Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Landbn. hefur athugað, þetta frv. eftir þær breyt., sem urðu á því í Ed. Einstakir nm. höfðu ýmislegt við það að athuga, en þó var samþ. af meiri hl. n. að mæla með því, að frv. yrði samþ. óbreytt. Hv. þm. Dal. (ÁB) hafði við orð, að hann mundi bera fram brtt.



Herra forseti. Ég er að mestu leyti fylgjandi þessu frv., en hef þó ákveðið að bera fram þá brtt., að í síðustu málsgr. 6. gr. bætist við á eftir orðunum „að nokkru“: eða öllu. - Þarna getur aldrei verið nema um örlitla fjárupphæð að ræða. Bæði fyrir hið opinbera og einstaklinga hygg ég að þetta verði hagkvæmara. Ég vona svo, að hæstv. forseti sjái sér fært að leita afbrigða fyrir þessari brtt., svo að hún geti komið til umræðu.



Herra forseti. Ég vil geta þess, að öll landbn. er efnislega fylgjandi þessari brtt. hv. þm. Dal., en þó leggjum við til, að hún verði felld. Skal sú ástæða skýrð nánar. Við teljum hættu á, ef þessu máli verður enn vísað til Ed., að því ljúki ekki á þessu þingi. Ég vil taka það fram sem okkar skilning, að sauðfjársjúkdómanefnd beri og að hún hafi sétt til að framfylgja þeirri meginhugsun raunverulega, sem í brtt. felst, þótt hún geti það ekki bókstaflega, án þess að samþykki þessarar brtt. komi til. - Samkv. ákvæðum frv., er sett voru inn í Ed., er aldrei hægt að greiða styrkinn eingöngu í peningum. Auðvitað er hægt að framkvæma þetta þannig, að hafa ofurlítinn hluta í bréfum til að fullnægja forminu, en efnislega að veita meginhlutann í peningum. Við leggjum áherzlu á, að þessi brtt. verði felld í trausti þess, að sauðfjársjúkdómanefnd framkvæmi lögin með þeim skilningi, sem ég hef hér lýst.



Herra forseti. Ég var fyrst að sjá þetta frv. nú eftir að það kom úr Ed., og ég get ekki séð, að það hafi tekið breyt. til bóta í hv. d. Ég tel ekki sæmandi fyrir hæstv. Alþ. að samþykkja þetta frv., vegna þess að hér er verið að rifta samningum, sem búið er að gera við ýmsa aðila. Hér í d. voru sett inn ákvæði, sem áttu að tryggja rétt þessara aðila, en þeim hefur verið raskað að nokkru leyti í Ed. Það var heimilað, þegar frv. þetta var rætt hér, að þeir bændur, sem aðeins hafa sauðfé og eru því þannig settir, að þeir geta ekkert framleitt, meðan þeir eru sauðlausir, slyppu við að taka við greiðslu í skuldabréfum. Þessu hefur verið breytt nokkuð í Ed., en ég vænti þess, að þeir séu þó ekki skyldugir að taka við skuldabréfum. Ég tek það fram, að ég greiði atkv. á móti frv. eins og það liggur fyrir, og ég get ekki fylgt því eins og það var, þegar það fór héðan. Nú er það enn ósanngjarnara í garð þeirra manna, sem búið var að gera samninga við. Ég greiði atkv. með brtt. hv. þm. Dal. Hún er til bóta eins og frv. er nú. - Ég vil ekki vera að þreyta kappræður um þetta mál. Örlög þess munu ráðin. Ég hygg, að hv. Alþingi sé að gera hér hlut, sem það má ekki gera. Það mun leiða til þess, að þjóðin hefur enn minni trú á ákvörðunum Alþingis en annars.



Þegar þetta mál var rætt í morgun á nefndarfundi, lýsti ég því yfir, að ég mundi fylgja brtt. hv. þm. Dal., þótt ég gerðist ekki flm. hennar. Ég tel, að það mundi veikja málið, ef þessi till. yrði felld, og mun ég greiða atkvæði með henni.



Eins og frsm. hefur lýst, vildi n. ekki eiga á hættu að senda málið aftur til Ed. og telur þessa brtt. svo lítils virði og óskar, að hún sé felld, og því segi ég nei.



Þetta skiptir ekki svo miklu, að það borgi sig þess vegna að senda frv. aftur til Ed., og því segi ég nei.



