Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hafa borist bréf frá menningar- og viðskiptaráðherra og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 275 og 278, um ferðakostnað, frá Birni Leví Gunnarssyni.

Herra forseti. Við urðum vitni að stórtíðindum í morgun þegar ráðherra sagði af sér og í rauninni ekkert annað fyrir hann að gera því að nú hefur komið í ljós að það voru ekki bara brotalamir í byrjun söluferlisins á Íslandsbanka, eins og haldið hefur verið fram af stjórnarliðum í upphafi, heldur hafa Ríkisendurskoðun, Fjármálaeftirlit og nú síðast umboðsmaður gagnrýnt ferlið harðlega, allt frá upphafi til enda. Það væri þess vegna ekki úr vegi, herra forseti, að við fengjum að heyra aðeins í stjórnarliðum núna, hvernig þau líta á þetta mál og hvernig þau sjá framhaldið og hvernig þetta blasir við þeim.

Forseti. Nú þarf ríkisstjórnin öll að fara að hugsa sinn gang. Ríkisstjórnin öll varði þessa bankasölu frá fyrsta degi. Hæstv. forsætisráðherra taldi hæstv. fjármálaráðherra hafa axlað ábyrgð með því að leggja niður Bankasýsluna á sínum tíma. Samfylkingin hefur frá upphafi gert athugasemdir við feril þessa máls. Við höfum fengið skýrslu eftir skýrslu og athugun eftir athugun þar sem komist er að neikvæðri niðurstöðu um það hvernig utan um þetta var haldið. Nú hefur komið á daginn að Samfylkingin hafði á réttu að standa í þessu máli og ríkisstjórnin þarf að láta í sér heyra hvernig hún ætlar að bregðast við, ekki bara út af þessu stóra máli heldur blasa nú við miklar áskoranir í efnahags- og velferðarmálum, m.a. út af fjárlögum þess manns sem ríkisstjórnin hefur stutt, þess flokks sem stýrir fjármálaráðuneytinu. Við þurfum að fá að vita hér í þinginu hvert framhaldið verður vegna þess að þetta eru stórar og afdrifaríkar ákvarðanir sem er verið að tala um þessa dagana.

Forseti. Það er komin ákveðin niðurstaða í þetta mál, ekki full niðurstaða þó, þar sem ríkisstjórnarflokkarnir og stjórnarþingmenn slógu ákveðinn varnarmúr utan um fjármálaráðherra í þessu máli og það féllu ýmis stór orð í þessum ræðustól til varnar þessari sölu á Íslandsbanka, sem nú er orðið mjög skýrt að var brot á hæfisreglum - hagsmunatengsl þarna í gangi sem eru ekki þolanleg í stjórnsýslu. Það er eitthvað sem ríkisstjórnin og stjórnarþingmenn þurfa að gera dálitla grein fyrir. Þau þurfa að gera hreint fyrir sínum dyrum hvað þetta varðar. Þegar spurt var hér á opnum fundi hvort ráðherra hefði skoðað hæfnistengsl sín og svarið var nei var svo augljóst að þetta yrði niðurstaðan. Það var augljóst. Allir sem sjá það ekki 

Virðulegur forseti. Umboðsmaður Alþingis hefur nú sent frá sér álit um Íslandsbankasöluna og sem betur fer og aldrei þessu vant þá segir fjármálaráðherra af sér. Þetta eru vinnubrögð sem við höfum ekki vanist hér á Alþingi eða á Íslandi nema í algjörum undantekningartilfellum. Við höfum fylgst vel með hvernig salan á Íslandsbanka hefur gengið eftir. Þetta hefði átt að vera okkur víti til varnaðar. Við vitum hvernig hrunið fór og við vitum að það er ekki búið að gera upp 15.000 heimili. Ég held og tel alveg sjálfsagt núna að ríkisstjórnin fari í ákveðna naflaskoðun og geri hreint fyrir sínum dyrum og taki líka ábyrgð.

Forseti. Mér finnst svo alvarlegt að hér, mjög fljótt eftir söluna á Íslandsbanka þegar var ljóst að þessi sala var bara klúður og margir ferlar voru brotnir og lög verið brotin og öll stjórnarandstaðan var sameinuð í því að kalla eftir rannsóknarnefnd, mér þykir svo alvarlegt að það var öllum tólum og tækjum og leiðum beitt til þess að stoppa það af. Þegar stjórnarandstaðan vildi sinna sínu eftirlitshlutverki var það bara stoppað. Og svo voru loforð: Nei, við við ætlum að biðja ríkisendurskoðanda að skoða þetta og ef sú rannsókn veltir ekki við öllum steinum þá getum við farið í aðrar rannsóknir. Það var augljóst þegar skýrsla ríkisendurskoðanda kom að hún var ekki fullnægjandi og það þurfti að rannsaka þetta frekar. En nei, það mátti ekki gera það. Við máttum ekki fá að skoða þetta mál betur. Við máttum ekki fá að sinna okkar skyldum sem stjórnarandstaða. Guði sé lof að við höfum umboðsmann Alþingis, í alvörunni. 

Forseti minnir á að ræðutími er aðeins ein mínúta í fundarstjórn forseta.

Virðulegur forseti. Já, við vitum öll hér að mikið hefur verið sagt um þetta mál. Margt hefur líka verið hrakið um þetta mál og hægt hefur verið að varpa betra ljósi á annað, sem var nauðsynlegt umræðunnar vegna. Ég vil nota þetta tækifæri og ítreka að það álit sem nú liggur fyrir gerir í engu lítið úr því að allir sem komu að málinu unnu það í góðri trú með bestu mögulegu ráðgjöf sem var hægt að finna á sínum tíma og af heiðarleika og gegnsæi var unnið með þá leiðsögn til grundvallar. Ekkert í þessu áliti dregur það í efa. Ekkert í þessu áliti dregur það fram á nokkurn hátt að hér hafi ekki verið unnið eins vel og hægt var og ekkert var gert í skjóli nætur. Hér er um að ræða túlkun umboðsmanns Alþingis á einu atriði sem engan sem kom að ferlinu grunaði að yrði túlkað á þann hátt. 

Forseti minnir hv. þingmenn á að ræðutíminn er aðeins ein mínúta í umræðu um fundarstjórn forseta.

Herra forseti. Hinum sérstöku hæfisreglum stjórnsýslulaga er ekki aðeins ætlað að koma í veg fyrir að ómálefnaleg sjónarmið hafi áhrif á efni stjórnvaldsákvarðana heldur er þeim einnig ætlað að stuðla að því að almenningur geti treyst því að stjórnvöld leysi úr málum á hlutlægan hátt. Það traust brást við bankasöluna. Það er afar mikilvægt að almenningur fái að vita hvernig í raun var í pottinn búið og ekki síður að ráðherra axli ábyrgð á gjörðum sínum og viti hvaða skyldum hann hefur að gegna. Fjármálaráðherrann sagði auðvitað af sér. Hvað annað? Það kom ekkert annað til greina. Ábyrgð fjármálaráðherrans er skýr samkvæmt lögum og á það höfum við í Samfylkingunni bent allan tímann. Spurningin er hins vegar hvað þessi staða þýðir fyrir stjórnarsamstarfið og þau mikilvægu verkefni sem við blasa í íslensku samfélagi. Það má ekki slá öllu á frest 

Virðulegur forseti. Þar sem kallað er eftir viðbrögðum stjórnarliða hér þá er mér bæði ljúft og skylt að koma upp. Það er alveg rétt sem nokkrir hv. þingmenn hafa sagt hér, það féllu ansi mörg orð í þessari umræðu og með réttu eða röngu. Hér gerðist ég ásamt fleirum aðilum ekki sekur um það heldur notaði orðalagið að velta við hverjum steini. En við höfum líka verið að því með því að nýta okkur þær stofnanir og þau apparöt, ef ég leyfi mér að sletta, virðulegi forseti, sem eiga að vera okkur til hjálpar í að greiða úr málum og komast að niðurstöðu. Nú liggur fyrir álit trúnaðarmanns Alþingis sem ráðherra hefur brugðist pólitískt við og það þykir mér rétt niðurstaða og fagna henni.

Virðulegi forseti. Stjórnarmeirihlutinn hér á Alþingi þarf að hugsa sinn gang. Í eitt og hálft ár hafa þau varið það hvernig staðið var að sölunni á Íslandsbanka. Þau hafa varið stjórnsýslu fráfarandi fjármála- og efnahagsráðherra fram í rauðan dauðann og hv. þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins heldur því áfram. Þau hafa gert allt til að beina athyglinni frá ábyrgð ráðherra sjálfs, hindrað að skipuð væri óháð rannsóknarnefnd á vegum Alþingis til að fara ofan í saumana á því sem gerðist, þau hafa leikið hvern tafaleikinn á fætur öðrum, en nú liggur fyrir svart á hvítu álit umboðsmanns Alþingis sem staðfestir, rétt eins og álit Ríkisendurskoðunar, rétt eins og skýrsla Fjármálaeftirlits Seðlabankans, að gagnrýni okkar var rétt. Hún var rétt frá upphafi. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fylgdi ekki lögum og reglum. Hann brást sínum yfirstjórnunar- og eftirlitsskyldum, gætti ekki að sérstöku hæfi sínu og auðvitað segir hann af sér, auðvitað, honum er ekki stætt á öðru. En nú þarf stjórnarmeirihlutinn allur að sýna auðmýkt og taka sig saman í andlitinu því verkefnin eru ærin.

Forseti. Út af því sem hv. þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins sagði um að ýmislegt hefði verið hrakið um þetta mál o.s.frv. þá hefur alla vega ekkert af því sem Píratar hafa sagt að hafi verið niðurstaða þessa máls verið hrakið. Ég skora bara á fólk að draga það upp og sýna fram á annað. Sami þingflokksformaður segir að hér sé um að ræða túlkun umboðsmanns á einu atriði sem engan í ferlinu hafi grunað að yrði túlkað á þann hátt. Jú, nákvæmlega, það var grundvallarstefið frá upphafi að þarna væri vafi á því að - ekki vafi, það var frekar augljóst að fjármálaráðherra væri vanhæfur til að taka þessa ákvörðun. Það var sagt alveg frá byrjun. Þannig að þetta er enn einn fyrirslátturinn. Það er einhvern veginn verið að reyna að segja eitthvað sem er bara algjörlega augljóslega rangt. Og já, það þarf að gera ýmislegt, það eru mörg verkefni fram undan og það er mjög sorglegt að við þurfum að vera að ræða þetta mál í dag þegar staðan í efnahagsmálum er eins og hún er, staðan í húsnæðismálum er eins og hún er. Við erum að fara að ræða samgönguáætlun hérna á eftir. 

Virðulegur forseti. Nú hefur hæstv. fjármálaráðherra sagt af sér, sagt af sér embætti vegna vanhæfis við söluna á Íslandsbanka. Það hefur alltaf legið fyrir að fjármálaráðherra væri vanhæfur með því að selja föður sínum eignarhluta í Íslandsbanka, álit umboðsmanns staðfestir það einfaldlega. En vegna þess sem hefur komið fram hér áður í ræðum þá telur umboðsmaður einnig að það hefði verið betra og í samræmi við stjórnsýslulög og vandaða stjórnsýsluhætti ef afstaða til þess hvernig reglur um sérstakt hæfi horfðu við sölunni hefði komið fram í skriflegum gögnum við undirbúnings málsins. Það var ekki gert. Undirbúningnum var ábótavant, heimavinnan var ekki unnin. Fjármálaráðherra vann ekki heimavinnuna áður en hann fór að selja. Það er áfellisdómur yfir stjórnsýslunni og það er ráðherra sem ber ábyrgð á því, enginn annar. Það er enginn annar sem selur banka nema fjármálaráðherra. Annað sem skiptir máli hérna er að ráðherra hefur haldið því fram að það væri óraunhæft að skoða tengsl hans við einstaka bjóðendur. 

Herra forseti. Það er áhugavert hvernig hægt er að hlaupast undan ábyrgð með því að segjast axla hana í smáskrefum. Einu sinni var talað um að fjármálaráðherra hefði axlað ábyrgð með því að biðja um skýrslu Ríkisendurskoðunar. Svo kom sú skýrsla til þingsins og leit ekki vel út fyrir ráðherrann. Þá var sagt að ráðherrann hefði axlað ábyrgð með því að leggja niður Bankasýsluna, sem er reyndar enn að störfum og hefur ekkert lært af skýrslunni eða reynslunni af sölu Íslandsbanka. Nú axlar ráðherra ábyrgð með því að stíga til hliðar og væntanlega reyna að koma öðrum Sjálfstæðismanni í fjármálaráðuneytið til að geta haldið verkinu áfram; sama verki, sömu handbók. Forseti. Ábyrgðin er ekki sú hvort Bjarni Benediktsson sé fjármálaráðherra. Ábyrgðin er sú hvort Sjálfstæðisflokknum sé treystandi fyrir þessu ráðuneyti. Reynsla síðustu sex ára, eins og reyndar reynsla margra ára þar á undan, 

Hæstv. forseti. Það er eitt og hálft ár síðan kaupendalistinn var birtur og ljóst var að hæfi hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra var undir við sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka. Að sjálfsögðu hefðum við þurft þá og þegar að stofna rannsóknarnefnd á vegum Alþingis þannig að öll kurl gætu komið til grafar, allar heimildir væru fyrir hendi og við stæðum ekki í þessum sporum í dag. Ég fullyrði að niðurstaðan hefði verið sú sama fyrir hæstv. ráðherra af því að að sjálfsögðu var hæfið eins og segir í áliti umboðsmanns Alþingis. Á því leikur enginn vafi. En það sem mig fýsir að vita í dag er það hvort þögn hinna formanna stjórnarflokkanna þýði það að það eina sem blasi við núna sé að finna út úr því í hvaða ráðherrastól hæstv. fráfarandi fjármála- og efnahagsráðherra eigi að setjast og hvernig eigi að tefla skákina til enda í þessu afar vonlausa og vonda stjórnarsamstarfi.

Forseti. Hér hafa margir hv. þingmenn komið og lýst því yfir að t.d. hafi öllum steinum verið snúið við. Tilfellið er að þeim var ekkert snúið við nema bara vegna þess að þeir neyddust til að snúa þeim við. Það var streist á móti því að kanna hæfi, það var streist á móti því að kanna hvort eðlilega hafi verið staðið að þessum málum. Og núna þegar það er loksins búið að sýna fram á það með óyggjandi hætti að það var ekkert í lagi með þetta þá koma hv. þingmenn og lýsa því yfir að að sjálfsögðu verði steinum snúið við. En það er ekki það sem þarf að gerast. Það sem þarf að gerast er að það þarf að vinna hlutina almennilega án þess að þurfa að vera alltaf að snúa við einhverjum steinum. Við getum ekki verið í einhverri steinaleit úti um allt. Við þurfum bara að passa upp á að það sé rétt farið að. Það er algjört lágmark.

Virðulegi forseti. Það á ekki að vera yfir gagnrýni hafið að selja ríkiseignir, að selja banka. Það höfum við í Sjálfstæðisflokknum ítrekað sagt og það hef ég sagt úr ræðustóli Alþingis. Það voru settar reglur um söluna á bankanum og Bankasýslu ríkisins var falið að sjá um þá sölu. Fjármálaráðherra færði Bankasýslunni það hlutverk að bera ábyrgð á sölunni og salan gekk vel. Við skulum hafa það í huga að salan á þessum eignarhlut í Íslandsbanka gekk vel. Ég dreg heilindi hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssonar ekki í efa. Ég var ein af þeim sem stóðu hér í pontu Alþingis og sagði að við skyldum velta yfir steinum. Ég man þau orð mín. Ég sagði: Ef eitthvað athugavert verður fundið við það ferli sem farið var í þá mun fólk axla ábyrgð. Það er það sem er að gerast í dag. Mér þykir hæstv. fjármálaráðherra vera maður að meiri og hann sýnir hér Alþingi sóma með því að bregðast við mati sem er umdeilanlegt.

Virðulegi forseti. Ég held að við séum öll hér inni ásamt þjóðinni allri bara að melta fréttir morgunsins og að íhuga hver næstu skref verða. Svo ég útskýri aðeins okkar hlið þá er það mín sýn að þegar þessi sala var ákveðin og var samþykkt hér í þinginu þá hafi allir gert það út frá bestu vitund og bestu upplýsingum og ráðleggingum sem við höfðum á þeim tíma. Hins vegar er það þannig að valdi fylgir vissulega ábyrgð og kann ég að meta það og virði fjármálaráðherra meira fyrir að hafa stigið til hliðar núna í morgun og axlað þessa ábyrgð á sölu bankans. En að því sögðu er afar mikilvægt við sölu ríkiseigna að það ríki gagnsæi og að allar upplýsingar séu uppi á borðum og að við ávinnum okkur aftur traust almennings þegar kemur að sölu ríkiseigna því að þar er svo sannarlega verk að vinna.

Virðulegi forseti. Það má ekki selja pabba sínum banka. Þetta sögðum við fyrir einu og hálfu ári síðan. Síðan þá hafa margir hv. þingmenn hér inni reynt alls konar brellur og brögð til þess að ekki þyrfti að axla þá ábyrgð sem fylgir því að brjóta lög. Já, þetta var brot á lögum um það hvernig ætti að selja hluti. Við þurfum virkilega öll að horfa í augun á hvert öðru núna vegna þess að við erum búin að vera að afsaka það í eitt og hálft ár annars vegar og við hin að berjast fyrir því hins vegar að einhver axli ábyrgð á þessu athæfi. Já, að sjálfsögðu átti hæstv. ráðherra að segja af sér, hann átti bara ekki að gera það í dag, hann átti að gera það fyrir einu og hálfu ári síðan. En ég ætla rétt að vona að sá lærdómur sem við öll drögum af þessu hér inni á þingi sé að við verðum að fara að bæta siðferði ráðherra og þingmanna hér inni.

Virðulegi forseti. Bara fyrir skýrleika málsins, sem er nú samt stórt, mikið og víðfeðmt eins og við þekkjum, með marga vinkla, þá langar mig að taka fram, bara varðandi þetta álit og þessa umræðu hér og nú, svo að ekki sé kannski verið að ýja að því að ósekju að málið snúist um mun stærri og jafnvel alvarlegri hluti heldur en raunin er, að það er alltaf ábyrgðarhluti þegar koma fram svona athugasemdir um túlkun umboðsmanns, ég er ekki gera lítið úr því. En ég vil hins vegar taka fram að það er erfitt að túlka álit hans varðandi vanhæfi ráðherra á annan hátt en að ekki sé mögulegt að selja hlut ríkisins í bönkum öðruvísi en með beinni sölu þar sem ráðherra skoði hvert tilboð fyrir sig. Bara svo við áttum okkur á um hvað þetta snýst. Í álitinu bendir umboðsmaður á að þó svo að í lögunum frá 2012 sé gert ráð fyrir sölu með svonefndu tilboðsfyrirkomulagi, þá sé ekki að finna í þeim lögum undanþágu frá reglum um sérstakt hæfi. Í því liggur ómöguleikinn. Það er það 

Virðulegur forseti. Það er ágætt að rifja aðeins upp forsöguna. Það var á 137. löggjafarþingi árið 2009 sem lög um Bankasýsluna voru sett af ríkisstjórn Vinstri grænna og Samfylkingar sem þá var við völd. Hæstv. þáverandi fjármálaráðherra sagði í ræðu sinni að Bankasýslu ríkisins væri falið að undirbúa að vinna tillögur um sölu á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum, gera tillögu til fjármálaráðherra um hvort og hvenær fýsilegt væri að bjóða tiltekna eignarhluti til sölu á almennum markaði. Og þegar endurreisn fjármálakerfisins væri lokið var gert ráð fyrir að stofnunin væri lögð niður. Fjármálaráðherra lagði til að stofnunin yrði lögð niður þegar endurreisnin hafði átt sér stað í bankakerfinu. Því var mótmælt. Það var talið mikilvægt að þessi armslengd væri áfram frá stjórnsýslunni í þessum málaflokki. Nú kemur það í ljós að umboðsmaður telur það óskýrt að vanhæfisreglurnar gildi. Aðkoma ráðherrans var með nákvæmlega sama hætti í fyrra útboði og því seinna, 

Virðulegur forseti. Ég ætla bara rétt að benda hv. þingmanni Sjálfstæðisflokksins á að Sjálfstæðisflokkurinn verður að virða og fara eftir lögunum í landinu, líka þegar lögin eru kannski sett af einhverjum öðrum en Sjálfstæðisflokknum.

Forseti. Mér finnst fyndinn þessi nýjasti talpunktur stjórnarliða. Í síðustu lotu var talað um að auðvitað þyrfti að velta öllum steinum, bara ekki þeim steinum sem þurfti í rauninni að velta til að komast að niðurstöðu í þessu máli. Nú er allt í einu einhver ómöguleiki í því hvernig sala á eignarhlut í Íslandsbanka var framkvæmd. Ég ætla að rifja upp fyrir forseta og kannski þingflokki Sjálfstæðisflokksins 2. mgr. 4. gr. laga nr. 155/2012, þar sem segir, með leyfi forseta: „Ráðherra tekur ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað og undirritar samninga fyrir hönd ríkisins um sölu eignarhlutarins.“  
             Armslengdin er ekki meiri en svo að hann undirritar.  Í ljósi þessa lagði minni hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til rannsóknarnefnd. Það var á grundvelli þessa, vegna þess að það þyrfti að fá úr því skorið hvort samþykkt ráðherra á kauptilboði samrýmdist 

Forseti. Mér finnst mikilvægt að koma hingað upp því að mér finnst svo augljóst að orðræða eða „propaganda-vél“ - afsakaðu slettuna, forseti - Sjálfstæðisflokksins er komin í gang til þess að mála fjármálaráðherra upp sem einhvern veginn voðalega saklausan, en samt þurfti hann að segja af sér. Gerði eiginlega ekkert af sér, segir samt af sér og er algjör hetja fyrir það. Þótt ég beri virðingu fyrir því að hæstv. fjármálaráðherra hafi tekið þetta skref og sagt af sér, út af því að það er ofboðslega mikilvægt fordæmi og eitthvað sem hefði átt að gerast fyrir löngu síðan, þá þurfum við samt að muna að þetta brot lá fyrir og hefur legið fyrir lengi. Stjórnarandstaðan öll benti á þetta. Við kölluðum eftir rannsóknarnefnd til að kafa ofan í þetta sem okkur var neitað um og okkur hefur verið neitað um það í eitt og hálft ár. Það eitt og sér sýnir að hæstv. fjármálaráðherra, flokkur hans og ríkisstjórn töldu of hættulegt að rannsaka þetta of náið. 

Virðulegi forseti. Varðandi armslengd við söluna: Það var engin armslengd við þessa sölu og ég vona að við hættum að nota það hugtak, ég er orðinn svo þreyttur á því að það hálfa væri nóg. Það var engin armslengd við þessa sölu. Það var fjármálaráðherra sem seldi Íslandsbanka og enginn annar. Armslengdin á hins vegar við þegar daglegur rekstur bankanna á við, þá kemur Bankasýslan til skjalanna. Varðandi ómöguleikann um að uppfylla hæfisskilyrði laganna: Ég hafna því algerlega að það hafi verið ómöguleiki hjá fjármálaráðherra að uppfylla hæfisskilyrði laganna. Það er bara rangt og umboðsmaður fjallar um það. Í því sambandi bendir umboðsmaður á „mikilvægi þess að undirbúningi mála […] sé hagað þannig að framkvæmd þeirra samrýmist lögum. […] telji stjórnvöld rök standa til þess að haga beri meðferð máls á þann hátt að reglur um sérstakt hæfi eigi ekki við um tiltekin atriði, ber þeim að leita viðeigandi leiða í því sambandi.“ Ráðherra geti til að mynda lagt fram frumvarp til lagabreytinga í þessu skyni og sé það þá Alþingis að meta hvort tilteknar aðstæður réttlæti það. 

Forseti. Hér hafa margir þingmenn talað um alls konar ómöguleika en ég verð bara að játa að ég skil ekki í hverju sá ómöguleiki felst vegna þess að það hlýtur að vera þekkt hvaða aðilar teljast tengdir þeim sem koma að sölu ríkiseigna. Þegar það er búið að safna saman þeim sem bjóða í hlutina þá ætti að vera í lófa lagið að greina það hvort einhver þeirra kennitalna sem um ræðir tengist þessum aðilum. Ég skil ekki hvernig það vefst fyrir fólki, þetta er bara nokkuð gömul tækni og hefði átt að vera hægt seint á síðustu öld, hvað þá núna. Þetta ætti ekki að vera neitt sérstaklega flókið og ætti ekki að vefjast fyrir neinum. Ef einhver er raunverulega að halda því fram að þetta sé ómögulegt - það er kannski ómögulegt að lesa í gegnum ótal skjöl og kanna það þannig, en það er ekki leiðin sem á að fara. Það eru margar aðrar færar.

Virðulegur forseti. Það er að mörgu leyti áhugavert að hlusta á þessar ræður sem hér fara fram. Nú er talað um að engin armslengd hafi verið í þessu máli og að penninn sé á endanum hjá fjármálaráðherra. Það hlýtur þá að vekja upp þá spurningu hvers vegna þessir sömu hv. þingmenn og flokkar lögðust svo eindregið gegn tillögu fjármálaráðherra á sínum tíma um að leggja Bankasýsluna niður, einmitt til þess að axla persónulega ábyrgð á svona gjörningum embættisins. Það var þá talið mjög mikilvægt að viðhalda þessu kerfi og ráðherra var hrakinn til baka með þessa tillögu sína um að í raun axla ábyrgð á þessu. Það er auðvitað búið að lýsa því hér og umboðsmaður lýsir því ágætlega í hverju þessi ómöguleiki felst. Hann liggur auðvitað í því að það er ekki hægt að framkvæma þetta með þessum hætti, að viðlagðri ábyrgð, samkvæmt þeim lögum sem hér er undir. Í því felst ómöguleikinn.  Síðan er þetta með rannsóknarnefndirnar 

Forseti minnir enn á að ræðutími er takmarkaður í fundarstjórn forseta er ein mínúta í hverri ræðu.

Herra forseti. Það er ágætt þegar við erum að ræða þetta álit umboðsmanns frá því í morgun að allir séu á sömu blaðsíðu, ef svo má segja. Þegar hér er bent á að fjármálaráðherra hafi hreyft við þeim mótrökum, eins og kemur fram í álitinu, að það sé óraunhæft að fara yfir hvert og eitt einasta tilboð, en í fyrra útboðinu voru yfir 20.000 tilboð, þá kemur það fram í álitinu af hálfu umboðsmanns að hann dregur þetta mat hæstv. fjármálaráðherra ekki í efa en veltir því upp hvernig eigi þá að ná utan um málið. Hann bendir á að það hefði mögulega átt að leggja fram frumvarp til Alþingis sem tæki af skarið um að kippa reglum um sérstakt hæfi úr sambandi eða geta þess í þá greinargerð. Þetta eru - ég ætla ekki að segja eftiráskýring - vangaveltur um það hvernig hefði átt að fóta sig eftir á með það fyrirkomulag sem er um sölu á ríkiseignum.

Herra forseti. Það veldur mér nokkrum áhyggjum að hlusta á hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins tala hér um ábyrgð og lög þegar kemur að sölu eignarhluta ríkisins í bönkunum. Það var árið 2012 sem ég mælti fyrir þessum lögum og þau lög eru um hvað ráðherra má gera og hvernig hann á að fara að því. Þetta eru ekki flókin lög, þetta eru fimm greinar og þar er ábyrgð ráðherrans tiltekin. Það er engin armslengd í þeim lögum, þau eru um hvað ráðherrann má gera og hvernig hann á að fara að því. Ábyrgðin er skýr samkvæmt þessum lögum og ég hef áhyggjur af því, forseti, ef þingmenn Sjálfstæðisflokksins og hæstv. ráðherra vita það ekki, þekkja ekki lögin og vilja ekki kannast við þá ábyrgð sem í þeim felast.

