Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1976 hefur fjvn. haft til athugunar allt frá byrjun þessa þings og rætt málið á samtals 38 fundum sínum. Þó er þess að geta að nokkru fyrir þingtímann átti undirnefnd fjvn. með sér nokkra fundi þar sem hún m. a. ræddi sérstaklega við forstöðumenn ríkisstofnana um fjármagnsþörf þeirra og annað er rekstur umræddra ríkisstofnanna varðar. Við athugun á fjárlagafrv, hefur n. að öðru leyti haft sömu vinnubrögð sem áður, þ. e. skipt með sér verkum til athugunar á vissum málaflokkum frv. og þá sérstaklega þeim málaflokkum sem falla undir verklegar framkvæmdir, svo sem nýbyggingar skóla, sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva og hafnarframkvæmdir. Þá hefur n. notið góðrar samvinnu og aðstoðar hagsýslustjóra og starfsmanna fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar og hefur það komið n. að ómetanlegu gagni við afgreiðslu málsins. Þá vil ég síðast, en ekki síst þakka meðnm. mínum öllum fyrir ánægjulegt samstarf í nefndinni. Gildir þar einu máli um stjórnarandstæðinga sem samherja, því að allir hafa jafnan verið reiðubúnir til að leggja sig fram til að auðvelda nefndarstörfin við hin erfiðu skilyrði sem nú eru vissulega fyrir hendi. Fyrir þá góðu samvinnu vil ég sérstaklega þakka. Enda þótt fjvn. hafi ekki orðið sammála um afgreiðslu málsins og skili því tveim nál., þá er það svo að brtt. á þskj. 169 flytur n. sameiginlega, en minni hl. tekur fram, eins og fram kemur í nál., að hann hefur óbundnar hendur um afstöðu til einstakra tillagna sem fram kunna að verða bornar og áskilur sér einnig rétt til að flytja frekari brtt. Eins og fram kemur í nál. meiri hl. fjvn. er óhætt að fullyrða að fjárlagagerðin fyrir árið 1976 fer fram við óvenjulegar aðstæður í þjóðarbúskapnum. Meiri og sneggri efnahagsáföll hafa dunið yfir þjóðina en dæmi eru til um áður allt frá þeim tíma er lýðveldið var stofnað. Benda má á að á erfiðleikaárunum 1967–68, þegar saman fór aflabrestur og stórfellt verðfall sjávarafurða, minnkuðu þjóðartekjur á mann á milli ára um 8%, en nú er gert ráð fyrir 9% lækkun þjóðartekna á mann á yfirstandandi ári og á árinu 1974 var ekki um neina aukningu þjóðartekna á mann að ræða frá fyrra ári, en í spá Þjóðhagsstofnunar fyrir árið 1976 er gert ráð fyrir að enn verði um minnkun að ræða sem nemi a. m. k. 1%. Sú spá, sem nú liggur fyrir og ég hef nú lýst, er því að þriðja árið í röð er um raunverulega minnkun þjóðartekna að ræða. Afleiðing þessa er að sjálfsögðu stórfelld skerðing viðskiptakjara eða yfir 30% á skömmum tíma, þ. e. a. s. gífurleg hækkun á verðlagi innfluttra nauðsynja í erlendri mynt samtímis verulegri lækkun á útflutningsverðlagi á íslenskum afurðum, og á vissum þáttum sjávarútvegsframleiðslunnar hefur verið um sölutregðu að ræða eða þá að útflytjendur hafa orðið að sætta sig við óhagstætt markaðsverð. Þessi áföll þjóðarbúsins hafa átt drýgstan þáttinn í því að verulegur viðskiptahalli í utanríkisversluninni hefur átt sér stað á undanförnum missirum og gjaldeyrisvarasjóðurinn er ekki lengur fyrir hendi. Vegna ástandsins í afkomu atvinnuveganna varð ekki hjá því komist bæði árið 1974 og 1975 að gripa til gengisbreytinga til að koma í veg fyrir stöðvun fiskiskipaflotans og forða frá atvinnuleysi og draga um leið úr þeirri óhóflegu eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri sem jafnan er fyrir hendi þegar röng gengisskráning á sér stað. Þessi efnahagsáföll og ráðstafanir gegn þeim hafa óhjákvæmilega bitnað hart á afkomu ríkissjóðs. Dregið hefur verulega úr innflutningi, sérstaklega á hátollavöru, m. a. bifreiðum, sem haft hefur í för með sér hlutfallslega lækkun tekna ríkissjóðs af aðflutningsgjöldum. Afleiðing þessa er síðan sú, að mikill greiðsluhalli hefur orðið hjá ríkissjóði bæði árin 1974 og 1975 og það þrátt fyrir margvíslegar ráðstafanir sem gerðar hafa verið til þess að draga úr eða koma í veg fyrir umræddan halla. Má í því sambandi benda á aukna tekjuöflun sem átti sér stað á yfirstandandi ári með álagningu á sérstöku 12% vörugjaldi og enn fremur með þeim niðurskurði á fjárlögum sem framkvæmdur var. Í samráði við fjvn. var tekin ákvörðun um allt að 2000 millj. kr. niðurskurð. Fjmrn. hefur nú látið í té yfirlit um þessa framkvæmd. Ég hygg að flestir hv. þm. geti verið sammála um að eins og nú er komið í íslenskum efnahagsmálum þá beri brýna nauðsyn til þess að ná sem allra fyrst jöfnuði í ríkisbúskapnum, en til þess að svo megi verða verður að leggja ríka áherslu á að draga svo sem verða má úr ríkisútgjöldum, sem varða opinberan rekstur, og fjárfestingu, sem ekki er í beinu sambandi eða stuðlar að aukinni framleiðslu. Slík stefna er nú þjóðarnauðsyn. Í dag ríkir meiri óvissa um efnahag þjóðarinnar en oftast áður. Til þess liggja margar ástæður og ef til vill ekki síst sú óvissa sem blasir við um vertíðaraflann og þá sérstaklega með tilliti til hinnar nýútgefnu skýrslu fiskifræðinganna hvað viðkemur verðmætasta fiskstofninum, þorskinum. Ef til þess kemur að draga verður verulega úr sókn íslenska fiskiskipaflotans er einsýnt að enn skapast vandamál sem íslenska þjóðin á eftir að takast á við. Það er þetta alvarlega ástand, sem ég hef nú rakið í stórum dráttum, sem sett hefur svip sinn á gerð þess fjárlagafrv. sem hér er til umr. Sama máli gegnir einnig um störf fjvn. Í fjárlagafrv. er fylgt þeirri stefnu að draga stórlega úr áformum ráðuneyta og ríkisstofnana um rekstrarútgjöld og minnka magn fjárfestingar á vegum hins opinbera, þegar frá eru skilin orkumál, en þau eiga eins og kunnugt er í stjórnarsamningnum að hafa forgang. Meiri hl. fjvn. hefur haldið fast við þessa stefnu í afstöðu sinni við afgreiðslu málsins í n. Kemur þetta m. a. fram í því að fjárveitingar til stærstu líða fjárfestingar í landinu eru ekki hækkaðar í brtt. n., en slíkt ætla ég að sé einsdæmi þótt leitað sé langt til baka. Þessi aðhaldsstefna fjvn. kemur einnig fram í því, að n. hefur ekki séð sér fært að taka upp nema örfáar brtt. til hækkunar nú við 2. umr., en það skal þó tekið fram að nú bíða óvenjumörg atriði enn hjá n. nánari athugunar, en koma þá til afgreiðslu við 3. umr. málsins. Meðal þeirra málaflokka, sem enn bíða endanlegrar afgreiðslu hjá n., eru framlag til leiklistarskóla, til jöfnunar námsaðstöðu, ferjubryggna, sjóvarnargarða, Framleiðslueftirlits sjávarafurða, kaupa og rekstrar skips til landhelgisgæslu, Byggingarsjóðs verkamanna og til almannatrygginga og starfsliðs ríkisspítala, löggæslu, Orkustofnunar og Rafmagnsveitna ríkisins. Biður afgreiðsla þessara málaflokka til 3. umr. Þá hafa n. nú sem jafnan áður undir afgreiðslu fjárlagafrv. borist fjölmörg erindi frá stofnunum, einstaklingum og samtökum sem flest hafa falið í sér beiðni um fjárhagslegan stuðning eða fyrirgreiðslu svo og leiðréttingar sem valda hækkunum á útgjöldum fjárlagafrv. N. hefur reynt eftir föngum að kynna sér þessi erindi, en hefur að þessu sinni einungis getað sinnt fáum þeirra, eins og ég hef áður að vikið. N. er að sjálfsögðu ljóst að í fjölmörgum tilfellum hefur orðið að synja fjárbeiðnum til málefna sem vissulega verðskulda fjárhagslegan stuðning hins opinbera, en verða því miður að bíða betri tíma. Þá vil ég geta þess að nú hin síðari ár hefur það farið mikið í vöxt að sendinefndir utan af landsbyggðinni og forsvarsmenn sveitarfélaga óska eftir að fá sérstaka fundi með n. til að fylgja eftir beiðnum sínum um fjárveitingar til hinna ýmsu framkvæmda sem ríkissjóður stendur undir að meira eða minna leyti. Fjvn. hefur undantekningarlaust orðið við þessum tilmælum sveitarstjórnarmanna og auk þess margra einstaklinga sem erindi hafa átt við n., en allt þetta er mjög tímafrekt. Svo sem kunnugt er og fram kom í ræðu hæstv. fjmrh. við 1. umr. um fjárlagafrv. var gert ráð fyrir því að sveitarfélög fengju nú stærri skerf af söluskatti en áður eða sem næmi 600 millj. kr. Þar á móti skyldu koma ákveðin verkefni sem millifærðust frá ríkissjóði yfir til sveitarfélaganna og þá fjármögnuð af þeim. Um þennan þátt fjárlagafrv. hefur því myndast biðstaða. Hafa samningar staðið yfir á milli aðila um hvaða málaflokkar það væru sem sæta skyldu umræddri fjármagnsmillifærslu. Mér skilst að samningar um þessi mál hafi nú a. m. k. að mestu leyti tekist, og mun n. hafa það samkomulag til viðmiðunar þegar hún gengur endanlega frá frv. Það, sem mér er tjáð að samist hafi um í þessum efnum, er að sveitarfélögin taki að sér í fyrsta lagi viðhald skóla, en sá þáttur er metinn á 220 millj., rekstur dagvistunarheimila sem er metinn á 120 millj., elliheimili, þau eru metin á 60 millj., almenningsbókasöfn 20 millj., heimilishjálp 27 millj., vinnumiðlun um 5 millj., orlof húsmæðra 8 millj. og akstur skólabarna 30 millj., eða þetta samtals 490 millj. kr. Þá er eftir mismunur sem svarar 110 millj. kr. Sé hins vegar miðað við tölur fjárlagafrv. er hér um meiri mismun að ræða, þar sem fjárveitingar til sömu málaflokka eru í fjárlagafrv. áætlaðar nokkru lægri en talið er að í samkomulaginu felist. Eins og áður hefur komið fram fór fram á yfirstandandi ári endurskoðun á starfsmannahaldi ríkisins og ríkisstofnana með það fyrir augum að kannað sé hvort um starfsmenn sé að ræða, sem ekki hefur verið heimiluð ráðning á af hendi réttra aðila. Eins og hv. þm. er kunnugt um hefur nú verið gefin út starfsmannaskrá yfir alla starfsmenn í opinberri þjónustu. Kemur þar í ljós að í kerfinu eru um 100 manns sem engin heimild var fyrir hendi að ráðnir yrðu til hinna umræddu starfa. Allir þessir 100 eru stjörnumerktir í skránni og til að standa undir kostnaði af launum þeirra er ekki ein króna í fjárlagafrv. Flestir munu vera þeirrar skoðunar að hér sé um meira vandamál að ræða en svo að allt þetta starfslið verði strikað út með einu pennastriki. Hefur því verið um það rætt í fjvn. að ekki verði komist hjá því við 3. umr. að setja inn fjárupphæð til að mæta a. m. k. hluta af þeim launakostnaði sem hér er um að ræða. N. verður síðar, eftir áramót, með aðstoð hagsýslustofnunar að meta hvaða viðbótarstarfsmannafjöldi það er sem ekki verður komist hjá að ráða í störf á ný. Eins og fram kemur í aths. við fjárlagafrv. hafa allt frá árinu 1963 að frumkvæði fjmrn. verið samdar árlegar framkvæmda- og fjáröflunaráætlanir vegna þeirra ríkisframkvæmda sem fjármagnaðar eru með lánsfé. Í áratug voru þessar áætlanir lagðar fram sérstaklega og yfirleitt eftir að nokkrir mánuðir voru liðnir af árinu sem um var fjallað hverju sinni. Á þessu varð breyting haustið 1973 er framkvæmda- og fjáröflunaráætlun þessi fyrir árið 1974 var sameinuð fjárlögum. Þessar áætlanir hata allt til þessa eingöngu náð til lánsfjáröflunar til helstu opinberra framkvæmda, en ekki annarrar lánastarfsemi. Nú er hins vegar sú lánsfjáráætlun, sem lögð verður fram fyrir árið 1976, látin ná til allrar lánastarfseminnar. Brtt. fjvn. um tekjubálk fjárlagafrv. bíða til 3. umr. eins og venjulega. Þó skal tekið fram að upphafleg tekjuáætlun fjárlagafrv. var í aðalatriðum miðuð við kauplag og verðlag eins og það var í októbermánuði s. l., til samræmis við áætlunargrundvöll gjaldahliðar frv. Meginforsenda um magnbreytingar veltustærða á árinu 1976 var sú, að almenn þjóðarútgjöld yrðu sem næst óbreytt að magni frá því sem spáð var fyrir árið í ár. Tekjuáætlun frv. hefur nú verið endurskoðuð með tilliti til betri vitneskju um líðandi ár, auk þess sem Þjóðhagsstofnunin miðar nú við verðlag og kauplag í desember. Forsendur um magnbreytingar og veltustærða telur stofnunin að séu óbreyttar frá því sem er í frv., enda séu þær í aðalatriðum svipaðar og áður var upplýst. Þjóðhagsstofnunin er sem sagt að leggja síðustu hönd á spá sína sem varðar tekjubálk frv., og verður gerð grein fyrir endanlegri niðurstöðu þar um við 3. umr. málsins. Ég mun þá víkja með nokkrum orðum að þeim brtt. sem fjvn. flytur á þskj. 169. Kemur þar fyrst brtt. við Raunvísindastofnun háskólans þar sem laun hækka vegna sérfræðings í reiknistofu um 665 þús. kr. sem eru hálf laun sérfræðings, en tekjur lækka um 7 millj. kr., en það er vegna þess að tekjur voru upphaflega áætlaðar í frv. með tilliti til að keypt yrði ný tölva. Frá því var hins vegar horfið og af því leiðir umrædd tekjulækkun. Við stofnun Árna Magnússonar eru tvær brtt. sem fela í sér að laun hækka um 500 þús. kr., en liðurinn gjaldfærður stofnkostnaður lækkar um sömu upphæð. Er gert ráð fyrir að ráðinn verði að stofnuninni ljósmyndari, ungur maður sem numið hefur sérstaklega ljósmyndun handrita. Það er talið skylda íslendinga að geta látið fræðimönnum og vísindastofnunum í té ljósmyndir af handritum þeim sem við fáum frá Danmörku, að sjálfsögðu gegn hæfilegri þóknun. Slík þjónusta er nú veitt af sambærilegum stofnunum víðs vegar um heim. Þá er næst brtt. við Rannsóknaráð ríkisins þar sem lagt er til að inn sé tekinn nýr liður: Ylræktarverkefni í Hveragerði að upphæð 3 millj. kr. Rannsóknaráð ríkisins gerði fyrir 2 árum frumathugun á hagkvæmni ylræktar í gróðurhúsasamstæðu með fyllstu nýtingu jarðhitans og raflýsingu. Slíkur atvinnurekstur virðist mjög álitlegur, og var því ákveðið að ráðast í sérstaka rannsókn á þeim þáttum sem óvissastir eru: hagkvæmni hámarkslýsingar og markaðsmálin. Leitað var til Sameinuðu þjóðanna um tækniaðstoð og fékkst aðstoð samtals að upphæð 8.1 millj. ísl. kr. Mótframlag Íslands var áætlað samtals 14 millj. 774 þús. kr., en þó var gert ráð fyrir að hægt mundi vera að komast af með minni upphæð. Það er með tilliti til þess að lagt er til að tekinn sé nú upp nýr líður í þessu skyni að upphæð 3 millj. kr. Næst er brtt. við Byggingarsjóð rannsókna í þágu atvinnuveganna. Liðurinn hækkar um 3 millj. 862 þús. kr., en það er vegna vanáætlunar á vöxtum. Til námsskrárgerðar á verknámsstigi hækkar fjárveiting um 3 millj. kr. og verður samtals 14 millj. 820 þús. Til Tækniskóla Íslands hækkar gjaldfærður stofnkostnaður um 71/2 millj. og verður þá samtals 36 millj. - Næst er till. n. varðandi iðnskóla, að liðnum gjaldfærðum stofnkostnaði, að upphæð 32 millj. og 300 þús. kr., verði skipt á milli hinna ýmsu iðnskóla í landinu samkv. yfirlíti sem er á þskj. 169. - Til fiskvinnsluskóla hækkar liðurinn gjaldfærður stofnkostnaður um 2 millj. kr. og verður þá samtals 5.8 millj., en upphæð sú er sérstaklega ætluð til tækjakaupa fyrir skólann. - Lagt er til að liðurinn hússtjórnarskólar, gjaldfærður stofnkostnaður, sem er í frv. að upphæð 5.7 millj. kr., skiptist á milli tveggja hússtjórnarskóla, þannig að Laugarvatn fái 4.7 millj. og Laugar 1 millj. - Til Myndlista- og handíðaskólans hækkar fjárveiting um 500 þús. kr., verður samtals 1 millj. 327 þús. kr. og er sérstaklega ætluð til áhaldakaupa fyrir textíldeild skólans sem mikil nauðsyn er á að endurbæta. Þá er næst lagt til að liðurinn viðhald við sjómannaskólahúsið hækki um 6.4 millj. kr. og verði samtals að upphæð 14 millj. kr. Hér er mikið verk að vinna við að koma þessu stóra skólahúsi í viðunandi ástand, þar sem viðhald skólans hefur um of verið vanrækt á undanförnum árum. Með þessari upphæð ætti að vera unnt að taka fyrir vissan þátt í viðhaldi skólans. Næst koma till. n. um skiptingu á fjárveitingu til héraðsskóla, samtals að upphæð 120 millj. 650 þús. kr., en það er óbreytt fjárupphæð frá því sem er í fjárlagafrv. Um skiptingu á milli hinna einstöku héraðsskóla vísast til þess sem fram kemur á þskj. 169. Þá er næst lagt til að inn sé tekinn nýr liður, Skálholtsskóli, fjárveiting að upphæð 5 millj. kr., framlag vegna stofnkostnaðar skólans. Næst eru till. um framlög til byggingar grunnskóla og íbúða fyrir skólastjóra. Er lagt til að heildarfjárveiting hækki um 3 millj. 72 þús. kr. og verður því samtals 1 milljarður 22 millj. 236 þús. kr. Um skiptingu milli einstakra framkvæmda vísast til þess sem fram kemur í yfirlíti á þskj. 169. Til Myndlistarskólans í Reykjavík er lagt til að fjárveiting hækki um 360 þús. kr. og verður þá samtals 1200 þús. Næst eru till. um hækkun fjárveitinga til leiklistarstarfsemi. Lagt er til að styrkur til Leikfélags Reykjavíkur hækki um 800 þús. kr. og styrkur til hinnar almennu leiklistarstarfsemi hækki um 1 millj. kr. og hluti Leikfélags Akureyrar úr þeirri upphæð verði hlutfallslega hinn sami og var af þessum fjárlagalið á yfirstandandi ári. Til Tónlistarskóla Garðakaupstaðar er till. um 500 þús. kr. byggingarstyrk. Þá er næst till. um hækkun fjárveitinga til Íþróttasjóðs vegna rekstrarstyrkja að upphæð 1 millj. 950 þús. kr., og til byggingar íþróttamannvirkja hækkar liðurinn um 292 þús. kr. Verða því gjöld samtals vegna þessa 94 millj. 842 þús. kr. Um skiptingu milli einstakra framkvæmda og styrkveitinga vísast til þess sem fram kemur á þskj. 169. Þá kemur liður um æskulýðsmál. Lagt er til að fjárveitingar til Æskulýðsráðs lækki um 400 þús. kr., en inn komi nýr liður með sömu upphæð til Æskulýðssambands Íslands. Er þessi breyting gerð að höfðu samráði við báða aðila sem óskuðu eftir þeirri breytingu sem hér er lagt til að gerð verði. - Til Ólympíunefndar hækkar fjárveiting um 1 millj. og verður samtals 2 1/2 millj. kr. Til sumarnámskeiða í Leirárskóla hækkar fjárveiting um 500 þús. - Til Sædýrasafnsins í Hafnarfirði vegna stofnkostnaðar er till. um 400 þús. kr. hækkun, þannig að fjárveiting verður þá samtals til stofnkostnaðar Sædýrasafnsins 2 millj. kr. Þá er lagt til að fjárveiting til Rannsóknastofnunar landbúnaðarins hækki um 1 millj., en það er vegna verðtryggingar landgræðsluáætlunar. - Fjárveiting til Skógræktra ríkisins hækkar af sömu ástæðum um 7 millj. og 300 þús. kr. - Til Landgræðslu ríkisins hækkar framlag um 15 millj. og 900 þús. kr. sem greinist þannig að liðurinn rekstrargjöld hækkar um 21/2 millj. og gjaldfærður stofnkostnaður um 13 millj. og 400 þús. kr., þar af vegna verðtryggingarákvæða landgræðslu- og gróðurverndaráætlunar um 10 millj. og 900 þús. kr. - Til Landnáms ríkisins er lagt til að liðurinn til byggingar íbúðarhúsa hækki um 3 millj. kr. Hér er talið að sé um verulegan skuldahala að ræða, miðað við þær reglur sem landnámsstjórnin hefur sett. Við embætti dýralæknis er lagt til að inn sé tekinn nýr liður um dýralæknabústaði, viðhald að upphæð 2 millj. kr. Þá er á þskj. 169 till. fjvn. um skiptingu á fé til fyrirhleðslna, samtals að upphæð 23 millj. 944 þús. kr. Um skiptingu á milli einstakra verkefna vísast til þess sem fram kemur á þskj. Hér er um óbreytta heildarupphæð að ræða. Sama máli gegnir um skiptingu á fé til landþurrkunar. Þá er lagt til að liðurinn Jarðræktar- og húsagerðasamþykktir hækki um 675 þús. kr. - Lagt er til að inn sé tekinn nýr líður til heykökuverksmiðju á Svalbarðsströnd, að upphæð 650 þús. kr. Til Bændaskólans á Hvanneyri hækkar fjárveiting um 3 millj. vegna byggingar skólastjóraíbúðar. - Þá er till. um að launaliður við Bændaskólann á Hólum hækki um 1 millj. og 20 þús. kr. Er það vegna ráðningar á einum nýjum kennara sem skólinn á rétt á samkv. lögum. Lagt er til að inn sé tekinn nýr liður til sjóvinnunámskeiða, að upphæð 2.5 millj. kr. Á undanförnum árum hefur á vegum Fiskifélags Íslands verið efnt til sjóvinnunámskeiða úti um land, en nú er hins vegar gert ráð fyrir að sjóvinnukennsla verði í ríkari mæli tekin upp í gagnfræðaskólakerfinu. Samt sem áður eru ný lög um Sjóvinnuskóla Íslands frá 23. maí 1975, þar sem heimilt er að stofna farskóla í sjómennsku, og skal menntmrn. setja reglugerð um námskeið og kennslutíma, en Fiskifélag Íslands annast rekstur skólans. Er talið nauðsynlegt að þessu sinni að verja þeirri fjárupphæð, sem hér um ræðir, til þessa námskeiðahalds. Þá er brtt. um að liðurinn önnur rekstrargjöld á skrifstofu Rannsóknastofnana atvinnuveganna hækki um 1 millj. 929 þús. kr., en þar er um augljósa vanáætlun að ræða. Vegna fangelsis í Síðumúla er lagt til að liðurinn önnur rekstrargjöld hækki um 1 millj. sem einnig er vegna vanáætlunar. Næst er brtt. um hækkun fjárveitingar til Bifreiðaeftirlits ríkisins. Það er liðurinn önnur rekstrargjöld, að þau hækki um 3.6 millj. kr. Er það vegna hækkunar á kostnaði við húsnæði, ljós og hita, en stofnun þessi hefur nú tekið á leigu allstórt húsnæði að Bíldshöfða 8 hér í bæ. Þá er lagt til að styrkur til Slysavarnafélags Íslands hækki um 1 millj. kr., en það er vegna aukins kostnaðar við tilkynningarskyldu fiskiskipa. Þá er næst till. n. um skiptingu á fjárveitingum til byggingar sjúkrahúsa, sjúkraskýla, læknamiðstöðva, læknisbústaða, annarra en ríkissjúkrahúsa, samtals að upphæð 795 millj. 625 þús. kr. Skal vísað til þess er fram kemur á þskj. 169 um skiptingu fjárveitinga á milli einstakra framkvæmda. Í þessari upphæð er liðurinn elliheimili að upphæð 50 millj. 790 þús. kr. En ákvörðun um, hvernig farið verður með þann lið, biður 3. umr., eins og ég hef áður að vikið. Þessu næst eru till. nefndarinnar um styrktarfé, ýmis eftirlaun, embættismenn. Vísast um það til þess sem fram kemur á þskj. 169 um þá, sem falla niður af styrktarfjárskrá, og hina, sem við bætast. Til hafnarmála leggur n. til að liðurinn hafnarmannvirki og lendingarbætur verði 675 millj. kr. og skiptist sú upphæð til einstakra hafnarmannvirkja eins og fram kemur á sérstökum lista á þskj. 169. Hér er um 9.6 millj. kr. lægri upphæð að ræða en er í frv., en við 3. umr. er gert ráð fyrir að fjárveitingar til ferjubryggna verði afgreiddar og mun þá þessi upphæð væntanlega verða fullnýtt. Liðurinn flugmálastjórn hækkar í A-hluta fjárlagafrv. um 5 millj. 139 þús. kr. og verður þá 621 millj. 268 þús. kr. samtals. Í B-hluta frv. hækkar hins vegar liðurinn alþjóðlegt flugsamstarf um 15 millj. 139 þús. kr. Og liðurinn seldar vörur og þjónusta hækkar þar á móti um 10 millj. kr. Þegar gengið var frá fjárlagafrv. lágu ekki fyrir endanlegar tölur um greiðsluskyldu íslendinga hjá Alþjóðaflugmálastofnuninni. Var þá byggt á bráðabirgðaáætlun, en endanlegar tölur liggja nú fyrir. Það er með tilliti til þessa sem talið er nauðsynlegt að gera þá breytingu sem hér er lagt til. Þá er næst brtt. sem felur í sér 280 þús. kr. fjárveitingu til rekstrar athugunarstöðvar á Rjúpnahæð í Reykjavík til að fylgjast með brennisteins- og sýrumagni í lofti og úrkomu. Gert er ráð fyrir að þessi rannsókn fari fram á vegum Veðurstofunnar. Hér er ekki um nýja starfsemi eða rannsókn að ræða frá byrjun, þar sem slík rannsókn hefur átt sér stað undanfarin 3 ár og er talin þar með komin af byrjunarstigi, en undir þeim kostnaði hefur Rannsóknaráð ríkisins staðið. Það sér sér hins vegar ekki fært að standa undir þessum kostnaði lengur. Er því talið rétt að verða við þeirri beiðni sem hér er farið fram á. Þessu næst leggur fjvn. til að orðalagsbreyting eigi sér stað, að liðurinn 11 207 verði til þjálfunar og eftirmenntunar í rafiðnaði. Svo sem kunnugt er er fjárlagaliður með þessu sama nafni í fjárlögum yfirstandandi árs að upphæð 3.5 millj. kr. Þeirri fjárveitingu hefur verið ráðstafað til námskeiðahalds víðs vegar um landið, en námskeið þessi eru árangur af samstarfi rafiðnaðarmanna í Danmörku, byggð á rannsóknum og reynslu aðila vinnumarkaðarins. Alls hafa verið haldin hér á landi 14 námskeið sem rúmlega 190 manns hafa sótt, en til viðbótar er búið að ákveða 4 námskeið: á Akureyri, Selfossi, Keflavík og Reykjavík, þannig að heildartala þátttakenda verður um 240 manns. Þessi eftirmenntun rafiðnaðarmanna verður að teljast mjög nauðsynleg og þá sérstaklega með tilliti til nauðsynlegrar þjónustu við fiskiskipaflotann í sambandi við hina margbrotnu siglinga- og fiskleitartæki sem sjávarútvegurinn hefur tekið í þjónustu sína. Þá er næst till. um að framlag til Iðnlánasjóðs hækki um 2.5 millj. og sömuleiðis lagt til að framlag til Iðnrekstrarsjóðs hækki um sömu upphæð, þannig að heildarfjárveiting til sjóðanna verði þá 50 millj. kr. til hvors. Til kaupa á hlutafé í Iðnaðarbanka Íslands er lagt til að fjárveiting hækki um 800 þús. kr., en það er til þess að ríkissjóður kaupi sinn hluta af hlutafjáraukningu bankans. Næst er brtt. n. um að inn verði tekinn nýr líður: hagræðingarverkefni skipasmíðastöðva, að upphæð 6 millj. kr. Hér er um að ræða framhald tækniaðstoðar sem hófst í okt. 1974 og miðar að því að auka samkeppnishæfni skipasmiðaiðnaðarins með nýjum vinnuaðferðum. Talið er að nú þegar hafi náðst verulegur árangur í þessum efnum og að náðst hafi allt að 15–20% framleiðniaukning við byggingu skipsskrokka með nýjum vinnuaðferðum. Þá er einnig gert ráð fyrir því, að í þessu sambandi fari fram sérstök athugun á því hvernig gera megi skipaviðgerðarstöðvar hér á landi betur undir það búnar að sinna viðgerðarverkefnum fyrir togaraflota landsmanna sem vaxið hefur verulega á undanförnum árum, svo sem öllum er kunnugt. Næst er lagt til að inn sé tekinn nýr liður undir nafninu iðnkynning, að upphæð 2.5 millj. kr. Að lokum leggur n. til að fjárveiting til Hagstofu Íslands, undir liðnum Þjóðskráin, laun, hækki um 250 þús. kr., en þar er talið að hafi verið um vanáætlun að ræða. Herra forseti. Ég hef nú lokið máli mínu og greint frá þeim brtt. sem fjvn. leggur fram við þessa umr. málsins. Verði þessar brtt. samþ. hækkar gjaldabálkur fjárlagafrv. um 105 millj. 203 þús. kr.

