Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JPálm): Umr. hefst að þessu sinni með almennum stjórnmálaumr., og verður þeim hagað þannig í kvöld, að hver flokkur hefur til umráða 45 mínútur. Röð flokkanna er þannig, að fyrst eru fulltrúar Alþfl., þá fulltrúi Sameiningarflokks alþýðu - Sósialistafl., í þriðja lagi fulltrúar Framsfl. og síðast fulltrúar Sjálfstfl. - Í kvöld verða ræðumenn flokkanna þessir: Fyrir Alþfl. hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, og hv. 6. landsk. þm., Hannibal Valdimarsson. Frá Sameiningarfl. alþýðu - Sósialistafl. talar hv. 5. landsk. þm., Ásmundur Sigurðsson. Frá Framsfl. hæstv. forsrh., Steingrímur Steinþórsson, og hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson. Og frá Sjálfstfl. hæstv. atvmrh., Ólafur Thors, og hv. 2. þm. Skagf., Jón Sigurðsson. Nú hefst umræðan, og tekur til máls hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hæstv. ríkisstj. tók við völdum fyrir nærfellt tveimur árum. Hún lýsti því þá yfir, að hún teldi það sitt höfuðverkefni að „bjarga“ vélbátaútveginum, sem þá átti í erfiðleikum. - Bjargráð hæstv. ríkisstj. voru gengislækkun um 42%, allur erlendur gjaldeyrir var hækkaður í verði um 73%. Alþfl. barðist gegn gengislækkuninni, taldi hana á engan hátt réttlætanlega og ekki líklega til að rétta við hag útvegsins. Alþfl. benti á þá leið, sem dugað 'hafði til þessa, að greiða niður ýmsa kostnaðarliði útgerðarinnar og útflutningsuppbætur, og auk þess að bæta þyrfti rekstrarfyrirkomulag og starfshætti útgerðarinnar og koma á samvinnu útvegsmanna sjálfra um eignarhald og rekstur hraðfrystihúsanna, viðgerðarverkstæða og þess háttar. Hann benti á, að gengislækkun væri neyðarráðstöfun, sem ekki mætti grípa til, fyrr en öll önnur sund væru lokuð. Og hann sýndi fram á, að gengislækkun ein væri aldrei til bóta. Hann játaði, að ástandið gæti orðið svo illt, að gengislækkun yrði óhjákvæmileg, en væri til hennar gripið, yrði jafnframt að gera samtímis margháttaðar ráðstafanir til þess að festa hið nýja gengi og draga úr hinum illu afleiðingum gengislækkunarinnar, þ.e. koma í veg fyrir, að einstaklingar og stéttir notuðu hana til þess að skapa sér gróða á kostnað almennings. Væri þetta ekki gert, taldi Alþfl., að gengislækkun mundi valda nýju dýrtíðarflóði, leiða af sér nýjar gengislækkanir, og gæti orðið upphaf að fullkomnu gengishruni. Orð okkar og aðvaranir voru að engu höfð. Stjórnin fór sínu fram. Gengislækkunin var lögfest. Bjargráð stj. kom til framkvæmda. Með því var lofað að tryggja: Í fyrsta lagi hallalausan atvinnurekstur og jafnvægi í viðskiptum. Í öðru lagi lækkun tolla, vegna þess að niðurgreiðslur og útflutningsuppbætur væru felldar niður. Í þriðja lagi að afstýra atvinnuleysinu. Og í fjórða lagi að veita fullkomið verzlunarfrelsi. Hvernig hefur bjargráðið gefizt. Hverjar hafa orðið efndir hæstv. ríkisstj. á þessum fögru loforðum? Er grundvöllur útflutningsatvinnuveganna öruggur? Er rekstur útgerðarinnar hallalaus? - Hvað segja útvegsmenn sjálfir þar um? Á aðalfundi L.Í.Ú. í haust var lögð fram áætlun um rekstur 60 smál. vélbáts hér við Faxaflóa á næstu vetrarvertið. Samkv. henni var gert ráð fyrir 70 þús. kr. rekstrarhalla. Og það er á hvers manns vitorði, að útgerðarmenn hafa gert kröfur um stórfellda aukningu á bátagjaldeyrisfríðindunum og aðrar hliðstæðar hjálparráðstafanir, ef útgerðin eigi að geta haldið áfram. Þeir telja, að ástandið hafi aldrei verið verra en nú. Gengislækkunin 1950 dugði ekki. Eftir eitt ár, 1951, var bætt við bátagjaldeyrisfríðindunum, nýrri gengislækkun, þ.e. um 20% af innfluttum vörum hækkaði í verði um allt að 60%. Gömlu töpin voru gerð upp og afskrifuð. Samt er vélbátaútvegurinn enn kominn í þrot, og bráð hætta er á, að útgerðin stöðvist - að dómi útgerðarmanna sjálfra - nema enn sé gengið lengra á braut gengislækkunarinnar. Og enn er þó ekki allt talið. Almælt er, að togaraútgerðarmenn hafi nú í huga að fá bátagjaldeyrisfríðindi sér til handa fyrir þann hluta aflans, sem þeir leggja upp innanlands til verkunar, eða tilsvarandi fyrirgreiðslu, svo sem loforð um sölur til clearing-landa. Það er því augljóst mál, enda af öllum viðurkennt, að gengislækkunin hefur ekki bjargað sjávarútveginum. Hagur hans er stórum verri nú en fyrir gengislækkunina þrátt fyrir öll „bjargráðin“, eða kannske vegna þeirra? Enn virðist því þurfa að bjarga. - En hvernig? Hverjar eru fyrirætlanir hæstv. ríkisstj. í þessu máli? Það er furðulegt, en engu að síður satt, að hæstv. ríkisstj. hefur til þessa ekki talið ástæðu til að láta nokkuð uppi um það við Alþ., hvað hún hyggist fyrir í þessum efnum. Ætla því margir, að hún hafi í huga að senda þingið heim fyrir jólahátíðina og „leysa“ svo vandræði útgerðarinnar með bráðabirgðalögum eða án laga, að þingmönnum forspurðum, eftir áramótin. Slík afgreiðsla á svo geysi-þýðingarmiklu máli er fullkomið brot á anda þingræðisins og reglum þess. Spá Alþfl. um áframhaldandi gengislækkun hefur því miður þegar rætzt. Bátagjaldeyrisfyrirkomulagið var fyrsta skrefið. Ætlar hæstv. ríkisstj. enn að halda áfram á þeirri braut? Hvað er þá um jafnvægið í viðskiptunum við útlönd að segja? Er það fengið? Viðskiptahallinn hefur aldrei verið meiri en á þessu ári. Talið er fullvíst, að um 200 millj. skorti á, að útflutningurinn hrökkvi til þess að greiða innflutninginn. Og við þennan halla bætast svo duldar greiðslur, sem skipta tugum millj. kr. Hallinn í ár verður e.t.v. jafnaður með Marshallfé, lánum og framlögum. En hvað tekur við í júní næst, þegar Marshallhjálpin hættir? Greiðsluþrot eða ný innflutningshöft, nema hvort tveggja sé. - Slíkar eru efndir ríkisstj. í þessum efnum. Hafa tollar og skaftar verið lækkaðir, þegar hætt var að greiða útflutningsuppbætur og greiða niður kostnaðarliði útgerðarinnar? Nei, tollarnir hafa allir haldizt og hækkað stórkostlega vegna verðhækkunarinnar. Söluskatturinn hefur auk þess hækkað beinlínis vegna hækkunarinnar á skattstiganum sjálfum. Áætlað er, að tekjur ríkissjóðs á þessu ári verði um 150 millj. kr. hærri en gert er ráð fyrir á fjárl. og nemi um 450 millj. kr. Heildartekjur þjóðarinnar á árinu er talið líklegt að muni nema um 1700 millj. kr. Reynist þetta rétt, tekur ríkissjóður í sinn hlut meira en fjórða hlutann af tekjum landsmanna. En hér er þó ekki allt talið. Við þetta bætast gjöld til bæjar-, sveitar- og sýslusjóða. Útsvörin ein nema á þessu ári yfir 100 millj. kr. Opinber gjöld samtals nálgast því 600 millj. kr. á árinu, en það er a.m.k. þriðjungur af heildartekjum þjóðarinnar. Þriðji hver skildingur, sem landsfólkið aflar, rennur því til ríkis, bæjar- og sveitarsjóða. Er hægt að halda lengra áfram á þessari braut? Flestir munu lita svo á, að nú sé nógu langt gengið og mál að stinga við fótum. En hæstv. ríkisstj. virðist á annarri skoðun. Fjárlagafrv. fyrir árið 1952, sem hér er til umr., sýnir álit hæstv. ríkisstj. á því máli. Þar er gert ráð fyrir, að allir tollar og skattar verði framlengdir, enda hefur aðalstarf þingsins til þessa verið að afgr. frv. um það efni. Samkv. fjárlagafrv. er gert ráð fyrir, að tekjur og gjöld á árinu verði, hvort um sig, um 370 millj. kr. Áreiðanlega hækkar frv. við 3. umr., og ekki mun verða komizt hjá umframgreiðslum fremur venju. Það er óhætt að fullyrða, að 400 millj. er sú allra lægsta upphæð, sem hæstv. ríkisstj. telur sig þurfa að hafa handa á milli á næsta ári, jafnvel þótt vísitalan hækki ekki frá því, sem hún nú er. Líkurnar til þess, að vísítalan stöðvist, virðast hins vegar engar. Þvert á móti virðast stórfelldar hækkanir á henni vera fram undan og þá um leið hækkanir á útgjöldum ríkisins. Reykjavíkurbær boðar hækkun á rafmagni, hitaveitugjöldum o.fl., o.fl., auk útsvarshækkunar. Og hvert verður „bjargráð“ ríkisstj. vegna útgerðarinnar? Eitthvað kostar það. Hver áhrif hefur það á dýrtíðina í landinu? Ný hækkun þar. Allt bendir því til þess, að sá hluti, sem ríkissjóður og sveitarsjóðir taka til sín á næsta ári af tekjum landsmanna, verði ekki lægri en á þessu ári, heldur miklu fremur, að hann verði enn þá hærri. Í sambandi við skattlagningu ríkisins skiptir tvennt höfuðmáli: Fyrst það, hvernig fjárins er aflað, og í öðru lagi, til hvers það er notað. Eru gjöldin á lögð með það fyrir augum, að þeir efnuðustu og tekjuhæstu greiði mest? Því verður að svara algerlega neitandi, því miður. Tollarnir, neyzluskattarnir, eru megintekjur ríkissjóðs. Nægir í því sambandi að benda á söluskattinn, verðtollinn og vörutollinn. Þessir þrír tollar eru áætlaðir nálægt 200 millj., eða um 60% af tekjunum. Hins vegar er tekju- og eignarskatturinn, sem er stighækkandi eftir eignum og tekjum, aðeins áætlaður 11–12% af tekjunum, og auk þess eru reglurnar um persónufrádrátt og skattaálögur hjóna svo fráleitar, að skatturinn er lagður á tekjur, sem ekki einu sinni nægja til lífsframfæris. Tollarnir hvíla, eins og allir vita, þyngst á þeim, sem fyrir flestum hafa að sjá. Þeir þurfa mest að kaupa af mat, fatnaði o.s.frv. Þeir borga meginhluta neyzluskattanna. Hvernig er svo þessu fé úthlutað? Er því varið til þess að létta kostnaði af almenningi, sem ella mundi höggva jafnstórt skarð í tekjur hans og skattarnir gera? Er því varið til þess að sjá fyrir sameiginlegum þörfum landsmanna allra? Er þess vandlega gætt, að landsmönnum sé ekki mismunað við úthlutun fjárins? Aðrir ræðumenn Alþfl. munu víkja nokkuð að þessu. Ég skal aðeins nefna eitt dæmi. Til atvinnuveganna eru lagðar 44 millj. kr., sem skiptast þannig: Til landbúnaðarins 38.2 millj. kr., til sjávarútvegs 4.9 millj. kr. og til iðnaðar 1.2 millj. kr. Framlagið til landbúnaðar er því hér um bil átta sinnum hærra en til sjávarútvegsins og þrjátíu og tvisvar sinnum hærra en framlagið til iðnaðarins. Auk þess er greidd úr ríkissjóði uppbót til bænda á það verð, sem kaupendur greiða fyrir kjöt og mjólk, og nemur sú upphæð nú 42 aurum á hvern lítra mjólkur og 84 aurum á hvert kjötkílógramm. Vissulega er eðlilegt og æskilegt, að landbúnaðurinn sé styrktur til þess að skapa sem bezt framleiðsluskilyrði og tryggja lífskjör þess fólks, sem að honum starfar. En jafnframt og engu síður eiga framlögin að verða til þess að gera framleiðsluvörur hans ódýrari, svo að almenningur geti keypt þær, og gæta skal hófs í hverju máli. Segjum, að 6000 bændur séu á landinu. Nemur þá heildarframlag til þeirra úr ríkissjóði nærfellt 6500 kr. á hvern bónda til jafnaðar á ári, auk verðlagsuppbóta á framleiðsluvörur þeirra. Hér er ekki skorið við nögl. Hvað er að segja um hina aðalatvinnuvegina? Er ekki þörf á að létta undir með þeim? Fleiri menn hafa haft atvinnu af iðnaði en landbúnaði. Og sjávarútvegurinn er sú undirstaða, sem öll viðskipti okkar við útlönd byggjast á. Ég vil spyrja hæstv. ríkisstj.: Telur hún fært að veita slíkar fjárupphæðir af almannafé til landbúnaðarins án þess, að á móti komi lækkun á afurðaverði? Og sé það fært að hennar dómi fjárhagsins vegna, hvernig getur hún þá réttlætt svo ferlega misskiptingu að veita iðnaðinum, sem á við hina mestu erfiðleika að stríða, aðeins einn þrítugasta og annan hluta á móts við landbúnaðinn? Tökum annað dæmi til samanburðar. Til almannatrygginganna, þar með talin sjúkrasamlögin, eru ætlaðar um 32 millj. kr. Það er fyrirsjáanlegt, að það fé hrekkur ekki til þess að halda áfram að greiða bætur Tryggingastofnunarinnar með dýrtíðaruppbót, eins og verið hefur, nema enn verði gengið á sjóði stofnunarinnar í viðbót við halla tveggja síðustu ára. En það þýðir, að fjárhagsöryggi trygginganna er skert og geta þeirra til að fullnægja ætlunarverki sínu rýrð. En einmitt á erfiðleikaárum hljóta útgjöld trygginganna að aukast. Framlagið til trygginganna, til tíu þús. öryrkja og gamalmenna, barna, mæðra, sjúkra og þeirra, sem verða fyrir slysum, er ákveðið 6–7 millj. kr. lægra en framlagið til landbúnaðarins eins. Er þetta sanngjarnt? Ein meginástæðan til þess, að heilsugæzlan hefur enn eigi komið til framkvæmda, er skorturinn á sjúkrahúsum og heilbrigðisstofnunum. Hér í Reykjavík er þessi skortur sennilega tilfinnanlegastur. Mörg hundruð rúmliggjandi sjúklinga, sem ættu að vera í hælum eða í sjúkrahúsum, verða að dvelja:i heimilum við mjög mismunandi aðbúnað. Og mörg hundruð bíða auk þess nauðsynlegra læknisaðgerða, sem ekki verða gerðar nema á sjúkrahúsum. - Við Alþfl.- menn höfum lagt til, að af tekjuafgangi þessa árs verði varið mjög verulegri upphæð til sjúkrahúsabygginga og slíkra stofnana. Reykjavíkurbær hefur samþ. að reisa bæjarspítala og heilsuverndarstöð. Ekkert er byrjað á spítalanum enn. Ef till. okkar hefðu verið samþ., hefði ríkissjóður getað lagt fram af tekjuafgangi 1951 allt sitt framlag til spítalans, þannig að þegar hefði verið hægt að hefja framkvæmdir með fullum hraða, er bærinn legði sitt fram. Með því mátti slá margar flugur í einn höggi, bæta hag hinna sjúku, gera starfsemi trygginganna fullkomnari og sjá fjölda manna fyrir atvinnu. En tillaga okkar Alþfl: manna um þetta efni var felld - kolfelld. Ég vík þá að atvinnuástandinu. Hvað hefur ríkisstj. efnt af loforðum sínum um örugga atvinnu í landinu? Hefur hún komið í veg fyrir atvinnuleysi? Hér þarf ekki mörg orð um að hafa. Staðreyndirnar blasa við, hvert sem litið er. Sjálf ríkisstj. játar, að á Siglufirði sé neyðarástand. Svipað er á Ísafirði, Ólafsfirði, Bíldudal - og svona mætti lengi telja. Samkvæmt upplýsingum, sem atvinnumálanefnd fulltrúaráðs verkalýðsfélaganna í Reykjavík hefur látið þingmönnum bæjarins í té nú í dag, eru nú um 1200 atvinnuleysingjar hér í Reykjavík. Stærstu hóparnir eru þessir: Iðnverkafólk 400, verkamenn 350, vörubilstjórar 130, múrarar 70, prentarar 15 og málarasveinar 35. - Stjórn Iðju hefur auk þess lagt fram skýrslu um fækkun starfsfólks hjá 18 nafngreindum iðnfyrirtækjum frá því 1. júní þessa árs. Sú skýrsla sýnir, að af 481 starfsmanni, sem fyrirtækin höfðu í ársbyrjun, hafa 320 þegar verið látnir hætta störfum. Af þeim 161, sem eru eftir, hefur 91 verið sagt upp frá næstu áramótum, og verða þá aðeins 70 eftir af 481. Iðnrekendur telja, að ein höfuðorsakanna til þess, að þeir hafi orðið að segja upp fólkinu, sé sú, að innflutningur efnivaranna, t.d. kápuefnis, sé háður leyfum, en innflutningur fullgerðs fatnaðar, t.d. á kápum, hins vegar frjáls gegn bátagjaldeyri. Efnisleyfin fást aðeins frá ákveðnum löndum, clearing-löndum, t.d. Spáni og Póllandi, en þar séu efnin bæði dýrari og verri en t.d. í Englandi og auk þess ekki samkvæmt tízkunni. Auk þess benda þeir á, að söluskatturinn sé lagður þrisvar á þeirra framleiðslu, 7.7% á innkaupsverð, 3% á heildsöluverð og 2% á smásöluverð, en aðeins tvisvar á innfluttar kápur, samtals 9.7%. Þetta er aðeins eitt dæmið af fjölmörgum, sem sýna áhrifin og afleiðingarnar af stefnu hæstv. ríkisstj. Sjálfsagt er iðnaðinum íslenzka áfátt á ýmsa lund. En er þetta leiðin til þess að bæta úr því? Milljónatugum hefur á síðari árum verið varið til kaupa á nýtízku tækjum, og hundruð manna vinna við iðnaðarstörf. Á að láta þessi dýru tæki ónotuð, verksmiðjufólkið sitja auðum höndum og greiða erlendu verkafólki vinnulaunin? Hvað hyggst hæstv. ríkisstj. gera til þess að afstýra voða atvinnuleysisins? Sé ekkert gert, fer það versnandi með hverri viku. Er verzlunin frjáls? Verzlunarfrelsið er að mestu innantómt orð, eins og ég skal nú sýna fram á. Engin efni fást til fatnaðar nema með leyfi. Bátagjaldeyri fær enginn nema greiða eins konar löghelgað svartamarkaðsverð, og öllum er bannað að flytja frílistavörur til landsins, nema áður sé tryggt gjaldeyrísleyfi. Það eru bankarnir, sem þar koma í stað innflutningsnefndar. Hvað er þá um „frjálsu“ verzlunina? Hún er enn í gæsalöppum. Hún er nafnið tómt, blekking og yfirskin. 1. Enginn má flytja inn byggingarefni til þess að koma upp yfir sig húsi án gjaldeyris- og innflutningsleyfa. Sama gildir um ýmsa vefnaðarvöru, svo sem kápuefni og fataefni, og eru þá leyfisveitingarnar, sem fást, oftast bundnar við ákveðin lönd. Vörur, sem háðar eru innflutningsleyfum, eru áætlaðar um 30% af heildarinnflutningnum. 2. Enginn má flytja inn bátagjaldeyrisvörur, svo sem tilbúinn fatnað, hreinlætistæki, heimilisvélar, varahluta í bifreiðar, vélar til járn- og trésmíða o.fl., nema hann hafi í höndum bátagjaldeyri, sem kostar a.m.k. allt að 60% meira en hið skráða gengi. Þessar vörur er áætlað að nemi um 18% af innflutningnum. 3. Þá eru eftir frílistavörurnar, en þær eru áætlaðar um 52.7% heildarinnflutningsins. Það eru fyrst og fremst algengar matvörur, vörur til framleiðslunnar, svo sem kol, salt, veiðarfæri, olíur o.fl., sem allt voru forgangsvörur, áður en gengið var lækkað. Til viðbótar eru svo ýmsar tegundir vefnaðarvöru, léreft, bómullardúkar o.fl., sem mikill hörgull var á áður og innflutningur því rýmkaður mjög verulega á. Rétt er að viðurkenna það. Fyrir þessar vörur þarf ekki lengur sérstakt innflutningsleyfi. En þar með er ekki öll sagan sögð. Eftir sem áður þarf að fá gjaldeyrisleyfi. Samkv. reglugerðinni frá 12. júní 1950 er öllum bannað að flytja inn þessar vörur, nema þeir hafi áður tryggt sér gjaldeyri til greiðslu á þeim. Um gjaldeyrinn þurfa menn að leita til bankanna. Þar af leiðir, að nú þurfa menn að fara í Austurstræti til að fá leyfin í stað Skólavörðustígs áður. Og bankarnir heimta nú, að lagt sé fram sem trygging fyrir gjaldeyrisloforðum þeirra frá 30% og allt að 100% af gjaldeyrisupphæðinni. Þessa upphæð verður innflytjandinn að leggja fram eða fá að láni hjá bankanum sjálfum. Ýmsir alvarlegir erfiðleikar eru því á vegi þeirra, sem litið reiðufé hafa handa á milli og ekki eru í náð hjá bankanum, áður en þeir geta notað sér verzlunar- og innflutningsfrelsið. En það er annað, sem gefið hefur verið frjálst. Verzlunin og innflutningurinn er enn reyrt í viðjar. Hins vegar hefur ríkisstj. veitt innflytjendum og öðrum milliliðum frelsi til þess að skammta sér álagninguna á vöruna. Verðlagseftirlitið hefur svo til alveg verið afnumið. Heildsölum og öðrum milliliðum hefur nú verið í sjálfsvald sett að ákveða, hvað þeir taka fyrir störf sín við útvegun og dreifingu varanna. Þeir mega því hækka kaupið sitt eftir vild. Þetta frelsi hafa þeir notað óspart, eins og glögglega var sýnt fram á hér í útvarpinu við umræðurnar um verðlagsmálin. Álagningin, sérstaklega á bátagjaldeyri og vefnaðarvöru, hefur hækkað gífurlega. Athugun verðgæzlustjóra á innflutningi í ágúst sýndi, að meðalálagning heildsala á vefnaðarvöru á frílista hafði hækkað um 180% við afnám verðlagsákvæðanna, en meðalálagning smásala um 47%. Heildarálagningarhækkun á innflutningi nam í október í heildsölu 96%, en í smásölu 34%. Milliliðir hafa hækkað álagningu sína á bátagjaldeyrisvörur um stórum meira en útvegsmenn hafa fengið í sinn hlut. Um það skal ég nefna sem dæmi, að ávextir, innfluttir til 1. okt., kosta 6 millj., á þá leggst 3.6 millj. í bátagjaldeyri, álagningarhækkunin nemur 7.2 millj., og útsöluverðið er talið um 29 millj. Af þessari gífurlegu hækkun álagningarinnar og aukningu tolla hefur það leitt, að vörurnar hafa hækkað mjög umfram það, sem gengislækkunin sjálf og bátafríðindin gáfu tilefni til. Gróðinn af gengislækkuninni og bátagjaldeyrisfyrirkomulaginu hefur að miklu leyti runnið til milliliða, heildsala. Vísitalan hefur stórhækkað, kaupið mjakazt upp á eftir og kostnaður útgerðarinnar aukizt. Af gróðanum á bátagjaldeyrinum hafa milliliðirnir fengið 2 krónur á móti hverri einni, sem útvegsmenn fengu. Dýr hjálp við útgerðina það! Ef verkalýðurinn fær nokkra hækkun á kaupi sínu í krónutölu, setur hæstv. ríkisstj. allar sínar áróðursvélar í gang. Þá hriktir í máttarstoðum þjóðfélagsins. Þá er öllu stefnt í voða að hennar dómi, - ekki aðeins þjóðarvoði, heldur sérstakur háski á ferðum fyrir launastéttirnar sjálfar, sem kauphækkunina fá. Hækkað kaup þýðir aukna kaupgetu, af henni leiðir vöruþurrð og hækkað verðlag, sem bitnar harðast á launastéttunum sjálfum, segir hæstv. ríkisstj. En sama stjórn leyfir heildsölum og öðrum milliliðum að hækka tekjur sínar skefjalaust og leggur blessun sína yfir það athæfi. Stafar þá þjóðfélaginu enginn háski af hinni auknu kaupgetu þeirra og þeirri hækkun dýrtíðar, sem aukin álagning þeirra veldur? Og hvað um þær auknu tekjur, sem bændur fá vegna framlaga úr ríkissjóði, nærfellt 40 millj. á ári, auk uppbóta á afurðaverðið? Stafar þjóðinni engin hætta af þeirri tekjuaukningu, þeirri kauphækkun? Er hún annars eðlis, hefur hún önnur áhrif en kauphækkanir launastéttanna. Ýmsir undrast, að Framsfl. skuli hafa fallizt á kröfur íhaldsflokksins um að leyfa ótakmarkaða milliliðaálagningu. Aðrir spyrja, hvað valdi því, að Sjálfstfl., sem á sitt aðalfylgi í kaupstöðum landsins, hefur fallizt á stöðuga hækkun á framlögum til landbúnaðarins og á afurðum hans, meðan iðnaðurinn fær ekkert og tekjur bæjarbúa minnka. Skýringin er sú, að hér er um hrossakaup að ræða. Sjálfstfl. fellst á að halda áfram uppbótagreiðslunum og auka framlög til landbúnaðarins gegn því, að verzlunarálagning og milliliðagróði verði leyfð án takmarkana. Báðir flokkar eru sammála um nauðsyn þess að takmarka kaupgetu alls almennings, launastéttanna, en leyfa hinum að auka tekjur sínar. Gengislækkunin átti að bjarga útflutningsatvinnuvegunum. Hún dugði ekki. Bátagjaldeyririnn var þá upp tekinn, dugði ekki heldur. Því skal ekki neitað, að ástand í efnahags- og atvinnumálum getur verið svo illt, að gengislækkun sé óhjákvæmileg. Svo var að vísu ekki 1950, en skeð er skeð. En tvennt er nauðsynlegt, til þess að gengislækkunin geti komið að nokkru gagni og verði ekki beinn þjóðarvoði: Fyrst, að ráðstafanir séu samtímis gerðar til þess að festa hið nýja gengi og koma í veg fyrir, að lækkunin leiði fljótlega til nýrrar áframhaldandi gengislækkunar. Hið síðara, ráðstafanir gegn því, að gróðalöngun einstakra manna og stétta yrði til þess að auka misskiptingu teknanna með því að gefa gróðastéttunum tækifæri til að auka sinn hlut á kostnað almennings. Hvaða ráðstafanir hefur hæstv. ríkisstj. gert í þessu skyni? Engar. Hún hefur þvert á móti gefið gróðastéttum landsins frjálsar hendur, húsaleigulögin hafa verið afnumin, til þess að þeir, sem eiga hús til að leigja öðrum, geti aukið tekjur sínar takmarkalaust, og verðlagseftirlitið er afnumið, til þess að milliliðirnir geti aukið sínar tekjur. Afleiðingin er auðsæ og þegar komin í ljós. Dýrtíðin eykst stöðugt hröðum skrefum, húsaleigan og vöruverðið. Framfærsluvísitalan er komin upp í 151 stig og hækkar með hverjum mánuði. Kaupgjaldið mjakast á eftir og er nú miðað við 144 stig og verður svo næsta mánuð. Ávinningurinn, sem útgerðarmenn áttu að fá af gengislækkuninni, er þegar étinn upp. Bátagjaldeyrisfríðindin líka. Svo þarf nýja gengislækkun aftur til þess að jafna metin. Og þá byrjar sennilega sami leikurinn aftur. Þeir, sem áttu fasteignir og skulduðu, hafa allir grætt á gengislækkuninni. Fasteignir hafa hækkað í verði og skuldirnar lækkað. Sparifjáreigendur og launafólk hefur tapað sem gróða hinna nemur. Spariféð hefur rýrnað og kaupmáttur launanna minnkað. Ég hef sýnt fram á, að þeir, sem átti að bjarga, útvegsmenn, eru sízt betur settir en fyrir gengislækkunina, og launastéttirnar eru stórum verr settar; kaupgeta þeirra hefur verið skorin niður með launalækkunum og atvinnuleysi. Verðmæti sparifjár þeirra, sem lagt hafa til hliðar til elliáranna og séð bönkum landsins og þar með atvinnuvegunum fyrir starfsfé, hefur verið skert um a.m.k. þriðjung á síðustu 20 mánuðum. Hverjar 3 krónur í sparisjóði nú eru minna virði en 2 krónur voru fyrir gengislækkun. Hæstv. ríkisstj. er flokksstjórn, þ.e., hún hefur miðað starf sitt og stefnu við hagsmuni ákveðinna stétta. Slíkt er ekki hægt að afsaka, enn síður að réttlæta. Hlutverk hverrar ríkisstj. á að vera að tryggja landsmönnum öllum í heild sem bezt lífskjör, öryggi og atvinnu. Og það er bein skylda hverrar ríkisstj. að gæta þess fyrst af öllu að draga ekki fram hlut ákveðinna stétta eða einstaklinga á kostnað annarra. Hæstv. ríkisstj. hefur brugðizt þeirri sjálfsögðu skyldu. Hún hefur metið meira hagsmuni stuðningsflokka sinna og þeirra manna, sem þar ráða mestu, en hag almennings. - Þess vegna er fjárlagafrv. úr garði gert eins og ég hef lýst. Þess vegna er milliliðum og gróðastéttum leyfð frjáls álagning, og þess vegna hefur lífskjörum almennings hrakað og atvinnuleysið magnazt á valdatíma hæstv. stjórnar. Hæstv. ríkisstj. veit þetta og finnur. Hún veit, hvaða dóm þjóðin hefur lagt á verk hennar, stefnu hennar og framkvæmdir. Þess vegna er nú upp risin misklið á stjórnarheimilinu, óværð komin í hægindin. Hvor kennir öðrum um, og snurður hlaupa á þráðinn, eins og glöggt kom fram í umræðunum í gærkvöld. Þegar jatan er tóm, bítast klárarnir.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég mun aðallega gera fjárlagafrv. fyrir árið 1952 að umræðuefni þessar mínútur, sem ég hef til umráða hér í kvöld. Samkvæmt 2. og 3. gr. fjárlagafrv. eru aðaltekjustofnar ríkissjóðs þessir: Ég nefni fyrst tekju- og eignarskattinn ásamt tekjuskattsviðauka og hluta ríkissjóðs af stríðsgróðaskatti, sem alls er áætlaður 421/2 millj. kr., en mun aldrei verða undir 48–50 millj., þegar hann verður innheimtur af skattþegnunum. Þá er næst að nefna vörumagnstollinn, sem áætlaður er 221/2 millj. kr. og mun aldrei verða undir 23–24 millj. Þriðji skattstofn ríkissjóðs, sem ég nefni í þessu yfirliti, en réttast væri að nefna fyrst, þar sem hann er orðinn langhæsti tekjuliður fjárlaganna, er verðtollurinn. Hann er í frv. áætlaður 93 millj. kr. Lítur út fyrir, að hann verði á þessu ári a.m.k. 110–112 millj., og verður hann því á næsta ári með síhækkandi verðlagi varla undir 105–110 millj., jafnvel þó að eitthvað kunni að draga úr innflutningi. Þessu næst tel ég söluskattinn, sem í frv. er áætlaður 77 millj. Virðist hann ætla að verða á þessu ári um eða yfir 100 millj. og verður með sífellt hækkandi verðlagi naumast lægri á næsta ári, - ef til vill til muna hærri. Höfum við Alþýðuflokksmenn lagt til, að hann verði felldur niður við næstu áramót, en sú till. okkar verið felld af stjórnarliðinu. Þó hafa nokkrir stjórnarsinnar nú viðurkennt í verki, að ríkissjóður geti verið án 1/4 hluta af þessum óvinsæla skatti og megi láta hann renna til aðstoðar bæjar- og sveitarfélögum. Stappaði nærri, að þessi viðurkenning leiddi til stjórnarfalls. Seinasti hyrningarsteinninn, sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir að standa skuli undir útgjöldum ríkissjóðs á næsta ári, er svo Áfengisverzlun ríkisins og tóbakseinkasalan, sem ætlað er að leggja í ríkisfjárhirzluna 79 millj. kr. á árinu 1952. Á þessu ári virðast tekjur af ríkisstofnunum, en það eru að langmestu leyti brennivinsog tóhakstekjur, verða 95–96 millj. kr. Er það að minnsta kosti nýtt í sögunni, ef sá tekjustofn verður rýrari á næsta ári. Hann hefur sem sé velt utan á sig milljónum á hverju ári allt til þessa, því miður. Þessir tekjustofnar eru sem sé hæstu tindarnir eða turnarnir upp úr tekjuhlið fjárlagafrv. árið 1952, og eru þá ónefndir ýmsir smærri bitar í ríkissjóðspottinum, svo sem innflutningsgjald af benzíni, áætlað 91/2 millj., gjald af innlendum tollvörutegundum, öli, gosdrykkjum, kókakóla, súkkulaði, karamellum, þ.e. af alls konar innlendu sælgæti, sem áætlað er 71/2 millj. kr., bifreiðaskattur áætlaður 3 millj., stimpilgjald 6 millj., veitingaskattur 21/2 millj. og enn fáeinir liðir, er nema nokkrum hundruðum þúsunda hver. Samtals eru tekjur ríkissjóðs áætlaðar á næsta ári af hæstv. fjmrh. 357 millj. kr., og er það 59 millj. hærra en tekjur ríkissjóðs voru áætlaðar á yfirstandandi ári og skatttekjur þar með stórum hærri en nokkru sinni áður í sögu Íslands. Nú er það komið í ljós, að tekjur ríkissjóðs á þessu ári fara hvorki meira né minna en 150– 160 millj. kr. fram úr áætlun og verða þannig um 450 millj. alls. Getur ekki hjá því farið, jafnvel þó að hæstv. fjmrh. leyfi sér að fara stórkostlega fram úr heimildum fjárlaga með gjöldin, sem ég vil þó ekki ætla honum að óreyndu, að tekjuafgangur ríkissjóðs á þessu ári verði fast að 100 millj. kr. - „Er það nú ekki óræk sönnun um glæsilega fjármálastjórn að skila slíkum tekjuafgangi í ekki betra árferði en nú er?“ mundi einhver spyrja. - Vissulega væri það svo, ef tekjuafgangurinn væri afleiðing af sparnaði og hagsýni í ríkisrekstrinum, en því fer víðs fjarri, að svo sé. Þessi tekjuafgangur er á engan hátt lofsverður, því að hann er fenginn þrátt fyrir mikla eyðslu og lítið aðhald til sparnaðar eða hagsýni um meðferð ríkisfjár, eins og síðar verður víkið að. Lýsir það þá að minnsta kosti ekki loflegum búhyggindum hæstv. fjmrh. að áætla tekjur ríkissjóðs 150–160 millj. kr. lægri en þær reynast? - Athugum það nánar. Hvert er hlutverk fjmrh., þegar hann undirbýr fjárlagafrv.? Tvímælalaust það að gera af samvizkusemi, skarpskyggni og þekkingu sem réttasta áætlun um væntanlegar tekjur og fyrirhuguð útgjöld ríkissjóðs á næsta ári. Og hvernig hefur hæstv. fjmrh. tekizt að gera rétta áætlun um tekjur og gjöld ríkissjóðs fyrir árið 1951? Það verður ekki annað sagt en að reynslan beri annað tveggja samvizkusemi hans eða þá skarpskyggni hans og þekkingu báglegt vitni. Eða hvað segja menn, þegar áætlun ráðh. um tekju- og eignarskattinn geigar um ca. 10 millj. eða þegar skekkjan í áætlun verðtollsins nálgast 40 millj. og söluskatturinn verður a.m.k. 45 millj. hærri en hæstv. ráðh. vildi áætla hann? Já, hvað geta menn sagt um annað eins og þetta annað en það, sem er sannleikanum samkvæmt, að hæstv. ráðh. hafi tekizt að gera bandvitlausa áætlun? Og hvaða ástæður geta legið til þess, að slíkt hendir hæstv. fjmrh.? - Það er aðeins tvennt til. Annaðhvort er áætlunin gerð visvitandi röng í þeim tilgangi að blekkja Alþingi og þjóðina, og er það líklegra, þó að það sé á engan hátt lofsvert um hæstv. ráðh. Eða þá hitt, að hann hafi ekki vitað, hvað hann var að gera, hafi skort yfirsýn og skilning á verkunum þeirra stjórnaraðgerða, sem ákveðnar voru á síðasta þingi og hlutu að gerbreyta flestum tekjustofnum ríkissjóðs til stórfelldrar hækkunar. Ef þetta væri orsökin til hinnar röngu tekjuáætlunar, væri ástæðulaust, að menn bæru framvegis mikla virðingu fyrir glöggskyggni ráðh. í fjármálum; þá hefði áætlunum hans alveg eins getað geigað á hinn veginn, þannig að þær hefðu orðið 150–160 millj. neðan við gjaldaþörfina, og mundi það þá flestra mál, að ekki væri áhættulaust með öllu að hafa slíkan fjmrh. En því er ekki til að dreifa. Eysteini Jónssyni fyrirgefst ekki skattpíning sú, sem hann beitir nú landslýðinn, út frá þeirri forsendu, að hann hafi ekki vitað, hvað hann var að gera. En þá er hann líka staðinn að því að hafa að yfirlögðu ráði pínt út úr landsmönnum á annað hundrað millj. kr. umfram þarfir ríkissjóðs. Slíkt og þvílíkt hefði e.t.v. getað talizt verjandi og afsakanlegt í veltiári, en hins vegar er því engin bót mælandi í hallærisárferði skorts og atvinnuleysis eins og nú ríkir. Menn sætta sig í lengstu lög við þunga skatta, meðan þeir halda, að skattarnir séu krafðir inn til að standa undir óumflýjanlegum þörfum ríkissjóðs. En þegar skattarnir eru píndir út af lágtekjum manna langt niður fyrir brýnustu þurftarlaun og svimháir tollar að ógleymdum söluskattinum teknir af hverjum bita og sopa, er menn neyta, og hverri spjör, sem menn klæðast, með þeim árangri, að ríkissjóður lætur þannig greipar sópa um eignir manna og tekjur með miskunnarlausari innheimtuaðferðum en nokkru sinni hafa áður þekkzt, skattheimtu af skatti, lokun fyrirtækja o.s.frv., og allt þetta gerist í þeim tilgangi að raka saman á annað hundrað milljónum umfram þarfir ríkissjóðs, þá virðist komið út yfir öll velsæmistakmörk í skattheimtu, og þá er varla von til annars en að kurr komi upp í liði skattborgaranna og þeir láti sér jafnvel detta í hug að segja við ríkisvaldið: Hingað og ekki lengra. Tekjuáætlun hæstv. fjmrh. í frv. fyrir árið 1952 er eins og í fyrra allt of lág, svo að tugum þúsunda nemur. Ég get í fyrsta lagi ekki ímyndað mér, að Alþingi láti það henda sig í annað sinn!að leggja blessun sína yfir áætlun, sem er fjarstæð öllum veruleika. Það væri smán fyrir Alþingi, sem þannig væri að samþykkja, að fjárveitingavaldið væri dregið úr höndum þess. Ég get í annan stað ekki ímyndað mér, að hæstv. ráðh. sjálfur kæri sig um, að reynslan sýni það einnig á næsta ári, að áætlanir hans sé bókstaflega ekkert að marka. Það mundi vægast sagt verða honum til mikils álitshnekkis, ganga mjög nærri sóma hans og tiltrú sem fjármálamanns. Ég þykist þess því fullviss, að ráðh. beiti sér fyrir því sjálfur nú við 3. umr. ásamt stjórnarliðinu, að tekjuáætluninni verði breytt til hækkunar og hún þannig færð nær sanni. Hitt má þó vel vera, að honum endist íhaldssemi til að standa samt gegn auknum fjárveitingum til verklegra framkvæmda eða menningarmála eða þá til aðstoðar við aðþrengt atvinnulíf eða nauðstödd bæjar- og sveitarfélög, sem verða að fá öflugan stuðning af hendi ríkisstj., og að ráðh. krefjist þess heldur, að frv. verði afgr. með miklum tekjuafgangi. Við Alþýðuflokksmenn lítum svo á, að hvorki ráðherra né ríkisstj. beri neinn réttur til að ráðstafa að eigin vild hinum stórfellda tekjuafgangi tveggja síðustu ára, þann rétt hefur Alþingi og enginn annar. Við bárum því fram við 2. umr. fjárl. till. um, hvernig tekjuafganginum skyldi varið. Við töldum, að bygging íbúðarhúsnæðis kallaði fastast að, og lögðum því til, að ríkisstj. yrði heimilað að verja af tekjuafganginum allt að 40 millj. kr. til byggingar íbúðarhúsnæðis í kaupstöðum og sveitum, þar af allt að 15 millj. til bygginga í sveitum, allt að 15 millj. til verkamannabústaða og allt að 10 millj. kr. til smáibúða og íbúðarhúsnæðis, er bæjarfélög byggja. - Till. var felld af stjórnarliðinu, og þá er eftir að sjá, hvort hæstv. ríkisstj. með offylltan ríkiskassa milli handanna þorir að sinna húsnæðismálunum engu. Þar næst töldum við, að ríkisvaldið ætti mest ógert í heilbrigðismálunum, og lögðum því til, að varið yrði rúmum 30 millj. kr. til byggingar heilsuverndarstöðva, héraðssjúkrahúsa og heilsuhæla. Hefur hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, gert þá till. okkar að umræðuefni, og skal ég því ekki fara um hana fleiri orðum. Í þriðja lagi töldum við, að hinum illa fengna skattránsfeng mætti með engu móti ráðstafa svo, að ríkið sæi ekki sóma sinn í að greiða nú að mestu upp það, sem það á vangreitt af lögboðnum framlögum sínum móti bæjar- og sveitarfélögum til hafnarmannvirkja, sjúkrahúsa og skóla. - Þess vegna bárum við fram till. um, að ríkisstj. væri heimilað að verja allt að 20 millj. kr. til greiðslu á vangreiddum framlögum ríkisins lögum samkvæmt vegna hafna, skóla og sjúkrahúsa, miðað við árslok 1951. Upplýst er, að vangreiðslur ríkissjóðs nema a.m.k. 51/2 millj. til hafnarmannvirkja og 13 millj. til skóla. Væri það til ómetanlegs hagræðis fyrir fjölda bæjar- og sveitarfélaga, sem brotizt hafa í því að undanförnu að bæta hafnarskilyrði sín eða koma upp sjúkrahúsum og skólum, en hafa brugðizt mótframlög ríkisins, ef þessi vanskil yrðu nú gerð upp og greidd að fullu, og annað er alls ekki sæmandi. Þessi till. okkar Alþýðuflokksmanna var að vísu felld eins og allar aðrar, en þó mátti sjá, að það var gert með samvizkunnar mótmælum ýmissa í liði stj. Kemur mér það mjög á óvart, ef stj. verður ekki sjálf tilneydd að taka upp þessa till. okkar í einhverri mynd. Fjórða till. okkar út af tekjuafganginum var á þá lund að heimila ríkisstj. að verja allt að 10 millj. kr. til kaupa á 4 nýjum dieseltogurum til atvinnujöfnunar í landinu. - Þá hugmynd, að ríkið eigi og geri sjálft út nokkra togara, er hafi það hlutverk að herja á atvinnuleysið, hvar sem það gerir vart við sig, höfum við hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, tvivegis borið fram í frumvarpsformi hér á Alþingi. Fyrir okkur vakir það, að ríkinu beri að gera markvissar ráðstafanir til hagnýtingar vinnuafls og verkstöðva, og verður það að okkar áliti naumast gert á hagkvæmari hátt en þann að láta slíka ríkistogara leggja þar afla á land til vinnslu, sem atvinnuleysi gerir tilfinnanlegast vart við sig og ónotuð fiskiðjuver vantar hráefni. Reynt hefur verið að þegja þessa hugmynd í hel, en slíkt mun aldrei takast til lengdar. Þessum væntanlega „herskipaflota“ gegn atvinnuleysinu og þeim skorti, sem alltaf flýtur í kjölfar þess, verður komið upp. Til þess mun almenningsálitið neyða forráðamenn þjóðarinnar fyrr eða síðar. - Í þetta sinn var till. um lausn málsins að vísu drepin af íhaldi og Framsókn, enda virðist hugsun og hjarta þessarar ríkisstj. fremur helguð verzlunarokri, fjárplógsstarfsemi og skattpíningu en eflingu atvinnulífsins í landinu. Ber atvinnuástandið, eins og þáð nú er orðið, stjórnarstefnu hæstv. ríkisstj. næsta ófagurt vitni, hvort sem litið er til iðnaðarins eða sjávarútvegsins a.m.k. Fimmta og síðasta till. okkar Alþýðuflokksmanna við 2. umr. fjárl. var um það að heimila ríkisstj. að lána af tekjuafganginum allt að 9 millj. kr. til byggingar fiskiðjuvera á þremur mikilsverðum útgerðarstöðum, nefnilega Ísafirði, Siglufirði og Hornafirði. - Einnig þessi till. var felld, og er þó hæstv. ríkisstj. a.m.k. fullvel kunnugt um atvinnuástandið á Siglufirði, þar sem nefnd frá bæjarstjórninni þar hefur verið hér víkum saman í haust til þess að knýja á ríkisvaldið um aðstoð gegn atvinnuleysisbölinu, sem þjáir bæjarfélagið. Svipað er ástandið á Ísafirði, enda höfuðnauðsyn' þar að byggja upp nýtízku fiskiðjuver, er annist hraðfrystingu á fiski, fiskimjölsframleiðslu, lýsisbræðslu, saltfisksverkun, niðursuðu á fiski svo og ísframleiðslu. Um það eru allir Ísfirðingar sammála, hvar í flokki sem þeir standa, að þetta sé mál málanna í atvinnulífi bæjarins í næstu framtíð, og að lausn þessa máls munu Ísfirðingar einbeita kröftum sínum á næstu árum. Slíkt mannvirki kostar milljónatugi og kemst því ekki upp, nema lánsfé fáist, en það hlýtur að fást, til þess að unnt verði að leysa málið í áföngum, þó að tvívegis á þessu ári hafi verið leitað til ríkisstj. um aðstoð við málið og í bæði skiptin án árangurs. Ég hef nú gert grein fyrir till. Alþfl. um það, hvernig verja bæri tekjuafgangi seinasta og yfirstandandi árs. Þær voru allar beittar ofbeldi meirihlutavalds og kolfelldar þrátt fyrir fyllsta réttmæti sitt. En eitt hefur þó áunnizt við þetta. Það er það, að fjmrh. hefur lýst yfir, að stj. muni ekki ráðstafa tekjuafganginum án heimilda frá Alþingi, hún muni leggja sínar eigin till. fyrir þingið um það, hvernig tekjuafganginum skuli varið. En hvað dvelur Orminn langa? Hví koma ekki þessar till. stj.? Það er komið fast að þingslitum, og ekkert bólar á þessum till. Ástæðan er sennilega sú, að samkomulagið á stjórnarheimilinu er orðið líkt og hjá köttunum, sem stálu ostbitanum forðum og komu sér svo ekki með neinu móti saman um, hvernig skipta skyldi ránsfengnum. Ber því nauðsyn til, að Alþingi taki í taumana og geri sinn ótvíræða skiptarétt gildandi. Ég leit í gær á tekjuhlið fjárlaganna 1946 –fyrir 5 árum. Og hvílík umbreyting hefur orðið á tekjustofnum ríkissjóðs og talnahæð á ekki lengri tíma. Þá var vörumagnstollurinn 11 millj. Nú er hann áætlaður 21/2 millj. Þá var verðtollurinn áætlaður 35 millj. Nú er hann áætlaður 93 millj. Innflutningsgjald af benzíni var þá áætlað 1 millj. Nú er það áætlað 91/2 millj. Gjald af innlendum tollvörutegundum var þá áætlað 1.8 millj., en nú 71/2 millj. Aukatekjur hafa þrefaldazt, stimpilgjald tvöfaldazt og veitingaskatturinn þrefaldazt. Fyrir 5 árum voru tekjur af áfengi og tóbaki áætlaðar 311/2 millj., nú 79 millj. Þá var söluskatturinn enginn til, en er nú áætlaður 77 millj., og er þó vitað, að hann verður mörgum millj. hærri.