Herra forseti. Þegar lögin um gengisskráningu voru til umr. í þinginu, var því lýst yfir af hálfu ríkisstj., að hún mundi athuga og reyna að komast að samkomulagi við A.S.Í., ef kostur væri, um leiðréttingar á misræmi kauptaxtanna hjá hinum ýmsu verkalýðsfélögum á landinu. ríkisstjórnin hefur athugað þetta mál gaumgæfilega og rætt það við stjórn A.S.Í. Að vísu hefur ekki náðst samkomulag um þessi atriði, en ríkisstj. hefur samt þótt rétt og sanngjarnt að bera fram þá breytingu, sem fram kemur í frv. þessu og er á þá lund, að ekki varði það missi vísitöluuppbóta, þótt verkalýðsfélag færi kauptaxta sinn upp í vegið meðaltal kauptaxta félaga ófaglærðra verkamanna, þó ekki yfir 3 kr. á klukkustund. Tala þessara félaga er nú 74. Þar af eru 59 félög, sem hafa kr. 2.90–3.08 um tímann, og þar af 35 félög, sem hafa yfir kr. 3.00 á tímann, svo hvað þetta snertir er hér ekki um miklar breytingar að ræða, og finnst mér sanngjarnt að mæla með því, að þau félög, sem lægstan taxta hafa, fái heimild til þess að færa hann upp. Þá er í öðru lagi gerð till. um það í 2. gr., að standi yfir vinnudeila eða samningaumleitanir við gildistöku laganna, skuli það talið jafngilt kjarasamningi fyrir 19. marz 1950, ef deiluaðilar semja síðar um kaupgjald, sem sannanlega lá fyrir sem fast tilboð frá atvinnurekendum fyrir þann dag. Þetta kemur til með að gilda um tvö félög, þ.e.a.s. Flugvirkjafélag Íslands og Bakarasveinafélag Íslands. Þá er og lagt til, að við 11. gr. bætist, að heimilt sé ráðh. að fella niður framleiðslugjaldið af þeim hluta aflans, sem látinn er til vinnslu í fiskimjölsverksmiðjur. Þetta hefur komið til tals og reyndar þegar byrjað á Norðurlandi, að skip veiða fyrir verksmiðjur til fiskimjölsvinnslu; það hefur líka komið til tals hér sunnanlands, en ekki orðið af framkvæmdum. En sýnilegt er, að ekki er hægt fyrir skip og báta að veiða til þessarar vinnslu, ef þeir þurfa að borga þetta 10% framleiðslugjald, þess vegna þótti rétt að fara fram á þessa heimild ráðh. til handa. Það, að í þessari grein er talað um nýjan iðnað, er gert vegna þess, að það þótti rétt að hafa þetta opið, ef slíkt yrði upp tekið, svo að togararnir gætu þá lagt þar upp afla sinn, ef nýr iðnaður á sviði fiskvinnslu yrði settur af stað. Enda er það ekki tilgangur laganna að skattleggja þann atvinnurekstur, sem rekinn er með tapi eða hagnaðarlaust. Þá þótti nauðsynlegt að kveða nánar á um, á hvern hátt vísitalan skyldi skráð, hvort það skyldi gert í heilum tölum eða brotum. Hingað til hefur hún verið skráð í heilum tölum. Hins vegar var nú ágreiningur um, hvort ætti ekki að skrá hana í brotum til þess að fylgja bókstaf laganna. Til þess nú að koma í veg fyrir ágreining og deilur út af þessu atriði, þótti rétt að setja ákvæði um að skrá vísitöluna eins og áður í heilum tölum og sleppa broti úr stigi, hálfu eða minna, en annars hækkað í heilt. Að lokum er svo gert ráð fyrir, að ný grein komi aftan við 16. gr., sem hefur fallið úr við setningu laganna, og þótt undarlegt sé, þá hefur víst enginn tekið eftir því. Ég vil svo leyfa mér að óska þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka það fram, að mér er kunnugt um það, eins og hæstv. viðskmrh. minntist að vísu á, að stjórn A.S.Í. telur það nokkurs virði, að lögfest verði ákvæðin, sem um ræðir í 2. gr. þessa frv. um breytt skilyrði til launahækkana. En eins og hæstv. ráðh. skýrði frá, þá er þetta út af fyrir sig ekkert allsherjar samkomulag við stjórn A.S.Í. Þó er það víst, að stjórn A.S.Í. telur þetta spor í rétta átt, og þess vegna vil ég mæla með samþykkt frv.



Herra forseti. Þetta frv. hefur fyrst verið lagt fram í dag, og ég hef aðeins lesið það lauslega yfir, en áður en málið fer til nefndar, vil ég leyfa mér að gera nokkrar athugasemdir við 3. gr. til athugunar fyrir hv. n. Í þessari gr. er gert ráð fyrir, að ráðh. sé heimilt að fella niður framleiðslugjald af þeim hluta aflans, sem látinn er til vinnslu í fiskimjölsverksmiðju beint úr skipi eða til framleiðslu annarra afurða í sambandi við nýjan iðnað. Ég geri nú ráð fyrir, að þetta ákvæði sé miðað við það, ef tekin væri upp sú aðferð að vinna fiskimjöl úr góðfiski og þá gert ráð fyrir, að minna verð fáist fyrir fiskinn, en ráðgert var þegar lögin voru sett. Ég vildi nú hreyfa því n. til athugunar, hvort hér sé einnig átt við ef fiskimjölsverksmiðja er í skipi og vinnur þar úr einhverjum hluta aflans, sem annars hefði verið fleygt. Skv. orðalagi þessarar gr. virðist mér, að það geti einnig átt við þetta, og tel ég heppilegt, að hv. n. athugi það, því að mér skilst, að þessar verksmiðjur hafi venjulega borið sig vel. Einnig viðvíkjandi því atriði að fella niður framleiðslugjaldið, ef fiskurinn er notaður í sambandi við nýjan iðnað, þá veit ég ekki, hvað hæstv. ríkisstj. á þar við, og vil því beina því til n., að hún athugi þetta atriði.



Herra forseti. Áður en þetta frv. fer til n., vil ég lýsa því yfir, að ég tel það til bóta frá því, sem nú er, en í sjálfu sér hefði ekki þurft að lögfesta þetta frv., ef hæstv. ríkisstjórn hefði hlustað á þá gagnrýni, sem kom fram hér á Alþingi, þegar gengislækkunarlögin voru sett, en þá mátti í engu um þoka. En nú hefur hæstv. ríkisstjórn orðið að láta svolítið undan síga, þ.e.a.s., þetta frv. er fyrsta skrefið til undanhalds í þessum gengislækkunarmálum, að vísu lítið, en sýnir þó, að hæstv. ríkisstjórn er orðin hrædd við þessi gengislækkunarbjargráð sin. En ég vil undirstrika, að það er fleira, sem þarf að laga í þessum lögum, og vil ég á því sambandi sérstaklega minnast á togaraháseta og kyndara. Með gengislækkunarlögunum var gerð tilhæfulaus lækkun á kaupi þessara manna. Nú fá þessir menn svona 2.000 kr. fyrir túr. eða þ.e.a.s. fyrir mánuð, og þegar veitt er til söltunar, miklu minna. Þetta atriði þarf að taka til verulegrar athugunar, og er nauðsynlegt, að það sé lagað sem fyrst. En ég tel það sem sagt mjög mikilsvert, að hæstv. ríkisstjórn er þegar farin að hörfa og farin að falla frá fullyrðingum sínum, sem hún gaf, þegar lögin voru sett. Og býst ég við, að fleiri spor til undanhalds komi á eftir.



