Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Einar Olgeirsson: Ég vildi bara fyrir hönd okkar félaganna lýsa yfir því, að við vorum á móti þessum lögum, þegar þau voru sett, og að ég er enn á móti þeim, og það því fremur, sem það lítur út fyrir, að nú rakni úr fyrir Hafnarfjarðarkaupstað, þegar hann getur farið að leggja skatt á togaraútgerðina. Ég tel það rétt, að þessi nefskattur falli niður um leið og sú breyting verður gerð, að togarafélögin hætti að vera skattfrjáls.

*Sveinbjörn Högnason: Ég vildi segja aðeins örfá orð. Frv. þetta er flutt af fjhn. og er í beinu sambandi við frv. um að fella niður skattfrelsi útgerðarfélaganna. Í lögum þeim, sem hér um ræðir, er það gert að skilyrði, að þau lög skuli gilda á meðan lögin um skattgreiðslur útgerðarfélaga eru í gildi. Nefndin leit svo á, að rétt væri, að stjórnin fengi að kveða á um það, hvort þessi lög um bráðabirgðatekjuöflun fyrir Hafnarfjörð ættu að falla alveg niður, og ég hygg, að útlitið í kaupstöðunum, bæði Hafnarfirði og annarstaðar, sé ekki svo glæsilegt, að bæjarfélögunum muni veita af sínu. Eins og segir í grg., er þetta frv. um að framlengja lögin, þrátt fyrir það, þótt frv. um að fella úr gildi skattfrelsi útgerðarfyrirtækjanna næði fram að ganga. Hefir ríkisstj. það í hendi sinni, hvort hún telur kaupstaðinn þurfa á þessum tekjustofni að halda eða ekki, og telur nefndin það rétt, að stjórnin hafa þessa heimild eins og nú er útlitið í kaupstöðunum.

* Frsm. (Sveinbjörn Högnason): Sú afgreiðsla, sem þetta mál fékk hér við 2. umr. í dag, var næsta furðuleg, þar sem hv. dm. fannst ekki þörf á að takmarka að neinu leyti, hvernig þessi dýrtíðaruppbót væri greidd, eða taka tillit til þess, hvort hennar væri þörf eða ekki, heldur skuli, eins og frv. liggur fyrir eftir 2. umr., ákveðin hæst dýrtíðaruppbót til þeirra, sem hæst hafa launin, en að sama skapi lægst til þeirra lægst launuðu. Þannig fær maður með 300 kr. mánaðartekjur aðeins um 27 kr. uppbót, en sá, sem hefir 1000 kr. á mánuði, fær um 50 kr., eða helmingi meira en sá, sem lifir við þurftarlaun. Það er ekki að sjá, að hv. þm. finnist þörf á því að fara sparlega með fé ríkisins eða gæta hófs um það, hvernig því er ráðstafað, þegar ákveða á þessar launagreiðslur, því að eins og nú stendur, eru þeir, sem hafa há laun, óneitanlega öruggastir með afkomu sína í þjóðfélaginu. Annars gæti vel svo farið, ef boginn er spenntur svona hátt um gegndarlausa fjáreyðslu, að kæmi að því, að skera þyrfti niður laun þessara manna, ekki síður en hæstv. fjmrh. óskaði nú heimildar til þess að skera niður um 35% framlög til verklegra framkvæmda, þar á meðal til landbúnaðarins, en þau framlög hafa gert sitt til þess að hjálpa mönnum til að haldast á jörðum sinum, svo að þeir þyrftu ekki að bætast í hóp atvinnuleysingjanna hér á mölinni, sem er ærinn fyrir. Hv. deild vildi ekki fallast á till. fjhn. um að veita ekki uppbót nema á þau laun, sem væru svo lág, að þess þyrfti sérstaklega með, heldur skyldi verðlagsuppbótin ganga sem almenn launahækkun án tillits til þess, hvort um há eða lág laun er að ræða. Kemur uppbótin því að minna gagni fyrir þá, sem hafa lægst laun og mest þurfa hennar með. Meiri hl. fjhn. vill nú enn gera tilraun til þess að bæta þetta aftur að nokkru, þótt það verði hvergi nærri eins fullkomið og ef brtt. okkar við 2. umr. hefðu verið samþ., þannig að setja tvennskonar hámark á verðlagsuppbótina, svo að þeir, sem hafa yfir 8000 kr. á ári samanlagt, fái enga verðlagsuppbót skv. lögunum, og þeir einhleypir menn, sem á sama hátt hafa 4800 kr. á ári, fái heldur enga verðlagsuppbót. Ég get ekki skilið, að nokkur þm. geti litið svo á þetta mál, að þeir, sem hafa þessi laun, séu mjög þurfandi, miðað við fjöldamarga aðra í þjóðfélaginu, og vildi ég því óska, að hv. deild gæti fallizt á þessa till. okkar. Þá hefir meiri hl. fjhn. flutt brtt. þess efnis, að dýrtíðaruppbótin skuli ekki reiknuð eftir sama mælikvarða, þegar um föst laun er að ræða, og uppbótin á laun verkamanna; það er vitanlega mikill munur á því að hafa tryggt starf yfir árið og fá föst laun eða að byggja afkomu sína á stopulli vinnu. Það er því ekki nema réttmætt, að dýrtíðaruppbótin á föstu launin sé lægri en á laun verkamannsins, sem ekki hefir vinnu nema endrum og eins. Við höfum því lagt til að draga 10% frá því, sem gert er ráð fyrir með þeim reglum, sem gefnar eru um greiðslu verðlagsuppbótar á verkakaup skv. gengisskráningarlögunum. Þótt þessar 2 brtt., sem meiri hl. fjhn. vill bera fram við 3. umr., verði samþ., er frv. frá okkar sjónarmiði hvergi nærri viðunandi, en með þeim eru þó sniðnir af því mestu vankantarnir. Ég hygg, að hæstv. ríkisstj. megi gæta sín vel að stuðla ekki að því, að samþ. verði lög í þessu efni, sem eru til þess fallin að vekja beiskju hjá meiri hl. þjóðarinnar vegna framdráttarhagsmuna vissra stétta, sem þeir, er erfiðast eiga, telja, að hafi tryggasta aðstöðu til þess að sigra þá erfiðleika, er nú eru með þjóð vorri. Ég skal ekki neita því, að ríkisstj. hefir mikinn stuðning hjá þjóðinni og nýtur svo að segja óskipts trausts, á meðan hún brýtur það ekki af sér. Það er því skylda hennar að gera ekkert, sem geri þann almenning, er að baki henni stendur, vonsvikinn yfir þeim ráðstöfunum, sem hún gerir. Ef frv. verður samþ. eins og það er eftir 2. umr., er fátt betur til þess fallið að vekja gremju eða jafnvel beiskju hjá fjölda manna í garð stj. og þeirra, sem að slíkri samþykkt standa. Framundan eru áreiðanlega mjög erfiðir tímar fyrir allan almenning. Bera till. hæstv. fjmrh. það með sér, að hann óttast, að svo muni verða, þar sem hann óskar eftir mjög víðtækum heimildum til niðurskurðar á miklum fjárframlögum úr ríkissjóði. Almenningur mun ekki sætta sig við, að gerðar séu ráðstafanir í þá átt, að hvað sem á gengur skuli embættismannastéttinni og starfsmönnum ríkisins tryggð hærri dýrtíðaruppbót en verkamönnum með stopula atvinnu, samtímis því sem ríkisstj. beiðist heimildar til þess að skera niður fjárframlög til þeirra, sem eru miklu verr settir. Ég vona, að hæstv. ríkisstj. beri gæfu til þess að leysa mál þetta á þann veg, að hún brjóti ekki af sér traust alls almennings, en það myndi hún án efa gera, ef hún leggur inn á þá óhappabraut, að fylgja þessu frv. fram gegnum þingið eins og það nú er.