Herra forseti. Hinn 1. nóv. s.l. stóð yfir þvera forsíðu Morgunblaðsins gleiðletruð fyrirsögn, svo hljóðandi: „Sjálfstæðisflokkurinn hefur markað stefnuna til viðreisnar atvinnulífinu.“ Neðan undir þessari glæsilegu uppgötvun var stór mynd af formanni flokksins í ræðustól á nýafstöðnum landsfundi flokksins og til hliðar við myndina þessi setning: „Sjálfstæðismenn eiga að geta náð meiri hluta á Alþingi.“ Þessar tvær setningar voru aðalinntak þeirrar ræðu, er formaður flokksins hafði haldið við setningu fundarins, og þann boðskap munu hinir 500 fundargestir hafa átt að flytja með sér út um byggðir landsins, að Sjálfstfl. hefur markað þá stefnu í atvinnu- og efnahagslífi þjóðarinnar, sem hver einasti einstaklingur finnur á sínum eigin efnahag. Og hví skyldi þjóðin verða svo vanþakklát að launa ekki það afrek með því að veita flokknum meirihlutavald á Alþingi við næstu kosningar? En til eru fleiri, sem þykjast eiga nokkurn hluta heiðursins skilið, jafnvel helming eða meira. Réttum þremur vikum fyrr en þetta skeði birti Tíminn nýflutta ræðu fjmrh., Eysteins Jónssonar. Ráðherrann byrjar á því að minna á ummæli hæstvirts forsætisráðherra, þegar stjórnin tók við völdum, þar sem svo er komizt að orði: „ Ríkisstj. er fyrst og fremst mynduð til að koma á, eftir því sem unnt er, jafnvægi í viðskipta-, atvinnu- og fjármálalífi þjóðarinnar.“ Nú hefur Framsfl. stjórnarforustuna og fjármálaráðherrann að auki. Þykir mér því líklegt, að þið framsóknarmenn, sem orð mín heyrið, huggið ykkur við það, að Ólafur Thors hafi logið a.m.k. um helming og Framsókn eigi sinn bróðurlega hluta þess heiðurs, er viðreisnarstarfið mun hljóta. Í þessu fjárlagafrv. birtist einn þáttur þessa viðreisnarstarfs. Eins og það lítur út núna, eru heildartekjur áætlaðar 362.6 millj., en heildarútgjöld 369.9 millj. Mismunur er núna rúmar 7 millj. Auk þess eru líkur til, að vegna óhjákvæmilegrar hækkunar á ýmsum liðum, svo sem til sjúkrahúsa, raforkumála o. fl., sem óútkljáð er, en kemur væntanlega við 3. umr., þá muni hin endanlega heildarupphæð útgjalda nema allt að 380 millj. Það er 80 millj. hærri upphæð en þessa árs fjárlög, og má óneitanlega telja nokkurt stökk á einu ári. Væri þessi hækkun vegna aukinna framlaga til verklegra framkvæmda, útrýmingar heilsuspillandi íbúðum o.fl. því um líks, þá væri ekkert við þessu að segja. En staðreyndin er hið gagnstæða. Þessi framlög fara hlutfallslega lækkandi eftir því, sem fjárlögin hækka. Hækkunin fer til að greiða aukinn kostnað við rekstur ríkisins allan og stafar að mestu af vaxandi verðbólgu tilbúinni af ríkisstj. sjálfri. Samkv. núverandi áætlun frv. eru 270.8 millj. fengnar með tollum og sköttum. Þar af eru um 228 millj. óbeinir skattar, sem í einhverri mynd leggjast á vöruverð og sumir oft. Sem dæmi skal ég nefna, að verðtollurinn einn er áætlaður 93 millj., nemur á hvern einstakling 650 kr., eða 3250 kr. á hverja 5 manna fjölskyldu. Söluskattur einn nemur 540 kr. á einstakling, eða 2700 kr. á 5 manna fjölskyldu. Samtals nema óbeinu skattarnir, sem allir leggjast á vöruverð eftir ýmsum leiðum, 8600 kr. á fimm manna fjölskyldu. Ofan á þetta bætist verzlunarálagning. Samtals hafa þessir tollar hækkað um meira en helming síðan 1947, og ber það viðreisninni vitni á sinn sérstæða hátt. Þessi hækkun hefur verið framkvæmd á hinn furðulegasta hátt, sem ég skal nú sýna einn þátt í. Öll þjóðin kannast við lögin um fiskábyrgð, er samþykkt voru 1946 og giltu næstu þrjú árin. Samkv. þeim skyldi ríkið ábyrgjast lágmarksverð útflutningsvaranna. Þessi löggjöf, sem fyrst og fremst var trygging þess, að framleiðslan gekk af fullum krafti, var þvílíkur þyrnir í augum núverandi stjórnarflokka, að þeir létu ekkert tækifæri ónotað til þess að svívirða hana. Var henni helzt fundið það til foráttu, að hún byndi ríkissjóði óhæfilegar byrðar. Nú liggja fyrir ríkisreikningar frá þessum árum, og sýna þeir, að samtals námu greiðslur ríkissjóðs til útflutningsuppbóta þessi þrjú ár, 1947–49, rúmum 50 millj. kr. Árið 1949 var ríkinu tryggður sérstakur tekjustofn til að mæta þessum útgjöldum. Þessi tekjustofn var söluskatturinn og var áætlaður það ár 36 millj. kr. Í kosningabaráttunni haustið 1949 var það aðalbaráttumál beggja stjórnarflokkanna að létta þessum álögum af ríkissjóði. Ráðið var fyrir fram fundið. Það var gengislækkunin, sem lögfest var í febrúarbyrjun 1950. Meiri hluti þjóðarinnar gaf þeim umboð til þeirrar ráðstöfunar á kjördegi, og það var notað. En var svo þessum álögum létt af ríkissjóði og skattþegnunum? Hvað segir reynslan um það? Árið 1950 var söluskatturinn hækkaður um 11 millj. á áætlun fjárlaga, upp í 47 millj. Þetta þurfti að gerast þrátt fyrir það, að gengislækkunin var búin að létta fiskábyrgðargreiðslunum af ríkissjóði og leggja þá upphæð og auðvitað miklu hærri ofan á allt vöruverð í landinu. Ég þarf ekki að lýsa áhrifum gengislækkunarinnar á verðlagið, þau þekkja allir. En samkvæmt kenningum þeirra fræðimanna, er hana ráðlögðu, og þeirra stjórnenda, er kenningunum trúðu, átti hún að verða frambúðarlausn, er dygði til viðreisnar atvinnulífinu um ófyrirsjáanlega framtíð. Hver varð svo reynslan í því efni? Tíu mánuðum síðar, þ.e. um síðustu áramót, var aftur þrot fyrir dyrum. Þá var hugrekki ríkisstj. gagnvart Alþingi einnig þrotið, svo að nú þorði hún ekki að láta það fá vandamál atvinnulífsins til meðferðar. Í þess stað betlaði hún nýtt gjafafé, bjó til bátagjaldeyriskerfið með einfaldri reglugerð og breytti til um innflutningsverzlunina á grundvelli þessara nýju gjafa. Árangur þessa segir enn til sín í vöruverðinu, sem eðlilegt er. En hefur þá verið fallið frá innheimtunni á söluskattinum? Ekki er það. Jafnframt því sem þetta kerfi var upp tekið, og greiðslur þær, sem honum var upphaflega ætlað að mæta, lagðar í annað sinn á almenning með enn aukinni dýrtíð, þá töldu þeir sig þurfa að hækka þennan skatt. Á þessa árs fjárl. er hann áætlaður 55 millj., en mun áreiðanlega reynast 90–100 millj. Um síðustu mánaðamót var hann orðinn yfir 78 millj., þ.e., hann verður nú á árinu allt að því helmingi hærri en fiskábyrgðargreiðslurnar námu samtals í þrjú ár. Og á næstu fjárl. er hann áætlaður 77 millj., eða þriðjungi hærri en fiskábyrgðargreiðslurnar sömu ár og allt að 5 sinnum hærri en meðaltal þeirra. Þetta má kalla viðreisn í lagi, að lækka gengið þannig, að allur erlendur gjaldeyrir hækkar um 75%, og hækka innflutningsverð allra vara að sama skapi, leggja síðan 10 mánuðum síðar á nýja verðhækkun með bátagjaldeyrinum og hækka jafnframt tolla og neyzluskatta um þúsundir króna á hverja einustu fjölskyldu í landinu. Sem dæmi um það, hve útgerðin fær mikinn hluta þess okurs, sem á vörurnar leggst samkvæmt þessari frægu reglugerð, sem stjórnin ungaði út dagana eftir að þingið var sent heim í fyrravetur, hefur verið upplýst, að verðmyndun ákveðins hluta af þessum vörum varð þannig til: Innkaupsverð ............. .......1958000 Bátagjaldeyrir .......................738000 Verzlunarálagning ................2413000 Tollar, fragt og söluskattur....2391000 7500000 Hvað má lesa úr þessum tölum? Vörumagn, sem kostar innan við 2 millj. í innkaupi, er selt til neytenda á 71/2 millj., þ.e., hækkunin verður meira en 51/2 millj. Af þeirri upphæð fékk bátaútvegurinn 700 þús. Hefur þessi tollheimta verið nauðsynleg vegna afkomu ríkissjóðs, t.d. á þessu ári? Reynslan segir nei. Tekjur og gjöld fjárl. þessa árs voru áætluð innan við 300 millj. Stjórnarmeirihlutinn í fjvn. áætlar í sínu nál., að tekjurnar muni verða 450 millj., þ.e. 150 millj. fram úr áætlun. Fjmrh. telur þetta of hátt, nefnir 105 millj. umframtekjur, og ég skal gjarnan halda mér við þá tölu. Gjöld munu fara eitthvað fram úr áætlun. Nú er viðurkennt, að söluskatturinn er 1112 stig af hinu almenna verðlagi og 5–6 stig af vísitölunni. Hver einasti liður af þeim 300 millj., sem útgjöld fjárl. eru áætluð, að utanríkisþjónustunni undanskilinni, er háður hinu almenna verðlagi. Afnám söluskattsins og lækkun verðlagsins um 11–12% hefði því sparað ríkissjóði nokkra milljónatugi. Það mundi verða staðreynd, að þótt söluskatturinn hefði ekki verið innheimtur, þá hefði ríkissjóður komið út greiðsluhallalaus, líklega með nokkurn tekjuafgang, því að líkur eru til, að áætlun fjmrh. sé of lág. Þessar ráðstafanir allar eru svo meistaraleg uppfinning til að skapa verðbólgu, að það er sízt að undra, þótt íslenzk stjórnarvöld hafi heimsmet í þeirri grein. Tvö eru þau hugtök, sem undanfarin ár hafa skipað virðulegust sæti í öllum pólitískum áróðri stjórnarflokkanna beggja, þó einkum Framsóknar. Það eru hugtökin verðbólga og ofþensla. Ég hef nú sýnt fram á, hvernig þeir haga baráttunni gegn verðbólgunni, enda virðast þeir nú komnir á það stig að vilja bannfæra það orð úr íslenzku máli. En baráttan við „ofþensluna“ heldur áfram, og það er þörf að skilgreina hana. Og allra fyrst verður þó að gera sér ljóst, hvað það er, sem þessir herrar kalla ofþenslu. Í febrúarbyrjun árið 1947, um sama leyti og samstjórn borgaraflokkanna þriggja tók við völdum, sigldi fyrsti nýsköpunartogarinn, Ingólfur Arnarson, inn á Reykjavíkurhöfn. Honum var tekið með miklum fögnuði sem boðbera enn þá nýs uppgangstímabils í efnahagslífi þjóðarinnar. Svo mikill var fögnuður og áhugi þjóðarinnar almennt, að jafnvel Framsókn þorði ekki annað en að dylja sína margyfirlýstu andúð á þessum ráðstöfunum og ganga inn á það að kaupa 10 nýja togara í viðbót við hina 30. Siðan þetta skeði hafa því 40 nýir togarar bætzt í veiðiskipaflotann íslenzka. Áður var vélbátaflotinn meira en tvöfaldaður. Til þess að nýta framleiðslu þessara veiðiskipa hafa verið byggð fjölmörg hraðfrystihús, margar fiskimjölsverksmiðjur og fjöldi fiskþurrkunarhúsa víðs vegar um landið. Tala þessara fyrirtækja mun nú nema 60–70. Á þessum árum, síðan þjóðin varð bjargálna í styrjöldinni, hafa einnig verið byggð upp fjölmörg önnur iðnaðarfyrirtæki, svo sem í járniðnaði, trésmíði, skipaviðgerðum og margs konar öðrum verksmiðjuíðnaði. Í landbúnaðinum hefur einnig orðið stórkostleg breyting og hefði þó getað orðið meiri, ef Framsfl., sem ræður flestum málefnum bændastéttarinnar, hefði ekki fjandskapazt við nýsköpunarstefnuna frá upphafi. Þá var kjörorð Framsóknar að bíða þangað til heimurinn kæmist í gamla lagið. Svo langt gekk það, að Samband íslenzkra samvinnufélaga notaði ekki nærri því það fjármagn og þau gjaldeyrisleyfi, sem það fékk til innkaupa á vélum fyrir landbúnaðinn. Samt hefur hann fengið mikið af stórvirkum ræktunarvélum, svo að nú eru möguleikar til meiri afkasta á einu ári en áður á 10 árum. Hversu mikla möguleika þetta allt hefur skapað til aukinnar framleiðslu og aukinna þjóðartekna, eyði ég ekki mörgum orðum að. Það mun verða gert af öðrum fulltrúa Sósfl. í þessum umræðum síðar. En ég ætla að draga fram nokkrar staðreyndir um ríkjandi ástand. Það er einmitt þessi uppbygging atvinnulífsins, sem átt er við, þegar stjórnarflokkarnir hafa talað um ofþenslu. Og það er afraksturinn, þjóðartekjurnar af rekstri og nýtingu þessara atvinnutækja, sem átt er við, þegar talað er um of mikla kaupgetu. Og það er beinlínis spursmálið um framleiðsluna sjálfa, grundvöll þjóðarafkomunnar, sem um er að ræða, þegar rætt er um of mikið fé í umferð í landinu, fé, sem þurfi að draga inn, taka úr umferð til þess að draga úr ofþenslunni. En þetta hafa einmitt verið kjörorð allra þeirra ríkisstjórna, sem setið hafa að völdum siðan 1947, og ráðin hafa verið bæði mörg og margvísleg. Hið fyrsta voru nýju Alþýðuflokkstollarnir í maímánuði 1947, 30–40 milljónir. Annað var vísitölubindingin í ársbyrjun 1948, rúmlega 8% kauplækkun, sem nú átti öllu að bjarga. Þó varð björgunin ekki meiri en svo, að um næstu áramót á eftir þurfti nýja aukaskatta, er námu allt að 50 millj. Var þá dýrtíðarsjóðurinn búinn til og til hans lagðar 64 milljónir. Einn þessara skatta var söluskatturinn. Næsta sporið var gengislækkunin og siðan bátagjaldeyririnn, sem ég hef áður lýst. Með þessu hefur því marki verið náð að lækka kaupgjaldið og kaupgetuna. Miðað við sömu vísitölu og gilti 1947 hefur hið almenna kaupgjald lækkað svo, að nú vantar Dagsbrúnarverkamann 8000 kr. á ári, miðað við fullan vinnutíma og vinnudagafjölda, til þess að hafa sömu laun og þá. Þessu neitar enginn, og gagnvart þessari staðreynd treysta stjórnarherrarnir sér ekki lengur til að halda því fram, að kaupgjaldið sé orsök ástandsins og dýrtíðarinnar. Til afsökunar hafa þeir því gripið fegins hendi það hálmstrá, að ýmsar verðhækkanir hafi orðið erlendis. En baráttan við það, sem þeir kalla ofþenslu, heldur áfram. En það er barátta á móti heilbrigðu og öruggu atvinnulífi í landinu. Hún hefur verið háð með því að draga inn fjármagnið, sem í umferð var, í stað þess að auka það eins og þurfti. Þegar 40 nýir togarar koma inn í atvinnulífið á fáum árum, þá kalla þeir á marga tugi, jafnvel hundruð milljóna kr. í rekstrarfé. Þegar fjöldi nýrra hraðfrystihúsa og fiskimjölsverksmiðja er tekinn í notkun, þá kalla þau fyrirtæki enn á marga milljónatugi í rekstrarfé. Og þegar í notkun fara tugir skurðgrafna, hundruð stórra beltisdráttarvéla og fjöldi smærri heimilisdráttarvéla, ásamt öðrum erlendum innflutningi, sem þarf til aukinna ræktunarframkvæmda og landbúnaðarframleiðslu, þá kallar það allt einnig á milljónatugi í rekstrarfé. Þannig mætti halda lengi áfram að telja, svo sem önnur iðnfyrirtæki, járniðnaðarfyrirtæki, dráttarbrautir, smærri verksmiðjur o.s.frv. Hið lausa fjármagn, sem í umferð er, er blóðið í þessum efnahags- og framleiðslulíkama þjóðarinnar, og ef það vantar, verður hann óstarfhæfur, þótt framleiðslutækin séu nægilega mikil, fyrsta flokks að gæðum og vinnuaflið yfirdrifið að magni. En allar þær ríkisstjórnir, sem ráðið hafa hér síðan 1947, hafa unnið markvisst að því að dæla blóðinu út úr þessum efnahagslíkama, svo að hvert líffærið af öðru er að verða óstarfhæft. Með seðlaskiptunum, sem allir muna, var fyrst gerð tilraun til að lækka seðlamagnið í umferð um þriðjung. Það tókst að vísu ekki til lengdar, en svo kom gengislækkunin og minnkaði verðgildi hverrar krónu um 75%. Auk þess hafa aðrar verðhækkanir bætzt við. Slík ráðstöfun hlýtur að kalla á fleiri krónur í rekstur atvinnulífsins, og þarf enga hagfræðinga til að skilja það. Ef verðgildið er lækkað um helming, þarf togari, sem áður þurfti 1–2 millj., nú 2–4. Verzlunarfyrirtæki, sem áður þurfti 3 millj., þarf 5–6. Iðnaðarfyrirtæki, sem áður þurfti 4 millj., þarf 7–8, og ræktunarsamband lítillar sveitar, sem áður nægði 100 þús. kr. til framkvæmdar ákveðins verkefnis fyrir sína fáu meðlimi, þarf nú 200 þús. En í stað þess að láta sér skiljast þessi einföldu sannindi hefur miskunnarlaust verið haldið þeirri stefnu að ná fjármagninu úr umferð undir því yfirskini, að verið sé að minnka ofþensluna. Fyrir tæpu ári síðan sagði hæstv. fjmrh. hér á Alþingi, að okkar mesta mein væri það, að of miklir peningar væru í umferð hjá þjóðinni. Og nú alveg nýlega viðurkenndi hæstv. viðskmrh. í þingræðu, að hann hefði skipað bönkunum að hafa hemil á útlánastarfseminni. Það hefur einnig verið upplýst hér, að seðlaveltan í umferð er nálega sú sama og var fyrir gengislækkunina og heildarútlán bankanna stórum minni, miðað við peningagildið. Þetta er stefnan gagnvart atvinnulífinu á sama tíma og ríkisstj. telur sig þurfa 80 millj. hærri upphæð til ríkisrekstrarins á næsta ári en þessu. Þá kem ég að hinni frægu Marshallaðstoð, sem sannanlega hefur hjálpað til að gera allan almenning í landinu fátækari, þótt það kunni að hljóma einkennilega í eyrum þess fólks, sem lært hefur að trúa því, að utanríkisstefna Bandaríkjanna sé góðgerðastarfsemin ein. Því fólki mun þykja sem nú sé ég þó að villast inn á Moskvulínuna. En þetta er bara staðreynd, sem þjóðin er nú að byrja að skilja. Í Marshallsamningnum stendur það ákvæði, að jafnvirði þeirra dollaragjafa, sem við fáum, skuli leggjast inn í Landsbanka Íslands í íslenzkum krónum í sérstakan sjóð. Mótvirðissjóður hefur hann verið nefndur og má ekki ráðstafa nema með leyfi amerískra stjórnarvalda. Þetta fé nemur orðið hundruðum millj. kr. og hefur orðið að takast út úr efnahagslífinu af því fé, er þjóðin hafði í sínum eigin rekstri. Einstaklingarnir hafa orðið að greiða þetta fé af þeim eignum, er þeir áttu fyrir, en ríkið eignast að vísu mótvirðissjóðinn í staðinn. Og hvað er svo um þann stóra hluta Marshallfjárins, sem notaður hefur verið beint fyrir neyzluvörur? Þegar verzlunin var gefin frjáls sem kallað er, þótt öfugmæli sé, var því lýst yfir, að til þess fengjum við stóraukið gjafafé, a.m.k. á annað hundrað millj. kr., og auk þess fékk stjórnin lánsheimild, 60–70 millj. Þetta fé hefur verið notað til að fylla landið varningi, að ýmsu leyti þörfum, en að mörgu leyti óþörfum. Það, sem almenningur kaupir af þessum vörum og ekki hleðst upp í búðunum vegna kaupgetuleysis, verður kaupandinn að greiða með innlendu fé. Það verður að takast af eign einstaklingsins, ef hún einhver er. Þannig eru enn dregnir tugir eða hundruð millj. kr. úr umferð af því fjármagni, sem var í veltunni í þjóðarbúskapnum. Nú skulum við hugsa okkur hina leiðina, að framleiðslutæki þjóðarinnar hefðu verið rekin af viti og framleitt útflutningsvörur fyrir þennan erlenda gjaldeyri. Þá hefði fjármagnið fengið að halda sína eðlilegu hringrás: úr auðlindum náttúrunnar sem hráefni, er nýtt væri til fulls í eigin iðjuverum, og jafnframt því að skapa þannig gjaldeyristekjur hefði það skapað atvinnutekjur hjá þjóðinni og einstaklingum hennar, atvinnutekjur, sem einstaklingar nota til að greiða nauðsynjar sínar með, og hringrásin síðan haldið áfram milli atvinnulífsins og einstaklinganna. Það er munurinn á því, að þjóðin vinni fyrir verðmæti nauðsynja sinna eða fáí þær að gjöf. Það er hvorki meira né minna en spurningin um efnahagsafkomu hvers einstaklings. Sú þjóð, sem fer að lifa á gjafafé, gerir tvennt í senn. Hún malar niður eigið atvinnulíf og gerir einstaklingana að öreigum, vegna þess að þá fær blóðrás efnahagslíkamans - hringrás fjármagnsins - ekki að renna óhindruð. En ekki skulum við gleyma því, að þetta eru viðreisnarráðstafanir framsóknarstjórnarinnar, unnar eftir stefnu, sem Sjálfstfl. hefur markað til viðreisuar atvinnulífsins. Þá er rétt að glugga í það, hvernig viðreisnin birtist í atvinnulífinu eða einstökum þáttum þess. Vegna tímans verða fá dæmi að nægja. Undarfarna mánuði hafa íslenzkir togarar mokað upp fiski, ýmist á Íslands- eða Grænlandsmiðum. Þrátt fyrir næg iðjufyrirtæki til að tvöfalda verðmæti aflans hér heima hafa þeir siglt með hann ísaðan til Englands eða á saltfisksmarkað í Danmörku. Danir hafa síðan tekið hann til pökkunar og selt á sömu markaði og okkur standa til boða, en hirt álitlegar gjaldeyristekjur fyrir verðmætisaukninguna. Á meðan standa íslenzku hraðfrystihúsin, fiskimjölsverksmiðjurnar og fiskþurrkunarhúsin auð og ónotuð. Til að sýna gjaldeyristapið af þessu ráðlagi skal ég nefna dæmi: Einn 300 tonna togarafarmur af karfa, sem seldur er á ísfisksmarkaði í Bretlandi fyrir 9000 pund, gefur 325 þús. kr. nettó í gjaldeyri. Sé þessi sami farmur fullunninn hér í verksmiðjum, sem til eru, fást úr honum gjaldeyrisverðmæti, þ.e. fiskur, mjöl og lýsi, fyrir 668 þús. kr. samtals. Það eru meira en tvöfaldar gjaldeyristekjur. Þar við bætist svo það, að sá dýrmæti tími, sem fer í siglingar út, gæti farið til veiða og aflinn því orðið meiri. Í öðrum greinum sumum, t.d. saltfisksverkuninni, er gjaldeyris- og verðmætisaukningin miklu meiri. Hvað er það svo, sem veldur því, að þetta er gert? Það er margyfirlýst af atvinnurekendum sjálfum, að það sé skortur á lánsfé, skortur á rekstrarfé. Svo langt er komið með að draga úr ofþenslunni, að það hittir lífæð þjóðarinnar, gjaldeyrisöflunina sjálfa. Eigendur togarans „Akureyjar“ auglýstu hann nýlega til sölu, segjast ekki geta rekið hann vegna fjárskorts, þótt þeir geti sannað, að hrein eign þeirra í fyrirtækinu sé ekki minni en 3–4 millj. kr. Jafnframt þessu þyrpast heimilisfeðurnir úr smærri kaupstöðum og þorpum úti um land hingað til Reykjavíkur og suður á Keflavíkurflugvöll í von um atvinnu við stríðsundirbúning. Þá skal bent á ástandið í iðnaðinum íslenzka. Nýlega hefur verið birt skýrsla frá Iðju, félagi verksmiðjufólks. Þar eru getnar þær upplýsingar, að í 18 verksmiðjufyrirtækjum í Reykjavík, sem höfðu 481 mann í vinnu í byrjun þessa árs, muni 70 manns verða starfandi í lok ársins, og helmingur þessara fyrirtækja hættir þá störfum með öllu. Öll þessi fyrirtæki framleiða nauðsynjavörur, að meiri hluta úr innlendum hráefnum. Nú er á einu ári hætt að nota vinnuafl 411 manns í þessari einu starfsgrein, hætt að nota þær vélar og annað kapítal, sem í þessu stendur. Í þess stað er tekið erlent lán eða betlað fé, er áreiðanlega nemur mörgum tugum millj., til að kaupa þessar vörur inn í landið. Þessi ráðsmennska er líkust því, að landinu sé stjórnað af vitfirringum. Hver er svo reynsla bændastéttarinnar? Verðhækkun á öllum rekstrarvörum, svo gífurleg, að hún gleypir miklu meira en þá verðhækkun, sem orðið hefur á framleiðslunni. Stöðnun þeirrar vélyrkjuþróunar, er hafin var, vegna þess að þeim bændum fer óðum fækkandi, sem nú sjá möguleika á að eignast þær vélar og verkfæri, sem þeir hafa hingað til talið sig geta eignazt, því að nú hafa þær þrefaldazt í verði. Verulegur hluti þeirra 100–120 millj., sem ríkið innheimtir í ár umfram þarfir, stendur nú sem skuldaupphæðir í reikningum bændanna við kaupfélögin. En gleymið því ekki, bændur, að þetta er jafnvægið, sem ríkisstjórn Steingríms Steinþórssonar hét að skapa og skapað var eftir þeirri linn, sem Ólafur Thors kveður Sjálfstfl. hafa markað. Og afleiðingar þessa alls eru enn fremur þær, að fjöldi fólks, sem hafði áður en viðreisnin hófst og áður en byrjað var að skapa jafnvægið komizt yfir íbúð eða orðið bjargálna með því að vinna baki brotnu nótt og nýtan dag, meðan nóg var atvinna, er nú að verða öreigar aftur. Og allt gerist þetta því hraðar sem við fáum meiri gjafir, meiri aðstoð, meiri efnahagshjálp. Það lítur út fyrir, að stjórnendur þessara mála, og á ég þar við borgaraflokkana alla, hafi frá öndverðu gert sér það ljóst, að þeir mundu verða lítt vinsælir af árangri þessarar stjórnarstefnu. Þess vegna hafa þeir öll þessi ár lagt megináherzlu á að æra fólk út af heimspólitíkinni. Inntak alls þessa áróðurs hefur í stuttu máli verið þetta: Ofbeldisstefna Rússanna er að flæða yfir heiminn og ógnar Íslandi með árás á það varnarlaust. Bandaríkin og lýðræðisþjóðir Vestur Evrópu eru skjól og skjöldur frelsisins og útverðir menningarinnar í heiminum. Ísland verður að skipa sér í þessa fylkingu og leggja fram sinn skerf til verndar þeim mannlegu verðmætum, sem hinn vestræni heimur berst fyrir. Á íslandi starfar sérstakur stjórnmálaflokkur, sem einskis óskar fremur en að sér megi takast að selja landið í hendur Rússanna og gera íslenzku þjóðina að þrælum. Þessi áróður hefur óneitanlega borið árangur. Hann hefur í fyrsta lagi borið þann árangur að sljóvga dómgreind þjóðarinnar og eftirtekt á því, sem gerzt hefur í hennar eigin málum, bæði innanlands- og utanríkismálum. Og það er eingöngu vegna þessa sljóleika, að þessum mönnum tekst að halda völdum enn. En hann hefur þó borið jafnvel ægilegri árangur á öðru sviði. Honum hefur tekizt að rugla svo siðferðisvitund fjölda fólks, að tugir íslenzkra æskumanna hafa beinlínis óskað eftir því að fá að takast á hendur ferð austur á austurströnd Asíu í þeim tilgangi einum að drepa fólk. Hvert stefnir með framtíð íslenzkrar æsku og íslenzkrar þjóðar, ef slíkur hugsunarháttur nær tökum á æskulýðnum sem heild? Vopnlaus háði íslenzka þjóðin sína frelsisbaráttu og vann sigur á grundvelli eigin þjóðmenningar. Nú er það túlkað sem hetjuskapur af blöðum auðvaldsins á Íslandi, að íslenzkir æskumenn taki vopn í hönd til hjálpar spilltasta auðvaldi veraldarinnar að myrða meðlimi kúgaðra nýlenduþjóða og drekkja í blóði frelsisbaráttu hennar. Ég vil nú gera þessum áróðri dálítil skil. Einn af okkar merkustu rithöfundum sagði eitt sinn eitthvað á þá leið, að til þess að geta fylgt borgaraflokkunum að málum af sannfæringu, þá yrði maður að losa sig við alla skynsamlega hugsun. Ég held, að það sé ekki hægt að kveða vægar að orði um þau trúarbrögð, sem reynt er með offorsi að innræta þjóðinni, að rússnesk árás á Ísland sé svo yfirvofandi, að þess vegna hefðum við þurft að ganga í hernaðarbandalag og panta erlenda hersetu. Til þess að skilja þau átök, sem núna fara fram í heiminum, verður að líta á þróunarsögu borgarastéttarinnar og kapítalismans og dæma út frá henni. Á síðustu áratugum 18. aldar og fyrri helmingi 19. aldar geisuðu voldugar byltingar í þjóðlöndum Evrópu. Það var hin unga borgarastétt, sem þar var að brjótast til valda og velta í rústir hinu aldagamla, rótfúna aðalsveldi, er komið var að hruni vegna eigin innri meinsemda. Borgarastéttin barðist til valda undir kjörorðunum: frelsi, jafnrétti, bræðralag. Hún fékk líka í lið með sér kúgaðar undirstéttir aðalsveldisins, verkamenn og bændur. Sigur borgarastéttarinnar var þróunarspor síns tíma fram á við. En þegar hún var orðin föst í sessi, búin að skapa sín borgaralegu lýðræðisríki, þá breytti hún sínum fögru kjörorðum í önnur, miðuð við eigin hagsmuni sína. Frelsi allra manna varð að frelsi einstaklingsins til að arðræna aðra, jafnréttið var gert að rétti hins sterka, og bræðralagshugsjónin var gerð að hinni skefjalausu frjálsu samkeppni. En borgaralegu lýðræðisríkin seildust fljótt lengra. Þau náðu á síðari hluta 19. aldar og fyrstu áratugum hinnar 20. yfirráðum yfir öllum lituðum þjóðflokkum veraldar. Sú saga er saga árásarstyrjalda, nýlendukúgunar, arðráns og morða af hendi þessara lýðræðisríkja. Það, sem gerist í heiminum í dag, er það, að þessar lituðu, kúguðu nýlenduþjóðir eru að sprengja fjötrana, skapa sér eigið frelsi. Sú barátta mun halda áfram, þangað til þær hafa náð frelsinu. Þótt brezkir herir jafni við jörðu þorpin á Malakkaskaga, þótt franskir herir brytji niður skæruliðasveitir í Indókína, þótt Hollendingar fangelsi leiðtoga Indónesa og Bandaríkjastjórn láti beita kjarnorkusprengju í Kóreu, þá megnar það ekki að stöðva frelsisbaráttu þessara þjóða. Það er þetta, sem heimur auðvaldsins óttast. En jafnframt þessu er annað að ske. Sjálfur kapítalisminn er kominn í þrot, því að hann hefur þegar tekið sitt dauðamein. Það dauðamein eru andstæðurnar innan hans sjálfs. Bezta dæmi, sem nú gerist, er það, að jafnvel íhaldsstjórnin brezka stingur nú við fótum í hlýðninni við bandaríska kapítalismann, neitar að taka þátt í Evrópuhernum og lætur skína í breytt viðhorf gagnvart Sovétríkjunum. Þarna er brezku auðvaldsherrarnir að gera síðustu tilraun til að bjarga sér frá því að verða gleyptir af hinum bandarísku. En af því mun leiða árekstra milli auðvaldsríkjanna innbyrðis, sem geta haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Auðvaldið hefur unnið ótal árásarstríð, en það stríð, sem yfir stendur nú, er þess dauðastrið, og það vinnur enginn. Það er því engin rússnesk árás á Ísland, sem er yfirvofandi, heldur frelsi hundraða milljóna fólks af lituðum þjóðflokkum undan arðránsog kúgunaroki evrópskra og amerískra lýðræðisríkja. En þessi frelsisbarátta nýlenduþjóðanna fellur saman við þróun sósialismans í heiminum, sem óhjákvæmilega hlýtur að verða ríkjandi þjóðfélagsform um ófyrirsjáanlega framtíð, eins og barátta borgarastéttarinnar á sínum tíma féll saman við þróun hins kapítalíska lýðræðis sem þjóðfélagsforms 19. aldar og fram á hina 20., eftir að þjóðskipulag aðalsins féll. Án þess að skilja þessa þróun er útilokað að geta dregið ályktanir af viðburðum heimsins nú. Fulltrúar íslenzku borgaraflokkanna hafa nú gert sig seka um þær ægilegu ráðstafanir að láta Ísland taka á sig hernaðarlegar skuldbindingar til þjónustu við þetta hrynjandi nýlenduveldi auðvaldsskipulagsins í heiminum. Þetta er þeirra þáttur til að reyna að halda sér á floti í því pólitíska kviksyndi, sem stjórn þeirra á efnahagsmálum þjóðarinnar hefur leitt þá út í. Og ráðið er það gamla, að kenna öðrum um klækina, sem þeir fremja sjálfir. Okkur sósíalista saka þeir um þjónustu við erlend ríki án þess að hafa nokkurn tíma getað bent á eitt atriði til sönnunar. En sjálfir koma þeir saman á klíkufund, brjóta stjórnarskrána með því að biðja um erlenda hersetu til þess að losa Bandaríkjastjórn við þann álitshnekki, sem hún hefði hlotið af því að fara sínu fram gegn mótmælum Íslendinga. Svo mikil er þjónkunin á þá hliðina. Hins vegar er svo annar þáttur. Þegar menn hafa gert sig seka um jafnóskaplega hluti og klíkufundur þessara þingmanna gerði í vor, þá leita þeir að átyllum til að réttlæta gerðir sínar bæði fyrir sjálfum sér og öðrum. Líklega hefur þeim verið talin trú um, að stríð yrði komið í haust. Nú hafa þeir verið sviknir um þetta stríð og engar horfur á, að úr því verði bætt á næstunni. Og það er annað að ske jafnframt. Átökin í Kóreu, Íran, Egyptalandi og ekki sízt í Evrópu sjálfri hera því glöggt vitni, að aflið, sem þeir treystu á, að væri hið sterkasta í heiminum, er ekki aðeins miklu veikara en þeir héldu, heldur einnig sjálfu sér sundurþykkt. Þess vegna óttast þessir menn þann dóm, er framtíðin mun fella yfir þeim og verkum þeirra, og til þess að réttlæta sig í lengstu lög halda þeir áfram að spá stríði, og hvenær getur ekki sú spá orðið að ósk, sbr. orð Stephans G. Stephanssonar: „Falin er í illspá hverri ósk um hrakför sýnu verri.“ Nú vil ég spyrja ykkur, sem hlustið, og þó einkum þann æskulýð, sem fylgir borgaraflokkunum þremur að málum: Er ekki hyggilegra bæði fyrir þjóðina og einstaklinginn að reyna að skilja þróunina, sem er að gerast, og haga sér samkvæmt henni? Ef þið, æskulýðurinn, látið halda áfram að blekkja ykkur, eins og nú er reynt að gera, þá eruð þið sjálf að búa ykkur þau örlög að standa á miðjum aldri skilningslaus eins og andlegir steingervingar gagnvart þeirri þróun og þeim lífsviðhorfum, sem þið verðið sjónarvottar að og gerast munu hvarvetna í heiminum, þessari þróun, að yfirráðakerfi auðvaldsheimsins yfir flestum lituðum þjóðum veraldar hrynur til grunna og þar með hagkerfi auðvaldsins. Ætlið þið að láta blekkja ykkur til að loka ykkur sjálf úti frá allri þekkingu og öllum skilningi á þessari þróun? Hver einasti maður, sem það gerir, mun á sínum tíma standa gagnvart fyrirbærum heimsviðburðanna eins og nátttröllin í íslenzku þjóðsögunum, sem dagaði uppi og urðu að steini við að sjá dagsbirtuna.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Nú hafa hv. stjórnarandstæðingar ausið úr skálum reiði sinnar, þeir hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, hv. 6. landsk., Hannibal Valdimarsson, sem eru fulltrúar Alþfl., og hv. 5. landsk., Ásmundur Sigurðsson, sem er fulltrúi Sameiningarflokks alþýðu, Sósíalistaflokksins. Það er alltaf létt fyrir þá, sem ekki telja sig bera ábyrgð, að koma fram sem vandlætara. En stjórnarandstaða á, ef hún skilur sitt hlutverk, að finna til ábyrgðar, - meiri ábyrgðar en gætti í ræðum hv. áðurnefndra þingmanna. Samkvæmt ræðum hv. stjórnarandstæðinga á allt, sem mótdrægt er, að vera núverandi ríkisstj. að kenna. Þeir vilja ekki muna að órofa samband er milli örðugleikanna á líðandi stund og þeirra tíma, þegar flokkar núverandi stjórnarandstöðu tóku þátt í ríkisstjórnum og ýttu á ógæfuhlið, stofnuðu til þess ástands, sem nú er barizt við að bæta úr. - Við skulum horfa um öxl: Hvernig var ástatt í landinu þegar núverandi stjórn tók við völdum fyrir tæpum tveimur árum? Stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar var mynduð í ársbyrjun 1947. Hún tók við vandræðabúi nýsköpunarstjórnarinnar svonefndu, sem gafst upp um leið og hún var búin með þær miklu gjaldeyrisinnstæður, sem þjóðin hafði eignazt fyrir óvenjulega rás viðburðanna á styrjaldarárunum. Verkefni stjórnar Stefáns Jóh. Stefánssonar var mjög örðugt, - það skal viðurkennt. Hún reyndi að veita viðnám, en í ársbyrjun 1949 var í ljós komið, að ráðstafanir hennar dugðu alls ekki til þess að halda uppi fjármála- og atvinnulífi þjóðarinnar. Framsfl. var að vísu þátttakandi í stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar, en hafði verið í hreinni andstöðu við nýsköpunarstjórnina, meðan hún sat að völdum. Hann varaði þjóðina við þeirri stefnu, sem ráðandi hafði verið, en tók þátt í stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar, af því að hann taldi skylt að reyna að bjarga því, sem bjargað yrði. Í ársbyrjun 1949 taldi Framsfl., að sýnt væri, að stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar hlyti að missa marks, nema tekið væri til róttækari aðgerða, sem ekki fékkst samkomulag um. Gerði flokkurinn því kröfu til þess, að fram færu kosningar, þótt eitt ár væri eftir af kjörtímabili. Gömul og ný reynsla staðfestir, að síðasta þing fyrir kosningar er varla hæft til að taka vandamál heilbrigðum tökum. Kosningar veittu Framsfl. aukið fylgi og leiddu þannig í ljós, að þjóðin kunni að meta varnaðarorð hans og kröfur um átök til leiðréttingar. Hvernig stóðu svo sakir í árslok 1949? Stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar sagði af sér, þegar Alþingi kom saman eftir kosningarnar í nóv. 1949. Sjálfstfl. hafði myndað minnihlutastjórn snemma í desember, en skorti þingfylgi til þess að koma fram málum. Í fjárhags- og atvinnulífi þjóðarinnar var ástandið á þessa leið: Ekki var farið að starfa að nokkru ráði að setningu fjárlaga fyrir fjárlagaárið 1950, og virtist þingið ekki sjá sér það fært eins og ástandið var, enda þótt fjárlagafrv. hefði verið lagt fram snemma á þinginn. - Útflutningsatvinnuvegir þjóðarinnar virtust algerlega stöðvaðir. Undanfarin ár hafði Alþingi neyðzt til þess að ábyrgjast verð á bátafiski og varið til þess miklum fjárhæðum. Nú tók Alþingi aðeins ábyrgð á fiskverðinu þrjá fyrstu mánuði ársins 1950. Engin fjárhagsgeta var til þess að gera meira og fullkomin tvísýna á, að þetta væri meira að segja hægt, þótt yfirlýsing um ábyrgðina væri gefin. - Ríkissjóður var algerlega févana. - Verzlunin hafði reyrzt í fjötra hafta, kvótakerfis og skömmtunar. - Verzlunarfyrirtæki, svo sem samvinnufélögin, gátu ekki tekið eðlilegum vexti, Almenningur leið af vöruþurrð. Svartamarkaður blómgaðist til gróða fyrir braskara, en féflettingar alþýðu manna. - Tíminn leið, og alltaf harðnaði á dalnum. Við svo búið mátti ekki standa. Um miðjan marz tók núverandi stj. til starfa. Í stefnuyfirlýsingu stj. segir m.a. svo: „Það er hv. alþingismönnum og alþjóð kunnugt, að útflutningsframleiðsla landsmanna er nú þannig á vegi stödd vegna verðbólgu innanlands og erfiðleika á sölu íslenzkra afurða erlendis, að alger stöðvun þessarar framleiðslu virðist vera yfirvofandi. Ríkisstj. er fyrst og fremst mynduð til þess að koma á, eftir því sem unnt er, jafnvægi í viðskipta- og fjármálalífi þjóðarinnar.“ Hinni nýju stjórn og stuðningsflokkum hennar var ljóst, að vegna útflutningsframleiðslunnar og um leið fjármálaástandsins í landinu í heild var óhjákvæmilegt að breyta gengi íslenzkrar krónu til samræmis við gengi gjaldmiðils í helztu viðskiptalöndum okkar. Þetta var gert með lögum um gengisbreytingu, stóreignaskatt, launabreytingar, framleiðslugjöld o.fl. Stjórnarandstæðingar hömuðust strax að þessum ráðstöfunum og hafa síðan af fremsta megni reynt að gera þær tortryggilegar og óvinsælar og torvelda, að þær næðu tilgangi sínum. Sjálfir vissu þeir, að þessar ráðstafanir voru óhjákvæmilegar, og óskuðu í hljóði og einkasamtölum, að þær yrðu gerðar. Framkoma þeirra er því óverjandi og ber vott um, að þeir vita ekki, hvaða skyldur hvíla á stjórnarandstöðu, er skilur hlutverk sitt. Þannig stjórnarandstaða er því óafsakanleg. Hún er eins og framkoma manns, sem segir vísvitandi rangt til vegar. Engum dettur í hug að halda því fram, að gengisfellingin hafi verið æskileg. Hún var nauðvörn þjóðar, sem var að því komin að gefast upp varðandi atvinnumál og fjármál sin. Hún var ill nauðsyn. Og eins og ill nauðsyn gerir ævinlega, reynir hún á manndóm og þroska þeirra, sem verða að taka á sig auknar byrðar og erfiðleika. Ég hef í ræðu minni talið rétt að líta til baka, af því að það, sem nú er að gerast, er afleiðing hins liðna og verður að metast með tilliti til þess. Ef ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hefðu ekki haft þrek til þess að horfast í augu við staðreyndirnar og gera þær ráðstafanir, sem ég nefndi, þótt óvinsælar væru, þá hefði orðið alger stöðvun á útflutningsframleiðslu, enginn getað gert út, ekkert kjöt verið seljanlegt erlendis fyrir framleiðsluverð og fullkomið atvinnuleysi steðjað að. Er það furðulegt og ber vott um ömurlegt ábyrgðarleysi, að þeir, sem telja sig sérstaklega til þess fallna að vera fulltrúar verkalýðs og launafólks, skuli ásaka fyrir þær aðgerðir, sem hafa bjargað frá jafnstórkostlegu atvinnuleysi sem við blasti. Má segja í því sambandi, „að heggur sá, er hlífa skyldi“. Lítum rólega á hlutina. Allt atvinnu- og fjárhagslíf þjóðarinnar var á glötunarbarmi. En með átaki gengisbreytingarinnar var forðað frá henni. Nýtt líf færðist í framleiðsluna og atvinnurekstur þann, er stendur undir afkomu þjóðarinnar. Þrátt fyrir stórkostlegan aflabrest í sumum verstöðvum hefur meiri heildarútflutningur orðið af sjávarafurðum þetta ár en hið síðastliðna, af því að útgerðin lifnaði við. Sala á hraðfrystum fiski hefur verið meiri og hagkvæmari en áður. Opnazt hafa markaðir fyrir dilkakjöt, svo að vonir standa til, að óhætt sé að auka þá framleiðslu svo sem landskostir framast leyfa. Allar leiðir til sæmilegrar sölu voru lokaðar af hinu ranga gengi íslenzku krónunnar, þegar stj. tók til starfa. Nú spyr kannske einhver: Hvers vegna var bátaútgerðinni um s.l. áramót gefinn frjáls hálfur sá gjaldeyrir, sem hún aflar? Var það ekki af því, að þeirri útgerð nægði ekki gengislækkunin? Jú, það var einmitt af því. Það var ekki af því, að gengisfellingin væri röng leið, heldur af því, að hún náði of skammt fyrir þennan atvinnuveg, til þess að þeir, sem hann stunda, fengju svipaða aðstöðu til afkomu og aðrir framleiðsluhópar. Þessar ráðstafanir, sem varð að gera til þess að koma bátaútgerðinni af stað, hafa að sjálfsögðu valdið hærra verði á þeim innflutningi, sem keyptur er fyrir bátagjaldeyrinn. Leitazt var við að velja til innflutnings fyrir þennan gjaldeyri þá vöruflokka, sem frekar er hægt að vera án fyrir almenning, þótt vitanlega væri ekki hægt að greina alveg þar á milli. Til þessara úrræða var gripið af því, að ekki var annarra kosta völ. Uppbótaleiðin hafði áður reynzt ófæra, og ekki gat þjóðin án þess verið, að bátar sæktu afla á mið. Hins vegar hljóta allir að óska þess, að bátaútgerðinni lánist að vaxa upp úr þörfinni fyrir þessar ívilnanir. Og gæta verða bátaútvegsmenn þess að spenna bogann ekki of hátt í kröfum sínum, því að fáar eða engar ráðstafanir, sem gripa hefur orðið til vegna atvinnuveganna, eru jafnóvinsælar meðal almennings og þessar. Eitt af því, sem ríkisstj. taldi nauðsynlegt og skylt að beita sér fyrir, var meira frjálsræði í verzlun, en til þess þurfti bætta gjaldeyrisafkomu, aukið fjármagn til innflutnings. Fyrir aðgerðir ríkisstj. er nú viðskiptaástandið orðið mjög breytt frá því, sem áður var. Áður þurfti gjaldeyris- og innflutningsleyfi fyrir öllum innfluttum vörum, en nú er frjáls innflutningur á meira en helmingi af þeim verzlunarvarningi, sem fluttur er til landsins. Nú getur hver sem er flutt inn helztu nauðsynjavörur án þess að þurfa gjaldeyris- og innflutningsleyfi fyrir þeim. Þessar frjálsu vörur geta menn nú fengið hjá þeim verzlunum, sem þeir telja sér hagkvæmast að skipta við. Kaupfélagsmenn geta fengið þær hjá sínum eigin fyrirtækjum, kaupfélögunum, og enginn vafi er á því, að vegna þessa frjálsræðis í viðskiptunum geta kaupfélögin nú miklu betur séð fyrir þörfum félagsmanna heldur en áður var, meðan höftin voru á öllum innflutningi og vörukaup félaganna mjög takmörkuð með óeðlilega litlum innflutningsskammti af mörgum vörum. Og þeir, sem vilja verzla við kaupmannaverzlanir, geta líka fengið þessar vörur hjá þeim. Menn geta nú yfirleitt fengið þessar vörur á þeim verzlunarstöðum, þar sem þeim er auðveldast að hafa verzlunarviðskipti, í stað þess að áður þurfti fólk oft að leita eftir kaupum á nauðsynjum í fjarlægum landshlutum. Þegar höftin voru leyst og innflutningurinn gefinn frjáls, var í samræmi við þá ráðstöfun afnumið verðlagseftirlit á frílistavörum. Síðar kom í ljós, að sumir heildsalar misnotuðu aðstöðu sína og lögðu óheyrilega mikið á einstakar vörutegundir. Þetta gat sérstaklega gerzt fyrst í stað, á meðan framboð var ekki orðið nægilegt á hinum frjálsu vörum og almenningur og smásalar vöruðu sig ekki á okrinu með samanburði. Harðlega verður að átelja þá menn, sem misnotuðu þannig frelsið, og sýni það sig, að þetta lagist ekki, þá verður að sjálfsögðu að grípa til sterkra aðgerða til þess að fyrirbyggja ósómann. Höfð er nú gát á, hvað gerist í þessum efnum, og mun almenningur verða látinn fylgjast með því, sem fram kemur við áframhaldandi athugun á þessum hlutum. Eitt af því, sem ríkisstj. setti sér sem takmark, þegar hún tók til starfa, var, að afgreidd skyldu greiðsluhallalaus fjárlög. Þetta hefur stjórnin staðið við. Áður hafði um skeið verið greiðsluhalli á fjárlögum og ríkissjóður hlaðið á sig skuldum, svo að við algeru öngþveiti lá um fjárhagsafkomu ríkissjóðs. Nú er um verulegan tekjuafgang að ræða, svo að um algera stefnubreytingu er að ræða. Mun fjmrh. nánar skýra frá þessu í umr. hér á eftir. Eins og alþjóð veit, er nú unnið að meiri og fjárfrekari stórframkvæmdum á vegum ríkisins og vissra bæjarfélaga en nokkru sinni hafa þekkzt áður. Á ég þar við hinar miklu viðbótarvirkjanir við Sog og Laxá, en á báðum þessum stöðum hefur verið unnið af fullum krafti þetta ár. Þá er og að því komið, að byrjað verði á framkvæmdum við að reisa áburðarverksmiðju, - og vonandi heppnast einnig að koma upp sementsverksmiðju hér á landi innan skamms. Þessar risaframkvæmdir, sem nú er starfað að að frumkvæði ríkisstj., geta strandað, sé þess ekki örugglega gætt, að fjárhagur ríkissjóðs sé traustur. Þess verður því að gæta nú eins og undanfarin ár, siðan núverandi ríkisstj. kom til skjalanna, að fullkomlega öruggt sé um afkomu ríkissjóðs á næsta ári. En jafnframt og þjóðin öll gleðst yfir þessum framkvæmdum, verðum vér að gera oss grein fyrir því að gæta hófs um ýmsar aðrar fjárfestingar, meðan verið er að ljúka þeim. Sé þessa ekki. gætt, má búast við afleiðingum, sem geta orðið hinar afdrifaríkustu og valdið því, að verk þessi stöðvist eða tefjist öllum til tjóns. Um utanríkismál vor og horfur í alþjóðamálum vil ég taka þetta fram: Af málflutningi kommúnista bæði utan þings og innan má ráða, að þeir óska eftir, að Ísland sé óvarið með öllu, svo að árásarþjóðir eigi sem auðveldast með að geta hernumið landið án fyrirhafnar. En allir vita, og kommúnistar einnig, að árásarhætta stafar eingöngu frá hinum austrænu einræðisríkjum. Vér Íslendingar gerðumst meðlimir í félagi Sameinuðu þjóðanna og síðar tókum vér þátt í stofnun Atlantshafsbandalagsins. Vér höfum með þessum ráðstöfunum tekið á okkar herðar vissar skuldbindingar í þessu þjóðasamstarfl. Hið síðasta ár hefur leitt í ljós, að einræðisríki geta ávallt fyrirvaralaust hafið árásir á friðsöm ríki algerlega að ástæðulausu. Það var með þessa reynslu að baki, að íslenzka ríkisstj. gerði síðastl. vor samning við Bandaríki N.- Ameríku fyrir hönd Atlantshafsbandalagsins um hervarnir á Íslandi. Efni þessa samnings skal ekki rakið hér, enda hefur hann verið birtur og er því alþjóð kunnur. Hér skal það eitt tekið fram, sem samningurinn ber ótvírætt með sér, að hér verða aðeins herstöðvar í varúðarskyni, en alls ekki búnar út til árása. Lýðræðisflokkarnir þrír stóðu einhuga að þessum samningi. En kommúnistar hafa reynt að ófrægja hann og gera sem tortryggilegastan að skipan hinna austrænu húsbænda sinna. Ég tel, að það hefði verið algerlega óforsvaranlegt andvaraleysi af ríkisstj. að láta undir höfuð leggjast að gera slíkar ráðstafanir, eins og þá var ástatt og er enn um sambúð þjóðanna, enda má það öllum ljóst vera, að við verðum að fylgja sömu stefnu í utanríkismálum og hin stóru lýðræðisríki á vesturhveli jarðar. Tími minn er nú á þrotum. Ég hef ekki farið út í það að svara stjórnarandstöðunni orði til orðs, heldur hef ég svarað með yfirliti um staðreyndir þess, sem var, og þess, sem er. Ef þjóðin ber réttilega saman, hvert horfði, þegar stj. tók við, og hvar nú er staðið - þrátt fyrir aflabrest víða og illt tíðarfar í sumum landshlutum, - þá er ég ekki hræddur við dóm þjóðarinnar. Slíkur samanburður er hinar réttu forsendur dómsins. Væntanlega tek ég aftur til máls í þessum umræðum og minnist ef til vill þá á stjórnarandstöðuna nánar og hennar málflutning.



