikilvægt í samhengi sögunnar og það er mikilvægt í ljósi sögunnar. Það er fyrst og fremst mikilvægt að ræna fólk ekki sögu sinni og viðurkenna það sem fyrir það kom. Þess vegna eru opinberar viðurkenningar mikilvægar og verðmætar fyrir sögu þjóða, í þessu tilviki sögu armensku þjóðarinnar. Það er ekki síður mikilvægt að þjóðirnar eða stjórnvöldin sem sökuð eru um að hafa framið þjóðarmorð komi hreint fram, geri hreint fyrir sínum dyrum og viðurkenni hvað gerðist. Það skiptir máli. Það skiptir máli fyrir sjálfsmynd þjóða. Það skiptir máli svo að sagan sé haldin í heiðri og að atburðir, sérstaklega hörmulegir sem þessir, sem hafa sett mark sitt á kynslóð eftir kynslóð af Armenum, séu viðurkenndir og þeim sé haldið á lofti. Það er í raun hluti af sjálfsmynd þjóða að geta rætt um það sem fyrir þær kom. Ég get fullyrt eftir veru mína í Kákasuslöndunum, þótt svolítið langt sé um liðið síðan, að þessir atburðir eru sannarlega hluti af sjálfsmynd og sögu Armena og eitthvað sem lifir með þeim alla daga. Það er því tímabært að Alþingi Íslendinga taki þetta skref. Ég vona að okkur auðnist að afgreiða þingsályktunartillöguna á yfirstandandi þingi og að hún fái stuðning meiri hluta þingmanna hér á hinu háa Alþingi og þar með séum við að taka mikilvægt skref til þess að horfast í augu við voðaverk fortíðarinnar en um leið að senda mjög mikilvæg skilaboð inn í samtímann um það að við sjáum hvað er að gerast, fólki verður ekki gleymt. Hörmungarnar eiga að fá umfjöllun og viðurkenningu og það á auðvitað að draga þau til ábyrgðar sem hafa skipulagt og framið slíka glæpi gegn mannkyni sem þjóðarmorð eru. Þau mega ekki vera refsilaus og þess vegna er þessi tillaga flutt.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni og fyrsta flutningsmanni þessarar þingsályktunartillögu, um viðurkenningu á þjóðarmorði á Armenum, fyrir prýðilega framsögu og fyrir það að draga fram hversu mikilvægt það er að við viðurkennum. Ég er á þessu máli og hef reyndar verið á þessu máli áður, en þegar ég var að fara yfir þau mál sem hafa verið lögð fyrir þetta þing kom mér á óvart að sjá að við höfum ekki í gegnum tíðina náð að afgreiða þetta. Ég hef ekki skynjað pólitíska andstöðu hverrar ríkisstjórnar fyrir sig sem maður er búinn að upplifa hér á þingi. Ég kem hingað upp einfaldlega til að segja - og við sjáum hv. formann utanríkismálanefndar hér, sem ég sé að er líka á málinu - að ég held að við eigum að einsetja okkur það að þetta mál verði klárað á þessu þingi og helst fyrir jól. Það væri mikill sómi að því, að við héldumst þar í hendur við ekki síst þau lýðræðislönd sem við sjáum að hafa nú þegar viðurkennt þjóðarmorð á Armenum. Þetta er gríðarlega mikilvægt að við viðurkennum og einmitt, eins og hv. þingmaður orðaði miklu betur, að við horfumst í augu við söguna, lærum af henni, sama hversu miskunnarlaus hún er, líka til að geta farið inn í framtíðina með lærdóminn líka að vopni og geta þá brugðist bæði fyrr við og af festu, sérstaklega þegar mannréttindi og lýðræði eru í húfi. En ég vildi einfaldlega koma hingað upp til að þakka fyrir þessa fínu framsögu um leið og ég lýsi því yfir að ég mun einbeita mér að því að við tökum þetta mál fyrir, enda verður að segjast eins og er að það er ekki mikið af málum sem eru að koma frá hæstv. ríkisstjórn.

Hæstv. forseti. Ég kem hérna upp snögglega til að þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir hennar viðbrögð og auðvitað meðflutning. Ég vona innilega að okkur takist að afgreiða þessa þingsályktunartillögu í vetur og hún hljóti góða umfjöllun í hv. utanríkismálanefnd og það verði samstaða hér á þingi, vonandi þvert á flokka, um að hún verði afgreidd.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrsta flutningsmanni þessa frumvarps, hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur, fyrir framtakið og fyrir framsöguna og er komin hingað til að taka undir með tillögunni sem ég er meðflutningsmaður að. Útskúfun og útrýming kristinna Armena er smánarblettur á mannkynssögunni og næsta víst að ekki er hægt að treysta á upplýsingar og söguskýringar Tyrkja um atburðina. Brottflutningur, ofsóknir og útrýming kristinna sem ekki snúa baki við trú sinni og menningu er útbreitt mannréttindabrot enn í dag. Armenum hefur því miður reynst erfitt að fá alþjóðasamfélagið til að viðurkenna atburðina sem um ræðir sem þjóðarmorð og er framtak hv. þingmanns og fyrsta flutningsmanns því aðdáunarvert. Það er gríðarlega mikilvægt að heimsbyggðin viðurkenni voðaverkin sem þjóðarmorð og ég tek undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur um að við ættum að gera það hið snarasta. Með því sendum við skýr skilaboð og minnumst um leið fórnarlamba þessa glæps gegn mannkyni. Þau skilaboð eru ekki síður mikilvæg með tilliti til atburða í samtímanum, ofsókna gegn Armenum. Ég legg því til að tillagan verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Mig langaði bara örstutt að koma upp og lýsa yfir ánægju minni með að þetta mál sé nú komið hér inn í þingið. Það er ánægjulegt að sjá hvað það er breiður hópur þingmanna úr flestum flokkum þarna inni. Það er von mín að við sem sitjum í utanríkismálanefnd tökum þessu máli fagnandi, afgreiðum það þverpólitískt og komum því hingað inn í salinn aftur sem fyrst.