Virðulegur forseti. Í þessari umræðu þá held ég að við gleymum því að um síðustu helgi voru 15 ár síðan bankahrunið var, 15 ár. Þetta er bara örstuttur tími. Við erum aftur komin, innan 15 ára, á þann stað að við erum að rífast um fjármálakerfið, klúður í bankasölu. Lærum við ekkert? Sem betur fer, jú, er byrjað að bera ábyrgð og hæstv. fjármálaráðherra ætlar að bera ábyrgð en svo koma aðrir Sjálfstæðismenn hér og segja að þetta hafi eiginlega ekki verið neitt neitt, hann eigi einhvern veginn ekkert að bera ábyrgð á þessu. Auðvitað á hann að bera ábyrgð á þessu og ríkisstjórnin á líka að bera ábyrgð á þessu. Okkur ber skylda til þess að hugsa aðeins aftur í tímann, um hvað skeði í bankahruninu og við eigum að læra af því. En við erum ekkert að læra af því, alveg greinilega ekki hér.

Virðulegi forseti. Ég er ósammála niðurstöðu umboðsmanns Alþingis en ég ber virðingu fyrir þeirri niðurstöðu og ég tek henni alvarlega. Ólíkt sumum öðrum þá ber ég virðingu fyrir mikilvægum stofnunum þessa samfélags þótt ég geti verið ósammála þeirri niðurstöðu sem komist er að. Það er réttur minn að gera það með þeim hætti. Ég ætla að benda á það sem umboðsmaður segir þó í greinargerð sinni, fyrst menn vilja vitna í umboðsmann, vegna þess að greinargerðin er nefnilega mjög góð á margan hátt og er leiðbeinandi fyrir okkur og við ættum að fara að ræða efnisatriði þeirra leiðbeininga sem umboðsmaður gefur okkur. Hann segir og fullyrðir að það sé ekkert sem bendi til þess að hægt sé að draga grandleysi fjármálaráðherra 

Virðulegi forseti. Við erum hér að ræða fundarstjórn forseta á degi sem er dagur mikilla frétta. Auðvitað er það þannig að það er ekkert hægt að skrifa neitt út eða allt út og allir verða auðvitað að hafa sinn stíl, en ég verð að viðurkenna að ég hélt að hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar myndu nú bregðast aðeins öðruvísi við og bera meiri virðingu fyrir þeirri ákvörðun sem hæstv. fjármálaráðherra tók. Ég vek athygli á orðum hv. þm. Óla Björns Kárasonar. Þetta er alveg skýrt og þarna vitnaði hann beint í umboðsmann. Síðan, virðulegur forseti, vegna þess að við þurfum að ræða þetta, vil ég líka vekja athygli á því að í umræðum um Bankasýsluna þegar Steingrímur J. Sigfússon, þáverandi hæstv. fjármálaráðherra, flutti það mál þá sagði hann orðrétt hér á þingi í andsvari, með leyfi forseta: „Ég held að hv. þingmaður hljóti að sjá að það sem hér er verið að reyna að gera er akkúrat að færa málin af hinu pólitíska borði, út úr ráðuneytinu og búa til armslengd á milli stjórnmálanna, framkvæmdarvaldsins og löggjafans þess vegna, og þeirrar framkvæmdar sem þarna á að fara fram.“ Þetta eru orð fyrrverandi 

Virðulegi forseti. Það hefur verið athyglisvert að fylgjast með umræðunni. Stjórnarandstaðan bendir að sjálfsögðu á að við erum búin að vera að segja þetta ansi lengi. Stjórnarflokkarnir eru misduglegir að koma og verja ráðherra. Sjálfstæðisflokkurinn ver að sjálfsögðu sinn mann. Og bara svo það sé alveg á hreinu, hv. þm. Óli Björn Kárason, þá vorum við ekki að segja að hæstv. ráðherra væri vondur, hann væri bara vanhæfur. Það gefur manni kannski svolitla innsýn í það hvernig ástandið er á stjórnarheimilinu akkúrat núna að hinir flokkarnir eru ekki tilbúnir að verja ráðherra jafn hart og Sjálfstæðisflokkurinn. En það er von mín að við öll lærum af þessu og við öll lærum að axla ábyrgð þegar við gerum mistök, af því að við gerum öll mistök. 

Herra forseti. Nú er ég kannski sá sem hefur þótt hvað erfiðastur í þessu stjórnarsamstarfi og kemur ekki öllum á óvart. Í tilefni af orðum hv. þingmanns hér áðan þá ætla ég að lýsa þessu yfir: Ríkisstjórnin lifir ágætu lífi. Hún stendur sterkt. Ég styð hana og það verður tekið til óspilltra málanna hér á næstu dögum, vikum og mánuðum, íslensku þjóðinni til heilla.  
            

Virðulegi forseti. Það eru auðvitað ákveðin tíðindi í pólitíkinni. Það sem gerðist í þessu máli sem við höfum verið að ræða hér í dag er að þingið virkaði. Stjórnarandstaðan virkaði og náði að knýja í gegn rannsóknir og skoðun á bankasölunni. Stjórnarflokkarnir vildu á kunnuglegan hátt sópa þessu undir teppið, eins og við þekkjum með ýmsar skýrslur, en núna liggur þetta fyrir og ummæli og viðbrögð þingmanna stjórnarflokkanna eru ekkert endilega í góðu ljósi í dag. En af þessu verðum við að læra, allt þingið og ekki síst ríkisstjórnarmeirihlutinn. Við sjáum að við afdráttarlausri niðurstöðu umboðsmanns Alþingis, sem bendir einmitt á að farið var á svig við hæfisreglur stjórnsýslulaga, bregst hæstv. fjármálaráðherra. Það er skiljanleg ákvörðun, rétt ákvörðun, skynsöm ákvörðun og hún er virðingarverð. Mér finnst pólitíkin stundum vera svo áhugaverð. Hér í þinginu í gær, undir sérstakri umræðu um sölu ríkiseigna, benti ég á að það væri mikilvægt fyrir ríkissjóð að halda áfram sölunni á Íslandsbanka. Fjármál ríkisins gera ráð fyrir þessu til að reyna að lækka skuldir ríkissjóðs og vaxtagjöldin til að byggja upp innviði. En ég benti líka á að málið væri í ákveðinni sjálfheldu vegna þess vantrausts sem ríkir, aðallega í garð Sjálfstæðisflokksins, við sölu ríkiseigna. Sjálfstæðisflokkurinn ræður ekki við sölu ríkiseigna en við verðum samt að halda áfram sölunni á Íslandsbanka að mínu mati, m.a. til að rétta af fjármál ríkisins. Þess vegna lagði ég til í gær að málið og forræði þess yrði fært yfir til forsætisráðherra eða viðskiptaráðherra. En það sem við þurfum allra helst á að halda er að hætta að setja svona mikla orku í innanbúðarátökin við ríkisstjórnarborðið. Við verðum að átta okkur á því að erfiðar kjaraviðræður eru fram undan. Við þurfum ríkisstjórn sem virkar og er starfhæf, sem einbeitir sér að alvarlegri stöðu í efnahagsmálum og fer raunverulega að taka utan um heimilin í landinu.

Virðulegi forseti. Hér hefur víða verið komið við en við skulum aðeins staldra við. Hér í þessum ágæta sal hefur farið fram herför gegn framkvæmd sölunnar á Íslandsbanka, allt frá fyrsta degi þegar því var t.d. haldið fram hér að ósekju að salan hefði farið fram í skjóli nætur. Við skulum aðeins staldra við og velta því fyrir okkur um hvað málið hverfist. Það snýst ekki um að bankinn hafi verið seldur án kynningar fyrir þinginu, að bankinn hafi verið seldur á undirverði og aðeins útvaldir hafi fengið að taka þátt. Þetta hefur allt saman verið hrakið. Það snýst ekki um að einhverjir hafi vitað af einstökum kaupendum, að kaupendur hafi fengið sérmeðferð eða eitthvað annarlegt hafi legið að baki framkvæmdinni. Gagnsæið varðandi það hvernig salan fór fram hefur verið algert og útskýrt í þaula hvernig framkvæmdin var hugsuð og hvernig helstu málsþættir snúa, einmitt af því að lögunum var ætlað að girða fyrir pólitísk afskipti af sölunni. Við þá miklu rýni sem salan hefur fengið hefur margt komið fram en það sem situr eftir er að öll framkvæmd sölunnar fór fram í góðri trú um að allt væri samkvæmt lögum, að undangengnum vandlegum undirbúningi og að fenginni ráðgjöf fjölda sérfræðinga. Sérstaklega var vandað til verka þar sem núgildandi lög bjóða upp á einhverja ólánsútgáfu af ketti Schrödingers þar sem ráðherra er bæði hæfur og vanhæfur í senn þar til kíkt er í kassann, sem hann má reyndar ekki fyrir nokkurn mun opna. Álit umboðsmanns Alþingis snýr að túlkun umboðsmanns á tæknilegu atriði sem engan sem kom að þeim undirbúningi grunaði að yrði túlkað á þann hátt sem hann gerir. En engu að síður ber auðvitað að taka það alvarlega og enginn getur sagt að það hafi ekki verið tekið alvarlega.

Virðulegi forseti. Álit umboðsmanns Alþingis liggur fyrir og Bjarni Benediktsson hefur sagt af sér sem fjármála- og efnahagsráðherra. Ég tel að hann hafi þar brugðist rétt við og mér finnst eðlilegt að þingið hafi verið að ræða þetta hér áðan undir dagskrárliðnum fundarstjórn forseta. Herra forseti. Það er samt þannig að það eru jafnvel stærri og alvarlegri atburðir að gerast úti í hinum stóra heimi, þó svo að auðvitað skipti þetta máli í íslensku samfélagi. Síðustu sólarhringa höfum við horft upp á hörmulega atburði fyrir botni Miðjarðarhafs, atburði keimlíka því sem við höfum því miður séð svo ótal oft áður í átökum Palestínufólks og Ísraelsmanna. Við höfum séð þetta handrit áður og vitum hvernig því mun ljúka, eða öllu heldur ekki ljúka. Átakasaga þessi er áratugalöng en þessi lota hófst með hræðilegum árásum og hrinu mannrána og morða Hamas-liða. Hið fyrirsjáanlega viðbragð var svo loftárásir Ísraelshers á þéttbýlt svæði fólks sem getur hvergi flúið. Afleiðingin verður eins og allir vita í hjarta sínu aðeins framlenging á vítahring ofbeldis og gagnárása. Raunverulegur friður muni ekki komast á með ofbeldi, ekki í Palestínu og Ísrael og ekki neins staðar annars staðar. Forseti. Ég trúi því að íslensk stjórnvöld geri sitt til að tala máli friðar þarna sem annars staðar og ég fagna því að það hafi verið gripið skjótt inn í og látið senda eftir Íslendingum og koma þeim af átakasvæðinu. Ég ætla að trúa því að það komi ekki annað til álita núna, eins og málum er háttað, að það detti ekki nokkrum manni í hug að senda einhvern héðan til átakasvæðisins í Palestínu.

Virðulegi forseti. Við stöndum víst á ákveðnum tímamótum. Ég myndi segja um þau tíðindi sem við höfum verið að ræða hér í þinginu í morgun, núna í fundarstjórn forseta og það sem af er störfum þingsins, að við stöndum á ákveðnum krossgötum. Við stöndum á sögulegum stjórnmálalegum krossgötum þar sem fjármálaráðherra hefur stigið fram - og ég segi það af virðingu. Honum var ekki hrint fyrir björgin, hann var ekki þvingaður í það og hann heyktist ekki við og hékk ekki á embættinu eins og hundur á roði, eins og við höfum oftar en ekki upplifað hér, heldur sagði hann af sér embætti. Mér finnst í rauninni að hann sé að sýna hér ákveðið fordæmi. Með þá stjórnmálafræðimenntun sem ég hef finnst mér í rauninni mjög spennandi að hugsa: Hver er þessi leikur? Hvert er ríkisstjórnin að stefna? Hvert stefnir Sjálfstæðisflokkurinn? Og hefur Bjarni Benediktsson, hæstv. fjármálaráðherra, í rauninni komið með blaðamannafund hálfellefu í morgun og, að mér skilst, hér í þingsal hafi bara ekki nokkur einasti maður vitað af þessu? Bjarni er búinn að vita af þessu í dálítinn tíma og þetta er gert að vel ígrunduðu máli. Hann sýnir hér fordæmi sem ég held að verði ansi erfitt fyrir hæstv. matvælaráðherra að standast, ef álit umboðsmanns fellur í þá átt að hún hafi brotið stjórnsýslulög, meðalhóf og fleiri reglur stjórnsýslulaga þegar hún steig harkalega inn í hvalveiðarnar sem áttu að hefjast hér fyrr í sumar og lagði bann á þær daginn áður en skipin lögðu úr höfn. Og það er algjörlega burt séð frá því hvað okkur finnst um hvalveiðar eða ekki hvalveiðar. Hér eru ákveðin tímamót, stjórnunarleg og stjórnmálafræðileg tímamót að verða sem mér finnst vert að ígrunda og skoða. Við erum hér að nálgast það sem við höfum meira séð í löndunum í kringum okkur þar sem ráðherrar axla ábyrgð og stíga til hliðar þegar þeim finnst ástæða til. 

Virðulegur forseti. Afsögn fjármálaráðherra eru stórar fréttir en þær mega ekki varpa skugga á þau mikilvægu málefni sem ráðuneytið hefur með höndum. Mig langar til að nota þetta tækifæri og hvetja hvern þann sem tekur við embættinu til að taka á þeim af festu. Í síðustu viku var sýning opnuð undir nafninu Mennt var máttur, í samstarfi við Landssamtök íslenskra stúdenta og Bandalag háskólamanna. Sýningin stendur enn yfir og ég hvet fólk til að mæta á hana. Hún varpar skýru ljósi á slæma stöðu námslánakerfisins og hvert Ísland stefnir ef Menntasjóður námsmanna verður áfram undirfjármagnaður. Í viðtali í tengslum við sýninguna benti Alexandra Ýr van Erven, forseti LÍS, á þá staðreynd að vextir á verðtryggðum námslánum eru 4% en vextir á verðtryggðum húsnæðislánum oft 2–3%. Með öðrum orðum erum við að stefna ungu fólki í skuldir á mun verri kjörum en bjóðast öðrum í samfélaginu. Á sama tíma búa 14–17% íslenskra háskólanema við fæðuóöryggi sem stafar í langflestum tilvikum af fjárhagslegum aðstæðum nemenda. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það hversu skaðlegur fæðuskortur getur verið heilsu fólks. Ofan á þetta leggst vaxtaumhverfi sem ungt fólk býr við eftir að námi lýkur. Hvernig á ungt fólk að koma sér þaki yfir höfuðið, hefja lífið og stofna fjölskyldu í þessu umhverfi? Þetta er eitt af þeim verkefnum sem ríkisstjórnin hefur alveg gleymt að takast á við. Námslánakerfið okkar er tæki til að fjárfesta í mannauði og menntun, að tryggja ungu fólki fullnægjandi kjör er fjárfesting í tækifærum framtíðarinnar sem felur í sér ábata fyrir allt samfélagið. Áherslur ríkisstjórnarinnar endurspegla ekki þessa fjárfestingu. Ég vona innilega að næsti fjármálaráðherra muni standa með námsfólki og tryggja þeim fullnægjandi kjör og tækifæri til framtíðar. Við þurfum ríkisstjórn sem setur hagsmuni stúdenta hærra í forgangsröðun.

Forseti. Í morgun bárust þau stórtíðindi að fjármálaráðherra sagði af sér embætti, enda eina tæka niðurstaðan. Þetta ætti auðvitað ekki að koma neinum á óvart en það gerir það samt vegna þess að við eigum því ekki að venjast hér að ráðherrar axli ábyrgð. Ef málið er skoðað betur er þetta bara veðmálið sem var tekið fyrir meira en ári síðan þegar ríkisstjórnin öll flykktist á bak við stjórnsýslu ráðherra í þessari sölu. Þrátt fyrir að okkur Pírötum, hagsmunasamtökum sem berjast gegn spillingu og almenningi öllum hafi verið gróflega misboðið þá tók ríkisstjórnin skýra afstöðu og studdi þetta. Því er allt umboð ríkisstjórnarinnar í uppnámi og hún rúin trausti. Það hlýtur að blasa við að hér þurfa fleiri að axla ábyrgð. Það tóku fleiri þátt í veðmálinu um að þessi stjórnsýsla væri í lagi, sem hún er svo sannarlega ekki og við Píratar sögðum það allan tímann. Nú er bara búið að taka af öll tvímæli og sú gagnrýni átti ekki bara sannarlega rétt á sér heldur var hún bráðnauðsynleg. Nú heyrum við alls konar vangaveltur um hver viðbrögðin verði. Er það ekki ljóst að Sjálfstæðisflokknum er hvorki treystandi fyrir fjármálum ríkisins né efnahagsmálum og því algjörlega ljóst að það gengur engan veginn að annar Sjálfstæðismaður taki við ráðuneytinu? Nú er þetta svo sannarlega ekki eina dæmið um vafasama stjórnsýslu ríkisstjórnarinnar og vonandi verður þetta til þess að af þessu verði dregin einhver lexía, að hér verði vandað betur til verka - við verðum að endurreisa hér traust - að fólk sem tekur að sér mikilvæg embætti axli ábyrgð tímanlega, ekki þegar öll sund eru lokuð.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka fram að ég tel ákvörðun fjármálaráðherra um að segja af sér vegna álits umboðsmanns Alþingis hafa verið rétta og vonandi að þetta marki tímamót í íslenskri stjórnmálasögu þar sem ráðherrar axla ábyrgð á gjörðum sínum og að þeir axli ábyrgð á því þegar þeir eru vanhæfir og brjóta stjórnsýslulög sem og önnur lög. Það verður fróðlegt að sjá hvort matvælaráðherra gerir það sama þegar álit umboðsmanns kemur eða skaðabótamálin hrannast upp. Það sem mig langar að ræða er kjördæmavika. Ég var í kjördæmaviku í síðustu viku og ég vil byrja á því að þakka sveitarstjórnarmönnum í Norðvesturkjördæmi sem tóku á móti okkur þingmönnum og á móti mér á fundum og starfsfólkinu sem vinnur hjá svæðasamtökunum. Á þriðjudeginum áttum við fund með Sambandi sveitarfélaga á Vesturlandi og þar voru allir sveitarstjórar á svæðinu. Á miðvikudeginum hittum við sveitarstjórnir á Norðvesturlandi og á fimmtudeginum var ég svo heppinn að hitta einn sveitarstjórnarmenn á Hólmavík, Drangsnesi og Súðavík og síðan á föstudeginum sótti ég fjórðungsþing Vestfjarða þar sem allir sveitarstjórnarmenn á Vestfjörðum voru samankomnir. Ég tel að þetta hafi verið mjög góðir fundir og ég ítreka þakkir mínar til þeirra sem tóku á móti okkur. Ástandið í kjördæminu er að mörgu leyti snúið, sérstaklega þegar kemur að læknisþjónustu og samgöngum. Það er mjög brýnt að tekið verði hið allra fyrsta á læknisþjónustu í kjördæminu og á landsbyggðinni í heild og einnig samgöngum, sérstaklega á Vestfjörðum, og að sú innviðaskuld sem Vestfirðingar hafa orðið fyrir á síðustu árum og áratugum verði greidd hið fyrsta. Vestfirðir eru hins vegar í mikilli uppbyggingu núna 

Virðulegi forseti. Núna er ljóst að hæstv. fráfarandi fjármálaráðherra er á útleið en gleymum því ekki að hann hefur hreina samvisku, telur sig ekki hafa gert neitt rangt í þessu máli þrátt fyrir þrálát feilspor í framkvæmd á sölunni og fráleit viðbrögð í kjölfar hennar. Nú í ástandi óðaverðbólgu er auðvitað ekki annað hægt en að minna ríkisstjórnina mildilega á að þjóðin þarf að vita hver næstu skref verða og það sem fyrst, því að verkefnin eru vissulega ærin. En það er ekki nóg að vita hver situr á hvaða stóli því að ég bið almenning að gefa því gaum hver afstaða þeirra sem eftir sitja í þessari ríkisstjórn er til bankasölunnar. Er samviska þeirra jafn hrein og þess ráðherra sem nú yfirgefur sviðið? Ég ítreka það sem hér hefur áður verið sagt, að ríkisstjórnin hefur eindregið, og ég meina þá eindregið, haldið uppi vörnum og stutt bankasöluna með ráðum og dáð. Samfylkingin hefur verið mótfallin þessari framkvæmd frá upphafi, hafi fólk áhuga á að ræða hér einhverja hreina samvisku í þessu máli. Vinstri græn segja að hér hafi þau kallað eftir því að hverjum steini yrði velt við. Álit eftirlitsstofnana er ekki skraut og ríkisstjórnarflokkarnir verða að átta sig á því hvað það þýðir að velta við hverjum steini. Það er ekki létt áminning um það sem betur mætti fara, vinsamleg tilmæli eða ábendingar og svo sannarlega ekki í málum sem lúta að grundvallartrausti um ráðstöfun ríkiseigna. Að velta við hverjum steini þýðir ekkert annað en að það sem undir finnst á að hafa afleiðingar. Virðulegi forseti. Það er hægt að axla ábyrgð á ýmsa vegu. Að leggja niður Bankasýsluna er ekki eitt af því og í rauninni er afsögn úr ráðherrastól bara eitt lítið skref í áttina. Hvert ætlar þessi ríkisstjórn og verður hæstv. fráfarandi fjármálaráðherra með í för?

Virðulegi forseti. Laugardaginn 7. október síðastliðinn voru mótmæli hér á Austurvelli. Þar kom saman ótrúlegur fjöldi fólks til að mótmæla því ástandi sem er í laxeldi allt í kringum landið. Ég mætti þarna að sjálfsögðu. Þetta er gríðarlega stórt umhverfismál og mér var bæði ljúft og skylt að vera þar og fyrir það hef ég fengið gagnrýni. En mig langar að koma hér og bregðast aðeins við því að sérstaklega fyrir austan hefur mikið verið talað um að hér sé verið að blanda öllu saman, það hafi orðið slys á Vestfjörðum en allt sé í góðu standi á Austurlandi. Í fyrsta lagi skulum við ekki kalla það slys þegar keyrt er með opin augun og háu ljósin beint af augum á vegg. Það er ekki slys. Ástandið er algerlega ótrúlegt og ég hvet fyrirtækin sjálf til að gyrða sig í brók og fara að axla meiri ábyrgð. Ráðherra málaflokksins hefur lagt til miklar breytingar og engin slys eru án afleiðinga. Það er verið að taka þetta föstum tökum í regluverkinu en það er ekki nóg ef ekki er farið eftir því. Hvað varðar fiskeldi á Austurlandi þá sat ég í kjördæmaviku fund með sveitarfélaginu Múlaþingi og spurði um stöðuna. Þar er það alveg ljóst að íbúar Seyðisfjarðar hafa hafnað öllu fiskeldi í firðinum. Sveitarstjórn hefur frá upphafi, frá því að sveitarfélagið var sameinað og þessi sveitarstjórn komst á og æ síðan, ekki viljað svara neinu er varðar það og það voru engin svör á þessum fundi frekar en áður. Sveitarstjórn ætlar ekki að standa með íbúum Seyðisfjarðar, verð ég að lesa út úr því. Að lokum vil ég benda á að það hefur ekki verið slysalaust fyrir austan; 

Herra forseti. Ég hygg að þegar stjórnmálasagan verður skrifuð þá muni 10. október 2023 standa dálítið upp úr. Það er dagurinn þegar ráðherra tók að eigin frumkvæði ákvörðun um það að víkja sæti sem ráðherra. Ég og ágætur vinur minn, Ólafur Þ. Harðarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði - okkur greinir á um ýmislegt og höfum stundum notið þess að fá aðeins að takast á um pólitík og sýn okkar á pólitík. Hann segir hins vegar í viðtali við Ríkisútvarpið í dag að með þessari ákvörðun sinni, og ég ætla að fá að vitna beint í Ólaf Þ. Harðarson, með leyfi forseta: „Þar með er Bjarni í rauninni að sýna stofnunum íslenska ríkisins virðingu, meiri virðingu heldur en flestir ráðherrar hafa gert á lýðveldistímanum.“ Þetta er dómur gamalreynds stjórnmálafræðiprófessors emeritus við Háskóla Íslands, að með ákvörðun sinni hafi Bjarni Benediktsson sýnt stofnunum samfélagsins, sem eru okkur svo mikilvægar, meiri virðingu en dæmi eru um hjá öðrum ráðherrum á lýðveldistímanum þrátt fyrir að hann sé ekki sammála niðurstöðu umboðsmanns. Ég ætla að fá að ljúka þessu, herra forseti á því að vitna líka í ummæli Bjarna Benediktssonar á blaðamannafundi í morgun þegar hann sagði, með leyfir forseta: „Sem formaður Sjálfstæðisflokksins vil ég senda þau skýru skilaboð að við störfum að almannaheill af fullum heilindum og að við berum virðingu fyrir þeim niðurstöðum sem stofnanir samfélagsins komast að, jafnvel þótt við séum ekki alltaf að fullu sammála þeirri niðurstöðu.“ senda þau skýru skilaboð að við störfum að almannaheill af fullum heilindum og að við berum virðingu fyrir þeim niðurstöðum sem stofnanir samfélagsins komast að, jafnvel þótt við séum ekki alltaf að fullu sammála þeirri niðurstöðu.“  
             Svo geta menn hér í þessum sal 

Forseti. Áhugavert mál sem við erum að glíma við í dag, en höfum það algerlega á hreinu að þegar pabbi minn mætir í banka og ætlar að opna bankareikning þá er það ekki hægt. Þá þarf að bíða í dágóðan tíma, sólarhring, og rannsaka hvaðan peningurinn kemur o.s.frv., en þegar faðir fjármálaráðherra kaupir hlut í banka þá gerist það bara á einni nóttu, samdægurs. Við þurfum að skoða aðeins þessi orð ráðherra þegar ráðherra segir að það sé skrýtið að umboðsmaður geri ekki athugasemd við stjórnsýsluna í fyrri sölunni af því að hún hafi verið nákvæmlega sú sama og í seinni sölunni. En það segir einfaldlega í lögum um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, með leyfi forseta: „Þegar tilboð í eignarhlut liggja fyrir skal Bankasýsla ríkisins skila ráðherra rökstuddu mati á þeim. Ráðherra tekur ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað og undirritar samninga fyrir hönd ríkisins um sölu eignarhlutarins.“ Í greinargerðinni er fjallað nánar um þetta, með leyfi forseta: „Ýmsar leiðir koma til greina við sölu á eignarhlutum í fjármálafyrirtækjum, t.d. almennt útboð verðbréfa, skráning bréfa fjármálafyrirtækis á skipulegum verðbréfamarkaði eða tilboðssala. Sala hluta með útboði eða skráning bréfa í kauphöll er ferli sem er frábrugðið hefðbundinni tilboðssölu. Sem dæmi er ekki um mat á einstaka tilboðum eða eiginlegar samningaviðræður við einstaka kaupendur að ræða þegar almennt útboð eða skráning bréfa fer fram.“ Með öðrum orðum, forseti: Þegar það er tilboðssala er mat á einstaka tilboðum. Þarna er munur á ferlinu í fyrri sölunni og í seinni sölunni. Þess vegna er gerð athugasemd við seinni söluna en ekki fyrri söluna þegar var almennt útboð. Hérna er talað um tímamót, að axla ábyrgð, en þegar málið liggur svona augljóst fyrir um vanhæfi til að taka ákvörðun um sölu á eignarhlut til föður síns þá hefði ráðherra tvímælalaust átt að stíga til hliðar strax á meðan rannsóknarferlið var í gangi en ekki í lok þess, sem er jú virðingarvert á þeim mælikvarða en ekki í heildarsamhengi hlutanna.

Herra forseti. Þetta er dagur töluverðra tíðinda. Fyrir liggur álit umboðsmanns um hæfi hæstv. fjármálaráðherra. Álitið er nokkuð afdráttarlaust og hæstv. fjármálaráðherra hefur brugðist við fumlaust og afdráttarlaust og axlað ábyrgð. Ég virði þá ákvörðun hæstv. fjármálaráðherra og rétt eins og hæstv. fjármálaráðherra þá virði ég álit umboðsmanns. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sagði hér fyrr í dag í ræðustól að við skyldum læra af þessu. Ég er henni sammála. Við skulum þá byrja á því að læra af þessu. Það skulum við gera með því að byrja að rýna álit umboðsmanns og velta því upp hvað það er sem þarna kemur fram. Þar er eitt og annað ýmislegt. Ég ætla því að gera að umræðuefni sérstakt atriði í álitinu þar sem umboðsmaður gerir greinarmun á því hvernig staðið var að framkvæmd fyrra útboðsins 2021 og svo seinna útboðsins í mars 2022. Umboðsmaður telur að atvik hafi verið með öðrum hætti, að fjármálaráðherra hafi eingöngu hrint söluferlinu af stað 2021. Þetta er einfaldlega ekki rétt, herra forseti. Þetta er ekki rétt hjá umboðsmanni. Hæstv. fjármálaráðherra fylgdi öllum sömu reglum og málsmeðferð í bæði fyrra útboðinu 2021 og seinna útboðinu 2022. Engar athugasemdir komu fram um að farið hefði verið á svig við reglur um sérstakt hæfi í fyrra útboðinu, ekkert sem gaf til kynna af hálfu eftirlitsstofnana ríkisins að hæstv. fjármálaráðherra hafi staðið rangt að máli þá, enda var hann í grandaleysi sínu í góðri trú að fylgja nákvæmlega  
             Þetta er mjög merkilegt, herra forseti, og við þurfum að ræða þetta og við þurfum að komast að þeirri niðurstöðu hvernig við lærum af þessu og hvernig við bætum löggjöfina af því að hún er augljóslega vandkvæðum háð.

Það þarf bara að hlusta.

Virðulegur forseti. Þrátt fyrir fréttir morgunsins og ákvörðun hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, ákvörðun sem ég ber virðingu fyrir, þá blasa við okkur áskoranir í efnahagsmálum, áskoranir sem við þurfum að takast á við. Hér er verðbólga, hér eru vextir háir. Það er allt að hækka, við finnum það hvert sem við förum, lánin okkar, matarkarfan, tryggingarnar o.s.frv., en það eru ýmis merki á lofti um að við séum þó að stefna í rétta átt. Húsnæðismarkaðurinn er annað. Nú koma tíðindi af því að við þurfum jafnvel að byggja enn meira en fyrri áætlanir gerðu ráð fyrir. Þetta er annað verkefni sem við þurfum að takast á hendur og verkefnin eru ærin. Ofan á þetta koma kjarasamningar. Þetta er brýnt mál, mjög brýnt. Verðbólgan mun lækka, vextir munu lækka og til þess að svo megi verða þá þarf pólitískan stöðugleika, ekki óstöðugleika. Við verðum að halda áfram að vinna, stjórnmálin hér, ríkisstjórnin og Alþingi allt, við verðum að taka höndum saman í þessu mikilvæga verkefni, að ná hér niður verðbólgu og vöxtum vegna þess að það er allra hagur, hvort sem litið er til fólksins í landinu eða fyrirtækja. Svo er það alveg ljóst að á einhverjum tímapunkti í þessu þá munu verkin dæma og ég er alveg viss um það að þegar þau verk eru skoðuð til hlítar þá fær núverandi ríkisstjórn góða dóma.

Herra forseti. Það var óhjákvæmilegt hjá fjármálaráðherra að segja af sér og rétt að honum var ekki gert kleift að sinna lengur verkefnum sínum eftir álit umboðsmanns Alþingis. Samfylkingin hefur gagnrýnt söluferli Íslandsbanka harðlega og það hefur komið í ljós að allt sem hefur verið rannsakað hefur komið illa út. Það er ekki skrýtið þó að fjármálaráðherra hafi brugðist við þessu. Það hefur nefnilega komið á daginn að það voru ekki bara brotalamir hjá Bankasýslunni og söluaðilum sem einskorðuðust við fyrri hluta ferilsins, eins og stjórnarflokkarnir héldu fram, heldur hefur þetta verið gagnrýnt harðlega af Ríkisendurskoðun, Fjármálaeftirliti og nú síðast umboðsmanni Alþingis. Herra forseti. Þetta var skipbrot frá upphafi til enda. Bjarni Benediktsson hefur verið fjármálaráðherra nær óslitið í tíu ár og hefur stýrt efnahagsstefnu þeirra ríkisstjórna sem hann hefur setið í. Hann telur sér ekki vera kleift að sinna þessu verkefni lengur og nú verður ríkisstjórnin í heild sinni líka að svara þeirri spurningu hvort henni sé í raun kleift að sinna þeim verkefnum sem liggja fyrir og skipta fólkið í landinu öllu máli, bæði í efnahagsmálum og einnig í velferðarmálum. Við erum núna á eftir að fara að ræða samgönguáætlun ríkisstjórnarinnar og við erum í miðri á varðandi fjárlögin. Þessi óvissa nú í dag kemur upp á sama tíma og við erum í djúpum öldudal í efnahagsmálum og stöndum frammi fyrir mjög flóknum kjarasamningum á vinnumarkaði. Við þurfum þess vegna á því að halda að hér sé í landinu ríkisstjórn sem snýr sér að þessum mikilvægu verkefnum í stað þess að bjóða upp á sífelldar sýningar á sundurlyndi sín á milli.

Hæstv. forseti. Mig langar til að nota þetta tækifæri til að ræða stöðuna í Palestínu og Ísrael og stöðuna í Miðausturlöndum. Skelfilegar árásir áttu sér stað um helgina: Fjöldamorð, gíslataka, mannrán, þúsundir liggja í valnum, bæði Palestínumenn og Ísraelar, og ekkert lát virðist á átökum og ef eitthvað er þá sýnist mér að þau muni versna. Það kann aldrei góðri lukku að stýra þegar stjórnmálamenn sem aðhyllast öfgaskoðanir ráða ferðinni. Ég ætla að nýta þetta tækifæri til að lýsa þeirri skoðun minni að öfgastjórnin undir stjórn Benjamins Netanyahus sé með búin að færa Ísrael fram á barm glötunar, myndi ég vilja orðað það. Og það sama má segja um Hamas-liðana á Gaza, af því að þeir eru líka öfgamenn. Og um leið og við reynum að skilja stöðuna og reynum að sjá hvernig það er mögulegt að stilla til friðar þannig að réttlætinu sé fullnægt, lífum þyrmt og fólk fái í raun og sann að njóta þeirra mannréttinda sem við öll eigum að fá að njóta, þá held ég að við, bæði í utanríkisstefnu okkar og samfélög þjóða á Vesturlöndum, verðum að horfast í augu við það að við getum ekki með neinum hætti stutt við öfgamenn sem komist hafa til valda, hvort sem þeir heita Hamas-liðar eða Likud-liðar, eða hvað það nú er sem bandalagið heitir sem Benjamin Netanyahu leiðir, hvort tveggja ber í sér glötun og mun ekki þjóna sameiginlegum hagsmunum þess fólks sem byggir Ísrael og Palestínu.  
            

Virðulegi forseti. Ég velti því fyrir mér hvort það liggi fyrir að við ætlum bara að halda áfram með dagskrána. Hér liggja fyrir nokkuð mikilvæg mál eins og samgönguáætlun sem hlýtur að þurfa að ræða í nokkuð góðu tómi. Ég tel mjög vafasamt að fara að ætla að ræða samgönguáætlun þar sem við fjöllum um framtíðarsýn og framtíðarframkvæmdir í samgöngum til næstu ára þegar svo stendur á að hér er þingsalurinn næstum því tómur og mjög margir hv. þingmenn eru að ráða ráðum sínum. Ég myndi telja að það væri rétt að við fengjum hér tóm til að ræða mikilvæg mál eins og samgönguáætlun þegar þingmenn geta tekið þátt.

Sá forseti sem nú stýrir fundi hefur ekki aðrar upplýsingar en þær að halda eigi áfram með dagskrá eins og kynnt hefur verið.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um samgönguáætlun fyrir árin 2024–2038. Samgönguáætlun er nú lögð fram í einu lagi til 15 ára ólíkt því hefur áður verið, þ.e. hingað til hefur verið stefnumótandi áætlun til 15 ára og aðgerðaáætlun fyrir fyrstu fimm ár. Hér kemur ein til 15 ára þar sem fyrstu fimm árin eru sérstaklega skilgreind. Samgönguáætlun er nú lögð fram eftir að hafa verið í fyrsta sinn unnin eftir svokölluðum sporbaug stefnumótunar Stjórnarráðsins. Stefnumótunarferlið hófst í byrjun árs 2021 með vinnslu grænbókar, stöðumats um málaflokkinn ásamt tillögum að valkostum til framtíðar. Því næst var unnin hvítbók, en í henni birtust drög að stefnu málaflokksins. Við vinnslu beggja bóka voru haldnir opnir fundir í hverjum landshluta þar sem fram fóru umræður um áherslumál hvers þeirra og þátttakendum gafst færi á að koma áherslum sínum og skoðunum á framfæri. Bæði grænbókin og hvítbókin fóru í opið samráð í samráðsgátt stjórnvalda og að endingu fóru drög að þingsályktun um samgönguáætlun einnig í samráðsgátt nú í sumar. Samgönguáætlun er lögð fram með hliðsjón af fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028 þar sem meginverkefnið er að draga úr þenslu í þjóðfélaginu og þar með halda aftur af ríkisútgjöldum. Aukist svigrúm mun það hafa jákvæð áhrif á ramma samgönguáætlunar þar sem um arðbær verkefni er að ræða og forgangsröðun framkvæmda, viðhald, þjónustustig vetrarþjónustu, almenna þjónustu sem og almenningssamgöngur. Við vinnslu áætlunarinnar var tekið tillit til niðurstaðna verkefnahópa um árangursmat umferðaröryggisaðgerða og áhrif loftslagsbreytinga á samgöngur og forsendur aðlögunar að þeim. Einnig niðurstöður fimm mismunandi starfshópa sem fjölluðu um eftirfarandi málefni: Stöðu barna og ungmenna í samgöngum, öryggi lendingarstaða, smáfarartæki, stöðu fatlaðs fólks í samgöngum og stöðu reiðvegamála. Þá var einnig horft til stöðugreiningar á samgöngum og jafnrétti. Ég vil nýta tækifærið og þakka öllum þeim sem sendu inn umsögn um samgönguáætlun á vinnslustigi hennar. Fjöldi athugasemda barst og voru þær langflestar bæði greinargóðar og upplýsandi og hafa sumar þeirra áhrif á þá tillögu sem lögð er hér fram en aðrar munu nýtast síðar svo sem í næstu endurskoðun samgöngu- og fjármálaáætlana. Stefnumótun samgönguáætlunar byggist á þeim markmiðum að samgöngur séu greiðar, öruggar, hagkvæmar og umhverfislega sjálfbærar auk þess sem þær stuðli að jákvæðri byggðaþróun. Unnið skal að 15 lykilviðfangsefnum í samgöngumálum á Íslandi til að unnt verði að ná settum markmiðum. Lykilviðfangsefni næstu ár verða áfram öryggi og fækkun slysa sem og uppbygging, viðhald og þjónusta samgöngumannvirkja. Þá skal þróun samgangna mæta þörfum samfélagsins þar sem áhersla er á umhverfis- og loftslagsmál, breyttar ferðavenjur, ólíkar þarfir barna, ungmenna og fatlaðs fólks í samgöngum sem og nýsköpun og þróun í samgöngumálum. Sú stefna, áherslur og aðgerðir sem í þessari samgönguáætlun birtast fela í sér mikil tækifæri til framfara fyrir bæði almenning og atvinnulíf og munu efla samkeppnishæfni einstakra landshluta og landsins í heild. Í tillögunni er skilgreint grunnnet samgangna sem eru þau samgöngumannvirki sem bera meginþunga samgangna. Uppbygging grunnnetsins, viðhald þess og rekstur eru því í forgangi við ráðstöfun fjármuna. Í því eru um 5.000 km af vegum sem m.a. tengja allar byggðir með yfir 100 íbúa, 37 umferðamestu hafnirnar, 13 flugvellir sem áætlunarflug er flogið á, ferjuleiðir og gáttir við útlönd. Fjárhagsrammi fyrstu fimm ára áætlunarinnar tekur mið af fjármálaáætlun 2024–2028. Þá eru lagðar fram tillögur að framkvæmdum um nýja brú yfir Ölfusá, jarðgangaáætlun og dýpkun utan við Hornafjarðarós sem eru utan ramma fjármálaáætlunar - áskorun fyrir þingið að fjalla um. Á fimmtán ára tímabili áætlunarinnar er gert ráð fyrir að varið sé um 909 milljörðum kr. af fjárlögum til málaflokksins í heild. Lagt er til að stærstum hluta verði varið til vegamála, eða um 710 milljörðum. Á fyrsta fimm ára tímabilinu, 2024–2028, er gert ráð fyrir að 263 milljörðum verði ráðstafað til samgöngumála og þá í heild sinni, bæði til fjárfestinga og stofnana, viðhalds og þjónustu. Vert er að nefna að hluti tillagna í samgönguáætluninni er settur fram með fyrirvara. Ástæður þess eru annars vegar þær að niðurstöðu viðræðuhóps um samgöngusáttmála sem vinnur að uppfærslu á forsendum sáttmálans er að vænta á haustmánuðum, næstu vikum. Hins vegar er unnið að heildstæðri endurskoðun á tekjuöflun ríkisins af farartækjum og umferð á vettvangi sameiginlegrar verkefnastofu innviðaráðuneytisins, fjármála- og efnahagsráðuneytisins og forsætisráðuneytisins. Fjármögnun samgöngusáttmála, samvinnuverkefna og jarðgangaáætlunar mun taka mið af niðurstöðum þessarar verkefnastofu. Á fyrstu fimm árunum fara tæpir 206 milljarðar til Vegagerðarinnar, rúmir 21,5 milljarðar til flugvalla, tæpir 14 milljarðar til Samgöngustofu, tæpir 7,7 milljarðar til Hafnabótasjóðs og tæpir 0,9 milljarðar til rannsóknarnefndar samgönguslysa. Mesta breyting á framlögum frá fyrri samgönguáætlunum er til flugvalla, en þar er gert ráð fyrir að upptaka varaflugvallagjalds muni auka til muna svigrúm til framkvæmda. Með því móti verður mögulegt að ráðast í mikilvægar framkvæmdir á varaflugvöllunum á Akureyri, Egilsstöðum og í Reykjavík. Þá munu framlög til framkvæmda og viðhalds flugvalla um land allt aukast til muna. Um árabil hefur fjárfesting í viðhaldi þjóðvega hér á landi verið lægri en talið er nauðsynlegt svo ástand þeirra hraki ekki. Samhliða hefur umferðarálag, bæði í fjölda ökutækja og þyngd, aukist hratt sem enn eykur á viðhaldsþörfina. Vegagerðin hefur áætlað að árlega þurfi að verja um 15 milljörðum kr. til viðhalds þjóðvega til þess að halda í við niðurbrot. Í tillögunni er lagt til að framlög til viðhalds vega verði samtals 68 milljarðar á tímabilinu 2024–2028. Framlög til hafna um land allt eru nokkuð hærri en í síðustu áætlun. Samtals verður 7,7 milljörðum varið til málaflokksins á fyrsta tímabili samgönguáætlunarinnar. Við erum vön því í þessum sal að ræða kostnað við uppbyggingu samgönguinnviða í krónum og aurum. Það er ekki síður mikilvægt að við beinum sjónum að hinni hliðinni, ábata samfélagsins. Fjárfesting í samgönguinnviðum er fjárfesting í samfélaginu og sýnir trú á framtíð þess. Hún styrkir grundvöll búsetu og eykur samkeppnishæfni. Landsmenn allir njóta ávaxtanna með beinum og óbeinum hætti. Þess vegna er mikilvægt að í samgönguáætlun sé unnið að því að ábati samfélagsins verði sem mestur. Gangi áform þessarar þingsályktunartillögu að samgönguáætlun eftir munu leiðir styttast, svo sem með nýrri Hornafjarðarbrú, nýrri Ölfusárbrú, Sundabraut, Axarvegi, á Vestfjarðavegi í Gufudalssveit auk auðvitað þeirra jarðganga sem ráðast á í. Ábati samfélagsins af slíkum verkefnum er talinn í styttingu á ferðatíma, fækkun slysa og minni umhverfisáhrifum. Í krónum og aurum mælist hann í milljörðum og verður varanlegur um leið og ný mannvirki opna fyrir umferð. Þess vegna skiptir það máli að flýta þessum verkefnum. Þá mun malarvegum fækka. Á næstu fimmtán árum verður lagt bundið slitlag á 619 km af tengivegum og 212 km af stofnvegum utan hálendis, eða á samtals 831 km af vegum sem í dag eru malarvegir. Einbreiðum brúm á hringveginum verður útrýmt. Þar að auki mun einbreiðum brúm í vegakerfinu fækka um 79. Loks munu 80 km af stofnvegum verða breikkaðir og akstursstefnur aðskildar með vegriði. Þessi uppbygging mun stuðla að fækkun slysa og um leið draga úr þeim mikla kostnaði sem þau valda samfélaginu. Þá dregur stytting leiða og aukið bundið slitlag úr umhverfisáhrifum samgangna og kostnaði vegfarenda vegna slits ökutækja, eldsneytis og tíma. Í áætluninni er lögð áhersla á það að koma á samvinnu milli einkaaðila og hins opinbera við uppbyggingu innviða og tryggja þannig að þjóðhagslegur ábati þeirra skili sér hraðar en ella. Samvinnuverkefnin, Hornafjarðarfljót, Ölfusá, Öxi, Sundabraut og tvöföldun Hvalfjarðarganga, eiga það sameiginlegt að skapa mikinn samfélagslegan ábata með styttri ferðatíma, að ógleymdum vegi um láglendi Mýrdals og göngum í gegnum Reynisfjall. Félagshagfræðilegt mat á Sundabraut hefur m.a. sýnt fram á gríðarlegan samfélagslegan ábata upp á 186–236 milljarða eftir útfærslu, auk þess sem heildarakstur á höfuðborgarsvæðinu gæti minnkað um 150.000 km á hverjum sólarhring við opnun Sundabrautar. Í tillögunni er fjármagn til undirbúnings Sundabrautar tryggt, en gert er ráð fyrir að framkvæmdir við brautina hefjist árið 2026 og að hún opni fyrir umferð 2031. Unnið er að því að framkvæmdir og fjármögnun Sundabrautar verði samvinnuverkefni ríkis og einkaaðila. Í þessari samgönguáætlun er gert ráð fyrir því að innheimta veggjalda muni standa undir fjármögnun í heild eða að hluta framkvæmda við framkvæmdir samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðis, nýjan veg og brú yfir Hornafjarðarfljót, Axarveg, nýjan veg og brú yfir Ölfusá, Sundabraut og jarðgöng samkvæmt jarðgangaáætlun. Áformuð gjaldtaka samvinnuverkefna mun taka mið af ábata verkefnanna og þeim greiðsluvilja sem hann skapar. Með samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins sameinuðust ríki og sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu um framtíðarsýn og markmið fyrir samgöngur á svæðinu. Markmið samgöngusáttmála eru að auka lífsgæði á höfuðborgarsvæðinu með því að stuðla að greiðum, skilvirkum, hagkvæmum og öruggum samgöngum á höfuðborgarsvæðinu en einnig að stuðla að því að ná loftslagsmarkmiðum stjórnvalda um sjálfbært, kolefnislaust borgarsamfélag, stuðla að auknu umferðaröryggi, og tryggja skilvirka framkvæmd og umgjörð verkefnisins. Nú er unnið að uppfærslu á forsendum samgöngusáttmála og gerð viðauka við hann. Í tillögunni er því gerður fyrirvari á framkvæmdatöflu sáttmálans. Viðbúið er að niðurstöður viðræðuhóps ríkis og sveitarfélaga um málið munu hafa áhrif á hana. Í tillögu að samgönguáætlun er sett fram jarðgangaáætlun til 30 ára. Lögð er til forgangsröðun næstu tíu jarðganga á Íslandi ásamt fjórum öðrum jarðgangakostum til nánari skoðunar. Jarðgöngin eiga öll það sameiginleg að vera lykilþáttur í að treysta búsetuskilyrði um land allt og veita umferð fram hjá hættulegum og óáreiðanlegum fjallvegum. Um er að ræða flest jarðgöng sem komið hafa til umfjöllunar á síðustu árum. Stefnt er að því að allir jarðgangakostir komi til framkvæmda á næstu 30 árum og eru sett fram áform um árlega fjárfestingu, utan fjárhagsramma, á bilinu 12-15 milljarðar í jarðgangagerð til ársins 2038. Fjármögnun þeirrar fjárfestingar er hluti af heildstæðri endurskoðun tekjuöflunar af farartækjum og umferð. Þjóðvegir landsins eru samtals um 13.000 kílómetrar og á undanförnum árum hefur stöðug aukning umferðar og ekki síst aukin umferð þungra ökutækja á þjóðvegum aukið þörf á fjárfestingu, bæði nýframkvæmdum, viðhaldi og þjónustu. Sem dæmi má nefna að það stefnir í 7% aukningu á umferð um hringveginn á þessu ári samanborið við árið 2022 og umferð á höfuðborgarsvæðinu á fyrstu níu mánuðum ársins hefur aukist um 4,7% frá áramótum miðað við sama tímabil árið á undan. Í samgönguáætlun eru lagðar fram margar mikilvægar vegaframkvæmdir sem leiða til vegstyttinga og fækkunar einbreiðra brúa sem er hvort tveggja í þágu öryggis og umhverfis eins og ég nefndi áður. Meðal helstu vegaframkvæmda í tillögu að samgönguáætlun 2024–2038 eru lokaáfangar við tvöföldun Reykjanesbrautar, framkvæmdir við Suðurlandsveg og Kjalarnesveg þar sem akstursstefnur verða aðskildar. Þá skal nefna stórfellda uppbyggingu á Skógarstrandavegi, Vestfjarðavegi, Vatnsnesvegi, Norðausturvegi um Brekknaheiði og Skjálfandafljót, Bárðardalsvegi og á hringvegi um Suðurfirði og Lagarfljót, um Lón og við Skaftafell. Stefnt er að fækkun einbreiðra brúa um land allt. Nú er unnið að framkvæmdum við hringveg um Hornafjarðarfljót þar sem einbreiðum brúm fækkar um þrjár. Þá verður á næsta ári unnið að framkvæmdum utan hringvegar á Vestfjarðavegi og Bárðardalsvegi vestri um Öxará þar sem einbreiðum brúm mun fækka um níu. Haldið verður áfram með átak í lagningu bundins slitlags á tengivegi út gildistíma áætlunarinnar með 2,5 milljarða kr. framlögum á ári. Áfram verður unnið að uppbyggingu á hjóla- og göngustígum um land allt, en framlög til stígakerfa á höfuðborgarsvæðinu eru hluti samgöngusáttmálans. Loks verður áfram hugað að uppbyggingu reiðstíga ásamt því að mótuð verður stefna um uppbyggingu og viðhald þeirra. Í samgönguáætlun er áhersla á öryggi í samgöngum til að dregið verði úr slysum og afleiðingum þeirra slysa sem verða. Álag á vegi landsins hefur aukist gríðarlega og mikilvægt að haldið sé áfram á þeirri braut að aðskilja akstursstefnur á umferðamestu vegum landsins og fækka einbreiðum brúm. Áfram er unnið að metnaðarfullu markmiði um að öryggi í samgöngum á Íslandi verði á meðal þess sem best gerist hjá nágrannaþjóðunum og ekki verra en hjá þeim fimm bestu. Gerðar eru öryggisáætlanir um flug, siglingar og umferð sem Samgöngustofa heldur utan um. Sérstök umferðaröryggisáætlun fyrir árin 2024–2038 sem og öryggisáætlun sjófarenda 2024–2038 eru fylgiskjöl með samgönguáætlun. Áætlað er að umferðarslys og óhöpp kosti samfélagið milli 40 og 60 milljarða árlega. Mikil og góð greiningarvinna er unnin á gögnum um slys og brugðist við í árlegri framkvæmdaáætlun umferðaröryggisáætlunar sem unnin er í samvinnu ráðuneytisins, lögreglunnar, Vegagerðarinnar og Samgöngustofu. Eitt af brýnustu verkefnum næstu ára er svo að draga svo úr neikvæðum áhrifum samgangna að þau falli innan marka sjálfbærrar þróunar án þess þó að kostir góðra samgangna skerðist. Samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda frá vegasamgöngum er einn af lykilþáttunum í að árangur náist í loftslagsmálum. Árið 2022 orsökuðu vegasamgöngur um þriðjung losunar gróðurhúsalofttegunda á beinni ábyrgð Íslands og var stærsti einstaki losunarflokkurinn. Orkuskipti í samgöngum skapa mikil tækifæri í atvinnuþróun og í tillögunni er t.d. dregið fram að endurnýjun á ferjum ríkisins er brýn og að á fyrri hluta tímabilsins þurfi að undirbúa og hanna það skip sem næst verður endurnýjað og huga að útskiptum á orkugjöfum. Lögð er fram orkuskiptaáætlun í ferjum. Ég kemst því miður ekki yfir að fjalla hérna aðeins um almenningssamgöngur, sem ég geri kannski síðar, og um markmið um greiðar samgöngur og aðeins nánar um flugmálin og siglingamálin. Ég mun reyna að koma að því í svörum til einstakra þingmanna eða undir lok umræðunnar.

Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir. Þetta er auðvitað alltaf mikilvægt plagg og risastórt. Ég geri mér grein fyrir að þetta er ekki einfalt verkefni í því efnahagslega umhverfi sem við erum í, þar sem við erum á þensluskeiði. Engu að síður staldrar maður nú aðeins við vegna þess að sögulega þá verjum við a.m.k. ekki meiru, í mesta lagi jafn miklu, og nágrannaþjóðir okkar sem hlutfall af vergri landsframleiðslu til samgöngumála og í samgöngusáttmála en þó eru mörg Evrópuríki búin að byggja upp sínar samgöngur og féð fer þá að mestu leyti í það að auka öryggi og uppfæra tæknimál og annað slíkt. Ráðherra kom inn á að það væri eitt af forgangsmálunum og auðvitað mjög mikilvægt, ég geri ekki lítið úr því, en einnig leggur hann áherslu á að jafna búsetuskilyrði og ég kem aðeins að því í síðara andsvari. Mig langar að spyrja ráðherra út frá þessum samanburði. Það er alveg ljóst að innviðaskuldin okkar vex ár frá ári og það er algjörlega óháð hver situr í ráðuneytinu núna og einhvern tímann þurfum við að fara að vinda ofan af henni. Það er auðvitað mjög margt jákvætt þarna. Mér finnst framfaraskref að taka jarðgöng út fyrir sviga og vera með sérstaka áætlun um það þannig að við verðum borandi hér stanslaust á næstu árum og áratugum þangað til það er búið. Það er gríðarlega mikilvægt líka að standa við samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins vegna þess að það er bara brýnt loftslagsmál. En af því að ráðherra talaði dálítið um að jafna búsetuskilyrði, finnst honum nóg að gert og er hann sammála mér um það að innviðaskuld en okkar er að vaxa?

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að á mörgum liðnum árum, eða í það minnsta frá efnahagshruninu, höfum við notað allt of lítið af fjármunum. Okkur tókst kannski í fjárfestingarátaki í Covid að ná þessu hlutfalli af landsframleiðslu upp svona á þolanlega stað. Í sögulegu langtímamarkmiði þá höfum við notað allt of lítið af fjármunum á síðastliðnum 12–13 árum sem síðan hefur kallað á það að við höfum sett of lítið af fjármunum í viðhald. Á þeim tíma sem ég hef verið í ráðuneytinu erum við líklega búin að meira en tvöfalda fjármuni til viðhalds, farin úr einhverjum 5–6 milljörðum í 11–12, en þeir þyrftu að vera komnir í 15 því annars mun innviðaskuldin vaxa. Við þurfum að auka vetrarþjónustuna og ég hef sagt að það sé einfaldlega áskorun í þessari samgönguáætlun að þessir tveir liðir séu undirfjármagnaðir. En síðan vil ég segja að með því að búta þetta upp og fara að hugsa aðeins út fyrir boxið með því að setja hér jarðgangaáætlun og hér samgöngusáttmálann og hér flýtileiðirnar, samvinnuleiðirnar þar sem Sundabrautin er langstærst, og síðan samgönguáætlun, þá mun okkur loks takast að ná að setja þetta hlutfall af fjárfestingu í ásættanlegt hlutfall, ef við horfum t.d. á hvað Noregur hefur verið að gera síðastliðin tíu ár. En það er ekki fyrr en allt þetta er komið saman og þá erum við að tala um kannski 50–70 milljarða framkvæmdir á ári en ekki 15–25, eins og samgönguáætlunin kallar á. Við náum ekki að halda utan um það að byggja upp í jarðgöngum, í flýtiverkefnunum, í samgöngusáttmálanum, auk þess bara að byggja upp samgöngukerfið í heild sinni, öðruvísi en að fara þarna út fyrir boxið, að hugsa og taka inn gjaldtöku sem hluta af fjárfestingu.

Herra forseti. Undantekning frá þessu var nú að 2009 og að mig minnir 2010 lögðum við miklu meira í vegamál en sögulega síðustu 20–30 ár. Mig langar að fara aðeins í kjördæmið mitt. Í fyrsta lagi spyr ég hvort það sé ekki í rauninni skrýtin tilhögun að ráðast í það að byggja mjög dýran og nauðsynlegan veg eins og Dettifossveg og verja svo ekki nægilegu fé í vetrarþjónustu, sem er þá akkillesarhæll bæði fyrir ferðaþjónustu og stór útflutningsfyrirtæki sem þurfa um þennan veg. Í öðru lagi hvort það sé ekki algerlega óforsvaranlegt að halda ekki inni brúnni við Goðafoss, sem er tilbúin í útboð, fullhönnuð og allt í lagi, þegar hin leiðin sem er möguleg neðar við Skjálfanda er ekki einu sinni fær nema bara fólksbílum. Hvort við eigum að sætta okkur við það að þessi fjölfarni staður milli landshluta í kjördæminu verði án þessara tenginga. Í þriðja lagi langar mig að spyrja, vegna þess að Austurland hefur staðið sig gríðarlega vel í sameiningarmálum og ætlast til að það fái vegabætur á móti: 

Virðulegur forseti. Ég vildi svo gjarnan geta sagt bara já við þessu öllu saman og haft miklu meiri fjármuni úr að spila. En það var einmitt málið sem ég var að reyna að útskýra, að með því að fara í jarðgangaáætlun og samgöngusáttmálann og þetta þá yrði samt meira svigrúm. Ef við hefðum ekki farið í það þá yrði svigrúmið enn minna og þá væri enn lengra í þessar nauðsynlegu framkvæmdir sem hv. þingmaður endaði á að spyrja út í. En við erum að reyna að forgangsraða þeim, annars vegar með samvinnuflýtiverkefnunum og svo að reyna að koma þeim eins framarlega og hægt er. Það er alveg áskorun. Svo vil ég bara segja um vetrarþjónustuna, og það var það sem ég nefndi í inngangi mínum, að það er áskorun að við erum með of lítið af fjármunum. Þegar við byrjuðum að ryðja Ísland allt árið var mokað tvisvar í viku á Þingvöll, það byrjaði þannig. Rúturnar voru fastar í fimm daga. Það var ágætur vegur en við mokuðum bara tvisvar. Síðan höfum smátt og smátt aukið þetta, en þetta er alveg áskorun og þetta er sama áskorunin á Dettifoss. Ég er ekkert feiminn við að segja það hérna við þingið sem er með fjárveitingavaldið að við erum að setja of lítið í vetrarþjónustu og við erum að setja of lítið í viðhald.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. innviðaráðherra Sigurði Inga Jóhannssyni fyrir að koma hingað og gera þessari samgönguáætlun ágæt skil. Ég tek samt eftir því að markmið í loftslagsmálum eru rýr og við náum ekki miklum árangri miðað við þessa samgönguáætlun. Þegar vikið er að sáttmála um samgöngur á höfuðborgarsvæðinu þá er það ánægjulegt að verkefnið sé í fullum gangi en tilfellið er einfaldlega að það mun ekki skila okkur neinum úrbótum í almenningssamgöngum á næstu árum og ég er bara ekki viss um að við getum beðið það lengi. Nú bíða íbúar höfuðborgarsvæðisins eftir því að fá úrbætur í almenningssamgöngum og öðrum virkum samgöngum, eins og hjóla- og göngustígum, sem myndi einnig hjálpa okkur töluvert mikið með markmið eins og að draga úr útblæstri. Þegar við horfum á framlög til almenningssamgangna, sem gert er ráð fyrir í þessari samgönguáætlun, sem eru býsna há, þá fara einungis 16% af þeim í almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Ég spyr því hæstv. innviðaráðherra hvort við þurfum ekki að gera betur og fjármagna Strætó á höfuðborgarsvæðinu betur og setja meira fjármagn í hjóla- og göngustíga samhliða því að setja meira fjármagn í Strætó?

Frú forseti. Ég vil segja við ágætan hv. þingmann að ef hann hefði lesið umhverfisskýrsluna sem fylgir þessu þá myndi hann ekki hafa haldið þessa fyrirspurnaræðu hér því að við erum að gera mjög margt metnaðarfullt, mjög margt. Samgöngusáttmálinn í heild sinni er það auðvitað. Stuðningur við almenningssamgöngur er það líka. Ég vil bara minna hv. þingmann á að það er ekki ríkið sem rekur almenningssamgöngur, það eru sveitarfélögin. Við erum að greiða talsvert fé þar til en við erum líka tilbúin til að setjast niður og höfum verið í viðræðum við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu um að koma jafnvel enn sterkar að þeim rekstri. Þannig að það vantar ekki metnaðinn hjá okkur. Orkuskiptin munu auðvitað líka skila mjög miklu. Varðandi hjólastígana, sem hv. þingmaður nefndi sem einhvern sérstakan lapsus hjá okkur, þá er akkúrat í samgöngusáttmálanum sennilega búið að tvöfalda eða þrefalda þær áherslur sem þar voru upphaflega og gríðarleg uppbygging sem annars vegar er búin eða er fyrirhuguð á þessum hluta samgöngusáttmálans sem hefur gert það að verkum að þeir fjármunir sem við erum síðan með í samgönguáætlun eru þá að nýtast til hjóla- og göngustíga annars staðar á landinu í svona „fifty/fifty“-verkefnum á móti sveitarfélögunum. Þannig að ég held við séum að gera vel þar líka. Það er hins vegar þannig að það verður ekki nóg að gert fyrr en að orkuskiptin eru gengin nægilega hratt í gegn, þ.e. að við séum komin meira og minna á nýja orkubíla og hætt að brenna dísil og bensíni. Þó að það séu ekki nema sjö ár til 2030 þá eru það þó sjö ár og það er býsna langur tími, alla vega í pólitík.

Forseti. Ég vil þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir svarið. Það er einfaldlega þannig að það sem hæstv. ráðherra kemur að í svari sínu, að það séu sveitarfélögin sem reka strætókerfið - það er vandamálið. Vandamálið er að sveitarfélögin, sem eru núna fjársvelt í mörgum málaflokkum, geta einfaldlega ekki rekið kerfið eins og þarf að reka það. Þess vegna þarf ríkið einfaldlega að stíga fastar inn og koma betur að þessum rekstri. Það sem er kannski vandamálið með hjóla- og göngustígana er hvort þessir stígar sem eru lagðir séu að nýtast. Það er ekki hugað að því - undirritaður hefur töluverða reynslu af því - að þessi stígar tengist nógu vel og tengi saman svæðin sem þeir þurfa að tengja. Það er vandamál sem þarf að leysa.

Frú forseti. Því miður þá verð ég aftur að vera ósammála hv. þingmanni, því að samgöngusáttmáli höfuðborgarsvæðisins snerist einmitt um það að tengja, að ná þessari heildarhugsun um að menn séu ekki að gera eitthvað í sínu sveitarfélagi eða að sveitarfélagamörkin komi í veg fyrir að stígar tengist eða vegir tengist eða að það sé sams konar sýn á það hvernig fólk eigi að geta flutt á milli hverfa. Þannig að ég vil halda því fram að þar séum við akkúrat að ná býsna góðum árangri. Og með þessari auknu áherslu sem þar hefur verið sett núna á síðustu mánuðum í hjóla- og göngustíga þá veit ég bara að það er að ganga mjög vel og það mun ganga enn betur. Varðandi síðan almenningssamgangarekstur sveitarfélaga þá er það ekki þetta sem ég heyri frá Ísafirði, Akureyri, Egilsstöðum og öðrum sveitarfélögum að þau séu að kvarta yfir því að þau geti ekki rekið almenningssamgöngur og reka þau þó jafnvel ókeypis strætóa. En ég heyri það hins vegar talsvert hér og við höfum verið í viðræðum við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu. Verkefnið hefur verið þar. 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir framsöguna. Það sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra varðar innviðaskuld Vestfjarða. Núna eru Vestfirðir búnir að vera í mikilli lægð undanfarna áratugi en eru að koma núna upp og nú er að verða mikil uppbygging í atvinnulífi á Vestfjörðum og ég spyr hvort það sé ekki mikilvægt að þessi innviðaskuld verði greidd og hvort þess sjáist merki í samgönguáætlun að það sé verið að greiða þessa innviðaskuld við Vestfirði og þar verði m.a. litið til jöfnunar búsetuskilyrða. Núna hafa búsetuskilyrði á Vestfjörðum verið verri, má segja, út af þessari innviðaskuld. Er ekki kominn tími til að það verði jöfnuð búsetuskilyrði með átaki í samgöngum á Vestfjörðum, líka með hliðsjón af þeirri miklu atvinnuuppbyggingu sem á sér stað núna? Mætti ekki gera það þá með því að bjóða út þrenn jarðgöng í einu? Það verði boðin út í einu Súðavíkurjarðgöng, jarðgöng um Mikladal og Hálfdán svo að Vestfirðingar geti gengið að því vísu á næstu árum að þessi jarðgöng verið gerð. Það væru mikil samlegðaráhrif af þessari jarðgangagerð ef þetta væri boðið út í einu lagi þannig að verktakinn gæti hagrætt vinnu sinni sem því næmi og við værum þá örugg um það að ríkisvaldið, Alþingi, myndi sjá til þess að þessi framkvæmd myndi fá viðeigandi fjármagn. Annað sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um er hvort það sé ekki kominn tími á að vera með áætlun einfaldlega til að fækka malarvegum, séráætlun. Og í þriðja lagi þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort tímaáætlun varðandi Sundabraut muni halda í ljósi samninga við Reykjavíkurborg og hvort gert sé ráð fyrir kærum sem þar geta átt sér stað varðandi umhverfismat og skipulagsmál. Ég get tekið dæmi. Ég var lögfræðingur Skipulagsstofnunar upp úr árinu 2000 og þar var á borði mínu Teigsskógur sem núna er verið að vinna í tæpum 20 árum seinna.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar sem voru reyndar fjölmargar. Þingmaðurinn má ekki skamma mig fyrir að hafa verið ráðherrann sem kom Teigsskógi í gang. Hann fór í gang. Það er verið að leggja veginn. Hefði þingmaðurinn komið hérna upp og haldið þessa ræðu fyrir 20 árum um að ekkert væri gert á Vestfjörðum, jafnvel fyrir 15 og hugsanlega 10, þá hefði ég haft skilning á því. En við höfum sannarlega verið að gera alls konar hluti hér á síðustu árum og á þessum fyrstu fimm árum eru, held ég, 9 milljarðar að fara til uppbyggingar í vegamálum á Vestfjörðum. Það má alveg velta vöngum yfir því hvort það sé hægt að gera betur og fara þá í einhverja stærri uppbyggingu. Það verður hins vegar flókið að gera það öðruvísi en að taka þá fjármuni af einhverjum öðrum og forgangsraða framkvæmdum frá öðrum. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður er að leggja það til. Það má hins vegar alveg velta fyrir sér hvort hægt sé að skoða uppbyggingu á Vestfjörðum með einhverjum sérstökum hætti. Hér hefur verið rætt um samgöngusáttmálann, flýtiverkefni, jarðgangagerð og eitthvað slíkt. En það er auðvitað stærri umræða og þingið þyrfti að koma að þeirri forgangsröðun. En ég hef svo sem orðað þetta við þá sem hafa verið háværastir í umsögnum um nauðsyn framkvæmda á Vestfjörðum. Ég held að við höfum verið að gera nokkuð vel en ég er sammála þingmanninum að það þarf að gera enn meira. En það gildir hins vegar ekki bara um Vestfirði, það er því miður víðar á landinu sem við eigum eftir að gera talsvert meira.

Virðulegur forseti. Þegar maður keyrir um landið þá keyrir maður yfirleitt þjóðveg 1, hringveginn, en hins vegar þegar ég keyri um mitt eigið kjördæmi og fer á Snæfellsnes og á Vestfjarðakjálkann þá er fjarlægðin frá þjóðvegi 1 miklu meiri, þannig að þar eru stofnvegir, þar eru tengivegir. Ég get tekið dæmi um stofnveg sem ætti að vera löngu búið að gera, þ.e. Skógarstrandarveg. Ég tel að bæði Snæfellsnes og Vestfirðir njóti þess ekki og ekki tekið tillit til þess að þeir eru ekki nálægt þjóðvegi 1. Það verður að líta sérstaklega til þess. Ég sé gríðarlegan mun á vegum á Vestfjörðum og annars staðar á landinu, ég verð bara að segja alveg eins og er, þegar ég keyri t.d. Dynjandisheiði, sem er reyndar verið að vinna í, og ég tala nú ekki um þegar ég fer veginn til Bíldudals af Dynjandisheiði. Ég tek eftir því í samgönguáætlun að það er verið að seinka veginum til Bíldudals. En ég tel mikilvægt að það verði farið í sérstakt átak varðandi Vestfirði í ljósi þeirrar nýju atvinnugreinar sem er að eflast með degi hverjum hér á Íslandi og 

Virðulegur forseti. Eins ég nefndi hérna í andsvari fyrr, ef við hefðum umtalsvert meiri fjármuni úr að spila í samgöngumálum þá gæti maður auðvitað sagt já við öllum góðum hugmyndum hv. þingmanna þegar þær koma úr þeirra kjördæmi. Varðandi malarvegaspurninguna í fyrra andsvari þá er það auðvitað bara hluti af því skipulagi sem samgönguáætlun lýtur að. Ég nefndi að við værum með í tengivegapottinn um 2,5 milljarða, vorum lengi vel bara með innan við milljarð á öllu Íslandi. Það þýðir að við munum taka um 619 km á þessum 15 árum og þar til viðbótar 200–300 km á stofnbrautum þannig að það verða yfir 800–850 km, ef ég man rétt. Varðandi síðan jarðgöngin þá segir í núgildandi samgönguáætlun að það eigi að vera a.m.k. ein í gangi í einu. Hér er verið að leggja fram jarðgangaáætlun til 30 ára þar sem er ekkert því til fyrirstöðu að bjóða út fleiri en ein göng í einu, menn geta raðað þeim inn og ég nefndi að framkvæmdirnar þyrftu að vera 

Forseti. Eðli málsins samkvæmt þá verður kannski ekki farið mjög á dýptina hér í fyrri umræðu um tillögu til þingsályktunar um samgönguáætlun fyrir árin 2024–2038 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun. Mig langar að nota tækifærið til að tæpa á nokkrum efnisatriðum og svo veit ég og treysti því að ályktunin verði tekin til mjög rækilegrar umfjöllunar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Það er sú umfjöllun sem skiptir auðvitað mestu máli og það sem út úr henni kemur og það hvernig við gerum tillögu til seinni umræðu um þingsályktunartillöguna hér á hinu háa Alþingi. Það fyrsta sem ég rak augun í var kannski skorturinn á því að ég sæi beina tengingu við markmið stjórnvalda um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Það er talað um vegvísi einhvers staðar í textanum og 55% samdrátt fyrir árið 2030 og það eru nú rúmlega sex ár þangað til. Ég velti því fyrir mér hvernig ríkisstjórnin hyggist ná utan um það verkefni af því að það er auðvitað mjög brýnt, eins og ég held að enginn deili um hér í þessum sal. Við vitum að u.þ.b. þriðjungur af losuninni hér á landi kemur frá vegasamgöngum og það hefur mikið verið rætt um orkuskiptin og orkuskipti í samgöngum á landi sem fyrsta skref. Það eru auðvitað margar áætlanir í gangi og það er margt sem þarf að gera í einu en ég sé ekki bein tengsl þarna á milli samgönguáætlunar og þess vegvísis sem nefndur er í texta hennar. Það kemur væntanlega í ljós í umfjöllun nefndarinnar en það væri ágætt að fá það skýrt hér við fyrri umræðu. Annað sem kann að hafa farið fram hjá mér við lestur tillögunnar en hæstv. ráðherra getur kannski skýrt betur hér eru nauðsynlegar lagaheimildir til álagningar flýti- og umferðargjalda. Nú verð ég bara að viðurkenna að það kann að vera að það séu komin fram frumvörp um breytingar á þessu en ég hygg hins vegar að þetta hljóti að vera mjög brýnt mál og hangi þráðbeint saman við bæði afgreiðslu fjárlagafrumvarps og einnig þessarar áætlunar. Ég þykist viss um að það verði góður hljómgrunnur fyrir því að taka upp slík gjöld. Þau hafa auðvitað verið tekin upp víða annars staðar og eru nauðsynleg til að stuðla að greiðum samgöngum. Þetta var annað atriðið. Svo eru það svokölluð PPP-verkefni, samvinnuverkefni ríkis og einkaaðila um stórframkvæmdir, sem við þekkjum náttúrlega en vitum samt að eru ekki jafn nærtæk á Íslandi og víða annars staðar. Mér skilst að það hafi t.d. illa gengið að fá tilboð í Hornafjarðarbrúna. Við vitum að fjármögnun einkaaðila er eðli málsins samkvæmt dýrari en fjármögnun ríkis og þess vegna er það nú yfirleitt þannig að ríkið fjárfestir í samgöngumannvirkjum og samgönguframkvæmdum. En síðan var mér bent á að það væri í fjárlagafrumvarpinu heimild er varðar Ölfusárbrúna nýju og þá skil ég það þannig að það þurfi þá í rauninni að veita heimild í fjárlagafrumvarpinu. Er það þá heimild til að tryggja betri kjör? Er það ríkisábyrgð? Og hvað segir það okkur um þessa aðferðafræði? Er hún kannski ekki mjög nýtileg hér á landi til að lágmarka áhættu ríkisins og kostnað við gerð stórra mannvirkja? Ég skil alveg að hið opinbera hafi áhuga á því að lágmarka þann kostnað og áhættu og þess vegna hafi þessi aðferðafræði nýst og verið nýtt víða. En mér virðist, við reyndar mjög fljótlega skoðun, að það sé kannski ekki að skila okkur því sem við vorum að vonast eftir, að við séum ekki að fá inn það einkafjármagn sem svona aðferðafræði á að skila. Ég ætla ekki að tala mjög mikið um viðhaldsskuldina. Félagi minn, hv. þm. Logi Einarsson, ræddi hana í andsvörum við hæstv. ráðherra og ég held að hæstv. innviðaráðherra sé örugglega fullmeðvitaður um hana. En það þarf auðvitað að saxa á hana á hverju ári og við erum í umtalsverðri viðhaldsskuld. Mig minnir að ég hafi séð í tillögunni að viðhaldsþörfin sé metin á 70–80 milljarða á vegunum af Vegagerðinni og um 20 milljarða á flugvöllunum þannig að það þarf þá að saxa jafnt og þétt á þessar stóru upphæðir fyrir utan nýframkvæmdirnar. Ég sé að það saxast á fleira hér en viðhaldsfé, það saxast á tímann minn í þessu ræðupúlti. Mig langar að síðustu að nefna tvennt. Í kjördæmavikunni í síðustu viku áttum við þingmenn í Suðvesturkjördæmi marga góða fundi með bæjarstjórnum í kjördæminu og þar var að sjálfsögðu rætt mjög mikið um almenningssamgöngur, samgöngusáttmálann fyrir höfuðborgarsvæðið og fjármögnun þeirra. Ég ætla að fá að segja hér að mér finnst ekki alveg sambærilegt að byggja upp almenningssamgöngur fyrir tvo þriðju hluta landsmanna á höfuðborgarsvæðinu og það að reka almenningssamgöngur í miklu smærri sveitarfélögum. Það er mín persónulega skoðun og ég held við getum ekki alveg borið það saman. Hins vegar er það alveg ljóst að við verðum að sjá til þess að samgöngusáttmálinn sé fjármagnaður og hann virki og við hreinlega verðum að tryggja greiðar og góðar almenningssamgöngur og koma fólki úr einkabílnum, rúmlega einni manneskju í bíl í umferðarteppu hér á hverjum morgni og hverju síðdegi á höfuðborgarsvæðinu. Þetta var næstsíðasta atriðið. Síðasta atriðið varðar forgangsröðun jarðganga. Samkvæmt tillögunni eru Fjarðarheiðargöng í fremsta forgangi. Ég ætla að minnast á sunnanverða Vestfirði eins og aðrir hafa gert hér við þessa fyrri umræðu, m.a. í ljósi þess að við erum þar með mikla atvinnuuppbyggingu og mikla þungaflutninga á hverjum einasta degi frá Vestfjörðum og suður um til útflutnings. Því er mín spurning til hæstv. ráðherra kannski tiltölulega einföld hvað varðar jarðgangaáætlunina: Er valið eða forgangsröðunin byggð á þjóðhagslegu mati? Er hún byggð á einhverju öðru mati? Ég man svo langt í gamla daga að þá var það svolítið þannig að það var talað við þingmennina í kjördæmunum og spurt hvernig þeir vildu forgangsraða. Við erum nú sem betur fer ekki stödd þar lengur. En bara vegna stærðar framkvæmdarinnar við Fjarðarheiðargöng þá sé ég ekki í fljótu bragði að neitt annað verði gert hér næstu árin en að ráðast í þau og þá erum við að færa aftur fyrir hugmyndina eða verkefni eins og að fjölga jarðgöngum á Vestfjörðum. Ég vil ekki tala um þetta í einhverjum svona togstreitutóni á milli kjördæma. Mig langar bara að skilja hvernig þessi forgangsröðun er ákveðinn. Ég skil alveg, eins og hæstv. ráðherra hefur nefnt þessari umræðu, að að sjálfsögðu ef við værum með alla pening í heiminum þá myndum við reyna að gera eins margt í einu og við gætum. En við gerum það ekki og þess vegna er svo mikilvægt að við skiljum forgangsröðunina og að fyrir henni séu rök sem eru bæði sanngjörn, skiljanleg og þjóðhagslega hagkvæm.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það var margt áhugavert sem þar kom fram og nokkrar spurningar sem ég ætla að reyna komast yfir að svara. Varðandi jarðgangaáætlunina þá byggir hún í raun og veru á heildstæðri greiningu á öllum jarðgangakostum á Íslandi þar sem þeim var forgangsraðað til lengri tíma. Þeir voru metnir með tilliti til fýsileika, kostnaðar sem og félagshagfræðilegs ábata. Vegagerðin gaf út yfirlitsáætlun árið 2021 um þá sem hafa helst verið til umræðu og skoðunar, sem var grunnurinn. Rannsóknamiðstöð Háskólans á Akureyri vann síðan í framhaldinu mat á arðsemi, umferðaröryggi, tengingu svæða og byggðaþróun fyrir þessa kosti. Vegagerðin lagði svo fram tillögu að forgangsröðun með hliðsjón af markmiðum samgönguáætlunar um greiðar samgöngur, öruggar samgöngur, hagkvæmar samgöngur, umhverfislega sjálfbærar samgöngur og jákvæða byggðaþróun. Auðvitað var einnig tekið tillit til hversu brýnt vandamálið er sem viðkomandi jarðgöng leysa. Svo er auðvitað í gildi samgönguáætlun þar sem Fjarðarheiðargöng eru fyrst. Þau eru einu jarðgöngin sem eru í raun og veru búin að fara í gegnum umhverfismat og eru þar af leiðandi tilbúin til útboðs. Þau taka hins vegar mjög langan tíma, kosta ákveðna fjármuni. Ég er sammála hv. þingmanni að við eigum að geta rætt kosti og galla forgangsröðunar. Við höfum, held ég, úr nægu að spila þar, þessum valkostum sem þarna eru. Mig langaði líka aðeins að nefna varðandi viðhaldsþörfina upp á 70–80 milljarða að þá þyrftum við væntanlega að hækka viðhaldið á vegunum um nokkra milljarða til að ná til baka á einhverju tímabili þessum 70–80 milljörðum, sem ég held að sé nokkurn veginn sú tala sem hefur verið nefnd. Varðandi hins vegar þessa 20 milljarða sem flugvallarskuldin er þá sjáum við fyrir okkur að með nýju varaflugvallargjaldi munum við ná því til baka á kannski 15 árum sem við höfum búið til í skuld á síðastliðnum 10–12 árum. Ég held að þar séum við einfaldlega í nokkuð góðum málum. 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir svörin. Það er nefnilega mjög mikilvægt að það komi skýrt fram hér við þessa fyrri umræðu og í þessum sal hvaða greining liggur til grundvallar jarðgangaáætlun. Ég efast ekkert um að hún hafi verið vandlega gerð og ég efast ekkert um að þar hafi verið farið af stað af yfirvegun og eins og hæstv. ráðherra benti á, að Fjarðarheiðargöngin hafa farið í gegnum umhverfismat og þau eru í rauninni tilbúin. Það er kannski erfiðara að fá fólk í öðrum landshlutum til að sætta sig við niðurstöðuna en það er hins vegar þá verkefni þeirra sem samþykkja þessa áætlun óbreytta og ég geri svo sem ekki athugasemdir við það. Það er auðvitað rétt sem hæstv. innviðaráðherra minnti á, að varaflugvallagjaldið sem var samþykkt hér í vor mun dekka skuldina hvað varðar uppbyggingu flugvalla. Viðhaldsþörf vega er auðvitað mikil og kannski ég fái bara að splæsa því hér við hvort ráðherrann hafi íhugað einhverjar aðrar gjaldtökuleiðir vegna viðhaldsþarfarinnar. Verð ég nú örugglega sökuð um að vera sósíaldemókrati sem vill hækka skatta en ég ætla bara að láta mig hafa það af því að það væri gott að fá við því svör. Svo ítreka ég það sem ég nefndi hér um samvinnuverkefnin og einkafjármögnunina.

Virðulegur forseti. Okkur hefur aðeins seinkað og það hefur dregist að leggja fram frumvörp eða hugmyndir um það hvernig þessi nýja tekjuöflun á að eiga sér stað. Það er verkefnastofa, ég kom inn á það, sameiginlega með iðnaðarráðuneytinu, fjármálaráðuneytinu og forsætisráðuneytinu sem er að störfum og er að skoða annars vegar þessa breytingu þar sem við erum að fara úr bensín- og dísilgjöldum yfir í annars konar fyrirkomulag, og er reyndar fyrsti áfanginn að koma inn í fjárlögin á næsta ári, en það tengist þá líka hvernig við fjármögnum flýti- og umferðargjöld innan samgöngusáttmálans, hvernig við munum fjármagna einhvers konar notkunargjöld í jarðgöngum, hvernig við greiðum fyrir flýtingu samvinnuleiðanna. Ég held að það sé í sjálfu sér alveg nóg og við eigum ekki að fara að taka einhverja peninga af öðrum og ætla ég heldur ekki að saka hv. þingmann um að vilja hækka skatta þótt það sé nú oft sá svipur á Samfylkingunni þegar hún kemur hérna upp og leggur það til.  Ég held með þessi samvinnuleiðaverkefni að það sé algerlega nýtileg leið á Íslandi. Hvalfjarðargöngin gengu frábærlega en svo bara gleymdu menn að nota þetta. En þegar við fórum af stað fyrst vorum við með lítil verkefni, við vorum langt úti á landi og það voru allir hræddir. Það þóttust allir vilji vera með en svo voru þeir hræddir. Þetta voru svolítið viðsjárverðir tímar hvað varðar vexti og breytingar á þeim, sem hafa svo sannarlega orðið. Ég heyri ekki annað en að það sé raunverulegur áhugi t.d. hjá lífeyrissjóðunum okkar að koma að þessu og ég heyri ekki annað en að við munum finna leiðir. Þær leiðir eru til hjá öðrum löndum. Danir hafa t.d. farið einhverja ríkisábyrgðarleið vegna þess að það verður að vera valkostur 

Frú forseti. Ég þakka svörin, sérstaklega er varða samvinnuverkefnin og þessa PPP-leið. Ég held að þurfum að horfast í augu við það að það er auðvitað þannig að á endanum borgar ríkið þótt verkefnið heiti PPP, það er oftar en ekki þannig. En það sem hæstv. ráðherra nefndi um forgangsröðun í viðhaldið og gjaldtökuna og að því hafi seinkað að leggja fram frumvörp um tekjuöflun, t.d. um flýti- og umferðargjöld á höfuðborgarsvæðinu - í þessari áætlun blasir við þörfin fyrir því að við sjáum þessi frumvörp og að þetta spili allt saman við annað sem við erum að fjalla um hér. Það er ósköp einfaldlega þannig þó að við beitum ekki öðru en mengunarbótareglunni á umferðina að þeir sem nota og þeir sem menga, þeir greiða. Þannig þarf það að vera hér eins og alls staðar annars staðar í heiminum og það hljótum við að geta gert með sanngjarnri og hóflegri gjaldlagningu. En ég hygg að þessi frumvörp sem hér hafa verið nefnd, og þeim hefur seinkað, eins og ráðherrann benti á, þyrftu að birtast hér í þessum sal sem allra fyrst.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir sína yfirferð hér yfir þingsályktunartillögu um samgönguáætlun. Ég byrja alltaf ræður mínar um þessa tilteknu tegund þingskjals með því segja að samgöngumálin séu stærsta velferðarmálið í mörgu tilliti. Öflugar og greiðar og góðar og öruggar samgöngur skila okkur auknum hagvexti með hagkvæmari rekstri fyrirtækja og heimila. Það er sá hagvöxtur sem gerir grundvöllinn að því velferðarkerfi sem við búum við. Öflugar og greiðar og öruggar samgöngur tryggja líka öryggi og draga úr slysum og auka öryggistilfinningu fólks, tryggja jafnrétti, eru mikilvægt byggðamál, tryggja búsetufrelsi og lengi mætti telja. Því er mjög mikilvægt að okkur takist vel til við gerð samgönguáætlunar, fjármögnun hennar og fjármögnun samgangna almennt og allt það skipulag sem þeim tengist. Það er gríðarlega mikilvægt. Við getum kannski rætt einmitt um forgangsröðun fjármuna, hvort við höfum forgangsraðað nægilega mikið í samgönguinnviðina. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að við þurfum að ræða það hér alvarlega, af því að við erum fjárveitingavald líka, hvernig við erum að forgangsraða peningunum. Við höfum verið að forgangsraða undanfarin ár í velferðarkerfið okkar, í heilbrigðiskerfið og almannatryggingar og félagslegan stuðning og annað sem skiptir miklu máli en við þurfum líka öflugar samgöngur til að búa til meiri tekjur fyrir þau kerfi. Þannig að það er svolítið úr vöndu að ráða hjá okkur í því. Mig langar líka til að leggja áherslu á hvað það er rosalega margt undir þegar við ræðum um samgönguáætlun og samgöngurnar. Það sem kannski fær mestu umræðuna og fer mest fyrir er vegakerfið sjálft sem er gríðarlega stórt og viðamikið. Við erum fámenn þjóð en stórt land. Inni í því eru brýrnar, allar einbreiðu brýrnar okkar og þær brýr sem eru orðnar gamlar og eru að flæða í burt eða annað slíkt. Jarðgöngin eru einnig hluti af þessu. Svo erum við með marga mjög mikilvæga vegflokka eins og tengivegina. Svo erum við með styrkvegi eða sveitarfélagsvegi eða héraðsvegi og svo náttúrlega stofnbrautirnar sjálfar. Þannig að það er strax þarna af mjög miklu að taka og svokölluð innviðaskuld úti um allt land. Hafnirnar eru gríðarlega mikilvægar. Þar hefur tekist vel til að bæta í eftir að það varð algjört hrun í Hafnabótasjóði eftir hrun og erum við bara að komast á mjög gott ról. Vil ég fagna því og þakka fyrir að þar gengur okkur vel. Þar undir eru ekki bara hafnir, það eru líka dráttarbátar og skjólgarðar og annað slíkt. Þær hafnir sem við höfum sett fjármagn í á undanförnum árum, eins og t.d. í Þorlákshöfn, hafa sýnt hvað það fylgja mikil efnahagsleg umsvif bara strax í kjölfarið. Þetta eru alveg skýrustu dæmin um það hvernig það að fjárfesta í þessum grunninnviðum borgar sig strax. Við erum með inni í samgönguáætlun flugvellina sem eru gríðarlega mikilvægir um allt land. Þar þarf að gera mikið grettistak í að viðhalda þeim. Nú erum við komin með varaflugvallargjald og horfir því til betri vegar. Mig langar að ræða það aðeins í þessu, og geri það bara núna, að mér þykir miður að við séum að setja fjármagn í byggingu flugstöðvar í Reykjavík sem ég held að sé hægt að gera á einkamarkaði. Ég fagna því að það sé haldið áfram að koma flugstöð af stað, það er gríðarlega mikilvægt. En ég held að önnur fasteignafélög séu tilbúin að bjóða í það að byggja þessa flugstöð og reka hana án þess að við séum að taka frá öðrum mikilvægum innviðum eins og flugvellirnir eru. Þetta þurfum við að skoða með fleiri framkvæmdir og mögulega á fleiri stöðum; með hafnarframkvæmdir og annað slíkt. Allar almenningssamgöngur eru inni í þessu, hvort sem það er flug, ferjusiglingar eða strætó. Það er gríðarlega mikilvægt að okkur farnist vel í að byggja upp almenningssamgöngur um allt land þannig að byggðirnar njóti góðs af því og ferðamenn geti nýtt sér það og höfum við engan tíma til að bíða eftir þeirri uppbyggingu. Við höfum séð að með breyttu búsetumynstri hefur þétting byggðar skapað mikla dreifingu byggðar, þannig að íbúarnir á höfuðborgarsvæðinu fara núna alltaf lengra og lengra út í Kragann, út á Vesturland, Suðurland og Suðurnes. Mér skilst á Vegagerðinni að það sé gríðarleg aukning á notkun á strætó frá þessum kjörnum. Þannig að þetta skiptir okkur miklu máli. Svo líka bara þegar orkuskiptin eru komin í fluginu munu almenningssamgöngur í flugi verða enn mikilvægari. Við þurfum að vera tilbúin þegar þar að kemur. Það eru sjóvarnir. Nú heyrum við mikið talað um sjóvarnir hringinn í kringum landið. Það eru nú ekki stórar fjárhæðir en ég held að við þurfum að gera vel þarna. Við erum farin að sjá íbúðarhús fara í kaf í vissum flóðum og annað slíkt. Mörg mannvirki, eins og golfvellir og annað, eru nálægt ströndinni og við verðum að gera vel í sjóvörnum. Reiðstígarnir eru eitt sem er gríðarlega mikilvægt og þeir eru bara menningarlega sögulegir innviðir á Íslandi. Hestamannafélögin hafa gert vel þar og við gerðum bragarbót á því í síðustu samgönguáætlun og gott að það eigi að halda því áfram. Svo eru það náttúrlega virku samgöngumátarnir, hjóla- og göngustígarnir og annað slíkt. Þetta er allt saman í sama plagginu og alls staðar er viss þörf. Við þurfum að leita svolítið leiða til þess að sjá hvernig er hægt að fara í samvinnuverkefni og einkaverkefni og fjármagna þetta og vinna þetta með aðilum til þess að ná að þjónusta þetta. Svo náttúrlega er óupptalin hjá mér öll þjónustan á vegunum og viðhaldið sem er náttúrlega í þessu og þjónustan á þessum innviðum öllum saman sem er einnig hér undir og þarf að takast á við. Við gerðum gríðarlegt átak í tengivegunum. Við höfum rætt það mikið við gerð samgönguáætlunar og það hefur verið í áherslum ríkisstjórnarinnar varðandi Covid-framkvæmdir og fleira. Þar held ég að við þurfum meira að segja að gera enn betur. Tengivegirnir eru þar sem nú er búið að stækka; ferðaþjónustan er víða, fólk er að flytja meira út í dreifbýlið, t.d. með tilkomu ljósleiðarans og stærri vinnusóknarsvæða. Tengivegirnir verða því alltaf mikilvægari og mikilvægari. Því eru 2,5 milljarðar á ári bara langt í frá að vera nóg þar. Innviðaskuldin er orðin gríðarleg þar. Þetta er stórt og mikið mál þannig að tíminn fer nú fljótt frá okkur hér. Mögulega kem ég bara í aðra ræðu til að ná að klára annað. Það sem ég hef líka rætt er að við þurfum að gera svolítið mikið til að forgangsröðun Alþingis og stjórnvalda gangi eftir. Ég held að við þurfum að setja meiri kraft í undirbúning framkvæmda þannig að hægt sé að fara fyrr í skipulagsmálin, fyrr í mat á umhverfisáhrifum og annað slíkt og til þess að bregðast við ef það kemur aukið fjármagn og við þurfum að bregðast við í efnahagsmálunum, eins og að framkvæma okkur út úr Covid eins og við gerðum, að framkvæmdirnar séu þá tilbúnar, að það sé þá búið að fara í umhverfismat og hönnun og að áætlanir standist. Ég tel gríðarlega mikilvægt að við ræðum það. Það eru margir vegir sem er hægt að nefna í því. Svo langar mig að nefna annað sem ég hef svolitlar áhyggjur af og við þurfum að reyna að ná utan um í þessari vinnu. Hver er heildarmyndin? Þegar við vorum að fjármagna mest af samgönguáætlun þá var hægt að bera saman samgönguáætlun og fjármálaáætlun. Það er svolítið erfiðara núna því að hvernig ætlum við að fjármagna jarðgangaáætlun? Sú fjármögnun er ekki komin af stað. Það er samgöngusáttmálinn, það eru samvinnuverkefni, eins og vegur um Hornafjarðarós og brú yfir Ölfusá og fleira. Þannig að það eru svolítið mörg verkefni inni í áætluninni núna þar sem fjármögnunin er svolítið óljós. Við þurfum samt að halda áfram að þróa þær fjármögnunarleiðir og fleiri eins og samfélagsvegi, sem er nú þingmál hér fyrir þinginu, og svo mætti lengi telja. Ég hlakka mikið til þessarar vinnu hér í þinginu og að við finnum saman lausnir til að byggja upp þessa mikilvægu grunninnviði og kannski er hægt að horfa til þeirrar vinnu sem við ræddum hér í gær 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir fína ræðu. Ég er sammála þingmanninum um að samgöngumál eru kannski stærstu velferðarmálin. Þetta snýst oft og tíðum bara um lífsgæði. Öryggi er auðvitað bara hluti af því að líða vel, að þora að fara um vegi og komast hratt og örugglega en líka að geta gert það á heilbrigðan hátt. Það skiptir líka máli. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er mikilvægt að átta sig á því að samgönguáætlun er svo víðfeðm. Reiðvegirnir, það var t.d. skýrsla sem var unnin þar sem kom fram að við þyrftum kannski að fara að horfa aðeins til lengri tíma hvernig við ætlum að byggja upp og að við getum ekki gert allt akkúrat núna en þurfum að horfa þá til lengri tíma. Hv. þingmaður nefndi styrkvegina og landvegina, það gildir það sama þar. Tengivegirnir, þar vildi ég svo gjarnan hafa miklu meiri fjármuni úr að spila en 2,5 milljarðar eru auðvitað umtalsvert meira en þessar 900 milljónir sem við vorum að dreifa á öllu Íslandi til margra ára. En ég er sammála hv. þingmanni að ef við hefðum úr að spila meiru gætum við gert það betur. Varðandi síðan Hafnabótasjóð þá ætla ég að nota tækifærið og koma að þeim málum sem ég náði ekki í ræðu minni. Þar eru 7,7 milljarðar á fyrsta tímabilinu 2024–2028 og þeim er forgangsraðað, m.a. með hliðsjón af mikilvægi fyrir samgöngukerfið, viðhaldsþörf, öryggi sjófarenda og hagkvæmni. Áætlaður framkvæmdakostnaður í höfnunum innan grunnnetsins eru 12,5 milljarðar en utan um 1,7. Þannig að þið sjáið að grunnnetið skiptir máli í því hvernig við erum að flokka þetta. Í þessum tölum eru hins vegar ekki Faxaflóahafnir, Fjarðabyggðarhafnir, Hafnarfjarðarhöfn og Kópavogshöfn, af því að þessir fjórir hafnarsjóðir fjármagna að fullu sínar framkvæmdir með eigin aflafé. Þetta skiptir gríðarlegu máli. Það hefur tekist hjá okkur á síðustu árum að geta fullnægt þessari uppbyggingu í höfnunum. Það hefur skipt alveg gríðarlegu máli þar sem það hefur gengið eftir. Þess vegna er gaman að hafa nægilega fjármuni úr að spila á því sviði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta innlegg og tek heils hugar undir með honum. Hafnabótasjóður og hafnirnar eru einmitt svo gott dæmi um það hvernig, þegar við höfum fjármagnið, hægt er að skapa innviði sem gefa svo margfalt til baka. Þetta eru innviðir sem sýna að þessi grunninnviðauppbyggingarjafna gengur svo vel upp. Ef við fjárfestum í þessum innviðum þá erum við að fjárfesta í frekari atvinnusköpun, frekari verðmætasköpun og það kviknar svo mikið líf í kringum þessar framkvæmdir. Hæstv. ráðherra kom einmitt inn á það líka að það væru nefnilega nokkrir hafnarsjóðir sem væru ekki inni í þessu af því að þeir stæðu undir sér sjálfir. Það er svolítið það módel sem ég væri til í að sjá miklu víðar í samgöngukerfinu að gæti gengið upp. Þá er ég að horfa t.d. til fleiri hafna sem eru að fara að stunda inn- og útflutning og annað slíkt og þessa þjónustu, sem er þá líka ferðaþjónusta og við laxeldi og fleira, hvort ekki séu fjárfestingartækifæri þá fyrir aðila á markaði þar og hvort við gætum ekki séð þetta módel í auknum mæli í einstaka samgönguframkvæmdum hér innan höfuðborgarsvæðisins og mögulega eins og Sundabrautin er hugsuð. Ef við sjáum göng undir Setberg í Hafnarfirði og fleiri göng, göng undir Öskjuhlíð, sem var einu sinni rætt hér um, hér á höfuðborgarsvæðinu þá erum við alltaf með 20.000 bíla eða fleiri á dag í gegnum slík mannvirki sem gætu þá algerlega staðið undir sér sjálf án aðkomu ríkisins. Ég held að Færeyingarnir séu að ná þessu markmiði oft ef það eru 5.000 bílar á dag.

Frú forseti. Ég er sammála hv. þingmanni. Það er mikilvægt og það er nú eiginlega tilgangurinn með því að byggja upp hafnirnar að þær verði sjálfbjarga og komist í það að fá tekjur fyrir sjálfsaflafé. Mig langaði að koma aðeins inn á tvennt, örstutt. Það var annars vegar um flugmálin. Eftir varaflugvallargjaldið fáum við peninga til að byggja upp bæði flughlöðin og akbrautir á Akureyri og Egilsstöðum. Síðan hefur svo sem enginn staðið í röð eftir að byggja upp almennilegt hús hérna í Reykjavík þannig að það er svo sem bara verkefnið hjá okkur á sama hátt og ýmislegt annað sem ríkið þarf að gera. Ef það koma einhverjir aðilar og það er valkostur að gera það þá er sjálfsagt að skoða það. En þetta varaflugvallargjald á auðvitað að tryggja öryggi, það á að geta tryggt það að flugvellirnir geti sinnt áætlana-, sjúkra- og almennu flugi. Og hver getur haldið því fram að þessi flugstöð í Reykjavík geti sinnt almennu flugi eins og hún lítur út í dag? Það er alla vega alveg á mörkunum. Þannig að ég held að þetta sé eitt af því sem við þurfum að horfa á. Við þurfum líka að horfa á fleira. Orkuskiptin í flugi, þar þurfum við að vera á undan. Það er von á fyrstu kennsluflugvélunum núna 2024 og við þurfum þá að vera tilbúin að takast á við það. Svo langaði mig að koma aðeins inn á þessa fjármögnun á vegakerfinu. Ef ég man þetta rétt, og ég bið hv. þingmann og þingheim að skamma mig ekki ef ég fer ekki alveg nákvæmlega rétt með tölurnar, er stærðargráðan eitthvað í kringum 50 milljarðar. Ef hún hefði verið sú sama og var í upphafi aldarinnar værum við komin í einhverja 80 milljarða í dag. Þannig að ef við hugsum um þá fjármögnun sem við erum að fara inn í með notkunargjöldum í höfuðborgarsáttmálanum, í samvinnuverkefnunum, í jarðgöngunum og á sama tíma að auka einhverjar tekjur ríkissjóðs í gegnum þetta kerfi, þá er þetta talsvert svigrúm ef við erum að hugsa um sams konar álögur á bíleigendur og voru í upphafi aldarinnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og lýsi mig bara tilbúinn til þess að taka frekari umræðu um það hvað hefur verið gert og hvað það er þá sem hrindir verktökum frá því að bjóðast til að byggja flugstöð í Reykjavík og hvort það hafi einhvern veginn verið sett almennilega í útboð sem verkefni. Ég hlakka bara til þeirrar vinnu og við förum betur yfir það í vinnslu nefndarinnar. Ég held nefnilega að flugvellirnir og fjárfesting í þeim, sem lítur miklu bjartara út núna eftir að varaflugvallargjaldið kom fram, að þar verði einmitt svipuð þróun og með hafnirnar, að það fari að verða meiri not fyrir flugvellina, að það fari að verða hægt að markaðssetja þá fyrir ýmsa starfsemi og annað slíkt. Ég tek líka undir með hæstv. ráðherra að lausnirnar eru þarna. Við getum alveg stoppað í þetta gat eins og við þurfum að gera til að setja ásættanlegt fjármagn í samgönguframkvæmdir. Því fagna ég því fyrsta skrefi sem er komið núna að setja kílómetragjald á rafbíla. Svo þurfum við bara að einfalda kerfið, fara almennt í þessi notkunargjöld af umferð og klára þá útfærslu ásamt því að vera með sérfjármögnun á einstaka samgönguframkvæmdum þar sem þú nýtur góðs af því að fá öruggari og greiðari samgöngur og eðlilegt að greiða fyrir það. Svo í þriðja lagi, eins og ég ræddi hér í sérstakri umræðu í gær, þá er fullt af eignum ríkisins sem eru kannski ekki að skila ríkinu miklum arði eða viðbótarþjónustu með því að vera í ríkiseigu. Það er um að gera að losa um þær eignir og breyta þeim í þessa samfélagslega mikilvægu innviði. Með þessum þremur leiðum tel ég ekkert mjög flókið að brúa þetta gat sem við horfum fram á í samgöngumálum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að fara yfir stöðuna og það er bara mjög jákvætt að við séum komin á þann stað að vera í 1. umræðu um samgönguáætlun. Mig langar að nota mínar mínútur aðeins bara til að ræða hitt og þetta og fara yfir stóru myndina og svo skoða kannski smærri verkefni. Mér finnst hafa komið fram í mörgum ræðum í dag hvað stóra myndin er skökk, hvað við höfum orðið algjörlega sprungið kerfi hér á stórhöfuðborgarsvæðinu. Þá er sama hvort við horfum til samgangna, húsnæðis, skólamála eða hvað svo sem það er, á meðan við eigum gríðarlega vannýtt svæði og tækifæri víðar um land. Það er bara pólitísk ákvörðun hvort við ætlum að halda áfram að bútasauma og reyna að redda, og það kom fram hér í máli hv. þingmanns sá fjöldi bíla sem þarf að nota samgöngukerfið hér af því að það er pólitísk ákvörðun um að hér eigi allir að búa, og ég held að bara á meðan við höfum ekki stærra landrými á suðvesturhorninu þá stefnum við í dálitlar ógöngur. Mig langar að fagna því að vera farin að sjá fyrir endann á Fjarðarheiðargöngum. Við látum eins og nú sé þetta svolítið klappað og klárt en það á reyndar eftir að grafa göngin sem verður líklega dálítið hressilegt og stórt verkefni en það er gríðarlega mikilvægt. Mig langar að koma að því út frá þessu sem ég er að ræða um, hinum pólitísku ákvörðunum og hvert við erum að stefna og hvert við höfum verið að stefna mjög lengi. Hæstv. ráðherra kom aðeins inn á fjármögnunarþáttinn í samgöngumálum. Það er mín skoðun að það sé ekki endilega farsælast að það séu lífeyrissjóðir landsmanna sem séu að leggja til fjármagn í þessi verkefni. Hér var rætt um lán með ríkisábyrgð og ef við horfum til Færeyinga, vina okkar þar, sem hafa verið ákaflega farsæl í sínum samgöngumálum, þá held ég að við mættum læra talsvert af því, af því að ég held að það kosti gríðarlega fjármuni og langan tíma að við stöndum alltaf frammi fyrir því að vera að rífast um það hvort við séum að fara í framkvæmdir hér eða þar, hvort það sé höfuðborgin, Austfirðir, Vestfirðir eða hvað, og á meðan við erum einhvern veginn að reyna að ákveða hvert við ætlum að stefna þá fer bæði tími og peningur til spillis. Ég held að það væri farsælt að geta verið í fleiri verkefnum í einu og þetta hefur vissulega lagast á undanförnum árum en ég held að við ættum að geta gert miklu betur. Hér var komið inn á t.d. mengunarbótaregluna og fleira. Það er auðvitað þannig að samgöngukerfið okkar kostar peninga og svo fer það líka eftir því hvert álagið er á hverjum stað og hvers konar samgöngur við erum að vinna með og horfa til. En nú er mikið talað um öflugt atvinnulíf, að það skipti svo miklu máli að fá samgöngurnar til að efla atvinnulífið enn þá meira. Mig langar aðeins að snúa þessu við. Þar sem við höfum gríðarlega öflugt atvinnulíf, þar sem við höfum mjög stóran hluta af útflutningstekjum þjóðarinnar frá ákveðnum svæðum, þá þætti mér ekkert óeðlilegt að þeir sem nota kerfið af slíkum mætti og slíkum þunga að það getur ekki verið horft fram hjá því hversu mikið álag á samgöngukerfinu okkar það er, og þá er ég fyrst og fremst að vísa í þungaflutninga á nú þegar kannski vanfjármögnuðum slóðum, Vestfjörðum og Austurlandi, þá finnst mér allt í lagi að við horfum aðeins til þess líka. Ég fagna því alltaf þegar öflug fyrirtæki, hvort sem er í sjávarútvegi eða stóriðju eða hvað það er, sýna lit og samfélagslega ábyrgð. Það er góðra gjalda vert að byggja eitthvert íþróttahús eða gefa 100.000 í lúðrasveitina á staðnum, en við verðum líka að horfa til þess að innviðina sem er verið að byggja upp í þessum samfélögum eru þessi fyrirtæki að nýta og þau þyrftu hugsanlega að borga stærri hluta af kökunni. Nú er nýlokið kjördæmaviku og við þingmenn allra kjördæma erum kannski dálítið lituð af því. Við erum mjög impóneruð eftir þessa viku, höfum átt marga fundi og heimsótt mikið af sveitarfélögum og fyrirtækjum og auðvitað alls staðar sem við komum eru samgöngurnar á dagskrá og eðlilega. Ég er að austan og ég myndi ekki skilgreina mig sem aldraða konu þótt ég sé ekkert sérstaklega ung. Staðan er samt sú að ég man eftir því í minni æsku að við vorum alveg að fara að laga Axarveg. Margt hefur gerst og margt hefur breyst og ákvarðanir hafa verið teknar og hringvegurinn hefur verið færður og það hefur verið farið í PPP. Staðan er hins vegar sú í október árið 2023 að Axarvegur, sem er lífæð innan sveitarfélags, er algerlega óboðlegur eins og hann er. Vetrarþjónustu er ábótavant á meðan ekki verður komið á heilsársvegi. Þetta er ótrúlega sérstakt. Hugmyndafræðin um PPP er ekki slæm en ég tek undir það sem hefur komið fram í umræðunni: Er hún raunhæf í okkar landi, í okkar fjármálaumhverfi, í okkar verktakaumhverfi? Verður þetta einhvern tímann raunhæfur kostur sem gæti verið gagnlegt að nýta? A.m.k. hefur það hvorki verið við Hornafjarðarbrú né Axarveg en við skulum vona hið besta. En annað er það sem mig langar að koma inn á, þessar mínútur líða hratt, og það er varðandi ferðaþjónustuna. Ferðaþjónustan á landinu hefur vaxið gríðarlega og er orðin ein af okkar stóru undirstöðum í þessu landi og ég upplifi dálítið á svo mörgum sviðum, ekki bara hvað varðar hótelgistingu sem er uppbókuð langt fram á næsta ár, varðandi alls konar þætti - og ég hef talað fyrir því að ég myndi vilja sjá meira gert en gistináttagjaldið. Það er mín persónulega skoðun að ég myndi vilja setja gjald á alla gesti sem koma, til innviðauppbyggingar. Eitt af því sem er mjög áhugavert er að lögregluembættin um landið eru dugleg að setja fréttir á samfélagsmiðla, t.d. af því hvernig hefur gengið í ökueftirliti á svæðunum. Og ítrekað hefur það komið fram að fjöldinn allur hefur verið stöðvaður fyrir of hraðan akstur og um og yfir 90% eru erlendir ferðamenn á bílaleigubílum á hættulegum vegum, inni á fjöllum, á stöðum þar sem er erfitt fyrir okkur þó hér víkingana að keyra. Ég held að þetta sé algerlega stórslys í uppsiglingu og mig langar þá sérstaklega benda á einn stað sem er brú yfir Skjálfandafljót við Goðafoss. Það er auðvitað sturluð staðreynd að þar sé einbreið brú en ég held að við getum ekki beðið og mig langar að brýna ráðherra, að sjálfsögðu áfram til góðra verka en mig langar að brýna hann í því að þangað til að við komumst í það að byggja nýja brú verður að koma upp umferðarstýringu. Þarna eru mörg þúsund og jafnvel tugir þúsunda á dag þar sem er einbreið brú og gatnamót og brekka. Þetta er svo hættulegur staður. Ég veit að við viljum öll gera vel og við þurfum að nýta okkur þetta tækifæri sem felst í ferðamannaiðnaðinum en það þýðir líka að við þurfum að bera ábyrgð. Við viljum ekki standa frammi fyrir stórslysum sem má jafnvel rekja til þess að innviðirnir okkar séu svo slakir að þar hafi þetta verið fyrirséð. Ég þakka annars fyrir þessa góðu umræðu og hvet ráðherrann áfram.