Herra forseti. Í fjárlagaræðunni í haust gat ég þess, að allríflegur greiðsluafgangur mundi verða hjá ríkissjóði á þessu ári. Tekjurnar mundu fara verulega fram yfir áætlun. Gjöldin mundu einnig fara verulega fram yfir, einkum vegna hækkandi verðlags og kaupgjalds. Erfitt hefur verið undanfarið að átta sig á því, hver verða muni endanlega niðurstaða á ríkisrekstrinum í ár. Reyndi ég þó að áætla þetta í haust, og áætlaði ég þá, að greiðsluafgangur mundi verða um 50 millj. kr. Nú er komið yfirlit um viðskipti ríkissjóðs fram að 1. des., og sést nú betur en áður, hvernig horfir. Tekjur á rekstrarreikningi fram að 1. des. nema 358 millj. kr. Er það áætlun mín, að tekjur á rekstrarreikningi muni losa 400 millj. kr. - verða 405 millj. eða svo. Tekjur á eignahreyfingum sýnast mér ætla að verða álíka og áætlað var. Samkvæmt þessu ættu umframtekjur að verða um 107 millj. kr. á árinu. Eru þetta aðallega umframtekjur af verðtolli og söluskatti, og veldur nokkru um umframtekjur af söluskatti, að innheimtan hefur batnað stórkostlega frá því, sem hún var áður, enda var hún þá að brotna saman. Sé litið á gjaldahliðina, kemur í ljós, svo sem vitað var og óumflýjanlegt, eins og rás viðburðanna varð á árinu, að umframgreiðslur verða allmiklar, og sýnist mér líklegt, að þær verði ekki undir 55 millj. kr., þegar öll kurl verða komin til grafar. Til dæmis um umframgreiðslur vil ég geta þess, að vegaviðhald sýnist muni fara fram úr áætlun um 5.5 millj. kr. a.m.k. Kostnaður við fjárskipti fer um 2.9 millj. fram úr, jarðræktarstyrkurinn um 2.3 millj. kr. Halli á ríkísspítölunum verður tæplega 2 millj. kr. hærri en áætlað var, halli á strandferðunum 1.5 millj. kr. hærri en gert var ráð fyrir og kostnaður við landhelgisgæzluna fer meira en 1 millj. kr. fram úr áætlun. Til Tryggingastofnunarinnar hefur stjórnin orðið að ákveða að leggja rúmar 2 millj. kr. meira en gert er ráð fyrir í fjárlögum, þar sem í ljós kemur, að ella verður rekstrarhalli Tryggingastofnunarinnar henni um megn. Launagreiðslur fara stórkostlega fram úr áætlun, eins og nærri má geta, ekki fyrir það, að fólki hafi verið fjölgað, heldur vegna kauphækkana á árinu. Nemur sú hækkun mörgum milljónum. Á 20. gr. verður umframgreiðsla á framlagi til varðskipsbyggingar og á stofnkostnaði ríkisspítalanna, þar sem hætt var við að taka lán, sem heimilað var í því skyni, en kostnaður greiddur í þess stað af ríkissjóðstekjum. Enn fremur er sjáanlegt, að nokkurt fé festist á árinu í auknu rekstrarfé ýmissa starfsgreina ríkisins, og er ómögulegt hjá því að komast, þegar verðiag er hækkandi. Þessi dæmi, sem ég hér hef nefnt um umframgreiðslur, geta ekki orðið fullnægjandi skýrsla um það efni, en eru aðeins nefnd til þess að gefa mönnum hugmynd um aðalástæðurnar fyrir því, að ríkisútgjöldin hlutu á þessu ári að fara mjög verulega fram úr áætlun eins og verðlagsog kaupgjaldsþróunin reyndist. Í fyrra urðu umframgreiðslur nær engar, en nú verulegar. Þó eru umframgreiðslur ekki miklar hlutfallslega við gjaldahæðina nú í samanburði við það, sem oft hefur áður verið. Reynist þessar áætlanir réttar, ætti greiðsluafgangur á árinu að verða eitthvað yfir 50 milljónir. Þess ber þó að geta, að ekki eru taldar til útgjalda 8 millj. kr., sem ríkissjóður hefur orðið að leggja út á árinu vegna kaupa á 10 togurum frá Bretlandi. Hefur ekki tekizt enn þá að útvega lán í Bretlandi til þess að greiða eftirstöðvar af andvirði togaranna 10, svo sem þó var fyrirhugað. Það er því augljóst orðið, að afkoma ríkissjóðs á þessu ári verður góð, en hins vegar ekki betri en brýn nauðsyn var á að hún yrði, og vandséð, hvernig ráðið hefði orðið fram úr brýnustu vandamálunum, ef ekki hefði verið jafngætilega gengið frá fjárl. og raun var á. Ríkissjóður hefur dregizt með miklar lausaskuldir, sem safnað hafði verið áður en breytt var um fjármálastefnu. Námu þessar lausaskuldir á annað hundrað milljónum, þegar núverandi stjórn tók við, og þar að auki hafði togarasamningur verið gerður upp á 90 milljónir, án þess að nokkuð væri fyrir því séð, hvernig 25–30 millj. af því yrðu greiddar. Lækkuðu lausaskuldir þessar dálítið á árinu 1950. Eins og mönnum er kunnugt, hefur ríkisstj. gert það að tillögu sinni og fengið til þess samþykki Alþingis, að 50 millj. kr. yrði varið úr mótvirðissjóði til þess að greiða upp í þessa skuldafúlgu. Er málið enn í athugun hjá Marshallstofnuninni, en hún verður svo sem kunnugt er að samþykkja ráðstöfun mótvirðissjóðs. Fáist þetta samþykkt, mun vera hægt að grynna mjög verulega á lausaskuldum ríkissjóðs. Með þessar afkomuhorfur í huga hefur ríkisstj. í samráði við stuðningsflokka sína á Alþingi tekið ákvörðun um að leggja til við Alþingi, að varið verði 30 millj. kr. af greiðsluafgangi þessa árs sem hér segir: 1. Lán til ræktunarsjóðs og byggingarsjóðs 15 millj. 2. Lán til byggingarsjóðs verkamanna, bæjarfélaga, sem byggja samkv. lögum um útrýmingu heilsuspillandi íbúða, og lán til smáíbúða í kaupstöðum og kauptúnum 12 millj. 3. Til iðnaðarlána 3 millj. Þannig hefur nú þegar verið tekin ákvörðun um að verja 30 millj. kr. af greiðsluafganginum til þessara bráðnauðsynlegu framkvæmda, og verður hægt að bæta úr brýnustu lánaþörfum til þessara bygginga og ræktunarframkvæmda eingöngu vegna þess, að ríkissjóður hefur haft greiðsluafgang á árinu. Liggi málið þannig fyrir, að hentugra þyki að veita þessi lán úr mótvirðissjóði, en nota í þess stað 30 millj. af greiðsluafganginum til þess að greiða upp í lausaskuldir, þá mundi það verða gert, en engu mundi það breyta í sjálfu sér. Ádeilur stjórnarandstæðinga á ríkisstj. eru að ýmsu leyti harla nýstárlegar. Venjulega hefur stjórnarandstaðan hér á Alþingi orðið að syngja sönginn um vaxandi skuldasúpu og um stjórn, sem sökkvi dýpra og dýpra í fen skulda og greiðsluvandræða. Nú kveður við annan tón. Nú er því helzt haldið fram stj. til ávirðingar í fjármálum, að afkoma ríkisins sé of góð. Óneitanlega er þetta skemmtileg tilbreyting og sýnir, að út af öllu er hægt að skammast. Að svo miklu leyti sem heila brú er að finna í gagnrýni stjórnarandstæðinga á fjármálastjórnina, þá virðist þetta vera kjarninn: Að stj. skattpíni menn að óþörfu og hafi svikizt um að afnema söluskattinn, sem lagður hafi verið á til þess að standa undir greiðslu útflutningsuppbóta, enda hafi því verið heitið að afnema hann, þegar gengisbreytingin var gerð. - Að ríkisstj. geri ekkert til þess að spara, og raunar bera stjórnarandstæðingar sér það einnig í munn, þótt híkandi séu, að stj. standi fyrir því að þenja út ríkisbáknið. - Í framhaldi af þessu halda stjórnarandstæðingar því svo fram, að hægt sé að afnema söluskattinn, enda geri það ekki mikið til, þótt nokkur greiðsluhalli yrði á ríkisbúskapnum. Ég mun nú fara nokkrum orðum um þessa gagnrýni. Söluskatturinn var að vísu lagður á í því skyni að standa undir dýrtíðargreiðslum, en því fór svo fjarri, að sú yrði niðurstaðan í tíð fyrrv. stj., að tugmilljóna halli. varð á ríkisbúskapnum þrátt fyrir söluskattinn, og voru því útflutningsuppbæturnar að mjög verulegu leyti greiddar þá með stórfelldri lausaskuldasöfnun í Landsbankanum. Það var alveg augljóst mál veturinn 1950, að ekki var hægt að afnema söluskattinn, ef tryggja átti greiðsluhallalausan ríkisbúskap. Þessu marglýsti ég yfir, undireins og ég tók við starfi því, sem ég nú hef með höndum, og var ekki í því sambandi farið aftan að neinum. Ég mótmæli því þessum ásökunum stjórnarandstæðinga sem algerlega tilhæfulausum. Ríkisstj. hefur ekki farið aftan að neinum í þessu efni og engin loforð svíkið, þvert á móti alltaf lagt áherzlu á, að án söluskattsins yrði ekki hægt að reka greiðsluhallalausan ríkisbúskap, og það sama gildir enn, svo sem ég kem að síðar. Þá er það sú gagnrýni, að reynslan sýni, að hægt hefði verið að lækka skattana. Tekjur ársins í ár fara mjög verulega fram úr áætlun af tveimur ástæðum. Annars vegar sökum þess, að verðlag erlendis hefur farið mjög hækkandi, Það var ekki vitað, þegar tekjuáætlunin var gerð, að svo mundi fara, en af þessu hefur ekki orðið neinn verulegur hreinn ávinningur fyrir ríkissjóð, sökum þess að einmitt þessar verðhækkanir og kauphækkanir, sem af henni leiddi, hafa aukið ríkisútgjöldin mjög mikið. Á hinn bóginn hafa ríkistekjurnar farið allverulega fram úr áætlun vegna óvenjulega mikils innflutnings. Sú aukning er afleiðing aukaframlags frá greiðslubandalagi Evrópu til þess að standa undir birgðasöfnun. Þessum tekjuauka af birgðasöfnun var ekki hægt að gera ráð fyrir, þegar fjárlögin voru samin, enda engin ráðdeild né neitt vit í því að ætla slíkan tekjuauka til venjulegra eyðsluútgjalda. Vegna þess, hvernig á þessum málum hefur verið haldið, hefur ríkissjóður nú rétt nokkuð við fjárhag sinn og getur nú varið nokkru fé til stuðnings byggingum og ræktunarframkvæmdum eða til skuldagreiðslu. Vilja menn ekki gera sér það ómak að hugleiða, hvernig ástandið væri nú í fjármálum ríkisins og í byggingar- og ræktunarmálum, ef farið hefði verið í fyrra að ráðum stjórnarandstæðinga og söluskatturinn afnuminn? Það er nú komið í ljós, að afleiðing þess hefði orðið stórfelldur greiðsluhalli hjá ríkissjóði, þar sem söluskattstekjur nema mörgum milljónatugum meira en greiðsluafgangurinn. Kem ég að því í lok þessa máls, hver búhnykkur alþýðu þessa lands yrði að greiðsluhallapólitík stjórnarandstæðinga. Þá eru það ríkisútgjöldin og sparnaðurinn. Það er nú sér á parti, hversu hlálega það lætur í eyrum kunnugra, að fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna skuli yfirleitt tala um sparnað og um ríkisbáknið í þeim tón, sem þeir gera. Þetta er furðuleg óskammfeilni, þegar þess er gætt, að báðir þessir flokkar hafa ætíð verið fylgjandi öllum vexti í ríkisbákninu, sem teknar hafa verið ákvarðanir um, og þó aldrei fengið því ráðið að þenja ríkisbáknið svo út sem þeir vildu. Þessir flokkar hafa báðir tekið þátt í ríkisstjórn, og það er víst alveg óhætt að fullyrða, að engir hafa verið óprúttnari en einmitt fulltrúar þessara flokka í öllu því, er lotið hefur að útþenslu í ríkiskerfinu, né verið fjær því að beita sér fyrir almennum sparnaði, enda er það kunnugt, að þessir flokkar byggja að verulegu leyti stefnu sína á þeirri kröfu, að ríkið hafi miklu meiri afskipti af málefnum landsmanna en nú tíðkast, og því hlýtur vitanlega að fylgja aukning á ríkisbákninu og almennum starfrækslukostnaði ríkisins. Mér þykir nú rétt að benda á þetta, þótt mér sé ljóst, að það eru ekki fullnægjandi svör við ásökunum stjórnarandstæðinga, þótt sýnt sé fram á ráðdeildarleysi þeirra, enda mun ég gera þessu frekari skil. Mun ég víkja að þessu nokkru nánar, og kemur þá fyrst til álita: Hefur núverandi ríkisstjórn gert ráðstafanir til sparnaðar? Til svars þessari spurningu vil ég nefna nokkur dæmi. Núv. ríkisstj. hefur lækkað grunnlaunauppbætur starfsmanna frá því, sem þær voru, lengt starfstíma á flestum opinberum skrifstofum, leitazt við að draga úr eftirvinnu, lagt niður milli 60 og 70 embætti og störf og lagt niður ýmiss konar taprekstur, sem áður var uppi haldið á kostnað ríkisins. Þetta eru nokkur dæmi, en ekki tæmandi upptalning á því, sem gert hefur verið til aukinnar ráðdeildar í ríkisbúskapnum. Beinn sparnaður af þessum og öðrum ráðstöfunum ríkisstj. nemur milli 10 og 20 millj. kr. á ári, en erfitt er að áætla þar um nákvæmlega. Fróðlegt er að athuga, hvernig stjórnarandstæðingar hafa tekið sumum af þessum ráðstöfunum. Þegar vinnutími í opinberri starfrækslu var lengdur um hálfa klukkustund á dag, reyndu kommúnistar af öllum mætti að koma því til leiðar, að opinberir starfsmenn gerðu ólöglegt verkfall til þess að mótmæla þessari breytingu, og undir það tóku a.m.k. sumir í Alþfl. Þótt opinberir starfsmenn hefðu þessar ráðagerðir þeirra að engu, þá sýndi þetta glöggt afstöðu núverandi stjórnarandstæðinga í sparnaðarmálum. En þegar rætt er um sparnað, þá er rétt að minnast á þau mál nokkru nánar, vegna þess að hér er um mikið alvörumál að ræða og margir hafa að vonum þungar áhyggjur af hinum opinberu gjöldum. Andstæðingar stj. halda því fram núna, að það sé auðvelt að lækka þessi gjöld stórkostlega. Mig langar að spyrja þá í því sambandi nokkurra spurninga, sem þeir hafa áður verið spurðir hér á Alþingi, en gefið lítil svör við, en máske þeir standi sig betur, þegar fleiri heyra til. Hvað er það, sem þeir vilja spara? Vilja þeir ekki lofa hv. þm. og þjóðinni allri að heyra þetta? Þeir hafa ekki flutt neinar sparnaðartillögur hér á Alþingi. Þótt þeir þykist hafa verið að pukrast með eitthvað þess konar í fjvn., þá hafa þeir ekki komið fram hér á þingi með þess háttar tillögur. Hvað er það, sem á að spara? Hvað er það, sem er svo auðvelt að spara og á að vera svo þungvægt, að straumhvörfum valdi í skattaálögum? Vilja þeir fækka dómurum og lögreglumönnum? Vilja þeir draga úr landhelgisgæzlunni eða fækka mönnum á varðskipunum? Vilja þeir fækka læknum, spítölum eða fækka starfsfólki á spítölunum eða draga úr fæðiskostnaði sjúklinga eða hækka daggjöld á spítölunum? Vilja þeir draga úr styrkjum til berklasjúklinga, eða vilja þeir lækka framlög til þeirra, sem þjást af langvarandi sjúkdómum? Vilja þeir draga úr framlögum til nýrra vega eða til viðhalds vega, framlögum til hafnargerða og vita, framlögum til flugmála og strandferða? Vilja þeir fækka prestum? Vilja þeir loka skólum eða leggja niður skóla? Vilja þeir lögbjóða lengri vinnutíma fyrir kennara og fækka kennurum? Vilja þeir loka söfnunum? Vilja þeir draga úr námsstyrkjunum? Vilja þeir lækka jarðræktarstyrkinn, framlög til Búnaðarbankans, skógræktar og sandgræðslu? Vilja þeir lækka framlög til fjárskiptanna eða hætta við þau í miðju kafi, draga úr framlögum til aflatryggingasjóðs eða til Fiskifélagsins eða til raforkumála? Vilja þeir lækka framlög til Tryggingastofnunar ríkisins, til sjúkrasamlaganna, framlög til bygginga í kaupstöðum og kauptúnum? Vilja þeir láta hætta að greiða eftirlaun eða draga úr eftirlaunum? Vilja þeir láta lækka laun opinberra starfsmanna? Þannig mætti halda áfram að spyrja, og þannig spurði ég hv. 6. landsk., Hannibal Valdimarsson, við 2. umr. fjárl., þegar hann talaði sem fjálglegast um sparnað, en hverju svaraði hann? Hann svaraði, að hann hefði verið spurður um þá liði fjárl., sem sízt mætti lækka. Það ætti að spara á kostnaði við ríkisstj. og utanríkismálin, segja stjórnarandstæðingar. En þegar þess er nú gætt, að liðirnir, sem ekki má spyrja um í sambandi við sparnað, nema meginhlutanum af öllum útgjöldum fjárl., þá fer að verða þrautin þyngri fyrir menn að gera sér grein fyrir því, hvað þeir meina með fjasi sínu um, að auðvelt væri að valda straumhvörfum í fjármálum ríkisins með sparnaði. Þetta sparnaðartal stjórnarandstæðinga hér hefur ekki mikið gildi. Helzt þá það, að tækifæri gefst til þess að benda mönnum á það einu sinni enn, að eigi að framkvæma lækkun á ríkisútgjöldunum, þannig að verulegu muni eða stefnuhvörfum valdi, þá er það ekki hægt nema með því að gerbreyta um afskipti ríkisins af málefnum landsmanna. Það er ekki mögulegt nema með því að leggja niður margs konar þjónustu, sem menn hafa á undanförnum árum gert kröfur um, að ríkið tæki að sér. Það er sjálfsagt að halda áfram allri viðleitni til sparnaðar, og það þarf sífellt að gera nýjar og nýjar sóknarlotur til þess að reyna að finna leiðir til þess að draga úr þeim beina kostnaði og koma í veg fyrir útþenslu. Það er líka geysilegt verk, sem í því liggur að koma í veg fyrir slíkt. En þess konar ráðstafanir, þótt góðar séu, leysa ekki þennan vanda. Það er ekkert annað en gaspur eitt, að hægt sé með sparnaði á beinum rekstrarkostnaði ríkisins að lækka ríkisútgjöldin þannig, að á því verði byggðar skatta- og tollalækkanir, nema menn eigi þá við stórfellda launalækkun opinberra starfsmanna, en hvernig ætti það að standast að setja þeim laun í algeru ósamræmi við önnur laun í landinu? Það er fullkomið ábyrgðarleysi að halda því fram, að mögulegt sé að halda uppi svipaðri þjónustu í dóms- og lögreglumálum, kirkju- og kennslumálum, samgöngumálum, tryggingamálum, heilbrigðismálum, málefnum atvinnuveganna, ásamt stórfelldum verklegum framkvæmdum, eins og nú er gert, og lækka um leið verulega skattabyrðina á þjóðinni. Slíkt er ekki framkvæmanlegt. Ég get ekki stillt mig um að minnast á það í þessu sambandi, hve furðulegt er að heyra og sjá ýmsar samþykktir um þessi málefni, sem gerðar eru. Það er erfitt að sjá, að það geti haft góðan endi, ef hver stétt og hver hópur, sem saman kemur til funda, lætur það verða sitt höfuðverkefni að krefjast framlaga af ríkinu fyrir sig og handa sér og álykta um leið með hörðum orðum gegn skatta- og tollaálögum og heimta á þeim stórfelldar lækkanir. Verði þeim leik haldið áfram mjög almennt og það virt til fjandskapar, ef ekki er hægt að fara eftir slíkum samþykktum, þá geta menn búizt við því, að sá þingmeirihluti verði vandfundinn, sem hefur nógu sterk bein til þess að halda þannig á málefnum landsins, að ekki hljótist stórslys af. Þannig hlýtur ábyrgðarleysi eins og það, sem fram kemur í tali og tillögum stjórnarandstæðinga hér á Alþingi, að verða til þess að liða þjóðfélagið í sundur, ef menn ekki láta víti þeirra verða sér til varnaðar. Það þjóðfélag fær ekki staðizt, sem saman er sett af hópum óbilgjarnra manna og þröngsýnna, sem hver um sig krefst fríðinda handa sér og sinni stétt, alveg án tillits til annarra, og halda uppi sífelldum mótmælum út í bláinn gegn óhjákvæmilegum opinberum gjöldum án þess að gera nokkra tilraun til að líta á samhengi mála og gefa því gaum, til hvers með sanngirni er hægt að ætlast. Ég hef nú gefið nokkrar upplýsingar um afkomuna á þessu ári og svarað höfuðárásum stjórnarandstæðinga á fjármálastjórnina. Mun ég að lokum víkja nokkrum orðum að framtíðinni og fjárlagafrv. því, sem nú er verið að afgreiða. Þegar frv. þetta kom fram, gerði það ráð fyrir um 360 millj. kr. ríkisútgjöldum á næsta ári. Við 2. umr. hefur Alþingi hækkað frv. þannig, að nú gerir það ráð fyrir 370 millj. kr. útgjöldum. Þetta eru miklu hærri útgjöld en á fjárl. þessa árs og hærri tala en útgjöldin verða á þessu ári. Gerði ég ýtarlega grein fyrir því við framsögu fjárl., í hverju hækkunin er fólgin, og ræði það því ekki hér. Þar eru að mestu að verki sömu öfl og þau, sem verða til þess að ríkisútgjöldin í ár fara fram úr áætlun. Þar er ekki um að ræða aukna þenslu í ríkiskerfinu, heldur aukinn kostnað við þá þjónustu, sem áður hefur verið haldið uppi, og margs konar framkvæmdir. Einkum eru þó launahækkanir þungar í skauti, eins og gefur að skilja. Nú geri ég ráð fyrir, að frv. hækki eitthvað við 3. umr., og er m.a. óhjákvæmilegt að setja inn nokkra fúlgu vegna þess, að fyrirsjáanleg er nú hærri kaupgjaldsvísitala en gert var ráð fyrir, þegar frv. var samið. Eftir 2. umr. er rúmlega 7 millj. kr. greiðsluhalli á frv. Tekjur eru alls áætlaðar á rekstrarreikningi 357 millj. kr. Þessa tekjuáætlun verður óhjákvæmilega að hækka við 3. umr. frv. allverulega, ef frv. á ekki að verða afgreitt með greiðsluhalla. Þá kemur spurningin: Er óhætt að hækka þessa tekjuáætlun, og hvað sýnir reynslan í ár? Ég sagði í upphafi ræðu minnar, að ég héldi, að rekstrartekjur á þessu ári mundu verða rúmar 400 millj. kr., 405 millj. eða þar í kring. Það eru að vísu lítið eitt hærri tekjur en fjárlagaútgjöldin verða, en hér við er tvennt að athuga sérstaklega. Annað er það, að við getum alls ekki gert ráð fyrir jafnmiklum innflutningi á næsta ári og í ár. Birgðir í verzlununum eru nú verulegar og aukast ekki úr þessu. Verður því innflutningurinn á næsta ári aðeins til þess að mæta neyzlunni. Á hinn bóginn er söluskatturinn í ár nokkru hærri en sem nemur raunverulegum árstekjum af honum, þar sem innheimtan hefur verið bætt á árinu og innheimzt hefur af eldri eftirstöðvum. Þegar þetta er haft í huga og þess jafnframt gætt, að það er aldrei hægt að framkvæma fjárl. þannig, að ekki verði einhverjar umframgreiðslur, hversu vel sem upp á er passað og hversu vel sem reynt er að sjá fyrir það, sem útgjöldum veldur, þá er það augljóst, að það er teflt á allra tæpasta vað með því að hækka nokkuð tekjuáætlunina frá því, sem hún er í frv. Þetta verður þó að gera, ef ekki á að leggja á nýja skatta eða nýja tolla til þess að mæta gjöldunum. - Niðurstaða mín verður því þessi: Það verður að fá samtök um að bæta sem allra minnstu af nýjum gjöldum á frv. við 3. umr., helzt engum nema leiðréttingum, því að afgreiðsla fjárl. er í mestu hættu, eins og nú horfir. Við verðum að hækka eitthvað tekjuáætlunina samt sem áður og taka þá áhættu, sem í því felst, heldur en að hækka skatta og tolla, verðum að gera það í trausti þess, að næsta ár verði a.m.k. ekki lakara framleiðsluár en það, sem nú er að líða. Jafnframt er það nú ljósara en nokkru sinni fyrr í haust, að ríkið þarf á öllum sinum tekjustofnum óskertum að halda, ef afgreiðsla fjárl. á að verða greiðsluhallalaus. Afgreiðsla greiðsluhallalausra fjárl. er hornsteinn þeirrar fjármálastefnu, sem stj. fylgir, og ég mun ekki sjá mér unnt að taka að mér framkvæmd fjárl., ef tekjustofnar ríkisins verða skertir frá því, sem þeir eru nú. Afstaða stjórnarandstæðinga til fjárlagafrv. er hins vegar sú, að þeir leggja til, að söluskatturinn verði felldur niður, en hann gefur ríkissjóði í ár á milli 80 og 90 millj. kr. tekjur. Enn fremur hafa þeir tekið afstöðu svo að segja undantekningarlaust með öllum hækkunartillögum fjvn., og kommúnistar hafa til viðbótar lagt til við 2. umr., að útgjöldin hækki um 11 milljónir. Þannig leggja stjórnarandstæðingar til, að fjárlögin fyrir næsta ár verði afgreidd með 8090 millj. kr. greiðsluhalla. Hver mundi svo verða afleiðingin af greiðsluhallapólitík stjórnarandstæðinga? - Menn högnuðust eitthvað í bili á afnámi söluskattsins –þeir, sem hafa fastar tekjur. En ekki yrði Adam lengi í Paradís. Ríkissjóður kæmist í algert fjárþrot. Það yrði að stöðva verklegar framkvæmdir, og það þýddi stórfellt atvinnuleysi. Mótvirðissjóður frysi inni. Af því leiddi enn frekari stöðvun framkvæmda og enn stórfelldara atvinnuleysi. En það væri hægt að halda öllu í gangi með skuldasöfnun í Landsbankanum, segja kommúnistar. Ég veit ekki, hvort fleiri þora að segja það, en þeir tala þó eins og þeir meini það. En hver yrði afleiðing þess, ef það yrði reynt? Við eigum enga gjaldeyrisvarasjóði til þess að standa á móti hallaútlánum bankanna, og lánsþol bankanna er spennt til þess ýtrasta, þannig að afkoman út á við má ekki tæpara standa. Yrði safnað lausaskuldum á ný til þess að halda uppi opinberum verklegum framkvæmdum í hallarekstri, þá þýddi það stórfelldan lánssamdrátt hjá bönkunum til atvinnuveganna, samdrátt þeirra, hrun og stöðvun fjölda fyrirtækja og gífurlegt atvinnuleysi. Afstaða þeirra manna, sem nú berjast fyrir því að afnema nauðsynlega tekjustofna ríkissjóðs, eins og nú standa sakir, - með þau falsrök á vörunum, að það sé gert til hagsbóta fyrir alþýðu landsins, - er fjandsamleg hagsmunum alþýðustéttanna til sjávar og sveita og mundi þýða stórfellt atvinnuleysi og örbirgð þeirra, sem ekki hafa föst störf og sitt á þurru. Mundu þeir fastlaunuðu þó ekki lengi græða á þessari pólitík, þótt söluskatturinn yrði afnuminn í bili, þar sem afleiðing hallastefnunnar, hrunstefnunnar, mundi fljótlega segja til sín í nýjum og þungum búsifjum fyrir þá, - eða halda menn, að það mundi ekki segja til sín, áður en langt um liði, í nýjum, margföldum kvöðum, ef stefnt er til stórfellds samdráttar framkvæmda og atvinnuleysis eða til fullkominnar lánasveltu atvinnuveganna, sem einnig þýðir atvinnuleysi, minnkandi framleiðslu, en aukna fátækt? Það er sama, hvernig á þetta er litið. Aumt er hlutskipti þeirra, sem hafa valið sér hlutskipti hinna ábyrgðarlausu, og verður því verra, sem þessi mál eru meira rædd.