Tilgangurinn með þessu frv. er sá, að ákveða greiðslu verðlagsuppbótar á laun embættismanna og starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana. Ekki neita ég því, að ýmsir þessara manna hafi þörf fyrir einhverja launahækkun, eins og nú er komið, þar sem kostnaðurinn við að lifa er miklu meiri en var fyrir nokkrum mánuðum. En þörf þessara manna fer vitanlega fyrst og fremst eftir því, hvernig þeir eru settir fyrir, hve há laun þeir hafa og hvernig aðstæður þeirra eru að öðru leyti. Ég álít, að í sambandi við þetta mál verði ekki hjá því komizt að athuga horfur í viðskipta- og atvinnumálum þjóðarinnar og hver áhrif styrjöldin kann að hafa á það, ef hún stendur lengi, sem eins vel má búast við. Við komumst ekki hjá því að hugleiða, hver áhrif styrjöldin á Norðurlöndum og í Þýzkalandi kunni að hafa á viðskiptalíf okkar Íslendinga, enda þótt þess sé enginn kostur, að gera sér þess fulla grein, þegar á það er litið, að þessar þjóðir keyptu mikinn hluta af framleiðsluvörum okkar og við fengum frá þeim verulegan hluta af okkar nauðsynjum. Hver áhrif mun það hafa fyrir íslenzkan landbúnað, ef við getum ekki á þessu ári eða því næsta selt þær landbúnaðarafurðir, sem þangað hafa verið seldar undanfarin ár, fyrir gott verð? Hvernig mun ganga að afla nýrra markaða fyrir þessar afurðir? Um það vitum við ekkert. Sama máli gegnir um ýmsar afurðir sjávarútvegsins. Við höfum á undanförnum árum selt mikið af síld til Svíþjóðar og Póllands; sömuleiðis höfum við selt síldarafurðir í stórum stíl til Noregs. Hver áhrif hefir það á fjárhagsafkomu þjóðarinnar, ef þessir markaðir lokast, og hvaða trygging er fyrir því, að við getum aflað okkur nýrra markaða annarstaðar? Því miður er engin trygging fyrir því, að það sé hægt, en við verðum að gera okkur ljóst, að á þessu veltur bókstaflega allt um afkomu fjölmennustu stétta landsins, framleiðenda til sjós og sveita og allra verkamanna, sem vinna við þá framleiðslu. Í sambandi við þetta mál hlýtur sú spurning að vakna: Er það verjandi, að ákveða með lögum uppbót til fastlaunaðra manna án þess að taka tillit til afkomu framleiðslunnar? Ég segi nei, þetta er ekki verjandi, sérstaklega að því er þá snertir, sem bezt eru launaðir í þessari stétt. Það getur líka vel farið svo, ef svo fer sem nú horfir um lokun þessara markaða, að stj. hafi öðru að sinna en að greiða uppbætur til fastlaunamanna, sem hafa yfir 650 kr. tekjur á mánuði, en það var fellt við 2. umr. að binda uppbótina við það launahámark. Samkv. þessu frv. á að miða uppbótina við hækkun á framfærslukostnaði eftir vísitöluútreikningi kauplagsnefndar, svo sem ákveðið er í l. frá síðasta Alþ. um gengisskráningu og ráðstafanir í því sambandi. Ég lít svo á, að þetta sé ekki nóg, en að það verði að taka tillit til fleiri hluta, og við 2. umr. lét ég þess getið, að ég myndi við 3. umr. bera fram brtt. við frv., þar sem tekið væri tillit til afkomu framleiðslunnar við útreikning á þessari uppbót. Í samræmi við það hefi ég ásamt hv. 2. þm. Árn. (BjB) borið fram brtt. á þskj. 503, og vil ég nú leyfa mér að fara um þá brtt. nokkrum orðum og skýra, hvað fyrir okkur vakir. Brtt. gerir ráð fyrir því, að á eftir 8. gr. komi ný gr., svo sem þar greinir. Í þessari grein segir, að hagstofan skuli ársfjórðungslega reikna út verðbreytingar á nokkrum helztu útflutningsafurðum landsmanna eftir bráðabirgðaskýrslum hennar um útfluttar íslenzkar afurðir. Teljum við þar upp 11 verðmestu útflutningsafurðategundir, 7 frá sjávarútveginum og 4 frá landbúnaðinum. Við leggjum til, að þessi útreikningur verði fyrst gerður 1. júlí 1940 og að hann verði framkvæmdur þannig, að talið verði saman magn og verðmæti þessara vörutegunda, sem útfluttar hafa verið mánuðina júní 1939 til maí 1940, eða í eitt ár, og síðan reiknað út, hve mikið þessar vörur hafi hækkað eða lækkað í verði, samanborið við árið 1938 eftir meðalverði það ár. Við leggjum til, að samskonar útreikningur verði gerður 1. okt. 1940, 1. jan. 1941 o. s. frv. ársfjórðungslega, eins og áður er getið. Þessi útreikningur er mjög auðveldur: Við leggjum til, að miðað verði við verð varanna fob. á útflutningshöfn, en slíkar skýrslur liggja fyrir hjá hagstofunni á hverjum tíma, svo að þetta kostar ekki mikla fyrirhöfn. - Verði fluttar út aðrar vörutegundir en þær, sem getur í till., sem nemi 2% eða meira af heildarútflutningi landsins, eins og hann var árið 1939, skal taka þær vörur með í þennan útreikning, svo framarlega sem eitthvað af þeim tegundum hefir verið flutt út á árinu 1938. Loks kemur það ákvæði till., sem er aðalefni hennar, að ef verðhækkun á útflutningsvörunum eftir þessum útreikningi verður minni en hækkun framfærslukostnaðar eftir vísitöluútreikningi kauplagsnefndar, skal draga helming af þeim mismun, er fram kemur, frá framfærslukostnaðarvísitölunni áður en kaupgjaldshækkanir eru ákveðnar eftir henni samkv. 2. gr. þessara laga. Ég skal nefna eitt dæmi þessu til skýringar. Við skulum hugsa okkur, að framfærslukostnaður hafi hækkað um 20%, en á sama tíma hafi hækkun á útflutningsvörum numið 12%. Kemur þá fram 8% mismunur, og skal þá draga 4% frá stigatölu kauplagsnefndar áður en kaupgjaldshækkanir eru ákveðnar. Yrði þannig miðað við 16% hækkun í stað 20%. Nú skal það viðurkennt, að verð á útflutningsvörum segir ekki til um afkomu atvinnuveganna, þar kemur auðvitað ekki síður til greina, hve mikið vörumagn út er flutt. En við höfum ekki búið okkur undir að leggja fram till. um það, að vísitöluútreikningurinn nái einnig til vörumagnsins, því að það er erfiðara og flóknara en svo, að hægt sé að gera það undirbúningslítið, þó að slíkt ætti vitanlega að koma til greina, þegar sett verða ný launalög. Ég hefi áður haldið því fram, að þegar til þess kæmi, bæri að setja í launalögin ákvæði um hækkun og lækkun á launum embættismanna og opinberra starfsmanna í samræmi við afkomu framleiðslunnar og atvinnuveganna í landinu á hverjum tíma. Því verður ekki í móti mælt, að það sé réttlátt, að þeir, sem eru í fastlaunuðum stöðum, beri byrðarnar ásamt öðrum að einhverju leyti, þegar illa gengur fyrir atvinnuvegunum og afkoman í heild er erfið, en njóti þess líka, þegar vel gengur og betur árar. En þó að ekki sé lengra gengið en þetta nú í því að taka tillit til verðlagsins á aðalframleiðsluvörunum, þá vil ég fullyrða, að þessar till. séu mikið til bóta, ef þær verða samþ. Það er, eins og ég hefi tekið fram, auðvelt að framkvæma þessar till., og það kostar ekki mikla fyrirhöfn að framkvæma þennan útreikning. Ég get búizt við því, að mótbárur komi fram gegn þessum till., t. d. kann vel að vera, að einhver kunni að skjóta því fram, að við hefðum átt að flytja slíka till. á síðasta þingi, þegar ákveðin var verðlagsuppbót til verkamanna og sjómanna og nokkurra fleiri manna. En þó að það væri ekki gert, þá tel ég, að þetta eigi fullan rétt á sér nú, eins og ég benti á við 2. umr. Hér er um að ræða eingöngu fastlaunaða menn, sem eru mikið betur settir í þjóðfélaginu en meginþorri þeirra manna, sem fengu verðlagsuppbót samkv. gengisl. Flestir þeirra hafa mjög stopula atvinnu, og það er þess vegna engin trygging fyrir því, að heildartekjur þeirra verði meiri en áður, þrátt fyrir þær uppbætur, sem þeir hafa fengið á tímakaupið samkvæmt ákvæðum gengisl. Sérstaklega má búast við því, að hagur þeirra verði erfiður, ef illa gengur með sölu á okkar framleiðsluvörum og viðskipti okkar við önnur lönd þar af leiðandi dragast stórkostlega saman. Það er því allt öðru máli að gegna með þessa menn heldur en þá, sem eru á föstum launum. Nú kann einhver að segja, að það hefði verið eðlilegra, að þetta verkaði bæði til hækkunar og lækkunar á kaupuppbætur, þ. e. a. s., að ef hækkun á framleiðsluvörum yrði meiri en hækkun á framleiðslukostnaði einhvern tíma, þá ætti það að verka til hækkunar á kaupuppbætur, fyrst við leggjum til, að hún lækki, ef verð útflutningsvaranna er minna en hækkun á framleiðslukostnaði. Þetta er haft þannig vegna þess, að við teljum, að það sé ekki, eins og nú standa sakir og eins og afkoma atvinnuveganna er, ástæða til að ákveða með löggjöf kauphækkun á laun fastlaunamanna, þó að framleiðsluvörurnar hækki eitthvað í verði. Við verðum líka að athuga það, að þessi ákvæði ná aðeins til kaupuppbótar, en ekki til launa. En ég vil endurtaka það, að ég álít eðlilegt, ef ný launalög yrðu sett, að framleiðsluvöruverðið verkaði bæði til hækkunar og lækkunar á laun embættis- og starfsmanna ríkisins. Ég sé ekki, að þess sé þörf, að fara um þetta fleiri orðum, því að ég vænti þess, að hv. þdm. sé ljóst, hvað í till. felst og hvað fyrir okkur vakir, mér og hv. 2. þm. Árn., og vænti ég þess, að hv. þd. geti fallizt á till. Ég vil að lokum undirstrika það, að ég tel, eins og nú er háttað um viðskipta- og atvinnulíf hjá okkur, alls ekki fært fyrir hv. Alþ. að ákveða með l. slíka uppbót sem hér um ræðir, án þess að hún sé að einhverju leyti háð skilyrði um það, að aðrar stéttir þjóðfélagsins geti lifað. Með öðrum orðum, að kaupuppbótin fari að einhverju leyti eftir því, hvernig þeim þegnum þjóðfélagsins vegnar, sem ekki eru svo lánsamir að vera í fastlaunuðum stöðum hjá ríkinu.

