Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Kristjánsson) : Herra forseti. Það var rétt fyrir þingfrestun, sem þetta mál barst í hendur sjútvn. þessarar hv. d. með ósk frá hæstv. ráðh. um að flytja málið. N. hafði ekki tíma til þess að fara í gegnum málið eins og hún hefði óskað, en sökum þess að liðið var á þing, vildi n. ekki tefja fyrir því, að málið fengi byrjunarafgreiðslu, og þess vegna flutti hún það með þeim fyrirvara, sem hér segir í grg. Ætlunin er því, að n. taki þetta mál aftur til athugunar milli 2. og 3. umr. Ég vil þó strax taka það fram, að kostnaðurinn, sem áætlaður er, og lánsheimildin er miðað við kr. 4400000,00, og er engan veginn miðað við þá aukningu, sem um ræðir á síldarverksmiðjunum frá 1930, heldur er hér um að ræða aukningu á ýmsum húsum með tilliti til hinnar miklu afkastaaukningar, sem orðin er hjá verksmiðjunum í heild. Þetta er m. ö. o. sameiginlegur kostnaður að verulegu leyti, bæði á lóðakaupum, húsakosti fyrir starfsfólk, fyrir vörugeymsluhús og stækkun á ketilstæðum. Ég vil svo vænta þess, að hv. dm. athugi nákvæmlega þá áætlun, sem fylgir hér í grg. með fskj. I., og einnig grg. á fskj. II., en á þessu stigi málsins hef ég ekki f. h. sjútvn. aðrar óskir fram að færa en þær, að frv. verði vísað til 2. umr. að þessari umr. lokinni.



Herra forseti. Ég hafði kvatt mér hljóðs, þegar umr. um þetta mál var frestað í fyrradag, og var ástæðan til þess sú, að ég hef litið svo á, að grundvellinum fyrir starfsemi raforkuframkvæmda hér á landi hefði verið slegið föstum með því frv. til raforkul., sem afgr. var frá þessari hv. d. rétt áður en þingi var frestað. Samkv. því frv. er gert ráð fyrir því, að þegar um stærri virkjunarframkvæmdir er að ræða, verði þeim hagað þannig, að ríkið sé þar aðili að. Að vísu var sú breyt. gerð á 1. gr. þess frv., - ég ætla við 3. umr. málsins, - að aðrir aðilar en ríkið, sem hafa hafið slíkar framkvæmdir áður en l. þessi öðluðust gildi, fái að vera áfram aðilar að þeim framkvæmdum, og geta þeir samkvæmt því frv. fengið leyfi viðkomandi ráðh. til þess að halda virkjunum áfram, sem þeir eru byrjaðir á, ef þeir fara fram á slíkt innan 6 mánaða frá gildistöku þeirra l. Við, sem stöndum að Andakílsárvirkjuninni, höfum haft mikinn hug á því og raunar fengið því framgengt - að vísu með miklum erfiðismunum - að fá að halda áfram þeirri virkjun, sem þar hafði verið fyrirhuguð og nú er byrjað á. Þegar við hv. þm. Mýr. (BÁ) fluttum á þ. 1943 frv. um það að fá sérleyfi til handa þeim aðilum, sem að þessari virkjun standa, til þess að ráðast í hana, þá hafnaði Alþ. því að veita slíkt sérleyfi, en hins vegar tókst okkur að fá hér ríkisábyrgð fyrir þeirri upphæð, sem á þurfti að halda til að afla véla og annarra hluta til þessarar virkjunar. Á þessum grundvelli fékkst leyfi viðkomandi ráðh. til þess, að virkjun yrði hafin. Hefur þetta orðið þess valdandi, - sem sé það, að viðkomandi aðilar fengu frjálsar hendur til þess að ráðast í þessar framkvæmdir, - að nú er búið að afla allra véla, sem til virkjunarinnar þarf, og sömuleiðis annars nauðsynlegs efnis og leiðslna í sambandi við hana. En það varð þó að ganga í gegnum miklar þrengingar til þess að koma þessu eins langt áleiðis og það nú er. Ég vildi láta þetta koma fram í sambandi við það, að ágreiningur virðist hafa komið upp um það milli hv. 8. þm. Reykv. (SigfS) og hv. 1. þm. Árn. (JörB), hvort heppilegt væri, að einstök félög stæðu að þessum virkjunum - hvort heldur það væri bæjarfélagið eða fleiri aðilar - eða þetta væri algerlega á vegum ríkisstj. eða ríkisins. Ég býst við því, að ef þeim aðilum, sem standa að Andakílsárvirkjuninni, hefði verið fyrirmunað af hv. Alþ. að hefjast handa um þessar framkvæmdir, þá hefði á þessum tíma ekkert verið gert af hálfu ríkisvaldsins til þess að undirbúa eða hrinda í framkvæmd þessari virkjun, þannig að þetta mál stæði fast enn í dag, eða þangað til endanleg löggjöf hefði verið afgreidd hér á hv. Alþ. um þessi efni. Ég er þess vegna alveg sammála því, sem hv. 8. þm. Reykv. sagði um þetta atriði, og tel mjög varhugavert að útiloka eða þrengja mjög framtak einstakra félaga í löggjöf um þessar framkvæmdir. Hitt get ég ekki viðurkennt, að það sé réttmætt af löggjafans hálfu að veita einum aðila aðstöðu í þessum efnum, sem öðrum er fyrirmunuð. Frá þessu sjónarmiði mun ég halda því fram, að framtak einstakra aðila í þessu efni sé mjög mikilsverður þáttur í því að hrinda þessu máli áfram, og að ekki eigi að setja fótinn fyrir þetta, eins og segja má, að gert sé með frv. til raforkul. og því frv., sem hér liggur fyrir um virkjun Sogsins og er greinilegasta dæmið um þetta. Því að ef svo hefði verið frá þessu máli gengið í frv. til raforkul., hefði vissulega ekki þurft samtímis að flytja sérstakt frv. um það að veita Reykjavíkurbæ annan rétt en öðrum er veittur samkv. frv. til raforkul. - Ég vil þess vegna - og kvaddi mér aðallega hljóðs af þeirri ástæðu - skjóta því til hv. iðnn., sem var mjög fús til að taka til greina ýmsar ábendingar, sem fram komu hér í hv. d. þegar frv. til raforkul. lá hér fyrir, en nú er það að vísu komið til hv. Ed. - og má búast við, að það komi hingað aftur, og er auk þess eðlilegt og æskilegt, að samstarf sé milli iðnn. beggja hv. d., - hvort ekki væri ástæða til, að innan takmarka þeirrar heildarlöggjafar, sem sett væri um þessi efni, væri ákvæði, sem gengi í svipaða átt og gert er með því frv., sem liggur fyrir, en þar sem viðkomandi aðilum væri gert jafnt undir höfði, er hefðu svipaða aðstöðu og hér er um að ræða. Og þannig er t. d. ástatt um Laxárvirkjunina, eins og hv. 1. þm. Árn. benti á, þar sem um er að ræða mjög mikla vatnsorku, sem verður til afnota fyrir mjög stórt svæði norðanlands. Þessu hagar einnig mjög svipað til með Andakílsárvirkjunina, því að í þeim till., sem raforkumálan. var með á sínum tíma, var gert ráð fyrir því, að lagt væri til rafmagn frá Andakílsárfossunum til annarra héraða en þeirra, sem standa að virkjuninni. Ég býst við, að hið sama verði einnig uppi á teningnum, þegar til virkjunarframkvæmda kemur austanlands, á Vestfjörðum eða í Húnavatns- eða Strandasýslum. - Mér finnst því heppilegra