Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti: Jeg vil leyfa mjer að stinga upp á einni umræðu. Var það samþykkt með 23 samhljóða atkv. Á 7. fundi sameinaðs þings, föstudaginn 23. ágúst, var tekin til einnar umræðu tillaga til þingsályktunar um sambandsmálið (þgskj. 352.) Allir óforfallaðir þingmenn á fundi, nema 1. þm. G.-K. (Björn Kristjánsson).

Jens Pálsson, framsögum: Nefndin, er haft hefur mál þetta til meðferðar, hafði, svo sem kunnugt er, mjög takmarkaðan tíma, enda ber álit hennar vott um það, því að það er næsta stutt, og ekkert annað en fáorð rökstuðning nefndarinnar fyrir ráðlegging hennar til háttv. deildar, til að samþykkja frumv. Það þarf ekki að orðlengja það, að á bak við þetta alt saman stendur hin brýna þörf á, að útvega landssjóði verulegan tekjuauka. Ekki duldist nefndinni það, að frumvarp þetta er ekki fremur en önnur mannaverk fullkomið; það hefur meðal annars þann ónotalega galla, að vörutollurinn, sem í því er mælt fyrir um, kemur með æskilegum jöfnuði niður hvorki á vörurnar né atvinnuvegina. Þetta er bein og óhjákvæmileg afleiðing af stefnu frv., sem er sú, að leggja með mjög takmarkaðri flokkun toll á aðfluttar vörur yfirleitt, miðaðan við þyngd á flestöllum vörutegundunum, og teningsmál á trjávið, og koma öllu þessu svo fyrir, að komist yrði af án aukins tolleftirlits. Það má segja um þetta frumv. eins og önnur frumv., sem komið hafa fram á þessu þingi um svipuð efni, að með engu þeirra hefur algerum jöfnuði orðið fullnægt um gjaldaálagning á vörur nje á vöruneytendur. - Harðdrægt er það t. d. og tæpast jafnaðarfult, að leggja nýjan toll á þær vörur, er þegar eru áður þrauttollaðar. Hjá þeirri harðskiftni var sneitt í frv. því „um árgjald af verzlun og viðskiftum við útlönd“, er borið var fram hjer í deild og nefndin hefur frá sjer skilað, og meiri hluti hennar aðhylzt, en þann kost hefur þetta frv. ekki fremur en hið harðdræga frv. frá h. Nd., er hjer var vísað á bug með rökstuddri dagskrá. Jeg tel það harðdrægni, að tolla meir en þegar er orðið t. d. kaffi og sykur. Sjerstaklega nefni jeg þar til sykurinn. Tollurinn af honum er þegar mjög hár, einkum þegar þess er gætt, að hann er nauðsynjavara fyrir þúsundir manna hjer í landinu, nauðsynjavara á öllum mjólkurlausu heimilunum, og er altaf að verða nauðsynlegri og meira ómissandi til matar. Fyrir því getur enginn rjettilega haldið því fram, að nýr vörutollur á sykri sje jafnaðarfullur og rjettlátur. - En þó maður geti sagt, að fullkominn jöfnuður í álagning tollsins verði ekki talinn frumv. til gildis, þá er slíkt ekki eins dæmi. - Það er ómögulegt, þegar tolla á yfir höfuð alla innflutta vöru. Verðtollsfrv., sem var á ferð hjer í deildinni og vikið var frá með rökstuddri dagsskrá, - um 3% verðtoll á alla aðflutningsvöru, var að harðdrægni og ójöfnuði enginn eftirbátur þessa frumvarps; síður en svo. - Þar var bætt við 3% á sykur og kaffi. Og hefði það orðið að lögum, þá hefðu kaupmenn orðið að hækka kaffi um þetta 5 aura pundið og sykur eflaust um 3 aura, vegna þess að þeir einatt lána vörurnar, en svara tollinum fyrirfram. - Jeg get þess einnig, þó frumv. um árgjald af verzlun liggi ekki hjer fyrir nú, að þar er gert hið ítrasta til að gæta alls jafnaðar. Og þó var því áfátt í þessu efni, þar sem sama gjald var lagt á stóra vöruflokka. Þetta er heldur engin furða, því jeg þekki satt að segja engan skatt eða toll, er sje fullkomlega rjettlátur gagnvart öllum og öllu. Löggjafarvaldið keppir að því marki hvervetna í heiminum, en er í öllum löndum langa leið frá að hafa náð því. Þessvegna má ekki taka hart á því um frumvarpið, þótt því sje æði áfátt að þessu leyti. Kostir frv., sem gera það að verkum, að nefndin hefur getað aðhylzt það, eru þeir, að það gefur landssjóðnum þær tekjur, sem nú er brýn nauðsyn á, og svo verða þessi lög framkvæmanleg að dómi manna, sem æfing hafa í því að innheimta tolla. Og eflaust er hjer gert hið ítrasta til þess, að búa svo um, að mjög erfitt sje, að skjóta eða draga undan tollinum. Sá kostur er stór, að lögreglustjórinn geti gengið svo eftir gjaldinu að ekkert tapist, að minsta kosti ekki að verulegum mun. Því er nefndinni, og jeg vona deildinni í heild sinni, mjög ant um, að málið nái fram að ganga, svo að mönnum ljetti ótta og ugg fyrir því, að landssjóður verði jafn illa staddur og hann var í þingbyrjun. En þótt nefndin yrði samdóma um það, að rjett sje, eins og stendur, að samþykkja frumvarpið í heild þess, sá hún við yfirlestur sinn og athugun, að til bóta væru breytingar þær, er hún hefur leyft sjer að koma fram með á þskj. 353. - Ekki mun henni þó vera svo fast í hendi með þær, að hún vilji halda þeim til streytu, ef uggvænt þætti, að þær kynnu að tefja, eða jafnvel hindra framgang málsins í h. Nd. Skal jeg nú fara nokkrum orðum um breytingarnar og taka þær í röð: 1. Hin fyrsta er lögun á máli, en ekki bráðnauðsynleg. 2. Er lögun á prentvillu. 3. Er til skýringar. 4. Að „tonn“ komi í staðinn fyrir „smálest“, skýrir sig sjálft. Tonn er lögtekið þyngdarheiti, og það ber því að nota. 5. Breytingartill. heldur fram efnisbreyting, sem nefndinni fanst ástæða til að gjörð yrði, á 1. gr. 7. lið, þ. e. að í stað 1 kr. komi 50 aurar. Þegar nefndin lagði þetta til, þá bar hún aðallega fyrir brjósti nauðsynlegar vjelar, svo sem mótorbátavjelar, sláttu- og raksturvjelar og aðrar, sem nauðsynlegar eru atvinnurekstri; henni fanst ástæða til að lækka tollinn á þessum vjelum. Má vera, að bezt hefði verið, að hafa þær undanþegnar tollskyldunni. - Að því, er kemur til annarar vöru í þessum 1 kr. flokki, er ekki hægt að segja, að þessi tollur sje hár. Og því er ekki að leyna, að væri gjaldið samkv. breyt.tillögunni lækkað úr 1 kr. í 50 aura, þá yrði breytingin valdandi verulegs tekjumissis fyrir landssjóð. Missir sá mun nema um 30-40 þús. kr. á ári. 6. Þá áleit nefndin æskilegt, að gera breyting á niðurlagi 1. gr. Þar stendur að tolleiningu skal reikna sem heila, en minna broti skal sleppa. Eftir þessu ákvæði geta þær vörusendingar ekki komið undir toll, sem minni eru en 25 kgr. Sjeu send 24 kgr., þá er sendingin ekki tollskyld. Ef einhver væri nú svo smásmyglislegur, að panta vörur skiftar niður í smásendingar, þá er ekki óhugsanlegt, að hann gæti á þann hátt smeygt talsverðu undan tolli, og hlíft sjálfum sjer. En þetta ákvæði mun þó tekið upp eftir eldri tolllögum, og er ef til vill hættuminna en nefndinni við fljótlega yfirvegun virtist. Mjer láðist að taka fram um 3. brtill. það, að það er tilætlun nefndarinnar, að með fatnaði skuli til tollskyldu telja skófatnað. Þetta er nauðsynlegt að taka fram vegna þess, að í daglegu tali er hann ekki talinn með fatnaði. Og fari svo, að breytingartill. nái ekki fram að ganga, og frv. verði þó að lögum, þá leyfi jeg mjer, til athugunar framkvæmendum laganna, að lýsa yfir þeirri tilætlun háttvirtrar þingdeildar, að með fatnaði skuli talinn skófatnaður sem tollskyldur. 7. Til skýringar hefur og nefndinni þótt við eiga, að skjóta inn í 7. gr. 4. línu, orðunum „með umbúðum“ á eftir „vörutegundum“. Þó vill nefndin ekki fullyrða, að þessi breyting sje bráðnauðsynleg, með því að 1. gr. slær fastri þeirri meginreglur sem heimfæra ber alment og yfirleitt til allrar vöru, að tollurinn skuli tekinn eftir þyngd með umbúðum, eða eftir rúmmáli (timbur eitt). 8. Brtill. lagar prentvillu; í stað „síðar“ á að standa „síðan“. Þá hef jeg getið um allar breyttill., nema þá 9. við 14. gr., að í stað 3 kr. komi 4 kr. - Jeg býst við, að nefndin sje ekki samdóma um það atriði. Breytingartillagan fer fram á, að innheimtulaunin verði 4 af hundraði, og munu það vera hærri innheimtulaun, en hingað til hafa ákveðin verið um samskonar innheimtu. Af venjulegum tolli hafa innheimtulaun yfirleitt verið 2 af hundraði. En þegar alþingi ákvað styrktarsjóðsgjaldið, þá voru innheimtulaunin af því lögákveðin 3 af hundraði; svo kom í stað þessa gjalds „ellistyrktarsjóðsgjaldið“. Þá voru innheimtulaunin af því ákveðin 2 af hundraði. Sú niðurfærsla var að minni skoðun ekki sanngjörn gagnvart lögreglustjórunum. Það er mikið gjald og erfið innheimta, þar eð þarf að heimta inn frá lausamönnum og lausakonum, sem eru hvikular í rásinni. Og þótt mikið tap og mikil fyrirhöfn sje við þessa innheimtu, þá verða þeir að láta sjer nægja með 2%. Þessi innheimta, sem hjer er um að ræða, hún verður erfið og umsvifamikil, brjefaskriftir miklar og svo allur samanburðurinn á farmskránum. Annars býst jeg við, að formaður nefndarinnar skýri þetta atriði nánar; hann er þessu svo kunnugur. Þótt æskilegt væri það í sjálfu sjer, að breytingartill. nefndarinnar nái fram að ganga, þá fer því fjarri, að nefndin vilji tefla málinu í nokkra hættu fyrir þær. Og þótt reynslan sýni, að breyta þurfi þessum lögum, þá er það auðgert á næsta þingi. Þegar það kemur saman, verða lögin ekki búin að standa yfir lengur en eina 6 mánuði, og því er engin hætta, þótt breytingarnar bíði. En stór hætta getur það orðið fyrir þjóðina, ef frumv. er teflt í hættu með því að fara að breyta því nú á síðustu stundu. Frv. getur því vegna tímaleysis dagað uppi. Því finn jeg það, að vel getur það verið, að jeg standi aftur upp í þessu máli til þess að lýsa því yfir fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar, að hún taki alla breytingartillögurnar aftur, svo frv. sje ekki teflt í hættu. En fyrst ætla eg að hlusta á umræðurnar og heyra mál manna. Fer jeg því ekki fleiri orðum um þetta mál að sinni. -

Steingrímur Jónsson Jeg skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara, og ætla nú að gera grein fyrir því, hvernig á honum stendur. Get jeg gert það með tveim orðum. - Jeg get ekki verið með þessu frumv., en get heldur ekki ráðið deildinni til þess að fella það. Get jeg sagt það sama um þetta frumv., og jeg sagði um annað frumv., sem var á ferðinni hjer í deildinni fyrir nokkru, að það er hreinasta neyðarúrræði. Það má segja um þetta frumv. eins og kolatollinn, að eigi er hægt að ráða til að fella það, vegna ómögulegleikans á því, að fá auknar tekjur á annan hátt. Það kemur líka fram í frumv. sjálfu, því það á aðeins að vera til bráðabirgða; bara næstu þrjú árin. Þegar frumv., eins og það er nú, er borið saman við frumv. um sama efni, sem var fyrir þinginu 1911, þá sjest fljótt, að frumv. hefur farið verulega fram í þá átt, að lögin, eins og þau eiga nú að vera, verða mikið framkvæmanlegri. Þá sýndi jeg fram á, að frumv. eins og það þá var, var öldungis óframkvæmanlegt. Þá var gjaldið aðeins lagt á lítinn hluta hinnar aðfluttu vöru, en nú er það þó öll varan, eða því sem næst, sem ber gjaldið. Framkvæmanlegleikinn er meiri nú, en hann var áður, og mun jeg víkja að því síðar. - En ekki er ennþá bætt úr öðrum aðalgallanum, sem sje þeim, að gjaldið hlýtur að koma mjög misjafnt niður á vörurnar, hitta miklu óþyrmilegar einstakar vörutegundir heldur en verðtollurinn. Það þarf ekki annað en blaða í verzlunarskýrslunum, og bera þær saman við vöruflokkunina, til þess að sjá þetta. Jeg hef ekki haft tíma til þess, að bera frumv. verulega saman við þær að þessu sinni. En tökum t. d. 6. flokk, þar sem talað er um „aðrar vörur“. Af tonni þeirra er gjaldið 20 kr. Í þeim flokki eru miklar vörur, og margskonar. Mjer dettur í hug, að taka til dæmis, að þar eru hverfisteinar og önnur þungavara við hliðina á dýrgripum og djásnum, gulli og gimsteinum. Og alt ber þetta sama toll: 20 kr. af tonni. Það liggur nokkuð greinilega í augum uppi, að þetta nær ekki nokkurri átt, og því er brtill. við þennan lið fullkomlega rjettmæt frá þessu sjónarmiði. Jeg sagði, að þetta frumv. væri framkvæmanlegra, en frumv. 1911. Engu að síður mega menn ekki halda, að það sje lítið verk og ljett, sem hjer er lagt lögreglustjórninni á hendur. Innheimtan mun verða miklu erfiðari, en eftir frv. um árgjald af verzlun, sem hjer var í smíðum í deildinni, og svo frumv. um verðtollinn, sem hjer var felt. Liggur það meðal annars í því, að vörunum er miklu meira flokkað niður. Hjer eru flokkarnir 6 og svo þær vörur, sem undanþegnar eru gjaldinu, en í árgjaldsfrumv. okkar eru eiginlega aðeins 2 skarpt aðgreindir flokkar, auk þeirra vara, sem undanþegnar eiga að vera gjaldi. Innheimtan verður afar erfitt verk, en þó framkvæmanlegt, eins og frumv. liggur nú fyrir, og að líkindum unt að fá trygg skil fyrir gjaldinu, ef skipsskjölin eru þannig úr garði gerð, sem gert er ráð fyrir, og ef lögreglustjórar ganga hart eftir, og láta rannsaka vörurnar á kostnað móttakanda, svo sem 7. gr. gerir ráð fyrir. En að þetta skuli vera einasta úrræðið til að útvega landinu svo miklar tekjar, að því sje borgið í bráðina, svo að stjórnin þurfi ekki að segja, að landið sje gjaldþrota, hlýtur að vekja hjá öllum alvarlegar hugleiðingar, og virðist vera sorglegur vottur þess, að hjá stjórnmálamönnum þessa lands sje engin alvara nje ákveðin stefna, að því er fjárhagsmál snertir. Því fremur segi jeg þetta, sem það er öllum kunnugt, að fyrir hafa legið hjer á þinginu góð mál, sem ekki hafa náð fram að ganga, svo sem frumv. um verðtoll, auk þess sem tillögurnar frá skattamálanefndinni frá 1907, gátu gefið talsverðan tekjuauka. Þetta eru þá ástæður mínar fyrir því, að jeg get ekki greitt þessu frumv. atkvæði mitt, þótt jeg vilji ekki greiða atkvæði á móti því. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um stefnu mína í aðalatriðum málsins. En jeg vil minnast dálítið á brtill., og er þá fyrst að drepa á brtill. við 6. lið 1. gr., að í stað: „1. kr.“ komi: 50 aurar. Þegar frumv. kom fyrst fram í Nd., var gert ráð fyrir 50 au. tolli á vörum þeim, sem hjer er um að ræða. Þessu var síðar breytt þannig, að gjaldið skyldi verða 1 kr. Við 3. umr. var þetta samt að færast í sama lag aftur, en var felt með 11:11 atkv. Þetta var mjög illa farið, því þetta 1 kr. gjald verður svo ósanngjarnt, að það má næstum heita frábolun frá að kaupa sumar vörur í þessum flokki. Vörurnar, sem þetta kemur hart niður á, eru meðal annars ýms byggingarefni. Auk þess gera lögin ráð fyrir, að umbúðirnar sjeu taldar með. Mjer er kunnugt um, að einn þingmaður í Nd. gat ekki greitt frumvarpinu atkvæði sitt einmitt vegna þessa liðs. Þá kem jeg að breytingatilögunni viðvíkjandi innheimtulaununum. Jeg hef áður getið um það, að innheimtan væri örðug vegna skipaskjalanna, sem ekki eru sjerlega nákvæm eða ábyggileg. Það kostar því mikinn tíma að fást við þau. En enda þótt skjölin væru góð, þá verður þó að taka hverja farmskrá og skifta henni niður eftir þessum 7 flokkum, og er þetta mjög mikið verk. Og hvernig eiga lögreglustjórar að geta slíkt fyrir jafn litla borgun (3%). Jeg hygg, að það muni þá eigi sjaldnar hjer eftir en áður geta komið fyrir, að við lögreglustjórar fáum athugasemdir frá stjórnarráðinu, og orðsending um það, „að borga sjálfir það, sem á vantar, og við höfum reiknað skakt.“ Jeg veit, að 2 aðrir lögreglustjórar hjer á þinginu eru sömu skoðunar um örðugleikana á þessu. Það getur verið, að þessi innheimta geti borgað sig hjer í Reykjavík; en þar sem sami lögreglustjóri hefur margar hafnir, verður niðurstaðan sú, að þeir hljóta að leysa þetta verk ver af hendi en önnur störf, og er það aðeins eðlilegt, að svo verði fyrir jafnlitla borgun, enda þótt þeir hafi allan vilja á að gjöra það vel. Af þessum ástæðum hef jeg fylgt því fram, að breyta ætti þessu á þá leið, sem brtill. fer fram á. Þá er að minnast á niðurlag 1. greinar, þar sem farið er fram á, að broti úr tolleiningu, sem ekki nemur ½, skuli slept. Þetta getur verið beinlínis háskalegt, að því er snertir álnavöru. þar er gjaldið 3 kr. af hverjum 50 kílógr., og menn geta því komizt hjá gjaldinu með því, að láta senda sjer bögla, sem ekki ná 50 pd. þunga. Það er óskiljanlegt, að þetta skuli ganga svona í gegn um Nd. Því þótt þetta gæti átt sjer stað með smáar tolleiningar, svo sem sykurpund eða kaffipund, þá er það annað, því hvað þessar vörutegundir snertir, þá nemur það svo litlu, sem á þann hátt sleppur hjá tolli. Loks skal jeg drepa á það, að mjer virðist 3. liður 1. gr. óheppilega orðaður, og alnauðsynlegt, að skotið sje inn á eftir orðinu: „fatnaður“: „þar með talinn skófatnaður“. Jeg held, að það hafi ekki mikla þýðingu, þótt deildin lýsi því yfir, að hún vilji ekki gleyma skófatnaðinum, ef ekki er hægt að koma honum með undir liðinn af öðrum ástæðum. Áreiðanlega er þetta orðalag vafasamt, því upptalningar liðsins byrja með vefnaðarvöru. Jeg skal svo ekki lengja umræðurnar meir. Jeg hef þannig skýrt frá afstöðu minni í þessu máli. Þá var klukkan orðin 3 og 45 mínútur, og var gert fundarhlje til kl. 51/2., síðdegis.

