Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til fjárlaga fyrir árið 1988 sem lagt hefur verið fram á þskj. 1. Í kjölfar fjárlagafrv. verða lögð fram önnur frumvörp sem ætlað er að hafa áhrif á bæði tekjur og gjöld ríkissjóðs og mæla fyrir um lántökur. Framvinda efnahagsmála að undanförnu og horfur fyrir næstu missiri sýna vaxandi verðbólgu og viðskiptahalla. Í starfsáætlun sinni hefur ríkisstjórnin lýst því yfir að hún muni beita hagstjórnartækjum með samræmdum hætti. Fjárlögum, lánsfjárlögum, peninga- og gengismálum verði markvisst beitt til þess að draga úr sveiflum og treysta jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Í samræmi við þessa stefnuyfirlýsingu hefur ríkisstjórnin ákveðið að leggja fram fjárlagafrv. sem gerir ráð fyrir jöfnuði í ríkisfjármálum árið 1988. Lánsfjárlagafrv. stefnir að miklum samdrætti í erlendum lántökum. Auk þess hefur ríkisstjórnin þegar gripið til fjölþættra aðhaldsaðgerða á sviði fjármála og peningamála. Þessar aðgerðir, sem gerðar eru í framhaldi af fyrstu efnahagsráðstöfunum ríkisstjórnarinnar á liðnu sumri, eru nauðsynlegar til að treysta gengi krónunnar. Með þeim er ráðstöfunarfé þjóðarinnar beint að sparnaði en frá neyslu og innflutningi og þannig spornað við vaxandi viðskiptahalla. Brýna nauðsyn ber til að koma á betra jafnvægi á lánamarkaði og draga úr innstreymi erlends lánsfjár. Ríkisstjórnin ítrekar þá stefnu að gengi krónunnar verði haldið stöðugu, enda er það ásamt aðhaldi í ríkisfjármálum og peningamálum forsenda hjöðnunar verðbólgu. Ráðstafanir þær sem hér er lýst renna frekari stoðum undir gengisstefnuna. Í starfsáætlun sinni hefur ríkisstjórnin sett sér eftirfarandi markmið í ríkisfjármálum: Að ná jafnvægi í ríkisfjármálum á næstu þremur árum, en vegna vaxandi útgjaldaþenslu seinustu mánuði er nauðsynlegt að herða tökin og stíga þetta skref til fulls þegar á næsta ári eins og boðað er. Að ljúka heildarendurskoðun á tekjuöflunarkerfi ríkisins fyrir mitt kjörtímabil þannig að skattakerfið verði einfaldara, réttlátara og skilvirkara. Að endurskoða útgjöld ríkisins þannig að skatttekjur nýtist sem best til verkefna á vegum hins opinbera. Að bæta framkvæmd og eftirlit með skattalögum samkvæmt tillögum um aðgerðir gegn skattsvikum. Þá hefur ríkisstjórnin einnig í starfsáætlun sinni boðað endurmat ríkisútgjalda í því skyni að halda aftur af vexti þeirra á næstu árum. Markmiðið er að útgjöld hins opinbera í heild vaxi ekki örar en þjóðartekjur. Forgangsröð viðfangsefna verði þannig að skatttekjur nýtist sem best í þágu almennings. Helstu þáttum í endurmati ríkisútgjalda er þannig lýst: Dregið verði sem mest úr sjálfvirkni ríkisútgjalda. Framlög til einstakra verkefna og málaflokka verði ákveðin í fjárlögum sem mest án tengsla eða viðmiðunar við þjóðhagsstærðir og vísitölur. Sjálfstæði og rekstrarábyrgð ýmissa stofnana ríkisins, t.d. þeirra sem gagngert þjóna atvinnuvegunum, verði aukin og þeim gert að afla sér í auknum mæli tekna fyrir veitta þjónustu. Jafnframt verði fjárhagsleg ábyrgð stjórnenda stofnananna meiri, m.a. á starfsmannahaldi og á launamálum starfsmanna. Árlega verði starfsemi tiltekinna opinberra stofnana og einstakir þættir ríkisútgjalda tekin til gagngerrar endurskoðunar í því skyni að bæta rekstur og draga úr kostnaði. Unnið verði að því að bjóða ríkisfyrirtæki og hlutafé ríkisins í fyrirtækjum sem stunda atvinnurekstur almenningi til kaups þar sem henta þykir. Skipulega verði unnið að sparnaði og hagræðingu í opinberum rekstri og framkvæmdum. Herra forseti. Fjárlagafrv. endurspeglar með skýrum hætti þá stefnu í ríkisfjármálum sem lýst er í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar. Í frv, er að finna óvenjumörg stefnumarkandi nýmæli. Á það jafnt við um endurskoðun skattakerfisins, breytta forgangsröð útgjalda og margvíslegar umbætur á stjórnkerfi sem lengi hafa verið á dagskrá. Undirbúningur lagasetningar um þessar áformuðu stjórnkerfisbreytingar hófst á vegum fjmrn. seinni hluta sumars og er þess að vænta að hin helstu þessara lagafrv. líti dagsins ljós á Alþingi á næstu dögum og vikum. Sérstök ráðherranefnd ríkisfjármála hefur fjallað um alla helstu stefnumarkandi þætti fjárlagafrv. til undirbúnings umræðu í ríkisstjórn og þingflokkum stjórnarflokkanna. Meginmarkmið fjárlagafrv. er sem fyrr segir að ná jöfnuði í ríkisbúskapnum þegar á næsta ári. Hallalaus fjárlög endurspeglast í minni lánsfjárþörf, svo sem sjá má af framlögðu frv, til lánsfjárlaga. Stefnt er að miklum samdrætti í erlendum lántökum. Ríkissjóður tekur engin ný erlend lán á næsta ári. Erlendar lántökur opinberra aðila lækka úr 3 milljörðum kr. á yfirstandandi ári í 900 millj. kr. Jafnframt er dregið úr erlendum lántökuheimildum einkaaðila með sérstöku lántökugjaldi og innlendri fjármögnunarkvöð. Heildarlánsfjáröflun allra opinberra aðila lækkar verulega á árinu 1988 eða um 3,6 milljarða kr. Í heild lækka erlendar skuldir ríkisins úr 18% af landsframleiðslu á árinu 1986 í 13% í árslok 1988. Í samræmi við þá stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að draga úr ríkisafskiptum af atvinnurekstri hefur ríkisábyrgðum af lántökum fjárfestingarlánasjóða verið aflétt til að ýta undir sjálfstæðara áhættumat og auknar arðsemiskröfur. Þrátt fyrir aukna áherslu á innlenda lánsfjáröflun er hlutdeild opinberra aðila á innlendum lánamarkaði heldur minni að raungildi en á síðasta ári ef frá eru skildir samningar byggingarlánasjóðanna við lífeyrissjóðina, sem þegar eru gerðir, vegna fjármögnunar húsnæðislánakerfisins. Stefnt er að því að breyta starfsháttum og stjórn fjárfestingarlánasjóðanna. Horfið verður frá skiptingu þeirra eftir hefðbundnum atvinnugreinum þannig að nýjar greinar standi jafnvel að vígi og gamlar hvað varðar aðgang að lánsfé. Þegar hefur verið skipaður starfshópur til að undirbúa þessar tillögur. Enn fremur hefur verið skipaður starfshópur til að endurskoða lög og reglur um erlent áhættufjármagn í íslensku atvinnulífi. Með því er stefnt að því að áhættufé geti í vaxandi mæli komið í staðinn fyrir erlent lánsfé við fjármögnun atvinnufyrirtækja hér á landi. Samanborið við endurskoðaða áætlun 1987 lækkar lánsfjárráðstöfun opinberra aðila á næsta ári um 3,6 milljarða. Helsta skýringin er sú að afkoma ríkissjóðs batnar úr um það bil 2,3 milljarða tekjuhalla 1987 í jöfnuð á árinu 1988. Af þeim 5,2 milljörðum kr. sem opinberir aðilar munu afla með lánum á næsta ári verða 4,3 milljarðar teknir að láni innanlands en einungis 900 millj. erlendis eins og áður sagði. Áætlaðar endurgreiðslur af erlendum skuldum nema alls 2250 millj. kr. Afborganir umfram erlendar lántökur opinberra aðila eru því áætlaðar 1350 millj. á árinu 1988. Þrátt fyrir þessa aðhaldssemi í opinberum lántökum er heildarniðurstaðan samt sú að hreint innstreymi erlendra lána þjóðarbúsins í heild nemur 1800 millj . kr. Þetta er ekki nógu góður árangur eftir tveggja ára góðæri sem lýsir sér í örari hagvexti og meiri gjaldeyristekjum en nokkru sinni fyrr. Þetta aukna innstreymi erlends lánsfjár er þó fyrst og fremst á vegum einkaaðila. Þannig má segja að hið opinbera gangi að þessu sinni á undan öðrum með góðu fordæmi. Mikill hagvöxtur liðinna ára ásamt gengislækkun bandaríkjadals veldur því að hlutfall langra erlendra lána lækkar úr 47,1% af vergri landsframleiðslu 1986 í 40% á árinu 1987. Áætlað er að þetta hlutfall lækki enn frekar á árinu 1988 og verði þá um 35%. Staða þjóðarbúsins mun þó ekki batna eins mikið gagnvart útlöndum þar sem talið er að erlend skammtímalán verði nær óbreytt en gjaldeyrisstaðan versni töluvert á næsta ári. Hrein skuldastaða við útlönd var 45,5% vergrar landsframleiðslu 1986, en er talin verða um 37% 1987 og 33% 1988. Áætlað er að greiðslubyrði erlendra lána verði um 16% útflutningstekna á árunum 1987 og 1988. Greiðslubyrði erlendra lána var hæst 24,3% á árinu 1984, en hefur lækkað síðan bæði vegna aukins útflutnings og vaxtalækkunar á erlendum lánamörkuðum. Meðalvextir erlendra lána, sem voru 10–12% á árunum 1980–1984, lækkuðu í 8,7% 1986 og eru nú áætlaðir tæp 8% í ár og á næsta ári. Vaxtabyrði erlendra lána nam 9,6% útflutningstekna 1986, en er áætluð rúm 8% á þessu og næsta ári. Fyrir utan það meginmarkmið fjárlagafrv. að stuðla að jöfnuði í ríkisbúskapnum þegar á næsta ári er víða fitjað upp á stefnumarkandi nýmælum sem kalla á sérstaka löggjöf er koma mun til meðferðar á Alþingi. Endurskoðun á tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs er eitt veigamesta atriði hinnar nýju stefnu í ríkisfjármálum. Við undirbúning þeirrar löggjafar er í veigamiklum atriðum stuðst við tillögur sérstakrar nefndar er kannaði umfang skattsvika og fyrrv. fjmrh. kynnti Alþingi í sérstakri skýrslu þann 18. apríl 1986. Tilgangurinn er sá að gera skattakerfið einfaldara, skilvirkara og réttlátara í framkvæmd. Helstu þættir þessarar endurskoðunar eru: Veruleg fækkun söluskattsundanþága og lækkun söluskattsprósentu sem aðdragandi að upptöku virðisaukaskatts um áramót 1988–1989. Lækkun og samræming tolltaxta og niðurfelling ýmissa smærri gjalda sem áformað er að geti komið til framkvæmda um næstu áramót. Lækkun tolla og sölu skattsprósentu stuðlar að lækkun vöruverðs á meginhluta almennrar neysluvöru og aðfanga samkeppnisiðnaðar. Samtímis verður gripið til viðamikilla tekjujöfnunaraðgerða í formi persónuafsláttar í tekjuskatti, barnabótum og hækkunar lífeyrisgreiðslna til þess að vega upp á móti verðhækkunaráhrifum á þeim vöruflokkum sem hingað til hafa verið undanþegnir söluskatti. Boðuð er endurskoðun á tekju- og eignarskattsálagningu atvinnurekstrar sem miðar að fækkun frádráttarheimilda en lækkun jaðarskatts. Enn fremur verða reglur um skattmeðferð fjármögnunarviðskipta endurskoðaðar. Skattlagning fjármagns- og eignatekna og samhengi slíkrar skattlagningar og eignarskatts og skatta af öðrum tekjum mun einnig koma til endurskoðunar. Áformað er að fyrsti áfangi til samræmingar launaskatts komi til framkvæmda á næsta ári. Ríkisfyrirtækjum verður gert að skila arði í ríkissjóð. Lagt verður sérstakt gjald á verktakafyrirtæki í varnarliðsframkvæmdum. Staðgreiðsla beinna skatta einstaklinga verður tekin upp frá næstu áramótum eins og síðar verður vikið að. Sérstök milliþinganefnd hefur unnið að endurskoðun laga frá seinasta Alþingi um staðgreiðslukerfið og mun skila niðurstöðum mjög bráðlega. Loks verður fyrsta skrefið í átt til aukins fjárhagslegs sjálfstæðis sveitarfélaga stigið um næstu áramót með tilflutningi verkefna frá ríki til sveitarfélaga. Í undirbúningi eru ýmsar aðgerðir til að bæta framkvæmd skattalaga og eftirlit. Veigamikil forsenda þess er að skattakerfið verði einfaldara og undanþágum verði fækkað eins og kostur er. Jafnframt verði bókhaldseftirlit eflt bæði á vegum skattyfirvalda og innheimtuaðila. Stefnt yrði að því að eftirlitsstarfsemi ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra verði aukin. Þessu verður fylgt eftir með hertum viðurlögum við skattalagabrotum. Umbætur í skattamálum kalla á aukna fjármuni og mannafla. Að hluta til er það nauðsynlegt vegna staðgreiðslu skatta sem hefst um nk. áramót og vegna undirbúnings virðisaukaskatts sem koma á til framkvæmda 1989. Einnig ber brýna nauðsyn til að efla eftirlit og skilvirkni í skattakerfinu eins og áður segir. Á gjaldahlið frv. má einnig merkja stefnubreytingu. Fyrstu skrefin eru stigin til að draga úr sjálfvirkni ríkisútgjalda. Í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar eru boðuð stærri skref í þá átt og er þess vænst að ráðherrar flytji frv. til laga um það efni á næstunni hver á sínu sviði. Tilraunir eru gerðar til að auka sjálfstæði og rekstrarábyrgð nokkurra ríkisstofnana og fjárhagslega ábyrgð stjórnenda um leið. Hert er á kröfum um auknar sértekjur opinberra þjónustustofnana. Heimildir fjmrh. skv. 6. gr. fjárlaga til eftirgjafar aðflutningsgjalda og sölugjalds eru flestar felldar niður. Að því er stefnt að slíkar heimildir, teljist þær á annað borð nauðsynlegar, verði felldar inn í lög um tolla og söluskatt eftir því sem við á. Í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar er því markmiði lýst að ríkisafskipti og ríkisrekstur á atvinnufyrirtækjum verði sem minnst. Þessari stefnuyfirlýsingu er fylgt eftir í fjárlagafrv. með því m.a. að draga úr tilfærslum fjármagns til atvinnuvega og fyrirtækja. Þessa sér víða stað. Bein framlög til atvinnuvega lækka auk þess sem þeim er ætlað að bera stærri hlut opinberra gjalda til samneyslunnar. Endurgreiðsla á uppsöfnuðum söluskatti í sjávarútvegi er t.d. helmingi lægri fjárhæð en á yfirstandandi ári. Fjármagnstilfærslur og framlög til ýmiss konar starfsemi í tengslum við landbúnað og iðnað eru lækkuð. Niðurgreiðslur og útflutningsbætur eru innan þeirra marka sem búvörusamningur kveður á um. Framlög skv. jarðræktarlögum lækka verulega og skyrkir skv. búfjárræktarlögum eru afnumdir. Til samræmis við hinn almenna samdrátt landbúnaðarframleiðslu er lagt til að ráðunautum á vegum Búnaðarfélags Íslands og búnaðarsambanda í héraði, sem launaðir hafa verið af ríkissjóði, fækki um fjórðung. Framlög ríkisins til áburðarverksmiðju eru felld niður. Loks eru framlög til fjárfestingarlánasjóða afnumin. Á sama tíma og dregið er úr millifærslum, styrkjum og rekstrargjöldum til stofnana í þjónustu atvinnuveganna er lögð aukin áhersla á fjárhagslegan stuðning við margvísleg velferðar- og byggðamál. Ráðstöfunarfé byggingarlánasjóðanna vex verulega, bæði af ríkisframlögum og með fjáröflun frá lífeyrissjóðunum. Framlag til Byggingarsjóðs verkamanna og lánveitingar til félagslegra íbúðarbygginga, þar með talið kaupleiguíbúða, tvöfaldast. Sama á við um ráðstöfunarfé Byggingarsjóðs ríkisins til almennra húsbygginga og íbúðakaupa. Félmrh. hefur nú lagt fram á Alþingi stjfrv. er gerir ráð fyrir breyttum útlánareglum til að draga úr sjálfvirkni útlána með lánsloforðum til langs tíma þannig að lánsfé nýtist betur þeim sem mesta hafa þörfina. Þá er gert ráð fyrir 150 millj. kr. framlagi í ár og á næsta ári til að koma til móts við þá er lent hafa í greiðsluerfiðleikum vegna húsnæðisöflunar á liðnum árum. Til menntamála er varið auknu fé á ýmsum sviðum. Þannig er nú í fyrsta sinn ætlað fé til háskólakennslu á Akureyri. Háskóli Íslands er styrktur með fjölgun á starfsliði og verulega auknu fé til rannsókna. Á grunnskólastiginu eru framlög til stuðningskennslu og sérkennslu aukin mjög verulega. Framlag til Lánasjóðs ísl. námsmanna hækkar úr 928 millj. kr. í ár í 1478 millj. eða um 60%. Þannig er reynt að gæta samræmis milli framlaga sjóðsins og lántöku hans, en honum hefur árum saman verið ætlað að taka lán, erlend eða innlend, langt umfram greiðslugetu hans. Aukin áhersla er lögð á málefni fatlaðra með því að auka framlög til rekstrar heimila og dvalarstaða fyrir fatlaða og til Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Bættar samgöngur á landi og í lofti eru þýðingarmikið atriði í byggðamálum. Því er nú lagt til að auknu fé verði varið til vegamála og flugvallagerðar. Framkvæmdamáttur framlaga til þessara málaflokka eykst um tæp 20% að raungildi. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að draga úr þenslu sem hefur lýst sér í manneklu og miklu launaskriði á höfuðborgarsvæðinu, aukin framlög til samgöngumála úti um landið, efling hins félagslega húsnæðislánakerfis og tilflutningur verkefna frá ríki til sveitarfélaga ásamt með tilflutningi tekjustofna á móti eru allt þættir í viðleitni ríkisstjórnarinnar til að rétta hlut landsbyggðarinnar varðandi opinberar framkvæmdir og félagslega þjónustu. Ríkisstjórnin vill leggja sitt af mörkum til að styrkja forvarnarstarf á sviði áfengis- og fíkniefnamála. Framlög eru aukin í þessu skyni og er nú stefnt að samstilltu átaki allra ráðuneyta í fyrirbyggjandi starfi á þessum vettvangi. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar kemur fram að unnið verði að því að bjóða ríkisfyrirtæki og hlutafé ríkisins í fyrirtækjum, sem stunda atvinnurekstur, almenningi til kaups eftir því sem henta þykir. Í samræmi við þetta fer nú fram á vettvangi einstakra ráðuneyta athugun á því hvort og þá með hvaða hætti staðið skuli að sölu á fyrirtækjum í ríkiseigu. Ljóst er að margháttaðra gagna verður að afla í hverju tilviki um rekstur og stöðu ýmissa þeirra fyrirtækja sem hér um ræðir áður en af sölu getur orðið. Ekki ber að líta á sölu ríkisfyrirtækja og hlutabréf í ríkiseign sem aðgerð til tekjuöflunar fyrst og fremst, heldur sem þátt í endurmati á hlutverki ríkisins í nútímavelferðarríki. Það verður að teljast til nýmæla í þessu frv. að nú er riðið á vaðið með breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Þetta er málefni sem lengi hefur verið til umræðu, reyndar áratugum saman, en minna orðið úr framkvæmdum en vonir stóðu til. Ríkisstjórnin hefur nú beitt sér fyrir því að fyrsta skrefið í heildarendurskoðun verkaskiptingar þessara aðila verði stigið á árinu 1988. Þannig er gengið út frá því að nokkur verkefni flytjist til sveitarfélaganna strax í upphafi næsta árs. Þetta tekur til dagvistarheimila, íþróttamála annarra en þeirra sem tengjast grunnskólastarfi, byggða- og minjasafna o.fl. Miðað er við að sveitarfélögin taki við tónlistarfræðslu haustið 1988, í upphafi nýs skólaárs. Í þessum fyrsta áfanga er eingöngu gert ráð fyrir að þáttur sveitarfélaga í málefnum fatlaðra flytjist til ríkisins. Alls er talið að frá ríkinu færist kostnaður sem nemur um 200 millj. kr. á árinu 1988. Við mat á þessari fjárhæð hefur verið höfð hliðsjón af greinargerð nefnda ríkis og sveitarfélaga, sem fjölluðu um kostnaðaráhrif tilfærslna á verkefnum, og einnig hver framlög til þessara mála hafa verið á yfirstandandi ári. Síðari áfangi heildarendurskoðunarinnar er áformaður á árinu 1989 og tekur þá fyrst og fremst til heilbrigðis- og skólamála. Í þeim breytingum liggja mun hærri fjármunir en um er að tefla í fyrsta áfanganum, auk þess sem þess er að vænta að þá vegi þyngra verkefni sem færast frá sveitarfélögum til ríkisins. Tvennt er það sem veldur mönnum áhyggjum um þessar breytingar. Hið fyrra er hvernig sveitarfélögin fái borið uppi aukinn kostnað sem af breytingunni leiðir. Hið síðara varðar hvernig verður hagað tilflutningi verkefna t.d. þar sem framkvæmdir standa í miðjum klíðum. Um fyrra atriðið er því til að svara að nú er ákveðið að endurskoða tekjuöflun til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, svo og hlutverk hans. Um nokkurt árabil hafa tekjur sjóðsins verið skertar. Væri sama skerðing í gildi í frv. 1988 og á árinu 1987 næmu tekjur sjóðsins af söluskatti og tollum um 1135 millj. kr. Til að greiða fyrir verkefnatilfærslunni er nú miðað við að til sjóðsins renni alls 1485 millj. kr., þ.e. um 350 millj. kr. hærri tekjur en ef um skerðingu væri að ræða eins og í ár. Sú fjárhæð skiptist þannig að 250 millj. kr. er bein hækkun á tekjum sjóðsins og samsvarar það um helmingi af skerðingunni, en 100 millj. verða ætlaðar í sérstaka deild sjóðsins og varið til jöfnunar milli sveitarfélaga vegna verkefnatilflutningsins. Nú háttar þannig til að tekjustofnalög Jöfnunarsjóðs þarf að endurskoða óháð því hvort verkefni eru færð milli aðila. Er það vegna þess að tekjustofnar sjóðsins af aðflutningsgjöldum og sölugjaldi taka fyrirsjáanlega slíkum breytingum að annað er óhjákvæmilegt. því sambandi hefur félmrh. lýst þeirri skoðun sinni að sterklega komi til álita að efla nokkurs konar viðlagadeild í sjóðnum umfram þær 100 millj. sem ég áður gat um. Þá kemur til álita að slík viðlagadeild hefði m.a. það hlutverk að létta undir með sveitarfélögum vegna framkvæmda sem þegar eru hafnar, en ekki verða framar á vettvangi Alþingis og þar með ríkissjóðs. Nú er talið að svonefndir "halar" í dagvistarheimilum, félagsheimilum og íþróttamannvirkjum nemi um 400–450 millj . kr. Með því að ætla 150 millj. kr. árlega í sérdeild Jöfnunarsjóðs ætti að mega jafna áhrif vegna þessarar verkefnatilfærslu á næstu þremur árum, en fullyrða má að mótframlög ríkisins hefðu ekki verið greidd sveitarfélögunum nema á mun lengri tíma ella. Fjáröflun til Jöfnunarsjóðs 1988 er miðuð við 1485 millj . kr. eins og áður segir. Þá er miðað við að ríkissjóður taki þær tekjur eingöngu af söluskatti og að lögum verði breytt í samræmi við það. Hitt liggur ljóst fyrir að slík tilhögun getur einungis gilt til eins árs þar sem nauðsynlegt verður að taka tekjustofn sjóðsins til nýrrar athugunar þegar virðisaukaskattur tekur gildi í ársbyrjun 1989 eins og að er stefnt, auk þess sem enn önnur verkefni kunna þá að hafa flust á milli ríkis og sveitarfélaga og hagkvæmt kann að vera að beina nýjum verkefnum til sjóðsins til úrlausnar. Fram hjá því er með öllu óeðlilegt að líta að sveitarfélögin muni í fyllingu tímans að sjálfsögðu bera uppi útgjöld hinna nýju verkefna rétt eins og þeirra sem þau nú annast af almennum skatttekjum sínum. Því verður að líta á álagningu sveitarfélaganna m.a. í ljósi þessa þegar fram í sækir. Til þess að vinna að framgangi þessara mála hefur félmrh. nýlega skipað tvær nefndir með aðild hlutaðeigandi ráðuneyta og sveitarfélaga. Annarri nefndinni er ætlað að vinna að breytingu á lögum um Jöfnunarsjóð og hinni er falið að undirbúa síðara stig verkefnatilfærslunnar og leggja línur um eignatilfærslur og uppgjörsmál. Á miklu veltur að allur málatilbúnaður sé sem vandaðastur og að gagnkvæmur skilningur ríki á milli manna í þessu þjóðþrifamáli. Á samráðsfundi ríkis og sveitarfélaga, sem haldinn var þann 30. október sl., var af hálfu sveitarfélaganna lýst fullum vilja til samstarfs um framkvæmd á þessum tillögum. Í yfirlýsingu fundarins er því lýst yfir að aðilar muni nú þegar hefja undirbúning síðari áfanga sem fyrirhugað er að komi til framkvæmda á árinu 1989. Þar er einnig lögð áhersla á að hraða störfum nefnda er gera tillögur um flutning verkefna og uppgjör og eignatilfærslur er því tengjast. Herra forseti. Á þenslutímum er það tvímælalaust hlutverk opinberrar fjármálastjórnar að hamla gegn umframeftirspurn og þeirri verðbólgu og viðskiptahalla sem af hlýst. Þetta ber að gera með því að reka ríkissjóð án halla og halda fram aðhaldssamri peningamálastefnu. Með frv. til fjárlaga og lánsfjárlaga og almennum efnahagsaðgerðum þeim til styrktar hefur ríkisstjórnin reynt að rækja skyldur sínar í þeim efnum. Mikill hagvöxtur er ekki einhlítur mælikvarði á velgengni í efnahagsmálum. Hagvaxtarskeiðið sem hófst 1984 hefur allt fram á þetta ár mátt rekja til mikillar framleiðsluaukningar f sjávarútvegi. Þetta leiddi til aukins útflutnings og bættrar stöðu þjóðarbúsins gagnvart útlöndum. Hagvöxtinn á yfirstandandi ári má hins vegar í mun ríkari mæli rekja til þenslu í verslunar- og þjónustugreinum, einkum á höfuðborgarsvæðinu. Þessi munur endurspeglast með skýrum hætti í umskiptum til hins verra á viðskiptajöfnuði. Til þess að koma í veg fyrir að hagvaxtarskeiðið snerist upp í ofþenslu, verðbólgu og viðskiptahalla hefði að mínu mati þurft að grípa til strangra aðhaldsaðgerða í ríkisfjármálum og peningamálum þegar í upphafi árs 1987. Tillögur um það efni voru uppi á haustinu 1986. Þær tillögur fólu í sér að staða ríkisfjármála yrði styrkt með lækkun ríkisútgjalda og aukinni tekjuöflun sem svaraði allt að 2–21/2 af vergri landsframleiðslu. Tillögurnar miðuðu að því að draga í tæka tíð úr þenslu og halda aftur af vexti þjóðarútgjalda umfram þjóðartekjur. Sú staðreynd að ekki var gripið til aðgerða fyrr en með tilkomu nýrrar ríkisstjórnar eftir mitt ár veldur því að vandinn sem við er að fást er nú verri viðureignar og kallar á stórtækari aðgerðir en ella hefði e.t.v. verið nauðsynlegt.

Hver var með þessar tillögur?

