Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta er mál hæstv. fjmrh., sem er bundinn við umr. núna í Ed., en ég held, að það þyrfti ekki að koma neitt að sök, þó að málinu yrði hleypt núna til n. og hæstv. fjmrh. hefði svo samráð við n., og vildi ég mega leggja til, að málinu verði nú að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Frv. þetta til l. um veitingu ríkisborgararéttar hefur verið undirbúið af dómsmrn. með sama hætti og tíðkazt hefur að undanförnu, og er gerð grein fyrir því í aths. við frv., að umsækjendur þeir, sem teknir hafa verið á lagafrv., fullnægja allir þeim skilyrðum, sem sett voru af allshn. beggja þd. í nál. á þskj. 507 á 86. löggjafarþingi 15. apríl 1966. En um það er rétt að taka fram, að núna um það bil áratug eða frá 1955 hefur Alþ, fylgt nokkuð föstum reglum í sambandi við veitingu ríkisborgararéttar. Samkv. stjórnarskránni má veita ríkisborgararétt með lögum, og að því leyti er þingið óbundið, en eins og fram kemur í þessu nál. á s.l. þingi, settu allshn. beggja d. fram í nál. 17. maí 1955 vissar meginreglur, sem síðan hefur í stórum dráttum verið farið eftir með lítils háttar breytingum, en þær eru í aðalatriðum eftirfarandi: 1. Umsækjandi hafi óflekkað mannorð og sé að áliti tveggja valinkunnra manna starfshæfur og vel kynntur, þar sem hann hefur dvalizt. 2. Útlendingar, aðrir en Norðurlandabúar, skulu hafa átt hér lögheimili í 10 ár, Norðurlandabúar í 5 ár. 3. Karl eða kona, sem giftist íslenzkum ríkisborgara, fái ríkisborgararétt eftir þriggja ára búsetu frá giftingu, enda hafi hinn íslenzki ríkisborgari haft ríkisborgararétt ekki skemur en 5 ár. 4. Erlendir ríkisborgarar, sem eiga íslenzka ríkisborgara að foreldri, fái ríkisborgararétt eftir þriggja ára búsetu, ef annað foreldri er Norðurlandabúi, annars eftir 5 ár. 5. Íslendingar, sem gerzt hafa erlendir ríkisborgarar, fá ríkisborgararétt eftir eins árs búsetu. 6. Íslenzk kona, sem misst hefur ríkisfang sitt við giftingu, en hjónabandinu er slitið og hún hefur öðlazt heimili hér, fái ríkisborgararétt á fyrsta dvalarári hér, enda lýsi hún yfir, að hún ætli að dveljast áfram í landinu. Og sama gildir um börn hennar, sem hafa ekki náð 16 ára aldri og henni fylgja. Þetta eru meginreglurnar, sem farið hefur verið eftir. Samt leiðir það ekki af hlutarins eðli, að þeir, sem uppfylla þessi skilyrði, eins og t, d. Íslendingur, sem gerzt hefur erlendur ríkisborgari, fái ríkisborgararétt eftir eins árs búsetu, heldur þarf að veita honum ríkisborgararéttinn að sjálfsögðu með lögum, og þá er það verkefni þingsins á hverjum tíma að gæta þess, hvort einhverjir aðrir meinbugir kunni að vera á, sem hindruðu, að rétt væri, að Alþ. veitti ríkisborgararétt, enda þótt þessum meginreglum sé fylgt. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að óska, að þessu máli verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti: Eins og fram kemur í upphafi aths. við lagafrv. þetta, hefur verið rætt um það á undanförnum þingum, að tímabært væri að endurskoðuð yrðu ýmis atriði laga nr. 5 frá 18. maí 1920 um bann gegn botnvörpuveiðum. Hv. 5 þm. Austf. hefur á undanförnum þingum flutt frv. til breyt. á þessum lögum, og hafa þau verið til meðferðar bæði í þn. að sjálfsögðu og í dómsmrn. Ýmsar þær till., sem þar voru fram settar, eða meginbreytingarnar, sem hér er lagt til að gerðar verði, og um hefur verið rætt, hafa verið að verulegu leyti mjög lögfræðilegs eðlis og því þurft nokkuð gaumgæfilegrar athugunar. Eins og vitnað er einnig til í aths., afgreiddi sjútvn. Nd. frumvarp hv. 5. þm. Austf. í fyrra með eftirfarandi álitsgerð, með leyfi hæstv. forseta: „Það er sameiginlegt álit nefndarinnar, að lög nr. 5 frá 18. maí 1920 um bann gegn botnvörpuveiðum þurfi í heild endurskoðunar við. Enn fremur telur n., að við þá endurskoðun þurfi að taka tillit til þeirra atriða, sem frv. fjallar um, þótt ágreiningur sé hins vegar innan n. um einstakar breytingar, sem frv. hefur inni að halda. Og með hliðsjón af þessu leggur n. til, að frv. verði vísað til ríkisstj. til nánari athugunar í sambandi við heildarendurskoðun laganna, og leggur n. áherzlu á, að málið verði lagt fyrir næsta reglulegt Alþingi.“ Þetta var úr áliti sjútvn. Í framhaldi af þessu hefur svo þetta frv., sem hér liggur nú fyrir, verið undirbúið og lagt fyrir þingið. Það má segja, að einkum hafi þótt þörf endurskoðunar á ákvæðum laganna um viðurlög við brotum gegn þeim, og það kemur m.a. fram í áliti saksóknara ríkisins, sem hann lét sjútvn. Nd. í fyrra, í té, dags. 26. marz 1965, en þar segir svo með leyfi hæstv. forseta: „Látlaus ásókn veiðiþjófa í fiskveiðilandhelgina virðist bera þess vott, að þau viðurlög, sem nú er beitt við fiskveiðibrotum, séu eigi til nægilegs varnaðar og þess vegna sé eðlilegt að gera þau strangari.“ Í 2. gr. þessa frv. eru ákvæði, sem lúta að því að herða viðurlögin við þessum brotum, og þar er að finna veigamestu breytingarnar á lögunum, sem ráðgerðar eru með þessu frv. Þar er lagt til, að lágmark sekta skipa yfir 200 rúml. brúttó hækki um 50%, þ.e. úr 10 þús. í 15 þús. kr., og hér er átt við gullkrónur, en hámarkssekt verði 20 þús. eða 25 þús. kr. eftir stærð skipanna og miðað við 600 rúml. mark. Nú er á það að líta, að þrátt fyrir það, að ákvæði gildandi laga séu þannig, að sektir skuli miðaðar við gullkr. og þessi ákvæði hafi þess vegna tryggt það, að sektirnar hafi fylgt breyttu verðgildi peninganna, þá eru ýmsar aðrar ástæður, sem valda því, að það má teljast eðlilegt, að sektir verði nú hækkaðar. Eftir stækkun fiskveiðilandhelginnar hefur löggæzlan átt við erfiðara og meira viðfangsefni að etja. Það hafa svo komið til stórmiklar breytingar á skipunum, sem stundað hafa veiðarnar. Þau hafa stækkað og tekið upp miklu veigameiri veiðarfæri og tækniútbúnað og þess vegna eðlilega öðlazt meiri möguleika til fiskveíða á skemmri tíma og freistast kannske fremur til þess, e.t.v. vegna þess að viðurlögin hafa ekki verið nægjanlega ströng, að fara inn í landhelgina á ólöglegan hátt heldur en ella mundi verið hafa. Þessi hækkun, sem hér er lögð til, ætti að hafa veruleg áhrif í þessu sambandi. Svo er annað vandamál, sem skapazt hefur, þó að það sé ekki algengt. Við höfum dæmi þess, að það getur verið erfitt