Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Í dag hefst þingfundur á því að tekið verður fyrir stjfrv. um almannatryggingar. Það er 365. mál á þskj. 531. 19. mál á þskj. 19 er frv. til laga um sambærilegt mál nema hvað þar er farið fram á að tryggt verði í lögum að sú framkvæmd sem í dag er viðhöfð, þ.e. að láta tekjur maka skerða bætur almannatrygginga, verði ekki látin viðgangast. Það hefur komið fram hjá færustu lögfræðingum að það stenst ekki stjórnarskrána. Það stenst ekki alþjóðasáttmála. Ég vil benda hæstv. forseta á að þetta mál er enn til umræðu í þinginu, þ.e. þingmál mitt sem gengur lengra en stjfrv. Umræðu er ekki lokið. Ég fer fram á það við hæstv. forseta að málið komi á dagskrá um leið og mál hæstv. ráðherra, að umræðu um það mál verði lokið um leið og það fari til nefndar um leið. Ég krefst þess hér með að þetta mál komi á dagskrá. Það var mælt fyrir því 12. október. Það ber málsnúmerið 19 og er á þskj. 19. Nú á að taka fyrir mál sem gengur mun skemur á þskj. 531. Ég fer fram á það hér með, herra forseti, að þessi mál verði rædd samhliða.

Dagskrá þessa fundar liggur þegar fyrir og ekki um það að ræða að mál verði tekið á dagskrána eftir að fundur er settur. En það verða fleiri fundir haldnir í dag og þetta mál sem verður byrjað á á þessum fundi verður rætt sérstaklega strax eftir framsögu hæstv. ráðherra. Um það er samkomulag. Nægir þetta ekki?

Herra forseti. Ég geri mér fulla grein fyrir því að ekki verður hægt að taka þetta mál á dagskrá nú þegar. En ég fer fram á að þingmál mitt sem er í miðri umræðu frá 12. október sl., um breytingu á sömu lagagrein og er í frv. hæstv. ráðherra, verði afgreitt frá þinginu til nefndar um leið og frv. hæstv. ráðherra. Ég treysti því, herra forseti, að forseti muni sjá til þess að málið komi á dagskrá þingsins þannig að hægt verði að afgreiða það til nefndarinnar um leið og frv. hæstv. ráðherra. Ég treysti því, herra forseti.

Herra forseti. Ég skal ekki tefja störf þingsins með langri ræðu um þetta mál. Ég kem hingað fyrst og fremst til þess að taka undir þessa ósk hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur. Það mál sem hún nefnir flutti hún fyrr á þinginu. Málið er þannig statt að það er í miðri umræðu, umræðunni var frestað vegna þess að hæstv. heilbrrh. gat ekki komið til umræðunnar, ef ég man rétt. Hér er um að ræða skyld mál, nánast sömu málin, samanber 2. gr. í því frv. sem við erum að fara að ræða hér á eftir og hæstv. heilbrrh. leggur fram. Ég tel einboðið, herra forseti, að ef það mál verður ekki rætt með stjfrv. þá verði það tekið á eftir, því verði lokið og komið til nefndar alveg eins og stjfrv. sem eins og þingheimur veit er að koma á næstsíðasta degi þingsins til umræðunnar. Þessu vildi ég koma á framfæri, herra forseti.

Forseti hefur þegar upplýst að dagskrá þessa fundar liggur fyrir. Það er sjálfsagt að taka það til athugunar hvort þetta mál getur komið fyrir á fundi síðar í dag. Það verður athugað.

Virðulegi forseti. Hér er lagt fram frv. til laga um breytingar á lögum um almannatryggingar, nr. 117/1993. Breytingar að þessu sinni lúta í heild sinni að einu markmiði, þ.e. að gefa öryrkjum verulega aukið svigrúm til eigin tekjuöflunar án þess að önnur réttindi öryrkjans skerðist með tilliti til bóta og örorkumats. Þær breytingar sem frv. felur í sér eru í stórum dráttum af tvennum toga. Annars vegar er um að ræða breyttar forsendur og aðra aðferðafræði í sambandi við örorkumat og hins vegar verulegar breytingar á frítekjumörkum tekjutryggingar þannig að áhrif tekna til skerðingar á bótum verði miklum mun minni en áður hefur verið. Þetta síðarnefnda atriði á við alla öryrkja, en það á einnig við um hjón og sambúðaraðila meðal ellilífeyrisþega. Breytt örorkumat er grundvallarbreyting sem á eftir að koma öryrkjum til góða. Þar er um að ræða breytingu á skilgreiningu á örorku. Nú hafa tekjur áhrif á skilgreininguna. Þannig hafa einstaklingar lent í því að þegar þeir afla sér tekna með því að vinna hlutastörf eða létta vinnu, hugsanlega tímabundið, þá hefur örorkumatið lækkað eingöngu vegna tekna. Þá hafa öryrkjar misst ýmis réttindi sem tengjast örorkuskírteini þeirra, svo sem afslátt af greiðslum til lækna og vegna þjálfunar auk þess að missa réttindi sem sveitarfélög og jafnvel fyrirtæki veita þessum handhöfum örorkuskírteina. Frv. gerir ráð fyrir að örorka verði eingöngu metin út frá læknisfræðilegum forsendum og heilsufarslegu ástandi einstaklingsins. Segja má að með breytingunni sé verið að nýta sér þá læknisfræðilegu þekkingu sem í auknum mæli liggur fyrir bæði hér á landi og erlendis þannig að örorkumatið sé faglega unnið. Jafnframt er við breytinguna litið til þess hvað gert hefur verið í nágrannalöndum okkar. Loks má segja að afar merkilegt skref sé stigið með því að leggja aukna áherslu á endurhæfingu fyrir þá einstaklinga sem hafa orðið fyrir slysum eða sjúkdómum. Það hlýtur að vera eitt af grundvallaratriðum í velferðarþjóðfélagi nútímans að styðja þessa einstaklinga til sjálfsbjargar þeim sjálfum og þjóðfélaginu í heild til hagsbóta. Þessu ber að fagna sérstaklega. Markmiðið er að falla frá beinni tekjuviðmiðun og beina sjónum að hinum læknisfræðilega þætti örorkunnar. Í þeim tilgangi mun læknadeild Tryggingastofnunar ríkisins semja nýja örorkustaðla á grundvelli afleiðinga læknisfræðilega viðurkenndra sjúkdóma eða fötlunar, sérstaklega með hliðsjón af alþjóðlega viðurkenndum stöðlum en einnig með tilliti til fenginnar reynslu hér á landi. Gert er ráð fyrir að hinn nýi staðall fái ítarlega opinbera kynningu sem mælikvarði sem lagður verði til grundvallar örorkumats. Sérfræðingar Tryggingastofnunar ríkisins telja framboð á starfrænni endurhæfingu, þ.e. endurhæfingu sem tekur mið af því að auka færni til vinnu, ófullnægjandi hér á landi og þeirri starfrænu endurhæfingu sem í boði er sé beitt of seint eða ekki fyrr en viðkomandi einstaklingur hefur verið viðurkenndur öryrki. Eigi starfræn endurhæfing að ná tilgangi sínum þarf að mati sérfræðinga að grípa til hennar sem fyrst eftir að viðkomandi einstaklingur verður óvinnufær. Í frv. er því gert ráð fyrir að tryggingayfirlæknir geti ákveðið að endurhæfing sé skilyrði örorkubóta. Með breytingunni er skapaður grundvöllur fyrir Tryggingastofnun að koma á fót sérhæfðu matsteymi til að meta þörf og möguleika einstaklinga á að ná aukinni færni með markvissri líkamlegri og starfrænni endurhæfingu mun fyrr en hingað til hefur tíðkast eða fljótlega eftir að einstaklingur verður fyrir sjúkdómi eða slysi. Þá mun Tryggingastofnun leita samnings við endurhæfingarstofnanir um að veita þessum hópi fólks sérhæfða endurhæfingu með það að markmiði að taka á vandamálum þess mun fyrr en nú er gert þannig að unnt verði að koma í veg fyrir að viðkomandi verði óvinnufær til langframa. Almannatryggingalöggjöf í Svíþjóð og í Noregi hefur nýlega verið breytt í þessa veru. Með þessu vinnst tvennt sem verður að teljast horfa til framfara og jákvæðrar lífssýnar fyrir þá sem standa frammi fyrir því að lenda e.t.v. í örorku. Einstaklingunum er hjálpað strax og möguleikar þeirra til endurhæfingar eru metnir og sköpuð er aðstaða til að framkvæma þá endurhæfingu. Fari hins vegar svo að ekki verði hjá því komist að viðkomandi einstaklingur verði metinn að lokinni endurhæfingu 75% öryrki á grundvelli læknisfræðilegs mats, þá á hann ekki að þurfa að lenda í þeim hremmingum þegar heilsan leyfir honum að sækja vinnu sér til tekjuöflunar og lífsfyllingar að örorkumat hans falli niður við svo búið. Síðan þegar heilsan leyfir honum ekki að stunda vinnu sína óslitið áfram hefur það hingað til kostað hann ómælda fyrirhöfn að fá örorkumatið leiðrétt á nýjan leik. Almannatryggingakerfið á að veita einstaklingum hjálp til sjálfhjálpar. Það er tilgangurinn með þessum breytingum. Menn hafa eðlilega velt því fyrir sér hvernig breytingin hafi áhrif á þá sem hingað til hafa verið metnir öryrkjar fyrst og fremst á grundvelli svokallaðrar félagslegrar örorku. Um þetta er það að segja að sérstakt ákvæði til bráðabirgða í frv. gerir ráð fyrir því að hinar nýju forsendur til örorkumats hafi einungis áhrif gagnvart þeim sem metnir eru til örorku í fyrsta sinn eftir gildistöku laganna. Þetta þýðir að ef sömu forsendur eru til staðar hjá einstaklingum sem koma til endurmats og voru grundvöllur fyrir upphaflegu örorkumati, þá skal örorkumat ekki breytast frá því sem var þótt kominn sé nýr staðall. Núverandi öryrkjar þurfa því ekki að óttast að örorkumat þeirra breytist ef engin breyting hefur orðið á högum þeirra. Sérfræðingar Tryggingastofnunar áætla að allur undirbúningur fyrir nýjan örorkustaðal og kynning á honum, svo og samningar við matsaðila og endurhæfingarstofnanir taki nokkurn tíma. Af þeim ástæðum er gert ráð fyrir því að ný lög um breytt örorkumat taki ekki gildi fyrr en 1. mars á nýju ári. Annar meginþáttur þessa frv. eru veigamiklar breytingar á frítekjumörkum tekjutrygginga. Hér er um að ræða verulegar hækkanir þannig að einstaklingum gefst meira svigrúm til að afla tekna eða njóta þeirra tekna sem þeir þegar hafa, óskertra og í auknum mæli. Á undan er gengin mikil umræða um tekjur maka lífeyrisþega og hugsanleg áhrif þeirra á lífeyrisgreiðslur. Niðurstaða þeirrar umræðu er sú að taka skref til að milda áhrif tekna á lífeyrisgreiðslur og er í því sambandi gert sérstakt átak til að gefa aukið svigrúm fyrir tekjur maka sem ekki er jafnframt lífeyrisþegi. Sumir hafa dregið í efa lögmæti þess að taka tillit til tekna maka við ákvörðun bóta lífeyrisþega. Umboðsmaður Alþingis hefur tvívegis fjallað um þetta mál. Í áliti sínu frá 13. apríl 1998 komst umboðsmaður Alþingis að þeirri niðurstöðu að skerðing tekjutryggingar lífeyrisþega vegna tekna maka hans fari ekki í bága við lög. Umboðsmaður Alþingis taldi að viðkomandi lagaákvæði þyrfti að skýra. Það stóra skref sem stigið er með þessu frv. er hins vegar að auka svigrúm lífeyrisþega til tekjuöflunar, sérstaklega í þeim tilvikum þar sem annar makinn er útivinnandi. Það að leita eftir lagastoð fyrir þeirri grundvallarbreytingu er ástæðan fyrir því að frv. þetta er lagt fram. Alþingi hefur ítrekað fjallað um ákvæði sem fela í sér að tillit sé tekið til tekna maka við ákvörðun lífeyris almannatrygginga en slíkar reglur eiga rætur í því grundvallarsjónarmiði að jafna aðstæður lífeyrisþega eftir því sem kostur er. Það sjónarmið kom fyrst skýrt fram við umfjöllun Alþingis um lög um alþýðutryggingar árið 1936 og hefur alla tíð síðan endurspeglast í umfjöllun um meginbreytingar á almannatryggingalöggjöfinni. Ég tel því að hv. alþm. verði að horfast í augu við það að með frv. því sem nú er mælt fyrir er stigið stærra skref en margir hafa haldið fram. Sú regla sem hér um ræðir er yfir 60 ára gömul og byggir á grundvallarsjónarmiðum um gagnkvæma framfærsluskyldu hjóna. Allt okkar þjóðfélag byggir á þeirri reglu, þar á meðal reglur um samsköttun og að persónuafsláttur færist milli hjóna og sambúðarfólks. Þá má minna á baráttumálið um að réttindi í lífeyrissjóðum falli einnig undir þær eignir sem til skipta koma við skilnað hjóna þar sem hjón eiga að öllu jöfnu kröfur á jafnri skiptingu bús hvernig svo sem sem tekjuöflun hefur verið háttað meðan hjónaband stóð. Ég vona að hér sé enginn sem mótmælir því að maki geti gert kröfu til lífeyrisréttinda maka síns eða að hálfu og um leið að hann geti að sjálfsögðu gert kröfu til lífeyrisgreiðslna maka. Ég hef hins vegar sagt að þetta mál snúist ekki fyrst og fremst um lögfræði heldur um réttlæti. Frv. á að gefa lífeyrisþegum aukið svigrúm til að njóta lífeyrisbóta án þess að þær verði fyrir skerðingu. Það verður einnig að segjast að þessi réttlætistilfinning snýr í ríkari mæli að öryrkjum en ellilífeyrisþegum af þeirri ástæðu að öryrkjar hafa yfirleitt minni möguleika til að afla atvinnutekna og lífeyrisréttinda en ellilífeyrisþegar. Þetta á því ekki sérstaklega við um tekjur maka eingöngu heldur varðar þetta skerðingu bóta vegna tekna yfirleitt. Eitt grundvallarmál hefur verið mikið til umfjöllunar í lífeyrisumræðunni allt frá því að tekjutrygging var tekin upp fyrir tæpum 30 árum með 55% skerðingarhlutfalli. Þar er um samskipti tekjutryggingar almannatrygginga og lífeyris frá lífeyrissjóðum að ræða. Tekjutryggingunni var komið á fyrst og fremst til að koma til móts við allan þann mikla fjölda Íslendinga sem ekki höfðu haft tækifæri til að safna réttindum í lífeyrissjóðum. Á sama tíma var lagður grundvöllur að stofnun ýmissa lífeyrissjóða, nánast fyrir alla landsmenn. Hugsunin var sú að eftir því sem lífeyrissjóðunum yxi ásmegin skyldi tekjutryggingin víkja í sama mæli. Því fannst engum tiltökumál þótt skerðingarhlutfall tekjutryggingar væri 55%. Skerðingarhlutfallið var þó lækkað niður í 45% átta árum síðar og þar á eftir var lífeyrissjóðsaðild gerð að skyldu fyrir alla landsmenn. Nú er í síauknum mæli rætt um að eftirlaunakerfi lífeyrissjóðanna skuli taka við af almannatryggingum. Ljóst er að það gerist seint ef skerðingarhlutfall tekjutryggingarinnar er lækkað enn meira. Aðferðin sem valin var í þessu frv., að hækka frítekjumarkið, hefur vissulega svipuð áhrif og lækkun skerðingarhlutfallsins. Hins vegar er ekki hægt að sigla í báðar áttir ef halda á skipinu heilu. Heildstæð stefna í þessum málum verður ekki framkvæmd nema ákveðin séu skref til framtíðar í aðra hvora áttina. Nú er tekin sú stefna að treysta almannatryggingakerfið og varðveita bætur gagnvart skerðingu vegna tekna úr öðrum áttum. Tekjur úr lífeyrissjóðum, tekjur maka, eigin tekjur, hvort heldur atvinnu- eða fjármagnstekjur, hafa eftir þessar aðgerðir minni áhrif á bætur en þær höfðu áður. Almannatryggingakerfið er því treyst í sessi við hlið lífeyrissjóðakerfisins en það er m.a. í samræmi við hugmyndafræði erlendra sérfræðinga og álit Alþjóðabankans sem leggur áherslu á þriggja stiga kerfi eftirlauna sem byggi á stofngreiðslum almannatrygginga, sjóðasöfnunarkerfi lífeyrissjóða og frjálsum sparnaði líkt og með hina nýju tilhögun um 2% lífeyrissparnað. Hækkun frítekjumarka varðar alla öryrkja, svo og hjón meðal ellilífeyrisþega. Einhleypir ellilífeyrisþegar fá ekki hækkun frítekjumarks, enda er ekki um tekjur maka hjá þeim að ræða. Einhleypir ellilífeyrisþegar hafa hins vegar möguleika á að fá sérstakan frádrátt vegna lífeyrissjóðstekna sem nemur rúmum 9 þús. kr. á mánuði. Það virkar eins og aukið frítekjumark. Um einhleypa öryrkja gegnir nokkuð öðru máli. Fjöldi öryrkja hefur aldrei haft möguleika á að afla sér lífeyrisréttinda og getur því ekki nýtt sér þann frádrátt sem boðið er upp á vegna lífeyrissjóðatekna. Þess vegna var gripið til þess ráðs að hækka almennt frítekjumark einhleypra öryrkja um 50%. Það verða 30.168 kr. á mánuði og gefur þeim möguleika á að nota sér þetta rými með atvinnutekjum ef lífeyrissjóðatekjur koma ekki til. Þetta ætti líka að koma sér vel fyrir þá sem starfa á vernduðum vinnustöðum þannig að tekjurnar þar skerða síður bætur þeirra en hingað til. Þá eru eftir ýmsir hópar hjónafólks og sambúðaraðila, þ.e. þeir hópar sem á reynir með tekjur maka sérstaklega. Ég segi hinir ýmsu hópar. Þar á ég við 1. gr. laga, annars vegar elli- og hins vegar örorkulífeyrisþega og síðan í öðru lagi sundurgreiningu eftir því hvort bæði hjónin eru lífeyrisþegar eða hvort einungis annað hjóna er lífeyrisþegi og á maka sem aflar heimilinu tekna á vinnumarkaði. Þriðji hópurinn markast af því að bæði hjónin eru lífeyrisþegar en annað er ellilífeyrisþegi en hitt örorkulífeyrisþegi. Í öllum þessum tilfellum gildir reglan um gagnkvæma framfærsluskyldu hjóna og er sameiginlegum tekjum því skipt jafnt á milli aðila og síðan er látið reyna á hin mismunandi frítekjumörk. Þegar fjallað er um hin mismunandi frítekjumörk í frv. er lagt til að hvort hjóna um sig skuli hafa sama almenna frítekjumarkið og einhleypingur í sama bótaflokki. Einnig er gert ráð fyrir að það hjóna sem á maka sem ekki er lífeyrisþegi skuli aukalega fá 50% hækkun á frítekjumark sitt vegna makans. Þannig er sérstakt tillit tekið til tekna maka utan lífeyriskerfisins sem oftast reynist hafa það góðar tekjur á vinnumarkaði að það veldur skerðingu á bótum lífeyrisþegans þótt á móti komi aukinn yfirfæranlegur skattafrádráttur til hins vinnandi maka vegna samhengis tekna hjónanna á skattasviðinu. Í dag hafa einhleypir ellilífeyrisþegar frítekjumark sem nemur 20.112 kr. Hjón sem bæði eru ellilífeyrisþegar hafa hins vegar einungis 70% af þeirri upphæð hvort um sig eða rúmlega 14 þús. kr. Frv. gerir ráð fyrir að frítekjumark hjóna verði hækkað, hvort um sig upp í sömu upphæð og einhleypingurinn. Í stað 28.156 kr. geta þau samkvæmt því auk þess haft 40.224 kr. í tekjur áður en bætur taka að skerðast. Þetta er um það bil 43% hækkun á frítekjumarki þeirra. Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir að annað hjóna sem er ellilífeyrisþegi og á maka sem er það ekki fái 50% hækkun á frítekjumark sitt vegna makans sem verður þá rúmlega 30 þús. kr. Það þýðir að þessi hjón geta haft rúmlega 60 þús. kr. í fjölskyldutekjur áður en bætur taka að skerðast. Allir ellilífeyrisþegar hafa þar að auki tækifæri til að fá frádrátt á viðmiðunartekjum sínum til tekjutryggingar vegna lífeyrissjóðatekna en það hafa örorkulífeyrisþegar ekki þar sem nú er gert ráð fyrir að frádrátturinn sé innbyggður í almennt hækkað frítekjumark þeirra. Eins og áður sagði er lagt til að frítekjumark einhleypra öryrkja hækki um 50% og verði rúmlega 30 þús. Hjón sem bæði eru öryrkjar fá samkvæmt því sömu upphæð hvort um sig sem er 114% hækkun frá núgildandi reglum sem kveða á um að hvort hjóna hafi 14 þús. kr. í frítekjumark. Eftir breytingu samkvæmt frv. geta þessi hjón haft 60.336 kr. í fjölskyldutekjur áður en bætur fara að skerðast. Nú geta þau einungis haft 28.156 kr. Annað hjóna sem er örorkulífeyrisþegi og á maka sem er það ekki fær samkvæmt frv. 50% hækkun á frítekjumark sitt vegna makans sem verður þá 45.252 kr. Það þýðir að þessi hjón geta eftir breytinguna haft rúmlega 90 þús. kr. í fjölskyldutekjur áður en bætur taka að skerðast. Þetta er 125% hækkun á frítekjumarki þessara aðila frá því sem nú er. Kostnaður sem hlýst af því að koma ákvæðum þessa frv. til framkvæmda er 450 millj. kr. á næsta ári. Þar mun breyting á forsendum örorkumats kosta 40--50 millj. kr. en hækkun frítekjumarks mun kosta um 400 millj. kr. og skiptist það nokkuð jafnt milli elli- og örorkulífeyrisþega eða 190 millj. vegna hækkunar frítekjumarka öryrkja og 210 millj. kr. vegna hækkunar frítekjumarks ellilífeyrisþega. Virðulegi forseti. Í raun eru þetta gífurlegar breytingar á bóta- og kjarastöðu allra þeirra lífeyrisþega sem eru í sambúð eða hjónabandi og hafa tekjur sem hingað til hafa valdið skerðingu á lífeyrisbótum þeirra. Talað er um að einhvers staðar hljóti þessi hundruð milljóna að koma niður á tekjum bótaþega. Dæmi eru um að tekjur hækki yfir 140 þús. kr. á ársgrundvelli. Mikið hefur verið rætt um tengingu tekna maka við bætur öryrkja. Ég hef sagt að þetta mál snúist ekki fyrst og fremst um lögfræði heldur réttlæti. Ég sagði einnig að nú í haust yrði stigið fyrsta skrefið til að milda þessa tengingu. Með frv. sem ég mæli nú fyrir hér á Alþingi er stigið fyrsta skrefið til að draga verulega úr áhrifum tekna á lífeyrisbætur. Þetta skref er mikilvægt. Leiðin sem til þess var valin var að auka verulega frítekjumörk tekjutryggingar. Með þessum hætti er svigrúm fjölskyldnanna til að afla tekna aukið frá því sem nú er. Ekki er eingöngu svigrúm makans aukið heldur einnig svigrúm þeirra öryrkja sem sjálfir geta aflað tekna. Þessi leið nær auk þess til meiri fjölda og kemur fleirum til góða en ef eingöngu væri skoðað hvernig hægt væri að minnka áhrif makatenginganna einna á bætur lífeyrisþega. Ég tel að okkur beri að fara þessa leið sem fyrsta áfangann. Hér er um stóran áfanga að ræða. Virðulegi forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. heilbr.- og trn. og jafnframt óska ég eftir því að meðferð málsins verði hraðað þannig að unnt verði að greiða lífeyrisþegum bætur sínar 1. janúar nk. eftir þeim nýju reglum sem kveðið er á um í frv. þessu.

Herra forseti. Þó að hæstv. ráðherra leggi þetta mál þannig fyrir að það sé sjálfsagt að það renni hér í gegn með miklum hraða, þá er málið flóknara en hún gerir ráð fyrir og það er ekki að öllu leyti eins sjálfsagt að það fari athugunarlítið í gegnum þingið og hæstv. ráðherra hefur óskað eftir. Mig langar þess vegna til að spyrja hæstv. ráðherra að hvaða leyti hún hefur borið þetta mál undir Öryrkjabandalag Íslands, sem er auðvitað það bandalag sem þetta varðar hvað mest, til þess að fá upplýsingar um það frá hæstv. ráðherra hversu mikið málið er unnið, með það fyrir augum að það mundi e.t.v. greiða fyrir meðferð þingsins á málinu ef fyrir liggur að búið er að ræða það út í hörgul við Öryrkjabandalag Íslands.

Virðulegi forseti. Það er erfitt að svara því hvenær búið er að ræða mál alveg út í hörgul. En fulltrúar Öryrkjabandalagsins hafa komið á marga fundi í heilbr.- og trmrn. og svo er einnig um félag aldraðra.

Herra forseti. Ég var ekkert að spyrja um það hvort fulltrúar Öryrkjabandalagsins hefðu komið á marga fundi í ráðuneytinu. Ég var að spyrja: Hafa þeir verið hafðir með í ráðum um þetta frv.? Og til þess að hafa spurninguna eins skiljanlega og unnt er þá spyr ég hæstv. heilbrrh.: Hefur frv. í þeirri gerð sem það er núna verið formlega borið undir Öryrkjabandalag Íslands? Það er einfalt að svara þessu, herra forseti.

Virðulegi forseti. Við höfum farið þær leiðir sem Öryrkjabandalagið hefur bent á. En ég ætla ekki að segja hér úr ræðustól að Öryrkjabandalagið sé 100% ánægt með niðurstöðuna. En við höfum komið langt til móts við það.

Herra forseti. Vissulega eru hér breytingar sem koma lífeyrisþegum til góða, þ.e. kjarabót fyrir lífeyrisþega. En það er verið að lögfesta hér atriði sem hingað til hafa verið í reglugerð. Ráðherra leggur mikla áherslu á að þetta verði lögfest fyrir áramót til þess að lífeyrisþegar geti fengið greiðslu samkvæmt þessu fyrir áramót. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvers vegna breytir hún ekki bara reglugerðinni sem hún hefur full tök á án þess að spyrja þingið um leyfi? Þannig getur hún náð þessum kjarabótum fyrir lífeyrisþegana fram. Finnst ráðherra eðlilegt að lögfesta atriði sem færustu lögfræðingar telja brot á stjórnarskránni og brot á alþjóðasáttmálum sem við erum aðilar að? Og er ráðherra tilbúinn að fara í gegnum þessa lögfestingu og fá á sig enn einn dóminn? Eins og ráðherra veit, þá er Öryrkjabandalagið að undirbúa lögsókn vegna þessa ákvæðis.

Virðulegi forseti. Til að breyta frítekjumörkunum eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. verður að breyta lögum. Þannig er það. Af hverju eru lögin skýrð eins og hér er? Það er vegna þess að umboðsmaður Alþingis hefur bent á að æskilegt væri að skýra lagatextann betur.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra vitnar í álit umboðsmanns Alþingis sem hún túlkar á þann veg að skýra eigi lögin. Umboðsmaður Alþingis fór fram á það að vilji þingsins væri skýr í þessum efnum. Er það vilji Alþingis að lögfesta tekjutengingu tekna maka við lífeyrisgreiðslur hans? Er það vilji Alþingis? Hæstv. ráðherra getur breytt frítekjumörkunum án þess að fara í allar þessar breytingar sem hún leggur fram í frv. Það er auðvelt mál. En að fara að lögfesta ákvæði sem fara á svig við stjórnarskrána tveim dögum fyrir jól í þinginu, er það vilji Alþingis? Er það vilji ráðherrans? Það lítur því miður út fyrir það.

Virðulegi forseti. Það er ekki verið að fella alla tekjutengingu út og þess vegna er eðlilegt að lögin séu skýr. Það er ekki rétt hjá hv. þm. að ekki þurfi að breyta lögunum til þess að breyta frítekjumörkunum. Það er raunverulega grundvallaratriði að breyta lögunum til að geta hækkað frítekjumörkin því það er algerlega bundið í lögum eins og það er í dag. Ef við ætlum að greiða þennan hálfan milljarð út um áramót eins og ég veit að hér er vilji til, þá verðum við að breyta lögunum.

Herra forseti. Það er viðurkennt að mannréttindi hafa verið brotin á öryrkjum og að stjórnarskrá og alþjóðasáttmálar hafa verið brotin með því að tekjur maka skerði örorkulífeyri. Fyrir liggur yfirlýsing frá prestastefnu um að þetta fyrirkomulag stefni hjónaböndum í hættu. Því velti ég fyrir mér hvort það sé boðlegt, og spyr ráðherrann að því, að óska eftir því að lögfesta mannréttindabrot. Ég tel að hægt væri að ná sátt um þetta mál með því að fella niður þessa skerðingu að fullu og þá er ég að tala um í áföngum þannig að í þetta frv. kæmi ákvæði um að skerðingin yrði afnumin að fullu t.d. eftir ár. Ég spyr ráðherrann hvort hún til sátta í þessu máli væri tilbúin að skoða þá leið að inn kæmi ákvæði til bráðabirgða um að skerðingin yrði afnumin að fullu, t.d. eftir eitt ár þannig að það lægi alveg ljóst fyrir að skerðingin yrði alveg felld niður.

Virðulegi forseti. Við erum að stíga stórt skref núna til að minnka þessa skerðingu, skref sem aldrei hefur verið stigið fyrr. Það er mikilvægt að hv. þingmenn geri sér grein fyrir því. Hv. þm. spyr hvort ég sé tilbúin til þess að lögfesta að öll skerðing detti niður. Ég tel að við séum búin að ákveða verulegar bætur fyrir árið 1999. Ég ætla ekki að binda hendur næstu ríkisstjórnar lengur en næsta ár hvað þetta varðar.

Herra forseti. Ég tek alveg undir það með hæstv. ráðherra að hér er verið að stíga skref í rétta átt. Engu að síður er verið að óska eftir því að þingið staðfesti mannréttindabrot með þessari lagasetningu. Til að milda það og koma í veg fyrir það er hægt að setja ákvæði til bráðabirgða í lög um að þessi skerðing verði að fullu felld niður eftir ár. Ég held að það megi tína margt til ef aldrei má binda hendur komandi ríkisstjórna. Hægt er að tína til ýmis lög og ákvæði sem þessi ríkisstjórn hefur staðið fyrir sem binda hendur næstu ríkisstjórna. Og ef ekki er hægt að gera það í málefnum öryrkja, þá hvað? Þess vegna ítreka ég, herra forseti, að það væri mjög til sátta í þessu máli ef hæstv. ráðherra væri tilbúin að skoða þessa leið. Það er útgjaldalaust fyrir fjárlögin á næsta ári að setja inn slíkt ákvæði en væri til sátta í málinu. Því ítreka ég það, herra forseti, til þess að greiða fyrir málinu, að hæstv. ráðherra gefi þessa yfirlýsingu úr þessum ræðustól.

Virðulegi forseti. Ég er ekki viss um að það sé forgangsverkefni hjá ellilífeyrisþegum og örorkulífeyrisþegum að ganga það skref næst. Þessir hópar hafa bent mér á ýmislegt annað sem að við ættum að taka fyrir næst. En ég endurtek að til að við getum greitt þessar bætur um áramót, þá þurfum við að ljúka málinu fyrir áramót.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að mótmæla því að hér sé verið að stíga eitt mesta framfaraspor á sviði almannatrygginga í 60 ár. Ég tel ansi djúpt í árinni tekið með þessari fullyrðingu, herra forseti, og vil benda á það að t.d. var það fyrsta verk vinstri stjórnarinnar árið 1971 að taka upp tekjutryggingu og hækka lágmarkið úr 4.900 kr. á mánuði í 7.900 kr. Þetta var gert í tíð Magnúsar Kjartanssonar og ég tel að það hafi ótvírætt verið stærra framfaraspor en það sem hér er verið að stíga. Hæstv. ráðherra telur skerðingu bóta vegna tekna maka standast en telur hins vegar að nauðsynlegt sé að festa þetta í sessi í lögum. Ég vil mótmæla því og taka undir athugasemdir sem hér hafa komið fram um þetta. Þó að umboðsmaður Alþingis segi að nauðsynlegt sé að skýra lagastoðina, þá held ég að algjör óþarfi sé að gera það á þann hátt sem hér er gert, þ.e. að festa misréttið algjörlega í lögum. Og ég spyr hæstv. ráðherra: Var nauðsynlegt að ganga svo langt að gera þetta svona? Var ekki fært að fara aðrar leiðir, festa lagastoðina öðruvísi en að taka almennar kerfisbreytingar beint inn í lagatextann?

Virðulegi forseti. Lögfræðingar hafa farið mjög vandlega yfir þetta og telja þetta vera einu leiðina. En ég er fegin að heyra að hv. þm. eru almennt sammála því að hér sé um mikilvæga réttarbót að ræða.