Virðulegur forseti. Ég tel að hér sé um þarft mál að ræða. Allir þingmenn þingflokks Flokks fólksins eru meðflutningsmenn á þessari tillögu til þingsályktunar um að viðurkenna þjóðarmorð á Armenum á árunum 1915–1917 og að við virðum minningu fórnarlamba þessa glæps sem glæp gegn mannkyni. Þetta átti sér stað á sama tíma og fyrri heimsstyrjöldin geisaði. Þegar Ottómanaveldið, sem stóð í 500 ár, var að hrynja og falla áttu þessir hrikalegu atburðir sér stað. Ef við samþykkjum þessa tillögu þá erum við ekki í slæmum félagsskap eins og kemur fram í greinargerðinni. Þjóðþing hafa verið að viðurkenna morðin á Armenum á þessum árum, 1915–1917, alveg frá 1965 þegar Úrúgvæ samþykkti að viðurkenna þjóðarmorð á Armenum. Ég sé hér á listanum að Svíþjóð hefur gert það, viðurkennt þetta sem þjóðarmorð, einnig Bandaríkin, Tékkland, Pólland, Holland, Frakkland, Sviss og fleiri ríki og það væri vert að við myndum gera það einnig. Síðasta ríkið sem viðurkenndi þessi morð sem þjóðarmorð á Armenum og glæp gegn mannkyni var Mexíkó í febrúar á þessu ári og það væri vert að við mundum gera það fyrir lok ársins. Vatíkanið hefur einnig viðurkennt þetta sem þjóðarmorð á Armenum, sama máli gegnir um Evrópuþingið og Evrópuráðsþingið og ég tel mikilvægt að við stígum fram og gerum það sama hér.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir máli fyrir hönd Viðreisnar sem lýtur að tillögu til þingsályktunar um samkeppnisúttekt á löggjöf og regluverki. Þetta er ein af þeim tillögum sem við höfum lagt fram, m.a. til að reyna að ýta undir aðhald í ríkisrekstri og einföldun regluverks sem á endanum hefur síðan m.a. áhrif til aukins hagvaxtar í íslensku samfélagi. OECD hefur m.a. bent á að ef við förum þessa leið sem við erum að tala um með slíkri samkeppnisúttekt og fylgjum henni geti það á endanum haft áhrif til hagvaxtaraukningar upp á 1–1,5%. Það munar um minna, ekki síst fyrir þjóðarbúskapinn þegar staðan er eins og hún er og fjárhagur ríkissjóðs ekki með allra besta móti. Þá skiptir máli að við leitum allra leiða til að gæta aðhalds í ríkisrekstri en líka hugkvæmni og höfum kjark í það að fara í einföldun á regluverki. Fyrir hönd Viðreisnar er lagt til: „Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að láta vinna heildstæða úttekt á löggjöf og regluverki hér á landi með hliðsjón af áhrifum á virka samkeppni á markaði. Við vinnuna verði leitað eftir samstarfi við Efnahags- og framfarastofnunina.“ - Við þekkjum hana undir OECD. - „Heimilt verði að skipta úttektinni í áfanga en henni skal að fullu lokið fyrir 1. júní 2025.“ Þessi tillaga hefur áður verið flutt og var síðast flutt á 153. löggjafarþingi. Við fyrri meðferð, og það er rétt að draga það fram, hafa borist jákvæðar umsagnir frá Félagi atvinnurekenda, Neytendasamtökunum, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum ferðaþjónustunnar og Viðskiptaráði Íslands. Þessi tillaga er nú lögð fram að nýju óbreytt. Öflugt og gott samkeppnisumhverfi stuðlar að auknum hagvexti og aukinni framleiðni, lægra verði og betri lífskjörum almennt. Rekstrarumhverfi sem auðveldar nýjum fyrirtækjum að takast á við þau sem fyrir eru á markaði og skapar tækifæri til vaxtar fyrirtækja á grundvelli samkeppnishæfni þeirra er nauðsynlegt fyrir neytendur og fyrirtæki, fyrir heimili landsins og fyrirtæki landsins. Það er gríðarlega mikilvægt að við verðum meðvituð um það hvaða þýðingu fyrir pyngju heimilanna í landinu raunveruleg samkeppni hefur. Fjöldi rannsókna hefur sýnt að atvinnugreinar sem búa við meiri samkeppni uppskera meiri vöxt í framleiðni. Við þekkjum það að þær atvinnugreinar sem vaxa og búa við mikla samkeppni leiða af sér aukna hagsæld fyrir ekki bara fyrirtækin sjálf heldur heimilin í leiðinni. Fyrirtæki sem búa við hátt samkeppnisstig leggja meiri áherslu á framleiðni og að halda aftur af kostnaðarhækkunum en fyrirtæki á fákeppnismörkuðum. Við þekkjum það mjög vel hér á Íslandi að fyrirtæki á fákeppnismörkuðum eru ekkert endilega að halda aftur af kostnaðarhækkunum. Ástæðan er augljós, fyrirtæki á samkeppnismarkaði tekur verðmyndun af markaði og getur því ekki sjálfkrafa velt kostnaðarhækkunum út í verðlag. Þess í stað þarf að bregðast við með hagræðingaraðgerðum. Þau komast ekki upp með annað. Fyrirtæki í samkeppni þurfa að bregðast við með hagræðingaraðgerðum. Hins vegar getur fyrirtæki á fákeppnismarkaði eða í einokun auðveldlega velt slíkum kostnaðarhækkunum yfir á viðskiptavini sína sem eiga ekkert val um að leita annað. Þess vegna erum við í Viðreisn m.a. að draga fram mikilvægi þessarar þingsályktunartillögu, af því að við erum ekki síst búin að upplifa það á síðustu misserum, mánuðum og árum hvað fákeppni á markaði er dýr fyrir neytendur á Íslandi og á endanum fyrir heimilin. Við sjáum að við síðustu verðlagshækkanir hefur verðlag á innlendum matvörum hækkað hlutfallslega mest, þar sem fákeppnin er líka mest. Því er það raunverulegt hagsmunamál fyrir fyrirtækin en ekki síður fyrir heimilin í landinu að gera allt sem í okkar valdi stendur til að auka samkeppni og hagræðingu í rekstri á markaði, hvort sem er á einkamarkaði eða hjá hinu opinbera. Þá er vert að draga það fram að óþarflega íþyngjandi regluverk eða rekstrarumhverfi sem ýtir undir fákeppni eða einokun getur reynst skaðlegt fyrir hagvöxt. Allt þetta regluverk, sem m.a. kemur frá þessari ríkisstjórn, er því skaðlegt fyrir hagvöxtinn. Þá sýna rannsóknir að aukin áhersla á samkeppni eflir nýsköpun. Fyrirtæki í virkri samkeppni fjárfesta frekar í rannsóknum og þróun en einokunarfyrirtæki. Einokunarfyrirtæki sjá ekki eins mikla hagsmuni í því af því að þau eru með einokun á markaði. Það er enginn þrýstingur á markaðnum til þess að fara í það að fjárfesta í rannsóknum og ákveðinni þróun. Markvissar aðgerðir stjórnvalda til að örva samkeppni auka því hagvöxt. Mér finnst svo brýnt að nefna, af því að þessi ríkisstjórn lafir enn og lafir væntanlega næstu mánuðina, að við höfum ekki ríkisstjórn í landinu sem hefur það nákvæmlega í huga að leggja til aðgerðir sem örva samkeppni og auka um leið hagvöxt. Með þeim aðgerðum sem hefur verið gripið til er frekar ýtt undir fákeppni eða hún fengið varðstöðu af hálfu þessarar ríkisstjórnar. Það má einnig leiða líkur að því að aukin samkeppni hafi jákvæð áhrif á jöfnuð. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Áhrif aukinnar samkeppni eru jákvæð á jöfnuð - fákeppni eða einokun er á kostnað almennings. Þetta eru gömul sannindi og ný þó að ekki vilji allir viðurkenna það. Við sjáum að fákeppni og einokun er á kostnað almennings í formi hærra vöruverðs, við sjáum það raunverulega í dag, en ávinningurinn af þessari fákeppni rennur til fárra, reyndar mjög fárra. Hinir fátækustu verða gjarnan verst úti ef skortur á samkeppni leiðir til hærra vöruverðs eða lakari gæða en ella. Að sama skapi sýna rannsóknir að þó svo að aukin samkeppni leiði oft af sér hagræðingu og fækkun starfa til skemmri tíma séu áhrifin til lengri tíma á atvinnustig ekki augljós. Að sama skapi leiði skortur á samkeppni og lágt framleiðnistig vegna þess oft til minni framleiðslu í hagkerfum og að sama skapi lægra atvinnustigs. Að okkar mati eru miklir hagsmunir fólgnir í því að við leitum allra leiða til að bæta samkeppni í landinu. Þrátt fyrir ávinning öflugrar samkeppni fyrir fólk og fyrirtæki er hér á landi enn að finna fjöldann allan af samkeppnishindrunum í löggjöf og regluverki sem dregur úr samkeppni og skilvirkni í atvinnurekstri, hamlar nýliðun og leiðir á endanum til hærra verðlags fyrir neytendur. Það er í rauninni sama í hvaða atvinnugrein borið er niður, við getum alls staðar fundið í mismiklum mæli fjölda samkeppnishindrana hér á Íslandi og þetta eru heimatilbúnar reglur. Það er ekki einu sinni þannig að ein af röksemdunum m.a. fyrir því að við eigum ekki að ganga í Evrópusambandið sé að við getum gert þetta allt saman sjálf. Hvernig nýtum við frelsið okkar? Það er miklu frekar að við ýtum undir samkeppnishindranir heldur en að eyða þeim. Þannig notum við frelsið okkar og því dreg ég enn og aftur fram að þær breytingar sem hafa orðið á íslensku umhverfi þegar kemur að samkeppni og atvinnurekstri, þær reglur sem við höfum fengið m.a. í gegnum Evrópska efnahagssvæðið með EES-samningnum, hafa einmitt verið til hagsbóta fyrir neytendur og fyrirtæki. Þrýstingurinn hefur komið þaðan og regluverkið og brýnt þannig stjórnvöld hverju sinni til þess að halda vel á málum þegar kemur að samkeppni, en samt ekki nægilega vel. Við þurfum að gera miklu betur. Ýmsir markaðir hér á landi búa enn við nokkuð óhindraða samkeppni en fjölmargir eru enn bundnir mjög verulegum samkeppnishömlum. Eins og ég sagði áðan er það mismikið en við getum alls staðar fundið einhverjar hömlur. Ekki síst má þar nefna til að mynda orkumarkaðinn, landbúnaðinn, innlenda matvælaframleiðslu af ýmsu tagi, heilbrigðis- og menntakerfi, fjármálamarkaðinn og svo mætti vafalítið áfram telja. Fákeppnin á fjármálamarkaði og tryggingamarkaði blasir við og það er hluti af því að við erum að upplifa og sjá mun hærri - ekki bara út af ákvörðun Seðlabankans - og mjög mikinn fjármálakostnað út frá fjármálafyrirtækjunum vegna þeirrar fákeppni sem hér ríkir. Við eigum að gera allt til þess að koma á meiri samkeppni á þeim markaði sem hefur ekki síst áhrif á pyngju heimilanna í landinu, sem er banka- og tryggingamarkaður. Skýrt er að verðþróun vöruflokka sem ætla má að nokkuð virk samkeppni ríki um, bæði á innlendri framleiðslu og innflutningi, hafi hækkað minna en vísitala neysluverðs á undanförnum tveimur áratugum. Til samanburðar hefur verðlag á liðum þar sem samkeppni er lítil sem engin hækkað langt umfram vísitölu neysluverðs. Við erum, eins og ég gat um áðan, að sjá þessar tölur aftur og aftur. Við getum dregið út úr m.a. neysluvísitölu Hagstofunnar hvaða kostnaðarliðir það eru sem hafa hækkað umfram verðlag og það eru oftar en ekki þeir liðir sem eru verndaðir með fákeppnisreglum stjórnvalda. Á árunum 1997–2018 hækkaði t.d. verð á símaþjónustu og fötum og skóm aðeins um 15% samanborið við verð póstþjónustu sem hækkaði um 321%, þjónusta leigubifreiða hækkaði um tæp 260%, þetta er miðað við 2018, og heilbrigðisþjónusta hefur hækkað um tæp 230% á þessu tímabili. Við flutningsmenn teljum að þetta gefi tilefni til að fram fari heildstæð úttekt á áhrifum laga og reglna á virka samkeppni. Það er mikill hvati fyrir okkur til þess að fara í þessa úttekt, þetta er nú ekki hættulegra en það. Mælum við eindregið með því að forsætisráðherra verði falin yfirumsjón með slíkri úttekt og að leitað verði samstarfs við Efnahags- og framfarastofnunina (OECD). Úttektina megi að sjálfsögðu vinna í áföngum en henni verði að fullu lokið fyrir 1. júní 2025. Nánari útfærsla verði þá í höndum hæstv. forsætisráðherra. Þetta er mikið hagsmunamál. Þetta er eitt af því sem við höfum bent á þegar við höfum verið að tala um hagræðingu og sparnað í ríkisrekstri, að þessi mál verði strax tekin föstum tökum því að það getur leitt af sér ekki bara mikinn sparnað úti í atvinnulífinu heldur líka mikla hagræðingu fyrir ríkisvaldið að sjá það að einföldun regluverks geti skilað sér í auknum hagvexti fyrir allt þjóðarbúið í heild. Ég mæli því eindregið með því að þessi þingsályktunartillaga verði samþykkt, samfélaginu öllu til heilla.

