Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á ríkisráðsfundi hinn 31. ágúst s.l. var utanrrh. Guðmundi Í. Guðmundssyni veitt lausn frá embætti samkv. eigin ósk. Í stað hans var ráðh. Emil Jónsson skipaður utanrrh. og alþm. Eggert G. Þorsteinsson skipaður ráðh. til að fara með þau störf, sem Emil Jónsson hafði þangað til haft með höndum. Ég þakka Guðmundi Í. Guðmundssyni ágætt samstarf og öll hans störf í ríkisstj. á undanförnum árum og býð Eggert G. Þorsteinsson velkominn til starfa. Þrátt fyrir þessi mannaskipti og þau, sem áður hafa orðið, er ríkisstj. enn hin sama og skipuð var 20. nóv. 1959, samsteypustjórn Sjálfstfl. og Alþfl. Þegar sú ríkisstj. var mynduð, gaf þáv. hæstv. forsrh., Ólafur Thors, stefnuyfirlýsingu fyrir stjórnarinnar hönd. Meginstefna ríkisstj. er enn hin sama og þar var lýst, að tryggja heilbrigðan grundvöll efnahagslífsins, svo að framleiðsla aukist sem örast, atvinna haldist almenn og örugg og lífskjör geti farið enn batnandi. Til þess að þetta náist, þarf að gæla þess, að viðunandi greiðslujöfnuður haldist við útlönd ásamt nægilegum gjaldeyrissjóði, enda er það forsenda frjáls innflutnings og lánstrausts þjóðarinnar erlendis. Enn fremur þarf að tryggja, að framkvæmdir fari ekki fram úr sparnaði þjóðarinnar og notkun erlends lánsfjár til langs líma og að hækkun kaupgjalds sé í samræmi við framleiðniaukningu og verðhækkanir á íslenzkum útflutningsvörum erlendis. Jafnframt verður að hafa greiðsluhallalausan ríkisbúskap og halda aukningu útlána banka innan hæfilegra takmarka. Þá mun ríkisstj. og beita sér fyrir, að sett verði lög um verðtryggingu fjárskuldbindinga, þ.e. sparifjár og lána til langs tíma. Til þess að draga úr hættunni á áframhaldandi kapphlaupi milli kaupgjalds og verðlags, leggur ríkisstj. áherzlu á málefnalegt samstarf við almannasamtök í landinu, jafnt innan einstakra atvinnugreina og við stéttarfélög verkalýðs og vinnuveitenda. Vinna ber að því, að þessi samtök nái sem víðtækustum samningum um ágreiningsmál sín. Þ. á m. verði reynt að endurvekja samstarf framleiðenda og neytenda um ákvörðun búvöruverðs. Gerð verði gangskör að því að kanna, með hverjum hætti íslenzkur landbúnaður geti bezt séð þjóðinni fyrir landbúnaðarvörum með sem minnstum tilkostnaði, framleitt samkeppnishæfar vörur til útflutnings og tryggt bændum viðunandi lífskjör. Á meðal skilyrða þess, að friður ríki milli stétta- og hagsmunahópa er, að fyrir hendi séu hlutlausar upplýsingar um ágreiningsefni og mun ríkisstj. stuðla að nauðsynlegum rannsóknum og fræðslu með þeim hætti, að samtök aðila telji sig mega treysta því, að rétt sé með farið. Þá mun ríkisstj. beita sér fyrir, að stofnað verði hagráð skipað fulltrúum stjórnvalda, þ. á m. samtaka sveitarfélaganna, atvinnuvega, launtaka og vinnuveitenda. Hagráð ræði ástand og horfur efnahagsmála og meginstefnuna í þeim málum og fái til umsagnar þjóðhags- og framkvæmdaáætlanir. Sérstakar áætlanir verði gerðar um framkvæmdir í einstökum landshlutum svipað og unnið er að fyrir Vestfirði nú. Ríkisstj. leggur áherzlu á, að haldið verði áfram framkvæmdum við þá vinnuhagræðingu, sem hafin er í landinu, til þess með þeim hætti að bæta samkeppnisaðstöðu atvinnuveganna. Í sama tilgangi mun ríkisstj. styðja framkvæmdir og endurbætur, er miða að því að auka afköst og bæta nýtingu íslenzkrar efnivöru. Ríkisstj. vill stuðla að því, að raunhæf verði sú stytting vinnutímans, sem kaupgjaldssamningar á s.l. sumri stefndu að, og beita sér fyrir nauðsynlegri lagasetningu í því skyni í samráði við aðila. Jafnframt verði athugað að setja reglur um orlof í samræmi við það, sem nú tíðkast á hinum Norðurlöndunum. Ríkisstj. mun beita sér fyrir endurbótum á löggjöf um aðstoð við húsbyggingar og framkvæmdum í þeim efnum í samræmi við yfirlýsingu sina hinn 9. júlí s.l. Stefnt verður að því að koma á staðgreiðslukerfi skatta á árinu 1967. Hert verður á tollgæzlu og skatteftirliti, til þess að skatt- og tollheimta gangi jafnt yfir alla. Sett verður á stofn sérstök hagsýsludeild í fjmrn. til þess að tryggja sem bezt hagsýni og ráðdeild í meðferð opinbers fjár. Ríkisstj. hefur látið semja grg. um möguleika á lífeyrissjóði fyrir alla landsmenn og mun undirbúningi þeirrar réttarbótar haldið ósleitilega áfram. Fyrirhugað er að leggja Framkvæmdabankann niður, en styrkja um leið stofnlánasjóði atvinnuveganna, koma á hagkvæmarí skipun þeirra sjóða og banka, sem fást við veitingu framkvæmdalána, og stofna framkvæmdasjóð strjálbýlisins. Unnið er að því að koma upp nýjum atvinnugreinum. Kísilgúrvinnslu við Mývatn og alúminíumvinnslu í sambandi við virkjun Þjórsár. Enn er þó ekki sýnt, hvort samningar takist um þessi mikilsverðu mannvirki og mun Alþ. jafnóðum láta fylgjast með málum, enda er ákvörðunarvaldið um þau í þess höndum. Ríkisstj. mun beita sér fyrir setningu laga um eignarog afnotarétt fasteigna. Ráðgerð er heildarendurskoðun á þeim þáttum skólalöggjafarinnar, sem ekki hafa verið endurskoðaðir á undanförnum árum, í þeim tilgangi að laga námsefni og skipulag skólanna að breyttum þjóðfélagsháttum, setja nýjar og einfaldari reglur um samskipti ríkis og sveitarfélaga, um stofnun og rekstur skóla og endurskipuleggja yfirstjórn fræðslumála. Teknar verði upp skipulegar, vísindalegar rannsóknir í skóla- og uppeldismálum. Samin verður framkvæmdaáætlun um skólabyggingar á næstu árum og verður þar stefnt að því að fullnægja með skipulegum hætti þörf fyrir skólahúsnæði á öllum skólastigum. Gerð verður áætlun um eflingu íslenzkra rannsókna, bæði í raunvísindum og hagvísindum. Sérstök athugun mun fara fram í samráði við háskólaráð á nauðsynlegri eflingu Háskóla Íslands á næstu árum. Ríkisstj. mun beita sér fyrir, að sett verði ný löggjöf um iðnfræðslu. Ríkisstjórnin mun, eftir því sem frekast gefst færi til, halda áfram að vinna að viðurkenningu annarra ríkja á rétti Íslands til landgrunnsins alls, sbr. ályktun Alþ. 5. maí 1959. Kannað verður til hlítar, hvort rétt sé, að Ísland gerist aðili að Fríverzlunarbandalagi Evrópu, EFTA, og mun Alþ. látið fylgjast með athugun málsins. Í utanríkismálum mun ríkisstj. enn sem fyrr taka heilshugar þátt í starfi Sameinuðu þjóðanna, norrænni samvinnu og friðarvörzlu Atlantshafsbandalagsins.