undir öllum kringumstæðum, að ákvæði um öll þessi raforkumál væru í einni löggjöf, en að ekki sé verið að semja löggjöf fyrir einstök bæjarfélög samtímis því, sem hv. Alþ. er að setja heildarlöggjöf um þessi mál. En það, að við hv. þm. Mýr. gengum ekki frekar fram í því að tryggja þeim aðilum, sem standa að Andakílsárvirkjuninni, frekari rétt en felst í frv. til raforkul., stafar af því, að við höfðum skilið það þannig hér í hv. d., að ekki mundi þýða að flytja málið á þeim grundvelli, þótt við teldum hins vegar, að betri lausn fengist á málinu með því að hafa rýmri rétt í frv. til einstakra aðila til þeirra framkvæmda, er hér um ræðir. Þess vegna finnst mér það koma einkennilega við, þegar frv. eins og það, sem hér liggur fyrir, kemur fram, og það verður til þess, að við hv. þm. Mýr. ásökum okkur fyrir, að við skyldum ekki ganga lengra fram í að tryggja aðilum Andakilsárvirkjunarinnar betri réttindi en við gerðum til þess að færa málið inn á þessa braut. Nú veit ég að vísu ekki, hver afdrif þessa frv. verða hér, og hef ekki haft aðstöðu til þess að kynna mér það. Enn fremur vil ég benda á annað atriði í þessu frv., sem mér virðist ekki koma alveg heim við sams konar ákvæði í frv. til raforkul. Í því frv. eins og það lá hér fyrir átti hámark þeirrar upphæðar, sem ríkið ábyrgist, þegar um er að ræða framkvæmdir annarra en ríkisins, eins og t. d. héraðsrafveitur, að vera 2/3 lánsupphæðarinnar. Við hv. þm. Mýr. fluttum hér brtt. um það, að í þessum efnum skyldi það hámark látið halda sér, sem nú hefur verið um alllangt skeið, sem sé að ábyrgðin nái til 85% af lánsupphæðinni. Þetta var samþ. hér í hv. d. og málið að þessu leyti afgr. til hv. Ed. Nú stendur í 5. gr. þessa frv., að ríkisstj. ábyrgist lán til handa Reykjavíkurbæ til þessara framkvæmda, sem eru að upphæð allt að 34 millj. kr., en engin slík ákvæði eru þar sett inn um það, að ábyrgðin megi ekki vera nema 85% af heildarkostnaði, heldur getur hún náð til alls þess kostnaðar, sem leiðir af virkjuninni, þ. e. a. s. að 34 millj. kr. Þetta er í ósamræmi við ákvæðin í frv. til raforkul., og verð ég því að láta í ljós þá skoðun mína, að ég tel ekkert réttlæti í því að veita þeim aðila, sem um er að ræða í frv. því, sem hér er til umr., ríkari rétt í þessum efnum en gert er ráð fyrir, að allir aðrir verði að búa við. Ég vildi þá líka skjóta þessu til iðnn., en ég legg sem sagt áherzlu á það, að ef afstaðan hér á Alþ. hefur breytzt frá því að raforkulagafrv. var afgr. héðan, og nú þykir rétt að veita einstökum aðilum, sem að þessum málum standa, ríkari rétt en gert er með raforkulagafrv., sem á að verða grundvöllur að heildarlöggjöf um raforkumálin, þá verði það látið ná til þeirra aðila annarra, sem þarna koma til greina og mundu óska sér til handa svipaða aðstöðu.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs á síðasta fundi d. til þess að andmæla nokkuð hv. 1. þm. Árn. En áður en ég sný mér að því verkefni, vil ég benda á, sem ég geri ráði fyrir, að hv. þm. sé ljóst, að frv. er algerlega í samræmi við raforkulagafrv. eins og það var afgr. héðan úr d. Í 1. gr. frv. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Við gildistöku þessara l. er þó þeim, sem eiga og reka eða eiga í smíðum raforkuver, sem eru stærri en 100 hestöfl, heimilt að reka þau áfram, og ráðh. er heimilt að leyfa aukningu á þessum orkuverum, allt að fullri fyrirhugaðri virkjun, enda sendi eigendur þeirra uppdrætti og greinargerðir um framkvæmdirnar innan 6 mánaða frá gildistöku l.“ o. s. frv. Hér er um að ræða, að Reykjavík fái fyrirhugaða virkjun við Sogið, og hún er fyrir löngu fyrirhuguð og, eins og ég hef áður tekið fram, undirbúin og vel á veg komin. Ég held, að megi segja, að verkfræðilegum undirbúningi sé að mestu lokið og hafizt verði handa á komandi sumri. Ég held, að ég megi segja, að meginefni þessa frv. sé í fullu samræmi við 1. gr. frv. um raforkumál, sem nú er í Ed., eins og ég hef tekið fram, en ég vil í tilefni af ummælum hv. þm. Borgf. taka það fram, að þegar við ræddum þetta mál, um virkjun Sogsins, þá var ekki verið að ræða um ríkið eða bæjarfélagið, það var ekki verið að setja þessa aðila hvorn gegn öðrum. Ég skal í höfuðatriðum rekja efni þessa frv., og efni þess er þetta: Reykjavíkurbær fær rétt til þess að halda áfram að virkja Sogið, allt að því marki, að það verði virkjað til hálfs. Þessum rétti fylgja vissulega margar skyldur. Sú fyrsta, að bænum er lagt á herðar, að hann verði að ljúka þessari virkjun á Soginu til hálfs, Það er hans hlutverk að fylgja því fram. Fram kvæmdirnar eru háðar eftirliti ráðh., þannig að fyrir hann verður að leggja alla uppdrætti og áætlanir og ráðh. hefur vald til þess að krefjast breytinga á hvoru tveggja. Enn fremur er sú skylda lögð á bæjarfélagið að láta raforku í té frá raforkuverinu við stöðvarvegg og við afspennistöðvar til almenningsþarfa, þótt utan Reykjavíkur sé, við lögákveðnu kostnaðarverði og samkvæmt mati á hverjum tíma. Það eru ekki neinar smáræðisskyldur. Og loks er svo, sem ég áður hef rætt, að ríkið getur gengið inn í þetta virkjunarstarf bæjarfélagsins og því er skylt, ef ekki hefur önnur ákvörðun verið tekin síðar, að virkja það, þegar bærinn hefur hálfvirkjað Sogið. - Hér er því ekki, eins og ég hef áður tekið fram, ríkið gegn bæjarfélaginu eða bæjarfélagið gegn ríkinu, heldur samstarf. Meginatriðið er, að framkvæmdin sjálf sé í höndum þess aðila, sem líklegastur er til að ljúka henni sem fljótast, og hér er mikið starf, sem þarf að leysa, og því má engin töf verða. Jafnframt verður að gæta þess, að réttur engra aðila sé fyrir borð borinn og þannig hagað framkvæmdunum, að allir aðilar geti notið góðs af þeim. En varðandi það, sem hv. þm. Borgf. sagði, að ekki væri rétt að veita einum aðila það, sem öðrum væri meinað í þessu efni, þá er ég honum fullkomlega sammála. Ég tel ekki efamál, að ef önnur héruð kæmu með sambærilegar ástæður og Reykjavíkurbær hefur fært fram í þessu frv., þá ber þinginu að taka það sömu tökum og það vonandi tekur þessu frv. En undir öllum kringumstæðum er það trygging fyrir, að framkvæmdirnar gætu gengið fljótt og greiðlega. Það má vel vera nokkuð