Virðulegur forseti. Ég er hér að fjalla um frumvarp Flokks fólksins um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, aldursviðbót. Auk mín eru á þessu frumvarpi Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon, Oddný G. Harðardóttir og Tómas A. Tómasson. Öllum þingmönnum var boðið að vera á þessu frumvarpi og það er ánægjulegt að sjá að einn þingmaður studdi frumvarpið, sem er Oddný G. Harðardóttir frá Samfylkingunni, en aðrir sáu sér ekki fært að styðja þetta nauðsynlega mál. 1. gr. Við 29. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Þegar réttur til örorkulífeyris fellur niður og taka ellilífeyris hefst skal réttur til aldursviðbótar haldast óbreyttur. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 150., 151., 152., 153. og nú á 154. löggjafarþingi eða í fimmta skiptið. Efni þess hefur verið uppfært til samræmis við breytta framsetningu á lögum um almannatryggingar. Á 152. löggjafarþingi bárust umsagnir um frumvarpið frá Landssamtökunum Þroskahjálp, Öryrkjabandalagi Íslands, Félagi eldri borgara í Reykjavík og nágrenni og Landssambandi eldri borgara. Umsagnaraðilar lýstu allir yfir stuðningi við frumvarpið. Öryrkjabandalag Íslands og Landssamtökin Þroskahjálp ítrekuðu stuðning sinn við frumvarpið með umsögnum sem bárust á 153. löggjafarþingi. Þegar örorkulífeyrisþegi verður 67 ára og öðlast rétt til töku ellilífeyris fellur niður réttur hans til aldursviðbótar. Við þetta tímamark skerðast greiðslur viðkomandi um þá upphæð sem nemur aldursviðbót hans. Þessi skerðing hefur mikil áhrif á ráðstöfunartekjur öryrkja og íþyngir þeim verulega. Rökin fyrir því að greiða aldursviðbót eru þau að aflahæfi viðkomandi skerðist til lengri tíma allt eftir því hve ungur viðkomandi er þegar hann er metinn til 75% örorku. Þau rök eiga við óháð því hvort viðkomandi er 66 eða 67 ára, enda er það svo að með fullkomnari læknavísindum hefur aflahæfi fólks aukist vel fram yfir 67 ára aldur. Þeir sem eru vinnufærir geta nýtt sér úrræði laganna til töku hálfs lífeyris eða nýtt sér frítekjumörk ellilífeyris en þeir sem eru óvinnufærir njóta þá engra slíkra úrræða. Því á aldursviðbótin ekki að falla niður við upphaf töku ellilífeyris. Aldurstengd örorkuuppbót var samþykkt á Alþingi 12. desember 2003 og varð að lögum 1. janúar 2004. Aldurstengda örorkuuppbótin greiðist þeim sem fá greiddan örorkulífeyri og endurhæfingarlífeyri samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. Þeir sem eru 18–24 ára fá 100%, eða 59.648 kr. Þeir sem eru 25 ára fá 95%, eða 56.694 kr. Síðan trappast þetta niður; 26 ára fær 53.700; 27 ára 50.700; 28–29 ára 44.700; 30–31 árs 38.000; 32–33 ára 32.000; 34–35 ára 26.800; 36–37 ára 20.000; 38–39 ára 14.900; 40–45 ára 8.900; 46–50 ára 5.968; 51–55 ára 4.476 og svo koll af kolli. Þeir sem fá minnst eru þeir sem eru 60–66 ára, eða 1.492 kr. Þetta sýnir svart á hvítu hvers konar kerfi hefur verið byggt upp hér á undanförnum árum í almannatryggingum. Það er alveg með ólíkindum að við skulum vera með þannig kerfi í dag að við skulum einhvern veginn ná því að flækja kerfið svo mikið að við erum að borga þeim sem eru 60–66 einhverjar 1.492 kr. Þetta er algjörlega galið. Það sem skiptir máli í þessu samhengi eru þeir yngstu sem fara á örorku 18 ára gamlir. Það er gersamlega óþolandi að við það eitt að verða 67 ára og fara á eftirlaun, eftir að vera búinn að vera inni í þessu kerfi alla tíð og þurfa að reyna að lifa af eða reyna hreinlega að tóra á þessum bótum, fái þeir minna út úr kerfinu en þeir höfðu áður. Ég segi fyrir mitt leyti að ef eitthvað er ættu þeir að fá mun meira vegna þess að því eldri sem viðkomandi er, sem hefur verið í þessu kerfi og verið metinn 75% öryrki við 18 ára aldur, hann getur á engan hátt verið betur staddur þegar hann verður 67 ára. Ég tala nú ekki um ef viðkomandi einstaklingur er lamaður, t.d. frá hálsi og niður, fær ekki NPA-þjónustu og er vistaður á hjúkrunarheimili áður en hann verður 67. Þá er allt tekið af honum og vasapeningum hent í hann. Ef við horfum á þetta í samhengi eru þessar 59.678 kr. fyrir skatt sem þarna er um að ræða ekki há upphæð. Það er eiginlega óskiljanlegt að þessi upphæð skuli detta út við það eitt að öryrki verði ellilífeyrisþegi. Tveimur árum eftir að lögin öðluðust gildi, og rúmlega það, skrifaði Helgi Seljan grein um kjarabætur eldri borgara undir titlinum „Aldurstengda örorkuuppbótin og 67 árin.“ Með leyfi forseta, segir þar orðrétt: „Baráttan fyrir bættum kjörum aldraðra og öryrkja hefur oft verið nokkuð samofin en vissulega er um margt ólíku saman að jafna. Sannarlega hefur margt áunnist en allt of oft má segja um fetin fram á við: Of seint - of lítið. Hafandi starfað um langt skeið að málefnum öryrkja er mér óhætt að fullyrða að einhver stærsti áfangasigurinn hafi unnist undir forystu Garðars Sverrissonar sem formanns Öryrkjabandalagsins þegar samkomulag náðist við ríkisstjórnina um aldurstengda örorkuuppbót sem næmi jafngildi grunnlífeyris öryrkja til þeirra sem öryrkjar hefðu verið alla tíð en uppbótin fór svo stiglækkandi eftir því sem örorkan kom til seinna á lífsleiðinni. Að vísu gerðist það dapurlega að ríkisstjórnin stóð ekki að fullu við loforð sín svo að stiglækkunin varð mun meiri en samið hafði í raun verið um. En fyrir stóran hóp öryrkja var hér um dýrmæta kjarabót að ræða og það fólk sem glímt hafði lengst við örorku fékk sinn hlut stórbættan. Ekki skal hér farið í þessa vanefndasögu en hennar má gjarnan minnast. Erindið með þessum línum var hins vegar það að vekja athygli á þeirri oft afar tilfinnanlegu kjaraskerðingu sem öryrkjar verða fyrir við það eitt að eldast, þ.e. að verða 67 ára, verða sem sé „löggilt gamalmenni“. Þá fellur nefnilega aldurstengda örorkuuppbótin niður því samkvæmt laganna hljóðan þá er viðkomandi ekki lengur öryrki heldur ellilífeyrisþegi og brúttótalan getur sem sé lækkað um meira en [59.678] þúsund á mánuði og það munar um minna. Bæði Öryrkjabandalagið og samtök eldri borgara hafa knúið á um leiðréttingu, að ranglætið verði viðurkennt, en enn hefur ekkert verið aðhafst. Ekki þyrfti nú annað ákvæði inn í tryggingalöggjöfina okkar margbættu en svo einfalt viðbótarákvæði að saman mættu fara