Í grg. Þjóðhagsstofnunar frá 6. maí 1987, sem lögð var fram í stjórnarmyndunarviðræðum, var sett fram mat á þjóðhagshorfum á miðju ári. Meginbreytingin frá fyrri áætlunum fólst í því að kaupmáttur atvinnutekna í heild var metinn mun meiri en gert hafði verið ráð fyrir. Afleiðingunum var lýst á þessa leið: Þjóðarútgjöld verða meiri en að var stefnt. Spáð var 7,5% aukningu þjóðarútgjalda eða 2,5 milljörðum kr. að raunvirði umfram fyrri áætlanir. Viðskiptahalli fór vaxandi. Í febrúar var gert ráð fyrir 950 millj. kr. viðskiptahalla, en í maí viðskiptahalla sem nam 2,5 milljörðum kr. Verðbólga færðist í aukana. Í febrúarspá var gert ráð fyrir 11,5% verðbreytingu frá upphafi til loka árs. Í maí stefndi í 15% verðbólgu á sama mælikvarða miðað við óbreytta gengisstefnu. Loks þótti ljóst að hert gæti að atvinnulífinu á síðari hluta ársins, sérstaklega vegna hækkandi raungengis og verulegra kostnaðarhækkana í kjölfar kjarasamninga. Við þetta bætist að fátt bendir til að hægt sé að búast við batnandi ytri skilyrðum þjóðarbúsins á næstunni. Því er spáð að hagvöxtur minnki verulega á næsta ári. Meira en 2/3 hlutar ríkisútgjalda tengjast launum, lífeyris- og sjúkratryggingum, almennum rekstri, sem mjög er launatengdur, og vaxandi vaxtabyrði af skuldum. Breytingar á launum opinberra starfsmanna og á almennum vinnumarkaði eru þess vegna ákvarðandi þáttur um þróun ríkisútgjalda. Í kjölfar kjarasamninga Alþýðusambandsins og vinnuveitenda í desember á sl. ári var reiknað með því að atvinnutekjur á mann yrðu að meðaltali 20–22% hærri á þessu ári en í fyrra. Raunin hefur hins vegar orðið sú að almennar launahækkanir á árinu hafa orðið mun meiri. Nú bendir allt til að atvinnutekjur á mann hækki að meðaltali um 38% milli áranna 1986 og 1987. Þessar miklu launahækkanir stafa ekki síst af þeirri eftirspurnarþenslu sem ríkt hefur í hagkerfinu á árinu og hefur m.a. leitt til mikillar spennu á vinnumarkaði. Eftir því sem á árið hefur liðið hafa horfur um verðbólgu þess vegna farið versnandi. Í ársbyrjun var því spáð, m.a. á grundvelli áætlana um launaþróun, að vísitala framfærslukostnaðar mundi hækka um 141/2% frá meðaltali síðasta árs en um 11–12% frá upphafi til loka þessa árs. Nú eru hins vegar horfur á að hækkun vísitölunnar frá síðasta ári verði 18–19% en um 25% á árinu. Þrátt fyrir meiri verðbólgu en spáð var í upphafi ársins er ljóst að aukning kaupmáttar á þessu ári fer langt fram úr því sem gert var ráð fyrir í ársbyrjun. Þá var reiknað með að kaupmáttur atvinnutekna á mann yrði að jafnaði 7% hærri á þessu ári en í fyrra. Nú virðist hins vegar stefna í að aukningin verði um 16%. Kaupmáttur ráðstöfunartekna gæti aukist enn meir vegna léttari byrði af beinum sköttum á þessu ári en í fyrra. Að langstærstum hluta kom þessi kaupmáttaraukning fram á fyrsta og öðrum ársfjórðungi og er reiknað með að kaupmáttur haldist því sem næst óbreyttur á síðari helmingi ársins. Framvinda launa- og verðlagsmála á árinu 1987 hefur raskað verulega áætlun um afkomu ríkissjóðs á árinu og orðið ríkisbúskapnum og efnahagskerfinu í heild allmikil áraun. Í fjárlögum ársins var gert ráð fyrir að tekjuhalli ríkissjóðs á árinu 1987 yrði um 2,8 milljarðar kr. Framan af ári stefndi í mun meiri halla eða um 3,4 milljarða, en með þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin beitti sér fyrir á miðju sumri tókst að draga talsvert úr hallanum. Með efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar nú í þingbyrjun hefur staða ríkissjóðs styrkst enn. Nú er reiknað með því að hallinn verði 2,3 milljarðar kr. Í hlutfalli við landsframleiðslu er reiknað með því að halli á ríkissjóði 1987 verði þá rúmlega 1%. Þjóðarútgjöld eru nú talin verða mun meiri á þessu ári en gert hefur verið ráð fyrir í fyrri spám. Þetta má fyrst og fremst rekja til aukinnar einkaneysluútgjalda vegna mikillar kaupmáttaraukningar á árinu. Þá er einnig gert ráð fyrir því að fjárfesting verði töluvert meiri en í fyrri áætlunum. Sú mikla kaupmáttaraukning sem átti sér stað á fyrri hluta ársins hefur m.a. komið fram í stórauknum einkaneysluútgjöldum heimilanna. Gert er ráð fyrir að heldur dragi úr þessari þenslu á síðari helmingi ársins, m.a. vegna minni kaupmáttaraukningar en á fyrri hluta árs og vegna þeirra aðhaldsaðgerða sem ríkisstjórnin hefur gripið til. Á þessum forsendum er því spáð að fyrir árið í heild aukist einkaneysla um 12% að raungildi frá árinu 1986. Ekki er reiknað með neinum breytingum á fyrri áætlunum um samneysluútgjöld á þessu ári og er áfram búist við því að þau aukist um 4% að raungildi frá síðasta ári. Á hinn bóginn er gert ráð fyrir nokkru meiri fjárfestingu á árinu en áður, m.a. í ljósi mikils innflutnings á vélum og tækjum á fyrri hluta ársins. Í heild gæti því fjárfesting aukist um allt að 8% að raungildi frá síðasta ári. Samtals felst í þessum áætlunum spá um tæplega 10% aukningu neyslu- og fjárfestingarútgjalda að raungildi á þessu ári. Efnahagsvandinn, sem við blasti þegar ríkisstjórnin tók við, er í meginatriðum tvíþættur. Annars vegar gætti meiri eftirspurnar í efnahagslífinu en góðu hófi gegndi. Það birtist m.a. í mikilli manneklu og launaskriði í einstökum atvinnugreinum og vaxandi verðbólgu. Á hinn bóginn eru horfur á miklu hægari hagvexti og vaxandi halla á utanríkisviðskiptum á næsta ári verði ekki að gert. Í upphafi ferils síns greip ríkisstjórnin til margháttaðra aðgerða til að draga úr verðbólgu og viðskiptahalla og koma á betra samræmi á milli þjóðarútgjalda og þjóðartekna. Þessar aðgerðir voru einkum fólgnar í eftirfarandi: Undanþágum frá söluskatti var fækkað og tekinn upp sérstakur söluskattur með lægra hlutfalli af ýmsum matvælum og nokkrum greinum þjónustu. Lagt var á sérstakt bifreiðagjald sem innheimtist að hálfu leyti á þessu ári. Lagður var viðbótarskattur á innflutt kjarnfóður. Ríkisábyrgðargjald var hækkað og lagt á nýtt lántökugjald á erlend lán. Áætlað er að þessar aðgerðir skili ríkissjóði rúmum milljarði kr. á þessu ári en 3,7 milljörðum á næsta ári. Þessar aðgerðir voru því stórt skref í þá átt að jafna hallann á ríkissjóði. Jafnframt var gripið til tekjujafnandi aðgerða með hækkun lágmarksframfærslulífeyris einstaklinga og hækkun barnabótaauka, sem áætlað er að kosti ríkissjóð um 190 millj. kr. í ár. Þessum aðgerðum í ríkisfjármálum var fylgt eftir með frekari ráðstöfunum á sviði peninga- og lánamála. Vextir af spariskírteinum ríkissjóðs voru hækkaðir. Fyrirhuguð endurgreiðsla söluskatts til sjávarútvegs var lögð inn á bundna reikninga. Til að draga úr erlendum lántökum, sem hafa átt drjúgan þátt í þenslunni að undanförnu, setti viðskrn. reglur sem kveða á um aukna hlutdeild innlends lánsfjár í kaupum erlendis frá. Þótt þessar ráðstafanir hafi verið til aðhalds og styrkt stöðu ríkissjóðs verulega dugðu þær ekki til að halda nægilega aftur af þjóðarútgjöldum og beina tekjum fólks og fyrirtækja að auknum sparnaði. Ríkisstjórnin ákvað því að bregðast strax við þessum vanda með sérstökum aðgerðum í ríkisfjármálum og peningamálum. Markmið þessara ráðstafana var tvíþætt: Í fyrsta lagi að hamla gegn þeirri eftirspurn í efnahagslífinu sem áður er lýst og í öðru lagi að treysta enn frekar jafnvægi í þjóðarbúskapnum á næsta ári með hallalausum fjárlögum og aðgerðum til að efla innlendan sparnað. Þannig var með samræmdum hætti dregið úr útlánaþenslu og innstreymi erlends lánsfjár og þar með lagður grundvöllur að hjöðnun verðbólgu og minni viðskiptahalla á næsta ári. Til þess að styrkja stöðu ríkissjóðs og draga úr innflutningi voru innflutningsgjöld af fólksbifreiðum hækkuð sem leiddi til hækkunar bílverðs um 5–15% eftir stærð. Um leið var verð á áfengi og tóbaki hækkað um 8% að meðaltali. Áformum um að flýta gildistöku söluskattsbreytinga að hluta til frá áramótum til 1. nóv. var frestað samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnarinnar til að greiða fyrir væntanlegum kjarasamningum svo sem síður verður vikið að. Þá var gripið til margvíslegra ráðstafana í peninga- og lánsfjármálum sem hafa þann tilgang að draga úr eyðslu og efla innlendan sparnað. Bönkum og sparisjóðum var heimilað að bjóða gengisbundna innlánareikninga og gefið svigrúm til að lána út með sambærilegum kjörum. Einstaklingum og fyrirtækjum var heimilað að festa kaup á erlendum verðbréfum. Ríkissjóður bauð gengisbundin spariskírteini til sölu á innlendum markaði og önnur spariskírteini til lengri tíma voru boðin með betri kjörum í samræmi við markaðsaðstæður. Vextir af ríkisvíxlum voru endurskoðaðir og ríkisvíxlar boðnir til lengri tíma en verið hefur. Til að hvetja þá sem hyggja á erlendar lántökur til þess að fresta áformum sínum og draga á þann hátt úr innstreymi erlends lánsfjár var því lýst yfir að gjald á erlendar lántökur yrði fellt niður við lok næsta árs. Þá var því yfir lýst að við endurskoðun laga um tekju- og eignarskatt og ákvæði um skattlagningu eignatekna verði við það miðað að skattlagning verði samræmd og jafnframt tryggt að tekjur af hlutafjáreign almennings sæti ekki lakari meðferð et~ aðrar tekjur af eignum. Loks ákvað ríkisstjórnin að afnema ríkisábyrgð á skuldbindingum atvinnuvegasjóða. Vel verður fylgst með því á næstunni hvort þörf verður frekari aðgerða til að tryggja nægilegt aðhald í útlánum banka út þetta ár. Áætlanir benda til að lausafjárstaða bankakerfisins muni batna í upphafi næsta árs og verða gerðar ráðstafanir fyrir þann tíma til að tryggja hóflega þróun í útlánastarfsemi bankanna á því ári. Þessar ráðstafanir höfðu það að markmiði að eyða þeirri óvissu sem gætt hefur í efnahagsmálum að undanförnu. Jafnframt var þeim ætlað að skapa forsendur fyrir auknu jafnvægi á lánamarkaði, en það er frumskilyrði þess að vextir fari lækkandi. Með því að eyða hallanum á ríkisbúskapnum er stigið stórt skref í þessa átt. Eins og jafnan á þessum árstíma eru ýmsar mikilvægar forsendur spár um framvindu efnahagsmála á næsta ári óráðnar. Af innlendum forsendum ber fyrst að nefna að fiskveiðistefnan fyrir næsta ár hefur enn ekki verið mótuð og eykur það óvissu sem jafnan ríkir um væntanlegan sjávarafla. Þá gætir verulegrar óvissu um verðlags- og tekjuþróun á næstu missirum. Hækkun launa um rúmlega 7% um næstliðin mánaðamót og sú hækkun óbeinna skatta sem ákveðin hefur verið mun hvort tveggja stuðla að verðhækkunum næstu mánuði. Fram undan eru nýir kjarasamningar á almennum vinnumarkaði fyrir næsta ár. Miklu skiptir að í þeim verði tekið mið af horfum um ytri skilyrði þjóðarbús á næsta ári og verður í því sambandi að hafa í huga þá miklu aukningu kaupmáttar sem orðið hefur að undanförnu og allir hljóta að vera sammála um að vilja varðveita. Af erlendum forsendum má nefna að óvissa ríkir um áframhaldandi viðskiptakjarabata. Þessu valda jafnt almennar sem sérstakar aðstæður í umheiminum. Hagvöxtur í iðnríkjunum hefur verið fremur hægur undanfarin tvö ár og er ekki talið líklegt að á því verði breyting á næsta ári. Því má búast við tiltölulega lítilli aukningu almennrar eftirspurnar á helstu mörkuðum fyrir íslenskar útflutningsvörur. Þótt eftirspurn eftir íslenskum sjávarafurðum sé mismunandi, bæði eftir mörkuðum og tegundum, er líklegt að í besta falli verði unnt að halda þeirri miklu hækkun á verði sjávarafurða erlendis sem átt hefur sér stað undanfarin missiri. Afar ólíklegt er að búhnykkur í líkingu við stórfellda lækkun olíuverðs falli þjóðinni í skaut á næstunni. Á þessu ári hafa olíuverð á heimsmarkaði og vextir á alþjóðlegum lánamörkuðum farið heldur hækkandi og gæti sú þróun haldið áfram. Miðað við óbreytta sjávarvöruframleiðslu á næsta ári gæti útflutningsframleiðslan í heild aukist um 1% að raungildi milli áranna 1987 og 1988 þar sem reiknað er með nokkurri framleiðsluaukningu í útflutningsgreinum öðrum en sjávarútvegi. Munar þar mestu um mikla aukningu í framleiðslu fiskeldisafurða. Einnig er reiknað með því að framleiðsla á áli og kísiljárni aukist um 2% frá þessu ári. Á síðustu tveimur árum hefur afkoma fyrirtækja í sjávarútvegi verið betri en mörg ár þar á undan. Að mati Þjóðhagsstofnunar voru botnfiskveiðar og vinnsla í heild rekin með nokkrum hagnaði á síðasta ári. Áætlun, sem tekur mið af aðstæðum í októberbyrjun, benti til þess að vinnslan í heild væri rekin með hagnaði, einkum söltun. Rekstrarskilyrði frystingar hafa þó vafalítið versnað á síðustu vikum, ekki síst vegna lækkandi gengis bandaríkjadollars. Botnfiskveiðar eru hins vegar reknar með hagnaði við núverandi rekstrarskilyrði. Hagur rækjuvinnslu hefur versnað mjög á síðustu mánuðum vegna lækkunar á verði á erlendum mörkuðum. Þá er afkoma loðnuvinnslu slæm en loðnuveiða óviss. Í samræmi við starfsáætlun ríkisstjórnarinnar er nú unnið að endurskoðun fiskveiðistefnunnar. Sjútvrh. hefur skipað sérstakar ráðgjafarnefndir, sem skipaðar eru fulltrúum þingflokka annars vegar og helstu hagsmunaaðila í sjávarútvegi hins vegar, til að vinna að þessu verkefni ásamt sérfræðingum. Á þessum vettvangi er m.a. fjallað um hvernig og hverjum veiðiheimildir skuli veittar, hvernig taka megi meira tillit til byggðasjónarmiða við mótun fiskveiðistefnunnar, hvers konar reglur skuli gilda um færslu veiðiheimilda milli aðila o.fl. Ljóst er að íslenskur sjávarútvegur stendur nú að vissu leyti á tímamótum. Þar kemur margt til. Í fyrsta lagi virðist ljóst að sjávarútvegur getur ekki á næstunni vænst jafnhagstæðrar verðþróunar á mörkuðum og á síðustu árum. Í öðru lagi virðist ágreiningur lítill sem enginn um það að fiskveiðistjórnun eigi rétt á sér. Deilur standa hins vegar um hvernig stjórna skuli. Í þriðja lagi hafa fiskmarkaðir rutt sér til rúms og m.a. leitt til stórhækkaðs fiskverðs á fáum mánuðum. Í fjórða lagi hefur ný flutningatækni, aukin markaðssókn og sveiflur á innbyrðis gengi gjaldmiðla leitt til stóraukins útflutnings á ferskum og óunnum fiski jafnframt því sem nýir markaðir hafa opnast eða stóreflst, en aðrir dregist saman. Í fimmta lagi hafa fyrirtæki í greininni tekið miklum breytingum. Gamalgróin stórfyrirtæki hafa mörg eflst verulega, en minni fyrirtæki sérhæfa sig í auknum mæli. Loks má nefna að launakerfi það sem ríkjandi hefur verið í frystingu áratugum saman sætir nú vaxandi gagnrýni. Fátt eitt er hér upp talið, en ef breytingar og sviptingar eru mælikvarði á lífsmark og þróun einnar atvinnugreinar þurfum við Íslendingar litlu að kvíða um framtíð þessa burðaráss okkar atvinnulífs. Sjávarútvegur er höfuðatvinnuvegur landsmanna og svo verður um langa framtíð. Sjávarútvegurinn stendur undir 3/4 hlutum útflutningstekna Íslendinga. Hagur þessarar atvinnugreinar endurspeglar því mjög afkomu þjóðarbúsins sem heildar. Það skiptir höfuðmáli í nánustu framtíð og til lengri tíma litið hvernig aðsteðjandi vandamál þessarar atvinnugreinar verða leyst. Ríkisstjórnin er nú gagnrýnd fyrir að ætla á næsta ári annars vegar að draga úr tilfærslum til sjávarútvegs vegna lækkunar á endurgreiðslu söluskatts og hins vegar vegna fyrirætlana um að leggja 1% launaskatt á þessa grein sem aðrar - á sama tíma og afkoma fer versnandi. Fyrir liggur af hálfu ríkisstjórnarinnar að hún er tilbúin til viðræðna við hagsmunaaðila í sjávarútvegi um þessi mál. Þær viðræður mega ekki og munu ekki af ríkisstjórnarinnar hálfu snúast um tilflutning vandamála frá sjávarútvegi yfir á ríkissjóð. Þær hljóta m.a. að snúast um innri vandamál og uppbyggingu þessarar atvinnugreinar og leiðir til langtímalausna. Allir sem beinna hagsmuna hafa að gæta þurfa að leggja sitt af mörkum til þeirra lausna. Vandamál í sjávarútvegi eru engin nýlunda, en meðulin sem notuð hafa verið til lækninga hafa oft verið verri en sjúkdómurinn sjálfur. Gengisfelling er ekki á dagskrá. Nú þarf að leita nýrra leiða. Óvissa ríkir um þróun þjóðarútgjalda á næsta ári sem m.a. má rekja til óvissu um væntanlega verðlags- og tekjuþróun. Þá er nokkrum erfiðleikum bundið að meta nákvæmlega áhrif þeirra aðhaldsaðgerða í fjármálum og peningamálum sem ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir. Einkaneysluútgjöld, sem vega langþyngst í þjóðarútgjöldum eða nálægt 2/3 hlutum, ráðast að verulegu leyti af ráðstöfunartekjum heimilanna. Hér er reiknað með að einkaneysluútgjöld heimila í heild aukist um 1/2% að raungildi milli áranna 1987 og 1988 á þeirri forsendu að kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann aukist ekki. Þessi forsenda um kaupmátt ráðstöfunartekna á næsta ári er óviss, ekki síst þar sem kjarasamningar á almennum vinnumarkaði eru lausir frá og með næstu áramótum. Á hinn bóginn er ljóst að ekkert svigrúm er fyrir almenna aukningu á kaupmætti ráðstöfunartekna á næsta ári ef ná á markmiðum um hjöðnun verðbólgu og viðskiptahalla á árinu 1988. Veruleg óvissa er um þróun verðlags á næsta ári, en talsverð hækkun á verðlagi milli ársmeðaltala 1987 og 1988 er fyrirsjáanleg vegna örra verðhækkana á síðustu mánuðum ársins og í upphafi næsta árs. Nú er reiknað með að hækkun verðlags frá upphafi til loka árs verði samt innan við 10%. Í þessari áætlun er gert ráð fyrir að gengi krónunnar verði haldið óbreyttu frá því sem það nú er allt næsta ár. Á hinn bóginn er ljóst að á undanförnu missiri hefur verðlagsþróun hér á landi verið útflutnings- og innlendum samkeppnisgreinum óhagstæð auk þess sem viðskiptahalli hefur farið vaxandi. Í forsendunni um áframhaldandi fastgengisstefnu felst því að hratt dragi úr verðbólgu er líða tekur á árið 1988. Forsendur þess að slíkur árangur náist í baráttunni gegn verðbólgu er hvort tveggja í senn: aðhaldssemi í stjórn ríkisfjármála og peningamála á næsta ári og hófsamir kjarasamningar í vetur. Með þeim samræmdu aðgerðum í ríkisfjármálum og peningamálum sem áður er lýst hefur ríkisstjórnin gert það sem í hennar valdi stendur til að eyða þeirri óvissu sem um of hefur sett svipmót sitt á efnahagsmálaumhverfi okkar að undanförnu. Herra forseti. Tekjur ríkissjóðs á árinu 1988 eru áætlaðar 59,6 milljarðar kr. og er það 24,6% hækkun frá áætlaðri niðurstöðu ársins 1987 að lokinni endurskoðun í september. Tekjuliðir hækka mjög misjafnlega milli ára, einkum vegna þess að eftir eðli þeirra eru þeir á misjafnan veg háðir verðlagsbreytingum, en einnig vegna þess að á síðari hluta þessa árs hafa verið teknar ákvarðanir um breytingar í skattamálum sem breyta innbyrðis vægi tekjustofna. Áætlað er að um 8,2 milljarða eða 13,8% af tekjum ríkissjóðs verði aflað með beinum sköttum, 48 milljarða eða 80,7% með óbeinum sköttum. Ýmsar aðrar tekjur verði um 3,2 milljarðar eða 5,5% af tekjum ríkissjóðs. Halli sá sem verið hefur á ríkissjóði síðustu ár stafar af viðvarandi misræmi milli þeirra tekna sem ríkissjóður gat aflað sér í óbreyttu skattakerfi og þeirra útgjalda sem stofnað hefur verið til með lögum frá Alþingi eða heimiluð hafa verið í fjárlögum. M.ö.o.: tekjurnar dugðu ekki lengur fyrir útgjöldum svo að grípa þurfti til sérstakra ráðstafana. Einnig var ljóst að útgjöld ríkisins yrðu ekki skorin niður í þeim mæli að dygði. Um það tókst ekki pólitísk samstaða milli þeirra stjórnmálaflokka er að ríkisstjórninni standa. Eini aðgengilegi kosturinn var því að auka tekjur ríkissjóðs allverulega. Hinn kosturinn var áframhaldandi skuldasöfnun innanlands sem utan með þenslu og verðbálseldsneyti í farteskinu. Þær aðgerðir til tekjuöflunar sem ríkisstjórnin beitti sér fyrir á árinu 1987 og þær sem gert er ráð fyrir að gangi í gildi um næstu áramót munu gefa ríkissjóði 5700 millj. kr. í tekjur á árinu 1988. Þessar viðbótartekjur sundurliðast þannig að breikkun söluskattsstofns og aðrar breytingar á honum ásamt breytingum á tollum og vörugjaldi munu gefa um 3200 millj. kr., bifreiðaskattar 950 millj., skattar á atvinnurekstur 600 millj. og ýmsir tekjustofnar, svo sem lántöku- og ábyrgðargjöld, kjarnfóðurgjald og arðgreiðslur um 950 millj. kr. Hluti þessara tekna eða 3700 millj. stafar af þeim breytingum sem ákveðnar voru við stjórnarmyndun á miðju þessu ári, 600 millj. vegna ráðstafana sem ákveðnar voru í október, en 1400 millj. eru vegna breytinga sem áætlað er að gangi í gildi um næstu áramót. Endurskoðun á tekjuöflunarkerfi ríkisins er veigamikill þáttur í stefnu þessarar ríkisstjórnar eins og fram kemur í hennar starfsáætlun. Aðdraganda að heildarendurskoðun á skattkerfinu má rekja langt aftur í tímann, enda er langt síðan glöggir menn gerðu sér grein fyrir nauðsyn hennar. Einn gleggsti vitnisburður í þessu efni er skattsvikaskýrslan svokallaða. Í henni er einnig bent á að einn stærsti veikleiki núverandi kerfis sé sá að það er flókið og undanþágur allt of margar. Einföldun skattakerfisins, útrýming undanþága og sérreglna eftir því sem unnt er er forsenda allra annarra umbóta á skattakerfinu. Án slíkra breytinga verður skilvirkri framkvæmd og virku eftirliti ekki komið við svo að viðunandi sé. Ríkisstjórnin hefur haft þessi sjónarmið að leiðarljósi við þá endurskoðun á skattakerfinu sem nú er kappsamlega hafin. Tilgangur endurskoðunar á tekjuöflunarkerfinu er að gera það í heild og einstaka þætti þess einfaldari, skilvirkari og réttlátari. Um þessi markmið er væntanlega ekki deilt, en stundum er á það bent að tiltölulega flóknar reglur, t.d. í skattalögum, hafa verið settar í þeim tilgangi að ná fram meira réttlæti í tekjuskiptingu eða öðrum markmiðum sem æskileg hafa verið talin. Sjálfsagt er rétt að tilgangurinn hefur verið góður, en því miður höfum við rekið okkur á það, eins og margar aðrar þjóðir sem nú vinna að einföldun skattkerfa sinna, að reynslan er ekki í samræmi við þessi upphaflegu góðu áform. Flókin skattkerfi með undantekningum, frávikum og sérreglum eru í reynd fyrst og fremst hagstæð þeim sem eru í þeirri aðstöðu hvað varðar tekjur, eignir og kunnáttu að þeir geta notfært sér sérákvæðin, auk þess sem eftirlit og framkvæmd í slíkum kerfum er ekki einungis erfiðleikum háð heldur eins og nú er komið sögu hjá okkur nánast ógerningur að framkvæma. Breytingar á tekjukerfinu krefjast mikilla og í mörgum tilvikum flókinna lagabreytinga þar sem m.a. verður að taka tillit til þess að ekki sé með óeðlilegum hætti breytt forsendum sem einstaklingar og fyrirtæki kunna að hafa miðað við í fjárhagslegum ráðstöfunum sínum. Af þessum sökum ber fjárlagafrv. ríkisstjórnar með sér grófa mynd af þeim breytingum sem í vændum eru í þessu efni á næstu mánuðum og árum. Þær breytingar sem unnið er að í skattamálum og öðrum tekjumálum ríkisins taka til meginþorra ríkisteknanna. Þessar breytingar snerta m.a. tekjuskatta einstaklinga og fyrirtækja, söluskatt, tolla, vörugjald og launaskatt. Skv. því frv. til fjárlaga sem hér liggur fyrir eru tekjur ríkissjóðs á árinu 1988 áætlaðar um 59,6 milljarðar kr. Þá hafa verið dregnar frá þær fjárhæðir sem aflað er gegnum tekjukerfi ríkisins en greiddar eru út til einstaklinga og sveitarfélaga án þess að vera nokkru sinni taldar til tekna ríkissjóðs í fjárlögum. Þar er um að ræða barnabætur og persónuafslátt sem gengur til greiðslu á útsvari, alls 3,4 milljarðar, og framlag í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, tæplega 1,5 milljarðar kr. Alls er tekjuöflun eftir farvegi þessa kerfis því um 64,5 milljarðar kr. Af þeirri fjárhæð eru tekjuskattar 10,1 milljarður kr., sölugjald 26,3 milljarðar, tollar og vörugjald 6,6 milljarðar og launaskattur 2,6 milljarðar. Þeir tekjuliðir sem eru þegar í skipulegri endurskoðun gefa samkvæmt áætlun fjárlagafrv. 45,6 milljarða kr. í tekjur eða rúmlega 70% af því sem aflast með tekjukerfi ríkisins. Af þessum tölum má ráða að í mikið er ráðist við þessa endurskoðun. Fyrsta skrefið í endurskoðun skattkerfisins var tekið á öndverðu þessu ári þegar samþykkt voru hér á Alþingi lög um staðgreiðslu opinberra gjalda og breyting gerð á lögum um tekjuskatt og eignarskatt í þeim tilgangi að einfalda þau lög og gera þau aðgengilegri fyrir framkvæmd staðgreiðslu. Frá samþykkt laganna hefur verið unnið að undirbúningi framkvæmdar á vegum fjmrn. og embættis ríkisskattstjóra. Nefnd skipuð fulltrúum þessara aðila og fulltrúum frá Sambandi ísl. sveitarfélaga var falið að hafa með höndum umsjón með undirbúningnum og annast samræmingu. Stofnuð var sérstök deild, staðgreiðsludeild, við embætti ríkisskattstjóra og að henni ráðnir starfsmenn. Hún vinnur nú að undirbúningi staðgreiðslunnar í samvinnu við Skýrsluvélar ríkisins, Ríkisbókhald og fleiri aðila og annast kynningu á málinu. Sérstakur vinnuhópur skipaður fulltrúum fjmrn. og Sambands ísi. sveitarfélaga hefur unnið að undirbúningi þeirra þátta sem snúa að móttöku og innheimtu gjaldheimtumála. Undirbúningur flestra þátta er vel á veg kominn og ekki ástæða til að ætla annað en að staðgreiðslu verði komið á í samræmi við upphaflega áætlun. Fram kom á Alþingi á sl. vetri, þegar framangreind lög voru þar til umfjöllunar, að rétt væri að skipa nefnd með fulltrúum þingflokkanna og fleiri aðilum til að kanna nánar ýmsa þætti staðgreiðslumálsins og hinna breyttu laga um tekju- og eignarskatt m.a. í ljósi skattálagningar á þessu ári. Nefnd þessi var skipuð í sumar og hefur starfað að verkefnum sínum frá því í byrjun september. Nefnd um staðgreiðslu fjallaði í upphafi starfs síns um ýmis tæknileg framkvæmdaatriði í lögum um staðgreiðslu sem hafði sýnt sig í undirbúningsvinnunni að ástæða væri til að lagfæra. Nefndin skilaði ráðuneytinu álitsgerð um þessi atriði og tillögum um breytingar á staðgreiðslulögunum. Innan fárra daga verður lagt fram frv. til laga með þessum breytingum og fleirum. Þessar breytingar eru eins og áður sagði fyrst og fremst um tæknileg framkvæmdaatriði en breyta ekki staðgreiðslulögunum í neinum meginatriðum og munu á engan hátt raska undirbúningi framkvæmdar. Nefnd um staðgreiðslu vinnur nú að síðari hluta verksins, þ.e. að endurskoða og endurmeta það álagningarkerfi opinberra gjalda sem ganga á í gildi um næstu áramót og á að vera grundvöllur skattheimtu í staðgreiðslu. Hluti af þessu starfi er að fjalla um húsnæðisbætur, vaxtaafslátt, sjómannaafslátt, barnabætur, útborgun þeirra og fleiri atriði sem lögin fjalla um og koma til umræðu á Alþingi, þ.e. á grundvelli framtala fyrir árið 1986 og álagningar gjalda á árinu 1987 og með tilliti til þess að hvað skattlagningu varðar náist þau markmið sem sett voru fram við undirbúning laganna á seinasta þingi, þ.e. að kerfisbreytingin sjálf breyti ekki sjálfkrafa tekjum ríkissjóðs af skatti þessum né raski raunverulega dreifingu skattbyrði. Að sjálfsögðu kunna ýmsir að telja ástæðu til að breyta öðru hvoru eða báðum þessum atriðum. Slík sjónarmið eiga fullan rétt á sér en fyrir skýrleika sakir þykir rétt að halda þeim aðgreindum frá ákvörðunum um kerfið sjálft og mat á því með hvaða stuðlum verði komist sem næst því að halda óbreyttu ástandi í þeim tveimur atriðum sem voru nefnd áðan. Umræður um breytingar á þessum atriðum eru eðlilegar í framhaldi af því mati sem nefndinni er ætlað að leggja fram en eru ekki í verkahring nefndarinnar sem slíkrar. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að skattbyrði af tekjuskatti verði áþekk því sem áformað var að hún yrði á árinu 1987 við afgreiðslu fjárlaga fyrir það ár og þegar ákveðnar voru breytingar á tekjuskattslögunum. Mun athugun nefndar um staðgreiðslu væntanlega leiða í ljós hvort unnt verður að ná þeirri tekjuáætlun með því skatthlutfalli, 28,5%, og þeim persónuafslætti, 139 þús. kr. miðað við febrúarvísitölu 1987, sem nú eru í lögunum. Staðgreiðsla skatta ræðst þó ekki eingöngu af ákvörðunum ríkisins. Að óbreyttri álagningu munu um 60% skattheimtu með þessu kerfi renna til sveitarfélaga sem útsvar. Hefur hlutur þeirra heldur farið vaxandi á undanförnum árum. Skattbyrði einstaklinga ræðst því ekki hvað síst af ákvörðunum sveitarfélaga fremur en ríkisins. Staðgreiðslukerfi skatta var komið á í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins og ekki síst eftir óskum frá stærstu launþegahreyfingum landsins. Gerð kerfisins, eins og hún birtist m.a. í skatthlutfalli og ekki síst í skattleysismörkum, var framlag stjórnvalda til samkomulags um kjaramál á síðasta ári. Að ekki skuli allt hafa gengið eftir eins og þá var að stefnt verður kannski trauðla skrifað á reikning stjórnvalda einna, a.m.k. ekki á reikning skattkerfisbreytinganna. Mikilvægt er að í millum þeirra aðila sem að þessu máli hafa unnið haldist fullt traust og að í öllu verði staðið við þann ásetning sem uppi var í þessu efni á sl. vetri. Ríkisstjórnin hefur fyrir sitt leyti lýst vilja sínum til þess að svo verði. Kemur það fram í áætlun fjárlagafrv. um tekjuskatt einstaklinga og mun sýna sig í tillögugerð stjórnarinnar um tekjuskattslögin í framhaldi af starfi nefndar um staðgreiðslu. Ekki skal fullyrt um hverjir verða endanlegir stuðlar skattkerfisins fyrr en niðurstöður athugunar nefndar um staðgreiðslu liggja fyrir og Alþingi hefur á nýjan leik fjallað um þær ef tilefni verður til breytinga. Sú áætlun um tekjur ríkissjóðs af tekjuskatti einstaklinga sem er í frv. til fjárlaga miðast við að skattar þessir verði svipað hlutfall af tekjum einstaklinga og þeir hafa verið. Var annars vegar höfð til hliðsjónar sú áætlun um skattbyrði af tekjuskatti sem fyrir lá þegar fjárlög fyrir árið 1987 voru sett, en hún er jafnframt sú áætlun sem miðað var við þegar staðgreiðslulögin voru sett á sl. vori. Hins vegar var litið til þeirrar skattbyrði sem varð í reynd á þessu ári, en hún varð verulegra lægri en áætlað hafði verið sökum þess að laun hafa hækkað milli áranna 1986 og 1987 langt umfram það sem áætlað var í lok síðasta árs. Tala fjárlagafrv. liggur þarna á milli, en hana verður að sjálfsögðu að endurskoða þegar ljóst er hver niðurstaða verður komin um skatthlutfall, persónuafslátt og annað það sem tengist staðgreiðslunni og ráða mun tekjum ríkissjóðs af þessum stofni. Setning laga um staðgreiðslu hefur þann tilgang, auk einföldunar á kerfinu, að lækka jaðarskatt, m.a. með því að breikka skattstofninn og að hækka skattleysismörk sem gert var með mikilli hækkun persónufrádráttar. Samkvæmt lögunum eins og þau liggja nú fyrir er tekjuskattshlutfallið 28,5%. Við það mun bætast útsvarshlutfall sem áætlað var að þyrfti að vera 6,25% þannig að í heild yrði skatthlutfallið 34,75%. Með hliðsjón af verðlagshorfum má ætla að persónuafsláttur að óbreyttum skattalögum verði um 169 700 kr. á árinu 1988. Barnabætur með fyrsta barni yrðu þá um 15 525 kr. og aðrar bætur hækkuðu í hlutfalli við það. Gangi þessi áætlun eftir verða skattleysismörk á árinu 1988 þessi hjá eftirgreindum skattaðilum: Einstaklingur 488 695 kr. á ári eða 40 695 kr. á mánuði að jafnaði. Barnlaus hjón sem bæði afla tekna 976 690 kr. á ári eða 81 390 kr. á mánuði að jafnaði. Hjón með tvö börn, þegar annað hjóna aflar tekna, að upphæð 1 044 000 kr. á ári, verða skattleysismörkin 87 000 kr. á mánuði að jafnaði eftir að tekið hefur verið tillit til barnabóta. Einstætt foreldri með tvö börn og 819 600 kr. tekjur á ári nýtur þá skattfrelsismarka við 68 300 kr. á mánuði að jafnaði, að teknu tilliti til barnabóta. Eins og áður er sagt eru þessar tölur miðaðar við að álagningarreglum tekjuskatts verði ekki breytt frá því sem nú er í lögum og að útsvar til sveitarfélaga verði ekki hækkað. Sveitarfélög landsins eru stór aðili að þessu máli. Ákvarðanir þeirra um álagningu útsvars skipta hér meginmáli. Samkvæmt þeim breytingum á lögum um tekjustofna sveitarfélaga sem ákveðnar voru í tengslum við staðgreiðsluna er sveitarfélögum landsins frjálst að ákveða útsvarshlutfall sitt allt að tilteknu hámarki sem er í reynd nokkru hærra en áður var. Þetta hámark er nú 7,5%. En samkvæmt þeim útreikningum sem gerðir voru nægir sveitarfélögunum u.þ.b. 6,25% útsvar til að halda því raungildi útsvarstekna sem þau hafa haft á undanförnum árum. Álagning útsvars á þessu ári staðfestir þá niðurstöðu og sýnir að lítið eitt lægri útsvarsprósenta en 6,25% hefði nægt sveitarfélögunum til að fá við staðgreiðslu sömu tekjur og þau hafa á þessu ári. Félmrh. mun eins og lög kveða á um setja reglugerð um það hlutfall útsvars sem innheimt verður í staðgreiðslu. Slíka reglugerð skal setja að fengnum tillögum Sambands ísl. sveitarfélaga og að teknu tilliti til áforma sveitarstjórna um útsvarsálagningu á komandi ári. Samband ísl. sveitarfélaga hefur þegar gert tillögu um að innheimtuhlutfallið verði í hámarki, þ.e. 7,5%. Gangi það eftir og verði álagningin í samræmi við það er hér um að ræða u.þ.b. 20% hækkun á raungildi útsvarstekna sveitarfélaga. Miðað við árið 1987 yrði þessi viðbótarskattur sveitarfélaga u.þ.b. 1,5 milljarðar kr. Þessi viðbótarskattheimta mundi auka skattbyrði beinna skatta ríkis og sveitarfélaga um meira en 1/10 eða úr u.þ.b. 11% í yfir 12% og hún mundi raska þeim forsendum, sem gengið var út frá við gerð staðgreiðslukerfisins, verulega. M.a. mundi hún hækka innheimtuprósentuna úr 34,75% í 36% og lækka skattfrelsismörkin um ca. 1400 kr. á mánuði eða sem svarar 17 þús. kr. á ári hjá einstaklingi og um 30–34 þús. kr. á ári hjá hjónum. Skattahækkunin hjá þeim sem eru ofan skattleysismarka yrði 1,25% af heildartekjum þeirra, en vegna þeirra sem eru neðan markanna legði ríkissjóður sveitarfélögunum til þá fjárhæð. Ákaflega óheppilegt væri að sveitarfélög notuðu fyrsta ár staðgreiðslunnar til að auka skattheimtu sína svo verulega og ynnu þannig gegn þeim markmiðum sem stefnt var að með ákvörðun um staðgreiðslu á sl. vetri, þ.e. að halda skattbyrði óbreyttri í heild og að hækka skattfrelsismörk. Það verður að ætla að mat Sambands ísl. sveitarfélaga á álagningaráformum sveitarfélaganna sé e.t.v. ekki byggt á nægilega traustum talnalegum grunni. Næstu skref í endurskoðun laga um tekjuskatt og eignarskatt eru annars vegar lagaákvæði um eignatekjur og hins vegar ákvæði um skattlagningu fyrirtækja. Unnið er að undirbúningi í báðum þessum málaflokkum, en nokkuð er enn í land að tillögur liggi fyrir. Eignatekjur einstaklinga eru samkvæmt núgildandi lögum að verulegu leyti undanþegnar tekjuskatti. Tekur það til vaxta, affalla og gengishagnaðar af innistæðum í bönkum og sambærilegum stofnunum, svo og af verðbréfum, víxlum og sambærilegum kröfum. Einnig er arður af hlutabréfum skattfrjáls hjá móttakanda að ákveðnu marki, auk þess sem arðgreiðslan er frádráttarbær hjá fyrirtækinu, einnig að vissu marki. Enn fremur eru kaup á hlutabréfum að tiltekinni fjárhæð frádráttarbær frá skattskyldum tekjum. Þessar reglur íslenskra skattalaga eru mjög verulega frábrugðnar þeim sem almennt eru ríkjandi hjá grannþjóðum okkar. Aðrar tekjur sem eru í eðli sínu eignatekjur að fullu eða að hluta til eru hins vegar skattlagðar að fullu, svo sem leigutekjur, ýmsar arðgreiðslur, söluhagnaður o.fl. Endurskoðun á skattlagningu eignatekna mun óhjákvæmilega snerta mjög skattlagningu eigna, skattlagningu fyrirtækja og skattlagningu einstaklinga með rekstur. Meginsjónarmiðið við umfjöllun eignatekna er að meðhöndla allar tekjur eins, án tillits til þess hvaðan þær koma. Slík sjónarmið stangast hins vegar á við sjónarmið þeirra sem vilja nota þennan þátt skatta til að þjóna öðrum markmiðum en tekjuöflun, svo sem að hvetja til sparnaðar eða örva eignamyndun í einu formi fremur en öðru. Þessi sjónarmið þarf að vega og meta, bæði með tilliti til þess hvort skattakerfið hafi í þessu efni raunveruleg áhrif þegar litið er til langs tíma og með tilliti til þess hvort þau áhrif eru þess virði sem þau kosta, bæði í sköttum, sem taka þarf þá með öðrum hætti, og með flóknara skattkerfi þar sem hætta á skattundanvikum er meiri en ella væri. Verði farið út í almenna skattlagningu eignatekna að hætti flestra grannþjóða okkar verður ekki undan því vikist að koma á upplýsingamiðlun frá bönkum og öðrum fjármálastofnunum svo og öllum sem versla með hvers lags verðbréf og fasteignir til skattyfirvalda og mætti þar gjarnan fara að bandarískum hætti. Án slíkra upplýsinga yrði öll skattheimta af þessu tagi óörugg og eftirlit óframkvæmanlegt. Ákvæði skattalaga um fyrirtæki eru í endurskoðun. Um þau gilda að mörgu leyti sömu meginsjónarmið og um skattlagningu einstaklinga, þ.e. að undanþáguákvæði, sérreglur og misræmi veldur erfiðleikum í framkvæmd og takmarkar möguleika til virks eftirlits. Auk þess sem skattaákvæði um fyrirtæki í heild eru í endurskoðun eru tiltekin atriði í sérstakri athugun, m.a. með tilliti til þess hvort rétt sé eða e.t.v. nauðsynlegt að gera á þeim breytingar áður en að hinni almennu endurskoðun kemur. Að hluta til er um að ræða atriði sem tengjast þeirri breytingu sem gerð hefur verið á skattlagningu einstaklinga, en önnur eru þess eðlis að ekki er í sjálfu sér þörf á að bíða heildarendurskoðunar. Eitt þeirra atriða sem snerta skattlagningu einstaklinga er skatthlutfalI fyrirtækja. Jaðarskattur fyrirtækja er nú 51%. Mismunur á því hlutfalli og því sem einstaklingur greiðir af jaðartekjum sínum er orðinn of mikill og getur leitt til tekjutilfærslna sem byggjast eingöngu á skattalegum forsendum. Til athugunar er að lækka hlutfall þetta jafnframt því að felld yrðu niður skattfríðindi framlaga í varasjóð og fjárfestingarsjóð og útborgaðs arðs. Af öðrum atriðum sem eru í sérstakri athugun má nefna afskriftarreglur og flýtifyrningar, tap á útistandandi viðskiptaskuldum og mat á vörubirgðum. Enn fremur einkaneysla og fríðindi eigenda eða starfsmanna sem látin eru í té á kostnað fyrirtækja, draga úr skattgreiðslum þess og eru ekki talin njótendum til tekna. Stefnt er að því að hluti þessara breytinga geti tekið gildi á næsta ári og að jafnframt verði þá séð til þess að þær auknu tekjur af sköttum fyrirtækja, sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir, skili sér. Ónefnt er eitt mál tengt skattareglum fyrirtækja þar sem eru fjármögnunarleigur. Sýnt þykir að uppgangur slíkra fyrirtækja á síðustu mánuðum stafi a.m.k. að hluta til af því að þjónusta þeirra er boðin og seld á þeirri forsendu að notandinn hafi af því verulegt skatthagræði. Hvort sem það hagræði er til lengdar eða aðeins í bráð, þ.e. skattfrestun, er óeðlilegt að skattfríðindi séu notuð sem söluvara og þessu formi fjárfestingar gert hærra undir höfði en öðru. Hins vegar á ekkert heldur að mismuna gegn þeim. Samkvæmt starfsáætlun ríkisstjórnarinnar á nýsamræmd og einfölduð gjaldskrá aðflutnings- og vörugjalda að koma til framkvæmda á árinu 1988. Ríkisstjórnin áréttaði þessa stefnumörkun við afgreiðslu fjárlagafrv. þar sem jafnframt var ákveðið að þessi kerfisbreyting eigi að skila 100 millj. kr. tekjuauka í ríkissjóð á næsta ári. Allt frá því að Íslendingar gengu í Fríverslunarbandalag Evrópu, EFTA, árið 1970 hafa almennir tollar farið lækkandi í samræmi við ákvæði samningsins við EFTA og síðan samninginn við Evrópubandalagið. Til þess að mæta tekjutapi ríkissjóðs vegna þessara tollalækkana hefur m.a. verið ríghaldið í háa tolla á þeim vörum sem ákvæði fríverslunarsamninganna náðu ekki til og jafnframt lögð margvísleg aukagjöld á sömu vörur. Þetta hefur aftur leitt til mikils misræmis milli innflutningsverðs og innlends vöruverðs og þar með óhjákvæmilega haft veruleg áhrif á neysluval innanlands, oft með heldur undarlegum hætti. Jafnframt hefur orðið að grípa til umfangsmikilla undanþága frá gjaldtöku af hráefnum, vélum og tækjum til iðnfyrirtækja til að jafna sem mest samkeppnisstöðu þeirra gagnvart erlendum aðilum. Allt þetta hefur síðan orðið til þess að torvelda mjög framkvæmd og eftirlit með álagningu og innheimtu aðflutningsgjalda. Þess vegna verður að teljast löngu tímabært að samræma og einfalda álagningu aðflutningsgjalda. Það er megintilgangur þessarar kerfisbreytingar. Kerfisbreytingin gerir ráð fyrir að tollkerfið verði í stórum dráttum byggt á tveimur tekjustofnum, almennum tollum og vörugjaldi í einu eða tveimur þrepum, í stað margra stærri gjaldstofna. Þannig er ráðgert að fella niður eftirtalin gjöld: sérstakt vörugjald af innflutningi og innlendri framleiðslu, tollafgreiðslugjald og byggingariðnaðarsjóðsgjald. Jafnframt verða hæstu tollar lækkaðir, úr 80% í 30%, að tóbaki og bensíni undanskildu. Þá er gert ráð fyrir því að tollur á matvæli falli alveg niður. Loks er gert ráð fyrir að stíga lokaskrefið í átt til samræmingar í álagningu útflutningsgjalda á atvinnurekstur með því að fella niður alla tolla og vörugjöld af vélum, tækjum og varahlutum ýmiss konar til landbúnaðar og þjónustuiðnaðar. Í staðinn verður tekið upp nýtt samræmt vörugjald sem lagt verður bæði á neysluvörur og byggingarvörur með sem fæstum frávikum. Með þessu er stefnt að sömu álagningu á hliðstæðar vörur í stað þess sem nú er þar sem sumar vörur bera háa tolla og vörugjöld en aðrar sambærilegar vörur hvorki toll né vörugjald. Þannig er leitast við að tryggja sem mest samræmi milli innlends vöruverðs og innflutningsverðlags. Þessi breyting mun hafa í för með sér talsverða röskun á verðhlutföllum hér innanlands frá því sem við höfum átt að venjast. Þess eru jafnvel dæmi að einstakar vörutegundir lækki um 40–50% í verði meðan aðrar hækka um 20–30%. Hjá þessu er erfitt að sneiða nema með því að ganga þvert á þann megintilgang breytingarinnar að einfalda álagninguna og bæta eftirlit með innheimtu aðflutningsgjalda og jafnframt samræma verðhlutföll á hliðstæðum vörum. Það segir sig sjálft að áhrif svo umfangsmikilla tollbreytinga eru ákaflega vandmetin. Þetta á jafnt við um áhrif á tekjuhlið ríkissjóðs og raunar ekki síður verðlagsáhrifin eins og þau koma fram í vísitölum framfærslu- og byggingarkostnaðar. Með þessum fyrirvörum má þó ætla að lækkun tolla og niðurfelling hinna ýmsu gjalda hafi í för með sér rúmlega 4 milljarða kr. tekjutap fyrir ríkissjóð á næsta ári sem álagning vörugjalds í einu eða tveimur þrepum þarf þá að brúa. Í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar er því lýst yfir að undanþágum frá núverandi söluskatti verði fækkað í áföngum sem aðdraganda að nýju virðisaukaskattskerfi. Fyrstu skrefin í þessu efni voru tekin á liðnu sumri með sérstökum 10% söluskatti á nokkra flokka matvöru og þjónustugreinar. Næsta skref er ráðgert um næstu áramót, en fallið var frá áformum um að flýta þeirri aðgerð til þess að greiða fyrir viðræðum um kjarasamninga sem eru væntanlega fyrir höndum. Söluskatturinn er nú 25%. Ekki þarf að fara mörgum orðum um það að freisting til undandráttar frá þessum skatti, sem er svo hár, er allnokkur. Og er rétt að rifja upp að smá voru skrefin stigin í fyrstu þegar menn lögðu á á viðreisnarárunum 3% söluskatt. Við þetta bætist að undanþágur frá skattinum eru svo fjölskrúðugar að eftirlit með innheimtu og jafnvel álagning þessa skatts er illframkvæmanleg. Undanþágur frá sköttum eiga vafalaust flestar rétt á sér þegar þröngt er skoðuð hver einstök fyrir sig. Það er hins vegar mannlegt að leita að smugum í skattakerfinu. Undanþágufarganið og smugurnar verða um síðir svo margar og flóknar að brestir myndast í skattakerfinu í heild. Þannig er fyrir löngu komið fyrir söluskattskerfinu. Við þetta bætist að vegna uppsöfnunaráhrifa söluskatts er kerfið orðið dragbítur á framþróun og verkaskiptingu í atvinnulífi og á viðskipti á milli landa og samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Brestir núverandi söluskattskerfis eru svo alvarlegir og ágallarnir svo augljósir og svo miklir að ekki er um annað að ræða en að byggja upp nýtt kerfi og taka upp virðisaukaskatt. Virðisaukaskattur hefur á síðustu árum og áratugum verið tekinn upp í flestum löndum Vestur-Evrópu. Kostir þessa skattkerfis eru einkum þeir að skatturinn er hlutlaus gagnvart atvinnurekstri og neysluvali, hann hvorki ívilnar eða íþyngir einstökum aðilum. Frv. til laga um virðisaukaskatt hefur þrisvar verið lagt fyrir Alþingi en ekki náð fram að ganga. Efnisleg umfjöllun um málið hefur hins vegar verið lítil á stundum, m.a. á seinasta þingi þegar frv. þessa efnis var seinast lagt fyrir. Þá sætti umfang og eðli hliðarráðstafananna verulegri gagnrýni sem og skatthlutfallið sem þá var ráðgert 24%. Við undirbúning málsins er nú byggt á fyrra frv. en miðað við að skatthlutfallið verði mun lægra eða á bilinu 21–22% og verði 11/2 lægra en skatthlutfall í söluskatti. Upptaka virðisaukaskatts markar þriðja og síðasta skrefið í umskipan söluskattskerfisins samkvæmt verkefnaskrá ríkisstjórnarinnar. Aðdragandinn felur hins vegar í sér verulegar breytingar á söluskatti með fækkun undanþága. Að þessu máli er unnið samhliða endurskoðun frv. um virðisaukaskatt. Reiknað er með því að söluskattur geti um næstu áramót lækkað í um 22% en söluskattur af þjónustu verði nokkru lægri. Samhliða því að söluskattur verður lagður á fleiri vöruflokka en nú verður ráðist í allumfangsmiklar hliðarráðstafanir til þess að bæta þeim tekjulægstu áhrif söluskatts á matvöruverð. Í þessu skyni er m.a. ráðgerð sérstök hækkun á bótum lífeyristrygginga. En ríkisstjórnin væntir þess að öðru leyti að gott samstarf megi takast við aðila vinnumarkaðarins um undirbúning þessara ráðstafana. Í þessu sambandi kemur auðvitað sérstaklega til athugunar lækkun skatta í staðgreiðslukerfi, hækkun barnabóta og barnabótaauka, sem er tekjutengdur, og persónuafsláttar. Með staðgreiðslukerfinu opnast nýir möguleikar til tilfærslna til þeirra sem við rýrust kjör búa. Tekjutilfærslur um kerfi óbeinna skatta til tekjulágra þjóðfélagshópa munu alltaf missa marks að stórum hluta. Miklu vænlegra er að slíkar tilfærslur fari fram um tekjuskattskerfi eða fjölskyldubætur. Verðlagsáhrif söluskattsbreytinga og breytinga á tollum og vörugjöldum er eðlilegt að skoða í einu lagi, enda ráðgert að þessar breytingar taki gildi samtímis. Auðvitað verður ekki sagt fyrir um þær með vissu fyrr en hliðarráðstafanir hafa verið endanlega skilgreindar, en reikna má með því að verðlagshækkun á mælikvarða framfærslukostnaðar svari til 11/2–2%, en um 1/2% í vísitölu byggingarkostnaðar. Af endurskoðunarverkefnum skal hér að lokum minnst á launaskatt. Markmið endurskoðunarinnar er að samræma þessa skatttöku í því skyni að eyða mismunun sem nú er í þessu efni á milli atvinnugreina. Ekki er nú greiddur launaskattur af launum fyrir sjómannsstörf né af launum í fiskverkun, iðnaði né heldur landbúnaði. Hins vegar er greiddur 31/2% launaskattur af öllum öðrum launum og þóknunum. Fyrirhugað er að stíga fyrsta skref til samræmingar á næsta ári. Skv. frv. til breytinga á lögum um launaskatt, sem lagt verður fram hér á Alþingi innan fárra daga, verður gert ráð fyrir að frá og með næstu áramótum verði lagður 1% launaskattur á allar launagreiðslur sem nú eru undanþegnar skattinum nema laun vegna starfa í landbúnaði. Tekjuauki ríkissjóðs vegna þessara breytinga er áætlaður 400 millj. kr. á næsta ári og eru tekjur ríkissjóðs af launaskatti þar með áætlaðar, eins og áður sagði, 2,6 milljarðar í heild á því ári. Nýmæli er í fjárlagafrv. að fyrirtækjum ríkisins verði ætlað að skila nokkrum arði til eiganda síns, ríkissjóðs. Arður til eigenda vegna framlags til fyrirtækis er eðlilegur í atvinnurekstri. Fyrirtæki í eigu ríkisins, sem stunda ábatasaman atvinnurekstur, eiga ekki að vera nein undantekning í því efni. Með ábatasömum rekstri er átt við fyrirtæki í eigu ríkisins önnur en þau sem teljast velferðarstofnanir og byggðastefnufyrirtæki. Fyrirtæki í B-hluta hafa ekki greitt arð í ríkissjóð nema um hefur verið að ræða sérstök tekjuöflunarfyrirtæki eins og Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Fyrirtæki í eigu ríkisins njóta einnig þeirrar sérstöðu að eigandi þeirra er talinn fjársterkur og í stakk búinn til að leggja þeim til fjármagn ef áföll verða. Fyrir það er eðlilegt að þau greiði. Samkvæmt lögum eru ríkisfyrirtæki undanþegin tekju- og eignarskatti. Þau greiða aðeins gjöld til sveitarfélaga, launaskatt og óbeina skatta. Á þessum forsendum ætti að vera frekara svigrúm hjá ríkisfyrirtækjum til að greiða eðlilegan arð. Fjölmargar aðferðir eru til að reikna út eðlilegan arð. Arð má reikna sem hundraðshluta rekstrarafgangs eða sem hlutfall af hreinni eign fyrirtækis. Áður en ríkið fer að krefja fyrirtæki sín um arð þarf að samræma uppgjörsmáta þeirra fyrirtækja sem til álita kemur að borgi arðinn. Afkoma ríkisfyrirtækja er oft háð gjaldskrárákvörðun stjórnvalda. Það hefur viljað brenna við að eðlilegar gjaldskrárbreytingar séu ekki leyfðar til að koma í veg fyrir vísitöluáhrif. Þá er í fjárlagafrv. gert ráð fyrir að verktakafyrirtækjum í varnarliðsframkvæmdum verði gert að greiða sérstakt gjald í ríkissjóð sem áætlað er að skili a.m.k. 50 millj. kr. í tekjur. Ekki liggur nákvæmlega fyrir með hvaða hætti þessi skattur verður innheimtur, en vinna við þetta er u.þ.b. að hefjast í ráðuneytinu. Frv. þetta verður unnið í nánu samráði við utanrrn. Stefnt er að því að lögin geti tekið gildi um nk. áramót. Herra forseti. Gjöld ríkissjóðs í frv. nema alls 59,5 milljörðum kr. Þetta er um 9,6 milljörðum hærri fjárhæð en talin er að verði lokaniðurstaða á árinu 1987 eða hækkun milli ára um 19,3%, hins vegar 30% hærra en niðurstaða samþykktra fjárlaga frá upphafi árs. Ríkisútgjöldum má skipta í nokkra meginflokka með tilliti til þess hvernig þeim er ráðstafað. Í hagrænu tilliti er algengt að skipta útgjöldunum í fimm meginflokka. Í fyrsta lagi samneysla ríkisins, þ.e. kaup ríkisins á vöru og þjónustu. Undir þetta falla launagreiðslur til ríkisstarfsmanna. Í frv. er talið að samneyslan aukist um 2,4% að raungildi. Hér ber margt við til skýringar: aukning í útgjöldum vegna nemendafjölgunar í skólum, aukin framlög til málefna fatlaðra, aukin verkefni í skattamálum, þensla í heilbrigðiskerfinu. Þetta er gjaldaþáttur sem sannanlega þarf að hafa gott auga með, en hér liggja um 44% ríkisútgjalda. Í öðru lagi er að nefna hvers konar neyslutilfærslur til einstaklinga. Hér vega langþyngst lífeyrisgreiðslur, hvaða nafni sem nefnast, þ.e. öll þau útgjöld sem renna út úr ríkissjóði en er síðan ráðstafað af öðrum aðilum. Talið er að þessi liður aukist í raun um 2,7% og skýrist aukningin að verulegu leyti af fjölgun ellilífeyrisþega og auknum greiðslum vegna verðtryggingar á lífeyri í Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna. Í þriðja lagi er að nefna styrki til atvinnuvega. Undir þennan lið teljast útflutningsbætur, niðurgreiðslur, þar á meðal á áburðarverði, endurgreiðsla á söluskatti í sjávarútvegi, framlög til reksturs Skipaútgerðar ríkisins, svo nokkuð sé nefnt. Á þessum þætti kemur fram áherslubreyting ríkisstjórnarinnar því að talið er að þessi útgjöld dragist saman um tæplega 20% . Á hitt er þó að líta að hér er aðeins um að ræða 6,5% heildarútgjalda ríkissjóðs. Í fjórða lagi eru framlög til fjárfestingar og fjármagnstilfærslu til sveitarfélaga eða annarra. Alls er 7,2 milljörðum kr. varið til þessa, en það er um 12,1% af heildarútgjöldum. Þegar á heildina er litið aukast þessi útgjöld að raungildi um rúm 9%. Yfirgnæfandi í þessum útgjaldaþætti eru framlög til húsbyggingarlánasjóðanna og til vegamála, enda eru þetta þeir liðir sem skýra aukninguna að mestu leyti. Í síðasta lagi er að nefna að vextir ríkissjóðs taka sívaxandi rúm í ríkisfjármálunum. Nú er áætlað að vextir nemi 4,8 milljörðum kr. í frv., en það er 8,1% heildargjalda. Raunaukning þessa gjaldaliðar er 18,5%. Að viðbættum afborgunum af lánum ríkissjóðs þarf að inna af hendi rúmlega 9,4 milljarða kr. samanborið við tæplega 7,1 milljarð 1987 til afborgana og vaxtagjalda af skuldum. U.þ.b. 15,8% heildargjalda fara því í vexti og afborganir. Þykir þá ýmsum nóg um og þar á meðal þeim sem hér stendur og tími til kominn að linni hallarekstri ríkissjóðs og síbylju erlendra lána. Hér gefst gott tækifæri til að fara nokkrum orðum um mikilvægi vaxtastigsins fyrir útgjöld ríkissjóðs og þjóðarbúsins í heild. Í frv. lætur nærri að meðalvextir á heildarskuld ríkissjóðs, innlendri og erlendri, nemi um 8–9%. Um þýðingu þeirra vaxta sem ríkissjóður þarf að greiða af skuldum sínum má nefna að 1% lækkun á breytilegum vöxtum erlendis er talin hafa í för með sér 100 millj. kr. lækkun ríkisútgjalda og um 300 millj. kr. heildarvaxtagreiðslu af öllum skuldum þjóðarbúsins út á við sem bera breytilega vexti. Nú eru erlendar skuldir ekki nema hluti af öllum skuldum ríkisins. Það lætur nærri að heildarskuld ríkisins sé um 52 milljarðar í árslok 1987 og að útistandandi kröfur ríkissjóðs á móti nemi um 35 milljörðum. Í ljósi þeirrar umræðu sem nú fer fram um vexti ríkisins af spariskírteinum og samningum t.d. við lífeyrissjóði fyrir húsnæðiskerfið, en þar var gefinn tónninn um ýmsar aðrar vaxtaákvarðanir, þá þýðir 1% hækkun á vöxtum á heildarskuld ríkisins um 520 millj. kr. í útgjöldum. Á móti mætti reikna til tekna 350 millj. kr. af veittum lánum. Engu að síður er hér um 170 millj. kr. útgjaldaauka að ræða. Í athugun sem gerð hefur verið á því hvert stefni væri ríkissjóður rekinn með viðvarandi halla upp á 2–3 milljarða kr. um nokkurt árabil, svo ekki sé talað um hvaða áhrif það hefði til hækkunar á vöxtum, hefur verið bent á að ótrúlega fljótt kæmi að því að hreinar skuldir ríkisins færu úr því að vera 7% af vergri landsframleiðslu í yfir 20% á örfáum árum og að vaxtaútgjöld yrðu gersamlega óviðráðanlegur baggi á ríkissjóði ef þessi þróun yrði. Hver kannast ekki við þessa umræðu frá löndum eins og Bandaríkjunum og á seinni árum Danmörku og Svíþjóð og reyndar fleiri löndum? Í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar er litið á það sem meginverkefni að ná betra jafnvægi í þróun byggðar með uppbyggingu atvinnulífs og þjónustu á landsbyggðinni. Í samræmi við það fyrirheit er ýmislegt lagt af mörkum á þessu sviði. Þannig er gert átak í vegamálum sem að margra dómi er eitt mesta hagsmunamál hinna dreifðari byggða. Framlög til vega mála hækka að raungildi um rúmlega 15% milli ára og framlög til mannvirkjagerðar í flugmálum þrefaldast í krónutölu og aukast mjög verulega að raungildi. Þá er lögð áhersla á íbúðarbyggingar á landsbyggðinni á vegum félagslega húsnæðislánakerfisins. Þetta er gert með því að tvöfalda útlánagetu Byggingarsjóðs verkamanna þannig að þar er til lánveitinga ætlað alls rúmlega 2300 millj. kr. Veigamesta aðgerðin í byggðamálum mun þó þegar fram líða stundir verða talin sú sem felst í því að stíga fyrsta skrefið í heildarendurskoðun á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Þannig er nú strax á næsta ári lagt til að staðbundin verkefni eins og félagsheimili og dagvistir, safnamál og tónlistarfræðsla verði flutt til sveitarfélaganna. Sveitarstjórnir fá þannig aukinn rétt til ákvörðunar um ýmis hagsmunamál íbúanna samhliða því sem þau þurfa að axla ábyrgð á framkvæmdinni. Um aukið svigrúm sveitarfélaga til ákvörðunar um tekjustofna sína hefur þegar verið rætt. Í þessu frv. eru ýmsar kerfisbreytingar í ríkisrekstri áformaðar. Nú er unnið að því hvernig færa megi þrjár rannsóknastofnanir frá ríkinu þannig að þær verði sjálfstæðari í athöfnum sínum en þær telja sig nú hafa haft möguleika til. Vonir eru bundnar við að stofnanirnar verði framsæknari en nú er og að þeim takist að virkja atvinnuvegina til aukinnar þátttöku í fjármögnun og stjórnun. Takist þessi tilraun vel, en það kemur tæpast í ljós fyrr en að nokkrum tíma liðnum, tel ég sjálfsagt að athugað verði hvort fleiri stofnanir svipaðrar gerðar eigi ekki að fylgja í kjölfarið. Unnið er að því að koma á samstarfi milli ríkis, tryggingafélaga og hagsmunaaðila bifreiðaeigenda um uppbyggingu og rekstur skoðunarstöðvar fyrir bíla. Það væri spor í rétta átt ef það tekst. Þá er til athugunar að hve miklu leyti rétt sé og eðlilegt að skipaeigendur greiði fyrir starfsemi Siglingamálastofnunar í auknum mæli. Þetta er dæmi um stofnun sem sinnir þjónustu fyrir tiltekna atvinnugrein og eðlilegast er að nánara samband komist á milli notenda og þeirra sem ætlað er að veita þjónustuna. Í ályktun Alþingis er kveðið á um það að 0,7% af vergri landsframleiðslu skuli ætla til þróunaraðstoðar. Væri þessi tillaga Alþingis samþykkt þýddi það útgjöld í fjárlagafrv. ársins 1988 upp á 1700 millj. kr. Væntanlega hvarflar ekki að neinum að unnt sé að ná því marki í einu stökki. Hæstv. utanrrh. hefur metið það svo að flokka megi ýmsa útgjaldaþætti fjárlagafrv. undir þróunaraðstoð sem samsvarar 71 millj. kr. Þetta er athyglisvert fyrir ýmsar sakir, en þó fyrst og fremst vegna þess hvað stundum getur verið erfitt að framfylgja ályktunum sem Alþingi samþykkir einróma. Á sínum tíma lét ríkið smíða skip til þróunaraðstoðar og greiddi smíðakostnað þess. Þá bundu menn vonir við að það framtak mundi færa okkur margföld verkefni í skipasmíðum og uppbyggingu á fiskveiðiaðstöðu í þróunarlöndum. Sú von hefur ekki ræst. Þó svo að landsmenn hafi vissulega skuldbindingar við íbúa Grænhöfðaeyja og nokkurra annarra Afríkuþjóða tel ég rétt að stjórnvöld láti nú fara fram á því rækilega athugun hvort þróunaraðstoð okkar, þótt lítil sé, sé á réttri braut. Það skal viðurkennt að framlag til þróunaraðstoðar er lágt og í engu samræmi við ályktun Alþingis. Gaman þætti mér að heyra hvort einhver hv. alþm. leggur til að við ályktun Alþingis verði staðið. En ég held að þetta gefi tilefni til þess fyrir hið háa Alþingi að efna til sérstakrar skoðunar á því hvaða stefnu við ætlum að fylgja í framtíðinni að því er varðar þennan málaflokk. Mikil umræða hefur farið fram að undanförnu um stöðu landbúnaðarins. Ég get ekki látið hjá líða að fara nokkrum orðum um málefni atvinnugreinarinnar og aðild ríkisins að þeim málum. Það er kunnara en frá þurfi að segja að um landbúnað gilda önnur lögmál en um flestar aðrar atvinnugreinar. Um nokkurt skeið hefur verið bent á það að atvinnugreinin eigi í erfiðleikum af ýmsum toga. Þannig fer ekki á milli mála að framleiðsla er meiri en markaðurinn hér innanlands fær torgað. Nú er viðurkennt af stjórnvöldum sem og málsvörum Stéttarsambands bænda að framleiðslupólitíkina þurfi að taka til gagngerrar endurskoðunar. Skref hafði verið stigið af fyrrv. ríkisstjórn með búvörusamningnum þar sem bændur féllust á að draga saman framleiðslu í áföngum. Það er aftur á móti deginum ljósara að það er álit míns flokks að nauðsynlegar breytingar hefðu getað gengið hraðar fyrir sig en að er stefnt með þessum samningi. Um þetta hefur verið, og er trúlega, verulegur pólitískur ágreiningur. Það verður að segjast eins og er. Samstaða hefur hins vegar náðst um það að við búvörusamninginn verði staðið, en að ýmsum aðgerðum verði flýtt þannig að framleiðsluminnkunin geti orðið sem allra hröðust. Jafnframt vil ég geta þess að niðurstaða frv. ber þess einnig merki að ekki er gengið hart fram í breytingum á verðlagningu landbúnaðarvara. Þannig er nú gert ráð fyrir því að verja um 1360 millj. kr. til niðurgreiðslna á mjólk og kjöti. Áætlað er fyrir útflutningsbótum og framlagi til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins í samræmi við gildandi lög, þ.e. að útgjöld ríkisins skuli nema 9% af heildarverðmæti landbúnaðarvara framleiðsluárið 1987–1988. Alls nema útgjöld vegna útflutningsbóta tæplega 500 millj. kr. Á þessi útgjöld ríkissjóðs er varla unnt að líta öðruvísi en þannig að þau skili okkur hvorki arði í nútíð né framtíð. Þetta er fyrst og fremst aðgerð til að viðhalda framleiðslukerfi sem þarfnast nauðsynlegrar endurskoðunar. Þá eru um 430 millj. ætlaðar til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins sem renna til þess að stuðla að búháttabreytingum og flýta fyrir samdrætti í framleiðslu. Ég held að allir geti bundið nokkrar vonir við að þessir fjármunir skili landsmönnum afrakstri ef þeir eru notaðir til uppbyggingar á atvinnu sem getur staðið á eigin fótum. Um stóru línurnar í landbúnaðinum er ekki gerður ágreiningur í frv. Á hitt verður varla fallist að ekki séu rök til að draga saman útgjöld við ýmsar stoðdeildir atvinnugreinar sem sjálf þarf af nauðsynlegum ytri ástæðum að draga saman. Þannig er lagt til að framlög til Búnaðarfélags Íslands, tilraunabúa, héraðsráðunauta og mats á landbúnaðarafurðum séu lækkuð. Spyrja má: Á það að vera verkefni ríkisins að greiða fyrir eyðingu refa og minka og leggja fé til reiðhallar eða stóðhestastöðvar sem áhugamenn um hestaíþróttir og rokkhljómsveitir notfæra sér? Enn fremur styðst það varla við haldbær rök að ríkissjóði sé ætlað að greiða búfjárstyrki fyrir afburðagripi eða sýningar eða leggja fram fjármuni til þess að brjóta land til ræktunar og greiða niður áburð þar sem verið er að draga úr framleiðslu samkvæmt meginstefnu ríkisstjórnar. Að öllu samanlögðu hafa útgjöld í ýmsar stoðdeildir landbúnaðarins verið lækkaðar um tæplega 200 millj. kr. frá því sem er á árinu 1987. Þar af vegur niðurgreiðsla á áburðarverði langþyngst, milli 80 og 100 millj. Á móti þessu vil ég benda á að framlög til niðurskurðar á riðuveikifé eru í frv. tæplega 80 millj. kr. í stað tæplega 20 millj. í ár og framlög til Jarðasjóðs nema nú 15 millj. í stað 4 millj. í frv. yfirstandandi árs. Eins og þm. er kunnugt um varð að samkomulagi að nefnd þm. stjórnarflokkanna fjallaði um þær breytingar sem kynntar eru í frv. og varða lækkun útgjalda til stoðdeilda landbúnaðarins. Markmiðið á að vera að leita leiða til lækkunar útgjalda til þess að markmið frv. nái fram að ganga en niðurstöður þeirrar umfjöllunar liggja ekki fyrir. Sá þáttur velferðarkerfisins sem einna örast hefur vaxið á síðustu árum varðar málefni fatlaðra. Það er vel að svo sé. Fyrir 8–10 árum síðan var varla hægt að tala um að þessa mikilvæga málaflokks hafi verið getið í fjárlögum. Nú er svo komið að raunverulegur vöxtur útgjalda frá 1987 og 1988 er um 8–9% að raungildi. Samkvæmt þessu frv. er einnig lögð áhersla á uppbyggingu í þessum málaflokki. Þess má t.d. geta að nú er áætlað fyrir launum tæplega 80 nýrra starfsmanna og fjölmargra nýrra sambýla og annarrar aðstöðu fyrir fatlaða. Alls nema útgjöld ríkissjóðs til málaflokksins um 960 millj. kr. Á þessu sviði eins og svo mörgum öðrum þarf að hafa uppi varnaðarorð. Útgjöld í þessum málaflokki eru sjálfvirkari en góðu hófi gegnir. Þannig eru framlög til Framkvæmdasjóðs fatlaðra lögbundin og að auki má nefna að Öryrkjabandalagið hefur eflst verulega vegna tekna af lottóhagnaði. Ríkissjóði er hins vegar gert að kosta rekstur þeirra stofnana sem á fót er komið og það getur haft í för með sér útgjaldaauka sem menn ekki átta sig á fyrir fram og kemur gjarnan flatt upp á menn. Lánasjóður námsmanna er nú orðinn einn af stærstu sjóðum ríkisins. Þannig er nú gert ráð fyrir fjárútvegun til sjóðsins alls að upphæð 2160 millj. kr. á árinu 1988 samanborið við 1728 millj. kr. í ár. Það eru allar horfur á því að fjárhagsáætlun sjóðsins standist á þessu ári og ekki er gert ráð fyrir sérstökum aðgerðum til lækkunar útgjalda sjóðsins á næsta ári. En eina þýðingarmikla breytingu vil ég nefna í fjármálum sjóðsins. Um árabil hefur þessum sjóði verið ætlað að taka að láni fé langt umfram endurgreiðslugetu. Það er með öllu útilokað að sjóðurinn geti miðað við núverandi útlánareglur byggt upp heilbrigðan fjárhagsgrundvöll þannig að hætt verði hringlinu um lánsrétt námsmanna. Lánin eru veitt vaxtalaus. Þeir sem til þekkja telja að umtalsverðan hluta af veittum lánum megi afskrifa. Í frv. er lagt til að framlag ríkissjóðs nemi nú um 68% af heildarfjárútveguninni, tæplega 1500 millj. kr., í samanburði við 54% á yfirstandandi ári. Það er með öllu óviðunandi að vextir og afborganir sjóðsins af lánum, sem honum hefur verið gert að taka, fari árlega langt umfram það sem innheimtist. Málefni flugstöðvar í Keflavík hafa verið í sérstakri skoðun. Ríkisendurskoðun vinnur nú að athugun á því hvernig það má skýra að framkvæmdakostnaður fer yfir milljarð kr. umfram áætlanir. Niðurstaða þeirrar skoðunar liggur því miður ekki fyrir en ég á von á því að hún verði lögð fram á næstunni. Það er að mínu mati gersamlega óviðunandi að þessi framkvæmd fari fleiri hundruð millj. kr. fram úr áætlun á þessu ári og ætlast sé til þess að fjármagn sé útvegað á árinu 1988 athugasemdalaust. Til þess að fjármagna óreiðuna er í frv. gert ráð fyrir að aflað verði 820 millj . til þess að gera upp við verktaka ýmsa þætti sem út af standa og til þess að greiða yfirdráttarskuldir í bönkum sem komið er að skuldadögum á. Það er með öllu óaðgengilegt að Alþingi verði gert að útvega lánsfé umfram þetta til áframhaldandi verka á árinu 1988 meðan ekki liggja einu sinni fyrir viðhlítandi skýringar. Því get ég ekki með neinu móti lagt til við Alþingi að heimild verði veitt til frekari framkvæmda við flugstöð á næsta ári. Einn þáttur í því að gera fjárlögin markvissari í stjórn opinberra fjármála er að fella niður úr 6. gr. frv. ótal heimildarákvæði til handa fjmrh. að fella niður aðflutnings- og sölugjald. Það er kunnara en frá þurfi að segja að út á 6. greinar heimildir hefur verið veitt fjárfyrirgreiðsla sem oft kann að vera fyllilega réttlætanleg í einstökum tilvikum. Hinu er þó ekki að leyna að oft hefur fjmrh. verið gert erfitt fyrir um notkun á þessum heimildum. Þykir þá mörgum að ekki sé sama hvort þar á í hlut hinn frægi Jón eða séra Jón. Í fjárlagafrv. er lagt til að allar almennar undanþágur, sem taka til tiltekinna málaflokka eins og björgunarbúnaðar slysavarnasamtaka, verði felld inn í almenn tollalög og lög um söluskatt.

Hvor Jóninn leggur það til?