Herra forseti. Ég geri nú ráð fyrir því, að það verði skammgóður vermir hjá hv. þm. Siglf., ef hann heldur, að þessar breytingar, sem hér er gert ráð fyrir að gerðar verði á l., séu tákn um undanhald hjá ríkisstj. Hér er nefnilega aðeins um að ræða breytingar, sem ríkisstj. var búin að lýsa yfir, að mjög væru athugandi og í verulegum atriðum væri hún fylgjandi þeim. Hér er því aðeins um að ræða uppfyllingu á loforði, að vísu ekki föstu, en ríkisstj. lofaði þó að taka þetta til mjög velviljaðrar athugunar. Í sambandi við það, sem hv. þm. N-Þ. spurði um, hvort hér væri einnig átt við mjölvinnslu um borð í skipunum sjálfum, vil ég taka það fram, að hér er ekki átt við það, heldur einungis fisk, sem settur er í land úr skipunum sjálfum. Ég get líka látið þess getið, að hér er ekki átt við venjulega mjölvinnslu, heldur er hér miðað við, að allur fiskur sé tekinn til vinnslu, sem ekki hefur þótt fært að gera áður. Verð á mjöli hefur verið svo hátt undanfarið, að talið hefur verið fært að setja allan fisk í mjölvinnslu og fá það verð fyrir mjölið. ef framleiðslugjöldin eru ekki lögð á þau skip, sem slíkt gera, sem nægilegt er.



Herra forseti. Það er nú ekki eðlilegt, að hæstv. ráðh. vilji viðurkenna, að þetta sé skref í undanhaldsátt hjá hæstv. ríkisstjórn, en við þm., sem vorum viðstaddir setningu laganna og sáum stjórnarliðið fella allar till., sem til bóta voru, m.a. till. svipaðar þessum, teljum annað. Mér er alveg sama, þótt hæstv. ríkisstjórn telji þetta ekki undanhald, en við skulum sjá, hvað setur, og vita, hvort þetta reynist ekki undanhald, eins og ég hef sagt.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. gat ekki verið við til að mæla fyrir þessu frv., en ég vil segja örfá orð, þannig að hægt sé að koma því til n. nú strax. Eins og þetta frv. ber með sér, þá er hér um að ræða að veita lækkun á tekjuskatti álögðum á árinu 1950 af hreinum tekjum, sem eru 20.000 kr. eða lægri. með þeim takmörkunum, sem um getur í 1. gr. Forsaga þessa máls er sú, að þegar til meðferðar var í vetur frv. um gengisskráningu, launabreytingar, stóreignaskatt, framleiðslugjöld o.fl., sem þá varð að l., þá fóru fram ýtarlegar umr. milli ríkisstj. og Alþýðusambandsins um ýmis mál í sambandi við það, og því var lýst yfir undir meðferð þess frv. hér í þinginu, að ríkisstj. mundi taka til athugunar samkvæmt ósk, sem fram hefði komið frá stjórn Alþýðusambandsins, að lækka að einhverju leyti skatta á lægstu tekjum. Þetta frv. er borið fram samkvæmt þeirri athugun, sem þá var lofað að framkvæma. Eins og frv. ber með sér, er gert ráð fyrir, að skattur, sem ákveðinn er af þeim tekjum, sem þar um ræðir, lækki um 1/3. Samkvæmt þeim athugunum, sem fram hafa farið, mun þetta nema 21/2 millj. kr. Það þótti af ýmsum ástæðum ekki fært á þessu stigi að fara aðra leið, en þessa og þá m.a. vegna þess, að ef ætti að fara að breyta persónufrádrættinum nú, þá er það erfitt, vegna þess að víða er búið að ganga frá útreikningi skattsins, og valdi því ríkisstj. þá leið, sem hér hefur verið farin. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, en vil leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Ég vil aðeins lýsa yfir, svipað og ég gerði út af frv. um breyt. á l. um gengisskráningu, að það er með þessu frv., sem nú hefur verið lagt fram og hæstv. forsrh. hefur mælt fyrir, gerð ofurlítil tilraun til þess að ganga svolítið á móts við óskir launþegasamtakanna. Ég hef ekki átt þess kost að gera athugun á því, hvað þetta mundi þýða mikinn persónufrádrátt fyrir láglaunafólk, en það voru aðalkröfur launamanna yfirleitt að hækka persónufrádráttinn frá því, sem nú er í gildandi l. Það kann vel að vera, eins og segir í grg., að úr því að þetta hefur dregizt svona lengi, sé ekki unnt vegna útreikninga úti um land að gera breyt. á persónufrádrættinum öðruvísi en það ylli talsverðu auknu starfi hjá skattanefndum. Ég vil því fyrir mitt leyti, þar sem þetta er lítið spor í áttina, verða við óskum alþýðusamtakanna og mæla með frv.



