Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa tvö bréf er varða varaþingmenn. Hið fyrra er svohljóðandi, dags. 24. febr.: ,,Þar sem utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, 7. þm. Reykv., getur ekki sótt þingfundi á næstunni vegna veikinda leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varamaður Alþfl. í Reykjavík, Magnús Jónsson veðurfræðingur, taki sæti á Alþingi í forföllum hans. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Össur Skarphéðinsson, formaður þingflokks Alþýðuflokksins.`` Magnús Jónsson hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og er hann boðinn velkominn til starfa á Alþingi ná ný. Síðara bréfið er svohljóðandi, dags. 24. febr. 1992: ,,Þar sem Guðni Ágústsson, 5. þm. Suðurl., getur ekki sótt þingfundi á næstunni vegna veikinda, leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varamaður Framsfl. í Suðurl., Þuríður Bernódusdóttir verkstjóri, taki sæti á Alþingi í forföllum hans. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Páll Pétursson, formaður þingflokks Framsflokksins.`` Kjörbréf Þuríðar Bernódusdóttur hefur verið rannsakað og samþykkt. Hún hefur hins vegar ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því skv. 2. gr. þingskapa að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni, en vegna óveðurs og samgönguerfiðleika er varaþingmaðurinn ekki enn kominn til þings og mun því undirrita drengskaparheitið síðar á fundinum.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um dýravernd. Aðdragandi þessa frv. er orðinn langur og sögulegur að ekki sé meira sagt því það var 26. febr. 1974, fyrir réttum 18 árum, að menntmrh. fól þáv. dýraverndarnefnd að endurskoða lög um dýravernd nr. 21/1957, með síðari breytingum. Sex og hálfu ári síðar, í september 1981, skiluðu meiri hluti og minni hluti dýraverndarnefndar hvor sínu frv. ásamt greinargerðum en hvorugt þessara frumvarpa var raunar lagt fram á Alþingi. Í mars 1983 fól menntmrh. þá nýlega skipaðri dýraverndarnefnd að fara yfir fyrrgreind tvö frv. og semja nýtt. Nefndin skilaði frv. til ráherra þremur árum síðar, í maí 1986. Menntmrn. sendi frv. út til umsagnar og var frv. breytt nokkuð í framhaldi af því. Þetta frv. dýraverndarnefndar var aldrei lagt fram á Alþingi en eftir að málefni dýraverndarnefndar voru færð undir umhvrn. fékk ráðuneytið frv. til meðferðar. Fyrrv. umhvrh. fól þá dýraverndarnefnd að endurskoða frv. vegna þess að það þótti nokkuð viðamikið og ítarlegt að mati ráðuneytisins og í því ýmis ákvæði sem fremur ættu heima í reglugerð en lagatexta. Dýraverndarnefndin skilaði styttri útgáfu á frv. til ráðherra í janúar 1991. Nokkrar breytingar voru síðan gerðar á því og það var lagt fram á Alþingi til kynningar skömmu fyrir þinglok á 113. löggjafarþingi, rúmum 17 árum eftir að hafist var handa um að endurskoða dýraverndarlögin frá 1957. Í ágúst sl. skipaði sá er þetta mælir nefnd sem fékk það verkefni að fjalla um þessa síðustu útgáfu frv. og endurskoða lögin. Í nefndina voru skipuð þau Árni M. Mathiesen alþingismaður, Margrét Haraldsdóttir menntaskólakennari, Páll Hersteinsson veiðistjóri, Sigurður Richter dýrafræðingur og Jón Gunnar Ottósson, deildarstjóri í umhvrn., sem jafnframt var formaður nefndarinnar. Starfsmaður nefndarinnar var Þórir Ibsen frá umhvrn. Nefndin skilaði fullbúnu frv. í lok nóvember og það er nú lagt fram í þeirri mynd sem nefndin varð sammála um. Það frv. sem hér liggur fyrir og mælt er fyrir tekur í aðalatriðum mið af tillögum dýraverndarnefndar frá því 6. jan. 1991. Greinargerð, sem fylgdi frv., var skilað til menntmrh. í maí 1986 og athugasemdum einstakra aðila sem fengið hafa málið til meðferðar á undanförnum árum. Frv. er ætlað að koma í stað gildandi laga um dýravernd, nr. 21/1957. Helstu breytingar, sem gerðar eru, varða stjórn og skipulag dýraverndarmála og eftirlit með framkvæmd laganna. Lagt er til að í stað þeirrar dýraverndarnefndar sem starfar samkvæmt gildandi lögum komi dýraverndarráð sem taki til landsins alls. Þá er gert ráð fyrir að settar verði á stofn dýraverndarnefndir í héruðum landsins til að auka og tryggja eftirlit með framkvæmd laganna. Jafnframt er opinberum aðilum fengið nokkuð aukið vald til að grípa til aðgerða vegna illrar meðferðar á dýrum. Auk þessara helstu breytinga eru ýmis ákvæði gildandi laga umorðuð og bætt til að gera þau markvissari. Einnig eru ýmis ný ákvæði í frv. sem ekki eru í gildandi lögum. Í 1. gr. frv. er gildissvið laganna skilgreint sem er nýmæli. Samkvæmt greininni er lagt til að lög um dýravernd taki til allra hryggdýra. Eðlilegt þykir að leggja sérstaka áherslu á dýr sem eru í vörslu eða umsjá manna vegna þess hversu erfitt er að láta sum ákvæði frv. ná til villtra hryggdýra, t.d. fiska og fugla. Nokkur ágreiningur hefur verið um þetta atriði og hafa ýmsir talsmenn dýraverndar viljað ganga enn lengra og láta lög um dýravernd ná til allra dýra. Að mati meiri hluta þeirrar nefndar sem gekk frá frv. er það þó ekki framkvæmanlegt. Í athugasemd með greininni er áhersla lögð á að þrátt fyrir þessa takmörkun á gildissviði beri augljóslega öllum að fara vel með öll dýr. 3. gr. frv. er sambærileg við 2. gr. gildandi laga en nokkuð ítarlegri. Áhersla er lögð á að aðbúnaður og umhirða dýra sé fullnægjandi með tilliti til tegundar viðkomandi dýrs og aldurs. Það er álitamál hversu nákvæmur lagatextinn þarf að vera þannig að tryggt sé að hann gegni því hlutverki sem honum er ætlað. Í fyrri gerðum frv. sem dýraverndarnefnd samdi hefur textinn verið ítarlegri en í þeirri gerð sem nú hefur verið lögð fram á Alþingi. Reynt hefur verið að hafa einstakar greinar frv. stuttar í stað þess að útskýra hvert efni í smáatriðum. Áhersla er lögð á að setja almennar reglur í stað þess að tíunda öll hugsanleg dæmi sem upp kynnu að koma. Hins vegar hafa þessi vinnubrögð hugsanlega það í för með sér að hægt er að mistúlka einstök atriði, einstök ákvæði og setningar úr frv., ef menn hafa áhuga á því. Ég nefni t.d. síðustu setninguna í 3. mgr. 3. gr. sem kveður á um að forðast beri óþarfa hávaða. Þar er augljóslega ekki átt við að nauðsynlegt sé að hvísla í eldhúsinu meðan heimiliskötturinn er innan húss þótt hugsanlega væri hægt að leggja þá túlkun í þau orð. Þennan texta verður auðvitað að skoða með tilliti til aðstæðna hverju sinni. Ég nefni þetta hér vegna þess að ég veit að nefndin sem undirbjó frv. færði mörg atriði, lík því sem ég nefndi, til betri vegar frá fyrri gerðum frv. og á þar þökk skilið. Í 4. gr. frv. eru ný ákvæði sem eru mikilvæg. Svokallaður verksmiðjubúskapur þar sem störf eru vélvædd hefur færst í vöxt hér á landi hin síðari ár. Þetta á kannski einkum og sér í lagi við búskap með hænsnfugla, svín, kálfa, loðdýr og fiska. Eftir því sem vélvæðingin er meiri því meiri er hættan á að virkt eftirlit með líðan einstakra dýra minnki. Þess vegna þótti nauðsynlegt að setja bein fyrirmæli í lög um eftirlit með dýrum á svonefndum verksmiðjubúum. Í 2. mgr. er kveðið á um að héraðsdýralæknir eða fulltrúi yfirdýralæknis skoði og samþykki vistarverur sem ætlaðar eru dýrum á stórvirkum tæknibúum. Í 5. gr. frv. er fjallað um þarfir og meðferð búfjár sem gengur úti, er haldið til beitar eða látið liggja við opið að vetrarlagi. Í þeim tilvikum er skylt að hafa á staðnum vistarverur við hæfi að teknu tilliti til ólíkra þarfa hinna ýmsu tegunda og er áhersla lögð á að dýrin hafi öruggt og hentugt skjól. Orðalag greinarinnar ber þess merki að þarfir hinna ýmsu tegunda eru misjafnar. Hugtökin ,,vistarverur`` og ,,öruggt og hentugt skjól`` fela í sér ólíkar kröfur eftir því um hvaða dýrategund er að ræða. Kveðið er á um daglegt eftirlit með dýrum sem látin eru liggja við opið að vetrarlagi og er þetta ákvæði ekki síst tilkomið vegna þekktra einstakra dæma um slæma meðferð á hrossum. Í 6. gr. frv. er kveðið á um að umhvrh. setji í reglugerð nánari fyrirmæli um aðbúnað dýra og umhirðu. Slíkar reglur yrðu settar í samráði við landbrn. samkvæmt lögum um búfjárhald, nr. 46/1991. 7. gr. frv. er samsvarandi 3. gr. gildandi laga um dýravernd og fjallar um umgengni við dýr. Sýna skal þeim vægð og nærgætni í brúkun og kveðið er á um að einungis sé heimilt að nota dýr í keppni sem eru heilbrigð og vel þjálfuð. 8. gr. frv. samsvarar 5. gr. gildandi laga. Þar er fjallað um mörkun dýra en sérákvæði um eyrnamörkun á fé sem er í gildandi lögum er fellt burt, enda gildir almenna ákvæðið eftir sem áður. 9. gr. frv. er nýmæli í lögum um dýravernd. Greinin er tilkomin vegna þess hversu algengt það er að skepnur verði fyrir ökutækjum á vegum úti. Hliðstætt ákvæði er í 1. mgr. 10. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987. 10. gr. frv. samsvarar 6. og 16. gr. gildandi laga og fjallar um skyldur gagnvart sjúkum, lemstruðum eða bjargarvana dýrum. Í 11. gr. frv. eru nýmæli. En það þykir eðlilegt að leggja þá skyldu á herðar eigendum og umsjónarmönnum dýra að þeir geri ráðstafanir til að hafa upp á dýrum sem villast frá heimkynnum sínum. Löggæslumönnum er heimilt samkvæmt greininni að taka þessi dýr í sína vörslu. Jafnframt er áréttað að sérreglur um skil á sauðfé samkvæmt lögum um afréttamál og fjallskil ganga framar þessu ákvæði. 12. gr. frv. samsvarar 7. gr. gildandi laga og fjallar um flutning dýra. Ávallt skal þess gætt að útbúnaður farartækis sé góður og eftirlit sé með dýrum meðan á flutningi stendur. Gert er ráð fyrir að umhvrh. setji nánari reglur um þetta efni. III. kafli frv. fjallar um sérstakt dýrahald í atvinnuskyni annað en í landbúnaði. Í 13. gr. er kveðið á um sérstakt leyfi þurfi til hvers konar ræktunar, verslunar, þjálfunar, tamningar, geymslu og leigu dýra í atvinnuskyni þegar þetta fellur ekki undir búfjárhald. Einnig þurfi sérstakt leyfi til að setja á stofn dýragarða, dýrasýningar eða dýrahappdrætti. Sérstakt leyfi þarf einnig til að veiða villt dýr fyrir dýragarða eða önnur söfn lifandi dýra. Þessi grein samsvarar að mestu leyti 4. gr. gildandi laga en er þó ítarlegri. Varðandi hugtakið ,,dýrahald í atvinnuskyni`` hefur sú leið verið valin að miða við að tekjur af viðkomandi starfsemi nái lágmarki virðisaukaskattslaga en þessi mörk þurfa að vera skýr svo að hægt sé að framfylgja lögunum. Hér er hugsað til ýmiss konar starfsemi, m.a. má nefna ræktun hunda til sölu og tamningu hrossa. Gert er ráð fyrir að umhvrh. setji nánari fyrirmæli um þessar leyfisveitingar í reglugerð. IV. kafli er um aðgerðir á dýrum og aflífun. 14. gr. frv. svarar til 10. og 11. gr. gildandi laga. Þar er kveðið á um að dýralæknum einum sé heimilt að framkvæma læknisaðgerðir á dýrum en lyfjagjafir eru þó undanþegnar þessu ákvæði. Gert er ráð fyrir að umhvrh. setji nánari fyrirmæli í reglugerð varðandi aðgerðir á dýrum sem framkvæmdar eru án læknisfræðilegra ástæðna. 15. gr. frv. samsvarar að mestu leyti 9. gr. gildandi laga um aflífun dýra. Umhvrh. getur samkvæmt frv. sett nánari reglur um það hvernig staðið skuli að aflífun dýra í sláturhúsum. V. kafli fjallar um veiðar á dýrum. Í honum er aðeins ein grein, sú 16. Þessi grein er nýmæli og til að árétta að ávallt skuli staðið þannig að verki við veiðar að það valdi dýrunum sem minnstum sársauka. Kveðið er á um að veiðimönnum sé skylt að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að aflífa dýr sem þeir hafa veitt áverka. Því miður er það of algengt að veiðimenn særi dýr og láti þar við sitja. Þá er hér minnt á lög um vernd, friðun og veiðar dýra. M.a. er átt við frv. sem ég mun væntanlega leggja fram á Alþingi innan fárra daga. Þar eru settar nákvæmar reglur um veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum. Orðalag þessarar greinar er þó með þeim hætti að ekki ætti að vera ástæða til að breyta því þótt umrætt frv. um veiðar, vernd og friðun dýra nái ekki fram að ganga á þessu þingi. Í VI. kafla, 17. gr., er kveðið á um tilraunir á dýrum. Greinin svarar til 12. og 13. gr. gildandi laga um dýravernd. Helsta breytingin frá þeim lögum er að í frv. er gert ráð fyrir að tilraunir með lifandi dýr verði bannaðar. Þó er heimilt að veita undanþágur frá þessu ákvæði. Í VII. kafla er fjallað um skipan og stjórn dýraverndarmála. 18. gr. svarar til 17. gr. gildandi laga. Umhvrh. fer með yfirstjórn allra mála er varða dýravernd. Ráðherra til ráðuneytis og aðstoðar er dýraverndarráð sem skipað er til fjögurra ára. Í ráðinu eiga sæti fimm menn, einn tilnefndur af Búnaðarfélagi Íslands, einn af Hinu íslenska náttúrufræðifélagi, einn af Dýralæknafélagi Íslands og einn af Sambandi dýraverndarfélaga Íslands. Umhvrh. skipar formann ráðsins. Dýraverndarráð kemur í stað dýraverndarnefndar sem starfar samkvæmt gildandi lögum og er hlutverkið sambærilegt. Þessi nafnbreyting er gerð til að aðgreina dýraverndarráð frá dýraverndarnefndum sem áformað er að skipa skv. 19. gr. frv. Kveðið er á um að við setningu reglugerða, leyfisveitingar og önnur stjórnvaldsfyrirmæli er varða dýravernd skuli ætíð leita eftir tillögum eða umsögnum frá dýraverndarráði. Jafnframt skal dýraverndarráð láta dýraverndarnefndum, héraðsdýralæknum, löggæslumönnum, ákæruvaldi og dómstólum í té umsagnir um málefni er varða dýravernd. Kostnaður vegna starfsemi dýraverndarráðs greiðist úr ríkissjóði. Í 19. gr. frv. er kveðið á um að í hverju umdæmi héraðsdómstóls skuli skipa sérstaka dýraverndarnefnd. Umhvrh. setur í reglugerð nánari fyrirmæli um skipan þessara nefnda og hlutverk. Stofnun slíkra dýraverndarnefnda er nýmæli og meginástæða fyrir því að þær fylgja umdæmum héraðsdómstóla, sbr. lög nr. 92/1988, er að nauðsynlegt er talið að náið samstarf verði með dýraverndarnefndum og dómsvaldi. Töluverður misbrestur hefur verið á að lögum um dýravernd hafi verið framfylgt á undanförnum árum. VIII. kaflinn fjallar um eftirlit með framkvæmd laganna og viðurlög. 20. gr. frv. svarar til 14. gr. gildandi laga. Þar er m.a. kveðið á um skyldur þeirra sem verða varir við illa meðferð á dýrum að tilkynna það til viðkomandi aðila. Í 3. og 4. mgr. eru heimildir til handa dýraverndarnefndum, héraðslæknum og löggæslumönnum að grípa til aðgerða vegna brota á lögum þessum. Í 21. og 22. gr. frv. eru ákvæði þess efnis að brot á lögunum varði sektum og varðhaldi. Jafnframt mun verða heimilt, ef frv. fær jákvæða afgreiðslu, að svipta mann leyfi með dómi til að hafa dýr í sinni umsjá hafi viðkomandi gerst sekur um stórfellt eða ítrekað brot á lögum eða þeim reglum sem settar kunna að verða með stoð í þeim. Í 23. gr. frv. eru ákvæði þess efnis að foreldrum eða forráðamönnum barna er skylt að sjá til þess að börn þeirra hlýðnist fyrirmælum laganna. Um rannsókn og meðferð mála vegna brota á lögum þessum skal fara samkvæmt lögum um meðferð opinberra mála. Virðulegi forseti. Ég hef nú lokið við að fara yfir efnisatriði frv. Ég tel að tekist hafi vel til með endurskoðun og tillögur um breytingar frá gildandi lögum. Það var löngu orðið tímabært að frv. um þetta efni kæmi fram. Gildandi lög eru að mörgu leyti úrelt og nauðsynlegt að breyta þeim í samræmi við breytt þjóðfélag og breytta tíma. Ráðuneytinu hafa borist tilmæli víða að um að endurskoða lög um dýravernd og leggja frv. um það efni fyrir Alþingi. M.a. skoraði 22. kirkjuþing, sem haldið var í Bústaðakirkju 1991, á umhvrh. að leggja endurskoðað frv. til laga um dýravernd hið fyrsta fyrir Alþingi. Áskorun þessa sendi biskup Íslands, herra Ólafur Skúlason, með bréfi dagsettu 10. des. sl. Það er von mín að frv. fái jákvæðar undirtektir á Alþingi og fái afgreiðslu nægilega fljótt til þess að geta öðlast gildi nú í sumar. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. umhvn.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. umhvrh. fyrir að flytja frv. til laga um dýravernd þar sem í því felst endurskoðun á núgildandi lagaákvæðum um það efni. Eins og fram kom í máli ráðherra þá er nauðsynlegt og eðlilegt að við þær miklu breytingar sem orðið hafa á öllum aðstæðum að lagaákvæði séu endurskoðuð. Fyrir þá sem daglega umgangast dýr er sérstaklega mikilvægt að reglur um dýravernd séu hafðar í heiðri. Ráðherra taldi upp fjölmörg atriði sem frv. fjallar um og ætla ég ekki að fara út í einstakar greinar þess. Það mun verða skoðað rækilega af þeirri nefnd sem um það fjallar. Ráðherra minntist á að forðast bæri að taka einstakar setningar út úr og rangtúlka þær og vil ég vissulega taka undir það. Þó langar mig aðeins að minnast á 17. gr. í því sambandi að óheimilt er að nota lifandi dýr við tilraunir, rannsóknir, framleiðslu eða prófun lyfja og sjúkdómsgreiningu og að það verði þá ekki misskilið. Við vitum að oft er verið að gera alls konar tilraunir í búrekstri á skepnum án þess að það snerti nokkuð líðan skepnanna. Það má þá ekki rangtúlka þetta þannig að það þurfi að fá leyfi ráðherra fyrir slíkum tilraunum í hvert skipti. Því er nauðsynlegt að það komi skýrt fram í nál. við hvað sé átt því það mundi æra mjög ráðherra ef hann ætti að veita undanþágu um slík atriði. Ég nefni þetta aðeins til þess að undirstrika það sem ráðherra sagði að ekki mætti misskilja ákvæði frv. og þau verði túlkuð á sem skýrastan hátt í nál. umhvrn. Að öðru leyti vil ég endurtaka stuðning minn við frv. í heild þó að einstök atriði verði að sjálfsögðu skoðuð af nefndinni og tökum við þá afstöðu til þess sem þar kemur fram.