Forseti (JörB): Útbýtt er í deildinni brtt. á þskj. 507. Verður að veita afbrigði frá þingsköpum til þess að brtt. þessi verði tekin til meðferðar á fundinum.



Í brtt. á þskj. 504, sem meiri hl. fjhn. ber fram, er farið fram á, að þeir embættismenn og starfsmenn, sem hafa yfir 8000 króna laun, fái enga verðlagsuppbót samkv. frv. Þegar þetta er borið saman við frvgr., sem till. á við, er augljóst, að hér er átt við það, að þeir menn, sem hafa 8000 krónur í laun úr ríkissjóði, fái ekki neina verðlagsuppbót. Þar sem með þessari till. er snúið inn á þá braut að gera fyrirhugaða dýrtíðaruppbót að launajöfnun, er augsýnilegt, að með þessu miðar til nokkurs misréttis. Það er vitanlegt, að einn og sami maður getur haft miklu meiri tekjur en hann hefir hjá ríkinu. Ég skal nefna dæmi þessu til skýringar úr minni starfsgrein. Ég nefni til héraðslækna, sem hafa e. t. v. 5000 króna árslaun, en þar að auki margir annað eins eða meira fyrir unnin læknisverk, og komast þannig yfir 8000 kr. í árstekjur, og sumir langt yfir það. Héraðslæknar eiga eftir sem áður að fá verðlagsuppbót án tillits til tekna, en aftur fastráðinn læknir, sem aðeins fær 8000 krónur úr ríkissjóði og engar aukatekjur, hann fær eftir þessari till. enga verðlagsuppbót. Svona mætti nefna fjölda dæma. Ég geri ráð fyrir, að menn vilji lagfæra þetta. Úr því að gera á þessi l. að tekjuöflunarlögum, verður ekki komizt hjá að taka tillit til allra tekna þeirra, sem í hlut eiga. Það skiptir vitaskuld ekki máli, hvort tekjurnar eru að öllu eða nokkru leyti úr ríkissjóði. Annars gætir svo mikils misréttis, að frágangssök væri að samþ. þessa brtt. nema samþ. fyrst brtt. þá, sem ég hefi leyft mér að bera fram, og það er einmitt það, sem ég fer fram á, að gert verði.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. þm. N.-Ísf., svo hljóðandi: [Sjá þskj. 515]. Þar sem brtt. þessi er bæði of seint fram borin og skrifleg, þarf að veita tvenn afbrigði frá þingsköpum, svo að hana megi taka til meðferðar á fundinum.