Herra forseti. Mér þykir rétt að segja hér örfá orð í tilefni af þessari tilkynningu, sem hæstv. forsrh. las fyrir hönd ríkisstj., en tilefni hennar eru þau mannaskipti, skilst mér, sem átt hafa sér stað í ríkisstj. Að vísu hafa verið tilkynnt ein mannaskipti áður á þessu ári, þegar Magnús Jónsson tók við starfi fjmrh. af Gunnari Thoroddsen, en þá var það ekki gert með jafnmikilli viðhöfn og nú og fylgdi engin yfirlýsing um það um leið, að stjórnin hefði gengið í endurnýjun lífdaganna með þeim hætti. En nú, þegar tilkynnt eru önnur mannaskipti í ríkisstj., sem sé að Eggert Þorsteinsson hafi komið í ríkisstj., en Guðmundur Í. Guðmundsson hafi farið úr stjórninni, er það allt gert með meiri viðhöfn. Sannast að segja held ég þó, að þrátt fyrir þessa viðhöfn, sem við er höfð, muni menn yfir höfuð vera þeirrar skoðunar, að lítil breyting verði á ríkisstj. og hennar stefnu við þau mannaskipti, sem orðið hafa. Á hinn bóginn finnst manni af yfirlýsingu eða tilkynningu hæstv. forsrh., að hann langi mjög til þess að láta líta svo út sem eitthvað alveg nýtt sé nú á ferðinni, og stjórnin hafi kastað ellibelgnum. Eitthvað eigi að breytast. Ég lái hæstv. forsrh. ekki, þótt hann vilji láta líta svona út, og ég vona, að enginn álasi honum fyrir það, og ég býst ekki við, að menn séu neitt hissa á því, þegar þess er gætt, hvernig ástatt er um málefni landsins og hvernig hæstv. ríkisstj. hefur tekizt á undanförnum árum að framkvæma sína stefnu, eins og nú liggur fyrir í mörgum greinum, svo að ekki er um deilt. Þegar svona stendur á, er það ekkert einkennilegt, þó reynt sé að dubba upp á þetta ofurlitið með nýrri, almennri stefnuyfirlýsingu. En sannleikurinn er sá, að ekkert af því, sem hæstv. ráðh. las hér áðan, sem voru nú almennar, sumt af því frómar hugleiðingar um ýmislegt, sem æskilegt væri að geta gert, boðaði stefnubreytingu. Það vottaði ekki í þeirri yfirlýsingu fyrir breytingu á grundvallarstefnu ríkisstj. eða fráhvarfi frá þeim úrræðum, sem verst hafa gefizt. Ég skal ekki efna hér til ýtarlegra, almennra umr. um þessi efni, því að við eigum vafalaust eftir að ræða þau oft, en ég get ekki stillt mig um, enda teldi ég óviðeigandi annað, en að minna á ýmislegt, sem mér fannst vanta í grg. eða yfirlýsingu hæstv. forsrh. Og þá einkum ýmis atriði, sem hann felldi niður núna, enda þótt hann segði með almennri yfirlýsingu, að þau stæðu í fullu gildi, en sem ríkisstj. í upphafi lagði mesta áherzlu á, að hún væri sett til þess að vinna að og taldi gefa sér tilverurétt. Því var haldið mjög á loft að taka ætti upp alveg nýja stefnu í efnahagsmálum landsins, sem kölluð var og heitir enn í dag viðreisn, þó að hún liggi nú á hliðinni, og fólgin var í stefnuyfirlýsingum, sem ég skal minna á í aðeins örstuttu máli. Ég nefni fyrst aðalatriðið, sem var fyrirheit um stöðvun verðbólgu í landinu. Stöðvun dýrtíðarinnar. Þetta var grundvallarloforð af hendi núv. ríkisstj., þegar hún tók við, og við vitum öll, hvernig farið hefur um þetta þýðingarmikla höfuðatriði. Öll þjóðin veit það. En nú var þetta atriði ekki tekið með í stefnuyfirlýsingu hæstv. ráðh. Máske er það af meðfæddri hógværð, en máske er það líka vegna þess, að hann hafi ekki talið heppilegt að rifja þetta upp, en viljað heldur vísa til þess með þeim almennu orðum, að fyrri stefnuyfirlýsingar ríkisstj. stæðu enn. Þá vil ég minna á, að hæstv. ríkisstj. lofaði því að afnema uppbótarkerfið í öllum þess myndum. Allir vita, hvernig farið hefur um þetta, sem átti að vera annað meginatriðið í stefnu hæstv. ríkisstj. Þá hét ríkisstj. því að afnema vísitölukerfið, sem hún taldi mjög undirrót stórfelldra vandkvæða í þjóðarbúskapnum. Allir vita, hvernig farið hefur um það. Þá var því yfir lýst, að það ætti að verða stöðugur greiðsluafgangur á ríkisbúskapnum til þess að tryggja jafnvægi í efnahagsmálum, stuðla að því. Menn vita, hvernig þetta hefur farið upp á síðkastið, þrátt fyrir meiri álögur en nokkru sinni fyrr. Þá var það eitt þýðingarmikið atriði í stefnuyfirlýsingu ríkisstj., viðreisnarstefnunni, að afnema öll afskipti af kjarasamningum verkalýðsfélaga og atvinnurekenda. En við vitum öll, hvernig það hefur farið. Það hefur farið þannig, að það hefur ekki verið hægt að koma á samningum nú um langa hríð milli verkalýðsfélaga og atvinnurekenda nema með því að fá stjórnina í leiðinni til þess að breyta löggjöfinni, sem hún hefur sett, og breyta framkvæmdum sínum í efnahagsmálum. M.ö.o., efnahagsmálastefna ríkisstj. hefur orðið þannig í framkvæmd, að allir kjarasamningar hafa reynzt óframkvæmanlegir, nema hægt hafi verið að fá stjórnina til að semja um breytingar frá því, sem hún hafði lögfest eða framkvæmt. Þá var því lýst yfir hátíðlega mjög, að það ætti að afnema öll höft, en við vitum, að það hefur verið beitt hinum ströngustu lánahöftum og margs konar þvingunarráðstöfunum, sem hafa átt að vera til stuðnings jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Þeim hefur verið beitt, en samt sem áður hefur þenslan og upplausnin orðið meiri en nokkru sinni fyrr, eins og vöxtur dýrtíðarinnar. Þá var því lýst yfir, að það ætti að afnema alla beina skatta á almennum launatekjum og við vitum, hvernig farið hefur um framkvæmd þess loforðs, en um þetta var ekkert talað í stefnuyfirlýsingu hæstv. ráðh. nú áðan. Þá var því alveg sérstaklega heitið, að innleidd skyldi ráðdeild í ríkisrekstrinum og þjóðarbúskapnum yfir höfuð og gefinn út langur loforðalisti í því sambandi og framkvæmdur sparnaður í ríkisrekstrinum, en verkin sýna merkin, árangurinn - eða hitt þó heldur - af þessu blasir við augum allra, sem vilja sjá. Þessi örfáu atriði gefa tilefni til að spyrja: Hefur þessum markmiðum, sem voru grundvöllur hæstv. ríkisstj., verið náð? Enginn mun treysta sér til þess að svara því játandi, ekki einn einasti af ráðh., hvað þá nokkur utan ráðherrastólanna. En því eru þessi kjarnaatriði, þessi undirstöðuatriði þá ekki tekin með beinlínis í stefnuyfirlýsingunni, heldur þess í stað höfð almenn og óskýr yfirlýsing um áframhald af því sama, sem við höfum búið við, og allt hefur gengið í megindráttum í öfuga átt við það, sem átti að verða. Þegar þetta er haft í huga, sem ég nú hef aðeins örlítið minnt á, held ég sannast að segja, að enginn maður geti með góðri samvizku metið á marga fiska stefnuyfirlýsingar hæstv. ríkisstj. Landsmenn eiga inni hjá hæstv. ríkisstj. reikningsskil um það, hvernig hún hefur framfylgt fyrirheitum sínum og framhjá þeim verður ekki komizt. Þau fara fram að lokum, hvernig sem að verður farið og eftir þeim reikningsskilum verður vafalaust gengið. Eitthvað var í stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstj. núna verið að lala um framkvæmdaáætlanir með almennum orðum. Jú, við höfum búið við framkvæmdaáætlanir og framkvæmdaáætlun hæstv. ríkisstj. og framkvæmd hennar at hennar hendi. Og við getum af því dálítið séð, hversu þýðingarmiklar slíkar almennar yfirlýsingar eru, ef ekki á að breyta neitt um stefnu eða starfshætti. Reynslan af framkvæmd framkvæmdaáætlunarinnar er það ömurlega öngþveiti í framkvæmdamálum, sem