Herra forseti. Ég held að lögfræðingar almennt séu bara ekkert á einu máli um það á hvern hátt þetta er gert. Ákvæði laganna eru flest almennar kerfisbreytingar, í flestum tilvikum ívilnandi fyrir lífeyrisþegann. Slík ákvæði má setja í reglugerðir án þess að nokkuð sé því til fyrirstöðu. Þó að lagatextinn sé óskýr þá er ekki þar með sagt að það þurfi að taka upp þessi ákvæði og þennan texta sem á heima í reglugerð og setja hann inn í lög. Það er beinlínis mjög óæskilegt að gera það, herra forseti, vegna þess að miklar líkur eru á að þessar greinar brjóti í bága við ýmis ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála. Ég harma að hæstv. ráðherra skuli nánast vísa þessum málum til dómstóla. Það hefur því miður verið allt of mikið um það undanfarið að verk á borð við þetta séu dæmd ólögmæt og í andstöðu við stjórnarskrá af æðsta dómstól þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Hv. þm. segir að álit lögfræðinga séu mismunandi og það er alveg hárrétt. En við erum að vinna eftir ábendingum umboðsmanns Alþingis.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frhnál. meiri hluta fjárln. um frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1998. Í ræðu minni við 2. umr. um frv. kom fram að fjallað hafði verið um nokkur mál í nefndinni sem frestað var til 3. umr. að taka ákvörðun um. Umfjöllun um þau mál er nú lokið og leggur meiri hluti nefndarinnar til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum við 3. gr. frv. sem gerðar eru tillögur um á þskj. 548, en þær nema alls 770,1 millj. kr. Auk þess er lögð til ein breyting við 7. gr. fjárlaga þessa árs. Einstakar brtt. eru skýrðar í athugasemdum með álitinu og mun ég fara yfir þær hér á eftir. Æðsta stjórn ríkisins. Farið er fram á að framlag til Vestnorræna ráðsins verði hækkað um 2,3 millj. kr. til að ljúka uppgjöri fyrir vestnorrænu æskulýðsráðstefnuna sem haldin var á Íslandi sl. sumar. Menntamálaráðuneyti. Lögð er til tímabundin fjárveiting til Skíðaskólans í Kerlingarfjöllum til að greiða fyrir fjárhagslegri endurskipulagningu skólans. Landbúnaðarráðuneyti. Við 2. umr. fjárlaga var samþykkt að hækka framlag á lið 1.10 Bændasamtök Íslands, uppbætur á lífeyri um 9,6 millj. kr. vegna greiðslna í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Í fjárlagafrv. var búið að gera ráð fyrir þessum kostnaði á viðfangsefni 1.01 Bændasamtök Íslands og því er lagt til að liðurinn verði lækkaður um sömu fjárhæð. Þá er lagt til að framlag að fjárhæð 4,6 millj. kr. vegna aukinna greiðslna í lífeyrissjóð af launum starfsmanna sem fært var af misgáningi á viðfangsefni 1.95 Héraðsbúnaðarsambönd, uppbætur á lífeyri við 2. umr. frv. verði flutt á viðfangsefnið 1.92 Héraðsbúnaðarsambönd. Engin breyting verður á útgjöldum ríkissjóðs við þá millifærslu. Sjávarútvegsráðuneyti. Lagt er til að veittur verði 4 millj. kr. styrkur á þessu ári til gerðar sjónvarpsþáttanna Aldahvörf. Heildarkostnaður er áætlaður 10 millj. kr. og dreifist hann á þrjú ár. Sótt er um 3 millj. kr. í frv. til fjárlaga fyrir árið 1999 og gert er ráð fyrir að lokagreiðsla verði á árinu 2000. Þáttaröðin á að fjalla um sjávarútveg og verður hún sýnd í ríkissjónvarpinu aldamótaárið 2000 sem framlag stofnunarinnar til höfuðatvinnuvegar þjóðarinnar á liðinni öld. Dóms- og kirkjumálaráðuneyti. Lagt er til að launagjöld héraðsdómstóla verði hækkuð um 5,7 millj. kr. vegna úrskurðar Kjaradóms um laun dómstjóra og héraðsdómara sem gildir frá 1. júlí 1998. Sambærileg tillaga er gerð við 3. umr. frv. til fjárlaga fyrir árið 1999. Gerð er tillaga um að framlag til viðfangsefnisins 1.10 Ýmis löggæslukostnaður hækki um 2,2 millj. kr. vegna kostnaðar við samkomulag Reykjavíkurborgar og dómsmálaráðuneytisins um uppsetningu öryggismyndavéla í miðborginni. Félagsmálaráðuneyti. Lagt er til að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins verði veittar 7 millj. kr. greiðslu á uppsöfnuðum rekstrarhalla vegna aukinna umsvifa. Heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti. Lagt er til að framlag til Ríkisspítala hækki um 250 millj. kr. til að greiða rekstrarhalla á árinu 1998. Framlaginu er ætlað að létta greiðsluvanda spítalans þannig að hann eigi auðveldara með að halda rekstrinum í jafnvægi á árinu 1999. Lagt er til að framlag verði hækkað til Sjúkrahúss Reykjavíkur um 250 millj. kr. til að greiða halla á rekstri árið 1998. Er framlagið ætlað til að létta greiðsluvanda spítalans þannig að auðveldara verði að halda rekstrinum innan ramma fjárlaga á árinu 1999. Lögð er til 22 millj. kr. hækkun á framlagi til kaupa á búnaði fyrir Heilsugæslustöðina í Kópavogi. Húsið er nú tilbúið til notkunar en heimildir skortir til kaupa á búnaði til að taka það í fulla notkun. Lagt er til að fjárheimild liðarins Framkvæmdasjóður aldraðra hækki um 25 millj. kr. þar sem endurskoðuð áætlun um ríkistekjur sem eiga að renna til sjóðsins bendir til þess að þær verði nokkru hærri en ætlað var við setningu fjárlaga fyrir árið 1998. Farið fram á 299,3 millj. kr. hækkun á liðnum Heilbrigðismál, ýmis starfsemi. Þar er lagt til að fjárveiting til viðfangsefnisins Ýmis framlög verði alls hækkuð um 295,3 millj. kr. Þar er í fyrsta lagi um að ræða 251,9 millj. kr. framlag til að mæta áhrifum af nýlegum aðlögunarsamningum sem gerðir hafa verið við ýmis félög háskólamenntaðra starfsmanna á heilbrigðisstofnunum, svo sem meinatækna, röntgentækna, líffræðinga, sjúkraþjálfara o.fl., umfram það sem gert hafði verið ráð fyrir í fjárlagafrv. Sundurliðun framlagsins á einstakar stofnanir er sýnd í sérstöku yfirliti I með breytingartillögum. Sambærileg tillaga er gerð við 3. umr. frv. til fjárlaga fyrir árið 1999. Í annan stað er gerð tillaga um 34,3 millj. kr. hækkun í kjölfar endurmats á launakostnaði heilbrigðisstofnana vegna úrskurðar kjaranefndar um laun heilsugæslulækna. Við gerð mats sem lagt var til grundvallar í fjáraukalagafrv. 1998 lágu ekki nægilega skýrt fyrir forsendur um aukna þörf fyrir afleysingar sem leiðir af auknum rétti heilsugæslulækna til vaktafría. Þær forsendur hafa nú verið endurskoðaðar. Þá hefur kjaranefnd breytt viðmiðunum í fyrri úrskurði um einingagreiðslur með tilliti til fjölda íbúa á hvern lækni. Sundurliðun fjárveitingarinnar á einstakar stofnanir er sýnd í sérstöku yfirliti III. Sambærileg tillaga er gerð við 3. umr. frv. til fjárlaga fyrir árið 1999. Þá er í þriðja lagi gerð tillaga um 9,1 millj. kr. fjárveitingu sem skipt verði á milli hjúkrunarheimila og daggjaldastofnana í samræmi við sundurliðun í sérstöku fylgiskjali. Hækkunin er ætluð til að mæta endurmati á áhrifum af kjarasamningum lækna umfram það sem þegar hefur verið gert ráð fyrir í fjárlagafrv. Aukningin samkvæmt endurmatinu er almennt minni háttar þar sem vægi launagreiðslna til lækna er fremur lágt í heildarlaunagjöldum þessara stofnana. Sambærileg tillaga er gerð við 3. umr. frv. til fjárlaga fyrir árið 1999. Sundurliðun fjárveitingarinnar á einstakar stofnanir er sýnd í sérstöku yfirliti II. Loks er gerð tillaga um 4 millj. kr. fjárveitingu í verkefni til að fækka slysum á börnum og unglingum. Óskað er eftir 7 millj. kr. fjárveitingu í frv. til fjárlaga fyrir árið 1999. Gert er ráð fyrir að verkefninu ljúki árið 2000. Slys á börnum og unglingum eru hlutfallslega fleiri hér á landi en í nágrannalöndum okkar. Ætlunin er að bregðast við þessari þróun með átaki sem leiði til fækkunar slysa með því að samræma krafta þeirra er koma að verki, skipuleggja skráningu slysa á börnum og unglingum, samhæfa fræðslu og forvarnir og veita ráðgjöf um slysavarnir barna. Fræðslu- og kynningarstarf vegur þungt í útgjöldum verkefnisins. Gert er ráð fyrir ýmsum almennum kostnaði við rekstur öryggismiðstöðvar, svo sem húsaleigu og kostnaði af skrifstofuhúsnæði. Ráðinn verður starfsmaður í fullt starf til að hrinda átakinu í framkvæmd. Fjármálaráðuneyti. Í liðnum Launa- og verðlagsmál er lagt til að falli niður 120 millj. kr. fjárheimild sem við framlagningu frv. var ætluð til að mæta áætluðum útgjöldum vegna endurmats á launakostnaði hjá framhaldsskólum. Þau útgjöld reyndust vera metin á 113,6 millj. kr. og voru afgreidd með tillögu undir liðnum 02-319-1.40 Framhaldsskólar, óskipt við 2. umr. frv. Samgönguráðuneyti. Lagt er til að framlag til nýframkvæmda í vegagerð verði lækkað um 45 millj. kr. en á móti hækkar framlag til yfirstjórnar um 15 millj. kr. og til ferja og flóabáta um 30 millj. kr. Millifærslan er ráðstöfun á 119 millj. kr. hækkun markaðra tekna til vegamála sem áætlað er að falli til á þessu ári. Þær 74 millj. kr. sem eftir standa eru vegna tveggja þátta. Annars vegar er lagt til að 40 millj. kr. framlag verði veitt til ferðamannaleiða og skiptist jafnt á kjördæmi eins og fyrirhugað er með framlag ársins 1999. Hins vegar er gert ráð fyrir að rekstrargrunnur og greiðslugrunnur á þessu ári verði ekki sá sami og er lagt til að 34 millj. kr. fari til jöfnunar á þeim mismun. Þar með eru gjöld löguð að áætluðum tekjum á rekstrargrunni en gert er ráð fyrir þeim fjármunum í vegáætlun. Hækkun framlags til yfirstjórnar Vegagerðarinnar um 15 millj. kr. fer til þriggja verkefna á sviði ferðamála. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að 5 millj. kr. renni til upplýsingamiðstöðvar Ferðamálaráðs innan lands. Í öðru lagi er lagt til að veittar verði 5 millj. kr. til skrifstofu Ferðamálaráðs í New York vegna ársins 2000. Að lokum er lagt til að veittar verði 5 millj. kr. til samstarfs við landafundanefnd vegna ársins 2000. Framlagið er hluti af ráðstöfun á 119 millj. kr. hækkun markaðra tekna til vegamála sem áætlað er að falli til á þessu ári. Gert er ráð fyrir að framlagi til ferja og flóabáta sem hækkar um 30 millj. kr. verði varið til smíði nýrrar Hríseyjarferju. Heildaráhrif breytinga á þessum lið eru engin. Lagt er til að framlag til rekstrar Flugmálastjórnar hækki um 6,9 millj. kr. í kjölfar endurmats á hækkun lífeyrisiðgjaldagreiðslna vegna skekkju í reikniforsendum fyrir hækkun framlags við afgreiðslu fjárlaga ársins 1998. Samsvarandi tillaga er gerð við 3. umr. fjárlaga fyrir árið 1999. Þá er lagt til að framlag Íslands til ICAO hækki um 0,3 millj. kr. í kjölfar endurmats á hækkun lífeyrisiðgjaldagreiðslna af sömu ástæðum og ég hafði greint fyrr frá. Lagt er til að framlag til reksturs flugvalla hækki um 11 millj. kr. í kjölfar endurmats á hækkun lífeyrisiðgjaldagreiðslna vegna skekkju í reikniforsendum. Iðnaðarráðuneyti. Farið er fram á 1,5 millj. kr. hækkun á liðnum Iðja og iðnaður. Vegna stækkunar álvers hefur fjármálaráðherra gert samning við Hafnarfjarðarbæ um helmingshækkun á leigugjaldi vegna vatnsréttinda sem Ísal hefur í landi Straums við Hafnarfjörð. Hækkunin gildir frá 1. janúar 1997 og því þarf að greiða frá þeim tíma. Umhverfisráðuneyti. Undir liðnum Ýmis verkefni er lagt til að til rannsókna á botndýrum á Íslandsmiðum verði veitt 4 millj. kr. aukafjárveiting til að koma verkefninu á réttan kjöl og er um uppsafnaðan vanda að ræða. Jafnframt er lagt er til að gerður verði samningur milli Sandgerðisbæjar og ríkissjóðs um kostnaðarskiptingu vegna þessa verkefnis. Lagt er til að Náttúruvernd ríkisins verði veittar 4 millj. kr. vegna uppgjörsmála sem tengjast yfirtöku á verkefnum Náttúruverndarráðs. Þá hef ég lokið við að gera grein fyrir þeim tillögum sem meiri hluti fjárln. gerir við frv. til fjáraukalaga en auk þess vil ég nota tækifærið og mæla fyrir brtt. sem ég flyt á þskj. 574 ásamt hv. þm. Sturlu Böðvarssyni. Það eru breytingar á sundurliðun 2 við daggjaldastofnanir til Reykjalundar í Mosfellsbæ og í henni felst hækkun upp á 15 millj. kr. Forsendur þessarar hækkunar bárust okkur ekki fyrr en við höfðum lokið störfum við nál. Þær upplýsingar sem við fengum um stöðu Reykjalundar voru þess eðlis að óhjákvæmilegt var að leggja til þessa fjárhæð svo tryggja mætti rekstur stofnunarinnar. Undir nál. skrifa Jón Kristjánsson, Sturla Böðvarsson, Arnbjörg Sveinsdóttir, Árni Johnsen, Árni M. Mathiesen, Hjálmar Jónsson, Ísólfur Gylfi Pálmason og Kristinn H. Gunnarsson. Eins og ég sagði í upphafi máls míns nema þessar brtt. um 770,1 millj. kr. en eftir 2. umr. fjárlaga er tekjujöfnuður í -4.840,9 millj. kr. Þessi upphæð bætist við þennan neikvæða tekjujöfnuð en umræða um fjáraukalögin í heild fór fram við 1. og 2. umr. Ástæður þessa neikvæða tekjujöfnuðar eru bókfærðar lífeyrisskuldbindingar og ég ætla ekki að endurtaka þá umræðu í framsögu minni nú.

Herra forseti. Mig langar til að spyrja hv. formann fjárln. um brtt. sem birtist á þskj. 549. Þar segir að heimilt verði að semja við Reykjavíkurborg um yfirtöku núverandi hluta Íþróttasambands Íslands í Laugardagshöll í tengslum við niðurfellingu á 40 millj. kr. skuld sambandsins við Endurlán ríkissjóðs. Hvað er þetta?

Herra forseti. Brtt. varðar samskipti Íþróttasambands Íslands og Reykjavíkurborgar í tengslum við heimsmeistarakeppnina í handknattleik á sínum tíma. Þá tók Íþróttasamband Íslands að sér að stækka Laugardagshöllina. Þessi viðskipti eru nú gerð upp. Reykjavíkurborg er að taka yfir þennan hluta hallarinnar. Það er verið að ganga frá þessum málum og brtt. hljóðar upp á að fella niður skuldir íþróttasambandsins um þessa upphæð.

Herra forseti. Ég verð að gera alvarlegar athugasemdir við það hversu frjálslega er farið með fé skattgreiðenda. Þetta eru 40 millj. kr. og það eru geysilega miklir peningar. Mér skilst að þetta hafi ekki verið rætt þegar ákveðið var að halda heimsmeistarakeppnina á Íslandi. Þá var talað um að hún mundi standa undir sér, ef ég man rétt. Nú kemur bakreikningur mörgum árum seinna upp á 40 millj. kr. Ég verð að lýsa óánægju minni með það hvernig farið er með fé skattgreiðenda. Ég ætla að vona að Íslendingar vinni ekki aðra keppni þannig að þeir þurfi að halda heimsmeistarakeppni í öðrum greinum.

Herra forseti. Ég hef í rauninni ekki neinu við þessar skýringar að bæta. Við vitum hvernig málið hefur þróast gegnum tíðina. Það hefur verið tekin um það pólitísk ákvörðun að ganga svona frá því. Ég heyri skoðanir hv. þm. og hef í raun ekki neinu við mínar skýringar að bæta. Þetta er ákvörðun sem meiri hluti fjárln. og meiri hluti stjórnarflokkanna leggur til, en ég hef heyrt skoðanir hv. þm. á þessu máli.

Hæstv. forseti. Minni hluti fjárln. gagnrýnir harðlega þá fjármálastjórn sem lýsir sér í niðurstöðutölum þessa frumvarps. Fjárlög þessa árs voru afgreidd með 133 millj. kr. afgangi. Nú er ljóst að viðurkenndur halli nemur 5,5 milljörðum kr. Minni hlutinn telur hins vegar að þegar öll kurl eru komin til grafar sé raunverulegur halli 9--10 milljarðar kr. og er þar um að ræða vanáætlaðar lífeyrisskuldbindingar og launakostnað, ofáætlaðar tekjur af virðisaukaskatti, launakostnað og uppsafnaðan halla í heilbrigðiskerfinu. Fjárlög fyrir 1998 voru fyrstu fjárlögin sem voru gerð upp á rekstrargrunni og eru fjáraukalögin sem við nú erum að afgreiða þau fyrstu sem gerð eru upp á þann hátt. Verður að ítreka það sem sagði í fyrra nefndaráliti að óvissuþættir eru miklir í niðurstöðutölum og er mjög á reiki hvað menn telja að t.d. lífeyrisskuldbindingar eigi að reiknast á en þar er vandinn mikill á þessu ári vegna kerfisbreytinga þar sem hluti af yfirvinnu fer inn í fastalaun. Þegar fjárlagafrumvarpið 1998 var lagt fram þótti minni hlutanum sem tekjuáætlunin væri trúlega varlega áætluð. Er nú að koma betur og betur í ljós að minni hlutinn reyndist hafa rétt fyrir sér og höfðu tekjurnar verið vanáætlaðar um rúma 9 milljarða kr. Áætlunin nú gerir ráð fyrir að tekjur ársins hækki um 21% en gjöld um 34% frá fyrra ári. Ríkisendurskoðun bendir þó á í umsögn sinni til fjárln. að tekjur af virðisaukaskatti gætu verið ofáætlaðar um 1,5--2 milljarða kr. Einnig bendir stofnunin á að launahækkanir gætu í reynd hafa verið meiri en áætlun fjáraukalaga gerir ráð fyrir eða um 16% milli ára. Það hefur svo aftur áhrif á lífeyrisskuldbindingar sem munu verða verulega hærri ef þetta reynist rétt vera. Þetta eru því ekki lengur hallalaus fjárlög eins og mjög var glaðst yfir þegar frumvarpið var lagt fram á síðasta ári. Minni hluti fjárln. ítrekar það sem kom fram í nefndaráliti við 2. umr. að neysluspár hafa á undanförnum árum reynst óraunhæfar og virðist ekki vera sterkur vilji til að læra af þeirri reynslu. Í nefndarálitinu gagnrýndi minni hlutinn harðlega að ekki væri komið nægilega til móts við fjárhagsvanda stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík. Þrátt fyrir framlag upp á 459 millj. kr. í fjáraukatillögum ríkisstjórnarinnar leit út fyrir að þau mundu draga á eftir sér yfir áramótin rúmlega 1 milljarðs kr. uppsafnaðan halla frá fyrri árum og því ári sem nú er að líða. Minni hlutinn lagði til við 2. umr. að þessi tvö sjúkrahús fengju samtals 600 millj. kr. til að mæta þessum mikla vanda en dró þá tillögu til baka í trausti þess að meiri hlutinn væri að vinna að lausn sem munaði um. Nú mun minni hlutinn leggja fram þá tillögu aftur þar sem hún gengur lengra til lausnar á þeim vanda sem við er að glíma en tillaga meiri hlutans sem leggur til að 500 millj. kr. fari til þessara stofnana af fjáraukalögum. Að sjálfsögðu er það til bóta þó að vandinn sem eftir verður sé enn allt of stór en talið er að sjúkrahúsin geti ekki dregið með sér svo vel fari nema um mánaðarveltu. Ef tillaga meiri hlutans verður samþykkt er að mati Ríkisendurskoðunar enn óleystur vandi svo nemur meira en hálfum milljarði króna hjá þessum stofnunum. Nú hefur það gerst á síðasta sólarhring að búið er að semja um að setja bæði þessi sjúkrahús undir eina yfirstjórn og er þess nú að vænta að dragi úr þeim óraunhæfu sparnaðarkröfum sem gerðar hafa verið til hátæknisjúkrahúsanna hér í Reykjavík á síðustu árum. Þó skal á það minnt að rekstrarvandi ýmissa stofnana í heilbrigðiskerfinu er ekki leystur með samþykkt þessara fjáraukalaga og má þar minna t.d. á Heyrnar- og talmeinastöð en þar er mikið vandamál vegna uppsafnaðs rekstrarhalla hjá lítilli stofnun og hlýtur að verða að taka á því máli með einhverjum hætti á nýju ári svo að stofnunin geti starfað eðlilega. Minni hlutinn mun nú við 3. umr. flytja breytingartillögu þess efnis að Heyrnar- og talmeinastöð verði bættur uppsafnaður rekstrarhalli. Einnig er rétt að minna á að ekki er greiddur til aldraðra eða öryrkja sá munur sem Ríkisendurskoðun hefur sýnt fram á með útreikningum sínum að nemur 1.842 millj. kr. á síðustu fjórum árum milli þeirra sem búa við framfærslu sem ákvörðuð er með grunnlífeyri með tekjutryggingu og hinna sem hafa lægstu umsamin laun. Þótt nokkrar leiðréttingar verði gerðar hjá hluta þessa fólks á næsta ári liggur enn óbættur hjá garði sá hluti sem nú hefur verið reiknað út að það hafi misst miðað við að allrar sanngirni hafi verið gætt. Mun minni hlutinn við þessa umræðu flytja brtt. sem gerir ráð fyrir að þessum hópum verði að nokkru bættur sá skaði sem þeir hafa orðið fyrir á þessu ári miðað við meðaltalshækkun launa. Að lokum vill svo minni hlutinn enn minna á að ekki er ætlast til samkvæmt lögum að fjárveitingavaldið sé annars staðar en hjá Alþingi þó að framkvæmdarvaldið hafi heimild til að ráðstafa fé ef sérstaklega stendur á, svo sem ef um náttúruhamfarir eða önnur ófyrirsjáanleg atvik er að ræða. Því miður virðist ríkisstjórnin umgangast þessar heimildir nokkuð frjálslega. Það sýna dæmin í þessu frv. og í þeim brtt. frá ríkisstjórn og ráðuneytum sem hér eru til afgreiðslu. Hæstv. forseti. Það eru því miður hættumerki í góðærinu. Það eru blikur á lofti. Það er gríðarleg eyðsla umfram það sem var. Útgjöld á þessu fjárlagafrv. hafa aukist um 34% en tekjur aðeins um 21%. Þar af eru 2 / 3 þessarar aukningar vegna viðskiptahalla. Þetta eru mjög alvarleg merki í okkar efnahagslífi. Ríkissjóður er rekinn með halla. Það er nú staðreynd. Á rekstrargrunni, því bókhaldi sem ríkisstjórnin hefur lýst yfir að hún vilji sýna, er ríkissjóður rekinn með miklum halla. Þar að auki hefur kíkirinn verið settur fyrir blinda augað varðandi ýmis vandamál sjúkrahúsa bæði varðandi viðhald og uppsafnaðan rekstrarhalla. Svo er einnig varðandi skóla þar sem gerðir hafa verið kjarasamningar sem ríkið vill ekki viðurkenna nema að hluta. Það er altalað meðal skólamanna að með því fjármagninu í þessum fjáraukalögum sé aðeins bættur að hluta raunverulegur launakostnaður vegna kjarasamninga sem ríkið undirritaði við framhaldsskólakennara. Ég veit ekki hvernig á að taka á því máli í framhaldinu. Ég átta mig ekki á því. Þetta er fyrst og fremst vegna breytinga á vinnutilhögun í skólunum sem mun leiða til mikils launakostnaðar. Þarna er ég auðvitað að tala um framhaldsskólana því að grunnskólarnir eru hjá sveitarfélögunum. Einkaneysla í landinu er helmingi meiri en spáð hafði verið. Hún hefur farið upp í 12% á þessu ári samkvæmt nýjustu tölum. Þó var aldrei spáð að það yrði meira en 5% aukning. Það er sem sagt meira en helmingsaukning. Skuldir heimilanna hef ég áður kallað úr ræðustól þríhöfða þurs. Alltaf þegar ráðist er til atlögu við hann og höggvið af honum eitt höfuðið vaxa a.m.k. tvö í viðbót. Skuldir heimilanna hafa vaxið gríðarlega á þessu ári eða um 43 milljarða kr. Þær raunir sem margar fjölskyldur ungs fólks eru að ganga í gegnum þessa dagana eru afar miklar. Nú á síðustu tveimur vikum hafa tvær fjölskyldur haft samband við mig, ungt fólk sem vinnur myrkranna á milli til að reyna að ná endum saman en er að missa húsnæði sitt sem þó var ekkert sérstaklega mikið í lagt. Skuldirnar vaxa svo gríðarlega. Svo virðist sem í áætlunum, sem meira að segja bankar skrifuðu undir þegar þetta fólk réðst í húsnæðiskaup, hafi ekki vera gert ráð fyrir að þetta fólk þyrfti neinn framfærslukostnað. Þó að bæði þessi hjón hafi lagt nótt við dag, hafi reynt að draga úr greiðslum fyrir barnagæslu og draga úr framfærslukostnaði eins og hægt er, þá er staðan samt slík að þau verða að láta frá sér íbúðirnar. Í öðru tilfellinu verða þau að biðja sveitarfélagið um að innleysa íbúðina en það hefur þá skyldu fram til áramóta. Þegar upp er staðið hefur 1,5 millj. bæst við skuldir þeirra, þ.e. þau fá íbúðina innleysta en sitja uppi með 1,5 millj. þrátt fyrir það og þrátt fyrir að þau hafi árum saman borgað hverja krónu sem þau vinna sér inn. Einhvern veginn er aldrei tekið af nægilega mikilli alvöru á þessum málum á Alþingi. Þetta er eitthvað það ömurlegasta sem maður horfir upp á í þjóðfélaginu. Einhvern veginn sýnir Alþingi þessum málum ekki skilning. Við erum flest á þeim aldri að við fengum okkar húsnæði með öðrum kjörum en ungt fólk þarf að sæta í dag. Við höfum tilhneigingu til að sýna þessum málum ekki skilning og því fer sem fer. Skuldir sveitarfélaganna eru annar þríhöfða þurs --- það má segja að alls konar þursar séu að vaxa upp í kringum okkur --- og þar hef ég mestar áhyggjur af frekar litlum sveitarfélögum úti um land sem eru bókstaflega að drukkna í skuldum en þurfa samt að sinna lögboðnum skyldum sem hafa meira að segja bæst á þau á síðustu árum. Auðvitað má segja að það hafi komið fjármagn með en kröfurnar til þessara skóla sem eru reknir úti í sveitarfélögunum og var samið um að fjármagn fyrir rekstrinum á sínum tíma, hafa aukist svo gríðarlega að þær eru ekkert í samræmi við það fé sem lagt var til með skólunum í upphafi. Ég verð að segja að mér finnst þessum málum ekki sýndur sá skilningur á Alþingi sem þyrfti að vera. Þó að þar ætti stórt sveitarfélag í hlut fékk það vægast sagt kaldar kveðjur frá sumum ráðamönnum þjóðarinnar þegar það hækkaði útsvar sitt, innan lögboðinna marka þó, hér á dögunum. Önnur sveitarfélög í landinu hafa verið að gera það sama en það þyrfti að koma miklu mun meiri hækkun, miklu mun meira fjármagn til sveitarfélaganna svo að þau geti sinnt þeim skyldum sem ætlast er til. Hjá mörgum sveitarfélögum sem ég þekki til, þegar búið er að taka fjármagn til afborgana á skuldum og til launagreiðslna fyrir sveitarfélagið, er nánast ekkert eftir. Þetta getur ekki gengið svona til langframa. Það hlýtur með einhverjum hætti að verða að sjá fyrir þessum málum með breytingu á ráðstöfun tekjustofna. Á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga á dögunum virðist manni hins vegar að Sökudólgurinn með stórum staf væri fundinn, þ.e. kennarar í landinu. Mikið var talað um óraunhæfar og ósanngjarnar kröfur kennara. En ég held að okkur sem höfum staðið í forsvari fyrir kennarasamtökin á sl. áratug hafi verið ljóst þegar þessi samningur var gerður við sveitarfélögin að þarna var setið á púðurtunnu. Launum kennara hefur verið haldið fyrir neðan allt velsæmi allt of lengi og það var vitað mál að þetta spryngi. Þegar það gerist svo til viðbótar að á sama tíma er verið að einsetja skóla þannig að möguleikar á yfirvinnu stórminnka hjá þessari stétt hlaut það náttúrlega að flýta fyrir að þetta færi allt úr böndunum. Það sýnist mér vera að gerast þessa dagana og ég á satt að segja von á meiru í þeim herbúðum. Erlendar skuldir hafa aukist á kjörtímabilinu og talið er að þær munu fara úr 45%, sem þær eru þó nú, í 49% um aldamót. Við erum nú þegar að greiða 20 milljarða á ári í vexti til útlanda og ég verð að segja að þetta eru peningar sem ég sé óskaplega eftir. Ég sé verkefni í öllum hornum sem ég mundi vilja fjármagna með 20 milljörðum frekar en vera borga þá í vexti til útlanda þó að auðvitað verði maður að horfast í augu við það að ef skuldirnar eru fyrir hendi verður að greiða af þeim. En það er mjög gott að núna sé verið að reyna af hálfu ríkisvaldsins að greiða niður erlendar skuldir. Ég styð það og auðvitað eigum við að einbeita okkur að því í góðærinu. Viðskiptahallinn er alvarlegt hættumerki á Íslandi. Fjmrh. minnti á það í andsvörum fyrir nokkrum dögum að viðskiptahallinn hefði einu sinni verið jafnmikill eða meiri og það hefði verið í fjármálaráðherratíð hv. þm. Ragnars Arnalds. Það er eðlilegt vegna þess að bæði núna og eins þegar hv. þm. Ragnar Arnalds var fjmrh. var staðið í miklum framkvæmdum í landinu og þessi viðskiptahalli orsakast auðvitað að hluta til af miklum innflutningi til þessara framkvæmda en það er þó því miður ekki öll skýringin og þetta er alvarlegt hættumerki í efnahagslífi okkar. Gengið hefur haldist í jafnvægi og það eru auðvitað mikil undur og stórmerki en það er fyrst og fremst vegna óvanalega hagstæðs verðlags á þeim sjávarafurðum sem við höfum verið að selja erlendis en það er talið að verðlag á sjávarafurðum hafi á skömmum tíma hækkað um 20% og einnig vegna þess að við búum við langhagstæðasta olíuverð í 12 ár og fer enn lækkandi. Að þetta tvennt fari saman eru náttúrlega þvílík ytri skilyrði að maður man ekki eftir öðru eins. Ég verð að segja það, herra forseti, að að mínum dómi eru þeir uppgangstímar sem við nú búum við ekki rétti tíminn til skattalækkana og síst á fyrirtæki, síst á nú að lækka tekjuskatt fyrirtækja. Því miður verð ég að segja að eitt af því sem mér hugnast hvað verst í efnahagslífi okkar eru þær glufur sem fyrirtæki eins og sumir bankarnir sem eru að nýta til hins ýtrasta þá möguleika sem uppsafnað tap gefur til að þurfa ekki að borga tekjuskatt, stórgróðafyrirtæki, einhver stærstu fyrirtæki í landinu. Mörg þeirra borga ekki neinn tekjuskatt vegna þess að þau eiga þvílíkar fyrningar af uppsöfnuðu tapi. Mér finnst þetta ekki gott efnahagstákn. Hér vantar peninga til ýmissa þjóðþrifamála eins og við höfum margrætt. Það vantar meiri peninga til lífeyrisgreiðslna, það vantar meiri peninga til að við getum rekið boðlega háskóla, það vantar meiri peninga til að við getum staðið með reisn að Kennaraháskólanum og þeirri sameiningu sem þar á sér stað þessa dagana. Það stórvantar meiri peninga til að Tækniháskólinn, eða Tækniskólinn eins og hann heitir reyndar í dag, geti staðið undir nafni. Það vantar meiri peninga til málefna fatlaðra. Það vantar meiri peninga til sjúkrahúsa, heilbrigðisstofnana og á sama tíma er sérstaklega verið að lækka tekjuskatt á fyrirtæki. Þetta er efnahagsráðstöfun sem ég get ekki skrifað undir. Við eigum nefnilega að sækja skattfé þangað sem fé er fyrir til góðra málefna. Hér liggja fyrir brtt. sem kallað er frá meiri hluta fjárln. Ég vildi gjarnan standa að þeim ýmsum. Hv. formaður fjárln. Jón Kristjánsson fór mjög vel yfir þessar brtt. áðan. Ég ætla aðeins að minnast á nokkrar. Lagt er til að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins verði veitt 7 millj. kr. hækkun vegna aukinna umsvifa. Ég styð þessa brtt. mjög eindregið og þó meira hefði verið. Þarna hefur verið ákveðinn flöskuháls í kerfinu þannig að fólk hefur þurft að bíða mjög lengi með börnin sín eftir að komast að í greiningu. Það hefur verið skýrt með því að Greiningarstöðin hafi ekki haft nægilegt fjármagn. Þeir hafa þó reynt að bæta aðeins í hjá sér og það hefur þá leitt til rekstrarhalla. Þarna er verið að koma til móts við það og ég styð það mjög eindregið. Lagt er til að Ríkisspítalar og Sjúkrahús Reykjavíkur fái 500 millj. kr. fjárframlag. Að vísu er hallinn, eftir því sem Ríkisendurskoðun hefur staðfest, á annan milljarð nú um áramót þannig að þetta gerir ekki nema dekka um það bil helminginn af því en þetta er þó viðleitni og viðbót og ef ekki verður samþykkt sú brtt. okkar í minni hlutanum um að hafa þetta 600 millj. kr. munum við að sjálfsögðu styðja þessa tillögu um 500 millj. Fjárln. leggur til að framlag til kaupa á búnaði fyrir heilsugæslustöðina í Kópavogi verði hækkað. Það hefur valdið okkur miklum áhyggjum, a.m.k. okkur nokkrum þingmönnum Reykjaness, hvernig staðið var að þessum málum, að ekki virtist vera gert ráð fyrir að keyptur væri búnaður inn í heilsugæslustöðina sem stóð þó tilbúin og mikil þörf var fyrir að taka í notkun. En nú er komið til móts við þetta og þeir fá, að ég tel, það sem þeir þurfa fyrir búnaði í þessa heilsugæslustöð og ég styð það mjög eindregið. Ég vek athygli á 34,3 millj. kr. sem lagt er til að fari til heilbrigðisstofnana vegna launakostnaðar heilsugæslulækna. Þetta eru afleiðingar af samningum við heilsugæslulækna sem mun þó ekki hafa verið of í lagt ef marka má af aðsókn í þau læknisumdæmi sem eru laus til umsóknar en þau munu vera um það bil 20. Það gengur illa að fá heilsugæslulækna til að sækja um þessar stöður. Fer sögum af því að reynt hafi verið að færa þetta í tal við íslenska lækna sem starfa erlendis en illa hefur gengið að fá þá til að skila sér heim þó að þessi umsömdu laun væru í boði. En auðvitað styð ég að þessi fjárveiting verði veitt. Svo er 251,9 millj. kr. sem er framlag til að mæta nýlegum aðlögunarsamningum. Ég vek athygli á því að hugsanlega eru þarna ekki öll kurl komin til grafar. Að sjálfsögðu styð ég þetta framlag. Auðvitað er margt annað sem er ýmislegt gott um að segja en mig langar aðeins til að minnast á rannsóknir á botndýrum á Íslandsmiðum. Ég fagna því mjög að fjárln. hafi ákveðið að veita aukalega 4 millj. kr. til að taka á uppsöfnuðum halla. Þetta var orðið vandræðalegt mál og bæjaryfirvöld í Sandgerði höfðu lagt fram stórfé til að starfsemin gæti haldið áfram og hefði verið leitt ef ekki hefði verið hægt að koma til móts við það því að þetta er mjög merkilegt verkefni að allra dómi en hefur tekið lengri tíma en fyrst var áætlað þannig að erfitt hefur verið með fjárveitingar. Að lokum langaði mig að lýsa stuðningi mínum við brtt. frá Jóni Kristjánssyni og Sturlu Böðvarssyni sem kom fram í dag. Ég hef nokkrum sinnum haft orð á því í hv. fjárln. að það þyrfti að taka betur á málefnum Reykjalundar. Reykjalundur hafði samkvæmt frv. 21,5 millj. í hækkun en í þessari brtt. er lagt til að þarna komi aukalega inn 15 millj. Ég tel vera mikla þörf fyrir þessa fjárveitingu og styð hana eindregið. Að lokum þakka ég fyrir sérstaklega gott samstarf í hv. fjárln. Stundum hafa verið afskaplega langir og erfiðir fundir hjá okkur sem ég hef harðlega gagnrýnt, stundum tvöfaldir hjá meiri hlutanum sem bæði sátu einir á fundum og svo aftur með minni hlutanum. Ég tel að það séu vinnubrögð sem þyrfti að taka til endurskoðunar en samstarfið hefur verið ánægjulegt og við höfum ævinlega fengið að komast að með athugasemdir okkar.

Herra forseti. Ég þakka hv. 8. þm. Reykn. fyrir málefnalega ræðu en tvennt vildi ég gera að umtalsefni vegna orða hennar. Annars vegar var vakin athygli á neikvæðum tekjujöfnuði ríkissjóðs í fjárlögum ársins 1998 að gefinni afgreiðslu fjáraukalaga. Af því tilefni vil ég vekja athygli á því að á rekstrargrunni eru færðar lífeyrisskuldbindingar, eins og margsinnis hefur komið fram, upp á 9 milljarða kr. Ef við værum að fjalla um fjárlög ársins 1998 á greiðslugrunni, þá værum við hins vegar með verulegan afgang á ríkissjóði. Ég vildi vekja athygli á því, ekki vegna þess að hv. þm. hafi farið með rangt mál heldur vakti hún athygli á því sem hér stendur. Ég bendi á að munurinn er verulega mikill á rekstrargrunni og greiðslugrunni. Hitt atriðið sem ég vildi gera að umtalsefni er að hv. þm. ræddi um vanda ungs fólks sem er að byggja eða kaupa húsnæði. Þetta hefur náttúrlega verið erfitt viðfangsefni alla tíð. Vandinn í húsnæðiskerfinu hefur verið töluverður og ekki síst það sem snýr að sveitarfélögunum. Vegna þess vil ég vekja athygli á því að í undirbúningi eru samningar við sveitarfélögin til að auðvelda þeim að komast út úr þeirri krísu sem þau hafa verið í vegna félagslega íbúðakerfisins. Gert er ráð fyrir því að á næsta ári verði gengið til samninga við sveitarfélögin til að taka á þeim vanda. Ég geri ráð fyrir að þær lausnir muni auðvelda sveitarfélögum og um leið unga fólkinu og þeim sem þurfa að kaupa eða leigja húsnæði að komast í gegnum þær þrengingar sem margir hafa lent í.

Hæstv. forseti. Tekjujöfnun er neikvæð á rekstrargrunni eins og ég dró fram í máli mínu. Þetta er það form á útreikningi fjárlaga sem ríkisstjórnin, og mér skilst raunar allur þingheimur, hefur kosið sér, rekstrargrunnur. Þar eru teknar inn allar skuldbindingar. Ég er hins vegar ein hjáróma rödd og hef talið að það ætti að sýna stöðuna á greiðslugrunni. Mér er vel ljóst að staðan er önnur á greiðslugrunni en á rekstrargrunni og mun hagstæðari einmitt vegna lífeyrisskuldbindinga sem ég vakti máls á í ræðu minni að er svona slumpareikningur. Það er mjög erfitt að festa hendur á nákvæmum tölum í því sambandi. Húsnæðismál ungs fólks. Við tókum mikla rispu á því í fyrravetur varðandi afgreiðslu á húsnæðislögunum. Mér er ljóst að ríkisstjórnarflokkarnir hafa haldið því fram að þessi mál verði nú leyst af sveitarfélögunum í samvinnu við ríkið. Ekki er neitt af sveitarfélögunum að hafa um þessar mundir, eins og ég tók fram í ræðu minni. Þar er ekki um auðugan garð að gresja. Þau eru flest í miklum fjárhagsvandræðum. Ég á eftir að sjá að þau taki mikið fé úr eigin vasa til að koma upp leiguhúsnæði fyrir fátækt fólk. Íbúðirnar sem ríkið ætlar að byggja á þessu ári samkvæmt fjárlagafrv. eru ekki svo margar að það taki því að nefna það miðað við vandann sem við blasir. Hitt er annað mál að mér finnst ekki vera tekið á skuldamálum þess unga fólks sem hefur nánast verið neytt til að fara út í húsakaup langt fram yfir það sem átti nokkurn tíma að geta staðið undir og hefur fengið til þess jákvæðar umsagnir frá bönkum.

Herra forseti. Ég þakka hv. 8. þm. Reykn., Sigríði Jóhannesdóttur, fyrir ræðu hennar. Í ræðunni voru reyndar svo margir punktar sem ég hef athugasemdir við að ég þyrfti svona tíu andsvör til að svara þeim. Hún ræddi um vandræði ungs fólks sem skuldar mikið. Enginn er fæddur með skuldir og ákveðin atriði eins og vaxtabætur t.d. hvetja menn til skulda.  Hv. þm. virðist líta þannig á að fyrst ákveði maður útgjöldin eins og sveitarfélögin, kaupa íþróttahús o.s.frv., og svo eigi að mæta útgjöldum með auknum tekjum. Einstaklingar eiga að gera þetta líka. Þeir eigi að kaupa sér bíl og hús og fara í ferðalög og svo eiga tekjurnar að mæta þessu. Í gamla daga lærði ég það að þegar bóndi setur fé á vetur, þá þarf hann hey. Engum bónda dettur í hug um miðjan vetur, þegar hann hefur sett of margt fé á, að heimta meira hey.

Hæstv. forseti. Þetta var sérkennileg ræða. Hv. þm. telur að vandi ungs fólks í húsnæðismálum og í peningamálum stafi af því að það hafi farið út í að kaupa sér húsnæði til að gera út á vaxtabæturnar.

Margir gera það.

Þvílíkt hugmyndaflug. Í þeim hópi ungs fólks sem ég þekki er enginn sem hefur keypt sér húsnæði til annars en að búa í því. Unga fólkið hefur þurft stað til að búa á með börnin sín. Það hefur farið í bankann sinn og látið meta tekjustöðu sína og því hefur verið sagt að það gæti keypt húsnæði sem kostaði svo og svo mikið. Reynslan hefur hins vegar orðið sú að þetta fólk hefur í mörgum tilfellum ekki getað staðið undir þessum skuldbindingum vegna þess að framfærslukostnaðurinn er meiri en reiknað er með. Þess vegna lendir það í endalausum vandræðum. Það fer að framlengja og framlengja og svo endar það með því að allt hrynur. Þá þarf fólk, eins og þessi ungu hjón sem ég var að segja frá áðan, að fara með börnin sín þrjú út úr íbúðinni, lítilli íbúð, eftir að hafa árum saman lagt nótt við dag og sett alla sína peninga í þetta. Þau hafa engan stað að búa á vegna þess að framfærslukostnaðurinn hefur verið miklu meiri heldur en nokkurn tíma var reiknað með í grunninum. Hækkun skatta á fyrirtæki. Ég hef ekki áhyggjur af því þó að fyrirtæki borgi skatt af hagnaði á sama hátt og einstaklingar borga tekjuskatt. Ég tel að fyrirtæki eigi ekki að hafa sérstaka möguleika á að draga frá gamalt uppsafnað tap sem þau hafa kannski keypt einhvers staðar á uppboðum og komast þannig hjá því að borga tekjuskatt. Þessi fyrirtæki gera ekkert sérstakt við þessa peninga fyrir fólkið sem vinnur hjá fyrirtækjunum, um það þekki ég ekki dæmi.