Sá sem hér stendur. Það sem fram kæmi í 6. gr. fjárlagafrv. væru einungis heimildir sem tengdar væru einstökum tímabundnum og skilgreindum verkefnum, heimildir til kaupa og sölu á eignum o.s.frv. Um 6. gr. má e.t.v. segja að hún hefur verið aukafjárveitingaleiðin þegar allt annað þrýtur. Til menntamála er nú veitt auknu fé á mörgum sviðum. Þannig eru ætlaðar 25 millj. kr. til háskólakennslu á Akureyri. Til Háskóla Íslands hækka framlög um 40 millj. kr. til eflingar á rannsóknum og fjölgunar starfsmanna. Þá er að nefna að á grunnskólastigi er varið auknu fé sem nemur rúmlega 40 millj. kr. í aukningu til stuðnings- og sérkennslu og er þess þá vænst að fyrir þessum þætti skólastarfs sé dável séð. Til rannsóknarstarfsemi í landinu er varið úr ríkissjóði á árinu 1988 1060 millj. kr. Til þessarar starfsemi teljast rannsóknarstofnanir atvinnuveganna, Raunvísindastofnun Háskóla Íslands og Rannsóknastofnun Háskólans að Keldum. Að auki er við hæfi að telja hér með Rannsóknasjóð og Vísindasjóð auk framlags til uppbyggingar á aðstöðu þessara stofnana. Í heild hækkar framlagið til þessa viðfangsefnis um 33%. Verður því tæpast sagt að rannsóknastarfsemin í heild sitji við skarðan hlut. Hitt er rétt að það kemur fram mikil stefnubreyting í framlögum til einstakra stofnana. Þannig verður veruleg raunlækkun á framlögum til Orkustofnunar, en heildarframlög til Veiðimálastofnunar og til Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins hækka umfram það sem verðlagsforsendur gefa tilefni til. Þá má sérstaklega benda á það að 26 millj. er nú varið til að bæta aðstöðu Hafrannsóknastofnunar og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins. Eitt þeirra mála sem fjallað er um í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar er málefni lífeyrissjóða. Ríkisstjórnin mun vinna að framgangi þess máls í samræmi við samkomulag aðila vinnumarkaðar og á grundvelli þeirra tillagna sem svokölluð 17 manna nefnd hefur lagt fyrir. Ekki er í fjárlagafrv. sérstakt tilefni til að fjölyrða um þetta mál, en það er ástæða til að víkja sérstaklega að einu atriði þessara tillagna sem snerta mun fjárhag ríkissjóðs mjög verulega á næstu árum. Þar er um að ræða bráðabirgðaákvæði um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Samkvæmt þessu ákvæði ber fjmrh. að semja við samtök opinberra starfsmanna um þær breytingar er þá snerta og skal þá miða þá samninga við að heildarkjör starfsmanna ríkisins raskist ekki. Náist slíkir samningar ekki skulu þau réttindi sem nú eru bundin í lögum haldast óbreytt, en gerðardómur meta og ákveða það iðgjald sem ríkissjóður skuli greiða lífeyrissjóðnum og nægja á til að standa undir þeim réttindum sem þegar hafa verið skilgreind. Það hefur löngum verið ljóst að lífeyrisréttindi opinberra starfsmanna eru langt umfram það sem borið verður uppi af iðgjöldum eins og þau eru nú. Langt umfram það. Mismunurinn er greiddur með svokallaðri verðtryggingu atvinnurekandans, þ.e. ríkissjóðs, skattgreiðenda. Framangreint ákvæði úr lagafrv. 17 manna nefndarinnar þýðir einfaldlega að þessi mismunur skuli framvegis greiddur af ríkissjóði með hærra iðgjaldi eða í hærri launum ef um það semst að breyta réttindareglunum. Hvor leiðin sem farin verður mun það leiða til stórfelldra aukinna greiðslna úr ríkissjóði umfram það sem að óbreyttu hefði orðið. Þessi útgjaldaauki er tímabundinn og stafar af því að hinar hækkuðu iðgjaldagreiðslur koma til viðbótar við þá verðtryggingu sem þegar er greidd vegna þeirra sem hafið hafa töku lífeyris hefja töku lífeyris, sem þeir hafa unnið sér rétt til, fyrir gildistöku laganna. Tímabil þessarar tvöföldu greiðslubyrði verður því ærið langt. Þar sem mat á viðbótariðgjaldi hefur ekki farið fram enn er ekki unnt að segja til um með nákvæmni hversu háa fjárhæð hér er um að ræða, en ekki kæmi á óvart að heyra tölu á bilinu 1–11/2 milljarður á næsta ári fyrir utan þá verðtryggingu sem þegar er greidd. Í öllu falli er hér um slíka fjárhæð að ræða að óhjákvæmilegt verður að tryggja það að lífeyrissjóðurinn fjármagni lántökuþörf ríkissjóðs í meira mæli en gert hefur verið hingað til. Herra forseti. Í frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1988 eru heildarlántökur, að frátöldum lánum innlánsstofnana til fyrirtækja og heimila, áætlaðar um 20,3 milljarðar kr. samanborið við 18 milljarða í lánsfjárlögum yfirstandandi árs. Ráðgert er að afla 12,3 milljarða kr. innanlands á árinu 1988 og 8 milljarða með erlendum lántökum, að langsamlega stærstum hluta vegna þarfa atvinnulífs og fyrirtækja. Markverð breyting á lánsfjáröfluninni er fólgin í verulega aukinni áherslu á innlenda lánsfjáröflun. Hlutdeild innlendrar fjármögnunar eykst talsvert milli ára eða um 6% sem hlutfall af heildarlántökum á lánsfjáráætlun og verður 60%. Af innlendum lántökum eru skuldabréfakaup lífeyrissjóða af húsbyggingarsjóðum veigamest eða um það bil helmingur. Hinn helmingur innlendrar lánsfjáröflunar skiptist á sölu spariskírteina, verðbréfakaup banka og aðra innlenda lántöku. Aukning í innlendri lánsfjáröflun skýrist af sjálfvirkum skuldabréfakaupum lífeyrissjóða af húsbyggingarsjóðunum. Veruleg aukning hefur orðið á ráðstöfunarfé lífeyrissjóða að raungildi á undanförnum árum. Því valda margar ástæður. Þar má telja vaxandi verðtryggingu á eignum sjóðanna, hækkandi raunvexti og verulega kaupmáttaraukningu síðustu ára. Þá hefur breytingin á iðgjaldastofninum haft mikil áhrif. Nýverið voru undirritaðir samningar þessara aðila um kjör bréfanna á tímabilinu 1988–1990. Kjör þessara bréfa á árinu 1988 miða við fasta vexti 7% og 15 ára lánstíma. Sala spariskírteina eykst úr 1500 millj. í ár í 3000 millj. 1988. Þessa miklu aukningu verður að skoða með hliðsjón af áætlaðri innlausn eldri skírteina, en mikið af því fé skilar sér aftur í nýjum bréfum. Áætluð innlausn eykst um rúmar 1500 millj. kr. milli ára þannig að hrein fjáröflun, sem ríkissjóður áformar að ná með sölu spariskírteina 1988, er svipuð og á yfirstandandi ári, einungis 250 millj. Ríkissjóður áformar að selja innlánsstofnunum verðbréf og ríkisvíxla fyrir 1200 millj. á næsta ári. Það samsvarar um 10% af áætluðum útlánum innlánsstofnananna á árinu. Að auki er áætlað að bankar kaupi verðbréf af Framkvæmdasjóði fyrir 280 millj. Samkvæmt framansögðu hefur náðst samkomulag um nálægt helming innlendrar lánsfjáröflunar á næstá ári. Óumsaminn hluti innlendrar lánsfjáröflunar er svipaður að krónutölu og gert var ráð fyrir í lánsfjárlögum 1987. Því sýnist ljóst að ekki eru lagðar auknar byrðar á innlenda lánamarkaðinn á næsta ári af opinberri hálfu. Auk þess er mun minna af fjármagni lífeyrissjóðanna bundið ákveðinni ráðstöfun. Búast má við samkeppni um það fé, sem mun nema eitthvað um 4 milljörðum - óbundið, óumsamið fé lífeyrissjóða - búast má við mikilli samkeppni um það innlenda fjármagn og hefur það vafalaust veruleg áhrif á vaxtastig í landinu. Höfuðforsenda aðhaldssamrar peningastefnu er að erlent lánsfé til fjárfestingar og neyslu innanlands fari ekki úr böndum og vinni ekki gegn markaðri stefnu stjórnvalda og aðgerðum þeirra á innlendum fjármagnsmarkaði. Skref í þá átt var stigið í septembermánuði sl. með nýjum reglum viðskrn. um erlendar lántökur og kaupleigu- og fjármögnunarleigusamninga vegna innflutnings á vélum og tækjum. Á árinu 1987 er áætlað að erlendar lántökur þjóðarbúsins til lengri tíma en eins árs verði um 12 440 millj. en lánsfjáráætlun 1987 gerði ráð fyrir lántökum að fjárhæð 8,2 milljarðar. Lántökuáformin hafa því farið gersamlega úr böndunum á yfirstandandi ári. Erlendar lántökur umfram áætlun stafa einkum af auknum lánum einkaaðila. M.a. er talið að fjármögnunarleigur taki erlend lán að fjárhæð rúmlega 2 milljarðar á þessu ári. Afborganir af löngum erlendum lánum eru taldar verða 5750 millj. og hreint innstreymi erlends fjármagns verður því 6690 millj., tæpir 7 milljarðar. Það er um 3,2% af áætlaðri landsframleiðslu 1987. Erlendar lántökur fjármögnunarleiga hafa verið flokkaðar meðal skammtímahreyfinga hingað til en verða nú framvegis taldar með langtímalánum. Horfur eru á að halli á viðskiptum við útlönd verði um 2,4 milljarðar á árinu 1987 sem er 1,42% af landsframleiðslu yfirstandandi árs. Því er spáð að viðskiptahallinn aukist á árinu 1988 og verði 4,4 milljarðar eða um 1,8% af áætlaðri landsframleiðslu ársins 1988. Erlendar Lántökur eru áætlaðar, eins og áður sagði, 8 milljarðar og afborganir 6200 millj., og nettóinnstreymi erlendra lána umfram afborganir þjóðarbúsins í heild þar af leiðandi 1,8 milljarðar. Fjármunamyndun hér á landi hefur verið um og yfir fjórðung af landsframleiðslu síðasta áratug og fram á þennan. Það er verulega hátt hlutfall á alþjóðlegan mælikvarða. Á allra síðustu árum hefur þetta hlutfall farið lækkandi og er áætlað um 17,6% í ár og 17,1 % á næsta ári. Þrátt fyrir lækkun hlutfallsins á næsta ári eykst fjárfestingin að magni til um 11/2% milli ára. Aukningin stafar af auknum innflutningi skipa. Gert er ráð fyrir að hin almenna fjármunamyndun dragist saman um hálft prósent á næsta ári en hún er talin hafa aukist um 6% á þessu ári. Á árinu 1988 er talið að fjárfesting atvinnuveganna aukist um 1,2%. Áætlað er að framkvæmdir við íbúðarhús aukist um 7%. Aftur á móti er gert ráð fyrir að framkvæmdir hins opinbera dragist saman um 1,8%. Heildarframkvæmdir á vegum opinberra aðila eru áformaðar 11,1 milljarður kr. á árinu 1988. Í því felst lítils háttar samdráttur samanborið við framkvæmdir yfirstandandi árs eða 1,8%. Á undanförnum árum hefur fjárfesting hins opinbera sveiflast mikið milli ára. Þannig er útlit fyrir að hún aukist um 7,2% í ár samanborið við 4,16% samdrátt á árinu 1986 og 8,5% samdrátt á árinu 1985. Leita þarf aftur til ársins 1984 eftir aukningu í opinberri fjárfestingu en þá jókst hún um 1,5% frá árinu á undan. Hlutdeild opinberra framkvæmda í heildarfjárfestingu landsmanna hefur dregist verulega saman frá því sem var á áttunda áratugnum. Á þeim tíma voru opinberar framkvæmdir um þriðjungur framkvæmda en eru nú aðeins fjórðungur. Skýrist þetta einkum af minni hitaveitu- og raforkuframkvæmdum nú samanborið við síðasta áratug er þessar framkvæmdir voru hvað mestar. Í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar er því markmiði lýst að ríkisafskipti og ríkisrekstur á atvinnufyrirtækjum verði sem minnst. Þessari stefnu er til skila haldið í þessu frv. og frv. til lánsfjárlaga 1988. T.d. verður ríkisábyrgðum af lántökum atvinnuvegasjóða aflétt. Stefnt er að því að breyta starfsháttum og stjórn fjárfestingarlánasjóða. Í áætluninni fyrir 1988 er fjárfestingarlánasjóðum skipt í tvo meginflokka. Annars vegar opinbera fjárfestingarlánasjóði, Byggingarsjóð ríkisins, Byggingarsjóð verkamanna, Byggðastofnun og Framkvæmdasjóð Íslands. Hins vegar eru atvinnuvegasjóðirnir. Nú eru dregin gleggri skil milli þessara tveggja flokka en áður vegna breyttrar meðferðar á ábyrgðarveitingum á lántökum. Í þessari áætlun er miðað við að atvinnusjóðirnir annist sjálfir eigin lántökur. Fram hefur komið að stefna ríkisstjórnarinnar er að draga úr ríkisafskiptum og auka markaðsáhrif á lánamarkaðnum. Þess vegna er ekki talið rétt að binda lántökur sjóðanna við Framkvæmdasjóð heldur heimila þeim að afla lánsfjár innan ramma lánsfjárlaga að eigin vild á hagkvæmustu kjörum sem bjóðast. Með þessu frv. er tekin upp breytt stefna í veitingu ríkisábyrgða. Miðað er við að þeir aðilar sem ekki njóta ríkisábyrgðar geti ekki sótt lánsfé sitt um Framkvæmdasjóð eða Byggðastofnun. Á þetta jafnt við fjárfestingarlánasjóði sem atvinnufyrirtæki og einstaklinga. Á undanförnum árum hefur ríkissjóður þurft að taka yfir verulegar skuldbindingar af orkugeiranum. Því hefur valdið ýmist byggðastefna, seinheppni í fjárfestingum eða kjarasamningar. Nægir þar að nefna yfirtöku skulda á síðustu fimm árum, þ.e. byggðalínur, Kröfluvirkjun, Rafmagnsveitur ríkisins, Orkubú Vestfjarða, Rafveita Siglufjarðar, Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar og Hitaveita Akureyrar. Hrein yfirtaka ríkissjóðs vegna þessara aðila nemur 8400 millj . kr. á núvirði í september 1987. Með yfirtöku ríkissjóðs á þessum skuldum er í raun verið að færa greiðslubyrðina af mannvirkjum frá orkunotendum til skattgreiðenda sem reyndar eru í sumum tilvikum sömu aðilarnir, m.ö.o. verulegar fjárhæðir út úr orkuverðinu. Ólíklegt er að fólk geri sér almennt grein fyrir hvað hér er um ótrúlega háar fjárhæðir að ræða. Frá ársbyrjun 1983 til ársloka 1986 þurfti ríkissjóður að greiða um 3 milljarða kr. í vexti og afborganir af þessum lánum. Á þessu ári nemur fjárhæðin 1,8 milljörðum kr. Greiðslubyrði ríkissjóðs af þessum skuldbindingum mun nema 1,9 milljörðum kr. á árinu 1988. Sé þetta sett fram sem val milli orkuverðs eða skattgreiðslna má skoða dæmið á eftirfarandi hátt: Hefði ríkissjóður ekki yfirtekið lánin væri greiðslubyrði ríkissjóðs 1,9 milljörðum lægri og hefði mátt lækka tekjuskatt einstaklinga um þá fjárhæð eða um 20%. Ef orkugeiranum hefði verið afhent skuldasúpan, eða öllu heldur hann haldið henni, 8400 millj. kr. frá næstu áramótum, og miðað við að vextir væru 6,5% og lánstími 20 ár, sem má ætla að sé u.þ.b. meðallíftími mannvirkja, þyrfti að hækka gjaldskrá almennrar raforkunotkunar um fimmtung til að bera uppi þessi lán. Allar þessar yfirtökur ríkissjóðs af orkugeiranum fela í sér að raforkuverð í landinu endurspeglar ekki þann kostnað sem liggur að baki þess. M.ö.o.: Raforkuverðið í landinu er falsað og þykir þó mörgum nóg um hversu hátt það er. Að lokum þykir rétt að minna á að ekki er séð fyrir endann á yfirtöku ríkissjóðs af orkugeiranum. Nægir þar að minna á umtalsverða fjárhagsörðugleika ýmissa hitaveitna. Í frv. til lánsfjárlaga er lögð aukin áhersla á þær skuldbindingar sem fólgnar eru í ríkisábyrgðum. Í 6. kafla þess er gerð ítarleg grein fyrir heildarskuldbindingum ríkissjóðs, bæði vegna eigin skulda sem og annarra sem hann hefur gengist í ábyrgð fyrir. Ríkisábyrgðir eru tvíþættar: Í fyrsta lagi eru skráðar ríkisábyrgðir sem eru veittar með formlegum hætti. Í öðru lagi eru sjálfvirkar ábyrgðir ríkisins vegna eignarhlutdeildar svo sem í atvinnuvegasjóði eða banka. Í árslok 1986 námu heildarskuldbindingar ríkissjóðs um 115 milljörðum kr. eða um 70% af landsframleiðslu ársins. Þar af eru skuldir ríkissjóðs eins 44 milljarðar og ríkisábyrgðir um 71 milljarður af skuldbindingum annarra. Af þessu sést hve skuldbindingar ríkissjóðs eru orðnar gífurlegar. Ástæða þess að lögð er aukin áhersla á þennan þátt í ríkisfjármálum eru þau áföll sem ríkissjóður hefur orðið fyrir á þessu ári og horfur á næstunni. Nægir þar að nefna tæpar 800 millj. kr. vegna Útvegsbankans í ár. Þá er útlit fyrir nokkur hundruð milljóna króna áfall í tengslum við sjóefnavinnslu á Suðurnesjum. Þess má geta að Ríkisábyrgðasjóður þurfti að leysa til sín 636 millj. kr. á árinu 1986 og er það hærri upphæð en nokkru sinni fyrr. Aukið aðhald í veitingu ríkisábyrgðar er brýnt. Oft hefur verið þörf en nú er nauðsyn og sú ákvörðun að aflétta ríkisábyrgðum af atvinnuvegasjóðunum er skref í þessa átt og ber að skoða í þessu ljósi. Herra forseti. Reynslan hefur sýnt okkur svo ekki verður um villst að við stjórn efnahagsmála verður að stilla saman fjármálaaðgerðir og peningamálaaðgerðir. Ekki alls fyrir löngu var ríkissjóði legið á hálsi fyrir óvarfærna ríkisfjármálapólitík sem birtist framar öðru í erlendum lántökum langt umfram áætlun. Þegar betur var að gáð kom hins vegar í ljós að allan þorra hinnar auknu erlendu lántöku mátti rekja til fyrirtækja og atvinnuvega. Opinberir sjóðir voru milligönguaðilar um lánsfjárútvegun en ekki lánnotendur. Í því felst að ríkissjóður verður með einum eða öðrum hætti gerður ábyrgur gagnvart útlendum lánardrottnum fyrir þeim lánum sem tekin eru með þessum hætti. Eitt er það að erlent lánsfjármagn til atvinnurekstrar renni um opinbera sjóði fremur en bankakerfið, svo sem vera ber, og annað að um það skuli leika vafi hver það er sem er að sniðganga og brjóta markaða stefnu um erlendar lántökur og ber ábyrgð. Af þessu má ýmislegt læra. Ríkið þarf annars vegar að setja skorður við því hverjir annist lánsfjárútvegun til atvinnurekstursins og hins vegar efla stjórn á lánamálum ríkisins. Þetta á bæði við um ábyrgðarveitingar, sem vissulega eru umhugsunarefni fyrir alþm., og einnig hitt að með góðri stjórnun á skuldum ríkissjóðs og annarra opinberra aðila má jafna greiðslubyrði og í mörgum tilvikum létta ríkissjóði að standa undir greiðslum vaxta og afborgana. Viðskrh. setti ekki alls fyrir löngu nýjar reglur um lántökur og fjármögnun á innflutningi. Þetta eru almennar og einfaldar reglur til þess gerðar að draga úr sókn í erlent lánsfé. Hluti af efnahagsaðgerðunum í október var að bjóða fjölbreyttari leiðir til sparnaðar innanlands. Eftirspurn er mjög mikil eftir lánsfjármagni og kann skattakerfið út af fyrir sig að eiga þar nokkurn hlut að máli. Því ríður á að efla innlendan sparnað til þess að mæta þörfum atvinnuvega og á hinn bóginn til þess að draga úr mikilli eftirspurn, m.a. eftir innfluttum vörum. Eins og fram hefur komið voru betri kjör en áður boðin á spariskírteinum til lengri tíma. Svo virðist sem fyrir þessi bréf sé nú góður markaður. Aftur á móti hefur enn ekki reynt á hvort nýjar aðferðir við sölu ríkisvíxla muni binda fé svo um munar. Þá er enn of fljótt að segja til um það hvernig til muni takast og almennur áhugi verði á því að binda fé í gengisbundnum innlánsreikningum. Þýðing aukins sparnaðar er alveg ótvíræð. Á hinn bóginn er það íhugunarefni hvort fjármagnsmarkaður hér á landi hafi þróast svo að markaðsöfl, framboð og eftirspurn, geti á óvissutímum laðað fram viðunandi jafnvægi á lánamarkaði og þolanleg vaxtakjör. Núverandi skipulag bankakerfisins er fjarri lagi hagkvæmt. Það er dýrt í rekstri, einingarnar eru of smáar og veikburða og eiginfjárstaðan er of slök. Afleiðingar þessa birtast m.a. í háum vöxtum og miklu vaxtabili. Vaxtakjör ráðast ekki síst af verðbólguvæntingum. Mikil óvissa í efnahagsmálum eða launamálum leiðir óhjákvæmilega við gildandi skilyrði til vaxtahækkunar. Aukin hagkvæmni í rekstri lánastofnana, stöðugleiki í efnahagsmálum, varanleg aukning sparnaðar, þetta eru helstu forsendur þess að vextir geti lækkað. Þessa mun fyrr en síðar gæta, m.a. vegna þess að verulega dregur úr lánsfjárþörf hins opinbera á lánamarkaðnum í samkeppni við fyrirtækin. Herra forseti. Að undanförnu hafa málsvarar íþróttahreyfingar og ungmennafélaga legið ríkisstjórninni á hálsi fyrir það að draga úr framlögum til þeirrar starfsemi. Það er rétt að þessi framlög hafa verið lækkuð um helming til Íþróttasambands Íslands og um heldur meira til Ungmennasambands Íslands. Samanlagt má segja að ríkissjóður hafi lækkað útgjöld um 20 millj. kr. með þessum hætti. Þessi aðhaldsaðgerð í útgjöldum hefur verið gerð að umræðuefni í fjölmiðlum og talið að hér sé á ferðinni aðför að þýðingarmiklu uppeldisstarfi ungra manna og kvenna. Í þessu sambandi vil ég rifja upp nokkur atriði um nýja tekjulind sömu aðila. Þegar lottóinu svokallaða var komið á fyrir rúmu ári að frumkvæði Alþingis gerðu menn sér ekki hugmyndir um fyrir fram hve miklar tekjur það mundi færa eigendum sínum. Nýjustu upplýsingar eru þær að frá því í febrúar í ár, þegar fyrst var farið að greiða út hagnað, hafi verið greiddar út um 185 millj. kr. Varlega áætlað hefur verið talið að hagnaður á árinu 1988 nemi ekki lægri upphæð en 250 millj. sem skiptist þá þannig að til Íþróttasambands Íslands færu 120 millj. kr., til Ungmennasambands Íslands 30 millj. kr. og til Öryrkjabandalagsins um 100 millj. kr. Þetta eru í hnotskurn staða þessa máls.

Hver er rekstrarkostnaður íþróttahreyfingarinnar?

Hann er mikill, en hann mundi ekki lækka mikið við framlag upp á 20 millj. Hann hefur aldrei verið greiddur eða uppi borinn af ríkinu. En kjarni málsins er sá að það fé sem til ráðstöfunar er á árinu 1988 er að raungildi mjög verulega umfram það sem verið hefði þótt Alþingi hefði hækkað þessa fjárveitingu til jafns við verðlagsbreytingar eða jafnvel aukið hana að raungildi.

Það er bara ekki í fjárlagadæminu.

Herra forseti. Gagnrýnt hefur einnig verið að ekki skuli ætlaðar nema 50 millj. kr. til byggingar þjóðarbókhlöðu á árinu 1988. Þetta er svo þrátt fyrir að áætlaðar tekjur af sérstökum skatti, eignarskattsauka sem lagður var á 1986, eru áætlaðar tæpar 180 millj. kr. Rétt er að rifja upp í fáum orðum forsögu þessa máls og rökin fyrir þessari málsmeðferð. Við afgreiðslu fjárlagafrv. fyrir árið 1987 varð að samkomulagi milli hæstv. þáv. menntmrh. og hæstv. fjmrh. að lækka framkvæmdafé til bókhlöðunnar í 40 millj. kr. þrátt fyrir að tekjur væru þá taldar geta numið tæpum 150 millj. kr. Þessi niðurstaða fékkst vegna þess að þá var talið brýnna að veita framkvæmdafé til annarra verkefna, svo sem byggingar menntaskóla í Austurlandskjördæmi. Núverandi fjmrh. ber ekki ábyrgð á þessum samningum fyrrverandi ráðherra en telur þó rétt að þá samninga eigi að virða. Að því er lýtur að árinu 1988 þá er það að segja að þensla í byggingariðnaði er mikil, einkum og sér í lagi hér á höfuðborgarsvæði, og það gagnrýnt og oft borið við að allt of mikið sé framkvæmt hér á suðvesturhorni landsins. Það er margt til í þessu en þegar þannig stendur á verða menn að vega og meta hvaða framkvæmdir eiga að njóta forgangs þrátt fyrir góðan ásetning og þörf verkefni. Gildi þjóðarbókhlöðunnar verður að sjálfsögðu ekki dregið í efa. Hitt er deginum ljósara að úr því að draga þurfti úr framkvæmdum hér á þessu svæði, þ.e. opinberum byggingarframkvæmdum, þá kom sterklega til álita að hafa sama hátt á og samkomulag varð um milli hæstv. ráðherra fyrrverandi ríkisstjórnar við svipaðar aðstæður á yfirstandandi ári. Til hafnaframkvæmda eru í frv. ætlaðar 250 millj. kr. Þetta er lítils háttar hærri fjárhæð en í ár. Um það er engum blöðum að fletta að góð hafnaraðstaða fyrir fiskiskipaflotann er mjög brýnt mál sem verður að fá farsæla niðurstöðu. Með till. til þál. í fyrra, sem að vísu varð ekki afgreidd frá Alþingi, var lagður grundvöllur að breyttum vinnubrögðum til bóta að þessu leyti. Í till. fólst einkum tvennt: Annars vegar skipulegri vinnubrögð en oft hefur verið við ráðstöfun þess fjár sem til hafnamála er varið. Af illri nauðsyn hefur fjvn. oft þurft að skammta úr hnefa lágar fjárhæðir þó svo að verkefnin hafi verið stór og brýn. Hjá því verður ekki litið að oft hafa fjármunir skilað mönnum skammt áfram vegna þess hve mikið hefur farið í sjálft sig en of lítið til verkefnanna sjálfra. Í annan stað fól till. í sér að stórauka þyrfti framlag til hafnargerðar í landinu. Það er einfalt mál að segja en erfiðara að leysa við núverandi fjárhagsaðstæður. Óhjákvæmilega munu hafnarmálin koma til skoðunar hjá fjvn. að venju og þá þarf að meta hvaða niðurstaða í fjárframlögum getur verið ásættanleg en gjarnan vil ég láta það koma fram að þetta er það verkefni sem að mínu mati er hvað brýnast að fái vandaða umfjöllun í meðförum þingsins. Herra forseti. Fjárlagafrv. það sem hér liggur fyrir markar að mörgu leyti tímamót. Þar vegur þyngst að með því er stefnt að hallalausum fjárlögum þegar á næsta ári. Með því að grípa jöfnum höndum til niðurskurðar ríkisútgjalda og aukinnar tekjujöfnunar tókst að eyða fyrirsjáanlegum halla á ríkissjóði sem að óbreyttu stefndi í um 4000 millj. á næsta ári. Enn fremur er í frv. kveðið á um róttæka endurskipulagningu sem snertir marga þætti ríkisfjármálanna. Með hallalausum fjárlögum er stigið mikilvægt skref í átt til aukins jafnvægis í þjóðarbúskapnum. Þetta markmið næst þó ekki með aðgerðum í ríkisfjármálum og peningamálum einum saman. Ákvarðanir á vettvangi vinnumarkaðarins, á heimilum og í fyrirtækjum skipta ekki síður máli. Þá veltur mikið á þróun ytri skilyrða. Samræming allra þessara þátta sem á okkar valdi eru skiptir sköpum fyrir afkomu þjóðarbúsins og lífskjör hvers og eins þegns okkar íslenska samfélags. Ríkisstjórnin ítrekar þá stefnu sína að gengi krónunnar verði haldið stöðugu enda er það ásamt aðhaldi í ríkisfjármálum og peningamálum forsenda hjaðnandi verðbólgu á næsta ári. Þessi stefna stendur aldrei til langframa ein og sér. Önnur stjórntæki efnahagsmála verða einnig að vinna að sama marki. Þetta sameiginlega markmið er að tryggja stöðugleika og samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs og að varðveita þann aukna kaupmátt sem áunnist hefur á yfirstandandi ári. Hér þarf allt að stefna að einu marki: Hallalaus rekstur ríkissjóðs, aðhaldssöm peningamálastefna og framgangur skynsamlegrar launastefnu. Með frv. til fjárlaga og lánsfjárlaga og almennum efnahagsaðgerðum þeim til styrktar hefur ríkisstjórnin reynt að gera hreint fyrir sínum dyrum, reynt að skapa fordæmi öðrum til eftirbreytni. Með samræmdri hagstjórn vill ríkisstjórnin tryggja framgang stefnu sem dregur úr verðbólgu, tryggir fulla atvinnu, viðunandi afkomu atvinnuvega og jafnvægi í viðskiptum við útlönd. Framganga þessarar stefnu er veigamesta forsenda þess að takast megi að treysta þann mikla kaupmáttarbata sem landsmenn hafa notið á síðustu missirum. Hlutur launafólks í þjóðartekjum er nú sem betur fer hærri en nokkru sinni fyrr. Misræmi í launaþróun er það vandamál sem nú þarf að takast á við og leysa án þess að það leiði til launahækkana sem flæði yfir allan vinnumarkaðinn, leiði til peningalaunahækkana án þess að nokkuð vinnist í kaupmætti, en valdi verðbólgu með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir einstaklinga, heimili og atvinnulíf. Við megum ekki tefla í tvísýnu þeim árangri sem þrátt fyrir allt hefur náðst. Það á að vera sameiginlegt markmið allra þeirra sem með helstu ákvarðanir fara á sviði efnahags- og kjaramála á næstunni. Á síðustu árum hafa djúptækar breytingar átt sér stað á starfsháttum og baráttuaðferðum verkalýðshreyfingarinnar. Í kjölfar langvinnrar stöðnunar lífskjara hefur verkalýðshreyfingin tekið upp breytta starfshætti. Um langt árabil einkenndust samskipti stjórnvalda, verkalýðshreyfingar og samtaka atvinnurekenda af því að einn kenndi öðrum um sameiginlegar ófarir. Eldar verðbólgu voru linnulaust kyntir til ómælds tjóns fyrir heimilin í landinu, atvinnulífið og þjóðarbúið allt. Laun hækkuðu um þúsundir prósenta en raunverulegur ábati var enginn. Krónurnar rýrnuðu að verðgildi jafnóðum og kaupmáttur féll. Þessi saga, sem er ekki gömul, er hér rifjuð upp vegna þess að í moldviðrum líðandi stundar vill hún of oft gleymast. Það eru aðeins 20 mánuðir frá því að þjóðarsáttin margnefnda varð fyrst til. Ný vinnubrögð við samningagerð, samhliða miklum sjávarafla, hækkandi afurðaverði og lækkandi olíuverði, mörkuðu tímamót. Á örstuttum tíma, frá febrúar 1986 hafa meiri umskipti orðið á kjörum launafólks en allan áratuginn næsta þar á undan. Á síðustu 12 mánuðum hefur það gerst að lægstu laun hafa hækkað um 58% og um meira en fjórðung að raungildi. Á einu ári nemur raunhækkun atvinnutekna 16% og reynist hún tvöfalt meiri en miðað var við í kjölfar kjarasamninganna í desember. Hlutur launa í tekjum þjóðarbúsins er um þessar mundir meiri en hann hefur verið í langan tíma, yfir 70%. Staldri menn nú við eitt andartak og hugleiði þessar staðreyndir. Staldrið við og berið saman árangur 20 mánaða og næstu 10 ára þar á undan. Staldri menn við og geri þetta dettur engum lifandi manni til hugar að taka upp gamla vinnulagið. Kjarasamningar eiga að snúast um kaupmátt en ekki krónur. Það er sá lærdómur sem menn hljóta að draga af upprifjun þessarar sögu. Þótt nýir starfshættir hafi skilað miklum árangri hefur ófriðlega horft á vinnumarkaði á seinustu mánuðum enda ljóst að mikið misgengi hefur verið í launaþróun milli starfshópa og landshluta. Einstakir hópar launafólks hafa í litlum mæli notið launaskriðs eða sérsamninga. Miklu skiptir að í þeim kjarasamningum, sem nú eru u.þ.b. að hefjast, takist að rétta hlut þessara hópa. Það verður að tryggja það að launahækkanir skríði ekki upp allan launastigann. Ríkisstjórnin hefur með afdráttarlausum hætti markað sína stefnu í efnahagsmálum. Hún hefur hafnað leið gengislækkunar. Gengisfellingarbrautin er breið og auðfarin í fyrstu en hún leiðir einungis í ógöngur. Um það er sagan ólygnust. Sú leið yrði láglaunafólki, húsbyggjendum, heimilum í landinu og þjóðinni allri dýrkeypt. Ríkisstjórnin hefur í orði og verki sýnt vilja sinn til þess að taka á aðsteðjandi vanda með samræmdum ráðstöfunum á öllum sviðum efnahagsmála. Hún hefur á stuttum starfsferli staðið að margháttuðum aðgerðum sem margar voru seint fram komnar, sumar óvinsælar en að sama skapi algjörlega nauðsynlegar. Settar hafa verið skorður við gegndarlausum lántökum erlendis. Stefnan á sviði peningamála er aðhaldssöm þótt öllum ói hár fjármagnskostnaður sem af hlýst við núverandi skilyrði. Þá hefur ríkisstjórnin lagt fram fjárlagafrv. sem markar stefnu, frv. sem tryggir jafnvægi í ríkisbúskap og stórminnkuð umsvif ríkisins á lánamarkaði. Engum, allra síst þeim sem hér stendur, kemur til hugar að þessar aðgerðir muni skapa mönnum vinsældir. Einar og sér munu þær heldur ekki skipta sköpum. Með þeim er hins vegar lagður grunnur sem unnt er að byggja á í komandi kjarasamningum. Nú fremur en nokkru sinni þurfa landsmenn og þjóðin öll á því að halda að skynsemi og dómgreind og ábyrgðartilfinning ráði ferð í þeim ákvörðunum sem liggja utan sviðs ríkisstjórnar og löggjafarvalds. Af þessum sökum var það sjálfsögð ákvörðun ríkisstjórnar að verða við eindregnum tilmælum um að fresta aukinni skattheimtu um síðustu mánaðamót til þess að greiða fyrir þeim samningum sem nú standa fyrir dyrum. Þessi ákvörðun var tekin án nokkurra skuldbindinga eða skilyrða. En öllum má ljóst vera að ríkissjóði er nú fremur en áður mjög þröngur stakkur skorinn. Við núverandi aðstæður í efnahagsmálum er hallarekstur á ríkissjóði ótækur og einskis manns hagur. Ætla verður að aðilum vinnumarkaðarins sé þetta jafnljóst og öðrum. Ríkisstjórnin vill fara þá leið sem bæði er vandrötuð og torsótt. Hún hefur gert aðilum vinnumarkaðarins ljóst að kjarasamningar verða að vera á þeirra ábyrgð og innan þeirra marka sem afkoma þjóðarbús og atvinnuvega setur. Þeirra er ábyrgðin á eigin samningum, þeirra er að leggja eigið mat á svigrúm til launahækkana, en öllum má vera ljóst að það hefur verið æðivel nýtt að undanförnu. Ríkisstjórnin er á hinn bóginn reiðubúin til samstarfs við aðila vinnumarkaðarins um mörkun raunhæfrar launastefnu sem tryggt geti kaupmátt en ekki verðlausar krónur. Ríkisstjórnin kýs leið verðbólguhjöðnunar en ekki verðbólgu og dýrtíðar. Hún væntir þess að geta átt samleið með verkalýðshreyfingu og atvinnurekendum um þessi mál. Vandamál efnahags- og kjaramála á líðandi stundu eru ekki vandamál harðræðis eða hallæris. Þau eru vandamál góðæris, einhvers mesta góðæris sem við Íslendingar höfum notið nokkru sinni. Spurningin sem við öll stöndum frammi fyrir og verðum að svara er sú hvort við höfum sama styrk til þess að leysa vanda af þeim toga og þann sem illkynjaðri er. Herra forseti. Íslenska þjóðin á mikið undir því komið að sú grundvallarstefna sem boðuð er með þessu fjárlagafrv., um aðhaldssemi í ríkisfjármálum og jöfnuð í ríkisrekstri, nái fram að ganga. Ég vænti þess að ríkisstjórnin og þeir þingflokkar sem að baki henni standa, sem og alþm. allir, reynist reiðubúnir að axla þá ábyrgð sem á þeim hvílir. Menn verða að hafa pólitískt þrek til að vera sjálfum sér samkvæmir. Það stoðar ekki að gjalda jáyrði við nauðsyn aðhaldsaðgerða en setja síðan ótal fyrirvara og flytja endalausar tillögur um hundruð milljóna kr. aukaútgjöld sem ekki verða fjármögnuð nema með auknum erlendum lánum. Hér duga engir fyrirvarar, enginn undansláttur eða pólitískt kjarkleysi. Það dugar ekki að gagnrýna nauðsynlega tekjuöflun en flytja á sama tíma tillögur um stóraukin útgjöld. Lykilorðin eiga að vera ráðdeild og aðhaldssemi hvar sem því verður við komið án þess að reiða öxina að rótum trésins sem er það velferðarríki fólksins sem við öll viljum festa í sessi í okkar landi. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjvn. Þakka áheyrnina.



Hæstv. forseti. Við höfum hlýtt á eina lengstu hrollvekju sem nokkur fjmrh. hefur flutt svo lengi sem ég hef verið hér á þingi, það er síðan 1974. Ég kem hér upp og ræði um þingsköp til þess að komast hjá væntanlegum misskilningi, ef um misskilning er að ræða, sem gæti haft alvarlegar afleiðingar. Því vil ég spyrja hæstv. forseta hvort þessari hrollvekju, eða þessari ræðu hæstv. fjmrh., verði ekki dreift á þessum fundi eins og hefð hefur skapast um - ég gerði það í minni tíð og aðrir fjmrh. frá því að ég kom á þing - til þess að við höfum ekki rangt eftir honum því að ég gat ekki betur heyrt en að hæstv. ráðherra væri að boða m. a. að kannað yrði nú þegar hvort fella eigi niður skattfrelsi af sparifé landsmanna, opna bankana fyrir upplýsingagjöf um einstaklinga, en það er vitað mál að það er helst gamla fólkið sem á sparifé. Það er óþarfi að hræða það. Þess vegna óska ég eftir því að ræðu hæstv. fjmrh. verði dreift nú þegar vegna þess að Borgarafl. er með opinn borgarafund í kvöld sem ég veit að verður fjölmennur og ég kem til með að halda þessu á lofti ef þetta reynist rétt. Þess vegna óska ég eftir því að fá afrit af ræðu hæstv. fjmrh. Ég vil líka segja það að þessi fundur í sameinuðu þingi er ekki á hefðbundnum fundardegi og Borgarafl. var búinn að auglýsa fund í kvöld. Ég geri því ekki ráð fyrir að nokkur þm. Borgarafl. hafi tíma til að vera á þessum óvænta þingfundi í kvöld af þeirri ástæðu sem ég hef lýst og þar með er verið að útiloka Borgarafl. frá þátttöku í umræðu um fjárlagaræðuna á þessu stigi.



Herra forseti. Aðeins örfá orð að gefnu tilefni. Þegar ég lagði af stað úr fjmrn. niður í Alþingi rétt fyrir kl. 2 var verið að byrja fjölföldun á þessum ræðustúf, en þar sem hún telst vera eitthvað um 90 lesmálssíður má vera að verkið þyki nokkuð seinlegt. Það er ætlun fjmrn. nú sem hingað til að fjölfalda þessa ræðu og afhenda hverjum þm. og mér þykir miður að það skuli ekki hafa tekist í tæka tíð. Ég hélt reyndar að þegar hefði verið búið að dreifa henni meðan flutningur ræðu fór fram. Menn mega treysta því að það er þá aðeins tímaspurning hvenær menn fá ræðuna í hendur. Að því er varðar fundartímann tek ég aðeins fram að upphaflega var gert ráð fyrir fundartíma á fimmtudegi, en samkvæmt þeim upplýsingum sem mér voru gefnar var það að ósk eins þingflokksins, sem nú stendur frammi fyrir landsfundi sínum á morgun, að orðið var við tilmælum um, og samkomulag varð á milli þingflokksformanna um, að færa daginn fram. Það var því til þess að greiða fyrir góðu samstarfi í þinginu. Að því er varðar efnisumræðu málsins ætla ég ekkert að segja. þar talaði ég nægilega skýrt í ræðu minni.  Fundarhlé. Herra forseti. Ég finn mig tilknúinn til þess að segja fáein orð um þingsköp. Ástæðan er sú að mér berst til eyrna sá orðrómur að mér sé kennt um það sem fjmrh. að hafa óskað eftir breytingum á fundardegi fyrir fjármálaumræðu og þannig útilokað Borgarafl. frá þátttöku í umræðunni. Þetta virðist ekki hafa komið nægilega skýrt til skila í þeim orðum sem fram komu áðan. Ég vil taka það alveg skilmerkilega fram og af öll tvímæli um það að þetta er rangt með öllu. Ástæðan fyrir breytingu á fundardegi frá fimmtudegi til miðvikudags er sú sem ég gat um: Samkomulag forustumanna þingflokka, þar með væntanlega þingflokks Borgarafl., um að taka tillit til landsfundarhalds Alþb. á morgun. Það er því við engan að sakast um útilokun þingflokks Borgarafl. frá því að gegna skyldum sínum hér á Alþingi og taka þátt í fjárlagaumræðu. Þeir hafa sjálfir ákveðið sinn fundartíma væntanlega vitandi um þessa frestun að því er Alþb. varðar. Að lokum, herra forseti, get ég ekki orða bundist vegna þess að hæstv. fyrrv. fjmrh., hv. þm. Albert Guðmundsson, fer og ræðir við fréttamenn og rangtúlkar ræðu þá sem hann hlýddi á, með grófum hætti. Hann lætur hafa eftir sér að ég hafi í ræðu minni sagt að það ætti að hefja njósnir um inneignir gamals fólks í bönkum. 



Herra forseti. Fyrir réttri viku hlustuðum við á stefnuræðu hæstv. forsrh., út af fyrir sig ágætisræðu þó ekki segði hún mikið um stefnu ríkisstjórnarinnar. Hér höfum við hins vegar fengið til 1. umræðu frv. til fjárlaga og þar birtist stefnan svört á hvítu. Við sjáum líka hver raunverulegur viðskilnaður síðustu ríkisstjórnar var, en hann er einn sá ljótasti sem um getur. Því má virða hæstv. fjmrh. það til nokkurrar vorkunnar að taka við og ætla að leysa vandann. Í frv. sjáum við svo hvernig á að standa að því. Og þar komu vonbrigðin. Oft hef ég hlustað á hæstv. fjmrh. áður en hann tók við þessu embætti og oft hef ég lesið greinar hans þar sem hann lýsir skattastefnu Alþfl., og yfirleitt hefur þar borið hæst að það á að ná tangarhaldi á þeim sem svíkja undan skatti, koma í veg fyrir skattsvik almennt. Það væri stefna Alþfl. Þess vegna beið ég fjárlagafrv. með nokkurri eftirvæntingu. En hér er það og ekki eftirvæntingarinnar virði. Enn er leitað á sömu miðin. Enn á að leysa vanda ríkissjóðs með auknum álögum á almenning. Áfram sleppa stóreignamenn frá skattlagningu, enn sleppa skattsvikararnir, áfram á að fylla upp í göt fjárlaga með því að skerða og skera niður samfélagslega þjónustu. Og áfram skal haldið þeirri stefnu að færa byggð í þessu landi á suðvesturhornið. Frv. gerir ráð fyrir hallalausum ríkissjóði í lok ársins 1988, gott markmið en leiðirnar að því þreyttar og lúnar. Í engu er svarað væntingum fólks um nýjar leiðir í skattlagningu og að tekið verði á skattsvikum þó að hæstv. ráðherra hafi sjálfur nefnt tölur um upphæðir sem á hverju ári er stungið undan skatti og að þær færu langleiðina með að rétta stöðu ríkissjóðs eftir heldur óskemmtilegan viðskilnað síðustu ríkisstjórnar. Þarna eru á ferðinni hærri upphæðir en þær sem fást fyrir aukna skattlagningu á mat og menningu. En það er megininntakið í skattastefnu þessarar ríkisstjórnar. Neysluskattar þeir sem ríkisstjórnin lagði á sl. sumar og áformað er að stórauka á næsta ári bitna af fullri hörku á fjölskyldum í landinu, ekki einungis í formi hærra verðs á nauðsynjum heldur kemur þessi skattlagning að fullu út í verðlagið þannig að afborganir af verðtryggðum lánum hækka verulega. Það ásamt þeirri óheftu stefnu sem rekin er í vaxtamálum á eftir að bitna illa á landsmönnum. Það hefur verið erfitt fyrir fólk að halda húsnæði sínu og láta enda ná saman í fjármálum heimilanna á undanförnum árum, en það mun verða enn erfiðara á komandi ári verði ekki breyting á stefnu stjórnvalda. En áfram með tekjuleiðir og leiðir að hallalausum ríkissjóði. Þær eru: aukinn neysluskattur, bifreiða- og bensíngjöld, launaskattur á ýmis fyrirtæki eins og fiskvinnslu, niðurskurður á styrkjum til atvinnuvega, verkefni færð eftir hentugleikum yfir til sveitarfélaganna, skattur á menningu, niðurfelling og skerðing á framlögum til ýmissa málaflokka, eins og t.d. til áfengisvarnaráðs og til íþrótta- og æskulýðsmála. Það er óþarfi að telja fleiri liði. Allt er á sömu bókina lært. Hvergi er reynt að ná til þeirra sem peningana eiga heldur róið á sömu mið og áður. Hæstv. fjmrh. situr og dorgar í vasa almennings. Þar er enginn kvóti. Þar er ekki rætt um ofveiði eða útrýmingarhættu. Þau mið á að þurrka upp. Hefði nú ekki verið nær að draga fram tillögur sem hér hafa verið fluttar af Alþb. og jafnvel Alþfl., tillögur sem taka á skattsvikum, tillögur um álagningu skatta sem ekki velta beint út í verðlagið? Og þá er það gjaldahliðin. Það sést að áætluð útgjöld hækka um 19,3% frá því sem nú er áætlað á móti tekjuaukningu upp á 24,6%. Stór hluti af útgjöldum ríkissjóðs eru vaxtagjöld eða um 8,1% á móti 7,3% þetta ár. Til samanburðar má nefna að vaxtagjöld námu 2,2% af heildarútgjöldum ríkissjóðs árið 1982 sem sýnir í hve miklar ógöngur málin hafa þróast. Vaxtagjöldin eru áætluð um 4800 millj. kr. eða um 1 millj. 220 þús. aukning frá því sem nú er. Þetta þýðir að um tólfta hver króna af tekjum ríkissjóðs fer í vaxtagreiðslur, bein afleiðing af stefnu síðustu ríkisstjórnar og allhastarleg afleiðing þegar litið er til þess góðæris sem við höfum búið við. Þennan útgjaldalið var sem sé ekki möguleiki á að draga saman. En það á að gera á öðrum sviðum. Um leið og í frv. er viðurkennt og orðið við áætlaðri þörf allra ráðuneyta til verulegrar útgjaldaaukningar varðandi kostnaðarliðinn Yfirstjórn ráðuneyta, allt frá 60 og upp í 100%, er niðurskurður á framlögum til atvinnuveganna og stofnana sem vinna að rannsóknum á þeirra vegum. Þarna verða verst úti atvinnuvegir landsbyggðarinnar, sjávarútvegur, landbúnaður og iðnaður. Endurgreiðslur söluskatts til sjávarútvegs á að skera niður um helming. Þær eiga að vera 350 millj., en þyrftu samkvæmt áætlun að vera yfir 700 millj. Launaskattur er lagður á fiskvinnsluna, dregið úr fjármagni til rannsókna, fiskileitar, markaðsöflunar og tilrauna í útgerð og fiskvinnslu. Harkalega vegið að einum helsta undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar. Í þessu sambandi má líka taka framlög til hafnamála. Það hefur komið berlega í ljós á síðustu vikum í samtölum fjvn. við sveitarstjórnarmenn að ástand hafna er víðast hvar í mjög slæmu ásigkomulagi. Beiðnir um fjárframlög í þennan málaflokk liggja á borði fjvn. og þar er um stórar fjárhæðir að ræða, nemur hundruðum milljóna kr. Fulltrúar sveitarfélaganna miða beiðnir sínar við till. til þál. um hafnaáætlun sem lögð var fram á síðasta ári en aldrei afgreidd, sýnd veiði en ekki gefin. Tillagan var þó í nokkru samræmi við framkvæmdaþörf. Áætluð fjárframlög til hafnamála á árinu 1988 eru í engu samræmi við þessa þáltill. og er ekki úr vegi að spyrja hér hver verði örlög hennar. Á að draga hana upp á borðið aftur og framreikna eða á að pakka henni niður? En þó illilega sé vegið að sjávarútvegi í frv. til fjárlaga fær þó landbúnaðurinn í raun enn verri útreið. Reyndar fær þessi atvinnugrein hrikalega meðferð ef tekið er tillit til þróunar síðustu ára. Fyrir örfáum mánuðum, þegar núv. ríkisstjórn setti saman stefnuyfirlýsingu sína, mátti finna þar kafla sem ber millifyrirsögnina Starfsáætlun og fjallar um mikilvæga þætti í atvinnustefnunni. Þar segir um stefnu ríkisstjórnarinnar í landbúnaði, með leyfi herra forseta: "Nýjar búgreinar verði efldar og stærri hluti fjárveitinga til landbúnaðar renni til þeirra. Menntun, starfsfræðsla og rannsóknir í landbúnaði verði efldar. Jafnframt verði unnið skipulega að fjölgun nýrra starfa í sveitum landsins." Svo mörg voru þau orð. Ekki er ég hissa þó hæstv. landbrh. hafi átt erfitt með að kyngja þeim tillögum sem birtast í frv. varðandi landbúnaðinn, hafandi svona stefnuyfirlýsingu í farteskinu. Nú þegar bændur eru hvattir til að leggja stund á nýjar búgreinar, og reyndar eru það margir sem eiga ekkert val ef þeir ætla að búa áfram á jörðum sínum, þyrfti að stórauka rannsóknir og ráðgjafarþjónustu við þessa atvinnugrein. En ef ekki verður breyting á frv. í meðförum þingsins verðá framlög til landbúnaðar, rannsókna og ráðgjafar á vegum hans stórlega skert. Stjórn Stéttarsambands bænda hefur reyndar sent frá sér fréttatilkynningu þar sem fram kemur að stjórnin telur að þetta frv. til fjárlaga brjóti í bága við þá stefnu sem mörkuð hefur verið á Alþingi um málefni landbúnaðarins og bendir m.a. á því til stuðnings að eitt meginmarkmið búvörulaganna er að stuðla að uppbyggingu nýrrar atvinnustarfsemi í sveitum, að búháttabreyting í landbúnaðinum er eitt viðamesta verkefnið sem þessi atvinnugrein og þær stofnanir sem henni þjóna hafa tekist á við. Það liggur því í augum uppi að þörf landbúnaðarins fyrir rannsóknir og leiðbeiningar hefur sjaldan verið meiri en nú. Það skýtur því skökku við að framlög til þessara þátta eru dregin saman. Iðnaður fær líka sinn skerf af niðurskurðinum. Þar ætla ég að nefna sérstaklega einn lið sem líklega bitnar hvað harðast á okkur sem búum úti á landsbyggðinni, en það er að framlög til iðnráðgjafarþjónustu eru felld niður. Iðnráðgjafar hafa verið starfandi í nær öllum landsfjórðungum og unnið þar mikið og gott starf. Þau eru ófá fyrirtækin úti á landsbyggðinni sem þeir hafa átt þátt í að koma af stað, auk þeirrar ráðgjafar sem þeir veita starfandi fyrirtækjum um rekstur og rekstrarafkomu. Það er því erfitt að taka þeirri tillögu að þessi störf skuli leggja niður, ekki síst nú þegar samdráttur er í atvinnugreinum landsbyggðarinnar og brýn þörf fyrir uppbyggingu nýrra atvinnufyrirtækja, þörf á að leifa nýrra leiða, ekki síst ef halda á byggð í öllu landinu. Það er því með öllu óskiljanlegt að áætlað er að hætta framlögum til starfsemi iðnráðgjafa. Framlög til Iðntæknistofnunar, sem sinnt hefur sama hlutverki og iðnráðgjafar, eru líka skorin niður. Um það hafði Páll Pálsson, forstjóri Iðntæknistofnunar, m.a. þetta að segja í samtali við blaðið Dag, með leyfi herra forseta: "Þetta er ekki síst furðulegt þegar rifjað er upp hvernig forustumenn stjórnarflokkanna böðuðu sig í vísdómi og visku um það að sérstaka áherslu ætti að leggja á uppbyggingu á hinum ýmsu sviðum sem Iðntæknistofnun sinnir mest og er í nánustum tengslum við. Í einu orði sagt finnst mér þetta bara rugl og eftir svona meðferð get ég ekki treyst og borið virðingu fyrir þessari ríkisstjórn." Seinna í sama viðtali um niðurskurð til Iðntæknistofnunar segir Páll: "Þetta á hins vegar ekki aðeins við um okkur heldur virðist þetta vera bundið þessum atvinnuvegi því að það sama gerist með framlög til vöruþróunar og markaðsmála hjá Iðnlánasjóði og einnig með framlög til Rannsóknasjóðs ríkisins. Þessar þrjár einingar eru langt fyrir neðan meðaltalshækkun." Þetta var um tillögur frv. um framlög til iðnaðar. En það er ekki alls staðar skorið niður. Sums staðar er um verulega aukningu að ræða frá því sem áður var og er það vel. Þar má nefna Lánasjóð ísl. námsmanna, framlög til sérkennslu barna og til leiklistarstarfsemi. Reyndar er alls ekki víst að þessi auknu framlög til leiklistar nýtist að fullu því að menningarskatturinn leggst á leikhúsmiðana og getur orðið til þess að almenningur eigi erfiðara með að veita sér þá ánægju að fara á góða leiksýningu. Enn á ég eftir helstu breytingar á tillögum til fjárlaga frá því sem áður var. Lengi hafa verið í gangi umræður um breytta verkefnaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga og loks liggja frammi tillögur nefndar sem fjallar um málið, tillögur sem á margan hátt eru skynsamlegar og eru í þá átt að færa aukin völd og ákvörðunarrétt út til sveitarfélaganna. Þetta er niðurstaða sem ég held að megi fullyrða að eigi meirihlutastuðning sveitarstjórnarmanna, en þó með þeim fyrirvara að um leið og aukin verkefni eru færð út til sveitarfélaganna séu þeim tryggðar auknar tekjur, enda kemur þetta skýrt fram í ályktun áðurnefndrar nefndar. Nefndin um verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga leggur enn fremur til að ekki sé nú flanað að neinu, undirbúningur verksins þurfi að vera góður, og því leggur nefndin til að tilfærsla verkefna verði um áramótin 1988–1989. Þannig gefist sveitarfélögum og ríkisvaldi nægur tími til undirbúnings og aðlögunar. En nú ber svo við að allt í einu án undirbúnings tekur hæstv. fjmrh. ákvörðun um einhliða tilfærslu verkefna, þ.e. hann tekur út úr tillögunni þau verkefni sem honum finnst henta að færa yfir á sveitarfélögin án þess að þau fái nokkurn aðlögunartíma og án þess að þeim séu tryggðir ákveðnir tekjustofnar eða tekin hafi verið ákvörðun um hvernig skuli staðið við uppgjör þeirra framkvæmda sem ríkið hefur nú þegar samþykkt og án þess að ríkið yfirtaki nokkuð af þeim verkefnum sem lagt er til að falli í hlut þess. Í þessu felst ekkert réttlæti og virðist hafa verið framkvæmt í einhverju bráðræðiskasti án umhugsunar og án sanngirni. Af þeim verkefnum sem nú hafa verið færð yfir til sveitarfélaganna má nefna byggðasöfn, tónlistarskóla, heimaþjónustu við aldraða og rekstur dagvistarstofnana. Þessi verkefni og önnur sem ég mun koma að hér á eftir eru færð alfarið yfir á sveitarfélögin. Fullkomin óvissa ríkir um hvernig þeim er ætlað að mæta auknum útgjöldum sem tilfærslan hefur í för með sér. Aðeins er bent á að úthlutun úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga verði aukin frá því sem var í ár eða réttara sagt: skerðing Jöfnunarsjóðs verður minni en í ár. Ekki sé ég að þarna sé um neinn höfðingsskap að ræða. Aðeins er verið að láta sveitarfélögin hafa þær tekjur sem þau eiga samkvæmt lögum rétt á að fá. Burtséð frá allri verkefnaskiptingu eru þetta tekjur sem þau eiga og hafa átt að fá. Þarna er því hreint ekki verið að koma með aukna tekjustofna í samræmi við aukin verkefni sveitarfélaga, aldeilis ekki, og enginn sveitarstjórnarmaður tekur mark á þeim röksemdafærslum. Tekjur Jöfnunarsjóðsins ættu samkvæmt frv. að vera 1 milljarður 655 millj. kr., en gert er ráð fyrir skerðingu þannig að sveitarfélögin fá af þessum lögbundnu tekjum sínum 1 milljarð 485 millj. kr. Hvergi er heldur í frv. gert ráð fyrir framlagi til að greiða þær skuldbindingar sem ríkið hefur nú þegar gert við sveitarfélögin og enn er allt í lausu lofti hvað varðar álagningarprósentu útsvars þannig að tekjur sveitarfélaga til að mæta auknum útgjöldum eru eins mikið í lausu lofti og hægt er. Því óttast ég að sú ákvörðun að færa strax verkefni yfir á sveitarfélögin eigi eftir að draga dilk á eftir sér og bitna harkalega á minnstu sveitarfélögunum úti á landi. Þar verði ókleift að halda uppi þeirri þjónustu sem nú er í gangi, svo sem dagvistun barna og tónlistarkennslu. Það þarf heldur ekki að efast um að það á líka eftir að bitna á sveitarfélögunum sú tillaga að fella niður framlög til Íþróttasjóðs og Félagsheimilasjóðs eða niðurskurður til æskulýðs- og íþróttamála. Börn úti á landi búa víðast hvar ekki við sömu aðstöðu til íþróttaiðkana og það sem þekkist hér á höfuðborgarsvæðinu. Íþrótta- og ungmennafélagshreyfingarnar hafa þó unnið þarna mikið og gott starf, oft í samvinnu við sveitarstjórnirnar. Skert framlög til þessara félaga þýða því ekkert annað en skerðingu á starfsemi þeirra í þágu barna og unglinga vítt og breitt um landið. Sveitarfélögin fá líka í sínar hendur rekstur landshafna og framlögum ríkis í dýrar vatnsveituframkvæmdir er hætt þannig að sá liður færist af fullum þunga á sveitarfélögin. Hv. alþm. verða því að tryggja að frv. til fjárlaga fyrir árið 1988 fari ekki í gegnum þingið án þess að tryggilega verði gengið frá málefnum sveitarfélaganna. Að breyta orðum í athafnir, sagði hæstv. fjmrh. í umræðum í síðustu viku. Við viljum sjá þessa athöfn gagnvart tekjustofnum sveitarfélaga en ekki bara hafa fyrir því orð hæstv. ráðherra þótt dýrmæt séu. Og það eru önnur framlög þar sem ekki er farið að samþykktum hv. Alþingis. T.d. var 1985 samþykkt ályktun um að auka í áföngum framlög til þróunaraðstoðar. Sú aukning kemur þannig fram að 1987 eru þessi framlög 30 millj. kr. en hér er lagt til að þau verði 20 millj., niðurskurður um þriðjung á sama tíma og þjóðartekjur hækka. Kvikmyndasjóður fær líka í sinn hlut verulega skert framlög frá því sem áður var. Eitt sinn var samþykktur sérstakur skattur sem renna átti beint til byggingar þjóðarbókhlöðu. Ekki er farið að þeirri samþykkt heldur og ekki er að sjá annað en þeir peningar renni beint í ríkiskassann. Og þá eru það húsnæðismálin. Byggingarsjóður fær í sinn hlut 1150 millj. Þar af fara til greiðslu erfiðleikalána 150 millj. Eftir standa til nýrra lána 1000 millj., sama krónutala og fyrrv. ráðherra lagði til fyrir ári og þótti þá ekki nóg. En í raun er þetta þó ekki sama upphæð því af þessum 1000 millj. skal ríkissjóður fá að láni 500 millj. þannig að eftir standa aðeins 500 millj. til útlána. Lítið framlag það miðað við þá gífurlegu þörf sem þarna er fyrir aukið fjármagn. Herra forseti. Ég hef hér stiklað á stóru um þær athugasemdir og fyrirvara sem Alþb. gerir við frv. Við munum á seinni stigum umræðunnar koma með brtt. Ég vil að lokum aðeins segja að þó svo við höfum fyrir framan okkur tillögu að hallalausum fjárlögum eru í þessari tillögu svo margir lausir endar sem eftir á að hnýta. Efnahagsforsendur frv. eru ótryggar sem sýndi sig best dagana áður en frv. var lagt fram. Frv. var unnið í þeim fljótheitum að ekki kann góðri lukku að stýra. Úr því verður þó vonandi bætt í meðförum Alþingis af mönnum sem flýta sér hægt og vita að flas er ei til fagnaðar.