Sigurður Eggerz Jeg get lýst því yfir þegar, að mjer virðist fjármálahnúturinn mjög óheppilega leystur með því frumv., sem hjer liggur fyrir, og því sorglegra virðist mjer, ef þetta frumv. yrði samþykt, þar sem einfaldari og greiðari lausn á fjármálunum liggur fyrir hendi. Eins og kunnugt er, hefur háttv.Ed. samþykt 1,50 kr. kolatoll og háttv.Nd. 1 kr. kolatoll. Það er því ljóst, að báðar háttv. deildir eru sammála um, að tollstofn þessi sje heppilegur. Ef hinar háttv. deildir hefðu nú getað komið sjer saman um tollhæðina, og það virðist í raun og veru vera einfalt mál; því þá ekki una við þá lausnina; hún var einföldust og óbrotnust. Sumir kynnu nú að hugsa, að það væri metnaðargirni af minni hálfu og okkar flutningsmanna, að koma þessum kolatolli áfram. En þar til vil jeg svara því, að við höfum ekki bent fyrstir á kolin sem tollstofn. Sú uppgötvun er langt um eldri. Því fremur er ástæða til þess fyrir alþingi, að varpa áhyggju sinni á þennan tollstofn eingöngu. sem það má telja víst, að jafnvel þó frumv. þetta yrði samþykt, þá kæmi sá eiginlegi vilji þingsins ekki fram í því. Þessu til sönnunar skal tekið fram, að háttv.Nd., sem að jafnaði á að ráða mestu um fjármál landsins, hafði verðtollinn og þetta frumv. jafnhliða til umræðu, og afgreiddi verðtollinn fyrst, en fyrir tilviljun eina var þetta frumv., sem hjer liggur fyrir, þá ekki samtímis kveðið niður. Auk þess má geta þess, að þó verðtollinum væri komið fyrir kattarnef íþessari háttv. deild, þá var það mikið af því, að ekki þótti tími til að athuga málið; hins vegar er það kunnugt, að í árgjaldsfrumvarpinu, sem barnfætt er hjer í deildinni, var verðtollsstefnan ráðandi. Sannleikurinn er sá: það var enginn tími til þess að athuga verðtollsfrv., það er ennþá minni tími til að athuga þetta. En hjer er um algerlega nýja stefnu að ræða í tolllöggjöfinni. Háttv. framsögum. sagði við 1. umr. þessa máls, að á því mætti sjá, að jeg væri nýr þingmaður, þar sem jeg teldi stefnuna í þessu frumv. nýja, þar sem lík frumv. hefðu verið fyrir þingunum 1909 og 1911. Mjer er vel kunnugt um það, að þessu lík frv. voru fyrir á þingunum 1909 og 1911. En þótt stefnan sje 4 ára gömul, þá hygg jeg þó, að rjett sje að kalla hana nýja. Og það jafnvel þó þau breiðu spjótin sjeu farin að tíðkast, að menn gleyma fánanum, sem þeir hafa svarið undir, á þessu tímabili. Annars er það vitanlegt, að þessi stefna fjekk einhverja þá ókristilegustu jarðarför, sem sögur hafa farið af hjer í þinginu, og var ekki rædd svo rækilega af þjóðinni, af því að gengið var að því vísu, að hún væri úr sögunni. Nei, af þessu gat háttv. framsm. ekki sjeð, að jeg væri nýr þingmaður, en af öðru gat hann sjeð það. Það fer svo oft fyrir oss, nýju þingmönnunum, að þó við komum með pokann fullan af sanngirni og viljum ekkert leggja til málanna annað en það, sem vjer teljum rjett vera, þá hættir þeim eldri við, sem eru orðnir þreyttir og mæddir af sanngirninni, en því vanari glímubrögðunum bæði bak við tjöldin og eins á vígvellinum, að taka alt sem glímubrögð. Og svo beita þeir þrautreyndu glímubrögðunum sínum gegn sjálfri sanngirninni, og á þessum brögðum falla margar góðar tillögur. Væntanlega fellur kolatollsfrumvarpið á þessum brögðum, og því vildi jeg þegar í byrjun beita glímnari manni en mjer fyrir það. Um frumv. sem hjer liggur fyrir, (vörutollsfrv.), hefur það verið sagt, að það sje nú komið fram í nýrri og annari mynd en 1911. Þetta er vitanlega satt, því frv. hefur tekið miklum breytingum, og má vera, að þær sjeu til bóta. Hitt er þó víst, að allar aðalmótbárurnar á móti frumvarpinu 1911 eiga einnig við þetta frumvarp. Háttv. 4. kgk. tók það rjettilega og rækilega fram, að innheimtan á tollunum mundi reynast mjög örðug. Þessu er jeg fyllilega sammála, og jeg sje yfir höfuð ekki, hvernig hægt er, að innheimta tollinn samkvæmt þessu frumv., án aukins tolleftirlits, svo í nokkru lagi fari. Að vísu er frumv. orðið í vissum skilningi einfaldara og óbrotnara við það, að vörutegundir eru nú færri í hverjum flokki en 1911; en flokkarnir eru nálega jafnmargir og áður; þeir eru nú 6, en 1911 voru þeir 7. Og þar sem tollurinn af 50 kíló í hæstu flokkunum er kr. 3,00 og kr. 1,00, en í lægstu flokkunum kr. 0,10, þá má telja það eins víst og að vatnið rennur frá hærri staðnum á lægri staðinn, ef engar stíflur eru gerðar til að varna því, að tilhneigingin muni verða rík hjá kaupmönnum, sem ekki eru rótgrónir í heiðarlegleikanum, að færa tollvörurnar úr hærri flokkunum niður í lægri flokkana. Og á móti þessu verður að eins spyrnt með í kröftugu tolleftirliti, en hvað mundi það kosta? Með þessu frumv. eru dyrnar að tollsvikunum opnaðar meira en í hálfa gátt. En ekkert er eins siðspillandi og það, og hægra að steypa mönnum út á þá leið, en stöðva þá á henni aftur. Enn þá verulegri er þó önnur mótbáran. Aðal erfiðleikarnir við tolllöggjöfina eru fólgnir í því, hvernig tollurinn skuli koma niður. Hjer er í ráði auk tolla þeirra, sem nú hvíla á þjóðinni, sem mörgum hafa þótt nægilega þungir, að leggja enn á hana góða 1/2 miljón á hverju fjárhagstímabili. Það er nú auðsætt, ef þjóðin á ekki að bogna undir þessum stöðugu skattaálögum, þá verður að minsta kosti að gæta þess, að skattarnir komi rjettlátlega niður. En hvernig er nú sjeð fyrir þessu í frumv. því, sem hjer liggur fyrir. Þessu vandamáli er varpað að mestu leyti á lögmál þyngdarinnar. Og þetta eitt er nægt til að sýna, hvað rjettlætinu er skipað hátt sæti í þessu tollfrumvarpi. Og þó með flokkuninni sje viðleitni sýnd til að jafna ranglæti þessa undarlega tolllögmáls, þá er þessi flokkun engan veginn næg til að draga úr ójöfnuðinum. Þó það sje allmikið falið í þokunni, hvernig tollar þessir komi niður á einstaka vörutegundir, þá má telja víst, að þeir koma all hart niður á nauðsynjavörunum, og við allar nauðsynjavörur koma þær nokkuð, einnig matvöruna, og hún hefði þó gjarnan mátt vera undanskilin. Og því miður er jeg hræddur um það, að þungir tollar á allri nauðsynjavöru þjóðarinnar komi nálægt hjarta hennar. Aftur á móti sleppur glingur, gullstássið og allur hjegóminn ótrúlega vel; þunginn verður því ekki að meini. Og á því dóti mættu tollarnir gjarnan koma hart niður. Jeg skal að eins tilfæra sem dæmi, að samkvæmt 2. gr. 6. lið, er 1 kr. tollur af 50 kíló á ýmsum vjelum til landbúnaðar og sjávarútvegs, en sami tollur er af 50 kíló af gullúrum og ýmsu glingri. Það mætti telja ótal fleiri dæmi upp á rjettlætið í þessu frumv., en dagurinn mundi ekki endast til þess. Jeg minnist þess, er kolatollsfrumvarpið kom hjer fyrst fram í háttv. deild, þá fór stillingin af sumum stillingarmönnunum. Þeim ofbauð þessi ógurlegi tollur. Þeir hjeldu hann mundi fæla útlendingana í burtu, breyta gufuskipunum í díselmótora, hálfdrepa vora eigin botnvörpuútgerð og kúga fátæklingana. Hvað segja þeir nú? Hjer er líka kolatollur á ferðinni, en hann fer ekki einn, því hjer er líka salttollur, hjer er tollur á öllum áhöldum til sjávarútvegsins, og hjer er tollur á matvöru. Nú gleyma þessir háttv. þingm. væntanlega ekki fátæklingunum, nú hræðast þeir víst díselmótorskipin, nú skjálfa þeir víst fyrir útlendingunum, því varla er kolatollurinn nú orðinn betri fyrir þann ratnma, sem hann nú er kominn í. Það er sannarlega margt undarlegt í þessu frumvarpi. Í 2. gr. frumv. er gert 15 aura gjald af hverjum póstbögli; ætli það verði ekki farið að flytja nokkuð margt í póstböglum? Ætli silki og fleiri dýrindisvarningur, sem hátt gjald er af, komi ekki þá leiðina. Og ætli að póstböglarnir verði ekki nokkuð margir, og ætli að það sje ekki hætt við því, að vindlarnir, sem nú er hár tollur á, læðist inn með öllum böglafjöldanum o. fl. Það er svo fjölda margt, er þarf að alhuga og lagfæra í frumv. þessu, að það er ómögulegt að heimta það, að háttv. deild geti afgreitt málið á jafnstuttum tíma, og nú er eftir af þingtímanum, og háttv. nefnd, er hafði málið til meðferðar, hefur alls ekki unnizt tími til að upplýsa málið á nokkurn hátt, og var þó nefndin skipuð dugandi mönnum. Nei, nefndin hefur sannarlega ekki greitt gang þess hjer um deildina. Nefndarálitið er örfáar línur og meiri hluti nefndarinnar hefur undirritað það með fyrirvara, og mjer heyrðist á háttv. framsögumanni, að rjettast hefði verið, að öll nefndin hefði undirritað það með fyrirvara, og við þetta vildi jeg að eins bæta því, að jeg vona, að öll háttv. deild hafi nægilega sterkan fyrirvara gegn frumv. þessu. Háttv. Ed. getur því ekki á nokkurn hátt afgreitt mál þetta, nema með því, að trúa háttv.Nd. fyrir því, að þessi varaskeifa hennar sje góð, en þó jeg efist ekki um það, og þó jeg viti, að hjer sjeu margir óbilugir trúmenn, þá ímynda jeg mjer samt, að þetta frumv. verði of sterk eldraun fyrir trú þeirra. Í þessu sambandi skal jeg benda á, að flutningsmaður máls þessa (B. K.) hefur gert útreikning á þskj. 201 um það, hvernig tollur þessi komi niður á hinar ýmsu vörutegundir, en jeg veit ekki til, að neinn hafi rannsakað, hvort þessi reikningur hans er rjettur eða ekki, og tel jeg það þó sæmilega nauðsynlegt, ef frumv. þetta á að verða að lögum, því með því fengi maður þó nokkra hugmynd um, hvernig tollurinn kæmi niður. Ef háttv. deild samþykkir frumv. þetta eftir ekki lengri yfirvegun, en nú hefur verið kostur á, má vel vera, að því verði vel tekið hjer í þingsölunum, en jeg er sannfærður um, að þjóðin segir þá með háðsglotti: „Mikil er trú þín kona“.

Ágúst Flygenring Jeg er samþykkur háttv. þingm. um, að frv. þetta sje óaðgengilegt, en það yrði ekkert aðgengilegra, þó að nefnd meðhöndlaði frumv. og athugaði það grandgæfilega; því frv. er gamalt, og það hafa margir hugsað um það. Og ef frv. ætti að vera rjettlátara, þá þyrfti sundurliðunin að vera meiri, en þeim mun meiri sem hún er, þeim mun örðugra er það til tolleftirlits. Milliþinganefndin í skattamálum sýndi það ljóslega, að verðtollur er ómögulegur til framkvæmda nema með tolleftirliti, og þetta álit nefndarinnar stendur óhrakið enn. Það var gert mikið veður út af því, að nefndin hefði áætlað of lítið eftirlit með vefnaðarvörutolli þeim, er hún flutti; en hafi eftirlitskostnaður verið álitinn of lítill, þá nær það ekki nokkurri átt, að hyggja, að verðtollurinn þurfi ekki frekari eftirlits. Það ætti annars hver maður að geta sagt sjer það sjálfur, að verðtollurinn eins og hann kom frá háttv.Nd., var gersamlega óhæfur án tolleftirlits. Í frv. þessu er tollurinn lagður á eftir þunga, og jeg skil ekki, að það sje hægt, sem háttv. þingm. V.-Sk. hjelt fram, að flyta vöruna á milli flokka, úr hærri gjaldflokk í lægri gjaldflokk, en jeg er hins vegar samþykkur háttvirtum þingmanni um það, að gjaldið sje alls ekki rjettlátt. Verðtollur sá, er hjer lá fyrir, var alls ekki rjettlátur, bæði frumv. eru slæm, þó jeg telji þetta heldur skárra. Frá mínu sjónarmiði er verst, að leggja toll á allar aðfluttar vörur, það stríðir á móti eldri stefnu þingsins í tollmálum, þeirri, að leggja tolla á einstakar vörutegundir, einkum á óþarfar vörur eða eyðsluvörur, sem má ýmist spara til muna eða alveg vera án og hægt er að hafa eftirlit með, eða þá að leggja á tolla, eins og milliþinganefndin stakk upp á, með frumv. um toll á vefnaðarvöru, sem, um leið og tekjur fengjust af því, miðaði til þess að uppörfa iðnað í landinu sjálfu. Það er síður en svo, að jeg vilji mæla frumv. þessu nokkra bót, en jeg álít gagnslaust, að tala um það, og að hægt sje að bæta það með því, að setja það í nefnd, tel jeg engin líkindi til. Það er öllum illa við þetta frumv., en það eru þeir, er hafa gasprað mest á móti milliþinganefndinni, og reynt af öllum mætti, að drepa öll frumvörp hennar, sem nú hjálpa frumv. þessu áfram. Þessir menn hafa í vandræðum sínum tekið upp gömul frumv., er hafa verið dauðadæmd altaf, er þau hafa komið fram á síðustu þingum, og nú er svo komið, að þetta frumv. verður að vera þrautalendingin, því það er eina frumv., sem er eftir.  (Sigurður Stefánsson: Kolafrumvarpið?)  . Málinu hagar alt öðruvísi nú, en á síðasta þingi; þá var ekki nauðsynlegt, hvað sem það kostaði, að afla landssjóði strax tekna, en nú er það brýn nauðsyn, áfengistollurinn horfinn, fjárhirzlan tóm og 250 þús. kr., er landssjóður á að borga í víxlum. Þingið getur ekki skilið svo við fjárhaginn; það væri skömm mikil. Jeg vil stimpla frumv. þetta sem neyðarúrræði, sem er að eins tekið af því, að um ekkert annað tekjuaukafrumvarp er nú að ræða. Þegar við feldum verðtollinn hjer í háttv. deild, þá sögðum við ekkert annað um hann, en að hann væri ekki framkvæmanlegur án mikils eftirlits, og það er öldungis rjett; jeg held, að við hefðum ekki getað látið hann fá heiðarlegri jarðarför, en hann fjekk, og sízt verðskuldaði hann aðra betri. Jeg vil ekki minnast á kolatollinn, en skal geta þess, að ef við förum að skatta einhverja vöru, þá eigum við að taka þá vöru, sem ekki er notuð af einstökum stjettum, heldur landsmönnum í heild sinni. Og hljóta víst allir að sjá, að gjaldið getur ekki verið rjettlátt, þar sem það er eitt út af fyrir sig til stórhnekkis einum atvinnuvegi. Það var meining milliþinganefndarinnar með frumv. sínu um einkaleyfi á kolum, að ná handa landssjóði nokkru af verzlunarhagnaðinum af kolunum, en það var ekki ætlun hennar, að þau yrðu dýrari, heldur miklu fremur hitt, að þau yrðu ódýrari, og jeg býst við því, að þess verði ekki mjög langt að bíða, að augu manna opnist fyrir því, að þetta er einmitt rjetta leiðin í skattamálum, að láta heldur verzlunarhagnaðinn renna í landssjóð, heldur en gera vöruna dýrari. Bóla sú, er blásin hefur verið upp gegn nefndinni, hjaðnar niður með tímanum, Þar sem háttv.þm. (V.-Sk.) var að tala um það, að frv. þetta, er hjer liggur fyrir, væri ósanngjarnt og kæmi við hjarta þjóðarinnar, þá býst jeg ekki við því, að við leggjum á skatta, svo að öllum getist að. Það er tillfinningamál hvers einstaks, hvernig hann vill láta taka skattana, og vilji manna er mjög dreyfður, einn vill þetta, annar hitt, og nær því að segja megi, að það sem Pjetur vill, það vilji ekki Páll, og þó að jeg sje „bræðingi“ hlyntur og allri góðri samvinnu, þá treysti jeg mjer alls ekki til og hef ekki trú á, að bræða megi alla þessa vilja saman í einn vilja. Enda verða skattar aldrei lagðir á með fullkominni sanngirni; það má alt af deila um hvað rjettlátt sje í þeim efnum, með sanngirni er ekki hægt að leggja á skatta. Hvað tollsvikin snertir, er h. þm. (V.-Sk.) talaði um, þá er jeg honum sammála um, að þau geti orðið ef til vill nokkur, en jeg hygg, að þau verði þó ekki á þann hátt, sem háttv. þingm. sagði: með því að flytja vöru úr hærri gjaldflokk í lægri gjaldflokk, einmitt af því flokkarnir eru svo fáir, að svo má segja, að vörur þær, sem lagður er tollur á: þessi lægri tollur eftir frumv., þær koma hingað í originalumbúðum. Hverjum dytti t. d. í hug, að flytja steinolíu hingað til lands öðru vísi en í steinolíutunnum; ef hún væri flutt hingað til lands í öðrum umbúðum, þá kæmist það vitanlega strax upp. Og t. d. að í heyi og með gluggagleri er ekki hægt að flytja aðrar vörur. Það, sem mjer er verst við frumv. fyrir, er að það raskar eldri fyrirkomulagi okkar. Auk þess er líka ýmislegt ranglátt, t. d. 6. liður 1. gr., en það er ekki hægt að lagfæra það, nema þá með því, að gera flokkunina enn þá meiri og nákvæmari, en þá rekur maður sig aftur á gamla skerið: að með því verður frumvarpið gersamlega óframkvæmanlegt án sjerstaks og mikils tolleftirlits. Jeg verð því að líta svo á, sem afstaða vor sje svipuð til frumv, þessa, eins og hjá manni, sem er að drukna, og eðlilega reynir að taka hvern þann kost, er býðst, sjer til hjálpar. Við þingmenn getum ekki skilið svo við þing þetta, að við ekki sjáum fyrir því, að landssjóður hafi nægilegt fje til að greiða með lögboðin gjöld sín.

Þórarinn Jónsson Það er ekki margt, er jeg vildi taka fram viðvíkjandi frumv. þessu, með því að jeg ætla mjer ekki að fara nákvæmlega út í það. En jeg vildi með nokkrum orðum skýra það, hvers vegna jeg reit undir nefndarálitið með fyrirvara. Jeg lít svo á, að þar sem milliþinganefnd hefur starfað að skattamálunum, og margir hafa hugsað þau mál, þá sje þetta produkt bæði slæmt og lítið; það er í alla staði hreinasta neyðarúrræði, frumv. þetta, er hjer liggur fyrir. Þegar milliþinganefndin hafði lokið störfum sínum, og komið fram með gott frv., kolaeinkaleyfi, sem jeg að vísu hafði ýmislegt við að athuga, þá rís upp ein stjett hjer í Reykjavík, og linnir ekki látum fyr en hún hefur ært fólk upp á móti því. Þetta hlýt jeg að telja mjög illa farið, því frv. var bæði gott og rjett í eðli sínu. Jeg veit það, að það er oft nú á síðari tímum bent á ummæli eins vors mesta og mætasta manns um frjálsa verzlun, samkepni, en við vitum nú, að samkepnin getur verið tvíeggjað sverð, sem breytist alt í einu móti þeim, sem hennar eiga að hafa gagn, og að hún er nú orðin alt öðru vísi en fyrst var. Þeir, sem mikinn kraft hafa, fjárafla, geta kúgað aðra, og tekið alla verzlunina sjer í hönd, og þannig gert hana að hinni örgustu einokun. Þetta er mikið farið að tíðkast hin síðari ár um heiminn - hringirnir svonefndu, og það er eftirtektarvert í þessu sambandi, að Reykvíkingar, er mótmæltu einkaleyfunum á þingmálafundunum, fara nú að láta heyra raddir sín á meðal um að biðja þingið að vernda þá gegn einokun þeirri, sem nú er hjer á steinolíu. Og þessi breyting hefur orðið síðan í vor. Væntanlega opnast augu manna enn betur, er fram sækir, og það hafa að eins verið æsingarnar, er blinduðu menn í svip. En til þess að taka hjer í taumana, er ekkert annað ráð, en landseinkasala. - Ráðið, sem hefur verið úthúðað með öllum blekkingum, ósannindum og ofsa. Jeg get ekki greitt þessu frumv. atkv., fyr en í nauðir rekur, en jeg mun hins vegar sýna því þá vægð, að greiða því ekki mótatkvæði. Það, sem gert hefur verið hjer á þinginu nú í skattalöggjöfinni, er annars alt að minni hyggju fálm út í loftið, og það hefur enginn vilji komið fram hjá þinginu um þau efni. Öllum þeim breytingartillögum, er hafa komið fram, mun jeg greiða atkvæði á móti, og það þótt jeg telji, að sumar þeirra sjeu til bóta, en jeg lít svo á, að það sje ekki nema eins og ein pylsa í sláturtíð; frumv. sje að öllu leyti svoddan ómynd og forsmán, að það sje ekki hægt að lagfæra það, og að lappa upp á það sje þýðingarlítið í þessari háttv. deild, þar sem búast má við, að alt það yrði felt í Nd., og öllu stýrt í voða; sje bezt að láta það fljúga eins og það er. Margt af því, er jeg hefði viljað fram taka, hafa aðrir háttv. þingm. tekið fram, og vegna þess að jeg hata allar endurtekningar, þá vil jeg ekki gera mig sekan um þær, og er heldur ekki svo gjarnt að lengja þingtíðindin að óþörfu.

Jón Jónatansson Með nokkrum orðum vildi jeg skýra afstöðu mína gagnvart frumv. þessu. Jeg gat þess hjer um daginn, er kolatollurinn var til umræðu hjer í háttv. deild, að jeg teldi, að allar uppástungur til skattálagningar er lægu hjer fyrir þinginu, væru að mínum dómi óyndisúrræði, og að okkur mundi ekki takast það fremur en öðrum þjóðum, að leggja toll á allar aðfluttar vörur án þess að hafa hjer tolleftirlit. Jeg veit ekki, hvað veldur hjer ráði þingsins, hvert það er heldur vilji til þess að bæta úr fjárhagsvandræðunum, eða hvert það er kepni einstakra manna til þess, að koma fram tillögum sínum. En hvað sem hjer veldur, þá er það ljóst, að verði frumvarp þetta samþykt, þá er endirinn slæmur. Jeg vil víkja nánar að því, hvað hjer muni valda, því það virðist vera erfitt útgöngu með að hjálpa landssjóði til að afla sjer tekna, og allar uppástungur, sem hjer hafa komið fram, eru gallaðar, óundirbúnar og koma fram meir eða minna óhugsaðar, og því ilt að sætta sig við þær. Hjer held jeg, að kepnin valdi mestu um það, hver úrslitin verða. Frumv. um toll á kolum var felt hjer í háttv. deild sem þrautalending, er grípa ætti til, ef alt annað færi illa, og við, er því frumv. fylgdum, litum svo á, að ef það hefði orðið að lögum, þá hefði unnizt tími til að finna betri leiðir og vanda betur frágang laganna, en kepnin veldur því, að þetta frumvarp um kolatollinn nær ekki fram að ganga. Kepnin og ofurkappið um þessi mál hefur lýst sjer utan þings og innan þings. Í sambandi við þetta skal jeg benda á undirtektirnar undir tillögur milliþinganefndarinnar, sem jeg raunar var ekki með óbreyttum, hversu mikill geysingurinn var á móti þeim, en mikið minna af athygli og umhugsun. Hjer var æsingurinn alt ofmikill, og í Reykjavík þuldu allir móti einkaleyfinu eða einokuninni. En nú er komið annað mál upp, fjelag það, er hefur hjer steinolíu til sölu, og hefur hjer einskonar einokun á henni, hefur nú hækkað steinolíuna svo í verði, að beinn voði stafar af því; mótorbátaútvegurinn í hreinum voða, en þá furðar mig á því, að hjer í Reykjavík skuli ekki hafa nokkur rödd heyrzt hreifa mótmælum; þar veldur máske, að nú er gasið komið hjer, og steinolían því minna notuð  (Sigurður Stefánsson: samanber „kolatollur“ - „sveitabændur“)  . Það er óþarft að segja það, því það var margtekið fram, er kolatollurinn var hjer til umræðu, að hann ætti að eins að vera í bili, þar til önnur betri skipun kæmist á og kæmi hann hart niður á sjávarútgerðinni, þá gerir þetta frv. það margfalt fremur. Engu skiftir það að mínum dómi, hvort að frv. þessu er breytt eða ekki. Grundvöllur sá, er frv. byggir á, er óhafandi að öllu, og því gerir það ekkert til, hvert einum við meir eða minna í fúabyggingu þessari er grautfúinn eða ekki. Eina br.till. háttv. nefndar, er máli skiftir, er að lækka um helming gjaldið á 6. lið 1. greinar, nú 1 króna, niður í 50 aur., og er það rjett hvað snertir nokkrar vörur, sem í þeim lið eru, en það er þó ranglátt vegna þess, að í þeim lið er fjölda margt, er þolir mjög hátt gjald, og þess vegna er jeg á móti þessari breytingu. Í þessum lið eru t. d. allar stórar vjelar, er þarf að flytja hingað til landbúnaðar, iðnaðar og sjávarútgerðar. Ef háttv. nefnd hefði viljað lagfæra frumv. í þessum efnum, þá verð jeg að telja, að nær hefði verið fyrir hana, að færa vjelar þessar niður í 2. flokk. Mætti koma með br.till. um það við 3. umr., en jeg tel það þýðingarlítið, eins og jeg tók áðan fram, þar sem grundvöllur frumv. er rammskakkur, og því þýðingarlaust að lagfæra það í einstökum atriðum. Jeg get og ekki felt mig við, að ekki eru goldnir nema 15 aurar af póstböglum, því að margt verðmætt má flytja með því móti. Yfirleitt kennir víða í frumv. helzt til mikillar ósanngirni og órjettlætis. Jeg get ekki greitt frumv. atkvæði, eins og það er nú. Jeg mun samt ekki greiða atkv. á móti því, að það fari til 3. umr., enda þótt jeg búist við, að árangurslaust sje, að bera upp brtill. við það.