Herra forseti. Þegar umræður sem þessar hafa farið fram í sölum Alþingis á undanförnum árum, hef ég allajafna fengið til umráða allan ræðutíma Sjálfstfl. fyrra kvöldið. Er mér vel ljóst, að ég hef oft reynt meir á þolinmæði hv. hlustenda en góðu hófi gegnir. En ég hef ævinlega þótzt hafa mér til afsökunar, að mín skylda væri að gera þjóðinni sæmilega grein fyrir stjórnmálaviðhorfinu frá sjónarhóli Sjálfstfl. séð og að þess væri tæplega kostur í styttra máli. Að þessu sinni fagna ég því að þurfa ekki að inna þá skyldu af hendi. Veldur þar um, að á nýafstöðnum landsfundi sjálfstæðismanna flutti ég slíka yfirlitsræðu. Rakti ég í þeirri ræðu stjórnmálaviðburði síðustu þriggja ára, skýrði afstöðu Sjálfstfl. til málanna og leitaðist við að opna innsýn í framtíðina. Hefur ræða þessi verið prentuð í víðlesnustu blöðum landsins og auk þess verið svo rækilega auglýst af ýmsum andstæðingum Sjálfstfl., að óhætt mun að treysta því, að flestir, sem á annað borð leggja á sig að lesa svo langar ræður, hafi kynnt sér mál mitt eða muni a.m.k. gera það bráðlega, þegar landsfundarræður umboðsmanna Sjálfstfl. í ríkisstj. koma út sérprentaðar. Ég get þess vegna í öllum aðalatriðum leyft mér að vísa til þessarar ræðu, að því er varðar stærstu drættina í stjórnmálaviðhorfinu. Hæstv. forsrh. minntist á vandræðabú nýsköpunarstjórnarinnar, eins og hann komst að orði. Á því sé ég, að hæstv. forsrh. hefur fengið snert af hinni svonefndu framsóknarveiki. Ég þarf ekki að taka fram, að ég á ekki við karakúlpestina, heldur kvilla þann, sem kviknaði í vansæld Framsfl., eftir að hann varð utangátta í tíð hinnar stórvirku nýsköpunar. Ég hlæ auðvitað að oflofi kommúnista um nýsköpunarstjórnina og verst illa brosi, þegar Alþfl. eignar sér sérstaklega afrek þeirrar stjórnar. Hitt er svo staðreynd, sem engum tjáir að mæla gegn, að það er einmitt öðru fremur vegna þeirra framkvæmda, sem nýsköpunarstjórnin beitti sér fyrir, að þrátt fyrir óvenjuleg óhöpp síðustu árin hefur þjóðin þó haft í sig og á. Og það get ég sagt hæstv. forsrh., að núverandi stjórn hefði litlu góðu til leiðar getað komið, ef hún hefði ekki átt því láni að fagna að setjast í það, sem hann nefndi vandræðabú nýsköpunarstjórnarinnar. Ég veit engan betri hómopata til að fást við þennan kvilla, þ.e.a.s. framsóknarveikina, en sjálfan mig og er staðráðinn í að vitja forsætisráðherrans daglega, þangað til hann er orðinn stálhraustur. Ég vík þá að ræðum hv. stjórnarandstæðinga hér í kvöld. Börnin fara nú senn að syngja „Heims um ból“, og hv. 5. landsk. þm., Ásmundur Sigurðsson, hóf sinn lofsöng um föður Stalin og vin smáþjóðanna, Sovétfriðarvinina. Úr þessum lofsöng vildi ég hjálpa til að varðveita þessa einu setningu: „Við sósíalistar erum sakaðir um fylgispekt við Sovétríkin, án þess að hægt sé að benda á nokkurt dæmi þess.“ Ég vissi ekki, að Ásmundur Sigurðsson væri svona fyndinn. Ég óska honum til hamingju. En kannske verður sannleiksgildi þessara orða hans skýrt dálítið áður en þessum umræðum lýkur. Öllu því, sem hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, sagði til gagnrýni á gengislækkunina, get ég látið þá einu staðreynd svara, að án gengislækkunar og án bátagjaldeyris hefði þurft að leggja 200–250 millj. kr. nýja skatta á þjóðina. Gleggsta sönnun þess, að það var með öllu ógerlegt, er, að hvorki Haraldur Guðmundsson né neinn annar stjórnarandstæðinga hefur stungið upp á tekjustofnum, sem nægja mundu fyrir 1/10 hluta þeirrar fjárhæðar. Gengislækkunin var því einasta úrræði þeirra, sem stöðva vildu framrás allsherjar atvinnuleysis. Að öðru leyti get ég að mestu svarað öllum þeim þrem hv. stjórnarandstæðingum, sem hér hafa falað í kvöld, í einu, enda munu þeir, sem hlýtt hafa á umræðurnar í kvöld, hafa veitt því athygli, að þegar umbúðum er svipt af mælgi stjórnarandstæðinga, er það aðallega tvennt, sem eftir verður. Annað er, að samkvæmt þeirra dómi ber að leggja á ríkissjóð margra milljónatuga aukin útgjöld, því að margar eru þarfirnar og enn fleiri þó óuppfylltar óskir fólksins. Til þess svo að tryggt sé, að enginn verði skilinn útundan, þannig að jólaglaðningurinn nái ekki aðeins til þeirra, sem njóta eiga góðs af útgjöldum ríkissjóðsins, heldur verði einnig þeirra minnzt, sem borga brúsann, þ.e.a.s. skattþegnanna, leggja stjórnarandstæðingar til, að létt verði af ýmsum óvinsælustu sköttunum, þ. á m. bauð hv. landsk. þm., Hannibal Valdimarsson, að létta af öllum söluskattinum, sem áætlaður er yfir 80 millj. kr., enda kvarta nú margir yfir því, hversu örðugt sé að rísa undir sínum hluta af sameiginlegum kostnaði við rekstur ríkisins og sveitar- og bæjarfélaga. Jólin fara nú að nálgast. Þá rætast oft frómar óskir barnanna. En stjórnarandstæðingar eru engin börn og ekki þeir einfeldningar, að þeim detti í hug, að hægt sé að lækka skattana svo að um muni, þ.e.a.s. að minnka verulega tekjurnar, en stórauka þó jafnframt útgjöld ríkissjóðs. Þeir vita þess vegna ofur vel, að þess er alls enginn kostur að verða við slíkum kröfum. Kröfurnar eru því ekki bornar fram í þágu fólksins, heldur til þess eins að reyna að ginna fólkið með fagurgala til fylgis við stefnur sósialistaflokkanna, - stefnur, sem hvergi leiða til góðs, en hvergi þó fremur til ills en einmitt á Íslandi. Tel ég óþarft að rökstyðja þá staðhæfingu hér, enda skoðun sjálfstæðismanna á stefnu sósíalistaflokkanna öllum löngu kunn. En stjórnarandstæðingar vita meira varðandi kröfurnar á hendur ríkissjóði en það, að óhugsandi er, að þeim verði fullnægt. Þeir vita líka, að yrði það gert, - yrði fjármálum ríkisins að nýju stýrt inn í greiðsluhallafjárlög, - mundi það óhjákvæmilega fyrr en varir bitna á öllum almenningi. Þeir vita, m.a. af reynslunni, að fjárlög með greiðsluhalla þýða í reyndinni það, að ríkissjóður sölsar undir sig það fé, sem lánsstofnanirnar ella og að eðlilegum hætti mundu lána til framleiðslustarfseminnar eða til annars atvinnurekstrar í landinu. Greiðsluhalli fjárlaga dregur því að sama skapi úr nauðsynlegum lánveitingum til atvinnulífsins, en það leiðir aftur til atvinnuleysis. Tillögur stjórnarandstæðinga um stóraukin útgjöld og þverrandi tekjur ríkissjóðs mundu því, ef samþykktar yrðu, kalla atvinnuleysi yfir almenning í landinu, auk margvíslegs annars böls, svo sem vöruskorts, verzlunarhafta, svartamarkaðs o.fl., sem hér vinnst ekki tími til að rekja. Ég ætla því stjórnarandstæðingum, sem yfirleitt eru heiðursmenn, alls ekki svo illt, að þeir mundu sjálfir samþykkja tillögur sínar, ef á þeirra atkvæðum ylti um úrslitin. Hitt er svo allt annað mál, þótt þeir í hallærinu, þegar ádeiluefnin á stj. eru ekki kjarngóð, reyni að bera þetta sér til munns. Ég held ekki, að þeir fitni af því. Ég held ekki, að stjórnmálaflokkarnir auki fylgi sitt með slíkum alvörulausum tylliboðum og gyllingum. Það er svo alveg út í bláinn að ætla sér að rökstyðja kröfurnar á hendur ríkissjóði með fjárhagsafkomunni í ár. Tekjuafgangurinn verður að sönnu án efa mikill í ár, þótt sögusagnir andstæðinga um það séu því miður mjög orðum auknar, eins og hæstv. fjmrh. var að enda við að útskýra. En hvort tveggja er, að útgjöld ríkissjóðs verða miklu hærri að ári en í ár, sem hitt, að hinar óvenjumiklu tekjur ríkissjóðs í ár stafa af því sérstaka fyrirbrigði, að eftir 20 ára höft og bönn var verulegur hluti verzlunarinnar gefinn frjáls og Íslendingum gert kleift að bæta úr óvenjulegri vöruþurrð og safna hæfilegum birgðum af ýmsum vörum. Þetta mun - eðli málsins samkvæmt - auðvitað ekki endurtaka sig. Af því leiðir, að ekki er fært að áætla tekjur ríkissjóðs á næsta ári út frá reynslu þessa eina árs, sem svo sérstaklega stendur á um. Mér er auðvitað ljóst, að hækkandi verðlag íslenzkrar útflutningsvöru og þar af leiðandi vaxandi þjóðartekjur mun færa ríkissjóði nokkurn tekjuauka. En þess er þá líka þörf, miðað við útgjöld fjárlaganna, eins og vitað er að þau muni verða, þegar þingið hefur gengið endanlega frá þeim. Hið eina, sem fært gæti ríkissjóði stórauknar tekjur, er, ef síldveiðin yrði góð, en á því er engin skynsemi að byggja eftir 7 ára aflabrest og jafnmikið sem í húfi er, ef út af bregður og að nýju skapast hallarekstur hjá ríkinu. Er þetta allt svo ljóst og auðskilið, að ekki aðeins hv. alþingismenn, heldur og allir, sem með stjórnmálum fylgjast, vita það og skilja. Ég legg því hvorki á sjálfan mig né aðra að fara um það fleiri orðum. Ég sný mér þá að hinu sakarefninu í ræðum hv. stjórnarandstæðinga hér í kvöld og raunar öll kvöld og alla daga og sennilega líka allar nætur, - því að slíka menn dreymir væntanlega illa, - en það er, að stj. sé kaldrifjuð afturhaldsstjórn, sem láti sig hag almennings engu varða, leyfi heildsölum að hækka tekjur sínar skefja- og blygðunarlaust, eins og hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, sagði, og eigi sér þá „hugsjón“ æðsta „að auka gróða fámennrar klíku sem mest á kostnað almennings“, eins og einn stjórnarandstæðinga nýverið komst að orði. Sé „ríkisstjórn okurs og atvinnuleysis“, eins og Hannibal Valdimarsson orðaði það. Til þess að sanna þessa staðhæfingu vitna þeir í alkunna skýrslu verðlagsstjóra um óhóflega álagningu fárra manna á vissar vörutegundir, tefla fram mjög mörgum tölum, sem sýna ófagrar myndir af okri, og draga síðan af þeim ályktanir. Hefur þetta, svo sem alkunnugt er, verið gert undanfarnar víkur í blöðum stjórnarandstæðinga og auk þess nær daglega í sölum Alþingis. Á þessu er þó sá ljóður, að nær allar þessar tölur, sem á er byggt, eru rangar eða villandi og ályktanir þær, sem af þeim eru dregnar, þar af leiðandi allar vitlausar. Rangfærslurnar felast í því, að enda þótt sú skýrsla, sem byggt er á, nái aðeins yfir 2% af heildarinnflutningi fyrir binn svonefnda bátagjaldeyri, eru þessi 2% notuð sem mælikvarði á þau 98%, sem enginn veit neitt um. Út af fyrir sig er alltaf hæpið að byggja heildarniðurstöðu á svo litlu sýnishorni. En við það bætist, að eins og mál þetta liggur fyrir, vita stjórnarandstæðingar beinlínis, að niðurstaðan er algerlega villandi. Veldur þar um það tvennt, að sá, sem nær í fyrsta fimmtugasta hluta bátagjaldeyrisins og flytur inn fyrir hann vörur, sem ýmist hafa verið ófáanlegar árum saman eða aðeins fengizt á svörtum markaði fyrir okurverð, getur auðvitað lagt miklu meira á þetta litla vörumagn en nokkrum heilvita manni dettur í hug, að hægt sé að leggja á þær vörur, sem keyptar hafa verið eða verða fyrir hina 49/50 hluta bátagjaldeyrisins. Þegar af þessum ástæðum er myndin algerlega fölsk. Við þetta bætist svo, að í þetta litla vörumagn, sem skýrsla verðlagsstjóra fjallar um, eru valdar einmitt þær vörurnar, sem bezt eru fallnar til óhóflegrar álagningar. Í þessu liggur meginhugsunarvilla stjórnarandstæðinga, og þessi litla skekkja veldur því, að tölurnar eru ekki allar réttar, heldur nær allar alveg út í hött og ályktanir, sem af þeim eru dregnar, þar af leiðandi helber vitleysa. - Um þessa hlið málsins þarf ekki frekar að ræða. En hver er svo tilgangurinn með þessari málfærslu? Hann getur ekki verið eingöngu sá að sverta stj. Um kommúnistana er þó óþarft að spyrja. Það er fastur þáttur í baráttu þeirra fyrir að skapa glundroða að sverta sérhverja stjórn, sem þeir sitja ekki í sjálfir. En fyrir Alþfl. hlýtur að vaka eitthvað annað og meira. Sjálfur segist Alþfl. vera að berjast fyrir verðlagseftirliti. En það er a.m.k. harla ólíklegt, að það eitt vaki fyrir honum. Alþfl. veit, að enda þótt tölur og ályktanir hans séu allar tóm vitleysa, þá hefur þó vitavert okur átt sér stað, okur, sem hann fyrirgefur, en stj. fordæmir. En honum er líka ljóst, að eftir nær 20 ára höft og bönn nær frelsið ekki að njóta sín á fyrstu víkunum, og hann veit, að fleiri þekkja þá staðreynd en hann einn. Honum sem öðrum er vel ljóst, að ef á annað borð er fyrir því séð, að nægar vörur séu á boðstólum, er okrið úr sögunni. Geri almenningur þá skyldu sína að sjá eigin hag borgið með því að kaupa þarfir sínar þar, sem þær eru ódýrastar eftir gæðum, þá mun okrarinn fljótlega merjast milli dómgreindar kaupandans og vöruverðs hins hyggna og dugmikla kaupsýslumanns, sem að sönnu vill græða mikið, en með þeim skynsamlega hætti að selja margar einingar, en græða hóflega á hverri einstakri. Alþfl. þekkir þessar staðreyndir, og veit því, að það er a.m.k. mjög ólíklegt, að hann fái komið á að nýju hinu stóra skrifstofubákni verðlagseftirlitsins - sem sumir nefndu framfærslusveit Alþýðuflokksins - nema þá sem lið í öðrum og stærri sigri. Út af fyrir sig er því ástæða til að ætla, að það, sem eftir er sótzt, sé í raun og veru að koma á að nýju hafta- og bannakerfinu. Þessar líkur verða framt að því að vissu í ljósi þeirra ummæla formanns Alþfl., sem birt voru í Alþýðublaðinu 25. sept. s.l.: „Alþýðuflokkurinn krefst skipulagsbundins innflutnings.“ Þetta er vafalítið sannleikurinn, þótt hann sé ótrúlegur. En Alþfl. veit vel, að þjóðin er búin að fá nóg af skefjalausum höftum og bönnum. Flokkurinn hlýtur að þekkja andúð, já, óbeit manna á skriffinnskunni, tímaeyðslunni, sérréttindunum og rangsleitninni og spillingu haftanna og mundi auk þess skilja, hversu þungar búsifjar vöruskorturinn, svarti markaðurinn og okrið hafa reynzt fólkinu, ef oftrúin á höftin vörnuðu honum ekki að njóta vitsmuna sinna. Alþfl. skilur, að tilgangslaust er að bjóða þjóðinni að skipta á frelsinu, þótt enn sé það of þröngt, og þessum gömlu vofum. Hann reynir því ekki að ná markinu í einum áfanga. Með því að ýkja og margfalda þá byrjunarörðugleika, sem frelsið átti við að etja, reynir Alþfl. að koma járnunum á annan fótinn í þeirri von, að þá reynist hægara síðar að loka þeim. Þessi hlýtur tilgangur Alþfl. að vera, m.a. vegna þess, að annars væri þetta staðreyndabrengl alveg út í hött. Í sambandi við hallmæli ræðumanna Alþfl. um ríkisstj. út af þessum málum minni ég á, að nýverið hefur Alþfl. gerzt trúboði allnýstárlegs siðferðis. Fyrir skömmu hefur einn af þingmönnum flokksins látið hafa eftir sér þessi ummæli: „Það er í sjálfu sér ekki hægt að áfellast kaupmenn og kaupfélög, þótt þau hækki álagningu sína, þegar ríkisvaldið segir þeim beinlínis, að þeir megi hafa hana eins háa og þeim sýnist, og hvetur þá til að selja vöruna á því verði, sem markaðurinn þolir. Það er ríkisstj. öllu fremur en kaupsýslustéttin, sem ber höfuðábyrgð á því hneyksli, sem hér hefur átt sér stað.“ Hér hefur okrurunum svei mér bætzt góður liðsmaður. Okrararnir hafa svo sem ekki mikið til saka unnið. Ó, nei, „það er ríkisstj. öllu fremur“. Þetta siðferði þarfnast ekki skýringar. En mætti ég leyfa mér að spyrja þennan heiðursforseta okraranna: Væri það ekki dæmafár ódrengskapur, ef ríkisstjórnin, sem „hvetur okrarana til að selja vöruna á því verði, sem markaðurinn þolir“, svo að ummæli hans séu orðrétt höfð eftir, færi svo að birta nöfn þeirra þeim til hirtingar og öðrum til viðvörunar? Ég er hræddur um, að krafa Alþfl. um að birta nöfn okraranna verði varla tekin eins hátíðlega, þegar menn átta sig á þessu. Ég hef þá sannað, að ófyrirleitnar árásir ú ríkisstj. af þessu tilefni eru ekki á rökum reistar og að allur málflutningur stjórnarandstæðinga er mjög óvandaður. Vil ég nú víkja fáum orðum að höfuðsakarefninu, að stj. sé kaldrifjuð afturhaldsstjórn, sem láti sig hag almennings engu varða. Við skulum athuga málið frá dálítið hærri sjónarhól en hundaþúfu lágkúrulegasta dægurþrasins. Ekki dettur mér í hug að staðhæfa, að ekki megi með réttu sakfella stj. fyrir yfirsjónir og vanrækslu. Án efa hefur stj. margar slíkar syndir á samvizkunni og er að því leyti svipuð flestum öðrum stjórnum, sem setið hafa í þessu landi. En réttur dómur verður ekki kveðinn upp yfir stj., nema menn séu minnugir þess sannleika, að fyrir tveimur árum var svo komið högum Íslendinga, að um ekkert var að velja annað en gengislækkun eða geigvænlegt almennt atvinnuleysi. Flokksstjórn Sjálfstfl., sem með völd fór um áramótin 1949–50, taldi sig tilneydda að leggja til, að freistað yrði að brjótast upp úr svaðinu með gengislækkun. Núverandi stjórn var mynduð til þess að lögfesta þær tillögur og tryggja framkvæmd þeirra. Stj. var vel ljóst, að þessi úrræði voru ekki líkleg til vinsælda. Hún setti það ekki fyrir sig, heldur lagði hún hiklaust til atlögu gegn örðugleikunum. Með samstilltu átaki allra stjórnarliða á Alþingi hafa verið afgreidd greiðsluhallalaus fjárlög síðustu tvö árin, og vænti ég, að svo verði enn á þessu þingi. Fjárfestingin hefur verið takmörkuð við getu þjóðarinnar. Með heilsteyptum samfelldum úrræðum hefur tekizt að stöðva almennan hallarekstur höfuðatvinnuvega þjóðarinnar. Jafnvægi í þjóðarbúskapnum hefur að mestu leyti verið náð, þar eð engin ný dýrtíð hefur myndazt í landinu, sem er af innlendum uppruna, frá því að lokið var þeirri verðhækkun, sem gert var ráð fyrir, þegar gengislögin voru sett. Miklar horfur eru þess vegna á, að stjórnarstefnan muni vinna sigur í viðureigninni við hið geigvænlega, almenna atvinnuleysi, sem í árslok 1949 beið við hvers manns dyr og ógnaði öryggi og afkomu alls almennings í landinu, ef eigi hefði verið gripið til róttækra úrræða. Gengislækkunin mun þannig ná tilætluðum árangri, ef við berum gæfu til að forðast þær hættur, sem við kunnum orðið skil á, þ.e.a.s. þær kauphækkanir, sem ekki eiga stoð í auknum arði í atvinnurekstrinum og þess vegna hljóta að leiða til nýrrar gengislækkunar. Þessu raskar hvorki sú staðreynd, að margvísleg óvænt óhöpp, svo sem aflabrestur, illt tíðarfar, markaðstöp, óhagstætt verzlunarárferði, auk sjálfskaparvita, hafa neytt stj. til að gripa til óæskilegra viðbótarráðstafana, svo sem bátagjaldeyrisins svonefnda, né heldur hitt, að gengislækkunin hefur ekki megnað að afstýra atvinnuleysi á öllu landinu á öllum tíma árs. Langvarandi aflabrestur og önnur slík fyrirbrigði íslenzks misæris hafa ævinlega og munu ævinlega valda örðugleikum, sem engin ein ráðstöfun fær við ráðið, heldur verður að mæta þeim hverju sinni og á hverjum stað með þeim úrræðum, sem haldbezt þykja. Hvorki þeir örðugleikar, sem fólkið í einstökum byggðarlögum á í bili við að etja, né heldur þau vandræði, sem einstakar iðngreinar glíma nú við, m.a. vegna frjáls innflutnings á svipaðri vöru og þær framleiða, megna að skyggja á þá staðreynd, að stjórnarliðar hafa með áræði og festu bægt frá dyrum almennings því allsherjar atvinnuleysi, sem að hefði steðjað, ef ekki hefði á síðustu stundu tekizt að bægja voðanum frá. Sá stóri sigur, sem unninn hefur verið, er sigur stjórnarliða. Stjórnarandstæðingar hafa þar ekkert til mála lagt annað en illt eitt. Þeir hafa eftir lítilli getu þvælzt fyrir og af fremsta megni reynt að villa almenningi sýn. Sigur stj. er sigur yfir því böli, sem sótti að almenningi í landinu, sigurinn yfir versta fjanda íslenzkrar alþýðu, hinu almenna atvinnuleysi. Sigur stj. er því fyrst og fremst sigur almennings, og sú stj., sem gerir það að sínu meginmáli að bera slíka stefnu fram til sigurs og vílar ekki fyrir sér að taka á sig í því skyni hvers konar örðugleika, þ. á m. þær óvinsældir, sem síðborinn skilningur sumra landsmanna ævinlega feilir á sérhverja röggsama og einbeitta ríkisstjórn, sem ráða þarf fram úr óvenjulegum vandamálum, verðskuldar ekki að heita kaldrifjuð íhaldsstjórn. En auk sjálfrar stjórnarstefnunnar, sem auðvitað er aðalatriðið, hefur stj. frá öndverðu borið gæfu til að skilja það, sem ég áður gat um, að engin ein ráðstöfun megnar að ráða bót á íslenzku misæri. Þess vegna hefur stj. sýnt skilning og fullan vilja til að aðstoða þá, sem örðugleikarnir öðrum fremur hafa að steðjað. Stjórnarandstæðingar nefndu í kvöld sérstaklega Siglfirðinga til vitnis um, hversu gersamlega stj. láti sig einu gilda vandræði almennings. Þeir velja að því leyti vel, að hvergi mun misærið hafa sótt fastar að almenningi en einmitt á Siglufirði. Hitt er svo annað mál, hvort sanngjarnt sé að ásaka stj. fyrir að hafa ekki komið í stað síldarinnar, sem eins og kunnugt er hefur brugðizt í 7 ár í röð. 3000 manna bær, reistur á síld og síldarvonum, hlýtur að lenda í þrengingum, þegar svo er ástatt. Um það þarf ekki að ræða. Stjórnarandstæðingar geta því ekki talið vandræði Siglfirðinga sér til framdráttar. Þeim örðugleikum megnar engin stj. að afstýra með öllu á stuttum tíma. Því vandræðaástandi léttir aldrei að fullu, fyrr en síldin kemur eða menn missa alla síldarvon og ráðast því í að byggja þennan bæ upp að nýju og á nýjum atvinnumöguleikum íbúanna. Sé svo hins vegar um það spurt, hvort stj. hafi reynt að bæta úr neyð Siglfirðinga, býst ég við, að forráðamenn Siglfirðinga muni hiklaust játa því. Með sérstökum ráðstöfunum var Siglfirðingum í vor útvegaður nýsköpunartogari. Eiga þeir því nú tvö ný veiðiskip. Tunnuverksmiðjan á Siglufirði hefur verið efld og rekstur hennar aukinn. Nýverið hét stj. Siglfirðingum 1/2 millj. kr. beinu framlagi til atvinnubóta upp á væntanlegt samþykki Alþingis. Og nú er í athugun hjá stj., hvort auðið verði með atbeina ríkissjóðs að koma upp nýju frystihúsi á Siglufirði eða leysa þá þörf með öðrum hætti, fyrst og fremst í atvinnubótaskyni. Allt þetta og margt annað hefur stj. gert til þess að létta raunir Siglfirðinga. Hygg ég, að bæjarstjóri og ráðamenn Siglfirðinga muni fúsir votta, að í sínum löngu þrengingum hafa þeir hvergi átt betra athvarf en einmitt hjá núverandi ríkisstj. Stjórnarandstæðingar eru því, þegar málin eru krufin til mergjar, seinheppnir í valinu. En kannske réttir Alþfl. hlut sinn með því að fræða hv. hlustendur á því, hvað það var, sem „fyrsta stjórn Alþýðuflokksins á Íslandi“ gerði fyrir Siglfirðinga. Þeir voru líka í vandræðum á hennar dögum. - Hafi sú stj. ekki gert meira en núverandi stj., hafi hún kannske gert miklu minna en núverandi stj., þá er hætt við, að staðhæfingar Alþfl. um, að núverandi stj. láti sig vandræði almennings engu skipta, - staðhæfingar, sem fyrst og fremst eru rökstuddar með framkomu stj. gagnvart Siglfirðingum, - verði taldar fleipur eitt. Hv. hlustendur munu nú bíða upplýsinga ræðumanna Alþfl. um þetta. Á þeim m.a. mun dómur hlustenda um stj. og stjórnarandstöðuna velta. En stjórnarandstæðingar munu ekki missa Siglfirðinga eina úr hópi vitna sinna gegn stj. Flestir eða allir, sem örðugast eiga, munu vitna með stj., en gegn stjórnarandstæðingum. Það munu þeir gera, sem með sérstökum stjórnarráðstöfunum fengu 3 af nýjustu nýsköpunartogurunum. Það munu þeir gera, sem nú hafa fengið 3 eða 4 af eldri togurunum fyrir atbeina ríkisstj. Það munu þeir mörgu gera, sem fengið hafa fjárhagslega aðstoð og margvíslega fyrirgreiðslu til byggingar frystihúsa, beinamjölsverksmiðja og annarrar slíkrar nýsköpunar til varnar gegn atvinnuleysinu. Það munu þeir gera, sem mikla atvinnu hafa fengið við virkjun Sogsins og Laxár. Það munu þeir gera, sem atvinnu hljóta við byggingu áburðarverksmiðju. Það munu allir hinir mörgu gera, sem beint og óbeint munu fá lífsframfæri sitt vegna þessara stórvirkja, eftir að byggingu þeirra er lokið. Það munu þeir gera, sem fyrir atbeina ríkisstj. hafa við setuliðsvinnu fengið nokkra bót á sárri atvinnuþörf. Það munu bændur á óþurrkasvæðinu gera, og það munu þau hundruð eða þúsundir manna gera, sem nú fá atvinnu vegna þess, að samningar tókust milli frystihúsaeigenda og togaraeigenda um vinnslu afla togaranna hérlendis, en að því stuðluðu auk aðila Landsbanki Íslands, borgarstjórinn og bæjarstjórnarmeirihluti Rvíkur og ríkisstj. Það munu margir vitna með stj. í þessum efnum, en fáir með stjórnarandstöðunni, og því fleiri með stj. og því færri með stjórnarandstöðunni, sem málin verða betur upplýst. Sannleikurinn er líka sá, að frá öndverðu hefur öll barátta stj. beinzt gegn höfuðóvini almennings í landinu. Og sá einbeitti vilji til að sigra á þeim vigvelli, sem öll barátta stjórnarliðsins lýsir, kveður með öllu niður sleggjudóma stjórnarandstæðinga um stj. En það verð ég að segja, að furðu djarft er, að Alþfl., sem stjórnarforustuna hafði meðan óvinurinn stöðugt nálgaðist og aldrei hefur haft manndóm til að slíta sig úr tagli kommúnistanna, þegar þeir ryðja fjanda þeim götuna að dyrum almennings í landinu, - að hann skuli nú telja sig þess umkominn að hefja harðvitugar árásir á þá stj., sem einskis hefur látið ófreistað til þess að stöðva framrás atvinnuleysisins, einvörðungu fyrir það, að fyrst í stað hefur stj. orðið að leggja mesta áherzlu á varnarsigra gegn þessum fjanda og þess vegna ekki megnað að snúa orku sinni svo sem æskilegt væri að öðrum verkefnum. Hefur stj. þó haft með höndum stórvirkar framkvæmdir, og þó að satt sé, að Íslendingum hefur borizt mikið gjafafé síðustu tvö árin, svo mikið, að það virðist hafa sært þjóðerniskennd sumra Alþýðuflokksmanna, þá er það fé þó hvorki meira né óþjóðlegra en gjafirnar, sem „fyrsta stjórn Alþýðuflokksins á Íslandi“ þáði og þótti gómsætar, sællar minningar. Ég hef í þessari stuttu ræðu tekið til rannsóknar höfuðákærur stjórnarandstæðinga hér í kvöld á hendur ríkisstj. Vænti ég, að hv. hlustendum sé fullkomlega ljóst, að ekki er auðleikið að stórauka útgjöld ríkissjóðsins, en lækka þó jafnframt tekjur hans, svo að um muni, sem og það, að sakargiftirnar á hendur stj. út af því, að hún haldi verndarhendi yfir okri eða óheiðarlegri fjársöfnun í einhverri mynd, eru ekkert nema staðlausir stafir. Og enn treysti ég því, að sanngjarnir menn viðurkenni, að ríkisstj. hefur sýnt áhuga og atorku í baráttunni gegn því almenna atvinnuleysi, sem yfir vofði og án alls efa hefði skollið á, ef stjórnarliðum hefði ekki tekizt að bægja því frá með algerri stefnubreytingu og róttækum aðgerðum á sviði efnahagsmála þjóðarinnar.