Hæstv. forseti. Frv. til fjárlaga 1988 er á þskj. 1 og lagt fram í Sþ. Frv. til lánsfjárlaga fyrir sama ár hefur verið lagt fram í Ed., 63. mál, og frv. til þjóðhagsáætlunar 1988 hér í Sþ., 22. mál. Öll þessi frumvörp og raunar lagasetningin sem af þeim mun leiða eru hagstjórnartæki og starfsáætlun sem ríkisstjórn mun beita til að reka ríkiskerfið í heild sinni. Í leiðinni er hér vitaskuld um að ræða tæki sem hefur ómæld áhrif á aðra þætti þjóðarhags okkar, svo sem verðlag, vexti, neysluna og tekjuskiptinguna að verulegu leyti ef ekki í heild. Í fjárlagafrv. hverrar ríkisstjórnar og þá ekki síst nýrrar ríkisstjórnar eru því í rauninni kynnt meginmarkmið sem viðkomandi ríkisstjórn hefur væntanlega komið sér saman um að stefna að. Ég tel að veruleg framför hafi orðið á seinustu árum við undirbúning fjárlaga og lánsfjárlaga, a.m.k. miðað við það sem áður mun hafa tíðkast hér á hv. Alþingi. Þar á ég einkum við að nú eru frv. þessi öll lögð fram nánast samtímis og ætlast til að þau verði afgreidd frá Alþingi sem lög á sama tíma. Ég hef af því spurnir að þessi breyting eigi rót sína að rekja til ráðherratíðar fyrrv. fjmrh. Alberts Guðmundssonar, formanns Borgarafl., og þykir mér sem talsmanni Borgarafl. ákaflega gott til þess að vita og gott til þess að hyggja. Í þessu er vafalítið fólgin veruleg breyting til batnaðar frá því sem áður var. Einnig virðast margs konar upplýsingar, töflur og yfirlit fylgja greinargerð allra hluta fjárlagafrv. Mér finnst þau vera á þann veg gerð að þessar upplýsingar allar auðveldi mjög yfirsýn yfir ríkisbúskapinn í heild, ekki síst nýliðum, og sérstaklega stöðu einstakra þátta hans frá ári til árs. E.t.v. er þetta ekki sérstaklega þakkarvert á tölvuöld, en engu að síður ástæðulaust að láta framfarir á þessu sviði liggja í þagnargildi. Það frv. til fjárlaga 1988 sem hér er til 1. umr. hefur sérstöðu um margt. Frv. er fyrsta fjárlagafrv. hæstv. fjmrh., fyrsta frv. hæstv. ríkisstjórnar í upphafi kjörtímabils. Þó ekki væri af annarri ástæðu hlýtur það að marka tímamót að því leyti. Að auki hefur sá verkstjórn á hendi sem áður öðrum fremur hélt uppi gagnrýni á fyrri vinnubrögð við fjárlagagerð undanfarin ár. Þingmeirihluti hæstv. ríkisstjórnar er í stærra lagi og þess vegna ætti að vera auðveldara að ná fram meginmarkmiði sem nyti öflugs þingmeirihluta. En er nú svo raunin hér? Ég held ekki. Nú bregður hins vegar svo við að einn ráðherranna, sem að vísu telur ekki ástæðu til að vera viðstaddur þessa umræðu, hæstv. landbrh., sá sem heldur um stjórnvöl í einum undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar, bókar andstöðu sína við einstaka þætti fjárlagafrv. og þá sérstaklega þá þætti frv. sem taka til þeirra verkefna sem í hans umsjá eru, þ.e. landbúnaðarmálanna. Hann lætur bóka andstöðu sína við afgreiðslu málsins í ríkisstjórn, gerir grein fyrir þessari afstöðu sinni í fjölmiðlum og ítrekar þá afstöðu sína í umræðum á hv. Alþingi. Leiðtogar stjórnarflokkanna, allir, og þá ekki síður flokksformaður í flokki hæstv. landbrh., hæstv. utanrrh., hafa hins vegar staðfest fylgi við meginstefnu fjárlagafrv. Engu að síður hefur þremur hv. þm. í stjórnarliðinu, eins og hæstv. fjmrh. tók fram í ræðu sinni fyrr í dag, verið falið að fjalla sérstaklega um þennan ágreining innan ríkisstjórnarinnar og verksvið þeirrar nefndar virðist vera það víðtækt að enn sem komið er hefur umfjöllun um þessi ágreiningsatriði nánast verið sleppt í þeirri undirbúningsvinnu sem þegar hefur farið fram í fjvn. Miðað við það hvaða hv. alþm. hafa valist í þetta nýja ráðuneyti, ef svo mætti að orði kveða, og afstöðu þeirra til landbúnaðarmála almennt hlýt ég að álykta sem svo að fremur sé líklegt að tekið verði eitthvert tillit til sjónarmiða hæstv. landbrh. í þessu ágreiningsefni og því hlýt ég vitaskuld að fagna, ekki hvað síst hvað varðar rannsóknarverkefni ýmiss konar í þessum mikilsverða málaflokki. Nú er vitaskuld ekkert eðlilegra en að frv. til fjárlaga breytist í meðförum þingsins, enda þótt yfirleitt sé það vart í meira mæli en sem svarar 2–3% útgjalda. Alsiða er og að einstakir stjórnarþingmenn áskilji sér rétt til sérstöðu um jafnviðamikið mál og afgreiðslu fjárlaga. Ekki síst þegar um stóran þingmeirihluta er að ræða. En að fagráðherra geri svo ákveðinn ágreining um sitt eigið sérsvið held ég að heyri undantekninga til. Hér er því um að ræða aðra sérstöðu þessa frv. Að öllu eðlilegu hefði ágreiningur af þessu tagi átt að leysast með samstarfi innan ríkisstjórnarinnar sjálfrar en ekki utan hennar. En hver eru þá megineinkenni þessa frv. til fjárlaga? Eflaust er það það markmið að þurrka hallann á ríkisbúskapnum út á einu ári. Það markmið mun vafalítið mestum tíðindum sæta, ekki síst þegar tillit er tekið til þess að sá halli mun án efa verða yfir 2 milljarðar kr. á yfirstandandi ári, raunar 2,1 milljarður eins og segir í grg. með frv. og var þó þá gert ráð fyrir matarskattinum frá 1. nóv. sl. sem nú hefur verið frestað góðu heilli. Enn er rétt að hafa í huga að við myndun núverandi ríkisstjórnar á sl. sumri var yfirlýst markmið að eyða þessum halla á þremur næstu árum og þá talið fullboðlegt verkefni og ærið. Og ég verð að segja að það hefur ekki komið hér fram, hvorki í ræðu hæstv. fjmrh. né í öðrum umræðum sem um þetta hafa farið fram hér þegar á þingi, hvað veldur þeim raunverulega mun sem þarna verður í mikilsverðri stefnu ríkisstjórnarinnar. Það er yfirlýst stefna Borgarafl. að miða eigi við hallalaus fjárlög í góðæri eins og við búum við nú. Það þýðir hins vegar ekki að einu gildi með hvaða hætti þessu markmiði er náð. Vitaskuld verður því ekki náð nema með minnkun útgjalda eða aukningu tekna nema hvort tveggja eigi sér stað og sú er einmitt raunin með frv. sem hér liggur fyrir til fjárlaga. En það eru hins vegar aðferðirnar við að ná þessum markmiðum sem ég hef ýmislegt við að athuga og ég mun síðar koma að í máli mínu, en áður en ég geri það mun ég víkja aðeins að öðru. Meginuppbygging fjárlagadæmisins er með hefðbundnu sniði. Heildartekjur áætlaðar 59,6 milljarðar, þar af óbeinir skattar 48,1 milljarður og því burðarásinn í tekjuöfluninni. Beinir skattar eru hins vegar samanlagt 8,2 milljarðar og aðrar tekjur 3,3 milljarðar. Nánari sundurgreining á þessum tekjum ríkissjóðs er á þann veg að söluskatturinn er 41,8%, innflutningsgjald 12,9%, beinir skattar aðeins 13,8%, vörugjald 5,0%, launaskattur 7,7%, vaxtatekjur 4,7%, hagnaður af Áfengis- og tóbaksversluninni 6,9% og ýmsir óbeinir skattar 7,2%. En þegar athugað er hvernig tekjum þessum er ráðstafað, þessum 59,6 milljörðum kr., kemur þetta í ljós: 52,4 milljarðar eða 88% fara í rekstur báknsins. Þar af í samneysluna, eins og kom fram hjá hæstv. fjmrh. fyrr í dag, 29,3 milljarðar, neyslu- og rekstrartilfærslur mínus sértekjur af ýmsu tagi 18,3 milljarðar, en vaxtagreiðslur ríkissjóðs einar sér nema 4,8 milljörðum kr. eða um 8% heildartekna ríkissjóðs. Það er ekkert lítið atriði að hafa í huga að áætlaður beinn tekjuskattur einstaklinga samkvæmt frv. er álíka upphæð eða um 5 milljarðar. En það sem sérstaka athygli vekur er sá hluti ríkisteknanna sem ætlaður er til fjárfestingar. Það eru 7,2 milljarðar eða einungis 12% af heildartekjunum sem aftur skiptist í 3,7 milljarða í raunverulega fjárfestingu, 3,5 milljarða sem eru fjármagnstilfærslur til annarra aðila. Heldur þætti það nú slappur rekstur hjá sveitarfélagi sem skilaði ekki nema 12% tekna til fjárfestingar og uppbyggingar fyrir framtíðina. Algengt er að samsvarandi hlutfall á þeim vettvangi sé tvisvar ef ekki þrisvar sinnum hærra. Ég minnist þess af þeim vettvangi sem ég þekki best til að lægst hafi það farið niður í 19%, hæst upp í 43%. En hér eru það 12% sem fara til fjárfestingar til framtíðaruppbyggingar. Ég þóttist heyra það í máli hæstv. fjmrh. áðan að aukningin á milli ára í þessu efni væri um 9% og það er rétt að menn hafi verðlagsforsendur frv. í huga í því sambandi. Annars er ein afdrifaríkasta breytingin samfara og óbeint í tengslum við þetta frv. til fjárlaga ákvörðun seinasta þings um staðgreiðslu opinberra gjalda. Tekjuskattur einstaklinga er að vísu ekki stór hluti í heildartekjum ríkisins eða tæpir 5 milljarðar nettó af þessum tæpum 60 milljörðum eða ca. 8% eins og ég minntist á áðan og vaxtagreiðslurnar eru álíka. Breytingin í staðgreiðslu beinna skatta skiptir sveitarfélögin mun meira máli en ríkissjóð af þeirri einföldu ástæðu að útsvarið er yfirleitt um 50% af tekjum hvers sveitarfélags, en tekjuskatturinn eins og ég áðan sagði aðeins um 8% ríkisteknanna. Því gegnir það í rauninni furðu að sveitarfélögin og samband þeirra skuli ekki eiga neinn fulltrúa í þeirri milliþinganefnd sem undanfarið hefur fjallað um undirbúning að framkvæmd staðgreiðslulaganna. Miklu máli skiptir að menn hafi ríkulega í huga forsendurnar sem menn gáfu sér í mars sl. þegar setning þessara laga varð hér á hv. Alþingi. Þar skiptir langmestu máli sú skuldbinding að skattbyrði beinna skatta í heild verði svipuð og við var miðað þegar lögin voru sett, þ.e. svipuð og hún var á árinu 1986 að teknu tilliti til breytinga frá því sem ákvarðanir voru teknar um, þ.e. 300 millj. kr. lækkun tekjuskatts á fjárlögum 1987 og hækkun barnabóta samkvæmt bráðabirgðalögum í júlí 1987 sem enn eru að vísu auðvitað ekki farin að líta dagsins ljós á hinu háa Alþingi. Því nefni ég þetta að ýmislegt bendir til þess að einmitt þessar breytingar muni snerta önnur áform sem uppi eru höfð með fjárlagafrv. Mér fannst ég heyra það á orðum hæstv. ráðherra hér áðan að ýmislegt í þeim dúr er í bígerð. Annars sakna ég þess stórlega í þessu frv. til fjárlaga 1988 að hvergi örlar á því meginverkefni, sem hæstv. fjmrh. lagði þunga áherslu á er hann gegndi hlutverki þm. í stjórnarandstöðu, þ.e. að stemma stigu við undanskoti og skattsvikum. Að vísu kveðst hann af þeim sökum vilja leggja matarskattinn á og breikka skattstofninn eins og hann nefnir svo og stefna síðan að virðisaukaskatti að ári. Mig minnir að hann hafi í umræðum hér á Alþingi fyrir fáum dögum minnst á skattsvikanefndina frá í fyrra sem komst að þeirri niðurstöðu að undanskot næmi um það bil 7% hér á landi gegnumsneitt. Látum svo vera. Jafnframt lagði hann á það þunga áherslu að meginniðurstaða nefndarinnar hefði verið að einföldun skattkerfisins væri lykillinn að betri skilum á sköttum. Varla þarf að reikna með að undanskot sé minna í söluskatti en annars staðar í skattkerfinu nema síður sé. Þess vegna væri ekki lítils virði ef takast mætti að finna skilvirkara kerfi og einfaldara miðað við 26 milljarða söluskattsinnheimtu. Ef menn reiknuðu með að ná þar inn 7% væri það hartnær 2 milljarðar kr. svo eftir nokkru væri að slægjast. En skilar virðisaukaskattur betri árangri? Er það alveg víst? Eru allir þm. stjórnarinnar sannfærðir um það, að ég tali nú ekki um stjórnarandstöðu? Ég er viss um að svo er ekki. Ég vil í því efni vitna til niðurstöðu um það efni í athugasemdum með frv. um virðisaukaskatt sem lagt var fram á hv. Alþingi á sl. ári. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: "Virðisaukaskattur hefur af mörgum verið talinn öruggari tekjustofn en söluskattur. Stafar það m.a. af því sjálfseftirliti sem talið er að myndist í kerfinu með frádráttarheimildinni. Telja verður það ofmælt að í kerfinu felist umtalsvert sjálfseftirlit með hagsmunaárekstrum innheimtuaðila. Í öllum aðalatriðum má segja að allar aðstæður að þessu leyti verði mjög hliðstæðar í virðisaukaskattskerfi og nú er í söluskattskerfinu og mun þörf á virku eftirliti skattyfirvalda ekki verða minna með tilkomu virðisaukaskatts." Og í lok sömu umsagnar segir þetta: "Þegar á heildina er litið verður að telja að virðisaukaskattskerfið hafi í för með sér kostnaðarauka bæði fyrir skattyfirvöld og gjaldendur." Af þessum ástæðum m.a. hafa þm. Borgarafl. gert sérstaka athugun með aðstoð Þjóðhagsstofnunar á annarri leið í álagningu óbeinna skatta. Hún er í fáum orðum fólgin í álagningu söluskatts á fyrsta stig við innflutning inn í landið. Höfuðkostur þess kerfis er sá sem skattsvikanefndin lagði megináherslu á og hæstv. fjmrh. minnist á í máli sínu fyrir fáum dögum. Höfuðkostur kerfisins er einmitt einfalt kerfi sem næði mjög miklum árangri. Söluskattur í tolli væri án efa árangursrík leið og örugglega ódýrust í framkvæmd. Þessi innheimtuaðferð er þegar við lýði í okkar kerfi þegar um er að ræða vörur til eigin nota og innheimtuhlutfallið á þeim vettvangi er í dag hvorki meira né minna en 27,5%. Ekki veit ég annað en að skattheimtan á þessu stigi sé af öllum talin mjög örugg og undanbragðalaus. Borgarafl. teldi meira en ómaksins vert að kanna þessa leið betur ofan í kjölinn því óvíða í þjóðfélagi okkar bíða menn óþreyjufyllri eftir réttlæti en í framkvæmd skattalaganna. Þegar menn eru að reyna að gera sér grein fyrir raunverulegri stöðu ríkissjóðs er fróðlegt að líta á skuldastöðuna og stöðu ábyrgða. Heildarskuldir bókfærðar nema um 44 milljörðum kr. og 173 millj. um sl. áramót sem eru um 27% af landsframleiðslu ársins á undan, 1986. Veittar ríkisábyrgðir nema hins vegar á þeim tíma, um sl. áramót, um 22 milljörðum og 740 millj. eða 13,7% af vergri landsframleiðslu ársins 1986. Sjálfvirkar ábyrgðir ríkissjóðs vegna ríkisbanka og fjárfestingarlánasjóða nema hins vegar 47 milljörðum 966 millj. eða 29% af vergri landsframleiðslu 1986. Þessar skuldbindingar í heild nema því 114 milljörðum rúmum eða tæpum 70% af vergri landsframleiðslu 1986. Óneitanlega eru þetta verulegar skuldbindingar sem hafa verður í huga þegar áform um lántökur á næsta ári eru metnar. Skv. frv. er nú ætlunin að taka 8000 millj. kr. í erlend lán á næsta ári. Það er svipuð fjárhæð og að var stefnt með lánsfjárlögum 1987. Reyndin varð hins vegar 12 milljarðar og 440 millj. að láni í ár svo að varlega ættu menn að taka áformum af þessu tagi. Hæstv. fjmrh. gerir mikið úr því markmiði að stöðva skuldasöfnun ríkissjóðs erlendis. Engu að síður er ætlunin að taka að láni á þriðja milljarð kr. erlendis á vegum opinberra aðila og þá vitaskuld tengda ríkinu af þeim 8 milljörðum sem ætlað er að taka að láni. 12 milljarða og 250 millj. er svo ætlunin að taka að láni innanlands þannig að heildarlántökur árið 1988 verða röskir 20 milljarðar. Auk þessa er heildaraukning skatta talin nema hartnær 6 milljörðum. Í máli fjmrh. kom fram talan 5700 millj. sem ekki er ólíklegt að verði um 6 milljarðar þegar upp verður staðið sem auðvitað mun dreifast um allt kerfið og eira fáum. Stjórnarstefnan stuðlar þannig að því í leiðinni að hækka vexti í landinu og íþyngja þar með öllum atvinnurekstri, húsbyggjendum og almenningi öllum. Gjaldahlið fjárlagafrv. ber með sér að fjölmargir rekstrarliðir, ekki síst í ráðuneytum, stórhækka og langt umfram verðbólgustig, a.m.k. miðað við meginverðlagsforsendur frv. Þar er býsna oft sjáanleg hækkunarprósentan 50–70% þó að verðlagsforsendur frv. segi 17–18%. Þetta heitir á máli hæstv. ráðherra áðan "ráðdeild og aðhaldssemi". Kaupsamningar við opinbera starfsmenn eru í gildi út næsta ár og gera ráð fyrir 7% grunnkaupshækkun og greinilegt er að ríkisstjórnin ætlast til sams konar samninga af öðrum launþegasamtökum og það heitir "þjóðarsátt", hugtak sem menn hafa tæpast minnst á frá því í fyrra þegar við átti og sérstaklega þurfti á að halda. Eitt og annað hefur að vísu gerst í millitíðinni en það heitir launaskrið og á við allt aðra og á auðvitað ekkert að vera að blanda því saman við "þjóðarsátt". Eitt megineinkenni á gjaldahlið þessa frv. til fjárlaga er flutningur verkefna frá ríki til sveitarfélaga. Hér er um að ræða mörg verkefni og margvísleg, tónlistarskóla, byggðasöfn, dagvistarstofnanir, málefni fatlaðra, að vísu að hluta, landshafnir, að vísu til fárra staða, heimaþjónustu aldraðra, vatnsveitur að verulegu leyti, Íþróttasjóð og Félagsheimilasjóð. Þetta eru margvísleg verkefni sem sveitarfélögin standa auðvitað misjafnlega að vígi að sinna. Þau eru mörg í þessu landi, óvenjulega mörg, óvenjulega margbreytileg. Ég hef hitt marga sveitarstjórnarmenn undanfarna daga og það fer ekkert á milli mála að hvarvetna, alls staðar er sama spurning á vörum manna: Hvernig ætlar ríkissjóður að standa við skuldbindingar sínar gagnvart sveitarfélögum um þau verk og verkefni sem þegar eru unnin en þó að meira og minna leyti óuppgerð milli ríkis og sveifarfélaga? Hvernig á það uppgjör að fara fram? Það er ekki orð um það í fjárlagafrv. Menn hafa verið spurðir víðs vegar úr ríkisstjórnarliði. Það hefur hvergi komið fram annað en þetta atriði: Það á að bæta sveitarfélögum upp það að sveitarfélögin taka á sig auknar byrðar. Það er fyrst í dag sem ég heyri nefnda þá nefnd sem hæstv. fjmrh. minntist á að hæstv. félmrh. mundi tilnefna í þessu efni. Það er röskur mánuður þangað til þessi mikilvæga lagabreyting á að vera komin í gegn. Það eru þrír flokkar sem standa að ríkisstjórninni. Það eru mörg sveitarfélög í þessu landi. Ég er ekki búinn að sjá að það verði hægt að vinna þessi verk svo í lagi væri á jafnskömmum tíma. Menn spyrja hvort sveitarfélögin geti treyst fulltrúum ríkisins í þessu efni. Sporin hræða vissulega. Því er tæpast hægt að neita. Um svar við þessari meginspurningu er, eins og ég sagði áðan, hvergi stafkrók að finna í þessu frv. Þó að margir vilji gjarnan gleggri skil á milli ríkis og sveitarfélaga verður því tæpast mælt í mót að það hefði átt að standa á annan veg að verki en hér er gert. Menn spyrja: Hvers vegna er ekki aðlögunartíminn meiri? Hvers vegna var ekki samráð? Hvers vegna var ekki kynning mála? Hvers vegna var ekki málinu þannig fylgt eftir að það væri hægt að búast við betri viðtöku af sveitarfélaganna hálfu? Hefði ekki verið nær að fara að ráði nefndarinnar, sem þó hefur lagt fram stofninn að þessum hugmyndum, og taka sér a.m.k. árs undirbúning til þessara verka? Ætli af hefði veitt? Ég býst ekki við því. Þá er önnur spurning sem menn eðlilega spyrja. Það er bara hluti málsins. Hvernig á að gera upp það sem unnið er? Hverjir verða hinir auknu tekjustofnar sem jöfnunarsjóði eða sveitarfélögunum verða veittir til þess að takast á við þessi verkefni til nálægrar og fjarlægrar framtíðar? Það kemur hvergi fram. Það var þetta atriði sem mér fannst þó skína í gegn hjá hæstv. fjmrh. að væri eitt af þeim atriðum sem eru á floti varðandi staðgreiðslukerfi skatta. Og við skulum fyllilega gera okkur grein fyrir því að þar hafa ýmsar upplýsingar komið fram sem skipta máli og skipta ekki aðeins máli hér á Alþingi heldur fyrir hvert einasta heimili í landinu. Í mars sl., þegar þessi umfjöllun fór fram á þinginu, var gert ráð fyrir um 20% tekjubreytingu á milli áranna 1986 og 1987 og skattprósentan bæði til ríkis og sveitarfélaga var við það miðuð í löggjöfinni og hefur víða farið um þjóðfélagið. Þegar verið er að athuga þessi mál núna á síðustu dögum kemur annað í ljós. Tekjubreytingin hefur ekki orðið 20% heldur 37,5%. Öll viðmiðun hefur auðvitað skekkst hvað þetta snertir og 36% heildarálagning þýðir náttúrlega allt annað miðað við þessar aðstæður eða við aðstæðurnar sem gengið var út frá í vor, í marsmánuði. Sem sagt: Það er ekki orð um þetta meginatriði í frv. og það sýnir hve allt þetta mál er á veikum grunni. Einnig má spyrja og hefði það átt að liggja fyrir í frv.: Hvernig verður stjórn og ákvörðunarrétti háttað varðandi jöfnunarsjóðinn ef hann fær þetta nýja og þýðingarmikla hlutverk? Þannig mætti lengi spyrja. Þau verkefni, sem hér er um að véla, eru vissulega mikil og margþætt. Þau snerta fjölda fólks í þessu landi og daglegt líf þess og það er vissulega ábyrgðarhluti að kasta höndum til í sambandi við breytingar á jafnviðamiklum og viðkvæmum vettvangi og hér um ræðir. Borgarafl. hvetur eindregið til þess að hér verði gengið fram með aðgát og gætni en ekki í flýti eða flaustri. Hæstv. forseti. Hér er á ferð frv. til fjárlaga sem ber þau megineinkenni að skattar eru auknir um þúsundir milljóna kr. Engu að síður ætlar hæstv. ríkisstjórn að smokra verkefnum af ríkinu til annarra aðila án nægilegs og eðlilegs undirbúnings. En verst er þó að um þau markmið sem uppi eru virðast stjórnin og stjórnarliðið sjálfum sér sundurþykk í verulegum atriðum. Borgarafl. lítur svo á að hlutverk sitt í stjórnarandstöðu sé fyrst og fremst að gagnrýna á rökstuddan hátt. Það munu fulltrúar hans gera eftir því sem þeir geta fram komið. Hins vegar eru fulltrúar Borgarafl. reiðubúnir til jákvæðs og eðlilegs samstarfs við fulltrúa ríkisstjórnar og annarra flokka í stjórnarandstöðu til að sníða verstu agnúa af því verki sem meira og minna sýnist vera hálfunnið. Þetta frv. til fjárlaga er greinilega því marki brennt.



Virðulegi forseti. Þegar litið er yfir fjárlagafrv. sem hér er til umræðu blasir við í reynd stefna hæstv. ríkisstjórnar, sú stefna sem hún hyggst fylgja með stjórn á rekstri og framkvæmdum þjóðarbúsins. Og hvaða tíðindi birtir þetta lagafrv. fólkinu í landinu? Hver verða áhrif þess á líf og kjör þjóðarinnar í náinni framtíð? Hvaða afleiðingar hafa ákvarðanir þess á þá sem standa höllum fæti, aldrað fólk, öryrkja og sjúka? Hvernig kemur það við konur þessa lands og börnin okkar? Við hljótum einnig að spyrja hvaða áhrif það hafi þegar til lengri tíma er litið því í því felast ákvarðanir um aðgerðir sem óhjákvæmilega hafa afdrifaríkar afleiðingar fyrir byggðarlög um land allt og margir bera kvíðboga fyrir. Hæstv. ríkisstjórn hefur það að grundvallarmarkmiði að afgreiða hallalaus fjárlög. Margir hafa uppi efasemdir um að því takmarki verði náð. En við hljótum þó fyrst og fremst að íhuga hvernig hún hyggst ná þessum ásetningi, hvaða leiðir hún velur að markinu. Meginmarkmið þessa fjárlagafrv. er að ná jöfnuði í ríkisbúskapnum þegar á næsta ári svo sem segir í inngangi grg. með frv. Til þess þarf að sjálfsögðu stóraukna tekjuöflun og sparnað og hagræðingu í ríkisrekstrinum. Víða er reyndar talað um sparnað í fjárlagafrv. og hefur það oft heyrst áður hjá ýmsum ríkisstjórnum, en það á greinilega ekki að spara alls staðar. Sums staðar á meira að segja að eyða og eyða drjúgum. Þegar þetta frv. er borið saman við fjárlög yfirstandandi árs kemur í ljós að kostnaður vegna aðalskrifstofa ráðuneytanna hefur aukist stórlega og á næsta ári eiga þær að fá um 160 millj. kr. hærri framlög til yfirstjórnar en þær þyrftu til að fylgja verðlagsbreytingum. Kannski væri ekki þörf á að ganga eins hart að almenningi með skattheimtu og ætlað er ef stjórnvöld sjálf sýndu það aðhald og þá sparsemi sem þau ætla öðrum. Kvennalistakonur ganga ekki að því gruflandi að afla þarf tekna til að standa undir nauðsynlegum framkvæmdum og rekstri og hafa margsinnis talað um nauðsyn þess að endurskoða og endurskipuleggja allt tekjuöflunarkerfi ríkisins. Okkur er hins vegar hreint ekki sama um hvernig að því er staðið. Og eins og þegar hefur komið fram í ályktunum Kvennalistans, í greinaskrifum og í umræðum á hv. Alþingi erum við langt frá því sáttar við þá stefnu sem núv. ríkisstjórn fylgir í þeim efnum. Yfirbragð þeirrar stefnu sést í þessu fjárlagafrv., yfirbragð harðneskju og ranglætis auk þess sem útfærslur eru óljósar svo að erfitt er að átta sig á hvort forsendur muni standast tímans tönn. En undarlegast er þó ósamræmið milli markmiða ríkisstjórnarinnar og gerða hennar þar sem eitt meginmarkmiðið er að draga úr verðbólgu, en flestar þær aðgerðir sem hún grípur til eru í raun verðbólguhvetjandi. Það er ljóst að ef ríkisstjórnin missir verðbólguna úr böndunum er bakbeinið brostið í allri hennar stefnu og þá er þetta fjárlagafrv. ónýtt plagg. Hæstv. fjmrh. boðar nótt sem nýtan dag einfaldara, skilvirkara og réttlátara skattakerfi. Fyrstu aðgerðir hans í þá átt gengu svo sannarlega þvert á þá stefnu þar sem hann lagði 10% söluskatt á flestar matvörur, þyngdi með því framfærslu heimilanna og þá allra mest lágtekjufólks og gerði alla afgreiðslu flókna og óskilvirka þar sem reikna þurfti verð með þrenns konar hætti. Áfram vill hæstv. fjmrh. halda á þeirri braut að skattleggja nauðþurftir almennings og í næstu lotu yrði vissulega um nokkra einföldun að ræða því að þá yrðu engar matvörur undanþegnar söluskatti og þarf ekki að fjölyrða um áhrif þeirrar aðgerðar á afkomu heimilanna. Enn skal ítrekað að ríkisstjórnin vinnur gegn eigin markmiðum með þessari stefnu sinni. Með hækkun neysluskatta eykur hún framfærslukostnað töluvert nú og enn meira um áramót þegar samræma á allan söluskatt. Frestun er frestun en ekki niðurfelling. Ef taka á hliðsjón af boðuðum virðisaukaskatti og í ljósi fyrri kynningar á honum má ætla að það ágæta fólk í ríkisstjórninni ætli almenningi í landinu að greiða a.m.k. 20% söluskatt af matvörum sem og annarri vöru og þjónustu. Þetta þrengir mjög kost launafólks og hjá því fólki sem rétt hefur til hnífs og skeiðar er þetta margföldun á skattbyrði. Það er óþolandi valdníðsla að refsa fólki svo í fátækt sinni. Sú stórkostlega hækkun framfærsluvísitölu sem af þessu leiðir herðir verulega á verðbólgu, keyrir upp skuldabyrði vísitölutryggðra lána og raskar öllum forsendum kjarasamninga sem og forsendum þessa frv. Þannig vegur þessi ríkisstjórn með svokallaða jafnaðarmenn innanborðs að lágtekjufólki í landinu og margfaldar skattgreiðslur hinna tekjulægstu, en útfærir ekkert bæturnar sem eiga að létta byrðar þeirra ef marka má loforð. Hversu hár á persónuafslátturinn að vera og hversu háar verða barnabæturnar og barnabótaaukinn? Hvernig ætlar ríkisstjórnin að bæta öryrkjum og lífeyrisþegum og öðrum, sem einskis njóta í hækkun persónuafsláttar og barnabóta, þessa stórkostlegu skerðingu? Hér er rétt að minna enn einu sinni á þær leiðir sem Kvennalistinn hefur viljað fara til þess að afla aukinna tekna í ríkissjóð því það er ekki háttur kvennalistakvenna að gagnrýna eingöngu gerðir annarra án þess að benda á aðrar leiðir. Við viljum afla teknanna þar sem þær eru mestar fyrir. Við viljum skattleggja vaxtatekjur, hækka skatta á stóreignir, skattleggja hæstu tekjur umfram aðrar og sækja fé til fyrirtækja, einkum í verslun og viðskiptum, sem greiða óeðlilega lítið til samfélagsins. Og framar öllu viljum við gera stórátak til að ná inn umtalsverðum hluta af þeim 4–6 milljörðum sem skotið er fram hjá skatti og stýrt beint inn í einkaneyslu og fjárfestingu. Þetta síðasttalda hefur verið áhugamál Alþfl. um árabil, en þess sér lítinn stað að fulltrúi hans í stól fjmrh. ætli sér stóran hlut í þeim efnum á næstunni. En áður en ég skil alveg við söluskattinn í þessari umfjöllun skal þess getið að kvennalistakonur voru sammála því að álagningu hans þyrfti að endurskoða og grisja undanþáguskóginn. En það hefur aldrei komið til minnstu álita hjá okkur að fella niður undanþágur frá söluskatti á matvælum. Við mótmælum þessari ráðstöfun og skorum á ríkisstjórnina að endurskoða áform sín. Hvað varðar áætlaðar heildartekjur af söluskatti á frv. til fjárlaga næsta árs virðist þar vera um varlega áætlun að ræða miðað við þær forsendur sem höfundar frv. gefa sér og miðað við þá þenslu sem nú er í þjóðfélaginu. Annars er það eins og margt fleira í þessu frv. býsna opið og óljóst og illa útfært og erfitt að meta hvort niðurstöðutölur muni reynast vera í lagi. Aðgerðir til að draga úr þenslu, t.d. frestun endurgreiðslu á söluskatti til aðila í sjávarútvegi, höft á útlán og aðgerðir til að þrýsta vöxtum upp, munu koma sér illa fyrir allan almenning og atvinnurekstur í landinu og einstaklega illa víðast hvar utan Reykjavíkursvæðisins þar sem þenslan kom ekki og vandamálin vegna hennar þar af leiðandi ekki heldur. Þegar best lét ríkti jafnvægi á nokkrum stöðum utan höfuðborgarsvæðisins, en annars staðar var fremur um samdrátt en þenslu að ræða. Þessar aðgerðir eru þeim mun alvarlegri í ljósi þess að dollarinn er orðinn mjög lágur og mun trúlega lækka enn. Tekjuhorfur fara því versnandi á sama tíma og líkur eru á hækkun olíuverðs og samdrætti á sjávarafla. Tekjur í sjávarútvegi lækka en kostnaður hækkar um leið og lán til að fleyta sér yfir erfiðleika verða með hækkuðum vöxtum og þar með sífellt dýrari. Ríkisstjórnin þarf að vara sig. Hún er á rangri leið. Of harkalegar aðgerðir af þessu tagi búa til ný vandamál, jafnvel kreppu. Ýmis teikn eru á lofti á erlendum hlutabréfamörkuðum. Verð hlutabréfa hefur fallið svo að nálgast hrun. Helstu ástæður þessa eru taldar vera halli á fjárlögum Bandaríkjanna ásamt óeðlilega háum vöxtum. Iðnríki heims vinna nú markvisst að því að lækka vexti og telja atvinnulíf og afkomu þjóða sinna undir því komið. Á sama tíma finnur íslenska ríkisstjórnin sig til þess knúna að þvinga fram hækkun á vöxtum með því m.a. að draga úr framboði lánsfjár hjá bönkum, hækka vexti á ríkisskuldabréfum og beina fé að innlenda markaðnum til útlanda svo að fátt eitt sé nefnt. Áhrif óeðlilega hárra vaxta eru söm hér sem annars staðar í heiminum. Það dregur úr vilja fjármagnseigenda til að ávaxta fé sitt í áhætturekstri og dregur einnig úr mætti fyrirtækja til að fara í arðbærar framkvæmdir. Háir vextir hindra því margs konar nýjungar í atvinnurekstri og draga úr möguleikum á hagvexti. Það verður að teljast fremur vafasöm aðgerð að beina íslensku sparifé til útlanda. Við höfum fulla þörf fyrir það hérlendis. Peningar þessir kunna að glatast að einhverju leyti vegna áhættu, gengisþróunar eða annarra óhagstæðra skilyrða. Við höfum enga tryggingu fyrir því að þeir skili sér nokkurn tíma til landsins aftur. Hér vantar útfærslurnar eins og með svo margt annað í ráðstöfunum ríkisstjórnarinnar. Ein mikilvægasta ákvörðunin sem í frv. felst er fyrirhuguð breyting á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Kvennalistinn hefur í stefnuskrá sinni lagt áherslu á nauðsyn þess að sveitarfélög séu sem sjálfstæðust og að efla beri getu þeirra til að ráða sjálf sínum málum. Hins vegar teljum við að langt sé frá að þessi breyting hafi verið nægilega undirbúin og margir þættir séu enn algerlega í lausu lofti hvað varðar framkvæmd þessa máls. Þegar á næsta ári er sveitarfélögum ætlað að fá í sinn verkahring að sjá um tónlistarfræðslu, byggingu dagheimila, heimaþjónustu aldraðra, þau taki við landshöfnum og rekstri þeirra og fleiri verkefni eru þeim ætluð. Talið er að þessi verkefnatilfærsla valdi sveitarfélögunum um 200 millj. kr. útgjöldum. Sú tala er hvergi útfærð og þótt leitað hafi verið eftir forsendum og rökstuðningi hafa engin svör fengist og ég hef efasemdir um að þessi tala standist. Mér þykir líklegt að hún reynist hærri. Til þess svo að mæta auknum útgjöldum sveitarfélaganna á að koma framlag úr jöfnunarsjóði. Umfjöllun frv. á málefnum jöfnunarsjóðs er nú reyndar meiri háttar heilaleikfimi. Þar segir, með leyfi virðulegs forseta, að "lögbundnar tekjur sjóðsins ættu að vera 1 milljarður 655 millj. kr. Um nokkurt árabil hafa tekjur sjóðsins verið skertar. Væri sama skerðing í gildi 1988 og er 1987 næmu tekjur hans 1 milljarði 135 millj. kr. samanborið við 984 millj. kr. skv. endurskoðaðri áætlun fyrir árið 1987. Í þessu frv. er við það miðað að til sjóðsins renni alls 1 milljarður 485 millj. kr. á árinu 1988, en það er 350 millj. kr. hærri upphæð en tekjur sjóðsins yrðu, væru þær skertar á sama hátt og í ár." Ég bendi hv. þm. á að lesa vendilega þennan kafla. Það þarf að lesa hann oftar en einu sinni til að ná þeim þankagangi sem þarf til að setja tiltölulega einfalt efni fram á svona máta. Málið er, að væru tekjur sjóðsins eins og lög mæla fyrir væru þær 1 milljarður 655 millj. en verða 1 milljarður 485 millj. Skerðingin er 170 millj. með einföldum orðum. Orðalagið í allri þessari umfjöllun frv. er eins og ríkisvaldið ætlist til auðmjúks þakklætis fyrir að hafa þó ekki seilst dýpra í þessa gullkistu sem það hefur gengið ótæpilega í undanfarin ár. Enn fremur segir að endurskoða skuli tekjuöflun sjóðsins og hlutverk, en ekki er nánar tilgreint í hvaða augnamiði. Einnig er þess getið að fyrirhugað sé að tekjur sveitarfélaga verði auknar á annan hátt og vísað til breytinga sem unnið sé að á tekjuöflunarkerfi ríkis og sveitarfélaga og ákvarðana um álagningarhlutfall sveitarfélaga í staðgreiðslukerfi skatta ef svigrúm verði fyrir hendi. Jafnframt er sagt að ekki sé ljóst hvert þetta álagningarhlutfall þarf að vera til að afkoma sveitarfélaganna sé tryggð. Það er deginum ljósara að við þessa mikilvægu breytingu eru allt of margir óvissuþættir. Raunar er allt í óvissu, auk þess sem margvíslegar lagabreytingar verður að gera til þess að koma þessari skipan á. Þar sem ekkert bólar enn á frv. í þá veru frá hæstv. ríkisstjórn óttast ég að tíminn verði naumur til afgreiðslu þeirra mála sem verða að liggja ljós fyrir áður en fjárlög verða afgreidd. Kvennalistinn leggur áherslu á að ekki er hægt annað en átelja þau vinnubrögð sem koma fram í þessum kafla. Það er tæpast réttlætanlegt að leggja mál fram á þennan hátt. Verkefnunum er kastað til sveitarfélaganna og sagt: Hérna, gjörið þið svo vel. Og svo verðið þið látin fá eitthvað til að standa undir þessu. Ekkert liggur fyrir í frv. um skuldaskil ríkis og sveitarfélaga. Þó er bágt að sjá hvernig hægt er að ganga fram hjá þessum lið við fjárlagagerð. Óvissan um afdrif þessara mála hlýtur að vera sveitarstjórnum verulegt áhyggjuefni og raunar öllum landslýð. Ég nefni hér aðeins einn lið um þau skil. Það er bygging dagvistarheimila. Kvennalistakonur hafa fregnir af að óskir menntmrn. um fé til þessa liðar hafi verið um 200 millj. Staðreynd er að ríkið er svo langt á eftir með sitt framlag að 83 millj. þarf á næsta ári til þess eins að greiða það sem gjaldfallið er. Og menn skyldu athuga að þá er ég ekki að tala um endanlegt uppgjör því sú regla er í gildi að ríkið greiði sinn hlut á fjórum árum. Verði svo fé skorið við nögl til þeirrar þjónustu og fræðslu sem sveitarfélögunum er ætlað að veita börnum og unglingum, svo sem dagvistunar- og tónlistarfræðslu, sé ég afleiðingarnar fyrir. Þjónustan hlýtur að koðna niður, einkum í smærri sveitarfélögunum. Það er liður í byggðastefnu og sá sem ekki er minnst undir komið að fólk fái sem besta félagslega og menningarlega þjónustu. Sé ekki hlúð að þeim þáttum gefst fólk upp og flýr þangað sem betur er búið að börnunum. Það fer suður. Virðulegi forseti. Nýrra viðhorfa gætir nú í heilbrigðismálum og þau ryðja sér til rúms, a.m.k. meðal þróaðra þjóða. Þessi viðhorf leggja áherslu á heilsugæslu og heilsuvernd. Kjörorð þeirra er: Betra er heilt en vel gróið. Íslendingar verja eins og velflestar hinar efnaðri þjóða heimsins miklu fjármagni til að viðhalda og fullkomna stöðugt flóknara kerfi tæknivæddrar heilbrigðisþjónustu. Sem betur fer hefur það oft leitt til þess að hægt er að greina og jafnvel lækna æ fleiri sjúkdóma. Stofnunum heilbrigðisþjónustunnar hefur fjölgað og þær stækkað, starfslið aukist og kostnaður margfaldast. Heilbrigðisþjónusta er hjá velflestum velferðarþjóðfélögum orðin stjórnvöldum vaxandi áhyggjuefni vegna kostnaðar. Ef miðað er við hlutfall þjóðarframleiðslu hefur þessi kostnaður hækkað hérlendis úr 3% árið 1950 í rúm 8% árið 1982. Þó að þetta hlutfall hafi verið um 10% sl. 3–4 ár er þó ekki um að ræða raunhækkun frá árinu 1982 heldur hækkun sem verður fyrst og fremst vegna minni þjóðarframleiðslu. Hlutfall kostnaðar vegna reksturs sjúkrahúsa hefur farið hækkandi frá 37% árið 1953 í 52% á árinu 1980. Einungis lítið brot af meginfjármagni heilbrigðisþjónustunnar rennur til forvarna. Flestir mundu þó samþykkja held ég að í forvörnum liggur vænlegasti fjárfestingarkostur framtíðarinnar. Dægurþras stjórnmálanna glepur mörgum sýn og annríki. Það og einnig viðleitni manna til að halda þar sessi sínum leiða oft til skammtímalausna en langtímasjónarmiðin verða út undan. Langtímastefnumörkun í heilbrigðismálum hefur sárlega skort hérlendis. Ástæða er því til að fagna aðild Íslendinga að samvinnuáætlun Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og Evrópuþjóða um varnir gegn langvinnum sjúkdómum sem fylgi meginstefnu þeirrar stofnunar um heilbrigði fyrir alla árið 2000. Í lok síðasta þings var lögð fram á Alþingi skýrsla um íslenska heilbrigðisáætlun. Hún lýsir fyrirætlunum heilbrigðisyfirvalda í þessu samvinnuverkefni og markar jafnframt stefnu í heilbrigðismálum hérlendis til langs tíma. Þessi skýrsla var þó ekki rædd, en mun áður en langt um líður lögð fyrir þetta þing. Í skýrslunni er lögð megináhersla á forvarnir í formi heilsugæslu, heilbrigðra lífshátta og heilbrigðiseftirlits. Í henni er sérstaklega tekið fram, með leyfi virðulegs forseta: "Árlega verði á Alþingi lögð fram stefnumörkun í heilbrigðismálum í tengslum við fjárlagafrumvarpið." En hvernig blasir svo þetta við í þeim fjárlögum sem hér eru til umfjöllunar? Hvar er að finna slíka stefnumótun í anda forvarna og heilsuverndar? Áfengisvarnaráð er skorið niður við trog og sama má segja um manneldisráð. Báðar eru þessar stofnanir mikilvægar á sviði forvarna. Og hvernig skýrir hæstv. ráðherra slíka forgangsröðun? Hvað með forvarnarstofnun þá sem hæstv. heilbrmrh. hefur sagt að hann muni koma á laggirnar? Hvar er að finna fjárveitingu til hennar? Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir gerði fyrirspurn í þinginu í gær um framkvæmd þeirrar þáltill. um kynfræðslu sem Kvennalistinn flutti og fékk samþykkta á síðasta þingi. Hæstv. heilbrmrh. hafði engu við þær tölur að bæta sem birtust í fjárlagafrv., en þar hækkar framlag vegna laga um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir nr. 25/1975 úr 862 þús. kr. í rúma 1 millj. Þetta fé nægir hvergi til að efla þá kynfræðslu sem nauðsynleg er og ætti að vera hluti af grunnskóla- og framhaldsskólanámi barna og unglinga sem undirbúningur undir lífið. Nei, virðulegi forseti, það örlar ekki á stefnumótun í anda forvarna við gerð þessara fjárlaga. Og ég hlýt að lýsa undrun minni og áhyggjum vegna slíkrar forgangsröðunar. Eitt er að hafa stefnu og annað að framfylgja henni. Fé til forvarna hefur sárlega vantað og þessu á nú að halda áfram. Ég hlýt að minna hæstv. ráðherra á að það er brýnt að tryggja nægilegt fjármagn til ýmissa forvarnaraðgerða svo að meiri áhersla verði í raun lögð á að varðveita heilbrigði. Einungis þannig er hægt að draga úr þörf fyrir hina dýru viðgerðarþjónustu sem lækning og meðferð sjúkdóma óhjákvæmilega er. Slík ráðstöfun er ekki einungis sjálfsögð og skynsamleg frá heilbrigðissjónarmiði. Hún er einnig mjög hagkvæm frá fjárhagslegu sjónarmiði, einkum þegar til lengri tíma er litið. Ég vil minnast á nokkra þætti frv. um landbúnað og iðnað. Í frv. er framlag til ráðunautaþjónustu landbúnaðarins lækkað og framlag til sex tilraunastöðva fellt niður. Ég veit eiginlega ekki hvaða orð á að hafa um þvílíkar ráðstafanir nú þegar hefðbundinn búskapur bænda á í þeim þrengingum sem allir þekkja og þeim er lífsnauðsyn að snúa sér í auknum mæli að nýjum búgreinum. Aldrei hefur þeim verið meiri þörf á styrkri ráðgjafarþjónustu byggðri á vandaðri rannsóknastarfsemi. Ég nefni dæmi þessu til áréttingar. Ég minni á að í tilraunastöðinni á Möðruvöllum er m.a. unnið að rannsókn á frostþoli trjátegunda. Bændur eru hvattir til skógræktar og á sama tíma á að leggja þessa starfsemi niður. Það er ekki út í bláinn að gaumgæfa hvaða trjátegundir henta best íslenskri veðráttu því mistök eru dýr í þessari grein sem öðrum. Í tilraunastöðinni á Skriðuklaustri fara fram tilraunir með margvíslegan nytjagróður og ekki ætti að þurfa að minna á hve innlend fóðuröflun er mikilvæg og sparar rándýran innflutning. Sl. sumar var kornuppskera á Fljótsdalshéraði meiri á hektara en á Jótlandi og tilraunir á Skriðuklaustri benda til þess að kornuppskera muni vera árviss á svæðum austanlands og geti orðið bændum þar mikilvæg búgrein. Fleira er þar í rannsókn sem mun reynast til búbóta fyrir bændur og styrktar er þeir sæta skerðingu á þeim greinum sem þeir hafa áður búið við. Þeim til upplýsingar sem e.t.v. ekki átta sig á hve mikilvæg þessi dreifða rannsóknarstarfsemi er vil ég segja þetta: Það er hreint ekki sama hvar á landinu ræktunar- og gróðrartilraunir fara fram því veður er mismunandi eftir landsvæðum. Þær jurtir sem gefa góða raun á Faxaflóasvæðinu þrífast e.t.v. ekki eins vel í öðrum landshlutum og öfugt. Þetta þarf að hafa í huga m.a. þegar niðurskurðarsveðjunni er brugðið. Bændur hafa oft á liðnum öldum þurft að sæta þungum búsifjum af völdum veðurfars og náttúruafla, en nú á síðustu árum hafa þeir búið við harðindi af mannavöldum. Þeim er borið á brýn, svo ég fari með nokkrar tilvitnanir, með leyfi virðulegs forseta, að þeir séu "dragbítar á hagvexti þjóðarinnar", "þéttbýlið verður að borga með þessum hræðum í dreifbýlinu", þeir eru "sníkjudýr á meiði atvinnulífsins" og "gróðureyðing landsins er af þeirra völdum". Ég hygg að aldrei í sögu okkar hafi verið unnið jafnmarkvisst að því að brjóta niður sjálfsvirðingu heillar stéttar þjóðfélagsins og gert hefur verið í garð bænda í blöðum og umræðum á síðustu árum. Því gladdist ég er ég las eftirfarandi málsgrein í starfslýsingu hæstv. ríkisstjórnar, með leyfi virðulegs forseta: "Menntun, starfsfræðsla og rannsóknir í landbúnaði verði efldar og jafnframt verði unnið skipulega að fjölgun nýrra starfa í sveitum landsins." - Er fjárlagafrv. ekki eitthvað á skjön við þessi fyrirheit? Þegar rætt er um fjölgun nýrra starfa í dreifbýli er ekki úr vegi að drepa á annað mál og ég vil þá vitna til viðtals við forstjóra Iðntæknistofnunar sem birtist í dagblaðinu Degi á Akureyri fyrir nokkru. Hann lýsti þar óánægju sinni með þá meðferð sem Iðntæknistofnun hefur fengið í fjárlagafrv. og segir síðan, með leyfi virðulegs forseta: "Iðntæknistofnun fékk á síðasta ári tæplega 54 millj. kr. framlag frá ríkinu. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu er áætlað að við fáum nú 64 millj. á næsta ári. Hækkunin er 19%. Verðbólga á þessu tímabili er hins vegar áætluð um 30% og þarna er að ræða um 10% samdrátt." Aðspurður hvaða áhrif þetta hafi á starfsemi stofnunarinnar segir Páll: "Þetta þýðir fyrst og fremst það að við munum ekki geta sinnt þörfum lítilla fyrirtækja eins og við höfum gert hingað til. Við höfum verið reiðubúnir til að lækka taxta okkar verulega þegar við höfum unnið fyrir lítil fyrirtæki og til að mynda sleppa ferða- og uppihaldskostnaði starfsmanna okkar þegar þeir hafa unnið úti á landi. Til þess að standa undir þessu höfum við notað ríkisframlagið. Núna höfum við minna svigrúm til þessa og munum þurfa að gera auknar kröfur um sértekjur deildanna. Þetta hefur því í för með sér þá þróun, sem þegar er hafin, að við munum í vaxandi mæli sinna stórum fyrirtækjum og niðurskurðurinn bitnar verst á litlum fyrirtækjum á landsbyggðinni." Til viðbótar þessu má geta þess að framlög til iðnráðgjafar eru alveg skorin af. Þessi ráðgjöf, sem verið hefur á vegum iðnþróunarfélaganna, hefur reynst landsbyggðinni ómetanleg. Fyrir tilstyrk hennar hafa risið upp fyrirtæki stærri og smærri á landsbyggðinni. Þar hafa skapast ný og fjölbreyttari störf, ekki síst fyrir konur. En einhæfni atvinnulífsins í dreifbýlinu kemur ekki síst fram í því um hve fábreytileg störf er þar að ræða fyrir konur og því var þessi þróun, sem ég hef lýst, til mikilla bóta. Það er illt til þess að vita að steinn sé lagður í götu atvinnuþróunar á þennan hátt, að því er virðist gegn yfirlýstri stefnu hæstv. ríkisstjórnar. Þá vil ég fara nokkrum orðum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Hv. þm. er væntanlega flestum kunnugt um hvern hug kvennalistakonur bera til þess sjóðs sem að þeirra dómi er eitt helsta skjól jafnréttis hér á landi, skjól sem við teljum okkur skylt að verja. Það er ekki spurning í okkar huga að Lánasjóður ísl. námsmanna á sinn stóra þátt í mikilli fjölgun kvenna í langskólanámi síðustu ár. Allt síðasta kjörtímabil átti sjóðurinn í vök að verjast fyrir skammsýnum ráðherrum sem sáu ofsjónum yfir þeim framlögum sem sjóðurinn þarfnast til að geta staðið við lög. Við afgreiðslu fjárlaga á hverju ári hefur Kvennalistinn gert tillögur um að rétta hag sjóðsins, en mesta ólán hans er að honum hefur verið gert að taka stórfelld lán til að fjármagna útlán sín til námsmanna. Er nú svo komið að afborganir og vextir af teknum lánum nema nær 300 millj. á þessu ári og eru áætlaðar 567 millj. á næsta ári og sjá allir hversu heimskulega hér hefur verið staðið að verki. Gegn þessari stefnu hafa kvennalistakonur talað á hverju einasta ári og við síðustu fjárlagagerð lagði Kvennalistinn til að beint framlag ríkissjóðs til Lánasjóðs ísl. námsmanna yrði hækkað um 200 millj., en lántökuheimild hans lækkuð á móti um 200 millj. Stjórnarliðar felldu þessar tillögur, en nú hefur hæstv. fjmrh. breytt stefnunni að þessu leyti og ber að meta það. Beint framlag ríkissjóðs er nú aukið um 59% frá þessu ári, en lántökuheimildin lækkuð nokkuð á móti þó vissulega sé um háa upphæð að ræða eða um 690 millj. kr. Hitt er svo aftur vafamál hvort það ráðstöfunarfé sem sjóðnum er ætlað dugir til að mæta þörfinni fyrir námslán á næsta ári. Fulltrúar lánasjóðsins hafa enn ekki komið á fund fjvn. til að kynna sínar áætlanir, en að mínu mati er a.m.k. ljóst að miðað við tölur fjárlagafrv. hafa ráðherrar menntamála og fjármála engar áætlanir um að leiðrétta framfærslugrunninn sem námslánin eru nú miðuð við. Samkvæmt lögum eiga námslán að nægja til að standa straum af eðlilegum náms- og framfærslukostnaði og eru nú byggð á margra ára gömlu framfærslumati sem á lítið skylt við raunveruleikann. Auk þess eru námslán nú aðeins um 80% af því sem eðlilegt væri miðað við þennan framfærslugrunn vegna þess að fyrrv. menntmrh. Sverrir Hermannsson frysti allar lánsupphæðir frá hausti 1985 til vors 1986 og hafa námsmenn ekki enn fengið leiðrétta þá skerðingu á framfærslugrunninum sem sú ráðstöfun hafði í för með sér. Þetta hefur komið mörgum námsmönnum afar illa og fáist ekki leiðrétting þessara mála getur orðið um alvarlegar afleiðingar að ræða. Meira segi ég ekki um lánasjóðinn að sinni, en það má búast við að málefni hans verði oftar til umræðu á þessum stað ef að vanda lætur. Við kvennalistakonur erum ánægðar með að menningarmál skipa hærri sess í ár en undanfarið og hafa nú náð um það bil sömu stöðu og var fyrir nokkrum árum. Þó finnst okkur ekki nóg að gert og við bendum á að það eru helst stofnanir sem hafa fengið sinn hlut réttan og veitti ekki af, en litlar áherslubreytingar er að finna í útdeilingu fjárins og grasrótin og landsbyggðin bera skarðan hlut frá borði. Ekki líst okkur á að setja söluskatt á menningarstarfsemi og torvelda þannig aðgang almennings að menningarviðburðum. Öflug byggðastefna byggist á fleiru en atvinnu og efnahag. Ekki síður er hún fólgin í því að búa vel að félags-, mennta- og menningarmálum og því lýsum við okkur mótfallnar því að flytja rekstur tónlistarskóla og félagsheimila yfir á sveitarfélög. Reynslan sýnir að menningar- og félagsmál sitja gjarnan á hakanum þegar peningum er deilt á verkefni og því er hætta á að sveitarfélög, sérstaklega þau smærri, muni ekki sinna þessum "óarðbæru" verkefnum sem skyldi. Það er betur gert við Háskóla Íslands en oft áður þó að lengi megi gera betur, en framlög til þessarar stofnunar hafa verið til skammar undanfarin ár. Ég lýsi ánægju með stofnun háskóla á Akureyri og get þess í leiðinni að þegar öldungadeild var stofnuð á Akureyri fyrir nokkrum árum var meiri hluti nemenda konur og hefur það hlutfall haldist síðan. Það er trú mín að líkt muni verða um háskólann þar, að hann muni ekki síst sækja konur sem fá þá tækifæri til að svala námslöngun sinni nær heimaslóðum. Öruggt húsnæði hefur löngum verið talin ein helsta undirstaða velferðarþjóðfélags. Félagslegt húsnæði ætti þó að hafa forgang og reyndar sér þess aðeins stað í frv. Framlag ríkissjóðs til Byggingarsjóðs verkamanna hækkar milli ára og er það vel. En þegar litið er á framlag ríkissjóðs til Byggingarsjóðs ríkisins kemur í ljós að það hefur aðeins hækkað um 15% meðan hækkun til framkvæmda á næsta ári er áætluð 23%. Verulegur hluti af ráðstöfunarfé Húsnæðisstofnunar er fenginn að láni hjá lífeyrissjóðum landsmanna. Féð er síðan lánað til húsbyggjenda og kaupenda sem greiða lægri vexti, sem þó eru í hæsta lagi, en þeir vextir eru sem lífeyrissjóðirnir fá. Það er eðlilegt að ríkisvaldið komi til móts við fólk sem er að koma sér upp þaki yfir höfuðið í formi niðurgreiddra vaxta og skattaívilnana. Hins vegar er óeðlilegt að ekki er gert ráð fyrir því í frv. að ríkið greiði þennan vaxtamun heldur er gengið á höfuðstólinn. Það þarf ekkert sérstakt fjármálavit til að sjá að þetta hlýtur að leiða til gjaldþrots og hér er ekki litið til framtíðar. Virðulegi forseti. Enn eru fjölmargir liðir í frv. sem ástæða væri til að fjalla um, liðir sem kvennalistakonur hafa borið sérstaklega fyrir brjósti og ítrekað reynt að færa til betri vegar og hefur því miður ekki allt batnað í höndum hæstv. fjmrh. Má þar nefna fjárveitingu til Þróunarsamvinnustofnunar sem lækkuð er í frv. úr 30 millj. í 20 millj. kr. án nokkurrar skýringar. Þá má geta um árvissan niðurskurð á lögbundnu framlagi til ferðamála og fleiri liði af því tagi. Af ljósum punktum má hins vegar nefna að málefni fatlaðra fá betri útreið en á síðustu árum og var varla von til annars með Jóhönnu Sigurðardóttur í félmrn. En hér verður látið staðar numið, enda eftir að fjalla um þetta allt í fjvn. á næstu vikum. Þó vil ég ekki ljúka svo máli mínu að minnast ekki á það sérstaklega hvernig þetta frv. horfir við konum þessa lands. Í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar eru mörg orð og fögur um að vinna að jafnrétti með sérstakri áherslu á launajafnrétti kynjanna. Hvar sér þess stað í frv.? Við kvennalistakonur hefðum viljað sjá á fjárlögum næsta árs sérstakt framlag sem varið skyldi til að hækka laun kvenna í þjónustu ríkisins. Þannig hefði ríkisstjórnin getað sett öðrum fordæmi. E.t.v. ætlar hæstv. ríkisstjórn sér að ná þessu markmiði með áróðri sem skili sér í hugarfarsbreytingu þjóðarinnar. Að okkar mati þarf hún þó fyrst að breyta eigin hugarfari. Virðulegi forseti. Einföldun, réttlæti og skilvirkni eru nokkurs konar einkunnarorð hæstv. fjmrh. við gerð þessa frv. Við skulum hafa það í huga að einföldun er sjaldan réttlát og skilvirknin sýnist mér að komi helst fram í því hve hratt pyngjur alls þorra launafólks munu tæmast á komandi ári.