Stefán Stefánsson Jeg hafði ætlað mjer að taka ekki til máls, enda hef jeg hvorki eytt tíma þingsins nje lengt þingtíðindin með mörgum nje löngum ræðum að þessu sinni. En það er svo að sjá, sem allir þeir háttv. samnefndarmenn mínir, er rituðu undir nefndarálitið um þetta með fyrirvara, hafi talið sjer skylt að gera grein fyrir þessum fyrirvara, hver sje ástæðan til hans, og hvað í honum felist, svo að mjer þykir rjettast, að gera það sama. Það hefur líka komið fram í ræðum háttv. samnefndarmanna minna, að þeir greiði ef til vill atkvæði móti öllum brtill. nefndarinnar, og það enda þótt þeir játi, að hin mesta nauðsyn sje á, að laga það, er þær fara fram á, að lagað sje, og það getur vel verið, að það fari eins fyrir mjer, því að þessar brtill. nefndarinnar eru svo lítið af því, sem jeg vildi koma fram með breyt.till., að mjer finst satt að segja tæpast taka því að samþ. þær. Fyrirvara minn ber að skilja svo, að jeg er óánægður með alt frumv. Það eru ekki smágallar á því; þessu sem jeg vildi breyta; heldur vildi jeg, ef kostur væri á, breyta því öllu, því að frumv. er alt einn stórgalli á tolllöggjöf vorri. Það eru ekki einstöku viðir í því, sem eru fúnir, heldur eru allir innviðir þess fúnir, grautfúnir. Það er bót í máli, að frumv. á ekki að gilda lengur en til ársloka 1915, og jeg býst líka við, að það gildi ekki lengi. Og þó að þetta ákvæði um, að þau skuli ekki gilda nema 2-3 ár, stæði ekki í frumv., hygg jeg, að það mundi falla samt. Þetta eru þau rök, er ollu því, að jeg skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara. Um brtill. nefndarinnar er það að segja, að jeg hygg, að því verði ekki neitað, að þær sjeu til bóta. Það er t. d. ekki hægt, að neita því, að brtill. um, að brot úr tolleining skuli talið sem heil tolleining, er til bóta. Nd. tók þetta í hugsunarleysi upp úr eldri tolllöggjöf, og gætti þess ekki, að hjer stóð öðruvísi á. Því verður ekki heldur neitað, að bót er að brtill. um, að gjaldið af öllum öðrum vörum en þeim, er frumv. nefnir með nafni, skuli fært úr 1 kr. ofan í 50 aura. Það er að vísu töluvert ranglæti í því, að tollurinn sje 50 aurar, en það er þó hálfu minna ranglæti en nú er eftir frumv., þar sem gjald þetta er lækkað um helming. Jeg álít að athugasemdir háttv. 2. þm. Árn. um þetta, að það ætti að taka sumar þessar vörur og setja þær í 2. flokk, vru hárrjettar. Í þessum flokki eru þung verkfæri og vjelar, svo að hjer er lagður tilfinnanlegur tollur á þá, er vilja flytja nýjar vjelar til landsins, og miklar framfarir kunna að vera að. En þegar jeg nú hugsa um þessar brtill. nefndarinnar, þá kemur mjer í hug það, sem greindur og gamall þingdeildarmaður sagði við mig í dag, er við áttum tal saman um frumv. Hann hjelt, að það sæi ekki á svörtu. Jeg held, að það sjái ekki á svörtu, þótt frumv. verði samþ. án þeirra bóta, er brtill. nefndarinnar vilja gera á því. Jeg vona, að háttv. þingdeildarmönnum sje nú orðið ljóst, hvað fyrirvari minn merkir, og hvers vegna jeg hef skrifað undir nefndarálitið með honum. Jeg hef og gefið það í skyn, bæði með honum og því, sem jeg hef nú sagt, að jeg sje þó - þrátt fyrir alt - frumv. fylgjandi, út úr neyð. Háttv. þm. Árn. talaði um, að það væri beitt furðu mikilli kepni í þessu máli. En mjer þykir það furða, að tala um kepni frá hálfu okkar fylgjenda málsins í þessari deild. Það er öðru nær, en við höfum kepzt um, að koma þessu frumv. fram. Ef jeg verð neyddur til þess að greiða atkvæði með þessu frumv., þá geri jeg það með samvizkunnar mótmælum, og með þeirri öruggu von og traustu sannfæringu, að þessi lög verði ekki langæ, að þau eigi sjer varla lengri aldur en til næsta þings. Jeg vona, að þá verði að minsta kosti gerðar miklar breytingar á þeim. En mjer þykir óhæfa, að skilja svo við þingið, að ekki sje eitthvað gert til að bæta fjárhag landsins, og því neyðist jeg til, að styðja frumv. Jeg skil ekki, hvernig í ósköpunum háttv.þm. Árn. fer í þessu sambandi að tala um kepni.  (Jón Jónatansson: Það var í annari merkingu, að jeg talaði um kepni.)  Jeg veit ekki til, að kepni hafi komið fram í tollmálum hjer hjá öðrum en fylgjendum kolafrumv. Þeir voru spurðir hvort þeir vildu ekki bíða dálítið með kolafrumv. En við það var ekki komandi. Það mátti ekki svo mikið, sem fara til nefndar. Það var drifið til neðri deildar. Þetta er sú eina kepni, sem bólað hefur á hjer í deildinni í þessum málum. Jeg efa ekki, að það hafi verið samfæring þeirra, að kolatollurinn væri bezta leiðin, og að þeim hafi gengið gott eitt til. En jeg er á sömu skoðun og háttv. 3. kgkj. þm. um, að það frumv. hafi verið enn ranglátara en þetta frumv. Um þetta frumv. má segja, að sætt sje sameiginlegt skipbrot. Ranglæti þessa frumvarps kemur niður á öllum stjettum þjóðarinnar, en ranglætið í hinu frumv. kemur ekki niður nema á nokkrum hluta hennar. Og þegar um þessi tvö úrræði, - kolatollinn eða þetta frumv. - var að tefla, vildi jeg því heldur þetta. En jeg skal geta þess, að ef þetta frumv. hefði fallið, hefði jeg tekið kolatollinn, heldur en að gera ekkert fjárhag landsins til hjálpar. En flutningsmenn vildu ekki bíða og sjá, hvað neðri deild gerði, sem bæði þykist vera og á að gera þungamiðja þingsins í fjármálunum. Jeg man nú ekki eftir meiru, sem ég vildi segja. En jeg vil að síðustu undirstrika það, að frumv. þetta nær fram að ganga vegna brýnnar fjárþarfar landssjóðs en ekki af neinu öðru.

Jens Pálsson Háttv. 5. kgkj. þm. hefur svarað rækilega háttv.þm. V.-Sk., sem talaði kappsamlega móti frumv. og sá hvergi ljósan blett á því. Hann mintist á kolatollinn, og þó að hann komi ekki málinu við, þá skal jeg samt geta þess, að þótt hann hefði verið samþyktur eins og hann fór hjeðan úr deildinni, kr. 1,50 pr. tonn, þá hefði hann ekki gefið nema helming í landssjóð móts við það, sem þetta frumv. gefur. Alt tal um, að útlendingar borgi helming hans eða meir, er bygt í lausu lofti og naumast svaravert. Ef hann hefði numið 2 kr. á tonni, hefðu útlendar þjóðir að líkindum prótesterað gegn honum, og engin stjórn komið honum fram, eftir þeim undirtektum að dæma, er kolafrumv. milliþinganefndarinnar fjekk. Háttv. þm. V.-Sk. talaði um, að hjer væri um að ræða ókunna stefnu og ókannað fyrirkomulag, er þjóðin hefði ekki haft færi á að hugsa neitt um. Á þingmálafundunum 1911 og 1912 var þó mál þetta á teningnum og var víða samþykt, að taka því, sem hins skásta, er kostur væri á. Og nú á seinustu þingmálafundunum, sem haldnir voru í mínu kjördæmi, - Hafnarfirði og Keflavík og sama var hljóðið í bændunum í Mosfellssveit, - var farmgjaldið samþ. Jeg vildi fá þá í Mosfellssveitinni til að samþykkja innflutningsgjald og útflutningsgjald, eins og farið var fram á í frumv. okkar hjer í deildinni, en við það var ekki komandi. Þeir vildu ekkert nema þetta, sem þetta frumv. ákveður, eða eitthvað þvílíkt. Þá talaði háttv. sami þm. mikið um, að hætta væri á, að vörum yrði laumað inn í öðrum tollflokkum, en þær eftir frv. ættu að vera í. En jeg skil ekki, hvernig það má verða. Jeg held, að sje lítil hætta á, að menn fari að flytja kornvöru, kol, salt eða gaddavír inn í öðrum flokki en þessar vörur eiga að vera í, eða þá að menn fari að dylja eitthvað í þessum vörum, til þess að komast hjá tollgreiðslu. Það er einmitt kostur frumvarpsins, hve ilt er að hafa tollsvik í frammi eftir því. Vörur verða ekki sviknar inn í öðrum tollflokkum en þær eiga heima í, án þess að þær skemmist til stórra muna og að tap verði á slíkum svikum. Þá talaði háttv.þm. um þær skyldur, er hvíldi á þingmönnum, að gera lögin rjettlátlega úr garði. Jeg held, að það verði fjarska ervitt, að semja tollfrumvarp, þar sem fulls rjettlætis er gætt, og það hefur ekki tekizt í neinum þeim frumvörpum, er legið hafa fyrir þessu þingi, og jeg veit ekki til, að það hafi neinstaðar í heiminum tekizt til þessa dags, að ná fullu rjettlæti í skattamálum. Þá talaði háttv.þm. Árn. um póstböggla, að hann gæti ekki felt sig við ákvæðið um tollinn af þeim. Þyngdin á þeim má ekki vera meira en 5 „kíló“. Ef það ætti nú að fara að leggja hátt gjald á þessar sendingar, væri fjölda manna fyrirmunað að sendast á smágjöfum og vinasendingum. Þeir hafa mátt senda smávegis svona síðan fast póstsamband komst á, og þeim mönnum mundi verða það viðkvæmt, ef nú ætti að fara að skerða um 50 ára gömul rjettindi þeirra, sem þeir hafa alizt upp við og lengi notað. Háttv. þm. Árn. var mjög trúaður á kolatollinn og var vongóður um aðgerðir neðri deildar í því máli. En jeg veit með vissu, að það frv. á sjer enga lífsvon í neðri deild. Háttv. þm. vildi og taka hart á neðri deild fyrir aðgerðir hennar í tollmálunum, einkum fyrir seinlæti hennar þar. En mjer lízt eigi byrvænlegt, að vera að sakast um orðna hluti. Hitt er nær að reyna, að ráða fram úr þvÍ, sem fyrir hendi er. - Háttv. 5. kgk. þm. Talaði um, að innviðirnir í þessu frv. væru fúnir, en jeg held, að það sje samt ekki annað við þetta að gera, en reyna þá næstu 2-3 árin, þótt feysknir sjeu, og þá er að reyna að byggja betur, ef þessi bygging dugir ekki. Þá mintist háttv. 5. kgk. þm. á brtill. við niðurlag 1. gr. um, að brot úr tolleiningu skuli reiknast sem tolleining, og taldi mikla bót að því. Jeg hef nú leitað mjer vitneskju um þetta, og jeg held, að hjer sje engin hætta á ferðum, þótt br.till. verði ekki samþykt. Jeg talaði um þetta við æfðan innheimtumann, bæjarfógetann í Reykjavík. Hann sagði, að ef það kæmi fyrir, að einhver fengi mikið sent af smástykkjum og kössum, er næmi hvert minna en helmingi tolleiningar, yrði alt talið saman og hlutaðeigandi látinn gjalda af því. Við þetta sýnist mjer, að hættan hverfi. Auk þess er þess að gæta, að það mundi ekki borga sig, að senda vörurnar í smástykkjum, því að minsta „fragt“ er tiltölulega hærri, heldur en hún er, þegar um stærri sendingar er að ræða. Minsta „fragt“ er kr. 1,35, en á 50 kgr. er hún kr. 1,55 -10%. Þegar þessa er gætt, er ástæðan til br.till. nefndarinnar að mestu horfin. Að því, er snertir hina efnisbreyting nefndarinnar við 6. lið, 1. gr., að í stað 1 kr. komi 50 aurar, þá mælir það í fyrsta lagi móti henni, að hún kostar landssjóð 30-40 þús. kr., ef hún kemst í gegn, og það munar um þann skilding, ekki sízt er þörfin á fje er eins mikil og nú er hún. Og í öðru lagi mælir það á móti henni, að engin vissa er fyrir, að frv. gangi fram í Nd., ef það fer þangað aftur. Og þó að æskilegt væri, að lækka toll á nauðsynlegum atvinnurekstursvjelum og þess háttar hlutum, er það hinsvegar viðurkent, að megnið af þessum tolli kemur ekki ranglátlega niður. Um brtill. um borgun til innheimtumanna mun háttv. 4. kgk. þm. hafa rjett fyrir sjer, að öll sanngirni mælir með henni. En með því að lítil von er um, að þessi breyting verði samþ. í háttv.Nd., þá vona jeg, að háttv. 4. kgk. og hans háttv. fylgismenn geri þetta ekki að kappsmáli; því það gæti orðið til þess að stofna málinu í hættu. Með heimild gefinni af meiri hluta nefndarinnar, - flest-öllum nefndarmönnum - tek jeg, ef enginn nefndarmaður mótmælir, breytingartillögurnar aftur, að áskildu því, að tvær nefndarprentvillur verði leiðrjettar í texta laganna. - Úr því ekki er mótmælt, tek jeg sem framsögumaður breytingartillögur nefndarinnar aftur.

Sigurður Eggerz Hjer gerist ekki langrar ræðu þörf, því háttv. þingmenn, sem minst hafa á þetta frumvarp, hafa flestir talað líkum orðum um það, talað um það, eins og það væri dauðadæmt, þó þeir, að því er virðist, ætli að láta það lifa á atkvæðum sínum. Mjer heyrðist á háttv. 3. kgk., að hann taldi, að jeg væri að sakna verðtollsins, sem andaðist í þessari háttv. deild. Þetta hefur þó ekki verið meining mín, en hinsvegar tel jeg rjett, að þetta frumvarp fari sömu leið af ástæðum, sem þegar hafa verið margtilgreindar. Og fyrir því þurfum vjer ekki að drukna, eins og háttv. 3. kgk. gaf í skyn, því eftir er enn þrautalendingin: kolatollurinn. Og tækjum við hann, erum við einmitt á þeirri braut, sem háttv. 3. kgk. taldi heppilega, gamla tollveginum með þeim tollstofnum, sem ekki þurfa aukið tolleftirlit. Háttv. 3. kgk. sagðist ekki sjá, að líkur væru til, að hægt væri, að koma heim tolluðum vörum undir flokka, sem lægri tollar væru í. Tollsvik í þessari mynd virðist mjög einfalt að framkvæma, og því furðar mig, að jafn glöggur maður og 3. kgk. skyldi ekki sjá þetta. Því hvað er auðveldara en að flytja vörur þær, sem taldar eru undir nr. 3 og nr. 6 í 1. gr., og sem tollurinn er af kr. 3,00 og kr. 1,00, í umbúðunum, tunnunum sem vörurnar í flokki, sem aðeins er 10 au. tollur af. Þetta virðist mjer nokkurn veginn ljóst. Hinsvegar átti dæmið um steinolíuna ekki vel við, því hún er í lægsta flokki, og því ekki ástæða að ætla, að hún verði flutt til. Háttv. 3. kgk. þótti jeg lýsa jarðarför farmgjaldsfrumvarpsins 1911 með of þungum orðum. Jeg þarf þó ekki annað máli mínu til stuðnings, en að vísa til alþingistíðindanna. Jeg skal ekki þreyta háttv. deild á löngum lestri. Jeg skal aðeins minna á eina fallega setningu úr tíðindunum. Það var háttv. 4. kgk., sem allir vita að er orðvar maður, sem viðhafði hana. Hann kallaði frumv. þetta hvorki meira nje minna en draumóra hálfruglaðs manns. Það er kanske of mikið, að kalla þessi orð ókristileg, en kristileg eru þau í öllu falli ekki. Háttv. framsögum. var sá eini, sem hrósaði frumv. þessu, þó hægt færi. Hann taldi kosti þess, hve lítil hætta væri á tollsvikum samkvæmt því. Áleit, að það gæti als ekki komið til tals, að hgt væri að skjóta hátolluðum vörum undir lægri flokkana, og nefndi sem dæmi gaddavír og kol. Dæmin voru ekki vel valin, því á þessum vörum dettur engum í hug að tollsvik verði við höfð, enda gaddavírinn í næst lægsta flokki. Nei, en tollsvikunum er markað nóg svið samt. Jeg vil aðeins benda á það, sem jeg tók fram áðan, að hægt væri að koma vefnaðarvörunni undir fyrstu flokkun, og ljett væri að skjóta ýmsu úr stóru molaskrínunni undir 6. lið, undir 1. flokkinn. Annað mál er það, að jeg veit, að háttv.þm. er svo góður og guðhræddur maður, að hann á erfitt með að trúa á svik, en svona er það nú samt; það eru til menn, sem flytja úr einum flokknum í annan, ef þeir hafa nokkurn verulegan hag af því. Háttv. framsm. stiklaði ljett yfir rangsleitni í þessu frumv. og taldi erfitt að búa til rjettláta tolllöggjöf. Má vera að svo sje, en þegar verið er að demba 1/2 miljón á landslýðinn á fjárhagstímabilinu, þá mega löggjafarnir þó ekki loka augunum fyrir allri sanngirni, jafnvel þó þeir brenni sig um leið. Háttv. framsögum. mintist á kolatollinn. Jeg sje ekki ástæðu til að fara frekar út í það mál, jeg er svo margbúinn að sýna, að hann er einfaldasta og óbrotnasta leiðin út úr þessum fjárvandræðum, en það fer stundum svo, þegar menn brjóta heilann mikið um eitthvert mál, þá dylst mönnum oft einfaldasta lausnin, þó bein sje.

Steingrímur Jónsson Háttv. framsm. lýsti yfir því, að hann tæki aftur breyt.tillögurnar. Og vil jeg lýsa yfir því, að við tökum þær ekki upp. Þetta frumvarp er og hefur verið mesti gallagripur; svo að hreinustu neyðarúrræði eru að samþykkja það. Hversu fögur hugsjón, sem kann að hafa vakað fyrir höfundi þess. Jeg hef svo ekki fleira að segja.

Sigurður Stefánsson Það er hvorki margt nje mikið, sem jeg ætlaði mjer að segja. Jeg vil einungis enn taka það fram, að þessi margumræddi kolatollur var í rauninni hinn mesti ójafnaðarskattur á annan höfuðatvinnuveg landsmanna. Hve mikil gæði, sem ungir þingmenn, t. d. sessunautur minn, háttv.þm. V.-Sk., þykjast hafa í poka sínum, þá er jeg viss um, að þessi kolapoki hans er í augum flestra landsmanna einhver hinn stærsti syndapoki, sem þingmaðurinn hefði getað rogast með heim af þingi. Það er engin furða, þótt þm. sjeu ekki allskostar ánægðir með þau tekjuaukafrv., sem hjer er um að ræða, þingið hefur engin tök á því, að gera jafn stór fjármál vel úr garði á einum sex vikum, sem eru alveg óundirbúin af landsstjórninni; slíkt er ekki þingmanna verk og á ekki að vera þingmanna verk, heldur stjórnarinnar, sem hefur tíma, þekkingu og starfskrafta til rækilegs undirbúnings allra fjármála. En nú hafa undanfarandi stjórnir algerlega vanrækt þetta hlutverk sitt, og þess vegna hefur þingið að þessu sinni orðið að taka fjármálin óundirbúin að öllu leyti í sínar hendur, til þess að bæta úr bráðustu fjárþörf landsins fyrir næstu fjárhagstímabil. Það er því engin furða, þótt missmíði og fljótaskrift kunni að vera á þessu frumvarpi, sem hjer liggur fyrir, enda er því ekki af þinginu ætlaður langur aldur. En það er nú undir stjórninni komið, hve gamalt það verður; sýni hún röggsemi og viturleik í fjármálum landsins, verða þessi lög að líkindum ekki gömul, en verði sama sleifarlagið á öllum hennar gerðum, og fyrirrennara hennar, þá má vel búast við, að burðast verði lengur með lög þessi, en nú er tilætlunin. Háttv. þm. V.-Sk. taldi kolatollinum það til gildis fram yfir þetta frumv., að útlendingar borguðu mikinn hluta af honum, en hafi hann nokkuð athugað þetta frumvarp, þá mun hann sjá, að vörutollurinn kemur engu síður mjög mikið niður á útlendingum, ekki einungis kolatollurinn, heldur og mjög mikill hluti tollsins af öðrum vörum, einkum þeim, sem taldar eru í 6. flokknum í frumv., sem hefur inni að halda allar vjelar og byggingarefni, er þeir þyrftu til hins stórfeldara verksmiðjuiðnaðar síns hjer á landi. Það er því allsendis ástæðulaust að kvarta yfir því, að útlendingum sje hlíft með þessum lögum.

Ágúst Flygenring Háttv. framsm. tók það rjettilega fram, að jeg væri á móti þessu frumv.; það hef jeg altaf verið og mig furðar ekki á því, þótt háttv.frsm. vefðist nokkuð tunga um tönn, þegar hann var að reyna að færa ástæðu fyrir ekki sanngjarnara en frumv. er; mjer heyrðist líka háttv. flutnm. í Nd. ekki veitast sem ljettast, að færa rök fyrir því. Í sem fæstum orðum sagt er frumv. óhugsað rugl, sem enginn skilur neitt í, og stefnir út í hreina óvissu. Það eina, sem er víst eftir frumv., er að ráðherra á að fá 1.000 kr. eftirlaun, og ekki meira hvernig sem á stendur; verður hann sannarlega ekki öfundsverður af því, er tekið er tillit til þess, hve laun ráðherra eru lág nú. Ef að svo kynni að bera undir, að maður, sem er atvinnurekandi, yrði ráðherra - gjörum ráð fyrir dugandi manni og langri þjónustu - og yrði þá líklega að láta af atvinnu sinni, þá sjá allir, hve órjettlátt er, að slíkur maður yrði svo miklu harðar úti en t. d. embættismaður, sem tæki við embætti sínu aftur; enda er jeg þess fullviss, að það sje ekki vilji þjóðarinnar, að ráðherrarnir sæti tiltölulega verri launakostum en aðrir starfsmenn landsins. Annars vil jeg geta þess, að aðalástæðan frá mínu sjónarmiði, sem gerir þetta frumv. öldungis óaðgengilegt, er sú, að um leið og nokkuð er hróflað við þessu eftirlaunaspursmáli, þá verður að breyta ráðherralaununum samkvæmt því. Í þessu tilfelli að hækka þau að því skapi, sem eftirlaunin eru færð niður.

Steingrímur Jónsson Jeg hef að eins örfáum orðum að bæta við það, sem háttv. kgk. þm. hefur sagt; jeg er honum alveg samdóma um, að þetta frumv. sje í alla staði ósanngjarnt. Mjer finst það t. d. nokkuð hart, að frumv. skuli vera einungis til stórhagnaðar fyrir embættismenn. En fullkomin refsing á þá hina aðra, sem ekki eru embættismenn. Það sjá allir, hversu órjettlátt það er, að maður, sem verið hefur embættismaður og hefur þar af leiðandi fullan rjett til eftirlauna af sínu fyrra embætti, skuli hafa þessar 1.000 kr. sem nokkurs konar uppbót. En t d. atvinnurekandi, sem engan eftirlaunarjett hefur, verður að sætta sig við þessar einu 1.000 kr.

Jósef Björnsson, (framsögum.): Jeg finn ekki ástæðu til að bæta miklu við það, sem jeg áður hef tekið fram. Gagnvart háttv. 3. kgk. skal jeg taka það fram, að jeg get ekki sjeð, að ástandið, sem er, sje sanngjarnara en frumv., því ráðherra, sem verið hefur embættismaður, fær nú meiri eftirlaun, en sá, sem embættislaus hefur verið. Á þessu verður engin breyting. Hafi mjer vafizt tunga um tönn, til varnar málinu, þá mætti engu síður snúa þessu til þeirra, sem móti frumv. mæla. Út af því, sem háttv. 4. kgk. tók fram, að þetta frumv. væri nokkurs konar refsing á þá menn, sem ekki hefðu verið í embættum, verð jeg að geta þess, að jeg fæ ekki sjeð, að sú staðhæfing sje á rökum byggð. Eftirlaunin eru lækkuð; öðru er ekki raskað í núverandi ástandi. En mín skoðun er enn sú, sem jeg áður hef haldið fram hjer í þessari háttv. deild bæði 1909 og 1911, að bezt og rjettlátast væri, að öll eftirlaun væru gersamlega afnumin og þá ekki sízt ráðherraeftirlaunin.