rétt það sjónarmið hjá hv. þm. Borgf., að það sé í sjálfu sér óeðlilegt að þurfa að hafa um þetta sérstakt frv., heldur fella ákvæði um það inn í aðalfrv. En ég skal taka það fram, að bæjarráð fól iðnn. að athuga þetta frv. og hvort samrýma bæri aðalstefnu þess inn í heildarlöggjöfina, en slíkt hefði hlotið að tefja, úr því sem komið var, og ég tel ekkert athugavert við það, þó að svo væri ekki gert. Ég geri ráð fyrir, að rétt sé á það bent hjá hv. þm. Borgf., að í 5. gr. frv. um Sogsvirkjunina og frv. um raforkuver sé ekki fullt samræmi. Ég vil taka það fram, að Reykjavíkurbær hefur aldrei notið neinnar ríkisaðstoðar við lán vegna síns innanbæjarkerfis og fer ekki heldur fram á það, heldur aðeins að njóta ríkisábyrgðar með lán til þess að koma upp aðalorkuverinu. En ákvæðið um 85% af kostnaðarverði hygg ég, að sé miðað við heildargreiðslu, en ég sé fyrir mitt leyti ekkert á móti því að bæta inn í 5. gr. ákvæði um það, að ábyrgðin fari ekki fram úr 85% af kostnaðarverði. Verður þá annars vegar talað um 34 millj. kr. og hins vegar, að greiðslan fari ekki fram úr 85% af kostnaðarverði. Ég hygg, að slíkt sé á engan hátt óaðgengilegt, hvorki fyrir Reykjavíkurbæ né ríkið. Ég skal svo víkja nokkrum orðum að ræðu hv. 1. þm. Árn., sem hann flutti hér, þegar málið var síðast á dagskrá. Hann hóf ræðu sína með því að vitna til kunnáttumanna á sviði raforkumála, sem teldu, að ríkið eitt ætti að hafa þennan rekstur með höndum, og frv. væri í mótsögn við allar þeirra röksemdir. Nú spyr ég hv. þm., hverjir eru þessir kunnáttumenn? Ég skal ekki mikið fullyrða, en ég vil leyfa mér að draga mjög í efa, að þessir kunnáttumenn séu andvígir þessu frv. Ég geri mér hugmynd um, að sá kunnáttumaður, sem hv. þm. á við, sé forstöðumaður Rafmagnseftirlits ríkisins, en ég veit ekki betur en hann sé hlynntur þessu frv., sem fyrir liggur um virkjun Sogsins. Ef það eru einhverjir aðrir kunnáttumenn, sem hv. þm. hefur í huga, er æskilegt að heyra, hverjir það eru og þeirra álit um virkjun Sogsins. Ég má til að skjóta því til hv. þm., að ef miðað er við kunnáttumenn eins og þá, sem mynda meiri hl. raforkumálan., Jón Pálmason o. fl. hv. þm. og Sigurð Jónasson forstjóra, þá tek ég þá ekki gilda sem kunnáttumenn á sviði raforkumála, hv. 1. þm. Árn. verður að fyrirgefa mér það. En eigi hv. þm. við einhverja aðra, t. d. eins og Jakob Gíslason, væri æskilegt að heyra það. En séu það ekki slíkir kunnáttumenn, sem hv. þm. á við, þá eru orð hans dauður bókstafur, sem ástæðulaust er að lesa. Næsta röksemd. hv. þm. er sú, að auðveldara muni að fá lán til framkvæmdanna, ef ríkið á hlut að máli. Mér eru ekki kunnir neinir erfiðleikar á því, að Reykjavíkurbær geti fengið umbeðið lán. Ég efast ekki um, að ríkið eigi auðvelt með það líka, en ég tel óhætt að fullyrða, að það verður enginn Þrándur í Götu þessa máls, ef þetta frv. verður að l., að Reykjavíkurbær eigi erfitt með að fá lán til framkvæmdanna. Þriðja röksemd hv. þm. er sú, að það þurfi minna mannahald, ef ríkið annist framkvæmdirnar. Ég hef enga trú á, að hægt yrði að komast af með minna mannahald, þó að þetta yrði rekið af ríkinu, en ekki af Reykjavíkurbæ. Það er engin skynsamleg ástæða til þess að halda það. Og það má taka það fram í þessu sambandi, að þetta kemur á engan hátt í mótsögn við þessa heildaráætlun, sem verið er að gera um raforkumálin, og á engan hátt í bága við yfirstjórn ríkisins á þessu máli sem heild. Þá talaði hv. þm. um, að erfitt mundi að neita öðrum stöðum um sama rétt og Reykjavík fengi. Þá hlið hef ég rætt, og ég tel sjálfsagt, að Alþ. geti ekki gert upp á milli staða, sem koma með sams konar ástæður, og engum stað séu tryggð viss forréttindi, en öðrum aðilum meinaður aðgangur að orkunni, og er þess gætt með þessu frv., og mundi svo að sjálfsögðu verða um aðra staði. Hv. þm. gat þess, að sér þætti gæta í ræðu minni furðu lítillar félagshyggju og að ég mundi koma hér fram sem umboðsmaður umbjóðenda minna í Reykjavík. Ég ber engan kinnroða fyrir það að koma hér fram sem umboðsmaður þeirra Reykvíkinga, sem hafa falið mér umboð sitt hér á hæstv. Alþ. eða í bæjarstjórn, og ég álít, að það komi ekki í bága við neina félagslega hyggju, þó að ég vilji fara beztu leiðina til þess að tryggja einum þriðja landsmanna aðgang að raforku á eins varanlegan og auðveldan hátt og hægt er um leið og engum öðrum er varnað sama réttar, sem tilkall getur átt til hans. Annars get ég ekki varizt að minnast þess, að ég held eiginlega, að það hafi bólað á heldur minni félagshyggju hjá hv. 1. þm. Árn. og skoðanabræðrum hans, þegar þeir voru að fjalla um 35. gr. frv. um raforkul., þar sem þeir komu til leiðar, að raforkulánasjóði er hægt að útdeila til smástöðva hingað og þangað úti um land. Það finnst mér ákaflega takmörkuð félagshyggja að líta aðeins á einstaka ágæta bændur úti um landið og mjög miklu lengra frá því að geta kallazt slíkt en það, sem stefnt er að með þessu frv., þar sem litið er á hagsmuni 45 þús. manna í Reykjavík og Hafnarfirði og á Suðurnesjum og öðrum stöðum, sem eðlilega ættu að geta fengið aðgang að Sogsvirkjuninni. Þá ræddi hv. þm. nokkuð um það, að ríkið hefði haft heimild til þess að verða þátttakandi í Sogsvirkjuninni, eins og ég hef bent rækilega á, en sagðist ekki hafa komið með till. um það af því, að hann teldi það algerlega þýðingarlaust, og kom hann í því sambandi inn á það, að það væri dálítið undarlegt, hvað tiltölulega hægt gengi með virkjunina fyrir Reykjavík, því hefði verið haldið fram á sínum tíma, að Reykjavíkurvaldið hefði ekki nándar nærri verið nógu stórhuga í framkvæmdum hvað snerti rafmagnsmálin. En þó að meiri stórhugur hefði þurft að ríkja, þá var þó ríkisvaldið þá enn smærri hugar, og sérstaklega var sá hugur smár, þegar flokkur hv. 1. þm. Árn. var hér allsráðandi á þingi og í ríkisstj., og það er víst, að ef sú ríkisstj. hefði átt að leysa þetta mál Reykvíkinga, þá væri það þó ekki komið þetta áleiðis, heldur áreiðanlega í aðalatriðum óleyst. Og hv. þm. mætti vel minnast þess, að flokksblöð hans og flokksbræður töldu ekkert annað meiri þjóðarvoða fyrir 15 árum síðan en að ríkið gengi í ábyrgð fyrir Reykjavíkurbæ, þegar verið