Frsm. minni hl. (Geir Gunnarsson) : Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns færa samnefndarmönnum mínum í fjvn. bestu þakkir fyrir ánægjuleg persónuleg samskipti og þá sérstaklega formanni n. sem eins og jafnan fyrr hefur sýnt okkur minnihlutamönnum heilindi og drengskap í samskiptum. Þótt ég hafi ýmislegt við nefndarstörfin að athuga og framgang mála, þá er hér við hina ágætustu menn að eiga. Í fyrra kom þing ekki saman fyrr en í lok október, og ég gat þess við lok 2. umr. þá að ég teldi einsýnt enda þótt þing kæmi saman á venjulegum tíma, í kringum 10. okt., þá þyrfti fjvn. að hefja störf varðandi einstök atriði fjárlagafrv. ekki síðar en um einum mánuði áður en þing hæfist. Með því að ljúka fyrir þing viðtölum við forsvarsmenn ríkisstofnana og jafnvel sveitarstjórnarmenn ætti að vera unnt eftir að þing kæmi saman að fá meiri tíma til þess að n. gæti raunverulega rætt innbyrðis einstakar umsóknir og beiðnir. Þá væri hægt að gefa sér meiri tíma til ákvarðanatöku. Í fyrra, þegar Alþ. hóf störf þremur víkum síðar en venjulega, var viðhöfð þessi tilhögun um störf nefndarinnar, undirnefnd vann þá í nokkurn tíma. Án efa bjargaði sú tilhögun miklu, þótt á skorti að tíminn eftir að þing kom saman væri nógu vel notaður. Sú vannýting á tíma svo og skortur á skipulagningu starfa olli þá ringulreið í störfum n. og allar afgreiðslur fóru fram í írafári og óðagoti í lokin. Ég held að eftir þá niðurstöðu hafi flestum verið ljóst að á þessu hausti yrði að standa þannig að málum að láta undirnefnd hefja móttökur helst mánuði áður en þing hæfist, á þeim tíma geta einstakir liðir fjárlagafrv. legið fyrir, og jafnframt þyrfti að skipuleggja starfið á þingtímanum betur en áður. Niðurstaðan nú varð sú að störf undirnefndar varðandi sjálft fjárlagafrv. hófust ekki fyrr en einni viku áður en þing var sett, svo að að því var takmarkað gagn, og það sem þó var verra og afdrifaríkara, tíminn eftir að þing hófst hefur verið síst betur notaður en í fyrra. Þegar 2. umr. um fjárlagafrv. dróst í fyrra til 16. des. og afgreiðsla lenti í nær algjörri ringulreið, þá mátti bera því við að þing kom þá saman nær þrem víkum síðar en venjulegt var. En nú þegar 2. umr. fjárlaga fer fram sama mánaðardag og í fyrra, sem er hinn allra síðasti dagur til 2. umr. sem getur komið til greina ef afgreiðsla fjárlaga á að fara fram fyrir jól, þá er engu slíku til að dreifa. Hér má því um kenna að undirnefnd var ekki látin hefja störf svo fljótt sem afgreiðsla núverandi stjórnarflokka á fjárlagafrv. nú og í fyrra hefur rækilega sýnt að er þeim algjörlega óhjákvæmilegt ef ekki á að lenda í vandræðum með afgreiðsluna. Og þá má einnig því um kenna, að nú eins og í fyrra hefur tíminn eftir að þing hófst ekki verið notaður sem skyldi. Held ég þó að ég geti fullyrt að ekki hafi staðið á fulltrúum stjórnarandstöðunnar að gera sitt til þess að reyna að tryggja sem eðlilegastan framgang málsins. Við höfum engan áhuga á að þæfa mál eða tefja á neinu hátt. það er eins og jafnan fyrr, ég þekki ekki annað í 12 ára störfum í fjvn. en að minni hluti, hverjir sem skipa hann hverju sinni, hafi jafnan fullan hug á því að n. í heild skili af sér störfum á sem greiðastan hátt. En meiri hl. hlýtur jafnan að ráða ferðinni. Það er okkur í minni hl. síður en svo fagnaðarefni þegar menn vakna upp við það í n. að tíminn er liðinn án þess að málefnin hafi verið raunverulega rædd innbyrðis, og þá er ekki um annað að gera en að rusla afgreiðslum af á algjörum handahlaupum. Það að 2. umr. fer fram í dag kemur því ekki til af því að störf nefndarinnar séu raunverulega komin á það stig, að 2. umr. geti með góðu móti farið fram nú, heldur blasir sú staðreynd skýrust við og fyrir henni verður að beygja sig, að dagurinn í dag er sá síðasti sem kemur til greina ef ljúka á afgreiðslu fyrir jól. N. hefur hrakist upp að vegg og ekki um annað að gera en tina út þau erindi sem meiri hl. vill afgreiða, en láta hin liggja, lítt eða flest alls ekki skoðuð eða rædd. Er þó svo seint að verið, miðað við að þingi eigi að fresta 19. des., að einungis 2 starfsdagar verða fyrir nefndina milli 2. og 3. umr., og það er áreiðanlega algjört einsdæmi í sögu Alþ. Sök sér væri þetta ef málin hefðu að mestu verið afgr. við 2. umr. og lítið biði 3. umr., en því er nú ekki að heilsa, síður en svo. Að jafnaði hafa verið 5–6 starfsdagar milli 2. og 3. umr. og þá tíðum lokið afgreiðslu við 2. umr. í miklu ríkara mæli en nú. Ég held að hv. þm. hljóti að vera ljóst að svona getur afgreiðsla fjárlaga ekki gengið til og þau vinnubrögð, sem viðhöfð voru í fyrra, má ekki gera að reglu, eins og afgreiðslumátinn nú bendir til þess að hætta sé á. Mestöllum tíma n. hefur verið varið til þess að hlýða á fulltrúa ríkisstofnana, sveitarstjórna og hinna margvíslegustu samtaka, en í þeim viðtölum er venjan sú, fyrr og nú, að fjvn.-menn skiptast ekki á skoðunum um erindin, heldur hlusta á skýringar þeirra sem koma til n., spyrja sjálfir, en svara engu um afgreiðslu beiðnanna á því stigi. Eins og ég hef margoft bent á, gætu þessi viðtöl flest farið fram áður en þing kemur saman og n. notað þeim mun meiri tíma - eða réttara sagt einhvern tíma til skoðanaskipta um erindi og um ýmsa þætti fjárlagaafgreiðslunnar. Í þessi viðtöl hefur mestur tíminn farið eftir að þing hófst og sá tími þó reynst til lítils notaður, því að ljóst er að meiri hl. n. hefur frá upphafi verið staðráðinn í því að hafa svo til öll þessi erindi að engu. En tíminn hefur liðið og veigamestu málin verið lítt eða ekki rædd og verða að bíða þeirra tveggja starfsdaga sem n. hefur milli 2. og 3. umr. og þó samhliða öðrum þingstörfum. Ég nefni t. d. tekjuáætlun frv. sem hefur að vísu aðeins verið sýnd. Lánsfjáráætlunin, þar með talin málefni Rafmagnsveitna ríkisins, hefur enn ekki séð dagsins ljós 16. des. Ég nefni einnig málefni Pósts og síma, fjárfestingar í flugmálum, málefni Lánasjóðs námsmanna, jöfnun námskostnaðar eftir búsetu. Og þá má nefna hugmyndir um breytingar á verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, málefni ríkisspítalanna, en fyrir liggja beiðnir um starfsmannaaukningu, m. a. við nýjar deildir, og beiðnir um bráðnauðsynleg tækjakaup. Ekkert af þessu hefur verið rætt innan n. Og enn má nefna að samkv. fyrirhuguðum fjárveitingum í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að stöðva með öllu framkvæmdir við byggingu geðdeildar við Landsspítalann, en það vandamál hefur enga afgreiðslu hlotið. Um öll þessi mál og mikinn fjölda erinda frá ríkisstofnunum, sveitarfélögum og félagasamtökum og einstaklingum á fjvn. eftir að fjalla og taka ákvarðanir um á tveim dögum. Á þessum síðustu dögum þingsins rignir svo lagafrv., en allur tíminn frá 10. okt. hefur liðið án þess að bólað hafi á þessum málum. Þau koma nú fyrst þegar afgreiðsla fjárlaga er komin í eindaga. Frv., sem hefðu átt að fylgja fjárlagafrv., frv. um lagabreytingar sem gengið er út frá í fjárlagafrv., eru að koma fram allra síðustu dagana, þótt í þeim séu engar þær upplýsingar sem gátu ekki legið fyrir þegar við upphaf þinghalds. Ég nefni sem dæmi frv. um heimild til skerðingar lögbundinna framlaga ríkissjóðs. Í frv. felst engin upptalning þeirra sjóða eða aðila sem skerðingin getur tekið til eða áætluð heildarupphæð sem felst í 5% niðurskurði framlaga ríkissjóðs. Þetta frv. hefði þess vegna getað fylgt fjárlagafrv., en í grg. þess felst ekkert annað en tilvísun í grg. fjárlagafrv. Í fjárlagafrv. er á hinn bóginn vísað til þessa væntanlega frv. Þessi vinnubrögð eru óvirðing við Alþ. og þeim til háðungar sem að þeim standa. Sama er að segja um frv. um heimild til lánsfjáröflunar. Í grg. þess felast engar upplýsingar, og fyrir fjvn. hafa 16. des. engar upplýsingar verið lagðar fram um þennan veigamikla þátt fjárlagaafgreiðslunnar. Ég hef nú verið æðilengi í fjvn. og man vissulega mörg dæmi þess að fjárlagaafgreiðsla hafi ekki farið fram með þeim hætti sem menn hefðu kosið, oft séð hann æðisvartan í þeim efnum, einkum þegar svo hefur staðið á að gripið hefur verið til gengislækkunar eða annarra stóraðgerða í efnahagsmálum þegar fjvn. hefur verið í miðjum klíðum við afgreiðslu fjárlagafrv. En ég held að ég muni naumast eftir slíkri tímaþröng við afgreiðslu og nú og annarri eins málamyndaafgreiðslu, og er þó ekkert sérstakt sem hefur komið upp í störfum n. síðan hún hóf störf sem beinlínis hefði þurft að tefja þau, svo sem eins og efnahagsráðstafanir sem stórraska öllu sem unnið hefur verið að við fjárlagaafgreiðsluna. Það var helst í fyrra að lokaspretturinn var eitthvað í líkingu við þau vinnubrögð sem eru viðhöfð núna, og þó held ég að keyri um þverbak að þessu sinni. Það er margt með eindæmum nú. Það hefur t. d. verið venja að í upphafi starfs fjvn. hefur verið aflað þeirra erinda úr ráðuneytum sem þangað hafa borist tímanlega fyrir gerð fjárlaga, en ekki fengið inni í frv. Þessi erindi hafa jafnan verið lesin og kynnt fjvn. Að þessu sinni var bunkinn lagður fyrir nefndina 12. des., rúmum tveimur mánuðum eftir að þing kom saman, og þá greint í örfáum orðum frá því hvað um væri beðið. Öll fyrirhöfn þessara aðila til að skýra sitt mál og færa fyrir því rök er til einskis gagnvart fjvn. Þessi erindi koma ekki á borð n. fyrr en tímahrakið er orðið slíkt að enginn tími gefst til þess að líta á þessi mál og kynna sér rökstuðning með þeim. Með þessum vinnubrögðum er að sjálfsögðu verið að óvirða bæði fjvn.-menn og viðkomandi aðila. En þessir aðilar, sem hafa borið fram sín mál við viðkomandi rn. í tíma, í vor eða í sumar, eiga að sjálfsögðu rétt á því að fái umsóknir þeirra ekki úrlausn við gerð fjárlagafrv. komi erindi þeirra á borð fjvn.-manna til skoðunar a. m. k. til jafns við erindi þeirra sem ekki láta í sér heyra fyrr en eftir og stundum löngu eftir að fjvn. hefur hafið störf. Ég nefndi við 2. umr. í fyrra að samskipti fjvn. og fjárlaga- og hagsýslustofnunar hefðu verið minni þá en jafnan áður. Líka að þessu leyti hefur sótt í hið lakara horfið í vinnubrögðum við afgreiðslu fjárlaga. Þeir starfshættir að fulltrúi fjárlaga- og hagsýslustofnunar sitji fundi í n. eru nú nánast úr sögunni. Það, sem var regla, er nú nánast undantekning, og tel ég það mjög miður, því að allt frá því að þessi stofnun var sett á laggirnar hafa fjvn.-menn metið mikils að hafa fulltrúa frá henni viðstaddan á fundum n. til upplýsinga og til aðstoðar við gagnaöflun. Nú virðist ætlun þeirra, sem ráða í fjmrn. og störfum fjvn., að halda þannig á málum að starfsemi fjárlaga- og hagsýslustofnunar verði nær alfarið tengd störfum meiri hl. fjvn. Það tel ég miður farið, en þannig hefur þróunin verið nú hin síðustu tvö haust. Ef til vill stafar þessi þróun af því að áður var fjvn. að jafnaði raunverulega til viðtals við aðila, sem á fund hennar leituðu, um að endurskoða einstaka líði frv. ef um leiðréttingu var að ræða eða óhjákvæmilega þörf. Þá var talið nauðsynlegt að fulltrúi fjárlaga- og hagsýslustofnunar, sem hafði unnið að ákvörðunum um upphæðir einstakra liða, væri við til að gefa upplýsingar bæði n. og þeim sem á fund hennar komu. Það, að fulltrúi frá fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur að þessu sinni ekki setið fundi n. nema í algjörum undantekningartilfellum, helgast sjálfsagt af því að meiri hl. hefur nú verið fyrir fram ráðinn í að ansa í engu óskum þeirra sem til n. hafa komið og því verið talinn bein tímasóun hjá fulltrúa fjárlaga- og hagsýslustofnunar að sitja fundinn. En fyrst þetta virðist hafa verið fyrir fram ráðið, eins og afgreiðsla frv. ber með sér, voru þá þessi viðtöl ekki jafnmikil tímasóun fyrir viðkomandi aðila og einnig fyrir n. sjálfa? Það er ekki laust við að ýmsum kunni að finnast það, þegar í ljós kemur hvernig þessum erindum er sinnt og á hinn bóginn hversu fáránlega lítill tími er skilinn eftir til að fjalla um og afgreiða öll stærstu málefnin. Í mörgum mjög veigamiklum málum hafa komið fram beiðnir sem óhjákvæmilegt er að fjalla rækilega um. Þar nefni ég málefni ríkisspítalanna, Lánasjóð ísl. námsmanna, jöfnun námskostnaðar, námsskrárgerð verknáms, en um þau mál og önnur, sem alls ekki hljóta afgreiðslu nú við 2. umr., mun ég ekki fjalla nú þar sem ekki er sýnt hvern framgang þau fá í fjvn. Ég get ekki verið að ergja sjálfan mig og aðra á því að fjalla frekar um þá vankanta sem hafa verið á störfum n. í sambandi við afgreiðslu fjárlagafrv. En ég vænti þess fastlega að það óefni, sem nú er öllum augljóst að fjárlagaafgreiðslan er komin í, verði til þess að menn sjái að svo geti ekki lengur gengið til. Úr þessu verður að bæta við næstu fjárlagaafgreiðslu, um það ættu allir aðilar að geta verið sammála. Það er sama hverjir fara með stjórn og hverjir eru í stjórnarandstöðu hverju sinni, öllum ætti að vera kappsmál að störfin gangi sem greiðast og fari fram með þeim hætti að allir geti við unað, jafnt alþingismenn sem þeir aðilar sem leita með erindi sín til fjvn. vegna afgreiðslu fjárlaga. Að sjálfsögðu geta þeir aðilar ekki vænst þess að ætið sé unnt að afgreiða erindi þeirra á þann veg sem þeir helst kysu. En hver og einn slíkur aðili, sem ber fram erindi sitt í tíma, á rétt á því að mál hans nái til hvers fjvn.- manns og hljóti eðlilega skoðun og afgreiðslu í nefndinni. Ég sagði áðan að ringulreið hefði ríkt við afgreiðslu fyrstu fjárlaga hæstv. ríkisstj. Það var þó enn lakara hversu fjarri öllum raunveruleika þau fjárlög voru sem þá voru samþ. og hversu afgreiðsla þeirra kallaði á þær ráðstafanir í efnahagsmálum sem kynntu svo rækilega undir verðlagshækkunum í landinu að á sama tíma og verulega dró úr verðhækkunum erlendis jókst verðbólga hér um fjórðung. Það liggur fyrir að reikningsleg skekkja um 1200 millj. kr., sem var eitt dæmið um óvandaðan undirbúning að afgreiðslu fjárlaga í fyrra, olli því að fjárlög voru í reynd afgreidd með beinum reikningslegum halla sem nam um 1100 millj. kr. Og vegna ofáætlunar á tekjum og vegna hreinnar verðbólguræktunar ríkisstj. verður greiðsluhallinn í lok þessa árs líklega orðinn nær 4000 millj. kr. Í ljósi þessara staðreynda er hálfgerður holur hljómur í hátíðlegri yfirlýsingu hv. meiri hl. fjvn. í nál. um þá fjárlagaafgreiðslu fyrir árið 1975, en þar sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Meiri hluti fjvn. vill hins vegar taka skýrt fram að hann telur með öllu óverjandi að afgreiða fjárlög með greiðsluhalla.“ Sá greiðsluhalli nam samt á annan milljarð króna við afgreiðslu núgildandi fjárlaga. Það kom fljótt í ljós, eins og ég rakti við 1. umr. um fjárlagafrv., að til þess að mæta risahækkunum á rekstrarliðum, m. a. 82.6% hækkun á liðnum öðrum rekstrargjöldum, hafði tekjuáætlunin verið þanin út fyrir allt raunsæi og óskhyggjan ein látin ráða. Ég benti á það við umr. um fjárlagafrv. í fyrra, að á svo tæpt vað væri teflt við afgreiðslu tekjuáætlunar að ríkisstj. hefði gefið sér forsendur sem væru í algjörri mótsögn við stefnu hennar á öðrum sviðum. Ráðstafanir, sem yllu kjaraskerðingu hjá öllum almenningi, gætu ekki leitt til þess að unnt væri að reikna með því neyslumagni sem miðað var við við áætlun tekjuhliðar sem byggðist að langmestu leyti á neyslusköttum. T. d. má geta þess, að til þess að geta reiknað með nægum tekjum til að standa undir útþenslu rekstrarliða var við það miðað að fluttar yrðu inn 70% fleiri bifreiðar en raunin verður á nú í ár. En hugmyndir ríkisstjórnarflokkanna um þessi fyrstu fjárlög þegar fjárlagafrv. var lagt fram og um raungildi þeirra og áhrif á þróun ríkisfjármála voru heldur betur í ósamræmi við þann veruleika sem síðar birtist. Óraunsæið var svo algjört að hæstv. forsrh. lýsti á þennan hátt í stefnuræðu 5. nóv. 1974, til hvers það fjárlagafrv. mundi leiða um jákvæða þróun í ríkisfjármálum - hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Enda þótt ekki hafi tekist að marka djúp spor í fjármálastefnu ríkisins á þeim skamma tíma, sem gefist hefur til að móta fjárlagafrv., fellur það engu að síður inn í heildarramma efnahagsaðgerða ríkisstj. og mun stuðla að auknu efnahagsjafnvægi. Vinna gegn útþenslu ríkisbúskaparins og aðhaldssemi í opinberum framkvæmdum mun styrkja fjárhagsstöðu ríkissjóðs. Í frv. er gert ráð fyrir að 250 millj. kr. af yfirdráttarskuld ríkissjóðs í Seðlabankanum verði greiddar á árinu 1975, en áætlað er að skuldin nemi 1000 millj. kr. nú um áramótin. Enn fremur er gert ráð fyrir 500 millj. kr. endurgreiðslu úr ríkissjóði vegna fyrstu spariskírteinanna sem útgefin voru 1964. Þessar greiðslur létta bæði skuldabyrgðir ríkissjóðs og spyrna öfluglega gegn efnahagsþenslunni.“ Þegar þessi orð eru skoðuð í ljósi þeirrar reynslu sem nú liggur fyrir í árslok, greiðsluhalli ríkissjóðs um 4000 millj. kr. og skuldasöfnun meiri en nokkru sinni hefur áður þekkst, þá getur spurningin ekki verið nema um það eitt, hvort þessi orð voru mælt af algjörum barnaskap og fullkomnu óraunsæi eða í blekkingarskyni. Það var ekki langt liðið á árið þegar spilaborg fjárlagaafgreiðslunnar var hrunin og byrjað var að fálma eftir nýjum og nýjum úrræðum allt árið á enda. Og kom þó allt fyrir ekki, þar sem hæstv. fjmrh. stendur ekki upp úr skuldasúpunni í árslok. Þegar horfst var í augu við það að innflutningsmagn og innflutningsneysla hafði verið stórlega ofreiknuð var gripið til aðgerða í því skyni að láta hverja einingu seldra vara skila meiru í ríkissjóð. Gengið var fellt 15. febr., verð áfengis og tóbaks hækkað og innflutningsgjald af bifreiðum hækkað. En enn hafði verið vanreiknað og heimild var gefin út með sérstökum lögum til þess að skera niður útgjöld ríkissjóðs. Þrátt fyrir hátíðleg loforð stjórnarsinna, þ. á m. hæstv. forsrh., um að rekstrarútgjöld yrðu skorin niður að krónutölu ekki síður en framkvæmdaliðir varð raunin sú, að nær eingöngu var um að ræða niðurskurð brýnustu verklegra framkvæmda og framlaga til sjóða. Lagt var á flugvallargjald og lántökuheimildir stórhækkaðar. Enn var vanreiknað. Og í júní var áfengis- og tóbaksverð hækkað að nýju og nú um 30% og hafði þá hækkað um 50–60% á fjórum mánuðum. Ekki dugði þetta. Enn var hæstv. fjmrh. að sökkva í skuldafenið og enn var fálmað eftir nýjum bjarghring, og 16. júlí var tekjuskattslækkun, sem samið hafði verið um við verkalýðshreyfinguna, hirt aftur og meira en það með álagningu sérstaks 12% vörugjalds sem átti að færa ríkissjóði 1850 millj. kr. það sem eftir lifði ársins og jafna alla reikninga, svo að ríkissjóður stæði á sléttu um áramót. En enn hafði hæstv. fjmrh. brugðist bogalistin, það vantaði mikið á að þetta stæðist. Þrátt fyrir 2000 millj. kr. niðurskurð, fyrst og fremst á framkvæmdaliðum, má reikna með mjög verulegum greiðsluhalla eða jafnvel allt að 4 milljörðum kr. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1976, sem lagt var fram í okt., er á bls. 164 gert ráð fyrir að greiðsluhallinn muni á þessu ári nema um 770 millj. kr. Nú er ljóst, þremur mánuðum síðar, að hann verði um 5 sinnum hærri. Hafa ytri aðstæður þó fremur verið að batna á þessu tímabili síðan fjárlagafrv. var lagt fram. Þetta misræmi ásamt fjárlagaafgreiðslunni í fyrra og öllum þeim fálmkenndu ráðstöfunum, sem fylgdu í kjölfarið mánuð eftir mánuð, án meiri árangurs en reynslan ber vitni um, allt þetta staðfestir þá ríkjandi skoðun almennings, að þeim, sem beri ábyrgð á fjármálum ríkisins, virðist með öllu fyrirmunað að grynna nokkuð á því sem þeir eiga að fjalla um. Það er ekki að undra að í ritinu Úr þjóðarbúskapnum frá 28. nóv. s. l. segi á bls. 7, með leyfi hæstv. forseta: „Útgjöld ríkissjóðs hafa þannig til þessa aukist meira en tekjur, gagnstætt því sem að var stefnt í fjárlögum og fjárlagaaðgerðum ársins.“ Já, það er ekki heldur að undra að hæstv. viðskrh., sem Morgunblaðið titlar nú orðið forsrh., - hann er það sjálfsagt í huga margra ánægðra sjálfstæðismanna, segði í ræðu 1. okt. s. l., með leyfi hæstv. forseta, og mæðutónninn heyrist í gegnum orðin sem standa á síðum Morgunblaðsins og Tímans sem birtu ræðuna, - hæstv. viðskrh. sagði: „Hræddur er ég um, að umtalsverður halli verði á ríkissjóði í ár.“ Ég veit ekki hvort hæstv. viðskrh. - ég læt þann titil duga - hefur hér haft í huga þann 770 millj. kr. halla sem spáð var í fjárlagafrv. sem birt var 10 dögum eftir að hann hélt ræðuna eða hvort hann hefur verið eitthvað raunsærri og upplýstari um stöðuna en hæstv. fjmrh. Hæstv. viðskrh. ræddi verðbólguna og benti á að hún yrði 48% hér á landi á þessu ári, á sama tíma í Sviss og Austurríki 8%, í Svíþjóð 11%, í Noregi 12%, í Finnlandi 18% og jafnvel í Portúgal ekki nema 20%. Og síðan sagði hæstv. viðskrh., með leyfi hæstv. forseta. „Þótt við íslendingar séum háðari innflutningi en þessar þjóðir, sýna þessar tölur að þessi þróun hjá okkur á aðeins að takmörkuðu leyti rætur að rekja til hækkunar á innflutningsverði. Þess vegna er hér að verulegu leyti um að ræða innlendar orsakir.“ Og í þessari ræðu benti hæstv. viðskrh. á sökudólginn í verðbólgumálunum, þann aðilann sem hann taldi fyrst og fremst bera ábyrgð á mestu óðaverðbólgu, sem þekkst hefur hér á landi, á þeim tíma þegar verðlag lækkaði erlendis. Hann benti á hæstv. fjmrh. og sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Þessi staða ríkissjóðs hefur átt sinn þátt í verðþenslunni. Ríkisfjármálin og málefni fjárfestingarlánasjóða eru undirrót of mikillar þenslu og eyðslu.“ Ég ætla ekki að þessu sinni að slást í hóp með hæstv. viðskrh. og álasa hæstv. fjmrh. frekar með því að reka hrakfallasöguna í fjármálum ríkisins, algjörlega mislukkaða fjárlagaáætlun, stórfelldan greiðsluhalla og skuldasöfnun hérlendis og erlendis undir hans stjórn. Það er víst nógu stór hluti landsmanna, sem það gerir. En það getur orðið hæstv. ráðh. til huggunar að þetta er reyndar ekki ýkjafjölmenn þjóð. Afgreiðsla fjárlaga í fyrra, hin gegndarlausa útþensla rekstrarliðanna, margþættar verðbólguaukandi ráðstafanir, svo sem gengislækkanir, vaxtahækkanir, söluskattshækkanir, álagning vörugjalds, - afleiðingarnar af öllu þessu eru nú að herða alvarlega að við gerð fjárlaga og takmarka svigrúm til fjárveitinga innan marka þeirra laga um skattheimtu sem nú gilda. Fjárlagafrv. hæstv. fjmrh., sem var 5000 millj. kr. hærra en það fjárlagafrv., sem lagt var fram, var umsvifalaust hafnað og það skorið niður að honum fjarverandi. Nú á sýnilega ekki að láta honum taumana svo lausa eftir sem hingað til. Nú á að þjarma útgjöldunum niður með stórfelldri minnkun þeirra framkvæmda í landinu, sem varða allan almenning mestu, með niðurskurði á hafnarframkvæmdum, sjúkrahúsabyggingum, flugvallagerð, skólabyggingum, íþróttamannvirkjum og með niðurskurði á félagslegum réttindum. Rekstrarliðir þenjast út á sama tíma og engri stund er varið í störfum fjvn. til að huga að möguleikum á lækkun eða niðurskurði á rekstrarliðum. Ég get nefnt sem dæmi að þegar neitað var um fjárframlag til eins framkvæmdaliðar sem ég hafði áhuga á, heilsugæslustöðvar í Gerðahreppi, þá bauðst ég til að benda á rekstrarlið sem skera mætti niður á móti, 3 millj. kr. til hagræðingarstarfsemi fyrir Kaupmannasamtökin. En það kom ekki til greina hjá meiri hl. að hrófla við þeim útgjöldum. Ég veit ekki hvers konar hagræðingarstarfsemi hér er um að ræða sem ríkið á að greiða fyrir kaupmenn. Það er e. t. v. hagræðing á skattframtölum. En hvað sem um það er, engum tíma má verja til að huga að lækkunum á rekstrarliðum. Og í tíð núv. ríkisstj. hefur með öllu verið lögð niður sú starfsemi sem undirnefnd fjvn. annaðist áður, bæði í tíð viðreisnarstjórnarinnar og vinstri stjórnarinnar. Hæstv. núv. fjmrh. er hinn fyrsti, síðan ég kom í fjvn., sem ekkert hefur þurft að ræða við undirnefnd fjvn. um slík mál. Sparnaður í ríkisútgjöldum skal nást með niðurskurði nauðsynlegustu framkvæmda, með skerðingu félagslegra réttinda eingöngu. Við afgreiðslu fjárl. í fyrra voru útgjöld ríkissjóðs hækkuð um 60,5% eða um 45% meira, en almennar verðlagsbreytingar höfðu verið á undanfarandi ári. Liðurinn önnur rekstrargjöld hækkaði þó enn meira eða um 86.2%. Í fjárlagafrv. nú er gert ráð fyrir fimmtungshækkun til viðbótar öllum þessum stórfelldu hækkunum, sem samþ. voru í fyrra, og það gæti orðið nær fjórðungshækkun áður en afgreiðslu fjárlagafrv. lýkur, þannig að ljóst er að fjárl. verða tvöfalt hærri en fjárl. ársins 1974. Enn gildir sama stefnan og í fyrra. Rekstrarliðirnir hækka meira en heildarútgjöldin. Liðurinn önnur rekstrargjöld í A- og B-hluta á nú að hækka um 37% og vextir um 66%. Vextir hafa þá hækkað um 2400 millj. kr. frá fjárl. ársins 1974 og munu nema 4480 millj. kr. á næsta ári eða ríflega 40% hærri upphæð en varið verður á fjárl. til allra grunnskólabygginga, íþróttamannvirkja, byggingar sjúkrahúsa, heilsugæslustöðva, læknamiðstöðva og læknabústaða, til almennra hafnarframkvæmda og flugvallabygginga í landinu. 40% hærri upphæð er í vexti í A- og B-hluta fjárl. en nemur ríkisframlagi til allra þeirra framkvæmda sem ég nefndi. Þetta eru afleiðingarnar af óhóflegum lántökum ríkisins. Verklegar framkvæmdir á fjárl. eru fjármagnaðar með lántökum í síauknum mæli. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir því að verklegar framkvæmdir í A- og B-hluta verði að 56.8% byggðar á lánsfé, og vaxtakostnaður eykst að sama skapi. Erlendar lántökur skv. fjárlagafrv. eru áætlaðar 12 sinnum hærri en þær voru í fjárlögum 1974. Þrátt fyrir endurteknar yfirlýsingar fjármálaspekinga ríkisstj. um að við séum löngu komnir að öllum endimörkum varðandi erlend lán er sífellt haldið áfram á sömu braut. Nú nýlega var tilkynnt um 7 milljarða kr. lántöku og skömmu seinna um annað stórlán hjá einhverjum olíufurstum. Allt er þetta gert til þess að geta viðhaldið stjórnleysinu í innflutningnum, en reiknað er með allt að 20 milljarða kr. viðskiptahalla á þessu ári og tekjur ríkissjóðs á næsta ári eru byggðar á því að við notum 14–16 milljarða kr. umfram það sem við öflum í erlendum gjaldeyri. Ef við gerum það ekki, þá sekkur hæstv. fjmrh. alveg og endanlega með ríkissjóð í skuldafenið hjá Seðlahankanum. Í skýrslu Þjóðhagsstofnunar 18. nóv. s. l. er skýrt og skorinort sagt að gera verði ráð fyrir mjög miklu innstreymi erlends lánsfjár á næsta ári. Möguleikar hæstv. fjmrh. til að hjara með sinn kassa á næsta ári verða að byggjast annaðhvort á nógu mikilli skuldasöfnun þjóðarinnar erlendis eða náð og miskunn Seðlabankans, en hún hefur reyndar verið sem himinninn há á þessu ári. Blóðgjöfin verður sem sagt með sama hætti á næsta ári og þessu. En ekkert má gera til að skipuleggja og stjórna notkun gjaldeyrisins. Það gæti styggt einhvern þeirra innflutningsbraskara sem engan greiða tekjuskattinn. Ekkert má heldur gera til þess að hrófla við rekstrarliðunum. Liðurinn önnur rekstrargjöld hækkaði um 86.2% við síðustu fjárlagaafgreiðslu og um 37% nú. Það má nefna nokkur dæmi hvernig innbyrðis breytingar hafa orðið í fjárl. síðan hæstv. núv. ríkisstj. tók við völdum. Ég hef nefnt verklegar framkvæmdir, framlög ríkisins á móti sveitarfélögum til brýnustu verkefna í landinu. Þær eru markvisst skornar niður, en launakostnaður ríkisstj. hefur á hinn bóginn hækkað um 153.4% síðan 1974, Alþingis þó ekki nema um 37.3% og sérfræðileg aðstoð við þingflokkana ekki nema um 26.7%. Önnur rekstrargjöld hjá Háskóla Íslands hafa hækkað um 121.5%, en framlög til byggingarframkvæmda þar um 3.8%, önnur rekstrargjöld hjá lögreglustjóranum á Keflavíkurflugvelli um 192%, kostnaður við fastanefnd Íslands hjá EFTA, laun og önnur rekstrargjöld, hefur hækkað um 275.8%, tillag til Alþjóðabarnahjálparsjóðsins hins vegar um 61%. Önnur rekstrargjöld hjá Veiðimálaskrifstofunni hafa hækkað um 168.4%. Önnur rekstrargjöld hjá bæjarfógetaembættinu í Neskaupstað hafa hækkað um 220.4% og hjá sex öðrum slíkum embættum yfir 150%. Framlögum til félagsstarfsemi og menningarmála hefur hins vegar ekki verið gert jafnhátt undir höfði á þessu tímabili. Framlag til Ungmennafélags Íslands hefur hækkað um 36.3%, framlag til æskulýðsráðs um 55.7%, til æskulýðsmála í heild um 40.7%, styrkur til útgáfustarfsemi um 21.8%, framlag til Félagsstofnunar stúdenta um 10.9%, framlag til Leikfélags Reykjavíkur um 36.3%, og er þá tekið tillit til þeirrar brtt., sem liggur hér frammi við 2. umr. Heiðurslaun, starfslaun og listamannalaun hafa á tveimur árum hækkað samtals um 32.2%. Aðaleinkenni fjárlagafrv. bæði í fyrra og nú eru þau, að ríkisútgjöldin í heild eru hlutfallslega jafnmikil og áður miðað við þjóðarframleiðslu, um 29%, en vægi einstakra þátta í fjárl. breytist. Jákvæðustu þættirnir eru dregnir saman til þess að mæta útgjaldaaukanum sem hlýst af útþenslu rekstrarliðanna, en eins og hæstv. viðskrh. viðurkenndi í þeirri ræðu, sem ég gat um áðan, eru orsakir verðþenslunnar að verulegu leyti innlendar, þ. e. a. s. orsakirnar eru ekki síst sjálfar efnahagsráðstafanir ríkisstj.: gengislækkanir, vaxtahækkanir, söluskattshækkanir og álagning vörugjalds til að standa undir hækkun rekstrarliða á fjárl., en rekstrarliðirnir hafa hækkað langt umfram það sem almenn verðlagshækkun hefur gefið tilefni til. Sjálfskaparvíti hæstv. ríkisstj., þ. e. a. s. verðbólguaukandi efnahagsráðstafanir og stjórnleysi í gjaldeyrismálum og ríkisfjármálum bitnar hart á þeim fjárveitingum sem miklu varða almenning hvarvetna í landinu. Víða úti á landsbyggðinni byggir fólk nú afkomu sína á afla nýrra skuttogara, en víða og víðast er við þann vanda að etja að hafnarmannvirki eru ekki fullnægjandi fyrir þessi skip. Þau fljóta ekki að bryggju og þau eru ekki nægilega varin í höfnum fyrir sjó og vindi. Að úrbótum í þessum efnum hefur verið unnið, og með fjögurra ára hafnaáætluninni, sem lögð var fram í vor, var stefnt að því að úr vanda hinna ýmsu hafna yrði bætt með skipulögðum framkvæmdum í ár og næstu þrjú ár. Eftir að fjárl. höfðu verið samþ. fyrir síðustu áramót voru framkvæmdir þó skornar verulega niður á þessu ári, og vegna erfiðleika ríkissjóðs, sem röng stjórnarstefna veldur, er nú enn hert að, og ríkisstjórnarflokkarnir grípa nú til þess óyndisúrræðis að skera enn verulega niður hafnarframkvæmdir að raungildi á næsta ári. Svo hart hefur verið gengið fram í þessum niðurskurði í ár og í áætlunum fyrir næsta ár, að til þess að hafnarframkvæmdir í árslok 1976 væru komnar jafnlangt áleiðis og hafnaáætlunin gerir ráð fyrir þyrfti nú að veita á fjárl. um 1300 millj. kr. til hafnarframkvæmda. Þess í stað fást ekki nema ríflega 500 millj. kr. til nýrra framkvæmda á næsta ári. Í fjárveitingum til byggingar grunnskóla er við það miðað að enginn aðili, sem hefur á fyrri fjárl. hlotið fjárveitingu til undirbúnings, megi hefja framkvæmdir á næsta ári. Verður þá ekki um neinar nýjar framkvæmdir að ræða nema hjá þeim sem áður hafa fengið framkvæmdafjárveitingar án þess að hefjast handa vegna niðurskurðar í ár eða af öðrum orsökum. Með þeim fjárveitingum, sem ætlaðar eru til íþróttamannvirkja á fjárl. 1976, verða þau mál strax á næsta ári komin í það horf að ríkið mun skulda sveitarfélögum og íþróttasamtökum um 70 millj. kr., en það er nálega jafnhár skuldahali og fyrrv. ríkisstj. tók við 1971 og nú er verið að ljúka greiðslum á skv. áætlun sem þá var gerð um framkvæmdir í íþróttamálum. Þegar þetta er haft í huga, að hverju er hér stefnt um stórfellda skuldasöfnun, einkum hjá sveitarfélögum í landinu, verður hálfgerður holhljómur í boðskap hæstv. ríkisstj. um að hún ætli að bæta hag sveitarsjóða með tilfærslum á tekjustofnum og verkefnum. Ég held að það sé ljóst, að einnig í því efni er ætlunin að hlunnfara sveitarfélögin. Ég veit ekki hvort hið nýja frv. hæstv. ríkisstj. um breyt á l. um almannatryggingar á að teljast þáttur í því að efna fyrirheit stj. um aukið fjárhagslegt sjálfstæði sveitarfélaganna, en það fellur a. m. k. undir loforðið um breytingar á verkefnasviði, þó að það gangi þvert gegn öllum óskum sveitarstjórnarmanna um breyt. á verkefnaskiptingu ríkisins og sveitarfélaganna, sérstaklega að því er varðar almannatryggingar. Þetta frv. er nokkuð eðlilegt framhald af þeirri ákvörðun ríkisstj., sem felst í fjárlagafrv., um að spara ríkinu útgjöld með því að hækka stórkostlega verð á landbúnaðarvörum, þeim vörum sem mestu skipta lífeyrisþega og barnafjölskyldur og aðra sem eyða mestum hluta launa sinna í brýnustu matvörur. Nú telur hæstv. ríkisstj. sig þurfa að auka enn skattheimtuna af þegnunum í þjóðfélaginu, og hún velur ekki það ráð að auka skattheimtuna með hækkun áfengisverðs eða með hækkun verðs á einhverjum vörum sem teljast ekki til brýnustu neysluvara, og hún velur ekki það ráð að leggja sérstakan skatt á hátekjufólk. Nei, hæstv. ríkisstj. leggur 480 millj. kr. útgjaldaauka á þá eina sem þurfa að kaupa lyf eða leita læknis. Þessir aðilar eru að sjálfsögðu eftirsóknarverðari skattgreiðendur en þau hundruð fyrirtækja sem greiða engan eyri í tekjuskatt þótt þau velti þúsundum milljóna kr. Í öðru lagi leggur hæstv. ríkisstj. um 1200 millj. kr. nýjan skatt á alla útsvarsgreiðendur með 1% álagi á gjaldstofn útsvars. Með þessari aðferð tryggir hún að einungis einstaklingar greiða þennan skatt, og þar með er öruggt að eftirlætisbörn ríkisstjórnarflokkanna, gróðafélögin, sem engan tekjuskatt borga, þurfi ekki að hafa áhyggjur af þessum skatti heldur, þar sem fyrirtæki greiða ekki útsvar skv. skattalögum. En klókindin eru enn þá meiri. Ríkissjóður vill ekki koma nærri þessari skattheimtu. Með því móti er hægt að lækka fjárlagatölur sem þessari upphæð nemur í útgjöldum almannatrygginga og sýna betri þróun í þeim efnum, útgjöldum á fjárl., en ella væri unnt. Þess vegna er sveitarfélögunum gert að innheimta þessa upphæð og skila henni inn í tryggingakerfið. Það á eftir að koma í ljós hvort sveitarfélögin telja þessar fyrirætlanir hæstv. ríkisstj., sem nú á að drífa í gegn á nokkrum dögum, vera efndir á fyrirheitunum um aukið fjárhagslegt sjálfræði sveitarfélaganna og um breytingu á verkefnaskiptingu í þágu sveitarfélaganna. Með uppgjöf ríkisstjórnarflokkanna gagnvart því verkefni ríkisvaldsins, að tryggja uppbyggingu og þróun hvarvetna um landið í hinum ýmsu málefnum, sem fjárl. taka til. er verið að safna upp vanda sem stjórnarfl. ráða ekki við, m. a. vegna afleiðinga eigin verðbólgustefnu. Þau verkefni sem hæstv. ríkisstj. hefur gefist upp við að leysa í núgildandi fjárl. og nú við afgreiðslu nýrra fjárlaga, munu kalla á lausn af auknum þunga, og það er vissulega óskemmtilegt að sjá þann vanda hlaðast upp vegna fjárskorts ríkissjóðs, á sama tíma og rekstrarliðirnir hafa hækkað langt umfram verðlagshækkanir og sumir hverjir yfir 200% á síðustu tveimur árum. Afgreiðsla fjárl. í fyrra og nú sýnir að stjórnarflokkarnir eru ekki færir um að leysa það verkefni, sem hvílir á hverri ríkisstj., að tryggja framgang brýnustu samfélagslegra framkvæmda hvarvetna um landið til þess að tryggja atvinnuöryggi, búsetumöguleika og sem jafnast stig þjónustu fyrir alla landsmenn, hvar sem þeir búa. Vegna rangrar stjórnarstefnu, verðbólguaukandi efnahagsráðstafana hefur verðbólgan þanið svo út almenna rekstrarliði á fjárl., jafnframt því sem einskis sparnaðar er gætt, að þessir þættir gleypi það fjármagn sem unnt er að afla með núgildandi lagasetningu um skattheimtu. Þótt ljóst sé að verulegur hluti stórgróðafyrirtækja í landinu greiði engan tekjuskatt vegna ákvæða í skattalögum um verndun gróðans, fást stjórnarflokkarnir ekki til að tryggja ríkissjóði það fé sem fengist með réttlátari skattalöggjöf gagnvart þessum gróðafyrirtækjum og dygði til að leysa þau brýnu verkefni, sem ríkisstjórnarflokkarnir hafi gefist upp við að leysa bæði í fyrra og nú við afgreiðslu fjárlaga. Við 1. umr. um fjárlagafrv. ræddi ég nokkuð tekjuáætlunina og þær hugmyndir sem stjórnarflokkarnir hafa um öflun tekna og aðferðir til þess að ná endum saman á fjárl. Ég rakti þá hvernig stjórnarflokkarnir ætla að láta launafólk kaupa sig með lækkun niðurgreiðslna um 1/4 undan vörugjaldinu, en því vörugjaldi skelltu stjórnarflokkarnir á til að taka til baka umsamda lækkun tekjuskatts og ríflega það, því var heitið við álagningu vörugjaldsins að það yrði aðeins í gildi til næstu áramóta. Vörugjaldinu var ætlað að jafna reikninga ríkissjóðs þegar enn einu sinni var farið að hallast alvarlega á merinni hjá hæstv. fjmrh., en þeir útreikningar voru jafnfjarri veruleikanum og jafnan fyrr á þeim bæ, að vörugjaldið dygði, það sýnir áætlaður halli á ríkisrekstrinum í árslok. Ég hef ávallt haldið því fram, frá því að fjárlagafrv. var lagt fram, að hvað svo sem þar er ráðgert gæti svo farið að hæstv. ríkisstj. gripi samt sem áður til þess að halda áfram innheimtu vörugjaldsins að einhverju eða öllu leyti eða gripi til nýrrar skattheimtu eða frestaði tollalækkun, en til einhverra þessara ráða yrði gripið, annaðhvort við afgreiðslu fjárlaga eða eftir að þau hefðu verið afgr. Að líkindum er það svo við 2. umr. um fjárlagafrv. að tekjurammi fjárlagafrv. er í rauninni brostinn. Þau útgjöld, sem áætluð eru í frv., og þær hækkanir, sem stjórnarflokkarnir eru með á prjónunum, fara sennilega út fyrir ramma tekjuáætlunarinnar, miðað við þá endurskoðun á áætluðum tekjum, sem fulltrúi Þjóðhagsstofnunar gerði fjvn. grein fyrir á fundi s. l. föstudag. Ekkert liggur fyrir um hvernig brugðist verður við þessum nýja vanda. Ef að líkum lætur verða gróðaöflin áfram friðhelg, en fremur verður sælst til þess að framlengja vörugjaldið eða fresta tollalækkunum eða gripið verður til annarra hliðstæðra ráðstafana. En það væri eðlilegt að upplýsingar yrðu gefnar um þetta nú þegar við 2. umr. Stjórnarstefnan hefur verið við það miðuð í fyrsta lagi að gróðaöflin í þjóðfélaginu hafi frjálsar hendur um ráðstöfun gjaldeyrisins í eiginhagsmunaskyni. Aðalvandinn í dag er hallinn á gjaldeyrisviðskiptum. Samt sem áður miðast allt við það að notkun gjaldeyrisins sé á engan hátt stjórnað, heldur skuli tekin milljarða gjaldeyrislán erlendis til þess að sóunin geti haldið áfram. Í öðru lagi hefur stjórnarstefnan verið við það miðuð að einkaaðilar hafi forgang til fjárfestingar og til vinnuafls í landinu og geti tryggt sér gróða af verðbólgunni. Í því skyni hafa m. a. fjárveitingar til verklegra framkvæmda í landinu verið skornar niður. Þetta er gömul og ný krafa íhaldsins sem Framsókn styður nú dyggilega. Í þriðja lagi hefur stjórnarstefnan verið við það miðuð að þeir, sem með þessum hætti geta náð til sín gróða, hafi sem mest frelsi undan skattgreiðslum til ríkisins í sameiginlegar þarfir landsmanna allra. Nýjustu ráðstafanir til fjáröflunar í almannatryggingakerfið staðfesta þessa stefnu. Þegar ríkisstj. kemst í þrot vegna stjórnarstefnunnar og ráðleysis í ríkisfjármálum telur slík hægri stjórn að sjálfsögðu ekki koma til greina að sækja fjármuni til þessara aðila. Þótt hundruð gróðafyrirtækja í Reykjavík, sem velta þúsundum millj. kr. á ári, greiði ekki eina krónu í tekjuskatt til ríkisins eru hægri stjórninni nærtækari önnur ráð en að skerða þann gróða og taka af honum í sameiginlegan sjóð landsmanna. Þegar svo er komið að stefna ríkisstj. í efnahagsmálum og óstjórn í ríkisfjármálum þrengir verulega að við gerð fjárl, þar sem rekstrarliðirnir gleypa sífellt stærri hluta ríkisútgjaldanna, þá gripa stjórnarflokkarnir til dæmigerðra úrræða hægri flokka. Þeir skera niður framlög til nauðsynlegustu samfélagslegu framkvæmda, og þeir grípa til þess að skerða réttindi almennings hjá almannatryggingum. Þeir lækka niðurgreiðslur á brýnustu matvörum, en fyrirhuguð fjórðungshækkun á verði landbúnaðarafurða af þessum sökum bitnar sérstaklega hart á lífeyrisþegum og barnafjölskyldum og ýtir enn undir verðbólguþróunina í landinu. Það hefur verið áherandi á undanförnum mánuðum hve harðar kröfur íhaldssamasta lið Sjálfstæðisfl. hefur gert til þess að þáttur ríkisins og sveitarfélaga í framkvæmdum og félagsmálum verði minnkaður. En minnkun þessa þáttar þýðir í senn frjálsari hendur einkafjármagnsins að ráðstafa fjármunum í þjóðfélaginu í enn ríkara mæli í gróðaskyni fyrir sig og um leið þýðir minnkun þessara þátta skerðingu félagslegra réttinda þeirra sem minna mega sín í þjóðfélaginu. Þessi gróðaöfl fagna þeirri þróun sem nú á sér stað, bæði í fyrra og nú, við afgreiðslu fjárl. ríkisins. Sú þróun er í samræmi við þeirra stefnu og hagsmuni. Það er ljóst hverjir halda um taumana þegar stefnan er ráðin, og krafa þessara aðila er sú, að þessar ráðstafanir séu ekki tímabundnar og helgist af erfiðri stöðu ríkissjóðs vegna efnahagsstefnu ríkisstj. og óhagstæðra ytri aðstæðna. Hér er sóst eftir varanlegri breytingu á uppbyggingu og félagslegri skipan í þjóðfélaginu. Það fór ekki milli mála, þegar hæstv. núv. ríkisstj. var mynduð, hvaða öfl tryggðu þá stjórnarsamvinnu. Það voru þeir, sem standa lengst til hægri í hvorum flokki, sem beittu sér fyrir myndun ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl., og stefna hennar er í anda þeirra sem mestan þátt áttu í því að mynda hana. Og þeir, sem það gerðu, miða engan veginn við að þau úrræði, sem hæstv. ríkisstj. hefur gripið til, að skera niður samfélagslegar framkvæmdir og félagsleg réttindi, verði einungis tímabundin úrræði, heldur varanleg stefna á meðan þessi ríkisstj. heldur völdum. Þeirra keppikefli er að minnka varanlega hlut ríkisin og annarra opinberra aðila í þjóðarbúskapnum. Þetta meginmark, þetta meginsjónarmið hafa Morgunblaðið og önnur málgögn mestu íhaldsmanna í Sjálfstfl. boðað kröftuglega undanfarið, og þeir eiga sína skoðanabræður innan valdakerfis Framsfl., þá aðila í Framsókn sem tryggðu myndun hægri stjórnarinnar. Fjárlagaafgreiðslan í fyrra og nú er upphaf þeirrar leiðar sem þessir aðilar vilja feta í þessu efni. Þessi stefnumörkun bitnar nú þegar alvarlega á alþýðu manna um allt land og hún mun gera það í vaxandi mæli við hverja fjárlagaafgreiðslu þessarar ríkisstj. Það er því eitt brýnast hagsmunamál almennings í landinu að fjárlagaafgreiðslur hennar verði ekki öllu fleiri.



Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka meðnm. mínum fyrir það tímabil sem n. hefur starfað við þessa fjárlagagerð á yfirstandandi hausti, en jafnan er ágæt samvinna í þessum hópi, þó að skoðanaágreiningur um einstök atriði sé eðlilega fyrir hendi. Við ræðum það og skiptumst á viðhorfum gagnvart einstökum erindum, en samstarfið í heild er gott. Einnig vil ég þakka frsm. nál. okkar hjá minni hl., en hann hefur gert ítarlega grein fyrir afstöðu okkar og get ég því stytt mál mitt mjög. Ég ætla þó að stikla á einstökum atriðum, einstökum málaflokkum, öllu nánar. Ég sagði hér í umr. 28. okt. s. l.: „Eins og ég hef þegar getið um er ekki unnt að taka þetta fjárlagafrv. of alvarlega, þar sem það byggir á mjög mörgum frv. er enn hafa ekki verið lögð fram og munu jafnvel ekki, a. m. k., mótuð enn þá og því síður rædd í stjórnarflokkunum. Ég dreg persónulega í efa að öll frv. gangi fram eins og fjárlagafrv. gerir ráð fyrir.“ Þetta sagði ég þá og því miður er það svo nú 16. des. að Alþ. hefur ekki enn mótað þá lággjöf sem fjárlagaafgreiðslan byggir á og þó höfum við aðeins tvo eða í hæsta lagi þrjá starfsdaga fram undan. Það er því örugglega við alveg frábærlega undarlegar aðstæður sem okkur er gert að fjalla um fjárl. við 2. umr., einkanlega þegar geymdir eru til 3. umr. stærri málaflokkar en hefur átt sér stað um langt árabil, jafnvel áratugi. Svo seint gengur að móta ákveðna stefnu, þó að við í stjórnarandstöðunni teljum augljóst að hverju sé stefnt. Samt sem áður er vitað að ekki eru allir á einu máli um þá stefnumótun og því ganga mál hægt fram í stjórnarherbúðunum. Ég drap í ræðu minni í haust á að vissir málaflokkar hlytu að fá betri meðferð og nauðsyn væri á auknu fjármagni, og ætla ég að minnast á fáeina hér. Okkur bárust í hendur varðandi sjúkrahús till. rn. í þeim efnum og þær sýndu nauðsyn upp á 1013 millj. kr. og var gerð mjög góð grein fyrir því fjármagni. Frv. gerir hins vegar ráð ~fyrir að við notum 717 millj. kr. Það var ekki með neinu glöðu geði hjá meiri hl., það fann maður þegar til endanlegrar afstöðu kom, að þurfa að lækka till. sem lágu á borðinu frá rn. og í ljós kom að hæstv. fjmrh. eða ríkisstj. hélt sér fast við töluna 717 millj. og þar við skal standa. Þó eru enn óleyst mörg vandamál varðandi sjúkrahúsin, einkanlega varðandi Landsspítalann og vissa staði úti á landi, en sérstakt vandamál er tengt Landsspítalanum sem væri fróðlegt að fara út í, en mundi taka alllangan tíma, en ég ætla þó að drepa eilítið á. Það var langur aðdragandi að því að samkomulag tækist um skipulegar framkvæmdir á landsspítalalóðinni og sérstök yfirnefnd var skipuð í því skyni. Þetta samstarf var undirbúið 1970, þannig að allir stjórnmálaflokkar hafa átt aðild að ríkisstj. er hafa starfað á þessu tímabili við mótun á þessari stefnu. Það er ljóst mál, að hér er stefnt að ákveðnu markmiði, og grundvallaratriði í þessu markmiði er, að sú áætlun, sem gerð var fyrir nokkru og menn urðu sammála um að stefna að, raskist ekki. Ef ekki verður hlustað á nokkru ríflegri fjármögnun en þegar er gert, segja forsvarsmenn þessarar áætlunar og hafa lagt fram um það gögn, er sýnt að þessi áætlun raskist, og þeim líta það mjög alvarlegum augum. Þeir hafa komið á fund n. nú í ár og gerðu það einnig í fyrra og töldu að afar naumt væri til þeirra skammtað. Að vísu er það svo, að verðbólgan eyðir fé örar en fram er lagt, og því kann að vera við sérstaka erfiðleika að etja í þessu efni. En meginforsenda þess, að hægt sé að una því að ekki náist allt fram, er að staðfesting liggi fyrir um að heildarsamkomulagið haldi áfram. Það leggja allir áherslu á. Mér er óhætt að segja að það leggja allir fjvn: menn áherslu á þó að hæstv. ríkisstj. hafi ekki enn treyst sér til að sinna þessari áætlun að fullu. Sérstakt blað kom frá læknaráði Landsspítalans, þar sem þeir undirstrika lífsnauðsyn á því að fá 90 millj. til sérstakra tækjakaupa og telja upp hvað um er að ræða og raða því í forgangsröð. Þetta er alllangt bréf sem ég ætla ekki að lesa, herra forseti, en er til rannsóknarstofu í meinefnafræði, í blóðmeinafræði a. m. k. 25 millj., í röntgendeild, breytingar 15 millj., sótthreinsunardeild, innrétting 10 millj., lyfjabúrið, innrétting 10 millj., það er á því stigi að ekki er talið með nokkru móti fært að hafa það lengur við núverandi aðstæður, skurðstofugangur, breytingar 5 millj. og nokkrir aðrir þættir sem gera samtals 20 millj. Svo er fæðingardeild. endurnýjun á gömlu byggingunni, fyrsti hluti, 20 millj. Sá þáttur er í svo ömurlegu ástandi að ekki er hægt að skýra frá því hér að mínu mati og annarra úr ræðustóli í hve ömurlegu ástandi sá þáttur er sem þeir fara fram á að fé sé veitt til. Þannig er nú ástandið á landsspítalalóðinni. Ég fæ ekki með nokkru móti séð annað en það verði að hlusta á þetta, ef ekki fæst fjármagn úr ríkissjóði beint, þá a. m. k. að okkur sé gerð grein fyrir því síðar að sérstök lánahreyfing skapi svigrúm í þessu efni. Þetta og fleiri þættir, undirstrika að fjárl. ern enn of mikið pappírsgagn til að taka þau alvarlega. Hafnaþátturinn, sem frsm. minni hl. drap á áðan, er einnig mjög athyglisverður. Það var gerð áætlun og til þess að standast þá áætlun hefðum við þurft í ár um 1500 millj. kr. En í fjárlagafrv. eru 684 millj. kr., þar af hefur verið eytt nokkuð á annað hundrað millj. kr. fyrirfram á yfirstandandi ári, þannig að til beinnar ráðstöfunar á næsta ári eru 520 millj. kr., þ. e. a. s. þriðjungur af þeirri krónutölu sem talið er nauðsynlegt að til sé svo að við höldum fyrirframgerðri áætlun. Ekki er nú betur staðið í ístaðinu en þetta varðandi hafnirnar. Síðan eru að vísu landshafnir sem fjármagnaðar eru með lántöku, og er það sérmál sem ekki er búið að afgr. enn þá og ég eyði því ekki orðum að. Annar þáttur, sem ég ætla aðeins að fjalla um, er þáttur á íþróttasviðinu. Sú var tíðin að hæstv. núv. menntmrh. flutti hér till. um eflingu íþróttaiðkana í skólum landsins, einnig á framhaldsskólastigi. Þessi till. fékk hljómgrunn hjá þm. úr öllum flokkum, og virtist manni að við, sem höfum áhuga á þessum málaflokki, ættum góðan stuðning á Alþ. En hvað skeður nú? Íþróttahreyfingin fær fjármagn sem er í algjöru lágmarki og vantar mikið á að henni sé sinnt. Mín skoðun er sú, að íþróttahreyfingin útvegi ríkissjóði fjármagn með sinni miklu starfsemi úti um allt land, sínum miklu umsvifum og aukinni sölu í kringum það og margvíslegum skattamöguleikum sem ríkissjóður fær í gegnum starfsemi sem íþróttahreyfingin stuðlar að að eigi sér stað. Ég veit ekki hvort eitthvert samhengi er í því að hafa svo naumt fjármagn í flugvöllunum að flugmálastjóri hótar því, að þeir leggist niður, og er svo nefnt að taka megi flugvélina til íþróttanotkunar. Eru þá slegnar tvær flugur í einu höggi og þykir sumum vel gert. Ég ætla ekki að dæma um það, en ég vænti þess að hæstv. fjmrh., sem er mjög íþróttasinnaður maður og hefur haft áhuga á því um árabil, líti til íþróttahreyfingarinnar fyrir 3. umr. og veiti henni betri úrlausn en liggur fyrir að verði gert í dag. Íþróttakennaraskólinn á Laugarvatni býr við svo ömurlega aðstöðu að það nær ekki nokkurri átt lengur. Er óhjákvæmilegt að sinna málefnum hans eitthvað. Kennsluaðstaða er þar í algjörlega óviðunandi húsakynnum og þrengsli slík að jafnvel búningsklefar eru notaðir undir kennslustundir, kennarinn getur sig hvergi hreyft, þó að í íþróttaskóla sé, og nemendum er hrúgað þar saman. Einnig hefur viðhald á íþróttamannvirkjum þar verið vanrækt í mörg ár og nær ekki nokkurri átt að halda slíku fram, þar sem þetta er eini skóli landsmanna á þessu sviði. Ég lít svo á að öll heilbrigð hreyfing og íþróttir séu fyrirbyggjandi aðgerðir sem dragi úr kostnaði á öðrum sviðum. Má í því sambandi nefna að daggjald í Landsspítalanum í dag er 13 þús. kr. á sjúkling, hvorki meira né minna, svo að það er allgott verk sem íþróttahreyfingin vinnur með því að fækka sjúklingum á sjúkrahúsum. Ég er leiðréttur nú í ræðustóli að þau eru komin á síðustu mánuðum upp í 17 þús., en vomu framan af árinu nálægt þeirri tölu sem ég nefndi. Þetta dæmi er aðeins um hversu ört þessi kostnaður vex, en hann mun nú vera hæstur á Landsspítalanum, en á öðrum sjúkrahúsum nokkru neðar sem eðlilegt er. En þetta sýnir aðeins að þær aðgerðir, sem eru þess eðlis að skapa heilbrigt fólk, heilbrigðar sálir í hraustum líkama, má ekki vanmeta, alls ekki. Lánasjóður námsmanna er enn óleyst vandamál. Þó var því lofað á sínum tíma að frv. um þessi mál skyldi liggja fyrir þinginu, en er enn ekki komið fram. Forsvarsmenn Lánasjóðsins hafa komið á fund n. og sent a. m. k. sumum alþm. grg. um vandræði sín, og eftir því sem þeir segja munu margir námsmenn gefast upp í vetur við áframhaldandi nám ef ekki er sinnt beiðnum þeirra. Menn hafa verið með mismunandi tölur í því sambandi, en ég tel að vægast sagt verði talan 400 millj. að ná fram að ganga. Sumir tala um allhærri tölu. Einnig er annar þáttur, framlag til jöfnunar á námskostnaði hér á landi. Þetta er liður sem er mjög vanáætlaður og vantar nokkra tugi millj. svo að nemendur í framhaldsskólum geti stundað nám með eðlilegum hætti. Þetta eru ekki stórar tölur, en það er afar slæmt ef þessari beiðni er ekki sinnt, og sjá þá margir fram á það, einnig yngri nemendur, að þeir lenda í vandræðum í vetur. Fjvn. hefur fengið greinar gott yfirlit yfir þessi mál, og ég vænti þess, að liðsinni komi nú á milli 2. og 3. umr. í þessu efni. Einn þáttur, sem er óleystur enn þá, en tekur til sín verulegt fjármagn, er landhelgisgæslan, en hún mun þurfa örugglega á annað hundrað millj. í viðbót við núv. tölur í fjárlagafrv. ef ekki meir. Nokkra aðra þætti mætti nefna, en þeir gera samtals, eftir því sem við vitum best um 1000 millj. kr. til hækkunar. Þar á meðal er Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins, loforð um greiðslur og lán til togara, vegagerð, vextir, kaupin á Þórshamri áætluð um 45 millj. kr., Lífeyrissjóður sjómanna a. m. k. 20 millj. og fleiri þættir. Þessir þættir samtals auka útgjöld ríkissjóðs, að því er best verður séð, a. m. k. um 1000 millj. kr. Nú hefur Þjóðhagsstofnunin gert nýja spá um tekjumöguleika og kemst að því að ekki er úr miklu að moða frá því, sem áður hefur verið sagt, varðandi næsta ár. Við í minni hl. álítum því, eins og kom fram hjá frsm. okkar áðan, að hæstv. ríkisstj. muni grípa til þess ráðs að fella ekki niður 12% gjaldið. Þrátt fyrir það að þetta sé í huga okkar höfum við séð að fram er lagt frv. um lækkun til almannatrygginga um allt að 1.7 milljarð, og það var gert með svo skjótum hætti í Ed. í gær að ekki vannst svigrúm til að lesa frv. áður en það var tekið til umr., og svo stórt mál og svo viðkvæmt mál sem það er, á það að fá afgreiðslu nú á tveimur síðustu dögum þingsins fyrir jól. Almenningur í landinu hefur gagnrýnt störf Alþ. og talið það með rislægra móti undanfarið. Ekki verða þessi vinnubrögð til þess að auka hróður okkar í því efni að vanda til verka. Það er mjög alvarlegt mál og stórmál, hvernig verkaskipting á að fara fram á milli sveitarfélaga og ríkis. Nú fyrir nokkru var haldin ráðstefna á vegum sveitarstjórna í landinu og þar var fjallað um hugsanlega breytingu á verka skiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga. Almennt séð held ég að margir séu á því að sveitarfélögin hafi svigrúm og jafnvel áhuga á því að taka til sín aukin umsvif og fylgist þannig með kostnaðarhlutfalli í þeim þáttum sem þau eiga að leggja fram til á móti ríkinu. En hvergi nærri er enn þá mótuð ákveðin stefna í þessu efni, og ég sé ekki annað, ef hespa á fram visst frv. sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir og fjárlagagerð gengur út frá að nái fram að ganga, en að þá verði hér allmikill misbrestur á. Í greinargóðri skýrslu, sem lá fyrir þessari ráðstefnu, eru taldir upp mjög margir þættir er skipta á milli sín kostnaðarhlutfalli af hálfu ríkissjóðs af hálfu sveitarfélaga. Það eru, eins og alþm. vita, grunnskólar, fræðsluskrifstofur, iðnskólar, húsmæðraskólar, tónlistarskólar, dagvistunarheimili, félagsheimili, Íþróttasjóður, vatnsveitur, vinnumiðlun, heimilishjálp, sjúkratryggingar, atvinnuleysistryggingar, Bjargráðasjóður, bygging heilsugæslustöðva, sjúkrahús o. s. frv., rekstur heilsugæslustöðva, rekstur heilsuverndarstöðva, elliheimili, hafnamál, vegagerð og Byggingarsjóður verkamanna. Þetta eru þeir þættir sem ríki og sveitarfélög skipta milli sín kostnaði stofnkostnaði og rekstrarkostnaði. Ríkið er yfirleitt sá stóri aðili er leggur mikinn meiri hl. fram. Þó er það nokkuð misjafnt og ætla ég ekki að fara að rekja það. En þetta eru flókin mál og snerta raunverulega hvern einasta þegn í landinu og er ekki auðhlaupið að því að breyta hér til skyndilega. Samt sem áður eiga mörg frv., jafnvel yfir 10 frv., að koma fram er breyta viðmiðun í stofnframlagi og rekstrarframlagi þessara þátta. Þau eiga að koma fram núna og hafa sum komið fram á síðustu dögum þingsins og fá mjög skjóta og yfirborðslega meðferð, vægast sagt. Þetta hörmum við í minni hl. og höfum tilhneigingu til að álykta að meira kapp sé lagt á að fá prósentusamanburð á útgjöldum ríkisins á milli ára heldur en raunhæft mat á því hvað er rétt skipting hjá ríkissjóði og sveitarsjóðum. Þetta gagnrýnum við. Þó að það sé virðingarvert að halda vel í útgjöld ríkissjóðs, þá má ekki blinda menn með tölum í fjárlagafrv. og fjárlögum, að þensla milli ára hafi verið þetta og þetta mörg prósent. Reynslan er sú, og svo segir mér hugur um að einnig muni verða við þessa fjárlagaafgreiðslu, að eftir eitt eða tvö ár birtist frv., sem heitir fjáraukalög, og þá hafi hæstv. fjmrh. og ríkisstj. neyðst til þess að spýta í byssuna á komandi ári og fara langt fram úr gildandi fjárlögum og biðja Alþ. síðar meir að samþ. nokkur hundruð millj. kr. summu eða jafnvel meira, en þá gleymist bara að nefna prósentuna í samanburðinum á milli ára. Þannig eru menn að reyna að leika sér að tölum til þess að sanna almenningi að stefnan sé heilbrigð og rétt og vel staðið á hemlinum, eins og hæstv. ráðh. hefur orðað það sjálfur, að hans hlutverk væri að standa vel á hemlinum.  Einn þáttur, sem má víkja að og ég gerði í framsögu minni, er sá þáttur sem Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins á að gefa ríkissjóði, en það er áætlað að ríkissjóður hafi yfir 6 milliarða á næsta ári í nettótekjur út úr starfsemi þeirrar stofnunar. Það eru sem sagt rúmlega 10% af brúttótekjum ríkissjóðs. Þetta er allmyndarlegur baggi. Þó er komið svo vegna ákafa ríkissjóðs að ná í tekjur af vini, að það hefur komið í ljós að hækkunin var svo ör að magnminnkun átti sér stað síðla ársins. Út af fyrir sig fagna ég slíkri þróun, en hitt er jafnóhuggulegt, að staða ríkissjóðs skuli ekki vera betur tryggð en það að hann treysti á tíundu hverja krónu frá þessum tekjustofni. Það harma ég aftur á móti. Flugmálastjóri hefur mjög gagnrýnt rýra fjárveitingu til flugmála, og ef hann stendur við orð sín kann svo að fara öryggisins vegna að á næsta ári verði flugferðum fækkað á vissa staði á landinu. Þetta er mjög alvarlegt mál, því að ekki er sæmandi að við höfum flugið ekki í eins miklu öryggi og framast er unnt, og hitt er verulegt spor aftur á bak, ef samgöngum í lofti hrakar. Það er okkar stóri þáttur að geta haft heilbrigðar samgöngur í lofti og hefur verið ómissandi fyrir hinar dreifðu byggðir. Nær ekki nokkurri átt að vera með svo rýrt framlag, jafnvel þó að lán þurfi til, að svona yfirlýsingar komi fram af hendi þeirra manna sem eiga að sjá þessum málum farborða. Ég ætlast til þess - og ég veit að það gera fleiri alþm. - að þetta mál verði skoðað gaumgæfilega, enda er þetta eitt af þeim málum sem þarf að athuga mun betur. En það eru mjög margir málaflokkar, eins og fram hefur komið, sem bíða til 3. umr., og veit maður ekki hvernig úr muni rætast, þrátt fyrir það að hart hefur verið eftir rekið að fá svar varðandi niðurstöðu af fjármagni til þeirra rekstrar- og framkvæmdaliða sem þeir taka til. Það er skoðun okkar í minni hl., að sú þróun, sem þetta fjárlagafrv. boðar, sé öfug. Hinn sameiginlegi þáttur frv. eða sá þáttur, sem veitir fjármuni til sameiginlegrar þjónustu og öryggis fyrir þegnana í landinu, er skorinn niður. Veruleg útþensla á sér stað á þeim þáttum, a. m. k. sumum hverjum, er snerta beinar framkvæmdir og beinan rekstur í þjóðarbúskapnum. Því var þó lofað á sínum tíma, að það yrði sérstaklega athugað. En eins og fram kom í framsögu hjá frsm. minni hl. söknum við þess, að ekki skuli vera haldið áfram með að athuga rekstur hjá vissum ríkisstofnunum. Til þess var mynduð á sínum tíma svonefnd undirnefnd fjvn. sem tók rekstur vissra ríkisstofnana alvarlega til meðferðar, ræddi við forsvarsmenn, kom á staðinn og skoðaði ýmislegt í framkvæmd hjá þessum stofnunum og veitti að mínu mati og ég held allra nm. verulegt aðhald. Þessi starfsemi hefur nú lagst niður. Þó innti ég hæstv. fjmrh. eftir þessu í umr. í Ed., til umr. var frv. um 5% lækkunina, og gat hann þess þá að hæstv. rn. væri reiðubúið til samstarfs við fjvn. Hins vegar álít ég, að það eigi að vera að frumkvæði hæstv. ráðh. eða fjmrn. sem þessi starfsemi á sér stað. Við í fjvn. mundum fagna því ef þetta yrði tekið upp að nýju og viss ríkisfyrirtæki gerðu rækilega grein fyrir fjárfestingaráformum sínum, rekstrarkostnaði og auknum umsvifum, eins og þau jafnan vilja túlka það er þau koma í heimsókn til okkar í fjvn. og biðja um aukið fjármagn. En ekki vantar að margar beiðnir liggja fyrir um stórar upphæðir á hverju hausti og eru jafnan túlkaðar sem óhjákvæmilegar tölur svo að starfsemin megi halda áfram við óbreyttar aðstæður. Í fjárlagafrv. eru 117 starfsmenn ríkisins merktir stjörnu, og ekki liggur fyrir með hvaða hætti þeir verða áfram til starfa hjá ríkisvaldinu. Við teljum nauðsynlegt að þessi mál séu stokkuð upp og þeim sé komið á hreint. Margir þessara stjörnumerktu manna hafa starfað mörg ár hjá ríkinu, en njóta ekki fullra réttinda, og er óviðunandi að halda slíku áfram. Launaþáttur frv. er óraunsær. Hann hefur ekki verið endurmetinn og hlýtur að hækka. A. m. k. vitum við að laun hafa hækkað síðan frv. var lagt fram, og sá útgjaldaauki, sem þess vegna kemur fram, ætti að setjast í tölur og koma ljóst fram er frv. verður endanlega afgr. Þetta ásamt mörgu fleiru gerir það að verkum, að enn lít ég svo á að frv. sé að verulegu leyti pappírsplagg sem við vitum ekki hvaða mynd tekur, þrátt fyrir það að aðeins tveir eða þrír starfsdagar eru eftir af Alþ. til að móta frv. endanlega í lagaform.