að koma fram refsiábyrgð gegn skipstjóra, þótt málsástæður geri viðurlögin eðlileg, og um það eru næsta óljós ákvæði í íslenzkum lögum hvernig fara skuli með slík mál. Við höfum um þetta eitt alþekkt dæmi, hið svokallaða Milwood-mál, þegar brezki togarinn Milwood var staðinn að ólöglegum veiðum í landhelgi og veitt eftirför á sínum tíma langt út á haf, en því lauk, eins og menn rekur minni til, með því, að skipstjórinn komst undan, en íslenzka varðskipið færði skipið til hafnar. Varð af þessu allveruleg málaflækja, eins og eðlilegt mátti teljast. Skipstjóranum voru birtar kærur á heimili hans í Skotlandi, ef ég man rétt, en hann sinnti ekki þeirri kröfu að mæta hér fyrir rétti. Það voru niðurstöður Hæstaréttar í því máli, að ekki væri unnt að höfða refsimál á hendur skipstjóranum, þar sem ekki væri hægt eftir okkar lagakerfl að fella dómsúrskurð í slíku málí, án þess að prófa skipstjóra fyrir rétti, en hann var hins vegar ákærður fyrir brot á almennum hegningarlögum og siglingalögum. Hins vegar þótti sýnt, að um brotið gegn fiskveiðum í landhelgi væri hægt að fjalla, og var svo gert og dæmdar sektir í því og gerð upptæk veiðarfæri og togarinn kyrrsettur til tryggingar því, að sektarákvæðum yrði framfylgt. Niðurstöður þess máls urðu þær, að Íslendingar fengu greiddar þær sektir, sem dómur hafði upp kveðið í málinu, en refsimálið gegn skipstjóranum var ekki höfðað. Nú má segja, að þarna hafi að vísu rætzt vel úr. Það lék nokkur vafi á um það, hvort sjálft fiskveiðibrotið yrði tekið fyrir, en íslenzkir dómstólar komust að þeirri niðurstöðu, að svo yrði gert. En hér er farið í þessu frv. inn á nýjar leiðir til þess að taka af öll tvimæli um möguleika til þess að ganga a.m.k. að þeim verðmætum, sem í skipinu kunna að felast, þó að ekki verði höfðað refsimál á hendur skipstjóranum, ef hann af einhverjum ástæðum skyldi komast undan. Þess vegna segir svo í 2. gr.: „Einnig er heimilt að gera upptækt skipið sjálft eða andvirði þess að hluta. Og upptöku má einnig beita, þótt ekki hafi verið höfðað refsimál út a,f broti og þótt refsimáli verði ekki komið fram. Máli til upptöku má þá beina gegn eigendum skipsins, umboðsmönnum þeirra eða umráðamönnum þess.“ Í þessu ætti að felast öryggi um það, að alltaf hljóti að vera einhver aðili, sem hægt væri að beina upptökumálinu gegn. Það er að sjálfsögðu almenn regla, þetta um upptökuheimildina fyrir utan refsiákvæðið, að það megi gera upptækt skip eða andvirði þess, en aðalreglan mundi að sjálfsögðu í framkvæmd verða sú, að slík upptökuheimild yrði notuð, ef ekki yrði komið fram refsimáli, og ég hygg, að fyrst og fremst yrði miðað við, hvernig sektarákvæðin eru greind á milli minni og stærri skipa, þar sem um hin stærri skip er að ræða, hina stærri togara, og þá auðvitað fyrst og fremst í þeim tilfellum, sem hætta er á því, að skipstjóri slíkra skipa komist með einhverjum hætti undan, en á því mundi ekki vera talin nein hætta með íslenzka skipstjóra. Inn í lok 2. gr. er svo tekið ákvæði, sem er nokkuð veigamikið. Í lok gr. segir: „Við upptöku skv. 1. mgr. og aðför skv. 3. mgr. fellur niður veðréttur eða aðrar kvaðir, sem hvíla kunna á upptækum verðmætum.“ Nú hygg ég, að íslenzkir dómstólar muni e.t.v. hafa talið sér heimilt að líta svo á, en þó ekki nema með lögskýringaraðferðum, en hér eru tekin af öll tvímæli um það. Um öll þessi lögfræðilegu atriði frumvarpsins hefur aðallega fjallað ráðuneytisstjórinn í dómsmrn., og ráðuneytið hefur einnig haft samráð við Þórð Eyjólfsson fyrrv. hæstaréttardómara þar að lútandi. Í síðustu gr. er svo gert ráð fyrir því, að ef þetta frv. verður að lögum, skuli fella það inn í meginmál laganna frá 1920 með áorðnum breytingum og gefa þau út að nýju með fyrirsögninni „Lög um bann gegn veiðum með botnvörpu og flotvörpu“. En það hefur áður verið vikið að því í grg. þessa frv., að texti laganna er orðinn nokkuð margsamsettur vegna breytinga, sem smám saman hafa verið á þeim gerðar, og því eðlilegt að gefa þau út að nýju, og þá er jafnframt lagt til, að breytt verði fyrirsögn laganna, og það er vegna þeirrar breytingar, sem varð 1959, er bætt var í lögin banni við veiðum með flotvörpu. En fyrir þann tíma var þetta aðeins bann gegn botnvörpuveiðum í landhelgi. Ég vildi mega vænta, að með þessu frv. sé komið til móts við þær óskir, sem uppi hafa verið hér á þingi um endurbætur á eldri löggjöf í þessu efni, og að takast megi að ná hér verulegum árangri til varnar gegn þeirri allt of miklu ásókn, sem er á íslenzku landhelgina. Ég vildi svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að þessu máli verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið hér í ræðu hæstv. dómsmrh., er þetta frv. um breyt. á lögum um bann gegn botnvörpuveiðum í landhelgi flutt í beinu framhaldi af frv., sem ég hef flutt hér nokkrum sinnum á Alþ. um þetta sama efni. Till. mínar höfðu aðallega beinzt að því að breyta þrem atriðum í gildandi lögum um bann við botnvörpuveiðum í landhelgi. Í fyrsta lagi hafði ég lagt áherzlu á það, að sektarákvæði yrðu hækkuð allverulega frá því, sem verið hefur, og ákvæðunum breytt þannig, að sektarupphæðin yrði mismunandi eftir stærð þeirra skipa, sem í hlut ættu. Ég hef gert till. um, að sektir við brotum skipa, sem væru undir 200 rúml., yrðu óbreyttar. En hins vegar yrðu sektirnar hækkaðar allmikið á stærra flokknum, frá 200 til 600 rúml., og enn þá meira í stærðarflokki þar fyrir ofan. Í þessu frv., sem hér liggur nú fyrir frá hæstv. ríkisstj., er gengið til móts við þetta sjónarmið mitt og fallizt á þessa stærðarskiptingu skipanna, en hins vegar er ekki fallizt á mínar till. um breytingar á sektarákvæðunum. Að vísu er lagt til, að sektirnar verði hækkaðar talsvert, en engan veginn eins mikið og ég hafði lagt til. Ég skal að vísu játa það, að það er alltaf nokkuð vafasamt, hvað á að stíga stór skref í einu í þessum efnum, hvað á að hækka sektirnar mikið. Og það má vel vera, að hækkun sektanna, þó að nokkru væri minni en ég hafði lagt til, kæmi hér að talsverðu gagni, en ég efast um, að sú hækkun, sem gert er ráð fyrir í frv. ríkisstj., sé nægjanleg. Það er ekkert um það að villast, eins og ég hef bent á og greinilega kemur fram í umsögn saksóknara ríkisins, að það hefur verið að undanförnu um óheyrilega ágengni erlendra skipa að ræða á íslenzka landhelgi. Allt bendir því til þess, að þeir, sem þar eiga hlut að máli, séu farnir að líta þannig á sektarfjárhæðina, að hún skipti þá ekki mjög miklu máli í samanburði við það, sem um er að tefla. Sannleikurinn er líka sá, að ef um er að ræða skip, sem kostar orðið 40–50 millj. kr. og aflar mjög oft í einum veiðitúr söluverðmæta, sem nema rúml. 2 millj. kr. eða talsvert mikið á 3. millj. kr., þá er óttinn við sekt, sem ekki nemur hærri fjárhæð en 260 þús. kr. eða þar um bil, ekki ýkja mikill. Ég held því, að það þyrfti að athuga enn betur, hvort ekki er rétt, fyrst hreyft er við sektarfjárhæðinni, að hafa hækkunina nokkru meiri en lagt er til í frv., en þó með fullri viðurkenningu á þeirri hækkun, sem fram kemur hjá hæstv. ríkisstj. í þessum efnum, og ég tel að sjálfsögðu, að sú hækkun, sem lögð er til í frv., verði til bóta. Í öðru lagi höfðu till. mínar beinzt að því, að sett yrðu skýr ákvæði í lög um það, að óheimilt væri að láta af hendi með nokkrum hætti veiðarfæri til þess aðila, sem staðinn hefur verið að veiðiþjófnaði, og honum væri ekki gefinn kostur á því að kaupa hin uppteknu veiðarfæri aftur fyrr en í fyrsta lagi að mánuði liðnum. Ég tel fyrir mitt leyti, að ákvæði í þessa átt séu mjög mikilvæg og mundu raunverulega þyngja sektarupphæðina í framkvæmd mjög mikið frá því, sem verið hefur. Á þetta sjónarmið hefur hæstv. ríkisstj. ekki viljað fallast og ekki tekið það upp í þetta frv., og það þykir mér miður. Það má vera, að svo hafi verið litið á, að það væri ekki með öllu viðkunnanlegt að hafa slík ákvæði í lögunum, að gefa þeim, sem tekinn hefur verið að veiðum í landhelgi ekki kost á því, eins og og nú er, að fá veiðarfærin strax aftur, aðeins gegn fjárhagslegri tryggingu, sem hann setur. En í þessum efnum vil ég benda á það, að hliðstæð ákvæði þeim, sem ég legg til, að tekin séu upp varðandi þetta atriði, er að finna hjá öðrum þjóðum. Ég rak mig t.d. á það nú fyrir stuttu síðan, að sagt var frá því, að tvö norsk síldveiðiskip voru tekin innan brezkrar landhelgi vegna veiðibrota þar, og þau voru færð til skozkrar hafnar. Frá því var svo skýrt, að stjórnendur þessara skipa hefðu þurft að þola nokkrar sektir, en þó hefði sá hluti refsingarinnar verið langþyngstur, að veiðarfærin hefðu verið gerð upptæk og þeir ekki átt neinn kost á því að fá þau aftur. Um þetta, var m.a. rætt í norskum blöðum og bent á það, að þarna giltu ströng lög í þessum efnum. Ég sé því ekki, að það ætti að vera neitt því til fyrirstöðu, að við hefðum í okkar lögum hliðstæð ákvæði og þetta og held t.d., að Bretar ættu ekkert gott með að finna að því, þó að við hefðum slík ákvæði, sem þeir hafa sjálfir hjá sér. Í þriðja lagi hafði ég lagt til í mínum till., að tekin yrðu upp skýr ákvæði um það, að hægt væri að lögsækja vegna landhelgisbrota raunverulega eigendur þess skips, sem í hlut ætti, útgerðarfyrirtækið eða forsvarsmenn fyrirtækisins, þó að svo vildi til, að ekki yrði hægt að koma refsiákvæðum yfir, skipstjóra skipsins. Þetta ákvæði hefur ríkisstj. fallizt á og tekið upp í