*Jón Pálmason: Þegar brtt. fjhn. voru felldar hér í dag, kom mér það nokkuð á óvart, af því að ég bjóst við, að hv. þm. hefðu gert sér það ljósa grein fyrir því ástandi, sem nú ríkir í fjármálum okkar, að þeir létu sig varla henda að fella svo hóflegar brtt. sem þessar voru. En þegar ég fór að hugsa betur um þetta, komst ég að þeirri niðurstöðu að þetta væri í sjálfu sér eðlilegt, þar sem þetta frv. er borið fram af ríkisstj., sem er allra flokka stjórn, og það er búið að ganga gegnum Ed. með sæmilegu samkomulagi. Það er að vísu svo, að sumir menn og meira að segja sum blöð ríkisstj. hafa viljað koma því inn hjá þjóðinni, að þetta mál væri mál fjmrh. eins. Þessi afstaða er frá mínu sjónarmiði ekki drengileg, í fyrsta lagi af því, að þetta er eitthvert óvinsælasta málið, sem nú liggur fyrir þ., úti um landsbyggðina, og í öðru lagi vegna þess, að það er vitað, að þetta mál er mál allrar ríkisstj. Og því fremur er ástæða til þess fyrir okkur, sem erum í stjórnarflokkunum og erum andvígir þessu máli, að tala hlífðarlaust um það við stj. án tillits til flokksafstöðu, persónulegrar vináttu eða nokkurs annars en þess, hvað við teljum vera réttlátt, miðað við það fjárhagsástand, sem nú ríkir í okkar landi. Það má segja, að þetta mál markar fremur flestum öðrum, hvaða fjármálastefna það er, sem rekin er á Alþ. Og það markar hana greinilegast fyrir það, að með þessu frv. er verið að bæta kjör þeirra manna í þjóðfélaginu, sem áður voru bezt settir. Það hlýtur að rifjast upp fyrir okkur sú spurning í sambandi við þetta mál, sem ætti raunar að vera alltaf rík í okkar huga, sem sé, hvaða fjármálastefna það sé, sem er réttlætanleg í þessu landi. Ég get markað þá fjármálastefnu, sem ég tel réttasta með örfáum orðum. Ég tel þá eina stefnu rétta í fjármálum, að framleiðslan geti borið sig og skilað arði, til þess að sem allra flest af vinnandi fólki í landinu geti haft vinnu við framleiðslustörf. Það eru hinsvegar 3 meginskilyrði fyrir því, að framleiðslan geti borið sig. Það er í fyrsta lagi tíðarfarið og aflabrögðin við sjóinn. Í öðru lagi fer það eftir því, hvernig markaðurinn er fyrir afurðirnar, og í þriðja lagi fer það eftir því, hvaða gjöld eru lögð á framleiðsluna í sambandi við hina opinberu félagsstarfsemi. Í sambandi við þetta er þá ekki einasta um að tala skatta, tolla og útsvör, heldur og líka kaupgjald, vexti og annað varðandi nauðsynjar til framleiðslunnar. Um tvö fyrri atriðin, tíðarfarið og aflabrögðin annarsvegar og markaðsverðið hinsvegar, er það að segja, að við þetta ráða engin völd hér á landi. Þá er það aðeins þriðja atriðið, sem sé þau þyngsli, sem á framleiðslunni hvíla, sem viðráðanlegt er. Ég tel þess vegna, að höfuðskilyrðið fyrir réttri fjármálastefnu sé, að þessum útgjöldum sé haldið svo mikið niðri sem unnt er og skynsamlegt má telja. Ég er sannfærður um, að þessa hefir ekki verið gætt eins og vert er, og þess vegna sé komið eins og komið er fyrir okkar íslenzku framleiðslu. Og það var einmitt með tilliti til þessa, að þjóðstj. var mynduð. En ég verð að endurtaka það nú, sem ég hefi áður sagt, að ég tel, að sú stefna, sem mörkuð var með myndun þjóðstj., hafi verið þverbrotin á síðasta þ., og hún er enn brotin nú, ekki sízt með flutningi þessa frv., sem hér liggur fyrir. Það hefir smátt og smátt verið að skapast það ástand á undanförnum árum, að allir hafa keppt um að komast í fastlaunaðar stöður í okkar þjóðfélagi. Og þetta er fyrst og fremst undirrótin undir þeirri eyðslu, sem átt hefir sér stað á undanförnum árum. Það er ekki um að villast, að það hefir verið rétt, sem hv. 1. þm. Reykv. tók fram fyrir nokkrum árum, að það, sem þyrfti að gera, væri að minnka kaupgetuna frá því, sem nú er, til þess að hægt væri að halda skynsamlegri fjármálastefnu. Þetta lætur einkennilega í eyrum, en er samt rétt, enda er það aðalatriðið að halda kaupgetunni í samræmi við það, sem framleiðslan þolir á hverjum tíma. Frá þessu hefir verið brugðið og þess vegna hefir farið eins og farið hefir. Ég skal ekki fara út í að skýra þetta miklu nánar, en ég vona, að þeir hv. þm., sem hér eru og hafa tekið eftir því, sem ég hefi sagt, sjái, að það er ákveðin stefna, sem ég tel, að eigi að fara eftir í sambandi við afgreiðslu fjármála. Og þá kem ég að þeim einstökum atriðum, sem hér eru til umr. og deilan stendur um í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Ég benti á það hér í gær og færði rök að því, að sú till., sem meiri hl. fjhn. ber fram um að setja hámark á verðlagsuppbótina, sem miðist við 7800 kr. laun á ári, hefði í för með sér a. m. k. 175000 kr. lækkun á þessu frá því, sem frv. í sinni núv. mynd gerir ráð fyrir. Ég byggði þetta á því, að það munu vera um 150 starfsmenn ríkisins, sem hafa launatekjur þarna fyrir ofan. Annað atriði, sem athugavert er í þessu sambandi, er það, að í fjárlögum þessa árs er ekki gert ráð fyrir þessum gjöldum, og það, sem kann að verða borgað hér samkvæmt þessu frv., verður að borgast út auk þeirra gjalda, sem gert er ráð fyrir í fjárlögum. Þá ber að taka tillit til þess, að ekki er ætlað til þessara hluta nema 350000 kr. í þeim fjárlögum, sem afgr. hafa verið fyrir árið 1941, en ef frv. verður endanlega samþ. í því formi, sem það var samþ. við 2. umr. hér í d., þá má frekar gera ráð fyrir, að þessi útgjöld nemi 1 millj. kr. heldur en 350000 kr. Þetta vildi ég mega biðja hv. þm. að athuga, þegar þeir greiða atkv. um brtt. fjhn., sem hér liggja fyrir, og aðrar till., sem fram hafa komið. Þá skal ég með örfáum orðum minnast á brtt., sem þeir hv. þm. V.-Húnv. og hv. 2. þm. Árn. hafa flutt. Ég skal ítreka það, að ég álít þá stefnu, sem kemur fram í þeirra till., þá réttu stefnu í launamálum hér á landi, ef breyt. verður á annað borð á þeim gerð. Hinsvegar er það að segja um þessa till., að eins og formið á henni er, nær hún engan veginn þeim tilgangi, sem ætlazt er til, og þeim tilgangi, sem 1. flm. talaði um, þegar hann mælti fyrir till. Meiri hl. fjhn. hefir ekki álitið þessa till. svo mikilsverða, að hann mæli með, að hún verði samþ. Og sá galli er við samþykkt hennar, að með því mundi breytast sá grundvöllur, sem að öðru leyti er byggt á. Hvort hann breyttist í þá átt að lækka uppbótina eða hækka hana, er ekki með öllu víst. En tilgangurinn er þó sá, að þetta verði til að lækka hana, því að það er hugmyndin. En hitt er heldur ekki óhugsandi, af þeirri ástæðu, að hér er miðað við útflutningsverð, en ekki framleiðsluverð á vörum. Verð á vörum á innlendum markaði þarf að mínu áliti að taka hér með í reikninginn. Það er rétt hjá hv. þm. V.-Húnv., að það er ekki ómaklegt, að þessi regla komi fyrst niður á mönnum, sem hafa föst laun. En ég tel, að hún eigi yfirleitt að vera gegnumgangandi á þessu sviði. En til þess að hún geti verið það, þarf mjög mikinn og vandlegan undirbúning að hafa áður en reglur um þetta eru settar, til þess að þær geti verkað réttlátlega. Það eru nokkur ár síðan ég flutti frv. hér á hæstv. Alþ. um breyt. á verðlagsskrárl. Því var síðast vísað til ríkisstj. til frekari rannsóknar. Tilgangurinn með því var að koma á þessari reglu, sem hv. þm. V.-Húnv. er hér nú að ympra á. Og með því að undirbúa þetta vel, væri hægt að koma þessu í framkvæmd á réttlátan hátt. Þá vil ég segja örfá orð um breyt., sem nú síðast var talað fyrir af hv. þm. N.-Ísf. Það er ekki rétt skilið hjá honum, að það sé meiningin með till. meiri hl. fjhn., að það séu aðeins laun úr ríkissjóði, sem átt er við, heldur er ætlunin með þeirri till., að það séu laun manna og allar tekjur samanlagt, sem hlutaðeigendur fá, bæði úr ríkissjóði og annarstaðar frá.

Líka tekjur af búskap?