Einar Jónsson Jeg er sá úr nefndinni, sem fór fram á, að gerðar væru dálitlar breytingar á orðalagi frumv., en þó er mjer það ekkert kappsmál, og vildi leggja það til, að frv. yrði samþykt hjer í deildinni. Ýmsum hefur þótt svo, sem að í frv. kæmi fram nokkurt misrjetti, að því er þessi 1.000 króna ráðherraeftirlaun snerti. Um það skal jeg ekki deila, en þjóðin hefur óskað, að eftirlaunin væru afnumin, og úr því það ekki er hægt, þá finst mjer þessi lækkun eini vegurinn.

Jósef Björnsson framsm: Jeg þarf ekki að vera fjölorður um frumv. þetta. Það má heita gamall kunningi hjer í þessari háttv. deild, með því að frumv. líks eðlis hafa legið fyrir þingunum 1909 og 1911; nefnilega um að lækka eftirlaun ráðherra. Þetta frumv. hefur verið borið fram í háttv.Nd. af þm. Reykvíkinga, og nokkrum þingm. öðrum. Við meðferð málsins hefur ekki verið gerð nema lítil breyting á frumv. Nefndin, sem þar hafði málið til meðferðar, bætti við 1. gr. síðustu málsgreininni. Að því, er þetta mál snertir, má taka það fram, að það var þegar, er ráðherradæmið komst á, ágreiningur um, hvort ráðherra skyldi hafa nokkur eftirlaun, eða ekki. Þá varð þó ofaná, að ætla ráðherra allrífleg eftirlaun. Síðan hafa menn viljað afnema þau eða lækka að miklum mun. Gegn afnámi þeirra telja margir, að stjórnarskráin standi, svo ekki geti verið um annað en lækkun að ræða. Nefndin, sem þessi háttv. deild setti í málið, varð ekki á eitt sátt eins og nefndarálitið sýnir. Einn nefndarmaðurinn (Á. F.) vill láta fella frumv., og telur rjett, að sjeu eftirlaun ráðherra lækkuð, þá sjeu launakjör hans jafnframt athuguð, og sjerstaklega, hvort risnufjeð sje ekki alt of lítið. Það skal nú játað, að væri svo, að launin álitust svo lág, að ekki væri hægt að búast við, að ráðherra gæti neinu safnað til síðari tíma, þá væri þetta mótmæli gegn því, að afnema eftirlaunin eða lækka þau. En jeg verð nú fyrir mitt leyti að lýsa yfir því, að jeg álít, að laun ráðherra sjeu svo sæmileg, að ekki sje þessvegna neitt á móti, að lækka eftirlaunin frá því, sem nú er. Jeg skal geta þess, að 1. gr. frv. er að efni til mikið til samhljóða frumv. því, sem var afgreitt hjer í deildinni í fyrra. Í því var ákveðið, að ef ráðherra hefði af fyrra embætti rjett til eftirlauna, þá skyldi hann líka njóta þeirra eftirlauna. - Þetta ákvæði feldi háttv.Nd. þá, en nú hefur hún haldið þessu ákvæði. Þá vil jeg geta þess, að 3 manna nefnd sú, sem þessi háttv. deild skipaði til að athuga málið, hefur verið sammála um, að frumv. væri óviðfeldið að orðalagi og sjerstaklega niðurlag 1. gr. Að öðru leyti hafa nefndarmenn ekki orðið samferða. Háttv. 3. kgk. þm. vill láta fella frumv., bæði vegna efnis og orðalags. Annar nefndarmanna, formaðurinn, fann mest að því, hvað orðalagið væri óljóst, og vill því ráða deildinni til þess, að gera breytingar á því, að því er orðalagið snertir, en þriðji nefndarmaðurinn, jeg sjálfur, vill ráða hinni háttv. deild til þess, að samþ. frumv. óbreytt, jafnvel þó jeg sje ekki sem ánægðastur með orðalag þess. Að jeg mæli með því óbreyttu og gegn brtill., kemur af því, að jeg tel augljóst, að verði því breytt hjer, þá muni það verða óútrætt eða falla, og það vil jeg ekki. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um málið að sinni; mæli með því, að háttv. deild samþykki það óbreytt.

Steingrímnr Jónsson Jeg skal leyfa mjer að stinga upp á, að frv. þessu verði vísað til nefndar þeirrar, sem skipuð var til athugunar í samskonar máli hjer í deildinni, nefnilega um Bakkagerðis- og Borðeyrarhjeruð, að lokinni þessari umr. Fleiri tóku ekki til máls.

Framsögum. minni hl. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Eg finn ekki ástæðu til að tala meira um þetta mál en gert var við 1. umr. - vil ekki tefja þingtímann með því.

Flutn.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Það er ljóst, að eitthvað þarf að gera til þess að varna þeirri einokun, sem á okkur er lögð af hinu danska steinolíufélagi. Þess vegna er hér farið fram á það að landstjórnin fái þessa heimild, ef til þarf að taka og hún sér sér fært að nota hana. Má vera að ekki komi til þess og að félagið láti undan, og þá tekur það ekki lengra. Eins og nú er ástatt, er nauðsynlegt ákvæðið í 2. gr. um það, að meðan stjórnin hefir þetta með höndum, megi enginn annar flytja steinolíu hingað til lands, því að annars mætti ef til vill búast við því, að einokunarfélagið varpaði hingað birgðum af henni og seldi fyrir sama sem ekkert til þess að buga samkepni landssjóðs, það er nógu ríkt og gæti látið oss borga herkostnaðinn eftir á. Ef til þess kæmi, að landið tæki að sér steinolíuverzlunina, þá mundi ekki þurfa á öllu meira rekstrarfé að halda, en um 450 þús. kr. á ári, og ekki mundi þurfa að halda á því fé öllu í einu. Svo heyri eg að bankarnir muni vilja veita hjálp sína til þessa, ef á lægi, enda yrði lánstíminn ekki langur, þar eð alt af seldist jafnóðum. Ein brtill. við frv. er á ferðinni, en kemur ekki fram fyr en við 2. umr. Hún er um það, að lögin skuli ganga í gildi nú þegar og gilda til ársloka 1913. Eg skal taka það fram, að á skrifstofunni hefir slæðst inn í frv. meinleg prentvilla, sakamál í staðinn fyrir lögreglumál. Eg býst við að öllum hv. þingm. sé það ljóst, hve óþolandi er yfirgangur sá og einokun steinolíufélags Rockefellers, sem nú girðir um löndin öllum megin, eins og Miðgarðsormurinn.1) *) Hér vantar niðurlag ræðunnar, sem þingskrifararnir hafa týnt og aldrei skilað ú lestrarsalinn. Eg treysti mér ekki nú til að muna það rétt. J. Ó.

Björn Kristjánsson Eg lít svo á, sem frumvarp þetta hafi verið borið fram til vara, ef dagskrá hefði ekki verið samþykt, að því er stjórnarfrumvarpið um einkasölu á steinolíu snertir. Menn gengu upprunalega út frá því, að verðhækkunin á steinolíu, sem svo mikið er talað um, væri ekki almenn um Norðurlönd, heldur að eins hjá einstökum félögum, en samkvæmt upplýsingum, sem eg hefi fengið, þá er verðhækkunin almenn og því verður frumvarpið þýðingarlaust, því að þá getur landið ekki útvegað olíu, sem ekki er hækkuð í verði. Eg er hinum háttv. flutningsmönnum samdóma um, að eigi að taka einokun í lög á annað borð, þá sé landseinokun miklu betri en að selja verzlunarréttindin einstökum mönnum á leigu. En eg er eindregið mótfallinn allri einokun í hvaða mynd sem er, og þess vegna get eg ekki fylgt þessu frumv. Auk þess er orðið svo áliðið þingtímans, að enginn tími er til að gera frumv. svo úr garði, að sæmilegt væri. Eg vildi stinga upp á að málinu, samkvæmt 52. gr. þingskapanna, sé vísað til stjórnarinnar, enda er það í samræmi við stefnu deildarinnar í þessu steinolíumáli.

Lárus H. Bjarnason Eg skal leyfa mér að stinga upp á að kosin verði þriggja manna nefnd í þetta mál að umr. lokinni.

Flutn.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Eg held að jafnvel þeir sem móti eru allri einokun, geti ekki haft mikil rök á móti þessu frumv., eins og á stendur nú. Menn verða að gæta þess, að nú hefir steinolíufélagið náð einokunartökum á steinolíuverzluninni hér á landi, og þá er þó að minsta kosti betra að einokun sé á landsins hönd. Það eru til í Ameríku félög, sem eru óháð Standard Oil Co. Þar sem sagt hefir verið að hægt væri fyrir steinolíufélagið að flytja inn ósköpin öll áður en lögin gengju í gildi, þá gerir það ekki svo ýkja-mikið, því að félagið getur ekki selt hana ódýrara en landssjóður getur útvegað olíu, og færi það verðið niður, þá er tilganginum með frumvarpinu náð. En auk þess girðir sjálft frv. sæmilega fyrir þennan ímyndaða ýkja-mikla innflutning, eins og eg hefi áður tekið fram. Frumvarpið, ef það yrði að lögum, myndi líka losa kaupmenn úr þeim samningaböndum, sem D. D. P. A, er búið að hneppa þá í; eru sumir þeirra jafnvel bundnir til 40 ára. Hvað tímann snertir, þá er hann nógur, vel hægt að hafa 3 umr. á dag, ef menn vilja, jafnvel þótt málið verði sett í nefnd, en vilji menn samþykkja málið án þess að skipa nefnd, þá höfum við flutningsmennirnir auðvitað ekkert á móti því.

Ráðherrann (H. H.); Þótt ekkert tillit sé tekið til efnis frumvarpsins, þá er formið á því svo ófullkomið að ekki er viðunandi. Eg skal að eins benda á 2 gr. Eftir henni getur stjórnin stöðvað allan aðflutning á steinolíu til landsins, bara með því að lýsa yfir því, að hún ætli að nota heimild þá, er þetta frumvarp fer fram á að veita henni. Slíkt ákvæði án allra frekari ákvarðana og skýringa getur verið mjög varhugavert. Það geta t. d. verið mörg skip á leiðinni. Í frv. vantar með öllu ákvæði um hvernig skuli fara að í svipinn, meðan annað fyrirkomulag er að komast á („Overgangsbestemmelser“). Lánsheimildin, að stjórnin megi taka það lán, sem henni þykir við þurfa, er altof viðtæk og óákveðin. Þá virðist mér og nokkuð viðurhluta mikið, að alls ekkert er um það ákveðið, hvernig á að sjá um að steinolíunotendur út um landið nái til steinolíu, eftir að aðflutningur er bannaður öllum nema stjórninni. Mér sýnist nú enginn stórvoði vera á ferðum, þó að olíufatið hafi hækkað í verði um 5 kr. í svip og það er heldur engin trygging né jafnvel líkindi fyrir að stjórnin geti greitt úr málinu, þótt hún fái þessa heimild, meðal annars er engin trygging fyrir að hún geti fengið það lán, sem nauðsynlegt er, með viðunanlegum kjörum. Og að því er útvegun steinolíu snertir, er við ramman reip að draga, þegar miljarða-samsærin eru á móti. En komi lögin að engu haldi, er hætt við að árangur þeirra verði sá einn, að vekja vonbrigði í landinu, óánægju og tortrygni gegn stjórninni, sem eftir hlutarins eðli aldrei getur fært fullar sannanir fyrir því, að hún hafi ekki getað gert meira en hún gerir.

Flutn.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Það er fágætt að stjórnir kvarti undan því, að þeim sé ofmikið traust sýnt. Það er að vísu satt, að frumv. þetta ber vott um mikið traust til stjórnarinnar, en eg vil vona, að það sé ekki meira en hún á skilið. Eg skil ekki umkvörtunina um að bráðabirgðarákvæði vanti, því að það er að eins aðflutningur en ekki sala, sem bannað er. Þó að aðrir fari að undirselja landssjóð, þá stafar enginn háski af því, þá liggur landssjóður með sína olíu meðan aðrir eru að selja út og landsmenn fá steinolíu með ágætum kjörum og þegar þeir eru búnir, selur landssjóður sína steinolíu. Lögin öðlast gildi þegar í stað, ef stjórnin vill nota heimildina og frá þeim tíma er engum leyfilegt að flytja inn steinolíu. Hér virðist því engra millibilsákvæða vera þörf.

Valtýr Guðmundsson Það var annað steinolíueinokunarfrumvarp hér á ferðinni nýlega sem eg var á móti, og þó mér þyki þetta frumv. aðgengilegra, þá verð eg að vera á móti því líka. Eg get yfirleitt ekki verið með einokun í neinni mynd. Það er landsmönnum sjálfum að kenna, ef þeir láta einoka verzlun sína. Séu menn samtaka, þá er slíkt ómögulegt. Ef hægt er að fá ódýrari steinolíu í útlöndum en þá, sem steinolíufélagið danska hefir á boðstólum, þá eiga menn að slá sér saman og panta hana, en sé ekki hægt að fá ódýrari olíu annarsstaðar, þá eru allar tilraunir þýðingarlausar. Auk þessa er frumv. þetta að ýmsu leyti óaðgengilegt. Það vantar nánari ákvæði um, hvernig farið skuli með birgðirnar. Það vitnast auðvitað að lög þessi séu á ferðinni, og það er hægt í snatri að flytja ósköpin öll inn og undirselja stjórnina, svo að hún verði neydd til að hætta og sitja uppi með allar birgðarnar, og landssjóður verði fyrir stórkostlegu fjártjóni.  (Jón Ólafsson: Áður hrakið!)  . Þá vantar inn í frumvarpið ákvæði um hvernig forstöðu þessarar steinolíu-verzlunar skuli hagað. Það er þó auðvitað, að stjórnin þarf á mönnum að halda við verzlun þessa, því að ekki getur maður búist við að stjórnarráðið fari sjálft að hafa steinolíusöluna á hendi. 1. gr. frumv. er alt of óákveðin, t. d. það, að stjórnin eigi að selja fyrir það verð, er liðlega svari kostnaði og vöxtum. Þá virðist mér það mjög varhugavert, að veita stjórninni alveg óákveðna og ótakmarkaða lánsheimild. Það kalla eg oftraust, þótt eg treysti stjórninni vel.  (Jón Ólafsson: Ábyrgðarlögin, ef misbrúkað er)  . Það er þýðingarlaust að vísa málinu til stjórnarinnar, því að hún getur ekkert í því gert. Ef menn vilja hafa það fram, þá er eini vegurinn að skipa nefnd í það, og hafi nefnd grandskoðað það, og málið hafi fylgi í þinginu, þá má vel ljúka við allar umræður í því á einum degi í báðum deildum með afbrigðum frá þingsköpunum. Skal eg svo ekki fara um málið frekari orðum að sinni.

Þorleifur Jónsson Frumvarp það sem hér liggur fyrir er heppilegra en stjórnarfrumvarpið, sem var á ferðinni hér í deildinni í gær. Eigi að innleiða einokun á annað borð, þá tel eg betra að hafa ríkiseinokun en að selja réttinn til verzlunar á leigu einstökum manni eða félagi. Ekki sízt þótti mér stjórnarfrumvarpið óaðgengilegt af því, að eg gat búizt við að einkaleyfið lenti hjá sömu okrurunum, sem nú kúga okkur. Þó eg því fremur gæti hallast að frumvarpi því er hér liggur fyrir, þá virðast mér þó á því miklir agnúar. Það yrði dýrt að stofnsetja og reka slíka landssjóðsverzlun. Milliþinganefndin frá 1911 gerði ráð fyrir, að kostnaður fyrir landssjóðinn við að reka verzlun með steinolíu yrði 169.977 kr. á ári. Svo áætlar nefndin að til þess að koma téðu fyrirtæki á fót yrði landssjóður líklega að taka 700-800 þús. kr. lán, því að ekki munu peningarnir vera fyrir hendi. Þá þykir mér og nokkuð viðurhlutamikið að gefa stjórninni svo víðtæka lánsheimild sem frv. fer fram á - að hún geti tekið það lán, er henni þurfa þykir og sömuleiðis tel eg varhugavert að stjórnin eftir eigin vild geti sett svo mikið af peningum landssjóðs í steinolíu, sem henni gott þykir. Mér þætti æskilegast að landssjóður styrkti innlent vezlunarfélag til þess að keppa við Steinolíufélagið danska, og slíku félagi ættu bankarnir og þingið líka að veita stuðning. Af framantöldum ástæðum get eg ekki greitt frumvarpinu eins og það liggur fyrir, atkvæði. Og auk þess þykir mér málið alt of lítið undirbúið.

Flutn.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Það sannast í þessu máli, að það er alt af ofboð fyrirhafnarlítið að vekja upp grýlur, og nógir sem til þess verða, að gera slíkt. Hv. þm. Austur-Skaftfellinga (Þ. J.) sagði, að betra væri að styrkja innlenda menn eða félög til þess að keppa við Steinolíufélagið danska en að taka í lög einokun. Eg vildi mega spyrja hann, hvað hann héldi það myndi stoða fyrir innlenda menn eða félög að keppa við félög, sem hefðu hundruð þúsunda miljóna dollara höfuðstól? Til þess að stríða við slík einokunarfélög með von um nokkurn árangur er ekkert ráð til nema einokun. Allar eigur Íslands og allra Íslendinga hrykkju þar skamt, þær fylla þar ekki meira en krækiber í tunnu. Það er ekki til neins fyrir Íslendinga að fara að keppa við félag, sem hefir haft auðmagn til þess að ná undir sig mestöllum steinolíunámum og mestallri steinolíuverzlun í Ameriku. Standard Oil-hringnum hefir tekist að fá í sínar hendur 65% til 70% af steinolíuverzlun Bandaríkjanna. Auk þess sem félagið hefir náð þessu afarvaldi í Ameriku, hefir það líka mikla verzlun í Evrópu. Hér er annaðhvort að gera það sem dugar, eða liggja flatur undir einokun þessa erlenda stórgróðafélags. Út af því sem sagt er um, að hin óákveðna lánsheimild beri vott um of mikið traust til stjórnarinnar, skal eg taka fram, að eg treysti því, að stjórnin taki ekki stærra lán en þörf er á. Fari hún bersýnilega út fyrir tilgang laganna, þá er þess að minnast, að vér höfum ströng ábyrgðarlög. Auðvitað getur stjórnin ráðið menn til þess að veita þessari steinolíuverzlun forstöðu. Það nær ekki nokkurri átt að það kosti 160.000 kr. að selja fyrir 450.000 kr. eins og hv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) hafði eftir milliþinganefndinni. Eg er viss um, að hér í Reykjavík má velja um góða menn fyrir svo sem 6.000 kr., til þess að hafa forstöðu þessarar verzlunar á hendi, svo að stjórnin þyrfti engan veg eða vanda að hafa af innkaupunum eða sölunni, nema hvað hún að sjálfsögðu ætti að hafa eftirlit með þessari landsverzlun. Olíuna á að selja með því verði sem hún kostar hér á staðnum + flutningsgjaldi. Það er ákaflega einfalt mál. Það sem á olíuna legst er flutningskostnaður, geymslukostnaður, vextir af peningunum, sem fyrir hana eru greiddir, og sölukostnaður. Og það er gefið, hve mikið það er, svo að engin vandkvæði eru að ákveða í heildsölu útsöluverðið á steinolíunni. Það er engin ástæða til þess að taka heilan ársforða í einu. Nóg að taka að haustinu það sem duga muni yfir veturinn, og birgja sig svo aftur upp að vorinu til sumarsins. Eg skil sízt að verzlunarfróðum mönnum skuli detta slík fásinna í hug. Þangað til stjórnin fer að nota heimildina, geta menn flutt inn, og allir hafa heimild til þess að selja það er þeir eiga. Ef steinolíusalar vilja demba alt of miklu inn í landið, áður en lögin ganga í gildi og selja hana við óhæfilega lágu verði, þá gerir það ekkert til, þeir gera ekki annað en auðga landsmenn jafnmikið og þeir skaða sjálfa sig á því. En annars getur stjórnin notað heimildina svo fljótt, að ekki takist fyrir aðra að flytja óvenju-mikið af steinolíu inn í landið. Skal eg svo ekki tala frekar um málið að sinni. En með þessu höfum vér flutningsmennirnir reynt að bæta úr vandræðunum, og verði frumv. felt, þá ber sá meiri hluti, er það gerir, ábyrgð á því, að ekkert er gert til þess að tryggja landsmönnum að geta fengið steinolíu með viðunanlegum kjörum. Hæstv. ráðherra þótti menn ekki muna mikið um 5 kr. verðhækkun á fatinu. Fátæklingana, sem að eins nota hana til ljósa, munar um alt. En jafnvel efnaðri menn, sem hafa mótorbáta-úthald, munar um 5 kr. á fatinu. Einn einasta mótorbáta útgerðarmann getur munað þessi hækkun 1.500 kr. á ári. Mundi ekki hæstv. ráðherra muna það neinu, ef á hann væri lagður 1.500 kr. aukaskattur - ofan á það sem hann nú á að bera til allra stétta. Hv. þm. Sfjk. (V. G.) hélt, að ef olía væri fáanlegri ódýrari í útlöndum, en hér, þá gæti hver sem vill pantað hana. Hann heldur það sé jafn-óbrotið, að panta 1 tn. af steinolíu, eins og einn og einn hring af gaddavír! En það er barnaleg hugmynd. Til þess að steinolíu-pöntun, t. d. frá New York e. Phildelphíu borgi sig, þarf að panta heilan skipsfarm í einu.

Ráðherrann (H. H.) Eg hefi heyrt ýmsa segja að þetta frv. sé betra en frv. það sem lá fyrir í gær um sama efni, en þetta er hvorki rétt né vel athugað. Eg ætla ekki að fara langt út í málið, en aðeins benda á eitt einstakt atriði. Það virðist liggja í augum uppi, að svo framarlega sem hið opinbera færist það í fang, að banna frjálsan innflutning óhjákvæmilegrar nauðsynjavöru og taka sjálft einkarétt til vörunnar, þá hlýtur réttinum að fylgja rík skylda til þess að sjá um, að varan sé jafnan fáanleg og jafnan eins auðfáanleg hvervetna á landinu, eftir sem áður. Í frv., sem hér var sálgað í gær, var séð fyrir þessu sem unt er, með því að leggja félagi því, sem semja mætti við, ríkar og ákveðnar skyldur á herðar í þessu tilliti, að viðlagðri þungri ábyrgð og réttindamissi. En í þessu frv. er þessu atriði enginn gaumur gefinn. Þá er það og sýnilegt, að ekki er hægt að neita öllum um olíu, þó að þeir hafi ef til vill ekki peninga handbæra í svipinn og mundi þetta leiða af sér, að landið, ef það tæki að sér einkasöluna, mundi þurfa að gangast undir útlán til kaupenda og þar með allmikla verzlunarrisíkó og hefir það æfinlega töluverðan kostnað í för með sér og getur í mörgum tilfellum orsakað ekki svo lítið tap.

Flutningsmaður(Jón Ólafsson): Herra forseti! Eg skal ekki þrátta við hæstv. ráðherra (H. H.) um að frv. það sem hér lá fyrir í gær, sé betra en þetta, hitt frv. er fallið svo að það er einungis málalenging á tæpum þingtíma að þrátta um það. Hér er aðeins um tvent að velja, annað hvort að taka þessu frv. eða þá að gera ekkert til að bæta úr vandkvæðunum. - Það hvílir mér vitanlega engin skylda á neinum að flytja hér inn steinolíu, né hafa hana fyrirliggjandi á hverri höfn, kaupmenn verða sjálfir að vera sér út um hana og panta hana og það gætu þeir ekki síður gert þó að landið tæki að sér einkaleyfi til innflutnings; landið ætti þá bara að sjá um, að til væri nóg steinolía einhvers staðar á landinu til dæmis í Reykjavík og væri þá fult svo auðvelt fyrir kaupmenn að panta olíu úr Reykjavík í stað þess, eins og flestir þeirra gera nú, að panta hana frá Steinolíufélaginu danska. Ekki væri það nein frágangssök, þótt kaupmenn ættu að borga út í hönd, eg býst við, að þeir mundu flestir hafa einhver ráð með það og þá getur alls engin skulda verzlun komið til greina.

