Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Bergur Jónsson: Frv. var flutt af allshn. á þingi því, sem var frestað í vor. Hv. 7. landsk. þm. var frsm. í málinu, en hann færðist undan því að tala í því, og því hefir það fallið í minn hlut að mæla með því. Hv. Ed. hefir gert nokkrar formbreytingar á frv. og tvær efnislegar breyt., sem allshn. leggur til, að verði breytt. Ed. breytti a-lið í 1. gr. frv. svo, að á eftir orðunum „fyrir hvern mánuð“ komi: að undanskildum júlímánuði og desembermánuði, og fari fullnaðargreiðsla útsvarsins fram á 10 mánuðum. Allshn. hefir aftur á móti lagt til, að greiðslutíminn verði 7 mánuðir og vill undanskilja júní- og desembermánuð og að greiðslutíminn nái fram í marz árið eftir. Í frv. er júlímánuður undanskilinn, en allshn. hefir álitið réttara að undanskilja júní, því að í þeim mánuði er oft mjög erfitt um vik að taka af kaupi manna. Desembermánuður er aftur svo mikill útgjaldamánuður, vegna jólanna, að sjálfsagt þótti að undanskilja hann líka. Hin brtt. er við 2. gr., að 3. málsgr. 29. gr. falli niður. Samkv. þessari gr. mátti skylda kaupgreiðendur til að halda eftir hluta af kaupi fastra starfsmanna til greiðslu á útsvari. Þessi gr. verður auðvitað óþörf, ef frv. verður samþ., en þó ekki fyrr en útsvörin, sem til falla á þessu ári, eru greidd. Allshn. leggur því til, að 3. málsgr. 29. gr. verði ekki látin falla úr gildi fyrr en 1. okt. 1940.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Hv. frsm. gat þess í ræðu sinni áðan, að frv. þetta hefði verið lagt fyrir þingið síðastl. vor, en dagað þá uppi. Eftir að það hafði dagað uppi var leitað til manna í bæjar- og sveitarstjórnum, og var það almennt harmað meðal þeirra, að frv. náði ekki fram að ganga. Ég vil því alveg sérstaklega leggja áherzlu á, að frv. verði ekki frestað enn einu sinni og, að það geti orðið að lögum á þessu þingi. Hvað brtt. áhrærir, þá er hér um milliveg að ræða. Ég hallast að því sem frambúðarlausn, að gjalddagarnir verði 10. Mér finnst það einnig skynsamlegast, að hér á landi gildi hin sama regla og annarstaðar á Norðurlöndum, að undanskilja sumarleyfis- og jólamánuðinn. Annars vil ég ekki leggja upp úr ýmsum aukaatriðum í sambandi við þetta mál, eins og t. d. hvort 3. málsgr. 29. gr. l. eigi að falla niður strax eða 1. okt. 1940. Aðalatriðið fyrir mér er það, að tryggt verði, að höfuðbreyt., sem frv. gerir á núverandi útsvarslögum, nái fram að ganga á yfirstandandi Alþingi.

Frsm. (Vilmundur Jónsson) : Ég vil leyfa mér að skýra frá því, að allshn. leggur til, að frv. verði samþ. að heita má óbreytt, eða aðeins með breyt. þeim, er getur á þskj. 472, sem ekki þurfa skýringar við. Ég vil einnig geta þess, að í frv. eru tvær smávægilegar prentvillur, önnur í 1. og hin í 3. gr. frv., sem ég mun vekja athygli skrifstofunnar á. Ég vona, að frv. fái sömu afgreiðslu í hv. deild og í nefndinni.



Ég hefi farið fram á það við hæstv. forseta, að máli þessu verði frestað, en hann hefir ekki séð sér fært að verða við þeirri ósk minni. Ég verð að sætta mig við það, í þeirri von, að brtt. hv. þm. Barð. verði samþ. - Ég vil vísa frá þeirri aðdróttun í minn garð, að beiðni mín um frest hafi verið fram borin í þeim tilgangi, að reyna að eyðileggja málið. Ég hafði aðeins farið fram á frestun málsins með það fyrir augum, að málið yrði afgr. á réttan hátt, og vildi því vita, hvernig liti út með afgreiðslu fjárl. Um andstöðu við málið er því ekki að ræða frá minni hálfu, og hv. þm. Snæf. getur ekki komið fram með slík ummæli, enda ekki séð fyrr en við atkvgr., hvaða afgreiðslu málið fær. Hinsvegar tel ég ekki sæmandi fyrir Alþ., á sama tíma sem draga verður úr öllum útgjöldum ríkissjóðs, að samþ. l., sem gætu haft á annað hundrað þús. króna útgjöld í för með sér, án þess að taka þær greiðslur á fjárlögin.



Ég tók það fram við 2. umr. þessa máls, að ég myndi ljá því stuðning minn með því skilyrði, að Alþingi tæki upp í fjárlög þau útgjöld, sem samþykkt frv. myndi hafa í för með sér. Mér er ekki kunnugt um, að fjvn. hafi tekið nokkra afstöðu til þessa máls, og ég vil því biðja hæstv. forseta um að taka málið út af dagskrá að þessu sinni. Hinsvegar vildi ég mælast til þess, að fjvn. tæki þessi útgjöld, sem myndi leiða af samþykkt frv., með í till. sínar um afgreiðslu fjárlaganna.

* Frsm. (Sigurður Kristjánsson): Það er hinn mesti misskilningur, sem fram kom í ræðu hv. þm. V.-Húnv., að Alþingi megi ekki afgr. lög, er hafi kostnað í för með sér. Þessi afstaða hv. þm. stafar af því, að hann er mótsnúinn málinu, þótt hann hafi gengið með því að hálfu leyti, en hinsvegar skaðað frv. Hv. þm. V.-Húnv. hefir lagt kapp á það, að skerða málið við 2. umr. hér í d., og nú leitar hann nýrra ráða til að koma því fyrir kattarnef. En hitt er fjarri öllu viti, að Alþingi megi ekki samþ. lög, er leiða af sér aukin gjöld fyrir ríkið, nema því aðeins, að fjvn. verði spurð um það.