Herra forseti. Hv. þm. svaraði ekki spurningu minni. Ég spurði: Telur hv. þm. að það sé þessu unga fólki til bóta að Reykjavíkurborg hækki útsvarið á það? Telur hv. þm. að það sé þessu fólki til bóta að Reykjavíkurborg hækki fasteignaskatta þeirra? Telur hv. þm. að það sé þessu unga fólki til bóta að auka skattlagningu á fyrirtækin sem það vinnur hjá þannig að fyrirtækin leggist af eða geti ekki borgað laun? Ég vil fá svör við þessu.

Herra forseti. Þessi umræða verður stöðugt merkilegri. Það hlýtur að vera þeim sem treysta á það að fá húsnæði hjá Reykjavíkurborg, eins og mér heyrist að hundruð borgarbúa geri sem þar eru á biðlistum, til hagsbóta ef Reykjavíkurborg hefur möguleika á að veita fjármuni til að sjá þeim fyrir húsnæði. Mér finnst að það hangi alveg ljóslega saman. Hvað hefur það með hagsmuni ungs fólks sem er í skuldabasli að gera að fyrirtæki sem það vinnur hjá borgi ekki skatta? 

Herra forseti. Ræða mín verður það stutt að hún hefði ugglaust getað komist fyrir í andsvari ef ég hefði valið þá leið, svona nánast því a.m.k. Ég má til með að koma upp út af þeirri umræðu sem hér fór fram áðan og út af orðaskiptum hv. þm. Sigríðar Jóhannesdóttur og Péturs H. Blöndals. Hv. þm. Pétur H. Blöndal sagði að enginn fæddist með skuldir. Ég hélt, herra forseti, að hv. þm. gerði sér staðreyndir betur ljósar en þetta. Hver einn og einasti Íslendingur sem fæðist, fæðist með skuldir vegna stöðu ríkissjóðs. Þetta veit ég að þingmaðurinn samþykkir eins og skot, enda nikkar hann til mín. Við erum sífellt að skuldbinda ófædd börn með aðgerðum okkar. Ég vil í upphafi ræðunnar lýsa ánægju minni með að frv. sem við erum að ræða hér, fjáraukalagafrv., er til afgreiðslu áður en fjárlög 1999 koma til lokaumræðu. Sú breyting er tengd lögum um fjárreiður og það er vel. Ég og fleiri hafa lýst vilja sínum til að vinna þetta nákvæmlega svona. En þó hygg ég, herra forseti, að þegar dæmið verður endanlega gert upp þá komi í ljós að ekki sé einvörðungu um að ræða 5 milljarða halla á fjárlögum fyrir árið 1998, í stað 133 millj. kr. afgangs eða tekjujöfnunar í plús eins og fagmenn kalla það, heldur verði hallinn 8--10 milljarðar þegar ríkisreikningurinn verður lagður fram, væntanlega einhvern tímann á vordögum. Ýmsir segja: Það skiptir nú engu máli. Það eru bara lífeyrisskuldbindingar sem valda því. En þetta eru allt fjármunir sem við erum að festa, nákvæmlega eins og ég lýsti áðan. Í lífeyrisskuldbindingunum felast ákveðnar skuldbindingar til framtíðar. Ég veit að hæstv. ríkisstjórn mun ekki eiga auðvelt með að kyngja því að dæmið sé svona en þetta eru samt staðreyndir. Ég hef áður sagt að allar fyrirliggjandi staðreyndir við fjárlagagerð eigi að koma inn í fjárlagagerðina. Þar vísa ég til þess að vitað var og minni hlutinn benti á við fjárlagagerðina fyrir 1998 að útgjöld væru vanreiknuð upp á 1,2 milljarða vegna sjúkrahúsanna eða Sjúkrahúss Reykjavíkur og Ríkisspítalanna. Það liggur ljóst fyrir að nú er komið til móts við þær tillögur með fjáraukalögum upp á 500 millj. Það hefði verið miklu eðlilegra að setja þetta inn í dæmið nákvæmlega þegar okkur var ljóst hver fjárþörfin var. Það hefði verið mikið eðlilegra að taka þau útgjaldatilefni og hafa með fjárlögunum en að vinna eins og unnið var, aðeins til að þurfa ekki að stilla fjárlögum upp með halla. Þá hefði verið nær að fara að tillögu minni hlutans sem lagði á þeim tíma til hækkun á tryggingagjaldi til þess að mæta þeim fyrirsjáanlega halla sem yrði á fjárlögum. Herra forseti. Ég hef, sem fulltrúi í fjárln., sífellt sagt að ráðuneytin hafi ónóga yfirsýn yfir útgjöld. Rétt í lokin vil ég því gera eftirfarandi orð Ríkisendurskoðunar að mínum, með leyfi forseta: ,,Stjórnendur þurfa reglulega að ganga úr skugga um að reksturinn skili þeim árangri sem að er stefnt. Í því skyni þurfa þeir að bera raunverulegan árangur saman við fjárlög, fyrri áætlanir og árangur.`` Þetta hef ég sagt þau fjögur ár sem ég hef verið í fjárlaganefnd. Þetta er það sem á skortir í fjármunastjórn hæstv. ríkisstjórnar. Ég get ekki lokið máli mínu öðruvísi en nefna málið sem fyrst var á dagskrá í morgun, þ.e. frv. til laga um stuðning við þær breytingar sem fyrirhugaðar eru vegna tekjutenginga öryrkja og aldraðra. Ekki er hægt annað en fagna því að þetta frv. skuli liggja fyrir. Hins vegar vantar mikið á að mætt sé þeirri þörf sem fyrir liggur hjá þeim sem byggja afkomu sína á skömmtun örorkubóta og ellilífeyrisgreiðslna. Ég get ekki látið hjá líða að nefna að um 1.400 öryrkjar, einstaklingar, eru í sárri neyð. Ef menn vildu fylgjast með þá þyrfti ekki annað en fara og líta á húsnæði mæðrastyrksnefndar þar sem eru langar biðraðir fólks að leita aðstoðar. Þar eru ekki aðeins öryrkjar heldur einnig einstæðar mæður og fólk sem á í vandamálum. Það er ekki auðvelt að standa í biðröð eftir örlítilli hjálp. Ég er ekki sáttur við niðurstöðuna úr þessum ráðstöfunum. Við fjáraukalagagerðina lagði minni hlutinn til að greiddar yrðu 148 millj. vegna þess mismunar sem er á meðaltalslaunavísitölu og þeirra bóta sem þetta fólk hefur fengið. Ekki hefur verið orðið við því og það er miður. Það hefði sannarlega átt að vera búið að greiða til þeirra vegna ársins 1998. Við fjárlagagerðina munum við því leggja til að þessu fólki verði greidd 401 millj. sem er nákvæmlega sú leiðrétting sem ætti að vera, miðað við meðaltalslaunavísitölu. Það er mismunurinn á þeim 75 millj. kr. sem fólkið fær greiddar í fjárlögum ársins 1999 og þeirra 478 millj. sem hefði átt að greiða. Herra forseti. Ég er auðvitað að ræða dálítið um fjárlögin sem verða til umræðu á eftir. Ég sagði í upphafi að ég ætlaði að vera stuttorður. Ég tel mig hafa staðið við það og lýk hér máli mínu.

Herra forseti. Fjárln. hefur lokið vinnu við frv. til fjárlaga fyrir árið 1999 og liggja fyrir frhnál. og tillögur til breytinga á frv. Nefndin hefur tekið nokkur mál til meðferðar sem eftir voru á gjaldahlið frv., farið yfir þann hluta þess sem varðar lántökuheimildir ríkissjóðs, fjallað um 7. gr. sem er heimildargrein og fjallað um B- og C-hluta þess. Þá hefur fjárln. einnig farið yfir tekjuhlið frv. og aflað umsagnar efh.- og viðskn. um hana. Við 2. umr. fjárlaga skýrði ég frá því að fjárln. hefði nokkur atriði sérstaklega til meðferðar fyrir 3. umr. Ég mun nú gera grein fyrir niðurstöðunni um þessi mál en auk þess mun ég fjalla um heildarniðurstöðuna og áhrif hennar á stöðu ríkissjóðs og almenn áhrif á efnahagslífið í landinu áður en ég vík að skýringu þeirra brtt. sem liggja fyrir. Fyrst ætla ég að víkja að byggðamálum. Þróun byggðamála hefur verið óhagstæð landsbyggðinni að undanförnu. Ekki er deilt um að sú þróun sé þjóðhagslega óhagkvæm. Fólksfækkun á landsbyggðinni og stöðug fjölgun á höfuðborgarsvæðinu umfram landsmeðaltal hefur þau áhrif að kalla á hraða uppbyggingu, þjónustu og mannvirkjagerð sem í mörgum tilfellum er fyrir hendi á landsbyggðinni. Ör íbúafjölgun getur einnig haft neikvæðar félagslegar hliðarverkanir. Ekki er heldur deilt um að einhæfni atvinnulífs og hár framfærslukostnaður og aðstöðumunur í ýmsum greinum ýtir undir óhagstæða byggðaþróun. Samkvæmt byggðatillögu ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir að stofna eignarhaldsfélög sem geti aðstoðað við að auka fjölbreytni í atvinnulífinu á landsbyggðinni. Til þessa verkefnis eru veittar 300 millj. kr. Til að auka jöfnun í tveimur veigamiklum þáttum framfærslukostnaðar eru veittar 140 millj. kr., 100 millj. til niðurgreiðslu á húshitunarkostnaði og 40 millj. til styrkveitinga vegna námskostnaðar. Með fjárveitingunni og hækkun fyrra árs eru námsstyrkir til framhaldsnáms í dreifbýli þar sem nám er ekki fyrir hendi í heimabyggð hækkaðir um helming. Allir ljúka upp einum munni um að efling menntunar á landsbyggðinni sé undirstaða byggðar í landinu. Framhaldsskólarnir gegna lykilhlutverki í þessu tilliti. Einnig hefur áhugi aukist mjög á að allir landshlutar eigi virkan hlut í háskólanámi í gegnum fjarnám sem sé viðbót við þá möguleika sem fyrir eru í háskólanámi í landinu. Komið var til móts við óskir um fjarnámið við 2. umr. en við 3. umr. var ákveðið að veita 40 millj. kr. til framhaldsskólanna. Menntmrn. er falið að ráðstafa þessu fé og taka þá einkum til skoðunar fámennari framhaldsskólana og þá þætti samninga um þá sem fjalla um álag vegna kennslu. Meiri hluti fjárln. er þeirrar skoðunar að fjárveitingar til framhaldsskólanna verði að vera á grundvelli samninga og undirstrika mikilvægi þeirra. Hins vegar telur meiri hlutinn að meta þurfi reynsluna af þessum samningum við skólakerfið í heild og áhrif þeirra á það starf sem skólunum er ætlað að vinna og þá stefnu sem þeim hefur verið mörkuð. Með því sem ég hef rakið er stigið markvert skref í fjórum mikilvægum þáttum byggðamála, þ.e. atvinnumálum, húshitunarkostnaði, jöfnun námskostnaðar, styrkingu framhaldsskóla og þróun í fjarnámi. Undanfarnar vikur hefur verið starfandi nefnd á vegum félmrn. sem fékk það hlutverk að skoða sérstaklega biðlista eftir búsetu og annarri þjónustu hjá svæðisskrifstofum fatlaðra. Nefndin hefur lokið störfum og lagði til að á næstu tveimur árum verði gert sérstakt átak til að leysa mál þeirra sem mesta þörf hafa fyrir búsetu hjá svæðisskrifstofum Reykjavíkur og Reykjaness. Í því skyni þarf að tryggja 46 millj. til rekstrar á árinu 1999 og 104 millj. kr. árið 2000. Stofnkostnaður er áætlaður 430 millj. kr. til byggingar eða kaupa á fimm sambýlum á hvoru svæði. Lagt er til að rekstrartalan verði tekin inn í fjárlögin en reynt að leysa úr húsnæðisþörfinni með leigusamningum í upphafi átaksins. 14 millj. kr. eru veittar til að greiða fyrir slíkum samningum. Niðurstaða nefndarinnar var að ástandið í þessum málum í Reykjavík og ekki síður í Reykjaneskjördæmi væri þannig að átak til að leysa úr vandanum þyldi ekki bið. Það er í samræmi við þær áherslur sem bárust á borð fjárln. og komu skýrt fram hjá sveitarstjórnarmönnum í heimsókn nefndarinnar í Reykjaneskjördæmi í haust. Milli 2. og 3. umr. fjárlaga var ákveðið að veita á fjáraukalögum, eins og ég hef þegar gert grein fyrir, 500 millj. kr. til stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík til að koma til móts við uppsafnaðan vanda þeirra í árslok 1998. Þetta bætir stöðu sjúkrahúsanna verulega. Nú hafa borist þau tíðindi að gengið hafi verið frá samkomulagi borgarstjóra, fjmrh. og heilbrrh. um yfirtöku ríkisins á Sjúkrahúsi Reykjavíkur og ráðinn hafi verið einn forstjóri yfir báðar stofnanirnar, Ríkisspítala og Sjúkrahús Reykjavíkur. Með þessum breytingum ætti að vera auðveldara að móta hagkvæmt samstarf og verkaskiptingu sjúkrahúsanna í framtíðinni. Svo ég víki að hækkun bóta almannatrygginga sem kom inn við 3. umr. þá ætla ég ekki að hafa um það mörg orð. Um þann þátt málsins og lagasetninguna sem því fylgir hefur verið rætt í dag. Sú hækkun hefur í för með sér hækkun á útgjaldahlið upp á 480 millj. kr. eins og ég kem að síðar. Fjárln. fjallaði einnig um B-hluta stofnanir. Þar komu fulltrúar Ríkisútvarpsins og Rafmagnsveitna ríkisins á fund nefndarinnar. Fram hefur komið að Ríkisútvarpið hefur styrkt afkomu sína og nýlega var leyfð hækkun afnotagjalda til að gera því enn betur fært að sinna mikilvægu hlutverki sínu. Lögð er áhersla á það hlutverk Ríkisútvarpsins, og ég vil undirstrika það sérstaklega, að koma dagskrá sinni til allra landsmanna. Þetta veldur óhjákvæmilega kostnaðarauka miðað við keppinautana. Í þessu ljósi ber að skoða þá sérstöðu sem Ríkisútvarpið hefur með innheimtu afnotagjalda. Einnig ber að líta á menningarhlutverk Ríkisútvarpsins í þessu samhengi. Það er mikilvægt öryggistæki og stofnunin hefur afar mikilvægt hlutverk í því að varðveita andblæ líðandi stundar til framtíðarinnar. Það er gert með varðveislu dagskrárefnis og vinnslu innlendrar dagskrár. Ómetanlegir dýrgripir eru í vörslu Ríkisútvarpsins frá starfi þess í nær sjö áratugi. Afkoma Rafmagnsveitna ríkisins er erfið og það á rætur að rekja til þess sem á stofnunina er lagt, að sinna því hlutverki að byggja og reka dreifikerfi í strjálbýli sem tekjur samkvæmt gjaldskrá standa ekki undir. Stofnuninni er gert að greiða arð til ríkissjóðs sem er að hluta endurráðstafað í dreifikerfi í sveitum og til rannsókna- og þróunarverkefna. Meiri hluti fjárln. telur að taka þurfi til meðferðar hvort eðlilegt sé að krefjast arðs af fyrirtækinu óháð afkomu þess. Viðræður um þau mál munu fara fram á næstunni milli fjmrn. og iðnrn. Fjárln. hefur haft til meðferðar margs konar verkefni sem tilheyra undirbúningi hátíðarhalda árið 2000. Þegar hafa komið ákvarðanir frá Norðmönnum um gjafir tengdar þessum hátíðarhöldum. Tvö slík mál voru til meðferðar milli 2. og 3. umr. Þarna er um að ræða Auðunarstofu á Hólum í Hjaltadal og stafkirkju sem ákveðinn hefur verið staður í Vestmannaeyjum. Norðmenn gefa efnið í þessar byggingar en viðtakendurnir, Íslendingar, sjá um uppsetningu og frágang. Veittar eru 12 millj. til Auðunarstofu og 20 millj. vegna stafkirkjunnar. Gerð hefur verið kostnaðaráætlun um þessi verk sem hljóðar upp á 32 millj. fyrir Auðunarstofu og 38 millj. fyrir stafkirkjuna. Áætlað er að ljúka þessum verkum árið 2000. Gert er ráð fyrir að hækka framlag til að standa undir útgjöldum vegna heimildargreinar fjárlaga. Nefna má að heimild er til að gera lokauppgjör vegna skulda lítilla hitaveitna en þessi mál hafa verið í meðferð á undanförnum árum. Þau eiga rætur að rekja til söluskatts sem hitaveiturnar greiddu af aðföngum á byggingartíma sínum. Ég mun nú víkja að afkomuhorfum ríkissjóðs eftir þær breytingar sem gerðar hafa verið á fjárlagafrv. í meðförum fjárln. og áformum um niðurgreiðslu skulda. Áformað er að ríkissjóður greiði niður skuldir umfram nýjar lántökur er nemur 23,8 milljörðum kr. á næsta ári. Þá verða greidd niður lán sem nema 30 milljörðum kr. árin 1998 og 1999. Til að standa undir niðurgreiðslu lána á næsta ári koma ríflega 7 milljarðar kr. af reglulegri starfsemi ríkissjóðs en um 1,4 milljarðar koma frá fjármunahreyfingum og 7 milljarðar af sjóðstöðu frá árinu 1998. Samtals eru þetta 15,5 millj. kr. Loks renna 8,3 milljarðar kr. af eignasölu til niðurgreiðslna á lánum ríkissjóðs og renna því allar tekjur ríkissjóðs af eignasölu til að greiða niður lán. Af 23,8 milljarða kr. niðurgreiðslu lána á næsta ári koma því 35% af eignasölu og 65% af annarri starfsemi ríkissjóðs. Tekjujöfnuður ríkissjóðs batnar um 600 millj. kr. frá frv. til fjárlaga og verður 2,5 milljarðar kr. samanborið við 1,9 milljarða kr. í frv. til fjárlaga. Verður það að teljast nokkur áfangi og sýnir styrka stöðu ríkisfjármálanna. Þrátt fyrir nokkra hækkun útgjalda sem m.a. stafar af ákvörðunum um hækkun á bótum almannatrygginga, launabreytingum og auknum framlögum til byggðamála þá gerir tekjuaukningin meira en vega upp á móti því. Tekjurnar vaxa um 3,7 milljarða kr. frá því sem áætlun fjárlaga gerði ráð fyrir. Af hækkun tekna má rekja ríflega helminginn til meiri hagvaxtar og umsvifa í efnahagsmálum en gert var ráð fyrir í frv. en um helmingur kemur af meiri hagnaði af eignasölu og auknum arðgreiðslum. Staða efnahagsmála hér á landi undanfarin ár hefur fyrst og fremst einkennst af miklum hagvexti, stöðugleika í efnahags- og gengismálum, litlu atvinnuleysi og mikilli kaupmáttaraukningu almennings. Þannig hefur hagvöxtur verið um og yfir 5% árlega allar götur frá 1996. Verðbólga hefur verið með minnsta móti undanfarin fimm ár eða á bilinu 1,5--2,5% á ári. Kaupmáttur heimilanna hefur einnig aukist verulega, eða um 25% frá árinu 1995 og spáð er áframhaldandi 5% aukningu á næsta ári. Atvinnuleysi hefur minnkað verulega að undanförnu og er nú minna en í flestum nálægum ríkjum. Viðskiptajöfnuðurinn hefur hins vegar verið neikvæður undanfarin ár, bæði vegna mikilla og tímabundinna stóriðjuframkvæmda og mikillar aukningar neysluútgjalda. Af þessum sökum er mikilvægt að efla þjóðhagslegan sparnað á næstu árum, ekki síst með því að ríkissjóður skili afgangi og skuldir verði greiddar niður. Batnandi staða í efnahags- og atvinnumálum kemur fram í breytingu við 3. umr. fjárlaga þar sem framlag til Atvinnuleysistryggingasjóðs getur lækkað um 230 millj. þar sem dregið hefur úr atvinnuleysi. Vextir lækka einnig um 300 millj. kr. til viðbótar við áætlun um 900 millj. kr. lækkun í fjárlagafrv. 1999 frá fjárlagafrv. 1998. Endurskoðuð þjóðhagsspá fyrir árið 1999 felur í sér nokkrar breytingar frá forsendum fjárlagafrv. Hagvöxtur er talinn verða tæplega 0,5% meiri en áður. Það má fyrst og fremst rekja til aukinna þjóðarútgjalda, jafnt neyslu sem fjárfestingar. Kaupmáttur heimilanna verður einnig meiri þrátt fyrir að verðbólga hækki lítils háttar frá fyrri spá. Útflutningur eykst hins vegar minna á næsta ári en áður var spáð og halli á viðskiptajöfnuði verður því heldur meiri á næsta ári. Samanlagður hallinn árin 1998 og 1999 er þó talinn verða óbreyttur frá fyrri spám. Heildarsala eigna er áætluð 8,3 milljarðar kr. í fjárlögum næsta árs. Það er aukning um 1,3 milljarða kr. frá fjárlagafrv. Sú aukning skýrist fyrst og fremst af auknum söluhagnaði og breyttri tímasetningu á sölu eigna. Áformað er að selja hlut ríkisins í Fjárfestingarbankanum og afganginn af söluhlut ríkisins í Íslenskum aðalverktökum. Nú vil ég fjalla um skýringar á breytingartillögum. Fyrst vík ég að skýringum á brtt. við 5. gr. frv.: Lántökuheimild ríkissjóðs lækkar úr 11.600 millj. kr. í 2.000 millj. kr. í kjölfar endurmats á lánahreyfingum ríkissjóðs og vegna góðrar sjóðstöðu í árslok 1998. Einkum er þrennt sem skýrir bætta stöðu í árslok 1998. Í fyrsta lagi hefur ríkissjóður ekki greitt eins mikið niður af erlendum skammtímalánum á síðustu mánuðum og ráðgert var vegna áhrifa á gjaldeyrisstöðu. Í öðru lagi greiddi Landsvirkjun upp lán frá ríkissjóði fyrir gjalddaga að upphæð 3,5 milljarðar kr. í október. Loks hefur handbært fé frá rekstri verið nokkru meira en en áætlanir gerðu ráð fyrir á síðustu mánuðum ársins. Styrk staða ríkissjóðs í árslok gerir þannig kleift að ganga á sjóði á næsta ári auk þess sem tekjuafgangur hefur aukist frá fjárlagafrumvarpi og minnka því langtímalántökur á næsta ári. Lögð er til ein breyting á 2. tölul., þ.e. að lántökuheimild Lánasjóðs íslenskra námsmanna lækki um 400 millj. kr. og verði 3.100 millj. kr. í stað 3.500 millj. kr. Lækkunin stafar af minni fjármagnsgjöldum og minni afborgunum sjóðsins af langtímalánum en áætlað var í frumvarpi til fjárlaga. Lagðar eru til þrjár breytingar á 3. tölul. 5. gr.: 1. Lagt er til að lántökuheimild Íbúðalánasjóðs, húsbréfadeildar hækki um 700 millj. kr. og verði 23.320 millj. kr. Samkvæmt endurskoðuðum áætlunum sjóðsins er gert ráð fyrir að útgáfa húsbréfa verði 700 millj. kr. meiri en samkvæmt fjárlagafrumvarpi. 2. Lagt er til að viðbótarlán Íbúðalánasjóðs verði 1.140 millj. kr. eða 220 millj. kr. hærri en áætlað var. Er endurskoðuð áætlun byggð á upplýsingum frá sveitarfélögunum um fjölda lána. Er nú gert ráð fyrir að lán verði veitt til 927 íbúða eða 147 íbúðum fleiri en í fyrri áætlun. 3. Lagt er til að við bætist nýr liður með heimild til handa Hitaveitu Suðurnesja til að taka allt að 1.000 millj. kr. að láni árið 1999. Er lántakan fyrst og fremst ætluð til að fjármagna endurbyggingu elsta hluta orkuversins. Nauðsynlegt er talið að ríkissjóður veiti heimild til lántökunnar þar sem ríkið á 20% eignarhlut í sameignarfélaginu og ber ábyrgð í samræmi við það. Ef ég vík síðan að brtt. meiri hluta nefndarinnar við A-hluta fjárlaga þá er fyrst til að taka hjá æðstu stjórn ríkisins að gert er ráð fyrir framkvæmdum á Alþingisreit upp á 70 millj. kr., til byggingar á þjónustuskála við Alþingishúsið. Heildarkostnaður við verkið er áætlaður 400 millj. kr. Forsrn. Gerð er tillaga um 20 millj. kr. til byggingar stafkirkju í Vestmannaeyjum. Ég hef áður gert grein fyrir því verkefni. Gert er ráð fyrir 300 millj. kr. framlagi til Byggðastofnunar. Ég hef jafnframt gert grein fyrir því verkefni áður. Kveðið er á um slík eignarhaldsfélög sem ætlunin er að koma á fót í reglugerð um Byggðastofnun frá 8. maí 1998 og þar eru sett tiltekin skilyrði fyrir þátttöku stofnunarinnar í þeim. Menntmrn. Farið er fram á 7 millj. kr. fjárveitingu Háskólans á Akureyri vegna rekstrarkostnaðar við fjarkennslu. Undir liðnum Framhaldsskólar er lagt til að framlag til stofnkostnaðar hækki um 20 millj. kr. til endurbóta á húsnæði Sjómannaskólans og 5 millj. kr. framlag til byggingarframkvæmda við Framhaldsskóla Vestfjarða. Síðan er lagt til að almenn framlög til framhaldsskóla hækki um 40 millj. kr. Ég hef áður gert grein fyrir því. Gert er ráð fyrir að jöfnun á námskostnaði hækki um 40 millj. kr. Þeirri upphæð verður varið til hækkaðra styrkveitinga eins og ég hef áður gert grein fyrir. Tillaga er um að framlag til háskólabókasafnsins hækki um 10 millj. kr. vegna aukins rekstrarkostnaðar. Lögð er til 3 millj. kr. hækkun á framlagi til Listasafns Íslands vegna lægri sértekna en gert er ráð fyrir í fjárlögum. Gerð er tillaga um nýtt viðfangsefni undir liðnum Menningarstofnanir, viðhald og stofnkostnaður. Framlag til Kaupangurs á Vopnafirði upp á 5 millj. kr., styrkur til viðgerða á húsinu sem er 100 ára gamalt verslunar- og íbúðarhús sem talið er hafa gildi fyrir byggingarlist í landinu og byggingartæknilega þróun. Farið er fram á 4,7 millj. kr. hækkun á framlagi til Sinfóníuhljómsveitar Íslands til að fjölga hljóðfæraleikurum í strengjasveit. Lagt er til að framlag til Kvikmyndasjóðs hækki um 30 millj. til að ná markmiðum samkomulags sem menntmrh. og fjmrh. fyrirhuga að gera við innlenda kvikmyndaframleiðendur um eflingu Kvikmyndasjóðs á næstu árum. Lagt er til að framlag til óskipts viðfangsefnis, Listir, framlög, hækki um 2 millj. kr. til að auka svigrúm til styrkveitinga á þessum lið, en menntmrn. hefur annast úthlutun undir þessum lið. Gert er ráð fyrir 3 millj. kr. hækkun undir liðnum Norræn samvinna vegna Norræna félagsins. Gert er ráð fyrir að framlag til Ungmennafélags Íslands hækki um 5 millj. kr. vegna undirbúnings fyrir norrænt menningarmót árið 2000 og gerður verði samningur um þátttöku ríkissjóðs í verkefninu. Lögð er til 0,3 millj. kr. hækkun á viðfangsefninu Íþróttir aldraðra. Óskað er eftir 3 millj. kr. hækkun á fjárveitingum til Snorrastofu í Reykholti til fasteignakaupa. Utanrrn. Gerð er tillaga um að hækka framlag til Útflutningsráðs um 20 millj. kr. Í fyrirhuguðum lagabreytingum er gert ráð fyrir breytingum á markaðsgjaldi og hafa þær m.a. í för með sér 20 millj. kr. hærri tekjur en áætlað var í frumvarpi til fjárlaga fyrir næsta ár. Tekjur þessar renna í ríkissjóð en samsvarandi fjárhæð er ráðstafað til Útflutningsráðs. Hérðasskógar. Lögð er til 5 millj. kr. hækkun á fjárframlögum til að stækka skógræktarsvæðið á Fljótsdalshéraði til norðurs. Lögð er til 3 millj. kr. hækkun til Jarðasjóðs og Jarðeigna ríkisins vegna endurskipulagningar í rekstri og nýrrar löggjafar um sjóðinn. Gerð er tillaga um sérstakar greiðslur í landbúnaði upp á 7,5 millj. kr. tímabundna fjárveitingu til að kosta slátrun 1.600 hrossa og sporna þannig við ofbeit. Undir dóms- og kirkjumrn. er lagt til að veitt verði 2,4 millj. kr. tímabundið framlag til rannsóknar á viðurlögum við afbrotum og þróun þeirra. Rannsóknin varðar dóma vegna líkamsmeiðinga, kynferðisafbrota og fíkniefnabrota. Héraðsdómstólar. Lagt er til að launagjöld héraðsdómstóla verði hækkuð um 11,4 millj. kr. vegna úrskurðar Kjaradóms um laun dómstjóra og héraðsdómara sem gildir frá 1. júlí 1998. Sambærileg tillaga er gerð við 3. umr. frumvarps til fjáraukalaga fyrir árið 1998. Jafnframt er lagt til að dómstólaráð fái 12 millj. kr. fjárveitingu til tölvubúnaðar héraðsdómstóla og upplýsingakerfis. Gerð er tillaga um 3 millj. kr. hækkun launagjalda vegna starfs lögfræðings hjá Útlendingaeftirlitinu en verkefni hafa aukist við undirbúning Schengen-samkomulags auk þess sem einstaklingum sem leita eftir pólitísku hæli á Íslandi hefur fjölgað. Schengen-samstarf. Lagt er til að framlag til tækja og búnaðar verði hækkað um 72,2 millj. kr. vegna kostnaðar við upplýsingakerfi fyrir Schengen. Kostnaður Íslands við sameiginlegt útboð Norðurlanda á upplýsingakerfunum nemur 82,2 millj. kr. Að auki bætist við kostnaður innan lands vegna aðlögunar á hugbúnaði og kaupa á vélbúnaði. Er sá kostnaður metinn 40--60 millj. kr. og kemur um helmingur hans til greiðslu á næsta ári. Hér er reiknað með að 20 millj. kr. falli til á næsta ári. Á móti framangreindum kostnaðarauka koma 20 millj. kr. vegna uppsafnaðra heimilda áranna 1997--98 og á næsta ári er þegar áætlað fyrir 10 millj. kr. á þessum lið. Alls er því lögð til hækkun að fjárhæð 72,2 millj. kr. Gerð er tillaga um 2,5 millj. kr. hækkun til sýslumannsembættisins á Blönduósi til að styrkja löggæslu í umdæminu. Húsnæði og búnaður sýslumanna. Gerð er tillaga um 5 millj. kr. hækkun á liðnum til kaupa á tækjum og búnaði. Biskup Íslands. Gerð er tillaga um 12 millj. kr. framlag til Hólanefndar til byggingar Auðunarstofu á Hólum í Hjaltadal. Félmrn. Þar er lögð til 1 millj. kr. hækkun til aðalskrifstofu vegna stofnunar fjölskylduráðs til viðbótar við 2 millj. kr. fjárveitingu sem áður var komin inn í fjárlagafrv. Gerð er tillaga um 4 millj. kr. til Jafnréttisráðs vegna launakostnaðar og 2 millj. kr. vegna þáltill. um aðgerðir til að auka hlut kvenna í stjórnmálum og sérstakrar nefndar sem skipuð var í því skyni. Barnaverndarstofa. Lagt er til að framlag til viðfangsefnisins Heimili fyrir börn og unglinga verði lækkað um 8 millj. kr. Við 2. umr. fjárlaga fyrir árið 1999 var veitt fé til Krossgatna. Fjárhæð þessi er nú millifærð á fjárlagalið 999 Félagsmál, ýmis starfsemi á nýtt viðfangsefni, Krossgötur. Hér er um millifærslu að ræða en ekki lækkun til verkefnisins. Þá er gert ráð fyrir 67 millj. kr. hækkun framlags til fatlaðra. Hún er þríþætt: Í fyrsta lagi 60 millj. kr. og hef ég gert grein fyrir þeirri hækkun áður í ræðu minni. Þá er lagt til að handverkstæðið Ásgarður, sem er verndaður vinnustaður fyrir fatlaða að Lækjarbotnum í Reykjavík, fái 5 millj. kr. tímabundna fjárveitingu til að breyta húsi sem það fékk að gjöf í vor og reisa viðbyggingu fyrir starfsemi sína. Loks er farið fram á sérstaka tímabundna fjárveitingu til viðfangsefnaliðar 1.90 Ýmis verkefni að fjárhæð 2 millj. kr. til að styrkja fjölskyldu til að annast tvö alvarlega veik börn sín. Styrktarfélag vangefinna. Gerð er tillaga um 10 millj. kr. hækkun fjárveitinga til þriggja dagvistunarstofnana. Í fyrsta lagi er lögð til 3 millj. kr. hækkun til viðfangsefnisins 1.60 Dagvistun Lækjarási, í öðru lagi 3 millj. kr. hækkun til viðfangsefnisins 1.61 Dagvistun Bjarkarási og loks 4 millj. kr. hækkun á framlagi til viðfangsefnisins 1.62 Dagvistun Lyngási. Framlag til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga hækkar um 20 millj. kr. í kjölfar endurskoðunar á tekjum ríkissjóðs fyrir árið 1999. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1999 er í útgjöldum Atvinnuleysistryggingasjóðs gert ráð fyrir tæplega 3% atvinnuleysi. Í ljósi spár Þjóðhagsstofnunar um 2,5% atvinnuleysi á næsta ári er lagt til að útgjöld vegna atvinnuleysisbóta lækki um 230 millj. kr. Í frumvarpi til fjárlaga var gert ráð fyrir að atvinnutryggingagjald lækkaði úr 1,15% í 1% af gjaldstofni. Nú hefur verið horfið frá því og verður gjaldið óbreytt. Þá hafa spár um stofn atvinnutryggingagjalds verið endurmetnar. Tekjur af atvinnutryggingagjaldi verða því um 500 millj. kr. hærri en áætlað var í frumvarpinu og breytist tekjuáætlun fjárlaga samsvarandi. Miðað við spá um atvinnuleysi og áætlaðar tekjur af atvinnutryggingagjaldi myndast um 700 millj. kr. inneign Atvinnuleysistryggingasjóðs hjá ríkissjóði á næsta ári. Er það í samræmi við áform um að sjóðurinn byggi upp eignir þegar vel árar og gangi á þær ef atvinnuleysi eykst. Þannig mun sjóðurinn virka til jöfnunar á sveiflum í atvinnulífinu. Félagsmál, ýmis starfsemi. Gerð er tillaga um 15,7 millj. kr. hækkun á fjárveitingum til þessa liðar. Gert er ráð fyrir nýju viðfangsefni, Krossgötur, endurhæfingarheimili, eins og ég hef gert grein fyrir áður, og er millifært framlag til þeirra af fjárlagalið 400 Barnaverndarstofa. Þá er gerð tillaga um 5 millj. kr. hækkun á viðfangsefninu Ýmis framlög, og er þar um tímabundna fjárveitingu að ræða til Súðavíkurhrepps. Í þriðja lagi er óskað eftir að meðferðarheimilið Byrgið fái 2 millj. kr. fjárveitingu til reksturs. Að lokum er lögð til 0,7 millj. kr. hækkun á viðfangsefninu Félagasamtök, styrkir og er gert ráð fyrir að framlagið renni til Landssambands aldraðra. Þá lækkar framlag til Blindrafélagsins um 1,5 millj. kr. Það er millifærsla en ekki lækkun og við það hækkar óskipt fjárhæð jafnmikið. Heilbr.- og trmrn. Gerð er tillaga um 8 millj. kr. hækkun framlags til Tryggingastofnunar ríkisins. Er það vegna þess að Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins flutti starfsemi sína frá Tryggingastofnun fyrr á þessu ári og er þetta til að mæta sameiginlegum kostnaði sem hann tók þátt í áður. Kostnaður Tryggingastofnunar vegna brotthvarfs lífeyrissjóðsins nemur 10 millj. kr. á ári. Þá er liðurinn Bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. Vegna endurskoðunar á áætlun Tryggingastofnunar ríkisins byggðri á útgjöldum janúar til október 1998 og áforma um að bætur hækki um 4% í stað 3,65% frá 1. jan. 1999 eru eftirfarandi breytingar lagðar til: Framlag til umönnunarbóta hækki um 20 millj. kr., ekkju- og ekkilsbætur lækki um 10 millj. kr., heimilisuppbætur hækki um 10 millj. kr., sérstök heimilisuppbót lækki um 5 millj. kr. og uppbætur lækki um 65 millj. kr. Gerð er tillaga um hækkun á liðnum Lífeyristryggingar sem nemur alls 360 millj. kr. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að framlag til tekjutryggingar ellilífeyrisþega hækki alls um 150 millj. kr. og eru skýringar á því af tvennum toga. Annars vegar er farið fram á 210 millj. kr. hækkun á framlögum. Er það í samræmi við áform um talsverða hækkun á frítekjumörkum ellilífeyrisþega sem ætlað er að draga úr þeim áhrifum sem tekjur maka hafa á bótagreiðslur. Þannig er ráðgert að frítekjumörk hjóna sem bæði eru ellilífeyrisþegar hækki úr 28.156 kr. á mánuði í 40.224 kr. Er þá því marki náð að frítekjumark hjóna er það sama og tveggja einhleypinga með ellilífeyri, en það er 30% lægra nú. Einnig er gert ráð fyrir að frítekjumark annars hjóna sem er ellilífeyrisþegi hækki úr 20.112 kr. á mánuði í 30.168 kr. þannig að það njóti 50% hærri frítekjumarka en einhleypur vegna hærri fjölskyldutekna. Frítekjumörk vegna tekna úr lífeyrissjóðum eru óbreytt. Með breytingunum er stefnt að því að draga úr skerðingu bóta vegna tekna maka þannig að lífeyrisþegar haldi eftir meira af sjálfsaflatekjum sínum en áður var. Hins vegar er farið fram á 60 millj. kr. lækkun vegna endurskoðaðrar áætlunar Tryggingastofnunar ríkisins byggðri á útgjöldum janúar til október 1998 og áforma um að bætur hækki um 4% í stað 3,65% frá 1. janúar 1999. Þá er lögð er til breyting á framlögum til tekjutryggingar sem nemur alls 170 millj. kr. og er hún einnig af tvennum toga. Annars vegar er lögð til 190 millj. kr. hækkun á framlögum og er það í samræmi við áform um mikla hækkun á frítekjumörkum örorkulífeyrisþega sem ætlað er að draga úr þeim áhrifum sem tekjur maka hafa á bótagreiðslur. Einnig er lögð til hækkun á frítekjumarki einhleypinga sem eru öryrkjar en sérstök frítekjumörk vegna tekna úr lífeyrissjóðum eru felld inn í almenn frítekjumörk örorkulífeyrisþega. Þannig hækka frítekjumörk hjóna sem bæði eru örorkulífeyrisþegar úr 14.178 kr. á mánuði í 30.168 kr. Frítekjumark einhleypinga sem eru öryrkjar hækkar úr 20.112 kr. í 30.168 kr. á mánuði. Einnig er gert ráð fyrir að frítekjumark annars hjóna sem er örorkulífeyrisþegi hækki úr 20.112 kr. á mánuði í 45.252 kr. þannig að það njóti 50% hærri frítekjumarka en einhleypur vegna hærri fjölskyldutekna. Með breytingunum er að því stefnt að lífeyrisþegar haldi eftir meira af sjálfsaflatekjum sínum en áður. Samtals er áætlað að breytingin kosti 190 millj. kr. á ári og er farið fram á aukna fjárheimild sem því nemur. Hins vegar er farið fram á 20 millj. kr. lækkun vegna endurskoðaðrar áætlunar Tryggingastofnunar ríkisins byggðrar á útgjöldum janúar til október 1998 og áforma um að bætur hækki um 4% í stað 3,65% frá 1. janúar 1999. Til viðbótar þessu eru lagðar til nokkrar breytingar vegna endurskoðunar á áætlun Tryggingastofnunar ríkisins byggðri á útgjöldum janúar til október 1998 og áforma um að bætur hækki um 4% í stað 3,65% frá 1. janúar 1999. Þannig er lagt til að framlag til ellilífeyris hækki um 70 millj. kr., framlag til örorkustyrks lækki um 10 millj. kr., barnalífeyrir lækki um 15 millj. kr., framlag til fæðingarorlofs lækki um 15 millj. kr. og loks hækki framlag til óskipts liðar, 1.91 Annað um 10 millj. kr. Lögð er til 11,1% hækkun á framlagi til sjúkratrygginga vegna endurskoðunar á áætlun um lækniskostnað. Gerð er tillaga um 1,5 millj. kr. fjárveitingu til að hægt sé að ráða félagsráðgjafa við Sjónstöð Íslands. Á móti lækkar fjárveiting til Blindrafélagsins en það hefur ekki áhrif heildarfjárhæð þess liðar þar sem óskipt fjárhæð hans hækkar jafnmikið en ráðning félagsráðgjafa er undir þessum lið. Lagt er til að veittar verði 25 millj. kr. til tækjakaupa á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Lagt er til að framlag til bygginga sjúkrahúsa, heilsugæslustöðva og læknisbústaða hækki um 12 millj. kr. Fjárhæðin skiptist á eftirfarandi hátt: Til Sjúkrahúss Suðurlands eru veittar 4 millj. kr. til að gera nýtingaráætlun fyrir sjúkrahúsið og kanna hvort heppilegt sé að byggja við það álmu í stað hjúkrunarheimilisins Ljósheima og láta fara fram áætlunargerð í framhaldi af því í samræmi við lög um skipan opinberra framkvæmda. Til sjúkrahússins á Hólmavík eru veittar 4 millj. kr. til endurbóta og til Sjúkrahúss Sauðárkróks eru veittar 4 millj. kr. vegna þátttöku ríkissjóðs í kostnaði við endurhæfingardeild. Farið er fram á 305,9 millj. kr. til hækkunar á liðnum Heilbrigðismál, ýmis starfsemi. Í fyrsta lagi er lagt til að veitt verði 251,9 millj. kr. framlag til að mæta áhrifum af nýlegum aðlögunarsamningum sem gerðir hafa verið við ýmis félög háskólamenntaðra starfsmanna á heilbrigðisstofnunum, svo sem meinatækna, röntgentækna, líffræðinga, sjúkraþjálfara o.fl., umfram það sem þegar hefur verið gert ráð fyrir í fjárlagafrumvarpi. Sundurliðun framlagsins á einstakar stofnanir er sýnd í sérstöku yfirliti I með breytingartillögum. Þá er lagt til að fjárveiting liðarins verði hækkuð um 44,9 millj. kr. í kjölfar endurmats á launakostnaði heilbrigðisstofnana vegna úrskurðar kjaranefndar um laun heilsugæslulækna. Við gerð mats sem lagt var til grundvallar í fjárlagafrumvarpi 1999 lágu ekki nægilega skýrt fyrir forsendur um aukna þörf fyrir afleysingar sem leiðir af auknum rétti heilsugæslulækna til vaktafría. Þær forsendur hafa nú verið endurskoðaðar. Þá hefur kjaranefnd breytt viðmiðunum í fyrri úrskurði um einingagreiðslur með tilliti til fjölda íbúa á hvern lækni. Sundurliðun fjárveitingarinnar á einstakar stofnanir er sýnd í sérstöku yfirliti III með breytingartillögum. Loks er gerð tillaga um 9,1 millj. kr. fjárveitingu sem skipt verði á milli hjúkrunarheimila og daggjaldastofnana í samræmi við sundurliðun í sérstöku yfirliti II með breytingartillögum. Hækkunin er ætluð til að mæta endurmati á áhrifum af kjarasamningum lækna umfram það sem þegar hefur verið gert ráð fyrir í fjárlagafrumvarpi. Aukningin samkvæmt endurmatinu er almennt minni háttar þar sem vægi launagreiðslna til lækna er fremur lágt í heildarlaunagjöldum þessara stofnana. Sambærilegar tillögur eru gerðar við 3. umræðu frumvarps til fjáraukalaga fyrir árið 1998. Heilsugæslustöðin Mosfellsbæ. Gerð er tillaga um að hækka fjárveitingu til hennar um 2 millj. til að fjölga starfsfólki í heimahjúkrun. Þá er komið að fjmrn. Þar er gert ráð fyrir að veittar verði 5 millj. kr. til ríkisskattstjóra til að undirbúa breytingar á framtals- og álagningarkerfum sem notuð eru við skattheimtu ríkisins. Farið er fram á 5 millj. kr. hækkun til skatta- og tollamála til að gera sérstakt þjónustuátak í skattkerfinu og ráða mann til að skipuleggja og koma á þjónustu á skattstofunum með það fyrir augum að veita skattborgurum sem bestar upplýsingar um skatta, leiðbeina þeim um rétt þeirra og veita þeim leiðsögn um málsmeðferð. Óskað er eftir 110 millj. kr. hækkun á liðnum Útgjöld samkvæmt heimildarákvæðum. Annars vegar er lagt til að framlög vegna kostnaðar við heimildarákvæði skv. 7. gr. fjárlaga hækki um 80 millj. kr. Áformað er að framlaginu verði ráðstafað til verkefna á sviði atvinnuþróunar og nýsköpunar í atvinnulífinu á svæðum sem ekki njóta góðs af stóriðju. Hins vegar er farið er fram á 30 millj. kr. viðbótarframlag til að mæta kostnaði við ýmis tilefni til ráðstafana samkvæmt heimildarákvæðum fjárlagafrumvarpsins sem gerð er grein fyrir í 7. gr. fjárlaganna. Gerð er tillaga um að fjárheimild liðarins Launa- og verðlagsmál verði hækkuð um 100 millj. kr. til að mæta ýmiss konar endurmati á launaútgjöldum stofnana sem eftir er að ganga frá og ýmsum ófyrirséðum breytingum sem kunna að verða á launakjörum á árinu, m.a. vegna nýrra úrskurða kjaranefndar. Undir Vegagerðinni er lagt til að styrkir til sérleyfishafa hækki um 34 millj. kr. Hér er ekki um útgjaldaaukningu að ræða þar sem felld eru brott úr lögum um fjáröflun til vegagerðar ákvæði um endurgreiðslur til sérleyfishafa. Við þá lagabreytingu hækka tekjur af þungaskatti um samsvarandi upphæð. Gert er ráð fyrir að Vegagerðin annist úthlutun umræddra styrkja með tilliti til aksturs og stöðu einstakra sérleiða í samgöngukerfinu. Óskað er eftir 26,6 millj. kr. hækkun til Siglingastofnunar Íslands og er hún af þrennum toga. Að framlag hækki um 9,6 millj. kr. til samræmis við hafnaáætlun. Við vinnslu frumvarps til fjárlaga fyrir árið 1999 lá tillaga til þingsályktunar um hafnaáætlun ekki fyrir. Samkvæmt framlagðri áætlun sem nú liggur fyrir eiga framkvæmdir að vera 9,6 millj. kr. hærri. Þá er gerð tillaga um 9 millj. kr. hækkun á fjárveitingu til Hafnabótasjóðs vegna niðurfellingar á skuldum hafnarsjóðs Breiðdalshrepps. Loks er farið fram á 8 millj. kr. hækkun framlaga vegna fyrirsjáanlegrar lækkunar sértekna. Þegar níu mánaða uppgjör stofnunarinnar 1998 er athugað bendir margt til þess að tekjur verði nokkru lægri en ráð var fyrir gert og virðist ástæðan einkum veruleg aukning stjórnvaldsverkefna sem fjármögnuð eru af fjárlögum og stofnunin hefur ekki tekjur af. Flugmálastjórn. Farið er fram á að framlag til rekstrar Flugmálastjórnar hækki um 6,9 millj. kr. vegna endurmats á hækkun lífeyrisiðgjaldagreiðslna, en ég hef áður gert grein fyrir ástæðum þess við umræður um fjáraukalög, og sömuleiðis um hækkun á um 11 millj. kr. til flugvalla. Hún er af sömu ástæðum. Ég gerði grein fyrir þessu í framsögu minni um frv. til fjáraukalaga áðan. Gerð er tillaga um að niðurgreiðsla á rafhitun hækki um 100 millj. kr. Gert er ráð fyrir að framlag til Neytendasamtakanna hækki um 2 millj. kr., en nú liggur fyrir þjónustusamningur um verkefni á sviði neytendamála og það framlag er til að standa straum af honum. Umhverfisráðuneyti. Lögð er til 2,2 millj. kr. hækkun fjárveitingar til rannsókna á botndýrum á Íslandsmiðum. Gerð er tillaga um að framlag til Landmælinga Íslands hækki um 2,2 millj. kr. Alls hækka útgjöld um 15 millj. kr. vegna stafrænnar kortagerðar en á móti hækka sértekjur um 12,8 millj. kr. Farið er fram á 11,5 millj. kr. hækkun framlags til Veðurstofunnar. Annars vegar er lagt til að framlög til stofnkostnaðar hækki um 10 millj. kr. til kaupa og leigu á nýjum jarðskjálftamælum og nauðsynlegum tækjabúnaði þeim tengdum. Vegna tíðra jarðskjálfta á Suðvesturlandi nýverið þykir ástæða til að fylgjast nánar með jarðskorpunni með eflingu rannsókna. Fyrirhugað er að rannsaka spennubreytingar og hnik í jarðskorpunni á Reykjanesskaga og austur í Ölfus. Til viðbótar stofnkostnaðinum er einnig lagt til að framlag til reksturs hækki um 1,5 millj. kr. Er tillagan í samræmi við niðurstöður álitsgerðar fjögurra sérfræðinga sem tilnefndir voru af vísindamannaráði Almannavarna. Hins vegar er lagt til að framlög til reksturs hækki um 1,5 millj. kr. vegna reksturs og úrvinnslu upplýsinga úr nýjum jarðskjálftamælum á Suðvesturlandi og í nágrenni höfuðborgarinnar. Þá er gerð tillaga um að vaxtagjöld ríkissjóðs lækki um 300 millj. kr. en greiddir vextir um 700 millj. kr. í samræmi við endurskoðaða áætlun um þróun þessara útgjalda. Þá eru skýringar við brtt. við sundurliðun í B-hluta. Framlag til Ríkisútvarpsins hækkar um 80 millj. kr. og rekstrargjöld um sömu fjárhæð vegna hækkunar afnotagjalda sem ég hef áður minnst á. Framlag ríkisins til Sinfóníuhljómsveitar Íslands var hækkað um 5,2 millj. kr. við 2. umræðu. Ég hef áður gert grein fyrir þeirri hækkun og einnig hækkun um 4,7 millj. kr. en áætlað er að þessi breyting leiði til þess að rekstrargjöld hljómsveitarinnar aukist samtals um 20,4 millj. kr. og er þá miðað við að hljómsveitin afli sjálf 2,7 millj. kr. meiri tekna og að framlag annarra rekstraraðila en ríkisins hækki um 7,8 millj. kr. á móti 9,9 millj. kr. hækkun ríkisframlagsins. Þá er leiðrétting á framlagi til Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar til hækkunar um 13 millj. kr. og verður þá 146 millj. kr. Framlagið samanstendur af 91 millj. kr. frá Flugmálastjórn á Keflavíkurflugvelli og 55 millj. kr. af flugmálaáætlun á fjárlagalið 10-472-6.91 Framlag til framkvæmda við Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Lagt er til að mismuninum, 13 millj. kr., verði varið til að greiða niður lán örar en gert var ráð fyrir áður. Áætlun Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins hefur verið endurskoðuð. Í endurskoðaðri áætlun, sem byggir á sölutölum fyrstu 11 mánuða líðandi árs, er gert ráð fyrir að tekjur hækki nokkuð frá fyrri áætlun eða um 446 millj. kr. eða 4,4%. Jafnframt er áætlað að rekstrargjöld hækki um 346 millj. kr. Þar af eru 309 millj. kr. vegna vörunotkunar, 15 millj. kr. vegna aukinna greiðslna í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og 22 millj. kr. vegna nýrra áfengisútsala, í Mosfellsbæ, á Dalvík, á Þórshöfn og í Grindavík. Þá eykst fjárfesting um 20 millj. kr. vegna nýrra verslana og endurnýjunar á tölvukerfi. Gert er ráð fyrir að greiðslur fyrirtækisins í ríkissjóð aukist um 82 millj. kr. frá fjárlagafrumvarpi og verði 2.908 millj. kr. Þar af eru 2.647 millj. kr. magnálagning en afgangurinn, 261 millj. kr., er arður af eigin fé. Þá er komið að Rafmagnsveitum ríkisins. Í endurskoðaðri áætlun um rekstur Rafmagnsveitna ríkisins er miðað við að ríkissjóður dragi úr samningsbundinni 194 millj. kr. arðkröfu á árinu 1999 um 44 millj. kr. til þess að auka rannsóknar- og þróunarstarf hjá fyrirtækinu, m.a. jarðhitaleit á köldum svæðum. Samkvæmt þessu verður arðgreiðsla til ríkissjóðs 150 millj. kr. og greiðir ríkissjóður fyrirtækinu sömu fjárhæð til baka. Þar af verður 139 millj. kr. ráðstafað til styrkingar dreifikerfis í sveitum og 11 millj. kr. til rannsóknar- og þróunarverkefna. Þá eru skýringar við brtt. í C-hluta. Þar er fyrst á blaði Byggðastofnun. Þar hækkar framlag um 300 millj. kr. Ég hef gert grein fyrir þeirri hækkun áður. Í reglugerð um Byggðastofnun verður kveðið á um að þátttaka Byggðastofnunar nemi mest 40% af hlutafé í viðkomandi eignarhaldsfélagi. Áætlun Lánasjóðs íslenskra námsmanna hefur verið endurskoðuð. Samkvæmt endurskoðaðri áætlun verða fjármagnsgjöld 1.930 millj. kr. sem er 170 millj. kr. minna en gert var ráð fyrir í fjárlagafrumvarpi. Jafnframt er áætlað að afborganir af löngum lánum verði um 2.200 millj. kr. sem er 200 millj. kr. lækkun frá fyrri áætlun. Þetta leiðir til þess að fyrirhugaðar lántökur minnka um 400 millj. kr. og verða þá 3.100 millj. kr. á árinu 1999. Önnur rekstrargjöld sjóðsins hækka um 17 millj. kr. og verða 232 millj. kr. Breyting skýrist í fyrsta lagi af 21 millj. kr. auknum kostnaði við rekstur skrifstofu og málskotsnefnd sem er áætlaður alls 159 millj. kr. á næsta ári. Í öðru lagi er gert ráð fyrir 8 millj. kr. minni útgjöldum vegna vaxtastyrks sem er áætlað að nemi samtals 50 millj. kr. og að lokum er 4 millj. kr. hækkun á ríkisábyrgðargjaldi sem talið er nema 23 millj. kr. á næsta ári. Þá er áætlað fyrir 7 millj. kr. til viðbótar við þær 16 millj. kr. sem eru fyrir til fjárfestingar í tölvukerfi. Framangreindar breytingar hafa ekki áhrif á framlag ríkisins sem er 57,6% af áætluðum útlánum sjóðsins eða 1.810 millj. kr. á árinu 1999. Í áætlun um rekstur Lánasjóðs landbúnaðarins eru aðrar rekstrartekjur taldar nema 157 millj. kr. Hið rétta er að sjóðurinn verður á árinu 1999 fjármagnaður með 147 millj. kr. framlagi til rekstrar úr ríkissjóði auk þess sem áætlað er að hann afli sjálfur 10 millj. kr. tekna. Áætlun um sjóðinn er leiðrétt til samræmis við þetta. Íbúðalánasjóður, húsbréfadeild. Samkvæmt upplýsingum frá sjóðnum verða húsbréfalán 700 millj. kr. meiri en gert var ráð fyrir í áætlun fyrir húsbréfadeild Íbúðalánasjóðs í frv. til fjárlaga fyrir árið 1999 og verður nýjum lánveitingum mætt með því að gefa út húsbréf. Íbúðalánasjóður, viðbótarlán. Veitt lán aukast um 120 millj. kr. frá áætlun í ljósi nýrra upplýsinga frá sveitarfélögunum að veita þurfi lán vegna 927 íbúða sem er fjölgun um 147 íbúðir frá fyrri áætlun. Áformað er að lánveitingar verði fjármagnaðar með sölu húsnæðisbréfa. Þá er áætlað að fjármunatekjur og fjármagnsgjöld aukist um 10 millj. kr. vegna aukinna lánveitinga og er gert ráð fyrir að útlánsvextir ráðist af þeim vöxtum sem standa sjóðnum til boða. Íbúðalánasjóður, byggingarsjóðir ríkisins og verkamanna. Samkvæmt endurskoðuðum áætlunum sjóðsins verða afborganir af veittum lánum 250 millj. kr. meiri en áætlað var í frv. til fjárlaga fyrir árið 1999. Áætlað er að afborganir af teknum lánum hækki um sömu fjárhæð og hefur breytingin því ekki áhrif á greiðslustöðu sjóðsins. Ég hef lokið við að gera grein fyrir þeim brtt. sem fluttar eru við fjárlögin. Fyrir liggja tillögur um breytingar á 7. gr. á þskj. 555. Ég mun ekki fara yfir þær sérstaklega í framsögu minni en get komið að einstökum þáttum þeirra ef tilefni gefst til síðar. Einnig flyt ég ásamt hv. þm. Sturlu Böðvarssyni síðbúna brtt. á þskj. 580 sem varðar íbúðir í félagslega íbúðakerfinu og veitir heimild til að semja við sveitarfélög og samtök þeirra um uppgjör vegna innlausna íbúða í félagslega íbúðakerfinu. Ekki liggur fyrir hvað þetta leiðir til mikilla útgjalda en niðurstaðan varð að veita þessa heimild á 7. gr. fjárlaga. Ég hef nú lokið við að gera grein fyrir þeim brtt. sem meiri hluti fjárln. flytur við 3. umr. fjárlaga. Ég vil að lokum endurtaka þakkir mínar við 2. umr. til meðnefndarmanna minna, bæði í minni og meiri hluta, fyrir ágætt samstarf sem engan skugga hefur borið á milli umræðna. Eins þakka ég starfsfólki því sem hefur aðstoðað okkur á allan hátt við að ganga frá þeim viðamiklu pappírum sem fylgja þessari fjárlagagerð við báðar umræður. Það er ærið verk að koma þessu öllu heim og saman og ég vil flytja því fólki innilegar þakkir.