bætur ellilífeyrisþega og aldurstengd örorkuuppbót. Eru mér þá Karvelslögin svokölluðu í fersku minni, sjúklingatryggingin svokallaða, þar sem réttlát og eðlileg framkvæmd strandaði á að ekki var til ákvæði sem heimilaði bætur samkvæmt lögunum og almennar örorkubætur. Þetta þýddi sem sagt að öryrkjar sem fyrir viðbótarheilsutjóni urðu fengu ekki bætur samkvæmt sjúklingatryggingu Karvelslaganna, svo hlálega sem það nú hljómar. Þessu var loks kippt í liðinn og öllum þótti sjálfsagt réttlætismál þegar upp var staðið. Hvaða aðferð sem notuð kann að verða til leiðréttingar nú skiptir ekki máli heldur það að öryrkjar verði ekki sviptir þeim tekjum sem þeir fyrir 67 ára aldur áttu lagalegan rétt til. Ég skora á Alþingi og stjórnvöld að láta þessa ósvinnu ekki líðast og leiðrétta það sem auðvitað á að vera meginsjónarmið að ekki sé unnt að hrifsa bætur af fólki sem það hefur réttilega notið aðeins af því að það er komið á vissan aldur.“ - Spáið í það. „Grunngildi aldurstengdu örorkuuppbótarinnar fer þá vissulega fyrir lítið ef ekki verður leiðrétt.“ Við getum tekið sem dæmi inn í þetta á sínum tíma þegar allir flokkar á Alþingi samþykktu að króna á móti krónu skerðingin yrði afnumin. Við í Flokki fólksins vorum með skýr skilaboð: Króna á móti krónu skerðing verður afnumin. En því var breytt í meðferð þeirra sem völdin höfðu í 65 aura á móti krónu. 65 aurar á móti krónu er aðeins skárra en króna á móti krónu en vart má á milli sjá. Fólk sem er að reyna að átta sig á þessu kerfi á í miklum erfiðleikum með að komast að því hvernig bótaflokkur þeirra er útreiknaður. Það er löngu tímabært að við förum að taka á málefninu og sérstaklega hvað varðar skerðingu. Stjórnvöld þurfa að fara að afnema skerðingar að fullu, ef við mættum láta okkur dreyma um fullkomið kerfi þar sem væri miðað við það að reiknað væri út nákvæmlega hvað viðkomandi einstaklingur þarf að hafa til að geta lifað mannsæmandi lífi. Fólk á vinnumarkaði safnar lífeyrissjóði, rúmum 15%, og það getur líka safnað séreignarsparnaði. Margir öryrkjar sem hafa aldrei farið út á vinnumarkað hafa enga tök á að afla sér slíkra tekna. Þar kemur séreignarsparnaðurinn blóðugast út vegna þess að hann skerðist ekki. Þess vegna ber okkur að sjá til þess að þeir sem eru í þessari aðstöðu og fæðast með þá byrði að þurfa að vera öryrkjar alla sína tíð séu ekki afskrifaðir sem heilbrigðir við 67 ára aldur og verði þá heilbrigð gamalmenni en ekki öryrkjar lengur og því megi taka af þeim þessa upphæð. Þessi upphæð ætti eiginlega að renna beint í vasa þeirra án skerðingar og skatta. Það væri hægt að gera þetta með því að tekjutengja þær ekki. Því miður er ótrúlega mikið óréttlæti innbyggt í kerfið okkar. Þetta er eitt af því. Við sjáum líka á upptalningunni að það virðst einu gilda hvar gripið er niður hjá öryrkjum, það eru alltaf einhverjar skerðingar. Ég verð í því samhengi líka að benda á að það er óþolandi að við skulum vera með kerfi, og höfum viðhaldið því árum saman, sem skerðir eftir á, kerfi með þann umbúnað að ekki er einu sinni hægt að treysta skattskýrslum hvers árs. Kerfið setur tekjur á skattskýrslur, ekki hundruð þúsunda heldur jafnvel yfir milljón eða meira og þetta er skráð á skattskýrslu eins og viðkomandi hafi fengið þessar upphæðir en þetta er allt tekið af þeim ári síðar. Síðan koma stjórnvöld og segja: Hey, við vorum svo góð við öryrkjana. Við hækkuðum þá svo rosalega. Við settum þetta inn á skattskýrsluna, hundruð þúsunda eða jafnvel milljónir, og þeir hafa það svo miklu betra af því að þeir fengu þennan pening. Því miður er það bara ekki rétt. Þeir fengu aldrei þennan pening. Það sem er ljótast af öllu er að þetta kemur hvergi fram, hvergi í opinberum gögnum, nema fólk grafi eftir því. Jú, þetta er til hjá Tryggingastofnun. Þetta er til hjá félagslega kerfinu, Reykjavíkurborg. Þessar upplýsingar eru alls staðar til en þær koma aldrei inn í kerfið þannig að hægt sé að reikna þetta út. Það er því eina leiðin, það eina sem við getum gert, og við eigum að sjá til þess að það verði gert og eigum að drífa í því, að greiða bætur á rauntíma, að allt sé reiknað upp á rauntíma þannig að þegar skattálagning hvers árs kemur fram sé hún rétt. Þá á að vera hægt að segja: Nákvæmlega þetta fékk viðkomandi öryrki á þessu ári. Því miður er kerfið svo flókið að á sama tíma og einn öryrki er skertur um 100.000 kr. er annar skertur um milljón. Fólk með börn fær engar greiðslur í heilt ár. Það sem er verra er að þetta eru greiðslur sem kannski var dreift á þig í mörg ár, tvö til þrjú ár. Kerfið er svo undarlegt. Þá er ekki bara verið að svipta þig öllu frá Tryggingastofnun heldur er verið að svipta þig barnabótum, vaxtabótum. Þetta er mannfjandsamlegt kerfi og á ekki að líðast vegna þess að þarna er um veikt fólk að ræða og þá segir kerfið: Þú getur kært aftur á bak, þú getur dreift þessu. En þú átt ekki að þurfa að standa í því. Þú ert veikur einstaklingur og átt ekki að þurfa að standa í því að berjast við kerfið. Bara núna í Morgunblaðinu í morgun kom fram skýrt að bæði umboðsmaður Alþingis og Landsréttur voru að dæma í máli einstaklings gegn Tryggingastofnun ríkisins sem einhverra hluta vegna hafði komist að því að hann skuldaði þeim rúmar 500.000 kr., 590.000 held ég. Viðkomandi var erlendis og gat því ekki varið sig. Hvað gerði Tryggingastofnun? Jú, þeir buðu ofan af henni íbúðina og sumarbústaðaland. Og hvað sagði umboðsmaður Alþingis? Þetta var ekki löglegt, þeir máttu þetta ekki. Hvað sagði Landsréttur? Þetta var ekki löglegt, þeir máttu þetta ekki. Hvar höfum við fleiri dæmi? Jú, við höfum einstakling á Suðurnesjum sem var borinn út vegna þess að einhver ríkur einstaklingur vildi kaupa íbúðina hans og fá að hirða af honum einhverjar 50 millj. kr. Þessu fjárhagslega ofbeldi gagnvart þessu fólki verður að linna. Við getum ekki leyft okkur að vera í þannig þjóðfélagi að þeir einstaklingar sem eru að reyna að lifa í þessu kerfi séu beittir svona gífurlegu og óréttlátu fjárhagslegu ofbeldi, vegna þess að fólk getur ekki varið sig. Ef við tökum bara þessar mánaðarlegu fjárhæðir, ef við tökum aldurstengdu uppbótina þá skerðist hún um 9%. Hún skerðist eins og örorkulífeyrir. Jú, hún