Ég geri ekki ráð fyrir, að aðrir þdm. en hv. 6. þm. Reykv. hafi getað fengið það út úr ræðu minni, að fjvn. ætti að ráða afgreiðslu fjárl. En öllum ætti þó að vera ljóst, að meiri trygging er fyrir því, að fé verði veitt, ef nefndin tekur það upp í sínar tillögur. Ef hv. 6. þm. Reykv. hefir annað ráð betra til að koma framlaginu á fjárlögin, þá er óskandi, að hann kæmi með það. Og það þarf ekki að koma neinum á óvart, þótt ég og fleiri viljum ekki afgreiða þetta mál, nema gert sé ráð fyrir útgjöldunum, sem af því stafa, í fjárlögum. Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að ég væri málinu andstæður og hefði spillt því við 2. umr. Þetta er alrangt. Ég tel rétt að koma á hlutatryggingum og er viss um, að frv. verður vinsælla fyrir breytinguna. Nú er svo komið, að menn eru ekki skyldugir til að leggja fé í tryggingarsjóð, heldur gera þeir það af frjálsum vilja og fá þá styrk úr ríkissjóði. Ég er sannfærður um, að þetta er heppilegasta lausn á málinu til að byrja með og eins og nú stendur á. En frv. get ég ekki greitt atkv. mitt við 3. umr., nema trygging sé fyrir því, að fjvn. vilji taka útgjöldin upp í till. sínar. Og meðan svo er ekki, vil ég mælast til þess, að málið verði tekið af dagskrá.

Forseti (JörB) : Ég sé mér ekki fært að hindra framgang málsins með því að taka það út af dagskrá.

* Frsm. (Sigurður Kristjánsson) : Ef ætti að fresta þessu máli hér í d. samkv. forsendum hv. þm. V.-Húnv., þá eru öll líkindi til, að það dagi uppi, því að fjárlögin verða ekki afgr. fyrr en komið er að þinglausnum. En annars er hv. þm. V.-Húnv-. svo vel viti borinn, að hann veit, að ef Alþingi samþ. lög, er hafa einhvern tilkostnað í för með sér, þá verður hann greiddur, hvort sem hann er í till. fjvn. eða ekki.

Bergur Jónsson Hæstv. forseti hefir nú lýst því yfir, að hann sjái sér eigi fært að verða við þeirri ósk hv. þm. V.-Húnv. að taka frv. þetta út af dagskrá, þar til séð er, hvort hv. fjvn. áætlar fé í fjárlögum til þeirra fjárframlaga, sem frv. þetta kann að hafa í för með sér. En eins og hv. flm. frv. er kunnugt, var það shlj. álit allra nm., nema ef til vill hans sjálfs, að varla væri gerlegt að gera þetta frv. að l. með því fjárframlagi, sem þetta hefir í för með sér fyrir ríkissjóð, nema hæstv. fjmrh. eða fjárveitingavaldið sjálft, Sþ., sæi sér fært að leggja fram fé það, sem frv. gerir ráð fyrir, að lagt verði fram samkv. 2. gr. til þess sjóðs. sem á að stofna samkv. frv. Til þess að ná þessu marki vil ég leyfa mér að bera fram skrifl. brtt. við frv., svo hljóðandi: „Á eftir 8. gr. frv. komi svo hljóðandi bráðabirgðaákvæði : Ákvæði laga þessara koma til framkvæmda, þegar fé hefir verið veitt til sjóðsins í fjárlögum samkv. ákvæðum 2. gr.“ Ég býst við, að hv. flm., 6. þm. Reykv., geti gengið inn á þessa till. Í henni felst vitanlega ekki að veita fjvn. neitt einræðisvald, enda óskar enginn okkar nm. eftir að láta henni slíkt í té. heldur er hér eingöngu sleginn sá varnagli, að ekki verði hafizt handa um stofnun þessa sjóðs, fyrr en fjárveitingarvaldið hefir lýst yfir með ákvæði í fjárl., að það teldi ríkissjóði fært og rétt að leggja fram það fé, sem frv. gerir ráð fyrir, að ríkissjóður leggi í þennan sjóð.

Forseti (JörB) : Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. þm. Barð. Þarf afbrigði til þess að hún geti komizt hér að.

* Frsm. (Sigurður Kristjánsson): Ég vil gefa þá skýringu út af þessari skrifl. brtt., að þetta mál var rætt í sjútvn. og talið, að gersamlega þýðingarlaust væri að afgr. frv., ef slíkt ákvæði væri sett inn í það. Þeir, sem hreyfðu þessu í n., féllu því alveg frá því, því að málið er sama sem dautt, ef þetta kemur þar inn, því að það er bending til þingsins um að setja ekki fjárveitingu í þessu skyni í fjárlög. Þetta var rætt í n., og þykir mér því þessi framkoma hv. þm. Barð. merkileg, og ég vil segja honum, að það er gersamlega ósæmilegt fyrir hann að koma nú þannig aftan að máli, sem hann er þó meðflm. að. Ég skil ekki, að hv. þm. skuli vilja vera fundinn í slíku, því að þetta er mjög ósæmilegt af manni, sem hefir starfað í n. án nokkurs ágreinings þar. Ég vil af þessum ástæðum mælast mjög eindregið til þess, að hv. þm. taki ekki undir svona aðferð, svona óheilindi, eða vilji vera fundnir í því að bana því máli, sem þeir hafa þó áður lagt samþykki sitt á.