Herra forseti. Í frv. því til fjárlaga sem hér er til 1. umr. eru svo sem oft áður ýmis stefnumarkandi nýmæli. Þrátt fyrir þetta er höfuðeinkenni þessa frv. þó að það er með rekstrarjöfnuði. Augljóst er að þessi meginniðurstaða fjárlagafrv. er jafnframt veigamikill þáttur í efnahagsstefnu hæstv. ríkisstjórnar. Þá er einnig ljóst að um þessi meginmarkmið ættu flestir að geta verið sammála. Um það hvernig þau eru útfærð í einstökum atriðum er hins vegar eðlilegt geti verið skiptar skoðanir. Hæstv. ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar var mynduð eftir nokkuð langan aðdraganda. Þá hafði staðið tímabil lítilla ákvarðana í stjórn landsins svo sem jafnan verður á meðan beðið er nýrrar ríkisstjórnar. Á þessu tímaskeiði höfðu komið í ljós ýmis hættumerki í íslensku efnahagslífi og hæstv. fjmrh. rakti í ræðu sinni í dag versnandi horfur í íslenskum þjóðarbúskap sem fram hefðu komið í áætlunum í maímánuði. Umsvif og fjárfesting fóru mjög vaxandi, einkum í þjónustu- og viðskiptagreinum, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, og ollu þenslu. Yfirborganir voru tíðar, ekki síst í byggingariðnaði, og launaskrið í opinberum rekstri, Ný verðbólgusveifla var yfirvofandi ásamt vaxandi viðskiptahalla og skuldasöfnun erlendis. Að sumu leyti var hér um að ræða afleiðingar góðærisins, en að hinu leytinu meira innstreymi erlends lánsfjár var til landsins en góðu hófi gegndi. Við þessum horfum brást hæstv. ríkisstjórn með ýmsum ráðstöfunum í efnahags- og peningamálum. Hún hefur lagt áherslu á að undirstaða hagsældar sé jafnvægi í efnahagsmálum og öflugt atvinnulíf. Hún hefur kynnt þá stefnu sína að halda gengi íslensku krónunnar stöðugu, veita verðbólgu öflugt viðnám og stefna að hallalausum viðskiptum við útlönd og þar með lækkun erlendra skulda. Öllum landsmönnum er mikilvægt að þessi markmið náist. Það er jafnframt augljóst að meginniðurstaða fjárlagafrv. um hallalausan ríkisbúskap er þýðingarmikill þáttur í því að þessi stefna geti orðið að veruleika. Enn fremur að hófsemi verði gætt við lántökuáform hins opinbera, einkum erlendar lántökur skv. lánsfjárlögum. Að þessu leyti geta fjárlög og lánsfjárlög verið áhrifamikið stjórntæki í efnahagsþróun landsmanna. Afgreiðsla þessara lagabálka á hinu háa Alþingi er því að sjálfsögðu stórmál ekki síður nú en endranær. Það hefur komið fram í þessari umræðu að halli á ríkissjóði er verulegur á þessu ári. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár fyrir tæpu ári var gert ráð fyrir að halli á fjárlögum ríkisins yrði 2,8 milljarðar kr. Nú er búist við að þessi halli verði um 2,1 milljarður. Mér þykir rétt að rifja upp hverjar eru veigamestu orsakirnar til þess að þessi halli myndaðist, en að honum var raunar stefnt af fráfarandi ríkisstjórn vitandi vits og þá um leið til að eiga þátt í því að leysa kjarasamninga tvisvar sinnum á árinu 1986, fyrst í febrúarmánuði en síðan í desembermánuði. Í umræðum við lokaafgreiðslu fjárlaga fyrir tæpu ári, hinn 19. desember, sagði ég m.a. um þetta efni, með leyfi hæstv. forseta: "Við þessa fjárlagaafgreiðslu blasir við að tvisvar sinnum á árinu 1986, bæði í febrúarmánuði og í desemberbyrjun, hefur hæstv. ríkisstjórn stuðlað að því að náðst hafa hófsamir kjarasamningar á þann máta að taka miklar byrðar á herðar ríkissjóðs. Jafnframt er ljóst að ekki hefur tekist að ná fram auknum sparnaði eða niðurskurði ríkisútgjalda á móti þessum nýju útgjaldabyrðum og ekki hefur heldur verið horfið að því að afla nýrra tekna. Um leið og kaupmáttur launafólks hefur farið stórum vaxandi góðæri hefur komið til launafólks í landinu, hefur hæstv. ríkisstjórn stuðlað að þjóðarsátt í landinu við gerð kjarasamninga á þann hátt að það hefur tryggt hagstæða efnahagsþróun, en vandanum hefur verið velt yfir á ríkissjóð. Afleiðingin birtist í halla er fram kemur við afgreiðslu þessa fjárlagafrv." Fráfarandi ríkisstjórn tók þessar ákvarðanir og stuðningsflokkar hennar til að ná því markmiði að hófsamir kjarasamningar næðust og að tækist það sem kallað var þjóðarsátt í þjóðfélaginu. Þessi þjóðarsátt hafði það m.a. í för með sér að rauntekjur launafólks urðu meiri en jafnvel þá var gert ráð fyrir. Nú er vitað að á einu ári hefur kaupmáttur atvinnutekna hækkað um 16%. Þannig er vissa fyrir því að að meðaltali hefur góðærið skilað sér í rauntekjum til fólksins í landinu, atvinnutekjur þess og kaupmáttur atvinnutekna hafa farið hækkandi meira en nokkru sinni hefur áður gerst. En þetta olli því að taka varð byrðar á ríkissjóð, fyrst í febrúarsamningunum 1986 sem þá var metið að næmu um 1800 millj. kr. á því ári. Meginhlutinn af þessum byrðum gekk síðan aftur til útgjalda hjá ríkissjóði á þessu ári. Í desembersamningunum 1986 var talið að byrðar ríkissjóðs til þess að þeir samningar næðust saman með þeim hætti sem þá gerðist næmu yfir 2 milljörðum kr. Það þótti tilvinnandi til að ná friði á vinnumarkaði og ná þeirri hagsæld til launafólks og þeirri ró í efnahagslífinu sem kjarasamningarnir höfðu í för með sér. Það þarf því engum að vera undrunarefni þó að þetta hafi haft í för með sér að hallarekstur var á ríkissjóði á þessu ári sem og raunar einnig var á árinu 1986. Þannig var hins vegar ekki hægt að halda áfram. Það er ekki hægt að halda áfram á þann máta að leysa kjarasamninga aftur og aftur, við skulum segja í þriðja eða fjórða sinn, með því að velta milljörðum yfir á herðar ríkissjóðs. Núv. hæstv. ríkisstjórn hefur hér lagt fram frv. til fjárlaga sem hefur þau megineinkenni að halli verði ekki á rekstri ríkissjóðs á árinu 1988. Enginn veit hvernig afgreiðslu frv. verður háttað. Að sjálfsögðu mun það taka einhverjum breytingum í meðförum Alþingis, e.t.v. beggja megin, bæði tekna- og gjaldamegin, en allt of snemmt er að spá um niðurstöður þrátt fyrir það að ég telji það afar mikið keppikefli stjórnarflokkanna og hæstv. ríkisstjórnar, raunar þjóðarinnar allrar, að það takist að afgreiða þetta frv. þannig að rekstrarafgangur verði eða a.m.k. sæmilegur jöfnuður. Um þessar mundir standa kjarasamningar fyrir dyrum. Ég mun að sjálfsögðu ekki orðlengja um það hér hversu mikið er í húfi að þar verði hófsamlega að verki staðið. En bregðist það er hætt við að fastgengisstefna hæstv. ríkisstjórnar hrynji og að verðbólgan taki nýjan fjörkipp. En mér þykir ómaksins vert að draga fram í þessum umræðum hversu laun vega þungt í ríkisrekstri. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að bein launaútgjöld ríkisins á næsta ári verði 20,2 milljarðar kr. eða yfir þriðjungur allra ríkisútgjalda í A-hluta. Ýmsar tilfærslur fylgja alla jafna launum þegar launahækkanir verða, svo sem lífeyristryggingar. Í frv. er gert ráð fyrir að til lífeyristrygginga renni 8,6 milljarðar kr. Ljóst er því að 1% hækkun launa þýðir að bein launaútgjöld ríkisins hækka um 202 millj. kr., ef miðað er við launatölu fjárlagafrv., og jafnframt verður hækkun til lífeyristrygginga um 86 millj. kr. 1% launahækkun í þjóðfélaginu og hjá ríkisstarfsmönnum hefur því samtals áhrif á þessa tvo þætti ríkisútgjaldanna sem nemur 288 millj. kr. Þá eru ótalin önnur rekstrargjöld, ýmsir tilfærsluliðir, stofnkostnaður og viðhald, sem launahækkanir hafa misjafnlega mikil áhrif á. Að sjálfsögðu vaxa einnig tekjur ríkissjóðs á tekjuhlið fjárlaganna við launahækkanir, en eigi að síður sést af þessu að áhrif launabreytinga á ríkisreksturinn eru mjög afgerandi og um leið fyrir allt jafnvægi í efnahagslífinu. Ég tel rétt að segja örfá orð í sambandi við skattamál vegna þess að í umræðunum hér að framan, ekki síst í ræðu hæstv. fjmrh., hefur verið mikið um þau fjallað. Ég mun þó ekki að sinni ræða þær breytingar á skattkerfinu sem gerðar hafa verið í tíð núverandi ríkisstjórnar og ekki heldur um það sem fram undan er í stefnu ríkisstjórnar varðandi skatta og skattkerfi. Ég vil þó að það komi fram, sem raunar er ljóst, að ýmsar hugmyndir hafa komið fram á starfstíma ríkisstjórnarinnar um frekari skattahækkanir en raun hefur orðið á og þær hafa strandað, eins og fram hefur komið, vegna andstöðu Sjálfstfl. Ég lít svo til að við þurfum að fara með mikilli varúð í skattahækkanir. Það haggar þó ekki því að við þurfum að halda áfram því starfi sem hafið var á síðasta kjörtímabili um skattkerfisbreytingar, en eins og vitað er voru þá lögfestar gagngerðar breytingar á skattkerfi með staðgreiðslu skatta. Ég vil hins vegar minna á, þrátt fyrir það sem ég hef að framan sagt, að skattar eru tiltölulega lágir hér á landi. Þeir eru miklu lægri en í flestum nálægum löndum. Sömu sögu er raunar að segja um opinber útgjöld sem eru í raun réttari mælikvarði en skattar til ríkis og sveitarfélaga. Árið 1983 voru opinber útgjöld ríkis og sveitarfélaga hér á landi 35,2% af landsframleiðslu, en á hinum Norðurlöndunum var þetta hlutfall 50,6% að meðaltali og hæst í Svíþjóð, 61%. Það sjá allir að hér er um gífurlegan mismun að ræða og ég hef ekki fengið upplýsingar sem benda til þess að þessi mismunur hafi breyst verulega síðan 1983. Auðvitað vilja allir að skattar séu sem lægstir þótt enn mikilvægara sé að þeir komi réttlátlega niður sem ábyggilega er og hefur verið misbrestur á. Það er því nauðsynjaverk, sem hæstv. ríkisstjórn vinnur að, að halda fram því verki, sem hafið var á síðasta kjörtímabili, að endurskoða skattkerfið. Ég sagði í upphafi máls míns að skoðanir gætu verið skiptar um útfærslu á einstökum atriðum fjárlagafrv. Það er engin nýlunda. Í raun og veru er það jafnan svo. Það er heldur engin nýlunda að fulltrúar stjórnarandstöðu gagnrýni fjárlagafrv. sem raunar hefur verið gert hér. Og það er engin nýlunda að einstakir þm. stjórnarliðs á hverjum tíma vildu gjarnan sjá hærri fjárveitingar í einstökum liðum en fram koma í fjárlagafrv., jafnvel að útfærsla stefnuatriða sé með einhverjum öðrum blæbrigðum en þar kemur fram. Þetta hlýtur jafnan að verða svo. Hér hefur verið til þess vitnað með réttu í umræðum að einn hæstv. ráðherra hefur haft fyrirvara um flest málefni síns ráðuneytis að því er varðar fjárlagagerð. Um þau mál er nú fjallað af sérstakri nefnd á vegum stjórnarflokkanna. Þetta er vissulega ekki venjuleg málsmeðferð, en við í fjvn. munum hafa náið samráð við þá nefnd sem fjallar um þennan málaflokk þegar sú nefnd er komin lengra í sínu starfi. Það hefur einnig komið fram að fleiri hæstv. ráðherrar hafa fyrirvara um einstök mál, svo sem afar oft hefur gerst. Tíminn sem líður frá því að fjárlagafrv. fer í prentun og þangað til það er afgreitt er þá notaður til að ná samkomulagi um slík einstök atriði. Þessi mál öll og raunar fjárlagafrv. í heild eru nú til meðferðar hjá hv. Alþingi, hjá fjvn., og þar munu fulltrúar stjórnarflokkanna og e.t.v. nefndin í heild taka ákvarðanir um þær tillögur til breytinga á frv. sem lagðar verða fyrir hv. Alþingi við 2. og 3. umr. Ég á hlut í því starfi sem unnið er af fjvn. og ég mun þar leitast við að ná fram breytingum og eiga hlut að samkomulagi um þær breytingar sem við munum telja nauðsynlegar, en ég mun ekki við 1. umr. málsins gera einstök atriði frv. að umtalsefni. Breytingar á fjárlagafrv. verða ævinlega nokkrar í meðförum Alþingis og þær hljóta eins og ég hef sagt að byggjast á samkomulagi og samstarfi þeirra flokka sem að ríkisstjórn standa hverju sinni og stundum með veigamikilli aðild frá fulltrúum stjórnarandstöðunnar, sem er þó breytilegt eftir aðstæðum. En það væri mjög óviturlegt af hálfu okkar sem þurfum að vinna þetta starf að hefja umræður um einstök slík mál við 1. umr. fjárlaga. A.m.k. mun ég ekki eiga þátt í því, það mun bíða betri tíma. Að gefnu tilefni í þessum umræðum þykir mér þó rétt að leggja áherslu á eitt atriði, en það varðar tilfærslu nokkurra verkefna frá ríki til sveitarfélaga. Þær tillögur sem fyrir liggja og kynntar eru í fjárlagafrv. þurfa að sjálfsögðu sinn undirbúningstíma. En ég lít svo til að þessum tillögum, þessum hluta tilfærslna til sveitarfélaga a.m.k., hafi yfirleitt verið vel tekið og ég tel að það sé tímabært að stíga skref í þessa átt. Þrátt fyrir það tel ég nauðsynlegt að tryggilega verði frá því gengið að sú deild, sem reiknað er með að setja á laggir við Jöfnunarsjóð sveitarfélaga með sérstöku fjármagni til sjóðsins, taki að sér að styrkja þau verkefni sem færð verða að þessu sinni yfir til sveitarfélaganna þannig að sveitarfélögin, a.m.k. þau fámennari þeirra, og sum þau verkefni sem ýmsir minni aðilar utan sveitarfélaganna hafa með höndum, svo sem ýmis íþróttafélög sem sótt hafa styrk sinn til Íþróttasjóðs, að þessir aðilar standi ekki lakar eftir en áður. Um þetta verður að móta reglur, sem að vísu er vandaverk. Að þessu starfi er unnið, en ég hlýt að vekja á því athygli að það er tiltölulega skammur tími til stefnu til að vinna þetta verk og ég legg á það áherslu að þessi undirbúningsvinna og niðurstöður hennar liggi fyrir eða séu a.m.k. fyrirsjáanlegar í byrjun næsta mánaðar þannig að ef þetta verk strandaði einhvers staðar og fjvn. þyrfti að taka þessi mál upp yrði hún að hafa til þess svigrúm. Þessi orð eru hér einungis mælt til viðvörunar og til áherslu, ekki til gagnrýni á málsmeðferð því að verið er að vinna að þessum verkum, heldur aðeins til þess að vekja athygli á því að það þarf að hraða þessu starfi og ég hygg að það sé ekkert ofsagt að Alþingi vilji vita hvernig að þessum málum verður staðið, hvernig þessi mál verða tryggð, af hálfu þeirrar deildar sem sett verður á fót af Jöfnunarsjóði áður en þau mál eru afgreidd héðan, bæði við afgreiðslu fjárlaga og eins við afgreiðslu einstakra laga sem afgreiða þarf til þess að þessar breytingar nái fram að ganga.



Herra forseti. Ég hafði vænst þess að hæstv. fjmrh. væri hér í salnum.  Ég geri ráð fyrir að allir hv. alþm. séu á einu máli um að það sé mjög æskilegt að afgreiða fjárlög hallalaus. Hitt er annað mál hvernig það er gert. Ef fjárlagafrv. er skoðað kemur í ljós hvaða stefna það er sem fjárlagafrv. boðar þjóðinni. Það er samdráttarstefna þrátt fyrir það að góðæri sé í landinu. Og þessi samdráttarstefna er fyrst og fremst á kostnað landsbyggðar og þó sérstaklega á kostnað strjálbýlisins í landinu. Það kemur kannski fáum á óvart að svo sé ef menn miða við þær ræður sem hæstv. fjmrh. hefur flutt á undanförnum árum um þessi málefni. Ég ætla ekki að fara mikið inn á þessa liði vegna þess að það er verið að vinna í þessum málum og það er ákaflega erfitt að átta sig á því hvernig þetta verður leyst við 2. og 3. umr. Ég tók eftir því að t. d. hv. 2. þm. Norðurl. v. gerði ráð fyrir því að þar yrðu einhverjar breytingar á. En það er annað sem er athyglisverðara í þessu frv. og það er sú stefna sem boðuð er í framhaldi af þessu fjárlagafrv. sem er fyrsta skrefið sem er stigið í þá átt. Og þar á ég við söluskattinn á búvörur sem er boðað að verði settur á um áramót og manni skilst að þegar virðisaukaskatturinn verður settur á verði það sami skattur og á öðru sem þýðir þá, ef maður tekur mark á frv. fyllilega, 21–22%. En jafnframt er boðað að tollar á innfluttum matvælum verði af lagðir og tollar á ýmsu öðru verði lækkaðir úr 80% í 30%. Hvað er verið í raun og veru að boða hér? Það er verið að boða að það eigi að knýja fram neyslubreytingu í landinu, að þjóðin eigi í vaxandi mæli að lifa af innfluttum vörum, matvælum, þó það sé kannski ekki kjötvörur og þess háttar nema það sem smyglað er, og sýnilega er það líka stefnan að minnka eða afnema niðurgreiðslur á búvörur. A.m.k. í sambandi við þennan söluskatt er gert ráð fyrir að því sé mætt á þann veg að auka barnabætur, persónuafslátt og tryggingabætur. Sem sagt: Það liggur alveg fyrir að stefnan er sú að hækka landbúnaðarvörurnar en lækka innfluttar matvörur. Svona einfalt er það. Ég er alveg undrandi á því að þeir flokkar sem bera ábyrgð á þessari stefnu skuli ætla sér að skrifa á víxil hæstv. fjmrh. að þessu leyti. Ég beini því sérstaklega til þeirra sem eru í fjvn. og raunar allra stjórnarþm. að hugleiða hvað er verið að gera. Hæstv. fjmrh. lét óánægju sína í ljós með að búvörusamningarnir skyldu ná svo langt, þ.e. til ársloka 1992, en það er alveg greinilegt að ef þeir verða ekki framlengdir þýðir það að strjálbýlið hrynur saman á stórum svæðum. Það verður ekki búið að byggja upp annan atvinnurekstur á þessu tímabili sem mundi koma í staðinn fyrir þá fækkun sem mönnum sýnist nú að muni fara fram á þessu árabili. Það sýnir hvað hæstv. fjmrh. skilur lítið í þessum málum að hann skuli halda því fram hér í sinni fyrstu fjárlagaræðu að það hefði þurft að vera miklu skemmri tími sem það tekur að minnka framleiðsluna. Ég get frætt hæstv. ráðherra á því að þó það sé nú ekki farið harðar í sakirnar er mikil spurning hvort t.d. þær byggðir sem eingöngu byggja afkomu sína á sauðfjárrækt standa þetta af sér nema það verði stóraukið fjármagn til að byggja upp annað. Og það er ekki nóg með það. Sumum þéttbýliskjörnunum verður hætt ef sveitirnar í kring hrynja. Ég ætla að láta þetta nægja um þetta atriði. Það sýnir líka, þó að hæstv. fjmrh. hafi aðeins nefnt það, að við hafnirnar þurfi að gera átak. Inni í fjárlagafrv. eru til þess 250 millj., voru 218,5 millj. á yfirstandandi ári. Í sumar kom dýpkunarskip, mjög gott tæki, sem er að dýpka hafnir og það er mikil þörf á því víða. Ef það hefur ekki verkefni missum við það aftur úr landinu. Það þarf sérstaklega að huga að því. Ég varð vitni að því t.d. að það var að koma loðnuskip í eina höfn og það tók niðri nokkrum sinnum þegar það var að fara inn í höfnina. Ef ekki verður bætt úr þessu þýðir það að stærri skipin fara fram hjá þeim höfnum sem þannig er ástatt með. Ástandið er líka víða þannig að skipin eru í stórhættu ef nokkuð er að veðri. Þetta eru dýr tæki og dýrt að standa þannig að málum að þau geti orðið fyrir miklu tjóni og jafnvel að hljótist mannskaðar af eins og hefur gerst nýlega, en ég ætla ekki að rifja það upp frekar hér. Hafnamálastjóri telur að það hefði þurft þrisvar sinnum meira fjármagn í hafnirnar og það í nokkur ár til að bæta úr því neyðarástandi sem víða er þannig að ég held að það sé alveg óhætt fyrir ekki einungis hæstv. fjmrh. heldur þm. almennt að huga að þessum málum. Það hefur verið blátt áfram til skammar undanfarin ár hvernig staðið hefur verið að þessum málum. En þetta er svo sem ekkert nýtt. Það vil ég taka fram. Við sjáum nú hvar fjármagnið safnast saman. Það er alltaf verið að tala um að það þurfi að gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir þá miklu fólksflutninga sem eiga sér stað í þjóðfélaginu. Það er eins og menn átti sig ekkert á því hvers vegna þeir eiga sér stað. Það er vegna þess að framleiðslustörfin eru vanmetin. Þetta fólk hefur allt of lág laun og það nær ekki tekjum öðruvísi en vinna langan vinnudag sem nálgast að vera þrældómur. Það er ástæðan. Þess vegna fer það annað í þeirri von að það fái meiri laun og það er trú fólks að hér séu möguleikar á því. Það sem er að í þessu þjóðfélagi er fyrst og fremst hvernig fjármunum er skipt. Ég var að þreifa á átakanlegu dæmi í dag. Bændurnir fá 15 kr. fyrir kg af kartöflunum núna. Búðirnar fyrir norðan selja kg á 36 kr. Hagkaup selur það á 39 kr., en Sláturfélag Suðurlands á 44,50 kr. ef það er í kílóapakkningum. Ef það er í 2 kg poka er það selt á 43,50 og ef það er í 3 kg poka á 41,50 kr. kg. En bændurnir fá 15 kr. Ef verslunin öll er svona er ekkert undarlegt þó að rísi upp hallir hér, þó að fólkið flýi þrældóminn af landsbyggðinni vegna þess að það getur ekki lifað öðruvísi en að vinna tvöfaldan vinnudag a.m.k. Þannig er nú þjóðfélagið í dag. Og svo segja menn hér, hæstv. fjmrh. m.a., að rauntekjur, kaupmáttur launa láglaunafólksins hafi vaxið um fjórðung. Hver trúir þessari vitleysu? Hver trúir því? Ekki ég. Mér dettur það ekki í hug. Ég fullyrði að það er erfiðara fyrir fólkið að lifa nú á þessum launum, rúmum 30 þús., en það eru margir sem hafa ekki meira; t.d. ýmsar konur sem eru að baksa einar með börn. Og það eru til líka ýmsir aðrir sem hafa ekki meira en lægstu laun. Þeir eru fleiri en menn vilja viðurkenna. Það sjá allir sem sjá vilja. Það getur hver og einn litið bara í eigin barm. Vilja menn lifa af svona launum? Telja þeir að það sé hægt að komast af miðað við t.d. húsnæðiskostnaðinn? Það væri margt hægt að segja í sambandi við þessi mál og í sambandi við þá stefnu sem hæstv. fjmrh. boðaði án þess að nefna það. Það er auðvitað feimnismál að það skuli vera vegið að landsbyggðinni og sérstaklega strjálbýlinu. Ég er ekkert hissa á því. Menn tala um annað og reyna að sýna glansmyndir. Svo er boðað að það eigi að hverfa t.d. ríkisábyrgð af atvinnulánasjóðunum. Finnst hv. alþm. ekki vera nógu háir vextirnir í landinu og á þessum sjóðum þó að ríkisábyrgðin á þessum sjóðum verði áfram? Hæstv. ráðherra boðaði að þeir ættu að taka fjármagnið sjálfir. Ef þeir fara á erlenda markaði fá þeir það ekki fyrir minna en a.m.k. 2% hærra en ríkisbankarnir geta fengið. Ég hef reynslu fyrir því. Og mér finnst þeir vera nógu háir. Það kann að vera að þeir sem styðja þessa ríkisstjórn séu annarrar skoðunar. Ég ætla ekki að tefja tímann mikið meira. En hæstv. fjmrh. taldi upp ýmislegt í sambandi við landbúnaðinn sem væri verið að reyna að fella niður og sagði: Er þetta og hitt eðlilegt? Er eðlilegt að borga niður áburð? Hvað þýðir það ef hann er ekki borgaður? Það þýðir að mjólkið og kjötið hækkar. Er nokkur betri tekjujöfnunarleið en að borga niður þessar nauðsynjar, búvörurnar? Er hún til eða skilur ekki hæstv. fjmrh., eins einfalt eins og það er, að þá sem eyða öllum sínum fjármunum í matarkaup og húsnæðiskostnað munar auðvitað mest um það. Okkur munar kannski ekki mikið um það sem hér erum. En fátækara fólkið munar um það, tekjulága fólkið. Nei, það er kannski eins gott að fara upp í Öskjuhlíð og tala þar við grjótið eins og að halda svona ræðu hér. Það er oft búið að tala við hæstv. fjmrh. um þessi mál. Ég ætla að geyma mér að lesa upp hans rökstuddu dagskrá sem hann flutti þegar búvörulögin voru hér til umræðu. Ég á hana í tösku minni og get gripið upp hvenær sem ég vil. Það er táknrænt fyrir þá hugsun sem þá var hjá hæstv. ráðherra og mér sýnist að lítil breyting hafi orðið á, a.m.k. ef á að marka ræðu hans. Herra forseti. Ég ætla að segja það í lokin, ætla að endurtaka það, og segi það við hv. stjórnarþm.: Þið skuluð athuga að þið berið ábyrgð á afgreiðslu þessara fjárlaga og verðið dregnir til ábyrgðar ef það fer á þann veg sem mér sýnist í þessum málum.



Herra forseti. Ég á örstutt erindi. Ég er stuðningsmaður þessa frv. í meginatriðum, ég er samþykkur meginstefnu þess, en ég hef fyrirvara á um einstök atriði og mjög sterkan um önnur, eins þau er lúta að því að ekki verði breytt frá þeirri stefnu, sem minn flokkur hefur fylgt, að við höldum áfram að byggja allt landið. Ég þykist enda þess fullviss að menn munu ekki hrökkva mjög við þótt stjórnarþm. hafi fyrirvara um einstök atriði fjárlagafrv. því að það leyfa sér nú sjálfir ráðherrarnir að hafa. Ég ætla ekki að gera að umtalsefni nema örfá atriði. Ég hef auðvitað sterkan fyrirvara um ýmis menningarmálefni sem farið er sérkennilegum höndum um í þessari tillögugerð. En ég er ekki forustusauður í þeim efnum nú og hef enda fullt traust á þeim sem það hefur og ekki af þeim ástæðum ástæða til að fjölyrða mjög um þau í hans fjarveru. En auðvitað eru þar hlutir sem ekki eru ásættanlegir eins og fjárveitingar til grunnskóla og einstakra framhaldsskóla. Ég nefni tónlistarfræðsluna, eitt besta framtak sem gert var á sínum tíma af alþýðuflokksmanninum Gylfa Þ. Gíslasyni, hann hafði þar um alla forustu og hefur skilað gífurlegum árangri sem tómstundaiðn líka fyrir ungdóminn í landinu. Ég treysti ekki þeim aðferðum, sem nú á að viðhafa með þessari skyndingu, að færa það á herðar sveitarfélaganna. Það er ýmislegt annað sem við höfum áður rætt um að þyrfti að færa á hendur sveitarfélaganna. Þeir halda vafalaust áfram að gefa reikningana sína fyrir skólaakstrinum, oddvitarnir og hreppstjórarnir vítt og breitt um landið, og við vitum hvernig þeir hafa hljóðað. Ég lagði drög að því að fá alveg sérstaka ég segi ekki yfirlýsingu en umfjöllun hæstv. fjmrh. um þjóðarbókhlöðumálið. Ég hlustaði grannt á framsöguræðu hans og tók ekki eftir því sérstaklega að þar væri um margt misfarið um hluti, en ef einhver þýðingarmikil efni í ræðu hans hafa verið álíka í meðförum eins og þetta þarf hann að hafa sig við allan á næstu dögum að draga aftur það sem hann hefur látið í ljós. Og hann verður að athuga það, hæstv. ráðherra, að það er orðið breytt frá því sem hann var hér stjórnarandstöðuþingmaður og leyfði sér löngum og löngum að tala út og suður um menn og málefni án þess að nokkrum dytti í hug að taka mark á því. Nú er hann orðinn hæstv. ráðherra sem verður krafinn ábyrgðar fyrir verk sín og orð.  En það hlýtur að vera lágmarkskrafa til hæstv. ráðherra að hann kynni sér lög sem í gildi eru um málefni sem hann fjallar um. Ég er með nýsett lög í höndunum og fyrsta grein þeirra hljóðar svo, með leyfi forseta: "Á gjaldárunum 1987, 1988 og 1989 skal lagður á sérstakur eignarskattur er renna skal óskiptur til byggingarsjóðs þjóðarbókhlöðunnar." Þetta eru ekki fjármunir sem hæstv. fjmrh. hefur neitt vald yfir. Þetta eru ekki fjármunir sem eiga að renna í ríkissjóð. Þetta eru fjármunir sem lúta stjórn sérstaks sjóðs og þá stjórn mynda þrír menn. Formaður er seðlabankastjóri Jóhannes Nordal og meðstjórnendur ráðuneytisstjórarnir úr menntmrn. og fjmrn. Ég tók eftir því og hef það raunar hér fyrir framan mig að hæstv. ráðherra telur að þá samninga sem fyrrv. ráðherrar, menntmrh. og fjmrh., gerðu eigi að virða. Það er vel. En hann misfer með öllu um innihald þeirra samninga. Þeir samningar sem gerðir voru voru um það að ríkissjóður tók að láni hjá Þjóðarbókhlöðusjóði fjármuni, sem taldir voru þegar samningar voru gerðir nema um 100 millj. kr., af þeim ástæðum að framkvæmdastjórn Þjóðarbókhlöðu var þess alls óviðbúin að taka við allt að 140 millj. kr., eins og þá var áætlað að þetta gerði í sjóðinn, skattlagningin, til framkvæmda á árinu 1987. Enn fremur vegna þess að hér þótti ærin spenna í byggingarmálum og menn vildu fyrir sitt leyti og af þessum ástæðum líka draga úr henni með því að ávaxta féð öðruvísi, en með engu móti að það hafi verið í samningunum að það ætti að renna í ríkissjóð og vera þar til meðferðar án þess að á því yrðu staðin skil með vöxtum og verðbótum. Þetta er samningurinn sem gerður var milli mín og fjmrh. og hæstv. núverandi fjmrh. hefði átt að leggja lykkju á leið sína og kanna hjá núverandi hæstv. forsrh. hvernig þessir samningar voru úr garði gerðir. Það er alveg einsýnt að ef ekki fæst um þetta sæmilegt samkomulag dugar ekkert nema alveg fastur skriflegur samningur, fyrst annað dugar ekki, milli fyrirtækisins Þjóðarbókhlöðunnar og ríkissjóðs um hvernig þessi málum skuli skipað og þeim fyrir komið. Það er vel hægt að láta reyna á þetta fyrir dómstólum ef ekki vill betur til. Hér eru lögin svo tvímælalaus. Þetta eru ekki fjármunir sem í neinu falli eru til ráðstöfunar eða þá að fjmrh. hafi neina heimild til að gera tillögu þar um meðan þessi lög eru í gildi, þeim hefur ekki verið breytt eða Alþingi hefur ekki tekið ákvörðun um að fella þau úr gildi. Þetta verður að vera alveg ljóst og má undarlegt vera að menn skuli efna til slíks ófriðar um þetta nýafgreidda mál á hinu háa Alþingi og með þeim hræmulega hætti og raunar dylgjum sem hæstv. fjmrh. leyfði sér, m.a. með því að þetta hefði verið gert í þeim tilgangi að það væri hægt að reisa menntaskóla á Egilsstöðum. Ekki nenni ég að elta ólar við slíkan málflutning, en það vil ég taka fram og ég vara við því að þetta mál hlýtur að verða sótt til fullra laga. Ég fellst fullkomlega á að sá samningur verði áfram í gildi sem við gerðum, fyrrv. ráðherrar, um þetta efni. Ég segi fyrir mitt leyti, ef þannig stendur á um áfangaskiptingu þjóðarbókhlöðu, að vel mætti hugsa sér að sjóðurinn keypti ríkisskuldabréf og ávaxtaði þannig sitt fé. Um það skal ég ekkert segja. Eitt er víst, að auðvitað ber ríkinu að standa skil á þessum fjárhæðum til sjóðsins með venjulegum viðskiptaháttum eins og tíðkast hjá ríkinu við viðskiptavini sína, eins og ríkið borgar auðvitað lánardrottnum sínum meðalvexti og verðtryggingu fulla eins og nú tíðkast. Þetta vil ég taka núna skýrt fram og mun enda snúa mér enn frekar til hæstv. menntmrh., þegar hann verður landfastur, um framkvæmd þessa máls. Ég vil svo aðeins segja að einnig að þessu leyti til á ég ekki von á að menn hrökkvi við þó að breyta þurfi frá tillögum því það gera menn nú sem óðast og er það sem ég finn helst að að stefnufesta er furðu lítil, bæði varðandi skattlagningu og aðra ráðstöfun og gerð þessa frumvarps.



Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið, en eigi að síður vildi ég láta koma fram við 1. umr. fjárlaga örfá atriði um afstöðu mína til frv. Ég styð meginforsendur þessa frv., en þær meginforsendur eru að afgreiða hallalaus fjárlög. Það hefur verið rakið hvers vegna slíkt er nauðsynlegt nú. Það er vegna þeirrar þenslu sem verið hefur í landinu á síðustu mánuðum og eftirspurnar og vaxandi viðskiptahalla. Fái slík þróun að halda áfram án þess að tekið sé í taumana leiðir hún til aukinnar verðbólgu sem er það versta sem fyrir getur komið í efnahagslífinu. Það hefur verið ákveðið að sýna aðhald í ríkisfjármálum, afgreiða hallalaus fjárlög, en ég undirstrika að það er ekki nóg að hið opinbera sýni aðhald með þessum hætti. Einkaaðilar verða einnig að gæta hófs hver á sínum vettvangi og gæta þess að fjárfestingar og lántökur fari ekki úr böndunum í þeirra rekstri. Sú var nefnilega raunin á liðnu ári. Lántökur einkaaðila fóru langt fram úr því sem upphaflega var áætlað og það er ein höfuðorsök þenslunnar í landinu. Þessar lántökur fóru að drjúgum hluta í byggingu verslunar- og skrifstofuhúsnæðis og gegndarlausan innflutning. Ég er fyrir mína parta orðinn dálítið þreyttur á því þegar talsmenn einkaframtaksins kenna ríkisfjármálunum um allan ófarnað í efnahagsmálum. Þegar hagspekingar tala enda þeir gjarnan og byrja ræður sínar á því að fjárfestingar þurfi að skila arði. Einkum er þetta þegar þarf að gefa föðurlegar áminningar til þeirra sem starfa í undirstöðuatvinnuvegum landsmanna. Sjálfsagt munu ýmsir halda því fram að stórbyggingar í verslunar- og skrifstofuhúsnæði skili miklum arði, en í því sambandi verður að vera ljóst hvað er verið að tala um. Verslunin í landinu býr við mikið olnbogarými í álagningu um þessar mundir meðan aðrar atvinnugreinar búa við strangar takmarkanir. Það er mikið vafamál hvort samkeppni er virk hér á landi og í raun hefur þessi atvinnugrein möguleika fram yfir allar aðrar í landinu til að velta kostnaðarhækkunum yfir í verðlagið. Það þarf ekki annað en að ganga hér út í bæ og sjá hinn óútskýranlega verðmun sem er í verslunum til að sannfærast um þetta. Sama er í raun að segja um þjónustustarfsemina. Útflutningsatvinnuvegirnir hafa ekki þessa stöðu. Þeir verða að búa við hinn kalda raunveruleika verðlags á erlendum mörkuðum og fast gengi. Það er því afstætt þegar menn tala um hvað er hagkvæmt og hvað er ekki hagkvæmt í þessum efnum. Ég geri þetta að umræðuefni við 1. umr. fjárlaga af því það verður að gera kröfu til þess, ef það opinbera, ríkisvaldið, gengur á undan með aðhald, að einkaaðilar gæti hófs í lántökum og fjárfestingum sem leiða til hækkandi verðlags og þar með aukinnar þenslu. Sú skylda hvílir á stjórnvöldum að nota öll meðul sem tiltæk eru til að hamla gegn þessari þróun. Ég get þess og styð það eindregið að leggja ber sérstaka áherslu á skattaeftirlitið í landinu svo allir greiði það sem þeim ber í hinn sameiginlega sjóð landsmanna. Ég tek undir það að einfaldara skattkerfi, einkum hvað söluskattinn varðar, er forsenda fyrir auknu eftirliti. Á þeim forsendum byggist stuðningur minn við að fækka undanþágum frá söluskatti þó ég leggi áherslu á það eins og fleiri að hækkanir á brýnustu lífsnauðsynjum af þessu tilefni verður að bæta. Það er mín skoðun að auknar niðurgreiðslur séu einfaldasta leiðin til að ná þessu marki. Fjárlagafrv. gerir ráð fyrir að stigið verði fyrsta skrefið til að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaganna. Í þessu sambandi vil ég minna á að það verður að hafa í huga að höfuðmarkmið þessa tilflutnings á að vera að bæta þjónustuna við fólkið og gera hana hagkvæma. Takmarkið á að vera að sveitarfélögin geti veitt jafngóða þjónustu og áður eftir breytinguna og helst betri en áður var. Hitt ber svo að undirstrika sérstaklega og það vil ég láta koma fram við þessa umræðu að sérstaklega verður að huga að aðstöðu minni sveitarfélaganna í þessu efni og búa svo um hnútana að þessar breytingar verði ekki til að auka enn mismuninn milli þéttbýlis og strjálbýlis, milli stærri og minni sveitarfélaga. Hitt er eigi að síður staðreynd að eigi að verða af þessum tilflutningi, sem samstaða virðist vera um í þjóðfélaginu að þurfi að eiga sér stað, verður einhvers staðar að byrja. Það er búið að tala um þessi mál í áratugi, en ekki hefur orðið af framkvæmdum. Þetta breytir því þó ekki að þessi tilflutningur má ekki verða til að auka ójöfnuð í þjóðfélaginu. Ég hef sömu fyrirvara um landbúnaðarþátt frv. og landbrh. hefur þegar haft og ég mun ekki lengja þessa umræðu með því að fjalla nánar um þann málaflokk. Hins vegar er annað sem ég vildi koma að við þessa umræðu og það eru fjárframlög til íþróttahreyfingarinnar í landinu. Ég var einn af þeim sem unnu að setningu löggjafar um lottóið á sínum tíma og ég stóð í þeirri meiningu þá að samþykkt þeirrar löggjafar væri til að stórefla íþróttahreyfinguna í landinu. Vissulega hefur íþróttahreyfingin af lottóinu miklar tekjur og er það vel. Hins vegar er stórlega dregið úr þeim ávinningi með lækkun framlaga nú, einkum fyrir ungmennafélögin, í hinum dreifðu byggðum landsins, ef frv. fer í gegn eins og það lítur út núna. Þess vegna vil ég leggja á það áherslu að þetta mál verði leyst með viðunandi hætti áður en frv. verður að lögum. Það kunna einhverjir að spyrja sem svo: Hvers vegna allt þetta upphlaup út af íþróttahreyfingunni? Hefur ekki verið skorið niður til ýmissa annarra mála sem eru þó þörf? Það er vissulega svo. Hins vegar veit ég ekki hvort hv. þm. er kunnugt um það mikla starf sem íþróttahreyfingin vinnur fyrir æsku þessa lands. Þó hygg ég að flestir hljóti að vita það ef grannt er skoðað. Margir hafa reynt það, annaðhvort persónulega eða fylgst með þátttöku fjölskyldu og vina í íþróttastarfseminni. Ég hygg að engin starfsemi komi við eins marga þjóðfélagsþegna, bæði æskuna og fullorðna. Þjóðfélagið er orðið þannig að víða eru tómstundir unglinga miklar og þeir búa yfir orku sem þarf að fá útrás. Ekkert er eins vel til þess fallið og íþróttir og þeir sem þær stunda eru einnig betur undir það búnir að takast á við lífið eftir að hafa fengið þá þjálfun og þá einbeitni sem fylgir íþróttaiðkunum. Ekkert er eins vel til þess fallið að halda unglingunum frá fíkniefnavoðanum og íþróttirnar og er tóbak og áfengi þar ekki undan skilið. Það er fullvíst að fjárframlög til íþróttastarfsemi eru beinn hagnaður fyrir ríkissjóð ef þessu fjármagni er skynsamlega varið þó auðvitað sé ekki nein könnun eða "statistík" bak við þessa fullyrðingu. Venjuleg skynsemi segir manni þetta. Þetta starf kostar mikið fjármagn vegna þess að kröfurnar eru allt aðrar á þessum sviðum nú en áður var, bæði til íþróttamannvirkja og til skipulagningar íþróttastarfs. Starfið vekur ekki áhuga nema það sé öflugt og lifandi, það sé ætíð verið að keppa og reyna með sér með tilheyrandi ferðalögum og skipulagningu. Það verður aldrei nógsamlega undirstrikað að nauðsynlegt er að fá sem flesta unglinga til að taka þátt og fá almennari þátttöku í hvers konar líkamsrækt, fullorðinna einnig. Þetta er besta forvarnarstarf í heilsugæslunni sem hugsast getur og á þeim vettvangi eru svo sannarlega tækifæri til sparnaðar. Það er langt frá því að það sé verið að slá sig til riddara með þessum orðum. Mér finnast rökin í þessu máli augljós og ég trúi því að hér verði gerð einhver bragarbót á. Að lokum vil ég segja þetta: Við fjárlagagerð hefjast ætíð umræður í þjóðfélaginu um að skammarlega illa sé staðið að fjárframlögum til ýmissar opinberrar starfsemi. Heldur þá hver og einn fram einhverjum áhugamálum sínum sem snerta viðkomandi eða nánasta umhverfi hans. Á þetta við jafnt um félagasamtök sem einstaklinga. Flest af þessu er réttmætt, en sú skylda hvílir þó á okkur stjórnmálamönnum að hafa einhverja heildarsýn yfir þessi mál. Nú er nauðsynlegt að draga saman og menn verða að ganga í það verk þrátt fyrir allt. Mótsögnin við þessa umræðu alla er svo skattaumræðan í þjóðfélaginu þar sem þykir ganga guðlasti næst að borga sinn skerf til samfélagsins. Ég er einn af þeim sem styðja að það sé gætt hófs í ríkisútgjöldum og ég styð nauðsynlega tekjuöflun til að standa undir bráðnauðsynlegri opinberri þjónustu og framkvæmdum sem eru í þágu fólksins í landinu. Ég er reiðubúinn til þess sem fyrr að leggja á mig óþægindi til að verja þau meginmarkmið sem þetta frv. byggist á, hallalaus fjárlög, því það er alveg rétt, sem hefur fram komið við þessa umræðu, að framkvæmd þess er ekki líkleg til vinsælda í bili þó að það verði e.t.v. síðar. Aðalástæðan til að ég stóð upp er sú að mér finnst ekki við hæfi sá áróður sem dynur yfir frá einkaaðilum í þjóðfélaginu þess efnis að opinber útgjöld og opinber skattheimta séu ein aðalorsök efnahagsvandans í þjóðfélaginu og jafnvel sú eina. Einstaklingar og fyrirtæki hafa líka skyldur við þjóðfélagið og gangi ríkið á undan með aðhaldi er þeim skylt að fylgja í kjölfarið.



