Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Ég velti fyrir mér í ljósi dagskrár sem liggur fyrir hér í dag og viðveru ráðherra á hvaða ferðalagi hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra sé um þessar mundir sem kemur í veg fyrir að hann geti verið hér og útskýrt fyrir þinginu hvers vegna forstöðumaður Stjórnstöðvar ferðamála, sem átti heldur betur að taka til í þeim málaflokki, hefur sagt upp störfum. Það var mjög umdeild ráðning. Var hann búinn með það sem hann átti að gera? Var bara búið að klára verkefnið og allt klárt fyrir ferðasumarið 2016 þannig að það þarf ekki að gera neitt meir? Geta einhverjir úr ríkisstjórninni útskýrt það fyrir okkur hinum þingmönnunum hvað búið er að gera, hvernig menn hafa undirbúið sumarið sem nú fer í hönd? Það væri fullt tilefni til þess, a.m.k. mundi ég halda að Sjálfstæðisflokkurinn og forseti þingsins mundi búa þannig um hnútana að menn gætu fengið skýringar á þessu framhaldsklúðri sem engan endi ætlar að taka.

Forseti getur upplýst að hæstv. ráðherra er með fjarvistarleyfi og forseta er kunnugt um að hæstv. ráðherra er á fundi erlendis.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra og utanríkisráðherra.

Forseti. Ég minnist þess að fyrr í vetur eða í vor komst hæstv. fjármálaráðherra þannig að orði í ræðustól að nauðsynlegt væri að við tækjum okkur öll saman um að byggja aftur upp traust í þjóðfélaginu. Ég held að það hafi verið í umræðu um það þegar tryggingafélögin höfðu gerst mjög frek til fjárins og deilt út háum arðgreiðslum. Ég er mjög sammála því sem kom fram hjá ráðherranum að mikið liggur á því að við reynum öll að byggja upp traust í þjóðfélaginu. Miklar vendingar urðu í þinginu og í stjórnmálunum fyrir fáeinum vikum. Þá var fólk hér fyrir utan, mikill mannfjöldi, sem krafðist þess að boðað yrði til kosninga og að miklar vendingar yrðu hér í húsinu. Þá sagði hæstv. ráðherra að ætlunin væri að stytta kjörtímabilið um eitt þing. Ég skil það þannig, virðulegi forseti, að það þýði að kjósa þurfi fyrir fyrsta þingdag sem á að vera annan þriðjudag í september. Mér finnst mikið liggja við, bæði til að við treystum hvert öðru og líka til þess að fólk treysti okkur hér inni, að það fari nú að komast á hreint hvað gera á í þessum málum og hvað það þýddi þegar hæstv. ráðherra sagði að stytta ætti kjörtímabilið um eitt þing. Þýðir það, eins og ég skil það, að næsta þing, sem ég held að verði það 146., verði sett eftir að ný ríkisstjórn hefur tekið við völdum, þegar nýtt þing situr hér?

Virðulegi forseti. Þegar stjórnarflokkarnir ákváðu að halda samstarfi sínu áfram á grundvelli þess meiri hluta sem er að finna í þinginu þrátt fyrir að breytingar hafi orðið í forsætisráðuneytinu og mynduð var ný ríkisstjórn, var tekið fram að þessi stjórn hygðist ljúka ákveðnum verkefnum sem hún hefur verið að vinna að í allan vetur og mál liggja fyrir í öllum nefndum. Spurt er um einstök mál og er þá rétt að nefna sérstaklega afnám gjaldeyrishafta, ég kem hingað beint af fundi einmitt um það mál. Þess er að vænta að fram komi frumvarp á þinginu um það. Sagt var að þegar þeim verkefnum væri lokið hygðust flokkarnir ganga til kosninga. Við sögðum að það gæti orðið í haust. Samkvæmt því kæmi nýtt þing ekki saman í haust. Ég sé ekki annað en að við mundum samkvæmt þessu þurfa að breyta samkomudegi þingsins með vísan til þess að kosningar væru fram undan og að nýtt þing kæmi þá saman að þeim afstöðnum. Menn hafa mikið kallað eftir því að fá fastákveðið hvenær kosið verður. Við höfum átt marga fundi með stjórnarandstöðunni um það og við höfum alltaf fært fram sömu skilaboðin. Við erum að tala um haustið á þessu ári, október hefur oft verið nefndur, en við höfum líka tekið það skýrt fram að við þyrftum að hafa vissu fyrir því að ekki væri óeðlilegt ástand í þinginu, að mál þyrftu að hafa framgang hér. Að því öllu virtu sé ég það gerast þannig að kjörtímabilið styttist í raun um eitt löggjafarþing, en það er háð þeim aðstæðum og þeim fyrirvörum sem ég hef hér nefnt.

Virðulegi forseti. Ég er því miður ekki miklu nær en ég ætla samt sem áður að reyna að skilja þetta. Ég skil það sem svo að við höldum hér áfram eitthvað fram í júní, síðan kemur þing eitthvað saman í ágúst. Það þarf þá að breyta lögum, held ég að hljóti að vera, til þess að nýtt þing komi ekki saman annan þriðjudag í september. Á þá að slíta þinginu fyrir þann tíma eða á að framlengja þetta ágústþing? Í gær ræddum við í fyrsta sinn mjög merkilega fjármálaáætlun. Jafnvel þó að ég sé ósammála atriðunum og áherslunum sem þar eru lagðar voru það merkileg tímamót að ræða þá fjármálaáætlun. Ég spyr þá: Ætlar fjármálaráðherra 

Virðulegi forseti. Vinnu við gerð fjárlagafrumvarpsins verður fram haldið. Vinna við gerð fjárlagafrumvarpsins er blanda af framreikningi ýmissa stærða á grundvelli hagspár, sem kemur reglulega út, og síðan pólitískum ákvörðunum, leiðsögn sem er að finna í lögum o.s.frv. Við munum gera allt sem okkur ber að gera til þess að undirbúa fjárlög fyrir næsta fjárlagaár. Í sjálfu sér eru það praktísk útfærsluatriði sem hv. þingmaður spyr um sem við viljum gjarnan eiga gott samtal og samstarf við stjórnarandstöðuna um, þ.e. hvernig viljum við haga þingstörfunum fram á haustið? Hvenær ætti að ganga til kosninga samkvæmt því sem við erum hér að ræða? Við höfum verið mjög opin með það. Við höfum rætt það á mörgum fundum með stjórnarandstöðunni. Til að byrja með var krafan sú að kosið yrði strax. Greidd voru atkvæði um það hér í þinginu. Það var fellt. Við óskum eftir því að þingstörfin geti gengið eðlilega fyrir sig í millitíðinni. En síðan 

Herra forseti. Ég vil ræða við hæstv. fjármálaráðherra um stjórnarskipan í Orkubúi Vestfjarða. Ég ræddi hér í gær skipan stjórnar í opinberum hlutafélögum, með hvaða hætti þær stjórnir væru skipaðar og að það væri mjög mjög mismunandi. Ég spyr hæstv. ráðherra hvernig hann hyggist skipa í stjórn Orkubús Vestfjarða ohf. sem heldur aðalfund sinn 12. maí nk. Einnig vil ég bera það undir hæstv. ráðherra hvort lög um opinber hlutafélög hafi verið brotin þegar hæstv. ráðherra skipaði einungis einn varamann í stjórn Orkubús Vestfjarða. Ég vil heyra frá honum hvað þar var á ferðinni, hvort lög hafi verið brotin og hvernig hann hyggist bregðast við því. Ég vil líka ræða um það við hæstv. ráðherra hvort hann sjálfur og hans ráðuneyti hafi tekið upp sjálfstæða skoðun á stjórnarháttum hjá Orkubúi Vestfjarða. Það hefur verið mikil gagnrýni á stjórn Orkubúsins varðandi ráðningu orkubússtjóra og aðra tiltekna þætti. Stjórnarmaður hefur sagt af sér og gagnrýni hefur komið fram hjá varamanni stjórnar, sem taldi sig vera varamann en svo kom annað í ljós og hann var ekki boðaður á fund. Ég vil fá fram viðhorf hæstv. ráðherra gagnvart þessum þáttum og hvort sjálfstæð skoðun á vegum ráðuneytisins sé í gangi heilt yfir um stjórnunarhætti innan stjórnar Orkubúsins í dag.

Virðulegi forseti. Við skipum í stjórnina lögum samkvæmt. Ég kannast ekki við að neinu hafi verið breytt í verklagi frá því að ég kom í ráðuneytið. Ég veit ekki betur en að sami stjórnarformaður sé enn í Orkubúinu og verið hefur, þ.e. var áður en ég kom þar að málum. Síðan verða alltaf mannabreytingar eins og gengur og gerist. Ég kannast ekki við þetta sem nefnt er, að skort hafi á að viðbótarvaramaður væri skipaður eða kosinn á aðalfundi. Ég kannast ekki við málið, hef ekki heyrt af því, og ég hef sömuleiðis engin mál til meðferðar í þinginu sem varða stjórnina, hef ekki fengið nein tilefni til þess að taka til meðferðar í ráðuneytinu einhver mál sem varða ákvarðanir stjórnarinnar. Það er í sjálfu sér ekki óvanalegt að einhver ágreiningur geti myndast eða verið skiptar skoðanir um mannaráðningar hjá félagi eins og Orkubúi Vestfjarða og mörg dæmi um það eins og við þekkjum. Sum þeirra hafa ratað til dómstóla á endanum en mér er ekki kunnugt um að neinn slíkur ágreiningur sé útistandandi um Orkubúið.

Herra forseti. Ég gat ekki heyrt annað í fréttum í morgun en akkúrat þetta, að fjármálaráðuneytið hefði viðurkennt að það væri brot á lögum að eingöngu einn varamaður hefði verið skipaður í stjórn og að menn þar teldu að það þyrfti að bæta úr því. Það kom fram að breyta þyrfti lögum því að menn teldu að ekki væri þörf á nema einum varamanni í stjórn svo hæstv. ráðherra verður að kynna sér þetta betur. Mér finnst mjög mikilvægt að fá fram hvort hæstv. ráðherra ætli sér að reyna að horfa til þess að það séu fleiri sjónarmið en eingöngu pólitísk sjónarmið þeirra flokka sem eru við stjórnvölinn hverju sinni. Svo virðist vera gagnvart þessari stjórn og ýmsum öðrum sem falla undir opinber hlutafélög. Það er mjög mikilvægt að horfa til þess að fleiri komi lýðræðislega að þeim málum og þó að flokkarnir kæmu að þessu ættu þeir að horfa til þess að faglega yrði skipað í stjórnir 

Virðulegi forseti. Eins og ég gat um var mér ekki kunnugt um að einhverju hefði verið ábótavant á síðasta aðalfundi Orkubúsins hvað varðar kosningu fleiri varamanna. Ég sat ekki þann fund. Þegar aðstæður hafa krafist þess hef ég tilnefnt fólk í stjórnina. Ég hef ekki beitt mér fyrir sérstökum breytingum og ætla ekki að taka þátt í þessari umræðu undir þeim formerkjum að þar starfi fólk ekki á faglegum grundvelli. Síðan er sjálfsagt að velta fyrir sér hvernig við eigum að skipa almennt í stjórnir ohf.-félaga. Svo virðist sem venjur eða hefðir hafi myndast á þinginu um samráð flokka í tiltekin félög á meðan þær venjur og hefðir hafa ekki tekið til annarra félaga. Þessu er misjafnlega farið í stjórnkerfinu.

Forseti. Ég vil spyrja hæstv. menntamálaráðherra um skoðun hans og stefnu varðandi það að íslenskir námsmenn sæki sér menntun erlendis. Þykir ráðherranum það góð hugmynd eða er eitthvað við það fyrirkomulag sem við höfum þekkt svo lengi og viðhaft hér, að íslenskir námsmenn fari utan, mennti sig í fjölbreyttum háskólum og komi svo flestir til baka hingað til lands til að lifa hér og starfa, sem ráðherrann setur spurningarmerki við? Ég spyr vegna þess að undir stjórn hæstv. ráðherra hefur LÍN ítrekað lækkað framfærslu- og skólagjaldalán. LÍN hefur ákveðið að skerða kjör lánþega um allt að 30% með úthlutunarreglum sínum frá árinu 2013. Forseti. Af hverju kippir ráðherra svona fótunum undan stúdentum við nám erlendis? Margir upplifa að fá ekki þau námslán sem lagt var upp með í byrjun náms, kannski komnir hálfa leið í náminu en sitja svo allt í einu uppi með það að geta ekki borgað skólagjöldin eða sjá enga leið til að framfleyta sér eða fjölskyldum sínum í viðkomandi landi af því að lánin lækka milli ára. Er ráðherrann ánægður með þessi vinnubrögð LÍN? Styður hann þau? Er sanngjarnt að vera búinn að gefa það til kynna að nemendur fái lán en breyta svo forsendum ítrekað meðan á námi stendur? Er það ekki svo á Íslandi að við græðum hreinlega á því að fólk fari utan og sæki fjölbreytta menntun og reynslu og komi svo vel nestað heim? Er það ekki sameiginlegur skilningur okkar? Eða er það þannig að þeir einir mega núna mennta sig í útlöndum sem eiga peninga til þess eða eiga foreldra sem geta stutt þá áfram?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég vil segja í upphafi máls míns að við fyrirspyrjandinn erum sammála um mikilvægi náms erlendis. Sjálfur sótti ég hluta af minni menntun til útlanda og hið sama gildir um marga hér inni. Þetta mál snýst ekki um þá spurningu, þetta mál snýst um annað, það snýst um þá stefnu sem á að vera til grundvallar hjá lánasjóðnum þegar ákveðið er hvað á að lána mikið til hvers lands fyrir sig. Stefnan sem hér er verið að framfylgja er sú að leita eigi eftir því að finna framfærslugrunninn í viðkomandi landi og lána í samræmi við þann grundvöll. Auðvitað væri hægt að hafa aðra stefnu og hafa ekkert samhengi á milli námslánanna og framfærslugrunnsins í viðkomandi landi en ég tel skynsamlegt hjá jöfnunarsjóði eins og Lánasjóði íslenskra námsmanna að horfa til þess hver framfærslugrunnurinn er í viðkomandi landi og lána í samræmi við hann. Staðreyndin er sú að á undanförnum árum hefur sú staða myndast að í nokkrum löndum urðu skil á milli framfærslunnar annars vegar og framfærslugrunnsins hins vegar. Það á sér ýmsar ástæður en m.a. þá að á síðasta kjörtímabili voru námslánin hækkuð um 20% á Íslandi til að mæta verðbólgunni, sem gerir það að verkum að það var í sjálfu sér engin raunhækkun, en lán til námsmanna erlendis þar sem verðbólgan hafði verið 1–2%, kannski 3%, voru líka hækkuð um 20%. Það varð alveg gríðarleg raunaukning á þessum lánum án þess að sérstaklega væri útskýrt hvernig stóð á því. Það þýddi að t.d. í löndum eins og Ungverjalandi var lánið til framfærslu komið 60% fram úr því sem háskóli í því landi reiknar með að þurfi til framfærslu þar. Mín spurning til hv. þingmanns sem kemur upp á eftir, og hv. þingmaður ræður auðvitað hvort hann svarar því, er þessi: Erum við ekki sammála um að hafa þá stefnu að lána 

Virðulegi forseti. Jú, við getum svo sannarlega verið sammála um að lána í samræmi við þörf, en SÍNE, Samband námsmanna erlendis, hefur einmitt gagnrýnt mjög að LÍN byggi framfærslugrunna sína á skýrslu sem ráðgjafarfyrirtækið Analytica gerði fyrir stofnunina. Sú skýrsla er stórlega gölluð. Það er greinilega til skammar hvernig hún hefur verið unnin. Námsmenn erlendis hafa bent á að þar hafi tölur ekki verið teknar út frá Eurostat eða OECD-skýrslum, heldur að stórum hluta til út frá einhverri vefsíðu sem virkar eins og Wikipedia, síðu sem fólk getur hlaðið hugmyndum sínum inn á. Grunnurinn fyrir t.d. Slóvakíu hafði verið fylltur út af níu manns þegar þessi skýrsla var gerð, skýrslan sem LÍN miðar við. Eru það tölfræðilega gagnreyndar aðferðir sem hæstv. menntamálaráðherra 

Virðulegi forseti. Ég þykist vita hvaðan þessi misskilningur kemur. Ég ætla að lesa fyrir hv. þingmann athugasemd ritstjóra RÚV-vefjarins við frétt í Ríkisútvarpinu: „Fréttastofa vill taka fram að of bratt hafi verið farið í umræddri frétt. Í skýrslu Analytica, sem birt er á heimasíðu LÍN, er heimasíðan numbeo.com nefnd í heimildaskrá en ekki er hægt að sjá að hún hafi þar með verið helsta heimild Analytica. Þvert á móti þá segir í tillögum Analytica að traustasti grunnurinn til að byggja útreikninga framfærslu á sé áætlanir einstakra skóla um framfærsluútgjöld. Beðist er velvirðingar á [þessari villu í fréttinni].“ Það er greinilegt að hv. þingmaður hefur ekki fylgst með þessari frétt heldur grípur upp þessar órökstuddu fullyrðingar. Mér fannst hún fara með þær af nokkrum þunga án þess að hafa kynnt sér málið nægilega vel.

Ég kynnti mér málið …

Má ég benda hv. þingmanni á þessa frétt Ríkisútvarpsins  
            

Virðulegi forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið. Í skýrslunni þar sem framfærslugrunnur námsmanna erlendis er reiknaður út var einungis tekið tillit til þess að fólk væri á görðum. Það var ekki tekið tillit til þess hversu mismunandi kostur svokallaðir skólagarðar eða námsgarðar eru. Frábært að taka dæmi af Slóvakíu. Maður getur komist inn á garð fyrir 188 evrur. En hvað er það? Er það sambærilegt við þá garða sem við bjóðum upp á hérlendis? Ekki er tekið tillit til þess að á görðum, sérstaklega í Austur-Evrópu, t.d. í Ungverjalandi sem kostar 75 evrur, í Póllandi þar sem kostar 100 evrur og í Slóvakíu þar sem kostar 188 evrur, er verið að tala um félagslegt úrræði sem erfitt er að komast í. Fólk sem fer inn á þessa garða þarf að búa við mjög bágar aðstæður og þess vegna kemst það inn. Þarna eru oft þrír til sex saman í herbergi. Það er engan veginn hægt að bera þessar tölur saman við það sem við ætlum að bjóða íslenskum námsmönnum. Þess vegna er þarna forsendubrestur. Það er ekki tekið inn í húsnæðiskostnaðinn ef námsmaðurinn leigir eigið húsnæði og þarf að kaupa húsgögn. Hann þarf mögulega að kaupa internet, þarf hita, rafmagn og þar fram eftir götunum. Þegar við erum að tala um framfærslu námsmanna erlendis er sá framfærslugrunnur sem miðað er við algjörlega vanmetinn. Í því felst gagnrýni okkar. Þarna er einungis litið til nettóhúsnæðiskostnaðar og byggt á því að námsmenn séu á skólagörðum sem eiga að vera sambærilegir því sem er hér á landi en eru það ekki. Það er ekki hægt að bera stúdentaíbúðir, einstaklingsíbúðir sem eru í boði hérlendis, saman við sex manna herbergi í Póllandi eða Varsjá þar sem fólk kemur engu fyrir nema sjálfu sér. Raunleiguverð í mörgum þessara borga, sér í lagi í Austur-Evrópu, er mun hærra en það sem kemur fram í þessari skýrslu. Það er ekki nema von að fólk geri verulega alvarlegar athugasemdir við þetta. Þetta er spurning um hvort fólk geti haldið áfram í námi eða ekki.

Virðulegi forseti. Það er rétt að hafa í huga að þegar við lánum til námsmanna á Íslandi er hin sorglega staðreynd sú að við erum enn töluvert fyrir neðan það sem er reiknuð framfærsla hér á landi. Reyndar hefur okkur tekist að hækka lánin þannig að núna erum við komin upp í ein 92% af því sem reiknað er með að sé framfærsla í landinu. Við í þessari ríkisstjórn höfum staðið fyrir því að hækka lánin til námsmanna hér til að reyna að þoka okkur nær núllpunktinum. Hér er talað um Austur-Evrópulöndin. Í löndum eins og Slóvakíu þar sem lánað var, samkvæmt þeim gögnum sem ég hef, árið 2013 209% fram yfir framfærsluna má augljóst vera að það þarf að skoða. Það er ekki þar með sagt að það verði tekið niður og lánuð berstrípuð framfærslan. Það er í sjálfu sér ekkert endilega þannig en það gefur augaleið að ef menn hafa þá stefnu að það eigi að lána í samræmi við framfærslu hljóta menn að leita eftir því með gögnum hver raunveruleg framfærsla er. Auðvitað geta menn síðan deilt um það og þá er að sjálfsögðu ágætt að taka þá umræðu. En ef við erum öll sammála um þetta erum við a.m.k. komin heillangt í þessari umræðu. Ég fullyrði að þau gögn sem hafa verið unnin virðast gefa þessa mynd til kynna. Þarna er leitað eftir bestu gögnum. Það er kallað eftir gögnum frá háskólunum sjálfum. Það er kallað eftir gögnum frá ýmsum opinberum stofnunum til að átta sig á hver framfærslan er í hverju landi fyrir sig. En það er alveg augljóst, eins og ég nefndi áðan, að þegar tekin er ákvörðun um að hækka lánin til námsmanna á Íslandi um 20% til að mæta 20% verðbólgu og á sama tíma um 20% í löndum þar sem verðbólgan hafði verið 1–3% myndast skekkja. Það kostaði ansi mikla peninga á sama tíma og það var verið að skera niður í framhaldsskólunum hér á landi um allt að 2 milljarða samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þá var tekin ákvörðun um 

Virðulegi forseti. Já, það er alveg rétt að það þarf að skoða þetta í samhengi. Eigum við að ræða það í því samhengi t.d. að stúdentar sem eru í háskólanámi eiga ekki rétt á atvinnuleysisbótum í sumarleyfum? Eigum við að ræða það að íslenskir stúdentar eru núna með sem nemur einu ferðaláni til að ferðast fram og til baka? Ekki á námsári, nei, við erum að tala um eitt ferðalán á gráðu. Sá sem fer í mastersnám fær eitt ferðalán upp á 46 þúsund. Um hvað erum við að tala þegar við erum að tala um framfærslu? Viljum við að fólk geti ferðast fram og til baka um jólin? Erum við að skoða að jafnvel þarf að standa straum af dýrari bókum? Er tekið tillit til þess að stundum þarf fólk kannski lán til að stunda dýrara nám, t.d. vegna kaupa á tækjakosti? 100 evrur, 100 pund. Mundir þú, hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, geta lifað á 1.000 pundum í London? Hver einasta króna skiptir þessa stúdenta máli. Mér finnst hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra þurfa 

Virðulegi forseti. Ég stundaði nám í Lundúnaborg í tvö ár  Ég vil bara ítreka þetta og ekki gleyma því, virðulegi forseti, að fyrir örfáum árum voru námslán til námsmanna erlendis hækkuð að prósentutölu jafn mikið og gert var á Íslandi. Rökin fyrir hækkun á Íslandi voru að verðbólgan væri orðin 20% og að það ætti að skila námsmönnunum sléttum miðað við það. 
             Á sama tíma voru námslán fyrir námsmenn erlendis hækkuð um 20% þrátt fyrir að verðbólgan í þeim löndum væri einhvers staðar á bilinu 1–3%.  Það má heldur ekki gleyma því að það sem hefur verið að gerast hér á  
            

Herra forseti. Ég er á svipuðum nótum og tveir síðustu hv. þingmenn. Ég vil aðeins minna hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra á það hve veik krónan var. Hún féll, manstu, haustið 2008 og það hafði áhrif á kjör námsmanna erlendis.

… lánið …

Menntun hvers einstaklings er honum afar verðmæt og verður ekki frá honum tekin. Menntun er verðmæt, bæði fyrir einstaklinga og samfélagið í heild. Þess vegna er alvarlegt mál ef færri fara til náms hér á landi en þess óska. Eftir síðustu ákvarðanir Lánasjóðs íslenskra námsmanna eru einmitt uppi efasemdir um jafnrétti til náms og menn spyrja hvort menntun sé orðin eins konar munaður sem standi í sumum tilfellum aðeins þeim efnameiri til boða. Fulltrúar stjórnar Sambands íslenskra námsmanna erlendis skrifuðu um málið í Fréttablaðið á dögunum. Þeir fullyrða að með ákvörðun LÍN um breytingar á úthlutunarreglum eigi ekki einu sinni að gefa núverandi námsmönnum erlendis tækifæri til að klára nám sitt áður en skerðingin nær til lánanna. Þeir nefna dæmi af nemanda í London sem sér fram á að þurfa að hætta í námi til að koma heim og vinna fyrir þeim peningum sem hann hefur fengið lánaða nú þegar. Annar nemandi í London sér fram á að þurfa að taka lán á miklu hærri vöxtum hjá nýja einkarekna lánasjóðnum eigi hann að geta klárað gráðuna sína. Læknanemi í Slóvakíu sér fram á að þurfa að nota skert framfærslulán upp í skólagjöldin þar sem þak er á því hversu mikið LÍN lánar fyrir skólagjöldum. Ég spyr hæstv. ráðherra hvað hann segi um fullyrðingar fulltrúa í stjórn Sambands íslenskra námsmanna erlendis. Telur hann 

Virðulegi forseti. Stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna tók þá ákvörðun að gefnu tilefni að kalla til utanaðkomandi aðila til að fara yfir og rannsaka hver væri framfærslukostnaður í mismunandi löndum - af því að hann er mjög mismunandi.  Þá stöndum við eftir með deilu um það hvort þetta séu rétt gögn eða ekki. Að sjálfsögðu erum við alltaf opin og til viðtals um gögnin, tilbúin að hlusta á allar röksemdir um þau. Ef menn geta með sannfærandi og rökstuddum hætti sýnt fram á að það standi einhvers staðar öðruvísi af sér en menn ætla í þessum gögnum taka menn að sjálfsögðu tillit til þess. Nema hvað? En ég ætla að hv. þingmaður, forustumaður í jafnaðarmannaflokki á Íslandi, sé mér sammála um að við eigum að nota fjármunina til að ná fram sem mestum jöfnuði þannig að við lánum í samræmi við framfærsluþörfina. Er einhver önnur stefna möguleg, virðulegi forseti?

Herra forseti. Okkur greinir greinilega á um hvaða áhrif þessar breytingar á útlánareglunum hjá LÍN hafa á kjör námsmanna. Við jafnaðarmenn viljum jafnrétti til náms, við jafnaðarmenn viljum ekki að menntun sé munaðarvara og einungis fyrir þá sem betur standa í samfélaginu. Það er það sem verður að tryggja. Auðvitað hljótum við að gera kröfu til þess að niðurstaðan sé að tryggt sé jafnrétti til náms og að menntun sem er mikilvæg fyrir einstaklingana, líf þeirra og stöðu í samfélaginu, og auk þess fyrir okkur öll í samfélaginu sem heild, sé ekki bara fyrir þá sem eiga ríka foreldra sem geta haldið þeim uppi í námi erlendis. Það er óásættanlegt og það er sú krafa sem við jafnaðarmenn gerum til menntastefnu á Íslandi.

Virðulegi forseti. Þá er hv. þingmaður væntanlega sammála mér um að það hefur skipt máli í nýjum úthlutunarreglum að nýta aukið svigrúm til að hækka lán vegna barneigna, að hækka framfærsluhlutfallið hér á landi úr 90% í 92% sem gagnast auðvitað stærstum hópi námsmanna. Við hv. þingmaður hljótum að geta verið sammála um að þetta skipti máli. Áður hafði frítekjumarkið verið hækkað úr 750 þús. kr. upp í 930 þús. kr. fyrir skólaárið 2014–2015 og af hálfu stjórnar lánasjóðsins hefur verið gripið til ýmissa annarra aðgerða til að tryggja hag lánasjóðsins, til að tryggja að hann haldi áfram að geta sinnt hlutverki sínu. Ég er ekki sannfærður um að að það sé t.d. mikil jafnaðarhugsun að lána upp undir 209% umfram reiknaða framfærslu. Er ekki betra að nýta þá takmörkuðu fjármuni sem við höfum þannig að þeir elti sem best framfærslugrunninn og nýtist sem flestum, að ekki sé sums staðar lánað umtalsvert yfir framfærslunni og annars staðar undir henni? Hvernig má það vera, virðulegi forseti, að menn geti haft þá skoðun að það sé eitthvert réttlætismál 

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp vegna orðaskipta sem fram fóru áðan milli hæstv. fjármálaráðherra og starfandi þingflokksformanns Samfylkingarinnar, hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur. Hún var að reyna að fá fram hvenær kosningar ættu að fara fram. Nú ætla ég að biðja hæstv. forseta að ganga í lið með Alþingi og verja okkur fyrir hroka þeirra manna sem leiða hér ríkisstjórn. Talað er um að til að hægt sé að ákveða það þurfi þingstörf að ganga eðlilega fram. Hér bera stjórnarandstöðuþingmenn uppi starfið í nefndunum og vinna að framgangi mála af fullum heilindum. En að sitja undir svona hroka er algerlega ólíðandi og hlýtur að vinna gegn því að þingstörf geti gengið eðlilega fyrir sig. Ég óska eftir því að hæstv. forseti gangi í það mál að fá fram kjördag og að það sé skýrt í hugum þessara 

Virðulegur forseti. Ég fagna tækifærinu til þess að ræða hér um aðgerðir stjórnvalda vegna aflandsfélaga í tilefni af þeim gögnum sem mest hafa verið til umræðu að undanförnu. Vil ég byrja á því að taka fram að íslensk stjórnvöld eru og hafa verið í alþjóðlegu samstarfi sem miðar að því að koma í veg fyrir skattsvik af hvers kyns tagi í gegnum aflandsfélög, enda lengi legið fyrir að þar er um að ræða alþjóðlegt vandamál. Á slíkum svæðum hefur peningaþvætti þrifist og margir hafa nýtt sér það fyrirkomulag sem þar hefur verið samþykkt til þess að skjóta undan skattlagningu eignum og tekjum. Með virkri þátttöku Íslands í samstarfi OECD-ríkjanna um að þróa sameiginlegan staðal um upplýsingaskipti um fjármálalegar eignir og tekjur af þeim er Ísland í hópi þeirra ríkja sem hafa forgöngu haft um aðgerðir. Ísland er í forgöngu þeirra ríkja sem ákveðið hafa upptöku staðalsins. Ég hafði ánægju af því á sínum tíma að taka þátt á sameiginlegum fundi OECD-ríkjanna til að reka endahnútinn á það samstarf. Reyndar vil ég taka fram af því tilefni að OECD á mikinn heiður skilinn fyrir þá áherslu sem samtökin hafa sýnt þessu máli eða sem lögð hefur verið á þessi mál. Ég nefni í fyrsta lagi erlenda samstarfið. Í öðru lagi nefni ég þátttöku Íslands í svokallaðri BEPS-aðgerðaáætlun sem unnið er að sömuleiðis á vegum OECD en einnig G20-ríkjanna. Sú áætlun miðar að því að samhæfa aðgerðir þátttökuríkja gegn skattundanskotum og skattsvikum. Í þriðja lagi vil ég nefna öfluga þátttöku Íslands í samstarfi Norðurlandanna um gerð upplýsingaskiptasamninga við lágskattaríki, en 44 slíkir samningar eru í höfn. Allt þetta samstarf hefur þegar skilað miklum árangri, bæði hér á landi og á alþjóðavísu í baráttunni gegn skattsvikum og sömuleiðis peningaþvætti, en slík iðja leiðir gjarnan til skattsvika eða öfugt, eins og nýleg dæmi hérlendis sanna. Sumir þessara samninga tryggja sjálfvirkni í upplýsingagjöfinni, aðrir samningarnir tryggja að við getum farið fram á upplýsingar ef einhverjar ástæður eru til þess. En allt eru þetta aðgerðir sem miða að því að svipta burt leyndinni og komast að því hvað er á seyði. Þessu alþjóðlega samstarfi til viðbótar vil ég nefna að íslensk stjórnvöld tóku, eins og þekkt er orðið, tímamótaskref á síðasta ári þegar Alþingi veitti fjármagn til kaupa á skattagögnum frá útlöndum til frekari úrvinnslu hjá skattrannsóknarstjóra. Þessi kaup hafa víða vakið athygli og hafa íslensk stjórnvöld verið lofuð fyrir það framtak. Mér finnst rétt að fram komi að á þeim tíma sem upplýsingar lágu fyrir um að mögulegt væri að kaupa gögnin var í ráðuneyti mínu eingöngu spurt að því hvort skattrannsóknarstjóri teldi eitthvert gagn að því fyrir meginstarfsemi embættisins að fá gögnin keypt. Við gerðum aldrei ágreining um verðið. Við gengum út frá því á sínum tíma að verðið yrði allt að fimmfalt það sem á endanum varð niðurstaðan. Embættið bar hitann og þungann af öllum samskiptum vegna þessa máls og gerði vel í því að ná niðurstöðu sem gagnast hefur embættinu og þar með stjórnvöldum í þessari baráttu. Þessi gögn innihalda að stofni til svipaðar upplýsingar og hin margumtöluðu Panama-skjöl, nema hvað umfang fjárhagslegra eigna og fjöldi eignaraðila er jafnvel enn meiri í Panama-skjölunum en í skjölunum sem keypt voru. Eins og fram hefur komið í fjölmiðlum og víðar eru þessi gögn nú í vinnslu. Það hefur meðal annars komið fram fyrir þingnefnd. Gögnin eru í vinnslu bæði hjá skattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra. Það er brýnt og það fær forgang þar að úr þeim verði unnið eins fljótt og auðið er. Mun sá sem hér talar gera allt sem í hans valdi stendur til að flýta fyrir úrvinnslu gagnanna sem kostur er, hvort heldur um er að ræða nauðsynlegar lagabreytingar eða stuðning við skattframkvæmdina. Við höfum þegar átt skrifleg samskipti við embættin og boðið fram hvers kyns aðstoð í þessum tilgangi. Þannig höfum við gert embættunum ljóst að fjármála- og efnahagsráðuneytið er reiðubúið til viðræðna við þau um ráðstafanir til að þau geti komist yfir sem fyllstar upplýsingar um eignir þeirra sem eru framtalsskyldir hér á landi. Þetta gildir bæði um úrvinnslu þeirra gagna sem þegar hafa verið keypt og önnur gögn sem mögulegt yrði að afla. Varðandi verkefnin fram undan vil ég láta þess getið að í tilefni af skriflegum samskiptum við embættin hafa ráðuneytinu þegar borist ítarleg svör frá umræddum stofnunum, að mörgu leyti sambærileg þeim sem efnahags- og viðskiptanefnd þingsins fékk á sínum tíma. Nú er unnið að undirbúningi aðgerðaáætlunar á grundvelli þeirra upplýsinga sem við höfum fengið frá embættunum og með hliðsjón af öðrum atriðum sem málið varða. Það má segja að aðgerðaáætlunin sé þríþætt. Í fyrsta lagi hefur þegar verið óskað eftir tilnefningu fulltrúa í sérstakan starfshóp sem kynntur var í ríkisstjórn 29. apríl síðastliðinn til að gera tillögur að breytingum á lögum, reglugerðum eða verklagsreglum sem saman mundu mynda almenna aðgerðaáætlun íslenskra stjórnvalda gegn skattundanskotum, skattsvikum, peningaþvætti og nýtingu skattaskjóla almennt. Útfærsla á sameiginlegum tillögum OECD og G20-ríkjanna, eða hin svokallaða BEPS-aðgerðaáætlun, verður hluti af vinnu starfshópsins. Í þeim hópi verða fulltrúar úr fjármála- og efnahagsráðuneytinu en einnig úr forsætisráðuneytinu, frá ríkisskattstjóra, frá skattrannsóknarstjóra og tollstjóra. Þá vænti ég þess að starfshópurinn eigi samráð við peningaþvættisskrifstofu héraðssaksóknara enda eru þessi brot þannig vaxin að þau geta verið af sama meiði og ég gat um fyrr í ræðu minni. Ég sé það þannig fyrir mér að starfshópurinn hefði gagn af því að funda með efnahags- og viðskiptanefnd, að nefndin hefði gagn af því að fá upplýsingar um með hvaða hætti starfshópurinn hyggst nálgast verkefnið. Ég mundi líka vilja leggja upp með það að greið leið væri frá nefndinni til starfshópsins. Ef það eru sérstakar áherslur, jafnvel þvert á flokka úr þinginu, sem menn vilja leggja inn í starf nefndarinnar er ég talsmaður þess að það sé mögulegt. Ég hef lagt upp með það að starfshópurinn skili skýrslu með tillögum sínum til ríkisstjórnarinnar eigi síðar en 30. júní næstkomandi. Í öðru lagi verður sérstöku teymi með aðkomu utanaðkomandi sérfræðinga falið að gera mat á umfangi fjármagnstilfærslna og undanskota á aflandssvæðum samhliða því að áætla tekjutap hins opinbera af slíkri starfsemi. Segja má að þetta sé ekki ósvipuð hugmyndafræði og birtist í tillögu sem liggur fyrir þinginu frá þingmönnum Vinstri grænna. Við höfum skyldur til þess að draga fram og skýra hvert umfang skattsvikanna var. Hvert er umfang vandans? Hversu mikið tapast? Hversu algengt var að þetta félagaform, þessi lönd, þessi svæði, væru nýtt til þess að skjóta sér undan íslenskum lögum? Það finnst mér sjálfsagt og eðlilegt að kanna. Mér finnst það frumskylda okkar að gefnu þessu tilefni núna að taka það út sérstaklega og verður það meginverkefni þessa sérstaka teymis sem ég hyggst fela þetta hlutverk þannig að við getum haft betri grundvöll undir umræðu um umfang vandans. En það verður að segjast alveg eins og er að allt frá hruni hafa flogið fyrir alls konar fullyrðingar um það hversu miklu við höfum tapað sérstaklega í skatttekjum vegna félaga á þessum svæðum með skattsvikum. Ég nefni bara tölur sem ég hef gripið úr umræðunni á undanförnum árum. Ég hef heyrt að það væru 300 milljarðar sem biðu sanngjarnrar skattlagningar einhvers staðar í Karíbahafi. Ég hef líka heyrt nýlega að menn telji að skattsvikin nemi tugum milljarða á ári. Ég veit ekki hver sannleikurinn er. Ég hef almenna tilfinningu fyrir því að þetta kunni að vera dálítið ýktar tölur, sérstaklega að það bíði okkar 300 milljarðar einhvers staðar. Mér finnst það nú fullmikið í lagt og leyfi mér að hafa efasemdir um það. En að því marki sem hægt er að nálgast sannleikann í þessu finnst mér við þær aðstæður sem uppi eru núna við hafa sérstaka skyldu til þess að gera allt sem hægt er til þess að komast að hinu sanna í þessu efni. Ég hef væntingar til þess að hægt sé að setja þetta í mikinn forgang og að niðurstöðurnar gætu legið fyrir sem fyrst, helst um mitt þetta ár. En ég verð samt að segja eins og er að maður rennir aðeins blint í sjóinn með það hversu mikla tímapressu raunhæft er að setja starfshópnum. Í þriðja lagi vil ég greina frá því að nú er unnið að gerð frumvarps þar sem er að finna ýmsar tillögur frá skattstofnununum þremur sem ég tel unnt að hrinda í framkvæmd án frekari undirbúnings. Það frumvarp mun ég leggja fyrir ríkisstjórn og í framhaldinu fyrir Alþingi innan fárra daga. Ég tel mikilvægt að halda því til haga að ég legg áherslu á að samþykkt lagabreytinga strax er liður í hinni almennu aðgerðaáætlun sem ég kynni hér. Ég ætla síðan að ljúka máli mínu á því að segja að ég tek eftir hugmyndum um að við beitum viðskiptaþvingunum til að ná enn meiri árangri. Ég tel í því sambandi nauðsynlegt fyrir okkur að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi um slíkar viðskiptaþvinganir. Ég tel að viðskiptaþvinganir Íslands einangraðar muni ekki miklu ná fram og ég lít þannig á að menn séu að ræða um viðskiptaþvinganir gegn þeim ríkjum sem neita þátttöku í upplýsingagjöf. Það mundi ég styðja heils hugar.

Virðulegi forseti. Ég vil segja í upphafi máls míns að það er jákvæð afleiðing af umfjölluninni um Panama-skjölin og umræðunni um þau undanfarnar vikur að algjör straumhvörf hafa orðið í umræðunni um skatta í samfélaginu, mikilvægi þeirra og mikilvægi réttlátrar skattlagningar sem og gagnsemi skatta. Við höfum búið við það að orðræðan um skatta hefur byggst á viðhorfinu um að það sem greitt sé í skatta sé glatað fé, það sé óæskilegt að greiða skatta, skattheimta sé eitthvað sem sé neikvætt og að skattsniðganga með öllum löglegum og hálflöglegum leiðum sé bæði æskileg og skynsamleg ráðstöfun fólks. Ég held að umræðan undanfarnar vikur hafi breytt þessu, hafi loksins snúið orðræðunni um skattheimtu aftur í þá veru sem hún var fyrir allmörgum áratugum síðan þegar stoltustu bændurnir gengu um og bentu á álagningarskrána til vitnis um hversu stöndugir þeir voru og glöddust yfir því að leggja mikið af mörkum til samfélagsins. Vonandi erum við að sjá ákveðna grundvallarbreytingu að þessu leyti, að við hættum að sætta okkur við að skattsniðganga sé æskileg og réttlætanleg og horfum í staðinn til þess að hafa einfalda, skýra og réttláta skattalöggjöf, vissulega, en með þeim hætti að þeir sem bera mest úr býtum leggi mest af mörkum og um það verði víðtæk samfélagsleg samstaða. Virðulegi forseti. Ég fagna að því leyti tóninum í ræðu hæstv. fjármálaráðherra að hann talar um að vilji sé til þess að uppræta skattsvik og að grafast fyrir að fullu og öllu um umfang þeirra. Ég fagna því. Það hefur lengi verið baráttumál Samfylkingarinnar að grennslast fyrir um umfang skattsvika og uppræta þau. Það er fagnaðarefni ef ríkisstjórnin ætlar með raunverulegum hætti að ganga þar fram fyrir skjöldu. Við höfum upplifað það á síðustu árum að þegar umræður kviknuðu um möguleika á því að kaupa gögn um eignir í aflandsfélögum til afnota fyrir skattyfirvöld, þá heyrðust alls konar úrtöluraddir, við tókum eftir því. Ég held því fram að ef ekki hefði verið fyrir ákveðinn og einbeittan þrýsting stjórnarandstöðunnar á Alþingi hefði það ekki orðið að veruleika á sínum tíma. Ég ítreka mikilvægi þess að með þau gögn sem nú þegar hafa verið keypt verði unnið af fullri alvöru. Við í stjórnarandstöðunni fengum nýverið skattrannsóknarstjóra á okkar fund þar sem hún gerði grein fyrir vinnunni við gögnin. Ég held að það sé mjög mikilvægt sem hæstv. fjármálaráðherra sagði hér áðan að allt afl verði lagt í að tryggja að þau nýtist til fulls. Ég tek því þá þannig líka að tryggður verði mannafli og aðgerðir jafnt hjá ríkisskattstjóra, sem þarf að opna sum þessara mála, sem og hjá skattrannsóknarstjóra til að tryggja að málin ónýtist ekki og að unnið verði með allar þessar upplýsingar. Ég tel líka að við eigum að ganga lengra og setja almennt ákvæði í skattalöggjöf sem beinlínis er jákvæð heimild til skattyfirvalda að kaupa hvers konar gögn sem upplýst geti um skattsvik, þjófstolin, allra handa. Ég held að það yrði mjög gott upp á réttaröryggið að gera. Það hefði gríðarleg varnaðaráhrif og ég held að það væri satt að segja líka jákvætt innlegg á Alþingi að segja á þessum tímapunkti: Við erum að breyta um stefnu. Það verður aldrei framar þannig að menn geti komið sér í skjól. Hver einn og einasti sem aðstoði við þá vinnu viti að honum beri lagaskylda til þess að upplýsa um það og að það sé algjörlega ljóst að skattyfirvöld hafi gríðarlega víðtækar heimildir til að nota allra handa gögn, sama hvernig þau eru til komin, vegna þess að hér er um að ræða þjófnað frá samfélaginu sem skiptir okkur máli að geta upprætt. Ég vil minna í þessu samhengi á mikilvægi þess að freista þess að opna betur sannleikann um það sem gerðist raunverulega hér fyrir hrun. Við vitum það eitt að Mossack Fonseca var mikið notuð af Landsbanka Íslands. Við vitum líka að aðrir bankar notuðu ekki Mossack Fonseca. Við vitum líka að í heimi eignaumsýslu á þessum árum var gjarnan talað um þessa lausn, Landsbankann og Mossack Fonseca, sem svona bónuslausn þegar kæmi að því að fela peninga, þetta væri ódýr leið til að fela peninga. Aðrir bankar buðu þar af leiðandi upp á fínni og dýrari lausnir til þess að losa menn við peninga og fela þá. Það er athugunarvert að við höfum ekkert séð um það. 600 Íslendingar hins vegar áttu einhvers konar félög í gegnum Mossack Fonseca. Það hlýtur að kalla á spurninguna: Hvað gerði Kaupþing? Hvað gerði Glitnir á árunum fyrir hrun? Ég vil þess vegna líka segja að við þurfum að finna leiðir til þess að opna þær bækur upp á gátt. Höfum við lagaheimildir til þess að krefja slitabúin um að opna bækurnar þannig að við getum rannsakað þetta? Eða þarf frekari lagaheimildir til þess? Ég held að þetta sé mjög mikilvægt því að gagnalekinn núna er auðvitað bara toppurinn á ísjakanum. Það er athyglisvert að í öllum þessum upplýsingum sem skekja heiminn allan og fjalla um gríðarlegan fjölda þjóðarleiðtoga og leiðtoga í alls konar furðulegum ríkjum og alls konar auðmenn hér og þar í heiminum, er ekki einn einasti Bandaríkjamaður. Er það tilviljun? Og hverju sætir? Það er líka athyglisvert að hugsa: Ef þetta er umfangið í gegnum þessa einu lögmannsstofu í Panama, hver er þá markaðshlutdeild hennar á markaði lögmannsstofa í Panama eða í öðrum þeim ríkjum sem hafa aðstæður til þess fyrir lögmannsstofur að fela peninga fyrir fólk? Ég óttast að það sem við höfum séð núna sé einungis toppurinn á ísjakanum og mun stærri fjárhæðir hafi verið fluttar út úr hagkerfum Vesturlanda og faldar. Það hlýtur líka að kalla á að við endurmetum hvort við gætum staðið frammi fyrir því að það sem við höfum talið að væru staðreyndir, eins og tölur um jöfnuð á Íslandi, hvort á þeim sé raunverulega byggjandi, eða hvort það geti verið að það séu peningar sem hafi verið fluttir burt sem skekki þá mynd og gefi okkur falskt öryggi um að við búum í reynd í jafnaðarsamfélagi, en svo búum við kannski þegar á öllu er á botninn hvolft og allar upplýsingar koma upp á borðið í ójafnaðarsamfélagi. Ég vil, virðulegi forseti, ítreka þær tillögur sem við í Samfylkingunni höfum lagt fram á Alþingi um þessi mál og þá sérstaklega tillöguna um viðskiptabann. Ég fagna sérstaklega orðum hæstv. fjármálaráðherra, þegar hann í lok ræðu sinnar tók undir tillögur okkar að því leyti. Ég hlakka til að sjá vinnu utanríkismálanefndar við þá tillögu. Ég held að það skipti mjög miklu máli að Alþingi sendi þau skýru skilaboð á þessu vorþingi að við séum tilbúin að veita skýra heimild til ríkisstjórnarinnar að taka þátt í alþjóðlegum aðgerðum. Ég er alveg til í að vinna með þá túlkun hæstv. ráðherra hér áðan að það sé viðskiptabann sem lúti að þeim ríkjum sem ekki séu tilbúin að vinna með alþjóðlegu átaki til þess að setja allt upp á borðið. Ég fagna því sérstaklega að hæstv. ráðherra hafi tekið vel í þá hugmynd áðan. Að síðustu vil ég rifja aftur upp punktana tólf sem PES-flokkur evrópskra jafnaðarmanna samþykkti fyrir tveimur vikum og ég hef áður gert að umtalsefni hér úr ræðustólnum. Þar eru lagðar til fjölþættar aðgerðir til þess að bregðast við þessari stöðu og allar undirstrika þær mikilvægi þess að nýta alþjóðlegt frumkvæði á þessum örlagatímum til að draga rétta lærdóma af Panama-skjölunum og setja nýjar leikreglur sem fólk getur treyst að tryggi að velferðarsamfélög Vesturlanda fái þær skatttekjur sem verða til í þeim ríkjum.

Herra forseti. Ég þakka fyrir skýrslu hæstv. fjármálaráðherra og vil fyrst segja að þessi umræða hefur þróast allnokkuð í þinginu og tónninn breyst frá því að fyrstu afhjúpanirnar í Panama-skjölunum voru hér til umræðu og hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn héldu því fram að þetta væri ekkert sem þyrfti að ræða sérstaklega. Ég minni líka á að þegar þessi mál komu fyrst til umræðu fannst einhverjum við hæfi að tala um þingmenn lágkúrunnar en eftir því sem umræðan hefur þróast og þroskast finn ég, og ég leyfi mér að fagna því, að æ fleiri hv. þingmenn sjá að þetta er stórt og mikilvægt viðfangsefni því að það snýst um ákveðinn kjarna í samfélaginu. Það snýst um það að aðilar nýta sér aflandsfélög í skattaskjólum til að geyma fjármuni sína til þess ýmist að komast hjá skattgreiðslum eða nýta sér þá staðreynd að í þessum skattaskjólum eru aðrar reglur en við höfum ákveðið í okkar samfélagi, oft litlar reglur sem engar, og þannig má segja að þessir aðilar komi sér hjá þeim reglum sem við sem lýðræðislegt samfélag höfum sett okkur. Þess vegna vil ég meina að notkun skattaskjóla grafi ekki aðeins undan velferðarsamfélaginu, sem er kannski stærsta ástæðan fyrir því að alþjóðastofnanir á borð við OECD hafa skorið upp herör gegn þessari starfsemi, heldur grefur slík starfsemi líka undan lýðræðissamfélaginu. Af hverju segi ég það? Af því að fólk velur að fylgja ekki þeim reglum sem samþykktar eru af kjörnum fulltrúum á hverjum tíma í okkar vestrænu samfélögum og nýtir sér leyndina og regluleysið á þessum svæðum til að komast hjá þeim reglum. En það er jákvætt að þessi umræða hefur þroskast. Ég fagna orðum hæstv. ráðherra áðan um að ríkisstjórnin sé að undirbúa aðgerðaáætlun þar sem hann vitnaði til tillögu okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um sérstaka rannsókn, að það væri mikilvægt að rannsaka umfang aflandsfélaganna og áhrif þeirra á íslenskt samfélag. Ég er ekki í nokkrum vafa um að sé það skoðað hefur það áhrif á allt samfélagið, líka þann hluta samfélagsins sem við köllum atvinnulíf. Auðvitað skekkir það samkeppnisstöðu þeirra sem nýta sér ekki starfsemi aflandsfélaga að starfa á sama markaði og þeir sem nýta sér slík félög og þau hlunnindi sem því fylgja. Ég vona að við séum komin fjarri þeirri hugsun að tala um aflandsfélög sem hluta af heilbrigðu viðskiptaumhverfi. Það er ekkert heilbrigt við slíka notkun. Ég fagna því að mér finnst skilningurinn á þessu máli vera að aukast. Hér var rætt um skattsvik og skattundanskot og hvert umfang þeirra er. Það er alveg ljóst að það eru skattsvik og skattundanskot sem snúast ekkert um aflandsfélög í samfélaginu. Það er fullt af skattsvikum í öðrum geirum og erfitt að áætla hver nákvæmlega hlutur skattaskjólanna er í þeim efnum. Það er auðvitað reikningsstærð en það hefur verið áætlað af ríkisskattstjóra að árleg skattundanskot á Íslandi séu 80 milljarðar. Það er alveg risavaxin tala. Við erum búin að ræða í mörg ár um að byggja nýjan Landspítala, meðferðarkjarna fyrir 50 milljarða. Það er sem sagt bara hluti af skattundanskotum. Við erum að ræða um gjaldtöku í heilbrigðiskerfinu, hvað það kosti að gera heilbrigðiskerfið sem hæstv. heilbrigðisráðherra leggur fram tillögu um að jafna greiðsluþátttöku í, og síðan koma fram tölur um að það að afnema þá greiðsluþátttöku kosti 6,5 milljarða - en við erum að tala um 80 milljarða í skattundanskot. Það ætti auðvitað að vera forgangsverkefni okkar allra hér inni að komast fyrir þessi skattundanskot því að þau grafa undan velferðinni en þau grafa líka undan þeirri hugsun að við búum í samfélagi. Einhvern tímann sagði bandarískur hæstaréttardómari þau fleygu orð að skattar væru gjaldið sem við greiddum fyrir að búa í siðuðu samfélagi. Páll Skúlason heitinn, heimspekingur, lagði út af þessum orðum í ágætri grein sem hann birti einmitt í tímariti ríkisskattstjóra, Tíund, og sagði að skattur væri framlag okkar til félags sem hefði farsæld okkar allra og komandi kynslóða að leiðarljósi. Umræðan um skattaskjólin sýnir okkur að skattar eru ekki bara tæknilegt úrlausnarefni eins og mér finnst umræðan stundum snúast um, þetta sé spurning um að stilla af einhverjar prósentur hér og þar, þetta er þvert á móti heimspekilegt og pólitískt viðfangsefni og snýst um það hvernig samfélag við viljum byggja. Þegar fólk segir sig frá því samfélagi með því að fylgja öðrum reglum, þó að það sé ekki ólöglegt, vekur það spurningar um hvort við séum þá í raun og veru að byggja siðað samfélag. Þetta er grundvallarspurning, herra forseti. Ef Panama-skjölin og afhjúpanirnar í þeim mega verða til þess að við setjum slíkar grundvallarspurningar á dagskrá ættum við bara að fagna því og ég fagna því að frjálsir fjölmiðlar hafa orðið til þess að þessum upplýsingum var lekið því að þær færa okkur áþreifanlega heim sanninn um eitthvað sem við höfum vissulega lesið um í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sýna okkur áþreifanlega hvernig þetta hefur verið gert og hvernig þetta hefur verið stundað. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur til að geta tekist á við þessa spurningu. Hæstv. ráðherra ræddi talsvert um aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar, að efnahags- og viðskiptanefnd gæti síðan verið höfð með í ráðum og boðaði frumvarp sem væntanlega mun snúast um þær ábendingar sem stofnanir ríkisins, eins og ríkisskattstjóri og skattrannsóknarstjóri, hafa komið með á undanförnum dögum og vikum, m.a. til efnahags- og viðskiptanefndar, um hvað sé hægt að gera og hvernig sé hægt að breyta löggjöfinni til að taka betur á þessum málum. Það er margt hægt að gera. Það kom fram á tveimur fundum nefndarinnar sem voru haldnir með þessum stofnunum. Ýmislegt er hægt að gera til að auðvelda okkur að eiga við vandann ef við erum sammála um að það þurfi að taka á honum, sem ég vona að við séum. En ég legg áherslu á að Alþingi sé með í ráðum því að mér finnst þetta ekki bara snúast um aðgerðir stofnana og stjórnvalda, þetta snýst líka um að Alþingi sem stofnun taki þessa umræðu og að þverpólitískt samráð verði haft um þær aðgerðir sem eigi að ráðast í. Panama-skjölin og þær upplýsingar sem þar koma fram, nú síðast um forseta lýðveldisins, en áður um hæstv. ráðherra í ríkisstjórninni og fleiri aðila, hafa auðvitað haft gríðarleg áhrif á orðspor Íslands úti í hinum stóra heimi en hafa líka grafið mjög undan trausti hér í samfélaginu. Það er kannski stærsta viðfangsefni okkar sem störfum á Alþingi Íslendinga að endurreisa traustið. Því vil ég segja að lokum, því að tími minn er á þrotum, að nú reynir á hvernig Alþingi Íslendinga tekur á þessu máli. Ég átta mig alveg á því að framkvæmdarvaldinu kann að finnast best að halda þessum málum hjá sér en ef okkur á að takast að byggja upp traust á stofnunum samfélagsins og stjórnmálunum eftir þessi stórtíðindi held ég að það reyni mjög á hvernig við vinnum á Alþingi Íslendinga.

Virðulegur forseti. Nýlegar upplýsingar um eignir Íslendinga í lágskattaríkjum og möguleg undanskot frá skatti hafa orðið kveikjan að mikilli umræðu hér á landi á undanförnum vikum. Víða erlendis hefur umræða af þessu tagi varað í nokkuð langan tíma og mikið starf hefur verið unnið á síðustu árum til að spyrna gegn skattundanskotum. Þau eru því miður ekki nýtt fyrirbæri heldur alvarleg meinsemd sem hefur dregið úr getu samfélaga til að byggja upp velferð og styrkja innviði sína. Ísland hefur tekið virkan þátt í alþjóðlegu samstarfi gegn skattundanskotum og í kjölfar opinberunar Panama-skjalanna er mikilvægt að samstarfið verði enn markvissara en áður. Við munum áfram vinna náið með öðrum þjóðum og áfram leggja áherslu á gerð upplýsingaskiptasamninga við ríki sem teljast til skattaskjóla. 44 slíkir samningar hafa verið gerðir á undanförnum árum, sá nýjasti við Sameinuðu arabísku furstadæmin í apríl síðastliðnum. Þarna er um að ræða tímamótastarf sem hefur verið unnið á síðustu árum. Fyrir daga þessara samninga höfðu íslensk stjórnvöld fá úrræði til að sannreyna upplýsingar um eignarhald eða tekjur af fyrirtækjum í eigu Íslendinga í lágskattaríkjum. Á næstunni má búast við frekari viðbrögðum og frumkvæði á alþjóðavettvangi. Brýnt er að Ísland eigi þar hlut að máli og taki virkan þátt í þeim aðgerðum sem ráðist verður í. OECD hefur að frumkvæði G20-ríkjanna sett málið á dagskrá og skilað skýrslu um 15 aðgerðir sem aðildarríkin hafa nú til skoðunar. Af aðgerðum sem varða EES-samninginn má nefna breytingar á tilskipun um árleg reikningsskil, samstæðureikningsskil og fleira. Þarna er um að ræða breytingar sem fela m.a. í sér aukin upplýsingaskipti milli ríkja á innri markaði Evrópu. Þessar breytingar, sem ég ræddi um á þingi í síðustu viku og óskaði eftir heimild Alþingis til þess að taka upp í EES-samninginn, fela í sér kröfu um að stór alþjóðleg fyrirtæki geri í mun ríkari mæli grein fyrir umsvifum sínum í einstökum ríkjum sem eru aðilar að innri markaðinum. Gangi þessar breytingar eftir munu þær ná til þúsunda fjölþjóðafyrirtækja á innri markaði Evrópu og gera þeim skylt að birta upplýsingar um hagnað sinn, skattgreiðslur, starfsmannafjölda og veltu, brotið niður á þau lönd sem þau eru starfrækt í. Krafa um þetta gæti náð til stórra alþjóðlegra fyrirtækja sem eru með starfsemi hér á landi. Gert er ráð fyrir að tilskipun um ráðstafanir gegn því að fjármálakerfið sé notað til peningaþvættis og til fjármögnunar hryðjuverkastarfsemi verði tekin upp í EES-samningnum eins og fyrri tilskipanir um sama efni. Þá er leitast við að tryggja samræmi við alþjóðlega staðla í tilmælum Peningaþvættisstofnunarinnar. Í kjölfar hryðjuverkaárásanna í París og Brussel og útkomu Panama-skjalanna leggur framkvæmdastjórn ESB ríka áherslu á að þessi tilskipun verði innleidd í landslög á öllu EES-svæðinu fyrir árslok. Þá er í smíðum áætlanagerð gegn skattundanskotum sem gert er ráð fyrir að hafi áhrif á allan innri markaðinn. Fyrirliggjandi tillögur hvíla á þremur stoðum. Í fyrsta lagi er lagt upp með að skattlagning sé skilvirk þannig að fyrirtæki greiði skatta þar sem arðurinn verður til. Í öðru lagi er lögð áhersla á gagnsæi svo að aðildarríkin hafi nauðsynlegar upplýsingar til að tryggja sanngjarna skattlagningu. Í þriðja lagi er lagt upp með að komið verði í veg fyrir tvísköttun svo fyrirtæki líði ekki fyrir það að starfa á innri markaðnum. Mikil áhersla er einmitt lögð á upplýsingaskipti sem er mikilvægt tæki í baráttunni gegn skattundanskotum og skattsvikum. Tillögurnar hafa ekki síst að markmiði að hindra alþjóðleg stórfyrirtæki í að nota skattareglur í þeim einbeitta tilgangi að sniðganga eða lágmarka skattgreiðslur. Tillögurnar byggja í stórum dráttum á umræðu sem mun hafa farið fram um þetta á vettvangi OECD. Virðulegur forseti. Ég er sammála þeim sem hér hafa talað um mikilvægi þess að Ísland marki sér enn fastari stefnu og taki forustu í baráttunni gegn skattaskjólum og notkun aflandsfélaga. Eins og fram hefur komið þá ákvað ríkisstjórnin að tillögu fjármála- og efnahagsráðherra að skipa sérstakan starfshóp til að gera tillögur að breytingum á lögum, reglugerðum og verklagsreglum sem saman mynda aðgerðaáætlun íslenskra stjórnvalda gegn skattundanskotum og nýtingu skattaskjóla almennt. Okkar færustu sérfræðingar á þessu sviði munu skipa hópinn og bind ég miklar vonir við starf hans. Í síðustu viku var á Alþingi tekin til umræðu tillaga til þingsályktunar um alþjóðlegar viðskiptaþvinganir gagnvart lágskattaríkjum þar sem ríkisstjórnin er hvött til þess að beita sér fyrir og taka undir slíkar aðgerðir. Til að slíkar aðgerðir hafi tilætluð áhrif þurfa mörg ríki eða ríkjahópar að taka sig saman um að beita þeim. Alþingi samþykkti á síðasta þingi að rýmka nokkuð heimildir stjórnvalda til að taka undir aðgerðir af þessu tagi, en þær hafa til skamms tíma verið bundnar við að alþjóðastofnanir hafi samþykkt að beita þeim. Viðbrögð á alþjóðlegum vettvangi munu eðlilega þurfa að eiga sér nokkurn aðdraganda. Verði ráðist í þær mun Ísland taka fullan þátt í þeim.

Virðulegur forseti. Sumir þingmenn hér í umræðunni hafa lýst því yfir að þeir séu ánægðir með tóninn sem kom fram í ræðu hæstv. fjármálaráðherra. Ég er það ekki. Ég verð að segja það bara af hreinskilni og fullri virðingu að ég er ekki ánægður með tóninn. Mér fannst koma fram í ræðu hæstv. ráðherra að við værum þátttakendur í alþjóðlegu samstarfi til að taka á skattsvikum í aflandsfélögum. Það eru aldeilis tíðindi. Það væru nú aldeilis tíðindi ef við værum það ekki, ef við værum ekki þátttakendur í slíku samstarfi. Ég geri ráð fyrir og hef alltaf gert ráð fyrir að við værum það og að við eigum að leggja okkar af mörkum í því. Jú, loksins hefur verið farið í það verkefni að kaupa gögn sem gefa til kynna umfangsmikil skattsvik í aflandsfélögum, það er verið að vinna úr þeim gögnum núna en reyndar eru Panama-skjölin viðameiri og varpa ljósi á miklu víðtækari möguleg undanskot. Við erum þátttakendur í aðgerðum gegn peningaþvætti. Þó það nú væri. Við erum það. Það er gott. Jú, það er tilefni til þess núna eftir allt þetta sem á undan er gengið að áætla kannski tekjutap og umfang skattundanskota í aflandsfélögum. Mér finnst það kannski það minnsta sem hægt væri að gera. En líklega eru þessar tölur sem hafa verið nefndar um skattsvik ýktar. Þetta var tónninn. Gott og vel. Kannski eru margir ánægðir með það. Þetta er vissulega málefnalegt og allt það og ríkt að efnislegu innihaldi, en hvers sakna ég í þessu? Mér líður sem Íslendingi, út af allri þessari umfjöllun um Panama-skjölin undanfarið, eins og ég hafi verið hafður að fífli. Um hvað höfum við deilt í íslensku samfélagi undanfarna áratugi? Til dæmis það hvernig við viljum mögulega selja aðgang að takmörkuðum gæðum. Veiðiheimildirnar, kvótakerfið og það allt saman. Er ekki nokkuð augljóst að margir þeir sem hafa fengið aðgang að þeim gæðum á verði sem er langt undir markaðsvirði, held ég að mér sé alveg óhætt að segja, hafa tekið þennan pening og sett hann til Tortólu eða eitthvert annað? Af hverju erum við ekki brjáluð yfir því? Af hverju eru þeir sem verja kvótakerfið og það allt saman ekki líka brjálaðir yfir því? Þeir sem fengu afskriftir eftir að hafa farið hérna um þjóðfélagið í tómri ævintýramennsku fyrir hrun og fengið lán hjá bönkum, það er að koma í ljós núna að peningurinn sem þeir fengu að láni og lenti síðan á íslensku samfélagi, hann er á Tortólu. Af hverju eru ekki allir brjálaðir yfir því? Af hverju er hæstv. fjármálaráðherra ekki brjálaður yfir því? Af hverju líður honum ekki eins og mér og fleirum, að hann hafi verið hafður að fífli í þessu? Af hverju er þetta ekki alvarlegt mál? Af hverju eru þeir flokkar sem tala fyrir því að við höldum krónunni á Íslandi sem gjaldmiðli ekki brjálaðir yfir því að leiðtogi ríkisstjórnarinnar, fyrrverandi, sem hrökklaðist frá, var með sinn auð í erlendri mynt, í aflandsfélagi? Ég er búinn að vera að hlusta eftir því í allri þessari umræðu hvort einhver fulltrúi stjórnarliða í þessari umræðu ætli að fordæma bara það eitt og sér, þá hræsni sem í því felst og þann óheiðarleika. Pólitískt. Það gerir það enginn. Ræðum stóriðjuna í landinu. Það kom í ljós í dag samkvæmt greiningu að hún nýtur um 34% lægra orkuverðs en almennt markaðsverð orku er á heimsmarkaði. Hún nýtur ýmissa ívilnana. Þeir eru margir hérna baráttumenn þessara ívilnana sem hafa verið að bjóða stóriðjunni fjárfestingarsamninga með alls konar heimildum til að borga ekki tiltekin gjöld. Það hefur lengi legið fyrir að stóriðjan nýtir sér lágskattasvæði til að flytja hagnað úr landi eftir augljósum bókhaldsbrellum. Af hverju er hæstv. fjármálaráðherra ekki jafn brjálaður yfir því og margir leiðtogar OECD-ríkja? Af hverju eru til dæmis heimildir í fjárfestingarsamningum til að fara í bókhald þessara fyrirtækja ekki nýttar? Þær eru fyrir hendi. Aldrei verið nýttar. Þannig að nei, hæstv. forseti, ég er ekki ánægður með tóninn. Ég er ekki ánægður með að menn skuli ekki fatta hversu ótrúleg pólitísk tíðindi það eru að Ísland hafi verið uppgötvað, afhjúpað, sem það land sem er í fararbroddi í því að eiga aflandsreikninga 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér um aðgerðir stjórnvalda vegna aflandsfélaga. Í ræðu hæstv. fjármálaráðherra var komið mikið inn á skattsvik, að við þyrftum að ná þessum skatti aftur heim. En það var ekki mikið rætt um það uppgjör sem við þurfum að gera, ástæðuna, forsenduna fyrir því að geta náð skattinum heim og þar fram eftir götunum. Ég held að það þurfi ekki að minna fólk á það en það varð hér hrun. Þetta hrun varð árið 2008. Það kemur skýrt í ljós í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem ég er búin að lesa í bak og fyrir að íslensk bankakerfi var holað að innan. Núna fáum við að sjá hvernig það var gert. Núna fáum við að sjá hvernig hver einasti fjármagnseigenda var sendur til Panama, til þess að eiga í einhverjum viðskiptum á Seychelles-eyjum, eins og t.d. hæstv. fjármálaráðherra reyndi nú að gera, eða þá að geyma fjölskylduauð sinn á Tortólu eins og hæstv. fyrrverandi ráðherra og núverandi hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, sem er í leyfi, gerði. Aðgerðir stjórnvalda vegna aflandsfélaga þarf að setja í samhengi við hrunið og þær aðgerðaáætlanir sem voru gerðar í kjölfar þess. Það þarf að taka rannsóknarskýrsluna og þær niðurstöðum sem koma þar fram alvarlega. Mér finnst ekki hafa vera mikið gert í því. Í skýrslunni er ítrekað rætt um að hér hafi verið léleg vinnubrögð. Það er ítrekað sýnt fram á gerræðislegar ákvarðanir. Það er ítrekað minnst á hvernig pólitíkusar taki ekki ábyrgð. Það er ítrekað minnst á að skyldur einstakra stofnana eða embættismanna hafi ekki verið nógu skýrar. Þetta er eitthvað sem við þurfum að laga í samhengi til þess að við getum farið í aðgerðir varðandi aflandsfélög því að þetta helst allt í hendur. Mig langar líka að tala um það sem kemur fram í rannsóknarskýrslu Alþingis varðandi hvernig framkvæmdarvaldið hagar sér. Framkvæmdarvaldið í þessari ríkisstjórn og þeirri síðustu hefur farið offari. Það hefur ekki verið mikið samráð með minni hlutanum. Það hefur verið tilkynningasamráð að mestu leyti. Verða aðgerðir stjórnvalda vegna aflandsfélaga svona tilkynningasamráð? Eða fáum við eitthvað að segja um það? Í skýrslunni segir Valgerður Sverrisdóttir fyrir rannsóknarnefnd Alþingis 15. október 2009, með leyfi forseta: „Framkvæmdarvaldið var náttúrlega mjög dómínerandi í þinginu á þeim tíma.“ Þetta er eitthvað sem við þurfum að laga til þess að við getum talað um það hvernig við ætlum að bregðast við skattaskjólum. Þessi aflandsfélög og það sem er búið að koma upp um er nátengt því sem varð til þess að hér varð hrun árið 2008. Mér finnst að sú kynslóð sem er hér inni að mestu skilji ekki hvaða afleiðingar þetta hefur haft í för með sér. Við höfum verið að ræða menntamál í þinginu í óundirbúnum fyrirspurnum þar sem er verið að skera niður gagnvart námsmönnum af minni kynslóð út af því að gullaldarkynslóðin, sem fæddist um 1960 og fór með offorsi um íslenskt bankakerfi, fær bara að gera það sem henni þóknast. Á hverjum bitnar þetta? Þetta bitnar á öldruðum, bitnar á ungum, bitnar á öllum öðrum en þeim sem komust með skattinn sinn undan og tekjur sínar undan til aflandsfélaga af því að það er svo öruggt. Það er margt sem þarf að gera. Í sjálfu sér er mjög gott og jákvætt að við tökum þátt í alþjóðlegu samstarfi um aðgerðir gegn aflandsfélögum. En þau viðbrögð og sú birtingarmynd á íslenskri pólitík sem hefur átt sér stað undanfarinn mánuð og vikur hefur verið til háborinnar skammar. Við erum að sjá að annar hver maður og mamma þeirra áttu aflandsfélög  En það sem mér finnst mjög mikilvægt er að pólitíkin taki sig á. Að stjórnmálaflokkarnir, þessi hefðbundnu öfl, Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn og fleiri í þeim dúr, taki sig til og komi með nýja stefnu. Það hefur verið í stefnu Sjálfstæðisflokksins og er meðal annars reifað hér í 5. kafla í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að eftirlitsstofnanir séu íþyngjandi. Trekk í trekk í tuttugu ár var þetta málið. Getum við fengið það fram hjá hæstv. fjármálaráðherra að eftirlitsstofnanir séu nauðsynlegar til þess að eiga heilbrigt fjármálakerfi? Getum við fengið það frá hæstv. fjármálaráðherra? Getum við hætt þessari nýfrjálshyggjuhugmyndafræði um að fyrirtæki geti haft siðferðislegar kenndir til að gera hið rétta? Það hefur bara komið í ljós að þau geta það ekki. Fyrirtæki munu fara þangað sem skattbyrðin er lægst. Þeirra markmið er gróði. Markmið þeirra er ekki að standa vörð um mannréttindi. Við þurfum að fá þetta á hreint af því að við getum ekki treyst og ég get ekki treyst fjármálaráðherra sem finnst t.d. eftirlitsstofnanir vera íþyngjandi. Ég fagna alþjóðlegu samstarfi en að sama skapi óska ég líka eftir pólitískri ábyrgð og ég óska eftir skýrum svörum. Þau svör sem við höfum fengið hafa verið hist og her, maður veit ekkert, botnar hvorki upp né niður í þeim. Ég óska eftir skýrum svörum um það hvort stefna Sjálfstæðisflokksins hafi loksins breyst. Eru eftirlitsstofnanir loksins orðnar nauðsynlegur hluti af fjármálasamfélaginu?

Hæstv. forseti. Ég heyrði áðan hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur segja að umræðan hefði þroskast frá því að Panama-skjölin komu fram. Ég held að það sé rétt að hluta. Hún hefur þroskast aðeins í samfélaginu en mér finnst hún ekki hafa þroskast mikið hjá stjórnarandstöðunni á þingi.

… Þetta er fínt hjá ykkur.

Umræðan hér er alltaf afvegaleidd. Það er alltaf verið að grauta öllu saman, skyldu og óskyldu, allt í pólitískum tilgangi. Ég geri enga sérstaka athugasemd við það í sjálfu sér en þetta er auðvitað veruleikinn. Það skiptir miklu máli hvort um er að ræða skattsvik, skattundanskot, eða hvort menn eru í eðlilegum viðskiptum þótt um lágskattasvæði sé að ræða, hvers eðlis þau eru o.s.frv. Á þinginu er enginn áhugi hjá stjórnarandstöðunni á að gera einhvern greinarmun. Nei, allir skulu vera dæmdir sem einhvers staðar komu nálægt einhverju lágskattasvæði. Þetta er ekki málefnaleg umræða, hún er í raun villandi og það er verið að afvegaleiða alla. Ég skynja að í samfélaginu er almenningur búinn að átta sig á því að þar á er mikill munur. Skattsvik eru mikið mein. Það er algerlega óþolandi að sumir sem nýta alla þá samneyslu sem er í boði greiði ekki skatta eins og aðrir. Þetta raskar samkeppni. Þetta er gróðrarstía fyrir skipulagða glæpastarfsemi, hryðjuverk o.s.frv. Það er mikilvægt að finna ráð til að uppræta þetta eða stemma stigu við því eins og hægt er. Hvert er lykilatriðið í því? Það er upplýsingagjöf. Það er samstarf þjóðanna þannig að hægt sé að fá upplýsingar. Lágskattasvæði eða lönd þar sem eru lægri skattar eru í sjálfu sér ekki endilega meinið. Við lifum í alþjóðlegu samfélagi, menn eru að fjárfesta og eru í viðskiptum um allan heim. Hvað er lágskattasvæði? Hvar er leynd? Miðað við daginn í dag er sem sagt minni leynd og meiri upplýsingagjöf víða í eyjum við Tortólu en í Hong Kong, Delaware í Bandaríkjunum, Lúxemborg og Sviss. Það þarf alþjóðlegt samstarf til að uppræta vandann. Hugsanlega þurfum við að einhverju leyti að skoða okkar eigin löggjöf. Er hægt að gera betur þar? Auðvitað eru ýmsar hugmyndir uppi sem vert er að skoða en við verðum líka að fara varlega og fara ekki í einhverjar vanhugsaðar breytingar sem geta kannski verið til meiri skaða en hitt. Ég ítreka að það er óþolandi og ég trúi því að Alþingi og stjórnmálamenn nú og í framtíðinni skoði þessi mál mjög vel, fari yfir þetta með okkar helstu samstarfsríkjum til að koma í veg fyrir það mein sem skattsvik og skattundanskot eru.

Frú forseti. Skattaskjól eru fyrst og fremst notuð til að fela eignir og komast undan skattgreiðslum. Þeir sem nota skattaskjól gera það til að komast hjá því að greiða til fulls skatta af tekjum sínum og eignum. Einkenni skattaskjóls eru skattleysi eða lágir skattar, leynd og ógagnsæi. Helsta málsvörn þeirra sem nota skattaskjól er að segja að þeir gefi eignir sínar og tekjur sem skráðar eru í skattaskjólum upp til skatts í heimalandi sínu. Það er engin leið að sannreyna þá fullyrðingu, engar upplýsingar er að fá í skattaskjólunum um það og það er einmitt leyndin sem virðist vera eftirsóknarverð fyrir þá sem leita í skjólin. Allar ríkisstjórnir í vestrænum löndum segjast vera andvígar starfsemi skattaskjóla og vilja beita sér gegn þeim, m.a. á vegum OECD. Ísland hefur skrifað undir slíkan sáttmála og hæstv. ráðherrar hafa staðfest í þessari umræðu að Ísland muni taka þátt í alþjóðlegu samstarfi um málið. Staða okkar er samt sú að bæði fyrrverandi forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra landsins hafa nýtt sér skattaskjól og leynt því fyrir þingi og þjóð. Þátttaka íslenskra stjórnmálamanna í notkun skattaskjóla sem lekinn frá Panama hefur þegar opinberað dregur upp þá mynd að íslenskir stjórnmálamenn séu gráðugir og spilltir og til í að láta aðra bera sinn hlut í ríkisrekstrinum. Það er sorglegt. Jafnaðarmenn um allan heim eru að stíga fram og berjast fyrir banni á skattaskjólum og viðurlögum ef bannið er ekki virt. Kallað er eftir gildum jafnaðarmanna um réttlæti og samstöðu og fólki sem ræður við það að berjast gegn slíkri spillingu. Pólitísk átök munu fylgja því að uppræta skattaskjól því að hagsmunir þeirra ríku eru miklir og þeir munu standa saman og segja að það hafi ekkert upp á sig að banna skjólin. Þá röksemd höfum við reyndar heyrt í þessum sal frá hæstv. fjármálaráðherra sem sjálfur hefur nýtt sér skattaskjól. Afsögn hefði verið óhjákvæmileg alls staðar annars staðar í Vestur-Evrópu - en ekki á Íslandi og það er áhyggjuefni því að það segir til um siðgæði og kröfur til stjórnmálamanna hér á landi. Frú forseti. Panama-skjölin benda til þess að Íslendingar séu óvenjumiklir notendur erlendra skattaskjóla. Í ljós hefur komið að meðal eigenda aflandsfélaga eru aðilar sem hafa fengið háar fjárhæðir afskrifaðar í bönkum í kjölfar falls þeirra haustið 2008. Þá eru einnig dæmi um að kröfur á þrotabú bankanna hafi verið vistaðar í aflandsfélögum. Háar fjárhæðir hafa borist til landsins í gegnum gjaldeyrisútboð Seðlabankans og eigendur fengið verulega ábót. Um þessi viðskipti ríkir trúnaður sem aðeins opinber rannsókn getur aflétt. Með því að bera saman þessa hópa má að líkindum fá mynd af umfangi vandans og eðli hans. Allir sem hafa nýtt sér aflandsfélög eru tortryggðir vegna þess hver tilgangur og markmið félaganna eru um leynd og skjól. Sú tortryggni er í þessum sal en hún er líka um allt samfélagið. Af umfjöllun fjölmiðla má skilja að í sumum tilvikum sé um að ræða eignamyndun sem ekki verður skýrð með heiðarlegum viðskiptum. Stofnuð hafi verið eignarhaldsfélög hér á landi gagngert í því skyni að skuldsetja þau. Lánsfé hafi svo verið fært til aflandsfélaga án þess að um nokkur viðskipti hafi í raun verið að ræða og jafnvel reynt að hylja slóðina með flóknum millifærslum. Allt er þetta þó rekjanlegt og má með opinberri rannsókn leiða í ljós. Við skulum ekki gleyma því að eignarréttur myndast ekki með auðgunarbrotum. Í öðrum tilvikum getur verið um að ræða skattsniðgöngu og jafnvel skattsvik. Skattsniðganga mun tíðkast víða og felur í sér að leitað er eftir því að vista eignir og tekjur þar sem skattlagning er lægst. Slíkt mun ekki vera ólöglegt en grefur engu að síður undan samfélögunum líkt og skattsvik. Í öðrum tilvikum er um að ræða að tekjum sé komið undan skatti með tilefnislausum kostnaðarreikningum. Þessi mál eru mikilvæg og virðast vera stór og þau verður að upplýsa. Íslensk þjóð getur ekki unað því að fólk í forréttindastöðu gerist eins konar yfirstétt í landinu á grundvelli auðgunarbrota. Það verður aldrei friður um það í samfélaginu.

Forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Tilefnið er mikið og verkefnið er risavaxið. Yfirskrift umræðunnar er aðgerðir stjórnvalda vegna aflandsfélaga. Það sem við sjáum hér í framsöguræðu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra heitir á íslensku kattarþvottur. Það stendur í raun og veru mjög lítið til að gera annað en að reyna að skapa frið um mál sem er gersamlega óþolandi. Málið er svo stórt á Íslandi að sjónir heimsins beinast að okkur. Af hverju er það? Það er vegna þess að við erum heimsmethafar í fjölda aflandsfélaga. Við erum heimsmethafar í fjölda ráðherra í ríkisstjórn sem nýtt hafa sér skattaskjól. Þar á meðal er hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem talar hér um aðgerðir stjórnvalda. Það hljóta allir að sjá að þetta er skrípaleikur og ekkert annað. Það er svo hér á Íslandi að allir æðstu ráðamenn Íslands eru kolflæktir í þetta mál. Nýjast er það svo að forseti lýðveldisins er á forsíðum erlendra blaða og vefsíðum erlendra blaða. Fyrir hvað? Fyrir það að verða tvísaga um þessi mál. Fyrir það að segja eitt í dag og annað á morgun. Fyrir það að súpa hveljur yfir því hversu mikillar siðbótar sé þörf í máli hæstv. fráfarandi forsætisráðherra, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, en vera svo sjálfur á forsíðunni nokkrum dögum síðar. Ósamkvæmni í málflutningi er náttúrlega með slíkum ólíkindum að það er ekki við það unandi með nokkru móti. Forseti. Trúverðugleiki Íslands er í húfi. Bæði inn á við fyrir okkur sjálfum og í augum heimsins. Eins og málin standa núna er Ísland að athlægi út um allan heim. Það eru straumhvörf í íslenskri stjórnmálaumræðu, straumhvörf sem standa yfir núna. Prófið stendur yfir núna. Hvað ætlar Alþingi Íslendinga að gera? Hvernig ætlar íslenska pólitíkin að axla þá stöðu sem upp er komin? Af myndarskap, af alvöru, ekki með betri tónum, heldur með raunverulegum aðgerðum og með því að menn stígi til hliðar og komi sér út af hinum pólitíska vettvangi þegar svo augljósar kröfur koma fram sem hafa verið bornar upp í þingsal, að ráðherrar sem hafa nýtt sér skattaskjól í eigin persónulega þágu eigi að víkja. Það er sjálfsögð og eðlileg krafa í lýðræðisríki og ég fullyrði að þessi staða gæti ekki verið uppi í löndunum í kringum okkur sem við viljum auðvitað alla jafna bera okkur saman við. Það að vera með forustu hér sem hefur sjálf braskað í gegnum aflandsfélög og í gegnum skattaskjól, og þar á meðal fjölskylda forseta Íslands, grefur undan trúverðugleika landsins. En það að vera með sitt persónulega fé í aflandsfélögum í skattaskjólum þýðir að viðkomandi er með virkum hætti og fullum vilja að taka þátt í því að grafa undan velferð og innviðum eigin samfélags. Ef það er ekki tvískinnungur, ef það er ekki ótrúverðugleiki, ef það er ekki hræsni í besta falli, virðulegur forseti, þá veit ég ekki hvað það er. Það eru straumhvörf í íslenskum stjórnmálum. Prófið stendur yfir. Og ég óttast að ef munnleg skýrsla fjármála- og efnahagsráðherra um aðgerðir stjórnvalda vegna aflandsfélaga er niðurstaða þess prófs, þá séum við fallin.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir að skýra hér frá aðgerðaáætlun stjórnvalda vegna aflandsfélaga. Það er vissulega jákvætt að stjórnvöld skuli upplýsa þingið um framgang þessa mikilvæga verkefnis. Það er einnig jákvætt sem fram kom í máli hæstv. utanríkisráðherra að stjórnvöld hafa tekið fullan þátt í átaki með öðrum þjóðum gegn skattaskjólum, til dæmis á vettvangi Norðurlandanna, OECD og ESB. Það er því miður ekki hægt að segja hið sama um öll vestræn ríki. Þar nægir að nefna Sviss, Lúxemborg, Möltu, Bandaríkin, Hong Kong og svo má lengi telja. Allt of mörg virðuleg ríki láta það viðgangast að erlendir aðilar geti stofnað þar félög sem greiða mjög lága eða litla skatta og gera litlar kröfur um að eigendur félaganna séu þekktir. Þetta atriði með að eigendur félaga séu þekktir er einmitt nokkuð sem við sjálf þurfum að laga hjá okkur. Því fagna ég skipan starfshóps sem skila mun niðurstöðum fyrir lok júní en í þeim starfshópi verða fulltrúar ríkisskattstjóra, skattrannsóknarstjóra, tollstjóra, fjármálaráðuneytisins og forsætisráðuneytisins. Ég tek undir með hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að það gæti verið ágætt og gagnlegt ef hópurinn mundi koma á fund efnahags- og viðskiptanefndar meðan á vinnu hans stendur. Eins og fram hefur komið hélt efnahags- og viðskiptanefnd opna fundi til að kynna sér sjónarmið og ábendingar skattyfirvalda og ráðuneytisins. Á fundi efnahags- og viðskiptanefndar í morgun ræddi nefndin drög að skýrslu nefndarinnar um málið. Ég bind vonir við að nefndin geti sameinast um innihald slíkrar skýrslu og skilað af sér í næstu viku. Hugmyndin er að skýrslan gefi yfirlit yfir þær ábendingar sem nefndinni bárust frá skattyfirvöldum um lagabreytingar sem gætu hamlað því að íslenskir aðilar nýti sér skattaskjól í framtíðinni. Sumar af þeim ábendingum eru einfaldar og aðgengilegar að útfæra en aðrar kalla á frekari undirbúning eins og við er að búast. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra boðaði einmitt í ræðu sinni að unnið væri að frumvarpi með lagabreytingum sem hægt væri að ráðast í strax og slíks frumvarps væri að vænta á næstu dögum. Mér þykja það nokkur tíðindi og fagna því mjög. Það sýnir að ríkisstjórninni er full alvara í því að taka á þessum vanda og gera það af röggsemi. Ég vænti þess að þingmenn allir og einkanlega þingmenn efnahags- og viðskiptanefndar muni fagna öllum lagabreytingum sem gagnast gegn skattaskjólum. Umræðan hér í dag sýnir í raun og veru einhug meðal þingmanna og ríkan vilja til að vinna gegn þeim vanda sem fylgir skattaskjólum. Ég trúi því að sambærileg vakning sé meðal þingmanna í fleiri löndum. Þess vegna bind ég vonir við að hið alþjóðlega samstarf fái nú meiri kraft en hingað til hefur verið. Vandinn af skattaskjólum er ekki bara skattundanskotin sem grafa undan velferðarsamfélaginu, sem er vissulega mikið og alvarlegt vandamál, heldur einnig leyndin sem er nýtt í ýmsum ólögmætum tilgangi og laðar óprúttna aðila að löndum. Ísland þarf að vera í fararbroddi alþjóðlegs samstarfs gegn skattaskjólum. Það mun skila árangri þegar og ef samstaða næst. En það er líka mikilvægt og kannski enn mikilvægara að við höfum frumkvæði að því að lagfæra okkar eigin löggjöf til að taka á vandanum. Til þess eru fjölmörg tækifæri. Með því að sýna gott fordæmi getum við bætt ímynd landsins og aukið traust alþjóðasamfélagsins á efnahagslífi okkar. Ísland hefur því miður tengst skattaskjólsumræðunni í heiminum á mjög neikvæðan hátt undanfarnar vikur. 

Frú forseti. Ríkisstjórn Íslands sýnist mér ætla að gera það í kjölfar Panama-skjalanna sem var fullkomlega eðlileg krafa að hún gerði varðandi Panama-skjölin. Panama-skjölin og umræðan um aflandsfélög eru alger leikbreytir í stjórnmálunum, svo reynt sé að þýða hugtak sem kallað hefur verið, með leyfi forseta, „game changer“. Upplýsingarnar sýna okkur tvískiptan veruleika fólks sem tekur annars vegar fullan þátt í samfélaginu sem það býr í og hins vegar fólk sem telur það siðferðilega verjandi að halda undan því hlutfalli af tekjum og eignum sem það ætlar öðrum að leggja til samfélagsins. Það hlýtur að breyta því hvernig við tölum um heilbrigðismál, menntamál og aðra uppbyggingu samfélagsins því að þetta snýst um megininntak samfélagsins. Við erum hópur ólíkra einstaklinga sem rekum saman skóla, sjúkrahús, stofnanir svo tryggt sé að mannsæmandi þjónusta sé í boði fyrir alla, óháð tekjum og félagslegri stöðu. Það hlýtur að hafa þau áhrif á umræðuna og pólitíkina að við veltum því fyrir okkur hvort við viljum hafa í forustu fyrir samfélag okkar fólk sem ekki tekur þátt í rekstri þessara stofnana og þarf jafnvel ekkert á þeim að halda. Þessi umræða sýnir okkur að til er fólk í efstu opinberu stöðum samfélagsins sem finnst í lagi að geyma fjármuni sína í skattaskjólum. Það stendur á sama tíma í vegi fyrir eða dregur lappirnar þegar kemur að því að standa að nauðsynlegum endurbótum og uppbyggingu samfélagsins sem allir aðrir en þeir sjálfir þurfa á að halda. Það er annað sem opinberast í þessari umræðu og verður svo augljóst og er auðvitað augljóst og þarf ekki að segja upphátt. En engu að síður í ljósi þess sem verið hefur: Það er algjört lykilatriði fyrir okkur sem tökum þátt í stjórnmálum og bjóðum okkur fram til opinberra trúnaðarstarfa fyrir almenning að segja alltaf satt, að segja aldrei ósatt. Fólk verður að geta treyst því þegar hæstv. fjármálaráðherra er spurður um tengingar við aflandsfélög og hann segir nei, að hann sé að segja satt. Algert lykilatriði. Annað sem þetta vekur hugsanir um er umræðan um skatta. Nú hafa hægri menn og sérstaklega Sjálfstæðisflokkurinn keppst við það í áratugi og gera enn, að halda því fram að skattar séu vondir. Skattar séu eitthvað sem eigi undir öllum eðlilegum kringumstæðum að reyna að hafa eins lága og mögulegt er. Í því felst að það sé einhvers konar áþján að þurfa að borga skatta. En nú hefur sú umræða breyst að því leytinu til að sjálfstæðismenn keppast við það eins og allir aðrir að segja að það megi enginn vera undanþeginn þeim. Það eigi allir að borga skatta. Það eigi enginn að nota skattaskjól og skjóta sér undan því að taka þátt í sameiginlegum rekstri samfélagsins. En auðvitað er sá andi sem birtist í þeim upplýsingum sem við höfum nú fengið og sá fjöldi fólks sem hefur tekið þátt í því að stofna aflandsfélög og geyma sína fjármuni annars staðar, í skattaskjólum, angi af þessu sama hugarfari, að það sé á einhvern hátt mjög neikvætt að greiða skatta, sé á einhvern hátt mjög eðlilegt að reyna eftir fremsta megni að haga sínum málum þannig að maður borgi sem minnst af þeim. Þessi umræða sýnir okkur að skattarnir eru auðvitað ekkert annað en sjúkrahúsin, skólarnir, þær stofnanir sem við höfum komið okkur upp til þess að reka sameiginlega þannig að allir geti haft jafnan aðgang að þeim grundvallarmannréttindum sem í þessum stofnunum felast. Ég velti fyrir mér hvaða upplýsingar eigi eftir að koma fram. Er hæstv. fjármálaráðherra búinn að gera hreint fyrir sínum dyrum í þessum efnum? Eru hér þingmenn sem enn eiga eftir að koma í ljós í þessum skjölum? Sem tengjast aflandsfélögum með einhverjum hætti, sem mögulega hafa verið styrktir af aflandsfélögum? Það eru auðvitað spurningar sem maður hlýtur að spyrja í ljósi þess sem komið hefur í ljós. Í þeirri umræðu um það sem opinberast hefur í tengslum við Panama-skjölin hafa menn sem orðið hafa uppvísir að því að tengjast þessum aflandsfélögum keppst við að segja: Ja, það er að sjálfsögðu allt eðlilegt og löglegt og greiddir skattar af öllu því sem þarna var og í rauninni græddum við ekki neitt á þessu. Það var okkur öllum til mikils ama að hafa tekið þátt í þessu. En hvaða vissu höfum við fyrir því?

Enga.

Hvað höfum við nema orð þeirra fyrir því að svo sé? Og hvers virði eru þau orð þegar þau eru skoðuð í samhengi þess sem gerst hefur hér á síðustu dögum þegar menn hafa trekk í trekk orðið uppvísir að því að segja beinlínis ósatt, að muna ekki hvar og hvort þeir hafi tengst svona félögum eða ekki? Hvers virði eru þau orð? Það traust sem hvarf í garð þessara stjórnmálamanna við þessa upplýsingagjöf hefur auðvitað áhrif á alla pólitíkina, allar stofnanir samfélagsins. Það traust verður ekki endurnýjað nema í kosningum.

Virðulegi forseti. Panama-skjölin svokölluð minntu fólk á ákveðinn menningarmun, ákveðinn atburð sem í daglegu tali er kallaður hrunið. Fyrir hrun man ég, og ég held að margir muni eftir því, að ákveðin kúlistamenning var í gangi í fjármálum, fyrirtækjarekstri og athafnastarfsemi almennt. Þessi kúlistamenning var þannig að mönnum virtist finnast mjög flott að snúa á kerfið, vera einhvern veginn snjallara en það system sem þeir bjuggu við. Ég hygg að þetta mál minni fólk sérstaklega á þessa menningu og þá vitfirringu sem átti sér stað fyrir hrun, þegar menn láta alltaf eins og allt sé eðlilegt sem greinilega hneykslar almenning. Nú er víst að fjölmargir skilja ekki eðli þess að vera með eignir hér eða hvernig skattkerfið virkar hér eða þar eða hvernig alþjóðleg viðskipti virka yfir höfuð, en því meiri ástæða er til þess að hamra á því að stjórnmálamenn þurfa að njóta trúverðugleika. Þeir þurfa að njóta trúverðugleika á að a.m.k. tvennan hátt, annars vegar gagnvart almenningi í landinu og hins vegar gagnvart alþjóðasamfélaginu, ekki síst erlendum hagkerfum ef má orða það svo. Það sem vantar enn þá er uppgjör við það sem mönnum finnst vera eðlileg starfsemi. Menn geta kallað hvað sem er eðlilega starfsemi svo lengi sem þeir geta kallað hana löglega, en krafan er dýpri en svo. Það þarf meira en að hlutirnir séu löglegir. Þessi kúlistamenning er ekki nógu góð, hversu eðlileg sem hún kann að virðast sumum. Það er ákall um að trúverðugleiki verði eitthvað sem menn deili ekki um að sé til staðar. Menn færu þá kannski frekar að deila um annað en það hvort hæstv. fjármálaráðherra hafi beina hagsmuni af niðurstöðum úr tilteknum umræðum. Þegar hér kom til dæmis upp umræða um kaup á skattgögnum, þá var hæstv. fjármálaráðherra með skoðanir, málefnalegar sjálfsagt, en hvernig á maður að vita það? Síðan kemur í ljós að menn meintu það sem þeir sögðu einhvern veginn allt öðruvísi en allir skildu það. Hvernig á maður að trúa þeim næst? Ef einhver kemur með hugmyndir um að banna það að eiga eignir í skattaskjólum, hvernig á að vera hægt að trúa því undir þessum kringumstæðum þegar menn hafa verið á móti því? Tónninn sem er sleginn í þessari umræðu er oft á tíðum þannig að hann hentar kúlistunum. Hann hentar þeim sem finnst allt eðlilegt sem er löglegt og kæra sig kollótta um það hvað þykir ásættanlegt siðferðilega, ekki löglega heldur siðferðilega. Það er trúverðugleikinn í stjórnmálum sem við þurfum að halda í eða öllu heldur öðlast á ný, vegna þess að eins og er þá er tortryggni nauðsynleg. Hún er algjörlega nauðsynleg. Ef menn væru ekki tortryggnir núna þá væru þeir ekki að fylgjast með. Svo koma sumir hv. þingmenn og kvarta undan því hvernig stjórnarandstaðan talar. Hvernig ætti stjórnarandstaðan að tala? Hvað mundu hv. þingmenn meiri hlutans segja í þingsal ef þeir væru í sporum stjórnarandstöðunnar svokallaðrar? Ættum við að standa hér og segja bara: Nú, þetta er allt í góðu, það þarf ekkert að laga hér, almenningur er að misskilja þetta. Auðvitað er alltaf hægt að segja að hinn og þess stjórnmálamaður sé alltaf að tala í pólitískum tilgangi og á ákveðinn hátt er það rétt í allri stjórnmálaumræðu. En tortryggnin sem við búum við í dag er nauðsynleg. Það er það sorglega í málinu, hún er algjörlega nauðsynleg. Það væri óábyrgt að vera ekki tortrygginn eftir það sem hefur komið í ljós. Það er vandamál. Það vandamál verður ekki leyst nema með því að menn axli pólitíska ábyrgð, ekki bara lagalega ábyrgð heldur pólitíska ábyrgð og siðferðilega ábyrgð. Það hefur oft verið sagt hér af fulltrúum úr fleiri en einum hv. flokki að ástæða þess að geyma eignir í skattaskjólum, eða aflöndum eða hvað maður á að kalla þessa staði, sé tvíþætt. Enn sem komið er hef ég ekki heyrt aðrar ástæður. Það er annars vegar að leyna eignarhaldi og hins vegar að komast undan skattheimtu. Ef menn geyma eignir á þessum svæðum og það kemur í ljós og þeir vilja meina að það sé eðlilegt að þeir hafi verið að leyna eignum, þá verða þeir að útskýra hvers vegna. Þeir þurfa að útskýra það á þann hátt að hið háa Alþingi og alþingismenn geti útskýrt fyrir öllum landsmönnum hvernig það sé eðlilegt og almenningur hafi færi og ástæðu til að trúa stjórnmálamönnum til tilbreytingar. Ástæðan fyrir því að menn geyma eignir á þessum svæðum er auðvitað sú að þeir hafa einhverja hagsmuni af því. Hvaða hagsmuni? Ja, einhvers konar hagsmuni sem hinn almenni borgari hefur ekki kost á. Ef hinir geta leyft sér það að nota þessi svæði til þess, ættu þá ekki allir að gera það? Og ef ekki, hvers vegna ekki? Vegna þess að hann er bara almennur borgari. Hann er ekki hluti af þessari kúlistamenningu þar sem menn fá einhvern veginn að gera hluti sem eru flottir og snúa á kerfið ýmist með ljósum eða óljósum hætti. Þegar svona mál koma upp þurfum við að sýna að okkur sé alvara. Það getur kostað. Það getur kostað völd. Það getur kostað stöður. Það getur kostað slettur á jakkafötin að sýna alvöru í svona málum. En nú erum við með fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra, núverandi hæstv. fjármálaráðherra og síðast en ekki síst forseta lýðveldisins sjálfan, sem eru flæktir í þá alþjóðlegu umræðu sem enn og aftur er Íslandi til skammar, því miður. Ef við ætlum að komast út úr þeirri vegferð þurfum við að sýna að okkur sé alvara með því að sanna það að við virðum málefnið trúverðugleiki Íslands meira en stöðu okkar sem stjórnmálamanna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir það frumkvæði að skipa starfshóp um þetta brýna mál, hóp sem falið er að skoða skattsvik og sérstaklega með tilliti til aflandsfélaga. Ég tek undir þau orð hv. þingmanna sem fjallað hafa um þetta mál, skattsvik í aflöndum, sem sérstaka meinsemd og ætla ekki að orðlengja það neitt frekar. Ég held að það sé þverpólitísk sátt um þá meinsemd sem er í þeim efnum. Skattsvik hafa oft verið skoðuð og þeir hv. þingmenn sem þaulsetnastir eru í þessum sal þekkja það að skýrslur um skattsvik hafa verið kynntar hér. Það var nú gert nokkuð reglulega hér á árum áður. Síðasta skýrsla sem ég tel að lögð hafi verið fram um þetta efni er frá árinu 2004, sérstök skýrsla um skattsvik. Það er ánægjulegt að sjá að hæstv. fjármálaráðherra gerir einmitt ráð fyrir að að minnsta kosti einn úr starfshópnum frá 2004 muni taka sæti í þeim starfshópi sem nú hefur verið skipaður. Það gefur ágæta samfellu sem oft er nauðsynleg í þessu sambandi. Það vakti athygli mína þegar ég skoðaði skýrsluna frá árinu 2004 að þar er reynt að leggja mat á umfang skattsvika. Um það hefur svolítið verið fjallað í dag og hafa einhverjar tölur verið nefndar í því sambandi. Árið 2004 var það mat starfshópsins að tapaðar tekjur vegna skattsvika, sem hlutfall af skatttekjum allra opinberra aðila, væru á bilinu 5–8%. Það er auðvitað gríðarlega mikið. Það vakti athygli mína að því var skipt þannig niður að þyngst vógu skattsvik af svokallaðri svartri starfsemi hér innan lands. Þar á eftir komu skattsvik vegna bókhaldsbrota og á svipuðu róli voru skattsvik vegna erlendrar starfsemi, á bilinu 1–2%. Það væri áhugavert að sjá í þeirri vinnu sem nú fer fram einhverja greiningu á þeim nótum því að ég tel mjög mikilvægt að menn fái góða yfirsýn yfir það á milli tíma og tískusveiflna, ef við getum orðað það svo. Á þeim tíma þegar síðasta skattsvikaskýrsla var lögð fram þá var, ef ég man rétt, nokkuð í tísku að stofna aflandsfélög eða félög í svokölluðum skattaparadísum, eins og það var kallað þá. Sú skattsvikaskýrsla sem ég nefni frá árinu 2004 fjallaði sérstaklega um að skattaparadísir og skattaívilnanir gætu átt rétt á sér. Það var nú andinn árið 2004. Og einmitt á þeim tíma þegar skýrslan kom fram var, svo dæmi sé tekið, stofnað félag sem menn hafa nú í dag viljað skýra sem eðlilega starfsemi, félag á vegum Landsvirkjunar á Bermúda, uppáskrifað frá skattyfirvöldum, þeim sömu og gerðu skattsvikaskýrsluna 2004. Ég man ekki betur en að hv. þm. Helgi Hjörvar hafi þá setið í stjórn Landsvirkjunar. Fyrrverandi hæstv. viðskiptaráðherra í síðustu ríkisstjórn lýsti því nýverið að það geti vissulega átt rétt á sér að stofna félög í þessum svokölluðu aflöndum. Það er mjög til fyrirmyndar að það verði skoðað hér áfram. Ég held að það sé ágætt að hafa vinnu gamalla starfshópa um skattsvikaskýrslur aðeins til hliðsjónar þannig að hægt verði að greina til dæmis hvað það er sem breyst hefur frá árinu 2004 til dagsins í dag í þessum efnum. Virðulegi forseti. Ég vil því að lokum beina því til hæstv. fjármálaráðherra að þrengja ekki um of að erindi þessa starfshóps sem nú hefur störf svo hægt verði að hafa sem mest gagn af vinnu hans.

Frú forseti. Þetta er dagskrárliðurinn „Munnleg skýrsla fjármála- og efnahagsráðherra (sem átti fyrirtæki í skattaskjólum) um aðgerðir stjórnvalda vegna aflandsfélaga“. Ríkisskattstjóri metur það sem svo að um 80 milljörðum sé skotið undan skatti, sviknir af samfélaginu árlega, og þar inni eru áætlanir vegna eigna í svokölluðum skattaskjólum eða aflandsfélögum. Það eru um 12% af tekjum ríkissjóðs á yfirstandandi ári. Með þessum tekjum mundi hverfa fjármögnunarvandi vegna heilbrigðismála, almannatrygginga, háskóla, framhaldsskóla og lögreglu. Við ættum meira að segja svolítinn pening eftir þegar búið væri að leggja það til sem þyrfti þarna inn. Hér eru gríðarlegir samfélagslegir hagsmunir í húfi og þetta er skýringin á þeirri reiði sem ríkir í samfélaginu yfir því að yfir okkur hafi verið kölluð sú vansæmd að vera orðin heimsfræg fyrir hátt hlutfall eigna í skattaskjólum. Við ræðum nú skýrsluna um hvernig við ætlum að vinna gegn þessari ógn við samfélagið okkar. Hverjir hafa ætlað sér að leiða þá vinnu? Hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson, sem átti fyrirtæki í skattaskjóli, og hæstv. forsætisráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson, sem lýst hefur velþóknun sinni á slíku eignarhaldi, meðal annars hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra og framkvæmdastjóra Framsóknarflokksins. Báðir hafa þó yfirgefið hlutverk sín. Það þótti hæstv. forsætisráðherra nú miður en hann virti samt ákvörðun þeirra. Þetta eru mennirnir sem ætla að leiða vinnu gegn aflandsfélögum á Íslandi. Það sjá það allir að slíkt gengur ekki upp því að eftir höfðinu dansa limirnir. Ef við ætlum að vinna eins og hægt er gegn skattundanskotum, skattsvikum hér á landi, erlendis og í aflandsfélögum þurfum við að hafa trúverðuga einstaklinga í forsvari fyrir þeirri vinnu. Þess vegna vil ég biðja hæstv. fjármálaráðherra að segja af sér embætti því að hann nýtur ekki trausts hjá almenningi hér á landi sem er sár yfir því að stolið sé peningum úr okkar sameiginlegu sjóðum. Ég vil biðja hæstv. forsætisráðherra að taka hlutverk sitt alvarlega og koma fram með dagsetningu fyrir kosningar. Við þurfum kosningar og við þurfum ný stjórnvöld hér á landi sem hafa þann trúverðugleika til að bera að hér sé hægt að berjast gegn skattsvikum og fjárglæfraspillingu, þeirri fjárglæfraspillingu sem afhjúpuð var þjóðinni í frægum Kastljóssþætti í upphafi aprílmánaðar, þætti sem við höfum ekki enn bitið úr nálinni með. Við eigum mikla vinnu fyrir höndum en hún verður ekki leidd af núverandi ríkisstjórn.

Frú forseti. Hæstv. fjármálaráðherra hóf mál sitt á því að segja að íslensk stjórnvöld væru og hefðu alltaf verið í fararbroddi alþjóðlegs samstarfs um baráttu gegn skattaskjólum. Ansi nær minni hæstv. fjármálaráðherra skammt aftur. Hvað gerðu íslensk stjórnvöld á árunum 1995–2007 í þessum efnum? Hver var hin hetjulega frammistaða? Var ekki verið að breyta Íslandi í gagnstæða átt, setja lög um alþjóðleg fjárfestingarfélög í skattabómull hérna heima? Var ekki skattsvikaskýrslum sem menn mæra hér stungið ofan í skúffu og ekkert gert með þær? Það var nefnilega lagt til strax á árunum 2002–2004 að taka upp CFC-reglur en það var ekki gert. Það þurfti nýja ríkisstjórn 2009 sem loksins fór að taka á þessum málum með því að setja CFC-reglur, með því að herða á einkahlutafélagalöggjöfinni, með því að tvöfalda fjármagnstekjuskatt og með því að hefja þátttöku í víðtæku samstarfi um gerð upplýsingasamninga. Stór hluti þeirra 44 samninga sem ráðherra stærir sig af voru gerðir í tíð þeirrar ríkisstjórnar. Hefur orðræðan batnað eitthvað síðustu dagana og vikurnar? Já, ég hélt það kannski - en þó. Þá koma hv. þingmenn Sigríður Andersen og Brynjar Níelsson og ég sé ekki að neitt hafi breyst. Ef það verður sannað að menn hafi svikið undan skatti eða brotið lög er þetta ekki nógu gott, en hvað eru menn annars að röfla um þetta? Ef það að orkufélög eins og Landsvirkjun hafi stofnað félag erlendis til að kaupa tryggingar, birt öll árin í sínum reikningum og að hafa setið í stjórn þess félags einhvern tímann er orðið jafngildur glæpur öðru því sem við horfum hérna upp á, eins og reynt er að draga inn í umræðuna, hefur umræðan ekki batnað. Frú forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að ég verð svo brjálaður af reiði inni í mér stundum þessa daga þegar ég fylgist með umfjöllun erlendra fjölmiðla um Ísland að ég ræð varla við mig. Hvers á Ísland að gjalda að þurfa að fara aftur og aftur nýjan og nýjan hring í alþjóðlegri umfjöllun í þessu hryllilega sviðsljósi? Átta menn sig ekki á því hvernig þetta er þegar umheimurinn horfir á okkur? Látum vera að við eigum heimsmet í þeirri geðslegu íþrótt að stofna aflandsfélög, en á listunum og í tengslum við þetta eru forsætisráðherrann, sem reyndar er farinn, forseti lýðveldisins, þjóðhöfðinginn, og fjölskylda hans, fjármálaráðherra og innanríkisráðherra, borgarfulltrúar í höfuðborginni sem annar hefur reyndar sagt af sér og hinn er í leyfi. Það vantar ekkert nema að forseti Hæstaréttar, Alþingis og biskupinn yfir Íslandi séu líka á listanum, þá væri þetta fullkomnað. Þetta gengur ekki. Við verðum að taka það alvarlega hvernig þetta leikur okkur. Höfðum við þó ekki úr háum söðli að detta, land sem var með sitt orðspor í rúst í lok árs 2008 og hefur tekið hægt og bítandi mikinn tíma og orku að reyna aðeins að byggja það upp. Þó hafa góðir hlutir gerst. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis vorið 2010 um fall bankanna var góð fyrir Ísland. Hún vakti athygli. Vegna hvers? Vegna þess að hún sýndi að Ísland ætlaði ekki að líta undan. Það er eins í þessu máli, við verðum að senda umheiminum skýrt þau skilaboð að við ætlum ekki að líta undan. Fullgild, opinber rannsókn á vegum Alþingis með rannsóknarnefnd sem hefur þær víðtæku heimildir sem lögin fela henni á að vera eitt stóra skrefið í því. Því til viðbótar mundi heimurinn taka eftir því ef það gerðist að hæstv. fjármálaráðherra bæðist lausnar og forseti lýðveldisins drægi til baka framboð sitt til endurkjörs. Þannig gætu menn orðið landi sínu að gagni við þessar aðstæður. Ég hvet menn til að sitja ekki slímsetu við stólana þegar það má vera hverju mannsbarni ljóst að þeir eru að skaða landið sitt með því.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessa umræðu og jafnframt þakka ég hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir skýrslu hans og að greina frá fyrirhuguðum aðgerðum stjórnvalda. Svo vil ég taka undir með hæstv. utanríkisráðherra, sem gerði grein fyrir baráttu okkar Íslendinga á alþjóðlegum vettvangi gegn skattaskjólum, um að við tökum forustu í þessum efnum og mörkum hér enn fastari stefnu. Hér á vettvangi þingsins hefur jafnframt undanfarna viku verið mjög gagnleg og uppbyggileg umræða. Ég vil taka undir með hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur um að hún hefur þróast til hins betra og ekki er hægt að segja annað en að viðbrögðin á Alþingi hafi verið sterk og endurspeglað má segja að einhverju marki viðbrögðin í samfélaginu við gagnaleka Panama-skjalanna. Bæði höfum við þurft að fara yfir hugtök og skilgreiningar á ýmsu sem snýr að þeirri starfsemi sem heyrir til aflandsfélaga og skattaskjóla og ná utan um þá starfsemi og hvað í henni felst. Skattaskjól, eins og nafnið dregur reyndar nokkuð skýrt fram, byggja á því að leynd hvílir yfir starfsemi félaga, leynd yfir rekstri og eignarhaldi, og það er leyndin sem er vandamálið, virðulegi forseti, það hefur komið mjög skýrt fram í þessari umræðu. Hún býður upp á að slík félög fái að starfa óáreitt innan lögsögu þeirra svæða sem slíka þjónustu bjóða og greiði lægri eða enga skatta og gefur um leið þessum félögum færi á því að komast undan þeirri skyldu að greiða til samfélagsins. Með þeim hætti grefur það auðvitað undan velferðarsamfélaginu. Það fer heldur ekkert á milli mála, virðulegi forseti, þrátt fyrir að legið hafi fyrir um langa hríð að slík starfsemi sé til staðar, að það er að eiga sér stað vakning hér á landi í það minnsta, mögulega að einhverju marki fyrr erlendis, um að skattundanskot séu ekki umborin eða liðin með nokkrum hætti. Það að einhverjir sjái sér hag í því að komast hjá því að greiða viðhlítandi skatta til samfélagsins til að standa undir velferð og grunnþjónustu og tilvist aflandsfélaga ýtir undir svarta starfsemi og alls kyns ólöglega starfsemi. Aflandsfélög eru í raun og veru kjörinn vettvangur fyrir ólöglega starfsemi á borð við eiturlyfjaviðskipti, peningaþvætti og hryðjuverkastarfsemi, alls kyns óprúttna starfsemi sem er okkur mögulega oft á tíðum fjarlæg. Um leið veikir starfsemi slíkra aflandsfélaga alla almenna uppbyggingu grunnþjónustu og velferðar, það liggur fyrir, hún eykur ójöfnuð og kemur jafnframt í veg fyrir leiðir til að vinna að jöfnuði og að þær leiðir virki, skekkir alla heilbrigða samkeppni og kemur niður á félögum og fyrirtækjum sem stunda opinn og gagnsæjan rekstur. Það sem er slæmt og er kannski að afhjúpast núna er hversu brenglað viðhorf og gildismat hefur verið gagnvart þessu hingað til. Ég held að orð skattstjóra á opnum fundi með hv. efnahags- og viðskiptanefnd um þessi mál, þessa starfsemi, segi mikla sögu. Svo ég vísi hér í vef Morgunblaðsins þann dag sem þessi fundur átti sér stað, með leyfi forseta: „Ríkisskattstjóri hefur ítrekað á undanförnum áratug reynt að vekja athygli á þeim vandamálum sem tengjast skattaskjólum en upplifir sig oft eins og hrópandann í eyðimörkinni í þeim efnum.“ Ég verð að segja, virðulegi forseti, að þessi orð skattstjóra segja ansi mikla sögu um viðhorfið og kannski það að samfélagið hafi að einhverju leyti lokað augunum fyrir alvarleika þessa máls. Ég held að það sé afar jákvætt að hér sé að verða vakning og viðhorfsbreyting. Þá höfum við séð upplýsingar og fréttir af stórfyrirtækjum og fjölþjóðlegum fyrirtækjum sem hafa nýtt sér skattaskjól og tekjuflutninga yfir í félög í slíkum skjólum á milli landa í þeim tilgangi að lækka skattgreiðslur sínar og oft eiga í hlut fátækari þjóðir heimsins þar sem verið er að nýta lægra launað vinnuafl. Ég spyr bara: Hvernig má það vera að við höfum látið svoleiðis hluti líðast í svo langan tíma? Þess vegna fagna ég allri þeirri umræðu sem hefur átt sér stað og þeim viðbrögðum sem hafa orðið í alþjóðasamfélaginu og jafnframt hér, ekki bara á Alþingi heldur úti í samfélaginu öllu og í umfjöllun fjölmiðla, ekki má gleyma því í þessum mikla gagnaleka. En um leið er afar mikilvægt að orðum og orðræðu, ekki bara gagnvart skattaskjólum og aflandsfélögum heldur gagnvart skattundanskotum almennt, fylgi aðgerðir, breytingar, raunverulegar breytingar, breytingar á reglum og lögum og eftirliti, sem við þurfum að efla enn frekar, alþjóðleg samskipti þar sem upplýst er um slíka starfsemi og aðgerðir sem miða að því að uppræta skattundanskot og starfsemi skattaskjóla. Það hefur þó komið fram að það er ekki þannig að hingað til hafi ekkert verið gert. Yfirvöld hafa gripið til aðgerða gegn þessari starfsemi og hæstv. ráðherra hefur ítrekað og farið yfir í dag þær aðgerðir sem farið hefur verið í á undanförnum missirum. Flestar snúa þær að upplýsingaskiptum á alþjóðlegum vettvangi. Ég hygg að við þurfum að skoða enn frekar hverju við getum breytt í lögum heima fyrir. Þess vegna fagna ég boðuðum starfshópi og aðgerðum stjórnvalda á þeim vettvangi. Það er einkum tvennt í því samhengi, það er annars vegar að meta áhrif og umfang af þessari starfsemi, að við áttum okkur á því hvaða áhrif hún hefur á samfélag okkar og að hve miklu marki hún grefur undan velferðarkerfinu, en ekki síður til að við getum mælt árangurinn af þeim aðgerðum sem við erum að fara í. Ég legg áherslu á það, virðulegi forseti, í ljósi allrar orðræðunnar og þess hugarfars sem speglast hér þverpólitískt um að vinna gegn þessari starfsemi og skattundanskotum almennt, að við náum virkilegum árangri. Þess vegna fagna ég öllum aðgerðum sem koma fram í skýrslu hæstv. ráðherra fjármála- og efnahagsmála og þeim orðum hæstv. utanríkisráðherra að marka enn fastari stefnu á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér mjög alvarleg mál og ekki í fyrsta skipti. Það er mikilvægt að við fylgjum þeim eftir, að umræðan verði ekki einungis tekin út af fjölmiðlum heldur sé þetta gert af fullri alvöru. Mér finnst hins vegar að menn missi svolítið sjónar á aðalatriði málsins þegar menn ræða það og noti það frekar í pólitískum tilgangi í stað þess að reyna að ná raunverulegum árangri og tala um málið út frá þeim forsendum. Hér eru mjög stór orð látin falla. Mér finnst rétt og fyndist skynsamlegt að menn mundu skoða málið í því samhengi sem það hefur verið í. Ég vil vekja athygli á því að það fór hér af stað. Menn tala um að við eigum heimsmet í notkun aflandsfélaga. Ég veit ekki hvort það er rétt. Ég hef bara ekki hugmynd um það. Eftir því sem ég best veit hefur mjög lítið af upplýsingum komið fram. Það er einungis um að ræða þessa einu skrifstofu. En þetta er búið að vera í gangi mjög lengi, lengur annars staðar en hér. Þetta hófst hér árið 2000, eftir því sem ég best veit, þegar ríkisbankinn, Landsbankinn, hóf að kynna þessa þjónustu. Þá var þetta ríkisbanki, þá voru pólitískir fulltrúar í stjórninni, ég veit ekki til þess að um það hafi verið pólitískar deilur, hvorki innan stjórnar né í pólitíkinni. Sá sem stýrði þessu, og það er rekið ágætlega í bókinni Andersen skjölin, sem allir ættu að kynna sér, varð síðan forstjóri Fjármálaeftirlitsins á síðasta kjörtímabili. Þar voru heilsíðuauglýsingar þar sem farið var yfir þessi mál. Ég veit ekki af hverju menn vilja gera lítið úr því vegna þess að ef við komumst að þeirri niðurstöðu að aflandsfélög séu eitthvað sem við viljum alls ekki hafa, þá þarf náttúrlega fyrst að skilgreina hvað aflandsfélög eru, síðan þurfa menn að ganga á undan með góðu fordæmi. En árið 2003 stofnaði Landsvirkjun dótturfélagið Icelandic Power Insurance Ltd. Félagið var skráð á Bermúda og hefur öðlast leyfi til tryggingastarfsemi á alþjóðlegum markaði. Tilgangur félagsins - þetta er í bæklingi Landsvirkjunar - er fyrst og fremst að sjá um eigin tryggingar Landsvirkjunar og hafa umsjón með þeim. Félagið sér bæði um tryggingar á núverandi aflstöðvum Landsvirkjunar og framkvæmdatryggingu á þeim verkefnum sem í gangi eru á hverjum tíma. Icelandic Power Insurance kaupir síðan endurtryggingar hjá viðurkenndum endurtryggjendum með framangreindu fyrirkomulagi. Er stefnt að því að heildarkostnaður vegna trygginga Landsvirkjunar verði lægri en annars yrði. Þetta kemur fram í ársskýrslu Landsvirkjunar árið 2003. Menn hugsa kannski: Heyrðu, þetta er svo langt síðan. Mér finnst síðan áhugavert að vita, af því menn tala mjög digurbarkalega núna, hvort þetta hafi verið aflagt á síðasta kjörtímabili. Það væri gott að fá að vita það af því að hér tala menn um tvískinnung og hræsni. Er það ekki tvískinnungur og hræsni ef ríkisfyrirtækið Landsvirkjun er með tryggingar, með viðskipti með Bermúda-félag, að menn tali hér eins og þeir tala í dag? Er það ekki tvískinnungur og hræsni? Fyrir nokkrum mánuðum síðan - þetta var undir forustu Samfylkingarinnar, Vinstri grænna, Bjartrar framtíðar og Pírata - var ákveðið í stjórn Orkuveitunnar að stofna aflandsfélag um tryggingarnar. Það var ákveðið þar. Er það ekki tvískinnungur og hræsni? Ég spyr, virðulegi forseti. Þar kemur fram í gögnum sem ég er með frá Orkuveitunni að það sé gert til þess að lækka kostnaðinn vegna þess að í Guernsey séu greiddir miklu lægri skattar. Þetta er opinbert fyrirtæki sem stýrt er af þeim flokkum sem hér eru í stjórnarandstöðu, sem tala með þeim hætti sem ég þarf ekki að endurtaka hér, það hafa allir hlustað á þessa ræðu. Ég spyr: Er það ekki tvískinnungur og hræsni? Ég held að allir sem skoða þetta mál spyrji að því. Eins og allir Íslendingar vil ég að umræðan verði sem jákvæðust um Ísland. Hún hefur ekki verið það af góðri ástæðu að undanförnu. Mér fannst skynsamlegt hjá Samfylkingunni að fá hingað virtan erlendan prófessor frá London School of Economics, John Kay, til þess að ræða þessi mál. Hvað sagði hann? Hann sagði það skipta miklu máli að fara varlega og skilja á milli þeirra fyrirtækja sem stofnuð eru í þessum ríkjum í heiðarlegum tilgangi annars vegar og hins vegar í þeim tilgangi að svíkja undan skatti eða þvætta peninga. Þetta sögðu ekki þingmenn stjórnarflokkanna. Þetta er ekki Íslendingur. Þetta er prófessorinn sem Samfylkingin fékk til landsins til þess að ræða þessi mál. Næsta spurning er: Erum við sammála þessari fullyrðingu eða ekki? Það er grundvallarspurning. Ég spurði nokkra hv. stjórnarandstöðuþingmenn um þetta. Þeir voru sammála um að þetta væri rétt. Þeir voru sammála John Kay. Ef menn eru sammála honum, af hverju menn þá alltaf að ýja að einhverju öðru, t.d. gagnvart hæstv. fjármálaráðherra?

Spurðu OECD.

Af hverju eru menn að því? Hér kallar hv. þm. Svandís Svavarsdóttir: Spurðu OECD. Hvert er símanúmerið hjá OECD? Er það með kennitölu eða hvað?

Farðu á ja.is.

Þetta er auðvitað bara kjánaskapur. Menn taka málið ekki alvarlega með svona kjánalegum frammíköllum. Það er ekki trúverðugt, kannski er það tvískinnungur og hræsni þegar menn hinum megin við Vonarstræti stofna aflandsfélög, þegar menn voru hér í ríkisstjórn síðast  Ég held að óhætt sé að segja að sá fyrrverandi stjórnarþingmaður á síðasta kjörtímabili sem barðist harðast gegn því sé Lilja Mósesdóttir, sem er ekki lengur á þingi. Það er áhugavert að rifja upp hvernig tekið var á móti Lilju Mósesdóttur af þingmönnum þáverandi stjórnarflokka og tilraunum hennar til þess að aflétta leynd af ýmsum hlutum, t.d. eignarhaldi. Það væri líka áhugavert að rifja það upp hvernig tekið var í fyrirspurnir um það hverjir ættu þrotabúin og þar af leiðandi íslensku bankana. Um það er hægt að lesa í bókinni Bylting og hvað svo? þar sem Lilja Mósesdóttir fer ágætlega yfir það. Fyrir þá sem áhuga hafa á málinu væri prýðilegt að fara yfir það og meta það síðan hvort hér sé kannski eitthvað um tvískinnung og hræsni að ræða. Kannski er eitthvað um tvískinnung og hræsni að ræða hjá núverandi stjórnarandstöðu sem stýrði málum á síðasta kjörtímabili. Ég hef líka spurt, og ekki fengið mikið af svörum, þá aðila sem vilja annaðhvort gangast við því eða segjast vilja sækja um aðild að Evrópusambandinu. Það sækir enginn um aðild að Evrópusambandinu nema vilja ganga í Evrópusambandið, alla vega ekki í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Að vísu veit ég ekki um neitt land nema Ísland þar sem menn sækja um aðild að Evrópusambandi til að kanna hvað er í boði. Það er upplifun að reyna að útskýra það fyrir erlendum ráðamönnum að umræðan sé með þeim hætti á Íslandi, en látum það liggja milli hluta. Ég hef spurt hvort menn séu búnir að endurskoða afstöðu sína til Evrópusamstarfsins, því að það er nokkuð sem við hljótum að ræða. Þau viðskipti sem verið er að sýna fram á í Panama-skjölunum fara meira og minna fram í gegnum kjarnaríki Evrópusambandsins, Lúxemborg. Reyndar er það þannig að formaður framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins var lengi og forsætisráðherra þar og er e.t.v. arkitekt yfir því kerfi sem þarna er um að ræða, í það minnsta hefur hann komið mjög mikið að því. Ég segi þetta ekki til þess að tala niður baráttuna gegn skattsvikum og ég tel svo sannarlega eðlilegt að allt sé uppi á borðum varðandi eignarhald fyrirtækja. Það er ekkert nýtt að ég tali þannig. Það sem ég vek athygli á hér er að við getum ekki gert þetta ein. Við þurfum að vinna með öðrum ef við ætlum að ná raunverulegum árangri, að því gefnu að við viljum halda í prinsippin um að hafa frjálst flæði fjármagns og fólks eins og gengur á innri markaðnum. Það eru bara staðreyndir sem liggja fyrir. Við getum talað með einhverjum öðrum hætti en það eru bara staðreyndir sem liggja fyrir. Menn hafa alla vega talað um að þeir vilji halda í þá hluti. Ég held að erfitt væri að hafa það samfélag sem við erum með núna ef við mundum breyta því. Ég vek líka athygli á því að við erum nú ekki alveg ein þegar kemur að þessum vanda. Í vef RÚV 12. apríl síðastliðinn var frétt sem bar fyrirsögnina „Danmörk: Panama norðursins?“ Þar var gerð skýrsla þar sem dönsku samlagsfélögin voru skoðuð. Niðurstaðan var sú að Danmörk væri Panama norðursins og að þar væru m.a. glæpahringir og aðrir að þvætta peninga í gegnum hin dönsku samlagsfélög. Ég ætla ekki að lesa í gegnum alla skýrsluna en vitnað er í Jonas Dahl sem er fyrrverandi ráðherra skattamála. Þar segir, með leyfi forseta: „Dahl hefur lesið skýrsluna og kemst að þeirri einföldu og skýru niðurstöðu að Danmörk sé orðin að Panama norðursins. Danir noti félög í eigin landi til að komast hjá skattgreiðslum, sem sé hið versta mál. „Við í Danmörku erum afar óánægð með að fólk sé að nota Panama til að koma sér undan því að borga skatt í Danmörku. Og nú sjáum við að þessi samlagsfélög eru notuð af til dæmis austur-evrópskum fyrirtækjum, sem nota þau til að koma sér hjá því að borga skatta á sínum heimaslóðum.“ Síðan er farið nokkuð nákvæmlega yfir þetta. Ég er enn þá svolítið upptekinn af því sem breski hagfræðingurinn John Kay, sem kom hér í boði Samfylkingarinnar, var að tala um. Af hverju? John Kay segir að að hluta til hafi flókið regluverk í fjármálaheiminum gefið skattundanskotum aflandsfélaga byr undir báða vængi. Á visir.is er haft eftir honum, með leyfi forseta: „Stór hluti af starfsemi á aflandsfélaga er knúinn áfram af regluverki um slíka starfsemi sem er allt of flókið og fjármálageiranum er gert að sæta. Hugmyndafræðin að baki regluverksins gengur ekki upp. Regluverkinu er ætlað að kveða á um reglur um fjármálahegðun fólks. Fólk reynir að sniðganga þessar reglur og þær verða sífellt flóknari. Við eltum því skottið á okkur þannig að það verður enginn endir á þessu. Ég vil að við einbeitum okkur að uppbyggingu atvinnugreinarinnar og þeirri hvatningu sem snýr að fólkinu í greininni. Við eigum að gera mun minna af því að semja reglur um hegðun fólks.“ Þetta segir John Kay, sem var boðið hingað af Samfylkingunni til að ræða nákvæmlega þessi mál. Ég er alveg sammála því og tel að við ættum að fara í þá vinnu. Umhverfið í fjármálageiranum er allt of flókið. Það er líka allt of áhættusamt. Hverjir bera áhættuna ef illa fer? Því miður ekki eigendurnir heldur skattgreiðendur þessa lands. Ég vonast til þess að tilefnið sem varð til þess að umræðan fór á fullt verði til þess að við berum gæfu til að standa saman að því að vinna að raunverulegum úrbótum. Þá verðum við að hlusta á mann eins og John Kay og við verðum að ganga í málið og fara alla leið og koma að kjarna vandans en ekki einungis að vera að ræða þetta með upphrópunum. Hæstv. fjármálaráðherra hefur farið yfir það hvernig við höfum komið að og verið í fararbroddi ríkja við að reyna að uppræta þetta á þessu kjörtímabili og kjörtímabilunum á undan, ekki bara á því síðasta heldur líka þar áður. Upplýsingasamskipti eru náttúrlega alveg grundvallaratriði. Ég hef saknað nokkuð í umræðunni að menn komi fram með sínar hugmyndir ef þeim finnst ekki nóg að gert eða eru með betri hugmyndir. Ég tel að það ætti að vera útgangspunkturinn í umræðunni að við værum einmitt að velta upp því hvað getum við gert til þess að ganga lengra, hvað getum við gert til þess að ná betri árangri. Mitt innlegg í því er að við eigum að hlusta á John Kay, sem var boðið hingað til lands af Samfylkingunni. Mér er alveg sama, þó að ég sé ekki hrifinn af þeim flokki held ég það hafi verið skynsamlegt af þeim. Það sem ég hef séð frá þeim manni finnst mér vera skynsamlegt og það er augljóst að maðurinn þekkir þessi mál mjög vel. Síðan er það spurning líka, virðulegi forseti, hvar og hvernig við getum tekið þetta upp á erlendum vettvangi. Ég nefndi tvö lönd sem talað hefur verið um sem skattaparadísir, sem eru nágrannaríki okkar, þ.e. Lúxemborg og Danmörk, ég vísa í það að Danir kalla Danmörku Panama norðursins. Þó að það séu nú nokkuð stór orð held ég að þar sé augljós gloppa. Við þekkjum líka ríki eins og Kýpur og Möltu. Allt eru þetta lönd sem eru í Evrópusambandinu og innan Evrópska efnahagssvæðisins. Við erum samkvæmt þeim samningum sem við höfum undirgengist þar í miklu samstarfi við þessi ríki og munum ekki breyta því nema ganga úr Evrópska efnahagssvæðinu. Við höfum líka verið of lítið gagnrýnin á það regluverk sem við höfum fengið frá Evrópusambandinu þegar kemur að fjármálageiranum. Við höfum trúað því að búið sé að úthugsa það fyrirkomulag og höfum tekið við því. Kannski komumst við ekki hjá því að taka það allt saman. Fjármálakerfi okkar er meira og minna byggt upp af regluverkinu í Evrópusambandinu, en við þurfum að líta til þess með miklu gagnrýnni hugsun en við gerum núna. Við þurfum að skoða augljósa hluti eins og að aðskilja fjárfestingarbanka og viðskiptabanka, en almenna reglan er sú að við ættum að reyna að ganga þannig fram að við höfum ekki áhættuna af þeirri áhættusömu starfsemi í fanginu á skattgreiðendunum. Ég vona að við förum í þá vinnu og ræðum það af fullri alvöru. Ég verð að viðurkenna að mér finnst ekkert að því að menn gagnrýni hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn hafi ekki gengið nógu langt og komið með aðrar hugmyndir og annað slíkt, en mér finnst það vera nokkuð ódýrt þegar menn koma hér tala um tvískinnung og hræsni eins og þeir hafa gengið fram t.d. gagnvart fyrrverandi hv. þm. Lilju Mósesdóttur, eins og þekkt er. Menn hafa þá ekki farið í það að uppræta þau aflandsfélög sem hið opinbera er með nú þegar og þeir samþykktu það í stjórn Orkuveitunnar fyrir stuttu að stofna aflandsfélög með því markmiði að lækka kostnað. Ég held að menn ættu aðeins að spara stóru orðin hvað það varðar. Virðulegi forseti. Ég fagna því að hæstv. ráðherra sé búinn að stofna þennan vinnuhóp og ég treysti því að þegar niðurstaða kemur úr þeirri vinnu förum við vel yfir það í þingsal og ekki síður í hv. þingnefnd, en við eigum ekki að binda það við skattsvik þegar kemur að aflandsfélögum. Við þurfum eðli málsins samkvæmt að berjast gegn skattsvikum alveg sama hvar þau eru. Því miður vitum við að svört atvinnustarfsemi er stunduð á mörgum sviðum. Þegar hún er stunduð þýðir það einfaldlega að aðrir þurfa að bera byrðarnar, þ.e. þeir sem standa skil á sínum sköttum og gjöldum. Ég tek undir með þeim sem hér hafa rætt það sérstaklega að það skipti máli að vinnuhópurinn sé með vítt umboð, þannig að við lítum þá til einhverra þátta sem ekki eru mikið í umræðunni núna og fara þar af leiðandi kannski fram hjá okkur, því að eðlið er alltaf hið sama þegar skattsvik eru annars staðar. Við eigum að berjast gegn þeim, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra skýrsluna og hv. þingmönnum umræðuna sem hér hefur farið fram, umræðu sem annars vegar snýst um fortíðina, enda þurfum við að nota tækifærið og læra af henni, en hins vegar snýst umræðan um það hvernig við vinnum að þessum málum til framtíðar því að þar getum við virkilega haft áhrif. Það er kannski enn þá brýnna að við leggjum áherslu á það því að fortíðinni breytum við ekki úr þessu. Það sem hefur komið mér hvað mest á óvart síðan ég hóf störf á Alþingi er hversu mikið vantar upp á að umgjörð fjármálakerfisins sé eins og þeir sem gerst þekkja til telja nauðsynlegt þrátt fyrir gríðarlega mikla vinnu á síðustu árum, bæði í alþjóðasamfélaginu og innan lands. Það er líka umhugsunarefni, eins og komið hefur verið inn á í umræðunni, hversu lengi við getum haldið áfram að móta flókið umhverfi og regluverk um fjármálakerfið sem í rauninni engir hafa tækifæri til að átta sig á nema þeir sem starfa í kerfinu. Hinn almenni notandi sem þarf á þjónustu fjármálakerfisins að halda hefur engin tækifæri til að setja sig inn í málin. Verkefnið sem við stöndum frammi fyrir núna, að taka á þeirri þróun sem hefur verið um heim allan að flytja fjármagn til aflandsfélaga, er alþjóðlegt. Alþjóðlega þarf að vinna markvisst að gagnsæi. Gagnsæi er lykilorðið, virðulegi forseti, í þeirri vinnu sem fram undan er og þannig að mögulegt sé að miðla upplýsingum milli ríkja til að skattgreiðslur skili sér til þeirra ríkja þar sem arður verður til. Við Íslendingar verðum því að koma með öflugum hætti inn í það alþjóðastarf sem fram fer á þessu sviði og hæstv. utanríkisráðherra Lilja Alfreðsdóttir gerði grein fyrir áðan. Við Íslendingar höfum líka tækifæri eins og stundum áður til að beita okkur og vera í forustu í alþjóðlegri vinnu. Meðal annars það hversu smá við erum gefur okkur oft tækifæri til að greina vandann í okkar smáa þjóðfélagi og miðla þeirri þekkingu út í alþjóðasamfélagið. Það er því mjög jákvætt eins og farið hefur verið í gegnum hér í dag að búið sé að móta ramma um markvissa vinnu, bæði í stjórnsýslunni og á vegum löggjafans, til að greina stöðuna og vinna og móta reglur til framtíðar. Það er mjög mikilvægt að í þeirri vinnu verði unnið þvert á flokka á Alþingi og að sérfræðingar úr stjórnsýslunni og sú vinna sem fer fram á vegum löggjafans sé vel samhæfð þannig að hvorir um sig vinni sjálfstætt en miðli upplýsingum eftir því sem tækifæri gefast. Með þeim þingsályktunartillögum og verkefnum sem hafin eru á vegum nefnda þingsins liggur fyrir að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, utanríkismálanefnd og efnahags- og viðskiptanefnd munu fara í ítarlega vinnu til að kynna sér möguleg viðbrögð við þeim vanda sem til staðar er. Það tryggir að margir þingmenn hafa tækifæri til að kynna sér málin til hlítar. Þó að vinnan sé fyrst og fremst alþjóðleg og á alþjóðavísu þurfum við að horfa til þess hvar við getum gripið til breytinga á löggjöf innan lands. Í umræðunni hér fyrr í vikunni og síðastliðinn föstudag hafa neikvæð áhrif aflandsfélaga verið dregin skýrt fram en ég velti fyrir mér hver hvati íslensku bankanna hafi verið á sínum tíma til að beina öllum þessum íslensku viðskiptavinum í þann farveg að stofna félög í þeim tilgangi að flytja fé til aflandsfélaga. Það hlýtur að hafa verið einhver viðbótarhvati fyrir fjármálastofnanirnar og einstaka ráðgjafa að draga m.a. fjölda heiðarlegra fyrirtækja inn í það umhverfi sem þrífst í kringum þessi aflandsfélög því að það er auðvitað mikilvægt fyrir fjármálastofnanir sem sýsla með illa fengið fé að draga líka að fé sem fengið er með eðlilegum viðskiptaháttum. Ég sé tækifæri og það sem við ættum fyrst að bregðast við innan lands er að setja skýran ramma um starfsemi fjármálafyrirtækja og ráðgjafa sem starfa á þessum vettvangi þannig að við getum verið nokkuð viss um að ekki sé verið að beina félögum í þennan farveg í dag. Virðulegi forseti. Það má lengi halda áfram að ræða þessi mál og ég trúi því að við eigum, eins og ég hef rakið, eftir að ræða það í þingnefndum og væntanlega oftar hér í þingsal.

Virðulegur forseti. Í gær var Ísland til umræðu á forsíðu eins helsta dagblaðs Þýskalands eða vefútgáfu. Ísland og íslenskir ráðamenn eru um allan heim, alla Evrópu, notaðir í kynningum um umfjallanir um Panama-skjöl, aflandsfélög, það sem við getum í raun og veru einfaldlega kallað óheiðarleika í viðskiptum og tengsl óheiðarlegra viðskipta við stjórnmálamenn. Ég lenti í viðtali við þýska sjónvarpskonu fyrir helgina. Hún spurði mig í miðju viðtalinu spurningarinnar: „Nú er ljóst að Íslendingar áttu fleiri aflandsfélög miðað við mannfjölda en nokkrir aðrir. Hvað veldur þessari græðgismenningu? Hvað er það við íslenska þjóð sem gerir það að verkum að hún virðist spilltari en aðrar þjóðir?“ Ég verð bara að viðurkenna að það kom mér virkilega í opna skjöldu. Það runnu hugsanir í gegnum höfuðið á mér, við íslenskir stjórnmálamenn erum ekki vanir að fá svona spurningar. Maður er ekki vanur að hugsa um Ísland og Íslendinga út frá þeim formerkjum vegna þess að ég held að þjóðarsál Íslendinga sé ekki svona. Heiðarleiki er mikils metinn á Íslandi, í íslenskum bókmenntum, í íslenskri þjóðarvitund. Það sýnir sig að þær upplýsingar sem eru að koma í ljós, þetta heimsmet okkar í þátttöku í aflandsfélögum, þessi tenging hæstu ráðamanna þjóðarinnar við starfsemi sem er í besta falli á dökkgráu svæði þar sem verið er að opna á leyndarhyggju og mögulega og ekki bara mögulega, það hefur margsýnt sig að stór hluti af starfsemi aflandsfélaga er gerður til þess að koma fé undan skatti, að eitthvað er að í samfélagi sem verður uppvíst að slíku og við látum öll eins og þetta komi okkur stórkostlega á óvart, vegna þess að það gerir það. Ég held að við séum að upplifa sjokk yfir ákveðinni meðvirkni við forréttindahugsun sem hefur þótt sjálfsögð allt of lengi á Íslandi, í íslensku viðskiptalífi og nú sannar sig að tengist meira að segja kjörnum fulltrúum og leiðtogum landsins sem ættu að vera fyrirmyndir. Þegar Ísland lokaði allri flugumferð í Evrópu bjuggu íslensk stjórnvöld til myndband þar sem Íslendingar dönsuðu og stripluðust til að sýna hvað þeir væru hressir, hvað við værum í alvörunni glaðlynt og gott fólk. Ég spyr: Hvað ætlum við að gera núna? Það er gott og mikilvægt að heyra að Ísland taki þátt í öllu samstarfi og allri vinnu til að koma í veg fyrir skattsvik og aflandsfélagabix. Það ætti að vera sjálfsagt á sama hátt og okkur finnst algjörlega sjálfsagt að Ísland sé í fararbroddi í allri baráttu fyrir mannréttindum. Við þurfum að taka ábyrgð á því sem gerst hefur og því sem komið hefur í ljós. Ég segi fyrir mitt leyti sem alþingismaður, kjörinn fulltrúi hérna, að ég fyllist djúpri skömm, þó svo að ég kannist ekki við það sjálfur að eiga tengingar við svona félög, yfir því að taka þátt í stjórnsýslu og vera í fyrirsvari í samfélagi þar sem menn eru að gefa í skyn að það sé jafnvel eðlilegt að kjörnir fulltrúar tengist svona bixi. Ég hef heyrt fulltrúa Sjálfstæðisflokksins koma hingað upp og tala eins og það sé ekki svo alvarlegt vegna þess að aðrir hafi gert það, vegna þess að hlutir séu hræðilegir í Danmörku, vegna þess að einhvern tímann hafi verið talað um það í Orkuveitu Reykjavíkur að stofna aflandsfélag sem var síðan aldrei stofnað. 

Virðulegi forseti. Þetta hafa verið tveir tímar af ágætri umræðu í þinginu í tilefni af skýrslu minni um þær aðgerðir sem við höfum ákveðið að grípa til í stjórnkerfinu vegna þessara mála. Ég hef farið í löngu máli yfir það helsta, að halda áfram alþjóðlega samstarfinu og dýpka það og fylgjast með því sem verið er að gera á vettvangi OECD og annars staðar. OECD hefur reyndar verið í fararbroddi. Við höfum á undanförnum vikum verið þátttakendur á fundum þar og munum fylgja eftir aðgerðum. Áframhald á gerð upplýsingaskiptasamninga og allt alþjóðlegt samstarf verður eflt og því haldið áfram. Svo hef ég gert grein fyrir starfshóp sem ég hef komið á fót og sérstökum aðgerðum til að koma saman upplýsingum um umfang vandans. Þetta ætla ég ekki allt að endurtaka. Í umræðunni hefur víða verið komið við og menn nefna dæmi um það sem menn mundu vilja gera til breytinga á lögum, t.d. að koma inn í lög almennri heimild til kaupa á gögnum. Sumir hafa tekið mjög djúpt í árinni og í dag hafa fallið nokkur þung orð. Það sem einkennir þau heilt yfir finnst mér fullmiklar alhæfingar. Við höfum ekki á þessum tímapunkti upplýsingar til að alhæfa um að allir þeir sem hafi tengst útgerð í landinu hafi farið með allan sinn gróða á aflandseyjar. Þetta er ekki staður eða tími til að vera með neinar slíkar fullyrðingar, engar slíkar upplýsingar liggja fyrir, eða að einhverjir aðrir hafi vegna einhverra tengsla við einhverjar auðlindir með einhverjum hætti komið þeim fyrir á aflandseyjum. Ég hef ekki séð slíkar upplýsingar. Ef almenna niðurstaðan er að nýting auðlindanna á Íslandi hafi endað í hagnaði sem hefur síðan farið með skattalagabrotum á aflandseyjar skal ég vera í fremstu fylkingu þeirra sem fordæma slíkt. Mér finnst það líka hafa verið mjög áberandi í umræðunni að menn vilja ekki gera skilsmun á lögbrotum og síðan því að fylgja lögum þegar kemur að þessum félögum. Hér hefur oft verið nefnt að það sé tvískinnungur og jafnvel hræsni í umræðunni. Hvað er það annað en tvískinnungur af fólki sem hefur komið í þennan sal, í þennan stól, til að setja lög um það hvernig ætti að gefa upp upplýsingar um eignir eða tekjur á þessu svæði og það fólk fer síðan til ríkisskattstjóra, fær leiðbeiningar, prentar úr eyðublöðin, skilar þessu öllu samviskusamlega bara til að sitja hér undir umræðunni um að þetta sama fólk sé, eins og það var orðað áðan, með virkum hætti og eigin vilja að grafa undan velferð í eigin samfélagi? Mér finnst þetta ekki 

Virðulegi forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um grunnskóla. Á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar fyrir yfirstandandi 145. löggjafarþing er boðað að lögð verði fram tvö lagafrumvörp um grunnskóla, annars vegar frumvarp til laga um breytingu á grunnskólalögum sem fjallar um kæruleiðir, valdmörk ráðuneyta og starfrækslu frístundaheimila og hins vegar frumvarp til laga um sjálfstætt starfandi skóla. Upphaflega stóð til að sett yrðu heildarlög um sjálfstætt starfandi grunnskóla líkt og gert hefur verið í Danmörku og Noregi, en við samningu frumvarpsins varð það sjónarmið ofan á að ákjósanlegast var talið að kveða á um efnið í grunnskólalögunum og láta þannig ein og sömu lögin gilda yfir grunnskóla, óháð því hverjir sjá um rekstur þeirra. Það frumvarp sem ég mæli fyrir núna inniheldur því efni tveggja þeirra frumvarpa um grunnskóla sem boðað var að leggja fram á yfirstandandi löggjafarþingi á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Hluti frumvarpsins var lagður fram á 144. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Í frumvarpinu eins og mælt er fyrir því í dag má þó finna mun ítarlegri ákvæði um sjálfstætt rekna grunnskóla en voru, auk þess sem nú eru lögð til ákvæði sem fjalla um frístundastarf nemenda í grunnskólum, en þau ákvæði mátti ekki finna í frumvarpinu eins og það var áður lagt fram. Það frumvarp sem hér er mælt fyrir er samið og lagt fram af ýmsu tilefni. Í fyrsta lagi er aðeins fjallað um sjálfstætt rekna grunnskóla í einu ákvæði núgildandi grunnskólalaga. Þar segir að um sjálfstætt rekna grunnskóla gildi sömu lög og reglur og um grunnskóla sveitarfélaga eftir því sem við á. Þessi lagarammi er óskýr, hefur reynst ófullnægjandi og valdið vafa um framkvæmd grunnskólalaga. Með frumvarpinu er lagt til að brugðist verði við þessum óskýrleika með nauðsynlegum lagabreytingum. Í öðru lagi skarast ákvæði sveitarstjórnarlaga, nr. 138/2011, og 45. gr. grunnskólalaga sem fjallar um samvinnu sveitarfélaga um grunnskólahald. Með frumvarpinu er lagt til að brugðist verði við þessu ósamræmi á þann hátt að 45. gr. grunnskólalaga verði uppfærð til samræmis við ákvæði sveitarstjórnarlaga og þannig tryggt samræmi milli þessara tveggja lagabálka. Í þriðja lagi hafa núverandi kæruleiðir þeirra stjórnvaldsákvarðana sem teknar eru á grundvelli grunnskólalaga valdið vandkvæðum í framkvæmd, auk þess sem þær hafa valdið notendum þjónustunnar ákveðinni óvissu. Í dag tiltaka grunnskólalög með nákvæmum og tæmandi hætti hvaða ákvarðanir eru kæranlegar til mennta- og menningarmálaráðuneytis, en aðrar ákvarðanir sem teknar eru á grundvelli laganna eru kæranlegar til innanríkisráðuneytis. Með frumvarpi þessu er lagt til að allar stjórnvaldsákvarðanir sem teknar eru á grundvelli grunnskólalaga verði kæranlegar til mennta- og menningarmálaráðuneytis og þannig leyst úr áðurnefndri óvissu. Í fjórða og síðasta lagi er ákvæði 33. gr. grunnskólalaga sem fjallar um frístundaheimili frá árinu 1995, en síðan þá hefur starfsemi frístundaheimila þróast á ýmsan hátt. Mennta- og menningarmálaráðuneyti hefur á undanförnum árum borist erindi frá ýmsum aðilum, þar á meðal umboðsmanni barna, þar sem lýst er áhyggjum af lagalegri umgjörð frístundastarfs. Með því frumvarpi sem hér er mælt fyrir eru lögð til ný ákvæði um frístundaheimili fyrir börn í yngri árgöngum grunnskóla með það að markmiði að gera ákvæði um efnið skýrari en nú er. Virðulegi forseti. Vík ég nú að einstökum greinum frumvarpsins. Með 1. gr. þess er lögð til breytt hugtakanotkun í grunnskólalögum þannig að framvegis verði rætt um skólaþjónustu í lögum en ekki sérfræðiþjónustu. Í 2. gr. er tillaga þess efnis að 5. mgr. 6. gr. grunnskólalaganna falli brott. Í 9. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir breytingu á þessari reglu og verður 5. mgr. 6. gr. því óþörf og rétt að fella hana brott. Með 3. gr. er lagt til að ákvæði sem veitir skólastjórum heimild til að ákveða útfærslu á starfstíma nemenda með þeim sem sjá um frístundastarf að höfðu samráði við skólanefnd, skólaráð viðkomandi skóla og foreldra. Í 4. gr. frumvarpsins er kveðið á um að 33. gr. grunnskólalaga verði framvegis eingöngu látin ná yfir tómstunda- og félagsstarf og er því lagt til að fyrirsögn greinarinnar verði breytt, auk þess sem felld eru á brott ákvæði sem lúta að lengri viðveru. Þess í stað er lögð til ný grein sem fjallar eingöngu um frístundaheimili í 5. gr. Með 5. gr. frumvarpsins er lagt til nýtt lagaákvæði þess efnis að öllum börnum í yngri árgöngum grunnskóla skuli gefinn kostur á þjónustu frístundaheimila, en sveitarfélög ákveða hvernig staðið er að skipulagi starfsins. Sveitarfélögum verður þó heimilt að bjóða ekki upp á frístundaheimili ef gildar ástæður eru fyrir hendi, t.d. fámenni eða landfræðilegar aðstæður. Lagt er til að heiti X. kafla laganna verði breytt í Sjálfstætt reknir grunnskólar, auk þess sem lögð er til breyting á 43. gr. grunnskólalaganna og að sex nýjar greinar bætist við lögin sem verði þá 43. gr. a til 43. gr. f. Verður nú vikið nánar að því hvaða atriði þessar greinar innihalda. Lagt er til að sjálfstætt reknir grunnskólar verði skilgreindir með 43. gr. grunnskólalaganna, auk þess sem ákvæðinu er ætlað að lýsa grundvallarþáttum í skipulagi skólahalds í sjálfstætt reknum grunnskólum. Með 43. gr. a verður fjallað um þjónustusamninga milli sveitarfélags sem skóli starfar í og rekstraraðila og að ráðuneytið skuli staðfesta slíka samninga. Þar verður einnig mælt fyrir um að sveitarfélag geti hafnað að gera slíkan samning eða takmarkað hann við tiltekinn nemendafjölda. Að lokum verður kveðið á um í tíu töluliðum hvað skal a.m.k. fjalla um í slíkum samningum. Með 43. gr. b verður fjallað um fjárframlög úr sveitarsjóði, en þar er lagt til að núgildandi reikniregla fyrir opinberu framlagi verði óbreytt. Reglan hefur verið í gildi frá upphafi árs 2007. Þó er lagt til að opinber framlög verði uppreiknuð mánaðarlega en ekki árlega eins og nú er gert. Að lokum verður þar kveðið á um sérstaka heimild fyrir sveitarfélög að greiða stofnframlag til sjálfstætt starfandi skóla. Með 43. gr. c verður fjallað um að rekstrarform sjálfstæðra skóla verði frjálst eins og nú er. Til að tryggja skýrleika í lagaframkvæmd og jafnframt að fullnægja að lagaheimild sé fyrir kröfum um skipulag rekstraraðilans er þó lagt til að með ákvæðinu verði mælt fyrir um almennar kröfur til einkaaðila sem reka grunnskóla í fjórum töluliðum, en þær kröfur má nú finna í reglugerð sem sett er með heimild í grunnskólalögunum. Með 43. gr. d verður fjallað um almennar kröfur til skólahalds í sjálfstætt reknum grunnskólum í níu töluliðum. Tilgangur þessarar reglu er að tryggja lágmarksinntak þeirrar kennslu og þjónustu sem veitt er í sjálfstætt reknum grunnskóla og taka af allan vafa um samspil annarra ákvæða grunnskólalaganna og skólastarfs í sjálfstætt reknum skóla. Í 43. gr. e verður mælt fyrir um í níu töluliðum þær sérstöku skyldur sveitarfélagsins sem virkjast þegar samningur þess við einkaaðila um grunnskólahald felur í sér að einkaaðilinn tekur að sér rekstur skóla sem börn eða foreldrar þeirra eiga ekki val um hvort þau innritast í. Tilgangur þessa ákvæðis er að árétta þær sérstöku skyldur sem virkjast þegar samningur sveitarfélags við einkaaðila um grunnskólahald felur í sér að einkaaðilinn tekur að sér rekstur eins eða allra skóla sveitarfélagsins. Á þessari reglu er allmikil þörf, enda miðast gildandi löggjöf fyrst og fremst við hina valfrjálsu sjálfstætt reknu skóla. Það hefur valdið vissum vandkvæðum í framkvæmdinni. Almennt má segja að skyldurnar sem hér um ræðir leiði þegar af ábyrgð sveitarfélaganna á grunnskólahaldi og skyldu þeirra til að tryggja börnum á skólaskyldualdri aðgengi að gjaldfrjálsum grunnskóla. Hins vegar er ákaflega mikilvægt að grundvöllur samninga um þessi mikilvægu réttindi barna sé skýr og það er til hagsbóta fyrir sveitarfélögin, rekstraraðila skólanna, foreldra og börn þeirra að lögin mæli fyrir um lágmarksréttindi barna með almennum og gagnsæjum hætti. Lagt er til að í 43. gr. f verði að finna reglugerðarheimild. Með 7. gr. frumvarpsins er lögð til ný 45. gr. í samræmi við sveitarstjórnarlög, nr. 138/2011, þar sem mælt er fyrir um að ákvæði þeirra laga skuli gilda um samvinnu sveitarfélaga um grunnskólahald. Samkvæmt 13. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi sem Ísland hefur fullgilt og 29. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem var lögfestur hér á landi með lögum nr. 19/2013 á skylda ríkisins til að tryggja börnum rétt til almennrar menntunar ekki að fela í sér íhlutun í rétt manna og hópa til að koma á fót og stjórna menntastofnunum enda sé ávallt gætt tiltekinna meginreglna um réttindi til menntunar og þeirra lágmarkskrafna til menntunar sem ríkisvaldið kann að gera. Í þessum ákvæðum er með öðrum orðum gert ráð fyrir frelsi til að stofna og reka menntastofnanir. Þetta frelsi byggist á og er nátengt rétti foreldra til að velja skóla fyrir börn sín sem og rétti þeirra til að ábyrgjast sjálf trúarlega og siðferðilega menntun þeirra. Á hinn bóginn felst ekki í umræddum ákvæðum neinn réttur til einkaaðila til fjárframlaga frá hinu opinbera til grunnskólahalds í sjálfstætt reknum skólum. Því er með 8. gr. þessa frumvarps lagt til að við 46. gr. grunnskólalaganna bætist ný málsgrein þess efnis að ráðherra geti veitt rekstraraðila heimild til að starfa samkvæmt grunnskólalögum ef sveitarfélag hefur hafnað því að gera þjónustusamning við rekstraraðilann, en í þessu felst ekki réttur til opinbers framlags. Með 9. gr. frumvarpsins er lagt til að allar stjórnvaldsákvarðanir sem teknar eru á vegum grunnskóla og sveitarfélaga á grundvelli grunnskólalaga verði kæranlegar til mennta- og menningarmálaráðuneytisins, þar með taldar ákvarðanir sem teknar eru í sjálfstætt starfandi skólum. Að lokum, virðulegi forseti, er með 10. gr. lagt til að heiti XI. kafla laganna verði breytt í Þróunarskólar, samrekstur, heimakennsla, úrlausn ágreiningsmála o.fl. Í ítarlegri greinargerð með frumvarpinu er farið dýpra yfir hverja efnisgrein þess og þau atriði sem ég hef tæpt á í ræðu minni. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegur forseti. Það er margt í frumvarpinu sem er verulega gott að sjá. Sem fyrrverandi skólanefndarmaður í höfuðborginni er mjög mikilvægt að sjá skýrar reglur um tómstunda- og frístundastarf, um möguleika á tengingu skólastarfs og frístundastarfs. Sömuleiðis held ég að margir sem hafa ábyrgð á skólamálum á sveitarstjórnarstigi fagni skýrum reglum um möguleika á samrekstri, jafnvel þvert á sveitarfélög. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um 8. gr. vegna þess að verið er að skýra utanumhald um einkarekstur í skólum. Fram kemur að þegar skóli nýtur samþykktar sveitarstjórnar og hefur þjónustusamning hafi sveitarfélag heimild til þess að setja reglur eða hámark um skólagjöld miðað við opinbert framlag. En í 8. gr. virðist vera eins og ráðherra sé veitt vald til þess að veita leyfi til skóla, jafnvel þvert á vilja sveitarfélaga, að vísu er gert ráð fyrir að hann þurfi að leita umsagnar en ekki tekið fram að hann þurfi að lúta henni. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvaða hugmyndir séu uppi um í tilvikum skóla sem ekki nýtur þjónustusamnings og ekki nýtur opinbers fjárstuðnings, hvaða hugmyndir séu um möguleg skólagjöld, hvort við séum að búa til elítuskóla eða hvort þak sé á.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni athugasemdina og vil segja: Hugsunin er ekki sú með nokkrum hætti með ákvæðinu að leggja grunn að einhverjum skólum sérstaklega sem eru eins og hv. þingmaður orðar það, með leyfi forseta, elítuskólar. Það sem hér er um að ræða er að ákvæði í alþjóðlegum sáttmálum sem Ísland hefur undirgengist inniheldur það að einstaklingar hafi rétt á því að stofna skóla. Hafi viðkomandi aðili uppfyllt öll almenn skilyrði um skólahald en síðan standi þannig á að sveitarfélagið vilji ekki gera samning, þá getur viðkomandi aðili fengið samþykki menntamálaráðuneytisins eða viðurkenningu um að viðkomandi aðili fullnægi öllum skilyrðum. Í þeirri viðurkenningu felst hvorki fyrirheit né nokkur krafa fyrir viðkomandi aðila á gjöld eða fjárframlög frá opinberum aðilum heldur einungis sú sjálfsagða krafa sem ég tel enn og aftur leiða af alþjóðlegum skuldbindingum Íslands, að menn hafi rétt til þess að stofna slíka skóla. Það reynir reyndar ekki oft á slíka stöðu og er ekki þess að vænta að þetta verði algengt viðfangsefni. En ég tel rétt að hafa þetta skýrt í lögum, að menn geti leitað til ráðuneytisins ef sveitarfélag einhverra hluta vegna, jafnvel með ómálefnalegum hætti, vill ekki ganga til neinna samninga, en að sveitarfélag hafi slíkan rétt. Það er enginn sem getur þvingað sveitarfélögin til að ganga til samninga vegna þess að sveitarfélagið hlýtur að horfa til þeirrar meginstefnu sem það hefur til þess að tryggja gott skólastarf og réttindi barna um aðgengi að skóla, en ef sveitarfélagið vill ekki gera neinn samning við viðkomandi aðila þá getur hann snúið sér til ráðuneytisins og fengið viðurkenningu í það minnsta á því að skólinn standist skilyrðin. Það tel ég skynsamlegt.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er nú svo að sveitarfélögum ber auðvitað skylda til þess að bjóða upp á skólaþjónustu og skólapláss fyrir öll þau börn sem búa í viðkomandi sveitarfélagi, þannig að sú staða getur komið upp að sveitarfélagið þurfi að vera tilbúið til þess að veita skólaþjónustu til jafnvel mikils fjölda barna sem búa í sveitarfélaginu en eru í skólaþjónustu í einkaskólum eða annars staðar. Þess vegna er sjálfsagt og eðlilegt að sveitarstjórnir komi mjög sterkt að skipulagi allrar skólaþjónustu í sínum sveitarfélögum. En meginefni spurningar minnar áðan, sem mig langar að fá aðeins skýrara svar við frá hæstv. ráðherra, var að ef slíkt kæmi til, þ.e. að sveitarfélag hefði neitað einkareknum skóla um þjónustusamning eða um staðfestingu, skiptir eiginlega ekki máli hvort það er málefnalegt eða ekki, þá hefur ráðherra hér heimild til þess að veita slíkum skóla leyfi. Eru einhverjar reglur um það hvaða skólagjöldum slíkur skóli, sem ekki nýtur þjónustusamnings eða loforðs um opinberan fjárstuðning, mætti kalla eftir frá nemendum?

Virðulegi forseti. Ég gríp niður í texta greinargerðarinnar, með leyfi forseta, hvað varðar tilganginn með frumvarpinu, þ.e. „að tryggja að íslensk lög útiloki ekki með öllu rétt manna til að setja á fót skóla án opinberra fjárframlaga, eins og raunin virðist vera að gildandi lögum.“ Það er grundvallaratriði. Okkur er ekki stætt á því að mínu mati að banna einstaklingum að stofna og reka skóla. Spurningin er áhugaverð sem hv. þingmaður beinir til mín, þ.e. hvort settar verði einhverjar sérstakar reglur um upphæð skólagjalda. Ég held að vel sé hægt að hugsa sér slíkt. Það er ekki sérstaklega tekið á því hér, en ég held að þetta sé ágæt ábending og þörf fyrir nefndina að ræða og horfa til dæmis til þess hver fjárframlögin eru að meðaltali í skólum á viðkomandi svæði, eins og við gerum í raun og veru þegar verið er að reikna út framlögin til einkareknu skólanna, þ.e. horft er til einhvers landsmeðaltals og skólarnir fá síðan ákveðið hlutfall af því og mega síðan bæta sér upp skólagjöld þar ofan á. Væntanlega yrði að horfa til einhverra slíkra sjónarmiða hvað þetta varðar og sjálfsagt og eðlilegt að í meðförum nefndarinnar og þingsins sé það þá rætt hvort það sé skynsamlegt eða eðlilegt að koma inn orðalagi þar að lútandi. Ég mun í það minnsta ekki standa gegn slíku. Það er reyndar sagt í frumvarpstextanum í greinargerðinni að það megi heita nokkuð ólíklegt að þetta verði vandamál sem komi oft upp. En ástæðan fyrir að ákvæðið er svona er sú að það er mitt mat að ekki sé hægt að banna aðilum að stofna skóla. Ég tel að ekki sé hægt að hafa íslensk lög þannig að hægt sé að banna þeim það, en með viðurkenningu