Herra forseti. Mál þetta hefur verið æði oft á dagskrá, en ekki komizt til umr. fyrr en nú. Mér þykir leitt, að hv. frsm. meiri hl. skuli ekki vera við, en hér eru þó tveir aðrir hv. nm. úr sjútvn., sem standa með honum að nál., og hygg ég, að rétt sé, að málið sé tekið til umr. og afgreiðslu nú. Málið hefur legið lengi hjá sjútvn., og leitaði hún um það ýmissa upplýsinga, m. a. nál. frá mþn., sem skipuð var í málið, og gekk á milli allra nm. til að heyra álit þeirra. Auk þess sendi n. Alþýðusambandi Íslands og Landssambandi íslenzkra útvegsmanna frv. til umsagnar og fékk frá þeim aðilum báðum umsagnir, sem prentaðar munu vera með nál. hv. meiri hl. Í grg. mþn. og svörum þessara aðila koma fram rök bæði með og móti og raunar frá öllum hliðum, og enn fremur er saga málsins rækilega rakin bæði í mínu nál. og nál. hv. 1. minni hl., hv. þm. Siglf. (ÁkJ). Ég sé því ekki ástæðu til að halda hér langa ræðu, þar sem málið liggur svo ljóst fyrir hv. þm., að þeim er innan handar að gera upp við sig, hvaða till. þeir vilja fylgja í þessu máli. Við það, að saltfiskveiðar togaranna eru nú teknar upp á ný, þá er vinna hásetanna orðin svo hörð, að slík vinna þekkist ekki við aðra atvinnuvegi hér á landi. Það hefur og komið í ljós, að síðan togararnir fóru aftur að veiða í salt, þá hefur þeim gengið illa að fá menn, enda var launum þeirra breytt til hins verra með gengislækkuninni. Meðan togararnir sigldu með ísfisk reglulega til útlanda, fengu hásetarnir annað slagið verulegar hvíldir, en eftir að farið er að veiða í salt á ný, hefur þetta breytzt mjög til hins verra, og ég hygg, að engin vinna í landinu sé sambærileg við vinnu togarasjómanna nú. Ég tel, að með því að hafa ekki hvíldartímann lengri, en í l. er nú, þá sé heilsu hásetanna beinlínis stefnt í voða, og af þeirri einu ástæðu er Alþingi rétt að hafa afskipti af málinu. Atvinnuvegurinn er og sjálfur í hættu vegna þess, að menn fara ekki á saltfiskveiðar til lengdar, nema þeir eigi einskis annars völ. Þá er og hætta á, að til þessa starfs veljist ekki eins duglegir menn og þörf er á vegna þess, að þeir, sem duglegastir eru, eiga frekar völ á annarri vinnu. Ég heyrði að hæstv. forsrh. sagði í útvarpið í gær, að eitt af stefnumálum hæstv. ríkisstj. væri að gera framleiðslustörfin eftirsóknarverð. Ekki virðist þó vera að því stefnt með þeim aðferðum, sem togarasjómenn eru beittir, því að þeirra framleiðslustörf eru nú sízt allra eftirsóknarverð, og með það fyrir augum, að togararnir gefa landinu mjög verulegan hluta allra gjaldeyristeknanna, þá verður að líta svo á, að Alþingi verði hér að skerast í leikinn og framkvæma þann vilja hæstv. ríkisstj. að gera þessi framleiðslustörf sem eftirsóknarverðust, en það er ekki gert, ef kjörum háseta er stórspillt með gengislækkunarlögunum og vinnutími þeirra er svo langur, að hætt er við, að þeir leiti í aðrar atvinnugreinar, ef þeir mögulega geta. Ég hef því lagt til, að frv. þetta verði samþ. með þeirri breyt., að orðin „tvær 12 stunda vökur“ falli niður. Ástæðan fyrir því er sú, að ég tel heppilegra að hafa þrískiptar vökur, og er þessi brtt. flutt í samráði við stjórn Sjómannafélags Reykjavíkur, sem taldi þetta fyrirkomulag heppilegra. Fjölyrði ég svo ekki meira um þetta, en vísa til glöggra raka, sem fyrir liggja, bæði með og móti, en ég tel, að þau rök, sem mæla með því, séu svo yfirgnæfandi, að ég hygg, að hv. þm., ef þeir íhuga málið, hljóti að fylgja því, og þá væntanlega með brtt. minni.