var að undirbúa virkjun Sogsins. Það er sýnishorn af því, hvers hefði mátt vænta af ríkisvaldinu, sérstaklega í höndum Framsfl., ef hann hefði haft þetta mál með höndum. Þá var hv. þm. með aths. um það, að það væri dálítið efamál, hvenær búið yrði að hálfvirkja Sogið. Þetta er sagt til þess að segja eitthvað. Það mun vera ákaflega auðvelt að gera sér nokkra grein fyrir því, hve mikil orka felst í Soginu, og ef hv. þm. vill, þá má það vera tekið fram í frv., hve mörg hestöfl verði að vera virkjuð, til þess að Sogið geti talizt virkjað til hálfs, svo að þessum vandræðum sé þá vikið frá hv. þm. Þá sagðist hv. 1. þm. Árn. ekki ætla að banna Reykvíkingum að virkja Sogið, en gera óþarft, að þeir gerðu það. Það er nú svo. Ég hef vikið að því áður, að ef þessi hv. þm. hefði ráðið kringum 1930 og gert óþarft, að Reykvíkingar virkjuðu Sogið, þá væri sú virkjun langtum skemmra á veg komin en hún er nú. Ég þarf ekki að eyða öllu meiri tíma í að ræða þetta og býst ekki við að eyða meiri tíma til þess hér eftir. Ég er búinn að sýna mjög rækilega fram á, að frv. er í samræmi við það, sem hv. d. hefur afgr. frv. það um raforkumál, sem nú er í Ed., og ég hef einnig sýnt fram á, að hér er ekki um að ræða bæjarfélagið gegn ríkinu eða ríkið gegn bæjarfélaginu, heldur samstarf, þar sem ríkið tryggir sér og þegnum sínum sanngjarnan rétt og Reykjavík hlýtur í raun og veru meiri skyldur en rétt er, en orsökin til þess, að ég held því fram, að Reykjavík eigi að hafa þetta sjálf með höndum, er sú, að ég er sannfærður um, að það greiðir betur fyrir virkjuninni en ef það væri lagt í hendur annarra aðila á þessu stigi málsins.



Ég var hálfpartinn að búast við því, að hæstv. samgmrh. tæki hér til máls.  Það verður aldrei skilið öðruvísi, hvað mörg orð sem verða sögð um það, að efni þessa frv. afturkallar mikið af hinu frv. fyrir stór svæði landsins, og eins og kom eðlilega fram í ræðu hv. þm. Borgf., þá verður framkvæmdin í raforkumálunum á annan veg með þessu frv. en gert er ráð fyrir með því frv., sem er í hv. Ed., því að þau brjóta gersamlega í bága hvort við annað. En verði hinum svæðunum gefinn sami réttur og hér er ætlazt til, að gert verði um virkjun Sogsins fyrir Reykjavík, verða Austfirðir og Vestfirðir algerlega eftir og algerlega búið að eyðileggja heildarvirkjunina. Ef Laxárvirkjunin gengur þannig fyrir sig og Akureyrarbær stendur að henni, og ef svo þeir, sem hafa rétt til Andakílsár, fara eins að, og Sogið virkjað fyrst að hálfu leyti, skulum við segja, sem stendur þó til, að verði að öllu leyti, hvað er þá eftir? Það eru Austfirðir og Vestfirðir, af því að þeir eru utan við þetta kerfi. Milli þessara höfuðstöðva kynnu að koma einhverjar smástöðvar. Það kynni að vera, að það bætti eitthvað úr, en meginkjarni frv. þess, sem upphaflega var talað um, er allur runninn sundur og án nokkurs samhengis, og málið er komið með þessu í hendur félaga, sumpart bæjarfélaga og annarra félaga, en ekki í höndum ríkisins. Menn geta náttúrlega haft þessar framkvæmdir, en þá þýðir ekki að vera með þessi látalæti og tala um, að þetta frv. sé í samræmi við hitt frv. og það sé tryggt með slíkri löggjöf að koma á heildarvirkjun, sem ríkið standi að. Það var við því að búast, að hv. þm. Borgf. léti þessa skoðun í ljós. Og þó að hv. þm. Ak. sé ekki farinn að tala í þessu máli, þá er ekki nema eðlilegt, að hið sama komi fram hjá honum. En ég harma það, að svo virðist sem hv. þm. Borgf. sé til með að fylgja fram þessari stefnu. En þær fullyrðingar hv. þm., að ekki væri enn farið að virkja Andakílsána, ef þeir aðilar, sem hafa haft verkið með höndum, hefðu ekki gert það, efa ég að séu réttar, enda hefur ekki staðið á okkur, sem í mþn. störfuðum, og öðrum, sem vilja koma þessu heildarkerfi á, að láta ríkið gera ráðstafanir í þessa átt, og aðstoð okkar var boðin fram varðandi virkjun Andakílsárinnar. Hv. 8. þm. Reykv., sem hefur verið aðalandmælandi minn í þessu máli og, eins og skiljanlegt er út frá hans sjónarmiði, virðist líta svo á, að þessi mál séu bezt komin í höndum einhverra félaga, í þessu tilfelli Reykjavíkur, það er náttúrlega hans skoðun, og við því er ekkert að segja. En hv. þm. ætti ekki að vera að gera það að gamni sínu að reyna að telja mönnum trú um, að ákvæði þessa frv. séu í samræmi við hitt frv. Slíkt þarf ekki að bera fram fyrir nokkurn mann, sem skilur íslenzkt mál. Enda kom það greinilega fram í ræðu hv. þm. Borgf., að hann finnur mun á efni þessara frv., og þar skakkar líka miklu. Hv. þm. sagði, að þetta frv. sé í samræmi við ákvæði raforkulagafrv. um framkvæmdir, vegna þess að í 1. gr. frv. fælist heimild til handa þeim stöðum, sem eiga rafveitur, til að fara með þær eins og hér er stofnað til fyrir Reykjavík. Það fyrsta, sem ég vil segja þessu viðkomandi, er það, að ef svo er, þá skilst mér, að ekki sé þörf að setja sérstök lög um virkjun Sogsins. Þarf tvöföld lög til þessa? Nægir ekki heimild í einum lögum? Ein lög hafa verið látin nægja. Aldrei hef ég að minnsta kosti heyrt gildi laga vefengt vegna þess, að ákvæði þeirra hafi aðeins staðið í einum lögum. Þetta er því aðeins játning þess, eins og líka rétt er, að heimild til svona framkvæmda er ekki til í lögum. Þess vegna þarf að setja lög um það. Og ég vil einmitt minna á það, að við umr. um raforkufrv. hér í d. minntist ég einmitt á það, að svo kynni að fara, að þetta ákvæði 1. gr. yrði reynt að túlka í þessa átt, og gerði ég í því sambandi fyrirspurn til hæstv. samgmrh. um, hvernig skilja bæri þessa gr. Hæstv. samgmrh. var svo góður og hreinskilinn, að hann ræddi ýtarlega, hvað í þessu ákvæði fælist, og hæstv. ráðh. taldi, að því færi fjarri, að þessi heimild næði til þessarar virkjunar. Ég vil geta þess að gefnu tilefni, að ég lít alls ekki á mig sem kunnáttumann í rafmagnsmálum eða félaga mína í n. Ég held meira að segja, að mþnm., sem klauf sig út úr, sé ekki heldur neinn kunnáttumaður. Hann er verkfræðingur, - ég held ég megi segja byggingaverkfræðingur. En þeir kunnáttumenn, sem eitthvað hafa um þetta mál fjallað, t. d. Steingrímur Jónsson, Jakob Gíslason o. fl., man ég, að skrifuðu undir ýtarlega skýrslu, þar sem þessi skoðun, sem ég