Herra forseti. Gjarnan hefði ég viljað sjá meiri afgang á þessum tímum góðæris og eyðslu bæði einstaklinga og sveitarfélaga 10--20 milljarða. En það varð ekki niðurstaða hv. fjárln. Ég bendi líka á uggvænlegan vöxt erlendra skulda. Þær vaxa um 140 millj. á hverjum vinnudegi. Sumir kynnu að draga þá ályktun að þjóðin ætli að hætta að vinna. Skuldirnar eru nú komnar upp í 1,1 millj. á hvern íbúa. Þakka ber að ekki skuli lengur vera halli á ríkissjóði og að atvinnuleysi skuli vera lítið. Lántaka ríkissjóðs er minni þannig að hér er ýmislegt gott þó einnig séu áðurnefndir gallar. Herra forseti. Ég er með spurningu til hv. formanns fjárln. Á lið 205 er tillaga um 70 millj. kr. fjárveitingu til framkvæmda á Alþingisreit þar sem heildarkostnaður er 400 millj. Ég hef einhvern tíma heyrt að heildarkostnaðurinn við allt dæmið sé 5.000 millj. Getur hv. þm. upplýst mig um það? Þá er á bls. 3 skrýtinn liður, 891 Sérstakar greiðslur í landbúnaði. Gerð er tillaga um 7,5 millj. kr. tímabundna fjárveitingu til að kosta slátrun á 1.600 hrossum og sporna þannig við ofbeit. Þetta eru 5.000 kr. hross. Hvað er þetta?

Herra forseti. Svo ég byrji á byggingaráformum Alþingis á þetta við um þjónustuskála sem ætlunin er að byggja við hliðina á þinghúsinu. Áætlaður kostnaður við byggingu hans er 400 millj. kr. Engar ákvarðanir hafa verið teknar um frekari nýbyggingar fyrir Alþingishúsið. Á okkar borði er ekkert frekar um það. Varðandi hrossin er um beiðni frá Landssambandi hrossabænda að ræða. Ofbeit hrossa hefur verið vandamál að undanförnu og samkvæmt þeirri umsókn sem fyrir liggur er ætlunin að flytja þetta kjöt út til þróunarhjálpar eða hjálparstofnana og greiða fyrir því að hrossum verði fargað. Eins og ég sagði í framsöguræðu minni er þetta til að sporna við ofbeit hrossa.

Herra forseti. Ég teldi brýnna að Alþingi gengi fram fyrir skjöldu í sparnaði í stað þess að fara út í framkvæmd sem er um 6 millj. á hvern þingmann við að byggja skála sem ég sé ekki að nein þörf sé fyrir. Starfsaðstaða þingmanna er verulega góð, ég er mjög ánægður með starfsaðstöðuna. Ekki kvarta ég. Varðandi hrossin verð ég að spyrja: Hvernig stendur á því að það kostar 5 þúsund krónur að slátra einu hrossi? Er verið að greiða niður hrossin sjálf og er þá ekki réttara að færa þetta sem þróunarhjálp en sem niðurgreiðslu á slátrun? Eða er verið að styrkja menn sem hafa farið út í of mikla hrossarækt?

Herra forseti. Ég get alveg verið sammála því að starfsaðstaða þingmanna hefur stórbatnað á síðustu árum. Hins vegar þarf ekki að lýsa því fyrir hv. þingmönnum að húsnæði þingsins er óhagkvæmt og óhagkvæmt að reka starfsemi þingsins í öllum þeim húsum sem staðsett eru hér í Kvosinni. Það þarf ekki að lýsa því fyrir hv. þm. Þetta hús er eitt skref til að bæta þar úr og bæta aðgengið að þinginu. Frekari byggingar hafa ekki verið ákveðnar og eru ekki á okkar borði nú um þessar mundir eins og ég tók fram áður. Varðandi hrossin, þá er þetta að hluta til hvati til eigenda hrossanna til að slátra þeim. Hrossakjöt hefur verið verðlítið. Hluti af þessu er sláturkostnaður og hluti greiðsla til bændanna. Það má vel vera að heppilegra hefði verið að vista þennan lið undir þróunarhjálp en þetta er vistað sem sérstakar greiðslur í landbúnaði og tillagan hljóðar þannig.

Herra forseti. Eins og ég gat um í umræðu um þetta mál tel ég réttara að sá talsmaður sem börnum er skipaður þegar kemur til forræðisdeilna eða þegar skylda á ungling til að fara inn á heimili gegn vilja hans verði skipaður af umboðsmanni barna sem er óháður málinu en ekki af barnaverndarnefnd sem er aðili að málinu og er að skylda barnið til að fara inn í viðkomandi stofnun. Frá sjónarhorni barnsins er barnaverndarnefnd yfirleitt í stöðu andstæðings barnsins en ekki sem vinur. Ég tel að mjög mikilvægt sé að sá talsmaður sem barnið á að hafa njóti trausts barnsins og hann þurfi því að vera utanaðkomandi og ég tel eðlilegast að umboðsmaður barna tilnefni hann.

Herra forseti. Ég hef borið fram fyrirspurn um það hversu oft hafi verið skipaðir talsmenn í málefnum barna samkvæmt lögunum um börn og unglinga og samkvæmt barnalögum og það er afar sjaldgæft, og ég talaði um það við 1. umr. þessa máls að það ætti e.t.v. að setja það sem skyldu að skipa börnum talsmann. Við kölluðum á fund nefndarinnar fulltrúa frá barnaverndarnefndum og um þetta var umræða. Ég er þeirrar skoðunar að ekki sé tímabært miðað við þetta frv. sem er takmarkað breytingafrv. að fara í jafnítarlega breytingu og felst í því að gera að skyldu að skipa börnum talsmenn. Hins vegar er ljóst að það á að gera það þegar um forræðisdeilur er að ræða en það er breyting á barnalögum. Sú tillaga sem hér liggur fyrir, að það sé umboðsmaður barna sem skipar talsmann í þeim tilfellum sem það er gert samkvæmt lögum um vernd barna og ungmenna brýtur fullkomlega í bága við lög og ég er því andvíg.

Hæstv. forseti. Þessi brtt. brýtur í bága við lögin um umboðsmann barna. Umboðsmaður barna á ekki að skipta sér af einstökum málum einstakra barna heldur að vera talsmaður barna í heild. Þess vegna gengur þessi tillaga ekki.