Herra forseti. Ég vil byrja á að taka undir með hv. 4. þm. Austurl. sem nefndi málefni þjóðarbókhlöðu. Ég tek sannarlega undir að það er fremur hvimleitt þegar skattar eru lagðir á með þeim hætti sem gert var á sínum tíma til að ljúka afmörkuðu, tilteknu, tímabundnu verkefni, þar sem var og er bygging þjóðarbókhlöðunnar, og klára það mannvirki og koma því í not, að blekið skuli ekki þornað á slíkum gjörningum, lögum eða ákvörðunum, þegar farið er í raun að breyta vilja Alþingis með einhvers konar geðþóttaráðstöfunum úti í bæ þar sem slíkar ákvarðanir eiga ekki heima. Ef það hentar ekki æskilegum framkvæmdahraða við uppbyggingu þjóðarbókhlöðunnar að ráðstafa öllu því fjármagni jafnóðum og það berst inn af hinum markaða tekjustofni er vænlegra að geyma og safna upp í þann byggingarsjóð uns nóg er komið til að ljúka mannvirkinu og taka þá af skattinn með lögum eða ákveða að ráðstafa honum öðruvísi. En það skal þá líka gert á þeim hinum sama stað og skatturinn var settur á á sínum tíma og ber að ákvarðast lögum samkvæmt hér á hinu háa Alþingi. Það hefur margt verið sagt hér við þessa umræðu, virðulegur forseti, um fjárlögin og efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar sem ég ætla ekki að endurtaka. Þvert á móti ætla ég kannski að verða fyrstur ræðumanna til að segja hér einn hlut, þ.e. viðurkenna fúslega að hæstv. fjmrh. sýnir tilburði í rétta átt með fjárlagafrv. sínu. Og hvað á ég við með því? Ég á við það að hæstv. fjmrh. reynir það sem var löngu brýnt og tímabært að gera: Að ná utan um ríkisbúskapinn og reka ríkissjóð án halla. Hæstv. fjmrh. reynir að ná endum saman eftir óráðsíumeðferð hæstv. ráðherra Sjálfstfl. á ríkisfjármálum undanfarin fjögur ár, og var löngu tími til kominn. En hér er líka lokið þeim hluta ræðu minnar þar sem ég fer sérstaklega lofsamlegum orðum um hæstv. fjmrh. Því miður verða þau orð ekki öllu fleiri því að ég er mjög ósáttur við hvernig hæstv. fjmrh. fer að þessu.  Ég harma það að mörgu leyti að örlög þeirra ágætu fyrirætlana sem hæstv. fjmrh. hafði á meðan hann var stjórnarandstöðuþingmaður og lét sér nægja það hlutskipti að vera formaður Alþfl. og þm. í stjórnarandstöðu og fara um landið og halda fundi og segja þjóðinni frá því á 100 fundum eða meir hvernig hann ætlaði að leysa ríkisfjárvandann með miklum umbótum í skattakerfi og með því að skattleggja þá ríku og með því að ná til þeirra sem peningana ættu. Þetta voru vissulega fönguleg fyrirheit og fögur, en harla lítið er nú orðið eftir af þeim þegar flett er fjárlagafrv. og farið er yfir stefnu hæstv. ríkisstjórnar og aðgerðir í skattamálum. Því miður. Vikið hefur verið að því hér áður hvernig hin miklu áform um stóreignaskatt og skattlagningu gróða þeirra sem fitnað hafa í góðærinu eru orðin að skatti á mat og menningu og þarf ekki að hafa fleiri orð um það. Ég ætta að víkja nokkrum orðum, virðulegi forseti, að tilteknum liðum í fjárlagafrv. sem ég vil ræða lítillega nánar. Þá er það fyrst stofnun á vegum hins opinbera sem heitir Orkustofnun. Hún kom nokkuð hér til umræðu í fyrirspurnatíma í Sþ. og ég hafði vænst þess að hæstv. iðnrh. gæti verið viðstaddur þessa umræðu um fjárlög, en hann hefur tjáð mér að hann sé í opinberum önnum og geti ekki verið hér viðstaddur. Ég fellst að sjálfsögðu á það og virði og geri ekki kröfu til þess að hann mæti hér til svara. En ég ætla engu að síður að lýsa þeirri afstöðu minni að ég tel mjög óvarlega farið með málefni Orkustofnunar. Þar er ekki eingöngu við ráðherra að sakast eða hæstv. ríkisstjórn. Stjórnendur stofnunarinnar hafa upp á sitt eindæmi nánast tekið til þeirra bragða að segja upp fólki hópum saman, fyrirvaralaust og bera fyrir sig væntanlega skerðingu á fjárveitingum til stofnunarinnar. Þessir stjórnendur virðast hafa frétt af því einhvers staðar úti í bæ í september sl. að um litla aukningu eða jafnvel enga aukningu á fjárveitingum til stofnunarinnar yrði að ræða í krónum talið miðað við það fjárlagafrv. sem þá var í smíðum og þeir drifu sig til, mennirnir, og sögðu um 20 manns. Ég gæti rökstutt það ítarlega hvers vegna þetta er ógæfulega að farið. Það kom að nokkru leyti fram í umræðum á Alþingi í gær og ég vitna til þess. En ég vil þá bæta því við að Orkustofnun er lögum samkvæmt ætlað mjög mikilvægt og þýðingarmikið hlutverk: að rannsaka, afla upplýsinga um og halda til haga vitneskju um orkubúskap og orkuauðlindir landsmanna ásamt með því að gegna ýmiss konar hagnýtum verkefnum og sinna ýmiss konar þjónustu við einkaaðila og opinbera aðila á þessu sviði. Þessi stofnun hefur verið mjög önnum kafin, ef svo má að orði komast, um alllangt árabil. Þar var mikil þensla og mikil verkefni á seinni hluta 8. áratugarins og á fyrstu árum hins 9. vegna mikilla rannsókna á sviði virkjunarmála. Þar af leiddi að önnur verkefni stofnunarinnar viku til hliðar. Þeim var ýtt frá vegna þess að nánast allur mannafli stofnunarinnar var bundinn í þessum verkefnum. Það er því langt í frá að ýmsum grundvallarverkefnum stofnunarinnar á sviði rannsókna sé sinnt og hafi verið sinnt sem skyldi um langt árabil. Þar af leiðandi var það von þeirra, sem þekkja til og eru sæmilega að sér um verkefni þessarar stofnunar og þörfina fyrir þau, að þegar um hægðist á sviði virkjunarrannsókna og drægi þar úr verkefnum, þá kæmist stofnunin og starfsfólk þar til að sinna þeim grundvallarrannsóknum sem þeim er ætlað lögum samkvæmt. En ég sé ekki að sú verði reyndin ef stofnunin mætir ekki meiri skilningi og hennar verkefni en síðustu atburðir benda til. Framlag til stofnunarinnar er nánast óbreytt í krónum talið, þ.e. um 160 millj. kr. framlag frá ríkinu og það þýðir að halda má vel á spöðunum ef ekki þarf jafnvel að segja upp enn fleira fólki en gert var nú á dögunum. Þessi stofnun fjármagnar þegar rekstur sinn með mjög háu hlutfalli sértekna. Í raun og veru er það stór spurning hvort ekki sé óeðlilegt að stofnun sem sinna á grundvallarrannsóknum, sem hefur á hendi verkefni eins og þau að reka Jarðhitaskóla Sameinuðu þjóðanna og annað slíkt, fjármagni starfsemi sína að um 40 hundraðshlutum til með sértekjum. Ég held að menn verði að átta sig á því að þessari stofnun eru ætluð undirstöðuverkefni svipað og ýmsum deildum Háskóla Íslands hvað varðar grunnþekkingaröflun og varðveislu slíkrar vitneskju og það verður ekki gert með því að selja slík verkefni. Þar hlýtur hið opinbera að koma til og standa straum af slíkri starfsemi. Eitt verkefni sem ég vil nefna sérstaklega er ferskvatnsrannsóknir, bæði á heitu vatni og köldu sem þessi stofnun hefur mikinn hug á að sinna mun betur og leggja meira í en henni hefur verið gert kleift undanfarið - vegna þeirra miklu áforma sem uppi eru hér í þjóðfélaginu um fiskeldi og reyndar ýmsan annan matvælaiðnað sem byggir á þessari auðlind, fersku vatni. Með tilkomu fiskeldis hefur það einnig komið til að lághitinn, þ.e. það volga vatn og vatn með lægri hita, sem áður var í raun og veru ekki áhugi á að rannsaka, þ.e. sá hluti jarðhitans sem lá undir þeim mörkum sem var hagkvæmur til að nýta í hitaveitur, hann er núna orðinn að kannski ekki minni auðlind en allur háhitinn samanlagður vegna þess að það er jú það hitastig sem hentar best í fiskeldið. Um þennan hluta jarðhitans er mjög lítið vitað sem og um efnafræði ferskvatnsins. Á þessu sviði stöndum við í raun og veru áratugum aftar en við ættum að gera ef allt væri með felldu til þess að vera í stakk búin að nýta okkur þessa miklu auðlind sem ferskvatnið er. Ég held að það sé því mjög nauðsynlegt að bæði Orkustofnun sem og Háskóli Íslands, Raunvísindastofnun Háskóla Íslands og jarðfræðideild Háskóla Íslands fái aukið fjármagn til að sinna þessu verkefni á næstu árum. Það er að mínu mati mjög brýnt. Það mun koma til með að standa þróun bæði matvælaiðnaðar og fiskeldis fyrir þrifum ef ekki verður úr þessu bætt hið snarasta og læt ég þá lokið umfjöllun um það. Ég vil svo aðeins ræða samgöngumál, herra forseti. Það hefur þegar verið minnst hér á þær fjárveitingar sem áætlaðar eru til hafnamála á næsta ári og þarf ég litlu við það að bæta. Ég held að það sé svo gersamlega úr takt við þá vitneskju sem alþm. hafa, hver frá sínu heima, um þarfirnar í þessum málaflokki að raunaukning fjárveitinga á þessu sviði er engin. Hún er minni en engin vegna þess að til liðarins Hafnarmannvirki og lendingarbætur eru ætlaðar 250 millj. á fjárl. 1988 í stað 218 millj. á þessu ári. Það er um 14% aukning og nær ekki reiknitölu fjárlaganna að öðru leyti. Þetta er gersamlega úr takt við raunveruleikann. Það er gífurleg þörf á framkvæmdum á þessu sviði, endurnýjun og endurbótum af ýmsu fagi og það hefur gerst annar hlutur, sem rétt er að hafa f huga í þessu efni, að sveitarfélög og þeir aðilar sem standa fyrir framkvæmdum hafa neyðst út í miklar lántökur á undanförnum árum, einfaldlega vegna þess að þörfin hefur sprengt af sér alla fjármálaramma í þessum efnum og ég fullyrði að skuldir skipta nú hundruðum millj. í þessum málaflokki og er í raun og veru ekki allt talið sem þar hefur verið gert af samþykktum verkefnum sem ríkinu ber að greiða tiltekið hundraðshlutfall af. Það mun koma á daginn að þar er að myndast langur hali vegna þess að þessar fjárveitingar eru úr öllum takti við raunveruleikann. Ég held einnig að það sé afar hrakleg niðurstaða að Hafnabótasjóður, sem er ætlaður tiltekinn hluti af þessum verkefnum, skuli þrátt fyrir ákvæði laganna ekki eiga að fá nema 20 millj . kr. á næsta ári. A bls. 78 í ræðu hæstv. fjmrh. víkur hann ofurlítið að þessu og ég verð að segja að það er einhver allra aumlegasta lesning sem ég hef séð í nokkurri framsöguræðu, með leyfi þínu, herra forseti, þar sem hæstv. fjmrh. er að reyna að snúa sig út úr því að framlög til hafnaframkvæmda séu ekki meiri en raun ber vitni þrátt fyrir nýsamþykkta hafnamálaáætlun og leyfi ég mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta, hluta af þessari umfjöllun hæstv. fjmrh. um hafnaframkvæmdir. Þar segir: "Af illri nauðsyn hefur fjvn. oft þurft að skammta úr hnefa lágar fjárhæðir þó svo að verkefnin hafi verið stór og brýn. Hjá því verður ekki litið að oft hafa fjármunir skilað mönnum skammt áfram vegna þess hve mikið hefur farið í sjálft sig, en of lítið til verkanna sjálfra. Í annan stað fól tillagan" - þ.e. hafnamálaáætlunin - "í sér að stórauka þyrfti framlag til hafnargerðar í landinu. Það er einfalt mál að segja en erfiðara að leysa," segir hæstv. fjmrh. "Óhjákvæmilega munu hafnamálin koma til skoðunar hjá fjvn. að venju og þá þarf að meta hvaða niðurstaða í fjárframlögum getur verið ásættanleg." Þetta er heldur snautleg niðurstaða, með leyfi hæstv. forseta. Ég held að hæstv. fjmrh. viti upp á sig skömmina þarna og vísar þá vandanum yfir á fjvn. sem er ekki stórmannlegt. Það að ætla að reyna að klúðra saman hallalausum fjárlögum en mæla svo fyrir þeim með þessum hætti er nú svona og svona. Hér er hæstv. fjmrh. í raun að viðurkenna að framlögin séu allt of, allt of lítil. Þessi niðurstaða sé í rauninni ekki ásættanleg eða hann hefur a.m.k. miklar efasemdir um það að þessi niðurstaða teljist ásættanleg hér á Alþingi. Ég vil einnig nefna framlög til vegamála og flugmála. Hæstv. fjmrh. var nokkuð drýgindalegur þegar hann vék að þeim hluta samgöngumálanna og taldi að þar væri um raunaukningu að ræða. Þakka skyldi þó að um raunaukningu til flugmálanna væri að ræða þar sem nýsamþykkt lög um stórfellda skattlagningu til framkvæmda á því sviði eru nú farin að verka. Þar er nú frammistaðan þó ekki beysnari en svo að ríkisframlagið er núll. Það ríkisframlag sem gert var ráð fyrir að kæmi til viðbótar hinum mörkuðu tekjustofnum og 10 ára áætlun um uppbyggingu flugsamgangnanna byggir á, það er núll. Hér er eingöngu skilað til framkvæmdanna þeim mörkuðu tekjustofnum sem aflað er með beinni skattlagningu á flugið sjálft. Það eru flugfarþegarnir í landinu sem tóku á sig auknar skattbyrðar til uppbyggingar í þessum málaflokki og ég held að hæstv. fjmrh. ætti ekkert að vera sérstaklega að hæla sér af því þó að þarna verði raunaukning fjárveitinga, þ.e. vera að hæla sér af því að láta þessa skatta í friði. Það er ekki sérstakt efni til. Um vegina er hið sama að segja. Þar er í raun og veru langur vegur frá að staðið sé við langtímaáætlun um vegagerð. Til þess að svo væri þyrftu að renna líklega um 1400 millj. kr. úr ríkissjóði í formi framlaga til viðbótar hinum mörkuðu tekjustofnum og á því byggði fjögurra ára áætlun um vegamál sem hér var afgreidd á þingi á sl. ári. Þá var gengið frá áætluninni þannig að ríkisframlagið var núll á fyrsta ári, en síðan var reiknað með stórfelldum fjárveitingum strax á hinu næsta. Það fór sem ýmsa grunaði að lítið yrði úr þeim áformum og viðbótarfjárveitingar frá ríkissjóði eru sömuleiðis núll í þessum málaflokki. Þar af leiðir að ekki er heldur sérstök ástæða fyrir hæstv. fjmrh. til að hæla sér af því þó að nokkur raunaukning verði þarna á fjárveitingum. Sú raunaukning kemur einfaldlega til af þeirri veltuaukningu sem orðið hefur og skilar meiri tekjum í gegnum hina mörkuðu tekjustofna til vegamálanna. Síðan vék hæstv. fjmrh. svolítið í sinni ræðu að þróunaraðstoð og það var sömuleiðis heldur snautlegur lestur sem þar kom. Samkvæmt fjárlagafrv. er áætlað að verja 20 millj. kr. á næsta ári til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Í heild sinni hygg ég að ráðherrann hafi sagt að um 71 millj. kr., sem finna mætti í fjárlögunum, mætti tengja þessu verkefni, þ.e. framlögum til þróunarsamvinnu. Og hvernig lítur dæmið þá út, herra forseti? Eins og ráðherrann vék að samþykkti Alþingi ályktun um að auka þessi framlög í áföngum og koma þeim upp í það far á tilteknu tímabili sem við höfum skuldbundið okkur til að gera samkvæmt alþjóðasamþykktum. Þetta alþjóðlega takmark, sem fjöldi þjóða hefur nú þegar náð að uppfylla, líklega 10–20 þjóðir á næsta ári, er 0,7% af áætlaðri vergri þjóðarframleiðslu. Nú er áætlað að verg þjóðarframleiðsla á næsta ári verði 234,2 milljarðar kr., þ.e. 234 000 millj. kr. Það vantar m.ö.o. lítið upp á það, herra forseti, að 1 millj. kr. falli í hlut hvers einasta mannsbarns í landinu í formi þjóðartekna. Þetta er dálagleg fúlga. Nánar tiltekið sýnist mér þetta vera um 975 þús. kr. á hvert mannsbarn og það þætti einhvers staðar býsna gott. Ég hljóp til og deildi með gengi dollars upp í þessa tölu og fékk út að þjóðartekjur á mann á Íslandi á næsta ári verði áætlaðar um 25 600 dollarar eins og gengið er í dag. Og hvað eru 25 600 dollarar á hvert mannsbarn? Ég spái því að það verði einhverjar hæstu þjóðartekjur í heimi á næsta ári. Síðast þegar ég fletti upp tölum um þessi efni fyrir nokkrum árum síðan, þá var Ísland með þjóðartekjur einhvers staðar á bilinu 12–15 þús. dollarar á mann þannig að hér hefur orðið myndarleg aukning. Hún hefur auðvitað orðið svona mikil vegna þess að bæði hefur gengi dollara lækkað og þjóðartekjur á Íslandi hafa vaxið mjög mikið. En á þessum tíma, einhvern tíma á árunum 1983 eða 1984, þá minnir mig að það hafi verið eitt eða tvö furstadæmi í Arabaheiminum sem mikið hafa af olíu til að selja, sem komust upp í þennan flokk, einhvers staðar á bilinu 20–25 þús. dollarar á mann í þjóðartekjur. En hvernig eru svo þau lönd stödd sem við erum hér að ræða um að aðstoða þegar talað er um þróunaraðstoð? Jú, ég man líka hvaða tölur voru þar á ferðinni, t.d. í formi þjóðartekna á mann í ríkjum eins og Banglades og á Grænhöfðaeyjum. Þar var þetta stærðargráðan 100–150 dalir á mann á ári. Það er nú það. Fjögur, fimm, sex þús. kr. á hvert mannsbarn á sama tíma og við erum að tala um 975 þús. Það eru þessi ríki sem búa við slíka örbirgð sem verið er að ræða um þegar fjallað er um þróunaraðstoð. Menn geta ekki skotið sér bak við vandann hjá sjálfum sér. Menn geta ekki gleymt því að við erum að tala um örbirgð af þessu tagi þegar rætt er um þróunaraðstoð Íslendinga. Við höfum m.a. verið að reyna að aðstoða eina fátækustu þjóð heimsins sem býr á Grænhöfðaeyjum og þjóðartekjurnar þar eru kannski nokkur hundruð dollarar á mann á ári. Ef við stæðum við okkar takmörk um að verja 0,7% af okkar þjóðarframleiðslu til þróunaraðstoðar þá væru það um 1650–1700 millj. kr. á næsta ári. 71 millj. gerir líklega rétt um 0,03%. Þetta er nú munurinn. Sú var tíðin að þetta hlutfall komst þó upp í 0,1% og rúmlega það, á þeim tíma sem verið var að byggja Feng og mestar fjárveitingar voru til annarra samningsbundinna verkefna, t.d. í Afríku, sem við stóðum þá að í samvinnu við aðrar Norðurlandaþjóðir. Þá komst þetta vel yfir 0,1%. Horfurnar eru 0,03% á næsta ári. Í mesta góðæri Íslandssögunnar, þegar þjóðartekjurnar verða hærri en nokkurn tímann fyrr, sennilega einhverjar þær hæstu í heimi, á að bjóða íslensku þjóðinni upp á að verja sem svarar 0,03% af þjóðarframleiðslu sinni til þróunaraðstoðar. Hæstv. forsrh. spurði hvort hér væri nokkur maður sem legði til að staðið yrði við ályktun Alþingis frá 1985, um þróunaraðstoð. Já, hér er að minnsta kosti einn. Ég er tilbúinn að aðstoða hæstv. fjmrh. hvar og hvenær sem er við að leita leiða til að afla fjár í þennan málaflokk, hvort sem það yrði gert með sérstökum nefskatti eða með einhverjum öðrum ráðum. Það er okkur ekki sæmandi, það kemur ekki til nokkurra mála að okkur sé það sæmandi, þjóð sem fyrir tiltölulega fáum árum, svo að ekki sé nú talað um áratugum eða öldum síðan, var alin, var haldið lífinu í af útlendingum sem skildu þá neyð sem við bjuggum við þá en er núna einhver mesta velmegunarþjóð heimsins, okkur er það allra síst sæmandi að standa að málunum með þessum hætti. Herra forseti. Það hefur verið fjallað hér nokkuð um samstarf ríkis og sveitarfélaga og samskipti þar á millum eins og þau birtast í þessu frv. og ég þarf ekki miklu við það að bæta. Ég vil bara minna á þá stöðu sveitarfélaganna í öllum þessum samskiptum sem mönnum ætti auðvitað að vera ljós, þ.e. að þau eiga í viðskiptum við löggjafarvald og ríkisstjórn. Og þess aflsmunar hefur ærið oft kennt þegar ríkisvaldið eða Alþingi t.d. skerðir lögbundin framlög sem sveitarfélögunum ber, t.d. í formi skerðingar á Jöfnunarsjóði, eins og verið hefur undanfarin ár. Þess vegna verð ég að segja að það er von og það er meira en von að sveitarfélögin séu óróleg þegar staðið er að hlutunum eins og nú er gert, að færa yfir á þau umtalsverð verkefni án þess að betur sé búið um hnútana hvað varðar fjáröflun á móti, tekjur sveitarfélaganna á móti. Ég verð að segja að ég gæti hugsað mér mun farsælla upphaf fyrir eina ríkisstjórn í samskiptum við sveitarfélögin en það að velta byrðum yfir á þau í formi nýrra verkefna svo nemur hundruðum milljóna króna en bjóða þeim í staðinn að stela pínulítið minna af lögbundnum tekjum þeirra úr Jöfnunarsjóði. Sömuleiðis væri gaman að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um vaxtamál og fjármagnskostnað í þjóðfélaginu. Það gleymist ærið oft, held ég, þegar menn eru að ræða efnahagsmálin og stóra samhengið í þeim hlutum, hversu stórt hlutverk vextirnir og vaxtastigið leikur í hverju þjóðfélagi. Ég tala nú ekki um ef vaxtastigið er jafnhrikalegt og það er á Íslandi. Þá tekur nú steininn úr. Ég hygg að hæstv. ríkisstjórn hafi nú þegar fengið dæmin um það hversu sérkennilegur íslenski fjármagnsmarkaðurinn er og ætti að hugsa sinn gang, t.d. þegar ríkisstjórnin spennir upp vaxtastigið með hækkun vaxta á ríkisskuldabréfum og fær það svo aftur í hnakkann í formi meiri krafna um hærri vexti á þeim lánum sem ríkissjóður er að taka einhvers staðar annars staðar á sama tíma. Þessi hringrás hlýtur að valda hæstv. fjmrh. nokkrum áhyggjum stundum og sú staðreynd að þrátt fyrir einhverja hæstu vexti í heimi virðist ekkert slá á þensluna hér á Íslandi. Það eru fleiri mótsagnir sem gaman væri að fjalla ofurlítið um í þessum efnum, en til þess er varla tími og e.t.v. lítill áhugi hjá hv. þm. að hlýða á langar hugleiðingar um slíkt. Ég segi það þó sem mína skoðun að eitt af stærstu vandamálunum við efnahagsstjórnun á Íslandi er auðvitað hið geigvænlega háa vaxtastig. Það er enginn efi á því í mínum huga að ríkisvaldið ætti að beita þeim möguleikum sem það hefur til að hafa áhrif á vextina, þ.e. í formi beinnar lagasetningar eða beinna stýringaraðgerða. Ég er ófeiminn við að játa mig fylgismann þess að ríkisvaldið, Seðlabanki og ríkisstjórn, grípi inn í með beinum ákvörðunum um vexti. Að mínu mati hefur vaxtafrelsið svonefnda sem var innleitt hér á sínum tíma sannað sig að ganga ekki upp á Íslandi. Það sýnir sig að þetta litla lokaða efnahagskerfi ræður ekki við það. Það þarf að stýra þeim hlutum og þykir mér a.m.k. ekki mikið. Það hefðu menn í raun átt að geta sagt sér fyrir að það kynni ekki góðri lukku að stýra að spenna þetta upp með þeim hætti sem raun ber vitni. Það hafa þegar komið fram í umræðunni og reyndar víðar í þjóðfélaginu mótmæli gegn þeirri meðferð sem atvinnuvegirnir fá í þessu fjárlagafrv. í raun og veru, sjávarútvegur í formi aukinnar skattheimtu og minni endurgreiðslna á söluskatti, iðnaðurinn fær líka sinn skerf frá hæstv. fjmrh., þó að landbúnaðurinn sé að vísu sá atvinnuvegur sem er langverst leikinn. Ég held að það sé geysilegur misskilningur hjá hæstv. fjmrh. að vandi sá sem við er að glíma í landbúnaðinum verði leystur með því að skera niður öll framlög til þróunarstarfsemi, til rannsókna og til ýmiss konar stoðaðgerða í landbúnaðinum. Þetta er alveg þveröfugt. Í raun og veru hefur engin atvinnugrein eins mikla þörf fyrir ýmiss konar stuðning, opinberan stuðning, og landbúnaðurinn akkúrat núna vegna þeirra breytinga og þeirra aðstæðna sem þar eru. Þetta ættu glöggir menn að geta skilið. Og ég veit að ýmsir stjórnarliðar hafa áttað sig á þessu. Þeir hafa kannski ekki burði í sér til þess að benda hæstv. fjmrh. á þetta. Það er heldur dapurlegt ef svona mætir menn eins og Egill Jónsson og Friðjón Þórðarson og fleiri slíkir ætla bara að sitja og kyngja þessu því að ég veit að þeir vita betur. Það er auðvitað þannig að í tengslum við þær aðgerðir sem verið er að grípa til og reyna að ná fram í formi framleiðslustjórnunar og breyttra búskaparhátta í landinu vex en ekki minnkar þörf atvinnuvegarins fyrir ýmiss konar stuðning, ýmiss konar ráðgjafarstarfsemi og þjónustu af því tagi. Hæstv. fjmrh. ætti að geta skilið þetta líka ef hann hugleiðir það stundarkorn. Hann er hér á algerum villigötum. Það getur vel verið að ástæða hafi verið til að færa það fjármagn sem ráðstafað er til landbúnaðarins talsvert til og verja því með ýmsum hætti öðruvísi. Ég tek sem dæmi framlög til aukinnar ræktunar. Ég held að allir séu sammála um að þegar hefðbundinn búskapur er að dragast saman í landinu sé ekki ástæða til að grafa upp fleiri mýrar eða rækta stærri tún. Þá ætti að mínu mati að reyna að verja því fjármagni til annarrar og uppbyggjandi starfsemi, þannig að menn ynnu sig á styttri tíma og með betri og auðveldari hætti út úr þeim vanda sem þessi atvinnugrein á við að stríða og er mikill.

Þetta er nú einmitt það sem er gert.

Er þetta það sem gert er í fjárlagafrv., hv. þm.?

Er gert í jarðræktarlögunum.

Já, hv. þm. Egill Jónsson kemur kannski hérna upp fyrir okkur og ver fjárveitingar til landbúnaðarins eins og þær birtast í þessu fjárlagafrv. og þá er vel. Þá ætla ég að hlusta með athygli á þá ræðu. Að síðustu, herra forseti, langar mig til að fjalla pínulítið um Lánasjóð ísl. námsmanna. Þá ætla ég aftur að skelfa hæstv. fjmrh. með því að byrja á að hæla honum. Ég fagna því auðvitað mjög að bein framlög til Lánasjóðs ísl. námsmanna eru aukin. Fyrir því hef ég talað í mörg ár og reynt að benda mönnum á þá gífurlegu hættu sem fólgin væri í því að gera þennan sjóð smátt og smátt gjaldþrota með því að ýta honum í allt of miklum mæli út í óhagstæðar lántökur, jafnvel erlendar lántökur, á sama tíma og hann lánar út án vaxta og með fyrir fram gefnum afföllum á lánum svo nemur 15–25%, um það geta menn deilt og gera reyndar. Það er sem sagt ótvírætt mikil framför í því fólgin að auka framlög en minnka lántökur sjóðsins og því fagna ég. Hitt verð ég að segja að framlög og lántökur í heild sinni, þ.e. það fé sem sjóðnum er ætlað dugar engan veginn til að standa straum af kostnaði við framkvæmd laga um námslán og námsstyrki. Þau lög eru nefnilega einföld og skýr. Rétt eins og lögin sem hv. 4. þm. Austurl. vitnaði í um Þjóðarbókhlöðuna. Lögin um námslán og námsstyrki segja einfaldlega að það eigi að lána námsmönnum fyrir metinni framfærsluþörf að frádregnum hluta af þeim tekjum sem þeir geta aflað sér. Þessi lög eru svo einföld að það er ekki hægt að túlka þau neitt í öfugar áttir. Það ber að lána námsmönnum fyrir þessari framfærsluþörf. Nú gerðist það hins vegar að hæstv. fyrrv. menntmrh. braut þessi lög. Hann setti á skerðingarákvæði með reglugerðum sem standast ekki anda laganna. Það er alveg morgunljóst. Sá óréttur er enn við lýði og honum hefur ekki verið hnekkt, því miður. Og það kemur auðvitað nokkuð spánskt fyrir sjónir vegna þess að talsmenn Alþfl. í tíð fyrri ríkisstjórnar tóku þátt í því með öðrum stjórnarandstæðingum á þeim tíma að gagnrýna þessar skerðingar og benda á að þær stæðust ekki anda laganna um námslán og námsstyrki og krefjast þess að þeim yrði hnekkt. Nú bregður svo sérkennilega við að hæstv. fjmrh., frá sama Alþfl., virðist ætla að láta þessa skerðingu viðgangast áfram eins og ekkert hafi í skorist. Hún nemur um 20% á þeim lánum sem námsmenn ættu að fá. Þeir fá 80% í stað 100% af þessari framfærsluþörf. Þó er það þannig að sú þörf er örugglega vanmetin í mörgum greinum. Sá framfærslugrunnur sem notaður er við útreikning námslána er frá 1973 að stofni til. Svo að dæmi sé tekið eru námsmönnum, sem búa utan heimilis, leigja húsnæði eða búa í eigin húsnæði, ætlaðar tæpar 4000 kr. á mánuði til að greiða þann húsnæðiskostnað, eitthvað um 3900 kr. Hvað haldið þið, hv. þm., að námsmaður geri á húsnæðismarkaðinum í Reykjavík með 3900 kr.? Hvernig haldið þið að hýbýlið sé sem hann borgar með þeim peningum? Það segir sig held ég sjálft að þar eru mjög breyttir tímar og sú tala dugar engan veginn til. Skerðingin á þessum lánum er því að mínu mati mjög alvarlegur hlutur. Það er í tísku að tala um væl í námsmönnum og menn segja jafnvel hetjusögur af sjálfum sér þegar þeir unnu á nóttunni og lærðu á daginn og fóru þannig í gegnum skólann. Ég held að menn verði að átta sig á að námsmenn eru fólk rétt eins og við hin og þeir gera eðlilega kröfu til þess að geta lifað eins og venjulegir borgarar í því samfélagi sem þeir eru uppi í. Námsmenn á framhaldsskólastigi, í háskólanámi víða, eru yfirleitt eða mjög oft fjölskyldufólk og þeir hafa því sömu þarfir að uppfylla á því sviði og við hin. Þess vegna er ekki hægt að líta á þá sem einhvern sérstakan hóp í þjóðfélaginu sem eigi að lifa upp á sult og seyru og hafi jafnvel bara gott af því. Það er gjörsamlega úreltur hugsunarháttur og hefur auðvitað aldrei átt rétt á sér. Ég þekki það vel til haga ýmissa námsmanna, bæði innanlands og erlendis, að ég veit að þessi 20% skerðing kemur mjög illa við marga sem eru í námi. Hún gerir það ósköp einfaldlega vegna þess að það eru eðli málsins samkvæmt síðustu krónurnar af námslánunum sem menn hafa til að ráðstafa í eitthvað annað en bara allra brýnustu lífsnauðsynjar. Það eru akkúrat þessar krónur sem eru skornar af. Og þá er jafnvel minna eftir en menn í raun þurfa í mat, klæði og húsnæði. Ég fullyrði það að flestum námsmönnum erlendis, hafi þeir enga aðstoð utanaðkomandi, frá ættingjum eða með einhverjum öðrum ráðum, duga námslánin í mjög mörgum tilfellum rétt aðeins tæplega fyrir fæði, klæði og húsnæði, og búið. Þannig að hlutir eins og bókakaup og annar slíkur aukakostnaður er leystur með einhverjum öðrum hætti. Þannig á það auðvitað ekki að vera. Það liggur fyrir að ef fjmrh. framtíðarinnar, næstu ára og framtíðarinnar, sýna jafnmikinn skilning á eðli Lánasjóðs ísl. námsmanna og hæstv. núv. fjmrh. gerir þó, hvað varðar nauðsyn þess að leggja sjóðnum til framlög en etja honum ekki út í lántökur, verður Lánasjóður ísl. námsmanna á tiltölulega stuttum tíma að verulegu leyti sjálfbjarga sjóður, þ.e. mínus þá þau afföll af lánum sem verða vegna útlána- og endurgreiðslureglna sjóðsins og menn hafa áætlað að gætu numið um 22%. Síðan getur komið til viðbótar einhver vaxtamunur vegna eldri lántaka og þeirra lántaka sem í gangi eru á hverjum tíma, en það er í öllu falli hægt að leyfa sér þá bjartsýni að segja að innan 10–15 ára yrði þessi sjóður að minnsta kosti að meira en hálfu leyti sjálfbjarga. Líka vegna þess að ætla má að fjölgun námsmanna sé u.þ.b. að stöðvast eða verði alla vega ekki neitt í líkingu við það sem hún hefur verið undanfarin ár. Það þýðir auðvitað að þeir sem eru þá að greiða inn í sjóðinn eru að hlutfalli miklu, miklu fleiri en þeir sem taka þar lán miðað við það sem nú er. Þetta segi ég til þess að stappa stálinu í hæstv. fjmrh. að gera enn betur og reyna að láta nú á næstu vikum snöfurmannlega kanna það hver sé hinn raunverulegi framfærslukostnaður námsmanna. Hæstv. fjmrh. getur látið gera þetta sjálfur ef hæstv. menntmrh. hefur ekki döngun í sér til þess. Síðan á að miða fjárveitingar til sjóðsins við þetta. Ég hvet að síðustu hæstv. fjmrh. til að lesa yfir lög frá 1982 um námslán og námsstyrki, kynna sér anda þeirra laga og þá veit ég að hann kemst að þeirri niðurstöðu að hann er að fremja lögbrot, nema hann sjái Lánasjóðnum fyrir nægilegum fjármunum til þess að uppfylla ákvæði þeirra laga eins og þau hljóða. 



Herra forseti. Samflokksmenn mínir, hv. 4. þm. Suðurl. og hv. 4. þm. Norðurl. e., hafa þegar talað í þessari umræðu og lýst ýmsum þeim sjónarmiðum sem ég er sammála af eðlilegum ástæðum og er auðvitað sammála flestum þeirra athugasemdum við þessi fjárlög sem hér eru nú til umræðu. Ég hyggst þess vegna koma að þessari umræðu frá svolítið öðru sjónarhorni vegna þess að ég held að það sé kominn tími til að hið háa Alþingi hugsi aðeins um hvernig fjárlög verða til og hvaða tilgangi þau þjóna. Það er undarlegt þegar menn hafa setið hér árum saman að í hvert skipti sem fjárlög eru lögð fram liggur við að maður undrist hvar samhengið er í stjórnun landsins. Þjóðin kýs sér Alþingi og Alþingi setur henni lög. Og meiri hluti Alþingis setur saman ríkisstjórn, allvenjulegast. Síðan skyldi maður ætla að sú hin sama ríkisstjórn hverju sinni reyndi að fara að vilja Alþingis og fara að þeim lögum sem sett hafa verið. Það er hins vegar stundum afar erfitt að sjá hvernig þetta hangir saman og skal ég á eftir taka nokkur dæmi um það. Síðan heldur málið áfram að þróast á hinn undarlegasta hátt. Fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar er síðan vísað til fjvn. og þá er líka dálítið erfitt að sjá hvernig sú góða nefnd lítur á sitt hlutverk. Þá upphefjast ferðalög hvaðanæva af landinu til nefndarinnar þar sem menn koma, alls kyns þrýstihópar, mjög svo tilviljanakennt að mínu mati og krefjast fjármagns í þetta og hitt. Þá fer það ekki alltaf saman við stefnu stjórnvalda hverju sinni hvernig því fjármagni er varið og e.t.v. er frekar unnið að því að hafa alla góða. Þetta er ekki að stjórna ríki af nokkru skynsamlegu viti. Síst af öllu ríki sem er eins skrýtið í laginu og Ísland. Það er ekki sama hvort við erum að reka ríki eins og Ísland þar sem byggðir landsins eru dreifðar og fámennar eða ríki eins og t.d. Danmörku þar sem hvergi er hægt að vera á ferli án þess að sjá til næstu mannabyggðar. Þetta tvennt er gjörólíkt. Þess vegna held ég að menn ættu að byrja á því að hugsa upp á nýtt ýmsar þær klifanir sem maður heyrir næstum á degi hverjum. T.d. orð eins og "byggðastefna". Hér er enginn maður með mönnum á hinu háa Alþingi nema hann segi: Ég er byggðastefnumaður. Og hvað skyldi nú þessi byggðastefna vera? Sú eina byggðastefna sem á nokkurn rétt á sér er að fara að íslenskum lögum og stjórna þessu landi á þann veg að allir þegnar þess búi við sem svipuðust skilyrði. Svo einfalt er það. Það er ekki nein pólitík til eða frá að jagast hér dag hvern um hvort höfuðborgarsvæðið sé að mismuna svokölluðum "byggðum landsins". Það vill einfaldlega svo til að hér er þéttbýlla.  Menn tala um sjálfstæði sveitarfélaga. Jú, jú, auðvitað á fólk að hafa sitthvað um sín mál að segja í hinum einstöku byggðarlögum, en það segir sig sjálft að það verður að reyna að dreifa þjónustunni í landinu, atvinnutækjunum, á skynsamlegan hátt um byggðir landsins. Það er t.d. varla nokkurt vit í, svo aðeins eitt dæmi sé tekið, að hafa heilsugæslustöð fullbúna öllu því sem þeim tilheyrir bæði á Hellu og Hvolsvelli. Þetta er á engan hátt skynsamlegt. Ég held þess vegna að menn eigi að hætta að tala í þessum vendingum að annaðhvort sé fólk landsbyggðarfólk eða Reykvíkingar eða hér af Stór-Reykjavíkursvæðinu. Ég held við verðum að reyna að hugsa þetta þjóðfélag í einu lagi. Það held ég væri fyrsta skrefið til skynsamlegra fjárlaga. Ef við lítum á hvers konar stefnu má lesa út úr því fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir hljóta ýmsar spurningar að vakna. Hér segir, herra forseti, á bls. 211, með leyfi: "Miðað var við" - og er þar talað um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga - "að tónlistarskólar frá upphafi skólaárs 1988 og 1989, dagvistarheimili, byggðasöfn, málefni fatlaðra, vatnsveitur, landshafnir og heimaþjónusta aldraðra færist að fullu yfir á verksvið sveitarfélaga." Það er reyndar rangt, sem hér hefur margverið sagt, að hér sé verið að fremja einhver lögbrot. Auðvitað eru fjárlög lög og gera önnur lög að engu verði þau samþykkt. En skemmtilegri aðferð er að móta stefnu í slíkum málum með sérstökum lögum frá hinu háa Alþingi en að sletta ákvörðunum eins og þessum inn í fjárlagafrv. Hér eru nefnilega engin smámál á ferðinni, enda segir litlu síðar á bls. 223, með leyfi herra forseta: "Vegna tilflutnings verkefna til sveitarfélaga þarf að endurskoða eftirfarandi lög: Lög nr. 75/1985, um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla, lög nr. 112/1976, um dagvistarheimili, lög nr. 107/1970, um Félagsheimilasjóð, lög nr. 49/1956, um Íþróttasjóð, lög nr. 52/1969, um Þjóðminjasafn Íslands (vegna ákvæða þeirra um byggðasöfn) 1ög nr. 93/1947, um aðstoð til vatnsveitna, lög nr. 91/1982, um málefni aldraðra, lög nr. 23/1955, 38/1951 og 61/1966, um landshafnir, og lög nr. 41/1983, um málefni fatlaðra." Það er ekki lítið sem á að gera með þessu fjárlagafrv. Ég vil aðeins fara ofan í hvað hér er verið að tala um, herra forseti. Fyrir nokkrum árum gerðu verkalýðssamtökin í landinu samning við ríkisstjórn Íslands um tíu ára áætlun um uppbyggingu dagvistarstofnana sem skyldu á tíu árum fullnægja 3/4 af þörf fyrir slíkar stofnanir. Síðan árið 1982 fengum við nokkrir þm., og þar á meðal var, ef ég man rétt, hæstv. núverandi félmrh. meðflm. minn á því frv., það samþykkt hér á hinu háa Alþingi að gerð skyldi námsáætlun fyrir dagvistarstofnanir. Og þar með var það blað brotið að Alþingi Íslendinga viðurkenndi að dagvistarstofnanir væru uppeldisstofnanir, væru menntastofnanir. Ég hlýt því að spyrja þann eina hæstv. ráðherra sem hér er staddur reyndar, í fyrsta lagi: Hvar er ríkisstjórnin? Og í öðru lagi: Er hann tilbúinn til að svara mér því: Er núverandi ríkisstjórn að snúa þessum skilningi við? Eiga dagvistarstofnanir ekki lengur að vera uppeldisstofnanir, þær fáu dagvistarstofnanir sem við höfum upp á að bjóða? Eiga þær að vera geymslupláss fyrir óþekka krakka á meðan foreldrarnir eru að vinna? Það er gjörsamlega nýtt sjónarmið og eitthvert sorglegasta skref aftur á bak í uppeldismálum sem ég hef orðið vitni að hér í þingsölum. Áður var talað um að fóstrumenntun þyrfti að efla. Það var jafnvel talað um að fóstrumenntun ætti fullt erindi á háskólastig rétt eins og hjúkrunarfræðimenntun og önnur slík menntun þar sem þessi starfsstétt væri að undirbúa 1ítil börn undir skólavist framtíðarinnar, eins og svo fallega segir í þeim lögum sem hæstv. ríkisstjórn ætlar nú greinilega að endurskoða, sjálfsagt með því að taka út að efla eigi þroska sérhvers einstaklings o.s.frv. Með því að segja "Sveitarfélögin taka nú við þessum stofnunum" eru afskipti ríkisins, afskipti menntmrn. sjálfsagt að mestu leyti úr sögunni. Hvaða tryggingu höfum við fyrir því að það verði einhver samræming í uppeldisstarfi þessara stofnana? Hvaða tryggingu höfum við fyrir því? Höfum við tryggingu fyrir því að sárfátæk lítil sveitarfélög geti boðið upp á þá þjónustu sem við getum kannski fengið fyrir börnin okkar hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu? Það held ég sé aldeilis af og frá. Ég geri ráð fyrir að það yrði uppi ramakvein í þjóðfélaginu ef á þennan veg ætti að fara með skólakerfið. En hver er munurinn? Er þetta kerfi ekki eitt af því sem við erum öll sammála um að við viljum reka saman, þjónusta við uppeldi sem við viljum að öll börn landsins eigi rétt á, hvort sem þau búa á Dalatanga eða á Súðavík eða í Reykjavík? Það er aldeilis ómögulegt að skilja annað á þessu frv. en að hér sé verið að breyta þessu gjörsamlega, enda hefur þróunin verið að síga á ógæfuhliðina nú á allra síðustu árum. Það sýnir sig í því að það er minnkandi aðsókn að Fósturskóla Íslands. Þessi stétt var fyrir örfáum árum, þegar tíu ára áætlunin var samþykkt, þegar uppeldisáætlunin kom í kjölfar laganna um námsáætlun, full af bjartsýni um að nú ætti að fara að vinna þessi störf með sómasamlegum hætti, en auðvitað hefur síðan dregið úr áhuga ungs fólks að fara í þetta starf. Að þessari uppeldisáætlun vann nefnd með færasta uppeldismálafólki landsins með frú Valborgu Sigurðardóttur í broddi fylkingar, sem hingað til hefur þótt vita töluvert um þessi mál, og auðvitað var einn þáttur starfs þessarar nefndar að reyna að tengja saman grunnskólann og forskólann. Ég hlýt að spyrja hæstv, fjmrh. úr því að hæstv. menntmrh. er ekki landfastur, eins og hv. 4. þm. Austurl. sagði áðan, hvort þetta sé virkilega stefna núverandi ríkisstjórnar. Það er hægt að ganga í þessa málaflokka einn af öðrum. Telur núverandi ríkisstjórn að það sé til farsældar í þessu landi að skera niður Félagsheimilasjóð og Íþróttasjóð? Sé svo, þá hlýtur þingheimur að eiga rétt á að fá að vita hvort íþróttir séu óhollar ungu fólki. Hefur þessi hreyfing verið til ófagnaðar? Það verður að vera ástæða fyrir svo alvarlegum breytingum. Þó tekur steininn úr þegar komið er að lögum um málefni aldraðra og fatlaðra. Hér stóðum við eins og eineggja tvíburar, hv. þm. Alþfl. og Alþb. og Kvennalistans eftir að hann kom til - líklega var hann ekki kominn til þegar þessi lög voru sett hvoru tveggja. Með þessum tvennum lögum varð gjörbylting í landinu og þá einkum og sér í lagi með lögum um málefni fatlaðra. Það eru ekki nema u.þ.b. tíu ár síðan fólk utan Reykjavíkur, sem hafði á framfæri sínu fötluð börn, vangefin og börn sem þurftu sérþjónustu, var tilneytt að flytja til Reykjavíkur vegna þess að engin þjónusta var neins staðar í landinu annars staðar. Á tíu árum hefur orðið mikil uppbygging og menn geta lesið í fjárlagafrv. langa lista um þjónustustofnanir út um allt land. Fólk fékk að búa í friði þar sem það átti sér rætur og átti rétt á að fá að búa. Hvernig ætlar hæstv. ríkisstjórn að voga sér að fara að stöðva þessa þróun því þar er mikið verk óunnið? Og ef hún hefur það í huga, en það er ógerningur annað en að líta svo á, krefjumst við skýringa. Síðan getum við komið að einstökum verkefnum. Við höfum raunar dæmi um hvernig fór fyrir einum þætti og ekki veigaminnstum í þjóðlífi okkar. Málaflokkur sem einmitt varð fyrir barðinu á því að vera færður algjörlega yfir á sveitarfélögin, en það voru almenningsbókasöfnin í landinu. Líti menn í kringum sig. Auðvitað ráða lítil sveitarfélög ekkert við að reka nútíma almenningsbókasafn og sum þeirra eru satt að segja til háborinnar skammar. Ég hef tölur um að bókakaup eins árs hafa farið niður í tólf bækur. Hvað eftir annað hef ég spurt á hinu háa Alþingi hvort ekki standi til að setja ný lög um almenningsbókasöfn og hef oftlega vitnað í nefnd sem vann að tillögum, og þær liggja fyrir, um kerfi í þeim efnum. Það var að mestu leyti sótt til Noregs og þykir þar mjög til fyrirmyndar. Í öllum Noregi eru sjö stór fylkisbókasöfn sem síðan veita þjónustu hvert í sínu fylki út í hinar dreifðu byggðir. Aðstaða okkar er að sumu leyti ekki ólík og hjá þeim vinum okkar Norðmönnum. En á þetta er auðvitað ekkert hlustað og það hefur ekkert gerst í þessu annað en að almenningsbókasöfn í litlum sveitarfélögum hafa að sjálfsögðu drabbast niður. Síðan tala menn fjálglega um þjóðfélag framtíðarinnar, aukna menntun, þjóðfélag þekkingarinnar, fullorðinsfræðslu og annað slíkt. Og telja menn þá rétt að fyrsta skrefið að því sé að eyðileggja almenningsbókasöfnin í landinu, eyðileggja forskólann í landinu? Það er ekki, herra forseti, vit í þessu. Það er ekkert vit í þessu. Setningar eins og þessa á bls. 211 má sjá þegar maður er búinn að lesa þessi ósköp, með leyfi herra forseta: "Sveitarfélögum verða tryggðir tekjustofnar til þess að takast á við aukin verkefni." - Hvernig það á að gerast og að hve miklu marki er auðvitað látið ósagt, enda segir sig sjálft hvernig það muni fara. Herra forseti. Mér er ljóst að þm. fara að þreytast og ég skal reyna að stytta mál mitt. En strax á bls. 212 rekur maður sig aftur á þennan rugling á því hver á að gera hvað. Hér stendur um verðlagsforsendur frumvarpsins - með leyfi forseta les ég nokkrar línur: "Í fjárlagafrumvarpi og þjóðhagsáætlun er gert ráð fyrir að kjarasamningar annarra launþega [þ.e. annarra en opinberra starfsmanna], sem flestir eru lausir um eða jafnvel fyrir áramótin, verði á svipuðum nótum og samningar við opinbera starfsmenn." Hvaða leyfi hefur hæstv. ríkisstjórn til að lýsa þessu yfir? Þetta kemur henni ekkert við. Þessir kjarasamningar fara fram milli frjálsra verkalýðsfélaga. Hvað eru menn að gera? Fyrsta skilyrði til að gera eitthvað skynsamlegt er að vita hver á að gera hvað, enda sjáum við hvers konar stjórnleysi hér hefur verið viðhaft. Það dettur auðvitað aldrei nokkrum manni í hug, þegar við erum að ræða þetta þýðingarmesta frv. hvers þings, að ræða á heilbrigðan og skynsamlegan hátt hvað við getum lært af mistökum fyrri ára því þar er af nógu að taka. Auðvitað viðurkennir ekki nokkur maður að neitt hafi mistekist. Menn þegja þunnu hljóði yfir hneykslum sem kosta okkur milljarða á ári hverju í vexti og afborganir af ónauðsynlegum framkvæmdum sem landið er fullt af og nægir þar að taka stóra póstinn, virkjanaævintýri landsmanna, að ekki sé talað um flugstöð og annað slíkt. Hér segir, með leyfi forseta, á bls. 215: "Nú er áætlað að vextir og afborganir nemi alls 7 milljörðum og 60 millj. kr. á árinu 1987 eða um 14,8% af heildartekjum ríkissjóðs. Í frumvarpinu er sambærileg fjárhæð 9 milljarðar 435 millj. kr. og hlutfallið 15,8%." Sér ekki hver heilvita manneskja hvernig hér hefur verið staðið að verki og er alveg útilokað að reyna að læra af mistökunum? Hér er eitt mál ekki ýkjastórt og ekki stór póstur í þjóðarbúskapnum, en það stendur á bls. 222: "Kvikmyndasjóður. Þrátt fyrir ákvæði 1. tölul. 5. gr. laga nr. 94/1984, um kvikmyndamál, skal framlag ríkissjóðs til Kvikmyndasjóðs eigi nema hærri fjárhæð en 40 millj. kr. á árinu 1988." - Hvað segir þetta okkur í raun og veru? Það segir okkur að hæstv. ríkisstjórn vill leggja íslenska kvikmyndagerð niður. Um það verður ekki villst. Það þarf meira fé, ekki lækkun heldur hækkun á framlögum í hana. Nú vill svo til að kvikmyndagerð getur vel verið arðvænlegur atvinnuvegur ef honum er komið af stað, en það er með hann eins og með önnur stórfyrirtæki að það þarf að setja peninga í þau í byrjun. Menn hafa verið ófeimnir við það hér að samþykkja myndarleg fjárframlög til alls kyns atvinnustarfsemi, en þegar um er að ræða listræna iðju manna er eins og buddan lokist sjálfkrafa. En þá eiga menn líka að segja heiðarlega og upphátt: Við teljum ekki ástæðu til að íslenskir kvikmyndagerðarmenn búi til kvikmyndir. Þá höfum við það alveg dagljóst. Því þetta þýðir það ef hv. þm. ekki vita það. Hér kemur enn eitt mál á bls. 223, þetta verður auðvitað að vera í símskeytastíl: "Heilsugæslustöðvar. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir því að lög nr. 591 1983 komi ekki að fullu til framkvæmda á árinu 1988 í Reykjavíkurlæknishéraði." - Af hverju skyldi það nú vera? Það er af því að borgarstjórinn í Reykjavík vill ekki heilsugæslukerfi. Hvaða ástæður sjá a.m.k. tveir af ríkisstjórnarflokkunum til að láta þessa dynti eftir borgarstjóranum? Reykvíkingar eiga rétt á heilsugæslu alveg eins og annað fólk vegna þess að Reykjavík er líka byggð og hefur sömu þarfir og önnur byggðarlög. En það er alveg greinilegt að það hafa komið skilaboð frá hv. borgarstjóra. Og trúið mér til. Hér kemur enn eitt frv. innan tíðar um að á þessu ári skuli ekki unnið að því að byggja upp heilsugæslukerfi í Reykjavík, enda er svo komið að Seltirningar verða að sjá Reykvíkingum fyrir heilsugæsluþjónustu á stóru svæði hér vestur á Melum og Högum. Ég hlýt enn og aftur, eins og fleiri hafa gert hér, að taka undir orð hv. 4. þm. Austurl. um þjóðarbókhlöðu. Eru menn búnir að gleyma því að þjóðin gaf sér þjóðarbókhlöðu á 1100 ára afmæli Íslandsbyggðar? Þvílík reisn! Síðan er byggingarsaga þessa húss búin að vera slík hörmung sem allir þekkja. Fyrrv. hæstv. menntmrh. gerði tilraun til að bjarga þessu máli, bjarga okkur frá því að verða okkur algerlega til skammar og lamdi okkur til hlýðni með því að leggja nýjan skatt á mannfólkið í landinu sem sérstaklega skyldi eyrnamerktur þjóðarbókhlöðu því hann sagði margsinnis réttilega og þar er ég hjartanlega sammála: Þessu húsi verður að ljúka. Það verður að ljúka við það og taka það í notkun, bæði til að rýma annað húsnæði, eins og t.d. háskólabókasafnið sem er til annarrar eins skammar, og koma einhverjum skikk á Þjóðskjalasafn og þessar stofnanir sem við öll þykjumst vilja reka. Og hvað er svo gert? Hér innheimtust á þessu ári 115 millj. Og hvað á að taka af því í þjóðarbókhlöðu? 50 millj. Hvað á að gera við hitt? Og ég endurtek það sem hv. 4. þm. Austurl. sagði: Hver hefur leyfi til að gera nokkurn skapaðan hlut annað við þetta fé? Við samþykktum þetta hér, tilneydd að sjálfsögðu, en vegna þess að við vildum, flest okkar á hinu háa Alþingi, koma þessu húsi í notkun vegna þess að ekkert er eins óarðbært og hálfbyggt hús sem kemur engum að notum. Það mætti nú kannski finna margan grunninn hér og þar sem stendur árum saman, tómar sundlaugar sem voru byggðar til þess að hafa einhverja þrýstihópa góða og hafa svo ekki nýst nokkrum lifandi manni, og hefði verið nær að byggja eina byggingu og ljúka henni og byrja svo á þeirri næstu. Ég skal reyna sem allra mest að stytta mál mitt, herra forseti. Fiskvinnsluskólinn, óskabarn íslensku þjóðarinnar, fiskvinnsluþjóðarinnar. Ekki er nú rausnin mikil þar. Rekstrarframlag til skólans hækkar um 39% sem er mun minna en til flestra annarra liða. Að mínu mati krefst þetta skýringa. Telja menn ekki að Fiskvinnsluskólann þurfi að efla í staðinn fyrir að draga úr starfsemi hans? Hefur það ekki verið stefna að bæta meðferð á íslenskum sjávarafurðum, kenna fólki að vinna fisk? Hvers vegna er þá ekki unnið að því að byggja þennan skóla upp sem margsinnis hefur látið vita af sér fyrir skort á fjármagni? Og tónlistarfræðsla. Á síðustu árum hefur orðið bylting í tónlistarmenntun íslenskra barna sem ætti auðvitað löngu að vera komin inn í grunnskólakerfið. En sem betur fer hafa þó börn getað gengið í tónlistarskóla, þ.e. hafi þau átt sæmilega efnaða foreldra. Þeim sem ekki vita skal sagt það hér að vetrardvöl í reykvískum tónlistarskóla kostar fyrir eina unga stúlku vestur á Túngötu 40 þús. kr. Mér er stórlega til efs að allar mæður í bænum ráði við það, svo að ég hefði haldið að frekar þyrfti að ganga fram í því að jafna þann rétt en gera hann enn ójafnari. Hér segir enn um héraðsskóla að skólarnir á Reykjanesi við Ísafjarðardjúp og að Laugarvatni muni hætta starfsemi haustið 1988. Gaman væri að vita um hugmyndir stjórnvalda um hvað eigi að gera við þann húsakost sem þarna er. Ég vænti þess að hann verði nýttur á einhvern skynsamlegan hátt og íbúum þessara héraða til góða. Herra forseti. Það er af mörgu að taka í þessu merkilega frv. til fjárlaga. Hér er talað um Þjóðminjasafn Íslands. Það er stofnun sem ekki hefur verið dekrað við í þessu þjóðfélagi, enda ber hún þess að sjálfsögðu merki. Nú eru miklir atburðir að gerast í sögu þeirrar stofnunar vegna þess að Listasafn Íslands er að flytja úr húsi Þjóðminjasafnsins. Þá skyldi maður nú ætla að þar með fengi Þjóðminjasafnið aukið húsnæði, aukna aðstöðu og bætta til að vera sú upplýsingastofnun og menntastofnun sem Þjóðminjasafnið á að vera. En þrátt fyrir þessa miklu breytingu á högum safnsins sjá yfirvöld ekki ástæðu til að hækka neitt sérstaklega framlög til þessarar stofnunar. Norræn samvinna hefur verið hornreka á hinu háa Alþingi og við sem höfum tekið það hlutverk að okkur fyrir hönd hins háa Alþingis að sinna Norðurlandaráði höfum lítinn hljómgrunn fengið til að ræða þau mál. En ég vek athygli hv. þm. á því að á bls. 254 í frv. er talað um norræna samvinnu og er það ekki nema sex línur, en þar kemur fram að niður fellur viðfangsefnið Norræni sumarháskólinn. Hver hefur tekið þá ákvörðun? Hvar var sú ákvörðun tekin? Ekki á vettvangi Norðurlandaráðs. Þennan sumarskóla hafa rekið fimm Norðurlandaþjóðir - eða raunar átta ef við teljum þá Grænlendinga, Færeyinga og Álandseyinga með. Getur íslenska ríkisstjórnin, án þess að tala við kóng eða prest, lagt Norræna sumarháskólann niður? Ég vænti þess að það sé hægt að fá svar við því hvernig sú ákvarðanataka fór fram. Ég geri ráð fyrir að þetta beri að skilja svo að Íslendingar ætli að draga sig út úr þessu samstarfi. Ég ætla ekkert að fara að tala um hversu ágæt þessi starfsemi hefur verið og til gagns fyrir marga, bæði Íslendinga og norræna samborgara, en ákvarðanataka eins og þessi hlýtur satt að segja að vekja furðu. Svo koma ljósir punktar eins og á bls. 258. Varnarmálaskrifstofa hækkar um 62% í rekstrarkostnaði. Og til hvers? "Mikil hækkun", með leyfi hæstv. forseta, "er hins vegar á útgjöldum vegna yfirvinnu og áætlunar um nefndalaun." Það eru líklega byggingarnefndir flugstöðvar eða einhverjar álíka. Þar vantar ekki féð. Vegna yfirvinnu og áætlunar um nefndarlaun. Maður biður guð að hjálpa sér. Félagi minn, hv. 4. þm. Norðurl. e:, hefur rætt þróunarmál og ég ætla að hlaupa yfir það og skal nær ljúka máli mínu, enda held ég að ég sé að mestu leyti komin í gegnum það sem ég ekki hnaut um heldur beinlínis datt um, en ég held að hæstv. ríkisstjórn, sem nú sýnist vera með öllu horfin,  Hér hefur einn ráðherra, hæstv. félmrh., reynt að gera smálagfæringu á óréttlátu húsnæðiskerfi. Hvað hefur hún fengið fyrir? Hún er æst og ör og sjálfsagt bara frek kona. En rök? Nei. Hún hefur ekki fengið nein rök. Af hverju vill hún breyta því sem hún vill breyta? Það vill nefnilega svo til í þetta skiptið að aldrei þessu vant skil ég hvað einn hæstv. ráðherra er að reyna að gera. Það getur vel verið að finna megi einhverjar aðrar aðferðir, en það er þó a.m.k. skiljanleg stefna. Það er það sem vantar í þetta frv. til fjárlaga.

Vantar þig stefnu?

Hæstv. fjmrh. spyr hvort mig vanti stefnu. Hann hefur greinilega ekki hlýtt á ræðu mína. - Jú, um það hefur löng ræða mín fjallað að ég finn enga stefnu út úr þessu frv. til fjárlaga. Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að eyða tíma í vaxtamál og lánskjaravísitölu því að öll höfum við ótal sinnum talað um þá reginskyssu sem gerð var í ágústmánuði 1984 þegar svokallað vaxtafrelsi var leitt yfir þjóðina. Ég ætla heldur ekki að staglast á því einu sinni enn að lánskjaravísitala hafi farið fram úr öllu öðru í þessu þjóðfélagi og sé þess vegna ekki í neinu samræmi við það og skal svo sem láta máli mínu lokið. Og nú á að eyða halla ríkissjóðs. Margra ára vanræksla í efnahagsmálum þjóðarinnar skal nú læknuð á einu ári. Og hverjir eiga svo sem að borga brúsann? Auðvitað þeir sem alltaf borga. Launafólkið í landinu sem ríkisstjórnin þykist geta sagt fyrir fram hvaða launahækkanir fái á árinu. Ég ætla að vona að íslenskir launamenn láti hæstv. ríkisstjórn ekki segja sér það. Til þess eru frjálsir samningar verkalýðsfélaga að ákveða það. Herra forseti. Þetta frv. til fjárlaga er hin mesta ómynd og erfitt að vera sammála einu einasta atriði í því, en ég ítreka spurningar mínar til þessara tveggja hæstv. ráðherra sem hér eru og væri gaman að fá að vita hvar hinir eru. Ég spyr þá í fyrsta lagi hvort þær stefnubreytingar sem mér finnst mega lesa út úr þessu frv. séu virkilega staðreynd, enda sýnist mér á þeirri umræðu sem hér hefur farið fram að það þurfi ekki að undrast þó að við stjórnarandstæðingar skiljum ekki alveg stefnu hæstv. ríkisstjórnar, því að hér hefur komið einn stjórnarþm. eftir annan til að lýsa alls kyns fyrirvörum og spyrja alls kyns spurninga um hvað þetta frv. eigi raunverulega að þýða.