. Jafnvel þó svo sé; ef maður t. d. hefir 6 þús. kr. í laun úr ríkissjóði og bú við hliðina, sem hann hefir af 2–3 þús. kr. í tekjur að frádregnum rekstrarkostnaði, þá er alveg eðlilegt að taka það með. En það kann vel að vera, að þetta sé gleggra og komi hreinlegar út með því að samþ. brtt. hv. þm. N.-Ísf., og get ég fallizt á það, ef mínir meðnm. geta verið sammála um það, til þess að þetta orki ekki tvímælis. Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða meira um þetta mál. En það leiðir að því, sem ég hefi tekið fram sem mína skoðun á því, að ég sé mér ekki fært að samþ. þetta frv. eins og það liggur fyrir. Og mér þætti það of langt gengið að samþ. það, þó að brtt. hv. meiri hl. fjhn. væru samþ. Þær ganga að vísu töluvert skemmra heldur en brtt., sem felldar voru hér í dag. En miklar umbætur gerðu þær eigi að síður á frv.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Það er nú komið hér fram allmikið af brtt. Og vildi ég fyrst taka til athugunar brtt. frá meiri hl. fjhn., sem virðast vera aðalbrtt., sem nú verður barizt um, og fjalla um, að 8 þús. kr. tekjur á ári skuli vera hámark, sem verðlagsuppbót skuli vera greidd á. Ég var við 2. umr. málsins með dálítið líka brtt. Og ég var samþykkur brtt. samsvarandi þessari brtt. fjhn. við þá umr. Og ég er samþykkur þessari brtt. fjhn. að því er þennan fyrri hl. snertir. Ég álít sjálfsagt á tímum eins og nú eru, að ekki sé greidd uppbót á laun eða tekjur, sem eru 8 þús. kr. á ári eða meira en það. Og í sambandi við brtt. hv. þm. N.-Ísf. vil ég taka það fram, að ég er samþykkur því, að þetta skiljist þannig, að það séu allar árstekjur manna, sem miðað sé við í þessu efni. Um þessa síðari till. í brtt. fjhn., að þeir, sem einhleypir eru, skuli ekki njóta sömu hlunninda viðvíkjandi verðlagsuppbótinni, heldur skuli þeir aðeins fá uppbót á laun, sem ekki fara yfir 4800 kr., álít ég, að ekki sé rétt að gera þennan greinarmun þarna á, heldur eigi að haga þessu alveg eftir launastiganum án tillits til þess, hvort menn eru einhleypir eða ekki. Tekjur manna af almennu verkakaupi minnka eftir því, sem vinna minnkar, alveg án tillits til þess, hver vinnur þá vinnu. Ef við ætlum að fara að gera greinarmun á því, hvaða uppbót menn eiga að fá á laun sín, eftir ástæðum þeirra, þá yrðum við, ef við værum réttlátir, að gera nákvæmlega það sama að því er snertir verkakaup almennt. Oft er það svo, að mönnum ber ekki skylda til samkv. l. að sjá um framfæri þeirra manna, sem þeir þó verða að sjá um framfæri á, og eru þessir menn því á skýrslum kallaðir einhleypir, þó að þeir séu það ekki í raun og veru. Og það hefir gengið illa að fá yfirvöldin til að samþ., að þeir teldu þessa menn á framfæri sínu á skýrslum. Ennfremur, ef á að fara að gera þannig greinarmun, þá má eins gera greinarmun á þeim annarsvegar, sem eru kvæntir og eiga eitt barn, og hinum hinsvegar, sem eru kvæntir og eiga t. d. 5 börn. Það, að blanda því hér inn í ákvæðin um uppbótina, hvort menn séu einhleypir eða ekki eða hafa t. d. 1–2 börn á framfæri sínu eða mörg, það ruglar algerlega launastigann. Það er ekki rétt með brtt. að fara inn á þetta a. m. k. nú sem stendur, að mismuna mönnum í launum eftir því, hvernig ástæður þeirra eru. Ef það væri gert, þá væri alveg jafnrétt að gera það viðvíkjandi almennu kaupgjaldi líka, að borga einhleypum mönnum lægra kaup. En ég býst ekki við, að menn vildu leggja það til. Ég ber fram brtt., sem fer fram á, að síðari hl. brtt. fjhn. verði felldur niður, þetta er snertir einhleypingana. Ég vil sérstaklega vekja eftirtekt hv. þm., sem hafa áhuga fyrir því, að þetta hámark, 8 þús. kr., verði samþ., að það er sérstaklega vissara upp á það að geta fengið atkvgr. um þessa brtt. að aðalforminu til, þ. e. að 8 þús. kr. tekjur verði ákveðið sem hámark, að fella þennan síðari hl. brtt. burt. Þá er hér einnig till. frá meiri hl. fjhn. um, að það skuli almennt draga 10% frá kauphækkun þeirri, sem fram eigi að fara eftir þeim reglum, sem fara skal eftir. Ég er á móti þessu. Ég álít laun verkamanna of lág og jafnvel laun sums af því fólki, sem laun tekur hjá ríkinu. Ég get um þetta sérstaklega út af þeim miklu umr., sem hafa orðið um þetta mál, og það er rétt að láta það koma fram við þessar umr., að þó að embættismannastéttin sé þung á fóðri hjá ríkinu, þá fer fjarri því, að það sé hún, sem þyngst er að bera af þjóðfélaginu sem heild. Það er rétt að vekja athygli á því, ekki sízt með tilliti til ræðu hv. þm. A.-Húnv., að það er í raun og veru tiltölulega lítið, sem embættismenn ríkisins taka til sín af hálannum, þegar þau laun eru borin saman við þau hálaun og þær hátekjur, sem greiddar eru af þjóðfélaginu. Ég álít, að ef þær umr., sem hér hafa orðið um hálaun, verða til þess, að nokkuð verði skorið niður hjá hálaunamönnum ríkisins af tekjum þeirra, þá beri ekki að líta svo á, sem embættismannastéttin eigi að vera sem einskonar skotspónn í því tilliti, og að einungis eigi að spara að greiða mönnum hálaun hvað þá stétt snertir. Það væri allt of billega sloppið fyrir hátekjumennina, ef hálaunamenn, sem ríkið borgar, ættu ekki að fá neina uppbót, en allir aðrir hálaunamenn í þjóðfélaginu ættu að sleppa. Hv. þm. A.-Húnv. taldi, að hér væru 150 menn, sem hefðu yfir 8 þús. kr. í laun hjá ríkinu. Ég býst hinsvegar við, þó að tiltekin væri Reykjavík eingöngu, að þá séu fyrir utan þá menn a. m. k. 300 menn, og líklega fleiri - ég gæti trúað 500–600 - sem hafa yfir 8 þús. kr. í árstekjur. Og það er ekki sérstaklega réttlátt, þegar verið er að taka fyrir að reyna að hindra, eins og rétt er, að þeir menn, sem eru á launum hjá ríkinu og fá yfir 8 þús. kr. í laun, fái dýrtíðaruppbót, að hlífa þá hinum, sem hafa margföld laun á við það. Og embættismenn ríkisins standa verr að vígi heldur en þessir hátekjumenn að því leyti, að embættismennirnir hafa ekki möguleika á því að dylja sínar tekjur, af því að þeir fá laun sín frá því opinbera. En menn, sem hafa um 10 þús. kr. á tekjur á ári á annan hátt, hafa mikla möguleika til þess að svíkja undan skatti, og það í stórum stíl. Ýmsir menn munu hér hafa jafnvel allt að því 100 þús. kr. árstekjur, svo sem lyfsalar, heildsalar og aðrir slíkir, sem geta tekið stórgróða af sama almenningi, sem dýrtíðin kemur hvað þyngst niður á. Þessu vil ég vekja eftirtekt á í sambandi við það mál, sem hér er um að ræða. Og ég vil sérstaklega, að það, sem komið hefir fram hjá hv. þm., um að skera niður uppbót á laun þeirra manna, sem hafa laun yfir visst hámark, verði einnig framkvæmt í sambandi við að skera niður við hátekjumenn almennt í landinu í samræmi við þetta. Um brtt. á þskj. 503, frá þeim hv. þm. V.-Húnv. og hv. 2. þm. Árn., vil ég segja, að þessi brtt. er að mörgu leyti mjög einstæð og að vissu leyti mjög gott dæmi um þann hugsunarhátt, sem ríkir bjá þessum hv. þm. og nokkrum öðrum af þeirra tagi. Brtt. þessi fer fram á, að tekið verði tillit til þess viðkomandi launagreiðslum starfsmanna ríkisins, hvernig afurðirnar seljast, og ef útfluttar afurðir lækka í verði, þá skuli launin lækka. En ef verð útfluttra afurða hækkar, þá eiga launin ekki að hækka neitt. Það er vert í þessu sambandi að gera sér ljóst, á hverju þjóðfélagið er byggt. Helmingurinn af mönnum í því verður að selja sinn vinnukraft. Þeir menn hér á landi, sem ráða okkar útflutningi - selja síld, saltfisk, kjöt, ull, gærur og annað slíkt - ráða að mjög miklu leyti yfir því, hvernig gengur um sölu á þessum hlutum, og að svo miklu leyti, sem þeir ekki ráða því sjálfir, þá skapast verðlagið af því þjóðfélagsástandi, sem nú ríkir og launþegar í íslenzka þjóðfélaginu eru ekki ánægðir með. Þeir, sem vilja vernda núverandi þjóðskipulag og launa vinnuna, verða að bera afleiðingarnar af því. Ef menn kjósa sérstaklega þjóðfélag, sem byggist á spákaupmennsku um að kaupa vinnuafl meiri hluta þjóðarinnar, verða þeir að taka afleiðingunum af þeirri spákaupmennsku, sem eru kreppurnar og allt það, sem þeim fylgir. Það er ekki hægt að ætlast til þess, að launþegarnir í þjóðfélaginu, hvort sem það eru verkamenn, sjómenn eða starfsmenn ríkisins, eigi að bera afleiðingarnar af því, hvernig tekst að selja afurðirnar. Við þekkjum það t. d., hvernig gengur um sölu á síld, fiski eða öðru slíku. Sala á þessu hefir verið í höndum 10–20 manna. Ef þessum mönnum hefir þótt henta að bíða, til þess að reyna að fá hærra verð fyrir vöruna, þá hafa oft tapazt millj. Og af því að beðið hefir verið nokkra daga með að selja vöru, hefir varan stundum orðið óseljanleg. Ættu þá allir embættismenn ríkisins að sæta launalækkun fyrir bragðið? Það er ómögulegt að fara inn á grundvöll þessarar brtt. án þess að gerbreyta fyrirkomulagi þjóðfélagsins. Ef launþegarnir eiga að bera afleiðingarnar af því, hvernig gengur að selja vörurnar til útlanda, þegar þær lækka í verði, þá eiga þeir líka að njóta þess, þegar betur selst. En til þess eiga þeir að eiga afurðirnar, og þjóðfélagsfyrirkomulaginu á þá að breyta í það horf, að allir séu sameigendur að afurðunum, sem seljast. Þessi brtt. kemur ákaflega illa heim við þann þjóðfélagslega grundvöll, sem við eigum við að búa, og verður því, að því fyrirkomulagi óbreyttu, að öllu leyti ósanngjörn gagnvart launþegunum í þjóðfélaginu. Og sérstaklega ósanngjörn verður hún gagnvart embættismönnum og starfsmönnum ríkisins, sem minnst hafa um þetta að segja og fá engu um það ráðið, hvernig afurðirnar seljast. En það eru menn þeir til í þjóðfélaginu, sem væri athugandi, hvort ekki ættu að fá laun sín greidd í hlutfalli við sölu afurða okkar til útlanda, eins og t. d. forstjórar S Í F og S Í S, bankastjórarnir og stjórn Síldarverksmiðja ríkisins, og aðrir slíkir. Það gæti verið rétt að láta þessa menn, sem eru í raun og veru þeir fáu menn. sem ráða nokkru um það, hvernig vörur okkar seljast, eiga eitthvað undir þessari sölu og láta þá fá laun eftir því, hvernig þeim tekst að selja. Og ef flm. brtt. á þskj. 503 ætla að vera réttlátir, þá ættu þeir að vilja láta ákveða laun þessara manna eftir því, sem t. d. bændur fá fyrir sína vinnu, t. d. forstjóra S Í S, eða láta forstjóra S Í F fá meðaltal af tekjum sjómanna. Ef þeir ætla að gera einhverjar breyt. á launum manna eftir því, hvernig útfluttu afurðirnar seljast, þá eiga þeir að taka fyrst fyrir launakjör þeirra manna, sem hafa með að gera söluna á þessum afurðum. Ég hygg, að þessi brtt. sé ekki borin fram af neinni alvöru af þessum hv. þm., þeim bæri að snúa sér allt annað í sambandi við þetta. Það er langt frá því, að öll afkoma okkar Íslendinga fari eftir því, hvernig útfluttu afurðirnar seljast. Hún fer líka eftir því, hve mikið er framleitt hér innanlands. Um helmingur af þeim vörum, sem Íslendingar nota, er framleiddur innanlands, og mætti framleiða enn meira. Og það nær ekki nokkurri átt, að aðalgrundvöllur gagnvart launakjörum sé hafður að verulegu leyti útflutningsverð afurðanna, meðan menn hafa ekki rétt til þess að framleiða hér það, sem þeim þóknast, og selja erlendis. Það er hart af því opinbera að banna mönnum að framleiða og selja vöru, sem þeir gætu selt á erlendum markaði. Það er hart, að öll völd yfir okkar útflutningi skuli vera fengin í hendur 6-10 mönnum, og þessir menn ráða því, hvar í heiminum leitað er að markaði fyrir okkar vörur. Og sleifarlagið á þessum hlutum er nú svo mikið, að stórir markaðir eru til í heiminum, sem ekki er reynt að selja á okkar vörur. Einnig með tilliti til þess er það mjög fjarri réttu lagi að binda launakjör manna við þessar sölur. Ég býst líka við, að þessi brtt. sé borin fram til þess að draga athygli manna frá því, sem er aðalatriði í þessu máli, sem er, hvort embættismenn ríkisins, sem hafa yfir 8 þús. kr. í árstekjur, eigi að fá dýrtíðaruppbót á laun sín eða ekki. En ég álít, að það sé um að gera við atkvgr., að sú till. komi eingöngu til atkv. og ekki neitt annað.