skerðist. Sérstaka uppbótin, tökum hana sem dæmi. Vinstri græn og Samfylkingin komu henni á eftir hrunið. Nokkru seinna lækkaði sama ríkisstjórn almannatryggingar um 10% og lofaði að sjá til þess að það yrði fyrsta verk þeirra að hækka þegar betur áraði. Það var aldrei gert. Það var ein af þessum kjaragliðnunum sem var komið á. Þeir hækkuðu launin hjá sjálfum sér en skildu þessa hópa eftir, skildu þennan hóp eftir með sérstöku uppbótina, að það sé skert króna á móti krónu. En svo fundu þeir út fyrir ekki svo löngu síðan, voru fljótir að komist að því, hvernig þeir gætu sefað samviskuna; með því að setja þetta í 65 aura á móti krónu. Það var nú allur sá pakki. Það merkilegasta við þetta - horfum bara á svar sem ég fékk frá hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra við spurningum sem ég lagði fyrir hann um hvernig skerðingar væru í almannatryggingakerfinu, sem er auðvitað stórmerkilegt fyrirbrigði. Ég bað um árið 2020, 2021 og 2022. Þar inni stendur aldurstengd örorkuuppbót. Skerðingar árið 2020 voru 338 milljónir, 2021 voru það 399 milljónir og 2022 voru það 317 milljónir, skerðingarnar á þessari litlu aldurstengdu uppbót. En við þurfum auðvitað ekkert að vera hissa á því að þessar skerðingar séu þarna inni vegna þess að árið 2020 voru samtals skerðingar í þessu kerfi 62 milljarðar og 28 milljónir, 2021 70 milljarðar og 184 milljónir, 2022 75 milljarðar og 70 milljónir. Þetta hækkar þarna á milli 2020–2021 um 8 milljarða og 2021–2022 um 5 milljarða. Hvað haldið þið að það verði í ár? Ef við rýnum í þessar tölur er ellilífeyririnn skertur langmest. Það var 2020 um 42 milljarðar en 2022 er það komið yfir 51 milljarð. Örorkulífeyrir: 652 milljónir, 721 milljón og 560 milljónir. Endurhæfingarlífeyrir: 34 milljónir, 56 og svo 20 milljónir. Heimilisuppbótin, heimilisuppbót örorku og endurhæfingar og svo sérstök uppbót til framfærslu, sem ég var að tala um áðan; 6 milljarðar 2020, 7 milljarðar 2021, 8 milljarðar 2022. Sjáið þið mynstrið? Milljarður á ári. Þetta er það kerfi sem fjórflokkurinn er búinn að byggja upp í ríkisstjórn eftir ríkisstjórn, Framsókn, Sjálfstæðisflokkur, Samfylkingin og Vinstri græn. Þetta er kerfi sem við erum rosalega stolt af. Að vísu hefur hæstv. félags- og barnamálaráðherra sagst ætla að endurskoða örorkukerfið, en ekki almannatryggingakerfið. Sú vinnsla er í gangi. En er maður bjartsýnn? Nei. Er ég bjartsýnn á það að þessi aldurstengda uppbót nái í gegn? Já, ég held að hún geri það vegna þess að ef ríkisstjórnin ætlar virkilega að sýna að hún sé að endurskoða örorkukerfið í þessu kerfi þá verður hún líka að sýna að hún ætli að standa með þeim verst settu í þessu kerfi, unga fólkinu. Við getum alveg verið með það algerlega á hreinu að þeir sem hafa ekki lent inni í þessu kerfi munu aldrei vilja lenda inni í þessu kerfi og þeir sem hafa lent inni í þessu kerfi vilja helst ekki vera í þessu kerfi. Kerfið er það slæmt. Það segir okkur bara eitt: Okkur ber skylda til að endurskoða kerfið og okkur ber skylda til að taka almannatryggingakerfið í heild sinni og einfalda það þannig að hvert smábarn á Íslandi skilji kerfið. Við getum ekki verið með flóknasta kerfið á Íslandi handa því fólki sem er veikast og sagt svo bara við þetta fólk: Tryggingastofnun á að vera leiðbeinandi aðili en ekki refsiaðili. En hún er því miður refisaðili, eins og ég sagði, þegar við verðum vör við það að þau eru tilbúin að bjóða hús ofan af fólki fyrir einhverjar 500.000 kr. Það er eitthvað stórfurðulegt við þetta og það er stórgallað kerfi sem hagar sér svoleiðis. Og ég segi: Það er okkur til háborinnar skammar að við skulum leyfa okkur eina mínútu, einn dag, að vera þannig. Ég vona núna að við tökum eitt skref hér og samþykkjum þetta vegna þess að þetta er það sem þarf til þess a.m.k. sjá til þess að það sé ekki verið að brjóta á þessu fólki þegar það verður 67 ára. Það er enginn betur staddur 67 ára en 66 ára eða 18 ára ef hann er í örorkukerfinu. Sá einstaklingur er miklu verr staddur þegar hann er kominn á 67 ára aldur og fer á eftirlaun. Hann á þar af leiðandi að halda öllum sínum réttindum og mun meira ef allt væri rétt gefið og við værum að fara eftir lögum og reglum, værum ekki með kjaragliðnunina, ef við hækkuðum almannatryggingar í samræmi við þróun launavísitölu og hækkuðum persónuafsláttinn í það sem hann ætti að vera, ef við uppreiknuðum hann, hann er 56.000 kr. í dag en ætti að vera 90.000. Ef við tökum þetta allt saman, hver væri þá staðan í dag? Jú, það væri sennilega enginn að fá minna en 400.000 kr. útborgað, skatta- og skerðingarlaust. Það er engin ofrausn. Það er enginn vandi að koma því á. Það eina sem þarf er vilji. Hvort þessi ríkisstjórn hefur vilja til þess efast ég um en það má alltaf vona.

Virðulegi forseti. Ég er stoltur stuðningsmaður og meðflytjandi þessa frumvarps. Ef einhver vill skilja það óréttlæti sem felst í lögum um almannatryggingar þá ætti hann að kynna sér þetta frumvarp. Það felur í sér að þegar réttur til örorkulífeyris fellur niður og taka ellilífeyris hefst skuli réttur til aldursviðbótar haldast óbreyttur. Hugsið ykkur: Einstaklingur er á örorkulífeyri með aldursviðbót. Þegar eitt ár bætist við líf hans og hann verður 67 ára gamall þá missir hann þessa aldursviðbót. Við það að verða eldri þá lækka kjör hans. Við þetta tímamark skerðast greiðslur til viðkomandi um þá upphæð sem nemur aldursviðbót hans. Þessi skerðing hefur mikil áhrif á ráðstöfunartekjur öryrkja og íþyngir þeim verulega. Rökin fyrir því að greiða þessa aldursviðbót eru þau að aflahæfi viðkomandi skerðist til lengri tíma allt eftir því hve ungur viðkomandi er þegar hann er metinn 75% öryrki. Þau rök eiga að sjálfsögðu við óháð því hvort viðkomandi er 67 ára gamall eða 65 ára gamall. Það skiptir ekki máli, enda er svo komið að með fullkomnari læknavísindum hefur aflahæfi fólks aukist vel fram yfir 67 ára aldur. Þeir sem eru vinnufærir geta nýtt sér úrræði laganna til töku hálfs lífeyris eða nýtt sér frítekjumörk ellilífeyris en þeir sem eru óvinnufærir njóta engra slíkra úrræða. Þeir hafa enga möguleika til að afla sér viðbótartekna. Þess vegna er aldursviðbótin og því á hún ekki að falla niður við upphaf