Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á undanförnum tveimur árum hefur þjóðarbúskapur Íslendinga orðið fyrir meira og skyndilegra áfalli en nokkru sinni fyrr á þessari öld. Verðlag útflutningsafurða hefur lækkað stórlega og afli brugðizt, einkum á síldveiðum. Verðmæti útflutningsframleiðslunnar hefur af þessum sökum minnkað um allt að 45% milli áranna 1966 og 1968. Þar sem erlendur kostnaður við öflun þessa verðmætis hefur ekki minnkað að sama skapi, hefur innlendur hluti framleiðsluverðmætisins minnkað enn meira, eða um eða yfir 55%. M.ö.o. hrein minnkun gjaldeyristekna af sjávarútvegi nemur svo miklu. Útflutningsframleiðslan á mann mun ekki verða öllu meiri á árinu 1968 en hún var fyrir 12 árum eða árið 1956. Útlit er fyrir, að raunverulegar þjóðartekjur á mann muni á árinu 1968 verða um 15% lægri en á árinu 1966, en þetta jafngildir því, að þær verði ívið lægri en raunverulegar þjóðartekjur á mann voru á árinu 1963. Lífskjör þjóðarinnar, er bezt koma fram í einkaneyzlu hennar, hafa hins vegar breytzt miklu minna. Einkaneyzlan helzt óbreytt á árinu 1967, frá því sem hún var á árinu 1966, en mun á þessu ári minnka um tæp 8% á mann og verða svipuð og hún var á árunum 1964 og 1965. Þetta ósamræmi hefur leitt til þess, að gjaldeyrisforði þjóðarinnar er nú genginn til þurrðar. Vonir manna um, að verðlag og aflabrögð bötnuðu á ný, hafa brugðizt, og verður nú með engu móti komizt hjá mun róttækari ráðstöfunum en áður. Seðlabankinn hefur þess vegna í dag að fengnu samþykki ríkisstj. ákveðið nýtt gengi krónunnar. Gengi íslenzku krónunnar lækkar um 35%, svo að í dollar verða 88 kr. Fréttatilkynningin hljóðar svo: „Bankastjórn Seðlabankans hefur að höfðu samráði við bankaráð og að fengnu samþykki ríkisstj. ákveðið nýtt stofngengi íslenzkrar krónu, og tekur það gildi frá kl. 9 á morgun, hinn 12. nóvember 1968. Er í dag að vænta staðfestingar stjórnar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á ákvörðun þessari. Hið nýja stofngengi er 88 ísl. kr. hver bandarískur dollar, en það er 35.2% lækkun frá því gengi, sem í gildi hefur verið. Jafnframt hefur verið ákveðið, að kaupgengi hvers dollars skuli vera 87.90 kr. og sölugengi 88.10, en kaup- og sölugengi annarra mynta í samræmi við það. Ráðgert er, að Seðlabankinn birti fyrir opnun bankanna á morgun, þriðjudaginn 12. nóvember, nýja gengisskráningu fyrir allar myntir, er skráðar hafa verið hér á landi að undanförnu, en þangað til slík gengisskráning hefur verið birt, helzt sú stöðvun gjaldeyrisviðskipta, er tilkynnt var af Seðlabankanum í gær.“ Þannig hljóðaði þessi fréttatilkynning frá Seðlabankanum. Grg. hans skal ég ekki lesa. Frv. það, sem hér er til umr., fjallar um þær tæknilegu ráðstafanir, sem gera þarf í því skyni, að sem minnst truflun verði á viðskiptum. Það eru tilmæli ríkisstj., að frv. hljóti þegar í dag afgreiðslu hins háa Alþ. Skal ég þess vegna mjög stytta mál mitt og einungis gera örstutta grein fyrir þeim helztu ráðstöfunum, sem ríkisstj. telur þörf á í þessu sambandi umfram þær, sem í þessu frv. eru taldar. Von mín er sú, að till. um slíkar viðbótarráðstafanir verði unnt að leggja fyrir Alþ. innan fárra daga, og gefst þá tækifæri til ýtarlegra umr. um öll þessi mál í heild. Eðlilegt er, að hluta þeirra verði útvarpað í samræmi við ákvæði þingskapa, og ættu þær umr. að geta farið fram í fyrri hluta næstu viku, eftir því sem samkomulag næst um. Það var höfuðeinkenni efnahagsþróunarinnar á uppgangsárunum fram til 1966, að hinum mikla tekjuauka, sem í þjóðarbúið barst, var jafnóðum dreift meðal alls almennings honum til lífskjarabóta. Af þessum sökum verður það með engu móti umflúið, að tekjurýrnun þjóðarinnar nú bitni á þeim, sem áður hlutu megnið af aukningunni. Framhjá þessu hefði eigi orðið komizt, hvaða leið sem valin hefði verið. Þetta á jafnt við um gengisbreytingu eins og önnur úrræði. Hún getur ekki orðið atvinnulífinu til þeirrar örvunar, sem nú er öllu öðru fremur þörf á, nema hafður verði hemill á launahækkunum á meðan áhrif hennar eru að koma fram. Till. stjórnarinnar eru því þær, að verðlagsuppbætur verði ekki greiddar umfram þær hækkanir, sem verða hinn 1. desember n.k. vegna verðlagsins 1. nóvember s.l, nema nýtt allsherjarsamkomulag verði gert um slíkar greiðslur á milli launþega og vinnuveitenda. Ætlazt er til þess, að menn hljóti fullar uppbætur fyrir það, sem þegar er orðið, þ. á m. þau áhrif 20% gjaldsins, sem fram voru komin hinn 1. nóvember. Fyrirhuguð breyting er sú, að menn fái ekki sjálfkrafa uppbætur fyrir þær hækkanir, sem héðan í frá verða og fyrst mundu koma til framkvæmda frá 1. marz n. k. samkv. gildandi kaupsamningum, sem segja má upp frá 1. janúar n.k., heldur þurfi nýir samningar til að koma. Ríkisstj. hyggst jafnframt beita sér fyrir, að sem fyrst hefjist viðræður um nýja samningsgerð milli verkalýðs, vinnuveitenda og fulltrúa ríkisvaldsins. Einnig verði efnt til samninga við bændasamtökin í því skyni að reyna að fá neytendur til þess að taka á ný fullan þátt í verðákvörðun á búvörum og til að tryggja. að hún sé ætíð í samræmi við almenna launaþróun í landinu. Í öllum þessum samningum verði höfuðáherzla lögð á að halda verðlagsþróun í skefjum og gera raunhæfar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Þetta tvennt er svo nátengt, að nú er vonlaust að ná hinu síðartalda nema hið fyrrnefnda takist. En ríkisstj. lýsir sig fúsa til þess í samráði við verkalýðshreyfinguna að beita sér fyrir beinum framkvæmdum til atvinnuaukningar, þar sem þess reynist þörf, eftir því sem fjár reynist unnt að afla í því skyni. Í þessu sambandi hlýtur fjáröflun til nauðsynlegra íbúðabygginga að verða í fremstu röð. Jafnframt mun ríkisstj. fús að athuga, hvort unnt sé að breyta skattalögum og gera aðrar ráðstafanir, sem leiði til tekjujöfnunar meðan núverandi erfiðleikar vara. Ríkisstj. hefur nú þegar ákveðið að beita sér fyrir hækkunum bóta almannatrygginga, sem nema 150 millj. kr., og verði síðan leitað samkomulags um og ákveðið, hverjar bætur verði hækkaðar, enda sé að því stefnt að bæta helzt hag hinna lakast settu. Forsenda þess, að nokkur fyrirgreiðsla af hálfu ríkisvaldsins til sjávarútvegsins komi að gagni, verði viðráðanleg og haggi ekki tekjujafnvægi úr hófi, er, að hún renni fyrst og fremst til sjálfs atvinnurekstrarins. Þetta á jafnt við um uppbætur og gengisbreytingu. Þess vegna verður að tryggja með löggjöf, að a.m.k. sá aukni rekstrarkostnaður, sem leiðir af gengislækkuninni, ásamt útvíkkun stofnsjóðsgjalds til síldarútvegs, sé dreginn frá áður en til hlutaskipta kemur. Jafnframt verður þó ætíð að tryggja, að hlutarsjómenn njóti a.m.k. sambærilegra kauphækkana og í landi verða vegna mikilvægis starfa þeirra og hættunnar, sem þeim fylgir. Þá er ráðgert nú sem fyrr, að settar verði reglur um það, að gengishagnaði á hérlendum birgðum útflutningsvara verði varið til hags þeirri atvinnugrein, þar sem gjaldeyrisins hefur verið aflað, en ekki látinn haldast hjá þeim, sem af tilviljun kann að vera eigandi útflutningsvörunnar, þegar gengisbreytingin fer fram. Um þetta þarf að setja sérstök lagaákvæði og m.a. kveða á um ráðstafanir til aðstoðar þeim, sem harðast verða úti af skuldahækkun vegna kaupa á fiskiskipum erlendis. Tekjuhrunið í útflutningnum hefur óhjákvæmilega skapað mikla rekstrarfjárörðugleika, sem enn hljóta að magnast, þegar verðhækkanir af völdum gengislækkunarinnar falla á. Mikið liggur við, að bankarnir og aðrar fjármálastofnanir bregðist við þessum vanda með samhentu átaki. Enginn efi er á, að nánara samstarfs þessara aðila er þörf, og fyrir því vill ríkisstj. beita sér. Slíkt hið sama á sér raunar stað og þó e.t.v. í enn ríkara mæli um fjárfestingarlánastofnanirnar, og er ekki um að villast að samræma þarf störf þeirra betur en verið hefur, svo að fjármagn, sem til ráðstöfunar er, komi að sem beztum notum, enda eru því miður ekki líkur til þess, að í bráð þurfi að hamla á móti of mikilli fjárfestingu, heldur koma í veg fyrir, að hún dragist um of saman. Eins er það ljóst, að gengisbreytingin hlýtur mjög að draga úr innflutningi og annarri gjaldeyriseyðslu, svo sem utanlandsferðum. Ætlunin er og einmitt sú að stuðla einnig með þessum hætti að nauðsynlegum viðskiptajöfnuði. Sennilega verða samdráttaráhrifin svo mikil, að ekki reynist þörf á frekari ráðstöfun til að hamla á móti innflutningi. En ef á annan veg reynist eru fyrir hendi nægar heimildir til þess að stöðva innflutning á þeim vörum, sem helzt má án vera, og svo mun verða gert, ef skynsamlegt þykir. En nýtt innflutningshaftakerfi telur ríkisstj., að muni verða til ills eins. Innlendur iðnaður mun hljóta stóraukna örvun við gengisbreytinguna. Út af fyrir sig væri því ástæða til að endurskoða verndartolla, sem iðnaðurinn nýtur nú, í því skyni að ekki eflist starfræksla, sem til lengdar mundi verða þjóðinni til þyngsla. Hér er hins vegar um margþætt mál að ræða, sem taka verður til rækilegrar endurskoðunar, og mun svo gert á næstu mánuðum. Ríkisstj. mun hins vegar ekki hika við nauðsynlegar ráðstafanir til að koma í veg fyrir, að haldið verði uppi óeðlilegri samkeppni við lítt verndaðan eða óverndaðan iðnað, sem okkur er nú þörf á vegna atvinnuástandsins, ef gengisbreytingin nægir ekki til þessa. Því miður er þess vart að vænta, að vel fari, nema stöðvun á hækkun kaupgjalds standi um eins árs bil. En eitt af því, sem leita ber eftir í væntanlegri samningsgerð, er að finna leið til þess, að í framtíðinni fylgi laun raunverulegri hækkun þjóðartekna og geti launþegar orðið þeirrar hækkunar aðnjótandi átakalaust. Þá er og tímabært að setja víðtæka löggjöf um verðjöfnunarsjóð fyrir sjávarútveginn. Um sjálft það frv., sem hér liggur fyrir, þarf ekkí að fara mörgum orðum. Það er mjög í samræmi við það, sem lögfest hefur verið við fyrri gengisbreytingar. Þó er rétt að vekja athygli á því, að nokkur ný ákvæði eru nú, vegna þess að 20% gjaldið, sem lögfest var með brbl. í haust, er fellt inn í gengisbreytinguna, ef svo má segja, og því er eðlilegt, að nú séu ráðstafanir, sem gera þarf af þessu tilefni, allar teknar með einni löggjöf, en ekki verði héðan í frá sett sérlöggjöf um innflutningsgjaldið, en löggjöfin, sem á þarf að halda í framtíðinni varðandi það gjald, verði felld inn í þetta lagafrv. Flest eru ákvæðin tæknileg og beinast að því, að viðskipti geti hafizt ótrufluð aftur á morgun, og liggur mikið við, að svo geti tekizt. Það hefur þegar verið haft samráð við hv. stjórnarandstæðinga og þeir tekið liðlega í það að greiða fyrir framgangi þessa frv. á skömmum tíma, en að sjálfsögðu áskilja þeir sér rétt til umr. um málin í heild nægilega ýtarlega, þegar þar að kemur, eins og ég vék áður að í ræðu minni. Það er ástæða til þess að vekja athygli á breytingum, sem gerðar eru á 2. gr. frv., frá því sem hefur verið í hliðstæðum l. áður. Það er ákveðið enn eins og fyrr sem almenn regla, að ekki megi hækka verð á birgðum, vörum, sem hér eru og búið er að greiða með því gengi, sem hingað til hefur verið í gildi. En jafnframt eru sett inn sams konar ákvæði eins og voru í l. um 20% gjaldið til þess að kveða á um, hvaða áhrif sjálf gengisbreytingin hafi á álagningarreglurnar í því skyni, að ekki þurfi að verða töf á afgreiðslum af þessum sökum. Jafnframt eru svo gerð sérákvæði um þá flokka, sem hafa verið í allra lægstri álagningu, einfaldlega vegna þess að vandræði hafa verið vaxandi við það að útvega þá nauðsynjavöru til landsins með þeim álagningarreglum, sem hingað til hafa gilt og mundu koma enn harðar niður nú eftir gengisbreytinguna, ef þessi sérákvæði væru ekki sett. Önnur ákvæði hygg ég vera í samræmi við það, sem menn þekkja frá fyrri tíð, og sé ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þau. Eins og kunnugt er, báru þær umr. um lausn vandamálanna, sem fram hafa farið á milli stjórnmálaflokkanna, ekki þann árangur, að heildarsamkomulag fengist. Að sjálfsögðu mun hver flokkur gera grein fyrir sinni afstöðu til mála og þar með til þessara umr., eftir því sem hann telur ástæðu til. En ég vil vænta þess, að þó að ekki næðist samkomulag um heildarlausn, geti orðið samkomulag um einstaka þætti vandamálanna, og stjórnin mun eftir föngum leggja sig fram um, að slíkt samkomulag geti náðst sem allra víðtækast. Ég skal ekki frekar en ég hef gert fjölyrða um málið né rekja ástæður þeirra örðugleika, sem við nú eigum við að etja. Til þess gefst ærið færi síðar. Óhagganleg staðreynd er, að við höfum nú orðið fyrir meira áfalli í efnahagsmálum heldur en áður á þessari öld, heldur en á þeim árum, sem núlifandi menn muna, hygg ég óhætt að segja, og Íslendingar hafa búið við nútímaþjóðfélag. Það má bregðast við þessum vanda með ýmsum hætti. Við skulum játa, að í dag erum við í vörn gegn bráðri neyð, en ég vonast til þess, að við berum allir gæfu til þess að halda þannig á málum, að vörn verði snúið upp í sókn til þjóðarheilla.



Herra forseti. Forsrh- hæstv. hefur nú tilkynnt, að ríkisstj. hafi enn og nú í 4. sinn látið fella krónuna og nú miklu mest eða 35.4%, sem jafngildir hvorki meira né minna en 54.5% hækkun á erlendum gjaldeyri. Verðstöðvunarstjórnin reisir enn eina dýrtíðaröldu, tröllauknari en nokkru sinni fyrr. Á einu og sama árinu hefur þessi stjórn, verðstöðvunarstjórnin, hækkað verð á erlendum gjaldeyri frá 76% til 104%, eftir því hvort miðað er við pund eða dollar, en verðið á erlenda gjaldeyrinum er undirstaða alls verðlags í landinu. Jafnframt er ætlazt til þess, eftir því sem hæstv. forsrh. sagði, að almenningur taki á sig óbætta þá heljar holskeflu dýrtíðar, sem af þessu mun leiða frá 1. nóvember s.l. Í því skyni að fá þessu framgengt segist ríkisstj. á næstu dögum ætla að beita sér fyrir því að afnema 1. eða nema úr gildi alla kjarasamninga. Auðvitað er þessi stefna algerlega óframkvæmanleg, eða telja menn hugsanlegt, að þeir, sem búa við almenn kjör, geti tekið á sig jafntröllaukna kjaraskerðingu og af þessu mundi leiða? Hæstv. ríkisstj. hefur ekki látið svo lítið að hafa nokkurt samráð við launþegasamtökin, áður en hún gefur þessa yfirlýsingu. Jafngildir þetta yfirlýsingu um ófrið á vinnumarkaðinum og vinnudeilur á næstunni. Lýsing hæstv. ríkisstj. á því, hvernig komið er í þjóðarbúinu, er ljót. Fyrir nokkrum dögum var t.d. tilkynnt, að allur gjaldeyrir væri gersamlega þrotinn, og það var notað þetta orð, þrotinn. Allar þessar lýsingar hæstv. ríkisstj. og þessi tilkynning minna menn á gamla úttektargerð, sem fram fór á einu prestssetri í landinu endur fyrir löngu og þjóðfræg hefur orðið, en hún endaði þannig: „kúgildin kveður prestur sig upp étið hafa“. Mundi þessi lýsing ekki vera nokkuð nærri lagi á því, hvernig nú er ástatt í þjóðarbúinu við þennan merkilega áfanga, sem nú verður í sögu „Viðreisnarinnar“? Fyrir 11/2 ári voru alþingiskosningar á Íslandi. Það var kosið um verðstöðvun og blómlegt atvinnulíf á traustum grunni „Viðreisnarinnar“ og ríkisstj. skreið á þessum fögru fyrirheitum. Það var 1967, fyrir 11/2 ári síðan, en þá var komið afurðaverðlag eins og við höfum átt að venjast undanfarið, að undanskildum tveimur toppárum, og aflinn orðinn aftur líkur því, sem við höfum átt að venjast. Einmitt við slíkar aðstæður, ekki ólíkar því, sem við höfum búið við síðan, var lofað verðstöðvun og blómlegu atvinnulífi á traustum grunni. Við vissum, að þetta var ósatt, og þeir, sem lofuðu þessu, vissu líka, að þetta var blekking. Þetta var ekki hægt og átti sér enga stoð í veruleikanum. Við vissum, að allt efnahagslífið var holgrafið og helsjúkt, en því var reynt með tröllauknum lántökum erlendis og lausaskuldasöfnun erlendis, sem kölluð var gjaldeyrisvarasjóður. Nú er svo komið, að nettóskuldir erlendis eru sem næst 9 milljarðar kr. á móti 3 milljörðum kr. reiknað með sama gengi, sem þær voru 1958. En reiknað með nýja viðreisnargenginu eru þessar skuldir nálega 131/2 milljarður, og árlegar greiðslur af þessum lánum eru nú orðnar miklu meiri hluti af gjaldeyristekjum íslenzku þjóðarinnar eða gjaldeyrisvonum íslenzku þjóðarinnar en nokkurn tíma hefur áður þekkzt í sögu landsins. Þó var okkur sagt, að viðreisnin væri fyrst og fremst sett á fót vegna þess að það þyrfti nýja stefnu til þess að stöðva óhóflega skuldasöfnun við útlönd, sem væri orðin óbærileg. En hvað hefur gerzt? Með þessu er þó ekki sagður nema einn lítill þáttur úr mikilli sögu, að skuldabyrðin við útlönd hefur verið þrefölduð. Undan atvinnulífinu hefur samtímis verið grafið á þann hátt, sem hlaut að koma fram innan stundar, enda byrjaði ballið strax eftir kosningarnar. Þá byrjaði strax framkvæmd „verðstöðvunarinnar.“ Strax sumarið 1967 voru ráðh. óþreytandi við að reikna út, hversu mikið þyrfti að hækka verðlagið, því að sá var ómjúkur, sem á eftir rak, og það voru staðreyndirnar, sem hafði verið haldið leyndum í kosningunum. Fyrsta skrefið voru stórfelldar álögur, sem áttu að verða uppbætur. Næsta skrefið var gengislækkunin í nóvember í fyrra, sem sögð var reiknuð út á sérlega vísindalegum grundvelli og mundi færa málefni landsins í skynsamlegt horf og greiða úr vandræðum atvinnuveganna. En síðan kom eftir áramótin nýtt stórfellt uppbótakerfi, og í vor, þegar átti að fara að gera út á síldina, dugði ekki gengislækkunin og ekki nýja uppbótarkerfið heldur. Þá varð að gefa út loforð til síldveiðiflotans um veruleg framlög úr ríkissjóði á þessu ári til viðbótar. Bullandi halli var á ríkisrekstrinum 1967, sjálft kosningaárið, og á þessu ári hefur sá halli haldið áfram og farið sífellt vaxandi. Við sögðum það í fyrrahaust, þegar núverandi ríkisstj. lagði út í þriðju gengislækkunina á sínum stjórnarferli, að óbreyttri stefnu að öllu leyti, að hún mundi byrja strax að safna í næstu gengislækkun. Og hvað hefur orðið? Það hefur vitanlega orðið raunin á, eins og fyrirsjáanlegt var, vegna þess að hér er um að ræða grundvallarmeinsemd í okkar þjóðarbúskap og atvinnulífi, sem ekkert hefur verið reynt að lækna. Við sjáum nú og erum vitni að, að hér er að springa tröllaukið kýli, sem ekki er lengur hægt að leyna, en allt var þó gert til þess að leyna. Og skollaeyrum er enn skellt við öllum uppástungum um breytta stefnu, sem orðið gæti til að horfa tæki í heppilegri átt. Ég skal rekja aðeins örlítið einstaka þætti í því, hvernig ástatt er. Greiðsluhalli við útlönd á þessu ári er áætlaður einhvers staðar sem næst 1000 milljónir. Gjaldeyriseignin er gjörsamlega þrotin og það verið sérstaklega tilkynnt, eins og ég minnti á áðan, skuldir við útlönd eru orðnar hvorki meira né minna en sem næst 9 milljarðar króna samkvæmt upplýsingum til 8 manna nefndarinnar og hafa þrefaldazt síðan 1958. Ríkissjóður var rekinn með halla árið 1967, og á þessu ári verður gífurlegur greiðsluhalli á ríkisbúskapnum. Reynt hefur verið að halda uppi verklegum framkvæmdum með lántökum á lántökur ofan og farið til útlanda til þess að skrapa saman fé í það að halda gangandi venjulegum verklegum framkvæmdum á vegum ríkissjóðs. T.d. um, hvernig þessi þróun er, má geta þess, að samkv. upplýsingum, sem við höfum aflað okkur, voru ríkislántökur frá 1. sept. 1967 til 1. sept. 1968 eða á tólf mán. nálega 1.200 millj. Skuldir ríkissjóðs jukust sem sé á þessu tímabili um 60%, á einu ári. Og samkv. þeim tölum, sem við höfum fengið, eru þær nú komnar á fjórða milljarð. Ríkissjóður hefur stóraukið yfirdráttarskuldir sínar hjá Seðlabankanum, og það hefur svo vitanlega orðið til þess að magna kreppuna í atvinnulífinu, því að ríkissjóður hefur sogað til sín fé, sem atvinnulífið átti að fá, til þess að geta gengið. Samkv. yfirliti, sem gert hefur verið um fjárfestingarsjóðina, sem er þó mjög lauslegt. vantar að minnsta kosti 450 millj. inn í þá, svo nokkur von sé til þess, að þeir geti haldið uppi álíka lánastarfssemi á næsta ári og í ár. Talið er, að uppbætur til sjávarútvegsins á þessu ári muni ekki verða fjarri 700 millj., en þó er það dæmi óuppgert enn og verður að nefnast með fyrirvara. Frystihúsin dragast áfram, og nær öll önnur fyrirtæki í framleiðslunni eru með óbotnandi lausar skuldir, og ýmsum þeirra hefur þegar verið lokað, önnur sjá sína sæng uppreidda, ef ekki verða neinar skynsamlegar ráðstafanir gerðar í lánamálunum. Lausaskuldir liggja yfir höfuð eins og mara á nálega öllum atvinnufyrirtækjum landsins og flestum þeim fyrirtækjum, sem þjóðin byggir afkomu sína mest á. Í landbúnaðinum hafa safnazt botnlausar lausaskuldir, þannig að landbrh. hefur gengizt fyrir því, að safnað væri sérstökum upplýsingum um þau mál til þess að fá yfirlit um, hvernig komið er, en þar mun engin von vera til þess að farsællega verði haldið áfram, nema sérstakar ráðstafanir verði gerðar til þess að leysa úr lausaskuldamálunum, og á það einnig við um sjávarútveginn. Þróunin í iðnaðinum hefur verið mjög óhagstæð, eins og kunnugt er, og hefur iðnaður dregizt saman hröðum skrefum í ýmsum greinum. En í því sambandi er einfaldast að upplýsa, að samkv. skýrslu, sem Efnahagsmálastofnunin hefur gert um þetta efni, kemur þetta fram m.a., með leyfi hv. forseta: „Árin 1964–1967 eru talin hafa verið mikil erfiðleikaár í íslenzkum iðnaði. Mikill vöxtur framleiðslu átti sér stað á árunum '62`63, um 10% á ári. Á árunum þar á eftir versnaði samkeppnisaðstaða iðnaðarins við erlendan iðnað hins vegar mjög, fyrst og fremst vegna ört hækkandi framleiðslukostnaðar hér á landi,“ - þ.e.a.s. verðbólgu, það er innskot mitt, - „en einnig að nokkru leyti vegna lækkunar verndartolla og í einstaka greinum vegna afnáms beinna innflutningshafta. Varð þetta til þess, að verulega dró úr framleiðsluaukningu í iðnaðinum, og er hún ekki talin hafa verið meiri en 3–4% á ári 1964–1966 og sennilega engin árið 1967. En á þessum árum jókst fjárfesting í iðnaðinum hins vegar mjög mikið og mun ekki hafa verið meiri í annan tíma en á árunum 1966–1967.“ Síðan kemur um rekstrarniðurstöður og afkomu iðnaðarins nánar á þessa lund, með leyfi hv. forseta: „hagnaður, þ.e.a.s. brúttóhagnaður iðnaðarins í heild, fór vaxandi 1964–1967. Tekjur hafa aukizt umfram hækkun breytilegs kostnaðar, þannig að vaxandi fjárhæð hefur verið til ráðstöfunar til þess að mæta hækkunum fjármagnskostnaðar í heild sinni, en í öðru lagi, að nettóhagnaður hefur hins vegar farið lækkandi með hverju ári frá 1964–1967. En þessi þróun stendur í nánu sambandi við mikla fjárfestingu í iðnaðinum á þessum árum, sem gerir það að verkum. að afskriftir og vextir aukast mjög, án þess að tekjur aukizt að sama skapi.“ Á þessu sjáum við, hvernig iðnaðinum hefur vegnað á þessum árum og hvernig ástatt er fyrir honum. Afkoman hefur á þessum árum farið versnandi og alls ekki orðið sú aukning, sem lífsnauðsynlega þurfti að verða, ef vel átti að fara um þróun atvinnumálanna. Við þessar staðreyndir, sem ég hef bent á, bætist svo að atvinnuleysið hefur haldið innreið sína í landið, og nú er geigvænlegt atvinnuleysi framundan samkv. þeim beztu skýrslum, sem hægt er að fá um þau efni. Nú segir hæstv. forsrh., að það sé ekki von á góðu, vegna þess að þjóðin hafi orðið fyrir meira áfalli í verðlagsbreytingum og aflaleysi en nokkru sinni áður á þessari öld. Í því ljósi verði menn að skoða allt ástandið og ekki kippa sér upp við það, þó illa horfi, og menn verði að taka á sig margvíslega erfiðleika. En hvernig standast þessar fullyrðingar hv. forsrh., sem allur hans málflutningur er byggður á og sem háskalegastar eru. vegna þess að með þeim er verið að reyna að koma í veg fyrir, að þjóðin skilji hinar raunverulegu aðalástæður þess, hversu erfiðlega horfir. Staðreyndirnar eru þær, að ef tekin eru viðskiptakjör þjóðarinnar út á við, en það eru þau, sem máli skipta í þessu efni, þ.e.a.s. verðlag útflutningsvara samanborið við verðlag innflutningsvara, þá er talið, að vísitala viðskiptakjara muni verða 112 á árinu 1968, þ.e.a.s. á yfirstandandi ári, í stað 118 á árinu 1967. Þetta eru hagstæðari viðskiptakjör en þjóðin hefur oftast áður átt við að búa. Ef maður tekur yfirlit frá árinu 1958, kemur í ljós, að vísitala viðskiptakjara 1958 var 104, vísitala 1959 var 106, vísitala 1960 var 100, vísitala 1961 var 111, 1962 111.7 og 1963 111.9. Síðan kemur vísitala Il8 1964, 131 1965, þegar verðlagið hækkar gífurlega, og 1966 131. Síðan aftur 118 1967 og 112 1968. M.ö.o. verðlag það, sem íslenzka þjóðin á við að búa á þessu ári, sem er lægsta árið nú af þessum síðustu 5, er betra en meðaltal síðustu 10 ára, mun betra en meðaltal áranna frá 1958 til 1964. Athugum þessar staðreyndir og þá sjáum við, að við búum við verðlagskjör, viðskiptakjör sem líkust því, sem þjóðin er vönust, og þó í betra lagi. En það eru toppárin 1965 og 1966, sem skera sig úr. Ef verðbólgustefna ríkisstj. og aðrar aðfarir hennar. sem hafa reynzt óheppilegar fyrir íslenzkt atvinnulíf, hefðu ekki verið búnar að grafa undan íslenzku atvinnuvegunum, hefði ástandið ekki átt að þurfa að vera neitt verulegt vandamál. Ef litið er á aflabrögðin, kemur í ljós, að afli ársins 1967 er með bezta móti, þegar frá eru skilin aðeins 2 ár. og aflabrögðin í ár verða í heild einna líkust því, sem menn eiga hér að venjast af og til. Það er ákaflega þýðingarmikið, að þjóðin átti sig á þeim blekkingum, sem bornar eru fram í þessu sambandi, vegna þess að það er alveg vonlaust, að fundnar verði aðferðir til þess að bæta úr þessu, ef menn vilja ekki gera sér grein fyrir því, hvernig þjóðin raunverulega er á vegi stödd og að aðalástæðan fyrir því, hvernig komið er, er hvorki aflabrestur né verðfall, þó að það hafi verið erfitt að fá lækkað verð og minni afla en var allra hæst og þá svo hátt, að það er einsdæmi á þessari öld. Þetta hefur valdið nokkrum erfiðleikum, en þetta er ekki aðalástæðan, heldur hitt, hvernig verðbólgu- og eyðslu- og stjórnleysisstefna ríkisstj. hefur leikið íslenzkan þjóðarbúskap. Allt er úr skorðum gengið að segja má og búið að grafa undan atvinnurekstrinum á þann hátt, sem afkoma aðalfyrirtækja landsmanna glögglega sýnir. Þessi stefna. sem hefur leitt út í þessar ógöngur er sannarlega fullreynd orðin, enda hefur hún leitt til fjögurra gengisfellinga á 8 árum. Það, sem nú hefði skipt mestu fyrir íslenzku þjóðina. hefði verið, að ríkisstj. hefði fengizt til þess að viðurkenna, hvernig komið var, og að hún hefði sagt af sér eins og sjálfsagt var, þegar málin lágu fyrir á þessa lund, og þannig myndað jarðveg fyrir það, að ný stjórn gæti tekið við eða þá almennar alþingiskosningar farið fram. Það, sem mest á ríður, er sem sé að koma málefnum landsins í nýjan farveg bæði framkvæmdalega og löggjafarlega, því að öll endurreisn á vegum þeirrar ríkisstj., sem svo hefur farið með málefni þjóðarinnar, er óhugsandi, og allar tilraunir hæstv. ríkisstj. í þá átt hljóta að mistakast. m.a. vegna þess, hvernig hún hefur sjálf grafið undan trausti sínu með þjóðinni. Sannarlega eru margar erfiðar ráðstafanir, sem þarf að gera, og mundi því sízt af veita, að þeir, sem fyrir því stæðu, nytu trausts. Ég vil þá fara örfáum orðum um nauðsynlega stefnubreytingu. Í fyrsta lagi álít ég lífsnauðsyn að taka upp samstarf við launþegasamtökin í landinu í stað þeirrar stríðsstefnu, sem hæstv. ríkisstj. hefur ævinlega fylgt og sem hún tekur nú upp á nýjan leik. Þetta er algert grundvallaratriði, því það er ekki hugsanlegt, að komizt verði fram úr þeim vanda, sem við stöndum nú frammi fyrir, nema í nánu samstarfi við verkalýðssamtökin og launþegasamtökin í landinu. Þá verður að taka upp alveg nýja stefnu í efnahags- og atvinnumálum. Stefnuna í atvinnumálum verður að miða við fulla atvinnu. Það þarf að hagræða lausaskuldaflækjunni hjá fyrirtækjum landsins og gera með því mögulegt að koma rekstrinum í sæmilegt horf. Það þarf að ganga í að lækka álögurnar á atvinnuvegunum og útgjöld atvinnuveganna, áður en gripið er til gengisfellingar af þeirri stærð, sem hæstv. ríkisstj. hefur nú beitt sér fyrir. Það þarf að taka upp nýja vaxtapólitík, lækka vextina og álögurnar í öllum greinum hjá atvinnulífinu til þess að minnka vandann. Það verður að taka upp nýja lánastefnu, sem sé fyrst og fremst miðuð við þarfir atvinnulífsins, þar sem látið sé sitja fyrir, að framleiðslan hafi rekstursfé, en ríkisstj. hefur á undanförnum árum byggt stefnu sína fyrst og fremst á því að láta verðlag í landinu hækka, án þess að kaup hækkaði að sama skapi og að draga saman útlánin til þess með því að hafa hemil á kaupgetunni. En með þessu hefur verið dregið úr rekstursfé fyrirtækjanna, og þau hafa aldrei getað notið sín á undanförnum árum vegna þessarar lánastefnu hæstv. ríkisstj. Það er mjög athyglisvert, að í hvert skipti, sem talað er við forráðamenn úr atvinnulífinu, koma þeir aftur og aftur að þessu sama. Við gætum framleitt meira, ef við hefðum aukið rekstursfé. Talað var við framkvæmdastjóra iðnaðarsambandsins í atvinnumálaþáttum útvarpsins 16. október, og hann sagði þetta m.a.: „Á meðan við þurfum að búa við 91/2%-10% vexti í skipasmíðaiðnaðinum, þá er þetta vonlítið mál samanborið við aðra. Við þurfum aukið rekstursfé í nálega öllum greinum iðnaðarins, og ef við fengjum það. gætum við aukið framleiðsluna.“ Það er rekstursfjárskortur sagði hann einnig, sem hamlar eðlilegum samruna fyrirtækjanna, og svo stórfellt atriði sagði hann, að þetta væri í rekstrinum, að það mundi borga sig fyrir iðnaðinn, að það væru felldar niður stofnlánaveitingar hjá iðnaðinum, ef féð gæti fengizt sem reksturslán í staðinn. Þetta sýnir neyðina. En það er einmitt þetta, sem hefur verið meginkjarninn í því, sem við höfum haldið fram og lagt til á undanförnum árum, að það er algerlega vonlaust að komast út úr þeim vanda, sem við höfum verið settir í, nema með því að hleypa nýju lífi og fjöri í framleiðsluna og notfæra sér afkastamöguleika þeirra fyrirtækja, sem við eigum, til fulls, og allra sízt er það mögulegt nú, þegar atvinnuleysið hefur haldið innreið sína. Til þess þarf að taka upp nýja lánastefnu, sem er miðuð fyrst og fremst við þetta sjónarmið. Þá verður að taka upp nýja jákvæða atvinnumálastefnu: sem er miðuð við, að ríkisvaldið hafi raunverulega forystu um að auka framleiðsluna í öllum greinum, koma upp nýjum atvinnugreinum og búa í haginn fyrir þær atvinnugreinar, sem fyrir eru. Það þarf að gera áætlanir um atvinnulífið og einstakar greinar þess, og þessar áætlanir þarf að semja og vinna að framkvæmd þeirra í nánu samstarfi ríkisvaldsins, atvinnurekendanna og verkafólksins og samtaka þess. Það þarf að endurskoða öll þessi mál atvinnulífsins í hverri grein frá rótum og gera heilsteyptar ráðstafanir, sem geta verið margvíslegar. Sumt, sem þarf að gera, verður að koma til framkvæmda á vegum ríkisvaldsins, t.d. eins og að bæta þjónustuna við fjölmargar atvinnugreinar, og sumt verða þeir að gera, sem atvinnureksturinn hafa með höndum sjálfir. Það er alveg táknrænt í þessu, hvernig farið hefur með togaraútgerðina, hvernig farið hefur með rekstur frystihúsanna og hráefnaöflun til þeirra. Þetta eru táknræn dæmi um það, hvernig sú stjórnleysis- og vanrækslustefna hefur leikið íslenzkt atvinnulíf, sem fylgt hefur verið. En það er einmitt hið gagnstæða, sem við höfum ætíð viljað gera, reka jákvæða atvinnupólitík, sem miðuð er við samstarf ríkisvalds, atvinnuveganna og félagasamtakanna. Einn stórfelldasti liðurinn í þeirri endurreisn, sem koma þarf, er efling iðnaðarins, og það verður aldrei hægt að vinna bug á atvinnuleysinu nú á næstu mánuðum nema gjörbreyta viðhorfinu í garð iðnaðarins. Það verur alveg tvímælalaust að grípa til þess að banna innflutning á sumum iðnaðarvörum, sem hægt er að framleiða hér í landinu, til þess að auka atvinnuna á næstu mánuðum og fullnýta afköst margra þeirra fyrirtækja, sem nú standa hálfnýtt. En það bólar ekkert á því, að ríkisstj. hafi viljað ljá því eyra að annast slíkar framkvæmdir. Það verður einnig að breyta tollakjörum iðnaðarins til hagsbóta fyrir hann, en ekki hið gagnstæða, og það verður að taka upp þá stefnu að láta íslenzk þjónustufyrirtæki sitja fyrir erlendum fyrirtækjum, þegar um er að ræða þýðingarmikil verk í íslenzkum þjóðarbúskap, alveg gagnstætt því, sem gert hefur verið nú um sinn. Þá verður að ganga í að auka verulega framkvæmdir hins opinbera til þess að fyrirbyggja atvinnuleysi, og verður að skoða ástandið í hverju byggðarlagi fyrir sig. Grundvallarþýðingu í öllu þessu hefur að koma upp fjárfestingarstjórn í stað algers skipulagsleysis og stjórnleysis, sem meira en nokkuð annað hefur grafið undan íslenzkum þjóðarbúskap. Það má kalla furðulegt, að svo illa skuli vera komið fyrir okkur eftir þau geysilegu góðæri, sem þjóðin hefur lifað. Það er eitthvað meira en lítið bogið við þetta og hér er ein ástæðan einmitt sú, hvernig verðbólgu- og stjórnleysisstefnan hefur haft áhrif á fjárfestinguna í landinu, hversu óhagfelld hún hefur orðið og hve mikil sóun hefur átt sér stað í fjárfestingunni. Ekki má gera ráð fyrir, að það takist að snúa hjólinu við og aftur fari að ganga í rétta átt, nema upp verði tekin fjárfestingarstjórn, sem að verulegu leyti er byggð á því samstarfi við atvinnulífið, sem ég var að lýsa hér áðan. Þá verður að koma stjórn á gjaldeyrismálin, og það er lífsnauðsyn m.a. vegna þess, að það er ekki hægt að framkvæma þá útlánastefnu, sem nauðsynleg er, til þess að hjólin fari að snúast á nýjan leik, nema á bak við sé stjórn á gjaldeyrismálunum. Stjórn á gjaldeyrismálunum, sem geti komið í veg fyrir, að kaupgetan beinist allt of mikið út á við með því að kaupa inn alls konar óþarfa, sem þjóðin getur neitað sér um og þarf að neita sér um eins og nú er komið. Slíkt er hægt að framkvæma með mörgu móti. Það er hægt að banna innflutning á vissum vörum, og það er hægt að gera margvíslegar aðrar skynsamlegar ráðstafanir í þessu efni, ef höfð er gjaldeyrisstjórn, en ekki algert stjórnleysi á þessum málum, eins og átt hefur sér stað undanfarið, enda sjáum við, hvernig komið er með gjaldeyrisstöðu landsins. Þessi aðferð, sem hæstv. ríkisstj. hefur alltaf notað, að reyna að stjórna gjaldeyrismálunum með því einu að hækka verðlagið innanlands, halda niðri kaupgjaldinu og draga úr lánsfénu, sem kemur harðast niður á atvinnulífinu, þessi aðferð, sem hæstv. ríkisstj. hefur viðhaft, skrúfar okkur sífellt lengra og lengra niður í fenið. En það er ekki hægt að komast upp úr þessu feni aftur, sem við erum komnir ofan í, nema með því að láta hjólin snúast hraðar. Til þess þurfum við djarflegri útlánapólitík, meira rekstursfé í atvinnulífið, en þá þurfum við líka að hafa gjaldeyrisstjórn á bak við til þess að sjá um, að ekki snarist út á við á meðan verið er að koma skriði á skútuna. En það er einmitt þessi meginstefna okkar, sem brýtur algerlega í bág við hugsunarhátt hæstv. ríkisstj., og það er sá hugsunarháttur hæstv. ríkisstj., sem mestu óláni hefur valdið. Hæstv. ríkisstj. hefur ævinlega ímyndað sér, að það væri hægt að stjórna Íslandi á sama hátt og háþróuðum iðnaðarþjóðfélögum er stjórnað, þar sem fjármagn er svo að segja yfirfljótanlegt. En slíkt er ekki með nokkru móti hugsanlegt. Íslenzkur þjóðarbúskapur þolir ekki slíka stjórn, þolir ekki slíkar aðfarir, og við höfum gleggstu sönnunina í fjórum gengisfellingum, sem hæstv. ríkisstj. hefur gengizt fyrir, og í því ástandi. sem íslenzkt atvinnulíf býr við í dag, þrátt fyrir góð viðskiptakjör. Samt er ástandið svona, og það er vegna þess, hvernig þessi stefna hefur leikið íslenzkt atvinnulíf, en það er undirstaðan undir öllu saman. Þá verður að sjálfsögðu að gera öflugar ráðstafanir til þess, að þær byrðar, sem óhjákvæmilegt er að leggja á, komi sem réttlátast niður og þeir sterkustu beri mest og þær vörur hækki þá mest í verði, sem helzt er hægt að vera án eða fresta kaupum á. En lífsnauðsynjum sé haldið niðri og sérstakar ráðstafanir gerðar vegna þeirra, sem erfiðasta eiga afkomuna, og umfram allt, að tekið sé upp samstarf við launþegasamtökin um kjaramálin. Að lokum vil ég segja þetta. Það hefur ekkert gerzt síðan kosið var til Alþ. 1967, sem orsakar þetta geigvænlega hrun, nema það, sem fyrirsjáanlegt var þá, að óbreyttri stjórnarstefnu, óbreyttum vinnuaðferðum og svipuðu verðlagi, eins og það var orðið þá. Sú gífurlega óreiða, sem undir bjó og leynt hefur verið undanfarið allt frá því fyrir alþingiskosningarnar síðustu, sem magnazt hefur síðan og reynt hefur verið að leyna með brögðum og með því að éta upp allt, sem til náðist, mergsjúga atvinnufyrirtækin, taka lán á lán ofan og safna lausaskuldum erlendis þar á ofan, hlaut að koma fram með gengishruni eða álíka öngþveiti af öðru tagi. Neyðarástand hlaut að skapast að lokum, þegar allt væri upp étið og engin teygja lengur til. Nú er þetta komið fram. En þessi gengislækkun, sú 4., leysir ekki vandann. Hún verður bara upphaf að enn nýjum kapítula í hrakfallasögu ríkisstj., því að áfram á að vera sama stefna, og sömu aðferðum á að beita. Stjórnleysis-, eyðslu- og verðbólgustefna undanfarinna ára hlaut að enda með skelfingum, og nú á að láta þær dynja yfir án þess að draga nokkurn lærdóm af þessu áfalli. Engum sjáandi manni gat dulizt undanfarið, að hrikalegt neyðarástand nálgaðist óðfluga. Engin síldveiði seinni hluta þessa árs gat breytt nokkru verulegu þar um til eða frá, og það vissi hæstv. ríkisstj. mætavel. Ríkissjóður hefur verið rekinn með stórfelldum halla, aðvinnufyrirtæki umvörpum komin í þrot, framleiðslan hefur dregizt áfram í sumum greinum með loforðum um ríkisstuðning, sem ekkert fé var til fyrir. Ríkissjóður svalg hundruð milljóna úr Seðlabankanum og þar með rekstursfé atvinnuveganna, og greiðsluerfiðleikar fyrirtækjanna og einstaklinganna hafa vaxið m.a. af þeim ástæðum dag frá degi. Greiðsluhallinn við útlönd magnaðist, gjaldeyririnn étinn upp, og föst lán og lausaskuldir við útlönd hafa farið dagvaxandi. Venjulegum framkvæmdum ríkisins hefur verið haldið gangandi með erlendum lántökum. Ekkert af þessu gat komið þeim á óvart, sem ábyrgðina báru, og þetta gerðist þrátt fyrir betra og hagstæðara verðlag og viðskiptakjör en við oft höfum orðið að sæta og sæmilegustu aflabrögð, þegar á reynslu þjóðarinnar er litið. Ríkisstj., sem komst yfir síðustu kosningar með því að lofa verðstöðvun, stórfelldum framförum og blómlegu atvinnulífi á þeim grundvelli, sem búið væri að leggja, átti að segja af sér í sumar og í síðasta lagi í haust og gera annaðhvort að efna til nýrra kosninga eða gera mögulega samninga um myndun nýrrar ríkisstj. allra flokka um nýja stefnu, ný úrræði og nýjar vinnuaðferðir, með því að fara frá. En þess í stað hefur hæstv. ríkisstj. stritazt við að sitja, neitað að viðurkenna réttar orsakir vandamálanna og nauðsyn stefnubreytingar og talið sig þess umkomna að ráða við vandann með sömu stefnu og sömu úrræðum, sem leitt hafa út í það botnlausa öngþveiti, sem nú er orðið. Ekkert getur á hinn bóginn bjargað, nema málin komist í nýjan farveg á vegum nýrrar ríkisstj., sem tekur nýja stefnu og notar nýjar og betri vinnuaðferðir. Í stað stjórnleysis og eyðslu komi þá stjórnsemi og ráðdeild á öllum sviðum, fjárfestingarstjórn, gjaldeyrisstjórn í stað botnlausrar óráðsíu í fjárfestingar- og gjaldeyriseyðslu, endurreisn atvinnulífsins, hagræðing á lausaskuldaflækjunni, sem tröllríður öllu atvinnulífi, lækkaðar álögur á framleiðsluna. Ný lánastefna komi og vaxtastefna í þágu atvinnulífsins. Full atvinna verði. Efling iðnaðarins komi, en án nýrrar iðnaðarstefnu. sem verkar strax, verður ekki fyrirbyggt stórfellt atvinnuleysi. Efling ráðstafana komi til stuðnings þeim byggðarlögum, sem höllum fæti standa. Óhjákvæmilegum byrðum til þess að rétta hlut atvinnulífsins verði skipt réttlátlega, eftir að þær hafa verið minnkaðar með skynsamlegum ráðstöfunum atvinnurekstrinum í hag. Kjaramálin verði leyst í traustu undirhyggjulausu samstarfi við alþýðusamtökin. Öflug forysta verði tekin upp við uppbyggingu íslenzks atvinnulífs og í því skyni nýtt áður óþekkt samstarf ríkisvalds og einkaframtaks og félagsframtak sett á fót, sem byggist á því, að beztu hugsanlegu skilyrði séu sköpuð fyrir hverja atvinnugrein og til þess að fyrirbyggja þá misþyrmingu íslenzks atvinnulífs, sem núverandi stjórnleysisstefna hefur haft í för með sér og við súpum nú seyðið af. Eru þá aðeins nokkur meginatriði nefnd. Það þarf nýja stjórn, nýja menn, nýjar aðferðir í stað þreyttra manna og þess úrræðaleysis, sem aftur og aftur hefur leitt út í ófæruna. En málum verður ekki komið í nýjan farveg, á meðan þessi ríkisstj. situr, sem telur pólitískt líf sitt og sinna flokka undir því komið, að þjóðin fái ekki rétta mynd af því, hverjar eru hinar raunverulegu rætur vandans, og meðan þannig er á málum haldið, skapast ekki jarðvegur fyrir þá samstöðu, sem annars væri æskileg og nauðsynleg.



Herra forseti. Alþfl. hefur að rækilega athuguðu máli, og að undangengnum ýtarlegum umr., ákveðið að standa að þeim efnahagsráðstöfunum, er gengisbreytingin, er nú hefur verið tilkynnt, er einn meginþáttur í. Alþfl. er ljóst, að hér er um mikilvæga ákvörðun og erfiðar aðgerðir að ræða. En hann hefur ákveðið að standa að þessum ráðstöfunum, vegna þess að hann hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að þær ráðstafanir, sem nú verða gerðar, séu vænlegasta leiðin til þess að halda uppi sem mestri atvinnu. En það hefur ávallt verið meginþáttur í stefnu Alþfl., að allar vinnufúsar hendur hafi verk að vinna. Atvinnuöryggið hefur verið, og er nú, í beinni hættu, vegna aflabrests og verðfalls erlendis. Það er gegn atvinnuleysisvofunni, sem þessum ráðstöfunum er beint fyrst og fremst. En jafnframt hefur Alþfl. lagt og mun áfram leggja sérstaka áherzlu á það, að ráðstafanir verði gerðar, er taki tillit til hagsmuna láglaunafólks og bótaþega almannatrygginganna. Þetta hefur verið annar meginþáttur í stefnu Alþfl. Flokkurinn gerir sér ljóst, að erfiðir tímar eru framundan fyrir íslenzka þjóð, en hann telur það skyldu sína að skorast nú ekki undan ábyrgð og standa að þeim ráðstöfunum, sem hann trúir, að séu öllum almenningi fyrir beztu, þegar til lengdar lætur. Enginn vafi á að vera á því, að í kjölfar þessara ráðstafana færist nýtt líf í sjávarútveg og iðnað. Það á að geta leitt til aukningar þjóðarteknanna á ný, og þá um leið til lífskjarabóta, þegar erfiðleikaskeiði er lokið og efnahagslífið hefur lagað sig að breyttum aðstæðum. Á það vil ég þó leggja sérstaka áherzlu, að gengisbreytingin ein er ekki nein allra meina bót. Hún er aðeins grundvöllur, nauðsynlegur grundvöllur alhliða uppbyggingar atvinnulífsins og aukinnar reksturshagkvæmni á öllum sviðum, ásamt því, að hún á að skapa skilyrði til hallaleysis í greiðsluviðskiptunum við útlönd, þannig að þjóðin geti á ný eignazt gjaldeyrisvarasjóð. Sporin, sem við stígum í dag, eru aðeins fyrstu sporin á langri braut, braut, sem án efa verður erfið, mjög erfið í fyrstu, en ég er sannfærður um, að ef við göngum nógu hiklaust og nógu öruggir fram á við, ef við kunnum fótum okkar forráð á erfiðri göngu, muni hún leiða þjóðina á ný til góðs gengis og hagsældar. Í þá átt eigum við að halda.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið í þessum umr. og opinberum tilkynningum, þá slitnaði endanlega upp úr þeim viðræðum, sem um hríð hafa staðið milli stjórnmálaflokkanna um efnahagsmálin. Þessar viðræður hófust 3. sept. og þeim lauk 9. nóv. Þær stóðu því að nafninu til í fulla tvo mánuði. En þó að þær stæðu alllangan tíma, þá er ekki hægt að segja, að miklar eða ýtarlegar umr. hafi farið fram á þessum vettvangi. Það kom sem sagt í ljós strax í upphafi þessara viðræðna, að mjög skorti á upplýsingar um ástand og horfur í efnahagsmálum almennt séð. Talið var nauðsynlegt að fá skýrslu frá Efnahagsstofnuninni um þessi mál öll. Og gert var þá ráð fyrir því, að þær skýrslur gætu ekki komið fyrr en langt væri liðið á septembermánuð. Það var því varla um það að ræða, að mikið væri að gert í þessari viðræðunefnd á þessu tímabili. En þegar líða tók á septembermánuð, kom hins vegar fram tilkynning frá forstöðumanni Efnahagsstofnunarinnar um það, að þess væri ekki að vænta, að upplýsingar frá stofnuninni eða endanlegar upplýsingar frá henni um málið sem heild gætu legið fyrir fyrr en upp úr miðjum októbermánuði. Og sú varð líka raunin á. Eftir að lokaupplýsingar komu frá Efnahagsstofnuninni um málið sem heild, var því ekki um langan eða mikinn tíma að ræða til viðræðna á milli þeirra aðila, sem að þessum viðræðum stóðu. En á þessu tímabili skiptust þó fulltrúar flokkanna nokkuð á skoðunum um viðhorf til þessara alvarlegu mála. Ég hygg, að allir hafi gert sér fulla grein fyrir því, að hér stóðum við frammi fyrir gífurlega miklu efnahagsvandamáli. eins og komið var. Ég tel, að það hafi komið tiltölulega skýrt fram í þessum skoðanaskiptum, að sjónarmið fulltrúa ríkisstjórnarflokkanna hafi verið það, að þeir teldu, að ekki væri þörf á neinni stefnubreytingu í efnahagsmálum í grundvallaratriðum frá því sem var. Hins vegar tel ég, að hafi einnig komið skýrt fram í þessum skoðanaskiptum, að við fulltrúar frá stjórnarandstöðuflokkunum töldum hins vegar, að alveg væri nauðsynlegt að breyta í ýmsum grundvallaratriðum um stefnu í efnahagsmálum. Ég tel einnig, að það hafi komið nokkuð skýrt fram í þessum tiltölulega stuttu viðræðum, að sjónarmið fulltrúa ríkisstjórnarflokkanna væri það, að það, sem hér væri um að ræða, væri fyrst og fremst það, að samþykkja þyrfti mjög verulega gengislækkun með tilheyrandi ráðstöfunum um að binda kaupgjald og að þessar ráðstafanir yrðu að ganga þannig yfir, að svo til allir launþegar í landinu yrðu þarna að færa miklar fórnir. Nú, þeir gátu að vísu hugsað sér aðra leið, sem einnig hafði komið fram utan n. frá háttsettum mönnum á vegum ríkisstjórnarinnar, en það var sú leið, að lagður yrði á verulega hár söluskattur og það fjármagn, sem þannig fengist, yrði notað til beins stuðnings við atvinnuvegina. En það ætla ég, að allir geri sér grein fyrir, að slík skattlagning í formi söluskatts á svipaðan hátt og söluskatturinn hefur verið lagður á til þessa mundi í flestum atriðum virka mjög svipað a.m.k. fyrir launafólk í landinu eins og hin almenna gengislækkun. Þegar við fulltrúar frá stjórnarandstöðuflokkunum minntumst á það, að við teldum alveg nauðsynlegt, að breytt yrði um stefnu í fjárfestingarmálum landsins, þar yrði tekin upp alveg ný stefna, þar sem við það væri miðað að reyna að hafa betur stjórn á því, hvernig fjármunum þjóðarinnar væri ráðstafað til fjárfestingar, þá tel ég, að það hafi komið mjög skýrt fram hjá fulltrúum ríkisstj., að þeir voru óviljugir til þess að taka upp nokkra slíka stefnu. Það sama var að segja um skoðanir okkar á því að breyta til í grundvallaratriðum um framkvæmd í gjaldeyrismálum. Það tel ég einnig, að ljóslega hafi komið fram, að fulltrúar stjórnarflokkanna teldu ekki slíkt æskilegt. Þeir vildu í aðalatriðum ganga þar út frá sömu reglum og gilt hafa. Hið sama var að segja um viðhorf, sem koma fram frá okkar hálfu um það, hvort ekki væri hægt að gera þá þær ráðstafanir m.a., sem að því miðuðu að draga á ýmsan hátt úr þeim afleiðingum, sem fylgdu hinum almennu efnahagsaðgerðum fyrir láglaunafólk f landinu, t.d. með því að lækka tolla á brýnustu nauðsynjavörum eða með því að lækka söluskatt á slíkum vörum, en ganga þá eitthvað lengra í því að innheimta gjöld af þeim vörum, sem teljast almennt til lúxusvara eða að minnsta kosti minna nauðsynlegra vara. Þá voru viðbrögðin einnig þau sömu að mínum dómi, að menn töldu þessar leiðir ekki færar. Það kom því fljótlega upp sú skoðun, ekki aðeins hjá mér, ég hygg, að hún hafi komið upp hjá öllum, sem þátt tóku í þessum viðræðum, að það væri nokkuð ljóst, að litlar líkur væru til þess, að upp úr þessum viðræðum gæti tekizt samstarf um lausn á þessum erfiðu efnahagsmálum, sem hér lágu fyrir. Og það leið því ekki langur tími frá því, að raunverulega var orðinn grundvöllur fyrir því að taka upp efnislegar viðræður í viðræðunefndinni um þessi mál, þar til ríkisstj. sagði, að hún teldi óhjákvæmilegt að ráðizt yrði í þær aðgerðir. sem hún nú hefur boðað, og umræðum var þar með slitið. Nú liggur hér fyrir í stórum dráttum, hvaða leið það er, sem ríkisstj. ætlar sér að fara í efnahagsmálum að þessu sinni. Og ég hygg, að það megi öllum vera ljóst að það, sem hún hugsar sér nú að gera í efnahagsmálunum, er í öllum aðalatriðum það sama og hún hefur verið að gera á undanförnum árum. Og segja má nokkurn veginn, að farin sé alveg sama leiðin og farin var fyrir tæpu ári síðan, eða þegar gengið var fellt seint í nóvembermánuði s.l. En þá stóð ríkisstj. þannig að tillögum sínum í efnahagsmálum, að fyrst hafði hún knúið fram hér á Alþ. ýmsar álögur, sem skiptu nokkrum hundruðum millj. kr. til tekjuauka fyrir ríkissjóð, en til aukinna álaga fyrir almenning í landinu. Og síðan ofan á það var samþykkt að gera hér stórfellda gengislækkun, sem nam hækkun á verði erlends gjaldeyris um 32% eða þar um bil. Það var tilkynnt um þetta leyti, að þessar víðtæku og miklu efnahagsráðstafanir hefðu nú verið gerðar eftir mjög nákvæma útreikninga af hálfu efnahagssérfræðinga ríkisstj., miklu nákvæmari heldur en áður hefðu staðið á bak við slíkar efnahagsráðstafanir. En við vitum, hvernig fór. Þessar efnahagsráðstafanir, sem áttu að vera svona nákvæmar og nákvæmlega undirbúnar, entust í raun og veru ekki nema einn mánuð eða svo. Þegar mánuður var liðinn frá gengisfellingunni, varð ríkisstj. að setjast að samningaborði við útvegsmannasamtökin í landinu og samþykkja að veita útgerðinni í landinu verulega beina styrki, umfram það, sem gert hafði verið með þessum almennu efnahagsráðstöfunum áður. Og það var ekki aðeins þessi samningur, sem fram fór þarna rétt mánuði síðar, heldur rak í rauninni hver samningurinn annan, sem fól í sér viðbótarstuðning til hinna ýmsu greina atvinnulífsins, vegna þess að hinir nákvæmu útreikningar efnahagssérfræðinganna stóðust ekki, þegar til framkvæmdanna kom. Ég benti þá á það í umr. um þessi mál hér á Alþ., að svona mundi fara. Þetta fengi ekki staðizt m.a. af því, að það var staðið að framkvæmd gengislækkunarinnar á algjörlega rangan hátt. Og það er ætlunin enn sýnilega að standa að framkvæmd gengislækkunarinnar á rangan hátt. Sá aðilinn, sem jafnan græðir hér mest á gengislækkuninni, eins og hún er framkvæmd, er ekki útflutningsatvinnuvegir landsmanna, það er mikill misskilningur, þó að því sé alltaf haldið fram, að hver gengislækkun sé fyrst og fremst gerð fyrir útflutningsatvinnuvegina. Eins og haldið er á framkvæmdinni, þá er það ríkissjóður, sem jafnan græðir mest á hverri gengislækkun. Tekjur ríkissjóðs vaxa eðlilega mjög mikið við gengislækkun, tolltekjurnar aukast. Það gefur auga leið, þegar tollstigarnir haldast óbreyttir, söluskattsupphæðin vex, þegar verðlagið í landinu hækkar. Og þegar það er svo gert í leiðinni, að ríkissjóður leggur einnig undir sig ýmsa þá tekjustofna, sem höfðu verið áður notaðir til þess að styðja útflutningsframleiðsluna beint, en eru látnir falla niður um leið og gengislækkunin er framkvæmd, þá gefur það auga leið, að það skapast stóraukið svigrúm hjá ríkissjóði, þar verður um stórauknar tekjur að ræða. Út af fyrir sig má segja, að það sé ekkert nema gott um það að segja, að ríkissjóður auki sínar tekjur, ef vel er þá farið með þær tekjur, en ég fullyrði það, að reynslan hefur orðið sú um langan tíma hér á landi, að það hafa allir fjmrh. fallið fyrir því og allar ríkisstj., að þegar um það hefur verið að ræða, að ríkinu hefur áskotnast mikið fé, þá hefur ríkiskerfið sem heild þanizt út og verið efnt til margs konar útgjalda, sem erfitt hefur verið að víkja frá, þegar frá leið, og nú er svo komið, að á því leikur enginn vafi, að sú mikla yfirbygging, sem er orðin tengd við ríkisbáknið sem heild, er orðin alltof stór og mikil fyrir þá undirstöðu, sem við verðum að byggja í okkar atvinnulífi. Sú undirstaða hefur ekki breikkað á undanförnum árum, hún hefur mjókkað. Og því er nú komið sem komið er. Því er ég ekki í neinum vafa um það, að hliðstæð framkvæmd á gengislækkun nú, eins og var í hinu fyrra tilfelli fyrir tæpu ári síðan og hefur verið á undanförnum árum, mun ekki leysa vanda okkar efnahagsmála, hún mun leiða okkur út í aukinn vanda frá því sem verið hefur eftir stuttan tíma. Málin séð beint frá sjónarmiði útflutningsins eru líka býsna flókin. Auðvitað halda allir, að útflutningsatvinnuvegirnir muni fá verulega aukið fé sér til handa við slíka gengisbreytingu, t.d. eins og þá, sem hér er um að ræða. Og auðvitað er það í fyrstu andrá. Útflutningsverðmætið hækkar í krónum talið. En þá er líka rétt að hafa það í huga, að gífurlega stórir liðir í útgjöldum útflutningsins hækka líka. Olían hækkar nokkurn veginn eins og gengisbreytingunni nemur. Veiðarfærin hækka líka nokkurn veginn eins og gengisbreytingunni nemur. Og þannig er hægt að taka fjöldamarga rekstrarliði, sem hækka vitanlega gífurlega mikið. Nú, en samt sem áður verður hér um nokkurn hagnað að ræða, en þá er líka rétt að athuga það, að um leið og gengislækkuninni er skellt á er gerð sú ráðstöfun, að ýmiss konar styrkir og fyrirgreiðsla fjárhagslegs eðlis, sem útflutningurinn hefur notið og talið er, að nemi t.d. á þessu ári í kringum 700 millj. kr. – þá er ætlazt til, að þetta allt saman falli niður. Og þegar menn hafa það svo einnig í huga, að þessi sami útflutningur hefur þurft að búa þannig á undanförnum árum, að það eru ekki aðeins rekstrarvörurnar einar saman, sem hjá þessum atvinnuveg hækka með breyttu gengi, heldur er það, að stofnlán útgerðarinnar í stórum stíl hækka líka með breyttu gengi. Við vitum það, að við höfum keypt á undanförnum árum tiltölulega mikið af fiskiskipum til landsins. Þau hafa verið keypt með þannig kjörum erlendis, að 70% af verði hvers nýs skips er tekið að láni erlendis til 7 ára minnst. Þessar stóru skuldir vitanlega hækka, og vaxtagreiðslurnar af þeim hækka. Þetta skellur einnig á útgerðina, og þetta verður einnig að taka með í þessa útreikninga, ef það hefur ekki verið gert. Það var ekki gert, og það hefur ekki verið gert. Sömuleiðis þarf að athuga það, að útgerðin hefur verið rekin þannig á undanförnum árum, að fæstir af þeim, sem fást við útgerð, hafa getað komizt hjá því að taka verulega mikil erlend lán í sambandi við sinn rekstur. Þeir hafa tekið verulega mikil erlend lán í sambandi við sín veiðarfærakaup. Ég hygg, að meðalsíldarútgerð í landinu núna skuldi svona milli 2 og 3 millj. kr. erlendis í veiðarfæraskuldum. Þessar skuldir hækka einnig allar. Og þannig mætti telja upp miklu fleiri liði, sem ekki hefur verið reiknað hér með að fullu, og þegar þannig er staðið að gengislækkuninni, eins og hér er gert, að í rauninni er eina sjónarmiðið, sem stendur á bak við þessa aðgerð þar, að koma fram almennri lækkun á launum launafólks í landinu og lækkun á hlutaskiptum sjómanna, þegar þetta er megintilgangurinn, sem heldur ekki fær staðizt í framkvæmd, þá verður slík gengislækkun sem þessi ekki lengi að renna út í sandinn. Eitt af ákvæðunum, eins og hæstv. forsrh. minntist hér á í sinni grg., sem fylgja mun þessum gengislækkunarreglum, er það, að það á að breyta í grundvallaratriðum um hlutaskiptakjör hjá ísl. sjómönnum. Þeir eiga ekki nú að fá hækkaðan aflahlut með hækkandi fiskverði. Nei, það á fyrst að taka af hinu hækkaða fiskverði verulega stóra summu og borga þannig í sérstakan sjóð, sem á að standa undir afborgunum og vöxtum af stofnlánum útgerðarinnar, síðan á einnig að taka tillit til þess við ákvörðun á nýju fiskverði, að fyrst á að draga að verulegu leyti þar frá áhrifin af hækkun á ýmiss konar reksturskostnaði útgerðarinnar, og svo á að beita hlutaskiptareglunum, sem samið hefur verið um á milli útvegsmanna og sjómanna. Auðvitað sjá sjómenn það, að hér er verið að kollvarpa hlutaskiptafyrirkomulaginu, hér er verið að lækka þeirra launahlut stórkostlega frá því, sem um hafði verið samið, og þeir taka þessu ábyggilega ekki þegjandi. Það má því búast við því, að þarna komi fljótlega upp einn hinn stóri misreikningur reiknimeistara ríkisstj. Það fær ekki staðizt, að hægt sé að koma fram þessum breytingum á hlutaskiptareglunum, þegar til á að taka. Sjómenn munu neita þessu og knýja fram þarna aðra lausn, og þá fara líka útreikningarnir úr skorðum. Alveg hið sama mun líka gerast um launafólk í landinu. Afleiðingar af því, þegar verð á erlendum gjaldeyri hækkar um 54%, verða þær, að á tiltölulega stuttum tíma hækkar allt verð í landinu ekki minna en um 17–20%. Það jafngildir því auðvitað, að kaupmáttur launa lækkar á tiltölulega stuttum tíma einhvers staðar á milli 15–20%. Þetta er óframkvæmanlegt með öllu. Þetta þola ísl. launþegasamtök ekki. Það mun því fara um þennan liðinn í útreikningunum eins og hinn fyrri, að hann fær ekki staðizt í framkvæmd. Það er með öllu vonlaust að ætla að halda þannig á þessum málum, að laun þeirra manna, sem eru samkvæmt samningum eins og t.d. þess verkafólks, sem vinnur við fiskvinnu í þessu landi - en launakjör verkamanns, sem vinnur samkvæmt kauptaxta Dagsbrúnar að fiskvinnu, eru rétt um 10 þús. krónur á mán., heldur innan við 10 þús. kr. á mán. hjá þeim, sem vinnur á fyrsta ári, en hjá hinum, sem unnið hefur í þessari starfsgrein í tvö ár eða lengur, aðeins nokkru hærra - að ætla sér að minnka kaupmátt slíkra aðila um t.d. 15% er alveg fráleitt miðað við það verðlag, sem orðið er í okkar landi, miðað við þær fjárskuldbindingar, sem menn hafa tekið sér á herðar. Þetta fær heldur ekki staðizt. Það mætti margt segja um þessi mál, en ég skal nú ekki fara út í það í löngu máli. En rétt er þó að vekja athygli á því, að það eru nokkuð önnur sjónarmið, sem ríkja hjá hæstv. ríkisstj. og þeim, sem undirbúið hafa þessar tillögur, gagnvart ýmsum milliliðum í þessu landi, t.d. gagnvart verzluninni í landinu, heldur en ríkir gagnvart launafólki. Það er miskunnarlaust staðið þannig að framkvæmd þessara mála, að einnig hinir lægstlaunuðu -því að það eru þeir verkamenn, sem ég t.d. nefndi hér áður, þeir eru í hópi þeirra lægstlaunuðu - þeir eiga að taka á sig þessar byrðar að fullu og án nokkurra verulegra bóta. En hvað á að gera við verzlunarstéttina í landinu samkvæmt þessum tillögum, m.a. samkvæmt því frumvarpi, sem hér liggur fyrir? Í fyrsta lagi er það nú ákveðið - var tekið upp í fyrsta sinn við síðustu gengislækkun, hafði aldrei þekkzt áður við gengislagasetningu - að verzluninni er heimilt að hækka strax verð á öllum vörubirgðum, sem í landinu eru, strax frá því að genginu er breytt, ef um það er að ræða, eins og sagt er, að menn geti haldið því fram, að þeir skuldi erlendis í sambandi við þessa verzlun sína. Auðvitað vitum við það, að flestir kaupsýslumenn skulda meira og minna erlendis, af því að þeir hafa fengið sérstök fríðindi í þeim efnum á undanförnum árum að taka þar lán fyrir sína starfsemi með lægri vöxtum og betri kjörum en þeir hafa getað fengið hér innanlands. Og framkvæmdin varð því þannig við síðustu gengisbreytingu og hún verður ábyggilega þannig núna, að þetta jafngildir því, að allir kaupsýslumenn svo að segja hækka allar sínar vörubirgðir strax á morgun í fullu samræmi við hið breytta gengi. Þarna er vitanlega um verulegan ávinning fyrir marga að ræða í framkvæmdinni. Áður var það svo, að gengislækkun var jafnan framkvæmd þannig, að sagt var, að allar vörubirgðir, sem komnar voru inn í landið og komnar voru í gegnum tollafgreiðslu - það var óheimilt að hækka verðið á þeim vörum. En nú er búið að búa til þessa smugu, það má hækka, það er leyfilegt að hækka verð á þeim vörubirgðum í landinu, þar sem viðkomandi aðilar geta haldið því fram, að þeir skuldi erlendis í sambandi við sína verzlun, en það geta þeir næstum allir, a.m.k. skjóta þeir sér allir bak við þetta í reyndinni. Og nú er gert enn þá betur, nú er sagt í þessu lagafrumvarpi, sem hér liggur fyrir, að heildsalar megi beinlínis fá að hækka sína álagningu, eftir að hið nýja gengi tekur gildi, sem nemur fullri álagningu og 30% af þeirri verðhækkun, sem fram kemur. Ef við tökum dæmi til að glöggva okkur lítillega á þessu, þá er þetta t.d. þannig, að heildsala, sem flytur inn vörur, sem kosta bara 100 kr. - það er tiltölulega auðveld tala að fást við í svona hugarreikningi, við skulum segja, að hér sé um allverulega heildsöluálagningu að ræða, en í sumum tilfellum er hún nú hærri. Við skulum hugsa okkur, að hann fengi 20% álagningarheimild í heildsölu á þessari vöru, m.ö.o. heildsalinn hefði mátt fá í þessu tilfelli fyrir sína starfsemi 20 kr. En nú hækkar þessi vara úr 100 upp í 154 kr. eða um fullar 50 kr., og þá má taka þriðjunginn af þessari verðhækkun, þá má taka 30% af þessari verðhækkun og leyfa fulla álagningu á þá hækkun. Þetta jafngildir í þessu tilfelli, að þessi heildsali hefði fengið um 18% meira fyrir sína þóknun en hann fékk í fyrra tilfelli. Þóknunarhlutur hans hækkaði í tilfellinu um 18%. En það er gert enn betur við heildsalana í þessu frv., og það er alger nýjung og hefur hér aldrei þekkzt áður í sambandi við framkvæmd á gengislækkun. Nú er það ákveðið, að ef heildsöluálagningin hefur verið 61/2 % eða minni - en heildsöluálagning getur verið þetta lág í vissum tilfellum, þar sem vörusalan er þess eðlis, að hún getur gefið mjög mikið í aðra hönd, þó að álagningin sé nú ekki leyfð hærri en þetta - að ef að svo stendur á, að álagningin í heildsölu hefur verið 61/2% eða minni, þá má heildsalinn leggja á alla verðhækkunina, sem verður. Sé þetta dæmi athugað nánar, þá kemur í ljós, að í þessum tilfellum, þar sem að svona stendur á, að t.d. álagningin hefur verið 61/2 %, þá mundi heildsalinn fá 50% tekjuauka fyrir sína þjónustu frá því sem áður var. Auðvitað má á það benda, að heildverzlunin í landinu, eins og annar rekstur, þarf auðvitað að standa undir eitthvað meiri útgjöldum í einstaka tilfellum, þar sem hún þarf að fylgja hinu erlenda verðlagi í sambandi við sinn tilkostnað eitthvað. En þannig er statt á um fleiri. En það er enginn vafi á því. að þessar reglur eiga að tryggja það, að innflytjendur hafi fremur hagnað af gengisbreytingunni en hitt. Þetta snýr nokkuð öðruvísi við, eins og ég var að segja, um kjör sjómanna og kjör verkafólks, þar er ekkert um það að tala, að þar er til þess ætlazt, að til verulegrar kjaraskerðingar hljóti að koma. Og það er ekkert tekið tillit til t.d. sjómanna, sem þó hafa alveg óumdeilanlega orðið harðast úti í sambandi við minnkandi afla og lækkandi afurðaverð. Á því er enginn vafi, og það vita þeir bezt, sem nokkuð þekkja til þeirra mála, að fjöldinn allur af sjómönnum hefur lækkað í tekjum á undanförnum tveimur árum, árinu í ár og árinu í fyrra, um nærri helming frá því sem áður var. Og allur þorri þeirra hefur þurft að búa við það að láta sér nægja lágmarkskauptryggingu fyrir sitt starf. Þessir menn hafa því orðið harðast úti af öllum, en nú á að skerða með lögum aflahlut þeirra, og þar að auki eiga þeir svo auðvitað að fá að taka á sig alla verðhækkunina, sem yfir á að skella í kjölfar gengislækkunarinnar. Það á ekki að gera neitt sérstaklega fyrir þá. Þarna er vitanlega alveg augljóslega um mismunandi sjónarmið að ræða, og verð ég að segja, að heldur skýtur það skökku við, sem hæstv. viðskmrh. og form. Alþfl. var að segja, að hafi verið stefna Alþfl., að reyna þarna að gæta að hagsmunum hinna lægra launuðu. Mér sýnist þvert á móti, að Alþfl. hafi látið draga sig út í það að hugsa fyrst og fremst um milliliðina, um kaupsýslustéttina, að það yrði ekki lagzt of þungt á þá, en hafi algjörlega gleymt skyldum sínum gagnvart launafólki í landinu og þá ekki sízt gagnvart sjómönnum í landinu. Ég fyrir mitt leyti efast ekkert um það, að þær tillögur, sem ríkisstj. hefur nú boðað í efnahagsmálum, muni ekki leysa þann vanda, sem við stöndum frammi fyrir í okkar efnahagsmálum. Þetta eru sömu gömlu ráðin og er búið að þrautreyna hér og alltaf hafa mistekizt svo að segja árlega. Skyldi þeim mönnum, sem nú standa að þessari gengislækkun, ekki hafa dottið í hug að spyrja sjálfa sig að því, hvað eiginlega hafi komið til þess, að hin mikla gengislækkun, sem ákveðin var fyrir tæpu ári síðan, rauk út í sandinn? Hvað var það? Hvað skeði? Það fer vitanlega alls fjarri að ætla að skýra það með því, að síldveiðarnar hafi gengið nú í lok ársins verr en áður. Jú, það er alveg rétt, að það er um talsvert verulegt vandamál að ræða, bæði fyrir þjóðarbúið og ekki sízt fyrir það fólk, sem vinnur við þá atvinnugrein. En um það leyti, sem við komum saman fyrst til viðræðna í viðræðunefnd stjórnmálaflokkanna í byrjun septembermánaðar, þá var nú engum farið að detta það til hugar, að síldveiðarnar mundu bregðast á þessu ári, en þó sáu allir hrikalegan vanda í efnahagsmálum þá. Þá lágu fyrir upplýsingar um það m.a., að fiskaflinn í landinu var meiri um það leyti en á sama tíma á árinu áður. Hann var rétt um 14% meiri þá en á sama tíma árið á undan. Hvað var það eiginlega, sem hafði gert það, að frá því í nóvember í fyrra og fram í september á þessu ári hafði allt runnið úr böndunum, þegar nýlega var búið að fara gengislækkunarleiðina? Ef menn hefðu hugsað eitthvað verulega út í þetta, þá held ég, að þeir hefðu fljótlega átt að geta komizt að þeirri niðurstöðu, að það að ætla að framkvæma nákvæmlega það sama nú í þetta skiptið var ekki vænlegt til árangurs. Sú meginstefna að ætla sér að leysa vandamál okkar efnahagsmála á þann hátt að skerða kaupmátt hinna almennu launa og lækka laun t.d. sjómanna er ekki leiðin út úr þessum vanda. Hún mun ekki takast. Það þarf að beita hér allt öðrum ráðum. Mig langar svo að víkja hér í örfáum orðum að því, hvað við Alþýðubandalagsmenn bendum sérstaklega á að gera ætti í þessum málum eins og nú er ástatt og reyna að rökstyðja það með nokkrum orðum. Við teljum, að það hefði að sjálfsögðu þurft að taka hér upp nýja stefnu í grundvallaratriðum í efnahagsmálum, frá því sem verið hefur. Við mundum vilja skipta okkar tillögum aðallega í þrennt. Í fyrsta lagi er þar um að ræða tillögur, sem mætti kalla almennar grundvallarráðstafanir í efnahagsmálum, sem vitanlega fela í sér stefnubreytingu. Í öðru lagi er um að ræða ráðstafanir til atvinnuaukningar og umbóta í atvinnumálum almennt séð. Og það er alveg sérstaklega um það að ræða að gera ráðstafanir til þess að koma upp nýjum atvinnugreinum og til þess að treysta atvinnulífið almennt. Og í þriðja lagi eru svo beinar ráðstafanir vegna þeirra rekstrarvandamála, sem útflutningsatvinnuvegirnir sérstaklega eiga nú við að stríða. Okkar tillögur mundu vera í aðalatriðum þessar og eru í fullu samræmi við þá málstúlkun, sem fram hefur komið hér hjá okkur hvað eftir annað, þegar þessi mál hafa verið til umræðu: Í fyrsta lagi leggjum við til, að það verði tekin upp stjórn á fjárfestingarmálum. Við teljum, að þjóðin hafi ekki efni á því að ráðstafa takmörkuðum fjármunum sínum á þann hátt, sem hún hefur gert á undanförnum árum. Þar eru dæmin ljóslifandi fyrir flestum um það, hvernig við höfum eytt okkar fjármunum á þann hátt, að að litlu gagni mun koma okkar undirstöðuatvinnulífi á komandi árum. Við hefðum því viljað koma á stofn sérstakri framkvæmdastofnun, sem hafa mundi þá á hendi yfirstjórn á fjárfestingarmálum þjóðarbúsins, gera áætlanir um framkvæmdir og fjáröflun og hafa beina forgöngu um framkvæmdir í vissum framkvæmdum. Við teljum nauðsynlegt, að þessi framkvæmdastofnun hefði heimild til þess að neita um leyfi til fjárfestingar, ef fjárfestingin samrýmdist ekki heildarhagsmunum þjóðarinnar. Við hefðum talið nauðsynlegt, að í hverjum landsfjórðungi væru einnig starfandi sérstakar undirstofnanir, sem væru í beinu sambandi við þessa framkvæmdastofnun, sem hefði þetta mikilvæga hlutverk með höndum. Í öðru lagi teljum við nauðsynlegt og sem grundvallarstefnuatriði að taka upp sterka stjórn á gjaldeyrismálum þjóðarinnar. Og við teljum, að sú stofnun ætti að hafa það hlutverk að reyna að sjá um sem hagkvæmasta nýtingu á gjaldeyri þjóðarinnar. Og að sjálfsögðu gæti sú stofnun neitað um gjaldeyrisleyfi í vissum tilfellum, þegar um væri að ræða t.d. innflutning á varningi, sem við gætum auðveldlega framleitt hérna í landinu sjálfir. Og við teljum einnig, að þessi gjaldeyrisstofnun þyrfti að miða starfsemi sína við það að reyna að tryggja þjóðinni sem hagkvæmust viðskipti út á við hverju sinni, þ.e.a.s. markaðsmöguleika. Í þriðja lagi mundum við leggja til, að upp yrði tekið í landinu verulega öflugt verðlagseftirlit, og þá ekki aðeins við það miðað að líta eftir því verði, sem orðið er, heldur að taka til gaumgæfilegrar athugunar það verðlag, sem nú er orðið í landinu, með það fyrir augum að reyna að færa verðlagið niður í öllum þeim greinum, þar sem unnt er. Og í fjórða lagi sem grundvallaratriði í efnahagsmálum teljum við að breyta þurfi skattheimtunni frá því sem nú er. Þar leggjum við til, að söluskattur verði felldur niður eða lækkaður á ýmsum nauðsynjavörum. Í öðru lagi, að til mála kæmi, að söluskatturinn yrði hækkaður nokkuð frá því sem nú er á ýmsum vörum eins og lúxusvörum. Í þriðja lagi, að nefskattar verði lækkaðir í vissum tilvikum og tekna aflað til þeirrar starfsemi með öðrum hætti. Hér höfum við sérstaklega í huga að lækka ýmsa nefskatta til tryggingarkerfisins, en á því er enginn vafi, að þeir nefskattar eru farnir að hvíla með óeðlilegum þunga á láglaunafólki. f fjórða lagi, að nýtt eftirlitskerfi verði tekið upp í sambandi við söluskattinn og að söluskatturinn verði hækkaður í tolli og heildsölu frá því sem nú er, en að sama skapi lækkaður í smásölu, af því að það er miklu aðveldara að tryggja eðlilega framkvæmd skattsins í gegnum heildsölur og í gegnum toll, heldur en að hafa jafnmikinn hluta af þessum stóra skatti nú í heildsölu. Og þá leggjum við einnig til í sambandi við hina almennu skattheimtu, að tollar verði almennt lækkaðir á nauðsynjavörum. Og þá teljum við, að í sambandi við reksturskostnað ríkisins þurfi að gera stórt átak, sérstaklega eins og nú er ástatt í okkar efnahagsmálum. Við álítum, að á næsta ári, árið 1969 og 1970, ættum við að setja okkur það mark að færa niður ríkisútgjöldin sem næmi t.d. 5–8% á ári. En það gæti t.d. numið 300 millj. króna. Þessi niðurfærsla gæti einnig orðið með þeim hætti, að unnið yrði að nokkrum af beinum fjárfestingarframkvæmdum ríkissjóðs fyrir landsfé, en ekki unnið fyrir beinar árlegar rekstrartekjur. Það mundi enginn vafi á því, að þegar um það er að ræða, að það þarf að bregðast við miklu vandamáli, þá verður ríkissjóður að taka sinn þátt í því að reyna að færa niður sín útgjöld á ýmsum sviðum, og það er hægt að nefna þar fjöldamörg atriði, sem auðvelt væri að lækka frá því sem nú er. Og í sjötta lagi mundum við leggja til, að vextir verði lækkaðir, og þar með talið innlánsvextir í bönkum, að þeir yrðu lækkaðir frá 7–91/2%, sem þeir eru nú yfirleitt, í 5% og að þessi vaxtalækkun kæmi alveg sérstaklega framleiðsluatvinnuvegunum til góða, t.d. með því að lækka afurðalánavexti úr 6% í 3% og almenna rekstrarlánavexti til framleiðslufyrirtækja niður í 4–6% og stofnlánavextir lækki yfirleitt um 2–3%. Sannleikurinn er auðvitað sá, að sú vaxtahæð, sem hér gildir nú, á engan rétt á sér og allra sízt eins og nú er komið í okkar atvinnulífi. Það er engin von til þess, að okkar atvinnuvegir, sem eiga að keppa við erlenda atvinnuvegi á erlendum mörkuðum, geti risið undir vaxtabirgðum, sem yfirleitt nema 8–10%. Það er engin von til þess. Þessu verður að breyta. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir, þá er talið, að beinir vextir, sem hvíla t.d. á sjávarútveginum, nemi á hverju ári í kringum 400 millj. króna. Nú efast ég ekkert um það, að vextirnir, sem hvíla á sjávarútveginum, nema í reyndinni miklu hærri fjárhæð en þessum 400 millj., sem taldir eru vera beinir vextir. Og það stafar af því, að það er raunverulega að finna veruleg vaxtaútgjöld hjá sjávarútveginum, svo að segja á öllum útgjaldaliðum, sem ekki eru almennt taldir vaxtaliðir. Taki maður t.d. sem dæmi útgjaldalið hjá venjulegri útgerð, eins og t.d. veiðarfærakostnað, þá er raunverulega að finna í þeim lið verulega vaxtagreiðslu, því að sá aðili, sem selur veiðarfærin, er búinn að taka tillit til þeirrar vaxtabyrði, sem hann varð að greiða, og sá aðili, sem gerir við veiðarfærin eða þjónar útgerðinni á þessu sviði, er einnig búinn að taka tillit til hinna háu vaxta, sem hann hefur þurft að greiða í sambandi við sína þóknun, sem hann heimtir inn af útgerðinni í landinu. Það er því enginn vafi á því, að væri farið að tillögum okkar Alþýðubandalagsmanna í þessum efnum, þá mætti létta útgjöldum af útgerðinni í landinu sem heild um upphæð, sem varla væri undir 200 milljónum króna á ári. Þá teljum við, að miðað við þær aðstæður, sem nú er við að búa, væri eðlilegt, að sett væri sérstök löggjöf um það að banna hreinlega, a.m.k. á árinu 1969, að innheimta af fjárskuldbindingum, sem gerðar hafa verið áður, hærri vexti en sem t.d. næmi 6–7%. Og þetta ætti þá einnig að gilda um íbúðarhúsalán. Slík bráðabirgðaráðstöfun væri á allan hátt réttmæt, því að ástandið er þannig, að það verður að létta undir bæði með atvinnuvegum og fólkinu í landinu í sambandi við þessi stóru útgjöld, sem vextirnir eru orðnir. Þá teljum við einnig, að í almennum ráðstöfunum í efnahagsmálum ætti að stöðva þegar í stað innflutning á ýmiss konar varningi, sem fluttur er nú til landsins en hægt er að framleiða innan lands með sæmilega góðu móti. Og við álítum einnig, að það ættu að gilda sams konar reglur í sambandi við ýmis verktakastörf hér í okkar landi. Þessi atriði, sem ég hef nú minnzt á, eru öll almenns eðlis og marka í rauninni alveg nýja stefnu, nýja grundvallarstefnu í atvinnumálum, víkja öll stórkostlega frá þeirri stefnu, sem gilt hefur. En í sambandi við tillögur okkar, sem miða fyrst og fremst til atvinnuaukningar og umbóta í atvinnumálum almennt séð, þá vildi ég nefna þessar helzt: Varðandi sjávarútveginn teljum við, að þegar í stað ætti að gera kaupsamninga um ekki minna en 10–12 skuttogara af stærri gerð, varla undir 1500 rúmlestum að stærð, og snúa sér þannig dálítið myndarlega að því að vekja hér til lífs á nýjan leik ísl. togaraútgerð, sem nú er alveg að þrotum komin. Slík vanræksla má ekki standa lengur, að jafnþýðingarmikill þáttur í okkar efnahagslífi og togaraútgerðin hefur jafnan verið, að sá þáttur hverfi með öllu. Ég tel, að enginn vandi sé á því fyrir okkur að gera samninga erlendis um það að kaupa slík skip og fá þau á tiltölulega stuttum tíma. Reynslan hefur sýnt okkur það áður, að við getum tiltölulega auðveldlega fengið lán, a.m.k. með bakábyrgð ríkisins erlendis, sem nema 90–95% af kaupverði slíkra skipa. Þá leggjum við til, að gerð verði sérstök áætlun um framkvæmdir til þess að endurnýja okkar fiskibátaflota. Við leggjum áherzlu á það, að sú endurnýjun fari fram á þann hátt að samið sé við innlendar skipasmíðastöðvar um þetta verk. Og það verður að vera fyrir beina forgöngu ríkisvaldsins, sem til slíks er efnt, því að það er vonlaust með öllu, að nokkuð verði úr þessari endurnýjun, a.m.k. á þann hátt, að hagkvæmt væri fyrir þjóðina, ef einn opinber aðili stendur ekki fyrir slíku verki. Við mundum vilja haga þessu þannig, að við skiptum aðallega okkar bátaflota í þrjá meginstærðarflokka. Í fyrsta lagi eru bátar, sem almennt eru taldir mjög hagstæðir vertíðarbátar, af stærðinni ca. 80 til 120 rúmlestir, getur verið eitthvað lítillega önnur stærð. Það þarf að semja um smíði allmargra slíkra báta til endurnýjunar á þessum skipastól, sem hefur beinlínis gengið úr sér að undanförnu. Það þarf einnig að gera áætlun um smíði allmargra minni fiskiskipa en 80 rúmlestir að stærð, því að við þurfum einnig á þeim að halda víðs vegar í kringum landið. Og svo þarf í þriðja lagi að semja um smíði á allmörgum stórum skipum, í okkar stærsta flokki, sem mundi þá vera af stærðinni 250–400 rúmlestir eða þar um bil. Hér væri vitanlega um gífurlega mikið verkefni að ræða fyrir innlendar skipasmíðastöðvar, að taka þessi verk að sér. Og ríkið yrði að koma hér til aðstoðar á þann hátt að beita sér fyrir erlendri lántöku, sem gæti síðan staðið undir þessum framkvæmdum í landinu, ásamt með því fjármagni, sem aðalstofnlánasjóður sjávarútvegsins, Fiskveiðasjóður, gæti hér lagt til. Hér er um gífurlega mikið gjaldeyrismál fyrir þjóðina að ræða, hér er um undirbyggingu undir okkar atvinnulíf á komandi árum að ræða, og hér er einnig um verulega úrlausn á okkar atvinnumálum nú þegar að ræða. Þá leggjum við einnig til, að ríkið taki að sér beina forgöngu um það að koma upp aukinni fullvinnslu á sjávarafurðum í landinu, og leggjum til, að ríkið leggi sérstaklega fram aðstoð í þessum efnum á sérfræðilegu sviði og einnig í sambandi við markaðsöflun. Einnig þarf auðvitað að útvega þeim aðilum, sem til slíks reksturs efna, hagstæðari lán en þeir eiga nú við að búa, lán, sem yrðu að vera afborgunarlaus fyrstu 2–3 árin. En það er orðið mjög aðkallandi að breikka okkar atvinnulíf á þennan hátt. Þá teljum við, að það þurfi að gera hér mjög öflugt átak til þess að koma á umbótum í okkar fiskvinnslu, þeirri, sem nú er fyrir í landinu, og að þetta þurfi ríkisvaldið að hafa forgöngu um. Á sviði iðnaðarmála er enginn vafi á, að þar er um margvísleg verkefni einnig að ræða til viðbótar við skipasmíðarnar, sem ég var að minnast á. Þá kæmi hér til mála, að komið væri upp, einnig fyrir forgöngu ríkisins, því að um annað er varla að ræða, fullkominni veiðarfæragerð, sem sparað gæti okkur nokkur hundruð milljónir króna á ári í sambandi við aðalveiðarfærainnflutninginn til landsins, og ég tel, að við eigum ekki að hika við að hafa þar samstarf við erlenda aðila, þó á þeim grundvelli, að við tryggjum alveg örugglega íslenzk yfirráð í slíku fyrirtæki og meirihlutaaðstöðu. Þær tillögur, sem fram hafa komið, bæði um það að vinna að því að koma hér upp efnaiðnaði og reisa hér nýja áburðarverksmiðju og koma hér upp auknum rafvirkjunum, eru allt saman verkefni, sem vitanlega þarf að ákveða að ráðast í í beinu samhengi við þær almennu ráðstafanir, sem gerðar eru hér í okkar efnahagsmálum, því að við komumst ekki út úr þessum vanda, sem við stöndum nú frammi fyrir, án þess að vinna að því að breyta undirstöðunni í okkar atvinnulífi. Ég kem þá nokkuð nánar að nokkrum ráðstöfunum, sem við mundum benda á til þess að ráða bót á þeim rekstrarvandamálum, sem okkar útflutningsatvinnuvegir eiga nú við að stríða. Ég hef áður nefnt vaxtalækkun, og það er enginn vafi á því, að á þann hátt er hægt að létta af okkar sjávarútvegi og reyndar öllum okkar atvinnuvegum verulegum útgjöldum, og það ber að gera það. Í öðru lagi á að lengja lánstímann, sérstaklega á stuttum lánum, sem veitt hafa verið í ýmsum tilfellum til atvinnuveganna. En þessi stuttu lán hvíla með allt of miklum þunga á framleiðslunni. Þessu er hægt að koma við. Þá þarf að taka upp nýtt vátryggingarkerfi í stað þess óhæfa kerfis, sem sjávarútvegurinn hefur nú búið við í mörg ár. Og á þann hátt er hægt að spara mikið fé, því það er enginn vafi á því, að það kerfi, sem hér hefur verið í gildi, er allt of kostnaðarsamt. Og um leið tel ég, að það eigi að afnema í öllum aðalatriðum eða mest megnis þau háu útflutningsgjöld, sem nú hvíla á sjávarútveginum, um leið og þessi mál eru umskipulögð. Þá tel ég einnig, að hægt sé að koma fram verulegum sparnaði í rekstri atvinnuveganna með því að taka upp nýtt skipulag á olíuverzlun landsmanna. Ég hef upplýst það hér áður í umræðum á Alþ. fyrir stuttu síðan, að olíuverðið, sem okkar fiskiskip verða að greiða hér innanlands, er nú 40% hærra en þau sömu fiskiskip verða að greiða fyrir olíuna í nágrannalöndum okkar, sem þessi skip hérna leita til stundum. Þessi mismunur er allt of mikill og nær engri átt og stafar meðal annars af alröngu skipulagi, sem hér er ríkjandi í sambandi við olíusölu og olíudreifingarmál. Og það er kominn tími til þess að rífa upp þessi mál og umleggja þau og spara þannig útgjöldin hjá atvinnuvegunum, áður en a.m.k. er gripið til þess ráðs að lækka kaupmátt launa hjá þeim, sem nú í dag búa við laun, sem ekki eru nema 10 þús. krónur á mánuði. Þá teljum við einnig réttlátt og eðlilegt að verða við kröfu útvegsmanna um það að lækka allverulega rafmagnsverð til fiskvinnslunnar í landinu. En það hefur komið í ljós, að rafmagnsverðið þar er óheyrilega hátt í ýmsum greinum. Þá teljum við, að það væri réttmætt að fella niður söluskatt á ýmsum nauðsynjavörum útflutningsframleiðslunnar. Ráðstafanir af þessu tagi ættu auðvitað allar að ganga fyrir, áður en til þess kemur að fara að veita framleiðsluatvinnuvegunum sérstakan beinan stuðning. Ég skal ekki um það segja, ég hef ekki haft aðstöðu til þess, hvað miklu þetta gæti numið fyrir sjávarútveginn sem heild, ef þessar till. væru framkvæmdar. En ekki þykir mér ólíklegt, að það mætti lækka útgjöld á sjávarútveginum sem heild, sem næmi á milli 300 og 400 millj. króna, ef þannig væri staðið að framkvæmd þessara tillagna, sem við höfum hugsað okkur. Og það er vitanlega sjálfsagt að grípa til þessara ráða og áður en til beinnar millifærslu kemur. Millifærslan, sem svo þarf að koma til til viðbótar við þessar ráðstafanir - það er rétt, að það þarf auðvitað að huga að því, með hvaða hætti á að framkvæma hana. Á þar að vera um gengislækkun að ræða að vissu marki eða á að vera um beina fjárstyrki að ræða svipað því, sem verið hefur á undanförnum árum og þá hugsað að sjálfsögðu til styttri tíma? Þá leggjum við mikla áherzlu á það, að skuldamál sjávarútvegsins verði tekin til sérstakrar meðferðar og reynt að sjá svo um, að útgerðarfyrirtæki yfirleitt þurfi ekki að baslast með meiri skuldir en eðlilegur rekstur getur borið, og um þær skuldir, sem þar eru umfram og myndazt hafa þar á þessum erfiðleikaárum og síðustu árum, verður að gera sérstakt samkomulag og semja sérstaklega. Ráðstafanir bæði fyrir innlendan iðnað og eins fyrir landbúnað yrðu að ýmsu leyti af sama tagi. Báðar mundu þessar atvinnugreinar njóta vaxtalækkunar, og iðnaðurinn mundi að sjálfsögðu njóta þess, ef lækkaðir yrðu tollar á ýmsum hráefnisvörum til iðnaðarframleiðslunnar. En ég geri mér fyllilega grein fyrir því, að vandi okkar sjávarútvegs er orðinn svo mikill í dag vegna þeirrar verðbólgu, sem hér hefur ríkt á undanförnum árum, að það þarf að koma hér meira til heldur en þær ráðstafanir, sem ég hef hér minnzt á. Og eins og ég segi, sú millifærsla, sem þá yrði um að ræða, gæti farið fram í formi gengislækkunar eða beinnar fjárgreiðslu, en þá skiptir auðvitað öllu máli, hvernig að framkvæmd gengislækkunarinnar yrði staðið, ef sú leið yrði valin, og einnig skiptir miklu máli í sambandi við beina fjáröflun, hvernig hún er til komin. Við bendum á, að það væri hægt að útvega fjármagn til aukastuðnings við sjávarútveginn m.a. á þennan hátt: Í fyrsta lagi með því, að ríkissjóður gerði þær ráðstafanir, sem miðuðu að sparnaði í ríkisrekstrinum og ég hef áætlað í kringum 300 millj. kr., sem ég tel ekkert ofverk þeirra, sem með þau mál fara, að setja sér og framkvæma. Í öðru lagi teljum við, að það ætti að vera hægt að fá mun meira fjármagn út úr þeim tekjustofnum, sem ríkið hefur í dag, ef réttilega væri þar haldið á innheimtumálum. Við teljum, að með bættu skattaeftirliti, alveg sérstaklega í sambandi við innheimtu á söluskatti og reyndar tekjuskatti líka, þá ætti auðveldlega að vera hægt að afla meiri tekna, sem næmu 150–200 millj. kr. á ári. Söluskatturinn nemur nú þegar orðið álagður kringum 1500 millj. Hert eftirlit í þessum efnum er því fljótt að skila sér í háum fjárfúlgum, ef vel er að málinu staðið. Þá teljum við Alþýðubandalagsmenn einnig, að réttlátt væri, að ýmsir þeir aðilar, sem óumdeilanlega hafa þarna gróða á undanförnum árum, yrðu nú a.m.k. með skatti til eins árs látnir standa nokkuð undir þessum vanda, sem hér er við að glíma. Við teldum ekki óeðlilegt, að lagður væri sérstakur fasteignaskattur á ýmsa þá aðila, sem hrúgað hafa upp fasteignum á síðustu árum. Þar tilnefnum við t.d. bankana í landinu, ætli þeir mættu ekki borga fasteignaskatt eins og í eitt ár, nokkurn sérstakan fasteignaskatt? Þar tilnefnum við innflutningsverzlunina í landinu og verzlunina yfirleitt, sem mjög hefur bólgnað út þessi síðustu ár. Þar nefnum við fasteignaskatta á skrifstofubyggingum, hótelbyggingum, byggingum vátryggingarfélaga, skipa- og flugfélaga og annarra slíkra stofnana, sem okkur sýnist, að væri mjög eðlilegt, að kæmu hér til með nokkurt framlag, þó að ekki væri nema í eitt ár til þess að hlaupa undir baggann, þegar erfiðlega stendur á. Það væri ekki mikið að áætla það, að þessir aðilar legðu fram í eitt skipti a.m.k. 100 millj. kr. Og við teldum einnig, að það kæmi mjög vel til mála, sérstaklega með tilliti til þess, að búið er að leggja 20% innflutningsgjaldið á, og það er komið út í verðlagið og farið að hafa sín áhrif, að þeim skatti yrði breytt þannig, að honum yrði létt af allri nauðsynjavöru og því, sem nauðsynlegast verður að teljast. rekstrarvörum og öðru slíku, en hins vegar yrði þessi skattur látinn standa áfram, meðan á sérstakri aðstoð þarf að halda til sjávarútvegsins á ýmsum þeim varningi, sem hægt er að flokka undir lúxusvörur eða lítið þarfar vörur. Ef þetta væri gert, væri sennilega auðvelt að afla tekna eftir þessari leið, sem næmu 400 millj. kr. á ári, en það er ekki nema nokkur hluti af þessu gjaldi miðað við það, að það standi heilt ár. Á þennan hátt væri, eins og ég hef bent hér á, hægt að afla fjár til stuðnings við útflutningsatvinnuvegina umfram almennar ráðstafanir, sem næmi í kringum 1000 millj. kr., og þá væri ekki farin sú leið að leggja hér sérstaka skattabyrði á almennt launafólk í landinu. Þetta teljum við, að hefði átt að gera í þessu falli og reyna síðan að vinna sig út úr þessu vandamáli með auknum framkvæmdum í þá átt að treysta atvinnuvegi þjóðarinnar betur en gert hefur verið. Þá hefðum við lagt á það mikla áherzlu, að eins og nú er komið atvinnumálum, hefði verið gripið til sérstakra ráðstafana í því augnamiði að leysa úr atvinnuerfiðleikum víðs vegar um landið. Við hefðum talið rétt að hafa þann hátt á, að landinu hefði verið skipt t.d. í 6–7 atvinnuumdæmi og gætum hugsað okkur þá skiptingu þannig, að eitt svæðið væri Vesturland, annað Vestfirðir, þriðja væri Norðurland, 4. Austurland, 5. Suðurland og e.t.v. Vestmannaeyjar með eða þá Vestmannaeyjar gerðar að sérstöku umdæmi og svo þá í sjötta eða sjöunda lagi Reykjavíkursvæðið og Reykjanes. Og við hefðum viljað leggja til, að á hverju þessu atvinnusvæði væri komið upp sérstakri atvinnumálanefnd, sem t.d. mætti vera skipuð 7 mönnum, og hefðum þá viljað hafa tvo fulltrúa í hverri nefnd frá verkalýðssamtökunum á viðkomandi svæði, 2 frá samtökum atvinnurekenda, tvo frá samtökum sveitarstjórnarsamtaka, sem hér eiga mikinn hlut að máli, og t.d. einn beint frá ríkisstj. og að verkefni þessarar atvinnumálanefndar hefði síðan verið það að greiða úr atvinnuvandamálum hver á sínu svæði, þar sem sérstaklega væri við það miðað að fullnýta þau atvinnutæki, sem þar eru fyrir, og reyna að koma upp nýjum, þar sem möguleikar eru á því, eða greiða úr því, að opinberir aðilar, ýmist ríkið eða sveitarfélög, gætu haldið þar áfram ýmsum atvinnuframkvæmdum, sem ákveðnar eru og nauðsynlegar verða að teljast, eins og t.d. hafnarframkvæmdum, vegagerð, skólabyggingum og ýmiss konar öðrum framkvæmdum og þá auðvitað með beinni fyrirgreiðslu ríkisins í ýmsum tilfellum um það að útvega nauðsynlegt fjármagn. Við mundum leggja áherzlu á það, að þessa atvinnumálanefndir hefðu beint vald til framkvæmda og þær hefðu einnig yfir nokkru fjármagni að ráða, og teldum þá eðlilegt, að það fjármagn, sem Atvinnujöfnunarsjóður ræður yfir, en honum er ætlað þetta hlutverk að nokkru leyti fyrir allt landið, skiptist milli þessara atvinnumálanefnda. Eins væri hægt að hugsa sér það, að þær réðu yfir nokkru fjármagni, sem fengist frá Atvinnuleysistryggingasjóðum, og þá einnig að þær réðu yfir fjármagni, sem ríkið útvegaði sérstaklega til þess að leysa úr atvinnuvandamálunum, og svo einnig því fjármagni, sem hægt væri að útvega með eðlilegum hætti gegnum lánasjóði eða banka. Við teljum, að með því að bregðast við þessum vanda á þennan hátt væru verulegar líkur til þess, að hægt væri að leysa víðs vegar um landið úr þeim atvinnuörðugleikum, sem fólk á þar við að stríða, og halda uppi fullri atvinnu. Ég hef nú drepið hér nokkuð á þær till., sem við Alþýðubandalagsmenn höfum sérstaklega fram að færa í þessum efnum. Ég hef ekki getað farið út í þær eins ýtarlega og ég hefði viljað, en ég ætla, að þessar till. sýni það í stórum dráttum, hvernig við teljum, að hefði átt að bregðast við þeim vanda, sem við erum nú að fást við. Við teljum sem sagt, að það hefði þurft að skipta hér um stefnu í grundvallaratriðum, taka hér upp nýja stefnu í fjárfestingarmálum, gjaldeyrismálum, verðlagseftirlitsmálum, lánamálum og þar með í sambandi við vaxtamálin í landinu, gera hér verulegt átak til atvinnuúrbóta, einnig að því leyti til, sem það varðar að koma hér upp nýjum atvinnugreinum, og treysta okkar atvinnulíf og gera síðan beinar ráðstafanir til stuðnings okkar atvinnuvegum, fyrst og fremst með því að lækka alla okkar útgjaldaliði hjá útflutningsatvinnuvegunum, sem hægt er að lækka, sem stendur í okkar valdi að lækka, og gera síðan nauðsynlega millifærslu eftir því, sem talið er, að þurfi, og afla fjár til þeirrar millifærslu án þess að skattleggja meira en orðið er hinn almenna launþega í landinu. Þetta teljum við, að sé hægt. Fyrirkomulagið á millifærslunni, hvort valin er gengislækkunarleið í þeim efnum með tilheyrandi hliðarráðstöfunum eða valin er bein millifærsluleið, það er hins vegar ekki aðalatriðið að mínum dómi. En sú leið, sem ríkisstj. hefur valið, sýnist mér, að lendi út í sömu ófæruna eins og hennar fyrri ráðstafanir í þessum efnum og leysi engan vanda. Við fáum aðeins, eftir því sem ég hygg, að reynslan muni verða, átök við sjómennina út af launakjörum þeirra ekki seinna en um áramótin, og við fáum átök við verkalýðssamtökin og launþegasamtökin fljótlega upp úr áramótum, og ríkisstj. hefur ekki komið fram þeirri fyrirætlun sinni að ætla að leysa þessi vandamál á kostnað launþeganna í landinu, það hefur ekki heppnazt. Og vandinn er þá jafnvel enn meiri eftir en áður. Og ég dreg það einnig mjög í efa, að það fyrirkomulag, sem hugsað er á framkvæmd þessara mála af hálfu ríkisstj., muni duga útvegsmönnunum langt fram yfir áramótin. Ég hygg að hún muni einnig þurfa að semja við þá á ýmsum sviðum um viðbótarfyrirgreiðslu, ef þannig á að standa að framkvæmd þessara mála, eins og hér er gert ráð fyrir.



Herra forseti. Enda þótt mér sýnist nú tími sá alllítill, sem er fram að fundarhléi, og varla hafi tekið því að hefja ræðuna, þá vil ég verða við tilmælum forseta um það. Og ég vil byrja mál mitt með því að segja frá því, að nú fyrir nokkru voru menn á fjölmennum vinnustað að ræða um væntanlegar ráðstafanir, og hvað hæstv. ríkisstj. mundi aðhafast í þeim efnum. Þar kom, að einn af vinnufélögum þeirra, sem ekki hafði tekið þátt í þeim umr., var spurður að því, hvort hann héldi, að hæstv. ríkisstj. mundi stýfa krónuna. Hann svaraði um hæl: Hún er nú búin að stýfa krónuna svo oft, að nú verður hún að fara að stýfa túkallinn. Og það er nú orð að sönnu, að hæstv. ríkisstj. virðist hafa orðið áskynja um þetta hugboð þessa manns, því að svo hraustlega er fram gengið nú, að ef við berum saman verðlag á bandarískum dollar nú og 11. nóv. 1967, þarf fleiri túkalla til þess að kaupa þennan eina dollar á morgun heldur en þurfti 12. nóvember 1967. Þannig eru aðgerðir hæstv. ríkisstj., að þó að menn grípi til þess í gamni sínu að ætla hana nokkuð stórtæka, þá reyndist hún þó stórtækari í sínum ráðstöfunum heldur en þeir, sem þannig tala. Hæstv. ríkisstj. hefur fellt gengi íslenzkrar krónu eða hækkað verð á bandarískum dollara, svo að það orðalag sé notað, frá því að hún hóf þessar aðgerðir 1960 og miðað við hennar eigin mat þá um 131%. Hér er ekkert smámál á ferðinni, og hér er mikið alvörumál á ferðinni. Það er ekki lítið alvörumál fyrir fólk, sem vill vera heiðarlegt í viðskiptum, vill byggja upp sitt viðskiptakerfi með einhverri fyrirhyggju og ætlar sér að geyma sér til næsta árs að kaupa vegna fjárhags síns hluti, sem það hefur þó þörf á að kaupa í ár. Þetta fólk, sem þannig hagar sínum ráðstöfunum, geldur mikið afhroð. Það geldur mikið afhroð fyrir það að reyna að taka þátt í því að byggja upp heilbrigt efnahagskerfi hjá sjálfum sér og um leið hjá þjóðinni. Þannig er að þessum málum staðið, að hér er mikið alvörumál á ferðinni, þar sem það er í raun og veru ómögulegt, hvorki fyrir einstaklinginn, ungan né gamlan, né fyrir nokkurt fyrirtæki í landinu að byggja upp skynsamlega fjárhagsáætlun, og það er í raun og veru komið þannig, þó að það sé stórt orð og erfitt að segja það, að það er orðið afskaplega erfitt að vera heiðarlegur maður í viðskiptum á Íslandi, svo hrapalega hefur stjórnarstefnan farið með viðskiptalíf þjóðarinnar. Og það er meira, sem er að gerast nú, heldur en þetta, þó að nóg sé, því að nú er svo komið, að fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar er að verða í hættu. Það hefur verið upplýst hér í þessum umr., hversu geigvænlegar skuldir ríkisins út á við eru orðnar og þegar við nú breytum gengi íslenzkrar krónu, svo að bandarískur dollar hækkar í verði um 55%, sjá allir, hvert stefnir, og við höfum aldrei verið nær því síðan við fórum að fara með okkar fjármál sjálfir en við erum að verða nú að lenda í þeirri hættu að verða vanskílamenn við aðrar þjóðir. Hér eru því stórkostlegir hlutir á ferðinni, sem þjóðin verður að gera sér grein fyrir, og þetta er svo tveimur árum seinna heldur en mestu veltu- og velgengnisár í lífi íslenzku þjóðarinnar hafa gengið yfir. Og það er fleira, sem er ástæða til að hafa hugfast í dag heldur en raunverulega sú breyting, sem er að verða á íslenzkum gjaldmiðli. Íslenzka þjóðin þarf einnig að muna það, hvort hún gat vænzt þess frá valdamönnum sínum, að þannig yrði að málum staðið. Ég minnist þess, að hinn 26. ágúst 1967 átti íslenzka sjónvarpið viðtal við hæstv. viðskmrh., Gylfa Þ. Gíslason. Alþýðublaðið sagði frá þessu viðtali, en í því sagði ráðh. m.a. þetta, með leyfi hæstv. forseta, eða blaðið hafði það svo eftir honum: „Ráðh. kvaðst ekkert geta sagt um það, hvaða ráðstafanir yrðu gerðar til þess að mæta þessum vanda. Hins vegar gæti hann fullyrt, að gengislækkunin væri ekki rétta ráðið. Gengislækkun skapar alltaf vandamál.“ Þetta sagði hæstv. viðskmrh. 26. ágúst 1967. Getur þjóðin búizt við því af ráðh. sínum, formanni annars stjórnarflokksins, að hann taki svo þátt í því að fella gengi íslenzku krónunnar, svo að verð á bandarískum dollara hefur hækkað um 105% á einu ári? Maður, sem gefur slíka yfirlýsingu. Og þann 16. október 1967 sagði hæstv. forsrh., Bjarni Benediktsson: „Er ég sannfærður um, að gengislækkun skapar okkur fleiri örðugleika heldur en þann vanda, sem hún leysir. Ég er sannfærður um það, að þeir, sem tala um gengisbreytingu, sem ætti að verða lausn, er hjálpaði sjávarútveginum, jafnvel iðnaðinum, og örugglega kæmi í veg fyrir atvinnuleysi á næstu missirum, hafa ekki hugsað það mál til hlítar.“ Hefur svo hæstv. forsrh. hugsað sitt mál til hlítar, að hann skuli standa fyrir svo geigvænlegum gengisbreytingum á einu ári sem hann hefur gert? Er ástæða til, að virðing þjóðarinnar vaxi fyrir stjórnmálamönnum, mestu valdamönnum sínum, þegar þeir gefa út slíkar yfirlýsingar og framkvæmdirnar eru svo bornar saman? Við höfum heyrt þær umr. einmitt á þessu ári, að unga fólkið í landinu er að fordæma stjórnmálamennina. Af hverju er unga fólkið í landinu að fordæma stjórnmálamennina? Það er vegna þess, að mennirnir í mestu valdastöðunum gefa út slíkar yfirlýsingar og breyta svo þvert gegn þeim. Hér eru formenn stjórnarflokkanna, sem gefa slíkar yfirlýsingar, og framkvæmdina vitið þið svo. Og það eru fleiri yfirlýsingar, sem hafa verið gefnar í sambandi við gengisbreytingar, heldur en þær, sem ég hef nú vitnað til. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, skýra frá sjónvarpsviðtali, sem hæstv. viðskmrh. átti þann 24. nóvember 1967, eftir að gengisbreytingafrv. var þá komið fram. Það er birt í Alþýðublaðinu daginn eftir. Og þegar menn heyra það, þá heyra þeir líka, að yfirlýsing sú, sem hæstv. viðskmrh. gaf hér áðan, er ekki ný. Hann hefði getað sótt hana í þetta viðtal. En hæstv. ráðh. sagði þá svo, með leyfi hæstv. forseta: „En ríkisstj. hefur nú talið það meginskyldu sína að koma í veg fyrir atvinnuleysi, koma í veg fyrir vöruskömmtun, gjaldeyris- og innflutningshöft og söfnun óreiðuskulda erlendis.“ Síðan ræðir hann um gengisfellingu sterlingspundsins og segir svo: „Og þá vat tvímælalaust rétt að takast á við allan vandann. Þess vegna hefur gengi krónunnar nú verið lækkað. Tilgangurinn er að hleypa nýju lífi fyrst og fremst í sjávarútveg og iðnað. Það kostar fórn af hálfu okkar allra í bráð, en sú fórn mun bera árangur. Hún mun bera árangur í aukinni atvinnu, í verndun heilbrigðs og frjáls vöruframboðs, í vaxandi gjaldeyrissjóði á ný, í verndun þess lánstrausts, sem hætta var á, að minnkaði.“ Og svo endar hann orð sín með þessu, hæstv. viðskmrh. „Þá mun tímabil erfiðleikanna von bráðar á enda og björt framtíð blasa við þjóðinni.“ Þessa yfirlýsingu gaf hæstv. viðskmrh. þjóðinni þann 24. nóvember 1967. Ekki var að undra, þótt hæstv. viðskmrh. þyrfti að lesa upp úr þessari yfirlýsingu aftur nú á hv. Alþ., ef eitthvað skyldi vera farið að fyrnast. En er ástæða til, að íslenzkir stjórnmálamenn vinni sig í áliti hjá æskunni í landinu, vinni sig í áliti hjá þjóðinni í landinu, þegar þeir gefa út slíkar yfirlýsingar sem þessar og breyta svo eins og dæmin sanna? Það er ekki ástæða til þess, og það er rétt að minna á þessi atriði nú. þegar ein gengisfellingin er til viðbótar framkvæmd af núv. hæstv. ríkisstj. Þjóðin verður að gera sér grein fyrir því, að þær yfirlýsingar, sem nú eru gefnar, eru jafnhaldlitlar og þær, sem áður hafa verið gefnar. Af ávöxtunum þekkið þið þá. Dæmin sanna, hvert stefnir. Og það voru fleiri yfirlýsingar gefnar út í sambandi við gengisbreytinguna á s.l. hausti. Morgunblaðið sagði í leiðara sinum 26. nóvember, með leyfi hæstv. forseta: „Með gengislækkuninni er hins vegar lagður grundvöllur að nýju framfaraskeiði atvinnuveganna.“ Íslenzka þjóðin þekkir framfaraskeið atvinnuveganna frá því í nóvember 1967 til Il. nóvember 1968. Framfaraskeið atvinnuveganna var ekki boðskapur í ræðu hæstv. forsrh., er hann fylgdi frv. úr hlaði við 1. umr. Það var á annan veg. Ég vil enn vekja á því athygli, að það er ástæða til þess, að þjóðin vantreysti forystumönnunum, þegar slíkar yfirlýsingar hafa verið gefnar, eins og ég hef vitnað til, og staðreyndirnar eru svo bornar saman. Og ég vil í framhaldi af þessu rifja upp nokkra minnispunkta úr sögu þeirra fyrirheita, sem hæstv. viðskmrh. gaf um nýja lífið, sem mundi færast í atvinnureksturinn, um aukna gjaldeyrissjóðinn, um traustið út á við og fleiri atriði, sem þar voru nefnd. Þegar fjárlög voru afgreidd hér á hv. Alþ. í desember s.l. þá var fluttur sá boðskapur, að tollar yrðu lækkaðir, þegar komið yrði til þings aftur að jólahléi gengnu, og boðskapurinn, sem fylgdi, var tollalækkun upp á 250 millj. kr. Hæstv. ríkisstj. og hennar lið skýrðu frá því, að þeim þætti það ofrausn fyrir ríkissjóð Íslands að taka til sín tollana, óbreytta frá því sem var áður með tollstofnana, áður en gengisbreytingin var gerð. Hver var svo framkvæmdin á þessu? Um þetta leyti var verið að vitna til þess, að gengisbreytingin, sem gerð var 24. nóvember 1967, væri sú bezt undirbúna gengisbreyting, sem nokkurn tíma hefði verið gerð á Íslandi, og enginn skyldi því efast um. að hún yrði varanleg, enda var áður búið að skýra frá því, hvaða áhrif hún hefði. En hvað gerðist svo í janúar 1968, tveimur mánuðum eftir að hæstv. ríkisstj. hafði lækkað gengi krónunnar, svo að verð á bandarískum dollar hækkaði um 35–36%? Þetta var gert til þess, að sjávarútvegurinn í landinu gæti gengið án styrkja, og styrkirnir voru felldir út af fjárlagafrv. við afgreiðslu fjárlaga. Nú þarf enginn að halda það, að þeir, sem sitja í ráðherrastólum og hafa sér til aðstoðar margar stofnanir til þess að átta sig á fjárhagsmálum þjóðarinnar, geti ekki gert ráðstafanir, sem duga í 2–3 mánuði. Það er allt of mikil ósanngirni gagnvart þessum gáfuðu og framsýnu mönnum okkar að ætla þeim ekki þann hlut. En samt gerðist það, að hæstv. ríkisstj. með öll sín ráðuneyti, Efnahagsstofnun, Seðlabanka og hvað það nú heitir varð að koma til Alþingis þjóðarinnar og skýra frá því, að hún hafi orðið að gera samninga við útvegsmennina og hraðfrystihúsin í landinu, sem gerði það að verkum, að hún yrði að greiða þeim í uppbætur á árinu 1968 320 millj. til viðbótar við gengisbreytinguna, sem var verið að gera. Þetta kom náttúrlega öllum á óvart, og þjóðina rak í rogastanz eftir að hafa hlustað á yfirlýsingu hæstv. viðskmrh., sem ég vitnaði hér til áðan, um lífið, sem átti að færast í atvinnurekstur landsmanna við gengisbreytinguna. Tímabil erfiðleikanna, sagði hann, vur von bráðar á enda, og björt framtíð blasti við þjóðinni, en 320 millj. kr. þurfti í janúar, til þess að útvegurinn hæfi rekstur, og svo var haldið áfram. Tollalækkunin, sem átti að koma og verðu 250 millj., varð 160 millj. kr. En þá var búið að hækka nokkra tekjustofna, sem gáfu upp undir 100 millj. kr., í leiðinni. En nú skulu menn halda það, að þegar febrúarmánuður var liðinn, hafi ríkisstj. hæstv. verið búin að átta sig á því, við hvaða dæmi hún væri að fást, nú þyrfti ekki frekari ráðstafana við. Gengisbreytingin, uppbæturnar og svo breytingin á tollunum og því mundi nú nægja til fjárhagsafgreiðslu fyrir árið 1968. En þá kom marz, og þá kom ríkisstj. með enn nýjan þátt í fjárlagaafgreiðslu sinni. Nú ákvað hún að spara útgjöld ríkissjóðs, og það átti að nema um 130 millj. kr. Sparnaðurinn var að vísu aðallega fólginn í því að taka lán til þess að byggja skóla og sjúkrahús, sem áður hafði nú ekki verið gert í svo ríkum mæli, sem hún ætlaðist til nú. Og svo var áfengi og tóbak hækkað og fleiri slíkar ráðstafanir gerðar. Og það voru taldir upp nokkrir sparnaðarliðir, eins og hæstv. ríkisstj. kallaði þá, sem átti að spara á árinu 1968, sem að vísu hefur nú sannazt eins og sýnt var fram á við umr. um þetta mál á hv. Alþ., að mundu ekki fyrirfinnast á árinu 1968, enda kemur það í ljós, að sumum till. um sparnaðinn hefur hæstv. ríkisstj. ekki einu sinni reynt að koma í framkvæmd. Og hún fjölgaði sendiráðsmönnunum í París í staðinn fyrir að fækka. Það var nú framkvæmdin í sparnaðarátt, og segi þeir mér, sem segja vilja, að útgjöld hæstv. ríkisstj. við risnu og risnuhöld á árinu 1968 verði minni en árið áður. Það sýnir sig, þegar sá reikningur verður upp gerður, en fyrr mun ég nú ekki trúa. En svo kom apríl. Og enn þá þurfti hæstv. ríkisstj. til fanga, því að þegar hún var að afgreiða fjárl. og gera aðrar ráðstafanir á mánuðunum á undan, þá hafði hún gleymt því, að krónurnar, sem hún ætlaði að nota til vegagerðar,voru orðnar litlar krónur og voru alltaf að minnka, og hæstv. ríkisstj. þurfti þess vegna að ná sér í nýjan tekjustofn eða auka þá, sem fyrir voru, til þess að halda vegunum við, svo að sæmilega greiðfærir væru um mitt sumarið. Að vísu auglýsti hæstv. ríkisstj. þetta með stóru átaki í varanlegri vegagerð. Hvar eru varanlegu vegirnir frá árinu 1968? Ég hef ekki keyrt þá. Það getur vel verið, að aðrir hv. alþm. hafi keyrt þá og hæstv. samgmrh., en ég dreg það þó í efa. Ég held, að hann hefði fest bílinn þá. En þarna náði ríkisstj. sér í viðbótartekjustofn, sem var álíka að fjárhæð og tollalækkunin, sem hún afgreiddi mánuði áður. Þannig komst nú hæstv. ríkisstj. frá Alþ. með því að gera ráðstafanir í hverjum mánuði, sem leið. En hún hélt áfram, því að þó að Alþ. væri komið heim, voru erfiðleikar ríkisstj. ekki þar með búnir, og framtíðin, sem hæstv. viðskmrh. sá blasa við bjarta og fagra, sýndi sig ekki, og síldarútvegurinn tilkynnti hæstv. ríkisstj., að hann mundi ekki hefja veiðar nema fá aukna aðstoð. Og nú voru góð ráð dýr, og nú skrifaði bara hæstv. ríkisstj. á víxil samþykki sitt, en útfyllti hann ekki að öðru leyti. Framtíðin á að borga og með gengisbreytingunni á nú að reyna að lagfæra þetta. Svo kom júlí og ágúst, og hæstv. ríkisstj. varð að vísu að njóta síns sumarfrís eins og aðrir, en enn þá voru vandræði, því að nú neituðu frystihúsin í landinu að halda áfram rekstrinum nema nýjar greiðslur kæmu til. Uppbæturnar, sem höfðu verið reiknaðar ofan á gengisbreytinguna, nægðu ekki, og hæstv. ríkisstj. sagði: Gerið svo vel, við skulum bara borga ykkur meira. Haldið bara áfram, við bara borgum meira, og þá var samþykktur nýr víxill. En þegar hæstv. ríkisstj. kom úr sumarfríinu í byrjun september eða síðustu dagana í ágúst, þá sóttu erfiðleikarnir hana heim. Hún var svo hrædd, að hún ákvað tvennt samtímis, að setja á 20% toll og leita til stjórnarandstöðunnar um að reyna að bjarga sér út úr klípunni. Og hæstv. ríkisstj. ákvað í skyndi að setja 20% toll á allar vörur, er til landsins kæmu. Hún hafði að vísu 2–3 heimildir til undantekninga. sem hún hefur e.t.v. að einhverju leyti notað. Þessi tollur gerði miðað við heilt ár og venjulegan innflutning um 600 millj. kr. Þetta setti ríkisstj. 7 mánuðum seinna, en hún stakk upp í fólkið því snuði að lækka tollana um 160 millj. kr., en tók fullri hendi nokkru seinna nýjan toll, sem gæfi 200 millj. miðað við heilt ár. Þannig er framkvæmdin hjá hæstv. ríkisstj. á milli þátta, og svo þegar októbermánuður kom, lagði hún fram fjárlagafrv., sem var nú opið alveg í þann endann, sem mestu máli skipti. Þannig hefur nú verið hátturinn á milli stóratburðanna, gengisbreytinganna frá 1967 hinn 24. nóvember til 11. nóvember 1968. Það er ekki undarlegt, þó að hæstv. ríkisstj. geri ráð fyrir því, að hún haldi trausti hjá þjóðinni, þegar þannig er að staðið.

Ég vil spyrja hv. þm., hvort hann treysti sér til þess að ljúka ræðu sinni nú eða óski að fresta henni um skeið.

Ég held, herra forseti, að fyrst ég er byrjaður pínulítið að rekja syndaregistur hæstv. ríkisstj., þá sé það svo langt, að ég verði að halda áfram síðar. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég skal nú gleðja hæstv. forseta með því, vegna þess sem ég sagði hér áðan, að ég skal tímans vegna ekki fara nema stutt í syndaregistur hæstv. ríkisstj., því að það mundi verða ofraun að fara að þylja það allt hér. En ég var þar kominn í máli mínu áðan, að ég var að lýsa því, hvernig væri á þjóðmálunum tekið, þegar hæstv. viðskmrh. hefði lýst því, að þeir hefðu ákveðið að takast á við allan vandann. Og ég var að nefna dæmi um það, hvernig ástandið eða framkvæmdin hefði verið á ári, sem liðið hefur síðan gengisbreytingin var gerð í nóvember 1967. Eitt af því, sem hæstv. viðskmrh. boðaði í sambandi við gengisbreytinguna í fyrra og endurtók núna, var það, að nýtt líf mundi færast í atvinnulíf landsmanna. Hvernig hefur atvinnuástandið verið á Íslandi s.l. ár? Það mun um langt skeið aldrei hafa verið eins bágborið og á yfirstandandi ári. Samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, greiddi Atvinnuleysistryggingasjóður vegna atvinnuleysisbóta á árinu 1967 um 8 millj. kr., sem mun vera sú hæsta fjárhæð, sem þá hafði verið greidd. Nú er gert ráð fyrir á árinu 1968, að þessar atvinnuleysistryggingabætur verði yfir 30 millj. kr. eða fjórum sinnum meiri heldur en þær voru á s.l. ári. Þetta var það, sem hæstv. viðskmrh. sagði, að væri hið nýja líf, sem mundi færast í atvinnurekstur þjóðarinnar við gengisbreytinguna s.l. haust. Það hefur verið vikið að því hér á hv. Alþ., m.a. af hæstv. forseta Sþ. um atvinnuástandið á Vestfjörðum. Sama er að segja víðar á landinu eins og á Snæfellsnesi. Þá hefur verið verra ástand í atvinnumálum á yfirstandandi ári heldur en um langt árabil eða nokkru sinni fyrr jafnvel. Ástæðan er sú, að atvinnureksturinn á við svo mikla fjárhagsörðugleika að etja, að það hefur ekki verið hægt að halda honum áfram með eðlilegum hætti. Það sönnuðu líka uppbæturnar, sem ég skýrði frá, að voru greiddar til útgerðarinnar í janúar, viðbótarupphæðin til frystihúsanna í sumar og síldarvíxillinn, sem er óútfylltur enn þá, þannig að þrátt fyrir gengisbreytingu þá, sem gerð var hér í fyrra og átti að færa nýtt líf í viðskipta- og atvinnulíf landsmanna, sem hefur svo verið bætt við fleiri hundruð millj. kr. í ríkisstyrkjum, sem munu nú vera um 700–800 millj., þá hefur ekki tekizt að halda atvinnulífinu áfram með eðlilegum hætti. Þess vegna held ég, að við, sem höfum heyrt þessar yfirlýsingar hæstv, ríkisstj. oft og mörgum sinnum, tökum þær með lítilli virðingu og fullri varúð, þó að þær séu gefnar út einu sinni enn þá. Hæstv. viðskmrh. boðaði það við gengisbreytinguna í fyrra, að gjaldeyrissjóðurinn mundi eflast á nýjan leik. Á árinu 1968 hafa verið tekin veruleg erlend lán, svo að nokkur hundruð millj. nemur. En hvernig er um gjaldeyrissjóðinn? Það kom tilkynning núna fyrir helgina um það, að hann væri gersamlega þrotinn. Þetta var hið nýja líf, sem átti að færast í gjaldeyrissjóðinn, að hann er nú gersamlega þrotinn, og kann ég ekki skil á því, til hvers tíma yrði að fara, til þess að slík yfirlýsing hefði við rök að styðjast, sem gefin var út um helgina um ástandið í gjaldeyrismálum þjóðarinnar. Þess vegna er það eins með þennan þátt yfirlýsingar hæstv. viðskmrh. og aðra þætti, að hann er gersamleg markleysa, sem ekki hafði við nein rök að styðjast í fyrra, og það sama mun endurtaka sig nú. Hæstv. ráðh. sagði líka, að við yrðum að vinna á nýjan leik traust okkar, lánstraust okkar út á við. Ætli íslenzka þjóðin sé að vinna upp lánstraust út á við með því að breyta gengi íslenzkrar krónu árlega? Hafa viðskiptin á þessu ári orðið til þess að vinna upp þetta traust? Ég held, að um það þurfi ekki að fara mörgum orðum, að þeir, sem á annað borð þekkja til viðskiptamála og vita, hverju er að treysta í viðskiptum, munu ekki geta undirstrikað það, að íslenzka þjóðin sé að vinna upp lánstraust út á við. Það er mikið frekar hið gagnstæða, að hún stefni því a.m.k. í hættu og vel það, því að eins og ég tók fram í upphafi máls míns þá er hún nær því nú en nokkru sinni fyrr að lenda í vanskilaóreiðu með sínar erlendu skuldir. Og svo er einn þáttur eftir í sambandi við gengisbreytingu þá, sem nú er verið að gera, og hann er ekki hvað minnstur. Og það er sú framkvæmd, sem viðhöfð er í málinu. Þegar 20% tollurinn var settur á um mánaðamótin ágúst–september, gengu hér þær sögur, að það væri verið að gera gengisbreytinguna. Þá varð stanzlaus afgreiðsla í viðskiptabönkunum, svo að allir héldu, að slíkt væri að ske, enda var þá verið að gera hliðstæðar ráðstafanir, sem verkuðu á innflutninginn álíka, og síðan eru liðnir tveir mánuðir, svo að nú er í raun og veru búið að standa yfir í 21/2 mánuð það ástand, sem þjóðin eða fólkið í landinu hefur haft til þess að búa sig undir þessa gengisbreytingu. Og hvaða áhrif hefur þetta svo haft á t.d. bankana? Áhrifin eru þau, að innstæðueign í bönkum landsins og sparisjóðum lækkaði um 100 millj. í septembermánuði einum. Og hvað annað? Þegar í lok ágústmánaðar var þó gjaldeyrir sá, sem þjóðin hafði til umráða, um 350 millj., en eftir að þetta ástand hefur varað í hálfan þriðja mánuð eins og það hefur nú gert, þá er gjaldeyriseignin gersamlega þrotin. Þannig hefur aldrei síðan ég fór að fylgjast með stjórnmálum að marki verið gefið eins gott tækifæri þeim, sem yfir peningunum ráða, til þess að koma þeim fyrir á hagkvæman hátt. Og það er þetta tveggja og hálfs mánaða tímabil, sem gengisástandið eða gengislækkunin hefur vofað yfir, svo að öllum hefur verið ljós. Þá hefur skilið svo með þeim, sem ráða yfir fjármagni, og þeim, sem ekki ráða yfir fjármagni, að það eru stórkostlegir hlutir, sem þar hafa gerzt. Og það var kórónan á þessu öllu saman hjá hæstv. ríkisstj.. þegar hæstv. viðskmrh. tók ábyrgð á kaffisölunni í landinu, til þess að O. Johnson & Kaaber hætti ekki að selja. Það var kórónan á þessu, það var ábyrgð fyrir heildverzlun í landinu - ef þeir vildu halda áfram að selja kaffi, þá skyldu þeir borga. En hvernig hæstv. viðskmrh. ætlar að framkvæma þessa yfirlýsingu, sem útvarpið skýrði frá, er mér nú ekki ljóst. Og það fer vel á því, eða hitt þó heldur, að formaður Alþfl. skuli sitja í ráðherrastóli viðskmrh.- embættisins, þegar hagrætt er svo fyrir þá, sem fjármagnið eiga, og mismunur á milli þeirra fátæku og ríku er gerður eins greinilegur og gert hefur verið núna síðustu vikurnar. Það að boða gengisbreytingu með tveggja og hálfs mánaðar fresti er ófyrirgefanlegt, enda hefur það aukið svo vandann í okkar viðskipta- og efnahagsmálum, og það verður ekki með tölum talið. Allt er því á eina bókina lært hjá hæstv. ríkisstj. í sambandi við framkvæmd hennar á stjórn landsins, að þar veður stjórnleysið uppi í einu sem öðru. Það er í raun og veru ekki reynt að hafa stjórn þar á nokkrum hlut. Það eru fálmráðstafanir, panikráðstafanir, í dag og á morgun, það eru einkenni athafnanna. Nú hefur nokkuð verið umrætt síðustu vikurnar það tilboð hæstv. ríkisstj. að óska eftir viðræðum við stjórnmálaflokkana í landinu um lausn vandans. Þessar viðræður hafa verið hér til umr. í dag, svo að ég ætla ekki miklu þar við að bæta, en vil þó undirstrika það, að það gegndi furðu, að þegar hæstv. ríkisstj. kom til þessara viðræðna, hafði hún ekki látið undirbúa það að safna þeim gögnum, sem þurfti til að hefja viðræðurnar, enda fór það í raun og veru svo, að þessar viðræður voru aldrei hafnar, því að þegar gögnum hafði verið safnað, slitnaði fljótlega upp úr þeim. Ef hæstv. ríkisstj. hefði í raun og veru meint nokkuð með þessum viðræðum, hlaut hún að mæta til þeirra með gögnin, sem þurfti að leggja til grundvallar, svo að hægt væri að gera sér grein fyrir því þá þegar, hvort grundvöllur var fyrir samstarfi stjórnmálaflokkanna um lausn vandamálsins og þá um nýja stjórnarstefnu. Það var ekkert annað, sem var boðlegt í sambandi við þessar umr.. enda hefur það sýnt sig, að það var fullkomin þörf á því, að þannig væri að þeim staðið, þar sem ástandið hefur svo stórum versnað þann tíma síðan þær hófust. Ég vil líka í sambandi við þessi atriði og vandamál eða hvernig leysa skyldi þau vandamál, sem við var að fást, undirstrika það, sem formaður þingflokks Framsfl. sagði hér í dag, hv. 1. þm. Austf., að það var fyrsta atriðið, sem varð að ganga í, ef flokkarnir ætluðu að leysa vandann sameiginlega, að byrja á því að minnka vandann. Og það þýddi nýja stjórnarstefnu. Hún er nauðsynleg, ef á að taka á málefnum þjóðarinnar, svo að gagni megi koma, því að það er ekki að taka á málefnum þjóðarinnar, svo að gagni megi koma, þó að gengislækkun sé hér framkvæmd árlega og renni út í sandinn á nokkurra vikna fresti eins og gerðist árið 1967. Þetta varð að gera með því að minnka vandann, og það var ekki hægt nema byrja á því að létta af atvinnugreinunum í landinu ýmsum þeim álögum, sem nú eru á þeim, enda er svo komið, að það er ekki hægt að innheimta þá skatta hjá mörgum atvinnuvegum og viðskiptafyrirtækjum, sem nú á af þeim að innheimta. Og það er heldur ekki skynsamlegt að fylgja þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið, að það skuli vera innheimt af atvinnurekstrinum háir skattar og svo séu þeim greiddir háir styrkir eins og núv. ríkisstj. hefur gert. Þessu verður að breyta, og það verður að gera með því að byrja á því að draga úr kostnaði við atvinnureksturinn. Það verður að lækka reksturskostnað atvinnuveganna. ef á að ganga í það að leysa vandamál atvinnuveganna og þjóðarinnar á skynsamlegan hátt. Ég vil líka undirstrika það, að jafnhliða þessu verður að herða aðhaldið í rekstri ríkisins. Ég drap á það við 1. umr. fjárl. hér á hv. Alþ. í haust, að það væru allar aðgerðir í efnahagsmálum vonlausar nema hert væri að í ríkisbúskapnum. Ég nefndi þar til dæmis fjárl. fyrir árið 1967, þegar sett voru hér lög um verðstöðvun á hv. Alþ., á sama tíma og ríkissjóður var látinn hækka útgjöldin um 1 milljarð. Það sýndi sig og það var ljóst þeim, sem vildu sjá, að þetta var óframkvæmanlegt, og það hefur sannazt, að svo var. Það sama verður að gera nú, ef á að taka á efnahagsmálunum. Þá verður að þrengja að ríkisbúskapnum og endurskipuleggja hann verulega. Og það er hægt með endurskipulagningu að draga úr útgjöldum ríkissjóðs. Ég vildi líka undirstrika það, að það verður ekki komizt hjá því nú að taka skuldamál atvinnuveganna til gagngerðrar endurskoðunar og úrbóta, ef atvinnureksturinn á að vera með eðlilegum hætti, og það verður að gera það með því að koma upp með forystu ríkisins aðstoðarlánasjóði, sem getur lánað að einhverju leyti áhættulán til þess að koma atvinnuvegunum á heilbrigðan grundvöll. Það er svo með mörg byggðarlög á landinu, að framtíð þeirra beinlínis veltur á því, að þeim atvinnufyrirtækjum sé komið á reksturshæfan grundvöll, sem þar eru til staðar. Ef þeim þætti verður ekki sinnt, verður byggðarlögunum sjálfum ekki bjargað. Þetta verður ekki hægt að gera nema með forystu ríkisins, og það er betra, að ríkissjóður leggi fram fé til sjóðsmyndunar, sem lánaði aðstoðarlán til atvinnuveganna jafnhliða sem þar væru gerð skuldaskil og lausaskuldum breytt í föst lán, heldur en með beinum styrkjum til atvinnuveganna eins og nú er. Enda yrði þá jafnhliða að taka upp stjórn í sambandi við þessa framkvæmd og eftirlit af hálfu þessa sjóðs með atvinnurekstrinum. Það verður heldur ekki komizt út úr þeirri kreppu, sem við erum nú í, nema með stjórn á gjaldeyris- og fjárfestingarmálum. Og það verður heldur ekki bjargað frá atvinnuleysi, nema við beinlínis notum ríkisapparatið sjálft til þess að hefja vissar framkvæmdir í framkvæmdaliðum eins og samgöngumálum og skólamálum, sem mest ríður á, að íslenzka þjóðin haldi ekki áfram að dragast aftur úr í eins og hún hefur gert. Fleiri atriði mætti nefna hér um, sem ég skal ekki gera nú, m.a. vegna þess að uppi er ósk um það að hraða þessu máli meira en eðlilegt er, og sé ég að vísu ekki ástæðu til þess núna, þar sem það tók heila viku í fyrra, þegar gjaldeyrisafgreiðsla bankanna var lokuð. Það var ekki vegna aðgerða Alþ. eða málþófs hér á hv. Alþ., heldur þess, að það þurfti að reikna út gengið, til þess að það gæti vel lengi staðið, eins og raun hefur nú sannað. En ég vil nefna þetta, og í sambandi við lausn vandans vil ég segja það, að það er skynsamlegra, að Atvinnuleysistryggingasjóður, sem nú verður sótt fé í vegna atvinnuleysis, styðji að því að efla atvinnufyrirtækin úti á landsbyggðinni með sínu fjármagni að einhverju leyti, svo að hjá atvinnuleysi verði komizt, og það er hægt með því að setja hugmyndina um aðstoðarlánasjóðinn, sem ég drap hér á áðan, upp í eðlilegan ramma, sem starfaði á ábyrgð ríkisins. Það, sem er alvarlegast við þetta, þá stefnu, sem boðuð er eða fylgir frv., er það, að stjórnarstefnan er gersamlega óbreytt, frá því sem áður hefur verið. Áhrifin af þessum aðgerðum munu því verða þau sömu og verið hefur hjá þessari hæstv. ríkisstj. Það verður áframhaldandi verðbólga, áframhaldandi séð fyrir þeim, sem yfir fjármagninu ráða, á kostnað hinna, sem fjármagnið vantar. Og það verður enn þá meira áberandi eftir að það ástand er að verða í atvinnulífi landsmanna, sem nú er að verða. Þessi sömu einkenni munu halda áfram. Staða okkar í viðskiptum við erlendar þjóðir mun líka halda áfram að versna að óbreyttri stjórnarstefnu. Og staða íslenzka ríkisins mun einnig halda áfram á sömu braut, að hallarekstur fari að verða einkenni hjá ríkissjóði. Ég vitnaði til þess í upphafi máls míns, að hæstv. viðskmrh. hefði sagt það við gengisbreytinguna í fyrra, að hæstv. ríkisstj. vildi takast á við allan vandann. Það er það, sem hæstv. ríkisstj. hefur ekki gert. Hún hefur aldrei tekizt á við allan vandann. Þessi þáttur, sem hér er til afgreiðslu nú, er einnig á sama hátt. Það er ekki tekizt á við allan vandann, til þess þurfti að undirbúa með því að fella niður skatta og lækka skatta, með því að lækka vexti, með aðstoð á lánum, með breyttum stofnlánum og lengingu lánstíma, með því að koma meiri lausaskuldum í föst lán. Þannig þurfti að undirbúa atvinnureksturinn í landinu, til þess að það væri hægt að fara að takast á við allan vandann. Hæstv. ríkisstj. hefur alltaf skotið sér hjá því að takast á við vandann. Hún hefur reynt að ýta sér frá einu skerinu til annars í þeirri von, að hún flyti þar á milli. Það má því segja um hæstv. ríkisstj., að hún hafi tileinkað sér orð skáldsins, sem sagði: „Því brauzt ég frá sókn hinna vinnandi vega í vonlausu klifin um hrapandi fell.“



Herra forseti. Ég hafði hug á því við þessa 1. umr. að gera nokkrar aths. við ræður þær, sem áðan voru fluttar af hæstv. ráðh. Ég hlustaði mjög gaumgæfilega á þessar ræður, bæði til þess að heyra, hvað þar væri sagt um þær ráðstafanir, sem eiga að fylgja þessari stórfelldu gengislækkun, en ekki síður til þess að reyna að gera mér grein fyrir því, hvað byggi í hugum hæstv. ráðh. Ég vil minna á það, að þessir tveir hæstv. ráðh. hafa á þessum áratug fjórum sinnum verið í þeirri aðstöðu að leggja fram hér á Alþ. frv. um gengislækkun. Á þessum tíma hefur gengi dollarans gagnvart íslenzkri kr. verið hækkað úr 16 ísl. kr. í 88. Dollaraverðmætið hefur fimmfaldazt, eða íslenzka krónan er orðin að verðmæti til tæpur fimmtungur þess, sem hún var, þegar þessi hæstv. ríkisstj. tók við. Ef litið er á þetta tímabil í heild, fer því ákaflega fjarri, að þetta hafi verið eitthvert örðugleikatímabil. Í heild hefur þetta tímabil verið okkur ákaflega hagkvæmt, eins og menn vita. Við höfum flest ár þessa tímabils haft meiri gjaldeyristekjur og hærri þjóðartekjur en nokkru sinni fyrr í sögu þjóðarinnar. Ef allt hefði verið með felldu, hefði gengi íslenzkrar krónu átt að geta styrkzt á þessu tímabili. Engu að síður hefur það orðið hlutskipti hæstv. forsrh. að koma fjórum sinnum á þessu tímabili til þess að leggja til, að gengi íslenzku krónunnar yrði skert. Ég trúi ekki öðru en þetta hafi verið erfið spor fyrir hæstv. ráðh. Honum hlýtur að vera það ljóst, að einmitt þessar síendurteknu gengislækkanir eru sönnunargagn um það, að sú stefna, sem hann hefur beitt sér fyrir hér á Íslandi á þessum áratug, hefur mistekizt. Sú stefna er gjaldþrota. Það er ekki eðlilegt ástand, að gengið sé lækkað ár eftir ár og stundum tvisvar á ári. Það er til marks um sjúkdóm í þjóðfélaginu, um sjúkdóm, sem alltaf er að ágerast. Raunar má minna á það í þessu sambandi, að síðan 1949 er búið að lækka gengið svo mjög, að íslenzka krónan, sem þá var, er orðin að fimmeyringi núna. Gengi krónunnar er nú aðeins 5–6% af því, sem það var 1949, og hæstv. forsrh. hefur staðið að öllum þessum gengislækkunum. Slík þróun er ekki aðeins alvarleg fyrir atvinnuvegi þjóðarinnar og fyrir afkomu launamanna í landinu. Hún hlýtur að brjóta niður trú manna á land sitt og þjóð. Síendurteknar kollsteypur af þessu tagi grafa undan þeim andlega styrk, sem hver þjóð verður að hafa. Þess vegna trúi ég ekki öðru en hæstv. ráðh. finni þetta með sjálfum sér, að þetta er orðin ákaflega alvarleg þróun. Og ég held, að þess væri mjög mikil þörf, að þeir kæmu og greindu okkur frá hugmyndum sínum í þessu sambandi, að þeir töluðu einu sinni hreinskilnislega við okkur einmitt um þetta vandamál. En í staðinn lét hæstv. forsrh. sér nægja að víkja að nýjustu örðugleikunum í efnahagsmálum Íslendinga. Hæstv. ráðh. sagði, að gjaldeyristekjur þjóðarinnar mundu dragast saman um 45% frá árinu 1966 til ársins í ár. Þetta er vissulega alvarlegur samdráttur. En ég vil minna hæstv. ráðh. á það, að hann er sannarlega ekki nýtilkominn. 30% af þessum samdrætti komu á síðasta ári, og þá stóð hæstv. forsrh. hér einnig og sagði: Nú verðum við að gera ráðstafanir til þess að vega upp þennan samdrátt, þessi 30% skerðing, sem varð í fyrra. Og þess vegna var gengið fellt í fyrrahaust, þá var ráðizt í ýmsar aðrar aðgerðir, og þá var lesin hér upp hátíðleg yfirlýsing frá Seðlabankanum um, að gengislækkunin hefði verið reiknuð nákvæmlega út þannig, að útflutningsatvinnuvegir okkar gætu haldið áfram að starfa án styrkja og uppbóta. Þessi 30% voru notuð til þess að rökstyðja gengislækkunina í fyrra. Það er ekki hægt að nota þessi sömu 30% til að rökstyðja gengislækkunina nú. Það, sem bætzt hefur við hér í ár, eru 15%, að því er hæstv. ráðh. sagði, en það hafa einnig verið gerðar ráðstafanir út af þessum 151. Hæstv. ríkisstj. setti brbl. og tók að innheimta sérstakan gjaldeyrisskatt, 20%. Hæstv. fjmrh. hefur skýrt svo frá, að á einum ársfjóðungi eigi þessi gjaldeyrisskattur að færa ríkissjóði 220 millj. kr. Þessi skattheimta jafngildir þannig tæpum milljarði kr. á ári. Ég hygg, að það jafngildi mjög svo þessum 15% samdrætti, sem talað er um. Því standast þessar röksemdir hæstv. ráðh. ekki. Það er búið að gera ráðstafanir vegna þessa samdráttar á gjaldeyristekjum, sem hann var að tala um. Sú gengislækkun, sem nú dynur yfir, stafar af öðrum ástæðum. Vandinn er sá, að hæstv. ríkisstj. vill ekki viðurkenna, að það er stefna hennar, sem hefur beeiið skipbrot. Hún hefur verið að bregðast í vaxandi mæli á undanförnum árum, og nú á þetta ástand að vera öllum ljóst. Í haust var ástæða til að gera sér vonir um það, að hæstv. ríkisstj. væri að byrja að átta sig á þessari staðreynd. Hún efndi þá til viðræðufunda við aðra flokka, og því var lýst yfir, að hæstv. ríkisstj. vildi taka öll mál þar fyrir á fordómalausan, opinn hátt. Í því virtist felast viðurkenning á því, að hæstv. ríkisstj. væri ljóst, að stefna hennar dygði ekki lengur, nú yrði að leita nýtra úrræða. En því miður hefur þessi viðurkenning ekki fengið staðfestingu í verki. Í þessum viðræðum hefur ekkert það komið fram, sem sýni, að ríkisstj. væri fús til þess að breyta nokkru atriði í stefnu sinni. Og ríkisstj. hefur meira að segja haldið áfram allan tímann að framkvæma einhliða aðgerðir án þess að ráðgast um það við þá flokka, sem hún taldi sig þó eiga viðræðurnar við. Viðræðurnar hófust á því, að tekið var að innheimta gjaldeyrisskattinn, án þess að um það væri rætt við stjórnarandstöðuna. Nokkru síðar fór hæstv. iðnmrh. til Sviss til viðræðna og undirbúnings að samningsgerð við svissneska alúmínhringinn og fleiri erlenda auðhringa, en samningarnir við þá aðila hafa verið mikið deilumál hér á landi, þannig að meðan almennar umr. milli flokkanna stóðu yfir var ákaflega óeðlilegt að stíga þetta skref. Nokkru síðar voru tveir af samninganefndarmönnunum komnir til Ameríku ásamt tveimur æðstu sérfræðingum ríkisstj. til þess að ræða við bandaríska aðila um gengislækkun og um lánamöguleika. Og það stendur heima, að svo til sama daginn og þessum umræðum er slitið er ríkisstj. tilbúin með sínar eigin till. í efnahagsmálum, sem hún hlýtur þ6 að hafa verið að undirbúa margar vikur áður. Svona vinnubrögð eru ekki til marks um það, að hæstv. ríkisstj. geri sér það ljóst, að nú hefði þurft að taka málin allt öðrum tökum. Hæstv. viðskmrh. flutti einnig ræðu hér áðan. Ég hef heyrt hæstv. ráðh. flytja margar ræður. Þær hafa venjulega verið af tvennu tagi: Stundum flytur hæstv. ráðh. ræðu, þar sem hann þylur mikið af tölum. Það gerir hann venjulega, þegar rætt er um efnahagsmál hér á þingi, en við önnur tækifæri flytur hann stuttar og ákaflega áferðarfallegar en frekar efnislitlar ræður. Mér virtist hæstv. ráðh. hafa farið í skakka skúffu. þegar hann kom hér áðan, því að ræðan, sem hann flutti, var af veizlutaginu. Hann vék ekki einu einasta orði að þeim raunverulegu vandamálum, sem hér eru, heldur flutti hann almennt orðagjálfur um leið þjóðarinnar til bættra lífskjara og þess háttur. Hins vegar veit ég, hvað því veldur, að hæstv. ráðh. fékkst ekki til að segja neitt efnislegt. Ástæðan er sú, að innan Alþfl. hefur verið ákaflega mikill ágreiningur um þær aðgerðir, sem hér hafa verið ákveðnar af hálfu ríkisstj. Um þetta hefur verið tekizt á innan Alþfl. og á lokufundi s.l. laugardag kom fram mjög víðtæk andstaða. Allverulegur hluti af fundarmönnum greiddi atkv. gegn þessari leið. Þar var að finna menn, sem eiga sæti hér á Alþ., og þar var að finna menn úr forystu verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi. Því skil ég vel, að hæstv. viðskmrh., formaður Alþfl., eigi dálítið erfitt með að halda ræður um þetta mál. Hér var áðan vitnað til þess, að hæstv. forsrh. hefði svarið og sárt við lagt fyrir rúmu ári, að gengislækkun væri þá ekki sú leið, sem hentaði. Ég vil minna á það, að hæstv. forsrh. hefur sagt sitthvað fleira. Hann sagði hér á þingi einu sinni, og hann hefur endurtekið það nokkrum sinnum í Morgunblaðinu, að það væru til aðilar á Íslandi, sem hefðu hag af gengislækkun. En ef gripið yrði til gengislækkunar, skyldi hann sjá til þess, að lagðar yrðu byrðar á þessa menn. En hvar eru þessar byrðar? Þessir menn hafa fengið alveg furðuleg tækifæri til þess að koma fjármunum sínum fyrir að undanförnu. Í haust lýstu bæði hæstv. forsrh., hæstv. fjmrh. og hæstv. viðskmrh. yfir því í sjónvarpi og útvarpi, að þeir teldu allar líkur á því, að það yrði að lækka gengið. Ég tel, að hér sé um algerlega einstakan atburð að ræða. Annars staðar þykir það sjálfsagt, ef gripið er til slíkra aðgerða sem gengislækkunar, að fara ákaflega dult með það, reyna að fela það alveg fram á seinustu stund, og embættismenn, sem koma upp um slíkar fyrirætlanir, eru taldir sekir um alvarlegustu trúnaðarbrot. En hér á Íslandi segja sjálfir forystumenn ríkisstj. þetta í útvarpi og sjónvarpi, enda höfum við fylgzt með því undanfarnar vikur og mánuði, hvernig öflugir aðilar í þjóðfélaginu hafa reynt að koma fjármunum sínum þannig fyrir, að þeir biðu ekki hnekki af gengislækkuninni. Og þó vitum við vafalaust fæst af þessu. Það eru til aðilar á Íslandi,semhafahafttækifæri til þess undanfarin ár að koma fjármunum til útlanda í tengslum við það frelsi, sem hér hefur ríkt. Mér þykir ekki ólíklegt, að þangað hafi verið fluttir ekki tugir heldur hundruð millj. kr., vegna þess að þessir aðilar vissu fyrir fram, hvað til stóð, en vildu bjarga eignum sínum. Á því eru engar líkur, að launafólk á Íslandi muni sætta sig við þær árásir, sem í þessu felast, meðan menn horfa upp á það, að forréttindaaðilarnir í þjóðfélaginu geti komið fjármunum sínum undan á þennan hátt. Alger forsenda neyðarráðstafana núna hefði verið eignakönnun, þar sem rannsakað væri, hvar þeir milljarðar, sem streymt hafa aukalega um þjóðarbúið á undanförnum árum, eru nú niður komnir, og að þeir fjármunir, sem liggja hér hjá forréttindaaðilum, væru hirtir fyrst og síðan væri kannað, hverju dreifa þyrfti á almenning í landinu. En þegar farin er hin leiðin og auðmönnum auðveldað að koma fé sínu undan, er þess engin von, að sjómenn og launamenn sætti sig við slíkar ráðstafanir. Hæstv. forsrh. sagði í ræðu sinni, að á velmegunarárunum hefðu tekjur þjóðarheildarinnar dreifzt meðal almennings. Það er rétt, þá var um nokkra dreifingu að ræða. En hvernig fór sú dreifing fram? Hún fór þannig fram, að menn lögðu á sig æ lengri vinnutíma, menn áttu kost á því að vinna eftirvinnu og næturvinnu og helgidagavinnu eða vera í tvennum störfum og konurnar á heimilunum unnu og unglingarnir og jafnvel börn unnu. Á þennan hátt fékk launafólk á Íslandi nokkra hlutdeild í þessum stórauknu þjóðartekjum. Það voru ekki kauptaxtarnir fyrir hverja klukkustund, sem hækkuðu. Þannig varð sú dreifing, sem hæstv. ráðh. var að tala um, og það er orðið alllangt síðan mjög fór að halla undan fæti. Nú er aukavinna sem þessi orðin ákaflega sjaldgæf. Nú verður allur þorri launamanna að láta sér nægja 8 tíma vinnudag og á ýmsum stöðum eru margir, sem ekki hafa fengið að vinna í 8 tíma að undanförnu. Og það er orðið sjaldgæfara en áður, að margir aðilar í hverri fjölskyldu geti unnið. Því hefur orðið ákaflega stórfelld tekjuskerðing hjá þessu fólki. Tekjurnar hafa minnkað um þriðjung og jafnvel helming. Það þarf ekki að gera neinar ráðstafanir fyrir frumkvæði hæstv. ríkisstj. eða Alþ. til þess að skerða tekjur þessa fólks. Það hefur þegar gerzt af sjálfu sér. En ef áhrif gengislækkunar eiga að bætast ofan á það, sem þarna hefur gerzt, þá fer að verða þröngt fyrir dyrum hjá mörgum. Ég vil vekja athygli á því, hvað felst í gengislækkun sem þessari. Talið er, að af hennar völdum muni vísitala hækka um 15–20%, og hæstv. forsrh. sagði áðan, að ætlun ríkisstj. væri sú, að fyrir þessar verðhækkanir kæmu engar bætur. Það mun hægt að áætla, að heildarlaunafúlgan í landinu sé um 18 milljarðar á ári. Skerðing um 15–20% jafngildir því 3 til 4 milljörðum kr. Í gengisfellingunni felst það, að verið er að taka 3 til 4 milljarða kr. frá launamönnum og sjómönnum og færa þá til annarra aðila í þjóðfélaginu. Og áður en menn ákveða slíka tilfærslu, bið ég þá að hugleiða það, að ákaflega margir launamenn á Íslandi hafa aðeins svo sem 10 þús. kr. í laun á mánuði. Hvernig halda menn, að fjölskylda með slíkar tekjur geti farið að því t.d. að búa í nýlegri íbúð, sem hefur verið keypt aðallega fyrir lánsfé í trausti þess, að menn geti haldið áfram hinni miklu vinnu? Með ráðstöfunum eins og þessum er verið að leiða mjög alvarlegt efnahagsástand yfir hundruð og þúsundir fjölskyldna á Íslandi. Um það er ekki neinn ágreiningur, að sjávarútvegur okkar og atvinnuvegir eiga mjög í vök að verjast og að grípa þurfi til mikilla ráðstafana þeim til styrktar. En það eru til fleiri leiðir en þær að velta alltaf undan brekkunni. Deilurnar innan Alþfl. snerust ekki sízt um það, að þar var uppi sú skoðun, að hægt væri að fara niðurfærsluleið. Í stað þess að gera krónuna smærri átti að gera hana stærri, lækka bæði kaup, verðlag, skuldir og annað þess háttar. Um þetta var tekizt á innan Alþfl., og mér þætti ákaflega fróðlegt að heyra, hvort sumir Alþýðuflokksmenn hér á þingi eru ekki enn þeirrar skoðunar, að þetta hefði verið rétt leið. Og ef þeir eru þeirrar skoðunar, skora ég á þá að standa við þá skoðun sína. Ég sagði áðan, að sjávarútvegurinn ætti í vanda, og það er rétt. Hitt skulum við samt einnig muna, að hvarvetna heyrum við dæmin um slælegan rekstur einstakra fyrirtækja í sjávarútvegi og um það, hvernig einstakir atvinnurekendur í sjávarútvegi hirða milljónafúlgur út úr gjaldþrota fyrirtækjum og koma þeim fyrir annars staðar. Um þetta eru mýmörg dæmi. Það er ekki ýkjalangt síðan sú frétt kom í blöðum, að eitt fyrirtæki í Vestmannaeyjum hefði reynzt uppvíst að skattsvikum, sem talin voru nema um 20 millj. kr. Skattsvik af þessu tagi voru framkvæmd við fölsuðu bókhaldi, og manni hlýtur að vera spurn: Er það ekki falsað bókhald af þessu tagi, sem m.a. er lagt til grundvallar útreikningum hæstv. ríkisstj.? Með þessu er ég ekki að segja, að fjárdráttur af þessu tagi sé skýringin á vandamálum sjávarútvegsins. Því fer mjög fjarri. Hitt skulu menn gera sér ljóst, að á sama tíma og ætlunin er að ganga hart að lágtekjufólki á Íslandi þá verður það ekki þolað, að verið sé að ausa fé í aðila, sem ekki eru þess verðugir. Styrkveitingar til einstakra fyrirtækja í sjávarútvegi verða að gerast þannig, að þeim fylgi mjög nákvæmt eftirlit, það sé algerlega tryggt, að fjármunirnir renni til þess að halda fyrirtækjunum gangandi, en ekki til neinna annarlegra þarfa. Verkamenn og sjómenn eiga heimtingu á því, að þetta eftirlit sé tekið upp. Við eigum eftir að ræða þessa hluti miklu nánar hér á þingi næstu daga, en hitt skulum við gera okkur ljóst, að þessi gengislækkunarleið leiðir aðeins til vaxandi ófarnaðar. Gengislækkun eins og þessi, sem nú er talað um, er í rauninni aðeins ávísun á næstu gengislækkun. Ekki finnst nokkur maður í landinu, sem trúir því lengur, að þessar aðgerðir muni leysa viðfangsefni okkar. Ég er viss um, að þeir eru ákaflega fáir úr hópi stuðningsmanna ríkisstj. hér á þingi, sem trúa því, ef þeir eru einlægir við sjálfa sig. Þess vegna skiptir það meginmáli, að menn sætti sig ekki við þessar ranglátu ráðstafanir. Og í því sambandi mega menn ekki láta binda sig af neinni gamalli hollustu, hvorki við ríkisstj. né flokka. Þeir menn innan Alþfl. og innan Sjálfstfl., sem voru andvígir þessari lausn og beittu sér gegn henni í báðum flokkunum, eiga að halda þeirri afstöðu áfram. Hér er um stærra mál að ræða en svo, að menn eigi að láta binda sig með þessum venjulegu handjárnum, sem þeir geta unað, þegar um smærri mál er að ræða. Það er ekki hægt að skírskota til neinnar hollustu og sízt af öllu þjóðhollustu um stuðning við þetta mál. Sú eina nauðsynlega þjóðhollusta, sem nú þarf að sýna, er að hnekkja þessari stjórnarstefnu, sem er orðin algerlega gjaldþrota, og reyna að fitja upp á nýrri samstöðu, sem gengur þvert á öll flokkamörk.



Herra forseti. Það er ekki ofmælt, að þau tíðindi, sem gerzt hafa í dag, 11. nóvember, eru váleg tíðindi og ill. Þó hygg ég, að þau hafi komið á óvart. Menn eru búnir að sjá það undanfarnar vikur ef ekki mánuði, að slíkt ástand hafi skapazt í landinu, að gengi íslenzka gjaldmiðilsins var í raun og veru fyrir löngu fallið. Og það mun sérhver maður, sem ekki hefur þá gert sér það ljóst áður, sannfærast um, ef litið er á ástandið eins og það núna er. Ég efast ekkert um það, að hæstv. ráðh., hæstv. forsrh. og hæstv. viðskmrh., hafa átt þung spor upp í ræðustólinn hér í dag, enda fannst mér í raun og veru, að ræður þeirra bæru þess vitni. Ég held, að annað sé þó í raun og veru enn verra heldur en það, að hæstv. ríkisstj. hefur þó haft þor til þess að játa, að íslenzka gengið væri fallið, með því að fela Seðlabanka Íslands að skrá gengið á þann veg, sem gert hefur verið. Frv. heitir að vísu frv. til l. um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabankans um nýtt gengi íslenzku krónunnar. Jú, jú, formlega er ákvörðunin Seðlabankans. En auðvitað er ákvörðunin fyrst og fremst hæstv. ríkisstj., þó að hennar sé ekki við getið í heiti frv. Það er eins og í skáldsögu Jóns Thoroddsen: Ég hafði áður sagt Gróu á Leiti, en Gróa á Leiti sagði mér, en ég hafði áður sagt henni. Ríkisstj. hefur hér áður sagt Seðlabankanum fyrir verkum, og þetta frv. er því auðvitað undan rifjum ríkisstj. runnið. Það, sem ég tel vera verra en sjálf gengislækkunin, sem við erum hér að horfast í augu við sem gerðan hlut, er það, að hæstv. ríkisstj. hefur haldið þannig á málum undanfarnar vikur, að brasköflin í þjóðfélaginu hafa komið sér við mætavel til þess að mata krókinn og bæta sinn hag á þeirri efnahagsmálaaðgerð, sem þjóðarheildin á svo að bera byrðarnar af. Það hefur verið sagt hér í umr., að annars staðar með öðrum þjóðum sé venjulega mikil leynd höfð um það, ef ríkisstj. telur sig verða að fella gengi, og eins er það hér, að ef heiðarlega er staðið að gengisfellingu, á það að vera leyndarmál allra fram á síðustu stund þangað til gengisfellingin skellur á, svo að gróðaöfl, óheilbrigð öfl efnahagslífsins komi sér ekki við. En það var þveröfugt að þessu staðið hér, og það álít ég vera meginsök hæstv. ríkisstj. í sambandi við þetta mál að hafa haldið þannig á málinu. Hún hefði í raun og veru, þegar hún gerði sér ljóst, að hún kæmist ekki hjá að fella gengið, átt að skella þeirri ráðstöfun á fyrirvaralaust. Annað finnst mér ákaflega óviðkunnanlegt líka við framkvæmd þessa máls, og það er það að hafa setið að viðræðum við samningaborð við stjórnarandstöðuflokkana nánast 9 vikur og svo rétt að þeim viðræðum loknum, örfáum dögum eftir að þeim er slitið, þá hefur ríkisstj. til allar sínar till. um gengisbreytinguna. Það dylst engum manni, að þannig hefur verið á málum haldið, að trúnaðarmenn ríkisstj. hafa setið meginhluta þessa tímabils, sem setið var við samningaborðið, og verið að undirbúa þessa ákveðnu leið hæstv. ríkisstj., ég gat vel sagt gengisfellingarríkisstj., og þannig finnst mér ekki af heilindum að málinu staðið. Það er fyrst núna rétt fyrir helgina, sem viðræðunum er slitið, og á þeim tíma er alveg útilokað, að efnahagsmálaráðunautar ríkisstj. hafi reiknað sitt dæmi og haft þau plögg til, sem gengislækkunarákvörðunin er byggð á. Ég ásaka hæstv. ríkisstj. þunglega fyrir þetta hvort tveggja. Það er ekki liðið ár síðan hæstv. núv. ríkisstj. stóð einnig á Alþ. og mælti fyrir gengislækkunarfrv. Ef ég man rétt, var gengislækkunin í fyrra, gengislækkun ársins 1967, framkvæmd 24. nóv. Það vantaði því nokkra daga á, að ár sé liðið frá því, að gengi íslenzku krónunnar var seinast fellt. Þetta mun líka vera einhver stærsta gengisfelling íslenzkrar sögu. Erlendur gjaldeyrir hækkar um 54.4%. Minna mátti ekki gagn gera. En þetta væri allt saman gott og blessað, ef menn gætu haft trú á því, að þessi gengislækkun væri varanleg lækning á efnahagsvanda íslenzku þjóðarinnar. En þrennar gengislækkanir framkvæmdar af þessari hæstv. ríkisstj. og þessi hin fjórða gera það að verkum, að þjóðin trúir því ekki. Ég hygg líka, að ríkisstj. sjálf trúi því ekki, og ég get ekki ímyndað mér, að stjórnarliðið trúi því, að í fjórða sinni heppnist hún, þegar hún hefur misheppnazt þrisvar sinnum í höndum þessa sama aðila. Og það er alltaf erfitt að framkvæma þann hlut, sem hvorki maður sjálfur eða aðrir hafa trú á. Ég er því ósköp hræddur um það, að það fari eins í fjórða sinn og í hin þrjú skiptin, að þær ofurþungu byrðar, sem lagðar verða á þjóðina vegna þessarar gengisfellingar, verði allar saman unnar fyrir gýg. Mig skortir trú á það, lái mér hver sem vill, að í fjórða sinni heppnist hún. En hæstv. ríkisstj. hefur vafalaust hugsað sem svo: Í þriðja sinni þreytt, en fjórða sinni fullreynd. Hæstv. forsrh. tók það fram í ræðu sinni, að nú eftir að gengislækkunin hefði verið ákveðin mundu verða teknir upp samningar við launþegasamtökin í landinu og við bændasamtökin. Já, það er máske betra seint en aldrei. En það er rétt, sem hér kom fram í umr. áðan, að við verkalýðshreyfinguna a.m.k. hefur ekki verið talað orð um þessi mál. Gengislækkunin er framkvæmd án hins minnsta samráðs við hana, án þess að nokkrar viðræður hafi farið fram um það, með hverjum hætti væri hægt að framkvæma þessa aðgerð á þann veg, að láglaunafólkið í landinu gæti þolað aðgerðina. En það er alveg víst, að eins og málið liggur fyrir, þá er hægt að fullyrða það, að láglaunastéttirnar í landinu geta ekki með neinu móti tekið á síg þær ofurþungu byrðar, sem því eru samfara, að erlendur gjaldeyrir hækkar um meira en 50%. Það var eitt atriðið í ræðu hæstv. forsrh., sem ég var honum alveg sammála um. Hann sagði, að frv., sem lægi hér fyrir þinginu, væri þannig, að um það þyrfti ekki að ræða. Það væri í sama formi og önnur frumvörp, sem fylgt hefðu gengislækkunum. Það er alveg rétt. Við kunnum þetta frv. utanbókar orðið. Samt er þetta mál þannig og svo alvarlegs eðlis, að það verður ekki ráðin bót á vandamálum þjóðarinnar með löngum ræðum hér á Alþ. Það eitt dugar að snúast í raun í verki við þeim vanda, sem þjóðin er komin út í, á þann hátt, að byrðarnar af honum verði sem léttbærastar, og léttbærar geta þær þó aldrei orðið, og það verður auðvitað að gera sérstakar ráðstafanir til þess, að láglaunastéttirnar í þjóðfélaginu og lágtekjustéttirnar geti borið þær byrðar, sem þeim er ætlað að axla. Máske er það svo, að ég sé allt í einu orðinn svartsýnismaður, en við það hef ég samt ekki verið orðaður yfirleitt, en mér sýnist ástandið vera mjög dapurlegt og alvarlegt, hvar sem litið er. Ég sé ekki annað heldur en það horfi mjög uggvænlega með afkomu ríkissjóðs. Ég hygg, að hann vanti stórar upphæðir til þess að ná endum saman. Ég sé ekki betur heldur en greiðslubyrði hans á næsta ári af skuldum sé hvorki meira né minna en nokkuð á 2. milljarð kr., að vextir og afborganir af skuldum, sem koma á ríkissjóð og hann verður að bera á næsta ári, séu 1.3 eða 1.4 milljarðar kr. Ég sé ekki betur heldur en gjaldeyrishalli tveggja seinustu ára sé á 3. milljarð kr., losar milljarðinn á árinu 1967 og verður eitthvað talsvert á 2. milljarð á yfirstandandi ári. Ég fæ ekki betur séð en atvinnulífið sé yfirleitt í rústum, og það er miklu alvarlegra heldur en um stöðu ríkissjóðsins. Atvinnulífið er gersamlega stöðvað. Það er í rúst í mörgum sjávarplássum á Íslandi í dag, og hæstv. ríkisstj. er það vel kunnugt. Mörg iðnaðarfyrirtæki hafa þegar orðið gjaldþrota, og gjaldþrotið vofir yfir öðrum tugum saman. Halda menn nú, að nokkurt kraftaverk gerist til þess að koma atvinnulífinu í gang við gengislækkun? Ekki get ég ímyndað mér, að vélbátaútgerð, sem er stöðvuð, geti tekið neinn fjörkipp við gengislækkun. Það er vitað, að útgerðin er með mikið af erlendum skuldum, sem nú hækka stórkostlega við gengisfellinguna, og byrði þeirra útgerðarmanna verður uggvænleg og kemur illa við þá, þó að rekstur þeirra sé í gangi. En þeir fara fyrst að njóta einhvers hagnaðar af gengisfellingunni sjálfri, þegar þeir hafa aflað fiskjar og selt hann á erlendum markaði og fengið fyrir hann fleiri krónur. En hins vegar fá þeir líka það á klakkinn, að vextir og afborganir verða þungbær byrði af hinum erlendu skuldum. Þeir verða líka að horfast í augu við það, að margt það, sem til útgerðar þarf, veiðarfæri, salt og olíur. hækkar auðvitað gífurlega í verði, og menn segja því, að gengislækkun hafi orðið og verði vafasamur hagnaður fyrr en þá eftir marga mánuði í þessu tilfelli fyrir útgerðina, eins og hún er stödd í dag. En þar sem útgerðin er stöðvuð og hraðfrystihúsaiðnaðurinn er stöðvaður, þá er alveg gefinn hlutur, að þetta fer ekki í gang við gengislækkunina. Það hefði orðið að gera áður en hún skall á ráðstafanir til þess að hjólin færu að snúast. Hæstv. ríkisstj. mun segja, að hún hafi verið að horfast í augu við slíkan vanda nú að undanförnu og verið að leysa þessi mál á sumum stöðum. Jú, mér er kunnugt um það. En það er lítt fullnægjandi lausn, að útgerðarmenn og þeir, sem rekið hafa hraðfrystihús í einu byggðarlagi, komi í skjóli hreppsnefndar sinnar til Reykjavíkur og kríi sér út, við skulum segja 3–4–5 millj. kr., til þess að koma þessu í gang, ef þessar upphæðir eru látnar í hendur hinna gjaldþrota fyrirtækja, sem hafa örmagnazt og stöðvazt með rekstur sinn, og þetta fé fer síðan í súpuna hjá þeim. Ég held, að slík bráðabirgða- og káklausn auki ábyrgðarleysi þeirra, sem nú eru búnir að sigla málum í strand, og sé þannig mjög skaðvænleg lausn. Ég held, að bankarnir eigi að horfast í augu við það, að þeir hafa þegar tapað því fé, sem þeir hafa lánað þessum fyrirtækjum mörgum hverjum, og eigi að viðurkenna það og það eigi að gera þau upp og fela einhverjum aðila þegar í stað að hefja reksturinn á sléttu. Þá fyrst gæti komið til mála, að fjör færðist í atvinnulíf á slíkum stöðum, þegar áhrif gengislækkunarinnar, hin jákvæðu áhrif, færu að segja til sín. En þessi hreingerning hefur ekki farið fram, svo að ég viti, ekki á einum einasta stað, og skipta þeir staðir þótugum á landinu, þar sem svona hreingerning hefði þurft að verða undanfari gengisfellingar, til þess að atvinnulífið gæti notið þeirra jákvæðu áhrifa, sem í vissum tilfellum geta fylgt gengislækkun. Þegar álít ég, að hafi verið farið mjög öfugt að, og verður varla úr því bætt nema bankarnir horfist í augu við, að þeir hafa þegar tapað fé og fyrirtæki mjög viða rísa ekki undir þeirri skuldabyrði, sem þau rogast nú með. Það þýðir ekkert að ætla litlu hraðfrystihúsi í smáþorpi úti á landi aðstanda undir 15–20, jafnvel 30 millj. kr. skuldasúpu og bera vextina eins og þeir eru hér á landi af slíkri upphæð. Það er vonlaust með öllu. Ég vék að því, að það hefði verið um það rætt, að nú stæði til að ræða við launþegasamtökin og bændasamtökin í landinu, og í raun og veru fagna ég því, þó að ég telji það nokkuð seint gert. Og menn spyrja: Hvað gerir verkalýðshreyfingin? Það er spurt um það hér, og það verður spurt um það um landið allt næstu daga og vikur, og sannast að segja getur enginn á þessari stundu sagt, hvað verkalýðshreyfingin gerir. Það eitt er víst, að þær byrðar, sem falla á þegnana af 50% hækkun erlends gjaldeyris, geta láglaunastéttirnar á Íslandi ekki borið. Það er óframkvæmanlegt. Hlutverk verkalýðshreyfingarinnar á næstu vikum hlýtur því að verða það sérstaklega að verja hina lægst launuðu þyngstu áföllunum af þessari aðgerð, gengisfellingunni. Ég veit ekkert, hvernig hæstv. ríkisstj. hugsar sér að halda á þeim viðræðum, en það mega a.m.k. ekki verða neinar sýndarviðræður. Það mundi ekki leiða til neinnar farsællegrar lausnar. Það verða að vera viðræður í fullri alvöru, þar sem tekið er á fyrst og fremst atvinnulegu vandamálunum hjá þjóðinni, því að það er rétt, sem komið hefur fram í ræðum hæstv. ráðh. og annarra, að það verður fyrst og fremst að snúast gegn þessum vanda með uppbyggingu atvinnulífsins. Þar má ekkert láta reka á reiðanum lengur. Það er búið að gera það nógu lengi. Vafalaust þarf þó í fleiri horn að líta í sambandi við þær væntanlegu umr. heldur en líta á atvinnulífið eitt saman. Ég held, að það sé mjög mikill vandi við þessi mál að fást, úr því sem komið er, því að ástandið er enn þá alvarlegra á flestum sviðum þjóðfélagsins heldur en menn hafa hér almennt gert sér grein fyrir enn þá. Það er ekki nema eðlilegt, að menn spyrji: Hvers vegna gengisfellingu? Var ekki um neinar aðrar leiðir að ræða? Ég er alveg sannfærður um það, að hæstv. ríkisstj. hefur vafalaust verið búin að velta því lengi fyrir sér, hvort hún ætti nú að leggja út í gengislækkun í fjórða sinn. Það hefur ekki verið leið, sem hefur blasað við henni. Það er ég viss um. Jú, mér er ekki grunlaust um það, að hún hafi líka velt því fyrir sér, hvort hægt væri að ná saman endum og leysa vandann með skattlagningu og síðan að búa út uppbótarkerfi hér og uppbótarkerfi þar til þess að reyna að fá hjól atvinnulífsins til þess að snúast. Vafalaust hefur hún borið þessar tvær leiðir saman og komizt að þeirri niðurstöðu, að illt úr illu væri gengislækkunin skárri heldur en að skattleggja þjóðina, eins og nú er komið í rýrnandi atvinnu og lækkandi tekjum meginþorra þjóðarinnar, skattleggja hana kannske yfir 2000 millj. Minna hefði ekki dugað. Ég geri því ráð fyrir, að hæstv. ríkisstj. hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að sú leið væri ófær, þegar svona væri komið, þegar vandinn væri orðinn svona mikill, og þá hafi hún ekki séð neitt úrræði annað heldur en gengislækkun í fjórða sinn þrátt fyrir hrapallega reynslu af þeirri úrlausn þrisvar sinnum áður. Hér einu sinni fyrir alllöngu síðan, þegar Ólafur Björnsson, hv. þm., var ungur hagfræðingur, það er svo langt síðan; þá voru nokkuð margir hagfræðingar látnir gera álitsgerð, og það kom út heil bók eftir þá um úrlausnir í efnahagsmálum, og þá var talað um þrjár leiðir mögulegar, hugsanlegar og mögulegar: Það var gengisfellingarleið. og það var skattlagningar- og uppbótaleið, og það var svokölluð verðhjöðnunarleið. Í fræðibókum hagfræðinga var þriðja leiðin þá til, ekki aðeins gengislækkunarleið og hin leiðin, heldur og þriðja leiðin líka. Og nú er okkur sagt, að það hafi einmitt komið upp hugmyndir meðal fylgismanna ríkisstj. um það, hvort það væri ekki betra að huga einmitt nú að þessari þriðju leið, að verðhjöðnunarleiðinni, að menn hafi lagt á sig nokkurt ómak til þess að kryfja möguleika þeirrar leiðar til mergjar og lagt fram nokkuð ákveðnar till. um þá leið að ganga framan að fólkinu og lækka kaupið núna, að gera sterklegar, ákveðnar ráðstafanir til þess að lækka verðlag og færa niður skuldabyrði á mönnum, einstaklingum og fyrirtækjum. En þessi leið hefur lengi verið mér mjög hugleikin, og ég flutti einu sinni fyrir alllöngu síðan till. um hana hér á Alþ., þegar líkt stóð á eins og nú, og hef því í raun og veru staðnæmzt við hana enn, hvort þessi leið, sem hagfræðingarnir eitt sinn töldu færa leið, hafi verið grandskoðuð af efnahagsmálaráðunautum núv. hæstv. ríkisstj. og komizt hafi verið að þeirri niðurstöðu, að hún væri ófær, að hún væri eins fær eins og gengislækkun, þegar litið væri á þá reynslu, að hún væri búin að misheppnast þrisvar, því að í fjórða sinn vekur hún ekki miklar vonir, a.m.k. ekki hjá mér. Ég geri mér það ljóst, að þessi niðurfærslu- eða verðhjöðnunarleið er sjálfsagt mjög vandmeðfarin í framkvæmd. Hún útheimtir, að hún sé framkvæmd af sterkri réttlætiskennd og hörðum höndum. Það yrði áreiðanlega að fylgja þar fast eftir, ef framkvæmdin ætti ekki að fara í handaskolum og ekki að koma ranglátlega niður. Það má vel vera, að það þyki kostur gengislækkunar samanborið við verðhjöðnunarleiðina, að hún sé sjálfvirkari eftir að búið sé að skella henni á landslýðinn. Það upplýsist nú sjálfsagt hér í umr., hversu mikill gaumur hefur verið gefinn þessum möguleika, að fara beint framan að fólkinu, skera niður kaupið sem fyrstu aðgerð og gera jafnframt ráðstafanir til verðlækkunar og niðurfærslu skulda, og geri ég þá sérstaklega ráð fyrir því, að ef aðrir verða ekki til að gera grein fyrir þessum þætti málsins, þá munu þó þeir menn, sem þessar hugmyndir báru fram, gera það. Alþ. á sannarlega heimtingu á því að fá að kynnast öllum þeim möguleikum, sem menn hafa þó komið auga á í sambandi við úrlausn slíks vanda, sem skapazt hefur í efnahagslífi þjóðarinnar. En verkin sýna merkin. Ég er viss um það, að hæstv. ríkisstj. hefur vafalaust einnig hugleitt þessa leið og hafnað henni, úr því að gengislækkunarfrv. liggur hér fyrir hv. Alþ. Ég er alveg hjartanlega samþykkur þeim mönnum, sem segja, að nú sé svo komið, að það þýði ekki að kýta um það, hverjum sé að kenna það ástand, sem skapazt hefur, og það mun ég ekki gera, það er bara staðreynd. Ástandið er alvarlegt. Það þýðir heldur ekki að kýta um það, hverjum það sé að kenna, hvort það sé að kenna verðfalli á heimsmörkuðum og aflatregðu eða hvort það sé að kenna hæstv. ríkisstj. og stefnu hennar. Og ég held, að það sé óviturlegt af hæstv. ríkisstj. að halda því til streitu, að stjórnarstefnan eigi hér enga sök á. Það er hægt að segja það með sanni, að þjóðin hefur orðið fyrir allþungu áfalli á árinu 1967 og 1968 eða frá því á síðari hluta árs 1966, en hins er ekki að dyljast, að hinar þrjár gengislækkanirnar voru framkvæmdar í góðæri og hefðu þannig átt að eiga miklu meiri möguleika til þess að takast heldur en þessi. Þessi gengislækkun er framkvæmd við erfið skilyrði, þegar ástandið er orðið slíkt, að það hvarflar að manni, hvort efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar sé ekki nokkuð hætt komið. Ég tel það vera skyldu mína persónulega, ég tel það vera skyldu verkalýðshreyfingarinnar, ég tel það vera skyldu stjórnarandstöðuflokkanna að horfast af raunsæi í augu við það ástand, sem skapazt hefur. Það þýðir ekkert gaspur til lausnar þeim vanda, sem þjóðin stendur nú í. Ég mun verða spurður af mörgum sem forseti Alþýðusambandsins: Er nokkuð hægt að gera annað heldur en hækka kaupið til þess að mæta þeirri stórfelldu kjaraskerðingu, sem leiðir af þessari gengislækkun? Ég fyrir mitt leyti verð að játa það strax, að ég held, að við það ástand, sem núna hefur skapazt, sé kauphækkun ekki fær og ekki raunhæf leið, því miður. En ég er ekki sannfærður um það, að þar með séu allar leiðir lokaðar til þess að verja hina lægst launuðu innan og utan verkalýðshreyfingarinnar, og það verður áreiðanlega að grípa fremur til annarra ráða til þess að verja hagsmuni hinna tekjulágu í þjóðfélaginu heldur en kauphækkana eins og sakir standa. Það þyrfti mikla kauphækkun til, og að gera kröfu um hana og lemja hana fram með verkföllum, því að öðru vísi fengjum við hana ekki, það væri auðvitað ráðstöfun til þess að gera þessa gengislækkun að engu á næstu vikum og mánuðum. Það er ekkert markmið í sjálfu sér. Það, sem við verðum að leita að í viðræðum við hæstv. ríkisstj., er það, hvort hægt sé að finna leiðir, sem geti haft nokkuð varanlegt gildi og sem geti varið láglaunastéttirnar fyrir þyngstu áföllum þessarar ákvörðunar, og ákvörðunina sjálfa tel ég vera afleiðingu af því ástandi, sem skapazt hefur. Ég tel gengislækkunina ekki gerða að ófyrirsynju af hæstv. ríkisstj., alls ekki. Ég held, að hún sé gerð, þegar hæstv. ríkisstj. gerði sér ljóst, að hún átti einskis annars úrkosta. Ég tel þó, að hæstv. ríkisstj. hefði átt og ætti, þegar hún sá, að hún hafði ekki ráðið við vandamálin - þau hefðu færzt henni svo þunglega í fang, að hún réði ekki við vandamálin, stefnan dugði ekki og hæstv. ríkisstj. dugði ekki heldur til þess að leysa vandamálin - þá er það mín skoðun, að hún hefði átt að segja af sér. En um það þýðir heldur ekki að sakast. Hún virðist hafa trú á því, að hún ráði við málin með því að framkvæma gengislækkun í því formi, sem hún hefur lagt fram frv. um. Og það ber að vona í lengstu lög, að hún verði ekki fyrir vonbrigðum með það, og það segi ég þjóðarinnar vegna. Ég veit ekkert um það, hvernig hæstv. ríkisstj. hugsar sér að ræða málin við verkalýðshreyfinguna, og á meðan get ég ekki sagt um það, hvaða tökum verkalýðshreyfingin tekur þessi mál. En ég er alveg viss um það, að verkalýðshreyfingin stendur í svo alvarlegum sporum nú í dag, og í þeim vanda stöndum við núna næstu daga og vikur, að það verður einhuga verkalýðshreyfingu að mæta, og verkalýðshreyfingin verður einhuga um það að taka af raunsæi á þessum miklu vandamálum og leysa þau á þann veg, ef nokkur kostur er, að atvinnulífið verði sterkara eftir en áður, því að í raun og veru á verkafólk allt undir því, að atvinnuleysisvofan verði ekki landlæg, og hún hefur þegar minnt á sig nægilega. Hún gerði það á s.l. vetri, og hún hefur þegar gert það ekki síður á þessu hausti, því að ástandið er víða vægast sagt mjög uggvænlegt í þeim efnum. Ég teldi það ekki rétt af mér, þó að mönnum sé þungt í skapi og þó að ekki sé bjart fram undan, að hóta verkföllum í nafni verkalýðshreyfingarinnar, og ég veit, að það að hrinda atvinnulífinu út í algera stöðvun verður ekki úrræði, sem nú verður gripið til fyrr en í síðustu lög, ef hæstv. ríkisstj. fæst ekki til að ganga neinar aðrar færar leiðir. En við skulum ekki gleyma því, að það er þó alltaf síðasta vopnið, sem verkalýðshreyfing hvaða lands sem er verður að grípa til til að knýja sinn vilja fram, að beita verkfallsvopninu, og það skyldi því enginn vera of viss um það, að verkalýðshreyfingin neyðist ekki til þess, ef hún fær ekki sínum málstað framgengt, að grípa til þess vopns jafnvel nú. En ég endurtek það, sem ég hef sagt í þessari ræðu minni: Allar okkar aðgerðir í verkalýðshreyfingunni verða að miðast við það að verja þá lægst launuðu í þjóðfélaginu áföllum af þeirri ákvörðun, sem nú hefur verið tekin með gengisfellingunni og þeirri dýrtíðaröldu, sem nú skellur yfir og virðist skella yfir, án þess að hæstv. ríkisstj. hafi enn gert neinar ráðstafanir til þess að verja láglaunastéttirnar fyrir áföllum af þessari aðgerð. Þetta mál er þess eðlis, að það væri í raun og veru ekkert unnið við það fyrir stjórnarandstöðuflokkana að tefja framgang þess. Stjórnin hefur sjálfsagt tryggt sér það, að málið á meirihlutastuðning í þinginu. Þetta er aðgerð, sem affarasælast er fyrir þjóðfélagið, að gangi fljótt fyrir sig, eins og ég hef áður drepið á, úr því að það verður að gerast. En ég hygg, að stjórnin hafi nú þegar tryggt sér það samkomulag við stjórnarandstöðuflokkana, að svo verði á málum haldið hér, að bankarnir geti hafið starfsemi sína með morgundeginum, enda sé ég ekki heldur, að neitt væri unnið við að hindra það af stjórnarandstöðunni. En það dregur ekkert úr því, að þetta mál er eitt hið alvarlegasta, sem fyrir þingið hefur komið nú um lengri tíma. Bæði er gengisfellingin stórfelld og hún er ekki gerð núna í fyrsta sinn. Þetta er í fjórða skipti á 8 árum, eins og sagt hefur verið, og það má ekki minna vera heldur en þm. gefist kostur á að ræða málið eins og þá lystir, og ég held, að hæstv. ríkisstj. hugsi sér heldur ekki að leggja neinar hömlur á það. Allt er undir því komið, hvernig framkvæmdin verður á þessari hrikalegu gengislækkun, og við eigum eftir að sjá, hvernig hæstv. ríkisstj. snýst við því, bæði í viðræðum við verkalýðshreyfinguna og aðra aðila í þjóðfélaginu, að milda framkvæmdina á þann hátt, að hún verði framkvæmanleg, því að sýni hæstv. ríkisstj. ekki góðan vilja í því, þá er ég alveg viss um það, að þessi leið reynist ekki framkvæmanleg.



Herra forseti. Það voru þrír menn í eftirleit einu sinni á Auðkúluheiði, ég á þar upprekstur. Það var logndrífa og jörð orðin hvít. Þeir tóku stefnu á eða ætluðu að taka stefnu á skála, sem þeir ætluðu að gista í, gengu stundarkorn, en þá kom sá, sem hafði forystu fyrir þeim, á slóðina sína aftur. Hann horfði um stund á slóðina, en sagði svo við félaga sinn: „Takt þú hæsta hring.“ En sá, sem á eftir gekk, hafði séð þegar hann beygði og tók ekki næsta hring, heldur tók stefnuna á skálann og náði áfanga. Nú er það, sem skeð hefur í efnahagslífi okkar, dálítið hliðstætt þessari villu. Það er alltaf farinn sami hringurinn. Þetta er búið að gera jafnvel svo áratugum skiptir. Það er byrjað að greiða uppbætur á útflutningsafurðirnar. Þegar það er búið að ganga nokkurn tíma, þá er farið í gengislækkun. En mönnunum dettur aldrei í hug, að þeir hafi ekki stefnt í rétta átt, þeim, sem stjórna. Þetta var ekki lærður maður, sem var þarna í eftirleitinni, hann hafði aldrei tekið háskólapróf, var ekki hagfræðingur eða lögfræðingur, en hann hafði þó vit á því, þegar hann var búinn að fara hringinn, að segja við félaga sinn, að hann skyldi taka næsta hring, hann hafði sjálfsgagnrýni. Ég sé ekki annað en að það sé komin nokkurn veginn reynsla á, að þessi aðferð dugar ekki, við stefnum ekki í rétta átt. Það er alveg öruggt einkenni á efnahagslega sjúku þjóðfélagi að vera alltaf að lækka gengi. Gegnum mannkynssöguna finnum við, að einstaka fjármálaglópur hefur gripið til þess að þynna út verðgildi peninga. Það komst ofan í 2% hjá Rómverjum á þriðju öld. Þá voru eitthvað þrír og fjórir keisarar í ríkinu í einu, og við vitum, hvernig það hefur gengið stundum eftir stríðin, og alls staðar hefur þetta haft hrun og erfiðleika í för með sér. Þetta er eitt öruggasta sjúkdómseinkenni, sem til er í efnahagslífi einnar þjóðar, og alveg öruggt, að þeir, sem sitja við stjórn, þegar það gerist og endurtekur sig, hafa ekki vald á fjármálunum. Það er öruggt einkenni. Þess vegna furða ég mig á, að þeim ráðh., sem nú sitja, skuli ekki detta í hug að reyna að leita að öðrum leiðum. Ég skal játa, að hér er mikið alvörumál á ferðinni. Það má segja, að það sé ekki til neins að vera að koma með þessar reglur til okkar. Því hafa þeir þetta ekki allt uppi í Seðlabanka, allar ráðstafanir viðvíkjandi gengislækkun, fyrst gengislækkun er ákveðin þar? Það er til lítils að koma til okkar og fara að tala um þetta mál, þegar búið er að ákveða það. Það er eiginlega furðuleg ráðstöfun að taka alveg ákvörðunarvaldið um vexti og gengi af Alþ. og flytja það í aðra stofnun. Vitanlega ræður ríkisstj. þessu, en valdið er tekið af þinginu. Við vitum, að Seðlabankinn framkvæmir ekkert án þess að hafa samþykki ríkisstj. Þetta er í raun og veru furðulegt, þegar þetta eru þýðingarmestu málin, sem við höfum með að gera, og ég held, að það sé komin dálítil reynd á, að þetta séu ekki neinir spekingar, sem ávallt hafi rétt fyrir sér, ég held, að það sé komin nokkurn veginn reynsla á það. En í árferði eins og í ár er stórhættulegt að lækka gengið, og það er þungamiðja málsins. Það er einfaldlega af því, að atvinnuvegirnir eru reknir með tapi, og við verðum að koma í veg fyrir það tap, og það gerum við ekki með gengislækkun, eins og nú horfir. Fiskibátarnir í ár hafa ekki getað borgað vexti og afborganir, það vitum við, og þar að auki eru þeir reknir með allmiklu tapi, þeir stórsafna skuldum sumir. Ég átti tal við vanan útgerðarmann, og hann sagði, að sumir sinna báta mundu hafa tapað allt að milljón í ár. Læknast þetta við gengislækkun? Ég segi nei. Það er aðeins það, að hann þarf þriðjungi fleiri krónur til þess að borga þetta tap. Hvar á hann að taka þær krónur? Bankarnir eru tæmdir af fé, því að það fylgir alltaf gengislækkun. að fólk eyðir peningunum. Það trúir ekki ríkinu fyrir þeim. Við vitum hvernig það hefur gengið hér. Í allan vetur hefur fólkið verið að reyna að festa peninga sína í einhverju. Þið getið spurt Ásbjörn Ólafsson, hvernig honum hafi gengið að selja ísskápana sína, frystikisturnar o.s.frv. Bankarnir eru orðnir peningalausir. Við vissum, hvernig það gekk í fyrravetur, þegar fólkið vissi af gengislækkuninni. Mér hefur verið sagt, að það hafi verið rifnar 200 milljónir út úr bönkunum og eytt, og hvar eiga atvinnuvegirnir að fá rekstrarféð? Hæstv. bankamrh. kom hér upp og hélt stutta ræðu, sagðist ætla að gæta hagsmuna fyrir flokk sinn, skildist mér, láglaunafólk og bótaþega. Hæstv. forsrh. lét liggja að því, að það ættu að ganga um 150 milljónir til trygginga, ef ég hef tekið rétt eftir. En hvað þýðir þetta? Það eru minnkaðar krónur. Ég hef hlustað hér á ræður fulltrúa jafnaðarmanna í öll skiptin eftir gengislækkanirnar. Þeir hafa komið brosandi upp í ræðustól og tilkynnt, hvað mikið hærri upphæð þessir bótaþegar fengju. En þetta þýðir ekkert annað en lækkað verðgildi hverrar krónu, þetta eru ekki raunveruleg verðmæti, sem fólkið fær, og að láglaunafólkið græði á gengislækkun, það er nýtt fyrirbrigði. Og mér skilst nú, að það hafi verið látið liggja að því, að þetta væri gagnslaus gengislækkun, ef kaupið ætti að hækka hliðstætt, sem og satt er. Vænlegasta leiðin til að auka atvinnu, sagði þessi hæstv. ráðh. Ég hélt, að það væri svo þrengt að atvinnuvegunum með rekstrarfjárskorti nú, að það mundi ekki verða til bóta, að þeir þyrftu þriðjungi fleiri krónur til að geta rekið sína atvinnu, bæði verzlunarfyrirtæki og yfirleitt öll fyrirtæki í landinu, sem hafa einhvern rekstur. Hvar eiga fyrirtækin að taka peningana? Ekki er hægt að fá fyrirgreiðslu í nokkrum banka. Það er þannig, að ég hef ekki skýrslur um tap bátanna, og ég efast um, að við fáum þær, en ég f ullyrði, - þó að við reiknum með, að bátur, sem getur borgað vexti og afborganir - við reiknum það 100%, og við skulum reikna vexti og afborganir og það, sem ekki tilheyrir gengi, sem svarar 20%. Við skulum reikna vinnulaun 50%, og við skulum reikna aðra gjaldeyriseyðslu um 30%, olían hækkar, veiðarfærin hækka, vélahlutar hækka og kaupið hækkar við viðgerðirnar. En nú hafa þessi 20% ekki verið greidd í ár og þar að auki er stórtap á bátunum, þannig að ég fullyrði, að bátarnir að meðaltali fiskuðu ekki nema 60–70% af því, sem þeir þurfa til þess að geta borið sig, og þetta þýðir þá það, að útgerðin tapar fleiri krónum við gengislækkunina. Eru nokkrar líkur til, að hlutirnir breytist sérstaklega til hagræðis fyrir útveginn, þó að gengið sé lækkað? Ég álít, að það sé ekki. Sannleikurinn er sá með venjulega daglaunamenn og háseta, að það þýðir ekkert að tala um kauplækkun við þá. Þeir þurfa þessa peninga til þess að svelta ekki. Við vitum það ósköp vel. Þetta vita allir, sem hafa haldið heimili nú. Það þýðir ekki að tala um það. Eina leiðin til þess að fá hagstæðari hlutaskipti er því að lækka aukahlutina. Nú er það þannig t.d. á dragnót, að þeir munu hafa upp í 60%, þegar aukahlutirnir koma, því að af 5 manna áhöfn hafa allir aukahlut, og kaupið er 50% af aflaverðmæti. Á togveiðum er það 32%, það hafa allir aukahlut á 5 manna bát, þeir eru 16°l0, þá eru komin 48%, við það bætist orlof og allar aukagreiðslur, öll tillög til sjóða og allt slíkt, og ef hlutirnir fara upp í 50–60%, er vonlaust að láta bát bera sig. Það þarf því að gera allt aðrar ráðstafanir en að lækka gengi til þess að bjarga útvegi, sem er rekinn með tapi. Ætlar ríkisstj. að binda með lögum að lækka hlutaskiptin? Ég fyrir mitt leyti er algerlega á móti því að lækka við háseta, ég álít, að það sé ekki hægt. En ég álít, að það sé hægt fyrir yfirmennina að lækka sína hluti. Ætlar ríkisstj. að gera það með lögum, eða ætlar hún ekki að gera það? Og ég er sannfærður um það, að ef ríkisstjórnin hefði ekki farið í að lækka gengið nú, hefði margur verið fús til að hjálpa henni. Þjóðinni er það alveg ljóst, að við höfum orðið fyrir stóráfalli hvað síldveiðar snertir og að útflutningurinn er mikið minni en vanalega. Við getum gert okkur það alveg ljóst, að við getum ekki leyft okkur það sama og undanfarin ár, og fólkið skilur það, en það er ekki hægt að lækka nauðþurftir fólks, það verður að lifa. Við verðum að fara inn á aðra leið til þess. Ég skrifaði grein um þetta fyrir fáum dögum, ég vildi setja fram mínar skoðanir, jafnvel þótt ég vissi, að það yrði ekki farið eftir þeim, gat ekki betur gert. Það, sem við þurfum að gera, er að búa þannig í haginn fyrir útveginn, að hann geti nálgast það að bera sig, en það hefur ekki þessi hæstv. ríkisstj. gert. Vextirnir hafa verið hækkaðir um þriðjung, það var hlaðið ótal aukasköttum á útveginn; launaskatti, aðstöðugjaldi á tap, þeir fundu það nú út að fara að leggja á tapið, og fjölda marga aðra skatta. Ég hef sagt hvað eftir annað úr þessum ræðustól, að þetta yrði til þess, að útgerðarmenn gæfust upp. Ég hef líkt þessu við hest, sem eru lagðir of þungir baggar á. Og þetta hefur rætzt. Þeir eru lagztir. Útgerðarmenn reyna ekki að borga vexti og afborganir af lánum, þeir geta það ekki, þess vegna er óhjákvæmilegt, og það er byrjað á því, að taka vissa prósentu af útflutningsverðmætunum, ríkið leggi fram á móti, sjóður sé stofnaður og annist um vaxta- og afborganagreiðslur. Það er búið að hlaða svo byrðum á útgerðina, að hún hefur gefizt upp við að borga vexti og afborganir. Það á að létta öllum aukaútgjöldum af útveginum, sem mögulegt er. Ég álít ekki, að það eigi að afnema tryggingasjóðinn. Þessar hliðarráðstafanir þurfum við fyrst að gera og þrýsta kostnaðinum á þennan hátt eins niður og mögulegt er. Þetta gengur svo fáránlega langt, að það var lagður 71/2% söluskattur á tryggingagjöld bátanna, sem eru ef til vill 1/2 milljón. Þessi upphæð nemur þá um 40 þús. Þetta átti þátt í því að hækka tryggingagjöldin. Þetta verða menn að borga sjálfir, ef tryggingagjöldin hækka vegna tjóna. Ég sagði við einhvern, að það væri ómögulegt að vera reiður út af þessu, því að mennirnir vissu ekkert, hvað þeir væru að gera, þegar þeir væru með slíkar álögur. Í fyrra var fyrst létt af þessum skatti af tryggingagjöldunum. Það er ekki nóg að ætla sér að sópa fé í ríkissjóð, það verða að vera einhverjir möguleikar til að greiða þetta fé. Þegar búið er að gera þessar hliðarráðstafanir, átti ekki að fella gengið, heldur átti að segja við útgerðarmenn og sjómenn: Þið verðið að skipta aflanum á milli ykkar, eftir því sem sanngjarnast er. Þið fáið ekki frekari aðstoð nema í gegnum Aflatryggingasjóð, sem yrði þá að taka verstu áföllin, ef veiði brygðist fyrir bátana, eins og hann hefur gert, og þá er það mál út af fyrir sig að efla hann á einhvern hátt. En lengra var ekki hægt að ganga. Og þá urðu menn að gera þetta upp við sig, sjómennirnir urðu að hafa vinnu, útgerðarmennirnir að reka sína báta, og segja svo við útgerðarmennina: Ef þið getið ekki rekið bátana, þegar búið er að búa þannig í haginn fyrir ykkur, þá verður að taka af ykkur skipin. Það yrði vitanlega að losa útgerðarmenn við lausaskuldir - og segja svo við þá: Nú verðið þið að bjarga ykkur sjálfir, og þeir hefðu reynt það, ég er sannfærður um það. Ef skerða varð kjör skipshafna þá varð að lækka aukahlutina en ekki við háseta, því að þeir hafa ekki meira en þeir þurfa til að lifa á. En nú er þannig með reksturinn á þessum blessuðum skipum, að þau fá eitthvað 300 þús. kr. í rekstrarfé - þrjú til fjögur hundruð þús. kr. fá bátarnir nú, og þetta er lítið meira í krónutölu heldur en þeir fengu áður en allar þessar mörgu gengislækkanir voru gerðar. Og það er þannig með öll lán, að það þarf að greiða þau, þannig að þau eru vafasöm hlunnindi. En þegar talað er um það, að þetta sé til að auka atvinnu, gera atvinnuvegunum auðveldara fyrir, að fella gengið, þá er það út í loftið. Þetta svo að segja stöðvar fjölda fyrirtækja. Rekstrarfé er ekki fyrir hendi. Verzlunin þarf þriðjungi fleiri krónur fyrir sama verðmæti. Það er því um grundvallarmisskilning að ræða að halda, að þeir geti bætt útgerð, sem er rekin með tapi, með gengislækkun. Þetta er alveg ámóta og ætla að fara að slökkva eld með því að hella í hann olíu í staðinn fyrir vatn, það er alveg hliðstætt. Enda eigið þið eftir að sjá, hvers konar endemis öngþveiti verður út af svona ráðstöfunum. Það er ekki gaman, þegar þeir, sem ráða, skilja ekki þessi grundvallaratriði atvinnurekstrarins. Og ef útgerðin væri rekin með gróða, græddi hún fleiri krónur, en ekkert meira verðmæti. Þetta er ekkert nema fals og blekkingar. Það verður að taka á meinsemdinni á réttan hátt. Eins og atvinnuástandið er í landinu nú, er óhjákvæmilegt að hafa skuldaskil hjá skuldugum bændum, ef til vill einhverjum iðnaðarmönnum, einhverjum hluta af þeim og útgerðarmönnum. Það er óhjákvæmilegt að gera ráðstafanir til þess, að það sé ekki gengið að þessum mönnum. Þeir hafa varla frið fyrir rukkurum og kröfum, og víxlarnir hlaðast upp, sem eru ógreiddir. Og ætla svo að lækna þetta með gengislækkun, það er eins og hver önnur vitleysa. Við verðum að gera okkur það alveg ljóst, að við getum ekki veitt okkur það, sem við höfum gert, og viðreisnarstefnan er gjaldþrota. Það þýðir ekkert fyrir menn að reyna að blekkja sig. Það var rétt hjá manninum, sem fór hringinn í snjómuggunni. Hann var ekki að blekkja sig á því að hann hefði ekki farið í hring. Það er ekki hægt að fara eins með gjaldeyrismálin og gert hefur verið. Fyrsta skilyrði fyrir því að rétta við fjárhag okkar er að koma á greiðslujöfnuði við útlönd. Við getum það ekki nema að fara á annan hátt með gjaldeyri okkar en við höfum gert undanfarin ár. Við eigum ekki að gera það með því að fara til verkamannsins, sem vinnur fyrir börnum sínum, eða hásetans, sem rétt berst í bökkum til þess að geta lifað, og segja: Þú átt að lækka kaupið þitt. Við eigum að draga úr eyðslunni. Mér var sagt af kunnugum manni, að það mundi hafa farið í Spánarferðalög um 300 millj. á ári undanfarið, þar í reiknuð fargjöld. Þetta er sennilega hvergi gefið upp. Þessi maður þóttist vera kunnugur þessu. Menn eru að ferðast út um allan heim og ráðherrarnir ekkert síður en aðrir og eyða miklum peningum frá gjaldeyrislausri þjóð. Það er ekkert vit í öðru en taka fyrir þetta. Við eigum að takmarka innflutninginn við það, sem nauðsynlegt er. Það þýðir ekki að ætla að neita um varahluti í vélar, hvorki í skip eða landbúnaðarvélar, iðnaðarvélar né annað. Við verðum að takmarka eyðsluna á öðrum sviðum meðan við erum að komast yfir þessa erfiðleika, sem við erum í nú. Við getum ýmislegt takmarkað, við getum takmarkað ferðalög, sem ekki eru nauðsynleg, við getum vel komizt af án þess að kaupa bifreiðar í tvö ár, við getum notað þær bifreiðar, sem við eigum, og væri til sóma fyrir marga opinbera starfsmenn, ef þeir hættu að láta ríkið eiga bifreiðarnar og ættu þær sjálfir, fengju einhvern styrk til þess að reka þær, ef þeir þyrftu mikið að nota bifreiðar í þágu þess opinbera. Það eiga allir að búa við svipuð kjör í okkar þjóðfélagi og engin ástæða að fá einum embættismanni bifreið og öðrum ekki. Bændur gætu vel komizt af næstu 2–3 árin, án þess að kaupa mikið af heyvinnuvélum, það eru margir búnir að birgja sig upp af þeim. Þannig má spara á ótal mörgu. Ef við þurfum að byggja skip, getum við byggt þau innanlands. Sannleikurinn er sá, að skip okkar eru ekki nærri því fullnýtt fyrir rekstrarfjárskort. Jafnvel þó að skip smíðuð innanlands séu eitthvað dýrari, þá mundi það draga úr atvinnuleysi og borga sig fyrir þjóðfélagsheildina. Við gætum einnig minnkað fóðurvörukaup okkar um 2/3. Við gætum tekið fyrir ýmsan iðnaðarvarning, sem er fluttur inn í landið og er óþarfur að nokkru leyti. Að ganga í efnahagsbandalag nú og flytja inn iðnaðarvörur frá háþróuðum iðnaðarþjóðum án allra verndartolla, það væri til að eyðileggja mikið af okkar iðnaði og auka atvinnuleysið. Það þýðir ekki að vera að tala um, að við getum flutt út iðnaðarvörur, félausir menn og engan veginn tæknilega þróaðir á við hinar þjóðirnar. Ég nefni bara þessa liði, en það má spara á ýmsan hátt, ef þjóðin er samtaka um það. Og þarna eigum við að spara en ekki svo að segja að taka brauðið frá börnum fátæka mannsins. Það er ekki hægt. Að sjálfsögðu mundu útgjöld ríkisins lækka, ef innflutningur drægist saman, og þá væri ekki um annað að tala en draga úr útgjöldum ríkisins. Við höfum margvarað við þessari endalausu þenslu. Það skal raunar viðurkennt, að núverandi fjmrh. hefur reynt að draga úr henni, og það er honum til sóma, en hækkanirnar voru ca. 500 millj. á ári. Hv. bankamálarh. var nú mælskari, þegar hann var að tala um að fjölga prófessorum við Háskólann, heldur en þegar var verið að leysa erfiðleika efnahagslífsins, í ræðu þeirri, sem hann hélt nú. Ég held satt að segja, að það hefði ekkert sakað okkar afkomu, þótt minna væri gert að því að fjölga prófessorum. Við þurfum fyrst og fremst að lifa. Ég álít, að við eigum að ganga að því hlífðarlaust að lækka útgjöld ríkisins. Það er ekki vinsælt, og það kemur við einhverja, en það er ekki hægt að innheimta þessi gjöld. Ef við getum lækkað framlög til atvinnuveganna, og það getum við, ef rétt er á haldið, þá á það sinn þátt í að lækka útgjöld ríkisins. Sannleikurinn er sá, að gengislækkunin síðasta var gerð ríkissjóðsins vegna en ekki útvegsins. Það var hirt af útveginum allur gengishagnaðurinn 1967, ca. 400 millj., sem hann átti. Ég skal játa, að það var ekki gengið að bátunum, en það var miklu betra að láta þetta ganga upp í vexti og afborganir fyrir bátaeigendur og hjálpa frystihúsunum heldur en hirða það í ýmislegt annað. Ætli eigi ekki að leika sama leikinn nú? Sannleikurinn er sá, að útvegurinn hefur aldrei verið jafnhörmulega staddur og eftir síðustu gengislækkun. Rekstrarfjárlausir bankar og búið að taka gengishagnaðinn, hirða hann. Á ekki að leika sama leikinn nú? Ég efast ekkert um, að það verði gert. Og þá verður það sama sagan, sem endurtekur sig. Hásetarnir vilja hafa sama kaup, yfirmennirnir á skipunum líka. Enginn trúir því, að þetta lagist með þessu áframhaldi, sem ekki er von. Og ekki minnkar erl. kostnaðurinn. Þetta hefur ekkert í för með sér nema aukna erfiðleika. Þetta er hryggileg ráðstöfun. Þjóðin hefði verið fús til þess að leggja ýmislegt á sig nú, ef það hefði verið skynsamlega tekið á hlutunum. Það þarf að gera allt, sem unnt er, til þess að láta atvinnuvegina bera sig, fyrst og fremst lækkun á ríkisútgjöldunum til að þurfa ekki að íþyngja fólkinu með of háum sköttum, og að því fengnu að gera allt til að treysta gengið. Og þegar við erum búnir að treysta gengið, þá ættum við að hækka verðgildi krónunnar, en ekki lækka það. Ætli við séum ekki komin ofan í 21/2 gulleyri með hverja krónu? Þegar Rómverjar voru vitlausastir, þá voru þeir komnir ofan í tvö %, við erum í 21/2. Þetta heldur prýðilega áfram, alveg prýðilega. Þegar menn villast, þá þrengist alltaf hringurinn, og síðast snúast menn bara um sjálfa sig. Það er ekki nema tæpt ár á milli þess, sem hringurinn er tekinn. Nei, þetta er alvarlegur hlutur, þegar menn, sem eiga að ráða í þjóðfélögunum, skilja ekki undirstöðuatriðin. Áð skella gengislækkun ofan á taprekstur atvinnuveganna er eins og að hella olíu í eld. Þetta er voðalegur hlutur. Það er ekki nóg, að menn hafi háskólapróf. Þeir verða að skilja hlutina. Það er engin tilviljun, að aumingja fólkið hérna í húsunum er farið að tala um það, að það þyrfti að taka þessa hagfræðinga og lögfræðinga úr þinginu og flytja bændur og sjóara þangað. Það er farið að spjalla um þetta. Það er búið að gefa upp alla von um, að það verði gert nokkuð af viti. Ég satt að segja er búinn að gefa upp alla von líka, ég verð að segja það. Hitt er svo annað mál, að ef við gætum komið okkar atvinnuvegum í heilbrigðara ástand, þá er það mál út af fyrir sig, við gætum þá samræmt betur greiðslugetu þjóðfélagsins og greiðslugetu atvinnuveganna og kaup launþegans. Mér datt í hug, að sú leið væri athugandi, hvort ekki væri hægt að miða kaupgjaldsvísitölur við verðmæti útflutnings, verðlag á útflutningsafurðunum. og miða kaupgjaldsvísitöluna við það yfir allt launakerfið, jafnt opinbera starfsmenn sem aðra, og þá myndaðist þarna samræmi á milli þess, sem atvinnuvegirnir gætu borgað og milli þess, sem fólkið fengi. Ef til vill mætti taka tillit til magnsins líka, og þá þyrfti ekki sífellt að vera að deila um þetta, og þetta mundi styrkja gengið. Það þýðir ekki að taka á þessu neinum vettlingatökum, það verður okkur að vera ljóst. Við verðum að færa fórnir, og fólkið er fúst til þess, ef það trúir að það komi að gagni, en þeir geta ekki fært fórnir, sem tæpast hafa að borða. Ég hef kynnt mér það hjá matvörukaupmönnum hér í bænum, sem selja kjöt og smjör og vörur, sem eru tiltölulega dýrar, að það er minna keypt en vanalega, eingöngu af því að geta fólks er minni. Það þýðir þess vegna ekki að ætla að nota þá aðferð að fella gengið til þess að lækka kaup þessara manna, það er ekki hægt. Þeir þurfa þetta til þess að lifa á. Við verðum að taka þetta allt öðrum tökum. Við verðum að spara óþarfann, og við verðum að stjórna, það er engin stjórn á fjárfestingarmálum og hefur aldrei verið hjá þessari stjórn. Það er ekki til þess að bæta hag atvinnulífsins að hækka vexti um þriðjung, eins og gert var, hrúga sköttum á atvinnuvegina og stytta afborgunartíma lána. Þetta miðar allt að því að gera þeim erfiðara fyrir. Ekki græða bændur á gengislækkuninni, þeir tapa vitanlega á henni, þeir þurfa að kaupa áburð og fóðurvörur. Hverjir græða á gengislækkun? Það var gert fyrir ríkissjóðinn í fyrra, það var eini aðilinn, sem græddi. Nú á aftur að fella gengið, ég sé ekki að það muni neinn aðili græða á því nema ríkissjóðurinn. Það er bezt að vera ekki að blekkja sig á því, að útgerðarmaður, sem rekur útgerð sína með tapi, þarf þriðjungi fleiri krónur til þess að borga þetta tap, og það er ekki hægt að fá þær. Og afleiðingin af þessari ráðstöfun verður sú, að fleiri og færri fyrirtæki lenda í algjöru öngþveiti með rekstur sinn. Það er stefnt í öfuga átt. Í staðinn fyrir að átta sig á, að það er búið að fara í hring og villast, og í stað þess að taka stefnu í rétta átt, þá á bara að þrengja hringinn, villan á að halda áfram.

Forseti (SB): Ég vil endurtaka það, sem sagt var fyrr í dag, að stefnt er að því að hafa lokið 2. umr. fyrir kl. 8, áður en matarhlé verður gert, það er að þessu stefnt, hvort sem það tekst eða ekki.



Herra forseti. Þegar menn virða fyrir sér þessar efnahagsráðstafanir, sem ríkisstj. hefur nú boðað, þá held ég, að það hljóti að brenna þessi spurning á vörum hvers hugsandi manns: „Á hverju eiga nú láglaunabarnafjölskyldur að lifa?“ Og ég er hér um bil viss um það, að á flestum heimilum í þessu landi verður þessi spurning lögð fram:„Á hverju eiga nú láglaunabarnafjölskyldur að lifa, þegar afleiðingar af þessari gengislækkun eru komnar fram til fulls?“ Það hafa nokkrir hv. þm. minnzt á láglaunamenn, og hvernig þeir muni fara út úr þessum ráðstöfunum, en þó aðeins talað um það almennum orðum. Ég held, að hv. þm. ættu að leggja það alveg niður fyrir sér, hvað nauðsynjarnar kosta núna og hvaða þarfir menn verða að neita sér um, sem þeir hafa þó getað fullnægt áður. Það er ekki nema síðan í fyrra, eitt ár liðið, að hv. þm. fengu í hendurnar mjög fróðlega skýrslu um neyzlurannsókn, sem fór hér fram á árunum 1964–1965. Sú skýrsla er grundvöllurinn undir því vísitölukerfi, sem við höfum núna. Þar er greint frá því, hvað þessar nauðsynjar manna kostuðu á verðlaginu eins og það var l. ágúst í fyrra. Þetta voru háar upphæðir. Þær voru reyndar ekki eins háar 1965, í ársbyrjun, því að á þessu tímabili hækkaði verðlagið hér um bil um 20%, frá 1. janúar 1965 til 1. ágúst 1966. Ef menn virða nú þessa skýrslu fyrir sér, held ég, að þeir ættu að gefa því gaum, hvað fólk muni nú helzt geta skorið niður, hætt að kaupa, neitað sér um, því að engum blöðum er um það að fletta, að nú verður fólk að neita sér um hlutina, ef á að framfylgja þeim boðskap hæstv. ríkisstj., að fólk eigi ekki að fá kauphækkun eftir 1. desember n.k. Ég hef athugað nokkuð þessa skýrslu um neyzlu fjögurra manna fjölskyldu, eins og hún var birt í fyrra. Þetta eru ákaflega margir liðir að vísu og mjög misjafnlega stórir. Og ég tók saman þá liðina í þessari skýrslu, sem ég held, að engin fjölskylda geti neitað sér um. Og það eru 5 liðir. Það er maturinn, það er húsnæðið, það er fatnaður, það er nauðsynleg heilsuvernd og rafmagn og hiti. Mér datt nú í hug að taka þessa liði saman og athuga, hvort láglaunafólk, láglaunafjölskylda, gæti ekki veitt sér þessa 5 liði af öllu því, sem talið er upp í þessari skýrslu, ef hún sleppti öllu hinu. Ég fór allnákvæmlega yfir þetta. Ég sé, að í 1. liðnum, matvörur og drykkjarvörur, má sleppa nokkrum liðum, ekki þó stórvægilegum, sem ekki geta talizt nein nauðsynjavara. Þar nefni ég sælgæti, ís, aldinmauk, áfengi og óáfenga drykki. Ég tók þetta allt frá, dró þessa liði frá. En þegar ég svo lagði hina saman, kemur það í ljós, að þessir 5 liðir kostuðu á verðlaginu 1. ágúst í fyrra um 155 þús. kr. Og er þó húsnæðisliðurinn ekki reiknaður hærra en um 3500 kr. á mánuði. Ég þekki reyndar ekki þær fjölskyldur í þessu landi, sem búa við þau kjör í húsnæðismálum. Samt er nú þetta svona. En svo hafa komið hækkanir síðan. Gengislækkunin í fyrra og ráðstafanir, sem henni fylgdu, höfðu í för með sér hækkanir og þær ekki litlar, og síðan um áramót hafa einnig orðið hækkanir. Við höfum þetta nokkuð veginn glöggt í hagtíðindum, hvað þessar hækkanir munu vera miklar. Og eftir því, sem ég get bezt séð, munu þessar hækkanir vera milli 15 –16% á þessum fimm liðum. En þá er þess að gæta, að húsnæðisliðurinn stendur svo að segja í stað. Hann er ekki látinn hækka. Hann var settur af handahófi inn í þennan vísitölugrundvöll eins og fyrri daginn, og hann er ekki látinn hækka, sem neinu nemur, er núna um 3700 kr. á mánuði. En þegar þessar hækkanir eru komnar, er verðlagið á þessum 5 nauðsynjaliðum hverrar fjölskyldu orðið um 179 þús. Nú koma nýjar aðgerðir, ný gengislækkun og nýjar verðhækkanir á öllum sviðum, og enn þá sér maður ekkí neitt votta fyrir því, að það eigi að draga neitt úr þessum hækkunum sérstaklega, þó að fólk sé lágt launað. Það sagði einhver hv. þm. í ræðu hér í dag, að hann gerði ráð fyrir því, að hækkanirnar, sem núna kæmu, gætu orðið 18–20%. Ætli megi ekki taka á betur? Það er nefnilega komin fram 18–19% hækkun, ef húsnæðisliðurinn er ekki tekinn með, sem ekkert er að marka, 18–19% hækkun frá því 1. ágúst í fyrra og þangað til 1. ágúst í ár, og þó ekki frá 1. ágúst í fyrra, heldur frá 1. október í fyrra er þessi hækkun komin. Og gengislækkunin í fyrra var þó ekki nema helmingur af því, sem nú á að framkvæma. Halda menn þá, að verðhækkanir af þessum ráðstöfunum verði ekkert meiri en þær, sem þegar eru komnar fram af ráðstöfunum í fyrra? Við skulum gera ráð fyrir því, að það verði nú ekki meiri hækkanir, til þess að sýna enga ósanngimi í þessum áætlunum, að afleiðingarnar af þessum ráðstöfunum verði ekki nema 18% hækkanir. Það er reyndar ekki hægt að ímynda sér, að svo vel, ef vel má kalla, geti farið, þegar gjaldeyririnn hækkar um 54.4%, en í fyrra hækkaði hann þó ekki nema um 32.6%, sá sem hækkaði mest, en sterlingspundið hækkaði minna, ef ég man rétt eitthvað um 13–14%. Það eru því held ég engar ýkjur, að þessi gengislækkun er a.m.k. helmingi þungbærari en sú, sem kom í fyrra. Hafði hún þó þessar afleiðingar. En hvað kosta nú þessir fimm liðir í nauðsynjavörum og þjónustu fólks, ef þeir eiga að hækka um 18%, aðeins um 18%? Þá virðist mér, að þeir kosti 211 þús. kr. En auðvitað skiptir máli, hver laun fólksins eru, þess fólks, sem á að búa við þessar hækkanir. Ég hef veitt því athygli, hver laun Dagsbrúnarverkamanna eru, eins og þau eru núna. Og tek ég þá ekki 1. taxta Dagsbrúnar, þann lægsta, ég sleppi honum. Ég tek 2., 3. og 4. taxta Dagsbrúnarverkamanns. Þetta kaup er núna á 2. taxta 51.18 kr. í dagvinnu, en 53.74 kr., ef verkamaður hefur unnið í tvö ár. Hjá þeim, sem vinna á 3. taxtanum, eru það kr. 53.10, en kr. 55.74, hafi menn unnið í tvö ár. Og þeir, sem eru á 4. taxta Dagsbrúnar, hafa 53.97 kr., en 56.61 kr., ef þeir hafa unnið 2 ár. Hvað eru nú þetta mikil árslaun? Ég ætla, að árið sé eitthvað nálægt 2200 vinnustundir, ef maðurinn vinnur alla virka daga. Þá verða árslaun þessara manna, sem ég nefndi, frá 112.6 þús. kr. upp í 124.5 þús. kr. Þá verður maður að segja, að útlitið er ekki gott fyrir þetta fólk, ef maður með 112 eða 125 þús. kr. árslaun, á að borga lífsnauðsynjar, bara þessa 5 liði, þessa 5 útgjaldaliði vísitölugrundvallarins, sem kosta kannske yfir 200 þús. kr. En það eru ekki aðeins verkamenn, sem eiga erfitt eftir þessar aðgerðir. Það eru líka opinberir starfsmenn. Laun þeirra núna eru ekki hærri en það, að þeir, sem eru í 4. launaflokki, fá eftir þriggja ára þjónustu rúmar 110 þús. kr. í árslaun. Þeir, sem eru í 6. launaflokki, fá eftir þriggja ára þjónustu tæpar 120 þús. kr. í árslaun. Þeir, sem eru í 8. launaflokki, fá eftir þriggja ára þjónustu 125.7 þús. kr. í árslaun. Þeir, sem eru í 10. launaflokki, fá tæpar 133 þús. kr. Þeir, sem eru í 12. launaflokki, fá rúmlega 143 þús. kr.,og þeir, sem eru í 14. launaflokki, fá 154.5 þús. kr. 14 launaflokkar opinberra starfsmanna eru svo langt fyrir neðan það, að unnt sé að kaupa þessar nauðsynjar, sem ég nefndi áðan, hvað þá meira. Fari svo, að verðhækkanir vegna þessara ráðstafana verði ekki nema 18%, mundu matvörurnar einar, sem ég nefndi áðan, kosta um 88.5 þús. kr. hjá fjögurra manna fjölskyldu, 88.5 þús. kr. Er ég þá búinn að draga frá þessar óþarfa vörur, sem ég nefndi. Hafi nú maðurinn ekki nema 125 þús. kr. árslaun eins og margir þeirra, sem ég nefndi áðan, þá á hann ekki eftir nema 36 þús. kr. Við skulum segja, að hann noti það í húsnæðiskostnaðinn. En hann má þá ekki borga nema 3 þús. kr. á mánuði í húsnæðiskostnað, þá eru árslaunin búin - maturinn og 3 þús. kr. í húsnæðiskostnað, þá eru árslaunin búin. Enginn fatnaður, enginn hiti eða rafmagn. Hann má engu eyða í heilsuvernd eða sjúkrasamlag eða læknishjálp af neinu tagi. Því síður má hann hafa síma, útvarp eða sjónvarp. Hann má ekki kaupa bækur. Auðvitað má hann ekki eiga bifreið. Hann má heldur ekki kosta upp á nokkra flutninga af neinu tagi, og hann má ekki borga skatta, hvorki tekjuskatt né útsvar. Þetta er það, sem blasir við okkur núna. Ég held, að ég muni það rétt, að stjórnarblöðin og hæstv. ráðh. hafi verið margorðir um það núna undanfarna mánuði, að það þurfi að leggja byrðar á alla, en það sé jafn sjálfsagt að leggja þær sem réttlátast á alla þegna landsins. Og hæstv. viðskmrh. lagði á það áherzlu hér áðan, í þessari stuttu ræðu sinni í dag, að Alþfl. hefði alveg sérstakan áhuga á því að gæta hagsmuna láglaunafólksins í landinu, eins og hann orðaði það. Ég hef sýnt hérna sýnishorn af því, hvernig hann og þeir hæstv. ráðh. eru að gæta hagsmuna láglaunafólksins í landinu. Þegar hann sagði þetta áðan, og ég gerði mér grein fyrir því, hvernig þetta væri nú gert með þessum væntanlegu ráðstöfunum, þá datt mér í hug heildsalinn, sem vildi ekki selja kaffið, nema hann fengi greiddan þann hugsanlega tapreikning, sem hann kynni að koma með á eftir. Og hann fór upp í stjórnarráð, sjálfsagt til bankamálaráðh., og hefur að því er manni skilst farið fram á það, að hann borgaði þann reikning, sem hann kæmi með yfir tap, sem hann hefði af því að selja kaffi í nokkra daga, sem hann ætti eftir að borga erlendis. Og hann fór út frá ráðh., ég held mjög fljótlega og greiðlega, með þau svör, að hann fái þetta allt borgað. Er nú ekki ráð fyrir þessar fjölskyldur, sem geta kannske ekkert keypt nema matinn, að fara líka með sinn tapreikning upp í rn. til hæstv. viðskmrh. og biðja hann að borga hann? Á fjölskyldan ekki jafnmikinn siðferðilegan rétt á því, að ráðh. borgi þann reikning eins og hinn? Ég verð í fáum orðum að segja það sem mína skoðun, að þessar ráðstafanir, þessar byrðar eins og á að dreifa þeim á þjóðina, í þeim felst meira mannúðarleysi en ég hef orðið nokkurn tíma var við fyrr í þessu landi. Þeir eru sennilega komnir heim til sín að borða, hæstv. ráðh. Þeir þurfa ekkert að hafa áhyggjur af því, að þeir geti ekki keypt sér í matinn. En hafa þeir engar áhyggjur af því, hvernig öðrum gengur að kaupa í matinn, þar sem fjölskyldan er kannski 6 eða 8 manns, eftir að þessar ráðstafanir eru komnar í framkvæmd?



Herra forseti. Ég skal ekki eyða um of tíma þingsins, enda má segja það, að það sé kannske til lítils að vera að tala um orðinn hlut. En ég vil þó ekki láta þessa 1. umr. fara svo hjá án þess að segja hér nokkur orð. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að tekjur almennings hafa minnkað verulega á undanförnum tímum sökum margs konar samdráttar í atvinnulífinu og þar af leiðandi minni atvinnu. Svo er nú einnig komið, að atvinnuleysi hefur gert vart við sig um allt land. Og núna blasir við okkur ömurlegra útlit í þeim efnum en við höfum upplifað í sennilega meira en tvo áratugi. Ég fullyrði, að það hefur bókstaflega ekkert verið gert til að koma í veg fyrir þetta. Það blasir nú við öllum, hver þróunin er í þessum málum, og af hálfu stjórnvalda er ekkert að gert annað en það, sem þau hafa talið vera bezt allra ráða, þ.e. að hleypa hér útlendingum inn í landið með stórfelldan atvinnurekstur, sem þó ekki skilur neinn hagnað eftir sig í landinu sjálfu. Og nú er svo komið, að gripið er til stærstu gengisfellingar, sem framkvæmd hefur verið í þessu landi, og sagt er, að hún eigi að auka atvinnuna. Þetta eigi að vera sú blóðgjöf fyrir atvinnulífið, að það geti hresstst við og orðið annað en nú blasir við. Það má vera, að í einstökum greinum hafi þetta jákvæðar afleiðingar og þá alveg fyrst og fremst sennilega í iðnaðinum. Sjávarútveginum er ég ekki mjög trúaður á, að það skilji eftir sig stór spor til aukinnar atvinnu, í það minnsta ekki fyrsta kastið og ekki eitt út af fyrir sig. Hún opnar ekki þau hraðfrystihús, sem nú eru lokuð. Bátarnir, sem liggja við land og ekki eru gerðir út, fara ekki frekar út, vegna þess að þeirra vandamál eru allt önnur og þurfa aðrar ráðstafanir, til þess að svo verði. Hins vegar blasir við, að í öðrum greinum og alveg sérstaklega í byggingariðnaðinum, þar sem er um að ræða fjölmennustu atvinnustéttina, þar hafa þessar ráðstafanir beinlínis neikvæðar verkanir. Þær leiða til enn meiri samdráttar heldur en nú er. Þetta sýnist mér í mjög fáum orðum vera sú mynd, sem blasir við okkur hvað snertir sjálft atvinnulífið. Og síðan er ætlazt til þess, að launafólk upp til hópa, hvort sem það er í lægstu launaflokkum eða þeim hæstu, skuli taka á sig þessar ráðstafanir bótalaust. Ég held, að það sé rétt, að menn geri sér alveg grein fyrir, að með þessum hugmyndum eru menn að föndra við það ómögulega. Hæstv. forsrh. sagði hér í inngangsorðum sínum í dag, að kauphækkanir mættu ekki verða afleiðing þessara ráðstafana og þær bæru ekki árangur, nema laun ekki hækkuðu í það minnsta eitt ár. Ég ætla ekki hér að fara að tíunda það, hver eru laun láglaunafólksins nú, hins almenna verkafólks. Þar á ég líka við iðnaðarmenn marga hverja. En þessi laun eru nú þannig, með þeim tekjumöguleikum, sem þetta fólk hefur, að það hefur alls ekki nema rétt til hnífs og skeiðar. Kjör þessa fólks er ekki hægt að skerða. Nú er okkur sagt, að þessar ráðstafanir séu gerðar til þess að tryggja rekstrargrundvöll atvinnuveganna. Út af fyrir sig er það ákaflega göfugt verkefni og auðvitað mjög aðkallandi. En þessar ráðstafanir hafa það í för með sér hins vegar fyrir launafólk í mjög ríkum mæli, að því verður óbærilegt að öðru óbreyttu, gersamlega óbærilegt, að standa undir þeim skuldbindingum, sem það hefur tekið á sig, einkanlega varðandi húsnæðismálin. Það eru þúsundir manna nú í þeirri aðstöðu, að þeir verða að hafa tekjur, ríflegar atvinnutekjur, til þess að geta haldið sínu húsnæði. Það blasir við, að ef fram fer eins og nú horfir í atvinnumálunum og með þeirri gífurlegu kjaraskerðingu, sem hlýtur að verða afleiðing þessara ráðstafana, þá hlýtur þetta fólk í tugatali að missa sínar íbúðir. Það verður að því gengið, þegar það ekki getur greitt, og eignatilfærsla í þjóðfélaginu frá hinum fátæku til hinna ríku verður mun meiri og miklu meiri heldur en sjálf þessi ráðstöfun felur þó í sér. Ég ætla ekki að fara að endurtaka það, sem hér hefur verið áður sagt varðandi þau efni. Ég vil undirstrika það, sem áður hefur komið hér fram, að þær ráðstafanir, sem nú er verið að gera og eru sagðar eiga að mæta þeim gífurlega halla, sem hefur orðið á okkar þjóðarbúskap út á við - ég ætla út af fyrir sig ekki að segja, að það sé neitt annað heldur en satt er. Ég vil undirstrika það, að það er búið að gera áður ráðstafanir, sem áttu að mæta verulegum hluta þess halla, sem hér var nefndur í dag í inngangsorðum forsrh. Ég ætla ekkert að draga úr því, að vandinn, sem blasir við, er mikill. En ég er alveg sannfærður um, að hann væri ekki eins mikill í dag, ef í tíma hefðu verið gerðar ráðstafanir til þess að draga úr alveg sérstaklega gjaldeyriseyðslunni. Mér liggur við að segja, að hæstv. ríkisstj. hafi í þessum efnum hagað sér svipað og læknir, sem horfir á sjúklingi blæða út án þess að aðhafast nokkuð. Og svo koma nú þessar harkalegu aðgerðir. Frá sjónarmiði verkalýðshreyfingarinnar hafa atvinnumálin á síðustu mánuðum verið þýðingarmesta málið. Og við höfum talið, að það hafi þurft að gera ráðstafanir til þess að bægja frá þeirri vofu atvinnuleysis, sem við höfum talið okkur sjá á ferðinni. Losaralegar yfirlýsingar hæstv. forsrh. hér í dag og að ég nú ekki tali um skrúðmælgi þá, sem hæstv. viðskmrh. var með, segja ekkert í þessum efnum, ekki nokkurn hlut. Það er allt annað og miklu meira, sem þarf að gera. Verkalýðshreyfingin mun nú gera kröfu til þess, að fullri atvinnu verði haldið uppi í landinu og mun ekki láta af þeirri kvöð, og hún gerir einnig kröfur til þess, að kaup láglaunafólksins verði ekki fyrir neinni skerðingu. Það er alveg augljóst mál, að það er ekki hægt og verður ekki liðið, það væri sama, hvað við forystumenn í verkalýðshreyfingunni segðum við því. Fólkið getur ekki tekið þetta á sig. Þetta verða menn að gera sér ljóst. Það mun leita sér þá annarrar útrásar. Hæstv. forsrh. sagði hér í dag, að hann teldi, að þessar ráðstafanir mundu draga svo mikið úr innflutningi, að það yrði ekki þörf á neinum sérstökum ráðstöfunum til þess að takmarka gjaldeyriseyðsluna. Ósköp blátt áfram sagt þýðir þetta það, að kaupgetan yrði svo mikið minni heldur en hún hefur verið, að stórlega hlyti að draga úr neyzlu, þ.e.a.s. í staðinn fyrir það að hafa vitlega stjórn á gjaldeyrismálum á að láta skortinn ráða. Hann á að verða skömmtunarstjórinn. Ég vil endurtaka það, að það er vonlaust að reikna með því, að láglaunafólk geti tekið þessa hluti á sig bótalaust. Og ef ástandið virkilega er svona slæmt að dómi ráðamanna þjóðarinnar, þá verð ég að segja það, að það hefði verið alveg sjálfsagt að gera aðrar ráðstafanir áður eða a.m.k. jafnhliða, ráðstafanir til þess að virkilega kanna það, hvar þjóðarauðurinn er niður kominn. Og ég held, að það væri alveg sjálfsagt. Hlýtur það að vera siðferðileg krafa allra þeirra, sem nú á svo harkalega að níðast á, að það verði gert, það verði farið í vandlega eignakönnun í þessu landi. Ég held, að það sé algert lágmark þess, sem við hljótum að gera kröfu til, þegar svona harkalega er gengið á kjör þeirra, sem minnst bera úr býtum í þjóðfélaginu, að það verði virkilega skoðað, hverjir það eru, sem hafa getað veitt á undanförnum árum. Það er ekki það fólk, sem vinnúr á lægstu töxtum verkalýðshreyfingarinnar eða yfirleitt á hennar töxtum. Það er síður en svo. Það hefur aðeins með þrotlausu erfiði getað aflað sér sæmilegra tekna á undanförnum árum, en menn mega heldur ekki gleyma því, að það er þetta þrotlausa erfiði, sem hefur skapað þær miklu þjóðartekjur, sem við höfum haft úr að spila. Og það er alveg áreiðanlegt, að þar hefur launafólkið ekki borið stærstan hlut frá borði. Ég held þess vegna, að það sé rétt að reyna að gá betur niður í kjölinn í okkar þjóðfélagsbyggingu allri og síðan verði þeir, sem þá kynnu að hafa efni á því, fyrst og fremst látnir bera byrðarnar, en það verði ekki reynt það ómögulega, að skerða hlut láglaunafólksins svo grimmilega, sem hér er nú stefnt að.