Herra forseti. Þótt ég að þessu sinni gerist þátttakandi í eldhúsdagsumræðum, þá er það ekki í þeim tilgangi að takast eldhúsverk á hendur eða deila á núverandi ríkisstj. fyrir aðgerðir hennar. Í þess stað mun ég leitast við að gera örstutta grein fyrir höfuðmarkmiðum okkar sjálfstæðismanna í aðalmálum landbúnaðarins, en verð að fara fljótt yfir sögu. Við Íslendingar höfum, allt frá því að landið byggðist, verið bændaþjóð, og fyrir rúmum 50 árum bjuggu enn um 90% af Íslendingum í sveitum. Þjóðmenning okkar Íslendinga er því að uppruna og eðli bændamenning og verður því aðeins varðveitt, að uppvaxandi kynslóðir fái notið hollustuáhrifa sveitalífsins, umgengninnar við skepnurnar og gróðurmoldina og allt, er því fylgir. Þótt ekki væri annað, teljum við sjálfstæðismenn, að það að viðhalda okkar gömlu menningu og andlegri og jafnvel líkamlegri hreysti þjóðarinnar væri nægilegt tilefni til að veita landbúnaðinum þann stuðning, er hann á hverjum tíma þarfnast. En jafnhliða þessu hlutverki hefur landbúnaðurinn séð þjóðinni fyrir hollri og kraftmikilli fæðu, fatnaði og gjaldeyrisvörum til útflutnings. Þetta hefur breytzt á síðari tímum. Sjávarútvegurinn tók smám saman að sér það hlutverk að afla þess, sem út var flutt, og sjá þjóðinni að mestu fyrir þeim gjaldeyri, sem hún þarfnast. Landbúnaðurinn hefur síðustu árin gegnt því hlutverki að sjá þjóðinni fyrir landbúnaðarvörum. Þessi verkaskipting er af framsýnum mönnum ekki talin æskileg og óvarlegt að treysta á, að sjávarútvegurinn geti ávallt séð þjóðinni fyrir öllum þeim gjaldeyri, sem hún þarfnast. En hér er ekki hægt um vik, eins og sakir standa. Landbúnaðurinn er í sárum, ef svo mætti segja. Fjárpestirnar og gífurleg eftirspurn eftir vinnukrafti á stríðsárunum og næstu árum þar á eftir ollu því, að vinnandi fólki fækkaði í sveitunum meira en nokkru sinni áður. Fólksfæðin og fjárpestirnar, samfara þeim ráðstöfunum, sem gerðar eru til að útrýma þeim, hafa valdið því, að framleiðsla landbúnaðarins hefur ekki fullnægt innanlandsþörfinni, og á sama tíma vantar þjóðina gjaldeyrisvörur til útflutnings til að fullnægja gjaldeyrisþörfinni. Það er alkunnugt, að fjárskiptin hafa vakið nýjar vonir hjá bændum og bjartsýni hjá æskulýð sveitanna, sem ekki hefur orðið vart árum saman. Eftirspurnin eftir jörðum er nú meiri en þekkzt hefur um langt skeið, og jarðir, sem komnar eru í eyði, eru nú að byggjast aftur. Allt þetta ber það með sér, að landbúnaðurinn er staddur á tímamótum. Fólkið er tilbúið að hefjast handa, ef því er veitt sú aðstaða og sá stuðningur, sem því er nauðsynlegur. Þetta tækifæri má ekki láta ónotað. Við sjálfstæðismenn teljum, að þjóðin hafi ekki ráð á því að láta viðáttumikil ræktunarlönd liggja ónotuð, á sama tíma og þjóðina vantar landbúnaðarvörur til eigin nota og gjaldeyrisvörur til sölu á erlendum mörkuðum. Og svo mikið er vist, að Norðmenn telja sér þetta ekki fært. Þeir hafa á undanförnum árum varið stórfé til endurbyggingar Norður-Noregs, eftir að Þjóðverjar lögðu þar allt í eyði, svo að ekki stóð steinn yfir steini. Þó liggur þetta land miklu norðar en Ísland, en hefur þrátt fyrir það sína kosti. Þar eru Hornstrandir Norðmanna, ef svo mætti segja. Hér verðum við einnig að beina orku fólksins að ræktun og endurbyggingu með ákveðin markmið fyrir augum og veita því nauðsynlegan stuðning til þess, að þau náist áður en mjög langir tímar líða. Markmiðið, sem við verðum að setja okkur, er, að landbúnaðurinn fullnægi innanlandsþörfinni fyrir landbúnaðarvörur og leggi auk þess a.m.k. til gjaldeyrisvörur, er nægi til að greiða þann innflutning, sem landbúnaðurinn þarfnast. Eins og högum okkar er nú háttað, verður þessu marki aðeins náð með aukinni og bættri ræktun á þeim býlum, sem fyrir eru, og svo með fjölgun býla. Landrými höfum við viða nægilegt. Þegar erlendir bændur koma hingað, t.d. frændur okkar Norðmenn, er ekkert, sem þeir undrast eins mikið, af því, sem fyrir augun ber, eins og þau ógrynni, sem við eigum af ræktanlegu landi. En auk þess eiga mörg héruð viðáttumikil og gróðurrík afréttarlönd til sumarbeitar, sem er þeim eins og gullnáma. Enginn, sem til þekkir, dregur í efa, að skilyrði eru fyrir hendi til að stórauka framleiðsluna á öllum sviðum. Um hitt getur orðið ágreiningur, hvernig bezt verði tekið á þessum málum. Áður en fjárpestirnar bárust hingað, er talið, að hér hafi verið um 740000 sauðfjár. Nú er það röskur helmingur þess, er þá var. Ég hygg ekki óvarlega áætlað, að við getum án þess að ofbjóða landinu fjölgað því aftur upp í 900000 til eina milljón, ef stóðhrossum væri jafnframt fækkað að mun. En þá vaknar spurningin: Getum við selt landbúnaðarvörur til útlanda fyrir það verð, er við þurfum að fá fyrir þær? Þetta hefur oft verið dregið í efa og því verið haldið fram, að íslenzkur landbúnaður sé rekinn á svo frumstæðan hátt, að það - ásamt óblíðu veðráttufari - hljóti að dæma okkur til að framleiða eingöngu fyrir innlendan markað. En reynsla síðustu ára bendir til annars. Við seljum ull og gærur til útlanda fyrir hátt verð. Það eigum við vafalaust mikið að þakka stríðsundirbúningnum. En auk þess seljum við dilkakjöt til Bandaríkjanna fyrir hærra verð en heimilt er að selja það hér á inniendum markaði, og útlit er fyrir, að sá markaður sé allrúmur. Um aðalmjólkurvörurnar gegnir öðru máli. Þær getum við ekki selt erlendis eins og sakir standa fyrir það verð, er við þurfum að fá fyrir þær. Og þá kemur að því, er við sjálfstæðismenn teljum annað höfuðmarkmið, sem bændastéttin verði að keppa að og er nátengt því fyrra, en það er að þoka framleiðslukostnaðinum ofan í það, sem tíðkast hjá nágrannaþjóðum okkar á sams konar vörum. Þetta verður fyrst og fremst gert með bættri og aukinni ræktun, kynbótum búpenings og aukinni verkkunnáttu og tækni. Það verður án efa þungur róður, áður en bændur ná almennt þessu eftirsóknarverða takmarki, en takist okkur þetta, þurfum við ekki að kvíða framtíðinni. Það er því til mikils að vinna. Í þessu sambandi kemur mér í hug ritgerð, sem Guðmundur Jónsson skólastjóri á Hvanneyri samdi á stríðsárunum og hlaut fyrir verðlaun frá Búnaðarfélagi Íslands. Í þessari ritgerð gerir hann m.a. samanburð á framleiðslukostnaði nokkurra landbúnaðarvara á árunum rétt fyrir stríðið í nágrannalöndum okkar samkvæmt opinberum skýrslum þeirra og svo framleiðslukostnaði hér á landi samkvæmt niðurstöðu búreikningaskrifstofu landbúnaðarins á sama tíma. Ef ég man rétt, varð útkoman á þá leið, að bezt reknu búin hér á landi gátu framleitt sambærilegar vörur með meðaltalsframleiðslukostnaði nágrannalandanna. Eins og þá stóðu sakir, þurfti því allur þorri bænda að koma búrekstri sínum í það horf, er þá var bezt hér á landi, til þess að takmarkið næðist. Mér vitanlega hefur slíkur samanburður ekki verið gerður á síðustu árum og ræði því ekki frekar um þetta. Hér hefur verið bent á tvö stefnumið, sem við sjálfstæðismenn teljum, að keppa beri að: að stórauka framleiðsluna og reyna jafnframt að koma búrekstrinum í það horf, að framleiðslukostnaðurinn lækki mjög verulega. En til þess að þetta takist, þarf m.a. að tryggja bændum mikið lánsfé til fjárfestingar. Nægir í því sambandi að benda á, að þegar bændur í nágrannalöndum okkar hefja búskap og setjast á jarðir feðra sinna, þá taka þeir oftast við jörð, sem er fullræktuð, með húsum úr varanlegu efni, sem aðeins þarfnast viðhalds, búpeningi, sem er kynbættur í marga ættliði, og auk þess styðjast þeir við aldagamla verkmenningu og tækni. Berum þetta svo saman við aðstöðu íslenzkra bænda á sama tíma, sem flestir hafa orðið að byggja allt frá grunni. Við erum nú að vinna þau verk, sem bændur nágrannaþjóða okkar unnu á s.l. öld og hafa lokið að mestu við fyrir löngu að rækta landið og byggja á því varanlegar byggingar. Og þetta þurfum við helzt að gera á einum mannsaldri. Er það þá nokkur furða, þótt bændur þurfi meðal annars mikið lánsfé auk eigin framlags til þess að koma því í verk, sem hefur tekið bændur annarra þjóða bæði ár og aldir? Og við þessa stéttarbræður okkar, sem í öllu standa á gömlum merg, eigum við þar að auki að keppa með vörur okkar á erlendum mörkuðum. Það er vægast sagt ójöfn aðstaða. Að því hefur verið víkið, að fólksflóttinn úr sveitunum hafi stöðvazt í bili a.m.k., en það verður aðeins stundarfyrirbæri, ef ekki verður unnið kappsamlega að því að veita æskulýð sveitanna betri skilyrði en verið hefur til að hefja búrekstur í sveitunum. Til þess að landbúnaðurinn geti tryggt sér starfskrafta æskulýðsins og náð því marki í framleiðslu, ræktun og endurbyggingu sveitanna, sem stefnt er að, teljum við sjálfstæðismenn óhjákvæmilegt, að ríkið leggi fyrst um sinn fram fé til stuðnings landbúnaðinum svo sem gjaldgeta þjóðarinnar og hagur ríkissjóðs leyfir frekast á hverjum tíma. Jafnframt sé landbúnaðinum tryggt það fé til fjárfestingar, sem nauðsyn krefur. Um stefnu okkar sjálfstæðismanna í landbúnaðarmálum að öðru leyti vísast til ályktana landsfundar flokksins s.l. haust. Tími minn er á þrotum. En að endingu vil ég segja þetta: Sjálfstfl. er stærsti flokkur þingsins. Hann á sjö börn í sjó og sjö á landi, sem kallað er. Eins og að líkindum lætur, eiga ekki allir flokksmenn sömu áhugamál. Okkur bændunum eru landbúnaðarmálin öðrum fremur hugstæð. Þeir, sem við sjóinn búa, hafa eðlilega meiri áhuga á öðru, t.d. útgerð og iðnaði. Þetta hefur ekki komið að sök. Það hafa verið eins konar óskráð lög innan þingflokks sjálfstæðismanna, þótt engin samþykkt hafi verið um það gerð, að séu bændafulltrúarnir í Sjálfstfl. á einu máli um afgreiðslu einhvers landbúnaðarmáls á þingi, og það erum við allajafna, þá fylgir yfirleitt flokkurinn því. Það er því undir okkur sjálfum komið, hvernig til tekst, og ekki við aðra að sakast í þeim efnum. Ég hef þá lokið máli mínu. - Góða nótt.