Aðeins örfá orð. Það er nú þegar búið að ræða mikið um þetta frv. Það eru nú ekki nema 2 mánuðir síðan hæstv. fjmrh. hélt hér framsöguræðu í fjárl. í byrjun þings og 1ýsti því, og mér fannst að mörgu leyti á réttan hátt, hvernig ástandið væri í okkar fjármálum, og að hann hefði verið í vandræðum með að semja fjárlagafrv. án þess að gera lækkanir á útgjöldum ríkisins. Þetta gat ég vel skilið. Og ástandið var þá mjög ískyggilegt, en síðan hefir það ekki batnað. Að vísu má segja, að við höfum haft mikinn útflutning síðan og kannske með meira móti. En nú er ástandið svo, að þeim markaði virðist vera lokað um ófyrirsjáanlega langan tíma, sem við höfum selt upp undir helming af okkar afurðum á á undanförnum árum. Og við vitum ekki, hvort við getum selt þangað eða þá hvenær. Vertíðin hefir auk þess að miklu leyti brugðizt. Svo að útlit er fyrir, að ástandið verði miklu verra heldur en í byrjun þings varð séð. Hinsvegar hefir dýrtíðin aukizt mjög. Þess vegna álít ég, að frv., sem hér liggur fyrir, eigi að ýmsu leyti rétt á sér. Þeir menn, sérstaklega hér í Reykjavík, sem lágt eru launaðir, geta varla framfleytt lífinu með núverandi launum, og því er nauðsynlegt að bæta þeim þau upp. En ég undraðist það í dag, þegar það var fellt að setja hámark á dýrtíðaruppbótina. Því að við getum varla gert ráð fyrir meira á næsta ári en að fólkið geti dregið fram lífið sómasamlega. Ég er fylgjandi brtt. fjhn., en fylgi mitt við frv. verður mjög undir því komið, hvernig þeim reiðir af. Um brtt. hv. þm. N.-Ísf. er það að segja, að ég tel sjálfsagt og rétt að samþ. hana, því að þeir, sem hafa yfir 8 þús. kr. tekjur, þó ekki séu þær allar greiddar úr ríkissjóði, eiga að mínu áliti ekki fremur að fá dýrtíðaruppbót heldur en aðrir með sömu tekjur, þó að þeir fái þær að öllu leyti úr ríkissjóði.

*Eiríkur Einarsson: Ég lét þess getið við atkvgr. þessa máls við 2. umr. þess í dag, að mér væri skapi næst, að það mætti fá þá afgreiðslu, að því væri vísað til ríkisstj., og hæstv. ríkisstj. tæki ákvarðanir um þessi málefni eins og hún hefir lagaheimild til. Því að í gengisl. á síðasta þingi var henni veitt slík heimild, að skipa þessum málum með reglugerð. En ríkisstj. hefir ekki hagnýtt sér þetta, heldur lagt fram þetta frv. fyrir þingið, sem nú er til umr. og margskonar ágreiningur er um. Fyrst og fremst hygg ég, að stj., skipuð fimm mönnum úr öllum aðalflokkum þingsins, hafi styrk til þess að þekkja til þess betur en Alþingi í heild og sjá, hverju fram vindur, og sjá um nauðsynlegar framkvæmdir þessara mála. Ég ætlast til þess, þegar þjóðstjórn situr á rökstólum, að hún geri sitt bezta um úrlausn þessa máls, og ekki yrði síður áhættu undirorpið að fá þá handahófsniðurstöðu, sem yrði, ef þetta yrði lögfest nú hér á Alþingi, því að enginn er svo spáfróður, að hann sjái, hvaða niðurstöður muni verða. Hér hefir risið upp kappsmál milli hagfræðinga, sem hafa staðið á blístri af þekkingu, og ég er a. m. k. jafnnær eftir, og þá greinir mjög á. Mikið af þeim orðum er sprottið af erfiðleikaástandi og aðhlynningarhug, en mikið er hreint og beint sagt af kjósendadekri og umhugsun um, hvort það er vinsælt eða óvinsælt mál á að heyra úti um landsbyggðina. Ég tel því rétt, að stj. hafi þetta mál með höndum og ráði fram úr því á þann hátt, sem henni þykir réttlátast og sanngjarnast. Hún mundi þá geta breytt þeim reglum, sem um það væru settar, ef nauðsyn bæri til. Niðurstöður Alþingis nú geta aftur á móti ekki verið annað en handahóf, og ef ástandið breyttist fyrir aukna dýrtíð eða stórversnandi afkomu ríkissjóðs, þá væri stj. samt sem áður við þær ákvarðanir bundin og gæti ekki breytt þeim nema þá með bráðabirgðalögum. Ef þessi uppástunga mín, sem ég geri hér með að till. minni, er aftur á móti samþ., þá er þetta allt saman miklu lausara og hægt að haga málum eftir því, sem heppilegast er á hverjum tíma.

