Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Fjhn. hefir ekki getað orðið að öllu sammála um þetta frv. Meiri hl., hv. 1. þm. G.-K. og ég, hefir ekki getað fallizt á, að það fengi að ganga fram á þessu þingi, og höfum við fært rök að því í nál. Það er ekki af því, að við könnumst ekki fyllilega við, að útflutningsgjald af síld sé nú óeðlilega hátt, miðað við útflutningsgjald af öðrum sjávarafurðum. En nú er svo ástatt um fjárhag landsins, að við teljum ekki hægt að bæta úr þessu misrétti, nema ríkissjóði sé séð fyrir öðrum tekjulindum í staðinn. Útflutningsgjald af síld hefir verið drjúg tekjulind, 260–300 þús. kr. árlega, en tekjumissirinn, ef frv. nær fram að ganga, yrði ekki fjarri 200 þús. kr. - Þótt við treystumst ekki til að mæla með þessu frv., teldum við hinsvegar mjög æskilegt, ef hægt væri að jafna útflutningsgjald af sjávarafurðum þannig, að sem mest samræmi fengist milli einstakra tegunda. Ég má segja, að fyrir tveim árum hafi till. í þá átt legið fyrir Alþingi, en þær mættu mikilli mótspyrnu og mun loks hafa dagað uppi. Af þeim ástæðum höfum við ekki talið fært að bera nú fram brtt. í þá átt að bæta upp tekjumissinn með nýjum álögum á aðrar tegundir sjávarafurða. Við höfum hallazt á þá sveif að vísa málinu til stj., svo að hún geti athugað, hvort ekki sé unnt að lagfæra þá misfellu, sem allir viðurkenna, að hér er um að ræða.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) * Eins og hv.frsm. meiri hl. viðurkennir, er útflutningsgjald af síld til muna hærra en af öðrum sjávarafurðum, og hefir svo lengi verið. Var þetta í fyrstu rökstutt með því, að síldarútvegurinn væri mest stundaður af útlendingum, og að þeir væru ekki of góðir til að greiða þetta háa gjald, sem er margfalt hærra hlutfallslega en af nokkrum öðrum sjávarafurðum. Nú er þessi ástæða burtu fallin, með því að síldarútvegurinn er nú orðið mestmegnis stundaður af landsmönnum sjálfum. Það er að vísu rétt, að ef samþykkt þessa frv. mundi leiða allverulegan tekjumissi fyrir ríkissjóð, 180–200 þús. kr. árlega, og jafnvel upp undir 220 þús. kr., eins og gert er ráð fyrir í nál.hv. meiri hl. Þetta eru nokkuð háar tölur, en menn verða að muna, að hér er verið að leiðrétta gamalt misrétti, sem einn flokkur gjaldenda hefir orðið fyrir móts við alla aðra. Alþingi þykist nú raunar e. t. v. vera búið að gera vel í því efni að koma síldaratvinnuveginum í lag, með því að samþykkja einkasölu á síld. Var það að vísu góðra gjalda vert, en kostaði ríkið ekki eyrisvirði, eins og samþykkt þessa frv. hlýtur að gera. En í það má ekki horfa, þar sem um leiðréttingu slíks misréttis sem þessa er að ræða. Ég gæti vel hugsað mér að fallast á einhverja miðlunartill. í þessu máli, þótt ég hafi enga brtt. borið fram í þá átt. Ég sá ekki, að það væri til neins að gera það, þar sem báðir „stóru flokkarnir“ sýndust sammála um afgreiðslu málsins. Þeir vilja báðir vísa frv. til stj. - „kasta því í Drekkingarhyl“, eins og það er kallað öðru nafni. Það þykir eitthvað fínni aðferð heldur en að afhausa. - Eins og ég sagði, hefi ég enga brtt. borið fram, en ég gæti t. d. hugsað mér að fara þá leið, að lækka eitthvað gjaldið af hverri tunnu, eins og till. kom fram um fyrir nokkrum árum. Ósanngirnin í þessu útflutningsgjaldi verður sérstaklega ljós, þegar það er borið saman t. d. við meðferðina á frystu kjöti, sem út er flutt. Fyrst eru veitt lán til þess að reisa frystihúsin og síðan greiðir ríkissjóður hallann, ef hann verður einhver á útflutningi kjötsins. En af síldinni er greitt útflutningsgjald, sem nemur 10–20% af verði hennar. Hitt játa ég, að síðustu daga hafa ríkissjóði verið gerðir nýir árlegir útgjaldaaukar, svo að það er allt annað en efnilegt að sleppa tekjustofnum. En ranglætið er hér svo mikið, að á því verður að fást einhver lagfæring. Lægra útflutningsgjald gæti og orðið til þess að færa nýtt líf í þennan atvinnuveg, og það mundi aftur draga úr tekjumissinum fyrir ríkissjóð. - Því vil ég skora á hv.þd. að vísa þessu máli nú ekki til stj., heldur til 3. umr. Á tímanum þangað til mætti gera tilraunir til samkomulags um það, að láta tekjumissinn af frv. ekki verða eins mikinn og nú eru horfur á. Ég er fús til samninga í þá átt.

Erlingur Friðjónsson Ég vil láta nokkur orð fylgja þessu frv., hvort sem það á að fara til 3. umr. eða til stj. Ég talaði ekki langt mál við 1. umr., og mun ekki heldur gera það nú, en vil þó benda á nokkur atriði, er snerta þetta mál. Það er svo langt síðan farið var að skattleggja síldarútveginn með miklu hærri skatti en alla aðra atvinnuvegi landsins, að þá var hann í höndum útlendinga, ekki aðeins veiðin, heldur og vinnan í landi. Þeir, sem þekkja til nyrðra á þeim slóðum, sem Norðmenn stunduðu mest veiðiskapinn, vita, að þeir fluttu hingað mikið af verkafólki, er vann að verkun síldarinnar í landi. Það hefir ef til vill ekki verið ósanngjarnt, að atvinnuvegur, sem er svo mjög í höndum útlendinga, væri skattlagður hærra en þær atvinnugreinir, er voru í höndum landsmanna sjálfra. En þótt síldarútveguirnn hafi flutzt í hendur innlendra manna að lengmestu leyti, hefir hið háa Alþingi ekki tekið þá stefnu að samræma útflutningsgjald af saltsíld við gjald af annari framleiðslu landsmanna. - Fyrst framan af var síldin eingöngu veidd til að flytja hana út saltaða eða kryddaða, en nú hefir það mikið færzt vöxt, að hún sé unnin í bræðsluverksmiðjum og flutt þannig út. En eins og kunnugt er, er gjaldið af síld þannig unninni í samræmi við gjald af öðrum vörutegundum. Nú er svo komið, að ca. 5/7 af þeirri síld, sem hér veiðist, er brædd í verksmiðjum, en aðeins 2/7 saltaðir eða kryddaðir. Við þessa breyttu verkunaraðferð hefir orðið sú breyt. á veiðiskapnum, að það eru hin minni skip, sem nú veiða aðallega til söltunar, en stóru skipin til bræðslu. Hið háa og óeðlilega útflutningsgjald af saltaðri og kryddaðri síld lendir því aðallega á smærri skipunum og smærri útgerðarmönnum. Þetta tvennt tel ég mikil rök í málinu: Í fyrsta lagi, að það er orðinn svo lítill hluti af þeirri síld, sem veiðist, sem út er fluttur saltaður eða kryddaður. Og í öðru lagi, að það eru aðallega hinir smærri útvegsmenn, sem salta eða krydda afla sinn. Þess má geta í þessu sambandi, að 12–30 smálesta vélbátar geta ekki veitt til hræðslu, svo að arðvænlegt sé. En á sama hátt er það kunnugt um þau stærstu skip, sem notuð eru til síldveiða, togarana, að þeir veiða eingöngu að heita má til bræðslu, en alls ekki til söltunar. Ég hygg, að það hafi ekki verið nema tveir togarar af nálægt 200 skipum síðastl. ár, sem stunduðu síldveiðar til söltunar. Eða með öðrum orðum 1% veiðiskipanna. Það hefir réttilega verið tekið fram af fleiri hv. dm. en einum, að síðustu árin hefir ríkið styrkt þennan atvinnuveg á tvennan hátt. Fyrst og fremst með því að setja lög um síldareinkasölu, og í öðru lagi með því að láta ríkið koma upp bræðslustöð til vinnslu síldar. Hvorttveggja þetta léttir undir með atvinnuveginum, og er skylt að þakka það. En eins og hv. 4. landsk.þm. benti á, eru þetta ekki nein útgjöld fyrir ríkissjóð. Þingið sýndi aðeins með þessu skilning sinn á nauðsynjamálum atvinnuvegarins, og hagaði sér samkv. því. Það mætti benda á, að fleiri atvinnugreinar hafa verið styrktar af þingi og stj. þessi árin, ekki eingöngu með löggjöf, heldur með beinum fjárframlögum. Það stendur næst að nefna það, sem gert hefir verið fyrir landbúnaðinn á síðustu árum, þar sem það er nú yfir millj. króna, sem beint er til búnaðar á fjárl. fyrir 1931, og fer sívaxandi. Þá má einnig benda á Búnaðarbankann, sem vitanlega á að verða til stórkostlegra hagsbóta fyrir landbúnaðinn. Þá er áburðareinkasalan, sem hefir afarmikla þýðingu. Einnig eru á ferðinni hér í þinginu tvö frv., að ég hygg, sem til samans gera ráð fyrir rúmlega 200 þús. kr. auknum fjárframlögum til landbúnaðar. Ég er ekki að telja þetta eftir og skal í því sambandi benda á, að það mun hafa oltið talsvert mikið á mínu atkv. um tvö þýðingarmikil atriði í lögunum um Búnaðarbankann. En ég vildi sýna, að það er ekki eftirtöluvert, þó að eitthvað sé gert fyrir sjávarútveginn líka. Ég skal viðurkenna, að það er mjög eðlilegt, að hv.þm. sjái eftir þeim tekjum, sem ríkissjóður mundi missa, ef frv. yrði samþ. En sá tekjumissir sýnir einmitt, hvað þessi atvinnurekstur hefir verið skattlagður frekar öðrum undanfarin ár, því að hér er ekki farið fram á annað en að samræma útflutningsgjald af síld og öðrum vörum, og nema burt þann skatt, sem lagður er á síldarútveginn fram yfir aðrar atvinnugreinar landsins. Og eftir því, sem meiri hl. hv.fjhn. hefir reiknað út þennan tekjumissi ríkissjóðs, þá nemur hann hvorki meiru né minnu en rúmum 2 millj. kr. á síðustu tíu árum, ef gert er ráð fyrir, að þessi reikningur sé nokkuð á rökum byggður hjá hv. meiri hl. n. Og hér er þó um meira að ræða en þetta, því að í frv. mínu er ekki gert ráð fyrir að létta af síldarútveginum innflutningsgjaldi af tómum tunnum, sem nemur árlega nærri 70 þús. kr. ef gert er ráð fyrir, að nálægt 200 þús. tunnur séu fluttar inn á ári til jafnaðar. Og þegar þessu er bætt við þessa áætlun, sem gerð hefir verið um tekjur ríkissjóðs síðustu 10 árin, þá er það komið upp undir 3 millj., sem hann hefir ranglega grætt á þessari atvinnugrein á einum áratug með því að skattleggja útfluttar vörur hennar umfram aðrar. Ég flutti hér í fyrra og hitteðfyrra tvö frv., sem gengu í þá átt að færa þessi útflutningsgjöld til, jafna þeim niður á þá síld, sem út er flutt söltuð eða krydduð, og þá, sem unnin er í bræðsluverksmiðjum. Eins og stendur hefir ríkissjóður ekki meiri tekjur af 600 þús. hektólítrum af síld, sem fer í bræðsluverksmiðjur, en af 100 þús. hektólítrum síldar, sem út er flutt söltuð eða krydduð. Og þegar athugað er það, sem ég benti á áðan, að það eru aðallega smærri útgerðarmennirnir, sem borga útflutningsgjaldið af saltaðri síld, en þeir stærri skipta við bræðsluverksmiðjurnar, þá finnst mér miklu eðlilegra að jafna þessa tolla á síldinni heldur en að láta allt standa óbreytt eins og nú hefir verið um mörg ár, eða eiginlega síðan síldarútvegurinn hófst. Það má líka benda á til enn meiri skýringar, að af 120 kr. virði af fiskilýsi, kjöti og ull og öðrum fleiri afurðum lands og sjávar fæst ekki meiri greiðsla til ríkissjóðs en af 30 kr. virði af útfluttri síld, ef hún er söltuð eða krydduð. Ég verð að játa mér nægja þessi orð, sem ég hefi látið fylgja frv. mínu, hvort sem það fær að fara til 3. umr. eða því verður vísað til stj. En ég vil enda orð mín með því að gera fyrirspurn til hæstv. stj., hvað hún hyggst að gera í þessu máli, ef því yrði vísað til hennar. Ég vildi gjarnan fá að vita það, áður en ég greiði atkv. um málið, hvort vænta megi, að stj. taki það til íhugunar á þann hátt að taka til greina þær skoðanir, sem ég hefi haldið fram í umr. um það, nefnilega, að hér sé ranglátlega skattlagður hluti þeirra manna, sem síldveiði stunda. Ef stj. hefir engu að svara, má búast við, að reyndin verði lík og fyrr, og þá er vitanlega þýðingarlaust að kasta málinu í þá gröf, eins og hv. 4. landsk.þm. komst að orði.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Ég hefi afarlitlu að svara þeim tveimur hv. ræðumönnum, sem talað hafa síðan ég flutti mína framsöguræðu. Orð þeirra hafa aðallega gengið í þá átt að sanna, að síldartollurinn væri óréttlátur eins og nú er. En þetta var hreinasti óþarfi; a. m. k. hefir meiri hl. fjhn. viðurkennt þetta sama. Hinsvegar virtist mér háðir hv. ræðumenn kannast við, að eins og sakir standa sé það nokkuð viðurhlutamikið, að þetta frv. gangi fram, vegna þess tekjumissis, sem það bakar ríkissjóði. Báðir hafa þeir gert ólítinn samanburð á milli sjávarútvegs og landbúnaðar og þótti ríkissjóður hafa lagt meira fé fram til hins síðarnefnda. Ég ætla mér ekki í neinn slíkan samanburð. En ég vil hinsvegar benda hv.þm. á, eins og þeir hafa báðir viðurkennt, að ríkisstj. hefir fullan hug á að gera báðum atvinnuvegunum jafnhátt undir höfði. Bæði hv.frsm. minni hl. og hv.þm. Ak. hafa einmitt bent á, hvað Alþingi og landsstj. hafa gert fyrir síldarútveginn. Og þó að ég viðurkenni fyllilega, að síldareinkasalan og bræðsluverksmiðjan réttlæti enganveginn þetta misrétti, þá verður samt að líta á það, að á sama ári og ríkissjóður leggur fram 1 millj. kr. til þess að gera þennan atvinnuveg tryggari, er hæpið að það sé sanngirniskrafa að skattar hans séu lækkaðir. Og því mun enginn neita, sízt hv.þm. Ak., að stofnun síldarbræðsluverksmiðjunnar sé til svo mikilla hagsmuna fyrir útveginn, að hún bæti á vissan hátt mikið úr því misrétti, sem útflutt saltsíld, eða eigendur hennar, hafa orðið að þola undanfarin ár. Það er ekki nema réttlátt, að málinu sé vísað til athugunar og rannsóknar, svo að stj. geti síðan borið það fram eins og rök standa til. Mér virðist, að eins og málið liggur fyrir nú, sé það líklegasta leiðin til að vinna því gagn, að vísa því til stj. Þeir vita það báðir, hv.frsm. minni hl. og hv.þm. Ak., að málið getur ekki gengið fram á þessu þingi. Fyrir því liggja sérstakar ástæður, sem ég þarf ekki að telja upp hér. Það var hv.þm. Ak., sem minnti á, að á tveimur síðustu þingum hefði verið gerð tilraun til að lagfæra tollana, en það fékkst ekki. Skilningur þingsins, sem nauðsynlegur var til þessa, hefði ekki fengizt. Ég sé ekki líklegt, að nokkur breyt. hafi orðið í því efni frá síðasta þingi. Hinsvegar þykir mér líklegt, að ef stj. gerir tilraun til að finna hagkvæma lausn og leggur til breyt. í þessu efni, þá væru nokkrar líkur til þess, að einhver ávinningur fengist á næsta þingi. Ég tel réttara að koma málinu inn á þá braut en að halda áfram að berja höfðinu við steininn. Það verður að taka hlutina eins og þeir eru og gera ráð fyrir, að Alþingi hafi ekki breytt skoðun sinni frá því á síðasta ári.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) * Það er erfitt að deila við hv.frsm. meiri hl., af því að hann er okkur hv.þm. Ak, alveg sammála í raun og veru. Hann viðurkendi það ranglæti, sem liggur í þessu útflutningsgjaldi, þó að hann af fjárhagsástæðum þyrði ekki að leggja til að gera lögin réttlátari. Hann sagði, að við hv.þm. Ak. könnuðumst við, að það væri viðurhlutamikið að láta ríkissjóðinn missa þessar tekjur. Ég verð bara að segja, að ég viðurkenni alls ekki, að þetta sé viðurhlutamikið í samanburði við annað. Þó að hann og meiri hl. þingsins hafi samþ. útgjöld fyrir ríkissjóð, þó að samþ. hafi verið með einu frv. 500–600 þús. kr. útgjöld, þá vil ég ekki segja: Ég get ekki borið fram mínar réttlátu till. um að lækka tekjur og hækka gjöld, af því að hinn hluti þm. hefir samþ. ný útgjöld. Ég afsala mér allri ábyrgð á því, sem þeir gera. - Af þessari ástæðu vil ég alls ekki falla frá þessum till. En ég skil aðstöðu þeirra manna, sem búnir eru að hinda ríkissjóð við annað. En það bindur mig ekki. Málið getur ekki gengið fram á þessu þingi, sagði hv.frsm. meiri hl. Mörg mál, sem eiga að ganga fram á þessu þingi, eru þó skemmra á veg komin, sum ekki komin í n., og kannske ekki einu sinni til l.umr. Þetta frv. gæti vel gengið fram, ef meiri hl. fengist með því. Það er leiðinlegt, að hæstv. fjmrh. er ekki hér. Þó að mér sé ekki vel kunnug verkaskipting ráðherranna, býst ég varla við, að hæstv.dómsmrh. geti lýst vilja stj. í þessu máli.

Hann er heldur hlynntur síldinni

. Jæja, það er gott, ef kirkjan og kirkjumálaráðherra eru henni hlynnt, - og ekki vil ég efast um það. En það væri bezt, ef ráðh., sem þetta heyrir undir, vildi láta til sín heyra. Það segi ég ekki þar fyrir, að ég muni þess fullviss, þó að hæstv. fjmrh. hefði einhver óákveðin orð um að taka málið til athugunar fyrir næsta þing, að því sé bezt borgið með því, heldur er ég viss um, að bezt væri, að það gengi fram á þessu þingi. Þó gæti ég fallizt á einhverja miðlunartill., sem þó gengi í þá átt að lækka útflutningstollinn á síld.

Má ekki vænta svars frá stj.? - Dómsmrh.: Nei

.

Erlingur Friðjónsson Hæstv. fjmrh. var ekki viðstaddur, þegar ég bar fram fyrirspurn mína um, hvað stj. mundi gera, ef frv. yrði vísað til hennar. Ég þykist vita, að hæstv. fjmrh. þurfi í raun og veru ekki að hugsa sig mjög lengi um, hvort hann geri ráð fyrir að taka þessu máli vinsamlega eða ekki. Fyrst einn af hans flokksmönnum hefir borið það traust til stj., að hún muni frekar ganga inn á þær skoðanir, sem ég hefi haldið fram í þessu máli, og í raun og veru eru hans líka, þá vonast ég eftir að fá að heyra undirtektir stj. áður en gengið er til atkv.

Fjmrh. (Einar Árnason) Út af fyrirspurn hv.þm. Ak. vil ég taka fram, að ef málinu verður vísað til stj., þá geri ég ráð fyrir, að það verði afhent mþn. í skatta- og tollamálum.

Á að grafa það tvisvar?

. Ég sé ekki annað en að það sé rétt leið, þar sem nefndinni er ætlað að taka til athugunar og meðferðar öll tolla- og skattamál og koma samræmi á um þau. Að svo stöddu get ég ekki gefið hv.þm. Ak. fleiri upplýsingar um þetta.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Það er ekki ætlun mín að fara að hefja þessar umr. að nýju, enda skoða ég málið útrætt hvað efnishliðina snertir. Aðeins vildi ég gera aths. við ýms þau ummæli, sem að mér var stefnt við fyrri hl. þessarar umr., og mun þó fara fljótt yfir sögu og sleppa mörgu af því, sem ég hafði skrifað niður hjá mér. Hv. form. sjútvn., hv. 1. þm. S.-M., sagði, að inn í þessar umr. hefði verið dregið ýmislegt óviðkomandi hjal. Ég hefi ástæðu til að halda, að hv.þm. hafi átt við þær aths., sem ég gerði í sambandi við störf sjútvn., og vil því svara hv.þm. því, að það er honum sjálfum að kenna, að þetta hefir dregizt inn í umr.Hv. meiri hl. n. skýrði skakkt frá störfum n., eins og ég sýndi fram á við fyrri hl. umr., með því að lesa upp úr gerðabók n. Hirði ég ekki um að lesa þetta upp að nýju, en læt mér nægja að mótmæla því, að við í minni hl. höfum dregið þetta inn í umr. Á því á hv. meiri hl. n. sök, og enginn annar. Hv. 4. þm. Reykv. beindi því að mér, að ég hefði lítið starfað í n. og sjaldan sótt fundi hennar. Það er nú að vísu rétt, að ég hefi ekki komið á ýmsa fundi n., en það er með öllu rangt, að ég hafi ekki sótt nema 10 af 23 fundum n. Ég má segja, að ég hafi ekki mætt á 8–9 fundum, sem stafar sumpart af því, að ég hefi verið veikur, og sumpart af því, að ég var allmjög riðinn við Íslandsbankamálið á sínum tíma og mat meira að vinna að lausn þess en að lesa sjólögin með hv. 4. þm. Reykv., enda gat ég eins vel lesið þau heima hjá mér eins og undir handarjaðri hv. 4. þm. Reykv. Og ég þori að segja, að ég sé eins vel lesinn í sjólögunum og hv.þm., og get lýst yfir því, að ég er reiðubúinn til þess að ræða þau við hann hvenær sem hann vill. Ég skal sýna það og sanna við umr. um þau, að málamyndalestur hans hefir ekki nægt honum. Annars hygg ég, að gerðabók sjútvn. beri það með sér, að einmitt þeir fundir n. séu merkilegastir, sem ég hefi sótt. Hv. þm. Vestm. getur ekki einn rekið á eftir störfum n., og er hann þó viðurkenndur dugnaðarmaður. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að ég hefði sagt við sig undir fjögur augu, að till. hans væru skynsamlegar og að ég mundi því ljá þeim fylgi mitt. Þetta er ekki rétt haft eftir mér hjá hv.frsm. meiri hl., enda verð ég að játa, þó að ég hafi talsverðar mætur á honum, að hann hefir reynzt mér hinn hálasti í öllum viðskiptum. Að því leyti er þó þessi umsögn hans rétt, að ég sagði, að till. hans gætu verið skynsamlegar frá sjónarmiði ríkissjóðsins, en að ég hinsvegar gæti ekki aðhyllzt þær, vegna þess, að ef þær væru samþ., mundi framkvæmd þess verks, sem hér er um að ræða, niður falla. Hv. 4. þm. Reykv. beindi því til mín, að ég notaði aðstöðu mína í sjútvn. til þess að tefja fyrir framgangi þeirra mála, sem mér væru ógeðfelld. Það kann að vera nokkuð til í þessu, enda finnst mér það ekki nema í alla staði eðlilegt og sjálfsagt, að ég sem þm. í minnihlutaflokki reyni eftir mætti að tefja framgang þeirra mála, sem ég tel skaðleg þjóðinni. Annað get ég ekki gert sannfæringar minnar vegna. Þegar ég get ekki beinlínis fellt lög, sem að mínu áliti væru skaðleg landi og lýð, er það siðferðisleg skylda mín að reyna að tefja, að þau nái fram að ganga. Það er rangmæli hjá hv. 4. þm. Reykv., sem ég áður hefi mótmælt, að ég hafi látið líklega í n. um till.hv. form. n., hv. 1. þm. S.-M. Ég gerði tilraun til þess í n. að fá hv. form. n. til þess að standa við þessa till. sína, en þar sem hann virtist á báðum áttum um hana, sagði, að hún gæti átt við eitthvert málið o. s. frv., fannst mér ástæðulaust af mér að vera að herða að honum, ekki sízt þar sem ég sjálfur var andvígur till. Ég tel ekki rétt að þreyta hv. deild lengur með karpi út af störfum sjútvn., þó að okkur, sem þá n. skipum, beri á milli um ýmislegt viðvíkjandi störfum n. Hitt er annað mál, þó að við gerum það á nefndarfundum.

Sigurjón Á. Ólafsson Vegna þess hve hv.frsm. minni hl. var hógvær í þessari aths. sinni, get ég fyrir mitt leyti látið þessar deilur falla niður.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Það er ekki ástæða til að fjölyrða um þetta mál, sízt af öllu eftir að atkv. hafa gengið um 3. mál á dagskrá. Eins og sést á nál. á þskj. 237, þá hefir meiri hl. n. lagt til, að meðferð þessa máls verði hliðstæð því næsta á undan, þ. e. a. s. að framlag ríkissjóðs verði 1/3 af kostnaði og ábyrgð hans 1/3, gegn því, að hlutaðeigandi hérað leggi 1/3 fram þegar í byrjun eða sanni, að það geti lagt fram það fé án aðstoðar ríkissjóðs. Þetta er þá sú niðurstaða, sem meiri hl. sjútvn. hefir komizt að, en hann hefir ekki komið fram með neinar till. um ábyrgð ríkissjóðs, þegar um lendingarbætur er að ræða. Ég sé ekki ástæðu til að hafa lengri formála um þetta mál, enda geri ég ráð fyrir, að það verði látið sæta sömu örlögum og hið næsta á undan.

Frsm. minni hl. (Jóhann Jósefsson) Það er alveg rétt, sem hv.frsm. meiri hl. sagði, að það er ekki ástæða til að rifja upp aftur þær umr., sem fram hafa farið um hafnargerð á Sauðárkróki. Deiluefnið er hliðstætt, sem sé hvað mikið fé ríkissjóður eigi að leggja fram til slíkra mannvirkja. Við, sem erum í minni hl. n., höllumst að því, að ríkissjóður styrki hafnargerðir sem þessar og framlag hans skuli vera hlutfallslega hið sama til þeirra allra. Það er eins og sumum standi stuggur af hvað mörg slík frv. liggja hér fyrir hv. deild, enda verður kostnaðurinn að vísu mikill, en með því að athvarf handa bátaflotanum vex, vex einnig framleiðslan og tekjur ríkissjóðs að sama skapi. Það er skiljanlegt, að þar, sem útgerð er að festa rætur, rísi upp kröfur um það, að ríkið hlaupi undir bagga og styðji hana, einkanlega eftir þá miklu rausn, er það sýndi í fyrra með framlagi sínu til hafnargerðar á Skagaströnd. Það er ekki nema eðlilegt, að sú von hafi vaknað hjá mönnum, að þeir fengju sömu kjör, og snúi sér því til þingsins og fari þess á leit. Það fór nú að vísu svo á þinginu í fyrra, að dregið var úr því framlagi, sem hæstv. stj. vildi vera láta, en þó var það allríflega af hendi látið, þar sem framlag ríkissjóðs var ákveðið 2/5 kostnaðar og heimild gefin til að hann tæki á sig ábyrgð allt að 350 þús. kr. Ég ætla ekki að fara að lýsa því frekar en gert hefir verið, hvernig með þessi mál hefir verið farið í hv. sjútvn., en vil aðeins lýsa yfir því, að það ráð, sem minni hl. tók, var hið eina rétta, því að hvað þyldi að vera að togast á um málin með sífelldum bollaleggingum, þegar vitanlegt var, að hv. meiri hl. vildi ekki láta þau ganga fram? Þótt einhverjir kunni að narta í okkur í minni hl. fyrir þá aðferð, sem við tókum, þá tek ég það ekki nærri mér. Ég er því fylgjandi, að ríkið styrki héruð til hafnargerða, eftir því sem geta er til, og ég felli mig ekki við það, að gert sé upp á milli manna í því efni. Að því er snertir það frv., sem hér liggur fyrir, þá get ég látið nægja með að vísa til orða hv.flm. við 1. umr. þessa máls. Ég vil leggja sérstaka áherzlu á það, að samfara aukinni bátaútgerð er nauðsynlegt, að hafnir séu fyrir hendi, sem þeir geta leitað til og hafzt við á. Nú eru í Dalvík heimilisfastir 19 bátar, og má það teljast allgóð undarstaða, en ef höfnin yrði bætt, gætu miklu fleiri bátar hafzt þar við. Í einu atriði er þetta frv. frábrugðið hinum, sem nú liggja fyrir hv. deild, en það er í því, að frv. fer fram á, að 2/5 kostnaðar séu veittir skilyrðislaust. Minni hl. sjútvn. fannst rétt að samræma það við hin frv. og hefir því leyft sér að vera það að skilyrði, að féð verði veitt í fjárl. Þá eina breyt. vill minni hl. gera, en samþykkja frv. að öðru leyti óbreytt, og eftir þeirri samþykkt, sem gerð var hér næst á undan, má gera ráð fyrir, að þetta frv. verði látið sæta sömu kjörum.

Bernharð Stefánsson Ég er hv.frsm. meiri hl. sammála um það, að ekki sé ástæða til að fjölyrða mikið um þetta mál, því að ég lít svo á, að umr. þær, sem fram fóru um hafnargerð á Sauðárkróki, eigi einnig við um önnur samkynja frv., og lít ég svo á, að hv. deild hafi sýnt vilja sinn um öll þessi 3 hafnarfrv. með því að samþ. frv. um hafnargerð á Sauðárkróki. Ég fæ ekki hugsað mér, að atkv. falli öðruvísi um þetta mál en hitt, sem var næst á undan. Mér er það bæði ljúft og skylt að þakka hv. minni hl. sjútvn. fyrir skjóta og góða afgreiðslu þessa máls, og ég get raunar þakkað allri n. fyrir góðar undirtektir, þótt hv. minni hl. vilji að vísu afgreiða frv. á annan og óhagkvæmari hátt fyrir Svarfdælinga. Við brtt.hv. minni hl. hefi ég ekkert að athuga, því að ég gerði ekki ráð fyrir, að þetta framlag yrði skilyrðislaust bindandi fyrir ríkissjóðinn, hvenær sem heimtað yrði, heldur yrði að veita upphæðina í fjárl., en mér hafði hinsvegar láðzt að setja þetta ákvæði inn í frv. Í frv. eru smáatriði, sem þyrfti máske að laga, en ég sé ekki ástæðu til að fara frekar út í það nú, en mun ef til vill flytja brtt. við 3. umr. Ég þykist sjá, að þetta mál muni fá góðar undirtektir, og ég er þess fullviss, að í framtíðinni verður það til mikillar blessunar og heilla fyrir héraðið.

Hannes Jónsson * Það er nú nýbúið að samþykkja við 2. umr. mjög svipað mál og þetta, nefnilega hafnargerð á Sauðárkróki, og ég geri ráð fyrir, að með því séu örlög þessa frv. ráðin, en ég verð að segja, að mér lízt ekki á stefnu þingsins í þessu máli. Ef gengið væri að till. meiri hl. n. í þessu máli, myndi Dalvík ekki þurfa að leggja eins mikið fram hlutfallslega og önnur héruð, sem eru að koma upp hjá sér bryggjum, en ég fæ ekki séð af hvaða ástæðum slíkt ætti að eiga sér stað. Ég fæ ekki skilið, hvers vegna eigi að hvetja héruð til þess að tildra upp hjá sér höfnum, þegar það er vitanlegt, að allar eru þær gerðar að mestu upp á ríkisins kostnað. Þess er skemmst að minnast, að hafnarmannvirkin í Vestmannaeyjum eru nú búin að gleypa eina milljón, því að við árslok 1928 er ríkið búið að greiða ½ millj. af ábyrgð, sem það tók á sig, og 350 þús. kr. í beint framlag og auk þess rúmar 300 þús. kr. samkv. samþykktum 1927 og '28. Í þetta verk er sem sagt komin rúm ein millj. úr ríkissjóði og mikill minni hluti þess fjár er framlag, en allt hitt stafar af ábyrgðum. Ég fæ ekki séð, hvað þetta ráðslag getur haldið lengi áfram, og veit ekki, af hvaða ástæðum er verið að hlaða ábyrgðum á ríkissjóð, þar sem fyrirfram er vitanlegt, að hlutaðeigandi héruð geta ekki staðið í skilum. Tilætlunin. er bersýnilega sú, að ríkissjóður skuli borga brúsann. Hér er það sama sagan og um ýms mannvirki á Suðurlandi, að þó það sé látið heita, að svo og svo mikið fé verði lagt fram, þá er þó endirinn sá, að ríkið verður að taka allt á sínar herðar. Mér virðist því full ástæða til að fara varlega í slík mál sem þessi, og þótt hér sé aðeins um heimild að ræða, og þetta verði að samþykkjast í fjárl., verð ég nú að segja það, að mér finnst hv.þm. ekki vera svo varkárir þegar verið er að afgreiða þau, að hægt sé að treysta því, að þetta komi ekki til framkvæmda á næstu árum. Það er enginn efi á því, að það rekur brátt að því, að þetta verður tekið upp í fjárl., og þeir, sem að þessu standa, munu finna hvöt hjá sér til að koma sínum málum á framfæri og hefja kapphlaup og hafa öll brögð í frammi til að koma þeim inn í fjárl. Ég er ekki trúaður á það, að ríkið geti mikið í þessu efni, ekki sízt fyrir þá sök, að við höfum nú orðið að binda nokkrar millj. í þessum nýja banka, og það má ekki búast við, að það fé losni brátt né gefi mikinn arð í aðra hönd.

Hákon Kristófersson Ég ætla ekki að lengja þessar umr., en af því að hv.þm. Vestm. var ekki viðstaddur til þess að heyra ræðu hv.þm. V.-Húnv., þá þykir mér eftir atvikum rétt að segja nokkur orð. - Mér þykir það gegna furðu mikilli, að jafnmætur maður og hv.þm. V.-Húnv. skuli geta fengið af sér að standa upp hér í d. til þess eins að telja eftir þær fjárhæðir, sem ríkið hefir veitt til hafnarbóta í Vestmannaeyjum. Það lítur helzt út fyrir, að hann gleymi því, hver er aðallandsdrottinn Vestmannaeyja. Það er ríkið, sem á eyjarnar. Það er oft talað um það, hvílík blessun það væri, ef ríkið ætti allar jarðir á landinu. En af þessum eftirtölum hv.þm. mætti ætla, að reynsla sú, sem fengizt hefir í þessum efnum í Vestmannaeyjum, gæfi ekki sem beztar vonir um nytsemi þjóðnýtingar á jarðeignum. En hvað sem því líður, þá ber og á það að líta, að höfnin í Vestmannaeyjum hefir þegar komið að stórmiklu gagni, bæði verndað líf og eignir fjölda manna og ennfremur orðið hinum upprennandi útvegi í Vestmannaeyjum hin mesta lyftistöng. Hafa hafnarbæturnar í Vestmannaeyjum óbeinlínis aukið tekjur ríkisins stórlega í tollum og sköttum, og ekki nóg með það, heldur og aukið eignir ríkisins um það, sem fjárframlögunum hefir numið, og sennilega miklu meira, ef tekið er tillit til þeirrar verðhækkunar, sem hafnarmannvirkin hafa skapað á löndum og lóðum ríkissjóðs í Vestmannaeyjum. Hitt er vitanlegt, að alltaf kennir einhverra mistaka í framkvæmd svo risavaxinna mannvirkja, og ætti hv.þm. V.-Húnv. ekki að gera sér meiri mat úr því en skynsamlegar ástæður liggja til. Að jafnan sé leitað undankomu frá því að standa við skuldbindingar af hálfu hérðanna við ríkið, þá trúi ég ekki, að slík fullyrðing sé á rökum byggð. Eða heldur hv.þm., að Skagastrandarmenn muni refjast við að greiða það, sem þeim ber út af fyrirhuguðum mannvirkjum? Ég held ekki. En hvað sem því líður, þá ætti hv.þm. ekki að mæla á þessa leið. Honum ætti að vera það ljóst, hversu mikill grundvöllur hafnirnar eru undir afkomu ríkis og einstaklinga. Og hann ætti ennfremur að gera sér ljóst, hve mikil skylda hvílir á ríkinu um það að tryggja bátaflotann, sem flýtur við landsins strendur og færir landsins börnum heim björg og blessun úr djúpi sjávarins. Á þetta ættum við hv.þm. V.-Húnv. að geta fest sameiginlegt auga. Mig furðar þess vegna stórlega á því, að hv.þm. skuli láta orð falla á þennan veg hér í deildinni. Um hitt, þó að einn fái meiri tilstyrk en annar úr ríkissjóði, þá ætti ekki að þurfa að gera rekistefnu út af því einu saman, en ef það er það, sem vakir fyrir hv.þm. V.-Húnv., þá mætti ætla, að honum gangi einungis lítilfjörleg öfund til. Hvað Dalvík snertir í þessu sambandi, þá lítur helzt út fyrir, eftir framlögðum upplýsingum hér í d., að frv. um hafnarbætur þar sé ekki að ófyrirsynju flutt, heldur af brýnni þörf. Ég mun svo ekki segja meira að sinni, en hefi sagt þessi fáu orð af því, að mér leiðist þetta síendurtekna nudd sumra hv.þm. yfir því, að nokkru fé skuli vera varið til eflingar sjávarútvegi landsmanna. Ég vil vona, að hv.þdm. séu að viti og víðsýni vaxnir upp úr því að ljá slíku eyra til langframa.

Frsm. minni hl. (Jóhann Jósefsson) Það var þessi stóri, litli fjármálamaður þessarar hv. deildar, sem var enn að stangast við hafnarlagafrv., sem fyrir þinginu liggja. Er það skemmst af að segja, að á þinginu í fyrra áttu menn fullt í fangi með að verja þær sveitir, sem væntanlega eru hv.þm. næst hjarta, fyrir vantrausti hans og tortryggni um það, að þær mundu ekki geta staðið í skilum. Það er því sízt að undra, þótt þau héruð, sem fjær liggja hv.þm., eigi ekki upp á pallborðið hjá honum í þessum efnum. Mér gefst væntanlega tækifæri síðar til þess að ræða við hv.þm. um mitt kjördæmi og framlögin til þess, svo að engin bráð nauðsyn hefir verið á því fyrir hv.þm. að draga mitt kjördæmi inn í umr. að svo stöddu. Ég vil aðeins segja það, að ég er ávallt reiðubúinn til þess að mæta honum og svara til sakar fyrir mitt kjördæmi út af ásökunum hv.þm. Hygg ég, að við Eyjamenn þurfum ekki að bera kinnroða fyrir þann styrk, sem ríkið hefir lagt til hafnarbóta í Vestmannaeyjum. Og sízt ætti hv.þm. V.-Húnv. að gera sig digran út af því máli, meðan honum gengur ekki annað til en auðvirðileg hreppapólitík. Hv. þm. Barð. benti á það réttilega, að ríkinu bæri frekari skylda til að leggja ríflegar fram til opinberra mannvirkja, þar sem ríkið sjálft á lendur allar og lóðir. Það er að vísu rétt, að síðan 1913 hefir ríkið lagt kringum 1 millj. kr. af mörkum til þessara mannvirkja. En áður hefir verið bent á, að síðustu 10 árin hefir ríkið uppskorið nærri 4 millj. kr. í Vestmannaeyjum í beinum tekjum. Ég get því sagt hv.þm. það, að ef hann og hans flokkur vill gefa okkur Eyjamönnum fullt og óskorað sjálfsforræði í fjármálum, þá myndum við ekki þurfa að vera neitt upp á ríkið komnir í þeim efnum, og gætum á eigin spýtur staðið straum af þessum mannvirkjum öllum. Hv. þm. ætti ekki að brýna okkur með því, að við séum ómagar á ríkissjóðnum, því ef svo er, þá held ég, að fleiri gætu talizt það með ekki minna rétti. Ég skal ekki að þessu sinni fara út í frekari héraðasamjöfnuð í þessum efnum, en mitt kjördæmi mun þó standast allan slíkan samanburð. Þá óttaðist hv.þm., að samþykkt þessara heimildarlaga muni hafa það í för með sér, að hlutaðeigendur muni ekki linna látum fyrr en þeir fengju fjárframlögin tekin upp í fjárl. og mannvirkjunum hrundið í framkvæmd. Já, það væri óttalegt! Ég get trúað, að hv.þm. finnist það ekki glæsileg tilhugsun, að bráðlega yrðu byggðar hafnir á Sauðárkróki, Dalvík og jafnvel víðar! Og það er von, að honum ói við því, að Akranes fengi ef til vill hafnarbætur, og svo kannske hvert kauptúnið á fætur öðru! Hvílík óbærileg tilhugsun'. Ég get kennt í brjósti um þennan hv.þm., að hann skuli þurfa að horfa fram á þá tíma, að hafnarmálefnum vorum væri komið í dálítið betra horf en nú er. - Nei, það eru ekki þessar raddir smásmuglegra og þröngsýnna manna, sem eiga tilverurétt með sjálfstæðri og frjálsborinni þjóð. Það þarf að kveða niður þennan kotungsanda, sem ávallt rís til mótstöðu sérhverjum framkvæmdum og reynir að bregða fæti fyrir framgang nytsamra mála. Það hefir verið bent svo sterklega á nauðsyn þessara hafnarbóta á landi hér, að engin skynsamleg rök verða færð gegn. Því er gripið til þess óyndisúrræðis að reyna að vekja tortryggni og vantraust á hlutaðeigandi héruðum um það, að þau muni ekki geta staðið við skuldbindingar sínar. Ég ætla nú ekki orðum að eyða um þá firru, því að engin héruð munu vilja taka á sig stórar byrðar til þess eins að fá ríkisframlög til framkvæmda. Það hlýtur ávallt að vera þörfin, sem liggur til grundvallar. Það er þess vegna ástæðulaust að óttast óforsjálni héraðanna í þessum efnum, enda munu þau ekki leggja út í slík stórfyrirtæki að rasanda ráði, heldur vel yfirveguðu. Og ef forsjálni og gætni er viðhöfð í þessum efnum, þá þarf ekki að óttast nein vandræði né skakkaföll á hendur ríkinu, heldur mun það hafa í för með sér stórmikinn tekjuauka fyrir ríkið, þá er tímar líða fram. Ætti hv.þm. V.-Húnv. að geta litið óskelfdur fram á ókomna tímann, þó að eitthvað verði aðhafzt í þessum sökum.

Bernharð Stefánsson Ég ætla ekki að deila við hv.þm. V.-Húnv. um það, hversu mikið ríkið ætti að styrkja hafnargerðir almennt og á hvaða grundvelli; það getur og verið mikið álitamál, hvaða hlutföll skuli vera á milli ríkisframlaga til hafnar- eða bryggjugerða, en það, sem hv.þm. talaði um í því sambandi, er alls ekki tímabært nú. Hann átti að segja þetta í fyrra, þegar tekin var framtíðarákvörðun um slík framlög, en það tel ég að hafi verið gert með lögunum um hafnargerð á Skagaströnd. Þá var hv.þm. meðmæltur þessari stefnu, sem hann mótmælir nú. En það var kannske af því, að Skagaströnd er dálítið nær honum en sú höfn, sem hér er um að ræða. Nú eru aðeins örfáar mínútur síðan samþ. var hér í d. frv. um hafnargerð á Sauðárkróki, sem, byggt er á sömu meginreglu og í fyrra var ákveðin. Í þessu máli er því um það eitt að ræða, hvort Dalvík skuli njóta jafnréttis við aðrar hafnir eða ekki. Get ég tæplega ímyndað mér þá ósanngirni af hálfu hv.þm. V.-Húnv., að hann vilji leggja aðra reglu til grundvallar í þessu máli en öðrum hafnarmálum, og að hann álíti einn hrepp færari um að taka á sig stórar byrðir en heila sýslu. Ég get hinsvegar eftir atvikum sætt mig við þá lausn málsins, að sett verði heildarlög um hafnargerðir og stuðning ríkisins til þeirra, í stað þess að setja sérstök lög fyrir hverja höfn, enda virðist það mjög eðlileg leið, en hitt get ég með engu móti þolað, að mitt kjördæmi eða nokkur hluti þess verði órétti beittur í þessu máli. Það nær engri átt að hafa önnur hlutföll, er Húnvetningar eiga í hlut, þannig að þeim sé ætlaður meiri stuðningur af hálfu ríkisins. Hv. þm. talaði um, að hér væri verið að tildra upp höfn. Ég held, að hv.þm. myndi ekki fara með svo staðlausa stafi, ef hann hefði kynnt sér þetta mál til hlítar. Mér skal vera sönn ánægja að sýna honum allar teikningar og áætlanir, sem fyrir liggja í þessu máli, og ætti hann af því að geta séð, að hér er ekki um tildur að ræða, heldur öruggt mannvirki. Hv. þm. talaði um það, að héruðin borguðu sjaldnast þær ábyrgðir, sem ríkið tæki á sig þeirra vegna. Ég skal samt leyfa mér að fullyrða, að Svarfdælingar munu áreiðanlega ekki refjast við því að standa í fullum skilum; þeir hafa aldrei lagt það í vana sinn að taka lán og borga ekki. Þeir hafa sjálfir gert hjá sér samgöngubót fyrr en aðrir landsmenn án þess að heimta, að ríkið legði allt upp í hendurnar á þeim, eins og sum héruð gera, og í öllu sýnt þann manndóm, að þeim má fyllilega treysta til að standa við samninga. Hv. þm. var að tala um framkvæmdir á Suðurlandi til samanburðar, en slíkt er vitanlega alls ekki sambærilegt.

Sigurjón Á. Ólafsson * Ég verð að segja það, að atkvgr. áðan um hafnargerð á Sauðárkróki skar algerlega úr deilunni milli meiri og minni hl. n. Frá mínu sjónarmiði er þetta svo. Þrettán hv.þdm. réðu því, að stefna meiri hl. var algerlega yfirunnin. Ég ætla mér ekki að deila við dómarann, en þó býst ég við, að einhver millileið sé fær í þessum efnum. Mín skoðun á þessum hlutum er algerlega óbreytt, og hefi ég greinilega lýst henni áður undir umr., og sé því ekki ástæðu til þess að lýsa henni nú. Hitt vil ég undirstrika, að það verður að gilda fullkomið samræmi milli allra hafnarlaga. Ég hefði því í rauninni óskað, að hv.frsm. vildi taka aftur þær till., er lúta að stefnu málsins, því að ef þær kynnu að verða samþ., þá er komið ósamræmi milli einstakra hafnarlaga, en slíkt má alls ekki eiga sér stað. Hér er um að ræða fremur ódýrt mannvirki og sveitin, sem í hlut á, er með þeim fátækustu og minnst megnugu í þessum efnum, og myndi eiga afarörðugt með að standa straum af slíkum framkvæmdum. Vil ég að lokum undirstrika það, að við afgreiðslu þessa máls verður að leggja sömu meginreglu til grundvallar og lögð var í gær, þá er hafnarlagafrv. fyrir Sauðárkrók var afgr. úr deildinni.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Það er tæplega eyðandi orðum að þessu máli, eins og nú er komið. En út af orðum hv.frsm. minni hl. og hv.flm. og fleiri hv.þm. þykir mér rétt að segja nokkur orð: Að vísu hefir hv.þm. V.Húnv. svarað hv.frsm., og hefi ég litlu við það að bæta. En þó er eitt atriði í ræðu hv.frsm., sem ég vil ekki láta ósvarað. Hann viðhafði þau orð, að ég og við meirihlutamennirnir í n. hefðum borið fram yfirvarpstill. í þessu máli. Hvað getur hann fært til sönnunar því, að hér sé um yfirvarpstill. að ræða? Eru ekki till. meiri hl. með eðlilegri varhyggð gerðar? Eða hefir n. ekki rétt til að gera till. um þau mál, sem hún hefir til meðferðar? Mér er satt að segja ekki ljóst, hvað eiginlega vakir fyrir hv.þm. með þvílíkum sleggjudómi. Hann hallar hér réttu máli, eða a. m. k. viðhefir hann um þetta óviðeigandi orð. Meiri hl. n. hefir gert sérstakar till. um afgreiðslu heildarlaga um öll þessi hafnarmálefni, og það er ástæðulaust með öllu að kalla slíkt yfirvarpstill. fremur en aðrar till. yfirleitt. En um þessi öfugmæli hv.frsm. er óþarft að ræða fleira. Meiru máli skiptir hinsvegar sú fullyrðing, sem oft er haldið fram, bæði af hv.flm. og fleirum, að ekki megi víkja út frá þeirri reglu, sem þingið í fyrra fylgdi um þessi efni, þegar hafnarlög fyrir Skagaströnd voru afgr. Þetta er býsna einkennileg staðhæfing. Eins og það sé sjálfsagt, að sá, sem hefir misstigið sig einu sinni, eigi að gera það æfinlega. Eins og það sé sjálfsagt, að ef eitthvert verk hefir mistekizt, að þá eigi að endurtaka mistökin koll af kolli. Auk alls þessa ber á það að líta, að síðan þessum málum var ráðið til lykta í fyrra hafa komið fram nýjar upplýsingar, sem máli skipta, nefnilega aðvaranir frá erlendum lánardrottnum um erfileika við að kynnast og taka réttilegt tillit til þessara sífelldu ábyrgða ríkissjóðs í ýmsum áttum vegna mannvirkja bæja og héraða eða jafnvel einstaklinga.

Hvaðan koma þessar aðvaranir?

. Það er hægt að upplýsa hv.þm. um það við tækifæri, en ekki verða þær aðvaranir taldar óverulegt atriði. Þess vegna hefir líka meiri hl. n. lagt til, að frekari varúðar verði gætt um þessar ábyrgðir. Till. þær. er að þessu lúta, eru á þskj. 237. Skal ég svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en út af tilmælum hv. 4. þm. Reykv. um það, að við tækjum aftur brtt. meiri hl., skal ég taka það fram, að ég sé mér það ekki fært, enda sé ég enga ástæðu til þess. Tel ég ekki eftir d. að greiða atkv. um brtt. okkar. Hún getur fellt hana, ef henni sýnist, og skiptir það litlu máli, hvort d. afgreiðir þetta mál einni mínútunni fyrr eða síðar.

Hannes Jónsson * Hv. þm. Barð. og hv.þm. Vestm. létu allófriðlega í ræðum sínum og bitu í skjaldarrendurnar eins og víkingar. Tóku þeir sig allvel út, svo sem vænta mátti; sérstaklega þótti sópa að hv.þm. Barð., enda er hann gervilegur og hinn vígamannlegasti.

Við erum það báðir

. Þó mun hv.þm. Vestm. hafa þótt hann helzt til linhöggur, því að hann tók upp vopnin aftur til þess að vega að mér. Hann kallaði mig spámann, og læt ég mig það litlu skipta. Ég talaði einungis um raunveruleikann, nema ef hann kallar það spádóma, að ég kvaðst ekki hafa trú á því, að Vestmannaeyjar gætu endurgreitt ríkinu það, sem ríkissjóður hefir greitt umfram til hafnarbóta þar. Hann lét alldólgslega yfir þessu og fannst, að eiginlega stæði ekkert upp á Vestmannaeyinga. Nei, það stendur víst ekkert upp á þá, þó að ríkið borgi allt, bara af þeirri einföldu ástæðu, að ríkið á Vestmannaeyjar! Ég skal gera hv.þm. tilboð. Ef hann vill fylgja því, að ríkið styrki bryggjugerð á Hvammstanga eins og í Vestmannaeyjum  (Rödd í salnum: Hrossakaup?)  , þá skal ég sjá um, að ríkið fái allar lóðirnar.

Vill hv.þm. tryggja ríkissjóði 600 þús. kr. útflutningsgjald á ári?

. Það er allt annað mál. Ég hygg, að ekki séu í neinu hlutfalli þau fjárframlög, sem lögð hafa verið til Hvammstanga og Vestmannaeyja. Þó að tekjurnar séu svona miklar af Vestmannaeyjum, þá hefir ríkið líka útgjöld af þeim. Það var alveg eins fyrir hv. 2. þm. Eyf. Hann bjóst við því, að Svarfdælingar mundu borga allt, sem ríkið ábyrgðist fyrir þá. Þegar menn eru að taka lán, dettur þeim auðvitað ekki í hug að segja, að þeir ætli aldrei að borga þetta. Ég býst við, að í flestum tilfellum sé það þeirra hjartans sannfæring, að þeir geti borgað. En svo verður sú raunin á, að þeir geta ekki greitt lánin. Og þetta hefir einmitt hent Vestmannaeyinga, að þeir hafa ekki getað staðið straum af skuldbindingum sínum, og ríkið orðið að taka við, af því að það hafði gengið í ábyrgð. Hér þýðir ekkert að afsaka með því, að ríkið eigi Vestmannaeyjar, því að úr því þeir hafa gengið inn á þetta, verða þeir að standa við það. Og svo er um hvern og einn, sem tekur lán á ábyrgð ríkisins, að hann verður að hugsa sér að geta staðið fullkomlega skil á því á sínum tíma, en ekki að slengja því á þjóðina í heild sinni. Ég vil taka það fram, sem ég hefi reyndar gert áður, að það stóð talsvert öðruvísi á um hafnargerð á Skagaströnd heldur en um þessar hafnargerðir nú. Ein aðalástæðan fyrir hafnargerð á Skagaströnd var sú, að á Húnaflóa er afarlítið um hafnir, og afskaplega vont fyrir skip að liggja þar, ef gerir norðanveður. Einhver var að gera lítið úr þeirri ástæðu fyrir því, hve erfitt væri að ná höfn á Húnaflóa, að þokur væru mjög tíðar inn með Ströndum. Sami hv.þm. sagði, að líklega gætu víðar komið þokur en á Húnaflóa. Mig minnir, að það væri hv. 2. þm. Skagf. En ég skil ekki í öðru en að hann hljóti að viðurkenna, að það er mjög mismunandi, hve þokusælt er hér á landi, og sérstaklega er þokusælt inn með Ströndum. Ef hv.þm. hefir átt leið fram með Ströndum, mun honum þetta kunnugt. En honum mun ekki vera ljúft að stíga á skipsfjöl. - Oft er það svo, að þótt bjart sé á öllum austurhluta Húnaflóa, þá getur verið ómögulegt að ná höfn, hvorki á Hólmavík né Hvammstanga, og þaðan af síður á Borðeyri. Og þegar skipin geta hvergi athafnað sig þar, eru þau neydd til þess að sigla út úr flóanum. Einmitt fyrir þetta var frekari ástæða til að byggja höfn á Skagaströnd.

Vegna þokunnar?

. Nei, það eru fleiri ástæður til þessa; en því meiri sem rökin verða, því frekari ástæða er til þess að hefjast handa. Það var líka bent á, að Skagaströnd lægi sérstaklega vel fyrir síldveiði. Ég hygg, að hv.þm. Skagf. geti ekki fært nein rök að því, að Sauðárkrókur liggi eins vel, hvað þá betur en Skagaströnd til síldveiði.

Jú, það getum við!

. Þeir geta sagt eitthvað, en ekkert, sem tekið verði til greina af þeim, sem vit hafa á. Ég vil benda á það, að þrjú undanfarin ár hefir síldveiði verið inni á Húnaflóa löngu eftir að síld var horfin alstaðar annarsstaðar við land. Er þess skemmst að minnast nú síðasta sumar, og hygg ég, að hv. 2. þm. G.-K. hafi haft einhver not af því.

O, ekki eyri

. Ætli það hafi ekki verið síld þaðan, sem hann var að lofa mönnum á fundi í Hvammstanga, þegar hann var að biðja þá um að þegja, sem voru að grípa fram í fyrir honum.

Heyr á endemi!

. Ég þarf ekki að verja aðstöðu mína gagnvart hafnargerð á Skagaströnd; það hafa verið færð þau rök fyrir því, að Skagaströnd ætti að koma ú undan öðrum höfnum. En þótt sjálfsagt sé að byggja höfn á einum stað, þá er það engin sönnun fyrir því, að eigi að halda áfram og byggja höfn á öllum stöðum kringum land. Hv. þm. vilja kannske láta allt það fé, sem gengur til nauðsynlegustu útgjalda. fara til hafnarbygginga. Það má sjálfsagt verja öllu fé, sem ríkið hefir, til verklegra framkvæmda í nokkuð mörg ár, þangað til búið væri að byggja upp hafnir á öllum þeim stöðum, sem hugsanlegir væru. Og að halda langar hrókaræður um það, hvílíkar framfarir þetta séu fyrir hlutaðeigandi sveitir, það er að skjóta yfir markið. Því að það vita allir, að það er framför fyrir héruðin að fá höfn. En annað þarf að athuga, hvort ekki sé hægt að verja fénu til annara framkvæmda, sem séu ennþá happadrýgri en þetta. Við verðum að sneiða hjá því að leggja í stórkostlega dýr fyrirtæki, sem hægt væri að komast af án. Af þessu álít ég, að bryggjugerðir séu einmitt sú leið, sem við eigum að velja. Við getum víða komizt af með þær, og þær verða margfalt ódýrari en þessi hafnarmannvirki. Ég vil að endingu segja það út af orðum hv. 4. þm. Reykv., að ég sé enga ástæðu til þess að taka til baka brtt. við þetta frv., þó að þær hafi fallið við atkvgr. um hitt frv., því að ég get ekki annað séð en að megi laga það frv. og setja það í samræmi við þetta frv. eins og það verður afgr. núna. En að taka þessar brtt. til baka, þótt þær hafi fallið með sáralitlum atkvæðamun við hina atkvgr., er ástæðulaust, því að ekki voru nema 13 atkv. á móti þeim, svo að þær geta orðið samþ. með 15:13 atkv. við 3. umr.

Bernharð Stefánsson Ég tek það ekki til mín, sem hv.þm. V.-Húnv. talaði um, að sumir vildu láta byggja hafnir alstaðar þar, sem einhverjum dytti það í hug. Hér hefir heldur ekkert verið um það rætt af öðrum en honum. Ég færði nokkur rök fyrir því við 1. umr., að þörf væri fyrir höfn á Dalvík. Enginn hefir fært nein rök gegn því. Báðir hl. n. viðurkenna þörfina, svo að það er ekkert deilumál. Hér er aðeins um það að ræða, hvern stuðning ríkissjóður geti veitt til þess, beint og óbeint. Og því einu hefi ég haldið fram, að afgreiðsla þessara mála eigi að vera í samræmi, þannig, að ríkið veiti hlutfallslega sama stuðning til nauðsynlegra hafna, hvort sem þær eru við Húnaflóa eða Eyjafjörð. ef það telur þörf á höfninni og vill nokkuð stuðla að því, að hún sé gerð. Hv. þm. V.-Húnv. vék að því sama og í fyrri ræðu sinni, að það væri bryggjugerðir, sem ætti að stefna að, en ekki þetta „tildur“, sem hann kallaði hafnargerðir. Ég er nú loksins farinn að skilja aðstöðu hv.þm. í þessu máli. Í fyrra voru sett hafnarlög í hans héraði, þótt ekki væri það í hans kjördæmi. Þá sýndi hann með atkv. sínu, að hann taldi afskaplega nauðsynlegt, að hafnarlög yrðu sett og hafnir byggðar. En þá var dálítið annað uppi á teningnum hjá honum um bryggjugerðir. T. d. var hann þá á móti tiltölulega litlum styrk til bryggjugerðar í mínu kjördæmi.  Ég veit, að það hafa oft komið frá þingmálafundum áskoranir um að spara öll möguleg útgjöld. En jafnframt margar kröfur um fjárframlög til þess kjördæmis, sem sparnaðaráskoranirnar hefir sent. Þetta er alveg sama samræmi og kemur fram hjá hv.þm. V.-Húnv. Út af þeim orðum hv.frsm. meiri hl., að ef stigið væri öfugt spor, hvort þá ætti að stiga þau fleiri, þá vil ég segja það, að ef hv. meiri hl. n. hefir litið svo á, sem virðist eftir þessum ummælum hv.frsm. meiri hl., að það hafi verið rangt að samþ. hafnarlögin um Skagaströnd í fyrra, þá finnst mér, að hann hefði átt að taka annað til bragðs heldur en að ætlast nú til, að hafnarlög verði sett á öðrum grundvelli. Hann hefði þá átt að leggja til, að hin eldri hafnarlög væru numin úr gildi og í þess stað sett heildarlög um hafnargerðir, þannig að samræmi yrði á. Hitt er ekki rétt, að hafnarlögin um Skagaströnd standi, en till. meiri hl. verði samþ. nú. Og því síður er rétt að samþ.till. meiri hl. að því er snertir Dalvík, eftir að búið er að samþ. frv. óbreytt um höfn á Sauðárkróki. Ég hefði getað hugsað mér aðra lausn þessara mála en að samþ. frv. nú, og verið þó nokkurnveginn ánægður, aðeins ef samræmis og jafnréttis hefði verið gætt.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Ég ætla ekki að tefja tímann við þetta mál, þar sem tvö næstu málin á undan á dagskránni, sem hliðstæð eru, hafa verið rædd, og hér eru ekki um neina efnisbreyt. að ræða, en framkvæmdir aðeins miðaðar við annan stað. Ég skal þó geta þess, að í brtt. meiri hl. er fleiri atriðum breytt í þessu frv. en þeim, sem afgr. hafa verið, því að hér liggja ekki aðeins fyrir brtt. við 1. og 2. gr. um framlag og ábyrgð ríkissjóðs, heldur einnig við (6. og 11. gr. En ef það fer svo um brtt. meiri hl., eins og farið hefir við hin hafnarlagafrv., þá geri ég ráð fyrir, að þessar brtt. við 6. og 11. gr. falli líka, og ætti það ekki að saka mikið, því að ég býst við, að fara þurfi höndum um þetta mál síðar, og að það verði gert áður til úrslita kemur. En að öðru leyti vísa ég til nál. meiri hl. um málið.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Ég get tekið undir með hv.frsm. meiri hl., að ekki sé ástæða til að hefja langar umr. um þetta mál, því að það horfir að flestu leyti eins við og þau önnur hafnarmál, sem hafa verið rædd hér í dag og samþ. Það er enginn ágreiningur um það innan n., að full þörf sé fyrir hafnargerð á Akranesi, og þarf ég því ekki að rökstyðja hér þá þörf. Ágreiningurinn er aðeins um framlag og ábyrgð ríkissjóðs; en ég geri ráð fyrir, að flestir hv. dm. muni geta samþ. það með mér, að úr því að búið er að taka ákvarðanir um hafnargerðir á Sauðárkróki og Dalvík, sé þar með slegið föstu, að sama regla eigi að gilda um hafnargerð á Akranesi. Ég vil þó leiða athygli manna að því, að það, sem farið er fram á um Akranes, er minna en það, sem samþ. var um hafnargerðir á Sauðárkróki og Dalvík; því að þótt farið sé fram á sama tillag úr ríkissjóði, er ábyrgð ríkissjóðs minni, nefnilega aðeins fyrir 5/12 hlutum af þeirri upphæð, sem áætlað er, að mannvirkið kosti, í stað 3/5, sem samþ. hefir verið hér í deildinni um Sauðárkrók og Dalvík. Þetta munar því, að ábyrgð ríkissjóðs fyrir Akranesshöfn verður aðeins 500 þús. kr., í stað þess að hún yrði annars 720 þús. kr. Ég legg nú ekki mikið upp úr þessu, því að ég býst ekki við, að það baki ríkissjóði neina áhættu. En þeir, sem bera kvíðboga fyrir, að ríkissjóður bíði halla af þessu, ættu því fremur að geta fellt sig við þetta frv., þar sem ábyrgðin er minni. Ég skal nú ekki orðlengja þetta frekar. Þess vil ég þó geta, að mér þætti vænst um, ef hv.þm. V.-Húnv. tæki nú ekki til máls. Hann hefir nú haldið sömu ræðuna í báðum hafnarmálunum, sem búið er að ræða hér, og fengið sömu andsvör. Hann barðist einn gegn 8 og féll fyrir hverjum einum.

Hannes Jónsson * Fyrst hv. 2. þm. G.-K. var að rétta mér prjón, verð ég að segja hér nokkur orð. - Hv. þm. var að bera það á mig, að ég hefði haldið hér sömu ræðuna hvað eftir annað. Þetta gerir hann sjálfur, þegar hann stendur hér upp. Og hv.þm. hefir gert meira en ég, því hann þræðir aftur og aftur það allra þynnsta úr allri þeirri þynnku, sem hann hefir áður sagt hér í þessari hv. deild. Hv. þm. hefði þó átt að geta setið á strák sínum, þótt hann sé að tala hér sem frsm. minni hl.

Þetta hefðu ekki þótt þingmannleg orð, ef ég hefði sagt þau

. Ég skal gjarnan segja það sama um þetta sem hin bryggjumannvirkin, að það er alveg óþarft. Og hvers vegna á endilega að samþ. þetta nú, ef ekkert verður gert í þessu á næstu árum, eins og hv.flm. leggja svo mikið upp úr? Þeir hafa hver eftir annan tekið það fram, að hér væri engin hætta á ferðum, því ekkert yrði aðhafzt fyrr en þessi fjárveiting væri tekið upp í fjárlög, og það verði ekki á næstu árum. En þó er nauðsynlegt að koma þessari löggjöf á nú, eða í hvaða tilgangi eru þessir hv.þm. að burðast með þessa löggjöf? Það er eitthvað annað, sem þessir hv.þm. eru að berjast fyrir. Það eru ekki framkvæmdir, heldur það eitt að geta séð þessi „produkt“ sín á pappírnum. En það finnst mér heldur lélegt starf af þingmönnum.

Pétur Ottesen Af því að svo stendur á tíma, að bráðum verður fundarhlé, hefði ég líklega getað látið niður falla að tala við þessa umr., með því að ég geng út frá því, að svo fari með afgreiðslu þessa máls, sem frv. þeirra um þetta efni, sem samþ. hafa verið hér á undan. En af síðustu orðum hv.frsm. meiri hl., þar sem hann sagði í miklum hótunartón, eins og sá, sem valdið hefir, að farið yrði höndum um þetta mál síðar, þá vil ég ekki slá því á frest að fara nokkrum orðum um málið nú þegar og taka til athugunar þessar hótanir hans og önnur ummæli, sem frá honum hafa fallið í sambandi við hliðstæð mál hér á undan. Ég býst við, að hv.þm. hafi átt við það, að hann og flokkur hans ætlaði að fara höndum um þetta mál. En ég veit ekki, hversu náið samband hans við hv.Ed. er um meðferð þessa máls. En vera má, að bak við tjöldin séu stjórnarflokkarnir búnir að ráða með sér, hver verði forlög þessara hafnarmála á þessu þingi. Framkoma frsm. meiri hl. er slík í þessu máli, að hann hafi hér þann bakhjall, er nægi til, að hamla á móti framgangi þessa mikla nauðsynjamáls á þessu þingi, að það er engu líkara en að hann hlakki yfir því að hafa forlög þess í hendi sér. Áður en ég sný mér að ummælum einstakra þm. um þetta mál, ætla ég að fara nokkrum almennum orðum um hafnargerð á Akranesi og nauðsyn fyrir henni. En áður en ég fer út í það að tala um hafnargerð á Akranesi, finnst mér rétt að benda á það, hvernig ástatt er nú með útgerðina við Faxaflóa. Í öllum verstöðvum utan Reykjavíkur og Hafnarfjarðar eru mjög slæmar hafnir, eða réttara sagt hafnleysi, og það hefir ekki verið gerður nokkur skapaður hlutur til þess að bæta úr því. Hið eina, sem hægt er að segja að gert hafi verið, er að byggja bryggju við bátaleguna Lambhússund á Akranesi, sem gerð var með styrk úr ríkissjóði í hlutfalli við það, sem áður tíðkaðist um slík mannvirki. Þessi lendingarbót gerði útgerðarmönnum kleift að leggja aflann á land þar heima fyrir, en það veitir vitanlega ekkert öryggi fyrir þann bátaflota, sem verður að haldast þar við. Það er því svo ástatt í verstöðvum hér við Faxaflóa, að það er alveg hafnlaust og bátaflotinn, sem þar hefst við, í sífelldri hættu, þegar brim og stórviðri eru, sem náttúrlega er mjög algengt, þar sem aðalvertíðin ber upp á vetrarmánuðina, þegar mestra illviðra er von. Ég skal ennfremur bæta því við, að þó að góðar hafnir séu í Reykjavík og Hafnarfirði, þá er ómögulegt að stunda þaðan sjó á vélbátum, sem verða að koma að á hverjum degi, vegna þess, hversu langt er á þau mið, sem þeir verða að sækja. Þær hafnarbætur, sem gerðar hafa verið á þessum stöðum, koma því ekki að neinu liði fyrir vélbátaútveginn við Faxaflóa. Skal ég nú lýsa ástæðum nánar og skýra það, hver nauðsyn sé til, að eitthvað sé gert til þess að vernda vélbátaútgerðina við Faxaflóa. Samkv. upplýsingum, sem ég hefi fengið hjá Fiskifélagi Íslands, var aflinn í veiðistöðvunum við Faxaflóa, öðrum en Reykjavík og Hafnarfirði, síðastl. ár 28883 skpd. Þetta er fiskur, sem verkaður hefir verið þar til útflutnings. Í þessari skýrslu er þó ekki talinn sá afli, sem bátar úr þessum veiðistöðvum og bátar annarsstaðar að, sem héldu þar til á vetrarvertíðinni, lögðu upp í Hafnarfirði og Reykjavík. En það er vitanlegt, að það var mikill fiskur, því það er algengt að salta fiskinn í stóru bátana þangað til þeir eru fullfermdir og sigla síðan með hann til Reykjavíkur eða Hafnarfjarðar og selja hann þar. En ekkert af þessum fiski er talið með í þeirri upphæð, sem ég nefndi áðan. Ég get t. d. lent á það, að 4 bátar, sem gerðir voru út á Akranesi, lögðu afla upp í Reykjavík og Hafnarfirði, er nam 1569 skpd. Nú var það svo, að á síðustu vetrarvertíð stunduðu 20 stórir aðkomubátar fiskveiðar við Faxaflóa. Voru þeir einkum frá Vestmannaeyjum og Norðurlandi og héldu til í Sandgerði og Njarðvík. Þeir lögðu aflann upp í Reykjavík og Hafnarfirði. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið frá Fiskifélagi Íslands, hefir sá afli numið 8605 skpd. Samanlagt hefir því aflazt á báta, sem gerðir voru út frá þessum veiðistöðvum 39057 skpd., eða nálega 40 þús. skpd. Er það 10% af öllum þeim fiski, sem fluttur var saltaður og verkaður á erlendan markað síðastl. ár. Þetta, sem hér hefir verið talið, er vitanlega ekki nema nokkur hluti alls þess fiskjar, sem hefir komið á land í þessum verstöðvum. En eftir upplýsingum, sem forstjóri Fiskifélags Íslands hefir gefið mér, mun hæfilegt að meta þann afla, sem verkaður var til úfflutnings í þessum veiðistöðvum, á 3905700 kr., eða 3,9 millj. kr. Hér er þó ótalið verðmæti lýsis, fiskiúrgangs (hausa, hryggja o. s. frv.), hrogna o. þ. h., Sömuleiðis allur nýr fiskur, sem fluttur hefir verið á markaðinn hingað til Reykjavíkur. Hefi ég aflað mér upplýsinga um verðmæti þess hluta af aflanum, og telst mér svo til, að verðmæti fiskiúrgangs o. þ. h. nemi um 640 þús. kr. og verðmæti nýs fiskjar um 360 þús. kr. Eftir þessu er þá verðmæti þess fiskjar, sem aflazt hefir í þessum veiðistöðvum árið sem leið samtals 4905700 kr., eða nálega 5 millj. kr. Þá vil ég ennfremur sýna fram á, hve mikið fé stendur í þeim skipastól, sem gerður er út frá þessum veiðistöðvum, og þá í sambandi við það sýna fram á þá hættu, sem þessi floti er í vegna hafnleysis. Eftir þeim upplýsingum, sem forseti Fiskifélags Íslands hefir gefið mér, eru nú gerð út frá þessum veiðistöðvum 2 línuveiðagufuskip, 66 vélbátar stórir og 52 opnir vélbátar. Auk þess eru 20 aðkomubátar stórir í Sandgerði og Njarðvík á þessari vertíð. Eftir upplýsingum frá sama manni, nemur áætlað verðmæti þessa skipastóls 3180500 kr. (Hér með er þó ekki talið verð veiðarfæra á þessum bátum). Þegar ég nú hefi sýnt fram á, hversu mikill hluti af öllum þeim afla, sem lagður er hér á land árlega, veiðist frá þessum verstöðvum og hversu mikið fé stendur í þeim skipastól, sem gerður er út frá þessum veiðistöðvum, þá finnst mér, að öllum hljóti að vera það ljóst, að ekki er ástæðulaust, þótt farið sé fram á það, að ríkissjóður láti eitthvert fé af mörkum til hafnargerðar, til þess að tryggja þennan atvinnurekstur, og ennfremur að taka ábyrgð á þeim hluta, sem nauðsynlegur er til þess að málið geti komizt í framkvæmd. Ég skal ennfremur geta þess, að auk þess, sem bátalegurnar á ýmsum þessum stöðum eru svo ótryggar, sökum þess að þær liggja fyrir opnu hafi og úfnum sjó eru sumar þeirra svo þröngar nú orðið, að hættan eykst af þeim sökum jafnhliða því, sem bátum fjölgar. Þar má ekkert út af bera, svo að bátarnir rekist ekki hver á annan. Þetta bætist þá við þá erfiðu aðstöðu, sem áður var fyrir hendi. Þessu næst vil ég fara nokkrum orðum um skilyrðin og möguleikana fyrir því, að ráða bót á hafnleysinu í verstöðvunum við Faxaflóa, og í því sambandi vil ég benda á það, að þetta mál var athugað nokkuð árið 1917, þegar Kirk verkfræðing var falið að fara með ströndum landsins til þess að athuga möguleika fyrir hafnargerðum. Hann athugaði þá einnig möguleika fyrir hafnargerð hér við Faxaflóa. Hann áleit, að hafnargerð í Njarðvík mundi kosta um 2¾ millj. kr. (2735 þús. kr.), höfn í Keflavík fyrir fáeina báta 2 millj. kr., en í Sandgerði mundi það kosta tugi millj. kr. að gera höfn, sem að nokkru liði kæmi. Hinsvegar hefir nú nýverið farið fram nákvæm rannsókn á hafnargerð á Akranesi, og hefir þá komið í ljós, að það er tiltölulega miklu ódýrara að gera þar höfn en nokkursstaðar annarsstaðar við Faxaflóa. Það er niðurstaðan af þeirri rannsókn, sem þetta frv. um hafnargerð á Akranesi, sem hér er til umr., er byggt á. Það er nú orðið svo ástatt á Akranesi, síðan Akurnesingar fóru að stunda fiskveiðar á vélbátum heiman að á vertíðinni, að hættan af hafnleysinu hefir aukizt mikið fyrir útgerðina. Nú eru á Akranesi 2 línuveiðagufuskip, 22 stórir vélbátar og 8–10 opnir vélbátar. Bátalegan á Lambhússundi er nú alveg fullskipuð, svo ekki er hægt undir neinum kringumstæðum að bæta við fleiri bátum, fyrir það hvað legan er þröng. Hafa þó verið gerðar allar hugsanlegar ráðstafanir til þess að sem bezt notist að plássinu á bátalegunni. og er það nú notað út í yztu æsar. Það er því ómögulegt að bæta við fleiri bátum og þar með útilokuð öll aukning á þessum útvegi heima fyrir. Línuveiðagufuskipin tvö geta ekki lagt afla sinn upp á Akranesi, og verða því að leggja hann á land í Reykjavík eða Hafnarfirði. Það er þó mikið hagsmunaatriði að geta lagt aflann á land og verkað heima fyrir, því að það eykur stórum atvinnuna í kauptúninu. Ég vil ennfremur benda á það, að svo hagar til á þessum veiðistöðvum við Faxaflóa, að á síðustu vertíð var lagður meiri afli á land á Akranesi en nokkurri annari veiðistöð við Faxaflóa. Síðastl. ár var þar lagt í land og verkað til útflutnings 10586 skpd., en í Sandgerði t. d., sem er næst í röðinni, 7221 skpd. Þannig horfir málið við, og ég ætla, að öllum hljóti að vera það ljóst, að ástandið er nú orðið svo í þessu efni á Akranesi, að það er óhjákvæmilegt að hefjast handa og gera þær umbætur þar, sem tryggi það, að það athafnalíf, dugnaður og framtakssemi, sem þar er, fái notið sín og blómgazt til heilla og blessunar fyrir þjóðarheildina. Ég skal ennfremur benda á það, að auk þess, sem aðstaða er bezt og kostnaðarminna, þó dýrt sé, að gera höfn á Akranesi en í öðrum veiðistöðvum við Faxaflóa, þá hefir höfn á þeim stað miklu meiri og víðtækari þýðingu þar en nokkursstaðar annarsstaðar við flóann, og veldur því hið stóra og blómlega hérað, sem liggur upp af Akranesi, Borgarfjarðarhéraðið allt, því á Akranesi er eina útflutningshöfnin, sem þetta hérað á, þar sem Borgarfjörður er ekki gengur millilandaskipum. Er það ómetanlegt gagn hverju héraði að eiga góða útflutningshöfn, og því meiri sem tímar líða. Einnig liggur Akranes þannig við samgöngum milli Norður- og Vesturlands og Reykjavíkur, að höfn þar myndi hafa stórmikla þýðingu fyrir þær. Þá hefi ég dregið hér saman, hversu mikla þýðingu það hafi fyrir þjóðarbúskapinn í heild sinni, að eitthvað sé gert til tryggingar fiskveiðum við Faxaflóa. Ennfremur hefi ég lýst skilyrðum þeim, sem fyrir hendi eru til að færa út kvíarnar, ef aðstaðan er bætt. Og ég get ekki betur séð en hér séu öll skilyrði fyrir hendi, sem réttlæti það, að leitað er styrks hins opinbera til þess að koma þessu í framkvæmd. Og það sjá allir, að því brýnni er þörfin á þessum slóðum, þar sem aðalvertíðin stendur yfir um háveturinn, þegar veður eru hörðust. Ég hefi fengið þau orð frá hæstv. forseta (JörB), að þegar vel stæði á að skipta ræðu minni, þá vildi hann fresta fundi. Nú er að því komið. Ég mun næst koma að því, í hvaða hlutfalli hafi áður verið veitt úr ríkissjóði til slíkra fyrirtækja, og minnast á þá stefnubreyt., sem gerð var á síðasta þingi í þessu efni. Auk þess mun ég taka til athugunar ýms þau ummæli, sem komið hafa fram í sambandi við þetta mál. Loks vil ég skjóta því til hæstv. forseta, hvort mál þetta geti ekki orðið 1. mál á dagskrá á morgun, ef ekki verður fundi haldið áfram nú í dag kl. 5. Vænti ég, að hæstv. forseti verði við þessum sanngjörnu tilmælum mínum.

Forseti (JörB): Það verður ekki hægt að halda fundi áfram í dag, en mér finnst sanngjarnt að verða við tilmælum hv.þm. Borgf. um, að þetta mál verði l. mál á dagskrá á morgun.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Eins og stendur í nál. við frv. þetta, þá höfum við hv.þm. V.-Sk. flutt frv. eftir beiðni hæstv.atvmrh. og erum vitanlega samþykkir efni þess. Þótt nokkuð sé skýrt frá tilgangi frv. í grg. þeirri, er fylgir, þá vil ég samt bæta nokkrum orðum við það frá eigin brjósti. Aðalefni frv. þessa er tvennskonar. Það heimilar einkasölu á útvarpstækjum, og það gerir nokkrar breyt. á stjórnarfyrirkomulagi útvarpsstöðvarinnar, eins og það var ráðgert í lögunum frá 1928. Ég vil þá fyrst gera grein fyrir einkasölunni. Það er kunnugt, að innan einnar iðngreinar er vart um fleiri tegundir tækja að ræða en einmitt þessarar. Þar úir og grúir bæði af góðum og ágætum tækjum, en þar er ekki síður um að ræða léleg eða óbrúkleg tæki. Ef útvarpstækin eiga að verða útbreidd og koma að tilætluðum notum, þá þurfa þau helzt að vera ódýr, en jafnframt góð. En til tryggingar því, að svo geti orðið, er aðallega um tvær leiðir að velja. Önnur er sú, að lög gilda þau ein tæki, sem af sérfræðingum eru talin góð. Hin leiðin er að hafa einkasölu og hafa ekki önnur en beztu tegundir tækja á boðstólum. Báðar þessar leiðir hafa sína kosti og líka sína galla. Sá galli, sem telja verður á einkasölunni, er einmitt sjálft einkasölufyrirkomulagið, sem ávallt á sína mótstöðu vísa, í hvaða mynd sem það birtist. En í mínum augum hefir þó sú leiðin svo mikla yfirburði, að ég tel engum vafa undirorpið, að hana beri að fara. Hún tryggir það algerlega, að landsfólkið, sem vitanlega enga sérþekkingu hefir til brunns að bera um þetta, liggi ekki flatt fyrir hverjum farandsala, sem vegna vanþekkingar fólksins reyndu að pranga inn á það lélegum tækjum. Hagkvæmara mundi og verða að hafa aðeins fáar tegundir á boðstólum. Talsverður vandi er að fara með tæki og þarf nokkra leikni til þess. Hægara væri því að kenna meðferð á fáum tegundum en mörgum. Sama er og um þá, sem gera við tækin. Um varahluti til viðgerðar á tækjum er sama að segja. Því færri tegundir, sem eru í notkun, því minna má komast af að liggja með af varahlutum. Þetta er þekkt frá ýmsu öðru, t. d. er svo um bílana. Og oft reynist erfitt að fá varahluti í sjaldgæfar tegundir, sem máske hafa oft fljótlega orðið úreltar. Þessu öllu er hægara að bjarga með einkasölu. Einfaldasta leiðin verður því eflaust sú, að veita ríkisstj. þessa einkasöluheimild til tryggingar því, að eingöngu verði seld góð tæki. Ef ágóði verður af þessari einkasölu, þá má nota hann til þess að gera útvarpsstarfsemina betri. Þá er hin aðalbreyt. Eins og nú er, þá er yfirstjórn útvarpsmálanna greind í tvennt. Fjárhagsleg og teknisk yfirstjórn er hjá landssímastjóra, en hverju varpa beri út, eða sú andlega yfirstjórn, er hjá útvarpsstjóra. Hætt er við, að óheppilegt reynist að skipta þessari starfsemi í tvennt. Hér er um nátengda og óaðskiljanlega starfsemi að ræða, sem naumast verður sundur slitin. Það er augljóst, að reksturinn á fjárhagshlið útvarpsins hlýtur að grípa inn í menningarstarfsemina - og öfugt. Ef því stjórn þessara mála er í höndum tveggja manna, þá má búast við árekstri, sem gert getur málinu ógagn. Bezt mun reynast, að ákvörðun og ábyrgð sé hjá einum aðila. Þar sem ábyrgð er deilt á fleiri en einn, fer oft svo, að lítið verður úr ábyrgð, þegar fleiri eiga að deila henni milli sín. Hún eins og dettur niður milli þeirra. Um hina „teknisku“ hlið málsins er sama að segja. Landssímastjóri er ekki neitt sérstaklega kunnugur þeirri hlið málsins og verður því að fela það starf sérfróðum manni. Sá maður getur því vitanlega eins starfað undir stjórn útvarpsráðs eins og landssímastjóra. Ég hefi þá gert grein fyrir aðalbreytingunum. En ein smábreyt. er enn ótalin, sú, að bætt sé tveim mönnum í ráðið, er tilnefndir séu af kennurum og prestum. En á þá breyt. legg ég enga áherzlu. Vil ég svo að endingu mæla hið bezta með frv.

Sigurður Eggerz Ég verð að játa, að ég hefi lítið kynnt mér frv. þetta. En við fljótan yfirlestur virðist mér þó svo, að ef frv. verður gert að lögum, þá muni það leiða til aukins kostnaðar um rekstur útvarpsins. Ég hefi ekki heyrt þau rök færð fyrir því að taka hina teknisku yfirstjórn frá landssímastjóra, sem fullnægi mér. Ef hann er tekinn út úr því starfi, þarf annan kraft í staðinn. Ég skal ekki segja mikið um samsetningu útvarpsnefndarinnar. En mér finnst þó ástæðulaust að fara að búa til stærra bákn en þörfin krefur. Eftir frv. á útvarpsstjóri að hafa á hendi fjárreiður allar og reikningshald vegna stöðvarinnar og útvarpsins, auk umsjónar með rekstri stöðvarinnar. Verður þetta nú ekki til þess, að útvarpsstjórinn fær ekki nægan tíma til að gæta aðalstarfsins, sem til er ætlazt að hann leysi af hendi? Mér sýnist því í fljótu bragði athugavert að kippa þessu starfi af landssímastjóra, og setja það á útvarpsstjóra, sem virðist hafa nóg starf fyrir.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil leyfa mér að þakka hv.flm. fyrir það að hafa tekið að sér flutning þessa frv. Frv. var svo síðbúið, að ekki var hægt að leggja það fram með öðrum stjfrv. Út af aths. hv.þm. Dal. vil ég geta þess, að rekstur útvarpsstöðvarinnar ætti ekki að verða neitt kostnaðarmeiri, þótt frv. verði samþ., heldur þvert á móti. Hvað aðstöðuna til landssímans snertir, þá vil ég geta þess, að ráðinn hefir verið sérstakur maður til þess að hafa á hendi það, sem viðkemur hinni teknisku hlið starfsins. Sá maður verður vitanlega áfram. Hann er ráðinn samkv. þeim lögum, er nú gilda. Vitanlega. verður alltaf samvinna um þessi mál milli landssímans og þeirra, sem hafa á hendi framkvæmdir vegna útvarpsins. Gert er og ráð fyrir því í teikningu þeirri, sem nýja landssímahúsið verður byggt eftir, að útvarpsstöðin eigi þar einnig aðsetur sitt. Að lagt er til, að útvarpsráðið verði stækkað, stafar af beiðni frá prestunum, sem óskuðu að eiga ítök í ráðinu. Þótti þá einnig rétt, að kennarar fengju sömu íhlutun. En þetta er vitanlega ekkert höfuðatriði og legg ég enga áherzlu á það. Aðalatriði þessa frv. er vitanlega einkasöluheimildin, sem ég er sannfærður um, að verður til mikilla hagsbóta bæði fyrir almenning og rekstur útvarpsins. Skal ég svo ekki fleira mæla að sinni. Orð hv.þm. Dal. gáfu naumast tilefni til þess. Ég geri einnig ráð fyrir því, að frv. verði vísað til fjhn., og á hv.þm. Dal. sæti þar og getur þar komið fram með sínar aths.

Pétur Ottesen Ég tel það ekkert vafamál, að afleiðing þessa frv., ef að lögum verður, mun verða sú, að stjórnarkostnaður verður meiri en samkv. núgildandi lögum. Bæði er það, að fjölgað verður mönnum í útvarpsráðinu, og svo er gert ráð fyrir því í núgildandi lögum, að landssímastjóri hafi hinar teknisku framkvæmdir á hendi án endurgjalds. En nú á að fela öðrum það starf, og vitanlega þá fyrir fulla borgun. Ýms fleiri atriði koma líka hér til athugunar. En ég vil þó nú láta mér nægja að drepa á tvö þeirra. Í frv. er gert ráð fyrir því, að stj. fái heimild til einkasölu á tækjum. Á það að vera gert til þess að tryggja það, að almenningur fái betri tæki en ella myndi. En ég held nú samt, að brugðið geti til beggja vona um, að sá árangur náist. Ef nú svo skyldi fara, að illa tækist til með innkaup þessara tækja, þá fá ekki einungis sumir, heldur flestallir léleg tæki. Ef frjáls sala er á tækjunum, þá fer vitanlega eins og jafnan á frjálsum markaði, að þar sem keppt er um viðskiptin, þá heldur sá velli, sem bezta hefir vöruna á boðstólum. Þegar þekking eykst á þessu sviði, verða eingöngu keypt góð tæki. Hér reynir einmitt á það, sem talið hefir verið stærsti ókostur allrar einkasölu, að vörugæðin verða minni en á frjálsum markaði. Svo virðist mér einnig, að gæti farið hér, svo minni trygging yrði fyrir góðum tækjum en ef salan væri frjáls. Ég vil skjóta því til þeirrar n., sem fær þetta mál til meðferðar, að taka hin nýju ákvæði þessa frv. til rækilegrar athugunar. Ég býst við, að það sé margt fleira í frv. en það, sem ég hefi minnzt á, sem þurfi athugunar við, en ég hefi ekki lesið það ofan í kjölinn, heldur aðeins við fljótan yfirlestur rekið augun í þessi atriði, sem ég hefi bent á.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Út af því, að hv.þm. Borgf. sagði, að stj. útvarpsins yrði kostnaðarsamari eftir frv., þar sem eftir núgildandi 1. um útvarp væri ætlazt til, að þeir, sem með stj. útvarpsins færu, fengju enga borgun fyrir starfa sinn, vil ég leyfa mér að benda á það, að samkv. áðurnefndum l. er einmitt gert ráð fyrir, að landssímastjóri fái sérstaka þóknun fyrir það, sem hann kann að vinna á þessu sviði. Það var rétt hjá hv.þm. Borgf., að annar höfuðtilgangur þessa frv. er sá, að tryggja útvarpsnotendum betri tæki. Ef einstakir menn fara með sölu tækjanna, eru meiri líkur til þess, að illa takist til um innkaup en ef sett yrði í stofn einkasala í þessu skyni, vegna þess, að þá yrðu innkaupin í höndum sérfræðinga, sem telja verður víst, að síður flaski í þessu efni en réttir og sléttir kaupmenn. Hinsvegar eru framfarirnar á þessu sviði svo miklar, að ýmsar verzlanir, bæði hér og erlendis, liggja með feiknin öll af úreltum tækjum, sem þeim er fyrir miklu að selja, og þær því ef til vill kasta fram á markaðinn við litlu verði. Af þessum ástæðum má búast við því, að tilraunir verði gerðar til þess að glepja almenning á þessu sviði, ef varnagli er ekki við því sleginn. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri, enda geri ég ráð fyrir, að hinar ýmsu hliðar á þessu máli verði teknar til athugunar af þeirri n., sem væntanlega fær málið til meðferðar.

Jón Auðunn Jónsson Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að útvarpsnotendur hafi ráð á einum manni í hinu svonefnda útvarpsráði. Erlendis er það svo, að útvarpsnotendum er ætlað að tilnefna allt að helmingi útvarpsráðs, og sumstaðar jafnvel meira. Í Danmörku er nú um þessar mundir frv. á döfinni, þar sem gert er ráð fyrir, að útvarpsnotendur þar í landi tilnefni meiri hluta útvarpsráðs, og í Svíþjóð var þeim mönnum, sem útvarpsnotendur tilnefna í útvarpsráðið þar, nýlega fjölgað um tvo. Það er ef til vill ekki ástæða til þess sem stendur, að útvarpsnotendur hér á landi hafi jafna þátttöku í útvarpsráðinu við útvarpsnotendur í nágrannalöndum okkar, vegna þess, hve útvarpið er hér lítið útbreitt enn sem komið er, en ég hygg þó, að ekki verði hjá því komizt að leyfa útvarpsnotendum að tilnefna tvo menn í útvarpsráðið. Ég hygg, að það mundi vekja óánægju - og það með nokkrum rétti -, ef útvarpsnotendum verður ekki heimiluð meiri þátttaka um útvarpsráðið en frv. mælir fyrir. Það var alveg rétt hjá hæstv.forsrh., að framfarirnar eru afarmiklar á þessu sviði. Þær eru svo miklar, að þótt eitt firma skari fram úr með góð tæki í ár, getur svo farið, að það sé orðið úrelt á næsta ári, og þá völ á jafnvel 10–20 betri og fullkomnari tækjum. Ég tel það því mjög varhugavert, ef við förum að binda okkur við eitt firma um tilbúnað og sölu útvarpstækja hér á landi, eins og óttast má, að gert verði, ef einkasala er tekin á tækjunum. Auk þess verður í þessu efni að taka tillit til þess, að sumir vilja með tækjum sínum aðeins ná til útvarpsins hér í Reykjavík, en aðrir fá stærri og fullkomnari tæki, svo að þeim sé unnt að ná til útvarpsstöðva víðsvegar um heim. Ég vildi aðeins benda á þessi atriði til athugunar þeirri n., sem fær málið til meðferðar.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Allshn. leggur til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem n. hefir leyft sér að bera fram á þskj. 250. Í frv. er farið fram á, að verkamenn, sem fyrir slysum verða við vinnu sína, fái bætur strax eftir viku, en n. hefir orðið ásátt um að leggja til, að bæturnar skuli miða við 10 daga, í stað þess, sem í núgildandi l. er biðtíminn í iðntryggingunni, unz dagpeningar fást, mánuður. Samkv. sjólögunum eru útgerðarmenn skyldugir til þess að greiða sjómönnum hjúkrunarkostnað allan fjórar fyrstu vikurnar, og er sjómannatryggingin því að þessu leyti á undan iðntryggingunni. Þó þótti n. rétt að miða þetta við 10 daga, vegna þess hve erfitt er að dæma um þetta, ef um lítil slys er að ræða. Í öðru lagi varð það að samkomulagi í n. að flytja brtt. við frv., samkv. frumkvæði forstjóra slysatryggingarinnar, þess efnis, að því aðeins skuli halda réttarpróf út af slysförum, ef ástæða sé til að ætla, að slysin hafi orðið af illum útbúnaði eða hirðuleysi. Það hefir sýnt sig víða úti um landið, að erfitt er að koma þessum réttarprófum við, þar sem fámennt er og langt til yfirvalda, og virðist því rétt að fela slysatryggingunni að kveða á um í hverju tilfelli, hvort þau skuli halda, enda var sá tilgangurinn með þessu ákvæði, þegar það var sett, að réttarprófin myndu leiða í ljós, að hve miklu leyti slysin væru útbúnaði að kenna, svo að þannig gæfist kostur á að girða fyrir þau. Ég get að lokum getið þess, að það er álit stjórnar slysatryggingarinnar, að ekki muni þurfa að hækka iðgjöldin vegna þessarar breytingar.