þjóðin býr nú við. Það hefur sem sé ekkert verið eftir framkvæmdaáætluninni farið eða nokkur tilraun gerð til þess að framkvæma hana, ekki a.m.k. á þann hátt, að það hafi borið árangur, því að væntanlega vill ríkisstj. ekki halda því fram, að hún hafi með áætlun beinlínis efnt til þess öngþveitis, sem nú ríkir í þessum málum. Á þessu getum við aðeins örlítið séð, hvað almennar stefnuyfirlýsingar úr þessum herbúðum hafa að þýða. Ég geri ráð fyrir, að flestir séu sammála um, að sorglega illa horfi um mörg þýðingarmestu málefni þjóðarinnar, þrátt fyrir óvenjulega góð skilyrði á marga lund, svo sem t.d. um skólamál, húsnæðismál. rannsóknarmálefni, vegamál og önnur samgöngumál ýmis, svo og beinlínis rekstursaðstöðu iðnaðar- og framleiðslutækja, t.d. í sambandi við rekstursfjármöguleika, að ekki sé nú talað um ráðdeild og sparnað. Ekki vil ég halda því fram, að svona hafi farið og svona illa hafi tekizt til vegna illvilja valdhafanna. Því held ég ekki fram. Heldur kemur hér að mínum dómi mest til, að of mikið tillit er tekið til sérhagsmunanna. Þeir eru látnir ráða of miklu. Og svo kemur til fáránleg fastheldni við stefnu, sem mætti kalla stefnu stórkapítalismans. Fáránleg fastheldni við slíka stefnu, sem er framkvæmd eins og ofsatrúarmenn vilja framkvæma játningarnar. En þessar kenningar eru í stjórnarherbúðunum meðhöndlaðar eins og einhvers konar heilagar kýr, sem ekki má stjaka við, hvað þá heldur leggja að velli. Og meðan þannig er, hygg ég, að lítil sé batavonin. Hagstjórnaraðferðirnar, sem hæstv. ríkisstj. beitir, geta ekki, það er alveg sannað mál, þær geta ekki við þjóðfélagsaðstæður hér á landi náð því, sem verður að gera kröfur til í nútímamenningarþjóðfélagi. Þær eru algerlega fullreyndar við beztu skilyrði, sem hægt er að hugsa sér, en það er alger lágmarkskrafa, að stjórnarstefnan við slíkar ástæður leiði til skynsamlegs jafnvægis í framkvæmdum á þjóðarbúinu, bæði almennt og í einstökum greinum þess. En í stað þess búum við nú við kaos í þessum málefnum, sem reynist okkur því hættulegra, því lengur sem það stendur. Hvaða kröfu er þá eðlilegt að gera til ríkisstjórna? Auðvitað vilja menn svara slíkri spurningu á ýmsa vegu. En hvað sem því líður, ættu þó flestir að geta verið sammála um, að framkvæmd stjórnarstefnu á að miðast við markið í þjóðarbúskapnum og á einnig að vera fólgin í því að finna leiðir til að ná markinu. Landsstjórn á að vera fólgin í því að setja markmið og í framkvæmdum til að ná settu marki. Pólitísk markmið eru mismunandi að vísu og ýmsar leiðir taldar að markinu, en treystir nokkur sér til að halda því fram í alvöru, að ástandið eins og það er hér núna, hafi verið markmiðið? Vill nokkur rísa upp og segja, að ástandið, eins og það er núna, hafi verið markmiðið? Hann hafi ætlað sér að efna til þessa ástands. Vill t.d. einhver úr hæstv. ríkisstj. rísa hér upp og segja, að ástandið núna sé eins og hann hafi ætlazt til, eða eitthvað nálægt því? Ef enginn treystir sér til að gera þetta, sem ég veit, að enginn treystir sér til, er bezt að játa, að hér hafa orðið stórfelld mistök. En í raun og veru skiptir engu máli, hvort einhver treystir sér til þess að berja höfðinu við steininn í þessu efni, hvort einhver treystir sér til þess að halda þessu fram eða ekki, það skiptir tæpast nokkru máli. Hitt skiptir auðvitað aðalmáli, að ástandið er þannig, að þjóðin hvorki má né getur sætt sig við það. Og þá kemur sú stóra spurning, sem ég mun ekki ræða tæmandi hér, en mun verða rædd að sjálfsögðu af og til í vetur á þessari veglegu samkomu. Hvernig á að taka á þessu? Þarf ekki að taka þessi mál nýjum tökum? Er hægt að notast áfram við sömu aðferðir, sem viðhafðar hafa verið og leitt hafa til þessarar niðurstöðu? Í stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstj. var ekkert um, að það ætti að taka þessi mál nýjum lökum í grundvallaratriðum. Auk þess hygg ég, að núv. hæstv. ríkisstj. hafi, eins og allt er komið í landinu, bæði varðandi ástand einstakra mála og stöðu hennar meðal þjóðarinnar, engin skilyrði til þess að geta gengizt fyrir því að lagfæra þetta ástand eins og þarf. Ég hygg, að hún hafi engin skilyrði til þess, jafnvel þótt hún vildi breyta til. Hvernig á þá að taka á þessu? Auðvitað verður að finna aðra leið í meginefnum. Í stað þessara úreltu aðferða, sem notaðar hafa verið, verður að koma það, sem við gætum kallað hina leiðina. Það verður að koma önnur leið. Til þess að reyna að átta sig ofurlítið betur á þessu, er kannske nauðsynlegt að spyrja sjálfa sig örfárra spurninga, ef það gæti orðið til þess að blása þokunni eitthvað frá, ef mönnum finnst þess þurfa. Reyna síðan að svara slíkum spurningum blátt áfram í stað þess að reikna sig og reikna sig æ lengra og lengra út í ófæruna á hringekjunni og þrástagast á því einu, að það vanti meiri skatta og það þurfi að minnka dálítið útlánin, og ef menn sætti sig við það og verði góðu börnin, sætti sig við meiri skatta og minni lán möglunarlaust, sé allt í lagi. En þetta hefur í raun og veru verið eina svarið, sem hæstv. ríkisstj. hefur haft alla tíð við öllum vanda. En þetta er áreiðanlega ekki lausnin. Reynum enn að skýra þetta með fleiri spurningum og mætti t.d. spyrja: Hvernig telja menn skynsamlegt, að þjóðin beiti starfsorku sinni? Hvernig telja menn skynsamlegt, að vinnuafli þjóðarinnar sé beitt og því vélaafli, sem þjóðin ræður yfir? Á að beita þessu afli að lífsnauðsynlegri framleiðslu í landinu eða ekki? Á að efla menntun og gera það, sem þarf til þess, byggja skóla og annað í sömu átt? Á að eflá rannsóknir, byggja rannsóknarstöðvar og búa þannig í haginn, að fleiri vísindamenn geti komizt að og unnið nauðsynlega vinnu? Á að efla vélaorku og verja til þess því, sem þarf? Á að bæta samgöngur á sjó og landi og í lofti og láta í té þá þjónustu yfirleitt, sem menningarríki verður að gera, ef lífskjör eiga að batna og kröftugur atvinnurekstur á að þrífast í landinu? Þetta eru áleitnar spurningar, sem menn verða að horfast í augu við. Og það er alveg áreiðanlegt, að eigi að leysa þessi málefni á fullnægjandi hátt, er ekki nóg að standa á gatnamótum og segja: Það þarf aðeins meiri skatta, og ef þið þolið það möglunarlaust, kemst allt í lag, það verður að lána minna út úr bönkunum, ef menn þola það möglunarlaust, leysist vandinn. Ein spurning enn er áleitin líka: Eiga þær þúsundir fyrirtækja í landinu, sem þjóðfélagið byggist að verulegu leyti á, að hafa rekstrarfé, svo að þau geti notið sín eða ekki? Verða menn ekki í pólitíkinni að svara þessum spurningum og þar með uppfylla þá frumskyldu að gera sér grein fyrir því, hvert markmiðið er og hve mikla áherzlu verði að leggja á hvern meginþátt, til þess að skaplega fari? Pólitík á m.a. auðvitað að vera fólgin í því að ákveða, hvað skuli sitja fyrir, hvað þurfi og eigi að sitja fyrir í þágu almenningsheilla, og ekki aðeins því, heldur einnig í því að sjá um, að það hafi raunverulegan forgang, sem þýðingarmest er vegna almannahags. Þetta er frumskyldan, sem verður að uppfylla í megindráttum. Næst kemur svo að því að ákveða, hvaða