Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Í upphafi fundar mun samkvæmt dagskrá fara fram umræða um skýrslu utanrrh. um stöðu Íslands í Evrópusamstarfi. Gert er ráð fyrir að umræðan standi í þrjár og hálfa klukkustund eða fram til kl. 2. Þá verður gert klukkutíma hlé frá kl. 2--3 fyrir þingflokksfundi. Klukkan 3 síðdegis fer fram umræða um skuldastöðu heimilanna. Málshefjandi er Jóhanna Sigurðardóttir og félmrh. verður til andsvara. Forseti vill jafnframt geta þess að hann áformar að atkvæðagreiðslur fari fram í dag kl. 3.30. Jafnframt er gert ráð fyrir kvöldfundi.

Herra forseti. Í febrúar og mars á sl. ári sendi ég út tvö fundarboð til íbúa Breiðholtshverfa. Ég stóð að þeim fundum ásamt félögum sjálfstæðismanna þar. Fundarboðin sem fjalla áttu um velferðarmál voru prentuð á A-4 eyðublöð, stimplað á þau heimilisfang og póstfang. Upplagið var 2.505 eintök og póststimpill Alþingis. Mörður Árnason, leiðandi maður Samfylkingarinnar, sagði í blaðaviðtali 12. mars 1999 að þessi póstsending mín jaðraði við siðleysi og verkamaður hér í borg kærði þær póstsendingar til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra. Hreinn Garðarsson, íbúi í Hafnarfirði, hefur sent mér bréf ásamt ljósriti af tveimur bréfum Samfylkingarinnar stílað á hann í desember 1999 og í mars á þessu ári. Bæði þessi bréf eru á bréfsefni Alþingis, umslögin merkt Alþingi. Önnur sendingin er með póststimpli Alþingis og heildarfjöldi þessara bréfsendinga Samfylkingarinnar er 16--18 þúsund eintök. Innihald bréfanna, það fyrra: Ráðist á ríkisstjórnina. Það síðara um kvótamál, formannskjör og fundi Samfylkingarinnar. Í fyrrnefndu viðtali við félagslegan réttlætissinna Samfylkingarinnar, Mörð Árnason, segir einnig: ,,Það er siðleysi að þingmaðurinn,`` --- sá er hér stendur --- ,,kríi fjármuni út úr Alþingi aukalega til að auglýsa fund fyrir stjórnmálaflokkinn sinn.`` Herra forseti. Hér er nákvæmlega það sama að gerast og ég var harðlega gagnrýndur fyrir af félagslegum réttlætissinnum Samfylkingarinnar, samfylkingarfólkinu, þar sem um er að ræða bréfsefni Alþingis á tæpum tveimur tugum þúsunda og póststimpill Alþingis á helmingi þessara útsendinga og er þá ekki allt upp talið. Að liggja síðan undir ámæli þessa fólks er með ólíkindum. Herra forseti. Mér finnst að kominn sé tími til að takast á við óeðlileg og siðlaus vinnubrögð Samfylkingarinnar. Ég er með þessi bréf sem eru undirritað af mörgum ágætum þingmönnum sem lágu mér á hálsi fyrir að senda bréf og boða fundi í Breiðholti. Ég ætla að bíða til seinni umræðu með að lesa þau.

Herra forseti. Ég þakka hlýjar kveðjur í upphafi fundar Alþingis í kjölfar stofnfundar Samfylkingarinnar sem við erum afskaplega ánægð með, átti von á góðum óskum félaganna og við höfum heyrt þær. Þannig ber við að sú sem hér stendur er afskaplega hörð á því að póstur sem fer frá Samfylkingunni sé til sóma og brjóti ekki í bága. Sú sem hér stendur hefur öll þau ár sem hún hefur starfað á þingi sent af og til fréttabréf til flokkssystkina, ýmist í kjördæmi eða víðar út um land allt eftir því sem tilefni hefur verið til. Svo ber nú við að við höfum sent út bréf um nýhafið aldamótaár í íslenskum stjórnmálum um stjórnarsamstarf Sjálfstfl. og Framsfl. sem við erum að takast á við, um blikur á lofti í efnahagsmálum, vaxtahækkanir og viðskiptahalla, um umhverfismál og hvað er á dagskrá stjórnmálanna sem við erum að takast á við, fréttabréf til félaga okkar í kjördæminu um hver verkefnin eru sem við erum að fást við nú, og þykjumst við viss um eftir að hafa oft fjallað um það með góðu fólki í kjördæmi mínu að áþekk bréf hafi farið frá öðrum stjórnmálaflokkum. Hið síðara bréf, sem sent var út 31. janúar 2000, er ef ég tek fyrirsagnirnar í því um stöðu Samfylkingarinnar á Alþingi, hvernig Samfylkingin hefur starfað, hvaða þingmál Samfylkingin hefur verið að vinna með, um nýja sjávarútvegsstefnu sem þingflokkur Samfylkingarinnar var að flytja og vinna með, um kjördæmaheimsóknir sem þingflokkurinn hefur verið að fara í, um nýtt fréttabréf þingflokksins sem mun koma með daglegar fréttir á vefnum, sem þingflokkurinn var að stofna, og síðan eru fréttir af því sem fram undan er og sem hv. þm. gerir að umtalsefni. Herra forseti. Ég treysti mér til að leggja þessi bréf fyrir þingflokksformannafund með forseta eða forsætisnefnd og hún skoði önnur bréf sem hafa farið út héðan á vegum þingflokka.

Herra forseti. Ég vil fá upplýst hér, getum við þingmenn sent út 18 þúsund bréf á kostnað þingsins? Getum við það? Ég hef aldrei heyrt það. Ég tók reyndar eftir því að ráðist var af gríðarlegri heift á hv. þm. Guðmund Hallvarðsson af Samfylkingunni fyrir að boða fund í Breiðholti, af varaþingmanni Samfylkingarinnar Merði Árnasyni með mikilli hörku og miklum látum. Er hægt að senda út 18 þúsund bréf, get ég sent út bréf þar sem ráðist er á Samfylkinguna, eins og mér skilst að ráðist sé á ríkisstjórnina sérstaklega í þessu bréfi? Get ég sent út slíkt bréf á kostnað þingsins? Ég spyr hæstv. forseta. Get ég það?

Herra forseti. Ég vil byrja á að óska Samfylkingunni til hamingju með tilurð sína og fæðingu. Hér erum við að ræða um siðareglur og siðalögmál og ég tók til þess þegar hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson var gagnrýndur mjög harkalega af samfylkingarmönnum á sínum tíma og saknaði þess að ekki eru til reglur um hvað megi gera á kostnað Alþingis. Ég vil að menn setjist niður af þessu tilefni og semji reglur um hvað megi. Má senda út flokkspólitískt bréf í þessu magni? Er þetta hluti af starfskostnaði þingmanna? Ég vil að menn taki á þessu máli og setji sér siðareglur. Menn þurfa að vera sjálfum sér samkvæmir. Ekki er nóg að gagnrýna með annarri hendinni og gera svo sjálfur það sama með hinni, það gengur ekki. Ég vil skora á hæstv. forseta að beita sér fyrir því að settar verði siðareglur um hvernig þingmenn megi fara með fé Alþingis. Menn hafa verið að tala um að skylda ríkisstjórnina til að setja siðareglur á fjármálamarkaði. Ég held að nær væri að Alþingi byrjaði á að setja siðareglur fyrir sjálft sig.

Virðulegi forseti. Formaður þingflokks Samfylkingarinnar sagði að hún legði sig upp með það að senda bréf sem væru traustvekjandi og trúverðug. Það vill svo til að ég er með þriðja bréfið undir höndum sem flokkur jafnaðarmanna sendi út nokkru áður en hann réðst á mig með slíkri heift, og sendi þetta út í 8 þúsund eintökum til allra sjómanna og vitnaði þar um óstefnu ríkisstjórnarinnar í fiskveiðimálum. En það er annað. Ein persóna er sérstaklega tiltekin í því bréfi og gagnrýnd. Eru þetta góð vinnubrögð? Eru þetta góð vinnubrögð að á bréfsefni Alþingis og umslagi Alþingis skuli innihaldið vera hrein persónuleg árás á einstakling? Já, þetta eru vönduð vinnubrögð. En að gefnu tilefni, herra forseti, óska ég auðvitað Samfylkingunni alls hins besta og óska formanni hennar gæfu og gengis. En ég ítreka alveg eins og hv. þm. Pétur Blöndal og hæstv. forsrh. komu hér inn á, að ef þessi hópur er að ráðast á þann einstakling sem hér stendur, þá hlýtur hann að svara fyrir sig og skiptir ekki máli hvort það er daginn eftir fermingarveislu Samfylkingarinnar eða ekki, það skiptir engu máli. Mér barst þetta bréf í hendur seinni hluta vikunnar og ég hef verið að skoða þetta. Það var líka athyglisvert að heyra hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur ekki minnast á sitt leiðandi ljós, Mörð Árnason, sem veltir mér upp úr því trekk í trekk að svívirðilegt sé hvernig ég hafi haldið á málum. En hvað þá með hans eigin flokk? Hvað með Samfylkinguna sem er ekki eingöngu að ráðast á ríkisstjórnina heldur einstakar persónur í bréfum sínum? Það er alvarlegt atriði. Ég tek undir með hv. þm. Pétri Blöndal, virðulegi forseti. Það er vissulega kominn tími til að tekið sé á þessum hlutum.

Herra forseti. Ég hef ávallt gætt þess að kannað sé hvaða reglur gildi hvort heldur um útsendingu pósts eða annars. Ég vildi óska þess að flokksbundnir fulltrúar flokks míns í Reykjanesi væru svo margir að sú tala gæti verið rétt sem þingmenn eru að bera fram að við höfum verið að senda út 18 þúsund eintök. Varðandi síðara bréfið, sem ég vísaði til, þá sendu aðrir þingmenn sama bréf í kjördæmi sitt. Herra forseti. Ég hef ósjaldan sent bréf í kjördæmi mitt þar sem mér hefur fundist að vafi léki á því að það færi á kostnað þingsins og ég hef keypt frímerki undir það. Ég get mætt á fund hjá forseta með þær upplýsingar og tekið þátt í hvort heldur þarf að setja siðareglur eða skoða hverjar reglur gilda um póst þingmanna. Ég fullyrði það úr þessum ræðustól að ekki mun halla á Samfylkinguna í þeim efnum.

Vegna fyrirspurna sem beint hefur verið til forseta vil ég að fram komi að sú er skoðun forseta að þingflokkar hafi rýmilegt fé til að póstsenda bréf í þeim mæli sem hér hefur verið lýst og í þeim tilgangi sem hér hefur verið lýst. Ég vil jafnframt að það komi fram að eðlilegt er að bréfsefni Alþingis sé notað af forseta þingsins og skrifstofunni. Ef aðrir senda bréf verður að auðkenna það sérstaklega með bréfhaus einstakra nefnda, einstakra þingmanna eða þingflokka.

Herra forseti. Skýrsla um stöðu Íslands í Evrópusamstarfi hefur nú legið fyrir Alþingi í rúmar þrjár vikur. Það er ekki ætlun mín að fara yfir einstök atriði skýrslunnar eða draga efni hennar saman. Henni var ætlað að gefa almennt yfirlit um það hvernig EES-samstarfið hefur gengið og hver afrakstur þess hefur verið. Einnig er leitast við að bera saman stöðu Íslands og annarra EFTA/EES-ríkja við stöðu aðildarríkja Evrópusambandsins. Reynt er að draga fram sem flestar staðreyndir málsins og treysta forsendur frekari umræðu. Fyrstu viðbrögð benda til þess að þessum tilgangi hafi verið náð. Þess hefur þegar orðið vart að ólíkir aðilar í þjóðfélaginu draga mismunandi ályktanir á grundvelli þeirra upplýsinga sem gefnar eru í skýrslunni. Við öðru var ekki að búast enda var henni ekki ætlað að beina umræðu í einn farveg fremur en annan. Skýrslan sýnir að mjög víða hefur EES-samstarfið skilað góðum árangri og stuðlað að framförum í íslensku þjóðfélagi. Hún varpar jafnframt ljósi á að veikleikar eru fyrir hendi og blikur eru á lofti um frekari breytingar sem enn gætu breytt stöðu okkar. Evrópusamstarfið hefur tekið talsverðum breytingum á undanförnum árum, án þess að samningurinn um EES hafi náð að þróast að fullu í takt við það. Ný samstarfssvið hafa bæst við og samvinna á öðrum hefur verið efld. Nýr gjaldmiðill, evran, hefur haslað sér völl þó enn séu tæp tvö ár í það að hún komist í almenna notkun. Schengen-samstarfið hefur fallið inn í ramma Evrópusamstarfsins og samvinna að varnar- og öryggismálum er að stóraukast. Þó stækkunarferlið taki án efa drjúgan tíma bendir allt til þess að í fyrirsjáanlegri framtíð verði aðildarríki ESB nærri 30 talsins í stað fimmtán nú. Hér mætti lengi telja en af öllu þessu má sjá að það Evrópusamband sem við sömdum við fyrir rúmum átta árum hefur breyst verulega og á eftir að breytast mikið á næstu árum. Þótt erfitt sé að spá um framtíðina ætla ég að einbeita mér að því sem fram undan er og velta upp nokkrum spurningum. Hvernig ber að bregðast við þeim breytingum sem þegar hafa orðið og eru fyrirsjáanlegar á næstunni? Hvernig getum við séð til þess að við séum í stakk búin til að taka réttar ákvarðanir þegar aðstæður krefjast? Ekki er víst að við getum ráðið því hvenær það verður því þróun Evrópusamstarfsins lýtur öðrum lögmálum en hentugleikum okkar. Við getum hæglega lent í þeirri aðstöðu að eiga fárra kosta völ en enginn þeirra sé góður. Ganga má út frá því að enginn þeirra möguleika sem bjóðast verði fullkominn eða sjálfgefinn. Við munum því standa frammi fyrir mikilvægum en jafnframt erfiðum ákvörðunum á næstu árum þótt ekki sé hægt að tímasetja þær á þessari stundu. Í dag ber ekki knýjandi nauðsyn til að taka ákveðna eða endanlega afstöðu til hvernig samskiptum og þátttöku í Evrópusamstarfi verður hagað í framtíðinni. Enginn stjórnmálaflokkur hefur sett aðildarumsókn á stefnuskrá sína og ég met það svo að enginn hafi heldur útilokað aðild um alla framtíð að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Við getum leyft okkur að ræða stöðuna án þess að vera undir sérstökum þrýstingi. Það ráðrúm tel ég sjálfsagt að nýta til skoðanaskipta með tilliti til framtíðar. Margar þjóðir sem hafa nú hafið aðildarviðræður eru í allt annarri stöðu en við. Umsóknarríkin sækjast eftir ESB-aðild til að ná fram pólitísku öryggi og efnahagslegum stöðugleika sem við höfum náð eftir öðrum leiðum. Jafnframt þurfa þau á því að halda að samstaða Evrópusambandsríkja hjálpi þeim yfir erfiðustu hjallana á leið sinni til hagsældar og skilvirks markaðskerfis. Þetta á ekki við um okkur þar sem við gerum fremur ráð fyrir að vera veitendur en þiggjendur í samstarfinu, þótt ekkert sé einhlítt í þeim efnum. En hverra kosta eigum við völ? Sem evrópskt lýðræðisríki með vel skipulagt efnahagslíf og stjórnsýslu eigum við rétt á því að sækjast eftir og fá fulla aðild að Evrópusambandinu. Það er ekki víst að það henti okkur en réttinn eigum við og ég tel það þjóna hagsmunum Íslands að taka þann kost til skoðunar með reglubundnum hætti eftir því sem aðstæður breytast og kem ég nánar að því síðar. Annar kostur væri sérstakur tvíhliða samningur á svipuðum nótum og Sviss hefur gert en samningurinn byggir í stórum dráttum á fríverslunarsamningnum frá 1972. Fyrir liggja einhliða viljayfirlýsingar um samræmingu löggjafar af hálfu Sviss. Svisslendingar leggja í verulegan kostnað við byggingu jarðganga til að greiða fyrir samgöngum milli aðildarríkja Evrópusambandsins. Á afmörkuðum sviðum er ákveðið ákvörðunarvald framselt til framkvæmdastjórnar ESB og Sviss gengur til móts við sjónarmið Evrópusambandsins í þeim málum sem viðkvæmust þóttu í EES-viðræðum. Þrátt fyrir þessar tilslakanir af hálfu Sviss, góða samningsstöðu í upphafi vegna legu landsins í hjarta Evrópu og harðar samningaviðræður í átta ár næst ekki fram það samræmi sem ríkir innan EES um löggjöf og starfsumhverfi og langt er frá því að réttindi fyrirtækja og einstaklinga séu tryggð með sama hætti. Svigrúm til að þróa samstarfið í takt við það sem gerist innan Evrópusambandsins er enn minna en í EES-samningnum. Þessi kostur virðist því ekki mjög fýsilegur. Loks er það þriðji kosturinn sem í raun er sá sem við höfum valið en það er áframhaldandi EES-samstarf. EES-samningurinn hefur að mörgu leyti gefið góða raun og rekstur hans að flestu leyti gengið vel en hann er langt frá því að vera fullkominn fremur en önnur mannanna verk. Það samræmi í löggjöf um viðskipti og atvinnurekstur sem stefnt var að í upphafi hefur náðst fram. Þeir veikleikar sem voru fyrir hendi frá byrjun að því er varðar aðkomu EFTA/EES-ríkjanna að umræðu, mótun og töku ákvarðana á Evrópska efnahagssvæðinu hafa komið æ betur í ljós og ágerst með tímanum. Nokkuð vantar t.d. enn á að viðunandi tollfrelsi hafi náðst með nokkrar tegundir sjávarafurða. Meðan EFTA-ríkin voru fleiri en nú var það aðildarríkjum ESB meira hagsmunamál að sjá til þess að EFTA-ríkin heltust ekki úr lestinni. Sjö EFTA-ríki voru í EES-samningaviðræðum og samanlagt voru þau stærsti viðskiptavinur Evrópusambandsins. Samráð var upphaflega í raun virkara en samningurinn gaf tryggingar fyrir. Til viðbótar fer það í vöxt að undirbúningur ákvarðana og umræðu fari fram á vettvangi starfshópa ráðherraráðsins sem við höfum engan aðgang að en ekki starfshópa framkvæmdastjórnar þar sem við höfum tryggt okkur ákveðna þátttöku. Enn fremur hefur vægi Evrópuþingsins aukist og ekki hefur tekist að bregðast við því innan EES-samstarfsins með fullnægjandi hætti. Sérstaklega á þetta við um samninga eða sáttaferli sem fer fram milli ráðherraráðs og Evrópuþings þegar ágreiningur kemur upp á milli þessara aðila. Vissulega má segja að stór hluti þeirrar löggjafar sem í undirbúningi er hverju sinni sé bæði tæknilegs eðlis og varði íslenska hagsmuni ekki nema takmarkað. Það er þó svo að í umræðu um tæknilega löggjöf geta komið upp álitamál og pólitískt gildismat litar umræðu um það hvernig miðla megi málum milli hagsmuna framleiðenda og neytenda, milli hagkvæmni í framleiðslu og umhverfissjónarmiða, milli atvinnurekenda og launafólks. Í þessa umræðu eigum við fullt erindi og það væri tvímælalaust til hagsbóta ef við hefðum þann aðgang sem fylgir fullri aðild. Enn fremur koma með jöfnu millibili upp íslensk hagsmunamál þar sem nauðsyn er til að beita sér af fullum krafti. Í þeim tilfellum getur aðstöðumunur orðið tilfinnanlegur. En ef EES-samningurinn hefur gengið áfallalaust, þrátt fyrir ákveðna annmarka, er þá nokkur ástæða til þess að ræða aðra kosti? Getum við ekki um fyrirsjáanlega framtíð byggt á þessum grunni? Hversu þungt vegur skertur aðgangur að umræðu og ákvarðanatöku í samanburði við auknar kvaðir og skyldur sem fylgja aðild? Því er til að svara að Evrópusambandið nálgast nú óðum þá stöðu að vera samevrópsk samtök þar sem gert er út um öll helstu hagsmunamál í sameiginlegum stofnunum. Staða þess ríkis er að sjálfsögðu veikari, sem er í viðskiptalegu tilliti háð þeim ákvörðunum sem teknar eru í umræddum stofnunum og samræmt hefur löggjöf sína um efnahags-, félags- og atvinnumál reglum Evrópusambandsins, án þess að hafa fullan aðgang að þeim vettvangi sem ákvarðanir tekur. Mér sýnist allar horfur vera á því að bæði Noregur og Sviss hugsi til inngöngu í Evrópusambandið á næstu fimm til tíu árum. Verði slík ákvörðun tekin getur þróunin orðið hröð. Þó svo að áunnin réttindi á grundvelli EES-samningsins gætu haldist jafnvel þó EFTA/EES-ríkin væru ekki nema tvö eftir, þ.e. Ísland og Liechtenstein, þá yrði allur rekstur og viðhald samningsins miklum erfiðleikum háð. Fullnægjandi eftirlit með framkvæmd og möguleiki á að beina málum til sjálfstæðs úrskurðaraðila verður erfitt að tryggja þegar EFTA/EES-stoðin verður orðin svo veik. Frekara framsal valds til stofnana sem við eigum ekki beina aðild að, svo sem framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins eða Evrópudómstólsins, tel ég ekki koma til greina. Raunverulegt fullveldisafsal yrði við slíkar aðstæður meira en við fulla aðild og samrýmdist á engan hátt stjórnarskrá okkar. Valið gæti því staðið milli verulegra takmarkana á umfangi og þróunarmöguleikum EES-samningsins annars vegar og fullrar aðildar hins vegar. Það er ekki síst þessi staða sem kallar á að aðildarkosturinn sæti frekari skoðun. Fyrsta atrenna er gerð með þessari umfangsmiklu skýrslu. En hún gefur ekki viðhlítandi svör og frekara starf þarf að fara fram. Enn hefur ekki verið farið yfir alla texta sem tengjast sameiginlegri sjávarútvegsstefnu og þeir greindir út frá íslenskum hagsmunum. Hið sama gildir um landbúnaðarstefnuna og allt það yfirgripsmikla starf sem þar fer fram innan Evrópusambandsins sem þyrfti frekari skoðunar við. Hið síðarnefnda er einnig áhugavert út frá þeim viðræðum sem í hönd fara innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar því hagsmunir íslensks landbúnaðar og málflutningur falla í veigamiklum atriðum saman við sjónarmið Evrópusambandsins. Athyglisvert er einnig að kynna sér hvernig Evrópusambandið hefur leitast við að milda þá röskun sem orðið hefur á einstökum svæðum innan þess, vegna breyttra atvinnuhátta, með byggðastefnu sem styður við bakið á þeim sem vilja skapa ný atvinnutækifæri í stað þess að flytja á braut. Þó aðstaða okkar séu um margt önnur þá má ýmsan lærdóm draga af þessari viðleitni og almennri starfsemi uppbyggingarsjóða Evrópusambandsins. Gera má ráð fyrir að eftir því sem aðildarríkjum Evrópusambandsins fjölgar aukist samstarf ríkjahópa innan þess og má þegar sjá þess merki, sbr. nýlegar sameiginlegar yfirlýsingar Norðurlandanna þriggja innan ESB á leiðtogafundinum í Lissabon. Líklegt er að Norðurlandasamstarf fari í auknum mæli í þennan farveg, ekki síst ef Noregur gengur til liðs við Evrópusambandið á næstu árum. Þetta gæti skert enn frekar aðstöðu Íslands en Norðurlandasamstarfið hefur ekki aðeins verið okkur gagnlegur vettvangur heldur einnig nauðsynlegur bakhjarl í öðru alþjóðlegu samstarfi. Gjaldmiðilssamstarf innan ESB gerir innri markaðinn skilvirkari og auðskildari og hefur víðtæk áhrif innan ESB sem utan. Evran hefur að mörgu leyti reynst vel, stöðugleiki hefur náðst innan svæðisins og þó gengi hennar hafi lækkað verulega að undanförnu gagnvart Bandaríkjadollara og jeni hefur það til þessa einkum ýtt undir útflutning og örvað hagvöxt. Það er þó áhyggjuefni fyrir Evrópuríki ef alþjóðlegir fjárfestar líta frekar til Bandaríkjanna sem betri framtíðarkosts og telja líkur á blómlegu atvinnulífi þar betri en í Evrópu. Á síðasta leiðtogafundi Evrópusambandsins mátti glöggt sjá að samkeppnisstaðan gagnvart Bandaríkjunum var mönnum ofarlega í huga og samþykkt var að leita leiða til að hagnýta upplýsingatæknina betur og auðvelda nýjum fyrirtækjum að hasla sér völl. Hér verðum við eins og aðrir að halda vöku okkar því það er skylda stjórnvalda að búa þannig í haginn fyrir íslenskt atvinnulíf að starfsumhverfi sé hverju sinni samkeppnishæft við viðskiptalönd okkar. Fyrirtæki geta í dag auðveldlega flutt sig um set ef hagstæðara er fyrir þau að vera með starfsemi annars staðar. Samkeppni er um vinnuafl og fjölbreytt og vel launuð störf verða að vera í boði á íslenskum atvinnumarkaði. Við komumst ekki hjá því að líta á hvaða áhrif þær breytingar sem eiga sér stað innan ESB hafa á íslenskt atvinnulíf og athuga í framhaldi af því hvað stjórnvöld geta gert til að styrkja stöðu íslenskra fyrirtækja til frambúðar. Samkeppnishæfni þeirra á alþjóðamarkaði ræður úrslitum um kjör þjóðarinnar í framtíðinni. Skýrslan sem nú hefur verið lögð fram endurspeglar ekki síst aðkomu Stjórnarráðsins og undirstofnana þess. Fleiri sjónarmið þurfa að koma til ef hægt á að vera að draga fram alla þætti málsins. Mikilvægt er að aðilar utan stjórnsýslu á borð við Samtök atvinnulífsins, ASÍ, BSRB, Bændasamtökin, LÍÚ, Neytendasamtökin o.fl. geti nýtt sér þann grunn sem skýrslan gefur til að koma sínum eigin sjónarmiðum að og fylla upp í eyður. Ekki var gerð tilraun til að leggja þjóðhagslegt mat á afleiðingar aðildar en ljóst er að þær legðust með mjög mismunandi þunga á einstakar atvinnugreinar. Aðstaða sumra atvinnugreina gæti styrkst á meðan aðrar veiktust. Eins gróði getur verið annars tap og ekki er auðhlaupið að leggja einhlítt eða óyggjandi heildarmat á hvað íslensku þjóðfélagi er fyrir bestu. Næst slíku mati komumst við með því að sem flestir fái tækifæri til að tjá sig og bera saman bækur við aðra. Herra forseti. Við Íslendingar erum virkir aðilar í alþjóðlegu samstarfi og höfum borið gæfu til að leggja okkar skerf af mörkum og njóta góðs af. Í vissum tilfellum höfum við haft mótandi áhrif á þróun alþjóðlegrar umræðu með því að vera með frá byrjun og má í því sambandi nefna hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Algengara er að forsendur umræðunnar og almennar leikreglur séu ákveðnar fyrir fram og leiðin til að ná árangri sé að hlíta þeim ramma fremur en reyna að endurskilgreina hann. Við munum ekki breyta grundvallarforsendum og leikreglum Evrópusamstarfsins. Almenn markmið Evrópusambandsins eru þess eðlis að erfitt er að leggjast gegn þeim. Þó útfærslan hafi á stundum orkað tvímælis þá hefur náðst verulegur árangur af þessu samstarfi. Þó gagnrýna megi skrifræði innan stofnana ESB hafa þær þó einfaldað viðskipti og dregið verulega úr viðskiptahindrunum. Hvernig sem okkar samskiptum verður háttað við Evrópusambandið og aðildarríki þess í framtíðinni er ljóst að við eigum samleið um flest það sem máli skiptir. Evrópusambandið er ekki andstæðingur okkar heldur samherji, hagsmunir okkar fara saman í veigamiklum málum. Niðurstaða okkar verður fyrst og fremst að byggjast á pólitísku mati að undangenginni vandaðri og málefnalegri umræðu. Vonandi þjónar þessi skýrsla þeim tilgangi. Hver sem niðurstaðan verður um stöðu Íslands í Evrópu framtíðarinnar þá verður umfram allt að tryggja að komandi kynslóðir þessa lands eigi ekki síðri tækifæri og möguleika en nágrannaþjóðir okkar.

Herra forseti. Skýrsla hæstv. utanrrh. um stöðu Íslands í Evrópusamstarfinu er mikið rit, er litlar 330 síður og þar er ítarlega farið í gegnum flest þau svið sem samningurinn nær yfir. Ég tel að þetta rit sé gagnmerkt plagg og ákaflega góður umræðugrundvöllur fyrir þetta flókna en mikilvæga mál. Hæstv. ráðherra á þakkir skildar fyrir framtakið. Því er ekki að neita, herra forseti, að ég hefði á nokkrum stöðum í skýrslunni gert mér vonir um afdráttarlausari niðurstöður um ýmsa meginþætti. Hæstv. ráðherra gat þess í ræðu sinni að skýrslan endurspeglaði vinnu og aðkomu ýmissa undirstofnana. Það skýrir kannski ýmsa hluti, t.d. þá niðurstöðu sem er að finna í skýrslunni um félags- og vinnumál. Þar er engu líkara en meðvitað sé dregið úr hinum margvíslegu jákvæðu áhrifum EES-samningsins á réttarstöðu launafólks á Íslandi. Það eina sem þar er að finna jákvætt í þeirri samantekt er á bls. 108, herra forseti. Það er þessi makalausa setning, með leyfi forseta: ,,Halda má því fram að EES-samningurinn hafi bætt réttarstöðu launafólks á Íslandi.`` Ég trúi ekki eitt einasta augnablik, herra forseti, að hæstv. utanrrh. sem ber hina pólitísku ábyrgð á þessari skýrslu viti ekki betur um stöðuna í þessum málaflokki en svo að hann telji aðeins mögulegt að EES-samningurinn hafi bætt rétt launafólks. Ég tek þetta sem dæmi um að sums staðar sé niðurstöðum og samantekt áfátt og ekki í samræmi við ákaflega greinargóðan samandrátt á upplýsingum um skýrsluna. En hæstv. ráðherra má eiga það að í ræðunni sem hann var að ljúka við að flytja bætti hann þetta heldur betur upp. Mér finnst þessi ræða hæstv. ráðherra vera ákaflega góð samantekt á því sem þarna stendur. Ég er honum sammála um margar meginniðurstöður sem þarna koma fram. Til að mynda finnst mér það mikilvægt að hæstv. ráðherra lýsir því yfir að hann er þeirrar skoðunar að Íslendingar geti hæglega lent í þeirri aðstöðu að eiga fárra kosta völ og enginn þeirra sé góður. Hann segir jafnframt, herra forseti: ,,Við munum því standa frammi fyrir mikilvægum en jafnframt erfiðum ákvörðunum á næstu árum þótt ekki sé hægt að tímasetja þær á þessari stundu.`` Hæstv. ráðherra gengur lengra. Hann segir að við höfum réttinn til að sækjast eftir og fá fulla aðild að Evrópusambandinu, segir að vísu að ekki sé víst að það henti okkur en síðan segir hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: ,,... en réttinn eigum við og ég tel það þjóna hagsmunum Íslands að taka þann kost til skoðunar með reglubundnum hætti eftir því sem aðstæður breytast.`` Herra forseti. Nákvæmlega þetta er skoðun Samfylkingarinnar. Nákvæmlega þetta er það sem við höfum sagt og ég fagna því að hæstv. utanrrh. hefur með þessum hætti slitið fjötra bannfæringarinnar af umræðunni um Evrópusambandið og mögulega aðild Íslands að því. Eins og menn vita hefur meðvitað verið reynt að ýta því út úr umræðunni hér á landi síðustu árin. Komið hefur fram að ýmsir eru þeirrar skoðunar að hitt og þetta vanti í skýrsluna. Ég vek athygli á því að í Morgunblaðinu í dag má lesa viðtal við Gísla Gíslason, bæjarstjóra á Akranesi, þar sem hann segir að aðild að EES mundi hafa margháttuð jákvæð áhrif fyrir sveitarfélögin í landinu. Eitt af því sem ég hef ekki rekist á í þessari skýrslu er umfjöllun um þetta. Hæstv. ráðherra gat þess líka að nauðsynlegt væri að fá fram viðhorf ýmissa annarra félagasamtaka. Það rifjar það upp að Neytendasamtökin hafa harkalega gagnrýnt þann þátt sem snýr að umbjóðendum þeirra, íslenskum neytendum, í skýrslunni. Ég vek auðvitað athygli á því, herra forseti, að forustumenn ASÍ hafa gagnrýnt hvernig fjallað er um þann þátt skýrslunnar sem ég hef hér nefnt, um félags- og vinnumál. Þess vegna fagna ég því þegar hæstv. ráðherra segir að fá þurfi umsögn og álit ýmissa hagsmunasamtaka í samfélaginu. Síðan má spyrja hvers vegna hæstv. ráðherra lauk ekki þeirri hugsun. Spyrja má: Hvernig ætlar hæstv. ráðherra þinginu að njóta góðs af umsögn og ályktun þessara stofnana því að hæstv. ráðherra sagði að til þess að hægt væri að fá óvilhalla og hlutlausa mynd af niðurstöðum skýrslunnar þyrfti þessi álit. Ég legg því til við hæstv. utanrrh. að þegar búið er að senda skýrsluna til umsagnar hjá þessum samtökum og fá skrifleg álit þeirra verði hún aftur tekin til umræðu í þinginu. Þetta finnst mér mikilvægt, herra forseti, til þess að við getum þróað þessa umræðu. Ég get ekki látið hjá líða, herra forseti, vegna þess að ég sat í þeirri ríkisstjórn sem leiddi Ísland inn í Evrópska efnahagssvæðið, að fjalla lítillega um þann þátt skýrslunnar sem varðar þann gerning. Það má segja að kaflinn um Evrópska efnahagssvæðið sé samfelldur lofsöngur. Það hlýtur auðvitað að hafa komið hæstv. utanrrh. dálítið á óvart að lesa þetta vegna þess að eins og menn muna eftir þá var hann ekki alveg sömu skoðunar og ég og ýmsir skoðanabræður og -systur mínar á sínum tíma. En í skýrslunni, sem er á vegum hæstv. ráðherra, segir á bls. 7, með leyfi forseta: ,,EES-samningurinn hefur nú verið í gildi í rúm sex ár og er óhætt að fullyrða að hann hefur reynst Íslandi hagstæður.`` Það er líka ákaflega merkilegt, miðað við þær umræður sem hafa orðið um stöðugleikann í íslenskum efnahagsmálum, að þar er sagt að EES-samningurinn hafi án efla stuðlað verulega að þeim stöðugleika sem nú ríkir í íslensku efnahagslífi. Ég held að flestir séu nú í ljósi reynslunnar komnir á þá skoðun að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið hafi líklega verið einn af heilladrýgstu milliríkjasamningum sem við höfum gert. Ég tek fram, herra forseti, að ég er stoltur af þeim litla þætti sem ég og pólitískir ættingjar mínir hafa átt gagnvart honum. Þegar við gerðumst aðilar að EES var það svar okkar við því mikilvæga skrefi sem Evrópusambandið var þá að taka með myndun innri markaðar. Það var gert í því ljósi að mikilvægustu viðskiptalönd okkar lágu þá innan Evrópusambandsins og myndun innri markaðarins hafði óhjákvæmilega ákaflega mikla þýðingu fyrir okkur. Sambandið er hins vegar í hraðri mótun meðan EES-samningurinn er kyrrstæður og hann tekur ekkert mið af breytingum innan ESB. Þetta er rakið nokkuð vel í skýrslunni og hæstv. ráðherra gerði það ágætlega í máli sínu áðan. Staða Íslands hefur verið að veikjast gagnvart Evrópusambandinu og það er kannski fernt sem ég vil leggja áherslu á í því sambandi. Í fyrsta lagi liggur það fyrir að bandalagið er á barmi stækkunar. Sú stækkun leiðir til þess, eins og hæstv. utanrrh. sagði í svari við fyrirspurn frá mér fyrir nokkrum vikum, að staða Íslands eins og sér veikist. Í öðru lagi hafa orðið breytingar á innviðum Evrópusambandsins sem beinlínis varða möguleika okkar til að hafa áhrif á ákvarðanir sem okkur varða. Sú hálfgildings aukaaðild sem má með réttu segja að við höfum haft gegnum EES hefur gefið okkur vissan rétt til áhrifa á ákvarðanir í gegnum samráð í sérfræðinganefndum. Þróunin hefur verið á þann veg að þessi möguleiki er mun minni en í upphafi. Á fundinum í Amsterdam fyrir þremur árum var Maastricht-sáttmálanum breytt og þær breytingar leiddu til þess að drjúgur hluti þeirra mála sem falla undir fyrstu stoð ESB, þ.e. EES-málanna, fylgir núna sérstöku samráðsferli sem var sett upp af kröfu Evrópuþingsins til að auka vægi þess. Án þess að ég vilji fara út í smáatriði þess ferlis þá er alveg ljóst að Ísland getur með engu móti komið að niðurstöðu mála í því ferli. Við höfum ekki tök á að koma sjónarmiðum okkar á framfæri. Eins og kemur fram í skýrslunni hefur þekking á EES innan ESB farið dvínandi og það er ákaflega merkilegt að lesa á einum stað hvernig afstöðubreyting gagnvart EES hefur orðið en þar segir, með leyfi forseta: ,,ESB hefur orðið ósveigjanlegra í sambandi við undanþágur gagnvart EFTA/EES-ríkjunum.`` Það kemur líka fram, herra forseti, að EFTA/EES-ríkin hafa jafnvel gleymst í sambandi við lagasetningu innan ESB jafnvel þó að það séu augljóslega mikil tengsl millum þeirra og þessara lagasetninga. Í þriðja lagi, herra forseti, liggur fyrir að stefna sambandsins um sameiginlega mynt hefur orðið að veruleika. Það skiptir miklu máli varðandi samkeppnisstöðu Íslands og það ber líka að taka áhrif þess inn í dæmið þegar menn eru að reikna hvað það kostar okkur eða hvað við kunnum að hagnast á því að vera innan ESB. Þetta er ekki metið í skýrslunni, sennilega vegna þess að fyrir liggja tvær aðrar ágætar skýrslur sem hafa metið það. Ég held að ekkert hafi gerst sem breytir meginniðurstöðum þeirra en þó hefði verið ágætt að fá samantekt á því í þeim ágæta kafla sem fjallar um tæknileg efni sem tengjast myntbandalaginu. Þetta ræði ég síðar, herra forseti, ef ég hef tíma. Fjórða atriðið skiptir miklu máli varðar þá þróun sem hefur orðið í öryggis- og varnarmálum. Það eru uppi mikilvægar stefnubreytingar sem varða stöðu Íslands í hinu alþjóðlega og sérstaklega hinu evrópska öryggiskerfi. Núna er alveg ljóst að ESB mun byggja upp sérstaka varnarstoð Evrópusambandsins þar sem við höfum enga aðkomu í reynd að ákvörðunum. Þetta getur haft áhrif á stöðu Íslands í hinu alþjóðlega öryggiskerfi. Allt þetta, herra forseti, gerir það að verkum að það er hárrétt hjá hæstv. ráðherra að við þurfum að endurmeta stöðu okkar reglulega og við getum ekki lokað á þann möguleika að e.t.v. verði niðurstaðan sú að besti kosturinn fyrir Ísland verði að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Hins vegar er ekki komið að ákvarðanatöku í því efni en skýrsla hæstv. ráðherra er mikilvægt skref til þess að auðvelda þjóðinni og Alþingi, ekki síst stjórnmálaflokkunum, að komast að ákvörðun um þetta. Það hefur komið fram bæði frá hinum ysta væng vinstrisins og líka á hægri vængnum sú skoðun að hægt sé að leysa stöðu okkar með því að gera tvíhliða viðskiptasamning við ESB. Hæstv. ráðherra gerði því nokkur skil og komst að niðurstöðu sem ég er sammála. Ég tel að það sé sísti kosturinn í stöðunni. Ég tel hann reyndar handónýtan kost. Með því værum við í raun að smækka samskipti okkar og Evrópu niður í það eitt að fjalla um verslun með fisk en við eigum samleið með Evrópu í fjölda annarra mála. Það eru ekki bara hörðustu viðskiptahagsmunir sem eiga að ráða. Við þurfum líka að velta fyrir okkur stöðu okkar gagnvart hinni miklu vísinda- og rannsóknasamvinnu. Hvað með öll nemendaskiptin, félagslegu réttindin, réttindi neytenda og svo mætti lengi telja? Við Íslendingar þurfum líka að rífa okkur inn í framtíð þekkingarsamfélagsins og það er mikið áhersluatriði innan Evrópusambandsins. Allt þetta, herra forseti, hljótum við að þurfa að vega og meta. Með dyggri aðstoð latra fjölmiðla hefur þeim sem einungis vilja tala með neikvæðum formerkjum um aðild að ESB tekist að snúa umræðunni upp í það að hún snúist um krónur og aura, hún snúist um 3 milljarða kr. Reiknað hefur verið út að árlegt framlag Íslands til ESB miðað við núverandi stöðu efnahagsmála okkar yrðu 8 milljarðar kr. Í kjölfar þess hafa vísir menn reiknað út að við fáum 5 milljarða til baka. Niðurstaðan er sú að við þurfum að greiða 3 milljarða. Maður hefur jafnvel heyrt ábyrga stjórnmálamenn halda því fram að þetta dugi til þess að það sé óðs manns æði að ætla að ganga þarna inn. Herra forseti. Snýst möguleg aðild að Evrópusambandinu þá um 3 milljarða kr.? Að sjálfsögðu ekki. Málið snýst miklu fremur um það hvernig og hvort Íslendingar vilja taka þátt í þróun ESB. Vilja þeir það eða vilja þeir það ekki? Það snýst ekki um 3 milljarða. Ef ég hefði tíma, herra forseti, þá væri hægt að telja fjölmörg atriði sem benda til þess að líkast til mundum við hagnast verulega í krónum talið. En það er ekki það sem málið snýst um. Það eru tvö atriði, herra forseti, sem mér finnst vanta sárlega í skýrsluna. Ég hef reifað annað örlítið. Það fyrra varðar sem sagt alvöru umfjöllun um evruna, hinn sameiginlega gjaldmiðil ESB og hitt atriðið varðar stöðu smáríkja innan ESB. Ísland er örsmátt ríki á mælikvarða Evrópusambandsins en innan ESB er líka að finna ákaflega smá ríki, jafnvel svo lítil að þau eru á svipuðu stigi og við. Eitt af því sem við þurfum að skoða er hvernig þeim hefur reitt af. Þetta er ekki síst nauðsynlegt að kanna vegna endurtekinna staðhæfinga um að smáríki á borð við okkur hefðu engin áhrif innan Evrópusambandsins. Nú vill svo til að við Háskóla Íslands starfar ungur fræðimaður sem hefur nýlokið miklu vísindaverki sem einmitt fjallar um það hvernig smærri ríkjum hefur vegnað innan Evrópusambandsins, dr. Baldur Þórhallsson, og ekki er langt síðan Morgunblaðið birti prýðilegt viðtal við hann þar sem hann fjallaði um þetta efni. Niðurstaða þessa unga vísindamanns er sú að smærri ríkjum vegnar vel innan Evrópusambandsins. Þau una hag sínum þar og þau telja að innan sambandsins nái þau hagsmunum sínum vel fram. Það hlýtur auðvitað að skipta máli þegar við erum að velta fyrir okkur hvernig okkur muni reiða af. Það er t.d. merkilegt að lesa það eftir þessum unga vísindamanni að það er niðurstaða hans að stjórnsýsla smærri ríkja Evrópusambandsins henti ákaflega vel til þess að eiga við Evrópusambandið. Óformlegir starfshættir, sveigjanlegt ákvarðanatökuferli í smærri stjórnsýslu komi þeim oftar einkar vel innan sambandsins. Þau séu líka fljótari að bregðast við og niðurstaða hans er sú að smærri ríkjunum vegni betur en hinum. Velgengni smærri ríkjanna kristallast t.d. í ákaflega glæsilegri meðhöndlun Finna á forsæti ráðherraráðsins á síðasta ári og góðum árangri Lúxemborgar, Danmerkur og Írlands í að ná málum sínu fram innan sambandsins. Herra forseti. Ég held að óhjákvæmilegt sé þegar menn eru að velta fyrir sér mögulegri aðild að skoða hvaða áhrif það hefði á okkur ef við yrðum aðilar að hinu sameiginlega myntbandalagi. Það mundi hafa í för með sér ákaflega marga jákvæða hluti. Samkeppnisstaða fyrirtækja á evrusvæðinu gagnvart fyrirtækjun utan þess mundi batna vegna verðstöðugleika, lægri vaxta, hverfandi gengisáhættu og minni viðskipta- og skiptikostnaðar. Seðlabankinn hefur meira að segja sett verðmiða á þetta. Það eru að vísu 3--4 ár síðan og kannski er hann úr sér genginn sökum tímans en Seðlabankinn taldi fyrir nokkrum árum að þetta gæti varðað 6--12 milljörðum kr. ef ég man rétt. Það er hins vegar ekki nema önnur hlið málsins. Hin hliðin er auðvitað sú að þó að Íslendingar beri talsverðan kostnað af því að vera með sína sjálfstæðu mynt er alveg ljóst að aðild að myntbandalaginu mundi hafa í för með sér ókosti sem við þurfum líka velta fyrir okkur. Að vera með sjálfstæða mynt gerir okkur kleift að bregðast við séríslenskum áföllum á borð við aflabrest en líka mikilli uppsveiflu eins og núna. Við höfum getað breytt genginu, veikt það ef þörf er á en líka styrkt það eins og menn eru að gera núna og auðvitað skiptir það miklu máli. Ég vek t.d. athygli á því að þegar Írar gengu inn í myntsamstarfið þurftu þeir að lækka vexti og þeir voru þá staddir á því stigi hagsveiflu sinnar að það var þeim ákaflega erfitt. Það hefur leitt til þess að verðbólga í Írlandi, ef húsnæðisþátturinn er tekinn út úr, sem er hin staðlaða mæling Evrópusambandsins, er hærri en á Íslandi. Þetta skiptir máli og þetta þurfum við að vega hvort á móti öðru og ég saknaði þess auðvitað að slíkt mat væri að finna í þessari skýrslu. Ég nam það hins vegar af máli hæstv. ráðherra að hann telur nauðsynlegt að leggja þjóðhagslegt mat á marga þætti sem tengjast afkomu ýmissa atvinnugreina og þetta hlýtur auðvitað að vera einn af grundvallarþáttum í því. Tvær atvinnugreinar hafa verið ákaflega mikið í umræðunni þegar við höfum rætt um ESB, það eru landbúnaður og sjávarútvegur. Ég hef jafnan skilið það svo að þeir sem andmæla ESB eða óttast ESB séu ákaflega hræddir við áhrifin á íslenskan landbúnað. Þess vegna kom það mér á óvart og ég viðurkenni að ég hafði ekki kynnt mér málið betur en ég las það í kaflanum um landbúnaðinn að líklega mundi íslenskum bændum vegna meira en bærilega innan ESB. Það segir í samantektinni: ,,Gera má þó ráð fyrir að sauðfjárbúskap, mjólkurframleiðslu og jafnvel nautgriparækt mundi geta vegnað þokkalega --- og betur en öðrum búgreinum --- fyrst og fremst vegna fremur greiðs aðgangs að stuðningi frá ESB. Sérstaklega mundi ýmis umhverfis- og harðbýlisstuðningur, sem tengist flatarmáli ræktaðs lands, nýtast þessum búgreinum. Hins vegar er svo til enginn stuðningur til svínakjöts-, kjúklinga- og eggjaframleiðslu fjármagnaður af ESB.`` Herra forseti. Ég hefði talið að þetta hljómaði eins og fegursta hljómkviða í eyrum ýmissa unnenda hefðbundins íslensks landbúnaðar. Þetta er eitt af því sem mér finnst ákaflega merkilegt að lesa, herra forseti.  Herra forseti. Í sjávarútvegskaflanum vek ég eftirtekt á því að á bls. 37 er efnislega bent á þá staðreynd að sjávarútvegsstefnan er ekki óbreytanleg. Hún er í endurskoðun og það eru dæmi um að aðlögun gildandi stefnu að breyttum aðstæðum vegna brýnna hagsmuna, t.d. þegar sameiginlegri landbúnaðarstefnu ESB var hnikað til með tilliti til búskaparhátta á norðurslóðum í aðildarviðræðum Noregs, Svíþjóðar og Finnlands. Ég tel því ekki útilokað og reyndar fráleitt útilokað að Íslendingar fengju æski þeir þess sams konar girðingar gagnvart fjárfestingum útlendinga í sjávarútvegi og t.d. Danir hafa fengið gagnvart fjárfestingum útlendinga í dönskum sumarhúsum o.s.frv. Herra forseti. Þetta er eitt af því sem þyrfti að semja um ef það kæmi til umsóknar. Ég geri mér grein fyrir því eins og flestir að staða EES-samningsins sem var óvírætt framfaraskref er að veikjast. Evrópusambandið er að stækka og breytast og atburðarásin getur leitt til þess eins og hæstv. utanrrh. sagði áðan að við stöndum frammi fyrir valkostum og við verðum að taka afstöðu en það er ekki hægt nema við vitum um hvað við eigum að semja og við hljótum að semja á grunni sérstöðu okkar, ekki síst í sjávarútvegi. Ég tel þess vegna eins og ég hef sagt núna í umræðum á stofnfundi Samfylkingarinnar að næsta skref í þessum málum sé að hefja skipulega vinnu við að skilgreina samningsmarkmið Íslendinga í hugsanlegum aðildarviðræðum. Um þau markmið þarf að skapast meirihlutasamstaða meðal þjóðarinnar. Það er ekki skynsamlegt að sækja um aðild fyrr en slík samstaða er fyrir hendi og þar nægir að minna á dæmi Norðmannanna.

Herra forseti. Það sem þessi ítarlega nýja skýrsla hefur umfram eldri úttektir er það ljós sem reynslan af EES-samstarfinu hefur varpað á málin. Skýrslan svarar með mjög tæmandi hætti spurningum um gildi EES-samningsins og kostum og göllum aðildar að ESB. Gagnvart EES-samningnum er niðurstaða skýrslunnar afar ljós. Þróun fjórfrelsisins og samkeppnisreglna EES-svæðisins hefur gengið vel. Íslenskir hagsmunir hafa fallið mjög vel að þróun viðskipta- og atvinnuumhverfis í Evrópusambandinu. Stofnanaþáttur sambandsins hefur gengið með viðunandi hætti, við höfum í stuttu máli átt fulla samleið með ESB í viðskipta- og atvinnumálum. Í inngangi skýrslunnar er vikið að meintri togstreitu milli EES-samningsins og þróunar ESB sem gæti dregið úr samræmi á EES-svæðinu verði ekkert að gert eins og segir orðrétt í henni. Ekki er að finna í skýrslunni neitt dæmi um slíka togstreitu í framkvæmdinni. Þau vandamál sem upp hafa komið hafa verið næsta tæknilegs eðlis og voru leyst án vandræða. Ljóst var við gerð samningsins að hann væri lifandi ferli og tæki breytingum, að staða EFTA/EES-ríkjanna yrði ekki sú sama og aðildarríkjanna og að aðkoma okkar yrði sterkari á fyrri stigum ákvarðanaferilsins en á þeim síðari. Þá var einnig ljóst við samningsgerð að þrjú EFTA-ríki mundu ganga inn í ESB. Allt lá þetta fyrir. Staða EFTA/EES-ríkjanna hefur ekki breyst að þessu leyti og samningurinn stendur fyrir sínu eins og skýrslan segir umbúðalaust. Valdahlutföll hafa hins vegar breyst innan ESB, ekki aðeins vegna nýmæla í stofnsáttmálum ESB heldur einnig vegna sífelldrar togstreitu milli stofnuna sambandsins svo og innan þessara stofnana. Í skýrslunni er kvartað undan því að vald framkvæmdastjórnarinnar hafi minnkað og það hafi leitt til þess að framkvæmd EES-samningsins sé örðugri en ella hefði verið. Hér gætir nokkurrar nærsýni. Málið snertir ekki aðeins EFTA/EES-ríkin heldur og stöðu smáríkja almennt í ESB eins og síðasti ræðumaður vék að. Smáríkin innan sambandsins hafa lagt traust sitt á framkvæmdastjórn ESB og hafa af því áhyggjur að vald hennar fari dvínandi. Smáu aðildarríkin ráða í raun ekki við umfang þeirra ákvarðana sem teknar eru innan sambandsins. Ástæðan fyrir þessu er einföld. Þau hafa ekki bolmagn til þess. Stjórnsýsla er svo óburðug að þessi ríki verða að forgangsraða í þeim málaflokkum þar sem mestu hagsmunir þeirra liggja til að ná fram málum. Þetta kemur mjög skýrt fram hjá þeim vísindamanni sem hér var vitnað í áðan, Baldri Þórhallssyni lektor. Smáríkið Lúxemborg sem er þó fjölmennara en Ísland ræður ekki við að mæta á alla fundi. Þegar þeir mæta ekki fer Belgía með samningsumboð þeirra. Við getum séð fyrir okkur að Ísland innan ESB afhenti Dönum samningsumboð Íslands og mundi ýmsum þykja ærið kynlegt. Smáríkin hafa því almennt séð mjög takmarkað svigrúm til að nýta sér þá stöðu sem þau hafa samkvæmt stofnsáttmálum ESB. Eftir því sem samstarf ESB-ríkjanna verður fyllra og dýpra, eftir því sem aðildarríkjunum fjölgar, því meira takmarkast svigrúm þeirra til að koma sérmálum sínum fram, ekki síst smærri ríkjanna. Kerfi sambandsins verður því hægvirkara og þyngra í vöfum sem það nær til fleiri ríkja og aðlögunarhæfni þess minnkar að sama skapi. Umfjöllun skýrslunnar um kosti aðildar bera þess vitaskuld merki að höfundar skýrslunnar eru embættismenn og fjalla því einkum um breytta stöðu aðildarríkis samkvæmt stofnsáttmálum og formreglum. Álitamálið um aðild Íslands varðar hins vegar fyrst og fremst styrk og hæfni þeirra pólitísku stofnana sem stýra Evrópusambandinu og stjórna nýsköpun þess og þróun. Þessar stofnanir liggja allar undir mikilli gagnrýni um forustuleysi, áhugaleysi og getuleysi. Í Frankfurter Allgemeine Zeitung og í Le Monde birtust nýlega greinar þar sem harkalega er ráðist á stofnanir ESB. Stækkun sambandsins er talin illa undirbúin og ótímabær. Ríkjaráðstefnunni er ekki ætlað að ná neinum umtalsverðum árangri í stofnanaþættinum. Þeir sem vilja hleypa af stað hraðari þróun ákveðinna kjarnaríkja vita ekki einu sinni til hvaða sviða svigrúm þeirra á að ná. Æðsta stofnun ESB, ráðherraráðið, situr nú undir harðri gagnrýni eins af æðstu embættismönnum sínum sem heldur því fram að mánaðarlegir fundir utanrrh. ESB séu ómarkvissir, einkennist af alvöruleysi og skorti á undirbúningi og þeir fáu ráðherrar sem koma til fundar gefi sér naumast tíma til að sitja þá. Í raun hefur framkvæmdastjórn ESB viðurkennt að hinar miðstýrðu stofnanir sambandsins hafi seilst til valda á viðamiklum sviðum sem þær ráði ekki við. Evrópuþingið glímir einnig við sinn hluta af stofnanakreppu og áhugaleysi innan ESB. Aðild Íslands mundi færa pólitísk örlög þjóðarinnar og hluta af fullveldi hennar inn á þennan vettvang, óráðsíu úrræðaleysis og ósamlyndis þar sem ESB hefur sjálft komist að þeirri niðurstöðu að verulegur halli ríki á lýðræðinu. Um leið og nauðsynlegt er að viðurkenna þann árangur ESB á sviði viðskiptareglna og frjáls flæðis fólks, varnings, fjármuna og þjónustu sem þeir hafa náð og því er fagnað að við höfum orðið aðilar að þessum árangri með aðild að EES er með öllu óviðunandi að ekki séu viðurkennd þau miklu vandamál sem pólitískt forustuleysi og hugmyndafátækt hafa skapað innan ESB ásamt því þrátefli um vald og ábyrgð innan stofnana sambandsins sem virðist ekki ætla að taka neinn endi. Þessi vandamál eru hluti af ESB, hluti af uppbyggingu þess og innviðum. Það er hins vegar næsta eðlilegt að embættismenn veigri sér við að fjalla um þennan hápólitíska þátt þegar metin er staða Íslands í Evrópusamstarfinu. Evrópa þróast hratt í átt til viðskiptaheildar með því áhersluleysi í menningarmálum sem slíkum heildum fylgir jafnan. Þessu reynir ESB að svara með menningarlegum stefnumarkmiðum sínum. Fjölbreytileika og litskrúðugu menningarlífi verður hins vegar ekki stýrt af stofnanaveldi. Menningarleg fjölbreytni verður að eiga rætur í efnahagsstyrk hvers ríkis. Önnur innri mótsögn ESB er líka tákn um lofsverða viðleitni og það er nálægðarreglan svokallaða. Hún gengur hins vegar þvert á grundvallarhugmyndir ESB um dýpkun samstarfsins og þverrandi sjálfstæði þjóðríkjanna. Mótsagnir af þessu tagi eru skýringin á því hversu djúpstæður ágreiningur er innan ESB um þróun þess og hugsjónir og hve mikils sannfæringarleysis gætir meðal almennings. Eitt skref til samruna er jafnan keypt með hálfu skrefi til baka. Stöðu smáríkis eins og Íslands verður að meta í ljósi þessara mótsagnakenndu stefnumiða ESB. Ísland hefur hingað til viðhaldið og ræktað sína þjóðlegu menningu á eigin forsendum og sótt styrk sinn í íslenskt atvinnulíf. Aðild að EES hefur styrkt hvort tveggja, íslenskt atvinnulíf og íslenska menningu. Ísland hefur á eigin forsendum en einnig vegna EES bætt efnahag sinn og er nú í flokki efnuðustu þjóða heimsins. Landið er hins vegar í jaðri evrópsks samfélags, efnahagslífið er enn nokkuð fábreytt og sveiflukennt. Getur því reynt mjög á viðbragðsflýti og aðlögunarhæfni þegar aðstæður breytast skjótt og ljóst er að nánari tengsl við ESB munu ekki auka viðbragðsflýti og aðlögunarhæfni íslensks samfélags. Þvert á móti mun aðild gera okkur samstiga flóknu og þunglamalegu þróunarferli ESB og sú náttúra sambandsins mun styrkjast með dýpra sambandi og auknum fjölda aðildarríkja. Ekki fer milli mála að Íslendingar yrðu veitendur fremur en þiggjendur í efnahagslegum skilningi gengju þeir í ESB. Íslenskum skattgreiðendum og íslenskum fyrirtækjum yrði beitt fyrir styrkjavagn ESB því ákafar sem sambandið stækkaði meira. Að einhverju leyti kæmumst við í styrkjapottinn. Hve mikið fengist úr honum, hve lengi þess nyti við og hversu farsælt slíkt pot yrði fyrir íslenskt samfélag er allt miklum vafa undirorpið. Eflaust mundi innganga í ESB örva viðskipti við ESB-ríkin en jafnframt mundi það draga úr viðskiptum við ríki utan sambandsins. Eggjunum mundi fjölga í ESB-körfunni. Þegar þetta er vegið og metið er í mínum huga fullljóst að staða okkar er ákjósanleg og engin ástæða er til að ala með sér hræðslu og fullyrða að við eigum ekki annan kost en að sækja um aðild að ESB. Eins og segir í skýrslunni standa engin rök til þess að ESB kjósi að segja upp EES-samningnum þótt Noregur t.d. gengi í ESB. Tengsl okkar við sambandið eru traust og árangursrík. Þjóðin hefur svigrúm til að ræða stöðu mála og finna lausnir ef vandamál koma upp í samskiptum hennar við ESB, en þar á hún margar vinaþjóðir og samstarfsaðila. Íslendingar mega ekki gleyma því að þeir eiga að verja hagsmuni sína og rækta sem víðast í heiminum, ekki síst beggja vegna Atlantshafsins. Grundvallaratriðið er að hafna því að þjóðin búi nú eða í náinni framtíð við nauðung í utanríkismálum og eigi ekki nema einn kost. Slík sýn styðst ekki við nein rök eða raunveruleika.

Virðulegi forseti. Því hefur verið haldið fram að ríkisstjórnarflokkarnir og alveg sérstaklega Sjálfstfl. hafi ekki viljað ræða Evrópumálin. Þetta er auðvitað algjörlega rangt. Við höfum hins vegar haldið því fram að aðild að Evrópusambandinu sé ekki á dagskrá í fyrirsjáanlegri framtíð. Sú skýrsla sem við erum hér að ræða og er fyrir framan okkur er dæmi um það hvernig við viljum leggja upp þessa umræðu. Við viljum gera það á grundvelli þekkingar og við viljum gera það á grundvelli upplýsinga sem síðan er hægt að ræða um, einfaldlega vegna þess að hér er um að ræða ákaflega flókið mál sem menn þurfa að skoða allar hliðar á. Þess vegna er alveg fráleitt að hægt sé að taka ákvörðun um málið á grundvelli upphrópana eða sleggjudóma og fyrir fram gefinna forsenda alveg eins og átti sér stað varðandi Alþfl. hinn forna sem var að leggja það til stöðugt og ævinlega að leggja inn aðildarumsókn til þess að geta skoðað hvað væri í pottinum, ekki á grundvelli upplýsinga eins og þeirra sem við höfum hérna heldur á grundvelli pólitískrar niðurstöðu í þeim flokki. Þess vegna var það mjög athyglisvert sem kom fram í máli hv. 7. þm. Reykv., nýkjörins formanns Samfylkingarinnar, sem sagði hérna áðan að nú væri ekki komið að ákvarðanatöku varðandi aðildarumsókn að Evrópusambandinu. Hvað segir það okkur? Það segir okkur að hv. þm. er kominn á undanhald, er kominn á hraðan flótta frá sínum eigin málflutningi og það stendur auðvitað upp úr í þessari umræðu. Sú skýrsla sem við ræðum um hérna sýnir okkur mjög vel og vandlega, og það er mjög mikilvæg niðurstaða í þessari umræðu --- ég tek eftir því að samfylkingarfólkið er farið að flissa en það eru gömul viðbrögð þegar menn eru komnir í rökþrot að reyna að flissa eins og  Það eru auðvitað sjávarútvegsmálin sem ekki síst hljóta að koma til umræðu þegar við ræðum Evrópumál. Það er alveg ljóst að sjávarútvegsstefna sú sem Evrópusambandið fylgir er algjörlega út úr kortinu fyrir okkur. Það er alveg ljóst að sú stefna fæli í sér fullkomið valdaafsal fyrir okkur sem þjóð, valdaafsal sem við gætum ekki undir nokkrum kringumstæðum samþykkt. Við verðum að átta okkur á því, hvað sem menn segja og hvaða umræður sem menn taka um þessi mál, að eitt er alveg ljóst, það er ekkert til varðandi sjávarútvegsmálin sem heitir varanleg undanþága frá stefnu Evrópusambandsins. Það er auðvitað augljóst mál fyrir hvern þann sem skoðar málin hjá Evrópusambandinu og sér þá þróun sem þar hefur orðið að þróunin hefur einmitt verið í þá átt að reyna að draga úr öllum undanþágum vegna þess að þær eru í ósamræmi við Rómarsáttmálann og algjörlega í ósamræmi við alla þá þróun sem hefur verið í samstarfi ríkja innan Evrópusambandsins. Þess vegna finnst mér undarlegt að vera að reyna að drepa þessu máli á dreif með því að tala um að skilgreina þurfi samningsmarkmið þegar það liggur alveg fyrir hvað um er að ræða þegar við tölum sérstaklega um sjávarútvegshlutann í samstarfinu innan Evrópusambandsins. Við vitum að núna stendur yfir grundvallarendurskoðun á sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins og það liggur líka nokkuð ljóst fyrir í hvaða átt sú endurskoðun er að stefna. Það er alveg augljóst mál að ekkert af því sem þar er að finna gefur okkur tilefni til þess að ætla að við getum starfað innan þeirrar stefnumörkunar. Að vísu er rétt sem haldið hefur verið fram að veiðireynslan gæti gefið okkur forskot en sú veiðireynsla væri mjög fljót að hverfa vegna þess að eitt er öruggt og það er að um leið og við mundum ganga inn í Evrópusambandið og axla þá ábyrgð sem þar væri um að ræða, þá félli um leið niður það bann sem núna gildir um fjárfestingu erlendra aðila í sjávarútvegi. Og það væri mjög ömurleg niðurstaða vegna margra áratuga og alda baráttu okkar fyrir fullum yfirráðarétti yfir landhelgi okkar ef við lentum í þeirri stöðu að erlendar þjóðir kæmust bakdyramegin inn í fiskveiðilögsögu okkar. Þess vegna er undarlegt að menn reyni að tala um það eins og það sé eitthvert samningsmarkmið sem menn geta sett sér í þessum efnum þegar það liggur alveg fyrir til hvers samningur við Evrópusambandið um aðild okkar hlyti óhjákvæmilega að leiða í þessum efnum. Annað sem líka er nauðsynlegt að vekja athygli á er það að grundvallaratriði í sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins er að stýra stærð flotans. Hér liggja fyrir a.m.k. tveir hæstaréttardómar sem fela í sér að það er ekki leyfilegt og stenst ekki jafnræðisákvæði okkar. Þess vegna er ljóst að ef við gengjum í Evrópusambandið og öxluðum sjávarútvegsstefnu þess þá yrðum við um leið að breyta stjórnarskránni hvað þetta áhrærir og afnema þann þátt stjórnarskrárinnar sem hæstaréttardómarnir gengu út frá og menn hafa verið að fagna á undanförnum dögum.

Herra forseti. Hér er til umræðu skýrsla utanrrh. um stöðu Íslands í Evrópusamstarfi. Skýrslan er mjög ítarleg og þær upplýsingar sem koma fram varpa ljósi á stöðu Íslands eins og hún er í dag. Það gefur okkur tækifæri til að vega og meta hvaða skref við eigum að taka í framtíðinni. Í skýrslunni er gerður samanburður á því hvaða afleiðingar full aðild að Evrópusambandinu gæti haft. EES-samningurinn hefur nú verið í gildi í rúm sex ár og óhætt er að fullyrða að hann hefur reynst hagstæður fyrir Ísland. Aðstæður eins og á Íslandi þekkjast ekki annars staðar innan Evrópusambandsins. Hér fer saman efnahagsleg velmegun og lífsgæði sem eru meiri hér á landi en að meðaltali innan Evrópusambandsins. Herra forseti. Íslenskur efnahagur byggir að mestu leyti á atvinngrein sem telst til jaðaratvinnugreina innan Evrópusambandsins og tilheyrir því samtryggingarkerfinu. Allir þættir aðrir en sú staðreynd að hér á Íslandi er efnahagsleg velmegun gæfu tilefni til verulegra greiðslna úr sjóðum Evrópusambandsins. Á Íslandi er dreifð byggð og erfið veðurskilyrði fyrir landbúnað. Sumarið er stutt og veturinn langur og vegna legu landsins eru skilyrði til ræktunar erfiðari hér en annars staðar í Evrópu. Það er ljóst að aðild að Evrópusambandinu mundi hafa veruleg áhrif á íslenskan landbúnað og sú landbúnaðarstefna sem rekin er hér á landi yrði lögð niður í núverandi mynd og löguð að sameiginlegri landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins. Hvað það mundi þýða fyrir afkomu landbúnaðar er erfitt að geta sér til um, en landbúnaður er sem kunnugt er undanþeginn EES-samningnum. Um landbúnaðinn gilda aðeins takmarkaður hluti reglna Evrópusambandsins. Má þar nefna áburð og fóðureftirlit. Hins vegar eru heilbrigðisreglur um matvæli og dýr að mestu leyti utan samningsins. Við inngöngu í Evrópusambandið yrðum við að taka allar reglur Evrópusambandsins upp á þessu sviði sem m.a. leiddi til þess að landbúnaðarvörur flytu hindrunarlaust yfir landamæri og það sama gilti um innflutning lifandi dýra. En hugsanlegar undanþágur frá reglu sambandsins um frjáls viðskipti með landbúnaðarafurðir milli aðildarríkjanna gætu byggst á sérstöðu Íslands hvað varðar sjúkdómahættu. Ef slíkar undanþágur fengjust gætu þær takmarkað innflutning lifandi dýra, á hráu kjöti og kjötafurðum og vörum unnum úr gerilsneyddri mjólk frá vissum löndum innan Evrópusambandsins. Ljóst er að það mundi kosta margfalt eftirlit ef fylgjast ætti með og forðast að til landsins bærust skaðvaldar í plöntum eða sjúkdómar í dýrum. Við fulla aðild yrði Ísland aðili að innri markaði ESB sem þýðir að allar sömu reglur um framleiðslu, umhverfi framleiðslu, samkeppnisskilyrði, aðbúnað og hollustuvernd, sem þýðir að allt sem lýtur að skilyrðum til framleiðslu verða að vera hinar sömu. Okkur væri ekki stætt á því að setja strangari reglur um hollustu og heilbrigði vara en ákveðnar eru innan Evrópusambandsins. Í dag eru miklum fjármunum innan ESB varið til landbúnaðarmála eða 48% af heildarútgjöldum. Ekki er unnt að áætla hve háar fjárhæðir rynnu til íslensks landbúnaðar væri Ísland aðili að Evrópusambandinu. Í skýrslunni er gert ráð fyrir því að sauðfjárbúskap, mjólkuframleiðslu og jafnvel nauðgriparækt mundi geta vegnað þokkalega og betur en öðrum búgreinum og þá fyrst og fremst með því að fá aðgang að stuðningi frá ESB. Hins vegar er svo til enginn stuðningur til svínakjöts-, kjúklinga- og eggjaframleiðslu og mikil óvissa er hvernig grænmetis- og blómaræktin kæmi út. Nokkuð öruggt er að matvælaiðnaðurinn mundi eiga undir högg að sækja gagnvart innflutningi og íslenskir bændur gætu þar lent í vandræðum með afsetningu afurða sinna. Ég vildi gjarnan sjá úttekt á því hver þróun í landbúnaði hefur orðið í Finnlandi og Svíþjóð eftir inngöngu þeirra í Evrópusambandið en eftir því sem ég hef heyrt frá bændum í Svíþjóð á landbúnaður þar verulega undir högg að sækja og þeir eru ekki allir ánægðir með aðildina. Þegar á heildina er litið stendur íslenska þjóðin afar vel félagslega og efnahagslega sem dregur nokkuð úr væntingum sumra um veglegar greiðslur úr sjóðum ESB. En er það svo eftirsóknarvert þegar á allt er litið og almennt er álitið að Ísland mundi greiða hærri fjárhæð inn í þá sjóði en kæmi til baka eins og málin standa? Stækki ESB til austurs er ljóst að staða efnaðara ríkja innan ESB mundi versna þar sem þau ríki sem sótt hafa um aðild standa flest ekki vel efnahagslega. Að mínu mati er það ekkert sem knýr okkur til að sækja um aðild að ESB eins og staðan er í dag.

Herra forseti. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð fagnar því tækifæri til að ræða Evrópumál sem skýrsla utanrrh. býður upp á. Okkur hefur ekki verið og er ekki neitt að vanbúnaði að ræða málið og við höfum í þessum efnum fastmótaða og skýra stefnu. Ég vil í því sambandi minna á tillögu okkar um stefnu Íslands í alþjóðasamskiptum en þar segir í tillögugrein, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að hagsmuna Íslands verði best gætt með því að landið standi utan efnahagsbandalaga og ríkjasambanda en hafi við þau sem besta samvinnu með sérsamningum án aðildar. Þannig verði sjálfstæð og óháð staða landsins nýtt til að treysta samskiptin við ríki og markaði beggja vegna Atlantshafsins og við aðra heimshluta. Vegna EES-samningsins og annarra framtíðarsamskipta við Evrópusambandið verði af Íslands hálfu leitast við að þróa þau í átt til tvíhliða samninga um viðskipti og samvinnu.`` --- Og að lokum: ,,Alþingi ályktar að kjósa nefnd skipaða fulltrúum allra þingflokka til að vinna með ríkisstjórninni að nánari útfærslu slíkrar stefnumótunar.`` Við erum þeirrar skoðunar, herra forseti, að óvissuástand í þessum efnum skaði hagsmuni Íslands. Við leggjum til að Alþingi og ríkisstjórn taki af skarið og móti þá stefnu að við ætlum að gæta hagsmuna okkar án aðildar að Evrópusambandinu eða öðrum slíkum viðskiptablokkum eða ríkjasamböndum en með góðum samningum og samskiptum við þau í allar áttir. Þá geta allir málsaðilar gengið út frá því hvort sem heldur er utanríkisþjónustan, ráðuneyti og stofnanir, fyrirtæki og félagasamtök. Endalausar vangaveltur fram og til baka og hálfkveðnar vísur verka eingöngu truflandi. Það liggur í öllum aðalatriðum allt fyrir sem liggja þarf fyrir í þessum efnum, eins og ég kem að síðar. Í öðru lagi vil ég segja um skýrsluna, herra forseti, að ég fagna henni og ég tel hana í öllum aðalatriðum hlutlæga og efnislega vel unna. Ég get að vísu tekið undir með nýkjörnum formanni Samfylkingarinnar, hverjum ég nota tækifærið og árna heilla, að ráða mátti af ræðu hæstv. utanrrh. áðan að hann væri, ef svo má að orði komast, að meðaltali jákvæðari í garð aðildar að Evrópusambandinu en höfundar skýrslunnar eða einstakra kafla hennar. Mér finnst helst, herra forseti, mega að því finna að í skýrslunni gætir óþarfa mærðar í garð EES-samningsins. Vissulega hafa viðskiptaþættir hans nýst okkur að mörgu leyti vel en við höfum líka borgað fyrir, við höfum greitt með veiðiheimildum, við höfum borgað í þróunarsjóð og verið þvinguð til að gera það áfram þvert ofan í ákvæði samningsins. Þar eru það e.t.v. ekki fjármunirnir sem eru aðalatriðið heldur vinnubrögðin. Deilur um það hverjir hafi haft rétt fyrir sér og hverjir ekki þegar EES-samningurinn var hér til meðferðar á sínum tíma eru það sem oft er kallað í breskum stjórnmálum ,,orrusta gærdagsins``. Það eru deilur um liðna atburði sem hafa ekki mikið upp á sig vegna þess að það þýðir lítið að ræða pólitíska sögulega atburði í þáskildagatíð, herra forseti. Við höfum ekki samanburðinn við það sem ella hefði orðið. Þess vegna eru vangaveltur af því tagi ,,ef, ef, ef þetta eða hitt`` árum eða áratugum aftan við okkur í sögunni ekki mjög frjóar í sjálfu sér sem innlegg í mat á pólitískri stöðu líðandi stundar. Það langmikilvægasta við þessa skýrslu, herra forseti, er að fyrir utan að vera ágætt yfirlit og kortlagning á stöðunni tel ég að hún hrekji algjörlega þann málflutning að við Íslendingar þurfum að sækja um aðild að Evrópusambandinu til að vita hvað okkur bjóðist. Slíkt tal er afvegaleiðandi. Það liggur í öllum megindráttum fyrir hvaða afleiðingar það hefur að ganga í Evrópusambandið, skýrslan sýnir það. Reynsla annarra gerir það líka. Hvað fengu Norðmenn til að mynda á sviði sjávarútvegsmála þegar þeir reyndu í annað sinn að semja sig inn í Evrópusambandið? Þeir fengu tímabundna aðlögun frá sameiginlegu sjávarútvegsstefnunni, tímabundna aðlögun eingöngu fyrir fiskimiðin norðan 64. breiddargráðu, það var allt og sumt. Voru þó Norðmenn í gífurlega sterkri samningsstöðu því allir vissu að til þess að von ætti að vera um að samningur fengist þar samþykktur yrði hann að vera eins jákvæður og líta eins vel út og nokkur kostur væri. Samt var hann felldur. Herra forseti. Ég tel mjög mikilvægt að þetta komist skýrt á framfæri, að höfundar skýrslunnar treysta sér til þess í öllum aðalatriðum að segja fyrir um hvað yrði aðild samfara. Stjórnmálamönnum og stjórnmálaflokkum er því ekkert að vanbúnaði að tala skýrt um vilja sinn til aðildar eða ekki aðildar að Evrópusambandinu sem stefnumarkmið fyrir okkur til fyrirsjáanlegrar framtíðar litið. Við eigum, herra forseti, í stórmáli af þessu tagi að reyna að tala eins skýrt og okkur er nokkur kostur. Talið um að við þurfum að sækja um til að vita hvað okkur bjóðist er eingöngu til að slá ryki í augu fólks. Talið um að við þurfum að ræða mál sem hefur stanslaust verið til umræðu á Íslandi í yfir áratug þjónar sama tilgangi. Nema hvað? Auðvitað fylgjumst við með þróun þeirra mála eins og annarra hluta sem varða utanríkishagsmuni okkar. Einnig það eru engin tíðindi og engin speki að við Íslendingar þurfum að hafa meðvitund í þessum efnum. Ég tel það ámælisverða við slíkar æfingar, herra forseti, vera að með því eru menn að koma sér undan því að tala skýrt og maður óttast auðvitað að á ferðinni séu gamalkunnugar yfirbreiðslur, ætlaðar til þess að lokka menn áfram inn. Að um sé að ræða formúluna gömlu frá Norðurlöndunum en hún gekk út á þetta. Í fyrsta lagi var sagt: Við þurfum að sækja um til að athuga hvað okkur bjóðist. Í öðru lagi var farið af stað í könnunarviðræður. Í þriðja lagi, herra forseti, breyttust þær könnunarviðræður allt í einu yfir í samningaviðræður, og í fjórða lagi var valin sú aðferð að greiða fyrst atkvæði í því Norðurlandanna þar sem fyrir lá samkvæmt skoðanakönnunum að langmestar líkur voru á að aðildin yrði samþykkt. Eftir að Finnar höfðu samþykkt aðild jókst stuðningur við aðild í Svíþjóð af skiljanlegum ástæðum. Og þá í nokkra mánuði komst á meirihlutastuðningur fyrir aðild í Svíþjóð í fyrsta og eina skiptið. En hann dugði til að koma Svíum inn og í framhaldinu var ætlunin að Norðmenn teldu sig nauðbeygða til að segja líka já en það gerðu þeir ekki. Nei, herra forseti, við skulum reyna í stórmáli af þessu tagi að tala eins skýrt og efnislegar forsendur leyfa og heiðarlega um það sem fyrir okkur vakir. Mér virðast stuðningsmenn aðildar að Evrópusambandinu aðallega nota tvær höfuðröksemdir. Þau fyrri kalla ég nauðhyggjurökin; að EES sé á fallandi fæti, að Norðmenn kunni e.t.v. að ganga inn, að við verðum nauðbeygð til að gera það. Það er jafnvel orðað svo að við neyðumst til að taka það til athugunar að sækja um aðild að Evrópusambandinu af mönnum sem vilja þó ganga þangað inn, og hví er það þá slík nauðung? Eða þá að allir aðrir séu að gera þetta eða flestir aðrir og þess vegna hljótum við að gera það líka. Hin meginröksemdin eru áhrifin, að við verðum að fara inn til þess að hafa áhrif. Hvorug röksemdin heldur að mínu mati sem veigamikil, herra forseti. Ekkert bendir til að við eigum ekki alla möguleika á að búa um samskipti okkar við Evrópusambandið þó að samningurinn um EES breytist eða jafnvel t.d. stofnanaþáttur hans hyrfi. Það gæti jafnvel einfaldað málin að búa um þá þætti sem mestu máli skipta, viðskiptaþættina, samstarf á sviði menntunar og rannsókna, eftir atvikum samræmingu löggjafar sem við höfum að sjálfsögðu fullt vald til að sjá um sjálfir. Inn í tilburði EES-ríkjanna, Evrópusambandsríkjanna, til vaxandi samruna á hernaðarsviðinu, á Ísland ekkert erindi, herra forseti, ef einhverjum dettur í hug að nota það sem röksemd. Og þá að hinni, þetta með áhrifin. Hver verða líkleg áhrif smáríkis eins og Íslands í stækkandi Evrópusambandi og hvaða verði yrðu þau áhrif keypt? Hvað mundi það kosta smáríki af okkar tagi ef við ætluðum að gæta hagsmuna okkar á öllum vígstöðvum þessa mikla bákns? Færa má fyrir því rök, herra forseti, að þessu með áhrifin sé akkúrat öfugt farið vegna þess að með aðild missum við á móti sjálfstæða rödd og sjálfstæða fulltrúa víða á alþjóðavettvangi og færumst aftur í baksveitirnar sem einn af 15 eða 25 á bak við fulltrúa framkvæmdastjórnar eða ráðherraráðs sem fara með orðið fyrir hönd Evrópusambandsríkjanna sameiginlega. Ég hef setið sem fulltrúi Íslands eða verið þátttakandi í sendinefndum þar sem fulltrúar hinna Norðurlandaþjóðanna hafa verið heldur hjárænulegir í slíkum baknefndum á sama tíma og Ísland hafði sjálfstæða rödd og má sem dæmi nefna nú síðast mjög mikilvægan vettvang þegar samið var um svonefndan úthafsveiðisamning Sameinuðu þjóðanna. Þá voru það ekki fulltrúar Dana eða annarra Evrópusambandsríkja sem töluðu máli þjóða sinna. Það gerði einn fulltrúi frá Brussel. Ég held því fram, herra forseti, að yfirleitt sé innan Evrópusambandsins ríkjandi ágætur skilningur á stöðu okkar og sérstöðu. Í heimsókn Alþingis til Þýskalands á dögunum ræddum við, sem í þeirri sendinefnd vorum, við háttsetta fulltrúa allra þingflokka á þýska þinginu Bundestag. Algengt var að þar segðu menn sem svo: Það sem er að gerast með samrunanum á meginlandi Evrópu er gott fyrir frið og stöðugleika þar en það er ekki endilega víst að það henti ykkur, sögðu sömu menn. Menn virtust þekkja til samningsins um Evrópska efnahagssvæðið og virtust skilja vel sérstöðu Íslands eða eftir atvikum Noregs. Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að yfirgnæfandi röksemdir standi eftir lestur þessarar skýrslu gegn því að Ísland gerist aðili að Evrópusambandinu. Á móti röksemdum af því tagi sem ég áður nefndi, að við verðum að vera með af því að flestir aðrir ætli að vera það, að við fáum svo mikil áhrif eða að við náum til okkar svo miklum styrkjum, standa að mínu mati þessar helstar: Í fyrsta lagi hefði aðild í för með sér almenna skerðingu sjálfstæðis og fullveldis, glötun sérstöðu og möguleika til að rækta góð sambönd við alla jafnt. Í öðru lagi er Evrópusambandið þunglamalegt og miðstýrt og að mörgu leyti ólýðræðislegt hvað vinnubrögð og ákvarðanatöku snertir. Almenningur víða í ESB-löndunum upplifir sambandið sem fjarlægt bákn og kosningaþátttaka er á hraðri niðurleið þegar að því kemur að velja þangað fulltrúa á hina einu kjörnu samkundu. Ísland yrði aldrei annað en jaðarsvæði og útkjálki í þessu stóra sambandsríki. Í þriðja lagi, varðandi hagsmuni sjávarútvegs, eru engar líkur á því, eins og hér hefur reyndar þegar verið ágætlega rökstutt í umræðunni, að Íslandi standi neitt annað til boða en í mesta lagi tímabundin aðlögun að sameiginlegu sjávarútvegsstefnunni. Þá flyst ákvörðun um heildarveiðiheimildir til Brussel. Þá flytjast samskipti við erlend ríki, forsvar fyrir Ísland á alþjóðavettvangi annars staðar til Brussel og sjálfstæð rödd Íslands á alþjóðavettvangi hljóðnar, þar á meðal í hafréttarmálum. Þá flyst fiskveiðistjórnun deilistofna til Brussel, þá flyst forræði í samningum um óútkljáða deilumál til Brussel og þá glatast það forræði auðlindarinnar sem við í gegnum sjálfstæða löggjöf og það að eiga ekki aðild að þessari stefnu höfum getað tryggt okkur hingað til. Fjórða atriðið tengist landbúnaði en höfundar skýrslunnar, eins og ég les hana, telja langlíklegst að aðild yrði neikvæð fyrir allar greinar landbúnaðar nema helst sauðfjárrækt. Það er að vísu rétt að sú tilvitnun sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson kom hér með stendur í útdrætti um landbúnaðarmál en þegar textinn er lesinn til fulls ræð ég ekki annað af honum en að fyrst og fremst sauðfjárræktin gæti hugsanlega náð nokkuð sæmilegri stöðu vegna þess að að hún er algjör aukabúgrein í ríkjum Evrópusambandsins og gríðarlega styrkt sem slík. Með því að ná þeim styrkjum til baka hingað gæti hún e.t.v. komið sæmilega út. Þetta yrði neikvætt fyrir flestar ef ekki allar aðrar greinar landbúnaðar og neikvætt fyrir innlendan matvælaiðnað sem byggir á hráefnum úr þeim greinum. Á móti hafa menn rætt um það, sem mikið var beitt í umræðum í Finnlandi og Svíþjóð, að neytendur fái í staðinn lægra matvælaverð. Einhver mestu vonbrigði almennings og það sem hefur á nýjan leik vakið vaxandi andstöðu við aðild eða veru í Evrópusambandinu í Svíþjóð og Finnlandi er sú staðreynd að þetta gekk ekki eftir. Matvælaverðið lækkaði ekki eins og lofað hafði verið þó að aðildin hafi reynst landbúnaði í Svíþjóð en þó einkanlega í Finnlandi mjög þungt högg. Í fimmta lagi er ljóst að við lendum innan tollmúra Evrópusambandsins. Það gæti tvímælalaust orðið okkur neikvætt á öðrum markaðssvæðum. Ísland er mjög háð útflutningi og tveir aðrir mikilvægustu útflutningsmarkaðir okkar, Norður-Ameríka og Suðaustur-Asía, eru í viðskiptablokkum sem keppa við Evrópusambandið og standa í illdeilum við það á mörgum sviðum, m.a. hvað varðar tollamál og viðskiptakjör. Því er augljóst að það að lenda fyrir innan tollmúra í tollabandalag sem Evrópusambandsríki gæti reynst okkur skeinuhætt. Það er líklegt að slíkt yrði neikvætt fyrir íslenska ferðaþjónustu, það mundi fela í sér afnám tollfrjálsrar verslunar og fleira því um líkt. Í sjötta lagi er ljóst að aðild mundi skerða mjög möguleika okkar á sjálfstæðri efnahagsstjórnun, þeirri sömu sjálfstæðu efnahagsstjórnun og hv. þm. Össur Skarphéðinsson vill núna beita til að slá á þenslu og verðbólguhættu. Ég er hv. þm. hjartanlega sammála um það en til að geta gert það þurfum við að hafa tækin í okkar höndum en ekki úti í Brussel. Hagsveiflur hér eru iðulega aðrar en á meginlandi Evrópu. Það nægir að benda á þá augljósu staðreynd að aðild að efnahagsstefnu Evrópusambandsins undanfarin missiri, svo ekki sé nú talað um sameiginlegan gjaldmiðil, hefði verið katastrófa fyrir Ísland síðustu missiri eins og aðstæður hafa verið hér í efnahagsmálum. Herra forseti. Að lokum, varðandi kostnaðinn, er ljóst að aðild yrði okkur eðlilega mjög dýr sem velmegunarríkis. Að óbreyttu er hún talin kosta 8 milljarða kr. en það er líklegt að aðgöngumiðinn mundi hækka í 10--12 milljarða með stækkun Evrópusambandsins. Í besta falli standa möguleikar til að ná um helmingi af því til baka í formi styrkja. Slíkir útreikningar hafa e.t.v. lítið upp á sig. Ég er ekki einn þeirra sem telja að reikningsdæmið eigi þarna að vega þungt vegna þess að það er að sjálfsögðu mikilli óvissu undirorpið en staðreyndin er engu að síður að Ísland er eitt af ríkustu löndum heims. Því yrði eðlilega ætlað að greiða. Það tel ég ekki eftir í sjálfu sér en við skulum líka minnast hins, eins og maðurinn sagði, að það er að meðaltali dýrt að vera Íslendingur. Það er ekki víst að alltaf yrði úti í Evrópu skilningur á því hvað til þarf og hvað það kostar að halda uppi velmegunarsamfélagi við þær aðstæður sem við Íslendingar gerum úti á hjara veraldar, eins og við segjum stundum, herra forseti. Mergurinn málsins er sá, herra forseti, að Íslandi hefur aldrei vegnað betur en einmitt sem sjálfstæðri þjóð. Hin rúmlega hálfa öld sem lýðveldið núverandi hefur staðið hefur um leið verið mesta framfarastig íslensku þjóðarinnar. Það er ekki tilviljun. Vegna sjálfstæðisins höfum við getað tekið sjálfstæðar ákvarðanir sem hafa lagt grundvöllinn að velmegun okkar. Við höfum getað fært út landhelgina vegna þess. Við höfum sjálf getað gætt auðlinda okkar og nýtt þær eða virkjað í eigin þágu og í samræmi við eigin hagsmuni. Sjálfstæðið hefur sem slíkt reynst okkur verðmæt auðlind, sívirk auðlind eins og það heitir í bókartitli. Skýrslan sem hér er til umræðu, herra forseti, er mikilvæg að mínum dómi, ekki síst vegna þess að hún skýrir stöðu málsins. Það liggur tiltölulega skýrt fyrir í hverju hagsmunir Íslands eru fólgnir. Við eigum að gæta þeirra án aðildar að Evrópusambandinu eða öðrum slíkum blokkum en með góðum samningum, samvinnu og samskiptum við þau og til allra átta. Það á að vera framtíðarstefnan miðað við þær forsendur sem við sjáum fyrir okkur og eins og þær líta út til fyrirsjáanlegrar framtíðar. Þessi stefna þarf að vera eins skýr og kostur er til þess að allir sem hagsmuna eiga að gæta geti á grundvelli hennar gætt hagsmuna sinna og byggt upp stöðu sína að þessu leyti. Þá vita menn að hverju þeir eiga að ganga. Það er ekki gott að velta stanslaust vöngum um grundvallarstefnumótun á sviði afdrifaríkustu utanríkishagsmuna þjóðar. Þar skiptir máli að stefnufesta ríki og ekki sé hringlandaháttur. Það er líka mikilvægt, herra forseti, og ég endurtek það að lokum, að allir geri umræðunni það gagn að tala eins skýrt um hlutina og þeim er nokkur kostur. Það viljum við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði gera, við höfum lagt okkar að mörkum, m.a. með tillöguflutningi hér á Alþingi. Við erum hvenær sem er tilbúin til umræðna og rökræðna um þetta mál.

Herra forseti. Frjálslyndi flokkurinn er fylgjandi utanríkisstefnu stjórnvalda í meginatriðum og styður viðunanlega og góða framkvæmd hennar í flestu. Má raunar telja það til afreka hversu myndarlega Íslendingum hefur tekist að standa í því ístaði á hraðfleygum tímum örra og stórfelldra breytinga hvert sem litið er, til málefna og þjóða um víða veröld. Ég sé ástæðu til að þakka hæstv. utanrrh. fyrir greinargóða skýrslu sem lögð hefur verið fram um Evrópusamskiptin. Það var tími til kominn að við fengjum þær gagnlegu upplýsingar enda þótt ég treysti mér ekki til þess að taka lokaákvörðun í þessu veigamikla máli á grundvelli þeirra. Það stendur ekki þannig á fyrir mér, eins og kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, að ég sé tilbúinn að kveða upp úr um það af eða á hvort við eigum að gerast aðilar að Evrópusambandi. Ég sakna þeirrar umræðu sem nauðsynlegt er að sé undanfari slíkrar ákvörðunar og þó öllu helst miklu frekari og nákvæmari upplýsinga um hvernig mál standa. En ég verð að segja eins og er að það dregur mjög úr áhuga mínum að hafa lengri signingar yfir þessu máli nú að hlusta á málflutning fulltrúa langstærsta þingflokksins í málinu. Þar getur að heyra að málinu sé með öllu ýtt út af borðinu. Ég misskil ekkert málflutning hv. þm., formanns sjálfrar utanrmn., þegar hann kveður upp slíkan dóm yfir ESB að ekki stendur steinn fyir steini. Hann segir fullum fetum að þar séu samtök og stofnun óráðsíu, ósamkomulags, óstjórnar, djúpstæður ágreiningur ríki um öll meginefni innan ESB og staða Íslands ákjósanleg utan þess. Þessi ráðamikli stjórnarflokkur hlýtur með þessari afstöðu að ráða því að okkur muni ekkert miða áfram að sinni. Þótt viðhengi Sjálfstfl., Framsfl., hafi nú opnað fyrir frekari umræðu þá er ekki mikið upp úr því leggjandi. En um leið og fulltrúar Sjálfstfl. kveða upp þennan dauðadóm yfir ESB þá hlýt ég að rifja upp lokaorð hæstv. utanrrh. sem hljóðuðu svo, með leyfi forseta: ,,Hvernig sem okkar samskiptum verður háttað við Evrópusambandið og aðildarríki þess í framtíðinni er ljóst að við eigum samleið um flest það sem máli skiptir. Evrópusambandið er ekki andstæðingur okkar heldur samherji, hagsmunir fara saman í veigamiklum málum. Okkar niðurstaða verður fyrst og fremst að byggjast á pólitísku mati að undangenginni vandaðri og málefnalegri umræðu.`` Svo mörg eru þau orð. Ég fæ ekki séð að stjórnarflokkurinn sem flestu ræður, Sjálfstfl., ætli að hlíta þessari niðurstöðu hæstv. utanrrh. Ég vil rifja það upp að þegar sú skýrsla sem hér er til umræðu lá fyrst fyrir leituðu fjölmiðlar eftir áliti þingmanna og forustumanna flokka á efni hennar. Ég svaraði því til að mér virtist að skýrslan flytti engan nýjan sannleika eða staðreyndir sem breyttu þeirri afstöðu minni að meðan ástæður í sjávarútvegsmálum væru eins og þar kæmu fram þá væri ekki um það að ræða að ég fyrir mitt leyti og flokkur minn gætu fallist á aðild að Evrópusambandinu. En þrátt fyrir þessa eindregnu afstöðu, og hún hefur enn ekkert breyst af því að ekkert hefur komið fram sem segir okkur að þar getum við notið viðhlítandi skilmála, þá er ég samt á því að við eigum að fara að orðum hæstv. utanrrh. og leita sem gleggstra upplýsinga um öll þau kjör og skilmála sem við verðum að undirgangast með hugsanlegri aðild að þessu sambandi, með vísan til endilangrar ræðu hans þar sem hann lagði áherslu á að við ættum sem Evrópuþjóð svo mikilla hagsmuna að gæta. Ég endurtek hins vegar að ég fæ ekki séð að þessi góði tilgangur eða þær góðu skoðanir hæstv. utanrrh. nái neitt lengra af því að sá sem öllu ræður í þessu stjórnarsambandi hrópar þetta af með því orðalagi þeirra sem enn hafa til máls tekið um efnið, að þeir ætla sem sé að stemma á þegar að ósi. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson fullyrti í lok ræðu sinnar að málið snerist um hvort Íslendingar vilji verða aðilar að þessu sambandi eða ekki. Þann veg snýr málið ekki að þeim sem hér stendur. Ég þarf að fá að vita miklu nánar um alla skilmála og nákvæma lýsingu á því jarðarmeni sem við yrðum þá neyddir til að ganga undir ef til þess dregur. En það er margt fleira í þessari skýrslu og í ræðu hæstv. utanrrh. sem sýnir okkur fram á nauðsyn þess að gera okkur fyllstu grein fyrir stöðu mála. Hann rakti hvert gagn okkur hefði orðið af EFTA-sambandinu og EES-samningnum. Það út af fyrir sig sýnir hvert hagræði við höfum haft af viðskiptum við Evrópulöndin og ég vil halda því stíft fram að við séum Evrópuþjóð og hljótum að halda okkur allfast við það. Viðskipti okkar eru með þeim hætti að um 2 / 3 alls útflutnings okkar er til ESB-landanna. Og svo ég nefni það, sem eru að vísu allgamlar upplýsingar, að mér var tjáð á sínum tíma að tekist hefði að kenna 6% Ameríkana að borða fisk og ættum við alldrjúgan þátt í þeirri sókn. En aftur á móti eru taldar 200 milljónir manna búa á meginlandi Evrópu sem gjarnan vilja vera fiskætur. Við sjáum því hvar markaður okkar er líklegastur, enda kemur það á daginn og er reynsla okkar sú að yfirgnæfandi hluti af aðalútflutningsvörum okkar er fluttur út til ESB-landanna og að ég hygg meira en 2 / 3 af öllum innfluttum vörum koma af því svæði. Af því geta menn ráðið hversu mikilvæg viðskiptasambönd þarna eru í húfi. Ég hef um langt skeið verið eindreginn stuðningsmaður sem nánasta samstarfs við Norðurlandaþjóðir og átti kost á að taka beinan þátt í því um margra ára skeið. Ég álít, og það kemur raunar fram að mig minnir í skýrslu hæstv. utanrrh., að það hafi verið aðalforsenda fyrir utanríkisstefnu okkar um langa hríð enda þótt við ættum ekki samleið með þeim öllum, t.d. í hinu mikilvæga NATO-samstarfi. Ég þykist sjá að ef framtíðin ber það í skauti sér að Noregur t.d. gerist aðili að Evrópusambandinu, en Svíþjóð, Finnland og Danmörk hafa þegar gerst aðilar, geti farið að sneiðast um þann hag og gagn sem við ella gætum haft af samstarfi við Norðurlöndin óviðráðanlega að því tilskildu að við stæðum utan samtakanna. Um þetta vil ég ekki fullyrða því satt best að segja hefur okkur tekist allvel til um að rækta þau sambönd og það samstarf sem við höfum stundað á hinum ýmsu sviðum við Norðurlandaþjóðir og innan EES og EFTA þótt Evrópusambandinu sjálfu yxi fiskur um hrygg. En það á enn eftir að breiða úr sér eins og dæmin sanna og til stendur að fjöldi þjóða austur á bóginn leiti þar undir skjól hinna efnuðu þjóða. Mér hefur að mörgu leyti hrosið hugur við ýmsu því sem á borð hefur verið borið og upplýst um innihald og starfsemi ESB, Evrópusambandsins, og margt hefur þar komið á daginn miður skapfellilegt, ef svo má að orði komast. Ekki er það styrkjafargan, t.d. í landbúnaðarmálum, aðlaðandi, en þó játa ég jafnframt að mér eru ekki nógu ljósir allir þættir þess til að geta hér og nú kveðið upp þann dóm að ekki sé viðhlítandi að neinu leyti. Ég hef áður minnst á sjávarútvegsmálin og endurtek að það eitt út af fyrir sig er alveg nóg til þess að sá sem hér stendur mun ekki taka í mál fylgi við aðild að ESB ef þau mál reynast þann veg sett innan ESB eins og manni virðist og ég hef fengið upplýsingar um. Ég hins vegar hef hlustað á það í morgunþáttum Ríkisútvarpsins, marga daga í röð reyndar, þar sem fréttamaður í Brussel kallaði fyrir ungan mann sem hefur lagt sig fram um að kynna sér innihald ESB, líka á sviði sjávarútvegsmála, þar sem því hefur verið haldið fram fullum fetum að við blasti að við ættum allra góðra kosta völ með því að gerast aðilar að ESB. Ég hef hins vegar hlustað grannt á þessi viðtöl og verð að játa að mér finnst ýmislegt vanta og skorta á röksemdafærsluna. En ég hef ekki látið sannfærast á hvorugan veginn og ég fullyrði að þær rannsóknir, undirstöðurannsóknir til þess að við getum tekið lokaafstöðu hafa ekki farið fram af Íslands hálfu. Og nú getum við kannski orðið sammála um það eitt, og það væri þá mikill áviningur, að fara að ráðum hæstv. utanrrh. og afla okkur slíkra upplýsinga og grandskoða málin. Mér þykir ekki líklegt, það játa ég hreinskilnislega, að þær upplýsingar muni leiða til þess að sá sem hér talar muni breyta um þá skoðun að við höfum ekki tök á því að ganga undir þetta sem ég vil kalla jarðarmen. Sjávarútvegsmálin geta þess vegna verið algjört úrslitaatriði af minni hálfu en að við hins vegar kynnum okkur alla þætti málsins til hins ýtrasta er hin mesta nauðsyn. Ég rifja það upp að verkalýðsforkólfar sem sótt hafa Brussel heim hafa komið til baka uppnumdir, eins og það getur kallast, og ákafir fylgismenn aðildar að ESB, og þeir hafið staðið uppstyttulítið á þeim yfirlýsingum missirum saman. Þeir vita þá meira en sá sem hér stendur til að geta tekið svo eindregna afstöðu. Það eru fjölmargar ástæður fyrir því að okkur ber að kanna öll atriði mögulegrar aðildar að ESB til hlítar. Komi til þess hins vegar að íslensk stjórnmálaforusta taki ákvörðun um formlega aðild að ESB er auðvitað einsýnt að slík örlagaákvörðun verður lögð fyrir alla atkvæðisbæra menn í landinu.

Herra forseti. Það er eðlilegt og sjálfsagt að rædd séu ítarlega samskipti Íslands og staða þess í Evrópu. Alla þessa öld meira og minna hefur Evrópa verið helsta viðskiptasvæði Íslendinga og haft mest áhrif á hvernig lífskjör hafa þróast hér innan lands. Það var því ekki að ástæðulausu að snemma var farið að huga að því að gera samninga við Evrópu og mynda samtök, Fríverslunarsamtök Evrópu, EFTA, og samninga sem þau gera við Evrópusambandið. Í framhaldi af því var gerður annar samningur til að tryggja enn betur stöðu Íslendinga og fjárhagslegan ávinning af viðskiptum við það svæði, sem er samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið. Ég sé engin teikn á lofti um að viðskipti Íslendinga muni breytast í náinni framtíð frá því sem er í meginatriðum. Evrópa mun verða stærsta viðskiptasvæði okkar og samningar við það svæði um kjör útflutnings okkar mun skipta miklu máli um lífskjör á Íslandi. Þess vegna hljótum við að velta því fyrir okkur hvernig við getum tryggt best hagsmuni okkar og fylgst með þeirri þróun sem er að verða innan Evrópu. Ég er eindregið á þeirri skoðun að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið tryggi ákaflega vel hagsmuni okkar og hafi stuðlað að því ásamt öðru að lífskjör hér á landi hafa batnað mjög verulega á síðustu árum. Ég teldi það því góðan kost ef við gætum búið við þetta fyrirkomulag áfram en um það vitum við ekki. Við vitum hins vegar að miklar breytingar eru að verða í Evrópu og við vitum að Evrópusambandið er að taka miklum breytingum og við þurfum að meta hvaða áhrif þær breytingar hafa á stöðu okkar. Leiða þær til þess að við teljum nauðsynlegt að breyta samningsstöðu okkar við Evrópusambandið? Kann að vera nauðsynlegt að sækja á um annan samning en samninginn um Evrópska efnahagssvæðið? Þetta vitum við ekki. Það sem ég tel að við vitum er að samningurinn sem við höfum er góður og meðan við getum stuðst við hann er okkur vel borgið. En það er eðlilegt að ræða hlutina á þessu stigi, draga saman upplýsingar um þá valkosti sem eru uppi og hvaða áhrif hver og einn kann að hafa á stöðu okkar Íslendinga. Ég er ekki stuðningsmaður aðildar að Evrópusambandinu en ég er stuðningsmaður sem mestrar efnahagslegrar velsældar á Íslandi. Ég vil því taka afstöðu til mála eftir því hvaða kostir tryggja stöðu Íslendinga sem best. Það er margt sem þar kemur til álita og þarf að skoða áður en menn geta tekið afstöðu til að lokum. Við vitum þó, eins og komið hefur hér fram, að Íslendingar munu sem ríki vera greiðendur inn í Evrópusambandið ef til þess kemur að við ætlum að tengja okkur betur eða meira við það en nú er. Við höfum háar þjóðartekjur og miklu hærri en eru í Evrópusambandinu og líklegt er að þær muni þróast þar á þann veg vegna nýrra ríkja að þær muni lækka. Ég sé því ekki fyrir mér annað en að Íslendingar muni verða greiðendur inn í þetta samstarf. Það þarf út af fyrir sig ekkert að vera slæmt að Íslendingar sem rík þjóð leggi eitthvað af mörkum til að fátækari þjóðir komist betur á veg, í mínum huga er það ekki frágangsatriði. Hins vegar þarf að skoða áhrif breytinga á ýmislegt innan lands og ég held að það muni ráða úrslitum um afstöðu þjóðarinnar, hvaða áhrif aðild eða breyttur samningur muni hafa á ýmis mál innan lands. Þar ber auðvitað hæst sjávarútvegsmálin. Að óbreyttri stefnu Evrópusambandsins mun verða mikil breyting hvað okkur varðar og sjávarútvegur skiptir okkur miklu máli. Hann gefur okkur um 100 milljarða inn í íslenskt þjóðarbú og við getum ekki teflt á tvær hættur með það. Hins vegar er ýmislegt í sjávarútveginum ekki eins æskilegt og vera skyldi og kannski getum við lært af því hvernig Evrópusambandið vinnur úr málum eins og byggðaþróun hjá sér. Við þekkjum innan lands hvernig við förum með ýmis byggðarlög sem verða illa úti þegar kvóti er fluttur þaðan í hagræðingarskyni. Ég verð ekki var við að menn hafi miklar áhyggjur af högum þess fólks sem þar verður illa úti, bæði með því að missa vinnu sína eða eignir þess falla í verði. Það má þó Evrópusambandið eiga að það hefur almennt nokkuð viðamikla stefnumörkun uppi til að bæta hag þess fólks sem svona er ástatt um, eins og víða eru dæmi um t.d. í kolanámuhéruðum þar sem menn hafa þurft að loka námunum. Við þurfum að tileinka okkur að mínu viti ýmislegt úr því sem við getum notað til að bæta kjör Íslendinga innan lands og sérstaklega á landsbyggðinni. Ég held t.d. að það mundi styrkja mjög sveitarstjórnarstigið ef við fylgdum þeirri stefnu sem Evrópusambandið hefur tekið upp hjá sér og það yrði að mörgu leyti til góðs fyrir landsbyggðina. Það er því ýmislegt í þessum málum sem getur virkað að mínu viti bæði til betri vegar og verri vegar. Þá hluti hljótum við að skoða betur og leggja síðan mat á þegar það liggur fyrir.

Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrir þá skýrslu sem liggur fyrir og er til umræðu. Ég vil hins vegar segja að ég hef orðið fyrir ákveðnum vonbrigðum með umræðuna þar sem mér finnst að hún eigi ekki og geti ekki gengið út á að tala um hvort EES-samningurinn sé góður eða ekki góður. Flestum þykir hann vera góður og telja að það hafi verið rétt af Íslandi að gerast aðili að honum.  Mér finnst að umræðan eigi að snúast um það frammi fyrir hverju við getum staðið og reyna að velta því fyrir okkur hvernig við eigum að bregðast við ef ákveðnar staðreyndir liggja fyrir. Þá er ég sérstaklega að tala um breytingar sem geta orðið á EES-samningnum. En mér fannst hv. þm. Sverrir Hermannsson að mörgu leyti flytja hvað bestu ræðuna í þessari umræðu vegna þess að hann er að velta þessu fyrir sér. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon talar um að það þurfi að tala skýrt, hafa stefnufestu en ekki hringlandahátt og svo sagði hann reyndar, sem er mjög athyglisvert, að Íslandi hafi aldrei vegnað betur en einmitt nú sem eru mikil meðmæli með núv. ríkisstjórn og stjórnarflokkum. Að mínu mati er það ekki stefnufesta að taka þessa stefnu. Af tvennu illu vil ég hvorugt. Ég var spurð að því nýlega í Færeyjum hvenær Ísland gengi í Evrópusambandið. Ég svaraði því að sjálfsögðu þannig að á þessari stundu væri ekki hægt að svara því og ég teldi að það væri a.m.k. ekki á næstunni. En við vitum það ekki í dag, við getum ekki kveðið upp úr um það í dag hver framtíð okkar er í þessum efnum. Sagt er að aðild að Evrópusambandinu skerði sjálfstæði okkar og vissulega gerir hún það. En er hugsanlegt að það að reyna að halda áfram með EES-samninginn --- þá skulum við hugsa okkur að það hafi verið tvær smáþjóðir, Ísland og Liechtenstein --- skerði sjálfstæði okkar enn þá meira? Ég held að það sé hlutur sem við verðum að velta fyrir okkur vegna þess að það kemur fram í skýrslunni að ekki verði litið á eftirlitsstofnanirnar sem trúverðugar ef aðeins tvö smáríki eiga aðild að þeim. Hvernig eigum við þá að standa að eftirlitinu? Hugsanlegt er að hægt sé að finna farveg t.d. á þann veg að framkvæmdastjórnin taki að sér eftirlitið, en það er þá vald sem við eigum ekki aðild að eða stofnun sem við eigum ekki aðild að og svo sannarlega er hægt að segja að með því séum við að færa vald okkar öðrum þjóðum. Sama má segja um dómstólinn. Dómstóll sem er með aðild Liechtensteins og Íslands yrði ekki trúverðugur dómstóll og sennilega kæmi aldrei til greina að hann gæti orðið þannig samansettur. Þetta eru ýmsar áleitnar spurningar sem mér finnst að þessi umræða eigi að ganga út á fyrst og fremst. Hvernig bregðumst við við breyttum aðstæðum? Eins og hv. þm. vita er það þannig að í sambandi við kostnað við EFTA greiða Svisslendingar helminginn af kostnaðinum og miðað við það að EFTA liðist í sundur því að ég tel að það geri það ef hvorki Sviss né Noregur verður þar lengur með, þá er svo sannarlega hægt að tala um gjörbreyttar aðstæður. Eins veltir maður fyrir sér lagasetningunni, undirbúningi tilskipana. Eins og ástandið er í dag má þó segja að Ísland komi að þeim málum, að vísu í misjafnlega miklum mæli, en við eigum möguleika á að fylgjast með undirbúningi mála. Þá velti ég því fyrir mér hvort við ráðum við þann þátt mála ein og sér eða í sambandi við Liechtenstein ef þær aðstæður skapast að þessi tvö ríki standa ein utan við. Hæstv. forseti. Ég vil segja það að lokum að ég tel að við getum ekki kveðið upp úr í dag í þessum efnum. Við verðum að halda öllum leiðum opnum.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa skýrslu. Mér sýnist að hún sé faglega unnin og höfundar virðast halda sig við staðreyndirnar í stórum dráttum. Dálítil gagnrýni hefur komið fram frá þeim sem hafa stundað þetta Evróputrúboð hvað harðast, þessum Evrópusambandsagentum og gagnrýnin byggist á því að ekki sé verið að fela staðreyndir sem þeir ekki vilja sjá. Ókostirnir eru ekki faldir, þeir eru tíundaðir líka. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson, nýkjörinn formaður Samfylkingarinnar, gerði vinnumálakafla skýrslunnar að umtalsefni. Í framhaldi af því vil ég taka fram að ég hef ekki breytt stafkrók í þeim kafla. Hann var skrifaður af embættismönnum ráðuneytisins en ég breytti engu í þeim kafla. Að hluta til var hann skrifaður úti í Brussel af fulltrúa sem við eigum þar og að öðru leyti á vinnumálaskrifstofu og þá einkum af starfsmanni þar sem heitir Gunnar Sigurðsson og er ólíklegur til þess að halla á Evrópusambandið. Ég tel að samning þessa kafla hafi verið fullkomlega eðlileg. Það er getið um það sem stjórnvöld hafa komið að. Þann kann að vera að það sé ekki nákvæm upptalning á öllum atriðum sem aðilar vinnumarkaðarins hafa komið sér saman um innbyrðis án atbeina stjórnvalda. Tekið er fram að það megi halda því fram að EES-samningurinn hafi bætt réttarstöðu launafólks á Íslandi og hægt er að tíunda dæmi um það að EES-samningurinn hafi bætt stöðu launafólks á Íslandi. Það er eitt atriði sem mér sýnist ekki rökrétt í skýrslunni og ég get ekki stillt mig um að efna. Það er þetta með stöðu sauðfjárræktarinnar. Það er fullkomlega órökrétt að halda því fram að staða sauðfjárræktarinnar verði jafngóð eða betri með inngöngu í Evrópusambandið því að öll þau rök sem tíunduð eru annars staðar í skýrslunni leiða til annarrar niðurstöðu. Niðurstaða skýrslunnar er í mínum huga sú að það sé dýrt að kaupa sig inn. Það kosti 8 milljarða að óbreyttu. Eitthvað hærra ef Austur-Evrópuríki koma í kompaníið. Hugsanlega er hægt að ná til baka í gegnum styrki frá Evrópusambandinu helmingnum af þeirri upphæð eða kannski ríflega það og þá frekast til byggðamála. Væri vilji til að leggja fé til byggðamála, ef við hefðum 8 milljarða handbæra væri einfaldara að mínum dómi að leggja peninga til byggðamála án atbeina frá Brussel. Fjárhagslega er innganga greinilega mjög óhagkvæm og að því eru leidd mjög sterk rök og birt í þessari skýrslu. Landbúnaði og sjávarútvegi yrði innganga greinilega mjög þung í skauti og stjórnarfarslega væri glapræði að afsala okkur þeim sjálfsákvörðunarrétti sem aðild útheimtir.

Virðulegi forseti. Ég tel ástæðu til að þakka hæstv. utanrrh. þá skýrslu sem er til umræðu og vissulega er löngu tímabært að Alþingi taki fyrir stöðu Íslands með Evrópuþjóðunum og þá þróun sem á sér stað í samstarfi þeirra. Við hljótum samt sem áður að líta á þetta sem fyrstu yfirferð yfir skýrsluna. Tíminn sem ætlaður er til umræðna er afar naumur og hefði þurft sama tíma til að fjalla um hvern einstakan kafla. En ég treysti því að skýrslan verði tekin aftur til umræðu strax næsta haust þegar stjórnmálaflokkunum hefur gefist færi á að vinna betur úr henni. Þá skiptir auðvitað máli að hinar EES-þjóðirnar, sem standa utan Evrópusambandsins, eru einnig að meta stöðu sína í Evrópusamstarfinu. Skýrsla Norðmanna kemur út í haust og er afar mikilvægt að við fylgjumst vel með hver verður niðurstaða þeirra. Skýrslan er góður grunnur til að byggja á þá umræðu sem nauðsynlegt er að fari fram, ekki bara á Alþingi heldur ekki síður úti í þjóðfélaginu og það hlýtur að verða skylda okkar að standa fyrir slíkri umræðu. Ég tel nauðsynlegt að áður en skýrslan er tekin fyrir aftur á næsta þingi fari hún út til umsagnaraðila, fyrirtækja, ýmissa félagasamtaka og til faglegrar umfjöllunar stofnana með sérfræðiþekkingu á hverjum þeim málaflokki sem skýrslan nær til. Það hlýtur að verða verkefni utanrmn. að ganga þannig frá málinu áður en þinginu er frestað. Flestir eru sammála um að EES-samningurinn hafi löngu sannað gildi sitt og fært okkur ótvíræðar réttarbætur á mörgum sviðum. Staða samningsins er þó erfið í dag og framtíð hans nokkuð óljós. Það kemur skýrt fram í hverjum einsta kafla skýrslunnar eins og reyndar var vitað að með aðild okkar að EES erum við skuldbundin til að lögtaka stóran hluta af reglum Evrópusambandsins en höfum takmarkaða möguleika til að hafa áhrif á ákvarðanatöku og þeir möguleikar gætu farið minnkandi í næstu framtíð. Við hljótum því að hugsa vel um stöðu okkar í hverjum málaflokki fyrir sig og meta á hvern hátt hagsmunum okkar er best borgið í samstarfi við þær þjóðir sem hafa hvað mest áhrif á íslenskt samfélag. Þó að höfuðatvinnugreinar okkar, landbúnaður og sjávarútvegur, skipti miklu máli í umræðunni, og úr því verður ekki dregið, megum við heldur ekki gleyma því að hún spannar nær alla þætti þjóðlífsins og snertir líf hvers einasta einstaklings. Þess vegna þarf umræðan að vera vönduð og málefnaleg. Þess vegna nægir ekki að skauta yfir skýrsluna á örfáum tímum í umræðu. Flestir kaflar skýrslunnar gefa nokkuð gott yfirlit um stöðu mála en það verður þó ekki sagt um þá alla. Ég ætla að nefna sérstaklega tvo kafla, annan þar sem nokkuð greinargott yfirlit er gefið um stöðuna en hinn þar sem vinnan hefði þurft að verða mun nákvæmari. Kaflinn um umhverfismál er dæmi um hið fyrra. Eins og fram kemur í skýrslunni hefur aðgangur að upplýsingum og þekkingu á umhverfismálfum aukist mikið með aðild að EES-samningnum. Hann hefur án efa flýtt þróun hér á landi á sviði umhverfismála, sérstaklega hvað varðar mengunarvarnir og sorphirðu að ógleymdri löggjöfinni um mat á umhverfisáhrifum. Samningurinn nær hins vegar ekki til náttúruverndar og þar stöndum við verr að vígi en ríkin sem við berum okkur gjarnan saman við. Við höfum ekki unnið jafnskipulega að vernd náttúru og ESB-ríkin gera þó grunnskyldurnar séu þær sömu samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum. Í skýrslunni segir að helsti ávinningurinn með aðild að ESB á sviði umhverfismála yrði þátttaka í stefnumótun í ráðherraráðinu og Evrópuþinginu. Með aðild mundu möguleikar á að hafa áhrif á löggjöf sambandsins aukast og á stefnu ESB í alþjóðlegum umhverfismálum. Það er áreiðanlega rétt en hinu má ekki gleyma að auknar kröfur á sviði náttúruverndarmála mundu áreiðanlega hraða þróun þeirra hér á landi. Við yrðum að taka upp gerðir sambandsins á þessu sviði og hrinda þeim í framkvæmd. ESB-ríkin vinna mjög skipulega að umhverfismálum og hafa sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Þau eru komin mun lengra en við í að framkvæma þær skyldur sem fylgja alþjóðlegum samningun eins og t.d. Ríó-samningnum um líffræðilega fjölbreytni, Bernarsáttmálanum um vernd villtrar náttúru í Evrópu og Dagskrá 21 sem samþykkt var á Ríó-ráðstefnunni. Með aðild að ESB fengum við spark í afturendann og yrðum að taka til hendinni á þessu sviði. Ég er ekki sammála því sem fram kemur í skýrslunni á bls. 137 að þar sem Ísland tekur upp flestar gerðir á sviði umhverfismála yrðu efnislegar breytingar óverulegar við inngöngu í ESB. Breytingarnar yrðu miklar, ekki aðeins á sviði náttúruverndar heldur yrði að taka fullt tillit til framkvæmdaáætlunar ESB á sviði umhverfismála ,,... sem tekur til allra þátta samfélagsins og er ætlað að stuðla að því að atvinnulífið, ríki, sveitarfélög og einstaklingar lagi athafnir sínar að meginreglum sjálfbærrar þróunar.`` Sambærileg áætlun íslensku ríkisstjórnarinnar stendur framkvæmdaáætlun ESB langt að baki þannig að breytingin yrði ekki óveruleg eins og segir í skýrslunni. Kafli skýrslunnar um félags- og vinnumál er ekki eins vandaður þrátt fyrir fyrir orð hæstv. félmrh. áðan. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að hluti verkalýðshreyfingarinnar, Alþýðusamband Íslands, hefur á öllum líftíma EES-samningsins tekið mjög virkan þátt í því samstarfi sem um er að ræða og sama má segja um samtök atvinnurekenda hér á landi. Því hefur statt og stöðugt verið haldið fram af talsmönnum ASÍ --- ég minni t.d. á ræðu ýmissa forustumanna eins og forseta ASÍ 1. maí --- að EES-samstarf á þessu sviði hafi skilað íslensku launafólki miklum ávinningi. Enda er það svo að um sum þau málefni sem er að finna í þessum hluta samningsins hafa farið fram hatramar deilur á milli ASÍ annars vegar og stjórnvalda og atvinnurekenda hins vegar. Þarna má t.d. minna á vinnutímatilskipunina sem á tímabili setti EES-samstarfið í uppnám vegna andstöðu stjórnvalda og atvinnurekenda. Annað dæmi er tilskipun um vinnuvernd fyrir þungaðar konur og konur með börn á brjósti. Ég hygg hins vegar að lausn á þeim ágreiningi sé að finna í nýframlögðu frv. um fæðingar- og foreldraorlof. Af hálfu ASÍ hefur einnig komið fram óánægja með þennan kafla skýrslunnar þótt þar á bæ hafi verið lýst yfir mikilli ánægju með útkomu skýrslunnar í heild sinni. Í grein í Morgunblaðinu kemur m.a. fram að innan alþjóðanefndar ASÍ hafi það viðhorf verið uppi að endurskrifa þyrfti þennan kafla í skýrslunni vegna staðreyndavillna og ófullnægjandi yfirferðar á málaflokknum. Það er auðvitað mjög meinleg villa í upphafi kaflans um félagsmál að EES-samstarfið fjalli um launamál og samskipti aðila á vinnumarkaði. Ég held að það ætti að vera öllum ljóst að EES-samstarfið hefur ekkert með kjarasamninga og launamál að gera. Samstarfið innan ESB hefur heldur ekkert með kjarasamninga og launamál að gera. Launamál og samskipti á vinnumarkaði eru alfarið innanríkismál hvers ríkis hvort sem þeim málum er skipað með vinnulöggjöf eða alfarið falin aðilunum sjálfum og það gildir um öll þessi ríki. Það sem einkennir hins vegar þróunina innan ESB á síðustu árum er að ráðamenn ESB hafa orðið við kröfu aðila vinnumarkaðarins, bætt stöðu þeirra í þessu samstarfi og falið þeim sífellt fleiri verkefni. Þessi þróun hefur verið mjög hröð á síðustu árum og að mörgu leyti ekki náð til EES-samstarfsins. EES-samningurinn byggir á næstnæstsíðustu útgáfu á sáttmála ESB og því er EES-samningurinn langt á eftir hvað varðar stöðu og möguleika aðila vinnumarkaðarins. Það er ekki mikið fjallað um þessi mál í kaflanum um félagsmál í skýrslu utanrrh. Það er gert í umfjöllun um atvinnumál, en lítið í kaflanum um vinnurétt þar sem aðkoma aðila vinnumarkaðar frá Íslandi hefur verið mjög mikil. Þó að EES-samningurinn sé á eftir í ESB-samstarfinu opnar hann þó íslenskum samtökum á vinnumarkaði möguleika á því að komast að löggjafarstarfinu innan ESB í gegnum aðild sína að evrópskum heildarsamtökum launafólks. Í skýrslunni segir að fulltrúar íslenskra samtaka hafi í nokkrum tilvikum tekið þátt í réttindasamningum á Evrópuvísu. Þarna er nokkuð dregið úr því sem rétt er, bæði ASÍ og VSÍ hafa tekið þátt í öllum þeim samningum sem gerðir hafa verið á þessum vettvangi til þessa og ég veit að bæði ASÍ og Samtök atvinnulífsins eru að hefja vinnu við enn einn evrópskan réttindasamning sem líklega verður að Evrópulöggjöf innan nokkurra missira. Reglurnar innan ESB eru þannig að stjórnvöld ESB skuldbinda sig til að koma samningum milli Evrópusamtaka launafólks og atvinnurekenda inn í evrópska löggjöf. Til þessa hafa verið gerðir þrír samningar af þessu tagi sem verða að tilskipunum ESB sem íslensk stjórnvöld eru skuldbundin til að taka í gildi hér á landi. Af þessu má sjá að aðilum vinnumarkaðarins hefur verið falið mikið vald í Evrópusamstarfinu og því er ekki að undra að með þetta starf ríki mikil ánægja meðal þeirra samtaka sem taka þátt í þessu samstarfi. Þeir samningar sem hafa verið gerðir til þessa hafa fjallað um foreldraorlof, málefni og réttindi hlutastarfsfólks og reglur um tímabundna ráðningarsamninga. Ég hef fengið upplýsingar um það frá ASÍ að í tengslum við alla þessa samninga hafi farið fram kortlagning á stöðu mála og réttindum í þeim löndum sem tóku þátt í þeim. Við höfum ekki alltaf komið glæsilega út í þeim samanburði, t.d. hvað varðar foreldraorlofið, þar vorum við flokkuð með ríkjum sem við erum oft í hópi með, þ.e. Írlandi, Bretlandi og Portúgal. Staða þeirra mála sem þarna er verið að fjalla um er oft fyrir neðan evrópskt meðallag og yfirleitt langt fyrir neðan það sem tíðkast meðal systraþjóða okkar á Norðurlöndunum. Þetta gildir þó ekki um réttindi fólks í hlutastörfum. Þau eru nokkuð góð hér á landi miðað við það sem annars staðar gerist. Tilgangurinn með þessari samningsgerð og félagsmálastarfinu í ESB er að búa til lágmarksreglur sem gilda fyrir allt svæðið án þess þó að rýra það sem betra er meðal sumra þjóða. Oft og tíðum hafa lágmarksreglur af þessu tagi orðið til þess að bæta kjör og réttindi verulega hér á landi. Í skýrslunni er t.d. fjallað um aðbúnaðarmál og hollustu og öryggi á vinnustöðum. Ekki er að finna neitt mat á því í skýrslunni hvaða þýðingu EES-reglurnar á þessu sviði hafa fyrir íslenskt launafólk. Af hálfu verkalýðshreyfingarinnar hefur því verið haldið fram að EES-reglur á þessu sviði sem og mörgum öðrum hafi breytt mjög miklu. Niðurstaða skýrslunnar er sú að gildistaka tilskipana á þessu sviði hafi á ýmsan hátt bætt stöðu íslensks launafólks. Ég sakna þess að ekki er skipulega farið í gegnum þær tilskipanir sem um er að ræða. Það kemur fram að EES-samningnum hafi í upphafi fylgt sjö tilskipanir um vinnurétt. En þær eru ekki taldar upp, aðeins nokkrar nefndar. Ekki er heldur sagt á tæmandi hátt frá því sem komið hefur síðan né heldur því sem er á leiðinni. Ég vil í því sambandi benda á væntanlega tilskipun um skyldu atvinnurekenda til upplýsinga og samráðs gagnvart starfsfólki sínu. Framkvæmdastjórn ESB bað Evrópusamtök aðila vinnumarkaðarins á sínum tíma að reyna að ná samkomulagi um þetta mál. Atvinnurekendur í Evrópu neituðu að ganga til samninga. Niðurstaðan varð sú að framkvæmdastjórn ESB lagði fram tillögu að tilskipun sem margir töldu að gengi lengra í átt til kröfugerðar verkalýðshreyfingarinnar en hún hefði náð fram í samningum við atvinnurekendur. Það er ýmislegt af þessu tagi sem ég sakna úr umfjöllun skýrslunnar. Ég tel að þessi málaflokkur sé mjög mikilvægur hluti af Evrópusamstarfinu og því sé mikilvægt að gefa sem besta mynd af því sem er að gerast á þessu sviði. Við njótum þess að íslensk samtök á vinnumarkaði hafa tekið mjög virkan þátt í þessum hluta Evrópusamstarfsins og það má heldur ekki gleyma því að þessi samtök virðast komast mun lengra inn í evrópskt lagasetningarvald á sínu sviði en bæði Alþingi og íslensk stjórnvöld ná. Ég tel því mjög mikilvægt að grannt sé hlustað eftir reynslu þessara samtaka og mati þeirra á því hvernig staða mála er og hvernig það samstarf sem þeir taka þátt í hefur þróast. Ráðstefnan sem félmrn. stóð fyrir fyrir stuttu síðan um þessi mál var mjög góð. Við eigum auðvitað að tína rækilega fram ókosti þessa samstarfs og hafa það alveg á hreinu hvað við getum illa eða ekki sætt okkur við og setja fram kröfur í þeim efnum. En við eigum ekki síður að tíunda þá kosti sem samstarfið gefur. Síðan verður að meta út frá heildarhagsmunum þjóðarinnar hvaða leið verður farin. Gott, öflugt og náið samstarf Evrópuþjóðanna er nauðsynlegt. Fram til þessa hefur verið talið að EES-samningurinn væri fullnægjandi. En er það svo? Ég er ein af þeim sem draga það stórlega í efa og tel að við eigum að skoða af meiri alvöru en áður kosti þess og galla að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Þá skiptir einnig máli hvernig aðrar EES-þjóðir sem standa utan Evrópusambandsins taka á málum á næstu mánuðum og árum í framhaldi af stöðumati þeirra og hvort fleiri þjóðir taka þátt í myntbandalaginu. Við verðum að fylgjast náið með og þá e.t.v. helst með afstöðu Norðmanna. Það skiptir miklu máli hver þróunin verður hjá þeim þó það eigi ekki að ráða för hér á landi.

Herra forseti. Það er fagnaðarefni að þessi skýrsla er fram komin og fagnaðarefni að hér á sér stað umræða um þá skýrslu. Við upplifðum það þegar Vatneyrardómurinn féll, þ.e. endanlega í Hæstarétti, að þá kom fjöldi manna sem hafði haft sig mjög í frammi í umræðunni og sagði að aldrei hefði verið deilt um lögfræðina í þessu máli, aldrei verið deilt um það hvort þetta mál stæðist stjórnarskrá eða ekki. Það kom okkur mjög á óvart, mörgum hér, sem í salnum höfðum hlustað á mann eftir mann eftir mann halda því fram að þetta væri allt saman kolólöglegt og stangaðist á við stjórnarskrána. Um leið og dómurinn féll hafði það nú ekki verið deilumálið. Núna kemur þessi skýrsla og hún er góð vegna þess að hún sýnir vissa hluti, sem m.a. þeir sem þannig töluðu eftir dóminn um Vatneyrarmálið, gætu lært af, vegna þess að eftir útkomu þessarar skýrslu eru afar fáir endar lausir. Þeir sem höfðu reynt að ýta undir það að koma því inn hjá fólki að Íslendingum væri gott eða jafnvel nauðugt, eins og fleiri tala núorðið --- að þetta væri einhver nauðung sem menn lenda í og þess háttar --- þeir sem hafa viljað halda því að fólki að mönnum yrði nauðung að ganga í Evrópusambandið fyrr eða síðar hafa reynt að halda því fram að þetta væri allt saman mjög opið og það væri hægt að semja um allt mögulegt sem ekki væri fyrir hendi nú, að um allt sem mönnum þætti óþægilegt núna væri hægt að semja í ferlinu. Þetta hefur ekki verið mjög merkilegur málflutningur frekar en málflutningurinn um að lögin stönguðust á við stjórnarskrána og kannast svo ekkert við það. Núna kemur þessi skýrsla og þá kemur á daginn að endarnir lausu eru afskaplega fáir. Þetta liggur allt saman meira og minna fyrir. Þess vegna er út af fyrir sig alveg fáránlegt og út í hött þegar heill flokkur kemur saman, hefur að vísu ekki mjög langan tíma fyrir málefnalegar umræður, en kemur svona saman og segir svo eftir það um Evrópumálin að nú þurfi menn að skilgreina okkar samningsmarkmið. Þarna er á því byggt að þessir lausu endar séu allir fyrir hendi enn þá. En skýrslan tekur af öll tvímæli. Þeir eru ekki lausir og það er afskaplega gott. Pakkinn liggur fyrir. Í öllum megindráttum liggur pakkinn fyrir. Það liggur fyrir nákvæmlega hvaða kosti við mundum þurfa að búa við varðandi sjávarútveginn. Það eru engir lausir endar í því og það á ekkert að vera að halda því að fólki að það séu lausir endar í því. Hins vegar geta menn deilt um þetta og sagt: ,,Ég vil gjarnan ganga í Evrópusambandið þrátt fyrir þá annmarka sem hér eru á ferðinni.`` Það geta menn sagt og það eiga menn að segja. En menn eiga ekki að segja að Íslendingar geti komið og fengið einhvern allt annan samning en sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins gengur út á. Skýrslan tekur af öll tvímæli um það sem betur fer að slíkir lausir endar eru ekki fyrir hendi. Það verður að gera þá kröfu til fólks sem ætlar að ræða þessi mál af ábyrgð og festu að það ræði málin út frá staðreyndum en ekki út frá einhverjum draumaheimi sem það býr til sjálft og segja: ,,Þetta er allt hægt að semja um.`` Skýrslan tekur af öll tvímæli um að það er ekki hægt. Ég hafði dálítið gaman af því að þegar nýkjörinn formaður Samfylkingarinnar, sem ég vil nú óska til hamingju með það merkilega starf, kom hér áðan og taldi skýrsluna mikilvæga sem umræðugrundvöll um það hvort menn ættu að ganga í Evrópusambandið eða ekki, rétt eins og það væri svona opið, vegna þess að sami maður, örfáum dögum fyrir síðustu kosningar --- Samfylkingin hafði, eins og menn muna, ákveðið fyrir kosningarnar að innganga í Evrópusambandið væri ekki á dagskrá þetta kjörtímabil. Meira að segja hv. þm. Sighvatur Björgvinsson féllst á þá niðurstöðu. En fjórum, fimm dögum fyrir kosningar gerðist það að sendiboðar frá Alþýðusambandinu hitti einhverja skrifstofumenn sem taka á móti þúsundum sendinefnda í Brussel og ræddu við þá. Þegar þeir komu heim til baka varð nýkjörnum formanni Samfylkingarinnar svo mikið um að þessi heimsókn hafði gjörbreytt allri myndinni. Þetta var ekki mörg hundruð síðna skýrsla. Þetta var heimsókn nokkurra manna, eins og aðrar venjubundnar heimsóknir, sem höfðu hitt nokkra skrifstofumenn úti í Brussel. Og út á þessa heimsókn snarsnerist nýkjörinn formaður bara á hælunum --- féll frá stefnu Samfylkingarinnar sem búið var að boða í kosningunum og boðaði einn og persónulega sjálfur að nú skyldi öllu snúið á haus og nú skyldu menn bara ganga lóðbeint í Evrópusambandið. Ekki veit ég hvort Alþýðusambandið er búið að fara aðra ferð. Það hlýtur eiginlega að vera og kontóristarnir hafa eitthvað dregið í land því að sami maður hefur snúist á hælunum aftur. Nú á að fara að lesa skýrslur og nú á að fara að skilgreina samningsmarkmið okkar. Það þurfti nú ekki fjórum, fimm dögum fyrir kosningar. Ónei, bara beint inn í Evrópusambandið vegna þess að piltarnir frá ASÍ höfðu hitt þarna nokkra kontórista sem höfðu talað við þá. Eins gott að taka mark á slíku. Þannig var það þá hjá þessum ágæta nýkjörna formanni sem ég var að óska til hamingju með kjörið, fyrst hann er nú kominn í salinn. Svo að ég nefni það í leiðinni fyrst hann er til umræðu hér þá gat hann nú reyndar ekki stillt sig um að senda nokkra pillu á hæstv. utanrrh., þ.e. að hann hefði ekki borið gæfu til þess að sjá gæðin við EES-samninginn, svo bætti hann við ,,eins og ég og mínir pólitískir ættingjar gerðu``. Þetta fannst mér stórmerkileg yfirlýsing daginn eftir að hann er kjörinn formaður í flokki sem sameinaðist úr Alþb. og Alþfl. þar sem hann bara afneitar helmingnum af familíunni hér og nú. Hann er ekkert skyldur því liði sem greiddi atkvæði á móti. ,,Ég og mínir pólitísku ættingjar greiddum atkvæði með þessum samningi.`` Þarna er einhver maður sem er kominn úr ættinni til að mynda, sestur. Margrét Frímannsdóttir er líka utan ættar og fleiri og fleiri. Það er fróðlegt að heyra þetta. En svona snúast nú menn. Annað er gott við þessa skýrslu sem menn ættu að taka vel eftir. Þegar rætt er um EES-samninginn segir fólk: EES-samningurinn hefur veikst, skilyrði hans hafa veikst. Veikst frá hverju? Þegar menn síðan lýsa því hvað hafi veikst við EES-samninginn, þá lýsa þeir því hvað EES-samningurinn annars vegar felur í sér og Evrópusambandsaðild hins vegar felur í sér. Það hefur ekkert breyst varðandi EES-samninginn. Við vissum þetta þegar við fórum inn. Þegar menn eru að lýsa vandræðum EES-samningins þá segja þeir: Við getum ekki farið alla leiðina upp eins og við værum í Evrópusambandinu. Það vissum við þegar við samþykktum EES-samninginn, bæði fjölskylda hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og hinir sem ekki eru í familíunni. Við vissum þetta allt saman á þeim tíma. Það hefur ekkert breyst. Nú segja menn að allt gæti breyst því að Noegur gæti farið inn o.s.frv. Er það einhver breyting? Vissum við það ekki? Var það ekki þannig að Finnland og Svíþjóð voru að fara inn og Norðmenn búnir að sækja um aðild þegar við samþykktum EES-samninginn? Við gerðum okkur öll grein fyrir því hvað það mundi þýða og létum engan bilbug á okkur finna. Það er nefnilega rangt, sem einhver talaði um áðan og hafði bersýnilega ekki lesið skýrsluna, að EES-samningurinn hafi ekki gengið vel. Það er þvert á móti tekið fram í skýrslunni, ég ráðlegg mönnum að lesa hana, að EES-samningurinn hafi gengið ákaflega vel og á því er engin breyting. Ég var nú síðast á fundi í Kolding með Prodi, forseta framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, þar sem hann ítrekaði að engin vandkvæði væru á framkvæmd EES-samningsins. Svo koma hér menn sem vita eitthvað betur en Romano Prodi, eru eitthvað nær Evrópusambandinu en hann, og vita allt um málið og gangi óskaplega illa. Það er ekki fótur fyrir því. Síðan kemur hv. þm. Össur Skarphéðinsson og segir að þetta snúist ekki um 3 milljarða. Það er reyndar þannig að talan sem er varfærnislegast gefin upp, 8 milljarðar, og síðan styrkirnir til baka sem væntanlega eru ofmetnir. Þar er talið það sem er í byrjun. Það er líka ljóst að miðað við stöðu okkar munu þessir styrkir fara lækkandi og við munum heldur ekki þiggja þá alla þannig að þessi tala er miklu hærri. Síðan gerist það við stækkun bandalagsins að þetta gap mun breikka enn þá meira. Eins og Prodi lýsti yfir í Kolding mun þátttakendum í Evrópusambandinu fjölga um 80--90%, ef þetta allt saman gengur eftir, meðan tekjurnar munu aukast um 7%. Þá sjá menn gapið og hve stórt er þetta gap? Þetta eru u.þ.b. 10 milljarðar á ári. Það finnst formanni Samfylkingarinnar ekki merkilegur hlutur, 10 milljarðar á ári, 100 milljarðar á 10 árum. Það er ekki merkilegur hlutur. Þetta eru sömu 10 milljarðarnir og Danir, sem eru 20 sinnum fjölmennari en við, treysta sér ekki til að borga í byrjun með Færeyjum til að hjálpa þeim að öðlast sjálfstæði. Þetta er upphæð sem vex þeim í augum. Það er ekki upphæð sem vex okkur í augum, að henda til Evrópusambandsins 10 milljörðum á ári. Danir munu þá væntanlega borga 200 milljarða á ári til sambandsins. Þetta eru háar tölur en vandamálið er að það vantar röksemdir. Eina röksemdin er nauðungin. Við neyðumst til að fara í þetta fyrr eða síðar. Ætla menn ekki að hafa einhverja skoðun á því? Svo kemur nýkjörinn varaformaður Samfylkingarinnar, til hamingju með það varaformaður Samfylkingarinnar, og segir að það sé gott að fara í Evrópusambandið því að umhverfismálin séu í miklu betra fari þar, reglurnar miklu betri þar. Hvaða metnaður er nú þetta? Ef reglurnar í einhverju máli eru betri einhvers staðar annars staðar þá bara breytum við því. Ef umhverfismálin eru ekki í nógu góðu lagi hjá okkur þá breytum við því. Við förum ekki í Evrópusambandið til að gera það, er það? Förum við ekki sjálf með okkar pólitíska vald? Sama á við um öll önnur mál sem menn eru að taka hér upp. Þessi skýrsla er afar góð. Hún er þekkingargrundvöllur. Það er auðvitað krafa að menn lesi hana áður en þeir koma hér og fjalla um hana. Ella geta menn ekki fjallað um hana af viti. Lesi menn þessa skýrslu kemur á daginn að hún hefur styrkt þá skoðun að skrefið sem tekið var með EES var rétt, á því hefur engin breyting orðið. Það er ekkert sem knýr okkur til að gera breytingu í þeim efnum. Að vísu eru til menn sem hoppa á hælunum við að 10 manna skrifstofuhópur fari í ferð til Brussel. Slíkt skiptir út af fyrir sig ekki eins miklu máli og skýrslan hér. Þeir láta önnur lögmál ráða því hvernig þeir snúast í pólitískum vindum. Það geta menn ekki gert að mínu viti og alls ekki eftir að þeir eru orðnir formenn flokka, snúist eftir því hvernig vindurinn blæs í það og það sinnið. Þetta er stórmál sem við eigum að túlka sem stórmál. Ísland stendur vel, Ísland stendur styrkt og Ísland þarf ekki á því að halda eins og staðan er í dag að gera á því breytingu.

Herra forseti. Okkur er öllum ljóst að eitt mikilvægasta hlutverk ríkisstjórnar og þings er að tryggja stöðu Íslands og Íslendinga í viðskiptum og öðrum samskiptum við aðrar þjóðir. Evrópusamstarfið er þar á engan hátt undanskilið og nauðsyn að unnið sé í ljósi raunverulegra hagsmuna, ekki eingöngu hugsjóna eða einhverra framtíðarvona og að niðurstaða náist sem opni okkur raunhæfan aðgang að mörkuðum til viðskipta og að menntastofnunum, rannsóknum og þróunarstarfi til þekkingar, tæknivæðingar og nýsköpunar. Það undirstrikar mikilvægi þess að við erum Evrópuþjóð. Arfleifð okkar er þaðan runnin og á þar rætur. Við viljum rækta þær rætur. Ísland hefur frá upphafi verið fylgjandi samstarfi Evrópuríkjanna, tekið þátt í því og stutt framgang þess. Aðild okkar að EFTA og síðar að Evrópska efnahagssvæðinu hefur verið okkur hagfelld og raungott tæki til að leggja fram okkar skerf í þessu starfi sem varðar miklu fyrir sífellt fleiri lönd og þjóðir. Markmið samstarfsins, innan Evrópusambandsins sérstaklega, er samruni aðildarríkja sem ekki er víst að eigi við um öll ríkin sem taka þátt í Evrópusamstarfinu. Það tekur til fjölmargra málaflokka og snertir störf einstaklinga og fyrirtækja, samtaka og stjórnvalda. Nærtækt er að nefna nýleg dæmi: Það nær nú til sveitarstjórna en gerði ekki áður, nær nú til mótunar sameiginlegrar stefnu í öryggis- og varnarmálum ríkja sem áður ræddu ekki saman. Skýrsla hæstv. utanrrh. og hans manna er efnismikil og sjálfsagt að þakka fyrir hana. Við mættum gjarnan ræða þessi mál með skemmra millibili en nú hefur orðið en þessi skýrsla varpar góðu ljósi á marga fleti Evrópusamstarfsins sem við Íslendingar höfum sérstakar ástæður til að skoða og ræða. Með aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu hefur Evrópusamstarfið meiri áhrif en áður á lífskjör okkar, á tækifæri og lífsgæði hér á landi. Það einstæða einkenni þessa samnings, að hann skuli taka breytingum og þróast gerir það að verkum að við erum betur sett og möguleikar okkar til að tryggja hagsmuni okkar og stöðu innan Evrópusamstarfsins eru fleiri en ella. Það gildir áfram meðan við erum aðilar að þessum samningi. Aðild að Evrópusambandinu er af þessum sökum ekki eini kosturinn í stöðu okkar, framtíðarþróun Evrópska efnahagssvæðisins og samningsins sem um það gildir er annar kostur og jafnraunhæfur. Hann hefur að auki marga aðra mikilvæga kosti sem við getum ekki án verið. Það segir nokkuð um álit ýmissa raunhæfra aðila innan Evrópusambandsins um hag okkar af samningnum um Evrópska efnahagssvæðið að oft er sagt við okkur Íslendinga að við höfum fengið það besta en komist undan því versta. Það eru sem sé ókostir við að vera Evrópusambandsríki. Einn þeirra möguleika sem sífellt er velt upp þótt einkennilegt kunni að virðast er einmitt sá að Bretland gangi hugsanlega úr Evrópusambandinu og komi aftur til liðs við EFTA. Það kom engum á óvart á sínum tíma að nokkur fyrrverandi EFTA-ríki gerðust aðilar að Evrópusambandinu í kjölfar samningsins um EES. Það vissum við öll fyrir en aukin verkefni Evrópusambandsins í austri í viðræðum við hugsanlegar og væntanlegar nýjar aðildarþjóðir hafa hins vegar gert það að verkum að embættismenn og viðræðuaðilar sambandsins hafa ekki ráðrúm, kannski ekki áhuga en á það er ekki fullreynt, til að halda áfram þróun samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Ef við lítum til baka er ljóst að afdrifaríkasti einstaki áhrifaþáttur samningsins fyrir okkur var niðurfelling innflutningstolla að stærstum hluta af sjávarafurðum á markaði Evrópusambandsins sem okkur var mikilvægasti markaðurinn og er enn. Þessi niðurfelling var á sínum tíma metin til 94% og jafnvel 96% af þáverandi tollabyrði vegna sjávarafurða okkar. Það er rétt að meta það að vægi sjávarútvegs á Íslandi er nokkuð í líkingu við þetta þegar litið er til ríkja Evrópusambandsins. Við lifum og byggjum öflugt efnahagslíf á lifandi og endurnýjanlegum auðlindum í sjávarútvegi. Flest ríki sambandins byggja efnahagslíf sitt á dauðum auðlindum, iðnaði sem á sér allt aðrar forsendur en okkar. Þegar við lítum yfir stjórn Evrópusambandsins á nýtingu auðlinda er ljóst að það hefur lítil tök á afkastagetu veiðiskipanna. Þeir hafa ekki tök á stjórn nýtingu stofnanna sem skiptir miklu. Ef við ætlum að gerast aðilar þar og stefna jafnframt að því að fá vottun fyrir sjávarafurðir okkar sem afurðir lífrænnar starfsemi sem starfrækt sé á grunni sjálfbærrar þróunar þá er víst að undir stjórn Evrópusambandsins verður það útilokað. Herra forseti. Í ljósi annarra atriða sem hér hafa verið dregin fram en þó ekki væri nema hins síðastnefnda er ljóst að okkur er engin nauðung að gerast aðilar að Evrópusambandinu. Aðrir kostir eru fyrir hendi og við þurfum að gæta þeirra og rækta þá.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa skýrslu sem hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson lét gera um stöðu Íslands í Evrópusamstarfinu. Skýrslan er að mínum dómi gagnlegt innlegg í þá umræðu sem fram hefur farið hér á landi og um alla Evrópu á undanförnum árum um svokallaðan Evrópusamruna. Eitt mikilvægasta viðfangsefni stjórnmálanna er að vega og meta þær leiðir og þá valkosti sem Íslendingar eiga í utanríkismálum, finna svar við spurningunni um hvernig hagsmunum þjóðarinnar verði best borgið í samskiptum við aðrar þjóðir. Innan Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hefur umræða um þetta efni verið mikil. Fyrir síðustu kosningar kynntum við stefnu í þessum málum og á grundvelli hennar höfum við síðan borið fram tillögur á Alþingi. Sjónarmið Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs koma skýrt fram í þáltill. sem liggur fyrir þinginu. Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna í þáltill. okkar: Við teljum ,,... að hagsmuna Íslands verði best gætt með því að landið standi utan efnahagsbandalaga og ríkjasambanda en hafi við þau sem besta samvinnu með sérsamningum án aðildar. Þannig verði sjálfstæð og óháð staða landsins nýtt til að treysta samskiptin við ríki og markaði beggja vegna Atlantshafsins og við aðra heimshluta. Vegna EES-samningsins og annarra framtíðarsamskipta við Evrópusambandið verði af Íslands hálfu leitast við að þróa þau í átt til tvíhliða samninga um viðskipti og samvinnu.`` Hér kemur skýrt fram að við teljum ekki heppilegt eða þjóna hagsmunum Íslendinga að gerast aðilar að Evrópusambandinu. Margt af því sem fram kemur í skýrslu hæstv. utanrrh. rennir stoðum undir málflutning okkar á liðnum mánuðum. Það á við um hina fjárhagslegu þætti málsins, hina peningalegu þætti málsins en hér kemur skýrt fram og ég leyfi mér að vitna í skýrsluna á bls. 321: ,,Ísland er vel stætt ríki miðað við flest aðildarríki Evrópusambandsins og þjóðarframleiðsla á mann er mjög mikil. Af þessari ástæðu einni er ljóst að framlag Íslands, sem aðildarríkis að ESB, yrði mun hærra en sú fjárhæð sem kæmi aftur inn í íslenskt efnahagslíf úr sjóðum sambandsins.`` Síðar segir að með tilkomu nýrra aðildarríkja á komandi árum væri líklegt að framlag Íslendinga mundi enn aukast af þeim sökum. Þetta er hin peningalega hlið. En að sjálfsögðu eru aðrir þættir ekki síður mikilvægir, sennilega mikilvægari, og þeir lúta að sjálfstæði þjóðarinnar. Það er óumdeilt að grafið mun undan sjálfsforræði Íslendinga með inngöngu í Evrópusambandið. Það á ekki aðeins við um sjávarútvegsmál eða landbúnaðarmál heldur allt skipulag samfélagsins. Ég vil að það komi fram við þessa umræðu að ég er ekki einn af hallelúja-kórnum gagnvart EES-samkomulaginu. Ég tel að EES hafi ekki orðið Íslendingum til þeirrar hagsbótar sem hér hefur verið haldið fram. Það hefur reist Íslendingum ýmsar skorður og dregið úr lýðræðislegu valdi innan lands. Það er nokkuð ljóst hvert stefnir innan Evrópusamstarfsins þótt ýmsum spurningum sé þar ósvarað eins og ég mun koma að. Fljótlega eftir að hugmyndir komu fram um stofnun Efnahagsbandalags Evrópu um miðja öldina, rétt upp úr seinna stríði, var farið að tala um nýtt sambandsríki Evrópu. Það mun hafa verið ekki ómerkari maður en Winston Churchill, sem þá var forsætisráðherra Breta og flutti merka ræðu í Zürich árið 1946, sem fyrstur orðaði þá hugsun. Bretar komu reyndar ekki inn í Efnahagsbandalagið fyrr en löngu síðar, eða árið 1973. En það er ljóst að það er stefnt markvisst að því að stofna evrópskt stórríki. Menn hafa stigið hvert skrefið á fætur öðru í þá átt. Menn hafa samræmt markaðsmál, menn vinna að því að stofna og reyndar hefur verið stofnuð sameiginleg mynt, en það eru ekki öll ríkin sem enn eiga aðild að henni. Nú síðast er verið að smíða sameiginleg landamæri með Schengen-samkomulaginu. Á öllum sviðum þjóðlífsins, efnahags- og þjóðlífs, er stefnt að því að stofna evrópskt stórríki. Það er annað sem er að gerast í þessari þróun. Jafnt og þétt dregur úr vægi einstakra ríkja innan bandalagsins. Upphaflega var Evrópubandalagið byggt á neitunarvaldi einstakra ríkja. Nú er stefnt að því að draga úr því neitunarvaldi og hefur reyndar verið að gerast á undanförnum árum, síðast var stigið skref í þá átt á leiðtogafundinum í Helsinki. Þetta hefur verið að gerast en jafnframt er unnið að því að styrkja Evrópuþingið. Þetta er eðlileg þróun á marga lund í sambandi sem stefnir að því að styrkja sig sem sjálfstætt ríki. Þá hlýtur smáþjóð á borð við okkar að spyrja: Hvort er vænlegra fyrir Íslendinga, hvort þjónar hagsmunum okkar betur að gerast sem einstaklingar þátttakendur á evrópskum markaði, í evrópsku ríki, eða er hugsanlega vænlegra --- og ég tel svo vera --- að við komum fram í samfélagi þjóða? Ég vara við þeirri einangrunarstefnu sem Evrópusamruninn byggir á. Íslendingar eiga að horfa til allra átta, ekki til Evrópu einnar. Mig langar að vekja athygli á einu atriði varðandi Evrópusamrunann. Í upphafi þegar Evrópudraumurinn fæddist þóttust menn hafa fundið leið til að stuðla að friði í Evrópu, til að styrkja friðinn, og þetta er skiljanlegt eftir heimsstyrjöldina síðari. Og myndun ríkis þar sem dregið yrði úr hagsmunatogstreitu væri vel til þess fallin. Nú er það að gerast að Evrópumynt er komin til sögunnar og menn sjá fyrir sér sterkan evrópskan seðlabanka sem stýrir gengismálum og peningamálum, en hefur jafnframt fengið í hendur refsivönd. Vegna þess að ef þau ríki sem aðild eiga að Evrópumyntinni hlíta ekki þeim reglum sem hinn evrópski banki setur varðandi vaxtastefnu og verðbólgu, þá hefur bankinn heimild til þess að beita þau ríki refsingum. Og hvaða ríki verða að öllum líkindum beitt refsingum? Hverjir munu ekki standast kröfur hins nýja evrópska banka? Að sjálfsögðu fátæku ríkin í austri. Með Evrópusamrunanum og með stækkun austur á bóginn er verið að byggja upp spennu á nýjan leik í Evrópu þannig að draumurinn sem upphaflega átti að verða til að stuðla að friði gæti hæglega snúist upp í andhverfu sína. Á þessu vil ég vekja athygli. Ég vék að peningaþættinum áðan og vitnaði í skýrsluna sem heldur því fram að framlag Íslendinga verði miklum mun meira og hærra, svo milljörðum nemur, en það sem kemur aftur inn í landið. En á móti hefur verið sagt af þeim sem fylgjandi eru Evrópusambandsaðild að rangt sé að einblína á bókhaldshliðina í þröngum skilningi. Evrópusamruninn muni hafa þau áhrif á samfélag okkar að það verði kröftugra og verðmætasköpun meiri fyrir vikið. Einnig hefur verið á það bent að við fáum margvíslegan félagslegan ávinning. Hvað fyrra atriðið snertir þá finnst mér höfundar skýrslunnar hafa verið með hægra einglyrnið á báðum augum og gefa sér ýmis svör í þessum efnum. Þannig benda þeir réttilega á að við höfum verið knúin til þess að einkavæða ýmsar stofnanir vegna aðildar okkar að EES. Hér segir t.d., með leyfi forseta, á bls. 181 að EES hafi ýtt undir að einkaréttur var afnuminn, verið er að tala um fjarskiptasviðið. ,,Almennt má því segja að þátttaka Íslands í Evrópusamvinnu um fjarskipti og upplýsingatækni hafi verið til hagsbóta fyrir Ísland.`` Ég er ekkert viss um að undir þetta sé tekið í Vík t.d. þar sem verið er að loka símstöðinni eða annars staðar á Íslandi þar sem verið er að loka símstöðvum. Ég er ekkert viss um að menn taki undir það, alls ekki. Og ekki tek ég undir þá tilskipun sem nú liggur fyrir þinginu um kröfu Evrópusambandsins að við markaðsvæðum raforkukerfið. Ég tek ekki undir það, bara aldeilis ekki. Hvað varðar félagslegan ávinning þá er alveg rétt að frá Brussel hafa komið ýmsar tilskipanir sem lúta að réttindum launafólks um vinnutíma, foreldraorlof og um ýmislegt sem lýtur að hollustu og vinnuvernd. En ég fullyrði, herra forseti, að stærstu ávinningarnir sem við þekkjum frá síðustu árum eru ekki til komnir frá Brussel. Þeir hafa orðið til í návígi hér innan lands. Þar nefni ég sérstaklega tvo málaflokka. Ég nefni lífeyrisréttindi. Þar eru Íslendingar komnir lengra á veg en nokkur önnur Evrópuþjóð. Ég nefni líka fæðingarorlofið vegna þess að tilskipun frá Brussel um fæðingarorlofið var almennt orðuð og í reynd að mínum dómi allt of innihaldsrýr og mun innihaldsrýrari en það frv. sem nú liggur fyrir þinginu og hefur verið lagt fram af hálfu ríkisstjórnarinnar og bíður samþykktar þingsins. Þar erum við komin langt á undan öðrum Evrópuþjóðum. Á þetta þurfum við að leggja áherslu. Ég vara jafnframt við þeirri markaðsnauðhyggju sem mér finnst koma fram í skýrslunni. Það segir t.d. um ESS alveg réttilega að ef við stöndum utan Evrópusambandsins og utan gjaldmiðilsins felist í því gengisáhætta, áhætta fyrir íslenskan atvinnuveg og vaxtamunur. Það er alveg rétt. Það getur vel verið að hinn evrópski seðlabanki mundi berja okkur til hlýðni, það má vel vera að hann mundi gera það. En þetta eru ákvarðanir sem okkur er í sjálfsvald sett að taka sjálf. Við eigum að losa okkur við þá vanmetakennd sem mér finnst því miður um of einkenna þessa umræðu. Við skulum ekki gleyma því að við getum sjálf gripið til þeirra ráðstafana í samræmingarátt sem við óskum að gera. Svisslendingar hafa gert þetta með ágætum árangri í tvíhliða samningum við Evrópusambandið. Þeir hafa samræmt ýmislegt sem lýtur að verslun og viðskiptum og þetta geta Íslendingar gert líka. Við skulum heldur ekki gleyma því að Íslendingar hafa upp á að bjóða eftirsóknarverða vöru og þjónustu sem aðrar þjóðir vilja komast yfir og versla með og þær þjóðir vilja líka koma vörum sínum á framfæri við okkur. Við skulum því endilega reyna að hafa okkur upp af hnjánum og ganga upprétt til þessara mála. Að lokum, herra forseti. Meginmáli skiptir að huga að sjálfstæði íslensku þjóðarinnar. Það er engum betur treystandi fyrir fjöreggi þjóðarinar en þjóðinni sjálfri. Ef hún ekki gætir sín sjálf, ræktar garðinn sinn og hlúir að sjálfstæði sínu og sjálfsvirðingu þá er illt í efni. Þess vegna ber að efla lýðræði í landinu og koma í veg fyrir að okkur verði gert að afsala því með inngöngu í Evrópusambandið. Og þótt EES hafi vissulega fært okkur ýmsar félagslegar úrbætur í tilskipanaformi verðum við að hafa burði til að breyta af eigin hvötum. Sá sem gleðst yfir því að vera barinn til hlýðni, sá maður endar sem þræll. Hvað snertir sjálfstæði þjóðarinnar og fullveldi Íslands hefur Vinstri hreyfingin -- grænt framboð afdráttarlausa afstöðu.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls þakka þá fróðlegu skýrslu sem hæstv. utanrrh. hefur látið semja um almenna stöðu Íslands í samstarfi við Evrópuríkin. Íslendinga virðist greina mjög á um hvaða kostir eru mögulegir og okkur hagstæðir í samskiptum og auknu samstarfi við Evrópusambandið og enn meiri og skarpari eru deilurnar ef hreyft er þeim viðhorfum að við gætum gerst aðilar að Evrópusambandinu. Í Evrópu hafa breytingar verið örar og mörg lönd í austanverðri álfunni vilja nú sem óðast inn í Evrópusambandið. Hver verður staða Íslands í framtíð með sífelldri fjölgun ríkja í sambandinu? Varla verður endalaus varðstaða í þá veru að ræða ekki málin, okkur í smáríkinu Íslandi til framdráttar. Það er vissulega kominn tími til að leggja nýtt gildismat á veru okkar utan Evrópusambandsins og hvort samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið, EES-samningurinn, sé okkur sú heppilega trygging fyrir samvinnu og viðskiptum til framtíðar sem hann vissulega var þegar hann var gerður fyrir sjö árum. Ég fæ ekki séð annað en að okkur beri skylda til að skoða okkar stöðu upp á nýtt. Ef til vill komumst við að þeirri niðurstöðu að enn um sinn sé okkur best borgið með því að byggja á EES-samningnum og að við gætum eflt það samstarf. Sá möguleiki að búa við EES-samninginn næstu 5--10 árin byggist, að því er lýtur að okkur, mikið á því hvort Norðmenn ætla sér að vera áfram utan Evrópusambandsins. Samkvæmt viðhorfskönnun þar í landi virðist sem svo að Norðmenn séu almennt að verða mun jákvæðari fyrir fullri aðild að Evrópusambandinu en áður var. Með sífellt fleiri aðildarríki eins og stefnir í og að því gefnu að Noregur muni á næstu árum ganga í ESB ber okkur skylda til að kanna hvaða kosti við gætum átt til aukins samstarfs eða aðildar. Þá vinnu ber stjórnvöldum þessa lands að láta fara fram, hún er í dag jafnsjálfsögð og það var á sínum tíma að vinna að gerð EES-samningsins og þar áður að aðild okkar að EFTA. Við höfum þegar leitt fjölmargt í lög hér á landi vegna samstarfs okkar og samninga við Evrópusambandið án þess að það hafi valdið okkur skaða, frekar að þar hafi margt verið til góðs. Ég minnist þess við staðfestingu okkar á EES-samningnum á sínum tíma að varað var við frjálsri för launafólks á milli landa. Sá ótti okkar Íslendinga að hér yrði yfirfullt af útlendingum að leita sér vinnu hefur ekki átt við rök að styðjast. Ungt, vel menntað íslenskt fólk með góða tungumálakunnáttu lítur í dag á þetta frelsi til þess að leita sér að vinnu innan Evrópusambandslandanna sem opið og jákvætt tækifæri sér til handa. Ýmislegt sem lýtur að kjörum og aðbúnaði launafólks hefur komið hér til framkvæmda vegna samstarfs okkar við Evrópusambandið og aðildar að EES-samningnum. Þrátt fyrir skiptar skoðanir á sínum tíma um EES-samninginn eru sennilega fáir ef nokkrir sem leggjast gegn tilurð hans í dag. Sennilegt er að á næstu árum verðum við í síauknum mæli að aðlagast þeim kröfum og viðmiðunum sem stækkað samband Evrópuríkja mun móta. Í ljósi þess m.a. er varla við öðru að búast en að á næstu árum vaxi því fylgi hérlendis að leita eftir því hvaða kostir okkur bjóðast í stækkuðu Evrópusambandi. Þau mál sem mestu skipta fyrir okkur ef til þess kæmi að mat okkar yrði að leita skyldi eftir ESB-aðild eru vafalítið fiskveiði- og sjávarútvegsmál. Rétti okkar til fiskveiða í okkar lögsögu verður varla fórnað að því marki að þar eigi aðrar þjóðir jafnríkan rétt og við til veiða og vinnslu á fiskimiðum landgrunnsins. Varla yrði deilt um sérrétt okkar innan 12 sjómílna fiskveiðilandhelgi og vafalaust gætum við afmarkað mörg svæði að 50 sjómílum. Þeim svæðum sem við höfum sjálfir skilgreint sem veiðisvæði á úthafsstofnum eins og úthafskarfa að 150 sjómílum frá grunnlínu væri ekki sjálfgefið að við héldum fyrir okkur nema því aðeins að við gætum sannað að djúpkarfastofninn og veiðar á honum í úthafinu séu í raun að minnka stofnstærð í djúpkarfa í landgrunnsköntunum. Flest virðist nú þegar benda til að á þeim stofni sé um mikla ofveiði að ræða. Við höldum þar sjálfir uppi miklu veiðiálagi, samanber síðustu ákvörðun hæstv. sjútvrh. um karfaveiðar í úthafinu við Reykjaneshrygg. Veiðar á djúpkarfa á hefðbundnum karfamiðum virðast hafa dregist saman. Það verður eðlilega að mörgu að hyggja, ekki aðeins veiðum í okkar lögsögu, ef kanna á kosti og galla þess hvort aðild að ESB geti komið til greina. Eins og fram kemur í skýrslu utanrrh. er möguleiki til þess að mati hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: ,,Þetta þýðir að starfsreglur ESB um úthlutun leiddu að óbreyttu til þess að Íslendingar sætu áfram einir að fiskimiðum umhverfis Ísland, þ.e. að svo miklu leyti sem um er að ræða stofna sem eingöngu eru innan lögsögu. Staða þeirra ESB-ríkja sem kynnu að vilja ásælast fiskveiðiréttindi við Ísland í mögulegum aðildarviðræðum yrði ekki ýkja sterk.`` Af þessari tilvitnun virðist mega draga þá ályktun að staða okkar til samninga um fiskveiðimál sé ef til vill ekki svo slæm þegar allt kemur til alls. Í sjávarútvegskaflanum segir hins vegar svo, með leyfi forseta: ,,Ef Ísland yrði aðili að ESB flyttist ákvarðanataka í mikilvægum málum til stofnana Evrópusambandsins, svo sem ákvörðun leyfilegs heildarafla og stjórnun veiða úr flökkustofnum á borð við úthafskarfa, kolmunna og norsk-íslenska síld. Undanþága sú sem fékkst í EES-samningi frá fjárfestingafrelsi í sjávarútvegi yrði torsótt svo ekki sé meira sagt.`` Miðað við þessar tvær tilvitnanir í skýrslu utanríkisráðherra og önnur viðhorf sem komið hafa fram í fjölmiðlum um hvað væri mögulega til í viðræðum um aðild að ESB, verður varla hjá því komist lengur að leggja vinnu í að kanna hvort okkur Íslendingum er leiðin inn í ESB opin með ásættanlegum skilyrðum eða ekki. Sú skýrsla sem við höfum hér verið að ræða er vissulega góður leiðarvísir til áframhaldandi umræðu og ákvarðanatöku.