held fram, er sett fram af þeim sjálfum. Svo sannar það vitanlega ekki neitt, þótt það kunni að vera, að þessir menn telji nú, að Reykjavík eigi að virkja Sogið. Það varðar mig ekkert um: Ég ber enga ábyrgð á því, þótt þeir fallist nú á till., sem brýtur í bága við það, sem þeir hafa áður talið einfaldast og hagkvæmast í framkvæmd. Það er ekki mitt að svara fyrir það. Hv. þm. vék að því, að ég hefði staðið að till. um dreifingu á raforkumálasjóðnum. Það er rétt, að ég flutti till. um að útiloka ekki þá menn, sem eru alveg útilokaðir frá þessum kerfum og hafa enga leið til að fá raforku til sinna nota nema með því móti að standa straum af því sjálfir. Sú till. var felld, en mig minnir, að önnur till. væri samþ., sem útilokar það ekki, að veitt verði til mótor- og vatnsstöðva á þessum svæðum, en það má líka veita til slíkra stöðva innan heildarkerfisins. Það var ekki eftir minni till. Hæstv. forseti er nú orðinn óþolinmóður, og ég ætla mér ekki að misnota þolinmæði hans frekar. Hv. 8. þm. Reykv. taldi það óþarfa af mér að telja það geta orkað tvímælis, hvað telja skuli Sogið hálfvirkjað, því að það lægi ljóst fyrir. Ég hygg, að það liggi ekki ljósara fyrir en t. d. ákvæði 1. gr. raforkulagafrv. með þeirri skilgreiningu, sem fram hefur komið. Er þó þegar búið að snúa svo út úr því ákvæði, að það er talið vera í samræmi við ákvæði frv., þar sem leyfa á Reykjavík að virkja hálft Sogið. Þakka ég svo hæstv. forseta þolinmæðina.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Hv. 1. þm. Árn. innti eftir mínu áliti á þessu frv. Ég skal gjarnan verða við ósk hans. Ég hef hlýtt á þá, sem frv. hafa borið fram, og eins hina, sem hafa andmælt því. Einnig var mér áður kunnugt um frv. Mér var sent það af rafmagnsstjóra Reykjavíkur, áður en það kom fram hér í hv. d., og ég skal segja það strax, að ég fyrir mitt leyti hef ekkert við það að athuga; þótt það sé samþ. í svipuðu formi og það liggur fyrir nú. Hv. 1. þm. Árn. taldi áðan, að ég ætti að sýna a. m. k. nokkra umhyggju fyrir mínu fóstri, þar sem raforkul. væru. Ég skal viðurkenna það, að mér er sárt um það frv. og ég óska, að það gangi fram. En hv. 1. þm. Árn. man kannske eftir því, þegar það var hér til umr., að þá lét ég í ljós nokkurn vafa á því, að rétt væri að binda, eins og frv. gerði, við ríkið rekstur og allar framkvæmdir í þessu efni. Ég minntist þá á till., sem komið hefði fram á sambandsfundi íslenzkra rafveitna, þar sem bent var á, að ekki væru allir sammála um, að bezt væri að binda þetta eingöngu við ríkið. Og rökin fyrir þessu voru þau, að aðalatriðið væri, að allir aðilar, sem hefðu möguleika til framkvæmda í þessu efni, tefðust ekki, ef þeir sjálfir gætu framkvæmt gagnlega hluti, sem ekki kæmu í bága við heildarplanið, sem verið væri að vinna að. Og ég álít, að þetta frv, geri það ekki. - Hv. 1. þm. Árn. minntist á heimild varðandi þetta í raforkul. og gat þess, að hv. 8. þm. Reykv. teldi, að framkvæmdir þessar væru samkv. ákvæðum þeirra laga, eða liti svo á, að skýra mætti a. m. k. ákvæði þeirra l. á þann veg. Einnig gat hv. þm. þess, hvernig ég hefði litið á þau ákvæði laganna og skýrt þau. Ég fyrir mitt leyti tel, þótt þau ákvæði gangi að vísu í svipaða átt, að þau nægi ekki til þeirrar starfsemi, sem hér er fyrirhuguð, og þurfi því að setja sérstök l. varðandi þetta mál. Aðalatriðið frá minni hálfu er það, að Reykjavíkurbær og Sogsvirkjunin hafi nokkra sérstöðu í þessu efni. Í fyrsta lagi þá, að hún er byrjunarvirkjun í stórum stíl og hún hefur selt orku út fyrir takmörk Reykjavíkur. Reykjavík hefur keypt sér víðtæk vatnaréttindi þarna. Þá má benda á, að Rafveita Reykjavíkur hefur unnið um áratugi að undirbúningi þessarar virkjunar og sérfræðingar og starfsmenn Rafveitunnar hafa innt allar rannsóknir af hendi og hafa haft á hendi alla málsmeðferð frá upphafi. Ef ríkissjóður gripi nú fram fyrir hendur þeirra, gegndi um það allt öðru máli en þótt ríkissjóður tæki að sér virkjun þar, sem engar undirbúningsrannsóknir hafa verið framkvæmdar og litlar eða engar líkur til, að viðkomandi hérað geti haft það verk með höndum. Reykjavíkurbær hefur þeim fagmönnum á að skipa og þá möguleika, sem fáir eða engir hafa aðrir. Við þetta bætist svo það, að sú stofnun, sem ríkisstj. ræður yfir til þess að framkvæma rafvirkjanir út um land, Rafmagnseftirlit ríkisins, hún er yfirhlaðin störfum. Þótt þeirri stofnun yrði falið að framkvæma verkið, gæti hún það ekki nú eins fljótt og rækilega og sérfræðingar Reykjavíkur. Rafmagnseftirlit ríkisins hefur yfir að ráða takmörkuðum mannafla og getur ekki með litlum fyrirvara tekið að sér verk, sem kostar tugi milljóna króna, án þess að hafa um það mikinn og víðtækan undirbúning. Þetta er að mínu viti sérstaða Reykjavíkur. Málið hefur frá upphafi verið í höndum bæjarins, bærinn hefur aflað sér nauðsynlegra réttinda, bærinn hefur látið fara fram rannsóknir og gera áætlanir þær, sem gerðar hafa verið, og hefur sérfræðingum á að skipa, sem nægja til að hafa framkvæmdirnar með höndum. Þetta er sú hliðin, sem að Reykjavík sjálfri snýr. Þá er að líta á hina hliðina, - hvernig séð er fyrir rétti annarra landsmanna en Reykvíkinga við framkvæmdir þessar. Hvernig er séð fyrir því að tryggja öðrum landsmönnum rafmagn frá þessu orkuveri? Ég get ekki betur séð en fyrir því sé séð eins vel og hægt er að hugsa sér. Hér stendur: „Sogsvirkjunin selur raforku til Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Skylt er henni einnig að láta í té raforku við stöðvarvegg í orkuverum og við afspennistöðvar til almenningsnota í nálægum héruðum við kostnaðarverði og að viðbættum allt að 10%. Þetta verð má þó aldrei fara fram úr því, sem Rafmagnsveita Reykjavíkur borgar fyrir raforkuna miðað við afhendingu á sama stað.“ Ég get ekki betur séð en almenningi séu tryggð afnot af þessari raforku alveg eins og Reykvíkingum. Í 1. 