Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hafði kvatt mér hljóðs, þegar þetta mál var hér síðast til umr. 18. þ. m. Tilefnið til þess, að ég bað um orðið, er sú brtt., sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 186. Áður en ég fer að lýsa tilefni þess, að ég flyt þessa brtt., vildi ég segja örfá orð um þetta mál almennt. Ég hlustaði að vísu ekki á nema nokkurn hluta framsöguræðu hv. 1. flm. málsins, en mér skilst, að þau rök, sem hann færir fyrir því. að frv. er fram komið, séu hin mikla þörf á vinnuhæli fyrir berklasjúklinga. Ég er í flestum atriðum sammála um nauðsyn þessa hælis, en hins vegar getur það orkað tvímælis, hvort sú leið, sem hér er farin, sé hin æskilegasta, en ég fyrir mitt leyti mun samt ekki leggja stein í götu þess, að þessi leið verði farin. En ég get ekki neitað því, að í rauninni finnst mér þetta vera mál, sem ríkinu beri skylda til að styrkja mjög ríflega. Ég lít á þetta hæli sem einn lið í berklavörnunum, og þegar hnigið verður að því ráði að koma því upp, þá mun ríkið leggja drýgstan skerf þar til. Og ég býst við, að það verði svo um vinnuhælið sem berklahælin, að reksturinn verði kostaður af ríkinu í framtíðinni. En þó að ég hafi sagt það hér, að ég vilji ekki leggja stein í götu þess, að þeir sjóðir, sem nú eru fengnir, megi vera sem ríflegastir, þá er mér það ljóst, að hér er um mál að ræða, sem er fjárhagsmál og nokkurt tilfinningamál fyrir hv. þdm., hvort heimila eigi slíkar upphæðir til skattfrádráttar, því að hér er opnuð leið til þess að menn geti dregið verulegar fúlgur undan skatti. Þó að það sé að vísu til menningarfyrirtækis, þá getur það vel haft áhrif á skattstiga sumra einstaklinga. Ég hef nú leyft mér að flytja brtt. þá, sem ég hef áður lýst, þ. e. til hvíldarheimilissjóðs. Ég heyrði það á hv. 1. flm. málsins, að hann gerði þarna nokkurn mun á. Hann taldi þessa till. mína allt annars eðlis en þetta mál, sem hér er til umr., en ég finn ekki svo mikinn mun þarna á milli, nema ef síður skyldi. Ég hef lauslega drepið á það, að ég teldi vinnuhæli berklasjúklinga vera mál ríkisins, sem því bæri skylda til að koma upp. En það verður alltaf umdeilt, hvort ríkinu sé nauðsyn á því að koma upp hvíldarheimili fyrir sjómenn, sem sjómannastéttin hefur beitt sér fyrir. En það var svo til ætlazt af okkur, sem stóðum að þessari fjársöfnun, að hægt væri að afla nægilegs fjár, til þess að slíkt hvíldarheimili gæti risið upp, og draumur okkar er sá, að við getum komið því þannig fyrir, að rekstur þess þurfi ekki að hvíla á hinu opinbera. Nú verð ég að geta þess, að á þinginu 1942, þegar við vorum komnir í fullan gang með öflun fjár til dvalarheimilisins, þá komu ýmsir menn, sem að því máli stóðu, til vissra þm. og spurðu þá um álit þeirra um það, hvort það mundi þýða að bera fram till. um, að gjafir til slíks hvíldarheimilis yrðu undanþegnar skatti. Mér er kunnugt um það, að þetta mál var rætt við ýmsa áhrifamenn í þinginu og þá sérstaklega þá, sem fjölluðu um fjármálin, og undirtektirnar undir það mál voru mjög neikvæðar, án tillits til þess, hvaða flokki menn fylgdu. Töldu menn þá, að þetta væri svo viðkvæmt skattamál, að ekki væri gerlegt að fara inn á þá braut. En mér var þá einnig kunnugt, að það buðust verulega stórar upphæðir frá ýmsum mönnum og fyrirtækjum til þessa hvíldarheimilis, ef hægt væri að fá þær undanþegnar skatti. Okkur var það ljóst og er enn, að ef við gætum fengið slíka heimild fyrir hvíldarheimilið, sem hér er gert ráð fyrir til vinnuhælisins, þá mundi okkar sjóður stækka verulega. Ég ætla nú ekki að skýra nánar frá þessu, en þegar það var kunnugt, að fram var komið frv. um að undanþiggja gjafir til vinnuhælis berklasjúklinga frá skatti, þá fékk ég áskoranir úr mörgum áttum um það, að slíkt hið sama mætti gilda fyrir hvíldarheimili sjómanna. Um nauðsyn þessa hvíldarheimilis skal ég ekki fara mörgum orðum, en ég vil benda á það, að undirtektir almennings hafa sýnt, að þetta mál á mikinn hljómgrunn meðal sjómanna og margra annarra borgara í landinu, sem hafa styrkt þetta málefni með stórum gjöfum. Í ýmsum nágrannalöndum hefur þessi stefna verið uppi um langt skeið, og eftir því sem ég veit bezt, er nokkuð aukin vakning fyrir því, að slík hvíldarheimili, sem hér um ræðir, verði reist. Ég hef að vísu ekki nákvæmar upplýsingar um það, hvað gerist í Svíþjóð í þessum efnum, en ég veit, að ríkið stendur á bak við það að koma upp slíkum hvíldarheimilum fyrir sjómannastéttina. Í Noregi, þar sem þjóðin byggir fjárhagsáætlun sína á sjómannastéttinni, þar hefur þegar mikið verið gert að því að koma upp slíkum hvíldarheimilum víða um lönd, sérstaklega þar, sem norskir menn dveljast að staðaldri, t. d. í hafnarbæjum í Bandaríkjunum. En hér hjá okkur er það svo, að þeir menn, sem hafa gert sjómennskuna að lífsstarfi sínu, eiga oft og tíðum mjög ófullkomin heimili. Það þarf því að vinna að því að skapa þessum mönnum í ellinni góð hvíldarheimili fyrir það þjóðnytjastarf, sem þeir hafa unnið. Ég hygg því, að þessi hv. d. gæti vel fallizt á þá stefnu mína, að hér mætti leggja nokkuð að jöfnu hvíldarheimili sjómanna og vinnuhæli berklasjúklinga. Ég hef flutt þessa till. nú við þessa umr., og það gerði ég vegna þess, að ég taldi æskilegt, að n., sem fjallar um þetta mál, heyrði þau rök, sem ég hef að flytja fyrir þessu máli og hún getur þess vegna tekið tillit til, um leið og hún fjallar um frv., og ég vænti þess, að hún geti fallizt á að taka þessar tvær stofnanir upp í einu. Ég geng þess ekki dulinn, að það eru mörg menningarfyrirtæki í þessu landi, sem eru að vinna að slíkri fjáröflun og mundu æskja slíks hins sama um skattfrelsi, en ég hygg, að það sé vandi fyrir þingið að greina, hvað sé nauðsynlegt og hvað ónauðsynlegt í þessum efnum. Ég sé, að ríkisstj. hefur lagt hér fram frv., þar sem hún fellst á þá stefnu að heimila vissar upphæðir undan skatti í mannúðarskyni, og gæti ég hugsað, að sú n., sem fær þetta frv. til athugunar, gæti á einhvern hátt samrýmt þessar stefnur því, sem stj. leggur til. Að svo mæltu tel ég ekki nauðsynlegt að fara fleiri orðum um þessa brtt. mína, en vil vænta þess, að hv. n. taki hana til velviljaðrar athugunar.



Herra forseti. - Ég skal vera stuttorður. Ég vildi aðeins benda á það, áður en þetta mál fer til n., að ég tel þetta frv. mjög varhugavert. Hér er gengið inn á þá braut að heimila mönnum að hafa nokkurn hluta tekna sinna skattfrjálsan í því skyni, að þeim sé varið til þess að reisa vinnuhæli fyrir berklasjúklinga, og það er lögð áherzla á það af 1. flm. þessa frv., hversu þessi starfsemi, berklavarnirnar, sé hafin yfir að vera sambærileg nokkurri annarri líknarstarfsemi hér á landi. Nú hefur hv. 4. þm. Reykv. borið fram brtt. og talað fyrir annarri líknarstarfsemi, sem hann telur, að sé alveg sambærileg, og ég efast ekki um, að fleiri muni á eftir koma með aðrar greinar líknarstarfsemi, sem þeir telji, að eigi að vera jafnréttháar í þessum efnum. En ég vil aðeins benda á það, ef fara á að ganga inn á þessa braut, að þá mun verða ákaflega erfitt að greina á milli og segja um það, hvaða tegund af líknarstarfsemi sé rétt að taka og hverja ekki. Það getur vel verið, að það séu einhverjir, sem treysti sér til þess að greina þarna á milli, en ég er alveg viss um, að það verður þá ekkert réttlæti í þeirri skilgreiningu. Nú hefur hæstv. ríkisstj. flutt frv. í svipuðum anda og frv. það, sem hér liggur fyrir, en mér er ekki alveg ljóst, hvað veldur því, að hún hefur flutt þetta frv. Það skyldi þó ekki vera flutt vegna þess, að stj. hafi fundið, að málið var komið í óefni, og þess vegna hafi hún heldur viljað hafa allar mannúðarstofnanirnar undir í einu, en takmarka á hinn bóginn, hvað mikið mætti gefa mest af tekjum hvers einstaklings? Ég vil alvarlega benda hv. n. á það, að með þessu er gengið inn á braut, sem hlýtur að leiða til þess, að tekjur ríkissjóðs minnki verulega, verði þetta ekki takmarkað við neina eina líknarstarfsemi, nema þá með því að taka upp stefnu ríkisstj. og leyfa aðeins, að litlum hluta af tekjum einstakra manna verði varið í þessu skyni, og efast ég þó um, að það komi ekki tilfinnanlega við tekjur ríkissjóðs, því að sá frádráttur, sem hér kemur til greina með gjöfum þessum, dregst frá skattstiganum á hæstu tekjum hvers einstaks gefanda.