Hæstv. forseti. Eflaust er ástæða til að fagna því að komið er fram frv. til laga um dýravernd, enda hefur það lengi staðið til og ég skal nú ekki tala langt mál um það. Það mál á eftir að fara í nefnd þar sem eiga sæti hv. þm. sem kunnugir eru þessum málum. En það sem ég vildi inna hæstv. ráðherra eftir er að mér finnst dálítið óljóst hvað í raun og veru hefur breyst í stjórnun dýraverndunarmála. Á bls. 6 er talað um helstu breytingarnar sem frv. gerir ráð fyrir að því er varðar stjórn og skipulag dýraverndarmála og eftirlit með framkvæmd laganna. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sett verði á stofn sérstakt dýraverndarráð sem tekur til landsins alls. Ráðið kemur í stað dýraverndarnefndar samkvæmt núgildandi lögum. Hlutverk þess er sambærilegt hlutverki nefndarinnar.`` Þar með get ég nú ekki séð að neitt hafi breyst frá því að dýraverndarnefnd starfaði og þar til dýraverndarráð tekur til starfa. Síðan er talað um að settar verði á stofn dýraverndarnefndir í héruðum landsins til að auka og tryggja eftirlit, eins og þar segir. Mér finnst hins vegar dálítið óljóst hvert hið raunverulega hlutverk nefndanna er, hvaða umboð þær í raun og veru hafi til eftirlits og þá á ég við raunverulegt eftirlit með meðferð dýra. Vera má að reglugerðir eigi eftir að skýra það nánar. Úr frv. sakna ég kannski umfram allt þess að mér þykir mjög lítið rými fyrir dýr sem eru á stórvirkum tæknibúum. Hér er meira átt við dýr sem ganga laus en ég held að ekki beri síður að hafa náið eftirlit með dýrum sem eru á búum. Nægir þar að nefna alifuglabú, refabú og önnur slík og ég hygg að ekki verði sagt að sérlega vel fari um dýrin eða að þau séu í eðlilegu umhverfi. Ég sé ekki annað um það en talað er um í síðari mgr. 4. gr. að sérstakt eftirlit skuli haft með dýrum sem haldin eru á stórvirkum tæknibúum. Þar er einnig talað um að áður en slík bú séu tekin í notkun og a.m.k. árlega eftir það skuli héraðsdýralæknir eða fulltrúi yfirdýralæknis skoða vistarverur og tæknibúnað sem ætlaður er dýrum og fullvissa sig um að hvort tveggja sé í samræmi við lög og reglugerðir. Mér þykir það ekki strangt eftirlit ef talið er nægja að yfirdýralæknir, fulltrúi hans eða héraðsdýralæknir líti þarna inn einu sinni á ári. Og ég vildi spyrja hæstv. ráðherra hvort ætlast sé til að nefndirnar í hinum einstöku héruðum taki að sér eitthvert raunverulegt eftirlitshlutverk. Í stórum dráttum sýnist mér dálítið óljóst hvert hlutverk dýraverndarnefndanna sé og mér þykir lítið ráð gert fyrir raunverulegu eftirliti með dýrabúum sem rekin eru í atvinnuskyni. Ég neita því ekki að ég hefði kosið að sjá miklu þykkara og efnismeira frv. um þessi mál því ég held að sannarlega sé ekki vanþörf á. En ég vil að sjálfsögðu bíða eftir því hvernig hv. umhvn. fer með málið þegar það verður tekið til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Það er rétt að það er hv. umhvn. sem fær þetta mál til meðferðar. Ég vil þakka þeim hv. þm., sem hafa talað, fyrir þeirra undirtektir. Tími er til kominn að við rekum af okkur slyðruorðið og látum því verki lokið sem í rauninni hófst fyrir 18 árum. Það var alveg rétt ábending sem kom fram hjá hv. 2. þm. Suðurl. að það orðalag sem hann nefndi kann að gefa tilefni til mistúlkunar. Ég hygg þó að öllum sé ljóst við hvað er átt en auðvitað hlýtur nefndin að taka þetta til athugunar. Varðandi athugasemdir hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur hygg ég að það sem hún fjallaði um, þ.e. valdsvið og verkefni nefndanna, sé býsna vel skýrt í 20. gr. frv. En það er svo álitamál og raunar nefndi ég það í framsögu að auðvitað hefði mátt gera frv. miklu þykkara, stærra, ítarlegra og taka þar til fleiri atriði. En ég er í sjálfu sér ekki sannfærður um að það hefði verið betri löggjöf. En um slíkt má auðvitað deila. Ég hygg að við séum sammála um tilganginn og nauðsyn laga á þessu sviði. Varðandi dýraverndarráðið sem kemur í stað dýraverndarnefndar núna og síðan dýraverndarnefndir sem munu starfa í umdæmum héraðsdómstólanna. Verið er að laga þetta kerfi að því kerfi sem við höfum tekið upp varðandi héraðsdómstólana og ég held að það sé skynsamlegt. Hún nefndi hin stórvirku tæknibú og í síðari mgr. 4. gr. er fjallað um þau. Ef mönnum þykir ekki, við nánari athugun, nægilega vel haldið utan um og að meira eftirlit þurfi þá er það að sjálfsögðu til athugunar. Umhvn. mun væntanlega hafa athugasemdir hv. þm. til hliðsjónar í umfjöllun sinni um málið. Í umhvrn. var talið að þetta mundi duga, þ.e. að haft skuli alveg sérstakt eftirlit með dýrum sem eru á slíkum stórvirkum tæknibúum og áður en slík bú eru tekin í notkun skuli héraðsdýralæknir eða fulltrúi yfirdýralæknis skoða vistarverur og tæknibúnað og fullvissa sig um að allt sé þar í samræmi við lög og reglugerðir. En ég ítreka þakkir til þeirra hv. þm. sem hafa tjáð sig um málið og vona að málið fái greiðan gang í gegnum þingið.

Forseti vill geta þess að Þuríður Bernódusdóttir, sem tekur sæti Guðna Ágústssonar, 5. þm. Suðurl., er nú komin til þings og skv. 2. gr. þingskapa ber henni að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni og mun hún nú gera það.

Þuríður Bernódusdóttir hefur nú undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Hæstv. forseti. Nú er þingmaðurinn í nokkurri klemmu. Fundur, sem ég þarf nauðsynlega að sitja, stendur yfir í hliðarsal. Ég vil því spyrja frú forseta: Er möguleiki á að næsti maður á mælendaskrá víki ræðu sinni til og ég fengi síðan að halda áfram þeirri ræðu sem ég var í miðjum klíðum með þegar umræðunni lauk síðast? Eða eru kannski ekki fleiri á mælendaskrá?