Ég er satt að segja alveg hissa á, hvernig hv. 6. þm. Reykv. tekur undir þessa till. Hann sagði, að þetta væri ósæmileg framkoma hjá mér. Hann veit þó sjálfur, að á fjöldamörgum fundum voru nm., og jafnvel hann sjálfur, sammála okkur um að bíða eftir yfirlýsingu frá hæstv. fjmrh. um það, hvort bann teldi mögulegt að taka upp þau útgjöld, sem þetta frv. mundi hafa í för með sér, og fékk nefndin hæstv. ráðh. til þess að mæta á einum nefndarfundi til þess að heyra undirtektir hans. Það er alls ekki rétt hjá honum, að í sjútvn. hafi nokkurn tíma verið fallið frá því að setja svona bráðabirgðaákvæði inn í frv. Það hefir beinlínis verið vilji allra, nema þá ef til vill hans, að reyna að fá sem mesta vissu fyrir því, áður en frv. yrði afgr. til fulls, að fjárveitingavaldið vildi ganga inn á að veita þetta fé, sem mun vera kringum 200 þús. kr., et sjóðirnir verða stofnaðir alstaðar samkv. ákvæðum frv. Það virðist því stafa af skapvonzku, að hann talar um ósæmilega framkomu, að komið sé aftan að málinu og verið með óheilindi og ósæmilega aðferð. Hann stóð upp sem siðferðispostuli hér í d., þegar rætt var um ríkisreikningana hér um daginn, og hélt mikla siðferðisprédikun yfir hv. 1. þm. Rang., og sagði þá, að sá þm., sem væri góður maður utan þings, mætti ekki vera með dylgjur, getsakir og ósæmilegt orðbragð í þinginu. Nú er hann með leiðinlegar dylgjur og illt orðbragð í minn garð fyrir það, að ég hefi komið með till., sem er í algerðu samræmi við það, sem nm. hafa sagt um málið. Hv. þm. sekir, að till. mín sé til að eyðileggja málið. Ég vil þá spyrja hann, hvort það sé meining hans, að Alþingi sem löggjafarsamkoma eigi að samþ. svona 1. án þess að slá þann varnagla, að Alþingi sem fjárveitingarsamkoma vilji leggja þetta fé fram, og eiga á hættu, að Alþingi kannske neiti að taka fjárveitinguna upp í fjárlög. Stendur þá fjárveitingarvald Sþ. andstætt löggjafarvaldi deilda Alþingis. Hv. 6. þm. Reykv. hlýtur að sjá þá veilu, sem er í þessari afstöðu hans. Hann veit vel, að ég og aðrir hv. nm. tókum vel undir þá meginhugsun, sem í þessu frv. felst, og vildum greiða fyrir því, en við vildum ekki gera það nema með því skilyrði, að Sþ. vildi taka upp í fjárlög þá fjárveitingu, sem óhjákvæmileg er til að þessi ákvæði geti náð tilgangi sínum. Ég vil svo vona, að ef þessi hv. þm. stendur upp aftur, þá verði hann líkari þeim siðferðisprédikara, sem var að tala við hv. 1. þm. Rang. hér um daginn, heldur en þeim orðhák, sem hann sýndi áðan, sem var með dylgjur og yfirlýsingar um, að ég væri að vega að baki málsins, og brá mér um óheilindi og ósæmilega framkomu.

*Thor Thors: Ég sé ástæðu til, vegna atkvgr. minnar við 2. umr., að gera grein fyrir afstöðu minni til málsins. Ég er eindregið hlynntur þeirri hugmynd, sem er aðalefni frv., en ég tel. að það geti orðið til að spilla fyrir vinsemdum málsins, ef fyrst ætti að lögþvinga menn til að leggja fram þetta ákveðna gjald. Við sjálfstæðismenn höfum haldið áður hér á þingi þeirri afstöðu, að vera á móti lögþvinguðum tryggingum, enda þótt fjárveitingar kæmu á móti. Þannig var það t. d. með alþýðutryggingarlögin. Eins er afstaða mín til þessa máls. Ég hygg, að það mundi valda miklum óvinsældum, einkum hjá sjómönnum og smærri útgerðarmönnum, ef þeir væru skyldaðir til að inna af höndum þetta 1%. En af því að ég tel, að hugmyndin sé til hagræðis og bóta, ef hún er framkvæmd með vilja þeirra, sem gjaldið eiga að inna af höndum, greiddi ég atkv. með till. hv. þm. V.-Húnv. um það, að menn skyldu sjálfráðir um, hvort þeir inntu af hendi þetta gjald og hlytu þá um leið það framlag, sem ríkinu er gert að skyldu að leggja á móti. Ég tel, að það verði málinu fyrir beztu, að það verði vinsælt, því að ef það reynist vel í öndverðu hjá þeim, sem taka það upp, þá er ekki að efa, að framkvæmd þess breiðist út, og þá getur það orðið til mikillar nytsemdar og hagsbóta fyrir alla útvegsmenn, sem hér eiga hlut að máli. Vegna þess að ég er mjög hlynntur þessu máli, er ég eindregið á móti þeirri till., sem hv. þm. Barð. hefir borið fram nú á síðustu stundu málsins, um að það skuli ekki koma til framkvæmda fyrr en fé er veitt til þess í fjárlögum. Ég hafði búizt við, að hv. þm. V.-Húnv. og hv. þm. Barð. fylgdu þessu máli fram af fullum heilindum, en ég dreg það í efa, þegar annar þeirra kemur nú fram með aðra eins till. og þessa, því að hún getur, ef hún nær samþykki, orðið til þess, að framkvæmd málsins dragist um ófyrirsjáanlegan tíma og málið verði að engu, - sem sagt, verði aðeins pappírslög. Ég er hissa, að jafnlögfróður og greinagóður maður eins og hv. þm. Barð. skuli ekki sjá, hverja þýðingu þetta hefir fyrir málið, því að hann veit, að sérhver ríkisstjórn er skyldug til að framkvæma lög, enda þótt ákvæði séu ekki um það í fjárlögum. Ef þetta verður að l., þá eiga þeir, sem njóta eiga þessara hlunninda, beinan rétt á hendur stj. um að fá það fjárframlag. sem frv. gerir ráð fyrir. Verði hinsvegar bráðabirgðaákvæði hv. þm. Barð. samþ., þá hlýtur það að þýða það, að þessir menn eiga engan rétt, fyrr en þá fé kann að verða veitt til þessara hluta í fjárlögum. Hér er alls ekki verið að ráðstafa fjárveitingarvaldinu, heldur er aðeins verið að bera fram ósk um það útgerðarmönnum til handa, og með því að gera l. skýr og afdráttarlaus öðlast þessir menn skýran og afdráttarlausan rétt þegar í stað, og það hélt ég, að hefði verið tilgangur n. með málinu, en ég dreg nú í efa, að því hafi fylgt heilindi hjá hv. þm. Barð. og hv. þm. V.-Húnv., fyrst þeir nú á síðustu stundu leyfa sér að bera fram till. eins og þessa, og ég skora á alla, sem vilja, að þetta mál gangi fram útveginum til hagsbóta, að fella þessa morðtilraun.