Mér finnst þetta mál verðskulda, að því sé gaumur gefinn. Það, sem vakir fyrir flm., er að greiða fyrir því, að þetta hæli komist upp, með því að fá ákvæði um undanþágu frá skatti á gjöfum til hælisins, eins og farið er fram á í frv. Nú hefur verið bent á það af öðrum hv. þm., að þetta muni geta dregið dilk á eftir sér og verkað mjög truflandi á skattgreiðslu til ríkisins og bæjar- og sveitarfélaga. Ég viðurkenni nauðsyn þess, að þessu máli sé hraðað, og viðurkenni einnig hitt, að þær mótbárur, sem hafa komið fram, eru á rökum reistar. Ég mun þess vegna vita, hvort ekki er hægt að samrýma þessi tvö sjónarmið með brtt. við þetta frv., sem ég mun leggja fram nú á milli umr. En sú brtt. yrði á þá leið, að það yrði ákveðið með l., að þegar Samband ísl. berklasjúklinga reisir vinnuhælið, þá leggi ríkissjóður sérstakt framlag á móti. Mér skilst, að á þann hátt væri hægt að samrýma þessi tvö sjónarmið, og þó ætti engin hætta að vera á því, að þetta kæmi ruglingi á skattalöggjöfina, sem þm. gætu ekki séð út yfir. Með því að hafa þetta framlag nógu ríflegt skilst mér, að það væri mögulegt að koma þessu hæli upp nú á skömmum tíma. Það er upplýst í frv., að Samband ísl. berklasjúklinga hafi safnað 280 þús. kr. í þessu skyni, og leggi ríkið fram 2/3 hluta þar á móti, þá eru þar handbærar 840 þús. kr. Ef þetta framlag yrði ¾ hefði Samband ísl. berklasjúklinga nú þegar handbærar l millj. og 120 þús. kr. En ég mun í till. minni leggja til, að framlagið frá ríkissj. verði 2/3, en er hins vegar fús til, ef menn álíta þetta ekki nógu ríflegt, að breyta því hlutfalli.



Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að deila, hvorki við einn né annan, um þörf eins eða annars í þessum efnum, sem byggð er eingöngu á mannúðarsjónarmiði, og vil undirstrika það, að ég hef flutt þetta frv. aðallega frá fjárhagslegu sjónarmiði séð fyrir ríkið sjálft. Hins er rétt til getið hjá hv. þm. Ísaf., að fyrsta ástæðan til þess, að slíkt frv. kemur fram, er sú að flýta fyrir því, að vinnuhæli fyrir berklasjúklinga verði komið upp. Ég skal ekki fara neitt inn á hugmynd hans um styrk í þessum efnum, en ég vil geta þess, að það var misskilningur hjá hv. 2. þm. N.-M., að ég hefði talið þetta hafið yfir öll önnur mál á grundvelli mannúðar. Ég taldi það vera hafið yfir öll önnur mál á grundvelli þeirra útgjalda, sem ríkið árlega innir af hendi. Það kostar ríkið og almenning í landinu 4 millj. kr. að halda uppi berklahælum, sem ná ekki nærri nógu góðum árangri, vegna þess að vinnuhæli fyrir berklasjúklinga vantar, og það er aðallega af þessum ástæðum. að ég tel verjandi að stíga þetta spor, hvað þetta eina hæli snertir. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar. Ég vona., að málið geti gengið til hv. fjhn., eins og ég lagði til í upphafi, og læt hana svo um að meta þau rök, er hér hafa komið fram.



Herra forseti. Ég vildi að gefnu tilefni beina því til hæstv. ríkisstjórnar, hvort hún gæti ekki orðið vélbátaeigendum, sem hafa keypt vélar frá Amerískt, að liði með útvegun varahluta. Síðan stríðið byrjaði, hefur verið keypt hér allmikið af amerískum mótorvélum í fiskiskip. Til þeirra þarf að sjálfsögðu varahluti, en með útvegun þeirra hefur gengið mjög illa. Hér er einnig nokkuð af brezkum vélum, en í þær mun ekki vera tilfinnanlega erfitt að fá varahluti. En þeim beiðnum, sem sendar hafa verið til Ameríku, hefur verið synjað. Nú vildi ég vita, hvort hæstvirt ríkisstjórn gæti ekki komið því til leiðar gegnum utanrmn., að útvegun þessara hluta mætti takast.



Út af þessum ummælum hv. þm. Ísaf. vil ég taka fram, að þetta mál var til umræðu í lok síðasta þings. Þá lét ég athuga þetta, og síðan hef ég ekkert heyrt um þetta og hugði, að það væri í betra horfi. En sé þetta svo illt sem hv. þm. Ísaf. vill vera láta, þá mun ég gera ráðstafanir þar að lútandi.



Ég er hæstv. fjmrh. þakklátur fyrir þetta, og mun ég geta lagt fram gögn, er sanna, að þetta mál krefst lausnar.

Flm. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Ég flyt á þskj. 173 till. varðandi rannsókn mjólkurmála í Reykjavík. Fer till. fram á, að skipuð verði nefnd, er hafi þessa rannsókn með höndum. Verkefni þessarar nefndar á að vera að rannsaka þau atriði, sem deilt hefur verið um, m. a. umkvartanir neytenda, orsakir skorts á mjólk og mjólkurafurðum, sölu til setuliðsins og hversu mikið mjólkurmagn hefur hin síðustu ár farið til neyzlu og hversu mikið til vinnslu mjólkurafurða, - rannsaka dreifingar- og vinnslukostnað, flutningsfyrirkomulag í héraði og til sölustaða og gera till. um þessi atriði, - loks að athuga, hversu auka megi mjólkurneyzlu Íslendinga, eftir að hið erlenda setulið hættir mjólkurkaupum hér, og hversu bezt verði háttað heppilegu og friðsamlegu samstarfi framleiðenda og neytenda um mjólkursölumálin. Um það þarf ekki að fara mörgum orðum, hve miklar og viðkvæmar deilur þetta mál hefur orsakað, allt frá því að mjólkursölulögin voru sett 1934. Deilur þessar hafa að vissu verið misjafnlega háværar, en nú hafa þær risið hvað hæst og dögum saman fest mest af fundartíma Alþingis. - Tilgangurinn með till. þessari er að leita endanlegrar lausnar í málum þessum og finna grundvöll fyrir eðlilegu samstarfi framleiðenda og neytenda. Það er okkur öllum kunnugt, hverjar kvartanir hafa verið fram bornar af neytendum í Reykjavík og Hafnarfirði. Hvort þær eru að öllu réttmætar og sanngjarnar, verður ekki sagt að svo stöddu, en hitt er víst, að glöggt finna menn til þess, er þeir koma til Reykjavíkur úr sveitinni á haustin, þar sem þeir hafa drukkið ljúffenga og heilnæma nýmjólk, hversu meðferð mjólkurinnar hér er ábótavant. Það hefur verið fram borið, að mjólkurstöðin sé úrelt og alls ófullnægjandi, og enn fremur, að gerilsneyðingin skemmdi mjólkina. Hversu rétt sem þetta er, verður ekki sagt annað en óhæfilegt forsjárleysi hafi átt sér stað meðal ráðamanna þessarar stofnunar. Strax 1936 komu fram kvartanir um, að mjólkurstöðin væri gölluð, og þó að nú sé hafizt handa um byggingu nýrrar mjólkurstöðvar, má segja, að í þessu hafi ríkt fullmikið seinlæti. Að því er gerilsneyðingu viðkemur, þá virðist mega gera hana mjólkinni að skaðlausu samkv. reynslu manna er lendis. Sumir telja, að um sé að kenna ónógu hreinlæti hjá þeim, sem láta mjólkina af hendi. Enn aðrir hafa getið þess til, að mjólkin væri of gömul og hinn langi flutningur mundi skemma hana. Þó er mér tjáð af greinagóðum mönnum, að slíkt muni ekki saka. Frá hendi þeirra manna, er með þessi mál fara, hefur engin fullnægjandi skýring fengizt varðandi þessi atriði; og það er fyrst nú, sem farið er að gefa skýrslur nokkrar hér um. Það er vitað mál, að engin stöð hefur jafnmikið eftirlit sem mjólkurstöðin hér í Reykjavík. Við hana hefur verið skipaður gerlafræðingur, sem rannsakar mjólkina. Þegar kvartað hefur verið út af mjólkinni, hafa forstöðumenn