Jú, það eru reyndar fleiri á mælendaskrá og ég held að það hljóti að vera í lagi að hv. þm. fresti ræðu sinni og sá sem næstur er á mælendaskrá komi þá inn í á meðan.

Ég þakka fyrir það.

Virðulegi forseti. Ég sat í nefnd þeirri sem samdi þetta frv., þó þannig að ég kom mjög seint inn í samninguna og var því ekki stefnumótandi á þann hátt sem ég hefði getað orðið ef ég hefði komið fyrr inn í nefndina. Eins og fram hefur komið áttu Sjálfstfl. og Kvennalisti ekki aðild að nefndinni fyrr en nokkuð seint á starfsævi hennar. Ég lít svo á að þó ég hafi átt þátt í samningu þessa frv. þá sé eins með mig og raunar alla aðra að við getum kannski orðið örlítið vitrari eftir á. Og ég vil benda á nokkur atriði sem mér finnst að við þyrftum að gæta betur að. Í fyrsta lagi er í kafla II rætt um réttargæslu fatlaðra. Nefnd sú sem talað er um kallast svæðisráð og fer eftir kjördæmum svæðisstjórnar, gamla orðið yfir líka stofnun. Svæðisráð á að annast m.a. réttargæslu fatlaðra, að þeir fái þá þjónustu sem þeir eiga rétt á. Það er gott að einhver aðili skuli vera til sem sér um það. En mér finnst að í frv. vanti nokkuð á að það sé ákveðið hver hin raunverulega þjónusta sé sem fólkið á rétt á. Í kaflanum um almenna þjónustu er talað um að fatlaðir eigi rétt á sömu þjónustu og aðrir þegnar þjóðfélagsins. En svo er bætt við: ,,Reynist þjónustuþörf hins fatlaða meiri en svo að henni verði fullnægt innan almennrar þjónustu skal hinn fatlaði fá þjónustu samkvæmt lögum þessum.`` Mér er ekki ljóst og mér finnst ekki koma verulega fram í þessu frv. hver borgi þá þjónustu og mér er t.d. spurn: Munu heyrnarlausir geta fengið greidda aðstoð við táknmálstúlkun þegar þeir þurfa á henni að halda? Það er meiri þjónusta en fjöldinn þarf en samt sem áður mjög réttlátt að þeir fái hana. Mér finnst sérstaða heyrnleysingja koma mjög lítið í ljós í frv. enda eru þetta almennt og kannski erfitt að kveða sérstaklega á um þetta. En mér er enn spurn: Hver á að borga þetta og hvernig er með þjónustu eins og táknmálstúlkun? Hvert getur fólkið snúið sér til þess að fá aðstoð við hana? Í stoðþjónustukaflanum er á sama hátt talað um að fatlaðir, sem þarfnast endurhæfingar, eigi rétt á henni. Þá kemur aftur að því hver greiði slíka aðstoð. Munu heyrnarlausir fá stoðþjónustu að þessu leyti, þ.e. þýðingu og túlkun? Vel getur verið að einhverjum detti í hug að þetta heyri fyrst og fremst undir menntmrn. Ég held að við séum þarna á mörkum menntmrn. og félmrn. vegna þess að táknmálstúlkar munu bæði vinna við túlkun í kennslu og líka í ýmsum öðrum þjónustugreinum. Í köflunum um þjónustustofnanir og búsetu er rætt um hinar ýmsu gerðir þjónustustofnana og bústaða, þar með talin vistheimili. Sumar stofnanir eru bæði heimili og þjónustustofnun eins og t.d. Sólheimar, sem eru mjög skýrt dæmi. Mér finnst að kveða hefði mátt nokkuð skýrar á um vistheimilin og stöðu þeirra. Í 13. gr., í kafla um framkvæmd þjónustunnar, er talað um að sjá til þess að fatlaðir fái sálfræðiþjónustu og félagsráðgjöf á svæðinu. Þar vantar enn á ný þjónustu eins og táknmálstúlkun. Táknmálstúlkun og viðurkenning á táknmáli er svo nýtt fyrirbrigði í samfélaginu að það er hugsanlegt að okkur sem í nefndinni vorum hafi láðst að gæta hags hennar eins og skyldi. Táknmálstúlkun er miklu meiri stuðningur en það sem gamalgróið er í kerfinu. Ég vona að hæstv. ráðherra og hv. þm. skilji hvað ég er að fara. Með frv. þurfum við að styðja sérstaklega við þetta fyrirbrigði sem við á Íslandi erum fyrir svo stuttu farin að skilja að er undirstaðan þess að heyrnarskertir og heyrnarlausir geti notið eðlilegs lífs í samfélaginu. Í VIII. kafla er getið um hin ýmsu hlutverk Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins. Mér finnst að þar ætti að bætast við nýr töluliður sem fjallaði um að Greiningar- og ráðgjafarmiðstöð ríkisins hefði samstarf við Samskiptamiðstöð heyrnarlausra. Það er fjöldinn allur af öðrum stofnunum sem Greiningar- og ráðgjafarstöðin þarf að hafa samstarf við. Þær stofnanir eru merkar og alls góðs maklegar. En það þarf að styrkja stöðu Samskiptamiðstöðvarinnar og viðurkenna táknmál sem mjög þýðingarmikinn hlut og þess vegna þarf sérstaklega að geta um það. Í 19. gr. höfum við, í hinni ágætu nefnd, kveðið dálítið sérkennilega að orði. Þar stendur: ,,Starfsmenn í heilbrigðisþjónustu, skólakerfi og félagsþjónustu skulu sérstaklega gefa gaum andlegu og líkamlegu atgervi barna.`` Sérkennilegt er að það skuli sérstaklega vera nefnt því þetta er auðvitað hlutverk þessara aðila. En þetta höfum við nú gert. Ég veit ekki af hverjum við orðum þetta svona en það stingur í augu þegar maður fer að lesa þetta upp á nýtt. Kannski mætti orða þetta öðruvísi og betur og hlutverk félmn. er að laga það til. Í 22. gr. í IX. kafla er talað um að fjölskyldur fatlaðra skuli eiga kost á þjónustu stuðningsfjölskyldna eftir því sem þörf krefur. Að dvöl fatlaðs einstaklings hjá stuðningsfjölskyldu skuli bundin í samningi og miðast við ákveðið tímabil o.s.frv. Þetta er allt harla gott. Stuðningsfjölskylda, sem hefur fatlað barn á heimili sínu, fær 2.300 kr. í greiðslu, eftir því sem mér er best kunnugt. Svo undarlegt sem það nú er þá er þetta allt skattskylt þótt vitað sé að mikill hluti af þessu eru útgjöld vegna þess að barnið er á heimilinu, bæði matarútgjöld og önnur útgjöld. Ég nefni þetta þó þetta sé ekki inni í frv. En þetta er hlutur sem hæstv. félmrh. og hans lið þyrftu að hlutast til um að laga. Í 23. gr. er talað um skammtímavistun og ég spyr: Mundi eins vera farið með þær greiðslur sem fólk fengi fyrir skammtímavistun? Þetta er ekki réttlátt og það verður að laga. X. kafli fjallar um liðveislu og er harla góður, finnst mér. Mjög mikilvægt er að stuðla að því á allan hátt að fatlað fólk geti átt sem mest samskipti við alla aðra í samfélaginu og hefur víða tekist vel til þar sem ég þekki til. Þess vegna vil ég sérstaklega lýsa yfir því að þetta er nauðsynlegur og mikilvægur kafli. Í kafla XI, um félagslega hæfingu og endurhæfingu, stendur í 28. gr., um styrk til þess að standa undir endurhæfingu, að nemi geti fengið styrk til að greiða námskostnað sem ekki er greiddur samkvæmt ákvæðum annarra laga. Þá er mér enn á ný spurn: Mundi t.d. undir þessum lið vera hægt að vænta þess að táknmálstúlkun yrði greidd? E.t.v. þykir það undarlegt að ég skuli tala svona mikið um táknmálstúlkun. Ég hef í störfum mínum úti í samfélaginu --- en eins og hv. þm. vita þá er ég varaþingmaður sem er stödd hér næstum fyrir tilviljun --- mjög oft að rekist á að táknmálstúlkun er erfitt að fá greidda. Það eru engar stofnanir til sem álíta sér það skylt að greiða túlkunina en samt sem áður vita allir að túlkunarinnar er þörf. Því hef ég verið svo margmál um táknmálstúlkun. Í kaflanum um atvinnumál, XII. kafla, er rætt um ýmis störf, þ.e. störf á vernduðum vinnustöðum. Einnig er mikið er gert úr því að á hverju starfssvæði skuli fötluðum standa til boða vernduð vinna á almennum vinnumarkaði. Mér finnst þetta afskaplega góð og falleg hugsun en ég óttast, eins og ég hef raunar sagt áður í þessum stól, að við gerum okkur allt of miklar vonir um skjótan árangur í þessum málum, sérstaklega eins og ástandið er í atvinnumálum á Íslandi í dag. Hinir vernduðu vinnustaðir verða að fá að blómstra líka þrátt fyrir það að þeir hafi kannski ekki veitt fólki þá þjálfun sem vonast var eftir svo það gæti komist út í atvinnulífið. Í dag eru allt of margir fatlaðir atvinnulausir, allt of margir fatlaðir að missa atvinnu og við getum ekki vænst þess að þetta ágæta ákvæði um verndaða vinnu á almennum vinnumarkaði verði nema lítill hluti af úrræðunum fyrir fatlaða. Það er auðvitað dýrt að standa undir alls konar félagslegri þjónustu. En ég álít að það sé miklu dýrara að veita ekki þá þjónustu sem við getum veitt til þess að hver einstaklingur í íslensku samfélagi geti innt það af hendi sem honum er megnugt og það er allt of dýrt að stuðla ekki að því að hver einn hljóti þá lífshamingju sem möguleg er. Ég held að í heild stuðli þessi lög að því og því fagna ég frv. En allt það sem ég hef sagt hingað til og kannski hefði ég átt að segja margt fleira mætti að mínum dómi athuga vandlega í þeirri nefnd sem núna fjallar um þessi lög.

Virðulegi forseti. Það er alltaf dálítið erfitt að kljúfa ræðu sína í tvennt og fari svo að líði nokkrir dagar á milli getur farið að skolast til hvað ræðumaður var búinn að segja og hvað hann átti ósagt. Ég skal þó reyna að rifja það upp. Ég hafði farið nokkrum orðum um meginverkefni Framkvæmdasjóðs fatlaðra og þau nýmæli sem eru í ákvæðum um hann. Þau eru í þá veru að auðvitað fer stærri og stærri hluti sjóðsins í viðhaldsframkvæmdir. Ég lýsti efasemdum mínum um að 10% af honum gætu farið til þess að greiða fyrir aðgengi fatlaðra að opinberum byggingum. Síðan að heimilt væri að ráðstafa öðrum 10% í ótiltekin verkefni sem ekki eru skilgreind nákvæmlega eins og þar segir. En áður en ég held áfram máli mínu vil ég vekja athygli hv. þm. á ræðu hv. 13. þm. Reykv. þegar fyrri hluti umræðu fór fram. En hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir kom í ræðustól og talaði ekki beinlínis í þá veru að hér væri um að ræða stjfrv. sem stjórnarflokkarnir væru báðir sammála um. Hv. þm. taldi að málið þyrfti að fara til margra nefnda, nauðsynlegt væri að hv. heilbr.- og trn. þingsins fjallaði ítarlega um það og kalla þyrfti til mikinn fjölda aðila til að segja álit sitt á þessu frv. Ég hygg að allmargir áhugamenn um frv. hafi orðið dálítið undrandi vegna þess að mikil vinna hefur þegar farið í að undirbúa frv. Við sem teljum okkur þekkja nokkuð til þessara mála höfum lýst því yfir að við teljum þetta frv. vel unnið og allgott á marga vegu og sannarlega til bóta ef fjármagn fæst svo til þess að framkvæma ákvæði þess. Ég vil því spyrja hæstv. félmrh. hvort öruggt sé að við hv. stjórnarandstöðuþingmenn megum reikna með því að þetta frv. hafi stuðning stjórnarinnar allrar. Annars tel ég tímaeyðslu að vera að ræða það mikið hér þegar mjög er liðið á febrúarmánuð og lítið hefur verið gert í þinginu við afgreiðslu mála. Þess er þá varla að vænta að slíkt frv. nái fram að ganga ef stjórnin stendur ekki einhuga að því. Ég ætla að fara örfáum orðum um þær athugasemdir sem ég vil koma á framfæri við hv. nefnd sem tekur við málinu. Þá kem ég strax að 10. gr. en þar eru taldar upp þær þjónustustofnanir fyrir fatlaða sem heyra undir þessi lög. Þar er minnst á dagvistarstofnanir fatlaðra, verndaða vinnustaði, þjónustumiðstöðvar, leikfangasöfn og skammtímavistun en jafnframt hæfingar- og endurhæfingarstöðvar. Þarna get ég ekki varist því að mér finnst skarast dálítið hlutverk félagsmála og heilbrigðismála. Ég bið hæstv. ráðherra að taka eftir því sem ég er að segja og bið hv. þm. að ræða við ráðherra sinn seinna því að hér er um meginmál að ræða. Er þá ætlast til þess að í landinu verði reknar tvenns konar hæfingar- og endurhæfingarstöðvar? Annars vegar fyrir fatlaða, sem er hópur sem oft er erfitt að greina frá öðrum sem þurfa á endurhæfingu að halda. Heilbrigðiskerfið reki þannig eina tegund hæfingar- og endurhæfingarstöðva og félmrn. aðra. Þetta held ég að sé nauðsynlegt að hafa skýrt. Ég fagna því að sjálfsögðu að búsetu fatlaðra sé samkvæmt lögum þessum ætlað að vera í almennri íbúðabyggð en það kemur fram í 11. gr. Ég tel það svo sjálfsagt að ekki þurfi um að ræða þó að vissulega hafi komið upp leiðindamál en ég vænti þess að þau verði færri og færri. Í 14. gr. er augljóslega gert ráð fyrir því að æ meiri þjónusta sé lögð á sveitarfélögin. Ég vil því spyrja hvort sveitarfélögunum hljóti þá ekki að verða tryggðir auknir tekjustofnar til þess að standa undir sívaxandi þjónustu hvort sem hún er fyrir fatlaða eða aðra. Það er auðvitað tómt mál að tala um að hið háa Alþingi feli sveitarfélögunum æ meiri verkefni ef ekki koma tekjur til. Hið sama gildir í raun og veru um 17. gr. sem fjallar um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins sem er ein ágætust og merkust stofnana hér í landi. Þar er nýmæli sem ég hnaut um en það er að göngudeild skuli nú komið á fót fyrir fullorðna einstaklinga. Eins og ástandið hefur verið hefur Greiningarstöðin í raun einungis haft bolmagn til að annast fötluð börn. Nýmælið er auðvitað gott og blessað. En ég spyr: Hvar á að taka fé til nýrra verkefna fyrir Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins? Mér hefur sýnst að hún eigi fullt í fangi með rekstur sinn eins og er og ég tel að nauðsynlegt sé að tryggja fé til þessa aukna reksturs. Þegar komið er að atvinnumálum fatlaðra fer sjálfsagt fyrir mér eins og fleirum að við verðum svolítið vandræðaleg. Hver lögin eftir önnur hafa verið sett um jafnrétti fatlaðra til atvinnu, hver aðgerðin á aðra ofan verið gerð til að tryggja það og satt að segja hefur þetta ekki borið mikinn árangur. Atvinnurekendur, hvort sem það er ríki, sveitarfélög eða aðrir, hafa ekki verið mjög ginnkeyptir fyrir að fá fatlaða í sína þjónustu og allt hefur þetta mál verið heldur vandræðalegt. Ég get auðvitað ekki annað en óskað þess að á því verði breyting en það þarf fyrst og fremst mikla hugarfarsbreytingu til að eitthvað af viti náist varðandi atvinnumál fatlaðra. Enn er í 36. gr. gert ráð fyrir að sveitarfélög skuli gefa fötluðum kost á ferðaþjónustu og vissulega er það gert í sumum sveitarfélögum en hreint ekki öllum. Þarna kemur auðvitað enn að því hvort fé fæst eða ekki. Ég dreg eitt lítið setningarbrot í efa sem er í 39. gr. um Framkvæmdasjóð fatlaðra en þar segir að nú skuli fulltrúi fjárlaganefndar taka sæti í nefndinni þegar fjallað verði um málefni Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Ég vil þá a.m.k. biðja hæstv. ráðherra að tryggja að það sé einstaklingur úr fjárlaganefnd sem hafi eitthvert hugboð um um hvað málefni fatlaðra snúast. Ég held að það væri til lítilla bóta að einhver, sem einungis kann að lesa úr talnadálkum, taki sæti í þeirri mikilvægu nefnd. Í 40. gr. er ástæða er til að fagna þriðja atriðinu sérstaklega en það er að sérstakt framlag ríkissjóðs samkvæmt ákvörðun Alþingis komi til uppbyggingar þjónustu í þágu geðfatlaðra næstu fimm ár frá gildistöku laganna. Um það er þó það að segja að mér er dálítill þyrnir í augum að geðfatlaðir séu teknir út úr öðrum hópum fatlaðs fólks. Ég tel það eiginlega svo sjálfsagt að ekki þurfi sérstaklega um að tala að fólk, sem berst við geðfötlun, njóti sömu réttinda í þjóðfélagi okkar og annað fatlað fólk eða fólk yfirleitt. En ég get skilið hæstv. ráðherra. Svo virðist sem nauðsyn beri til að hafa slíkt ákvæði inni en ég vænti þess svo sannarlega að við getum tekið það út næst þegar lögin verða endurskoðuð. Ég vil minnast þess að meðan ég átti sæti í borgarstjórn Reykjavíkur og hv. 9. þm. Reykv. Svavar Gestsson var félmrh. var stofnað hér í borg Trönuhólaheimilið svokallaða en það er fyrir einhverf börn. Mér er það eilíf ánægja að hafa átt verulegan þátt í að þetta heimili komst á laggirnar og við áttum kost á að ráða þangað afburðagott fólk. Þetta hús er í miðri íbúðabyggð og ég hef aldrei fyrr eða síðar heyrt að það skapaði minnstu vandræði. Enginn virðist hafa tekið eftir því því að það hefur aldrei verið rætt. Þetta heimili hefur verið rekið af miklum myndarskap og létt nokkrum fjölskyldum næstum óbærilegt líf. Það kom mér þess vegna mjög á óvart þegar mikið uppistand varð þegar stofnað skyldi á ný til slíks sambýlis. Ég held að þar sé á ferðinni einhver reginmisskilningur en ég trúi ekki öðru en hægt verði að leysa það svo að sómi sé að. En úr því að ástandið er þannig er ákvæðið sjálfsagt nauðsynlegt. Ég vil einnig geta þess að af tilviljun veit ég að sambýli fyrir geðfatlaða er í því hverfi sem ég bý í. Það er einfaldlega vegna þess að ég þekki lauslega til eins einstaklings þar, þ.e. ég veit hver hann er og sé að hann gengur til vinnu sinnar daglega fram hjá húsinu mínu. Ég veit ekki nákvæmlega í hvaða húsi sambýlið er þrátt fyrir að það hafi verið starfrækt í nokkur ár. Það hefur því ekki verið mikið fyrir okkur íbúum í því hverfi. Ég vona því svo sannarlega að þessum misskilningi megi eyða. Ég skal nú stytta ræðu mína en ég vil nefna smáatriði sem kunna að vera óljós. Það er í 52. gr. þar sem segir: ,,Ferðir fatlaðra til og frá þjónustustofnunum samkvæmt 1.--5. tölul. 10. gr. og vegna annarrar nauðsynlegrar þjónustu, sem veitt er fötluðum sérstaklega, greiðast úr ríkissjóði.`` Tekið er fram að ákvæði þetta eigi ekki við um akstur til og frá sumardvalarheimili og skammtímavistun. En ég átta mig ekki alveg á hvernig þessu er hagað þegar um er að ræða verulegan akstur á eigin bíl innan búsetusvæðis. Það kann vel að vera að ég hafi eitthvað misskilið þetta en mér þykir þetta ekki ljóst. Enn vil ég minnast á atriði sem er að mínu viti rugl, en það er umræðan að undanförnu varðandi annars vegar barnaörorku og hins vegar umönnunarbætur með fötluðum börnum skv. 10. gr. laga um málefni fatlaðra. Hér er enn bætt um betur og mér finnst enn vera rugl á ferðinni. Barnaörorka hefur um árabil verið greidd af Tryggingastofnun ríkisins til foreldra barna sem eru að einhverju leyti sjúk eða lasburða, þó ekki meira en svo að þau geta hugsanlega verið á alls kyns stofnunum, svo sem dagvistarstofnunum og öðrum stofnunum, en af veikindum þeirra er talinn sá kostnaðarauki að greiddar hafa verið svokallaðar barnaörorkubætur. Þetta getur verið allt frá meðalakostnaði, sykursýkisprófunum og öðru slíku sem þarf að greiða vegna sjúkleika barnsins. Þetta hafa verið ósköp lágar upphæðir, mig minnir að þær séu greiddar í þremur stigum og það lægsta hefur verið, ef ég man rétt, í kringum 5 þús. kr. og upp í u.þ.b. 15 þús. kr. á mánuði. Umönnunarbætur hins vegar skv. 10. gr. eru umtalsverðar og voru yfir 40 þús. kr. síðast þegar ég vissi. Þær eru greiddar vegna þess að annað foreldri eða bæði verða að haga vinnudegi sínum öðruvísi vegna umönnunar barnsins á heimili. Oftast er það svo að annað foreldrið getur ekki stundað vinnu utan heimilis. Þess vegna hafa þessar bætur verið af þeirri stærðargráðu að þær nálgast lágmarkslaun. Síðan hefur það verið svo að hafi barnið getað verið einhverja dagstund á stofnun, hvort sem er á dagheimili, í skóla eða einhverju slíku, þá hafa þessar bætur verið skertar. Það hefur mér þótt ósköp eðlilegt því að þá hefur foreldrið haft einhvern möguleika á að afla tekna þann tíma sem barnið er ekki heima. En nú sýnist mér að eigi að taka upp annan hátt. Það kann vel að vera að það komi svipað út en fái barnið einhverja slíka vist á foreldrið að greiða fyrir þá vist. Ég skil ekki af hverju ekki má hafa það ágæta kerfi sem var að bæturnar skerðist einfaldlega ef barnið fær slíka vist. Virðulegi forseti. Ég skal ekki lengja mál mitt. Það á eftir að fjalla vandlega um þetta í nefnd. Eitt er það mál sem ég hlýt þó að gera aðeins að umræðuefni og bið hæstv. ráðherra að koma og hlýða á mál mitt, ég skal reyna að hafa það stutt. Með tilkomu lottós, sem þarf ekki að útskýra fyrir hinu háa Alþingi hvað er, hefur auðvitað ekki farið fram hjá neinum að verulegar upphæðir hafa komið vegna lottósins til málefna fatlaðra. Þá á ég við lög um talnagetraunir, eins og þau heita, en í 5. gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ágóða af getraunastarfseminni skal varið til eflingar íþróttum á vegum áhugamanna um íþróttir í landinu í félögum innan Íþróttasambands Íslands og Ungmennafélags Íslands og til að greiða stofnkostnað við íbúðarhúsnæði fyrir öryrkja á vegum Öryrkjabandalags Íslands eða til að standa undir annarri starfsemi bandalagsins í þágu öryrkja.`` Nú hefur svo vel tekist til er mér tjáð að nær 100 íbúðir hafa verið keyptar til afnota fyrir fatlaða. Þar hlýtur að muna verulega um. Nú á ég ekki von á að slíkar íbúðir séu keyptar án samráðs við hæstv. ráðherra feli þær í sér einhvern rekstur eða þjónustu. Ég geri ráð fyrir að þarna sé um íbúðir að ræða sem eru aðgengilegar fötluðum sem geta rekið sín heimili sjálfir. Sé það rangt hjá mér mundi ég biðja hæstv. ráðherra að segja mér það. Verið er að reyna að gera vel í þessum málaflokki og ég skal ekkert draga úr því að hæstv. ráðherra hefur reynt að gera vel við þennan málaflokk og sú sem hér stendur hefur reynt að styðja það. En vitaskuld breyta slíkar fjárupphæðir sem hér er um að ræða stöðu þessara mála. Ég þarf ekki að minna á að þegar við hæstv. félmrh. komum svo til samtímis til þings í fyrsta sinn voru þessi mál í hreinum ólestri. Mér er óhætt að segja að á þeim þrettán árum sem við höfum setið hér, þótt ég sé ekki að þakka okkur einum það, þá hefur orðið bylting í þessum málum. En við höfum svo sannarlega fylgst með þeirri þróun. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig er framkvæmd á meðferð þessara fjármuna varið? Eru skýrslur fáanlegar um hvernig þeir fjármunir hafa nýst? Er nokkuð í veginum fyrir því að hv. þm. fái að fylgjast með því? Ég spyr vegna þess að ég óskaði eftir þessu í fjárln. Alþingis en fékk satt best að segja stuttaralegt bréf sem svar sem ég sætti mig auðvitað ekki við. Ég vil því spyrja í fyrsta lagi: Eru þessir fjármunir notaðir til stofnana sem ríkið þarf síðan að reka og valda því verulega auknum kostnaði ríkisins eða er hér eingöngu um að ræða íbúðir handa fötluðum sem geta annast heimili sín sjálfir? Í öðru lagi vil ég spyrja: Er skilað reglulega skýrslum um notkun á þessu fé og jafnvel einhverjum áætlunum um hvenær þörfinni fyrir slíkt húsnæði verði fullnægt eða hverjar framtíðaráætlanir menn hafa? Ég tel mjög mikilvægt að allar aðgerðir sem í gangi eru séu samræmdar því vitaskuld samþykktum við þessi lög um talnagetraunir af því við töldum ágóðann fara til góðra mála. Þessar athugasemdir mínar skulu ekki verða fleiri í bili. Ég hef sjálfsagt gleymt einhverju í hléinu sem varð í nokkra daga á ræðu minni en bæti þá úr því seinna ef þurfa þykir þegar ég hef fengið að lesa ræðu mína í heild.

Virðulegi forseti. Ég sé mig knúinn til þess að veita andsvar við hluta af fyrri parti ræðu hv. síðasta ræðumanns sem hér var fluttur fyrir helgi. Ræðumaður, hv. 14. þm. Reykv., sá þá ástæðu til að vega sérstaklega að starfsheiðri og framgöngu hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur hér í þinginu og gefa í skyn að hún væri ekki starfi sínu vaxin og lét þess getið að til hennar þyrfti ekki að sækja sérstök ráð þegar kæmi að málefnum sjúkra og fatlaðra. Eins og kunnugt er þá hefur þessi þingmaður sérmenntað sig í málefnum heilsugæslu og í heilbrigðismálum. Ég vil eingöngu, virðulegi forseti, nota þetta tækifæri til að mótmæla þessum ummælum. Ég tel að þau séu ósanngjörn, ómakleg og ekki sæmandi.

Hæstv. forseti. Ég held að hv. 13. þm. Reykv. ætti að vera fær um að annast sín klögumál sjálf. En auðvitað stend ég við það sem ég sagði. Það er ekkert leyndarmál að hv. 13. þm. Reykv. hefur átt mikinn þátt í svo fáránlegum aðgerðum sem sameining Borgarspítala og Landakotsspítala er og er að mörgu leyti ósiðleg vegna þess að hún er gerð í trássi við þær sem stofnuðu þetta sjúkrahús og gerðu að skilyrði að það fengi að vera í friði með eðlilegum rekstri þó að þær létu það af höndum. Ég vil því bara ítreka að ég tel ekki að hv. 13. þm. Reykv. sé neinn sérfræðingur í þessum málum, eins og Sjálfstfl. hefur viljað meina, og eftir ræðu hv. þm. hér í umræðum um málefni fatlaðra tók ekki betra við.

Virðulegi forseti. Eins og kom fram í þessu svari snerust athugasemdir hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur ekki um það mál sem hér er til umræðu. Það var verið að vega að viðkomandi þingmanni vegna allt annars máls sem ekki er hér til umræðu í dag. Ég ítreka að þessar aðdróttanir í garð hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur eru ómaklegar og ósanngjarnar en e.t.v. eftir þessa síðustu ræðu hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur henni sæmandi.

Hæstv. forseti. Mér þykja sumir hv. þm. vera orðnir allviðkvæmir. Ég hélt að menn mætti greina hér á um aðgerðir í veigamiklum málum eins og heilbrigðismálum og raunar hvaða málum sem er áður en þingflokksformenn stæðu hér upp til að tala um að vegið væri að starfsheiðri einhvers. Og það maðurinn sem hleypti af stað varðandi þann þingmann, sem hérna stendur, þjóðarfári fyrir nokkrum árum, ómaklega og ósiðlega án þess að ástæða væri talin til að þingflokksformaður þingmannsins kæmi hér upp og gréti fyrir undirritaða.

Herra forseti. Það frv. sem hér er til umræðu er endurskoðun á lögum um málefni fatlaðra frá árinu 1983. Með þeim lögum varð gjörbylting á málefnum fatlaðra og í kjölfar þeirra jókst uppbygging og viðhorf almennings breyttust og skilningur á málefnum fatlaðra hefur stóraukist á þessu tímabili með nokkrum leiðinlegum undantekningum þó sem ég ætla ekki að gera sérstaklega að umræðuefni hér. Ég tel mig tala fyrir munn þingflokks Framsfl. þegar ég segi að þetta frv. horfi til jákvæðrar áttar. Það er jákvætt í öllum meginatriðum og þeir þingmenn sem um þetta mál fjalla í félmn. eru reiðubúnir að vinna ötullega að því svo að það fái afgreiðslu á þessu þingi. Eigi að síður eru nokkur atriði sem ég vil koma að við þessa 1. umr. málsins. Ég vil fyrst geta um nokkur atriði sem mér finnst jákvæð og nefni ákvæði í 3. og 4. gr. frv. um að félmrn. eitt fari með málefni fatlaðra. Það er mjög til bóta og einfaldar meðferð málefna þeirra að þeir falli undir sömu lög og aðrir varðandi menntunarmál og heilbrigðismál. Þetta er meginatriði í þessu frv. sem við teljum mjög til bóta. Jafnframt eru í frv. ákvæði um að styrkja og efla Greiningarstöð ríkisins og setja henni sérstaka stjórn. Það atriði teljum við einnig til mikilla bóta. Í 25. og 26. gr., X. kafla frv., eru ákvæði sem varða þátttöku sveitarfélaga í málefnum fatlaðra. Við teljum ástæðu til þess að félmn. skoði sérstaklega þetta ákvæði og fleiri því að mikil þörf er á að vanda sig í þessum efnum þar sem verið er að skipta málaflokknum milli stjórnsýslustiga. Það er vart nægilega skilgreint í frv. hvaða þjónustu eða hvers konar þjónustu sveitarfélögin eiga að veita. Þegar löggjöf er loðin í þessu efni og mikið af vafaatriðum getur það haft í för með sér leiðindamál í framkvæmdinni, dregið dilk á eftir sér og leitt til árekstra. Ég er með þessu ekki að segja að ekki sé eðlilegt að sveitarfélög komi inn í einhverja liðveislu við fatlaða, eins og hún er kölluð í frv., en það verður að vera vel skilgreint í hverju sú liðveisla er fólgin, hvað er liðveisla og hvað er sérstök liðveisla. Að vísu eru talin upp nokkur atriði í frv. um þau mál en eigi að síður þarfnast þessi ákvæði frv. mjög náinnar skoðunar í nefnd. Í 11. gr. frv. er rætt um búsetu fatlaðra og þar segir: ,,Fatlaðir skulu eiga kost á búsetu í samræmi við þarfir þeirra og óskir eftir því sem kostur er.`` Síðan eru taldir upp ýmsir kostir í þessu efni og segir svo: ,,Búseta fatlaðra samkvæmt lögum þessum skal vera í almennri íbúðabyggð.`` Ég er sammála þessu atriði, þessari stefnumörkun, og geri ekki athugasemd við hana út af fyrir sig. En ég vil samt spyrja hæstv. félmrh.: Hvað flokkast undir almenna íbúðabyggð í þessum efnum? Hvað er, að þessum lögum samþykktum, með þær sjálfseignarstofnanir sem reknar eru og vista fatlaða? Nefna má sem dæmi Sólheima í Grímsnesi. Flokkast það sem almenn íbúðabyggð? Á það aðeins við þéttbýli eða á það við dreifbýli einnig? Er meiningin að þessar sjálfseignarstofnanir sæki um starfsleyfi á ný að þessum lögum samþykktum? Ég vil inna hæstv. félmrh. eftir þessu. Koma mætti inn á fjölmargt í þessu frv. en ég ætla ekki að halda langa ræðu hér við 1. umr. Ég á sæti í þeirri nefnd sem um málið mun fjalla og get komið þar að athugasemdum. Við félagsmálanefndarmenn þingflokks Framsfl. höfum fyrirvara um málið og áskiljum okkur að sjálfsögðu rétt til þess að athuga alla þætti þess í nefnd. Af því að það hefur komið hér til umræðu varðandi Framkvæmdasjóð fatlaðra og aðild fulltrúa fjárln. að Framkvæmdasjóðnum vil ég segja að ég tel það til bóta að fulltrúi fjárln. eigi þar aðild. Ég er sannfærður um að það eru menn í fjárln. sem hafa skilning og þekkingu á málefnum fatlaðra hverju sinni. Ef þeir hafa ekki þekkinguna þá held ég að þeir öðlist hana það með því að starfa að málefnum Framkvæmdasjóðsins og nefndin hafi þar með tengingu við þessi mál og betra yfirlit um þá fjármuni sem þar er fjallað um. Ég held að þetta sé til bóta fyrir báða aðila og þess vegna er ég fylgjandi því sem segir í 39. gr. frv. um Framkvæmdasjóðinn. Ég tek undir það sem hv. ræðumenn, sem talað hafa á undan mér, hafa sagt um atvinnumál fatlaðra. Því miður er ég ekki bjartsýnn á að það vinnist stórir sigrar á almennum vinnumarkaði eins og atvinnuástandi er háttað nú um stundir. Það stóra mál, atvinnumál fatlaðra og atvinnumál almennt, ætla ég ekki að taka til umræðu nú. Það er mál sem þarfnast sérstakrar umræðu og meðferðar hér í hv. Alþingi ef svo heldur fram sem horfir og ætti náttúrlega að vera okkur þingmönnum mesta áhyggjuefnið af öllu þessa dagana sem hér fer fram í þessu þjóðfélagi. Við eigum auðvitað að hafa áhyggjur af atvinnumálum fatlaðra en það er ástæða til að hafa miklar áhyggjur af atvinnumálum almennt. Ég vil taka undir það að lagasetning í þessum efnum gerir enga stoð ef ekki er vilji til þess að aðrar aðgerðir fylgi. Ég tel að frv. horfi til bóta í heildina. Það er ávöxtur af nokkuð ítarlegri vinnu en auðvitað má alltaf gera betur og frv. þetta þarfnast auðvitað vandlegrar yfirferðar í hv. félmn. Ég mun taka þátt í því að frv. geti orðið að lögum en tek auðvitað undir það að lagasetningin ein er ekki nóg. Framkvæmdin fer eftir þeim fjármunum sem til þessa málaflokks er veitt. Ég verð hins vegar að segja að þessi málaflokkur hefur orðið betur úti núna samanborið við marga aðra og verða menn að eiga það sem jákvætt er í þessum efnum. Ég vil láta það koma fram. En eigi að síður má alltaf gera betur og ég vona að þessi lagasetning verði til þess.

Virðulegi forseti. Á undanförnum tveimur áratugum hefur verulega skilað áleiðis með fjárveitingar og löggjöf í þessum málaflokki. Og eðlilegt er að menn reyni að halda áfram á þeirri braut. Einn liður í framfaraátt er að fara yfir gildandi lög og reglur og leitast við að leggja fram breytingar til bóta eftir því sem menn koma sér saman um. Í svo viðamiklu máli sem frv. er, er að mínu viti nauðsynlegt að fara afar vandlega yfir það í nefnd og fá álit hjá þeim aðilum sem málið varða, bæði þeirra sem að frv. standa og annarra. Um það þýðingarmikið mál er að ræða að verulegu máli skiptir að vandað sé til verka við endurskoðun laganna. Ýmislegt í frv. þykir mér vera til bóta og tel að menn séu að stíga þar skref fram á veginn. Ég vil ekki nefna nein atriði þar að lútandi en láta hins vegar koma fram við umræðuna það sem ég hef efasemdir um á þessu stigi. Í fyrsta lagi vil ég nefna að mér þykir fullmikil miðstýringarárátta í frv. Það er mjög greinileg tilhneiging að fela vald og forræði beint undir félmrn. og draga það úr annarra höndum. Þeirri tilhneigingu í stjórnsýslu er ég í grundvallaratriðum andsnúinn, almennt séð og hef efasemdir um þá tilhneigingu sérstaklega í þessum málaflokki. Ég hef engin rök sem sannfæra mig um að rétt sé að fræðslustjórar eigi ekki lengur aðild að svæðisstjórn og ég sé heldur ekki rök fyrir því að nauðsynlegt sé að taka verkefni sem lúta að stjórn Framkvæmdasjóðs undan heilbrrn. og menntmrn. Sú nefnd hefur hingað til gert tillögur til skiptingar fjár og hefur þurft staðfestingu þriggja ráðuneyta. Nú er gert ráð fyrir að félmrh. einn staðfesti þær tillögur og ég hef ekki séð sannfærandi rök fyrir þeirri breytingu. Hins vegar er mér kunnugt um ágreining hæstv. félmrh. við núv. stjórnarnefnd en ég tel þann ágreining ekki nægan rökstuðning fyrir þeirri breytingu sem hér er lögð fram. Ég tek undir það sem fram kom í máli hv. 2. þm. Austurl. að nauðsynlegt sé að skilgreina nokkuð vel hlutverk sveitarfélaga í þessum efnum, bæði til þess að ekki verði deilt um það hverjar skyldur sveitarfélaga eru og eins hygg ég nauðsynlegt að sveitarfélög átti sig á því hvað þeim sé ætlað í þessum efnum og að þau séu reiðubúin að axla þá ábyrgð og þau verkefni sem í frv. er gert ráð fyrir að þeim séu falin. Ég hef líka efasemdir um það sem fram kemur í 15. gr. frv. að félmrh. sé heimilt að setja það skilyrði fyrir útgáfu starfsleyfis til sjálfseignarstofnana að hann eigi fulltrúa í stjórn þeirra stofnana. Ég tel nauðsynlegt að fara rækilega yfir rökin með og móti þeirri tillögu. Eins hef ég verulegar efasemdir um það ákvæði í 39. gr. frv. að í stjórnarnefnd skuli taka sæti fulltrúi fjárln. Alþingis þegar stjórnarnefndin fjallar um málefni Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Ef Alþingi er á annað borð er að setja lög og fela tilteknum aðilum að fara með tiltekin verkefni og komist menn að þeirri niðurstöðu að nauðsynlegt sé að hafa eftirlitsmann á þeim stað til að fylgjast með verkefnum þeirra sem þar vinna, tel ég það mun víðtækari stefnumörkun en svo að hún afmarkist eingöngu við stjórnarnefnd um málefni fatlaðra. Þau rök sem ég þykist sjá þarna á bak við segja mér að menn hljóti þá að ætla að setja fulltrúa Alþingis í stjórnir annarra stofnana um allt þjóðfélagið sem fara með fjármuni á vegum ríkisins. Ég þykist líka sjá að ef nauðsynlegt er að fulltrúi Alþingis sitji í stjórnarnefndinni við þetta verkefni þá sé jafnsjálfsagt að fulltrúi Alþingis sitji í sömu nefnd þegar fjallað er um önnur verkefni stjórnarnefndarinnar og mætti þá nefna að eðlilegt væri að fulltrúi félmn. Alþingis sæti í stjórnarnefndinni þegar hún fjallar um önnur verkefni en málefni Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Ég tel að við verðum að ræða þetta atriði mjög rækilega í nefnd og þá almennu stefnumörkun sem felst í þessu ákvæði. Að svo komnu máli, virðulegi forseti, tel ég ekki rétt að bæta miklu við það sem ég hef sagt. Ég hef verið með frv. til athugunar um nokkurt skeið og hef viðað að mér áliti aðila sem eru sérfróðir um þessi mál þannig að ég mun geyma mér að fjalla rækilegar um það þar til eftir umfjöllun í nefnd. Ég vil þó segja það almennt og endurtaka það sem kom fram hjá mér áðan að ég tel nauðsynlegt að menn vandi sig mjög við þessa lagasmíð og fari rækilega yfir frv. í nefndastarfi. Virðulegi forseti, ég hef þá gert grein fyrir þeim atriðum sem ég hef sérstakar efasemdir um. Ég hef ekki farið þá leið að tiltaka þau atriði sem ég tel vera til bóta en þau eru vissulega býsna mörg.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að tefja tímann í langri umræðu um þetta annars ágæta frv. sem hefur margt að geyma varðandi málefni fatlaðra og er allrar athygli vert þó ekki sé nema fyrir það eitt hve nauðsynlegt er að líta til þeirra sem oft og tíðum hafa búið við þröngan kost og vegna þess að þeim hefur lítill gaumur verið gefinn í þjóðfélaginu. Ég tek undir það sem síðasti ræðumaður sagði að nauðsynlegt er að málið fái mikla og góða umfjöllun í nefnd og svo verði um búið að allir megi sæmilega við una og lifa í sátt við frv. Hvað varðar 11. gr. frv. er athyglisvert þegar talað er um að fatlaðir skulu eiga kost á búsetu í samræmi við þarfir þeirra og óskir eftir því sem kostur er. Þar er sagt hvernig búseta fatlaðra getur verið og henni skipt í 6 liði og í 4. liðnum er talað um vistheimili. Hins vegar stangast það á við það sem segir í athugasemdum við einstakar greinar frv. og m.a. um 11. gr. og varðar vistheimili. Þar segir: ,,Hér er átt við sólarhringsstofnanir eins og Skálatún, Sólheima og Sólborg. Mikil umræða hefur átt sér stað á undanförnum árum um breytt hlutverk þessara stofnana í þágu fatlaðra eða að leggja þær af. Vistun fatlaðra á slíkum stofnunum þykir ekki lengur í samræmi við hugmyndafræði samskipunar.`` Mér þykir þetta nokkuð einkennilegt orðalag og eins og það sé algert ómark sem stendur í 11. gr., 4. lið. Ég vænti þess að ráðherra gefi frekari skýringar á því hvað hér sé verið að fara. Er það einlægur ásetningur þeirra sem að frv. stóðu að leggja niður hinar ágætu stofnanir sem hér eru tilteknar? Það mál þarf nánar skoðunar við. Eins og ég sagði í upphafi ætla ég ekki að tefja tímann frekar í umræðunni. En ég hnaut um þetta eitt öðru fremur þegar farið var yfir frv. Fjölmörg önnur atriði þurfa ítarlegri skoðunar við og það verður væntanlega gert í nefnd.

Virðulegi forseti. Mig langaði til þess að koma að örfáum atriðum í sambandi við frv. um leið og ég tek undir margar þær athugasemdir sem fram hafa komið hjá hv. 14. þm. Reykv. og hv. 5. þm. Vestf. Ég tel að mörg atriði séu í frv. sem þarf að skoða og velta aðeins nánar fyrir sér. Það sem mér finnst ástæða til að undirstrika, svona til að byrja með, er það að núv. kerfi í þjónustu við fatlaða hefur gengið vel og hefur skilað miklum árangri. Stórfelldar breytingar hafa orðið á högum fatlaðra á Íslandi og þjónustu við þá á undanförnum árum eða frá því að lögin um málefni fatlaðra voru sett. Til marks um það eru nokkrar tölur. Í fyrsta lagi er t.d. sú staðreynd að á síðustu árum frá því að lögin voru sett hafa verið sett upp 50 sambýli og meðferðarheimili fyrir fatlaða á Íslandi. Í annan stað er sú staðreynd að ákveðið hefur verið að veita fjölskyldum beina aðstoð með sérstökum hætti. Á síðasta eða næstsíðasta ári fengu 634 fjölskyldur beina aðstoð samkvæmt lögunum um málefni fatlaðra. Í þriðja lagi má benda á að leikfangasöfn eru núna 14 talsins og þaðan er veitt margvísleg ráðgjöf af ýsmu tagi. Í fjórða lagi má benda á að framlög til málaflokksins árið 1983 voru 655 millj. kr. en 1992 1.926 millj. kr. á sambærilegu verði. Hækkun úr 655 millj. kr. í 1.926 millj. kr. er þreföldun eða hækkun um 200% á 10 árum. Hér er auðvitað um byltingarkenndar breytingar að ræða og ástæða er til að hafa í huga að í grófum dráttum hefur þjónustukerfið við fatlaða reynst vel. Það hefur þróast skynsamlega. Á undanförnum árum hefur það verið þannig að hingað hafa komið m.a. útlendingar sem hafa verið að kynna sér málefni fatlaðra almennt. Þeir hafa verið mjög ánægðir með það kerfi sem komið hefur verið upp á Íslandi. Í alþjóðlegum tímaritum um málefni fatlaðra er kerfið talið til fyrirmyndar af ýmsum ástæðum, bæði faglegum en ekki síður vegna þess að hér hefur verið unnt að dreifa þjónustunni um allt land með skipulegum hætti þannig að nú er þjónusta við fatlaða í öllum landsfjórðungum. Ég hef fylgst dálítið með þessum málum á 10 árum og ég verð að segja að ég held að fáir þættir hinnar félagslegu þjónustu hafi skilað eins miklum árangri og þjónustan við fatlaða. Ástæða er til að þakka fyrir það. Stjórnarnefndin um málefni fatlaða fer í deild félmrn. sem hefur haft með þessi mál að gera og öllum þeim stofnunum sem hér um ræðir. Og það er ekki lítill árangur að sjá tugi einstaklinga sem maður þekkir sjálfur og höfðu verið vistaðir á stofnunum t.d. á þéttbýlissvæðinu um árabil og höfðu í raun og veru mjög lítinn árangur sýnt. Þessir einstaklingar hafa síðan komist á ýmsar stofnanir fatlaðra úti um landið, ég nefni Bræðratungu sem dæmi, þar sem þeir hafa tekið stórstígum framförum, taka nú þátt í atvinnulífinu með skilmerkilegum hætti og verða þannig öllum sem til þekkja til ánægju og gleðiauka. Þær röksemdir sem ég flyt hér eru röksemdir fyrir því að menn eiga að fara mjög varlega í að breyta lögunum um málefni fatlaðra. Menn eiga ekki að breyta þeim öðruvísi en að þeir séu alveg vissir um að breytingin sé til bóta. Þessu á ekki að breyta breytinganna vegna. Í frv. eru nokkur atriði sem ég satt að segja sé ekki að séu að öllu leyti til bóta án þess að ég sé neitt ða fordæma þau í sjálfu sér. Það fyrsta sem ég nefni í því sambandi eru ákvæðin um vernduðu vinnustaðina. Því virðist algerlega vera slegið föstu að verndaðir vinnustaðir tilheyri sögunni, þeir eigi eiginlega að hverfa og að fatlaðir einstaklingar eigi að vera úti á hinum almenna vinnumarkaði. Það er allt gott um það að segja, það er allt rétt. Því er jafnframt slegið föstu að vernduðu vinnustaðirnir hafi ekki skilað þeirri endurhæfingu og hæfingu fyrir fatlaða einstaklinga sem nauðsynlegt sé að krefjast. Það er sjálfsagt líka rétt, en ekki í nærri öllum tilvikum. Ég nefni t.d. vinnustaðinn Örva sem hefur skilað miklum árangri í þessum efnum og ég gæti nefnt fleiri dæmi. Ég held að sú staðreynd að vernduðu vinnustaðirnir hafi kannski ekki skilað þeim árangri sem menn vonuðust til stafi ekki af því að vernduðu vinnustaðirnir hafi byggst á rangri hugmyndafræði í upphafi. Ég held hins vegar að það þurfi að endurskoða starfsemi þeirra sem slíkra. Ég held að verndaðir vinnustaðir þurfi að vera til en þeir þurfi aftur á móti að vera í nánu og skipulegu samstarfi við hinn almenna vinnumarkað og við atvinnuleit fatlaðra líka. Það þarf að byggja þá með lifandi, skilvirkum og gagnkvæmum hætti inn í þjónustukerfi fatlaðra yfirleitt. Þess vegna segi ég: Ég er ekki tilbúinn til að skrifa upp á það nema ég heyri einhver önnur rök og þá áskil ég mér allan rétt til að fallast á þau. En á þessu stigi málsins er ég ekki tilbúinn til að skrifa upp á það að vernduðu vinnustaðirnir hafi sungið sitt síðasta vers og ástæða sé til að samþykkja lagafrv. sem í raun og veru stefnir að því að leggja þá niður. Í öðru lagi verð ég að gera þá athugasemd við frv. að mér finnst að í því séu gefin mörg óljós loforð án þess að ég sjái innstæðurnar fyrir þeim. Ég held að á þeim samdráttartímum tímum sem við lifum núna eigi menn ekki að gefa önnur loforð en þau sem innstæður eru fyrir. Annað veldur vonbrigðum og menn eiga að gæta sín á því. Ég nefni t.d. húsnæðismálin í því sambandi. Hver á að borga það? Það eru sveitarfélögin. Hefur verið talað við sveitarfélögin? Munu sveitarfélögin taka þátt í því að byggja upp húsnæði fyrir fatlaða, taka hluta af hinu félagslegu húsnæði fyrir fatlaða? Virðulegi forseti, ég dreg í efa að það liggi fyrir í öllum tilvikum. Ég held þess vegna að ekki sé hægt að vísa fötluðum frá sambýlunum og yfir í hið félagslega húsnæðiskerfi. Ég held að það sé ekki sönn tilvísun vegna þess að hún er innstæðulítil í þessu efni. Þó að margt megi segja um sambýlin og vafalaust margt gagnrýna og sjálfsagt að hugsa þá hugsun til enda hvort hægt sé að breyta starfsemi þeirra þannig að þetta verði nær því að verða almennar íbúðir fyrir fatlaða. Ég held að þarna sé ekki um að ræða hlut sem við værum alveg tilbúin til að ákveða. Ég vil a.m.k. fyrir mitt leyti skoða það mál aðeins nánar. Í þriðja lagi verð ég að segja alveg eins og er að ég sé engan tilgang með því að setja mennta- og heilbrigðisráðuneytið út úr þessu þjónustukerfi. Menntmrn. og heilbrrn. hafa tekið þátt í þessu kerfi með þeim hætti að vera með mann í stjórnarnefndinni um málefni fatlaðra og ég veit ekki betur en samstarfið hafi bara verið gott. Ég get ekki neitað því að í þau skipti sem ég hef gegnt starfi menntmrh. eða heilbrrh. hefur komið fyrir að manni hafi fundist tillögurnar kannski ekki alveg 100% miðað við þau ráðuneyti og hafi því viljað gagnrýna þær. En staðreyndin er samt sú að menntmrh., a.m.k. sá sem hér stendur, skrifaði alltaf upp á niðurstöður úthlutunarnefndarinnar á sínum tíma þannig að ekki var um að ræða ágreining við menntmrn. á undanförnum árum. Þó að við værum auðvitað oft mjög óánægð með það hvernig þessum peningum var ráðstafað þá féllumst við þá þær niðurstöður. Ég held að við þurfum á því að halda að félagsþjónustukerfið við fatlaða sé samþætt kerfi. Ég held að við þurfum á því að halda að sem flestir komi að því. Ég held að í málefnum fatlaðra eigi við alveg sömu rökin og t.d. í málefnum ungra fíkniefnaneytenda, svo að ég nefni dæmi, eða í málefnum vegalausra barna, svo að ég nefni annað dæmi, eða í málefnum unglinga, svo að ég nefni þriðja dæmið. Vandamálin hjá þessum hópum spyrja ekki um ,,addressur`` í ráðuneytum. Vandamálin verða bara til með ýmsum hætti. Þau spyrja ekki um það hvar ráðuneytið situr, hvort sá sem lendir í vandamáli er ekki ,,akkúrat`` að hugsa um það undir hvaða ráðuneyti hans vandamál heyrir. Þess vegna held ég að það sé rangt að hólfa þetta fast inn í eitt ráðuneyti eins og hér er gert þó að ég taki auðvitað það fram, virðulegi forseti, að ég áskil mér allan rétt til þess að fallast á rök félmrh. í þessu efni en ég heyrði þau ekki þegar hún hafði framsögu fyrir málinu að þar væri um nægilega gild rök að ræða. Í fjórða lagi finnst mér að ýmis ákvæði í frv. séu óljós og stuðli eins og hv. 10. þm. Reykv. nefndi að óþarfa togstreitu milli ríkis og sveitarfélaga. Í því sambandi nefni ég 22. gr., ég nefni 25. gr., ég nefni 34. gr. um félagslegar íbúðir, ég nefni 35. gr. um ferlimálin og ég nefni einnig 36. gr. Ég ætla ekki að fara fyrir þessar greinar í einstökum atriðum. Ég get svo sem gert það við annað tækifæri ef þörf krefur og mun koma þessum athugasemdum á framfæri við félmn. Alþb., hv. 5. þm. Vestf. Ég held að menn þurfi að gæta þess að kveða skýrt að í slíkri löggjöf, ekkert hér um bil og kannski heldur skýrt og gefa ekki innstæðulítil eða innstæðulaus loforð. Ég vil líka taka undir það sérstaklega sem hv. 5. þm. Vestf. sagði áðan um fjárln. Hvað er verið að þvæla henni inn í þetta? Ætla menn þá kannski að breyta kerfinu hér þannig að fjárln. verði yfirleitt með fulltrúa í svona stjórnum? En af hverju þá ekki Húsnæðisstofnun? Af hverju þá ekki Byggðastofnun? Af hverju þá ekki stjórnarnefnd ríkisspítalanna svo að ég nefni dæmi. Hvaða rök eru fyrir því að hún sé þarna sérstaklega? Ef Alþingi tilnefnir mann í nefnd, á að gera það beint og milliliðalaust. En það er ekki og það er slæmt fyrir fjárln. að koma að málinu með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir þannig að ég sé satt best að segja engin rök fyrir því. Svo spyr maður sig að því sem er því miður náttúrlega aðalatriðið: Hvar eru peningarnir? Þá flettir maður upp í fjárlaga- og hagsýslustofnun. Ég vil segja alveg eins og er að ég hef ekki gefið allt of mikið fyrir þær umsagnir um kostnað á félagslegri þjónustu yfir höfuð og ég geri það heldur ekki enn. En hér er talað um nokkrar breytingar á fjármögnun þessara málaflokka, og hverjar eru þær? Að því er varðar aukið fé í málaflokknum gæti verið um að ræða að þjónusta við fatlaðra í skólum og sjúkrastofnunum verði fjármögnuð beint af ríkissjóði og verði 20--30 millj. sýnist mér. Ég ætla að segja hins vegar við virðulegan forseta, ég hef ekki mikla trú á því að þessir peningar náist frekar þarna sem sérstakt framlag úr ríkissjóði en sem hluti af Framkvæmdasjóði fatlaðra. Ég held að það sé betra að það sé Framkvæmdasjóður fatlaðra sem sér um þessi mál. Ég held að það sé betra fyrir málaflokkinn því að reynsla okkar, sem höfum verið lengi á Alþingi og tekið þátt í því að skerða og skera hluti sundur og saman aftur og aftur, er sú að það er miklu auðveldara að verja sjóðinn en margt annað. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að ekki eigi að taka þetta út úr. Þetta eigi áfram að vera verkefni Framkvæmdasjóðsins og menntmrn. og heilbrrn. eigi að vera aðilar að þessu svo sem verið hefur. Ég sé a.m.k. ekki að þetta aukna fé sé í hendi. Nú fæst aukið fé með því að félagslegar íbúðir koma til sögunnar og sveitarfélögin koma inn í það. Það er sýnd veiði en ekki gefin. Gert er ráð fyrir göngudeild fullorðinna við Greiningarstöðina sem kosti 10--12 millj. Ég á eftir að sjá að það verði samþykkt að stofna hana. Eru nýjar stöðuheimildir væntanlegar í þeirri stofnun á fjárlögum ársins 1993 eða hvað? Er það þannig að menn séu tilbúnir til þess að slá því föstu? Það eina, sem þarna haldfast að mínu mati, er tillaga um 60 millj. á ári í nokkur ár í sambandi við íbúðir geðfatlaðra. Það er mjög gott og ég þakka hæstv. félmrh. og ríkisstjórninni fyrir rausnarskap á þessu sviði en ég á eftir að sjá að það takist að ná þessum peningum en vonandi tekst að ná þeim og við skulum ekkert vera að gera lítið úr því og við skulum hjálpa til við það að þeir náist. Þar á móti kemur svo að ýmsar aðrar breytingar eru á þeim þjónustuþáttum sem verið er að gera. Verið er að taka 10% til þess að lagfæra opinberar byggingar en samkvæmt lögum á ríkið að gera þetta. Það stendur í sérstökum lögum sem voru sett vorið 1980 eða 1981 um aðgengi fatlaðra að opinberum byggingum að ríki eigi að gera þetta. Af hverju er verið að létta þeirri lagaskyldu sérstaklega af ríkissjóði eins og hér er gert? Auðvitað er rétt eins og bent hefur verið á að lítið hefur gengið í ýmsum ríkisstofnunum í þessum efnum. En ég segi við þingheim: Ég stórefa að þetta gangi neitt betur með þessum hætti. Ég sé engin rök fyrir því að ætla það. En hérna er bersýnilega verið að skerða sjóðinn um allt að 10% frá því sem ella hefur verið. Ég vil einnig víkja sérstaklega að 49. gr. í sambandi við fjármuni en þar sé ég ekki betur en sé verið að leggja á þjónustugjöld. Þjónusta og annar rekstrarkostnaður samkvæmt lögum þessum greiðist úr ríkissjóði. Þó skulu sveitarfélög greiða kostnað vegna liðveislu, ferlimála og ferðaþjónustu. Um kostnað vegna leikskóladvalar fatlaðra barna sbr. 20. gr. fer samkvæmt lögum um leikskóla, nr. 48/1991, segir í þessari grein. En í greinargerð frá fjárlaga- og hagsýslustofnun eru þessi ákvæði túlkuð eins og hér sé um að ræða þjónustugjöld. Rétt er að vekja athygli á því að til lækkunar á kostnaði ríkissjóðs er í frv. heimild til að innheimta þjónustugjöld vegna skammtímavistunar fatlaðra og stuðningsfjölskyldna. Þá er í 14. gr. heimild til að semja við sveitarfélög um að annast einstaka þjónustuþætti við fatlaða sem gætu orðið til hagræðingar eða lækkunar á kostnaði. Ég held að óhjákvæmilegt sé að spyrja aðeins nánar út í þetta en þegar maður skoðar fjárhagskaflann í frv., bæði plúsa og mínusa, frá sjónarmiði fatlaðra þá held ég að mínusarnar séu a.m.k. jafnmargir og plúsarnir þrátt fyrir þetta 60 millj. kr. framlag til geðfatlaðra. Það er auðvitað óhjákvæmilegt að hv. nefnd sem fær þetta til umfjöllunar skoði sérstaklega hvort það geti verið að þegar upp er staðið séu ekki miklu meiri peningar í þessu, jafnvel minni en eru í lögum um fatlaða nú þegar. Ég endurtek það sem ég sagði í upphafi, virðulegi forseti. Þjónustukerfið við fatlaða hefur gengið vel. Það eru 50 sambýli og meðferðarheimili á 10 árum. Það er hækkun á fjárframlögum úr 650 millj. í 1.920 millj. á 10 árum. Það er gríðarleg hækkun, það er 200% raunhækkun. Úr því að kerfið hefur þó gengið þetta vel og skilað þó þetta miklum árangri fyrir fatlaða skulum við fara varlega í að breyta því öðruvísi en það sé tryggt að breytingarnar séu ekki aðeins breytinganna vegna heldur í þágu fatlaðra.

Virðulegur forseti. Vegna þeirra ummæla sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir viðhafði í umræðum í dag vil ég gjarnan taka fram eftirfarandi: Ég tel mig fullfæra um að svara gagnrýni á sjálfa mig en hitt er annað að ég kýs að velja þann tíma sjálf. Athugasemdir mínar við frv. þetta um málefni fatlaðra eru gerðar á málefnalegum grunni og er ekki nema eðlilegt að einhver áherslumunur sé á milli manna í svo viðkvæmum og viðamiklum málaflokki. Slíkt eru ekki nema sjálfsögð vinnubrögð. Ég ætla ekki að endurtaka athugasemdir mínar við frv. sem ég viðhafði í sl. viku en ég hef ekki trú á öðru en þau vinnubrögð sem ég hef lýst verði málefni fatlaðra til bóta og væntanleg lög þar af leiðandi verði því enn betri að öllu leyti. En ég vil við þetta tækifæri segja að ég hef átt því láni að fagna að gegna fjölbreyttu starfi bæði hérlendis og erlendis. Á sl. ári var ég kjörin til Alþingis í fyrsta sinn. Alls staðar sem ég hef unnið fram til þessa hef ég notið þess að starfa á málefnalegum grundvelli og án persónulegra ávirðinga þótt menn hafi auðvitað greint á og ég vonast til þess að ég geti starfað á sama grundvelli hér á hinu háa Alþingi. Eins og hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur og mörgum öðrum er kunnugt hef ég starfað mestmegnis við heilbrigðisþjónustuna á undanförnum 25 árum en ég hef einnig komið að starfsemi í þjónustu þroskaheftra, einkum á Kópavogshæli og á Sólheimum í Grímsnesi. Ég hef mikinn áhuga á þjónustu við fatlaða vegna þessara starfa og ekki síður af löngum kynnum mínum af starfsemi Reykjalundar sem endurhæfingarstofnunar. Ég veit vart hvort ég á að taka þessa skoðun hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur og jafnvel fleiri þingmanna Alþb. sem hrós þegar mér er kennd hugmyndasmíði í stefnu heilbrrh. Verra þykir mér þó það persónulega skens í minn garð sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir hefur viðhaft hér í umræðum um frv. um málefni fatlaðra. Mér er kunnugt um í viðræðum við hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur sem forseta sameinaðs þings hversu annt henni hefur verið um virðingu Alþingis og mikilvægi málefnalegra umræðna. Því þykir mér miður að hv. þm. skuli ekki hafa verið samkvæm sjálfri sér að þessu sinni og fylgt þessari þáverandi skoðun sinni.