aðferðir eigi að nota til þess að ná þessum markmiðum, en fyrst er að horfast í augu við, að hverju menn vilja keppa og að hverju þarf að keppa, til þess að vænta megi viðunandi árangurs. Þessi mál leysast ekki með því að láta allt dankast og horfa á það aðgerðalaust, að botnlaust eyðsluöngþveiti verðbólgunnar sogi til sín, m.a. í sjálfri fjárfestingunni, sívaxandi hluta af sjálfum þjóðartekjunum, en sum þýðingarmestu þjónustu- og framleiðsluverkefnin sitji á hakanum í vaxandi mæli, eins og nú á sér stað. Hagstjórnaraðferðir, sem til þessa leiða, eru ónothæfar og eiga ekki rétt á sér. Eins og nú er ástatt, verður tvímælalaust að brjóta í blað og taka upp alveg nýjan hátt. Og fyrsta verkefnið er vitaskuld að horfast í augu við verkefnin sjálf og ákveða markmiðin. Undirstaðan verður að vera áætlun um þjóðarbúskapinn, fjárfestinguna og reksturinn miðað við það vinnu- og vélaafl, sem við ráðum yfir. Það ætti að vera fullreynt nú orðið, að vandamálin verða hvorki leyst með því að stara sig steinblindan á söluskattstölur og annað slíkt, unz enginn botnar neitt í neinu, né með statistík um saman dregin bankaútlán, sem allan vandann eigi að leysa. Við erum búin að fá nóg af þeirri speki, að þetta leysi allt, þar með innifalið sjálfa verðbólguna. Þegar menn hafa gert sér grein fyrir markmiðunum og þar með áætluninni í megindráttum, þ.e. hvað menn telja þurfa að gera og hvað hægt er að gera og hvað eigi að sitja fyrir, er að ákveða aðferðirnar, sem nota skal til að ná markinu. Þar koma ýmsar aðferðir til greina, sem oft er erfitt að ákveðanákvæmlega í einstökum atriðum, nema hafa fyrir sér upplýsingar um, hvernig lífsnauðsynlegar framkvæmdir og rekstur kemur heim við vinnuafl og aðra orku, sem þjóðin hefur yfir að ráða, en því má slá föstu, að það eru til aðrar og betri aðferðir í þeim efnum en þær, sem nú eru notaðar og hæstv. ríkisstj. hefur lýst yfir, að hún ætli að halda áfram að nota. En þessar aðferðir hafa leitt til óðaverðbólgu og þeirrar niðurstöðu, að þrátt fyrir óhemjuuppgrip skapast sífellt fleiri og fleiri ný vandamál, sem leggjast eins og mara á framtíðina. Reynsla annarra þjóða sýnir líka, að svona þarf þetta ekki að vera. Hér verður því að koma til grundvallarbreyting, ný viðhorf í stjórnarstefnunni í þessum anda, en ný yfirlýsing jöfn að verðmæti þeirri frægu, sem á sínum tíma var gefin og viðreisn kölluð sællar minningar - hefur ekkert gildi og bjargar engu og borgar ekki einu sinni pappírinn, sem hún er skrifuð á.



Herra forseti. Mér þykir rétt að segja hér nokkur orð í tilefni af þeirri yfirlýsingu, sem hæstv. forsrh. gaf hér nú á þessum fundi. Afstaða okkar Alþb.- manna er óbreytt til ríkisstj. Við teljum, að þrátt fyrir nokkur mannaskipti í stjórninni, sé stefna hennar í öllum meginatriðum óbreytt frá því, sem verið hefur. Það teljum við m.a. koma glöggt í ljós með því nýja fjárlagafrv., sem stjórnin nú hefur lagt fyrir þingið. Samkv. því er stefnan áfram sú að viðhalda og auka óþarfa eyðslu á ýmsum sviðum, en halda niðri framlögum til aðkallandi verklegra framkvæmda. Samkv. því frv. er enn haldið áfram á braut nýrra álagna á almenning, sem óhjákvæmilega munu leiða til enn aukinnar dýrtíðar í landinu. Það er ljóst, að ríkisstj. er enn sem fyrr sama dýrtíðarstjórnin, sem lætur vaða á súðum í verðlagsmálum þjóðarinnar. Stefna stjórnarinnar er enn stjórnleysi í verðlags- og fjárfestingarmálum og afstaðan er augljóslega óbreytt til launþegasamtakanna í landinu. Nýjar yfirlýsingar stjórnarinnar um góðar fyrirætlanir í ýmsum málum eins og t.d. húsnæðismálum, koma að litlu haldi, meðan stefna hennar gagnvart húsaleiguokri, húsasölubraski og okurháum vaxtakjörum af íbúðarlánum er óbreytt. Nýjar yfirlýsingar um góðan vilja ríkisstj. til þess að halda dýrtíðinni í skefjum eru til lítils gagns, meðan stefnan í framkvæmd er sú að hækka verðlag á flestum hlutum, nú t.d. á rafmagni og benzíni, og meðan verið er að leggja smátt og smátt niður allt verðlagseftirlit í landinu. Það, sem annars vakti mesta athygli mína í sambandi víð hina nýju stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar, þá sem hæstv. forsrh. las hér upp að þessu sinni, var um allar ráðagerðir stjórnarinnar um áætlanagerð, um nýjan áætlunarbúskap. Nú var gert ráð fyrir því, að gerðar yrðu áætlanir um skólabyggingar í landinu, áætlun um þróun landbúnaðarins, áætlun um uppbyggingu í landshlutunum, stofna á sérstakt hagráð, sem spanna á yfir öll fjárhagsmálefni þjóðarinnar, og gera á sérstaka framkvæmdaáætlun yfir allt það, sem framkvæma á í landinu. Þetta kemur frá þeirri sömu ríkisstj., sem hefur gert það að aðalstefnumáli sínu að boða kenningu um hið frjálsa hagkerfi án afskipta ríkisvaldsins. Það á auðvitað eftir að koma í ljós, hvort ríkisstj. hefur áttað sig á því, að frelsi það, sem hún hefur innleitt á ýmsum sviðum, hefur verið það frelsi, sem hefur verið að auka á öngþveitið í landinu. Og hvort hún er nú að byrja að sjá að sér í þeim efnum og taka hér upp önnur vinnubrögð, reynslan á eftir að skera úr um það. Afstaða okkar Alþb: manna til stjórnarinnar er því hin sama og áður. Við erum í andstöðu við meginþætti stjórnarinnar, nýjar yfirlýsingar frá henni án breytinga á stefnunni í framkvæmd breyta þar engu um.



Herra forseti. Eins og fram kom í ræðu hæstv. forsrh., er þessi yfirlýsing, sem hann gaf hér, flutt á vegum beggja stjórnarflokkanna og Alþfl. stendur að henni, eins og hún nú liggur fyrir, og þarf ég þess vegna litlu við þetta að bæta. Þegar hæstv. fyrrv. forsrh., Ólafur Thors, myndaði hér stjórn í nóv. 1959, var af hans hálfu gefin út yfirlýsing, aðallega um þau mál, sem næst lá fyrir að leysa. Ég þori að fullyrða, þrátt fyrir umsögn hv. 1. þm. Austf., að tekizt hafi að leysa mörg þeirra verkefna, sem sú stjórn lýsti yfir, að hún mundi beita sér að þegar í upphafi. Nú eru liðin síðan um 6 ár og viðhorf hafa að ýmsu leyti breytzt, og ég tel það þess vegna eðlilegt, að hæstv. forsrh. skuli nú hafa gefið út yfirlýsingu um þau verkefni, sem næst liggja fyrir. Raunar teldi ég það alveg rétt, eins og tíðkast víða annars staðar, t.d. á Norðurlöndum, að í upphafi hvers þings gefi ríkisstj. yfirlýsingu um það, hvaða málefnum hún muni beita sér fyrir og hvaða verkefnum hún muni snúa sér að. Það er hjá þeim venja, að þessar yfirlýsingar séu gefnar í upphafi þings, og ég tel það vel, til þess að bæði hv. alþm. og þjóðin öll viti, að hvaða verkefnum stjórnin muni helzt snúa sér að leysa. Eins og gefur að skilja, er ekki hægt að leysa öll verkefni á auga bragði, og þess vegna verður eitt að ganga fyrir í ár og annað næsta ár, og þess vegna er eðlilegt og rétt, að stjórnin gefi um þetta skýrslu. Verkefnin eru ákaflega mörg og þess vegna ekki eðlilegt, að hægt sé að leysa þau öll í einu lagi. Ég vildi sem sagt aðeins, án þess að fara út í nokkrar umr. við þá hv. alþm., 1. og 5. þm. Austf., sem hér hafa talað, lýsa því yfir, að þessi stefnuyfirlýsing forsrh., sem hann nú hefur lesið, er fullkomlega á vegum beggja stjórnmálaflokkanna og Alþfl. stendur algerlega á bak við hana.



