Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Tilkynnt hefur verið með bréfi að á fundi efh.- og viðskn. í dag hafi Vilhjálmur Egilsson verið kjörinn formaður nefndarinnar og Ágúst Einarsson varaformaður. Enn fremur hefur verið tilkynnt að á fundi sjútvn. í gær hafi Steingrímur J. Sigfússon verið kjörinn formaður nefndarinnar og Árni R. Árnason varaformaður.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 16 um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar. Eins og fram kemur í greinargerð er tillagan efnislega samhljóða tillögu sem undirrituð flutti sl. vetur í nafni ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Alþfl. Tillagan er jafnframt unnin á vegum landsnefndar um Ár fjölskyldunnar. Ég vek athygli á að sú nefnd er ein stærsta nefnd sem hefur verið sett á laggir af hálfu opinberra aðila og ætla má því að um tillöguna sé breið pólitísk samstaða í þjóðfélaginu þar sem fulltrúar í nefndinni koma frá fjölda ólíkra félagasamtaka og stofnana. Milli þáv. stjórnarflokka náðist sátt um að till. þessi til þál. yrði flutt á Alþingi. Hún var lögð fram á þinginu í febrúar og komst nokkrum sinnum á dagskrá þingsins án þess þó að fást rædd. Ég tel að full þörf sé á því, virðulegi forseti, að íslensk stjórnvöld móti sér stefnu í málefnum fjölskyldunnar. Á hátíðarstundu er því gjarnan haldið fram að fjölskyldan sé hornsteinn samfélagsins og kjölfestan í lífi mannsins. Það virðist liggja í augum uppi að stjórnvöld móti opinbera stefnu í málefnum fjölskyldunnar því enginn einn stjórnvaldshafi, ráðherra eða ráðuneyti ber ábyrgð á málefnum fjölskyldunnar öðrum fremur. Hagsmunir fjölskyldunnar virðast hvorki vera viðurkenndur sjónarhóll við lagasetningu né við ákvarðanir og afgreiðslur stjórnsýslunnar. Hins vegar hafa opinberir aðilar leitast við að marka stefnu í ýmsum málaflokkum sem vissulega hafa áhrif á aðstæður og afkomu fjölskyldunnar svo sem í heilbrigðis-, mennta- og félagsmálum. Sjónarmið heildarsýnar eru framandi í umræðu um velferðarkerfið þar sem aldrei hefur verið gerð tilraun til þess að meta það í heild sinni og leggja dóm á hvernig einstakir þættir þess spila saman. Þaðan af síður hefur verið gerð tilraun til að greina áhrif velferðarkerfisins á fjölskylduna með tilliti til þeirra verkefna sem henni er ætlað að sinna í nútímaþjóðfélagi. Hið opinbera velferðarkerfi hefur orðið til í tímans rás og grundvöllur þess var lagður við allt aðrar þjóðfélagsaðstæður en nú ríkja. En örar breytingar í samfélaginu kalla á viðbrögð. Í þessari tillögu er lögð áhersla á að heimilunum sé gert kleift að annast uppeldi og umönnun barna þannig að þau fái notið öryggis og tækifæra til að þroska eiginleika sína. Farsæl fjölskyldustefna byggir á jafnrétti kvenna og karla og sameiginlegri ábyrgð þeirra á verkefnum fjölskyldunnar. Óneitanlega bendir ýmislegt til þess að konur beri enn sem fyrr meiri ábyrgð á heimli og börnum sem og öðrum fjölskyldumeðlimum sem þurfa á ummönnun að halda. Sl. vetur kom út skýrsla um launamun kynjanna og sú skýrsla sýnir okkur ótvírætt að það ríkir ekki jafnrétti milli kvenna og karla á vinnumarkaði. Sem kunnugt er hafa konur um 78% af dagvinnulaunum karla og þegar tekið er tillit til aukagreiðslna hafa þær einungis 70% af launum karla. Enn lækkar hlutfallið ef miðað er við jafnaðarkaup, þá eru konurnar með 68% af launum karla. Þó ekki sé alveg ljóst hvað býr að baki má reikna með að fjölskylduábyrgð hafi töluverð áhrif. Þátttaka kvenna á vinnumarkaði er hátt hlutfall og vinnudagur Íslendinga langur. Konur axla enn fremur mun meiri ábyrgð á fjölskyldulífi en karlar og þær eru í eilífri baráttu við að samræma vinnudag utan heimilis verkefnum fjölskyldunnar, ekki síst umönnun barna. Enn er litið á þessi mál sem einhver einkamál kvenna. Í rannsóknarniðurstöðum í umræddri skýrslu, en þær byggðu m.a. á ítarlegum viðtölum við starfsmenn, kom fram að konur væru álitnar ótryggari starfskraftur og væru því síður ráðnar til starfa en karlar. Þetta var einkum skýrt með því að konur dyttu út af vinnumarkaði vegna barneigna, væru meira fjarverandi vegna veikinda barna. Almennt séð virðast barneignir minnka líkur á að konur sæki um stöðuhækkun en þær auka líkur á að karlar sæki um stöðuhækkun. Í skýrslunni segir enn fremur, með leyfi forseta: ,,Almennt virðist gengið út frá því að konur sjái um börn og heimili, karlarnir sjái fyrir fjölskyldunni og þurfi því hærri laun. Svo virðist sem sjaldgæft sé að hjón ræði það hvernig þau skipti tíma sínum milli fjölskyldu og heimilis. Þegar börnin fæðast þróast það einfaldlega þannig að konurnar sjá um börnin og karlarnir vinna fyrir fjölskyldunni þó þeir þurfi oft að fá aðstoð eiginkvenna sinna til að endar nái saman.`` Þessi tilvitnun bendir ekki til þess að jafnræði ríki milli kvenna og karla innan fjölskyldunnar og það er ljóst að ekki er um sameiginlega ákvörðun hjóna að ræða þegar konan tekur á sig ábyrgðina á umönnun barna og oft og tíðum aldraðra. Það er mikilvægt að jafnrétti kvenna og karla sé haft í brennidepli þegar fjölskyldustefna er mótuð, m.a. með tilliti til réttar barna til að eiga samneyti við feður sína og má nefna gildi þess sem aukinn réttur feðra til fæðingarorlofs hefði að öllum líkindum á skiptingu verka innan veggja heimilisins. Svo er einnig rétt að hnykkja á mikilvægi þess að náið samstarf og vel skipulagt sé milli heimila og skóla og ekki síður að samspili atvinnulífs og fjölskyldulífs sé gaumur gefinn af mikilli alvöru. Það er þekkt að við skerum okkur úr meðal Evrópuþjóða með miklu ósamræmi milli vinnudags foreldra og skóladags barna. Virðulegi forseti. Tillögunni er ætlað að stuðla að því að stjórnvöld á báðum stjórnsýslustigum marki opinbera fjölskyldustefnu sem taki á heildstæðan hátt til þeirra atriða sem hafa öðrum fremur þýðingu fyrir hagi og aðbúnað íslenskra fjölskyldna. Þannig felst í ályktuninni hvatning til ríkisstjórna og sveitarstjórna að leggja fram stefnu eða skýr áform um með hvaða hætti megi búa í haginn fyrir fjölskylduna. Tillagan skiptist í þrjá hluta. Í fyrsta kafla hennar er áhersla lögð á mikilvægi fjölskyldunnar sem grunneiningu samfélagsins. Bent er á nokkrar grundvallarforsendur sem stefnumótun um málefni fjölskyldunnar þarf að taka mið af og líklegt er að almenn sátt ríki um. Enn fremur er lögð áhersla á hinar mismunandi gerðir fjölskyldna og að stjórnvöld geri ekki upp á milli þeirra. Markmið fjölskyldustefnu er að styðja og styrkja fjölskylduna í verkefnum sínum og þrátt fyrir að áherslur hljóti að vera breytilegar frá einum tíma til annars eru vissar meginforsendur sem eðlilegt er að gengið sé út frá: Að stuðlað sé að því að fjölskyldan geti rækt það hlutverk að vera vettvangur tilfinningatengsla. Að fjölskyldum sé gert kleift að annast uppeldi og umönnun barna svo þau fái notið öryggis og tækifæri til að þroska eiginleika sína til hins ýtrasta. Að borin sé virðing fyrir rétti einstaklinga innan fjölskyldna, ekki síst barna, og gagnkvæmum skyldum þeirra. Að velferð fjölskyldunnar byggist á jafnrétti kvenna og karla og sameiginlegri ábyrgð á verkaskiptingu innan heimilanna. Þau viðfangsefni sem fjallað er um í II. kafla eru fæst ný þó sjaldan hafi verið gerð tilraun til að fjalla um þau frá sjónarhóli heildarsýnar. Þau eru hugsuð sem leiðsögn en ber ekki að líta á þau sem tæmandi úttekt. Minna verður jafnframt á að nánari útfærsla þeirra og framkvæmd er háð stjórnmálalegum ákvörðunum. Þau sextán atriði sem talin eru upp í II. kafla lúta einkum að því að styrkja fjölskylduna til að sinna verkefnum sínum ekki síst hvað varðar börn. Þau lúti að því að treysta farsæld fjölskyldunnar, einkum öryggi og afkomu og víkja að stuðningi við fjölskyldur sem verðskulda að þeim sé gefinn gaumur vegna þarfa fyrir sérstakan stuðning, svo sem fatlaðir og aldraðir eða vegna þess að staða þeirra er veik og hana þarf að styrkja, svo sem nýbúar og samkynhneigðir. Önnur viðfangsefni taka til þeirra þátta sem einkum ógna velferð fjölskyldunnar eða einstakra fjölskyldumeðlima, svo sem vegna samskiptaerfiðleika, ofbeldis eða fíkniefnaneyslu. Þau snúast um að efla skilning á mikilvægi fjölskyldunnar, virðingu fyrir ólíkum fjölskyldugerðum og þörf fyrir rannsóknir í fjölskyldumálum. Til að styrkja stöðu fjölskyldunnar eru í III. kafla lagðar fram tvær tillögur um aðgerðir af hálfu stjórnvalda. Í fyrsta lagi að undirbúin verði lagasetning um stofnun fjölskylduráðs og í öðru lagi tillaga um að stofnaður verði sjóður um fjölskylduvernd. Sú tillaga sem stendur að baki fjölskylduráðinu er að stjórnvöld á hverjum tíma hafi aðgang að ráðgjafarnefnd sem sé þeim til ráðuneytis í málefnum fjölskyldunnar. Því er einnig ætlað að hafa frumkvæði að því að vekja athygli á æskilegum úrbótum er varða fjölskylduna og viðhalda umræðu um stöðu hennar í samfélaginu. M.a. að hvetja einkaaðila og félagasamtök til að láta málefni fjölskyldunnar til sín taka og stuðla að rannsóknum á högum og aðstæðum íslenskra fjölskyldna. Ég legg sérstaka áherslu á að fjölskylduráðinu er ætlað að gera tillögu að framkvæmdaáætlun í fjölskyldumálum í samráði við einstök ráðuneyti, sambærilega við þá sem gerð hefur verið í jafnréttismálum. Ráðinu er þannig ætlað að hafa heildarsýn yfir málefni fjölskyldunnar og er hér um mjög mikilvægt atriði að ræða því eins og fyrr er getið deilast verkefnin ýmist á ólík ráðuneyti eða milli ríkis og sveitarfélaga. Stofnun sjóðs sem hafi það hlutverk að stuðla að og styrkja þróunarverkefni og rannsóknir á sviði fjölskyldumála er mjög tímabær. Afar fáar rannsóknir á sviði fjölskyldumála hafa verið gerðar á högum fjölskyldna. Sameinuðu þjóðirnar hafa lagt mikla áherslu á þetta atriði í tilmælum sínum til aðildarríkjanna á Ári fjölskyldunnar. Landsnefnd um málefni fjölskyldunnar varði verulegum hluta þess fjármagns sem nefndin hafði til ráðstöfunar til viðamikillar rannsóknar á aðstæðum íslenskra barnafjölskyldna. Niðurstöður rannsóknarinnar liggja nú fyrir og vil ég vekja sérstaka athygli á þeirri merkilegu skýrslu sem komin er út og ber nafnið Barnafjölskyldur, samfélag, lífsgildi og mótun. Þeir sem hafa unnið þessa viðamiklu og afargóðu skýrslu eru Sigrún Júlíusdóttir, Friðrik Jónsson, Nanna Sigurðardóttir og Sigurður Grétarsson. Virðulegi forseti. Einstöku þættir velferðarkerfisins beinast gjarnan að tilteknum málum eða afmörkuðum hópum, t.d. nemendum, fötluðum, öldruðum eða sjúkum. Fjölskyldan verður því oft eins konar afgangsstærð og réttur hennar er í reynd afleiddur af þeim markhópi sem um ræðir hverju sinni. Hinar bannhelgu línur sem dregnar eru á milli einstakra þátta velferðarkerfisins, á milli landamæra ráðuneyta, á milli ríkis og sveitarfélaga, byrgja heildarsýn. Þetta kemur niður á sveigjanleika og getu til að mæta nýjum og breytanlegum þörfum fjölskyldna. Auk þess geta aðgerðir stjórnvalda á einu sviði auðveldlega valdið ófyrirséðum og óheppilegum breytingum á öðrum sviðum. Og því höfum við öll kynnst. Þegar velferð fjölskyldunnar er ekki yfirlýst markmið hins opinbera verður opinber umræða um fjölskylduna rýr þar sem farvegur fyrir þá umfjöllun er ekki fyrir hendi. Það er allt of sjaldan spurt áleitinna spurninga um verkefni fjölskyldunnar og enn síður er leitað svara við þeim með þeim hætti að hið opinbera geti mótað aðgerðir sínar í samræmi við þau svör. Úr þessu er ætlað að bæta með flutningi þáltill. þessarar. Virðulegi forseti. Í könnuninni um barnafjölskyldur segir, með leyfi forseta: ,,Nýleg norræn rannsókn sýnir hins vegar að breytt viðhorf karla til föðurhlutverks og heimilisábyrgðar kemur fram í raunverulega breyttri forgangsröðun karla. Þessar breytingar eru ekki hvað síst raktar til þeirra aðstæðna að karlmaðurinn verður í vaxandi mæli að laga sig að breyttum kröfum vinnumarkaðarins til kvenna, eiginkvenna og mæðra í ábyrgðarstöðum.`` Og enn fremur, með leyfi forseta: ,,Á Norðurlöndum hafa jafnréttismál og hagsmunamál kvenna og barna verið lengi á döfinni og hefur m.a. fjöldi rannsókna í félagsvísindum á síðustu árum átt sinn þátt í að draga fram í dagsljósið nýja þekkingu og skilning á þessum efnum. Þetta hefur haft áhrif á hugmyndafræðilega afstöðu í samfélaginu. Það hefur einnig verkað sem þrýstingur á stjórnvöld sem hafa brugðist við með aðgerðum sem hafa auðveldað almenningi að breyta lífsmynstri sínu og samskiptaháttum í samræmi við breyttar forsendur.`` Virðulegi forseti. Ég tel það vel við hæfi að lagður sé grunnur að stefnu í málefnum fjölskyldunnar í framhaldi af Ári fjölskyldunnar sem yrði þannig upphaf að áframhaldandi verkefnum og liður í samfelldri þróun, þróun sem við þurfum sárlega á að halda hér á landi. Virðulegi forseti. Að lokinni umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til félmn.

Herra forseti. Á vorþinginu svaraði ég fyrirspurn frá hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur. Einn liður fyrirspurnarinnar hljóðaði þannig hvort ráðherra hygðist fylgja eftir tillögum landsnefndar um mál fjölskyldunnar um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja fjölskylduna. Ég svaraði þessu fimmtudaginn 1. júní og sagði þá, með leyfi forseta: ,,Ég hef ekki tekið ákvörðun um hvort tillagan verður flutt óbreytt. Ég mun fara nákvæmlega yfir hana og hafa samráð við ýmsa aðila og m.a. nýtt jafnréttisráð. Það kann að vera að eitthvað vanti og það kann líka að vera að einhverju sé ofaukið. En ég hef áhuga á því að flytja mál af þessu tagi og þá í því skyni að það verði ályktun Alþingis, ekki bara að leggja það fram rétt fyrir kosningar þegar vonlaust er að það nái afgreiðslu. Ég get upplýst að mér er sérstök ánægja að flytja mál af þessu tagi því að Framsfl. hefur fortíð í málefnum fjölskyldunnar. Fyrsta tillagan um málefni fjölskyldunnar, sem flutt var á Alþingi, var flutt árið 1980. Það var tillaga um fjölskylduvernd og flm. voru þáv. hv. þm. Haraldur Ólafsson og Alexander Stefánsson. Síðan fluttu þeir ásamt hv. þm. Níelsi Árna Lund á þinginu 1981--1982 tillögu um stefnumörkun í fjölskyldumálum. Hvorug þessi tillaga náði afgreiðslu. Þessir brautryðjendur hafa kannski verið á undan sinni samtíð og vonandi tekst mér að framkvæma ætlunarverk þeirra þó það sé hálfum öðrum áratug síðar.'' Ég setti síðan í gang vinnu við þetta verkefni og hún er í góðum gangi. Því kom mér það mjög á óvart að sjá þskj. 16 á borði mínu hér um daginn og er tillagan, stjórnartillaga sem lögð var fram rétt fyrir kosningar af þáv. hæstv. félmrh. Rannveigu Guðmundsdóttur, orðin að þingmannamáli. Ég tel að það sé einstakt í viðskilnaði ráðherra við embætti sitt að taka með sér gögn úr ráðuneytinu og unnin fyrir ráðuneytið og leggja þau fram í eigin nafni vitandi það að málið yrði flutt af eftirmanni í ráðherraembætti. Ekki nóg með það. Í félmrn. var til ræða, samin af einum ágætum starfsmanni ráðuneytisins, og var það framsöguræða sem aldrei var flutt með þessari stjórnartillögu. Nú er hluti af henni kominn í Alþingistíðindin orðréttur. Að vísu með nokkrum innskotum þannig að ekki kem ég til með að flytja þá ræðu. Það er óþarfi. Ég játa það alveg hreinskilnislega að mér finnst og fannst þessi tillaga, strax og ég las hana þegar hún var lögð fram, ekki nógu metnaðarfull. Í henni er ofmikið um marklausar klisjur og væmið snakk. Það er engin heildarstefna í þessari tillögu. Það eru engar áþreifanlegar aðgerðir. Og það eru áþreifanlegar aðgerðir sem þarf til ef móta á fjölskyldustefnu að einhverju gagni. Það verður að taka á öllum þáttum. Fjölskyldan verður að hafa tekjur til að lifa mannsæmandi lífi. Fjölskyldan hefur ekki tekjur nema með því móti að atvinnulífið sé í sæmilega góðum gangi. Atvinnulífið verður ekki í góðum gangi nema hagvöxtur sé í þjóðfélaginu. Og hagvöxtur verður ekki í þjóðfélaginu ef menn t.d. reka ríkissjóð með stórfelldum halla. Fjölskyldan þarf húsnæði. Þess vegna þurfa húsnæðismál að vera í lagi. Fjölskyldan verður að búa við fjárhagslegt öryggi til þess að geta þrifist. Þess vegna er brýnt að taka á skuldum heimilanna. Fjölskyldan þarf að hafa öryggi. Bæði efnahagslegt öryggi og eins þurfa börnin að vera í öruggu umhverfi. Það er ákaflega mikilvægt að foreldrarnir geti farið að heiman til vinnu sinnar örugg með það að börnin fari sér ekki að voða. Það er afar mikilvægt að nægilegt framboð sé af leikskólum, það sé samfelldur skóladagur, einsetning skólanna og lengd viðvera. Fjölskyldan þarf að hafa festu í lífinu. Það er að vísu ekki allt á valdi ríkisins að skapa það, þetta er samvinnuverkefni margra aðila, sveitarstjórnir þurfa að koma að þessu. Hér í Reykjavíkurborg hefur á síðustu missirum verið unnið gott starf í þessa átt. Heilbrigðismál þurfa að vera í lagi. Og nóg framboð af umönnunarstofnunum. Það þarf að huga að velferð fatlaðra. Það þarf að huga að jafnrétti. Einstaklingarnir verða að fá tækifæri til að ná sér á strik. Það þarf að ryðja hindrunum úr vegi fyrir jafnréttinu. Það þarf að gæta að umferðaröryggi. Fjölskyldan þarf að geta komið saman og átt samverustundir á heimilinu. Menn eiga ekki að þurfa að vera í endalausri spennu og þeytingi. Svona mætti lengi telja. Ég vil reyna að taka af alvöru á þessum málum. Mér nægir ekki væmið kjaftæði á prenti. Ég tel líka að hjónabandið eða sambúðin sé eitt af þessum atriðum. Ég hygg að það sé mikilvægt fyrir börn að alast upp, ef skilyrði eru til, með báðum foreldrum. En það verður líka að haga því til þar sem svo er ekki, að börnin njóti sem bestra skilyrða. Það er mikilvægt að einstaklingarnir í fjölskyldunni skynji sig sjálfa sem hluta af heild í litlu samfélagi og leggi sig fram. Það er líka mikilvægt að fjölskyldurnar í landinu, hver einasti einstaklingur, skynji sig sem hluta af þjóðinni og vilji vinna henni. Ef við viljum, herra forseti, reyna að vinna að markvissri fjölskyldustefnu, þá eigum við að reyna að uppræta rótleysi og firringu og allt annað sem leiðir af því. Ég hefði margt fleira að segja um fjölskyldustefnu, herra forseti, eða hvernig ég sé hana fyrir mér. En tíminn leyfir það ekki og því læt ég máli mínu lokið.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna það að þrátt fyrir að ég átti einmitt von á að viðbrögð félmrh. yrðu með þessum hætti, útúrsnúningar og allt að því dylgjur, þá var ég þó að vona að í þessu máli myndi hann koma mér á óvart og bregðast öðruvísi við. Vegna orða hans um að það sé lítið að marka plagg sem er sett fram stuttu fyrir kosningar þá ætti honum ekki að koma á óvart áhugi minn á að hrinda fram stefnu í fjölskyldumálum. Það er mál sem ég hef áður tekið þátt í að vinna að á heildstæðan hátt með góðu félagshyggjufólki í Kópavogi á árum þegar þar var rekin kannski sú fyrsta heildstæða fjölskyldustefna sem komið hefur fram hér á landi og einmitt í nánu samstarfi við þáv. félagsmálastjóra og síðar aðstoðarmann minn, Braga Guðbrandsson. Það þarf engan að undra að ég gaf þessu máli algeran forgang þegar ég kom í félmrn. en þar átti ég stuttan stans. Sjónarmið landsnefndar um mál fjölskyldunnar voru afar mikilvæg og þess vegna var þetta mál unnið í nánu samráði ráðherra, aðstoðarmanns, sem var formaður landsnefndar, og landsnefndarinnar og mikið tillit tekið til sjónarmiða landsnefndarinnar og þau höfð að leiðarljósi. Ræðan sem ég flutti hér er unnin upp úr efni sem ég og aðstoðarmaður minn voru búin að taka saman. Það er ekki ræðan sem við unnum saman í félmrn. og það var ég og aðstoðarmaður minn sem settum saman þá ræðu sem hefði verið flutt ef ég hefði haft þann tíma sem ráðherra hefur þegar hann flytur slíkt mál. Þetta eru því mjög ósanngjarnar aðfinnslur og ekki smekkleg viðbrögð. Orð ráðherrans eru um að þetta sé ekki nógu metnaðarfull tillaga og engar áþreifanlegar aðgerðir í frammi. Það segir mér og væntanlega þingheimi að sú fjölskyldustefna sem hann kemur verði ekki af þessum toga. Af minni hálfu er það afar mikilvægt að nákvæmlega það sem unnið var í samvinnu við landsnefndina verði skoðað í nefnd og fjallað um af þingmönnnum. Þess vegna flyt ég tillöguna. Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu læt ég ekki hanka mig á einhverjum ósiðlegum vinnubrögðum og sá reyndi þingmaður sem hér hefur talað hlýtur að vita að það er mjög algengt að ráðherrar sem hafa verið með sérstakt áhugamál í ráðuneyti sínu flytja mál sem þingmenn og ég kannaði að mörg fordæmi eru fyrir því.

Herra forseti. Ég er búinn að vera hér við hús býsna lengi og ég man ekki eftir tilviki sem þessu fyrr. Ég hef að vísu ekki farið skipulega í gegnum það en ég hygg þó að það hafi ekki gerst áður nema vitað væri að viðkomandi ráðherrar mundu ekki flytja málið. Ég man eftir tillögum sem unnar voru í iðnrn. í ráðherratíð hv. 4. þm. Austurl. sem eftirmaður hans vildi ekki flytja en voru síðan flutt af hv. 4. þm. Austurl. sem þingmannamál. Það er allt annað mál, það er allt annars eðlis. Mig langar til að spyrja hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur hvort hún hafi tekið með sér fleiri gögn úr ráðuneytinu, hvort þau plögg sem ég er að vinna með frá fyrri tíð í ráðuneytinu séu e.t.v. væntanleg hér sem þingskjöl.

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu var ég í þingsal þegar hæstv. félmrh. svaraði fyrirspurn Bryndísar Hlöðversdóttur á vorþingi og hef fengið útskrift af þeirri ræðu. Þar kom fram að það var alls ekki vilji ráðherrans að leggja þessa tillögu fram óbreytta en það er hún sem ég hef lagt áherslu á að komi til umfjöllunar Alþingis. Ég get fullvissað ráðherrann um það að ég hef ekki tekið einhver gögn úr félmrn. sem mér ber ekki að hafa undir höndum.

Virðulegi forseti. Ræða hæstv. fémrh. hér áðan er ein furðulegasta ræða sem ég hef heyrt í minni tíð á hv. Alþingi. Mér fannst leggjast lítið fyrir hæstv. félmrh. Hann eyddi löngum tíma í máli sínu í að velta fyrir sér hver ætti frumburðarréttinn að þessu máli um fjölskyldustefnu. Það eru margir sem hafa komið að þessu máli, hæstv. ráðherra, bæði aðilar vinnumarkaðarins og félagasamtök og hafa lengi unnið að þessu. Mér finnst ekkert að því þó að fyrrv. félmrh. flytji þetta mál inn á þing. Hún flutti þetta hér sem ráðherra og fylgir því eftir nú hér sem óbreyttur þingmaður. Ég verð satt að segja að lýsa furðu minni á ummælum ráðherrans þegar hann talar um væmið kjaftæði á prenti sem er afrakstur stórs hóps fólks sem hefur komið að þessu máli. Ég hugsa að það hafi verið fulltrúar 30 félagasambanda og aðila vinnumarkaðarins sem komu að þessu máli. Síðan leyfir ráðherrann sér að telja upp hvað eigi að gera fyrir fjölskylduna. Ég spyr ráðherrann að því hvernig er þetta frv. fjárlaga, fyrsta frv. ráðherrans? Er það metnaðarfullt gagnvart fjölskyldunni eins og ráðherra ræddi um að fjölskyldustefna ætti að vera? Nei. Það er það ekki. Þetta er árás á fjölskylduna í landinu. Að leyfa sér að tala hér um velferð fatlaðra. Hvernig er gengið frá málefnum fatlaðra í kaflanum varðandi félmrn.? Ég verð að segja það að mér blöskrar málflutningur ráðherrans og hann ætti að snúa sér að því í því frv., sem hér liggur fyrir, að reyna að lagfæra þau atriði sem snúa að fjölskyldunni og eru bein árás og atlaga að fjölskyldunni í landinu. Mig furðar þetta og mér finnst lítið leggjast fyrir félmrh. í þessu máli.

Herra forseti. Það þarf nú náttúrlega ekki að deila um hver á frumburðarréttinn. Ég vakti athygli á því hver leiddi málefni fjölskyldunnar fyrst inn í þingsali 1980. Það var hv. þm. Haraldur Ólafsson og hv. þm. Alexander Stefánsson. Við þurfum ekki að deila um það. Fjárlagafrv. er ekki árás á fjölskyldurnar í landinu. Fjárlagafrv. markast af því að verið er að reyna að koma ríkisfjármálunum í eðlilegt og sæmilegt horf. Það er undirstaða hagvaxtar og undirstaða þess að atvinnulífið í landinu gangi og fjölskyldurnar í landinu búi við batnandi hag. Hvað varðar málefni fatlaðra er þeim vel sinnt í þessu frv. og til þess málaflokks er hækkun um 10% frá fjárlögum síðasta árs.

Virðulegi forseti. Mér finnst það ekki saman að jafna að tala um einhverja tillögu sem var flutt fyrir 15 árum sem var einföld tillaga um að það skyldi móta fjölskyldustefnu eða þá tillögu sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir flytur sem er ítarleg og útfærð tillaga um hvernig staðið skuli að mótun fjölskyldustefnu. Það er allt annað. Vegna orða ráðherrans hér áðan varðandi frv. til fjárlaga þá mundi ég nú sem minnst tala um það nema að ráðherrann ætli sér að breyta því í þá átt að það skili sér til fjölskyldunnar. Hann talaði áðan um að fjölskyldan ætti að hafa nægar samverustundir saman á heimili sínu þegar hann var að lýsa fjölskyldstefnu sinni. Það er alveg ljóst að það verður ábyggilega nægur tími til þess að hafa samverustundir á heimili sínu vegna þess að þetta frv. boðar ekkert nema atvinnuleysi þannig að fólk mun hafa nægar stundir til að vera saman á sínu heimili, það er alveg ljóst nema ráðherrann breyti þá um stefnu.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort það tekur því að vera að þæfa þetta við hv. 13. þm. Reykv. lengur. En hv. 13. þm. Reykv. hefur lesið fjárlagafrv. með undarlegu hugarfari. Hún sér ekkert nema svart. Ég kenni í brjósti um hv. þm. fyrir alla þessa svartsýni og ég tel að frv. stuðli alls ekki að atvinnuleysi. Þvert á móti á það að bæta atvinnulíf og fjölga störfum í þjóðfélaginu.

Virðulegi forseti. Ég fagna því frumkvæði sem hv. 1. flm. tillögunnar sýnir með flutningi hennar svo snemma þannig að við getum haft tíma til þess að ræða þetta mikilvæga mál ítarlega og fjalla um það í nefnd svo við þurfum ekki að bíða hér í margar vikur eða mánuði eftir að hæstv. félmrh. flytji tillögur sínar. Ég held að það sé einmitt mjög mikilvægt að þingið taki sér góðan tíma til þess að fjalla um þetta mál og löngu orðið tímabært að hér sé mörkuð heildarstefna í málefnum fjölskyldunnar. Þessi tillaga hefur vissulega átt sér töluvert langan aðdraganda og hefur verið unnið að henni um þó nokkurn tíma, a.m.k. tvö ár í félmrn. Ég held að það væri verðugt verkefni í kjölfar Árs fjölskyldunnar að því yrði fylgt eftir með því að Alþingi mundi á þessu þingi samþykkja mótun opinberrar fjölskyldustefnu. Það er alveg ljóst að við þurfum ekki síður á því að halda að móta hér opinbera stefnu í málefnum fjölskyldunnar eins og við mótum stefnu t.d. í vegamálum eða flugmálum. Það er alveg ljóst að heildarsýn hefur vantað í málefnum fjöskyldunnar og það er alveg ljóst að niðurskurður gegnum árin, sem beinst hefur að fjölskyldum í landinu, hefur oft verið mjög illa ígrundaður og bitnað mjög harkalega á fjölskyldum. Mér finnst einmitt að tillagan taki mjög vel á því máli vegna þess að inntak hennar er að ná fram heildarsýn varðandi fjölskylduna og einmitt að taka á því sem oft er í fjárlagagerðinni í gegnum tíðina, þ.e. að enginn er ábyrgur fyrir samræmingu eða stefnumótun og hvernig aðgerðir ríkisstjórna eða einstakra ráðuneyta koma niður á fjölskyldunni, t.d. í skattamálum, í skólamálum, í heilbrigðismálum, félagsmálum. Við höfum um það dæmi mörg hver hvernig það hefur komið niður á fjölskyldunni að þessa heildarsýn hefur vantað. Það væri t.d. fróðlegt gagnvart frv. til fjárlaga, sem við erum að ræða, að fá fram nákvæma úttekt á því hvernig einstaka þættir í þessu fjárlagafrv. hafa áhrif á fjölskylduna og einstaka meðlimi hennar. Hæstv. ráðherra talaði áðan um svartsýni mína gagnvart fjárlagafrv. Það er ekki bara ég ein heldur er það heildarsamtök launafólks sem lýsa verulegum áhyggjum sínum af þessu frv. til fjárlaga gagnvart fjölskyldum í landinu. Ég gerði það einu sinni þegar mér fannst ansi langt gengið þegar ég var í ríkisstjórn að taka saman áhrif sparnaðartillagna sem voru þá uppi á borði á einstaka þjóðfélagshópa. Ég tóku saman hvernig einstaka þættir hefðu áhrif á börnin, á námsmenn, á sjúklinga, á aldraða, á fatlaða, atvinnulausa, konur, landsbyggðina og afkomu fjölskyldunnar í heild. Þetta er plagg upp á 5--6 síður þar sem ég sýndi fram á hvað ríkisstjórnin væri að gera með sínum tillögum. Þar kom fram að þetta væri um hálfur milljaður sem beint kom niður á börnunum með alls konar aðgerðum sem þá voru á döfinni. Varðandi fjölskylduna í heild voru þetta um 2--3 milljarðar. Sem betur fer var töluvert mikið af þessu dregið til baka og það þarf að taka frv. til fjárlaga rækilega í gegn og sýna fram á hvaða áhrif þetta hefur á fjölskyldurnar í landinu. Ég er alveg viss um að það mun ekki koma út úr því sá sparnaður sem menn ætla sér eða ríkisstjórnin ætlar sér. Ég held að það sé alveg ljóst. Ef það er rétt sem ASÍ heldur fram að um eitt þúsund manns muni missa vinnu sína hjá hinu opinbera eru það 500--600 millj. bara í aukin útgjöld hjá Atvinnuleysistryggingasjóði einum og sér. Það er ekki reiknað með því í þessu frv. þannig að menn skyldu gæta að öllu hvað hér er verið að gera. Það er alveg ljóst þó að það heyrist í einstaka ráðherrum um að það þurfi að efla hér forvarnir hefur allt of lítið verið gert af því í gegnum árin að leggja áherslu á forvarnir sem er alveg ljóst að mun spara gífurlega bæði í heilbrigðis- og félagsmálum. Það kom fram í þessari bók um barnafjölskyldur, sem hér hefur verið vitnað í, að fjölskyldan sé eins konar afgangsstærð í þjóðfélaginu og réttur hennar sífellt fyrir borð borinn. Ég held að það sé alveg rétt sem hér kemur fram, virðulegi forseti. Það er alveg ljóst þegar við skoðum bara hvernig heilbrigðismálin og félagsmálin spila saman að heilbrigðisþjónusta hér er miklu dýrari en hjá öðrum þjóðum hvort sem við berum okkur saman við Norðurlöndin eða önnur OECD-lönd og miklu minna er látið til félagsmála en í þessum löndum þannig að þarna munar verulegu. Við erum langt á eftir t.d. hvernig tekið hefur verið á barnaverndarmálum, slysavörnum og vímuefnavörnum, þar erum við langt á eftir og þurfum að taka okkur á í því efni. Virðulegi forseti. Það kemur kannski ekki nægjanlega fram í þessari tillögu en mér finnst að það sé eitt ráðuneyti sem eigi að bera alfarið ábyrgð á þessum málaflokki og það eigi að vera félmrn. Á undanförnum árum hefur félmrn. í vaxandi mæli orðið ráðuneyti fjölskyldumála og mér finnst að það eigi að verða slíkt og heita ráðuneyti fjölskyldumála og fara með þennan málaflokk og hafa samræmingu og heildaryfirsýn um hvað er að gerast sem lýtur að fjölskyldunni. Við sjáum alveg fyrir okkur að það hefur allt of lítið verið gert af því að skoða hvernig stjórnvaldsaðgerðir hafa áhrif á fjölskylduna. Við getum spurt okkur: Af hverju hafa hjónaskilnaðir aukist verulega að undanförnu? Af hverju þurfa 500--600 börn að ganga gegnum skilnað foreldra sinna á hverju ári? Af hverju hefur ofbeldi og vímuefnaneysla vaxið mjög hröðum skrefum í þjóðfélaginu á umliðnum árum? Af hverju hafa sjálfsvíg aukist mjög í þjóðfélaginu? Að þessu verðum við öll að spyrja okkur. Er það eitthvað sem við erum að gera á hv. Alþingi sem orsakar þetta? Herðum við svo að fjölskyldunni að það bitnar verulega á henni og börnunum? Ég held að það sé alveg ljóst að við þurfum að spyrja okkur þessara spurninga. Ég held að sú veigamesta stefnmótun sem hér þarf að gera og bíður okkar þingmanna sé að móta stefnu í fjölskyldumálum. Síðan er það ráðherrann sem fer með þennan málaflokk sem er að agnúast út í það, herra forseti, að hér skuli vera komin inn á borð tillaga þannig að þingmenn geti nú farið loksins að fjalla um mótun fjölskyldustefnu. Þetta er alveg furðulegt, virðulegi forseti. Við þurfum að taka þetta líka út frá ábyrgð sveitarfélaganna. Þetta er ekki bara það sem snýr að ríkisvaldinu hvernig atlaga hefur verið gerð að fjölskyldunni. Ég held að við verðum bara að viðurkenna það á mörgum sviðum. Við þurfum líka að skoða ábyrgð sveitarfélaganna, félagsþjónustu sveitarfélaganna sem í mörgum tilvikum er ábótavant. Við getum ekki komið okkur saman í þessari stofnun og hjá sveitarfélögunum um að sameina sveitarfélögin þannig að þau geti veitt fjölskyldunum öfluga félagsþjónustu og ég held að það bitni mjög víða á félagsþjónustu víðs vegar um landið. Virðulegi forseti. Ég fagna því að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur átt frumkvæði að því að við getum nú fjallað um þetta mál og það er von mín að það megi verða til þess að þinginu ljúki ekki nema við höfum mótað skýra stefnu í fjölskyldumálum þar sem inntakið verður m.a. að það verði ábyrgð á þessum málaflokk í einu ráðuneyti. Ég nefni bara, virðulegi forseti, málefni fatlaðra. Þegar þau voru sundurtætt í mörgum ráðuneytum og enginn bar ábyrgð var mjög slæmt ástand í þessum málaflokki. Um leið og einn aðili varð ábyrgur eins og félmrn. í málefnum fatlaðra --- það er líka hægt að taka málefni barna --- þá breyttist þetta mjög mikið. Sama mun vera gagnvart fjölskyldunni þegar einn aðili verður ábyrgur fyrir þessu máli. Það er inntakið í þeirri fjölskyldustefnu sem ég skora á þingmenn að samþykkja.

Virðulegi forseti. Innlegg hv. 13. þm. Reykv. í þessa umræðu er mjög mikilvægt. Ég vil gjarnan geta þess að í þessari þáltill. er fjölskylduráð hugsað einmitt á sama meiði og kom fram hjá þingmanninum. Að einn aðili hugi að málum innan fjölskyldunnar og gæti verið fyrsti vísir einmitt að því að eitt ráðuneyti bæri ábyrgð á málefnum fjölskyldunnar. Við hv. þm. höfum oft rætt það hversu mikilvægt það væri að við kæmum upp einu fjölskylduráðuneyti. Ég vil af því tilefni einnig nefna það vegna þess að stjórnsýslan er skipt að ég hef sjálf haft þá skoðun að í hverju sveitarfélagi ætti að vera eins konar fjölskyldustofnun, þjónustustofnun fjölskyldunnar sem sæi um og hefði yfirsýn yfir málefni fjölskyldunnar. Ég er sannfærð um það að bara heitið félagsmálastofnun hrekur fólk víða frá og afstýrir því að fólk leiti eftir eðlilegri þjónustu, samskiptum, leiðsögn hjá þeim aðilum sem starfa einmitt á félagsmálastofnunum og væru mjög mikilvægir starfsmenn slíkrar fjölskyldustofnunar sveitarfélaga.

Herra forseti. Síðla árs 1991 var skipuð 30 manna landsnefnd um Ár fjölskyldunnar 1994 en eitt af meginverkefnum nefndarinnar samanber skipunarbréf hennar var að leggja fram tillögur þar sem lagður yrði grunnur að mótun opinberrar stefnu í málefnum fjölskyldunnar. Landsnefndinni var einnig falið að undirbúa Ár fjölskyldunnar 1994 á Íslandi. Óskað var eftir tilnefningum ýmissa félagasamtaka og stofnana um skipun nefndarinnar og var markmiðið með stofnun svo fjölmennrar nefndar að ná til sem flestra samtaka og stofnana sem láta sig fjöskyldumál varða. Sú tillaga sem áðan var mælt fyrir er afurð landsnefndarinnar um Ár fjölskyldunnar 1994 þannig að segja má að talsverð breidd sé a bak við hana. Sl. vor bar opinbera fjölskyldustefnu á góma vegna fyrirspurnar hér á þinginu til núv. félmrh. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir upplýsti í þeim umræðum eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Það sem hér hefur komið fram er að uppi voru áform á ári fjölskyldunnar um að það starf endaði með tillögu um fjölskyldustefnu. Þetta hafði ekki gerst þegar ég kom í félmrn. í nóvember sl. en málið var gert að forgangsmáli hjá mér og aðstoðarmanni mínum, Braga Guðbrandssyni, formanni landsnefndar, í janúar. Tillaga þar að lútandi var afgreidd af landsnefnd áður en þing kom saman í lok janúar. Það dróst að málið kæmi inn í þing eins og hér hefur komið fram og er umhugsunarefni að þegar það loks komst á dagskrá var það ávallt síðasta málið þrátt fyrir þrýsting.`` Þetta þykir mér mjög athyglisvert. Alþfl. fór með félmrn. í átta ár og þrátt fyrir þrýsting og mikinn vilja að þeirra sögn komst málið ekki á dagskrá. Af þessu má ljóst vera að fyrrv. félmrh. hafði ekki aðstöðu til þess að koma málinu áfram í fyrrv. ríkisstjórn enda má segja að þegar málum er fyrst varpað fram skömmu fyrir kosningar er ólíklegt að ná árangri nema virkilegur vilji sé fyrir hendi. Þessi vilji var greinilega ekki meiri en svo að á þessu þingi er tillagan endurflutt af nokkrum stjórnarandstöðuþingmönnum en hún er efnislega samhljóða fyrri tillögu félmrh. Varðandi innihald tillögunnar vil ég segja að ég tek undir að það sé brýnt að stjórnvöld móti opinbera stefnu í málefnum fjölskyldunnar. Tillagan hljómar að einhverju leyti á sama hátt og stefna okkar framsóknarmanna en í ályktun flokksins segir á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Fjölskyldan er kjölfesta í lífi einstaklinganna og þannig grundvallareining í samfélaginu. Það er því mikilvægt að vel sé að henni búið svo að hún nái að gegna hlutverki sínu sem best.`` Einnig segir: ,,Framsóknarmenn leggja því áherslu á eftirfarandi: Að styrkja jákvætt viðhorf þjóðfélagsins gagnvart fjölskyldunni. Að sérstakt átak verði gert til að styðja og upplýsa unga foreldra um foreldraábyrgð. Að hjón eigi kost á fræðslu í samskiptum hjóna og þróun hjónabands. Að kennsla í meðferð fjármuna og fjármálastjórn heimilanna verði tekin upp í skólakerfinu. Að styrkja þann þátt fjölskyldunnar er lýtur að miðlun menningarverðmæta, þjálfun og þroska einstaklinga. Að þjóðfélagsgerðin geri ráð fyrir að tími til samvistar fjölskyldumeðlima sé fyrir hendi. Að stjórnvöld og aðrar stofnanir þjóðfélagsins hlúi sérstaklega að barnafjölskyldum og hvetji til aukinnar ábygðar foreldra, uppalenda og þjóðfélagsins alls á vellíða og velferð barna.`` Hin íslenska fjölskylda hefur breyst á margan hátt í aldanna rás. Í dag er staða hinnar íslensku fjölskyldu að mínu mati sú að foreldrar hafa of lítinn tíma til að vera samvistum við börn sín. Af hverju er tíminn of lítill? Jú, ein ástæðan er mikið vinnuálag vegna tiltölulega lágra launa og rangrar forgangsröðunar. Ofurkapp er lagt á að eignast veraldleg gæði oft á kostnað andlegra gæða eins og uppbyggilegs fjölskyldulífs. Landsnefnd um mál fjölskyldunnar lýsti áhyggjum sínum yfir þeirri staðreynd að samverustundir barna og foreldra eru fáar. Rannsóknir sýna að 37% 6 og 8 ára barna í Reykjavík eru vikulega án umsjá fullorðinna eða að meðaltali í 8,5 klukkustundir á eigin ábyrgð. Rannsóknir hafa einnig sýnt aðra athyglisverða staðreynd en hún er sú að hlutfall giftra og sambýlisfólks án barna fer vaxandi. Skýringar á því geta verið margar en manni býður í grun að ein skýringin gæti verið sú að ekki er hlúð nægilega vel að fjölskyldumálum. Stjórnvöld hafa að sjálfsögðu mikla ábyrgð gagnvart fjölskyldunni. Fjölmargar stjórnvaldsaðgerðir hafa bein eða óbein áhrif á afkomu og vellíðan fjölskyldnanna. Þrátt fyrir það virðast hagsmunir fjölskyldna ekki vera almennt viðurkenndir sjónarhorn við lagasetningu né við ákvarðanir og afgreiðslu opinberrar stjórnsýslu. Það er því brýnt að stjórnvöld móti stefnu eða áætlun í málefnum fjölskyldunnar. Fram hefur komið fyrr á þinginu að hæstv. félmrh. Páll Pétursson er jákvæður gagnvart mótun opinberrar fjölskyldustefnu og hefur hann nú þegar beitt sér í því máli. Hefur ráðherrann skipað starfshóp til að yfirfara og endurskoða tillögu til þingsályktunar um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar. Í starfshópnum eru ásamt þeirri sem hér stendur hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir og Árni Gunnarsson, aðstoðarmaður félmrh., sem jafnframt er formaður hópsins. Hópurinn mun yfirfara þau fjölmörgu gögn sem landsnefndin um mál fjölskyldunnar 1994 tók saman, þáltill. og fleira sem viðkemur málinu. Hópurinn hefur nú þegar hafið störf og mun hraða störfum sínum eftir megni og er það von mín að þar takist vel til. Varðandi fram komna þáltill. sem við erum að ræða um hér í dag finnst mér afar einkennilega að henni staðið. Það er alveg ljóst að það var búið að vinna þetta mál af landsnefndinni og í ráðuneytinu nánast til fullnustu. Það hefur líka verið upplýst af hæstv. félmrh. að ræða sem búið var að undirbúa í ráðuneytinu hafi verið flutt að einhverju leyti í framsöguerindi. Þetta finnst mér afar einkennilegt. Reyndar þekki ég ekki hvað viðgengst á hinu háa Alþingi en mér hefur verið sagt af einum fyrrv. ráðherra Alþb. að svona framkoma sé afar óeðlileg. Mál séu ekki lögð fram af fyrrv. ráðherra nema það hafi komið yfirlýsing um það að núv. ráðherra muni ekki gera svo. Þetta minnir á það að ef maður vinnur í áhaldahúsi og hættir þá taki hann með sér hjólbörurnar og skófluna og fer.

Virðulegi forseti. Það hlýtur auðvitað að valda vonbrigðum að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, sem er tiltölulega nýkomin á þing, skuli hlaupa í sama farið og hæstv. félmrh. og grípa til þess óyndisúrræðis að drepa þessu máli á dreif á þeim grundvelli að þetta mál eigi ekki hér heima vegna þess að nú sé forræði þess á hendi Framsfl. í félmrn. Með öðrum orðum, full af afbrýðissemi og einhvers konar óskilgreindri öfund yfir því að það skuli vera annarra flokka þingmenn sem taka frumkvæði í þessu máli. Þetta er auðvitað ekkert annað en afbrýðissemi og það svarar okkur hv. þm. engu í þessum efnum þegar það liggur fyrir að sú tillaga, sem hér er lögð fram, er afrakstur 3--4 ára vinnu fjölmargra aðila, fulltrúa 30 hópa og félagasamtaka. Málið er með öðrum orðum mjög vel ígrundað og það svarar nákvæmlega engu um efni málsins að hæstv. félmrh. skuli nú setja á nefnd til þess að fara í gegnum þetta plagg hér og nú. Það á auðvitað að vera verkefni félmn. þingsins. Hún er fullfær um að sinna því og við þurfum enga nýja þriggja manna nefnd af hálfu hæstv. fémrh. til þess að gera það með fullri virðingu fyrir væntanlegum formanni þeirrar nefndar. Við erum fullfær um það á hinu háa Alþingi að fara efnislega í gegnum það mál. Það er hér á þskj. og hv. fémn. getur farið í gegnum það og við skulum ljúka þessum málum og helst fyrir jól.

Virðulegi forseti. Alþfl. var með félmrn. í átta ár og þar voru unnin afar mikilvæg mál á þeim tíma og ég minni á það sem má kallast fyrsta skref að fjölskyldustefnu sem félagsleg þjónusta sveitarfélaga. Um það mál sem við erum að ræða hér var fjallað í landsnefnd sem var kosin 1991. Þessi mál voru þar til stöðugrar umfjöllunar, hins vegar var ekki búið að vinna tillöguna um áramót þegar að ég kom þar að og þær staðreyndir hef ég dregið fram. Þegar svo breið samstaða næst um mál eins og gerðist á sl. vetri um þetta mál, hefði verið mögulegt að ná þál. fram og gegnum þingið í febrúar. En ég geri mér grein fyrir því, virðulegi forseti, eftir að hafa hlustað á ráðherra og hv. þm. Framsfl. að það hefði sennilega ekki verið unnt. Ég vil taka það fram að Bragi Guðbrandsson var aðstoðarmaður minn og persónulegur ráðgjafi. Hann var ekki embættismaður í ráðuneyti. Hann og ég unnum ræðu sem ég hugðist flytja ef ég hefði náð þessu máli á dagskrá hér eða fengið að mæla fyrir því. Það varð ekki, ég hef sjálf unnið miklu styttri ræðu til þess að flytja við þetta tilefni, að sjálfsögðu um sama mál. Virðulegi forseti. Ef starfsmaður hættir í starfi og tekur með sér verkfæri sem vinnustaðurinn á, þá er það þjófnaður.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir vitnaði hér áðan í ónafngreindan ráðherra Alþýðubandalagsins því máli sínu til stuðnings að vinnubrögð hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur væru óeðlileg í þessu máli. Mér þykir það öllu óeðlilegra að vitna hér í ónafngreinda þingmenn máli sínu til stuðnings og ég held að það séu ekki mörg fordæmi fyrir slíkum málflutningi hér í þingsölum.

Herra forseti. Ég trúi varla mínum eigin eyrum hér í þingsölum. Að maður skuli þurfa að hlusta á slík hnútuköst og dylgjur. Ég fæ ekki séð að þessi umræða komi að nokkru gagni fyrir fjölskyldurnar í landinu. Og ég er undrandi á slíkum málflutningi. Það hefur komið í ljós að þetta mál er þrautunnið. Hver svo sem vann það, þá er þetta vel unnið þingmál. Hæstv. félmrh. ætti auðvitað að fagna því og koma málinu í framkvæmd, honum væri sómi að því.

Herra forseti. Ég vil að það komi skýrt fram að eins og hæstv. félmrh. hefur sagt og upplýst hefur verið hér, þá verður farið yfir öll gögn sem til eru í þessu máli. Hins vegar vill bæði hann og við sem erum aðilar að þessari ríkisstjórn fá tækifæri til að skoða þessi gögn nákvæmlega. Við vitum ekki hver niðurstaðan verður. Það má vel vera að að meginhluta verði hún svipuð og þessi tillaga. Við vitum það ekki. Mér finnst eðlilegt að við fáum tíma til þess að fara yfir þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að fram sé komin á Alþingi tillaga um mörkun opinberrar fjölskyldustefnu í framhaldi af Ári fjölskyldunnar. En legg jafnframt á það áherslu að til slíkrar stefnu þarf að vanda vel ef hún á að gera sitt gagn. Ég hef á undanförnum árum kynnt mér hvernig þessum málum er háttað í nágrannalöndunum og í örstuttu máli virðist mér að það megi flokka nágrannalöndin í þrennt að þessu leyti. Í fyrsta lagi eru til lönd þar sem engin slík stefna er til og mjög fáar aðgerðir til að styrkja fjölskylduna. Ástæðan er sú ríkjandi afstaða að fjölskyldan sé friðhelg, hún sé einkamál og eiginlega handan vettvangs stjórnmálanna. Þetta á t.d. við í Bandaríkjunum og Englandi þar sem beinar aðgerðir varðandi fjölskylduna eru fyrst og fremst til hjálpar ölmusufólki. Í öðrum löndum, t.d. í Danmörku, eru mjög margar fjölskyldupólitískar aðgerðir í gangi og þær beinast að fjölskyldum almennt, ekki bara að þröngum hópi sem verst er staddur. Þessi lönd hafa þó enga yfirlýsta eða skýra stefnu í málinu þannig að aðgerðir verða ómarkvissar. Ég tel okkur alveg tvímælalaust í þessum hópi. Við erum með ýmsar aðgerðir í gangi en það er engin skýr stefna. Í þriðja lagi eru til lönd þar sem bæði eru markvissar aðgerðir í gangi og skýr markmið. Ég vil nefna Svíþjóð sem dæmi um slíkt land sem setti fyrst fram skýra fjölskyldustefnu árið 1968 sem hafði það að meginmarkmiði að styrkja fjölskylduna í breyttu þjóðfélagi, þjóðfélagi þar sem jafnrétti kynjanna ríkir. Ég tel að í dag sé mjög mikilvægt að reyna að stíga skref í þessa síðastnefndu átt og jafnframt sé mjög mikilvægt að viðurkenna margbreytileika fjölskyldunnar og viðurkenna það t.d. að um 10% íslenskra fjölskyldna eru fjölskyldur einstæðra foreldra. Á lýðveldistímanum hefur lifandi fæddum börnum á ævi hverrar konu fækkað úr 5 í 2,2 og það fer í vöxt að einhleypingar stofni eigið heimili, þ.e. þeir búa ekki jafnlengi hjá foreldrum og áður var. Ég vil einnig nefna, að árið 1993 voru 9,3% fjölskyldna fjölskyldur einstæðra foreldra og þar af 8,4% einstæðra mæðra. En þrátt fyrir hærri fæðingartíðni hér en í nágrannalöndunum og hlutfallslega fleiri einstæða foreldra þá eru útgjöld hins opinbera sem renna til barnafjölskyldna hlutfallslega mun minni heldur en á öðrum Norðurlöndum. Ástæðan er vafalaust að hluta til sú, að okkar velferðarkerfi er almennt veikara en þar. En einnig er vert að hugleiða hvort staða kvenna á ekki einnig sinn þátt í því. Og þá vil ég benda á að þótt atvinnuþátttaka kvenna sé óvenjulega mikil hér, þá er launamunur kynjanna meiri en víðast hvar annars staðar á Norðurlöndum, en hér fá konur aðeins um 65% af launum karla. Þessi mikla atvinnuþátttaka ein og sér hlýtur líka að kalla á aukna þörf fyrir samfélagslega þátttöku, t.d. í uppeldi barna og aðstoð við einstæðar mæður. Fjöldi einstæðra mæðra gerir þessa þörf enn augljósari. Oft er fjölskyldan skilgreind út frá einstaklingnum og einstaklingum sem eiga sameiginlegt heimili, deila efnahag og tilfinningum og eru skuldbundnir siðferðilega í gagnkvæmri hollustu. Vil ég í því sambandi benda á skilgreiningu landsnefndar um Ár fjölskyldunnar sem hér kom til umræðu áðan. Með því að skilgreina fjölskylduna á heimasviði þá er tilhneiging til þess að gera hana að málefni kvenna. Kvennalistinn er afl sem vill breyta þessum hefðbundnu hugmyndum um að fjölskyldan sé mál kvenna og atvinnulífið vettvangur karla. Kvennalistinn vill samfélag þar sem bæði konur og karlar eru virk í fjölskyldulífi, atvinnulífi og við mótun samfélagins, samanber stefnuskrá samtakanna. Til að stuðla að því höfum við í Kvennalistanum flutt á Alþingi fjölmargar tillögur og mál sem miða að því að þjóðfélagið viðurkenni breytta stöðu kvenna jafnt í fjölskyldunni sem atvinnulífi. Þess vegna þurfa hugmyndir okkar um fjölskylduna að breytast og við þurfum að búa mjög vel að henni við þessi nýju skilyrði. Kvennalistinn hefur stundum verið gagnrýndur fyrir það að setja kvenfrelsi og stöðu kvenna og barna á oddinn í sinni stjórnmálabaráttu en ekki fjölskylduna, hornstein samfélagins. Þótt þessi gagnrýni sé oft byggð á misskilningi þá er það engin tilviljun að Kvennalistinn sem kvenfrelsisafl setur kvenfrelsi á oddinn í sinni stjórnmálabaráttu. Og ástæðan er m.a. sú að fjölskyldan er ein af þeim stofnunum samfélagsins sem viðheldur tvöföldu vinnuálagi kvenna. Innan veggja fjölskyldunnar í skjóli friðhelginnar á sér því miður oft stað ýmislegt sem er ekki uppbyggilegt fyrir einstaklinga hennar nema síður sé. Þótt við séum oft með þá fögru mynd af fjölskyldunni í huga sem haldið er að okkur í amerískum bíómyndum, þá er það staðreynd að innan fjölskyldunnar eiga sér stað langflest voðaverk og ofbeldisverk sem framin eru á Íslandi og þar eru því miður mjög mörg börn brotin niður á sál og líkama vegna vanrækslu eða misbeitingar og einnig konur. Fjölskyldan er samt sem áður langáhrifamesta stofnunin hvað varðar líðan og starfshæfni fólks og því er óendanlega mikilvægt að henni séu búin þau skilyrði að hún verði í raun vettvangur tilfinningatengsla og athvarf frá erli daglegs amsturs úti í þjóðfélaginu. Að hún verði í raun staður þar sem konur, karlar og börn njóta virðingar og styrkjast í samveru sinni hvert við annað. Þetta er auðvitað óendanlega mikilvægt fyrir uppeldi og uppvöxt barna og það þarf ekki að koma neinum á óvart að fjölskylduaðstæður skipta meginmáli. En munum einnig að þó að það sé fylgni á milli uppeldisaðstæðna og þess hvernig börnum vegnar í lífinu og fólki almennt, þá er það ekki alltaf foreldrum að kenna eða fjölskyldunni ef illa fer. Stundum getur fólk ekki sinnt sinni foreldraábyrgð vegna lágra launa eða of mikils vinnuálags eða vegna þess að atvinnuleysi foreldra hrjáir fjölskylduna og kemur í veg fyrir það að hún geti sinnt sínum störfum. Það er því almennt mjög erfitt að ná samstöðu um stefnumörkun í málefnum fjölskyldunnar af því að megnið af stefnumörkun í þjóðfélaginu snertir fjölskylduna eins og fram hefur komið hér í þessari umræðu, hvort sem það er á sviði uppeldis- eða skólamála, félagsmála, heilbrigðis- og tryggingamála, skattamála, launamála, allt eru þetta aðgerðir sem snerta fjölskylduna. Pólitískst séð hefur málefnum fjölskyldunnar verið komið fyrir með mismunandi hætti í nágrannalöndum okkar eins og ég sagði áðan. Sums staðar eru til sérstök ráðuneyti fjölskyldumála, eða sérstök ráðuneyti kvennamála en annars staðar t.d. í Austurríki hefur verið reynt að hafa málefni fjölskyldunnar í sérstakri deild í forsrn. Ég tel mjög mikilvægt að þessi mál séu skoðuð vel um leið og þessi tillaga og fái mjög vandaða yfirferð í félmn. Hið pólitíska hnútukast sem þegar hefur komið fram í umræðunni um þessa tillögu gerir mig því miður ekki bjartsýna um að þessi tillaga fái farsæla framgöngu. Virðulegi forseti. Ég er rétt að ljúka máli mínu. Það er von mín að á Alþingi Íslendinga verði tekin upp breytt vinnubrögð, að góð mál fái hér framgöngu óháð því hvort sem þau koma úr stjórn eða stjórnarandstöðu. Því miður er valdahroki stjórnvalda of mikill til þess og á því verður að vera breyting. Alþingi Íslendinga á hvorki að vera sandkassi né skylmingavöllur heldur vettvangur fyrir málefnalega og þjóðholla umræðu.