2. gr. frv. er einnig gert ráð fyrir því til frekara öryggis, að fyrirtækið skuli vera sérstakt fyrirtæki með sérstöku reikningshaldi og rekið samkvæmt reglum, sem ráðh. staðfestir. Ég fæ ekki séð, að með þessu sé tækifæri fyrir Reykvíkinga til að nota fyrirtækið til sinna þarfa á kostnað annarra, heldur séu einmitt mjög greinileg ákvæði, sem tryggi almenningi í landinu not af því. Ég tel svo óþarfa að eyða frekar orðum að þessu atriði. Ég er á sömu skoðun og ég var, þegar raforkulögin voru afgreidd til Ed. Ég álít, að fyrst og fremst beri að líta á það, að sem mestur hraði verði á þessum framkvæmdum. En ég lít ekki eins á það, hvort hér er um að ræða hreinan ríkis- eða bæjarrekstur eða rekstur félaga, sem starfa í almennings þágu, svo framarlega sem rekstrarformið tryggi almenningi sömu not á sama hátt og við sama verði og ef um ríkisrekstur væri að ræða. Ef slíkt er fyrir hendi, sé ég engan mun á þessu. Almenningsnotin eiga að ganga fyrir. Þegar lagðar verða línur til Selfoss, Eyrarbakka og Stokkseyrar og um Árnessýslu og víðar, þá selur þessi virkjun þangað rafmagn, þegar þess er óskað. Heimild er í l. um, að þetta verði gert þessum stöðum að skaðlausu. Ég skal svo með nokkrum orðum minnast á ábyrgðarheimildina, sem rædd var hér nokkuð af hv. þm. Borgf. Réttilega benti hv. þm. á, að hér væri gengið út frá, að ábyrgð væri - veitt fyrir allri upphæðinni af kostnaðarverði verksins, en hins vegar er annars staðar í raforkulögunum gert ráð fyrir 85% ábyrgðarheimild. En í þessu sambandi má benda á það, að þar, sem 85% eru samþ., þar er gert ráð fyrir sérstökum héruðum eða I. um sérstakar virkjanir og miðað við 85% af fullri virkjun. En ef allur kostnaður veitunnar er hér tekinn með, þá má gera ráð fyrir, að ekki verði farið fram úr 85%, enda á það bent af einum hv. þm., sem staðið hefur að flutningi þessa frv., að þetta takmark mætti líka setja inn í l., og er rétt, að hv. iðnn. athugaði það. Annars má benda á það, að nokkru öðru máli gegnir um fulla ábyrgð handa þessari virkjun en ýmsum öðrum, þar sem þessari virkjun er lagt ýmislegt á herðar, sem öðrum veitum er ekki áskilið. Þessari veitu er skylt að selja almenningi í landinu rafmagn til jafns við íbúa Reykjavíkur, sem byggja hana, án tillits til þess, hvort íbúar Reykjavíkur hafa nægilegt rafmagn til sinna afnota. Þeir eru jafnréttháir og þeir, sem búa utan bæjarins. Þegar svo er ástatt um fyrirtæki, sem frá upphafi er kostað af bænum, þá er tilefni nokkurt til þess, að fríðindi kæmu í einhverri mynd á móti, sem í þessu tilfelli væri ábyrgðarheimild. Ég tel ekki, að þetta frv. brjóti nokkuð í bága við frv. til raforkulaga. Ég tel það á vissan hátt eðlilegt framhald af því, þótt ekki sé heppilegt að setja frv. sem sérákvæði í þau. Hér á landi er ekki heldur um svo mörg fyrirtæki að ræða, sem eru hliðstæð þessu, svo að ekki er ástæða til að óttast, þótt sérstaka lagasetningu þurfi um þessa virkjun. Það er ekki nema ein virkjun önnur hliðstæð þessari, og þó aðeins að nokkru leyti, Laxárvirkjunin. Og með sömu skilyrðum er ég óhræddur að veita Laxárvirkjuninni sams konar heimild og þetta frv. gerir ráð fyrir Sogsvirkjuninni til handa. Aðalatriðið er, að þessi framkvæmd gangi greiðlega og haganlega og allir kraftar, sem fyrir hendi eru og vilja vinna, séu notaðir til hins ýtrasta, án þess að koma í bága við heildarplanið.



Aðeins örstutt aths., herra forseti. Það er óþarft að taka fram, að hv. 1. þm. Árn. er rökslyngasti maður og sýnir venjulega sanngirni. Ég held því, að það séu fullar sannanir fyrir því, að hér sé rökþurrð, er hann heldur ræðu eins og áðan. Hann hóf ræðu sína á því að segja, að ég vildi fela þessi mál einhverju félagi. Nú veit hv. þm., að mér hefur aldrei til hugar komið að fela þessi mál öðrum félögum en sveitar- og sýslufélögum, og þá með miklum takmörkunum, og eru það miklar skyldur, sem lagðar eru á þau félög í því frv., sem hér liggur fyrir. Þessi hv. þm. veit vel, að ef við erum að koma á stofn þjóðnýtingu fyrirtækja, þá geta þau ýmist verið í höndum sveitarfélaga eða ríkisins, eftir því sem hagkvæmast þykir til framkvæmda, hvort tveggja til að tryggja rekstur með almenningsheill fyrir augum, og í þessu frv., er það tryggt, að það er ekki aðeins eitt sveitarfélag, sem þarna kemur til greina, heldur hvert annað sveitarfélag, sem til þess hefur aðstöðu. Þegar svo hv. þm. hefur lokið þessari röksemdafærslu um, að ég vilji fela þetta einhverju félagi, þá kemur hann að hinu, að það væri barnaskapur að ætla að telja mönnum trú um, að þetta gæti samrýmzt heildarfrv. til raforkulaga, og sagði, að allir læsir menn mættu glöggt sjá, að hér væri ósamræmi á milli. Ég tek ekki nærri mér, þó að hann bregði mér um það, að ég sé ekki læs, en ég vildi benda honum á það, að margir mættu lenda í sama hópi, og skal þá fyrst frægan telja, þann þm., sem síðast lauk máli sínu, hæstv. samgmrh. Hann hefur lýst yfir, að hann telji, að þetta frv. geti samrýmzt þeirri heildarstefnu, sem í raforkufrv. felst. Svo kom hann að því að tilgreina þá kunnáttumenn, sem ég bað hann að greina, hverjir væru og hann teldi, að hefðu látið í ljós ákveðna stefnu í rafmagnsmálum í heild, en þessi stefna í frv. bryti í bága við. Nefndi hann þá Steingrím Jónsson„ rafmagnsstjóra í Reykjavík, sem hlýtur að koma í hóp ólæsra og óskrifandi manna, því að hann mun vera þeirrar skoðunar, að þetta frv. sé í fullu samræmi við það frv., sem hann átti þátt í að undirbúa. Næst nefndi hann svo Jakob Gíslason, forstöðumann Rafmagnseftirlits ríkisins. Ég átti líka von á því. Nú hefur form. iðnn. skotið því að mér, að hún hafi beðið Rafmagnseftirlitið að athuga frv. um Sogsvirkjunina og bera það saman við ákvæði heildarfrv., sem sá sami maður hefur átt drjúgan þátt í að semja. Og þá segir hann, að þetta frv. um Sogsvirkjunina geti samrýmzt heildarfrv., svo að einnig þessi maður, ásamt mér og rafmagnsstjóra Reykjavíkur, kemur í hóp hinna ólæsu og óskrifandi, þar sem þeir eru sannfærðir um, að hér sé um samræmi að ræða en ekki ósamræmi. Vegna þess að ég fékk aðeins leyfi til stuttrar aths., skal ég láta þetta nægja, en hygg, að lengri umr. um málið mundu hafa litla þýðingu. Ég vil aðeins vænta þess, að hv. d. bregðist vel við þeirri ósk Reykvíkinga, að þeir fái að halda áfram að vinna þar stórvirki til hagsbóta fyrir þær 45 þús., sem hér búa, Hafnarfjörð, Grindavík, Njarðvíkur og svo Eyrarbakka og Stokkseyri og önnur blómleg byggðarlög í kjördæmi hv. 1. þm. Árn.