Ráðherrann (H. H.) Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) sagði að nú væri engin skylda fyrir kaupmenn að hafa steinolíu á hverri höfn, og er það rétt, en á því verður ekki bygt, af því að nú er frjáls samkepni; hverjum er frjálst og skylt að bjarga sér sem bezt getur. En þá fyrst væri ástæða til þess að skylda vörusalann, hvort heldur er landssjóður eða privatfélag, til þess jafnan að hafa nægar birgðir, þegar öllum öðrum sundum er lokað, og ekki í neitt annað hús að venda, að viðlagðri þungri ábyrgð. Og oft mundi það koma í ljós að menn eru engu bættari út um land, þó að til væri olía hér í Reykjavík, af því að þeir gætu ekki með viðunanlegu móti nálgast hana héðan, en mundu hins vegar hafa átt skamt til birgða að sækja, ef kaupmenn eins og hingað til hefðu getað fengið sér olíu frá útlöndum eins og aðrar vörur sínar. Taki landið þessa verzlun, þá verður það jafnframt að sjá fyrir nægum birgðum í öllum landsfjórðungunum.

Flutn.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Það er hér á landi engin teljandi samkepni með steinolíu; salan er nálega öll í höndum danska einokunarfélagsins. Eftir frv. er það nóg, ef til er nægileg steinolía á einum stað í landinu, eins og eg tók fram áðan og vilji kaupmenn ekki panta hana, þá gera það kaupfélögin og sveitafélögin. Frumvarp þetta er eini vegurinn til að bjarga oss frá þeim vandkvæðum, sem nú eru. Háttv. ráðherra (H. H.) læzt ekki skilja það, að hér ræðir eingöngu um innflutning og heildsölu á olíu. Kaupmenn og kaupfélög og aðrir ættu jafn fjálst með að kaupa og selja olíu, eins og áður en steinolíufélagið náði hér einokun, með þeim eina mismun, að þeir hefðu það hagræði, að kaupa á innlendum heildsölumarkaði hér, í stað þess að verða að kaupa af heildsölum í Skotlandi eða annars staðar úti í heimi - og kaupa hana hér ódýrara, en líkindi væru til að þeir fengju hana erlendis, því að heildsalar þar mundu ekki láta sér nægja innkaupsverð og kostnað; þeir mundu reikna sér nokkuð í ábata. Vilji háttv. þingdeildarmenn að þjóðin komist úr þessum vandræðum, þá er að samþykkja frumv., annars að fella það og mun það þeim ekki ábyrgðarlaust, sem það gera.

Flutn.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Það er forn málsháttur, að „argur er sá sem engu verst“, og mætti segja það um okkur Íslendinga, ef við látum bjóða okkur aðferð þá, er D. D. P. A. ætlar nú að beita við okkur, án þess að malda í móinn til þess að firra okkur þeim vandræðum. Allir hafa frétt hækkunina á steinolíuverðinu síðustu dagana - fimm krónur á fatinu, og sögð væntanleg innan skamms ný hækkun, fimm - sjö krónur (sumir segja 10 kr.). Það er von að fólkinu ægi þetta, og von að Alþingi hafi gert málið að umhugsunarefni, hvort ekkert sé auðið að gera af löggjafarvaldsins hálfu til að varðveita þjóðina fyrir hinum banvænu faðmlögum þessa risa blekfisks, sem nú teygir angana í flest lönd og lifir og fitnar á að blóðsjúga þjóðirnar. Það er vitanlegt, að þessi hækkun, sem nú er orðin 12 krónur í Danmörku og milli 6 og 7 mörk í Hamborg, stafar væntanlega eingöngu af fégræðgi steinolíufélagsins. Þó að hér sé borin fyrir hækkun á farmgjaldi með skipum, þá eru það hrein ósannindi og fyrirsláttur. Vitaskuld hefir farmgjald hækkað, en ekki neitt í áttina sem þessu nemur, enda er farmgjaldið alls á olíu frá New York til Reykjavíkur að eins liðugar þrjár kr. á fat. Fleiri ástæður hafa heyrst fyrir hækkun þessari, hvað sem þar í er hæft. Ein sú líklegasta er sú, að félagið sé með þessu að láta Norðurálfuþjóðirnar, þær sem það hefir náð einokun hjá, borga kostnaðinn fyrir húsbónda sinn, Rockefeller gamla, sem nýlega var í hæstarétti Bandaríkjanna dæmdur í 40 miljóna dollara sekt, auk málskostnaðar fyrir óleyfileg einokunarsamtök í Bandaríkjunum. Því að Bandaríkin standa það framar öðrum ríkjum, þau hafa lög í landi hjá sér, þau er banna einstaklingum og félögum að hafa einokunarfélagsskap til samninga-samtaka um að hindra frjálsa verzlunarsamkepni og hækka vöruverð fram úr eðlilegu hófi. Steinolíufélagið danska, sem kallar sig D. D. P. A. og Danir lesa úr: Det danske Petroleums Aktieselskab, en Íslendingar lesa úr: „Danskur djöfull Petroleums andskoti“. er ekki annað en einn angi af einokunar-samsteypufélagi Rockefellers. Það hefir gert samninga við flest-alla íslenzka kaupmenn, þá er skuldbinda kaupmennina til að kaupa ekki steinolíuna af neinum öðrum en félaginu. Fyrst mun það hafa byrjað á árlöngum samningi; svo fór það að gera samninga til fimm ára og síðan mun það hafa farið að smálengja samningatímann og er mælt að síðustu samningar bindi kaupmenn við félagið í 40 ár. Það væri engin vanþörf á, að löggjafarvaldið tæki hér í taumana, ef það hefði hugsun og mannrænu til þess. Stjórnin lagði nú fyrir þetta þing frv. til laga um heimild fyrir stjórnina, til að selja einstökum manni eða félagi einkasölu á steinolíu hér á landi. En þetta frv. var samið áður en steinolíufélagið sýndi sig í að fara að misbeita valdi sínu hér, eins og nú er bert orðið og tilgangur frv. var ekki sá að tryggja landsmönnum sanngjarnt steinolíuverð og gæði olíunnar; heldur var tilgangur einvörðungu sá að auka landsjóði tekjur með því að selja þjóðina undir einokunarvald einstaklings; og líklega mun helzt hafa verið hugsað um, að minsta kosti reyndir samningar um, að selja D. D. P. A. einokunarleyfið. Þetta leizt landsmönnum ekki á. Landsmenn eru yfirleitt andvígir því, að einstaklingum sé í hendur selt einokunarvald yfir þjóðinni. Ef nauðsyn bæri til, mundu menn heldur taka því að landsstjórninni sjálfri væri veittur einkaréttur á einhverri vörutegund. Landsstjórnin hefir nefnilega enga hvöt til að svíkja gæði vörunnar; en það mundi í framkvæmdinni reynast ókleift að gæta slíks um einstaklinga. Alþingi hafnaði því þessu frv. stjórnarinnar. En þegar hækkunin mikla á steinolíuverðinu kom í ljós, svo að sýnt var, hvert félagið stefndi, þá báru nokkrir þingmenn, eg, hv. 2. þm. Rang. (E. P.) og háttv.þm. Dal. (B. J.), upp frv. um að veita stjórninni einkaleyfi fyrst um sinn um eitt ár, eða til ársloka 1913 til að flytja hingað steinolíu til lands og selja landsmönnum hana fyrir það verð, er ríflega svaraði innkaupsverði og kostnaði. Frv. þetta var samþykt með allmiklum atkvæðafjölda í deildinni í gær og er nú á dagskrá til 2 umr. Tilgangurinn er, að 2. og 3. umr. verði lokið hér í deildinni í dag með þingskapa afbrigðum, og þá gæti efri deildin með þingskapaafbrigðum samþykt frv. við þrjár umræður á morgun, eða ef á þyrfti að halda, lokið síðustu umræðu snemma dags á mánudaginn. Frumv. þetta er bygt á því að nefndarmönnum var kunnugt um að landsstjórnin hafði verið í samninga umleitunum við steinolíufélag í Bandaríkjunum, sem framleiðir ágæta olíu, sem sýnishorn eru til af hér, og er alveg óháð einokunarfélögutn Rockefellers. Enda til fleiri óháð félög í heiminum, sem kostur mundi á að semja við. Dálítil mótspyrna hefir komið fram gegn frv., aðallega bygð á vanþekkingu á almennu verzlunarfyrirkomulagi, og grýlur um upphugsuð vandkvæði fyrir stjórnina á því, að reka það starf, sem frv. heimilar henni. Hefir þó verið bent á hér á þinginu, að auvelt sé að fá einhvern merkan og óháðan kaupmann í Reykjavík til að reka heildsöluna fyrir stjórnina fyrir mjög sanngjarnt kaup, svo sem sem sex þúsund krónur eða þar um bil. Þá hefir því og verið hreyft að stjórnin hlyti að hafa birgðaútsölu af olíu á hverri löggiltri höfn á landinu. En þetta er ekki annað en hégómagrýla. Frv. ætlast að eins til að stjórnin hafi ávalt nægar birgðir fyrirliggjandi á einum stað í landinu. Kaupmönnum, kaupfélögum, sveitarfélögum og öðrum er ekkert erfiðara að birgja sig upp héðan, en frá Kaupmannahöfn eða Skotlandi eða öðrum stöðum í útlöndum. En um þetta talaði eg ítarlega við 1. umræðu, og býst við að deildarmenn hafi hugfest það og muni. Enn er óséð um forlög frv. En geta má þess, að fram er komin br.till. í þá átt, að veita Landsbankanum einkasölurétt þennan í stað þess að veita stjórninni hann og um jafn langan tíma. Það er einmitt sérlega gleðilegt, að bankinn skuli þannig sýna, hvað vel hann treystir sér. Þá er um leið fallin sú mótbára, að ekki séu peningar fyrir hendi til þess að koma þessu í framkvæmd. Og ef bankinn hefir sjálfur fé til þessa, þá getur hann líka eins vel lánað stjórninni það. Það þarf ekki að vera til langs tíma í senn, því að peningarnir koma inn aftur jafnóðum og olían selst. Annars hefi eg það að athuga við einstaka liði br.till, sem reyndar mundu gera þetta frumv. að nýju frv., að mér þykja frestirnir, sem tilteknir eru á þgskj. 382, vera of langir. Og við 5. tölul. á þgskj. 387 vil eg athuga það, að mér þykir tvísýnt, hvort rétt er að samþykkja slíkt. Alþingi hefir tæplega vald til þess að þvinga verzlanir til þess að flytja vörur þannig burtu. Raunar má vitna í vínsölulöggjöfina, en varlega er að slíku farandi, þótt eg annars gæti hallast að till.háttv.þm. Þetta mál er meira vert en flesta menn grunar. Sérstaklega að því er snertir mótorbátaútveginn. Þeir bátar hafa hafa borgað sig þolanlega sumstaðar, en víðast er það svo, að þeir mega ekki við mikilli útgjaldahækkun frá því sem nú er, og á einni af mun stærri mótorbátaútgerðum landsins mundi þessi 5 kr. hækkun á steinolíutunnunni hafa í för með sér 1.500 króna útgjaldaauka á ári, og er það harður skattur. Ef hér er ekkert að gert, má búast við því, að nokkur þúsund manna kunni að flýja landið á næstu árum undan slíkum ókjörum, sem þá verður við að búa. Eg heyri sagt, að einokunarfél. hafi verið mjög á stúfunum hér um bæinn síðan í gær, líklega til þess á sinn hátt að sannfra(!) þingmenn um, að hér sé friður og öllu óhætt, en eg trúi því ekki, að þingmenn láti slíkt hafa áhrif á sig. Hér getur verið um líf eða dauða mótorbátaútgerðarinnar að tefla, og það verður tekið eftir því, ekki einungis hér heldur og úti um alt land, hvernig hver þingm. greiðir atkv. í þessu máli í dag. Eg sé, að hér er komið fram skjal frá kaupmanni einum hér í bænum. Eg veit að hann hefir 30 ára reynslu fyrir sér og að flest er rétt sem hann segir, en eitt er þó rangt sem hann segir þar og það vil eg ekki styrkja, sem sé það, að farmgjöldin hafl ekki hækkað. Þau hafa hækkað - eins og eg hefi sagt - ekki í neinu hlutfalli við þessa verðhækkun, sem nú er orðin á steinolíu, sízt þegar tekið er tillit til þess, hverju þetta félag hefir efni á, þar sem það hefir gefið 145% í árságóða og þó verið í vandræðum með að dylja hina sönnu upphæð ágóðans. Eg skal svo ekki tala meira að sinni, en býst við að þurfa að standa upp aftur til þess að gegna mótbárum.

Lárus H. Bjarnason Hér hefir nú verið lagt til að fara ýmsar leiðir til þess að lækna þetta mein, en áður en greidd eru atkv. finst mér að maður verði að fá að vita hvert meinið er. Ef hér er um allsherjar hækkun að ræða, þá dugir ekki að sprikla, og þá er þetta frv. gagnslaust. En sé það rétt, að það sé aðeins eitt félag, eða fá, sem hafa fært verðið upp, en til séu önnur, sem nú selji steinolíu við vægara verði, þá er auðvitað nokkuð öðru máli að gegna. Nú hefði verið tækifæri fyrir stjórnina að nota símann og spyrjast fyrir um orsökina til verðhækkunarinnar hjá utanríkis ráðuneytinu eða dönskum konsúlum. Það þykist eg líka vita að hún hafi gert, og vil eg því spyrja hæstv. ráðh (H. H.) hverjar upplýsingar hann getur gefið deildinni um þetta efni. Og svo framarlega sem það upplýsist, að hækkunin stafi frá einstökum félögum, þá vil eg gera það sem auðið er til þess, að lækna margumtalað mein, og mun eg þá helzt aðhyllast leið hv.þm. Sfjk. (V. G.), af þeim þrem, sem fram hafa komi. En sé þetta almenn hækkun um allan heim, þá er meinið ólæknandi og ekkert unt við því að gera.

Ráðherrann (H. H.) Eg stend ekki upp til annars að þessu sinni, en til að segja hv. 1. þm. Rv. (L. H. B.) að eg hefi engar slíkar upplýsingar meðferðis handa honum og tel mér ekki fært að útvega ábyggilegar upplýsingar um þetta í snatri.

Björn Kristjánsson Eg á hér brtill. við þetta frv., og eg vil taka það fram, að hún er varatill., því að eg skoða svo, að hv. deild hafi þegar lagt úrskurð sinn á þetta mál, með rökst. dagskrá, sem samþ. hefir verið, þar sem gengið var út frá því, að stjórnin gerði sitt ítrasta til að styrkja innlendan félagsskap, sem stofnaður yrði í þessu skyni með stuðningi banka, án tillits til þess, hvernig á stendur nú í svipinn. Það er vitanlegt, að þessi hækkun er almenn, og því álít eg að frekari framkvæmdir í þessu máli eigi þingið að geyma sér. Ef það fer nú að samþ. þetta frv., þá er það sama sem að taka aftur alt sem það sagði fyrir tveim dögum. Ef það væri satt, að hækkunin væri bara þessu eina félagi að kenna, sem væri að kúga Íslendinga, þá skal eg játa að full þörf væri á því, að samþ. annað hvort frv. þeirra hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) óbreytt, eða þá till. mína, en eg skal benda á það, að af því að mótmæli hafa komið fram gegn því, að þessi hækkun sé almenn, þá hefi eg símað í dag, bæði til New York og Kaupmannahafnar og spurst fyrir um markaðsverðið á steinolíu, enn á ný, og vænti eg að fá svar áður en langt um líður, það er að segja ef ekki fer eins og um daginn, að svarið verði 28 tíma á leiðinni, en að minsta kosti ætti eg að vera búinn að fá það fyrir 3. umr. þessa máls. Eg tek það enn fram, að þessi tillaga mín er einungis til vara, því að helzt vænti eg þess, að þingið muni ekki forma að samþ. þetta frv., svo dæmalaust illa sem það er undirbúið. Hér eru til margar leiðir, sem fara mætti, en hv. 2 þm. S.-Múl. (J. Ó.) hefir ekki séð nema þá einu, sem milliþingan. hafði farið.  (Jón Ólafsson: Alt aðra leið!)  T. d. mætti halda sér við dagskrána þá um daginn, eins og eg hefi bent á. Enn mætti hafa eftirlit með væntanlegum félagsskap frá öllum hliðum með lögum, það mætti takmarka hámark ágóðans og láta landssjóð hafa afganginn. Loks er varatill. mín líka tryggari en frv. Alt er þetta tryggara en frv., og sýnir þetta hve illa það er undirbúið. Eg kem fram með þessa till. bæði af því, að stjórnin hefir látið í ljós að örðugt mundi verða að fá lán í þessu skyni, og svo í öðru lagi vegna þess, að bankinn er landsstofnun, og gera má ráð fyrir að hann ráði yfir meiri verzlunarþekkingu, en stjórnin. Og eg er hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) þakklátur fyrir það, að hann hefir ekki haft mikið á móti þessari till., því að ef stofna á til einokunar á annað borð, þá er réttast að fela hana þeirri stofnun, sem ætla má að bezt kunni með að fara, sem er landsins eign og sem hefir umráð yfir fé til þess, en á hinn bóginn óska eg ekki að til þess komi, nema því að eins, að frv. verði samþ. Nú verðum við að hafa hliðsjón af því, hvað fram fer í kringum okkur. Við vitum að þessi hækkun nær til Þýzkalands, Danmerkur og Englands. Hafa nú þing þessara þjóða risið upp og samþykt einokunarfrumvörp? Nei, þau hafa farið sömu leið og við höfum farið hingað til,  (Jón Ólafsson: Þing eru þar ekki saman komin nú)  . Þau hafa reynt að stuðla að frjálsri samkepni, og sú leið ætlaðist rökstudda dagskráin til að farin yrði með aðstoð stjórnar og banka, og geti þessi öfl ekki borgið málinu í sameiningu, þá er eitthvað þungt fyrir, og þá er hætt við að þetta frv. geti það ekki heldur. Það er vant að duga til frjálsrar samkepni, ef það er á allra manna vitorði, að einhver dugur og afl stendur á bak við þann sem við mann keppir, svo að ef verðið er skrúfað upp, þá geti það eigi staðið til langframa. Þetta er því fyrsta leiðin, og það er fyrst ef hún bregst, að reyna má að grípa til þess, að taka alt vald til verzlunar í landsins hendur. Og sem því að eins getur komið að haldi, að önnur lönd fari eins að, því annars er hætt við að auðmannafélögin banni að selja nokkra olíu til Íslands, og þá er ver farið en heima setið. En eg vil mælast til þess, að hv. deild íhugi það vel, að svo framarlega sem hún hallast nú að einokun, þá feli hún þó framkvæmd hennar þeirri stofnun, sem landið á, og sem hefir þekkingarskilyrði til þess að geta tekið þetta að sér, og þar að auk helzt ráð til þess, fjárins vegna, en losi landssjóð við það, að þurfa að taka lán til þess. Um br.till. á þgskj. 381 frá hv.þm. Sfjk. (V. G.) skal eg taka það fram, að eg er samdóma hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) um það, að það er tæplega ætlandi að stjórnin geti komið nokkrum að liði eftir henni. Það er alveg rétt hjá hv.þm., að það er nokkuð annað, að panta gaddavír, sem taka má fáeinar rúllur af í einu, eða steinolíu, sem ekki dugir að fá öðruvísi en miklar birgðir í einu. Enda er það líka vitanlegt, hvernig stjórninni gekk við gaddavírskaupin. Eg man t. d. eftir því, að eitt sumarið kom eg tvisvar upp í Borgarnes, og sá þar girðingarstólpa liggja mölbrotna í fjörunni hrönnum saman. Eg spurði hver ætti þetta, og var mér sagt með mestu fyrirlitningu að það væri landgsjóður. Sá sem hafði pantað þetta, hafði ekki hirt það. Hver þetta hefir borgað veit eg ekki, en eg kom þarna haust og vor, og í bæði skiftin lágu stólparnir þarna. Svona er það, þegar landið þarf að vera að vasast í slíkum viðskiftum, enda veit eg að stjórnin vill helzt vera laus við þetta. Það mundi oft fara svo með fleira eins og þessa girðingarstólpa, að enginn mundi hirða það og því vera stolið. Svo er þess að gæta, að steinolían er dýr vara og hana þarf að fá á alveg vissum tímum, menn hafa ekki ráð á að bíða eftir henni, þess vegna mundu menn panta lítið í einu, því að oftast eiga menn í basli með peninga, og þegar svo varan kæmi, gætu þeir ef til vill ekki leyst hana út og yrðu svo að setja upp báta sína. Það má lýsa því í það óendanlega, hve óframkvæmanlegt þetta fyrirkomulag mundi verða, og segi eg þetta ekki af því, að eg treysti ekki stjórninni til þess, að hún mundi reyna að gera skyldu sína í þessu efni eftir föngum, heldur af hinu, að eg veit að hún getur ekki annast það. Eg skal svo ekki lengja umræðurnar meira, en vona að háttv. deild fallist á tillögu mína, ef hún ætlar sér að veita þessa heimild á annað borð, einkum þar sem háttv. flutnm. (J. Ó.) er henni ekkert mótfallinn.