Herra forseti. Hv. 11. landsk. þm., Geir Gunnarsson, form. minni hl. fjvn. hefur hér gert grein fyrir viðhorfum okkar í stjórnarandstöðunni til þess máls, sem hér er til umr., bæði að því er varðar vinnubrögð og afstöðu til mála. Hann gerði það, eins og hans var von og vísa, vel og drengilega. Það, sem helst mætti segja af minni hálfu um það, er að hann var að mínu viti um of mildur í þeirri gagnrýni sem fram kom á þau vinnubrögð og málsmeðferð sem viðhöfð hafa verið varðandi fjárlagaafgreiðsluna. Ég hygg, að það verði varla svo sterklega að orði kveðið um vinnubrögð hæstv. ríkisstj. varðandi umfjöllun fjárlagafrv., að það megi segja að of sterkt sé að orði kveðið í þeim efnum. Ég hygg að allir hv. þm. hafi heyrt þá skoðun, að Alþ. sé orðið og sé í æ ríkara mæli að verða afgreiðslustofnun fyrir viðkomandi ríkisstj. Ég persónulega er á hraðri leið að verða mjög sannfærður um að svo sé, ekki síst eftir að hafa reynt það sem hér hefur gerst á hv. Alþ. nú á þessu hausti og ekki hvað síst í sambandi við meðferð og afgreiðslu þá sem út litur fyrir að verða á fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj. Nú þykist ég vita, að öllum hv. þm. sé um það kunnugt með hvaða hætti undirbúningur fjárlagafrv., ekki bara þessarar hæstv. ríkisstj., heldur og annarra, hefur átt sér stað, þ, e. a. s. þar koma til ráðh., sem nú eru 8 að tölu, og að öllum líkindum formaður fjvn. sá níundi. Þessir aðilar ráða í raun og veru því, hvernig það fjárlagafrv., sem lagt er fram í byrjun þings, er úr garði gert. Nú hefur það verið svo, a. m. k. þau ár sem ég hef haft kynni af þessum málum, að allverulegar breytingar hafa átt sér stað á fjárlagafrv. í meðförum fjvn. og Alþ. frá því það er lagt fram. Má því segja að allt til þessa hafi þm. haft til þess aðstöðu og fengið til þess tækifæri að gera breyt. á fjárlagafrv. frá því sem það er þegar það kemur úr höndum hæstv. ríkisstj. Nú blasir þetta á allt annan hátt við. Það fjárlagafrv., sem hér er verið að ræða, er, eins og ég sagði áðan, fjárlagafrv. 9 hv. stjórnarþm., 8 ráðh. og formanns fjvn., en hinir 33 hafa hvergi nærri því komið eða eiga nærri því að koma, að fá eitt eða neitt um það að segja hvort eða hvaða breytingum það á að taka í meðförum. Og ég held, að þegar menn hafa þetta í huga, þá sé augljóst að slík meðferð mála á löggjafarsamkomu í lýðræðis- og þingræðisríki undirstrikar það, svo að ekki verður um villst, að Alþ. er á hraðri leið að verða eins konar afgreiðslustofnun fyrir hæstv. ríkisstj. Því er ætlað að hafa stimpilinn og setja hann á að beiðni hæstv. ríkisstj. Ég fyrir mitt leyti verð að segja það, að mér finnst það furðulegt. Nú eru að vísu svo fáir stjórnarliðar í þingsalnum að það má kannske taka það svo að það sé verið að skamma aðra en þá sem raunverulega ættu við skömmunum að taka. Að vísu er hæstv. fjmrh. við, sem kannske mestu máli skiptir nú. Hann er, sá eini af hæstv. ráðh. sem hefur séð ástæðu til þess hér í dag að vera við umr. um fjárlagafrv., svo merkilegt plagg sem það nú annars er. En mér finnst það furðulegt af hv. þm. stjórnarliðsins að þeir skuli láta hafa sig til slíks, láta setja sig í það hlutverk eitt að segja já og amen við því sem hæstv. ráðh. lögðu til á aflíðandi sumri að gert yrði í sambandi við fjárveitingar og fjárlagafrv. í heild. Hér er verið að ráðstafa fjármunum upp á um 57 milljarða kr. og aðeins 9 af 42 þm. stjórnarliðsins fá þar um að segja eitt eða neitt við endanlega afgreiðslu málsins. Þetta eru hörmuleg tíðindi, en eigi að síður sönn. Það er því ekki furða þó að upp komi í huga manna spurningin um það, hvort lýðræðinu og þingræðinu í landinu sé virkilega svo komið sem hér blasir við. Og ég fyrir mitt leyti, því miður, verð að svara þeirri spurningu játandi. En ekki er nú nóg með þetta. Eins og var rakið í framsögu hv. þm. Geirs Gunnarssonar, þá hefur það verið stór þáttur í störfum fjvn. að veita viðtöl hinum ýmsu aðilum, forsvarsmönnum ríkisstofnana, félagasamtaka, einstaklinga og sveitar- og bæjarstjórna, - veita þeim viðtöl á þeim tíma sem fjvn. hefur haft fjárlagafrv. til umfjöllunar. Þessum viðtölum er ætlað að gefa hinum ýmsu aðilum tækifæri til að koma á framfæri við fjvn. óskum sínum og athugasemdum í sambandi við hinar ýmsu fjárveitingar sem þeim eru ætlaðar. Að þessu sinni var þetta sviðsett á sama hátt og áður að því leytinu til, að viðtölin áttu sér stað, en fyrir fram ákveðið að ekkert tillit skyldi tekið til einna eða neinna óska þeirra sem á fund fjvn. komu til þess að gera grein fyrir sínum málum. Í þessu tilviki var ákveðið að hlusta, en neita öllum óskum þessara aðila um leiðréttingar eða breytingar, hvernig svo sem mál stóðu eða að hversu miklu leyti sem viðkomandi aðilar gátu sýnt með rökum fram á að breytinga væri þörf. Ég harma það, að meirihlutamenn í fjvn., sem að mörgu leyti eru góðir drengir, skuli láta hafa sig til slíkrar sýndarmennsku eins og hér hefur verið sett á svið. Það kom einnig fram í framsögu Geirs Gunnarssonar að í tíð fyrrv. ríkisstj. var talsverð vinna í það lögð að vinna að úrræðum til sparnaðar í ríkisrekstrinum. Sú vinna var innt af hendi af undirnefnd fjvn. þar sem sæti átti einn fulltrúi úr hverjum þingflokki, og var sú vinna í nánu samstarfi við fjárlaga- og hagsýslustofnun. Allri slíkri vinnu hefur í tíð hæstv. núv. ríkisstj. verið kastað fyrir borð, og það sem meira er: fulltrúa fjárlaga- og hagsýslustofnunar hefur verið kippt út úr því eðlilega samstarfi sem sú stofnun hefur verið í við fjvn. á þeim tíma sem fjvn. hefur haft fjárlagafrv. til meðferðar. Það heyrir til undantekninga og mætti telja á fingrum annarrar handar þau skipti sem fulltrúi fjárlaga- og hagsýslustofnunar hefur setið á fundum fjvn. nú á þessu hausti. Ég hef ekki svör á reiðum höndum við því hver ástæða þessa er, en kannske er sú skýringin að með hliðsjón af því að fyrir fram var ákveðið að breyta engu, þá væri það tímasóun fyrir fulltrúa fjárlaga- og hagsýslustofnunar að eyða í það tíma að sitja á fundum fjvn., þar sem fyrir fram var búið að ákveða, hvað ætti að gera, án tillits til alls annars sem kynni að koma fram. Þá er það og, eins og hér hefur komið fram áður, með ólíkindum að fjvn., a. m. k. fjvn. í heild, hefur í tiltölulega litlum mæli farið yfir erindi sem send hafa verið á þeim tíma sem eðlilegt hefur verið talið og auglýst var á sínum tíma að ættu að berast rn. frá þeim aðilum sem óskuðu fjárveitinga á næsta fjárlagaári. Þessi erindi hafa, að ég hygg, á undanförnum árum skipt hundruðum. Ótrúlega mikill fjöldi þessara erinda liggur nú óhreyfður í fjvn., að sumu leyti og kannske að verulega meira leyti óhreyfður í viðkomandi rn., þannig að fjvn. í heild hefur ekki séð talsvert mikinn fjölda þessara erinda. Við afgreiðslu fjárlaga þessa árs voru útgjöld á rekstrarliðum þanin langt umfram verðlagshækkun og fjárlagaútgjöld í heild voru hækkuð meira en nokkru sinni hafði áður þekkst. Þetta er athyglisvert og menn gefa því gaum þegar slíkt gerist undir handarjaðri hæstv. fjmrh. sem nokkrum mánuðum áður en hann settist í ráðherrastól taldi vel framkvæmanlegt að skera niður rekstrarútgjöld ríkissjóðs um nokkrar þúsundir millj. kr. En til þess að ná endum saman í þessu dæmi núv. hæstv. ríkisstj. fyrir árið í ár voru lántökur stórauknar og tekjuhlið áætluð af algjöru óraunsæi og auðsærri óskhyggju, og það var ljóst að ekkert samhengi var milli kjaraskerðingarstefnu núv. ríkisstj. og áætlunar um tekjur af neyslusköttum. Hinar gífurlegu hækkanir rekstrarútgjalda og stórauknar lántökur gengu þvert gegn því loforði hæstv. ríkisstj. að hamla gegn verðbólguþróun og styrkja fjárhag ríkissjóðs. Það var ljóst, að ætti að takast að afla ríkissjóði tekna til að standa undir risahækkun fjárlaga ársins 1975 varð ríkisstj. í raun að kynda undir verðbólguþróun. Og það var líka óspart gert, þegar í ljós kom að með óbreyttum tekjustofnum gátu tekjur ekki skilað sér í þeim mæli sem gert var ráð fyrir við afgreiðslu fjárlaga. Öllum er ljóst hvað gerðist þegar eftir síðustu áramót, en þá kom í ljós að spilaborg fjárlagaafgreiðslunnar var hrunin. Þá var gripið til ráða eins og gengislækkunar, hækkunar innflutningsgjalds af bifreiðum, hækkunar verðs á tóbaki og áfengi, lögfestingar 12% vörugjalds. Þessar ráðstafanir hæstv. ríkisstj. byggðust á því að láta hverja einingu seldrar vöru skila hærri fjárhæð í neysluskatta til ríkissjóðs þegar reynslan sýndi að veltan hafði verið stórlega ofmetin. Það hefur t. d. komið í ljós að áætlanir um innflutning á bilum voru um 70% hærri en eðlilegt mátti teljast. Þessar aðgerðir voru því gerðar til þess að pína inn í ríkissjóð tekjur til að standa undir risahækkun útgjalda á fjárlögum þessa árs. Þessar ráðstafanir dugðu þó ekki til þess að tryggja hallalausan rekstur ríkissjóðs. Þrátt fyrir niðurskurð á útgjöldum ríkissjóðs um 2 milljarða kr., sem að langmestu leyti var framkvæmdur vegna verklegra framkvæmda og sjóða, mun greiðsluhalli ríkissjóðs á þessu ári nema um 4 milljörðum kr. eða 5 sinnum hærri upphæð en spáð er í fjárlagafrv. Þetta eitt út af fyrir sig sýnir, hver hæfni þeirra hæstv. ráðherra, sem ráða ferðinni hér, er í stjórn fjármála. Algert stjórnleysi í innflutnings- og gjaldeyrismálum veldur á þessu ári ríflega 20 þús. millj. kr. viðskiptahalla við útiönd. En fáum dögum eftir að þessar staðreyndir blöstu við lýsir hæstv. ríkisstj. því yfir að hún hafi enn aukið á skuldasúpuna með um 7 þús. millj. kr. erlendu neysluláni sem tekið er til þess að unnt sé að halda áfram algjöru stjórnleysi við notkun erlends gjaldeyris. Mér varð óvart, þegar þetta blasti við, hugsað til þeirra orða sem hæstv. núv. fjmrh. viðhafði í upphafi sinnar fyrstu fjárlagaræðu hér á hv. Alþ. í fyrrahaust. Þá sagði hæstv. fjmrh., með leyfi forseta: „Við gerð frv. til fjárlaga fyrir árið 1975 hefur verið lögð áhersla á þrjú meginatriði: Í fyrsta lagi að sporna við útþenslu ríkisbúskaparins miðað við önnur svið efnahagsstarfseminnar í landinu. Þetta hlýtur að samræmast staðreyndunum sem við blasa nú. Í öðru lagi að stilla opinberum framkvæmdum svo í hóf að ekki leiði til óeðlilegrar samkeppni um vinnuafl, án þess að atvinnuöryggi sé stefnt í hættu eða það komi niður á þjóðhagslega mikilvægustu framkvæmdunum.“ Ætli hæstv. fjmrh. hafi ekki líka haft þetta að leiðarljósi, annan punktinn í sinni fyrstu fjárlagaræðu, eða hvað sýnist mönnum blasa við í dag? - „Og í þriðja lagi“ - sem líklega hefur verið merkasti punkturinn og einn mikilvægasti í þessari upphafsræðu hæstv. núv. fjmrh. - „að styrkja fjárhag ríkissjóðs og stuðla jafnframt að efnahagslegu jafnvægi í víðari skilningi, en það verður eitt meginviðfangsefnið á næsta ári“ - þ. e. a. s. árinu í ár - „að stuðla að efnahagslegu jafnvægi þjóðarbúsins“. Nú er þetta efnahagslega jafnvægi röskir 20 þús. millj. kr. viðskiptahalli í ár. Í þjóðhagsáætlun fyrir næsta ár er gert ráð fyrir því að afleiðingar þeirrar stefnu, sem menn hafa nú orðið varir við, verði 14–16 þús. millj. kr. viðskiptahalli á næsta ári. Og í skýrslu Þjóðhagsstofnunar frá 28. nóv. s. l. segir að viðskiptahallinn verði svo mikill að gera verði ráð fyrir mjög miklu innstreymi erlends fjármagns á næsta ári. Þetta er það sem við blasir vegna stefnu hæstv. ríkisstj. sem hefur í stefnumótun látið hagsmuni innflytjenda og annarra gróðaafla ráða ferðinni algerlega. Við afgreiðslu fyrstu fjárlaka núv. hæstv. ríkisstj., fjárlaga ársins 1975, var áætluð skattheimta ríkissjóðs hækkuð um 63.2% frá fjárlögum ársins 1974 eða 50% meir en nam verðlagsbreytingum á undanfarandi ári. Útgjöld hækkuðu þá í heild um 60.5% og einstakir þættir þó enn meir. T. d. hækkuðu liðirnir önnur rekstrargjöld um 86.2%. Til viðbótar þessari stórfelldu hækkun er í fjárlagafrv. fyrir árið 1976 gert ráð fyrir ríflega fimmtungshækkun heildarútgjalda til viðbótar, þannig að fjárlög næsta árs verða um 100% hærri en fjárlög ársins 1974, þ. e. a. s. þegar núv. hæstv. ríkisstj. tók við. Við umr. um fjárlagafrv. fyrir árið 1975 var af okkur stjórnarandstæðingum mjög gagnrýnt að breytingar á einstökum þáttum þess fjárlagafrv. voru fyrst og fremst í þá átt að rekstrarliðir hækkuðu hlutfallslega meira miðað við heildarútgjöld heldur en aðrir liðir sem eru til framkvæmda. Í fjárlagafrv., sem hér er til umr., er sömu stefnu fylgt, en þó virðist þetta vera í enn ríkara mæli en áður. Það fékkst nokkur breyting á þessu við meðferð fjárlagafrv. fyrir árið 1975 í fjvn. og á Alþ., en með þeirri stefnu, sem nú virðist hafa verið upp tekin af hálfu hæstv. ríkisstj., hefur allt frá upphafi í haust verið lokað á svo til allar breytingar varðandi þessi mál. Það er því ljóst að enn er haldið áfram að lækka í raungildi og í krónutölu í sumum tilvikum verklegar framkvæmdir, og nú er einnig stefnt að því að draga mjög verulega úr hinum félagslegu réttindum almennings með alls konar niðurskurði á fjárlagaliðum sem þeim tilheyra. En þrátt fyrir að þetta hafi gerst hefur raungildi fjárveitinga til verklegra framkvæmda og tryggingamála minnkað í heild miðað við þjóðarframleiðslu. Aðaleinkenni fjárlagaafgreiðslu hæstv. ríkisstj. eru því þau, að ríkisútgjöld í heild verða því fyllilega sama hlutfall af þjóðarframleiðslu og áður, en verulegar breytingar verða milli einstakra þátta, þar sem jákvæðustu þættirnir eru skornir niður til þess að mæta útþenslunni á rekstrarliðunum. Sú útþensla stafar fyrst og fremst af stefnu hæstv. ríkisstj. þ. e. gengislækkun, söluskattshækkunum, vaxtahækkunum og álagningu vörugjalds. Nú þegar 2. umr. fjárlaga fer fram 16. des., sem er síðasti mögulegi dagur til þess að umr. geti farið fram ef ljúka á afgreiðslu fjárlaga fyrir jól, eru miklu fleiri stórir málaflokkar fjárlagafrv. óafgreiddir og bíða 3. umr. heldur en áður hefur verið. Það er, að því er mér virðist a. m. k., miklu erfiðara að sjá út yfir það hver endanleg niðurstaða kann að verða, þó að óhætt sé að fullyrða að verði haldið áfram í sama dúr og hingað til við afgreiðsluna, þá sjá menn nokkuð fyrir að ekki á að leyfa miklar breytingar frá því sem gert hefur verið ráð fyrir, þ. e. a. s. ef hlekkirnir halda í handjárnum stjórnarliða. Við 1. umr. fjárlagafrv. í haust gagnrýndi ég nokkuð meðferð mála í sambandi við þann niðurskurð sem ákveðinn var af hæstv. ríkisstj. á þessu ári. Ég gagnrýndi það t. d. að þá hafði fjvn. ekki fengið neina vitneskju eða greinargerð um það með hvaða hætti hinar ýmsu ríkisstofnanir höfðu staðið að niðurskurði á mörkuðum fjárveitingum til hinna ýmsu framkvæmda, eins og gert var ráð fyrir í fjárlagafrv. Ég gagnrýndi það harðlega að t. d. stofnun eins og Póstur og sími hafði ekki þá gert grein fyrir því í fjvn. að neinu leyti hvernig framkvæmdur hafi verið niðurskurður á fjárfestingarliðum í þeirri stofnun árið 1975. Þess var óskað strax við póst-og símamálastjóra og þá, sem ráða ferðinni í fjvn., að fá um það upplýsingar með hvaða hætti hefði hér verið staðið að málum, en þær upplýsingar liggja ekki fyrir enn og er þó kominn 16. des. Hæstv. fjmrh. sagði í gær, í sambandi við annað mál að vísu, að það væri aðeins um að ræða heimildarákvæði til þess að skera niður þetta eða hitt, en fjvn. mundi síðan fá það til umfjöllunar. Ég vil mótmæla því að einstökum ríkisstofnunum skuli líðast að framkvæma niðurskurð í stórum stíl á framkvæmdum, sem búið er að afmarka í fjárlögum, án þess einu sinni að gera fjárveitingavaldinu grein fyrir því með hvaða hætti það er gert, hvað þá heldur að fá að fjalla um það á hvern hátt það er gert. Það á a. m. k. ekki að mínu viti að vera í höndum einstakra embættismanna víðs vegar í kerfishringnum að ákveða hvaða framkvæmdir skuli unnar eða unnar ekki. Þar á fjárveitingavaldið að segja síðasta orð. Þetta á ekki bara við um Póst og síma, þetta á líka við um Rafmagnsveitur ríkisins. Það hefur engin skýring verið gefin á því með hvaða hætti var staðið að niðurskurði á framkvæmdum hjá Rafmagnsveitum ríkisins á árinu 1975, og þrátt fyrir margítrekaðar beiðnir og óskir fjvn.- manna hefur slík skýring ekki fengist enn í dag frá hvorugu þessara fyrirtækja. Og ég vil nota þetta tækifæri enn einu sinni til þess að mótmæla slíkum vinnubrögðum. Ég tel að fjárveitingavaldið eigi heimtingu á að fá að vita með hvaða hætti embættismannakerfið stendur að þessu. Það er lágmarkskrafan. En auðvitað á fjárveitingavaldið að ráða því, hvernig með þessi mál er farið. Það eru ótalmörg önnur atriði að því er varðar upplýsingar um fjárlagafrv. og um framkvæmdir í ár, sem voru á fjárlögum, sem fjvn. hefur alls ekki fengið neinar upplýsingar um þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir. Ég bið menn ekki að taka það svo að ég sé að drótta því að stjórnarliðum í fjvn. að þeir vilji endilega liggja á þessu. Ég efast um að þeir hafi sjálfir fengið þær upplýsingar. En embættismannakerfinu er látið líðast að neita Alþ. eða starfsnefndum Alþ. um þær upplýsingar sem óskað er eftir. Ég a. m. k. vil ekki sætta mig við slíkt. Og ég vil biðja hæstv. fjmrh. að minnast þessa í framtíðinni. Ég þykist vita að það er ekki hans meining að ekki liggi fyrir allar upplýsingar sem óskað er eftir, en þetta hefur þó gerst, því miður, að ekki hafa fengist þær upplýsingar sem fjvn.- menn hafa um beðið. Hverjum það er að kenna, það get ég ekki fullyrt á þessu stigi máls. Eins og ég sagði áðan, þá er fjöldinn allur af stórum málaflokkum sem enn hafa enga umfjöllun fengið í fjvn., og eftir því sem mér sýnist mál standa í dag, þá verður það rösklega einn sólarhringur sem fjvn. fær til að fjalla um alla þessa stóru málaflokka milli 2. og 3. umr. ef á að afgr. fjárlögin fyrir jólahlé. Ég vil því taka miklu sterkar til orða en hv. þm. Geir Gunnarsson í sambandi við að átelja slík vinnubrögð. Það er ekki boðlegt að bjóða Alþ. og alþm. upp á slíkt stjórnleysi og vinnubrögð í sambandi við afgreiðslu svo stórs máls sem fjárlagagerðin er, eitt stærsta verkefni hvers Alþ. Það er forkastanlegt að þurfa að segja svo til sömu orð í þessum dúr ár eftir ár. Menn vorkenndu hæstv. ríkisstj. í fyrra vegna þess hversu seint hún settist í hina langþráðu stóla. En í ár er engri slíkri vorkunnsemi fyrir að fara. Hér er fyrst og fremst um að ræða stjórnleysi, skipulagsleysi sem á að uppræta, hvaða meiningar sem menn svo hafa í sambandi við óstjórn á öðrum sviðum hjá hæstv. ríkissj. Ég held að þegar svo er komið að aðeins einn til tveir dagar gefast til þess að ræða stóra málaflokka, marga milli 2. og 3. umr., þá megi í raun og veru segja, að þessir málaflokkar fái enga athugun sem að gagni kemur eða vit sé í. Það verður hafður sami háttur á og við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1975. Menn rjúka upp til handa og fóta og hrista mál af óathuguð, óskoðuð kannske, og síðan lendir allt í einni vitleysu og menn hafa ekki hugmynd um hvaða mál er búið að afgr. og hvaða mál eru eftir. Sú var raunin á í fyrra og mér sýnist allt stefna í sömu átt nú. Ég skal ekki telja upp þá málaflokka sem mest ber á í sambandi við það sem óafgreitt er, það hefur verið gert hér áður. En ég ítreka það, að það eru svo veigamiklir málaflokkar og stórir að það er nánast óverjandi að ætla ekki lengri tíma en einn til tvo daga til þess að ræða þau mál og komast að niðurstöðu. Eins og öllum hv. alþm. er kunnugt byggist það fjárlagafrv., sem hér er til umr., á því að nokkuð mörgum núgildandi lögum verði breytt. Frv. þar að lútandi hafa verið að koma fram. Þau hafa verið slitin upp eins og ber, eitt og eitt á stangli, með ákveðnu millíbili, og dreift í þinginu allt fram á daginn í dag, síðast núna rétt áðan var að koma eitt af þeim frv. sem gert var ráð fyrir að yrðu fylgifiskar fjárlagafrv. Það er auðvitað algjörlega vonlaust mál og getur varla verið að hæstv. ríkisstj. ætlist til þess, að samtímis því að verið er að afgr. alla þá málaflokka sem eftir eru í fjvn. varðandi afgreiðslu sjálfs fjárlagafrv., þá sé á sama tíma verið að fjalla hér um öll þessi lagafrv. sem fyrir báðum deildum liggja, en þó eru í tengslum við fjárlagafrv. Það getur ekki verið meining hæstv. ríkisstj. Ég þykist vita, að það er a. m. k. ekki meining hæstv. fjmrh. að öll þessi mál verði afgr. Það er gjörsamlega vonlaust mál. Ef það er meining hæstv. ríkisstj. t. d. að ætla að keyra hér í gegn það mál, sem nú er verið að útbýta, um breyt. á verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, þá er hæstv. ríkisstj. vísvitandi að stefna að því að fjárlög verði ekki afgr. fyrir jól. Ég á a. m. k. eftir að sjá það að þm., meira að segja hv. stjórnarþm. sumir hverjir, fáist til þess að keyra svo á í þessum málum að þau verði afgr. á einum eða tveimur dögum. En ef þetta er meining hæstv. ríkisstj., þá vinnur hún að því leynt og ljóst að koma í veg fyrir að fjárlög verði afgr. fyrir jólahlé. Ég get ekki stillt mig um þó að það kannske heyri betur undir umr. síðar, vegna þess frv. sem nú er til meðferðar í hv. Nd., að nefna hér eitt mál sem ég held að allir þeir ræðumenn, sem tóku til máls við 1. umr. fjárlagafrv., gerðu að umtalsefni, en það var sú ætlan hæstv. ríkisstj. að skera niður framlög til almannatrygginga um 2 milljarða á næsta ári. Það var talið liggja mjög á að koma á fót nefnd til að gera skynsamlegar till. í sambandi við þennan niðurskurð. A. m. k. var óskað eftir því við þingflokk Samtaka frjálslyndra og vinstri manna 20. okt., ef ég man rétt, að hann tilnefndi með hraði fulltrúa til að gera till. um hvernig ætti með þetta mál að fara. Að sjálfsögðu var orðið við þessu og svo hygg ég að hafi orðið um aðra. Fyrsti fundur í þessari n., sem átti að gera till. um með hvaða hætti ætti að gera þær breyt. á almannatryggingalögunum sem hæstv. ríkisstj. vildi láta gera, - fyrsti fundur í þessari nefnd, frá því að hún var skipuð 20. okt., var kallaður saman s. l. föstudag, og þá, eftir því sem mér skilst, lágu engar till. fyrir um það, með hvaða hætti ætti að gera þetta. Það er svo furðulegt að slíkt skuli geta átt sér stað, að það er varla að menn geti komið sér til að tala um þessa hluti. Tveimur dögum eftir að þessi fyrsti fundur er haldinn er dreift á borð hv. þm. frv., sem mætti kalla frv. til l. um breyt. á almannatryggingalögum og skattheimtu sveitarfélaga, því að allan tímann frá 20. okt. til 11. eða 12. des. hafa hv. stjórnarþm. haft þann starfa m. a. að þreifa sig þrep af þrepi yfir á hugsanlega samningaleið um það með hvaða hætti skyldi leysa það mál sem hæstv. ríkisstj. vildi leysa á allt annan veg en nú virðist blasa við að eigi að gera. Okkur hinum er síðan ætlað að taka afstöðu til þessa máls á einum til tveimur dögum. Svona mætti halda áfram að telja fjöldann allan af atvikum sem sýna fram á algjört stjórnleysi, óskynsamleg vinnubrögð og óvirðingu, vil ég segja, við hv. Alþ. af hæstv. ríkisstj., eins og hún stendur að málatilbúnaði hér á Alþ. nú. Þetta virðist því miður látið óátalið af hv. þm. stjórnarflokkanna. Þeir, sem þar voru bitastæðir áður, virðast vera af þingi farnir og hinir, sem eftir eru og nú skipa meiri hl., virðast fáanlegir til svo að segja hvers sem er ef hæstv. ráðh. biðja um. Mér sýnist það vera hörmulegt hvað flokksþjónkunin virðist ná langt inn í hug og hjarta hv. núv. stjórnarliða hér á Alþ. og mér finnst það furðulegt ef þeir 33 stjórnarþingmenn, sem ekkert hafa fengið að ráða við gerð fjárlaga ársins 1976, ætla að leggja blessun sína yfir gerðir hinna 8 eða 9, - eftir því hvort við tökum formann fjvn. með, við tökum a. m. k. ráðh. þó að það sé nú talinn vafi á því að þeir viti allir um hvað er að gerast, en við skulum hafa þá alla með, - það er furðulegt ef hinir 33 stjórnarliðar hér á hv. Alþ. ætla að sætta sig við það að fá að segja bara já og amen við því sem hinir 9 eru búnir að gera í allt haust. Nú við 2. umr. þessa máls, eins og ég hef áður vikið að, er ekki tækifæri til þess að ræða fjölda þeirra málaflokka sem vissulega væri ástæða til, en það er talið heldur óæskilegt að vera að ræða hér nú við 2. umr. málaflokka sem ekki hafa fengið neina umfjöllun í fjvn. og bíða endanlegrar afgreiðslu til 3. umr. Þó eru hér örfáir málaflokkar sem ég vil aðeins víkja að. Það liggur t. d. fyrir að í sambandi við hafnarframkvæmdir á að verja á árinu 1976 rösklega 500 millj. kr. til nýrra framkvæmda í höfnum. Þessar 500 millj. eiga að fara í framkvæmdir á ca. 37 höfnum svo að það er ekki stór biti ef skipt væri upp eftir neyðarreglunni, eins og hv. þm. meiri hl. fjvn. orðuðu svo. Þeir telja hér um neyðarúthlutun að ræða í sambandi við hafnarframkvæmdir. Sjá það allir í þeirri gífurlegu þörf, sem hafnir hinna ýmsu staða víðs vegar í kringum landið eru í fyrir framkvæmdir, að þá verður ekki mikið gert fyrir 500 millj. á árinu 1976. Það held ég að öllum sé ljóst. Hafnaáætlun, 4 ára áætlun var lögð hér fram á Alþ. í fyrrahaust og var meiningin að afgr. hana þá, en hún fékk aldrei frekari afgreiðslu en það að hún fékk hér eina umr. og var síðan vísað til fjvn. Þar hefur aldrei verið litið á hana síðan, fyrr en núna að upp kom sú staða að það þurfti að fara að ákvarða fjárveitingar til framkvæmda í hinum ýmsu höfnum. Þá eftir eitt ár fóru menn að taka hana upp og skoða hvað hefði verið talið mest knýjandi og þurfti að gera á árinu 1976, sem var fyrsta ár þessarar 4 ára hafnaáætlunar. Þá kom í ljós að hefði átt að halda við þá áætlun, þá þurfti að verja til framkvæmda í höfnum á árinu 1916 1300 millj. kr., en það eru 500 í till. núv. meiri hl. fjvn. Hér er um að ræða annað árið í röð sem stórkostlegur niðurskurður á sér stað í framkvæmdum við hafnir víðs vegar í kringum landið, - stórkostlegur niðurskurður annað árið í röð, þrátt fyrir þá brýnu nauðsyn sem ber til að gera verulegt átak í endurbótum og uppbyggingu hafna víðs vegar vegna hins nýja skuttogaraflota sem hefur verið að koma til landsins á undanförnum árum. Og það verður að teljast furðulegt, því að ég hygg að a. m. k. nokkrum, ef ekki mörgum hv. stjórnarþm. ætti að vera kunnugt um að staða hafnarsjóðanna í landinu er slík, að það verður ekki undan því vikist, að gera stórátak til þess að lagfæra þau mál. Í núgildandi hafnalögum er ákvæði til bráðabirgða sem gerir ráð fyrir því að veitt sé sérstök fyrirgreiðsla til þeirra hafnarsjóða sem verst eru settir í sambandi við skuldir og lántökur. Ekkert hefur verið gert í þessu efni í 2 ár, þ. e. a. s. í tíð núv. hæstv. ríkisstj., - ekkert gert. Mér þykir sárt að hæstv. samgrh. skuli ekki vera í salnum, því að það væri full ástæða til að minna hann á þetta ef hann er búinn að gleyma því. Í fjárlögum bæði ársins 1974 og 1975 var heimild til lántöku til þess að sinna þessu brýna verkefni hafnarsjóðanna, að létta greiðslubyrði þeirra, en í hvorugt skiptið var það notað og alltaf borið við fjárskorti. En síðan gerist það á árinu 1975, að það er ekki meiri fjárskortur hjá hæstv. ríkisstj. en það, að hún telur sér fært að verja með sérstökum hætti, fyrir utan lög og reglur í landinu, fjármunum til Reykjavíkurhafnar. Það er ekki meiri fjárskortur en það. En gildandi lögum um aðrar hafnir er í engu sinnt. Hér er því vísvitandi, eins og í mörgu öðru, stefnt í gjörsamlegt óefni, og verður að teljast furðulegt að það skuli ekki takast að opna svo augu ráðandi manna í þjóðfélaginu að þeir fái sýn í þessum efnum og geri sér grein fyrir hvernig málum er komið. Í sambandi við grunnskóla, einn af þeim málaflokkum sem búið er að afgr. í fjvn., er gert ráð fyrir nákvæmlega sömu krónutölu og var á fjárlögum ársins 1975, - nákvæmlega sömu krónutölu þrátt fyrir þá geigvænlegu hækkun kostnaðar sem átt hefur sér stað og fyrst og fremst er um að kenna stjórnleysi hæstv. ríkisstj. Og það er ekki ómyndarlegar að því staðið en það, að ekki einn einasti aðili sem hefur á fyrri árum bara haft undirbúningsfjárveitingu, - enginn af þessum aðilum, sem eru margir, fær heimild til að hefja framkvæmdir á árinu 1976, ekki einn einasti. Það er ekki ómyndarlega að staðið hinni nýju löggjöf í sambandi við grunnskóla. Það er lítið grettistakið sem hæstv. menntmrh. lyftir í sambandi við uppbyggingu eftir þeirri löggjöf á árinu 1976. Ég man ekki betur en að ég hafi heyrt bæði hæstv. menntmrh. og fjöldann allan af hv. stuðningsmönnum núv. ríkisstj. leggja á það höfuðáherslu á undanförnum árum að brýnasta verkefnið í uppbyggingu menntamálanna væri að auka veg verkmenntunar í landinu, og ég átti ekki von á öðru en að menn væru um þetta almennt sammála. Og það er ekki amalega staðið við þessi gefnu fyrirheit eða töluðu loforð og hugsjónir hæstv. ríkisstj. í sambandi við verkmenntun í landinu. Það er staðið að því með þeim hætti að skera niður í krónutölu. Menn fárast nú yfir því að það skuli vera skorið niður í sambandi við framkvæmdir, og vissulega er það efni til að harma. En það eru skornar niður í krónutölu fjárveitingar til iðnskóla í landinu á árinu 1976 frá því sem er í fjárl. ársins í ár. Ef áfram verður haldið í sama dúr og hingað til í sambandi við afgreiðslu mála í fjvn., þá væri hægt að taka þessa málaflokka svo til hvern og einn út af fyrir sig og tala um þá í sama dúr og ég hef hér gert, því að allt eru þetta nauðsynlegar framkvæmdir sem allar eru meira og minna skornar niður á sama tíma og rekstrarútgjöld ríkissjóðs eru stórkostlega aukin. Einn af þeim fáu þáttum, sem búnir eru að fá umfjöllun í fjvn. og liggja nú fyrir afgreiddir, er í sambandi við íþróttamál, og svo hörmulega sem að mörgum málum er staðið af fjvn., þ. e. a. s. meiri hl. hennar, og hæstv. ríkisstj., þá er nú hvað hörmulegast, að því er mér sýnist, hvernig á að fara með það sem búið var þó að koma í lag í tíð fyrrv. ríkisstj. í sambandi við íþróttamál. Þegar fyrrv. ríkisstj. tók við völdum var skuldahali upp á 80 millj. kr. frá „viðreisn“, sem ríkið átti eftir að standa skil á til sveitarfélaga í landinu vegna byggingar íþróttamannvirkja. Skv. lögum 1973 var gert samkomulag um að eyða þessum hala. En nú er ljóst, eins og málið hefur verið afgr. frá meiri hl. fjvn., að strax á næsta ári verður búið að hlaða upp skuldahala í þessum málaflokki upp á 76 millj. kr. - strax á árinu 1976, og mér þykir slæmt að hafa ekki enn hæstv. samgrh. hér, því að við 1. umr. fjárlagafrv. fyrir árið 1975, þegar ég ásamt fleiri stjórnarandstæðingum vorum að gagnrýna með hverjum hætti við óttuðumst að hæstv. ríkisstj. ætlaði að standa að fjárveitingum til þessara aðila, þá sagði einmitt hæstv. samgrh., sem oft síðan 1974 féll í þá gröf að tala sem fjmrh., - hann sagði þá, með leyfi hæstv. forseta: „Ég vil líka segja það út af því, sem hefur verið rætt hér um þátt íþróttamála og félagsmála almennt, að ég treysti því fastlega að haldið verði við þá stefnu, sem fyrrv. ríkisstj. tók upp, að sinna íþróttamannvirkjum með þeim hætti að það verði ekki meira um framkvæmdir en að það verði greitt til þeirra jafnharðan og framkvæmdir eiga sér stað og haldið verði við þann samning að greiða upp gömlu skuldina, sem ég veit líka að verður gert.“ Og hæstv. ráðh. heldur áfram og segir: „Þess vegna verður að vera samband á milli þeirra íþróttamannvirkja, sem á að vinna á næsta ári, og þeirra fjárveitinga, sem verða í fjárl. þegar þau verða afgr.“ Þetta var skynsamlega mælt hjá hæstv. samgrh. fyrir ári og í alla staði eðlilegt. En nú standa mál sem sagt þannig, að það á að hverfa frá þessum skynsamlegu vinnubrögðum. Ég ætlaði því að nota tækifærið til þess að beina þeim tilmælum til hæstv. samgrh., að sé hann sömu skoðunar enn, sem ég hef ekki ástæðu til að ætla annað en sé, að hann reyni nú að koma því inn í höfuðið á sínum meðrh. og samrh. og stjórnarþm. almennt að það verði horfið að því aftur núna að standa við þessar greiðslur og standa að málum á þann hátt sem búið var að ákveða, en ekki hranna upp svo að milljónatugum skiptir skuldum við sveitarfélögin í landinu bara vegna þessa eina þáttar, þ. e. íþróttamannvirkja. Nú er víst á sama hátt og kannske enn meira áberandi staðið að því við afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1976 að skerða stórlega fjárveitingar til hinna ýmsu félagslegu samtaka einstaklinga sem vinna að menningar- og mannúðarmálum. Ég fyrir mitt leyti vil gagnrýna það harðlega, á sama hátt og hæstv. ríkisstj. þenur út ríkisreksturinn, að þá notar hún tækifærið til þess að ráðast að þessum aðilum ásamt mörgum öðrum málaflokkum og skera þá svo að segja niður við trog. Hæstv. samgrh. tjáði sig líka í þessu máli við 1. umr. fjárl. í fyrra og sagðist ekki hafa neina trú á því þá, hæstv. ráðh., að þó að fjárlagafrv. þáv. væri lagt fram með sömu tölu í upphafi og gert var ráð fyrir í fjárl. ársins 1974, þá sagðist hann ekki vera í neinum vafa um að þetta tæki breyt. í meðförum fjvn. og beinlínis ætlaðist til þess. Það skal viðurkennt að í örfáum undantekningaratriðum fengust á þessu breytingar við afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1976. En mér sýnist því miður að hér eigi svo til engar breyt. að eiga sér stað við afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1976, þar eigi allt að vera í járnum. Ég hefði einnig viljað beina þeim tilmælum til hæstv. samgrh. að hann minnti sína samherja einnig í þessu tilviki á það, að hér væri óskynsamlega að farið og hér væri einungis verið að safna upp skuldum fyrir framtíðina, enginn vandi leystur, nema síður sé. Að síðustu skal ég aðeins víkja örfáum orðum að einum þætti sem ekki hefur hlotið afgreiðslu í fjvn. nú fyrir 2. umr., en það er í sambandi við flugmál. Ég vil nota þetta tækifæri, sem gefst nú við 2. umr., áður en málið verður afgr. í n., til þess að gera tilraun til þess að vekja hv. stjórnarþm. til umhugsunar um það í hversu mikið óefni er stefnt ef þeir ætla að láta hæstv. ríkisstj. hafa sig til þess að vera handjárnaðir einnig í þessu máli. f blaði sjálfs hæstv. samgrh., Tímanum, er s. l. föstudag viðtal við flugmálastjóra sem ber yfirskriftina, með leyfi hæstv. forseta: „Verðum að loka flugvöllunum úti á landi ef við fáum ekki fé.“ Í þessu viðtali gerir flugmálastjóri á skilmerkilegan hátt grein fyrir því hvernig ástandið er í raun og veru í þessum málum ef á að halda sér við það að skera svo stórkostlega niður fjárveitingar til flugmála eins og fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Ef ekki verður hægt að opna augu eða fá upp hendur hv. stjórnarþm. í atkvgr. um málið til hækkunar frá því, sem frv. gerir ráð fyrir, þá blasir við algjört neyðarástand í sambandi við flugþjónustuna í landinu. Það er stefnt í stórkostlega aukna slysahættu í flugi ef ekki verður hægt að vekja rækilega athygli stjórnarliða á því að hér verður að fást breyting á. Í fjárl. ársins 1975 var fjárveiting upp á 202 millj. kr. til flugmálanna. Það mun síðar hafa verið skorið niður. Hæstv. fjmrh. var svo elskulegur að gauka að mér fyrr á þessum þingfundi lista yfir framkvæmd þess niðurskurðar sem hann óskaði eftir á þessu ári, hvernig það yrði framkvæmt. Því miður hef ég ekki haft tíma til þess að fara yfir hann, en þetta var eitt af þeim plöggum sem löngu var búið að biðja um í fjvn. og fengust þó ekki fyrr en þetta. Það skal þó þakkað að þetta kom, þó að seint sé, hæstv. ráðh. En óskir flugmálastjórnar í sambandi við fjárfestingar og viðhald við gerð fjárlaga ársins 1976 voru upp á 979 millj. kr. Síðan voru þessar óskir endurskoðaðar, og síðast þegar við í fjvn. vissum til voru þessar óskir komnar niður í 450 millj. kr. sem var algjört lágmark að áliti flugmálastjóra að yrði að fást til þess að væri hægt með eðlilegum hætti að sinna þeirri þjónustu sem nú er í sambandi við flugmálin. í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir 252 millj. Það sjá því allir að hér er um svo alvarlegt og mikið mál að ræða, að það verður ekki komist hjá því að fá hér hækkun á fjárframlögum til flugmálanna, ef ekki á að stiga stórt skref aftur á bak í sambandi við þjónustu í lofti. Það má vel vera að einhverjum hv. þm. þyki að hér sé dökk mynd upp dregin. En ég hef sjálfur persónulega orðið fyrir því að flugferðir hafa verið felldar niður vegna þess að ekki hefur verið hægt að greiða vinnulaun vegna ákveðins starfs sem þurfti að vera fyrir hendi svo að flug gæti átt sér stað. Þetta hefur þegar gerst, þannig að ég hygg að flugmálastjóri dragi ekki upp of dökka mynd af því ástandi sem kemur til með að verða ef hæstv. ríkisstj. ætlar að halda á þessu máli eins og allt bendir til nú í dag að hún ætli að gera. Ég segi því enn og aftur: Hér er vísvitandi stefnt að því að skerða stórkostlega þá þjónustu, kannske ekki síst við landsbyggðina, sem verið hefur í sambandi við flugið, og það sem verra er, því miður virðist vera stefnt að stórkostlega aukinni slysahættu ef ekki er hægt að fá hér breytingu á. Herra forseti. Ég skal ekki fara öllu fleiri orðum um þetta nú og er raunar orðinn nokkuð miklu laugorðari en ég ætlaði í fyrstu. En ég vil ítreka það, að ég fordæmi í fyllsta máta þau vinnubrögð sem viðhöfð hafa verið í sambandi við afgreiðslu málsins í fjvn. og að það skuli hafa staðið á svo að vikum og jafnvel mánuðum skiptir upplýsingum, sem nm. hafa óskað eftir. Og ég vænti þess, - enn verð ég að tala við hæstv. fjmrh. því að hann er hér einn af hinum 8, enginn annar sést, - ég vænti þess að hann komi því til leiðar, - og ég hef þann fyrirvara á: verði hann í embætti að ári - að hann komi því til leiðar að skynsamlegri vinnubrögðum verði beitt við afgreiðslu mála og umfjöllun, ekki bara í fjvn. heldur og í sambandi við þingstörfin. Ég vil svo að síðustu vekja athygli á því, að mér sýnist, eins og málum er komið í dag, að þá sé ekki nema tvennt til í sambandi við afgreiðslu fjárl. Annaðhvort er að þau verði afgr. með greiðsluhalla, sem allir hæstv. ráðh. hafa svarið og sárt við lagt að ekki mætti eiga sér stað, eða að það verði að afla nýrra tekna með einhverjum hætti. Núna þegar aðeins eru eftir 3–l dagar af starfstíma þingsins fyrir jólahlé, þá hefur ekkert sést um það enn eða nein vitneskja um það fengist enn að það séu í bígerð af hálfu hæstv. ríkisstj. nýjar tekjuöflunarleiðir. En það verður þá líklega í fyrsta skipti, ef það gerist, sem það á sér stað að fjárl. verði afgr. með þeim hætti að gert sé ráð fyrir tekjuöflun með nýjum sköttum án þess að frv. um þá hafi sést á Alþ. Ef það verður, þá verða þau vinnubrögð til þess að kóróna allt það sem hér hefur gerst, þó að slæmt sé, nú á þessu herrans ári 1975. En þetta er sem sagt ljóst, og því hygg ég að enginn beri á móti. Það er ekki nema tvennt til: Annaðhvort verður að afgr. fjárl. með greiðsluhalla eða gera ráð fyrir nýjum tekjustofnum með skattheimtu, og kannske er það það sem hæstv. ríkisstj. stefnir á.