Herra forseti. Ég bjóst nú ekki við neinni traustsyfirlýsingu frá hv. stjórnarandstæðingum og get þess vegna ekki sagt, að ég hafi orðið fyrir neinum vonbrigðum af þeirra ræðum. Miklu heldur verð ég að lýsa aðdáun minni á búhyggindum hv. 1. þm. Austf., því að hann fer auðsjáanlega að eins og gamlir prestar, sem safna ræðum og hafa í pokahorninu eina fyrir hvern helgidag ársins. Hv. ræðumaður hefur dregið úr pússi sínu fyrirvaralaust langa skrifaða ræðu og flutt. Að vísu er nú efnið nokkuð svipað æ ofan í æ, hvert sem tilefnið er hverju sinni. Við erum nokkuð farnir að kannast við þennan lestur. Ég verð að segja, að í honum gætti nokkurs tvískinnungs vegna þess að annars vegar var látið svo, sem stjórnin væri nú að einhverju leyti að breyta um stefnu, hverfa frá því, sem áður hefði verið yfirlýst, en hins vegar var sagt það, sem satt er, að meginstefnan er enn sú sama. Ég vil til fróðleiks, það tekur mjög skamman tíma, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp þá stefnuyfirlýsingu, sem fyrirrennari minn,hæstv. forsrh.. Ólafur Thors, las upp hér í Alþ. hinn 20. nóv. 1959. Hún hljóðaði svo: „Að undanförnu hafa sérfræðingar unnið að ýtarlegri rannsókn á efnahagsmálum þjóðarinnar. Skjótlega eftir að þeirri rannsókn er lokið, mun ríkisstj. leggja fyrir Alþ. till. um lögfestingu þeirra úrræða, er hún telur þörf á. Athuganir hafa þó þegar leitt í ljós, að þjóðin hefur um langt skeið lifað um efni fram, að hættulega mikill halli hefur verið á viðskiptum þjóðarinnar við útlönd, tekin hafa verið lán erlendis til að greiða þennan halla og að erlend lán til stutts tíma eru orðin hærri en heilbrigt verður talið. Munu till. ríkisstj. miðast við að ráðast að þessum kjarna vandamálanna, þar eð það er meginstefna ríkisstj. að vinna að því, að efnahagslíf þjóðarinnar komist á traustan og heilbrigðan grundvöll, þannig að skilyrði skapist fyrir sem örastri framleiðsluaukningu, allir hafi áfram stöðuga atvinnu og lífskjör þjóðarinnar geti í framtiðinni enn farið batnandi. Í því sambandi leggur ríkisstj. áherzlu á, að kapphlaup hefjist ekki á nýjan leik milli verðlags og kaupgjalds og að þannig sé haldið á efnahagsmálum þjóðarinnar, að ekki leiði til verðbólgu. Til þess að tryggja, að þær heildarráðstafanir, sem gera þarf, verði sem réttlátastar gagnvart öllum almenningi, hefur ríkisstj. ákveðið: 1) að hækka verulega bætur almannatrygginga, einkum fjölskyldubætur, ellilífeyri og örorkulífeyri. 2) að afla aukins lánsfjár til íbúðabygginga almennings. 3) að koma lánasjóðum atvinnuveganna á traustan grundvöll. 4) að endurskoða skattakerfið með það fyrir augum fyrst og fremst að afnema tekjuskatt á almennar launatekjur. Varðandi verðlag landbúnaðarafurða mun reynt að fá aðila til að semja sín á milli um málið. Ella verður skipuð nefnd sérfræðinga og óhlutdrægra manna, er ráði fram úr því. Ríkisstj. mun taka upp samningu þjóðhagsáætlana, er verði leiðarvísir stjórnarvalda og banka um markvissa stefnu í efnahagsmálum þjóðarinnar, beita sér fyrir áframhaldandi uppbyggingu atvinnuveganna um land allt og undirbúa nýjar framkvæmdir til hagnýtingar á náttúruauðlindum landsins. Þá þykir ríkisstj. rétt að taka fram, að stefna hennar í landhelgismálinu er óbreytt, eins og hún kemur fram í samþykkt Alþ. hinn 5. maí 1959“. Þessi var orðrétt yfirlýsing hæstv. forsrh., Ólafs Thors, hinn 20. nóv. 1959, og ég hygg, að engum geti blandazt hugur um, að þegar tekið er tillit til þeirra atvika, sem breytzt hafa í tímans straumi, er rétt með farið það, sem ég sagði áðan, að meginstefnan enn er hin sama og þá var lýst. Sem sé sú, að efnahagslíf þjóðarinnar komist á traustan og heilbrigðan grundvöll, þannig að skilyrði skapist fyrir sem örastri framleiðsluaukningu, allir hafi áfram stöðuga atvinnu og lífskjör þjóðarinnar geti í framtíðinni enn farið batnandi. Þetta er enn meginstefna stjórnarinnar og ég verð að mótmæla því sem algerlega röngu, sem hv. l. þm. Austf. sagði, að við þessa meginstefnu stjórnarinnar hafi ekki verið staðið, henni hafi ekki verið framfylgt og að öðru vísi hafi til tekizt heldur en menn þá lýstu, að þeir vildu stefna að. Ég skal ekki fara að rifja upp, hvernig ástatt var, þegar ríkisstj. tók við, en þá voru engir gjaldeyrissjóðir fyrir hendi; þvertá móti skuld á gjaldeyrisreikningnum. Nú eru í gjaldeyrissjóðum 1800–1900 millj. kr. Þá voru miklar skuldir til skamms tíma. Það eru að vísu skuldir til skamms tíma enn, en einungis brot af því, sem gjaldeyrissjóðirnir nú eru, og skuldir til langs tíma hafa ekki aukizt í heild á þessu tímabili. Og vita þó allir, hversu stórkostlega hefur aukizt ýmiss konar eign landsmanna á þessum árum, þegar litið er til ekki einungis margháttaðrar uppbyggingar innanlands, heldur til skipaflota, flugflota, fiskiskipa og ótalmargs annars, sem öllum er kunnugt um. Þá hefur það einnig tekizt að viðhalda góðri og öruggri vinnu í landinu. Það er að vísu rétt, að á nokkrum stöðum horfir þetta verr en skyldi, og ríkisstj. er fús til og hefur uppi viðleitni til þess að reyna að bæta úr því. En þar eru að verki þau náttúruöfl, sem eru óviðráðanleg, eins og aflaskortur. Nú veit ég það að vísu og við skulum ekki vera að eyða orðum í deilu um það, að hinar miklu tekjur, sem landsmenn hafa aflað á þessum tíma, eru auðvitað ávöxtur hins mikla afla og góðæris, sem þetta land hefur notið á þessum árum. Mér kemur ekki til hugar að neita því. En það er jafn augljóst, að fullyrðingarnar um, að sigið hafi á ógæfu hlið, og að ríkisstj. hafi mistekizt það, sem hún ætlaði sér, að bæta aðstöðu út á við, tryggja atvinnu inn á við, að þetta hafi mistekizt, þær fullyrðingar fá ekki með neinu móti staðizt. Og eins er það, að framleiðsluaukning og tekjuaukning á landsmenn hefur aldrei orðið hraðari, vöxtur þessa hefur aldrei orðið meiri heldur en einmitt á þessum síðustu árum. Mig minnir, að á árunum 1956–58 hafi sú tala, sem kemur til greina, verið á mann eitthvað kringum 31/2%. Nú á þessu síðasta tímabili hefur hún, að því er tölur ná til, verið yfir 6% á mann. Og það er eins öruggt, að í heild hefur hlutdeild verkafólks í landinu, launþega, launtaka, hvernig við viljum orða það, í heild hefur hún haldizt af þjóðartekjum, vaxið nokkurn veginn í réttu hlutfalli við þjóðartekjurnar í heild, svo að ekki hefur verið á almenning hallað á þessum árum. Fullyrðingar um slíkt fá ekki með neinu móti staðizt. Þá er það einnig algjörlega rangt, þegar því er haldið fram, að