Mér finnst vinur minn, hv. þm. Snæf., smitaður af hv. 6. þm. Reykv., þegar hann er að bregða mér um óheilindi og jafnvel morðtilraun við málið vegna þessrar brtt. Ég vil taka undir það, sem hann sagði, og kom fram í brtt. okkar hv. þm. V.-Húnv. við 2. umr., að sjálfsagt er að láta það frjálst, hvort menn vilja stofna svona sjóði eða ekki. En ef við viljum taka afleiðingunum af því, verðum við líka að láta það vera frjálst fyrir Sþ., hvort það vill veita fé í þessu skyni. Hv. þm. Snæf. veit. að Sþ. samkv. núgildandi þingsköpum fer með fjárveitingarvaldið og gengur frá fjárlögum. En það er engin ástæða til að ætla, ef meiri hl. þm. í báðum þingd. er sammála um, að rétt sé, að ákvæði þessara l. komi til framkvæmda, að þeir vilji þá ekki um leið samþ. í Sþ. fjárveitingu úr ríkissjóði í þessu skyni. Hér er því aðeins lagt til, að höfð sé sú rétta aðferð um fjárveitingar úr ríkissjóði, að láta fjárveitingarnar koma fram í fjárl. sjálfum, en hafa ekki svo og svo mikið óákveðið samkv. sérstökum heimildarlögum, sem ekki er gert ráð fyrir í fjárlögum. Þetta er fjármálastefna, sem er áreiðanlega rétt, og hver einasti góður fjmrh. hlýtur að óska eftir, að henni sé fylgt, enda hefi ég fundið það af viðtölum við hæstv. fjmrh., að hann vildi ekki vera með frv. nema vissa væri fyrir, að Sþ. vildi taka upp í fjárlög nauðsynlega fjárveitingu í þessu skyni. Þetta er því alls ekki morðtilraun við frv., heldur viljum við aðeins láta gilda um þessa fjárveitingu sömu reglu og á að gilda um allar fjárveitingar, að þær séu teknar upp í fjárlög, svo að hægt sé eftir fjárl. að gera sér sem skýrasta grein fyrir, hver séu þau raunverulegu útgjöld ríkissjóðs, en ekki að hafa dulin útgjöld svo hundruðum þúsunda skiptir í sérstökum l., sem koma ekki fram í fjárlögum. Ég býst við, að ef frv. kemst í gegn, þá muni ég á engan hátt standa á móti því, að tekin verði upp í fjárlög fjárveiting til þessara hluta. Það er þess vegna fjarri því, að ég vilji bregða fæti fyrir frv. Hafi það fullkomið fylgi í báðum d., þá hlýtur líka að vera fylgi í Sþ. fyrir að taka fjárveitingu upp í fjárlög til þess að framkvæma l. En ef þingið álítur, að nú sé svo erfitt um fjárframlög, að ekki sé rétt að þessu sinni að veita fé til framkvæmdar l. þessara, þá er ekkert við því að segja, þó að l. séu til, og má þá vitanlega taka fjárveitingu upp síðar, þegar betur stendur á. Ég vísa því algerlega á bug þeirri ásökun, að um nokkur óheilindi sé að ræða frá minni hálfu, þótt ég hafi borið fram þessa brtt.

* Frsm. (Sigurður Kristjánsson) : Það er aðeins örstutt aths. - Ég vil benda hv. þm. Barð. sérstaklega á, að þessi ótti hans við, að Sþ. muni fella fjárveitingu til framkvæmda á þessum l., er gersamlega ástæðulaus, ef frv. er samþ. í báðum d., því að þá er óhugsandi annað en að vilji sé til í Sþ. til að framkvæma það, sem búið er að samþ. sem l. í báðum þingd. Ég vil út af því, sem hann sagði um, að ég hefði verið að bregða honum um óheilindi. benda honum á, að hann kom ásamt hv. þm. V.-Húnv. með brtt. við 2. umr., og þær brtt. voru í samræmi við þeirra sérstöðu í n. Með þeim brtt. gat hann látið þessa till. fylgja, ef hann hefði viljað. Hann getur ekki neitað, að það er óvenjulegt að koma með svona till. nú við 3. umr. Ég skal játa, að mér kom þetta á óvart um þennan hv. þm., af því að hann er þekktur að því að vilja koma fram með sinn ágreining hiklaust og á réttum tíma. Ég skal þess vegna heita honum því, sem hann fór fram á, að bera hann ekki neinum brigzlum um óheilindi, af því að ég held, að ég megi treysta því, að hann hafi ekki gefið tilefni til þess.