Herra forseti. Það væri vissulega ærin ástæða til þess að fjalla nokkuð um afgreiðslu fjárlagafrv. almennt, því að ég hygg að sú afgreiðsla sé með þeim eindæmum nú, að það verði ekki fundið neitt sem í samjöfnuð við það kemst. Það er 2. umr. um fjárl. sem nú fer fram, og það er vitað mál að ætlunin er að 3. umr. fari fram ekki síðar en á föstudag. og þá sjá menn hvaða tími er til stefnu til þess að rækja þá skyldu Alþ. að fjalla um fjárl. milli 2. og 3. umr. eins og þó hefur verið leitast við að gera allar þær götur sem ég þekki til og hef kynnst störfum Alþ. Það verður heldur lítill tími til slíks miðað við þann tíma sem þessum umr. er ætlaður. Nú hefði e. t. v. mátt segja að þörfin á slíkum tíma milli umr. hefði verið minni ef svo væri að undirbúningurinn undir 2. umr. væri með þeim hætti að hann væri með sérstökum ágætum. En því hefur nú verið lýst hér af öðrum og þá alveg sérstaklega af hv. 11. landsk. að það er langur vegur frá því að svo sé. Sá undirbúningur virðist, eins og kom fram í ræðum fulltrúa minni hl. í fjvn., fyrst og fremst hafa verið með þeim hætti að það hefur verið hlustað á hina ýmsu embættismenn sem hafa komið og borið fram sín mál, enda þótt stjórnarherrarnir hafi verið ráðnir í því að hafa álit þeirra og till. að engu, og þess vegna hafi ekki þótt ástæða til að gefa fjvn. tækifæri til þess að fjalla um þessi álit og till. á eðlilegan og venjulegan hátt. En þar sem þessu efni hafa þegar verið gerð mjög góð skil af fulltrúum minni hl. í fjvn. og alveg sérstaklega í hinni mjög glöggu ræðu hv. 11. landsk. þm., sem rakti þessi vinnubrögð öli, mun ég sleppa því. Hér hafa ekki verið margir ráðh. við þessa umr. Hæstv. fjmrh. hefur að vísu verið hér í salnum í dag og hlýtt á mál manna, en aðrir ráðh. hafa ekki sést, þar til loksins nú að ég sé að hæstv. menntmrh. er hingað kominn og býð ég hann velkominn til starfa á Alþ. í dag. Þá eru komnir hingað tveir ráðh. til starfa og á því vil ég vekja sérstaka athygli. Það er satt að segja, að mig langar til þess þar sem hæstv. menntmrh. er nú hingað kominn, að vekja með nokkrum orðum athygli á því að mér þykir svo nú við afgreiðslu fjárl. sem eitt og annað, sem ég átti von á frá hans hendi, skorti á a. m. k. nú við 2. umr. fjárl., og ég vil gjarnan leita fregna um það hvers er að vænta í sambandi við nokkur þau mál á sviði menntamála sem ég ber sérstaklega fyrir brjósti. Hæstv. menntmrh., sá væni og velviljaði maður, hefur alveg sérstaklega lagt áherslu á nokkra málaflokka í sambandi við menntamálin sem hann, að því er mér hefur skilist, ætlaði að leggja ríka áherslu á að fá framgengt og fá ráðna bót á. Ég ætla aðeins að nefna hér, til þess að lengja ekki mál mitt allt of mikið, tvö mikilvæg atriði í sambandi við menntamálin. Ég verð að víkja að því, að ég hef orðið fyrir miklum vonbrigðum í sambandi við þessi tvö atriði sem ég ætla sérstaklega að nefna, og vil spyrja hæstv. menntmrh. hvort ekki sé neinna úrbóta að vænta nú í sambandi við afgreiðslu fjárlaganna. Hæstv. menntmrh. lýsti því með mjög eftirminnilegum hætti svo sem einu ári áður en hann tók við því virðulega embætti sem hann gegnir nú hversu erfitt það er í sambandi við ágæt mál að koma þeim í gegnum kerfið, eins og það er stundum kallað. Ég man ekki eftir öllu meira málandi lýsingu á því hvernig góð mát festast stundum í kerfinu, verða þar rígföst og nást þaðan annaðhvort seint eða jafnvel ekki, sum nást þaðan kannske limlest eftir dúk og disk, en önnur kafna þar algjörlega. Þessi saga sem hæstv. ráðh. lýsti hér á Alþ. fyrir svo sem tveimur árum, hefur mér varla liðið úr minni og þess vegna þætti mér það heldur ömurlegt hlutskipti ef svo færi að þau mál sum, sem hæstv. menntmrh. ber sérstaklega fyrir brjósti, verða rígföst í kerfinu eða kafna þar algjörlega. Ég vænti þess nú að hann sýni þrótt sinn með þeim hætti að rífa þessa málaflokka upp úr kerfinu þannig að þeir kafni þar ekki algjörlega. Snemma á þessu þingi, svo að segja í byrjun þings, lagði hæstv. menntmrh. fram á Alþ. frv. til l. um almenningsbókasöfn. Þetta mál hefur verið nokkuð lengi á döfinni. Ég hygg að ég muni það rétt, að fyrrv. menntmrh. Gylfi Þ. Gíslason lét undirbúa löggjöf um það efni. Síðan var sú löggjöf endurskoðuð í tíð fyrrv. menntmrh. Magnúsar T. Ólafssonar, og það frv., sem þá hlaut sína endurskoðun, hefur nú legið fyrir Alþ. í tvö skipti, ef ég man rétt, og þetta er í þriðja sinn sem þetta mjög svo nauðsynlega og mikilvæga frv. hefur séð dagsins ljós og er til umfjöllunar hér á þingi. Þetta frv., ef að lögum verður, er mikilsverð bót frá því ástandi sem hér hefur ríkt nú um skeið í sambandi við stuðning bæði ríkisins og sveitarfélaga við þessa mikilvægu starfsemi, almenningsbókasöfnin. Það er að vísu galli á frv. að skv. því á það ekki að taka gildi að fullu fyrr en eftir þrjú ár. Það á að taka þrjú ár að því er tekur til fjárveitinganna, en þrátt fyrir það er hér um mikilsvert mál að ræða. Enginn held ég að hafi lýst því öllu greinilegar í fáum orðum heldur en hæstv. núv. menntmrh., hversu mikilsverð almenningsbókasöfnin eru og hversu mikil nauðsyn er að styðja þau. Nú er vakin athygli á því, það gerði alveg sérstaklega hv. 9. þm. Reykv., að þegar þetta fjárlagafrv. var lagt fram í haust, þá var ekkert tillit á neinn hátt tekið til þess stjfrv. um almenningsbókasöfn. Þetta gat átt sínar eðlilegu skýringar og þá helst þær, að hæstv. menntmrh. ætlaði sér að vinna að því með oddi og egg að koma almenningsbókasafnsmálinu fram fyrir jól, sem mjög auðvelt hefði verið, ef sæmilega hefði verið að hlutunum staðið, þar sem þetta var í þriðja sinn sem tiltölulega einfalt frv. var hér til umfjöllunar á Alþ. En ekkert hefur verið gert í þessum málum, engin viðleitni í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna nú. Ég spyr hæstv. menntmrh.: Er ætlunin að láta enn eitt ár líða á þann veg að ekkert verði gert í þessu efni? Annað dæmi vil ég aðeins nefna í sambandi við mál á áhugamálasviði mínu og hæstv. núv. menntmrh. Ég hef við ýmis tækifæri leitast við að leggja áherslu á nauðsyn stóraukinnar verkmenntunar í þessu landi og reynt að benda á það, hvernig hún hefur legið eftir þegar skólakerfið nú á hinum síðustu tímum hefur verið byggt upp að ýmsu leyti töluvert myndarlega. Hæstv. menntmrh. hefur alveg sérstaklega rætt um þetta og lagt áherslu á nauðsyn þess að verulega miklu meiri fjármunum verði varið til verkmenntunar en gert hefur verið til þess að ekki hallist svo átakanlega á í þessu sambandi eins og gerir nú og gert hefur í seinni tíð. Það er því miður ekki að sjá að neitt eigi að gera í þessum efnum, því að þar virðist fremur enn halla á verkmenntunina heldur en áður. Það er um að ræða ýmist sömu upphæðirnar í krónutölu eða jafnvel lægri fjárupphæðir í krónutölu heldur en áður sem verja á til verkmenntunar, og tel ég það illa farið. Ég skal svo aðeins víkja með nokkrum orðum að þeim brtt. við fjárlagafrv. sem ég flyt. Þær eru á þskj. 179, þrjár brtt., og ein sem ég flyt ásamt öðrum er á þskj. 182. Fyrsta brtt., sem ég flyt, er fyrsta till. á þskj. 179 um hækkað framlag til Menningarsjóðs. Ástæðan til þess, að ég flyt þessa hækkunartill. um að í staðinn fyrir 12 654 000 kr. komi 18 millj. kr. er einkum sú, að ég og þeir menn, sem með Menningarsjóð hafa að gera nú, þ. e. a. s. menntamálaráð og framkvæmdarstjóri Menningarsjóðs, þessir menn allir líta þannig á að Alþ. hafi tekið á sig alveg sérstaka skyldu í sambandi við þennan sjóð, þegar lögum um sjóðinn var breytt síðast og annar aðaltekjustofn hans var afnuminn og færður til ríkisins, en í staðinn átti að koma sérstakt framlag á fjárlögum. Í stuttu máli sagt er þetta þannig vaxið, að árið 1968 skipaði þáv. menntmrh. menn í n. til þess að athuga fjármál og fjárhagsgrundvöll Menningarsjóðs. Í þessari n. sátu hinir ágætustu menn: Guðlaugur Þorvaldsson prófessor, nú háskólarektor, Gísli Blöndal hagsýslustjóri og Vilhjálmur Þ. Gíslason þáv. formaður menntamálaráðs. Þessi n. skilaði skýrslu sinni og áliti eftir tiltölulega skamman tíma. Niðurstöður komu raunar ekki fram fyrr en nokkru síðar, en árið 1970 er flutt frv. um breytingu á lögunum um Menningarsjóð og menntamálaráð, þar sem annar aðaltekjustofn hans, þ. e. a. s. sektir fyrir áfengislagabrot, skal afnuminn algjörlega og það af ýmsum ástæðum og þó sérstaklega tveimur: annars vegar hafði þessi fjárstofn verið svo breytilegur og óviss að það gat valdið sérstökum vandræðum og hins vegar töldu margir og þó ekki síst þeir, sem með þennan sjóð höfðu að gera og stjórnuðu honum, að þessi tekjustofu væri heldur hvimleiður og æskilegt væri þess vegna að koma málunum öðruvísi fyrir. Sem sagt, með lögum um breyt. á lögum um Menningarsjóð og menntamálaráð, sem samþ. voru á Alþ. í marsmánuði 1971, er þessi annar aðaltekjustofn Menningarsjóðs afnuminn og ríkið tekur þessar tekjur í sínar hendur, þ. e. allar sektir fyrir áfengislagabrot, þ. á m. fyrir upptækt áfengi og annað slíkt. En í staðinn er gert um það beint samkomulag við ríkisstj. og Alþ. að upp skuli tekin á fjárlögum ákveðin fjárupphæð árlega sem ekki skyldi vera hlutfallslega minni hverju sinni en meðaltal þessara sekta fyrir áfengislagabrot hafði verið næstu árin á undan. En sannleikurinn er sá, að það er aðeins fyrsta árið eða fyrstu tvö árin eftir að þessi breyting er gerð sem segja má að Alþ. og ríkisstj. standi við þetta ákveðna fyrirheit sem gefið var þegar þessi breyting var gerð. Síðan hefur farið þannig að þessi fjárhæð hefur ýmist staðið nokkurn veginn óbreytt að krónutölu eða jafnvel verið lækkuð milli ára. Og nú er þannig komið að heildartekjur Menningarsjóðs á næsta ári eru áætlaðar í fjárlagafrv. 12 millj. 650 þús. kr. Þar af mun vera áætlað að annar aðaltekjustofninn, sem áður var og enn er, þ. e. a. s. ákveðið gjald af aðgöngumiðum, aðallega aðgöngumiðum kvikmyndahúsa, gefi 10 millj. og nokkur hundruð þús., en þá er hið raunverulega framlag ríkissjóðs rétt um eða rúmar 2 millj. kr. Það mun þá vera í krónutölu svipuð upphæð og tekjustofninn, sem af Menningarsjóði var tekinn í ársbyrjun 1971, gaf árin 1969 og 1970, En það er tiltölulega auðvelt að reikna það út, að það væri ekki óeðlilegt að gera ráð fyrir að þessi tekjustofn gæfi nú 6–7 millj. kr. Ég tel að í þessu efni verði að athuga það, að þarna var í rauninni gert ákveðið samkomulag, og til staðfestingar því vil ég lesa það sem hæstv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, sagði um málið þegar það var til umr. í Ed. Alþ. 19. mars 1971, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það, sem í þessu frv. felst“, - frv. voru þrjú þó að aðalefni kæmi fram í frv. um breytingar á Menningarsjóði. - „Það sem í þessu frv. felst, er það að gerð er breyting á tekjuöflun Menningarsjóðs. Eins og kunnugt er, eru þau ákvæði í gildandi lögum að hluti af tekjum Menningarsjóðs er fólginn í sektum fyrir áfengislagabrot og tekjum af áfengi sem gert er upptækt. Í þessu frv. felst það að framvegis skuli tekjur af áfengislagabrotum og upptæku áfengi renna í ríkissjóð, en hins vegar gert ráð fyrir því að framvegis verði tekin á fjárlög upphæð sem sé ekki minni en sú sem Menningarsjóður ella mundi hafa haft af þessum sökum.“ Mjög lík eða nánast sömu ummæli hefur hæstv. þáv. menntmrh. um málið í Nd. 24. mars 1971, og tel ég mig ekki þurfa að lesa þau. Vil ég vekja alveg sérstaklega athygli hæstv. menntmrh. á því, að þarna var gert samkomulag, og það er a. m. k. í ræðu hæstv. þáv. menntmrh. staðfest. Ég tel að með því að samþykkja þessa breytingu, taka af Menningarsjóði þennan tekjustofn og ætla honum ákveðið framlag á fjárlögum, þá hafi verið gert samkomulag sem Alþ. eigi ekki og megi ekki sóma síns vegna brjóta. Ég hef flutt brtt. við þetta mál um það að í staðinn fyrir 12 millj. 654 þús. komi 18 millj. Ég mun taka þessa till. til baka til 3. umr. í trausti þess ekki síst að hæstv. menntmrh. beiti áhrifum sínum til þess að kippa hreinlega í lag því sem ég tel að þarna hafi aflaga farið. Ég tel mjög ólíklegt að Alþ. eða hæstv. ríkisstj. vilji ganga á bak þeirra orða sem gefin voru og Alþ. í rauninni samþ. með því að breyta lögunum um Menningarsjóð 1971. Önnur till. mín á þskj. 179 er um allmikla hækkun á fjárframlögum ríkisins til almenningsbókasafna. Ég geri það að till. minni til bráðabirgða, meðan frv., sem nú liggur fyrir Alþ. um almenningsbókasöfn, er ekki orðið að lögum, að þessar upphæðir hækki nokkuð. Það er satt að segja næsta furðulegt að til allrar starfsemi almenningsbókasafna skuli ekki ætlað meira en, ef ég man rétt, samtals eitthvað 11 eða 12 millj. kr. í fjárlögum næsta árs til allra þeirra liða sem þar er um að ræða. Það eru bæði bæjar- og héraðsbókasöfn, sveitarbókasöfn, lestrarfélög, til bókasafna stofnana, og til húsabóta er hlægileg upphæð, nokkur hundruð þús. kr., til húsabóta safna á öllu landinu, og þar fram eftir götunum. Ég geri að till. minni að þessar upphæðir allar verði hækkaðar nokkuð, og er þó hér um að ræða allt of litlar og fátæklegar upphæðir ef miðað er við eðli máls og nauðsyn þeirrar starfsemi, mikilvægi þeirrar starfsemi sem hér er um að ræða. Þriðja brtt. mín við fjárlagafrv. er einnig á þskj. 179. Hún er um það að liðurinn Aðstoð við þróunarlöndin hækki um helming, þ. e. a. s. úr 12.5 millj. í 25 millj. kr. Það var á Alþ. árið 1971, sem samþ. var sérstök löggjöf um aðstoð Íslands við þróunarlöndin. Þessi löggjöf, sem þá var samþ., var má segja árangur af þáltill. sem Ólafur Björnsson prófessor, þá alþm., flutti, ef ég man rétt, á Alþ. árið 1965 þar sem þessu máli er hreyft og það reifað á myndarlegan hátt. En árið 1971 tekur Alþ. loks rögg á sig og setur sérstaka löggjöf um þessa þróunaraðstoð sem allir alþm. virtust vera sammála um að væri sjálfsagt að veita, og það væri kannske rétt, töldu sumir hinna varfærnu, að byrja smátt. En markið var þó strax í upphafi sett nokkuð hátt og ákvæði tekið inn í lögin um það, að hverju skyldi stefnt í sambandi við aðstoð við þróunarlöndin. Samkv. lögunum frá 1971 skyldi komið á fót opinberri stofnun sem nefndist Aðstoð Íslands við þróunarlöndin. Stjórn þessarar stofnunar er skipuð 5 áhugasömum og ágætum mönnum sem Alþ. kýs til 4 ára í senn. Formaður stjórnar þessarar stofnunar hefur frá upphafi, hygg ég, verið Ólafur Björnsson prófessor. Nú er alveg nýlega komin út fróðleg skýrsla um störf þessarar stofnunar árin 1971–1975, og hefur henni nýlega verið útbýtt hér á Alþ. Þar er gerð grein fyrir störfum hinnar íslensku þróunarstofnunar og þar kemur fram, sem kunnugir vissu raunar áður, að um hefur verið að ræða að mestu samstarf við önnur Norðurlönd um nokkur tiltekin samnorræn verkefni, aðallega í tveim löndum Austur-Afríku, Tansaníu og Kenía. Nokkrir íslendingar hafa starfað að þróunarmálum í þessum löndum á vegum hinnar samnorrænu þróunarstofnunar. Um þetta allt er mjög greinagóðar upplýsingar að finna í þeirri skýrslu sem ég áður nefndi. Um það hefur verið rætt í stjórn hinnar íslensku þróunarstofnunar að taka upp samstarf við Norðurlönd um verkefni í fleiri þróunarlöndum. En vegna fjárskorts hefur það verið útilokað og er algjörlega útilokað að stofnunin geti tekið frekari þátt í þessu starfi nema aukin fjárframlög komi til. Það mun jafnvel, eftir því sem fram kemur í skýrslunni, vera mjög hæpið að nægilegt fé sé til hinnar takmörkuðu hlutdeildar Íslands í fyrrgreindu verkefni í Kenía og Tansaníu með þeirri fjárveitingu sem gert ráð fyrir á fjárlögum fyrir næsta ár. Á bls. 27 og 28 í þessari skýrslu, sem ég hef nú nefnt, er fróðleg grg. um það, hvað Ísland hefur lagt til aðstoðar við þróunarlöndin á nokkrum undanförnum árum, þ. e. a. s. árin 1971–1976, samkv. fjárlagafrv. Þar er ekki aðeins tekið það sem Alþ. leggur til þessarar stjórnar þróunarstarfsins, heldur er einnig greint nákvæmlega frá því hvað Ísland hefur lagt af mörkum til þeirra stofnana Sameinuðu þjóðanna sem fjalla að meira eða minna leyti um málefni þróunarlandanna, þ. e. a. s. til Þróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna, til Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, til Matvæla- og landbúnaðarstofnunarinnar, til barnahjálparinnar og matvælaáætlunarinnar. Þessar upphæðir eru afar lágar sem Ísland hefur lagt til þessara starfa, og eins og n. segir, þessar upphæðir nema samtals á ári fáeinum millj. kr. Og n. segir: Það skal tekið fram að þessi framlög eru aðeins skylduframlög, þ. e. a. s. aldrei hefur Ísland veitt eina krónu til neinnar af þessum stofnunum, að því er virðist, þessi ár fram yfir það sem beinlínis var skylda þess ef það vildi eiga aðild að Sameinuðu þjóðunum og þessum stofnunum þeirra, - ekki eyri þar fram yfir. Í 2. gr. laganna um aðstoð við þróunarlöndin frá 1971, þar sem verið er að skilgreina hlutverk stofnunarinnar, segir, með leyfi hæstv. forseta, að hlutverkið eigi m. a. að vera að „vinna á annan hátt að því að framlög íslendinga í þessu skyni nái sem fyrst því marki sem samþ. hefur verið á þingi Sameinuðu þjóðanna, að þau nemi 1% af þjóðartekjum“. Í skýrslunni, sem ég hef nú alloft vitnað til, um aðstoð Íslands við þróunarlöndin, á bls. 28, er á það bent að framlag Íslands í þessu skyni í ár sé 1/20/00 - hálfur af þúsundi. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1976 er gert ráð fyrir 12.5 millj. í þessu skyni. Hæstv. utanrrh., sem þetta mál heyrir undir, situr ekki á Alþ. þessa dagana, en ég get samt ekki látið hjá líða að segja að mér finnst hæstv. ráðh. ekki mikilþægur í sambandi við þessi mál. Vil ég aðeins á það benda til samanburðar, að dýrasta sendiráðið okkar sem við höldum uppi nú, - það er staðsett í Brüssel. það er sendiráð Íslands hjá NATO, - kostar rúmar 32 millj. á næsta ári, þ. e. a. s. það er nær því þreföld þróunarhjálpin. Það liggur við að ég blygðist mín fyrir að flytja svona litla till. sem ég geri um það að tvöfalda einungis þessa aðstoð, en það er þó hækkun úr 1/20/00 í 10/00. Ef við héldum þannig áfram að tvöfalda þessa aðstoð árlega á næstu árum, þá eygðum við það í fjarska að við næðum einhvern tíma markinu sem Alþ. setti sér árið 1971, þegar það var svo rausnarlegt að miða við það að Ísland stefndi að því að leggja til þessarar starfsemi 1% af þjóðartekjum íslendinga á hverju ári. Ég fer nú ekki fram á meira en þetta, að í staðinn fyrir 1/20/00 komi 10/00 til þessarar starfsemi á næsta ári, og blygðast mín raunar næstum því fyrir hvað þessi till. mín er lítilfjörleg. Þá vil ég aðeins með nokkrum orðum minnast á till. sem ég flyt ásamt tveimur hv. alþm. öðrum, Helga F. Seljan og Ragnari Arnalds. Sú till. er á þskj. 182 og er um það að til allra iðnskóla á landinu verði veittar 75 millj. kr. í í staðinn fyrir 32 millj. 300 þús. kr., eins og svo virðist sem hæstv. menntmrh. ætli að láta duga til þessara óskabarna sinna, sem hann hefur oftar en einu sinni sagt að þyrftu vissulega að eflast og það stórlega. Ég vék að því áðan, hversu mikil þörf er í þessum efnum og hversu mjög hefur hallað á hina verklegu menntun í sambandi við þá endurnýjun skólakerfis okkar sem átt hefur sér stað að undanförnu og ég skal síst lasta, að svo miklu leyti sem hún er að komast í framkvæmd. En það gefur auga leið, að þegar um er að ræða á sjöunda milljarð króna til skólamála og af þeim peningum er samtals gert ráð fyrir um 136 millj. til iðnfræðslu á öllu landinu, þ. e. a. s. um 2% af heildarframlagi til skólamála, þá er eitthvað öfugt við þessa hluti. Þá er ekki um rétt og eðlileg hlutföll að ræða. Ég skal ekki hafa um þetta mörg orð, en ég vit ekki trúa því fyrr en ég má til, að hæstv. menntmrh. sætti sig við að þessi þáttur skólamálanna verði svo mjög fyrir borð borinn á næsta ári eins og út lítur fyrir ef þessi upphæð, sem þarna er um að ræða til iðnskólanna, hækkar ekki mjög verulega. Ég tel, að við, sem flytjum brtt. um þessa mjög takmörkuðu hækkun upp í 75 millj. kr. til iðnskóla, förum þar afar vægt í sakirnar, og fæ varla trúað því að hæstv. menntmrh. a. m. k. leggi okkur ekki lið til þess að fá þessa litlu leiðréttingu fram, jafnvel þó að óbyrlega blási nú um marga hluti hjá hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Hér hefur áður verið rætt af fulltrúa Alþb. í fjvn. um þá heildarstefnu sem fjárlög þessi taka mið af. Það þarf vissulega litlu við það að bæta. Eitt er a. m. k. fullvíst, og það er að mörgum mun illilega bregða við á næsta ári varðandi framkvæmdir úti á landsbyggðinni, því að á engu kemur þessi stefna harðar niður en á þeim brýnu verkefnum sem þar bíða hvarvetna úrlausnar. Menn eiga eftir að sjá hverjar afleiðingar það kann að hafa í atvinnumálum hinna ýmsu staða sem dæmast nú til að draga úr framkvæmdum sínum þó að heimafjármagn sé fyrir hendi. Ekki bætir úr skák að sú breyting á verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sem fyrirhuguð er og var að birtast okkur nú í dag, hlýtur blátt áfram einnig að leiða til minnkandi framkvæmda á vegum sveitarfélaganna, svo að aum eru þau skipti fyrir sveitarfélögin sem þar eru helst ráðgerð, fyrir svo utan það, að þar er um sumt verið að umbylta og eyðileggja löggjöf sem sett var beinlínis sem hvati og styrkur fyrir sveitarfélögin í sumum þörfustu samfélagsverkefnum okkar tíma. Þetta frv. hefur nú loksins séð dagsins ljós, það hefur verið býsna ljósfælið, enda ekki nema von þegar maður hefur það loks augum litið. Menn hafa greinilega verið hræddir við afkvæmi þetta, sem er þó í ljósu samræmi við stjórnarstefnuna í heild. Mér eru annars skólamálin og skólabyggingarnar einkum hugstæðar af eðlilegum ástæðum. Fyrir skömmu var samþ. hér á Alþ. merk löggjöf fyrir grunnskólastigið, - löggjöf sem krafðist framkvæmda á mörgum sviðum, ekki síst í skólahúsnæði. Virk og sem skjótust framkvæmd þessarar löggjafar er ótvíræð nauðsyn og í kjölfar hennar endurskoðun og nýskipan framhaldsnáms, einkum í þágu verkmenntunar og atvinnuþróunar okkar. Það frv. til fjárlaga, sem við höfum nú fyrir augunum, er hér í hrópandi mótsögn. Skólabyggingar á grunnskólastigi dragast stórlega saman að framkvæmdagildi, og eins og hæstv. síðasti ræðumaður vék að, þegar að iðnskólunum kemur, þá kastar fyrst tólfunum. Til stofnkostnaðar þessa merka menntunarþáttar er varið hvorki meira né minna en 32 millj. kr. Það væri skömm að segja að yfir þessu væri mikil reisn, ekki síst þegar þess er gætt að í haust var því lýst yfir sérstaklega að efnahagserfiðleikar okkar mættu fyrir enga muni bitna á þessum þætti því að stefna stjórnvalda væri umfram flest annað að tryggja eflingu verkmenntunar í landinu. Fagrar efndir eru þetta nú á fyrirheitinu því, 32 millj. samtals til 9 iðnskóla. Vonandi breytist þetta háðsmerki eitthvað milli 2. og 3. umr., og til þess er einmitt till. sú flutt sem hv. þm. Gils Guðmundsson mælti fyrir áðan og ég er meðflm. að. Í nánum tengslum við skólamálin kemur að þætti sem enn mun von til að geti skánað, ekki síst þegar þess er gætt að hér er um sérstakt gamalt baráttumál annars stjórnarflokksins að ræða, þ. e. a. s. Framsfl., sem einnig ber ábyrgð á þessum málaflokki. Hér er um að ræða jöfnun á námskostnaði til landsbyggðarnemenda sem skv. frv. til fjárl. var lækkuð um 5% frá í fyrra í stað þeirrar óhjákvæmilegu hækkunar sem hlaut að stafa af 50–60% hækkun á framfærslukostnaði þessara nemenda milli ára. Var þó upphæðin í fyrra, um 30 millj. kr., of lág miðað við fulla framkvæmd þeirra laga þá skv. upplýsingum formanns námsstyrkjanefndar, sem er enginn annar en fyrrv. þm. framsóknarmanna Sigurvin Einarsson. Því skal nú treyst, þó að svo virðist sem á fátt gott megi treysta nú, að á þessu verði veruleg lagfæring við 3. umr., og sérstaklega skal skorað á hæstv. menntmrh. að beita nú sínum mikla áhrifamætti, sem hann vissulega hefur hér yfir að ráða, til þess að hér verði veruleg lagfæring á gerð. Ég skal ekki lengja þessar umr. um almenna stefnu og afleiðingar frv. þess til fjárl. sem nú á að afgr. í vikunni. Það hefur verið nægilega gert. Oft er á það bent að ekki sé nóg að gera útgjaldakröfur, tekjur þurfi að hafa á móti. Við alþb.-menn höfum bent á ýmsar tekjur sem ríkissjóður gæti hæglega náð, t. d. af fyrirtækjum og atvinnurekstri í landinu, ef vilji væri fyrir hendi. En við því býst náttúrlega enginn undir því stjórnarfari sem nú ríkir, þar sem verndun þessara aðila situr auðvitað í fyrirrúmi, þar sem stjórnarathafnir allar hafa beinst að því beinlínis að færa fjármuni til þessara aðila frá launafólki í landinu. Ég skal víkja að þeim tveimur smátill. sem ég hef leyft mér að flytja, og svo mjög sem hv. þm. Gils Guðmundsson blygðaðist sín fyrir hækkunartill. sínar þá mætti ég náttúrlega sökkva hér niður úr gólfinu fyrir það hversu hógvær ég er í mínum tillöguflutningi. Önnur till. er í tveimur liðum, frá okkur hv. þm. Jónasi Árnasyni, um hækkað framlag til annars vegar Bandalags ísl. leikfélaga og hins vegar til leiklistarstarfsemi. Ekki fer það milli mála að leiklistarstarfsemi á landsbyggðinni er oft besti og stundum eini verulegi menningarvotturinn á einstökum stöðum. Þar er starfað af áhuga og fórnfýsi. Þar komast margir í snertingu við hvort tveggja: leikbókmenntir samtíðar og þátíðar og listræna túlkun mannlegra samskipta. Áhugaleikfélög hafa mörg hver reynt við merk leikhúsverk, og íslensk leikritun á þar ekki síður aðdáendur en í atvinnuleikhúsunum, og athyglisvert er hve mörg innlend verk eru á verkefnaskrá hinna ýmsu leikfélaga. Þau eiga fyllstu viðurkenningu skilið, og þess má geta einnig að þau skila drjúgum upphæðum beint til ríkissjóðs í söluskatti af leiksýningum sínum. Sum skila jafnvel hærri upphæð en ríkisstyrkurinn nemur. Ég sé það líka mér til nokkurrar ánægju, að fjvn. hefur hækkað upphæðina örlítið eða um 1 millj., en helmingur hennar fer þó til eins leikfélags, Leikfélags Akureyrar. Samtals er um að ræða 4.2 millj. ef Akureyri er undanskilin, en þar er í raun um atvinnuleikhús að ræða og á það leikfélag í raun og veru að vera sér á báti í fjárveitingum og fyrir því er gert ráð í nýju lagafrv. sem fram kemur sem stjórnarfrv. eftir áramót. Þau leikfélög, 35 að tölu, sem fá þessar 4.2 millj. samtals í styrk, sýna á þessu ári 47 fullgild leikverk og sýningar þeirra eru oft mjög kostnaðarsamar. Ég vil benda á að framlagið til hvers leikfélags lækkar á næsta ári, því að við síðustu úthlutun komu 30 leikfélög með 30 verk. Gróskan og aukningin er það mikil að með hóflegri bjartsýni mætti ætla að 40 leikfélög sýndu allt að 55 verkefni á næsta ári sem úthlutunin l977 kæmi svo til. Þessi hækkun, 500 þús., dugar því skammt og brtt. okkar hv. þm. Jónasar Árnasonar nær ekki einu sinni að jafna þessi met, þannig að sami styrkur og á þessu ári fáist á hvert leikrit, því að við gerum nú ekki till. um meira en 10 millj. samtals eða 1.5 millj. til viðbótar fyrir þessi áhugaleikfélög. Ég skal nú ekki dirfast að bera þetta fyllilega saman við okkar ágæta Þjóðleikhús sem sýnir að vísu ekki mikið yfir 10 leikrit á ári. Þar fer auðvitað mörg sú starfsemi fram sem sérstæð má teljast, og auk þess er þetta eina ríkisrekna leikhúsið og á að móta og aðstoða við allt leiklistarlíf í landinu. En ekki get ég stillt mig um að benda á þá upphæð sem ríkið greiðir til þessarar stofnunar umfram eigin tekjur hennar, sem þó eru miklar og án efa margfaldar af sýningum miðað við leiksýningar venjulegs áhugafélags. Þessi upphæð, ríkisframlagið, er 175 millj. eða yfir 40 sinnum hærri en til allra áhugafélaganna. Samband leikfélaganna, yfir 60 að tölu, er Bandalag ísl. leikfélaga og það hefur margfaldað umsvif sín á síðasta ári, m. a. í samvinnu við atvinnuleikhúsin. Námskeið hafa þar verið efst á blaði og aðstoð ýmiss konar við félögin. Samnorrænt námskeið er áætlað í Reykholti næsta sumar og mörg fleiri verkefni eru þar á skrá. Okkur hv. þm. Jónasi Árnasyni er málið nokkuð skylt og er rétt að játa það, við erum nefnilega í stjórn þessa bandalags, en þekkjum þar af leiðandi vel til, svo vel að við leyfum okkur að bera fram hækkunartill. til bæði bandalagsins og leiklistarstarfseminnar almennt. Við tökum þó skýrt fram að hin stóraukna starfsemi bandalagsins er ekki okkur að þakka, heldur nýjum framkvæmdastjóra, Helgu Hjörvar, sem öllum kunnugum ber saman um að hafi verið margstarf þessa bandalags á s. l. ári, og hefur það vissulega kostað stóraukna fjármuni, þó að áhugaleikararnir hafi sjálfir borið mestan þunga kostnaðar af t. d. námskeiðunum. Ég get samt ekki stillt mig um að sýna fram á þýðingu þessa starfs á alþjóðavettvangi, þar sem íslendingur er nú í stjórn IATA, Alþjóðaleiklistarráðsins, einn Norðurlandabúa í 12 manna stjórn þessa alheimssambands, og sakar ekki að geta þess að hann hefur þar unnið mjög athyglisvert kynningarstarf á íslenskum leikbókmenntum, en stjórnarmaðurinn er einmitt hv. þm. Jónas Árnason. En við leggjum til í hógværð okkar að styrkurinn til bandalagsins hækki úr 1 millj. í 1.3 millj. og leiklistarstarfsemin úr 8.2 millj. í 10, þar af 4.3 millj. til Akureyrar, svo að áhugaleikfélögin fái þá 5.7 millj. í sinn hlut, og mun vart þykja mikið í ljósi 175 millj. sem áður var frá greint. Hin brtt. er ekki heldur mikil fyrirferðar. Þar er um að ræða Styrktarsjóð vangefinna, sem ég hef leyft mér að flytja brtt. um ásamt hv. þm. Karvel Pálmasyni, úr 31 millj. 825 þús. í 35 millj. Upphæðin er hér ekkert aðalatriði, heldur hitt, að sakir þess að lög um Styrktarsjóðinn, þ. e. tappagjaldið svokallaða, falla úr gildi um mitt næsta ár, þá tekur ríkissjóður að sér greiðslu í sjóðinn síðari hluta ársins skv. fjárlagafrv. og því lækkar þessi upphæð úr 33.5 millj. á s. l. ári í 31 millj. 825 þús. Við það að þessi afmarkaði tekjustofn fellur niður og ríkið tekur við þarf upphæðin vitanlega skv. stjórnarstefnunni að lækka, þó að til þessa verkefnis sé. Ég hygg nú að um það náist full samstaða á þingi eftir nýár að framlengja þessi lög, og jafnframt hef ég góða trú á því að tryggja helst hærri tekjur í sjóð þennan, enda alls ófullnægjandi til þeirra miklu verkefna sem biða, ekki síst í ljósi þess að þm. úr öllum flokkum hafa nú flutt hér þáltill. um heildarlöggjöf varðandi málefni vangefinna sem mun stórauka fjármagnsþörf lengi vanræktra verkefna. En ástæðan til þessa tillöguflutnings nú er einfaldlega sú, að okkur þótti ófært að viðurkenna með fjárlagafrv. óbeint eða jafnvel beint að lög um sjóðinn og sérstaka fjáröflun til hans yrðu ekki endurnýjuð, féllu dauð og ómerk þegar þeirra var hvað mest þörf, þegar vaxandi skilningur á málefnum þessa fólks knýr á um aðgerðir. Því er till. þessi flutt nú í trausti þess að fyrir 3. umr. verði þetta leiðrétt í samræmi við endurnýjun laganna. Að öðrum kosti yrði hún borin upp til samþykktar eða synjunar. Hv. fjvn. má gjarnan vita það, að fullvíst má telja að löggjöfin verði endurnýjuð og sennilega með enn aukinni fjáröflun. A. m. k. telur Styrktarfélag vangefinna sig hafa fyrirheit hér um nægilega sterkt svo að staðist geti. Ég vil svo aðeins í lokin víkja að till. sem ég er meðflm. að ásamt Svövu Jakobsdóttur og hún mun mæla fyrir á eftir um stórhækkað framlag til byggingar skóla fyrir þroskahömluð börn. Ég vil víkja aðeins að þessari till. sem landsbyggðarmaður, vegna þess að ég veit gjörla hvílíkt hrikavandamál hér er um að ræða og það verður ekki leyst í bili nema á einum stað á landinu svo að vel sé, þ. e. slíkur skóli hér í Reykjavík er forsenda þess að hægt sé að koma einhverju skipulagi á þessi mál úti í landshlutunum. Því er þessi skóli ekki mál Reykjavíkur einnar. Hann er mál landsins alls, og þetta mál er einmitt nátengt því máli sem ég var að mæla fyrir áðan, styrktarsjóðsmálinu. Þarna er nefnilega komið að næsta stigi þar við, og því vona ég að á þessu fáist einhver leiðrétting. Frekari rökstuðnings er áreiðanlega ekki þörf. Sá rökstuðningur kemur fram frá hv. 1. flm. þessarar tillögu.