Herra forseti. Ég bað um frest á sínum tíma vegna fram kominnar brtt. frá hv. þm. Barð., sem fer í þá átt að teygja þessa rannsókn inn á breiðari grundvöll, þannig að hún nái til allra skipa. En upphaflega till. frá hv. 4. landsk. var þannig, að farið var fram á, að rannsaka skyldi slys á togurum, en allshn. virðist rétt, að rannsóknin nái til slysa á vélbátum líka, og heldur sér þar við fiskiskipin. Nú kom brtt. hv. þm. Barð. fram, og sé ég að vísu, að hún er samhljóða till., sem Farmanna- og fiskimannasambandið hefur gert. Eins og ég áður lýsti, þá vildi ég ræða við nefndarmenn um það, hvaða viðhorf þeir hefðu gagnvart þessari sérstöku breytingu. Ég lagði þessa till. hv. þm. Barð. fyrir nefndina, og leit n. svo á sem heild, að það væri ekki heppilegt að hafa rannsóknina svo víðtæka sem hún yrði með brtt. hv. þm. Barð., þar sem þá ynnist minni tími til þess að gæta að slysum á fiskiskipum, en manni virðist, að þau komi miklu oftar fyrir á togurum og vélbátum en á flutningaskipum. Hins vegar gerir n. þetta ekki að sérstöku deilumáli og hver nefndarmaður sjálfráður, hvernig hann greiðir atkv., en n. leggur öll áherzlu á, að brtt. á þskj. 185 verði samþykkt.



Herra forseti. Hv. frsm. allshn. hefur upplýst, að það sé skoðun n., að ef mín till. verði samþ., þá tefji hún fyrir árangri af rannsóknunum. Ég vil ekki verða til þess, að slíkt komi fyrir, og tek till. mína til baka á þessu stigi.



Herra forseti. Ég gat af sérstökum ástæðum ekki verið viðstaddur, þegar málið kom hér fyrst fyrir og framsaga þess átti að vera. En ég vil þakka hv. allshn. fyrir þá afgreiðslu, sem hún leggur til að höfð verði á þessu máli. Ég get vel fallizt á till. n. Ég fæ ekki séð, að efnisbreyting till. sé önnur en sú, að í stað þess, að í upphaflegu till. er gert ráð fyrir réttarrannsókn, þá er í brtt. n. gert ráð fyrir ýtarlegri rannsókn á þessum sömu slysum, og það, sem fyrir mér vakti, var ekki annað en að fá ýtarlega rannsókn á þessum slysum, til þess að sú rannsókn gæti orðið til þess að koma í veg fyrir, að svipuð slys endurtaki sig. Og þar sem n. hefur tekið till. í þetta sinn eins vel og raun er á, þá vænti ég einnig, að Alþingi muni fallast á hana með þessu breytta orðalagi, og vænti þess einnig, að það sjái um, að framkvæmdir verði í samræmi við þessa samþykkt, og þá yrði tilgangi mínum náð með flutningi þessarar þáltill. Hins vegar vil ég undirstrika, að þótt nú sé svo komið, að hv. Alþ. ætli að bregðast vel við þessu máli og taka það alvarlega, eins og vera ber, þá er það ekki þar með leyst, heldur veltur allt á því, að framkvæmdir verði í samræmi við samþykkt Alþingis og að upplýstar verði ástæðurnar fyrir þessum tíðu slysum og síðan geri ríkisstj. ráðstafanir til þess, að sett verði í lög nauðsynleg ákvæði til þess, að allrar varúðar sé gætt, og til þess að hindra endurtekningu þessara nú tíðu slysa á togurum og reyndar öllum veiðiskipum, því þótt ég upphaflega bindi till. mína við togarana, þá var það svo, að ég gerði ráð fyrir því, að þetta kæmi að gagni fyrir öll veiðiskip, þar sem gera má ráð fyrir, að sömu ástæðurnar liggi yfirleitt til slysa á vélbátaflotanum og togaraflotanum. Ég vil benda á það, sem gæti verið til eftirbreytni fyrir okkur og ráðuneytið ætti að taka til athugunar, að mér er tjáð, að í Englandi t. d. gildi sú regla, að skipstjórum séu send afrit af rannsóknum, sem fram hafa farið á sjóslysum, og einnig afrit af dómum í sjóslysum. Ég held, að þetta gæti verið góð regla til þess að vekja athygli skipstjóra á þessum slysum og þeirri ábyrgð, sem á þeim hvílir, að senda þeim afrit af þessum rannsóknum og þeim dómum, sem kveðnir eru upp í þessum málum, til þess að þeir geti varazt þau víti, sem þar koma fram. Ég vildi óska þess hér, að hæstv. ríkisstj. taki þetta til athugunar með öðrum atriðum, sem fram kunna að koma í sambandi við þessa þáltill. og við þær ráðstafanir, sem gerðar verða til þess að reyna að koma í veg fyrir þessi tíðu slys. Ég vil endurtaka þakklæti mitt til allshn. fyrir afgreiðslu hennar á till. og vona, að sá skriður komi á málið, sem verður til þess, að verulega verði bætt úr í þessum efnum.



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um þessa till. á þskj. 81 um frjálsan innflutning á heimilisdráttarvélum. Við þessa þáltill. var flutt viðaukatill. á þskj. 112 um að leyfa einnig frjálsan innflutning á prjónavélum. N. tók þessi mál til rækilegrar athugunar og komst að þeirri niðurstöðu, sem fram kemur á þskj. 316. Áhugi bænda um allt land fyrir að fá þessi tæki til þess að létta störf landbúnaðarins er mjög mikill, og má m. a. sjá það á því, að nú liggja fyrir hjá úthlutunarnefnd jeppabifreiða mjög margar umsóknir um þessi tæki, en það var niðurstaðan síðast, að meira en helmingi fleiri óskuðu eftir jeppum en dráttarvélum. En n. hefur litið svo á, að dráttarvélar væru nauðsynlegri tæki fyrir landbúnaðinn heldur en jeppar. N. leggur til, að tillgr. verði breytt á þann hátt, sem lagt er til á þskj. 316, þar sem lagt er til, að gefinn verði frjáls nú þegar innflutningur á heimilisdráttarvélum og prjónavélum. Í b-lið till. leggur n. til, að á árinu 19h2 verði gefinn frjáls innflutningur á jeppum og landrover-bifreiðum, ef nægur gjaldeyrir verður fyrir hendi, og settar verði þá reglur, sem komi í veg fyrir, að bílarnir verði seldir til annarra manna en þeirra, sem hafa landbúnað að aðalatvinnu. - Nefndin hefur yfirleitt verið sammála um þetta. Einn nefndarmanna, hv. 2. þm. Skagf., mun þó hafa skrifað undir nál. með fyrirvara í sambandi við b-liðinn. Ég vona, að háttv. þm. taki þessari 2ill. vel, en það mun vera réttast að bera a- og b-lið upp sinn í hvoru lagi.



Herra forseti. Mér finnst nú, að Alþingi sé hér að skipta sér af máli, sem það hefur ekki skipt sér af undanfarið, því að ég skil þessa till. þannig, að með henni sé verið að fela ríkisstj. að gefa frjálsan innflutning á umræddum vélum og sé þar með verið að gefa þau fyrirmæli, að innflutningur á þessum vélum skuli vera frjáls. Þessi háttur hefur yfirleitt ekki verið hafður á, og mér virðist hann óheppilegur, því að það er viðbúið, að á eftir komi margar slíkar þál. um hinar og aðrar vörur, sem ríkisstj. væri falið að gefa frjálsan innflutning á. Hvort hægt er að veita frjálsan innflutning á stórum vörugreinum eins og hér er um að ræða, verður að sjálfsögðu að vera undir nákvæmri athugun komið á því, hvort gjaldeyrisástand landsins leyfi slíkt álag. Þessi frílisti, sem gefinn var út og hefur verið í gildi um nokkurra mánaða skeið, var gefinn út að mjög vel yfirveguðu ráði um val á vörunum, og ef satt skal segja hefur verið lögð áherzla á það, að ekki þurfi að ganga til baka með þennan frílista. En það hefur aftur orðið til þess, að töluvert mikið hefur þurft að halda utan um þær vörur, sem enn eru á bannlista, og hefur þetta því að nokkru bitnað á þeim. Hv. frsm. málsins gat þess, að jepparnir ættu eingöngu að fara til þeirra manna, sem hafa landbúnað að atvinnu. Ég vil benda hv. þm. á, að það er ákaflega mikil hætta á því, ef þetta næði fram að ganga, að þeir bílar færu til fleiri en þeirra manna einna, sem hafa landbúnað með höndum. Reynslan, sem hefur fengizt um þetta, er ekki góð, en hún er sú, að þegar jeppunum fyrst var úthlutað til búnaðarþarfa, þá fylltust götur Reykjavíkur af þessum jeppum, og fór lítið af þeim til þeirra manna, sem upphaflega fengu leyfin fyrir þeim. Ég bendi á þetta, því að þetta gefur auga leið um það, sem næst gæti átt sér stað. Ég álít því, að það sé mjög óheppilegt og varhugavert, ef Alþingi fer að gera slíka ályktun sem þessa, sem skuldbindur ríkisstj., án þess að fram hafi farið nokkur athugun á því, hvort hægt sé að gera þetta eða ekki, til þess að gefa heilan vöruflokk frjálsan. Mér hefði fundizt, að till. ætti að hljóða þannig, að Alþingi skoraði á ríkisstj. að gefa þennan innflutning frjálsan, ef tök yrðu á, en ekki að ákveða að fullu, að svo yrði gert.



Herra forseti. Mér finnst þessi þáltill. stefna í rétta átt. Því hefur verið haldið fram undanfarið, að ákaflega mikil eftirspurn hafi verið eftir dráttarvélum, en sú var ástæðan, að fyrir gengisbreytinguna voru dráttarvélar í tiltölulega lágu verði. Nú hefur viðhorfið breytzt. Dráttarvélarnar eru orðnar dýrar, og þeim bændum fer fækkandi, sem geta látið það eftir sér að kaupa dráttarvél. Það er því, eins og nú standa sakir, áhættulaust að gefa innflutning dráttarvéla frjálsan, og það væri æskilegt að reyna það nú, hvaða verkanir það hefur, hvort innflutningur dráttarvéla eykst frá því, sem hann var meðan skömmtunarákvæðin voru í gildi, því að ég geri ekki ráð fyrir, að það vaki fyrir mönnum að stöðva innflutning dráttarvéla, heldur að úthluta þeim eins og verið hefur undanfarið. Það virðist mega treysta því, að þótt innflutningur þeirra yrði gefinn frjáls, þá yrði eftirspurnin ekki meiri en hún var meðan skömmtunin var á og innflutningur dráttarvéla bannaður, eða svipaður og á árinu, sem er að líða, en þá voru fluttar inn 150 dráttarvélar. Þegar verð einnar dráttarvélar er komið upp í 30 þús. kr., þá verður margur að neita sér um þær, þótt hann langi til þess að eignast þær og hafi þörf fyrir þær. Eins og till. er nú orðuð í sambandi við jeppana og landrover-bílana, þá er sá fyrirvari hafður, að ef nægur gjaldeyrir verði fyrir hendi, þá skuli leyfa frjálsan innflutning á þeim. - Í b-lið þáltill. er þessi fyrirvari hafður, og það dettur víst fáum í hug, að gjaldeyrisástæður verði þannig, að gjaldeyrir verði nægilegur til þeirra hluta. Þó að mikil þörf sé á að fá jeppana og landrover-bílana, þá tel ég sjálfsagt að hafa þennan fyrirvara í sambandi við þá. Hér hefur svo verið bætt við prjónavélum, og gegnir sama máli um þær. Þær eru vitanlega nauðsynlegir hlutir, sem konur vilja eignast, en þær eru orðnar svo dýrar, að margar konur verða að neita sér um þær. Góðar prjónavélar kosta núna 3–5 þús. kr., og ef vélunum fylgja öll fylgitæki, er verð þeirra 5–6 þús. kr. Það má því geta nærri, að eftirspurnin minnkar, þegar svona er komið. Það er því áhættulaust að leyfa frjálsan innflutning á prjónavélum. Ég held, að það væri gott í sambandi við dráttarvélarnar, að lokið verði þeirri úthlutun og skömmtun, sem þar hefur verið undanfarið, og hin frjálsa eftirspurn látin njóta sín einu sinni á næsta ári og sjá, hvaða verkanir það hefði. En ótti hæstv. viðskmrh. er ástæðulaus, að þetta reyni um of á gjaldeyri þjóðarinnar, þegar hver dráttarvél kostar nú um 30 þús. kr.