frv. á þann hátt, sem ég tel fullnægjandi, þótt með öðrum hætti sé heldur en ég hefði lagt til, og mér sýnist, að á allan hátt sé gengið vel frá þessu atriði í því frv., sem hér liggur fyrir. Ég held, að það sé fyllilega þörf á því að breyta þeim lögum, sem hér er gerð till. um að breyta, og ég held, að við þurfum að gæta þess vel um leið og við breytum þeim lögum, að breytingarnar komi að því gagni, sem til er ætlazt, en það er að sjálfsögðu það að stugga alvarlega við veiðiþjófum í okkar landhelgi og fæla þá verulega frá því að gera tilraunir til þess að stela fiski úr okkar landhelgi. Ég fagna því, að ríkisstj. hefur í allveigamiklum atriðum fallizt á þau sjónarmið, sem fram hafa komið hjá mér, en vildi mælast til þess, að sú n., sem kemur til með að fjalla um málið, íhugi það, hvort ekki sé rétt að ganga nokkru lengra en gert er í þessu frv., bæði varðandi sektarfjárhæðina og eins varðandi það atriði að gera veiðarfæri veiðiþjófanna raunverulega upptæk, en afhenda þau ekki strax aftur á þann hátt, sem nú er gert.



Herra forseti. Það er að sjálfsögðu ýmislegt í máli eins og þessu, sem getur verið álitamál og matsatriði, eins og fram kom í ræðu hv. 5. þm. Austf., og alveg sjálfsagt, að n. sú, sem fær málið til athugunar, athugi þau sjónarmið, sem hann setti fram, og mundi rn. að sjálfsögðu verða til aðstoðar, eftir því sem óskað yrði við athugun málsins, sem - eins og ég sagði áðan er í verulegum atriðum nokkuð sérfræðilegs og lögfræðilegs eðlis. Varðandi fyrsta atriðið, að hækkun sektanna sé ekki eins mikil og áður hefur verið lagt til af þessum hv. þm. og e.t.v. ekki nægjanlega mikil, vil ég þó benda á það, að um leið og sektirnar eru hækkaðar að því marki, sem hér er gert ráð fyrir, er einnig heimilt að gera upptækt skipið sjálft eða andvirði þess að hluta, svo að það gæti komið til, að sektir væru dæmdar í hámarki, en dómstóli fyndist málsatriði engu að síður slík, að hann vildi gera upptækt skip að hluta eða að öllu leyti, og það er auðvitað um mjög rúmt atriði að ræða, þegar verið er að meta það, hvernig sektarákvæðin eigi að vera. Upptaka veiðarfæra með þeim hætti, að upptekin veiðarfæri megi ekki afhenda aftur eða selja, eins og hv. þm. gerði grein fyrir, gat að sjálfsögðu komið til álita. Um það voru þó uppi nokkrar efasemdir, sem m.a. komu fram í áliti saksóknara ríkisins til sjútvn., en hann sagði um það atriði, með leyfi hæstv. forseta: „Í fjórða lagi tel ég fyrst og fremst vafamál, hvort heppilegt sé ákvæðið um veiðarfæri í niðurlagssetningu 1. mgr. 1. gr. frv.“ - hér er verið að tala um frv. hv. 5. þm. Austf. - „og eru þá einkum höfð í huga þau tilvik, að sakfellt sé í héraði, en sýknað í Hæstarétti.“ Hins vegar finnst mér ekki nema eðlilegt, að þetta atriði sé athugað nánar, en það voru nú að mínu áliti eftir nánari athugun málsins helzt þeir meinbugir á, sem hér er vikið að, að við gætum haft af því nokkur vandræði. Kanna má betur hliðstæð ákvæði annarra nágrannaþjóða okkar, sem fiska hér á Norður-Atlantshafinu, og geri ég þá ráð fyrir, að hv. n. taki það nánar til athugunar, þegar hún fær málið til meðferðar.