Herra forseti. Tillagan sem hér er til umfjöllunar var undirbúin og endurunnin, eins og margoft hefur komið fram, í landsnefnd um Ár fjölskyldunnar. Eins og fram kom í máli hv. 1. flm., Rannveigar Guðmundsdóttur, var sú nefnd þverfagleg og þverpólitísk og hana skipuðu á þriðja tug manna sem komu víðs vegar að úr samfélaginu. Ég tók sæti í nefndinni snemma árs 1993 og starfaði með henni allt til loka. Það verður að segjast eins og er að í nefndinni var alger samstaða um þörfina á mótun opinberrar fjölskyldustefnu og um þær tillögur sem hér eru kynntar. Fulltrúar í nefndinni voru almennt sammála um það að án slíkrar stefnu væri á engan hátt tryggt að fjölskyldan gæti sinnt því hlutverki sem við ætlumst öll til af henni: að vera hornsteinn samfélagsins, vettvangur tilfinningatengsla og uppspretta lífsgilda, svo að sótt séu í smiðju þau orð sem um fjölskylduna hafa verið viðhöfð. En við Íslendingar eigum enga opinbera fjölskyldustefnu. Við teljum okkur búa í velferðarþjóðfélagi. Íslendinga eiga hlutfallslega flest börn ef samanburður er gerður við Norðurlöndin, en við verjum um leið hlutfallslega minnstu fé til félags- og heilbrigðismála. Ekki aðeins það heldur höfum við Íslendingar aldrei átt neina heildstæða fjölskyldustefnu þrátt fyrir það að við tölum sífellt um fjölskylduna sem hornstein samfélagsins. Það er undarlegur hornsteinn. Nær væri að segja að fjölskyldan sé hornreka samfélagsins ef marka má þá athygli sem hún fær í stefnumótun. Viljum við þrátt fyrir breytta tíma enn í dag líta á fjölskylduna sem einkamál þeirra sem þar eru eða viljum við tryggja öryggi hennar og farsæld betur og búa til heildarstefnu um hana? Að sjálfsögðu viljum við taka síðari kostinn. En vandamálið er ekki svo einfalt að það snúist einungis um vilja. Hér er um flókið mál að ræða sem krefst fjárfrekrar endurskipulagningar víðs vegar í stjórnkerfinu. Staðreyndin er sú að þjónustukerfi hins opinbera og stofnanir þess hafa verið skipulagðar miðað við tiltekin viðfangsefni eða afmarkaða hópa í þjóðfélaginu, svo sem sjúklinga, nemendur, fatlaða, aldraða og fíkniefnaneytendur, svo dæmi séu tekin. Einstök viðfangsefni heyra síðan undir mismunandi ráðuneyti eftir því hvers konar viðfang viðkomandi er talinn vera og í hverjum flokki vandamála fyrir sig er svo mótuð ákveðin stefna. Hins vegar vantar heildarstefnuna og það vantar heildartengingu málaflokkanna. Í stað þess að vandamálin séu leyst á heildstæðan hátt er hver að pukra með sitt viðfang óháð umhverfinu að öðru leyti. Verkaskipting ráðuneyta er óljós auk þess sem verkaskipting ríkis og sveitarfélaga er óljós líka í málaflokkum er lúta að fjölskyldunni. Það er ánægjulegt til þess að vita að hæstv. félmrh. sé að vinna að því að móta stefnu í málefnum fjölskyldunnar. Á máli hans hér áðan heyrðist mér þó ekki að hann ætli sér að gera nokkrar þær breytingar á þeim málum sem máli skipta fyrir fjölskylduna sem slíka. Hann telur nauðsynlegt að huga að ýmsu eins og t.d. jafnrétti, hjónabandinu, umferðaröryggi og dagvistarmálum. Hann ætlar líka að uppræta ráðaleysi í þjóðfélaginu. Hann lýsir tillögum landsnefndar um mál fjölskyldunnar sem innantómum klisjum. Ég hef aldrei nokkurn tíma heyrt jafnmargar innantómar klisjur og þær sem komu fram í máli hæstv. félmrh. áðan. Hvar ætlar hæstv. ráðherra að finna snillinga til að móta slíka stefnu eins og hann hefur í huga? Landsnefndina skipuðu fjölmargir þeir færustu einstaklingar sem við eigum á sviði þessara mála og í öllum tilvikum var leitað faglegrar ráðgjafar. Það þekki ég. Ég ætla ekki að láta eftir mér að segja upphátt þau orð sem mér koma í hug við málflutning eins og þann sem hér hefur heyrst frá hæstv. félmrh. Ég vil í lokin hvetja hæstv. ráðherra til að ergja sig ekki vegna þess að hv. þm. og fyrrv. ráðherra Rannveig Guðmundsdóttir hafði dug til þess að fytja þessa tillögu á sínum stutta ráðherraferli. Eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir benti á áðan hafa fjömargir komið að þessu máli, þar á meðal hún sjálf í sinni ráðherratíð, og ekki grætur hún frumkvæði Rannveigar. Ég ætla rétt að vona að sú mikla vinna sem fram fór í landsnefnd um mál fjölskyldunnar komi ekki til með að týnast vegna einhvers ergelsis eins og þess sem kom fram áðan hjá hæstv. ráðherra. Það er einmitt þess vegna sem ég ákvað að vera meðflm. að þessu máli því það yrði sorglegt ef slík vinna mundi týnast niður. Ég tek undir þau orð hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að það er undarleg staða að hæstv. ráðherra félagsmála skuli sitja hér og ergja sig yfir sig yfir því að svo mikilvægu máli sé hreyft í þingsölum í stað þess að fagna því og taka undir þann málflutning.

Virðulegi forseti. Margt hefur verið sagt hér í dag um málefni fjölskyldunnar. Málflutningurinn hefur fyrir mig sem nýkomna á Alþingi verið hinn undarlegasti og ég ætla að leyfa mér að reyna í nokkrum orðum að beina sjónum okkar aftur að því málefni sem er til umræðu, þ.e. viðfangsefnið málefni fjölskyldunnar, í stað þess að láta eftir mér að vera með hnútukast um þetta mikilvæga málefni. Mig langar þó til þess að byrja á því að hrósa þeirri ríkisstjórn sem vann að undirbúningi að Ári fjölskyldunnar eftir þeirri áskorun sem Sameinuðu þjóðirnar sendu til sinna aðildarríkja. Ég held að það sé einsdæmi hversu vel var staðið að því að undirbúa þetta ár og hversu mikil breidd var sett í þann vinnuhóp sem fékk það verkefni. Mér er kunnugt um að t.d. í nágrannalöndum okkar hafi ekki verið farið eins að og satt að segja hafa t.d. fulltrúar minnihlutahópa þar í landi ekki fengið að koma að þessari vinnu með sama hætti og gert á Íslandi. Ég vil enn fremur fá að þakka hæstv. fyrrv. félmrh. og alþm., Rannveigu Guðmundsdóttur, ásamt þeim sem eru meðflytjendur að þáltill. fyrir þetta frumkvæði. Við vitum öll að það hefur sárlega skort heildarsýn á aðbúnað og kjör fjölskyldunnar. Við vitum það líka að lágar tekjur og langur vinnudagur hefur haft veruleg áhrif á stöðu fjölskyldunnar á undanförnum árum og svo mikil áhrif í neikvæða átt að ástæða er til að hafa áhyggjur af því. Margsinnis hefur verið bent á það að stjórnvaldsaðgerðir á hverjum tíma þurfa að taka mið af því að heildarsýn fáist á afleiðingar þeirra aðgerða og það er einmitt það sem heildstæð fjölskyldustefna gæti gert. Hún gæti komið því til leiðar að þegar stjórnvöld taka ákvarðanir á einum stað sé tryggt að það hafi ekki neikvæð áhrif á kjör og aðbúnað fólks á öðrum stað eins og svo oft vill verða, því miður. Virðulegi forseti. Sú stefna hefur verið mörkuð á undanförnum árum að færa velferðarverkefnið til sveitarfélaganna. Það er hluti af þeirri breyttu sýn sem við lítum á velferðarmálin í dag. Það er ekki lengur litið á það sem ölmusu í garð þeirra sem minna mega sín að sveitarfélögin hugi að kjörum og bæti aðbúnað þeirra. Þetta er hluti af þeirri nýju velferðarsýn sem hefur skapast á undanförnum árum og endurspeglast m.a. í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaganna. Þegar verið er að vinna að dreifstýringu og færa fleiri verkefni frá ríki til sveitarfélaga er ekki síst mikilvægt að einhvers staðar sé yfirsýn á kjörum fjölskyldunnar þannig að slys hljótist ekki af í stjórnsýslukerfinu. Við skulum aðeins staldra aftur við kjörin sem fjölskyldurnar búa við í dag. Við skulum horfa á skólamálin, við skulum taka til atvinnuþátttöku kvenna, við skulum taka til það, sem margoft hefur verið bent á, að samverustundum foreldra og barna fer stöðugt fækkandi vegna þeirrar miklu atvinnuþátttöku sem báðir foreldrar þurfa að leggja á sig til þess að framfleyta fjölskyldunni. Við vitum það líka að t.d. hefur skólakerfið alls ekki mætt þessu breytta þjóðfélagsmunstri og það er mikið ósamræmi í skólakerfinu annars vegar og þeim tilboðum sem skólinn gerir börnum og fjölskyldum og þeim raunveruleika sem þessar fjölskyldur búa í. Við skulum líka staldra við þá háu slysatíðni sem er á börnum á Íslandi. Við höfum nýlega heyrt tölur um að við eigum heimsmet t.d. í drukknunarslysum á ungum börnum. Þetta allt hlýtur að vekja okkur til umhugsunar og við verðum meðvituð um að það sé þörf á að taka á þessum málum á vandaðan hátt. Það er líka mjög mikilvægt að við viðurkennum það að íslenska fjölskyldan er mjög fjölbreytileg. Það er sérstaklega mikið álag á fjölskyldum t.d. ungra barna í dag. Erfið kjör, erfitt fyrir þessar fjölskyldur að koma yfir sig mannsæmandi húsnæði og lifa af laununum. Við skulum viðurkenna það líka að það ríkir ekki jafnrétti í garð ákveðinna þjóðfélagshópa. Þar eru fatlaðir, samkynhneigðir og fleiri sem eiga langt í land með að ná jafnri stöðu á við aðra í þjóðfélaginu. Við skulum líka huga að öldruðum sem búa við oft og tíðum skelfilegan aðbúnað og við skulum líka muna það að munstrið í umönnun aldraðra hefur breyst á undanförnum árum. Þar sem áður var í ríkum mæli fjölskyldan sem annaðist aldraða, þá hafa stofnanir átt að taka við þessu hlutverki í kjölfar breyttrar atvinnuþátttöku kvenna. Við vitum það líka að stofnanir og hjúkrunarheimili fyrir aldraða eru af skornum skammti og því er aldraða fjölskyldan oft í mikilli neyð sem þarf að hafa yfirsýn yfir til þess að gera einhverjar raunhæfar úrbætur á. Við skulum líka muna það að vegna þessarar miklu atvinnuþátttöku beggja hjóna í dag, þá hafa fjölskyldutengsl breyst mjög á undanförnum árum. Við Íslendingar hrósuðum okkur alltaf af því hversu náin við vorum í fjölskyldum og hversu góð og öflug sambönd fjölskyldna voru á Íslandi. Þetta er því miður að breytast og þarna þarf líka að huga vel að hvernig við getum snúið þessari óheillavænlegu þróun við. Við skulum líka muna það að félagsleg tengsl þeirra sem þurfa að annast annaðhvort fatlaða, sjúka eða ung börn eru oft mjög erfið og afkoma þeirra mjög bágborin. Við skulum því endilega vera þess meðvituð að þarna þarf að gera heilmikið ef einhver bjartsýni á að fá að ríkja í lífi þessa fólks. Virðulegi forseti. Það voru Sameinuðu þjóðirnar sem bentu aðildarríkjum sínum á að það þurfti að huga sérstaklega að fjölskyldunum og í þeim tilgangi var ákveðið að alþjóðlegt ár fjölskyldunnar skyldi verða árið 1994. Sumarið 1991 samþykkti ríkisstjórn Íslands að koma á landsnefnd sem átti að undirbúa þetta. Það hefur komið fram í máli allflestra sem hér hafa tekið til máls í dag að mikil breidd var í þeim hópi sem fékk þetta verkefni. Þar voru aðilar vinnumarkaðarins, fulltrúar verkalýðshreyfinganna, þar voru fulltrúar fyrir hagsmunahópa af ýmsu tagi, sjúklinga, aldraða. Það má því gefa sér það að allt þetta fólk sem býr yfir þekkingu á nær öllum sviðum mannlífsins hafi komið þeim skilaboðum og þeirri sérfræðiþekkingu í þetta starf sem á þurfti að halda. Það hefur oft verið vakin athygli á því að mikilvæg og góð mál ná ekki fram að ganga vegna þess að ekki ríkir sú samfella sem þarf oft að vera á milli ríkisstjórna. Þegar ein ríkisstjórn fer frá þá detta mörg góð mál niður án þess að fá afgreiðslu. Það er því ljóst að mikilvæg forvinna sem oft er búið að vinna glatast að miklu leyti. Mér finnst það miður. Þetta góða plagg, till. til þál., er unnið á vandaðan og yfirvegaðan hátt af öllum sem þarna þurfa að koma að máli. Ég verð að segja það, virðulegur forseti, að það væri sorglegt ef þetta góða mál fengi ekki framgöngu á hinu háa Alþingi og ég vona að fólk geti látið af flokkadráttum í þessu máli og horft á mikilvægi málsins í stað þess að horfa til einhverra flokkadrátta í svona brýnu velferðarmáli fyrir okkur öll.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir það frumkvæði sem hún hefur haft að því þarfa máli sem við ræðum hér í dag. Fyrir mér hafa þessar umræður að mörgu leyti verið afskaplega gagnlegar. Þáltill. sem hv. þm. flytur ásamt nokkrum öðrum, m.a. mér, felur það í sér að mótuð verði opinber fjölskyldustefna þar sem að er lögð sérstök áhersla á að styrkja fjölskylduna sem einingu. Þær tillögur sem fylgja í köflum með þáltill., herra forseti, eru afrakstur mikils starfs þar sem tugir manna hafa komið að. Um hverja einustu af þessum tillögum skapaðist samstaða í þeim hópi sem vann þetta verk. Ég dreg því þá ályktun að um þetta mál ríki í rauninni þverpólitísk samstaða. Ég held að enginn stjórnmálaflokkur á Íslandi geti verið á móti því að hið opinbera móti sér skilvirka fjölskyldustefnu. Þess vegna hryggir það mig, herra forseti, að hæstv. félmrh. og einn hv. þm. úr hans flokki skuli sjá ástæðu til þess að draga þetta ágæta mál niður í lágkúrulegt flokkaþras, ég get ekki kallað það annað. Ég held að það sé alveg ljóst að málið er þess eðlis að það er brýn þörf á að það nái fram að ganga. Hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir benti á það, sem er hárrétt, að vinstri höndin veit ekki alltaf hvað hin hægri gjörir. Við erum að framkvæma ákveðnar aðgerðir á einu sviði sem e.t.v. vinna gegn yfirlýstum markmiðum okkar á öðrum sviðum. Hv. þm. Ásta B. Þorsteinsdóttir gerði að umræðuefni að Íslendingar búa við hærri slysatíðni heldur en allar aðrar þjóðir. Ef við berum til að mynda saman Svíþjóð og Ísland þá blasir við sú staðreynd að tvöfalt fleiri börn miðað við höfðatölu leita aðstoðar slysavarðstofu hér á landi miðað við það sem gerist í Svíþjóð. Allir eru auðvitað hræddir við þetta, þetta eru ógnvænlegar staðreyndir. Það er líka staðreynd að dauðsföll barna af slysförum og alvarleg meiðsl eru miklu meiri hér á landi en hjá nágrannaþjóðunum. Það eru allir á móti þessu. Hæstv. félmrh., ég og hver einasti þingmaður viljum að eitthvað sé gert gegn þessu. Eigi að síður er það svo að flestir flokkar hafa átt aðild að ákvörðunum sem hafa dregið úr því að hægt sé að vinna öflugt gegn þessari vá. Við höfum auðvitað öll borið með vissum hætti ábyrgð á því að launaþróun hér á landi hefur verið þannig foreldrar geti ekki sinnt eftirliti með börnum sínum sem skyldi. Mér þótti líka forvitnilegt, herra forseti, að heyra, sem mér fannst vera nokkrar þverstæður í máli hv. þm. Guðnýjar Guðbjörnsdóttur, sem talaði um að það þyrfti að styrkja fjölskylduna sem grunneiningu en eigi að síður var ekki hægt að skilja mál hennar, eða ég skildi það ekki öðruvísi en svo að hún teldi líka að fjölskyldan væri sú eining þjóðfélagsins sem viðhéldi kvennakúgun auk þess sem ýmislegt annað miður fagurt gerðist innan veggja hennar. Mér þætti vænt um, herra forseti, ef það væri hægt að fá nánari útskýringu á því hvernig þessi tvö markmið ríma, annars vegar að styrkja fjölskylduna en hins vegar að uppræta a.m.k. þann þátt hennar sem viðheldur þessari kúgun. Herra forseti. Það er nú svo að minnihlutahópar eiga að ýmsu leyti erfitt uppdráttar. Í fæstum tilvikum eiga þeir hér á landi mikinn fjölda á bak við sig, þeir hafa ekki afl fjöldans og það er kannski þess vegna sem okkur hættir oft til að sofna á verðinum yfir velferð þeirra. Þess vegna er mér sérstaklega annt um það að til framkvæmda komi þeir hlutar þáltill. þar sem ýmsum minnihlutahópum er gefinn sérstakur gaumur. Í II. kafla tillögunnar er til að mynda rætt um að það þurfi að styðja betur við fjölskyldur nýbúa, veita þeim stuðning sem nauðsynlegur er til þess að þeir geti fest rætur í íslensku samfélagi. Þetta er orðið mjög nauðsynlegt að mínu viti. Við höfum tekið á móti hópum flóttamanna sem sannarlega hafa aukið litríki okkar smáa samfélags. Þeir hafa fært með sér hefðir og nýbreytni og má sannarlega segja að þeir hafi auðgað mannlífið. En stuðningur okkar við þá hefur að mínu viti verið skammarlega lítill. Við fylgjumst lítið með þeim eftir að þeir eru komnir til landsins og gerum of lítið til þess að hjálpa þeim að ná tökum á okkar eigin tungu og við vitum ekki alltaf hvernig þeim reiðir af. Ég vil, herra forseti, nota þetta tækifæri til þess að hrósa hæstv. félmrh. sérstaklega fyrir það að hann hefur nú tekið ákvörðun um það að hleypa nýjum hópi flóttamanna til landsins. Hann á lof skilið fyrir það. Fyrir þá dirfsku sem sannarlega í því felst. En það brýnir fyrir okkur nauðsyn þess að við þurfum með einhverjum hætti í opinberri fjölskyldustefnu sem væntanlega verður niðurstaðan einhvern tímann í framtíðinni að taka sérstakt mið af þörfum þessa hóps. Ég vek líka athygli á því, herra forseti, að í tillögu okkar er jafnframt gert ráð fyrir því að opinber fjölskyldustefna eigi að beinast að því að uppræta misrétti í garð fjölskyldna samkynhneigðra. Þetta er raunar í stíl við þær tillögur sem er að finna í skýrslu um stöðu samkynhneigðra sem unnin var í kjölfar samþykktar Alþingis og var birt fyrir nokkrum missirum. Í ályktun Alþingis um það mál var kveðið upp úr með það, herra forseti, að hið opinbera ætti, með leyfi forseta: ,,að tryggja að misrétti gagnvart samkynhneigðu fólki eigi sér ekki stað hér á landi``. Þar var jafnframt talað um aðgerðir til að misrétti gagnvart samkynhneigðu fólki hverfi hér á landi. Það er hins vegar staðreynd að fjölskyldur samkynhneigðra hafa verið litnar hornauga. Þær njóta ekki sama lagalega réttar og aðrar fjölskyldur. Það má hins vegar minna á það að hugmyndin um mennina sem jöfn börn guðs er grundvöllur kristninnar og það er skammt síðan að sagði í texta frá biskupnum yfir Íslandi að fátt væri jafnógeðfellt og fjarlægt frumatriðum kristinnar trúar og útskúfun þeirra sem eru öðruvísi en fjöldinn. Það eiga allir að hafa frelsi til þess að leita hamingjunnar með þeim hætti sem þeir sjálfir kjósa. Við getum auðvitað leitað hamingjunnar með ólíkum hætti enda er verðmætamatið misjafnt og það finnst enginn einn mælikvarði á það sem við köllum hamingju. Það er einmitt þess vegna sem við þurfum frelsi til þess að leita hennar. Og fjölskyldan er að verulegu leyti uppspretta hamingjunnar og þangað leita menn bæði til að deila sorg og gleði. Samkynhneigðir eiga nákvæmlega sama rétt á þessari sömu hamingjuleit og aðrir og þess vegna tel ég nauðsynlegt og afar mikilvægt fyrir réttindabaráttu þeirra að opinber fjölskyldustefna beinist einnig að því að uppræta aldalanga fordóma í garð þeirra fjölskyldna. Herra forseti. Þegar við tölum stundum um það fjálglega hér á Alþingi og þegar ríkisstjórnin tekur undir að nú þurfi að efla atvinnulífið, þá tala menn líka mikið um nauðsyn þess að fjárfesta í rannsóknum. Rannsóknirnar eru grunnur eflingar atvinnulífsins, segjum við mjög oft, en fjölskyldan er að þessu leyti ekkert öðruvísi en atvinnulífið. Ef við tökum um það meðvitaða ákvörðun að efla fjölskylduna þá er okkur sá kostur vænstur að grafast fyrir um hvernig það væri best gert, hvaða meðul duga best til að styrkja hana. Það kostar vissulega fjármagn og á því verður að vera skilningur. Þetta viðhorf speglast einmitt í þáltill. sem við flytjum hér í dag. Þar er gert ráð fyrir því að það verði veitt fjármagn til þess að rannsaka þætti fjölskyldunnar, rannsaka m.a. þau mein sem hrjá hana. Einungis þannig getum við fundið hin réttu meðul til þess að lækna það sem er að.

Virðulegi forseti. Vegna ummæla hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar um að hann hafi fundið mótsögn í mínum málflutningi, að ég hafi annars vegar viljað styrkja fjölskylduna og hins vegar bent á að innan veggja fjölskyldunnar eigi sér oft stað ákveðin kúgun, þá vil ég ítreka það að ég held að þetta hafi verið réttur skilningur hjá þingmanninum en ég held að þetta sé ekki óleysanlegur vandi. En hann er því miður staðreynd nú í okkar þjóðfélagi. Ef við lítum á tölur um hvort sem er heimilisofbeldi eða morðmál þá eiga þau sér langoftast stað innan fjölskyldunnar. Mín skoðun og skoðun Kvennalistans almennt er sú að ef allir einstaklingar fjölskyldunnar eru virtir, hvort sem það eru börnin, konurnar eða karlarnir, í atvinnulífinu eða í skólanum og líður vel í því sem þeir eru að gera, þá aukist líkurnar á því að innan fjölskyldunnar skapist sú uppbyggilega heild og það tilfinningathvarf sem við viljum öll að fjölskyldan sé. Ég held því að meðan búið er eins illa að fjölskyldunni og nú er, þá er þetta því miður staðreynd. Þess vegna er grundvallaratriði að í fjölskyldustefnu sé gengið út frá jafnrétti kynjanna eins og Svíar höfðu vit á að gera 1968. Ég vil því nota tækifærið, því að mér láðist að geta þess áðan, að ég fagna því að í þessari tillögu er ein fosenda hennar að það eigi að ganga út frá jafnrétti kynjanna og sameiginlegri ábyrgð á verkaskiptingu innan fjölskyldunnar.

Herra forseti. Ég er ánægður yfir því að fá staðfestingu á því að ég skildi mál hv. þm. rétt. Það sem ég var hins vegar að velta fyrir mér var þetta: Hún segir að það sé vissulega staðreynd að það viðgangist kvennakúgun og ýmislegt miður fagurt innan fjölskyldunnar. Það þurfi hins vegar að uppræta það og hún telur að það sé hægt ef sérhver meðlimur fjölskyldunnar virði annan. Þetta held ég að sé rétt hjá hv. þm. En það var einmitt þessi ályktun sem ég dró á meðan ég hlustaði á hana sem varð mér tilefni þess að ég gat um þennan kafla þingmannsins í ræðu minni. Ég dreg þá ályktun að það sem hún sé að segja sé að það þurfi viðhorfsbreytingu. En ég minnist þess að þegar varaform. Sjálfstfl., hæstv. fjmrh. Friðrik Sófusson, sagði þetta einmitt hér í umræðunum í fyrra, þá réðust a.m.k. sumir hv. þm. Kvennalistans á hann fyrir nákvæmlega þetta. Ég er þeirrar skoðunar að það þurfi að styrkja fjölskylduna sem grunneiningu og ekki síst á þeim tímum vaxandi agaleysis og upplausnar sem ég þykist kenna merki um í þjóðfélaginu. Fjölskyldan er í mínum huga eins konar grunnskóli undir lífið. Þar eru mönnum innrættar þær óskráðu siðareglur sem við beitum í okkar daglega samneyti við annað fólk, siðareglur sem grundvallast á hollustu, heilindum og drenglyndi. Það er einmitt þegar það brestur sem við sjáum afleiðingar agaleysisins og upplausnarinnar og það er einmitt þá sem hinar svokölluðu félagslegu erfðir birtast vel, þegar röng viðhorf, röng frá mínum sjónarhóli a.m.k., ná að færast á milli kynslóða, frá foreldri til barns og síðan kannski enn lengra fram í tímann. Það er þetta sem við höfum séð gerast í stórborgum úti í heimi þar sem upplausnsin er orðið gríðarlegt vandamál og e.t.v. mesta þjóðfélagsmeinið.

Virðulegi forseti. Vegna orða síðasta ræðumanns vil ég taka fram að það er alls ekki nóg að það verði viðhorfsbreyting. Til þess að öllum einstaklingum fjölskyldunnar líði vel og beri virðingu gagnvart öðrum, þá þarf þeim líka að líða vel úti í þjóðfélaginu. Konur þurfa reisn og finna að þeirra laun séu jafnhá og karla, þær þurfa að njóta sömu virðingar og hafa sömu völd og karlar. Til þess að börnum líði vel þá þarf skóladagurinn að vera lengri, það þarf miklu betri umönnun í kringum fjölskylduna, þ.e. í þeirra skólastarfi og leikskólum og annars staðar. Það er því ekki bara hugarfarsbreyting sem þarf. Um leið og fólki líður betur í sínu daglega lífi þá kemur það fram við hvert annað eins og fólk. Það kannast allir við söguna af verkamanninum sem fer heim og lemur hundinn sinn af því að það var komið illa fram við hann í vinnunni. Það er akkúrat það ástand sem ríkir núna. Fólki líður illa í sínu daglega lífi, konur njóta ekki fullra mannréttinda úti í þjóðfélaginu á meðan launamisrétti og annað viðgengst og þess vegna t.d. taka þær frekar fæðingarorlof heldur en karlar af því að þeirra laun eru lægri og þar af leiðandi verður verkaskiptingin á heimilunum ekki jöfn. Það er meira en hugarfarsbreyting sem þarf að koma til, það eru aðgerðir.

Virðulegi forseti. Það er ljóst af þeirri umræðu sem fram hefur farið um þetta mikilvæga mál að þingmenn sýna málinu mikinn áhuga og það er ljóst, eins og einn ræðumaður sagði áðan, að það virðist vera mikil samstaða um það. Þessi umræða hefur nú staðið í tæpa þrjá tíma en það sem vissulega hefur skyggt á umræðuna er upphaf hennar þegar hæstv. félmrh. var með hnútukast um uppruna þessa máls og hver ætti frumburðarréttinn að því. Það leiðir hugann kannski að ýmsu sem maður hefur kannski ekki velt fyrir sér. Auðvitað er það rangt hjá hæstv. ráðherra að þetta sé í fyrsta skipti að þingmaður sem verið hefur ráðherra flytur inn á þingið óbreytt frv. sem undirbúið hefur verið í ráðuneytinu. Við höfum dæmi um það. Ég get t.d. nefnt frv. til laga um ferðaþjónustu sem Steingrímur J. Sigfússon flutti óbreytt sem þingmaður en hann hafði einnig flutt það þegar hann var ráðherra og það gerði enginn athugasemd við það. Þetta er bara eitt dæmi sem hér kemur upp í hugann, þau eru til fleiri. Þannig að það leiðir auðvitað hugann að því hvernig þessu er háttað milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds, hvort það sé einu sinni svo að mál sem unnin hafa verið í ráðuneyti séu bara einkaeign þeirra ráðherra sem fer með ráðuneytið. Hvort þar með sé tekinn réttur af fyrrv. ráðherrum sem hafa lagt mikla vinnu í undirbúning að ákveðnu máli og þeim hreinlega bannað að flytja málið inn á þingið þegar þeir koma hér inn sem óbreyttir þingmenn. Það leiðir auðvitað hugann að þingsköpum. Þetta mál sem mig minnir að hafi farið í nefnd þegar hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, þá sem ráðherra mælti fyrir því á þingi, ætti að vera þar áfram og vinnast þar áfram. Það ætti ekki að þurfa að endurflytja þau, og það á við um fleiri mál. Ég held að það flýtti fyrir málum og kæmi kannski í veg fyrir ýmsan tvíverknað. Enda var það upplýst af hæstv. ráðherra hér í vor þegar hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir flutti málið að hann væri ekki viss um að hann mundi flytja þetta í þeim búningi sem það var þá. Og auðvitað á það að vera réttur þingmanna sem hafa verið ráðherrar að geta flutt málið inn í þingið í þeim búningi sem þeir vilja en þurfa ekki að bíða eftir því að viðkomandi ráðherra á hverjum tíma þóknist að gera það. En að þessu frátöldu finnst mér umræðan hér hafa verið málefnaleg og það þarf auðvitað að gera meira af því að ræða almennt um málefni fjölskyldunnar. Hún virðist eingöngu vera í sviðsljósinu þegar verið er að ræða fjárlagagerð og niðurskurð vegna fjárlaga en síður að það sé farið í djúpar, heilsteyptar umræður um stöðu fjölskyldunnar og málefni hennar. Það er auðvitað víða sem við komum að málefnum fjölskyldunnar, ekki bara í velferðarmálunum. Það eru ýmsir aðrir málaflokkar sem snerta málefni fjölskyldunnar eins og bæði umhverfis- og skipulagsmál, skattamál og fleiri þættir. Þannig að allt hnígur þetta að því sama; það er nauðsynlegt að hafa heildaryfirsýn yfir þennan málaflokk, móta þar heildstæða stefnu og fela einu ráðuneyti ábyrgðina á honum. Og mér finnst tímabært að hugleiða, og vel má vera að maður hugleiði þá kannski einhvern flutning hér á Alþingi í þá veru, að gera það að skyldu í sambandi við fjárlagafrv. á hverjum tíma að gefið sé yfirlit yfir hvaða áhrif einstaka þættir fjárlaga og í niðurskurði fjárlaga hafa á fjölskyldurnar. Bæði á einstaka meðlimi fjölskyldna og fjölskyldurnar í heild sinni. Er einhver sparnaður í því að ráðast í ýmsar aðgerðir sem oft er verið að gera? Mér finnst að það vanti inn í fjárlagafrv. að fá mat um það hvaða áhrif einstaka þættir hafa fyrir fjölskylduna. Maður veltir því t.d. fyrir sér, eins og áður er nefnt, hvaða áhrif sú stefnubreyting sem raunverulega er boðuð í fjárlagafrv. hafi fyrir fjöskyldurnar. Nú er t.d. mjög óljóst hvað er að gerast í heilbrigðismálunum í fjárlagafrv. Það er talað um innritunargjöld inn á spítala. Sumir tala um það að nú eigi að fara að taka upp tillögur um að fólk geti keypt sig út af biðlistum á spítölum. Þetta fær maður allt mjög óljósar upplýsingar um. Fjárlagafrv. er loðið frá upphafi til enda, til þess gert að þingmennirnir hafi sem minnsta vitneskju um hvað framkvæmdarvaldið ætlar raunverulega að gera. Það er verið að fela hitt og þetta í fjárlögunum sem snýr að heimilunum í landinu og niðurskurði. Þannig að ég tel að það sé tímabært að skoða það að það verði skylda að hafa greinargerð með fjárlögunum sem lýsi nákvæmlega hvaða áhrif einstaka þættir hafi á fjölskyldurnar í landinu. Ég minntist á það í minni fyrri ræðu að ég hef sjálf tekið saman slíka greinargerð við fjárlagagerð fyrir nokkrum árum. Ég er sannfærð um að það varð til þess að ýmislegt fór út af borðinu, menn sáu þarna svart á hvítu hvaða áhrif þetta hafði á fjölskyldurnar. Það er nú einu sinni þannig við fjárlagagerð, að þar veit enginn ráðherra hvað annar er að gera. Einn ráðherrann fær bara svo og svo háa fjárhæð sem hann á að skera niður og hinn fær hina fjárhæðina og svo veit enginn hvað hver er að gera. Það er ekki fyrr en við sjáum fjárlagafrv. í heild sinni að menn geta kannski farið að íhuga hvernig þessir þættir spila saman. Ég minnist þess þegar heilbrrh. á sínum tíma var með sparnaðaraðgerðir sem fólust í því að hækka meðlagsgreiðslur. Það kom í ljós að í því var enginn sparnaður fólginn. Það var verið að hækka meðlagsgreiðslur úr 7 í 10 þús. kr. Meðlagsgreiðendur réðu ekki við þetta. Þetta kom út sem aukin útgjöld hjá Innheimtustofnun sveitarfélaga sem nú er verið að glíma við að ég held í félmrn. Þannig að menn verða að horfa á þetta meira í heild sinni og menn verða að horfa miklu meira en áður til þess hvað það getur sparað að setja peninga í forvarnamál í þjóðfélaginu. Við erum langt á eftir öðrum þjóðum í því efni. Það er til skammar hvernig við stöndum að barnaverndarmálum. Það eru smápeningar sem við setjum í þessi mál. Það varð töluverð aukning þegar þessi málaflokkur fór yfir til félmrn., en hvergi nærri nóg. Við erum í þessu litla landi okkar með barnaverndarnefndir í hverju sveitarfélagi sem hafa ekki á að skipa fagfólki til að fjalla um þessi mál. Við látum lítið til barnaverndarmála. Síðan erum við að óskapast yfir því að hér sé að aukast ofbeldi og það er talað um unglingavandamál og miðbæjarvandamál o.s.frv. Eigum við ekki að líta aðeins í eigin barm og sjá hvernig við vinnum hér á hv. Alþingi? Það er nefnilega ýmislegt sem hægt er að breyta og hægt að ná fram miklum sparnaði í. Ég er alveg sannfærð um að ef við létum meira í forvarnastarf, félgsmálin, slysavarnir og vímuefnavarnir þá mundum við spara mikið í okkar dýra heilbrigðiskerfi. Og við eigum að hætta að líta alltaf á þær mælistikur sem við notum þegar við erum að meta velgengni og auð í þjóðfélaginu, þ.e. viðskiptahalla, ríkisfjárlagahalla eða viðskiptajöfnuð. Þannig metum við þjóðarauðinn en við lítum kannski minna á mannauðinn. Það er það sem við þurfum að gera, við verðum að líta á það hvernig við hlúum að fjölskyldunni og hvaða áhrif einstaka stjórnvaldsaðgerðir hafa á fjölskyldurnar eða hvernig þær spila saman í heild sinni. Og við þurfum auðvitað að skoða hvað er að gerast í þjóðfélaginu þegar fullvinnandi fólki á vinnumarkaðinum er gert að þurfa í sívaxandi mæli að leita á náðir félagsmálastofnana, bara til þess að eiga fyrir framfærslunni, bara til að geta framfleytt börnum sínum. Ég er því sannfærð um það og það skulu vera mín lokaorð hér, virðulegi forseti, að það mun geta breytt miklu í þessu þjóðfélagi ef við mótum fjölskyldustefnu þar sem við höfum heildarsýn yfir alla þætti og hugum að fjárlagafrv. út frá öðrum sjónarhornum heldur en við höfum gert, þ.e. metum áhrifin af því sem við erum að gera hér í einstaka ráðuneytum og hvernig það spilar inn á fjölskyldurnar.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu merkilegt mál, þ.e. að móta opinbera fjölskyldustefnu. Þetta er ákaflega víðtækt hugtak og í sjálfu sér er þetta lífið sjálft. Því það eru ekki mörg mál sem ekki er á einhvern hátt hægt að tengja fjölskyldunni. Fjölskyldur geta verið af mörgum toga eins og hér hefur komið fram og það er mjög mikilvægt að þær séu viðurkenndar sem slíkar. Það hefur verið sagt í þessari umræðu að fjölskyldan eigi að vera vettvangur tilfinningatengsla og það væri mikilvægt ef svo væri. Ég sótti námskeið sl. vor hér heima, sem var reyndar norrænt, og það fjallaði m.a. um listina að tala saman. Það er í sjálfu sér ekki alltaf einfalt. Því miður eru allt of margir sem eiga í erfiðleikum með að tjá sig og opna sig gagnvart öðru fólki og líður þess vegna illa. Hamingja fólks byggist mjög mikið á því að því líði vel heima og að það geti talað við sína nánustu. Ég ætla ekki að hafa hér mörg orð, hæstv. foseti, um þetta mál en mig langar að koma inn á einstaka atriði sem hafa verið nefnd. Það eru m.a. sameiginleg ábyrgð foreldra. Hún er ekki til staðar í dag, a.m.k. ekki hér á landi. Við höfum ekki náð fram jafnrétti þó við séum á góðri leið hvað það snertir. Á meðan við höfum ekki náð fram jafnrétti þá er sameiginleg ábyrgð foreldra ekki til staðar. Ég hef stundum leyft mér að segja að mér finnst að á meðan við höfum ekki náð jafnrétti inni á heimilunum þá eigi stúlkur bókstaflega að ræða sameiginlega ábyrgð foreldra áður en ákvörðun er tekin um það að fjölga sér. Eitt af því sem hefur verið hvað erfiðast konum á vinnumarkaði að mínu mati er það að bera svona mikla ábyrgð á fjölskyldunni, á uppeldi barnanna. Ég hef líka haldið því fram að mikilvægast af öllu sé öryggið. Það er að börnin finni öryggi heima. Þótt ekki sé hægt að sinna þeim allan daginn verða þau að finna sig örugg heima hjá fjölskyldunni, hvernig sem hún er svo samansett. Mér finnst það hafi verið að gerast mjög góðir hlutir t.d. hér í Reykjavík núna upp á síðkastið, að það skuli vera hægt að fara með börn sem eru að byrja í skóla í skólann kl. 8 á morgnana og þau séu örugg til klukkan 4 á daginn. Þetta er nýtt og reyndar kom mér á óvart að þetta skuli vera svona gott. Þó ég tali um öryggi þá er ég ekki að tala um ofverndun því það getur líka verið vandamál. Þegar maður ber saman ýmislegt í dag miðað við það sem var fyrir nokkrum áratugum, þegar maður var sjálfur að alast upp, þá finnst mér að sumu leyti þurfa að hafa í huga að ofvernda ekki börn. Það er nokkuð sem veldur því að börn hafa síður frumkvæði og það setur hugmyndafluginu hömlur. Börn þyrftu að geta fengið að týnast stundum í sínum hugarheimi en auðvitað innan þeirra marka sem eru eðlileg, þannig að þau séu ekki í hættu. Það hefur komið hér fram hjá mörgum hv. ræðumönnum að það þurfi að taka af alvöru á þessum málum og ég vona og veit það að hæstv. félmrh. ætlar sér að taka af alvöru á þeim og ég mun styðja hann í því af öllum mætti. Hér hefur líka verið nefnt að það fjárlagafrv. sem nú liggur frammi, þótt það sé nú kannski ekki beinlínis til umræðu, sé sérstaklega andsnúið fjölskyldunni. Ég get alveg tekið undir að það er ekki allt jákvætt þar hvað snertir fjölskylduna þegar til skamms tíma er litið. En stjórnvöld bera mikla ábyrgð á velferð fjölskyldna framtíðarinnar. Við skulum hafa það í huga að í dag eru 6,3 á vinnumarkaði á móti hverjum 67 ára og eldri, en ef fram fer sem horfir þá verður hlutfallið árið 2030 3,3 á móti hverjum. Þó að ég búist ekki við að við sem erum í pólitík í dag verðum þá hér til staðar þá er þetta mál sem við verðum að hafa í huga og velta því fyrir okkur hvernig við ætlum þá að standa undir velferðarkerfinu. Það má einnig nefna það að ef sú stefna gengur fram, sem stjórnvöld hafa um að koma á jafnvægi í ríkisfjármálum sem muni leiða til lækkunar vaxta, þá þýðir það líka stóra hluti fyrir fjölskyldurnar. Lækkun vaxta um eitt prósentustig gæti þýtt fyrir fjögurra manna fjölskyldu, sem skuldar 5 millj. kr., 40--50 þús. kr. Það eru líka peningar. Fyrir utan það að skuldir þjóðarinnar eru komnar á það stig að maður hefur ákveðnar áhyggjur af því. Þetta skiptir líka máli. Og þegar hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir var hér áðan að tala um að það þyrfti að gera úttekt á því hverju sinni þegar fjárlagafrv. er lagt fram hvaða afleiðingar það hefur fyrir fjölskyldurnar, þá er að sjálfsögðu ekkert nema gott um það að segja, en það þarf þá líka að líta til lengri tíma. Þetta var það sem ég vildi koma að í þessari ágætu umræðu sem hér fer fram um þetta mikilvæga málefni.

Herra forseti. Ég vil þakka Valgerði Sverrisdóttur fyrir hennar innlegg. Ég vil í fyrsta lagi taka undir orð hv. þm. um nauðsyn þess að gera sér grein fyrir ábyrgðinni á því að stofna fjölskyldu og að sú ábyrgð er oft og tíðum helsti þröskuldur kvenna á vinnumarkaði, þ.e. sú ofurábyrgð sem konur bera í þessum málaflokki. Mig langaði í því tilefni að benda á hluta af efni tillögunnar, nánar tiltekið lið 2.6, þar sem segir, með leyfi forseta, um að meginviðfangsefni fjöskyldustefnu skuli vera: ,,Að stuðlað sé að fjölskylduáætlunum, m.a. með fræðslu og ráðgjöf um stofnun heimilis, ábyrgð foreldra, kynlíf, barneignir og getnaðarvarnir.`` Það má vísa til fleiri atriða í tillögunni sem einmitt benda á þetta og leggja áherslu á mikilvægi þess að báðir foreldrar beri ábyrgð á barnauppeldi og heimilisrekstri.

Virðulegi forseti. Það sem er hvað merkilegast við þessa umræðu er í raun það sem ekki heyrist og ekki sést. Í fyrsta lagi er það auðvitað hin æpandi þögn annars stjórnarflokksins og viðveruleysi hans við þessa umræðu. Þá á ég auðvitað við Sjálfstfl., með fullri virðingu, herra forseti, að hann skuli ekki láta svo lítið að sitja hér við þessa umræðu, hvað þá að taka þátt í henni. Það segir okkur býsna mikið og ég held að það sé óhjákvæmilegt að láta þau orð falla að það áhugaleysi er ekki nýtt af nálinni. Við urðum þess mjög áþreifanlega vör í stjórnarsamstarfi á liðnu kjörtímabili að áhuginn þar á bæ var ekki mjög mikill þegar þessi mál bar á góma. Hæstv. félmrh. og þeir framsóknarmenn mega þá vita að hverju þeir ganga í þeim efnum. Hitt er líka jafnáberandi, og nú bið ég hæstv. ráðherra að hlusta, að spurningunni um það hver er afstaða Framsfl. og hæstv. ráðherra til þessarar þáltill. sem slíkrar, hefur ekki verið svarað efnislega í þessari umræðu þótt hæstv. ráðherra hafi tekið til máls og tveir hv. þm. Framsfl. Fremur hafa þeir valið þá leið að fjalla um aðdraganda málsins og hina formlegu hlið þess og látið það fara í taugarnar á sér að fyrrv. félmrh., núv. hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, skuli fara með þetta mál fram. Hafa verið með nöldur, vil ég segja, svo ég noti nú þekkt orðalag í því sambandi. Hæstv. ráðherra hefur dottið niður í þann fúla pytt að vera að nöldra yfir því hvernig þetta stóra mál ber hér að á hinu háa Alþingi. Ég nota þetta orðalag sérstaklega vegna þess að honum er sjálfum tamt að nota það. Mér finnst þetta vera fullkomið aukaatriði í þessu máli. Hér eigum við fyrst og síðast að fjalla um efnislega hlið þess og þess vegna árétta ég það og spyr hæstv. ráðherra beint: Hver er hans efnislega afstaða til þeirra tillagna sem hér er að finna? Er það eitthvað sem stingur sérstaklega í augu sem hann telur ástæðu til að skoða nánar og jafnvel breyta? Og er hann sérstaklega ánægður með eitthvað sem hér er að finna í þessari tillögu? Ég vil líka nota tækifærið og varpa þeirri sömu spurningu til hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur í ljósi þess að hún er nú að taka upp þennan þráð í ráðuneytinu í umboði hæstv. ráðherra í nefnd sem ætlar að fara sérstaklega ofan í þessi mál. Þetta er nauðsynlegt að þingheimur fái að vita til þess að menn geti síðan áttað sig á því undir hvaða formerkjum þessi mál á að vinna í ráðuneytinu í þessari nefnd stjórnarflokkanna. Ég vil líka láta það koma hér fram og spyrja eftir því alveg sérstaklega: Hvaða tímamörk eru þessu nefndarstarfi sett, þ.e. þessari nýju nefnd sem skipuð er af framkvæmdarvaldinu og er að hefja núna störf? Ég vil taka það fram að ég vænti þess að sú nefnd vinni þetta mál af miklum heilindum og krafti og dugnaði og hef ekki ástæðu til að ætla annað. En það er mikilvægt að við fáum það hér að vita hvort þetta eigi að vera nefnd sem sé að störfum jöfnum höndum út þetta kjörtímabil og menn fái eitthvað frá henni undir lok þess eða hvort við eigum von á einhverjum afrakstri úr hennar ranni, jafnvel á haustdögum eða fyrir áramót. Ég vil undirstrika það og hvetja hæstv. ráðherra og þá framsóknarmenn sérstaklega til dáða í þessum efnum. Ég man eins og aðrir eftir aðdraganda síðustu kosninga þar sem fólkið var í fyrirrúmi og fjölskyldan þá einkanlega, endurreisn heimilanna og allt þetta sem ég þarf ekki að endurtaka hér aftur og aftur og þeim framsóknarmönnum var mjög tamt á tungu þá dagana. Þannig að ég segi það af einlægni að ég ber auðvitað fyllsta traust til þess að menn vinni þetta mál hratt og vel en ég skýt því engu að síður að hvort það sé ekki skynsamlegt að íhuga það að fara eilítið hraðar yfir sögu. Þá segi ég einfaldlega að við setjum þessa till. til þál., sem ég vil undirstrika að er tillaga til þingsályktunar um að fela ríkisstjórninni að marka opinbera fjölskyldustefnu, hvort þessi ágæta nefnd stjórnarflokkanna hlaupi ekki yfir þann millikafla þar sem hann er þegar kominn og nýti þá grunnvinnu sem hér er til þess að hefja það starf sem tillagan felur í sér, þ.e. að marka þessa opinberu fjölskyldustefnu og fari ekkert að fara að búa til enn aðra tillögu sem álykti um að ríkisstjórnin skuli fara að hefja mörkun opinberrar fjölskyldustefnu, að menn taki þetta bara í einni ferð. Ég er fullviss um það að fulltrúar annarra stjórnmálaflokka, ef þeir væru um það beðnir, væru tilbúnir og kaldir og klárir í slíka vinnu einn, tveir og þrír ef svo ólíklega vildi til að óskað væri aðstoðar úr þeirri áttinni. Þetta var nú um pólitíska hlið málsins og hina formlegu hlið. Hún hlýtur að taka einhvern dálítinn tíma í þessari umræðu vegna hinna nöldursömu viðbragða hæstv. félmrh. sem að mínu áliti voru fullkomlega ástæðulaus. Ég hef fulla trú á því að hann sé áhugamaður um málið og í ljósi þess á hann auðvitað að fagna þessu frumkvæði og hætta öllu nöldri. Um efnistatriði málsins er það að segja að ég get vel tekið undir það sem sumir hafa hér sagt að þótt þessi grunnvinna sé vel af hendi leyst og ýmsar fróðlegar upplýsingar að finna í þessari ágætu till. til þál., þá er hér ekki neinn stórasannleik að finna. Hér er við það miðað að þingið og aðrir aðilar sem nærri málinu koma vinni áfram á þessum grundvelli. Ég sakna þess til að mynda eilítið í þessu sem gamall sveitarstjórnarmaður að menn fari öllu glöggar og nánar í það mikilvæga hlutverk sem sveitarstjórnirnar gegna í þessum málum öllum. Þær eru náttúrlega lykillinn að velferð fjölskyldunnar í ljósi þess að þau eru með verkefni sem vega jafnþungt og raun ber vitni, framfærsluskylduna, barnaverndina. Menn voru að vona að frumheilsugæslan kæmi heim í hérað, sem framsóknarmenn virðast nú að vísu vera að klúðra þessa dagana og vikurnar. Þannig hefði ég gjarnan viljað sjá nánari útfærslu á því. En tími minn leyfir það í raun ekki að fara nánar í efnisatriði þessa máls þó að það væri full ástæða til þess að gera það mjög rækilega. Ég vil bara rétt í bláendann, virðulegi forseti, benda á það að málið er gífurlega margþætt eins og margir hafa hér komið inn á og í ljósi þess vek ég athygli hv. þm. á því að á borð þingmanna var verið að dreifa til að mynda frv. til laga frá hæstv. félmrh. sem lýtur beinlínis að þeirri umræðu sem við erum hér að fara í gegnum. Þar er verið að ræða um gagnkvæma framfærsluskyldu sambýlisfólks. Ég vil taka það sérstaklega fram að ég styð þetta mál heils hugar. Það er löngu kominn tími til þess að á því verði tekið sérstaklega. En þetta er svona dæmi um það að hér á borðum okkar þingmanna eru hverju sinni mál sem snerta með beinum hætti þennan stóra málaflokk, sem við erum hér að fjalla um.

Herra forseti. Mig langar að það komi hér fram af því að ég er ekki viss um að hv. þm. Guðmundur Árni hafi verið í salnum áðan þegar ég upplýsti um viðkomandi nefnd sem er að störfum. Hún hefur haldið einn fund og ég treysti mér ekki til þess að segja hér og nú hver niðurstaða hennar verður, alls ekki. Mér þykir það líka óeðlilegt að það sé farið eitthvað rækilega ofan í það hvernig þessari tillögu verður hugsanlega breytt. Ég er ekki vön þeim vinnubrögðum. Mig langar líka að upplýsa að ég er ekki formaður þessarar nefndar og ekki yfirvofandi formaður heldur. Formaður er Árni Gunnarsson, aðstoðarmaður ráðherra. Ég er einn af hinum svokölluðu kolamokurum í þessari nefnd. Hvenær nefndin á að skila af sér get ég ekki sagt, en hæstv. félmrh., Páll Pétursson, sem hefur mikinn áhuga á að þetta mál fái farsælan endi eins fljótt og auðið er, hefur beðið nefndina um að hraða störfum sínum.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessar upplýsingar en heyrði og hlustaði grannt eftir ræðu hv. þm. hér áðan. Það er gott að heyra að nefndin ætlar að hraða störfum þó að nefndarmaður lofi engu um hversu mikið mark verður tekið á þeirri grunnvinnu sem hér liggur fyrir. Að vísu gat hv. þm. um það hér áðan í sinni fyrri ræðu að það gæti allt eins farið svo að tekið yrði að verulegu leyti tillit til þessa og hugsanlega ekki. En hvað sem því líður vonum við hið besta í því sambandi og ég óska þessari ágætu nefnd alls hins besta þó að ég hefði viljað sjá hv. þm. í formennsku fyrir þessari nefnd þannig að við þingmenn gætum þá elt hana uppi hér í þingsölum en þyrftum ekki að hlaupa til aðstoðarmanns ráðherra til þess að fá um þetta upplýsingar. En þetta er nú svona. Ég nefndi það áðan að fjarvera Sjálfstfl. væri sérstaklega áberandi í þessari umræðu. Ég varð þess líka var hér áðan að ég var dálítið aleinn um tíma í salnum af öðru kyninu, að undanskildum virðulegum forseta og hæstv. ráðherrum sem eru að gegna hér skyldustörfum og hafa skyldusetu nánast. Þess vegna býð ég sérstaklega velkominn Jón Kristjánsson til fundarins.

Herra forseti. Ég tel mig knúna til að taka þátt í þessari umræðu. Þó hélt ég satt að segja að við værum búin að tala nógu lengi um aðbúnað fjölskyldunnar hér á landi og allan þann vanda sem að henni steðjar. Ég get því tekið undir orð hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar að tími framkvæmda hlýtur að vera kominn og það fyrir löngu. Því fagna ég þessari ályktun og vil þakka flm. hennar. Ég vil enn fremur bæta því við að ég tala sem kennari og auðvitað móðir. Sem kennari finnur maður mjög greinilega hver vandamál fjölskyldunnar eru vegna þess að það leynir sér ekki þegar barnið kemur inn í skólastofuna ef því líður illa eða á í einhvers konar erfiðleikum. Og enn einu sinni virðist eiga að skera niður þá sérfræðiþjónustu sem skólanum er boðið upp á, hún er a.m.k. ekki aukin. Það er nefnilega þannig með flest hegðunarvandamál sem koma fram hjá börnum í skólum, og það er oft jafnvel við upphaf skólagöngu, að ef á þeim er tekið strax þá eru þetta yfirleitt mál sem hægt er að leysa en sé það ekki gert og kennarinn skilinn eftir, og hann hefur engan til þess að leita til, er oft aleinn með þessi vandamál sem upp koma, þá getur vandamálið þróast og það vex oft með barninu. Því eldra sem barnið verður, því stærra verður vandamálið. Ég þekki málið líka sem móðir og vil í því sambandi vísa til tillagna sem nefnd á vegum Reykjavíkurborgar hefur komið með þar sem það er m.a. lagt til að sjálfræðisaldur unglinga á Íslandi verði hækkaður upp í 18 ár. Ég get ekki séð annað en að það sé mjög góð tillaga. Við getum velt því fyrir okkur hvernig það er að vera foreldri framhaldsskólanema og geta ekki einu sinni haft samband við skólann og spurt um það hvernig mætingu unglingsins er háttað vegna þess að þegar unglingurinn er orðinn 16 ára þá er hann sjálfráður og þá hafa foreldrar ekki leyfi til þess. Það er annað sem mér dettur oft í hug. Það er eins og það komi foreldrum alltaf á óvart þessi gangur lífsins að barnið vex og þroskast, þegar það verður unglingur, þá er eins og það gerist allt í einu og mjög óvænt og foreldrar virðast stundum eiga mjög erfitt með að átta sig á því hvernig þeir eigi að taka á þeim málum sem upp koma í tengslum við það. Þess vegna held ég að það sé mjög brýnt að tekin verði upp almenn fræðsla til foreldra. Það er löngu tímabært að allri þeirri þekkingu sem fyrir hendi er um þroska einstaklingsins sé komið til þeirra sem sjá um að ala einstaklinginn upp, til foreldranna. Þessum þætti virðist vera mjög ábótavant hjá okkur. Það er af svo mörgu að taka í sambandi við mál fjölskyldunnar, en það sem mér er efst í huga er unga fólkið og ekki síst það unga fólk sem komið er á þann aldur að geta farið að flytja að heiman. Það er oft mjög erfitt fyrir þetta fólk að flytjast að heiman vegna þess að aðstæður allar eru mjög erfiðar, sérstaklega fyrir ungt fólk sem ekki á einhverja vel stæða að og það eru nú langflestir í okkar þjóðfélagi. Þetta unga fólk, eins og stúdentar hafa margoft bent á, er bæði að glíma við þung og erfið námslán og þar að auki er mjög erfitt að fá húsnæði og það er mjög dýrt. Ég ætla bara að endurtaka það sem ég sagði hér í upphafi að ég fagna því að þessi þáltill. er komin. Hún er stórt skref í þá átt að bæta hag fjölskyldunnar og ég vona að á þessum málum verði tekið af festu og úrbætur fari að sjá dagsins ljós.

Herra forseti. Þær umræður sem hér fara fram um málefni fjölskyldunnar eru þarfar og ég fagna því að þær eru á málefnalegum nótum sem og sú tillaga sem hér kemur fram. Í henni eru margar þarfar ábendingar varðandi þessi mál. Í þessari umræðu hefur verið rætt um hlutverk ríkisvaldsins í málefnum fjölskyldunnar, hlutverk sveitarfélaga og hlutverk einstaklinga. Ég vildi aðeins víkja að þessu nánar. Ég velti því fyrir mér hvað ríkisvaldið getur gert í málefnum fjölskyldunnar. Það er að vekja athygli á þessum málum, leiða umræðuna og reyna að skapa þau skilyrði sem nauðsynleg eru til þess að fjölskyldan geti lifað mannsæmandi lífi og gera það sem í valdi ríkisvaldsins stendur til þess. Í samræmi við þetta hefur blandast inn í umræðuna fjárlagafrv. fyrir næsta ár og þáttur þess í málefnum fjölskyldunnar, hvernig það snýr að fjölskyldunum í landinu. Ég vil í þessu sambandi benda á það að í fjárlagafrv. er verið að reyna að horfa til lengri tíma og hefði verið þörf á því fyrr, að horfa til lengri framtíðar og ég er ekki að undanskilja minn flokk og sjálfan mig eða mína samstarfsmenn í því efni. Það hefur oft skort á langtímastefnumörkun. Við erum í fjárlagafrv. að reyna að horfa fram til næstu aldamóta a.m.k. og gera okkur grein fyrir því hvernig málið muni líta út frá þeirra sjónarhorni sem þá eiga að taka við og erfa það efnahagslega umhverfi sem hér er. Það eru miklar byrðar sem eru lagðar á fjölskyldurnar í landinu ef við þurfum að greiða meiri vexti eftir fjögur ár heldur en við notum í allt menntakerfið í landinu. Það er ljóst að við verjum ekki velferðarkerfið margumtalaða með því og þess vegna tekur fjárlagafrv. á ýmsum málum, mörgum á sársaukafullan hátt í bili, en það er til þess að reyna að skapa lífvænlegt umhverfi í framtíðinni. Það er ekkert gamanmál ef lánskjör Íslendinga út á við verða þannig í framtíðinni að við njótum verri kjara vegna mikillar skuldsetningar. Það kemur við fjölskyldurnar, leggur á þær auknar byrðar, dregur niður lífskjörin. Þetta eru meginlínur varðandi fjárlagafrv. en auðvitað eru mörg, mörg fleiri atriði sem skipta máli þar sem litið er til skemmri tíma. Hlutverk sveitarfélaga í málefnum fjölskyldunnar er gífurlega mikið og vaxandi og innan tíðar munu sveitarfélögin taka yfir allt grunnskólakerfið í landinu, en grunnskólinn er einmitt vinnustaður barnanna meiri hluta ársins þannig að það skiptir miklu máli hvernig að honum er búið. Það er unnið að því að þessi tilflutningur geti gengið nokkuð þokkalega fyrir sig og það sé bærilega fyrir því séð og það skiptir mjög miklu máli fyrir fjölskyldurnar í landinu. Ég sagði áðan að það væri hlutverk ríkisvaldsins að hafa fordæmi, leiða þessa umræðu, sjá um ráðgjafarþjónustuna á þessu sviði. Og það eru mörg atriði, sé ég, í þessari tillögu sem benda fram á veginn í þeim efnum og þessi mál verða vafalaust tekin til umræðu bæði hér á Alþingi, í nefnd og í meðferð félmrn. á málinu, en ég heyri að þar er vinna í gangi að þessum málum. Ég sagði að þetta fordæmi ríkisvaldsins, þessi umræða í þjóðfélaginu væri mikilvæg einmitt til þess að beina sjónum einstaklinganna að fjölskyldunni þannig að fjölskyldan geti notið öryggis heima fyrir og hver einstaklingur sé þess meðvitaður að búa vel að fjölskyldu sinni. Ég held að það liggi í sál hvers einstaklings að gera það, en það er margt sem truflar á þeirri leið. Það eru breyttar aðstæður, kynslóðirnar búa ekki saman á heimilinu eins og áður var. Það er vík milli vina og langt á milli fjölskyldumeðlima þannig að öryggi stórfjölskyldunnar er ekki fyrir hendi lengur í íslensku þjóðfélagi. Þetta eru breyttar aðstæður sem þarfnast umræðu, þarfnast forustu ríkisvaldsins að leiða þá umræðu og þess vegna er þarft að þessi mál séu tekin fyrir, bæði á Alþingi og á vegum frammkvæmdarvaldsins. Ég vona svo sannarlega að sú vinna sem í gangi er í þessu efni verði árangursrík en ég tel að það sé mjög ófrjó aðferð í þessu efni að hengja sig í einstök atriði fjárlaga líðandi stundar. Við verðum líka að líta yfir lengri tíma í þessu efni og við leysum ekki öll mál í þessu efni með auknum framlögum úr ríkissjóði þó að vissulega væri gott að geta lagt til þessara mála sem mesta peninga.

Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér mikið í þá miklu deilu sem mér skilst að hér hafi staðið um ættfræði þessarar tillögu í morgun. Ég held að það sé áhugaverðara að breyttu breytanda að ræða efni hennar. Ég mundi láta mér nægja að segja við hæstv. félmrh. að það sé sama hvaðan gott kemur og það eigi ekki að þurfa að vera mikið deiluefni hvernig þörf mál koma hér fyrir Alþingi. Aðalatriðið er að þau komist hér inn og hér á dagskrá. Það sem mig langar að taka sérstaklega upp í sambandi við þessa tillögu, og horfa fram hjá ættfræðinni, er það að ég held að opinber fjölskyldustefna muni aldrei felast fyrst og fremst í einhverri samþykkt eða þál. eða einhverjum öðrum slíkum lögfestum ramma sem settur verður niður, getur verið góðra gjalda vert sem slíkt, heldur fyrst og fremst í aðstæðum, kjörum og högum fjölskyldnanna í landinu eins og þær eru á hverjum tíma og eru markaðar af stjórnvaldsathöfnum. Þar birtist hin eiginlega fjölskyldustefna. Þess vegna er ég eins ósammála og framast er unnt að vera ósammála hv. síðasta ræðumanni sem taldi ekki ástæðu til að vera að hengja sig í einhver einstök atriði í fjárlagafrv. varðandi fjölskyldustefnu. Það er mikill misskilningur hjá hv. þm. Ef eiginleg fjölskyldustefna stjórnvalda birtist einhvers staðar á hverjum tíma þá gerir hún það m.a. í fjárlagafrv., í skattatillögum og öðrum slíkum stjórnvaldsákvörðunum sem marka aðstæður og kjör fjölskyldnanna í landinu. Herra forseti. Ég hafði gaman af því að hv. þm. Jón Kristjánsson væri fundinn, að það væri haft upp á honum. Það er dálítið um það að menn séu að auglýsa eftir framsóknarmönnum þessa dagana. Hér vantar meinlega einn, þ.e. síðasta ræðumann sem á að sýna öðrum í umræðunni þann sóma að hlýða á svör þeirra. Ég, herra forseti, hef t.d. mikið skoðað og velt fyrir mér einum þætti þessa máls sem ég vil nefna hér og það eru skattlögin, skattaleg útkoma fjölskyldnanna í landinu. Við erum þar stödd í herfilegum ógöngum. Fyrst og fremst varðandi tekjutengingu bótagreiðslna og allt of há jaðaráhrif skattkerfisins eins og þau bitna á barnafjölskyldunum sérstaklega. Ég hef skrifað og rætt talsvert um þessi mál að undanförnu og ég trúi því ekki að menn ætli að fara í gegnum þessa umræðu um fjölskyldustefnu án þess að inna eftir áformum stjórnvalda að þessu leyti. Hvar er nú hæstv. félmrh.? Hvar er hæstv. fjmrh., sem fyrir síðustu kosningar talaði einmitt fjálglega um nauðsyn þess að draga úr jaðarsköttum og tekjutengingu í bótakerfinu. Það er fjölskyldustefna að láta ekki barnafjölskyldurnar í landinu sitja með allt upp í 75% jaðarskatta á stóru tekjubili. Það er líka fjölskyldustefna þó undir öfugum formerkjum sé, hv. þm. Jón Kristjánsson, að leggja á skólagjöld. Skólagjöldin bitna á barnafjölskyldunum. Það er líka fjölskyldustefna þó undir öfugum formerkjum sé að draga úr þátttöku ríkisins í kostnaði fjölskyldna vegna tannlækninga barna. Það er líka fjölskyldustefna þó það sé vitlaus og ranglát fjölskyldustefna. Það er fjölskyldustefna að hækka lyfjakostnað barnafólks þó það sé öfug og vitlaus fjölskyldustefna. Við áttum samleið í því hér á síðasta kjörtímabili, ég og hv. þm. og hæstv. núv. félmrh. að gagnrýna ýmislegt sem þáv. ríkisstjórn gerði af þessu tagi. Hvar er gagnrýni framsóknarmanna á þá hluti nú? Það þýðir ekki að afgreiða hlutina með svo einföldum hætti að segja okkur að það þurfi að draga úr halla ríkissjóðs því það eru fleiri aðferðir tiltækar að afla tekna heldur en þær að beita sífellt íþyngjandi aðgerðum, m.a. gagnvart barnafjölskyldum. Herra forseti. Ég held að ef menn vilja ræða hér opinbera fjölskyldustefnu af einhverju viti þá eigi ekki síst að líta til þessara þátta. Og ef ég á að leyfa mér að setja fram einhverja gagnrýni eða benda á það sem mér finnst vera veikleiki í þessari tillögugerð þá hefði ég viljað sjá fjallað um þessa þætti með myndarlegri hætti en þeim einum sem gert er í tölul. 2.4 á bls. 2 í II. kafla tillögunnar. Mér finnst að það mætti gera þessum þáttum hærra undir höfði, að hinum efnislegu aðstæðum fjölskyldnanna, efnahag, kjörum, skattalegri meðferð barnafjölskyldna, o.s.frv. væri gefið meira vægi í þessari áætlanagerð um fjölskyldustefnu. Ég er með þessu síður en svo að gera lítið úr gildi þess að mótuð sé opinber fjölskyldustefna sem ákveðinn rammi í þessum efnum og ef t.d. tekst að ná um það sæmilegri sátt að ákveðinn siðferðislegur grundvöllur sé þar lagður sem menn vinni út frá. En það leysir ekki stjórnvöld undan því á hverjum tíma að þau bera mikla ábyrgð á því hver hagur fjölskyldunnar er með ákvörðunum sínum varðandi tekjur og gjöld hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga o.s.frv. Ég fagna því að þessi mál skuli vera komin hér á dagskrá og vona að það gefist tími til að vinna dálítið rækilega í þessum málaflokki hér á þinginu, nógur var áhuginn á sl. vetri, áður en gengið var til kosninga, um að endurreisa heimilin og allt það. Fóru þar fremstir í flokki með vasklegu yfirlýsingum hv. frambjóðendur Framsfl. sem margir náðu kjöri. Við skulum því ætla að það muni ekki skorta á góða liðsmenn úr þeirri átt. Ættfræði einhverrar þáltill. er mönnum engin afsökun í þeim efnum. Við getum hvenær sem er breytt formi þingmála eða tekið þau fyrir með nýjum hætti. Aðalatriðið er að efni málsins njóti sannmælis og menn reyni að átta sig á því hvort þeir geti orðið sammála um einhverja hluti eða ekki og hvort þeir vilji eitthvað gera en drepi því ekki öllu á dreif með einhverju rifrildi um einskisverða hluti eins og það hvernig mál eru tilkomin. Ég held að vissir þættir sem snúa að stöðu fjölskyldunnar nú séu þannig að á þeim sé mjög brýnt að taka. Og ég held satt best að segja að um það sé tiltölulega mikil sátt í þjóðfélaginu. Að það geti t.d. ekki gengið að barnafjölskyldur með heildarheimilistekjur á bilinu 120--200 þús kr. beri kannski 75% jaðarskatt, það bara geti ekki gengið. Það kerfi sé svo gjörsamlega gjaldþrota og vitlaust að engu tali tekur. Og eins og þetta er núna ef fjölskyldur njóta t.d. annaðhvort vaxtabóta eða húsaleigubóta, eru með barnabótaauka vegna tveggja eða þriggja barna, eru að borga tekjutengdar afborganir af námslánum og svo koma þar til viðbótar kannski ýmis flöt útgjöld, þá er dæmið svona og þetta getur ekki gengið. Afleiðingin er m.a. sú að þetta fólk er að gefast upp og flýja land. Og þó það megi til sanns vegar færa að menn hafi stundum horft framan í sambærilegan landflótta í tölum talið á undanförnum árum þá er mér til efs að hann hafi áður verið af jafnalvarlegum toga og sá sem nú er í gangi. Sem sagt þeim að fjölskyldufólkið sem við megum síst við að missa úr landinu er að gefast upp. Það er vegna þess að aðstæður þess eru ekki nógu góðar í landinu og fjölskyldustefna hlýtur að snúast um að bæta þær, bæta þær með beinum efnislegum aðgerðum.

Herra forseti. Þetta var allsnöfurmannleg ræða hjá hv. 4. þm. Norðurl. e. En það var því miður svo að það voru dálitlar þversagnir í henni og rak sig eitt á annars horn. Hann talaði annars vegar um útgjöld ríkissjóðs og talaði svo gegn því að hemja útgjaldaaukningu og kvartaði síðan yfir skattbyrðinni. Það er alveg rétt að það er ekki svigrúm í aukinni skattlagningu hér á landi eins og horfir nú. Þess vegna verða menn að horfa á þessa hluti í samhengi og horfa á nauðsynina að halda utan um útgjöldin. Auðvitað vegna fjölskyldunnar. Þetta er ekkert flóknara með ríkissjóð heldur en heimilin í landinu. Það þarf að halda utan um útgjöldin ef það er ekki svigrúm til að auka tekjur. Þetta er ekki flóknara en það. Og eins og ég sagði áðan er það nauðsynlegt fjölskyldunnar vegna að koma böndum á útgjöld ríkissjóðs og reka hann hallalausan. Það er best fyrir fjölskyldurnar í landinu þegar til lengri tíma er litið og gefur svigrúm til þess að varðveita velferðarkerfið og koma í veg fyrir óhóflegar skattahækkanir.

Herra forseti. Ég hafna því alfarið að í mínu máli hafi komið fram einhverjar miklar þversagnir varðandi viðhorf til ríkisfjármála. Staðreyndin er sú, hv. þm., að það er verið að þrengja að fjölskyldunum í landinu með ýmsum ráðstöfunum, m.a. í fjárlagafrv. og ekki síst þar. Það er af þeim ástæðum greinilega sem Framsfl. vill ekki ræða það mál, talar út í loftið og út um gluggann og biðst undan því að það sé rætt um hin efnislegu atriði sem hér eru á ferðinni og varða lífskjör fólksins í landinu með vísan til þess að til lengri tíma litið sé það í þágu fjölskyldunnar að reka ríkissjóð hallalausan o.s.frv. Auðvitað er það svo. En er það þá orðin niðurstaða Framsfl. að það séu engin önnur ráð til í landinu til að ná niður hallanum á fjárlögum en þau að kreppa að fjölskyldunum, t.d. barnafólkinu? Staðreyndin er sú og það sem ég er að benda á hér er að t.d. núverandi álagning og tekjutenging í skattkerfinu veldur því að við tiltölulega lágar heimilistekjur er nánast horfinn allur skattalegur munur á barnafjölskyldum og fjölskyldum einhleypra eða fólks sem ekki hefur börn. Er þar ekki möguleiki á að dreifa byrðunum öðruvísi þó við rekum ábyrga stefnu í ríkisfjármálum? Er hv. þm. Jón Kristjánsson t.d. þeirrar skoðunar að það sé sanngjarnt að fimm manna fjölskylda, sex manna fjölskylda, með um eða innan við 200 þús. kr. heimilistekjur sé í skattalegu tilliti meðhöndluð nánast eins og tveir einstaklingar með sömu tekjur, hjón sem eiga ekki börn? Ég held að þetta sé kolbrjálað kerfi og þarna sé hægt að dreifa byrðunum öðruvísi án þess að það þurfi að hafa áhrif á hvaða markmið við setjum okkur í ríkisfjármálum þannig að hlutirnir komi réttlátar út og um það snýst málið. Ég held að barnafjölskyldur, sem eru nú að reyna að kljúfa það að koma sér upp húsnæði og borga af námslánum sínum, séu fangar í þessari tekjutengingargildru og þar getum við lagað stöðu þeirra, fært þær byrðar annað án þess að það þurfi að koma niður á markmiðum okkar um að reka ríkissjóð með ábyrgð. Ég er í grundvallaratriðum ósammála hv. þm. og mótmæli því að í máli mínu áðan hafi falist einhverjar óleysanlegar þverstæður af þessum toga.

Herra forseti. Ég fagna ummælum hv. 4. þm. Norðurl. e. því að það vill nú svo til að ég er alveg sammála seinni orðum hans og ef hann hefur lesið stjórnarsáttmálann og áform ríkisstjórnarinnar hefur hann getað lesið það þar að það á að skoða þessa jaðarskattlagningu og tekjutengingarnar og þá tekjutengingargildru sem hann talar sérstaklega um. Ég fagna orðum hans og væntanlegum stuðningi við þær aðgerðir sem nauðsynlegar eru í þessu efni. Ég tók fram í andsvari mínu að ekki væri svigrúm til aukinnar skattlagningar og í mörgum tilfellum hefur verið of langt gengið eins og hv. 4. þm. Norðurl. e. bendir réttilega á.

Herra forseti. Hv. þm. dró mjög skyndilega í land og féll frá allri gagnrýni á mín ummæli hér áðan því að ég sagði nákvæmlega það sama í andsvari mínu og ég sagði í ræðu minni. Það var útgangspunktur míns máls að það þyrfti að gera ráðstafanir m.a. í gegnum skattkerfið til að laga aðstæður fjölskyldufólks. Ég held að við þurfum ekki að verða neitt ósammála um það að þar séu ýmsar leiðir færar til þess að færa hlutina til og koma til móts við þá sem eru í mestum erfiðleikum án þess að það þurfi á nokkurn hátt að tengjast markmiðum okkar um að hemja útgjöld ríkisins eða ná þar árangri. Út af fyrir sig er rétt að það eru gefin viss fyrirheit í stjórnarsáttmálnum en það örlar ekki á efndum á þeim. Það ljótasta er kannski það að það á að skerða persónufrádráttinn í reynd um nokkurn veginn jafngildi þess sem nemur skattfrelsi 4% iðgjaldagreiðslna í lífeyrissjóð samkvæmt fjárlagafrv. Það eru efndirnar á þeim þætti málsins. Það er dálítið merkilegt að heyra hina hógværu framsóknarmenn koma og ræða af miklum raunaþunga um ábyrgð og erfiðar aðstæður og hvað þetta hafi allt orðið óskaplega erfitt síðan í vor. Mikið lifandis ósköp hafa mennirnir orðið að ganga í gegnum á þessum mánuðum miðað við hvað þeir voru bjartsýnir og fullir á trú á það að þeir gætu leyst allan vanda fyrir nokkrum mánuðum. Þetta hefur verið meira sumarið fyrir Framsfl. að vera kominn að þeirri niðurstöðu að allt sé þetta svo óskaplega erfitt og þungt í vöfum og geta ekki vísað til nokkurs hlutar nema einhverra fyrirheita í stjórnarsáttmála. Það er t.d. þannig varðandi jaðarskattlagninguna að það er til mjög einföld aðferð til að taka á því máli og hún er ósköp einfaldlega að setja þak á jaðarskattsprósentuna. Það er spurning um pólitík hvort menn þora það eða eru tilbúnir til þess. Menn þurfa ekki að skjóta sér þar á bak við einhver óljós fyrirheit sem eigi að skoða einhvern tíma seinna á kjörtímabilinu. Það er hægt að gera ýmislegt í þessum efnum strax ef vilji er fyrir hendi. Ég trúi því ekki að Framsókn hafi misst svo gersamlega móðinn á þessum sumarmánuðum að hún sé ekki tilbúin til þess að skoða það með okkur hér að taka einhver skref í þessa átt áður en fjárlagafrv. og álagningu skatta verður lokið á þessu þingi.

Herra forseti. Það mál sem við erum að ræða hérna í dag er sennilega það stærsta eða með þeim stærri sem við ræðum. Þetta er málefni fjölskyldunnar og í huga okkar sjálfstæðismanna er fjölskyldan hornsteinn þjóðfélagsins og það ber að vernda hana. Skattaleg staða fjölskyldunnar er ekki góð í dag. Menn tala um jaðarskatta og þeir eru tilkomnir vegna þess að menn hafa verið að reyna að bæta stöðu fjölskyldunnar með barnabótum og barnabótaauka en vegna þess hversu dýrt það er hafa menn tengt það tekjum þannig að eingöngu þeir sem hafa mjög lágar tekjur fá þessa barnabótaauka. Það sama á við um öflun húsnæðis, þ.e. vaxtabæturnar. Menn eru þar að tengja þær tekjum vegna þess að þetta er hreinlega of dýrt. Það er ekki hægt að gefa þetta allt saman frjálst. Það mundi auka halla ríkissjóðs um fleiri milljarða. Af þessum sökum horfum við upp á svokallaða jaðarskatta, þ.e. það sem fólk heldur eftir af hverjum þúsundkalli sem það vinnur sér til viðbótar er orðið óeðlilega hátt og má líta á það sem aðför að fjölskyldum sem eiga mörg börn. Ég er alveg sammála síðasta ræðumanni, hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, að stefna stjórnvalda kemur fram mjög víða, að sjálfsögðu líka í fjárlagafrv., og stefnan þar er að ekki skuli bara hugsað um fjölskylduna núna heldur fjölskyldu framtíðarinnar því að við Íslendingar ætlum að búa hér á Íslandi áfram. Það skiptir verulegu máli því að ég ætla að vona að við ætlum allir að búa hér áfram.  Tengdir hallanum eru líka vextirnir. Vextirnir fara upp þegar hallinn á ríkissjóði er mikill og það kemur niður á húsnæðisöflun þessa sama fólks því að það vill nú svo til að fjölskyldur þurfa að búa í íbúðum. Hallinn er því mjög mikið mál. Það er mjög mikið atriði að ná honum niður. Þá komum við nefnilega að tekjunum eða gjöldunum. Annaðhvort skerum við niður gjöldin og þá er spurningin: Hvað eigum við að skera niður? Það hefur reyndar reynst erfitt. Eigum við að auka tekjurnar, þ.e. auka skattlagninguna? Það vill svo til að stærsti hluti skattgreiðenda er einmitt fjölskyldufólk þannig að við erum þarna í ákveðnum vanda. Svo er það fleira sem kemur til. Fjölskyldan er mjög mikið háð tekjum. Ég ætla ekki að lýsa fyrir ykkur þeirri stöðu sem er á þeim heimilum þar sem atvinnuleysi er. Það er ekki jákvætt fyrir fjölskylduna. Það er ekki jákvætt fyrir börnin þegar heimilisfaðir eða heimilismóðir er atvinnulaus. Það er mjög slæmt og ég neita að viðurkenna það sem eitthvert náttúrulögmál að atvinnuleysi eigi að vera til. Atvinnuleysið er í mínum huga skipulagsvandi og ekkert annað. Það þarf að leysa þann vanda og til þess að auka atvinnuna þarf að auka fjárfestinguna. Ég hef sagt þetta áður. Fjárfestingu þarf að auka, sem sagt, aukning fjárfestingar í atvinnulífinu er um leið fjölskyldustefna þannig að það kemur fram mjög víða hvernig við ætlum að vernda fjölskylduna. Við búum á Íslandi við allt of lág laun. Ég hef sagt það mörgum sinnum að við erum með allt of lág laun og það kemur líka niður á fjölskyldunni. Það er ekki gott fyrir fjölskylduna þegar heimilisfaðirinn eða heimilismóðirin þarf að vinna myrkranna á milli og getur ekki átt samneyti við börn sín. Það er mjög slæmt og þessu þarf að breyta. Því verður ekki breytt nema hér á landi rísi upp fyrirtæki sem eru arðbær og gróðavænleg, sýni gróða og geti borgað há laun. Það þarf að snúa frá þeirri stefnu að öll fyrirtæki séu rekin á núlli og helst fyrir neðan það. Við þurfum að lofa þá menn sem skila fyrirtækjum sínum með hagnaði og gróða. Það er líka fjölskyldustefna því þau geta þá borgað mannsæmandi laun og þeir sem eru með mannsæmandi laun þurfa ekki að vinna myrkranna á milli. Þetta kemur mjög víða fram og það sem er aðalatriðið í mínum huga er ekki það hvernig eigi að dreifa tekjunum heldur þurfum við öll saman að vinna að því að stækka kökuna. Það er fjölskyldustefna að stækka kökuna sem við öll lifum af, þ.e. atvinnulífið.

Herra forseti. Ég er þakklátur fyrir þessar umræður sem hér hafa orðið. Þar hefur margt verið spaklega sagt, reyndar ekki allt. En ég mun fara fram á það við þá ágætu nefnd sem ég hef sett til starfa og beðið að hraða störfum sínum að kynna sér umræðurnar. Einn nefndarmanna hefur fylgst gaumgæfilega með þeim en hinir hafa e.t.v. ekki gert það. Að sjálfsögðu verður sú vinna sem unnin hefur verið af félmrn. eða á vegum félmrn. og landsnefndarinnar höfð til hliðsjónar og lögð til grundvallar við þá tillögugerð sem við ætlum að vinna að. Mig langar samt til að drepa á örfá atriði sem hafa komið hér fram í umræðunum. Hv. 13. þm. Reykv., Jóhanna Sigurðardóttir, talaði um hve mikil vandræði væru í málefnum fjölskyldunnar og hún sá eins og venjulega allt svart. En hvers vegna voru þá málefni fjölskyldunnar ekki flutt með skilmerkilegri hætti inn í þingið öll þau sjö ár sem hún sat í stóli félmrh.? Mér skilst að málefni fjölskyldunnar hafi verið öll þau sjö ár afgangsstærð í þjóðfélaginu. Hún stakk upp á því að færa málefni fjölskyldunnar til félmrn. Ég er henni sammála að því leyti til að ég tel að fjölskyldumálefni eigi að svo miklu leyti sem hægt er að eiga heima í félmrn. en það er stjórnskipulega torvelt að flytja þau þangað öll. Ég sé ekki betur en þá yrði að taka öll ráðuneytin og leggja undir félmrn. og ég treysti mér ekki til þess að stinga upp á því vegna þess að hvert einasta ráðuneyti kemur með einum eða öðrum hætti að málefnum fjölskyldunnar. Hún talaði um að smæð sveitarfélaganna hindraði skilvirkni og þá þjónustu sem sveitarfélögin þyrftu að veita. Ég tel að hv. þm. hafi farið offari í tilraunum sínum við að sameina sveitarfélög og tilraunin mistókst vegna klaufalegra vinnubragða hjá hv. þm. meðan hún var ráðherra. Hins vegar hef ég voðalega gaman af því að heyra hv. 13. þm. Reykv., Jóhönnu Sigurðardóttur, og hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur hæla hvor annarri eins og þær hafa gert í morgun. Það finnst mér vera skemmtilegt. Það hafa þær ekki alltaf gert upp á síðkastið. Um höfundarréttinn að framsöguræðu þeirri sem flutt var hér þá þarf ég ekkert að velkjast í vafa. Nú veit ég ekkert um samskipti þeirra Braga Guðbrandssonar og hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur en ég er með í höndum drög að framsöguræðu með till. til þál. um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðstöðu til að styrkja stöðu fjölskyldunnar. Hún er merkt Ingibjörgu Broddadóttur, 20. febr. 1995, og úr þessari ræðu voru orðréttir kaflar fluttir hér áðan og það er ekkert nema gott um það að segja. Hv. þm. Ásta B. Þorsteinsdóttir talaði um undarlegan málflutning og sannarlega eru orð dýr. Hv. þm. fleipraði um það í ræðustóli á Alþingi í gær að yfirtaka Reykjavíkur og Akureyrar sem reynslusveitarfélaga á málefnum fatlaðra væri komin í strand. Ég bar það til baka í ræðustól. Mig rak samt í rogastans þegar fréttastofa sjónvarpsins kemur með þetta tilefnislausa slúður í fréttum kl. 11 í gærkvöldi. Ég hef rætt við bæði borgarstjórann í Reykjavík og Guðrúnu Ágústsdóttur, sem fer með þessi mál fyrir hönd borgarstjórnar, og þessu er alls ekki svo farið. Þetta mál er í góðum gangi og í mikilli vinnslu á milli félmrn. og Reykjavíkurborgar. Það er hlutverk kjörinna fulltrúa í borgarstjórn Reykjavíkur að ganga frá þessum málum eða slíta samningum við félmrn. en ekki hlutverk hv. þm. Ástu B. Þorsteinsdóttur. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson spurði um vinnuhraða nefndarinnar. Ég hef beðið nefndina að hraða störfum eins og ég bið allar nefndir sem ég skipa. Ég vonast eftir því að tillaga um mótun fjölskyldustefnu verði afgreidd á þinginu í vetur. Hann spurði um afstöðu framsóknarmanna til tillögunnar. Tillagan verður skoðuð. Ég vonast til að geta lagt fram metnaðarfyllri tillögu sem verður a.m.k. að hluta til unnin upp úr þessari áður en langt um líður. Það var hárrétt hjá hv. 4. þm. Norðurl. e., Steingrími J. Sigfússyni, að það er náttúrlega fleira fjölskyldustefna en orð á blaði, það eru verkin sem tala. Það eru verkin sem skipta máli. Ég get upplýst í stikkorðastíl hver sú fjölskyldustefna hefur verið sem ég hef reynt að reka þann tíma sem ég hef verið í félmrn. Við erum að vinna að úrbótum í húsnæðismálum. Við erum að reyna að skapa úrræði til að bregðast við vanda þeirra sem eru á kafi í skuldum. Við erum að setja upp leiðbeiningarstöð um fjármál heimilanna. Það er unnið að samningu frv. um skuldaaðlögun. Ég held að það sé heppilegra en að keyra fólk í gjaldþrot. Það er unnið að lausn á vanda meðlagsgreiðenda. Það er reynt að hjálpa fólki til að fá vinnu og það hefur orðið töluverður árangur af því. Það er búið að ráða 200 manns af atvinnuleysisskrá í fiskvinnslu síðan það mál fór af stað. Það er ekki smávægilegur sparnaður fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð, það eru 134 millj. á ári. Ég tel að það besta sem hægt er að gera fyrir atvinnulaust fólk sé að hjálpa því að fá vinnu. Það er verið að reyna að koma betri skipan á atvinnuleysistryggingar og vinnumiðlanir. Það er nefnd að störfum sem á að reyna að koma betra formi á samskipti aðila á vinnumarkaði. Við erum að vinna að jafnréttismálum. Það á að endurskoða jafnréttisáætlunina. Það er verið að leita leiða til að jafna launamun karla og kvenna. Svona mætti lengi telja. Það er að fara í gang endurskoðun á lögum um málefni fatlaðra. Herra forseti. Ég gæti haldið svona lengi áfram en tími minn er þrotinn og því verð ég að hætta.

Herra forseti. Ræður félmrh. verða alltaf sérkennilegri því oftar sem hann kemur í ræðustól. Hann vildi halda því fram að sú sem hér stendur, sem var ráðherra félagsmála í sjö ár, hefði ekki neitt gert. Hann hefur þá greinilega verið út á þekju og ekki fylgst með því sem var að gerast í félmrn. enda held ég að hann hafi ekkert gert það í gegnum tíðina fyrr en allt í einu að hann var sjálfur kominn í stól félmrh. Auðvitað veit ráðherrann að málefni fatlaðra gjörbreyttust þegar tekið var hressilega á því máli, sem ekki veitti af, 54% raunaukning var við þennan málaflokk á sjö árum sem ráðherra félagsmála er nú að skera niður og stefna í hættu reynslusveitarfélögum. Það var tekið á atvinnumálum kvenna þegar konur komu í þetta ráðuneyti. Sett var löggjöf um starfsmenntun í atvinnulífinu sem aldrei hafði verið tekið á og um félagsþjónustu sveitarfélaga sem er fyrsti vísir að félagsmálalöggjöf. Nú er starfsmenntun í atvinnulífinu skorin niður, það er líka skorið niður í atvinnumálum kvenna, það er skorið niður í málefnum fatlaðra, það er skorið niður í félagslega íbúðakerfinu. Þetta er fjölskyldustefna Framsfl. í hnotskurn. Hún birtist í fjárlögunum eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði. Það er fjölskyldustefna Framsfl. Þegar búið er að skera svona mikið niður eins og hefur verið gert t.d. í félmrn. verður því miður erfitt að ná þessu upp. Það er verið að fara aftur í fortíðina í þessum málaflokki. Auðvitað er það hlutverk félmrh. að standa vörð um heimilin í landinu, passa upp á það þegar aðrir ráðherrar fara fram úr sjálfum sér og eru með atlögu að heimilunum í landinu. Hann hefur ekki gert það í þessari fjárlagagerð. Hæstv. ráðherra hefur ekki gert það en það var oft mitt hlutskipti þegar ég var í ríkisstjórn. En það er ekki bara ég sem er með svartagallsraus út af fjárlögunum, það veit hæstv. ráðherra. Hvað sagði miðstjórn ASÍ í gær. Fjárlagafrv. er ögrun við heimilin í landinu. Svo talar þessi hæstv. ráðherra fjálglega hér um fjölskyldustefnu. Mér finnst þessi orð ekki fara vel í munni ráðherrans.

Herra forseti. Ég er ekkert að bera brigður á það að fyrirrennari minn í ráðuneytinu, hv. 13. þm. Reykv., hafi viljað vinna af góðum hug og haft hin bestu áform á prjónunum. En vinnulagið var einhvern veginn þannig hjá henni að það komst lítið af því í verk. Hvers vegna er allt í ólagi í málefnum fjölskyldunnar að hennar dómi úr því að hún var búin að sinna þessu embætti í sjö ár? Ég veit ekki hvort ég á að fara að þreyta ykkur á því að fara yfir rugl hennar um fjárlögin. Ég held hún sé ekki hagsýn í fjármálum. Hún heldur þráfaldlega fram röngum staðhæfingum um ákveðna þætti fjárlaga til málefna fatlaðra. Hlutur félmrn. til málefna fatlaðra er hækkaður um 10% á fjárlögum 1996 frá árinu í ár. Það tel ég vera býsna góðan árangur. Ég er ekki í illindum sýknt og heilagt við samstarfsmenn mína. En það var einmitt vinnulag hv. þm. þegar hún var ráðherra, þá fyrst gat hún opnað munninn þegar hún þurfti að standa í deilum við samherja sína hvort sem heldur var innan flokks eða í ríkisstjórn. Það eiga nýfengnir samherjar hennar eftir að reyna áður en kjörtímabili lýkur, það er ég viss um.

Virðulegur forseti. Það þarf stundum að standa í deilum við samráðherra sína til að verja málefni fjölskyldunnar. Ég vona ef hæstv. ráðherra ber þann hug til málefna fjölskyldunnar eins og hann lýsir hér í ræðustól þá eigi hann eftir að finna fyrir því að hann þurfi stundum að standa í deilum við samráðherra sína og ég segi eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson þegar hann var að ræða við heilbrrh. nýlega í sjónvarpi að ráðherrann Ingibjörg hefði tekið upp úr ruslakörfunni ýmislegt sem hann hefði kastað í hana frá fjmrn., það er nákvæmlega það sama að gerast með hæstv. ráðherra Pál Pétursson. Ég þurfti að lemja á fjmrn. til þess að þeir væru ekki að ráðast á fatlaða og félagslega íbúðakerfið en nú taka þeir þetta allt upp úr ruslakörfunni aftur þegar Páll er kominn með ráðuneyti og það fer auðvitað í höfn í þinginu undir forustu hans.

Herra forseti. Mér finnst það ekkert keppikefli að standa í deilum við samstarfsmenn mína. Ég reyni að rökræða við þá, ég reyni að fá þá á mína skoðun og engar deilur hafa verið í gangi milli mín og hæstv. fjmrh. um gerð fjárlagafrv. Við erum nákvæmlega sammála um það að reyna að afgreiða þessi fjárlög með ekki meira en fjögurra milljarða halla. Það er okkur báðum keppikefli, mér ekki síður en honum. Ríkisstjórnin ber öll ábyrgð á stjórn landsins þetta kjörtímabil. Ég þarf ekkert að kvarta undan samskiptum við hæstv. fjmrh. vegna þess og ég bendi á að til málefna fatlaðra hefur verið hækkað um 10% og þrátt fyrir allt tal um aðhald og allt tal um niðurskurð verður félmrn. afgreitt með hér um bil nákvæmlega um sömu tölu í frv. eins og það var afgreitt í síðustu fjárlögum.

Virðulegur forseti. Ég kann því illa að vera ásökuð um að fara með fleipur. Ég er ekki vön að sitja þegjandi undir slíkum ásökunum og ég mun heldur ekki gera þaðhér. Ég átti þess ekki kost vegna annarra starfa í gærkvöldi að hlusta á ellefufréttir sjónvarps. Hins vegar vil ég endurtaka það sem ég hef sagt á hinu háa Alþingi, í fjölmiðlum og annars staðar og get endurtekið það enn einu sinni fyrir hæstv. félmrh. Málefni og samningar við sveitarfélögin, sem ætluðu að taka að sér verkefni í þjónustu við fatlaða, hafa verið í uppnámi. Þau hafa verið í uppnámi vegna þess að í fjárlagafrv. er beinn niðurskurður til málefna fatlaðra. Það er ein meginástæðan fyrir því að þessi samningagerð fór í uppnám. Hæstv. félmrh. sat á fjölmennu þingi hjá hagsmunasamtökum fatlaðra á föstudagskvöldið fyrir tæpri viku og hlustaði á nákvæmlega sömu orð og ég gerði eða ég vona að eyru hans hafi numið það. Þar sagði félagsmálastjóri Reykjavíkurborgar að sem betur fer væri ekki búið að slíta þessum samningum en það væri alveg ljóst að yrðu ekki breytingar á fjárlagafrv. frá því það var kynnt og þar til það verður samþykkt yrði ekkert af þessari yfirtöku. Ég bið hæstv. félmrh. að láta það vera að segja að ég fari með fleipur í þessu máli. Við vitum það öll sem höfum lesið þetta fjárlagafrv. að það er verulegur niðurskurður til málefna fatlaðra. Það þarf enginn að segja mér annað. Það er leikið með staðreyndir, óendanlega. Það er verið að leggja niður Sólborg sem stofnun fyrir þroskahefta á Akureyri. Sólborg var seld til menntmrn. fyrir 80 millj. kr. Þessum peningum er búið að ráðstafa fyrir fram í að kaupa nýtt húsnæði fyrir þá sem þarna bjuggu. Þannig að þetta er engin aukning. Sama gildir um Kópavogshælið. Þetta er talnaleikur, hæstv. félmrh.

Herra forseti. Ég er alveg að verða uppgefinn á því að ræða fjárlagafrv. við þessa hv. þm. vegna þess að það er eins og þær séu ekki læsar. Það er eins og þær kunni ekki prósentureikning. 

Virðulegi forseti. Þetta skal vera stutt. Ég hef aldrei talið það vera mitt umboð að slíta samningaviðræðum og hef ekki gert neitt í þá áttina. Þar hefur ríkisstjórnin verið einfær um að hleypa málum í uppnám. Ég er að lýsa staðreyndum og ég vona að hæstv. félmrh. sýni þann manndóm að játa að þessi orð hafa fallið og þau eru ekki fleipur.

Hv. þm. hefur farið með ósannar fullyrðingar æ ofan í æ, umboðslaus. Herra forseti. Hvenær kemur hv. þm. Jón Baldvin heim?

Virðulegi forseti. Það er komið að lokum þessarar umræðu og vegna ítrekaðra orða um metnaðarlaus orð á blaði, þá vil ég geta þess að því flytjum við tillögur að orð eru til alls fyrst. Ég þakka þingmönnum góðar undirtektir og efnislega umræðu að mestu um þetta mikilvæga mál. Við ræðum allt of sjaldan um mál fjölskyldunnar vítt og breitt hér í þingsal og það er fremur fátítt að hún sé í brennidepli umræðunnar. Ég vek athygli á að þegar Alþingi samþykkir ályktun þá er það viljayfirlýsing um á hvern hátt Alþingi óskar að framkvæmdarvald geti haldið á málum. Það gildir einnig um þessa tillögu. Ég nefndi það í framsöguræðu hér að þau 16 atriði sem tilgreind eru í II. kafla tillögunnar eru eins konar forskrift um til hvaða þátta mótun fjölskyldustefnu tekur. Það er síðan stjórnvalda að marka stefnuna. Það er sérlega brýnt að slík forskrift Alþingis liggi fyrir svo unnt sé að hafa samfellu í stjórnarathöfnum óháð því hvaða flokkar mynda ríkisstjórn þótt áherslur út af fyrir sig séu mismunandi og á ólíka þætti eins og við höfum öll rekið okkur á. Mörg þeirra atriða sem þarna eru tilgreind lúta að verkefnum á sveitarstjórnarstiginu og tillagan er í raun hvatning til beggja stjórnsýslustiga um að móta stefnu. Ég þakka þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar á þskj. 15 um fullgildingu á alþjóðasamþykkt nr. 156, um starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni fyrir Íslands hönd að fullgilda samþykkt nr. 156, um starfsfólk með fjölskylduábyrgð, sem gerð var á 67. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO) í Genf 23. júní 1981.`` Virðulegi forseti. Ég er vissulega spennt að heyra hvort það telst eðlilegt að þingmenn hafi skoðun á því hvort fullgilda eigi slíka samþykkt. Ég vil einnig í upphafi máls míns, virðulegi forseti, vekja athygli á að fskj. um samþykkt nr. 156 og tillögur nr. 165 sem er útfærsla á samþykktinni voru ekki prentuð með þáltill. í upphafi. En úr því hefur nú verið bætt, þingmönnum til glöggvunar. Og ég vil láta þess getið að ég sneri mér til starfsmanns félmrn. sem ljúflega lét Alþingi í té þessi gögn. Á liðnum árum hefur oft verið rætt um gildi þess fyrir Ísland að fullgilda samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 156. Það hefur verið ályktað um þetta mál. Fyrirspurn hefur verið lögð fram á hv. Alþingi og samstarfsnefnd félmrn. um málefni Alþjóðavinnumálastofnunarinnar hefur tekið spurninguna til efnislegrar umfjöllunar. Samþykktin tekur til vinnandi karla og kvenna sem hafa skyldum að gegna gagnvart eigin börnum og þeirra framfæri þegar slíkar skyldur skerða möguleika þeirra til undirbúnings, þátttöku eða frama í atvinnulífinu. Ákvæði samþykktarinnar taka einnig til vinnandi karla og kvenna sem hafa skyldum að gegna gagnvart öðrum nánum vandamönnum sem greinilega þarfnast umönnunar þeirra eða forsjár. Samþykktin tekur til allra greina atvinnulífsins og allra flokka starfsmanna. Það sjónarmið sem liggur til grundvallar er að koma á í raun jöfnum möguleikum og jafnrétti til handa vinnandi körlum og konum og skal sérhvert aðildarríki setja það markmið í stjórnarstefnu að auðvelda fólki með fjölskylduábyrgð sem er í atvinnu eða óskar að vera það, að framfylgja þeim rétti sínum án þess að verða fyrir mismunun, að svo miklu leyti sem það er mögulegt án árekstra milli atvinnupóls og fjölskylduábyrgðar. Þess er getið að samþykktinni megi framfylgja með lögum eða reglugerðum, kjarasamningum, starfsreglum, gerðardómum, dómsúrskurðum eða þessum aðferðum sameiginlega eða hverjum öðrum hætti í samræmi við landsvenju og jafnframt að framkvæma megi hana í áföngum ef nauðsyn beri til með tilliti til aðstæðna í landinu. Í samþykktinni er lögð áhersla á ráðstafanir sem gera starfsmönnum með fjölskylduábyrgð mögulegt að hagnýta rétt sinn á frjálsu vali á atvinnu og að taka tillit til þarfa þeirra er varða kjör, vinnuskilyrði og félagslegt öryggi, að taka tillit til þeirra í skipulagningu sveitarfélagsins og að þróa eða styrkja þjónustu á vegum hins opinbera eða einkaaðila í sveitarfélaginu svo sem barnagæslu og fjölskylduhjálp. Stjórnvöld eru hvött til að gera viðeigandi ráðstafanir til þess að stuðla að upplýsingum eða fræðslu sem leiðir til víðtækari almenns skilnings á meginreglunni um sömu möguleika og jafnrétti til handa vinnandi körlum og konum, á vandamálum starfsfólks með fjölskylduábyrgð og að skapa það almenningsálit sem að leiðir til þess að undinn verði bugur á þessum vandamálum. Sú grein samþykktar nr. 156 sem helst hefur valdið ágreiningi um hvort fullgilda skuli hér á Íslandi er 8. gr. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Fjölskylduábyrgð sem slík skal ekki vera gild ástæða til uppsagnar starfs.`` Í þessu ákvæði, að fjölskylduábyrgðin skuli ekki vera ástæða til uppsagnar starfs, felst ákveðið starfsöryggi fyrir fjölskyldufólk, ekki síst þegar harðnar á dalnum í atvinnumálum. Þótt samþykkt nr. 156 sé frá árinu 1981 var hún á vissan hátt endurvakin þegar það var ákveðið á 251. fundi stjórnarnefndar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar að gera sérstaka úttekt á þeirri samþykkt og tillögunni sem byggir á samþykktinni. Þetta mun hafa verið á árinu 1991 og var gert í tilefni af yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna um að árið 1994 skyldi verða gert að ári fjölskyldunnar. Markmið stjórnarnefndar með úttektinni var að vekja athygli aðildarríkjanna á samþykktinni og hvetja þau til að minnast árs fjölskyldunnar með fullgildingu hennar. Í skýrslu frá Vinnumálaþinginu í Genf 1993, kom fram, að 19 af 154 aðildarríkjum stofnunarinnar hefðu fullgilt alþjóðasamþykkt 156 en eingöngu 71 ríki skiluðu upplýsingum. 8. gr. kveður á um að fjölskylduábyrgð sem slík skuli ekki vera gild ástæða til uppsagnar starfs en á Íslandi þarf atvinnurekandi ekki að gefa upp ástæðu uppsagnar. Milli launþegasamtakanna og Vinnuveitendasambands Íslands er ágreiningur um gildi þess að fullgilda samþykktina. ASÍ sendi félmrh. tilmæli í mars 1992 um að samþykktin yrði tekin fyrir á fundi samstarfsnefndar félmrn. og helstu samtaka á vinnumarkaði um málefni Alþjóðavinnumálaskrifstofunnar. Málið hafði oft áður verið reifað af fulltrúum launþegahreyfingarinnar í nefndinni. Í febrúar 1994 beindi stjórn BSRB því erindi til samstarfsnefndar að hún beitti sér fyrir fullgildingu samþykktar og telur hún það verðugt verkefni á alþjóðlegu Ári fjölskyldunnar. Erindi Alþýðusambandsins er ítrekað í mars 1994 og einnig beindi landsnefnd um Ár fjölskyldunnar þeim tilmælum til félmrh. að Íslandi fullgilti samþykktina. Vinnuveitendasambandið hefur hins vegar talið að fullgilding væri óþörf. Annars vegar liggur því fyrir það sjónarmið að fullgilding samþykktar 156 skapi góðan bakhjarl við stefnumörkun hins opinbera í málefnum fjölskyldunnar, verndi launafólk sem ber fjölskylduábyrgð og sé hvatning til stjórnvalda að auðvelda konum að vera á vinnumarkaði eða koma þangað aftur til virkrar þátttöku eftir tímabundna fjarveru. Hins vegar er svo sjónarmiðið að fullgilding sé óþörf, hægt sé að ná þessum markmiðum eftir allt öðrum leiðum, svo sem stefnu fyrirtækja í starfsmannamálum. Stuðningsmenn þess sjónarmiðs telja að samþykktin sem slík gæti orsakað að atvinnurekendur yrðu ófúsari til að ráða fjölskyldufólk til starfa, t.d. konur. Afstaða atvinnurekenda byggir sjálfsagt á þeirri grundvallarreglu á íslenska vinnumarkaðnum, að atvinnurekandi þurfi ekki að gefa upp ástæðu uppsagnar og að með fullgildingu á þessari samþykkt væri horfið frá þeirri reglu. Má þó benda á þá undantekningu að barnshafandi konur njóta sérstakrar verndar í lögum gegn uppsögn. Grundvallarregla þessi er vægast sagt umdeilanleg. Í sumar átti ég orðaskipti við starfsmannastjóra hjá stóru fyrirtæki sem hafði að fyrra bragði orð á því hve vörn starfsmanna gagnvart uppsögn væri veik. Unnt væri að kalla til sín starfsmann og segja honum upp störfum án ástæðu og hreinlega ,,af því bara``. Hann spurði hvers vegna í ósköpunum rétti starfsmanna væri ekki búinn lagalegur rammi og ég spyr hið háa Alþingi hins sama. Þegar kannað er hvort aðstæður á Íslandi séu í samræmi við efni samþykktar nr. 156 kemur í ljós að stefna fyrirtækja um málefni starfsmanna með fjölskylduábyrgð er nokkuð sveigjanleg. Það er samkomulag á milli aðila vinnumarkaðarins um greiðslur til starfsfólks vegna veikinda barna og það er unnið að því að jafna stöðu kynja á vinnumarkaði. Framkvæmdaáætlanir ríkisstjórnarinnar um aðgerðir í jafnréttismálum bæta mjög stöðu starfsfólks og benda má á að það hafa verið sett lög um starfsmenntun í atvinnulífinu sem fjölga tækifærum vinnandi fólks, ekki síst kvenna, til menntunar. Þá er ástæða til að minna á það að flestöll sveitarfélög hafa unnið markvisst að uppbyggingu dagvistarheimila fyrir börn og að ýmsum úrræðum fyrir fjölskylduna þannig að þessi atriði mörg hver gera það fyllilega kleift að fullgilda samþykktina. En það er skuldbindingin sem felst í 8. gr. samþykktarinnar sem kemur í veg fyrir það. Eins og áður sagði á aðildarríki samþykktarinnar að tryggja að fjölskylduábyrgð sem slík verði ekki gild ástæða uppsagnar. Miðað við aðstæður hér á landi telst fullgild trygging, annaðhvort ákvæði í kjarasamningum eða lagasetning. Það má því ráða það af afstöðu samtaka atvinnurekenda fram að þessu að stjórnvöld verði að setja lög til að hrinda í framkvæmd ákvæði 8. gr. Það er hægt að setja ný lög varðandi þessi ákvæði og lög sem almennt tækju til uppsagnar starfsmanna en þegar ég leitaði eftir því við starfsmann í ráðuneytinu hvar annars staðar þetta ákvæði gæti átt heima, þá var talið að það væri unnt að setja ákvæðið sem slíkt inn í lög nr. 19/1979, um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms og slysaforfalla. Virðulegi forseti. Það hefur oft verið vísað til þess að á skorti að vestræn ríki hafi fullgilt samþykktina og því fari fjarri að það sé ástæða fyrir Ísland að verða eitt þeirra fáu. Við því vil ég segja þetta: Bandaríkin og Danmörk staðfesta sjaldan samninga af þessum toga. Bandaríkin vegna eðlis ríkjabandalags og sjónarmiða um íhlutun í ákvörðun ríkis innan Bandaríkjanna og Danmörk vegna þess að löggjafinn hefur ekki afskipti af vinnumarkaði í Danmörku eins og hinum Norðurlöndunum. Þar eru eiginlega engin lög varðandi vinnumarkaðinn, aðilar vinnumarkaðsins sjá um það sem snýr að vinnumarkaðnum sjálfir. Hins vegar staðfestir Danmörk ötullega allt sem snýr að mannréttindum og langt umfram það sem Íslandi gerir. Það er einnig ástæða til að benda á að Norðurlönd hafa staðfest u.þ.b. 70--80 samþykktir frá Alþjóðavinnumálaskrifstofunni meðan Ísland hefur staðfest 18 samþykktir. Svíþjóð, Noregur og Finnland fullgiltu á sínum tíma þá mikilvægu samþykkt sem hér er til umræðu. Virðulegi forseti. Norðurlönd eru öðrum Evrópuríkjum fyrirmynd um margt það sem snýr að lýð- og mannréttindum. Það er hlutverk sem við höfum verið stolt af. Við konurnar vitum að í löndum heims er litið til Norðurlandanna í virðingu vegna þeirra réttinda sem þar hafa áunnist í jafnréttisbaráttunni. En við vitum líka að af Norðurlöndunum erum við Íslendingar aftast á merinni hvað varðar jafna stöðu og jafnan rétt kvenna. Ég treysti því að karlar og konur með jafnréttishugsjón að leiðarljósi sameinist um öll hugsanleg skref sem fært geta stöðu okkar sem næst því sem þekkist hjá grönnum okkar á Norðurlöndum. Þessi tillaga er eitt slíkt skref. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni umræðu verði máli þessu vísað til félmn.