Frsm. (Sigurður Thoroddsen) : Það hafa orðið talsverðar umr. um þetta mál., og hefur frv. sætt gagnrýni frá tveim þm. Að vísu hafa 8. þm. Reykv. og samgmrh. að mestu tekið það ómak af mér að svara, en ég vil þó gera örlitlar aths. Iðnn. var sent þetta frv. af bæjarstjórn Reykjavíkur og beðin um flutning á því. Það er ekki rétt, sem hv. 8. þm. Reykv. sagði, að ætlazt hafi verið til þess, að við annaðhvort flyttum frv. eða samræmdum það og felldum inn í frv. til raforkulaga, enda kom það fullseint til þess. En hins vegar held ég, að það hafi verið rétt hjá n., þó að þetta hvort tveggja hafi verið til, að flytja þetta sem sérstakt frv. Hér er um það mikið mál að ræða, t. d. er ábyrgðarupphæðin það stór, að mér finnst miklu heppilegra og viðkunnanlegra, að Alþ. fjalli um það sérstaklega og veiti þessa ábyrgð með sérlögum en að fella það inn í almennu lögin. Með því væri velt á hlutaðeigandi ráðh. fullmikilli ábyrgð, sem hann ætti að losna við. Við samræmdum þetta frv. Það var samið, eins og hv. 8. þm. Reykv. tók fram, af rafmagnsstjóra Reykjavíkur, Steingrími Jónssyni, og við í iðnn. höfðum um það samvinnu við forstjóra Rafmagnseftirlits ríkisins að samræma það við frv. til raforkulaga, og við sem sagt unnum að þessu þrátt fyrir vöntun á verkfræðikunnáttu, eins og hv. 1. þm. Árn. bar mér á brýn. En ég hafði þó kunnáttumenn með mér í þessu, og við þóttumst hafa samræmt þetta frv. og finnum ekki, að hér beri svo mikið á milli. Ég held, að hv. 1. þm. Árn. sjái ofsjónum yfir því, sem hér er á ferðinni, því að eins og áður hefur verið bent á af hv. 8. þm. Reykv., þá felst það, sem þetta frv. fer fram á, einnig í 1. gr. frv. til raforkulaga, og meira að segja fer sú gr. Öllu lengra. 1. þm. Árn. tók fram, að honum þætti sanngjarnt, að Reykjavík fengi leyfi til að halda þeim virkjunum, sem hún hefur þegar virkjað, og því fremur finnst mér hann sjá ofsjónum yfir því, sem hér er á ferðinni, þar sem hér er um stigmun að ræða. Hvar á að setja takmörkin? Þyrfti að binda þau endilega við 16500 kílowött frekar en annars staðar? Hv. þm. kvartar yfir því, að nú sé Ljósafossstöðin fullvirkjuð, en ríkissjóður eigi ekki eyris virði í henni. Þetta er auðvitað rökrétt afleiðing af lögunum um Sogsvirkjunina 1933. Þau l. gera ekki ráð fyrir, að ríkið eigi í Sogsvirkjuninni fyrr en Sogið er virkjað að helmingi. - Hann kvartar yfir því, að ekki hafi nema einn bær fengið rafmagn frá Ljósafossstöðinni, og mun það rétt. En hv. þm. ætti að vera kunnugt, að rætt var um það í sumar að leggja línu bæði til Selfoss, Eyrarbakka og Stokkseyrar, sem og verður gert á þessu sumri, og verður þar um að ræða rafmagn frá Ljósafossstöðinni. Ég held, að hv. þm. þurfi ekki að sjá ofsjónum yfir þessu. Hann gerir sér ekki ljóst, hvað þróunin í raforkumálunum er ör. Menn gerðu sig ánægða með það hér 1933 að setja þau ákvæði, að Reykjavíkurbær skyldi ekki virkja nema hálft Sogið, þá tæki ríkið við. Og hann er undrandi á því, að ríkið skuli ekki enn eiga neitt af Sogsvirkjuninni, en gerir sér ekki ljóst, að þróunin er svo ör núna, að við sjáum fram á það, að orka sú, sem er í Soginu, hún verður fullnotuð í fyrirsjáanlegri framtíð, og þá er skýlaust tekið fram í þessu frv., að helming þess skuli virkja af ríkinu. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta nú, en ætla að mælast til þess við formann iðnn., að við höfum fund um málið enn á ný og athugum þetta atriði, sem hefur verið tekið fram um þessi 85%, nú milli umræðna.

Pétur Ottesen Hv. frsm. hefur máske ekki tekið eftir því, að það var fleira en eitt atriði, sem ég beindi til hv. iðnn. í þessu sambandi, því að mér skildist svo, þegar hann var að beina þeim tilmælum til form. n., að þá væri það til þess að taka til athugunar þær aths., sem ég hef gert um þá ábyrgð, sem um ræðir í þessu frv. Hitt er meginatriðið, sem ég beindi til n., að hún tæki til athugunar, hvort efni þessa frv. bæri ekki að taka inn í það frv., sem fyrir liggur til raforkulaga, og gera það þannig, að þeim aðilum, sem svipað stendur á um, þeim yrði skapaður sami réttur og á að skapa Reykjavíkurbæ með þessu frv. Þetta var vissulega aðalatriðið í því, sem ég beindi til n., og ég vænti, að n. gangi ekki fram hjá því, þegar hún fer að ræða þetta mál. Mér þótti vænt um, að hv. 8. þm. Reykv. tók mjög vel í þá till. hjá mér, að þessi ákvæði yrðu tekin inn í heildarlöggjöf um þetta efni, og því vænna um það sem hann er einn aðilinn að þessu máli sem meðlimir bæjarstjórnar Reykjavíkur og sem fulltrúi Reykjavíkurbæjar hér á Alþ. Þegar þetta mál var sent til n. til flutnings, hefur hann talið eðlilegast, að málið kæmi ekki fram hér í þeim búningi, að það hefði verið flutt brtt. við það frv., sem hér liggur fyrir um þetta efni, enda kom það vitanlega út á eitt fyrir Reykjavíkurbæ að fá eftir þeim leiðum óskum sínum fullnægt eins og með því að vera að flytja sérstakt frv. um þetta mál, og verð ég að segja, að ég kann illa við það að vera að afgreiða þetta mál samtímis í mörgum pörtum. Vil ég mælast til þess, að n. taki þetta til athugunar. Ég vildi aðeins taka þetta fram hér og legg áherzlu á það, að aðrir aðilar, sem eins stendur á um, verði látnir sitja við sama borð, og tel ég það undir öllum kringumstæðum eðlilegast, nú og í framtíð, að öll þessi ákvæði væru látin vera í sömu lögum.