Ég vil út af þeim ákúrum, sem hv. 6. þm. Reykv. hefir haft hér í frammi við hv. þm. Barð. og hv. þm. V.-Húnv., benda á, að þeir hafa eins og aðrir nm. óbundnar hendur um þetta frv., og vísa ég þar til nál. á þskj. 399, þar sem tekið er fram, að fylgi einstakra nm. sé því bundið, hverja afgreiðslu brtt. fengju hér í d., og um það, hvort samkomulag yrði í Sþ. um að taka upp í fjárlög þau útgjöld, sem samþykkt frv. hefði í för með sér. Ég held því, að það sé ekki rétt af hv. 6. þm. Reykv. að vera að bera meðnm. sínum illan hug og ódrengskap á brýn, þótt þeir beri fram þessa brtt. Hitt er annað mál, hvort þessi till. er rétt og hvort hv. þdm. vilja samþ. hana eða ekki. Ég er ekki allskostar ánægður með þetta frv. eins og það er orðið. Ég álít eins og hv. 6. þm. Reykv., að miklu meiri líkur væru fyrir, að frv. kæmi að fullum notum, ef tryggingin væri lögboðin heldur en að hafa hana frjálsa, eins og till. hv. þm. V.-Húnv. fól í sér. Ég held, að þessar tryggingar, eins og allar aðrar tryggingar, nái svo bezt tilgangi sínum, að sem flestir séu þar þátttakendur. Eins og hv. þm. Snæf. veit, þá varð það mikið ágreiningsmál milli Alþfl. og Sjálfstfl. á sinni tíð, þegar alþýðutryggingalögin voru samþ., hvort tryggingarnar skyldu vera frjálsar eða lögfestar, og ég geri ráð fyrir, að þótt það væri einu sinni einhuga afstaða Sjálfstfl. að vera með frjálsum tryggingum, þá sé reynsla alþýðutrygginganna búin að leiða í ljós, að sú afstaða hafi ekki að öllu leyti verið rétt, og a. m. k. nokkur hluti Sjálfstfl. er nú búinn að sannfærast um það af reynslunni, að einmitt afstaða Alþfl. um lögþvingaðar tryggingar væri sú rétta. Ræð ég þetta af því, að hv. 6. þm. Reykv., sem vissulega telst til Sjálfstfl., hefir komið með frv. um lögþvingaðar tryggingar, að vísu ekki alþýðutryggingar, heldur hlutatryggingar sjómanna. Hv. þm. Snæf. var nokkuð stórorður út af því. að verið væri að bana frv. með því að bera fram till. um, að þessi ákvæði kæmu ekki til framkvæmda nema fé væri veitt til þess í fjárlögum. Nú hefir þessi hv. þm. nýlega borið fram frv. hér á Alþingi um hafnargerð í Stykkishólmi, og eins og venja er til í slíkum f., þá er það tekið fram, að verkið skuli framkvæmt, þegar fé sé veitt til þess í fjárlögum. Geri ég ekki ráð fyrir, að hann hafi gert það í illum tilgangi við sitt kjördæmi að láta þetta algenga ákvæði vera í frv. því, sem hann hefir borið hér fram. En þó að ég líti svona augum á þetta mál, þá ætla ég mér að greiða atkv. á móti brtt. hv. þm. Barð., af þeirri ástæðu, að ég tel, að með því að samþ., frv. hér í d., þá láti d. vilja sinn í ljós um, að hún ætlist til þess, að fjárveiting til þessara hluta verði tekin upp í fjárlög. Og þótt ég sé, eins og ég sagði, ekki allskostar ánægður með frv., þá tel ég þetta svo merkilegt mál, að ég mun fylgja því fram, þó að á því hafi nú verið gerðar breyt., sem ég tel til hins verra. Með því móti, að þetta sé frjáls trygging, eins og gert er ráð fyrir í frv., þarf varla að búast við, að þetta hafi ákaflega mikil útgjöld í för með sér fyrir ríkissjóð á næsta ári. Ég tel fullkomlega réttmætar þær aths., sem fram hafa komið um, að eigi sé rétt að hafa mikið af lögboðnum greiðslum utan fjárl. En hinsvegar tel ég. að ef þetta frv. á annað borð verður samþ. hér í báðum d., þá hljóti að verða vilji fyrir að taka nú upp í fjárl. þá útgjaldaupphæð, sem samþykkt þessa frv. hefir í för með sér úr ríkissjóði.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Mér er alveg óskiljanlegt, að brtt. sú, sem hv. þm. Barð. flytur. skuli geta valdið ágreiningi. - A. m. k. finnst mér, að ekki geti verið ágreiningur um það, að óheppilegt sé að ganga þannig frá lagasetningum, er gera ráð fyrir stórkostlegum útgjöldum fyrir ríkissjóð, að ekki sé jafnframt gert ráð fyrir tekjuöflun í fjárl., er staðizt gæti þau útgjöld. Á undanförnum árum hefir töluvert verið gert að því að setja hámarksákvæði í l., þ. e. að útgjöld séu miðuð við hámark, og til þess ætlað fé á fjárl., - eða l. eru afgr. með því ákvæði, að þau komi ekki til framkvæmda, nema til þess sé ætlað fé í fjárl. Mér virðist, að það ætti að vera ófrávíkjanleg regla, að Alþ. gengi ekki frá l., sem hafa útgjöld í för með sér fyrir ríkissjóð, án þess að setja annaðhvort ákvæði um hámarksupphæð, sem þá yrði veitt í fjárl., eða ákvæði um, að l. kæmu ekki til framkvæmda nema því aðeins, að fé sé til þess ætlað í fjárl. Vil ég skora á hv. þm. að víkja ekki frá þessari reglu. Mér finnst alveg ástæðulaust að bregða mönnum um það, að þeir vilji málum illa, þótt þeir vilji afgr. þau á þennan hátt. Ég vil í þessu sambandi benda á, að við afgreiðslu fjárl., sem fyrir liggja, hefir verið samþ. að skera niður fjárframlög til landbúnaðar, sem engum hefði undir venjulegum kringumstæðum dottið í hug að fella niður. Kemur því til álita við afgreiðslu fjárl., hvort þessi nýju fjárframlög eru rétthærri en þau, sem fyrir eru í fjárl. Ég mun svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál, en vildi aðeins benda á, að till. hv. þm. er ekki ný bóla, heldur hefir verið reynt að koma þessu principi inn í öll l., vegna þeirrar reynslu, sem við höfum haft af hinum svokölluðu harmonikulögum, þ. e. þeim lögum, sem þannig eru afgreidd, að ekki er hægt að segja, hvaða útgjöld þau hafa í för með sér.

*Pétur Ottesen: Ég gat ekki verið viðstaddur 2. umr. þessa máls, en þá voru samþ. nokkrar breyt. á frv. En ég vil taka undir það, sem hv. þm. Snæf. sagði um þær breytingar, að ég tel þær til bóta á frv., því að ég lít svo á, að okkar tryggingarstarfsemi eigi að byggjast á sem frjálsustum grundvelli. Það hefir verið talað um afstöðu einstakra flokka, og þá einkum Sjálfstfl., til löggjafarinnar um alþýðutryggingar. Það er rétt, að meiri hluti þess flokks leit svo á, að lögþvinguð trygging, sem þessi löggjöf var reist á, væri ekki heppileg lausn þeirra mála. Reynslan af alþýðutryggingunum hefir sýnt, að betra hefði verið að byggja þær á frjálsum grundvelli, og hefir þannig stutt þá skoðun meiri hl. Sjálfstfl. Mér er það því sérstakt gleðiefni, að komið hefir greinilega fram í þessari till., sem flutt er af 2 framsóknarmönnum, að þeir hafa tekið undir þessa afstöðu sjálfstæðismanna. En ég sé ekki, að nokkurt ósamræmi sé milli þessarar till. og hinnar skrifl. brtt. hv. þm. Barð., sérstaklega þegar miðað er við þær kringumstæður, sem nú eru, að mjög er óvíst um alla afkomu. Tel ég því alveg sjálfsagt á svona tímum, að afgreiðsla l., sem fela í sér útgjöld fyrir ríkissjóð, sé bundin slíku ákvæði. Álít ég, að betra sé að búa þannig um hnútana strax en að þurfa að skera niður fjárframlög til framkvæmda laganna undir eins og búið er að ganga frá löggjöfinni, eins og við höfum orðið að gera á undanförnum árum. Hinn svokallaði bandormur - en það hefir ekki þótt nógu virðulegt heiti og er af sumum kallaður höggormur, - er ekkert annað en löng runa af till. um niðurskurð vegna ýmissa laga, vegna þess að framkvæmdirnar hafa verið of fjárfrekar. Þetta er ekkert nýtt; við höfum á undanförnum árum orðið að draga úr framkvæmdum vegna fjárhagsörðugleika, hvað þá nú, þegar öll fjárhagsleg afkoma er í óvissu. Ég mun því greiða atkvæði með brtt. og tel ekki, að hún sé í minnsta ósamræmi við breyt. þær, sem samþ. voru á laugardaginn.