Virðulegi forseti. Hér til umræðu er till. til þál. um fullgildingu samþykktar Alþjóðavinumálastofnunarinnar nr. 156, um starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur þegar rakið forsögu þessa máls að nokkru leyti og gert grein fyrir efni samþykktarinnar og hef ég í sjálfu sér litlu við það að bæta. Ég lagði fram fsp. til hæstv. ráðherra í vor um þetta mál en að því er ég best veit hefur ekki verið tekin ákvörðun um að fullgilda samþykktina og því er hún lögð fyrir þingið. Þótt 1. flm. hafi gert nokkra grein fyrir málinu tel ég þó rétt að benda á nokkur atriði ásamt því að vekja frekar athygli á þeirri sögu sem býr að baki tilraunum samtaka launafólks til að fá samþykktina fullgilta en það verður að segjast eins og er að sú saga fer að líkjast nokkurs konar tragikómedíu svo að ég noti lýsandi útlenskt orð yfir fyrirbærið. Samþykktin um fjölskylduábyrgð lýtur að því að tryggja starfsfólki með fjölskylduábyrgð aukið starfsöryggi en það má segja að Íslendingar séu mjög aftarlega í þeim efnum er samanburður er tekinn við Norðurlöndin. Með starfsöryggi er átt við það að fólk sé verndað á einhvern hátt gegn því að vera sagt upp vinnu án lögmætrar ástæðu. Á íslenskum vinnumarkaði, þ.e. hinum almenna hluta hans, er það svo að vilji atvinnurekandi segja fólki upp þá þarf hann einungis að gera það á formlega réttan hátt, þ.e. skriflega og með tilteknum fyrirvara, en honum er ekki skylt að gefa upp ástæðu uppsagnar. Í sumum tilvikum eru settar skorður við uppsögnum, svo sem þegar þungaðar konur eða foreldrar í fæðingarorlofi eiga í hlut og þegar um trúnaðarmenn er að ræða en þessu fólki má ekki segja upp nema mjög knýjandi ástæður séu fyrir hendi. Þá ber atvinnurekanda á grundvelli nýlegra laga þar um að fara að ákveðnum leikreglum við hópuppsagnir sem felast aðallega í tilkynningarskyldu til vinnumálayfirvalda og stéttarfélaga. Á Norðurlöndum og í fleiri löndum Evrópu gilda allt aðrar reglur í þessum efnum. Öll löndin í Skandinavíu byggja á þeirri meginreglu að til þess að uppsögn sé gild skuli vera lögmæt ástæða fyrir henni og slík ástæða þarf yfirleitt að vera byggð á sök starfsmanns eða rekstrarlegum ástæðum fyrirtækis. Reglur um starfsöryggi eru því nokkurs konar leikreglur sem atvinnurekendum er skylt að fara eftir við uppsagnir og byggja á því að rétturinn til vinnu sé mannréttindi sem megi ekki svipta fólk að geðþótta. Reglurnar vernda þannig fólk fyrir uppsögnum af ástæðum eins og afskiptum af verkalýðsmálum, fjölskylduástæðum eða persónulegri óvild svo að dæmi séu nefnd og þær hvetja atvinnurekendur til að taka á vandamálum sem upp koma á vinnustaðnum í stað þess að reka þá sem falla ekki í kramið eins og því miður vill stundum brenna við. Því miður er það svo að það fólk sem hefur ábyrgð á fjölskyldu verður oft fyrst fyrir barðinu á uppsögnum og í flestum tilvikum eru það konur sem bera þessa ábyrgð. Getum við tekið sem dæmi fólk sem þarf að vera mikið frá vegna veikinda barna sinna, að ekki sé minnst á þá sem eiga börn sem þjást af alvarlegum og ólæknandi sjúkdómum. Slíkt fólk býr við verulega skerta samkeppnisstöðu á vinnumarkaði en hefur þó öðrum fremur mikla þörf fyrir að halda vinnu sinni enda geta slík veikindi verið kostnaðarsöm af ýmsum orsökum. Margir eiga aldraða foreldra inni á heimilunum sem þurfa aðhlynningar við og í sumum tilfellum getur verið um sjúka maka að ræða sem krefjast aðhlynningar sinna nákomnu á ákveðnum skeiðum. Það er rétt að taka það fram að við það verður að miða í svona tilfellum að starfsmaðurinn geti alla jafna sinnt starfi sínu, þ.e. að hann sé á vinnumarkaði þannig að sá sem ekki getur komið aftur til starfa og hefur helgað sig alfarið aðhlynningu sjúks aðstandanda mundi ekki teljast þurfa vera á vinnumarkaði og á því ekki rétt á að halda starfi sínu út á það. Ég minni líka á að fólk sem býr við erfiðar fjölskylduaðstæður á hvorki meiri né minni rétt til launa í fjarveru en hver annar. Einungis er verið að tala um að það eigi ekki að gjalda fyrir slíka fjarveru með starfi sínu. En víkjum nú að raunasögunni um tilraunir samtaka launafólks til að fá samþykktina sem hér um ræðir fullgilta. Þegar nefndin um Ár fjölskyldunnar tók til starfa var rætt á vettvangi samtaka launafólks hvað skyldi gera í tilefni ársins. Fulltrúar Alþýðusambands Íslands og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja í landsnefndinni gerðu það að meginmarkmiði á árinu að þrýsta á um fullgildingu samþykktarinnar en eins og fram kom í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur, þá hafði þetta verið gamalt baráttumál a.m.k. hjá Alþýðusambandinu og ég hef grun um líka að einhveru leyti hjá BSRB og hafa verið gerðar margar tilraunir til að taka málið upp í nefndinni sem fjallar um þessi mál. Fullgildingar samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar fara fram eftir skoðun í svokallaðri þríhliða nefnd aðila vinnumarkaðarins og félmrn. Það hefur vægast sagt gengið mjög treglega að fá samþykktirnar fullgiltar og ástæðan fyrir tregðu til fullgildinganna hefur fyrst og fremst verið sú að fulltrúi atvinnurekanda í nefndinni hefur lagst gegn fullgildingu. Afstaða hans hefur ráðið. Þarna er um þriggja manna nefnd að ræða, svokölluð þríhliða nefnd, og fulltrúi ráðuneytisins hefur ekki viljað vera oddamaður í málinu. Þannig hefur ráðuneytið komist upp með það að firra sig pólitískri ábyrgð á þessu máli og ég tel að svona ástæða sé á engan hátt í samræmi við það sem hugmyndir Alþjóðavinnumálastofnunarinnar byggja á varðandi þríhliða samstarf. Í tíð síðustu ríkisstjórnar voru nokkur ráðherraskipti í félmrn. eins og kunnugt er en tilmælum var komið til þeirra ráðherra sem þar sátu um aðgerðir í starfsöryggismálum og varðandi fullgildingar samþykkta Alþjóðavinnumálastofnunarinnar en það er fyrst þegar hv. þm. og 1. flm. þessarar tillögu gegndi embættinu að málið var sett fram sem tillaga um fullgildingu. Því miður náði hún ekki fram að ganga en það væri Alþingi Íslendinga til mikils sóma að taka á þessu máli og samþykkja fullgildinguna. Því miður er orðspor okkar varðandi fullgildingar samþykkta Alþjóðavinnumálastofnunarinnar ekki fagurt en á meðan Norðurlöndin hafa meðaltal fullgildinga í kringum 70 og mörg þeirra nálgast um það bil 100 fullgildingar þá höfum við fullgilt 18 samþykktir. Því þarf að breyta og því legg ég til að þingið samþykki þessa tillögu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 62 um hert viðurlög við innflutningi á fíkniefnum. Auk mín eru flutningsmenn eftirtaldir þingmenn: Valgerður Sverrisdóttir, Siv Friðleifsdóttir, Ísólfur Gylfi Pálmason, Ólafur Örn Haraldsson, Stefán Guðmundsson, Magnús Stefánsson og Guðni Ágústsson. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir hertum viðurlögum við ólöglegum innflutningi á fíkniefnum til landsins. Meðal annars verði kannað hvort tilefni sé til að þyngja ákvæði 173. gr. a almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, um hámarksrefsingu við broti, úr 10 árum í 16 ár. Jafnframt verði leitað annarra úrræða til þess að stemma stigu við innflutningi á fíkniefnum, svo sem að brotamenn verði undir eftirliti þar til dómur gengur í máli þeirra.`` Hér á landi gildir sú meginregla samkvæmt almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, að engum manni skuli refsað án þess að refsing sé ákveðin í lögum. Því eru skyldur löggjafans miklar í þjóðfélagi sem er stöðugum breytingum undirorpið. Hér á landi hefur sú breyting orðið á að fíkniefnaneysla hefur farið sívaxandi undanfarin ár. Ný og áður óþekkt efni hafa komið fram á sjónarsviðið og aldur neytenda færist neðar og neðar. Sú hlið vandans sem snýr að innflutningi og dreifingu fíkniefna verður sífellt skipulagðari og erfiðari viðureignar. Þannig má segja að um skipulagða brotastarfsemi sé að ræða. Afleiðingin er augljós. Fíkniefnarannsóknir verða flóknari, tímafrekari og margfalt dýrari. Fíkniefni berast hingað til lands fyrst og fremst frá Hollandi en þar eru fíkniefni lögleg. Vandinn hér á landi er langmestur í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu en fer vaxandi úti á landsbyggðinni. Fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík hefur aðeins 14 starfsmenn og það gefur auga leið að menn á þeim bæ hafa ekki tök á að sinna öllum þeim málum sem þeir vita um sökum manneklu og fjárskorts. Samt sem áður er árangur góður í herbúðum þeirra. Úrræði Vesturlanda gagnvart þessum vágesti hafa jafnan verið þau að þyngja viðurlög við broti ásamt því að beita markvissu forvarnastarfi. Þess skal getið að hæstv. núv. samgrh., Halldór Blöndal, var nægilega framsýnn til þess að leggja fram þingmannafrv. á árinu 1985 um hert viðurlög við fíkniefnabrotum en frv. dagaði hins vegar uppi í nefnd. Tilgangur þessarar tillögu er sá að reyna að stemma stigu við þeirri þróun sem hefur átt sér stað hér á landi á allra síðustu árum og missirum. Einkum er miðað að því að reyna að koma í veg fyrir innflutning ólöglegra fíkniefna. Varnaðaráhrifin verða gerð mun ljósari með hertum viðurlögum, þyngri dómum og möguleikum á að umræddir brotamenn verði hafðir undir eftirliti þar til dómur gengur í máli þeirra. Þá er jafnframt markmið að vekja athygli á nauðsyn á heildstæðri forvarnastefnu. Fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík vinnur nú að sérstakri könnun á þeim einstaklingum sem koma við sögu fíkniefnamála og fyrstu tölur sýna að á meðal kannabisneyenda er að finna börn allt niður í 11 ára aldur. Sú staðreynd kemur Alþingi Íslendinga við. Sömuleiðis kemur það Alþingi við að lögreglumenn verða varir við mun meiri fíkniefnaneyslu á meðal framhaldsskólanema nú en nokkru sinni áður. Nýtt og áður óþekkt efni er komið í umferð hér á landi, ecstacy eða alsæla, og mun það vera langalgengasta efni sem finnst á meðal framhaldsskólanema. Sem dæmi má nefna að lögreglan lagði hald á 22 alsælutöflur í fyrra en hefur lagt hald á 532 stykki það sem af er árinu. Það er alvarleg staðreynd að fíkniefnaneysla unglinga og barna nái allt niður í 11 ára aldur. Hassneysla hefur aukist verulega á allra síðustu árum, einkum á meðal 15 og 16 ára unglinga. Ástæða er til að nefna í þessu sambandi að ekki eru aðeins neytendur í þessum aldurshópi þar sem í sl. mánuði, þ.e. núna í september, játuðu fjórir unglingspiltar að vera sölumenn fíkniefna í Reykjavík og það var aðalstarfið. Þetta er aðeins hluti vandans í fíkniefnamálum á Íslandi í dag sem ég hef rakið hér og fleira bætist við. Eitt stærsta fíkniefnamál, sem hefur komið upp á Íslandi á þessu ári, kom upp á Keflavíkurflugvelli í fyrrakvöld. Fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík lagði hald á eitt kg af amfetamíni og tvö kg af hassi og mér er sagt að eitt kg af amfetamíni þýði í raun þrjú kg þegar búið er að blanda það og það er komið í sölu. Jafnframt er mér tjáð að tvö kg af hassi þýði á milli 5--6 þúsund neysluskammtar fyrir stórneytendur en hvorki meira né minna en 20 þúsund skammta fyrir svokallaða byrjendur. Áætlað söluverð þessarar sendingar er rúmlega 20 millj. íslenskra króna. En við fáum væntanlega að heyra meira af þessu máli í fjölmiðlum næstu daga. Það fer ekki á milli mála að hér eru alvarlegir hlutir að gerast. Innflutningur, sala og dreifing fíkniefna, einkum til barna og unglinga, er glæpur sem líkja má við tilraun til manndráps. Auk þess er ásetningur til staðar í nær öllum fíkniefnasmyglmálum. Verknaðurinn er fullframinn, menn eru einfaldlega staðnir að verki. Þeir eru með efnin í fórum sínum svo ekki verður um villst. Undirrót fíkniefnainnflutnings og dreifingar er gróðavonin. Menn ætla að hagnast, verða ríkir, jafnvel vellauðugir. Þeir ætla að verða vellauðugir á því að flytja inn eiturefni til handa æsku þessa lands. Það eitt og sér kallar á viðbrögð yfirvalda. Það þarf varla að fara mörgum orðum um þá ógæfu og þann persónulega harmleik sem neytendur verða fyrir með því að ánetjast fíkniefnum. Afleiðingarnar eru skelfilegar. Í starfsskýrslu lögreglunnar í Reykjavík fyrir árið 1994 kemur fram að það veki sérstaka athygli hversu margir þeirra sem komu við sögu fíkniefnadeildar lögreglunnar voru atvinnulausir og hversu stór hluti þeirra var á framfærslu félagsmálakerfisins og Tryggingastofnunar ríkisins. Sambærilega niðurstöðu er að finna í nýrri skýrslu dr. Helga Gunnlaugssonar, lektors við félagsvísindadeild Háskóla Íslands, en hann gerði rannsókn á þeim einstaklingum sem komu við sögu fíkniefnalögreglunnar á tímabilinu 1987--1992. Dr. Helgi komst að eftirfarandi niðurstöðu, með leyfi forseta: ,,40% þeirra sem fíkniefnalögreglan hafði afskipti af árið 1990 sögðust vera atvinnulausir og tæp 40% til viðbótar sögðust tilheyra ófaglærðri verkalýðsstétt. Þetta bendir nokkuð ótvírætt til þess að það fólk, einkum unglingar, sem ánetjast fíkniefnum, heltist úr lestinni við nám og verði undir í lífsbaráttunni. Einnig er það vitað samkvæmt niðurstöðum úr fjölmörgum erlendum rannsóknum sem og þeim íslensku heimildum sem ég nefndi hér áðan að stór hluti þeirra afbrota sem framin eru eru fíkniefnatengd á einhvern hátt. Þetta er aðeins dæmi um þann félagslega vanda sem fíkniefnaneyslan leiðir til og þá er ónefnt það heilsutjón sem augljóslega fylgir í kjölfarið.`` Í 173. gr. a almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, er kveðið á um 10 ára hámarksrefsingu vegna alvarlegri fíkniefnabrota. Slíkt þak á refsirammanum bindur hendur dómara og það verður ekki dæmt þyngra en refsiramminn heimilar hverju sinni, svo mikið er víst. Því er nauðsynlegt að dómi flutningsmanns að rýmka þetta ákvæði a.m.k. í 16 ára hámarksrefsingu. Það mun gefa dómurum meira svigrúm því að engin tvö mál eru eins. Einnig fælist í því sú leiðbeiningarregla að dómar í fíkniefnamálum ættu að þyngjast. Ef litið er til Norðmanna í þessu efni hafa þeir 21 árs hámarksrefsingu vegna innflutnings á fíkniefnum og hefur á það ákvæði reynt í stóru heróínsmygli. Við getum líka spurt okkur að því hvenær við Íslendingar þurfum að takast á við heróíninnflutning. Erum við þá sátt við að dómstólar hafi bundnar hendur við 10 ára hámarksrefsingu? Neytendur heróíns hafa nú þegar komið við sögu lögreglunnar hér á landi. Þá er einnig mikilvægt að önnur úrræði komi til, svo sem þau að menn séu hafðir undir eftirliti þar til dómur gengur í máli þeirra. Staðreyndin er sú að oft hefur það gerst að brotamenn í fíkniefnamálum sem og reyndar öðrum hafa verið úrskurðaðir í gæsluvarðhald í nokkrar vikur og ganga síðan lausir þar til dómur er upp kveðinn. Þess eru dæmi að menn hafa einfaldlega komið sér úr landi í millitíðinni og því hafa þeir hinir sömu komist hjá refsingu og enn aðrir hafa haldið áfram iðju sinni. Til þess að hægt sé að hafa brotamenn sem hér um ræðir undir eftirliti þurfa að koma til ný réttarfarsleg úrræði. Það særir réttarvitund almennings ef vægt er á þessum málum tekið eða látið hjá líða að bregðast við í tíma. Það eru borgaraleg réttindi þegna þessa lands að mönnum sé refsað í eðlilegu hlutfalli við alvarleika brots. Þeir sem ætla af fullum ásetningi að auðgast með því að tortíma börnum framtíðarinnar verðskulda hörð viðbrögð samfélagsins. Yfirvöld hafa þá skyldu að koma til móts við vilja almennings í þessum málum. Ég treysti hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar til þess að hlýða því kalli. Að svo mæltu, herra forseti, legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og allshn.

Virðulegi forseti. Ég byrja á því að fá að þakka flm. þessarar till. til þál. fyrir að hreyfa við svo brýnu máli sem innflutningur á fíkniefnum er. Það er rétt sem kom fram í máli hv. þm. Arnþrúðar Karlsdóttur að það særir réttsýnt fólk að horfa upp á það að þeir sem hafa heill og hamingju barna að féþúfu skuli geta komist hjá því að sæta viðhlítandi refsingu fyrir það athæfi. Ég held að þetta sé mjög brýnt mál og sjálfsagt þarf að ræða það frá fleiri en einni hlið og er gott að það skuli vera komið á dagskrá á Alþingi. Ég held að við þurfum að horfa á fleiri hliðar málsins. Auðvitað er þetta einn angi af því að taka á þeim sem eru með ólöglegan innflutning á fíkniefnum en við skulum heldur ekki gleyma því að það þarf að horfa á fleiri þætti samhliða. Það þarf að skoða stöðu barna í samfélaginu. Það þarf að efla fræðslu í skólum. Manni segir svo hugur að þær aðferðir sem hafa verið viðhafðar til þess að fræða ungmenni hafi á einhvern hátt brugðist ef skoðuð er aukning á þessum vímuefnavanda sem við vitum að er til staðar. Mig langar líka til þess í þessu samhengi, virðulegi forseti, að taka til umræðu möguleika heilbrigðisstofnana við að meðhöndla börn og ungmenni eins og kom fram í málflutningi hv. þm. eða allt niður í 11 ára gömul. Ég held að við verðum að skoða hvaða möguleikar eru innan heilbrigðisstofnana til þess að takast á við þennan vanda. Því miður er staðreyndin sú að það er hvergi í okkar annars um margt góða heilbrigðiskerfi möguleiki á því að meðhöndla 11 ára gömul börn vegna fíkniefnaánetjunar. Sá staður finnst hvorki á heilbrigðisstofnunum né öðrum meðferðarstofnunum Það hefur verið gerð tilraun með meðferðarúrræði á Tindum. Í það hefur verið lagt verulegt fjármagn. Ef ég man rétt er búið að leggja 150 millj. kr. til þess að byggja upp þjónustuúrræði á Tindum. Það er tími til kominn að menn staldri við og meti þann árangur sem þar hefur náðst og reyni að læra af reynslunni þar til þess að móta einhverja stefnu til framtíðar. Staðreyndin er því miður sú að í þeim niðurskurði, sem við búum við í heilbrigðiskerfinu í dag, er sífellt verið að búa til úrræði og loka þeim jafnvel jarnharðan þannig að það fæst engin festa eða skynsamur rekstur og því er árangurinn kannski eins og hann er. Ég held að við þurfum að fara í öðruvísi fræðsluátak en við höfum gert hingað til til þess að stemma stigu við því að börn og ungmenni ánetjist þessum hörðu og mannskemmandi fíkniefnum en við skulum ekki síður muna það að við höfum verið hér í allan dag að ræða um fjölskyldustefnu. Hvað er betra en að stjórnvöld móti ákveðna fjölskyldustefnu og framfylgi henni? Ætli það sé ekki eitt af því besta sem við getum gert til þess að forða börnum og ungmennum frá þessum vanda og voða? Ég vil ljúka máli mínu og þakka hv. þm. fyrir hennar framlag til þessara mála. Þar talar hún af mikilli þekkingu og ég vona að Alþingi beri gæfu til að taka þessi mál til einhverrar alvöruumræðu á hinu háa Alþingi.

Forseti. Hér er hreyft mjög alvarlegu máli og ég get tekið undir hvert einasta orð sem flm., hv. þm. Arnþrúður Karlsdóttir, gat um í ræðu sinni. Því miður er það svo að þessi tillaga gengur kannski of mikið í þá átt að auka refsingar og það eru skiptar skoðanir um það hvort refsingar í þessum málum beri þann árangur sem ætlað er en þó er ég sammála flm. í því að refsingar eru of mildar hér á landi. En það er fleira sem þarf að gera. Ég er sammála síðasta ræðumanni, hv. þm., um að það þarf að auka forvarnir. Við samþykktum í vor breytingar á áfengislögum sem leiddi til þess að 1% af sölu áfengis fer í forvarnasjóð sem þýðir að fé til forvarna er tvöfaldað úr 20 millj. í 40 millj. og þar sé ég aðalvonina í baráttu við þennan vágest. Með því að uppfræða unglingana um þá hættu sem steðjar af áfengi og fíkniefnum býðst einasta vonin til þess að laga það ástand sem við horfumst í augu við, að við erum að missa margt af okkar yngsta fólki í þessa vá. Flm. gat þess í ræðu sinni og með réttu að oft rekur gróðafíknin menn áfram til að flytja inn fíkniefni en þó hygg ég að það sé alls ekki alltaf. Það er nefnilega fíknin sjálf sem rekur menn til þess að flytja inn og stunda verslun með fíkniefni. Ég fullyrði að flestir glæpir, sem eru framdir nú á dögum hér á landi, eru vegna fíkniefna þar sem fólk er ánetjað þessari fíkn og þarf að afla peninga til þess að geta keypt eiturlyf og það leiðist út í bæði innbrot, jafnvel rán, jafnvel morð og innflutning á eiturlyfjum til þess að ná í eiturlyf til þess að svala fíkn sinni. Þetta er nefnilega vítahringur sem við erum komin í og við verðum að stemma stigu við þessum vágesti. Ég vil þakka flm. þessa tillögu því að hérna er hreyft við mjög mikilsverðu máli.

Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að taka undir efni þessarar tillögu og þakka hv. 1. flm. fyrir að bera það inn á Alþingi og fyrir mjög upplýsandi og vandaða framsöguræðu. Ég hef engu við það að bæta sem hún sagði í ræðu sinni. Hún rakti í stórum dráttum þá skuggalegu þróun sem hefur orðið í innflutningi og neyslu þessara efna, sem er auðvitað mjög stórt vandamál í nútímaþjóðfélagi okkar, og við verðum að bregðast við á sem flestan máta því eins og komið hefur fram í þessum umræðum þarf að beita sér á fleiri en einu sviði. Hér er tekið á einu af þessum málum. Ég segi eins og hv. síðasti ræðumaður að ég er ekki búin að mynda mér skoðun á því hvort þetta er nákvæmlega leiðin til þess að hræða menn frá þeim voðaverkum að flytja inn fíkniefni og reyna að hagnast á sölu þeirra. Við höfum dæmi um annan málaflokk sem ég get nefnt hér eins og ofbeldisverk, fyrir nauðganir, samkvæmt lögum er heimilt að dæma menn í allt að 16 ára fangelsi, en það er aldrei gert. Það er aldrei dæmt í svo langan tíma fyrir slík verk. Það er raunar miklu styttri tími sem er algengt að menn þurfi að sitja inni fyrir þau verk. Hins vegar dregur það ekkert úr því að það er kannski betra að hafa þennan tíma lengri. Það kann að vera að það hræði einhverja og ég tala nú ekki um ef dómarar litu til þess sem eitthvað alvarlegri brota ef refsiramminn er víðari. Það er a.m.k. mjög þarft og gott að bera þetta mál inn til þess að það fái umfjöllun í nefnd og þeir sem um þau fjalla úti í þjóðfélaginu geti sagt skoðun sína á þessum málum, sent umsagnir til Alþingis og það verði þá til þess að það verði frekar tekið á þeim málum og þau rædd áfram. Það er óhugnanlegt hvað við höfum núna á fáum árum færst æ lengra inn í þennan skelfilega heim og það vita margir hvað þetta kemur við æ fleiri einstaklinga og fjölskyldur og veldur miklu böli. Ég vildi bara taka undir þessa tillögu og þakka hv. flm. fyrir að bera hana fram.

Herra forseti. Ég vil þakka flm., þetta er þarft mál og gott að það skuli vera tekið fyrir á þingi og í framhaldi af fyrri umræðu hér í dag um fjölskyldumál, því eitt það versta sem fjölskyldur getur hent er að fíkniefnaneyslan færist inn á heimilin. Mig langar til að taka undir það sem hv. þm. Kristín Halldórsdóttir sagði hér áðan. Það er umdeilanlegt hvort það sé rétt að hækka refsinguna í sextán ár. Það er nú einu sinni svo hjá dómstólum hér á landi að dómarar nota refsirammann yfirleitt lítið. Lengsta fangelsisrefsing sem ég man eftir er sjö ár í svokölluðu stóra fíkniefnamáli. Það er því umdeilanlegt hvort að þar felist einhver leiðbeining fyrir dómara því að þeirra er að kveða á um refsinguna. Eins vil ég benda á að í tillöguflutningnum er lagt til að brotamenn verði undir eftirliti þar til að dómur gengur í máli þeirra. Það er nú einu sinni svo að það er dómara að kveða á um sekt eða sýknu og það getur verið erfitt að hafa þá undir eftirliti þar til dómur gengur. En ég vil lýsa ánægju minni með tillöguna, þetta er eitt mesta böl sem yfir þjóðina dynur. Það er þó einn þáttur í þessu sem sjaldan eða kannski aldrei hefur verið nefndur. Það er ákveðin peningaþörf í samfélaginu til að fjármagna afbrot. Hún er vissulega til staðar. Eftir að svokölluð debetkort voru tekin í notkun hefur eðli brota breyst. Áður fyrr voru menn meira í því að falsa ávísanir og þótt það sé út af fyrir sig afleitt að menn séu að falsa ávísanir og það sé lögbrot, þá er nauðsynlegt að benda á að eftir að debetkortin komu til þá hefur það gert brotamönnum mun erfiðara um vik að fjármagna sína neyslu. Þið hafið orðið vör við það í fjölmiðlum að innbrot og rán eru að verða mun algengari en þau voru. Og það er vitaskuld bara afleiðing af því að þörfin fyrir fjármögnun er söm og áður en henni hefur verið beint í annan farveg og þetta er mjög alvarlegt mál. Ég ætla ekki að orðlengja þetta, þótt þetta sé í raun og veru efni í langt mál. En ég vil þakka flm. fyrir að bera þetta mál fram á Alþingi.