töku ellilífeyris. Það er svo hróplegt óréttlæti fyrir öryrkja sem eru að fá örorkulífeyri að þegar þeir ná 67 ára aldri lækki ráðstöfunartekjur þeirra vegna þess að þeir voru svo óheppnir að lifa einu ári lengur eftir 66 ára aldur. Við skulum vona að þeir lifi sem lengst en það breytir því ekki að þetta er svo óréttlátt og gengur ekki upp röklega á nokkurn einasta hátt. Aldursviðbótin er raunverulega mál sem allir ættu að sameinast um. Ég skil ekki að það sé verið að flytja þetta mál í fimmta sinn. Samtök öryrkja og aldraðra hafa öll lýst yfir stuðningi við þetta mál: Landssamtökin Þroskahjálp, Öryrkjabandalag Íslands, Félag eldri borgara í Reykjavík og nágrenni og síðast en ekki síst Landssamband eldri borgara. Bæði Öryrkjabandalag Íslands og Landssamtökin Þroskahjálp ítrekuðu stuðning sinn við frumvarpið í umsögnum sem bárust í fyrra á 153. löggjafarþingi. Ég tel að hér sé um algjört grundvallarmál að ræða sem tryggir ráðstöfunartekjur fólks og tryggir að þær verði óbreyttar við það að fólk fari af örorkulífeyri yfir á ellilífeyri. Það er réttlæti sem knýr á um það. Fólk á ekki að missa þessa aldursviðbót við það að eitt ár hafi bæst við líf þess við 67 ára aldur. Það eru engin rök fyrir því og þetta er hróplegt ranglæti sem þarf að leiðrétta. Okkur ber skylda til að gera það hér á Alþingi. Ég vona að þetta mál fái góða meðferð í nefnd og ég tel að það sé mikilvægt að við í Flokki fólksins þurfum ekki að flytja þetta mál eina ferðina enn á 155. löggjafarþingi.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um einföldun á ferli umsókna um sérstök útgjöld. Tillaga þessi er byggð á tillögu sem lögð var fram á 153. löggjafarþingi, um einföldun og ferli umsókna um sérstök útgjöld vegna barns, en er nú endurflutt með uppfærðri greinargerð. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að flýta þróun rafrænna samskipta og einfalda ferli umsókna hjá sýslumanni um sérstök útgjöld. Áhersla verði lögð á að auðvelda aðgengi milli ríkisaðila að upplýsingum og gögnum vegna umsókna um sérstök útgjöld.“ Flutningsmenn tillögunnar eru auk mín hv. þingmenn Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson og Björn Leví Gunnarsson. Umsóknir um sérstök útgjöld geta verið erfitt og íþyngjandi ferli. Flutningsmenn telja að í samræmi við tækniframfarir ætti umsækjandi samhliða því að leggja fram kröfur um sérstök útgjöld að geta veitt sýslumanni heimild til gagnaöflunar hjá öðrum stjórnvöldum sem málið varðar. Til grundvallar þessum hugmyndum má leggja hina almennu rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, markmið hins opinbera um betri þjónustu og aukið réttaröryggi. Kröfur hins opinbera til borgara um framlagningu fylgiskjala við málsmeðferð í málum barna eru umtalsverðar og íþyngjandi, sérstaklega á tímum þar sem stafrænar lausnir og rafræn stjórnsýsla fer vaxandi. Kerfið ætti ekki að vera til þess að ýta undir að fólk hreinlega gefist upp áður en lagt er af stað, heldur að aðstoða fólk við að sækja sér sjálfsögð réttindi. Af þessum sökum leggja flutningsmenn til að flýta ætti og hraða þróun rafrænna samskipta og auðvelda aðgengi milli ríkisaðila að upplýsingum og gögnum vegna umsókna. Sem lið í þeirri vinnu telja flutningsmenn mikilvægt að skoða hvort hægt sé að aflétta frumkvæðisskyldu málsaðila við öflun opinberra fylgiskjala og færa þá skyldu yfir á ríkið eða auka heimildir stjórnvalda til þess að staðfesta tilvist og efni upplýsinga í gegnum vefinn island.is. Samhliða verði tryggt að sýslumannsembættunum sé gert kleift að afla viðkomandi gagna með stafrænum hætti, eftir atvikum fyrir milligöngu Stafræns Íslands. Til að útskýra betur á mannamáli um hvað þetta mál snýst þá má heimfæra þetta á það þegar einstaklingur fer í greiðslumat hjá banka. Þar er hakað í box þar sem þú veitir bankanum leyfi til að fletta þér upp á t.d. Creditinfo svo að bankinn hafi allar skulda- og eignaupplýsingar þínar á hreinu fyrir greiðslumatið. Þetta kerfi mætti innleiða hjá fleiri opinberum aðilum, t.d. sýslumanni. Ef einstaklingur ætlar að sækja um sérstakt framlag frá fyrrverandi maka, t.d. vegna tannréttinga barna þeirra, þarf til að mynda að skila inn útfylltu eyðublaði hjá sýslumanni með reikningum og kvittunum fyrir útlögðum kostnaði, fá yfirlit frá Sjúkratryggingum Íslands sem sýnir greiðsluþátttöku og yfirlýsingu tannlæknis um framvindu meðferðar. Ef ekki liggur fyrir samningur á milli og óska þarf úrskurðar þá þurfa einmitt líka að liggja fyrir launaseðlar undanfarið ár og eins skattskýrsla sem gefin er út af Skattinum og stimpluð á hverri einustu síðu. Þarna væri voðalega gott ef möguleiki væri á að haka í box um að einstaklingurinn veitti leyfi til að sýslumaður gæti flett þessum upplýsingum upp og m.a. greitt þá fyrir þá þjónustu. Tvær umsagnir bárust um tillöguna þegar hún var lögð fram á 153. löggjafarþingi, frá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu annars vegar og Persónuvernd hins vegar. Í umsögn sýslumanns segir, með leyfi forseta: „Ítrekað er að sýslumaður er mjög hlynntur öllum breytingum sem kunna að einfalda málsmeðferð hjá sýslumönnum. Þá er sérstaklega tekið fram að öll sömu sjónarmið eiga við um ýmis önnur mál sem rekin eru hjá sýslumönnum, bæði samkvæmt barnalögum en eins samkvæmt öðrum lögum t.d. lögum um ættleiðingar, nr. 130/1999. Eðlilegt er að allar breytingar hvað þetta varðar taki einnig til annarra mála en beiðnir um sérstök útgjöld.“ - Því er þingsályktunartillagan uppfærð hér. Við vinnslu málsins þarf að taka tillit til þeirra athugasemda sem bárust frá Persónuvernd um málið. Nauðsynlegt er að tryggt verði að hverjar þær breytingar sem kunna að vera gerðar við samþykkt þessarar tillögu á lögum og/eða reglugerðum fullnægi kröfum laga nr. 90/2018, um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, og reglugerðar (ESB) 2016/679. Meðal annars þarf að tryggja skýrar heimildir til vinnslu persónuupplýsinga, bæði almennra og viðkvæmra, og að heimildirnar afmarkist aðeins við upplýsingar sem nauðsynlegar eru fyrir framgang málsins. Þá þarf að tryggja að öryggi upplýsinganna sé tryggt frá fyrsta degi, ekki síst ef kemur til vinnslu í rafrænum upplýsingakerfum eða öðrum stafrænum lausnum. Áform um breytingar á réttarfarslöggjöf varðandi stafræna miðlun gagna og stafræna birtingu eru í umsagnarferli í samráðsgátt stjórnvalda en með þeim breytingum er áætlað að breyta réttarfarslöggjöf á þann hátt að hún standi ekki í vegi fyrir að unnt sé að miðla gögnum stafrænt á milli stofnana réttarvörslukerfisins. Flutningsmenn telja að framangreind áform muni aðeins styrkja tillögu þessa frekar enda eiga stafrænar umbætur ávallt að hafa það að markmiði að kerfi verði einfaldari í notkun og notendavænni. Hef ég nú lokið máli mínu hvað varðar þessa þingsályktunartillögu og vona að hún fái framgang og góða málsmeðferð í sinni nefnd.