Ég vil leyfa mér að benda á það, að það er óalgengt að setja slík ákvæði í 1., að þau komi ekki til framkvæmda nema fé sé til þess veitt í fjárl. Þetta er aðeins gert, þegar um einhver vandræðabörn er að ræða og þm. þora ekki að ganga hreint til verks, en vilja eyða málinu á þann hátt. - Það er þáttur löggjafarvaldsins að segja fjárveitingarvaldinu fyrir verkum, og það er skylda fjárveitingarvaldsins að fara eftir því. - Ég þarf ekki að benda jafnglöggum manni og hv. þm. Barð. á það, hver er munurinn, ef frv. verður samþ. eins og það er, eða með brtt. hans. Ef frv. er samþ. óbreytt, er það bein skylda fjárveitingarvaldsins að taka upp í fjárl. greiðslu til þess að standast þann kostnað, er það hefir í för með sér, en verði brtt. hv. þm. Barð. samþ., er fjárveitingarvaldinu gefið undir fótinn að fresta framkvæmd málsins. Hv. þm. Borgf. talaði í ræðu sinni sem fjvn.maðurinn, en það virðist vera skoðun þeirra hv. þm., er þar eiga sæti, að öll löggjöf eigi að berast undir fjvn., og að ekkert mál eigi fram að ganga nema þessir 9 ágætismenn samþ. En það er ekki tilætlun stjórnarskrárinnar, að löggjafarvaldið sé fengið í hendur 9 mönnum, þótt góðir séu. Hv. þm. Borgf. virðist þeirrar skoðunar, að fjvn. sé nokkurskonar útflutningsnefnd, og að engin löggjöf megi berast til þjóðarinnar nema fjvn. hafi sett þar sinn stimpil á. Umælum hv. þm. Ísaf. út af alþýðutryggingunum þarf ég ekki að svara; hv. þm. Borgf. tók þar af mér ómakið að mestu leyti, en ég álít, að reynslan af alþýðutryggingunum sé ennþá of stutt til þess að unnt sé að leggja þar nokkurn dóm á. - Út af því, sem hv. þm. Ísaf. sagði um frv., er ég hefi borið fram um hafnargerð í Stykkishólmi, - að það væri á valdi fjárveitingavaldsins, hvenær l. kæmu til framkvæmda, ef frv. nær samþykki, - vil ég geta þess, að l. koma strax til framkvæmda, að því leyti, að ríkissjóður er skyldur að taka ábyrgð á láni til hafnargerðarinnar, en það er mjög mikilsvert atriði til þess að unnt sé að hefjast handa. Þessi mál eru því alls ekki sambærileg.

* Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Þegar þetta mál var hér til 1. umr., hafði enginn kvatt sér hljóðs, og af skiljanlegum ástæðum kom því ekki fram neitt um það, hvernig dm. litu á málið. Menntmn. telur þó, og sjálfsagt allir, sem um þetta mál hugsa, að það sé svo stórt í sjálfu sér, að það þurfi að ræðast. Þess vegna vil ég æskja þess fyrir hönd n. og allra þeirra, sem áhuga hafa fyrir vinnuskóla eða uppeldi í heild sinni, að þetta mál komi til svo rækilegra umr. sem kostur er á. Mun að þeim umr. loknum verða auðveldara fyrir menntmn. þessarar d. að gera jafnvel einhverjar brtt. við frv. En það er næsta eðlilegt, að n. vilji heyra álit þm. á þessu stórmáli áður en lengra er haldið. Með grg. þessa frv. er gefið tilefni til umr., ekki einungis um vinnuskóla í svipuðu formi og hér er bent á, heldur einnig um þegnskylduvinnu. Í grg. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ef árangurinn af rekstri vinnuskólans. sem frumvarpið fjallar um, verður æskilegur, er gert ráð fyrir, að hann verði upphaf almennrar þegnskylduvinnu hér á landi. Mun starfsemi skólans afla verðmætrar reynslu um það, hvers megi yfirleitt vænta af þegnskylduvinnu hér.“ Og ég skal geta þess, að þetta eru ummæli þeirrar n., sem falið var að endurskoða fræðslulögin og einnig að athuga þetta frv., sem Lúðvig Guðmundsson hafði samið. - Þetta atriði, á hvern hátt megi firra æskuna iðjuleysi, er næsta alvarlegs eðlis, og það er óhugsandi, að við svo búið megi standa, að ekki sé reynt að finna lausn á atvinnuleysi unga fólksins, en það er plága, sem ekki einungis þjáir þetta land, heldur mörg önnur lönd víða um heim. Til þessa liggja sjálfsagt margar ástæður, og ekki sízt sú, hversu mikið er nú notað af vélum við allskonar atvinnurekstur. Það, að fólkið vinnur ekki á unga aldri, hefir ekki einungis í för með sér það almenna böl og tjón, sem af því leiðir að fá ekki verkefni, heldur einnig hitt, að fólkinu gefst ekki tækifæri til að læra vinnubrögð. Þetta mál er víða rætt, á Alþ., í blöðum, tímaritum, útvarpi, félögum, skólum og meðal einstakra manna, - og allar þessar umr. hniga í sömu átt, þ. e. að leita varanlegrar lausnar til bóta. Ég hygg, að þetta sé fyrst og fremst uppeldismál. Uppeldismál á þann hátt, að í staðinn fyrir alla þá skapraun, sem leiðir af atvinnuleysi, komi ástin á vinnunni og vinnukunnátta. Þó er næsta langt bil á milli þessa. - Það er hættulegra en orð fá lýst að hafa ekki nægileg verkefni handa æskunni, heilbrigð verkefni til stælingar kröftum, bæði andlegum og líkamlegum. Þetta atriði er öllum svo ljóst, að ekki er ástæða til að fara um það mörgum orðum. Atvinnuleysið kemur vitanlega harðast niður á ómótaðri æskunni, án þess þó að ég ætli að draga úr því böli, sem það er fyrir fullþroska fólk. Hjá ungu fólki veikir atvinnuleysið ekki hvað sízt siðgæðiskenndina, lamar meðfædda hæfileika og spillir uppeldinu. Oft leiðir þetta ástand til algerðs ruglings í huga unglinganna á réttu og röngu. Þessi hætta af skorti á verkefnum er meiri í bæjum og kauptúnum heldur en í sveitum landsins. Raunverulega má fullyrða, að atvinnuleysi til sveita sé óþekkt fyrirbrigði. Það mun og viðurkennt, að misjafnt atferli. svo sem gripdeildir o. þ. h., tíðkast aðallega í bæjum og kauptúnum, en er að heita má óþekkt til sveita. Þetta stafar af því, að kaupstaðaunglingarnir hafa ekki verkefni, og það er eins og krafturinn leiti útrásar á einhvern hátt. og á þennan lélegasta hátt, ef heilbrigð viðfangsefni brestur. Hitt atriðið, hvaða leiðir skuli fara, er sérstaklega umr. efnið í þessu sambandi. Þjóðfélagið leggur mikið á sig og á margan hátt til þess að afmá atvinnuleysi og allt, sem stendur á móti eðlilegri þróun og þroska. Mætti þar nefna skólana og ýmiskonar stöðvar, sem veita mönnum tækifæri til að vinna andlega vinnu. Einnig má nefna allar verklegar, opinberar framkvæmdir, þar sem margir einstaklingar fá lífsframfæri sitt og tækifæri til að beita líkamsorku sinni. - Vinnuskóli með fjárhagslegum stuðningi ríkisins er hér til umr. Það mál gefur, eins og ég áðan sagði, einnig tilefni til að ræða um þegnskylduvinnu og þegnskaparvinnu eða sjálfboðavinnu. Þetta og fleira má ræða hér allt í sameiningu. Beinar till. hafa komið fram um þessi mál, bæði fyrr og nú. Þegnskylduvinnan er ekki neitt nýtt fyrirbrigði. Í hinum svokallaða ,.höggormi“ er sú till., að allir unglingar á aldrinum 13–15 ára skuli hafa dvalið eitt ár í sveit, ef þeir hugsa til að komast í skóla, sem styrktir eru af ríkinu. Í öðru lagi er frv., sem nú er til umr., og í þriðja lagi allar þær umr., sem á öllum tímum hafa farið fram um þegnskylduvinnu. Mig langar til að rifja stuttlega upp nokkuð af því, sem kemur fram í fyrirlestrum, er Lúðvig Guðmundsson flutti í ríkisútvarpið, eftir að hafa ferðazt á vegum ríkisstj. um Norðurlönd, England og Þýzkaland til þess að kynna sér fyrirkomulag þessara mála þar. Bæði veit ég það af eigin kunnugleika og fæ það staðfest hér í þessum fyrirlestrum, að á Norðurlöndum er mikið hugsað um þessi mál og mikið gert, sérstaklega í formi æskulýðsskóla. Þar eru unglingar vandir við allskonar vinnu og nám, t. d. trésmiði, bastvinnu, hannyrðir, leikfimi og aðrar íþróttir. Þessi starfsemi er vel skipulögð og unnið að því alveg markvisst, að beina æskunni að námi og vinnu í stað þess að ganga atvinnulausri. - Í barnaskólum Kaupmannahafnar t. d. útskrifast um 5 þúsund börn árlega. Talið er, að 2 þús. þeirra leiti til skrifstofu, sem bærinn rekur til að veita ungu fólki aðstoð við útvegun vinnu. Þetta er svipað fyrirkomulaginu um öll Norðurlönd. Í Þýzkalandi eru öll börn, sem lokið hafa barnaskólaprófi, skyld til að fara í sveit og dvelja þar í ca. 3 mánuði, þ. e. a. s. ef þau halda ekki áfram námi. Talið er, að af þessum börnum, sem skipta hundruðum þúsunda, leiti aðeins um 40% aftur til bæjanna. 60% verða eftir í sveitunum. Meðan á sumardvöl barnanna stendur eru drengirnir látnir vinna allskonar störf á sveitaheimilunum, t. d. hjálpa til í fjósi og á akri, en stúlkurnar hjálpa til innanhúss. Þau börn, sem ekki komast í vinnu á þennan hátt, fara sem sjálfboðaliðar til þess að inna af hendi einskonar þegnskaparvinnu, með það sérstaklega fyrir augum að vera ekki iðjulaus og læra að vinna. Í Þýzkalandi er einnig löggjöf um þegnskylduvinnu, þar sem hver maður er lögskyldaður til þess að inna af hendi 6 mánaða starf einhverntíma á aldrinum 18–25 ára. Ég vil ekki vera margorður um þetta. Í nágrannalöndum okkar er mikið gert til þess að hjálpa æskunni að afla sér atvinnu, og ýmsar þjóðir eru þegar farnar að lögbjóða vinnu, þ. e. hafa þegnskylduvinnu. Ég hygg, að þetta frv. þurfi að athugast eitthvað nánar en gert heftir verið, ef menn annars fallast á að fara þessa leið. Ég gat þess hér við 1. umr. frv., að mér þætti ekki óeðlilegt, að þótt Alþ. ekki vildi lögfesta vinnuskóla, þá héldi ríkisstj. áfram tilraunum á svipuðum grundvelli og síðastl. sumar, til þess að fá reynslu um það, hvort ungir, atvinnulausir menn vildu sækja slíkan skóla þrátt fyrir lítið kaup. Og ég vil vona, að iðjulausir piltar leiti til slíkra stöðva fyrst og fremst með það fyrir augum að njóta vinnunáms. Það er enginn vafi á því, að við Íslendingar erum heldur illa settir hvað snertir kunnáttu um vinnubrögð, og við þurfum ekki að leita langt til þess að sjá viða hirðuleysislega farið með vélar og verkfæri. Þetta stafar af því, að fólkið hefir aldrei lært að finna til þeirrar gleði af vinnunni, sem þarf til þess að framkalla myndarskap og hirðusemi. Það er áreiðanlegt. að þjóðfélagið verður að gera meiri kröfur til manna um verklega kunnáttu en hingað til hefir tíðkazt. Hinsvegar er vandi að ákveða, hverskonar form skuli vera á verklegri kennslu. Það er athugandi í þessu sambandi. hvort ekki er nauðsynlegt að grípa til þegnskylduvinnu í einhverri mynd. Hvernig ætlum við að fara að því að viðhalda öllu hinu mikla og dýra vegakerfi landsins og margskonar framkvæmdum, sem eru vaxnar fjárhagsgetu okkar yfir höfuð, ef ekki er hægt að fá til þess nema vinnukraft, sem kostar stórfé? Hugsanlegt er, að byrja mætti með vinnuskóla annarsvegar og sjálfboðavinnu hinsvegar, til þess að þreifa sig áfram. Æskilegast væri að þurfa ekki að grípa til nauðungarráðstafana til bjargar frá atvinnuleysinu. Ég geri ráð fyrir því, að fleiri en ég verði á báðum áttum, hvað leggja skuli til í þessum málum. En það er augljóst, að við núverandi ástand verður ekki unað. Um það eru allir sammála. Og einmitt þess vegna verður ekki hjá því komizt að finna einhver ráð til að bægja böli atvinnuleysisins frá æskulýðnum. Frv., sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir rúmlega 60 manna sveit, og kostnaðurinn við það. samkv. áætlun, er Lúðvig Guðmundsson hefur sýnt menntmn., mun nema um 50–60 þús. kr. miðað við það, að piltarnir, sem námsins nytu, fengju ókeypis fæði, slitföt og 50 aura kaup á dag. Ekki er auðvelt að sýna fram á, hvað fengist þarna í aðra hönd, en svo mikið er víst, að ríkissjóður fengi alltaf vinnu, sem væri álíka verðmæt og skólakostnaðurinn, og raunar efast ég ekki um, að ríkið fengi töluvert meira. En það er annað, sem ekki verður metið til fjár, og það er uppeldisgildi slíkrar stofnunar. Ég efa ekki, að hæfan mann mætti fá til að veita slíkum skóla sem þessum forstöðu. Ég álít óhjákvæmilegt, eins og ég hefi margtekið fram, að athuga þetta mál rækilega, sérstaklega fyrir þá sök, að þm. virðast ekki aðhyllast þá skoðun, að börn á aldrinum 13–l5 ára, sem hugsa til framhaldsnáms, séu skylduð til ársdvalar í sveit. Það myndi heldur ekki duga sem bjargráð, þótt það hefði töluvert uppeldisgildi. Og frá sjónarmiði uppeldisins held ég, að rétt væri að athuga, hvort ekki væri hægt að koma 4–6 þús. börnum fyrir til dvalar í sveit. Ef börnin færu ung í sveit, myndi breytast viðhorf þeirra og eyða því sjónarmiði, að vilja umfram allt dvelja í kaupstað. Allir eru sammála um, að það sé skaðlegt fyrir þjóðfélagið, að kaupstaðirnir vaxi meira, og að þeir séu jafnvel nú þegar of stórir, og því verður að finna varanlega lausn á því, að fólkið streymi til þeirra frekar en orðið er. Ég held, að ein höfuðástæðan fyrir því, að allir vilja vera áfram í kaupstöðunum, sé sú, að menn komist ekki í nægilega snertingu við líkamlega vinnu. Vinnukunnátta, vinnunám er hið eina, sem getur náð því marki að vekja vinnugleði fólksins. Vankunnátta og trassaskapur í vinnubrögðum er hættulegt atriði og vekur ógeð á vinnunni. Alveg sama máli gegnir um andlega vinnu. Ef kennsla í skólum er leiðinleg t. d., eða hæfileikar lélegir, þá vekur námið leiða. Höfuðskilyrðið til þess að vekja áhuga og starfsgleði er, að hver fái verkefni við sitt hæfi. Ég vænti, að hv. þdm. geri ekki kröfu til þess á þessu stigi, að framsöguræða mín nái öllu lengra, en óska, að í umr. komi fram sem rækilegastar upplýsingar, svo að n. eigi auðveldara með að gera brtt. í samræmi við álit manna og sjónarmið áður en til 3. umr. kemur, og sjá, hvort ekki er hægt að komast að niðurstöðu um að lögfesta eitthvað í þá átt, sem frv. ráðgerir.