Herra forseti. Ég vil sérstaklega þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið til máls í umræðunni og mig langar aðeins til þess að taka undir með hv. þm. Ástu B. Þorsteinsdóttur sem kom inn á það hér áðan það þyrfti að efla fræðslu í skólum. Ég er henni mjög sammála og lagði reyndar áherslu á það í mínum málflutningi að ég væri um leið að vekja athygli á heildstæðri forvarnastefnu í landinu þótt það hafi ekki komið sérstaklega inn í þessa tilteknu tillögu, það á nú reyndar ekki heima þar. En þá var ég auðvitað markvisst að vekja athygli á nauðsyn þess. Ég velkist því ekki í vafa um hvað það er áríðandi að fræðsla verði aukin til muna um þessi málefni innan skólanna. Það er bara spurning um hvað má byrja neðarlega. Hv. þm. Pétur Blöndal gerði að umræðuefni gróðasjónarmiðið, að það væri ekki allsráðandi, heldur fíknin. Ég tek undir það og þakka honum þann áhuga sem hann sýndi málinu. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir velti því fyrir sér hvort refsihæðin skipti öllu máli og vísaði þar til nauðgunarmála, en þar er líka kveðið á um 16 ára hámarksrefsingu þótt hún hafi ekki sýnt sig í verki. Það breytir hins vegar ekki þeirri staðreynd að það hefur áhrif ef skilaboð frá löggjafarvaldinu inn í dómstólana eru skýr, það er vilji löggjafans að það verði dæmt þyngra. Og ég trúi því að þetta sé okkar leið til að koma þessum skilaboðum á framfæri. Ég vil sömuleiðis þakka henni fyrir áhuga á þessu máli. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson efaðist jafnvel um að það væri framkvæmanlegt að hafa menn undir eftirliti. Ég er ekki að gera því skóna að réttast væri að elta menn horna á milli. En það ætti að vera hægt að grípa til réttarfarslegra úrræða í ákveðnum tilvikum eins og það að setja menn í farbann. Það er auðvitað voðalegt að þegar forsendur gæsluvarðhalds eru brostnar, þá ganga menn lausir og það er ekkert hægt að gera til þess að stöðva þá í því að koma sér úr landi. Ég nefndi þetta stóra mál sem kom upp í fyrradag. Ég hlýt að mega spyrja að því og við getum öll spurt okkur þess: Hverjir áttu að fá þessa 20 þús. nýju hassskammta sem áttu að koma til landsins og í umferð í dag? Við hljótum að þurfa að hafa úrræði, lögreglumenn og dómstólar verða að hafa góð úrræði. Og það er okkar sem sitjum á Alþingi að reyna að sjá einhverja leið út úr því. En ég vil sem sagt þakka innilega fyrir góðar undirtektir og vona að hið háa Alþingi sjái sér fært að veita þessu máli brautargengi.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 63 1993, um mat á umhverfisáhrifum, með síðari breytingum. Lögin um mat á umhverfisáhrifum, eru mjög mikilvæg lög og voru nýjung þegar þau voru sett á sínum tíma. Það er ekki komin mikil reynsla á þessi lög en þó er komin nokkur reynsla á þau og ég tel að sú reynsla varpi ljósi á að við vinnslu málsins á sínum tíma á Alþingi, þá hafi orðið mistök í tveimur mikilvægum atriðum sem snerta markmið með setningu laganna. Og því hef ég lagt fram þetta frumvarp sem er í fjórum greinum og snertir einkum og sér í lagi markmiðsgrein laganna, aðrar breytingar eru að miklu leyti afleiðing af þeirri breytingu sem þar er sett fram. Ég mun ekki lesa lagafrumvarpið yfir, það liggur fyrir á þingskjali, en ég mun koma hér inn á atriði sem að koma fram að sumu leyti í grg. en vera þó nákvæmari en grg. í vissum þáttum. Það er ljóst að þegar maður lítur á grg. með frv. sem þá hét frv. til laga um umhverfismat að tilgangurinn með setningu þessa lagabálks var sá að koma í veg fyrir umhverfisröskun og spjöll. Það kom reyndar ekki fram í sjálfu frumvarpinu en þar var þess getið að markmið laganna væri í raun og veru að fram færi umhverfismat. Hið raunverulega markmið laganna kom þar af leiðandi ekki fram í markmiðskafla þeirra. Það var vikið að þessu grundvallaratriði í athugasemdum með frv. en mat á umhverfisáhrifum er að sjálfsögðu ekki markmið laganna, heldur er það verkfæri sem löggjafinn fær framkvæmdarvaldinu til þess að koma í veg fyrir umhverfisspjöllin. Það var aldrei ætlunin að lögin um mat á umhverfisáhrifum yrðu einhvers konar hömlur á framkvæmdum. Það var ekki meiningin að koma í veg fyrir breytingar t.d. á gróðurfari. Og það kemur nokkuð skýrt í ljós þegar skoðaðar eru afleiðingar af annarri breytingu sem gerð var á hinu upphaflega frv. en þá voru í vinnslu nefndarinnar felldar brott skilgreiningar á hugtökum. Það kom fram mjög skýrt í máli framsögumanns umhverfisnefndar á þeim tíma, en það var undirritaður, að þegar skilgreiningarnar voru felldar brott þá var það gert vegna þess að sérstakra skilgreininga var ekki talin þörf. Það var talið að þessi hugtök skýrðu sig sjálf. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að skilgreining á hugtakinu framkvæmdir, féll niður. Í upphaflegu frv. stóð í 2. gr. svo: Að með framkvæmdum væri átt við gerð bygginga og annarra mannvirkja svo og breytingar á þeim eða viðbætur, landröskun og vinnsla jarðefna. Það er ljóst að ef að þessi skilgreining hefði verið í frv. þá hefðu t.d. framkvæmdir sem flokkast undir landgræðsluverkefni ekki verið meðal þeirra framkvæmda þar sem beita á lögum um mat á umhverfisáhrifum. Það er alveg ljóst. Ástæðan fyrir því að þessi skilgreining á framkvæmdum var felld burt úr hinu upphaflega frv. var ekki efnisleg. Hún var ekki til þess gerð að víkka þetta hugtak. Það kom skýrt fram í framsögu með þessu máli. Tilgangur laganna er þar af leiðandi ekki að koma í veg fyrir breytingar á umhverfinu. Það er þar af leiðandi ekki í samræmi við tilgang laganna um mat á umhverfisáhrifum að fella undir þessi lög ýmsar framkvæmdir sem miða að því að endurheimta landgæði, efla gróðurlendi og hefta jarðvegseyðingu. Um slík verkefni er fjallað í sérstökum lögum um Landgræðslu ríkisins, lögum nr. 17/1965 og lögum um Skógrækt ríkisins sem eru nr. 3/1955. En þar er þessum stofnunum beinlínis ætlað það hlutverk að verja og efla gróðurlendi og hefur löggjafinn ætlað þessum stofnunum að hafa forustu um endurheimt landgæða og eflingu þeirra. Það er að sjálfsögðu grundvallarmunur á því að meta spjöll sem verða í náttúrunni við t.d. virkjanaframkvæmdir, vegagerð eða við uppsetningu förgunarstöðva fyrir eitraðan úrgang annars vegar og hins vegar að leggja mat á breytingar sem verða á landi við uppgræðslu. Með ræktun örfoka lands og friðun er verið koma af stað gróðurframvindu sem með skynsamlegri landnýtingu leiðir til ástands sem verður að telja eðlilegt miðað við aðstæður hverju sinni. Þær aðgerðir eiga því í raun og veru ekkert sameiginlegt með lögum um mat á umhverfisáhrifum sem fyrst og fremst er ætlað að fjalla um röskun og spjöll á umhverfi af völdum framkvæmda. Bæði uppgræðsla og friðunarframkvæmdir hafa í för með sér miklar breytingar og í raun og veru röskun á því gróðurlendi sem fyrir er. Það er alveg ljóst að þegar Hornstrandir voru friðaðar þá varð þar mikil röskun á því gróðurlendi sem þar var. Í raun og veru má segja, að stórir hlutar Íslands hafi verið ofnýttir þannig að það gróðurlendi sem þar er nú eru aðeins leifar þess gróðurlendis og afleiðing ofnýtingar. Og þá vaknar sú spurning hvort það á að standa vörð um slíkt gróðurlendi. Sú spurning vaknar líka hvort lögunum um mat á umhverfisáhrifum er t.d. ætlað að vega og meta það hvort friðun lands veldur röskun á náttúrunni og hvaða mælikvarða er hægt að nota við slíkt mat. Ég tel að það sé ekki mögulegt á grundvelli laganna um mat á umhverfisáhrifum áður en gripið er til uppgræðslu og friðunaraðgerða, svo dæmi sé tekið, að leggja mat á eftirtalin atriði. Í mörgum tilfellum er það pólitísk ákvörðun hvort það gróðurlendi sem fyrir er ber að varðveita eða ekki ætti í raun heima hér í þessum sal en síst af öllu meðal embættismanna. Það er heldur ekki hægt að leggja mat á það hvort uppgræðslan telst æskilegri en upprunalegt gróðurástand landsins. Það er í mörgum tilfellum einnig pólitísk ákvörðun og það er afskaplega erfitt á grundvelli þessara laga að ákveða hvernig á að meta gróðurframvinduna sem verið er að setja í gang vegna þess að það er sameiginlegt með uppgræðsluverkefnum og friðun að ekki er verið að skapa neitt ástand, það er verið að hleypa af stað gróðurframvindu sem fer svo eftir einhverjum lögmálum náttúrunnar eða nýtingunni. Það er afskaplega erfitt að leggja mat á það líkt og menn geta lagt mat á það að vegagerð hafi áhrif á umhverfi hvort það er æskileg niðurstaða eða ekki að hleypa af stað uppgræðsluverkefni eða t.d. friðunarverkefni. Þetta nefni ég vegna þess að í þjóðfélaginu eru nú deilur um það á hvern hátt eigi að standa að uppgræðslu og náttúruvernd. Menn skipast mjög í fylkingar eftir því hvernig menn vilja standa að þessu og það er ekkert óeðlilegt við það. Það á að útkljá slíkar deilur eftir eðlilegum leiðum ef þær verða þá á annað borð útkljáðar. En þær deilur eiga ekki að verða til þess að grafa undan tiltrú manna á nauðsyn þess að meta hættu á röskun umhverfis og tjóni af völdum framkvæmda eins og gert er samkvæmt lögunum um mat á umhverfisáhrifum. Deilur um landgræðslu og náttúruvernd á að leysa með pólitísku samkomulagi, ef hægt er, um markmið og starfshætti Landgræðslu ríkisins og Skógræktar ríkisins. Það horfir ekki til framfara, hvorki á sviði náttúruverndar né landgræðslu eða skógræktar, að gera Skipulag ríkisins að stefnumótandi aðila í landgræðslu- eða skógræktarmálum með því að gefa þeirri stofnun eins konar úrskurðarvald um það hvers konar gróður er æskilegur, hvaða ástand gróðurlendis skal varðveita, ef á annað borð er hægt að nota slíkt orð um gróðurlendi, eða almennt hvers konar stefna skuli mörkuð í landgræðslu- eða skógræktarmálum. Við framkvæmd laga um umhverfismat hefur komið í ljós að framkvæmdarvaldið hefur talið ástæðu til þess að beita heimildarákvæði laganna vegna landgræðsluverkefna. Hefur því til stuðnings verið vitnað sérstaklega í nefndarálit umhvn., en litið hefur verið fram hjá þeirri staðreynd að nefndin hafnaði því að fella skógrækt og landgræðslu undir framkvæmdir sem lögum samkvæmt eru háðar mati á umhverfisáhrifum. Það er hins vegar mjög hætt við að þessi beiting heimildarákvæðisins hafi fordæmisgildi um framkvæmd laganna. Þess vegna telur flutningsmaður nauðsynlegt að taka af tvímæli að því er varðar markmið laganna og þrengja heimildarákvæði 6. gr. jafnframt. Með flutningi þessa frv. gengur flm. út frá því að með þessari breytingu verði landgræðsla og skógrækt ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Hins vegar finnst þeim sem hér stendur sjálfsagt að innan þeirra stofnana sem lögum samkvæmt eiga að sinna uppgræðsluverkefnum og skógræktarverkefnum verði sá þáttur sem lýtur að því að meta hvaða árangri skuli náð og á hvaða svæði skuli leggja áherslu að sá þáttur verði styrktur og má vissulega kalla það einhvers konar innra umhverfismat þeirra stofnana. Fyrir utan breytingarnar á markmiðslýsingunni eru gerðar breytingar á 4. og 6. gr. laganna í þá veru að kveðið er á um að meta skuli hugsanlegan skaða á umhverfi, náttúruauðlindum eða samfélagi. Það þýðir að það nægi að framkvæmdir hafi neikvæð áhrif á einhvern þessara þátta en ekki alla þrjá þættina eins og raunar mátti segja að væri skilyrði í gildandi lögum. Loks er verið að bæta við 6. gr. laganna nýrri málsgrein þar sem kveðið er á um að ráðherra skuli rökstyðja ákvörðun sína um að framkvæmdir skuli háðar mati á umhverfisáhrifum þannig að forsendur fyrir því að þörf sé talin á matinu komi skýrt fram. Talin er full þörf á að kveða sérstaklega á um þetta atriði þar sem um verulega íþyngjandi ákvarðanir er að ræða, en ákvæði 21. og 22. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, um rökstuðning eru hér fyllri. Ef ég dreg saman röksemdir mínar þá tel ég að ekki hafi tekist að kveða skýrt á um markmið laganna um mat á umhverfisáhrifum og það hafi leitt til þess að lögin hafi verið notuð í öðrum tilgangi en upphaflegt markmið var með setningu laganna og með því að kveða skýrar á um markmið laganna sé hægt að koma í veg fyrir að þeim verði beitt til þess að vernda einhvers konar óbreytt ástand í náttúrunni. Að þeim verði beitt beinlínis til að koma í veg fyrir röskun sem flokkast undir spjöll á umhverfi. Mál þetta var lagt fram á 118. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu í nefnd. Ég flyt það nú óbreytt og mælist til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. umhvn.

Hæstv. forseti. Hv. flm. þessa frv. hefur gert ítarlega grein fyrir viðhorfum sínum til þessa máls sem hér er flutt og bætt við greinargerðina sem frv. fylgir ítarlegum útskýringum í framsöguræðu sinni. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um frv. efnislega á þessu stigi en mér er þó ljóst að það sem hér er lagt til og verið er að gera er að kveða þannig á um í sambandi við hvaða verkefni eða framkvæmdir skuli háðar mati á umhverfisáhrifum að það séu fyrst og fremst valin þau verkefni og þær framkvæmdir sem gætu valdið spjöllum eða gætu talist á einhvern hátt hafa neikvæð áhrif eða neikvæðar afleiðingar með því að breyta orðalagi úr ,,umtalsverð áhrif`` sem er það orðalag sem er í gildandi lögum í ,,umtalsverða röskun``. Fari maður í einhvern orðaleik eða íslenskuleik er kannski rétt að segja að áhrif geti verið bæði jákvæð og neikvæð. En röskun er alla jafna túlkuð sem neikvæð áhrif. Hv. flm. bendir mér svo á að ég hafi ekki enn lesið síðari hluta þessarar setningar þar sem fjallað er um spjöll þar sem er auðvitað enn þá fastar að orði kveðið þegar verið er að tala um þær breytingar sem kunna að verða á umhverfinu við ákveðnar framkvæmdir eða ákveðin verkefni sem verið er að ráðast í. Þetta hygg ég að sé grundvallaratriðið í þeim breytingum sem hér eru lagðar til. Hvaða áhrif sem það kann svo að hafa á einstök verkefni og þá sérstaklega með tilliti til þeirra þátta sem hv. framsögumaður nefndi ítrekað í framsöguræðu sinni og kemur fram í greinargerð, þ.e. ýmissa verkefna sem geta fallið undir hvers konar verndun gróðurlendis eða uppgræðslu eða endurheimt landgæða eða hvað sem við viljum kalla það, þá eru það einkum þau verkefni sem ég álít að sé verið að tala um hér að eigi síður að falla undir mat á umhverfisáhrifum. Það sé fyrst og fremst um ýmiss konar aðrar verklegar framkvæmdir. Hv. flm. þekkir auðvitað aðdraganda þessa máls mjög vel. Hann sat í umhvn. þegar málið var þar til umfjöllunar og fór ítarlega yfir frv. og hefur gert grein fyrir þeim vinnubrögðum og því verklagi sem þar átti sér stað og telur að jafnvel hafi verið um að ræða mistök af hálfu nefndarinnar við endanlega afgreiðslu málsins. Ég ætla á þessu stigi ekki að leggja neinn dóm á það en vil þó aðeins benda á það sem hann lætur koma mjög skýrt fram í greinargerð sinni að það hafi komið ábendingar til nefndarinnar um að það væri eðlilegt að framkvæmdir við framræslu votlendis, landgræðsla og skógrækt yrðu felldar undir ákvæði laganna en nefndin ekki talið rétt að gera það og Alþingi síðan fallist á tillögu nefndarinnar. En þó hafi komið fram í áliti nefndarinnar ef ég má vitna orðrétt til greinargerðar frv., með leyfi forseta: ,,Í nefndaráliti kom fram að nefndin væri sammála um að nauðsynlegt væri að skipulega væri unnið að verkefnum á þessu sviði með tilliti til fjölþættra landnota og umhverfisverndar. Þannig gæti verið ástæða til að fram færi mat á umhverfisáhrifum eða hliðstæður undirbúningur áður en ráðist yrði í meiri háttar verkefni af þessum toga, enda er heimild til þess í 6. gr. laganna.`` Ég vildi aðeins láta það koma skýrt fram að mér virðist að nefndin hafi haft þessa hugsun að það gæti þrátt fyrir það að við teljum almennt að endurheimt landgæða, verndun gróðurs eða uppgræðsla séu jákvæð verkefni sem hafi jákvæð áhrif á náttúru landsins og umhverfi okkar og það umhverfi sem við viljum búa okkur í landi okkar þá kunni það að vera að í sumum tilvikum sé rétt að slík verkefni séu skoðuð af öðrum aðilum heldur en þeim sem eiga að framkvæma. Nú er það ljóst eins og fram kom í framsöguræðu flm. að þær stofnanir, sem hér er fjallað mest um, þ.e. annars vegar Landgræðsla ríkisins og hins vegar Skógrækt ríkisins, hafa auðvitað það verkefni sjálfar að vinna vel undirbúning að framkvæmdum sínum og ég hygg að jafnan, kannski alltaf séu gerðar skýrslur eða álitsgerðir um það þegar ráðist er í viðamikil verkefni þegar viðkomandi stofnanir telja að um sé að ræða stórframkvæmdir. Þá spyr ég en læt nefndinni, eða öðrum sem fá frv. til umfjöllunar að öðru leyti, eftir að skoða það nánar hvort ekki geti verið eðlilegt að einhvers konar athugun fari fram á þeim skýrslum og þeim undirbúningi sem a.m.k. þessar tvær stofnanir hafa gert við undirbúning sinna stóru verkefna þegar um það er að ræða. Ég hef átt viðræður í sumar við fulltrúa Landgræðslu ríkisins um ákveðið verkefni, sem unnið hefur verið að, og reyndar rætt það mál einnig við fulltrúa hjá Skipulagi ríkisins sem sjá um mat á umhverfisáhrifum. Í því tilviki voru menn nokkuð sammála um að þar væri um svo stórt og viðamikið mál að ræða að það væri eðlilegt að Landgræðslan semdi um það ítarlega skýrslu, sem hefur verið gert, og sú skýrsla yrði síðan tekin til skoðunar. Um það er í rauninni ekki ágreiningur. En hitt er svo sjálfsagt að löggjafinn ákveði það og taki þá af skarið með það ef hann telur að það eigi yfir höfuð ekki að setja slíka vinnu í gang. Ég segi aftur að ég held að það sé til umhugsunar að einhver aðili komi að skoðun á slíkum stórum framkvæmdum og það geti verið með öðru hugarfari en því að velta fyrst og fremst fyrir sér hvort áhrifin séu röskun eða spjöll. Áhrifin geta auðvitað verið margvísleg. Þau eru útlitsleg og þau hafa áhrif, þau eru þess eðlis að þau breyta umhverfinu. En vissulega er einnig rétt sem kom fram hjá hv. flm. að við sjáum ekki á fyrsta stigi og kannski ekki þó við reynum að líta nokkuð fram í tímann hver áhrif af verndun gróðurlendis eða friðun svæða verða vegna þess að eins og fram kom, þá er það svo mikill ferill sem settur er af stað sem maðurinn ræður ekki við ef hann ætlar ekki að skipta sér af. Ef hann ætlar að láta náttúruna sjálfa ráða eina, þá er erfitt að spá í það hvað gerist á löngu árabili. Þetta vildi ég láta koma fram sem hugleiðingar í sambandi við umfjöllun og umræðu um þetta frv. sem ég tel sjálfsagt og eðlilegt að gangi til hv. umhvn. til frekari skoðunar, en vildi aðeins þó bæta við og minna á að í lögum um mat á umhverfisáhrifum, sem eru reyndar nýleg lög, komu til framkvæmda 1. maí 1994, þá eru þar ákvæði um að lögin skuli tekin til endurskoðunar í tengslum við endurskoðun á skipulagslögum og endurskoðun á byggingarlögum og á næstu dögum verður vonandi tilbúið frv. í umhvrn. um endurskoðun byggingar- og skipulagslaga sem kemur þá til umfjöllunar á þinginu fljótlega í framhaldi af því og síðan vonandi til afgreiðslu á þinginu í vetur. Það er ekki gert ráð fyrir því að lög um mat á umhverfisáhrifum séu felld inn í þetta frv., þau eru áfram sjálfstæð lög. En að fenginni nokkurri reynslu, kannski tveggja ára reynslu, þ.e. á næsta þingi hér frá, er sjálfsagt að þau séu tekin til ítarlegrar og gagngerðrar endurskoðunar og hugsanlega þá felld að byggingar- og skipulagslögunum, hvort sem mönnum finnst nú að þau eigi heima þar í sama lagabálki eða sem sjálfstæð lög áfram, það verður reynslan auðvitað að skera úr um og álit hv. þm. og löggjafans þegar sú endurskoðun hefur farið fram. Hinu gleymdi ég áðan sem ég ætlaði að láta koma fram líka í sambandi við verkefni á vegum skógræktar og landgræðslu. Það geta auðvitað verið fleiri aðilar en opinberir aðilar sem fást við verkefni og jafnvel stór verkefni af þessu tagi. Og þá er auðvitað eðlilegt að fylgst sé með því hvernig þeir standa að málinu og hvaða verkefni þeir eru að ráðast í. En þá getur það auðvitað orðið verkefni annaðhvort skógræktarinnar eða Landgræðslu ríkisins að vera eftirlitsaðili með þeim sjálfstæða einstaka aðila. En eftir stendur hitt hvort það sé ekki líka ástæða til að fylgjast með þeim stóru verkefnum sem þessar ágætu opinberu stofnanir eru oft að ráðast í, eða ráðist er í á vegum þeirra. Ég held þó að það væri útilokað að viðhafa þau vinnubrögð að Skógræktin og Landgræðsla ríkisins gætu aldrei fengist við sín lögboðnu verkefni og skyldur öðruvísi en það væri háð eftirliti eða mati einhverra annarra stofnana. Þar yrði að vera eitthvert mat á stærð verkefna hverju sinni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. umhvrh. fyrir hans undirtektir við þetta mál. Ég geri mér fulla grein fyrir því að þetta er nokkuð flókið mál og vandmeðfarið. Hins vegar vil ég undirstrika það af því að hæstv. ráðherra vitnaði í greinargerð nefndarinnar, nefndarálit með mjög viðamiklum brtt. umhvn. á sínum tíma, þá er það augljóst mál að þegar nefndin komst að þeirri diplómatísku niðurstöðu, ef ég má orða það svo, að hún liti svo á að í vissum tilvikum gæti verið ástæða til að grípa til mats á umhverfisáhrifum eða til hliðstæðs undirbúnings, þá speglar þetta að sjálfsögðu ágreining innan nefndarinnar um þetta atriði. Sumir nefndarmenn vildu að þessar framkvæmdir færu alltaf í mat á umhverfisáhrifum. Aðrir töldu að það væri útilokað og það náðist samkomulag um þetta orðalag. En hitt er hins vegar alveg ljóst að það varð niðurstaða í nefndinni um það að landgræðsluverkefni færu ekki inn á lista yfir framkvæmdir sem alltaf skyldu háðar umhverfismati. Ég vil aðeins segja það hér að þegar hæstv. ráðherra lýsir því yfir að það sé ekki óeðlilegt að eftirlitsaðili taki afstöðu til þess hvort verkefni af ákveðinni stærðargráðu á sviði landgræðslu falli innan ramma laganna um mat á umhverfisáhrifum, þá skiptir miklu máli hvort sá eftirlitsaðili er lögbundinn eftirlitsaðili samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum eða hvort það er einhver annar eftirlitsaðili. Sannleikurinn er sá að ef maður les nákvæmlega yfir lagabálkinn um mat á umhverfisáhrifum, þá er mjög erfitt að sjá að það sé hægt að beita þeim lögum á landgræðsluverkefni. Fyrir það fyrsta, hvernig á Skipulag ríkisins með sínum reglum ellegar í sambandi við reglugerð sem ráðherra gefur út eða samkvæmt viðmiðunarreglum, sem Skipulag ríkisins kemur sér upp sjálft, hvernig á það að leggja mat á það hvort upphaflegt gróðurlendi er meira virði heldur en áform um uppgræðslu? Og svo að ég gangi lengra þá kom til tals á vissum stöðum þegar talað var um friðun Breiðafjarðar að krefjast þess að það mál færi í mat á umhverfisáhrifum. Og þá spyr maður líka: Hvernig getur Skipulag ríkisins sett sér viðmiðunarreglur sem eiga að gera því kleift að segja hvort það gróðurlendi sem nú er á Breiðafirði sé rétthærra heldur en eitthvert hugsanlegt ástand gróðurs eftir 20 ára friðun? Hvernig á að vera hægt að leggja mat á slíka hluti? Það hlýtur að vera mjög erfitt. Og ef maður les í þaula textann í lögunum um mat á umhverfisáhrifum, þá gerir maður sér fyllilega grein fyrir því að mat af þessu tagi yrði afar erfitt því að þarna stangast á í raun og veru sjónarmið sem á vissan máta má segja að eigi að fjalla um hér. Og ef það er ágreiningur um hvort það eigi að taka heilu landsvæðin undir í landgræðslu, þá er eðlilegra að slík meiri háttar áform komi til afgreiðslu og umræðu hér, t.d. í formi þáltill., og hér verði sá eðlilegi umræðuvettvangur um mál af þessu tagi sem pólitísk umræða er almennt. En ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans undirtektir. Mér finnst þær mjög eðlilegar, mjög fagmannlegar og ég vil vona að í hv. umhvn. Alþingis verði málefnalegar umræður um þetta því að þetta er vandamál sem ég hygg að væri æskilegt að við reyndum að komast að samkomulagi um, ef það yrði þá til þess að málefni af þessu tagi færu í eðlilegri farveg heldur en mér sýnist að stefni í samkvæmt gildandi lögum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um tekjuskatt og eignarskatt, nr. 75/1981, með síðari breytingum. Flm. þessa frv. eru undirritaður og hv. þm. Sturla Böðvarsson. Frv. er svohljóðandi: 1. gr. Við B-lið 30. gr. laganna bætist nýr töluliður sem orðast svo: Kostnað við endurbætur og viðhald á eigin húsnæði, enda nemi þessi kostnaður að lágmarki 100.000 kr., og skal endurgreiðslan vera 10% af þeim kostnaði sem ráðist hefur verið í. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi. Ég mun ekki fara, virðulegi forseti, yfir greinargerðina. Ég tel að hún skýri sig sjálf, en mun aðeins fara örfáum orðum um ástæðurnar fyrir því að þetta mál er flutt. Þjóðarauður Íslendinga er að langmestu leyti bundinn í íbúðar- og atvinnuhúsnæði. Þetta íbúðar- og atvinnuhúsnæði er metið að núvirði á um 1.200 milljarða kr. Ef við berum okkur saman við aðrar þjóðir þá eru þessar eignir hlutfallslega ungar og eftir mikið byggingarskeið sem hófst eftir síðari heimsstyrjöldina hefur viðhaldsþörfin farið vaxandi. Það hefur komið fram í úttektum sem gerðar hafa verið á viðhaldsþörf húsnæðis á Íslandi að því fer víðs fjarri að viðhaldsþörfinni sé sinnt. Með öðrum orðum, þessi þjóðarauður Íslendinga er að grotna niður og það á sama tíma og verkefni byggingariðnaðarins eru ónóg. Það er atvinnuleysi í greininni, en það er einnig mikið um að viðhaldsverkum í henni sé sinnt á svörtum markaði sem þýðir í raun að ríkissjóður verður af tekjum. En það hefur einnig þá afleiðingu að þeir aðilar sem stunda sína atvinnustarfsemi í samræmi við lög og reglur, borga skatta og skyldur af sinni atvinnustarfsemi, njóta verri stöðu í samkeppni við svarta markaðinn, eins og er náttúrlega lögmál í öllum slíkum óheiðarlegum viðskiptum. Það er því ekki nóg með það að þeir sem reka sína byggingarstarfsemi í samræmi við lög og reglur búi nú við ónóg verkefni, heldur eru þeir einnig í erfiðri samkeppnisstöðu vegna þess að mikill hluti af viðhaldsverkefnum er á svörtum markaði. Það er því mjög mikils virði ef hægt er með ásættanlegum aðferðum að ýta undir viðhaldsverkefni þannig að þessu brýna vandamáli verði sinnt, en jafnframt að reyna að kalla þessa starfsemi upp á yfirborðið ef svo má að orði komast. Hér er um mikla fjármuni að ræða. Ef áætlaður viðhaldskostnaður er um 2% af stofnverði að jafnaði, þá ætti árlegur kostnaður af viðhaldi húsnæðis landsmanna að vera um 24 milljarðar og þar af má áætla að viðhaldskostnaður húsnæðis í einkaeign sé á bilinu 14--15 milljarðar. Ef það væri hægt að örva þessa starfsemi með skattalagabreytingum, þá væri hægt að kalla fram inn á þetta svið atvinnulífsins milljarða til að skapa verkefni. Viðhaldsmarkaðurinn er nú áætlaður á bilinu 5--7 milljarðar kr. en eins og ég sagði áðan er þörfin sennilega nær því að vera helmingi meiri. Það mál sem hér er lagt fram varðar þar af leiðandi afslátt af sköttum vegna viðhaldsverkefna. Eins og áður kom fram er hér um að ræða þann hluta byggingariðnaðarins sem er talið að skili sér einna verst í framtöldum tekjum. Það má reikna með því að af hverri milljón sem til viðhaldsvinnu er varið falli til ríkissjóðs sem skatttekjur um 250 þús. kr. Ef afslátturinn getur numið um 100 þús. kr. á milljón, þá mundi ríkissjóður ekki skaðast af slíku máli þegar á heildina er litið, ef tillagan leiðir til betri skattskila. Og ég legg áherslu á þetta vegna þess að þeir flokkar sem styðja ríkisstjórnina hafa einsett sér að draga ekki úr tekjum ríkissjóðs. Þessi tillaga miðar ekki að því að rýra tekjur ríkissjóðs heldur að kalla upp á yfirborðið viðskipti sem hafa því miður verið um of á svörtum markaði og bæta þar af leiðandi tekjustreymi til ríkissjóðs á sama tíma og mönnum er gert auðveldara að sinna brýnum viðhaldsverkefnum. Virðulegi forseti. Um leið og ég lýk máli mínu vil ég leggja til að að lokinni 1. umr. verði þessu máli vísað til hv. efh.- og viðskn.