löngum borið því við, að ástæðulaust væri að kvarta, þar eð gerlafræðingur sæi um mjólkina. En gerlafræðingurinn getur ekki orðið þeim að haldi í þessu efni, því að hann lýsir yfir, að hann hafi alls ekki vald til þess að endursenda mjólk, sem hann telur ekki fullboðlega vöru. Ég held, að af þessu megi verða ljóst, að eftirlitið og matið á vörunni er ekki eins fullkomið og stjórn mjólkursamsölunnar vill vera láta í skýrslum sínum. Ég nefni þessi atriði, er komið hafa fram, sem ástæður fyrir því, að telja má, að mjólkin sé ekki nægilega góð vara. Ég skal geta annars atriðis líka. Eins og kunnugt er, er mjólkin flokkuð í fjóra flokka, að kallað er, og gerður verðmunur á henni eftir flokkum. Þó hygg ég, að enginn verðmunur sé á 1. og 2. flokki mjólkurinnar, heldur greitt sama fyrir þá. 3. fl. mun vera verðfelldur um 10 aura, miðað við 1. fl., og 4. fl. um 15 aura. Ef þetta eru ekki réttar tölur, vænti ég þess, að hv. formaður mjólkursölun. leiðrétti það. Það er skoðun margra, að þessi verðmunur sé of lítill, vegna þess, hver geysimunur er á þessari mjólk. Og vitanlega er ekki rétt að gera engan greinarmun í verðinu á 1. og 2. flokki, því að það mun verða til þess að draga úr áhuga og framtaki framleiðenda til þess að vanda mjólkina sem bezt. Annað atriði, sem ég vildi leyfa mér að spyrja um, er viðvíkjandi því, að mér er tjáð, að mjólkin sé flokkuð, þegar tekið er á móti henni inn í mjólkurbúin, en ekki, þegar hún kemur til mjólkurstöðvarinnar hér í Reykjavík. En þó að mjólkin sé flokkuð, þegar hún er tekin inn í Mjólkurbú Flóamanna t. d., þá er það lítil sönnun þess, að hún sé góð vara, því að hún getur verið orðin verri vara, þegar hún kemur hingað til mjólkurstöðvarinnar. Um þetta atriði vildi ég m. a. spyrja þá menn, sem með þessi mál fara, hvernig þessi flokkun sé. Ég minnist á þessi atriði hér, sem getið hefur verið til um, að gætu valdið því, að mjólkin væri ekki eins góð vara og æskilegt væri. En þessi atriði eru meira og minna órannsökuð. Og það á að vera hlutverk þessarar n., sem hér er farið fram á að skipa, að upplýsa þessi atriði. Og verði hún skipuð, þá upplýsist annaðhvort, að þessar ásakanir um slæma mjólk eru ekki á rökum reistar, eða þá hins vegar, að þær séu á rökum reistar, og ef þessar umkvartanir reyndust vera á rökum reistar, þá er það skylda stjórnenda mjólkurmálanna að kippa því í lag, sem mundi verða til hagsbóta bæði fyrir framleiðendur og neytendur. Nú er svo ákveðið í 1. gr. mjólkursölul., að tilgangur l. og hlutverk stjórnenda mjólkurmálanna sé að útvega góða og óskemmda mjólk. Í 1. gr. mjólkurl. frá 1935 segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Að jafnaði markar sú aðstaða verðjöfnunarsvæði, að hægt sé þar að selja daglega góða og óskemmda mjólk og rjóma“ o. s. frv. - Það er skoðun meðal þorra neytenda hér í bænum, að þessu ákvæði hafi ekki verið og sé ekki fullnægt. Annað atriði, sem mjög hefur verið um rætt og þessi n. á m. a. að athuga, er sá tilfinnanlegi skortur bæði á neyzlumjólk og mjólkurafurðum, svo sem smjöri, skyri o. fl., sem hvað eftir annað hefur gert vart við sig og sérstaklega orðið umræðuefni nú í haust. Þetta mál hefur að vísu nokkuð skýrzt, en alls ekki til hlítar, og eitt atriði er í því, sem alls ekki hafa fengizt fullnaðarupplýsingar um, þar sem er salan til setuliðsins. Mjólkursölustjórnin hefur í skýrslu sinni gefið yfirlit nokkurt um það, hve mikil salan hefur verið að undanförnu, þannig að fyrstu vikuna í ágúst hefur salan verið rúmi: 8000 lítrar, fyrstu vikuna í september um 7400 lítrar og fyrstu vikuna í október um 6300 lítrar. M. ö. o., þessar fyrstu vikur í þessum þremur mánuðum er mjólkurmagnið á dag, sem fer til setuliðsins, frá rúmum 6000 lítrum og upp í rúmlega 8000 lítra. Nú mundi mikið muna um það, að þau 6000–8000 heimili, sem eru í Reykjavík, fengju hvert um sig einum lítra meiri mjólk á dag. Þá yrði ekki kvartað yfir mjólkurskorti. En skýringin á þessari mjólkursölu til setuliðsins af hálfu stjórnar mjólkursamsölunnar er sú, að setuliðið neiti að kaupa mjólkina áfram, ef a. m. k. nokkuð að ráði verður dregið úr sölunni. Um það segir svo í þeirri skýrslu stjórnar mjólkursamsölunnar, sem ég hef minnzt á, að tiltekinn maður, Stefán Björnsson, forstjóri Mjólkurbús flóamanna, skrifi á þessa leið: „Í sumar mætti Captain Harry J. Robertson hér fyrir hönd setuliðsins. Þegar ég eitt sinn í sumar benti Captain Robertsson á það, að svo hlyti að fara, að draga yrði úr mjólkursölu til setuliðsins í haust eða að jafnvel yrði að svipta það allri mjólk, ef mjólkurskortur yrði, skýrði hann mér frá því, að þar sem setuliðið hefði samkv. beiðni íslenzku ríkisstj. keypt meira af mjólk framan af sumri en það hefði kært sig um, gæti það ekki sætt sig við, að mjólkurmagn það, er það fengi nú daglega, yrði skert til muna eða salan stöðvuð í haust. Hann lét einnig svo um mælt, að ef mjólkurskammtur setuliðsins yrði minnkaður í haust, mundi hann ekki fást aukinn aftur, þótt þess yrði óskað . . .“ Þetta er náttúrlega sjónarmið, sem rétt er að taka til greina, vegna þess, hve mikil nauðsyn er á, a. m. k. eins og sakir hafa staðið undanfarið, að selja mjólk til setuliðsins, til þess að sem minnst af mjólkinni þurfi að fara til vinnslu. En þessar upplýsingar stangast gersamlega við upplýsingar hæstv. utanrh., sem hann gaf hér á hæstv. Alþ. 13. okt. s. l., að setuliðið óski ekki eftir að fá keyptar þær neyzluvörur, sem við framleiðum Íslendingar, nema það, sem er á hverjum tíma framleitt umfram neyzluþörf okkar sjálfra. Ég skal ekkert um það segja, hvort stjórn mjólkursamsölunnar hefur gefið þarna rangar upplýsingar um það að þrátt fyrir þessa sölu til setuliðsins mundi verða næg mjólk samt til sölu handa íslenzkum neytendum. Þetta atriði er - eins og fleiri - óupplýst. Og væntanlega gæti það orðið einn þáttur í árangri af rannsóknum þeirrar n., sem hér er lagt til að skipa, að þetta yrði upplýst. En þessi ummæli mín má á engan veginn skilja svo, að við getum haft á móti því, að sjúkum mönnum úr hernum sé séð fyrir mjólk, því að það er sanngjarnt og sjálfsagt, að það sé gert. En ég get ekki trúað því, að þetta mikla mjólkurmagn, sem fer til setuliðsins, sé allt keypt handa sjúklingum. Það hafa að vísu oft komið fram þær einkennilegu staðhæfingar frá stjórnendum mjólkursölumálanna hér, að það sé misskilningur, að það sé um mjólkurskort að ræða, og rökin fyrir þessari fullyrðingu eiga að vera þau, að í fyrra haust hafi enginn mjólkurskortur verið og nú sé selt 4000 lítrum meira á dag til innlendra neytenda hér í haust en í fyrra haust. Og niðurstaðan hjá mjólkursamsölustjórninni er sem sagt sú, að hér sé þess vegna ekki um mjólkurskort í haust að ræða. Ég held, að húsmæðurnar hér í Reykjavík séu ekki sammála stjórn mjólkursamsölunnar um þetta. Hitt má vera, að mjólkurneyzlan hafi aukizt upp á