Herra forseti. Mig langar að óska eftir nánari skýringum á einstökum atriðum frv. Í 5. gr. frv. er ákveðið um ríkisábyrgð handa Reykjavíkurbæ og nefnd upphæð allt að 34 millj. kr. Nú skilst mér á frv. að öðru leyti, að þarna muni innifalið það, sem Reykjavíkurbær nú kann að skulda vegna Sogsvirkjunarinnar og ríkið er í ábyrgð fyrir, og hefði ég gjarnan viljað fá skýringu á því, hve mikill hluti þetta væri af upphæðinni og hvað þarna væri nýtt eða væntanleg lántaka hér eftir. Þá er það annað atriði, sem snertir 6. gr. þessa frv. Ég vænti, að forseti hafi ekki við það að athuga, þó að ég spyrji um þetta, þótt ræða eigi einstakar gr. við 2. umr. Þar er gert ráð fyrir, að þessi virkjun selji rafmagn fyrst og fremst til Rafmagnsveitu Reykjavíkurbæjar, en einnig til annarra orkuvera og aflstöðva, og raforkan verði seld við kostnaðarverði að viðbættu allt að 10 af hundraði. Þætti mér fróðlegt að vita frá flm. þessa frv., hvers vegna það er áformað að leyfa svona mikla álagningu á raforkuna. Í kostnaðarverðinu er að sjálfsögðu innifalið hæfilegt fyrningargjald af vélum og mannvirkjum, sem þarna er um að ræða, og auðvitað eru vextir af kostnaðarverði þeirra innifaldir í kostnaðarverðinu, og þá er þessi 10% álagning hreinn gróði, eða heimild til að taka 10% í álagningu ofan á allan kostnað. Mér finnst þetta vera óeðlilegt og vildi því óska eftir skýringum á þessu og beini því til flm., hvort þeir teldu ekki fært að lækka þetta til verulega muna. Þá er að lokum í frv. víðar en á einum stað talað um fullvirkjun Sogsins og virkjun að hálfu, og mun hv. 11. landsk. vera með einhverjar tölur í því sambandi. En mér kemur í hug, að það kynni að verða einhver ágreiningur um það, hvað hægt væri að fá mikla orku alls úr Soginu, og þess vegna hefði ég nú talið eðlilegast, að þarna í frv. væru ákveðnar einhverjar tölur, tekinn fram t. d. einhver ákveðinn hestaflafjöldi, til þess að útiloka það, að þarna gætu orðið deilur um. Ef verkfræðingar hafa þegar reiknað út eða telja sig geta það, hve mikla orku megi fá úr Soginu, ætti að vera hægt að setja í staðinn fyrir þessa hálfu virkjun ákveðna tölu inn í frv. Það hafa nú þegar orðið miklar umr. um þetta frv., og mönnum kemur ekki að öllu leyti saman um það, hvernig heppilegast sé að fara með þessi mál. Tel ég, að heppilegra hefði verið að ákveða þessa framkvæmd með öðrum hætti en hér er gert, en ætla þó ekki á þessu stigi málsins a. m. k. að fara að lengja umr. um þetta né heldur að gera aths. við einstakar ræður, sem fluttar hafa verið, þó að ástæða hefði verið til.

Frsm. (Sigurður Thoroddsen) : Ég vil svara nokkru aths. hv. þm. V.-Húnv. Þá er fyrst aths. hans við 5. gr. frv. Ég gat þess í framsöguræðu minni, að í þessu atriði væri um misgáning að ræða í frv., og benti ég jafnframt á það, að n. mundi athuga það nánar. Þetta gat hv. þm. vitað, ef hann hefur hlustað á framsöguræðu mína. Viðvíkjandi 10% álagningu, sem ræðumaður gat um, veit ég ekki vel, hvernig sá hundraðshluti er tilkominn, því að þetta mun vera úr gömlum lögum, en þetta má athuga. Ég vil þá víkja nokkrum orðum til þm. Borgf. Ég þóttist hafa svarað beiðni þm., hvort n. vildi ekki taka till. til baka. Okkur þótti rétt að hafa þessa till. í sérstöku frv., en fella hana ekki inn í hitt frv. En þetta verður athugað á fundi n. Enn fremur taldi þm. Borgf., að rök mín fyrir, að veita beri ábyrgð fyrir allri upphæðinni, væru ekki nóg. En ég segi fyrir mig, að mér finnst frekari raka ekki þörf. - Þm. sagði, að Rvík ætlaði eftir þessu að selja orku með ágóða, en hann athugar það ekki, að Rvík er skylt að láta í té raforku til nærliggjandi héraða með kostnaðarverði. Hv. þm. lét í ljós, að þetta frv. væri óviðeigandi, þar sem það mundi brjóta í bága við frv. um rafveitur, sem nú liggur fyrir þinginu. En þetta er ekki rétt, þar sem Reykjavík hefur mikla sérstöðu, auk þess sem þetta frv. færir henni engin sérstök hlunnindi. En ég lofa því, að þetta skuli allt athugað í nefndinni.



Það er vegna þess að ráðh. o. fl. töldu þetta frv. vera í samræmi við raforkufrv., sem nú liggur fyrir Ed. Í því frv. er talað um hámark á stöðum öðrum en ríkisveitum, 2 þús. hestöfl, en hér er gert ráð fyrir, að Reykv. geti virkjað og rekið 50 þús. hestöfl. Þetta sjá allir, að er ekkert samræmi. En ef þetta ætti að vera samræmi, yrði ríkið að reka þessa fyrirhuguðu stöð, nema 2 þús. hestöfl af henni, en í þessu frv. er gert ráð fyrir, að Reykv. reki stöðina alveg á eigin reikning. - Sérfræðingar hafa álitið, að ríkisrekstur sé það heppilegasta og hagkvæmasta. Þess vegna skil ég ekki, að þetta frv. sé gert með ráðum þeirra. Það var misskilningur, að eftir gömlu lögunum væri ríkinu ekki heimilt að gerast aðili að virkjun Ljósafoss þegar í upphafi.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Vegna orða hv. þm. Árn., að í raforkufrv., sem liggur fyrir Ed., væri ekki heimild til að virkja nema 2 þús. hestöfl, vil ég taka fram, að mér var þetta fyllilega ljóst, því að ef raforkufrv. hefði heimilað stærri stöðvar, hefði ekki þurft að flytja þetta frv. En ég álít ekki óeðlilegt, að einmitt Reykjavík fengi nokkuð aukna heimild.

Frsm. (Sigurður Thoroddsen) : Hv. 1. þm. Árn. gleymdi því, sem stendur í 1. gr. frv. til raforkulaga. Þar stendur m. a., með leyfi hæstv. forseta : „Þó er þeim, sem við gildistöku þessara laga eiga og reka raforkuver, sem eru stærri en 100 hestöfl, heimilt að reka þau áfram.“ Og ráðherra er heimilt að leyfa aukningu á þessum raforkuverum, allt að fullri fyrirhugaðri virkjun. Og sömuleiðis er ég ekki viss um, að hv. þm. skilji lögin frá 1933 rétt.



Herra forseti. Það stendur eins á um þetta frv. og það, sem var hér til umr. næst á undan, að frv. var sent sjútvn. þessarar hv. d. með tilmælum hæstv. ráðh. um að flytja þetta mál, en sökum þess, að skammt var til þingfrestunar, vannst ekki tími til þess að athuga það í n. neitt verulega. Sjútvn. var hins vegar samþykk höfuðtilgangi frv., og til þess að flýta fyrir meðferð þess hér á hv. Alþ., ákvað n. að flytja það með svipuðum fyrirvara og frv. til l. um lántökuheimild til handa síldarverksmiðjum ríkisins. Ég get lýst yfir því fyrir hönd sjútvn., að hún mun taka það til athugunar að nýju milli umræðna, og hef ekki aðrar óskir fram að færa fyrir hönd n. en að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr.