Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hefur borist tilkynning frá hv. 18. þm. Reykv., Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, um að þingmaðurinn afturkalli tvær fyrirspurnir, þ.e. fyrirspurn til forsrh. um réttindi heyrnarlausra, 488. mál á þskj. 798, og fyrirspurn til félmrh. um réttindi heyrnarlausra, 490. mál á þskj. 800.

Forseta hefur borist ósk frá þingflokki Samfylkingarinnar um mannaskipti í nefndum, samkvæmt 16. gr. þingskapa. Breytingarnar eru þær að í efh.- og viðskn. taki Sigríður Jóhannesdóttir sæti Svavars Gestssonar. Í sérnefnd um stjórnarskrármál taki Bryndís Hlöðversdóttir sæti Svavars Gestssonar og í utanrmn. verði Ragnar Arnalds varamaður í stað Svavars Gestssonar. Ef ekki eru athugasemdir við þetta skoðast það samþykkt.

Forseti vill geta þess að áður en gengið verður til dagskrár mun fara fram utandagskrárumræða um starfsemi Íbúðalánasjóðs og nýtt greiðslumat. Málshefjandi er Jóhanna Sigurðardóttir og félmrh. Páll Pétursson verður til andsvara. Þetta er hálftíma umræða í samræmi við 1. mgr. 50. gr. þingskapa. Enn fremur er ráðgert að í kjölfar þessarar utandagskrárumræðu fari fram atkvæðagreiðslur um fyrstu sjö dagskrármálin.

Herra forseti. Þessar vikurnar er að ganga eftir það sem stjórnarandstaðan óttaðist um nýja húsnæðislánakerfið. Ófremdarástand ríkir á leigumarkaðnum þar sem nýja kerfið hefur ýtt upp leigunni og leitt til langra biðraða eftir leiguhúsnæði en 1.200 einstaklingar og fjölskyldur bíða nú eftir leiguhúsnæði á landinu öllu og ríkir hreint neyðarástand á höfuðborgarsvæðinu, ekki síst hjá einstæðum foreldrum sem sumir hverjir eru nánast á götunni. Klúður og seinagangur í afgreiðslu umsókna er að grafa undan kerfinu og hefur vafið upp á sig kostnaði og miklum óþægindum fyrir íbúðarkaupendur og seljendur en samkvæmt upplýsingum sem ég hef aflað mér hafa einungis 20% umsókna verið afgreiddar frá áramótum. Óraunsætt greiðslumat mun valda greiðsluerfiðleikum og gjaldþroti heimila sem aldrei fyrr. Ljóst er að öryggi og stöðugleikanum í húsbréfakerfinu er nú alvarlega ógnað með klúðrinu hjá Íbúðalánasjóðnum en jafnan þegar framsóknarmenn taka við húsnæðismálum virðist það vera ávísun á öngþveiti í húsnæðismálum. Kerfi sem var einfalt og gekk fullkomlega upp hefur verið fórnað og við tekið kerfi með flóknu og dýru vinnuferli sem er algjörlega snúið á haus og er hin raunverulega ástæða fyrir löngum biðtíma en ekki tölvuvandamál sem hæstv. ráðherra ber fyrir sig. Fólkið gerir sjálft sitt eigið greiðslumat og á grundvelli þess kauptilboð í íbúð áður en það fer í greiðslumat í banka. Ráðgjöf sem kemur eftir að kaupendur hafa tekið ákvörðun um íbúðakaup er auðvitað algerlega gagnslaus auk þess að leiða til verulegrar hættu á vanskilum. Allt þetta klúður ráðherrans hefur því einungis leitt til flókins vinnuferlis með ærnum kostnaði og fyrirhöfn fyrir íbúðakaupendur. Greiðslumatið er líka ein samfelld endaleysa sem leitt getur til mikilla greiðsluerfiðleika í húsnæðislánakerfinu og jafnvel fjölda gjaldþrota á komandi mánuðum og missirum. Ekki verður annað séð en nýtt greiðslumat opni fyrir að 30 til allt að 50% af heildarlaunum viðkomandi geti farið til greiðslu á húsnæðiskostnaði en það hef ég fengið staðfest af Þjóðhagsstofnun. Þar kemur fram að fjögurra manna fjölskylda með 250 þús. kr. mánaðartekjur gat ráðstafað í eldra greiðslumati 45 þús. kr. í afborganir og vexti af lánum en 95 þús. kr. í nýja mati ráðherrans. Miðað við 500 þús. kr. tekjur gat þessi fjölskylda ráðstafað 90 þús. kr. áður í afborganir og vexti í eldra greiðslumati en nú 250 þús. kr. í stað 90 þús. kr. áður í nýja greiðslumatinu eða nærfellt 50% af tekjum. Ég held að hæstv. ráðherra verði að gera sér ljóst að hann er að kalla mikla greiðsluerfiðleika yfir heimilin í landinu og verulega áhættu fyrir Íbúðalánasjóðinn og þar með skattgreiðendur. Ástæða er til að minna á að þegar húsbréfakerfinu var komið á var greiðslumatið miðað við að 30% af heildarlaunum gæti farið til greiðslu á húsnæðiskostnaði. Það stóð aðeins í nokkra daga og var þá lækkað niður í 20% einfaldlega vegna þess að sérfræðingar töldu að fólk stæði aldrei undir svo háu mati. Hæstv. ráðherra verður auðvitað að svara því undanbragðalaust hvað hefur breyst svo í umhverfinu að skyndilega sé hægt að hækka viðmiðunarmörkin í greiðslumatinu fyrir flesta íbúðakaupendur eins og fyrir meðalfjölskyldu með meðaltekjur úr 18% í um 30% og allt upp í 50% sem er auðvitað ekkert annað en ávísun á vanskil og greiðsluerfiðleika. Það er engu líkara en nýtt mat hæstv. ráðherra byggi á því að framfærslukostnaður heimilanna hafi frá síðustu áramótum lækkað um meira en helming og því sé allt í lagi að 30 til allt að 50% af heildarlaunum renni nú til afborgana og vaxta af lánum í stað 18% áður. Hæstv. ráðherra er kominn í háskalegan leik með heimilin í landinu sem leitt getur til mikilla greiðsluerfiðleika í húsnæðislánakerfinu og jafnvel fjölda gjaldþrota á komandi mánuðum og missirum. Ráðherrann virðist ætla að fá sér skjól rétt fyrir kosningar með því að galopna húsbréfakerfið fyrir öllum og breiða þannig yfir húsnæðisneyð þeirra sem þurfa á leiguhúsnæði að halda. Hæstv. ráðherra skuldar þingi og þjóð skýringar sem nú er leitað eftir með eftirfarandi spurningum til hæstv. ráðherra: Hvaða afleiðingar telur ráðherra að það hafi fyrir heimilin í landinu að hækka viðmiðunarmörkin í greiðslumatinu í húsbréfakerfinu fyrir flesta íbúðakaupendur eins og fyrir meðalfjölskyldu með meðaltekjur úr 18% í um 30% af heildarlaunum? Var leitað álits fasteignasala, Húsnæðisstofnunar og viðskiptabanka á nýju vinnuferli umsókna í húsbréfakerfinu? Hvaða kostnaður hefur orðið því samfara að breyta vinnuferli umsókna í húsbréfakerfinu og koma á fót starfsemi Íbúðalánasjóðs? Hvað má áætla að margir þeirra umsækjenda sem rétt áttu á félagslegri íbúð, annars vegar eignaríbúð og hins vegar leiguíbúð á síðasta ári fái úrlausn hjá nýja Íbúðalánasjóðnum? Hverja má áætla aukna eftirspurn af leiguhúsnæði í Reykjavík vegna lokunar félagslega íbúðalánakerfisins?

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. fyrir að opna umræðu um starfsemi Íbúðalánasjóðs. Ég þakka henni ekkert sérstaklega fyrir þessa framsöguræðu en það er önnur saga. Starfsemi Íbúðalánasjóðs er komin yfir byrjunarörðugleika sem vissulega voru til staðar og þarf ekki að tíunda það. Alkunna er að það var vegna tæknilegra örðugleika og vandamála sem sköpuðust á fyrstu dögum í starfsemi sjóðsins. Það er búið að afgreiða í Íbúðalánasjóði 1.133 umsóknir frá áramótum og þar af voru 523 sem komu inn þessu ári. Þetta greiðslumat sem við búum við núna er miklu áreiðanlegra og raunhæfara en fyrra greiðslumat. Útreikningar miðast við greiðslugetu og miðast við að umsækjandi eigi eða geti átt fyrir afborgunum lána á hverjum mánuði eftir að frá hafa verið dregnir kostnaðarliðir. Mér er það ljóst að neysluviðmiðunin í þessu greiðslumati er mjög þröng en þó er það spor í rétta átt að taka neysluviðmiðun inn. Það er ekki verið að miða við ákveðna hlutfallstölu launa eins og áður var heldur er miðað við þá fjárhæð sem raunverulega er eftir þegar tekið hefur verið tillit til kostnaðar við brýnustu framfærslu fjölskyldunnar. Eins og hv. þm. á að vita var við vinnu starfshóps um nýtt greiðslumat leitað til samstarfs við Félag fasteignasala, lánastofnanir og húsbréfadeild Húsnæðisstofnunar og núverandi greiðslumat er byggt á niðurstöðum þessa starfshóps. Það fylgir ávallt kostnaður skipulagsbreytingum. Kostnaður við stofnun Íbúðalánasjóðs felst fyrst og fremst í breytingum á hugbúnaði og tölvukerfi. Þróun nýja hugbúnaðarins er ekki að fullu lokið og því liggja tölur um kostnað ekki endanlega fyrir, en þess má geta að vélbúnaður Húsnæðisstofnunar ríkisins var orðinn úreltur og endurnýjunar hefði verið þörf hvort sem kerfið hefði tekið breytingum eða ekki. Auk þess er nokkur kostnaður vegna biðlauna starfsmanna sem ekki voru ráðnir til Íbúðalánasjóðs. Það má gera ráð fyrir að fleiri umsækjendur falli undir skilyrði um viðbótarlán en þeir sem áttu áður rétt á félagslegri íbúð þar sem tekju- og eignarmörk eru talsvert rýmkuð, og þar sem ekki er lengur gert ráð fyrir svokölluðu 100% láni til kaupa á félagslegri íbúð, þá má gera ráð fyrir því að þeir sem féllu undir þann rétt muni bætast við leigumarkaðinn. Á árinu 1998 voru þetta um 150 fjölskyldur. Þegar hefur verið úthlutað lánum að heildarfjárhæð 1.755 millj. til félagasamtaka og sveitarfélaga til byggingar eða kaupa á leiguíbúðum og gert er ráð fyrir því að þessi fjárhæð dugi til byggingar á 452 leiguíbúðum. Enn er eftir að úthluta heimildum til 60 leiguíbúða. Þá verður samtals úthlutað um og yfir 500 leiguíbúðum á árinu. Á árinu 1994, sem var síðasta árið sem hv. þm. hafði með þessi mál að gera, var úthlutað lánum til 153 leiguíbúða. Aukning á úthlutunum til leiguíbúða á þessu ári eru því 359 íbúðir og sé einnig tekið tillit til þeirra sem hugsanlega bætast við leigumarkaðinn vegna niðurfellingar á 100% lánunum, þá er nettóaukningin meiri. Gera má ráð fyrir að 150 umsækjendur bætist í hóp leigjenda vegna þess að ekki er hægt að fá 100% lán lengur. Og þegar er búið að úthluta heimildum til 896 íbúðalána, þ.e. tæplega 900 viðbótarlána sem koma í staðinn fyrir félagslegu íbúðirnar áður og ónýttar heimildir Íbúðalánasjóðs til viðbótarlána munu enn þá vera um 40 talsins. Af þessu má sjá að hér hefur orðið mikil breyting og hrakspár um hið félagslega kerfi og skort á leiguhúsnæði hafa ekki ræst. Það eru að vísu biðlistar eftir leiguhúsnæði en á þessu ári er orðið við öllum beiðnum sveitarfélaga nema tveggja um lán til leiguíbúða.

Hæstv. forseti. Í lögum um hinn nýja Íbúðalánasjóð var verið að innleiða nýtt kerfi. Með nýja kerfinu fylgdi ný hugsun sem starfsfólk Íbúðalánasjóðs, sem áður vann hjá Húsnæðisstofnun ríkisins, þarf að laga sig að. Bankarnir, fasteignasalarnir og viðskiptavinir kerfisins þurfa jafnframt að aðlagast hinu nýja kerfi. Allt þetta tekur nokkurn tíma og við verðum að gefa því þann tíma. Sveitarfélögin og húsnæðisnefndir sveitarfélaga þurfa að læra á kerfið. Svo virðist sem húsnæðisnefndir sveitarfélaganna hafi ekki vaknað nægilega snemma til vitundar um sitt nýja hlutverk. Verið er að innleiða nýjar reglur um greiðslumat og því fylgir einnig ný hugsun. Sú hugsun byggist á að fólki sé gert kleift að standa undir afborgunum af þeim lánum sem það tekur vegna íbúðarhúsnæðis. Þær reglur sem settar hafa verið byggja á tillögu starfshóps sem undirbjó nýtt greiðslumat vegna þess að rík þörf var talin á að breyta þeim reglum. Það er ekki einhlítt að það að miða við 18% afgang af tekjum til að borga af húsnæðislánum sé nákvæmlega sú viðmiðun sem dugar. Því var mjög nauðsynlegt að fara yfir reglur um greiðslumat og búa til nýjar.

Hæstv. forseti. Ég þakka guði fyrir að kosningar skuli vera í nánd. Hér stóð hæstv. félmrh., sá ráðherra sem er ábyrgur fyrir húsnæðismálum í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar og sagði að allt væri í himnalagi. Íbúðalánasjóður væri kominn yfir byrjunarörðugleikana. Íbúðalánasjóður hefur aðeins afgreitt 20% af þeim umsóknum sem borist hafa til sjóðsins. Í aðeins 20% tilvika hefur verið gengið frá kaupsamningum. Meðan ráðherra húsnæðismála segir að allt sé í himnalagi þá hafa biðraðir eftir leiguhúsnæði aldrei verið lengri. Félag einstæðra foreldra hefur lýst yfir neyðarástandi. En ráðherra í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, hæstv. ráðherra Páll Pétursson, segir að hér sé allt í himnalagi. Tvennt í máli hans vekur sérstakar áhyggjur. Það eru yfirlýsingar hans varðandi greiðlumatið. Hann segir það byggt á raunsærri grunni en áður. Áður var það svo í húsbréfakerfinu að fjölskyldur þurftu að reikna með því að verja 18% af tekjum sínum til að greiða niður lán. Nú er þessi prósentutala komin upp undir 50%. Fjölskylda með 180 þús. kr. á mánuði og tvö börn, verður að reikna með að þurfa að verja 30% af tekjum sínum til húsnæðiskaupa, 52 þús., og á að geta lifað af því sem eftir er. Hæstv. ráðherra segir að þetta sé byggt á raunsæju mati. Ég tek undir það sem fram kom í máli hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Getur verið að ríkisstjórnin, sem hæstv. ráðherra Páll Pétursson á sæti í, hafi lækkað framfærslukostnað fjölskyldnanna um helming? Getur það verið? Getur verið að það sé verið að gefa launafólki á Íslandi falsvonir?

Virðulegi forseti. Það er skelfilegt að hugsa til þess að félagslega húsnæðiskerfið hafi verið stopp síðan í fyrravor. Ástandið er mjög slæmt og þeir sem gerst þekkja telja að nú þurfi átak á borð við það þegar þúsund framkvæmdaíbúðir voru byggðar. Í Reykjavík var síðasta úthlutun í júní, fyrir ári, og fáar fjölskyldur fengu úrlausn eftir það. Í Kópavogi voru átta íbúðir keyptar inn í kerfið í fyrra. Eftir áramót hafa engar innlausnaríbúðir komið inn. Nú eru þar yfir 20 fjölskyldur á neyðarlista. Þar fengust 30 lánaheimildir til viðbótarlána fyrir allt þetta ár, 19 eru þegar farnar. Hópurinn sem leitar eftir viðbótarlánum samanstendur af fólki með önnur viðmið og ívið hærri tekjur en þeir sem voru á biðlista. Minna má á að af 114 sem voru á biðlista í Kópavogi í fyrra reyndust 11 eiga möguleika í nýja kerfinu. 300--400 manns voru á biðlista í Reykjavík þegar kerfinu var lokað og það er allsendis óvíst hvort nýja kerfið gagnast þeim. Þeir sem voru á biðlista eftir félagslegri eignaríbúð samkvæmt fyrri lögum leita nú í örvæntingu að leiguhúsnæði á leigumarkaði þar sem verðið er uppsprengt. Það vantar 400--500 leiguíbúðir á Stór-Reykjavíkursvæðinu miðað við þann fjölda sem bætist á leigumarkaðinn eftir gildistöku nýju húsnæðislaganna. Þetta kom fram á fundi einstæðra foreldra í síðustu viku. Biðtíminn eftir leiguhúsnæði er hjá þeim þrjú til fjögur ár. Okkur þingmönnunum berast erindi þar sem fólk lýsir húsnæðiserfiðleikum sínum og spyr hvort við getum eitthvað gert. Svarið er nei. Við þessar aðstæður á fólk þann eina kost að vinna óraunsætt greiðslumat til kaupa á frjálsum markaði. Það verður að treysta á að þegar kauptilboð liggi fyrir þá samþykki bankinn galið greiðslumat með þeim afleiðingum sem það mun hafa. Herra forseti, þegar á allt er litið og við bætist að starfsmönnum í Íbúðalánasjóði hefur fjölgað frá því sem var í Húsnæðisstofnun, að breytingin á stofnuninni hefur kostað stórfé, þá sýnist mér að ráðherrann skuldi Alþingi betri svör en þau sem hér hafa verið gefin.

Herra forseti. Enginn vafi leikur á því að sú ákvörðun hæstv. félmrh. Páls Péturssonar að leggja niður félagslega húsnæðislánakerfið var óheillaspor. Í því fólst í raun og veru allsherjarmarkaðsvæðing húsnæðislánakerfisins á Íslandi. Það sést best á því að bankar og fjárfestar eru farnir að keppa um að bjóða fyrirgreiðslu á þessu sviði. Kerfið er algerlega markaðsvætt. Afleiðingin af þessum breytingum hefur m.a. orðið sú sem við vöruðum við og spáðum, að ófremdarástand mundi skapast á leigumarkaði. Því getur enginn lengur á móti mælt. Það hefur gerst og er þó ekki allt komið fram enn í þeim efnum. Það er nokkuð víst að það ástand á eftir að versna. Herra forseti. Í húsnæðismálum virðist ógæfu Íslands verða allt að vopni. Á þriggja til fimm ára fresti er skipt um kerfi, tekið upp nýtt og fínt kerfi. Í tengslum við þær kerfisbreytingar bregst ekki að einhverjir hópar klemmast á milli, lenda í biðröðum, fá á sig afföll eða verða fyrir hremmingum af öðrum toga. Reyndar er það ekki rétt hjá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að slíkar hremmingar séu eingöngu bundnar við það að framsóknarráðherrar fari með völdin, þó þeim sé og hafi svo sannarlega verið mislagðar hendur. Ég minni á hvernig menn fóru út úr því er húsbréfin voru tekin upp og máttu sæta miklum afföllum og lenda í vandræðum. Ég vænti þess að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir geti rifjað upp hver var félmrh. um þær mundir. Niðurstaðan, herra forseti, er sú að hér hefur skapast ófremdarástand í húsnæðismálum sem ríkisstjórnin og hæstv. ráðherra Páll Pétursson bera auðvitað alla ábyrgð á. Það þýðir ekki að koma í ræðustólinn með skrumskælingar eins og hæstv. ráðherra gerði hér áðan. Það dugar hæstv. ráðherra ekki til málsvarnar. Niðurstaðan er sú að hæstv. félmrh. Páls Péturssonar mun fyrst og fremst minnst fyrir eitt, að vera félmrh. sem gekk af Byggingarsjóði verkamanna og félagslegu húsnæðislánakerfi dauðu.

Herra forseti. Allir sem tóku þátt í breytingum á lögum um Húsnæðisstofnun á síðasta þingi og hafa starfað við sveitarstjórnir muna að félagslega íbúðakerfið var að gera sveitarfélög úti um land gjaldþrota. Nauðsynlegt var að grípa þar inn í og koma ábyrgðum sveitarfélaga í eðlilegt horf svo ekki söfnuðust upp meiri ábyrgðir en þegar höfðu safnast. Semja þurfti að nýju um leiguíbúðakerfið og koma í það horf sem það er í í dag. Leiguíbúðakerfið var nánast ekki barn í brók, ef svo mætti taka til orða. Að sjálfsögðu er í dag unnið mjög faglega að því að meta greiðslustöðu einstaklinga og fjölskyldna þannig að staðið verði undir þeim íbúðarkaupum sem í er ráðist. Mér ofbýður, herra forseti, að hlusta á fyrrv. félmrh., hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, þegar hún gerir lítið úr störfum núv. hæstv. félmrh., Páls Péturssonar, og annarra sem tengjast Framsfl. Þó á hún að vita að í hennar tíð sátu einstaklingar og fjölskyldur uppi með milljónir, hver fjölskylda, í afföllum á bakinu. Þær eru jafnvel enn að basla við að komast út úr þeim vandamálum sem komu upp þegar hún var hér félmrh. Ég veit að hundruð fjölskyldna fóru á hausinn vegna aðgerða hennar eða aðgerðaleysis réttara sagt. Ég held að hún ætti að rifja það oftar upp hvernig fólk var skilið eftir á köldum klakanum vegna ráðaleysis hennar.

Hæstv. forseti. Á síðasta ári, þegar ný húsnæðislög voru samþykkt og þar með felld niður sú heimild sem áður hafði verið í lögum til að veita 100% lán, var aðalskrautfjöðrin sú að fjölga ætti leiguíbúðum. Það átti að fjölga leiguíbúðum á vegum sveitarfélaga sem væru byggð fyrir opinber lán. Þetta úrræði átti að duga betur fyrir þá sem verst eru staddir. Nú erum við að byrja að súpa seyðið af þessari lagasetningu. Staðreyndin er sú að ég hef aldrei, síðan ég varð þingmaður þó það sé að vísu ekki langur tími, tekið á móti jafnmörgum símtölum frá fólki í neyð og í síðasta mánuði. Öryrkjar, einstæðir foreldrar og venjulegar, fátækar fjölskyldur eru hreinlega á götunni vegna þess að úrræðin eru engin. Það er alveg vonlaust fyrir þetta fólk að fá húsnæði á almennum leigumarkaði þó það hlaupi heilu dagana eftir auglýsingadálkum dagblaðanna. Það er allt saman á biðlistum, sumir hjá Öryrkjabandalaginu, þar er mér sagt að sé a.m.k. þriggja ára bið, sumir hjá Félagsmálastofnun og þar er sagt að engar íbúðir séu. Ég talaði sjálf við ráðgjafa þessa fólks og þeir bara fórnuðu höndum þó það væru barnshafandi öryrkjar sem voru gersamlega á götunni sem þarna var um að ræða og sögðu: Við höfum engin úrræði. En þegar ég spurði: Hvað vantar mikið af leiguíbúðum í Reykjavík? Þá gat enginn gefið nákvæm svör. Því vil ég stinga upp á því við hæstv. félmrh. að hann setji sér það göfuga takmark að rannsaka leigumarkaðinn í Reykjavík, hve raunveruleg þörf fyrir leiguíbúðir í Reykjavík er mikil og hvaða átak þarf að gera til að fullnægja henni. Er kannski kominn tími til að hefja byggingu neyðarskýla?

Herra forseti. Þær umræður sem nú standa yfir og hófust með ræðu hv. 13. þm. Reykv. eru til þess gerðar að skapa úlfúð. Þær eru til þess gerðar að skapa úlfúð af pólitískum ástæðum. Þær eru ekki til þess gerðar að reyna að leiða í ljós staðreyndir eða leita eftir lausnum. Þær eru til þess að skapa óróa. Ég tel að það sé mikill ábyrgðarhluti þegar verið er að koma af stað nýju húsnæðiskerfi að strax á fyrstu dögum þess að kerfið er að virka, þá skuli hv. þingmenn og fyrrv. ráðherrar koma hingað og dæma kerfið ónýtt. Hv. 18. þm. Reykv. kemur og segir að nú þegar vanti leiguíbúðir á höfuðborgarsvæðinu vegna þess að nýja kerfið virki ekki. Hvað halda hv. þm. að það taki langan tíma að byggja leiguhúsnæði?  Ég er sannfærður um að það á eftir að sýna sig að þetta var rétt leið að breyta lögunum á þann hátt sem gert var. Ég trúi því að sú breyting sem hæstv. félmrh. stóð fyrir á félagslega húsnæðismálakerfinu verði það sem e.t.v. mun standa eftir á hinum pólitíska ferli hans sem rós í hnappagat ráðherrans.

Herra forseti. Ég vil minna hv. sjálfstæðismenn sem hér hafa talað á það að eftir að sjálfstæðismenn stjórnuðu á tímabilinu 1983--1987 voru húsnæðismálin skilin eftir í algerri rúst og grípa þurfti til neyðaraðstoðar og koma upp greiðsluerfiðleikakerfi til þess að bjarga þúsundum heimila í landinu sem var gert á árunum frá 1987--1990. Það sem er staðreynd þessa máls er að sjálfstæðismönnum er alveg sama um láglaunafólk í landinu og hafa þegar þeir komast til valda gert allt sem þeir geta til að slá af félagslega aðstoð. Það er ótrúlegt að hæstv. ráðherra geti staðið í þessum ræðustól gersamlega blygðunarlaus og sagt framan í fólk, einstæða foreldra, öryrkja og barnafjölskyldur sem hundruðum saman bíða eftir íbúð og margir hverjir á götunni að allt sé í lagi í húsnæðismálum. Ég ætla að draga til vitnis Þjóðhagsstofnun um þetta mál vegna þess að hæstv. ráðherra leitaði ekki til Þjóðhagsstofnunar um nýja greiðslumatið eða nýja húsnæðislánakerfið. Hvað segir Þjóðhagsstofnun um þetta í nýjum gögnum sem ég hef fengið um þetta kerfi? Sagt er að þennan nýja framfærslukostnað og viðmiðun sem ráðherra notar sé einungis hægt að nota sem lágmarksframfærslu, sem algert lágmark sem fólk geti búið við í skamman tíma. En hér er verið að byggja á greiðslumati til 40 ára, og þar stendur að rýmra greiðslumat ráðherrans muni leiða til þess að margir muni reisa sér hurðarás um öxl. Og einnig stendur hér að rýmkað greiðslumat verði notað til þess að fjármagna aðra neyslu og rýmkun greiðslumats sé ekki skynsamleg ráðstöfun við núverandi efnahagsskilyrði og það hefur Seðlabankinn líka tekið undir í gögnum sem ég hef undir höndum. Þar stendur líka að áhrifin á fjármagnsmarkaði af þessu nýja kerfi ráðherrans og þessu greiðslumati muni leiða til aukins þrýstings á vaxtastig í landinu og hækka verð á íbúðarhúsnæði verulega. Ég dreg Þjóðhagsstofnun fram hér til vitnis og Seðlabankann sem ráðherrann hefur ekki leitað til varðandi húsnæðiskerfið. Ég lýsi fullri ábyrgð á hendur ráðherra á því neyðarástandi sem nú ríkir á leigumarkaðnum og á því að verið er að stefna fjölda fólks og heimila í gjaldþrot á næstu mánuðum og missirum. Ég segi eins og Ögmundur Jónasson: Guði sé lof að það eru að koma kosningar svo hægt sé að koma þessum ráðherra frá.

Herra forseti. Ég get ekki annað en lofað guð fyrir kosningarnar líka því að ég hlakka sannarlega til kosninganna og vænti þess að verða þar dæmdur eða verðlaunaður af verkum mínum. Það er búið að afgreiða með fasteignaveðbréfum frá Íbúðalánajsóði 1.133 umsóknir frá áramótum. Í gær voru óafgreiddar umsóknir 242 og við töluverðan hluta þeirra vantaði gögn. Afgreiðslurnar eru því komnar í hið besta lag. Hv. 5. þm. Reykn. Rannveig Guðmundsdóttir talaði um að framkvæmdarátak þyrfti. Það er sannarlega framkvæmdarátak í gangi. Það eru fyrirheit um 900 félagsleg viðbótarlán. Það eru fyrirheit um 500 leiguíbúðir á þessu ári og hægt er að verða við öllum óskum sveitarfélaganna nema tveggja sem var skorið dálítið niður hjá, og einnig námsmanna og félagasamtaka að verulegu leyti.  Það er ekki búið að byggja þessar leiguíbúðir eða kaupa nema þá að einhverju litlu leyti þannig að það er ekkert óeðlilegt þó að einhverjir biðlistar séu núna. En þarna bætast við a.m.k. 1.400 íbúðir á þessu ári. Rannsakað hefur verið hver þörf er fyrir leiguíbúðir í landinu og sú rannsókn er á lokastigi. Í 100% lánakerfinu lentu 30% í vandræðum og misstu íbúðir sínar. Ég óttast ekki dóm sögunnar um verk mín í húsnæðismálum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir brtt. við frv. til laga um Lífeyrissjóð bænda. Flutningsmaður auk mín er hv. þm. Gunnlaugur M. Sigmundsson. Brtt. er í fjórum liðum. Herra forseti. Lífeyrissjóður bænda lofar hverjum sjóðfélaga ákveðnum réttindum sem eru háð fjölskyldustöðu. Þessi réttindi má reikna með allgóðri nákvæmni til fjár. Verðmæti allra þessara réttinda sjóðfélaga eiga að standast á við eignir sjóðsins í verðbréfum og fasteignum samkvæmt nýsamþykktum lögum um lífeyrissjóði. Þessar eignir sjóðsins standa því á bak við réttindi sjóðfélaganna sem hljóta því að eiga þessar eignir. 1. liður brtt. tekur mið af þessu en þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Við 1. gr. Við greinina bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Sjóðurinn er eign sjóðfélaga og lífeyrisþega. Innstæða eða réttindi skv. 7. gr. eru eign rétthafa.`` Herra forseti. Ég get ekki séð hver annar eigi eignir Lífeyrissjóðs bænda en bændur sjálfir og sjóðfélagar. Bændur borga bæði 4% iðgjald launþega og 6% iðgjald atvinnurekenda þannig að ég get ómögulega séð hverjir eigi Lífeyrissjóð bænda aðrir en bændur sjálfir. Því er hér lagt til að þetta verði gert formlegt og sagt: ,,Sjóðurinn er eign sjóðfélaga.`` Herra forseti. Í 8. gr. frv. er gert ráð fyrir að fimm menn skipi stjórn sjóðsins og þeir verði skipaðir af Hæstarétti, fjmrh., landbrh. og svo tveir af Bændasamtökum Íslands. Þeir fyrstu þrír sem tilnefndir eru af Hæstarétti, fjmrh. og landbrh. eru ekki í nokkrum einustu tengslum við sjóðfélaga sjóðsins en eiga þó að hafa afgerandi áhrif á ávöxtun þess fjár sem stendur að baki þeim réttindum sem þetta fólk á að njóta í ellinni. Ég get ekki séð hverjir hafi meiri hagsmuni af því hvernig þetta fé er ávaxtað en sjóðfélagarnir sjálfir. Þetta er þeirra fjöregg. Þetta er þeirra eign sem á að standa undir lífeyri þeirra í ellinni þannig að mér finnst fráleitt að einhverjir aðilar tilnefndir af Hæstarétti og tveimur ráðherrum komi að þessari stjórn. Þá eru tveir stjórnarmenn tilnefndir af Bændasamtökum Íslands og sumir kynnu að halda að það sé sama sem bændur, þ.e. að bændur kjósi þá menn. En ég sé mikinn mun á Bændasamtökum Íslands og bændum sjálfum, og alveg sérstaklega sjóðfélögum þessa sjóðs. Ég geri almennt mikinn mun á stéttarfélögum og þeim sem eru skyldaðir til að eiga aðild að þeim. Herra forseti. Ég treysti bændum fullkomlega til þess að annast sín fjármál. Þetta eru fullorðnir og fullvaxta menn sem hafa fjárráð og ég treysti þeim til að fara með sín fjárráð og kjósa sína stjórn.  2. liður brtt. hljóðar svo, með leyfi herra forseta: ,,Félagsfundur fer með æðsta vald í málefnum sjóðsins. Heimild til að sitja félagsfund hafa sjóðfélagar eða umboðsmenn þeirra.`` Þeir kjósi síðan stjórn og annist allan rekstur sjóðsins. Ég get ómögulega séð annað en að sjóðfélagarnir eigi að fara með stjórn þessa sjóðs sem og stjórn allra annarra lífeyrissjóða. Ég treysti fólki fullkomlega til þess að annast þetta lýðræði sjálft. Ég hef nefnilega trú á lýðræðinu sem margir hverjir hafa ekki.

Jafnvel þótt aðeins tveir menn sæki fundinn?

Hv. þm. er í stjórn lífeyrissjóðs. Hann er ekki kosinn af sjóðfélögum í þann sjóð og fer þó með mikið fjármagn og mikið kapítal. Hann er nefnilega kapítalisti. Herra forseti. Í 3. lið tillagnanna er getið um skyldu til þess að upplýsa hvern sjóðfélaga um eign hans í sjóðnum sem er þá jafnverðmæt réttindum hans. Þarna er gert ráð fyrir því að hver maður fái að vita hvað hann eigi mikið í sínum lífeyrissjóði, en það mun auka áhuga hans á því að vel sé með þetta fé farið og það mun auka áhuga hans á því að mæta á félagsfundi. Nú er það nefnilega þannig, hv. þm. sem áðan greip hérna fram í, að þeir sjóðfélagar sem mæta á félagsfund hafa engin áhrif. Þeir hafa ekkert að segja þar. Þeir kjósa ekki í stjórn. Þeir hafa engin áhrif svo að það er ekki skrýtið þó að fáir mæti á ársfundi. Það er ekki skrýtið. Þeir hafa ekkert að segja þar. Ef þeir fengju hins vegar upplýsingar um að þeir ættu kannski 2 millj. í þessum sjóði í réttindum og þessar 2 millj. eiga að standa undir lífeyri þeirra í ellinni, þá munu þeir örugglega sýna miklu meiri áhuga á því hvernig þetta fé er ávaxtað og hver fer með það þannig að þeir munu fjölmenna á félagsfundi. Herra forseti. Í 4. lið tillagnanna er gert ráð fyrir að núverandi sjóðstjórn sitji þar til ný stjórn hefur verið kjörin á fyrsta félagsfundi og það er eðlileg afleiðing af þessum brtt.

Herra forseti. Hv. 10. þm. Reykv. hefur oft og einatt komið hér upp í ræðustól og talað um lífeyrissjóðina og þá óreglu sem þar ríkir í annars ágætri reglu.

Það sagði ég aldrei.

Þegar talað er um hvernig eigi að kjósa í stjórnir sjóðanna þá finnst mér hv. þm. oft fara nokkuð geyst og um víðan völl og ekki eru þá kannski allar hugmyndir sem fram eru settar með þeim rökum að hægt sé að standa að málinu. T.d. eins og hér segir í brtt. við 8. gr.: ,,Félagsfundur fer með æðsta vald í málefnum sjóðsins. Heimild til að sitja félagsfund hafa sjóðfélagar eða umboðsmenn þeirra.`` Ég verð nú að segja, virðulegi forseti, að ég reikna með því að sjálfsagt mundu margir bændur nýta sér þennan rétt og senda umboðsmenn sína til þess að stjórna sjóðnum. Og þá fer nú kannski að kárna gamanið ef meiri hluti mættra fundarmanna á aðalfundi Lífeyrissjóðs bænda eru umboðsmenn þeirra. Það sem mér finnst alverst í þessari brtt. er --- og ég er hissa á því, jafnfélagsvanur maður og hv. 10. þm. Reykv. er, auk þess sem hann hefur starfað við lífeyrissjóði líklega á annan áratug --- að engin ákvæði eru um það hvernig með skuli fara þegar atkvæðagreiðsla er haldin, þ.e. þess vegna gætu fimm verið mættir á aðalfund Lífeyrissjóðs bænda og ráðið þar öllu. Og það gæti orðið alvarlegt ef það væru eingöngu þeir sem hefðu fengið umboð frá bændum. Það gæti vel verið að þessir fimm sem mættu með umboð frá bændum á aðalfundinn væru kannski fulltrúar einhverra peningastofnana. Mér finnst því að hv. flutningsmenn, Pétur H. Blöndal og Gunnlaugur M. Sigmundsson, hafi ekki áttað sig á því að það er eðlilegt að varðandi slíka félagsfundi þar sem farið er með jafnmikið fjármagn og hv. þm. ber hér mikla umhyggju fyrir, skuli ekki a.m.k. vera ákvæði um það hver skuli vera lágmarksfjöldi sjóðfélaganna, enn fremur hvernig með skuli fara ef meiri hluti fundarmanna mætir með umboð frá öðrum, þeir ættu ekki einu sinni sjóðinn. Þá finnst mér að umræðan um þetta mál sem hér er verið að flytja sé nú heldur betur komin í hring. Síðan er talað um það að vísu að á ársfundi skuli taka fyrir skýrslu stjórnar, ársreikninga, tryggingafræðilega úttekt, fjárfestingarstefnu, laun stjórnar og tillögu stjórnar eða félagsmanna um breytingar á samþykktum sjóðsins. Til breytinga á samþykktum sjóðsins þarf tvo þriðju hluta atkvæða. Atkvæða hverra? Þeirra sem eru á fundinum? Er það meiningin? Eða tvo þriðju atkvæða þeirra sem eru virkir sjóðfélagar? Mér finnst nokkuð vont mál þegar fram kemur á Alþingi brtt. um jafnmerkilegan sjóð og Lífeyrissjóð bænda sem virðist vera þess eðlis að lagt er upp án þess að sjá hvorki til hafs né lands.

Herra forseti. Hv. þm. hefur ekki mikla trú á lýðræðinu. Hann reiknar með því að það mæti bara fimm á fund sjóðs sem er með fleiri þúsund sjóðsfélaga.

Til dæmis.

Til dæmis já. Auðvitað munu miklu fleiri mæta þegar um það er að ræða að þeir geti haft áhrif á ávöxtun sjóðsins. Auk þess er gert ráð fyrir því að hægt sé að viðhafa leynilega póstatkvæðagreiðslu fyrir ársfund til þess að koma til móts við það að bændur búa mjög dreift. Þetta er að sjálfsögðu ákvörðun þeirra sem setja sjóðnum reglur, þ.e. ársfundar. Varðandi það að fulltrúar peningastofnana og umboðsmenn mæti þarna þá sé ég ekkert að því að umboðsmenn séu í meiri hluta þarna. Ef hver og einn bóndi treystir ákveðnum manni til að fara með umboð sitt þá er það hans mál og ég treysti bændum sem og öðru fullorðnu fólki vel til þess að ákvarða hvort þeir mæta sjálfir eða fá sér umboðsmann, sem þá væntanlega fer að þeirra vilja á fundinum. Ég óttast þetta því ekki. Ég verð að segja eins og er að ég treysti umboðsmönnum eða fulltrúum peningastofnana, sem á að vera eitthvað voðalega ljótt, mikið betur til þess að fara með þessa peninga en fulltrúum framkvæmdarvaldsins, ráðherrum, og Hæstaréttar. Hæstiréttur er ágætur í að fella dóma en hann er kannski ekki endilega bestur til að ávaxta fé. Ég treysti því fulltrúum peningastofnana. Ef þeir hafa fengið umboð viðkomandi sjóðfélaga þá treysti ég þeim fullvel til þess að fara með það lýðræði sem þarna er um rætt.

Herra forseti. Ég hef ekki orðið var við annað þegar menn leggja fram brtt. við frv. til laga, t.d. um Lífeyrissjóð sjómanna, en að sá texti sem fram er lagður segi allt. Það kemur hvergi fram í þessum texta að atkvæðagreiðsla geti verið tvenns konar, að annars vegar skuli hún vera á aðalfundi Lífeyrissjóðs bænda, en áður skuli atkvæði hafa borist í pósti. Það gæti nú verið nokkuð snúið. Þess utan eiga allar tillögur til stjórnar Lífeyrissjóðs bænda að berast með viku fyrirvara en pósturinn gæti hafa verið sendur út mánuði áður og bændur jafnvel verið búnir að póstleggja sín atkvæði hálfum mánuði fyrir fund, en svo verður annað upp á tengingnum um hvað greiða skuli atkvæði mánuði fyrir aðalfund. Málið er allt hið sérkennilegasta og ég ætla ekki að eiga orðastað frekar við hv. 10. þm. Reykv. um það. Aðeins þetta: Ég treysti auðvitað bændum fyrir því að stýra sínum sjóði og það er eðlilegt að fulltrúar þeirra séu í stjórn lífeyrissjóðsins. En ef það á að fara langt út fyrir það sem lagt hefur verið til í frv., eins og hér er gerð tillaga um, þá er nauðsynlegt að textinn sé skýr og klár, hvert sé stefnt og hvað sé átt við.

Herra forseti. Það er iðulega svo að lagatexti gefur ákveðna stefnu en síðan er ætlunin að fylla upp í hann með reglugerðum. Í þessu frv. er einmitt gert ráð fyrir því í 22. gr. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,Setja skal nánari reglur um skipulag sjóðsins og starfsemi auk frekari ákvæða um lífeyri, svo sem fjárhæðir og útreikning lífeyris og skilyrði fyrir greiðslum, í samþykktir sem fjármálaráðherra staðfestir að fenginni umsögn Fjármálaeftirlitsins.`` Þarna er tekið á því hvernig eigi með þetta að fara. Það er mjög algengt í lagasetningu að þessi leið sé farin. Herra forseti. Við erum jafnframt að fjalla um Lífeyrissjóð sjómanna. Það verður gaman að sjá hver afstaða hv. þm. verður til þess frv., hvort hann treysti sjómönnum sem fullgildum fjárráða borgurum til þess að fara með stjórn síns sjóðs, þ.e. með ráðstöfun og ávöxtun þess fjár sem ætlað er að standa undir ellilífeyri þeirra.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. meiri hluta allshn. á þskj. 910 um tillögu til þál. um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001. Nefndin hefur fjallað ítarlega um málið á sex fundum og fengið á sinn fund Skarphéðin Berg Steinarsson frá forsætisráðuneyti, Sigurð Guðmundsson frá Þjóðhagsstofnun og Indriða H. Þorláksson ríkisskattstjóra. Nefndinni bárust 33 umsagnir um málið. Tillagan á rót sína að rekja til bréfs forsætisráðherra til Byggðastofnunar 19. ágúst 1997 þar sem farið var fram á að gerð yrði áætlun um byggðamál, með vísan til 8. gr. laga um Byggðastofnun. Í framhaldi af því mótaði stjórn Byggðastofnunar tillögur um stefnu í byggðamálum eftir að hafa leitað til ýmissa utanaðkomandi aðila um verkefni þessu tengd. Er ljóst að mikið starf liggur að baki tillögunni og fylgir henni til skýringar fjöldi fylgiskjala. Tillagan skiptist í fjóra meginþætti. Í fyrsta þætti hennar er fjallað um nýsköpun í atvinnulífinu, í öðrum þætti um menntun, þekkingu og menningu, í þriðja þætti um jöfnun lífskjara og bætta samkeppnisstöðu og loks er í fjórða þætti fjallað um bætta umgengni um landið. Tillögunni er ætlað að taka á þeirri byggðaröskun sem átt hefur sér stað undanfarin ár og kemur m.a. fram í henni það markmið að fólksfjölgun á landsbyggðinni verði ekki undir landsmeðaltali og nemi a.m.k. 10% til ársins 2010. Verði því markmiði náð með því að styðja við bakið á atvinnustarfsemi og menningu á landsbyggðinni, auk þess sem lífskjör verði jöfnuð milli landshluta, m.a. með lækkun á kostnaði við hitun íbúðarhúsnæðis og bættum samgöngum. Þá verði menntun á landsbyggðinni stórefld og sérstakt átak verði gert í umhverfismálum. Nefndin fór ítarlega yfir þær fjölmörgu umsagnir sem bárust vegna málsins. Flestar þeirra voru mjög jákvæðar í garð tillögunnar en í nokkrum þeirra komu fram tillögur til breytinga. Voru allar þær tillögur teknar til ítarlegrar skoðunar í nefndinni. Fjallaði nefndin sérstaklega vel um þær hugmyndir sem fram komu um skattaívilnanir til íbúa á landsbyggðinni og tók til skoðunar skiptingu sjómannaafsláttar eftir landshlutum. Fékk nefndin ríkisskattstjóra á sinn fund til að fjalla um þessi atriði sérstaklega. Þá aflaði nefndin sér upplýsinga um vöruverð og kostnað við húshitun á landsbyggðinni. Meiri hlutinn telur ljóst að það verður landsbyggðinni til verulegra hagsbóta ef vel tekst til með þær fjölþættu ráðstafanir sem tillagan felur í sér. Þess verður vissulega að gæta að ekki verði of miklar væntingar gerðar til þessarar þáltill. einnar og sér og má öllum vera ljóst að búsetuþróun mun ekki snúast við í einu vetfangi með samþykkt Alþingis á tillögu sem þessari. Ef hún verður samþykkt sýnir það hins vegar vilja þingsins fyrir því að styrkja dreifðar byggðir og ekki síst byggðakjarna víða um land. Meiri hluti allshn. tekur heils hugar undir þau sjónarmið og markmið sem fram koma í tillögunni og mælir með því að hún verði samþykkt óbreytt. Undir nál. meiri hlutans, sem hér hefur verið kynnt, skrifar meiri hlutinn allur.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. 1. minni hluta allshn. um till. til þál. um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001, en þetta nál. er á þskj. 917 og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Markmið tillögunnar er að treysta búsetu á landsbyggðinni með það fyrir augum að fólksfjölgun verði þar ekki undir landsmeðaltali og verði 10% allt til ársins 2010. Með tilliti til þróunar síðustu ára eru engin líkindi til þess að þetta markmið náist nema ráðist verði í róttækar aðgerðir, vörn snúið í sókn eftir markvissri áætlun og varið til þess verulegum fjármunum.`` --- Hér má skjóta því inn í, herra forseti, að ekki er um neina sleggjudóma stjórnarandstöðunnar að ræða heldur hefur þessi fullyrðing m.a. stuðning af umsögn Þjóðhagsstofnunar en þar stendur m.a., með leyfi forseta: ,,Í tillögunni er það markmið sett að fólksfjölgun á landsbyggðinni verði ekki undir landsmeðaltali á næsta rúmum áratug. Að mati Þjóðhagsstofnunar er slíkt markmið virðingarvert en ekki raunhæft. Til þess að svo mætti verða þarf ekki einasta að nást jafnvægi í flutningum milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar heldur þarf að verða nettóflutningur út á land. Það stafar af því að flutningar undanfarinna áratuga hafa skekkt aldursskiptingu íbúa landsbyggðarinnar þannig að náttúruleg fjölgun er minni en á höfuðborgarsvæðinu. Það er mjög ólíklegt að ekki verði áfram einhver flutningur af landsbyggð á höfuðborgarsvæðið, jafnvel þótt úr honum drægi, á sama hátt, og af sömu ástæðum og fleiri Íslendingar flytja frá landinu en til þess.`` Þetta var tilvitnun í umsögn Þjóðhagsstofnunar til stuðnings því sem segir í nál. 1. minni hluta. Og held ég þá áfram lestri þess nál., með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir fögur orð og fyrirheit í tillögunni er þar ekki að finna neitt sem tryggir slíka sókn heldur er þar eingöngu óljóst orðalag á borð við: ,,Unnið verði markvisst að...``, ,,Tryggt verði að...``, ,,Stefnt verði að því að...``, ,,Sköpuð verði skilyrði til þess að...``, ,,Sérstaklega verði hugað að...`` o.s.frv. Engar upplýsingar er að finna um hvernig og hvenær eigi að ráðast í verkin þrátt fyrir að tímabilið sem tillagan er miðuð við sé þegar nær hálfnað. Tillögunni fylgir engin framkvæmdaáætlun, engin áætlun um fjárframlög og ekkert kostnaðarmat. Fullyrðingar í greinargerð um ný vinnubrögð og skýr markmið verka því sem öfugmæli. Allt ber málið þess vott að stjórnarflokkarnir hafi vaknað upp við vondan draum og áttað sig á því að stefna þeirra í efnahags- og atvinnumálum annars vegar og stefnuleysi í byggðamálum hins vegar á stóran þátt í þeirri geigvænlegu byggðaröskun sem orðið hefur. Þeir vilja nú með þessum ómarkvissu fyrirheitum freista þess að slá ryki í augu kjósenda sem dæma munu verk þeirra í vor. Í því sambandi er rétt að minna á byggðaáætlun 1994--97 sem samþykkt var á Alþingi í maí 1994 en þar voru m.a. gefin fyrirheit um aukna opinbera þjónustu og starfsemi opinberra stofnana á landsbyggðinni á því tímabili. Árangur þeirrar stefnu hefur nýlega verið kynntur í skýrslu frá Byggðastofnun og þar kemur fram að þetta markmið hefur síður en svo náðst. Stöðugildum hjá ríkisstofnunum og ríkisfyrirtækjum hefur fjölgað um 225 í Reykjavík á tímabilinu og um 112 í Reykjaneskjördæmi en fækkað um 32 í öðrum kjördæmum. Af heildarfjölda stöðugilda hjá stofnunum og fyrirtækjum á vegum ríkisins eru 62,1% í Reykjavík, þar sem hlutfall íbúa er 39,2%. Í öðrum kjördæmum er hlutfall stöðugilda 37,9% og hlutfall íbúa 60,8% en allar þessar tölur eru miðaðar við árið 1997. Sérstaka athygli vekur reyndar rýr hlutur Reykjaneskjördæmis í þessu efni þar sem t.d. á Norðurlandi vestra eru um tvöfalt fleiri stöðugildi á hverja 1.000 íbúa en í Reykjaneskjördæmi og í Reykjavík eru stöðugildin um fjórfalt fleiri en í Reykjaneskjördæmi. Í skýrslunni er bent á að nýjar stofnanir og fyrirtæki hafi verið sett á stofn á tímabilinu án opinberrar umræðu um staðsetningu þeirra. Þannig virðast fyrirheit í byggðaáætlun 1994--97 ekki hafa verið ráðamönnum ofarlega í huga lengi. Þessi niðurstaða er staðfest í greinargerð með tillögunni þar sem segir: ,,Ályktun Alþingis um stefnumótandi byggðaáætlun frá 1994, sem kveður meðal annars á um fjölgun starfa í þjónustustörfum á landsbyggðinni, hefur ekki skilað árangri nema síður sé.`` Rétt er enn fremur að minna á að í einkageiranum er þróunin svipuð, fjölgun starfa á þessu kjörtímabili hefur þar einnig orðið að mestum hluta á höfuðborgarsvæðinu. Stórfelld röskun byggðar í landinu er mikið áhyggjuefni. Allar götur síðan 1979 hefur landsbyggðin misst fólk til höfuðborgarsvæðisins og síðastliðin tíu ár hafa brottfluttir af landsbyggðinni umfram aðflutta verið 12.541. Þessi þróun hefur á margan hátt haft neikvæð félagsleg og menningarleg áhrif á allt þjóðfélagið en nú fer einnig vaxandi skilningur á þjóðhagslegum kostnaði sem er samfara þessari röskun. Talið er að það kosti sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu a.m.k. 3--5 millj. kr. á hvern íbúa sem þangað flyst að byggja upp þá aðstöðu og þjónustu sem þarf og er þá rekstrarkostnaður ekki meðtalinn. Á móti verður fjárfesting og uppbygging á landsbyggðinni vannýtt. Skólar, heilbrigðisstofnanir og aðrar þjónustustofnanir standa hálftómar og tekjur sveitarfélaganna minnka, auk félagslegra erfiðleika sem skapast. Er þá ónefndur mikill kostnaður fjölskyldna og einstaklinga sem oftar en ekki yfirgefa eignir sínar verðlitlar eða verðlausar og þurfa að kosta miklu til að útvega sér húsnæði og koma sér fyrir á nýjum stað. Miklar upplýsingar liggja fyrir um orsakir og undirrót þessarar óheillavænlegu byggðaröskunar. Þær eru m.a. í fylgiskjölum með tillögunni svo og í umsögnum sem allsherjarnefnd bárust þegar hún fjallaði um málið. Orsakirnar felast ekki síst í óhagstæðri atvinnuþróun og einhæfni atvinnulífs víða um land. Þar ber að hafa í huga að búseta ræðst ekki lengur aðeins af atvinnu heimilisföður heldur þarf að taka tillit til þess að konur eru einnig virkir þátttakendur í atvinnulífinu. Þær mennta sig ekki síður en karlar og eiga bæði þær sjálfar og þjóðfélagið rétt til þess að sú menntun og starfskraftar nýtist. Orsakir byggðaröskunar felast einnig í margháttuðum aðstöðumun eftir byggðarlögum hvað varðar samgöngur, verslun og vöruverð, orkukostnað, aðstöðu til menntunar, heilsugæslu og margvíslegrar félagslegrar þjónustu. Þá er ekki hægt að líta fram hjá því að fjölbreytni á sviði menningar og afþreyingar vegur þungt og skiptir nútímafólk æ meira máli. Fjölbreytni, jöfn lífsskilyrði og öryggi eru því lykilorðin við markmiðssetningu í byggðamálum. Síðast en ekki síst snýst málið um að efla tiltrú fólks á búsetu til framtíðar í byggðum utan höfuðborgarsvæðisins. Um vilja þess hefur verið spurt í skoðanakönnun sem staðfestir að fjölmargir kysu búsetu á landsbyggðinni ef öryggi og allar aðstæður væru þar í góðu lagi. Því liggur beint við að álykta að róttækar aðgerðir til úrbóta gætu snúið við þeirri öfugþróun sem verið hefur í flutningum fólks af landsbyggð til höfuðborgarsvæðis. Fyrsti minni hluti telur að tillagan hefði þurft mun ítarlegri meðferð í allsherjarnefnd en raun varð á. Margar umsagnir bárust með hugmyndum og ábendingum sem meiri hlutinn hefur í engu tekið tillit til. Það er nokkuð sammerkt með umsögnunum að lögð er áhersla á nauðsyn þess að efndir fylgi orðum og fjármagn fyrirheitum. Vantrú umsagnaraðila á efndirnar er augljós. Ekkert hefur verið gert til að eyða óvissu í þessu efni. Ljóst er að taka þarf miklu fastar á málum en gert er ráð fyrir í tillögunni. Orðin ein duga ekki. Setja þarf fram áætlun með tímasetningum og kostnaðarmati um aðgerðir í samgöngumálum og fjarskiptum, í menntamálum, heilbrigðisþjónustu og annarri félagslegri þjónustu, jöfnun námskostnaðar, jöfnun orkukostnaðar o.fl. Styðja þarf markvisst við þróun fjölbreyttra atvinnukosta með hliðsjón af aðstæðum á hverjum stað og á forsendum sjálfbærrar þróunar. Fyrst og fremst þarf þó að sýna viljann til góðra hluta í verki. Það stoðar lítið að móta stefnu, gera áætlun og meta kostnað ef ákvörðun skortir um afl þeirra hluta sem gera skal. Fjármagn verður að fylgja. Fyrsti minni hluti tekur undir margt af því sem fram kemur í tillögunni en gagnrýnir lausatök og skort á markvissri áætlanagerð. 1. minni hluti telur hér í besta falli um að ræða atrennu stjórnarflokkanna til að gera sér grein fyrir ástandinu og tilraun til að setja sér markmið. 1. minni hluti getur ekki fallist á að hér sé um trúverðuga úrlausn að ræða og mun því sitja hjá við afgreiðslu málsins.`` Kristín Halldórsdóttir framsögumaður og Ögmundur Jónasson skrifa undir þetta nál. Herra forseti. Um þessa tillögu og málið í heild sinni mætti hafa miklu fleiri orð. Sá vandi sem við er að fást er ekki nýr af nálinni og um hann hafa verið teknar nokkrar snarpar rispur á hv. Alþingi og þær eru ófáar nefndirnar sem reynt hafa að finna lausnir. Sannleikurinn er auðvitað sá að það er engin ein allsherjarlausn heldur þarf aðgerðir á mörgum sviðum til þess að tryggja öryggi og mannsæmandi aðstæður hvar sem menn kjósa að lifa og starfa. Það er ekki aðeins réttur og hagsmunir íbúanna á viðkomandi svæðum heldur eru það hagsmunir þjóðfélagsins í heild. Þess vegna er það rétt og skylt að hafa þessi mál í sífelldri endurskoðun og vinna að úrbótum með skipulögðum hætti. Það var mjög athyglisvert að lesa og fara yfir umsagnirnar sem allshn. bárust um þessa tillögu. Eins og vikið er að í nál. sem ég hef þegar lesið kemur ítrekað fram í þeim umsögnum ákveðin vantrú á og efasemdir um að tillagan bjóði upp á raunverulegar lausnir og það er þá fyrst og fremst vegna þess að markvissa framkvæmdaáætlun skortir. Það er ekkert fast í hendi um hvernig ná eigi þessum markmiðum, hvenær og hvernig. Í umsögn Atvinnuþróunarfélags Vestfjarða hf. er t.d. réttilega bent á að árangur af starfi síðustu áratuga hafi ekki skilað sér í að draga úr fólksflutningum af landsbyggð. Mikið af fjármagni til landsbyggðarinnar hefur farið í beina fjárfestingu sem ekki gefur af sér bein störf, þ.e. til frambúðar. Uppbygging á höfuðborgarsvæðinu hefur hins vegar falist í fjölgun starfa og uppbyggingu þjónustu sem skilar sér í störfum til langframa. Þetta er mjög athyglisvert og rétt að hafa í huga. Umsögn Atvinnuþróunarfélags Vestfjarða hf. er um margt athyglisverð. Í raun hefði verið ástæða til að láta hana fylgja sem fylgiskjal og reyndar ýmsar aðrar umsagnir sem komu til allshn. Ég vil leyfa mér að grípa niður í nokkrar af þeim umsögnum. Í áliti frá Atvinnuþróunarfélagi Vestfjarða hf. segir m.a. um atvinnumálin, með leyfi forseta: ,,Aukin fjölbreytni í atvinnulífi er ein meginforsenda fyrir eflingu atvinnlífs á landsbyggðinni, spár um þróun atvinnutækifæra í frumframleiðslugreinum eru allar á þann veg að veruleg fækkun verði í þessum greinum. Á Vestfjörðum standa þessar greinar fyrir um 40--50% starfa í kjördæminu. Því má það vera ljóst að nauðsyn er á nýsköpun á svæðinu en það starf er það stutt á veg komið að ekki er séð að tími vinnist til að taka við fækkun starfa í þessum atvinnugreinum. Það er einnig mat Atvinnuþróunarfélags Vestfjarða hf. að allar kollsteypur í atvinnumálum fámennra svæða séu óæskilegar. Slíkt þarf að framkvæma á löngum tíma til að minnka áhættu og kostnað. Stefna félagsins er sú að byggja á eða byggja við þá starfsemi sem fyrir er og að auðlindir svæðanna séu nýttar. Það er því að mati félagsins gagnrýnisvert að hve litlu mæli tillögur eru um í byggðaáætlun, þar sem komið er inn á stöðu sjávarútvegs og landbúnaðar og tengingu landsvæða við nýtingu auðlinda þeirra.`` Í umsögninni er nokkuð fjallað um starfsemi þróunarstofa en síðan segir nokkru aftar, með leyfi forseta: ,,Félagið tekur undir tillögu um að styrkja lánastarfsemi Byggðastofnunar, a.m.k. á tímabili þessarar byggðaáætlunar eða þar til séð verður hver verður þróun á lánamarkaði. En enn sem komið er er reynsla af sameiningu lánasjóða atvinnulífsins ekki til hagsbóta fyrir minni fyrirtæki og einstaklinga a.m.k. á landsbyggðinni.``

Eru einhverjar tillögur um það þarna?

Það er vikið að þessu atriði, eins og hv. frammíkallandi þekkir. M.a. var rætt um að sameining lánasjóða atvinnulífisins yrði til hagsbóta fyrir landsbyggðina og tekin frá sérstök upphæð til þess að veita til atvinnustarfsemi úti um landið. Held ég þá áfram að vitna í umsögn Atvinnuþróunarfélags Vestfjarða hf. Í framhaldi af þessu segir: ,,Smæð verkefna þeirra virðist ekki vekja áhuga þessara sjóða og því eiga þeir nú erfiðara að útvega langtímalánsfé en áður var. Efling viðskiptabanka og sparisjóða sem eru með víðtækt útibúanet getur hugsanlega bætt þessa stöðu en á meðan það liggur ekki nánar fyrir er nauðsynlegt að halda við starfsemi lánasviðs Byggðastofnunar.`` Raunar væri ástæða til að lesa þessa umsögn meira og minna en það ætla ég ekki að gera. Þar sem fjallað er um þróunina í atvinnulífinu og nauðsyn þess að styðja við nýsköpun og áframhaldandi þróun í frumframleiðslugreinunum, þá er lítillega vikið að stjórn fiskveiða. Eins og við þekkjum hefur hún haft áhrif á þeim stöðum þar sem atvinnulífið byggist á fiskveiðum og vinnslu. Þar hefur ýmislegt gerst á undanförnum árum. Atvinnuþróunarfélag Vestfjarða nefnir sérstaklega að fundin verði leið til að auðvelda aðgengi smábáta og þilfarsbáta, allt að 50 eða 100 brúttótonn, inn í þorskaflahámarkskerfið, eins og hér segir: ,,Smábátar eða þilfarsskip með hefðbundnu aflamarki geti lagt það inn og fengið til baka í þorskaflahámarki með ákveðnu álagi eða ákveðnu álagi við löndun til landvinnslu. Útgerð verði bundin við hefðbundna landútgerð og staðbundin veiðarfæri. Aðgerð þessi gæti verið tímabundin fyrir hvern aðila t.d. átta ár eða sem nær yfir tvö tímabil Byggðaáætlunar.`` Þá er ástæða til, herra forseti, að vitna til umsagnar Náttúruverndar ríkisins frá því í desember á síðasta ári: ,,Stofnunin telur rétt að benda á að áætlað er að um 230 þúsund ferðamenn muni koma til landsins á árinu 1998 og spár gera ráð fyrir tvöföldun á næstu tuttugu árum þ.e. að ferðamenn verði allt að 500 þúsund á ári og tekjur af ferðaþjónustunni verði allt að 65 milljarðar króna á ári. Náttúruvernd ríkisins telur að grípa verði til fjölþættra aðgerða til að mæta þessari aukningu. Tryggja þarf dreifingu ferðamanna um landið í tíma og rúmi til að koma í veg fyrir óbætanlegan skaða á náttúruperlum landsins.`` Í framhaldi af því er fjallað um nýsköpun í atvinnulífi og nauðsyn þess að hefja vinnu við landnýtingaráætlun þar sem tekið verði á öllum helstu þáttum og samræmingar gætt fyrir landið í heild. Og Náttúruvernd ríkisins leggur áherslu á að aðstoða þurfi ferðaþjónustuaðila við nýsköpun og markaðssetningu ,,... því fjölmörg svæði landsins eru lítið sem ekkert nýtt þrátt fyrir mikla möguleika bæði sumar og vetur. Stofnunin tekur undir að þörf sé á að efla háskólamenntun og rannsóknir sem tengjast ferðaþjónustu. Endurmenntun og fjarkennsla í greinum eins og náttúrufræðum, menningarsögu, viðskiptum, ferðamálafræðum og tungumálum getur opnað nýja möguleika við atvinnuuppbyggingu og stutt við veikburða starfsemi í dreifðum byggðum. Náttúruvernd ríkisins sér um menntun landvarða og stendur fyrir landvörslu í þjóðgörðum og á friðlýstum svæðum. Áhugi er á að koma þeirri menntun inn í almenna skólakerfið og inn í fjarkennslu. Störf landvarða eru mikilvægur liður í fræðslu, leiðbeiningum og öryggismálum fyrir ferðafólk.`` Þetta mætti allt taka til athugunar en síðar í umsögninni er kafli sem nefnist Bætt umgengni við landið. Ég held að ástæða sé til að lesa þann kafla, með leyfi forseta. Þar stendur: ,,Gróður og jarðvegseyðing er stærsta umhverfisvandamál okkar og full þörf er á breyttum áherslum. Óheft beit bæði sauðfjár og hrossa á viðkvæmu landi er hjarðbúskapur sem heyra ætti fortíðinni til. Styðja þarf bændur landsins við að koma á beitarstjórnun til að ýta undir sjálfgræðslu. Beitarstjórnun byggð á þekkingu á burðarþoli lands stuðlar að sjálfbærum búskap. Náttúruvernd ríkisins fagnar hugmyndum í tillögunni um að sveitarfélög verði aðstoðuð við gerð framkvæmdaáætlana í umhverfismálum. Stofnunin starfar með náttúruverndarnefndum sveitarfélaganna veitir þeim upplýsingar og aðstoðar eftir föngum. Nefndirnar eru augu og eyru stofnunarinnar á sínu svæði og veita henni ýmsar upplýsingar og ábendingar. Á sameiginlegum fundi Náttúruverndar ríkisins og náttúruverndarnefnda sem haldinn var á Selfossi í nóvember 1998 komu fram óskir um aukinn faglegan stuðning en vegna fjárskorts hefur stofnunin ekki getað orðið við óskum nefndanna. Sú hugmynd kom fram á fundinum að gera þyrfti Náttúruvernd ríkisins kleift að ráða í fullt starf þá eftirlitsfulltrúa sem starfa sem verktakar fyrir stofnunina víða um land. Þeim mætti skapa aðstöðu á nýjum Náttúrustofum kjördæmanna. Friðlýst svæði landsins sem eru í umsjón Náttúruverndar ríkisins eru mörg hver einnig vinsælustu ferðamannastaðir landsins. Stofnunin tekur undir að átaks sé þörf við umhverfisbætur. Náttúruvernd ríkisins hefur búið við fjársvelti undanfarin ár og því einungis getað varið 2--3 millj. króna árlega til úrbóta á friðlýstum svæðum utan þjóðgarðanna, fjárþörfin er um 157 millj. króna. Náttúruvernd ríkisins leggur til að gert verði átak í samstarfi við sveitarfélög um uppbyggingu svæðanna þannig að stofnunin geti í auknu mæli falið þeim umsjón og rekstur friðlýstra svæða eins og lög um náttúruvernd heimila. Hraða þarf gerð stafrænna korta fyrir landið allt og byggja upp landfræðileg upplýsingakerfi sem taka til allra þátta. Nauðsynlegt er að stuðla að aukinni þekkingu á náttúru landsins, sú þekking er grunnur upplýsingakerfisins.`` Þarna er að sjálfsögðu minnt á að í náttúruvernd er gríðarlega margt ógert og kallar á mikið starf, uppbyggingu, lagfæringar, gæslu og eftirlit. Þarna er um fjölda starfa að ræða sem bent er á í þessari umsögn, starfa í ferðaþjónustu, við uppbyggingu, lagfæringu og eftirlit. Ég sé ástæðu til þess að draga þetta fram við þessa umræðu. Svipað eða því skylt er ýmislegt sem fram kemur í umsögn Landgræðslu ríkisins. Hún var reyndar með beinar brtt. við tillöguna, án þess að tillit væri tekið til þeirra. Í þeirri umsögn var lögð til sú breyting að inn í tillöguna kæmi að auknar yrðu aðgerðir og fjármagn til að fjölga hlutastörfum við landgræðslu, landbótastarf og aðra umhverfisvernd. Einnig var tillaga um stöðvun hraðfara gróðureyðingar, lagt til að bætt verði við markmiðum um að stuðla að landbótum á rýrum svæðum og einnig að bætt verði við grein, sem yrði þá nr. 22 í tillögunni, þar sem stæði: ,,Að samræma búskaparhætti að sjálfbærri landnýtingu til að efla samkeppnismöguleika íslensks landbúnaðar.`` Enn fremur yrði þess getið að þar sem sauðfjárframleiðsla væri í sátt við landið yrði búgreinin sérstaklega efld. Ég gæti út af fyrir sig lokið þessari yfirferð með tilvitnun í umsögn frá Eyþingi sem er samband sveitarfélaga í Eyjafirði og Þingeyjarsýslum. Þar kemur fram nokkuð sem var gegnumgangandi í öllum þessum umsögnum. Þar segir, eftir að stjórnin hefur fagnað tillögunni, með leyfi forseta: ,,Stjórnin vill hins vegar að gefnu tilefni minna rækilega á að umræður og úttektir á vanda landsbyggðarinnar skortir ekki. Það sem á skortir er að úttektum á vanda landsbyggðarinnar, og tillögum um aðgerðir til að draga úr þeim vanda, hafi verið fylgt eftir með beinum aðgerðum. Brýnt er að því sé fylgt eftir að mörkuð stefna Alþingis í byggðamálum og þau fyrirheit um aðgerðir sem m.a. eru gefin í tengslum við væntanlegar breytingar á kjördæmaskipaninni komist í framkvæmd`` o.s.frv. Þetta er nokkuð dæmigert fyrir það sem fram kemur í þessum umsögnum. Ég vil svo að lokum vitna í umsögn Sambands ísl. sveitarfélaga sem lýsir sig sammála meginmarkmiðum þeim sem tilgreind eru í þáltill. Sambandið telur að þar sé að finna mörg stefnumarkandi atriði sem lúti að því að styrkja byggðina í landinu með tilteknum aðgerðum. Nokkru síðar segir, með leyfi forseta: ,,Í framhaldi af framlagningu tillögu til þingsályktunar um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001 og frumvarps til stjórnskipunarlaga um breytingu á kjördæmaskipuninni leggur stjórn sambandsins til að skipuð verði sameiginleg framkvæmdanefnd ríkis og sveitarfélaga um byggðamál. Auk þess að fjalla almennt um byggðamál hafi nefndin það sérstaka hlutverk að fylgja því eftir að mörkuð stefna Alþingis í byggðamálum og þau fyrirheit um aðgerðir í þeim málum sem gefin eru í tillögunni og í tengslum við væntanlegar breytingar á kjördæmaskipaninni komist í framkvæmd.`` Að mínu mati tillaga hefði verið vert að taka tillit til þessarar tillögu því þar með hefði fengist ákveðinn farvegur og vettvangur til að leitast við að tryggja framgang þeirra markmiða sem sett eru fram í þessari tillögu. Herra forseti. Það er ekkert tryggt í því efni, eins og tillagan hefur verið sett fram og afgreidd. Þess vegna treystir 1. minni hluti allshn. sér ekki til að styðja tillöguna þótt við sem undir það álit skrifum séum sammála markmiðunum. Við tökum undir margt sem í tillögunni stendur og munum að sjálfsögðu ekki greiða atkvæði gegn henni en við treystum okkur ekki til að styðja hana með vísan til þess sem fram kemur í nál. okkar. Við munum því sitja hjá við afgreiðslu málsins.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. 2. minni hluta allshn. um till. til þál. um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001. Bókin, herra forseti, sem fylgir þessari tillögu er tiltölulega mikil að vöxtum og í henni er að finna úttektir og kannanir á þróun byggðar á umliðnum árum. Tillögugreinin sjálf er upp á 21. tölulið og skiptist í þrjá meginkafla, þ.e. kafla um nýsköpun í atvinnulífinu, þá um menntun, þekkingu og menningu og síðan er þriðji kafli um jöfnun lífskjara og bætta samkeppnisstöðu. Allt eru þetta orð sem við höfum mjög oft heyrt þegar rætt er um stöðuna í byggðamálum og leiðir þar til úrbóta. Stjórnarflokkar hafa gjarnan sett sér háleit markmið til að sporna gegn byggðaröskun en það er eins og minna hafi orðið af efndum. Í þessari tillögu eru sett nokkuð háleit markmið sem m.a. eru nefnd í nál. meiri hluta allshn. en þar er sagt, með leyfi forseta: ,,Tillögunni er ætlað að taka á þeirri byggðaröskun sem átt hefur sér stað undanfarin ár og kemur m.a. fram í henni það markmið að fólksfjölgun á landsbyggðinni verði ekki undir landsmeðaltali og nemi a.m.k. 10% til ársins 2010.`` Það sem ég hef sett fram í nál. mínu, sem reyndar kom fram hjá frsm. 1. minni hluta einnig, er að við teljum að tiltölulega veikar stoðir séu settar eru undir þau markmið sem hér eru sett fram. Í því sambandi nægir t.d. að vitna til umsagnar Þjóðhagsstofnunar en þar segir um þetta markmið, með leyfi forseta: ,,Í tillögunni er það markmið sett að fólksfjölgun á landsbyggðinni verði ekki undir landsmeðaltali á næsta rúmum áratug. Að mati Þjóðhagsstofnunar er slíkt markmið virðingarvert en ekki raunhæft.`` Þetta er klippt og skorið hjá Þjóðhagsstofnun. Markmiðið sem sett er fram af hálfu ríkisstjórnarinnar er ekki talið raunhæft. Reyndar má sjá hið sama í ýmsum umsögnum sem fram komu í allshn. um þessa þáltill. Menn telja að markiðin séu ekki raunhæf og tillögurnar sem settar séu fram séu meira hugsaðar til lengri tíma en til að taka á þeim vanda sem nú blasir við. Til að mynda má nefna að Alþýðusamband Íslands segir í sinni umsögn, með leyfi forseta: ,,ASÍ telur að ekki sé ljóst hvernig markmiðið um 10% fólksfjölgun á landsbyggðinni á að nást því margar af þeim tillögum sem fram koma í ályktuninni er þegar verið að framkvæma án þess að tekist hafi að stöðva fólksflóttann. Ekki verður ráðið af þessari ályktun um stefnumótun hvernig snúa eigi þróuninni við.`` Í umsögn Eyþings, sambands sveitarfélaga í Eyjafirði og Þingeyjarsýslum kemur fram að stjórnin fagni fram kominni þáltill. en síðan segir: ,,Stjórnin vill hins vegar að gefnu tilefni minna rækilega á að umræður og úttektir á vanda landsbyggðarinnar skortir ekki. Það sem á skortir er að úttektum á vanda landsbyggðarinnar, og tillögum um aðgerðir til að draga úr þeim vanda, hafi verið fylgt eftir með beinum aðgerðum.`` Til fleiri umsagna, herra forseti, mætti vitna en ég ætla að láta þetta nægja. Þetta má víða lesa í umsögnunum. Þær endurspegla nokkra vantrú á að hægt sé að ná þeim markmiðum sem að er stefnt með tillögunni. Vissulega er ýmislegt í tillögunni, sérstaklega sem lýtur að árangri til lengri tíma, t.d. varðandi nýsköpun í atvinnulífinu og áherslu á menntun, góðra gjalda vert og ber að fagna. Hitt er annað mál, að þær grípa ekki á þeim vanda sem nú blasir við og hefur blasað við á undanförnum árum. Í nál. mínu kem ég aðeins inn á stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 1994--1997. Í þeirri byggðaáætlun voru eftirfarandi meginmarkmið sett: ,,að treysta byggðina þannig að gæði landsins og aðrar auðlindir til lands og sjávar yrðu nýttar með hagkvæmum hætti, að efla byggð á svæðum þar sem hægt yrði að reka fjölbreytt og arðsamt atvinnulíf og veita þjónustu að kröfum nútímasamfélags, að draga úr fólksflutningum til höfuðborgarsvæðisins þannig að mannvirki þjóðarinnar nýttust skynsamlega.`` Hv. frsm. 1. minni hluta, Kristín Halldórsdóttir, 12. þm. Reykn., fjallaði ágætlega um hvernig þriðja markmiðið, um að draga úr fólksflutningum til höfuðborgarsvæðisins, hefur lítið gengið eftir. Í nál. mínu, herra forseti, bendi ég á að mér finnst vanta að gerð sé heildstæð úttekt á reynslunni af þessari byggðaáætlun fyrir árin 1994--1997. Hvað brást í þeirri áætlun? Hvað var það sem náðist fram af þeim markmiðum? Upplýsingar um það hefðu verið nauðsynlegar til að greina vandamálin sem við stöndum frammi fyrir og hvernig við framfylgjum stefnumörkunum á Alþingi. Ég held að það sé alveg ljóst að landsbyggðarfólk hefur fengið nægan skammt af loforðum og háleitum markmiðum í ýmsum áætlunum. Það sem fólkið bíður eftir og það sem vantar eru markvissar úrbætur til þess að sporna gegn byggðaröskun. Margt er athyglisvert í þeim gögnum sem ég hef farið í gegn um, ýmsum samantektum sem m.a. hafa komið fram hjá Stefáni Ólafssyni, forstöðumanni Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands og prófessors við háskólann, sem mikið hefur skoðað mál sem lúta að landsbyggðinni, orsökum brottflutnings af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins, afleiðingum hennar, leiðum til úrbóta o.s.frv. Hann telur að búseta á sumum svæðum landsbyggðarinnar sé nú í meiri hættu en verið hefur síðan á eftirstríðsárunum. Það eru nokkuð stór orð, herra forseti. Við stöndum frammi fyrir því á árinu 1999 að búseta sé í meiri hættu á sumum svæðum landsbyggðarinnar en verið hefur síðan á eftirstríðsárunum. Fram kemur að síðan þá hafi nettótap landsbyggðarinnar vegna búferlaflutninga til höfuðborgarsvæðisins aldrei verið meira en síðustu þrjú árin. Nýlega birtar tölur um búferlaflutninga til höfuðborgarsvæðisins á fyrstu átta mánuðum ársins 1998 sýna að tap landsbyggðarinnar var þá orðið yfir 1.500 íbúar. Herra forseti. Nú á tímum góðæris sem ríkisstjórnin státar af og við höfum búið við á þessu kjörtímabili virðist samt sem áður staðreynd að búseta á landsbyggðinni sé í meiri hættu á þessu kjörtímabili en verið hefur síðan á eftirstríðsárunum. Mér finnst það, herra forseti, og segi bara hreint út, áfellisdómur á ríkisstjórn Davíðs Oddssonar að við skulum standa frammi fyrir þeirri staðreynd í góðærinu, svo gífurlega miklum búferlaflutningum af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Ég tel ljóst að stefnumótun á sviði byggðamála þurfi að endurspegla raunhæfar aðgerðir sem taki mið af þeirri stöðu sem landsbyggðin er í til að treysta búsetuskilyrði og lífsafkomu. Aðgerðir sem allt í senn treysti atvinnulífið, bæti afkomumöguleika, styðji við jafnrétti í menntun og fjölbreytt menningarlíf, og tryggi eins og kostur er jafnræði í félags- og heilbrigðisþjónustu fyrir hina ýmsu hópa í þjóðfélaginu. Ég vil einnig benda á að niðurstaða Stefáns Ólafssonar um stöðuna að því er varðar landsbyggðina er sú að haldi landsbyggðin áfram að tapa jafnstórum hluta íbúa til höfuðborgarsvæðisins og verið hefur á síðustu árum megi búast við að þjóðfélagshópasamsetning íbúanna þar breytist. Hlutur ungs fólks og menntaðs fólks verður óeðlilega lítill úti á landi og grefur þá enn frekar undan byggðunum í framhaldinu. Hættan á vítahring sívaxandi hnignunar getur þannig aukist. Auðvitað er mjög alvarleg staða uppi og stór orð höfð í frammi. En við skulum muna að Stefán Ólafsson hefur sett þessi orð fram að vandlega athuguðu máli vegna þess að hann hefur skoðað þessi mál mjög ítarlega og unnið þar mikið verk í að kanna orsakirnar fyrir þessum mikla búferlaflutningi. Þetta er dómur sem hér er settur fram sem okkur ber skylda til að taka alvarlega. Ég held að hægt sé að fullyrða að hjá þjóðinni sé einhugur um að ná jafnvægi í byggð landsins. Ég held að mikilvægt sé að ná fram þjóðarsátt um aðgerðir sem dugi til að snúa þróuninni við og það sé þjóðarvilji, herra forseti, til þess að ná jafnvægi í þróun byggðar í landinu. Hættan á hruni búsetu er víða veruleg og kannski ekki síst í minni sjávarbyggðum. Fyrir því hafa verið nefndar margvíslegar ástæður, bæði í þeirri ítarlegu greinargerð sem fylgir þessari byggðaáætlun og í ýmsum könnunum og athugunum sem hafa verið gerðar. Það eru fyrst og fremst framkvæmdirnar sem vantar. En það sem er sett fram, herra forseti, eru ófullnægjandi atvinnuskilyrði og einhæfni atvinnulífsins, vaxandi óöryggi vegna kvótakerfisins og auknar kröfur um fjölbreytni atvinnutækifæra, aukna sókn ungs fólks í menntun og ófullnægjandi tækifæri fyrir menntað vinnuafl í smærri byggðarlögum og reyndar almennt á landsbyggðinni og skortur á fullnægjandi félags- og heilbrigðisþjónustu, m.a. vegna smæðar margra byggðarlaga sem hefur t.d. hamlað nauðsynlegum verkefnaflutningi frá ríki til sveitarfélaga, og hærri framfærslukostnaður sem fylgir búsetu víða á landsbyggðinni eins og hærra vöruverð og húshitunarkostnaður. Til þess að draga fram hve búseta á landsbyggðinni er í mikilli hættu þá hefur Stefán Ólafsson borið tapið sem ýmsir staðir hafa orðið fyrir og fólksflutninga hingað á höfuðborgarsvæðið saman við það sem hefur gerst í búsetuþróun t.d. á Norðurlöndum þar sem gripið hefur verið til mjög róttækra aðgerða til þess að sporna við því sem þar var að gerast. Í samantekt sem hann hefur gert um þessi mál nefnir hann að Lappland er sá hluti Nord-Kalottensvæðisins sem tapaði stærstum hluta íbúa á tímabilinu 1960--1980 og þar kemur fram að tapið þar á tímabilinu hafi verið 29% en næst kom Finnmörk með 27%, nyrstu svæði Noregs. Hlutfallslegt tap Vestfjarða var hins vegar mun meira á sama tíma eða 53% á móti því að á þessum stöðum í Noregi og Finnmörk hafi þetta verið um 27--29%. Stefán talar um að tapið á Vestfjörðum hafi verið á sama tíma 53%, á Norðurl. v. 37% og á Vesturlandi 33%. Hann segir orðrétt: ,,Hnignun búsetu hefur því verið hlutfallslega meiri á landsbyggðinni á Íslandi en á þessum nyrstu svæðum hinna Norðurlandanna.`` Þessu til viðbótar er rétt að hafa í huga að samanburðurinn nær aðeins til ársins 1990 en eftir þann tíma jókst tap landsbyggðarinnar á Íslandi langt umfram það sem var á samanburðartímanum. Einmitt á þessum nyrstu svæðum hinna Norðurlandanna var gripið til mjög róttækra aðgerða til þess að bæta lífsskilyrðin þar. Vera má, herra forseti, að við getum eitthvað af því lært. Þó að tillögur ríkisstjórnarinnar séu góðra gjalda verðar held ég að þær nái ekki því markmiði sem þær þurfa að ná, þ.e. að snúa þessari þróun við tafarlaust. Eins og ég hef sagt tel ég að leiðirnar séu byggðar á veikum grunni og full ástæða til að óttast að markmið hennar náist ekki og erum við þar kannski ekki hvað síst að líta til framkvæmdar á fyrri áætlun. Það hlýtur að ráðast að miklu leyti af vilja stjórnvalda í þessum efnum en ýmislegt má nefna jákvætt í tillögunni eins og aukið fjármagn til nýsköpunarverkefna, áherslur í menntamálum og áform um lækkun kostnaðar við hitun íbúðarhúsnæðis á næstu þremur árum. Flestar tillögurnar eru þó gamalkunnar og reynslan sýnir okkur hve þær hafa litlu skilað til að sporna gegn byggðaröskun. Í landshlutakönnun um búsetuskilyrði, sem var gerð vorið 1997, kom fram að það sem ræður mestu um brottflutning eru slæmar atvinnuaðstæður sem tengjast einhæfni atvinnulífs og breytingum í sjávarútvegi og mjög ófullnægjandi menntunarmöguleikar á landsbyggðinni, einkum til framhaldsskólanáms. Einnig er mjög áberandi í viðhorfum íbúa landsbyggðarinnar að þeir telja sig bera skarðan hlut frá borði í lífskjörum en þar er einkum vísað til húshitunarkostnaðar og kostnaðar við daglegar nauðsynjar heimilisins, t.d. vegna hærra vöruverðs. Þetta er, herra forseti, gegnumgangandi krafa í umsögnum sem er krafa um frá landsbyggðinni. Það er meiri jöfnun í námskostnaði og jöfnun í húshitunarkostnaði. Þetta er gegnumgangandi í mörgum umsögnum frá þessum svæðum. Þar er einmitt dregin fram mikil áhersla á að koma til móts við mikinn kostnað við skólagöngu barna. Í því sambandi er ástæða til þess að rifja upp skýrslu sem Hagfræðistofnunin vann um framfærslukostnað og lögheimilisflutninga íslenskra námsmanna og menntmrh. skilaði á þessu þingi. Þar kemur fram að viðbótarkostnaður við að hafa nemanda í framhaldsskóla eða á háskólastigi í skóla fjarri heimabyggð leiki á bilinu 130--375 þús. kr. að teknu tilliti til dreifbýlisstyrks og þessi upphæð svari til 4--14% af neysluútgjöldum 3--6 manna fjölskyldu. Þetta eru háar fjárhæðir, herra forseti. Kannski eru þessar fjárhæðir ofviða mörgum fjölskyldum úti á landsbyggðinni til að geta stutt við bakið á börnum sínum í skólagöngunni. Það er kannski ein af ástæðum þess að fólk er að flytja til höfuðborgarinnar. Síðan kemur fram að það sé skoðun Hagfræðistofnunar að á grundvelli gagna sem hún hefur haft tök á að afla sér sé líklegt að viðbótarkostnaður sem hlýst af dvöl nemenda sem stunda nám í grunn- og framhaldsskóla og búi á heimavistum eða í leiguhúsnæði fjarri heimabyggð sé á bilinu 190--475 þús. kr. á ári. Þetta eru háar fjárhæðir. Mér dettur í hug þegar ég er að segja frá þessu að minna á tillögu sem við jafnaðarmenn höfum flutt sem gæti bætt verulega úr þessu og hefur legið fyrir þinginu í allan vetur og raunverulega allt þetta kjörtímabil án þess að hljóta náð fyrir augum stjórnarliða. Það er tillaga um að heimilt sé að millifæra ónýttan persónuafslátt barna 17--19 ára. Þá er ég að tala um t.d. persónuafslátt hjá einstæðum foreldrum eða tekjulágum fjölskyldum. Ég held að það mundi gera verulega til þess að bæta hér. Ég las í Morgunblaðinu í morgun, herra forseti, um áhrifin af sameiningu sveitarfélaga fyrir byggðirnar úti á landi. Ég gerði nokkra grein fyrir því í nefndaráliti mínu, þ.e. áhrifunum af sameiningu sveitarfélaga fyrir byggðirnar út á landi. Ég hef verið talsmaður þess að stækka og efla sveitarfélögin og vann að því í tíð minni sem félmrh. Þetta er ein af þeim aðgerðum sem skila sér á lengri tíma. Þótt það skili sér ekki strax við sameiningu sveitarfélaga er þetta eitt af því sem á að stuðla verulega að og stjórnvöld eiga að ýta undir sem best þau geta að sveitarfélögin sameinist. Vissulega hefur verið gert mikið átak í þá veru á sl. 10 árum að sameina sveitarfélögin. Samtals hefur sveitarfélögum fækkað um sennilega tæplega 60 á einum áratug. Ég held að stækkun og efling sveitarfélaganna stuðli að því að treysta byggð í landinu og brjóta niður þær hindranir sem eru í atvinnuuppbyggingunni og til að ná fram betra og hagkvæmara skipulagi sem og að skapa skilyrði fyrir meiri, betri og jafnari þjónustu við íbúana. Ég held einmitt að smæð margra sveitarfélaga hindri að þau geti veitt íbúum sínum eðlilega og góða þjónustu, t.d. á sviði félagsmála, heilbrigðismála o.s.frv. Það sem ég er að lýsa kemur heim og saman við könnun á landsbyggðinni um búsetuskilyrði að óánægja með lífskjörin og búsetuskilyrðin er mest í minnstu þéttbýlisstöðunum á landsbyggðinni, þ.e. á stöðum sem eru með frá 200---1.000 íbúa. Þar virðist mesta óánægjan með lífskjörin koma fram. Víða um land er ekki að finna fullnægjandi félagsþjónustu, t.d. ef á heimilinu er fatlað barn svo að við nefnum dæmi þó að þjónustan hafi vissulega breyst mjög á umliðnum einum, tveimur áratugum að því er varðar stöðuna í málefnum fatlaðra, þá er hún víða ekki nægjanlega góð. Ég nefni aldraða og unga fólkið. Unga fólkið leitar í nám. Aldraðir leita hingað líka eftir þjónustu og ef sveitarfélögin væru stærri og betur í stakk búin til þess að taka við auknum verkefnum og auknum tekjustofnum í leiðinni held ég að það mundi styrkja mjög landsbyggðina. Ég tel því mikilvægt í allri stefnumörkun í byggðamálum að leggja áherslu á stækkun og sameiningu sveitarfélaganna og flutning verkefna, valds og ákvarðana til sveitarfélaganna. Ég ætlaði að vitna áðan í það sem ég las í Morgunblaðinu í morgun en þar kemur fram á spástefnu um byggðaþróun hjá Ingimar Hanssyni, sem er rekstrarverkfræðingur, að Ingimar telur að 7.000 manna sveitarfélag sé lágmark til þess að halda velli. Í blaðinu kemur fram, með leyfi forseta: ,,Frekari sameining sveitarfélaga er nauðsynleg eigi þau að halda velli miðað við þá íbúaþróun sem á sér stað á landsbyggðinni. Þetta kom fram í máli Ingimars Hanssonar rekstrarverkfræðings á ráðstefnu um alþjóða- og byggðaþróun á Sauðárkróki sl. föstudag. Í erindi sínu færði Ingimar rök fyrir því að stærð sveitarfélaga skipti meginmáli upp á framtíðarhorfur þeirra og lágmarksíbúafjöldi sveitarfélaga þyrfti að vera 7.000--8.000 til að þau héldu velli. Þetta mat byggi ég á því að flótti er frá minni sveitarfélögunum en stærri byggðir eins og Selfoss, Reykjanesbær og Akureyrarbær fara vaxandi hvað fólksfjölda varðar.`` Þetta er tilvitnun í Ingimar Hansson, herra forseti, og hann heldur áfram: ,,Þjónusta er sá þáttur atvinnulífsins sem fólk vill vinna við og þegar fólk flytur til Reykjavíkur er það að sækja fjölbreyttara atvinnulíf. Aftur á móti eru landbúnaður og sjávarútvegur þeir þættir atvinnulífsins sem rýrna. Ég er alveg sannfærður um að meginþátturinn í því að fólk er að flytja er að það er að sækja í fjölbreyttara atvinnulíf og fyrst og fremst í þjónustu. Spurningin er hvenær þjónustugreinarnar eru orðnar það víðtækar að þær geti haldið fólksfjölguninni gangandi í smærri byggðarlögum,`` sagði Ingimar. Mér finnst þetta athyglisvert. Mig hefur ekki dreymt um að setja markið svo hátt að í nánustu framtíð yrðu sveitarfélögin að lágmarki með 7.000 íbúa. Ég held að það taki miklu lengri tíma. Vissulega væri mjög æskileg þróun að sveitarfélögin hefðu ekki undir svona 1--2 þús. íbúa. Ég tel að það mundi skila okkur verulega áleiðis, herra forseti. Ég þarf ekki að ræða mikið meira um þessa byggða\-áætlun en kemst þó ekki hjá því nefna það sem mér finnst vanta í hana. Það er tvennt. Mér finnst ekki nógu mikið rætt um eina meginorsök byggðaröskunar á landsbyggðinni, þ.e. stefnuna í sjávarútvegsmálum. Í þessum tillögum finnst mér heldur ekki nóg sett fram af skammtímaaðgerðum til að bæta búsetuskilyrði á landsbyggðinni. Það tvennt vil ég ræða um, herra forseti, áður en ég lýk máli mínu. Ég tel liggja alveg ljóst fyrir að stefnan í sjávarútvegsmálum hefur átt verulegan þátt í byggðaröskun. Ég tel að í stefnumarkandi áætlun til þess að treysta búsetu á landsbyggðinni á næstu árum hefði t.d. átt að vera það markmið að breyta stjórnkerfi fiskveiða fyrir tiltekinn tíma. Í tengslum við sjávarútvegsstefnuna, af því að ég vitnaði í ítarlega könnun á samantekt Stefáns Ólafssonar sem birt hefur verið opinberlega en þar fjallar hann um orsakir búferlaflutnings, með leyfi forseta: ,,Eigendur kvótans hafa við núverandi skipan fengið vænlega útgönguleið úr greininni með því að selja frá sér kvótann, en með því er lífsbjörgin hins vegar seld frá landvinnslufólkinu, þ.e. fiskvinnslufólkinu og öðrum íbúum minni sjávarbyggðanna. Það fólk á um fátt annað að velja en að flytja brott þegar svo er komið og jafnvel skilja eftir afrakstur ævistarfsins í verðlausu húsnæði, ef fólkið þarf þá ekki að taka með sér skuldir af því að auki. Íbúar sjávarbyggðanna skynja þegar þetta aukna óöryggi um lífsbjörg í framtíðinni og eru farnir að bregðast við því með brottflutningi.`` Ljóst er að ríkisstjórnin kemur sér hjá, herra forseti, að taka á veigamiklum þáttum í tillögum sínum sem eru m.a. ástæður hinnar miklu byggðaröskunar sem við stöndum frammi fyrir. Mér finnst ástæða til, herra forseti, að vitna til þingmáls sem enn hefur ekki verið rætt en verið dreift á borð þingmanna, sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson og Lúðvík Bergvinsson flytja. Ég tel að í því reynist úrræði sem skjótt mundu taka á byggðavandanum. Þar er lagt til að á fiskveiðiárinu 1998--1999 skuli úthluta til viðbótar við leigðan heildarafla 15 þúsund lestum af þorski og að aflaheimildirnar skuli boðnar til leigu á markaði. Rétt til aflaheimildanna skulu einungis hafa bátar undir 10 brúttólestum og dagróðrabátar sem róa með línu eða net. Tekjur ríkissjóðs af leigu þessara aflaheimilda skal ráðstafa þannig að þriðjungur gangi til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til aðstoðar við þau sveitarfélög sem eiga í alvarlegum fjárhagsörðugleikum vegna missis aflaverðmæta úr byggðarlaginu. Þriðjungur mundi ganga til Byggðastofnunar til að greiða fyrir nýsköpun í atvinnulífi á landsbyggðinni og þriðjungur í ríkissjóð. Mér finnst tillaga þeirra eiga erindi í umræðuna og ljóst að hún mundi geta gert mikið til að taka á þeim vanda sem við blasir. Ég tel, herra forseti, að þó að ýmsar tillögur í stefnumörkuninni miði í rétta átt eins og áður er getið, þá vanti mikið á að brugðist sé við með nauðsynlegum aðgerðum sem þegar væri hægt að hrinda í framkvæmd til að jafna lífskjör og treysta búsetuskilyrði á landsbyggðinni. Þar vil ég nefna nokkur atriði. Ég nefndi áðan það sem er gegnumgangandi alls staðar, að jafna nú þegar húshitunarkostnað og námskostnað, draga úr kostnaðinum á því að sækja sér menntun á framhaldsskólastigi úr landsbyggðarumdæmum. Eins þarf aðgerðir sem skila sér fljótt og vel, t.d. að almannatryggingakerfinu verði beitt til að jafna aðgang að heilbrigðisþjónustu. Auk þess þarf nú þegar að grípa til ráðstafana sem tryggja mundu jöfnuð í framfærslukostnaði milli landshluta. Ég nefndi eitt atriði áðan sem snýr að persónuafslætti barna. Ég tel einnig að gera þurfi markvissa og skipulega áætlun um aukna tekjustofna og verkefnaflutning til sveitarfélaga sem vissulega hefur verið unnið að en þyrfti að hraða samhliða fækkun og stækkun sveitarfélaga. Ég tel mikilvægt að skjóta styrkum stoðum undir atvinnulífið á landsbyggðinni með gerð samræmdra samgönguáætlana með því að fella framlög til vegamála, flugmála og hafna í eina heild, með það að leiðarljósi að styrkja byggð um landið. Herra forseti. Ég mun senn ljúka máli mínu en það sem verulega skortir á eru tafarlausar aðgerðir af hálfu ríkisstjórnarinnar. Vera má að þær sjái dagsins ljós. Ég veit ekki betur en nefnd sé að vinna að tillögum samhliða kjördæmamálinu. Það má vera að eitthvað af þeim tillögum komi þar fram. Það er mjög mikilvægt að samstaða náist um þær aðgerðir sem ég hef nefnt, bæði varðandi húshitunarkostnaðinn og jöfnun á námskostnaði. Eins og málið lítur út fyrir mér í þessari þáltill. sem við hefðum gjarnan mátt hafa meiri tíma til að fjalla um í allshn., þá tel ég að ríkisstjórnin eigi sjálf að bera ábyrgð á þeim tillögum sem hér eru lagðar fram um stefnu í byggðamálum fram til ársins 2001, enda hlýtur það að vera verk nýrrar ríkisstjórnar að marka skýrari og árangursríkari stefnu í byggðamálum en hér er lögð til.

Virðulegi forseti. Hér hefur þegar farið fram allmikil umræða um byggðatillögu forsrh. Raunar hafa komið fram þrjú nál. um afgreiðslu hennar. Það þarf ekki að vekja mikla athygli þó fram komi fleiri en eitt og fleiri en tvö nál. Hins vegar er athyglisvert ekki skyldu koma fram neinar brtt. Það er þó ekki vandaverk ef menn hafa vald á textanum sem slíkum að gera brtt. við tillögu sem þessa og auðvelt að koma hugmyndum þar á framfæri. Hins vegar er skýrt tekið fram, mér finnst mikil ástæða til þess að undirstrika það og þakka, að efni þessarar tillögu sé á margan hátt jákvætt og vænta megi að það skili einhverjum árangri. Mér finnst vert að vekja athygli á því að stór hluti umræðunnar ber merki þess er tillagan var lögð fram. Þá fór fram umræða um efni tillögunnar, málefnaleg og góð og skýrði vel hvernig þessi texti varð til. Þar af leiðandi er ekki sérstök ástæða til að fara yfir þann þátt mála nú. Þó vil ég vekja athygli á örfáum atriðum út frá því sem hér hefur m.a. komið fram. Í þessu sambandi hefur verið minnst á tillögu sem samþykkt var og afgreidd á þinginu árið 1994. Á það hefur verið bent og vissulega ekki að ástæðulausu að sú tillaga, sem var hin fyrsta sinnar gerðar, hafi ekki skilað miklum árangri. Það var fyrsta stefnumótandi byggðatillagan sem var lögð fram á Alþingi en eins og menn vita var ákveðið, með breytingum á lögum um Byggðastofnun árið 1991, að hefja þessa tillögugerð og fjalla um hana á Alþingi. Ég held að þessu hafi best verið lýst af hæstv. forsrh. í umræðum fyrr á þinginu. Hann sagði að þessi tillaga hefði verið frumsmíð og barn síns tíma. Menn gerðu sér þetta ljóst þegar farið var að vinna að þessari tillögugerð. Þeir sem bera saman efni og áherslur þessara tveggja tillagna ættu að sjá að þær eru mjög ólíkar. Ég vil þó undirstrika sérstaklega að með samningu hinnar tillögunnar var mikið lagt af mörkum, einkum í starfi embættismanna Byggðastofnunar í mjög nánum tengslum við stjórn hennar. Málin þróuðust hins vegar þannig að þessi tillaga var samin og unnin af stjórn stofnunarinnar eftir að hún hafði leitað til fjölmargra aðila í þjóðfélaginu eftir góðum ráðum við þessa tillögugerð. Þar var fyrirferðarmest efni frá Stefáni Ólafssyni prófessor, Háskólanum á Akureyri og Haraldi Líndal Haraldssyni svo nokkur dæmi séu nefnd. Efni þessarar tillögu var sótt víða að að ósk stjórnar Byggðastofnunar. Sumu hafði stjórn stofnunarinnar leitað eftir, t.d. því sem birtist í riti Stefáns Ólafssonar og hann hafði unnið að um nokkurt skeið. Þar var m.a. leitt í ljós hver væru stærstu vandamálin í að viðhalda byggðum vítt um landið. Mörgum komu þau býsna mikið á óvart. Þar komu fram þrjár meginástæður sem Stefán Ólafsson leiddi skýr rök að að væru grundvöllur byggðaflóttans á Íslandi. Þar var um að ræða ónóga fjölbreytni í atvinnulífinu, aðstæður í menntun og lakari lífskjör. Þessir þrír meginþættir voru dregnir fram í riti Stefáns Ólafssonar, Búseta á Íslandi, eru grundvöllur þess hvernig þáltill. sem hér er til umræðu er byggð upp og sett fram. Afar margt eftirtektarvert kom fram í þessu riti Stefáns, m.a. það sem hefur legið mönnum létt á tungu í þingsölum og miklu víðar, að það skorti á að þjónusta á landsbyggðinni væri fullboðleg eða í samræmi við það sem gerðist í þéttbýlinu. Það gagnstæða kom reyndar í ljós, að þjónustuþættirnir og þjónustan í heild sinni eru í betra horfi á landsbyggðinni en í Reykjavík. Það er auðvitað grundvallaratriði til þess að menn nái árangri í málefnum sem þessum að tekið sé á þar sem vandinn er mestur og mestrar úrlausnar í þessum efnum er þörf. Þegar með öðrum orðum er búið að brjóta þetta niður þá eru þrír meginþættir ráðandi um þessi efni. Í þessari umræðu hefur verið kvartað yfir því að þáltill. sé óljós. Það held ég að sé afar mikill misskilningur. Ég held að tillagan sé einkar skýr. Það er svo annað mál að í henni felast ekki allar þær lausnir sem til þarf til að þær áherslur sem hér koma fram verði að veruleika. Í lögum um Byggðastofnun er svo fyrir mælt að það eigi að gera tillögur af þessum toga á fjögurra ára fresti og það eigi að endurskoða þær á tveggja ára fresti. Þar með er fengin skýring á því hvers vegna tillögugerð af þessum toga birtist jafnþétt og hér er gert ráð fyrir. Það hlýtur að verða nærtækt verkefni fyrir næstu stjórn Byggðastofnunar að fara að huga að því hvernig þessar áherslur hafast við og koma þá með nýjar þegar þessi tillaga verður endurskoðuð að tveim árum liðnum. Þetta held ég að sé mikið grundvallaratriði og sú leið sem ég kann besta til þess að fylgjast með því hvernig þessi mál þróast. Á þetta ber að leggja mikla áherslu, herra forseti, við upphaf umræðunnar og alveg nauðsynlegt er að þessar staðreyndir liggi fyrir þegar menn tala um óljósa tillögugerð. Það er reyndar svo, eins og hér hefur komið fram, að þessi tillaga kom fram á síðasta þingi, í lok síðasta þings. Hún hefur þar af leiðandi verið í æði mikilli umræðu í þjóðfélaginu. Hún hafði þá verið í undirbúningi hjá stjórn Byggðastofnunar síðan á úthallandi sumri árið 1997. Þar af leiðandi hefur tillagan og efni hennar haft býsna mikil áhrif í þjóðfélaginu. Það er t.d. búið að semja ein fjárlög og afgreiða á Alþingi eftir að hún kom fyrst fram. Áherslur í fjárlögum fyrir þetta ár, sem voru afgreidd eins og menn vita í desember sl., taka m.a. mið af þessari þáltill. Tillaga er því farin að hafa sín áhrif í þjóðfélaginu. Ég minni líka á það, sem komið hefur fram í þessari umræðu, að sérstök nefnd er að störfum, byggðanefnd forsrh. sem einn úr stjórn Byggðastofnunar fer fyrir. Hann er í forustu fyrir þeirri nefnd. Ég hygg að þegar þær tillögur og það nál. komi fram muni koma í ljós að einmitt þessi tillaga, byggðatillaga forsrh., verði góður vegvísir í þeim efnum. Áhrif þessarar tillögu munu því ekki láta standa á sér. Það er líka eftirtektarvert, ef farið er yfir texta tillögunnar og hann borinn saman við ýmis þau viðfangsefni sem uppi eru í þjóðfélaginu um þessar mundir, að augljóst er að gott samræmi er á milli þeirra aðgerða og byggðatillögunnar. Ég minni á innganginn að þessum áherslum. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta,: ,,Unnið verði markvisst að aukinni fjölbreytni atvinnulífs á landsbyggðinni. Þróunarstofur verði efldar og þannig treystur grundvöllur til nýsköpunar og aukinnar fjölbreytni. Hlutverk þeirra verði meðal annars að auka samkeppnishæfni atvinnulífs á landsbyggðinni og aðstoða fyrirtæki við öflun verkefna og styrkja innan lands sem utan.`` Nú eru starfandi níu atvinnuþróunarfélög á landsbyggðinni. Starfsmönnum þeirra hefur fjölgað, ríflega þrefaldast á þremur árum, og starfsemin hefur margeflst. Ég sé fyrir mér, af því ég hef átt þess kost að fylgjast með þessum málum, að atvinnuþróunarfélögin eru í þessum efnum að ná miklum árangri, afar miklum árangri. Breytingin frá því sem áður var er sú að þessi starfsemi er flutt út úr embættissýslunni yfir til fólksins á landsbyggðinni sem þar dvelur og starfar, hefur þar ábyrgð og skyldur, og það er þetta fólk sem er að sýsla með þessi mál í staðinn fyrir embættismannakerfið áður. Ég er sannfærður um að það er mikið heillaspor að þessi breyting skuli hafa verið gerð. Hér er með öðrum orðum komin í framkvæmd fyrsta áherslan í byggðatillögu forsrh. Það er alveg nauðsynlegt að menn líti á þessar staðreyndir. Síðar er komið að peningahliðinni. Talað er um lánastarfsemi Byggðastofnunar sem reyndar er ekki ný af nálinni. En í framhaldi af því er komið að stofnun eignarhaldsfélaga. Það vill svo til að fjárveiting til eignarhaldsfélaganna upp á sömu tölu og í þessari þáltill. er líka á fjárlögum. Það vill líka svo til að í næsta mánuði verða stofnuð tvö fyrstu eignarhaldsfélögin á landsbyggðinni, kannski fleiri, tvö sem mér er kunnugt um. Þannig er fenginn grundvöllur fyrir fjárhagslegt sjálfstæði þeirrar starfsemi hringinn í kringum landið sem tekst sérstaklega á við ný viðfangsefni og ný tækifæri. 300 milljónir á ári á áætlunartímabilinu, 1,2 milljarðar kr., eru ekki svo litlir peningar. Það er jafnframt skilyrt, þótt ekki hafi verið settar um það reglur enn þá, að heiman að verði að koma fjármagn á móti, sex hlutar á móti hverjum fjórum. Þannig öðlast þessi viðfangsefni möguleika á því að hafa sjálfstæða peningalega forsjá og möguleika. Þetta var reyndar orðið að staðreynd, eins og ég minnti raunar á áðan, áður en þáltill. verður samþykkt. Ég hef fylgst með þeirri vinnu sem starfsmenn Byggðastofnunar hafa lagt af mörkum í þessu efni og ég er afskaplega ánægður með hvernig það verk stendur og hvaða áherslur þeir leggja við að veita þessa peninga, m.a. til þess að kalla eftir meira fjármagni til þeirra sem kannski eiga einhverja peninga. Ég er sannfærður um að hér verður stigið mikið heillaskref í því að efla nýsköpun og önnur slík tækifæri á landsbyggðinni. Ég held og reyndar fullyrði að þetta rími sérstaklega vel við störf atvinnuþróunarfélaganna og fulltrúar í atvinnumálum hafa sýnt mér viðfangsefni þar sem einmitt vantar tækifæri af þessum toga. Það hefur verið gagnrýnt að Nýsköpunarsjóðurinn hafi ekki burði til þess að ganga inn í þessi verkefni. Hann gerir arðsemiskröfur sem auðvitað samrýmast því ekki að áhætta sé tekin. En mér hefur sýnst síðustu dagana að einmitt hafi verið fundnar leiðir og meira að segja góðar leiðir til þess að tengja þetta fjármagn saman, Nýsköpunarsjóðinn og nýsköpunarféð, sem þáltill. kveður á um og hefur skilað fyrstu greiðslu inn í fjárlög og sem verður tekið til við að koma í form, eins og ég sagði áðan, fyrir sumarið. Ég kalla þetta markviss vinnubrögð. Ég kalla það markviss vinnubrögð að innan fárra mánaða skuli það orðið að veruleika að eignarhaldsfélög með nýsköpunarfyrirheit fari að rísa. Ég vona að þau verði komin hringinn í kringum landið fyrir lok þessa árs. Þetta er stórkostlegt mál og engin byggðatillaga, hvorki fyrr né síðar, hefur gefið nein fyrirheit sem nálgast það sem hér hefur verið gert. Kvartað hefur verið yfir því að tillögur til úrbóta á hinum veikari byggðasvæðum sé ekki að finna í þessari tillögugerð. Í 4. tölul. er hins vegar sagt frá áherslum um þau efni þar sem sérstaklega er fjallað um veikari byggðirnar og það vill reyndar svo til að hafin er vinna við að greina þær byggðir alveg sérstaklega og vanda þeirra. Það vill reyndar líka svo til að hafnar eru aðgerðir í tveimur byggðarlögum til að mæta þeim mikla vanda sem þau byggðarlög búa við. Þróunarstofan á Sauðárkróki hefur þegar unnið afskaplega mikilvægt verk við að skýra hvernig þessi vandamál liggja og hvers eðlis þau eru. Ég held að óhætt sé að fullyrða að innan stutts tíma verði hægt að leggja þau spil öll á borðið og það er, þótt ekki sé sérstaklega rúmt í búi hjá Byggðastofnun, alveg ljóst að þessi málefni verða til sérstakrar athugunar. Stjórn stofnunarinnar hefur gert samþykkt fyrir starfsemi sína sem sérstaklega lýtur að því að takast á við vanda þessara byggðarlaga og það hefur einmitt verið farið rækilega yfir sams konar vinnubrögð í löndum sem búa við sama hagkerfi og við. Einnig er búið að gera sérstakar ráðstafanir á grundvelli þessarar tillögu til að greina og ná til þess vanda sem fámennari byggðirnar til sjós og lands eiga sérstaklega við að etja. Þannig eru grundvallaráherslurnar sem hér eru lagðar til í þessum efnum. Næsti meginþátturinn sem ég ætla að fjalla um er menntun, þekking og menning. Þar væri hægt að tala langt mál, líka um hvað gert hefur verið frá því meira að segja þessi byggðartillaga birtist. Ég hygg að ýmsum hafi þótt nokkuð djarflega teflt þegar þær áherslur voru settar fram að háskólakennsla mundi hefjast, reyndar á síðasta ári, bæði á Vestfjörðum og Austfjörðum. Þetta er þó eigi að síður staðreynd og út um allt land fara núna nýir og ferskir straumar í þessum málum. Þar á reyndar byggðabrú Byggðastofnunar, sem er sú fyrsta sinnar tegundar hér á landi, gríðarlega stóran hlut að máli og einmitt um þessar mundir er farið að líta á það hvernig hægt er að hátta skipulagi í tengslum við þá brú til að auka og efla menntunina sem víðast um land. Þetta er mikið grundvallarmál og það er eftirtektarvert hve það eru margir og hvað þeir koma víða að sem taka nú um þessar mundir mikilvægar ákvarðanir einmitt inn í framtíðina í tengslum við menntun úti um landsbyggðina og hvað hér er um gríðarlega miklar áherslur að ræða. Meira að segja þær áherslur sem settar eru fram í byggðatillögunni, jafnmikilvægar og þær eru og framsýnar, eru farnar að koma í framkvæmd líka svo um munar. Á þetta hlýt ég að leggja áherslu. Þriðja áhersluefnið er jöfnun lífskjara og bætt samkeppnisstaða. Ég ætla ekki að fjalla sérstaklega um þann þátt málanna hér. Það geri ég m.a. vegna þess að ég er sannfærður um að í þeim efnum eigum við á Alþingi og reyndar um allt land að fá skýrari framsetningu en hér er unnt að leggja fram með þeim tillögum sem nefnd forsrh. undir stjórn hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar á eftir að skila af sér. Hins vegar ber að leggja áherslu á að hér eru skýrar áherslur, bæði í sambandi við menntun og líka í sambandi við húshitun, og fleiri kjaramál sem afar mikilvægt er að fylgt verði eftir og reyndar má ekki gleyma því að í þessum efnum komu nýjar áherslur í þeim fjárlögum sem við vinnum nú eftir. Þegar litið er yfir þetta svið þá held ég að ljóst sé að þessi tillaga hefur þegar skilað mikilvægum árangri. Opinber umræða hófst um hana fyrir einu ári og tillagan fékk í heild sinni afar góðar undirtektir í þjóðfélaginu, bæði í borg og líka í hinum dreifðari byggðum og þess vegna hafa margar þær áherslur og meira að segja þær mikilvægustu náð því marki sem ég hef nú lýst. Ég vil svo í lokin leggja áherslu á það sem kemur fram í 16. tölul. ályktunarinnar, að Byggðastofnun haldi vöku sinni með að fylgjast sem nákvæmlegast með því hvernig hjartað slær úti um hinar dreifðu byggðir og það er orðið miklu auðveldara nú en áður var vegna þess að sú starfsemi hefur verið færð út í byggðir landsins þar sem sérstakt samkomulag hefur verið gert milli stofnunarinnar og atvinnuþróunarfélaganna um að vinna sem skilvirkast einmitt að því að upplýsa hvernig byggðin helst við á hverjum stað, og hvað sé þar til ráða. Þetta held ég sé mikil grundvallaráhersla og eigi eftir að skila mikilvægum árangri við framvindu og þróun byggðamála á Íslandi.

Hæstv. forseti. Um leið og ég þakka hv. þm. Agli Jónssyni þá góðu varðstöðu gagnvart landsbyggðinni og miklu baráttu sem hann hefur sinnt sem þingmaður og formaður Byggðastofnunar, þá tek ég undir margt sem kom fram í máli hans og tel auðvitað að sú þáltill. sem hér er til umræðu muni marka einhver tímamót. Samt sem áður langar mig að reifa smáviðhorf við hv. þm. sem hefur kynnt sér og legið yfir byggðamálum meira en aðrir menn, að mér finnst kannski að enn vanti sálina í málið til að snúa því við. Ég hef sannfærst um það á síðustu missirum um leið og ég hef skoðað þessi mál, að snúa þarf þróuninni við og það verður ekki gert öðruvísi en að verkefnið snúi beint að fólki og fjölskyldum. Ég hef lagt fram tillögu um lægri skatta og margvíslegar aðgerðir sem viðgangast í öðrum löndum. Ég er líka þeirrar skoðunar að menn þurfi að gera fiskvinnsluna á Íslandi eftirsóknarverðari vinnustað með einhverjum aðgerðum. Landsbyggðin mun njóta þess ef það verður gert og ég held það verði ekki gert með öðru en þessu. Síðan hef ég, hæstv. forseti, kynnt mér það og hugleitt í byggðamálum að margar þjóðir eru með sérstök byggðamálaráðuneyti og byggðamálaráðherra sem glíma við nánast engan byggðavanda miðað við okkur, þannig að ég hef sannfærst um að mikilvægt er að koma upp byggðamálaráðuneyti. Forsrh. fer nú með þetta verkefni hér. Hann er auðvitað önnum kafinn með lítið ráðuneyti á bak við sig og margvísleg önnur verkefni þannig að hann getur ekki haldið jafnfast á svona verkefni og byggðamálaráðherra með sterkt byggðamálaráðuneyti á bak við sig mundi hins vegar geta gert. 

Virðulegi forseti. Það er áreiðanlega hægt að finna leið til þess að finna skarpari stjórnsýsluaðferðir en við eru hafðar um þessar mundir en það hefur hins vegar ekki haldið sérstakri vöku fyrir mér. Ég vek athygli hv. þm. á þeim breytingum sem hafa verið gerðar og á þeim áherslum sem hafa verið gerðar. Þær hafa ekki verið í því fólgnar að styrkja stjórnsýsluna í þessum efnum, heldur að fá fólkinu sem býr úti á landsbyggðinni, sem á þar sín fyrirheit og sínar skyldur og þekkir þar málefni miklu betur en embættiskerfi í Reykjavík, stóraukin byggðavöld í hendur. Það er sú áhersla sem stjórn Byggðastofnunar hefur barist fyrir eða breytt á þessu kjörtímabili og það er sú starfsemi sem við eigum að efla enn meira, gera hana stæltari og sjálfstæðari og enn betur búna til þess að takast á við byggðavandann. Það eru þær pólitísku áherslur sem ég hef skoðun á og vil styðja og er langt yfir það líklegasta aðferðin til þess að ná árangri í byggðamálum. Hver situr á kontórnum skiptir minna máli.

Hæstv. forseti. Hv. þm. svaraði kannski ekki spurningum mínum beint. Ég vil því segja að ég er sjálfur sannfærður um að við þurfum að grípa til miklu skjótvirkari aðgerða til þess að stöðva fólksflóttann og það gerum við ekki nema með því að jafna lífskjör í gegnum persónuafslátt, frádrátt frá sköttum, eignarskatt og margt fleira í skattalöggjöfinni til að jafna aðstöðuna í landinu. Hvað varðar það sem ég minntist á með sérstakt byggðaráðuneyti, þá er það svo að ríkisstjórn er æðsta stjórn þjóðfélagsins hjá framkvæmdarvaldinu og þar er auðvitað oft verið að takast á um mikla peninga og ég er sannfærður um að fagvinnan væri meiri í byggðamálum og hefði verið meiri og það væri því mjög sterkt miðað við það neyðarástand sem hér ríkir, ég kalla það neyðar\-ástand, að sérstakur byggðamálaráðherra hefði kastljósið á því og héldi utan um málefnið bæði í ríkisstjórninni og í fagvinnunni út á við. Ég trúi á þá leið. Hún er farin í Noregi, í Bretlandi og hún er farin miklu víðar. Ég held að það sé mikilvægt að hugsa þetta í nýju ljósi. Það er rétt sem sagt var að flytja ætti völdin út á land. Það þarf auðvitað að gera. Ég var á sínum tíma og er enn fylkjamaður í þeim efnum en það hefur ekki náðst fram, hvorki á Alþingi né meðal sveitarstjórnarmanna, þannig að það er auðvitað hið stóra verkefni einnig.

Virðulegi forseti. Það er reyndar bara af kurteisi við hv. heiðursþingmann að ég kem upp aftur því að í rauninni var andsvar hans ekki þess eðlis að það kallaði á mikla umræðu. Ég held að það skorti ekkert á í stjórnsýslunni eins og er. Ég hef ekki fundið það. Við höfum byggðamálaráðherra eins og allir vita og mér finnst áhugi hans á byggðamálum koma býsna vel fram í þessari þáltill. og reyndar í fleiri málum. Ég get því ekki séð annað en að forustan í byggðamálum sé í góðs manns og góðra manna höndum. Það þarf kannski einhvers staðar meiri aðgerða við í byggðamálum en fara að gera miklar stjórnsýslubreytingar. Spurningin er líka hvort ekki sé betra að fækka ráðherrum en fjölga þeim.

Herra forseti. Það efni sem við ræðum hér, þ.e. till. til þál. um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001, er mjög víðfeðmt. Í rauninni má segja að við séum með allt undir, atvinnulíf, menningarlíf, mannlífið yfirleitt og ég hef kosið, herra forseti, að hafa sem meginþunga í ræðu minni til hvers og hvaða árangri áætlanir af þessu tagi skila. En ég mun eigi að síður fjalla um ýmis þau mál sem mér finnst skipta máli og ég tel rétt að halda til haga í umræðunni. Það hefur verið nokkuð almenn samstaða um að treysta bæri búsetu í landinu öllu. Menn hafa verið með mismunandi áherslur í þeim efnum, talað um stækkun byggðakjarna eða vaxtarsvæði eins og er kannski meira í tísku núna en það má samt fullyrða að nokkuð almenn samstaða hafi verið um að treysta bæri búsetu í landinu öllu. Síðan hafa menn tekist ögn á um hvað það merkti, hversu langt ætti að ganga en um rökin hafa menn þó verið nokkuð sammála, þ.e. að við viljum tryggja að ákveðinn atvinnu- og menningarlegur fjölbreytileiki sé í landinu til þess að lífið verði innihaldsríkara og skemmtilegra og til þess að landið verði áhugaverðara, bæði til búsetu og líka til heimsókna. Við erum sem sé nokkuð viss um að það Ísland sem við viljum er Ísland sem býr yfir fjölbreytileika, bæði í menningu og atvinnu og það Ísland verður ekki til nema við treystum búsetu í landinu öllu. Stundum hefur umræðunni um byggðamál verið stillt upp þannig að um andstæður væri að ræða, annars vegar að tala um landsbyggð og hins vegar um höfuðborgarsvæði og þessu tvennu stillt upp sem andstæðum sem ættu ólíkra hagsmuna að gæta. Ég vil vegna þeirrar umræðu, herra forseti, leyfa mér að vitna í ræðu borgarstjórans í Reykjavík, Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, sem hún flutti á landsþingi Sambands sveitarfélaga sl. vor, en þar sagði borgarstjórinn, með leyfi forseta: ,,Tilraunir stjórnvalda til að hafa áhrif á þróunina hafa einkennst af varnarbaráttu en ekki sóknarstefnu. Aðstoð hefur mest verið veitt til atvinnugreina, fyrirtækja og byggðarlaga sem eiga undir högg að sækja en minna hugsað um sóknartækifæri fyrir landsbyggðina. Ánægjulegt dæmi um slíkt er þó uppbygging Háskólans á Akureyri. Sá öri vöxtur sem verið hefur í Reykjavík og nágrannabyggðarlögum á höfuðborgarsvæðinu síðustu áratugi er ekki endilega eftirsóknarverður fyrir íbúa svæðisins. Pólitísk umræða og samkeppni á milli sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu hefur hins vegar alið á þeim hugsunarhætti að vöxtur sé til marks um gæði. Mikill vöxtur borgarsamfélags skapar ýmis vandamál, svo sem í skipulagsmálum og umferðarmálum auk þess sem spennuástandi fylgja ný félagsleg vandamál. Það kostar mikið bæði í fjármunum og gæðum umhverfis að byggja upp nýju hverfin og að leysa umferðarvandamálin. Hin mikla áhersla sem lögð er á að byggja upp nýju svæðin og umferðaræðarnar veldur því líka að ekki er hægt að leggja eins mikið og þarf í endurgerð og endurnýtingu eldri hverfa borgarinnar. Öllu þessu fylgir svo ákveðið menningarlegt rótleysi og lítil vitund um sameiginleg menningarverðmæti. Á sama tíma nýtast mannvirkin og þjónustustofnanirnar á landsbyggðinni sífellt verr. Má þar nefna íbúðarhúsnæði, vegi, skóla, veitur og heilbrigðisstofnanir. Þessir miklu búferlaflutningar eru því þjóðinni allri mjög kostnaðarsamir.`` Ég vil halda áfram að fjalla um kostnaðinn, herra forseti, vegna þess að mér finnst það jákvætt, ég verð að orða það þannig, að auk þess að beita fyrir okkur hinum almennu rökum um atvinnu og menningarlegan fjölbreytileik sem ástæðu þess að halda landinu í byggð eða treysta búsetu í landinu, þá hefur á síðustu missirum aukist að menn tali um þann kostnað sem er þessu samfara. Mér finnst það mjög gott vegna þess að það var orðið tímabært að menn gerðu sér grein fyrir því hversu dýrt það er að fjárfesta tvisvar, ef svo má að orði komast, fyrir sama hópinn. Menn hafa talað um að það sveitarfélag sem tekur við nýjum einstaklingum þurfi að leggja út á bilinu 3--5 millj. vegna þeirra. Þá erum við að fjalla um þá grunngerð samfélagsins sem borgarstjórinn taldi upp í þeim hluta ræðunnar sem ég las. Menn hafa reiknað það út og sú tala hefur verið notuð í þessum sal að við værum þá e.t.v. að tala um upphæðir á bilinu 6--10 milljarða á ári sem væri sá kostnaður sem er samfara hinum miklu búferlaflutningum og þeim kostnaði sem þarf að leggja í vegna þeirra. Hér er þó ótalinn, herra forseti, sá kostnaður sem einstaklingarnir og fjölskyldurnar verða að bera vegna flutninga, því að í mörgum tilfellum þurfa menn að ganga frá eignum sínum nánast verðlausum og í sumum tilfellum jafnvel með skuldir vegna þeirra. Svo þurfa menn að byrja að fjárfesta á nýjan leik. Við erum því, hvernig sem á það er litið, að tala um mjög háar upphæðir sem á hverju ári fara eingöngu vegna þess að byggðaröskun er svo mikil sem raun ber vitni. Þó að það sé e.t.v. ekki það brýnasta, þá ætla ég að leyfa mér að varpa því fram að við gætum gert ýmislegt gáfulegra til að treysta búsetu í landinu ef við hefðum þó ekki væri nema brot af þeirri upphæð til að mæta þeim vanda sem víða er og menn vilja meina að sé liður í þeirri búseturöskun sem við höfum öll áhyggjur af. Hér er til umfjöllunar till. til þál. um stefnu í byggðamálum. Tillagan er 21 grein en henni fylgja í býsna þéttri bók ýmis fylgiskjöl og eru mörg þeirra afskaplega mikilvæg inn í umræðuna. Þessi fylgiskjöl hafa verið unnin af ýmsum aðilum. Mörg þeirra hafa verið unnin af Rannsóknastofnun Háskólans á Akureyri og ég verð að segja það, herra forseti, að mikill fengur er að þeim upplýsingum sem þannig hafa verið dregnar saman, bæði um þróun atvinnutækifæra á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni, um íþróttir, fjölmiðla og menningu, um húshitunar- og rafmagnskostnað á Íslandi og um menntamál á landsbyggðinni. Sömuleiðis skiptir verulegu máli fyrir þá umræðu sem við erum í, að teknar skuli hafa verið saman upplýsingar um upplýsingatækni og byggðaþróun vegna þess að af gefnum ákveðnum skilyrðum er ég sammála þeim sem telja að þar liggi e.t.v. sá lykill sem getur orðið okkur notadrýgstur til að hamla gegn frekari byggðaröskun. Ég tók eftir því að formaður stjórnar Byggðastofnunar fjallaði áðan um það sem gerst hefur án tillögunnar. Hann fór yfir nokkur mál sem komist hafa í höfn án þess að tillagan væri samþykkt. Það er kannski eins gott, herra forseti, vegna þess að við erum að fjalla um tillögu sem átti að taka til ársins 1998. Við erum að fjalla um tillögu sem átti að taka til árs sem er þegar liðið. Ekki er vansalaust að nú á vordögum árið 1999 skuli tillagan loksins koma til efnislegrar afgreiðslu á þinginu. Þegar við lesum byggðaáætlun af því tagi sem liggur fyrir og veltum því fyrir okkur hvers geti verið að vænta verði hún samþykkt hljótum við að byrja á því að spyrja: Hvernig sú áætlun sem áður var í gildi gafst, hver var árangur hennar? Í umræðunni hefur komið fram að í maí 1994 var afgreidd frá Alþingi þál. um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árið 1994 til og með árinu 1997. Þar voru sett fram ákveðin stefnumál og það var ekki gert að óathuguðu máli. Hún var ekki sett fram í neinum flýti eftir því sem fram kom frá formanni stjórnar Byggðastofnunar hér áðan heldur var mikið starf lagt í tillöguna að hans sögn. Menn skyldu því ætla að þar hafi þeir sem að henni stóðu og síðan samþykktu vitað hvað þeir voru að gera og hvert þeir vildu stefna. Eigi að síður er niðurstaðan sú að tillagan hefur harla litlu skilað. Menn geta alltaf sagt hvað hefði gerst hefði hún ekki verið til staðar en það er hálfnöturlegt að horfa til þess hvernig hefur í raun verið farið með það sem var þó samþykkt og mátti kalla stefnumótandi úr þeirri tillögu. Þar átti að stefna að valddreifingu með því að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga og forsenda fyrir því væri sameining eða samningsbundið samstarf sveitarfélaga. Ég vil aðeins staldra hér við, herra forseti. Ætli það hafi ekki verið á síðasta ári gildistíma þessarar áætlunar að samþykkt voru ný sveitarstjórnarlög. Nei, það var reyndar árið eftir, árið 1998. En þar var það staðfest að Alþingi Íslendinga lítur svo á að lágmarksíbúatala sveitarfélags sé 50 og þar var dregið úr vægi héraðsnefnda þannig að hið samningsbundna samstarf sveitarfélaga sem hefur verið á þeim vettvangi á nú mjög hæpna lagastoð. Ég gagnrýndi hvort tveggja í umfjöllun um það frv. sem lá þá fyrir Alþingi, bæði þetta með héraðsnefndirnar og sömuleiðis það að menn skyldu veigra sér við því að setja lágmarkið ofar, setja lágmark á íbúatölu sveitarfélaga á raunhæfan stað. En það að meiri hluti Alþingis skyldi samþykkja lögin eins og þau eru nú segir mér að menn gerðu ekkert með það sem stóð í byggðaáætluninni, nákvæmlega ekki neitt, herra forseti. Svo var um fleira. Leggja átti fram tillögur um flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga fyrir Alþingi sem fyrst. Vissulega hefur verið fjallað um verkefni og það hafa orðið til reynslusveitarfélög en það hefur líka gerst á þessu kjörtímabili að menn hafa verið að fresta verkefnum sem áttu að fara til sveitarfélaganna. Af hverju skyldi það hafa verið? Vegna þess að undirbúningur var ónógur. Það hafði einfaldlega ekki verið unnið nægjanlega markvisst í þessum málum. Þetta gerist líka á því tímabili þegar menn ætluðu sér að vinna eftir ákveðinni stefnumörkun. Síðan átti að auka á landsbyggðinni opinbera þjónustu og starfsemi opinberra stofnana en slík störf áttu að dragast saman á höfuðborgarsvæðinu að sama skapi. Menn vita nokkuð hvernig til tókst í þeim efnum. Það liggur fyrir skýrsla sem Byggðastofnun er búin að gefa út en er í rauninni eitt af fylgiskjölum tillögunnar þar sem í ljós kemur eins og hér segir: ,,Sé um einhverja breytingu að ræða frá árinu 1994, þegar Alþingi samþykkti í byggðaáætlun að opinberum störfum skyldi fjölgað á landsbyggðinni, hefur þróunin fremur gengið í gagnstæða átt.`` Allt er þetta heldur dapurlegt, herra forseti, og hlýtur að leiða til þess að við veltum fyrir okkur til hvers er verið að samþykkja áætlun af þessu tagi ef ekkert er með þær gert. Hver er tilgangurinn að samþykkja ágæta stefnumótun, stefnumótun sem mörg okkar geta verið sammála um að gæti leitt til þess að landsbyggðin fengi betri viðspyrnu en þegar kemur síðan að lagabreytingum inni á Alþingi bregðast menn allt öðruvísi við? Til hvers erum við þá að þessu? Getur verið að menn séu að samþykkja áætlanir af þessu tagi sem eins konar friðþægingu eða jafnvel skjól fyrir því að gera síðan ekki neitt? Mér er ofarlega í huga að fyrr í vetur samþykkti meiri hlutinn á Alþingi að breyta leiklistarlögum á þann veg að sá styrkur sem lögboðinn var til eina atvinnuleikhússins utan höfuðborgarsvæðisins skyldi felldur út, þ.e. lögunum var breytt þannig að það er ekki lengur skylda ríkisvaldsins að styrkja þetta eina atvinnuleikhús landsbyggðarinnar. Þegar ég var að reyna að mótmæla þessu á byggðapólitískum forsendum hér í salnum var mér bent á það af hálfu hæstv. menntmrh. að atriði sem snúa að þessu væru í tillögum til byggðaáætlunar hæstv. forsrh. Það mátti taka út úr löggjöfinni þau ákvæði sem gátu verið til þess að styrkja rekstrarumhverfi þessa eina atvinnuleikhúss á landsbyggðinni, það mátti taka þau út af því að það lá fyrir þinginu till. til þál. um stefnu í byggðamálum. Því spyr ég aftur, herra forseti, getur verið að menn noti beinlínis tillögugerð af þessu tagi til þess að hafast ekkert að? Því miður hvarflar það að manni. Á eftir ætla ég að fara yfir ýmis ákvæði í þessari tillögu og hvernig mér hefur fundist til takast vegna þess að ég held að það sé alveg nauðsynlegt fyrir okkur að við gerum okkur grein fyrir því til hvers við erum að þessu og hvað við ætlumst fyrir. Þessi fyrsta byggðaáætlun fyrir 1994--1997 er gengin úr gildi án þess að skilja mikið eftir annað en vonbrigði og eins og kemur fram í nál. 2. minni hluta allshn. liggur ekki fyrir nein heildstæð úttekt á reynslunni af henni, ekkert um það hvað náðist fram og hvað brást ef undan er skilin sú skýrsla Byggðastofnunar um skiptingu útgjalda og stöðugilda hjá ríkissjóði og fyrirtækjum í meirihlutaeign ríkisins sem ég vék að áðan. Hins vegar væri bæði heiðarlegt og gott fyrir Alþingi að menn greindu hvað það var sem brást og af hverju. Af hverju var ekkert gert með það sem stóð í þessari áætlun? Hafa menn engan áhuga á að átta sig á því þó að ekki væri nema til þess að reka sig þá ekki á það sama þegar kemur til framkvæmda þeirrar áætlunar sem við erum nú að fjalla um. Ef við mættum ekkert læra af reynslunni af fyrstu tillögunni hvernig getum við þá treyst því að sú tillaga sem við fjöllum um núna komi eitthvað frekar til framkvæmda? Eins og ég gat um áðan er tillagan í 21 lið. Ég ætla að fara yfir nokkra þeirra vegna þess að þannig háttar til að mál eins og mál Leikfélags Akureyrar hafa verið á sveimi og hafa fengið tiltölulega litla athygli af hálfu meiri hluta Alþingis ef nokkra, en hefðu fallið svo afskaplega vel að ákvæðum tillögunnar. En kannski þurfti ekki að sýna þeim athygli af því að hér lá fyrir till. til þál. Mér er það ekki ljóst, herra forseti, en ég held a.m.k. að það sé gott að menn geri sér grein fyrir því að meiri hlutinn hefur haft fjöldann allan af tækifærum til þess að takast á við verkefni sem voru fullkomlega raunhæf og ríma ágætlega við þær tillögur sem liggja fyrir í till. til þál. Ég ætla fyrst að nefna, herra forseti, 5. lið tillögunnar þar sem segir: ,,Forsendur traustra byggða og þar með vaxtarsvæða eru öruggar samgöngur, öflug sveitarfélög, samstarf byggðarlaga um þjónustu og góð skilyrði til atvinnusóknar. Þessi grundvöllur verði treystur með því að örva fjárfestingar í samgöngum, menntun, byggingum og fjarskiptum. Samvinna fyrirtækja við innlendar og erlendar rannsóknastofnanir verði efld, erlend tengsl fyrirtækja á landsbyggðinni aukin og störf sköpuð með fjarvinnslu. Gripið verði til aðgerða til að auðvelda fólki í strjálbýli atvinnusókn og hugað að leiðum til að lækka kostnað því samfara. Til að treysta búsetu og þróun vaxtarsvæða verði stuðlað að bættum og öruggari almenningssamgöngum.`` Hér lýkur 5. lið og allt hljómaði þetta vel. En hér hefur legið fyrir, herra forseti, till. til þál. þar sem 1. flm. er Árni Steinar Jóhannsson, um rekstur almenningssamgöngukerfis í Eyjafirði. Þessi tillaga hefur ekki fengið mikla athygli. Mér skilst að ekki hafi einu sinni verið fjallað um hana í hv. samgn. Sýnist mér þó að bæði sú forvinna sem hefur verið unnin, sem er býsna mikil, og efni 5. gr. þessarar þáltill. sem hér liggur fyrir, bendi sameiginlega til þess að þetta sé eiginlega tillaga sem sé enginn vandi að samþykkja af hálfu Alþingis. En það hefur ekki verið gert og mér skilst eins og ég segi að þessi tillaga hafi ekki fengið mikla athygli í hv. samgn. Þetta er annað dæmi um það, herra forseti, að við erum með texta fyrir framan okkur sem er út af fyrir sig ágætur og að mörgu leyti vel orðaður og fallega og segir hluti sem við viljum öll sjá í framkvæmd í mörgum greinum en þegar kemur til stykkisins, þegar rekur til þess að menn geta tekist á við raunveruleg mál sem skipta máli, gert samþykktir um eitthvað sem skiptir sköpum og er í samræmi við þann texta, sýna menn algert áhugaleysi eða jafnvel þvert á. Í næsta lið tillögunnar, herra forseti, sem er sá 6., er talað um að lögð verði áhersla á að opinberum störfum fjölgi eigi minna en hlutfallslega á landsbyggðinni. Þá er talað um að leitast verði við að staðsetja nýja starfsemi hins opinbera utan höfuðborgarsvæðisins. Hér hefur farið fram umræða, herra forseti, um að það skipti líka máli að varðveita þau störf sem eru úti á landi. Skýrslan sem liggur fyrir leiðir í ljós að opinberum störfum hefur verið að fækka mjög úti á landi. Þessi störf, sem hefur verið að fækka, eru auðvitað jafndýrmæt og þau nýju störf sem menn eru síðan að setja niður á blað að þeir vilji gjarnan koma út á land. Einhvern veginn finnst manni ekki alveg að það heyri allt upp á sama daginn þegar annars vegar er verið að fækka störfum úti á landi eins og gerðist með því að leggja niður bæði Ísafjarðarradíó og Siglufjarðarradíó, svo að ég taki dæmi, og flytja þau störf hingað suður. Mér finnst, herra forseti, að menn verði að vita nokkurn veginn hvert þeir eru að stefna þegar verið er að fækka störfum með þeim hætti vegna þess að slík störf eru jafnmikilvæg og hugsanlega ný störf sem mættu verða til úti um landið. Ég nefni þetta sem dæmi, herra forseti, vegna þess að mér finnst nauðsynlegt að það komi fram að við á hv. Alþingi höfum fylgst með og tekið til umræðu þá þróun sem hefur orðið í þessum efnum, reynt að andæfa og hafa hér áhrif án þess að við hefðum árangur. Næst vil ég, herra forseti, nefna 8. lið áætlunarinnar. Þar er talað um að fram fari greining á möguleikum einstakra landshluta og um að menn skoði í heild þá möguleika sem einstaka landshlutar búa yfir. Ég vil tengja þetta 9. liðnum þar sem rætt er um að menntun á landsbyggðinni verði stórefld, sérstaklega í verklegum greinum sem tengjast atvinnulífinu. Ég vil í þessu sambandi nefna dæmi. Ég tel skipta máli að við nefnum hér dæmi um það sem okkur finnst miður hafa farið, ekki síst ef þau ganga beinlínis gegn því sem segir í þessum tillögugreinum. Ætli það hafi ekki verið fyrir ári síðan að gefið var út að skipstjórnarnám, þ.e. fagnámið, ætti einungis að fara fram við Stýrimannaskólann í Reykjavík. Þetta var í tengslum við þær breytingar sem ákveðið var að gera á slíku námi. Eftir nokkra baráttu fékkst reyndar sú niðurstaða að námið gæti jafnframt haldið áfram úti á landi ef næg þátttaka fengist. Hins vegar þurfti ekki, herra forseti, að taka það fram þegar um námið hér í Reykjavík var að ræða. Þá þurfti ekki að vera næg þátttaka. Sú krafa var einungis gerð ef námið færi fram annars staðar. Náttúrlega ætti þetta nám býsna vel heima annars staðar en í Reykjavík. Það á t.d. vel heima á Eyjafjarðarsvæðinu þar sem kraftmikil útgerð er til staðar eins og menn vita og aðilar sem væru til þess búnir að standa með opinberum aðilum að uppbyggingu námsins. Eigi að síður má landsbyggðin sæta því að sá fyrirvari sé gerður að aðsókn ráði námi þar á meðan slík krafa er ekki gerð í Reykjavík. Hvað hefur þetta í för með sér, herra forseti? Jú, menn átta sig fljótlega á því að öryggi námsins er í Stýrimannaskólanum í Reykjavík. Hér verður námið starfrækt og því heppilegra að taka undirbúningsárin hér vegna þess að verra þykir að þurfa að skipta um skóla í miðju kafi. Þess vegna, herra forseti, er aðsókn í aðfararnám að fagnáminu mest í Reykjavík. Á endanum sýnist mér, miðað við það hvernig að þessu hefur verið staðið, það leiða til þess að fagnám til skipstjórnar fari einungis fram í Reykjavík. Nú vil ég ekki vera svartsýn í þessum efnum, langt í frá, en ég nefni þetta sem dæmi um það hvernig menn ganga gegn því sem þeir hafa annars staðar sett fram sem æskileg markmið. Vegna 9. liðar, herra forseti, vil ég jafnframt fjalla um möguleika fjarkennslu og þá menntun á háskólastigi. Ég er sammála því að það nám sé mikilvægt fyrir landsbyggðina en þar er ýmislegt sem hefði verið hægt að breyta fyrr án þess að nokkuð hafi verið gert. Í 11. lið þáltill. er t.d. talað um að aðstaða til miðlunar og útsendinga fjölmiðla verði jöfnuð og verði hin sama um land allt, meðal annars með breytingum á gjaldskrá Landssíma Íslands hf. Ég ætla að víkja aðeins að því, herra forseti. Til þess að sjónvarpa beint utan af landi þurfa menn að leggja í svo mikinn kostnað að það er ekki gert nema í algjörum undantekningartilfellum. Það er ódýrara fyrir menn að fljúga norður, taka upp og fljúga suður með spóluna. Það er gert. Þannig er þetta gert. Fréttamennirnir úti á landi taka upp viðburði sem ættu að vera í beinni útsendingu. Ef þeir væru það mundu þeir vekja meiri athygli á því sem er að gerast. En af því að það er svo dýrt þá er það tekið upp á band. Síðan er hlaupið í næstu flugvél með bandið og það sent á viðkomandi sjónvarpsstöð sem síðan sendir efnið út þegar hentar. Um þetta hefur oft verið rætt hér en einhverra hluta vegna hefur alltaf tekist að leiða umræðuna í tæknilegt þvarg sem enginn hefur skilið, enda hefur sú umræða engum árangri skilað. Svo bölvanlega vill til, herra forseti, að þetta er ekki bara svona í sambandi við fjölmiðlun. Þetta á líka við menntunina. Nú eftir áramótin hófst fjarkennsla eða fjarnám réttara sagt, fjarkennslubúnaðurinn er ekki þannig að nemendur séu kallaðir á einn stað heldur eru nemendurnir úti um allt land þannig að við skulum kannski kalla það fjarnám. Verkefnið hófst á vegum Samvinnuháskólans á Bifröst núna um áramót. Sá skóli kaupir ákveðið rými á notendalínu til að koma því efni sem hann þarf á framfæri við sína nemendur. Skólinn kaupir ekki eins mikið rými og hann þyrfti á að halda. Hann kaupir einungis 1 / 3 af því rými sem hann vildi hafa vegna þess að þetta er svo dýrt. Svo dýrt er það að ef þessi skóli væri staddur hér, nær símstöð ef má orða það þannig, og þannig er það, þá væri kostnaðurinn á aðra milljón lægri. Ef skólinn tæki það rými sem hann telur sig þurfa þá værum við að tala um þrefaldan þann kostnað. Herra forseti. Þetta er mismunun. Þetta er hrein og klár mismunun. Í raun er fráleitt að þessu skuli ekki hafa verið breytt. Málið hefur margoft verið til umræðu hér. Hér er rætt um þetta í tillögunni. Ég spyr: Af hverju var ekki hægt að breyta þessu eða færa til betri vegar þó að tillagan væri ekki samþykkt? Formaður stjórnar Byggðastofnunar taldi ýmislegt upp, aðallega um fjármál, sem hann mat svo að hefði verið samþykkt vegna tillögunnar, þrátt fyrir að hún hafi ekki verið endanlega rædd og samþykkt á Alþingi. Ég held að málið sé miklu stærra en ráða mætti af umræðunni. Það segi ég m.a. vegna þess, herra forseti, að þegar menn hafa komið með fyrirspurnir til hæstv. samgrh. þá hefur Landssíminn nestað hann með svör, þess eðlis að ekki hefur verið hægt að taka þátt í umræðunni. Hann hefur komið með tæknileg svör við pólitískum spurningum. Það er slæmt, herra forseti, vegna þess að ef meiri hlutanum á Alþingi er alvara með þeirri tillögu sem hér liggur fyrir þá er þetta eitt af þeim málum sem menn hefðu getað verið búnir að kippa í liðinn. Þessu þarf því að kippa í liðinn hið fyrsta, bæði því sem snýr að fjölmiðlunum og hinu sem snýr að skólunum eða fjarnáminu. Þetta er ekki vansalaust. Ég ætla ekki að tína til fleiri atriði, herra forseti, þó hægt væri. T.d. væri freistandi að fara yfir 14. liðinn þar sem fjallað er um félagslegt íbúðarhúsnæði. Talað er um að breyta eigi lögum þannig að heimilt verði að selja húsnæðið í áföngum á almennum markaði. Við vitum að miðað við þau fjárlög sem við búum við voru settar 50 milljónir í að ríkið gæti mætt sveitarfélögunum í að takast á við muninn sem yrði á markaðsverði í viðkomandi sveitarfélagi og uppreiknuðu raunvirði. Við vitum að 50 milljónir duga ekki langt í þeim efnum. Við hljótum því að efast um að mikið gerist í sölu á félagslegu húsnæði úti á landi, enda segir í 14. lið, með leyfi forseta: ,,Þar sem félagslegt íbúðarhúsnæði er meira en þörf er á vegna fólksfækkunar, og það veldur erfiðri fjárhagsstöðu sveitarfélaga, verði heimilt að selja þetta húsnæði í áföngum á almennum markaði. Ríkissjóður og sveitarfélög beri sameiginlega þann kostnað sem af þessu kann að hljótast.`` Herra forseti. Eins og ég segi væri ýmislegt hægt að segja um þetta mál en ég ætla nú ekki að fara frekar út í það. Ég ætla hins vegar að víkja almennt að þeim málum sem menn hafa kallað byggðamál en eru í sjálfu sér ekki annað sú almenna atvinnu- og félagsumgjörð sem við viljum búa fólkinu í landinu hvort sem það er í Reykjavík eða annars staðar. Ég tel ljóst, af þeim rannsóknum sem liggja fyrir, reynslu frá öðrum löndum og þeim kröfum sem menn gera orðið til þjónustu og kosta á nútímalegum lifnaðarháttum, eins og það er orðað í skýrslu Stefáns Ólafssonar, að stærð byggðarkjarnanna er lykilatriði til að útskýra búferlaflutninga. Í ljós kemur að íbúar lítilla sveitarfélaga, í sveitarfélögum eða þéttbýliskjörnum á bilinu 200--1.000, eru hvað óánægðastir með stöðu sína. Kannski má segja að þar geri þéttbýlið kröfu um annars konar lifnaðarhætti en í dreifbýli en fámennið er samt það mikið að ekki er hægt að verða við nema hluta af þeim kröfum um þjónustu, menningu og afþreyingu sem íbúarnir gera. Það er líka staðreynd að atvinnulífið hefur tekið stakkaskiptum á síðustu þremur áratugum, breytingar hafa verið mjög miklar og þær hafa leitt til fækkunar í landbúnaði og sjávarútvegi. Við höfum ekki enn séð fyrir endann á þessum breytingum. Því er spáð, herra forseti, að ársverkum í landbúnaði fækki um 300--600 á næstu fimm árum og ársverkum í sjávarútvegi, bæði í veiðum og vinnslu, muni fækka um 4.200 á sama tíma. Við erum að tala um, herra forseti, að störfum í landbúnaði og sjávarútvegi muni á næstu fimm árum fækka um u.þ.b. 5.000. Hvar mun þessarar fækkunar gæta? Jú, hennar mun fyrst og fremst gæta úti á landi, þ.e. hinnar beinu fækkunar og þess vegna er svo mikilvægt að menn gangi rösklega til þess verks að efla menntun, efla skólana, mæta þörfum fyrir sí- og endurmenntun og efli í rauninni þá þætti sem við getum horft til að séu í vexti í stað þess að setja peninga eða orku í að viðhalda því sem ljóst er að er á undanhaldi. Það er ljóst að menntamálin hafa gríðarmikla þýðingu fyrir þróun byggðar í landinu. Það hefur komið fram að yfir 80% þeirra nemenda sem brautskrást frá Háskólanum á Akureyri búa og starfa á landsbyggðinni. Þar höfum við augljósa og mjög ákveðna vísbendingu um að efling háskólastofnana sé einhver skilvirkasta aðgerðin sem stjórnvöld geti gripið til vegna þess að það er alveg ljóst að á sama tíma og þeim störfum fækkar sem við höfum núna í landbúnaði og sjávarútvegi, þá þurfum við að bjóða fólki upp á menntun til að það geti átt betri viðspyrnu gagnvart því ástandi sem myndast í kjölfarið. Við þurfum þá að gera það kleift að menn geti nýtt fjarskipti og upplýsingatækni til að nýta möguleikana til að veita menntun út í hinar dreifðu byggðir til að menn geti treyst því að stjórnvöld búi þannig um hnúta að t.d. gjaldskrá Landssímans sé ekki þrándur í götu þess að menn geti nýtt sér þá möguleika sem liggja í fjarskiptum og upplýsingatækni. Herra forseti. Það þarf að fjölga ársverkum fyrir vel menntað fólk á vegum hins opinbera úti á landi. Það er ekkert öðruvísi og til þessa verða menn að ganga á einn eða annan hátt. Menn verða líka að átta sig á því að efla þarf þá þætti sem eru í vexti, t.d. ýmsa þjónustuþætti og ýmislegt sem snýr að menningu og afþreyingu. Reiknað er með að á næstu árum verði fjölgunin fyrst og fremst á þessum sviðum. Enda þótt menn geti reiknað sig niður til þeirrar staðreyndar að ekki þurfi nema kvartstarf, eða hálft starf eða brot úr starfi í þessum efnum víða úti um land, þá er ekki öllu lengur hægt að ætlast til þess að úti um landið vinni fólk við menningar- og afþreyingarstörf, ef það má orða það þannig, meira og minna launalaust vegna þess að menn gefast upp á slíku. Við verðum einfaldlega að horfast í augu við það að menningin kostar líka peninga úti á landi. Hún kostar ekki bara peninga hér. Hún kostar líka peninga úti á landi og það þarf að setja í hana peninga. Það er skortur á háskólamenntuðu fólki úti á landi, herra forseti, og auðvitað þarf að búa þannig um hnúta að eftirsóknarvert verði eiga þar heima. Mér finnst áhugaverð umræðan um skatta og mismunandi skattlagningu. Sú umræða er hins vegar mjög skammt á veg komin og lítið annað en upphrópanir enn sem komið er og e.t.v. er sú aðferð ekki nothæf fyrir okkur. Við skulum horfast í augu við það. Hugsanlega þurfum við að horfa til allt annarra þátta. Herra forseti. Það er líka mjög mikilvægt að umræðan um landsbyggðina taki ekki bara svip af þeim erfiðleikum og því neikvæða sem oft og einatt er efst á baugi í umfjöllun um þessi mál, heldur séu menn jafnduglegir að leiða fram hið jákvæða við að búa úti á landi. Það er nefnilega rétt sem hér hefur komið fram fyrr í umræðunni að ýmsum þjónustuþáttum í tilteknum sveitarfélögum er mun betur sinnt en á höfuðborgarsvæðinu. Það er nokkuð ljóst að fólk með börn er mun betur sett víða úti á landi hvað varðar þjónustu eins og þá að fá leikskólarými eða að koma barninu fyrir í góðum grunnskóla, ódýrum tónlistarskóla, ég tala nú ekki um aðgengi að tómstundum og íþróttum ýmis konar. Þessu eigum við auðvitað að halda á lofti. Við þurfum líka að segja frá því sem vel er gert og því sem er betra. Það skiptir máli að fólki sem býr úti á landi sé blásinn kjarkur í brjóst, a.m.k. verðum við ekki til þess endalaust að hamra það inn að það sé svo miklu betra að eiga heima í Reykjavík. En stundum finnst mér umræðan vera dálítið á þann veg. Menn taka það sem þeim hentar úr borgarlífinu og stilla því upp sem hinu eftirsóknarverða og þá hlýtur hitt að blikna í samanburði sem menn eru að gera víða úti um landið. Ég held að hér sé algerlega öfugt í hlutina farið, herra forseti. Við getum allt eins snúið þessu við og dregið upp mynd af því fjölbreytilega mannlífi sem þrífst um allt land og sýnt bæði okkur sjálfum sem þar eigum heima og öðrum, fram á það hversu eftirsóknarvert og mikilvægt það er að við höldum þeim fjölbreytileika sem felst í mismunandi menningu og atvinnulífi um landið allt. Herra forseti. Hvað þessa till. til þál. varðar þá eru góð orð, og orð yfirleitt, til alls fyrst. Ég hef rætt þessa tillögu þannig að í henni sé ýmislegt áhugavert og ýmislegt sem horfi til framtíðar. Einkum og sér í lagi hef ég vitnað til þeirra fylgiskjala sem með fylgja og eru hluti af þessari bók, eins og ég gerði hér áðan, vegna þess að þar er náma upplýsinga fyrir okkur sem tökum þátt í þessari umræðu um hin aðskiljanlegustu mál. En ég verð að segja, herra forseti, að eftir að vera annars vegar búin að fara yfir og ræða um örlög þeirrar tillögu sem var í gildi á árunum 1994--1997 og fara síðan yfir nokkra af þeim þáttum sem hér liggja fyrir og hvernig mál sem fallið hafa að þeim þáttum hafa síðan verið meðhöndluð á Alþingi af meiri hlutanum, þá hef ég ekki brennandi trú á því að allt í einu muni allt breytast nú, a.m.k. hef ég ekki trú á að sú ríkisstjórn sem nú situr muni hafa mikla tilburði í þeim efnum að fylgja eftir þeim ákvæðum sem hér eru á blað sett. Ég hef sem sé vantrú á því að þessi orð, þótt góð séu, verði framkvæmd. Ég þarf ekki að endurtaka af hverju, herra forseti. Ég er búin að fara hér yfir bæði fyrri tillögu og eins ákvæði þessarar og sýna fram á hvernig í rauninni því hefur verið sýnt algert áhugaleysi að ákveða þau atriði sem hafa mátt verða til bóta og hafa í raun líka fallið að ákvæðum tillögunnar. Ég vil svo segja það í lokin, herra forseti, að mér finnst sú staðreynd að við skulum nú loks, vorið 1999, fjalla um tillögu fyrir árin 1998--2001, að við skulum nú loksins fjalla um tillögu sem á að gilda fyrir árið sem liðið er og hluta af þessu ári, e.t.v. sýna best viðhorf þessarar ríkisstjórnar til byggðamála og til mikilvægis þeirra ákvæða sem skráð eru á þennan pappír.