síðkastið vegna aukinnar kaupgetu neytendanna. En það er annað atriði og óupplýst. Hitt er upplýst, að mjólkurkaup setuliðsins hafa verið 6000–8000 lítrar á dag, og þó er ekkert upplýst um það, hve mikil óbein mjólkurkaup setuliðsmanna hafa verið á matsölustöðum og kaffihúsum. Um þetta veit ég ekki, og er það eitt atriði, sem stjórnendur mjólkursölumálanna hafa hummað fram af sér að gefa nokkrar upplýsingar um. Nú er það svo, að það þýðir ekkert fyrir stjórnendur mjólkursölumálanna að ætla að skjóta sér á bak við það, að þeim beri ekki skylda til þess að sjá mönnum fyrir mjólk, því að auk þess, sem í mjólkursölul. er ákveðið, að þau miðist við það, að mönnum geti veitzt kostur á að kaupa góða og holla mjólk, þá er tekið fram í þeim, að þeim, sem með þau mál fara, sé skylt að sjá um, að ætíð sé til nóg neyzlumjólk á þeim stöðum, sem mjólkursöluskipulagið fer eftir þeim l. Þessari skyldu hefur ekki verið fullnægt eða gætt hér á þessu mjólkurverðlagssvæði eins og æskilegt hefði verið. Eitt atriði, sem rannsóknarnefnd mjólkurmála á samkvæmt þessari þáltill. að athuga, er það, hvernig hægt verður, eftir að setuliðið hættir mjólkurkaupum sínum, að auka mjólkurneyzlu Íslendinga. Áður en setuliðið fór að kaupa mjólk af okkur Íslendingum, var það vitanlega svo, að allmikið mjólkurmagn fór til vinnslu, og fyrir þá mjólk fékkst miklu lægra verð en fyrir mjólkina, sem seld var sem neyzlumjólk. Og þegar setuliðið hættir að kaupa af okkur mjólk, þá verður það, að óbreyttum öðrum ástæðum, til þess að draga stórkostlega niður mjólkurverðið í heild. Má búast við, þegar setuliðið hættir að kaupa mjólk, að þetta færist í svipað horf og var fyrir stríð, að allmikil mjólk fari til vinnslu, sem annaðhvort mundi þá hækka mjólkurverðið til neytenda eða lækka það verð, sem framleiðendur fengju fyrir mjólkina að meðaltali. Hins vegar verður það sameiginlegt hagsmunamál bæði neytenda og framleiðenda, að hægt verði að auka daglegu mjólkurneyzluna, til þess að tiltölulega sem minnst af mjólkinni verði að fara til vinnslu. Ég er sannfærður um það, að mjólkurneyzluna hér í Reykjavík og einnig í öðrum kaupstöðum má á venjulegum tímum auka til stórra muna. En til þess að svo megi verða, er eitt grundvallarskilyrðið gott og skynsamlegt samstarf milli framleiðenda og neytenda. En því miður hefur brostið allmikið á, að það hafi jafnan verið. Því miður hefur það verið svo, að forráðamenn mjólkursölumálanna hafa ekki gætt þeirrar sjálfsögðu reglu, sem hver kaupsýslumaður og verzlunarstjóri á að hafa í huga, að reyna að laga sig eftir kröfum neytenda og verða við sanngjörnum óskum þeirra og sýna þeim þá sanngirni, sem hægt er og nauðsynlegt er. Því miður hefur þessarar meginreglu allra kaupsýslumanna ekki verið gætt sem skyldi af stjórnendum mjólkursölumálanna undanfarin ár. Ef þessari aðferð væri beitt og gott samkomulag kæmist á milli stjórnenda mjólkursölumálanna og neytenda, gæti það orðið stór spor til þess að auka mjólkurneyzluna á vissum tímum, auk þess sem með auglýsingum og öðru mætti reyna að auka þessa neyzlu. - Þetta er eitt af þeim atriðum, sem þessi rannsóknarnefnd mjólkurmála á að taka til meðferðar. Og þetta er ekki einungis hagsmunamál neytenda, heldur sameiginlegt hagsmunamál þeirra og framleiðenda mjólkurinnar. Ég skal ekki fara öllu ýtarlegar út í þessa þáltill. að efni til. Það er rækilega fram tekið í henni sjálfri og grg. hennar, hver er tilgangur hennar. Í niðurlagi hennar er þessari n. gefin heimild, samkv. 34. gr. stjskr.., til þess að heimta skýrslur, munnlegar og bréflegar, bæði af embættismönnum og einstökum mönnum. Þessi heimild er sett til þess að auðvelda störf n., þannig að hún geti fengið allar upplýsingar, sem hún óskar. Það hefur komið fram sá misskilningur, að með þessari þáltill. væri um að ræða að fara fram á sakamálsrannsókn á hendur mjólkursamsölunni. En sakamálsrannsókn er hafin, ef um grun um glæpsamlegt athæfi er að ræða. Hefði ég ætlað að koma hér af stað sakamálsrannsókn, þá hefði ég með það snúið mér til sakadómara, en ekki hæstv. Alþ. En þetta er samkvæmt ákvæði 34. gr. stjskr., að hér er farið fram á að skipa n., því að sú gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hvor þingdeild getur skipað nefndir innandeildarþingmönnum til að rannsaka mikilvæg mál, er almenning varða. Þingdeildin getur veitt nefndum þessum rétt til að heimta skýrslur, munnlegar og bréflegar, bæði af embættismönnum og einstökum mönnum.“ - Þetta er sams konar heimild og viðskiptaráð og verðlagsstjóri hefur, og hefur aldrei komið neitt fram um það, að með störfum þeirra væri verið með á ferðum neina sakamálsrannsókn. Og að þetta sé pólitísk rannsókn, eins og komið hefur fram í einu blaði, er líka misskilningur. Að þm. eigi að skipa þessa n., er samkv. 34. gr. stjskr., svo sem ég las upp ákvæði um. Það hefur komið fram úr annarri átt, að með þessari þáltill. væri verið að reyna að skjóta mjólkurmálinu á frest. Þetta er náttúrlega líka byggt á misskilningi. Það er nauðsynlegt til þess að fá einhvern fastan grundvöll í þessum mjólkurmálum undir samstarf milli beggja aðila, sem þar eiga hlut að máli, að fá upplýsingar, sem verða að byggjast á rannsókn á málinu. En það er náttúrlega gagnslaust í þessu máli, ef á að fá einhverja lausn á málinu, annaðhvort að grípa til ráðstafana, sem eru skoðaðar sem fullkominn fjandskapur gagnvart framleiðendum, hvort sem þær eru í formi eignarnáms eða annars, eða þá hins vegar, - eins og virðist bent til í skýrslu mjólkursölun., - að kenna neytendum einum um allt, sem talið er vera sök á ófremdarástandi í þessum málum. Þetta er hvort tveggja jafnóskynsamlegt. Hitt er eðlilegt að skipa n. til að rannsaka þessi mál, eins og gert er ráð fyrir í þessari þáltill., sem skuli skila áliti, eins og hér er ákveðið, „svo fljótt sem verða má“. En ég get vel fallizt á það, ef hv. þm. þætti það betur við eiga. að þessari n. væri sett eitthvert tímatakmark, er hún yrði í síðasta lagi að vera búin að skila áliti. Það hefur komið fram brtt. við þessa þáltill. mína frá hv. þm. V.-Sk. Hún fer fram á, að ekki aðeins verði skipuð rannsóknarn. mjólkurmála, heldur skuli till. orðast þannig, að neðri deild Alþ. álykti að kjósa rannsóknarn. neyzluvara almennings o. s. frv. Um að skipa slíka rannsóknarn. er út af fyrir sig ekkert nema gott að segja. Og brtt. hv. þm. V.-Sk. rýrir að þessu leyti ekki það, sem ég hef haldið fram í sambandi við þessa þáltill. Og mér finnst rétt, að sú n., sem fær málið til meðferðar, taki þá brtt. til athugunar. Þessi þáltill. er flutt í því skyni að reyna að finna grundvöll fyrir samkomulag í þessu viðkvæma máli milli framleiðenda og neytenda, sem gæti í framtíðinni verið hægt að byggja á og orðið til hagsbóta báðum aðilum, sem hlut eiga að máli. Ég legg svo til, að þessari umr. verði frestað og till. vísað til hv. landbn.