Herra forseti. Mál þetta á sér nokkuð langa sögu. Það var fyrst árið 1942, að frv. um 12 stunda hvíldartíma togarasjómanna var flutt á Alþingi af Ísleifi Högnasyni, þáv. landsk. þm. Þá stóð svo á, að um almennan áhuga sjómanna á málinu var ekki að ræða vegna þess, að þá var eingöngu um ísfiskveiðar að ræða, sem þýddi svona 10–13 daga skorpur, en svo hvíld eða hæga vinnu við siglingar til Englands. Saltfisktúrar voru þá engir. Nú er þetta gerbreytt, og var frv. flutt aftur 1946, og var þá áhugi togarasjómanna á málinu geysimikill, sem bezt sést á því, að um 500 togarasjómenn skoruðu á Alþingi að lögfesta 12 stunda hvíld, og síðan hefur það áunnizt, að fleiri og fleiri hafa nú augun opin fyrir því, að þetta er réttlætismál, sem hlýtur að verða að l. fyrr eða seinna. Ástandið er núna svo óskaplegt, að sjómenn standast alls ekki áreynsluna. Þeir þurfa að vinna 16 tíma á sólarhring nær alla daga mánaðarins, þegar gæftir eru, og það er orðið slæmt veður, þegar ekki er farið á veiðar. Sóknin á nýsköpunartogurunum er gífurleg og miklu meiri, en á þeim gömlu. Það var t. d. róið í illviðri yfir alla jóladagana, þangað til 2. jóladag, að einn togari á Halanum missti tvo menn útbyrðis og annar drukknaði. Það er því miður oft sótt af lítilli forsjá, og slys á nýsköpunartogurunum hafa verið óhugnanlega tíð, en það kann að vera af því, að hásetarnir séu alveg útkeyrðir. Það er vissulega flestum um megn að þræla 16 tíma dag eftir dag í kulda og vosbúð, enda eru flestir togarasjómenn komnir í land fyrir fertugsaldur og eru þá venjulega orðnir heilsulausir menn. Nú skyldu menn halda, að þeir menn, sem þetta leggja á sig, hefðu mikið kaup, en það er síður en svo. Á saltfisktúrunum núna er kaupið 1.800–2.000 kr. á mánuði, og af því er slit á stakki og stigvélum milli 300–400 kr. Eftir eru þá um 1.500 kr. til að lifa af eftir þetta 16 tíma strit. Það er augljóst, að þeir, sem eru á móti þessu máli, horfa ekki á kjör sjómannanna, heldur aðeins á hitt: Getur togaraútgerðin staðizt þetta? - En það má ekki eingöngu miða við það, heldur á að spyrja: Er það forsvaranlegt að fara svona með menn? Og ég vil segja: Þjóðfélagið hefur ekki efni á slíku, að slíta mönnum svo út, að þeir verði heilsulausir á bezta aldri. Auk þess er þetta mannúðarmál, þar sem slík vinnuþrælkun er bókstaflega óleyfileg, þegar búið er að lögleiða 8 stunda vinnudag í landi. Það er alveg óforsvaranlegt, að menn, sem stunda svo hættulega og erfiða vinnu, hafi slíkan aðbúnað, hvað hvíldartíma og kaup snertir. Ég er alveg hissa á því, að hv. fulltrúi Framsfl. í sjútvn. skuli hafa skrifað undir álit meiri hl. um að drepa málið. Í sjálfu sér bjóst ég ekki við öðru af fulltrúum Sjálfstfl., því að þeir skoða sig fyrst og fremst fulltrúa togaraeigenda og hafa sýnt það, að þegar hagsmunir atvinnurekenda eru annars vegar, þá verða mannúðarsjónarmiðin að hverfa. En ég er hissa á afstöðu hv. þm. N-Þ. Ef ekki er hægt að láta togarana bera sig án þrælkunarvinnu, þá á þessi atvinnurekstur engan rétt á sér. Hins vegar er ég á þeirri skoðun, að togararnir geti vel borið sig, þótt frv. verði samþ. Hinu gagnstæða var haldið fram, er 6 stunda hvíldin var lögleidd 1921 og þegar 8 stunda hvíldartími var lögfestur 1928, en reynslan varð sú, að meiri afköstum var náð með sama mannskap. Sjómennirnir unnu betur, þegar þeir gátu hvílt sig, heldur en ef þeim var þrælkað út í marga daga samfellt. Ég er sannfærður um, að ef togarasjómenn fengju meiri hvíld, en þeir hafa nú, þá mundu afköst verða meiri á togurunum. Það er búizt við því, að framkvæmd l. muni hafa það í för með sér, að nokkrum mönnum þurfi að bæta við á skipin, og er dálítill ágreiningur um það, hve margir þeir þyrftu að vera. Sumir gera ráð fyrir 4–6 mönnum, en ég hef heyrt fulltrúa sjómanna færa rök að því, að ekki muni þurfa að bæta við nema 2–3 mönnum, enda munar það svo miklu, hvað hver maður afkastar meiru með betri hvíld. Það er greinilegt hverjum skipstjóra, hve afköst slakna t. d. eftir að sjómennirnir hafa verið dálítinn tíma á hafi á siglingu. Ég býst ekki við, að það hafi farið fram hjá neinum alþm., hve algengt er nú orðið að sjá auglýsingar í blöðum um það, að menn vanti á togara, og miklu algengara jafnvel en að sjá auglýst eftir vinnukonum á Landsspítalann. Og af hverju skyldi þetta stafa? Á því, að sjómennirnir þola ekki þennan þrældóm og gefast upp. Skipstjórarnir sjá þetta og viðurkenna. Þeir verða oft að fara þannig út, að meiri parturinn af skipshöfninni eru viðvaningar og aðeins nokkrir vanir sjómenn um borð, sem verða að leggja enn harðar að sér en ella, og afleiðingin er þannig aukinn þrældómur, minni afköst, slæm flatning á fiskinum og lélegri vara. Þetta er viðurkennt af flestum nema nokkrum hinna þröngsýnustu útgerðarmanna. Í till. meiri hl. n. koma till. þeirra einna fram. En það er í alla staði óhyggilegt og heimskulegt að þráast svona við eins og meiri hl. gerir og hætta er á, að Alþ. geri nú. Ég tel, að ef hér yrði bót á ráðin og frv. þetta næði samþykki, þá mundi mjög lagast samkomulag á milli togaraeigenda og sjómanna, því að vinnuþrælkunin er allverulegur þáttur í gremju togarasjómanna og þeirri óánægju, sem ríkjandi er meðal þeirra nú. Hv. þm. Ísaf. (FJ), sem skilaði hér 2. minni hl. nál., leggur til breytingu við það, sem í frv. segir, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Þá er skip er að veiðum með botnvörpu eða á siglingu milli innlendra hafna og fiskimiðanna, skal jafnan skipta sólarhringnum í fjórar 6 stunda vökur eða tvær tólf stunda vökur, eftir því sem hásetar á viðkomandi skipi kjósa heldur.