Herra forseti. Með þínu leyfi vil ég byrja á því að vitna í ljóð Sigurðar Sigurðssonar frá Arnarholti sem heitir Í dag: Í dag er ég ríkur --- í dag vil ég gefa demanta, perlur og skínandi gull. Gakk þú í sjóðinn og sæktu þér hnefa, uns sál þín er mettuð og barmafull. Það er ókeypis allt og með ánægju falt --- og ekkert að þakka, því gullið er valt! Herra forseti. Þetta erindi og mörg önnur úr sama kvæði datt mér í hug þegar verið var að fjalla um tillögur til fjárlaga, breytingu á fjárlögum á milli 2. og 3. umr., ég tala ekki um þegar unnt var að hækka tekjuhlið fjárlaga á þann hátt sem gert var. Fyrir viku var spurt um tekjuhliðina. Þá var því svarað til, herra forseti, að engin ástæða væri til að endurskoða tekjuhliðina, það yrði engin breyting. Breytingin varð sú að tekjuhliðin var hækkuð um 3 milljarða og 708 millj., bara sisona. Það var ýtt á nokkra takka, þá voru til peningar. Það er eðlilegt að mér dytti í hug samlíkingin við ljóðið Í dag. Mér dettur í hug önnur samlíking. Það mætti hugsa sér gott trog fullt af peningum sem væri þannig byggt að aðeins einstakir aðilar ættu aðgang að því. Það er raunin á að það eru sumir sem hafa fengið og aðrir ekki. Þess vegna datt mér í hug ljóðið Í dag og ég minni á að það eru fimm erindi í þessu kvæði og eitt byrjar þannig: Í dag er ég snauður og á ekki eyri. Annað er þannig: Í dag er ég glaður --- í dag vil ég syngja. Það fjórða er: Í dag er ég reiður --- í dag vil ég brjóta, drepa og brenna hér all nið'r í svörð; hengja og skjóta' alla helvítis þrjóta. Og fimmta hefst: Í dag er ég gamall. Ég tel ástæðu til að vitna í þetta dýrt kveðna kvæði Sigurðar Sigurðssonar frá Arnarholti. Herra forseti. Ég á mér persónulegar óskir um fjárframlög til ýmissa þarfra málefna á Vesturlandi, svo sem 100--200 millj. í vegagerð og ýmis aðkallandi málefni. Athyglisvert er að velta fyrir sér hvernig gengið hefur að fara yfir fjárlagatillögurnar sem lágu fyrir hjá ríkisstjórn eins og þetta hefur unnist í hv. fjárln. Það segi ég með fullri virðingu fyrir öllum þeim sem þar sitja. Það er ótrúlegt að söguleg hækkun skuli vera, ekki bara fjárlagatillagna á milli umræðna frá því að frv. var lagt fram þangað til í dag heldur einnig á þeim tímum að engar breytingar eru. Það eru engar breytingar sjáanlegar að sögn færustu manna. Upp á hvað hljóðaði spáin? Spáin hljóðaði upp á að það yrði óbreytt ástand. Hvað gerist? Það urðu til peningar með því að ýta á takka, 3 milljarðar 708 millj. 
             Herra forseti. Vegna frammíkalls um að þetta væri alltaf svona, þá er það ótrúleg að maður sem er búinn að sitja hér í 12 ár skuli láta sér þetta um munn fara. Herra forseti. Ég ætla að gera grein fyrir minnihlutaáliti fjárln. vegna fjárlaga 1999 nú við 3. umr. Endurskoðuð tekjuáætlun ríkissjóðs gerir ráð fyrir að tekjurnar verði 3.708 millj. kr. hærri en í fjárlagafrumvarpinu vegna endurskoðaðra forsendna. Þar af nemur aukning skatttekna um 1.828 millj. kr. og sala eigna er talin skila 1.300 millj. kr. viðbótartekjum miðað við áætlun 1. október sl. Þá er reiknað með að tekjur af virðisaukaskatti muni verða um 400 millj. kr. umfram það sem áætlað var í fjárlagafrumvarpinu. Til viðbótar þessu eru nokkrir smærri tekjuliðir. Framangreindur tekjuauki nægir til að fjárlög sýni tekjuafgang sem nemur um 2,5--2,8 milljörðum kr. Fyrir 2. umræðu fjárlaga var rætt um að þjóðhagsspá fjárlagafrumvarpsins yrði ekki breytt fyrir þá þriðju. Nú hefur spáin hins vegar verið endurskoðuð eins og áður segir og gerir hún m.a. ráð fyrir meiri einkaneyslu og minni samdrætti í fjárfestingu á árinu 1999 en sú fyrri. Þá er aukning í innflutningi nú talin verða tæpt 1% á næsta ári en í fyrri spá var gert ráð fyrir óbreyttum innflutningi milli ára. Tillögur um hækkun útgjalda eru í sögulegu hámarki og nema um 3,5 milljörðum kr. Við 2. umræðu fjárlaga 1999 lágu fyrir tillögur um hækkun útgjalda að fjárhæð um 1.748 millj. kr. Með tillögum meiri hlutans og ríkisstjórnarinnar milli umræðna hafa bæst við ríflega 1.397,9 millj. kr. Í raun nemur þó hækkunin tæpum 1.700 millj. kr. þar sem meiri hlutinn leyfir sér að draga 300 millj. kr. vaxtagjöld frá. Samtals eru þetta því tillögur til aukningar gjalda upp á um 3,5 milljarða kr. Það mun vera staðreynd að aldrei áður hafi útgjaldahlið fjárlagafrumvarps hækkað svo mikið í meðförum nefndar svo að hér er um sögulegan atburð að ræða. Minni hlutinn telur að í þjóðhagsáætluninni felist vanmat á innflutningi og fjárfestingu. Í því sambandi má nefna að innflutningur er talinn munu aukast um einungis 0,9% á árinu 1999 samanborið við 23,3% vöxt á yfirstandandi ári samkvæmt síðustu áætlun. Talið er að fjárfesting dragist saman um 5% samanborið við 23% vöxt í ár. Þessir þættir geta haft talsverð áhrif á tekjuhliðina, einkum þó síðari þátturinn í tengslum við tekjur af vörugjöldum. Þá telur minni hlutinn að með tilliti til þróunar síðustu mánaða séu tekjur af virðisaukaskatti ofáætlaðar um allt að 2 milljarða kr. á þessu ári. Fyrir þessari ofáætlun virðist hins vegar vera áætlað í tekjugrunni virðisaukaskattsins samkvæmt fjárlagafrumvarpinu. Þrátt fyrir ábendingar minni hlutans var á hinn bóginn ekki gerð samsvarandi leiðrétting í fjáraukalögum fyrir árið 1998. Þrátt fyrir að áætlaðar tekjur af sölu eigna séu nú taldar verða um 1.300 millj. kr. hærri en samkvæmt frumvarpinu kann þessi tekjuliður enn að vera verulega rangt áætlaður. Þannig má benda á að ef til kemur að seldur verði um 33% hlutur í Landsbanka og Búnaðarbanka gæti sú sala gefið í kringum 3 milljarða kr. í viðbótartekjur á næsta ári að því gefnu að ríkisstjórnin selji hlutabréf ríkissjóðs á markaðsverði. Tekjur ríkissjóðs hafa aldrei verið áætlaðar hærri, en þær nema 184,8 milljörðum kr. sem er hækkun um 9% milli ára á sama tíma og gert er ráð fyrir 4,9% hagvexti. Það er mjög athyglisvert. Staðan er hins vegar þannig að útlit er fyrir tap af reglulegri starfsemi ríkissjóðs ef eignasalan er tekin frá. Það er einnig mjög athyglisvert. Minni hlutinn telur að flestar þær breytingar sem tillögur hafa verið gerðar um til hækkunar tekna hafi í rauninni legið fyrir við framlagningu frumvarpsins. Þá er ég kominn að því, herra forseti, sem ég greindi frá í upphafi. Minni hlutinn bendir á mikilvægi þess að áætlanir um kaupmátt og þróun einkaneyslu séu byggðar á traustum forsendum, en þessir þættir eru ráðandi um tekjur af sköttum einstaklinga, virðisaukaskatti o.fl. Spár um þessa þætti hafa verið ótrúlega fjarri lagi á síðustu árum. Það er merkilegt, hæstv. fjmrh., að þessar spár skuli ekki vera aðlagaðar betur að þeim aðstæðum sem eru. Ég vík nú að þróuninni 1998. Ljóst er að þjóðhagsforsendur fjárlagaársins 1998 hafa reynst fjarri lagi. Ef að líkum lætur mun einkaneysla aukast um 7 prósentustig umfram þjóðhagsforsendurnar, fjárfesting um tæp 22 prósentustig og innflutningur um rúm 17 prósentustig. Þá er nú spáð að ráðstöfunartekjur heimilanna aukist um tæp 4 prósentustig umfram það sem gert var ráð fyrir í þjóðhagsáætlun. Samkvæmt fjárlögum fyrir árið 1998 voru tekjur ríkissjóðs áætlaðar um 165,8 milljarðar kr. á rekstrargrunni. Samkvæmt fjáraukalagafrumvarpi fyrir árið 1998 er gert ráð fyrir að tekjurnar aukist um 9,1 milljarð kr. frá áætlun fjárlaga eða sem nemur 5,5%. Þrátt fyrir að nú stefni í að tekjur ríkissjóðs á þessu ári verði verulega umfram það sem fjárlög áætluðu hefur ríkisstjórninni ekki tekist að skila ríkissjóði með afgangi. Þannig telur minni hlutinn að miðað við þær forsendur sem nú liggja fyrir verði rekstrarhalli á ríkissjóði á árinu 1998 að fjárhæð 9--10 milljarðar kr. Við vitum hvert rekja má þennan vanda. Þennan halla má að stærstum hluta rekja til rekstrarvanda stóru sjúkrahúsanna sem ekki var að fullu leystur í fjáraukalögum, aukinna launaútgjalda, vanmats á lífeyrisskuldbindingum og ofmats á virðisaukaskatti eins og áður hefur verið getið. Þrátt fyrir góðærið í þjóðarbúskapnum og stórauknar tekjur samfara því hefur ríkisstjórnin ekki náð tökum á hallarekstri ríkissjóðs. Fyrirliggjandi fjárlagatillögur fyrir næsta ár í aðdraganda kosninga gefa alls ekki vonir um að grundvallarbreytingar verði þar á. Minni hlutinn telur að við núverandi aðstæður í efnahagslífinu sé brýnt að styrkja tekjugrundvöll ríkissjóðs og ná þannig fram tveimur markmiðum samtímis, þ.e. að draga úr hallarekstri ríkissjóðs og minnka viðskiptahallann við útlönd. Ef fram heldur sem horfir gæti reynst óhjákvæmilegt að grípa til gengisfellingar krónunnar til að létta á þeim þrýstingi sem þrálátur viðskiptahalli setur á gengið. Þjóðin þekkir af eigin reynslu afleiðingar slíkrar handaflsaðgerðar á verðbólgu, kaupmátt og samkeppnishæfi innlendra iðngreina. Tekjugrundvöll ríkissjóðs má styrkja með virkara skatteftirliti og sérstökum aðgerðum gegn skattsvikum. Þá bendir minni hlutinn á að í góðæri er eðlilegt að sækja aukið fé til sameiginlegra þarfa til atvinnurekstrar með auknum sköttum og ekki síst með breyttum lagaákvæðum um frádrátt einstakra útgjalda frá tekjum. Þegar verr áraði fyrir nokkrum árum var sköttum létt af fyrirtækjum og skattbyrðin flutt yfir á almenning. Nú sýnist rétti tíminn til að snúa þeirri þróun við aftur. Í framhaldsnefndaráliti minni hlutans um fjárlagafrumvarp fyrir árið 1998 var í þessu sambandi sérstaklega bent á mögulega hækkun tryggingagjalds og tekjuskatts á fyrirtæki. Þá liggur fyrir að ónotuð yfirfæranleg rekstrartöp fyrirtækja skipta milljarðatugum og verður ríkissjóður af verulegum skatttekjum vegna þessa við þær aðstæður sem nú ríkja í þjóðarbúskapnum. Möguleg leið í því sambandi gæti falist í því að setja þrengri tímamörk en nú gilda um nýtingu yfirfæranlegs rekstrartaps. Ég vil sérstaklega benda hæstv. fjmrh. á þessar athugasemdir í minnihlutaáliti fjárln., því að þarna liggja möguleikarnir til að greiða virkilega niður skuldir. Staða atvinnurekstrar sem var slæm á árabilinu frá 1990 til 1995 er allt önnur nú en þá enda miklum álögum af honum létt. Nú er staða fyrirtækjanna með ágætum svo sem þarf að vera og því eðlilegt að þau leggi fram fjármuni til sameiginlegra þarfa í formi skatta og með breyttum lagaákvæðum um frádrátt frá tekjum. Minni hlutinn leggur því til að tryggingagjald verði hækkað um 0,5 prósentustig og þannig verði aflað um 1,5 milljarða kr. viðbótartekna. Enn fremur er ekki ósanngjarnt að leggja til að skatthlutfall fyrirtækja hækki í áföngum í 39%. Á næsta ári gætu komið til framkvæmda 2,5% af framangreindri hækkun. Það mundi hafa í för með sér um 500 millj. kr. viðbótartekjur í ríkissjóð. Á heildina litið mundu framangreindar tillögur því skila um 2 milljörðum kr. Ég vek athygli á því, herra forseti, að um leið og minni hlutinn leggur til 2 milljarða kr. tekjuauka í ríkissjóð þá leggur hann fram tillögur til útgjalda um langtum lægri upphæð. Ástæða er til að ítreka fyrri ábendingar um að heimildir til notkunar rekstrartapa eru afar rúmar og þurfa endurskoðunar við. Benda má á að eftir gífurlegan gróða bankanna síðastliðin ár hafa þeir getað nýtt sér þessar rúmu heimildir sínar til frádráttar vegna uppsafnaðra tapa. Minni hlutinn telur ástæðu til að skattar verði lagðir á vegna sérstaks söluhagnaðs aflaheimilda þegar verið er að færa fjármagn út úr atvinnugreininni. Minni hlutinn telur einnig ríka ástæðu til að kanna hversu mikið fjármagn hefur verið flutt úr landi til varðveislu í bönkum í öðrum löndum. Mikil umræða er í þjóðfélaginu um slíka flutninga á fjármunum. Herra forseti. Ég vek sérstaka athygli hæstv. fjmrh. á þessari setningu í minnihlutaálitinu: ,,Minni hlutinn telur einnig ríka ástæðu til að kanna hversu mikið fjármagn hefur verið flutt úr landi til varðveislu í bönkum í öðrum löndum, en það er mikil umræða í þjóðfélaginu um slíka flutninga á fjármunum.`` Því hefur einnig verið fleygt af þekktum fjármálamönnum í Sviss að það sé ótrúlegt hve mikið fjármagn streymi frá þessu litla landi, Íslandi, inn í banka í Sviss. Það væri ástæða til þess að skoða af hverju þetta gerist og hverjir standa á bak við það. Þetta var innskot, herra forseti. Minni hlutinn bendir á að þegar vel árar er brýnt að nota tækifærið til að byggja upp til að geta mætt þeim tíma þegar halla tekur undan fæti. Ætla má að samdráttarskeið geti verið fram undan þrátt fyrir tímabundið hátt fiskverð. Fiskbirgðir eru að safnast upp í Evrópu og Asíu og útflutningur á Bandaríkjamarkað hefur staðið í stað. Því eru blikur fram undan sem taka verður tillit til. Útgjöld ríkisins hafa vaxið í réttu hlutfalli eða því sem næst við tekjuaukningu undanfarinna ára. Það mun reynast örðugt að draga úr útgjöldum þegar þrengra verður í búi. Eina skynsamlega leiðin er sú að auka tekjur til þess að greiða niður skuldir, ekki síst á þeim tímum þegar hagvöxtur er með þeim hætti sem hér hefur ríkt og verður að líkindum --- eða a.m.k. vonandi --- næsta ár. Ég vík þá að lántökum, ríkisábyrgðum og endurlánum. Samkvæmt 5. gr. frumvarps til fjárlaga ársins 1999 var gert ráð fyrir lántökum að upphæð 11,6 milljarðar kr., en sú upphæð er lækkuð í 2 milljarða kr. við 3. umr. Það er vel. Ástæða þessarar breyttu stöðu er að frestað hefur verið greiðslum erlendra skulda og þess vegna mun nú vera fyrir hendi um 6 milljarða kr. inneign ríkissjóðs í Seðlabankanum. Einnig má vísa til endurgreiðslu skulda Landsvirkjunar til ríkissjóðs að upphæð 3,5 milljarðar kr. Þá er gert ráð fyrir 2.825 milljarða kr. viðbótarframlagi úr ríkissjóði sem er áætlað að endurlána þannig að alls er um að ræða 4.825 milljarða kr. lánafyrirgreiðslu til einstakra stofnana á vegum ríkisins. Stofnunum og sjóðum á vegum ríkisins eru auk þess heimilaðar lántökur að upphæð 47,6 milljarðar kr. þannig að samtals eru heimilaðar lántökur sem nema 59,2 milljörðum kr. Ástæða hefði verið til að beita öflugu aðhaldi varðandi þessar lántökur og tengja þær heimildir sölu eigna ríkisins. Áætlun um sölu eigna á árinu 1998 var 7 milljarðar kr. Sú áætlun gekk ekki eftir, heldur nam sala eigna 5 milljörðum kr. á þessu ári. Þar vantar 2 milljarða inn í áætlanir. Ítrekuð er sú skoðun að sala eigna eigi að ganga beint til greiðslu skulda. Hins vegar er ljóst að ef hagnaður af sölu eigna er nýttur þannig en ekki varið til gjalda í A-hluta verður sýnilegur halli á ríkissjóði á næsta ári. Herra forseti. Ég vík nú að tillögu um byggðamál. Þrátt fyrir gagnrýni minni hlutans á ýmsa þætti ríkisfjármálanna er almennur stuðningur við þau áform sem felast í tillögum um aðgerðir í byggðamálum sem nú eru til umfjöllunar á Alþingi. Nauðsynlegt er að spyrna við fótum gegn þeirri þróun sem verið hefur í fólksflutningum af landsbyggðinni til þéttbýlissvæða. Margvíslegar ástæður hafa leitt til ríkjandi ástands. Þar má fyrst nefna ótrúlegt andvaraleysi ríkisstjórnar gagnvart afleiðingum af stjórnarkerfi fiskveiða sem leitt hafa til stórfelldrar tilfærslu veiðiheimilda frá einum landshluta til annars. Þessi þróun hefur haft það í för með sér að byggðir hafa bókstaflega hrunið í efnahagslegu tilliti og í kjölfar þess hefur orðið félagslegt hrun ásamt tilheyrandi lakara þjónustustigi. Þá er skortur á kennurum, læknum og hjúkrunarfólki orðinn mikið vandamál víða á landsbyggðinni. Þessu til viðbótar, og líklega veigamesti þátturinn, er mikill kostnaður við orkukaup heimilanna, en samkvæmt rannsóknum er hann ein helsta ástæða byggðaröskunar. Minni hlutinn styður tillögu um 300 millj. kr. til þátttöku í stofnun eignarhaldsfélaga á landsbyggðinni sem fyrir liggur. Minni hlutinn hefur lagt fram nákvæm gögn um mismunun gagnvart þeim sem búa við lök kjör aldraðra, öryrkja og fatlaðra, bæði einstaklingum og hjónum. Eftir ítrekaðar sanngirniskröfur um leiðréttingar hafa þeir loks öðlast nokkurn skilning sem fram kemur í lítils háttar hækkun bóta og frítekjumarks á næsta ári. Þó vantar verulega á að mætt sé þeirri sanngirniskröfu að þeir sem búa við þessi kjör fái þær hækkanir sem þeim ber með tilliti til vísitölu meðaltalslauna, hvað þá ef miðað er við umsamin lægstu laun. Hækkun grunnlífeyris um 0,35% til þeirra sem hér um ræðir er til skammar og er langt frá því að nægja til að jafna þann mismun sem er á grunnlífeyri þessara hópa miðað við meðaltalslaunavísitölu. Þegar ríkisstjórn vísar til heimilisuppbóta og sérstakra heimilisuppbóta gleymist hversu örðugt aðgengi er að upplýsingum til viðkomandi aðila þar að lútandi. Margir vita ekki um rétt sinn til þessara greiðslna og þær fást ekki nema með ærinni fyrirhöfn. Hafa margir einfaldlega guggnað á því að ná rétti sínum til slíkra greiðslna. Minni hlutinn telur að til að rétta hlut þessa fólks verði að taka upp tryggingakerfið frá grunni. Öll frávik þarf að rannsaka nákvæmlega ef um sérstakar aðstæður er að ræða, þ.e. kostnað umfram eðlilega viðmiðun. Herra forseti. Ég mun gera grein fyrir tillögum minni hlutans. Því miður vantar inn í álitið greinargerð um tillögur varðandi Ríkisspítala og Sjúkrahús Reykjavíkur en minni hlutinn gerir tillögur um að 300 millj. kr. verði veittar til Ríkisspítala og Sjúkrahúss Reykjavíkur, alls 600 millj. kr., til þess að rétta af slæma stöðu þeirra. Áður var ég búinn að gera grein fyrir tillögum minni hlutans við þessa umræðu um hækkun tryggingagjalds og skatta á lögaðila. Þá leggur minni hlutinn fram tillögur um sérstakar greiðslur til hækkunar grunnlífeyris aldraðra, öryrkja og fatlaðra um 476 millj. kr. vegna mismunar á meðaltalsvísitölu launa og þess sem hefur verið greitt til þeirra. Með tillögum meiri hlutans er ljóst að aðeins er mætt hluta þessara krafna eða sem nemur 75 millj. kr. --- Það er aðeins mætt með 75 millj. kr. framlagi á móti þeirri skekkju sem er 478 millj. --- Því gerir minni hlutinn tillögu um að 401 millj. kr. verði varið til hækkunar grunnlífeyris til þessara aðila. Það er algjör óhæfa að ríkisstjórnin skuli ekki fara eftir þeim viðmiðunarmörkum sem hún hefur sjálf sett. --- Herra forseti. Ég vek sérstaka athygli á þessari setningu: ,,Það er alger óhæfa að ríkisstjórnin skuli ekki fara eftir þeim viðmiðunarmörkum sem hún hefur sjálf sett.`` Minni hlutinn bendir á að vegna atvinnuaukningar virðast ætla að sparast 230 millj. kr. í atvinnuleysisbótum og minni hlutinn hefur þar að auki lagt til og bent á tekjuauka sem verja má hluta af til að rétta af þá ósanngirni sem hér á sér stað. Að auki gerir minni hluti fjárlaganefndar tillögu um að 14 millj. kr. verði varið til að útrýma biðlistum heyrnarskertra sem nú sitja heima í einangrun og einmanaleika vegna miskunnarleysis, vil ég segja, ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar sem gumar af ,,sólskinsfjárlögum`` í ,,góðæri aldarinnar``. Herra forseti. Undir þetta álit ritar minni hluti fjárln. Gísli S. Einarsson og hv. þm. Kristín Halldórsdóttir og Sigríður Jóhannesdóttir. Undirritaður gerir að auki sjálfur tillögu um tvenn framlög, annars vegar til Fríkirkjunnar í Hafnarfirði um 3 millj. kr. og til Fríkirkjunnar í Reykjavík, aðrar 3 millj. kr. Hér er um að ræða gamlar, virðulegar stofnanir sem lagt hefur verið og er verið að leggja í mjög miklar breytingar á og kostnaðarsamar. Í fyrra var 3 millj. kr. veitt til endurbóta á Dómkirkjunni og sagt að það yrði aðeins gert í það eina skipti. Í ljósi þess að þar var veitt 3 millj. til viðbótar eru þessar tillögur fluttar og þetta er sanngirnismál. Eins og ég rakti í upphafi hef ég ekki gert það að vana mínum að flytja útgjaldatillögur í nafni mínu heldur hefur það verið gert sameiginlega af minni hlutanum en í þessu sérstaka tilviki geri ég undantekningu af því að ég tel ríka ástæðu til. Minni hlutinn mun styðja velflestar brtt. sem meiri hlutinn hefur lagt fram en mun að öðru leyti á hefðbundinn hátt sitja hjá við afgreiðslu fjárlaga. Þó eru ýmsar tillögur sem minntu mig á það ljóð eða kvæði sem ég fór með í upphafi sem var Í dag er ég ríkur, vegna þess að ég held að ýmsar kröfur eða beiðnir sem settar voru fram og orðið var við hefðu ekki fengið afgreiðslu við aðrar aðstæður. Minni ég þar á stafkirkju sem byggja á í Vestmannaeyjum og er gjöf Norðmanna til Íslendinga sem kostar Íslendinga 35 millj. Það kostar 35 millj. að taka við þessari gjöf Norðmanna. Einnig gjöf Norðmanna til Íslendinga til Auðunarstofu á Hólum í Hjaltadal, þar er allveruleg upphæð sem ég efast um að hefði verið látin í þetta við aðrar aðstæður. Það er kannski hægt að gleðjast yfir því að það skuli vera þannig að hægt er að ná í þann sjóð sem ég nefndi áðan og sækja sér hnefa. Herra forseti. Að sjálfsögðu er ýmsu við að bæta ef því væri að skipta en ég læt lokið ræðu minni og greinargerð fyrir minnihlutaáliti um fjárlög fyrir árið 1999 með því að ég þakka samstarf við starfsmenn fjmrn., starfsmenn Ríkisendurskoðunar og starfsmenn fjárln., þau Sigurð Rúnar Sigurjónsson, ritara nefndarinnar, Ragnheiði Sumarliðadóttur og Bentínu Haraldsdóttur. Þá þakka ég fyrir góð samskipti við fulltrúa meiri hluta fjárln. og get sérstaklega um góð samskipti við hv. þm. og formann nefndarinnar, Jón Kristjánsson, og varaformann, hv. þm. Sturlu Böðvarsson. Sérstakar þakkir fyrir samvinnuna fá félagar úr minni hluta, en við höfum haft þann hátt á, herra forseti, að skipta með okkur flutningi nál. allt kjörtímabilið og þau hafa verið samin og unnin í fullri samvinnu. Fyrir það vil ég þakka og ég virði mjög góðan samstarfsvilja og samskipti við það fólk sem ég hef mest unnið með í þessu starfi. Herra forseti. Það er aðeins eitt. Ég get ekki látið hjá líða að nefna að það eru 1.400 öryrkjar í mjög sárri neyð sem fá aðeins 0,35% lagfæringu á grunnlaunum sínum og það er alveg út úr kortinu að mínu mati. Það eru 700 manns í algerri neyð. Þeir fá heldur ekki nema 0,35%. Þetta hefur ekki verið skoðað, herra forseti, og ég segi bara, það verður einhvern veginn að koma á móti þessum hópum og ég er búinn að flytja frv. um lögbindingu lágmarkslauna ár eftir ár, er nú kominn með svar frá hæstv. forsrh. um að ég hafi margt til míns máls varðandi frv. um lágmarkslaun. Ég vona því að það mál verði skoðað alvarlega því það lýtur beint að kjörum þessa fólks sem ég er að ræða um. Herra forseti. Ég hef lokið ræðu minni.

Herra forseti. Ég þakka hv. 5. þm. Vesturl. fyrir ljóðalestur hans og ræðu. Ég vildi bara gera athugasemd við eitt atriði sem hann kom inn á í ræðu sinni. Hann orðaði það svo að búnar hefðu verið til tekjur á milli 2. og 3. umr. upp á 3,7 milljarða. Þessar tekjur byggjast á þjóðhagsspá og endurskoðun á áætlunum um sölu eigna, miðað við það markaðsverð sem í gangi er, en hingað til hefur stjórnarandstaðan í hv. fjárln. gagnrýnt okkur fyrir að vera of varfærnir í tekjuspám okkar. Hún hefur talið tekjuhorfurnar betri en við höfum gert ráð fyrir og svo hefur verið hingað til. Ég vona að svo verði áfram, að við séum varfærnir í þessari tekjuspá og tekjurnar aukist eitthvað meira. Þetta er varfærin spá. Ég vil einnig benda á, af því að sagt er að við höfum verið of útausandi og boðið öllum að ganga í sjóðinn, að tekjuafgangur ríkissjóðs hækkar á milli umræðna sem er ekki algengt miðað við spána sem ég tel þó mjög varfærna.

Herra forseti. Ég virði svar hv. formanns fjárln. en minni hlutinn hefur hvað eftir annað bent á skekkjur í áætlanagerð. Minni hlutinn benti á um 1--2 milljarða kr. skekkju að ræða í tekjuáætlun, en allt í einu urðu til tekjur upp á 3,7 milljarða, og það þrátt fyrir að lýst hefði verið yfir að ekki yrði gerð breyting. Þess vegna, herra forseti, kvíði ég þeim degi að öðruvísi verður ástatt. Þá mun kannski eiga við að fara með annað erindi úr þeim kvæðabálki sem ég vitnaði til, með leyfi forseta. Þá vil ég ekki standa hér og þurfa að segja: Í dag er ég snauður og á ekki eyri, ölmusumaður á beiningaferð. Einasta vonin að himnarnir heyri --- þó hanga' um mig tötrarnir, eins og þú sérð. Gef mér aflóa fat eða fleygðu í mig mat! Því forðastu' að tylla þér þar sem ég sat. Þetta gæti átt við þá sem hafa smogið fram hjá dyrum góðærisins. Það er ástæða til að hafa þetta merka ljóð í huga. Það var ótrúlegt að þingmenn, sem ættu að þekkja Sigurð Sigurðsson frá Arnarholti, skyldu ekki bregðast við öðruvísi en með miklu og breiðu brosi þegar vitnað var í þetta merka kvæði sem menn ættu að hafa í huga, sérstaklega þegar fjallað er um ástandið í þjóðfélaginu og fjárlög íslenska ríkisins.

Herra forseti. Hv. 5. þm. Vesturl. er ljóðelskur og heldur áfram upplestri. Ég vona svo sannarlega að ekki komi sá dagur að við fjárlaganefndarmenn eða þeir sem verða í fjárln. í framtíðinni þurfi að fara með erindið sem hann var að lesa núna. Ef farið er óvarlega í útgjöldum getur vel verið að sá dagur komi. Ég tel að við höfum ekki gert það nú. Ég tel að við höfum lagt fram, og ég vona að hv. þm. sé ekki að gagnrýna það, fjármagn milli umræðna og í 2. umr. upp á rúmlega 3 milljarða kr. til ýmissa þarfra verka, m.a. til að hækka tryggingabætur upp á tæpar 500 millj. Þar með er þeim hjálpað sem verst eru settir þó þar sé einungis um eitt skref að ræða. Til margra þarfra verkefna eru lagðir peningar sem ég vona að auki velsæld þjóðarinnar og hagvöxtinn þegar fram í sækir. Við höfum skilað afgangi á fjárlögum og meiri afgangi en gert var ráð fyrir við framlagningu fjárlagafrv. í haust. Þetta er nauðsynlegt að komi skýrt fram við þessa umræðu.

Herra forseti. Ég andmæli því ekki að fjármunir voru lagðir til margra góðra verka og ekki set ég mig á móti því. Ég hef hins vegar varað við og gerði einnig við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1998, þegar gert var ráð fyrir tekjuafgangi upp á 133 millj., að tekjurnar væru vanáætlaðar. Það kom í ljós. Tekjurnar voru vanáætlaðar um fleiri milljarða. En hvað kemur síðan á daginn? Í ljós kemur að það er halli á árinu 1998 upp á 9 milljarða. Það eru komnar fram tölur upp á 5 milljarða. Það er þetta sem ég óttast, hv. formaður. Ég leyfi mér hins vegar, af því að tækifæri gefst til þess, að fara með þriðja erindið og það er svona: Í dag er ég glaður --- í dag vil ég syngja, og dansa til morguns við hverja sem er. Við flakkarann allt eins og kóng vil ég klingja --- ég kæri mig ekkert um nafnið á þér. Þú ert vinur minn víst eins og veröldin snýst --- á víxla ég skrifa nú eins og þér líst.

Herra forseti. Ég ætla að fara nokkrum orðum um fjárlög ársins 1999 sem hér eru á dagskrá. Ég mun reyndar ekki gera það í bundnu máli eins og fyrri ræðumenn og því síður vísa til þess að skrifað sé upp á víxla framtíðarinnar með afgreiðslu fjárlaga 1999. Við þessar umræður, herra forseti, hefur enginn borið brigður á að fjárlög og afgreiðsla fjárlaga fyrir árið 1999 mörkuðu tímamót varðandi stöðu efnahags og ríkisfjármála. Þegar við lítum hins vegar til baka og gerum okkur grein fyrir því hvað er fram undan í efnahags- og ríkisfjármálum, þá sjáum við hv. alþm. að ekki gerast þessar umbætur á einni nóttu. Það hefur átt sér nokkurn aðdraganda að hagur okkar Íslendinga í efnahagslegu tilliti hefur batnað með markvissum aðgerðum sem koma síðan fram í bættum hag ríkissjóðs. Bættur hagur ríkissjóðs skiptir alla þegna landsins máli. En hvers vegna hefur efnahagslífið tekið kipp og hvers vegna hefur staða ríkissjóðs batnað? Við höfum staðið fyrir lækkun skatta á atvinnulífið. Það hefur skilað sér í fleiri störfum og komið fram í bættum hag fyrirtækjanna sem hafa getað fjárfest og styrkt stöðu sína til frambúðar. Lækkun skatta á einstaklinga hefur að ég tel einnig virkað hvetjandi í atvinnulífinu og er vafalaust aðgerð sem skiptir miklu máli þegar við lítum á þetta í heild sinni. Breytingar í ríkisrekstrinum, margs konar úrbætur og endurskipulagning á ríkiskerfinu, hafa orðið til þess að styrkja stöðu ríkisrekstrarins. Tilfinningin gagnvart starfsemi ríkisins hefur breyst og mikill vilji hjá starfsmönnum stofnana í ríkisgeiranum til að bæta reksturinn. Til lengri tíma litið merkir það að staða stofnana á vegum ríkisins styrkist, þegar vel er á málum haldið í þeim geira.

2.500 ný störf hjá ríkinu.

Ytri aðstæður hafa auðvitað haft verulega mikla þýðingu til þess að bæta stöðu efnahagsmála og ríkisfjármála. Afli hefur aukist og verð á honum hækkað, nokkuð hátt verð á afurðum á ýmsum mörkuðum. Verð á aðföngum eins og olíu er lágt svo öllu sé til skila haldið og nýjar fjárfestingar í stóriðju hafa auðvitað virkað hvetjandi á hið íslenska efnahags- og atvinnulíf. Í ljósi þess að afleiðingar þessa alls eru jákvæðar þá má líta til þess að hagvöxtur er um 5% á þessu ári og svipuðu er spáð á næsta ári. Verðbólgan er lág eins og fram kemur fram í öllum skýrslum. Talið er að okkur eigi að takast að halda lágri verðbólgu sem skiptir geysilega miklu máli, bæði gagnvart stöðunni innan lands og ekki síður vegna viðskipta við útlönd. Síðast en ekki síst má skoða stöðuna í ljósi þess að kaupmáttur ráðstöfunartekna er talinn aukast á þessu ári um 10%. Því er spáð að hann aukist á næsta ári um 5%. Ánægjulegt er að atvinnuleysi hefur farið minnkandi og stefnir í 2,5% á næsta ári og það er talið að atvinnuþátttaka hafi aldrei verið meiri en nú. Kraftar þjóðfélagsins vinna þannig vel saman og það styrkir okkur bæði í bráð og í lengd. Þær breytingar sem við ræðum hér við 3. umr. um fjárlög ársins 1999 eru margvíslegar og ég vil nefna nokkrar en allar byggjast brtt. okkar á því að efnahagsumhverfið hefur skapað þær aðstæður, með auknum tekjum upp á nærri 3,5 milljarða, að við getum tekist á við það viðfangsefni að bæta inn í ríkisútgjöldin þeim málum sem mikilvægast var að taka á. Ég vil nefna fimm meginþætti sem tekist er á við í afgreiðslu þessara fjárlaga. Í fyrsta lagi ber að nefna að launaþróunin hjá ríkisstarfsmönnum hefur verið með þannig að auka þarf launaútgjöldin. Aðlögunarsamningar og breytingar á samningum við opinbera starfsmenn hafa leitt til þess að launaútgjöldin aukast. Það sést mjög rækilega í frv. Í öðru lagi er tekið mjög á byggðamálum. Litið er til þeirrar áætlunar sem verið hefur til umfjöllunar í þinginu um stefnumótun og stefnumörkun í byggðamálum og mun ég koma nánar að því á eftir. Í þriðja lagi er bæði í fjárlögum og fjáraukalögum fyrir þetta ár tekið á vanda stóru sjúkrahúsanna sem hefur mikla þýðingu. Í fjórða lagi eru auknar bætur elli- og örorkulífeyrisþega. Í fimmta lagi vil ég nefna aukin framlög til málefna fatlaðra. Í umfjöllun hv. fjárln. komu fram óskir um aukinn rekstur á sviði þjónustu við fatlaða. Á vegum félmrn. starfaði nefnd sem vann að úttekt á þeim málaflokki og hafa tillögur um aðgerðir verið kynntar. Þær tillögur voru til skoðunar og meiri hluti fjárln. gerir þær að sínum og leggur fram brtt. sem gera ráð fyrir 77 millj. kr. auknum framlögum frá því sem er í frv. til málefna fatlaðra. Reyndar er það ekki allt saman á grundvelli tillagna þeirrar nefndar. Það skiptir mjög miklu máli í þessum málaflokki að vinna skipulega og það skiptir miklu máli að taka föstum tökum tillögur sem komu frá þeirri nefnd sem skoðaði stöðu biðlista gagnvart stofnunum fatlaðra og þess vegna vildi meiri hluti fjárln. gera þær tillögur að sínum. Þess er að vænta að mikilvægur áfangi náist á næsta ári í því að stytta biðlista fyrir fatlaða og má með sanni segja að árangur verði af starfi þeirrar nefndar sem fyrr var getið með því að við aukum fjármuni til þessa málaflokks. Ég nefndi byggðaáætlun, en í brtt. meiri hluta fjárln. er gert ráð fyrir 300 millj. kr. til Byggðastofnunar til þess að veita inn í atvinnuþróunarfélög sem hafa sýnt sig að skipta mjög miklu máli við það mikilsverða verkefni að byggja upp atvinnulífið úti á landi. Það er sannfæring mín að ein af mörgum leiðum sem æskilegt er að fara sé að styrkja atvinnuþróunarfélögin og það er á grundvelli byggðatillögunnar sem þessi tillaga um 300 millj. er gerð. Í fjárln. voru málefni framhaldsskólanna til sérstakrar skoðunar en framhaldsskólarnir hafa verið að byggjast upp í landinu mjög skipulega og með öflugum hætti. Á höfuðborgarsvæðinu hefur verið unnið að byggingu framhaldsskóla. Má þar nefna Borgarholtsskólann, Menntaskólann í Kópavogi, framhaldsskólana í Garðabæ og á Suðurnesjunum og sömuleiðis í öðrum landshlutum og svo merkar endurbætur á húsnæði Menntaskólans í Reykjavík. Þetta hefur mjög mikla þýðingu. En það þarf hins vegar að gera fleira en að byggja upp skólahúsnæði. Við verðum að tryggja að framhaldsskólarnir hafi fjármuni til starfsemi sinnar, til rekstrar, þannig að þeir geti sinnt því mikilsverða hlutverki sem þeim er ætlað. Hæstv. menntmrh. hefur staðið fyrir því að koma á svokölluðum skólasamningum við framhaldsskólana og ég tel að það sé mjög mikilvæg aðgerð. Hún veitir skólunum aðhald, skapar þeim ákveðinn ramma og auðveldar ráðuneytinu að takast á við þetta verkefni sem er að hafa eftirlit með starfi skólanna, bæði varðandi fjármálahliðina og einnig hina faglegu hlið skólastarfsins. Hins vegar hafa komið athugasemdir við þessa skólasamninga og þess vegna telur meiri hluti fjárln. nauðsynlegt að menntmrn. hafi nokkurt svigrúm, sérstaklega til þess að líta til samninganna sem snúa að litlu skólunum á landsbyggðinni, en fastur kostnaður hlýtur að vera annað hlutfall af heildarkostnaði í litlum einingum og það hlýtur að vera að hagkvæmni stærðarinnar í rekstri framhaldsskólanna á höfuðborgarsvæðinu komi fram í lægri framlögum á nemanda í stórum skólum en hinum smærri. Það þýðir þó ekki að gera eigi meiri kröfur til þeirra sem reka litlu skólana en þeirra sem reka hina stærri. En það varð niðurstaða meiri hluta fjárln. að þarna þyrfti að auka fjármuni og þess vegna eru settar 40 millj. til þess að takast á við þetta verkefni. Þá vil ég nefna jöfnun námskostnaðar. Það er viðurkennt að aðstaða til náms skiptir mjög miklu máli. Það hefur verið niðurstaða Alþingis að draga bæri úr þessum mismun með því að veita fjármuni til framhaldsskólanemenda með beinum styrkjum og jafna þannig námsaðstöðuna því að fjölmargar fjölskyldur þurfa að senda nemendur um langan veg að heiman til náms. Frá árinu 1997 hafa þessi framlög hækkað mjög mikið og með þeirri tillögu sem hér er til umræðu frá meiri hluta fjárln. og með þeirri hækkun sem kom fram við 2. umr., samtals upp á 65 millj. kr., hefur þetta framlag til jöfnunar á námskostnaði hækkað úr 106 millj. í 253 millj. eða um nærri 140% frá árinu 1997. Ég tel að þetta sé meðal mikilvægari aðgerða til þess að auðvelda íbúum hinna dreifðu byggða að halda niðri framfærslukostnaði heimilanna og að þetta sé lóð á þá vogarskál að snúa byggðaþróuninni við. Það er ekki mjög mikið um framlög til atvinnuveganna, sem betur fer, úr ríkissjóði. En ein er sú atvinnugrein sem er mjög vaxandi á Íslandi og það er kvikmyndagerð. Þess vegna hefur verið komið upp Kvikmyndasjóði sem veitir styrki til kvikmyndagerðar og það er talið af þeim sem best þekkja að það sé fjárfesting af hálfu ríkisins sem borgi sig. Í tillögum meiri hluta fjárln. er gert ráð fyrir að Kvikmyndasjóður fái 30 millj. til viðbótar við það sem er í frv. auk þess sem í heimildarákvæði 7. gr. er gert ráð fyrir heimild til þess að ganga til sérstakra samninga um þau efni. Ég vil draga þetta sérstaklega fram vegna þess að hér er um að ræða skýra pólitíska stefnumótun hvað varðar kvikmyndagerð á Íslandi. Hæstv. menntmrh. hefur kynnt samning sem hann hefur unnið að með samþykki ríkisstjórnarinnar og þessi tillaga um hækkun til Kvikmyndasjóðs er hluti af þeim samningi sem síðan verður að efna með sérstakri samþykkt á Alþingi um aukin framlög hverju sinni. Ég vænti þess að með þessu sé komið mjög verulega til móts við íslenska kvikmyndagerð og hún geti blómstrað og dafnað eins og öll efni eru til. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga gegnir mikilvægu hlutverki. Gerð er tillaga um að framlagið til hans hækki í samræmi við það sem reglur gera ráð fyrir. En ég vil vekja sérstaka athygli á brtt. sem hér hefur komið fram og hv. þm. Jón Kristjánsson gerði grein fyrir í framsöguræðu sinni. Það er nauðsynlegt að semja við sveitarfélögin vegna þeirra erfiðleika sem þau mörg hafa lent í með hinar félagslegu íbúðir. Sveitarfélögin mörg hver hafa þurft að borga með félagslega íbúðakerfinu auk þess sem lagaskylda um innkaup á íbúðum í félagslega kerfinu og kaupskylda sveitarfélaganna hefur leitt til þess að mörg sveitarfélög hafa lent í miklum vandræðum. Þess vegna er gert ráð fyrir því að fjmrh. og félmrh. gangi til samninga við sveitarfélögin um uppgjör vegna innlausna íbúða í félagslega íbúðakerfinu. Ég vænti þess að með þessu heimildarákvæði verði hægt að ganga til viðræðna við sveitarféögin og koma þessum málum í betra horf en þau hafa verið í. Lífeyristryggingarnar hækka samkvæmt brtt. frá meiri hluta fjárln. um 400 millj. Ég er gjörsamlega ósammála því sem kom fram hjá hv. 5. þm. Vesturl., Gísla S. Einarssyni, þegar hann lét að því liggja að ekki væri komið til móts við elli- og örorkulífeyrisþega. Ég tel að með þessum framlögum og þeim lagabreytingum, sem vonandi og væntanlega verða samþykktar í þinginu, sé stigið mjög mikilvægt spor í þá átt að bæta kjör elli- og örorkulífeyrisþega. Það er skylda okkar að ganga til þess verks og ég tel að þetta sé mjög mikilvægur áfangi á þeirri leið. Ríkisspítalarnir og Sjúkrahús Reykjavíkur, þessi tvö stærstu sjúkrahús okkar Íslendinga, gegna geysilega mikilvægu hlutverki í heilbrigðisþjónustunni, mjög mikilvægu hlutverki. Við þekkjum það öll í þinginu að við höfum á einn eða annan hátt komið að því viðfangsefni að greiða úr vanda þessara sjúkrahúsa, þ.e. rekstrarvanda, fjárhagserfiðleikum. Á þrengingartíma varð að leita allra leiða til þess að nýta fjármunina sem best og ég tel að það hafi tekist. Gerðar hafa verið heilmiklar breytingar í rekstri stóru sjúkrahúsanna sem hafa borið árangur og ég kom sérstaklega inn á það við 2. umr. En það hefur verið mat þeirra sem best þekkja að enn megi bæta úr í rekstri stóru hátæknisjúkrahúsanna með meiri samvinnu, með meiri samræmingu og með því að reyna að koma í veg fyrir tvíverknað og tvöfalda fjárfestingu í tækjabúnaði og öðru sem lýtur að rekstrarútgjöldum. Það hefur verið sagt að spítalarnir hafi búið við langvarandi þrengingar. Ég tel að með þeim 500 millj. sem bætt er inn í rekstur sjúkrahúsanna með fjáraukalögunum fyrir þetta ár og með þeim skipulagsbreytingum sem hafa verið boðaðar með því að ríkið yfirtaki Sjúkrahús Reykjavíkur frá Reykjavíkurborg og með þeim skipulagsbreytingum sem fylgja í kjölfarið, þá eigi að vera hægt að ná árangri, bæta reksturinn og spara. Þær hugmyndir hafa verið kynntar lítillega og ég þykist geta fullyrt að það eigi að vera hægt að ná árangri og ég vona að svo verði án þess að ég fari nánar út í þá sálma. Útgjöld til orkumála eru meðal þeirra þátta sem fjölmargar fjölskyldur hafa mjög kvartað undan. Sem betur fer er það svo í okkar þjóðfélagi að í mesta fjölmenninu á höfuðborgarsvæðinu hefur tekist þannig til um uppbyggingu orkufyrirtækjanna að hægt er að fá keypta orku til húshitunar og til annarra nota á mjög hagstæðu verði ef orkuverðið er borið saman við það sem gerist í nágrannalöndum okkar. Hins vegar hefur það verið þannig að á landsbyggðinni hefur ekki alls staðar tekist jafn vel til. Að vísu hafa margar hitaveitur verið byggðar upp úti um land og það hefur tekist vel með rekstur þeirra þannig að orkuverðið er lágt þar. Þess vegna hefur í fjárlögum um nokkurn tíma verið gert ráð fyrir niðurgreiðslu á raforkuverði til húshitunar og í tillögum meiri hluta fjárln. er sú upphæð núna hækkuð um 100 millj. Svo ég vitni aftur til þess sem segir í byggðaáætlun sem forsrh. hefur lagt fram og verður væntanlega afgreidd, þá er orkuverð meðal mjög mikilvægra þátta í útgjöldum heimila á landsbyggðinni sem skiptir miklu að lækka. Þær 100 millj. sem hér er gerð tillaga um að hækka þessi framlög um skipta því mjög miklu máli. Annað sem kemur fram í brtt. fjárln. er að gert er ráð fyrir því að létta af Rafmagnsveitum ríkisins arðgreiðslukröfu í ríkissjóð. Sú aðgerð ein mun létta Rafmagnsveitum ríkisins mjög róðurinn í því verkefni sínu að dreifa raforku um landið til hinna dreifðu byggða sem er mjög kostnaðarsamt. Því er ástæða til þess að vekja sérstaka athygli á þessari tillögu. Hún felur í sér að Rafmagnsveiturnar fá meira svigrúm til rannsókna og til aðgerða til dreifingar í hinum dreifðu byggðum og vonandi og væntanlega til lækkunar á orkuverði á orkuveitusvæði Rariks. Herra forseti. Ég hef farið yfir fjölmörg atriði sem mér finnst skipta miklu máli. En nú þegar komið er að lokum þessa kjörtímabils er ánægjulegt að geta gengið til þess verks að afgreiða fjárlög og gera það eins og hér er gert með verulegum afgangi. Fjárlög verða væntanlega afgreidd með afgangi upp á 2,5 milljarða. Tekjurnar aukast verulega, m.a. vegna sölu ríkiseigna. En það sem skiptir auðvitað miklu máli í því samhengi er að við erum að leggja á ráðin um aukna sölu ríkiseigna til þess að lækka skuldir. Við erum að lækka skuldir með því að selja eignir og búa þannig í haginn til framtíðar með því að greiða þar með lægri vexti. Vaxtakostnaðurinn minnkar og við getum þar með nýtt tekjurnar í framtíðinni til þess að byggja þjóðfélagið enn betur upp og standa þannig að málum að búsældarlegra verði á Íslandi. Við skilum af okkur góðu búi í lok þessa kjörtímabils og það er vissulega fagnaðarefni. Það hefur náðst mikill árangur eins og ég hef lýst í ræðu minni og ég er þakklátur fyrir að hafa fengið að taka þátt í því starfi hér á Alþingi með hv. þingmönnum að brjótast í gegnum erfiðleikatímabilið á síðasta kjörtímabili og njóta þess að geta veitt vaxandi hagsæld út í þjóðfélagið til þess að bæta kjör almennings í landinu.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Sturla Böðvarsson segir að hagur ríkissjóðs sé sérlega góður og jákvæð teikn á lofti varðandi framtíðarstjórn ríkisins. En það sem rak mig í pontu var sú yfirlýsing hv. þm. að enginn hafi borið brigður á að mörkuð hafi verið tímamót í þessum efnum. Þetta er ekki rétt. Ítrekað hefur verið á það bent í fjárlagaumræðunni hve illa ríkisstjórnin hefur haldið á málum, hve mjög hún hefur klúðrað góðærinu og dregur nú upp mjög villandi mynd af ástandi mála. Hagur ríkissjóðs er vissulega góður vegna ytri skilyrða, metafla og hagstæðs verðs á útflutningsvörum Íslendinga. En hann er ekki síst góður á kostnað sveitarfélaganna sem nú eru rekin með milljarðahalla. Hann er góður vegna mikillar þenslu í þjóðfélaginu. Það stefnir í mesta viðskiptahalla í sögu íslensku þjóðarinnar, 40 milljarða kr., og það stefnir í verstu skuldastöðu íslenskra heimila í sögunni, 400 milljarða kr. En það sem er verst er að hagur ríkissjóðs er góður á kostnað atvinnulausra, öryrkja og aldraðra sem ríkisstjórnin hefur hlunnfarið um milljarða króna.

Herra forseti. Það hefur aldrei verið minna atvinnuleysi á Íslandi. Það hlýtur að benda til þess að hagur fólksins sé betri en verið hefur. Hlýtur markmið okkar ekki að vera það að reyna að koma í veg fyrir atvinnuleysi? Þenslan sem hv. þm. talar um er e.t.v. gleggsta merki þess að Íslendingar hafa trú á því sem stjórnvöld eru að gera. Þeir hafa trú á stöðugleikanum og hafa trú á því að óhætt sé að fjárfesta. Það skiptir miklu máli. Þess vegna er rangt að láta að því liggja að aukin viðskipti, aukinn innflutningur, m.a. til atvinnufyrirtækjanna vegna fjárfestingarvöru og uppbyggingar sem mun síðan leiða til meiri hagsældar fyrirtækjanna og fleiri starfa séu neikvæð tákn. Þetta þarf ekki að vera neikvætt, hæstv. forseti, og þess vegna kemur mér þessi ræða þingmannsins nokkuð á óvart.