Það virðist ætla að verða nokkuð drjúgt hv. þm. að ræða um þetta svo kallaða mjólkurmál, því að það er á dagskrá jafnvel í mörgum myndum hér í þessari hv. d. og hver spekingurinn þykist hér öðrum meiri. Ekki er að efa það, að hv. flm. þessarar þáltill., sem nú var að mæla fyrir henni, um rannsókn á þessu fyrirtæki bændanna, - ekki er að efa það, að hann mun þykjast flytja þessa þáltill. af einhverri sérstakri fyrirhyggju fyrir bændum og þeim, sem þessi mál hafa með höndum. Og í niðurlagi ræðu sinnar sagði hv. flm., að þetta væri gert til þess að finna grundvöll fyrir betra samkomulagi í þessum málum. Nú er mér ekki kunnugt um annað en á síðasta sumri hafi verið fundinn sá grundvöllur milli þeirra aðila, sem þessi mál hafa með höndum, er fullt samkomulag hafi orðið um, og flokkur þessa hv. þm. hamraði stöðugt á, að væri það eina samkomulag, sem ætti að vera í þessu máli, að framleiðendur sjálfir tækju þau í sínar hendur. Á meðan ósamkomulagið var milli framleiðendanna, var stöðugt deilt á þá af flokki og flokksblaði þessa hv. þm. fyrir það, - sem þeir töldu - að ófremdarástand væri í þessum málum, af því að bændur hefðu ekki getað komið sér saman um málið. Og nú, þegar samkomulag hefur náðst í þessum málum, þá virðist það ekki síður vera háskalegt í þeirra augum en þegar ósamkomulagið var um þetta vandamál þessarar stéttar landsins. En því furðar mig á, að fulltrúi sveitakjördæmis skuli bera fram slíka till., sem hér er á ferð, því að frá mínu sjónarmiði séð, - eins og ég skal nánar koma að síðar, - er tvennt, sem í henni felst. Það er fyrir það fyrsta sérstaklega mikill barnaskapur, eins og spurningarnar eru fram settar, flestar hverjar, og þessi rannsóknarefni tilfærð í till., og í öðru lagi er með till. undir niðri reynt að vekja tortryggni á þessu fyrirtæki bændanna, mjólkurskipulaginu og mjólkursamsölunni, sem ég hygg, að af öllum, sem til þekkja, sé álitið, að sé bezt rekna fyrirtækið, sem bændur reka. Og þær upplýsingar, að dreifingarkostnaðurinn hjá þessu fyrirtæki sé minni á mjólkinni, sem vandfarnara er með en mjög margar aðrar vörur, a. m. k. en nokkra aðra neyzluvöru í landinu, hef ég fyrr gefið við umr. um mjólkurmálið í annarri mynd þess hér nýlega. Þess vegna virðist mér það vera mjög einkennilegt, að það eigi að taka eitthvert stjórnarskrárákvæði, 34. gr. stjskr., til þess að framkvæma einhverja sérstaka rannsókn af hálfu hæstv. Alþ., þar sem vitað er, að fjölmörg önnur mál, og að kalla má öll önnur mál, sem snerta neyzluvörur hér í bænum, eru í lakara ásigkomulagi en mjólkursamsalan, eins og ég skal sýna. Ég fyrir mitt leyti get nú ekki séð, ef maður tæki þessar spurningar hverja út af fyrir sig, hvaða sérstaka hæfileika hv. alþm. ættu sérstaklega að hafa til þess að framkvæma slíkar rannsóknir, sem hér er talað um í till., fram yfir þær, sem fagmennirnir hafa gert og liggja öllum, sem vilja sjá þær, opnar til athugunar. Ef nokkurt vit ætti að vera í þessari till., ætti hv. flm. að snúa henni á þann veg, að Alþ. skyldi skyldað til að kynna sér gögn þau, sem fyrir liggja í öllum þessum atriðum, sem hann spyr um, frekar en hv. alþm. hafa gert enn, en koma ekki fram með slíka dæmalausa fáfræði eins og hér lýsir sér í þessari þáltill. í jafnstóru máli og hér er um að ræða, og það frá fulltrúa sveitakjördæmis, sem á að gæta hagsmuna þess. Það er meira en leyfilegt er af hendi eins þm. að hafa ekki kynnt sér gögn þau, sem gefin hafa verið út um næstum því hvert einasta málsatriði, sem þessi hv. þm. spyr um. Þessi hv. þm. spyr um, að hverju leyti séu réttmætar umkvartanir Reykvíkinga og Hafnfirðinga um gallaða og lélega mjólk. Ég hygg nú, að það sé ekki til nema ein leið til þess að rannsaka það um þá mjólk, sem fólkið er búið að drekka, en það er að lesa þær skýrslur, sem fyrir liggja, bæði hjá heilbrigðiseftirlitinu og þeim mönnum, sem þetta eftirlit hafa með höndum. Þá leggur hv. þm. til, að þessi n. rannsaki orsakir þess skorts á mjólk og mjólkurafurðum, svo sem smjöri, skyri og rjóma, sem oft hafi gert vart við sig. Er þetta virkilega maður, sem er fulltrúi fjölda bænda, sem óskar rannsóknar á því, hvers vegna sé á þessum tímum skortur á framleiðslu bænda, nú í því versta ári sennilega, sem komið hefur yfir þetta land, hvað snertir landbúnaðarframleiðslu, og í þeim erfiðu kringumstæðum, sem bændur hafa átt við að búa um vinnuafl? Og árferðið í haust hefur einnig verið þannig, að hv. þm. ætti að vera kunnugt um þá erfiðleika, sem framleiðendur úti um land hafa nú átt við að stríða, þó að það séu ekki allir neytendur hér í Reykjavík, sem gera sér fyllilega ljóst, af hverju skortur á þessum vörum stafar. Ef skortur er á þeim, sem er þó ótrúlega lítill, þá er það fyrst og fremst af því, að framleiðslan hefur haft erfiða aðstöðu til þess að framleiða meira en gert hefur verið. Þetta mundi hvert einasta skólabarn sjá í hendi sér, svo að segja hvar á landinu sem væri. Og það liggur við, að það sé móðgun við hæstv. Alþ., að það skuli þar koma fram ósk um rannsókn á því, hvernig á þessu standi, og það frá hv. þm. úr sveitakjördæmi. Ég veit ekki, hvernig þeir ætla að grafa eftir því nema fá um það upplýsingar frá búunum sjálfum um, hver salan er. Þá vill hann láta rannsaka, hversu mikil sé vinnslan og hve mikil neyzlan. Hann þarf ekki annað en lesa reikninga búanna, sem eru opinberar skýrslur og ég hélt, að bæjarfulltrúar mundu lesa, þá sér hann upp á kíló, hvað þetta er mikið. Hann þarf hér ekkert að rannsaka,. nema ef hann hefur vanrækt að lesa opinber plögg, og þá ætti hann að bæta úr þessari vanrækslu sinni í stað þess að fara fram á, að skipuð verði rannsóknarnefnd á bændastéttina. Þá vill hann láta rannsaka dreifingar- og vinnslukostnað. Þetta liggur allt fyrir í reikningunum, og þar getur hann fengið um þetta fullkomnar upplýsingar. Ég sé ekki, hvernig hv. þm. hugsar sér að fá þetta betur upplýst en hægt er að fá það af reikningunum, sem liggja fyrir um þetta atriði. Nei, það liggur í augum uppi, að það er annað hér á bak við, en það er að gera þetta fyrirtæki tortryggilegt og gefa í skyn, að það sé ekki rekið á heilbrigðan hátt, og þess vegna þurfi að rannsaka það. En ef Alþingi ætlar að taka upp þessa aðferð að gera viss fyrirtæki tortryggileg og fyrirskipa rannsókn á þau, hvenær sem vera skal, þá sé ég ekki, hvar verður stöðvað. Ég vil í þessu sambandi minnast á það, að einn hv. þm. lét þau orð falla, þegar rætt var um frv. um breyt. á mjólkurl., að ég hefði valdið því, að talsvert af fólki hefði flæmzt frá þessu fyrirtæki. Ég vil segja það, að ef verið er með stöðugar árásir á fyrirtækið, eins og þessi hv. þm. virðist ætla að stofna til og nú er áframhald á með því að ætla að hefja rannsókn á það eftir þessari till., þá er það víst, að undir þeim starfsskilyrðum, sem skapast við slíkar árásir, verður þessu fólki ekki vært, svo að mikið af því hlýtur að flæmast burt frá fyrirtækinu. Ég ætla, að það sé augljóst mál, ef halda á uppi slíkum árásum á eitt fyrirtæki, að þá sé hægur nærri að taka önnur fyrirtæki fyrir af öðrum þm., og ég sé ekki neinn möguleika fyrir þau að starfa undir slíkum skilyrðum, ef áframhald verður á slíku. Þess vegna verð ég að segja það, að sé þetta af góðu gert hjá þessum hv. þm. og hann vilji skapa frið og samkomulag milli neytenda og framleiðenda í þessu efni, þá er það ekki gert með því að vekja sem mesta tortryggni á allar hliðar, eins og gert er með þessari till., þar sem á að reyna að hafa stöðuga sakamálsrannsókn yfir fólkinu, sem að þessu vinnur og á að vinna. Ég sé ekki heldur, að nv. þm., sem ætti að skipa í slíka n., hafi nein minnstu skilyrði til að framkvæma rannsókn, sem kæmi að nokkru gagni í þessu efni, því að vitanlega yrðu þeir að styðjast við skýrslur fagmanna, sem að þessu starfa, og sannleikurinn er sá, að það hefur skort fagmenn í mjólkuriðnaði, af því að það er svo ný grein. En ef það er svo, að þessir hv. alþm., sem vilja hefja slíka rannsókn, gera það í góðum hug, þá vil ég orða þessa till. á þann veg, að þessir menn a. m. k. skjóti geiri sínum þangað, sem þörfin er meiri, og ekki sé aðeins tekin fyrir sú varan, sem er undir langmestu og nákvæmustu eftirliti af öllum nauðsynjavörum í bænum, bezt skipulögð og minnstur dreifingarkostnaður á af öllum nauðsynjavörum í bænum. Ég vil benda hv. þm. á, að það væri kannske ekki ástæðulaust að athuga fisksöluna hér í bæ, því að eftir því, sem ég hef komizt næst, er dreifingarkostnaðurinn þar 80–83% á móti 6% af mjólkurvörunum, og eftir því sem heilbrigðisskýrslur segja, eru fiskbúðirnar í mjög hörmulegu ástandi, dreifingin mjög óhreinleg, og varan einatt herfilega skemmd, svo að ég tali nú ekki um skortinn á þessari vöru, því að það er yfirleitt svo, a. m. k. er það svo þar, sem ég fæ mat um þingtímann, að það er mjög erfitt að ná í nýjan fisk í þessum fiskbæ, Reykjavík, og efar þó enginn, að nógur fiskur sé á miðunum handa Reykvíkingum. Hvað verður þá af öllum þeim fiski, sem veiðist? Svipað og af setuliðsmjólkinni. Hann er seldur til útlendinga. Neytendur þykjast oft góðir, ef þeir fá góðan og óskemmdan fisk einu sinni í viku. Mér virðist, að þessi bæjarfulltrúi hefði átt að hafa augun opin fyrir þessu, fyrst hann er svo ákafur í rannsókn á vörum bænda. Hvers vegna spyr hann ekki um, af hverju það stafi, að nú er mikill skortur á annarri nauðsynjavöru, sem bændur framleiða, kartöflum? Það er ekki spurt um það, af því að það veit hvert mannsbarn, að í haust varð stórkostlegur uppskerubrestur vegna hins slæma árferðis víðs vegar um land. Það er eins með mjólkina. Enginn, sem hefur augun opin, þarf að spyrja, hvernig þeim málum sé háttað. Það er því vitað mál, að þeir, sem bera fram slíka till. sem þessa, eru að gera fyrirtæki og félagssamtök bænda tortryggileg. Ég hef séð það í heilbrigðisskýrslum frá 1940, að þar segir landlæknir, að leyft hafi verið að koma upp veitingum á 37 nýjum stöðum, og voru þessi leyfi veitt einkum vegna þess, að nefndin vildi ekki standa í vegi fyrir, að sem flestir gætu hagnazt af setuliðinu, og því ekki verið gerðar strangar kröfur til þessara veitingastaða. Eru þessar Bretasjoppur svo nauðsynlegar, að stofna eigi heilsu bæjarbúa og annarra í hættu, til þess að einhver geti grætt á setuliðinu? Er þetta leyft af sömu mönnum og þeim, sem vilja láta rannsaka sérstaklega, að ekki sé óhreinlega farið með mjólkurvörur, þar sem nú er haft mjög strangt eftirlit með búðunum? Ein greindasta og bezta húsmóðir hér í bæ, skrifaði fyrir nokkrum dögum í blað, að hún viðurkenndi, að fjölmargar af mjólkurbúðunum væru til fyrirmyndar um hreinlæti miðað við annað heilbrigðisástand í bænum. Hefur þessi hv. þm. veitt þessu athygli? Ég hygg, að svo að segja á hvaða sviði, sem gripið er, þá sé eftirlitið mun minna, óhreinlæti mun meira og dreifingarkostnaður mun meiri en á þessu sviði, sem alltaf er verið að ráðast á af fullkomnum illvilja. Þess vegna flyt ég brtt. við þessa till. á þá leið, að þetta skuli vera athugað almennt um nauðsynjavörur, ef þm. hafa trú á því, að þeir með nokkurra daga rannsókn geti gert nokkuð gagn í heilbrigðismálum og til lagfæringar á meðferð á nauðsynjavörum bæjarbúa og að þeir hafi sérstaka þekkingu til slíks. Ég segi fyrir mig, að ég hef ekki minnstu trú á því, og ég mun greiða atkv. móti till., eins þó að þessi brtt. mín verði samþ. Ég ber hana fram til að prófa hv. flm. og fleiri, til að prófa, hvort á bak við þessa till. liggur áhugi á velferð bæjarbúa og framleiðenda eða hvort það er hitt, sem mig óneitanlega grunar, að hér sé á ferðinni ný ofsókn á þetta fyrirtæki. Brtt. mín er eingöngu sett fram til að prófa þetta, því að ég játa fullkomlega, að ég hef ekki minnstu trú á, að fimm þm. geti á nokkrum dögum grafið upp og komizt fyrir rætur þeirra meinsemda, sem eru á dreifingu á ýmsum vörum. Ef menn hafa áhuga á að gera hér breyt. til batnaðar og vilja skipa n., sem gæti komið á umbótum fyrir framleiðendur og neytendur, ætti að skipa n, sérfróðra manna, sem hefðu sérstaka aðstöðu til að bæta úr í þessu eini fyrir bæjarbúa frá því herfilega ástandi, sem óneitanlega er um að heita má allar vörur að undantekinni mjólkinni, eins og ein húsmóðir bæjarins hefur látið um mælt í blaði nú fyrir fáum dögum og sýnir ljóslega, hvernig ástandið er. Hv. flm. var að tala um, að það ætti að rannsaka deilurnar. Já, það mætti sjálfsagt lengi elta ólarnar við að rannsaka allar deilur, sem sprottið hafa vegna þessa máls og enn þá virðast vera í fullum gangi og ekkert lát á. Ég hygg, að allir menn séu hæfari til að dæma um deilur í þessu efni en þm., hver fyrir sinn flokk. Ætli þessar deilur eigi ekki að miklu leyti rætur sínar að rekja til sumra af þessum hv. þm.? Og ef ætti að láta þá rannsaka sínar eigin deilur, þá yrði það vitanlega aðeins til að halda þeim við og vekja nýjar upp. Mér virðist það. Þá segir hann, að kvartanir hafi komið um lélega vöru. Það er rétt. En hvað hefur það komið fyrir á mörgum sviðum? Þar, sem ég var að borða rétt áðan, var einn maður að neyta öls úr ölflösku. Upp úr henni kom stór ryðgaður nagli. Hvað hefði verið sagt, ef hann hefði nú komið upp úr mjólkurflösku? Hvað hefði verið lengi talað um það í blöðunum? Mér er sem ég heyri tóninn í þeim blöðum, sem sífellt hafa verið að vekja deilur út af mjólkinni. Það hefði verið talað um það í nokkurn tíma, að hér væri verið að gera morðtilraun á bæjarbúum. Mér er sem ég heyri tóninn, ef slíkt sem þetta hefði komið fyrir í mjólkurstöðinni. Vitanlega geta komið fyrir einstök óhöpp, þótt ströngustu varfærni og nákvæmni sé gætt, en ef þjóta ætti til og heimta rannsókn í hvert skipti, sem slíkt kæmi einhvers staðar fyrir, þá veit ég ekki, hvar það endaði. Hv. flm. var að tala um, að í skýrslu stjórnar samsölunnar væri ekki sagður nema hálfur sannleikur, þar sem sagt væri, að sérstakur gerlafræðingur hefði eftirlit með stöðinni. Síðan sagði hann, að þessi gerlafræðingur lýsti yfir, að hann hefði vald til að endursenda og láta ekki dreifa rjóma og skyri, en gagnvart mjólkinni hefði hann ekki nema umsagnarrétt. Mér sýnist þetta vera allstrangt eftirlit. Ég hygg, að það sé hvergi á landinu og óvíða í heiminum annað eins eftirlit af hálfu framleiðenda og er á mjólkurstöðinni í Reykjavík, og til viðbótar við það hefur setuliðið eftirlit með stöðinni tvisvar á dag og hefur miklu nákvæmari tæki en stöðin sjálf hefur getað fengið, eins og hann getur sannfært sig um, ef hann spyr um það. Það liggur fyrir yfirlýsing frá þeim um það, að þeim þyki mjólkin góð. Yfirmaður segir: Ef við teldum, að mjólkin væri skemmd eða gölluð, dytti okkur ekki í hug að kaupa einn dropa. - Það var notað til árása í sumar, að mjólkin væri svo vond og gölluð, að setuliðið neitaði að kaupa hana, en nú í haust, þegar Reykjavík fær 23 þúsund lítra á dag, sem er óvanalega mikil neyzla á þessum tíma, þá er allt í uppnámi yfir því, að setuliðið skuli kaupa mjólk. Þannig eru þessar aðfinnslur langflestar. Hitt er vitanlegt, að óhöpp geta komið fyrir í framleiðslu og meðferð mjólkurinnar eins og með alla vöru, hversu mikið sem reynt er að vanda sig. En það er ekki hálfur, heldur fullur sannleikur, að engin mjólkurstöð, sem ég þekki til, hefur fullkomnara eftirlit en stöðin hér, og ég skora á hv. flm. að koma með einhverja stöð, sem hann þekkir, sem sterkara eftirlit er með en stöðinni í Reykjavík. Hitt er annað mál, að það þarf