Frú forseti. Það var tvennt sem mig langaði aðeins að koma inn á í ræðu hv. þingmanns. Það er bara rétt að brýrnar yfir Skjálfandafljót og Laxá eru barn síns tíma og þurfa auðvitað að komast hraðar á dagskrá. Ég nefndi það í inngangsræðu minni að núverandi rammi til framkvæmda fyrstu fimm árin er í anda fjármálaáætlunar. Ef við sjáum fyrir okkur að það skapast meira svigrúm þá er þetta auðvitað eitt af þeim verkefnum sem hljóta að koma til álita að reyna að flýta. En svo vildi ég aðeins segja nokkur orð um annars vegar Öxi og PPP eða samvinnuleiðarverkefnin. Ég held að allir séu sammála um það, alveg sama hvað menn sögðu fyrir tíma Hvalfjarðarganga, að það gekk upp. Það módel var frábært. Af hverju ekki að nota það aftur á Íslandi? Það er rétt að þegar við fórum af stað vorum við kannski með heldur minni verkefni, eins og Hornafjarðarfljót og Öxi. Ég hef reyndar nýlega hitt aðila sem segja að Öxi sé alveg dæmigert verkefni til að fara í þær fjárfestingar. Á móti má segja að ef við horfum á forgangsröðun þeirra verkefna sem við þurfum að vera í þá myndi Öxi ekki komast á topp-fimm árin. En ef við ætlum að flýta því þá verðum við að geta horft á þessa leið og það er það sem við höfum verið að gera. Og ef það gengur eftir þá mun Öxi fara af stað. Þannig að ég treysti því að það geti gengið eftir og að sá aukni áhugi fjárfesta, ekki síst lífeyrissjóða og þeirra sjóða sem þeir hafa komið að, auki líkurnar á að það verði að veruleika.

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Ég ætla að byrja á fyrra málinu sem er brúin yfir Skjálfandafljót. Ég var í rauninni kannski líka að kalla eftir því að á meðan við sjáum ekki: Ókei þennan dag getum við byrjað að byggja nýja brú, þá held ég að það sé mjög gagnlegt að við komum upp einhvers konar ljósum, einhvers konar umferðarstýringu, því að þetta er tifandi tímasprengja. Varðandi hitt málið þá bara vildi ég vekja á þessu athygli. Ég er ekki að segja að PPP-verkefnin séu ómöguleg eða að þau eigi ekki við á landsbyggðinni eða hvar sem er. Það er hins vegar þannig að það hefur bara ekkert gerst og það virðist vera þannig, hvort sem það er að verktakarnir sæki ekki eftir því eða hvort, sem maður hefur líka heyrt, lánastofnanir láni bara ekki slíkar fjárhæðir fyrir verkefni á landsbyggðinni, þá er það auðvitað komið á þann stað að erfitt er að horfa til slíkra verkefna ef þau eru jafnvel góð hugmynd en óraunhæf vegna aðstæðna hér á landi.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir framsöguna hér í tengslum við framlagningu samgönguáætlunar. Til að byrja á jákvæðum nótum þá vil ég hrósa fyrir þessa breyttu framsetningu, að vera með þetta í einu skjali, það auðveldar að ná utan um það sem verið er að leggja til. Ef við byrjum aðeins á því að reyna að horfa á stóru myndina þá erum við auðvitað í þeirri stöðu núna að vilja koma verklegum samgönguframkvæmdum áfram á sama tíma og reynt er að vinna gegn þeim verðbólguþrýstingi sem er í kerfinu núna. Að því sögðu þá verðum við auðvitað að hafa það í huga þegar við erum að horfa á 15 ára áætlun eins og hér liggur fyrir að það þarf að vera meiri festa í seinni áætlunartíma heildarplaggsins en kannski oft hefur verið. Ég hef oft lýst því sem svo að þriðja áætlunartímabilið sé meira eins og minnispunktar en raunveruleg plön um aðgerðir. En varðandi það sem snýr að slagnum við verðbólguna þá er svo stutt inn í þann tíma sem við horfum á hér í þessu plaggi að það má eiginlega segja að sá slagur sé svolítið innan skekkjumarka hvað hinar eiginlegu framkvæmdir varðar. Við verðum að líta á þetta plagg sem hefðbundna áætlun eins og hún væri komin fram án þess að verðbólgusjónarmiðin ættu við en með þau auðvitað í huga. En við þekkjum það bara að hliðrum framkvæmda er með þeim hætti að alltaf er einhverju skákað til. Ef við byrjum á höfuðborgarsvæðinu er það auðvitað galli að endurskoðun samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins liggur ekki fyrir núna þegar þetta mál er rætt. En sú vinna mun örugglega liggja fyrir áður en málið verður tekið hér til 2. umræðu þannig að þá höfum við gleggri mynd og þeir nefndarmenn sem sitja í umhverfis- og samgöngunefnd sjá með skýrari hætti hvernig málum vindur þar fram. En af því að hæstv. innviðaráðherra hefur verið duglegur að koma upp í andsvör hingað til, eða hvort sem hann kemur í ræðu í lok umræðunnar, þá er atriði sem ég verð að fá að nefna hér. Núna er verið, að mér heyrist, að tengja saman áform um undirbúning Sundabrautar annars vegar og það að Sæbrautarstokkur komist til framkvæmda í tengslum við samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins. Ég sé ekki þá tengingu sem réttlætir það að mögulegur dráttur á Sæbrautarstokki - sem hefur auðvitað margfaldast í umfangi frá því að verðmiðinn var settur á það verkefni þegar samgöngusáttmálinn var undirritaður 2019 - og sé ekki hvaða röksemd það ætti að vera að tafir, möguleg grundvallarbreyting á Sæbrautarstokki, hafi áhrif á Sundabrautina. Það væri áhugavert, ef hæstv. innviðaráðherra hefur tækifæri til hér á eftir, að heyra um sýn ráðherrans hvað þetta tiltekna atriði varðar. Síðan er auðvitað ekki annað hægt en að gagnrýna, á sama tíma og við tölum hér um tafir á höfuðborgarsvæðinu hvað umferðarflæði varðar, ljósastýringarmál og bætta útfærslu á þeim, að þrengingar gatna og annað slíkt viðgangist sem aldrei fyrr á þeim svæðum sem Reykjavíkurborg hefur vald yfir. Áfram um samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins. Það er auðvitað galli, eins og hæstv. ráðherra kom inn á hér fyrr í dag, að framlagning frumvarpa varðandi gjaldtöku og grundvöll þeirra hafi tafist eins og raunin er. En það verður áhugavert að sjá með hvaða hætti útfærslurnar verða. Ef ráðherra hefur tækifæri til væri gott að heyra hvenær við megum eiga von á því að geta séð með hvaða hætti þessi mál verða lögð upp. Hæstv. ráðherra spurði í andsvari áðan við Eyjólf Ármannsson, hv. þingmann Flokks fólksins, þegar var verið að ræða skiptingu vegafjár á milli svæða - ráðherra leiðréttir mig ef ég hef rangt eftir honum en ég held að ég hafi þetta efnislega rétt - hvort hann væri að leggja til að það yrði tekið af öðrum svæðum til þess að styðja við þau svæði sem hv. þingmaður, í þessu tilviki Norðvesturkjördæmis, hafði gagnrýnt að væru með lágar fjárveitingar, m.a. til Vesturlands og Norðurlands vestra, rétt um 700 millj. kr. á hvort svæði í heildina hvað stofnvegaframkvæmdir varðar á næstu fimm árum. Ráðherrann spurði hvort tillagan væri að taka af öðrum svæðum. Í þessu samhengi verður auðvitað að skoða heildarmyndina. Það má auðvitað segja svona í léttum tóni að það sé dálítið Suðurland gagnvart rest þegar þessi skipting er skoðuð á áætluninni sem hér liggur fyrir. Og þá verður auðvitað að hafa í huga þá miklu innviðaskuld sem safnaðist upp yfir áratugina vestur á fjörðum. Við erum núna að koma okkur úr skömm gagnvart því svæði hvað framkvæmdaþungann þar varðar undanfarin ár. Síðan er mál sem ég hafði hreinlega ekki áttað mig á fyrr en nýlega sem snýr að því að hluti varaflugvallargjaldsins sé ætlaður í uppbyggingu nýrrar flugstöðvar í Reykjavík. Er það staðan og liggur sú ákvörðun fyrir eins og málið horfir við samgönguráðherra, að þeir fjármunir verði nýttir í það? Þetta hefur verið nefnt sem haganleg einkaframkvæmd, til þess að gera auðveld til fjármögnunar, á sama tíma og við horfum á mikla viðhaldsþörf og uppbyggingarþörf í tengslum við varaflugvallahlutverkið, sérstaklega vallanna á Akureyri og Egilsstöðum. Ef við horfum á framkvæmdahluta þingsályktunartillögunnar eins og hún liggur fyrir til næstu fimm ára þá er það í raun þannig að obbinn af þeim stóru verkefnum sem eru í gangi, ef við tökum Vestfirðina a.m.k. að hluta til út fyrir sviga, eru verkefni sem áform voru um að væri í meginatriðum lokið á þessum tímapunkti. Nú er ég ekki í stöðu til að leggja spurningar fyrir hæstv. ráðherra en það verður auðvitað að skoðast og hv. umhverfis- og samgöngunefnd þarf að skoða í þessu samhengi með hvaða hætti ónýttar fjárveitingar sem ekki hefur tekist að nýta hingað til koma til ráðstöfunar og nýtingar hvað þessi verkefni varðar sem, eins og ég segi, hafa verið á áætlun með þeim hætti að þeim ætti að meginhluta til að vera lokið nú þegar. Aðeins að lagaramma gjaldtöku. Ég hef gagnrýnt það hér í þinginu að það sé fyrirhuguð þreföld viðbótargjaldtaka umfram hina almennu í tengslum við hugmyndir um sérstaka gjaldtöku. Það er gjaldtaka í tengslum við samvinnuverkefnin, PPP-verkefnin, það er gjaldtaka í tengslum við öll jarðgöng á landinu, bæði þegar grafin og ný, og síðan eru það þessi tafagjöld á höfuðborgarsvæðinu. Það er eiginlega alveg ómögulegt, eins og ég kom inn á hér áðan, að við þingmenn sjáum ekki stóru myndina og sýnina á það með hvaða hætti ríkisstjórnin og innviðaráðherra ætla sér að leggja þessi mál fram þegar verið er að taka ákvörðun um og ræða samgönguáætlun eins og hún liggur fyrir í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég bara hvet hæstv. innviðaráðherra og væntanlega í samstarfi við fjármálaráðherra þess tíma, þó að auðvitað setji fréttir dagsins það kannski í tímabundið uppnám, til að leggja þær megintillögur fram eins fljótt og nokkur kostur er því þær skipta auðvitað verulegu máli í þessu samhengi. Hér að endingu get ég ekki annað en haldið því til haga að það verður ekki við það búið að fjárveitingar til Vesturlands sérstaklega og Norðurlands vestra sömuleiðis, ef við horfum á gömlu svæðaskiptinguna, séu jafn snautlegar og hér er teiknað upp. Þá verður það auðvitað ekki gert nema með því að hnika fjárveitingum til og það er auðvitað eins og við blasir mjög misskipt á milli svæða eins og þetta liggur núna.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu. Hann kom aðeins inn á hluti sem mér fannst nauðsynlegt að skýra strax. Ég hef heyrt hv. þingmann halda því fram áður að hann skilji ekkert í því hvaða samhengi sé á milli Sundabrautar og Sæbrautarstokks. Þá langar mig að útskýra það í mjög einföldu máli. Það hefur alla tíð verið ákveðin forsenda að koma þeirri umferð sem kæmi í gegnum Sundabraut, þegar hún kæmi inn á Sæbrautina, einhvern veginn fyrir og það að koma Sundabrautinni á núna í núverandi vegakerfi þar sem ekki væri stokkur eða mislæg gatnamót eða eitthvað annað til að taka við þessari umferð, væri ógerlegt. Þess vegna hangir þetta saman og þess vegna er verið að reyna að raða þessum verkefnum þannig í tímaröð að þau taki við. Það sama gildir auðvitað um viðbragðshúsið, öryggishúsið sem átti að byggja þarna. Það þýðir ekkert að byggja hús þar sem ekki er komist út á greiðfæran aðalveg til að geta bjargað fólki, ekki satt, hv. þingmaður? Mér finnst þetta nokkuð augljóst. Hv. þingmaður má þá útskýra fyrir fólki að það sé ekkert mál að fá 40.000 bíla inn á Sæbrautina ofan í það sem gerist núna og það hafi engin áhrif. Ég held að það sé nokkuð augljóst að Sæbrautarstokkurinn og Sundabrautin hanga saman og eru forsenda hvort annars, það er nokkuð augljóst. Síðan langar mig að nefna, af því að hér hefur aðeins verið fjallað um gjaldtökuna og hún sé þreföld: Hún er auðvitað ekki þreföld þó að það séu þrír ólíkir flokkar, gjaldtakan er auðvitað nokkuð einsleit. Jarðgöng eru að meira og minna leyti úti á landi. Samgöngusáttmálinn er meira og minna hér á höfuðborgarsvæðinu, eðlilega, þetta er samgöngusáttmáli höfuðborgarsvæðisins. Samvinnuleiðirnar eru síðan þar sem umferðin er hvað mest og nýlegur þungi og mikilvægt að flýta verkefnum. Allt þetta og þessi breyting með orkuskiptunum, úr bensín- og dísilgjaldi, er verkefni sem er hjá verkefnastofu sem er sameiginlegt verkefni þriggja ráðuneyta. Nákvæmlega hvenær tillagan kemur og verkefnið inn 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Fyrst varðandi gjaldtökuna. Ef þetta er svona einfalt er auðvitað enn meiri galli að þetta sé ekki komið fram nú þegar og áhyggjuefni að ráðherra viti ekki hvenær megi eiga von á þessu. En að Sundabraut og Sæbrautarstokki, af því að hæstv. ráðherra spurði mig nú þótt hann sé nú farinn úr salnum - ég tala kannski bara um veðrið þangað til athyglin er komin hingað inn aftur. Þarna mætir hæstv. ráðherra aftur. Ég veit að ég er ekki í stöðu til að spyrja en ég reikna með að ráðherra komi hér upp aftur, en ætla nú samt að prófa hvort ég fái svar: Mun akreinum á Sæbraut fjölga? Minn skilningur er sá að í dag eru tvær akreinar í hvora átt á Sæbraut og eftir að stokkurinn er kominn upp í fullri stærð og vídd samkvæmt áformum Betri samgangna ohf. þá verða þar tvær akreinar í hvora átt. Kannski er skilningsleysi mínu á samgöngumálum um að kenna en ég sé ekki þá miklu auknu umferðarrýmd sem kemur til með þeirri breytingu að setja 2+2 Sæbraut í stokk og skilja þar eftir 2+2 Sæbrautarstokk. Þetta eru jafn margar akreinar í báðar áttir þannig að ég skil hreinlega ekki með hvaða hætti það eitt og sér verður björgun gagnvart þeirri umferð sem kemur af Sundabrautinni inn á Sæbraut.

Virðulegur forseti. Í þessum verkefnum sem við vinnum að í samgönguáætlun og reyndar líka hjá Betri samgöngum þá eru fjögur, ég hef einhvern tíma nefnt fimm, hönnunarstig: skilgreining, frumdrög, forhönnun og verkhönnun. Þau fara frá því að vera með allt að 70% óvissu niður í 15%, mínus 5–15% þannig að verkefnin breytast. Ég er einfaldlega samgönguráðherra en ekki umferðarsérfræðingur. Það eru umferðarsérfræðingar sem leggja til hugmyndir um það hvernig hægt sé að koma fyrir fleiri bílum og hvaða leiðir séu til þess. Ein leiðin er Sæbrautarstokkur. Ég treysti þeim af því að ég hef ekki vit til þess að halda öðru fram þó að ég sé samgönguráðherra. Sjálfsagt getur nefndin fengið upplýsingar hjá þessum aðilum sem eru að véla um þetta, teikna og hanna og setja inn í umferðarlíkön um það hvernig hlutirnir ganga fyrir sig til þess að fá betri upplýsingar og skilja þá af hverju það er nauðsynlegt að hafa Sæbrautarstokk til að taka við þeirri umferð sem þar birtist. Ég einfaldlega trúi þessum sérfræðingum sem við erum með í vinnu til þess að gera það. Mig langaði bara að koma örstutt inn á það sem hv. þingmaður var að tala um flugstöðina í Reykjavík. Isavia er auðvitað að byggja flugstöðina á Akureyri og á þessar flugstöðvar. Ef Isavia fær það verkefni að gera þetta þá finna þeir bara bestu leiðina til þess og ef það eru einhverjir aðilar sem eru tilbúnir til að gera það með hagkvæmari hætti en Isavia er örugglega hægt að skoða það. Ég er sammála hv. þingmanni um að þetta er verkefni sem er þess eðlis. Það hafa hins vegar engir staðið í röð til að gera það hingað til enda er húsið hálfgerð hörmung að sjá og þjónustar ekki fólk með almennilegum hætti, sem ég held að við báðir getum verið sammála um.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra eða innviðaráðherra, það hefst einn daginn að festa nýju orðin í minni, andsvarið.. Enn stend ég á gati varðandi það hvernig 2+2 vegur í stokk á að hafa miklu meiri umferðarrýmd og afkastagetu heldur en 2+2 vegur á yfirborði. Það sem ég held að sé staðan er að það er verið nýta Sæbrautarstokkinn eða þær hugmyndir sem þar eru uppi til þess að tefja áform og undirbúning Sundabrautar. Það er grafalvarlegt ef menn geta ekki sýnt fram á það með óyggjandi hætti að þarna verði einhver grundvallarbreyting á hvað varðar téðan Sæbrautarstokk. Sundabrautin hefur verið þannig þrautaganga áratugum saman að við verðum að gera allt sem við getum til að koma því verkefni áfram. Það að leggja stein í götu þess verkefnis með því að nátengja það mögulegum Sæbrautarstokki - sem voru mislæg gatnamót á þeim tíma, það er verðmiðinn sem fer inn í samgöngusáttmálann þannig að það er ekki lengra síðan en það, 2019, að áform voru uppi um mislæg gatnamót á þessum stað og þá er Sundabrautin búin að vera í umræðu í áratugi. Hvað breyttist svona stórkostlega og hvað breytist með því að hafa akreinarnar tvær í hvora átt yfirbyggðar í staðinn fyrir að þær séu undir berum himni? Það er mér algjörlega óskiljanlegt, kannski er það skilningsleysi mitt, ég veit það ekki en a.m.k. fengust ekki svör við því hjá hæstv. ráðherra. En það verður áhugavert að reyna að ná því fram hjá umferðarsérfræðingunum sem vísað er til fyrir umhverfis- og samgöngunefnd.

Frú forseti. Samgönguáætlun sem hér um ræðir er viðamikið skjal og tekur á mörgum þáttum. Hæstv. innviðaráðherra er það til hróss að gera sitt besta að koma þessu öllu saman fyrir, öllum þeim brýnu framkvæmdum sem er þörf á í samgöngumálum um land allt, hvort sem um er að ræða vegi, hafnir, flugvelli, sjóvarnargarða, almenningssamgöngur, viðhald, vetrarþjónustu og svo lengi mætti telja. Breiðu strokurnar sem hægt er að fara yfir í þessari 1. umræðu snúa þó fyrst og fremst að þessari fjármögnun sem liggur fyrir eða öllu frekar fjármögnun á ýmsu sem kemur fram í áætluninni sem ekki liggur fyrir. Þetta er sennilega helsta atriðið sem þarf að skoða og ná einhverri niðurstöðu og lendingu í. Ég held að allir hér inni, allir þingmenn allra kjördæma, allra flokka, séu talsmenn betri samgangna, greiðari samgangna, öruggari samgangna og hagkvæmra samgangna, landinu öllu og þjóðinni til heilla. Verkefnið er að finna út úr því hvernig við komumst hraðar í þessar framkvæmdir allar. Það vantar töluvert upp á og ég veit að hæstv. innviðaráðherra gerir sér vel grein fyrir því og hef heyrt hann segja réttilega - og hvaða ráðherra í hans stöðu myndi ekki vilja fá meira fjármagn til að framkvæma meira, en það sem hér um ræðir snýr að þeim lausnum þannig að sátt náist um að fara í fjármögnun sem sátt er um og skilar árangri. Við sjáum að jarðgangaáætlun er utan fjármögnunar sem og höfuðborgarsáttmálinn. Það eru áhöld uppi um hvernig til gengur með ýmis samvinnuverkefni sem hefur verið hrint af stað, svo sem eins og Ölfusárbrú, ég gæti nefnt líka Hornafjarðarfljót og fleiri verkefni þar sem forsendur sem Alþingi hefur lagt upp með - við eigum eftir að sjá hvernig úr spilast. Þetta eru allt gríðarlega stórar áskoranir og þegar verið er að ræða samgönguáætlun þá hljótum við að þurfa að byrja hér: Er hægt að ná betri árangri í þessari fjármögnun með gjaldtöku. Þá er ég að vísa til þess að fyrir nokkrum árum síðan komu fram hugmyndir um gjaldtöku á helstu stofnleiðum til og frá höfuðborgarsvæðinu í tíð þáverandi samgönguráðherra en sex árum síðar hefur lítið verið unnið með þær. Rökin fyrir því að þeim hugmyndum var ýtt til hliðar eru að það var enginn hvati til að fara í það ef það sæist ekki að framkvæmdirnar væru hafnar. Þetta ætti eingöngu við um framkvæmdir sem væru að fara af stað eða væru næstar á dagskrá, svona eins og þegar var gjaldtaka í Hvalfjarðargöngum og hinn augljósi ávinningur hjá notendunum var ljós. En þetta hlýtur þá að eiga við um þær hugmyndir sem eru uppi um gjald í jarðgöngum. Þá er ekki hægt að spóla til baka með sömu rökum og setja gjald í jarðgöng sem þegar hafa verið grafin, eða hvað? Eru það einungis ný jarðgöng sem eiga að taka gjald en aðrar vegaframkvæmdir, hvort sem það er brú yfir á, þverun fjarðar eða gríðarleg hraðbraut til alþjóðaflugvallarins í Keflavík, eiga ekki að vera undir gjaldtökunni? Það eru einungis þær framkvæmdir þar sem er hagkvæmt að fara í jarðgöng, segjum Hvalfjarðargöng 2, þar á að vera gjald aftur en aðrar framkvæmdir eru án gjalds. Þetta tel ég, frú forseti, að sé umræða sem eigi eftir að botna og hv. umhverfis- og samgöngunefndar bíður töluvert hlutverk að ná utan um þetta. Varðandi jarðgangaáætlun og þann lista sem er birtur þá tek ég undir það og það er auðvitað augljóst að brýnustu framkvæmdirnar eru á landsvæðum Vestfjarða, Tröllaskaga og Austfjarða. Það sem vantar upp á er tvennt, frú forseti. Það vantar annars vegar upp á að jafnræðis sé gætt á milli svæða, það sé unnið til skemmri tíma litið jafnt að undirbúningi og rannsóknum á öllum þessum svæðum. Ég efa það ekki eitt einasta augnablik að á öllum þessum svæðum sem ég taldi upp sé hægt að finna rök fyrir því að það sé brýnt að ráðast í jarðgangagerð, en það líka skiptir máli að það sé sátt og samkomulag og viðurkenning á því að landsvæðin sitji við sama borð. Þegar annars vegar er líka verið að ræða þessa forgangsröðun sem er í skýrslu Vegagerðarinnar sem byggist á úttekt Rannsóknamiðstöðvar Háskólans á Akureyri þá verð ég að segja að ég hef væntingar til þess að hv. umhverfis- og samgöngunefnd rýni þær forsendur mjög vel því að það er erfitt að sjá, ef maður horfir til aðstæðna á öllum þessum svæðum, að þetta sé hin heilaga, málefnalega, hlutlæga uppskrift, að þetta þurfi að vera svona. Þetta þarf að skoða. Ég vil líka á þessum stutta tíma, frú forseti, í þessari umræðu, skoða aðeins þessa skiptingu til stofnvegaframkvæmda sem eru á fimm ára aðgerðaáætluninni. Það hefur komið fram hér hjá hv. þm. Bergþóri Ólasyni að það hallar svolítið á og fjármagnið leitar töluvert suður á bóginn. Hæstv. innviðaráðherra hefur sagt opinberlega að það eigi sér skýringar, þar sé umferðin. Það kunna að vera ágætisrök ein og sér en samgönguáætlun gerir kröfu um meira, gerir kröfu um að horft sé mun heildstæðara á málið landið allt um kring, það sé horft til jákvæðrar byggðaþróunar og annarra þeirra þátta er snúa að mikilvægi uppbyggingar atvinnulífs, að tengja saman byggðir og fleira í því sem kemur fram í markmiðunum. Ef eingöngu er verið að horfa á umferðartölur eða þessa meðalárdagsumferð eða hlutfall af aukningu undanfarinna ára þá er það þannig að Suðurlandið réttlætir ekkert algerlega eitt og sér þennan mikla mun. Umferðin um Vesturland er ekkert síðri ef horft er á þessar tölur, þannig að þessi skipting um að 18 milljarðar fari á Suðurland en rétt 700 milljónir í stofnvegaframkvæmdir á Vesturlandi er ekki hafin yfir gagnrýni, frú forseti. Hún er ekki hafin yfir gagnrýni og það þarf að rýna það mun betur. Það er líka þannig að ef horft er á skiptingu milli svæða þá er það rétt að Vesturland og Norðurland vestra eru að fá eiginlega ekkert í stofnvegaframkvæmdir. Það er töluvert af fjármagni í framkvæmdir á Vestfjörðum. Það á sér skýringar. Ríkið er einfaldlega að greiða upp margra ára skuld við Vestfirðinga sem hafa þurft að vera að keyra um á ónýtum vegum. Meira að segja þær framkvæmdir sem eru loksins komnar af stað á Vestfjörðum eru að tefjast af einhverjum óskiljanlegum ástæðum. Tvö, þrjú ár er Gufudalssveit að tefjast sem og Dynjandisheiði og öðrum framkvæmdum er ýtt aftur í tíma. En til þess að ná einhverju samkomulagi og sátt þá hljótum við að horfa til þess að tengivegapottur hljóti að koma til mótvægis við þau svæði þar sem lítið er sett í stofnvegaframkvæmdir. Við hljótum að geta horft á mikilvægi tengivega á svæðum eins og Vesturlandi; í Borgarfirðinum, í Dalasýslu, eða á Norðurlandi vestra; um Húnavatnssýslurnar tvær, mikilvægi þess að meira komi þá til í tengivegaframkvæmdir í ljósi þess hversu naumt er skammtað í stofnvegaframkvæmdir á þessum svæðum. Af öðrum einstökum framkvæmdum verð ég líka að geta þess í lokin, af því að hér var rætt áðan um Sundabraut og mikilvægi hennar, að það er algjört frumskilyrði þess að höfuðborgarsáttmálinn gangi upp að Sundabraut fylgi. Það er alveg augljóst þegar skoðuð er sú tenging sem á að vera í Reykjavík, hvernig borgarlínan á að geta verið framkvæmd, að Sundabraut er þar algjört lykilatriði. Það er rétt að halda því atriði til haga.

Frú forseti. Hér er til umræðu samgönguáætlun til ársins 2038 og aðgerðaáætlun til næstu ára. Þetta málefni er mjög mikilvægt og það er mikilvægt að við vöndum okkur við þetta. Á höfuðborgarsvæðinu búa u.þ.b. tveir þriðju landsmanna. Því er reglulega haldið til haga að ríkið eyði stórum fjármunum í almenningssamgöngur enda er það gríðarlega skynsamlegt, alveg sama hvernig á það er litið. Út frá loftslagssjónarmiðum er mjög skynsamlegt að fleiri nýti almenningssamgöngur en í ljósi gríðarlegrar fjölgunar einkabíla er eitthvað sem kemur í veg fyrir að fleiri nýti sér þær. Fjölgun bíla á vegum hefur leitt af sér æ fleiri umferðarhnúta sem koma í veg fyrir að þær almenningssamgöngur sem eru til staðar hér á landi komist leiðar sinnar. Það veldur því að fleiri nota einkabíla og vítahringurinn heldur áfram. Þessir umferðarhnútar á höfuðborgarsvæðinu hafa einnig áhrif á öryggi okkar sem búum hér. Á álagstíma liggur við að full þörf sé á því að senda þyrlu í stað sjúkrabíls á höfuðborgarsvæðinu. Á mörgum stöðum getum við svo ekki bætt við fleiri akreinum eða greitt frekar fyrir umferð og eina raunhæfa leiðin er að fækka bílum á götum en ekki fjölga eins og öll verk ríkisstjórnarinnar virðast gera. Besta leiðin til að ná því markmiði er að efla almenningssamgöngur en hér er bara ekki gert ráð fyrir því. Við fáum engar umbætur fyrr en í fyrsta lagi eftir nokkur ár og við getum ekki beðið eftir því. Við getum ekki beðið með umbætur í almenningssamgöngum. Það er alveg galið að ætla að láta almenningssamgöngur reka á reiðanum. Það einfaldlega gengur ekki upp. Skoðum þá aðeins í hvað peningarnir sem úthlutað er í almenningsamgöngur fara. Af þeim 5,4 milljörðum sem ráðstafað er í almenningssamgöngur fara 906 milljónir í almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Reiknum þá aðeins. Til höfuðborgarsvæðisins, þar sem tveir þriðju landsmanna búa, rennur aðeins einn sjötti af því fjármagni sem eyða á í almenningssamgöngur. Að sjálfsögðu eigum við að halda áfram fullum fetum í undirbúningi og framkvæmdum vegna borgarlínu en ætlum við í alvörunni ekki að sinna verkefninu betur? Það er löngu ljóst að við getum ekki keyrt á einkabílnum út úr þeim umferðarhnútum sem eru nú úti um allt höfuðborgarsvæðið. Það mun bara auka vandann og þess vegna verðum við að bæta í. Það er ekki bara nauðsynlegt heldur afar skynsamlegt og í raun eina leiðin sem við getum gripið til núna. Ég verð samt að víkja aðeins að andsvörum við ræðu hæstv. ráðherra hér áðan. Okkur greinir ekki neitt á um að það er hlutverk sveitarfélaga að reka almenningssamgöngur. Á því leikur enginn vafi. Ég verð samt að telja það afar hæpið að bera saman annars vegar höfuðborgarsvæðið og hins vegar Ísafjörð og Akureyri. Það er frábært að þeim gangi vel við rekstur almenningssamgangna. Við getum samt engan veginn fært þær forsendur hingað á höfuðborgarsvæðið. Mér sýnist hér vera mikið tækifæri til að stuðla að betri samgöngum á höfuðborgarsvæðinu strax. Það myndi skila greiðari samgöngum á höfuðborgarsvæðinu, minni útblæstri og meira öryggi en það fer lítið fyrir því tækifæri án þess að ríkið grípi gæsina. Hvað varðar hjólaleiðir, sem ég vék einnig að í andsvörum við hæstv. ráðherra hér áðan, þá hef ég þó nokkra reynslu af því að nýta mér hjólastíga og það er ekki reynsla mín eða yfir höfuð annarra hjólreiðamanna að þessar leiðir séu greiðar eða tengist nógu vel.

Virðulegur forseti. Mig langar í nokkrum orðum að ræða um þessa ágætu samgönguáætlun sem hér liggur fyrir fyrir árin 2024–2038 og aðgerðaáætlun frá 2024–2028. Um er að ræða yfirgripsmikla þingsályktunartillögu þar sem m.a. forgangsröðun í vegasamgöngum, hafnarframkvæmdum og flugvöllum er sett niður. Ljóst er öllum að þau verkefni sem bíða á þessu sviði eru gríðarlega umfangsmikil og þeir fjármunir sem í áætlunina eru settir duga ekki til þess að fara í allar þær framkvæmdir sem þörf er á hringinn í kringum landið. Hins vegar er stigið stórt skref í þá átt að koma mjög brýnum og arðbærum verkefnum á dagskrá. Samgöngur eru ein af forsendum þess að landið sé allt í byggð. Mikilvægi þess verður seint of oft sagt. Samgöngur milli landshluta, tenging byggðakjarna, tenging landsvæða og tenging dreifbýlis við þéttbýli er grunnþáttur í því að landsbyggðin geti þrifist. Öruggar flugsamgöngur þar sem vegalengdir eru miklar frá höfuðborginni eru ein af forsendum byggðafestu þeirra svæða. Aðgengi íbúa og fyrirtækja að þjónustu, verslun og síðast en ekki síst heilbrigðisþjónustu þarf að vera tryggt allt árið um kring. Halda þarf áfram uppbyggingu ferjusiglinga þar sem þeirra er þörf og ánægjulegt að sjá að þess ber glöggt merki í þessari áætlun. Hafnarmannvirki og uppbygging þeirra eru byggðum landsins lífsnauðsynlegar. Útflutningur og hafsækin starfsemi hefur aukist verulega á síðustu árum og má þar nefna hafnirnar í Þorlákshöfn, Njarðvík og á Sauðárkróki. Eins er fyrirhuguð uppbygging á fjölmörgum höfnum á sunnanverðum Vestfjörðum þar sem aukning hefur orðið hvað mest á liðnum árum með auknu sjókvíaeldi. Fjárfesting í höfnum mun efla grundvöll atvinnulífs um allt land og skapa ný tækifæri til atvinnuþróunar. Vegagerðin hefur áætlað að uppsöfnuð viðhaldsþörf á þjóðvegakerfinu sé á bilinu 70–80 milljarðar. Isavia hefur áætlað að uppsöfnuð þörf í flugvallakerfinu sé um 20 milljarðar. Þetta eru verulegir fjármunir, virðulegur forseti. Til framtíðar er því nauðsynlegt að fjárfesting í samgönguinnviðum verði nægjanleg til þess að tryggja öryggi og að samgöngukerfið geti komið til móts við þarfir þjóðar og þróun okkar mörgu atvinnuvega alls staðar um landið og ferðaþjónustunnar sömuleiðis. Með fjárveitingu þeirri sem lögð er til á tímabilinu má að öllum líkindum leggja bundið slitlag á um 525 km. Lagt er til að skipting fjárins fari eftir umferð og lengd tengivega á hverju svæði án bundins slitlags. Heimilt er einnig að nota fjárveitingu til að framkvæma á héraðsvegum sem gegna hlutverki tengivega og eftir atvikum einnig á umferðarlitlum stofnvegum. Ég vil í þessu samhengi aðeins ítreka mína skoðun á þessu máli. Ég held að það sé mjög mikilvægt þegar Vegagerðin er að meta þessa vegi að það sé horft til fleiri þátta en bara umferðarþunga. Það skiptir máli að það sé horft til íbúasamsetningar, þ.e. hvernig búin eru eða bæirnir sem eru við viðkomandi veg, er um skólaakstur að ræða, er atvinnustarfsemi eða þess háttar, þannig að ég held að við þurfum aðeins að horfa á þetta með breiðara sjónarhorni en við höfum gert hingað til. Samvinnuverkefnin um Hornafjarðarfljót, Ölfusá, Öxi, Reynisfjall og Sundabraut og tvöföldun Hvalfjarðarganga eiga það sameiginlegt að skapa mikinn samfélagsábata með styttri ferðatíma. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á í sinni opnunarræðu hefur félagsfræðilegt mat á Sundabraut sýnt fram á gríðarlegan samfélagslegan ábata sem er metinn á allt að 186–236 milljarða eftir útfærslu. Það eru gríðarlegir fjármunir og ég vil bara ítreka það og hvetja hæstv. ráðherra til að halda því verkefni áfram, Sundabrautinni, og reyna að hraða því eins og kostur er, enda held ég að hér sé eitt arðbærasta samfélagslega verkefni í vegaframkvæmdum á landinu sem hægt er að fara í. Þetta er ekki bara fyrir höfuðborgarsvæðið eða Vesturland. Þetta mun nýtast bæði okkur sem búum á Norðurlandi og eins Vestfjörðum þannig að það er gríðarlega mikilvægt að þetta verkefni nái fram að ganga. Virðulegur forseti. Það eru margir mikilvægir jarðgangakostir um allt land og líklegast er þörfin brýnust á Vestfjörðum, Tröllaskaga og Austfjörðum. Fjármögnuð langtímaáætlun þar sem 14 mikilvægustu jarðgangakostir landsins koma til framkvæmda á næstu 30 árum í stað 80 eða 100 mun gjörbylta lífskjörum og styrkja til muna samkeppnishæfni landshluta með betra aðgengi að þjónustu. En það er ekki nægjanlegt að byggja nýja vegi og laga þá sem fyrir eru heldur þarf að þjónusta þá. Vetrarþjónustan er samfélögunum á landsbyggðinni er gríðarlega mikilvæg og mikilvægt að sú vinna sem nú er í gangi varðandi endurskoðun á vetrarþjónustu Vegagerðarinnar endurspegli vilja og þarfir íbúa og atvinnulífs á hverju svæði fyrir sig. Vetrarþjónustan er ekki bara mikilvæg fyrir vöruflutninga. Áreiðanlegar samgöngur allt árið um kring skipta alla vegfarendur máli og eru lykilþáttur í að efla vinnusóknarsvæði. Sterk vinnusóknarsvæði efla atvinnuþróun og af því leiðir að fyrirtækin geta leitað mannauðs af stærra svæði en bara því byggðarlagi sem þau eru í. Þetta á líka við, virðulegur forseti, um þau svæði sem við höfum verið að ræða hér um og hvetja til sameininga. Það er algerlega ljóst að það er ekki hægt að ætlast til að sveitarfélög sameinist öðruvísi en að samgöngur á milli þeirra svæða séu tryggar. Slíkar sameiningar munu aldrei takast nema við getum nýtt þjónustukjarnana og tækifæri sem í sameiningunni felast þannig að það er mjög mikilvægt að það sé horft m.a. til þess og horfi ég nú til Vestfjarða í því efni í þessari ræðu minni. Mig langar aðeins að ræða hér um einn þátt sem kemur fram í þessari þingsályktunartillögu sem er samfélagslegur kostnaður af umferðarslysum. Hann er metinn á um 40–60 milljarða kr. Það er því gríðarlega mikilvægt að vinna að auknu umferðaröryggi með öllum þeim ráðum sem til eru. Framkvæmd umferðaröryggisáætlunar er á forræði innviðaráðuneytisins en ábyrgð verkefna liggur hjá ráðuneytinu ásamt Vegagerðinni, Samgöngustofu og ríkislögreglustjóra. Eftirlitið er í höndum lögreglu en Vegagerðin ber ábyrgð á úrbótum á vegum og sér um uppsetningu og rekstur hraðamyndavéla, fræðslu og forvarna hjá Samgöngustofu. Mig langar aðeins að minna á að fyrir nokkrum árum var samstarfsverkefni Vegagerðarinnar og lögreglunnar sem fólst í því að Vegagerðin greiddi lögreglunni ákveðið mikið fyrir tíma sem var eytt í umferðarlöggæslu og ég get vitnað um það hér í þessum stól að niðurstaðan af því verkefni var gríðarlega góð og við höfum sýnt það og sannað að aukin löggæsla á vegum landsins getur lækkað slysatíðni um tugi prósenta. Ég held að það sé eitt sem við eigum að horfa vel í varðandi þennan þátt, samtal Vegagerðarinnar og lögreglunnar. Ég held að þar séu mikil tækifæri og sömuleiðis varðandi fræðslu í skólum og framhaldsskólum. Ég held við eigum að byrja hreinlega í grunnskólum. Þetta er eitthvað sem því miður hefur ekki verið nægilega vel sinnt á undanförnum árum og eru mikil tækifæri í því. Ég er sannfærður um að ef við myndum fara í slíkt átak myndi það skila okkur margföldum fjárhagslegum kostnaði fyrir utan þann sára kostnað og þá angist sem fylgir því að lenda í slysi eða eiga ástvini sem lenda í slysi. Virðulegur forseti. Tími minn er nú á enda. Ég hefði getað haldið töluvert lengur áfram. Mig langar aðeins í lokin að tala um Reykjavíkurflugvöll. Þar er verið að undirbúa núna að endurnýja flugstöðina sem ég held að sé gríðarlega mikilvægt til þess að tryggja þennan flugvöll áfram í Vatnsmýrinni. Þar viljum við hafa hann. Ég bendi á það í því samhengi að nýi Landspítalinn, sá glæsilegi sem hér er að rísa, er þar af ástæðum sem eru m.a. að flugvöllurinn er í Vatnsmýri. Það er gríðarlegt hagsmunamál fyrir íbúa landsbyggðarinnar, öryggismál sem ég er afskaplega glaður að sjá að er tekið af skarið með núna, að tryggja núverandi stöðu hans í Vatnsmýri.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferð hans hér á samgönguáætlun, afar mikilvægt plagg og gott að það sé komið fyrir þingið og því verður vísað til hæstv. umhverfis- og samgöngunefndar þar sem ég einmitt sit. Ég ætla ekki að fara í einhver tiltekin verkefni í máli mínu, þótt ég fari kannski í eitt og eitt, heldur renna aðeins yfir stóru myndina og mun væntanlega nýta tækifærið innan nefndarinnar til að taka sérstök sveitarfélög og sérstök svæði fyrir. Gert er ráð fyrir á 15 ára tímabili samgönguáætlunar að 909 milljörðum verði varið til samgangna, þar af um 263 milljörðum á fyrsta fimm ára tímabil áætlunarinnar. Til viðbótar, eins og fram hefur komið í máli manna á undan, eru verkefni sem verða fjármögnuð með öðrum hætti. Þá erum við að tala um jarðgangaáætlun, samvinnuverkefni og samgöngusáttmálann. Framkvæmdatöflur fyrstu fimm ár samgönguáætlunarinnar mótast af því svigrúmi sem fjármálaáætlunin veitir hverju sinni. Nú er ljóst að eitt af meginverkefnum fjármálaáætlunar næstu ára, til ársins 2028, er að draga úr þenslu í þjóðfélaginu og halda aftur af ríkisútgjöldum. Þar af leiðandi eru forsendur framkvæmda í samgönguáætlun miðaðar við fjármálaáætlun þar sem miðað er við að sporna gegn þessari verðbólgu og frekari hækkun vaxta með auknu aðhaldi og frestun framkvæmda. Því er alveg augljóst að það er mikilvægt að klára þær stóru framkvæmdir sem nú þegar eru hafnar og að ekki verði byrjað á neinum stórum framkvæmdum næstu þrjú árin a.m.k. að öllu óbreyttu. Hvað vegasamgöngur varðar hefur Vegagerðin áætlað að árlega þurfi að verja um 15 milljörðum til viðhalds þjóðvega til að halda í við niðurbrot. Í tillögunni er lagt til að framlög til viðhalds vega verði samtals 68 milljarðar á tímabilinu 2024–2030. Hæstv. ráðherra fór yfir áðan í máli sínu að einbreiðum brúm á hringveginum verði fækkað til muna og í rauninni eytt út á tímabilinu og þörfin fyrir slíkt er víða, ekki eingöngu á hringveginum heldur víða um sveitir. Það skiptir samfélög gríðarlegu máli í mikilvægri tengingarvinnu við nærsamfélög að brýr séu í lagi og það getur skipt sköpum að tengingar standist þær kröfur sem þróun samfélagsins setur. Við sjáum það núna með stækkandi samfélagi, fjölbreyttara samfélagi og fjölbreyttari atvinnutækifærum víða um land að kröfurnar hafa breyst. Við fáum fréttir um það að mjólkurbílar, þungaflutningar, vinnutæki o.fl. komist ekki yfir þær brýr sem eru í viðkomandi sveitarfélagi og því fagna ég að hér sé verið að ráðast í framkvæmdir hvað varðar brýr og legg áherslu á að því verði haldið áfram þegar hringveginum er náð. Aðeins yfir í vetrarþjónustu sem skiptir gríðarlega miklu máli á okkar landi, Íslandi, og sér í lagi í byggðarlögum þar sem samgönguleiðir eru ekki greiðfærar fleiri daga á ári. Þar þarf að bæta í svo vel megi við una. Með góðri vetrarþjónustu er stuðlað að auknu hagræði og tækifærum fyrir bæði starfsfólk, fyrirtæki og íbúa svæða. Ég held að margir sem búa ekki við slíkar aðstæður átti sig ekki á því að áreiðanlegar samgöngur allt árið um kring skipta alveg gríðarlega miklu máli og eru eins og margt annað í þessari áætlun lykilþáttur í eflingu vinnusóknarsvæða. Sterk svæði efla þróun atvinnulífs og stöðu og að því leyti getur fólk sótt vinnu til fleiri staða en það býr á sem eykur fjölbreytileika og tækifæri. Vetrarþjónustan er ekki aðeins mikilvæg fyrir vöruflutninga milli svæða heldur á til að mynda uppbygging ferðaþjónustunnar einnig mikið undir því að þetta sé í lagi. Víða um land treysta ferðaþjónustuaðilar sem sjá hag sinn í að bjóða upp á heilsársþjónustu á það að vegum sé haldið opnum og greiðfærum og ég veit að hæstv. ráðherra er fullkunnugt um þetta. Náttúruperlur sem draga að ferðamenn eru líka oftar en ekki staðsettar þannig að akstursleiðir að þeim þarf að halda opnum yfir vetrartímann. Við erum stanslaust að byggja ferðaþjónustuna þannig upp að hún sé heilsársþjónusta alls staðar á landinu og höfum við tekið eftir því að ferðaþjónustutímabilið er farið að lengjast í báðar áttir. Því er afar mikilvægt að það sé hugað að þessu. Mig langar að nefna einn veg, Öxi, sem er gott dæmi um veg sem er mikilvægt að bæta þjónustu á en hann er sá vegur dreifbýlis hérlendis þar sem flest slys verða miðað við ekna kílómetra. Vegurinn er einmitt eitt af þeim flýtiverkefnum sem á að ráðast í og hann væri annars ekki á dagskrá á næstu árum, en núna er verkefnið komið á dagskrá og mikilvægt að gæta þess að það fari af stað. Þetta er gríðarlega mikilvægt og tengir saman svæði og var, ef mig minnir rétt, eitt af þeim verkefnum sem var rætt um að ætti að ráðast í þegar var verið að tala um sameiningar sveitarfélaga. Þegar stjórnvöld gefa það út að þetta sé ein af þeim forsendum er mikilvægt að staðið sé við það. Ríkisstjórnin hefur sett fram áform um að flýta fleiri framkvæmdum við uppbyggingu arðbærra samgönguinnviða á komandi árum sem fjármagnaðar verða að hluta eða öllu leyti með umferðar- eða veggjöldum, en veggjöld gætu skilað allt að 0,4% af landsframleiðslu í sértekjum árið 2033. Kostnaður við innviðauppbyggingu í vegasamgöngum er um 30–40 ár af veg- og flýtigjöldum. Árleg fjárfesting í vegasamgöngum á tíu ára tímabili verður ef að líkum lætur 1,1–1,7% af landsframleiðslu. Fjárfestingarstigið má segja að sé svipað því sem gerðist í Noregi á síðasta áratug. Innheimta veggjalda mun hjálpa til við að fjármagna þá innviðauppbyggingu sem við stefnum að í þessari áætlun og þá er ég að tala um jarðgöng, flýtiverkefni og samgöngusáttmálann. Það er líka mikilvægt að við fáum fram með hvaða hætti þessi veggjöld verða og mig langar að brýna okkur öll hérna inni til að sú gjaldtaka verði sanngjörn hvað varðar landsbyggðina. Það er afar mikilvægt að það sé haft í huga þar sem er oft um langan veg að fara á milli atvinnusvæða m.a. Í tillögunni að samgönguáætlun er sett fram jarðgangaáætlun til 30 ára sem ég fagna mikið. Mig langar áður en ég vík að þeirri umræðu aðeins að fara yfir möguleikann á ferjuáætlun. Við erum með ferjur hérna á landinu og nú ætla ég að hætta mér út í það að telja þær upp. Við erum með Herjólf, við erum með Baldur og síðan erum við með ferjuna út í Hrísey og út í Grímsey, Sæfara. Hann hefur einmitt farið í slipp og mér skilst að þessar ferjur séu að fara í slipp að meðaltali á tveggja ára fresti sem er vel en afar mikilvægt að það sé horft til þess tímaramma sem hægt er að taka viðkomandi skip í slipp þannig að það hafi ekki áhrif á ferðaþjónustutímabilið, t.d. í Grímsey þar sem er stólað á þessar samgöngur í og úr eyjunni. Ég veit að Vegagerðin og íbúar Grímseyjar hafa átt í góðu samtali vegna þessa og það er unnið að úrbótum hvað varðar upplýsingagjöf og annað. Að þessu sögðu er líka mikilvægt, af því að þessar ferðir kosta mikið og það þarf að fara yfir þarfagreiningar, að það séu veittar vissar fjárveitingar til að fara í þessa forvinnu þannig að hún bíði ekki bara og sé öll eftir þegar búið er að taka ákvörðun um að fara í nýja ferju, heldur sé búið að fara í þessa þarfagreiningu og skoða hvaða stærð skips og hvaða þjónustu þarf að bjóða upp á og afl og eitthvað svoleiðis sem ég þekki ekki nægilega vel. En yfir að jarðgangaáætluninni. Hér er lögð til forgangsröðun næstu tíu jarðganga á Íslandi ásamt fjórum öðrum jarðgangakostum til nánari skoðunar. Þessi jarðgöng eiga það öll sameiginlegt að vera lykilþáttur í að treysta búsetuskilyrði og veita umferð fram hjá hættulegum og óáreiðanlegum fjallvegum oft og tíðum. Um er að ræða flest jarðgöng sem hafa komið til umfjöllunar hér í þinginu og víðar á síðustu árum. Jarðgöng eru víða eina leiðin til að tryggja góðar heilsársvegasamgöngur milli byggða. Göng tengja atvinnusvæði, styrkja byggðaþróun og bæta umferðaröryggi og má einnig segja að þau auki lífskjör og styrki samkeppnishæfni landshluta með betra aðgengi að þjónustu. Það er því einkar mikilvægt að fá fram jarðgangaáætlun af þessu tagi sem byggir á forgangsröðun út frá því þar sem þörfin er brýnust. Í þessu ljósi er mikilvægt að við áttum okkur á því að stundum eru aðstæður breytilegar og það þarf stundum að breyta af leið. Í þessari samgönguáætlun eru taldir upp Vestfirðir, Tröllaskagi og Austfirðir sem þau svæði sem brýnast er að ráðast í. Staðan í dag er með þeim hætti að einungis ein göng eru tilbúin en undirbúningstími jarðgangaframkvæmda er langur og því er mikilvægt að fjármagni sé ráðstafað jafnt og þétt til undirbúnings næstu ganga þannig að við séum tilbúin með öll gögn og hægt sé að ráðast í næstu göng og svo koll af kolli. Aðeins að varaflugvallargjaldinu tíðrædda. Það gerir okkur mögulegt að byggja upp Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll sem fullnægjandi varaflugvelli fyrir Keflavíkurflugvöll  Ég ætla mér líka að fara í leiðsögutækni o.fl. og hætta mér út á ókunnar slóðir en ég geymi það kannski til seinni umræðu og þakka kærlega fyrir.