Virðulegi forseti. Ég kem ekki í ræðustól til að andmæla ræðu hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur, heldur til bregðast við ýmsu því sem hún sagði og vekja athygli á þessari góðu ræðu þingmannsins og þeim ábendingum sem fram komu í henni. Það er umhugsunarefni fyrir okkur þingmenn að vísað skuli hafa verið til þessarar byggðastefnu í þingstörfunum í vetur varðandi einstök mál sem hafa verið hér til umræðu og þegar hún í lok þings kemur til umfjöllunar og hefur loks verið afgreidd úr nefnd, er ekkert um þau málefni fjallað. Ein vika lifir eftir af þessu þingi ef starfsáætlun helst og þá erum við að ræða byggðastefnu sem vissulega átti að gilda fyrir árið 1998. Í henni er e.t.v. nokkur framtíðarsýn og þegar byggðastefna, sem getur verið fallegt plagg og full af göfugum orðum, er framkvæmd þá eru menn að búa til ímynd af því samfélagi sem menn vilja sjá í fyllingu tímans. Nú er fjögurra ára tímabili ríkisstjórnar að ljúka. Hér á þingi á eftir að vinna í eina viku eins og ég hef áður sagt. Þá afgreiðum við byggðastefnu. Það er ekki bara það heldur er það að gerast, og var sagt frá því í útvarpinu í morgun, að drög að skýrslu stjórnskipaðrar nefndar forsrh. um byggðamál liggi nú fyrir og mér skilst að þá skýrslu eigi að afgreiða formlega í næstu viku, u.þ.b. sem þing er farið heim. Herra forseti. Er nokkur glóra í því að þannig sé unnið? Erum við ekki núna að fjalla um mál sem þessi ríkisstjórn hefði átt að leggja fyrir þingið á fyrsta ári síns kjörtímabils og að um slík mál ætti ný ríkisstjórn, ef mál skipast þannig, að fjalla í upphafi næsta þings?

Herra forseti. Mér finnst sú ábending góð að í rauninni væri viturlegra að ný ríkisstjórn eða nýtt þing markaði sér stefnu í þessum málum. Kannski var skýringin á því að sú áætlun sem var samþykkt árið 1994 gekk ekki eftir, að skipt var um ríkisstjórn. Ég veit það ekki. Ekkert okkar veit það, einfaldlega vegna þess að það var ekki skoðað. Það var ekki skoðað, herra forseti, af hverju sú áætlun gekk svo illa eftir og raun ber vitni. Þó voru markmiðin ekki ýkja stórbrotin eða þess eðlis að ekki væri hægt að standa við þau. Það reyndist bara ekki pólitískur vilji fyrir því þegar til kastanna kom. Þess vegna held ég að sú ábending sé góð að það væri að mörgu leyti betra að nýtt þing ákvæði stefnuna. Við ættum að skoða þá tillögu vegna þess að ég óttast, herra forseti, að örlög þessarar tillögu verði ekki svo ólík örlögum hinnar fyrri. Það má hins vegar líka segja, herra forseti, ef hér kemur ríkisstjórn sem hefur metnað í þessum efnum, að ekkert væri auðveldara en að taka þessa tillögu upp, breyta henni og vinna síðan eftir henni. Það er auðvitað aðalatriðið vegna þess að við gefum lítið fyrir það að hér sé verið að samþykkja áætlanir sem síðan stendur ekki til að fylgja eftir. En ég vek athygli á því að þó svo að breytingar hafi orðið á ríkisstjórn frá árinu 1994 þegar fyrri áætlun var samþykkt, fór sami ráðherra með byggðamál. Sami ráðherra fór með byggðamál allan tímann, þannig að ef áhugi hefði verið fyrir hendi þá tel ég, herra forseti, að meira hefði getað gerst.

Herra forseti. Þetta er kjarni málsins. Í þessari umræðu kemur t.d. ekki fram hverjar séu tillögur stjórnskipaðrar nefndar forsrh. Eftir eina viku getum við gert ráð fyrir því að hæstv. forsrh. kynni tillögur, e.t.v. góðar og áhugaverðar tillögur sem gætu skipt máli fyrir fólk á landsbyggðinni. Þær koma fram eftir að þing hefur lokið störfum. Þær koma fram í aðdraganda kosninga og væntanlega verður farið fram með þær tillögur sem fyrirheit sem þessi ríkisstjórn ætlar sér að uppfylla fái hún til þess vald eftir kosningar. Á fólk á landsbyggðinni að taka mark á þeim tillögum? Hvaða handarbaksvinnubrögð eru það að við skulum í allan dag ræða byggðastefnu sem verður e.t.v. aldrei hrint í framkvæmd og ekki vita hverjar tillögur stjórnskipaðrar nefndar sem er að ljúka tillögum sínum til forsrh. eru? Við munum hlusta á þær að viku liðinni, þá væntanlega komin heim til okkar og af þingi og við munum velta fyrir okkur hvað verður gert með þetta og hvað fólk meinar með því að kynna tillögur í lok kjörtímabils sem hefur ekki snert við því að taka á vandanum sem blasað hefur við á hverju einasta ári, en látið reka á reiðanum og flotið að feigðarósi.

Forseti vill vekja athygli á því að tíu hv. alþingismenn óska að ræða dagskrármálið. Hv. þm. tala í 30--50 mínútur þannig að hægt miðar.

Hæstv. forseti. Mér finnst það málefni sem hér er til umræðu vera mikilvægt og mjög áhugavert, tillaga til þál. um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001. Á undanförnum árum og reyndar áratugum hefur mikill flutningur fólks verið frá landsbyggðinni til þéttbýlissvæðisins á suðvesturhorninu og reiknast mönnum til að 12.500 einstaklingar séu brottfluttir af landsbyggðinni umfram aðflutta á undanförnum tíu árum og ef litið er lengra aftur í tímann og árabilið frá 1971 til ársins í ár skoðað, þá er þessi tala mun hærri eða tæplega 22 þús. manns. Um það deilir enginn að miklir fólksflutningar eiga sér stað. Þessi þáltill. fjallar um að snúa þessari þróun við og hér setur ríkisstjórnin fram tillögur í 21 lið um hvernig við getum borið okkur að. Hér er ekki að finna neinar markvissar aðgerðir og ástæðan fyrir því að við sáum okkur ekki fært að skrifa undir álit meiri hluta allshn. um þessa tillögu er sú að við teljum að hér sé á ferðinni handarbaksvinna með eindæmum. Við segjum í okkar nál., sá sem hér stendur og hv. þm. Kristín Halldórsdóttir, með leyfi forseta: ,,Ljóst er að taka þarf miklu fastar á málum en gert er ráð fyrir í tillögunni. Orðin ein duga ekki. Setja þarf fram áætlun með tímasetningum og kostnaðarmati um aðgerðir í samgöngumálum og fjarskiptum, í menntamálum, heilbrigðisþjónustu og annarri félagslegri þjónustu, jöfnun námskostnaðar, jöfnun orkukostnaðar o.fl. Styðja þarf markvisst við þróun fjölbreyttra atvinnukosta með hliðsjón af aðstæðum á hverjum stað og á forsendum sjálfbærrar þróunar. Fyrst og fremst þarf þó að sýna viljann til góðra hluta í verki. Það stoðar lítið að móta stefnu, gera áætlun og meta kostnað ef ákvörðun skortir um afl þeirra hluta sem gera skal. Fjármagn verður að fylgja.`` Og fjármagnið fylgir ekki þeim tillögum sem settar eru fram í þessu mikla plaggi. Markmið tillögunnar er hins vegar ágætt, að treysta búsetu á landsbyggðinni með það fyrir augum að fólksfjölgun þar verði ekki undir landsmeðaltali og nemi 10% til ársins 2010. Eins og ég segi þá skortir á markvissar aðgerðir og í ræðum manna í dag hefur verið bent á ýmsar tillögur sem fram hafa verið settar af hálfu stjórnarandstöðunnar á undanförnum árum og hefðu átt að ná fram að ganga ef einhver vilji hefði verið hjá stjórnvöldum. Hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir nefndi áðan stuðning við atvinnuleikhús á Akureyri sem dæmi um menningarstofnun sem hefði verið svipt tekjustofni. Hún nefndi líka þáltill. sem fram hefur komið frá Árna Steinari Jóhannssyni um almenningssamgöngur á Eyjafjarðarsvæðinu. Hún hefði einnig rímað við þær tillögur sem hér eru settar fram en ekki einu sinni fengið umfjöllun í nefnd. Ég sagði að mér fyndist skipta miklu máli að reyna að snúa þessari þróun við. Ég hef skipað mér í sveit með stjórnmálaafli sem setur byggðastefnuna á oddinn. Við lítum svo á innan Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, að það skipti mjög miklu máli að tryggja jafnvægi í byggð landsins. Við bendum á menningarleg og félagsleg rök og við bendum á efnahagsleg rök. Hin menningarlegu og félagslegu rök eru á þá lund að mannlífið á Íslandi verði ríkara og betra og frjórra ef við styrkjum byggðir landsins og jafnvægi ríkir milli dreifbýlis og þéttbýlis. Hin efnahagslegu rök eru einnig margvísleg. Ef litið er á málin frá eigingjörnum sjónarhóli þéttbýlisbúans þá hefur verið bent á að það kosti þéttbýlissvæðið 3--5 millj. kr. á hvern íbúa sem hingað flyst að byggja upp þá aðstöðu og þjónustu sem þarf eða nauðsyn er á við slíka flutninga. Í okkar ungu hreyfingu, Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði, eða á hennar vegum hefur verið sett fram ítarleg stefnuskrá þar sem rækilega er tekið á byggðamálunum. Við erum með tillögur í skattamálum, samgöngumálum, varðandi jöfnun orkukostnaðar, styrkingu á velferðarkerfinu, til að efla mennta- og menningarstofnanir og tryggja fjöbreytt atvinnulíf. Það er vikið að landbúnaði, sjávarútvegi og bent á ýmsar leiðir í þeim efnum. Við höfum vakið athygli á því að ein sú versta meinsemd sem við höfum búið við er kvótakerfið í núverandi mynd, þar sem eigendur eða handhafar kvóta hafa selt hann burt úr byggðarlögum með þeim afleiðingum að fólk hefur misst atvinnuna og iðulega verið þvingað af ytri aðstæðum til að flytja á brott. Að öllum þessum málaflokkum sem ég taldi hér upp er vissulega vikið í þessari till. til þál. En það er ekki að ástæðulausu að talsmaður meiri hluta allshn. þingsins, sem hefur haft þessa þáltill. til umfjöllunar, sagði í ræðu sinni í dag að ástæða væri til að vara við því að menn hefðu of miklar væntingar, að ástæða væri til að vara við of miklum væntingum og það skil ég mjög vel. Að minnsta kosti hef ég sjálfur ekki miklar væntingar til þessa plaggs. Hvers vegna segi ég þetta? Ég segi það vegna þess að ef snúa á þessari þróun við, snúa af þeirri óheillabraut sem við höfum gengið á undanförnum árum, þá þarf markvissar aðgerðir, þá þarf raunverulega aðgerðir. En nánast allar lagasetningar, nánast öll lög, nánast öll reglugerðarvinna, sem framkvæmd hefur verið á vegum þessarar ríkisstjórnar og reyndar einnig hinnar sem á undan sat, gengur út á það að takmarka vald framkvæmdarvaldsins, að takmarka möguleika framkvæmdarvaldsins til að grípa til aðgerða. Þetta hefur að sjálfsögðu fyrst og fremst verið gert með inngöngunni í EES eða með aðild okkar að hinu Evrópska efnahagssvæði. Og mér finnst, hæstv. forseti, hafa verið átakanlegt að fylgjast með vinnunni í allshn. við þessa þáltill. þar sem menn hafa kallað fyrir herdeildir sérfræðinga til að grafast fyrir um hvað okkur væri leyfilegt að gera, hvað íslenskum stjórnvöldum væri leyfilegt að gera því menn gera sér grein fyrir því að ef gengið er gegn EES-samkomulaginu, þá verða menn dregnir fyrir dóm, hinn nýja mannréttindadóm Evrópu, markaðsdómstólinn. Og það kemur á daginn að stjórnvöldum eru settar þröngar skorður í öllum sínum gjörðum. Þannig þurfa að vera fyrir hendi tilteknar aðstæður til að leyfilegt sé að grípa til markvissra aðgerða. Atvinnuleysi þarf að vera komið á mjög alvarlegt stig eða tekjur á viðkomandi svæði miklum mun lægri en gerist annars staðar í landinu, til að yfirleitt sé leyfilegt að grípa til aðgerða. Og það fylgir sögunni að menn þurfi að geta fært sönnur á sitt mál, að það dugi ekki að hafa pólitískan vilja. Pólitískur vilji skiptir engu. Lýðræðislegur vilji skiptir engu ef hinar efnislegu forsendur eru ekki fyrir hendi og síðan er það metið á vegum dómstóls hins Evrópska efnahagssvæðis hvað leyfilegt sé að gera. Um þessar mundir fara fram umræður um það í Svíþjóð og Noregi til hvaða ráða eigi að grípa í nyrstu héruðum þessara landa til aðstoðar byggðum þar og í einhverjum tilvikum varðandi einhverjar tilteknar aðgerðir hafa Svíar verið kærðir til dómstóls í Brussel fyrir aðgerðir í byggðamálum. Það er þetta sem íslensk stjórnvöld þurfa jafnan að hafa í huga, þ.e. hvað sé leyfilegt að gera og hvað ekki. Síðasta dæmið sem við höfum hér á landi er ákvörðun stjórnvalda um að smíða varðskip hér á landi. Það þótti stríða gegn EES-reglum og voru sett sérstök lög rétt fyrir hátíðarnar, ef ég man rétt, um smíði þessa skips til að reyna að komast fram hjá EES-reglunum. Þetta tek ég sem dæmi um lög, reglugerðir og samninga sem íslensk stjórnvöld hafa gert á liðnum árum sem takmarka mjög frelsi okkar til aðgerða í byggðamálum. Hérna er annað sem er nánast átakanlegt að lesa um ásetning og góðan vilja manna, um jöfnun orkukostnaðar. Menn tala um að það þurfi að styrkja hin miklu kerfi sem við höfum komið okkur upp á þeim sviðum. Í Evrópu fara menn allt aðrar brautir. Í Evrópu eru menn að markaðsvæða orkugeirann. Það er næst á dagskrá í Evrópu. Það er byrjað á því að aðgreina orkuöflun og dreifingu á orku. Það er fyrsta skrefið sem stigið er og síðan skal þetta allt saman markaðsvætt. Hér eru menn enn að fabúlera í einhverjar allt aðrar áttir, en skuldbinda sig á sama tíma til markaðsvæðingar og til aðgerða sem takmarka möguleika okkar til að grípa til aðgerða. Og þannig er þetta á fjölmörgum öðrum sviðum. Menn tala t.d. um það í tillögunni að það þurfi að bæta samgöngur og gott ef ekki er einhvers staðar vikið að póst- og símaþjónustu. Hvað skyldu menn hafa gert á því sviði á þessu kjörtímabili? Jú, það sem menn gerðu var að taka póstinn og símann, Landssíma Íslands, og gera hann að hlutafélagi. Nú er næst á dagskrá að koma honum á markað og úr höndum og eigu þjóðarinnar. En það þarf ekki að koma honum úr höndum þjóðarinnar til þess að fá þann tón sem allshn. fékk frá þessari stofnun því að hún talar þannig til fulltrúa þjóðarinnar eftir að síminn var gerður að hlutafélagi að engu er líkara en hún telji að okkur komi ekki við hvernig haldið er á málum. Hér segir í bréfi frá Landssímanum, með leyfi forseta: ,,Landssíminn telur óeðlilegt og óþarft að þingið hlutist með þessum hætti til um innri málefni einstakra fyrirtækja.`` --- Það er verið að tala um símgjöldin í landinu. Og síðan segir hér áfram: ,,Landssíminn hlýtur að benda á að hann er sjálfstætt hlutafélag og á ekki að þurfa að sæta íhlutun Alþingis í gjaldskrá sína. Gjaldskrár Landssímans fyrir leigulínur til flutnings sjónvars- og útvarpsefnis og til annarra nota eru háð reglum Evrópska efnahagssvæðisins, þar með talið tilskipun nr. 92/44/EBE (OMP) og reglugerð nr. 608/1996 [þetta er tungumálið sem farið er að tala] um aðgang að leigulínum á almenna fjarskiptanetinu. Í þessum reglum kemur fram að gjaldtaka skuli taka mið af raunkostnaði við veitingu þjónustu. Gjaldskrá fyrirtækisins sætir jafnframt eftirliti Póst- og fjarskiptastofnunar, lögum samkvæmt.`` Með öðrum orðum, ykkur kemur þetta ekki við. Þetta er svar við tillögu til þál. frá ríkisstjórn Íslands þar sem verið er að tala um leiðir til að jafna aðstöðumun fólks á landinu og þar á meðal er vikið að gjaldskrá Pósts og síma. Þetta eru svörin. Þetta eru svörin sem við erum þegar farin að fá. Þess vegna skýtur skökku við að ríkisstjórn sem grípur til hverrar ráðstöfunar af þessu tagi á fætur annarri, þar sem hún einkavæðir, þar sem hún þrengir möguleika sína til aðgerða, skuli leyfa sér að setja fram plagg af þessu tagi. Þetta er nánast eins og brandari. Brandari í 21 lið. Við gætum tekið önnur áþekk dæmi um þetta. Við gætum t.d. tekið einkavæðingu bankanna. Við getum tekið þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að gera Landsbankann og Búnaðarbankann að hlutafélögum og koma þeim síðan á markað. Það er náttúrlega markmiðið að selja þá. Eitt af því sem talsmenn landsbyggðarinnar höfðu áhyggjur af við þá breytingu var að einmitt þetta kæmi til með að koma sérstaklega niður á landsbyggðinni. Lokað yrði útibúum í fámennum byggðarlögum, sama sjónarmið og var reyndar uppi þegar Landssíminn og Íslandspóstur voru gerð að hlutafélagi og sett á markað. Þá höfðu menn áhyggjur af því að lítil útibú yrðu fyrst fyrir skurðarhnífnum. Þar yrði fyrst skorið niður enda hefur reyndin orðið sú. Reyndin hefur orðið þessi. Það er sitt hvað orð og athöfn. Allt stangast á í þessum efnum. Mér finnst hér vera að mörgu leyti á ferðinni ágætur ásetningur og ég get tekið undir það meginmarkmið sem hér er sett fram, að reyna að sporna gegn byggðaröskun, þeirri byggðaröskun sem við höfum búið við á undanförnum árum og gera þar myndarlegt átak. En ég legg áherslu á að það verður ekki gert meðan þessi ríkisstjórn situr.