Herra forseti. Mér skildist á hæstv. viðskmrh., að hann teldi eitthvað athugavert við það, að Alþingi vildi leggja orð í belg um það, hvaða vörur væru látnar sitja fyrir um innflutning, meðan innflutningur er takmarkaður. Ég tel sjálfsagt, að þingmenn láti skoðanir sínar í ljós á því, hvaða vörur þeir telji að flytja eigi til landsins fyrst og fremst, og mér er óhætt að segja fyrir nefndarinnar hönd, að þannig leit hún á málið, að það væru bein fyrirmæli til ráðuneytisins að gefa innflutning á dráttarvélum frjálsan. Mér þætti ekki ólíklegt, að bændur, sem gengju núna um göturnar í Reykjavík og horfðu í búðargluggana fyrir jólin, hugsuðu sem svo, að ekki væri meiri óþarfi að flytja inn dráttarvélar til þess að létta störf bændanna en allt það glingur, sem sjá má í búðargluggunum hér í Reykjavík. Ég tel því eðlilega kröfu bænda að fá þessar vélar eftir þörfum. Hv. 2. þm. Rang. minntist á það, að fjárhagur bænda mundi skammta þetta og því væri þarna ekki farið út í neina ófæru, því að dráttarvélar væru nú dýrar, þær keyptu því ekki aðrir en þeir menn, sem hafa ráð á því að borga þær og aðstöðu til þess og möguleika til þess að nota þær til framleiðslubóta til stórra muna. Þeirra hluta vegna, sem nú hafa verið sagðir, þá finnst mér það eðlilegt, að Alþingi láti heyra frá sér um þennan innflutning til þess að vinna að aukinni framleiðslu. Ég lít svo á, að í þessari till. felist skýlaus fyrirmæli um að gefa innflutning á dráttarvélum frjálsan. Um jeppana er öðru máli að gegna. Það fer eftir því, hvort nægur gjaldeyrir verður fyrir hendi. En ríkisstj. verður að setja reglur, sem koma í veg fyrir, að jepparnir fari til annarra manna en þeirra, sem landbúnað stunda. Þetta ber ekki að skilja á annan veg en þann, að ef fjárhagur leyfir, verði þessi heimild notuð. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta.



Herra forseti. Ég gat þess fyrr í vetur í sambandi við þetta mál, að ástæðan fyrir því, að ég hefði borið fram þáltill. um innflutning jeppabifreiða o. fl., hefði verið sú, að verzlunin hefði nú að miklu leyti verið gefin frjáls. Nú, þegar allar verzlanir eru orðnar fullar af vörum, sem bíða í búðunum, er full ástæða fyrir bændur að hugsa sem svo, að ekki þurfi bið þeirra nú eftir þeim nauðsynlegu framleiðslutækjum, sem hér um ræðir, að verða eins löng, þar sem miklar vörubirgðir hafa safnazt í landinu á undanförnum mánuðum. Ég sá fyrir ekki alllöngu þess getið í einu dagblaðanna, að um 450 dráttarvélaumsóknir hefðu borizt til nefndar þeirrar, sem fjallað hefur um þau mál. Ef gera má ráð fyrir, að hvert þessara framleiðslutækja kosti um 30 þús. kr., gerir þetta um 15 millj. kr. Ég skal ekkert fullyrða, hversu upphæðin er há í gjaldeyri, en þessar vinnuvélar munu ekki kosta meir en sem nemur verðmæti þeirra véla, sem inn hafa verið fluttar á undanförnum 2–3 árum. Þótt till. allshn. beri það með sér, að með þeim sé lögð meiri áherzla á heimilisdráttarvélarnar en jeppana, þá er jeppanna mikil þörf. Er þess að vænta, að úr þessu verði bætt hið bráðasta, og leyfi ég mér að vænta þess, að hv. þd. og hæstv. viðskmrh. beiti sér fyrir framgangi þessa máls.



Herra forseti. Hv. þm. V-Sk. sagði í ræðu sinni, að eðlilegt væri, að þm. létu það í ljós, hvaða vörutegundir þeir kysu helzt að gengju fyrir með innflutning og leyfisveitingar. Hér er nú raunar ekki verið að fara neina bónarför, heldur er ríkisstj. falið að taka þessar landbúnaðarvélar á frílista. Þetta er mjög óvenjuleg aðferð og reyndar mjög óheppileg vegna þess fordæmis, sem hún veitir. Það er látið í veðri vaka, hversu þetta sé nauðsynlegt, vegna þess að þetta séu landbúnaðarvélar. Mér er nú kunnugt um, að nú þegar er búið að veita talsvert af leyfum fyrir heimilisdráttarvélum. Mér hefur og verið sagt, að óskum um þær hafi nær verið fullnægt. - Hv. þm. Dal. talaði um það, hversu nauðsynlegt það væri fyrir landbúnaðinn að fá þessar vélar. Það er nú sama að segja um fleiri vörutegundir, t. d. byggingarvörur ýmiss konar. Svipaða sögu má og segja um vörubifreiðarnar. Mörg fyrirtæki og verzlanir eiga 10–15 ára gamlar vörubifreiðar, sem kosta hálft bílverð í viðhaldi á ári hverju. Þær eru úr sér gengnar og kosta mikið fé í viðhaldi. Það má ef til vill segja, að hér sé ekki búmannlega að verið, en þetta er nú samt svona, að fjárhagsráð hefur ekki séð ástæðu til þess að veita leyfi fyrir vörubifreiðum, þótt nauðsynin hafi blasað alls staðar við í þeim efnum. Hins vegar tel ég og mjög æskilegt, að hægt væri að fullnægja þörfum landbúnaðarins í þessum efnum, ef nægur gjaldeyrir er fyrir hendi, en hætt er nú við því, að það kunni að reynast nokkuð umdeilanlegt, hvenær slíkt ástand hefur skapazt. Hv. þm. V-Sk. talaði um það, að mikið hefði borið á því, að þær jeppabifreiðar, sem úthlutað hefði verið til bænda, streymdu hingað til Reykjavíkur. Taldi hann nauðsynlegt, að settar yrðu þær hömlur, að fyrir slíkt yrði tekið. Ég hef nú ekki trú á því, að hægt sé að setja slíkar reglur. Hætta mun æ verða á því, að leiðir finnist til að fara í kringum þær. Hefur sú reynsla, sem fengizt hefur í þessum efnum, bent í þá átt.



Ég vil mæla með samþykkt þessarar þáltill. eins og hún er nú flutt af allshn. Það er hyggilegt af n. að flokka jeppana og dráttarvélarnar og gera þar á nokkurn mun, því að samkv. flokkun n. er gert ráð fyrir, að innflutningur verði skilyrðislaust gefinn frjáls á dráttarvélum nú þegar, en ríkisstj. hafi það nokkuð í hendi sér með jeppana, því að þar er sá varnagli sleginn, að innflutningur þeirra fari eftir gjaldeyrisástæðum. Út af ummælum hæstv. viðskmrh. vildi ég benda honum á í sambandi við innflutning á dráttarvélunum, að umsóknir bárust um 1200 á árinu, en 150 var úthlutað. Nú sendi úthlutunarnefndin að lokinni úthlutun út tilkynningu þess efnis, að eldri umsóknir væru úr gildi fallnar og yrði að senda umsóknir að nýju. Nú má gera ráð fyrir, að allur þorri umsókna hafi borizt á þessu ári, en þær hafa reynzt vera um 400. Er vissa fyrir því, að umsóknirnar eru fleiri en raunveruleg geta er fyrir hendi til greiðslu á. Ef tekið er tillit til úthlutunar þeirrar, sem fram fór á síðasta ári, þá má geta þess í þessu sambandi, að ýmsir þeirra, sem fengið höfðu úthlutun, áttu í allmiklum erfiðleikum með að leysa vélarnar út, er til kastanna kom. Má af þessari reynslu gera ráð fyrir, eins og fyrr segir, að umsóknirnar séu allmiklu fleiri nú, sem verða að bíða afgreiðslu, vegna þess að hlutaðeigendur hafa ekki fjárráð til að greiða þessar vinnuvélar. Það er því mjög líklegt, að ekki verði mikill munur á þessu gjaldeyrislega séð, hvort innflutningurinn er gefinn frjáls eða ekki. Hæstv. ráðh. virtist þykja miður, að í tillögunni eru fyrirmæli til ríkisstj. um framkvæmd málsins. Þetta tekur eingöngu til dráttarvélanna, því að varðandi jeppana hefur stjórnin þetta í hendi sér. Frágangur allshn. á till. er því hyggilegur. Annars er þetta orðalag einnig mjög algengt á þáltill. og er þá bindandi fyrir ríkisstj. Gert er ráð fyrir í till., að jepparnir fari eingöngu til bænda, en þessar bifreiðar eru einnig mjög eftirsóttar t. d. af læknum og ljósmæðrum. Vil ég fyrir mitt leyti ekki útiloka þessa aðila frá því að geta fengið jeppabifreiðar. Hv. þm. V-Sk. sagði í ræðu sinni, að mikil brögð hefðu orðið að því, að jeppar, sem úthlutað hefði verið til bænda, hefðu horfið aftur til kaupstaðanna. Úthlutun þessara bíla var í upphafi, meðan stjórn Búnaðarfélags Íslands hafði hana á hendi, miðuð við það að uppfylla eingöngu þarfir sveitanna. Meðan þessu var fylgt, mun ekki hafa mikið borið á, að bílarnir færu til kaupstaðanna. Svo kom, að horfið var frá þessu fyrirkomulagi; er nýbyggingarráð tók úthlutunina í sínar hendur og úthlutaði jeppum jöfnum höndum til kaupstaðanna og sveitanna. Stafar hinn mikli fjöldi jeppabifreiða í kaupstöðum af þessu fyrirkomulagi. Um þetta vildi ég aðeins geta hér vegna tilefnis þess, sem hér gafst.



Herra forseti. Ég get fallið frá orðinu, vegna þess að hv. þm. Borgf. hefur tekið af mér ómakið og sagt það, sem ég vildi sagt hafa. - Ég vildi aðeins benda á það, að úthlutun þessara landbúnaðartækja má ekki dragast um of á langinn, svo að bændur geti átt von á því að geta hagnýtt sér þessi tæki við sumarstörfin, en það dragist ekki, að verkfærin komi til landsins, þar til einhvern tíma að áliðnu sumri eða þegar komið er haust.



Herra forseti. Eins og hv. þm. mun vera kunnugt um, þá hefur verið rætt um það á undanförnum þingum, hvort ekki skuli komið á verðjöfnun á olíum og benzíni. Hefur það og verið hugsunin, að við verðjöfnunina mundi verðið ekki hækka frá því sem nú er. - Allshn. hefur nú athugað þetta mál og leggur til, að till. verði samþ. Nefndin hefur og talið, að ef reynist erfitt að koma verðjöfnuninni í framkvæmd samkv. þessari þál., þá sé rétt, að ríkisstj. komi málinu fram með setningu bráðabirgðalaga.



Herra forseti. Ég þakka allshn. fyrir greiða afgreiðslu þessa máls. Eins og getið hefur verið, er það meginefni þessarar till., að sama verð verði á olíum og benzíni um land allt. Þetta eru atriði, sem til þess eru fallin að rannsaka nánar en gert hefur verið til þessa.



Herra forseti. Ég sé, að hv. allshn. hefur mælt með þessari þáltill., og það lítur út fyrir, að hún hafi fylgi. Ég hef áður minnzt á, að það sé vafasamt, hvort hægt sé að setja jöfnunarverð á olíur og benzín, án þess að komi til þess, að sett verði um það l. Liggur þar auðvitað til grundvallar að það eru einstök samtök, sem flytja inn olíur og benzín. Á þessari vöru er frjáls innflutningur, og er því ekki hægt að synja mönnum um að flytja inn olíur, hvorki einstaklingum né félagssamtökum. Og hv. þm. er það vafalaust ljóst, að það er ágreiningur um þetta mál milli útvegsmanna hér sunnanlands og annars staðar á landinu. Af eðlilegum ástæðum vilja útvegsmenn hér við Faxaflóa halda fram lægra verðinu. Ég skal ekki deila um það, hve mikil sanngirni er í því, en ef hv. Alþ. ákveður jöfnunarverð á olíum, þá verður að framfylgja því, en það verður að gera með l. Það er óvenjulegt af hv. Alþ. að álykta, að ríkisstj. gefi út brbl. um þetta atriði, er mæla svo fyrir. Ég veit ekki, hvort ráðh. mundi telja sér skylt að fara eftir þessari skipun. Það er sjálfsagt rétt og hv. Alþ. innan handar að gefa út l. um þetta efni, sem þá yrði farið eftir og engin deila yrði um.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að segja örfá orð út af orðum hv. 5. þm. Reykv. Þessi hv. þm. hafði það út á mína till. að setja, að ég vildi gera ráðstafanir til að kaupa tunnuefni langt fram í framtíðina. Ég vildi, að ráðstafanir yrðu gerðar a. m. k. til þess að kaupa efni í 200 þús. tunnur. Það er mesti misskilningur, að með þessu sé verið að kaupa efni langt fram í tímann, því að við notum árlega 200 þús. tunnur og stundum meira. Hins vegar ef á að fara að útvega tunnuefni fram í tímann, þá verður að byrja fyrr á því en haustið, sem þarf að byrja að smíða tunnurnar. Það þarf að gera það áður eða um svipað leyti og verið er að höggva efnið í skógunum. Það er þess vegna, sem flutt er þessi till. um að afla efnis í tunnur á þeim tíma, sem það er nauðsynlegt og hægt er að fá efnið. En nú er ekki farið að afla efnisins fyrr en komið er í ótíma og ekki er hægt að fá efni nema í 40 þús. tunnur. Það er ekki hugsað fyrir þessu fyrr en á vorin, þegar allar stórar tunnuverksmiðjur eru búnar að sjá sér fyrir efni. Ef við ætlum að vera í efniskaupum, þá verðum við að gera kaupin þannig, að okkar pantanir liggi fyrir á þeim tíma, sem skógarhöggið fer fram. Það er eins og hver önnur fjarstæða hjá hv. 5. þm. Reykv., að tunnusmíðin sé orðin úrelt. Hann kunni ekki að gera grein fyrir þessu, en hélt því bara fram, að tunnusmíðin væri orðin úrelt. Það mátti helzt skilja af orðum hans, að í staðinn fyrir venjulegar tunnur væru komnar einhvers konar atómtunnur. Ef þetta er ekki eintómt fleipur, og ræða hans gaf ekki tilefni til að álíta annað, þá á hann sennilega við vél, sem notuð er til þess að smíða tunnustafi. Það eru skiptar skoðanir um það, hvað þessar vélar séu heppilegar. Þetta er nýjung, og eru tunnustafirnir t. d. alveg sniðnir, svo að það þarf ekki að hefla þá, ekki annað en raða þeim saman. Slíkar tunnuverksmiðjur eru nauðsynlegar, en þær eru ekki útbreiddar, svo að enn þá er ekki hægt að segja, hvernig þær reynast. En þetta breytir því ekki, að við þurfum að hafa hér tunnuverksmiðjur og vélar, svo að við getum flutt efnið inn minna sagað og sagað það hér í okkar eigin verksmiðjum. Þetta er því engin veruleg breyting, og vélar í tunnuverksmiðju eru ekki dýrar. Vélarnar í tunnuverksmiðjunni á Siglufirði eru nokkuð góðar eða mjög sæmilegar. En hins vegar þarf að endurnýja vélarnar í verksmiðjunni á Akureyri, til þess að þær verði góðar, en það er ekki sem nemur neinu kapítali. Það er ekki á nokkurn hátt hægt að finna rök, sem mæla með því, að þessar verksmiðjur séu ekki sæmilegar og nokkuð öruggar. Þetta eru bara fjarstæður hjá hv. 5. þm. Reykv. Till. gengur út á það, að við stöndum ekki eins næsta haust og okkur vanti efni, og býst ég þá við, að hv. þm. Ak. hafi áhuga fyrir því, að þessar tunnuverksmiðjur verði settar í gang. Þó að búið sé að fá efni í 40 þús. tunnur, tel ég sjálfsagt, að gerðar verði ráðstafanir til að fá efni í fleiri tunnur, ef annars er talin ástæða til að vera að smíða hér tunnur. En þar sem nú er verið að smíða tunnur hér, tel ég hóflegt að afla efnis í 200 þús. tunnur. Jafnvel á síldarleysisárum hefur verið eytt fleiri tunnum á Siglufirði. Ef svo færi, að notkun á tunnum yrði óvenjulega lítil, þá má alltaf taka tillit til þess þegar pöntun er gerð næsta ár, en það er eðlilegt, að nægar tunnubirgðir séu til í landinu. Ég legg því eindregið til, að hafizt verði handa í tíma um útvegun tunnuefnis, svo að ekki þurfi að stranda á því, þegar á efninu þarf að halda.



Herra forseti. Mig minnir, að það hafi verið á næstsíðasta þingi, sem ég flutti þáltill. um tunnuverksmiðjuna á Akureyri. Þessi þáltill. fjallaði bæði um, að gerðar yrðu endurbætur á verksmiðjunni, sem ríkið lofaði að mínu áliti, þegar það keypti verksmiðjuna af Akureyri, og að þá yrðu gerðar ráðstafanir til þess að smíða tunnur í henni. Þegar þetta mál var svo til umr., urðu miklar og hávænar raddir til að andmæla, að tunnusmíði yrði framkvæmd á Akureyri, heldur yrði það aðeins lítils háttar á Siglufirði. Það var fært fram sem rök, að innlendar tunnur væru miklu dýrari en erlendar, og nefndar ýmsar tölur því til stuðnings, en ég vildi ekki taka þær góðar og gildar. Þá var ákveðin andstaða gegn því, að nokkrar ráðstafanir væru gerðar til að framkvæma tunnusmíði á Akureyri eða undirbúa tunnuverksmiðju þar. Nú virðist hafa orðið breyt. hvað þetta snertir, og gleður það mig. Þáltill. sú, sem nú er flutt, hefur engin andmæli fengið fram til þessa, og hv. allshn. mælir með, að till. verði samþ. efnislega, og tekur fram í nál. sínu, að það sé sjálfsagt, að þessar verksmiðjur smíði allar þær tunnur, sem nota þarf í landinu. Þessu hélt ég fram, að það ætti að smíða tunnurnar í landinu, en ekki kaupa þær erlendis frá. Það virðast hafa orðið skoðanaskipti hvað þetta snertir, og lýsi ég ánægju minni yfir því, að nú virðist eiga að smíða hér allar þær tunnur, sem notaðar verða í landinu, og vona ég, að notkun og smíði tunna fari hér í vöxt. Til að framfylgja þessu og þar sem nú hafa ekki komið fram mótmæli gegn áliti n., þarf að gera ráðstafanir til þess, að þessar verksmiðjur séu í því sóandi, að þær geti smíðað allar þær tunnur, sem hér þarf að nota. Ég álit því sjálfsagt, jafnframt því að þessi till. verði samþ., að gerðar verði ráðstafanir til, að verksmiðjan verði gerð þannig úr garði, - og á ég þar við verksmiðjuna á Akureyri, - að hún geti annazt þetta starf. Verksmiðjan á Siglufirði er nýendurbætt, svo að það þarf ekki að endurbæta hana. Ég flyt því brtt. á þskj. 298 um, að jafnframt því að gerðar verði ráðstafanir til þess að smíða úr því efni, sem nú er fyrir hendi, og að þar við bættri till. hv. þm. Siglf. um að útvega efnið nógu snemma, verði gerðar ráðstafanir til þess að endurbæta tunnuverksmiðjuna á Akureyri, svo að hún geti sinnt sínu hlutverki í þessari innlendu tunnuframleiðslu, og þó sérstaklega að byggð verði geymsla undir smíðaðar tunnur. Einnig tei ég sjálfsagt, að á Akureyri, þar sem vélakostur er ekki góður, verði bætt úr því, svo að þessi framleiðsla geti orðið eins góð og þarf og geti orðið samkeppnisfær við erlenda tunnuframleiðsíu. Ég vil vænta þess eftir þær undirtektir, sem till. hefur fengið, að menn geri sér ljósa þörfina á því, að gengið verði sæmilega vel frá þessum verksmiðjum, sem ríkið á, og geri sér ljósa þörfina á því að búa þannig að þeim, að þær geti innt af hendi hlutverk sitt. - Vænti ég svo, að hv. þm. geti fallizt á þessa till.



Herra forseti. Ég óskaði eftir því, að umr. yrði frestað, þar til allshn. hefði athugað brtt. frá hv. þm. Siglf. og hv. 4. landsk. á þskj. 293 og 298. N. hefur þegar rætt þessar brtt. lítillega á fundi. Hins vegar tók n. enga ákveðna afstöðu til þessa máls, og eru nm. því óbundnir varðandi afstöðu til þess. Mér þótti rétt að taka það fram, að n. hefur rætt málið. Ég vil taka það fram, að mér virðist sjálfsagt og rétt það, sem felst í brtt. þm. Siglf., að tryggja nægilegt hráefni, svo að ekki þurfi til þess að koma, að ekki sé hægt að starfrækja verksmiðjurnar vegna skorts á hráefni, og auk þess er nauðsynlegt að tryggja nægilegan húsakost undir vélar til framleiðslunnar. Mér virðist samt, að þessi till. sé nokkuð vafasöm. Hv. þm. Siglf. vék að því, að hv. 5. þm. Reykv. hefði við síðustu umr. getið um nýjar hugmyndir um tunnusmíði. Hann gat þess, að í Noregi væru byrjaðar tilraunir með nýja gerð af tunnum. Mér er ekki kunnugt um þetta, en ef svo er, þá virðist mér vafasamt að ráðast í að tryggja efni í mikið af tunnum, áður en þetta mál er athugað. Það getur vel verið, að þarna sé um að ræða tunnur, sem verða ódýrari, og er þá sjálfsagt að athuga það. Það er varasamt fyrir ríkisstj. að leggja út í að kaupa efni í mikið magn af tunnum, því að eins og hv. þm. Siglf. gat um áðan, er misjafnlega mikið notað af tunnum hérna. Auk þess er þetta fjárhagsatriði, og þarf sérstakt framlag til að gera þetta. Ég legg ekki á móti því, að till. verði samþ., en mér virðist þó heppilegra að orða hana eins og segir í brtt. allshn., „að lagt verði nú þegar allt kapp á að fá nægilegt efni til þessarar framleiðslu.“ Um brtt. hv. 4. landsk. vil ég segja, að mér finnst tilgangslítið að fela ríkisstj. að ganga í þetta, nema varið sé fé til þess. Það er eðlilegt, að tekin sé á fjárl. fjárveiting til þessara framkvæmda. Annars verður enginn árangur af þessari till. fyrr en ríkisstj. fær fé til þessa. Þess vegna finnst mér þetta hafa litla þýðingu annað en sem viljayfirlýsing, nema þetta sé tekið upp sem sérstök fjárveiting á fjárlögum.



Herra forseti. Það eru örfá orð. Ég vildi leiðrétta misskilning hjá hv. frsm. allshn. um tímann, sem þyrfti til afgreiðslu tunnuefnisins. Efnið þarf að höggva meðan frost haldast, vegna þess að annars verður viðurinn ekki vatnsheldur. Þess vegna verður að ákveða innkaupin á meðan frost haldast. Annars fæst ekki annað efni en ef til vill einhverjir slattar og afgangar, sem aðrir kaupendur hafa gengið fram hjá og er þá vafasamt að gæðum. Þetta er ekki að kaupa fram í tímann til margra ára. Það er aðeins farið fram á að kaupa efni til næsta vetrar. Ég vil enn fremur benda á, að ekki er hætta á, að sú gerbreyting verði í tunnusmíði, að þessi efniskaup verði af þeim ástæðum óþörf eða skaðleg. Það hefur verið reynt að smíða tunnur úr öðrum efnum, t. d. plastik, en það hefur gefið illa raun. Það er því engin hætta á. að sú breyting verði á tunnuframleiðslu, að þetta efni, þótt keypt yrði, kæmi ekki að gagni. Ástæðan fyrir þessari till. er sú, að ég vil láta tryggja efni til næsta vetrar. Og ég vil benda á það. að næsta vetur, þegar á að setja verksmiðjuna í gang, er ekki hægt að bera því við, að ekkert efni sé til, því að ég hef nú aðvarað rækilega um þetta.



Ég hef leyft mér að leggja hér fram fsp. til hæstv. dómsmrh. varðandi rannsókn á atvinnurekstri Helga Benediktssonar í Vestmannaeyjum og ósæmilega og vítaverða framkomu setudómarans og aðstoðarmanna hans, en dómsmrn. skipaði sérstakan setudómara til að fara með rannsóknina. Fyrirspurnir mínar eru í 3 liðum. Í fyrsta lagi er spurt um tilefni rannsóknarinnar, sem hafin var á miðju ári 1948 og talið er, að enn standi yfir, þó að senn séu liðin 3½ ár síðan hún var byrjuð. - Í öðru lagi er um það spurt, hvort hæstv. dómsmrh. sé ekki kunnugt um ósæmilega og vítaverða framkomu setudómarans og aðstoðarmanna hans gegn Helga Benediktssyni við meðferð málsins. - Loks er svo í þriðja lagi spurt um það, hvort ráðh. ætli að fresta því lengur að taka mál þetta úr höndum hins skipaða setudómara, ef ráðh. er kunnugt um ávirðingar dómarans og hjálparmanna hans. Ástæðan til þess, að ég hef lagt hér fram á hæstv. Alþ. þessar fsp., er sú, að ég hef fengið upplýsingar viðkomandi rekstri málsins, sem ég tel að sýni alveg óvefengjanlega, að framkoma setudómarans og manna hans í þessu máli hafi í mörgum atriðum verið svo ósæmileg og vítaverð, að slíkt megi með engu móti láta óátalið og afskiptalaust. Vil ég, eftir því sem takmarkaður ræðutími leyfir, nefna dæmi þessu til sönnunar. Sumarið 1950 tók rannsóknardómarinn og menn hans mikið af bókhaldi Helga Benediktssonar í sínar vörzlur. Létu þeir greipar sópa á skrifstofu hans og höfðu á brott með sér bækur og skjöl, án þess að réttur væri þar settur og án þess að nokkur skrásetning færi fram á því, sem tekið var. Síðar á árinu, í lögreglurétti 10. nóv. 1950, voru einnig tekin þar skjöl og bækur til viðbótar. Gögnum þessum hefur verið haldið síðan, að því undanskildu, að í notarialrétti Vestmannaeyja 28. sept. s. 1. skilaði aðalaðstoðarmaður setudómara nokkrum hluta þess, sem tekið hafði verið. Þau skil voru með þeim hætti, að endurskoðandi þessi lagði fram í réttinum, í upphafi réttarhaldsins, skrá yfir það, sem hann sagðist skila þar af bókum og skjölum. Eftir kröfu Helga Benediktssonar var gerður þar í réttinum samanburður á skrá þessari og því, sem skilað var. Kom þá í ljós, að allmikið vantaði af skjölum, sem endurskoðandinn taldi sig hafa meðferðis til afhendingar samkvæmt skránni, er hann lagði fram, og gat hann ekki gert neina grein fyrir því í réttinum, hvar það, sem vantaði, væri niður komið. Virðist það hafa týnzt hjá rannsóknarmönnunum eða horfið á einhvern hátt. Og eins og áður segir, var það aðeins hluti af því bókhaldi, sem tekið hafði verið, sem skilað var í notarialréttinum 28. sept. í haust, en mikið af bókum og skjölum Helga er enn í fórum rannsóknarmannanna. Þar á meðal eru margra ára gömul skjöl, sem Helgi Benediktsson telur sér nauðsynlegt að fá til að leggja fram í máli, sem rekið er fyrir hæstarétti, en dómarinn og menn hans hafa neitað að skila. Helgi Benediktsson hefur mjög umfangsmikinn og margþættan atvinnurekstur og viðskipti við fjölda manna. Er því augljóst, að með bókhaldssviptingunni hafa honum verið og eru skapaðir miklir örðugleikar, sem ekki bitna eingöngu á honum sjálfum, heldur einnig á viðskiptamönnum hans og þeim fjölda fólks í Vestmannaeyjum, sem vinnur við fyrirtæki hans. Ég þori hiklaust að fullyrða, að endurskoðun á bókhaldi Helga Benediktssonar var auðvelt að framkvæma á broti af þeim tíma, sem bókum hans og skjölum hefur verið haldið í vörzlum rannsóknarmannanna. Með bókhaldssviptingunni í miklu lengri tíma en nokkur þörf var hafa Helga Benediktssyni því verið skapaðir erfiðleikar og atvinnurekstur hans torveldaður að þarflausu. Þetta er vítavert. Um meðferðina á bókhaldi Helga Benediktssonar, sem setudómarinn og menn hans höfðu til sín hrifsað, er það einnig kunnugt, að fyrir ári síðan gáfu þeir manni einum vottorð úr bókhaldi Helga. Hafa þeir þannig talið sér sæma að veita öðrum mönnum aðgang að þeim skjölum, sem þeir höfðu tekið til rannsóknar. Eins og ég gat um í upphafi máls míns, var þessi rannsókn á atvinnurekstri Helga Benediktssonar byrjuð á miðju ári 1948. Síðan eru liðin um það bil 3½ ár. Svo virðist sem setudómarinn hafi haft þetta sem ígripavinnu sér til tekjuauka, þegar hann hafði ekki öðru að sinna, í stað þess að ljúka rannsókninni á hæfilegum tíma. Það er t. d. kunnugt, að á þessu ári tók hann að sér starf við skuldaskil bátaútvegsins og mun hafa verið þar í vinnu fram að þessu. Svona málsmeðferð er vitanlega mjög aðfinnsluverð. Hver sá, sem rannsókn er beint gegn, á rétt á því, að mál hans sé rekið með eðlilegum hraða, án óþarfra tafa, en ekki haft sem atvinnubótavinna eða „sport“ fyrir einstaka lögfræðinga árum saman. Þessi óhæfilegi og óþarfi dráttur á því að ljúka rannsókninni er eitt dæmið af mörgum um siðleysi yfirvaldanna í þessu máli. Enn er það ótalið, að sumir þeirra rannsóknarmanna, sem setudómarinn hefur haft sér til aðstoðar í þessum málum og hann því ber embættislega ábyrgð á, hafa komið þannig fram við Helga Benediktsson, fjölskyldu hans og starfslið, að stórlega vítavert og ásæmilegt er. Er auðvelt að færa sönnur á þetta. Ber framkoma þeirra vissulega vott um annað hugarfar en á að vera hjá mönnum, sem valdir eru til rannsóknarstarfa af hálfu dómsvaldsins í landinu. Ég vænti nú svars hæstv. ráðh. við fsp. mínum.