Herra forseti. Í upphafi máls míns vil ég geta þess, að mér þykir leitt að hæstv. menntmrh. er ekki á þingfundinum, en við því get ég að sjálfsögðu ekkert gert. Þegar hæstv. menntmrh. talaði í útvarpsumr. í haust sagði hann þjóðinni að margt væri sýslað í menntmrn., og efa ég sannarlega ekki að þar er unnið að mörgum merkilegum málefnum. Hins vegar er hæstv. ráðh. sjálfur kunnari fyrir annað en stórræði í menntamálum. Það er, að ég hygg, fljótgert að telja upp þau mál sem hann er orðinn kunnur fyrir síðan hann varð menntmrh. Í fyrsta lagi er hann minnisstæður mönnum fyrir að koma rétt kjörnu útvarpsráði frá til þess að koma að nýju útvarpsráði sem hafði réttan pólitískan lit. Í öðru lagi er þessi hæstv. ráðh. minnisstæður mönnum fyrir að leggja blessun sína yfir að útvarpinu var lokað fyrir verkalýðshreyfingunni og henni þannig meinað að koma skoðunum sínum á framfæri í landhelgismálinu. Og loks má upp telja stórfelldan niðurskurð á öllum sviðum menningar mennta og lista. Í sumar var ákveðið að fækka kennslustundum í grunnskóla og átti sá niðurskurður að gefa 52 millj. kr. Hæstv. menntmrh. lét það hins vegar gott heita að fjmrn. ákvæði þennan niðurskurð og hvar hann skyldi koma niður. Það þýðir í reynd, að fjmrn. er farið að skipa námsskrá í skólum. Það fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir til umr., ber með sér stórfelldan niðurskurð á öllum helstu menntamálum, og þau mál, sem hæstv. ráðh. lætur ekki skera niður, gefur hann hreinlega frá sér, eins og frv. það um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sem hér liggur fyrir, ber með sér. Ég fæ ekki séð annað, þegar ég lít yfir feril hæstv. menntmrh., en menntamálastefna hans sé sambland af geðleysi og gerræði og það er slæmur kokteill. Í útvarpsumr. nefndi hæstv. menntmrh. að meðal hinna mörgu merku málefna, sem hann ætlaði að sinna, væri efling verkkennslu, og skildist manni að nú ætti að koma veruleg hreyfing á það mál. Vissulega var það fagnaðarefni, því að margir hafa knúið á um úrbætur í þeim efnum, enda viðurkennt að það sé eitt brýnasta verkefnið fram undan í menntamálum þjóðarinnar. Þar er undirbúningur nokkuð á veg kominn. En ef litið er á þau fjárframlög, sem ætluð eru til iðnfræðslu og verknámskennslu í þessu fjárlagafrv., virðist helst sem hæstv. menntmrh. líti á eflingu verkkennslu í landinn sem dútl eitt. Nú eru senn 10 ár síðan lögum um iðnfræðslu var breytt með það fyrir augum að efla skyldi verknámsfræðslu í skólunum. Sú stofnun, sem lengst allra hefur barist fyrir bættri iðnmenntun í landinu, er Iðnskólinn í Reykjavík. Forustumenn skólans hafa á undanförnum árum verið að breyta skipulagi hans áfanga eftir áfanga til þess að skólinn geti orðið raunverulegur verknámsskóli, þ. e. a. s. fært verknámið inn í skólann. Um þessa stefnu í verknámskennslu eru allir sammála. En til þess þarf vitaskuld búnað og tæki og það þarf engan að undra þótt slíkt kosti nokkurt fé. Hér er raunverulega um að ræða nýsköpun í skólamálum. Hér er verið að byggja upp frá grunni. Að þessu stefnir Iðnskólinn í Reykjavík. En ég fullyrði að þetta verk muni stöðvast ef skólinn fær ekki meira fjármagn en honum er ætlað á fjárl. fyrir næsta ár. Honum eru ætlaðar 9.5 millj. til fjárfestingar í tækjum og byggingum, en áætlun skólans sjálfs er 50 millj. Það sýnir hug núv. ríkisstj. til iðnmenntunar í landinn, að til stofnkostnaðar allra iðnskóla í landinu skuli vera áætlaðar aðeins 32 millj. kr. enda þótt fyrir liggi að Iðnskólinn í Reykjavík einn þurfi 50 millj. Þetta segir sína sögu. Af þessum 50 millj. telur Iðnskólinn að 23 millj. ættu að renna til tækjakaupa, 15 millj. til að ljúka öðrum áfanga byggingarinnar og 12 millj. til byrjunarframkvæmda á lóð skólans við Bergþórugötu, en sú bygging er samþ. og áætlun er gerð. Ég legg þó sérstaka áherslu á nauðsyn þess að skólinn fái nauðsynleg framlög til tækjakaupa. Hér er t. d. um að ræða tækjakaup til bifvélavirkjadeildar og grafísku iðngreinanna. Húsnæði er til fyrir bifvélavirkjadeild, en í það húsnæði vantar tækin og ef þau fást ekki er hætta á að áætlun um það nám stöðvist og skólinn geti ekki veitt þeim nemendum, sem nú eru byrjaðir námið, áframhaldandi verknámskennslu. Hætt er því við að uppbygging þeirrar deildar muni stöðvast. Tækjakaup til grafísku iðngreinanna eru nauðsynleg vegna þeirrar tæknibyltingar sem átt hefur sér stað í prentlistinni, þar sem er offsetprentunin. Segir sig sjálft að skólinn verður að geta boðið nemendum sínum þá kennslu sem er í samræmi við nútímaaðferðir. Þá er till. í fjárlagafrv. til rekstrargjalda Iðnskólans í Reykjavík algjörlega óraunhæf. Þar er gert ráð fyrir 646 þús. kr., en áætlað er að viðhald fasteigna, eingöngu sá liður, verði tæpar 1 millj. Þetta stenst því engan veginn og alveg augljóst að skólinn kemst í þau vandræði sem verður að leysa, ef ekki nú, þá síðar. Forustumenn skólans telja að skólinn þurfi 9 millj. 333 þús. kr. til rekstrargjalda og er sérstök þörf á eflingu bókasafns skólans. Það er einn þátturinn í þeirri breytingu á kennsluháttum sem unnið er að, en alger endurskipulagning skólabókasafnsins hófst í byrjun skólaársins 1974–1975 með það fyrir augum að miða bóka- og gagnaval algerlega við þær iðngreinar sem kenndar eru við skólann. Hér er því um að ræða sérfræðibókasafn sem nauðsynlegt er til kennslunnar og örðugt að ganga að slíkum bókum í öðrum söfnum. Ég tel mig hafa gert mjög hógværa till. með hliðsjón af raunverulegri fjárþörf skólans. Ef till. mínar verða samþ. væri hægt að koma í veg fyrir að uppbygging Iðnskólans stöðvaðist eða svo gott sem. Á þskj. 182 hef ég lagt til að Iðnskólanum í Reykjavík verði veittar 30 millj. kr. til stofnkostnaðar og 4 millj. til annarra rekstrargjalda en launagreiðslna. Þá er á sama þskj. till. um hækkun til Öskjuhlíðarskóla, sem er skóli fyrir þroskahömluð börn. Ég flyt þá till. ásamt hv. þm. Helga F. Seljan. Ríkið tók við þessum skóla af Reykjavíkurborg og skólinn, sem áður var ætlaður vangefnum nemendum úr Reykjavík einvörðungu, verður nú skóli fyrir allt landið. Í skólanum eru nú flest börnin úr Reykjavík, en líklega um 25 börn utan af landi. Þarna hefur verið gert ráð fyrir 200 nemenda skóla: en þar eru í vetur 115 nemendur. Þessir 85 nemendur, sem eftir eru, er reiknað með að komi utan af landi þar sem ekki er möguleiki á að veita þeim þá aðhlynningu, sem þeir þurfa, og þá kennslu, sem er nauðsynlegt að þeir fái. Engir möguleikar eru á að taka þá inn í skólann fyrr en annar áfangi hefur verið reistur, en vitað er um fjölda barna í öllum landsfjórðungum sem þurfa á þessari hjálp að halda, en komast ekki inn. Til að reisa þennan annan áfanga eru ætlaðar í fjárlagafrv. 4 millj. 760 þús., en ljóst er að það kemur að litlu gagni og hætta er á stöðvum í ár ef framlag hækkar ekki. Við gerum því till. um að framlag þetta hækki upp í 20 millj. kr. Þriðja brtt. mín varðar hækkun á framlagi til Arnarholts, og legg ég til að framlagið hækki um 17 millj. kr. eða úr 20 millj. upp í 37 millj. Svo sem kunnugt er er Arnarholt rekið sem útibú frá geðdeild Borgarspítalans og aðallega ætlað langtímasjúklingum. Þar eru húsakynni mjög léleg, enda alls ekkí ætluð sjúklingum í upphafi, heldur reist sem útihús þegar áður var bú í Arnarholti. Ekki þarf mörgum orðum um að fara hve brýnt er að lokið verði við þá byggingu sem nú er að rísa. Ætlunin er að smíði hússins verði lokið á miðju næsta ári. Ef svo á að verða er ljóst að ekki má skera niður hluta ríkisins til byggingarinnar. Borgarstjóri Reykjavíkur gerir svofellda grein fyrir þessu máli í bréfi til þm. Reykjavíkur, með leyfi hæstv. forseta : „Samningur milli ríkis og borgar um byggingu annars áfanga við sjúkrahúsið í Arnarholti gerði ráð fyrir kostnaðarhluta ríkissjóðs samtals 66 millj. kr. og skyldu 12 millj. kr. koma til greiðslu á árinu 1976, þó með fyrirvara um að samningsaðilar mundu stuðla að því að framlög ríkissjóðs frá og með árinu 1975 hækkuðu í samræmi við raunverulega hækkun kostnaðar við bygginguna. Kostnaðaráætlun var miðuð við byggingarvísítölu 689 stig, en nú er vísitalan 1986 stig. Þykir einnig sýnt að kostnaðaráætlunin muni hækka verulega, þannig að hlutur ríkissjóðs, þ. e. a. s. 85% frá 1. jan. 1974, en 60% af áður áföllnum kostnaði, verður væntanlega um 127.5 millj. kr. miðað við núverandi verðlag. Til þess að eftirstöðvar af framlagi ríkissjóðs verði að fullu greiddar á árinu 1978, eins og samningurinn gerir ráð fyrir, þyrfti því árleg fjárveiting 1976–1978 að ákveðast um 37 millj. kr.“ Ég hef í samræmi við þetta, eins og ég áður sagði, gert till. um að framlagið til Arnarholts hækki um 17 millj., úr 20 upp í 37 millj. Í fjórða lagi legg ég til að framlag til Jafnlaunaráðs verði hækkað úr 530 þús. í 1400 þús. kr. Jafnlaunaráð var sett á stofn 1973 en hefur í rauninni ekki enn fengið þá starfsaðstöðu sem það þarf á að halda til að geta fullnægt því hlutverki sem því er ætlað að gegna skv. lögum. Málin, sem Jafnlaunaráði berast, eru mjög tímafrek, og það var raunar vitað þegar lögin voru sett að ráðið þyrfti að hafa fastan starfsmann. Mér er kunnugt um að ráðið hefur farið þess á leit við félmrh. að það fái bæði starfsmann og fastan samastað. Sú hækkun, sem ég legg til, er fyrst og fremst ætluð til þessara nota. Þá vil ég minna á að ráðinu eru ætluð fleiri verkefni skv. lögum en að sinna einstökum málum. Því er m. a. ætlað að takast á hendur rannsóknir er varða launamisrétti en ráðið hefur hingað til ekki getað annað slíkum verkefnum sakir fjárskorts, en ráðsmenn ent nú með áætlun um visst verkefni, og því er mjög brýnt að framlag til Jafnlaunaráðs verði hækkað. Á þessu ári hefur ráðið til ráðstöfunar 634 þús. kr. Framlag í fjárlagafrv. þessa árs er hins vegar aðeins 590 þús. kr. Til þess að halda raungildi hefði framlag til næsta árs þurft að vera tæplega 900 þús. og ekki nema eðlilegt að það hækki meira en rétt til að halda raungildi sínu. Að síðustu, herra forseti, hef ég lagt til að Kvennasögusafn Íslands fái fjárveitingu frá Alþ. að upphæð 500 þús. kr. Kvennasögusafn Íslands er heimildarsafn til sögu íslenskra kvenna. Það var stofnað 1. jan. 1975 og á sér hliðstæðu í nágrannalöndunum og er tilgangur sá að stuðla að því að rannsaka sögu kvenna. Sums staðar á Norðurlöndum er þetta orðinn sjálfsagður þáttur í háskólabókasöfnum eða þjóðarbókhlöðum og er ýmist í sérstökum deildum eða á hendi sérstaks bókavarðar. T. d. í Svíþjóð og Danmörku er þessi starfsemi kostuð af opinberu fé. Þetta er þáttur í hinni nýju kvennahreyfingu og mikilvægur þáttur í því sem sumir hafa nefnt vitundarvakningu. Tilgangurinn er kannske fyrst og fremst sá að færa sagnfræðina í rétt horf, fylla í þær eyður sem sagnfræðingar og mannkynsfræðarar hafa vanrækt og þar með viðurkenna að kvenfólk eigi sér sögu og hafi komið við sögu. Kvennasögusafn Íslands er sjálfseignarstofnun. Þetta er framtak þriggja kvenna: Önnu Sigurðardóttur, Elsu Míu Einarsdóttur og Svanlaugar Baldursdóttur, sem hafa allar til að bera þá þekkingu og þann dugnað sem þarf til að stofna og reka slíkt safn, en safnið er rekið í heimahúsi og bókakaup og önnur starfsemi, sem safninu tilheyrir, er vissulega kostnaðarsöm. En ég vil geta þess, að margir sækja safnið heim, m. a. námsmenn við Háskóla Íslands sem leitað hafa til safnsins vegna náms síns. Ég tel, að safnið hafi þegar á þessu fyrsta ári sannað gildi sitt, og legg til. að því verði veittar 500 þús. kr. til rekstrar.



Herra forseti. Ég kveð mér ekki hljóðs til þess að ræða almennt um fjárlagafrv. þó að ég muni minnast á einstaka þætti þess, heldur fyrst og fremst til að ræða um það mikla tjón sem varð vegna fárviðris á Suðureyri við Súgandafjörð um síðustu helgi, því að mér sýnist ljóst að athuguðu máli að hér þurfi fjárveitingavaldið að koma til og bæta það tjón. Ég veit að þm. allir hafa fylgst með þessu. Tugmilljónatjón varð þar nóttina 13.–14. þ. m. Tvær bryggjur, sem notaðar hafa verið til löndunar úr trillum, gersamlega eyðilögðust. Ný þekja á hafnargarði lyftist um 20–30 cm og er sprungin og illa farin. Allt laust, eins og dælur og fleira, skúrar og annað sem á hafnarbakkanum stóð, er horfið út í veður og vind. Auk þess er líklegt að renna sú, sem liggur inn í höfnina og nauðsynleg er til þess að togari staðarins komist þangað, hafi fyllst að einhverju leyti með efni, sem hafrót hefur rutt þar til, og þurfi að lagfæra það. Auk þessa tjóns á hafnarmannvirkjum hefur orðið mjög mikið tjón á vegi út í svonefndan Staðardal, þannig að hann mun vart fær, og hefur grafist þar undan vatnsleiðslu. Vegur þessi er að nokkru leyti sprengdur inn í berg og að nokkru leyti hlaðinn með grjóti fram í sjó. Og þá er ótalið mikið tjón sem varð á persónulegum eignum manna og eignum sveitarfélagsins, m. a. stórri áhaldageymslu. Í athugun er hvernig megi bæta þetta, og menn litu að sjálfsögðu fyrst til Viðlagatryggingarinnar okkar nýju, en í ljós kemur að þar er svo um hnútana búið að ekki er bætt tjón sem verður vegna roks, en þetta mun falla undir það. Að öllum líkindum mun Bjargráðasjóður verða að hlaupa eitthvað undir bagga, en þar er lítið fjármagn og takmarkað hvað hann getur gert. Ég þykist einnig viss um að Byggðasjóður muni vera reiðubúinn til þess að aðstoða við að bæta tjón það sem orðið hefur á mannvirkjum sem ég lýsti áðan, en hins vegar sýnist mér ljóst að ríkissjóður eða einhver sjóður ríkisins verður að hlaupa undir bagga í sambandi við hin opinberu mannvirki, eins og höfnina og veginn. Sérstaklega er tjón það, sem orðið hefur á höfninni, ákaflega illt. Togarinn kemst ekki þangað inn til löndunar og verður að liggja úti við Brjót sem er alllangt í burtu. Er mikið óhagræði sem þessu fylgir. Að sjálfsögðu eru slíkum stað allar bjargir bannaðar ef hafnarmannvirkin eru ekki í sæmilegu lagi. Nú er hins vegar svo ástatt með Hafnabótasjóð, að þar er enginn eyrir til og mér er tjáð að nauðsynlegt muni reynast að útvega sjóðnum lánsfé ef hann á að geta bætt það tjón sem hér um ræðir, Ég hef ekki öruggar tölur að sjálfsögðu um þetta tjón. Hafa verið kvaddir til matsmenn sem munu skoða það í heild sinni, og einnig hefur verið haft samband við vita- og hafnamálastjóra, sem að sjálfsögðu er skylt að senda þangað hið fyrsta mann á staðinn og meta þetta tjón og gera sér grein fyrir hvernig það verður bætt. Einnig hefur verið haft samband við vegamálaskrifstofuna og er þegar maður frá henni búinn að koma á staðinn. Með tilliti til þessa leyfi ég mér að flytja brtt. við 6. gr. frv. til fjárl., heimildagr. Það er brtt. við frv. til fjárlaga fyrir árið 1976. Við 6. gr. bætist nýr liður, svo hljóðandi: „Ríkissjóði er heimilt að tryggja Hafnabótasjóði fé með lántöku til þess að bæta tjón það sem varð vegna fárviðris á hafnarmannvirkjum á Suðureyri við Súgandafjörð 13.–14. des. s. l.“ Till. þessi er of seint fram komin og að auki skrifleg, og verð ég að biðja hæstv. forseta að leita afbrigða til þess að hún megi koma fyrir. Ég hef í þessa till. aðeins tekið heimild til þess að bæta tjón það sem höfnin hefur orðið fyrir, vegna þess að ég tel að finna megi aðra sjóði, aðra aðila sem hlaupa muni undir bagga við bætur á öðru tjóni, þ. e. a. s. Vegagerðina í sambandi við veginn og Byggðasjóð og aðra sjóði í landinu í sambandi við persónulegar eignir. Auk þess hygg ég að þær séu að öllum líkindum fremur sæmilega tryggðar en höfnin, sem ég þykist viss um að er svo ekki. Ég vil gjarnan geta þess, að ég mun draga þessa till. til baka til 3. umr., því að ég þykist viss um að hv. fjvn. mun líta á þetta mál af velvilja. Ég legg þessa till. fyrst og fremst fram til þess að minna á þetta mál og tryggja að það verði skoðað fyrir 3. umr. Ég vil jafnframt leyfa mér að segja örfá orð um fáein atriði fjárlagafrv. Ég tek undir það, sem kom fram hjá hv. frsm. fjvn. og komið er fram hjá hæstv. fjmrh. og raunar fleirum, að mjög nauðsynlegt er að sýna aðhald í afgreiðslu fjárlagafrv. að þessu sinni. Ég tek hins vegar ekki undir það sem gjarnan er kallað á götuhornum, að fjárlagaafgreiðsla síðasta Alþ. hafi verið mjög óábyrg og sökin sé fyrst og fremst Alþingis. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég tel ekki óeðlilegt þótt fjárlagafrv. hækki um 5–6% í meðferð Alþ. Það er satt að segja ekki mikið svigrúm fyrir alþm. þótt slík hækkun verði, og ég vil vekja athygli á því að síðasta fjárlagafrv. breyttist öllu fremur vegna ýmiss konar endurmats á alls konar áætlunum og kostnaðarliðum sem þar komu fram, og ég get einnig vakið athygli á því að frv. fór ekki síður úr skorðum vegna nauðsynlegra efnahagsráðstafana sem fylgdu í kjölfarið, eftir að frv. var samþ., eins og lækkun skatta, sem kostaði ríkissjóðinn 2 milljarða, og auknar niðurgreiðslur sem námu 600 þús., ef ég man rétt. Einnig mætti nefna gengisfellingu sem kostaði ríkissjóð mikið fé. Mér sýnist að meðferð fjárlagafrv. nú sé að ýmsu leyti dálítið varhugaverð, þótt ég taki undir það að afgreiða ber fjárlög hallalaus. Mér sýnist, að efnahagsástand í okkar landi sé slíkt að ekki megi þar taka áhættu af fjárlögum sem afgreidd eru með halla, og undirstrika það því enn, að í þessu sambandi þarf að gæta aðhalds. Hins vegar má tryggja hallalaus fjárlög á tvo vegu: annars vegar með því að skera svo niður að útgjöld verði ekki meiri en tekjur og hins vegar með því að auka tekjur þannig að tekjur yrði nægilegar til þess að standa undir nauðsynlegum útgjöldum. Ég held að nú beri að fara þessar báðar leiðir. Ég vil alls ekki útiloka þá leið að auka tekjur ríkissjóðs jafnvel með auknum sköttum og öðrum álögum til þess að mæta ýmsum nauðsynjaútgjöldum sem ríkisvaldið hefur tekið á sínar herðar á undanförnum árum og illt og erfitt er að hlaupa frá. Ég óttast einnig að við afgreiðslu á sumum liðum fjárlaga sé tjaldað til einnar nætur og þar eigi eftir að koma í ljós erfiðleikar á fjárlagaárinu sem ekki verða þá brúaðir á annan máta en með einhverjum bráðabirgðaúrræðum, með útvegun fjármagns eftir öðrum leiðum, og sýnist mér þá sparnaðurinn til lítils og afgreiðsla á slíkum málum raunar óraunhæf ef þessi verður reyndin. Ég ætla aðeins að nefna 2–3 liði sem ég þekki einna gerst. Í brtt., sem meiri hl. leggur nú fram, er gert ráð fyrir 3 millj. kr. til ylræktarrannsókna. Ég vil þakka það. Mér sýnist að þar komi fram viðurkenning á því að þessar rannsóknir eigi að stunda og verkefnið sé þess virði. Staðreyndin er hins vegar sú, að þetta fjármagn hrekkur hvergi til. Það er, eins og stundum er sagt, hvergi nægilegt til þess að koma þessum rannsóknum yfir þröskuldinn. Svo vill til að þetta rannsóknarverkefni er samningsbundið við Sameinuðu þjóðirnar. Fyrir rúmum tveimur árum var með samþykki ríkisstj. gengið frá samningi við Tæknistofnun Sameinuðu þjóðanna um tækniaðstoð tíð okkar íslendinga sem nemur hátt í eina millj. dollara og gerir ráð fyrir verulegu mótframlagi af Íslands hálfu. Í þessu tilfelli er gert ráð fyrir mótframlagi sem nemur 14.7 millj. kr. á þremur árum: 1974, 1975 og 1976. Þessi starfsemi hófst á árinu 1974 og hefur staðið í tvö ár. Nokkur dráttur hefur orðið vegna þess að það fjármagn, sem við ætlum að leggja til þessari rannsókn, hefur ekki fengist. En það hefur ekki komið að verulegu tjóni því að aðstoð Sameinuðu þjóðanna hefur einnig dregist, og má segja að það hafi haldist í hendur. Nú er hins vegar svo komið að sú aðstoð, sem Sameinuðu þjóðirnar lofa, er komin eða er að koma, og þá er okkur að sjálfsögðu mjög brýnt að standa við okker hlut. Til þessara rannsókna hafa runnið til þessa dags um 4 millj. Nú hefur kostnaðaráætlun verið endurskoðuð mjög ítarlega og kemur þá í ljós að á árinu 1.976 þarf að verja til þessara rannsókna samtals 8.8 millj. kr. Að öllum líkindum mun starfsemin dragast eitthvað yfir á árið 1977, en lítillega, en heildarkostnaðurinn mun, ég vil segja þótt einkennilegt sé, líklega ekki fara mikið fram úr þeirri upphæð sem samningsbundin var við Sameinuðu þjóðirnar. Hitt er svo annað mál að að mati þeirra, sem þessar rannsóknir stunda, Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og Garðyrkjuskólans í Hveragerði, eru þessar 8.8 millj. algert lágmark til þess að sinna megi þessum rannsóknum á næsta ári. Sótt var um fjármagn til þessara rannsókna, bæði af Rannsóknastofnun landbúnaðarins og einnig af Rannsóknaráði ríkisins. Umsóknin var skorin niður hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins í 760 þús. kr., ég veit ekki af hverju þær voru skildar þar eftir, og hjá Rannsóknaráði ríkisins um um það bil 3 millj. Nú er gert ráð fyrir að bæta þetta með samtals 3 millj., en eftir því sem okkur sýnist að vandlega athuguðu máli, siðast í morgun, þá verður þessum málum alls ekki sinnt nema með öðrum 3 millj. til viðbótar, þ. e. a. s. 6 millj. samtals, og er þá reiknað með því að skrapa saman allt það fjármagn sem er fyrir hendi til athugunar á nýtingu náttúruauðæfa landsins. Fresta þarf þá athugunum eins og t. d. nýtingu á leir í Búðardal, sem ég hygg að sumum, eins og t. d. hæstv. forseta, muni ekki líka vel að heyra, og fresta öllum störfum lendgrunnsnefndar. Sumu er ekki hægt að fresta, eins og t. d. störfum n. sem vinnur að snjóflóðaathugunum og vinnur samkv. þáltill. sem hér var samþ. En með þessu móti sýnist þeim, sem að þessum rannsóknum vinna, að þó megi standa við okkar hluta af þessum samningi og halda þessari starfsemi áfram. Að öðrum kosti sýnist mér raunar um lítið annað að ræða en tilkynna Sameinuðu þjóðunum að við getum ekki staðið við okkar hluta af þessu verki, og það held ég að mönnum þætti nokkuð illt. Ég ætla að nefna annan þátt, sem ég þekki einnig mjög vel. Það er Byggingarsjóður rannsóknastarfseminnar. Hann hefur í tekjur 20% af Happdrætti háskólans, sem er einkaleyfisgjald það sem happdrættið greiðir til ríkissjóðs. Hins vegar hefur byggingum á Keldnaholti. sem sjóðurinn stendur undir, verið flýtt með því að taka lán til þessara framkvæmda. Þessi lán eru vísitölutryggð, og nú er svo komið að tekjurnar hrökkva ekki til að greiða þessi lán þótt þau hafi staðið í allmörg ár, og sjóðurinn er kominn í 12.5 millj. kr. vanskil við Ríkisábyrgðasjóð og skuldin safnar 2% vöxtum á mánuði. Þetta er náttúrlega ekki góður búskapur, og ég held að það verði bara að horfast í augu við slíka staðreynd og greiða þessa vanskilaskuld. Ég held að það sé engum til góða að þetta renni úr einum vasa ríkissjóðs í hinn. Auk þess vil ég geta þess sem hefur vakið mikla undrun manna á Keldnaholti, sérstaklega hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Þar er bygging, sem hefur orðið fyrir ákaflega miklu tjóni af vatnsskemmdum. Hún er byggð með þeim hætti að notað er ál og gler og þess háttar hlutir sem ekki er hægt að nota í íslensku veðurfari. En sú vitleysa var gerð þegar þessi bygging var reist fyrir 10 árum rúmum, þá var þetta talin lausn á okkar byggingarháttum. Niðurstaðan hefur orðið sú, að þarna hriplekur allt í minnstu veðrum, og þrátt fyrir alls konar smátilfæringar til að lagfæra þetta hefur það aldrei enst nema stutta stund vegna þeirrar miklu þenslu, sem er í slíkum álvegg, og þeirrar sveigju, sem hann hlýtur af stormálagi. Því hefur verið ákveðið að ekki sé um annað að ræða en gera meiri háttar lagfæringu og breytingu sem var áætluð s. l. vor að kosta 8 millj. kr. Menn kunna e. t. v. að segja: Hvers konar vitleysa er að leggja í slíka byggingarhætti? Ég get tekið undir það. En e. t. v. er svarið það, að við höfum þráast við í fjölmörg ár að veita fjármagn til rannsókna á nýjum byggingaraðferðum hér á landi og það er ákaflega lítið gert enn. Við byggjum hér úr nýjum efnum sem eru flutt inn erlendis frá, án þess að nokkuð sé athugað hvort það hentar íslenskum aðstæðum. Þó hefur Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins ár eftir ár bent á ákaflega mikið tjón sem íslenskur þjóðarbúskapur hefur orðið fyrir af þessum sökum. Við byggjum flöt þök og notum þar efni á sem hvergi hafa verið notuð við svipaðar aðstæður, og ég gæti lesið lista, sem kvöldið mundi ekki nægja til að ljúka, yfir þær sorglegu staðreyndir. Og þarna er aðeins eitt dæmi um það. Það gleyptu allir við þessu þegar það kom á markaðinn. Sem betur fer eru menn hættir að nota það nú að mestu eða a. m. k. nota það ekki á þann hátt sem var gert þá, álveggi og gler á milli. En svo að menn heyri hvernig ástandið er, - það er ekki fallegt, - þá ætla ég að lesa úr stuttri skýrslu frá forstjóra stofnunarinnar. „Húsið liggur allt undir skemmdum. Í vatnsveðrum flóir vatn um alla bygginguna og eyðileggur gólfin, hripar niður úr loftunum ofan á rannsóknartæki, skýrslur og rit. Í síðasta veðri voru skjöl á skrifborði mínu rennblaut. Má búast við því, ef ekki verður að gert, að gluggakarmar fari að losna, rúður að brotna frekar, en margar eru þegar ónýtar. Ef ekki verður hafist handa á næsta ári gæti tjónið skipt tugum millj. kr.“ Þetta er náttúrlega ljót lýsing, hún er alveg hroðaleg, og ég verð að segja fyrir mitt leyti, - ég hef komið þarna upp eftir og séð vatnssugurnar að verki, - að ég get bókstaflega ekki setið hér í þessu húsi án þess að láta hv. alþm. taka ábyrgð á því hvort svo eigi að fara sem forstjórinn lýsir og ég veit að er rétt. Þarna getur orðið tugmilljónatjón eða a. m. k. tugurinn fyllst. Ég vil því eindregið beina því til hv. fjvn. að hún skoði þetta mál. Hún hefur fengið þetta bréf frá forstjóra Rannsóknastofnunar landbúnaðarins. Ég ætla enga brtt. að flytja nú. Ég ætla að bíða og sjá hvort ennin hreyfing verður á þessu máli fyrir 3. umr. Ég vil svo nefna í örstuttu máli nokkra aðra liði sem ég hef sannarlega áhyggjur af. Ég hef áhyggjur af fjárveitingum til félagsstarfsemi eins og t. d. ungmennafélaganna. Þeirra þáttur er ákaflega mikilvægur fyrir uppeldi ungs fólks í þessu landi, en þau í gífurlegum fjárþrengingum núna. Ég vil eindregið skora á fjvn. að athuga þau mál af velvilja og ég vona að því megi treysta. Ég vil einnig vekja athygli á hlutum eins og t. d. flóabátunum og sjúkrafluginu sem í þessu fjárlagafrv. fær ekki einu sinni krónuhækkun, heldur 5% lækkun. Þó vitum við mætavel að flestir þessara báta verða ekki reknir út árið. Það er alveg útilokað mál. Það vita allir. Allur kostnaður við rekstur þeirra hefur hækkað um 40–50%, og það er alveg ljóst að á miðju ári hljóta þessir bátar að koma til ríkissjóðs og leita eftir aðstoð, og þá verður að ákveða hvort eigi að leggja niður þennan rekstur eða útvega fjármagn eftir öðrum leiðum, sem er ekkert betra en að gera ráð fyrir því nú á fjárlögum og raunar miklu verra. Ég hef skoðað vandlega reikninga eins slíks báts sem sinnir mjög mikilvægri þjónustu um Djúpið og reyndar viðar vestur á fjörðum. Þeir hafa farið í gegnum endurskoðun, þessir reikningar, hjá Skipaútgerð ríkisins og eru fullkomlega viðurkenndir þar. Það getur vel verið að spara megi einhvers staðar nokkrar krónur, og ég veit að það er reynt. En ég get ekki komið auga á neina liði sem þar ríða baggamuninn. Ég get einnig bent á hin litlu flugfélög, sem sinna ómetanlegri þjónustu víða úti um landið, svo mikilli að fæstir, sem ekki þekkja til af eigin raun, gera sér grein fyrir því, - flugfélög sem flytja sjúklinga á milli staða þegar allt er lokað eða lækna á milli staða. T. d. var ég að tala nú síðast í kvöld við flugmann af Vestfjörðum sem var að koma í dag frá flugi með lækni frá Ísafirði. Þessir aðilar hafa notið styrkja af sjúkraflugframlagi. Það hækkar ekkert, en rekstrarkostnaður þessara litlu flugfélaga hefur hækkað mjög mikið. Mér er kunnugt um að þessi maður, flugmaður á Vestfjörðum, hefur ekki getað tekið úr rekstri nægilegt fé til að sjá sér og fjölskyldu sinni farborða í ár. Og það er alveg ljóst að hann hættir upp úr áramótunum ef engin breyting verður. Það getur ekki hjá því farið. Maðurinn getur ekki haldið þannig áfram að safna skuldum, ef hann fengi að safna skuldum. Þannig mun verða um fleiri, nema þá náttúrlega þá stóru, eins og Flugleiðir og aðra sem hafa hlotið ríkisábyrgð sem nemur 120 þús. kr. á hvern íbúa í landinu. Þarna er dálítið ójafnt skipt. Fleira gæti ég nefnt. En ég ætla að láta þetta nægja. Ég nefni þetta fyrst og fremst til þess að vara við svona meðferð á þessum málum. Ég held, eins og ég segi, að menn verði þá bara að gera það upp við sig strax hvort þessir þættir eiga niður að leggjast. Ég vil þakka eina till. sem fram er komin frá meiri hl. Það er fjármagn til áframhaldandi athugunar á súrnun andrúmslofts. Þetta er mjög merk athugun og gerð í nánu sambandi og samráði við nágrannaþjóðir okkar. Lögð var mikil áhersla á að henni mætti halda áfram. Hún hefur fengið hljómgrunn hjá fjvn. og það vil ég þakka. Ég geri mér grein fyrir því, að vandinn er ákaflega mikill og okkur er brýn skylda á herðum að ganga vandlega frá fjárlagafrv., draga eins og mest má vera úr þenslunni. Þó vil ég leggja áherslu á það, eins og allir þm. sem ég hef heyrt hafa lýst yfir, að tryggja að samdráttur sá leiði ekki til atvinnuleysis. Við þurfum að reyna að rata hinn gullna meðalveg. Ég veit, að hann er vandrataður, og ég fyrir mitt leyti vil standa að heilbrigðri afgreiðslu fjárl. Ég endurtek að það er þó nauðsynlegt að afgreiða fjárl. af fullri ábyrgð, en einnig er nauðsynlegt að sýna ábyrgð með tilliti til hinna ýmsu rekstrarþátta. Forseti. Ég leyfi mér að leggja fram þessa till.