*Sigurður E. Hlíðar: Herra forseti! Það hafa heyrzt raddir um það frá einstökum hv. þm., að þeim hefði þótt undarleg afgreiðsla þessa máls hér í dag við 2. umr. málsins. Ég er hissa á þessum ummælum. Í fyrsta lagi vegna þess, að það er ekki eingöngu hæstv . fjmrh., sem hefir borið frv. fram, heldur ríkisstj. í heild. Ennfremur var frv. afgr. í samræmi við frv. frá Ed. Og loks í þriðja lagi var fyrirfram samið um afgreiðslu þessa máls alveg samhljóða því, sem fyrir lá frá stj. og Ed., svo að mig furðar, að menn skuli koma með aðra eins fjarstæðu, og svo kórónar einn hv. ræðumaður þetta með því að leggja til, að málinu verði vísað til stj. til að greiða fram úr málinu, þó að hún hafi lagt málið fram. Hvers skyldi maður frekar vænta af stj.? Skyldi hún ekki þræða sömu götu? Ég held, að þetta sé hreint og beint að leika hér nýjan skollaleik. Menn tala mikið um ástandið eins og það sé nú fjárhagslega. Það hafi verið áætlaðar 350 þús. kr. í dýrtíðaruppbót árið 1941, og það muni ekki hrökkva nærri því, ef þetta frv. verður samþ. Það má vel vera, þó að ég geti ekki gizkað á neinar tölur. En ég vil benda á, að þegar talað er um, að nauðsynlegt sé, að atvinnuvegirnir geti þrifizt og að framleiðslan kikni ekki undir ofurmagni örðugleikanna, þá bætir það ekki úr, þó að embættismannalýður ríkisins eigi að svelta. Ég man það, að þegar l. um gengisskráningu voru sett í fyrra, þá átti það að vera til þess að lyfta undir okkar framleiðslu til lands og sjávar; svo að hún gæti staðið af sér þær þrengingar, sem hún hefði við að búa, og var þá heitið á þegnskap manna, hvort sem þeir voru verkamenn eða starfsmenn þess opinbera, að þeir færu hóflega í kröfur um kaupgjald. Nú er dýrtíðin komin með öllum sínum þunga, og þá fyrst er talað um, að nauðsynlegt sé að bæta þessum mönnum upp, og hæstv. stj. hefir farið þessa leið, að leggja frv. fyrir þingið um að bæta launin upp eftir vissum hlutföllum, og þá standa menn á blístri af heilagri vandlætingu og kjósa helzt að láta enga uppbót af hendi rakna. Launalögin eru rúmlega 20 ára, og það er margupplýst, að þessi launalög eru gömul og úrelt, og það hefir sýnt sig, að ekki er hægt að halda þau, því að það er ekki hægt að halda mönnunum við þessi störf, af því hvað þau eru lág. Þess vegna hefir verið þrædd sú leið, að láta þessa embættismenn fá önnur störf til tekjuaukningar, en það hefir komið fram ár eftir ár, að eitthvert erfiðasta viðfangsefnið, sem fjvn. hefir átt við að stríða, er einmitt þetta, en þetta er aðeins af þörf og viðurkenningu á, að grunnlaunin eru of lág, og hefir orðið að bæta þau upp með nýjum störfum. Ég held, að enginn hv. þm. vilji láta opinbera starfsmenn svelta. Ég held, að enginn vilji halda fram, að það sé heilbrigt, því að afleiðingin yrði sú, að enginn almennilegur maður fengist í opinber störf, heldur mundu þeir leita annara fanga til þess að geta fengið í sig og á, jafnvel yfirgefa sitt faglega starf, sem hefir kostað þá mikið fé og mörg ár til að afla sér þekkingar á, og leita sér nýrra verksviða til þess að geta fengið sæmileg kjör. Ef menn líta á þessar ástæður, þá hygg ég, að mönnum sé ljóst, að stórkostleg sanngirni mælir með, að þessum mönnum séu nú eitthvað bætt upp þeirra lágu laun. Mér finnst, að hæstv. stj. hafi heppnazt að þræða meðalveg og farið hóflega í sakirnar, og sérstaklega finnst mér mjög mikilsvert og ástæða til að benda á, að stj. hefir viðurkennt, að allir embættismenn og opinberir starfsmenn eigi sanngirniskröfu til einhverrar dýrtíðaruppbótar, þó að hinsvegar séu nú ákvæði um, að menn fái ekki dýrtíðaruppbót fyrir það, sem er umfram 650 kr. á mánuði. Ég vil ítreka það, að ég álít, að það nái engri átt að vísa málinu til stj., því að hún hefir borið þetta frv. fram. Og hvers eigum við annars af henni að vænta en að hún haldi áfram þeirri stefnu, sem hún hefir tekið þar?



Því hefir verið haldið fram af hv. þm. Ak. og fleirum, að þetta frv. sé borið fram af stj. í heild. Það er ekki rétt að öllu leyti. Frv. er flutt í Ed. af fjhn. þeirrar d., og stendur í grg., að það sé flutt eftir tilmælum hæstv. fjmrh., og að grg. og rökstuðningurinn sé saminn af fjmrn. Hitt mun rétt vera, að stj. mun hafa verið sammála um að flytja frv. um þetta og óska eftir, að Alþingi setti löggjöf um það, þó að ég geri ráð fyrir, að frv. hafi verið samið af hæstv. fjmrh. eða rn. hans. Hv. þm. A.-Húnv. ræddi nokkuð þá brtt., sem ég á á þskj. 503 ásamt hv. 2. þm. Árn., og taldi hv. þm., að hefði átt að taka upp þessa reglu fyrr, t. d. í gengisl. á síðasta þingi. Ég hefi rætt nokkuð um það fyrr, að þar er að ýmsu leyti öðru máli að gegna, og tel ég, að eðlilegt sé að byrja á að taka upp þessa reglu, þegar um er að ræða að ákveða kaupuppbót til starfsmanna ríkisins, þó að ég hefði viljað, að þessi regla yrði tekin upp enn víðar. Hv. þm. sagði, og þar er ég honum alveg sammála, að æskilegast væri að taka með þær framleiðsluvörur, sem seldar eru á innlendum markaði, en það sáum við ekki fært, því að svo er ákveðið, að þeir útreikningar, sem miða skal við, fari fram ársfjórðungslega, en við vitum, að það er ekki gert upp nema einu sinni á ári, hvað t. d. fæst fyrir landbúnaðarvörur, sem seldar eru á innlendum markaði. Það sést t. d. ekki fyrr en eftir árið, hvað bændur fá fyrir mjólkina, og sama er að segja um aðrar vörur, sem seldar eru á innlendum markaði. Þetta er því ekki hægt. En þrátt fyrir það, að benda megi á, að till. okkar sé ekki eins fullkomin að öllu leyti og æskilegt væri, þar sem er ekki hægt að ná út yfir þetta allt eins og æskilegt hefði verið, þá er ekki hægt með neinni röksemd að halda því fram, að fyrir það eigi að hafna henni. Ég er því undrandi, ef hv. þm. A.-Húnv., sem hefir lýst yfir, að hann telji þetta rétta stefnu og í samræmi við það, sem hann hafi haldið fram í þessum málum yfirleitt, - ég er undrandi, ef hann vill nú ekki fallast á þessa till., þó að hún sé ekki eins fullkomin og æskilegt hefði verið. Ég vænti því, að hann taki þessa afstöðu sína til endurskoðunar og geti orðið því fylgjandi, að till. okkar nái fram að ganga.