Valtýr Guðmundsson Eg er á því, enn sem fyr, að einokunarlög séu viðsjárverð í hverri mynd sem er, þótt eg játi reyndar, að ríkiseinokun sé dálítið skárri og miða eg það við reynslu liðinna alda, því að ætíð reyndist konungsverzlunin miklu betur en hitt, þegar einokunarleyfið var selt einstaklingum í hendur. En þó er nú aftur sá annmarki á ríkiseinokun, að reynsla þykir fyrir því, að á þann hátt fái menn lélegri vörur en ella. T. d. er orð á því, að franskt tóbak sé lélegt, en þar hefir ríkið einokun á því. Yfir höfuð er hætt við því að verðið verði hátt þegar þannig er til hagað, en vörurnar verri en þar, sem frjáls samkepni ræður. Það er líka eðlilegt, að þetta fyrirkomulag verði óhagstæðara, þar sem því verður að stjórna af embættismönnum, sem hafa sín föstu laun, hvort sem fyrirtækið gengur betur eða ver og hafa því ekki hina sömu hvöt til að leggja sig í framkróka eins og atvinnurekendur annars sem keppa hvor við annan. Kaupmaðurinn er neyddur til þess að vanda vörurnar og hafa verðið skaplegt sjálfssín vegna. Eigingirnin, sterkasta driffjöðrin í mannlífinu, rekur hann til þess, en þá driffjöður vantar þar sem einokun er og við engan er að keppa. Eins er það, að ef eitthvað fer aflaga í verzlun, sem stjórnað er af ríkinu, þá er til einkis að kvarta um það; því að til hvers ætti að klaga nema stjórnarinnar, sem einmitt rekur sjálf. Það yrði þá svipað - þótt við reyndar höfum nú dómstóla hér - eins og nú á sér stað á Grænlandi, þar er ekki í annað hús að venda en til stjórnarinnar, sem sjálf rekur verzlunina og sjálf er dómarinn. Ef til vill mætti segja, að við gætum hengt ráðherrann, en það er hætt við að mundi sækja í sama horfið þótt annar tæki við. Þá er enn að geta þess, að til þess að reka ríkisverzlun þarf afarmikið fé, eins og milliþinganefndin hefir þegar sýnt fram á. Það er satt, að líklega mætti hafa hag af slíkri verzlun, en nú er ekki þörf á að leggja út í hana þess vegna, þar sem búið er að búa svo vel í haginn hvað fjárhaginn snertir með öðrum ráðum. En hins vegar mundi þetta fyrirkomulag útheimta mikinn undirbúning, og þótt þetta frumv. yrði að lögum nú, þá er það alveg óþarft til þess að ráða fram úr augnabliks vandræðum, því að það mundi þurfa heilt ár áður en það kæmist í framkvæmd. Það verður að gá að því, að þegar stjórnin bannar öllum nema sjálfri sér að verzla með einhverja nauðsynjavöru, þá tekur hún um leið á sig skyldu til þess, að sjá mönnum alstaðar fyrir nægum birgðum af þeirri vöru, og það jafnvel á öllum árum, líka ísaárum, en til þess þarf heljar miklar birgðir. Það sem hér stendur í brtill. á þskj. 382, að gefa Landsbankanum þessa heimild, er í rauninni ekki nema annað form á frumvarpinu, þar eð Landsbankinn er ríkisstofnun. En það er eitthvað skrítið, að banki skuli fara að fást við það, sem er svo fjarskylt öðrum störfum hans eins og þetta. Eg þekki að minsta kosti hvergi dæmi þess, að bankar verzli með annað en peninga, og eg held að það væri ekki heppilegt heldur. Það gæti veikt traust bankans, ef hann færi að braska með annað, og það gæti meira að segja orðið hættulegt fyrir hann, því að svo stór óhöpp gætu steðjað að þessari verzlun, að það setti bankann á höfuðið. Þess vegna vil eg ekki fara þá leið, heldur reyna að finna einhver önnur ráð. Nú getur verið spurning um það, hvort nauðsynlegt sé eða tiltækilegt yfir höfuð að gera nokkuð; hvort þessi verðækkun, sem talað er um, er ekki almenn þannig að aðrir sæti sömu kjörum og vér. Eg er nú ekki alveg viss um að svo sé, að minsta kosti ekki að hækkunin sé eins gífurleg annarstaðar, enda eru flestir á því. Einokunin sem óþolandi er, er landsmönnum sjálfum að kenna. Þeir geta ef þeir vilja skapað samkepni. Þeir þurfa ekki annað en að verða samtaka til þess, að hrista af sér einokunarfjötrana. Eg lít svo á, sem heppilegast sé að reyna að efla frjálsa samkeppni og vekja fólkið til meðvitundar um kosti hennar. Og eg hugsa að til þess að vekja meðvitund fólksins sé ekki óheppilegt að fara sömu leiðina, sem farin var með gaddavírslögunum hér á árunum. Sú leið reyndist vel þá og varð til þess að menn fengu gaddavír mun ódýrara en annars hefði orðið. Stjórnin gat fengið betri kaup á gaddavír en einstakir menn myndu hafa fengið og líkt hugsa eg mér að fara myndi að því er steinolíukaup snertir. Eg hugsa mér að sú aðferð yrði viðhöfð, að stjórnin leitaði sér upplýsinga í útlöndum um verð á steinolíu og auglýsti síðan hér heima að hún tæki að sér útvegun á steinolíu og með hvaða kjörum. En eg ætlast alls eigi til að stjórnin fari að panta steinolíu fyrir hvern einstakan mann, er þess óskar, heldur að eins fyrir bæjarstjórnir, sveitarstjórnir, kaupfélög og kaupmenn. Menn yrðu að slá sér saman í sveitinni eða bænum til að fá sveitar- eða bæjarstjórnina til þess að beita sér fyrir málið og olían yrði annaðhvort að vera borguð fyrir fram eða sett sú trygging fyrir borgun við afhendingu, er stjórnin tæki gilda. Með því að fara þessa leið er ýtt undir menn að stofna félög móti steinolíufélaginu. Og stjórnin leggur ekkert fé í hættu þar sem annað hvort á að borga olíuna fyrir fram eða setja tryggingu fyrir greiðslu andvirðisins við afhendingu. Það er jafnvel í meira lagi vafasamt, að landssjóður einu sinni í svip þyrfti að leggja nokkurn eyri út. Eg geri miklu heldur ráð fyrir að stjórnin myndi fá 3 til 6 mánaða kredít, og að sá tími myndi nægja til þess að ná í peningana frá viðskiftamönnunum - þeim er ekki hefðu borgað fyrir fram - og senda þá til þess, er selt hefði olíuna. En hugsanlegt er það þó, að stjórnin þyrfti á peningum að halda í þessu skyni og fyrir því hefi eg lagt til, að hún mætti til þess verja 500.000 kr. og til þess að tryggja það, að málið ekki strandaði á því, þótt peningarnir væru ekki til í landssjóðnum, fer eg fram á að stjórninni sé veitt heimild til þess að taka lán í þessu skyni. Eins og eg hefi áður sagt, geri eg ekki ráð fyrir að til þess þurfi að koma. Menn munu ef til vill segja að afleiðingin af slíkum pöntunum muni verða engin önnur en sú, að D. D. P. A. setji niður verðið á olíunni svo ekki borgi sig að panta lengur og verði því þá hætt. En það er einmitt ekki nema gott, því að þá er tilganginum að útvega landsmönnum olíu með viðunanlegu verði náð, og stjórnin á ekkert á hættu, því að hún pantar aðeins þá olíu, sem borguð er fyrirfram eða sett fullnægjandi tryging fyrir borgun við afhendingu. Segjum svo að þessi verðlækkun standi aðeins stutta stund og þegar pantanirnar eru hættar hækki félagið aftur verðið á olíunni, þá byrjar bara stjórnin að nýju að panta olíu fyrir menn. Það er ofur einfalt mál, það er að segja ef menn vilja þá ekki leggja inn á aðrar brautir, brautir sem eg auðvitað aldrei vil fara inn á, en sem ekki væri óhugsandi að fólkið vildi fara inn á. Þess vegna eru „pantanir“ bezta ráðið í bráðina, ef það á annað borð er þörf á að grípa inn, og það er gerlegt fyrir stjórnina að framkvæma þetta, en alveg ógerlegt fyrir hana að koma frv. sem hér liggur fyrir í framkvæmd. Háttv. 1. þm. G-K. (B. Kr.) og hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) sögðu að sitthvað væri að panta gaddavír og steinolíu. Það er að vísu satt, en þar fyrir get eg ekki séð að nein sérstök vandkvæði geti orðið á að framkvæma þessar steinolíupantanir ef til kemur. Það er að segja, að útvega olíuna í útlöndum og flytja hana til Reykjavíkur. Þó sækja yrði olíuna alla leið til Ameríku, þá eru engin vandræði við að fá hana flutta hingað yfir Skotland. Þar sem sagt hefir verið að illa hafi verið farið með gaddavírinn, hann hafi legið í reiðileysi niður í fjöru og eyðilagst og líkt myndi fara með steinolíuna, þá verð eg að segja, að láti menn hana fara forgörðum fyrir handvömm eina, þá er neyðin ekki mikil, og landssjóður getur aldrei beðið neitt fjártjón, þar sem borgunin á að fylgja pöntuninni eða fullnægjandi trygging. Hvað því við víkur að það, að borgun eigi að fylgja fyrirfram, muni leggja hömlur á pantanirnar, þá getur að vísu verið að svo verði að einhverju leyti, en sé það mönnum verulegt alvörumál að losa sig úr klóm þessa erlenda stórgróðafélags, þá finst mér að þeir geti vel lagt það á sig og hljóti að geta haft einhver ráð til að útvega sér peninga til þess að borga olíuna nokkrum mánuðum áður en þeir fá hana. Eg veit ekki hvort verðhækkunin á steinolíu er almenn, en sé hún það ekki, þá má gera tilraun til þess að panta ódýrari olíu, en þá, sem danska steinolíufélagið hefir á boðstólum, en þó verðhækkunin sé almenn og ekkert við henni hægt að gera, þá er þó engu spilt þótt stjórnin hafi þessa heimild. Þetta er þó alt af tilraun af þingins hálfu til þess að hjálpa. Annars þætti mér vænt um að heyra hvað hæstv. ráðherra (H. H.) telur ráðlegt að gera í þessu máli.

Jón Magnússon Eg var svo óheppinn að lenda í nefndinni í þessu máli. Nú þegar komið er fast að þinglokum er ekki hugsanlegt, að mál þetta geti orðið nægilega athugað. Hér er alt öðru máli að gegna, en kolaeinkasala til hagnaðar fyrir landssjóð. Með henni átti að auka tekjur hans. Hér er ætlast til að landssjóður taki á sig byrði. Frá því sjónarmiði er nauðsynlegt að athuga málið nákvæmlega. Það hlýtur að hafa verið í gamni, sem háttv. 1. þm. G. K. (B. Kr.) sagði að rökstudda dagskráin, sem samþykt var út af steinolíu einkasölufrv. stjórnarinnar hér í deildinni, hefði verið borin fram í því skyni að hjálpa í þessu máli. Það getur aldrei verið hjálp að því, í neinu máli, að vísa því frá. Dagskráin veitti stjórninni enga heimild til þess að verja einum eyri af landsfé til þess að bæta úr olíuvandræðunum Þá var vísað til þess að bankarnir mundu rétta hjálparhönd í þessu máli, en það hvílir engin skylda á þeim í því efni, og ef þeir gera það verða þeir að gera það upp á sína eigin ábyrgð. Eg verð að segja það, að mér er ómögulegt að hugsa mér að svona mál geti orðið samþykt á einu augnabliki, og ef mönnum er alvara rneð að vilja að það fái framgang, þá verður að lengja þingið að mun. Eg játa það hreinskilnislega að eg hefi ekki getað áttað mig á hvort sú leið, sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) vill fara í þessu máli, er fær eða heppileg. Til þess að geta áttað sig fullkomlega á málinu og tekið ákvörðun í því, þarf það miklu meiri rannsókn, íhugun og undirbúning, en hægt er að gera á 1-2 dögum. Það má kannske færa margt því til stuðings, svo sem að það losi kaupmenn úr viðjum o. fl., en samt get eg ekki talið það rétt að samþykkja það óathugað. Að fara líka leið og farin var, að því er gaddavírinn snerti, er eg mikið vondaufur um að komi að nokkru haldi í þessu máli. Eg get heldur ekki greitt br.till. háttv.þm. Sfjk. (V G.) atkvæði - læt þær hlutlausar. Það er mér óskiljanlegt hvernig bankastjóra, eins og háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.), getur dottið í hug, að banki, sem er seðlabanki og geymir sparisjóðsfé, fari að gerast olíukaupmaður. Það getur verið að hann geti upplýst að einhver banki einhversstaðar í heiminum hafi einhvern tíma gert það. en aldrei hefi eg heyrt það. Slíkur kaupskapur er bankastarfsemi með öllu óskyldur. Eg skil ekki annað en þetta hafi verið spaug hjá hinum háttv.þm. til þess að láta svo sýnast sem hann benti á leið. Yfir höfuð get eg ekki, eins og eg hefi áður tekið fram, verið með framgangi þessa máls, nema þingtíminn verði lengdur.

Ráðherrann (H. H.) Eg þakka háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) fyrir góðan vilja og það mikla traust, sem hann ber til stjórnarinnar. Henni er ekki aðeins í sjálfsvald sett hve miklar birgðir af steinolíu hún kaupir og hve mikið lán hún tekur til þess, heldur hefir hún líka takmarkalaust vald til þess að ákveða, hvort steinolíuverzlunin skuli vera frjáls eða einokuð, og hvenær hún skuli vera frjáls og hvenær einokuð. Háttv. 1. þm. G. K. (B. Kr.) hlýtur að hafa breytt skoðun sinni átakanlega síðan hann skrifaði nefndarálit skattamálanefndarinnar um einkasölu á steinolíu, ella gæti hann ekki komið fram með br.till. á þgskj. 382, þar sem farið er fram á að veita Landsbankanum takmarkalausan einokunarrétt til innflutnings og sölu á steinolíu. Eg skal með leyfi hæstv. forseta lesa örfá orð upp úr nefndaráliti skattamálanefndarinnar um frumvarp til laga um heimild fyrir ráðherra Íslands til að gera samning um einkaréttarsölu á steinolíu um tiltekið árabil, á þgskj. 315. Þar segir svo: „Það er brotalítil og handhæg leið, en ekki að sama skapi hyggileg eða hættulaus fyrir landsbúa. Því að ef byrjað væri á að einoka eina vörutegund, er hætt við að brátt muni að því reka, að gripið yrði til fleiri vörutegunda, og vant fyrir að sjá, hvar staðar mundi numið. Löggjafinn væri því kominn inn á flughála skriðbraut, sem enginn sér fyrir endann á, en augsýnilega stefndi í áttina til glötunar á því dýrasta hnossi sem íslenzka þjóðin á til í eigu sinni: verzlunarfrelsinu.“ „Síðan við fengum verzlunarfrelsið hafa framfarir orðið í öllum greinum. Þetta eitt ætti að vera nægileg bending fyrir þjóð vora til þess að hætta sér ekki aftur út á einokunarbrautina, heldur halda sem fastast við frjálsa verzlun og frjálsa samkepni, sem reynst hefir þjóð vorri önnur eins búbót og blessunarlind, eins og raun gefur vitni“. - „Það er segin saga, að með einokun verður öll verzlun með þær vörutegundir, sem einokaðar eru hálfu verri en ella, bæði að því er snertir gæði og verð vörutegundanna“. Og eftir að hafa tekið fram að fráleitast sé að einoka nauðsynjavöru, segir háttv. þingmaður sérstaklega um steinolíueinokun: „Og einmitt ein af slíkum vörutegundum er steinolían. Hún er ekki einungis aðal ljósmeti landsbúa, heldur líka afltaugin í mótorbátaútveg vorum, sem virðist eiga full erfitt uppdráttar, þótt eigi séu lagðar einokunar hömlur á hann. Og allar horfur virðast nú á, að steinolía verði brátt notuð í stað kola í botnvörpungum vorum, jafn mikill sparnaður og þægindi, sem því eru samfara, að því er síðustu tilraunir hafa sýnt. Einmitt í því efni virðist ný öld vera að renna upp fyrir notkun steinolíunnar, og væri því meira en misráðið að byrja þá öld með einokun á henni“. Þetta hefir hv. 2. þm. G.-K. (B. K.) skrifað, ásamt fleiri mælskufullum ummælum um einkasöluhugmyndina yfirleitt, og væri ómögulegt, að hann kæmi fram með þessa ákveðnu og ótakmörkuðu einkaréttartillögu Landsbankanum til handa, nú, ef bann hefði ekki breytt skoðun sinni stórkostlega á þessum fáu dögum síðan 19. þ. m. þegar nefndarálitið er dagsett, og er það gleðilegt, að sjóndeildarhringurinn hefir víkkað svo að hann sér þó nú, að fordæmingardómar hans gilda ekki í öllum tilfellum, og að hin svonefnda „frjálsa verzlun“ getur líka haft sinn djöful að draga í sumum greinum. En annars á hann þessi veiðibrögð sameiginleg við ýmsa kaupmenn og útgerðarmenn hér í bænum. Það er eftirtektarvert, að einmitt sumir þeirra, sem hæzt létu í vetur og vor og gerðust frumkvöðlar að mótmælum og gauragangi gegn tillögum milliþinganefndarinnar, sem gengu í líka átt, þeir eru nú áfjáðastir um að fá einkasölu á steinolíu. Sem nefndarmaður í milliþinganefndinni ætti eg nú að fagna þessum nýju skoðanabræðrum, en samt álít eg ekki að þessi tillaga nái tilgangi sínum, hún hefði átt að koma fyr, áður en felt var vel hugsað og vel undirbúið frumvarp stjórnarinnar um þetta efni. Það frv. hefði væntanlega getað komið að gagni nú, með þeirri breytingu að fella burt 4. gr., og láta stjórnina um að komast að samningum um viðunanlegt og fast verð. Þá var svo um hnútana búið að öðru leyti, að því er skilyrði snertir, að hættulaust hefði átt að vera, að semja við öflug félög, sem hefði getað veitt landinu tryggingu fyrir sæmilegum kjörum, og sennilega hefði það félag, sem mest á í hættunni, ef einkasölu réttur verður öðrum veittur, verið fáanlegt til að ganga að góðum samningum. Væntanlega hefði einnig mátt finna mörg önnur félög. sem hefðu viljað ganga að góðum samningum á einhvern hátt. En það frv. er nú fallið og í staðinn komin þýðingarlaus rökstudd dagskrá, og svo þetta frv. og brtill. sem nú liggja fyrir, með göllum og gæðum. Eins og eg áður hefi drepið á, er ein af ástæðunum fyrir því, að eg álít frv. óaðgengilegt og ekki líklegt til nota, sú, að engin skylda á að hvíla á einkaleyfishafa til þess að „distribuera“ olíuna, þ. e. sjá um að hún sé til sölu víðsvegar um land. Þó á ekki að verða nema einn upplagsstaður, hér í Rvík, og eiga svo menn um alt land sjálfir að sjá fyrir því, að útvega sér hana héðan. Nú sér steinolíufélagið D. D. P. A. um, að olían er flutt út víðsvegar um hafnir og fá kaupmenn hana alstaðar með sama verði, hvort heldur í Reykjavík eða á öðrum höfnum landsins, þar sem steinolían er afhent, og er séð um, að öll fötin séu full, þ. e. félagið ábyrgist alla rírnun þangað til fatið er afhent kaupmanni. Eftir því fyrirkomulagi, sem hér er stungið upp á, mundi ekki að eins bætast við Reykjavíkurverðið allur flutningskostnaður víðsvegar um land, sem oft getur orðið mikill, en auk þess yrðu þeir ver settir að því, að landinu væri ómögulegt, án afarmikillar áhættu og kostnaðar fyrir landssjóð, að ábyrgjast að öll aðflutt steinolíuföt væru full, og bæta upp allan leka, sem orðið getur í upplaginu hér í Reykjavík. Þar sem hér yrði að geyma ósköpin öll af steinolíufötum, jafnvel undir beru lofti, er hætt við, að lekinn yrði mikill, og ættu kaupendur þá á hættu, þegar þeir ætluðu að kaupa 200 potta olíufat fult, að fá þá hálft fat eða jafnvel að eins slatta í fati, og mundi það þykja súrt í broti, og ábatinn lítill fram yfir það sem nú er, eftir verðhækkunina. Auk þess gæti þetta fyrirkomulag orðið beint hættulegt, því eftir því sem skipaferðir og samgöngur á sjó eru nú, og væntanlega verða næsta ár, er oft ómögulegt á ýmsum stöðum landsins að nálgast olíu frá Reykjavík, þótt hægt væri frá útlöndum, og bregðist kaupmaður í smákauptúni eða vanræki að útvega olíu, þá verður ekki eins og nú, hægt að leita til næstu kaupstaða, alt verður til Reykjavíkur að sækja. Þetta gæti leitt til þess, að mótorbátar yrðu að hætta á miðri vertíð og jafnvel fólk að sitja í myrkri. Því verður ekki neitað, að hið opinbera verður að tryggja mönnum hægan aðgang að olíu, ef það bannar öðrum innflutning á henni. Þessu meginatriði er alls ekki fullnægt með frumvarpinu og heldur ekki þó Landsbankinn taki að sér að útvega samkvæmt till.hv. 1. þm. G. K. (B. K). Það er ekki unt með neinum rétti að skella skuldinni á kaupmenn, ef illa tekst til, og olíubirgðir þrjóta þar, sem þeim, með innflutningsbanninu er fyrirmunað að ná henni þaðan sem þeim er hægast. Enda bætir það lítið úr skák, þegar í óefnið er komið, þó hægt væri að skamma kaupmennina út fyrir ódugnað. Eg held því að þetta frumvarp, þó það sé í góðum tilgangi gert, mundi vera svo langt frá því að koma að tilætluðum notum, en það mundi að eins vekja vonir er hljóta að bregðast, og jafnvel geti haft háskalegar afleiðingar. Brtill. hv. 1. þm.G. K. (B. K.) mundu, hvernig sem annars á þær er litið, alls ekki ráða neina bót á í bráð, því að fyrst þyrfti bankinn að leita upplýsinga út um allan heim og síðan þyrfti að auglýsa með 6 mánaða fyrirvara og mundi þetta þá alls ekki komið í kring fyr en eftir ár og dag, og að því ári liðnu væru annmarkarnir þeir sömu, að tryggingin væri ekki nægileg fyrir því, að einkasala bankans yrði að gagni en ekki tjóni vegna óliðlegs fyrirkomulags. Það er og athugavert við tillögurnar, að engin takmörk eru sett fyrir þessu monopoli bankans, og er svo að sjá, sem hann eigi að hafa þessi hlunnindi til eilífðar, eða þá skaðabætur fyrir missi þeirra, ef menn verði leiðir á því, hvernig hann rekur starfið. En auk þessa er eitt meginatriði á móti tillögum hv. 1. þm G. K. (B. K.) og það er það, að það er alls ekki samrýmanlegt við bankastörfin að bankinn takist þetta á hendur. Það er óforsvaranlegt, að bankinn taki það fé sem menn eiga þar í sparisjóði eða á hlaupareikningi og stofni því í hættu með því að takast á hendur svona atvinnu, sem er beinlínis mikið áhættu fyrirtæki. Og svo eru ýms ákvæði óhæf, t. d ákvæði um, að þeir menn, sem eiga steinolíu fyrirliggjandi þegar bankinn byrjareinokun sína, eigi að flytja hana út úr landinu, ef þeir ekki geta komið sér saman við bankastjórnina, um kaup á henni fyrir það verð, sem bankinn tiltekur. Það er með öðrum orðum: Menn eru skyldaðir til þess að láta af hendi og missa endurgjaldslaust flutningskostnað allan hingað og héðan, og blandast mér ekki hugur um að það væri beint brot á stjórnarskránni. Hvað viðvíkur breytingartillögum hv.þm. Sfjk. (V. G.) þá hygg eg að þær komi ekki að gagni, stjórnin á fyrst að leita út um allan heim eftir góðum kjörum; svo á hún að fara að leita til sveitarstjórna og bæjarstjórna, með seinlátum póstferðum, og svo eiga þær að leita fyrir sér um samtök milli einstakra manna í héruðunum. Held eg því að gagn verði lítið að þessum brt. í bráðina nema á pappírnum. Svo leitt sem mér þykir það að ekkert skuli vera unt að gera nú í þessu efni með von um góðan árangur, úr því frumvarp stjórnarinnar var drepið hér í hv. deild í gær, og svo feginn sem eg hefði viljað vinna að því, að fá bót á þeim vandkvæðum, sem stafað geta af óvissu og ósanngjörnu steinolíuverði, þá get eg ekki verið með í þeirri sjálfsblekkingu, að samþykkja þetta frumvarp.