Herra forseti. Út af 1. lið fsp. vil ég svara því, að með bréfi þáv. viðskiptanefndar til dómsmrn., dags. 2. júní 1948, tilkynnti n., að með skipum Helga Benediktssonar, Vestmannaeyjum, m/s Helgu VE 333 og m/s Helga Helgasyni VE 343, hafi verið fluttar til landsins vörur, er engin innflutningsleyfi hafi verið gefin fyrir, svo sem hljóðfæri og glervörur. N. hafi ekki tekizt að afla fullnægjandi gagna um innflutning þennan og hafi hún því ákveðið að senda rn. málið. Um þetta leyti var þáv. bæjarfógeti í Vestmannaeyjum, Sigfús M. Johnsen, mjög hlaðinn störfum, svo að sýnt þótti, að hann mundi eiga erfitt með að annast þessa rannsókn. Var því Gunnar A. Pálsson lögfræðingur skipaður til þess með sérstakri umboðsskrá, dags. 13. júlí 1948, að framkvæma rannsókn í máli þessu, enda hafði Gunnar þá haft með höndum rannsókn ýmissa mála varðandi innflutning, m. a. rannsókn á starfi viðskiptaráðs, og hafði því mikla reynslu í rannsókn slíkra mála. Umboðsskrá þessi náði eingöngu til þess að rannsaka innflutning nefndra skipa Helga Benediktssonar á tímabilinu frá 1. maí 1948 til dagsetningar umboðsskrárinnar, 13. júlí sama ár. Við þessa rannsókn kom margt í ljós, er þótti benda til, að um mun víðtækari brot væri að ræða, svo sem gjaldeyrisbrot í sambandi við greiðslu á hinum innfluttu vörum og gjaldeyrisvanskil, verðlagsbrot, rangar skýrslur til yfirvaldanna, innflutning á vörum án tilskilinna leyfa, tolllagabrnt o. fl. Þótti því rétt að víkka starfssvið rannsóknardómarans, og var það gert með viðbótarumboðsskrá, dags. 5. júlí 1950, og jafnframt ákveðið samkv. ábendingu rannsóknardómara, að fram skyldi fara ýtarleg rannsókn á bókhaldi Helga Benediktssonar árin 1948, 1949 og 1950. Bókhaldsrannsókn þessari er nú nýlega lokið, og hefur rannsóknardómari sent rn. málið til fyrirsagnar. Í sambandi við 2. lið fsp. vil ég segja það, að mér er ekki kunnugt um ósæmilega og vítaverða framkomu setudómara og aðstoðarmanna hans gagnvart rannsóknarþola við meðferð málsins. Ég tel að vísu, að um of hafi orðið dráttur á málinu, og hef fundið að honum við dómarann, en er þó sannfærður um, að enn meiri dráttur hefði orðið, ef málið hefði verið tekið af dómaranum og fengið öðrum, enda hefur dómarinn fært ýmsar ástæður fyrir drættinum, sem á sínum tíma verða eflaust metnar af æðra dómi, ef málinu verður haldið áfram, t. d. það, hve málið sé umfangsmikið, veikindi endurskoðanda o. fl. Og ég vil sérstaklega taka fram í þessu sambandi, að á þessu ári hefur ekki staðið á rannsóknardómaranum, þó að hann hafi haft öðrum störfum að gegna að nokkru leyti, heldur á bókhaldsrannsókninni. Ég hef niðurstöðuskýrslurnar hér með höndum, og er auðséð, að það er ekki lítið verk að semja þær né auðvelt að brjótast fram úr rannsóknarefninu. (Hampar fyrirferðarmiklum skýrslum.) Þetta eru nú skýrslurnar um niðurstöðurnar, og má nærri geta, hve fljótlegt hefur verið að semja þær, hve auðvelt hefur verið að brjótast fram úr því verkefni að komast til botns í bókhaldi þessa umfangsmikla fyrirtækis. Hér eru ljósmyndir af nokkrum síðum í bókhaldi þessa fyrirtækis, og er mönnum heimilt - a. m. k. fyrirspyrjanda - að athuga það og átta sig á því, hvort hann ætti ekki, svo samvizkusamur sem hann er, að draga nokkuð úr stóryrðum sínum, sem hann viðhafði í ræðu sinni varðandi þá rannsókn, sem hér er um að ræða, þegar hann væri búinn að renna augunum yfir það mikla verk, sem hér hefur verið af hendi leyst. Að öðru leyti skal ég ekki á neinn hátt dæma um efni málsins, það verður gert á sínum tíma. Og þó að þessi fsp. og nart í mig í vissum blöðum gæfi mér tilefni til að ræða um þetta miklu frekar og fara inn á þau sakarefni, sem hér er um að ræða, þá get ég það ekki, vegna þess að málið er ekki enn þá á því stigi, að það sé mitt að skýra frekar frá því né heldur kveða á um það, hvort hér sé um sekt eða sakleysi að ræða, heldur verða það vitanlega að vera dómstólarnir á sínum tíma, ef ástæða þykir til málshöfðunar. Þó að mál þetta sé jafnörðugt til rannsóknar og raun ber vitni, er ég þeirrar skoðunar, að það hefði mátt ljúka því á eitthvað skemmri tíma. Þó verður að játa, að ýmis önnur mál út af gjaldeyrisvanskilum hafa líka dregizt mjög mikið í meðförum dómenda. T. d. var eitt slíkt mál kært af viðskiptanefnd 23. ágúst 1949 til sýslumannsins í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu, en endanleg rannsókn á því máli barst dómsmrn. ekki fyrr en 27. okt. s. l., eftir eftirrekstur af minni hálfu, og er þar um að ræða ólíkt einfaldara og óbreyttara mál en þetta. Ég vil og skjóta því hér inn í, - því þótt það sé ekki sagt berum orðum, liggur það þó í þessari fsp. og þeim ummælum, sem hér hafa verið viðhöfð, að hér sé um einhverja pólitíska áreitni við Helga Benediktsson að ræða, - að ég hygg, að í þessu gjaldeyrismáli, sem ég síðast nefndi, þar sem rekið var á eftir af minni hálfu, eigi flokksbróðir minn hlut að máli. Og yfirleitt er það nú svo, að segja má, að daglega sé framkvæmd málshöfðun eftir fyrirskipun dómsmrn., og kemur auðvitað ekki til mála, að það sé farið eftir flokkslegum sjónarmiðum, heldur eingöngu eftir því, hvaða sakarefni standa til hverju sinni. En ég vil segja það hér, að gefnu tilefni, að ég tel nauðsynlegt, að ráðstafanir verði gerðar til þess að flýta meir meðferð opinberra mála en lengi hefur tíðkazt hér á landi, og mun ég gera ráðstafanir til þess, ef ég verð áfram í þessari stöðu, og hef raunar hafið undirbúning þess. Einnig má á það benda, eins og fram kemur í 1. tölul. hér að framan, að rannsókn þessa máls hefur leitt í ljós æ fleiri sakarefni, og nú síðast 9. nóv. s. l. barst rn., að vísu alveg óháð þessari rannsókn, kæra frá núverandi verðlagsstjóra þess efnis, að trúnaðarmenn hans hafi staðreynt töluvert umfangsmikil verðlagsbrot hjá Helga Benediktssyni á tímabilinu eftir að viðbótarumboðsskráin var gefin út til 10. júlí 1951, og er nú til athugunar, hvað gert skuli af þessu tilefni. Ég skal svo taka fram, að tveir starfsmenn verðlagsstjóra, sem sendir voru til aðstoðar við rannsókn málsins, hegðuðu sér að starfi sínu loknu öðruvísi er vera bar, og hefur mál verið höfðað gegn þeim af því tilefni, og kemur það þessu máli út af fyrir sig ekki við, en þeim mönnum hefur engin linkind verið sýnd, og ég mun hlutast til um það, að þeir komi ekki framar nærri meðferð þessa máls. Mér hefur ekki borizt nein sú vitneskja, sem réttlæti að taka málið úr höndum dómarans, og tel ég á engan hallað, þótt sagt sé, að nokkuð mikla trúgirni þurfi til þess að trúa frásögn Helga Benediktssonar um þessi efni. Vil ég almennt lýsa því yfir og án sérstakrar hliðsjónar af þessu máli, að það er mjög varhugavert, ef ráðh. skiptir um dómara að vild sinni. Sakborningurinn hefur hins vegar í hendi sér, jafnt í þessu máli sem öðrum, að krefjast úrskurðar dómara um, að hann víki sæti í máli, sbr. 124. gr. l. um meðferð opinberra mála, nr. 27 1951, og mætti síðan kæra þann úrskurð til hæstaréttar, að uppfylltum skilyrðum 171. gr. sömu l., þannig að sakborningurinn hefur auðvitað réttarvernd samkv. l. í þessu tilfelli sem öðrum og þarf ekki að una því, ef með mál fer dómari, sem af einhverjum ástæðum hefur gert sig óhæfan til meðferðar þess. En væntanlega er öllum þm. ljóst, að það er miklu eðlilegra, að dómstólar kveði á um slíkt, en ekki dómsmrh. hverju sinni. Að öðru leyti fagna ég því, að þessi fsp. kom fram, því að hún hefur gefið mér tækifæri til að leiðrétta mishermi, sem hefur átt sér stað um þetta mál.



Herra forseti. Ég sagði í minni fyrri ræðu, að setudómari og menn hans hefðu komið þannig fram við Helga Benediktsson, fjölskyldu hans og starfslið, að vítavert væri. Vil ég nú færa þeim orðum stað. Hinn 25. nóv. 1950 fór fram rannsókn í lögreglurétti Vestmannaeyja út af óspektum, sem orðið höfðu þar í Eyjum kvöldið áður, 24. nóv. Aðstoðarmenn setudómara, þrír að tölu, komu allir mjög við sögu þessara réttarhalda, enda höfðu þeir verið höfuðpaurarnir í þeim óeirðum, sem leiddu til lögreglurannsóknarinnar. Auk margs annars kom fram í réttinum og viðurkennt af einum af þeim þjónum réttvísinnar, sem setudómari hafði sér til aðstoðar, að hann, þ. e. aðstoðarmaður dómarans, hafði ráðizt að syni Helga Benediktssonar með brigzlum og ókvæðisorðum um hann og föður hans. Mun það - sem betur fer - einsdæmi nú á tímum, að útsendarar yfirvalds, sem vinna að rannsókn mála, geri sig seka um slíkt framferði að áreita með þessum hætti börn þess, sem rannsókninni er beint gegn. Vitni bar, að annar rannsóknarmaður hafi lýst því yfir við þetta tækifæri, að Hótel H. B. yrði rifið niður 1951. Framhaldsrannsókn út af óeirðunum fór fram í lögreglurétti Vestmannaeyja 5. des. 1950. Þar mætti aðstoðarmaður setudómarans, sem er nefndur endurskoðandi. Hann segir þar, að 24. nóv., þegar óspektirnar urðu, hafi hinir tveir rannsóknarmennirnir komið til sín í hús það í Vestmannaeyjum, þar sem hann hélt til. Veitti hann þeim vín. Einnig kom þá til hans sem gestur nafngreindur Eyjabúi, og neytti hann víns með þeim. Síðan héldu þeir allir fjórir á hótel Helga Benediktssonar, og segir endurskoðandinn, að sig „minni“, að þeir hafi farið í bifreið Eyjabúans og hann hafi ekið bílnum. En þessi aðili, aðstoðarmaður setudómarans, hefur fengið eftirþanka í sambandi við þennan framburð sinn. Honum hefur komið í hug, að e. t. v. væri það eitthvað öðruvísi en ætti að vera, að starfsmenn dómsmálastjórnarinnar, sendir til rannsóknarstarfa, sitji að víndrykkju með bifreiðareiganda, en setjist strax þegar því er lokið í bifreiðina hjá þessum manni og aki undir hans bílstjórn gegnum umferðarösina á götum Vestmannaeyjakaupstaðar. Og endurskoðandinn kemur aftur fyrir réttinn að vörmu spori. Þá segir hann, að hann „þori ekki að fullyrða“, að umgetinn Eyjabúi hafi heimsótt sig þennan dag, 24. nóv., en þó „minni sig“, að svo hafi verið. Það, sem hér liggur fyrir, er því þetta: Aðalaðstoðarmaður setudómarans stendur eins og glópur fyrir lögreglurétti í Vestmannaeyjum 5. des. 1950, ráðvilltur og reikandi í framburði sínum og getur ekki gert lögreglustjóranum grein fyrir einföldustu atriðum, eins og því, hverjir hafi heimsótt hann og hvort hann hafi ferðazt fótgangandi eða í bifreið fáeinum dögum áður. Og þessi maður er helzta haldreipi setudómarans í málarekstrinum gegn Helga Benediktssyni. Ég verð að segja, að mér brá í brún, þegar ég las útskriftina úr lögregluréttarbókinni og sá þar, hvers konar manneskjur eru í þjónustu dómsmálastjórnarinnar við svokölluð rannsóknarstörf nú á tímum. Og ég vil spyrja hæstv. ráðh. og aðra hv. alþm.: Hvar er komið réttaröryggi og réttarfari í okkar þjóðfélagi, ef byggja á málarekstur gegn mönnum og dóma á skýrslum frá svona vesalingum? Vafalaust hefur setudómarinn fljótlega fengið fregnir af rannsókninni í lögreglurétti Vestmannaeyja fyrir ári síðan. Og nú skyldu menn ætla, að hann hefði vikið þessum mönnum úr þjónustu sinni strax þegar honum var kunnugt um framferði þeirra. En það er nú öðru nær. Svo virðist sem hann telji þetta harla gott, eða a. m. k. hafði hann endurskoðandann minnislitla áfram við rannsóknarstörfin. Og setudómarinn átti einnig eftir að sýna það, að hann teldi hina óspektar- og uppivöðslumennina frá 24. nóv. í fyrra manna bezt fallna til þess að vinna í opinberri þjónustu að rannsókn hjá Helga Benediktssyni. Á næstliðnu sumri sendi umboðsmaður verðgæzlustjóra í Vestmannaeyjum nokkurs konar kæru á Helga Benediktsson. Kvaðst hann hafa sterkan grun um, að Helgi hefði selt hengilás og brýni og tvo eða þrjá smáhluti aðra of háu verði, og óskaði umboðsmaðurinn eftir mönnum úr Reykjavík hið skjótasta til að rannsaka þetta stórmál. Var nú brugðið við og tveir menn sendir flugleiðis til Eyja frá Reykjavík. Til þeirrar farar voru valdir óeirðamennirnir frá 24. nóv., og ég hef fengið upplýst, að við val þeirra til fararinnar var farið eftir tillögum hins margnefnda setudómara, sem taldi þessa menn sérstaklega heppilega til áframhaldandi rannsókna hjá Helga Benediktssyni, vegna þess að þeir væru þar kunnugir frá í fyrra. - Það, að setudómarinn skuli hvetja til þess, að þessir menn séu enn á ný sendir til rannsóknarstarfa hjá Helga Benediktssyni eftir að hafa komið svo svívirðilega fram gagnvart Helga sem áður er lýst, tel ég vera eitt af því, sem sýnir og sannar ótvírætt, að setudómari þessi er ekki hlutlaus rannsóknardómari í þessum málum, eins og vera ber, heldur er hann ofsóknaraðili gegn Helga Benediktssyni. Af þessum tveim opinberu sendimönnum er það að segja, að þeir komu á skrifstofu Helga og heimtuðu þar bækur og skjöl í sínar hendur. Helgi neitaði kröfum þeirra og kvaðst, sem vonlegt var vegna fyrri kynna af mönnunum, ógjarnan ræða við þá, nema þeir væru undir ströngu eftirliti lögreglunnar. Hurfu þeir burt, en sögðust fara til bæjarfógetans og fá hans aðstoð til að ná skjölum hjá Helga. En þegar til bæjarfógetans kom, mun hann hafa þekkt fuglana, síðan þeir mættu í lögregluréttinum í fyrra, og ekki þótt viðeigandi að styðja þá til nýrra herferða gegn Helga. Voru svo menn þessir að flækjast í Eyjum í nokkur dægur á opinberan kostnað til að bíða eftir flugveðri, en þegar það gafst, hurfu þeir aftur til Reykjavíkur við lítinn orðstír. En það er lengri sagan af lásnum og brýninu. Enn voru gerðir út tveir flugleiðangrar frá Reykjavík til Eyja út af þeim gripum, verðlagsdómur settur og sakadómur o. s. frv. En þegar síðasti sendimaðurinn kom til Eyja og fór að kynna sér málavexti, sá hann strax, að málatilbúnaður þessi var tóm markleysa, og féll það þar með niður. Hæstv. dómsmrh. hefur orðið fyrir því óhappi að velja hér mann sem setudómara, sem ekki hefur reynzt hæfur til að fara með málið. Sá skipaði setudómari hefur svo valið algerlega óhæfa menn sér til aðstoðar, og sannast hér sem oftar hið fornkveðna, að það dregur sig saman, sem dámlíkast er. Framferði þessara manna í málarekstrinum gegn Helga Benediktssyni er svartur blettur á íslenzku réttarfari. Hæstv. ráðh. hefur, eftir því sem fram kom í ræðu hans, ekki haft það eftirlit með rekstri málsins hjá setudómaranum, sem þurfti og honum bar að hafa. Ætti hann að gæta þess betur framvegis að fylgjast með gangi slíkra mála, því að öðrum kosti hlýtur að falla skuggi á ráðh. sjálfan í sambandi við málin, þegar þau eru rekin með öðrum hætti en á að vera.



Herra forseti. Í sambandi við þá fyrirspurn, sem hér er á dagskrá, vil ég leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ríkisstj., hvort rannsókn sú, sem hér er um að ræða á starfsháttum Helga Benediktssonar, nær einnig til starfsemi hans fyrir hönd Skipaútgerðar ríkisins. Ríkisstj. er sennilega ljóst, að Helgi Benediktsson annast afgreiðslu í Vestmannaeyjum fyrir Skipaútgerð ríkisins. Má merkilegt telja, ef ríkisstj. er ekki kunnugt um, að afgreiðslunni er á ýmsan hátt ábótavant. Mér er vel kunnugt um fyrirtæki, sem sendi Helga Benediktssyni vörur fyrir allt að 20 þús. kr. í póstkröfu með Vestmannaeyjabátnum snemma á s. l. sumri. Vörur þessar tók Helgi Benediktsson og seldi, án þess þó að greiða póstkröfuna. Póstkrafan er enn ógreidd, og hyggst fyrirtækið því höfða mál á hendur Skipaútgerðinni, sem er í ábyrgð vegna afgreiðslunnar í Vestmannaeyjum. Ólíklegt verður að telja, að þetta sé eina dæmið um óráðvendni í afgreiðslunni, og má því ætla, að jafnvel sé um stærri upphæðir að ræða, sem líkt stendur á með. Getur því átt sér stað, að Skipaútgerðin eigi von á málssóknum úr fleiri áttum. Vildi ég því fá upplýst hjá hæstv. ríkisstj., hvort hún ætlar að láta það afskiptalaust, að Skipaútgerð ríkisins haldi áfram að nota til afgreiðslu fyrir sig mann, sem hagar sér óráðvandlega í starfi.



Herra forseti. Það er stundum óþægilegt að hafa ræður samdar fyrir fram, t. d. af Helga Benediktssyni, eins og kom fram í ræðu hv. fyrirspyrjanda áðan. Hann hefur ekki getað fært nein rök fyrir því, að rannsóknardómarinn hafi komið ósæmilega fram gagnvart Helga Benediktssyni. Hins vegar lét hann svo um mælt, að tveir af mönnum verðlagseftirlitsins hefðu, eftir að þeir höfðu framkvæmt rannsóknina gegn Helga Benediktssyni, hegðað sér á annan hátt en viðhlítandi væri. Þetta skiptir engu máli varðandi rannsókn þessa máls, því að niðurstöður álitsgerðar þeirra eru fólgnar í skýrslum þeirra, en ekki því, sem þeir gerðu á eftir. En samt sem áður fyrirskipaði ég strax, að hlutazt yrði til um, að þessir menn hefðu ekki neinar frekari rannsóknir í máli Helga Benediktssonar með höndum, og er það óvenjulegur strangleiki, því að það hefur oft komið fyrir, að menn hafi drukkið sig fulla og verið látið þar við sitja, en ég taldi þó, að slík framkoma væri óviðeigandi, og skipaði því málshöfðun. - En eins og ég sagði, þá hefur þetta engin áhrif á gang þessa máls, því að þetta var eftir að þeir höfðu lokið störfum sínum. En hv. þm. hefur farið hér óvirðingarorðum um setudómarann, kallað hann og menn hans „vesalinga“, og er honum sæmst að biðjast afsökunar á þessum orðum. Hv. þm. er alveg ókunnugur framburði vitnanna fyrir rétti, og hv. þm. misskilur þetta. Ef hann heldur, að það eitt geti gefið tilefni til að stimplast „vesalingur“, að menn hafi setið eitt kvöld að drykkju, þá er ég hræddur um, að það verði nokkuð margir „vesalingar“ hér í heimi. Slíkt ofstæki getur farið sæmilega í munni hv. þm., sem við allir þekkjum að því að vera mikinn reglu- og sæmdarmann, en það hafa ekki allir á sér slíkt orð, og er ekkert á Helga Benediktsson hallað, þótt sagt sé frá því, að hann sem forseti bæjarstjórnar heldur nú oft miklar drykkjuveizlur, og hygg ég, að honum þætti hart að vera kallaður „vesalingur“ fyrir. Starf setudómara og manna hans verður svo metið eftir rannsókn í rétti, en ekki farið eftir gífuryrðum Helga Benediktssonar um þessa menn. Þetta mál verður skoðað frá réttarfarslegu sjónarmiði og borgar sig alls ekki að gera það að pólitísku bitbeini. Það hefur ekki verið hallað á Helga Benediktsson með neinu í þessu máli, og ef mistök hafa átt sér stað, þá er það ekki vegna pólitískra skoðana. - Hins vegar verð ég að segja, að dýr mundi Hafliði allur, ef hin ólöglega álagning Helga Benediktssonar er á einum hengilás og brýni, vegna þess að í upplýsingum fulltrúa í dómsmálarn. liggur fyrir, að ólögleg álagning hjá Helga Benediktssyni á síðasta sumri nemi 10–20 þús. kr., og ef svo er, þá er töluverð álagningin hjá skjólstæðingi hv. þm. V-Húnv., ef álagning á hengilás og brýni nemur 10–20 þús. Fyrirspurn hv. 2. þm. Rang. get ég ekki svarað að svo stöddu. Ég er ókunnugur einstökum atriðum í sakargiftunum á hendur Helga Benediktssyni og hef ekki aflað mér upplýsinga um þetta, enda heyrir Skipaútgerðin að þessu leyti ekki undir mig.



Herra forseti. Ég leyfi mér að flytja hér fyrirspurn, sem hljóðar svo: „1. Hefur ríkissjóður endurgreitt innflutningstoll af sænsku timburhúsunum, sem flutt voru inn 1946? 2. Hefur ríkissjóður endurgreitt innflutningstoll af sænskum timburhúsum, sem flutt hafa verið inn á öðrum árum en 1946? 3. Ef svo er, eftir hvaða heimild er þetta gert? 4. Hvað nemur endurgreiðslan mikilli upphæð: a) af húsum innfluttum 1946, b) af húsum innfluttum á öðrum tíma? 5. Hvaða aðilar hafa fengið endurgreiðslu og hve mikla upphæð hver?“ Með bráðabirgðaákvæði l. nr. 44 frá 1946 er ríkisstj. heimilað að endurgreiða toll af þeim innfluttum tilbúnum timburhúsum, sem flutt voru inn á árinu 1946, að því leyti sem hann er hærri en á því byggingarefni óunnu, er til húsanna þarf. Þáverandi ríkisstj. notaði ekki þessa heimild. Eftir að ráðh. hafði látið athuga málið mjög gaumgæfilega, þótti honum óeðlilegt og rangt að endurgreiða tollinn af húsunum, sem inn voru flutt 1946, en ekki af húsunum, sem inn voru flutt 1945 eða 1947, en til þess að endurgreiða toll af þeim húsum var engin heimild. Fleiri atriði komu hér einnig til greina, sem ekki er tími til að ræða hér. Á Alþingi 1946 báru 5 alþm. fram þáltill. í Sþ. á þskj. 307, þar sem skorað er á ríkisstj. að nota heimildina í l. nr. 44 og endurgreiða toll af innfluttum húsum. Í sambandi við þetta mál komu fram kröfur um að endurgreiða toll af innfluttum fiskibátum og bæta upp tjón, sem ýmsir bátabyggjendur höfðu orðið fyrir vegna samninga um smíði fiskibáta fyrir ríkisstj., en tjón þetta stafaði af hækkuðu verðlagi, sem var ófyrirsjáanlegt, þegar samningar voru gerðir, og krafa kom einnig um bætur fyrir tap á saltfiski. Þáverandi ríkisstj. hvatti menn til að verka, og stóðu þessir menn í þeirri trú, að treysta mætti ummælum ríkisstj. um það, að jafnhátt nettóverð fengist fyrir fiskinn þannig. Og að síðustu kom einnig krafa um bætur vegna samnings, sem gerður var um byggingar á Keldum og Rockefellersjóðurinn hafði greitt ríkissjóði hluta af. Ekkert af þessu náði fram að ganga, enda álitið, að ekki væri unnt að gera upp á milli greiðsluskyldna ríkissjóðs í þessum atriðum. 1949 er flutt frv. til l. um að skylda ríkissjóð til að endurgreiða tollinn af húsunum, sem flutt voru inn á árunum 1945–47. Er frv. samþ. til 3. umr. í Ed. með þeim breytingum, að ríkissjóður skuli einnig greiða toll af bátum og tap af smíðasamningum við ríkisstj. Frv. þetta náði þó aldrei fram að ganga. Meiri hluti Alþingis lagði ákaft megináherzlu á, að þessi mál öll yrðu leyst á sama hátt, þar eð þau öll yrðu að teljast jafnrétthá um kröfur úr ríkissjóði. Mér hefur því þótt rétt að spyrja um, hvort endurgreiðsla hafi farið fram á tolli af innfluttum húsum og hvernig henni hefur verið háttað.



Herra forseti. Við 1. lið er það að segja að ríkissjóður hefur endurgreitt hluta af innflutningstolli af sænskum húsum, sem flutt voru inn 1946. Nemur endurgreiðslan því, að verðtollur er færður niður í 10% og vörumagnstollur í 5 aura pr. kg, og er þá eftir skilinn ríflegur tollur til jöfnunar á aðflutningsgjaldi á efni til húsagerðar. Endurgreiddur hefur verið hluti tolla af 88 húsum innfluttum þetta ár. Viðvíkjandi 2. lið, þá hefur verið endurgreiddur á sama hátt innflutningstollur af 19 húsum, sem til landsins komu í janúar 1947. Eitt hús hafði verið flutt inn árið 1945, en af því hafði aldrei verið greiddur tollur, svo að til endurgreiðslu kom ekki, þótt hún hefði verið talin koma til greina. 3. liður: Heimildin er í brááabirgðaákvæði l. nr. 44 1946. Þau l. voru sett í byrjun ársins, og var þá gert ráð fyrir og orðalagið við það miðað, að húsin kæmu til landsins á því ári, sem líka reyndist, að undanteknum 19 húsum, sem ekki komu fyrr en laust eftir nýárið. Kaupin á þeim 19 húsum fóru vitaskuld eins fram á árinu 1946, og mörgum þeirra var útskipað í erlendri höfn á því ári. Þannig kom auðvitað ekki annað til mála en láta sama gilda um þessi fáu hús sem hin, enda vafalaust, að Alþingi hefði kveðið svo á í upphafi, ef fyrir þessum möguleika hefði verið hugsað. 4. liður: Endurgreiðslan nemur 824 þús. kr. samanlagt, en vera má, að ekki hafi verið leitað endurgreiðslu fyrir 2–3 hús. Fjárhæðir þessar hafa verið greiddar í happdrættisskuldabréfum ríkissjóðs. Endurgreiðslan nemur að jafnaði 7700 kr. á hús, eða samtals ca. 678 þús. kr. fyrir hús flutt inn 1946 og 146 þús. kr. fyrir hús innflutt 1947. Viðvíkjandi 5. lið, þá hafa þeir aðilar fengið endurgreiðsluna, sem eru eigendur húsanna á endurgreiðsludegi. Hafi þeir ekki verið eigendur frá upphafi, hefur verið staðreynt, að þeir hafi allt að einu verið látnir greiða tollinn í eða með kaupverðinu. Upphæð endurgreiðslu á hvert hús er sem næst 7700 kr., eins og áður segir. Ég skal geta þess, að til Akureyrar voru flutt beint nokkur hús 1946, sem tollafgreidd voru með nokkuð öðrum hætti en í Reykjavík, þ. e. reynt var að greina í sundur unna vöru og óunna, og varð tollurinn þannig töluvert lægri en af sams konar húsum í Reykjavík. Átti þetta sinn þátt i, að óhjákvæmilegt þótti að neyta endurgreiðsluheimildarinnar.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir upplýsingarnar. - Það er sýnilegt, að ríkisstj. hefur endurgreitt tollinn af húsunum, sem voru flutt inn 1945 og 1947, án þess að nokkur heimild væri til þess frá Alþingi,og er því ráðherra raunverulega ábyrgur fyrir þessu. - Hins vegar vænti ég þess, að ráðh. fallist á, að einnig verði greiddar þær kröfur, sem gerðar voru til Alþingis á þessum sama tíma vegna smíði á fiskibátum og byggingar á Keldum, og greiðslubætur fyrir tap á saltfiski, og vænti ég þess, að ráðh. sinni þeim kröfum.



Ég vil benda á, að fyrir þessu var fullkomin heimild, því að aldrei kom til mála annað en að það sama gengi yfir öll húsin. Þó að þau hafi komið nokkrum dögum síðar, þá var þetta allt sama, partí“, nema þetta eina hús, sem flutt var inn 1945, en af því hafði aldrei komið til mála að greiða neinn toll. Það var ekki aðeins ég, sem þar átti hlut að máli. Ég vil upplýsa, að í rn. hefur legið skjal undirskrifað af meiri hl. hv. þingmanna, þar sem skorað er á ríkisstj. að notfæra sér þessa heimild. - Ég vil benda á, að þessi mál hafa aldrei komið fram á Alþ. í heild. Þótt eitthvað hafi verið á þau minnzt í Ed., þá hafa þau aldrei verið rædd á Alþ. út af fyrir sig.