núv. ríkisstj. sé harðari í skattheimtu heldur en hér hafi áður tíðkazt. Hv. þm. ætti að bera saman hlutfali af skattheimtu til allra opinberra aðila nú, miðað við það, sem áður fyrri var, t.d. á þeim árum, þegar hann sjálfur var í ríkisstj. Um þetta er hægt að fá yfirlit. Ég skora á hv. þm. áður en hann kemur næst með fullyrðingar sem þessa að afla sér þess yfirlits og lesa það hér upp. Alveg með sama hætti er það rangt, sem oft er gefið í skyn, að skattar séu hér á landi hærri heldur en með öðrum þjóðum tíðkist. Sannleikurinn er sá, að skattar eru hér að hundraðshluta þjóðartekna mun minni heldur en víða er og lægstir að hundraðshluta þess, sem ég hef yfirleitt séð skýrslur um. Við vitum það, að í okkar þjóðfélagi geta, vegna mismunandi afla og tekna, orðið meiri sveiflur í þessu öllu heldur en víða annarsstaðar, en í heild er þetta rétt mynd, sem ég hef gefið, og skattahlutfallið er sízt óhagstæðara fyrir allan almenning nú heldur en áður hefur verið. Hv. þm. virtist vilja gera gabb að því, að því er skilja varð, að því hefði verið heitið, að almennar launatekjur skyldu losna við tekjuskatta. Ég fullyrði, að svo sé í raun og veru. Ég fullyrði, að almennar launatekjur séu ákaflega lítið skattaðar með beinum tekjuskatti til ríkisins, þannig að sá skattur sé algerlega smáræði. Og ég minni einnig á það, sem frá var skýrt nú í fréttum fyrir 1–2 dögum, að sú skattalöggjöf, sem samþ. var á síðasta þingi, hafi leitt til þess, að vísitalan af þeim sökum lækki um 2.4%. Það er ekki reikningur, sem ríkisstj. á neinn þátt í, heldur eru það hlutlausir aðilar, fulltrúar verkalýðs og vinnuveitenda ásamt oddamanni, sem hafa komið sér saman um þann útreikning. Mér er meira að segja sagt, að ef fylgt hefði verið sömu reglu og áður var fylgt um þennan skattaútreikning og áhrif hans á vísitölu, hefði vísitalan af þessum sökum lækkað nú um allt að 6 stig, en menn hafi komið sér saman um þennan nýja útrekning, til þess að með engu móti væri hægt að segja, að þarna væri á launþegana hallað. Við vitum, að það er auðvitað rétt, að ákaflega margt er ógert í okkar landi. Slíkt verður ætíð í mannlegu samfélagi og ekki sízt hjá lítilli þjóð, sem hefur þurft á skömmum tíma að breyta svo mjög um lífshætti eins og íslendingar hafa þurft að gera. En ég fullyrði, að nú hin síðari ár hafi verið hlutfallslega jafnmikið og oft meira lagt fram til allra þeirra nytjamála, sem hv. þm. talaði hér áðan um, heldur en áður hefur verið gert. Um þetta á í rauninni ekki að þurfa að vera með neinar ágizkanir. Um þetta á að vera hægt að fá viðhlítandi tölur til þess að byggja á, svo að menn þurfi ekki að standa hér og þræta um jafn augljósar staðreyndir. Það er auðvitað hægt að segja eins og hv. þm.: Hver vill segja, að það hafi verið stefnt að því ástandi, sem nú er hér í landi? Auðvitað er það svo, að öll vildum við að ástandið væri betra en það er. Svo er ætíð meðal frjálshuga manna og þeirra, sem yfirleitt sjá fram á veg. Þeir gagnrýna margt það, sem er, margt tekst ætíð í mannlegri viðleitni verr en skyldi, bæði hjá þessari ríkisstj. eins og öllum öðrum. Hitt þori ég að fullyrða og við vitum það öll, að margt hefur tekizt vonum betur, og einmitt um meginstefnu þessarar ríkisstj. hefur tekizt að ná þeim meginstefnumiðum, sem mörkuð voru 1959, og almenningur hefur aldrei átt við betri kjör að búa í þessu landi heldur en einmitt nú. Hv. þm. segir: Það hlýtur að fara illa, vegna þess að það er margbúið að prófa og ekki sízt í þjóðfélagi eins og okkar, að einhliða auðhyggjustefna eða kapítalismi á ekki við. Hver deilir um þetta? Kemur nokkrum lifandi manni til hugar, að auðhyggjustefna eða kapítalismi, eins og hann var boðaður á 19. öld, eigi við á Íslandi eða sé framkvæmdur hér nú eða yfirleitt nokkurs staðar á byggðu bóli? Við vitum, að þjóðirnar hafa allar verið og eru stöðugt að læra af reynslunni, að margt af því, sem var fordæmt af öðrum aðilanum fyrir nokkrum árum, hefur hann nú sannfærzt um, eins og hann hefur einnig sannfært hinn um, að margt af því, sem hann hélt fram, var rétt. Auðvitað er sú frjálshyggjustefna, sem hér hefur ráðið frá því 1959, hvorki beinn kapítalismi né hreinn sósíalismi. Í verulegum atriðum er það sama stjórnarstefna eins og fylgt hefur verið og fylgt er á Norðurlöndum, á Stóra-Bretlandi, um vestanverða Evrópu. Þetta vita allir hv. þm. Í einstökum atriðum er hægt að sýna frávik í einstökum löndum. Alltaf breytist eitthvað eftir því, sem stjórnarskipti verða og lögð er misjöfn áherzla á tiltekin atriði. En í stórum dráttum er þessi stjórnarstefna, sem við fylgjum, hin sama sem í hinum löndunum er nú fylgt, ég vil segja nokkurn veginn án tillits til þess, hvaða flokkar þar fara með völd. Hver hefur orðið meginbreyting í Bretlandi við það, að Verkalýðsflokkurinn tók þar við af Íhaldsflokknum? Hver býst við meginbreytingu í Noregi, þó að samsteypustjórn borgaraflokkanna taki þar við af Verkamannaflokknum? Eins og ég segi, það er lögð misjöfn áherzla á ólík atriði, en í stórum dráttum eru stefnumiðin hin sömu. Menn hafa yfirgefið trúna á lögþvingun, sem sósíaldemókratar áður fyrr fylgdu, eins og menn hafa yfirgefið trúna á skefjalausan kapítalisma. Og það kom einnig hér fram, að hv. 5. þm. Austf. taldi, að okkar tal um áætlunarbúskap samræmdist alls ekki því frjálsræði, sem við að öðru leyti boðuðum. Það er rétt, það samræmdist ekki gamaldags kapítalisma. En það samræmist þeim stjórnarháttum. sem nú eru yfirleitt viðhafðir í lýðræðisríkjum, jafnvel í Bandaríkjunum, sem eru þó enn trúrri í fylgd sinni við kapítalismann en engum mundi koma til hugar að segja, að hann væri þar alls ráðandi lengur. Marg, konar afskipti ríkisins, sbr. ráðagerð Johnsons forseta um baráttu við fátæktina, um læknishjálp og ótalmargt annað, eru ávöxtur þessarar sömu stjórnmálastefnu. sem ég var hér að reyna að gera grein fyrir. Um þessi efni þurfum við þess vegna alls ekki að deila. Flest af því góða, sem hv. 1. þm. Austf. sagði á skorta, hafði ég nú talið upp í minni yfirlýsingu, en hv. þm. hafði ekki haft þá upptalningu í huga, þegar hann valdi þessa ræðu úr sínu nytsama ræðusafni, og er það út af fyrir sig skiljanlegt. Þar að auki mundi hann nú vart trúa, að við vildum hrinda því áleiðis, eins og hann sagði, þótt við hefðum talið það upp. Hann um sína vantrú. Við vitnum til okkar verka og munum vitna til okkar verka, þegar þau verða lögð undir dóm kjósenda, og við skelfumst sízt þann dóm.