Virðulegi forseti. Í sjálfu sér þarf ég ekki að orðlengja mjög um það sem felst í þessari till. til þál. um mótun nýrrar byggðastefnu. Ég fór mjög ítarlega yfir það á sínum tíma þegar mælt var fyrir tillögunni og fjallaði þá um þau efnisatriði sem þar getur að líta. Eins og allir vita á þessi tillaga sér alllanga forsögu. Mjög margir hafa komið þarna að verki, bæði núna í meðförum þingsins en ekki síður og alveg sérstaklega við undirbúningi málsins af hálfu stjórnar Byggðastofnunar. Sú ákvörðun var tekin strax í upphafi við meðferð málsins af hálfu þeirra sem sitja í stjórn Byggðastofnunar að taka þessi mál nokkuð öðrum tökum en gert hafði verið á undanförnum árum. Í því sambandi var mikið leitað út fyrir stofnunina eftir sérfræðilegri þekkingu. Ekki það að innan stofnunarinnar væri ekki til staðar margvísleg þekking sem mikilvægt væri að byggja á heldur var það einfaldlega skoðun þeirra sem stóðu fyrir þessu og báru ábyrgð á vinnulaginu að mjög mikilvægt væri að reyna að afla sér nýrra upplýsinga vegna þess að þetta mál væri þannig vaxið að það þyrfti á því að halda að reyna kannski að varpa á það nýju ljósi. Sannleikurinn er sá að menn hafa talað mjög lengi um byggðamál án þess þó kannski að skilgreina til hlítar um hvað málið snerist og alls ekki þannig að menn reyndu að komast að því hver væri kjarni þess vanda sem við væri að glíma. Þannig lá það fyrir og kom mörgum á óvart og m.a. þeim sem hér stendur að ekki lá fyrir nein heildstæð athugun eða úttekt á því hverjar væru orsakir búseturöskunarinnar sem hefði orðið á undaförnum áratugum hér á landi. Þess vegna varð það eitt af fyrstu verkum stjórnar Byggðastofnunar að efna til slíkrar könnunar sem Stefán Ólafsson bar ábyrgð á fyrir hönd Félagsvísindastofnunar Háskólans. Niðurstaðan var á margan hátt sláandi og varpar betra ljósi á þetta mál en við höfum nokkru sinni átt kost á. Með öðrum orðum það sem núna liggur fyrir eru upplýsingar um ástæður búferlaflutninganna, búseturöskunarinnar og þess vegna getum við einbeitt okkur að því að koma fram með tillögur sem mæta því í raun og veru sem við sjáum að gerðist og er að gerast á landsbyggðinni og er þá í raun og veru svar við því sem þar er að gerast. Sannleikurinn er sá að þessi staða hér á landi er miklu alvarlegri en víðast hvar annars staðar. Það kom fram t.d. í athugunum sem Háskólinn á Akureyri beitti sér fyrir að búseturöskunin er miklu verri hér á landi en í nágrannalöndum okkar. Við erum með alvarlegri stöðu og þess vegna er alveg óhjákvæmilegt hjá okkur að bregðast harkalegar við en víða annars staðar. Menn spyrja hvort þetta sé ekki í lagi, hvort ástandið megi ekki bara vera svona, hvort það sé þá nokkur skaði að því þó byggðirnar tæmist og menn flytji á mölina. Ég mótmæli því algerlega, þetta er auðvitað mjög dýrkeypt fyrir þau byggðarlög sem verða fyrir þessu. Það er þjóðhagslega óhagkvæmt og dýrt fyrir þau svæði sem eru að taka á móti fólki sem flytur af landsbyggðinni. Það sjáum við á þeim tölum sem hafa verið bornar fram um það að það kosti 3--5 millj. kr. fyrir sveitarfélög á borð við Reykjavík og Kópavog að taka á móti hverjum nýjum einstaklingi sem hingað flytur og það er mjög óskynsamlegt þegar við höfum þessa uppbyggingu til staðar úti á landi. Þær áherslur sem reynt hefur verið að leggja í byggðamálunum hér á landi upp á síðkastið hafa nokkuð komið fram í umræðunni. Ég vek athygli á því að áherslurnar sýna að menn eru að reyna að feta sig inn á nýjar leiðir og nýjar ákvarðanir til þess að bregðast við vandanum. Það er alveg rétt sem hefur komið fram að opinberar tölur sýna að þróunin hefur verið þannig á undanförnum árum að störfum hins opinbera hefur fyrst og fremst fjölgað á höfuðborgarsvæðinu og það er engin spurning um að þetta er ein meginástæðan fyrir því hvernig búsetuþróunin og búseturöskunin hefur orðið á undanförnum árum. Ríkið hefur með öðrum orðum ekki verið svona hlutlaus áhorfandi, ekki verið í því hlutverki að stýra eða koma í veg fyrir búseturöskunina heldur hefur ríkið verið bókstaflega gerandi, það hefur verið þátttakandi í þessu ferli. Það er þetta sem við hljótum sérstaklega að horfa á og það er þetta sem menn hafa verið að vekja athygli á og hefur m.a. komið fram í þeim athugunum sem Byggðastofnun hefur beitt sér fyrir og hefur gefið út á bók og kemur m.a. fram í fylgiskjölum þeim sem fylgja byggðatillögunni sem við ræðum í dag. Þess vegna segi ég að svarið við þessum staðreyndum, við þessu ástandi, er auðvitað að móta nýja byggðastefnu, taka þessi mál öðrum tökum en menn hafa verið að gera á undanförnum áratugum og hefur sýnilega ekki haft þau áhrif sem til stóð. Ég held að við höfum núna miklu meiri forsendur en við höfðum áður til þess að taka heilbrigðar, skynsamlegar og markvissar á þessum málum, einfaldlega vegna þess að við vitum hvar við eigum að reyna að leggja áherslurnar. Það þarf að bregða skýru ljósi á þessi mál í þinginu á grundvelli þeirra upplýsinga sem við höfum. Ef við skoðum hvaða hópar það eru, sérstaklega á landsbyggðinni, sem hyggja á búferlaflutninga, þá sýnist mér á þessum göngum og m.a. á skoðanakönnun Stefáns Ólafssonar að það séu fyrst og fremst tveir áhættuhópar hvað þetta áhrærir. Það er í fyrsta lagi fiskvinnslufólk og hins vegar það fólk sem hefur leitað sér sérfræðilegrar menntunar af einhverju tagi. Ef við tökum seinni hópinn er t.d. ljóst að eitt af því sem þetta fólk horfir til eru möguleikarnir á því að njóta stuðnings hvert af öðru. Maður sem hefur hlotið háskólamenntun gerir m.a. kröfur til þess að geta deilt kjörum, skipst á skoðunum, rætt málin við fólk sem hefur notið svipaðrar lífsreynslu. Þess vegna er mjög mikilvægt og einn hluti af þessari byggðaáætlun að reyna að styrkja samgöngusvæðin, tryggja það að menn geti búið til þjónustusvæði, atvinnusvæði, stærra atvinnusvæði, sem þarf út af fyrir sig ekkert að hafa áhrif á það að menn geta búið í sínu litla byggðarlagi ef þeir geta aðeins átt eðlileg samskipti inn á stærra svæði. Við sjáum þetta t.d. á Suðurlandsundirlendinu, við sjáum þetta í nágrenni Akureyrar, við sjáum þetta líka í uppbyggingu vegamála á norðanverðum og sunnanverðum Vestfjörðum þar sem er ekki lengur hægt að tala um þorpin í kringum Ísafjörð eða byggðirnar í kringum Patreksfjörð heldur erum við að tala um eitt svæði, atvinnusvæði, þjónustusvæði sem ættu auðvitað að styrkjast innbyrðis fyrir vikið. Hitt atriðið sem er líka mjög mikið áhyggjuefni er staða fiskvinnslunnar og það öryggisleysi sem fiskvinnslan og fiskvinnslufólkið hefur búið við. Hér er um að ræða margslungið og erfitt mál, tengist að sjálfsögðu sjávarútvegsumræðunni og því öllu saman. Þess vegna hlýtur að vera eitt af þeim stóru viðfangsefnum sem við stöndum frammi fyrir núna þegar sú ákvörðun hefur verið tekin hér á Alþingi að taka sjávarútvegsmálin og fiskveiðistjórnarmálin til gagngerrar endurskoðunar hvernig sé að styrkja stoðir fiskvinnslunnar. Við sjáum t.d. að sú uppbygging smábátaútgerðar sem víða hefur orðið um landið hefur orðið til þess að skapa nýjar og betri forsendur fyrir fiskvinnslu. Það er staðreynd að afla smábátanna er landað fyrst og fremst til vinnslu innan lands. Að vísu dreifist hann um allt land. Afli sem landað er á Vestfjörðum eða á Norðurlandi getur þess vegna farið til vinnslu allt annars staðar á landinu. Engu að síður sýna tölurnar að sá afli fer að stóru leyti til vinnslu innan lands. Við getum því sagt sem svo að einn hluti af því að styrkja stoðir landsbyggðarinnar sé að bæta rekstrarumhverfi smábátanna og efla þannig fiskvinnslu í landinu. Við sjáum, t.d. á tölum í Morgunblaðinu í dag, að á Vestfjörðum hefur kvótahlutdeildin í aflamarkskerfinu sjálfu dregist saman. Á móti kemur að hlutdeild Vestfjarða í afla og aflamagni smábáta hefur aukist. Þarna hefur að nokkru leyti tekist að byggja upp fiskveiðistjórnarkerfi utan við hið hefðbundna fiskveiðistjórnarkerfi sem komið hefur þessum landshluta að gagni. Enn þarf að huga að ýmsu í þessum efnum, ekki síst í byggðalegu ljósi. Við sjáum að mjög víða hefur reynst erfitt að manna fiskvinnsluna. Í því sambandi eru kannski ekki til augljósar lausnir. Staða fiskvinnslunnar er á margan hátt erfið. Landvinnslan hefur lengi átt undir högg að sækja og þó betur horfi þar nú en oft áður hefur hún mátt búa við langvarandi taprekstur sem vitanlega hefur komið niður á henni. Þess vegna er einkennilegt að hugsa til þess að til skuli vera stjórnmálaöfl sem sjá vart annað ljós í myrkrinu en að leggja auknar byrðar á atvinnugreinina sem skapað hefur atvinnutækifæri á landsbyggðinni. Fiskvinnslan hefur átt sinn þátt í því að byggja upp þá atvinnustarfsemi og það mannlíf sem dafnar á landsbyggðinni. Í þessu sambandi vildi ég vekja athygli á hugmynd sem Stefán Ólafsson, sem margoft hefur verið rætt um og vitnað í í þessari umræðu, varpaði fram í Morgunblaðsgrein á síðasta hausti. Hann sagði eðlilegt að beina skattaívilnunum í skattkerfinu fyrst og fremst til fiskvinnslufólksins til að bæta kjör þess. Hann sagði t.d. að ígildi sjómannaafsláttar, upp á 1.500 millj. kr., mundi bæta kjör landverkafólks 10 eða 20%, ég man ekki hvort heldur var. Þetta mundi hafa veruleg áhrif á það hvert fólk mundi sækja vinnu. Þetta er atriði sem menn þurfa að skoða og ræða þá í tengslum við kjarasamninga þegar að því kemur. Þetta er hins vegar býsna snúið mál sem menn ættu ekki að hrapa að en hugmynd sem menn a.m.k. ættu að hafa djörfung og dug til að ræða. Ég nefndi áðan að Byggðastofnun hefði verið að reyna að beita sér fyrir breyttum áherslum. Við höfum kallað þetta aukið byggðaforræði. Sú stefna að byggðamálunum ætti að stjórna frá einum stað, þ.e. í Reykjavík, deila út peningum og völdum þaðan og skipuleggja aðgerðir þaðan, kann að hafa átt rétt á sér einhvern tímann en í dag svarar hún ekki kröfum hins öfluga þjóðfélags okkar. Þess vegna verður byggðastefnan að taka mið af þjóðfélagslegum breytingum, og það hafa menn gert innan vébanda Byggðastofnunar. Nú hefur verið tekin um það ákvörðun að fela starfsemi Byggðastofnunar á landsbyggðinni, t.d. á Ísafirði og Egilsstöðum, í hendur heimamönnum í atvinnuþróunarfélögum sem annast núna þessa starfsemi. Heimamenn fá í hendur ákveðið fjármagn sem þeir geta notað til að sinna þjónustustarfsemi sem Byggðastofnun hafði úti á landsbyggðinni og jafnframt, sem ekki er síður mikilvægt, rennt stoðum undir atvinnuþróunarfélögin og gert þeim kleift að takast á við ný verkefni. Þau geta aðstoðað fólk sem er að leita sér að nýjum atvinnutækifærum og fólk sem er að reyna að byggja upp hefðbundna atvinnustarfsemi, t.d. í sjávarútvegi. Ég vil vekja sérstaka athygli á einu atriði í þessari byggðaáætlun. Hér hefur töluvert verið talað um að þar sé lítil handfesta. Það ekki alveg rétt þar sem þetta er stefnumótandi áætlun sem ætlað er að leggja línurnar ef þannig mætti að orði komast. Ég vildi nefna eitt atriði sem vissulega er handfesta í og mun skipta mjög miklu máli. Það er sú ákvörðun að beina í gegn um Byggðastofnun fjármagni í eignarhaldsfélög á landsbyggðinni sem ætlað er það hlutverk að taka þátt í uppbyggingu atvinnulífsins. Við sem búum úti á landi þekkjum að víða eru menn hikandi við að koma með fjármagn inn í atvinnufyrirtæki. Lánastofnanir á höfuðborgarsvæðinu eru hikandi við að lána til atvinnustarfsemi á landsbyggðinni nema því fylgi kvóti. Aðilar á höfuðborgarsvæðinu þekkja eðlilega ekki mjög vel til aðstæðna. Þeim finnst framandi að leggja peninga í fiskvinnsluhús á norðausturhorninu eða norðvesturhorninu eða einhvers staðar fjarri góðu gamni. Því er ekki óeðlilegt að við reynum einhvern veginn að styrkja stoðir atvinnulífsins úti á landi. Gert er ráð fyrir að eignarhaldsfélögin fái á ári allt að 300 millj. kr. og reyndar er gert ráð fyrir því í fjárlögunum yfirstandandi árs. Þessar 300 millj. kr. eiga samt sem áður einungis að verða um 40% af eignarhaldsfélögunum þegar fram í sækir. Hér er því í raun verið að leggja grundvöll að eignarhaldsfélögum sem geta þá verið með um 700 millj. kr. á ári, 40% frá Byggðastofnun og 60% frá öðrum, einkaaðilum eða sveitarfélögum. Gott dæmi um verkefni af þessu tagi er einmitt að líta dagsins ljós austur á fjörðum. Þar eru bæði einkaaðilar í héraði og fjármálastofnanir, m.a. eru fjármálastofnanir á höfuðborgarsvæðinu allt í einu farnir að sjá möguleika á að koma inn í atvinnulífið. Þar er verið að skapa nýjan grundvöll, nýtt umhverfi sem þær geta frekar treyst sér til að koma að. Mér sýnist, ef rétt er reiknað hjá mér, að þetta séu um 750 millj. kr. á einu ári, 3 milljarðar kr. á fjórum árum. Það munar auðvitað um minna. Ég tel að stefnumótun af þessu tagi sé miklu líklegri til árangurs en að vera að rembast við að færa til verkefni frá hinu opinbera út á land. Það hefur reynst afar erfitt og er miklu líklegra til árangurs að tryggja starfsemi eignarhaldsfélaganna þannig að þau geti teki þátt í því að hjálpa fólkinu sem býr úti á landi við að skapa ný atvinnutækifæri. Ég vil líka vekja athygli á því að þeir sem standa í þessum ræðustól daginn út og daginn inn, vikum og mánuðum saman á hverju einasta þingi og krefjast aukinna útgjalda hins opinbera til allra skapaðra hluta, í langflestum tilvikum til hinna þörfustu verkefna, ættu nú stundum að velta fyrir sér, þegar þeir eru að kalla á 400 millj. og 500 millj. og 1.000 millj. til sjúkrahússtarfsemi og annarrar ágætrar starfsemi á höfuðborgarsvæðinu, hvaða áhrif það hefur á búsetuþróunina í landinu. Þurfa menn ekki líka að reyna að bregða hinu byggðalega ljósi á það? Er ekki eðlilegt, um leið og menn gera slíkar kröfur, að þeir átti sig á hinu byggðarlega samhengi þessara hluta, hvort ekki eigi að veita hluta af þessu fjármagni til uppbyggingar á þjóðþrifastarfsemi á landsbyggðinni. Ég tel mikilvægt að hafa þetta í huga. Eitt af því sem kemur glögglega fram í byggðaáætluninni er krafan frá þeim sem að áætluninni standa, sem ég vona að verði samþykkt, um að reynt verði að bregða byggðalegu ljósi á þær ákvarðanir sem Alþingi, ríkisstjórn og hið opinbera taka hverju sinni. Ákvörðun um uppbyggingu á einhverju sviði, t.d. velferðarmála á höfuðborgarsvæðinu, mun hafa áhrif á byggðaþróunina í landinu eins og við höfum séð. Virðulegi forseti. Ég ætlaði mér reyndar ekki að vera þetta langorður. Mig langaði að koma aðeins inn á þessi mál. Ég tel að byggðamálin séu eitthvert brýnasta verkefni íslenskra stjórnmála á þessari stundu. Það verður að segjast að að mörgu leyti hafa menn staðið hálfráðþrota frammi fyrir vandanum sem við hefur verið að glíma. Ég held að við séum nú í betra færi en oft áður til að takast á við vandamálin. Við vitum meira, kunnum meira og vitum hvar eldurinn brennur heitast. Þess vegna er mikilvægt að það takist að marka ramma sem við viljum vinna innan. Það er gert í þessari byggðaáætlun og ég bind vonir við að okkur takist með þessum nýju vinnubrögðum og starfsháttum að snúa vörn í sókn. Það ríður á miklu fyrir þjóðfélagið. Sú óheillaþróun sem verið hefur í byggðamálunum er öllum til trafala, bæði landsbyggðinni og höfuðborgarsvæðinu.

Herra forseti. Tillagan sem hér er til umfjöllunar markar að ýmsu leyti tímamót í allri umræðu og vonandi framkvæmd í byggðamálum. Tillagan hefur verið til meðferðar í hv. allshn. og er mjög merkilegt framtak. Því miður lauk umræðunni um hana ekki fyrir jól vegna málþófs stjórnarandstöðunnar og var vissulega miður að afgreiðslu hennar skyldi frestað um hálft ár vegna þess að stjórnarandstaðan vildi gefa sér svo ríkulegan tíma til að tala um önnur mál. Það varð til þess að ekki tókst að afgreiða þessa tillögu en nú er hún komin til lokaafgreiðslu. Það fer ekki milli mála að undirbúningur þessarar tillögu, stefnumótunar í byggðamálum, er mjög vandaður. Þær mörgu umsagnir sem liggja fyrir hjá hv. allshn. um tillöguna bera þess merki, flestar eru þær jákvæðar og borið lof á þessa vinnu og allan undirbúning. Tillagan er því staðfesting þess hve mikilvægt var að taka undirbúninginn þeim tökum sem hæstv. forsrh. gerði og ekki síður stjórn Byggðastofnunar sem vann vandlega að málinu. Það vekur vissulega athygli að í nál. stjórnarandstöðunnar er nánast skilað auðu. Lögð eru fram tvö nál. frá stjórnarandstöðunni. 1. minni hluti tekur undir margt, þar eru fulltrúar þingflokks óháðra á ferðinni. Þeir taka undir margt sem kemur fram í tillögunni en vilja samt sitja hjá og taka ekki afstöðu til hennar. Ég tel það miður. Í þeim hópi eru þingmenn sem hafa átt mjög góða spretti í umræðum um byggðamál, t.d. hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Ég tel því mjög miður að fulltrúar óháðra í allshn. sem skila nál. skuli hafa tekið ákvörðun um að sitja hjá og skila auðu. Þeir skila auðu í byggðamálum við afgreiðslu þessarar mikilvægu tillögu. Þeir taka ekki afstöðu til þeirra mikilvægu aðgerða sem tillagan gerir ráð fyrir. Annar minni hluti, þar sem á ferðinni er fulltrúi Samfylkingarinnar í allshn., hefur með nál. skákað sér út úr umræðum og vilja til aðgerða í byggðamálum. Tími Samfylkingarinnar virðist ekki vera kominn í byggðamálum. Það er ekki aðeins að engum brtt. við tillöguna er skilað, heldur er afstaðan í minnihlutaálitinu eingöngu geðillskulegar upphrópanir og yfirlýsingar um að betur þurfi að gera. Auðvitað þurfum við að gera betur og það er tilgangurinn með umræðunni hér og þeim aðgerðum sem ég geri ráð fyrir að fylgi í kjölfar þessarar tillögu. Ég vil sérstaklega draga það fram, hæstv. forseti, að stjórnarandstaðan skilar auðu í þessu máli. Forsendur tillögunnar eru þær staðreyndir að þróunin í byggðamálum hefur verið óæskileg. Auðvitað hefur náðst árangur en árangurinn ekki orðið sá sem við viljum sætta okkur við. Við teljum að það sé þjóðhagslega óhagkvæmt að byggðin raskist eins og orðið hefur. Tillagan gerir ráð fyrir aðgerðum á sviði nýsköpunar í atvinnulífinu, aðgerðum á sviði menntunar, þekkingar og menningar, aðgerðum til jöfnunar lífskjara og aðgerðum til bættrar umgengni við landið. Það er auðvitað afar mikilvægt þegar við nýtum auðlindir okkar að við tryggjum að umgengnin sé sem best gagnvart auðlindum bæði til sjós og lands. Þær tillögur sem byggðaáætlunin felur í sér eru byggðar á rannsóknum og leitast var við að fara nýjar leiðir þegar þær tillögur voru undirbúnar. Hér er ný hugsun á ferðinni, hugsun sem byggir á því að menn lögðu mikla vinnu í að rannsaka ástandið, rannsaka ástæður og reyna að gera sér grein fyrir hverjar leiðirnar eru til að bregðast við þeim vanda sem vissulega er til staðar. Eins og ég sagði áðan, herra forseti, hafa borist mjög margar umsagnir um tillöguna. Langflestar eru jákvæðar, mjög jákvæðar. Og það er mjög uppörvandi fyrir stjórnarflokkana að svo jákvæðar umsagnir skuli hafa borist um þær tillögur sem við erum að fjalla um. Samt sem áður má ég til með að nefna tvær umsagnir vegna þess að þær komu mér vissulega á óvart. Annars vegar er það umsögn frá Landsvirkjun, en í einni tillögugreininni er gert ráð fyrir að leggja mjög ríka áherslu á að reyna að lækka orkukostnaðinn í landinu og jafna orkukostnaðinn þannig að hann verði ekki til þess að ýta undir óæskilega byggðaþróun. Viðbrögð Landsvirkjunar, sem koma fram í örstuttri umsögn, eru þau að allur fyrirvari er hafður á um aukna þátttöku Landsvirkjunar í kostnaði vegna niðurgreiðslu á rafhitun. Út af fyrir sig er eðlilegt að fyrirtækið hafi einhvern fyrirvara um það að ætlast verði til þátttöku þess í lækkun rafhitunarkostnaðar. En ég hefði talið eðlilegt að viðbrögð Landsvirkjunar hefðu verið að gera grein fyrir áformum fyrirtækisins um lækkun á orkukostnaði í landinu. Nú er það svo að Landsvirkjun sér nær eingöngu um að virkja, það er einungis lítill hluti af vatnsaflsvirkjunum í landinu sem ekki er starfræktur af Landsvirkjun. Þess vegna er eðlilegt að við gerum kröfu til þess að Landsvirkjun leggi á ráðin um hvernig landsmenn nái sem hagkvæmastri nýtingu út úr vatnsaflsvirkjunum og leitað verði allra leiða til að lækka raforkukostnaðinn. Það kemur hvergi fram í þessari umsögn og ég vil vekja athygli á því og tel það mjög miður. Við verðum að gera þá kröfu til Landsvirkjunar að það fyrirtæki leggi sig allt fram um að lækka raforkuverðið í landinu og ég vona, þrátt fyrir þessa umsögn, að þar á bæ sé leitast við það. Hin neikvæða umsögnin sem ég vil draga fram er frá Sambandi ísl. viðskiptabanka. Þar er gerð athugasemd við það að gert sé ráð fyrir að Byggðastofnun líti fram hjá þeirri áhættu, eins og segir í umsögninni, sem óhjákvæmilega fylgir staðsetningu, þ.e. staðsetningu fyrirtækja og þá væntanlega úti á landi. Komið hefur fram í skýrslu sem nýlega var gefin út að afskriftakostnaður lánastofnana hefur stórkostlega aukist á höfuðborgarsvæðinu. Afskriftir lánastofnana hafa ekki verið að vaxa á landsbyggðinni. Þannig að þetta mat Sambands ísl. viðskiptabanka og viðvaranir um að óeðlilegt sé að ekki sé tekið tillit til meiri afskriftaþarfar úti á landi byggir ekki á raunveruleikanum eins og hann hefur verið að gerast síðustu árin. Afskriftir hafa verið að aukast á höfuðborgarsvæðinu, því miður. Það er því ekki lengur svo að aðalvandinn gagnvart lánastofnunum sé úti á landsbyggðinni. Þetta vil ég nefna sérstaklega. En aðrar umsagnir eru mjög jákvæðar um tillöguna. Það eru umsagnir frá Þjóðahagsstofnun og ASÍ. Að vísu finnst mér umsögnin frá ASÍ heldur þunn í roðinu, ég bjóst við því að þeir legðu meira upp úr að veita öfluga umsögn um þessa byggðaáætlun. Engu að síður er hún heldur jákvæð og ber að fagna því. Sama er um umsögn Bændasamtakanna og Rafmagnsveitna ríkisins. Atvinnuþróunarfélag Vestfjarða skrifar alveg sérstaklega öfluga og vandaða umsögn um áætlunina. Það ber að fagna því hvernig þeir aðilar taka á þessari vinnu, enda brennur þar mjög á og ekki fer á milli mála að forsvarsmenn Atvinnuþróunarfélags Vestfjarða hafa lagt mjög mikla og vandaða vinnu í að skoða þessi mál og það er mikilvægt innlegg í umræðuna og ekki síður mikilvægt innlegg í þá vinnu og það starf sem fram undan er, að framfylgja þessari áætlun. Sama er að segja um Háskólann á Akureyri, það er mjög vönduð umsögn, og svo mætti lengi telja. Samband ísl. sveitarfélaga fjallar í umsögn um tillöguna og þar kemur fram að þeir telja mjög mikilvægt að koma á öflugu samstarfi milli ríkisins og sveitarfélaganna til þess að taka á þessum málum og því ber að fagna. En auðvitað er þessi áætlun sett fram vegna þess að við viljum bregðast við ástandi. Við teljum að þróunin, byggðaþróunin hafi verið þjóðhagslega óhagkvæm og þess vegna þurfi að bregðast við. En forsendurnar til þess að hægt sé að vinna að úrbótum er bættur efnahagur þjóðarinnar. Það er mikið rætt um góðærið. Ég vil í því sambandi minna á það sérstaklega að góðærið hefur út af fyrir sig ekki staðið lengi. Það eru öll merki um bættan hag þjóðarinnar og það er ekkert sem bendir til annars en að við getum búist við því áfram næstu missiri. En við megum ekki gleyma því engu að síður að mjög stuttur tími er liðinn síðan okkur tókst að lækka skuldir ríkissjóðs, sem skipti auðvitað mjög miklu máli, og ekki mörg ár sem við höfum rekið ríkissjóð án halla, því það er auðvitað mjög alvarlegt að reka hann með halla árum saman eins og því miður var á kreppuárunum fyrri hluta þessa áratugar. En hvað um það, efnahagsstaðan er betri og þess vegna eru betri færi til þess nú að taka á byggðamálunum en áður. Í ljósi þess að við viljum fara nýjar leiðir ætti að vera meiri trygging fyrir árangri og því að þeir fjármunir sem við leggjum í aðgerðir í byggðamálum nýtist og komi að gagni til lengri tíma. Hér hefur verið spurt um það og sagt að fjármagn verði að fylgja þessum aðgerðum. Vissulega er það rétt. Því miður var tillagan ekki samþykkt á síðasta ári en engu að síður var við það miðað við afgreiðslu fjárlaga þessa árs að taka tillit til þeirra tillagna í aðalatriðum sem hér eru settar fram í byggðaáætluninni. Byggðastofnun, samkvæmt fjárlögum þessa árs, fær 300 millj. kr. til eignarhaldsfélaga á landsbyggðinni sem ég tel að sé afar mikilvæg aðgerð. Með því viljum við undirstrika að okkur er mikil alvara að ná fram árangri. Og með fjölmörgum öðrum aðgerðum sem fylgja fjárlögum, og ég vil nefna hér, er undirstrikað að við ætlum okkur að vinna ákveðið eftir þeim tillögum sem hér er verið að fjalla um. Ég nefndi í fyrsta lagi þessi framlög, 300 millj. til Byggðastofnunar. Í öðru lagi vil ég nefna framlög til fjarkennslu, sem ég held að skipti mjög miklu máli fyrir landsbyggðina og auðveldi bæði endurmenntun og margs konar framhaldsnám, en til fjarkennslu voru veittar 7 millj. til Háskólans á Akureyri alveg sérstaklega. Kennaraháskólinn, Háskóli Íslands og Háskólinn á Akureyri fengu 32 millj. kr. til sérstakra aðgerða eða verkefna sem koma landsbyggðinni mjög til góða. Hin ýmsu landshlutasamtök á sviði símenntunar og endurmenntunar fengu 35 millj. til að vinna þessi verk og síðan var sérstök fjárveiting til að efla framhaldsskólana og gera nýja samninga við þá sem auðvitað skipta mjög miklu máli. Í þriðja lagi vil ég nefna jöfnun námskostnaðar en það er mjög rækilega undirstrikað í byggðaáætluninni að jafna þurfi námskostnaðinn. Í fjárlögum þessa árs eru framlög til jöfnunar á námskostnaði hækkuð um 65 millj. kr. Árið 1991, þegar sú vinstri stjórn sem þá var við völd fór frá, voru í fjárlögum 89 millj. til jöfnunar á námskostnaði, en í fjárlögum þessa árs eru 259 millj. kr. áætlaðar til jöfnunar námskostnaðar. Þarna er því um að ræða umtalsverðar hækkanir sem skipta mjög miklu máli og fram kemur rækilega í greinargerðinni með byggðaáætluninni að er mikilvægur þáttur í því að vinna gegn röskun byggða. Fjárhæðir til margs konar menningarmála eru í fjárlögum til þess að efla menningarstarfsemi úti um land og allt tengist þetta þeirri hugmyndafræði og þeim hugmyndum og tillögum sem byggðaáætlun gerir ráð fyrir. Þá vil ég nefna orkumálin. Það er alveg sérstaklega tekið á þeim málum í þáltill. og sérstaklega talað um lækkun á húshitunarkostnaði. Í fjárlögum eru niðurgreiðslur til húshitunar hækkaðar um 100 millj. kr., sem leiddi til 10% lækkunar á húshitunarkostnaði auk þess sem sérstök fjárveiting er til þess að auka rannsóknir og styðja uppbyggingu hitaveitna þar sem það er hagkvæmt á hinum köldu svæðum, auk þess sem Rafmagnsveitur ríkisins fengu aukna fjármuni til að stunda rannsóknir og þróunarstarf. Allt þetta skiptir mjög miklu máli og er tengt þeim hugmyndum sem eru í byggðaáætluninni og var auðvitað eðlilegt að taka tillit til við afgreiðslu fjárlaganna þrátt fyrir að byggðaáætlunin væri ekki samþykkt. En með samþykkt hennar verður auðveldara að taka á þessum málum og það fer ekki á milli mála að ríkur vilji er til þess hjá stjórnarflokkunum sem standa að þessari tillögu að það gerist. Herra forseti. Ég vil undirstrika það sérstaklega við þessa umræðu að við afgreiðslu fjárlaga á þessu ári var tekið tillit til þessara tillagna. Ég vænti þess að þegar tillagan liggur fyrir sem ályktun Alþingis verði unnið á grundvelli hennar og það komi rækilega fram við afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár þegar þar að kemur vegna þess að það skiptir mjög miklu máli að við látum verkin tala í framhaldi af samþykkt þessarar byggðaáætlunar.