Hæstv. forseti. Ég er að gera grein fyrir því að sú mynd sem dregin er upp af ríkisstjórninni og talsmönnum hennar er falsmynd. Talað er um að ná niður skuldum ríkissjóðs á næstu árum úr 50% af vergri landsframleiðslu niður í 20% en í sömu spám ríkisstjórnarinnar kemur fram að heildarskuldir landsmanna verða hærri, hærra hlutfall en nú er. Þetta er gert á kostnað sveitarfélaganna í landinu vegna þess að ríkið hefur verið að færa þung verkefni yfir til þeirra og á kostnað annarra aðila sem ég gat um áðan. En það sem mér finnst áhyggjuefni á Íslandi er ef mönnum finnst það gott og til að stæra sig af að atvinnuleysi hér í þessu góðæri verði aðeins, eins og menn orða það, 2,5%. Það eru mörg þúsund einstaklingar og mörg þúsund fjölskyldur vinnufærs fólks sem verður án atvinnu og það af völdum þessarar ríkisstjórnar sem hefur haldið afspyrnu illa á málum. Eitt finnst mér umhugsunarvert. 

Herra forseti. Þetta var um margt merkileg ræða og væri ágætt að hv. þm. héldi þessa ræðu t.d. yfir þeim fjölmörgu Íslendingum sem hafa trú á einkavæðingaraðgerðum ríkisstjórnarinnar  Þingmaðurinn reyndi að draga upp ranga mynd af stöðunni með því að segja að heildarskuldir þjóðarinnar væru að aukast. 

En sveitarfélögin?


             Sveitarfélögin, t.d. höfuðborgin hefur aukið skuldir sínar en hefur marga möguleika til að bæta stöðuna.

Herra forseti. Ég kem í andsvar vegna orða hv. 2. þm. Vesturl. og varaformanns fjárln. Það sem ég sagði í ræðu minni um öryrkja, fatlaða og ellilífeyrisþega var þetta: Eftir ítrekaðar sanngirniskröfur um leiðréttingar hafa þær loks öðlast nokkurn skilning sem kemur fram í hækkun grunnlífeyrisbóta, lítilli, og hækkun frítekjumarks fyrir ellilífeyrisþega og öryrkja í sambúð. Þetta var það sem ég sagði og þetta er viðurkenning á þeim aðgerðum sem voru. En ég sagði einnig: Hækkun grunnlífeyris þeirra sem hér um ræðir um 0,35% er til skammar og er langt frá því að nægja til að jafna þann mismun sem er á grunnlífeyri þessara hópa miðað við meðaltalslaunavísitölu. Þetta er það sem ég sagði og þetta er staðreynd því að ég er með þetta útreiknað og hef afhent pappíra til hv. þm. 

Herra forseti. Ég bar ekki brigður á þær tölur sem hv. þm. hafði tilgreint í ræðu sinni. Ég vakti hins vegar athygli á þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin stendur fyrir núna. Ég er alveg sammála þingmanninum um að þjóðfélagið þarf að búa þannig um hnúta að aðstæður þeirra sem lægstar tekjur hafa og þær aðstæður sem öryrkjar þurfa að búa við eiga að batna, við þurfum að sjálfsögðu að leitast við að gera allt sem hægt er til þess að bæta hag þeirra. Ég tel að þær aðgerðir sem við stöndum fyrir og erum að ræða, hækkun upp á 400 millj., skipti miklu máli. En við getum ekki gert allt fyrir alla í einu. Það skiptir líka miklu máli fyrir þessa hópa að við lækkum útgjöldin, við lækkum verðbólguna og við reynum að koma því þannig fyrir að atvinnulífið virki vel, jafnt fyrir þá hópa sem aðra.

Herra forseti. Við erum sammála um að vissulega er stigið skref í átt til réttlætis. En það vantar svo miklu meira á. Það er viðurkennt að liðlega 70 þús. kr. lágmarkslaun nægja ekki, þau eru neðan fátæktarmarka. Þetta fólk sem um er rætt býr við laun sem eru 53--64 þús. kr. Þess vegna dugar þetta engan veginn til þess að koma verulega vel á móti. En við erum báðir búnir að skoða þessa pappíra, ég og hv. þm. Sturla Böðvarsson. Það fer því ekkert á milli mála að það eru staðreyndir sem við í minni hlutanum höfum lagt fram um þetta mál. Það fer heldur ekkert á milli mála að það er komið á móti þeim kröfum sem settar hafa verið upp, ekki bara af minni hluta fjárln. heldur fyrir hönd þeirra hópa sem þarna eiga í hlut. En það skiptir þó kannski mestu máli að komið hefur verið verulega til móts við ellilífeyrisþega í sambúð og öryrkja í sambúð en mjög lítið til móts við þá sem eru einhleypir, bæði öryrkja og aldraða.

Herra forseti. Ég vil einungis í þessu andsvari vekja athygli á því að Sjálfstfl. var í samstarfi við Alþfl. um stjórn landsins á síðasta kjörtímabili og við lögðum okkur mjög fram um að standa þannig að málum að hagur landsmanna batnaði. Ég tel að árangur af mörgu því sem við gerðum þá saman, Alþfl. og Sjálfstfl., sé að koma fram í dag. Það er nauðsynlegt að halda þessu til haga. En á þeim tíma, ekki fremur í þeirri ríkisstjórn sem Alþfl. átti aðild að þar áður, tókst að gera þær breytingar á kjörum elli- og örorkulífeyrisþega sem við erum að standa að núna. Þetta skiptir miklu máli og það er rangt, finnst mér, af hv. þm. og ósanngjarnt að reyna að gera tortryggilegar þær mikilvægu aðgerðir sem við erum að gera núna í þágu öryrkja og aldraðra.

Herra forseti. Ég vil í tilefni af því sem hv. þm. sagði um Kvikmyndasjóð og eflingu hans greina frá því að í morgun undirrituðum við fjmrh. samkomulag fyrir hönd ríkisstjórnarinnar við samtök í íslenskri kvikmyndagerð, þ.e. Samtök íslenskra kvikmyndaframleiðenda, Samtök kvikmyndaleikstjóra, Félag kvikmyndagerðarmanna, Framleiðendafélagið og Samtök höfunda kvikmyndahandrita, um stefnumörkun til að efla íslenska kvikmyndagerð. Sú stefnumörkun byggist m.a. á því að á næsta ári verður framlag Kvikmyndasjóðs hækkað um 40 millj. kr. frá því sem það er í ár og einnig verði sett markmið um það hvernig standa beri að því að efla Kvikmyndasjóð á næstu fjórum árum þannig að árið 2002 verði allt að 200 millj. kr. til ráðstöfunar til þess að styrkja langar, leiknar íslenskar kvikmyndir. Einnig verði stofnuð sérstök deild í Kvikmyndasjóði til að styðja við þá sem vilja gera heimildarmyndir og stuttmyndir eftir að Menningarsjóður útvarpsstöðva hefur verið lagður niður. Þetta samkomulag var gert í morgun og er talið að undirritun þess marki þau tímamót að íslensk kvikmyndagerð geti gegnt eðlilegu hlutverki í íslensku menningarlífi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þær upplýsingar sem hér eru veittar. Ég held að sá samningur sem ráðherrann gat um skipti máli og ég fór nokkuð yfir það í ræðu minni. Hins vegar er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því að allir slíkir samningar sem gerðir eru hljóta að koma til endurskoðunar og sérstakrar yfirferðar í hvert eitt sinn sem fjárlög eru afgreidd þannig að slíkir samningar eru að sjálfsögðu gerðir með fyrirvara um afgreiðslu Alþingis á fjárlögum.

Herra forseti. Það er nokkuð skondið að menn skuli nota andsvarið til að koma að fréttatilkynningum eins eins og hæstv. menntmrh. gerði en það er svo sem ekkert við því að segja. Ég fagna vitaskuld samningnum sem slíkum en minni hins vegar á að það sem verja á til Kvikmyndasjóðs, 40 millj. kr. á næsta ári samkvæmt tillögum meiri hluta fjárln., er nákvæmlega sama tillagan og var felld frá mér við 2. umr. fjárlaga. Það gefst tækifæri til að ræða þetta betur en ég fagna því að menn taki höndum saman að efla kvikmyndagerð. Ég fagnaði því líka að hv. varaformaður fjárln. setti ofan í við hæstv. menntmrh. og minnti hann á að það er Alþingi sem fer með fjárveitingavaldið en ekki ríkisstjórnin með samningum. Því verður að fylgja eftir í næstu ríkisstjórn og enginn veit enn hver þar situr.

Herra forseti. Það er oft skemmtilegt hvernig hugmyndaflug hv. stjórnarandstöðuþingmanna ber þá ofurliði. Hv. 11. þm. Reykn. finnur það út að ég sé að veitast að hæstv. menntmrh.

Þú viðurkenndir það áðan.

í ræðu minni. Eins og hv. þm. hafa vafalaust heyrt þá var mér að sjálfsögðu fullvel kunnugt um þennan samning sem var verið að undirbúa og ég fagnaði honum alveg sérstaklega í ræðu minni. Hugmyndaflug stjórnarandstöðunnar er því með ólíkindum í málefnafátæktinni sem er svo alger í þessari umræðu að hún kemur jafnvel fram í slíkri ræðumennsku.

Herra forseti. Ég sagði ekki að hv. þm. hefði verið að veitast að hæstv. menntmrh. Ég sagði að hann hefði sett ofan í við hann og minnt hann á að Alþingi fari með fjárveitingavaldið og það er rétt. Hins vegar vil ég minna hv. þm. á það að viðskiptahallinn á þessu ári verður 35 milljarðar og 30 milljarðar á næsta ári. Þetta eru 65 milljarðar á tveimur árum. Þetta er Íslandsmet. Erlendar skuldir Íslendinga munu hækka á næsta ári um 12 milljarða og hækka líka sem hlutfall af landsframleiðslu. Allar nágrannaþjóðir okkar eru að endurmeta hagvaxtarspár sínar til lækkunar. Hvað gerir íslenska ríkisstjórnin? Hún spáir aukningu hagvaxtar á næsta ári miðað við fyrri áætlanir. Þetta er loddaraleikur, tekjuáætlun ríkisstjórnarinnar við 3. umr. fjárlaga. Ég vil að lokum, herra forseti, benda á eina mjög athyglisverða staðreynd í fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar. Tekjuskattur einstaklinga mun hækka um 12% á næsta ári. Tekjuskattur fyrirtækja mun hækka um 7%. Það sést skýrt á þessu hvaða hagsmuni hæstv. ríkisstjórn er að verja.

Herra forseti. Ég hef oft bent á það áður að ríkar ástæður eru fyrir því að heildarskuldir íslensku þjóðarinnar, þ.e. einstaklinga, fyrirtækja og ríkisins aukist vegna þess að verið er að fjárfesta og aðallega er verið að fjárfesta fyrir atvinnustarfsemina. Bent hefur verið á að á samdráttartíð áður hafði atvinnulífið dregið alla fjárfestingu mjög mikið saman og þess vegna var uppsafnaður vandi innan atvinnulífsins sem nú þegar hagur batnar brýst auðvitað út í því að það er fjárfest og keypt eru til landsins margs konar tól og tæki og taka þarf lán fyrir hluta þess. Þetta er að hluta skýringin og ég vænti þess að hv. þm. sé þetta fullkomlega ljóst. Hvað varðar, hæstv. forseti, þær athugasemdir um að hér sé hagvöxtur en ekki annars staðar, þá er það kannski bara vegna þess að stjórnarfarið á Íslandi er með öðrum hætti en þar sem kratarnir fara með völd í nágrannalöndum okkar.

Herra forseti. Hv. varaformaður fjárln. talaði nokkuð um málefnafátækt stjórnarandstöðunnar. Það er út af fyrir sig rétt hjá honum að það er kannski færra sem við höfum ástæðu til að gagnrýna nú en oft áður sem stafar auðvitað af breyttum aðstæðum og svo hinu að nú hefur meiri hlutinn tekið tillit til ýmissa ábendinga frá minni hlutanum og gert tillögur okkar sem við höfum áður flutt að sínum, enda hafa þeir þakkað mjög í ræðum sínum fyrir gott samstarf við minni hlutann. Ég vil gera hið sama og þakka kærlega fyrir gott samstarf við meiri hlutann. Það breytir hins vegar ekki því að við höfum ýmislegt enn þá við þetta heildardæmi að athuga og höfum gert það hingað til og eigum eftir að gera það áfram. Ég ætla hins vegar ekki að hafa langt mál við umræðuna. Talsmaður okkar í minni hlutanum hefur komið sjónarmiðum okkar prýðilega á framfæri og ég þarf ekki miklu við það að bæta. Við stöndum frammi fyrir dæmi sem búast má við að eigi eftir að breytast nokkuð í upphæðum eins og reyndar venjulega þó þær verði kannski ekki háar í hlutfalli við sjálft heildardæmið. En það hefur verið nokkuð athyglisvert að fylgjast með umfjöllun og störfum í hv. fjárln. án þess að ég ætli að fara að lýsa því með ljóðalestri. Þar hefur ríkt jólaskap og svona eins konar ,,allir fá þá eitthvað fallegt`` andrúmsloft. Ég man satt að segja ekki eftir ástandi sem þessu en því ræður að sjálfsögðu fyrst og fremst tvennt, þ.e. ytri aðstæður sem eru óvenjuhagstæðar og má fyrst og fremst þakka hagstæðu verðlagi sjávarafurða og hagstæðu olíuverði. Auk þess hafa ráðstöfunartekjur einstaklinga óneitanlega aukist sem betur fer og var tími til kominn og það skilar sér auðvitað í meiri veltu og hærri tekjum í ríkissjóð. Þannig er núna úr meiru að spila sem kemur sér auðvitað harla vel fyrir ýmsa í aðdraganda kosninga. Ég hlýt þó enn einu sinni að lýsa áhyggjum vegna fjárhagsstöðu stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík sem við í minni hlutanum höfum ítrekað reynt að fá bætta og vissulega orðið nokkuð ágengt. Staða þessara mikilvægu þjónustustofnana er nú betri en í því ömurlega ástandi sem ríkti t.d. við afgreiðslu fjárlaga ársins í ár og nú er kannski að skapast nýr grundvöllur með auknum samrekstri sem færir þessum stofnunum aukna möguleika til hagræðingar og færi á nýjungum. En ástand undanfarinna ára hefur verulega þrengt að æskilegri þróun á þessu sviði. Að mínu mati er einmitt nauðsynlegt með tilliti til slíkra breytinga að þessum stofnunum sé gert kleift að mæta til þess leiks með hreint borð. Þær hafa nógu lengi verið í spennitreyju ónógra fjárveitinga og þurfa að fá færi til betri möguleika og þróunar þjónustu. Jólaskap þeirra félaga í meiri hlutanum hefði mátt skila sér í tillögum af þessu tagi. En það varð ekki og niðurstaða minni hluta fjárln. varð því sú að flytja enn einu sinni tillögur um aukið fé til þessara stofnana, 300 millj. kr. til hvors sjúkrahúss til þess að ráðast að þeim rekstrarhalla sem þau eiga enn við að glíma þrátt fyrir framlög í fjáraukalögum sem væntanlega verða samþykkt hér á eftir. Sá vandi mun augljóslega aukast á næsta ári miðað við óbreytt umfang, hvað þá ef spítalarnir eiga að geta brugðist við auknum kröfum vegna nýrrar tækni og möguleika á því að stunda lækningar í framhaldi af því. Þegar ég mælti fyrir nál. minni hlutans við 2. umr. ræddi ég það nokkuð sem við blasir, t.d. að allt of langir biðlistar eru eftir aðgerðum. Ég var með í höndunum lista yfir það og t.d. í október sl. voru nær 3 þúsund manns á biðlistum eftir aðgerð á Ríkisspítölunum. Ekki þarf að fara mörgum orðum um þá óvissu og þjáningar sem sjúklingar og aðstandendur þeirra eiga við að búa þegar svona stendur á, að vegna fjárhagsörðugleika sé ekki hægt að lina þjáningar þeirra og fara í þær aðgerðir sem nauðsynlegar eru. Í raun er auðvitað verið að kasta krónunni en spara eyrinn með því að gera þeim stofnunum ekki kleift að stytta þessa biðlista. Ég vona að tekið verði tillit til þessara tillagna minni hlutans því að það mundi breyta mjög miklu í þeirri stöðu sem spítalarnir búa nú við og ljóst er að hallinn í lok næsta árs mun nema u.þ.b. 1 milljarði kr. ef ekki verður að gert miðað við óbreyttan rekstur sjúkrahúsanna. Þess vegna er í rauninni algert lágmark að samþykkja tillögur minni hlutans um 600 millj. kr. til þessara spítala, bæði til að draga úr þessum halla og gera þeim kleift að mæta nýjum aðstæðum í rekstri. Ekki meira um það. Ég hlýt þó enn einu sinni að minna á að mjög mikill vandi er á ferðum vegna ónógs viðhalds heilbrigðisstofnana og brýnt að ráðast í það verk að gera áætlun um t.d. 4--8 ára viðhald og viðgerðir á stofnunum í heilbrigðiskerfinu. Það er enn ein aðferðin til að kasta krónunni að taka ekki á þeim vanda sem allra fyrst vegna þess að viðgerðir og viðhald verður þeim mun kostnaðarsamara því lengur sem dregið er að ráðast í það. Minni hlutinn hefur einnig haldið uppi mikilli gagnrýni vegna ónógra framlaga til málefna fatlaðra. Ástandið í þeim efnum er algerlega óviðunandi og við höfum átalið það harðlega að lögboðinn tekjustofn til Framkvæmdasjóðs fatlaðra hefur árum saman verið skorinn niður og auk þess tekinn að hluta til rekstrar. Það er þvert á tilgang sjóðsins samkvæmt lögum. Nú í ár er sjóðurinn skorinn niður um helming. Tillaga minni hlutans um að sjóðurinn fái allt það fé sem honum ber lögum samkvæmt var felld við 2. umr. Meiri hlutinn felldi þá tillögu og ég harma það vegna þess að full þörf er fyrir allt það fé sem sjóðnum ber, þ.e. tekjur af erfðafjárskatti, til að vinna að þeim verkefnum sem sjóðnum ber að leggja fé til. Hins vegar ber að geta þess að nú er loksins hafin markviss vinna í því efni að bæta við úrræðum í þessum málaflokki og skapa skilyrði til þess að unnt sé að standa við lög og búa fötluðum þau skilyrði til búsetu og betra lífs sem þeim ber. Sérstaklega þarf að taka verulega á í þessu efni í Reykjavík og á Reykjanesi þar sem ástandið er gersamlega óviðunandi. Þar bíða hundruð einstaklinga eftir þjónustu og er löngu mál til komið að taka verulega á í því efni. Nú er sem sagt ætlunin, og mátti þó fyrr vera, að vinna eftir markvissri áætlun að uppbyggingu þjónustu þar sem þörfin er mest. Þess sér vissulega stað í brtt. meiri hlutans sem við styðjum að sjálfsögðu þótt við teljum að ástæða hefði verið til að ganga lengra. En ég legg áherslu á að áætlunum verði fylgt fast eftir í þessu efni og hvergi slegið af því að núverandi ástand er til háborinnar skammar í þjóðfélagi sem vill kenna sig við velferð. Herra forseti. Margar af brtt. meiri hlutans eru þarfar og góðar. Við styðjum þær allflestar og höfum tekið þátt í að móta þær þótt enn sem fyrr sé aðeins meiri hlutinn skrifaður fyrir þeim. Ég ræddi það nokkuð við 2. umr. að eðlilegra væri að setja brtt. nefndarinnar fram á þann hátt að fram kæmi á þskj. hvaða tillögur eru lagðar fram í fullu samkomulagi en það sé bara skrifað á meiri hluta nefndarinnar. Ég ítreka þá skoðun mína að taka beri það upp aftur, sem áður var venjan, að skipta tillögunum í tvennt þannig að ljóst væri hvaða tillögum minni hlutinn stendur að með meiri hlutanum. Þetta er í rauninni ranglega fram sett. Aðrar tillögur eru svolítið sérkennilegar og tengjast gjafmildi annarra en nefndarmanna í fjárln. Það vill nú oft svo til að böggull fylgir skammrifi og þannig virðist vera með gjafir frænda vorra Norðmanna sem stundum eru að gauka að okkur einu og öðru. Í brtt. meiri hlutans kemur fram að þessi gjafmildi kostar okkur tugi milljóna króna. Stafkirkjan sem á að koma upp í Vestmannaeyjum kostar okkur í raun um 35 millj. kr. Þar af eru lagðar til 20 millj. á næsta ári. Þá er lagt til að 12 millj. kr. verði varið til þess að koma upp Auðunarstofu að Hólum í Hjaltadal en Norðmenn gefa í hana timbrið. Ég man ekki nákvæmlega hversu margar milljónir það eru sem áætlað er að þurfi til að smíða úr timbrinnu þá frægu Auðunarstofu en mig minnir að það sé u.þ.b. helmingurinn sem á að fara í þetta á næsta ári. Svona ganga hlutirnir til. Norðmenn gefa og gefa þeir enn, varð einhverjum að orði í fjárln. þegar þetta var upplýst og einhverjum datt líka í hug hvort við ættum ekki að fara að gauka einhverju að Norðmönnum svo þeir þyrftu líka að fara að leggja til fé vegna viðtöku gjafa. Ég bendi á einn lið sem mér er a.m.k. mjög umhugsunarverður og það er liður 06-397 Schengen-samstarf. Í frv. eru 14 millj. kr. ætlaðar til reksturs vegna þessa Schengen-samstarfs og 10 millj. til tækja og búnaðar. En í brtt. er lagt til að við bætist 72,2 millj. kr. til tækja og búnaðar og virðist enginn endir á því hvað þetta samstarf á að gleypa. Ég hef áður gagnrýnt það. Búið er að leggja tugi milljóna til þessa samstarfs sem er ekki komið á og verða sjálfsagt margar milljónirnar áður en því lýkur. Ég hef, herra forseti, verulegar efasemdir um málið og tel raunar að kostnaður vegna þess og umstangið verði slíkt að fjárhagslegur ávinningur verði minni en enginn og spurning um annan ávinning. Þó að búið sé að mæla fyrir brtt. minni hlutans vil ég sérstaklega minna á einn lið, þ.e. Heyrnar- og talmeinastöð Íslands. Þær 14 millj. sem við leggjum þar til eru ætlaðar til að eyða biðlistum einstaklinga sem þurfa á tækjum og aðstoð að halda til þess að bæta aðstæður sínar og rjúfa þá einangrun sem heyrnardeyfan dæmir þá í. 14 millj. kr. eru taldar þurfa til að koma til móts við þarfir þessara einstaklinga. Því miður var það ekki niðurstaðan þrátt fyrir ítrekaðar ábendingar af hálfu minni hlutans og það finnst mér mjög miður. Ég vildi sérstaklega óska þess að fulltrúar meiri hlutans endurskoðuðu þá afstöðu sína og sinntu þessu erindi og samþykktu tillögu minni hlutans. Þeir hafa fundið fé til ýmissa annarra þarfa. Þeim tókst t.d. að finna 7,5 millj. kr. til slátrunar hrossa, sem vissulega eru orðin of mörg sums staðar á landinu miðað við beitarþol, en það er spurning hvort hér sé staðið eðlilega að verki og víst er að þessi tillaga kom fram á allra síðasta fundi fjárln. og ekkert ráðrúm gafst til að ræða hvernig staðið yrði að þessari aðgerð, hvar helst yrði fækkað og eftir hvaða reglum, hvað yrði gert við afurðir, hvort þær væru til einhvers nýtar á mörkuðum hérlendis þar sem við höfum langa og mikla reynslu af fjöllum úr kjöti eða hvað væri hægt að gera við þetta kjöt. Verið er að tala um slátrun 1.600 hrossa.  Ég ætla ekki að hafa mörg orð um tekjuhliðina við þessa umræðu. Hér hafa orðið nokkrar umræður um hana og hversu traust hún er og hverjum sé að þakka allar þær tekjur sem hafa fundist síðustu daga en þar hafa aldeilis orðið umskipti og við gagnrýnum það ekki í sjálfu sér. Minni hlutinn hefur margsinnis gagnrýnt áður að tekjuhlið væri stórlega vanáætluð og raunverulega notuð til þess að halda aftur af útgjaldakröfum. Við sögðum við 2. umr. að við teldum tekjur vanáætlaðar um 1--2 milljarða miðað við forsendur. Auðvitað þurfti að finna fé til að mæta allri útgjaldaaukningunni og ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti, að ég teldi eðlilegt að veita þeim fundarlaun sem fóru í teknaleit á þessum forsendum hvort sem það væri fólgið í hlutabréfi í Búnaðarbankanum eða einhverju slíku. En við í minni hlutanum lýstum því að við teldum að tekjuforsendur mundu ekki standast og tekjur væru vanáætlaðar en forsendum hefur sáralítið verið breytt. Þess vegna setjum við spurningarmerki við það hvernig þetta er sett upp. Það er a.m.k. hárrétt að rétt áður en þessi tekjuleit fór fram kom fulltrúi fjárlagaskrifstofunnar á fund efh.- og viðskn. sem falið er að leggja mat á tekjuhlið frv. Hann kom á fund og upplýsti nefndarmenn um að ekki væri talin ástæða til að endurskoða þjóðhagsáætlun miðað við þróunina í þjóðfélaginu og þar með tekjuhlið frv. En viku síðar var komið nýtt hljóð í strokkinn. Þá var allt í einu búið að endurskoða þetta allt saman og finna leiðir til að hækka tekjuhliðina um 3,7 milljarða. Við skulum vona að það standist því að það þarf tekjur til að standa undir öllum þeim tillögum sem hér liggja fyrir en ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta við þessa umræðu og hef lokið máli mínu.

Hæstv. forseti. Þess hefur verið farið á leit við þingmenn að við reynum að stytta mál okkar til að greiða fyrir þingstörfum. Ég mun reyna að verða við því en vil gjarnan koma nokkrum atriðum að við umræðuna. Í dag hefur verið minnst á að menn hafi orðið mjög greiðviknir á síðustu dögum fjárlagavinnunnar. Það á bæði við um ríkisstjórn og fjárln. Hækkun útgjalda við þessa umræðu er um 3,5 milljarðar kr. og töldu ýmsir að nú væru góð ráð dýr vegna þess að frést hefði að tekjuhlið frv. yrði ekki endurskoðuð við þessa umræðu. Það var gert og hinir miklu meistrar hnoðuðu tekjuáætlunina að sjálfsögðu upp úr smjöri og teygðu síðan yfir eldi þar til tókst að hækka hana um 3 milljarða og 708 millj. kr. Geri aðrir betur. Þar af nemur aukning skatttekna um 1.828 millj. kr. en sala eigna er talin skila 1.300 millj. kr. Ég hef kannski mestar áhyggjur af hinu síðarnefnda. Mér hefur eins og hv. 17. þm. Reykv., Ögmundi Jónassyni sem talaði á undan mér hefur mér, ofboðið þessi sala á eignum sem við landsmenn eigum öll sameiginlega. Nú eru þær seldar á ýmsum útsölum og virðist ekki eiga að draga úr því á næstunni ef marka má þessar forsendur fyrir tekjuhlið frv. á næsta ári. Minni hlutinn telur að í þjóðhagsáætlun sem fyrir liggur liggi vanmat á innflutningi og fjárfestingu. Í því sambandi má minnast á að talið er að innflutningur muni aðeins aukast um 0,9% á árinu. Á þessu ári hefur hann vaxið um 23,3%. Að hluta til er það útskýranlegt með miklum framkvæmdum og uppbyggingu, t.d. álvers, en ég tel samt að 0,9% sé mjög varlega áætlað. Ég hef ástæðu til að óttast að sú spá muni ekki rætast. Það virðast hafa verið nokkuð erfitt að spá á undanförnum árum. Í minnihlutaáliti við 2. umr. var t.d. bent á að gríðarlegur munur er milli þess sem spáð hefur verið og þess sem orðið hefur. Okkur í minni hluta fjárln. hefur fundist að setja þyrfti á sérstaka ráðstefnu til að kanna hvernig bæta megi þessar spár. Mismunurinn er gríðarlegur og þegar maður ber þetta saman við það sem gerist hjá öðrum þjóðum virðist allt annar taktur í þessu hjá okkur. Mikilvægt er að áætlanir um kaupmátt og þróun einkaneyslu séu byggðar á traustum forsendum. Því var t.d. spáð að einkaneyslan á árinu 1998 mundi aukast um 5% en reyndin er að síðustu tölur segja hana hafa aukist um 12%. Það er miklu meira en helmingsaukning. Það verður líka að segja að í allri þeirri þenslu sem virðist vera er ég orðin svolítið langeygð eftir þeim sparnaðarkostum sem hæstv. fjmrh. og ríkisstjórnin boðuðu. Að vísu er þar eitthvað gert í sambandi við séreignarsjóði en ég hafði ímyndað mér að þetta yrði í miklu ríkara mæli en í ljós hefur komið. Ég auglýsi eftir því að meira hvetjandi kostir komi fram til sparnaðar fyrir almenning. Við óskum eftir því að tekjugrundvöllur ríkissjóðs verði styrktur m.a. með virkara skatteftirliti og sérstökum aðgerðum gegn skattsvikum. Lítið hefur farið fyrir þeim aðgerðum upp á síðkastið. Það er á allra manna vitorði að mjög mikið er um svarta atvinnustarfsemi í landinu og hefur gengið erfiðlega að fá áætlað hve mikið væri þar á ferðinni. Nú er almennt talað um að 15 milljarðar séu á sveimi í einhverju neðanjarðarhagkerfi sem aldrei koma upp á yfirborðið. Náttúrlega er mjög erfitt til þess að vita þegar sárlega vantar peninga í ríkissjóð. Auðvitað þyrfti að herða mjög eftirlitsaðgerðir frá skattyfirvöldum til að reyna að sporna við þessu. Að auki hefur þetta þær hliðarafleiðingar að fólk sem starfar hjá þessum fyrirtækjum og gengst inn á að starfa svart tapar þar með öllum réttindum. Það á ekki svo gott með að leita þess að það fá laun sín greidd, sumir hverjir eru ekki vandari að virðingu sinni en að ætla jafnframt að svíkja þetta fólk um laun sem stundum kemur fyrir. Í sambandi við fjáraukalög hef ég áður í dag gagnrýnt það og best að ég komi enn að því hér, þ.e. leiðum sem fyrirtæki hafa til að draga uppsafnað tap frá ágóða áður en kemur til tekjuskatts. Ég verð að segja að ég held að þetta hafi hér á landi farið út yfir öll mörk. Þau uppboð verið hafa á fyrirtækjum þegar þau eru að leggja upp laupana, þau hækka fyrst í verði því að þá er farið að rífast um að kaupa uppsafnaða tapið, hafa náttúrlega verið alveg fáránleg. Ég þekki dæmi um fyrirtæki sem hafði verið rekið á horriminni um allmörg ár en átti að loka, þá birtust allt í einu fjöldamargir kaupendur. Þeir voru á höttunum eftir uppsöfnuðu tapi í þessu fyrirtæki. Mörg dæmi munu vera um slíkt. Minni hlutinn leggur til að tryggingagjald verði hækkað um 0,5 prósentustig og þannig aflað um 1,5 milljarða kr. viðbótartekna. Þessar viðbótartekjur mætti nota til margra góðra hluta, til málefna fatlaðra og til að styrkja heilbrigðisþjónustuna í landinu enn frekar. Ég tel enga ástæðu til að gera þetta ekki. Nú í góðærinu er einmitt færi á að taka inn þessi 0,5 prósentustig af virðisaukaskatti til góðra mála. Við viljum einnig ítreka þá skoðun okkar að skattleggja eigi söluhagnað af aflaheimildum sem lítið skilað sér inn til skatts. Þar mundu koma peningar í ríkissjóð sem við höfum mjög mikil not fyrir. Það er mjög mikilvægt að nota tækifærið til að byggja upp þegar vel gengur svo við getum búið að því þegar halla tekur undan fæti sem alltaf gerist í þjóðfélögum eins og okkar. Við erum fiskveiðiþjóð sem er mjög háð bæði verðsveiflum erlendis, eins gæftum. Hér á landi verða alltaf tiltölulega miklar sveiflur og þess vegna þurfum við að búa vel í haginn núna þegar vel gengur svo við séum viðbúin slíku. Ég tek undir með hæstv. fjmrh. um nauðsyn þess að borga niður erlendar skuldir núna í góðærinu og styð það mjög eindregið. Inn á borð þingmanna hefur verið lögð, rædd einu sinni og send í nefnd, þáltill. um byggðamál. Það er að mörgu leyti merkilegt skjal þó þar vantaði inn ýmislegt sem mestu máli skiptir eins og t.d. fiskveiðistjórnunina. Um hana var ekki mikið talað en samt voru í henni hinar merkustu tillögur um jöfnun á aðstöðu fólks eftir búsetu í landinu. Flestar þeirra styð ég mjög eindregið og við önnur sem sitjum í minni hlutanum á Alþingi. Það sér aðeins örla á því nú að meiningin sé að framkvæma þessar tillögur og það er gleðiefni. Ég ætla aðeins að fara nokkrum orðum um nokkrar tillögur sem sagðar eru frá meiri hluta fjárln. Ég vil taka undir með hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur og tel okkur í minni hluta fjárln. eiga töluvert í þeim tillögum mörgum hverjum, þ.e. þeim sem koma beint frá fjárln. Mig langar að fara orðum um nokkrar þeirra. Á lið 319 Framhaldsskólar almennt, er lagt til að almenn framlög til framhaldsskóla hækki um 40 millj. kr. Menntmrn. hefur gert svonefnda skólasamninga við einstaka skóla. Með þessari fjárhæð er gert kleift að endurmeta samninga við skólana, einkum fámennari skóla á landsbyggðinni. Ég tek undir tillöguna og vona að þessar 40 millj. verði notaðar til þess sem kemur þarna fram í seinni hluta skýringargreinarinnar, að bæta stöðu fámennari skóla á landsbyggðinni. Varðandi reiknilíkön sem komið hefur verið á vegna útreikninga á framlögum til framhaldsskóla hef ég talið að fámennu skólarnir á landsbyggðinni hafi komið illa út úr því. Í líkönin vantaði meiri byggðasjónarmið og mér finnst þarna vera komið til móts við þau. Ég vil líka taka sérstaklega undir þörf þess að leggja fram 40 millj. kr. til viðbótar til jöfnunar á námskostnaði. Þá um tillöguna við landbúnaðarráðuneyti 891 Sérstakar greiðslur í landbúnaði, 7,5 millj. til að kosta slátrun 1.600 hrossa og sporna þannig við ofbeit. Þegar þessi tillaga kom fram á síðasta degi starfs nefndarinnar varð mikið fjaðrafok. Nokkrir nefndarmenn áttu hross í haga í nágrenni Reykjavíkur og óttuðust nú að þeim hestum væri hætta búin svo það gekk hálfilla að halda þeim inni á fundi. En þegar farið var að ræða málið var ýmislegt á huldu um hvar þessi hross væru sem ætti að slátra, hvort þau væru sunnan heiða eða norðan og hvernig ætti í rauninni að standa að þessu dæmi. Þá varð til inni í nefndinni mjög skemmtileg vísa sem lýsir mjög þeirri angist sem hrossaeigendur voru gripnir þarna undir umræðunni. Vísan er svona: Í hálfa stöng hengi ég fána, hesta sé fyrir mér dána. Skjóni er dauður og skorinn er Rauður. Það næðir um Njarðvíkur-Grána. Að lokum vil ég þakka það sérstaklega að fjárln. sá sér fært að hækka styrk til Landssambands aldraðra um 700 þús. kr. frá því sem áður hafði verið ákveðið. Ég tel að þetta ágæta samband sé mjög vel að þessum styrk komið.

Virðulegi forseti. Mér skilst raunar að um það sé eitthvert óskrifað samkomulag í þinginu um að nú skuli gera hlé á þessari umræðu, 3. umr. um fjárlög. Ég vil hins vegar hafa mína afstöðu í því algjörlega á hreinu. Mér finnst þessari umræðu engin virðing sýnd. Ég rifja það hér upp að 2. umr. um fjárlög íslenska ríkisins var sundurslitin mörgum sinnum, að vísu af öðrum ástæðum. Það var órói í þinginu þá vegna fundahalda almennt. En hér á að endurtaka þetta og ég árétta að mér finnst umræðunni engin virðing sýnd með þessum hætti og vil halda því hér til haga.

Herra forseti. Ég vil láta það koma fram að haft var samráð við mig um tilhögun umræðu í dag. Ég get einnig látið það koma fram að mér finnst ekki góður kostur að slíta umræðuna svona í sundur. Ég get tekið undir það hjá hv. síðasta ræðumanni. Til þess að greiða fyrir þingstörfum féllst ég á þetta. En ég er þeirrar skoðunar að fjárlagaumræðan eigi að vera samfelld og það eigi að reyna að taka frá daga fyrir hana í 2. og 3. umr. vegna þess að hún er hryggjarstykkið í löggjöf þingsins á þessum tíma. Ég vil láta það koma fram að þessi tilhögun var gerð í samráði við mig og varaformann á fundi með forseta þingsins eftir hádegið. Annars vil ég taka undir það meginmál að mér finnst æskilegast að þinghaldi sé hagað þannig að fjárlagaumræðan geti verið samfelld.

Forseti vill segja um þetta að það heyra það nú allir, hvað sem virðingunni líður, að hv. 2. þm. Austurl., formaður fjárln., hefur fyrir sitt leyti fallist á að að þessu sinni verði umræðan slitin í sundur á þennan hátt því að það er stórt verkefni að ætla að ljúka störfum Alþingis fyrir jól á þeim tíma sem eftir er til miðnættis.

Herra forseti. Ég skil vel þau viðhorf og tilfinningar sem hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson lætur í ljósi um þau rof sem verða á umræðunni og sem hv. þm. Jón Kristjánsson tók í rauninni undir þó hann sé aðili að þessu samkomulagi. Vegna þess að málið sem verður tekið á dagskrá á eftir varðar heilbr.- og trn., þ.e. frv. til laga um almannatryggingar, vil ég láta það koma fram að þetta er ekki gert að kröfu eða ósk heilbr.- og trn. Við höfum hins vegar fallist á þetta til þess að greiða fyrir þingstörfum. En ég segi fyrir mitt leyti að ég held að mér og nefndinni sé alveg sama um það þó að það mál mundi bíða og koma síðar á dagskrá ef það mætti verða til þess að hjálpa til í þeirri stöðu sem nú er komin upp.

Herra forseti. Þetta mál var ekki borið undir minni hluta fjárln. en að sjálfsögðu föllumst við á þessa meðferð í svona sérstöku tilviki. En ástæða er til að hafa orð á því að fjárlagaumræðan og þá sérstaklega 2. umr. þarf að fara þannig fram að óskipt athygli sé á þeirri umræðu og sama á í raun við 3. umr. Þetta er aðalmál þingsins og það á að helga því sérstakan tíma. Í þessu tilviki fellst ég á málsmeðferð og ég hygg að við gerum það öll en ég tel að ábending hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar sé hárrétt og ég þakka fyrir að hún skuli vera komin fram.