* Frsm. (Bjarni Ásgeirsson): Landbn. ber fram þessar brtt. á þskj. 492. Brtt. þessar eru ekki stórkostlegar. A-liður fyrri brtt. er um það, að fella niður ákvæði um, að vísað sé til 2. og 4. málsgr., sem voru um það, að veiting uppeldisstyrkja væri bundin við þessa tvo liði, en nefndin sá við nánari athugun, að ekki var hægt að breyta þessum styrkjum í uppeldisstyrki, og áleit þess vegna rétt, að styrkurinn væri veittur samkv. öllum liðum greinarinnar. Þá álítur nefndin rétt, að í stað „uppeldisstyrk“ komi: styrkjum. Það á við það, að verði settar reglur um úthlutun allra þessara styrkja, þá kæmu reglur um uppeldisstyrkinn inn í þær. Þá töldum við rétt að bæta við tveim greinum. Önnur er um það, að tvær síðustu málsgr. 22. gr. laganna falli burt, og er það eftir bendingu frá hv. þm. V.-Húnv., þar sem þessi ákvæði eru nú orðin óþörf; hin tillagan er um það, að fella þessar breyt. og breytingar frá 12. júní 1939 inn í lögin, og verður það aðgengilegra öllum, að svo verði gert. Ég hefi svo ekki meira að segja, en vænti þess, að hv. deild taki þessum brtt. nefndarinnar vel.