Herra forseti. Ég hlustaði með athygli á ræðu hæstv. forsrh. hér áðan og um miðbik ræðunnar áttaði ég mig á því að hæstv. forsrh. var alls ekki að tala við formann Samfylkingarinnar eða okkur samfylkingarmenn. Hann var að tala við hæstv. utanrrh., starfsbróður sinn í ríkisstjórninni og gagnrýna málflutning hans. Tökum dæmi. Hæstv. forsrh. sagði m.a. að hér kæmi fólk sem héldi því fram að fullnægjandi svör lægju ekki fyrir í skýrslunni við öllum þeim spurningum er varða hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu. Hér kemur fólk, sagði forsrh., sem heldur því fram að það séu einhverjir lausir endar. Hvaða fólk hélt því fram? Á bls. 6 í ræðu hæstv. utanrrh. segir hann orðrétt, með leyfi forseta: ,,Það er ekki síst þessi staða sem kallar á að aðildarkosturinn sæti frekari skoðun. Fyrsta atrenna er gerð með þessari umfangsmiklu skýrslu. En hún gefur ekki viðhlítandi svör og frekara starf þarf að fara fram.`` Hver sagði þetta? Hvaða fólk kom og flutti þennan boðskap sem hæstv. forsrh. gagnrýnir og sagði að færi rangt með? Það var hæstv. utanrrh. Það var því ekki formaður Samfylkingarinnar sem hæstv. utanrrh. var að ræða við. Það var formaður Framsfl. Hæstv. forsrh. sagði líka að hingað kæmi fólk --- hann tók alltaf þannig til orða að hingað kæmi fólk --- sem segði að EES-samningurinn hefði veikst og þar væri ekki um frambúðarlausn að ræða. Hér kemur fólk, sagði hæstv. ráðherra, sem heldur þessu fram. Hvaða fólk hefur komið hingað til þess að halda þessu fram? Nú, hæstv. utanrrh. Hvar? Í ræðu sinni sem hann flutti hálftíma áður en hæstv. forsrh. steig í ræðustólinn. Hvar í þessari ræðu sagði hæstv. utanrrh. þetta? Hann sagði, á bls. 6: ,,Valið gæti því staðið milli verulegra takmarkana á umfangi og þróunarmöguleikum EES-samningsins annars vegar og fullrar aðildar hins vegar.`` Hvaða fólk hefur komið hér og sagt: EES-samningurinn er ekki fullnægjandi? Það var ekki formaður Samfylkingarinnar. Nei, það var formaður Framsfl., hæstv. utanrrh. Við hvern var hæstv. forsrh. að tala í allri sinni ræðu? Hann var að tala við samstarfsmann sinn í ríkisstjórn sem leggur fram þessa skýrslu. Þetta var svipað og þegar stjórn Sovétríkjanna á kaldastríðsárunum var að skamma Albani og allir áttuðu á því að hún var ekki að skamma Albani. Hún var að skamma Kínverja. Eins var þegar hæstv. forsrh. kom upp og fór að ráðast á formann Samfylkingarinnar. Hann var ekki að ráðast á formann Samfylkingarinnar frekar en Sovétmenn réðust á Albani á árum áður. Hann var að ráðast á formann Framsfl. Þegar hann talaði um að maður snerist á hæli í málflutningi sínum átti hann ekki við formann Samfylkingarinnar. Hann átti við manninn sem sat hjá þegar greidd voru atkvæði um hið Evrópska efnahagssvæði og leggur nú fram skýrslu þar sem sú ákvörðun er lofuð í hástert. Þetta er dæmi um hvernig samskiptin eru að verða á stjórnarheimilinu. Herra forseti. Skýrslan sem hæstv. utanrrh. hefur lagt fyrir okkur og ekki síst ræðan sem hann flutti, sem er í ýmsum atriðum öllu gleggri en skýrslan og með skýrari boðskap, er mjög gott framlag, ekki vegna þess að þar sé öllum spurningum svarað heldur vegna þess að þetta brýtur múrinn. Nú getur umræðan hafist. Ég ætla að ítreka það sem formaður Samfylkingarinnar sagði í ræðustól og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir tók undir. Við óskum þess mjög eindregið að þegar fyrir liggja umsagnir hagsmunaaðila eins og Alþýðusambandsins, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, væntanlega, Neytendasamtakanna og annarra slíkra og viðbætur við úttektir í þessari skýrslu, þá verði séð til þess að Alþingi taki málið upp á nýjan leik.

Herra forseti. Hér hafa að mörgu leyti spunnist athyglisverðar umræður um þessa skýrslu. Ég stenst þó ekki þá freistingu að óska hv. þm. Sighvati Björgvinssyni til hamingju með að hafa verið endurkosinn formaður Alþfl., ekki veitir af að kjósa formann yfir þann flokk til að geta haldið til haga stefnumiðum hans í ESB-málum því ekki virðist Samfylkingin gera það. Ég vil benda á að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson talaði nánast eins og formaður Samfylkingarinnar hefði ekki verið í salnum, hefði ekki verið viðstaddur og ekkert komið nærri umræðunum. Það er athyglisvert í allri þessari umræðu hversu lágur og lítill svipur er á Samfylkingunni í þessu gamla baráttumáli Alþfl. og verður nú ljóst af því að þessi skýrsla í heild hefur orðið þeirri grein Samfylkingarinnar sem vill aðild að ESB mikil vonbrigði. Þeir voru búnir að byggja upp mikla spennu og væntingar til þessarar skýrslu. Nægir þar að vitna í orð þeirra þegar tilkynnt var um að skýrslan færi í vinnslu. En svo kemur skýrslan og er ekki rædd fyrr en eftir stofnfund Samfylkingarinnar. Hún var hins vegar lesin ítarlega fyrir stofnfund Samfylkingarinnar og niðurstaðan er sú að menn treysta sér ekki til að mæla með aðild að ESB. Svo er nú komið fyrir þessum gömlu hagsmunamálum Alþfl. að menn hafa gersamlega misst niður merkið. Ég vil taka það sérstaklega fram að menn þurfa að lesa þessa skýrslu með sérkennilegum gleraugum ef þeir ætla að komast að þeirri niðurstöðu að í skýrslunni standi að aðild að ESB sé hagstæð íslenskum landbúnaði. Ég veit ekki hvernig nýskipaður formaður Samfylkingarinnar les þessa skýrslu en það er hægt að vitna í þessa skýrslu með mjög einföldum hætti. ,,Nokkuð öruggt er að matvælaiðnaðurinn mundi einnig eiga undir högg að sækja gagnvart frjálsum innflutningi og bændur hér á landi gætu þar með lent í vandræðum með afsetningu afurða sinna.`` Er hægt að stunda landbúnað ef menn geta ekki afsett afurðir sínar? Það er nýmæli fyrir mér. Mér sýnist þetta ekki einungis kveða upp dóm yfir matvælaiðnaðinum heldur og dóm yfir bændastéttinni. Fyrst hér situr hv. þm. Sverrir Hermannsson og undraðist þann þunga dóm sem ég felldi yfir ESB og þá náttúrlega stofnanir ESB., þá verð ég að benda hv. þm. á að ég var að vitna í ummæli franskra blaða, meira að segja þess blaðs sem einna helst er kallað málgagn sósíalista í Frakklandi, Le Monde, um framkvæmdastofnanirnar. Þetta voru tilvitnuð orð sem ég fór með. En það vekur líka athygli að hv. þm. lét þess sjálfur getið að honum hafi hrosið hugur við ýmsu innan ESB og styrkjakerfisins sérstaklega. Í lok máls míns ætla ég að taka fram að það vakti líka mikla athygli mína að í umfjöllun formanns Samfylkingarinnar, um kosti þess að gerast aðili að ESB, þá var ítrekað rætt um kosti þess að gerast aðilar að styrkjakerfi ESB. Þetta er mjög athyglisvert vegna þess að 1995 birtist skýrsla Háskóla Íslands sem var unnin á vegum þáv. ríkisstjórnar. Það var Jón Baldvin Hannibalsson, þáv. utanrrh., sem ákvað að láta gera þessa skýrslu á vegum ríkisstjórnarinnar. Í því bréfi sem hann skrifaði til Háskóla Íslands til að fá skýrslurnar hafði samþykkt ríkisstjórnarinnar hins vegar breyst lítillega. Það varð tilefni utandagskrárumræðu hér eins og sumir muna. Það átti ekki að kanna kosti aðildar heldur einkum og sér í lagi kosti þess að gerast aðilar að styrkjakerfi Evrópusambandsins. Framtíðarsýn Samfylkingarinnar er enn sú sama að þess leyti. Hún er fólgin í því að við séum nauðbeygð til þess að ganga í ESB og eini kosturinn við það sé að við gerumst styrkþegar. Ég verð að segja eins og er: Þetta er ekki gæfuleg framtíðarsýn.

Herra forseti. Ég tel að umræðan hér hafi fyrir margra hluta sakir verið athyglisverð. Spurningarnar sem vakna í mínum huga eftir umræðuna eru í raun þessar: Eru engir stuðningsmenn þess hér á Alþingi að við göngum í Evrópusambandið? Hvorki þingmenn né flokkar lýstu slíku yfir. Enginn lýsti því sem sinni skoðun í þessari umræðu. Eða kjósa stuðningsmenn aðildar alfarið að ræða afstöðu sína í samhengi við nauðsyn þess að athuga málin, að fylgjast með, að ESB sé að veikjast o.s.frv.? Þýðir það að athuga málin að við eigum að ganga í Evrópusambandið? Er ekki, herra forseti, hægt að hafa umræðuna skýrari en þetta? Ég vona að mér leyfist að spyrja, herra forseti, og ég vænti þess að það hafi vakið athygli hjá öðrum en mér að þetta er niðurstaða umræðunnar sem nú er senn að ljúka. Ég held í öðru lagi, herra forseti, að afar nauðsynlegt sé að við ræðum Evrópumálin, sem við munum gera ef að líkum lætur í framhaldinu, í samhengi við þróun alþjóðastjórnmála og viðskiptamála að öðru leyti. Það er nú svo að þróun í alþjóðastjórnmálum er að mörgu leyti mótsagnakennd. Annars vegar gætir ákveðinnar tilhneigingar til blokkamyndunar þar sem er Evrópusambandið, NAFTA og Suðaustur-Asíuríkin. Hin vegar eru í gangi tilraunir til að auka alþjóðafríverslun eða fríverslun á alheimsgrunni. Á þessar mótsagnir hafa menn iðulega bent og þær þurfum við auðvitað að hafa í huga og meta m.a. í ljósi stöðu okkar, sem erum jú á mörkum heimsálfa, ekki bara tveggja heldur frekar þriggja eða fleiri. Í þriðja lagi tel ég að afar mikilvægt sé að menn horfi til möguleika Íslands sem sjálfstæðs og óháðs ríkis og til legu landsins. Auðvitað er Evrópa gífurlega mikilvæg og við sem Evrópuþjóð og markaðir okkar þar og viðskipti, bæði innflutnings og útflutnings, eru mikilvægir. En það er samt ljóst, herra forseti, að að mörgu leyti liggja framtíðarmöguleikarnir ekki síður annars staðar. Sóknarfæri okkar liggja kannski ekki síður í því að nema ný lönd í þeim efnum. Ég vil þar sérstaklega nefna í fyrsta lagi aukin samskipti og viðskipti við Kanada. Ég tel engan vafa á því að þangað getum við haft mikið að sækja. Í öðru lagi Norður-Ameríku sem slíka. Ég nefni fylkið Alaska sem hefur mikinn áhuga á samskiptum við Ísland sem hefur því miður að sáralitlu leyti verið endurgoldinn. Alaskamenn hafa haft áhuga á samstarfi við Íslendinga t.d. á sviði flugsamgangna og horft á mögulega tengingu til Evrópu gegnum Ísland en lítið orðið úr þeim áformum. Ég nefni í þriðja lagi Japan og Suðaustur-Asíu sem þrátt fyrir ákveðið bakslag í efnahagsmálum á undanförnum árum eru á uppleið á nýjan leik og að allra dómi verða vaxandi markaðir, hin fjölmennu ríki Asíu að Kína meðtöldu þar sem kaupmáttur ekki bara tuga milljóna og hundruða milljóna heldur milljarða fer nú sem betur fer vaxandi. Í fjórða og síðasta lagi en ekki síst nefni ég Rússland. Rússland mun ná sér á strik á nýjan leik. Að þessum mörkuðum og samskiptum við þau svæði, ekki síður en Evrópusambandið, eigum við að huga og meta möguleika okkar sem sjálfstæðrar þjóðar einmitt í þeim efnum. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, svo enginn misskilji það, að margt af því sem hefur verið að gerast í nánara samstarfi ríkja á meginlandi Evrópu sé gott fyrir þau ríki, sé gott fyrir frið og stöðugleika í álfunni. En það er ekki þar með sagt að Ísland sem eyja úti í Atlantshafi með mjög sérstakar aðstæður og mjög sérstakt efnahagslíf eigi endilega erindi inn í þá mynd. Margt bendir til þess að Evrópusambandsins bíði miklir erfiðleikar við að koma stækkuninni saman og þær breyttu aðstæður sem það mun hafa í för með sér. Á þröskuldinum bíða fjölmenn en fátæk ríki og misvægi lífskjara og félagslegra aðstæðna innan Evrópusambandsins er dæmt til að aukast þegar þau lönd fá aðild, þegar milljónatugir fátækra bænda í Austur-Evrópu banka á dyrnar og krefjast hlutdeildar sinnar í styrkjunum. Ég er þeirrar skoðunar að Ísland eigi að hafa það sem markmið að styðja við uppbyggingu í Austur-Evrópu og ég sæi ekki eftir fjármunum frá Íslandi sem færu í það að hjálpa vanþróuðum ríkjum í austanverðri álfunni á legg. En ég teldi hentugra að við greiddum þá fjármuni án aðildar að Evrópusambandinu en í gegnum hana.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hefur farið fram og má almennt segja að þeir sem hafa tekið þátt í henni eru ánægðir með þá skýrslu sem hér hefur verið lögð fram. En sú tilhneiging hefur verið í umræðunni alveg eins og í umræðunni í þjóðfélaginu að undanförnu að túlka skýrsluna á mismunandi hátt. Ég tel að það sé einkenni skýrslunnar að hún sýni svo ekki verði um villst að við eigum val í þessum efnum á sama hátt og við áttum val þegar við gengum inn í hið svokallaða Evrópska efnahagssvæði og það er mikilvægt að gera sér grein fyrir því á hverjum tíma hvað við erum að gera. Ég held að tveir hv. þm. hafi lagt á það áherslu í umræðunni að sá sem hér stendur hafi ekki treyst sér til að greiða atkvæði með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið en lofi hann nú í hástert. Það er rétt að ég greiddi ekki atkvæði með þeim samningi, ég sat hjá vegna þess að ég sá á honum ýmsa annmarka og hefði viljað ná betri samningi. Þannig er það ávallt þegar við gerum mikilvæga samninga að þýðingarmikið er að þeir séu gagnrýndir málefnalega og yfirleitt eru allir mikilvægir samningar þess eðlis að við mundum vilja sjá betri niðurstöðu. Það var tilhneiging þá hjá sumum þeim sem mæltu með þeim samningi að lýsa honum sem einhverju eilífu sæluríki, einhverri blómabrekku sem ekki hefði neina galla. Auðvitað hefur þessi samningur mikla galla og þeim göllum er líka lýst í skýrslunni. En ekki er þar með sagt að við hefðum ekki átt að gera samninginn. Einnig er alveg ljóst að á þeim tíma vorum við á mörkum þess hvort sá samningur stæðist stjórnarskrá okkar eða ekki og það hefur komið enn betur í ljós. Og það var eitt atriðið sem þá var uppi í þeirri gagnrýni. Fram hjá þessu verður ekki gengið. En enn á ný eigum við val og við eigum betra val en margar þjóðir Austur-Evrópu sem eiga í reynd ekkert annað val en að ganga í Evrópusambandið og þau einbeita sér að því. Ég tel að við eigum tvo kosti. Við eigum annars vegar þann kost að byggja áfram á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið með þeim kostum og göllum sem sá samningur hefur og ég tel að þeir gallar hafi komið enn betur í ljós og þeir veikleikar sem eru í þeim samningi. Ég hef haldið því fram að vel hafi gengið að reka þann samning og það er ástæða til fyrir okkur að vera tiltölulega ánægð með hann eins og það hefur gengið. Og það má segja að Evrópusambandið sé bærilega ánægt með hann líka. En hvort sem okkur líkar það betur eða verr veitir Evrópusambandið þeim samningi minni og minni athygli og minni og minni tími fer í að sinna honum af þess hálfu. Tilhneiging er til þess að ná ýmsum hlutum undir framkvæmdastjórn Evrópusambandsins sem við teljum að eigi að vera hjá Eftirlitsstofnun EFTA, svo eitthvað sé nefnt. Þessu getum við ekki gengið fram hjá. Það er alveg eins með hugsanlega aðild að Evrópusambandinu, að á henni eru ýmsir ágallar, miklir ágallar, sem við stöndum frammi fyrir. En það leysir okkur ekkert undan skyldunni að fjalla um þessi mál. Það er ekkert hægt að afgreiða málið, eins og mér finnst stundum vera tilhneiging til, þ.e. að vegna þess að slíkir ágallar séu, bæði á Evrópusambandinu annars vegar þá komi það ekki til greina, og vegna þess að ágallar séu hins vegar á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið komi ekki heldur til greina að búa lengur við hann. Málið er miklu flóknara en það. Hér var sagt í umræðunni, ef ég man rétt af hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, að íslensku þjóðinni hefði aldrei vegnað betur.

Á lýðveldistímanum.

Á lýðveldistímanum? Já. Það er mér alveg nóg að fjalla um lýðveldistímann, ég ætla mér ekki að fara lengra aftur í tímann en það kemur mér á óvart ef það er talið að okkur hafi vegnað betur fyrir þann tíma meðan við vorum undir Dönum. Það hélt ég að þyrfti ekki að ræða, en ég er alveg tilbúinn til þess. En hv. þm. sagði, og ég tek undir það með honum, að íslensku þjóðinni hefði aldrei vegnað betur. Þetta eru stór orð en þau eru sönn. Hv. þm. sagði að okkur hefði vegnað svo vel m.a. vegna þess að við værum sjálfstæð þjóð og við hefðum haldið vel á sjálfstæði okkar. Ég held að það sé líka rétt. En ekki er þar með sagt að okkur muni alltaf vegna vel um alla framtíð, það er ekkert sjálfgefið. Við verðum að halda vel á málum okkar eins og við höfum gert á undanförnum árum. Meðal annars höfum við tekið ákvarðanir um að opna samfélag okkar meira. Samkeppni er meiri hér en oft áður og mikill kraftur er í íslensku efnhags- og þjóðlífi. Alveg á sama hátt og þetta hefur gerst vegna þess að við höfum tekið margar veigamiklar ákvarðanir, m.a. í tíð þeirrar ríkisstjórnar sem nú er við völd, þá mun okkur ekki vegna vel í framtíðinni nema við höfum kjark til þess að takast á við þær aðstæður sem verða uppi á hverjum tíma. Og það er einmitt það sem við þurfum að gera í þessu máli. Ég sagði í ræðu minni að ég teldi að ekki lægi mjög mikið á. Einnig kom skýrt fram í ræðu minni að hér væri ekki um neina nauðung að ræða. Hins vegar er ljóst að áhrifa í þessu máli gætir m.a. af því hvað aðrir gera. Við Íslendingar erum ekki þannig staddir, frekar en aðrar þjóðir, að okkur komi ekkert við hvað gerist í kringum okkur eða t.d. hvað gerist almennt að því er varðar hin Norðurlöndin. Staða okkar er ekki með þeim hætti að við séum ekkert háð öðrum þjóðum að einu eða öðru leyti og þess vegna getum við látið sem ekkert sé. Þannig er þetta ekki og því miður er það svo að þó að ýmsir vilji fá alveg skýrar línur í þetta mál í eitt skipti fyrir öll, að þetta eða hitt komi aldrei til greina, þá er það einfaldlega óskynsamlegt vegna þess að þá eru menn að víkja frá því sem á alltaf að vera leiðarljósið að kjör íslensku þjóðarinnar og hagsmunir íslensku þjóðarinnar eigi að vera í fyrirrúmi. Við hljótum að taka afstöðu út frá því hvað við teljum vera íslensku þjóðfélagi fyrir bestu og hvernig við tryggjum best kjör þjóðarinnar til frambúðar. Það hlýtur að vera leiðarljósið. Ef niðurstaðan er sú að við getum ekki tryggt kjör þjóðarinnar til frambúðar vel nema með aðild að Evrópusambandinu, þá eigum við ekki að hika við að gera það. Ef við teljum að við tryggjum kjör íslensku þjóðarinnar best með því að byggja áfram á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, þá eigum við heldur ekki að hika við það. En við verðum að horfa til allra átta, eins og við höfum alltaf gert, án þess að útiloka eitt eða neitt í þeim efnum. Auðvitað er á margan hátt óþægilegt að vera í slíkri stöðu og geta ekki tekið alveg skýrar línur um það að svona skuli þetta vera. Og þeim mönnum hlýtur í sjálfu sér að líða nokkuð vel sem geta ákveðið það um alla framtíð að þetta eigi bara að vera svona.  Ég tel að það standi verulega upp á ýmis hagsmunasamtök í landinu að fjalla um þetta mál og þau verða að gera það á næstunni. Hins vegar finnst mér skrýtið þegar framkvæmdastjóri ASÍ kemur fram og er með ádeilu á að ekki skuli fjallað nægilega vel um vinnumarkaðsmál og þeim ýmsu samþykktum sem teknar hafa verið upp séu ekki gerð skil hér. Ef við hefðum unnið skýrsluna þannig þá hefði hún ekki verið 300 síður heldur a.m.k. 3.000 síður. Það var engin tilraun gerð til þess að leysa hvorki ASÍ, LÍÚ eða vinnuveitendur almennt undan því að fjalla um málið í áframhaldinu þannig að mér hefur fundist það afskaplega sérkennileg gagnrýni sem Samfylkingin hefur að nokkru leyti tekið upp. Ég vísa henni á bug. En þar með er ekki sagt að umfjöllun um þessi mál sé lokið. Ég hef lagt á það áherslu að við verðum að halda áfram að ræða þessi mál og ég kalla m.a. eftir frekari umræðu innan ýmissa hagsmunasamtaka í landinu því að við hljótum að hlusta á rödd þeirra í þessu máli hvort sem það eru vinnuveitendur eða verkalýðshreyfingin. Það hlýtur að vera mikilvægt fyrir okkur sem í stjórnmálum starfa að fá umfjöllun þeirra og skilaboð í þessu máli. Herra forseti. Ég vil að lokum þakka fyrir þessa umræðu og vænti þess að starf að þessu stóra hagsmunamáli okkar haldi áfram. Ég tel að þessi umræða hafi sýnt að við erum ekki í stakk búin til þess að veita endanleg svör um hvað íslenskri þjóð sé fyrir bestu á næstu árum eða áratug. Við þurfum að vinna betur í því máli og við þurfum að átta okkur betur á framtíðinni. Ég tel hins vegar ekki nauðsynlegt að við förum nú að leggja í þá vinnu að skilgreina eitthvað sem menn kalla samningsumboð og reyna að ná samstöðu um það 

Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur misst öll tök á efnahagsmálunum sem hefur magnað upp skuldir heimilanna. Ég held að það sé alveg ljóst að ríkisstjórnin er klárlega með allt niður um sig í efnahagsmálum og sýnir lítt viðnám við verðbólgunni, en viðskiptahallinn stefnir í að hækka úr 43 milljörðum á liðnu ári í 50--60 milljarða á þessu ári. Verðbólgan hefur aukist um fjögur prósentustig á stuttum tíma en það jafngildir því að flatur tekjuskattur hafi verið hækkaður um 3% hjá einstaklingum með 150 þús. kr. í tekjur sem er auðvitað svívirðilegasta og grimmasta tegund skattahækkunar og kemur verst við þá sem höllustum fæti standa því þar er hvergi skjól í persónuafslætti. Gengi krónunnar hefur síðan verið keyrt upp með gífurlegum vaxtahækkunum Seðlabankans sem fjármálastofnanir hafa brugðist við með því að stórhækka vexti og þjónustugjöld á almenning í landinu. Óverðtryggðir skuldabréfavextir hafa hækkað um 4% á rúmu ári sem hækkað hefur greiðslubyrði af eins millj. kr. láni um 40 þús. kr. á ári. Á sama tíma er fyrirtækjum og stórum lántakendum þjónað af þessum sömu fjármálastofnunum á miklu lægri vöxtum en almenningur fær, þ.e. vöxtum sem taka mið af samkeppni við erlendar fjármálastofnanir, en almenningur borgar brúsann. Milljarðahagnaður bankanna á hverju ári er því borinn uppi af heimilunum í landinu, einstaklingunum, en ekki stórfyrirtækjunum en þeim þjónar ríkisstjórnin fyrst og fremst ásamt þeim sem geta leikið sér á verðbréfamarkaðnum. Heimilin hafa líka þurft að þola að fasteignaverð hefur rokið upp úr öllu valdi, en verðbreyting íbúða á höfuðborgarsvæðinu frá 1997 er um 37% þannig að ókleift er orðið fyrir ungt fólk að festa sér kaup á íbúð þar sem greiða þarf nálægt 2 millj. meira fyrir litla íbúð en áður. Hækkun á fasteignaverði hefur átt drýgstan þátt í að keyra upp verðbólguna. Orsakanna er ekki síst að leita í breytingum á húsnæðiskerfinu, en greiðslumatið í húsbréfakerfinu miðast lítið við greiðslugetu heldur hve mikið hægt er að fá lánað í bankakerfinu enda hafa útlán bankanna til einstaklinga tvöfaldast frá árinu 1995 sem ýtt hefur undir þenslu og verðbólgu í þjóðfélaginu. Auk þess hefur mánaðarleg húsaleiga lágtekjufólks hækkað um tugi þúsunda á mánuði og á biðlistum eftir leiguhúsnæði eru nú nálægt 2.000 manns. En hæstv. félmrh. hefur líka staðið fyrir því að þrefalda vexti á leiguhúsnæði. Áður en Framsfl. fékk það hlutskipti árið 1995 að þjónusta íhaldsöflin í landinu varð það helsta baráttumáls hans að ná niður skuldum heimilanna. En hver er staðan nú? Svört skýrsla Ráðgjafarstofu heimilanna sem er nýlega komin út endurspeglar gríðarlegar skuldir heimilanna og eru þær nú 513 milljarðar og hafa vaxið um 165 milljarða á föstu verðlagi frá 1995 eða um hvorki meira né minna en 46% í tíð ríkisstjórnarinnar. Jafnvel þó að á móti sé tekið tillit til eignaaukningar heimilanna í bílum og húsnæði er skuldaaukning heimilanna á þessum tíma 91 milljarður kr. Er það einmitt athyglisvert að eignaaukning heimilanna, annars vegar á bílum og hins vegar á húsnæði, er álíka mikil á þessu fimm ára tímabili. ,,Greiðsluvandi er dauðans alvara.`` Þessi ummæli komu fram hjá forstöðumanni Ráðgjafarstofu heimilanna í nýrri ársskýrslu þeirra, en ríkisstjórnin lætur bara eins og allt sé í himnalagi. Þessi svarta skýrsla Ráðgjafarstofu heimilanna sýnir að bregðast þarf við með margvíslegum úrræðum og að úrræði ríkisstjórnarinnar frá 1996 sem ríkisstjórnin beitti sér fyrir vegna fólks í greiðsluvanda sem koma átti í stað tillagna Samfylkingarinnar um greiðsluaðlögun, hafa ekki dugað. Ýmsar af þeim tillögum sem gerðar eru í skýrslunni má finna í þingmálum sem nú liggja fyrir Alþingi frá þingmönnum Samfylkingarinnar. Má þar nefna skattfrelsi húsaleigubóta, auknar barnabætur, gerð neyslustaðals, greiðsluaðlögun fyrir skuldug heimili, lagfæringu á réttarstöðu forsjárlausra foreldra og að endurskoðuð verði heimild til að draga af launum vegna skatta og meðlagsskulda þannig að tekið sé tillit til framfærsluþarfar heimilis. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hver er skoðun félmrh. á sívaxandi skuldum heimilanna ásamt mikilli vaxta- og fasteignaverðshækkun sem bitnað hefur með fullum þunga á heimilunum? Hvernig hyggst ráðherra bregðast við tillögu Ráðgjafarstofu heimilanna vegna mikils greiðsluvanda þeirra? Sérstaklega er spurt um hvort fjölgað verði úrræðum hjá Íbúðalánasjóði vegna greiðsluerfiðleika heimilanna, hvort komið verði á samræmdum neyslustaðli og hvort skattlagning húsaleigubóta verði afnumin.