Herra forseti. Fjárlagafrv. sem hér er lagt fram hefur verið til umræðu úti í þjóðfélaginu um allnokkurn tíma. Réttara væri reyndar að segja að fjárlagafrumvörp þessarar ríkisstjórnar hafi verið til umræðu því að eins og menn muna er þetta ekki eina fjárlagafrv. sem þessi starfssama ríkisstjórn hefur samið. Það þekkja allir gang þeirra mála og ég ætla ekki að fjölyrða um það. Hitt er svo annað mál, og það hefur réttilega verið á það bent, að það er alls ekki ljóst hvort kalla eigi þetta frv. stjfrv. eða þmfrv. Ég hallast að því síðarnefnda eftir að hafa orðið þeirrar ánægju aðnjótandi síðustu dagana hér á þingi að sjá og heyra að við í stjórnarandstöðuflokkunum eigum heilan flokk af haukum í horni þar sem eru óbreyttir sem æðri þm. í liði stjórnarflokkanna. Ætti að nægja að minna á andstöðu hæstv. landbrh. við gjaldahlið frv. sem hann telur sig ekki geta fallist á. Minna má einnig á afstöðu hæstv. utanrrh. um skert framlög til íþróttamála. Samstaða er reyndar lítil eða jafnvel engin um stóra þætti eins og aðgerðir í efnahags- og húsnæðismálum, en það þykir vissum hv. sem hæstv. þm. stjórnarliðsins alveg sjálfsagt og eðlilegt. Og af hverju finnst þeim það? Jú, það er vegna þess að þeir hafa svo mikinn meiri hluta að það gefur olnbogarými fyrir óstýriláta þm. og er það vel að þeir fái aðeins að gjósa núna og að því látið liggja að slíkt mundi ekki líðast nema í skjóli mikils meiri hluta. Við aðrar aðstæður mundu þeir verða að haga sér skikkanlega eða eins og fyrir þá væri lagt, enda hefur það verið meginverkefni hæstv. forsrh. okkar að sætta hin ólíkustu sjónarmið innan stjórnarflokkanna og hefur hann verið svo upptekinn af því að eftir honum hefur ekki verið tekið á öðrum vettvangi. Væri óskandi að sú staða breyttist sem fyrst þannig að ekki aðeins forsrh. heldur einnig aðrir ráðherrar fái starfsfrið fyrir eigin flokksbræðrum og bandamönnum. Hv. þm. og flokksbróðir Óli Þ. Guðbjartsson hefur gert frv. að nokkru skil og gert það vel eins og hans var von og vísa. Mun ég því fjalla um afmarkað svið innan frv.. þ.e. málefni íþrótta, árásina á íþróttahreyfinguna í landinu. Ég ætla ekki að eyða orðum í mikilvægi íþrótta fyrir þjóðfélagið, enda tel ég mig þegar hafa gert því skil. Með leyfi forseta vitna ég í ummæli hv. þm. Kjartans Jóhannssonar við umræður um fjárlög fyrir árið 1987. Hann sagði: "Ég styð eindregið þær tillögur sem komið hafa fram um varnir gegn fíkniefnum, en ég held að ein besta vörnin sé aukið æskulýðs- og íþróttastarf og þess vegna eigi hið opinbera, ríkið, að veita auknu fé í æskulýðs- og íþróttastörf, en það hefur verið hörmulega lítið eins og kunnugt er. Það er ein af kröfum tímans til þjóðfélagsins, til okkar þm., krafa sem við þurfum að fá svigrúm til að veita lið." Herra forseti. Ég vil einnig fá að lesa upp úr merkilegu plaggi, þ.e. ályktun flokksþings Alþfl. dags. 19. nóv. 1982. Það hljóðar svo: "1. Alþfl. vill stuðla að eflingu íþróttastarfs í landinu. Innan íþróttahreyfingarinnar eru um 80 þús. félagar eða þriðjungur þjóðarinnar. Þeir iðka íþróttir sér til hressingar og heilsubótar. Svo er stór hópur ungmenna sem stefnir að afrekum, bæði á innlendum vettvangi og alþjóðamótum. Þess vegna er nauðsynlegt að efnilegt afreksfólk sé styrkt af almannafé til að geta stundað íþrótt sína eins og krafist er hjá öðrum þjóðum nú á dögum. 2. Alþfl. telur brýna nauðsyn bera til að öllum sé gert kleift að iðka íþróttir. Á tímum vaxandi tækniþróunar og kyrrsetu er hér um fyrirbyggjandi heilsugæsluatriði að ræða. Auka þarf áróður á þessu sviði. 3. Alþfl. leggur áherslu á að skipulega verði unnið að uppbyggingu íþróttamannvirkja í landinu undir forustu sveitarfélaga. Margt hefur verið vel gert en betur má ef duga skal. Íþróttasjóður ríkisins verði efldur verulega svo að hann geti sinnt hlutverki sínu betur en verið hefur. 4. Alþfl. telur þörf á auknum framlögum ríkisins til íþróttahreyfingarinnar þannig að hún geti sinnt mikilvægu hlutverki sínu betur í framtíðinni." Hvað veldur þeim sinnaskiptum sem orðið hafa hjá alþýðuflokksmönnum gagnvart íþróttum? Stefna þeirra nú er í engu samræmi við stefnu þeirra fyrir aðeins einu ári, hvað þá fyrir 4–5 árum. Í fyrra sögðu kratar: Beinum auknu fé til æskulýðs- og íþróttamála, það sé hörmulega lítið, kröfur tímans til þjóðfélagsins og okkar þm. o.s.frv. Kratar í dag segja: 26 millj. í fyrra verða að 14 millj. í dag. Þetta, ágætu kratar, er í engu samræmi við orð ykkar. Og í guðs bænum hættið að slá ykkur til riddara á kostnað lottósins. Þið eigið engan hlut þar að máli annan en þann að taka þátt í að veita því lögvernd. Það var fyrir atbeina forseta ÍSÍ að lottóið varð að staðreynd eftir margra ára baráttu fyrir því og það er alvarlegt mál fyrir íþróttahreyfinguna ef letja á hana til frjálsrar fjáröflunar vegna hættu á að ríkið hegni henni fyrir eins og nú er gert. Þá leiðir maður hugann að því hvar séu skilin milli þess að ríkið þjóðnýti fjáröflunarleiðir íþróttahreyfingarinnar og hvar ekki. Að sjálfsögðu eiga þessir aðilar að fá að njóta árangurs af þeim fjáröflunarleiðum er þeir finna upp án þess að það bitni á opinberum styrkjum á meðan fjárþörfin er eins mikil og raun ber vitni. Ég skora því á hæstv. fjmrh. að endurskoða hug sinn til þessa máls og veita íþróttahreyfingunni þær 31,5 millj. er hún fer fram á sem fjárstuðning fyrir árið 1988. Þá vara ég við því að leggja Íþróttasjóð niður og tel reyndar að við eigum að stórefla hann. Ég hræðist það og efast um að það sé rétt að færa íþróttastarfsemina í landinu yfir á sveitarfélögin. Miklu frekar á að efla sjóðinn og vinna að heildarskipulagi íþróttamála í landinu. Að færa þennan lið yfir á sveitarfélögin á eftir að verða þess valdandi að smærri byggðarlög verða undir í uppbyggingu íþróttamannvirkja. Byggð verða minni eða engin íþróttahús og má með rökum benda á að þetta mun valda enn frekari byggðaröskun vegna þess að hæfileikaríkir og metnaðarfullir einstaklingar á sviði íþrótta munu að sjálfsögðu leita þangað sem best aðstaða er fyrir hendi og það verður hún í stærri byggðarlögunum. Þá má einnig spyrja hvernig ríkið ætli sér að taka á landssamböndum eins og t.d. Handknattleikssambandi Íslands eða Knattspyrnusambandi Íslands svo að einhver séu nefnd. Er ætlunin að Reykjavíkurborg greiði fyrir allar framkvæmdir er þau fara út í á höfuðborgarsvæðinu, framkvæmdir sem ekki eru einungis til afnota fyrir Reykvíkinga heldur allt landið? Að miklu leyti má nota sömu rök til varnar fyrir tónlistarkennslu í landinu, en hana á einnig að færa yfir á sveitarfélögin. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa upp úr bréfi sem mér barst frá Samtökum tónlistarskólastjóra, enda tel ég að í því bréfi komi fram fullgild rök fyrir því að þessi þáttur menningarlífs okkar eigi að vera undir ríkisforsjá, en í bréfinu segir: "Eftir ítarlegar umræður og athuganir á stöðu skólanna álítum við að afleiðingar lagasetningar verði á þessa leið verði þau samþykkt óbreytt: 1. Í litlum bæjarfélögum og þar sem nokkur smá og fjárvana hreppsfélög sameinast um rekstur eins tónlistarskóla er fyrirsjáanlegt að starfsemi skólans leggst niður. 2. Áreiðanlegar upplýsingar liggja fyrir um að jafnvel stærri og efnameiri bæjarfélög muni ekki hafa fjárhagslegt bolmagn til að standa að rekstri tónlistarskóla af þeim myndarskap sem nú tíðkast. 3. Til að mæta aukinni hlutdeild sveitarfélaga og þar af leiðandi auknum kostnaði þeirra verður óhjákvæmilegt að stórhækka námsgjöld. Afleiðing verður sú að færri foreldrar hafa efni á að senda börn sín í tónlistarnám, þ.e. jafnrétti til náms verður stórskert. 4. Hætti ríkið fjárhagslegum stuðningi við tónlistarskólana slitna þeir úr tengslum við almenna menntakerfið. Í því sambandi má minna á að á undanförnum árum hefur samvinna tónlistarskólanna og framhaldsskólanna aukist með því að tónlistarskólarnir hafa tekið að sér tónlistarkennslu nemenda á tónlistarbraut. Jafnframt meta þeir árangur annarra sem kjósa sér tónlist sem valgrein. 5. Við gildistöku nýrra laga falla úr gildi lög nr. 75/1985, um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla. Þá verður að fara 25 ár aftur í tímann eða til tímabilsins fyrir 1963 til að finna sambærilegt ástand í tónlistaruppeldi þjóðarinnar, þ.e. enga löggjöf um tónlistarskóla né fjárhagslegan stuðning við þá. Hugmyndir um að framlög úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga komi í stað fjárhagslegs stuðnings ríkisins eru óljósar og ómótaðar. Hversu góðar sem slíkar hugmyndir og áætlanir eru geta þær aldrei veitt tónlistarskólum þá réttarstöðu sem lögin um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla gera nú. Fyrstu lögin um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla 1963 fólu í sér stefnumörkun af hálfu ríkisins í þá átt að gera almenningi kleift að stunda tónlistarnám óháð efnahag og búsetu. Þessi menningarstefna var enn skýrara mörkuð árið 1965 þegar hlutur hins opinbera var aukinn. Árangur þessarar löggjafar og þróunarinnar sem fylgdi í kjölfar hennar varð upphaf framfaraskeiðs í tónlist og sér þess víða merki í þjóðfélaginu. Lög þessi hafa vakið athygli og orðið fyrirmynd annarra þjóða sem líkt og við Íslendingar eru sífellt að bæta aðstöðu til menntunar. Þrátt fyrir framangreinda þróun erum við Íslendingar enn á bernskuskeiði í tónlistaruppeldi. Aðeins tólf ár eru liðin frá því að umrædd lög voru endurbætt og af reynslu annarra þjóða lærum við að gróðursetning og ræktun menningarverðmæta skilar sér aðeins á mun lengri tíma. Varast ber að líta á tónlistarnám sem of einangrað fyrirbrigði. Fæstir þeir sem hefja tónlistarnám leggja tónlist fyrir sig sem atvinnu, en athuganir sýna að áhrif þau sem einstaklingar verða fyrir í tónlistarnámi nýtast þeim við margs konar önnur viðfangsefni. Tónlist eykur alhliða þroska og hæfni þeirra sem hana stunda." Svo mörg voru þau orð. Þá vil ég einnig grípa niður í bréf sem mér hefur borist frá tónlistarskólakennurum, með leyfi forseta, en þar segir m.a.: "Félag tónlistarskólakennara óttast að í kjölfar slíkrar lagasetningar leggist starfsemi minni tónlistarskóla niður og draga yrði úr starfsemi stærri skólanna. Til að mæta kostnaði við skólahald yrði óhjákvæmilega að hækka námsgjöld og jafnrétti til náms yrði stórskert. Menntmrn. hefur nú faglega yfirumsjón tónlistarskóla. Tónlistarskólar víða um land starfa í nánum tengslum við grunnskóla og framhaldsskóla og tónlistarkennarar sjá að langmestu leyti um tónlistarkennslu, ekki síst á landsbyggðinni. Einnig meta tónlistarkennarar árangur þeirra nemenda framhaldsskólanna sem kjósa sér tónlist sem valgrein. Fyrirséð er að hin farsælu tengsl grunnskóla, framhaldsskóla og tónlistarskóla rofni ef ríkið hættir fjárhagslegum stuðningi sínum." Frekari rökstuðningur er óþarfur og skora ég því á hæstv. fjmrh. að gera ekki þessa vitleysu. Þrátt fyrir stórauknar skattbyrðar á herðar almennings hefur ríkisstjórnin einsett sér það að launahækkanir megi ekki verða meiri en 7% á næsta ári. Þrátt fyrir það er fullyrt að kaupmætti launa verði haldið. Hver trúir slíku? Á sama tíma er gert ráð fyrir því í frv. að afnotagjöld Ríkisútvarpsins og sjónvarpsins hækki um 13% og afnotagjöld Pósts og síma um a.m.k. 10%. Trúa mennirnir því að auknar skattheimtur og hækkun ýmissa afnotagjalda á móti aðeins 7% launahækkunum á einu ári viðhaldi kaupmætti launa dagsins í dag? Ja, fyrr má nú vera auðtrúa. Við skulum rétt sem snöggvast líta á hækkun launagjalda hjá hinum ýmsu ráðuneytum og höfum þá í huga þá 7% launahækkun sem ætluð er almenningi. Launaliður menntmrn. hækkar aðeins um 57%, landbrn. um 56%, iðnrn. um 44%, Hagstofu Íslands um 66%, ríkisstjórnar um 92%. Ætli þeir haldi kaupmættinum, þessir? Það er margt fróðlegt að finna hjá blessuðum krötunum við fjárlagaumræður á síðasta þingi. Þá sagði hv. þm. Karvel Pálmason, með leyfi forseta: "Eitt ljótasta dæmi í þessu er líklega embætti ríkislögmanns. Um það er getið í fjárlagafrv., með leyfi forseta: "Nýlegt embætti ríkislögmanns, sem áætlað er að kosti tæpar 5 millj. kr. á árinu 1987, er dæmi um hvernig embætti hafa tilhneigingu til að blómstra. Embættið var stofnað með lögum nr. 51 1985. Í fjárlagafrv. 1985 voru því áætlaðar 1 millj; 129 kr., þar af 907 þús. kr. í launakostnað. Í fjárlagafrv. þessa árs, þ.e. ársins 1986, var kostnaðurinn áætlaður 2 millj. 584 þús. kr., þar af laun 1 millj. 746 þús. kr. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1987 nær tvöfaldaðist kostnaðurinn enn í 4 millj. 755 þús. kr. og þar af 4 millj. 208 þús. kr. í launakostnað. Þetta sýnir hvernig kerfið sjálft hleður upp á sig án nokkurrar stjórnunar." Vel mælt, hv. þm. Karvel. Jæja, kratar. Nú hafið þið stjórnina. Og hvað gerið þið þá eftir öll stóru orðin? Jú, þið eruð sjálfum ykkur samkvæmir og hækkið þennan lið úr 4 millj. 881 þús. kr. í litlar 9 millj. 107 þús. kr. Svona hleður kerfið utan á sig án nokkurrar stjórnunar.

Það er rétt.

Nú eruð þið með völdin. Af hverju gerið þið ekkert? Er ekkert að marka orðin frá því í fyrra? Það hefur víðar komið fram. Hæstv. sjútvrh. hefur kynnt drög að fiskveiðistefnu. Í þeim drögum er gert ráð fyrir að bátar undir 10 brúttólestum fái aðeins 70 tonna kvóta sem þýðir að rekstrargrundvellinum er kippt undan fjölda smábátaeigenda. Allmargir þeirra hafa fjárfest í bátum sínum nýlega eða á tveim síðustu árum með algerlega löglegum hætti, engar reglur brotnar, boð eða bönn, í góðri trú á kerfið eða stefnuna eins og hún var sett af yfirvöldum. Það er engan veginn hægt og engan veginn réttlætanlegt að stjórnvöld geti með því einu að veifa hendi sett menn svona fyrirvaralaust á vonarvöl. Það er algert lágmark að gefa mönnum aðlögunartíma þegar svo stórtækar breytingar á að gera. Ég ætla ekki að fjalla um stefnuna sem slíka á þessu stigi, enda gefst tækifæri til þess þegar frv. verður lagt fram, en ég get þó sagt það að meðferð sú og stefna í málefnum smábátaeigenda er með öllu óviðunandi og mun Borgarafl. berjast fyrir réttlátari stefnu til handa smábátaeigendum. Hæstv. forseti. Fjárlagafrv. þetta á vafalaust eftir að taka allverulegum breytingum, enda virðist mér að það sé, eins og svo gjarnan er sagt um einn ákveðinn stjórnmálaflokk, opið í báða enda. Það er greinilegt að niðurstöðutölur bæði tekna- og gjaldamegin eru í meira lagi vafasamar og ber að skoða í því ljósi. Benda má á að allt er enn í lausu lofti varðandi staðgreiðslukerfi skatta, hvert prósentustigið verður og hverju því er ætlað að skila í ríkissjóð. Það getur varla verið þekkt staðreynd þegar meginforsenduna vantar inn í reikningsdæmið. Mjög vafasamt er að þjóðarsátt náist um 7% launahækkun á næsta ári. Hvað verður þá um gjaldahlið frv.? Það má tína til fjölmörg dæmi þess að þetta gengur einfaldlega ekki upp. Fjmrh. státar sig af því að leggja nú fram hallalaus fjárlög. Mér segir svo hugur að þau verði það ekki þegar fram í desember kemur. Borgarafl. mun á seinni stigum koma með sínar hugmyndir og brtt. sem munu verða bæði raunhæfar og ábyrgar og taka til bæði tekju- og gjaldahliðar frv. Herra forseti. Ég geri að lokaorðum mínum hér mjög athyglisverðar tvær setningar sem koma fram í frv. til l. um stjórn fiskveiða sem lagt var hér fram í dag, en ég tel að þau lýsi ágætlega fjárlagafrv. Þar segir: "Þessi munur er sem fyrr segir tölfræðilega marktækur, enda þótt hin tölfræðilegu próf sanni að vísu ekkert." - Þetta tel ég lýsa fjárlagafrv. mjög vel.



Herra forseti. Það hefur um nokkurn tíma verið lýðnum ljóst að það fjárlagagat sem blasir við gat ekki staðið til langframa. Og nú blasir við í fjárlagafrv. að sú staðreynd er líka orðin ráðamönnum ljós. Það kann kannski sumum að þykja óþarft að draga þetta fram með þessum hætti, en ég held að það sé ákveðin ástæða til vegna þess að fyrir kosningar var ekki að heyra að menn gerðu sér grein fyrir því að þeir ættu við vanda að etja. Ég minnist þess að fyrir kosningar hélt ég því fram að eftir kosningar yrði gripið til nýrrar skattheimtu. Sú fullyrðing líkaði ekki á öllum bæjum, m.a. fékk ég nokkrar kveðjur í Staksteinum Morgunblaðsins. Ég vil hér, með leyfi forseta, leyfa mér að lesa kafla úr stuttri svargrein sem ég af því tilefni skrifaði í Morgunblaðið: "Núverandi stjórnarflokkar hafa farið með völd í fjögur ár. Ætlar Morgunblaðið að halda því fram að þeir séu nú skyndilega líklegir til að jafna hallann með niðurskurði? Sé svo tel ég réttmætt að kjósendur fái að vita fyrir kosningar hvað verður skorið niður. Reynslan kennir að opinber útgjöld verða ekki skorin niður um marga milljarða. Fjárlagahallinn stefnir öllum efnahagslegum markmiðum í hættu og honum verður að eyða, alla vega minnka hann verulega. Skattahækkun eftir kosningar blasir því við. Þetta veit Morgunblaðið og þar með talinn höfundur Staksteina. Þetta veit fjmrh. líka. Hvað þeir viðurkenna fyrir kosningar er önnur saga. Spurningin er því ekki hvort, heldur hvernig staðið verður að skattahækkunum. Viljum við þá leið Alþb. að láta ganga til baka þá skattalækkun fyrirtækja sem sitjandi ríkisstjórn hefur knúið fram með auknum heimildum til að koma gróða undan skattlagningu með því að raða fé í ýmsa sjóði? Þær breytingar eru taldar spara fyrirtækjum um 2 milljarða á þessu ári. Viljum við þá leið Alþb. að ganga rösklega fram gagnvart skattsvikum sem ekki bara valda tekjutapi fyrir ríkissjóð heldur eru eitt alvarlegasta misréttismál í þjóðfélaginu? Það sem flestum svíður þegar þeir borga skattinn sinn er ekki hvað þeir þurfa að borga heldur hitt að horfa á alla þá sem geta allt en greiða ekkert til sameiginlegra þarfa. Hin skatthækkunaraðferðin sem stjórnarflokkarnir hafa lagt fram tillögur um í tvígang á kjörtímabilinu er að láta söluskattinn ganga í formi virðisaukaskatts yfir allar vörur og þjónustu. Þannig mundu matvörur, sem nú eru undanþegnar, hækka um a.m.k. 20%, sömuleiðis margvísleg menningarstarfsemi og íbúðabyggingar, sem nú eru undanþegnar að hálfu, mundu hækka um 10%. Alþfl. hefur stutt þessar tillögur. Tillögurnar gera að vísu ráð fyrir ýmiss konar uppbótargreiðslum til að vega á móti, svo sem stórkostleg hækkun niðurgreiðslna á landbúnaðarvörum. En hver trúir því að hringlið í tóma ríkiskassanum verði lengi að víkja slíkum tillögum frá? Ég bendi kjósendum á að kosningar standa m.a. um það hvor skattahækkunarleiðin verður valin eftir kosningar. Ég veit að stjórnarflokkarnir munu ekki játa þessar staðreyndir fyrir kosningar en þeir komu ekki heldur til kjósenda fyrir kosningarnar síðustu og sögðu: Kjósið þið Sjálfstfl., Framsfl. og við skulum sjá til þess að þið missið fjórðu hverja krónu af kaupinu okkar. Þeir bara gengu þannig til verka eftir kosningar." Herra forseti. Ég hef lokið þessari tilvitnun, en vil gjarnan halda áfram. Mér sýnist á öllu að fjárlagafrv. sé að sanna mitt mál. Það hefur verið valin röng leið. Ég er ekki í þeirri sömu aðstöðu og Guðrún Helgadóttir hér áðan að finna ekki stefnu í þessu frv. Mér finnst stefnan blasa við. Mér finnst ég sjá ranga stefnu. Í haust var tekin ákvörðun, sem náði fram að ganga, að leggja hálfan söluskatt á stóran hluta matvara. 1. nóvember var ætlunin að stíga annað skref og láta söluskattinn ganga yfir þann hlutann sem eftir hafði verið skilinn. Ríkisstjórnin tók þó það mark á mótmælum verkalýðshreyfingarinnar að hún ákvað að fresta framkvæmd þeirra áforma. Hún ákvað að gera það sem ráðherrar hafa kallað að "gefa svigrúm fyrir viðræður". Ég hef sagt fyrir hönd Alþýðusambandsins: Við viljum ekki matarskattinn. Ég vil endurtaka þá afstöðu hér. Ég tel að rétta næsta skref af hálfu ríkisstjórnarinnar sé að hætta alfarið við þau áform. Sú ákvörðun að leggja söluskatt á matvörur kann að vera til nokkurrar einföldunar, en hún verður ekki að réttlæti, svo mikið er víst. Það er ljóst að margvíslegar fjölbreytilegar undanþágur valda vandamálum. Ég held satt að segja að þeim sem að málinu standa af hálfu ráðherra sé það jafnljóst og mér að vandamálið liggur ekki í matvörunum. Það liggur á öðrum sviðum. Það liggur fyrst og fremst í margvíslegri þjónustustarfsemi þar sem þeir aðilar sem í hlut eiga hafa kannski aðstöðu til að skammta sér meira, en hve þeir skila miklu af söluskattinum snýr að skattayfirvöldum í öllum þeirra samskiptum. Ég vil aðeins minna á að þau áform sem uppi voru varðandi 1. nóvember voru áætluð að mundu leiða til 1,3% hækkunar á framfærsluvísitölu og jafnframt þá til um það bil 2% hækkunar á framfærslukostnaði lágtekjuheimila. Áramótaáformin voru á sama hátt áætluð um 2,3% að meðaltali og um 3% útgjaldaauki fyrir heimili lágtekjufólks. Samanlagt erum við þess vegna að tala hér um rúmlega 31/2% að meðaltali eða um 5% fyrir heimili lágtekjufólks. Það er að vísu af hálfu ríkisstjórnarinnar allrar talað um að aðgerðir geti komið til til að vega hér upp á móti. Þar eru fyrst nefndar niðurgreiðslur. Niðurgreiðslur eiga að draga broddinn úr þeirri hækkun á matvöru sem yfir á að ganga. Ég held að ráðamönnum hljóti að vera það jafnljóst og mér að niðurgreiðslur munu ekki standa til langframa. Við höfum reynsluna af því í gegnum tíðina að til þeirra hefur verið gripið tímabundið. Þær hafa hins vegar aldrei verið varanleg lausn. Það er líka nefnt að það megi hækka barnabætur og persónuafslátt. Ég kem að því frekar síðar. En ég minni á að slíkar aðgerðir hafa t.d. ekki áhrif á lánskjaravísitöluna þannig að lánin munu eftir sem áður hækka af þeim sökum. Það er eðlilegt að spurt sé: Eru forsendur fyrir samninga á grundvelli sem þessum? Ég held að það blasi við að það er ærið vafasamt að þeir geti gerst á þeim forsendum sem þarna eru dregnar upp. Fjmrh. tók mjög skýrt fram, forsrh. sömuleiðis, þegar ákvörðun var tekin um það að fresta viðbótarmatarskattinum um síðustu mánaðamót, að sú frestun væri gerð án skilyrða. Ég tel þá yfirlýsingu mjög miklu skipta og ég leyfi mér að vona að næsta skrefið verði að hætta við. Þessi skattlagning á matvörum er varin með því að þar sé á ferðinni skref að því að taka upp virðisaukaskatt og virðisaukaskattur kalli á að það sé ein og sama prósentan á öllum vörum og allri þjónustu. Hugmyndin um virðisaukaskatt er innflutt frá Efnahagsbandalaginu, að mér skilst upprunnin í Frakklandi. Það er þess vegna athyglisvert að spyrja: Um hvað snýst sú samræming sem er á leiðinni í dag í Efnahagsbandalaginu þar sem þeir eru að leggja drög að því að samræma það fjölbreytta virðisaukakerfi sem þeir búa að? Eru þeir að stefna að einni og sömu prósentunni yfir alla línuna? Svarið er ósköp einfaldlega nei. Í þeim samræmingarhugmyndum sem þar eru uppi er beinlínis við það miðað að það verði ekki sama prósentan yfir alla línuna. Það er beinlínis við það miðað að það verði ein prósenta fyrir nauðsynjar og önnur og hærri fyrir aðrar vörur og þjónustu. Í þessu efni er þess vegna greinilegt að ríkisstjórnin er kaþólskari en páfinn. Hún tekur trúarbrögðin alvarlegar en þeir sem trúarbrögðin boða. Mig langar aðeins að víkja að þeim orðum hæstv. fjmrh. fyrr í dag að það sé illt í efni ef sveitarfélögin hækki útsvar sitt svo nemi 20% að raunvirði á milli ára. Ég er satt að segja alveg sammála fjmrh. í því efni. Ég held að það skipti miklu þegar staðgreiðslukerfi verður tekið upp, eins og hann réttilega minnti á, að gætt verði ýtrasta aðhalds þannig að kerfið fái fram að ganga á sem mildilegastan hátt. En það er eðlilegt þá um leið að spyrja: Hver er fyrirætlan fjmrh. sjálfs með það sem lýtur að tekjuskatti? Og þá vil ég, með leyfi forseta, fá að lesa hér örstutta tilvitnun í ræðu fjmrh. á bls. 34, en þar segir svo: "Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að skattbyrði af tekjuskatti verði áþekk því sem áformað var að hún yrði á árinu 1987 við afgreiðslu fjárlaga fyrir það ár og þegar ákveðnar voru breytingar á tekjuskattslögum." Þetta eru ákaflega falleg orð og þeim er snyrtilega raðað saman, en mér sýnist af því sem ég hef heyrt af umræðum í dag að mönnum sé satt að segja ekki fulljóst hvað orðin þýða. Ég brá mér því í dag hér út í horn og ráðfærði mig við þá tæknimenn sem þar sátu til að reyna að komast að því hver merking orðanna væri. Ég mundi í rauninni bara það tvennt að tekjur ríkissjóðs höfðu orðið minni í ár en upphaflega var búist við og ég mundi einnig að tekjur einstaklinganna höfðu orðið allmiklu meiri. Og hver var niðurstaðan? Niðurstaðan var ósköp einfaldlega sú að það sem að væri stefnt í fjárlögum væri um það bil fjórðungshækkun á tekjuskatti, sem sagt að tekjuskattur á næsta ári yrði um fjórðungi hærri en hann er í ár, reiknað sem hlutfall af tekjum. Hvað er það þá raunverulega sem verið er að bjóða? Það er verið að bjóðast til þess að einhverju leyti að hætta við að hækka samkvæmt fyrstu áformum. Það standa eftir áformin um að hækka söluskattinn. Það er hugsanlegt að þar komi aðgerðir á móti að hluta. Það standa eftir áform um að hækka ekki bara útsvarið eins og fjmrh. minnti á heldur einnig tekjuskattinn og það er hugsanlegt samkvæmt því sem fylgir að það megi nota hluta af söluskattshækkuninni til að milda afleiðingarnar þar af. Hér þarf að mínu viti að tala öðruvísi og það þarf líka að sjá til þess að vinnubrögðin og aðgerðirnar verði með öðrum hætti. Herra forseti. Ég ætla ekki að fjalla ítarlega um útgjaldahlið frv., en mig langar til að nefna tvö atriði. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því í frv. að framlagið til Atvinnuleysistryggingasjóðs verði skert. Ég held að það þurfi ekki að rekja þá áherslu sem lögð hefur verið á það af hálfu verkalýðssamtakanna á liðnum árum að tryggja að þar sé staðið að með traustum hætti. Áform af þessu tagi hafa verið uppi áður, voru uppi við undirbúning síðustu fjárlaga, en þau áform voru þá lögð til hliðar og ég treysti því að svo verði einnig að þessu sinni. Í öðru lagi vil ég nefna framlagið til almenna húsnæðiskerfisins. Ég byrja á því að nefna að framlagið úr ríkissjóði til félagslega kerfisins er á þessum fjárlögum aukið verulega og sú aukning skiptir auðvitað mjög miklu máli því að þar er ástandið erfitt og þar þarf að gera mikið. En almenna kerfið? Þar blasir hins vegar við að skera á fjárveitingu enn frekar niður. Það eru áætlaðar til almenna kerfisins 1150 millj. kr. Af því er áformað að 150 millj. kr. gangi til fólks í greiðsluerfiðleikum, sem sagt ekki til hinna almennu útlána sem kerfinu er ætlað að sinna, þannig að til þeirra standa þá í rauninni aðeins eftir 1000 millj. Það er athygli vert að þessi tala, 1000 millj., er sama tala og hæstv. forsrh. notaði þegar hann var fjmrh. Þá var ekki tekið tillit til verðbólgu frá því sem miðað hafði verið við við undirbúning fjárlagafrv. því að forsrh., sem þá var fjmrh., greip tölu úr skjölum þeirra sem undirbjuggu frv. um húsnæðismál. Þeir höfðu áætlað að a.m.k. þyrfti 1000 millj. í ríkisframlag á ári hverju til að kerfið gengi upp miðað þá við aprílverðlag 1986 og reyndar ekki miðað við þann mikla fjölda umsókna sem síðan kom í ljós að barst kerfinu. Þáv. fjmrh. tók ekki tillit til verðbólgunnar og hann tók ekki tillit til þess að umsóknir voru fleiri en ráð hafði verið fyrir gert. Núv. fjmrh. hegðar sér með sama hætti. Hann tekur mið af sömu krónutölunni greinilega og heldur henni til streitu hvað sem verðbólgu líður, hvað sem sókninni á kerfið líður. Ég vil bæta því við að 1000 millj. kr. á verðlagi í apríl 1986 eru væntanlega eitthvað yfir hálfur annar milljarður, eitthvað yfir 1500 millj. kr. á komandi ári. Niðurskurðurinn sem við stöndum þarna frammi fyrir er þess vegna í grófum dráttum 1/3. Í reynd er niðurskurðurinn í þessu efni þó stærri því það kemur líka fram í fjárlagafrv. að það er ætlun þeirra sem ráða að taka helminginn af því ríkisframlagi sem ég þarna nefndi, því sem eftir stæði, 500 millj., að láni frá lífeyrissjóðunum, að láni af því fé sem lífeyrissjóðirnir kaupa af Húsnæðisstofnun til að efla það kerfi. Það er sem sagt í stuttu máli ætlunin að tryggja að það fjármagn verði ekki nýtt í húsnæðiskerfinu. Hið raunverulega framlag ríkissjóðs til húsnæðiskerfisins, þess almenna, er þar með orðið 500 millj. Ég held að það þurfi ekki að rökræða að hér er rangt að staðið. Ég tel það fram, kannski að gefnu tilefni, að ég er ekki í deilu við félmrh. um að það sé rétt að takmarka sókn í lán frá Húsnæðisstofnun þó við deilum þar nokkuð um aðferðir. Þær umræður eiga heima undir öðrum lið. En ég vil leggja áherslu á það og ég held að öllum sé það ljóst að húsnæðiskerfið þarf sitt ríkisframlag. Ég vil kannski sérstaklega minna á að félagslega kerfið getur þá auðveldlega tekið við. Þar eru verkefnin stór og þar er þörfin brýn. Herra forseti. Ég skal stytta mál mitt. Ég ætla ekki að fara hér í umræðu um kjarasamninga á næsta ári, en ég vil þó leyfa mér að minna á tvennt: Í fyrsta lagi er öllum ljóst, væntanlega líka þeim sem semja fjárlagafrv., að þær forsendur, sem þar eru settar um hækkanir kaups á næsta ári, munu tæpast standast. Ég ætla ekki að fara frekar í rökræður um það efni, en ég held að öllum sé ljóst að það sem í fjárlagafrv. stendur hvað þetta snertir er einföld reiknitala og það þarf að taka tillit til þess þegar frv. er metið. Í öðru lagi vil ég minna á að þau skattheimtuáform sem nú eru uppi eru ekki í samræmi við yfirlýsingar þær sem stjórnvöld gáfu við gerð kjarasamninga á síðasta ári. Þau áform hljóta að veikja traustið á ríkisstjórninni og þeim áformum þarf að breyta þannig að þau komi ekki til framkvæmda. Þeim þarf að breyta, ekki aðeins til þess að auðvelda kjarasamninga heldur og fyrst og fremst til að vernda hagsmuni þeirra sem minnst hafa. Ríkisstjórnin viðurkennir að fjárlagagatið þarf að fylla, en hún velur ranga leið til að leysa málið. Ég mælist til þess að úr því verði bætt.



Virðulegi forseti. Ég hef hlustað grannt eftir málflutningi stjórnarandstæðinga í þessum umræðum. Ég hef ekki síst hlustað grannt eftir því sem þeir hafa látið ósagt. Ég hef kannski fengið einhverja skýringu á því hvers vegna það er að sumir yfirlýstir stjórnarsinnar hafa komið hér upp í ræðustól og lýst fyrirvörum. Kannski þeir hafi séð ástæðu til að taka að sér að leika einhvers konar stjórnarandstöðu í stað þeirrar sem ella flutti hér sitt mál. Ég minni á að umræða um fjárlagafrv. er ekki bara umræða um frv. sem slíkt. Umræða um fjárlagafrv. er umræða um efnahagsmál í heild sinni þannig að hún gefur væntanlega kjörið tilefni til fyrir stjórnarandstöðuna að lýsa ágreiningi sínum við ríkisstjórn og ríkjandi stjórnarstefnu, koma á framfæri stefnu sinni, lýsa þeim leiðum sem hún hefði kosið að væru farnar í staðinn. Einhver hv. þm. sagðist ekki sjá stefnu í þessu frv. Hv. þm. Ásmundur Stefánsson, forseti Alþýðusambandsins, sá stefnuna.  Það kemur fram í máli stjórnarandstæðinga að ná eigi jöfnuði í ríkisfjármálum. Jú, það er gott út af fyrir sig. Það kom fram í máli seinasta hv. ræðumanns að hann sagði alveg eins og við fyrir kosningar: Það er verulegur innbyggður halli í ríkisfjármálum. Það er öllum nauðsynlegt að sá hallarekstur verði stöðvaður og það verður ekki gert nema með tveimur aðferðum, annaðhvort með lækkun útgjalda eða með öflun tekna eða hvoru tveggja sem er sú leið sem við höfum farið. Menn geta út af fyrir sig sagt: Það er góðra gjalda vert að hafa jöfnuð í ríkisfjármálum og goldið því almennt jáyrði, en bætt svo við: Ja, við erum ekki sammála aðferðunum. Við viljum fara aðrar leiðir. Reyndar kom það fram í máli, held ég, tveggja ræðumanna í þessum umræðum af hálfu stjórnarandstöðunnar að þeir hefðu gjarnan viljað fara aðrar leiðir. Fulltrúi Kvennalistans lýsti því að þær kvennalistakonur hefðu viljað fara aðrar tekjuöflunarleiðir og nefndi til sögunnar stóreignaskatt, frekari skattlagningu á verslun og viðskipti og að uppræta skattsvik. Það hefur enginn flutt tillögur um stóreignaskatt. Það gerðum við alþýðuflokksmenn á tveimur þingum, 1983–1984 og 1984–1985, till. til þál. um stigbreytilegan stóreignaskatt. Við endurnýjuðum ekki þær tillögur vegna þess að okkar hugmyndir beinast nú fremur að því að endurskoða í heild sinni, eins og ég lýsti mjög rækilega í minni ræðu, hugmyndir okkar um breytingar á skattlagningu á eignatekjum. Það kom skýrt fram í mínu máli að þessar tekjur eru að verulegu leyti skattfrjálsar í okkar þjóðfélagi. Það kom fram að það er með öðrum hætti með öðrum þjóðum. Það liggur fyrir í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar að þessu viljum við breyta. Ég rökstuddi mjög rækilega hvers vegna það verður ekki gert á stundinni, en lýsti þeim leiðum sem þyrfti að fara. Að þessu er unnið. Að þessu vinnur sérstakur starfshópur í fjmrn., að tæknilegri undirbúningsvinnu. Fleiri verða kvaddir til þegar það mál er komið betur á rekspöl. Skattlagning á fyrirtæki. Já. Í máli forseta Alþýðusambandsins kom fram sú tala, sem ég veit nú út af fyrir sig ekki hvort er nákvæmlega rétt en oft hefur maður heyrt hana, að þær breytingar sem gerðar voru í tíð fyrrv. ríkisstjórnar hafi leitt til lækkunar á sköttum fyrirtækja sem svarar kannski til 2 milljörðum. Ég gerði rækilega grein fyrir því í hverju tekjuöflunaráform þessarar ríkisstjórnar eru fólgin. Ég nefndi þar að skattar á atvinnurekstur næmu 600 millj. og var þá bara með í huga það sem áætlað er að fyrirtæki skili ríkissjóði í auknum tekjuskatti, launaskatti og verktakagjaldi. En skattlagning á fyrirtæki er líka fjölbreytilegri en þessi. Það eru skattar á erlendar lántökur, það er hækkun á ríkisábyrgðagjaldi, það er skattlagning á kjarnfóðurgjaldi, það er arðgjöf ríkisfyrirtækja í atvinnurekstri. Allt í allt má segja að af þeim 2 milljörðum kr. sem boðaðir eru með skattlagningu umfram það sem þegar kom fram í fyrstu aðgerðum ríkisstjórnar, þá lætur nærri að 2/3 komi í hlut fyrirtækja. Það fer ekkert milli mála að ríkisstjórnin er að leggja auknar byrðar á fyrirtæki. Svo geta menn deilt um hagfræðina og sagt sem svo: Ja, en fyrirtækin geta velt sköttum yfir á neytendur. Já, þau geta það að lokum í mismunandi miklum mæli, en að sumu leyti geta þau það ekki. Hins vegar er hver sá sem stendur upp og segir: Það er verið að hlífa fyrirtækjum, það er verið að byrja á öfugum enda, það er ekkert hróflað við fyrirtækjum, að fara með rangt mál. Sú fullyrðing stenst ekki. Og í annan stað: Menn skyldu líka hafa í huga, af því að við erum að tala um stefnu, viðleitni ríkisstjórnarinnar til lækkunar á útgjöldum. Hvar bar hún niður? Var það í brýnustu velferðarmálum fólks? Var það í húsnæðismálum? Var það í málefnum fatlaðra? Var það í heilbrigðiskerfinu? Var það í menntakerfinu? Var það í framlögum til menntamála? Nei. Það var í því sem við kölluðum velferðarkerfi fyrirtækjanna. Það var í millifærslum, styrkjum og framlögum þar sem skattpeningur almennings að mestu leyti er reiddur fram til stuðnings við fyrirtæki og atvinnuvegi til að kosta stofnanir sem þjónustuatvinnuvegi o.s.frv., í millifærslum, styrkjum og framlögum til atvinnuvega. Á báðar hliðar, tekjuöflunarhlið og gjaldahlið, er þessi ríkisstjórn að leggja auknar byrðar á fyrirtæki og atvinnulíf sem kannski svarar nokkurn veginn til þeirra 2 milljarða eða svo sem af þeim var létt á síðasta kjörtímabili. Ég hef bókað hjá mér mikinn sparðatíning eða öllu heldur, svo að við tölum nú virðulega, langan lista af ábendingum um að það vanti útgjöld í hitt og þetta. Það þurfi að hækka útgjöld í hitt og þetta. Það er gersamlega ólíðanlegt að útgjöld séu ekki hærri í hitt og þetta. Ef það væri allt saman talið saman nemur það nokkrum tugum, þær frómu óskir og tillögur. Ég rifja það upp um lækkun útgjalda frá upphaflegum útgjaldaáformum, t.d. þeim sem bárust frá fagráðuneytum til fjmrn. í lok ágústmánaðar, að ef litið er á þann lista í lækkun útgjalda nemur hann líklega rúmum 6000 millj. kr. Einhvers staðar sér þess stað þegar menn ætla eftir þessum leiðum að ná jöfnuði í ríkisfjármálum og allir segja: Jú, það er út af fyrir sig gott svo langt sem það nær. Það er ágætt. Við erum bara ósammála um leiðir. En svo þegar kemur að leiðunum kemur það nefnilega á daginn að það benti enginn á aðrar leiðir. Eru menn ósammála þeirri leið sem ríkisstjórnin valdi í lækkun útgjalda? Vildu menn kannski fremur en beina því átaki fyrst og fremst að styrkjum og framlögum til fyrirtækja beina því að einhverjum öðrum þáttum? Hefur einhver lýst því? Hefur einhver af hv. þm. stjórnarandstöðunnar lýst því hvar hann vildi láta lækka útgjöld? Og hefur yfirleitt nokkur lýst því í raun og veru heldur hvernig viðkomandi vilji ná hinu eftirsóknarverða markmiði um jöfnuð í ríkisfjármálum eftir öðrum leiðum tekjumegin? Það fór fram í hv. Ed. um daginn ágæt umræða um till. sem Alþb. flytur um skattamál. Till. var í nokkrum liðum og henni fylgdi samantekt frá miðstjórn fremur en landsfundi Alþb. í tíu liðum. Ég las þessa till. upp í svarræðu þegar ég átti orðastað við formann Alþb., Svavar Gestsson, og af þeirri upptalningu var alveg ljóst að um öll atriði nema eitt var ekki minnsti ágreiningur okkar í milli, ekki nokkur. Ég fæ því út af fyrir sig ekki séð að það sé neinn ágreiningur um það. Hafi forseti Alþýðusambandsins farið í sinni kosningabaráttu og vakið athygli manna á því að viðvarandi hallarekstur á ríkissjóði mætti ekki standa til frambúðar og það kallaði á einhverja skattlagningu höfum við vafalaust verið að fara með svipað mál á svipuðum slóðum á svipuðum tíma. Það kann vel að vera að okkur greini á að einhverju leyti um þann þátt í einföldun skattakerfisins sem lýtur að matvælum. Og þá vísa ég til þess að ég vildi mega vænta þess að forseti Alþýðusambandsins skoðaði sinn hug betur. Mín sannfæring fyrir þessu er djúp og sterk. Ég hef kynnt mér þetta mál eins rækilega og ég hef getað, ekki bara af málflutningi skattsvikaskýrslu, ekki bara af viðræðum við fjölda aðila sem eiga að framkvæma þetta skattakerfi, heldur líka af umsögnum og greinargerðum um framkvæmd skattakerfis í grannlöndum okkar, og ég er orðinn alveg gjörsamlega sannfærður um að það er engum manni ætlandi að framkvæma þetta kerfi eins og það er. Og lykilatriði í því er: Ein og sama álagningin án undanþágu einmitt og ekki hvað síst í almennum matvöruverslunum sem eru u.þ.b. fjórðungur af söluskattsstofninum. Fyrir utan það sem vantaði, það sem ekki var rætt um, hvaða leiðir stjórnarandstaðan vildi fara til að ná hinum æskilegu markmiðum, þetta að ná niður hallarekstri á ríkissjóði sem stefndi í 4000 milljónir í byrjun september, þetta að draga verulega úr erlendum lántökum, að stöðva erlendar lántökur ríkisins, að draga úr lánaumsvifum ríkisins, öll sú aðhaldssemi sem birtist í lánsfjárlögum. Jú, jú, menn segja: Þetta er gott, þetta er gott, svona á þetta að vera. En þegar kemur að leiðunum þá vandast málið. Það var kannski kjarni ræðu minnar hér í dag, sem var býsna löng, að gera í smáatriðum grein fyrir því hvaða leiðir við vildum fara, því að ágreiningur í pólitík er ekki venjulega um einhver góð og göfug markmið, hann er venjulega þegar kemur að leiðunum. Ég held að við verðum ekki sakaðir um að það sé ekki nokkurn veginn skýrt og skilmerkilegt hvaða leiðir við höfum farið. Eins og ég var að lýsa völdum við þann kost að því er varðar lækkun útgjalda að það eru fyrst og fremst fyrirtækin sem bera byrðarnar og atvinnuvegirnir. Sumir segja langt um of. Þeir sem hafa sig mest í frammi í mótmælum eru a.m.k. forsvarsmenn fyrirtækja og atvinnuvegasamtaka. Það eru nánast líka að hluta til hinir sömu og komu og voru hvað háværastir og pöntuðu sína gengislækkun, sérstaklega í septembermánuði og byrjun ágústmánaðar, en fengu ekki. Um tekjuöflunina segja þeir hinir sömu menn, og ágætt dæmi er hv. þm. Ingi Björn Albertsson, sem las hér upp úr bréfunum sem hann fær, það auðveldar heimastílagerðina við ræðuflutninginn. Hann hefur nokkrum sínum í ræðum sínum talað um skattpíningarstefnuna án þess að sjálfsögðu að hafa nokkurn tímann gert sér grein fyrir einni eða neinni stefnu um það mál af hálfu þess flokks. Það gerði þó hv. þm. Óli Þ. Guðbjartsson í einu atriði, ég kem að því á eftir. Skattpíningarstefnan annars vegar, það er gagnrýnt, of mikil tekjuöflun. En síðan koma langir listar um meiri útgjöld, meiri útgjöld, meiri útgjöld. Ég sá enga stefnu í þessum málflutningi, ekki nokkra. Síðan dekrið við sérhagsmunahópana, kröfugerðarhópana, það að taka ævinlega undir, slá sig svolítið til riddara með því að taka undir kröfur sem auðvelt er með einföldum málflutningi að leggja út á þann veg að þær séu sjálfsagðar, svona með því að gleyma staðreyndum, eða rangtúlka þær.  Lítum ögn á örfá mál. Verkaskipting ríkis og sveitarfélaga. Ég verð að segja eins og er að ég kunni vel að meta ræðu hv. þm. Alexanders Stefánssonar í því máli. Þar talaði sveitarstjórnarmaður með 20 ára reynslu og það rifjaðist upp fyrir mér að fyrir ekki mörgum árum sat ég í sveitarstjórn í sjávarútvegsplássi úti á landi í ein átta eða níu ár, á uppgangstímum í sjávarútvegi. Það er góður skóli í pólitík. Sveitarstjórnarmenn eru að fást við mál sem spanna nærri því allt þjóðlífið. Það er alveg sama hvaða verkefni það er, hvort það er vatnsöflun, sorpbrennsla, dagvistarheimili, það að reisa stálþil eða viðlegukant í höfninni, smábátabryggja, gatnagerð, skipulagsmál, lóðaúthlutun, skólahald, skólabyggingar, framhaldsskólar, dvalarheimili fyrir aldraða, öll þessi verkefni sem sveitarstjórnir eru að fást við. Ég fékk alveg nægilega reynslu af því að það samskiptakerfi ríkis og sveitarfélaga sem við búum við er af hinu vonda. Um það hef ég alveg grunnmúraða sannfæringu. Sveitarstjórnarmaður er sá lýðræðislega kjörinn fulltrúi sem stendur sínu fólki næst. Hann á að fást við verkefni þar sem hann er í það mikilli nálægð við sína umbjóðendur og hann þarf að hafa valdsvið á sínum verkum. Í nánast öllum málum sem máli skipta, stórum sem smáum, var það okkar reynsla í bæjarstjórn Ísafjarðar á þessum áratug, og er enn, að það þurfti að gera menn út suður til Reykjavíkur. Það þurfti að leggja málin fyrir í fjvn., það þurfti að fara í öll ráðuneytin, það þurfti að fara í stofnanirnar varðandi húsnæðismál, hafnarmál, vitamál, vegamál og það þurfti að fara í allt báknið. Það þurfti að knékrjúpa, það þurfti að biðja, það þurfti að fara með bænarskjöl, það þurfti að óska eftir leyfum og það þurfti að nudda í mótframlög. Sveitarfélagið var niðursetningur í þessu stjórnkerfi. Tölum ekki um sólundina og vitleysuna í þessu stjórnkerfi. Þegar bæjarstjórinn okkar, ráðinn embættismaður, var eitt árið búinn að eyða 155 flugdögum í Reykjavík, fyrir utan það að hafa verið þar veðurtepptur í eitthvað um 70 daga, þá sögðum við honum upp og komumst reyndar að þeirri niðurstöðu að nær hefði verið fyrir okkur að fá okkur sendiherra í Reykjavík, með fastan samastað. Þetta hefur ekkert breyst. Þetta er það sem ég kallaði betlistafsbyggðastefnu. Ég er andstæðingur þessarar byggðastefnu. Og svo er guði fyrir að þakka að sveitarstjórnarmenn vítt og breitt um landið eru það líka þrátt fyrir það að ungir menn séu að reyna að slá sig ögn til riddara með því að finna þessu af reynsluleysi sínu allt til foráttu. Það var haldinn samráðsfundur sveitarfélaga og ríkisvalds núna þann 10. okt. Og hvað gerðist þar? Hann var haldinn á grundvelli samstarfssáttmála sem sveitarfélög og ríkisvald hafa gert með sér, þriggja ára gamall eins og kom fram í máli Alexanders. Þar kom fram að þetta mál er fjarri því að vera illa kynnt. Það er alveg laukrétt sem hv. þm. Alexander Stefánsson sagði og vísaði til reynslu sinnar sem félmrh. að þetta mál á sér langa forsögu, reyndar áratuga gamla, en það byggir á skýrslunni frá því í apríl, þar sem lögð var mikil vinna í þessa verkaskiptingu eftir 25 ára umræður og kynningu þar sem það eru sveitarstjórnarmennirnir sem fyrst og fremst sækja á um breytinguna. Eftir 25 ára umræður koma loksins niðurstöður. Þetta er ein besta vinna sem unnin hefur verið í stjórnkerfinu. Tillögurnar voru þess eðlis að um þær var fullkomin sátt og samstaða. Þessar tillögur eru bæði að því er varðar verkaskiptinguna sjálfa og hinar fjárhagslegu breytingar samstöðumál, byggðastefnumál, réttlætismál, krafa um breytingu af hálfu þeirra aðila sem í sveitarstjórnum sitja og næst standa sínu fólki. Það er reginmisskilningur að þurft hafi að eyða mörgum árum í frekari kynningu. Hver einasti sveitarstjórnarmaður á landinu með einhverja reynslu þekkir þetta mál í þaula. Þess vegna eru það látalæti þegar jafnágætur og reyndur sveitarstjórnarmaður og hv. þm. Óli Þ. Guðbjartsson lætur sem svo að það sé eitthvert írafár á ferðinni eða að menn séu með flas við það að koma þessu máli fram. Það var vissulega kominn tími til að breyta orðum í athöfn. Og ég rifja upp að á þessum fundi, samráðsfundi sveitarfélaga og ríkisvalds, var niðurstaðan sú að t.d. formaður Sambands ísl. sveitarfélaga lýsti því yfir að hann hefði ekki í annan tíma haft ánægjulegri samráðsfund en eftir viðræður um þetta mál.  Þeir menn, sem eru að gera þetta mál tortryggilegt, eru þess vegna ekki að vinna í þágu sveitarstjórnarmanna og ekki í þágu byggðastefnu, þeir eru bara að slá pólitískar keilur. En það er slæmt því að málið er of gott til þess að gjalda þess konar málflutnings. Það er búið að fara rækilega í efnisatriði þessa máls. Og rétt er það að öllum spurningum hefur ekki verið svarað. Hvers vegna ekki? Það er vegna þess að það á ekki að svara þeim fyrir fram fyrr en að loknu samráði við sveitarfélögin. Hins vegar er alveg ljóst að þetta byggist á þessu: Kostnaðarauki sveitarfélaganna er um 200 millj. kr. Sveitarfélögin fá í þessum fyrsta áfanga afnumda skerðingu á framlagi til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem samsvarar um 250 millj. kr. og 100 millj. kr. þar að auki. Því næst stendur opið og er í umræðu og könnun hvort sérdeild sem stofnuð verði við Jöfnunarsjóðinn þurfi á að halda meira fjármagni, en hún á að taka við því hlutverki sem nú hefur verið á vettvangi Alþingis og fjvn., og reyndar einstakra sjóða, að greiða eftirstöðvar, uppgjör á sameiginlegum framkvæmdum. Það er alrangt að láta sér detta í hug að það uppgjör verði greitt á einu ári. Það hefur aldrei gerst. Sveitarstjórnarmenn vita nákvæmlega að krafan um mótframlag vegna einhverra framkvæmda, sem sveitarfélagið er orðið á undan í, verður ekki greitt upp á einu ári. Menn voru prýðilega ásáttir við það ef við gætum mótað reglur um það að þessi endurgreiðsla gerðist á tveimur til þremur árum, jafnvel tveimur til fjórum, prýðilega ásáttir við það. En málið er svolítið flóknara. Næsti áfangi varðar nefnilega miklu stærri og þýðingarmeiri mál, sérstaklega t.d. heilbrigðismálin og skólamálin. Þar verður eignatilfærslan flóknari. Og það er ekki hægt að ljúka þessu uppgjöri í heild sinni fyrr en niðurstöður liggja fyrir. Þess var óskað að sú nefnd, sem fjallar um áfanga tvö, hraðaði störfum. Auðvitað væri mjög æskilegt ef niðurstöður gætu legið fyrir fyrir lokaafgreiðslu fjárlaga, þó er það ekki endilega nauðsynlegt. Það sem þarf að liggja fyrir er skýrar reglur um sérdeildina að því er varðar fyrri áfanga, fyrra árið. Það þarf að liggja fyrir fyrir lok fjárlagaafgreiðslu. Og það þarf að liggja fyrir í stórum dráttum nýtt frv. um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Því er einnig þannig farið að þegar fyrir liggur að breyta bæði söluskattslögum og tolltaxtalögum og stefnt er að upptöku virðisaukaskatts árið 19881989, þá geta ný lög um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga ekki staðið nema eitt ár. Þegar liggur fyrir að það á að afnema skerðinguna að helmingi þegar á næsta ári, 250 millj. kr., þannig að löggjöf um framtíð Jöfnunarsjóðsins verður að koma aftur til endurskoðunar að loknu þessu ári. Ég ætla ekki að orðlengja um þetta frekar. Þessi mál eru rædd í þaula við sveitarstjórnarmenn. Þau hafa sennilega verið kynnt betur en nokkurt sambærilegt mál. Aftur með vísan til þess sem hv. þm. Alexander Stefánsson sagði: Skýrslan, greinargerðin, var send hverjum einasta sveitarstjórnarmanni. Það er ekkert um þetta mál að segja annað en það að auðvitað er hægt að spilla góðu máli með því að ala á tortryggni, með því að gera það tortryggilegt, með því að ala á hræðslu, með því að ala á óvild og illvilja, gera þetta að pólitísku keiluspili. En um leið er það ákaflega illt verk því að fyrir því liggur djúpstæð sannfæring hjá flestöllum sveitarstjórnarmönnum og landsbyggðarmönnum eftir 20 eða 30 ára baráttu að þetta er hið þarfasta mál. Það er að æra óstöðugan að svara spurningum eins og þessari: "Eru þær tölur sem við blasa í fjárlagafrv. einhver sérstök árás á íþróttahreyfinguna á Íslandi?" Staðreyndir málsins eru þessar: Fyrir atbeina Alþingis - og það er enginn að þakka sér það sérstaklega - fékk íþróttahreyfingin tekjuöflunartæki í hendurnar sem mun skila því margfaldlega þeirri upphæð sem íþróttahreyfingin gat átt von á að fá á fjárlögum. Ég nefndi tölurnar 220 eða 250 millj. kr., hvað sem það var, áætlað á árinu 1988, og í hlut íþróttahreyfingarinnar kemur upphæð sem trúlega er einhvers staðar á bilinu 100-120 millj. M.ö.o.: Peningarnir sem hún hefur til ráðstöfunar eru mun meiri en þeir voru í fyrra og meiri en þeir voru nokkurn tímann. Mun meiri. Þá geta menn sagt: "Já, en útgjöld íþróttahreyfingarinnar eru mikil, þau voru 500 millj. kr. í hittiðfyrra, 700 millj. kr. í ár, og verða kannski 900 millj. kr. næsta ár." Já, útgjöld hennar eru mikil. 10 millj. í þessu efni skipta engu til eða frá. Engu.  Auðvitað er ekkert verið að hætta byggingu og rekstri félagsheimila, auðvitað er ekkert verið að hætta stuðningi við íþróttamannvirki á vegum félaga. Auðvitað er ekkert verið að leggja niður tónlistarskóla. Hvað er verið að segja? Það er verið að segja að sérdeild við Jöfnunarsjóðinn muni gegna því hlutverki sem þessir sérstöku sjóðir gegndu áður í uppgjörinu, samkvæmt reglum sem verða settar í samráði við sveitarfélagamenn, samkvæmt samstarfssáttmála við þá. Tónlistarskóli? Það vill nú svo til að í byggðarlaginu sem ég minntist á áðan er kannski ja, ekkert kannski með það, alveg tvímælalaust frægasti tónlistarskóli í nokkru byggðarlagi á Íslandi af því að hann hefur vakið alþjóðarathygli vegna starfs þess fólks sem þar hefur unnið. Úr þeim skóla hefur útskrifast fjöldinn allur af ágætu tónlistarfólki og skólinn hefur skilið eftir sig djúp spor í þessum fæðingarbæ mínum. Það gerði hann fyrir frumkvæði þessara einstaklinga og þessa ágæta fólks áður en nokkur lög voru til um tónlistarskóla og áður en ríkið kom þar til aðstoðar. Það mun hann að sjálfsögðu gera enn. Ég vara við því að segja sem svo: Ef verkefni eru flutt frá ríkinu heim í hérað, stutt þeim rökum að sum verkefni eru bara ósköp einfaldlega þess eðlis að það fer að öllu leyti betur á því að þau séu á vettvangi sveitarstjórna, þá er - eins og ég þóttist heyra á mæli hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur, umræða hennar um byggðastefnu og byggðir landsins, jú, gott og blessað, við erum ein þjóð vonandi í einu landi. En það var eins og um leið og nefnd eru minni sveitarfélög úti á landi að þar geti bara ekkert gott þrifist. Þar geti ekkert gott dafnað. Það geti bara gerst hér.