Hæstv. forseti. Það er tvennt sem mér sýnist lýsa afstöðu ríkisstjórnarinnar til byggðamála hér í dag. Annars vegar að þetta er lagt fram núna þegar starfstíma ríkisstjórnarinnar er að ljúka. Ríkisstjórnin mun að öllum líkindum ekki þurfa að standa við þetta. Hins vegar að þessir tíu leðurstólar hér með skjaldarmerki lýðveldisins skuli hafa staðið auðir í allan dag. Áhuginn á þeim umræðum sem hér hafa farið fram um byggðamál hefur ekki verið meiri en svo hjá hæstv. ríkisstjórn. Annað er kannski lýsandi og það er nafnið á þessari þáltill.: Tillaga til þingsályktunar um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001. Þarna er nefnilega að mörgu leyti verið að skipuleggja inn í fortíðina þannig að nafnið kemur ekki á óvart. En nú hefur verið lögð fram brtt. við þetta þannig að þessu verður væntanlega kippt í liðinn. Í upphafi tillögunnar segir að stefnt verði að því að fólksfjölgun á landsbyggðinni verði ekki undir landsmeðaltali og nemi 10% til ársins 2010. Það hefur komið fram í gögnum frá Þjóðhagsstofnun að þetta sé ekki raunhæft markmið og því er greinilega mikið verk fyrir höndum. Mig langar, herra forseti, til þess að fara yfir þessa tillögu nokkurn veginn lið fyrir lið, eins og mér sýnist að flestir hafi gert hér í dag í drjúgu máli. Þetta er auðvitað mikilvægt mál og sjálfsagt að það sé rætt í þaula. Hér segir að unnið verði markvisst að aukinni fjölbreytni atvinnulífs á landsbyggðinni. Þróunarstofur verði efldar og þannig treystur grundvöllur til nýsköpunar og aukinnar fjölbreytni. Hlutverk þeirra verði meðal annars að auka samkeppnishæfni atvinnulífs á landsbyggðinni og aðstoða fyrirtæki við öflun verkefna og styrkja innan lands sem utan. Það er sovétið sem gildir hjá hæstv. ríkisstjórn Davíðs Oddssonar þar sem ríkið ætlar náttúrlega að hafa full afskipti af atvinnulífinu nú sem endranær á tuttugustu öldinni. Að vísu kemur fram í 2. mgr. að lánastarfsemi Byggðastofnunar verði rekin á arðsemisgrundvelli og er það svo sem virðingarvert og ágætt markmið og vonandi að það gangi eftir ef vilji er fyrir því. En það er hætt við því kannski þegar í harðbakkann slær að þetta verði orðin tóm eins og sennilega margt annað í þessu plaggi. Í 4. lið segir, með leyfi forseta: ,,Sköpuð verði skilyrði til þess að styðja sérstaklega aðgerðir á afmörkuðum svæðum þar sem veruleg röskun verður á atvinnuháttum og búsetu. Sérstaklega verði hugað að aðgerðum í byggðum þar sem atvinnulíf er fábreytt og útgerð á í vök að verjast.`` Það er augljóst að í stað þess að leyfa dreifbýlinu að hagræða hjá sér og koma sér í samkeppnishæfara form þá á enn að halda því í öndunarvél ríkisstyrkjanna og er það tíundað í þessu plaggi, eins og ég hef áður komið inn á. Það eru ágætis sprettir hérna inn á milli, falleg orð og göfug markmið, t.d. í 5. lið, með leyfi forseta: ,,Forsendur traustra byggða og þar með vaxtarsvæða eru öruggar samgöngur, öflug sveitarfélög,`` --- hvorutveggja get ég verið sammála, þ.e. að öruggar samgöngur og öflug sveitarfélög séu æskilegar forsendur traustra byggða --- ,,samstarf byggðarlaga um þjónustu`` --- það er fínt --- ,,og góð skilyrði til atvinnusóknar.`` Það er spurning hvað átt er við með þessu. Ég verð að viðurkenna að ég skil þetta ekki almennilega, ,,góð skilyrði til atvinnusóknar``. Það þýðir sjálfsagt einhver ríkisafskipti af atvinnulífinu til að skapa góð skilyrði til atvinnusóknar. En nóg um það. ,,Þessi grundvöllur verði treystur með því að örva fjárfestingar í samgöngum, menntun, byggingum og fjarskiptum.`` Það er ágætt að örva fjárfestingar í samgöngum og menntun. Það er mikilvægt mál. Það er afskaplega gott líka að hafa fjarskiptin þarna inni, en ég sé ekki alveg hvað átt er við með byggingum. Helst hefur mér þótt umræðan snúast um að of mikið væri af ónýttum byggingum á landsbyggðinni þannig að ég veit ekki alveg hvað þetta er. Sennilega er verið að tala þarna um menningarhúsin eða eitthvað slíkt og er það svo sem ágætt mál. Hérna er talað um að skapa störf með fjarvinnslu og það er ágætt. Það er sjálfsagt það eina sem ríkið gæti virkilega beitt sér fyrir af einhverri alvöru. Sennilega er það eitt af fáum markmiðum sem hugsanlega gætu náðst í byggðastefnu, ef ríkið reyndi að púkka upp á eigin ,,infrastrúktúr`` í þeim tilgangi, að örva fjarvinnslu. Hv. 17. þm. Reykv., Ögmundur Jónasson, kom inn á það áðan að svo virðist sem ríkið sé búið að missa alla stjórn á fyrirtækinu sem það var að hlutafélagavæða fyrir skömmu, Pósti og síma eða Landssímanum eins og fyrirtækið heitir núna, og að Landssíminn sem þó er algjörlega í eigu ríkisins frábiðji sér öll afskipti af gjaldskrám. Í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar og hv. 6. þm. Norðurl. e., Svanfríðar Jónasdóttur, kom einnig fram að víða er pottur brotinn hvað það varðar að fullt jafnrétti hafi náðst milli landsmanna í þessum efnum enda kannski eðlilegt þar sem Landssíminn heldur að hann eigi að stunda alvörubisness og vera rekinn á arðsemisgrundvelli. En það kemur sjálfsagt í ljós þegar fram í sækir að það er mikill misskilningur. ,,Gripið verði til aðgerða til að auðvelda fólki í strjálbýli atvinnusókn og hugað að leiðum til að lækka kostnað því samfara. Til að treysta búsetu og þróun vaxtarsvæða verði stuðlað að bættum og öruggari almenningssamgöngum.`` Þetta er gott. Hins vegar þætti mér æskilegt að almenningssamgöngurnar væru að sem mestu leyti í höndum sveitarfélaganna, en sjálfsagt er verið að leggja hérna línur sem sveitarfélögin geta miðað við líka þannig að ástæðulaust er að fetta fingur út í það. ,,Lögð verði áhersla á að opinberum störfum fjölgi eigi minna hlutfallslega á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu. Því markmiði verði meðal annars náð með því að leitast við að staðsetja nýja starfsemi hins opinbera utan höfuðborgarsvæðisins.`` Menn hafa séð miklum ofsjónum yfir fjölgun opinberra starfa í höfuðborginni og er það svo sem allt í lagi að menn sjái ofsjónum yfir fjölgun opinberra starfa. Mig langar hins vegar t.d. til þess að benda á það sem hv. 2. þm. Suðurl., Guðni Ágústsson, sagði áðan. Hann sagði að hann hefði alltaf verið fylkjamaður. Hann kallaði það það. Ég gat ekki skilið það öðruvísi en að hann væri þar að brydda upp á umræðunni um þriðja stjórnsýslustigið. Hann sagði að því hefði verið fálega tekið af þinginu hingað til. En annar þingmaður hefur einmitt vakið máls á þessu ágæta máli nokkrum sinnum hér og það er hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifur Guttormsson, sem árið 1985, þegar 1055 ár voru frá stofnun Alþingis, eins og segir á þessu plaggi, lagði fram brtt. við frv. til sveitarstjórnarlaga. Mig langar til að lesa þær brtt. til að þær verði skráðar í þingtíðindin núna árið 1999. Í brtt. við frv. til sveitarstjórnarlaga frá Hjörleifi Guttormssyni segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sett skal á fót nýtt stjórnsýslustig, héruð, milli ríkis og sveitarfélaga til að treysta byggð í landinu, koma á virku lýðræði og dreifa valdi frá ríki til landshluta. Verkefni, sem sýslunefndum hafa verið falin með lögum, skulu falla til héraða nema sveitarfélög komi sér saman um annað.`` Svo er um héruð, með leyfi forseta: ,,Landinu skal skipt í héruð svo sem hér segir: 1. Suðurnes. Nær yfir Gullbringusýslu, Grindavíkur-, Keflavíkur- og Njarvíkurkaupstað. 2. Kjalarnes. Nær yfir Kjósarsýslu, Reykjavík, Hafnarfjarðar-, Seltjarnarnes-, Kópavogs- og Garðakaupstað.`` Einhver nöfn hafa breyst í tímans rás, en það er aukaatriði. ,,3. Vesturland. Nær yfir Vesturlandskjördæmi. 4. Vestfirðir. Nær yfir Vestfjarðakjördæmi. 5. Norðurland vestra. Nær yfir Norðurlandskjördæmi vestra. 6. Norðurland eystra. Nær yfir Norðurlandskjördæmi eystra. 7. Austurland. Nær yfir Austurlandskjördæmi. 8. Suðurland. Nær yfir Suðurlandskjördæmi.`` Hér er augljóslega byggt í grófum dráttum á kjördæmaskipaninni eins og hún hefur verið undanfarið og er það ágætt, þó svo að vel mætti hugsa sér, ef farið yrði út eitthvað svona í framtíðinni, að byggt væri meira á hinum fornu fjórðungum, landsfjórðungum, en það er önnur saga. Svo segir, með leyfi forseta: ,,Héruð taka við svæðisbundnum verkefnum frá ríkinu eftir því sem fjármagn og tekjustofnar leyfa og Alþingi og viðkomandi héraðsþing samþykkja. Einnig geta sveitarfélög innan héraða falið þeim stjórn eða umsjá sameiginlegra mála að fengnu samþykki héraðsþinga. Færa skal frá ríki til héraða hið fyrsta m.a. eftirtalda málaflokka að því er varðar svæðisbundin verkefni: húsnæðismál, almannatryggingar, skipulagsmál, byggðamál, menntamál, þjóðminjavernd, heilbrigðismál, vegamál, orkumál, opinbert eftirlit (með rafmagni, heilbrigði, öryggi og annarri hliðstæðri starfsemi), ráðgjöf í atvinnumálum. Samhliða slíkri tilfærslu verkefna frá ríkinu til héraða skal dregið úr umsvifum stjórnarráðsins og ríkisstofnana á höfuðborgarsvæðinu.`` Herra forseti. Ég ætla ekki að lesa meira af þessari brtt. við frv. til sveitarstjórnarlaga frá því árið 1985. Þó svo að ýmsar forsendur hafi breyst og margt hérna eigi kannski ekki við nú en mætti færa til betri vegar þá verð ég eiginlega að lýsa mig sammála anda þessarar brtt. og tel að þetta gæti orðið afar öflugt skref í byggðastefnu, í byggðamálum, þ.e. að veita héruðunum meira sjálfræði og byggja þar á þessari grundvallarreglu um dreifræðið sem t.d. hefur verið afar mikilvægt atriði innan Evrópusambandsins. Ég tel að mjög æskilegt sé að fólk hafi sem mest áhrif á sitt nánasta umhverfi og ég held að það væri vel ef opinber þjónusta væri á þennan hátt færð nær þegnunum í landinu, en ekki bara opinber þjónusta heldur einnig stjórnsýslan sjálf. Fólk hefði með höndum tæki til þess að bregðast við þeim vandamálum sem upp koma í hinum ýmsu landshlutum og þyrfti ekki ávallt að fara bónarveg til Reykjavíkur, eins og það hefur stundum verið kallað, þegar grípa þarf inn í og menn telja það þurfa. Þá hefðu héruðin náttúrlega víðtækt umboð til skattheimtu í eigin þágu og til að eyða tekjum sínum eins og þau helst kysu. Ég held að það væri gott ef dálítil umræða um þetta gæti skapast einhvern tíma á næstunni og vona að þeir þingmenn sem sitja á næsta þingi taki þetta mál upp. Þá er alveg kjörið að dusta rykið af þessu ágæta plaggi Hjörleifs Guttormssonar, hv. 4. þm. Austurl. Hér segir áfram, svo við snúum okkur aftur að stefnunni í byggðamálum fyrir árið 1998--2001: ,,Skilgreind verði eftir föngum þau verkefni einstakra ráðuneyta, stofnana og opinberra fyrirtækja sem unnt er að sinna á landsbyggðinni. Hvert ráðuneyti fyrir sig leggi fram tillögur þar að lútandi sem meðal annars geri ráð fyrir að möguleikar upplýsingatækninnar verði nýttir til hins ýtrasta.`` Ég vona að ég hafi leyfi forseta til þess að lesa frjálslega upp úr þessu plaggi án þess að biðja um leyfi í hvert skipti. Eins og ég talaði um áðan er gott að menn nefna upplýsingingatæknina því að hún verður sjálfsagt það sem mun renna hvað styrkustum stoðum undir hinar dreifðu byggðir landsins á næstu öld. Í 7. lið segir: ,,Nýjum stóriðjuverkefnum verði fundinn staður utan athafnasvæða höfuðborgarinnar og þannig stuðlað að varanlegri fólksfjölgun og fjölbreyttara framboði atvinnutækifæra þar.`` Ekkert við þetta athuga ef eigendur stóriðjunnar, sem hér eru að fjárfesta, sætta sig við það. Eðlilegt að Alþingi og ríkisstjórn Íslands hafi um það að segja hvar slík starfsemi á að vera á landinu og er það svo sem ágætt mál ef menn geta komið þeim fyrir þar sem þeir telja að helst sé þörf fyrir slíkt. Einnig er tekið fram að umhverfissjónarmiða verði gætt í hvívetna og er æskilegt að hafa það alltaf með. Í 8. gr. segir: ,,Fram fari greining á möguleikum einstakra landshluta, meðal annars með tilliti til auðlindanýtingar, iðnaðar- og verslunar, fiskveiða- og vinnslu, samgangna og þjónustustarfsemi.`` Þetta er líka góðra gjalda vert. Ágætt að greina landsvæðin svolítið og vita hverjir eru styrkleikar og veikleikar þeirra og má alveg færa rök fyrir því að það sé hlutverk stjórnsýslunnar að láta vinna eitthvað slíkt fyrir sig, væntanlega þá af háskólanum eða háskólafólki á Akureyri eða hér eða öðrum þeim háskólastigum sem til kunna að vera. En síðan kemur sovétið aftur þegar sagt er: ,,Opinberar aðgerðir miðist við að nýta styrkleika hvers svæðis til atvinnusköpunar.`` Kannski er óþarflega djúpt í árinni tekið hjá mér að segja að þetta sé sovétið en þó er ákveðin hætta við þessar endalausu yfirlýsingar. Þetta getur náttúrlega líka átt við staðsetningu, um að ríkisvaldið eða Alþingi hlutist til um staðsetningu stóriðju. Eins og ég lýsti yfir áðan tel ég svo sem ekkert athugavert við það. Hérna er enn talað um upplýsingatæknina: ,,Nýjar lausnir í upplýsingatækni verði nýttar til að skapa störf í hátæknigreinum án tillits til búsetu.`` Jú, það er gott. Hins vegar er annað sem má benda á í þessu sambandi sem kemur þessari umræðu beint við og það eru jákvæð hliðaráhrif eða ,,spillover effects`` eins og þau hafa verið kölluð. Á það hefur verið bent að hagkvæmast sé að hafa allan hátækniiðnað á sama stað, að safna saman menntuðu fólki í hátækni á sama stað svo að það eigi tök á því að hitta hvert annað, skiptast á skoðunum, velta upp ýmsum hugmyndum, sem það sjálft er kannski ekki tilbúið til þess að framkvæma á einhverri stundu en annar getur þá tekið upp og framkvæmt. Þetta hefur einmitt verið sú dýnamík sem hefur verið að baki, ég nefni í kísildalnum í Kaliforníu og á ákveðnu svæði við Boston, sem ég kann nú ekki að nefna en kennt er við einhvern þjóðveg, sem hefur einnig verið afar stórt í uppbyggingu hátækniiðnaðar og þar hafa menn verið að skiptast á hugmyndum. Þetta hefur meira að segja gengið svo langt að ríki í austanverðri Asíu hafa tekið upp þessa háttu og sett upp tækniþorp, eins og þetta er kallað, komið tækniiðnaðinum sínum fyrir á ákveðnum stöðum. Ekki þarf að leita lengra en til Írlands til þess að sjá einnig svipaða hluti en eins og menn vita hafa Írar verið duglegir í því að tileinka sér hátæknina og að ná til sín fjárfestingum í hátækniiðnaði. Þeir hafa komið flestallri þessari fjárfestingu fyrir á ákveðnum stað á vesturströnd Írlands þar sem nú er eins konar ,,sílikon-nes`` eða hvað sem það kallast --- kísillandsvæði eru víða til í dag. Jafnvel er æskilegt að slíku væri fundinn staður utan höfuðborgarsvæðisins þó svo að í sjálfu sér mætti færa rök fyrir því að Reykjavík sé ekki það stór að menn í sama geira hittist ekki mjög oft ef því er að skipta. Eins og ég segi er þetta hugmynd sem ég varpa inn í umræðuna og vert er að taka til skoðunar. Við ætlum okkur stóra hluti í upplýsingatæknimálum og þá er um að gera að leita fyrirmynda þar sem slíkt hefur tekist. Þá erum við komin að athyglisverðasta kaflanum sem er menntun, þekking, menning. Í 9. lið segir: ,,Menntun á landsbyggðinni verði stórefld, sérstaklega hvað varðar verklegar greinar tengdar atvinnulífinu og tölvunám.`` Jú, jú, þetta er fínt. ,,Menntun á landsbyggðinni verði stórefld``. Ég held að þetta sé einmitt kjarni málsins. Hérna segir t.d. í sama lið, með leyfi forseta: ,,Menntun á háskólastigi verði tekin upp þar sem kostur er, meðal annars með samningum milli framhalds- og háskóla.`` Þetta er dálítið skemmtileg hugmynd. Það mætti alveg hugsa sér að einhverjir framhaldsskólar tækju jafnvel að sér BA-nám í einhverjum greinum og dettur mér í hug að t.d. Menntaskólinn á Ísafirði gæti tekið upp BA-nám í einhverjum greinum sem hann teldi sig hafa einhverja hlutfallslega yfirburði í. Þá er ég ekki að tala um algjöra yfirburði heldur hlutfallslega yfirburði sem menn þekkja væntanlega skil á. ,,Tekin verði upp kennsla á háskólastigi í byggðamálum með stofnun sérstakrar námsbrautar eða sem hluti af kennslu við námsbraut sem fyrir er.`` Þetta vakti athygli mína. Ég átta mig ekki alveg á því hvað þetta er, hvort þarna er átt við skipulagsfræði eða hvað. Ég hef a.m.k. ekki heyrt minnst á þessa háskólagrein áður en það getur vel verið að þetta sé til einhvers staðar. Talað er um að háskólanám verði í boði svo fljótt sem verða má á Vestfjörðum og dettur mér einmitt í hug að nýta þær skólabyggingar eða þann skóla-infrastrúktúr sem er til á Vestfjörðum til að koma þessu á koppinn. Í 10. lið er sagt: ,,Auknu fé verði varið til hvers konar menningarstarfsemi. Menningararfur verði varðveittur innan héraðs eftir því sem tök eru á og verði sýnilegur innlendum og erlendum ferðamönnum. Bókasöfnum á landsbyggðinni verði gert kleift að notfæra sér upplýsingatækni með því að efla tækjakost. Sérstakt átak verði gert til endurbyggingar og varðveislu gamalla húsa á landsbyggðinni.`` Þessa grein líst mér afskaplega vel á og þetta tel ég einmitt vera hlutverk hins opinbera, að veita fé í menningarstarfsemi og að varðveita menningararf þjóðarinnar. Það er alveg dagljóst að ef hann er ekki varðveittur og menningin er ekki nærð sem skyldi verður ekki búið hér mjög lengi til frambúðar því að nú er svo komið að Íslendingar eiga afar auðvelt með að flytjast til útlanda. Sjálfsagt verður okkar helsta verkefni á 21. öldinni að keppa við umheiminn um vinnuafl, skulum við bara segja, því að auðvitað er allt vinnuafl framleiðið ef því er veitt á réttar brautir. Það er ýmislegt hérna sem vert er að tala um. Ég vek athygli á að hér er talað um að: ,,Verð á orku til hitunar íbúðarhúsnæðis verði á næstu þremur árum fært til samræmis við meðaldýrar hitaveitur með aukinni þátttöku Landsvirkjunar og ríkissjóðs. Heimilt verði að nýta fé sem ætlað er til niðurgreiðslu rafhitunar í fimm ár til þess að lækka stofnkostnað nýrra hitaveitna og stuðla þannig að aukinni notkun á jarðvarma til húshitunar.`` Tryggja þarf ódýrari virkjunarkosti á landsbyggðinni til þess að fólk geti þegar fram í sækir keypt orku á markaðsverði og að hún sé á einhverju sambærilegu verði hringinn í kringum landið. Hér segir: ,,Áhersla verði lögð á að upplýsa þá sem nota mikla orku til að hita hús sín um leiðir til að draga úr orkunotkun, meðal annars með fræðslu og ráðgjöf.`` Þetta er hið besta mál. Þetta getur ekki verið annað en afar gott. Hér er talað um bættar samgöngur, ég hef talað um það áður og þarf ekki að ræða það meir. Einnig er rætt um flutning grunnskólans til sveitarfélaga og að stefnt verði að því að auka hlut sveitarfélaga í opinberum rekstri. Þetta kemur inn á umræðuna um þriðja stjórnsýslustigið sem fór áðan fram. En í 16. lið segir: ,,Lagt verði mat á kostnað samfélagsins vegna þeirrar búsetuþróunar sem orðið hefur frá árinu 1986.`` Þetta orðalag er einhliða vegna þess að yfirleitt er talað um kostnað og hag, þ.e. ,,cost benefit analysis``. Fátt er svo ömurlegt að ekki séu neinir kostir við það. Ég held að ástæða væri til þess að nefna það einnig, það hljóta að vera einhverjir kostir við það. Það er ekki bara kostnaður heldur líka hugsanlega einhver hagnaður á móti þannig að það er um að gera að meta hvort tveggja, annað er náttúrlega bara pólitík og einhliða skoðun á vandamálinu eða málinu. Hérna er einnig minnst á ,,langtímaáhrif stofnvega á miðhálendinu með tilliti til umhverfis, hagkvæmni, ferðaþjónustu, atvinnumála og búsetu.`` Það gæti stytt vegalengdir á milli helstu þéttbýliskjarna landsins umtalsvert ef ráðist yrði í einhverjar slíkar framkvæmdir, þó svo að vissulega verði að skoða þar umhverfisáhrifin af slíkum framkvæmdum afar vandlega og meta það í því ljósi þegar þar að kemur. Herra forseti. Mig langar til þess að vitna örlítið í hið ágæta blað Dag. Á miðopnu í dag, þriðjudag, er fjallað um spástefnu sem haldin var á Sauðárkróki sl. föstudag um alþjóðabyggðaþróun. Þar segir einn af framsögumönnunum, Fríður Finna Sigurðardóttir, nemi við Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra á Sauðárkróki, með leyfi forseta: ,,,,Föst í vítahring fábreytni. Við hér á Norðurlandi vestra höfum verið föst í vítahring fábreytts og brothætts atvinnulífs og lítillar almennrar menntunar og því er það okkur mjög mikilvægt að efla menntun á svæðinu. Hún hefur sífellt verið að auka gildi sitt sem ein mikilvægasta undirstaða framþróunar og bættra lífskjara og í heimi aukinna samskipta og tölvunotkunar á hún eftir að verða enn mikilvægari í framtíðinni,`` sagði Fríður Finna Sigurðardóttir, nemi við Fjölbrautskóla Norðurlands vestra á Sauðárkróki í sinni framsögu. ,,Með aukinni menntun og fjölbreyttara atvinnulífi getur þróun dagsins í dag breyst og dæmið snúist við. Unga fólkið getur komið til baka frá námi og orðið hluti af vaxandi sveitarfélagi.```` Herra forseti. Því miður hefur það verið svo að byggðastefna 20. aldarinnar hefur oft falist í því að styðja við bakið á gjaldþrota sjávarútvegsfyrirtækjum. Það hefur skapað fjölda láglaunastarfa á landsbyggðinni sem í dag nýtast helst pólsku verkafólki. Íslenskt menntafólk flýr landsbyggðina og sest að á höfuðborgarsvæðinu þar sem það finnur sér störf við hæfi. Þetta hefur auðvitað vakið athygli heimamanna og ráðamanna og nú keppast menn um að tala um hve mikið af opinberum störfum hafi orðið til í Reykjavík undanfarin ár eins og lausnin felist í því að flytja ríkisstofnanir sem víðast út um landið. Ég tel að verið sé að ráðast að einkennum vandans en ekki rót hans. Rótin er auðvitað það los sem kemst á fólk þegar það ungt að árum þarf að flytja til Reykjavíkur til að afla sér menntunar. Það hefur án efa vakið athygli Íslendinga sem hafa numið við erlenda háskóla að þeir eru oft staðsettir úti í sveit í kyrrlátu, friðsælu umhverfi, þar sem gott er að hugsa og stunda fræðistörf. Margfeldisáhrif þessara háskóla geta svo verið ófyrirsjáanleg. Á miðöldum voru hér á landi að störfum öflugir fræðimenn sem skrifuðu einhverjar helstu perlur vestrænna miðaldabókmennta. Íslendingar voru þekktir fyrir vandaða fræðimennsku og urðu sagnaritarar allra Norðurlanda. Þarna er arfleifð sem við eigum að nýta okkur til hins ýtrasta. Þetta getum við gert með því að koma okkur upp háskólum tengdum þessum menningarafrekum og á grunni fornra frægðarsetra. Í þessu sambandi má nefna þrjá staði helsta, Skálholt, Hóla í Hjaltadal og Reykholt. Herra forseti. Ég hef áður tjáð mig í ræðu á Alþingi um Skálholt. Í Skálholti var komið á fót skóla upp úr miðri 11. öld. Þar hélst skólahald með nokkrum hléum allt til ársins 1785 að ákveðið var með konungsúrskurði að flytja skólann til Reykjavíkur. Um Hóla í Hjaltadal gilda sömu rök. Skóli var stofnaður á Hólum 1106 og þar var reist fyrsta skólahús sem vitað er um á Íslandi. Skólahald hélst á Hólum með svipuðum formerkjum og í Skálholti til 1802 þegar hann var sameinaður Latínuskólanum í Reykjavík. Þeir eru ekki margir skólarnir í heiminum sem eiga sér jafnlanga arfleifð og djúpar rætur og þessir skólastaðir. Reykholt er svo auðvitað staður Snorra Sturlusonar, hins nafntogaða rithöfundar og stjórnmálamanns. Þar hefur verið skólahald bróðurpart þessarar aldar og er staðurinn kjörinn fyrir háskóla-,,campus``. Nafn Snorra er vel þekkt á Norðurlöndum og væri án efa margur Norðmaðurinn til í að nema bókmenntir eða sagnfræði á þessum fræga stað. Það gæti að auki orðið liður í því að sporna við tilhneigingum Norðmanna til að eigna sér Snorra að starfandi væri háskóli sem gæti jafnvel borið nafn hans, þess vegna Snorraskóli -- Háskólinn í Reykholti. Einn stað vil ég nefna til viðbótar þó nafn hans tengist ekki mér vitandi sagnaritun eða skólahaldi til forna en það eru Eiðar í hinu veðursæla og fagra Fljótsdalshéraði. Egilsstaðir eru sennilega einhver lífvænlegasti byggðakjarni á landinu utan höfuðborgarsvæðisins. Til marks um það er hin ótrúlega fólksfjölgun þar á síðari helmingi þessarar aldar. Fljótsdalshérað hefur að mínu mati upp á alla þá landkosti að bjóða til að geta keppt við jafnvel Akureyri á næstu öld um þann sess að verða fjölmennasta þéttbýli á landinu utan höfuðborgarinnar. Á Eiðum standa nú ónotaðar skólabyggingar sem menn virðast ekki hafa komið sér saman um hvernig eigi að nýta. Á Egilsstöðum er að auki alþjóðaflugvöllur og stutt er í góðar hafnir í nágrannabæjunum. Á þessum fjórum stöðum mætti hugsa sér að komið yrði á fót háskólum. Þessir háskólar þyrftu ekkert endilega að vera ríkisskólar ef einhverjir aðrir innlendir eða erlendir fengjust til að taka að sér verkið. Þeir yrðu hins vegar að bjóða upp á háskólagreinar sem nemendur flykkjast í og færri komast að en vilja, eins og lögfræði, tölvunarfræði, viðskiptafræði og jafnvel læknisfræði. Þeir mundu innheimta skólagjöld fyrir rekstri sem lánað yrði fyrir á sama hátt og lánað er fyrir skólagjöldum erlendis. Þetta þyrfti ekki að bitna á jafnrétti til náms þar eð Háskóli Íslands yrði áfram til og sinnti hlutverki sínu. Einnig má hugsa sér að sveitarfélög í nágrenni háskólanna styrktu efnilega nemendur í gegnum þessa skóla til að freista þess að halda þeim í héraði. Þetta mætti tengja gagngerri endurskoðun á námslánakerfinu þar sem komið yrði í ríkari mæli á styrkjakerfi og endurgreiðslubyrði námslána yrði létt enn frekar. Ekki er hægt að leggja þetta til á Alþingi, herra forseti, öðruvísi en að lofa það sem vel er gert. Í Bifröst er nú vinsæll viðskiptaháskóli og á Akureyri hefur háskóli náð að dafna nokkuð vel undanfarin ár. Herra forseti. Háskóli hefur mikil margfeldisáhrif út í atvinnulífið. Við háskóla þarf hámenntað fólk til að halda úti kennslu, skrifstofufólk og stjórnendur, garðyrkjumenn og smiði, ræstingafólk og bílstjóra. Þetta yrði verulegt átak í menntamálum þjóðarinnar og talsverðan vilja þyrfti til að hrinda þessu í framkvæmd. En þetta yrði arðbært framtak, framtak sem skapaði þjóð okkar enn meiri mannauð sem skilaði okkur aftur auðlegð til framtíðar. Þetta er önnur hugsun en sú sem verið hefur í byggðastefnu 20. aldarinnar þar sem reynt hefur verið að draga andlát dauðvona atvinnugreina, dæla skattpeningum inn í gjaldþrota fyrirtæki og flytja til ríkisstofnanir. Auk þess sem þarna væri menningararfi okkar loks sá sómi sýndur sem hann á skilið þá væri með þessu verið að skjóta niður frjóöngum sem gætu vaxið og orðið að voldugum eikum, Íslandi öllu til heilla.

Herra forseti. Ég fagna því að þessi þáltill. skuli vera komin til síðari umræðu og lokaafgreiðslu og ég tek undir það sem kemur fram í nál. meiri hluta allshn. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Meiri hlutinn telur ljóst að það verður landsbyggðinni til verulegra hagsbóta ef vel tekst til með þær fjölþættu ráðstafanir sem tillagan felur í sér.`` Ég er sannfærður um að þegar farið verður að vinna eftir ýmsu því sem hér er lagt til til úrbóta þá muni það bæta hag landsbyggðarinnar. Við höfum stöðu til þess því að um þessar mundir gengur okkur flest í haginn og markvissar aðgerðir stjórnvalda hafa gjörbreytt stöðu ríkissjóðs sem nú er rekinn með afgangi og erlend lán greidd niður í stað þess að auka þau sífellt eins og áður var árvisst. Sá stöðugleiki sem ríkt hefur í efnahagsmálunum hefur gjörbreytt rekstrarumhverfi atvinnulífsins og atvinnuleysi er nánast ekkert. Tekjuskattur hefur verið snarlækkaður og kaupmáttur hefur aukist meira en áður hefur þekkst. Allt þetta leiðir til þess að við erum betur í stakk búin en oftast áður að efla hag landsbyggðarinnar og það held ég að verði helsta viðfangsefni stjórnvalda á næstunni. Þær tillögur sem hér eru gerðar eru tvímælalaust góð leiðsögn varðandi það verkefni. Sú íbúaþróun sem við er að glíma, þ.e. að stöðugt fjölgar á höfuðborgarsvæðinu á kostnað landsbyggðarinnar, er ekki ný af nálinni. Slík þróun hefur átt sér stað á hverju einasta ári síðan 1980. Fjöldi brottfluttra umfram aðflutta á landsbyggðinni hefur á þessu tímabili verið frá 500 og upp í 1.800 manns á ári. Þá þróun verður að stöðva. Landsbyggðin verður að ná þeirri stöðu að hún standist sogkraft höfuðborgarsvæðisins sem er ótrúlega sterkur og sést best á því að fólk flytur ekki síður frá þeim byggðarlögum þar sem mikill uppgangur hefur verið í atvinnulífinu á undanförnum árum og allt virðist vera í blóma. Þegar Byggðastofnun hóf að undirbúa tillögur til úrbóta var þess vegna ráðist í mjög ítarlegar kannanir á orsökunum, hvað orsaki þennan mikla búferlaflutning af landsbyggðinni, jafnt þaðan sem atvinnulíf er öflugt og þaðan sem það stendur veikari fótum. Að þessu verkefnu unnu, auk starfsmanna og stjórnar Byggðastofnunar, m.a. Stefán Ólafsson prófessor, Haraldur L. Haraldsson hagfræðingur og Háskólinn á Akureyri. Trúlega hefur vandinn aldrei verið greindur jafnmarkvisst og því eru þessar tillögur sem byggðar eru m.a. á þessum rannsóknum og hér eru til umræðu, að mínu viti raunhæfar og líklegar til að bera árangur. Þær kannanir sem ég nefndi leiða í ljós að það sem ræður hvað mestu um brottflutning fólks af landsbyggðinni er einhæfni atvinnulífsins, menntunaraðstæður og húshitunarkostnaður, svo og almenn lífsgæði. Ég ætla að fara nokkrum orðum um það hvernig brugðist er við þeim þáttum í tillögunni sem hér er til umræðu. Varðandi einhæfni atvinnulífsins er lögð áhersla á að efla þróunarstofur á landsbyggðinni og treysta þannig grundvöll til nýsköpunar og aukinnar fjölbreytni. Stjórn Byggðastofnunar hefur einmitt farið inn á þessa braut að undanförnu með góðum árangri. Gerðir hafa verið samningar um atvinnuráðgjöf í öllum landsbyggðarkjördæmunum og er sú starfsemi alfarið á forræði heimamanna. Byggðastofnun hefur varið um 9 millj. kr. til þessa verkefnis í hverju kjördæmi á ári og ég er ekki í vafa um að sú starfsemi mun skila miklum árangri og leiða til aukinnar fjölbreytni og fjölgunar starfa á landsbyggðinni. Þessi starfsemi fór fyrst af stað á Suðurlandi og í bréfi sem forstöðumaður Atvinnuþróunarsjóðs Suðurlands sendi stjórn Byggðastofnunar á síðasta ári kom það fram að fyrstu 20 mánuðina sem þessi sjóður starfaði hafi árangur starfsins verið mikill. En þar segir, með leyfi forseta: ,,Á vormánuðum 1996 var undirritaður nýr samningur við Byggðastofnun um atvinnuráðgjöf. Samningurinn var sá fyrsti í röð atvinnuþróunarsamninga sem stofnunin hefur gert á undanförnum missirum. Með samningnum var lögð áhersla á að svæðisbundin atvinnuþróun gerðist með virkari þátttöku heimamanna en verið hafði áður. Samningurinn skuldbindur Byggðastofnun til að auka árlegt rekstrarframlag til sjóðsins um liðlega 6 millj. kr., úr tæplega 3 millj. kr. í tæplega 9 millj. kr. og gerir sjóðnum á þann hátt kleift að stórefla alla ráðgjöf. Samningurinn er forsenda þess að sjóðurinn hefur getað haldið úti öflugu ráðgjafarstarfi með þremur ráðgjöfum en fyrir gildistöku hans miðaðist öll starfsemi sjóðsins við einn ráðgjafa. Frá undirritun samningsins við Byggðastofnun hefur sjóðurinn beint eða óbeint staðið að stofnun liðlega þrjátíu nýrra fyrirtækja, auk þess að sjá um fjölda annarra verkefna sem styrkt hafa fjárhagsstöðu sunnlenskra fyrirtækja. Með starfsemi sjóðsins á þessu tímabili hafa skapast á annað hundrað ný störf á Suðurlandi og fjárfesting á svæðinu vegna þessara fyrirtækja er talin vera liðlega 600 millj. kr. Þennan árangur má að verulegu leyti þakka því nána samstarfi sem náðst hefur við Byggðastofnun í kjölfar samningsins, þar sem þátttaka þessara stofnana í ýmsum málum hér á Suðurlandi er samræmd.`` Þessi lýsing sýnir glöggt að sú aðferð að efla atvinnuþróunarstarfið í kjördæmunum og fela forræðið alfarið í hendur heimamönnum ber árangur. Þess vegna tel ég það rétta áherslu að efla þá starfsemi enn eins og lagt er til í þessari þáltill. Þá er lagt til að komið verði á fót eignarhaldsfélögum á landsbyggðinni með aðild Byggðastofnunar og að til þess skuli varið allt að 300 millj. kr. á fjárlögum hvers árs næstu fjögur árin á móti framlögum heimamanna. Á fjárlögum þessa árs er einmitt gert ráð fyrir þessum 300 millj. þannig að þetta fer strax að virka. Gert er ráð fyrir að þátttaka Byggðastofnunar verði 40% í þessum félögum, sveitarfélaga 40% og atvinnulífsins 20% þannig að árlega hafa þessi eignarhaldsfélög því 750 millj. kr. til ráðstöfunar til að stofna til nýrrar atvinnustarfsemi. Ekki er vafi á því að þetta á eftir að skila miklum árangri hvað varðar fjölbreytni í atvinnulífinu á landsbyggðinni, sem er nauðsynlegt því að spá Háskólans á Akureyri er sú að á næstu árum haldi störfum í helstu atvinnugreinum landsbyggðarinnar áfram að fækka verulega. En þessar spár telja líklegt að störfum við fiskvinnslu fækki um 30% á næstu fimm árum og í landbúnaði um 5--10% á sama tíma. Eins og ég nefndi var aðstaða til menntunar einn þeirra þriggja þátta sem mestu réðu um brottflutning fólks af landsbyggðinni samkvæmt könnun Stefáns Ólafssonar, en talsverður hluti fólks á landsbyggðinni býr við það að þurfa að senda börn sínu burtu til framhaldsnáms með miklum tilkostnaði. Er þar oft nefnd talan 400--500 þús. á ári fyrir hvert barn. Það er auðvitað gríðarlegur skattur á þá foreldra sem við það þurfa að búa og leiðir mjög oft til þess að fólk tekur sig upp og flytur með fjölskyldu sína þangað sem framhaldsskólar eru starfræktir og þá oftar en ekki til höfuðborgarsvæðisins. Í þáltill. er lögð áhersla á að bæta skilyrði þess fólks sem sækja verður nám utan heimabyggðar sinnar. Reyndar hefur verið stigið fyrsta skrefið í þá átt með samþykkt sem gerð var á Alþingi fyrir síðustu jól þar sem dreifbýlisstyrkir voru auknir verulega. Þá er lögð áhersla á að menntun á landsbyggðinni verði stórefld, sérstaklega hvað varðar verklegar greinar tengdar atvinnulífinu og tölvunám, svo og aukna námsráðgjöf. Einnig að komið verði á samstarfi atvinnulífs og skóla á landsbyggðinni um endur- og símenntun og stuðlað að því að allir eigi tækifæri á að afla sér nýrrar þekkingar, m.a. í samræmi við breytingar í atvinnuháttum og áhersla er lögð á að möguleikar fjarkennslu verði að fullu nýttir. Þar eru tvímælalaust mikil tækifæri fyrir fólk í hinum dreifðu byggðum og enginn vafi leikur á því að fjarkennsla á eftir að stóraukast á næstu árum. Þriðji stóri óánægjuþátturinn í könnun Stefáns Ólafssonar er húshitunarkostnaðurinn og skal engan undra. Húshitunarkostnaður er gífurlega misjafn eftir byggðarlögum og það jafnvel svo að þeir sem búa við dýrustu hitunina þurfa að eyða allt að einum nettómánaðarlaunum meira á ári í ljós og hita en þeir sem búa á ódýrustu svæðunum. Margir kaupa þessa orku af fyrirtækjum í eigu ríkisins og það er því á forræði stjórnvalda að bregðast við þessu vandamáli. Það er einmitt gert mjög afgerandi í þessari tillögu þar sem segir að verð á orku til hitunar íbúðarhúsnæðis verði á næstu þremur árum fært til samræmis við meðaldýrar hitaveitur með aukinni þátttöku Landsvirkjunar og ríkissjóðs. Reyndar tel ég að þegar þetta kemur til framkvæmda þurfi það einnig að ná til hitunar atvinnuhúsnæðis því að fyrirtæki á landsbyggðinni búa við mjög erfið samkeppnisskilyrði þar sem hitunarkostnaður er margfaldur á við það sem gerist víða annars staðar. Þetta er gríðarlegt hagsmunamál fyrir mjög marga landsbyggðarbúa og einnig það að hér er gert ráð fyrir að nýta fé sem ætlað er til niðurgreiðslu rafhitunar í fimm ár til að lækka stofnkostnað nýrra hitaveitna og stuðla þannig að aukinni notkun á jarðvarma til húshitunar. Á fjárlögum þessa árs er einmitt varið fé til að stíga fyrstu skrefin á þessari braut og stjórnvöld hafa að undanförnu hvatt mjög til aukinnar hitaveituvæðingar, m.a. með verkefni sem að standa Byggðastofnun, Orkusjóður og iðnrn., þar sem kannað verður til hlítar hvort jarðhita er að finna á þeim svæðum sem ekki búa við hitaveitur í dag, en um 15% landsmanna hafa ekki aðgang að hitaveitum. Þetta niðurgreiðslufé getur skipt sköpum fyrir þau byggðarlög sem hyggja á hitaveituframkvæmdir. Auðvitað er þetta einnig hagsmunamál fyrir ríkissjóð sem þá losnar undan þessum niðurgreiðslum eftir fimm ár. Þó ég hafi nefnt það þrennt í búsetuskilyrðunum sem mest óánægja var með í könnun Stefáns Ólafssonar brennur margt fleira á fólki á landsbyggðinni. Það kemur fram í þessari könnun og í viðtölum við fólk í hinum dreifðu byggðum. Samgöngumálin eru þar ofarlega á blaði og í nútímasamfélagi skipta þau gríðarlega miklu. Þar bíða mörg verkefni. Á síðasta ári var langtímaáætlun í vegagerð samþykkt á Alþingi. Þar var gert var ráð fyrir samgönguframkvæmdum fyrir á annað hundrað milljarða kr. á næstu árum. Fram hefur komið að nefndin sem er að ganga frá tillögum, tengdum væntanlegri kjördæmabreytingu, mun leggja til aukið fé til samgöngumála. Þessi málaflokkur er tvímælalaust einn sá allra mikilvægasti fyrir landsbyggðina. Þá veldur læknaskortur á landsbyggðinni miklu óöryggi í einstökum byggðarlögum. Auðvitað er óviðunandi að heilu byggðarlögin skuli búa við það mánuðum saman og jafnvel ár eftir ár, að hafa ekki fasta lækna. Á þessu verður að finnast lausn. Fólk getur alls ekki sætt sig ástandið eins og það er á sumum stöðum á landsbyggðinni í dag. Þar eru kannski fullkomnar heilsugæslustöðvar en læknir fæst ekki til starfa. Í þessari tillögu er kveðið á um að ríkisfjölmiðlar efli starfsemina á landsbyggðinni, m.a. með aukinni dagskrárgerð og útsendingum frá starfsstöðvum Ríkisútvarpsins þar. Einnig er rætt um að aðstaða til miðlunar og útsendingar fjölmiðla verði jöfnuð, verði hin sama um allt land, m.a. með breytingu á gjaldskrá Landssímans. Ég held að þetta skipti landsbyggðina talsverðu máli. Vönduð umfjöllun um málefni landsbyggðarinnar í fjölmiðlum skiptir máli og minnir á að víðar séu gerðir góðir hlutir en á höfuðborgarsvæðinu. Því miður sinna ríkisfjölmiðlarnir þessu illa þó vissulega sé það misjafnt eftir landshlutum. Víða sinna þeir því mjög illa. Í umræðunum í dag hefur nokkuð verið rætt um niðurstöður skýrslu sem unnin var fyrir stjórn Byggðastofnunar um það hvernig stöðugildi hjá ríkissjóði hafi skipst milli landsbyggðar og höfuðborgar á undanförnum árum og hvernig fjöldi þeirra hafi þróast. Fram kemur að á árunum 1994--1997 fjölgaði stöðugildum ríkisins í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi um 455 en fækkaði á sama tíma um 31 í öðrum kjördæmum. Þetta eru ekki uppörvandi tölur og eðlilegt að menn hrökkvi við þegar þær sjást. Ég held þó reyndar að eftir 1997, en þessi skýrsla nær til 1997, hafi þetta breyst nokkuð og að stöðugildum hafi fjölgað talsvert á landsbyggðinni síðan. Ég minni t.d. á að á síðasta ári hafa landmælingar verið fluttar til Akraness, hluti starfsemi Byggðastofnunar og Íbúðalánasjóðs til Sauðárkróks. Tugir starfa hjá Landssímanum, við upplýsingaþjónustu í símanúmerinu 118, þ.e. hjá símaskránni, hafa verið flutt frá Reykjavík. Framleiðnisjóður er á leið í Borgarnes, Lánasjóður landbúnaðarins á leið til Selfoss og fleira er í pípunum. Ég held að hvað þetta varðar hafi sem betur fer orðið nokkur hugarfarsbreyting á síðasta ári. Í tillögunni er lögð áhersla á að opinberum störfum fjölgi ekki hlutfallslega minna á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu. Því markmiði á m.a. að ná með því að leitast við að staðsetja nýja starfsemi hins opinbera utan höfuðborgarsvæðisins og skilgreina eftir föngum þau verkefni einstakra ráðuneyta, stofnana og opinberra fyrirtækja sem unnt er að sinna á landsbyggðinni. Hvert ráðuneyti fyrir sig leggi fram tillögur þar að lútandi sem geri meðal annars ráð fyrir að möguleikar upplýsingatækninnar verði nýttir til hins ýtrasta. Mér finnst þetta nokkuð skynsamleg tillaga þar sem erfitt og átakamikið hefur reynst að flytja stofnanir í heilu lagi. Þetta er trúlega raunhæfara markmið. Mér finnst mjög eðlilegt að einstaka ráðuneytum verði gert að skila skýrslu um hvaða möguleika þau sjá á þessu sviði. Ég tel að þetta eigi eftir að skila árangri. Herra forseti. Markmið þeirrar stefnumótunar sem hér er sett fram er að treysta búsetu á landsbyggðinni. Stefnt er að því að fólksfjölgun verði þar ekki undir landsmeðaltali og verði 10% til ársins 2010. Þetta kann að þykja bjartsýni en mikilvægar forsendur traustrar búsetu eru í mun betra horfi nú en verið hefur eins og glögg grein er gerð fyrir í athugasemdum með tillögunni á bls. 5. Ég vil að lokum taka undir það sem hæstv. forsrh. sagði á Alþingi fyrr í vetur, að byggðamál eru ekkert afmarkað verkefni. Byggðamál tengjast nánast öllu því sem við fáumst við frá degi til dags í þinginu þó málin heiti ekki endilega byggðamál. Þetta verða hv. þingmenn að hafa í huga við umfjöllun og afgreiðslu margra mála á Alþingi.