Herra forseti. Ég mun ekki taka hér til umr. fjárlagafrv. almennt eða þá stefnu, sem í því felst. Það hefur fulltrúi Alþb. í fjvn., hv. þm. Geir Gunnarsson, þegar gert, og ég hef þar ekki mörgu við að bæta sem ekki getur beðið betri tíma. Ég mun hins vegar ræða hér í örfáum orðum um nokkur mikilvæg mál sem ég hef leyft mér að flytja í tillöguformi. Stærsta till., sem ég vil hér mæla fyrir, fjallar um eflingu landhelgisgæslunnar, og sú till. skýrir sig í raun og veru sjálf. Við umr., sem fram fóru ekki alls fyrir löngu vegna samninga við vestur-þjóðverja um undanþágur til handa veiðiskipum þeirra til veiða innan landhelginnar, stóð hver þm. af öðrum upp úr hópi stjórnarliða og hélt því fram að við yrðum að semja við vestur-þjóðverja vegna þess að við yrðum að geta einbeitt okkur að bretum, við gætum ekki átt í höggi við tvo andstæðinga á sama tíma og værum því til neyddir, þótt menn viðurkenndu jafnframt að samningurinn væri vondur. Það er almennt viðurkennt að árangur af fyrri aðgerðum landhelgisgæslunnar gagnvart veiðum vestur-þjóðverja hér við land var góður. Landhelgisgæslan klippti á togvíra eftir því sem tækifæri gáfust til, og staðreyndin varð sú, að þegar á leið fóru vestur-þjóðverjar að varast klippingarnar og reyndu í hvert sinn sem varðskip nálgaðist að draga inn vörpuna og flýja í burt. Af þessum sökum fór veiði þeirra jafnt og þétt minnkandi, eins og glöggt sést á þeim tölum sem komið hafa fram um veiðar þeirra hér við land, en þeir munu hafa veitt um 93 þús. tonn 1973, 68 þús. tonn 1974, og áætlað hefur verið af þeim sjálfum að þeir veiði ekki nema um 40 þús. tonn á þessu ári. Það er að sjálfsögðu augljóst að stríðið við breta gat ekki öllu breytt. Við höfum haft 5–6 skip til gæslustarfa og þar af hafa oft verið eitt eða tvö skip í landi hverju sinni vegna þess að við höfum ekki haft skiptiáhafnir til þess að gera okkur kleift að halda varðskipunum úti alla daga jafnt. Ef einhverjir hv. þm. telja að við getum raunverulega ekki sinnt okkar landhelgisgæslustörfum af þeim þrótti sem nauðsynlegur er gagnvart báðum þessum ríkjum, vesturþjóðverjum og bretum, þá er að sjálfsögðu ekkert einfaldara og ekkert sjálfsagðara en að við tökum skip á leigu og margföldum afköst þessara skipa við klippingar og aðrar aðgerðir gegn erlendum veiðiþjófum. Miðað við kostnað af rekstri gæsluskipanna við að halda erlendum skipum frá veiðum er að sjálfsögðu augljóst að þau verðmæti, sem í húfi eru, eru margfalt stærri en kostnaðurinn af gæslustörfunum. Ég þarf ekki þar að nefna margar tölur, en læt mér nægja að vísa til umr., sem um þetta fóru fram þegar samningurinn við vestur-þjóðverja var hér til umr. og leyfi mér að fullyrða að hlutföllin milli kostnaðarins og landhelgisgæslu og hins vegar þess taps, sem þjóðin verður fyrir vegna þessara veiða, hlutföllin þar eru vafalaust minnst fimmföld og sennilega tiföld eða fimmtánföld. Nú eigum við í harðri viðureign við breta og þessi viðureign fer harðnandi. Það fer því ekkert á milli mála að brýn þörf er á því að fjölga skipum í gæslunni, þ. e. a. s. ef við ætlum á annað borð að verja landhelgina. Það hefur einmitt komið skýrt í ljós seinustu dagana hvað varðskip okkar geta gert, jafnvel þótt um sé að ræða af hendi andstæðinganna fjölda skipa, bæði herskipa og dráttarbáta. Það sýnir sig sem sagt að það er hægt að verja landhelgina, það hefur sannast að það er hægt, kannske ekki 100%, en í þeim skilningi að við getum gert erlendum veiðiþjófum veiðarnar mjög erfiðar, mjög dýrar og við getum dregið verulega úr þeim. Spurningin er aðeins um vilja, - viljum við verja landhelgina eða ekki ? Ef við höldum áfram að verja landhelgina gagnvart bretum, þá vitum við að samningurinn við vestur-þjóðverja fellur úr gildi í apríllok, vegna þess að ef við höldum áfram að standa í stríðinu gagnvart bretum kemur ekki bókun 6 til framkvæmda á næstu 5 mánuðum og þá fellur samningurinn við vestur-þjóðverja úr gildi á fyrri hluta næsta árs. Það er því ljóst af báðum þessum ástæðum sem ég hef nú nefnt að það er mjög brýnt að efla flota landhelgisgæslunnar, þ. e. a. s. eins og ég hef margsagt, ef við ætlum að verja landhelgina, - ef ekki, ef ráðamenn ætla að gera samninga við breta síðar í vetur, þá er að sjálfsögðu alveg rétt að samningurinn við vestur-þjóðverja verður áfram í gildi og þá er sjálfsagt ekki þörf á fleiri skipum. Sem sagt, afstaða manna til þeirrar till., sem hér hefur verið borin fram, ræðst af því hvort menn hafa vilja til þess að landhelgin verði varin af ítrasta mætti eða ekki. Í fjárlagafrv. er nú upphæð sem nemur 863 millj. kr. sem ætluð er til Landhelgisgæslunnar. Í þeirri upphæð er innifalinn allur rekstrarkostnaður við flugrekstur og skipaúthald gæslunnar, öll rekstrargjöld, viðhald, framlög í Landhelgissjóð og gjaldfærður stofnkostnaður. Það er hugmynd okkar, sem þessa till. flytjum, hv. þm. Lúðvíks Jósepssonar og mín, að við upptalninguna í fjárlagafrv. sem Landhelgisgæsluna snertir bætist nýr liður, svo hljóðandi: „Rekstrarkostnaður þriggja skipa sem tekin verða á leigu til gæslustarfa 350 millj.“ Ég vil síðan mæla hér fyrir nokkrum öðrum till. sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 186, Í fyrsta lagi eru það fáeinar till. sem snerta skólamál á Norðurlandi vestra. Það er viðurkennd staðreynd og hefur margoft komið fram í skýrslum embættismanna menntmrn. að sveitahéruð á Norðurlandi vestra voru langt á eftir öðrum landshlutum í skólamálum fyrir fáum árum. Nú á seinustu árum hefur verið reynt að bæta úr þessu með mjög miklum byggingarframkvæmdum á mörgum stöðum samtímis, og í tíð vinstri stjórnarinnar jukust fjárveitingar til skólamála í þessu kjördæmi mjög mikið. Fyrir það ber að þakka. Því miður hafa fjárveitingar til þessara mörgu mannvirkja rýrnað allverulega á árunum sem síðan eru liðin, á árunum 1975 og 1976 ef miðað er við framkvæmdakostnað. Þetta hefur hins vegar gerst víðar en í þessu kjördæmi, og hefði ég ekki séð ástæðu til að flytja sérstakar till. sem snerta þetta kjördæmi ef ekki stæði svo á að e. t. v. vegna þessara mörgu mikilvægu framkvæmda eru nokkrar aðrar mikilvægar framkvæmdir í skólamálum þessa kjördæmis sem setið hafa á hakanum ár eftir ár, verið vanræktar ár eftir ár, skildar eftir. Hér er um að ræða einkum þrjár framkvæmdir. Það er í fyrsta lagi skólabygging á Skagaströnd. Það eru mörg ár liðin síðan Alþ. veitti í fyrsta skipti byrjunarfjárveitingu til þeirrar framkvæmdar. Það mun hafa verið fyrst árið 1972, síðan aftur árið 1973 einhver smáupphæð sem hét byrjunarframkvæmd. Í fyrra var veitt 1 millj. sem að sjálfsögðu dugar ekki til eins eða neins og er aðeins til að sýnast. Þá flutti ég brtt., af því að ég taldi að mælirinn væri fullur í fyrra, um það að þessi skólabygging, sem svo lengi hefur setið á hakanum, fengi a. m. k. 3 millj. kr. En á þessu ári fer allt í sama farið enn einu sinni. Það er enn sett 1 millj. til þessarar skólabyggingar, greinilega aðeins til að sýnast. Af þeirri ástæðu hef ég leyft mér að endurtaka þá till. sem ég flutti hér í fyrra. Þetta er nákvæmlega sama till. sem ég flyt hér aftur um það að 3 millj. kr. fari til þessarar skólabyggingar. Það er hart að þurfa að flytja sömu till. svona ár eftir ár, en hjá því verður ekki komist. Önnur framkvæmd, sem ég vil nefna hér, er sundlaugarbygging á Hvammstanga. Þessi framkvæmd hefur verið í undirbúningi einnig í mörg ár. Fyrir tveimur árum var veitt byrjunarfjárveiting til þessarar framkvæmdar, og þess vegna hélt ég að eins og títt væri og algengast um slík mál kæmi nokkur fjárveiting í næsta sinn, þ. e. a. s. í fyrra, til þessa verks. En svo gerðist það óvenjulega í fyrra, að fjárveitingin féll með öllu niður og framkvæmdin var búin að fá byrjunarfjárveitingu. Hún fékk enga fjárveitingu í fyrra. Ég flutti þá till. um þetta mál og hún var felld. Nú geri ég ekki annað en að endurflytja þessa till. aftur. Ég tel að þessi staður sé búinn að bíða allt of lengi eftir því að fá þessa nauðsynlegu framkvæmd sem kostar ekki ýkjamikið fé. Það er gert ráð fyrir að framkvæmdin muni ekki verða nema upp á 4–5 millj. Þriðja skólabyggingin, sem ég vil koma á framfæri, er bygging skóla í Haganeshreppi. Það er skóli á Sólgörðum í Fljótum, og það vill svo einkennilega til að það stendur nákvæmlega eins á með þessa skólabyggingu og hinar tvær sem ég hef nefnt. Það er búið að tala um þessa skólabyggingu í mörg ár, og menntmrn. er búið að gera till. til fjvn. í mörg ár um að þessi skólabygging verði tekin inn á fjárlög. En í fjárlögum stendur ævinlega 300 þús. kr. byrjunarfjárveiting. Það er það lengsta sem þessir ágætu skólamenn í Fljótum komast með fjvn. Það mun hafa verið í fyrsta sinn á árinn 1973 sem slík fjárveiting var veitt. Síðan var hún endurtekin í fyrra og er nú enn endurtekin. Samt sem áður stendur svo á að hér er um að ræða skóla sem er mjög illa aðþrengdur hvað pláss snertir, bæði fyrir kennslu og fyrir starfsmenn, og í fyrra var þessi framkvæmd meðal þess sem menntmrn. lagði sérstaka áherslu á að þyrfti að hafa forgang og gerði þá till. um að fengi 9.2 millj. En eins og ég hef sagt, þá situr enn einu sinni allt við það sama og ekkert útlit fyrir annað en að svo verði út þennan áratug með sama áframhaldi. Það er hjakkað í sama farinu ár eftir ár án þess að nokkuð bætist við. Ég hef leyft mér að flytja einnig í þessu tilviki nákvæmlega sömu till. og ég flutti hér í fyrra, um 3 millj. til þessarar skólabyggingar. Ég vil svo næst snúa mér að sjúkrahúsmálum. Mér er alveg ljóst eins og fleiri hv. þm. að ætlunin er að spara í útgjöldum ríkisins, og það er ekki sérlega vinsælt að menn séu að koma hér með sérmál sinna kjördæma og ota þeim fram. En ég verð bara að benda ósköp einfaldlega á það, að oft hefur verið smátt skammtað til heilbrigðismála á Norðurlandi vestra, en áreiðanlega aldrei smærra en í þetta sinn. Ég kvartaði sáran yfir því við afgreiðslu fjárlaga fyrir einu ári að fjárveitingar til sjúkrahúsmála og heilbrigðismála á Norðurlandi vestra næmu aðeins 5% af heildarframlögum til sjúkrahúsmála á öllu landinu. En þessi prósentutala hefur nú lækkað í 4%. Og ég vil aðeins benda á það, án þess að ég sé á nokkurn hátt að sjá ofsjónum yfir þeim upphæðum sem renna til annarra kjördæma, að yfirleitt fá önnur kjördæmi langt yfir 100 millj. til sjúkrahúsmála og heilbrigðismála. Ég nefni bara Vestfirði með 132 millj., Norðurland eystra 128 millj., Austurland 104 millj., Suðurland 112 millj. Ég er sannarlega ekki að sjá ofsjónum yfir þessum upphæðum, en ég vil leyfa mér að benda á að það er alveg fráleitt að ætla þá að skammta Norðurlandi vestra 27 milli. Það er 5 sinnum minna en rennur til annarra kjördæma, og er þó fullkomlega ljóst að verkefnin eru ekki minni í þessu kjördæmi en annars staðar. Mér er þetta að sjálfsögðu alveg óskiljanlegt. Ég skil ekki hvers konar sanngirni eða réttlæti þetta er. Það, sem hér er um að ræða, eru heilsugæslustöðvarnar í kjördæminu. Þær eru 4 og það stendur til að byggja þær allar upp. Það eru tvær, sem eru lengst komnar í undirbúningi og því eðlilegast að einbeita sér að þeim, og það hef ég gert í mínum tillöguflutningi. Það eru Blönduós og Sauðárkrókur. En ég vil minna hins vegar á að bæði Siglufjörður og Hvammstangi standa þannig að vígi að nauðsynlegt er að þar verði um að ræða nokkrar nýframkvæmdir á næstu árum. En það vill svo til varðandi þessar heilsugæslustöðvar, sem ég ætla nú að víkja að, annars vegar á Blönduósi og hins vegar á Sauðárkróki, að það verður það nákvæmlega sama gert um þær eins og skólana sem ég var að nefna. Það er búið að veita byrjunarfjárveitingar til þessara heilsugæslustöðva í mörg ár, en þessar byrjunarfjárveitingar eru svo smáar að þær verða aldrei til neins. Og þó að þessar heilsugæslustöðvar hafi báðar verið í undirbúningi þegar á árinu 1973 og stöðugt verið að herja á stjórnvöld að ýta þessum málum fram, þá er það enn svo að þessar framkvæmdir báðar eru enn á pappírnum og enn hefur enginn grunnur verið grafinn, hvað þá meir. Árið 1973 voru þessi mál sem sagt á döfinni, og a. m. k. í fjárlögum fyrir árið 1973 voru fjárveitingar þar upp á 500 þús. til Blönduóss og til Sauðárkróks 700 þús., og í fjárlögum í lok þess árs, fyrir árið 1974, er veitt 1 millj. í hvorn stað, átti að duga fyrir hönnunarkostnaði. Við þm. kjördæmisins létum það gott heita, því að það var sagt þá, fyrir tveim árum, að hönnuninni væri ekki lokið og því þyrfti að athuga þetta mál betur. Síðan leið heilt ár, og þá kemur i ljós að hönnuninni er enn ekki lokið að áliti stjórnarherranna hér syðra og menn telja ekki fært að veita til þessarar framkvæmdar nema 10 millj. kr. í hvorn stað. Ég flutti till. í fyrra um að veittar yrðu 25 millj. í hvorn þessara staða og fannst það fullkomið sanngirnis- og réttlætismál. En það var fellt og þær fjárveitingar, sem veittar voru í fyrra, voru síðan skornar niður í sumar svo stórlega að fjármagn gat að sjálfsögðu ekki nýst til eins eða neins. Þær munu hafa verið skornar niður um 50% hvor um sig. Þegar kemur að fjárveitingum nú í þriðja sinn er enn nákvæmlega sama upp á teningnum. Því er borið við að hönnun og undirbúningi sé enn ekki lokið, mörgum árum eftir að það starf hófst, og enn á að veita þessa sömu sýndarupphæð, 10 millj. kr., í hvorn stað, sem vitað er að nægir ekki einu sinni fyrir hönnunarkostnaði, hvað þá meir. Samkv. áætlunum, sem við þm. kjördæmisins höfum fengið um t. d. heilsugæslustöðina á Sauðárkróki, er þar um að ræða 400 millj. kr. byggingu á verðlagi þessa árs, en hönnunarkostnaðurinn einn mun vera 29 millj. Það er því ljóst að ef frá er dregin hlutdeild heimamanna í þessari byggingu, þá nægir ekki þessi fjárveiting nema fyrir hálfum hönnunarkostnaði, hvað þá meir. Ég tel að vinnubrögð af þessu tagi séu ekkert annað en sýndarmennska. Það á enn að blekkja fólk með því að sýna því einhverjar tölur á blaði til að halda í því voninni. Ég mótmæli svona vinnubrögðum. Þessi vinnubrögð eru meiri hl. Alþ. til skammar. Ég hef leyft mér að flytja hér enn nákvæmlega sömu till. og ég flutti í fyrra um að þessar heilsugæslustöðvar, sem svo lengi eru búnar að bíða og eru í kjördæmi sem fær 1/5 hluta af fjárveitingum til heilbrigðismála í öðrum kjördæmum, - að þessar heilsugæslustöðvar fái a. m. k. 25 millj. hvor um sig, þannig að fjárveiting nægi a. m. k. fyrir hönnunarkostnaðinum og fyrir jarðvegsraski og allra nauðsynlegasta byrjunarkostnaði, kannske fyrir botnplötu, ef eitthvað er reynt að draga við sig að greiða allan hönnunarkostnaðinn þegar í stað. Ég hef flutt, herra forseti, þriðju till. og hún snertir Lagmetisiðjuna Siglósíld. Það vill nú svo einkennilega til með þessa till. eins og allar hinar, sem ég hef nú þegar nefnt, að það er víst nákvæmlega sama till. og ég flutti hér fyrir einu ári, ósköp einfaldlega vegna þess að það dregst ár eftir ár að þessi nýi meiri hl. geti hugsað sér að verða við nauðsynlegustu óskum aðila úti á landsbyggðinni sem ekki ná eyrum þessara háu herra. Ég rökstuddi þessa till. i fyrra, og rökstuðningurinn er einfaldlega sá að þessi verksmiðja, sem byggð var fyrir meira en áratug, lög voru sett um árið 1972 og oft hefur verið rekin með ágætum hætti, stundum með hagnaði, stundum ekki, hefur framleitt mjög mikið oft á tíðum, hún hefur neyðst til að breyta framleiðslukerfi sinu vegna þess síldveiðibanns sem sett hefur verið á undanförnum þremur árum, því að hún var eingöngu gerð til þess að framleiða gaffalbita úr síld. Í þessu skyni veitti vinstri stjórnin á sínum tíma 15 millj. kr., en vegna verðbólgu á tímabilinu reyndist þessi upphæð ekki nægileg. Framkvæmdirnar námu um 25 millj. kr., og þá er eingöngu átt við framkvæmdir í sambandi við þessar endurbætur, en auk þess var um að ræða ýmsar framkvæmdir og viðhald á húsinu, sem verksmiðjan stendur i, sem ekki þoldu bið, þannig að framkvæmdakostnaðurinn mun hafa verið allmiklu hærri en nam þessari upphæð. Af þessum ástæðum hafa þessar 15 millj. alls ekki dugað, m. a. vegna þess að fyrstu 5 millj., sem veittar voru, runnu beint upp i gamla skuld við ríkið og komu þess vegna ekki að gagni í þeim tilgangi sem upphaflega var ráðgert. Þess vegna hefur stjórn Lagmetisiðjunnar farið fram á það nú um langt skeið að fá 10 millj. kr. stofnkostnaðarframlag frá ríkinu til viðbótar, en því miður hefur þessi sjálfsagða krafa ekki náð eyrum þessara háu herra af einhverjum óskiljanlegum ástæðum. Ég verð sem sagt að undirstrika það hér, að mér er óskiljanlegt með öllu af hverju það stafar, þetta sinnuleysi sem ríkisvaldið sýnir þessu fyrirtæki sem að allra dómi á hinn fyllsta rétt á sér og hefur skapað þjóðarbúinu miklar tekjur. Það er sem sagt í annað sinn, á þessu ári, sem stjórn verksmiðjunnar kemur til ríkisvaldsins og biður um að fá 10 millj. kr. fjárveitingu, og þetta er í annað sinn, sem fjvn. virðist ætla að hundsa þessa bón. Nú skyldi maður ekki fullyrða of mikið, því að enn er eftir 3. umr. fjárlaga, og af þeirri ástæðu mun ég aðeins sýna þessa till. við 2. umr. málsins, en síðan draga hana til baka til 3. umr. í þeirri von að fjvn. sjái sóma sinn í því að verða við þessari beiðni. Seinasta till., sem ég flyt við afgreiðslu fjárlaga, er till. um að nýr liður komi inn í framkvæmdalista landbrn. og þar verði um að ræða byggingu grænfóðurverksmiðju á Hólminum i Skagafirði, 15 millj. kr. Forsaga þessa máls er sú, að fyrir allmörgum árum, á árunum 1969–1970, festi Landnám ríkisins kaup á jörðunum Krossanesi, Löngumýri, Lauftúni, öllum í Seyluhreppi í Skagafirði, í þeim tilgangi að þar yrði reist og rekin graskögglaverksmiðja. Land þessara jarða liggur saman og er ákaflega hagkvæmt til jarðyrkju, og það er um 600 hektarar að flatarmáli. Framræslu er lokið á þessu landi, og til viðbótar má nefna að á tveimur þessara jarða, Krossanesi og Lauftúni, eru íbúðarhús sem nota má fyrir starfsfólk, þannig að stofnkostnaður í sambandi við þessa verksmiðju mundi að sama skapi vera minni sem þessum mannvirkjum nemur. Þetta umrædda land liggur norðvestur af Varmahlíð, og á Varmahlíð er jarðhiti góður. Þar hefur borun eftir heitu vatni gefið góðan árangur og vafalaust eru miklar líkur á því að frekari borun gæfi það vatn sem þyrfti til þess að hægt væri að reka þessa grænfóðurverksmiðju fyrst og fremst með notkun jarðhita. Það er nefnilega svo, að þær verksmiðjur, sem fram að þessu hafa verið reistar, eru ekki reknar með jarðhita, eins og mörgum hv. alþm. mun kunnugt. Þær verksmiðjur, sem tilgreindar eru í fjárlögum og fá samtals um 43 millj. kr., til fjárfestingar, þ. e. a. s. Fóðuriðjan í Ólafsdal, Grænfóðurverksmiðjan í Flatey í Austur-Skaftafellssýslu og verksmiðjan í Gunnarsholti, þær eru allar reknar með olíunotkun sem er að sjálfsögðu mjög óhagkvæm, og ber brýna nauðsyn til þess að komið verði upp verksmiðjum sem geti haft hagkvæmari rekstur vegna þess að þær noti jarðhita. Að sjálfsögðu kemur ekki annað til greina en að menn snúi sér nú að Norðurlandinu, vegna þess að þar er engin verksmiðja, en þessar þrjár verksmiðjur, sem ég hef nú nefnt, eru allar á Suðurlandi og Vesturlandi. Ég þarf ekki að orðlengja frekar hve mikla þýðingu það hefur að aukin verði innlend fóðuröflun og minnkaður innflutningur á korni til fóðrunar á búpeningi. En ég undirstrika það, að þetta mál er ekki í sjálfu sér fyrst og fremst flutt vegna þess að verksmiðjan eigi að rísa í því kjördæmi, sem ég er hér fulltrúi fyrir, heldur vegna þess að ég er sannfærður um að þetta mál hefur mikið þjóðhagslegt gildi og ég undrast það að líða skuli fjöldamörg ár svo að ekkert sé gert til þess að undirbúa verksmiðjubyggingu. Eins og ég sagði áðan, eru nú liðin 6 ár síðan undirbúningur þessa máls hófst, og búnaðarsamböndin í Húnavatnssýslu og Skagafirði hafa rekið töluvert mikið á eftir þessu máli. Mér er kunnugt um það, að þegar n. var starfandi fyrir fáeinum árum sem gera átti till. um staðsetningu grænfóðurverksmiðja í landinu, - það var áður en verksmiðjan i Flatey var byggð, - þá var þessi verksmiðja í Skagafirði nefnd númer eitt. Menn töldu sjálfsagt af ýmsum ástæðum að það yrði byrjað á henni. En einhverjar ástæður hafa valdið því að svo hefur ekki orðið, og þetta hefur dregist von úr viti. Ráðist hefur verið í verksmiðjur sem nota olíu en ekki jarðhita. Ég sem sagt tel að við svo búið megi ekki standa og við verðum að knýja það fram að þessi verksmiðja verði að veruleika.



Herra forseti. Frsm. minni hl. fjvn., hv. þm. Geir Gunnarsson, hefur gert svo skýra grein fyrir afstöðu okkar alþb.-manna að ég sé ekki ástæðu til að ræða fjárlagafrv. að þessu sinni efnislega að neinu marki. Hann hefur einnig flett svo rækilega ofan af furðulegri óstjórn ríkisstj. í fjármálum og efnahagsmálum að varla verður um bætt. Aðgerðir ríkisstj. í efnahagsmálum hafa orðið þess valdandi að verðbólga hefur verið meiri hér á landi en nokkru sinni fyrr eða yfir 50% á ársgrundvelli. Þrátt fyrir gífurlega aukna skattlagningu á almenning í landinu hefur ríkissjóður verið rekinn með stórkostlegum halla þrátt fyrir samdrátt í framkvæmdum, en á sama tíma eru fyrirtæki landsins undanþegin tekjuskatti. Viðskiptahallinn við útlönd er meiri en nokkru sinni fyrr, og stórauknar lántökur erlendis slá öll fyrri met margfaldlega og lánin notuð til taumlauss innflutnings, hrein eyðslulán til hagsbóta fyrir innflytjendur og braskara. Síðustu sparnaðarráðstafanir ríkisstj. eru t. d. þær, að til þess að leysa lokafjárþörf norðfirðinga vegna snjóflóða er byrðinni velt af ríkinu yfir á Vestmannaeyjadeild Viðlagasjóðs sem er verr stödd en tóm. Hátt á annað þús. millj. er tekið af þeim sem leita þurfa læknis, kaupa lyf, og er það hörmulegt dæmi um það af hverjum ríkið vill taka peningana, í stað þess að taka þá af þeim sem græða sitt fé af viðskiptum. Sérstaklega vill ríkið spara til félagslegra framkvæmda, t. d. til hafnargerða á landsbyggðinni, skólabygginga, heilsugæslustöðva, og auk þess á að færa sveitarfélögum upphæð til að sinna verkefnum sem þriðjungi hærri upphæð þarf til að leysa. Svona mætti vissulega lengur telja. En ljóst er að til afgreiðslu fjárlaga er ætlaður allt of stuttur tími, fjölmörg verkefni eru eftir, auk þess sem flaustrið er slíkt að ekkert bendir til annars en frv., ef að lögum verður, verði eitt ómerkilegt pappírsgagn áður en langur tími er liðinn. Nú skyldu menn ætla að ég úr stjórnarandstöðunni væri hér kominn til þess að flytja margar till. til breyt. á fjárlagafrv. til hækkunar. En svo er ekki. Ég hef við þessa umr. kosið að flytja 5 litlar, en sjálfsagðar brtt., og það sem meira er, þær eru að því leyti óvenjulegar að þær eru til sparnaðar, allar til lækkunar. Ef menn meina eitthvað með sparnaðartalinu, en hafa það ekki einungis í nösunum, þá gætu þeir auðveldlega samþ. þessar 5 litlu till. Það er þessum till. sameiginlegt að þær fjalla allar um utanríkismál, en till. af öðru tagi mun ég líklega bera fram við 3. umr. Um till. er í sjálfu sér ekki mikið að segja, þær skýra sig sjálfar þótt stuttar séu, en alls mundu sparast við samþykkt þeirra 120 millj. kr. Um fyrstu till. er það að segja, að nú er það ljóst öllum landslýð að hið svokallaða „varnarlið“ er ekki hér til þess að verja íslendinga, ekki einu sinni fyrir ofbeldisárás innan 3 mílna landhelgi sem viðurkennd er af öllum þjóðum heims, nema ef vera skyldi af Heimdalli og ráðh. og SÍS. Þess vegna hefur varnarmáladeild ekkert að gera og ber að leggja hana niður. Ef við þurfum að hafa samband við svokallað „varnarlið“ fyrir NATO á Íslandi dugar til þess einn skrifstofumaður í utanrrn., allt annað er sóun. Um 2. brtt. mína er það að segja, að mér finnst sjálfsagt að hafa nokkra löggæslu af okkar hálfu á Keflavíkurflugvelli eins og á öðru íslensku landi, en þann kostnað, sem tiltekinn er í fjárlögum, álit ég óhóflegan. Þurfi vegna óþarfs og hættulegs „varnarliðs“ að hafa löggæsluna meiri ber liðinu að greiða það sem er umfram hæfilegan kostnað. Þess vegna legg ég til í 2. brtt. minni að kostnaður við ríkislögreglu á Keflavíkurflugvelli verði lækkaður um 30 millj. Um þriðju till., sem er fólgin í því að allur kostnaður við sendiráðið í London verði felldur niður, er það að segja, að eftir innrás breta með ofbeldi á Ísland kemur að sjálfsögðu ekki til greina að halda stjórnmálasambandi við breta. Þess vegna er sendiráðið í Bretlandi óþarft og kostar þess vegna ekkert. Þessa till. mundi yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar samþykkja ef hún væri spurð. Þjóðin vill ekki hafa samband við þá sem ráðast með ofbeldi á fósturjörðina. - Ég vil leyfa mér að biðja hv. utanríkismálasérfræðing SÍS-flokksins að hafa þögn rétt á meðan ég er að ræða þessar till. Ég hélt það væri nægilegt verkefni fyrir þennan hv. þm. að reyna að halda utan um hæstv. ríkisstj. og sjá til þess að a. m. k. einn ráðh. sé hér viðstaddur. En meðan hv. þm. Geir Gunnarsson, aðalmálsvari minni hl. fjvn., talaði hér í dag var enginn ráðh. hér í ráðherrastólum og flestallir úr þingflokki Sjálfstfl. höfðu þá öðrum hnöppum að hneppa.  Um brtt. nr. 4, sem er efnislega um það að kostnaður við sendiráð Íslands í Brüssel verði felldur niður, er ósköp einfaldlega það að segja, að á meðan NATO-herskip hindra okkar flota og koma í veg fyrir eðlilega löggæslu á miðunum og stórskip NATO-þjóðar eru send hingað í þeim eina tilgangi að stórskemma varðskipin og koma þeim vegna eyðileggingar úr gæslunni, þá höfum við ekki mikið að gera í þeim selskap. Ríkisstjórnarflokkarnir kalla þessa menn enn vini sína. En þeir ættu, hæstv. ráðh., að gefa okkur öðrum þm. kost á og raunar þjóðinni allri að fá að sjá orðabókina sem þeir nota, þar sem m. a. orðið óvinur fyrir vinur og ófrelsi sama sem frelsi o. s. frv. Og kemur þá bók Orwells fljótt upp í huga. Eðli málsins samkvæmt er ekki unnt að vera í bandalagi við óvini sína, síst í hernaðarbandalagi. Þess vegna er sendiráðið í Brüssel ekki aðeins óþarft, heldur til hreinnar vanvirðu. Kostnaður þess vegna falli niður. Um 5. till. er það að segja, að ekki getum við að hluta styrkt freigátur hennar hátignar og dráttarbáta dónans og idiótsins Hattersleys með beinu framlagi til NATO. Eru þessar fjárveitingar til árásarmannanna þess vegna sjálffallnar, þ. e. a. s. ef menn leyfa sér þann munað enn, sumir í stjórnarflokkunum hv., að nota heilbrigða skynsemi, ef til er. Ég legg til að þessum brtt. verði að lokinni þessari umr. vísað aftur til fjvn., eins og reglan mun að gera, en auk þess vil ég eindregið mælast til þess við ágætan hæstv. forseta að hann sjái til þess, að vegna þess að till. mínar fjalla eingöngu um utanríkismál verði utanrmn. kölluð saman milli umr. og skili áliti um þær.



Herra forseti. Ég mun flytja hér mjög stutt mál um fjárlagafrv., þó e. t. v. örlítið lengra en við hæfi. Ég get tekið undir með hv. þm. Steingrími Hermannssyni, að ósanngjarnt hafi verið að kenna hv. Alþ. um að fjárlög þessa árs reyndust ekki annað en pappírsgagn. Það var ríkisstj. sem bar ábyrgð á samningu þeirra fjárlaga með lítilli fyrirhyggju og stóð að framkvæmd þeirra af litlum heilindum. Og fjárlagafrv. það, sem hér liggur nú fyrir til umr., er ekki líklegt til þess að verða öllu merkilegra. Ég kem hingað í ræðustól til þess að gera grein fyrir tveimur brtt., sem ég flyt við fjárlagafrv., og raunar þeirri þriðju, auk þess sem ég flyt brtt. ásamt hv. þm. Jónasi Árnasyni. Ég mun byrja á því að gera grein fyrir þeirri tillögu. Það er brtt. við 4. gr. þar sem gert er ráð fyrir því að 285 millj. kr. framlag á fjárlögum til málmblendiverksmiðjunnar falli niður. Eins og fram hefur komið opinberlega, þ. á m. í umr. hér á hv. Alþ., hefur hæstv. ríkisstj. séð sér þann kost vænstan að fresta framkvæmdum við verksmiðjuna miklu á Grundartanga um a. m. k. tvö ár, þessa nýju stoð undir efnahag íslendinga, sem einkum og sér í lagi átti nú að reisa á þegar fiskafli brygðist. Þegar í ljós kæmi að ekki væri hægt að taka miklu meiri björg úr sjó, þá átti þessi stoð að rísa undir fjárhag þjóðarinnar. En vegna þess að nauðsynlegt reyndist að láta sérfræðinga ríkisstj. í verkfræðilegum og hagfræðilegum efnum, sem voru búnir að gera tvær skakkar áætlanir um ágæti þessarar verksmiðju, láta þá nú fara ofan í málið rétt einu sinni, eins og einn hv. þm. orðaði það við umr. hér á dögunum - og ummæli hans vöktu raunar í brjóstum sumra okkar ofurlitla von um að þessir sérfræðingar kæmu kannske ekki upp úr þessu máli aftur, - en vegna þess að það þurfti að láta sérfræðingana fara ofan í málið allt, eins og það var orðað, rétt einu sinni, þá var ákveðið að fresta framkvæmdum við þessa byggingu í a. m. k. tvö ár. Og það er skoðun okkar, flm. þessarar brtt., að ekki sé hæfilegt, fyrst þessum framkvæmdum á að fresta, að verja 285 millj. kr. á biðreikning handa Union Carbide í bili, þar sem ljóst er að fyrir þessa peninga er ærin þörf til annarra og arðgæfari nota. Í beinum tengslum við þessa brtt. okkar Jónasar Árnasonar um að niður falli 285 millj. kr. fjárveiting til mógrafarinnar á Grundartanga ber ég síðan fram till. um 15 millj. kr. fjárveitingu til fjárfestingar í graskögglaverksmiðju í Saltvík í Suður-Þingeyjarsýslu. Hér er um að ræða fyrirhugaða 2500 tonna verksmiðju, - verksmiðju sem framleiðir 2500 tonn af graskögglum á ári, sem ætti að aflétta 75% af kjarnfóðurinnflutningi handa þingeyskum bændum. Heildarkostnaður við verksmiðjuna er áætlaður 210 millj. til þess að hún geti tekið til starfa, eða 75 millj. kr. minna en nú mun vera búið að leggja í jarðrask á Grundartanga í Hvalfirði. Við vekjum athygli á því að samkv. útreikningum sérfræðinga er heykögglaverksmiðja af þeirri stærð, sem fyrirhuguð er í Saltvík, fjórfalt arðbærari en járnblendiverksmiðjan, sem áður var um getið, var talin á meðan því var enn þá trúað af meiri hluta hv. alþm. að hún yrði nokkur máttarstoð. Ég vil víkja síðan að þriðju brtt., eða 2. brtt. á þskj. 181, sem er við 4. gr. fjárlaga, þar sem svo er ráð fyrir gert að líður, sem mælir fyrir um 3 millj. kr. fjárveitingu til Kaupmannasamtakanna vegna hagræðingarstarfsemi, falli niður. Það er skoðun mín að koma megi því til leiðar að kaupmenn reyni þann möguleika að færa eigin kostnað við hagræðingu til frádráttar á skattskýrslu sinni til að vega upp á móti þeim kostnaði sem þeir hafa af því að greiða hagræðingarkostnaðinn sjálfir. Hugsanlegt væri að þær 3 millj., sem hér um ræðir, nægðu til þess að standa straum af heimilisútgjöldum sjúkraflugmannsins sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson sagði okkur frá að sennilega yrði að hætta björgunarstarfi sínu fyrir vestan um áramótin, vegna þess að ríkisstj. ætlar að synja um nauðsynlega hækkun til þess að styrkja sjúkraflugið þar. Vel má vera að þessar 3 millj. nægðu til þess að hægt væri að halda uppi nauðsynlegu öryggisstarfi í öðrum héruðum á Íslandi. En vegna þess að fram kom í ræðu hv. þm. Steingríms Hermannssonar að 3 millj. - nákvæmlega 3 millj. kr. - vantar til þess að hægt sé að standa við skuldbindingar um ylræktarrannsóknir, þá hef ég ákveðið að bera fram brtt. við 4. gr. á þá lund að liðurinn um 3 millj. framlagið til Kaupmannasamtakanna vegna hagræðingarstarfsemi falli niður, en upphæðinni, sem þar er ráð fyrir gert, verði varið til ylræktarrannsókna. Fáist ekki vegna þreytu þm. samþykkt afbrigði um þessa brtt., þá mun ég óska þess að hún verði dregin aftur til 3. umr. Af sömu ástæðum mun ég taka aftur til 3. umr. brtt. við 4. gr. varðandi hagræðingarfé Kaupmannasamtakanna. Svo að ég víki enn í lokin að brtt. okkar hv. þm. Jónasar Arnasonar um niðurfellingu á 285 millj. kr. fjárveitingu til járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði, þá ætla ég að úr þeim sjóði, sem þar fæst til ráðstöfunar, megi finna peninga sem nægi til ýmissa bráðnauðsynlegra, lífsnauðsynlegra framkvæmda á næsta ári sem ella yrðu skornar niður.

Forseti (Gils Guðmundsson) : Í tilefni af hinni skriflegu brtt., sem hv. 5. þm. Norðurl. e. hefur hér lagt fram, vil ég benda á það, að ég hygg að á henni sé formgalli að þar eru tengd saman tvö atriði sem eru eðli máls samkvæmt sitt á hvorum stað í fjárlagafrv.: annars vegar að niður falli 3 millj. til hagræðingarstarfsemi Kaupmannasamtakanna og hins vegar að teknar verði upp 3 millj. til ylræktarrannsókna. Ég vil þess vegna mælast til þess við hv. þm. að hann hagi þessu þannig, að þar sem hann hefur þegar flutt fyrri hluta till., þá flytji hann síðari hlutann við 3. umr., ef hann gæti á það fallist.



Á þetta get ég að sjálfsögðu fallist með glöðu geði og viðurkenni fúslega að fé, sem ná mætti af íslenskum kaupmönnum, væri hægt að verja á merkilegan hátt til úrbóta vandamála í allt öðrum og fjarskyldum atvinnurekstri.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið úr því sem komið er. Það, sem gaf mér tilefni til þess að standa hér upp, var kannske fyrst og fremst atriði í ræðu hv. 2. þm. Vestf., Steingríms Hermannssonar. En ég vil þó, áður en ég kem að því, víkja aðeins örfáum orðum að öðru sem gerst hefur í dag. Ég hygg að enginn fari í grafgötur með það, sem fylgst hefur með umr. hér í dag, að það hefur farið lítið fyrir þingsetu þeirra hv. þm. sem styðja hæstv. ríkisstj. Menn hafa sumir hverjir velt því fyrir sér hver orsök þessa kunni að vera. Nú hefur það verið svo þau undanfarin þrjú ár sem ég hef átt sæti á Alþ., að oftast hefur nokkuð vel verið setið undir umr. um afgreiðslu fjárlaga, skiljanlega, vegna þess að hér er um eitt stærsta þingmál hvers Alþ. að ræða. Við stjórnarandstæðingar höfum bent á að þau vinnubrögð, sem hafa verið viðhöfð af hálfu hæstv. ríkisstj., séu með þeim eindæmum að líklega þurfi lengi að leita til að finna hliðstæðu þess sem hér hefur nú gerst. Líklega hafa fleiri hv. þm. en ég komist að þeirri niðurstöðu að á þennan hátt og hann einan hafi hv. stjórnarliðar séð sér fært að mótmæla vinnubrögðum hæstv. ríkisstj. í meðferð þessa máls hér á Alþ., þ. e. a. s. að láta stóla sína auða tala máli. Ég a. m. k. skil það ekki ef það er svo almennt orðið um hv. þm. að þeir vilji ekki með eðlilegum hætti, - hér á ég fyrst og fremst við stjórnarþm. núverandi, - fylgjast með framvindu máls eins og afgreiðslu fjárlagafrv. Mér er það að minnsta kosti óskiljanlegt ef þeir eru þannig þenkjandi að þeir telji það engu skipta hvernig með það mál er farið og hver endanleg afgreiðsla þess verður. Ég tel að líklegasta skýringin á hinum tómu stólum hv. stjórnarliða hér í dag sé sú, að þeir vilji með því að mæta ekki til þingfundar mótmæla þeim vinnubrögðum sem hér hafa verið við höfð. Nú má kannske segja að ein undantekning sé í sambandi við umr. Sú undantekning er að hv. 2. þm. Vestf. flutti fyrr í kvöld ræðu og talaði mjög álíka og við stjórnarandstæðingar höfum talað í dag. Það, sem hann gerði fyrst og fremst að umræðuefni, var einn þáttur fjárlagafrv. sem er til rannsóknarstarfsemi. Hv. 2. þm. Vestf. er glöggur maður. Hann hefur fjallað mikið um þessi mál á undanförnum árum og virðist greiðlega hafa fylgst með því hvert stefnir í sambandi við afgreiðslu fjárveitinga til þessa málaflokks í ár. Hann gerði allrækilega grein fyrir því með hversu miklum ólíkindum það mætti teljast ef hæstv. ríkisstj. ætlar að afgreiða þann þátt fjárlagafrv. eins og allt bendir til að verði. Hann benti á að fjöldamörg rök hefðu verið fram færð því máli til stuðnings að hér þyrfti bót á að ráða, en eigi að síður virtist ljóst a. m. k. eins og mál nú stæðu, að engin breyting ætti að verða til hækkunar á fjárveitingum til þessa málaflokks. En þetta er auðvitað ekkert einsdæmi. Svona mætti tala um fjölmarga þætti fjárlagafrv. á nákvæmlega sama hátt og hv. 2. þm. Vestf., Steingrímur Hermannsson, gerði hér áðan um þennan eina tiltekna. Ég er viss um það, að ef hv. þm. stjórnarliðsins gerðu sér í raun og veru grein fyrir því hversu alvarlegir hlutir eru hér að gerast í sambandi við afgreiðslu fjárveitinga til hinna ýmsu málaflokka, þá mundu þeir tala á nákvæmlega sama hátt og Steingrímur Hermannsson gerði. Og það undirstrikar að það er rétt, sem við höfum haldið hér fram, bæði við 1. umr. málsins og einnig í dag við 2. umr., að það hefur verið fyrir fram ákveðið að taka ekki í neinu tillit til óska um leiðréttingar, hversu mikil eða sterk rök sem þar lægju að baki hjá viðkomandi aðilum. Ég skal ekki, herra forseti, fjalla öllu meira um þetta. En ég vil aðeins víkja örfáum orðum að öðru sem fram kom í ræðu hv. 2. þm. Vestf. Hann gerði fyrst að umræðuefni það tjón sem orðið hefur á mannvirkjum á Suðureyri í Súgandafirði, og allt, sem hann sagði um það mál, er rétt. En ástæðan fyrir því að ekki var hreyft við því máli af hálfu þeirra aðila, sem í fjvn. eiga sæti, er sú að venjan hefur verið þann tíma sem ég hef átt sæti hér og svo mun lengur hafa verið, að ekki væru fram bornar brtt. við málaflokka fyrr en ljóst lægi fyrir hvaða meðferð þeir fengju við endanlega afgreiðslu. Og hér á ég við heimildagrein fjárlaga sem hv. þm. flutti brtt. við, en einmitt sú heimildagrein bíður afgreiðslu til 3. umr. En ég vil að öllu leyti taka undir það, sem fram kom í ræðu hv. þm., að það er auðvitað nauðsynlegt að gera ráð fyrir því að Hafnabótasjóði verði gert kleift að bæta svo sem lög leyfa af hans hálfu það tjón sem þarna er um að ræða. Hv. þm. minnti einnig á og vildi að því er mér skildist, koma á framfæri sterkri viðvörun til hæstv. ríkisstj. í sambandi við ýmsa styrki til íþróttahreyfingarinnar, sem eiga að því er virðist að standa óbreyttir í fjárl., og sömuleiðis að því er varðar fjárveitingar til flóabáta og sjúkraflugs. Einnig þessir þættir eru enn óafgreiddir í fjvn. og bíða 3. umr. En ég vil að sjálfsögðu taka undir þá viðvörun hv. stjórnarþm. sem ég þykist vita að hann hafi komið á framfæri í sínum þingflokki, við hæstv. ráðh. og samstarfsmenn í ríkisstjórn, en virðist ekki ætla að bera árangur sem erfiði, að það er vissulega stefnt í algjört óefni að því er varðar t. d. flóabáta, fjárupphæðina, og þær fjárveitingar sem ætlaðar eru til sjúkraflugs, ef ekki verður veruleg hækkun á báðum þessum liðum. Og þá er það rétt sem hv. þm. sagði, þá verða menn að gera það upp við sig hvort þeir ætla í reynd að stuðla að því að leggja hvora tveggja þessa þætti, sem eru snarir þættir í samgöngu- og öryggismálum hinna dreifðu byggða, hvort þeir ætla bókstaflega að gera tilraun til þess að þessari þjónustu verði hætt þegar á næsta ári. Það blasir við varðandi hvorn tveggja þessara liða ef ekki fæst veruleg breyting til hækkunar á því sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Að sjálfsögðu mun á það reyna við endanlega afgreiðslu hér. Ég vænti þess, að það fáist leiðrétting í þessum efnum milli 2. og 3. umr., en verði slíkt ekki, sem mér þætti miður, þá verður að sjálfsögðu látið á það reyna við endanlega afgreiðslu frv. hér á hv. Alþ. hvort það er í raun og veru meining hæstv. ríkisstj. og stuðningsliðs hennar að ganga svo frá málum að því er varðar þessa þætti og ýmsa aðra, sem enn eru óafgreiddir, að fyrirsjáanlegt sé að hætta verður gjörsamlega þeirri þjónustu sem veitt hefur verið í þessum efnum. Hér er um að ræða snaran þátt í þjónustu við fjölda íbúa á hinum dreifðu svæðum, ekki neinn sérstakan landsfjórðung umfram annan, að ég hygg, sem býr við þessar aðstæður. En hér er spurningin um það hvort menn eru tilbúnir að taka þá ákvörðun núna að leggja þessa þjónustu að velli, svo sem gert verður ef ekki fæst veruleg breyting til hækkunar frá því sem hæstv. ríkisstj. hefur nú boðað.

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð við lok þessarar umr., 2. umr. fjárlagafrv. Ég vil leyfa mér að færa nm. fjvn. og form. fjvn. þakkir fyrir störf þeirra í sambandi við fjárlagafrv. og þá miklu vinnu sem þeir hafa innt af hendi nú eins og endranær. Ég vil jafnframt þakka starfsmönnum fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar og fjmrn. fyrir aðstoð þeirra við fjvn. og fyrir þá vinnu sem þeir hafa innt af hendi. En í þessu sambandi langar mig að víkja örlítið að því sem hér hefur komið fram um vinnubrögð í sambandi við fjárlagagerðina og vinnubrögð í fjvn. Ég hef setið á þingi síðan 1959 og fylgst með fjárlagagerð og störfum fjvn. Mér er auðvitað ljóst að vinnubrögð á hinum ýmsu þingum eru sjálfsagt ekki eins, en ég get ekki fallist á að á vinnubrögðum hafi nú orðið neinar þær breytingar, miðað við það sem ég þekki til, sem ástæða sé sérstaklega að nefna. Það hefur ævinlega verið svo, að þegar komið er nær jólum og miðað við að ljúka fjárlagagerð fyrir jólaleyfi, þá hafa síðustu dagar þingsins verið mjög annasamir, og það er ekkert nýtt við það nú, nema ef svo væri að þingfundir hafa ekki mjög oft verið hér að kvöldi til eða jafnvel að næturlagi. Hvort bæta megi um vinnubrögð í sambandi við störf fjvn. að fjárlagafrv., það getur að sjálfsögðu verið til skoðunar, en ég held að það sé ekki nein sú breyt. nú, eins og ég sagði áðan, sem orð er á gerandi, og ég get ekki fallist á það, sem hér var sagt, að þær upplýsingar, sem fjvn. hefur óskað eftir, hafi ekki fengist. Ég get ekki fallist á að það hafi ekki verið reynt að koma þeim upplýsingum til fjvn. sem beðið hefur verið um. Það var að vísu tekið fram að það mætti ekki taka þetta svo að verið væri að víkja að form. fjvn., og orðalagið held ég þannig að það væri ekki ætlað að fjmrh. vildi ekki að upplýsingar bærust til fjvn. Mér er ekki kunnugt um að þeir embættismenn, sem nú eins og áður vinna með fjvn. að fjárlagafrv., hafi ekki verið við, tilbúnir til þess að aðstoða, tilbúnir til þess að gefa upplýsingar, og ég vil ekki láta þessa umr. ljúka, eftir að á þetta hefur verið minnst, öðruvísi en að láta það koma hér fram að ég held að hér sé ekki farið með rétt mál. Ef einhverjar upplýsingar hafa ekki fengist frá embættismönnum, þá er sjálfsagt að bæta þar um, og ég veit að það er þá eitthvað annað en viljaskortur þeirra til að koma þeim upplýsingum til fjvn. sem hún hefur beðið um. Ég vil taka undir þau orð, sem form. fjvn. viðhafði hér í upphafi sinnar ræðu, og þakka þau sjónarmið, sem hann þar setti fram sem sjónarmið meiri hl. fjvn. varðandi afgreiðslu þessa frv. Það er auðvitað ljóst, að miðað við þær aðstæður, sem nú eru, verður að hafa þau vinnubrögð við fjárlagagerð að þar verður að sjálfsögðu ekki á mörgum stöðum hægt að gera allt það sem beðið er um. Ég held að við verðum að gera okkur grein fyrir því að þannig er ástand okkar í efnahagsmálum, og það er vænlegra til árangurs fyrir okkur að við gerum okkur grein fyrir þeirri staðreynd. Mér er hins vegar ljóst, að enda þótt við þessar umr. komi ekki till. um breyt. á fjárlagafrv. með háar upphæðir, þá eru óafgreidd mál, eins og hér hefur komið fram, til 3. umr., og í ræðu minni við 1. umr. fjárlaga gerði ég grein fyrir atriðum sem taka þyrfti til meðferðar við lokaafgreiðslu fjárl., og ég vonast til þess að hægt verði að gera það. Það eru atriði sem nauðsynlegt er fyrir fjárlagaafgreiðsluna að tekið verði til meðferðar og til afgreiðslu. Mér er ljóst, að til þess að það sé hægt þurfa að koma til aðrar ráðstafanir en hér liggur fyrir og sjálfsagt hafa þau atriði skýrst við 3. umr. Varðandi málflutning stjórnarandstæðinga hér, þá er athyglisvert að bera hann saman við málflutning á s. l. ári, þegar frv. til fjárl. fyrir árið 1975 var til meðferðar, og gera sér grein fyrir því, sem þá var sagt, og því, sem hér hefur verið sagt í kvöld, og sjá hvernig þá var annað hljóð í strokknum heldur en í kvöld. Það voru vissulega há fjárl., miðað við fjárl. ársins á undan, sem voru hér til meðferðar þegar frv. til fjárl. fyrir árið 1975 var til umr. Þá var um að ræða fjárl. sem stefndu í áframhaldandi verðbólgu, að sagt var, enda þótt aðilar gerðu sér grein fyrir því að tölur þessa fjárlagafrv. voru afleiðing af mikilli verðbólgu. Þrátt fyrir það sem gerst hefur á þessu ári, en í efnahagsmálum hafa verið aðgerðir sem því miður varð að gera, þá er það frv., sem lagt var nú fyrir Alþ., aðeins með hækkun upp á 21.5% Og mönnum er ljóst að tekist hefur að hægja á verðbólguþróuninni, þannig að á seinustu 6 mánuðum er verðbólgan komin ofan í 30% á ársgrundvelli miðað við 54.6% áður. Ég skil mjög vel þegar stjórnarandstæðingar koma til að gagnrýna, vitandi þessa hluti. Þeim er þá ljóst að sú stefna, sem núv. ríkisstj. hefur haft í efnahags- og fjármálum, hefur þegar sýnt árangur. Þeim er ljóst að það frv., sem hér er til meðferðar, stefnir að því að draga úr þeirri spennu sem verið hefur. Það er engin leynd yfir því að það er dregið úr opinberum framkvæmdum. Það er ætlunin, án þess að til atvinnuleysis komi, og það er kannske þess vegna sem niðurstaða ríkissjóðs á árinu 1975 verður ekki sem skyldi, að vegna varkárni var ekki lagður til meiri samdráttur á þessu ári en raun ber vitni, og þá fyrst og fremst hugsað út frá því að hægt væri að halda fullri atvinnu í landinu. Ég skal ekki hafa þessi orð mín fleiri, vildi aðeins láta þetta koma hér fram um leið og ég endurtek þakkir til hv. fjvn.



Herra forseti. Í sjálfu sér er ekki mörgu við að bæta vegna orða hæstv. fjmrh., en ég vil þó undirstrika að það, sem við sögðum í stjórnarandstöðunni um að sjaldan komu fulltrúar frá hagsýslustofnuninni á fund nú, miðað við áður, er staðreynd. Ef það er bókað í fundargerðarbók okkar, hve oft þeir mæta, þá er hægt að fletta því upp. Þessu verður ekki móti mælt. Að við í stjórnarandstöðunni eigum að biðja um mennina á hvern einasta fund tel ég ekki eðlilegt. Ég tel það skyldu að þeir mæti ef þeir hafa til þess nokkurn minnsta möguleika, því að þegar embættismenn ríkisins fyrir stórum stofnunum koma og eru að gera grein fyrir niðurskurði á beiðnum sínum, þá verða þeir að mæta til fundar sem framkvæma þann niðurskurð, þannig að þetta liggi alveg á hreinu. Ég er ekki og við í stjórnarandstöðunni að ásaka neina sérstaka embættismenn eða hæstv. ráðh. í þessu efni. Kann að vera að fjvn. og þá kannske form. n. hafi ekki fylgt þessu nógu fast eftir vegna mikilla anna hjá þeim í hagsýslustofnuninni. En þetta eru staðreyndir fyrir því og það er hægt að telja það saman, þarf ekki að vera að þrasa um það lengi, heldur bara leggja það fram. Það mætti spyrja hæstv. fjmrh. þegar svigrúm er lítið, sem við viðurkennum allir, til hvers sé verið að taka inn í heimildagr. ákvæði eins og um það að fella niður þinglýsingargjald t. d. af skipi sem heitir Grjótjötunn. Hverjir eiga skipið, hvers vegna kemur allt í einu í fjárl. slík beiðni og hvert er stefnumarkmið ríkisstj. með því að fella slíkt niður? Og það er beðið um hið sama fyrir 2 eða 3 togara í heimildagr. Við höfum beðið um skýringar á þessu atriði. Þær hafa ekki komið enn þá. Við höfum líka beðið um nákvæma skýrslu um kaupin á Baldri, um skuldir og þar fram eftir götunum, og í dag barst inn á borð undir þessari umr. stuttaraleg grg. í því efni, en hvergi nærri í samræmi við það sem við báðum um, og ég tel það sáralítið svar við því sem við báðum um. Við segjum aðeins frá þessu sem einu atriði. Við óskuðum eindregið eftir því að það væri allt lagt fram sem fylgdi þessum kaupum, og ég sé ekkert athugavert við slíka beiðni, ekki á nokkurn hátt, miklu fremur að það sé skylda okkar í fjvn. að fá nákvæma skýrslu um málið. Hér er um mjög stórar upphæðir að ræða og ég tel eðlilegt, segi það a. m. k. persónulega, að ég tel eðlilegt að ég sjái allt sem fylgdi skipinu og hvíldi á því, nákvæma sundurliðun, þegar kaup fóru fram, og allan kostnað við breytingar og annað. Ég tel það skyldu okkar í fjvn. að spyrja eftir slíku. Við höfum fengið grg. frá öðrum stofnunum í þessu efni, og embættismenn eða forsvarsmenn stofnana telja það skyldu sína, ef spurt er eftir slíku, að leggja það á borðið. Auðvitað er það rétt hjá hæstv. fjmrh. að ekki er unnt að verða við öllum beiðnum. Það hefur jafnan verið svo og verður svo. En það er þó með ólíkindum í ár hversu mörgum raunverulega litlum beiðnum, en nauðsynlegum vegna félagsstarfsemi verður að öllum líkindum synjað, og það hörmum við í stjórnarandstöðunni. Þetta eru tiltölulega fáar millj., kannske megi telja þær í tugum millj., þetta eru tiltölulega fáar millj. í fjárl. sem eru yfir 50 milljarða, en er afar nauðsynlegt að geta liðsinnt félagsstarfsemi í landinu, þar sem fólk vinnur af áhuga og er að biðja um 100, 200 eða 300 þús. kr. til hjálpar mjög mikilvægu starfi út um allt land. En mér og okkur í stjórnarandstöðunni virðist svo sem eigi að salta allar slíkar beiðnir á einu bretti, eða jafnvel verra en það, kasta þeim alveg fyrir borð. Þetta er slæmt. Síðan tíundaði hæstv. ráðh. að stefnumörkun stjórnarinnar kæmi vel fram í frv. og árangurinn væri slíkur, að við stjórnarandstæðingar þyrðum varla að orða verðbólgu í því efni, og nefndi svo að s. l. 6 mánuði hefði verðbólgan numið 30%. Mikið er nú afrekið! Ég segi: Mikið er nú afrekið! Í stefnuræðu hæstv. forsrh., ekki nú í haust, heldur í fyrra, settu þeir markmiðið innan árs 15%. Umframeyðsla hjá þjóðarbúinu var svo stór að það tók 6 ár að komast að núllinu eftir yfirlýsingum hæstv. viðskrh., og það mun þá a. m. k. taka 3 ár, ef ekki meira, að komast að markmiði sem var boðað í fyrstu stefnuræðu hæstv. ríkisstj., svo að við í stjórnarandstöðunni teljum ekki af mjög miklu að státa í þessu efni, farið er nú skref fyrir skref í staðinn fyrir í stökkum. Frv. sýnir, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, í prósentum talið ekki ýkjamikla hækkun, rúmlega 21%, kannske niðurstöðutölur kunni að sýna 22–24% þegar allt verður komið sem samþ. á. En það er bara mjög mikið utan við frv. sem hefur verið í fjárl. undanfarin ár og lækkar því þessa eftirsóknarverðu hlutfallstölu á pappírnum. Svo vil ég enn ítreka það, að mér segir svo hugur um að þegar menn þurfa eftir 2–3 ár að koma með frv. og fá samþ. viðbótartölur, þá munu þær tölur vegna fjárlagaársins 1976 nema hundruðum millj. og þær koma ekki inn í neinn hlutfallsreikning, því að það er liðinn tími og ekki hægt að bera það saman. Það, sem við gagnrýnum í þessu frv., er að það er ekki í samræmi við þann raunveruleika sem við sjáum strax í dag, hvað þá að við hugleiðum að það verði í samræmi við það sem okkur býr í bug að muni ske á næstu mánuðum. Ég nefndi eitt dæmi áþreifanlegt, launaþáttinn. Hann hefur ekki verið endurreiknaður í frv. Aðra þætti hefur verið fjallað hér um, eins og landhelgisgæsluna og ýmsa aðra starfsemi í landinu sem tekur til sín stórfé og er ekki búið að ákveða neitt í því efni enn þá, en er óhjákvæmilegt að hlusta á. Það er sameiginlegt markmið allra alþm. að draga úr spennunni hér í verðbólguþjóðfélaginu og jafnframt hafa það að markmiði að ekki komi til atvinnuleysis. En þrátt fyrir þessa viðleitni og þrátt fyrir góð áform ríkisstj. hafa mörg fyrirtæki nú sagt upp fjölda manns, eru í vandræðum með vinnulaunagreiðslur og vita ekki hvernig halda eigi áfram starfrækslu eftir áramót. Á þessu ári voru gerð skuldaskil eða breytingar lána hjá útflutningsatvinnuvegum, bæði fisköflun og fiskvinnslu, er námu mikið á 4. milljarð kr. Þau fyrirtæki, sem fengu þetta fé, eiga að byrja að borga af þessu nú eftir áramótin, því að þessi lánastarfsemi byggðist á því að menn skiluðu fjármagninu að verulegu leyti aftur á þremur árum. En ég veit ekki til þess að nokkurt einasta fyrirtæki treysti sér að standa í skilum, þegar að fyrsta greiðsludegi kemur, á þessari fyrirgreiðslu. Ástandið er því uggvænlegt, enda er einn liður sem er óleystur enn þá, en nemur um 500 millj. kr. Það er loforð um að leggja fram fé í Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins og einnig stór upphæð til togaranna. Ég nefndi nokkra liði áðan. Samtals losa þessir liðir um 1000 millj. kr., sem við vitum fyrir fram að eiga eftir að koma inn fyrir 3. umr., og það er ætlun okkar í stjórnarandstöðunni að nokkrir fleiri liðir enn komi inn og hækki þessa tölu um verulegar upphæðir sem allir menn sjá að er óhjákvæmilegt að taka tillit til ef eðlileg starfsemi á að eiga sér stað í þjóðfélaginu. Sumt af þessari hækkun kemur erlendis frá. Um það deila menn ekki. En sumt er einnig heimatilbúið, og það er nöturleg staðreynd að þær stórvirkjanir, sem við höfum haft í gangi á þessu ári, hafa verulega stuðlað að verðþenslu og uppboði á launamarkaðnum og haft að því leyti til neikvæð áhrif. Það þarf að veita meira aðhald í því efni en gert hefur verið með uppboði á vinnuafli, og alls konar sögusagnir koma á kreik frá þessum stórframkvæmdum um óeðlilega há laun fyrir takmarkað vinnutímabil á stað upp til fjalla eða á öðrum stað þar sem þessar virkjanir og stórframkvæmdir eiga sér stað. Það er erfitt fyrir okkur í stjórnarandstöðunni að ræða um vissa þætti sem hafa ekki fengið afgreiðslu enn þá og við vitum að bíða til 3. umr. og fjallað verður um næstu daga - næstu 2 daga. Það er erfitt vegna þess að við vitum ekki hvort eitthvað verður hlustað á þær þarfir sem fyrir liggja í þessum þáttum. Við getum því sparað okkur þá fyrirhöfn að vera með vangaveltur um þessa þætti og verðum heldur að eyða tíma í umr. um þá þegar lokatill. koma fram við 3. umr. Þá mun vonandi liggja ljóst fyrir, ef þarf ekki að hafa hálfa umr. í viðbót við þá þriðju, hvað hæstv. ríkisstj. ætlar að gera - eða láta reka á reiðanum og svo fari eins og gerðist á yfirstandandi ári, að samþykkt fjárlaga verði með þeirri fljótaskrift að frv., þegar það er orðið að lögum, verði að verulegu leyti pappírsplagg og innan fárra vikna sjái allir að betra hefði verið að líta raunhæft á málin og viðurkenna staðreyndir í þjóðfélaginu, en ekki berjast við svo eftirsóknarverða prósentutölu á hækkunum á milli ára að það eina markmið væri æskilegra en margt annað. Herra forseti. Mér þótti rétt að þetta kæmi fram vegna orða hæstv. ráðh. Hér hafa menn ekki deilt hart í þetta sinn, sem er að vonum þar sem svo stórir þættir liggja enn óafgreiddir. En eðlilegt er að við bendum á vissa agnúa við afgreiðsluna nú við 2. umr. Þess vegna hafa þessar umr. verið nokkuð friðsamar og litið um hnútukast, eins og oft hefur átt sér stað. Ég man að hæstv. sjútvrh., sem átti sæti í fjvn. á vinstristjórnartímabilinu, flutti hér mjög hvassa ræðu í síðasta sinn er hann sat í n. við 2. umr. og fór á kostum oft og tíðum í því efni að gagnrýna þá stefnu, sem þá var uppi, og verðbólgudrauginn og fjármagnsskortinn. En við í stjórnarandstöðunni nú förum fremur með landi og kannske í hlé, vegna þess að þetta er hvergi nærri ljóst enn í dag þrátt fyrir að við erum að ræða þetta 16. des.