Forseti biður hv. þingmenn um að virða það samkomulag sem gert hefur verið af hinum mætustu mönnum til þess að greiða fyrir þingstörfum og fjallar ekki síst um að það mál sem nú stendur til að taka til 

Herra forseti. Ég sagði áðan að ekki ætla ég að ganga á mót óskrifuðu samkomulagi sem gert hefur verið. Ég vildi hins vegar halda því mjög ákveðið til haga að það er eðlilegt og sjálfsagt að sýna fjárlagaumræðu, hvort heldur það er 2. umr. eða 3. umr., verðugan sóma en það er auðvitað ekki gert á þennan hátt. Því vil ég kasta því fram til umhugsunar í komandi framtíð að menn festi það einfaldlega í þingsköp, tiltekna ákveðna heilaga daga í desembermánuði, hvenær 2. umr. fjárlaga eigi að fara fram og hvenær 3. umr. og því verði ekkert breytt, það verði einfaldlega bundið í lög að hugsanlega 8. desember fari fram 2. umr. og eigi síðar en 16. desember 3. umr. þannig að þessari mikilvægu umræðu verði sýndur verðugur sómi og eðlilegur eins og öll efni standa til. Meira var það nú ekki.

Virðulegi forseti. Fyrir liggur samkomulag um að afgreiða það sem mest er áríðandi varðandi almannatryggingamálið sem hér liggur fyrir þinginu þannig að elli- og örorkulífeyrisþegar fái greitt eftir nýjum reglum þegar í upphafi næsta árs. Ég vil þakka fyrir þá flýtimeðferð sem þetta mál fær væntalega í gegnum þingið.

Herra forseti. Ég held að þetta sé í annað skipti sem hæstv. heilbrrh. kemur hingað til þings rétt undir lok þingsins með mál sem er mjög mikilvægt að afgreiða og biður þingið allra náðarsamlegast um að hleypa málum í gegn. Ég rifja upp, herra forseti, að það var á síðasta þingi eða þarsíðasta undir þinglok að vori sem ég tók að mér að koma í gegn fyrir hæstv. ráðherra máli sem varðaði breytingar á umönnunarbótum og það var formaður heilbrn., stjórnarandstæðingur, sem stóð í stappi þá í heila nótt til þess að koma þessu máli í gegn. Hvers vegna? Vegna þess að það varðaði mikilvæga hagsmuni þeirra sem málið tók til en eins og í þessu máli þá kom það allt of seint. Hér er um að ræða mál sem varðar stóran hóp manna og sem stjórnarandstaðan getur alls ekki lagst gegn. Málið er í eðli sínu gott en það er flóknara en svo að hægt sé að segja að sjálfgefið sé að það renni í gegnum þingið. Ástæðan er sú að hér er í fyrsta lagi tekið á málefnum ellilífeyrisþega og örorkulífeyrisþega og það eitt gefur tilefni til mikillar umræðu. Staðreyndin er sú, herra forseti, að kjör þessara hópa hafa hækkað miklu minna en annarra í þjóðfélaginu. Á síðustu fimm árum, á síðasta hálfa áratug, hafa lágmarkslaun hækkað um 52%, launavísitala um 30% en örorkulífeyrir og tekjutrygging ekki nema um 17%. Þetta eitt og sér þegar við erum að ræða þessi mál gefur tilefni til þess að menn taki alvarlega umræðu um þetta. Sömuleiðis gefur það tilefni til mikillar umræðu hvernig sú breyting sem nú er verið að leggja til er lögð fram. Þó það sé í sjálfu sér jákvætt að menn séu núna að stíga skref, eins og hæstv. ráðherra hefur orðað það, til þess að draga úr ákvæðum um að tekjur maka örorkulífeyrisþega og ellilífeyrisþega skerði tekjutryggingu bótaþegans blasir eigi að síður við sú staðreynd að þetta er í fyrsta skipti sem ákvæði um slíka skerðingu eru fest í lög. Það er mjög erfitt fyrir okkur sem höfum haft það í huga að það þarf að varðveita mannréttindi allra, líka örorkulífeyrisþega og ellilífeyrisþega, að samþykkja slíka breytingu. Mörg okkar eru þeirrar skoðunar að þarna sé verið að brjóta mannréttindi á þessum bótaþegum. Herra forseti. Við vitum líka að það blasir við að Öryrkjabandalagið hefur lýst því yfir að það hyggist höfða mál gegn hæstv. heilbrrh. og því ráðuneyti sem hún stýrir vegna þessa meinta mannréttindabrots. Það er dálítið umhendis fyrir okkur í stjórnarandstöðunni að taka þátt í að samþykkja þessi lög sem mér sýnist í fljótu bragði að muni styrkja málstað ráðuneytisins í komandi málaferlum. Það er viðurhlutamikið fyrir okkur að taka þátt í því að ekki bara að samþykkja slík lög heldur að hleypa þeim í gegnum þingið. Eins og málum er háttað varðandi örorkulífeyrisþegana er um að ræða 180 millj. kr. greiðslu sem hæstv. heilbrrh. segir að komist ekki til upphafsgreiðslna í janúar nema þetta frv. verði samþykkt. Auðvitað er hægt að segja að með þessum hætti hafi hæstv. ráðherra hálfgildings kverkatak á okkur. Það er hins vegar hluti af því samkomulagi sem hæstv. ráðherra lýsti í stuttu máli að ákveðnum parti af 2. gr. þessa frv. verður haldið eftir og tekinn til umræðu þegar þing kemur saman aftur í janúar. Þá gefst þinginu kostur á að ræða þessi mál til hlítar og taka til umræðu þau mál sem snúa að lífeyrisþegum. Það breytir því ekki að ég fyrir mitt leyti treysti mér ekki til þess að samþykkja þetta frv. í því formi sem samkomulag er um vegna þess að ég get ekki samvisku minnar vegna varið það að greiða atkvæði með lagaákvæði sem ég tel að brjóti mannréttindi þeirra sem málið varðar. Ég mun hins vegar ekki leggja atkvæði mitt gegn því eða reyna að tefja þetta mál með neinum hætti því að ég tel nauðsynlegt að þessar greiðslur komist til framkvæmda. Ég átel hins vegar vinnubrögðin, herra forseti. Það gengur ekki að jafnmikilvægt mál og þetta sem hæstv. ráðherra hefur mörgum sinnum rætt um á hinu háa Alþingi að eigi að koma til afgreiðslu á þessu ári skuli bera svona að. Málið kemur degi áður en þingi á að ljúka. Málið er tekið til afgreiðslu daginn sem þinginu á að ljúka. Þá á eftir að rannsaka málið af hálfu þingnefndarinnar og það á eftir að fara í gegnum þrjár umræður. Það liggur fyrir, herra forseti, að innan Öryrkjabandalagsins er ekki samstaða um að afgreiða málið á þennan hátt vegna þess, eins og ég gat um, að þar eru líka menn í forustu samtakanna sem telja að hér sé um að ræða mannréttindabrot. Það liggur í hlutarins eðli að þó að viðkomandi einstaklingar vilji að sjálfsögðu hlut félaga sinna sem mestan og stærstan og hvetji þar af leiðandi ekki til þess að greiðslurnar verði stöðvaðar er ekki hægt að ætlast til að slíkir menn leggi vilyrði sitt fyrir stuðningi við frv. þegar ljóst er að það mun e.t.v. baga málflutning þeirra gegn heilbrrn. þegar kemur að því dómsmáli sem ég lýsti áðan. Herra forseti. Ef það er rétt að þetta mál hafi verið í undirbúningi mánuðum saman í heilbrrn. þá spyr ég: Hvers vegna kom það ekki fyrr? Ég spyr líka: Hvernig stendur á því ef hæstv. heilbrrh. er svo umhugað um að koma málinu fram að ekki er búið að ganga frá því við Öryrkjabandalagið að það fylgi málinu? Hvers vegna er málið ekki í þeim búningi sem það bandalag gæti sætt sig við? Ég er fullmeðvitaður um það, herra forseti, að ekki er hægt að krefjast þess í hvert einasta skipti að hagsmunaaðilar séu að öllu leyti sammála þeim ráðherrum sem bera fram tiltekin mál sem varða umrædda hópa. En með tilliti til tímapressunnar og hvernig málið ber að þinginu hefði óneitanlega greitt mjög fyrir afgreiðslu málsins ef hægt hefði verið að leggja málið þannig fyrir að um lágmarkssamstöðu væri að ræða hvað varðar lykilatriði í þessu frv. með Öryrkjabandalaginu. Ég velti því líka fyrir mér, herra forseti, í fullri alvöru hve mikil þörf er á þessu frv. Hér er um að ræða frv. í þremur greinum og þar af er ein gildistökuákvæði og síðan er ákvæði til bráðabirgða. Ákvæðið til bráðabirgða tengist 1. gr. og þar er um að ræða breytingar á örorkumati þar sem gert er ráð fyrir læknisfræðilegu mati miklu frekar en mati á starfsskyldu viðkomandi og jafnframt að þeir sem undirgangist matið skuli gangast undir sérhæft mat á möguleikum til endurhæfingar og undir starfræna endurhæfingu. Þetta er vafalaust ágætisákvæði, herra forseti, þessi grein og bráðabirgðaákvæði sem tengist henni en það blasir við að greinin á ekki að öðlast gildi samkvæmt 3. gr. frv. fyrr en 1. mars 1999. Þar af leiðir að engar nauðir reka okkur til hraðrar samþykktar í þinginu. Þegar ég kem síðan að 2. gr. þar sem um er að ræða breytingar á frítekjumarki og skerðingar á tekjutryggingu með tilliti til tekna maka velti ég því fyrir mér hvaða þörf sé á því að lögfesta þetta. Heilbrrh. fram af heilbrrh. getur staðfest að það hefur verið viðtekin skoðun innan heilbrrn. að sérhverjar breytingar á bótum sem horfa til ívilnunar er hægt að staðfesta með reglugerð. Ég hefði talið, herra forseti, að við hefðum átt að fara þá leið að geyma þetta frv. og það hefði verið hægt í sjálfu sér að hleypa því í gegnum 1. umr. og til þingnefndar og til þess að hæstv. heilbrrh. hefði örugglega fast land undir fótum hefði verið hægt að leggja fram nál., a.m.k. meiri hluta, þannig að þingviljinn væri fullkomlega staðfestur og það lægi ljóst fyrir hver hann væri en geyma síðan málið til umræðu fram yfir hátíðar þannig að við gætum tekið gagngera umræðu. Ég skal greina frá því, herra forseti, hvers vegna ég er þessarar skoðunar. Ég er einfaldlega orðinn afar þreyttur á þeim vinnubrögðum sem við höfum þurft að búa við í heilbr.- og trn. síðustu vikur þar sem stór mál eru tekin í gegnum nefndina ef ekki með valdbeitingu eins og í gagnagrunnsfrv. þá með tímanauð eins og núna. Mér er að vísu ekki alveg ljóst hvort það er ég sem er starfandi formaður heilbr.- og trn. eða Kári Stefánsson en það skiptir ekki máli í þessu efni vegna þess að fagnefndin hefur ekki ráðrúm til þess að skoða málið út í hörgul. Við höfum einfaldlega ekki tíma til þess að rannsaka afleiðingar málsins. Við vitum, herra forseti, að þingið starfar eftir ákveðnum hefðum. Þessar hefðir mótast af vinnulagi, verklagi og reynslu margra áratuga. Hefðirnar miða að því að koma í veg fyrir að einhverjir ágallar séu á þeim frv. sem eru að lokum samþykkt. Þess vegna höfum við 2. umr. þegar við ræðum málið eftir að það hefur verið grandskoðað og við höfum 3. umr. til þess að hafa upp á að hlaupa ef í ljós kemur að það er eigi að síður einhvers konar ljóður á ráði mála sem kunna að vera ágæt í eðli sínu. Með öðrum orðum eru umræðurnar eftir 1. umr. til þess að bæta málið og til að koma í veg fyrir að þingið samþykki eitthvað sem kunni að vera rangt. Hér er um að ræða mál sem er afskaplega flókið í eðli sínu og erfitt er fyrir nefndarmenn að taka ábyrgð á því nema vita hvað um er að ræða, vita hvað er verið að samþykkja, sér í lagi þegar við blasir að ekki ríkir eining um málið í hópum þeirra sem eiga að njóta afrakstursins af málinu. Við slíkar aðstæður hefði verið æskilegt að senda málið út til umsagnar og fá skriflegar umsagnir og reyna að meta málið í ljósi þeirra. Staðan sem er uppi er hins vegar sú að okkur gefst einungis ráðrúm til þess að hafa stuttan fund. Við getum e.t.v. kallað til fulltrúa Öryrkjabandalagsins, við getum fengið útskýringar á frv. frá höfundum þess eða starfsmönnum heilbrrn. en mér er til efs, herra forseti, að til að mynda ég geti fengið svar við eftirfarandi spurningu frá lögfræðingum sem eru til þess bærir að meta það: Brýtur frv. að einhverju leyti stjórnarskrárvarinn rétt öryrkja og ellilífeyrisþega? Ég held að svo sé, herra forseti. En ég er ekki sérfróður um mál af þessu tagi og ég hefði viljað geta kvatt til fundar við okkur einhverja þá lögfræðinga sem hafa sérhæft sig á þessu sviði. Hæstv. ráðherra hefur haldið því fram þrátt fyrir ábendingar og umvandanir frá umboðsmanni Alþingis sem varða nákvæmlega þau ákvæði sem hér er verið að breyta að fyrri tilhögun mála hafi ekki falið í sér lögbrot. Ég held að ég megi segja að það sé rétt mat hjá hæstv. ráðherra að niðurstaða umboðsmanns Alþingis var á þá lund að það þyrfti að skýra lögin og gera þau nákvæmari en það væri ljóst að sú tilhögun sem hún hefði áður fylgt var að mati umboðsmanns ekki lögbrot. Það styrkir málið að mínu viti. En ef hæstv. ráðherra telur að hún hafi haft a.m.k. veikt land undir fótum, hvers vegna gat þetta mál þá ekki beðið? Umboðsmaður Alþingis óskaði að vísu eftir skýrari lagasetningu og það er sjálfsagt að verða við því. En með tilliti til þess að hann taldi að það væri ekki um að ræða neins konar brot á lögum eða stjórnarskrá hvernig málinu var hagað áður, þá hlýt ég auðvitað að spyrja: Hvernig stendur á því að það má ekki geyma þetta fram yfir áramótin? Í þessu frv. er líka ýmislegt að finna sem varðar öryrkja sem erfitt er að skilja fullkomlega og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í 2. málsl. 2. mgr. 2. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Hafi hjón hins vegar tekjur umfram 724.032 kr. á ári skal skerða tekjutrygginguna um 45% þeirra tekna sem umfram eru.`` Herra forseti. Ég vildi gjarnan fá skýringu hæstv. ráðherra á því hvort hér sé ekki um einhvers konar misskilning að ræða, hvort hérna eigi ekki að standa: skal skerða tekjutrygginguna um 45% af helmingi þeirra tekna sem umfram eru? Eða hvort í staðinn fyrir töluna 45% eigi ekki að standa 22,5%? Ef svo er ekki, þá sé ég ekki betur en annaðhvort sé um misskilning minn að ræða eða gróflega afturför varðandi þennan hóp.

Aukna skerðingu.

Ef þetta er réttur skilningur hjá mér en hæstv. ráðherra skýrir það á eftir hvort um misskilning okkar er að ræða eða hvort þetta beri að lesa saman við 1. málsl. síðustu málsgreinar í greininni og hvort nauðsynlegt sé að lesa þetta saman til þess að fá réttan skilning og ef svo er, hvort sú staðreynd að við höfum náð samkomulagi um að halda eftir þeim málslið sem fyrstur er í síðustu málsgrein 2. gr. gæti leitt til þess að samþykktir með því formi sem samkomulag hefur tekist um feli í sér réttindaskerðingu og það meira að segja talsvert mikla. Ef svo er þá eru dæmi um að einmitt vinnubrögð af þessu tagi þar sem menn ná ekki að rannsaka málin til hlítar eru ekki bara fordæmanleg heldur geta þau verið hættuleg. Vísa ég þá til fyrri ummæla minna um eðli hinna þinglegu vinnubragða og hvers vegna við höfum ekki eina umræðu og ekki tvær heldur þrjár umræður til þess að koma í veg fyrir mistök eins og hér kann að vera um að ræða. Ég hef líka sagt að með tilliti til þess hvernig málið ber að hefði verið æskilegt að álit Öryrkjabandalagsins lægi fyrir og það lægi fyrir að aðalstjórn bandalagsins væri í öllum meginatriðum sátt við þetta. Í máli hæstv. ráðherra í morgun kom fram að einhverjir menn frá bandalaginu hafa að vísu verið á einhverjum fundum í ráðuneytinu svo mánuðum skiptir, sagði hæstv. ráðherra, en hún skaut sér undan því að svara þeirri spurningu sem ég spurði þá: Hefur Öryrkjabandalagið lagt blessun sína yfir þetta frv.? Ég held að svo sé ekki. Ég held, herra forseti, að það sé afar viðurhlutamikið af þinginu að taka þátt í því að samþykkja frv. eins og þetta. Ég get ekki annað en sagt það heiðarlega að það er skoðun mín. Ég hef greint frá því að ég get ekki samþykkt þetta frv. eins og það er svona. Ástæðan er sú að ég tel að hér sé enn þá, þrátt fyrir þær breytingar sem við erum að fallast á að taka út í bili og láta bíða til síðari umræðu eftir áramót, fæ ég ekki betur séð í fljótu bragði en um sé að ræða tvöfalt mannréttindabrot. Þá vísa ég hér til 2. og 5. mgr. 2. gr. Þar er um það að ræða að tekjur maka örorkulífeyrisþega skerða tekjutryggingu lífeyrisþegans og spurningin er: Stenst það mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar? Í þessu samhengi ber að rifja upp eftirfarandi: Svona tekjutengingar og svona skerðingar vegna tekna maka hafa í rauninni verið inni allar götur frá því á árinu 1936 þegar þessi lög voru upphaflega samþykkt. En hvað hefur gerst í millitíðinni? Mannréttindahugtakið hefur tekið breytingum og hefur þróast og það var staðfest með breytingum okkar á hinu háa Alþingi á jafnræðiskafla stjórnarskrárinnar fyrir þremur, fjórum árum. Við á hinu háa Alþingi verðum að fylgjast með því og vera í takt við þær breytingar sem verða á veröldinni í kringum okkur og eitt af því sem tekur hvað örustum breytingum á þessu sviði eru mannréttindin og hugtakið sem í því felst. Mannréttindin eru alltaf að þróast. Ekki er langt síðan forustumenn fatlaðra, öryrkja og eldri borgara voru eins og Jóhannes skírari, rödd hrópandans í eyðimörkinni, þegar þeir voru að tala um mannréttindi sín vegna þess að þegnarnir fundu ekki samhljóm með þeim málflutningi. Það er gerbreytt. Afstaða almennings núna hefur breyst eins og hlutirnir breytast með þróun tímans og mannréttindi þessara hópa hafa miklu dýpri skilning en áður og þau hafa t.d. verið rædd í tengslum við breytingar á stjórnarskránni fyrir nokkrum árum. Ég held því fram, herra forseti, að jafnvel þó finna mætti, að þessu frv. samþykktu, skýra heimild til að skerða lögin um almannatryggingar mundi slík skerðingarheimild ganga gegn ákvæðum stjórnarskrár lýðveldisins um jafnrétti og þá á ég við 65. gr., og líka um rétt til aðstoðar vegna örorku og þar vísa ég til 76. gr. stjórnarskrárinnar. Í fyrri greininni er lýst yfir að allir skuli vera jafnir fyrir lögunum og allir skuli njóta mannréttinda án nokkurrar mismununar og í greininni eru tekin nokkur dæmi en síðan er vísað til stöðu að öðru leyti. Meðal þess sem þar er vísað til er klárlega hjúskaparstaða. Með öðrum orðum, herra forseti, er ekki hægt annað en álykta út frá þessu en mönnum verði samkvæmt þessari grein ekki mismunað vegna hjúskaparstöðu vegna þess að slíkt felur í sér mismunun og þar af leiðir að það er í blóra við stjórnarskrána. Á því byggi ég afstöðu mína. Ég get ekki stutt þetta frv. þó að ég ætli ekki af þeim ástæðum sem ég hef lýst að leggjast gegn því að það verði samþykkt en ég tel að klárlega sé verið að brjóta mannréttindi á öryrkjum. Mér finnst slæmt að hið háa Alþingi taki þátt í því, að órannsökuðu máli, að samþykkja þetta. Ef hið háa Alþingi væri visst í sinni sök horfði öðruvísi við. Ég er ekki viss í minni sök, herra forseti, og mér er satt að segja um megn að samþykkja mál af þessu tagi eftir að við höfum verið í þeim handarbaksvinnubrögðum sem við vorum í í gagnagrunnsfrv. Á þá að bjóða okkur upp á að samþykkja mál af þessu tagi sem getur brotið stjórnarskrána, án þess að gefa þinginu möguleika á að kalla til færustu sérfræðinga á sviði stjórnarskrárlaga til þess að spyrja þá ráða? En við höfum ekkert ráðrúm til þess. Við erum með öðrum orðum að starfa í lausu lofti og vel getur verið að hv. þingmenn meiri hlutans kjósi sökum þrýstings hæstv. ráðherra að gera þetta. En mér er um megn að taka þátt í slíkum vinnubrögðum. Ég vil að öryrkjar og ellilífeyrisþegar njóti þeirra bóta sem verið er að leggja til. En ég hef fært rök að því að það er hægt að láta þá ná þessum bótum í gegnum reglugerð, herra forseti. Það þarf ekki þetta, og ef við samþykkjum þetta erum í fyrsta lagi að brjóta e.t.v. stjórnarskrárákvæði gagnvart þessum hópum. Í öðru lagi, herra forseti, erum við líka mögulega að tálma framgangi málssóknar þeirra gegn heilbrrn. Við erum að styrkja stöðu þess ráðuneytis í málssókn sem þeir hafa lýst yfir að verði hafin á næstu dögum.

Virðulegi forseti. Hv. formaður heilbr.- og trn. spyr: Af hverju er verið að breyta lögum? Af hverjum er ekki nóg að setja reglugerð? Það er ekki nægilegt að setja reglugerð vegna þess að við erum að breyta frítekjumörkum og frítekjumörk eru mjög mismunandi í þessu þannig að við verðum að breyta lögum. Hv. þm. kom einnig að því í ræðu sinni að þarna væri um aukna skerðingu að ræða.

Það er spurningin.

Já, en það er það ekki. Ef hv. þm. les 1. málsl. 8. mgr. í frv., þá kemur það skýrt fram.

Herra forseti. Þetta er einmitt mergurinn málsins að ég vísaði til þess í máli mínu hvort það bæri að lesa saman 1. málsl. 8. mgr. og 2. málsl. 2. mgr. 2. gr., hvort lesa ætti þetta tvennt saman. Hæstv. ráðherra kemur og segir: Jú, það ber að lesa það saman. En ég taldi að samkomulagið sem hæstv. heilbrrh. hafði forgöngu um að næðist um þetta mál fæli í sér að sú setning sem hún var að vísa til ætti að fara út að sinni. Þýðir það ekki að við erum að sinni, þangað til búið er að fullljúka frv. í janúar, að samþykkja a.m.k. tímabundið grófa skerðingu? Ef svo er, þá held ég að við þurfum að hugsa þetta samkomulag upp á nýtt. Í annan stað varðandi það sem hæstv. ráðherra segir um nauðsyn þess að ljúka þessu máli núna, þá segi ég í fyrsta lagi að hægt hefði verið að hleypa málinu til nefndar og kalla fram nefndarálit þar sem þingviljinn lægi fyrir. Ráðherrann hefði þá land undir fótum. Í öðru lagi hefði líka verið fært að fara þá leið að samþykkja lagabreytingu sem fæli í sér styrkingu á reglugerðarheimildinni þar sem sérstaklega væri tekið á frítekjumarkinu. Ég hygg, herra forseti, að það hefði verið langbesta leiðin. En hér er um það að ræða að hæstv. ráðherra vill ná málinu fram og það má svo sem skilja það. Hún er að reyna að efna loforð sem hún hefur gefið öryrkjum. En ég undirstrika það einnig, herra forseti, að hæstv. ráðherra hefur sagt úr þessum ræðustóli að hún ætli að afnema þetta sem hún sjálf kallaði í ræðu hjá Tryggingastofnun ríkisins mikið ranglæti. Hér er að vísu stigið skref en hæstv. ráðherra sagði að afnema ætti það allt. Auðvitað réttmætt að menn spyrji: Hvenær á að taka síðasta skrefið og öll hin skrefin?

Virðulegi forseti. Ég hef í öllum ræðum mínum sagt að ganga ætti skref í þessa átt og það erum við að gera með lögfestingu ef að lögum verður. Það er það sem ég hef alltaf sagt og ef hv. þm. flettir ræðum mínum, þá hef ég alltaf sagt að við ættum að ganga skref og þetta skref erum við að stíga. Ég stend því fullkomlega við það sem ég hef sagt. Það er réttmæt ábending hjá hv. þm. varðandi 1. málsl. 8. mgr. En við ræddum það einmitt þegar við vorum að gera samkomulag við stjórnarandstöðuna að þetta yrði þá að koma inn í reglugerð þannig að ekki yrði skerðing.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hlaupa um allar þorpagrundir á eftir hæstv. ráðherra til að sýna fram á hvað hún hefur sagt. Það er alveg rétt að hún hefur mörgum sinnum sagt að hún ætli að stíga fyrsta skrefið. Ég hef að vísu undir höndum ræðu sem má skilja þannig að hún segi það afdráttarlaust að hún ætli sér að afnema þetta og þetta sé fyrsta skrefið, en ég ætla ekki að elta ólar við það. Hæstv. ráðherra hefur aftur og aftur sagt að þetta sé gróft ranglæti og það þurfi að breyta því og hún sé að stíga fyrsta skrefið. Ef þetta er gróft ranglæti hvers vegna stígur hún þá ekki skrefið sem nægir til þess að svipta þessu ranglæti í burtu? Ef hún telur sig ekki hafa fjármagn til þess, sem er alveg skiljanlegt, þá er réttlætanlegt að spyrja hæstv. ráðherra: Hvenær á að taka hin skrefin og hvers vegna fellst hæstv. ráðherra ekki á að þær dagsetningar verði settar inn í þetta frv.? Í annan stað. Hæstv. ráðherra tekur undir með mér að þegar búið er að gera þær breytingar sem voru hluti af því samkomulagi --- ég var ekki viðstaddur þegar það var gert sökum fundar utan þings --- þá þurfi að breyta reglugerð og nú er allt í einu í lagi að breyta reglugerð, herra forseti. Ég held að hægt hefði verið að afgreiða þetta mál fram á næsta ár með einföldum reglugerðarbreytingum en það er ekki sátt um það við stjórnarliðið og ég get í sjálfu sér ekki kvartað yfir því. Meiri hlutinn ræður. En ég held að þetta hefði verið betra og miklu betra varðandi málstað öryrkja og það hefði komið í veg fyrir að þingið tæki mögulega þátt í því að brjóta stjórnarskrána gagnvart þessum hópi.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að taka fram að ekki er samkomulag um þetta frv. Það er ekki samkomulag á milli ríkisstjórnar eða stjórnarmeirihluta og minni hlutans á Alþingi um þetta frv. Á þetta vil ég leggja ríka áherslu. Hins vegar hefur verið um það rætt að stjórnarandstaðan mundi ekki leggja stein í götu tiltekinnar málsmeðferðar enda hefur það verið krafa stjórnarandstöðunnar að það sem er ívilnandi fyrir öryrkja í þessu frv. og í þeim breytingum sem ríkisstjórnin hyggst beita sér fyrir nái fram að ganga. Það hefur verið krafa okkar og við höfum lagt til tiltekna aðferð í því efni og ég ætla ekki að endurtaka það hér. Það gerði hv. þm. Össur Skarphéðinsson í ræðu sinni. Það fyrsta sem ég vildi gagnrýna varðandi þetta frv. lýtur að vinnubrögðum. Undir lok þinghaldsins kemur fram frv. sem reyndar var boðað snemma í haust, flókið frv. sem ríkisstjórnin gerir kröfu um að verði afgreitt í snarhasti. Þetta eru ólíðandi vinnubrögð, þau eru ólýðræðisleg og óvönduð. Eins og fram kemur í athugasemdum með frv. snýst þetta lagafrv. um tvo meginþætti. Í fyrsta lagi kveður frv. á um breytingar á forsendum mats við ákvörðun á örorku og hvað þann þátt snertir er um flókið mál að ræða. Sérfræðingar hafa legið yfir þessu í langan tíma og ef Alþingi á að hafa vönduð vinnubrögð í lagasetningu þá hljóta alþingismenn að gera þá kröfu að þeim gefist tóm til að fara rækilega í saumana á máli á borð við þetta og það verður ekki gert á skömmum tíma. Ég vil því að þessu leyti gagnrýna vinnubrögðin. Hitt atriðið sem frv. kveður á um varðar lífeyri til elli- og örorkulífeyrisþega að því er snertir skerðingu lífeyris, einkum vegna tekna maka. Hér erum við komin að þætti sem er vægast sagt mjög umdeilanlegur. Því hefur verið haldið fram að þetta atriði stangist á við stjórnarskrá Íslands. Eins og gefur að skilja munum við alþingismenn ekki geta samþykkt lög sem stangast á við stjórnarskrá Íslands og brjóta mannréttindi á fólki. Ég mun koma að þessu síðar í ræðu minni sem verður þó stutt. Talað er um að með frv. eða þessum breytingum komi um 400 millj. kr. eða rúmlega það til öryrkja og mönnum finnst þetta vera dágóð summa mörgum. Síðan er um þetta rætt í prósentum og reglugerðum sem eru svo flóknar að fæstir botna upp eða niður í þessu. En um hvað snýst þetta mál? Það snýst um lífsviðurværi fólks. Öryrki getur fengið um 63 þús. kr. í sinn hlut. Þannig er það. Hann getur fengið um 63 þús. kr. í sinn hlut. Ef hann giftir sig eða fer í sambúð hrapar hann niður í 44 þús. kr. á mánuði. Ef makinn hins vegar hefur tekjur skerðist þessi lífeyrir öryrkjans enn meira. Eins og málin hafa verið fram til þessa þá er það svo að hafi makinn sem nemur um meðaltekjum einstaklings í BSRB eða ASÍ hrapar öryrkinn niður í 15 þús. kr. á mánuði. Frv. sem nú er til umræðu snýst um hve mikið eigi að skerða tekjur öryrkjans á bilinu 15--44 þús. kr. Um það snýst frv. Það snýst um hve hrikaleg kjör öryrkjum skal búin. Um það snýst þetta mál. Við erum að tala um tekjur og lífeyri sem er ekki sæmandi að bjóða nokkrum einstaklingi á Íslandi. Það sem mér finnst slæmt við þessa umræðu er hve langt frá einstaklingnum hún fer iðulega. Við erum að tala í hundruðum millj. en í reynd erum við að tala um fólk sem getur ekki séð sér farborða og þarf að leita á náðir hjálparstofnana, kirkjunnar eða Rauða krossins. Helmingur þeirra sem kemur til þessara stofnana eru öryrkjar. Það sem við erum að ræða um hér er hve mikið eigi að skerða tekjur öryrkja frá 44 þús. kr. á mánuði niður í 15 þús. Hvar eiga þessi viðmiðunarmörk að vera? Um það snýst þessi deila. Hvað segir Öryrkjabandalagið? Hvers vegna talar Örykjabandalagið um mannréttindabrot, hvers vegna? Vegna þess að það segir að líta eigi á öryrkja á sama hátt og aðra þegna þjóðfélagsins, t.d. þá sem eru atvinnulausir. Ekki skerðast atvinnuleysisbætur hjá þeim einstaklingi sem giftir sig. Þær gera það ekki. Og máli sínu til stuðnings vísar Öryrkjabandalagið í stjórnarskrá Íslands. Í 76. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi forseta: ,,Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Öllum skal tryggður í lögum réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi.`` Síðan er vísað einnig í 65. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir: ,,Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.`` Þar er vísað til hjúskaparstöðu. Öryrkjar eru teknir út úr, eru aðgreindir frá öðrum hópum í þjóðfélaginu og er mismunað með þessum hætti. Það var þess vegna sem stjórn Öryrkjabandalagsins ákvað einhuga, einróma á fundi sínum 6. október sl. að höfða mál á hendur íslensku ríkisstjórninni vegna mannréttindabrota. Það er þess vegna sem stjórnarandstaðan mun ekki geta samþykkt þessi lög. Við samþykkjum ekki lög sem byggja á mannréttindabrotum, það gerum við ekki. En það er okkar krafa að allt það sem er ívilnandi í þessum breytingum nái fram að ganga. Við erum að tala um einstaklinga, við erum að tala um fólk sem ekki getur séð sér farborða. Við skulum ekki gleyma okkur í prósentunum eða hundruðunum milljónanna. Við skulum horfa á kjör hvers og eins og þau eru ekki mönnum bjóðandi.

Herra forseti. Enn á gerist það að Alþingi er boðið upp á að afgreiða viðamikið og í þokkabót mjög viðkvæmt mál á ótrúlega skömmum tíma. Frv. til laga um breytingar á almannatryggingalögum sem hér er til umræðu varðar málefni sem hafa verið til umræðu nokkuð lengi í þjóðfélaginu. Því horfir skringilega við að nú, korteri fyrir jól, skuli hæstv. heilbrrh. leggja fram frv. til að koma til móts við þá gagnrýni sem höfð hefur verið í frammi á skipan þeirra mála. Það er satt best að segja óþolandi fyrir Alþingi að búa við þetta aftur og aftur í hverju stórmálinu á fætur öðru, ekki síst í ljósi þess að við alþingismenn berum hina pólitísku ábyrgð á endanum, á því hvort frv. verða að lögum eða ekki. Við þurfum að axla þá ábyrgð að samþykkja eða synja lagafrv. sem hér liggja fyrir. Það er því algert grundvallaratriði að okkur gefist kostur á að kynna okkur til hlítar þau mál sem hér liggja fyrir. Að ég tali nú ekki um þá sjálfsögðu kröfu sem ætti að vera fylgifiskur lýðræðisins, að hægt sé að kalla til álitsgjafar fólk sem viðkomandi löggjöf varðar og að leita eftir umsögnum, að kalla megi fólk fyrir nefndir þingsins til þess að tjá sig um mál sem beinlínis varða ákveðna hópa. Í þessu máli gerðist það að tveimur dögum fyrir áætlaða þingfrestun er þetta viðamikla mál lagt fram. Af viðbrögðum lífeyrisþega má strax ráða að þessi breyting er vægast sagt mjög umdeild. Sagt er að frv. sé ætlað að styrkja réttarstöðu lífeyrisþega og vissulega er komið örlítið til móts við kröfur þeirra en um leið felur þetta frv. í sér ákveðið misrétti sem áður var einungis kveðið á um í reglugerð. Hún hefur lengi verið mjög umdeild, m.a. á þeirri forsendu að hún eigi sér ekki næga stoð í lögum. Það misrétti sem áður átti sér stoð í þessari reglugerð er nú fest í sessi með lögum. Þetta mál síður en svo einfalt að kljást við. Það felur í sér annars vegar ákveðna ívilnun fyrir lífeyrisþegann en hins vegar mjög mikla mannréttindaskerðingu til viðbótar við það sem þeir hafa búið við. Á grundvelli hinnar umdeildu reglugerðar sem nú á að festa í sessi með lögum hafa fjölskyldur lífeyrisþega hafa verið festar í fátæktargildru jaðarskatta vegna tekjutengingar, bæði við þeirra eigin tekjur og tekjur maka sem skerða síðan tekjutryggingu lífeyrisþegans. Eins og hv. þm. Ögmundar Jónassonar fór ágætlega yfir áðan er þetta óþolandi óréttlæti, misréttið sem lífeyrisþegar búa við. Þeir eru negldir í gildru fátæktarinnar og þeim er ekki gert kleift að halda sinni reisn. Í staðinn búa þeir við það, ef þeir fara í sambúð, að fara nánast á framfæri makans sem er óþolandi óréttlæti. Umboðsmaður Alþingis hefur gert athugasemdir við þetta umdeilda reglugerðarákvæði eins og hér hefur komið fram. Hann hefur komist að þeirri niðurstöðu að skerðing lífeyris vegna tekna maka, þetta tiltekna ákvæði, hafi vægast sagt ónóga lagastoð og þörf sé á að skýra lagastoðina. Þetta segir umboðsmaður. Ég er ekki sammála því að nauðsynlegt sé, til þess að koma til móts við þessa gagnrýni umboðsmanns, að festa óréttlætið og efnisákvæði reglugerðarinnar í lögum eins og hér er gert. Um þetta deila lögfræðingar, það er alveg ljóst. En enn og aftur vil ég ítreka þá gagnrýni mína að okkur sé ekki gert kleift að fá nægilega úttekt á t.d. þessu úrlausnarefni. Það er nánast hrein og klár lögfræðitúlkun, hversu langt þurfi að ganga til þess að koma til móts við þessa gagnrýni umboðsmanns, séu menn ekki tilbúnir að taka skref til að afnema misréttið sem eðlilegast væri að gera. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að þetta megi gera öðruvísi, hægt sé að skýra þessa reglugerðarheimild án þess að setja reglugerðarákvæðið sjálft inn í lög. Ég tel óviðunandi að misréttið sé fest í lög. Þessi umdeilda gerð er hengd á breytingar á reglum um lífeyri sem hæstv. heilbrrh. talar um sem markverðasta skref í almannatryggingamálum í 60 ár. Ég mótmælti þessum fullyrðingum í andsvari við hæstv. heilbrrh. fyrr í dag, enda talar forsvarsmaður eldri borgara um þetta skref sem hænufet. Ég tel það nær lagi, herra forseti, að tala um þetta sem hænufet fremur en sem markverðasta skref í málefnum almanntrygginga í 60 ár. Staðreyndin er sú að miðað við forsendur fjárlaga frá í haust hefur ríkisstjórnin bætt við um 400 millj. kr. sem skiptast þannig að 210 millj. fara í ellilífeyri og 190 millj. í örorkulífeyri. Af þeim 210 millj. sem fara til ellilífeyrisþega eiga um 80 millj. að fara í að hækka almennan lífeyri. Það er samkvæmt því sem forsvarsmenn eldri borgara hafa haldið fram um 0,35% frá því sem ákveðið var, ef miðað er við forsendur fjárlaga. Ég ítreka að ég hef ekki haft tækifæri, á þessum stutta tíma, til að leggjast sjálf í útreikninga hvað þetta varðar. Forsvarsmenn eldri borgara segja að þetta þýði tæplega 53 kr. hækkun grunnlauna á mánuði á mann fyrir ellilífeyrisþega. Forsvarsmenn öryrkja nefna svipaða tölu. Í Morgunblaðinu í gær er einnig dregið fram, af hálfu forsvarsmanna, bæði Öryrkjabandalagsins og eldri borgara, það óréttlæti sem felst í tengingu við tekjur maka. Benedikt Davíðssyni, formaður Landssambands eldri borgara, segir m.a. að nýta eigi um það bil 130 millj. til að vinna svolítið á þeirri miklu mismunun sem er gagnvart fólki sem, eins og hann hefur kallað það, hefur dottið í þá ógæfu að vera gift. Hann kallar þetta hænufet og ég get ekki annað en tekið undir það, herra forseti. Í sama viðtali er haft eftir Garðari Sverrissyni, varaformanni Öryrkjabandalags Íslands, með leyfi forseta: ,,Ef öryrki tekur upp sambúð með einhverjum, sem hefur yfir 90 þúsund króna mánaðartekjur þá fara 44 þúsund krónurnar hans að skerðast. Ef öryrki getur nýtt sitt eigið frítekjumark má maki aðeins hafa 45 þúsund krónur án þess að bæturnar skerðist. Það alvarlegasta er að það er ekkert komið til móts við þá sem eru mest fatlaðir og geta enga björg sér veitt. Það er komið til móts við þá með 200 krónum og það er svo ömurlegt að ég á engin orð yfir það.`` Þetta eru viðbrögð, herra forseti, þeirra hópa sem eiga að njóta eins mesta framfararspors sem hefur verið stigið í almannatryggingalöggjöfinni á 60 árum að mati hæstv. heilbrrh. Vegna þess sem hér hefur verið sagt um meint samkomulag um þetta mál vil ég segja að efnislega er ekkert samkomulag um þetta mál. Stjórnarandstaðan hefur hins vegar staðið að ákveðnu samkomulagi um meðferð málsins í ljósi þess, herra forseti, að í dag stendur til að fresta þingi fyrir jól. Ég lít svo á að stjórnarandstaðan hafi í ekki átt neina kosti í þessari stöðu. Það sem rætt var um í dag er að umdeildustu ákvæði frv. eru tekin út og umræðu um þau frestað þar til í janúar. Þannig teljum við unnt að framkvæma þau ívilnandi ákvæði sem frv. felur í sér en umræðan um sjálf prinsippin sé eftir. Við getum tekið hana upp í janúar og með því sem til þarf og leitað álits hjá þeim sem þessi mál snúa að. Þó þessi hækkun til lífeyrissjóða sé ekki mikil fyrir tekjulægsta hópinn, sem þetta frv. fjallar um, er óásættanlegt að af þeim sé tekin sú hækkun sem í þessu kann að felast. Ég undrast að þetta mál skuli koma fyrir þingið svona skömmu fyrir jól. Álit umboðsmanns hefur legið fyrir í töluverðan tíma og menn hefðu átt að hafa nægan tíma til þess að skoða þessi mál í ráðuneytinu. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir og fleiri hafa lagt fram mál sem var frestað fyrir um það bil tveimur mánuðum í miðri umræðu, herra forseti. Það mál snerist um afnám þessarar tekjutengingar við tekjur maka. Það mál var til umræðu fyrir tveimur mánuðum síðan en var frestað í miðju kafi. Það er ekki hægt að halda því fram að hér sé eitthvað nýtt á ferðinni. Mönnum hefur lengi verið ljóst að þarna þyrfti að gera breytingar og það er mjög undarlegt að þetta skuli bera svona að. Ég tel að ekki hafi verið nauðsynlegt að gera þetta svo skömmu fyrir jól. Jafnframt held ég að ekki hafi verið nauðsynlegt að festa misréttið í sessi í lögum eins og gert er með þessu frv. Ég vil ítreka þá skoðun mína að þarna hafi verið um pólitískt mat að ræða, þegar ákveðið var að gera þetta á þennan hátt. Pólitískt mat ræður því að þetta frv. er lagt fram svo skömmu fyrir jól þannig að það gefst varla tími til að ræða það, svo ég tali nú ekki um málsmeðferðina.