“ Hv. þm. Ísaf. leggur til, að orðin „eða tvær tólf stunda vökur, eftir því sem hásetar á viðkomandi skipi kjósa heldur“ falli niður. Ég held, að ekki sé hyggilegt að binda slíkt í lögum. Samkvæmt vökulögunum eins og þau eru nú eiga skipverjar að hafa 8 klst. hvíld á sólarhring. Þetta er framkvæmt þannig, að það kemur út sem 16 tíma hvíld á tveimur sólarhringum, og þá skiptingu töldu hásetar heppilegri. Og ég held, að réttara sé að hafa þetta óbundið, svo að frjálst samkomulag geti orðið um það. Ég get ekki lagt mikið upp úr því, hvað stjórn Sjómannafélagsins segir um þetta. Hún hefur ekki, að því er ég bezt veit, komið á togara á s. l. 20 ár eða lengur. Og ég tel, að það, sem lögin þurfi að binda, sé þetta ákveðna lágmark hvíldartímans. Það verður að tryggja. En hitt á að vera frjálst samningsatriði á milli háseta og skipsstjórnar, hvernig tímanum er skipt. Ég get því ekki fallizt á brtt. hv. þm. Ísaf. á þskj. 538. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð. E. t. v. gefst mér tækifæri til að ræða þetta nánar, er frsm. meiri hl. hefur gert grein fyrir skoðun hans.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. á þskj. 709, í 2 liðum, við frv. eins og það er nú. Í fyrsta lagi við 4. gr. b, að umorða þann lið, vegna þess að mér skilst, að eins og liðurinn er í frv., þá sé hann dálítið erfiður í framkvæmd. Þegar sagt er, að skipta skuli milli kaupstaða og sýslufélaga í réttu hlutfalli við tölu skráðra bifreiða í hverju umdæmi, þá yrði skiptingin tæplega réttlát, ef farið væri bókstaflega eftir þessu, vegna þess að það er svo misjafnt, hvað bifreiðar þurfa af varahlutum og gúmmíi, eftir því í hvaða atvinnu þær eru. Langferðabifreiðar, sem keyrðar eru með þungum hlössum allt árið, þurfa miklu meira af gúmmíi og varahlutum en bifreiðar, sem eru allan ársins tíma á sléttum götum í bæjum. Með þeirri breyt., sem ég hef gert á þessum lið frv., þá ætlast ég til, að það verði hægt að uppfylla á réttlátan hátt kröfur hinna ýmsu aðila, sem slíta bifreiðum sínum meira en t. d. í meðallagi, og hef ég því lagt til að umorða liðinn þannig, að varahlutum til bifreiða og bifreiðagúmmíi skuli skipta milli viðgerðarverkstæða með hliðsjón af tölu skráðra bifreiða í umdæminu og stærð og afkastagetu verkstæðanna. Ég held, ef liðurinn yrði samþ. þannig, að þá væri hægt að uppfylla, eftir því sem við verður komið, óskir og þarfir þeirra, sem við bifreiðaakstur fást. Þá hef ég leyft mér að leggja til, að aftan við sömu gr. frv. bætist, að innflytjendum sé skylt að afgreiða til smásöluverzlana byggingarefni í hlutfalli við fengin fjárfestingarleyfi og að fjárhagsráð skuli miða fjárfestingarleyfin við það efnismagn, sem flutt er til landsins, þannig að tryggt sé að þeir, sem fjárfestingarleyfi hafa fengið, fái nægilegt efni til framkvæmdanna, en á því hefur oft verið misbrestur, eins og flestum er kunnugt, og því ekki ástæðulaust að setja þetta inn í l. Enn fremur, að því byggingarefni, sem ætlað er til viðhalds mannvirkja og framkvæmda, sem ekki þarf fjárfestingarleyfi fyrir, skuli úthluta til verzlana eftir skýrslum byggingarfulltrúa í bæjum og oddvita í sveitum. Það er nú svo, að ýmsar smásöluverzlanir hafa fengið lítils háttar byggingarefnaleyfi, og þó að þessi liður væri samþ., þá breytir það ekki neinu. Hitt er þó algengara, að hinar stærri byggingarvöruverzlanir fái leyfi og þær úthluti svo aftur til smásöluverzlana, sem annast aðdrætti fyrir einstaklinga á þessum vörum. Það hefur verið á ýmsum byggingarvörum tvenns konar álagning, í fyrsta lagi heildsöluálagning og í öðru lagi smásöluálagning. Þó að ég leggi ekki til í þessari till., að þetta verði skilgreint nánar eftirleiðis, en verið hefur, þá vænti ég, að svo megi verða, enda er það á valdi verðlagseftirlitsins að gera það. Ég held, að ef þessu væri bætt inn í l., þá gæti það orðið til bóta frá því, sem er, og geri þetta greinilegra en oft hefur áður verið. Það virðist ástæða til, eftir þeirri reynslu sem við höfum fengið, að það sé skýrt fram tekið í l., að fjárfestingarleyfi séu miðuð við það efni, sem á hverjum tíma er flutt inn. Það er vitaskuld alveg gagnslaust fyrir menn að hafa fjárfestingarleyfi í höndunum og geta svo ekki fengið efni til framkvæmdanna. Menn byrja á framkvæmdum og stöðvast svo, þannig að þeir hafa bundið fé í þessum framkvæmdum árum saman, vegna þess að það fæst ekki efni til þeirra, án þess að geta fengið þessar framkvæmdir í not. Ég vænti þess, þó að þetta frv. sé að sumra áliti harla gott, að menn geti þó verið sammála um, að það megi bæta það með þeim till., sem ég legg hér fram, og vænti ég þess, að þær verði samþykktar.