Herra forseti. Það skal nú viðurkennt; að það er ekki tími til þess að fara út í almennar umr. að þessu sinni um þau mál, sem hér hefur aðallega verið rætt um. Það verður að bíða síðari tíma. En ég vildi þó gera örfáar og stuttar aths. við það, sem fram kom hér í ræðu hæstv. forsrh. Það var þá fyrst, að hæstv. ráðh. sagði hér, að á stjórnartíma núv. ríkisstj., viðreisnarstjórnarinnar svo nefndu, hefðu skuldir þjóðarinnar út á við ekki aukizt, en hins vegar hefðu safnazt fyrir allmyndarlegir gjaldeyrissjóðir á vegum bankanna. Þetta er rangt, sem ég veit, að hæstv. forsrh. getur auðveldlega kynnt sér og getur séð. Ég hef að vísu ekki allar tiltækar tölur í þessum efnum, en leit þó svona rétt í skúffu mína til þess að gæta að því, sem hendi var næst. Samkv. því hefti af Fjármálatíðindum, sem þar var liggjandi, var frá því skýrt, að í árslok 1958 hefðu skuldir þjóðarinnar, fastar skuldir þjóðarinnar út á við verið 1924.5 millj. kr. En í árslok 1963 voru þessar sömu skuldir orðnar 3167.5 millj. kr., í báðum tilfellum reiknað á sama gengi, eða skuldaaukningin er 1243 millj.kr. Nú er ég alveg viss um það, að þessar skuldir hafa fremur aukizt á árinu 1964 og það, sem af er 1965. En við þessar tölur má svo einnig bæta hinum stuttu vörukaupalánum verzlunarinnar, sem á þessu tímabili hafa aukizt fram til ágústloka nú á þessu ári um 615 millj. kr. Þessi skuldaaukning miðar aðeins við þessar tölur, sem ég nefndi hér, nemur því 1858 millj. eða álíka upphæð eins og gjaldeyrissjóðirnir nema. Það þýðir auðvitað ekki að neita þeirri staðreynd, að þó að gjaldeyrissjóðir hafi myndazt á þessu tímabili, sem vissulega er rétt, hafa einnig skuldir þjóðarinnar, bæði opinberra aðila og einstaklinga og fyrirtækja, aukizt á sama tíma við útlönd, svo að hér er vitanlega ekki um neinn nettóhagnað að ræða, þar sem eru gjaldeyrissjóðirnir. En hitt mætti svo einnig fylgja með, að auðvitað hafa þessir miklu gjaldeyrissjóðir myndazt á þessum árum, vegna þess að við höfum búið við einstaklega hagstætt árferði fjárhagslega í þessum efnum, þar sem afli á þessu tímabili hefur verið sívaxandi og verðlag á okkar útflutningsvörum síhækkandi. Gjaldeyristekjurnar hafa orðið óvenjulega miklar á þessu tímabili, án þess að hægt sé að þakka það á nokkurn hátt stjórnarstefnunni. Ég skal svo ekki fara frekari orðum um þetta að sinni. Þá er það annað atriði, sem maður hefur heyrt úr herbúðum stjórnarinnar og oftar heldur en aðeins nú hjá hæstv. forsrh., en það er talað um það, að skattar hafi raunverulega lækkað á þjóðinni og um það, að þeir séu tiltölulega lægri hér, mælt í hundraðshlutum, heldur en hjá ýmsum öðrum þjóðum, miðað við þjóðarframleiðslu, eins og nú er orðin tízka að uppfæra þetta dæmi. En allir slíkir reikningar eru hin argasta fjarstæða. Auðvitað miða menn skatta sína við þær tekjur, sem einstaklingurinn hefur. Ef skattarnir, sem einstaklingar þurfa að borga, eru hærri hundraðshluti af tekjum þeirra, er almennt talað um, að það hafi orðið skattahækkun á þeim. En það þarf ekki að standa í beinu hlutfalli við þjóðarframleiðsluna, engan veginn. Hæstv. forsrh. mætti setja það inn í þetta dæmi sitt að gera grein fyrir því, að t.d. árið 1960, eftir að ríkisstj. hafði gerbreytt skattakerfinu með því að færa það til frá því, sem áður var, og í rauninni það eina, sem er viðmiðandi í þessum efnum, er árið 1960 og það, sem síðan hefur gerzt, vegna þess að sama meginkerfið hefur verið í gildi frá 1960 og fram til þessa tíma, en allt annað kerfi var í gildi áður. Árið 1960 var söluskatturinn 102 millj. kr. Samkv. fjárlagafrv., sem liggur fyrir okkur á borðunum núna, er söluskatturinn 937 millj. Þessi skattur hefur aldeilis bólgnað út. Og samkv. fjárlagafrv. fyrir 1960 var tekju- og eignarskatturinn áætlaður 75 millj., en er núna 406 millj. Hér er alveg sýnilega í sambandi við þessa tvo meginskatta um margföldun að ræða á sama tíma sem augljóst er, að hið skráða kaupgjald í landinu hefur ekki tvöfaldazt. Það er ekki um það að villast, að skattheimtan hefur vaxið miðað við hinar almennu launatekjur flestra launþega í landinu. En útúrkrókaleið, sem nokkrir hagfræðingar hafa farið í sambandi við það að reikna út innheimtu ríkisins í formi skatta, miðað við þjóðarframleiðslu, er í rauninni argasta blekking og væri auðvelt að sýna fram á það í lengra máli. Þá var það eitt atriði enn, sem hæstv. forsrh. vék hér að. Hann vildi túlka þá stefnu, sem ríkisstj. boðar nú, ja, sem nýmóðins kapítalisma, alveg nýuppfærðan og miklu aðgengilegri og betri en þennan gamaldags, sem er nú liðinn hjá. Og það, sem við fáum nú vitneskju um, er m.a. það, að tilheyrandi þessum nýja sé áætlunarbúskapur að meira eða minna leyti. En mér er enn spurn: Er þessi áætlunarbúskapur t.d. þannig, að það eigi áfram að standa svo, að ríkisstj. segi, að t.d. allir þeir í landinu, sem vilja fjárfesta í byggingu verzlunarhúsnæðis, í byggingu skrifstofuhúsnæðis eða annarra slíkra framkvæmda, að þeir skuli einir um það, hvað mikið þeir fjárfesta hverju sinni, að á þessu skulu engar hömlur vera. Ég er ekki í neinum vafa um það, að áætlunarbúskapur af slíku tagi, að hafa í rauninni enga skaplega stjórn á fjárfestingarmálum í landinu nema aðeins þeim þætti, sem snýr að beinum opinberum framkvæmdum, slíkur áætlunarhúskapur er ekkert nema leikaraskapur eða til þess að villa um fyrir einhverjum, kannske samstarfsmönnum ráðh. í ríkisstj., að þeir séu að fara meira og minna inn á svona vissa tegund af sósíalisma, sem þeir mega vel við una. En spurningin er auðvitað um það, hvort hæstv. ríkisstj. ætlar sér að breyta um þetta grundvallarstefnumál sitt, um afskiptaleysið af hagkerfinu, a.m.k. hvað við kemur málefnum atvinnureksturs og gróðamanna, m.a. með því að setja upp áætlanir, sem hún ætlar að sjá um framkvæmd á, eða hvort hún ætlar að hafa þar sama lag og leitt hefur okkur út í öngþveitið að undanförnu. Ég skal svo ekki hafa mín orð fleiri hér að sinni, þar sem ég tel ekki ástæðu til þess að fara út í mjög almennar umræður að sinni um þessi mál.



Herra forseti. Ég vildi einungis taka fram, að það var í meginatriðum rétt, sem hv. 5. þm. Austf. sagði um skuldasöfnunina út á við. Mér varð þar mismæli varðandi föstu skuldirnar og bið afsökunar á því. Mér dettur ekki annað í hug, þegar mér verður mismæli og ég segi rangt, en að leiðrétta það og er í því mjög ólíkur framsóknarmanni. Samkvæmt þeim plöggum, sem ég hef hér um nettóskuldina við útlönd, þá hefur hún lækkað um 174 millj. milli ársloka 1959 og 1964, þrátt fyrir geysimikla eignamyndun þjóðarinnar á þeim tíma. Þá er sem sagt tekið tillit til gjaldeyrisstöðu, fastra erlendra lána og stuttra vörukaupalána. Þegar þetta allt er athugað milli 1959 og 1964, þá hefur það lækkað, sem sagt batnað hagurinn út á við á þessu tímabili um 174 millj. Ég miða við það, þegar þessi ríkisstj. tók við, en þá er ekki tekin með staða á viðskiptareikningum örfárra stórra samgöngu-, trygginga- og viðskiptafyrirtækja, sem erfitt er að fylgjast með. skv. þeim gögnum, sem mér hafa verið gefin upp. Þetta er það, sem rétt er í þessu efni. Ég mun hafa sagt, að föstu lánin hefðu ekki hækkað. Ég tók eftir því um leið og hv. þm. leiðrétti mig, og ég þakka honum fyrir leiðréttinguna.