Herra forseti. Þáltill. sem hæstv. forsrh. lagði fram fyrir nokkuð löngu, um stefnu í byggðamálum, er mjög brýnt mál. Því þarf að koma í gegnum þingið fyrir þingslit enda er öllum sem unna þessu landi ljóst að til þess að bregðast við miklum fólksflótta af landsbyggðinni þarf að gera eitthvað sem ekki hefur verið gert áður. Það þarf að reyna nýjar leiðir, þora að leggja út í aðrar hugmyndir en fram að þessu hafa verið reyndar. Þó erfitt sé að átta sig á þeim leiðum þá held ég að menn verði að leggjast undir feld til þess að finna þær. Þegar rætt er um fólksflóttann og ástæður hans er að sjálfsögðu mjög margt sem kemur upp í hugann. Eitt af því er að sjálfsögðu atvinnulífið og hvernig hægt sé að stuðla að nýsköpun í atvinnulífinu og fjölbreytni svo fólki finnist hæfileikar þess og menntun nýtast á svæðum utan þessa stóra kjarna á Suðvesturhorninu. Fyrsti kafli þessarar þáltill. fjallar einmitt um nýsköpun í atvinnulífinu og um að unnið verði markvisst að aukinni fjölbreytni atvinnulífs á landsbyggðinni. Þróunarstofur sem eru á þremur eða fjórum stöðum úti á landi á að efla. Spurningin er náttúrlega um hvernig þær verði efldar. Það hlýtur fyrst og fremst að vera fjárhagslega enda held ég að öllum sé ljóst að aðstæðurnar eru ekki þær sömu alls staðar, ástæðurnar fyrir fólksflóttanum. Því þarf jafnvel að bregðast mismunandi við eftir landshlutum. Aðalatriðið er reyndar að bregðast fljótt við þegar stefnir í vanda. Á undanförnum árum hafa komið upp vandamál við að halda fólki úti á landi. Eitt af því sem lagt er til í þáltill. er að flytja lánastarfsemi Byggðastofnunar út á land þannig að lánafyrirgreiðsla hennar fari fram í eignarhaldsfélaga í landshlutunum sjálfum. Ég held að þetta sé mjög mikilvægt mál og eitt af því sem þegar er farið af stað í nokkrum landshlutum, þar á meðal á Suðurnesjum. Suðurnesjamenn stofnuðu eignarhaldsfélag árið 1993 með verulegu fjármagni sem alfarið kom frá sveitarfélögunum. Það var stofnað upp úr mikilli lægð sem kom í efnahagslífið á Suðurnesjum upp úr árunum 1990--1991. Að mínu áliti hefur stofnun þessa eignarhaldsfélags haft mikil og góð áhrif á atvinnulífið og orðið til að snúa vörn í sókn, ásamt öðrum aðgerðum aðila eins og Íslenskra aðalverktaka og Hitaveitu Suðurnesja. Allt þetta lagðist á eitt með að koma hjólum atvinnulífsins af stað á ný með meiri hraða en áður. Í dag erum við því í raun mjög vel settir miðað við aðra landshluta og getum vel við unað. Ég held að eignarhaldsfélögin ættu að nýtast til að efla atvinnulífið og auka fjölbreytni þess úti á landi á sama hátt og gerðist suður með sjó. Ég held samt að stjórnvöld verði að gæta sín á því að hafa ekki skilyrðin fyrir aðild Byggðastofnunar að eignarhaldsfélögunum of ströng. Ég er hræddur um að reglugerð sú sem verið hefur í gildi, um að 20% eignarhluti í slíkum félögum verði að vera í eigu annarra en opinberra aðila, geti reynst erfitt þar sem ekki er mikið um sterk fyrirtæki. Það gæti reynst erfitt að ná þeim upphæðum inn í slíkt félag og þar með væri aðild Byggðastofnunar að því útilokuð. Ég held að menn verði að fara varlega með skilyrði fyrir þátttöku Byggðastofnunar í stofnun slíkra félaga. Það er engin spurning um að þau muni geta gert góða hluti. Í sjálfu sér er mjög eðlilegt að heimamenn komi að lánveitingum á sínu svæði enda þekkja þeir best til og vita hvar skórinn kreppir. Einnig má búast við að þeir bregðist fljótar við og markvissar en stofnun sem er víðs fjarri vettvangi og aðstæðum. Ég held að þetta sé mjög til góða. Síðan er spurning, eins og kemur fram í 4. lið, hvort skapa eigi sérstök skilyrði til að styðja sérstakar aðgerðir á afmörkuðum svæðum. Það er kunnara en frá þurfi að segja að erlendis hika stjórnvöld ekki við að bregðast við með sértækum aðgerðum til að mæta vanda á afmörkuðum svæðum. Þá skiptir ekki öllu hvaða aðgerðir það eru ef þær stangast ekki á við reglur, t.d. Evrópusambandsins. Í því sambandi mætti nefna ýmis svæði í Evrópu þar sem ríkið hefur styrkt fyrirtæki til atvinnusköpunar með skattaívilnunum, með styrkjum til tækjakaupa eða beinum styrkjum, skattalegum fríðindum sem ekki þekkjast annars staðar í landinu. Það hefur ítrekað gerst, t.d. í hátækniiðnaði og einnig við sameiningu sveitarfélaga, að opinberir aðilar hafa gripið inn í með afgerandi hætti. Það hefur ekki verið gert hér og ég minni á að þegar sameining sveitarfélaga náðið hápunkti 1993 og fyrr, að sveitarfélögunum var lofað ýmsu í sameiningarferlinu til að mæta erfiðri fjárhagsstöðu. Þegar til átti að taka reyndist hins vegar ekki innstæða fyrir því. Í mörgum tilfellum sameinuðust fjárvana sveitarfélög í eitt stórt fjárvana sveitarfélag í þeim tilgangi en það leiddi í raun ekki til annars en að til varð eitt fjárvana sveitarfélag í staðinn fyrir mörg. Það á við sveitarfélög vestur á fjörðum sem berjast í bökkum og var fyrirséð við sameininguna að svo færi fyrr en síðar. Ég held að þar hefðu opinberir aðilar átt að grípa inn í og mæta fyrirsjáanlegum og í rauninni alveg augljósum fjárhagsvanda strax þannig að ekki hefði þurft að koma til þessa mikla vanda sem þarna hefur verið og sem hefur í raun kreist líftóruna úr slíkum sveitarfélögum smám saman vegna þess að ekkert er til af peningum til að mæta þörfum um aukna þjónustu, um fjölbreyttara atvinnulíf og bætta aðstöðu íbúanna þrátt fyrir að sveitarfélögin hafi verið stækkuð. Ég held því að þarna sé þáttur sem við eigum að skoða miklu betur en við höfum gert, þ.e. að nýta sameiningu sveitarfélaganna til þess að opinberir aðilar komi inn í fjárhagsvandamál þeirra og geri þeim kleift að gera hlutina betur úr garði sameinaðir heldur en gert var fyrir sameiningu. Þetta er einn þátturinn sem mér finnst að við eigum að taka með fullri alvöru til skoðunar á næstu vikum og mánuðum. Varðandi atvinnulífið er margt annað sem mér finnst að þurfi að koma þar að auki til skoðunar og taka til fyrirmyndar frá erlendum aðilum. Það er t.d. stofnun frísvæða og stofnun einstakra fyrirtækja með sérstaka frísvæðasamninga við skattyfirvöld þar sem ekki er verið að tala um að byggja upp svæði með gaddavírsgirðingum í kring, heldur er samið við fyrirtæki sem eru bara í atvinnuhúsnæði innan um önnur fyrirtæki sem ekki hafa slíka samninga. Við þekkjum það frá Írlandi sérstaklega hvað frísvæðauppbyggingin hefur gengið vel og leitt af sér starfsemi sem ég held að menn hefðu ekki séð fyrir sér að öðrum kosti. Þar hefur verið reistur sérstakur háskóli í kringum frísvæðið sem er mjög stór og öflugur og hef ég rætt um það hér reyndar áður í þinginu hversu framarlega þeir standa á því sviði og útskrifa úr þeim háskóla yfir 80% nemenda til þess að stunda störf í atvinnulífinu, aðeins 20% í opinbera geiranum, sem er alveg öfugt við t.d. Háskóla Íslands eða sambærilega háskóla erlendis. Þar hefur því myndast sérstök aðstaða til að skapa eitthvað nýtt. Það hefur einnig gerst á fjármagnsmarkaðnum þar sem stofnaðar hafa verið sérstakar fjármagnsmiðstöðvar sem eru til fyrirmyndar. Írar hafa fengið heilmikinn pening fyrir að ráðleggja öðrum löndum um uppsetningu frísvæða og fyrirtækja um allt land. Ég veit að þeir hafa verið í Póllandi, í Afríkuríkjum, Asíu og vítt og breitt um heiminn við að kenna öðrum þjóðum að skipuleggja starfsemi og uppsetningu fyrirtækja og svæða með þessu móti. Eina leiðin til að skapa þá stöðu úti á landi að fyrirtæki geti borgað hærri laun en borguð eru á höfuðborgarsvæðinu er að gera þeim það kleift í gegnum skattkerfið og með styrkjum. Í rauninni er mjög erfitt að nota skattkerfið til að ívilna einstaklingunum sjálfum, t.d. með lægri skattprósentu úti á landi, með lægri virðisaukaskatti eða einhverjum álíka aðgerðum eða með lægri prósentum á atvinnulífið ef ekki væru sérstakir frísvæðasamningar, því það stangaðist í raun á við reglur innan Evrópusambandsins og er því ekki það tæki sem sumir hverjir halda að gagnist til að halda fólki úti á landi, þ.e. að lækka skattana á einstaklingunum. Það mundi ekki verða samþykkt af ESA og er í rauninni ólöglegt. Gagnvart fyrirtækjum í samkeppnisiðnaði yrði líka ólöglegt að mismuna þeim skattalega eftir því hvar fyrirtækin væru staðsett. Aftur á móti bannar ekkert beina styrki til þessara sömu fyrirtækja. Persónubundnir styrkir sem við þekkjum hér á landi eru líka leyfilegir. Þeir styrkir eiga t.d. við um húshitun þar sem fólk er styrkt til að greiða niður húshitunarkostnað. Segja má að hluti sjómannaafsláttar geti kallast slíkur byggðastyrkur eða landsbyggðarstyrkur því að um 60% af þeim 2 milljörðum sem eru felld niður af sköttum á sjómenn fara út á land meðan 40%, skulum við segja, fara á höfuðborgarsvæðið. Þannig fara 1,2 milljarðar kr. til sjómanna utan höfuðborgarsvæðisins. Það er náttúrlega verulega há upphæð og hlutfallslega mjög há þegar litið er á það hve miklu færra fólk býr úti á landi. Að þessu leyti er því hægt að halda slíkum aðgerðum áfram og ég held að það væri óráð fyrir okkur að fella niður sjómannaafsláttinn til að mæta gagnrýni sem uppi hefur verið á það kerfi. Teldi ég það mikið glapræði. Það yrði einungis til þess að ekki væri fýsilegra að búa úti á landi en nú er. Til að auka fjölbreytnina hefur mikið verið lagt upp úr því að undanförnu að setja upp stóriðju og hefur mikið verið lagt undir í þeirri umræðu að stóriðja, t.d. á Austfjörðum, væri sá kostur sem mundi bjarga svæðinu og auka þannig fjölbreytni atvinnulífsins og fólk mundi frekar vilja eiga heima á Austfjörðum en ella, þ.e. eftir stóriðjuuppbyggingu. Ég efast ekki um að ef reist yrði stóriðja á Austfjörðum, á Norðurlandi eða Vestfjörðum mundi það tvímælalaust auka möguleikana og gera svæðið í heild sinni sterkara atvinnulega séð. Ég er samt dálítið hræddur um að þessir stóru álrisar úti í heimi hafi, þegar upp er staðið, ekki mikinn áhuga á að byggja upp svo dýr fyrirtæki fjarri þéttbýli landsins og að þess vegna verði þetta aldrei annað en óljósar yfirlýsingar vegna þeirrar áhættu sem felst í því að byggja milljónatuga verksmiðjur langt frá mannabyggðum. Á svo fámennum svæðum er erfitt að halda rekstri slíkrar starfsemi gangandi bæði hvað varðar tækni og þjónustu. Ég ætla samt ekki að segja að menn eigi ekki að reyna að fá erlenda aðila til þessa. Ég er einfaldlega að segja að ég óttast að menn geri sér of miklar vonir þegar kemur að því að fá starfsemi eins og stóriðju til þessara svæða. Herra forseti. Ég ætla ekki að halda mjög langa ræðu en ég held, eins og ég hef sagt hér fyrr, að ekki sé margt annað sýnilegra en að auka fjölbreytni atvinnulífsins sem gæti orðið til þess að stöðva fólksstrauminn til höfuðborgarsvæðisins. Það á reyndar eftir að laga vegakerfið þannig að vegirnir verði akfærir, eða við skulum segja að þeir séu ekki þannig að bílar stórskemmist eftir hverja ferð. Nú hillir undir það að allt vegakerfi landsmanna, hringvegurinn og helstu þjóðvegir verði malbikaðir. Einnig hillir undir það að leiðir verði styttar þannig að við erum að sjá fyrir endann á þeim vandamálum. Menntunarmöguleikar á landsbyggðinni eru að opnast miklu hraðar en áður með fjarkennslu sem ég held að menn ættu að leggja mjög ríka áherslu á og þá um leið gætum við hugsanlega náð niður þeim mikla kostnaði sem felst í því fyrir fólk að fara á milli landshluta til að sækja sér menntun. Það er eitt af því sem hefur reynst erfitt fyrir landsbyggðarfólk að kljúfa, þ.e. að senda börn, jafnvel mörg frá sama heimilinu, til náms á höfuðborgarsvæðinu og borga allan þann kostnað sem því fylgir, 400--500 þús. kr. á einstakling. Ég held því að þetta eigi eftir að leysast að einhverju leyti á næstu mánuðum og það er þegar farið að gera það. Herra forseti. Ég fagna því að þessi umræða hafi farið fram. Það er nauðsynlegt að við áttum okkur á því að mjög mikilvægt er fyrir þjóðina að halda öllu landinu í byggð. Eins og staðan er í dag verðum við kannski að nýta okkur aðferðir sem ekki hafa alveg rúmast innan stefnu í fiskveiðimálum þjóðarinnar, þ.e. að passa upp á það að smábátaflotinn úti á landi verði ekki verkefnalaus. Við höfum séð að kvóti hefur færst frá smábátum og vertíðarbátum í mjög miklum mæli til fullvinnsluskipa. Það hefur síðan orðið til þess að fiskvinnslufyrirtækin á þessum stöðum hafa orðið verkefnalítil. Ýmsar aðgerðir í fiskveiðistjórnarkerfinu hafa líka orðið til þess að fyrirtæki úti á landi hafa misst tekjupósta sem hafa reynst þeim drjúg á síðustu nokkrum árum. Á ég þar við leigukvóta. Fyrir rétt um ári var lögum um stjórn fiskveiða breytt þannig að veiðiskylda skipa var aukin um helming. Það þýðir að sjálfsögðu að miklu minni fiskur er á leigumarkaðnum í dag en var fyrir aðeins rúmu hálfu ári vegna þess að þetta kerfi tók gildi 1. september sl. Það magn sem fer í gegnum Kvótaþing er talið vera frá 60--80% minna en á síðasta ári. Verð á leigukvóta hefur hækkað um 30% á einu ári og allt er þetta í þessum dúr. Þeir sem hafa leigt út í þessu tilfelli hafa reyndar haft miklar tekjur af þessum leigumarkaði. Þær nema háum upphæðum. Þar er fyrst og fremst um að ræða fyrirtæki á Vestfjörðum, Norðurlandi vestra og Norðurlandi eystra. Þessi fyrirtæki leigðu frá sér um 25 þús. þorskígildi á ári og fengu fyrir það örugglega á bilinu 1--1,5 milljarða. Þessar tekjur eru að mestu horfnar og skip þessara fyrirtækja eru nú að skaka á heimamiðum og ná í kvóta sinn, sem getur út af fyrir sig verið eðlilegt en fjarlæg mið eru vanrækt á sama tíma. Tekjurnar sem þetta skapaði fyrirtækjunum á þessum þremur svæðum er nú horfnar og mörg af þessum fyrirtækja hafa stórlega dregið úr rekstri sínum, eru jafnvel hætt rekstri og önnur í miklum erfiðleikum. Sumt af því sem að undanförnu hefur verið gert í þeim tilgangi að treysta byggðina hefur virkað þveröfugt. Þegar landsbyggðarfólk hefur krafist þess að allur kvóti á þessum svæðum væri veiddur á því svæði, hefur það ekki skilað sér inn í betri hag eða sterkari fyrirtækjum. Það hefur þvert á móti orðið til þess að fjárhagur þessara fyrirtækja hefur versnað. Staðreyndin var sú að kvóti þessara svæða var nægjanlega mikill. Nú treysta margar af þessum byggðum nánast eingöngu á smábáta og fyrirtækin eru mörg hver orðin það veik að þau geta ekki haldið áfram rekstri og verða að selja frá sér kvótann. Hann safnast þar sem peningar eru fyrir, væntanlega á suðvesturhorninu og hjá fullvinnsluskipum sem vinna aflann um borð. Þetta er þróun sem við höfum reynt að sporna gegn en aðgerðir hafa samt þróast, vegna kröfugerðar frá verkalýðshreyfingunni eða sjómannaforustunni á þeim tíma, í þveröfuga átt við það sem að var stefnt. Ég vil að lokum, herra forseti, lýsa yfir ánægju minni með þessa þáltill. og umræðuna sem fram hefur farið um hana.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessu umræðu til mikilla muna. Þar kemur margt til en þó ekki það að ég gæti ekki hugsað mér að segja ýmislegt um byggðamál á Íslandi eins og þau hafa þróast. Mér finnst sú umræða sem hér fer fram hins vegar harla tilgangslítil, svo ég segi ekki marklítil. Ég vek athygli á því, herra forseti, að hér hafa verið ákaflega þunnskipaðir bekkir. Hér hefur vart nokkur einasti ráðherra sést í allan dag og síst sá sem ber ábyrgð á þessum málaflokki, hæstv. forsrh. Mér er nær að halda að í húsinu séu þrír menn núna sem er væntanlega til marks um hve alvarlega horfir með byggðamál á Íslandi. Ég held að sú tillaga sem hér er á ferðinni sé því miður, herra forseti, sýndarmennska að mestu leyti. Hún er talsvert samsafn af fallegum orðum á blaði en það vantar sem við á að éta. Það vantar afl til að framkvæma það sem gera skal. Í tillögunni er ekki á nokkurn hátt kveðið á um framkvæmdaáfanga, aðgerðir eða fjármagn sem auðvitað þarf að koma til ef gera á eitthvað sem munar um í byggðamálum á Íslandi. Þetta er fallegt orðagjálfur eins og tillagan 1994 var, sem var auðvitað mjög fallegt orðagjálfur. Frægast er nú sennilega að í þeirri þáltill. um stefnu í byggðamálum sem í gildi hefur verið voru hin háleitu markmið hæstv. ríkisstjórnar um að dreifa opinberri þjónustu og starfsemi opinberra stofnana þannig að hún yrði aukin á landsbyggðinni en að sama skapi dregin saman á höfuðborgarsvæðinu. Þetta átti að gera með ýmsum hætti. Nú vill svo vel til að nýútkomin er skýrsla um þessi markmið. Hún sýnir að aðgerðirnar hafa gjörsamlega mistekist og þróunin orðið gjörsamlega gagnstæð. Hún er þveröfug við það sem gera átti samkvæmt hinni yfirlýstu stefnu í byggðamálum og þáltill. sem unnið hefur verið eftir, sem var afgreidd í tíð fyrrv. ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Alþfl., og núverandi ríkisstjórn ætlaði að framkvæma. Hið þveröfuga hefur gerst. Ég sagði við fyrstu umræðu um þetta mál og get vísað til þess, að ég tæki ekki mikið mark á svona orðagjálfri á meðan ekki örlaði á vilja til að taka á málinu. Ég endurtek það og vísa til þess hér. Mér finnst það tímanna tákn, herra forseti, að þannig skuli unnið að hlutunum að hv. allshn., sem án efa hefur fjallað um málið á mörgum fundum og rætt við fjölda fólks, leggur í lokin til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Er það okkur alþingismönnum til háðungar, herra forseti, eða hvað, að leggja það til að tillagan sé samþykkt óbreytt? Í inngangi tillögunnar stendur ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að vinna að framkvæmd stefnumótandi áætlunar um byggðamál fyrir árin 1998--2001.`` Það hefur staðið á töflunni og á sjónvarpsskjánum í allan dag að við séum að ræða byggðaáætlun fyrir árin 1998--2001. Allshn. hefur ekki einu sinni séð sóma sinn í að gera a.m.k. þá breytingu að lagfæra ártalið. Eða er ætlunin sú að þáltill. verði afturvirk? Ég hafði ekki áttað mig á þeirri snilld hjá hv. allshn. Ég hefði einnig talið, herra forseti, að allshn. hefði mátt hafa fyrir því að átta sig á samhengi þessa máls við væntanlega kjördæmabreytingu og þá vinnu að byggðamálum sem þar er í gangi í sérstakri stjórnskipaðri nefnd. Það er beinlínis hlálegt að við skulum ræða þetta nokkrum dögum áður en sú nefnd á að skila áliti til hæstv. forsrh., sama ráðherra og þessi mál heyra undir. Nú vill svo til, af því að ég sit í þeirri nefnd, að mér er kunnugt um að þar er þó rætt um aðgerðir og fjármuni sem auðvitað skipta máli og hefðu þá átt erindi í þessa umræðu. Það er kolvitlaust verklag að ræða þessa almennu stefnumótunaráætlun áður en niðurstaða er fengin í það mál. Ég geri í sjálfu sér ekkert með þessa samþykkt, herra forseti, verði hún gerð að tillögu allshn. Ég sé að vísu að formaður hv. allshn. hefur áttað sig á þessu vandamáli, með afturvirkni tillögunnar, og flytur brtt., hv. þm. Sólveig Pétursdóttir, um að tillagan skuli gilda fyrir árin 1999--2001. Það er náttúrlega gífurleg framför að nefndin hafi þó seint sé áttað sig á því að ekki færi vel á hinu. Þar til eitthvað þarna skiptir máli, herra forseti, og miðar að beinhörðum aðgerðum þá gef ég ekki mikið fyrir tillöguna. Ég hef reyndar lagt fsp. fyrir hæstv. forsrh., herra forseti, sem ég vona að verði svarað innan skamms. Þar spyr ég út í viðbrögð ríkisstjórnarinnar við þessari úttekt á dreifingu opinberra starfa. Þau eru einhver mesta hneisa sem komið hefur fram í umræðum um byggðamál síðustu árin, þvert ofan í skýr markmið þál. um byggðamál. Ef ég man rétt stendur eitthvað um þetta í stjórnarsáttmálanum. Ég verð að vísu að játa að ég kann hann ekki lengur utan að, enda kannski ekki hlutskipti mitt umfram aðra að læra utan að stjórnarsáttmála Sjálfstfl. og Framsfl. Mig minnir þó að í þeim sama bleðli sé einmitt fjallað um þessi mál og þau markmið sett að dreifa þjónustu, flytja starfsemi og störf út um landið. Svo fáum við í hendur glænýja úttekt frá Byggðastofnun sem sýnir að þetta er gjörsamlega afvelta og þveröfugt. Nánast öll störf sem bætast við að þessu leyti bætast við í Reykjavík og að litlu leyti á Reykjanesi. Það er raunar áfall, herra forseti, t.d. fyrir okkur sem horfum á þessi mál frá sjónarhóli íbúa á Norðurlandi eystra og höfum talið okkur trú um að þar væri þó í gangi ákveðin uppbygging, eins og í Háskólanum á Akureyri þó vissulega sé hún talsverð þar, að í ljós kemur að meira að segja þar, á Eyjafjarðarsvæðinu og Norðurlandi eystra, fækkar opinberum störfum milli ára vegna samdráttar á öðrum sviðum. Niðurskurður í ýmsum málaflokkum vegur upp það sem er að bætast við með t.d. uppbyggingu Háskólans á Akureyri og rúmlega það. Þetta eru hrikalegar niðurstöður, herra forseti, sem ég veit að hæstv. forseti skilur og þarf ekki að hafa fleiri orð um. Margt er líka kyndugt í þessari till. til þál. um stefnu í byggðamálum. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum þegar ég sá að allshn. hafði ekki hugsað sér að gera neinar breytingar á tillögutextanum. Hann er að mínu mati meingallaður. Þarna veður uppi alls konar blaður sem á ekkert skylt við aðgerðir gegn undirliggjandi vandamálum og rótum búseturöskunar í landinu. Þó þetta séu að mestu falleg fyrirheit eða notalegar hugsanir um hvernig æskilegt væri að heimurinn liti út, ef hann vildi vera svo góður að vera vingjarnlegur og hlýr, þá gerist það ekki þar með. Hægt væri að óska sér þess í þáltill. að alltaf verði gott veður en það gerist ekki sjálfkrafa þar með. Það er ekki þannig. Mér finnst þessi tillaga í raun vera þannig. Hún er eins og frómar óskir manna sem orðnir eru leiðir á rigningu, vilja fá gott veður og setja inn í þáltill. að æskilegt sé að allra besta veður verði um allt land og miðin. Það hefur hins vegar ekki mikið upp á sig, herra forseti, því náttúruöflin ráða því. Við gætum hins vegar ráðið heilmiklu um þessi byggðamál ef við vildum og tækjum á þeim, m.a. á grundvelli þeirra upplýsinga sem nú liggja fyrir og eru ítarlegar og aðgengilegar, um hvað valdi því að fólk flytur af landsbyggðinni í stórum stíl. Ég vitna hér í skýrslu Stefáns Ólafssonar, sem hann hafði forustu um að vinna fyrir Byggðastofnun. Hún heitir Búseta á Íslandi --- rannsóknir á orsökum búferlaflutninga, er gagnmerkt rit og að mínu mati það langbesta sem komið hefur út um þessi efni á íslensku enn. Vandinn er greindur mjög vel og skýrslan byggð á könnun á raunverulegum vilja eða hug fólks. Spurt er út í ástæður þess að það flytur eða hugleiðir að flytja búferlum innan lands. Þar liggur fyrir hver vandinn er og enginn vandi að taka á því sem þar stendur mest út af ef pólitískur vilji er fyrir hendi. Gagnlegast væri að bæta úr aðstöðumuninum, t.d. vöruverði, aðstöðu til náms, opinberri þjónustu, félagslegri þjónustu og fleiri slíkum þáttum. Margt, herra forseti, ætti erindi inn í þessa umræðu en gleymist ef til vill í umfjöllun um þessi mál. Ég held t.d. að menn hafi orðið of uppteknir af spurningunni um stöðu stærstu staðanna á landsbyggðinni. Ég dreg þó ekki úr því að mikilvægt sé að þeir blómgist en áhrif þess að veikustu hlekkirnir í byggðakeðjunni slitni hefur verið vanmetin. Ég held að undirrót byggðavandans sé fækkun fólks og þau vandamál sem stafa af breyttum atvinnuháttum í sveitum landsins og minni sjávarplássum. Þar byrja flutningarnir. Um tíma staðnæmdist fólkið í nærlægu þéttbýli, svo flytur það þaðan, þannig að ef menn vilja stemma þessa á að ósi þá ættu þeir að horfa á sjálfa undirrót vandans, fólksfækkun í sveitum og minni þéttbýlisstöðunum. Ef sveitirnar og minni þéttbýlisstaðir stæðu sterkari þá mundu stærri þéttbýliskjarnar og þjónustumiðstöðvar í héruðum og landshlutum að sjálfsögðu njóta góðs af og blómgast sem því næmi. Ég vil jafnframt nefna samgöngurnar, herra forseti, þó ekki væri nema til að minna á að þegar upp er staðið eru þær stærsti einstaki þátturinn í valdi stjórnvalda til að ráða einhverju um, þ.e. til að taka á byggðamálunum. Flestir nefna þá samgöngur. Hvernig hefur hæstv. ríkisstjórn birst okkur í samgöngumálunum síðustu daga og ef við tækjum nú jarðgangagerðina, herra forseti. Kannski væri ástæða til að fara yfir það. Nú stefnir í myndarlega framgöngu hæstv. ríkisstjórn og hæstv. samgrh., sem er að vísu staddur í Finnlandi að ræða við jólasveininn í Rovaniemi, ef ég veit rétt. Ég veit ekki hvort þeir þurfa túlk, hæstv. samgrh. og finnski jólasveinninn, en þeir eiga núna skoðanaskipti og hæstv. ráðherra er ekki hér til að ræða við okkur um byggðamál. Hæstv. ráðherra er nýbúinn að láta afgreiða vegáætlun og langtímaáætlun í vegagerð, á síðasta þingi, og þar var jarðgangagerð ýtt út úr vegáætluninni, sem þó hafði verið þar inni um tíma. Hvað gerist svo næst? Jú, hér kemur á borð þingmanna þáltill. frá tveimur þingmönnum Sjálfstfl. í einu kjördæmi. Þar leggja þeir til að þegar í stað verði hafist handa í jarðgangagerð á Austurlandi. Nokkrum vikum síðar fer hæstv. samgrh. norður á Siglufjörð og lofar íbúunum þar jarðgöngum. Nú sé um að gera að hefja jarðgangagerð í hvelli og það frá Siglufirði yfir í Ólafsfjörð sem er auðvitað hið besta mál. En það kúnstuga við allan tillöguflutninginn er að þetta eru stjórnarþingmenn og tilheyra ríkisstjórn, stóðu að afgreiðslu vegáætlunar og langtímaáætlunar í vegamálum í tólf ár þar sem jarðgöng eru hvergi á blaði. Herra forseti. Svona skrípaleikur er mönnum til skammar. Það á ekki að láta menn komast upp með að reyna að slá keilur með svona ódýrum hætti. Hæstv. samgrh. Halldór Blöndal og hv. þingmenn Egill Jónsson og Arnbjörg Sveinsdóttir verða að horfast í augu við að þau eru aðilar að ríkisstjórninni, styðja hana eða sitja í henni, og hljóta þar af leiðandi að teljast bera einhverja pólitíska ábyrgð á þeirri áætlanagerð í samgöngumálum sem ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir. Það er ódýrt, svo ekki sé fastar að orði kveðið, að ríða svo heim í hérað og ætla að slá þar keilur á marklausum tillöguflutningi um jarðgangagerð sem er hvergi inni í áætlunum. Það er ódýrt. Til að kóróna þetta leggja nokkrir hv. þingmenn stjórnarliðsins, undir forustu hv. þm. Magnúsar Stefánssonar, Jóns Kristjánssonar, Árna Johnsens, Einars Odds Kristjánssonar og fleiri stórmenna fram tillögu um langtímaáætlun í jarðgangagerð. Þá spyr ég: Hvar voru þessir menn þegar vegáætlun var afgreidd í fyrra? Hvar voru þeir þá? Sama mætti segja um tillöguflutning stjórnarþingmanna hér, fjögurra þingmanna Framsfl., sem kemur á borðið í nánast sömu andrá og við erum að ræða stefnumörkun ríkisstjórnarinnar í byggðamálum. Um hvað er þessi tillaga frá hv. þm. Guðna Ágústssyni og fleirum? Hún er um jöfnun lífskjara og aðstöðumun eftir búsetu. Hún á að taka á byggðavandanum og búseturöskuninni. Hvar var hv. þm. Guðni Ágústsson þegar stefna ríkisstjórnarinnar í byggðamálum var sett niður í þessa þáltill.? Af hverju er þetta ekki hér, af hverju er ekki tekið á þessu hér? Nei, niðurstaðan er ósköp einföld, herra forseti. Ríkisstjórnin, sem ber auðvitað fulla ábyrgð á þeirri geigvænlegu byggðaröskun sem hér hefur verið í gangi og er sú mesta á síðari áratugum, hefur vaxið ár frá ári frá 1993, nema kannski staðið í stað núna milli áranna 1997 og 1998, er í raun og veru ekki með neitt til að leggja fyrir okkur, hvorki í stefnu sinni né tillöguflutningi og málflutningi einstakra stjórnarþingmanna, nema helbera sýndarmennsku. Og það er ömurlegt. Ég hef sagt það áður og get endurtekið það að ég er orðinn hundleiður á þessu blaðri. Á meðan menn tala og tala en gera ekki neitt er náttúrlega ekki von á góðu. Á meðan er ekki tekið á byggðaröskuninni, sem er af skilgreindum og útskýranlegum ástæðum, hún stafar af ýmiss konar ójafnvægi og misrétti sem er í gangi, aðstöðumun sem fólk býr við, og því er ekki von á því að úr rætist. Það snýst um aðgerðir, það snýst um beinharðar ákvarðanir og það snýst um fjármuni en ekki endalaust blaður og þykkar tillögur og marklausar yfirlýsingar út í loftið. Fleira hef ég ekki að segja um málið að svo stöddu, herra forseti.