Frsm,. minni hl. (Skúli Guðmundsson): Ég vil mæla gegn þeirri brtt., sem hv. 2. þm. Rang. leggur hér fram viðvíkjandi umorðun á b-lið 4. gr., um innflutning á varahlutum til bifreiða og bifreiðagúmmíi. Mér finnst ástæðulaust að ákveða í löggjöf, að viðgerðarverkstæði bifreiða ein skuli fá leyfi fyrir þessum hlutum. Með því væru, bifreiðaeigendur of háðir verkstæðum, og tel ég því eðlilegra að hafa þetta eins og það er nú í frv., að það geti farið eftir því, sem bifreiðaeigendur óska, hvort leyfin fara til verzlana eða viðgerðarstöðva. - Um hina till. hans vil ég segja það, að ég treysti mér ekki heldur til að mæla með henni. Hún gengur í aðra átt en till. um þetta efni, sem ég flutti, en var felld við 2. umr., þar sem gert er ráð fyrir því, að innflutningsleyfi fylgi fjárfestingarleyfi til þeirra, sem fá þau. Hér er hins vegar gert ráð fyrir því að byggingarefni eigi allt að fara um hendur bæði heildsala og smásala, en ég tel ekki heppilegt að ákveða slíkt, því að í mörgum tilfellum er það þannig, að smásöluverzlanir hafa flutt inn sjálfar seint frá útlöndum byggingarefni í allstórum stíl, og ég tel, að þær eigi að hafa möguleika til þess áfram. Ég tel því að þessi till., eins og hún er orðuð, sé sízt til bóta, heldur hefði átt að hafa þetta á þann veg sem ég lagði til, að þeir, sem fjárfestingarleyfi fá, fái einnig innflutningsleyfi fyrir efninu og fái sjálfir að ákveða, hvernig þeir afla sér efnis út á þau leyfi.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv. þm. V-Húnv. (SkG). Um það, sem hann sagði um byggingarefni, að eftir brtt. minni væri því slegið föstu, að það ætti bæði að fara gegnum hendur heildsala og smásala, þá er þetta ekki rétt, því að í 4. gr. frv. eru smásalar ekki útilokaðir frá því að fá innflutningsleyfi. Þetta, sem ég legg til að bætist við, á við það, að þegar smásali hefur ekki innflutningsleyfi, þá kaupi hann byggingarefnið af heildsala, og oftar mun svo vera, en brtt. mín breytir engu um möguleika smásala til þess að kaupa byggingarefni beint utanlands frá. - Um hinn liðinn, ef hann verður umorðaður, þá verða lögin skýrari og léttari í framkvæmd. Það er ekki venja, að bifreiðaeigendur fái innflutningsleyfi fyrir gúmmíum og varahlutum, enda eykur það einungis á skriffinnskuna, ef svo er. Eðlilegra er, að viðgerðarverkstæðin, sem til eru nálega í hverju héraði, fái þessi innflutningsleyfi, og þar sem sagt er, að leyfin skuli veitt með hliðsjón af bifreiðatölu héraða og afkastagetu verkstæða, þá er unnt að fara eftir óskum bifreiðaeigenda, því að það verður að sækja um þessi leyfi, og þá er hægt að láta fylgja umsóknum skriflegar óskir bifreiðaeigenda um það, hverjum þeir vilja fela að annast innflutninginn fyrir sig. Það verður því mun hægara að uppfylla kröfur bifreiðaeigenda, ef till mín er samþ., því að þeir eru sjálfráðir í því, að hvaða verkstæði þeir snúa sér með viðgerðir. Ég er því viss um, að hv. þm. V-Húnv. sannfærist um það, að málið verður betra í framkvæmd, ef mín brtt. er samþykkt.