Það eru fáein orð út af ræðu hæstv. forsrh. Ég sá það, þegar hæstv. forsrh. hóf mál sitt hér í dag, þó að ég hefði ekki orð á því þá, að hann er búmaður og býr sig undir helgidagahald með því að semja prédikun fyrirfram, því ég sá, að hann dró úr pússi sínu ritaða ræðu. Mér fannst þetta raunar ekki neitt tiltökumál, þó hann gerði þetta og hafði ekki orð á því, en vegna þess að hann tók eftir búmennsku minni, að ég hafði ritað hjá mér á blað nokkuð af því, sem ég sagði, sé ég ástæðu til að benda á, að það eru fleiri búmenn en ég hér á hv. Alþingi. Ætti ekki að vera nema gott um það að segja. Þá fór öðruvísi en ég ætlaði, því hæstv. forsrh. hafði sig í að halda því fram, að viðreisnin hefði heppnazt. Það hefði í raun og veru í aðalatriðum farið eins og átt hefði að fara. Verð ég að segja það, að þetta kom mér á óvart. Þetta hélt ég, að enginn mundi taka sér fyrir hendur. Að reyna að halda slíku fram. Hann færði það til, að það hefði batnað gjaldeyrisaðstaðan við útlönd og lausaskuldir væru minni. Já, við höfum eignazt nokkuð af gjaldeyri, en skuldir hafa vaxið stórkostlega, þannig að jafnvel sjálfur forsrh. varð áðan að upplýsa, að skuldasöfnunin er svo stórkostleg, að hún er aðeins 179 millj. kr. minni heldur en allur gjaldeyrissjóðurinn, sem svo mikið hefur verið talað um, þegar miðað er við árslok 1959. Ávinningurinn á þessum árum, í þessu tilliti, er þá þessar 179 millj., sem hæstv. ráðh. er mjög ánægður með, og kemur dæmið þó allt öðruvísi út, ef miðað er við árslok 1958. Þetta er þá það, sem talið er í aðra hönd af öllu þessu brambolti, eftir sjö mestu góðærisár, sem nokkru sinni hafa yfir þjóðina komið. En dýrar eru þessar 179 millj., þegar þær kosta allt það öngþveiti og alla þá ringulreið og öll þau rangindi, sem stofnað hefur verið til í landinu með ráðstöfunum ríkisstj. Lausaskuldir eru meiri við útlönd en áður var. Hæstv. ráðh. segir, að menn hafi haft næga vinnu nema á vissum stöðum, og þá sé það náttúruöflunum að kenna. En hverjum skyldi það þá vera að þakka, að menn hafa haft nóga vinnu annars staðar? „Þar kom ég til“, meinar víst hæstv. ríkisstj. Þar sem illa gengur og lítið er um atvinnu, þar eru náttúruöflin að verki, en ef vel gengur, þá er það vegna stefnu hæstv. ríkisstj. En ætli það sé ekki þetta stórkostlega góðæri, sem við höfum lifað, sem hefur bjargað frá þyngsta áfallinu, sem hefði að öðrum kosti stafað af framkvæmd stefnunnar? Ég benti á það hér áðan, að aðalatriðið í stefnunni átti að vera stöðvun verðbólgu og dýrtíðar, en verðbólguvöxtur og dýrtíðarvöxtur hefur verið meiri en nokkru sinni áður við hliðstæð skilyrði. Ég benti á, að það átti að afnema uppbótarkerfið. Við búum enn við uppbótarkerfi í mörgum myndum. Ég benti á, að það átti að afnema vísitölukerfið. Hæstv. ríkisstj. hefur lögleitt það aftur. Ég benti á sterkar yfirlýsingar um greiðsluafgang á ríkisbúskapnum, en við höfum búið við greiðsluhalla í 2 ár. Ég benti á öll loforðin um ráðdeild og sparnað, sem hafa nálega öll verið svikin, og er það alveg óumdeilt, að það er stórfelldari útþensla í ríkiskerfinu en nokkru sinni fyrr. Á þessi atriði benti ég og ég geri það aftur, til þess að sýna fram á, hvernig framkvæmdin hefur orðið. Ég benti á loforðið um lækkun beinu skattanna. Fólkið sjálft hefur möguleika til þess að sjá, hvernig við það hefur verið staðið. Ég benti á, hvernig ástatt er um opinberar framkvæmdir og mun gera það nánar í þeim umræðum, sem verða um fjárlögin. Og hliðslætt mætti segja um húsnæðismálin og fleiri mál, sem ég mun ekki vegna tímaskorts fara út í að ræða hér. En e.t.v. er þó alvarlegast af öllu, að þrátt fyrir allt hið mikla góðæri og aukna þjóðarframleiðslu af þeim sökum, er þó kaupmáttur tímakaupsins í landinu mun minni en hann var, áður en hæstv. ríkisstj. tók við. Þetta er alvarlegasti áfellisdómurinn yfir hæstv. ríkisstj. Hæstv. ráðh. talaði fáein orð um áætlunarbúskapinn. Ég held því fram, að þessar bollaleggingar um nýjar áætlanir séu mestmegnis reykský, og þær muni reynast í framkvæmdinni hliðstætt og sú framkvæmdaáætlun. sem þegar hefur verið gerð og við höfum búið við. Við sjáum, hvernig framkvæmdin á henni hefur farið úr hendi. Ég held því miður, að það sé ekki mikils bata að vænta, þegar hæstv. forsrh. lítur á málin eins og nú hefur komið fram í þessum umræðum, né undir forystu þess ráðherra, sem gerir sig ánægðan með framkvæmd þeirra stefnumála, sem hér hafa verið rifjuð upp, eins og hún hefur orðið. Hér hefur svo komið fram af hendi hæstv. forsrh., eins skýrt og verða má, það sem er aðalatriðið, og það er mér alveg nógur árangur af þessum umræðum að hafa fengið það atriði skýrt fram. Hæstv. forsrh. margendurlók sem sé í síðari ræðu sinni, að meginstefnan ætti að vera enn hin sama og, að hann væri ánægður með þann árangur, sem náðst hefði í framkvæmd þeirrar meginstefnu. Því vitum við nú, að hæstv. ríkisstj. er enn við sama heygarðshornið. Ég spái því, að það fari hrollur um marga við þessar yfirlýsingar hæstv. forsrh. Ég held, að það sé ekki sagt út í bláinn. Menn telji sig ekki eiga á góðu von. Niðurstaðan af þessum umræðum er alveg óumdeilanlega sú,að staðfest er og játað af hæstv. forsrh., að stjórnarstefnan er óbreytt og ekki neinar verulegar breytingar fyrirhugaðar á framkvæmd hennar.

Forseti (BF): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík, 13. okt. 1965. Þorv. Garðar Kristjánsson, framkvæmdastjóri Sjálfstfl., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkv. beiðni Péturs Sigurðssonar, 8. þm. Reykv., sem nú er erlendis, leyfi ég mér, með skírskotun til 138. gr. I. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að varamaður hans, Geir Hallgrímsson borgarstjóri, taki á meðan sæti hans á Alþingi.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fram fara í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Sigurður Bjarnason, forseti Nd. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Kjörbréf Geirs Hallgrímssonar borgarstjóra liggur hér fyrir. Hann hefur ekki áður átt sæti á þingi á þessu kjörtímabili og þarf því að fara fram rannsókn á kjörbréfinu. Vil ég leyfa mér að biðja hv. kjörbréfanefnd að taka kjörbréfið til rannsóknar. Á meðan verður gert hlé á fundinum. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur haldið fund til að rannsaka kjörbréf Geirs Hallgrímssonar borgarstjóra, sem er nú 1.varaþm. Sjálfstfl. í Reykjavíkurkjördæmi, en þess hefur verið óskað, að hann tæki nú sæti á Alþ. í fjarveru Péturs Sigurðssonar, hv. 8. þm. Reykv. Kjörbréfanefnd sér ekkert athugavert við kjörbréfið og leggur einróma til, að það verði samþ. og kosning Geirs Hallgrímssonar borgarstjóra verði tekin gild.