*Jón Pálmason: Það eru nokkur atriði, sem ég vil taka fram í sambandi við ræðu síðasta ræðumanns. Í fyrsta lagi er það misskilningur af hans hálfu, að ég hafi ákveðið afstöðu mína gegn brtt. hans.

Þá bið ég afsökunar, en ég skildi það svo

. En ég vil ítreka það, að þótt ég telji þessa till. stefna í rétta átt, þá er hún svo áhrifalítil, að ég tel það skipta litlu máli, hvort hún verður samþ. eða ekki. Því það er ekki gert ráð fyrir að draga frá meira en hálfan þann mismun, sem kann að koma út við þann útreikning, sem þar er gert ráð fyrir. Það er líka, eins og hv. þm. játaði, mjög mikill ágalli á till., að ekki eru teknar með vörur á innlendum markaði. En þótt ég telji till. svo áhrifalitla sem útlit er fyrir, þá getur hugsazt, að samþykkt hennar hefði það í för með sér, að málið fengi nánari athugun og framgang síðar. Ég tel, að þess geti ekki orðið langt að bíða, að launamálin í heild verði tekin til athugunar, vegna þess afskaplega misræmis, sem er í launagreiðslum, hvað sem líður launahæðinni, og þá vona ég, að einmitt þetta atriði verði sérstaklega tekið til athugunar. Hv. þm. V.-Húnv. vill halda því fram að stj. hafi ekki öll borið fram þetta frv., heldur aðeins hæstv. fjmrh. Ég hefi alltaf litið svo á og þykist þess fullviss, að stj. öll standi að þessu máli, og ég tel, að allar þessar tilraunir til að koma á hæstv. fjmrh. þeim óvinsældum, sem hljóta að vera í sambandi við þetta mál, séu mjög ómaklegar, þegar það er sannað, að málið hefir gengið ágreiningslaust í gegnum aðra d., og annar ráðh., sá sem hefir hér atkvæðisrétt, hefir greitt atkv. gegn þeirri brtt. fjhn. í dag, sem hafði mesta þýðingu. Þá skal ég ofurlítið minnast á till. hv. 8. landsk. (EE) um að vísa frv. til stj. Mér sýnist, að það sé ekki næsta mikill munur, hvort það er gert eða frv. samþ. eins og það liggur fyrir, því að það er upplýst, að stj. hefir borið það fram í þeirri mynd, sem það hefir nú, og er því engin ástæða til að ætla, að hún muni skipa þessum málum með reglugerð á annan hátt en hún hefir lagt til í þessu frv.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég ætla ekki mikið að blanda mér inn í þessar umr. Ég lýsti því yfir við 1. umr. þessa máls, eins og var líka lýst yfir af hv. frsm. í Ed., að þetta mál er flutt af stj. allri. Stj. var veitt heimild með 1. um gengisskráningu og ráðstafanir í því sambandi að greiða verðlagsuppbót starfsmönnum ríkisins og stofnana þess samkv. reglugerð, en þegar það varð úr, að þingið kæmi svo fljótt saman sem ákveðið var í lok síðasta þings, þá kom stj. allri saman um það, að rétt væri að láta þingið fá málið til meðferðar og endanlegrar afgreiðslu, með því að það virtist ekki þurfa að seinka framkvæmdinni svo, að það skaðaði. Innan stj. var talað um þann möguleika, að setja hámark á dýrtíðaruppbótina, og sömuleiðis þann möguleika, að hafa dýrtíðaruppbót embættismanna og starfsmanna ríkisins eitthvað lægri en samkv. l. um gengisskráningu. Hinsvegar þótti rétt að láta þingið taka ákvörðun um, hvernig þetta yrði sett. Við flutning málsins í Ed., og ég ætla einnig við 1. umr. hér, vakti ég athygli á hvorutveggja og benti einnig á í sambandi við það, að rétt væri að hafa verðlagsuppbótina til þessara starfsmanna nokkru lægri en þeirra, sem fá uppbót samkv. gengisskráningarlögunum, en þó væri þess að gæta, að ýmsir, sem tækju uppbót samkv. þeim l., væru engu lakar settir en fjöldi af starfsmönnum ríkisins, þ. e. a. s. þeir hefðu fasta atvinnu, sem kallað er, og margir hærri tekjur en fjöldi af starfsmönnum ríkisins, svo að þar væri engan greinarmun hægt að gera. Að því er hámarkið snertir, má segja hið sama bæði um þær stéttir, sem laun eiga að taka eftir gengisskráningarlögunum og eftir þessu frv., ef að lögum verður. Í báðum flokkum geta launin orðið allhá, og sé hámark sett, ætti það að vera jafnt fyrir báða. Annars er augljóst, að það er litið á þessi mál frá tveim sjónarmiðum, annaðhvort þannig að uppbótin eigi, eins og orðið segir sjálft, að bæta upp dýrtíðina, veita launþegunum, ef unnt væri, sömu kaupgetu og þeir höfðu áður, eða þannig að uppbótin sé hallærishjálp, miðuð við það, að menn geti lifað. Frá fyrra sjónarmiðinu séð er ekki nema eðlilegt, að hærri uppbætur að krónutali fáist á há en lág laun. Sú hugsun þurfti ekki að koma neinum á óvart, því að hún felst í sjálfri grundvallarhugsun dýrtíðaruppbótarinnar. Vilji menn hinsvegar snúa þessu upp í e. k. neyðarhjálp, þá það, en með því er komið inn á allt annað svið. - Það má vel taka tillit til erfiðleika ríkissjóðs á annan veg, t. d. með því að veifa heimild til að skera niður uppbæturnar að svo miklu leyti sem fjárhagur ríkissjóðs leyfir ekki að þær verði greiddar. Þann niðurskurð mætti þá hafa mismunandi, minnstan á lágum launum, vaxandi með launahæð. Mér hefði fundizt það eðlilegasta meðferðin að fela ríkisstj. að lækka uppbótina eftir getu ríkissjóðs og miklu sæmilegra úrræði en að Alþingi geri nú þegar slíkar breytingar sem lagt er til yfir alla línuna. Málið er flutt af ríkisstj. í heild og með samkomulagi innan hennar. Mér liggur í léttu rúmi, þó að einstakir hv. þm. vilji reyna að koma ábyrgðinni af þessu sem mest á mig, ef þeir halda, að sér muni þá að borgnara í kjördæmum sínum.



Ég hefi engu haldið fram um það, að hæstv. fjmrh. bæri einn ábyrgð á flutningi þessa máls. En mér var hitt kunnugt, að ríkisstj. hafði vikið af sér þeim vanda, að ákveða um þessi efni með reglugerð. Mér er ókunnugt um, að til atkvæðagreiðslu hafi komið um þetta í ríkisstj., og býst ekki við, að neitt slíkt hafi átt sér stað. - Út af orðum hv. þm. A.- Húnv. (JPálm) skal ég taka fram, að það var misminni, að allir ráðh., sem sæti eiga í d., hafi greitt atkv. móti brtt. n. Hæstv. viðskmrh. greiddi ekki atkv. móti því að takmarka dýrtíðaruppbótina við ákveðið launahámark.



Út af orðum hv. þm. V.-Húnv. (SkG) vil ég minna á það, að ég taldi 1. málsgr. 3. brtt. á þskj. 411 vera höfuðatriði þessara brtt., og gegn henni greiddu atkv. allir ráðh., sem eiga atkv. hér í deild. En um brtt., sem hv. þm. gat, hefði hann mátt taka fram, að það, að hæstv. viðskmrh. sat hjá, réð því, að hún féll með jöfnum atkvæðum.