Ekki sagði ég nú það.

Það er nefnilega sá undirtónn að það að færa verkefni yfir til sveitarfélaga sé sama sem að leggja þau af. Það sé enginn skilningur hjá fólki í hinum dreifðu byggðum á gildi tónlistarmenntunar. Hann er svo mikill hérna. Hann er svo ofsalega mikill hérna. Sagan afsannar þetta. Það vill svo til að í mörgum litlum byggðarlögum úti á landi hafa risið á legg ágætir skólar. Sumir með þeim bestu og fremstu í sinni röð. Ekkert síður en hér. Hvernig verður tónlistarskóli í litlu byggðarlagi til? Hann verður til fyrir það að það eru einhverjir í þessu byggðarlagi sem hafa einhvern skilning og einhverja hugsjón og einhvern vilja til þess að byggja upp slíkan skóla - og gera það.  Það var vikið hér nokkrum orðum að þjóðarbókhlöðu og var svolítið þungt í sveitunga mínum, hv. 4. þm. Austurl., Sverri Hermannssyni, sem nú er horfinn á braut. Það vill svo til að ég er hér með í höndunum bréf frá 20. nóv. 1986 sem gekk milli þeirra ráðherranna og fóstbræðranna, þáverandi menntmrh. og fjmrh. Bréfið er stílað á menntmrn. og það er frá fjmrh., undirritað af ráðherra. "Það staðfestist hér með að ráðuneytið samþykkir að byggingarsjóður þjóðarbókhlöðu hafi ávísanareikning í Seðlabanka Íslands." - Já, já. Hann má hafa það. - "Jafnframt samþykkir ráðuneytið að næstu 12 mánuði frá dagsetningu bréfs þessa er sjóðnum heimilt að skulda allt að 11,5 millj. kr. á ávísanareikningi þessum." - Já, já. - "Ráðuneytið mun sjá til þess að innborganir á ávísanareikninginn verði í samræmi við framkvæmdarhraða við bygginguna. Þó verða heildargreiðslur aldrei hærri en markaður tekjustofn sjóðsins gefur tilefni til." Þetta var samkomulag á milli tveggja ráðherra í einni og sömu ríkisstjórn. Í grg. með fjárlagafrv. 1987 stendur svo, með leyfi forseta, um þjóðarbókhlöðu: "Samkvæmt lögum nr. 49/1986, um þjóðarátak til byggingar þjóðarbókhlöðu, skal á árunum 1987–89 lagður á sérstakur eignarskattur [eignarskattsauki er þetta nú] er renni óskiptur til byggingar þjóðarbókhlöðu. Áætlað er að innheimta af álagningu ársins 1987 nemi 95 millj. kr." - Síðan segir: "Þrátt fyrir áætlaðar tekjur þá er áformað að verja eigi hærri fjárhæð en 45 millj. kr. til framkvæmda á árinu 1987 og eru framlög úr ríkissjóði miðuð við það." Þetta stendur í grg. með fjárlagafrv. ríkisstjórnar Sverris Hermannssonar og Þorsteins Pálssonar hæstv. ráðherra, núverandi og fyrrverandi. Þetta stóð í fjárlagafrv. í fyrra. Af hverju reiddust ekki goðin þá?

Goðin reiddust.

Goðin reiddust ekki ýkja mikið. Þá var nefnilega gert samkomulag. Samkomulagið var gert við hæstv. fyrrv. menntmrh. um að þrátt fyrir tekjurnar af eignarskattsaukanum skyldi þeim ekki öllum varið á því ári til byggingarframkvæmda, hv. þm. rifjaði m.a.s. upp rökin, þensla í byggingarstarfsemi á höfuðborgarsvæðinu. Kannski var fjárveitingunum ekki einu sinni komið í lóg, byggingarhraðinn var ekki meiri. Það eina sem ég hef um þetta að segja er þetta: Það er nákvæmlega sami háttur hafður á og samkomulag var um í fyrra við hæstv. fyrrv. ráðherra, Sverri Hermannsson. Nákvæmlega sá sami. Mikið meira er ekki um það að segja. Að því er varðar núverandi ríkisstjórn þá er þetta ákvörðun sem var tekin, og fyrir liggur í fjárlagafrv., af ríkisstjórninni. Fjárlagafrv. er nefnilega stjórnarfrv. og að þessu stjórnarfrv. stendur m.a. hæstv. núverandi menntmrh. Og rökin fyrir þessu voru m.a. þessi: Það er gífurlega mikil þensla og spenna í byggingariðnaði á höfuðborgarsvæðinu. Mjög mikil. Þess vegna var tekin um það ákvörðun að hafa sama hátt á. Þjóðarbókhlaðan mun vissulega rísa. Til hennar er varið 50 millj. Ég skal ekkert fullyrða um það hér og nú hvort hún hefur þörf fyrir meira fé í sínum byggingaráformum nú. Sitt sýnist hverjum um forgangsröð þeirra verkefna. Þágufallssíkið er nú ekki allra augnayndi. Látum vera. Þetta er markaður tekjustofn. Það er enginn að vefengja að þær tekjur renna til þjóðarbókhlöðunnar. Enginn. Þeir eiga rétt á þessu fé. Og með það verður farið eins og aðra markaða tekjustofna, þ.e. þeir fá aldrei meira en sem svarar þessum tekjustofni og það verður farið með greiðslur eftir byggingarhraða. Um það er ekki meira að segja. Íslendingar voru í 1000 ár, var það ekki, húsnæðisleysingjar með sín handrit, þjóðlífið ferst ekki nú þegar þjóðarbókhlaðan er komin vel á veg, og rifjum upp hverjir studdu hæstv. fyrrv. menntmrh. dyggilega í að fá samþykktar grundvallarreglurnar um eignarskattsauka til þarflegra hluta. Þessum byggingarframkvæmdum verður haldið áfram með skikkanlegum hraða og þjóðarbókhlaðan mun rísa. Við skulum vona að hún verði okkur öllum til sóma þegar lýkur. Það er engin ástæða til sérstakra geðshræringa út af þessu máli. Örfá mál önnur. Það var rætt um Lánasjóð ísl. námsmanna. Það gerði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Og hann hældi fjmrh. fyrir tvennt. Það var elskulegt af honum. Ef hann hefði verið hér ögn lengur í ræðustólnum þá hefði hann sennilega gert það í þriðja sinn ef hann hefði ekki gleymt að tala um sérkennslumálin, en fjárveitingar til þeirra eru auknar um fjörutíu og eitthvað milljónir. Það var nefnilega mál sem var mikið til umræðu hér á hinu háa Alþingi á sl. vetri og hitnaði ögn í kolunum, m.a. milli hv. þm. og hv. þm. Sverris Hermannssonar, fyrrv. hæstv. menntmrh. Um Lánasjóð ísl. námsmanna. Já, það er rétt að ég beitti mér fyrir því að auka fjárveitingar til þessa sjóðs um hátt á sjötta hundrað milljóna af framlögum skattgreiðenda og stóð þar með við það sem ég hef sagt og áunnið mér til mikilla óvinsælda, en ég hef sagt: Það eru fjárglæfrar að fjármagna þennan sjóð með lánum. Það kemur ekki til nokkurra mála að ætla að fjármagna hann með erlendum lánum, a.m.k. ekki umfram það sem hann greiðir nú þegar af syndum fortíðarinnar, sem er ærið. Inn í þennan sjóð kemur lítið fé í endurgreiðslum frá námsmönnum. Sáralítið.  Fyrsta skrefið var náttúrlega það að koma þessum sjóði á fjárhagslega traustan grundvöll. Ég hef haldið því fram, og er eindregið þeirrar skoðunar, að það verði að linna einhvern tímann þessu eilífa hringli með lánsréttinn. Því verður einhvern tímann að linna. Eina leiðin til þess að gera það er að treysta fjárhagsgrundvöll sjóðsins og láta Alþingi, umboðsmenn almennings og skattgreiðenda, standa frammi fyrir því: Eruð þið reiðubúnir til þess að borga 2 milljarða næsta ár eða 21/2 af skattpeningum almennings í þennan sjóð, án þess m.a.s. að gera kröfu um að þetta fé verði endurgreitt nokkurn tímann nema að litlum hluta? Ég er þeirrar skoðunar að þær kröfur eigi að gera til námsmanna að þegar þeir ljúka sínu námi og taka til starfa í þjóðfélaginu eins og annað vinnandi fólk þá eigi að gera til þeirra a.m.k. sömu kröfur og gert er til verkamanna sem eru að kaupa sér íbúð í verkamannabústöðum. Þeir eigi að endurgreiða þetta fé með a.m.k. lægstu félagslegum vöxtum vegna þess að þetta er styrkur, námsaðstoð, fyrst og fremst tengd ákveðnu aldursskeiði. Við erum að færa til tekjur til fólks sem er ungt að afla sér menntunar og er ekki orðið aðilar að vinnumarkaðinum en þegar það hefur notið sinnar menntunar og er komið til starfa þá á það að endurgreiða þessi lán. Það getur gert kröfur til okkar um það að við leggjum þessum sjóði til nægilegt fjármagn til þess að eigin fjárhagur hans byggist upp, en hann mun ekki byggjast upp nema endurgreiðslurnar verði einhvern tímann einhverjar inn í þennan sjóð.

Hvað eru félagslegir vextir?

Það er t.d. hjá íbúðakaupendum til verkamannabústaða, 1%. Og af því að það er verið að spyrja um reglur, þær eru ekki á verksviði míns ráðuneytis, það er verið að spyrja um lagaforsendur og lagabrot. Í 3. gr. laganna um Lánasjóðinn segir að opinber aðstoð við námsmenn samkvæmt lögum skuli nægja hverjum námsmanni til að standa straum af eðlilegum náms- og framfærslukostnaði þegar eðlilegt tillit hefur verið tekið til fjölskyldustærðar, framfærslukostnaðar þar sem nám er stundað o.s.frv. - Ef þetta er í lögum þá er þetta bull. Hvers konar lagatexti er þetta þegar tvítekið er þegar "eðlilegt" tillit hefur verið tekið til, "eðlileg" framfærsla? Hvað er þetta? Hver á að framfylgja svona lögum? Námsmenn reyna að sjá sér farborða annars vegar með því að vinna á sumrin og afla tekna, og hins vegar með því að þeir fá niðurgreidd lán meðan þeir stunda námið. Það er ekki til nein formúla fyrir því sem heitir "eðlileg framfærsla að teknu eðlilegu tilliti til einhvers". Það býr enginn býrókrati til þá formúlu, enda er það út í hött. Námsaðstoðin hefur sem betur fer, þrátt fyrir skerðingar, verið heldur rýmri hér en í flestum öðrum þjóðfélögum í kringum okkur. Við þurfum að halda í það einkenni íslensks þjóðfélags að menntamenn telji það sjálfsagðan hlut að vinna fyrir sér á sumrum. Meðan það ástand er í íslensku þjóðfélagi og við getum viðhaldið því að það verði áfram, þá er það gott - mjög gott. Við eigum ekki að búa hér til forréttindastétt menntamanna sem venst af því að afla tekna á sumrum og er síðan vanin af því að endurgreiða lán sín. M.ö.o.: Ekkert dekur - en réttlæti. Húsnæðismálin. Í máli hv. 7. þm. Norðurl. e. Málmfríðar Sigurðardóttur kom fram nokkur viðurkenning á því að það væri jú verið að verja auknum peningum til húsnæðismálanna. Það var ekki svo skýrt að orði kveðið í máli hv. þm. Ásmundar Stefánssonar um það mál. Við skulum hafa það á hreinu hver breytingin er að því er varðar fjármögnunina. Það er rétt að framlag til Byggingarsjóðs ríkisins hækkar ekki mikið og hækkar ekki að raungildi, úr milljarði í 1100 milljónir. En ríkisframlögin í sjóðina báða hækka um 500 millj., 34%. Framlag í Byggingarsjóð verkamanna er tvöfaldað. En þetta er samt sem áður ekki það sem skiptir meginmáli. Við búum hér við löggjöf sem kveður á um skyldu lífeyrissjóða til þess að leggja fé inn í þessa sjóði. Það sem skiptir auðvitað sköpum er það að útlánageta Byggingarsjóðs ríkisins vex milli áranna úr 4355 millj. í rúma 6 milljarða eða um 38%. Útlánageta Byggingarsjóðs verkamanna eykst úr 1175 millj. í 2340 millj. Hækkun samtals á ráðstöfunarfé byggingarsjóðanna beggja milli ára er úr 5530 millj. í 8341 millj. Hækkunin ein nemur 2800 millj. kr. Það er yfir 50% hækkun. Þetta er gífurlegt fjármagn og þetta er mikil aukning. Og þetta er skýr stefna um að það er verið að leggja stóraukna áherslu á félagslegar íbúðarbyggingar. M.a. til þess að gera það kleift að byrja framkvæmdir samkvæmt væntanlegum lögum um nýtt kaupleiguíbúðarkerfi. Ég minnist þess ekki að það hafi verið gerðar svo geysilegar breytingar milli ára í húsnæðismálum eins og hér er lýst en ég leyni því heldur ekkert að ég hef ákaflega litla trú á því að þetta kerfi húsnæðisfjármögnunar sem við búum við fái staðist til lengdar. Ég hef ekki trú á því. En svo sjálfsagt sem það er að gera nú þær breytingar að því er varðar útlánareglur að reyna að sjá til þess að þetta fé nýtist fremur þeim sem mesta hafa þörfina - og mig furðar á því yfirleitt að það skuli vera umdeilanlegt, auðvitað geta menn haft efasemdir um skömmtunarskrifstofur en menn eru væntanlega allir á einu máli um það að þetta sé nauðsynlegt að gera. Útgáfa lánsloforða með sjálfvirkum hætti til allra sem á annað borð hafa greitt tvö ár í lífeyrissjóð einhvers staðar, það er gjaldþrotastefna fyrir fram. Það er að búa til eftirspurn eftir lánsfé á niðurgreiddum vöxtum sem er gjörsamlega ótakmörkuð. Og af því að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon spurði t.d. svolítið um vaxtamál, sem er auðvitað eitt af þeim málum sem við ættum gjarnan í þessari stofnun að ræða af meiri alvöru en verið hefur lengi, hvað mundi gerast í vaxtamálum ef allt hið mikla fé lífeyrissjóðanna væri allt í einu til frjálsrar ráðstöfunar á lánamarkaði, hvort heldur væri í bankakerfinu eða annars staðar, ef allt þetta gífurlega fjármagn, sem er meginið af skyldusparnaði þjóðarinnar, ef það væri falt á markaðnum, er ekki mjög líklegt að það mundi leiða til lækkunar vaxta? Og ég spyr að gefnu tilefni. Hv. þm. sagði: Ég skammast mín ekkert fyrir að segja sem svo að ég vil pólitíska íhlutun, ég vil lög og reglur um þetta, ég vil niður með vextina með handafli nánast - eins og við höfum reynslu á, það var gamla leiðin sem leiddi til þess að sparifé þjóðarinnar þvarr. Við erum eflaust ósammála um þetta vegna þess að við alþýðuflokksmenn börðust fyrir því á annan áratug að fá verðtryggingu á sparifé til þess að ráða bót á því.  Ég hef ekki trú á handaflinu í þessum málum. Ég hef þá trú að við eigum að reyna að fara leið nútímalegra stjórnunarhátta, reyna að stjórna, stýra markaði - já, það er ekkert til sem heitir frjáls markaður, ekki til og hefur aldrei verið til. Það á að stýra markaði og það á að vera hlutverk ríkisvaldsins að gera það að ákveðnum markmiðum. Og hvað getur ríkisvaldið gert til þess að lækka vexti? T.d. þetta: Ef aukið framboð sparifjár kemur á markaðinn þá ættu vextir að lækka. Fyrst og síðast það að hætta að fjármagna ríkissjóð og sinn rekstur með halla og draga þannig úr umsvifum ríkissjóðs á lánamarkaði, skilja eftir aukið svigrúm fyrir atvinnulíf, fyrirtæki og fólk. Það er ein leiðin. Þriðja leiðin er svo að sjálfsögðu sú að taka um það pólitíska ákvörðun að þegar ríkið telur sér nauðsynlegt að hreinsa til í sínum fjármálum eða að afla tekna fyrir samneyslu af því við erum að byggja fleiri skóla eða betri heilsugæslu, m.ö.o. að bæta lífskjörin með óbeinum hætti - af hverju á aukin tekjuöflun í þessu skyni að leiða til hækkunar á gjaldabyrði húsnæðisskuldara? Af hverju eiga skattar með sjálfkrafa hætti, sumir þeirra, ekki allir, að leiða til hækkunar á vísitölu? Ég er þeirrar skoðunar að það sé ekki heil brú í því og því eigi að breyta. En það á þá að breyta því með því að gera það að almennri reglu. Herra forseti. Það er svo sem af mörgu að taka. Ég er búinn að ræða um hafnamál. Það er enginn ágreiningur um það að hafnirnar eru lífæð þessarar þjóðar. Spurningin er þessi: Eru menn reiðubúnir til þess í umfjöllun þingsins að veita eitthvað, eftir því sem svigrúmið er, meiri peningum til hafnamála gegn því að menn ætli sér þá að standast þá freistingu að spreða peningum í allar áttir? Eru menn reiðubúnir til þess að mæta aukningu á framlögum til hafnamála með því að lækka útgjöld einhvers staðar annars staðar? Ef menn eru sammála markmiðinu um jöfnuð í ríkisfjármálum þá verðum við að tala í alvöru um það að við ætlum ekki að hlaupa eftir öllum dyntum, öllum óskum, ekki að hlaupa til og taka undir allt sem allir eru að segja. Við verðum að velja. Það er pólitík að setja hlutina í forgangsröð, eins og þær segja vinkonur vorar. Það er rétt. Það er pólitík. Guð láti gott á vita að það reynist unnt. Iðnráðgjafar. Já, það er skelfilegt mál að leggja af nokkra iðnráðgjafa. Það skiptir ekki máli hvaða skoðun ég hef á því út af fyrir sig. Ég er þeirrar skoðunar að þetta hafi verið óttalega mislukkað kerfi og litlum árangri skilað, þó er það nokkuð persónubundið. Það segir nú ekki mikið um það þegar einhverjum mönnum er sagt upp hérna á almennum vinnumarkaði en það er alltaf voðalega mikið mál ef einhverjum opinberum starfsmanni í merkilegu og vernduðu umhverfi er sagt upp. Ég er þeirrar skoðunar að við ættum að hafa þessa tilhögun öðruvísi. Hvers vegna er það ekki sjálfsagður hlutur að leita meira til iðnaðarins eða til byggðarlaga og samtaka, sem hafa trú á þessu fyrirtæki, um það að þau leggi eitthvað til þessarar starfsemi? Af hverju á að breyta öllu í einhverjar "ríkisfúnksjónir"? Ég þekki suma iðnráðgjafa sem aldrei hafa séð glaðan dag vegna þess að þeir fundu aldrei nein verkefni og þeir voru að eigra um einhvers staðar í einangrun í viðkomandi byggðarlagi, sáu aldrei til sólar, þekktu ekki neinn, vissu ekki neitt og gerðu ekki neitt! Það hafa verið slegnar pólitískar keilur út af hækkunum á rekstrarkostnaði ráðuneyta. Ég ætla aðeins að árétta þar nokkrar staðreyndir. Tilefnið er að það birtist blaðagrein þar sem samanburðurinn er gerður um hækkunina annars vegar á fjárlagafrv., frumvarpstölunum frá því í desember 1987, og svo á fjárlagafrv. 1988 og þær tölur eru auðvitað gríðarlega háar, enda slitnar úr öllu samhengi við samanburðinn sem er í öllu frv. milli endurskoðaðra áætlana í september um raunveruleg útgjöld 1987 og 1988. Þegar réttur samanburður er gerður kemur á daginn að hækkunin að því er varðar laun og rekstrarkostnað, það er það sem við erum að tala um, í þessum blessuðum ráðuneytum er að meðaltali 33%. Og ef litið væri á það ráðuneyti sem ég á að heita að vera í forsvari fyrir nú þýðir það, þegar þessi samanburður er gerður milli endurskoðaðrar áætlunar í september og áætlunartölunnar 1988, lækkun um 9%. Þá verður líka að taka tillit til þess að inni í fjmrn. - svo að ég taki dæmi, það eru nefnilega til skýringar á ýmsu af þessu - er launadeildin og menn geta hækkað þetta upp ef þeir taka launadeild fjmrn. sem er þjónustustofnun fyrir allt stjórnarráðið og reyndar allt ríkisbáknið á Íslandi og heyrir ekki í reynd undir launakostnað fjmrn. Annað: Einhver hæsta talan sem nefnd var var um sjútvrn. En þegar maður skoðar þá tölu kemur á daginn að þar er verið að blanda saman stofnkostnaði við innréttingu á nýju húsnæði fyrir sjútvrn. í gamla útvarpshúsinu þannig að í reynd er aukningin í sjútvrn. 17%. Og ég vil láta það koma skýrt fram vegna þess að ég get staðfest það að húsbóndinn í sjútvrn. er kannski einhver ráðdeildarsamasti maðurinn í þessu kompaníi. Ég segi ekki meira um þetta annað en það að ég tek mönnum vara við því að hlaupa eftir slíkum tölum. Skoðið þið skýringarnar að því er varðar hvert einstakt ráðuneyti eins og t.d. þessi tvö sem ég hef nefnt. Ég gæti nefnt annað dæmi sem er rétt að koma til skila hérna. Við vorum að ræða um skattamálin og það er vissulega mikið sem þessi ríkisstjórn er að færast í fang við breytingar á skattalögum og öll þjóðin á mikið í húfi að þar takist sæmilega til og verkið verði sæmilega vandað. Í skattsvikaskýrslunni sem lögð var fram hér á Alþingi 1986 er það tekið sem dæmi um fáránleikann í íslensku stjórnkerfi að við tekjusvið fjmrn., sem á að valda þessari endurskoðun og verkstýra henni, starfa tveir menn, og allt í allt, við þetta mikla yfirráðuneyti sem er með öll hin ráðuneytin á herðunum, 17 hausar. Menn beri það saman við aðrar viðamiklar stofnanir í þessu þjóðfélagi, menn beri það saman við Seðlabankann, menn beri það saman við ýmis viðamikil einkafyrirtæki, t.d. á verðbréfamarkaðinum, menn beri það saman við Fjárfestingarfélagið. Yfirleitt býð ég mönnum upp á að gera samanburð við hvaða stofnun sem er, innanlands og utan, og fara ofan í saumana á því hvort hér sé haldið á málum af bruðli, hvort heldur varðar starfsmannahald, launakjör eða eitthvað annað. Ég held ég fari að stytta þetta mál mitt. Ég held ég hafi engu sérstöku við að bæta um landbúnaðarmál í tilefni af ræðu hv. þm. Stefáns Valgeirssonar. Við erum áreiðanlega ekki eins mikið ósammála eins og hv. þm. heldur stundum. Kjarni málsins er sá að þessi lækkun á stoðdeildum landbúnaðarins styðst við mjög veigamikil rök og hún er lítilfjörleg. Helmingurinn af þessu er að hætta styrkgreiðslum til Áburðarverksmiðju ríkisins, verksmiðju sem þjóðin fékk gefins og framleiðir sínar vörur úr loftinu og hefur síðan tekist að halda þannig á málum að hún þarf 100 og 200 millj. kr. styrki af almannafé. Það er náttúrlega algjörlega út í hött. Þetta eru sjálfsagðar hreinsunaraðgerðir en þær eru svo litlar að því miður ætti heldur að biðjast velvirðingar á því hvað þetta er smátt. Auðvitað ætti að gera mun meira. Þróunaraðstoð, það var eitt. Ég ætla að segja örfá orð um hana. Tvískinnungshátturinn og hræsnin í hv. Alþingi ríður ekki við einteyming í því máli. Já, menn gera ályktun. 1700 millj. skulu það vera og a.m.k. einn hv. þm., Steingrímur Sigfússon, sagði: Ja, ég er einn af þeim sem vilja bara gera þetta. Gjarnan hefði ég viljað heyra meira frá hv. þm. af hvaða útgjaldaliðum fjárlaga hann hefði viljað taka þetta eða hvort hann vill leggja það fyrir þjóðina í skattaálögum, kannski með loforði um að hún fái skrautritað skjal eins og hv. þm. Sverrir Hermannsson reyndar lofaði í tilefni af þjóðarbókhlöðuskattinum. Auðvitað er þetta ekki upp í nös á ketti. Með því einmitt að vera ekkert að fikta við þessa tölu - hérna er hún, 20 millj. - sjá menn framan í það hvers konar hræsni þetta er. Nú finnst mér að hv. Alþingi Íslendinga geti bara tekið sig til og spurt sjálft sig: Meinar það eitthvað með því sem það er að samþykkja? Eru menn þá reiðubúnir til þess að segja að Alþingi Íslendinga verji það ekki lengur fyrir samvisku sinni að fótumtroða sjálft sínar eigin samþykktir? Hefur það einhverja stefnu í þessu máli? Hafa stofnanir og íslensk stjórnvöld mótað einhverja stefnu í þróunaraðstoð? Menn geta væntanlega gert sér í hugarlund að það er ekki mjög einfalt mál. Það er ekki bara að kaupa eitthvert skip og senda meira og minna blindandi til Grænhöfðaeyja. Grænhöfðaeyjar njóta m.a. efnahagsaðstoðar frá 68 þjóðum, það er rétt að taka það fram, og er ekki sýnt enn að ástandið hjá þeim hafi batnað mikið við þessa aðstoð. Mér finnst að menn ættu bara að horfast í augu við sjálfa sig og spyrja: Hvað vilja menn gera? Hverju vilja menn til fórna? Ég hef hlustað á það sem fjmrh. í þessu dvergríki að menn andmæla sköttum, tala um skattafár, skattaplagerí, og síðan hef ég hlustað á eitthvað um 30, 40, 50, 60 tillögur um aukin útgjöld og enginn af tillögumönnum flutti tillögur um tekjuöflun og enga tillögu heyrði ég um niðurskurð, ekki eina einustu. Ég verð að viðurkenna að þessi frammistaða stjórnarandstæðinga veldur mér vonbrigðum. Ég rifja upp að á þeirri tíð þegar við vorum í stjórnarandstöðu fluttum við seinast við fjárlagaafgreiðslu 1986 hundrað og eitthvað tillögur, þar af 76 við fjárlög og hitt við lánsfjárlög, tillögur sem gáfu til kynna, í stórum dráttum, þessa stefnu okkar í ríkisfjármálum, m.a. lækkun útgjalda í stórum stíl og skattaálögur. Blaðamenn kölluðu þetta önnur fjárlög, en við reyndum a.m.k. að vinna heimavinnuna okkar og ekki bara láta okkur nægja að slá okkur svolítið til riddara með því að nefna vinsæl mál og segja: Meiri peninga, meiri peninga. Við lögðum fram tillögur um annars konar fjármálastefnu. Og ég hefði kannski vænst þess að hagsýnar húsmæður og annað gott fólk gerði það.

Ætli við gerum það ekki við 2. umr., hæstv. ráðherra?

Ég var að ávarpa hagsýnar húsmæður, hv. þm.



Hæstv. forseti. Ég hafði í rauninni ekki ætlað mér að koma hér upp í dag, en orð hæstv. fjmrh. urðu til þess. Hann auglýsti eftir stefnu stjórnarandstöðu í sambandi við tekjuaukningu á móti útgjaldaaukningu sem hefur verið talað um. Það er kannski ekki meginmálið við þessa 1. umr. Við höfum ekki fengið að liggja yfir þessu fjárlagafrv. mjög lengi, en hitt er það að við munum leggja fram okkar tillögur á sínum tíma. Stóra málið í þessu frv. er það að það er ekki tekið nema á smáu hlutunum. Það eru skorin niður alls konar smá framlög til lista og menningar, til íþróttamála, þjóðarbókhlöðu og annars slíks sem hefði kannski verið öllu skynsamlegra að láta vera áfram í fjárlögum. Ég minni hæstv. fjmrh. á að þegar hann fór að tala um íþróttahreyfinguna er ég hræddur um að hann þekki ekki mikið til þar. Það er þannig að stærsti hlutur þess starfs sem þar fer fram er ekki metið til fjár og ekki talað um þegar talað er um útgjöld hreyfingarinnar. Það sem er lagt til í fjárlögum er innan við 2% af heildarútgjöldum hreyfingarinnar og þá ekki meðtalið allt sem hún hefur lagt fram í sjálfboðavinnu á ýmsum sviðum. Það má fara aftur til 1914 til að finna eitthvað sambærilegt ef ég man rétt. Þetta er meginmálið. Ég er hræddur um að ef hv. þm. hefðu kynnst því að vera uppi í brekku í skíðalöndum helgi eftir helgi, eins og margir vinir mínir hafa gert og ekki tekið krónu fyrir það, bæði í kulda og trekk eins og þar stendur, og vinna þar fyrir unga fólkið í landinu mundi þeim kannski skiljast að það er töluvert mikið starf sem þar er unnið og sáralitlir fjármunir. Ég minni á, fyrst þetta kom á dagskrá, að ýmsir af okkar ágætustu afreksmönnum í íþróttum hafa undanfarin ár þurft að borga fyrir sig sjálfir. Þætti alþm. kannski súrt í broti ef þeir þyrftu að borga sínar ferðir sjálfir og uppihald. Ég kem rétt að þessu vegna þess að ég er hræddur um að þeir menn sem hér sitja viti kannski ekki alveg um allt þetta starf. Það starf sem veitt er hjá þessari hreyfingu er kannski mikilvægara en öll dagheimili í landinu samtals. Flestir af forustumönnum hreyfingarinnar, ef ekki allir, hafa ekki tekið krónu fyrir. Þetta hefur aldrei verið metið til fjár og ef ríkið þyrfti að taka þennan rekstur að sér væru þar ógnvekjandi tölur. Ég minni líka á annað í þessu sambandi og það er Íþróttasjóður. Alvarlegi hluturinn er ekki sveitarfélögin sem eiga þar inni, heldur eru það hin frjálsu félög sem eiga þar stærsta hluti. Þetta eru menn sem hafa aflað fjár, byggt mannvirki og keypt ýmis tæki. Mest er þetta fyrir fé sem þeir safna með ýmsum hætti en hafa treyst á að fá hluta greiddan frá ríkissjóði þó að ríkissjóður standi aldrei við þær prósentur sem hann ætti að borga vegna þess að þær eru borgaðar löngu á eftir og verða mjög rýrar. Ég held að menn verði að gera sér ljóst hvernig staðan er í þessu máli. Og þetta er mjög alvarlegur hlutur. En svo eru það stóru hlutirnir í þessu frv. og kannski það stærsta, að það stenst ekki. Efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar stenst ekki. Hún er hrunin. Ég vil minna á að í sjónvarpinu í kvöld kom einn helsti ráðgjafi ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum fram, Þórður Friðjónsson, og ræddi þar um fastgengisstefnuna sem mönnum er orðið ljóst að getur ekki gengið lengur. Hraðfrystihúsin í landinu ráða ekki við þær verðbreytingar sem hafa orðið erlendis og þá lækkun á dollara sem hefur orðið, þannig að sú stefna er hrunin. Það er ekki ýkja björt framtíð sem blasir við hjá þessum aðilum. Og það er ekki verið að panta neina gengisfellingu. Við ráðum ekkert ferðinni í þessu. Það eru þættir erlendis sem við verðum að sætta okkur við hvort sem okkur líkar betur eða verr. Og ein afleiðingin af þessari fastgengisstefnu er að hér hefur streymt inn erlent fjármagn sem er miklu ódýrara en innlent fjármagn vegna þess að lánskjaravísitalan hefur vaxið langt, langt fram úr genginu. Það hefur skarast svo gífurlega að það er margfalt ódýrara að vera með erlent fjármagn. Þetta er ein meginástæðan fyrir þessari miklu spennu á höfuðborgarsvæðinu sem menn hafa talað um að sé í atvinnulífi. Ég held að menn hafi kannski ekki áttað sig á að ef þeir hefðu farið að bera saman verðbólgutölur núna, eins og þeir léku sér að þegar stjórn dr. Gunnars Thoroddsens var við lýði, væri verðbólgan núna komin yfir 60% samkvæmt þeim reikningsaðferðum sem voru notaðar þá, miðað við ár. Það er alvarlegur hlutur. Á sama tíma og ríkisstjórnin boðar að hún vilji helst leggja fjármagnið í erlend verðbréf og annað slíkt verður verðhrun í Wall Street. Það hefði verið gaman að sjá framan í þá menn sem hefðu átt stórfé þar og tapað þar miklum fjármunum. Við skulum segja að lífeyrissjóðirnir hefðu farið að fjárfesta í einhverjum fyrirtækjum og tapað svo stórfé. Það er alvarlegur hlutur. Við höfum held ég nóg að gera við okkar lánsfé hér og okkar fjármagn. Það er líka einn hlutur í fjárlögunum sem er mjög alvarlegur og menn hafa áhyggjur af. Það er þessi mikla skattlagning sem er fyrirhuguð og hefur ekki orðið svo mikil um árabil. Ég er hræddur um að almenningur í landinu verði illa á sig kominn þegar skattarnir leggjast á á næsta ári. Ég er hræddur um að það verði einhver heimili sem eigi erfitt með að ná endum saman. Þetta eru alvarlegir hlutir. Hér hefur verið talað um skattamál eins og það sé eitthvað einfalt, það sé verið að einfalda kerfið. Þvert á móti er ekki verið að einfalda kerfið, það er verið að flækja það. Það er verið að auka skattana og tilkostnaðinn við að rukka inn skattana og það er verið að auka báknið. Og það er meginniðurstaða þessara fjárlaga að stóru liðirnir vaxa, litlu liðirnir eru skornir niður við trog. Ég held að fróðlegt hefði verið að sjá einhvern af þm. Sjálfstfl. við þessa umræðu en þeir eru víst allir horfnir -  Ég vil taka undir margt af því sem hv. 7. þm. Reykv. sagði. Það var margt rétt og satt og orð í tíma töluð. Ég held nefnilega að málið sé það að það er ekki hægt að versla við verkalýðshreyfinguna með því að þykjast ætla að leggja á skatta og segjast svo ætla að draga úr þeim í hinu orðinu, til þess að reyna að versla við þá. Það verður að vera hægt að stóla á að það sem ríkisstjórn gerir verði hún að standa við og fylgja þeirri stefnu mjög glöggt eftir. Hér hefur verið mikið rætt um Jöfnunarsjóð og hæstv. fjmrh. hefur réttilega komið inn á að þetta er mjög illa unnið mál. Hann hefur sagt það óbeinum orðum. Það er nefnilega hvergi tekið fram núna hverjar tekjurnar verða, hve miklar í framtíðinni, hvernig þessum málum verður háttað og stjórnað hjá sjóðnum. Hvernig á að gera upp það sem er núna verið að framkvæma og liggur fyrir samþykkt. Það er hvergi neitt nákvæmlega til um þetta. Þessu hefur ekki verið svarað og hæstv. fjmrh. hefur reynt að vefja mál sitt hér í orðskrúði. Það kemur náttúrlega best í ljós í þessari löngu ræðu hans um fjárlög sem hann vafði hér upp á 84 síður, sem er mjög merkilegt. Samt sem áður hefur hvergi komið skýrt fram hvernig þessum málum verður skipað. Það á eftir að gera það, segir hann, það verður gert, það mun verða gert. Það er heila málið í þessu. Þetta frv. er illa unnið. Það hefur ekki verið lagt almennilega fram, enda hefur komið fram í máli stjórnarþingmanna gagnrýni á mjög marga þætti þess. Ég undirstrika það að við þessa umræðu munum við ekki leggja fram sérstakar tillögur og við munum heldur ekki leggja fram hundrað og eitthvað tillögur eins og Alþfl. gerði á sínum tíma. Það hefur engan tilgang, það vita allir. Við munum reyna að gera einhverjar breytingar sem eru kannski raunhæfar, en það er ekki raunhæft að koma með ný fjárlög. Til þess höfum við ekki bolmagn. Og það er bara sýndarleikur og blekking og í því ætlum við ekki að standa. Við munum leggja fram einhverjar tillögur í nokkrum atriðum sem við teljum að sé hægt að ná fram og séu raunhæfar. Ég held að þetta fjárlagafrv. boði slæma tíð og það verða engin blóm í haga á næsta ári.



Virðulega frú forseti. Það er nú leitt til þess að vita hversu svefnþurfi hv. þm. eru, að þeir skuli ekki endast til þess að ræða þessi mál eins og eina stund fram yfir lágnættið. Sérstaklega er illt til þess að vita að enginn einasti hv. þm. Sjálfstfl. skuli ná að halda augunum opnum og fylgjast með þessari umræðu. Þakka ber þó hinum sem hér þrauka enn og ekki er rétt að hafa þá hætti prestanna að skamma þá fáu sem sækja kirkjurnar á sunnudögum eins og stundum brennur við. Mig langar til að eiga örstutt orðaskipti við hæstv. fjmrh. varðandi tvö, þrjú efni sem hann kom að í ræðu sinni. Fyrst langar mig, í sambandi við Lánasjóð ísl. námsmanna, bara aðeins að fræða hæstv. fjmrh. um það að það er ekki í sjálfu sér við endurgreiðslureglur einar að sakast að innstreymi á fé til sjóðsins er mjög hægt enn sem komið er. Þar veldur mestu um einfaldlega það að stutt er síðan verðtrygging kom á námslán og þar af leiðandi eru enn, vegna þeirrar tafar sem er í kerfinu, tiltölulega fáir farnir að greiða af sínum námslánum samkvæmt hinu nýja verðtryggða útlánakerfi. Í öðru lagi kemur það til að vegna gífurlegrar fjölgunar stúdenta í lánshæfu námi, bæði vegna stærri árganga og vegna þess að fleiri framhaldsskólar hafa verið teknir inn í kerfi Lánasjóðsins, hefur viðskiptavinum sjóðsins fjölgað gífurlega á síðustu árum og þeir sem þiggja lán eru því að hlutfalli miklu, miklu fleiri miðað við þá sem greiða lán en síðar verður. Þetta hefur í rauninni aðallega áhrif á það að endurgreiðslurnar þessi árin, sem að vísu fara vaxandi, eru á engan hátt marktækar eða dæmigerðar fyrir það sem síðar verður. Þetta veit ég að hæstv. fjmrh. skilur auðvitað þegar hann hugleiðir málið. Ég held að það sé ekki hægt að fullyrða að þeim markmiðum, sem menn settu sér við endurskoðun laganna 1982 um að þegar endurgreiðsluhlutfallið væri komið í jafnvægi miðað við konstant fjölda námsmanna og aðrar hliðstæðar aðstæður mundi það nálgast 80%, hafi verið náð. Líklega nær það því ekki alveg en það verður ekki það langt undir því að mínu mati að það sé ástæða til að gera sér stóra rellu þar um. Og þetta er í sjálfu sér mjög eðlilegt hlutfall að mínu mati vegna þess félagslega hlutverks sem þessi sjóður gegnir. Við skulum ekki gleyma því í þessu sambandi að hluti af rýrnun endurgreiðslnanna stafar af ákvæðum í lögum sjóðsins sem heimila sjóðsstjórn að fella niður endurgreiðslur við tilteknar aðstæður, svo sem vegna andláts eða örorku eða annarra slíkra aðstæðna sem upp kunna að koma hjá viðskiptamönnum sjóðsins. Þetta eru sanngjarnar og félagslega séð mjög góðar reglur sem ég veit að stendur ekki á góðum jafnaðarmönnum að taka undir hvar sem þeir finnast. Þetta held ég að hæstv. fjmrh. ætti að hugleiða aðeins og einnig það að dæma ekki öll lögin út frá því sem honum finnst kauðalegt orðalag í 3. gr. laga um námslán og námsstyrki. Þau orð sem þar standa vísa til annarra hluta sem koma fram bæði í reglugerð og starfssamþykktum sjóðsins. Þar er því nánar lýst hvað eigi að teljast eðlileg framfærsla og eðlileg lán. Það miðar við það að út frá tiltekinni framfærslu, sem er reiknuð út með ákveðnum reglum, skuli námsmaður fá 100% lán að frádregnum hluta af þeim tekjum sem hann aflar sér. Þetta er í sjálfu sér tiltölulega einfalt og langt í frá að vera jafnmikill bolaskítur og skilja mátti á orðum hæstv. fjmrh. Um vexti: Það væri nú gaman og ég er alveg sammála hæstv. fjmrh. um það að nauðsynlegt væri að taka ærlega umræðu einhvern tíma um vaxtamálin. Þá vantar okkur m.a. hæstv. núv. utanrrh. sem á sinni tíð sem hæstv. forsrh. talaði mikið um það að vegna innstreymis erlends fjármagns í landið væri ekki unnt að halda vaxtastigi hér neitt að ráði lægra en næmi alþjóðlegum vöxtum eða vöxtum í okkar helstu viðskiptalöndum. Þetta var ekki svo vitlaus kenning í sjálfu sér á þeim tíma sem um helmingur eða jafnvel meira en helmingur af öllu lánsfé í landinu var af erlendum uppruna. En nú bara snýr dæmið þannig að vextir á Íslandi eru orðnir miklu hærri en þessir alþjóðlegu vextir, mun hærri, og hvar er þá hæstv. núv. utanrrh. með sína speki. Hann er einn af hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar og maður hlýtur auðvitað að spyrja sig: Átti ekki í öllu falli að reyna að halda sig þá við þá grensu að hleypa vöxtunum innanlands ekki hærra en sem var óhjákvæmilegt vegna innstreymis erlends fjármagns og erlendra eða alþjóðlegra vaxta? Ég er þeirrar skoðunar, eins og ég sagði, að það eigi að beita miðstjórnarvaldinu til að reyna að halda vaxtastiginu niðri. Ég er ekki að tala hér um verðtryggingu á lánsfé annars vegar eða ekki verðtryggingu. Ég er að tala um raunvaxtastigið, að reyna að halda því,hóflegu. Það hlýtur að vera keppikefli manna. Í öllu falli ætti það að vera keppikefli jafnaðarmanna sem eiga að vita það út frá sinni pólitísku lesningu að vextir eru tæki til að gera þá ríku ríkari og þá fátæku fátækari ef þeim er beitt með ósanngjörnum hætti. Þetta vaxtastig sem er hérna á Íslandi í dag er ekki heilbrigt, hæstv. fjmrh. Það er ekki nokkur leið að mæla því bót í raun og veru. Það er of hátt. Það er ekki hægt að réttlæta það með því að það þurfi að auka sparnað. Það þurfa ekki að vera okurvextir til þess að eðlilegur sparnaður eigi sér stað í einu þjóðfélagi. Og ég spyr: Til hvers eru ákvæðin í lögum um Seðlabanka Íslands? Til hvers hefur Seðlabankinn og ríkisstjórn lagalegar heimildir til að grípa inn í með ákvörðunum um vexti ef ekki til þess að nota þær? Og hvenær á að nota þær ef ekki núna, þegar raunvaxtastigið hér á landi er eitt það hæsta í heiminum? Um iðnráðgjafa: Mér fannst hæstv. fjmrh. fara heldur kuldalegum orðum um þessa stétt manna, iðnráðgjafa. Þvílík eyðimerkurganga sem hann lýsti hjá einhverjum kunningja sínum sem fæst við þessi störf. Ég þekki sem betur fer engan iðnráðgjafa í landinu sem er svona illa haldinn. Þetta er ekki alveg eins einfalt mál og hæstv. ráðherra lýsti. Ég hef í sjálfu sér engar áhyggjur af iðnþróun hér á höfuðborgarsvæðinu og ég hef ekki áhyggjur þar sem Iðntæknistofnun Íslands er með sínar höfuðstöðvar og frekari sérfræðileg þekking og þjónusta af ýmsu tagi. Ég hef heldur ekki t.d. stórar áhyggjur af jafnöflugum félagsskap og Iðnþróunarfélagi Eyjafjarðar sem fyrir löngu hefur sannað gildi sitt og rekur öfluga starfsemi studda af sveitarfélögum og öðrum aðilum á því svæði. Það munar þá litlu þó að út detti laun hálfs eða eins iðnráðgjafa í því félagi en það munar hin fámennu sveitarfélög miklu sem eru að reyna að burðast við að reyna að halda opnum einhverjum möguleikum á iðnþróun á sínu svæði við mjög erfiðar aðstæður. Þar munar um þar sem kannski eina starfsemin af þessu tagi í heilu byggðarlagi, jafnvel heilu kjördæmi, er þessi eini eða þessir tveir óburðugu iðnráðgjafar sem vissulega vinna við bág skilyrði og ná sjálfsagt ekki alltaf þeim árangri sem þeir gjarnan vildu. En þetta snýr einu sinni þannig víða úti um landið að þar er þetta nánast eina starfsemin, það eina sem menn hafa þó getað horft til, og þar munar um það og ég held að það sé mörg matarholan önnur sem hæstv, fjmrh. hefði átt að snúa sér fyrr að en því að höggva þetta af. Að síðustu örfá orð um þróunaraðstoð sem ég hef stundum á tilfinningunni að mönnum finnist bara eiginlega allt að því óviðeigandi að vera að ræða hér á hinu háa Alþingi, það sé bara einhver svona bisness sem sé næstum því neðan við virðingu þingsins að fjalla um eða stundum mætti a.m.k. halda það. Ég get tekið undir það með hæstv. fjmrh. að það er kannski nauðsynlegt að við byrjum á að svara einni tiltekinni spurningu. Eigum við eitthvað að vera að þessu? Eigum við ekki bara að skrifa bréf til Sameinuðu þjóðanna og annarra slíkra alþjóðlegra stofnana og segja: Því miður, íslenska þjóðin vill að vísu vera sjálfstæð þjóð og ætlar að reyna að halda því áfram eitthvað enn um sinn, en hún hefur tekið þá ákvörðun að hún geti ekki staðið í þessari þróunaraðstoð eins og aðrar þjóðir hafa ákveðið að gera og við förum því fram á að verða leyst undan þeim skuldbindingum sem við höfum samþykkt og skrifað undir á alþjóðavettvangi hvað þetta varðar? Við mundum að sjálfsögðu reyna að þegja yfir því í þessu bréfi hversu rík við værum og hvernig lífskjör væru hér á landi, en ég held engu að síður að þetta væri dálítið erfitt bréf fyrir menn að senda. Þetta snýr þannig, hæstv. fjmrh., að menn samþykktu ályktun eins og vitnað hefur verið til. Hún var ekki um það að strax á næsta ári eða strax á morgun ættu menn að borga 1700 millj . í þróunaraðstoð. Hún fjallaði um það að auka þessi framlög í áföngum og inni í ályktunni var talað um tiltekið tímabil. Ég er alveg viss um að það hefði notið skilnings á Alþingi og menn hefðu í sjálfu sér, misjafnlega sáttir, sætt sig við það þó að þetta hefði gengið hægt, þó að þessir áfagnar hefðu orðið smáir og menn hefðu orðið að sæta því að þau skref sem í upphafi var áætlað að taka alla leið í mark á sjö árum hefðu kannski orðið 17 ár eða 20 ár eða eitthvað þaðan af lengra, ef mönnum hefði þá miðað í rétta átt, ef menn hefðu þá sýnt þessari samþykkt Alþingis þá lágmarksvirðingu að reyna að standa við hana, feta sig áfram í þá átt. Þar hefði verið mikill munur á. Því miður fór þetta hlutfall lækkandi næstum því á hverju einasta ári sem hæstv. síðasta ríkisstjórn gerði fjárlög og nú ætlar hæstv. fjrmh. að halda áfram á sömu braut með því að lækka þetta hlutfall enn. Það verð ég að segja, það er allt annar hlutur en sá þó að menn hefðu orðið að sæta því, eins og reyndar með margar fleiri samþykktir Alþingis, að það hefði ekki gengið eins greitt að framfylgja þeim og menn hefðu kosið og samþykktirnar kveða á um. Það getur vel verið að við eigum að svara þeirri spurningu líka hvort við eigum sjálf að reyna að standa í einhverri þróunaraðstoð, hvort við eigum kannski bara að senda ávísun til Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna eða Þróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna eða einhverra slíkra aðila sem við treystum, Rauða krossins eða kirkjunnar eða einhverra annarra aðila sem við treystum vel til að fara með það fé sem við viljum leggja þarna af mörkum. Ég er alveg til viðræðu um það. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að lög um Þróunarsamvinnustofnun Íslands, þingkjörin stjórn þeirrar stofnunar og allt sem því fylgir, sé í raun og eru að verða hjákátlegur hlutur í ljósi þeirrar fjárveitingar sem Alþingi ver til þessa verkefnis. Ég er reyndar þeirrar skoðunar. Auðvitað kemur að því, ef á að skera niður framlög hennar ár frá ári, að það verður ekki einu sinni orðið nóg til þess að borga stjórnarmönnunum þóknun og þá fer þessu að verða sjálfhætt, eða hvað? Við skulum líka gá að því að raunveruleg þróunaraðstoð snýst ekki endilega um beinharða peninga. Hún hefur ævinlega verið, ekki síður, aðstoð í formi verkþekkingar, tækniaðstoðar eða jafnvel í formi vörusendinga og ýmissa annarra hluta sem þar koma til greina. Það var og hefur að sjálfsögðu verið hugmynd þeirra sem eitthvað hafa fjallað um möguleikana á því að Íslendingar leggi fátækum og bágstöddum þjóðum lið, stór hluti af áformunum, að sú aðstoð yrði t.d. í formi okkar sérþekkingar á sviði sjávarútvegs, í formi okkar sérþekkingar í sambandi við nýtingu jarðhita eða annarra slíkra hluta. Þar geta farið saman hagsmunir okkar í raun og veru, sú þekking sem við búum yfir og möguleikar jafnvel á að koma okkar framleiðsluvörum eða okkar þekkingu að einhverju leyti í verð. Ég er ekki einn af þeim sem er feiminn við að ræða um þá hluti. Það er ofur eðlilegur og náttúrlegur hlutur og ekkert við það að athuga þó að þróunaraðstoð sé að einhverju verulegu leyti á því formi að þjóðirnar nýti sína sérþekkingu og noti sér sterka stöðu sína á einhverjum tilteknum sviðum og veiti fyrst og fremst aðstoð sem þar tilheyrir. Auðvitað er það svo að það fé og sú aðstoð sem er veitt nýtist misvel. Auðvitað hafa verið gerð mistök og verða gerð mistök og það er létt að benda á slíkt, hæstv. fjmrh. Það er mjög auðvelt að draga þetta allt saman niður í svaðið og koma óorði á allan heila bisnissinn með því að taka nokkur tiltekin dæmi um mistök sem gerð hafa verið á þessum sviðum og það er iðulega gert, og við þetta búa menn. En það breytir ekki hinu að það er mjög margt vel gert og það er gífurlegt starf unnið á þessu sviði. Bara hlutir eins og þeir að sjá þjóðum þriðja heimsins fyrir nothæfu drykkjarvatni, ómenguðu og hreinu drykkjarvatni, er stórverkefni sem varið er milljörðum og milljarðatugum til á hverju einasta ári og er kostað af fjölmörgum ríkjum og alþjóðastofnunum. Bara verkefni eins og það að tryggja alveg lágmarksheilsugæslu eða eftirlit með ungbörnum eða annað slíkt er annað stórt verkefni sem bæði Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, barnahjálpin og fjöldinn allur af öðrum slíkum aðilum leggur mikið í á hverju einasta ári. Hér erum við ekki að tala um möguleika á að byggja upp atvinnulíf svipað því sem við erum að reyna að gera á Grænhöfðaeyjum. Hér erum við eingöngu að tala um það sem menn eru að reyna að leggja af mörkum til þess að rétt gera lífið bærilegt og þolanlegt fyrir fólk þannig að það geti svona dregið fram lífið við sæmilega þolanleg skilyrði. Á þessu plani er nefnilega þróunaraðstoðin enn þá í stórum stíl, menn skulu ekki gleyma því. Og þá fer að verða erfitt, hæstv. fjmrh., að ætla að gera allan þennan bisness bara billegan og hlægilegan út af nokkrum mistökum og dæmum um misnotkun sem vissulega er hægt að tína til. Að síðustu þetta, herra forseti: Ég sagði það áðan og ég get endurtekið það, og ég hef marg-, margsagt það hér á hinu háa Alþingi, að ég er tilbúinn til þess hvenær sem er að ræða sérstaka skattheimtu í þennan málaflokk. Ég get nefnt nokkra flokka af sköttum sem ég veit að hæstv. fjmrh. eru vel kunnugir, t.d. eins og stóreignaskatt. Ég teldi það virkilega skemmtilegt ef eigendur stóreigna á Íslandi greiddu alveg sérstaklega með sínum breiðu bökum fyrir því að við gætum lagt okkar af mörkum til þróunaraðstoðar. Ég gæti vel hugsað mér líka venjulegan nefskatt á hvern einasta íbúa í landinu, alveg burtséð frá efnahag, sem væri framlag þessarar þjóðar sem hefur 25 600 bandaríkjadali á ári í þjóðartekjur á hvern mann til bágstaddra aðila. Ég gæti með glöðu geði stutt t.d. skattlagningu á fjármagnsgróða í þetta verkefni o.s.frv. Ég held að það sé fyrst og fremst spurning um að menn setjist þá niður og reyni að ræða það. Það þarf enga þjóðaratkvæðagreiðslu til. Alþingi hefur vald til þess og burði til þess og því ber skylda til þess að sjá fram úr þessu máli. Það hefur nefnilega þegar ákveðið það. hið háa Alþingi, m.a. með því að fullgilda ýmsar alþjóðlegar samþykktir sem að þessu lúta. Við þurfum enga hjálp til þess. Ég er alveg viss um að það stendur ekki á íslensku þjóðinni að standa á bak við Alþingi í því að reyna að leysa úr þessu verkefni. Það er því heldur ekki hægt að ýta þessu frá á þeim forsendum. Það er hægt að afla tekna til þessa ef menn ekki treysta sér til þess að taka þetta úr ríkissjóði sem í sjálfu sér væri eðlilegast. Ég sé enga sérstaka ástæðu til þess að merkja þessu verkefni skattstofn frekar en ýmsum öðrum útgjöldum en ef það mundi létta fyrir málinu er ég sannarlega tilbúinn til þess. Ég ætla að skora á hæstv. fjmrh. að hann fylgi því þá eftir sem hann boðaði, gaf í skyn að hann væri í raun og veru að ögra mönnum með þessari lágu fjárveitingu, knýja menn til þess að svara áleitnum spurningum í sambandi við þetta verkefni, svara því hvort þeir vilji vera að þessu eða ekki og þá hvernig, að fylgja því þá eftir og koma þeirri vinnu af stað í hæstv. ríkisstjórn. Ég minni hann á hæstv. utanrrh. sem auðvitað hefði átt að vera hér og taka þátt í þessari umræðu með okkur. Hann hefur verið uppi með hugmyndir um bæði það að marka þessu verkefni sérstaka tekjustofna eða þá að leggja það í dóm þjóðarinnar í formi þjóðaratkvæðagreiðslu hvort og þá hvernig hún vilji standa að þessu verkefni að fullgilda eða koma í framkvæmd þegar samþykktum skuldbindingum Íslands á þessu sviði. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu, enda er klukkan farin að ganga tvö.