Eggert Pálsson Eg hygg að allir sjái að þetta frumv. hafi talsvert breytt stefnu frá frumvarpi því, sem fyrir lá í gær og engum geti dulist að það er af öðrum toga spunnið. Í hinu frumv. var stjórninni veitt heimild til að semja um einkasölu á steinolíu um 20 ára bil, en hér er ætlast til að hún reki einkasöluna sjálf. Og þótt eg telji ekki frágangssök að gera samning við eitthvert örugt félag með aðgengilegum kjörum, ef þess gerist bein þörf, þá finst mér þó betra, að landstjórnin hafi einkasöluna sjálf á hendi, heldur en að hún selji hana öðrum í hendur. Eg álít þá braut miklu hyggilegri en hina, því að þó einkasalan reynist illa þá getur tapið aldrei orðið mjög gífurlegt á einu ári eða svo, en eigi einkasalan að standa um 20 ára bil samkvæmt bindandi samningi, þá yrði ekki með tölum talið það tap, sem af því gæti leitt. Orsök hins frumvarpsins var að útvega landssjóði tekjur. En nú hygg eg að bætt sé úr fjárskorti landsins í bráðina og er því sú ástæða þar með fallin. Það er af nýrri orsök, að þetta seinna frumvarp er fram komið, það er af því hve örðugir þessir svonefndu steinolíuhringar hafa reynzt viðfangs. Frumv. er framkomið til að gera tilraun til að brjóta makt og veldi þeirra hér á landi en það verður ekki gert nema með því einu móti að löggjafarvaldið kippi fljótt og fast í taumana. Hitt frv., sem er fallið, hefði gefið hringunum nægilegt svigrúm, til þess að átta sig, og enda máske með föstum samningi, enn ríkari tökum á steinolíuverzluninni, en þetta frv. miðar að því gagnstæða, miðar að því að hrifa þessa verzlun úr höndum þessa auðuga og óbilgjarna einokunarhrings. Þetta frv. verður eins og fyrirsögn þess ber með sér, ekki annað en heimildarlög og mun eg alls ekki ásaka stjórnina þó hún ekki noti þau, ef ekki reynist brýn þörf á því. En þó aldrei þurfi að grípa til þessara heimildarlaga, þá geta þau gert og gera eflaust mjög mikið gagn, þar er, þau verða eins og nokkurs konar hangandi sverð yfir höfði félagsins, svo að það leyfi sér ekki óþarfa eða ósvífna hækkun á verði steinolíunnar, að minsta kosti ekki frekar en þegar er orðið. Verði þetta frumv. samþykt nú, þá verður þessi dagur óefað sá dagurinn sem bezt borgar sig af öllum þingdögunum. Að vísu kannast eg við, að með þessu frv. er stjórninni mjög mikið vald í hendur fengið, en eg ber fyrir mitt leyti fullkomið traust til hennar, og veit að ekki þarf að óttast að hún fari illa með það vald, sem henni er með því í hendur fengið. Því hefir verið haldið fram, að það yrði kostnaðarsamt og örðugleikum bundið, að flytja steinolíuna og hafa útsölu út um land. En miklir mega þeir örðugleikar vera og stórfeldur sá kostnaður ef það ekki gæti borgað sig. Eg skal að eins benda á það, að hluthafar þessa olíufélags hafa fengið 145% ágóða af hlutum sínum síðastliðið ár, og eftir hækkuninni á verði olíunnar, ætti ágóðinn að verða 200% eða með öðrum orðum, steinolían að verða seld við þreföldu verði við það sem hún þyrfti í raun og veru að vera. Eg kannast við að einn örðugleiki gæti komið til og hann stór, sem sé sá, að landsstjórnina brysti bæði vit og peninga til að reka slíka verzlun. En á brt. hv. 1. þm. G. K. (B. Kr.) sé eg að þessum örðugleikum er ekki til að dreyfa, þar sem hún miðar að því að leggja einkasöluna í hendur Landsbankans. En þar sem bankann þannig hvorki virðist hvorki skorta fé né vit til að reka slíka verzlun ef hann að eins fær að bæta við sig einum manni, virðist svo sem landsstjórnina þurfi hvorugt að skorta. Ef bankinn sér sér nokkur tök á að fá þann mann, sem vitið hefir, því skyldi þá ekki stjórn landsins eins geta útvegað sér hann? Og hafi bankinn nægilegt fé til þess að geta rekið slíka verzlun, hví skyldi þá landsstjórnin þurfa að standa uppi í ráðaleysi fyrir þær sakir? Viðvíkjandi tillögu hv.þm. þm. Sfjk. (V. G.), um að haga pöntun á steinolíu líkt og hagað var forðum pöntun á gaddavír, þá held eg að hún komi ekki að neinu gagni. Hér eru alt aðrar og ólíkar kringumstæður sem fyrir liggja. Þegar gaddavírspöntunin var framkvæmd, var ekki við neinn einokunarhring að etja. Yrði nú farið að panta steinolíu á sama hátt og gaddavírinn var pantaður, mundi steinolíufélagið setja verðið niður rétt á meðan landssjóður væri að selja sinn farm, svo að hann annaðhvort gæti ekki selt hann eða yrði að selja hann með stórfeldu tapi, en setja svo verðið aftur þeim mun meira strax á eftir. Það er ekki við nein lömb að leika sér, að eiga við slíka einokunarhringi, sem hér um ræðir. Það er sannfæring mín að landinu verði ekki bjargað úr klóm þessa útlenda einokunarfélags með öðru móti en þessu einu að samþykkja þetta frv., sem hér liggur fyrir og við háttv.þm. S.-Múl., (J. Ól.), þm. Dal. (B. J.) og eg höfum flutt. Dugi það ekki, þá dugir ekkert.

Framsm. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Þegar eg bar þetta frv. fram, gerði eg það af því, að eg áleit það skyldu mínu við kjósendur mína og þjóðina í heild sinni. Eg hefi reynt að færa þau rök, sem mér var auðið, fyrir nauðsyn þess, og verður það að ráðast, hver forlög þess verða. Háttv. þm. Sfjk. (V. G.) og fleiri hafa talað um að frumv. sé illa undirbúið og megi ekki flaustra því af. En eg vil spyrja: Er ekki réttara, þegar tíminn er orðinn naumur en brýn nauðsyn á aðra hlið til að gera eitthvað í þessu máli, að taka eitthvað til bragðs, heldur en að gefast upp á gat? Eg hefi áður hugsað um einkaréttarsölu fyrir stjórnina. Eg hefi rætt og ritað um hana fyrir 2 árum, og aldrei dottið í hug að þjóðin yrði seld undir einokun til ágóða fyrir einstaka menn. Steinolíufélagið hér hefir gert samninga við kaupmenn um að selja ekki aðra steinolíu en það lætur af hendi. Verði þetta frumvarp að lögum og notað, er þar með á enda þessi samningur félagsins við kaupmenn og engin líkindi til að þeir brenni sig aftur á sama soðinu. Brent barn forðast eldinn. Að því er hæstv. ráðherra (H. H.) snertir, get eg ekki varist því að segja að það er leitt um svo góðan mann, hverju ástfóstri hann hefir tekið við þetta sálaða frumvarp sitt. Eg veit reyndar, að hverjum þykir sinn fugl fagur, og mér dettur í hug annar málsháttur: „Gaman er að börnunum, sagði karl, átti 7 fífl og áttunda umskifting“. Mér finst hæstv. ráðherra hafa lagt alt of mikið kapp á að verja þetta frv. sitt. Honum er svo margt mjög vel gefið að það er raun að því, að hann skuli leggja sig svo fast fram í málinu, sem hann ber ekki nægilegt skynbragð á. Eg álít að honum sé einna minst sýnt um verzlunarmál. Hér er að eins farið fram á að fela stjórninni að leita framkvæmda um þetta. Hún getur fengið menn til að vinna verkið. Það hefir aldrei verið ætlast til að hún ynni það sjálf. Hæstv. ráðherra gerði mikið úr því, hvað steinolíuföt væru vel fylt hjá steinolíufélaginu. Hann sagði að félagið flytti olíuna á hverja höfn, og seldi hana alstaðar með sama verði. Það væri góður kostur, ef olían væri góð og verðið gott. En þó félagið geri þessa góðu kosti, er vert að gæta að því, að eftir eigin reikningum þess hefir það grætt 145% á þessari verzlun.  (Hannes Hafstein: Ekki á Íslandsverzluninni)  . Það hefir grætt þetta á verzlun sinni yfir höfuð, og Íslandsverzlunin er grein af þessari verzlun. Þegar félagið hefir efni á að gera annað eins og þetta og hefir þó svo mikinn ágóða á verzluninni, sýnist ekki vera ástæða til að hækka verð á steinolíu nú, en hafi það ekki haft nógan ágóða áður, þá lítur út fyrir að það ætli sér að hafa það nú. Áður en þetta D. D. P. A. kom til sögunnar, keyptu kaupmenn sjálfir olíuna á heildsölumarkaði erlendis, og urðu sjálfir að annast um að nálgast hana. - Heldur annars háttv. ráðherra að D. D. P. A. flytji olíuna til kaupmanna fyrir ekkert? Eða heldur hann að það gefi kaupendum það sem það fyllir á fötin fyrir leka? Onei, það leggur það á olíuna og lætur landsmenn meir en tvíborga kostnað þennan. Landið gti auðvitað flutt olíuna og fylt upp föt, sem lekið hafa, og talið það með kostnaði samkv. frumv., og kæmi það þá fram í verðinu - eins og nú. Þá sagði hæstv. ráðh., að það væri óbærilegt að geyma steinolíu úti. En hvað gerir steinolíufélagið ? Eg geng stundum hérna suður á Melana, og eg sé að rétt fyrir vestan bústað hæstv. ráðherra stendur stór opinn (þ. e, þaklaus) skúr þar sem félagið geymir steinolíubirgðir sínar. Þá skal eg víkja nokkrum orðum að háttv.þm. Vestm. (J. M.). Eg er honum að mestu leyti þakklátur fyrir undirtektir hans, þó að hann álíti að þetta sé ekki framkvæmanlegt fyrir stjórnina. Mér fanst það á röksemdaleiðslu hans, að hann ætlaði samt að greiða atkv. með frumv. Í því er ekki nein skipun til stjórnarinnar til að gera þetta, heldur að eins heimild, ef hún sér sér það framkvæmanlegt. Ultra posse nemo obligatur. Eg er alveg sannfærður um, að enginn myndi álasa stjórninni fyrir það, þó að hún notaði ekki þessa heimild, ef hún sæi sér það óframkvæmanlegt. Eg held þess vegna að hið eina rétta sé að samþykkja frumv. eins og það liggur fyrir. Með því er ekkert á háska lagt, en von um góðan árangur. Stjórnin getur notað heimildina ef henni þykir það fært, annars ekki. Verði frumv. samþykt, gæti og farið svo, að fyrir bragðið þurfi ekki á framkvæmd heimildarinnar að halda. Eg sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta, því að eg býst við að það hafi ekki mikil áhrif á atkvæðagreiðsluna, þó það verði lengur rætt. Um gaddavírs-barnaskap háttv.þm. Sfjk. (V. G.) er alveg óþarfi að tala.

Matthías Ólafsson Herra forseti! Það eru að eins örfá orð, sem eg vildi segja, því háttv.þm. Vestm. (J. M.) er búinn að taka ómakið af mér. Eg sé ekki betur en að hér sé komið í óvænt efni. Ef þessi verðhækkun á steinolíu á að haldast, er alt útlit fyrir að mótorbátaútvegurinn sé þar með dauður. Það er óhugsanlegt, að hann geti þolað svo mikla verðhækkun á þeirri vöru, sem hann aðallega lifir á. En er nú þessi útvegur einskisvirði? Er ekki vert að gera eitthvað til að vernda hann? Hann er svo mikils virði, að landsmenn yfir höfuð myndu verða síður færir um að greiða þau gjöld, sem á þeim hvíla, ef hann legðist niður, og eg er viss um að það drægi þann dilk á eftir sér, að margur maðurinn yrði gjaldþrota. Menn verða að gæta að því, hve mikla þýðingu þessi verðhækkun hefir. Sú hækkun, sem þegar er orðin, mun nema um 150 þús. kr. á þeirri olíu, sem landsmenn brúka árlega. Og ef nú bætist við 7 kr. hækkun á hverri tunnu, eins og talað er um að verða muni, þá nemur hækkunin 360.000 kr. árlega, eða meira. Hér eru góð ráð dýr, og verður eitthvað til bragðs að taka nú þegar til að bæta úr þessari yfirvofandi hættu. Það er áreiðanlegt, að fljótt hjálpað er tvisvar hjálpað. En það þolir enga bið, því að það er of seint að byrgja brunninn þegar barnið er dottið ofan í. Eg hefi ekki getað sannfærst um að framkvæmd þessara laga yrði svo miklum örðugleikum bundin eins og hæstv. ráðherra hefir látið í ljósi. Það ætlast enginn til að ráðherrann sjálfur eða þeir menn, sem hann hefir ráð á í stjórnarráðinu, vinni þetta verk, heldur að hann fái einhverjum trúverðugum manni það í hendur. Honum er gefið autt blað til að hegða sér í þessu efni eins og honum þykir bezt henta, og sýnir það, hve mikið traust er borið til hans, og það er vafalaust, að hann er þess trausts verður. Það hefir verið margtekið fram, að hér er einungis um heimildarlög að ræða, sem aldrei geta gert skaða, en mikil líkindi til að gott megi af leiða. Og ef þetta ferst illa í framkvæmdinni, mun enginn áfella ráðherrann fyrir það, heldur þingið. Eg mun á sínum tíma greiða atkvæði með þessu frumv. Það ætti ekki að vera erfiðara fyrir landsstjórnina að hafa þessa sölu á hendi, heldur en það er fyrir steinolíufélagið. Það er ekki rétt, að steinolíufélagið leggi upp steinolíu á allar hafnir landsins, en það lætur skip sín flytja olíuna á hverja höfn eftir því sem kaupmenn panta í það og það skiftið. Og þrátt fyrir þann kostnað, sem af því leiðir, hefir félagið þennan geysimikla hagnað af sölunni. Það væri gott. ef landssjóður gæti stungið einhverju af þeim ágóða í sinn vasa.

Jón Jónsson (Rvk): Herra forseti! Það ekki lengra síðan en tveir sólarhringar, að samþykt var hér í deildinni svohljóðandi rökstudd dagskrá, sem eg skal, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp: „Deildin treystir því, að landstjórnin finni, ef á kynni að þurfa að halda, útvegi til þess að byrgja landið með steinolíu, gegn viðunanlegu verði, svo sem með því, fyrir milligöngu bankanna, að stuðla að stofnun innlends félags til steinolíukaupa, eftir atvikum með þáttöku af hendi landssjóðs eftir föngum, og tekur deildin því fyrir næsta mál á dagskrá“. Mér er ómögulegt að sjá annað, en að hér sé verið að ítreka það, sem samþykt var í fyrradag, með því að bera þetta frumv. hér upp í deildinni í dag. Ef um það gæti verið að ræða, að landssjóður tæki þátt í verzlun landsins, þá á það aldrei að vera öðru vísi en í sambandi við innlenda kaupmannastétt. Hitt er blátt áfram að taka atvinnu af mönnum. Landssjóður gæti eins vel tekið að sér einkarétt á útgáfu bóka og rithöfundarétt, og gæti það orðið mér og háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) tilfinnanlegt. Yfir höfuð get eg ekki fallist á að einokunarstefnan sé réttmæt, í hvaða mynd sem hún kemur fram. Það er sagt að það sé verið að taka fyrir kverkar okkur með þessari steinolíuverðhækkun. En má eg spyrja: Á landssjóður að taka í taumana í hvert sinn sem einhver vörutegund hækkar í verði? Og ef svo er, hvar eru þá takmörkin? Það getur verið tilfinnanlegt í svip, að vara hækki í verði, en það helzt naumast til lengdar. Satt að segja finst mér þingmenn vera nokkuð snúningsliðugir í þessu máli. Eg er ekki svo snúningsliðugur, að eg þurfi ekki nema tvo sólarhringa til að skifta um skoðun.

Björn Kristjánsson Umræðurnar eru nú orðnar nokkuð langar, svo að varla er á það bætandi. Eg vildi þó leyfa mér að gera athugasemdir við fáein átriði. Mig furðar á því, að nefndinni skyldi ekki detta í hug að gefa Landsbankanum heimild til þessarar einkasölu. Menn halda að bankinn mundi skaðast á sölunni. Ef um almenna verzlun væri að gera, gæti svo farið, en þegar um einveldi er að ræða, er alt öðru máli að gegna og myndi verða hverri stofnun stofnun til hagsmuna. Eg vil segja, að ef slíkt einveldi væri gefið í einhvers okkar hönd, þá mundum við sjálfir álíta að við værum trygðir fyrir lífstíð. Það er sá mikli munur, hvort um einveldi á verzlun er að ræða, eða þarf að keppa við aðra. Það myndi verða stór stoð fyrir Landsbankann og efla traust hans mikið, ef hann tæki þessa verzlun að sér. Eg vildi að eins slá þetta niður, því að það er svo fjarstætt að Landsbankinn standi ekki vel að vígi í þessu efni; það mundi einmitt auka traust hans utan lands og innan. Annars er eg hæstv. ráðh. (H. H.) þakklátur fyrir það sem hann las upp úr nefndaráliti mínu, því ef til vill hefði ekki helmingurinn af þeim sem við eru staddir haft tækifæri til að kynnast áliti mínu, sem eg stend við. Eg er, eins og eg hefi verið, á móti einokun, í hverri mynd sem er. Ef deildin samþykkir frv. hv. 2. þm. S.-Múl. (J, Ól.), þá kem eg með till. um að Landsbankinn verði látinn taka að sér söluna. Hann hefir nóg fé til umráða og auk þess viðskiftalega þekkingu og er fult eins heppilegt fyrir landstjórnina að fela honum það eins og landssjóði. Það var rétt, sem hæstv. ráðh. (H. H.) sagði, að það er ekki venjulegt að bankar hafi svona verzlun á hendi. En eg þekki heldur ekki neitt dæmi til þess, að verzlun á nauðsynjavöru sé seld á leigu og bönnuð öll samkepni. Slíkt er óþekt um allan heim. Hvað viðvíkur tímanum, sem þeim er verzla hér með steinolíu, er gefinn til að selja upp birgðir sínar, þá skal eg geta þess, að eg orðaði þessa breyt.till. þannig, af því að eg álít það ekki rétt að kippa verzluninni af nokkrum manni eða félagi fyrirvaralaust. Eg tók þetta skýrt fram í dag, þótt því sé nú vikið nokkuð við í umræðunum. Í þessari brtill. er gert ráð fyrir að þeim sé gefinn sex mánaða frestur til að selja birgðir sínar, og ef þeir eiga eitthvað óselt þegar fresturinn er útrunninn, þá sé þeim gert að skyldu að flytja það burt af landinu eða selja Landsbankanum. Eg get ekki séð að þetta sé svo hart ákvæði, því að þegar steinolíuverzlunin veit það fyrir fram, að hún hefir ekki nema sex mánaða frezt, þá mun hún ekki panta meiri olíu frá útlöndum en svo, að hún sjái sér nokkurn veginn fært að selja upp. Viðvíkjandi því, hvernig fljótlegast væri að skapa jafnvægi móti einveldinu, þá er það með því að stofna í snatri hlutafélag, með aðstoð beggja bankanna og panta upp þær birgðir, sem bráðnauðsynlegastar væru, til að sjá t. d. mótorbátunum borgið. Og ef að ætti að kyrkja það félag í fæðingunni, þá mætti það eiga von á því að þingið skærist í leikinn og saumaði betur að einveldinu, ef þess væri kostur annara kringum stæða vegna. En eg vil benda á það, að aðrar þjóðir grípa ekki til þessara ráða. Hvers vegna byrja ekki Danir á þessu? Þeir eru kúgaðir eins og við. Eða Þjóðverjar? Þeir eru líka kúgaðir eins og við. Menn byrja ekki á slíku fyr en samkepnin er útilokuð og aðrar kringumstæður gera það mögulegt. Þetta steinolíufélag hefir ekki einveldi. Mér er sagt, að það eigi ekki yfirráð yfir nema 70% af þeirri olíu, sem framleidd er í Ameríku. Fyrir þá sök er ekki hægt að skoða þetta steinolíufélag sem alheims einokunarfélag. Það er þetta, sem eg vildi benda á, að það verður að taka þetta stig áður en farið er að stofna til einokunar á þessari vöru.

Ráðherrann (H. H.) Þegar hv. framsögum. (J. Ól.) var að segja, að hann hefði ekki haft peninga til að senda fyrirspurnarskeyti fyrir til Vesturheims, þá heyrði eg að einhver skaut því inn, að stjórnin hefði haft nóg fé til þessa, og skildi eg að þetta átti að merkja, að stjórnin hefði vanrækt eitthvað í þessu efni. Eg vil nú taka það fram, að það ætti að vera öllum skiljanlegt, að eftir minni skoðun á málinu væri það gersamlega þýðingarlaust, að fara nú að spyrjast fyrir um það, hvaða verð sé á steinolíu í Ameríku í dag, og það ættu allir að skilja, að þótt t. d. væri farið að síma til D. D. P. A. eða Standard Oil Co. og spyrjast fyrir um ástæður til verðhækkunarinnar hjá þessum félögum, þá mundi líklegast ekki upplýsast stórt sem á yrði bygt..  (Jón Ólafsson: Það hefir enginn verið að bregða stjórninni um neitt í þessu efni)  . Jú, eg heyrði vel hvað sagt var hér nálægt mér. Háttv. framsögumaður sagði - eg held að hann neiti því þó ekki -, að það gagn hefðu menn þó af því, ef þessi einkasala hans kæmist á, að þá losnuðu kaupmenn úr viðjum þeim, sem nú binda þá við D. D. P. A., en eg sé ekki betur, en að þær viðjar leggist á þá aftur, svo framarlega sem einkasalan hættir eins og ráð er fyrir gert, áður en samningstími þeirra við félagið er út runninn, svo að hún yrði þar ekki nema hindrun í svip. Annars skal eg minna á það, að í vetur létu ýmsir kaupmenn hér útsendara D. D. P. A., er hingað komu til viðtals við milliþinganefndina, skilja það á sér, að ef slík einkasölulög, sem þá var talað um, kæmust á, þá mundu þeir höfða mál gegn félaginu, og stefna því til að halda samningana við sig Hvort slíkt mál hefði unnist, veit eg ekki. en hitt veit eg, að þetta voru hótanir sem D. D. P. A. lagði töluvert mikið upp úr þá, og gerði þá deigari í tilboðum í svipinn.

Frams.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Hæstv. ráðh. (H. H.) hefir ekki heyrt hvað eg sagði, fyrir ys í deildinni. Eg sagði að. nefndin hefði ekki haft fé né tíma til að spyrjast fyrir, en eg nefndi ekki stjórnina. (Hannes Hafstein; Þetta er misskilningur, það var hv. 1. þm. Rv. (L. H. B.), sem greip fram í fyrir frams.m.). - Nú, það skil eg. En svo talaði hæstv. ráðh. um að kaupmenn ætluðu að fara í mál við steinolíufélagið og heimta skaðabætur fyrir það, að þí væri með lögum meinað að halda samning við þá. Eg hefði aldrei trúað því, að hæstv. ráðh. (H. H.) segði slíkt, nema þá að gamni sínu. Eg held að ekki sé nokkur vafi á því að slíkt sé ætið skoðað, og verði að skoðast sem vis major. Háttv. 2. þm. Rv. (J. J.) talaði snjalt erindi fyrir rökst. dagskrá um að skora á landsstjórnina að koma á laggirnar innlendu félagi til þess að keppa við D. D. P. A. Þar er nú fyrst þess að gæta, að dagskrá er engin lagaheimild, og í öðru lagi er það hégóminn einber, að hugsa sér slíkan félagsskap, því að þótt andvirði allra reita Íslendinga væru orðnar að gulli, og þótt hv.þm. væri sjálfur orðinn að gullkólfi og allir legðu í einn sjóð, þá væri það félag orðið gjaldþrota innan þriggja mánaða, ef það ætlaði sér í opna samkepni við Rockefeller og hans lið. Það væri óðs manns æði, beinn vegur til þess að eyðileggja sjálfan sig og landið. Hann talaði um það, að svo ill sé einokunin, að aldrei megi henni beita, hvernig sem ástatt er. Það má margt um þetta segja, en það er sitt hvað, að stofna til einokunar í gróða-skyni til þess að ná tekjum af kaupendunum, eða hitt, að landið taki sér sjálft einokunarvald, til þess að verja kaupendur gegn annari og verri einokun. Eg má ekki drepa mann, en þó geta komið fyrir þau tilfelli, að mér sé vítalaust að gera það, ef eg á líf mitt eða annara að verja. Eg má ekki heldur kippa í hárið á hv. 2. þm. Rv. (J. J.).  (Jón Jónsson: Það er ómögulegt!)  , en ef eg þyrfti að bjarga honum frá druknun, mundi eg þó reyna hvað eg gæti til að festa fingur á þeim fáu hárum, sem hann hefir. Eins er hér ástatt, þetta er neyðarvörn og annað ekki.