Forseti (SB) : Mér hafa borizt tilmæli um að fresta umr. vegna brtt., sem eru í aðsigi bæði frá hv. n. og einstökum hv. þm.



Herra forseti. Frv. þetta, sem komið er frá hv. Ed., fer að sjálfsögðu til hv. landbn. að lokinni þessari umr. Nú er orðið það áliðið þings, að vafasamt má kallast, að hv. n. afgreiði málið frá sér á þessu þingi, enda teldi ég það vel farið, því að lagasetningu sem þessari má ekki flaustra af, þar sem hér er um mikið vandamál að ræða, sem snertir marga búendur úti um land. Teldi ég vel fara á því, að ýmsum aðilum úti um sveitir landsins yrði gefinn kostur á að gera sínar athugasemdir við þetta frv., svo sem búnaðarfélögum og sýslunefndum o. fl. úti um héruðin. Þegar frv. var fyrst borið fram á þskj. 409, var ekki leitazt við að skilgreina muninn á ítaki og landareign, þ. e. a. s. hvað væri ítak og hvað landareign. En í meðförum hv. Ed. var sett ný grein inn í frv., sem nú er 1. gr., þar sem leitazt er við að skilgreina þetta. Þessi skilgreining finnst mér þó ekki nægilega skýr, og vildi ég leyfa mér að fara um þetta nokkrum orðum, áður en hv. n. fær frv. til athugunar. Í 1. gr. frv., sem sett var inn í það í meðförum Ed., segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það kallast ítak í lögum þessum, er jörð á land eða rétt til landsnytja, svo sem slægna, beitar, svarðartekju, torfristu, laxveiði, silungsveiði. reka alls konar, grasatekju, eggjatekju, fuglatekju, sölvafjöru, maríukjarnafjöru og hvers konar annarra ítaka utan landamerkja sinna, en innan landamerkja annarrar jarðar eða fyrir landi hennar.“ Nú getur það verið með ýmsum hætti, að einni jörð fylgi landsnytjar, stærri eða minni, utan jarðarinnar sjálfrar, og getur það verið breytilegt, hvernig á þessum eignarrétti stendur. Það má t. d. minna á jarðir, sem fyrir löngu hafa farið í eyði og fallið til ákveðinnar jarðar, þótt landamerki falli ekki saman. Þetta tel ég mjög hæpið að kalla ítak. Ég skal nefna dæmi úr minni sveit þessu til skýringar. Á miðjum Breiðamerkursandi er landspilda, sem lengi hefur legið undir kirkjujörðina Hof. Í fornöld var byggð á þessari spildu, og voru þar tvær jarðir: Fjall, þar sem Kári Sölmundarson bjó, eftir að hann hafði hert sverð sitt í blóði brennumanna, og Breiðá; sem byggð var fram á 16. öld, og heimildir eru fyrir, að tóftir hafi þar sézt á seinni hluta 18. aldar. Ekki eru til heimildir fyrir því, svo að ég viti, hvenær þessar eyðijarðir féllu undir kirkjujörðina Hof. En þessari spildu fylgja allmikil hlunnindi, svo sem reki, fjörubeit, veiðiréttur, eggjatekja og beit á grasflötum á sléttlendinu. Svo er nú litið á í mínu héraði, að þetta sé landareign, en ekki ítak frá kirkjujörðinni Hofi. En samkv. skilgreiningunni í frv. hlýtur þetta að skoðast sem ítak, sem næstu jörðum væri heimilt að fá keypt. Enn fremur vil ég benda á, að það er algengt, að eyjar í fjörðum úti fylgi jörðum í grennd við eyjarnar. Nú er það svo, að ef landamerkjalínur, sem liggja á milli jarða, væru dregnar út á firði, þá er þó ekki víst, að eyjarnar fylgi innan þeirrar landamerkjalínu, sem afmarkar þá jörð, sem eyjan á að fylgja. Mér finnst - eins og orðalag frv. er - vera hæpið, hvort ætti þá ekki að skoða það svo, að eyja, sem á þann hátt fylgir utan landamerkja, væri ítak. Enn fremur vil ég benda á, að það er algengt við suðurströnd landsins, að rekafjörur fylgi jörðum og fjörumörk og landamerki falli ekki saman, a. m. k. ekki í mjög mörgum tilfellum. Fyrir því eru ýmsar ástæður, t. d. þær, að rekafjörum hefur oft verið skipt í öndverðu í hlutfalli við dýrleika jarðanna, eftir fasteignamati að fornu tali. En nú er ekki alltaf rétt hlutfall milli dýrleika jarðar og legu hennar að sjá. Af því hlýtur það að spretta, að fjörumörk og landamerki falla ekki alltaf saman. Ef við athugum landssvæðið frá Skaftárósi í Vestur-Skaftafellssýslu til Ingólfshöfða, sem mun vera um 100 km, þá er þannig háttað þar, svo að ég bregði upp dæmi frá þeim stöðum, að við strandlengjuna alla eru rekafjörur töluvert arðsamar og veiðiósar allvíða, sem renna þar um fjörurnar, en byggðin er öll upp við fjalllendið mörgum km ofar og sums staðar, t. d. þar, sem Skeiðarársandur er breiðastur, er við eyðimörk milli byggðarinnar og rekafjörunnar, nokkrir tugir km, og fjörumörk og landamerki milli jarðanna á þessum slóðum falla ekki saman. Fyrir því eru m. a. þær ástæður, sem ég gat um áðan, að fjaran stendur oft í hlutfalli við dýrleika jarðarinnar, þótt það falli ekki saman við legu jarðarinnar að sjó. Svo kemur annað til greina. Landamerki milli jarðanna eru ýmisleg náttúrleg landamerki, ár, lækir og því um líkt eða önnur af manna höndum gerð. En þegar kemur fram á rekafjöru, sem er marga km frá byggð, þá sér alls ekki til landamerkjanna sjálfra, þá eru þau horfin, en sjálf byggðin blasir við og fellin ofan við bæina, og þess vegna eru fjörumörkin sett þannig, að það er miðað við fjallshnúka og einhver föst mörk, sem eru venjulega í fjalli ofan við bæina og falla ekki saman við landamerkin sjálf. - Nú kann að verða álitamál, hvort rekafjara, sem liggur fyrir landi annars manns, er ítak eða landareign. Mér skilst, að samkvæmt skilgreiningu þessa frv. eigi skilyrðislaust að skoða hana sem ítak, sem jarðareigandi, sem á landið á bak við, fái rétt til að kaupa skilyrðislaust. Ef þetta yrði lögleitt, þá mundi leiða af því, að fjörumörk á þessum slóðum, sem ég hef nefnt, mundu breytast stórkostlega og sumar jarðir missa sinar fjörur, en rekafjörur í kílómetratali bætast við aðrar jarðir samkvæmt þessari löggjöf. Yfirleitt hefur verið litið þannig á heima í mínu héraði, að þarna sé ekki um ítök að ræða, heldur landareign, þó að fjörumörk og landamerki falli ekki saman. Í vatnal. er svo ákveðið, að hagnýtur afnotaréttur vatnsfalls fylgi þeirri jörð, sem vatnið rennur um. Það er hefðbundin venja, a. m. k. í Skaftafellssýslu, að veiðiósarnir eru taldir eign þeirrar jarðar, sem á fjöruna. Mér skilst það bendi til þess, að þarna sé um landareign að ræða, sem helgi sér veiðivatnið, en ekki ítak, sem fjörueigandi hafi einungis afnotarétt af. Ég held líka að í ýmsum greinum gætu orðið árekstrar af þessari lagasetningu, ef hún yrði gerð eins og frv. liggur fyrir, við önnur lög, t. d. landskiptalögin. Nú er það víða, að það er sambýli á jörðum, þar sem túni og engjum er skipt, en beitilandi óskipt. Nú er heimild til þess og réttur áskilinn hverju býli að fá beitilandi sínu skipt. Ef það yrði gert og öllu landinu skipt upp, þá er ákvæði um það í 3. gr. landskiptal., að hlunnindum, svo sem rekafjörum o. fl., sem þar er upp talið, megi ekki skipta þannig, að hallað sé á nokkurn ábúanda. Ef út í þetta er farið, þá mundi bera upp á það sker í slíkum skiptum, að ekki væri hægt að skipta rekafjöru nákvæmlega þannig, að hún lægi fram undan landspildu hvers ábúanda fyrir sig, en ef það er ekki hægt, þá bæri upp á sama skerið sem hugsað er að girða fyrir með þessu frv. Ég skal ekki fara lengra út í þetta mál, en vildi láta þessar aths. falla til athugunar fyrir þá n., sem fær málið til íhugunar. Ég fyrir mitt leyti teldi bezt, að málið yrði ekki afgr. sem löggjöf á þessum fáu dögum, sem eftir eru af þinginu, heldur yrði það athugað nánar. En ef n. vildi gera tilraun til að afgr. málið, þá vil ég sérstaklega benda henni á, að ég tel 1. gr. ekki fullnægjandi; enn fremur tel ég, að það þurfi að endurskoða ákvæðið í 6. gr. um það, að ekki sé alveg skilyrðislaus skylda að selja ítök, hvernig svo sem á stendur.