að byggja nýja stöð, því að þessi er orðin allt of lítil, og ég fullyrði, að það, hversu vel hefur tekizt þar að halda uppi vöruvöndun, er því að þakka, hversu framúrskarandi áhugasamt og duglegt starfsfólkið er, sem þar vinnur. Þá bar hv. flm. fram ásakanir og sagði, að rannsókn þyrfti að fara fram á hendur stjórn samsölunnar fyrir það, að svo lengi hefði dregizt að koma upp þeirri nýju stöð, sem nú væri verið að undirbúa. Það er ekki verið að undirbúa hana. Byggingin er hér um bil komin upp. Það er verið að setja þakið á hana þessa dagana. Því verður lokið um næstu mánaðamót, og þá er eftir að fá vélarnar. Ég hygg, án þess að ég vilji þar áfella neinn, að ef þessi hv. þm. kynnti sér, hvernig á því standi, að stórbygging, sem kostar margar milljónir króna, hefur ekki komið örar upp, þá mundi hann komast að nokkru furðulegu. Hann mundi komast að því, að ef einhvern bæri að ásaka, þá væri það Reykjavíkurbær fyrir það, hve lengi hefur staðið á að fá lóð. Það getur vel verið, að full ástæða hafi verið fyrir því, hvað bæjaryfirvöldin voru lengi að ákveða stað fyrir þessa byggingu, og ég er ekki að ásaka þau í því efni, en ég segi bara það, að næstum því sama daginn og lóðin var fengin var ákveðið að hefjast handa um bygginguna, og stórvirkasta og fljótasta byggingarfélagið í bænum, Almenna byggingarfélagið, var fengið til að koma byggingunni upp, enda hefur verkið gengið mjög vel, síðan lóðin var fengin og ákveðin. Það var búið að fá aðra lóð, áður en stríðið skall á, en byggingarnefnd bannaði að nota hana. Sú lóð var hjá Fiskifélagshúsinu. Síðan stóð lengi í stímabraki með, hvar ætti að fá aðra lóð. Ég hygg, að þetta sé ekki sérstaklega áfellisvert fyrir bæjarstjórnina, því að það hefur ávallt tekið langan tíma að ákveða, hvar stórhýsi skuli reist, og ég er síður en svo að ásaka hana, en ef nokkuð hefur tafið, að stöðin kæmist upp, þá er það fyrst og fremst þetta. Þá talaði hv. flm. um, að æskilegt væri að fá oftar skýrslu frá stjórn samsölunnar, svipaða þeirri, sem hún hefði nýlega látið frá sér fara. Vitanlega hefði stjórn samsölunnar sízt á móti því að gefa slíkar upplýsingar, eftir því sem unnt er, en ég skal játa, að það hefur oft reynzt mjög erfitt að fá slíkar skýringar birtar, þó að komið væri með þær, vegna þess að þetta hefur alltaf verið mjög pólitískt mál og þetta fyrirtæki verið mjög ofsótt bæði fyrr og síðar. Ef dagblöðin fást til að taka slíkar opinberar skýrslur, þá skal ég sjá um, að ekki standi á forstjóra samsölunnar og stjórn hennar að gefa þær skýrslur, en það hefur jafnan verið erfitt að koma þeim á framfæri vegna þess moldviðris af blekkingum, sem daglega hefur verið þyrlað upp út af þessu máli. Hv. þm. var að tala um, að okkur í stjórn samsölunnar bæri ekki vel heim við þá yfirlýsingu, sem hæstv. atvmrh. gaf hér í d. um, að stjórn setuliðsins hefði lýst yfir, að hún vildi ekki kaupa nema afgangsmjólk, en hins vegar hefði stjórn samsölunnar lýst yfir, að þeir, sem hafa samið við búið, hafi fullkomlega látið þau orð falla, sem gefið hefðu tilefni til ótta, ef mjólkursala til þeirra yrði stöðvuð um tíma. Ég býst við, að það sé rétt hjá hæstv. ráðh., að slík yfirlýsing hafi komið frá stjórn setuliðsins, en menn, sem hafa annazt eftirlit og innkaup mjólkurinnar, hafa látið þau orð falla, sem yfirlýsing stjórnar samsölunnar ber með sér. Ég skal upplýsa það út af þeirri fyrirspurn, sem ég hef borið fram, hvort tryggt sé, að setuliðið muni auka mjólkurkaup sín á ný, þegar mjólkin eykst, að það hefur komið bréf frá stjórn setuliðsins, þar sem hún lofar að taka upp mjólkurkaup að nýju, þó að við séum til neyddir að minnka mjólkursölu til þeirra nú, og eftir það var öll mjólk tekin af setuliðinu nema það, sem það hafði allra brýnasta þörf fyrir, en það mun ekki nema meira en einum bílfarmi á dag. En þetta þorðum við ekki að gera, fyrr en það lá skriflegt fyrir, að setuliðið mundi taka upp mjólkurkaup að nýju, þegar framleiðslan yxi. Það má hver áfellast okkur fyrir það, sem vill, en ég hygg, að hver einasti maður hefði gert það sama í okkar sporum. Hv. flm. var að tala um, að það virtist óþarflega mikið, sem hver fengi, þar sem einn hefði lýst yfir, að hann smakkaði mjólk daglega, og það var sá, sem hafði aðaleftirlitið með mjólkinni af hendi setuliðsins. Ég veit ekki, hvernig hann ætti að geta framkvæmt slíkt eftirlit, ef hann smakkaði ekki á mjólkinni daglega. Mér virðist, að hann verði að gera það, og það er langt seilzt til raka, þegar slíkt sem þetta er gert að mikilli ástæðu fyrir rannsókn í þessu máli. Það verð ég að segja, að það sýnir bezt, hver tilgangur till. er, að það þurfti að dulbúa rök, til þess að það kæmi ekki í ljós, hvað það er, sem hv. þm. Snæf. meinar með till. Eftir því, sem ég þekki til, þá held ég, að bændum sé ekki verr við neitt en það, sem kemur fram í þessari till., - að það þurfi sérstaka n. til að rannsaka framleiðslu þeirra og þeir séu þannig settir á bekk með sakamönnum, sem Alþ. þurfi að hirta og taka til athugunar vegna framkomu þeirra gagnvart neytendum. Ég veit ekki betur en að mjólkursamsalan sé fyrirtæki, sem rekið er af bændum sjálfum. Þeir hafa í stjórn hennar fulltrúa af öllu verðjöfnunarsvæðinu. - Hún er þess vegna í höndum þeirra, eins og l. mæla fyrir, enda eiga þeir sjálfir mest í húfi. Þá sagði hv. flm., að við, - mér skildist hann eiga við stjórn samsölunnar, - kenndum neytendum um allt, sem aflaga færi. Ég man ekki til, að við höfum gert það, en hitt er annað mál, að ég er sannfærður um, að eitthvað er þeim að kenna, t. d. þegar komið er með óhrein ílát til að láta mjólkina í. Hver hugsar sér að geta haft góða mjólk í óhreinum ílátum? Þetta hefur átt sér stað. Hitt er annað mál, og það ætti hv. þm. að vita, að langmestir erfiðleikarnir við að dreifa mjólkinni eru af óviðráðanlegum orsökum, - heimsstyrjöldinni. T. d. er ómögulegt að fá lok á flöskurnar, sem hægt er að gera sér að góðu og þess vegna ekki hægt að dreifa mjólkinni á flöskum eins og áður. Enn fremur er það af styrjaldarorsökum, að dregizt hefur að fá nýjar vélar til mjólkurhreinsunar frá öðrum löndum, því að allar okkar vélar eru frá löndum hér í álfu. Þetta eru ástæður, sem hver greindur og góðgjarn maður getur séð. Ég hygg, að ekki þurfi neina rannsóknarn. til þess að sjá þessa erfiðleika og það, sem af þeim stafar. Ég þarf ekki meira að segja. Ég hef lagt fram þessa brtt. til að prófa einlægni hv. þm. Snæf. Ég hef reynt að orða till. þannig, að hún geti verið fyrir þá, sem langar til að bæta og þykjast vera að berjast fyrir hag neytenda í Rvík, með því að láta hana ná til þessara tveggja mála. En annars er ég henni mótfallinn, því að ég veit, að hún er gagnslaus eins og hin, nema til þess að vekja tortryggni og andúð.



Ég skal ekki mæla lengi. Það er búið að ræða þetta mál svo oft á þ., - a. m. k. tólf sinnum í þessari hv. d., og þótt margt hafi verið sagt, sem ástæða væri til að bera til baka, þá hygg ég það mundi varla borga sig að eyða tíma til þess. Út af brtt. hv. þm. Snæf. þá virðist mér hún eiga rétt á sér. Það er full ástæða til að athuga hana. Hitt er annað mál, að hún getur ekki komið í staðinn fyrir þá till., sem ég er 1. flm. að. Ég hygg, að það, sem þar er lagt til, megi framkvæma án frekari rannsóknar. Ég geri ráð fyrir, að þessi þál. fari til sömu n. og frv. og þar verði komizt að niðurstöðu um það, hvað er þegar upplýst og hvað þurfi rannsóknar með og hvað sé hægt að gera. Vænti ég þess, að n. komizt að þeirri niðurstöðu, að samþykkt frv. sé bezta leiðin. Ég segi fyrir mig og minn meðflm., að við munum fylgja till. hv. þm., en ekki þannig, að hún komi í staðinn fyrir frv., en heldur sem viðbót við það.

Flm. (Gunnar Thoroddsen) : Ég sé enga ástæðu til að fara út í langar umr. við hv. þm. V.-Sk. Það, sem hann sagði, var aðallega sprottið af misskilningi hans á till. og tilgangi hennar. Hann sagði, að spurningarnar í till. væru fádæma barnalegar. Samt hefur hann lagt fram brtt. með sömu spurningunum um enn fleiri mál. Hann talar um till. mína sem ofsókn, en sjálfur kemur hann með sams konar till. og ekki bara um rannsókn um framleiðslu og dreifingu mjólkur, heldur allrar neyzluvöru yfirleitt. Það eru örfá atriði, sem ég verð samt sem áður að nefna. Hann afsakar dráttinn á því að stækka mjólkurstöðina með því, að bæjarráð hafi neitað að veita lóðir undir hana, en hann varð vegna þess, að mjólkursölun. sjálf var flöktandi og gat aldrei ráðið það við sig, hvar stöðin ætti að standa. Þessi málafærsla hans er því gersamlega ósönn. Ég gat þess í ræðu minni, að ég legði ekki trúnað á, að öll mjólkin, sem seld vær í til setuliðsins, færi til sjúkra manna. Síðan hefur hann sagt, að ekki fari nema einn bíll til sjúkrahúsanna. Annað er nú búið að stöðva. M. ö. o., það, sem hann hefur haldið fram, að setuliðið mundi hætta að kaupa mjólk, ef dregið væri úr mjólkursölunni til þess um stundarsakir, hafa nú reynzt hugarsmíðar einar. Þetta stafar sjálfsagt af því, að hv. þm. hafði ekki lagt á sig að kynna sér vilja setuliðsins. Hann hefur því löðrungað sjálfan sig á hinn eftirminnilegasta hátt. Hv. þm. heldur því fram, að mjólkursamsalan sé bezt rekna fyrirtækið á Íslandi og mjólkurbúðirnar til fyrirmyndar. En ef þetta er satt, hvers vegna er þá þessi hv. þm. óvinsælasti verzlunarstjóri í heimi? Að því er mjólkurbúðirnar snertir, þá skal ég skjóta máli mínu til Sigurðar Péturssonar gerlafræðings, sem hv. þm. er alltaf að skjóta sér á bak við. Hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Það er enn fremur hagsmunamál neytenda, að mjólkurbúðirnar í Reykjavík séu svo úr garði gerðar, að hægt sé að geyma í þeim mjólk og rjóma yfir daginn. Hver maður getur daglega gengið úr skugga um, að búðirnar eru of heitar og viðunanlegur kæliútbúnaður ekki fyrir hendi“. Hv. þm. svarar ekki ýmsum spurningum, sem ég beindi til hans, enda kannske ástæðulaust. Er mjólk, sem er flokkuð austur frá, flokkuð aftur hér? Ég held, að öllum þm. sé ljóst, að það er full þörf rannsóknar á mjólkurmálunum. Og þótt hann lofi fyrirtækið, þá finna menn daglega, hvað margir gallar eru á því. Það þýðir ekkert að berja sér á brjóst og segja, að mjólkursamsalan sé bezt rekna fyrirtækið í heimi, og ef eitthvað fer aflaga, þá að skella allri skuldinni á stríðið. Hann getur ekki afsakað sig með því. Ég er sannfærður um, að ef nokkur fyrirhyggja eða dugnaður hefði verið fyrir hendi, þá hefði verið hægt að auka stöðina fyrir stríð. Hann segir, að það fáist ekki viðunandi flöskulok. En það er hægðarleikur að fá þau. Ég hef hugboð um, að borizt hafi tilboð um flöskulok, sem voru fullboðleg. Þá held ég það sé einsdæmi, að þm. flytji till., sem hann lýsir svo yfir, að hann sé ekki sjálfur fylgjandi. Hann segist ætla að prófa mig með henni. Ég er ekki að koma á þing til að ganga undir próf hjá hv. þm. V.-Sk. En honum verður erfiðara að sannfæra bændur um, að till. mín sé ofsókn, þegar hann sjálfur kemur með sams konar till. og það yfirgripsmeiri. Ætli honum finnist hann ekki vera kominn í sjálfheldu?



Ég skil ósköp vel, að hv. þm. Snæf. muni þykja erfitt að ganga til spurninga, enda virðist hann kunna mjög lítið og vera óþægilegt að eiga að setjast á spurningabekkinn. En hann hefur sett sig þar sjálfur, og þó að ég finni ekki skyldu hjá mér að taka hann í bekk, þá er það nú svo, að við, sem höfum stundað fræðslustörf mestan hluta ævinnar, eigum erfitt með að neita, þegar við sjáum svo brýna þörf fyrir fræðslu. Hann segir, að það sé eins dæmi, að þm. beri fram brtt. við frv., sem hann ætli að vera á móti. Ég hygg, að það sé algengt að reyna að bæta vitlaus frv., ef horfur eru á, að þau nái fram að ganga. Hverjum þm. á að vera áhugi að laga slík mál svo sem kostur er á. Og ef fara á að rannsaka mjólkurframleiðsluna, þá er það þm. til háðungar að rannsaka ekki framleiðslu og dreifingu annarra neyzluvara, sem þó er enn þá meiri skortur á. Því vil ég leggja hönd að því, að þessi till. til þál. fari ekki þannig úr þ., að þm. sé skömm að henni, jafnvel þótt hún verði ekki samþ. Og þó að þessi hv. þm. vilji ekki setjast á bekk hjá mér, þá vil ég samt fræða hann, því að það er nauðsynlegt, þó að ég skilji hins vegar. að honum sé illa við, að ég framkvæmi slíkt próf. En „það er betra að vita rétt en hyggja rangt“. Ég og fjöldi annarra þm. hyggjum, að þessi till. sé ekki borin fram af umbótaáhuga, heldur af öðrum sökum. Og það sjáum við af því, hvort hv. þm. vill samþ. till. eins og ég flyt hana. Ef tilgangur hans er sá, sem hann segir, að hann sé, þá hlýtur hann að vera með minni till. Þá segir hv. þm., að ég segi, að mjólkurbúðirnar séu til fyrirmyndar. Ég sagði það ekki. Formaður húsmæðrafélags Morgunblaðsins, frú Sigríður Eiríksdóttir, skrifar í það blað á laugardaginn var, og þar segir hún, með leyfi hæstv. forseta: „Mitt álit er enn sem fyrr það, að enda þótt umgengni og afgreiðsla í sumum mjólkurbúðunum sé til fyrirmyndar, séu of víða óhæf húsakynni“. - Hvers vegna? Vegna styrjaldarástandsins. Það er ekki hægt að endurbæta húsin, ekki hægt að halda húsunum við, og ekki hægt að fá ný húsakynni. Hv. þm. Snæf. spurði, ef þetta fyrirtæki væri rekið þannig, að það væri til fyrirmyndar, hvers vegna ég væri þá óvinsælasti verzlunarstjóri í heimi. Ekki var nú lítið sagt. Ég vil upplýsa, að ég er ekki verzlunarstjóri mjólkursamsölunnar og hef aldrei verið. Það, sem er til fyrirmyndar við samsöluna, er mest að þakka þeim ágæta manni, sem þar hefur verið við forstöðu. Þá sagði hv. þm. Snæf., að það væri rétt, að ekki væri hægt að fá alúmíníumlok, en sér væri kunnugt um tilboð, sem mjólkursamsölustjórnin hefði fengið til þess að loka flöskunum á annan veg. Hann veit meira en ég. Við sendum mann til Ameríku, og hann reyndi, ekki bara að fá lok, heldur vélar til að setja lokin á flöskurnar, en það reyndist ómögulegt að fá vél, sem kæmist fyrir í húsakynnum samsölunnar eða hægt væri að setja í samband við þær vélar, sem þar eru. Sennilega er engum ljósara en okkur, hver kostur það væri að geta dreift allri mjólkinni á flöskum, og það hefur verið reynt að gera allt, sem hægt er, til þess. Það hefur reynzt fremur vonum að dreifa henni eins og nú er gert. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta að öðru leyti en lýsa yfir, að hv. þm. segir ósatt, þegar hann segir, að ég segi ósatt, að við höfum ekki getað fengið lóð hjá bænum undir mjólkurstöðina fyrr en seint og síðarmeir. Ég bið hann bara að athuga skjöl bæjarstjórnar til að sjá, hvenær við biðjum um lóð og hvenær við fáum þá lóð, sem nú er verið að byggja á. Ég segi ekki, að það hafi verið gert til að tefja málið, en það tafði málið samt sem áður. Það kann vel að hafa verið af eðlilegum orsökum. Ég veit, að hann vill heldur „vita rétt en hyggja rangt“, þess vegna bið ég hann að fara í skjölin og kynna sér þetta. Þá getur hann svarað sér sjálfur. En ef hann vill halda áfram að ganga til spurninga hjá mér, þá skal ég gera mitt bezta til að fræða hann - héðan af sem hingað til.