Herra forseti. Hér eru enn viðhöfð vinnubrögð sem ættu alls ekki að líðast á löggjafarsamkundunni. Að koma með svo stórt, umdeilt og flókið mál til umræðu skömmu fyrir jól er ekki boðlegt. Vissulega snýst þetta mál um fólk en það snýst líka um mannréttindi. Það hefur oft verið til umræðu og ég minni á að í þriðja sinn sem mælt var fyrir lagafrv. um lagagreinina sem hér er til umræðu úr almannatryggingalögunum var bent á hvaða misrétti er hér á ferðinni. Það var margoft rakið ítarlega í þinginu. Ég er búin að skoða þetta mál með mörgum lögfræðingum og virtir lögfræðingar hafa bent á að þessi framkvæmd laganna, þó að hún byggi aðeins á reglugerð, brjóti í bága við a.m.k. tvær greinar í stjórnarskránni. Það hefur verið rakið í ræðum á undan mér. Þetta er líka brot á mannréttindasáttmálum sem við erum aðilar að. Ég verð að segja að það að ætla að keyra þetta mál í gegn og lögfesta þetta brot á mannréttindum gagnvart lífeyrisþegum er yfirgangsemi hjá ríkisstjórninni. Ég veit að hæstv. heilbrrh. vill vel í þessu máli. Hún lýsti því yfir á ársfundi Tryggingastofnunar í haust að hún vildi afnema þetta óréttlæti. Ég er sannfærð um að hæstv. ráðherra vill afnema þetta en ég spyr: Hverjir eru það í ríkisstjórninni sem stöðva þau góðu áform hennar? Hvernig stendur á því að ekki er komið fram með þá áfanga sem á að taka til að afnema þetta? Hæstv. ráðherra hefur nefnt að þetta sé fyrsti áfangi og í andsvari fyrr í dag talar hæstv. ráðherra um að hún vilji ekki binda hendur næstu ríkisstjórnar. Aðrir í ríkisstjórninni víla það ekki fyrir sér. Ég veit ekki betur en ég hafi heyrt það í fréttunum í dag að verið væri að setja 130 millj. í kvikmyndasjóð til næstu fjögurra ára. Þar víluðu menn ekki fyrir sér að binda hendur ríkisstjórna í þeim efnum. Hvernig stendur á því að ekki er hægt að festa í lög hvenær á að afnema þessi mannréttindabrot? Þessar skerðingar og hvernig að þeim er staðið vinnur gegn fjölskyldunni. Margoft hefur verið bent á það og það hefur orðið orsök margra skilnaða, og ég vil spyrja hæstv. ráðherra, sem ég vona að heyri til mín þó að hún sé ekki í sal: Hvernig er með þær reglur sem meiri hlutinn hyggst setja fyrir jól? Gilda þær ekki lengur um sambúðarfólk? Eru þetta reglur sem gilda einungis um hjón? Gilda þær ekki um sambúðarfólk? Ekkert er talað um sambúðarfólk í þessari lagasetningu en eins og menn vita sem þekkja almannatryggingarnar er þessum reglum beitt á sambúðarfólk. Þó svo sambúðarfólk hafi ekki gagnkvæma framfærsluskyldu er þessi regla engu að síður notuð þar sem tekjur sambúðaraðila eru látnar skerða greiðslur lífeyrisþega úr almannatryggingunum. Ef þetta gildir ekki um sambúðarfólk má náttúrlega búast við því að allmargir sem eru í þessari stöðu skilji og taki upp óvígða sambúð og þá verður skilnaðarhrina. Þá býst ég við að eitthvað heyrist frá prestastefnu sem hefur margoft rætt þessi mál og ályktað eins og kemur fram í fylgiskjölum með því frv. sem er enn til meðferðar í þinginu og er ekki enn komið til nefndar. Ég verð að segja það, herra forseti, að ég get ekki sætt mig við þessa meðferð á málinu. Ég er alveg sannfærð um það eftir að hafa skoðað þetta mál í þaula að hægt hefði verið að leysa það fyrir jól með reglugerð. Við hefðum getað bætt kjör lífeyrisþega eins og hæstv. ráðherra vill með því að breyta reglugerð og allir sem hefðu grætt á því hefðu fengið hækkun sína um áramótin. Ég get ekki sætt mig við að við séum að lögfesta brot á stjórnarskránni. Erum við ekki búin að fá nóg af því að fá hæstaréttardóma um að lagasetning brjóti ákvæði í stjórnarskránni og bent hefur verið á að það eru a.m.k. tvö atriði í stjórnarskránni sem þessi lagasetning stríðir gegn. Vissulega er þörf á að bæta kjör þessa hóps. Við þekkjum það sem höfum verið að vinna með þeim hvernig ástandið er hjá mörgum fjölskyldum lífeyrisþega. Ástandið er ömurlegt og sérstaklega á þessum árstíma þegar jólin eru fram undan. Vel getur verið að hv. þm. Árni Johnsen þekki það ekki en ég þekki að víða er mjög erfitt á heimilum öryrkja og aldraðra og ég hef fengið allnokkrar hringingar þar sem fólk hefur verulegar áhyggjur af því að geta ekki haldið jól. Ég vil því ekki leggjast gegn því að ívilnandi þáttur þessa frv. komist til framkvæmda um áramótin en ég er sannfærð um að hægt hefði verið að gera það án þess að fram færi lagasetning í þá veru sem liggur fyrir okkur. Við hefðum getað gert þetta með reglugerð og með því að styrkja reglugerðarheimildina í lögunum. Herra forseti. Samkomulag hafði verið um málsmeðferðina í þinginu og við höfðum lofað því að hafa umræðuna stutta. Ég hefði getað talað fram á nótt um þetta mál. Það er svo stórt réttlætismál að afnema þessa tekjutengingu við tekjur maka hjá lífeyrisþegum. Það er mál sem á að afnema í öllu, ekki með því að lögfesta hana. Ekki að lögfesta svona mannréttindabrot heldur afnema og ég skora á hæstv. ráðherra að koma með það í umræðuna þegar málið kemur aftur til umræðu eftir áramót að hún leggi það fram hvernig hún hyggist afnema þetta að fullu því að ég veit að til þess stendur hugur ráðherrans.

Virðulegi forseti. Aðeins örstutt andsvar. Hv. þm. spyr um sambúðarfólk. Sama gildir um sambúðarfólk og gifta aðila samkvæmt almannatryggingalöggjöfinni. Mér finnst á umræðunni eins og verið sé að skerða kjör en ekki bæta kjör. En sem dæmi vil ég nefna að kjör öryrkja sem á maka, sem er úti á vinnumarkaðnum, batna a.m.k. um 140 þús. kr. á ári. Það eru kannski ekki háar tölur en það er þó skref. Varðandi annað sem ég held að ég verði að segja hér vegna þess að hv. þm. minntist á frv. sem liggur fyrir þinginu frá hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, ef það frv. yrði að lögum, mundu 272 aðilar tapa á því þannig að maki missti afnot af frítekjumarki. Þar að auki er ekkert fjallað um ellilífeyrisþega í því frv. þannig að hv. þm. er ekki alveg samkvæm sjálfri sér þegar hún talar hér.

Herra forseti. Ég er farin að halda að hæstv. ráðherra sé ekki læs. Brtt. í frv. mínu, sem er 19. mál í þinginu á þessum vetri, hljóðar á þann veg: ,,Tekjur maka hafa ekki áhrif á tekjutryggingu lífeyrisþega.`` Og það eru elli- og örorkulífeyrisþegar þannig að eitthvað finnst mér ráðherranum skjöplast í almannatryggingunum. Hæstv. ráðherra talar eins og við gerum okkur ekki grein fyrir því að verið sé að bæta kjör lífeyrisþega með þessu. Það hefur komið fram í allri umræðunni og kom fram í máli mínu. Vissulega er verið að bæta kjörin en það er verið að skerða réttindin. Það er verið að taka mannréttindabrot og setja í lög. Ég get ekki sætt mig við það. Þetta hefur verið í reglugerð og það hefur verið umdeilt þar. Við eigum ekki að setja texta sem lítur út fyrir að vera stjórnarskrárbrot inn í lagatexta. Það er það sem ég er ósátt við og við það erum við auðvitað að brjóta á réttindum og skerða réttindi. En vissulega er verið að bæta kjör, það er verið að bæta kjör um áramótin. Þess vegna sættumst við á að láta meiri hlutann fara með þetta mál, eins og ráðherrann talar um, með flýtimeðferð í gegnum þingið vegna þess að við teljum löngu tímabært að þessi hópur fái einhverja kjarabót. Hann hefur vissulega setið eftir í öllu góðærinu. Þess vegna látum við okkur hafa þetta. En ég sætti mig ekki við að þetta fari inn í lög heldur að það fari í gegn sem reglugerð. Það er álit mitt.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið hefur verið gert samkomulag um þetta mál. Ég mun virða það samkomulag en ég vil þó hafa nokkur orð í upphafi máls míns um vinnubrögðin sem eru alveg forkastanleg. Það er forkastanlegt að bjóða þinginu upp á að leggja fram svona stórt mál raunverulega sama dag og áformað er að þingið fari heim eða kannski einum degi áður. Hæstv. ráðherra hefur haft þetta á borði sínu í nokkra mánuði og það er ekki samboðið virðingu Alþingis eða efni máls að bjóða upp á að við afgreiðum málið með þessum hraða í gegnum þingið. Raunverulega var ætlast til þess af hæstv. ráðherra að við afgreiddum þetta frv. í þremur umræðum á nokkrum klukkutímum gegnum þingið. Það ber að horfa á að svona er ekki boðlegt. Hæstv. forseti. Hvernig var samráð við þá sem hagsmuna hafa að gæta í þessu máli eins og Öryrkjabandalagið, samtök aldraðra, Sjálfsbjörg? Boðað var til blaðamannafundar til að kynna þetta stærsta skref sem stigið hefur verið í sögu almannatrygginga eins og hæstv. ráðherra orðaði það en sólarhring síðar eða daginn eftir fá hagsmunasamtök þetta mál til skoðunar. Ég kannast ekki við að samráð hafi verið með þessum hætti þegar ég var í ríkisstjórn að því er varðar þennan málaflokk eða samskipti við samtök fatlaðra. Þess heldur hefði verið ástæða til að setja þetta inn með góðum fyrirvara þannig að nefnd sú sem fær málið til skoðunar hefði getað fjallað ítarlega um málið og farið yfir það vegna þess að á því eru miklir og stórir annmarkar. Ráðherrann segir að verið sé að bæta kjör og hæstv. ráðherra orðaði það svo að þetta sé stærsta skrefið sem stigið hafi verið í 60 ára sögu trygginganna. Nær væri að orða þetta svo að verið sé að stíga skref í átt til þess að leiðrétta misrétti. Þetta er raunverulega ekkert annað. Formaður Landssambands eldri borgara orðar þetta svo af því að mér finnst hæstv. ráðherra líta á að þetta sé bara eitthvert nöldur í okkur í stjórnarandstöðunni og ætla ég að bera fyrir mig þá sem tala fyrir þeim sem hagsmuna hafa að gæta eins og Benedikt Davíðsson, formaður Landssambands eldri borgara. Hann talar um að þetta sé hænufet eða hænuskref, hvernig sem hann orðaði það, varðandi frítekjumark fyrir hjónafólk. Hann segir svo, með leyfi forseta, að það sem á að fara að gera sé yfirleitt eitthvað sem sé ekki þess virði að hafa orð á við upphaf árs aldraðra. Það er ekki stjórnarandstaðan sem er að tala heldur formaður Landssambands eldri borgara. Eftir blaðamannafund ráðherra var látið líta svo út og það var sagt hér, herra forseti, í Morgunblaðinu: ,,Heilbrigðisráðherra kynnir breytingar á lögum um almannatryggingar. Bætur öryrkja og aldraðra hækka um 1,5 milljarða 1999.`` Nú hafa menn kannski haldið að hér væri eitthvað splunkunýtt á ferðinni, þetta væri einhver mikil viðbót við það sem öryrkjar ættu raunverulega. Garðar Sverrisson, varaformaður Öryrkjabandalagsins, fletti alveg ofan af því hvað er raunverulega á ferðinni. Hann segir í Morgunblaðinu, með leyfi forseta, það blekkingu að tala um 1,5 milljarða króna aukningu á framlögum til öryrkja og aldraðra. Talað sé um 4% hækkun á bótum almannatrygginga en þar af svari 3,65% til þeirrar hækkunar, sem leiðir af kjarasamningum á vinnumarkaði. --- Bein afleiðing af kjarasamningi á vinnumarkaði, stærsti hlutinn af þessu, og boðuð hækkun frítekjumarka, segir Garðar Sverrisson, boðuð hækkun á frítekjumarki öryrkja og aldraðra nái ekki 0,1% af þjóðartekjum. Það sem kemur í hlut öryrkja nái ekki helmingi þess sem fara á í eftirlaunasjóð sex ríkisbankastjóra. Mér finnst þetta ágætur samanburður og mjög nauðsynlegt að draga málið fram með þessum hætti að ekki sé verið að setja einhverja sérstaka jólagjöf núna upp á 1,5 milljarða kr. til öryrkja heldur er þetta bein afleiðing af kjarasamningum. Í því sambandi skulum við hafa það líka í huga, herra forseti, að öryrkjar hafa dregist verulega aftur úr á þessu kjörtímabili og hæstv. ráðherra sem orðar þetta sem svo stórt skref fyrir öryrkja ætti líka að muna eftir því að fyrsta verk þessarar ríkisstjórnar var að skera á tengsl bótafjárhæða og lágmarkslauna hjá öryrkjum. Með hvaða afleiðingum, herra forseti? Sl. fimm ár hafa lágmarkslaun hækkað um 52%, launavísitalan um 30% og örorkulífeyrir og tekjutrygging um 17%. Hvað erum við raunverulega að gera með þessu? Við erum að skila örlitlu til baka til öryrkja af því sem tekið hefur verið af þeim í tíð þessarar ríkisstjórnar. Það er vissulega verið að gera það sem ráðherra benti á, það er verið að auka svigrúmið sem lífeyrisþegar mega hafa í tekjur án þess að bætur skerðist. Það er vissulega rétt. En við skulum líta á þetta mál í samhengi, yfir allt kjörtímabilið. Það er verið að skila litlum hluta aftur til öryrkja sem af þeim hefur verið tekinn á þessu kjörtímabili.  Hæstv. ráðherra verður aðeins að líta til þess að hún getur ekki farið fram á það við þingið að staðfesta misrétti þótt verið sé að draga úr því, að staðfesta það sem öryrkjar sjálfir hafa með réttu kallað brot á mannréttindum. Af hálfu forsvarsmanna öryrkja er t.d. talað um að brotin sé jafnræðisregla stjórnsýslulaga, ákvæði stjórnarskrár, mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna og mannréttindasáttmáli Evrópu og að framið sé skýlaust brot á meginreglum Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra sem félmrh. kynnti á Alþingi fyrir réttu ári. Þetta er sexfalt brot á stjórnarskránni, lögum hér innan lands og alþjóðlegum samþykktum og lögum. Þó að verið sé að minnka þessa skerðingu, þ.e. að stíga skref í átt til þess að leiðrétta þetta misrétti --- en prestastefnan lýsir yfir að þetta fyrirkomulag stofni hjónaböndum í hættu --- þó að verið sé að draga úr því þá er misréttið enn til staðar. Það er ekki hægt, herra forseti, að biðja löggjafarsamkundu þjóðarinnar að staðfesta misrétti sem felur í sér sexfalt brot á stjórnarskrá og alþjóðlegum samþykktum. Það er ekki hægt að bjóða þinginu upp á það. Þess vegna skulu það vera mín lokaorð að ítreka það sem ég sagði fyrr í dag að ég tel að það geti verið til málamiðlunar í þessu máli að setja ákvæði til bráðabirgða um að lokaáfangi í að afnema þessa skerðingu verði eftir ár. Það er viðunandi lausn til að hægt sé að fallast á að standa að þessu máli sem hæstv. ráðherra leggur til. Heildarmyndin af þessu dæmi verður að liggja ljós fyrir þannig að þingið taki ákvörðun um að þessi skerðing skuli afnumin að fullu jafnvel þótt það sé gert í tveimur áföngum. Síðan vil ég segja að ég fagna því að verulegur hluti þessa frv. verður áfram til umfjöllunar á þinginu eftir jólaleyfi þingmanna og ég geri þá ráð fyrir að það sem hæstv. ráðherra vill lögfesta núna, þ.e. meginhlutinn af 2. gr., verði þá áfram til skoðunar hjá nefndinni, þó það sé verið að lögfesta það a.m.k. til bráðabirgða núna yfir jólin.

Herra forseti. Hjá menningarþjóðum Vestur-Evrópu tíðkast það að taka þrjú, fjögur ár í viðamiklar breytingar á lífeyrissjóðalöggjöf, lífeyristryggingalöggjöf og skattalöggjöf, sérstaklega þegar sú löggjöf hefur víðtækar afleiðingar og mikil áhrif á fjölda manns og það þarf að skoða vandlega hvaða áhrif löggjöfin hefur á einstaklinga og hagkerfið í heild sinni. Ég held ég fari rétt með að fyrir þremur dögum hafi ég fyrst fengið að sjá þetta frv. sem hér liggur fyrir, herra forseti. Ég á sem sagt að hugsa jafnhratt á hverjum degi og menn í útlöndum hugsa á heilu ári. Mér er það gjörsamlega ómögulegt. Það getur vel verið að einhverjir hv. þm. hugsi svo hratt. Ég get það ekki og ég verð að segja eins og er sem tryggingafræðingur að ég fórnaði höndum þegar ég sá það verkefni sem fyrir mér lá.  Herra forseti. Vinnandi maður í hverju þjóðfélagi sér um framfærslu þeirra sem ekki geta unnið og aflað sér tekna sökum æsku, örorku, fötlunar eða elli. Þannig er það í grundvallaratriðum. Það er alveg sama hvernig menn snúa þessu og venda, þannig er þetta. Hinn vinnandi maður stendur undir framfærslu þeirra sem ekki vinna. Þetta er falið á ýmsan hátt með skattlagningu, virðisaukaskatt og annað slíkt, greiðsla í gegnum ríkissjóð, með niðurgreiðslu á vöxtum, húsnæði, með framlögum til barna á barnaheimilum og leikskólum o.s.frv., með framfærslu gamalmenna á elliheimilum. Gegnum lífeyrissjóðakerfið með iðgjöldum og með vöxtum. Fyrirtæki borga vexti af lífeyrissjóðalánum. Þannig er verið að borga til þeirra sem ekki eru vinnandi í þjóðfélaginu. Grundvallaratriðið er alltaf að hinn vinnandi maður greiðir framfærslu þeirra sem ekki vinna og þess vegna skiptir verulegu máli hversu mikið hinn vinnandi maður er lestaður. Hvað er hægt að lesta hinn vinnandi mann mikið. Þess vegna er grundvallaratriði í öllum slíkum kerfum að það sé ekki oftrygging, herra forseti. Ekki oftrygging, þannig að hinn vinnandi sé ekki með lakari lífskjör en sá sem hann er að styrkja. Herra forseti. Lífeyriskerfi okkar er þannig samsett að almannatryggingar tryggja 55 til 60 þús. kr. á mánuði fyrir fólk sem aldrei hefur unnið. Það er lágmark, herra forseti. Enginn Íslendingur fær minna en 55 til 60 þús. kr. á mánuði. Lífeyrissjóðirnir hins vegar sem hafa starfað frá 1974 lofa 60--70% af launum fólks. Þegar bæði kerfin verða komin í fullan gang, sem verður eftir um það bil 20 ár, þá verðum við greinilega með oftryggingu, herra forseti. Þá munu menn fá 55--60 þús. kr. og til viðbótar góðan hluta af laununum sínum, 60--70%, sem er meira en menn þurfa, vegna þess að lífeyrisþeginn borgar ekki í lífeyrissjóð t.d. Hann sér ekki um uppeldi barna og ef hann skyldi gera það, lífeyrisþeginn, þá fær hann barnalífeyri. Hann þarf ekki að sjá um að koma sér upp húsnæði. Það er ekki ætlast til að ellilífeyrisþegar þurfi að koma sér upp húsnæði þannig að lífeyrisþeginn þarf miklu minna en hinn vinnandi maður sem borgar iðgjald og sér um uppeldi barna og er að koma sér upp húsnæði. Það er því talið eðlilegt í flestum þjóðfélögum að ellilífeyrir sé 50--60% af launum. Ég spurðist fyrir um það á 121 þingi hvað 25 ára gamall maður með 80 þús. kr. á mánuði fengi í lífeyri ef hann yrði öryrki eftir að vera búinn að starfa í fimm ár, fengi í örorkulífeyri frá lífeyrissjóðnum sínum og frá almannatryggingum. Hann fær 85 þús. kr. og þá er tekið tillit til þess að á meðan hann var með 80 þús. kr. þá borgaði hann í lífeyrissjóð 4% og í félagsgjald 1%. Hann bætir stöðu sína um 5 þús. kr. á mánuði við það að verða öryrki. Þannig er það.

Er hann ekki verr settur?

Og ef hann skyldi falla undir skaðabótalögin líka, þá er hann kominn upp í 143 þús. kr. á mánuði.

Það eru bara heilmikil uppgrip í því að vera öryrki.

Já, það eru heilmikil uppgrip í því að vera öryrki. Það er staðreyndin. Maður með 80 þús. kr. sem fellur undir skaðabótalögin er með 143 þús. kr. á mánuði. Hann bætir stöðu sína um 68 þús. kr. Þetta má ekki tala um. Menn tala alltaf eins og lífeyrissjóðirnir séu ekki til. En þeir eru til og þeir eiga langt yfir 300 milljarða til þess að borga lífeyri. Þetta er alveg ótrúleg umræða. Umræðan er furðuleg. Það eru margar skúffur. Það eru fyrirbæri eins og vaxtabætur, það eru fyrirbæri eins og húsaleigubætur, fyrirbæri eins og almannatryggingar, fyrirbæri eins og lífeyrissjóðir. Við erum með sjúkrasjóði. Við erum með félagslega hjálp sveitarfélaganna og í hverri skúffu er alltaf horft á vandamálið í þeirri skúffu eins og hinar skúffurnar séu ekki til og umræðan er þannig vegna þess að enginn hefur yfirsýn. En allt er þetta greitt af hinum vinnandi manni. Herra forseti. Hver er stefnan? Menn tala um, og hæstv. ráðherra gerir það, þriggja stoða stefnuna. Gott og vel. Almannatryggingar: Þar er grunnurinn, tekjuóháður. Það er fyrir fólk sem er utan vinnumarkaðar. Það er til að tryggja okkar minnstu bræður sem aldrei fara á vinnumarkað. Um það bil 2--3% af mannfjöldanum fer aldrei á vinnumarkað. Það þarf virkilega að tryggja þann hóp manna verulega vel, það fólk sem aldrei er fullgilt á vinnumarkaði. Aðrir sem fara á vinnumarkaðinn eru tryggðir með lífeyrissjóðunum, meira og minna. Svo koma lífeyrissjóðirnir. Lífeyrissjóðunum vex ásmegin á hverju ári. Þeir eru með viðbót. Þeir eru með tekjuháðan lífeyri sem er mjög þokkalegur, sérstaklega fyrir öryrkja því þar er framreikningur til sjötugs eins og maðurinn hefði unnið til sjötugs. Maður sem fer á örorku núna og er búinn að vinna í þrjú ár fær lífeyri eins og hann hefði unnið til sjötugs, eða 67 ára. Hann er því fulltryggður. Hvers vegna er mikilvægt að hafa ekki oftryggingu? Hvers vegna er mikilvægt að hafa ekki, eins og sagt er, uppgrip? Fínt, gott mál. Einhver verður öryrki og það er bara gott mál. Það er gott fyrir hann að hafa það svona gott. Það er vegna þess að einhver greiðir þetta. Og ef við lestum of mikið þann sem vinnur þá nennir hann ekki að vinna lengur og þjóðfélagið allt líður fyrir það, líka bótaþegarnir. Þeir líða líka fyrir það ef fólk hættir að nenna að vinna, heldur betur. Þessu má aldrei gleyma og í þessu frv. erum við að lesta hinn vinnandi mann.  Herra forseti. Ef við lítum á fyrirliggjandi frv. sem ég hef reynt að lesa milli atkvæðagreiðslna og umræðna og þátttöku í nefndarstarfi sem hefur verið mjög þungt á undanförnum dögum --- það er eiginlega blánóttin sem dugar til þess --- þá sýnist mér eftirfarandi: Í fyrsta lagi er þetta skilgreining á örorku og svo hækkun frítekna.  Örorkulífeyririnn er alltaf viðkvæmasti lífeyririnn í öllum tryggingarkerfum vegna þess að það er á hreinu að ef einhver maður verður sjötugur og á rétt á ellilífeyri þá er það nokkurn veginn á hreinu hvenær hann er sjötugur. Það er líka nokkurn veginn á hreinu hvenær einhver er dauður. Ef einhver deyr þá er það alveg á hreinu, hann er annaðhvort dauður eða lifandi, og þá kemur til makalífeyrir og barnalífeyrir. En örorkulífeyrir er þannig að einhver segir: Ég er með verk í bakinu, og þá er hann með verk í bakinu og það er ekki nokkur lífsins leið að afsanna það að maðurinn sé með verk í bakinu, herra forseti.

Ert þú með verk í höfðinu?

Það getur verið að ég fái hann, já. Örorkulífeyririnn er því mjög opinn fyrir misnotkun í öllum kerfum og þess vegna, því miður, er ekki hægt að hafa örorkulífeyrinn eins góðan og hann þyrfti að vera. Vegna þess að örorkulífeyririnn þarf að vera hærri en ellilífeyririnn í grundvallaratriðum, vegna þess að öryrkinn er í blóma lífsins, hann er að byggja sér hús, fyrirtæki, koma upp börnum o.s.frv. Ellilífeyrisþeginn á að vera búinn að þessu, yfirleitt. Örorkulífeyririnn þyrfti því að vera hærri, örorkulífeyririnn þyrfti að vera hærri en ellilífeyririnn en það er ekki hægt vegna hættu á misnotkun. Þetta er þekkt um allan heim varðandi örorkulífeyri. Ég ætla ekki að ræða meira um þessa örorkuskilgreiningu, en kem að hækkun frítekjumarka. Hvað þýðir það? Vissulega hafa þær reglur hingað til verið hjónabandsfjandsamlegar og ég er á móti þeim af þeirri ástæðu vegna þess að ég tel að hjónabandið sé grundvöllur þjóðfélagsins og styðja eigi það og styrkja. Það er líka annað að gerast, það er vaxandi einstaklingshyggja. Þetta frv. og þær kröfur sem hafa komið fram bera vott um einstaklingshyggju. Nú á að segja: Ég á ekki að vera háður tekjum maka míns. Ég á að standa á eigin fótum.  Sú þróun sem hér á sér stað, að auka þær tekjur sem menn geta haft annars staðar frá, úr lífeyrissjóðum og annars staðar, er skref aftur á bak í því að taka á samspili almannatrygginga og lífeyrissjóða. Ég vil reyndar benda á eitt, að í 3. mgr. 17. gr. núgildandi laga um almannatryggingar stendur: ,,Nú sinnir maður ekki lagaskyldu um greiðslu iðgjalda til lífeyrissjóðs samkvæmt lögum nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, með síðari breytingum. Er þá heimilt að áætla honum tekjur sem koma til frádráttar greiðslu tekjutryggingar.

Er þetta málþóf?

Setja skal reglugerð með nánari ákvæðum um framkvæmd þessa frádráttar.`` Þessi reglugerð hefur ekki komið fram og ég skil ekki af hverju. Vegna þess að þarna, ef þessu ákvæði hefði verið beitt og sagt við menn: ,,Þú átt að hafa verið í lífeyrissjóði frá 1980`` --- þá þyrfti ekki allar þessar skerðingar. Þá þyrfti ekki 45% skerðinguna vegna þess að þá tækju almannatryggingar á þessu eðlilega. Þá mundu menn hreinlega draga frá bótum almannatrygginga bætur frá lífeyrissjóðum og það er ósköp eðlilegur hlutur, vegna þess að almannatryggingar eiga að veita lágmarkslífeyri, grunnlífeyri. Herra forseti. Það er ýmislegt í þessu sem er ágætt. Það er verið að einfalda tekjuhugtökin o.s.frv. Ég mundi gjarnan vilja skoða þætti eins og húsaleigubætur og vaxtabætur og annað slíkt, hvernig það kemur inn í þetta, en mér hefur ekki unnist tími til þess. Ég get ekki tekið neina ábyrgð á því hvernig þetta frv. kemur út í samspili við heilan tug bóta sem þyrfti að skoða, vaxtabætur, barnabætur o.s.frv., eins og ég gat um áðan, allar þær skúffur. Ég hef ekki getað kannað það. Ég verð því miður að segja að sem tryggingafræðingur get ég ekki borið neina vitræna ábyrgð á þessu frv. og ég sit hugsanlega þá hjá nema hv. nefnd takist að laga frv. svo mikið að ég geti nokkurn veginn sóma míns vegna staðið að því.

Hæstv. forseti. Mig langar til að koma hér aðeins inn í umræðuna um breytingu á lögum um almannatryggingar, sem lagðar eru fram á lokastundu til að bæta stöðu lífeyrisþega. Fyrst varðandi bæturnar. Þær hafa ekki fylgt launaþróun í landinu. Þegar lægstu laun hækkuðu mest í kjarasamningum var tengingu bóta við lágmarkslaun kippt úr sambandi og miðað var við meðalhækkanir í staðinn. Á sama tíma hafa ýmis réttindi verið skert verulega, t.d. bílakaupastyrkir frá Tryggingastofnun ríkisins. Þetta bitnar mest á mikið fötluðu fólki og varðar reisn einstaklingsins og möguleika til sjálfsbjargar. Þetta gerðist fyrir þrem árum og hefur ekki verið komið í sama horf og var þrátt fyrir sólskin um allar jarðir. Ef við lítum yfir ferli örorkubóta síðustu fimm ár er augljóst að í tíð þessarar ríkisstjórnar, sem stjórnar í einu mesta góðæri sem gengið hefur yfir landið, hefur bilið milli kaupmáttar verkafólks og lífeyrisþega breikkað. Bilið er frá 45 þús. hjá öryrkjanum upp í 70 þús. kr., sem nú eru lágmarkslaun. Ætla má að Stöð 2 og DV hafi haft þetta nýmæli í huga þegar ríkisstjórninni voru veitt frumkvöðlaverðlaun í síðustu viku. Fyrri ríkisstjórnum hefur ekki dottið þetta nýmæli í hug. Öryrkjar og aldraðir hafa látið mjög í sér heyra vegna ósanngirni og skorts á réttlæti sem mótað hafa aðgerðir til dagsins í dag. Það er vissulega lofsvert að þessir fjármunir skuli loks koma en staðreyndin er hins vegar sú að með því að draga úr útgjöldum til þessa málaflokks það sem af er kjörtímabilinu er nú svigrúm rétt fyrir kosningar til að slá sér á brjóst og hækka grunnlífeyri um eina krónu og 75 aura á dag umfram forsendur fjárlaga samkvæmt útreikningum ASÍ. Þá er líka gott að minnka tekjutengingu við maka þó ekki séu þetta stórar upphæðir miðað við það sem hefur sparast við að aftengja bæturnar við lágmarkslaun, samanber skýrslu Ríkisendurskoðunar. En er ekki verið að lögfesta mannréttindabrot eins og hér er gert með þessu frv.? Það er umhugsunarvert hvort sami leikurinn verði leikinn á næsta kjörtímabili á kostnað aldraðra og öryrkja ef sömu aðilar ná að sitja í stjórn. Þetta eru þeir þjóðfélagshópar sem eiga sér fæstar varnir aðrar en kosningarréttinn. Með því að setja markið nógu lágt í málaflokknum virka allar breytingar þeim mun stórkostlegri og dýrlegri. Þetta lítur út nú rétt fyrir kosningar eins og einhver góðgerðarstarfsemi. Í gömlu ævintýri sagði drottningin eitt sinn um þegna sína: ,,Mikið á fólkið gott að geta klórað sér í gegnum götin.`` Það er staðreynd að í velferðarsamfélagi okkar, sem erum meðal tekjuhæstu þjóða heimsins, er til fátækt og hún er hvað mest hjá öryrkjum og eldri einstæðum konum. Líf þeirrar er enginn dans á rósum.

Herra forseti. Það er alveg með eindæmum hvers konar vinnubrögð tíðkast á Alþingi nú á síðasta starfsdegi þingsins, vonandi. Og þó að við stjórnarandstæðingar höfum reynt að semja um ákveðinn tíma þá eru það stjórnarsinnar sem halda hér lengstar ræður.  En inn er komið frv. frá hæstv. heilbrrh. þar sem okkur er uppálagt að lögfesta þá mismunun sem stunduð hefur verið á ólögmætan hátt, lögfesta mannréttindabrot sem umboðsmaður Alþingis hefur bent á að hafi tíðkast án lagastoðar í skjóli reglugerðar. Nú á sem sagt að bjóða þinginu upp á það á síðasta starfsdegi fyrir jól að lögfesta þetta mannréttindabrot. Þetta minnir mig, herra forseti, óþyrmilega á viðbrögð hæstv. ríkisstjórnar við nýföllnum dómi Hæstaréttar um veiðileyfi, nema hvað þar voru lög sem stönguðust á við stjórnarskrána, við stjórnarskrárvarin mannréttindi, en nú er það reglugerð. Og þá eru viðbrögðin bara þau: Við skulum reyna að laga þetta með því að lögfesta ósómann, breyta stjórnarskránni eða breyta lögum. Herra forseti. Með þessu umdeilda ákvæði, sem er í 8. málslið 2. gr. þessa frv., fylgir hins vegar annað ákvæði sem er skref í rétta átt til að milda þá skerðingu bóta er varðar lífeyri til elli- og örorkulífeyrisþega vegna tekna maka. Þessi breyting er að sjálfsögðu til bóta frá því sem nú er og eykur fjármuni til tekjutryggingar öryrkja og ellilífeyrisþega, þó að enn sé langt frá því að litið sé á hjón sem sjálfstæða einstaklinga, sem hlýtur að vera sjálfsögð krafa á jafnréttistímum og stefna okkar kvennalistakvenna til langs tíma. Ég mótmæli þeim vinnubrögðum sem hér eru viðhöfð en styð að sjálfsögðu alla aukningu á tekjutryggingu örorku- og ellilífeyrisþega. Vonandi finnur hv. heilbr.- og trn. ásættanlega leið til að tryggja að afnám tekjutengingar milli hjóna minnki sem mest án þess að lögfesta réttmæti þess að samtengja tekjur hjóna almennt, hvort sem viðkomandi eru öryrkjar, ellilífeyrisþegar eða hvorugt. Hvort sem lendingin að sinni verður flýtimeðferð, eins og hæstv. heilbrrh. óskar eftir, eða reglugerðarbreyting skal ósagt látið á þessari stundu. En reglugerðarbreyting tekur styttri tíma og kemur í veg fyrir lögbindingu á stjórnarskrárbroti sem ég tel að hér sé verið að leggja til. Það má ekki lögfesta misrétti, þó að rétt sé að draga úr því misrétti sem nú hefur tíðkast án lagastoðar. Ég endurtek, herra forseti, að þessi vinnubrögð eru ekki boðleg. Það verður að gefast ráðrúm til að fara vandlega ofan í þetta mikilvæga, viðkvæma og flókna mál. Það verður að komast upp úr þeim sporum að festa lífeyrisþega í fátæktargildru og löngu er tímabært að líta á hjón sem sjálfstæða einstaklinga tekjulega séð bæði varðandi bætur og skatta. Það síðastnefnda er reyndar önnur umræða sem ekki er tími fyrir nú en væri æskilegt að taka við tækifæri eftir jól.