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um leyfisskyldu og eftirlit með áfangaheimilum. Flutningsmenn eru auk þeirrar sem hér stendur hv. þingmenn Bjarni Jónsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Brynhildur Björnsdóttir. Tillagan lýtur að því að fela félags- og vinnumarkaðsráðherra að undirbúa lagasetningu um leyfisskyldu og eftirlit með rekstri áfangaheimila, skilgreiningu þeirra og hlutverk. Tillagan er nú lögð fram öðru sinni en greinargerð hefur tekið breytingum frá síðustu framlagningu með tilliti til umsagna sem bárust hv. velferðarnefnd. Umsagnir voru að mestu jákvæðar. Alls bárust sjö umsagnir, m.a. frá aðilum sem sinna rekstri áfangaheimila hér á landi og veita þjónustu fólki sem afplánar eða hefur lokið afplánun fangelsisvistar sem og aðilum sem vinna með fólki með vímuefnavanda. Í gildandi lagaumhverfi er ekki kveðið á um leyfisskyldu eða eftirlit með rekstri og umsjón áfangaheimila. Þá eru engin lagaákvæði sem kveða á um heimild ráðherra til að setja eftirlit með þeim í reglugerð. Leyfisveitingar og eftirlit með áfangaheimilum er frábrugðið því sem almennt gerist í heilbrigðis-, velferðar- og félagsþjónustu. Viðtekið er að ábyrgðaraðili þjónustunnar setji reglur um eftirlit og eftirfylgni með henni sjálfur. Mikilvægt er að árétta að markmiðið með málinu er að eyða þeirri óreiðu sem einkennir málaflokkinn, sem birtist meðal annars í því að ólíkir aðilar veita mismunandi hópum með mismunandi þjónustuþörf ólíka þjónustu. Virðulegi forseti. Nú er það svo að ég hef í gegnum áranna rás fylgst með málaflokknum og hef tjáð mig talsvert um stöðuna. Vandinn er mikill hjá fólki með vímuefnavanda og sama hvert litið er í málaflokknum eru áskoranir miklar og víðtækar. Hæstv. þáverandi heilbrigðisráðherra réðst í heildarúttekt á heilbrigðisþjónustu við einstaklinga með vímuefnasjúkdóma árið 2021. Því miður hefur lítið frést af þeirri vinnu eftir kosningar en slík heildarúttekt er grundvöllur þess að við getum bætt stöðuna. Að sama skapi tel ég mikilvægt að þrátt fyrir að hér á landi séu starfrækt fagleg úrræði sem standa vel að öllum sínum rekstri verði þó að teljast óeðlilegt að ekki sé skýr lagarammi utan um þjónustu við þennan viðkvæma hóp. Eins og áður segir veita mismunandi aðilar ólíka þjónustu sem fellur undir starfsemi áfangaheimila. Það er því mikilvægt að gera skýran greinarmun á ólíkum úrræðum fyrir ólíka hópa. Sérstaklega þarf að huga að svokölluðum „þurrum“ og „blautum“ úrræðum. Þá eru áfangaheimili sem annast afplánun hluta fangelsisrefsingar utan fangelsis, skv. 31. gr. laga um fullnustu refsinga, nr. 15/2016, þar sem viðkomandi dvelur á sérstakri stofnun eða heimili og er þar undir eftirliti. Segja má að þarfir þjónustuþega séu sá þáttur sem skilur á milli ólíkrar starfsemi áfangaheimila og að undir samheitinu áfangaheimili séu mismunandi úrræði og þjónustustig. Mikilvægt er að starfsemi áfangaheimila hafi skýr markmið, hvert sem úrræðið er, og að til staðar séu fagleg, gagnreynd vinnubrögð og verkferlar sem stuðli að endurhæfingu. Opinbert eftirlit og leyfisskylda sem knýr á um fagleg vinnubrögð, viðveru þar til menntaðs heilbrigðisstarfsfólks sem og félagslega ráðgjöf, hreinlæti, öryggi og aðbúnað eru lykilatriði. Þetta er ekki síst mikilvægt í ljósi þess að sá hópur fólks sem sækir þjónustu áfangaheimilis er iðulega í viðkvæmri stöðu og glímir oft við fjölþættan vanda. Hópurinn sem nýtir úrræðin er fjölbreyttur og því þurfa úrræðin að endurspegla þær þarfir. Virðulegi forseti. Það er skylda okkar sem samfélags að taka utan um stöðu fólks með fíknivanda. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að við erum stödd í miðjum ópíóíðafaraldri. Harmurinn er mikill og ekki bara sjúklinganna heldur allra aðstandendanna líka. Því er okkur tamt að vilja vinna hratt og gera eitthvað strax. Ég geri ekki lítið úr því. En til þess að við getum náð utan um stöðuna, og þar með hjálpað fleirum og náð betri árangri til lengri tíma litið, verður að kortleggja stöðuna. Það er óeðlilegt að svo mikilvæg heilbrigðisþjónusta sé ekki betur römmuð inn í lög og að við vitum ekki raunverulega stöðu mála hverju sinni. Greina þarf hvaða starfsemi telst í dag til áfangaheimila. Móta þarf ramma um hvaða starfsemi er eðlilegt að falli þar undir og hvert markmið hennar eigi að vera. Eðlilegt fyrirkomulag er að velferðarþjónusta sem þessi sæti opinberu eftirliti og gæðaviðmiðum. Þörfin er brýn og knýr á um skýrar leikreglur. Mikilvægt er að eftirlit vegna útvistunar þjónustunnar í gegnum þjónustusamninga lúti sömu lögmálum og ef um opinbera aðila er að ræða. Þá vill flutningsfólk þessa máls árétta mikilvægi þess að skilgreina þá starfsemi sem fellur undir leyfisskyldu svo að ekki sé neinum vafa undirorpið til hvers konar starfsemi sé vísað. Jafnframt er vísað til þeirrar ábyrgðar að stjórnvöld hafi eftirlit með lögbundinni þjónustu, svo sem heilbrigðis- og félagsþjónustu sem við á hér. Þetta er réttaröryggismál fyrir einstaklinga sem nýta slík úrræði. Á meðan ekki er að finna í íslenskum lögum ákvæði sem varða með beinum hætti starfsemi, leyfisskyldu eða eftirlit með áfangaheimilum er unnt að reka ýmsa, jafnvel vafasama starfsemi undir heitinu án sérstaks eftirlits eða leyfis. Virðulegi forseti. Ég hef farið hér yfir efni þessarar þingsályktunartillögu og bind miklar vonir við að þetta mál nái nú fram að ganga. Ég hef lokið máli mínu en veit að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra mun fylgja þessu máli til enda sé það vilji þingsins.