Herra forseti. Þegar ég kom í félmrn. 1995 og fór að eiga viðtöl við fólk sem kom með sín persónulegu erindi til mín sem ráðherra þá rann mér til rifja hvernig ástandið var hjá allt of mörgum. Fjöldi fólks var í vandræðum. Það hafði freistast til þess að taka greiðsluerfiðleikalán, selt húsbréf með allt að 25% afföllum og var nú komið í þrot. Suma skorti áþreifanlega yfirsýn yfir sín persónulegu fjármál og þá kviknaði hjá mér hugmyndin að setja á stofn Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna. Húsnæðisstofnun hafði að undanförnu veitt um 800 aðilum ráðgjöf á ári. Við komum á fót samvinnuverkefnum 14 aðila um Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna. Hún starfaði sem tilraunaverkefni í tvö ár, sannaði gildi sitt og síðan var þetta tilraunaverkefni framlengt. Nú hafa um 2.000 manns fengið ókeypis leiðsögn hjá ráðgjafarstofunni. Gallup kannaði stöðu mála í úrtaki 400 manns af fyrstu 1200 viðskiptamönnum eða skjólstæðingum ráðgjafarstofunnar. 70% þeirra töldu sig hafa náð tökum á fjármálum sínum og ef við getum hjálpað 70% af þeim hópi sem verst eru settir á hverjum tíma þá er það stórkostlegur árangur. Ég tel einboðið að halda þessu verkefni áfram. Umrædd skýrsla, ársskýrsla Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna, er nú sem betur fer ekki þverskurður af ástandinu í þjóðfélaginu en hún er skilagrein um stöðu 600 einstaklinga af þeim verst settu 1999. Það eru margar athyglisverðar upplýsingar í þessari skýrslu og athyglisverðar tillögur til úrbóta. 82% af þeim sem leita til ráðgjafarstofunnar eru á höfuðborgarsvæðinu og það virðist vera algengara að eyða um efni fram hér en úti á landi. 29% af þeim sem leituðu til ráðgjafarstofunnar eru með ráðstöfunartekjur undir 100 þús. á mánuði. Vanskilin eru mest hjá fólki með ráðstöfunartekjur 300--350 þús. á mánuði. Það er líka athyglisvert. Þetta er að vísu svo lítill hópur að svona greining er kannski tæplega marktæk. 40% þeirra sem leituðu til ráðgjafarstofunnar eru einstæðir foreldrar og ég mun beita mér fyrir sérstakri vinnu við að leita leiða til að bæta stöðu verst settu einstæðra foreldra því að ég tel að það sé óhjákvæmilegt. 54% af þessum einstæðu foreldrum eru án atvinnu. Þar af eru 29% öryrkjar. Þetta er að vísu ekki nema lítill hluti einstæðra foreldra, þ.e. um 240 manns af um 8--9 þús. manna hópi. Þær tillögur sem birtar eru í skýrslunni eru flestar góðra gjalda verðar og unnið er að því að hrinda sumum þeirra í framkvæmd. Ég vitna til reglugerðar um greiðsluvanda, nr. 225/1999, og það er endurskoðun ákvæðanna á fyrirkomulagi barnabóta. Fleira mætti telja af þeim tillögum sem við munum beita okkur fyrir og settar eru fram í skýrslunni. Vissulega er ástæða til að hafa áhyggjur af skuldastöðu heimilanna. Stórkostleg hækkun kaupmáttar leiðir til stóraukinnar eyðslu sem aftur leiðir til mikils viðskiptahalla. Þjóðflutningarnar innan lands eru mikill verðbólguhvati og þeir eru orsök 30% af verðbólguhækkun undanfarinna mánaða. Bensínhækkunin er um 20%. Þrátt fyrir mikla bókfærða hækkun skulda hækka eignirnar líka. Inneignir í lífeyrissjóðum eru svipaðar og heildarskuldir heimilanna eða rétt rúmir 500 milljarðar. Hreinn sparnaður sem hlutfall af vergri landsframleiðslu vex úr 2,2% 1994 í 12,7% 1999 samkvæmt upplýsingum Þjóðhagsstofnunar. Hreinn sparnaður sem hlutfall af ráðstöfunartekjum heimilanna vex úr 2,4% 1994 í 23,8% 1999. Heimilunum gengur líka betur að standa í skilum við lánastofnanir og mun ég koma að því í seinni ræðu minni.

Herra forseti. Skuldastaða heimilanna speglar bara þróun efnahagsmála í landinu á síðustu árum. Eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur hér bent á blasir við okkur virkileg óheillaþróun. Ég mun, herra forseti, draga athyglina að þessu samhengi. Ég vil draga athygli að því að viðskiptahallinn í ár stefnir í 50--60 milljarða. En hvaða tala verður nefnd eftir mánuð eða svo? Við afgreiðslu fjárlaga var gert ráð fyrir, að mig minnir, 38 milljarða kr. halla. Þetta er því tala sem hækkar mánaðarlega um svo og svo mikið og sýnir bara hvers konar tök eru á efnahagsstjórn landsins. Þetta er þriðja árið í röð sem þessi halli er yfir 6% af landsframleiðslu og Þjóðhagsstofnun spáir að óbreyttri stöðu að hann verði 8% næstu árin allt til ársins 2004. Lengra sáu þeir ekki. Þessi efnahagsstjórn getur ekki annað en leitt til þess að skuldasöfnun heimilanna vaxi. Skuldasöfnun atvinnuveganna, sjávarútvegsins, iðnaðarins vex án þess ráðist sé í beinar fjárfestingar. Hæstv. félmrh. minntist á búseturöskunina. Þrátt fyrir hástemmdar yfirlýsingar og ríkisstjórnarsamþykktir um að þar ætti að snúa hlutunum við hefur heldur ekkert gerst. Að óbreyttu stefnum við inn í verulega alvarlega stöðu í þjóðarbúskapnum og það er fyllilega ástæða til þess, herra forseti, að ríkisstjórnin athugi hvort það eigi ekki að skipta um efnahagsráðgjafa og um kúrs í efnahagsmálum ef ekki á enn verr að fara því við eigum annað skilið í góðærinu en að standa frammi fyrir stórauknum skuldum bæði hjá heimilum og atvinnuvegum landsins.

Herra forseti. Þegar hv. málshefjandi Jóhanna Sigurðardóttir var félmrh. og þjónustaði Sjálfstfl., svo notuð séu hennar eigin orð, voru teknar upp að hennar kröfu eignaviðmiðanir alls konar bóta, barnabóta, vaxtabóta og húsaleigubóta. Þær skyldu ekki fá þeir sem eru eignafólk. Nú þegar fasteignaverð hækkar sem aldrei fyrr og skuldirnar hækka miklu minna þá verða margir eignamenn og samkvæmt þeim reglum sem hv. málshefjandi setti sjálf inn, fær þetta fólk ekki þessar bætur eða þær eru skertar vegna eignamyndunar sem verður vegna þess að fasteignaverð hækkar. Herra forseti. Sú skýrsla sem við höfum rætt frá Ráðgjafarstofu heimilanna sýnir okkur að almenningur sýnir furðulegt fyrirhyggjuleysi. Allt of margir eru fyrirhyggjulausir. Þeir eru hissa þegar þeir lenda í áföllum vegna veikinda, slysa, dauðsfalla, skilnaðar, atvinnuleysis, vegna þess að bíllinn er klessukeyrður eða bara vegna óreglu. Fólk á almennt ekki sparifé enda er það þannig að allar reglur okkar hvetja menn til þess að skulda. Vaxtabæturnar hvetja menn til þess að skulda. Eignatenging bótanna hvetur menn til þess að skulda. Síðan eru eignarskattarnir sem refsa þeim sem spara. Allt þjóðfélagið gengur því út á það að hvetja menn til að skulda og spara ekki. Og ef það á að hvetja menn til að spara þá eiga þeir að spara endilega í lífeyrissparnaði en ekki í venjulegum sparnaði til þess að mæta hinum venjulegu áföllum daglegs lífs sem við öll verðum fyrir meira eða minna.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að taka upp skýrslu Ráðgjafarstofunnar um fjármál heimilanna því að hún er afar merkileg og í henni eru margar góðar tillögur sem vísa fram á veginn og eru til úrbóta fyrir þann stóra hóp sem á í fjárhagslegum vanda. Fjármál um 2.000 heimila í landinu koma við sögu ráðgjafarstofunnar. Það lætur nærri að slíkur vandi snerti um 8.000 manns beint fyrir utan þá sem eru í tengslum við viðkomandi fjölskyldur. Við þekkjum öll uppáskriftarhefðina hjá okkur á Íslandi og er löngu tímabært að setja þá reglu í endurskoðun. Meginvandi heimilanna er eftirfarandi: Tekjur eru ekki í samræmi við framfærslukostnað og fjárfesting er ekki í samræmi við greiðslugetu. En ekki er alltaf um neyslusukk að ræða, eins og oft vill brenna við í umræðunni og hv. þm. Pétur Blöndal kom aðeins að áðan, heldur er auðvitað líka ýmiss konar annar vandi sem ekki alltaf allir eru tilbúnir í þó að þingmaðurinn teldi það. Fyrir það fyrsta þá duga launin ekki til framfærslu. Síðan geta komið upp sjúkdómar og dauðsföll og skilnaðir og ýmsir aðrir félagslegir erfiðleikar í lífi fólks. Ég get tekið undir það að ekki er hefð fyrir miklum sparnaði hér á landi. Afar farsælt samstarf hefur verið við Félagsþjónustuna í Reykjavík um þau einstaklingsmál sem þarna koma upp og eru um 32% þeirra sem leita til Ráðgjafarstofunnar þaðan og er yfirleitt farið í flestum tilfellum eftir þeim fjármálatillögum sem þar fram koma og hefur verið hægt að leysa mál margra einstaklinga sérstaklega farsællega. Fjölmörg dæmi eru um að umsamdar mánaðarlegar afborganir lána nemi tvöfalt þeirri fjárhæð sem ráðstöfunartekjur heimilisins eru. Einstæðir foreldrar eru nú stærsti einstaki hópurinn sem leitar til ráðgjafarstofunnar eða um 40% umsækjenda. Tillaga er um að útreikningur barnabóta verði endurskoðaður. Það mundi gagnast þessum hópi gríðarlega vel. Við skulum ekki gleyma þessu með húsaleigubæturnar. Þetta er sá hópur sem er líka eignalaus og það þarf að skoða það sérstaklega varðandi þann hóp. Ég bendi líka á að tillaga framkvæmdastjórnar Ráðgjafarstofu heimilanna um neyslustaðal er í samræmi við tillögu þingmanna Samfylkingar um þau mál.

Herra forseti. Það er að sönnu rétt að nauðsynlegt er að aðstoða fólk í greiðsluvanda og reyna að hjálpa náunganum eftir því sem kostur er. En staða heimilanna er náttúrlega alltaf misjöfn en eins og kemur fram í þessari skýrslu þá eru allt of margir sem kunna ekki fótum sínum forráð. Og hver á að hjálpa þeim? Auðvitað vill samfélagið reyna það en þau ráð sem til þarf að taka þegar allt er komið í óefni eru síðan oft erfið í framkvæmd. Ég tel að ekki sé hægt að segja eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, að ríkisstjórnin hafi misst allt úr böndunum, að það sé ástæðan fyrir því að einstök heimili standa illa. Auðvitað er alveg út í bláinn að vera með slíkar fullyrðingar. Það er dálítið merkilegt að þetta skuli koma úr munni þessa hv. þm. sem stjórnaði hér á sínum tíma húsnæðismálum þjóðarinnar úr félmrn. þegar afföll af húsbréfum fóru upp í 24--25%. Níu milljarðar lágu á heimilunum í áraraðir og liggja enn að hluta til á heimilunum vegna þeirrar óráðsíu sem var í málefnum heimilanna á þeim árum. Það er náttúrlega merkilegt að hv. þm. skuli hafa sloppið jafn vel út úr þeirri umræðu og raun ber vitni. Afföll húsbréfa á síðustu þrem, fjórum árum hafa einfaldlega verið þannig að meira hefur fengist fyrir húsbréfin, fólk hefur fengið meira en húsbréfin gáfu til kynna, þannig að afföllin hafa ekki verið í mínus eins og orðið gefur tilefni til heldur í plús upp í 8%. Heimilin sem slík, fólkið sem er að kaupa sér húsnæði í dag stendur því miklu betur en á tíma hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur meðan hún stjórnaði þessu ráðuneyti. Herra forseti. Ég vil að lokum upplýsa að Húsnæðisstofnun ríkisins eða Íbúðalánasjóður, eins og hann heitir í dag, þar sem ég á sæti, hefur unnið að mörgum tillögum í því að reyna að leysa vanda þessa fólks og mun halda því áfram.

Herra forseti. Fyrir utan augljós hættumerki í efnahagsmálum, viðskiptahalla og verðbólgu sem blasað hefur við undanfarin missiri og margir hafa orðið til að benda á, þá hygg ég að það ískyggilegasta við þróunina sé vaxandi misskipting í samfélaginu. Skýrsla Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna dregur það mjög skýrt fram. Staðan versnar hjá verst setta hópnum í samfélaginu. Það dregur í sundur og örbirgðin vex þar sem hún var ærin fyrir. Síðan kemur hér hv. þm. Pétur Blöndal og talar um að almenningur sýni ótrúlegt fyrirhyggjuleysi. Það er örugglega víða fyrirhyggjuleysið. En ég held því fram, herra forseti, að staða einstæðra foreldra t.d. sem eru stærsti einstaki hópurinn sem leitar til Ráðgjafarstofu heimilanna, eigi í flestum tilvikum ekkert skylt við fyrirhyggju eða fyrirhyggjuleysi. Þetta er ósköp einfaldlega fólk sem nær ekki endum saman. Munurinn sem þar er á milli útgjalda og tekna vex, skuldirnar aukast og staðan versnar. Það er því ekki þetta fólk, herra forseti, það eru ekki einstæðar mæður, það eru ekki öryrkjar og fjölskyldur þeirra eða sá hluti aldraðra sem ekkert hefur nema opinberu tryggingabæturnar, sem er hið efnhagslega vandamál á Íslandi. Það er ekki þetta fólk sem ber aðal\-ábyrgðina á viðskiptahallanum, er að kaupa stóra jeppa eða aðra slíka hluti þúsundum saman. Það er að drepa umræðunni á dreif að draga slíka hluti inn í málin þegar við erum að ræða það sem ég lít svo á að sé hér til umræðu, þ.e. stöðu verst setta hópsins í samfélaginu sem fyrst og fremst eru viðskiptavinir þessarar ráðgjafarstofu. Skýrslan sýnir að hún er að versna mitt í sjálfu góðæri Davíðs Oddssonar og félaga og það er auðvitað hlutur sem menn ættu að taka alvarlegar en mér finnst ráðamenn og aðstandendur ríkisstjórnarinnar hér gera.

Herra forseti. Það þarf ekki vitnanna við. Þessi skýrsla segir það allt. Hér er ekki um það að ræða að stjórnarandstaðan hrópi á hefðbundinn hátt: ,,Úlfur, úlfur. Það eru vandamál hjá fjölskyldum í þessu landi.`` Nei, það er undirstofnun félmrn. sem gerir það með greinargóðum hætti í þessari skýrslu. Það er ekki svo, herra forseti, því miður, að hér sé um tæknileg úrlausnarefni að ræða gagnvart fámennum minnihlutahópum. Nei, ef málið væri svo einfalt væri búið að leysa það. Hér er um pólitíska stefnumörkun að ræða og afleiðingar hennar, þ.e. þá misskiptingu sem birtist okkur m.a. í þessari skýrslu og einnig í þeim veruleika að skuldir allra fjölskyldna í landinu samanlagt hafa aukist umfram eignamyndun. Nettóskuldaaukning er með öðrum orðum upp á 91 milljarð á síðustu árum. Það er sú tala sem við okkur blasir. Herra forseti. Af hverju nota ég orðin pólitísk stefnumörkun? Jú, einfaldlega vegna þess að það er á ábyrgð ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar, hæstv. félmrh. Páls Péturssonar og annarra ráðherra stjórnarliðsins, þegar þeir halda því fram við fólk í þessu landi í miðju góðærinu að í lagi sé að auka neysluna, sæluríkið muni vara að eilífu. Eftir höfðinu dansa limirnir. Hvernig á annað að vera hjá almenningi í þessu landi sem fylgist með þeirri eyðslustefnu sem er í gangi hjá þessari ríkisstjórn hvarvetna sem litið er og birtist m.a. í hvatningu til fólks um að kaupa lúxusjeppa með því að lækka verð þeirra, birtist í því að milljarðarnir velta milli fyrirtækja. Peningar eru alls staðar og hvergi. Hvernig á annað að vera en að almenningur í þessu landi segi: ,,Af hverju ekki ég? Má ég ekki vera með í miðju þessa góðæris?`` Afleiðingin blasir við. Það þarf að að taka á málum með pólitískum aðgerðum, ekki með því að leggja af vaxtabótakerfið eins og einstakir aðilar hafa talað um, líftaug fátæka fólksins og skuldugra fjölskyldna í þessu landi, heldur með því að taka pólitískt á málum og af ábyrgð.

Herra forseti. Ábyrgð ríkisstjórnarinnar í málefnum heimilanna er afskaplega mikil. Ríkisstjórnin hefur ítrekað hvatt til eyðslu í samfélaginu síðustu árin og hefur látið hjá líða að predika nokkurn skapaðan hlut um ráðdeild eða nægjusemi. Hæstv. ríkisstjórn hefur hvatt til græðgi og alið á græðgishvötum fólks og mér finnst það til skammar, herra forseti, að ríkisstjórnin skuli ekki grípa inn í og hvetja til ráðdeildar og nægjusemi frekar en græðgi. Við skulum athuga það að þó að við fáum hér á hv. Alþingi skýrslur um að auka þurfi sparnað í samfélaginu þá er staðreyndin sú að heimilin eru alls ekki aflögufær. Skuldir heimilanna hafa vaxið í réttu hlutfalli við greiðsluafgang fjárlaga og það ber vott um, herra forseti, að skuldum hins opinbera hafi hreinlega verið velt yfir á fjölskyldurnar í landinu. Það kemur að sjálfsögðu verst niður á þeim sem minnst hafa, á barnmörgum fjölskyldum, öryrkjum og sjúklingum. Þannig eykst ójöfnuðurinn í samfélaginu og sá hópur fólks úti í samfélaginu sem þarf að leita til hjálparstofnana til þess að geta haldið jól og hátíðir og keypt yfirhafnir á börnin sín verður sífellt stærri. Herra forseti. Góðærið hefur sannarlega tekið stóran sveig fram hjá allt of stórum hluta almennings og það er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar. Nú er mál að linni og hætt verði að hvetja til eyðslu á þeim nótum sem gert hefur verið og farið að tala á nótum nægjusemi og það á við um ríkisstjórnina. Hún þarf að taka þetta til sín og þarf að skoða sitt tungumál og sínar innstu hvatir er lúta að velferð almennings í landinu.

Herra forseti. Málflutningur sjálfstæðismanna kemur ekki á óvart. Það eina sem þeir hafa til málanna að leggja hér þegar við tölum um vaxandi skuldir heimilanna, misskiptingu í kjörum fólks og bágindi fólks, er að þetta hljóti allt að vera vegna þess að fólk kunni ekki fótum sínum forráð og síðan er talað um óreglu. Ég ætla að benda þessum hv. þm. á að lesa skýrsluna sem Ráðgjafarstofa heimilanna hefur sent frá sér vegna þess að þeim er einmitt svarað í þeirri skýrslu. Varðandi hæstv. félmrh. þá er alveg augljóst á hans orðum að úrræðaleysi ríkisstjórnarinnar gagnvart vaxandi skuldum heimilanna og bágum kjörum fólksins í landinu er algjört. Að vísu vottaði aðeins fyrir samviskubiti hjá hæstv. ráðherra þegar hann talaði um stöðu einstæðra foreldra og það var það eina sem kom fram í máli hans að það þyrfti að bæta stöðu þeirra. En hann talaði ekkert um hvernig. Það er líka athyglisvert að framsóknarmenn sem töluðu um það í stjórnarandstöðunni að það þyrfti að hafa áhyggjur af skuldum heimilanna hafa ekki látið sjá sig í þessari umræðu og ekki komið hér í ræðustól heldur látið félmrh. einan um þessa umræðu. Það sýnir auðvitað að þeir hafa samviskubit og þeir mega það. Þeir mega það þessir hv. þm. Framsfl. Ég spyr hæstv. ráðherra, af því að hann svarar ekki þeim spurningum sem fyrir hann eru lagðar: Hvernig ætlar hann að fara með þær tillögur sem lagðar eru fram hér af ráðgjafarstofunni? Ég spyr bara um tvennt til þess að reyna að fá svör hjá ráðherranum: Hvað með neyslustaðal sem ráðgjafarstofan telur nauðsynlegt að settur verði strax? Hvað um það að grípa til fleiri úrræða hjá Íbúðalánasjóði vegna mikils greiðsluvanda heimilanna? Hæstv. ráðherra fékk þetta á blaði og hann svarar ekki þeim spurningum sem fyrir hann eru lagðar. Og hann segir ekki eitt einasta orð um hátt fasteignaverð hér á höfuðborgarsvæðinu sem hefur hækkað um 37% og aukið verulega á verðbólguna og skuldavanda heimilanna í landinu.

Herra forseti. Ég er alveg einfær um að tala fyrir hönd Framsfl. í þessari umræðu. Ég sagði í fyrri ræðu minni að við værum að athuga þessar tillögur og sumar þeirra verða framkvæmdart. Það er ekki búið að ganga frá því hverjar af þeim verða framkvæmdar, nema fáeinum. En bæði er verið að athuga með barnabæturnar og eins með greiðsluerfiðleikana. Skuldaaukningin hjá heimilunum helst í hendur við innstæðuaukninguna í lífeyrissjóðunum og þetta hefur haldist í hendur undanfarin ár. Gert hefur verið stórkostlegt átak í félagslegum húsnæðismálum. 1.400 viðbótarlán handa 1.400 fjölskyldum í fyrra vegna félagslegra húsnæðislána og lánað út á 500 leiguíbúðir. Það þarf tvær nýjar íbúðir á hverjum einasta degi á höfuðborgarsvæðinu til þess að svara eftirspurn. Það kostar ekkert lítið og það er ekkert undarlegt þó að húsnæðisverðið hækki, líka þegar kaupmáttaraukning er svo mikil sem verið hefur og skuggahlið kaupmáttaraukningarinnar er náttúrlega mikil eyðsla og viðskiptahalli getur sett af stað verðbólguskriðu. En ljósi punkturinn við þetta er að heimilunum gengur yfirleitt betur að standa í skilum við lánastofnanir. Skil húsnæðislána hafa batnað samfellt frá 1995. Vanskil lækkuðu um 300 millj. milli 1997 og 1998 og 174 millj. milli 1998 og 1999 og svipað er að segja um flestar lánastofnanir, banka og sparisjóði, Glitni og samvinnusjóðina o.s.frv. Skilin hafa batnað við Innheimtustofnun sveitarfélaganna. Lögunum hefur reyndar verið breytt til að rýmka og bæta samningsstöðu. Dregið hefur úr ásókn í fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Í Reykjavík fækkaði heimilum með fjárhagsaðstoð um 330 á síðasta ári. Gjaldþrotaúrskurðum í Reykjavík hefur fækkað um helming frá 1974. Ég hef áhyggjur, herra forseti, en sé marga jákvæða hluti. Vaxtahækkun er slæm og verðbólguskriða er enn þá hættulegri.

Herra forseti. Ef ég má aðeins reyna að útskýra það óvenjulega við þessa atkvæðagreiðslu þá er ég og Vinstri hreyfingin -- grænt framboð andvíg einum af töluliðum tillögugreinarinnar og leggjum við til að þessum verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Það er tilskipunarnúmerið 168/99. Ég legg til að atkvæðagreiðslunni verði hagað þannig að tillagan aftur að því númeri verði borin upp og síðan borið upp sérstaklega að vísa því númeri til ríkisstjórnarinnar. Ef það verður ekki samþykkt, sem ég vona auðvitað, þá komi það númer sérstaklega til atkvæða og síðan það sem eftir lifir tillögugreinarinnar. Ég hygg að þetta sé eðlileg röð, herra forseti, þar sem við getum stutt efni tillögunnar að öðru leyti en þessa einu tilskipun.

Herra forseti. Það er fráleitt að Alþingi samþykki eftir stutta umræðu um þáltill. stefnumörkun sem felur í sér markaðsvæðingu orkukerfisins á Íslandi. Ummæli hæstv. iðnrh. um þessa þáltill. og sérstaklega þennan hluta hennar voru ekki traustvekjandi. Hæstv. ráðherra fannst ekkert athugavert við þessa málsmeðferð sem stenst ekki lýðræðislegar kröfur að mínum dómi. Um allar grundvallarbreytingar á efnahagskerfinu og stoðkerfi samfélagsins þarf að fara fram ítarleg og málefnaleg umræða á Alþingi. Fulltrúar Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs héldu uppi slíkum málflutningi þegar þáltill. kom til umræðu en umræðunni var naumt skammtaður tími og ég tel þetta ekki vera boðlega afgreiðslu. Við erum ekki að leggjast gegn þeirri vinnutilhögun sem felst í þáltill. En um þau efni sem ríkir ekki sátt þarf að fara fram ítarleg umræða á Alþingi. Þess vegna er eðlilegt að þessum hluta þáltill. verði vísað til ríkisstjórnarinnar.

Hæstv. forseti. Fjallað var um tilskipun 96/92, um innri markað fyrir raforku, á fundum EFTA og framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins þar sem sérstöðu Íslands var komið á framfæri. Á þeim fundum kom fram sú skoðun framkvæmdastjórnarinnar að tilskipunin ætti að gilda á öllu EES-svæðinu óháð sérstöðu einstakra ríkja. Í ljósi þessara viðbragða framkvæmdastjórnarinnar og eftir ítarlega skoðun á málinu, þar sem leitað var umsagnar Orkustofnunar og Samorku, taldi iðnrn. eðlilegt að tilskipunin yrði felld inn í EES-samninginn með þeim fyrirvara að Ísland fengi tveggja ára aðlögunartíma til að koma tilskipuninni til framkvæmda. Var þessi afstaða samþykkt á fundi þáv. ríkisstjórnar. Í kjölfarið var unnið að málinu í samræmi við þessa stefnu. Sú stefna hefur ekkert breyst því að eins og fram kemur í stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstjórnar er eitt af markmiðum ríkisstjórnarinnar að breyta skipulagi orkumála þannig að samkeppni verði innleidd til að auka hagkvæmni og lækka orkuverð. Ég segi nei við tillögu um að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mjög óskynsamlegt að Alþingi heimili við þessar aðstæður að falla frá svonefndum stjórnskipulegum fyrirvara gagnvart ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 168/1999, en hún gengur út frá að taka inn í EES-réttinn tilskipun Evrópusambandsins nr. 96/92, um innri markað fyrir raforku. Ísland, sem er einangrað og án nokkurra tengsla við raforkumarkað Evrópu, á ekkert erindi inn í hinn sameiginlega raforkumarkað meginlandsríkja Evrópu. Tilskipun gengur m.a. út á að auðvelda viðskipti með raforku milli landa sem á ekki við í tilviki Íslands. Auk þess er málið enn illa undirbúið og nánast á frumstigi á Íslandi og ekkert liggur fyrir um mjög margar stórar og vandasamar ákvarðanir sem þarf að taka um breytingar í orkumálum okkar áður en við getum uppfyllt ákvarðanir þessarar tilskipunar. Ég legg því til að menn samþykki þá skynsamlegu tillögu að vísa þessari tilskipun til ríkisstjórnarinnar og fela henni að leita eftir betri lausn fyrir Ísland en þá að neyðast til að taka upp þessa tilskipun.

Virðulegur forseti. Hér er stigið skref fram á við hvað báðar tillögurnar varðar í þessu frv. og hér er tryggður réttur þessara barna eins og allra annarra barna þrátt fyrir það að þau búi með hjónum í staðfestri sambúð. Þingflokkur Samfylkingarinnar greiðir þessu frv. atkvæði sitt. Ég segi já.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því að fulltrúar allra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi standa að þessum lagabreytingum sem ganga út á að treysta og styrkja réttarstöðu barna óháð kynhneigð foreldranna. Ég vil sérstaklega fagna þessu frv. Þetta er mannréttindafrv. og framfaraspor sem verið er að stíga.

Herra forseti. Þessi breyting er rökrétt afleiðing af gildandi lögum um staðfesta samvist. Hún er lögð fram til að tryggja rétt og öryggi þeirra barna sem mynda heimili með pari í staðfestri samvist þar sem annar aðilinn er forsjárforeldri barnsins. Strangar reglur gilda um stjúpættleiðingar engu síður en frumættleiðingar. Í framkvæmd munu þær því tryggja að eingöngu verði horft til velferðar barnsins sem um ræðir. Við þessari tillögu segi ég því já en ég árétta að ég er ekki reiðubúinn að ganga lengra í rýmkun þessara laga. Fram undan er mikil vinna áður en slíkar rýmkanir gætu átt sér stað.