Jón Jónsson Rv. Eg skal tala stutt, eins og granni minn. En ef dagskráin í fyrradag var svo mikill hégómi, sem nú er að heyra á hv.þm., hvernig .fór hann þá að greiða henni atkv.? Það gerði hann þó, með nafnakalli og fleiri, sem nú eru á sama máli og hann, og meira að segja voru með til að bera hana fram. Það er svona, að þegar stjórnin kemur fram með einokunarfrv., þá vilja þeir ekki við því líta, en þegar þeir koma sjálfir með einokunarfrv., sem ekki er betur úr garði gert, þá ætlast þeir til að allir hlaupi eftir því.

Valtýr Guðmundsson Eg er hæstv. ráðh. (H. H.) þakklátur fyrir það, hve mjúkt hann tók á brtill. minni. Hann játaði að henni fylgdi þó engin áhætta, þótt hann tryði ekki á gagnsemi hennar Eg skal líka játa það, að það getur verið álitamál, að hvaða liði slíkt verður, en það er þó altaf tilraun, og það er það eina, sem hægt er að gera, eins og nú er ástatt. Aðrar leiðir eru ófærar, eins og hæstv. ráðh. sagði. Hann gat þess, að það mundi líka dragast, að leita fyrst fyrir sér út á við og auglýsa svo hér innanlands. Nú höfum við þó síma, og það þarf ekki langt mál til þess að leita upplýsinga um verðlag hér og hvar erlendis, og þá auglýsa ef til kemur, en hitt veit eg, að undirbúningurinn heima í sveitunum tekur samt tíma, því að sveita- og bæjastjórnir þurfa að taka sig saman og beitast fyrir kaupunum. En hin leiðin mundi áreiðanlega verða hjálp um seinan, svo að þótt þetta kynni að dragast nokkuð, þá er hin leiðin miklu seinlegri. Eitt af því sem hæstv. ráðh. (H. H.) sagði, þótt ekki væri það í sambandi við mína till., var það, að hætt væri við að fötin yrðu ekki full, þegar hingað kæmi, ef til vill ekki nema hálf, þau læki svo mikið. Til þess liggur það svar, að þau láku alveg eins áður en D. D. P. A. kom til sögunnar. Þá pöntuðu menn sín föt og voru við því búnir, að eitthvað vantaði, og ef það gat gengið þá, þá getur það eins gengið enn. Og ef kjörin eru nú verri með því að fá fötin full hjá D. D. P. A., en þau voru áður, þegar þriðjunginn vantaði í þau, þá er ekkert við því að segja, og mér heyrist flestir vera á því, að þau séu orðin óþolandi nú. Hv. 2. þm. Rang. (E. P.) talaði mikið um það, að það gæti haft óheppilegar afleiðingar, ef peningarnir fylgi ekki með fyrirfram þegar pantað er, þá mundu menn ganga frá pöntununum, þegar félagið fer að undirbjóða mann. En þetta getur ekki komið til greina, eins og eg hefi búið um með tillögunni. Stjórnin útvegar ekki neitt, nema hún hafi fengið fulla borgun, eða þá tryggingu, sem hún tekur gilda. Þá sagði háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) að fljót hjálp væri nauðsynleg vegna mótorbáta útgerðarinnar. Já, en þetta er einmitt fljótasta hjálpin. Það sjá allir, að hin aðferðin kæmist miklu seinna í kring. Hann sagði líka að enginn ábætta væri samfara einkasölunni. Jú, þar er einmitt áhættan, eins og sýnt hefir verið fram á, en eins og hæstv. ráðh. (H H.) játaði, fylgir engin áhætta minni till. Árangurinn af henni er óviss, en áhætta engin. Eg ber það traust til hæstv. ráðh. (H. H.), að eg þori óhrddur að fela honum meðferð þessa máls, og það er undarlegt traust, sem þessir flokksmenn hans bera til hans, að vilja fara þvert á móti því sem hann vill, neyða hann til að gera það, sem hann álítur stórhættulegt. Eg heyri að einhver segir, að hér eigi bara að gefa honum heimild. Já, en til hvers er það, þegar hann segir: Eg vil ekki nota hana og álít hættuspil að gera það. Þegar menn bera traust til stjórnarinnar, þá taka menn líka tillit til þess, hvað hún sjálf treystir sér til að gera. Eg skal nú ekki þrátta lengur um þetta, en eg held því fram, að þetta sé sú áhættuminsta hjálp og fljótasta og þess vegna tiltækilegust hvernig sem hún reynist. Ef hún reynist gagnslaus, þá er máske alt orðið breytt og nýir straumar komnir upp meðal þjóðarinnar. Hver veit nema hún heimti þá t. d. einokun og þá víkur öðru vísi við. Nú er að eins um að gera að friða menn og kenna þeim, hvernig þeir eigi sjálfir að verjast kúgun og gera samtök á móti svona öflugum félögum. Að þeim samtökum eiga bæjar og sveitarstjórnir að standa að neðan, en að ofan á stjórnin að standa með sína hjálp sem milliliður milli þeirra og útlanda.

Frams.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Eg vil minnast á tvær setningar í ræðu háttv.þm. Sfjk. (V. G.). Hann heldur svo fast við gaddavírs- og steinolíu-pantanir, að hann sér ekki annað. Lítum nú á hvernig þessar steinolíupantanir mundu borga sig. Það ætti hann að vita, að til þess að slík pöntun borgaði sig, þyrfti að panta ekki minna en þrjú þúsund tunnur. Stjórnin mælir svo fyrir, að pantanir yrðu kornnar fyrir 1. okt. og auglýsir það. Nú er litið komið af pöntunum fyrir 1. okt. Þá þarf nýja auglýsing og nýjar pantanir, og hvar lendir það. Það er dýr hver dagurinn að liggja í landi með mótorbátana. Til þess að sýna hver munur er á gaddavírapöntun og steinolíupöntun þegar fat og fat er pantað, skal eg benda á, að hér liggur nú skip frá New-York til D. D. P. A. fullfragtað og er fragtin kr. 3,40 fyrir tunnuna, en ef varan hefði verið send með skipum sameinaða gufuskipafélagsins, sem þó annars eru ódýr á fragt, þá hefði hún orðið 7 kr. á tunnuna. Það er munur á þessu, en þá hefir hann aldrei hugsað um. Annars er þessi gaddavírs-steinolíu-tillaga svo vaxin, að eg skil ekki að nokkur maður taki hana alvarlega. Háttv. 2. þm. Rvk. (J. J.) þótti það ósamkvæmni að fella stj frv. en taka nú upp þetta sem hann áleit verra. Eg skil ekki annað en eitthvað hafi hlaupið í baklás í höfði honum, úr því að hann segir þetta, því að hann er þó annars skýr maður. Sér hann ekki muninn á því að selja einstökum mönnum heilt land til einokunar í gróða skyni og hinu, að stjórn landsins taki verzlunina í sínar hendur til þess að bjarga landsbúum og útvega þeim ódýra vöru? Stj.frv. er nú dautt, og eg vil ekki vera að rota dauðan hund, en það eitt vil eg segja, að á því var einn stór galli, sá að engin takmörk voru á verðinu. Þar var miðað við eina borg, sem einmitt er háð hringnum, en það átti að miða við einhvern þann stað eða land, sem er sölufrjálst. Eg get þessa að eins til að sýna hvað frv. er ómögulegt. En nægir voru aðrir gallar á því og sízt var það vandlegar hugsað en þetta frv.

Pétur Jónsson Eg get hvorki felt mig við frv. óbreytt, né með þeim brtill., sem fram hafa komið, nema þá helzt br.till. háttv.þm. Sfjk. (V. G.), af því að hún er framkvæmanleg, en hins vegar efast eg mjög um að hún geti komið að notum. Ef menn ætla sér að afgreiða þetta í báðum deildum, þá mundi ekki veita af að lengja þingið um heila viku, og eg efast um að menn væru þá það nær en áður eftir þá viku, að eg gæti fremur orðið því fylgjandi þá, en nú. Eg veit því ekki að hér sé um hækkun að ræða, sem komi hart niður á okkur, sérstaklega vegna mótorbáta útvegarins. En hún mun koma jafn hart niður á nálægar þjóðir. Mér er sagt að hún sé jafnvel ennþá meiri í Danmörku, og til Noregs er hún komin og eftir upplýsingum háttv. 1. þm. K. G. (B. K.) nær hún einnig til Þýzkalands. Nú þykir mér mikið, ef við ráðumst í að hefjast handa, að þá skuli stjórnir annara ríkja og landa þola þola þetta. Við vitum það, að hringarnir ráða lögum og lofum um olíuverzlun í Danmörku  (Jón Ólafsson: Þar er ekkert þing nú)  og ef þeim og öðrum dettur ekki í hug að reyna að sporna við þessu, þá er það ekki okkar meðfæri heldur. En ef önnur ríki gera eitthvað til þess að hrinda þessu af sér, þá væri líka vegur til þess fyrir okkur, að reyna það. Þess vegna vildi eg að ráðherrann vildi grenslast eftir því, hvort Danir geri nokkuð af ríkisins hálfu í þessu máli og eins hvort nokkur önnur ríki gera það, því að þá fyrst getum við hugsað til að fá samtök er dygðu móti öðru eins og þessir hringar eru, sem heil þjóðlönd skjálfa fyrir. Eg ætla því að leggja það til, að málinu verði vísað til stjórnarinnar, með þeirri „mótíveringu“, sem eg nú hefi lýst, að ráðherrann afli sér sem fyrst vitneskju um hvernig þessu máli líður annars staðar.

Flutn.m. (Bjarni Jónsson): Eg hefi ætíð álitið, og álít enn, að það sé þýðingarmikið fyrir landið, að sem minst fé fari út úr því og að sem flestir sjóðir séu innlendir, og hygg eg þurfi ekki að færa ástæður fyrir því hér. Hitt er spurningin, á hvern hátt það er framkvæmanlegt. Til þess að sjá það, hvort lífsábyrgðarsjóður gæti borið sig hér á landi, vantar tilfinnanlega þær skýrslur, sem hér er farið fram á í þessari þingsál.till. að stjórnin útvegi. Skýrslur þær eru helzt um það, er nú skal greina: a. Hve margt fólk hér á landi sé trygt í hverju félagi, og á hvaða aldri það sé. b. Hvernig líftryggingunum sé háttað (lífstíðartrygging eða til vissra ára). c. Hve háar upphæðirnar séu í hverjum flokki líftrygginganna. d. Hve há iðgjöld séu greidd í hverjum flokki. e. Hve mikinn ágóða („Bonus“) félögin gefi. f. Hve margar dánarkröfur hafi orðið til jafnaðar á ári í síðastliðin 10 ár, og á hvaða aldri dána fólkið hafi verið. g. Hvernig líftrygða fólkið hafi staðið í skilum. h. Hvað félögin hafi gert til þess að fá fólkið til að líftryggja sig. Þetta eru nú aðalatriðin, og treysti eg stjórninni til þess að afla sér upplýsinga um þetta fyrir næsta þing, og þá ef til vill að leggja fram frv. þar að lútandi, og bið svo háttv. deild að samþ. þessa þingsályktunartillögu.

Eg valdi því þá leið, að fela stjórninni að íhuga málið til næsta þings og leggja þá fyrir það frv. um þetta efni, og gæti hún þá í því valið um tvo vegu: Annar vegurinn sá, að stofna sérstaka dómstóla, er færu með öll svo kölluð sjómál, jafnt opinber mál sem einkamál, svo sem gerist með Dönum eftir nýnefndum lögum. Hinn vegurinn er sá, að stofna ekki sérstaka dómstóla, heldur gefa mönnum kost á sérfróðri aðstoð við þau dómarastörf, er sérfróðleikur útheimtist helzt til, svo sem við yfirheyrslur vitna og annara manna út af sjósköðum eða við dómfestingu mats- og skoðunar gerða. Þessu mætti svo koma fyrir annaðhvort þannig, að aðilum væri leyfilegt að krefjast þess, að sérfróðir menn væru viðhafðir, eða þá dómara að taka þá sér til aðstoðar. Þó mun réttara að aðilar ráði því, en ekki dómari, hvenær sérfróðir menn væru notaðir. - En hvor leiðin sem farin yrði, hvort heldur stofnaðir sérstakir dómstólar eða heimiluð sérfróð aðstoð við tiltekin dómaraverk, þá ætti að fá annaðhvort sjómannafélögum eða þá sveitastjórnum rétt til að stinga upp á hinum sérfróðu mönnum. Í Danmörku stinga amtsráðin upp á mönnunum; hér mundu það verða sýslunefndir og bæjarstjórnir. Stjórnarráðið skipaði svo þá mennina, er það teldi hæfasta. Eg vona nú að hv. deild taki vel í það, að fela stjórninni að íhuga þetta fyrir næsta þing og leggja þá það til, sem henni þykir tiltækilegast Skal eg svo ekki fara um það fleiri orðum.

Guðlaugur Guðmundsson Eg hefi, því miður, ekki verið inni, svo að eg veit ekki hvernig hv. flutningsm. (L. H. B.) hefir tekið brtill. á þskj. 322. Eg tel nauðsynlegt að sýslumönnum sé veitt aðstoð til þess, sem þar er um að ræða, því að bæði er það sumstaðar svo mikið verk, að í það gengur afartími, og í öðru lagi er það svo sérstakt, að varla er að búast við því, að sýslumenn séu því alment vaxnir til hlítar. Annarsstaðar eru hafðir til þess sérstakir menn og áður fór það ekki fram hér nema á fjórum stöðum á landinu. Það er óheppilegt, að sýslumenn hafi þetta á hendi, því að reynsla stjórnarráðsins er sú, að það er vanrækt þar sem ekki hefir náðst í hæfa menn, og það getur verið skaðlegt fyrir eigendur skipanna. Það er þess vegna óhætt að samþykkja þessa brtill. Hitt er annað mál, þótt skrásetning skipa sé falin sýslumönnum, því að hún er skyldari starfi þeirra að öðru leyti, en mælingarnar eru því alveg óskyldar og krefja svo mikillar þekkingar í stærðfræði og svo langs tíma, að ekkert vit er í því, að leggja þær á þá.

Flutningsm. (Lárus H. Bjarnason: Því var nú miður, að eg hefi ekki fengið þessa brtill. fyr en núna rétt í þessu augnabliki, þótt eg hins vegar efi ekki það sem hæstv. forseti segir, að henni hafi verið útbýtt. Eg get því ekki sagt neitt um hana fyrir hönd hv. meðflutningsm. míns. Eg fyrir mitt leyti álít það rétt hjá hv.þm. Ak. (G. G.), að fullmikið sé heimtað af sýslumönnum. En hins vegar er þess að geta, að mæling skipa er mjög svo áríðandi starf. Og lítt trúlegt að menn með stýrimannaprófi séu betur færir um að rækja það sæmilega heldur en sýslumenn og bæjarfógetar. Þessi viðbót fer auk þess algerlega út fyrir þá umgerð, sem við höfðum hugsað okkur. Við vildum aðstoða menn við dómarastörf, en þetta kemur eingöngu umboðsstörfum við, svo að eg býst ekki við að geta léð brtill. atkv. mitt.

Flutningsm. (Sigurður Sigurðsson) Á fjáraukalögunum fyrir árin 1908 og 1909 er svo ákveðið í 3 gr. D, að tillaginu frá Árnessýslu til símalínunnar austur skuli varið til hliðarsímalínunnar frá Selfossi niður á Eyrarbakka og Stokkseyri. Þetta tillag nam 6.000 kr. Þessi hluti símans, niður á Eyrarbakka er notaður mjög mikið, eins og yfir höfuð öll línan austur. Hún er jafnvel notuð meira en flestar línur aðrar, og gefur einnig þar af leiðandi miklar tekjur. Þess vegna væri fylsta ástæða til að taka þessa hliðarlínu upp í 1. flokk, þó ekki hafi enn tekist að fá því framgengt. Hins vegar hefir nú línan frá Ölvesá að Garðsauka og til Vestmannaeyja verið tekin upp í 1. flokk. Fyrst þessari línu, frá Selfossi niður á Eyrarbakka og Stokkseyri, er ekki gert hærra undir höfði, þrátt fyrir það hve arðsöm hún er, þá væri full ástæða til að endurgreiða sýslunni það tillag, sem hún lagði til hennar. Línan mun hafa kostað um 5.000 kr. og tillagið frá sýslunni var 6.000 kr., eða 1.000 kr. hærra en línan kostaði. En leyfi mér því að fara fram á, að hv. stjórn bæti úr þessari ósanngirni og taki upp í næstu fjárlög ákvæði um, að tillagið skuli endurgreiðast sýslunni, helst alt eða að minsta kosti mikill hluti þess t. d. .4.500 kr, og er þá það sem eftir stendur, 1.500 kr., hér um bil 1/3 hluti af því sem línan kostar. Til sönnunar því, 'hve miklar tekjur séu af línunni vil eg benda á, að frá því í ágúst í fyrra og til jafnlengdar í ár gaf hún af sér um 4.000 kr. Eg vona fastlega, að hv. þingmenn og stjórn sjái, að hér er að eins farið fram á það sem réttmætt er og sanngjarnt í alla staði, og taki því málinu vel. Úr því eg fór að minnast á símamálið, þá vil eg ekki láta hjá líða að minnast á starfrækslu símans yfir höfuð, og þá fyrst og fremst þar austur í sýslum. Þegar verið er að „byggja línur, byggja hús landshornanna milli“, eins og skáldið kvað, og það með ærnum kostnaði, þá verður stjórn og þing að sjá um, að síminn verði að tilætluðum notum. En á það skortir mjög víða um land, þar sem eg þekki til, og eigi sízt að því er snertir línurnar austur. Ein af ástæðunum til þess er vitanlega sú, að þær eru svo mikið notaðar, og notin hafa mjög aukist, síðan síminn var lagður til Vestmannaeyja. Það sem eg hefi helzt heyrt menn kvarta um í þessu efni, er fyrst og fremst, hve tíminn er stuttur, sem síminn er opinn á, á 3. flokks stöðvum. Þar sem síminn er mikið notaður eru þessar 2 stundir á dag alt of naumur tími. Af því leiðir, að menn verða oft að bíða svo og svo lengi og loks fara burtu án þess að fá sig afgreidda. Það veitti sannarlega ekki af að 3. flokks stöðvar á línunni austur væru lengur opnar en 2 stundir á dag. Í öðru lagi er óánægja víða um land út af því, að afgreiðslan á stöðinni hér í Reykjavík sé ekki svo góð sem skyldi. Það má vel vera að ólagið stafi að mestu leyti af því að á símastöðinni hér sé of fátt fólk til að gegna jafn miklu starfi. Og ef svo er, þá er fullkomin ástæða til að taka það til greina og reyna að bæta úr því. Það ganga sögur um það, að á aukastöðvunum út um land sé oft erfitt að ná í samband við Reykjavík og það jafn vel á þeim tíma sem stöðvarnar eru opnar. Það hefir oft komið fyrir að eftir að menn hafa sótt langan veg til þessara aukastöðva, hafa þeir orðið frá að hverfa svo búnir. Þá skal eg geta þess, að í vetur sem leið lagði símastjóri svo fyrir að aukastöðvar á línunni austur, mættu ekki hringja Reykjavík upp, hvað sem við lægi, nema á þeim tíma sem fyrirskipað er að þær skul vera opnar. Þessu var ekki beitt gagnvart öðrum stöðvum. Þetta kom sér afar illa fyrir menn, og mörgum til stór baga. En símastjóri mun hafa haft það fyrir sér, er hann setti þetta ákvæði, að sambandið við Vestmanneyjar gæti haldist sem bezt, því sú lína hefir svo mikið að gera. Mér kann nú að vera svarað því, að hvorki símastjóra né stjórninni hafi borist neinar kvartanir til eyrna út af þessu. Það má vel vera að svo sé. En jafn vel þó að menn hafi þagað, er það út af fyrir sig, ekki eindregin sönnun fyrir því að alt sé í bezta lagi. Menn til sveita eru svo þolinmóðir og eiga því heldur ekki að venjast að jafnaði, að kveinstöfum þeirra sé sint. Og án þess að eg vilji lasta símastjórann á nokkur hátt, þá eru menn einurðarminni við útlendinga sem gegna opinberum sýslunum, en innlenda menn. Má vera að útlendingadekrið sem fætt er og fóstrað hér í Reykjavík og höfðingjarnir og „heldri“ dömur bæjarins gera sitt til að halda við, sé farið að berast út um sveitirnar. Þá er það heldur ekki ástæðulaust að menn hafi ekki í fullu tré við útlendinga, ef það er satt sem flogið hefir fyrir um einn útlendan starfsmann hér, sem er í þjónustu landsins, að hann ferðist með „pístólu“ upp á vasann og hafi það jafn vel til að ógna mönnum með henni ef ekki fellur alt í ljúfa löð.

Forseti: Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) hefir afhent mér svohljóðandi tillögu til rökstuddrar dagskrár: [Tillögu þessari hefir skrifstofa Alþingis týnt, því að hún er ekki innfærð í gerðabókina og hana vantar í skjalapart þingtíðindanna, sem skrifstofan bjó til prentnnar. - J. Ó.]. og verður hún borin undir atkvæði að umræðunni lokinni.

Lárus H. Bjarnason Mér var það mikið ánægjuefni að heyra þessa tillögu til rökstuddrar dagskrár frá hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.). Eg hafði skrifað aðra hér um bil samhljóðandi. Mér þykir það nokkuð íburðarfrekt ári áður en fjárlagaþing kemur saman að binda sig eða aðra við nýja fjárveitingu, og því minni ástæða er til þess þar sem hér á landi er þingræðisstjórn. Sem sagt, eg mæli hið bezta með till. til rökstuddrar dagskrár og legg til að hún verði samþykt.

Jón Ólafsson Herra forseti! Þegar eg lít á till. þá kannast eg við, að hún hefir dálítið til síns máls. En mér þykir hún satt að segja nokkuð frekgeng, að fara fram á að endurgreiða sýslunni alt það sem hún hefir lagt til línunnar. Háttv. flutningsm. till. gerði alt of mikið úr þýðingu línunnar. Hann talaði um 4.000 kr. tekjur af henni. En það er alls ekki þessi stúfur einn sem á þær tekjur. Þær skiftast niður á línuna frá Selfossi til Reykjavíkur og línuna til útlanda. En hins vegar, ef svo mikil not eru að þessari línu, ætti Árnesingum að vera svo mikil þægð. Í henni að þeir borgu glaðir dálítið fyrir hana. Það eina sem nokkur sanngirni er í, er það, að þegar línan er orðin landssjóðs eign verði tillag sýslunnar fært niður í 1/3; en sem sagt eins og till. er nú orðuð fer hún fram á of mikið. Það hefir komið fram tillaga til rökstuddrar dagskrár, en eg hefi hugsað mér að réttast væri að deildin vísaði tillögunni, án atkvæðagreiðslu til stjórnarinnar, og vil eg gera það að tillögu minni.

Pétur Jónsson Eg hefi haft ástæðu til að kynna mér þetta mál, og get eg ekki séð að nein sanngirni mæli með þessari tillögu. Þegar þessi lína var ákveðin til lagningar, var presað niður tillagið frá héruðum um sem mest og var það byrjunin til þess að fleiri héruð komust að betri kjörum. Eg ætla ekki að fara hér út í neinn samanburð, en aðeins lýsa þessu yfir sem kunnugur maður.

Matthías Ólafsson Herra forseti! Hér er eingöngu farið fram á það, að leyfa mönnum að hækka lendingarsjóðsgjald á sjálfum sér með samþyktum, og sýnist ekki vera neitt á móti því, að leyfa slíkt. Mér er kunnugt um það, að víða ber á viðleitni til þess að bæta lendingarstaði, og sumstaðar hafa menn jafnvel gert sér hafnir, svo að þetta eiga að verða eins konar hafnarsjóðir. Eins og menn vita er hér víða mikið hafnleysi, nema þar sem þær eru sjálfgerðar af náttúrunnar hendi, og það er fagur vottur um framtakssemi, að menn vilja eitthvað á sig leggja sjálfir til þess að bæta úr þessu, og vona eg því að því verði tekið vel og það fái að ganga í gegn.