Virðulegi forseti. Hér hafa orðið allmiklar umræður um það frv. sem hér er til umræðu og ég vil leyfa mér að segja að ég tel að þær hafi verið í heild jákvæðar þótt vissulega hafi komið hér fram athugasemdir við einstakar greinar og beiðni um svör og skýringar við einstakar frumvarpsgreinar. Ég vildi vinda mér strax í að svara því sem til mín hefur verið beint og vil byrja á því sem fram kom í máli hv. 10. þm. Reykv. Hún taldi að ríki og sveitarfélög gætu hugsanlega farið að kasta verkefnum á milli sín og nefndi þar sérstaklega til og spurði um hver mismunurinn væri á liðveislu samkvæmt frv. sem ríkið á að veita og þeirri heimaþjónustu sem sveitarfélög eiga að veita. Heimaþjónustan er skilgreind þannig að um er að ræða þjónustu til að veita aðstoð vegna heimilisinnkaupa og þess háttar og ýmiss konar félagslegan stuðning. Það er veitt allt frá einu skipti á viku til fullrar þjónustu, kannski átta klukkustundir daglega. Sú liðveisla á vegum sveitarfélaganna, sem hér er nefnd í frv., er fyrst og fremst hugsuð sem hvatning til sveitarfélaganna en ekki skylda og stærri sveitarfélög veita þegar þessa liðveislu núna. Þetta er nýmæli í frv. Hér er um að ræða persónulegan stuðning sem miðar að því að rjúfa félagslega einangrun viðkomandi svo dæmi sé tekið, stuðningur við ungt fatlað fólk til að taka þátt í menningar- og félagsstarfi. Nefna má einnig geðfatlaða en í liðveislu væri fólginn stuðningur við að ráða fram úr ýmsum viðfangsefnum daglegs lífs. Varðandi frekari liðveislu sem hér er einnig nýmæli er þetta fyrst og fremst sett fram til þess að koma í veg fyrir að þurfi að vista fatlaða einstaklinga á stofnunum. Þetta er stuðningur fólginn í viðbótarþjónustu umfram heimaþjónustu sem er þá gjarnan veitt að kvöldlagi og um helgar. Ég tel að mikilvægt sé að slík þjónusta sé í boði. Hún getur oft og tíðum komið í veg fyrir stofnanaþjónustu við fatlaða og það er örugglega hagstæðara í mörgum tilfellum að ríkið veiti fjármagni til slíkrar frekari liðveislu og þjónustu til að draga þá úr stofnanaþjónustu. Varðandi ferðaþjónustu fatlaðra sem hv. 10. þm. Reykv. gerði einnig að umtalsefni vil ég taka undir það sem fram kom í máli hennar að æskilegra væri að ferðaþjónusta fatlaðra væri alfarið á vegum sveitarfélaganna. En samkomulag náðist ekki í þeirri nefnd sem fjallaði um málið. Ég held þó að það sé skýrt skilgreint hvernig ferðaþjónustan skiptist milli ríkis og sveitarfélaga. Sveitarfélög greiða fyrir ferðaþjónustu, þ.e. almenna ferðaþjónustu, svo sem akstur til og frá vinnu og til að komast milli staða, t.d. vegna þátttöku fatlaðra í menningar- og félagslífi. Ríkið greiðir fyrir sértæka ferðaþjónustu vegna þjálfunar og keyrslu milli stofnana fatlaðra. En ég tel að eðlilegra væri eins og hv. þm. nefndi að þetta væri alfarið á vegum sveitarfélaganna en um það náðist ekki samkomulag. Ég hef nefnt það hér við annað tækifæri þar sem þessi málaflokkur var til umræðu að ég tel að það eigi að skoða það að ríkið greiði t.d. allan kostnað vegna Unglingaheimilis ríkisins sem sveitarfélög greiða núna í formi daggjalda til unglingaheimilisins en í staðinn taki sveitarfélög við akstri og ferðaþjónustu fatlaðra en þar er um að ræða svipaðar fjárhæðir. Sami hv. þm. nefndi að erfitt væri um vik að veita viðunandi heimaþjónustu og aðra stofnþjónustu vegna lágra launa þeirra starfsmanna sem hafa þau störf með höndum. Ég tel að þetta sé fyllilega réttmæt ábending hjá hv. þm. og tek undir það. Ég tel æskilegt að fram fari heildarendurskoðun á fyrirkomulagi heimaþjónustu sem raunar taki jafnframt til heimahjúkrunar. Síðan spurði sami þingmaður hvað gerist ef ríkið yfirtekur sambýli á vegum Reykjavíkurborgar en á vegum Reykjavíkurborgar eru rekin sjö sambýli og einn áfangastaður. Þessi sambýli hafa ekki verið rekin sem sambýli í skilningi laga um málefni fatlaðra heldur er fyrst og fremst um að ræða félagslegar íbúðir með tilheyrandi stoðþjónustu. Þjónusta á þeim sambýlum hefur verið takmörkuð og sker sig lítið úr venjulegri heimaþjónustu sem veitt er af sveitarfélögunum. Þar er engin breyting fyrirhuguð með þessu frv. varðandi sambýlin sem ég nefndi hér og þar yrði ekki um yfirtöku að ræða, verði þetta frv. að lögum. En ég vil nefna að þetta fyrirkomulag í búsetu hjá Reykjavíkurborg er einmitt í þeim anda sem frv. leggur áherslu á að verði í auknum mæli hjá sveitarfélögunum í þjónustu við fatlaða. Síðan spyr hv. 10. þm. Reykv. hvað gerist ef t.d. Reykjavíkurborg gerir samning um yfirtöku á þjónustu við fatlaða. Hvað verður þá um tengslin milli svæðisráðs og svæðisskrifstofu og verður svæðisráð í því tilviki á vegum ríkisins? Á ráðherra í slíku tifelli eftir sem áður að skipa forstöðumann svæðisskrifstofa? Ljóst er að í slíku tilviki yrði ekki starfrækt svæðisskrifstofa í málefnum fatlaðra á vegum ríkisins. Reykjavíkurborg mundi annast framkvæmd þjónustunnar og skipa þeim málum á þann hátt sem hún teldi skynsamlegastan. Svæðisráð yrði eftir sem áður að starfa með þeim hætti sem mælt er fyrir um í frv. Ekki er gert ráð fyrir að sveitarfélög geti tekið við verkefnum þeirra enda er fyrst og fremst um eftirlitshlutverk að ræða og áhersla lögð á að sé aðskilið framkvæmdinni. Spurt er hvort félmrh. sé heimilt að binda starfsleyfi því skilyrði að hann eigi fulltrúa í stjórn stofnana á vegum félagasamtaka og sjálfseignarstofnana, um þetta spurðu reyndar fleiri. Allar stofnanir á vegum félagasamtaka og sjálfseignarstofnana eru reknar á fjárlögum. Hér er um heimild að ræða sem eingöngu yrði beitt þegar ríkið hefur veruleg útgjöld af starfseminni. Spurt er um eftirlit svæðisráðanna með stofnunum félagasamtaka og sjálfseignarstofnunum. Ef þeim eru ekki lagðir til verulegir fjármunir er þetta bundið við faglegt eftirlit. En í 16. gr. frv. er gert ráð fyrir bæði faglegu og fjárhagslegu eftirliti. Hv. 10. þm. Reykv. gerði einnig athugasemd við 19. gr. frv. sem fjallar um að starfsmenn í heilbrigðisþjónustu, skólakerfi og félagsþjónustu skuli sérstaklega gefa gaum andlegu og líkamlegu atgervi barna. Þingmanninum þótti óþarfi að taka slíkt fram. Hér er um atriði að ræða sem er efnislega að finna í núgildandi lögum en er í sjálfu sér umdeilanlegt eins og hv. þm. benti réttilega á. Nefndin sem samdi frv. taldi rétt, með hliðsjón af því hversu mikilvægt væri að lagaákvæðið héldi sér, að benda á að því miður væri dæmi þess að líkamlegu og andlegu atgervi barna væri ekki nægjanlegur gaumur gefinn og má í þeim efnum nefna misþroska börn en fötlun þeirra er ekki ætíð auðsæ. Varðandi atvinnumál fatlaðra er vissulega hægt að taka undir með hv. þm. að í ákvæðum frv. er hvorki fundin lausn á atvinnumálum fatlaðra né lausn á að útvega öllum fötluðum, sem vantar vinnu, störf. En frv. hefur að mínu viti að geyma þýðingarmikil nýmæli svo sem áherslu á atvinnumál, starfsráðgjöf, starfsþjálfun á almennum vinnumarkaði og stuðning eða liðveislu á almennum vinnumarkaði. Hv. 10. þm. Reykv. nefndi einnig það ákvæði sem felur í sér að næstu fimm árin eigi að veita ákveðið framlag til geðfatlaðra og spurði við hverju mætti búast. Það er Alþingis hverju sinni að ákvarða hvaða fjármagni verði veitt til geðfatlaðra. Ég vil í þessu sambandi líka nefna það sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir nefndi í ræðu sinni. Um er að ræða skerðingu á fjármagni á rekstri til fatlaðra um 48,5 millj. kr. á þessu ári. Ég tel þetta ekki alls kostar rétt vegna þess að þegar frv. til fjárlaga var lagt fram var gert ráð fyrir á annað hundrað millj. kr. aukningu í rekstur á stofnunum fatlaðra. Og þrátt fyrir skerðinguna sem við höfum þurft að ganga í gegnum núna er aukningin um 82 millj. kr. á þessu ári miðað við sl. ár. Kannski er sérstaklega um aukingu til geðfatlaðra að ræða en hún er um 30 millj. kr. á þessu ári. Einnig vil ég segja að þegar er hafið átak varðandi geðfatlaða vegna þess að á sl. ári var veitt fjármagn til eins sambýlis fyrir geðfatlaða og á þessu ári er fyrirhugað fjármagn til tveggja nýrra sambýla fyrir geðfatlaða. Varðandi það að verkefni Framkvæmdasjóðs fatlaðra, sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir nefndi, væru aukin er það vissulega rétt. Ég vil einnig nefna að fjármagn til Framkvæmdasjóðs fatlaðra hefur verið aukið á þessu ári um að raungildi 13%. Hv. þm. nefndi sérstaklega aðgengismál fatlaðra. Það er sú heimild þar sem kveðið er á um að veita 10% til lagfæringa á aðgengi opinberra bygginga. Ég vil nefna að þetta atriði er ekki síst komið inn fyrir mjög ákveðna beiðni Sjálfsbjargar en þar er um heimild að ræða til þess að styðja brýn viðfangsefni á þessu sviði. Ég nefni t.d. Þjóðleikhúsið. Þrátt fyrir stórkostlegar endurbætur fyrir mikla fjármuni er það ekki enn aðgengilegt fötluðum. Hér er vissulega aðeins um heimildarákvæði að ræða og það er bundið því skilyrði að viðkomandi stofnun leggi sjálf fram a.m.k. helming af kostnaði við hverja einstaka framkvæmd. Hv. þm. Guðrúnu J. Halldórsdóttir nefndi málefni heyrnarlausra og þar er vissulega um mikilvægt mál að ræða. Hún nefndi sérstaklega táknmálsþjónustu við heyrnarlausa. Ekki er ýkjalangt síðan samþykkt voru lög á Alþingi um Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra og samkvæmt ákvæðum þeirra laga er hlutverk Samskiptamiðstöðvar heyrnarlausra og heyrnarskertra að annast t.d. kennslu táknmáls, táknmálstúlkun og aðra þjónustu. Vissulega getur það verið umdeilanlegt hvort samkvæmt lögunum eigi að fjármagna almenna táknmálstúlkun og aðstoð við þá en ég tel að þetta mál þurfi að skoðast sérstaklega. Ég veit að nefnd á vegum menntmrh. er að störfum varðandi þetta mál. Ég hef átt samtöl við heyrnarlausa og samtök þeirra um þetta mál og ég tel eftir þau samtöl að full ástæða sé til þess að félmrn. og menntmrn. skoði það í sameiningu og reyni að finna lausn á því svo brýnt sem það er fyrir heyrnarlausa. Fleira kom hér fram eins og í máli Guðrúnar Helgadóttur varðandi endurhæfingarstöðvar. Hún nefndi að um ákveðna skörun gæti verið að ræða milli félagslegrar endurhæfingar og læknisfræðilegrar endurhæfingar. En ég tel að nokkuð skýrt sé tekið fram í ákvæðum frv. varðandi þetta atriði. Svo ég nefni dæmi þá kemur fram í frv. varðandi félagslega hæfingu og endurhæfingu að fatlaðir skuli njóta félagslegrar hæfingar eða endurhæfingar í þeim tilgangi að draga úr áhrifum fötlunar og auka hæfni fatlaðra til starfa og þátttöku í daglegu lífi. Og um læknisfræðilega endurhæfingu fer samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu. Ég tel að það komi mjög skýrt fram í frv. og þegar vitnað er til 10. gr. frv. þar sem talað er um hæfingar- og endurhæfingarstöðvar kemur fram að hér geti verið um félagslega hæfingu og starfshæfingu að ræða. Hlutverk hæfingarstöðvarinnar er að veita fötluðum alhliða þjálfun og búa þá undir störf á almennum vinnumarkaði eftir því sem unnt er. Nokkrar hæfingarstöðvar eru starfandi og þar eru nefndar til Hæfingarstöðin að Bæjarhrauni 2 í Hafnarfirði, Hæfingarstöðin Bjarkarás í Reykjavík og Starfsþjálfun fatlaðra í Reykjavík. Þannig tel ég að nokkuð skýrt sé tekið fram að ekki er átt við læknisfræðilega endurhæfingu heldur fyrst og fremst félagslega hæfingu og starfshæfingu.

Forseti vildi trufla hæstv. ráðherra og spyrja hvort ráðherra eigi mikið eftir af ræðu sinni.

Ég get lokið máli mínu á einni til tveimur mínútum.

Þá veitir forseti heimild til þess að hæstv. ráðherra ljúki ræðu sinni ef takast mætti að ljúka umræðunni.

Hv. 2. þm. Austurl. nefndi til búsetu fatlaðra og ákvæði um að hún skuli vera í almennri íbúðabyggð. Hvort hér væri átt við t.d. sólarhringsstofnanir fatlaðra. Í því sambandi vil ég nefna að hér er fyrst og fremst um að ræða heimli fyrir fatlaða, þ.e. átt er við sambýli og félagslegar íbúðir. Varðandi það sem bæði hefur komið fram hjá hv. þm. Svavari Gestssyni og Kristni H. Gunnarssyni um að fulltrúi fjárln. taki sæti í stjórnarnefnd þegar fjármagni úr Framkvæmdasjóðnum er úthlutað vil ég vitna til þess að þessi tilhögun er viðhöfð varðandi Framkvæmdasjóð aldraðra að þá er kallaður til fulltrúi frá fjárln. Ég skal viðurkenna að ég var ekki alls kostar sátt við þetta ákvæði en þar sem nefndin sem um þetta fjallaði náði breiðri samstöðu um þetta mál gerði ég ekki athugasemd við það en auðvitað hlýtur nefndin sem fær málið að skoða sérstaklega hvort það sé til bóta að hafa þetta með þessum hætti. Hv. 16. þm. Reykv. nefndi sólarhringsstofnanir fatlaðra og að það sem fram kemur í greinargerðinni sé ekki í samræmi við hugmyndafræði samskipunar, tilvist sólarhringsstofnana. Ég er ekki sammála þessu vegna þess að ég held að sólarhringsstofnanir geti í mörgum tilfellum átt fullkominn rétt á sér en ég vil nefna það að löndin í kringum okkur t.d. Noregur hafa stefnt að því að leggja niður allar sólarhringsstofnanir. Þar er stefnt að því að leggja niður allar sólarhringsstofnanir á árinu 1994. En ég vona það að um frv. geti náðst góð samstaða og ég tel að þær umræður sem hér hafa átt sér stað gefi tilefni til þess að vona það. Um ýmis atriði sem hér hafa komið fram mun verða fjallað um í nefndinni sem fær málið til úrlausnar en ég vona að það verði að lögum á þessu þingi.

Herra forseti. Ég tók ekki eftir því að hæstv. félmrh. svaraði spurningu minni um þjónustugjöld og ég vil ítreka hvort það er rétt skilið hjá fjárlagastofnun að verði frv. að lögum opni það heimildir til að fjármagna starfsemi og þjónustu við fatlaða með því að leggja á þjónustugjöld.

Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á því að fyrst og fremst er um heimildarákvæði að ræða og ekki hægt að reikna með því að þetta skili inn neinum tekjum. Þetta ákvæði er sett inn vegna þess að þjónusta vegna skammtímavistunar og stuðningsfjölskyldna hefur hingað til ekki skert upphæð umönnunarbóta, m.a. vegna þess að það getur verið mjög breytilegt hversu mikið foreldrar færa sér þessa þjónustu í nyt en önnur dagleg þjónusta skerðir umönnunarbætur sem fatlaðir fá. Þess vegna var talið æskilegt og um það full samstaða m.a. við hagsmunasamtök fatlaðra að heimildarákvæðið væri inni.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svarið og vil jafnframt segja að ég tel óhjákvæmilegt að sú nefnd sem um málið fjallar fái þetta til athugunar því að þó að hér sé einungis um heimild að ræða er bersýnilega nauðsynlegt að skoða það mál aðeins betur.

Herra forseti. Ég skal ekki tefja málið en ég ætla aðeins að ítreka við hæstv. ráðherra, af því að ég virðist hvergi geta fengið neitt svar við því: Hvernig er háttað samstarfi félagsmálayfirvalda og Öryrkjabandalagsins varðandi þá miklu fjármuni sem koma um talnagetraunir?

Virðulegi forseti. Félmrn. hefur ekki haft afskipti af ráðstöfun þess fjármagns sem Öryrkjabandalagið hefur vegna lottósins. Eftir því sem ég best veit hefur því verið fyrst og fremst ráðstafað í íbúðir fyrir fatlaða sem búa sjálfstætt og þurfa á engri þjónustu að halda. Í einstaka tilvikum hefur það komið til, t.d. varðandi sambýli, að Öryrkjabandalagið hefur fjármagnað stofnkostnað við það. Þá hefur það verið gert í fullu samráði við félmrn. að því er varðar kostnað við rekstur.