Herra forseti. Þetta er alltaf stórt plagg um að fjalla þegar samgönguáætlun kemur til þingsins. Ég ætla að taka undir með þeim sem hér hafa talað um það að hafa hana í einu lagi núna, bæði aðgerðaáætlunina og þessa fimm ára áætlun, ég held að það einfaldi hlutina mjög. Ég man að þegar hæstv. ráðherra kom í heimsókn til fjárlaganefndar í tengslum við fjármálaáætlun þá bar samgönguáætlun á góma, án þess að það væri farið út í efnisatriði. og hann sagði að líklega yrðu allir óánægðir með samgönguáætlun því að það væri jú einhvern veginn þannig að þingmenn gjarnan vildu fá sem mest í sitt kjördæmi og hefðu miklar og sterkar skoðanir. Það er alveg rétt, það er auðvitað þannig. Við sem öll erum nýkomin úr kjördæmaviku og ég ætla að leyfa mér að segja ekki síst við sem erum í hinum dreifðu stóru landsbyggðarkjördæmum vitum að þetta eru oftast stóru málin. Þau tengjast líka svo mörgu öðru, þau tengjast heilbrigðismálunum og aðgengi að þjónustu almennt svoleiðis að það er ekkert óeðlilegt við það að fólk hafi á þessu miklar skoðanir. Ég ætla eins og fleiri að segja að auðvitað hallar talsvert á í þessu varðandi kjördæmin. Það gerir það. Í ljósi þess að við erum að reyna að bæta og auka, hvað á ég að segja, gáttirnar inn í landið, þá hefði ég gjarnan viljað hafa þetta með aðeins öðrum hætti eins og fleiri sem hér hafa talað. Það fer talsvert mikið á Suðurlandið. Þar er auðvitað gríðarleg ásókn, þar er ferðamaðurinn og öryggismálin og ég skil það alveg. En um leið, ef við ætlum að reyna að breyta því, reyna að færa ferðamanninn til, þá hefðum við kannski þurft að horfa meira til þess að mínu mati. Ég ætla að leyfa mér að segja að ég er ánægð með varaflugvallargjaldið sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson hefur talað mikið um hér á Alþingi og minnt okkur á í gegnum árin sem hann hefur verið hér á þingi hversu mikil mistök það voru að það skyldi aflagt á sínum tíma. Ég bind vonir við að það verði til þess einmitt að þessar gáttir verði betur fjármagnaðar, ekki síst Akureyrarflugvöllur og Egilsstaðaflugvöllur, auðvitað Reykjavíkurflugvöllur líka. En ég held að það komi til með að skipta miklu máli, lagfæring á öllum þeim aðbúnaði sem þarf að lagfæra þar og við sjáum að hér er lagt til. Ég ætla líka að lýsa ánægju minni með það í sjálfu sér að jarðgöng séu tekin út fyrir sviga, þ.e. þau séu dregin dálítið fram og höfð forgangsröðun í því. Ég hef átt orðastað hér við hæstv. innviðaráðherra um þau mál og hvers vegna okkur gengur einhvern veginn svona illa og getum ekki gert eins og frændur okkar í Færeyjum. Hv. atvinnuveganefnd fór núna á vordögum, í mars, einmitt til Færeyja. Þar skoðuðum við fiskeldi en við skoðuðum líka jarðgöng og ræddum við þá aðila sem fara með þau mál og hvernig Færeyingar eru að fjármagna þetta. Margir hafa haldið að Danir væru að borga fyrir þá. En það er auðvitað ekki þannig. Mér finnst ómögulegt, og ég hef sagt það áður og segi það enn, að við séum ekki að bora göng og ekki búin að gera núna frá því að við lukum við þau síðustu. Það er ekki fyrirhugað í rauninni á næsta ári heldur. Ég átta mig á þenslunni og öllu því sem undir er og við þurfum að halda að okkur höndum. En ég held að við verðum einhvern veginn að nálgast þetta fyrirkomulag í Færeyjum þannig að við getum hreinlega verið með margfalt fleiri göng í gangi heldur en við erum með núna, að vera ekki með tvenn göng í gangi á hverjum tíma er eiginlega bagalegt. Það myndi auðvitað bæta aðgengi og létta á svo mörgum öðrum kerfum ef við næðum að koma því í gang. En hvað um það. Ég horfi hér líka inn í mitt kjördæmi eðli máls samkvæmt og ég ætla að lýsa ánægju minni með að Brekknaheiði er hér áfram og hana á að klára. Forveri minn gerði gjarnan gys að því að hann myndi ekki hætta á þingi fyrr en þetta væri komið af stað. Verkefnið fór af stað og hann hætti á þingi. Það heldur sem sagt áfram og það er gríðarleg samgöngubót. Við fórum akkúrat Brekknaheiðina núna, þingmenn kjördæmisins, og sjáum auðvitað öll hvaða máli þetta skiptir fyrir samgöngur á milli þessara staða, eins afskipt og Langanes í rauninni er. Það er hægt að ræða um svo margt sem snertir það svæði, bæði varðandi flug og samgöngur og annað slíkt og í rauninni aðgengi þess landshluta, eins og kannski Vestfjarða líka, að mikilvægri þjónustu. Þetta eru svæði sem skera sig dálítið úr. Eins er mjög margt undir fyrir austan. Það hefur komið aðeins fram hér í umræðunum í dag og hæstv. ráðherra nefndi það sjálfur að það væri vanfjármögnun í vetrarþjónustunni. Það er búið að vera núna til margra ára, hafandi setið í fjárlaganefnd í mörg ár þá hefur maður auðvitað áttað sig á því að þetta hefur verið vanfjármagnað mjög lengi og iðulega farið fram úr áætlunum. En það er líka dýrt að vera að byggja upp góða vegi eins og Dettifossveginn t.d. þar sem við erum að búa til ferðamannahring, demantshringinn, en við erum líka að búa til betri veg fyrir atvinnulífið, þungaflutninga og annað slíkt sem annars þyrfti að fara lengri leiðir. Þess vegna finnst mér mikilvægt að það sé forgangsraðað líka með tilliti til þessara hluta. Auðvitað tekur nefndin málið til sín núna og skoðar og fer yfir eins og ævinlega. Ég er ekkert að gera ráð fyrir því að hér fari allt á hvolf í þessari samgönguáætlun, við vitum alveg að við þurfum að halda að okkur höndum. En ég ætla líka að nefna, eins og sumir hafa gert hér áður, brúna hjá Fosshóli, við Goðafoss, þar sem er hægt að keyra út af beggja vegna við brúna til beggja átta, þ.e. það eru fjórar leiðir út frá þeirri brú, rúta eftir rútu, umferðin þar minnir helst á Suðurlandið og Gullfoss og Geysi og eitthvað slíkt, ekki síst eftir að komur skemmtiferðaskipa jukust til muna á Akureyri. Þetta er stórhættulegt. Þessi brú er klár í útboð, öll hönnun, allt saman klárt. Hún var tekin af í hittiðfyrra, held ég það að hafi verið. Það fór alveg fram hjá okkur, held ég, þingmönnum kjördæmisins og hún er ekki hér og mér þykir það miður. Ég hefði talið að þetta væri eitt af því sem lyti að öryggissjónarmiðum og ekki síst vegna þess að brúin yfir Skjálfandafljót, eins og kom fram, ber ekki nema ákveðinn þunga. Við ferðuðumst saman, þingmenn kjördæmisins, á níu manna bíl og veltum því fyrir okkur hvort við í tonnafjölda mættum fara yfir hana og það var ekki nema rétt svo. Mér finnst þetta vera eitthvað sem ég myndi leggja til að nefndin skoðaði. Öll verkefni eru mikilvæg. Við erum sammála um það. Öll viljum við bæta samgöngur eins og ég hóf mál mitt á, öll í okkar kjördæmum og allt það. En þetta er það sem ég vona að nefndin velti fyrir sér og fyrst og fremst út frá öryggissjónarmiði og ræði við Vegagerðina um það hvers vegna ákveðin forgangsröðun er valin umfram aðra. Það er líka vert að fá það fram. Og spyrja í leiðinni, af því að ég hef hugsað það með mér núna þegar við getum kannski illa ráðist í gríðarlega stórar og miklar fjárfestingar sökum efnahagsástands, og velta því upp með Vegagerðinni: Er ástæða til þess að fara í minna mannaflsfrek verkefni, svo sem eins og tengivegi og annað slíkt sem hæstv. ráðherra nefndi einmitt líka að vantaði fjármuni í? Ég skora á nefndina að skoða það. En annars vona ég bara að nefndin gefi sér tíma til að fara vel ofan í þetta mál, sem ég efast ekkert um því þetta er, eins og ég segi, heitt mál í öllum flokkum í öllum kjördæmum.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir sína yfirferð og framsögu á þessari samgönguáætlun til 15 ára og svo aðgerðaáætlun til fimm ára. Það er kannski rétt að byrja á því að segja að ég, eins og aðrir hv. þingmenn hér inni, var að koma úr kjördæmaviku sem var í síðustu viku þar sem við fórum um kjördæmi hér á suðvesturhorninu. Þar var ýmislegt rætt en það er eitt sem var sameiginlegt með öllum fundunum og það er að alls staðar var rætt um samgöngumál. Ég ætla aðeins að koma inn á það hér á eftir. Ég ætla að setja fókusinn aðallega á tvennt, þ.e. þær framkvæmdir sem eru tilgreindar og hefur verið farið í í kjördæminu á síðustu árum og eru fram undan og svo auðvitað sérstaklega samgöngusáttmálann, aðeins að fara inn á hafnirnar og þá sérstaklega varðandi hvaða framtíðarsýn við höfum fyrir næstu stórskipahöfn. Ég sakna þess aðeins að það sé komið inn á það með einhverjum hætti í þessu viðamikla plaggi. Svo langar mig aðeins að koma inn á jarðgangaáætlunina og hugmyndir að nýrri og annars konar gjaldtöku, sem ég tel að sé nauðsynlegt svo að við getum flýtt hér mjög framkvæmdum sem eru þjóðhagslega mikilvægar. Að þessu sögðu þá vil ég auðvitað segja að hér erum við með fyrir framan okkur markmið um að samgöngur séu öruggar, hagkvæmar og umhverfislega sjálfbærar, auk þess sem þær stuðli að jákvæðri byggðaþróun. Lykilviðfangsefnin eru 15, sem hér eru talin upp, í samgöngumálum á Íslandi á næstu árum. Þar erum við með þetta eðlilega og góða markmið sem ég veit að hæstv. iðnaðarráðherra hefur haft ofarlega og í raun og veru efst á blaði, leyfi ég mér að segja, síðustu ár, þ.e. fækkun slysa í samgöngum. Það hefur verið forgangsmál hjá núverandi hæstv. innviðaráðherra. Svo erum við með þetta sem ráðherrann hefur tiltekið, þ.e. uppsafnaða þörf í samgönguinnviðum. Það er ný og annars konar fjármögnun í samgöngum svo við getum flýtt mikilvægum samgönguverkefnum. Svo er auðvitað annað sem kemur þarna inn og er orðað með öðrum hætti en það eru þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir, eins og varðandi orkuskiptin og slíkt. En þarna eru líka mál sem eru mín hjartans mál, eins og þarfir fatlaðs fólks í samgöngum. Það eru mál sem við þurfum stöðugt að vera að velta fyrir okkur, hvernig við getum tryggt það að allir geti notið eðlilegra samgangna, hvort sem við lítum bara á einkabílinn eða á almenningssamgöngur. Hér er góð markmið að finna sem ég veit að munu fá góða og eðlilega umfjöllun í um. og sam., umhverfis- og samgöngunefnd. Það eru ýmis mál sem koma fram í aðgerðaáætluninni en ég vil einna helst nefna hérna það sem fram kemur í aðgerðaáætlun og markmiðum um greiðar samgöngur, lið 1.3. Ég hef minnst á þetta atriði og er sérstaklega ánægður að sjá það hér inni. Ég hef minnst á þetta við bæði hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og hæstv. innviðaráðherra, þ.e. aðgengismál í orkuskiptum. Ég fagna þessu mjög. Þetta er aðgerð eða markmið 1.3 og með leyfi forseta vil ég lesa hér upp það sem fram kemur í greinargerðinni: „Mótaðar verði hönnunarleiðbeiningar vegna hleðslustöðva fyrir bifreiðar með hliðsjón af fullu aðgengi í samræmi við ábendingar í skýrslu starfshóps um stöðu fatlaðs fólks í samgöngum.“ Þetta er sérstaklega mikilvægt og snýr að því að við þurfum að tryggja það svo að við lendum ekki í þeirri stöðu hér eftir fáein ár að það sé ákveðinn hópur í samfélaginu sem komi og geti ekki og hafi ekki aðgang að hleðslustöðvum og geti þar af leiðandi ekki tekið þátt í þessu mikilvæga verkefni sem orkuskiptin eru. Ég vil auk þess þakka - og ég held að það sé alveg rétt að gera það vegna þess að þær framkvæmdir sem við höfum fengið á suðvesturhorninu á síðastliðnum árum eru mjög mikilvægar. Ég leyfi mér að nefna mjög brýnar framkvæmdir, þ.e. annars vegar tvöföldun Reykjanesbrautar frá Kaldárselsvegi að nýjum mislægum gatnamótum við Krýsuvíkurafleggjara, sem er mjög brýn framkvæmd og mikilvæg og var framkvæmd hér á síðasta kjörtímabili. Nú er verið að hefjast handa við að klára þann vegarkafla, þ.e. að tvöfalda þann vegarkafla sem er frá Krýsuvíkurafleggjara hjá þessum nýju mislægum gatnamótum og að Hvassahrauni. Þetta er, eins og við vitum öll, eina leiðin eða því sem næst, þetta er aðalleiðin fyrir ferðamenn inn og út úr landinu og skiptir gríðarlega miklu máli að þarna sé öryggi haft í fyrirrúmi. Svo vil ég benda á aðra framkvæmd hér. Auðvitað er hægt að taka ýmislegt til af því sem hefur verið gert en þetta eru þær stærstu framkvæmdir sem ráðist hefur verið í og fyrir það ber að þakka vegna þess að þær eru mjög mikilvægar þjóðhagslega og snerta okkur öll með einum eða öðrum hætti. Eins og við þekkjum eru miklar umferðarteppur á þessum stað samt sem áður á meðan við erum ekki búin að ljúka þeim, og það er hluti af þessum samgöngusáttmála, þ.e. frá gatnamótunum að Lækjargötu og að - hvað skal segja? Ég man nú ekki nafnið, herra forseti, en þetta er sem sagt frá Lækjargötu og að bara Ikea, ég held að flestir þekki nú og viti hvar Ikea er staðsett. En það er auðvitað mikil umferðarteppa sem þar myndast og brýnt að leysa úr því. En þangað til er mikilvægt að hraða sem mest framkvæmdum sem og tryggja öryggi um svokallaðan flóttamannaveg, sem er Elliðavatnsvegur eða Vífilsstaðavegur að Kaldárselsvegi. Við sjáum það, sérstaklega að morgni og seinni partinn að þá liggur umferðarþunginn þar í gegn og það er mikilvægt að sá kafli sé tryggður hvað varðar öryggissjónarmið. Að lokum, af því að ég sé, herra forseti, að tíminn er alveg að renna frá mér, þær eru fljótar að líða, þessar tíu mínútur, þá vil ég nefna hérna sérstaklega og fjalla aðeins um samgöngusáttmálann sem er mjög mikilvægur. Umræðan hefur síðustu daga og vikur kannski farið aðeins út í kostnaðarþáttinn í honum. En mér finnst mjög mikilvægt, og ég held að við eigum að vera á þeim stað, að ræða hann þannig að í fyrsta skipti tókst það að öll sex sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu settust niður ásamt ríkisvaldinu og komu sér saman um forgangsröðun verkefna til næstu ára þannig að þar myndast heilt samgöngukerfi, hvort sem litið er til almenningssamgangna, gangandi, hjólandi  Ég myndi gjarnan vilja eyða meiri tíma, og hefði kannski átt að gera það, í þennan samgöngusáttmála, 

Virðulegi forseti. Ég lít svo á að samgönguáætlun sé mikilvægasta áætlun sem lögð er fram á hverju þingi. Þegar maður ferðast um kjördæmi sitt þá eru það samgöngumálin sem skipta öllu máli; samgöngumál og sjávarútvegsmál og atvinnumálin. Í Norðvesturkjördæmi eru þau sérstaklega mikilvæg og ef ég byrja á því að fjalla t.d. um Vestfirði þá er ljóst að þar hefur ekki verið - við getum talað um innviðaskuld við Vestfirði. Þegar maður ferðast um allt landið þá sér maður að vegir á Vestfjörðum eru í verra ástandi en annars staðar á landinu. Ástæður þess geta verið margar. Ein er sú að þjóðvegur 1, hringvegurinn, fer ekki í gegnum Vestfirði og sama á við um Snæfellsnes. Það hefur verið lögð höfuðáhersla á það að byggja upp þjóðveg 1, hringveginn, en þá má segja að Vestfirðir hafi orðið út undan. Vestfirðir hafa líka verið í áratuga lægð og því hefur fylgt að einhverra hluta vegna hefur ekki verið lagt nógu mikið fé í innviði; vegi, raforkukerfið og fleiri innviði. En núna er öldin önnur á Vestfjörðum, það er uppgangur á Vestfjörðum og gríðarleg atvinnuuppbygging vegna sjóeldis. Núverandi samgönguinnviðir, t.d. á sunnanverðum Vestfjörðum, bera þess greinileg merki að stjórnvöld hafa ekki sinnt svæðinu sem skyldi. Við getum nefnt dæmi eins og veginn um Hálfdan og Mikladal og veginn frá Dynjandisheiði til Bíldudals og sama á reyndar við t.d. annars staðar á Vestfjörðum ef við keyrum Strandirnar og að ógleymdum veginum um Gufudalssveit. Þegar ég var lögfræðingur Skipulagsstofnunar árin 2000–2006 var Teigsskógur á mínu borði og það er alveg klárt mál að það er gríðarlega mikilvægt að framkvæmdir við Vestfjarðaveg um Gufudalssveit tefjist ekki frekar. Það er þegar búið að bíða í rúm 20 ár eftir þessi vegur klárist. Ég keyrði þennan veg í gær og þar eru framkvæmdir í fullum gangi. Það var nú þannig þegar ég keyrði með frænda mínum í gegnum Þorskafjörðinn að þá sagði ég við hann: Ja, við erum að keyra vonandi í síðasta sinn Þorskafjörðinn, þ.e. fyrir botn Þorskafjarðar, og við stoppuðum við minnismerki Matthíasar Jochumssonar og tókum mynd. Við höfum oft stoppað þar, fjölskyldan, á leiðinni vestur og leiðinni suður og við tókum mynd af minnismerkinu um Matthías Jochumsson. Næst þegar ég keyri vestur þá vonast ég til að ég geti keyrt Þorskafjarðarbrúna. Í samgönguáætlun er lagt til að framkvæmdum við Bíldudalsveg um Arnarfjörð verði seinkað enn og aftur og að þær framkvæmdir muni ekki hefjast fyrr en 2029 í stað 2025 eins og áætlað er samkvæmt núgildandi samgönguáætlun fyrir árin 2020–2034. Mjög mikilvægt er að þessum vegi verði ekki seinkað frekar og framkvæmdir hefjist eigi síðar en 2025. Ég tel að þessi vegur, sem er gamall malarvegur með einbreiðum brúm, sé grundvallartenging, grundvallarvegur, mikilvægur vegur varðandi tengingu suðurfjarða við norðurfirðina í Ísafjarðarbæ. Ég hef keyrt þennan veg margoft og það er eins og að fara aftur í tímann til 1950. Það er svipað þegar maður keyrir Dynjandisheiðina. Það er sem betur fer verið að vinna í Dynjandisheiði og það er vel, frábærar vegasamgöngur sem þegar eru komnar, sem vonandi verður jafnvel flýtt enn frekar, mjög mikilvægt að sá vegur komi komist í gagnið sem fyrst, alla leið, og líka þá þessi tenging frá Dynjandisheiði yfir á suðurfirðina með Bíldudalsvegi, þannig að ég tel að það væri til mikilla bóta að þessi seinkun næði ekki fram að ganga. Varðandi aðrar vegasamgöngur á Vestfjörðum var ég í andsvari áðan við hæstv. innviðaráðherra. Ég hef verið að hugsa þetta og ætla að reyna að afla mér frekari upplýsinga um það, ég tel, varðandi jarðgangagerð á Vestfjörðum, jarðgöngin um Mikladal, jarðgöngin um Hálfdan og Súðavíkurgöng, að þau verði boðin út saman til þá einhvers langs tíma. Ég veit að þetta er stór framkvæmd en það breytir því ekki að þetta er alveg grundvallaraðgerð til að bæta lífskjör á svæðinu, jafna lífskjör og líka það að þetta myndi styðja þá atvinnuuppbyggingu í þeirri nýju atvinnugrein sem er komin á fullt skrið á Vestfjörðum. Ég sat fjórðungsþing Vestfjarða og eftir þingið fórum við í hið nýja sláturhús Arctic fish í Bolungarvík; fjárfesting upp á hátt í 5 milljarða, held ég, byggt á 12 mánuðum, gríðarlega afkastamikið sláturhús og verðmætasköpunin þar er mjög mikil. Það er mjög mikilvægt að innviðaframkvæmdirnar styðji frekar við þessa nýju atvinnugrein. Ég held að laxeldi, bæði á landi og í sjó, muni verða ein af meginstoðum íslensks atvinnulífs, sérstaklega á landsbyggðinni, og muni jafnvel vera meiri verðmætasköpun þar en í hefðbundnum sjávarútvegi. Það hefur verið reynslan í Noregi og það sama mun gerast hér að öllum líkindum. Það er mikilvægt að við styðjum það og þá er líka mikilvægt að við hugum að varnargarði í Bolungarvík og hafnarframkvæmdum á viðlegukantinum í Bolungarvík og það þyrfti helst að koma þessum flutningum á sjó. Mér skildist það að ef framleiðslan verður nægjanleg á Vestfjörðum, í Bolungarvík, þá gæti Eimskipafélagið siglt til Bolungarvíkur eða Ísafjarðarhafnar og sótt vörurnar í Ameríkusiglingum sínum og svo áfram til Ameríku þannig að það er mjög mikilvægt að við styðjum við þessa nýsköpun sem á sér stað, ekki síður en hvernig við styðjum við aðra nýsköpun. Annað sem mig langar að nefna sérstaklega er Sundabraut. Það er þjóðhagslega hagkvæmasta verkefni sem við getum farið í. Starfshópur um lagningu Sundabrautar með fulltrúum Vegagerðarinnar, Reykjavíkurborgar, Faxaflóahafna og Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu kynnti niðurstöðu fyrsta áfanga í febrúar 2021. Þar kom fram að niðurstaða hópsins var sú að Sundabrú væri hagkvæmari en jarðgöng. Vó þar þyngst að kostnaður við brúarleið er lægri auk þess sem brú hentar betur fyrir alla ferðamáta og almenningssamgöngur. Þá myndi ný Sundabrú bæta samgöngur innan höfuðborgarsvæðisins og til og frá borginni með því að dreifa umferð, minnka álag á aðra stofnvegi og stytta umferðartíma. Ríki og borg undirrituðu yfirlýsingu í júní 2021 um lagningu Sundabrautar þar sem sammælst var um að Sundabraut yrði lögð alla leið á Kjalarnes í einni framkvæmd og að brautin yrði tekin í notkun árið 2031. Í niðurstöðum félagsfræðilegrar athugunar kemur fram að Sundabraut sé metin þjóðhagslega hagkvæm og feli í sér samfélagslegan ávinning hvort sem hún verði lögð með brú eða göngum. Í heild nemi þjóðhagslegur ábati 186–236 milljörðum kr. eftir útfærslu Sundabrautar með brú eða göngum. Mestur ábati fælist í minni akstri, útblæstri og mengun, styttri ferðatíma vegfarenda og styttum leiðum á höfuðborgarsvæðinu. Heildarakstur á höfuðborgarsvæðinu gæti minnkað um 150.000 km á sólarhring við opnun Sundabrautar en vandamálið er að það er ekki búið að ákveða hvort þetta verði göng eða brú. Ég tel, m.a. í ljósi reynslu minnar af skipulagsvinnu, að það sé alveg gríðarlega mikilvægt að það verði ekki tafir á þessum framkvæmdum. Þetta er mikið hagsmunamál fyrir Norðvesturkjördæmi; fyrir Vesturland, Vestfirði og Norðurland vestra og raunar Norðurland allt. Það þarf að fara að ákveða strax eiginlega hvort þetta eigi að vera brú eða göng og ég tel augljóst mál að það verði brú, eins og ég hef hér rakið með hagkvæmnina, og þingið þarf að grípa inn í ef það er þannig að tafir verða of miklar. Tíminn flýgur frá manni hérna í ræðustól en mig langar aðeins að minnast á gjaldtöku. Það er afar mikilvægt að við hugum strax frá fyrstu stigum að því að tryggja að veggjöld leggist ekki á viðkvæmustu hópa samfélagsins sem ekki mega við slíkri fjárhagslegri byrði. Ég er hér að ræða um eldri borgara og öryrkja sem þurfa að ferðast vegna heilsu sinnar um örugga vegi. Það er mjög mikilvægt ef það á að fara að rukka veggjöld að það verði tekið tillit til þessa hóps og að kostnaður við það að ferðast í umferðinni, ferðast um vegi landsins, verði ekki of íþyngjandi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir yfirferð hans yfir drög að komandi samgönguáætlun. Samgöngumál brenna á öllum íbúum þessa lands og hér með er hafin umræða er varðar uppbyggingu samgönguinnviða um allt land, ákveðna forgangsröðun og loforð um framkvæmdir. Þegar horft er yfir samgönguáætlanir liðinna ára og nú drög að samgönguáætlun verður maður hugsi yfir hve illa gengur að fara eftir þessu stefnumótandi skjali. Loforð eru árlega um framkvæmdir um allt land en svo virðist það því miður vera að mörgum framkvæmdum muni seinka verulega eða bara alls ekki komast til framkvæmda jafnvel svo áratugum skiptir. Þetta eru engar ýkjur, því miður, en ég vona innilega að nýjasta útgáfan, drög að samgönguáætlun, sé raunhæf til framkvæmda. Skortur á fjármagni er algengasta skýringin á því að ekki er hægt að fara í allar framkvæmdir á samgönguáætlun. Ég skil það upp að vissu marki þegar skortir fjármagn og verkefni verða dýrari en áætlað var. Þess vegna fagna ég þeirri stefnumótandi áherslu að endurskoða skattheimtu af allri umferð og að stofnaður hafi verið vinnuhópur sem er nú starfandi og er líklega á lokametrunum með þá vinnu að markmiði, að allir sem nota vegina greiði fyrir þá mikilvægu uppbyggingu. En af hverju í veröldinni hefur ekki verið farið fyrr af stað með þá aðferðafræði til að sækja meira fjármagn? Hugsið ykkur þann fjölda ferðamanna sem kemur árlega hingað til lands en hefur ekki þurft að greiða veggjöld eða aðgang að öðrum áfangastöðum hér á landi í gegnum árin og tekur því ekki þátt í uppbyggingu þessara innviða. Mig langar einnig að ræða jarðgangaáætlun. Nú hefur verið lögð fram ný forgangsröðun jarðganga. Mikil og knýjandi þörf er á jarðgöngum víða um land og við verðum að gera mun betur í þeirri uppbyggingu. Fjarðarheiðargöng eru efst í jarðgangaáætlun í drögum að samgönguáætlun, enda eru þau einu göngin sem eru fullhönnuð og tilbúin til framkvæmda. En áhyggjuefni mitt er sú staðreynd að ekki hafa verið framkvæmdir við gangagerð í að verða þrjú ár þrátt fyrir stefnu Alþingis um að ávallt sé unnið að einum göngum ár hvert. Forgangsröðun jarðganga er mikilvæg til að tryggja öryggi íbúa hér á landi. Í síðustu samgönguáætlun voru efstu þrenn göngin í jarðgangaáætlun öll á Austurlandi; Fjarðarheiðargöng í forgangi og á eftir komu Mjóafjarðargöng og Norðfjarðargöng. Austurland hefur heldur betur fengið sinn skammt af náttúruvá. Skriðuföll á Seyðisfirði árið 2020 fóru ekki fram hjá neinum hér á landi og svo féll snjóflóð á Norðfirði í lok mars á þessu ári. Þar lokuðust samgöngur og íbúar voru fastir í Neskaupstað í þessum hremmingum. Viðbragðsaðilar, björgunarsveitarfólk, leitarhundar og lögreglu- og sjúkraflutningamenn komust ekki á vettvang eftir snjóflóðin þannig að virkja þurfti sjóleiðina með mannafla og vistir fyrir heilt bæjarfélag. Ég hef gríðarlegar áhyggjur af þessari stöðu og í ofanálag er fjórðungssjúkrahúsið okkar staðsett í Neskaupstað. Þess vegna vil ég beina þessum áhyggjum mínum og ábendingum til umhverfis- og samgöngunefndar að meta aftur mikilvægi þess að Mjóafjarðargöng og Norðfjarðargöng raðist mun ofar á lista yfir jarðgöng en drög að samgönguáætlun gefa til kynna. Líf fólks og aðgengi að fjórðungssjúkrahúsi þarf að vera öruggt allt árið um kring. Haustþing Sambands sveitarfélaga á Austurlandi lagði nýverið fram ályktun þar sem áhersla er lögð á að hönnun ganga frá Seyðisfirði yfir Mjóafjörð og þaðan til Norðfjarðar fari fram samhliða framkvæmdum við Fjarðarheiðargöng. Ýmsar aðrar ályktanir voru lagðar fram af SSA í samgöngumálum og helst má þar nefna tvennt: Mikilvægi heilsársvegar um Öxi sem er ein af þeim framkvæmdum sem hefur dregist áratugum saman og liggur verulega á að koma þeim framkvæmdum af stað. Ég vil einnig nefna mikilvægi uppbyggingar Suðurfjarðavegar þar sem gríðarlegir og mikilvægir þungaflutningar fara fram og því er mikil þörf á framkvæmdum í þeim vegasamgöngum. Ég gæti haldið áfram að telja upp mikilvægar samgönguframkvæmdir í öllu Norðausturkjördæmi, sem er mitt kjördæmi, en víða um kjördæmið hafa framkvæmdir dregist gríðarlega þrátt fyrir ítrekuð loforð í samgönguáætlun. Áberandi er nú þörfin á brúarframkvæmdum og langar mig sérstaklega að nefna þar mikilvægi nýrrar brúar yfir Skjálfandafljót. Þar er ástandið alvarlegt og mikilvægt að bregðast við með framkvæmdum. Við erum hér með stefnumótandi skjöl Alþingis. Þar má einnig nefna metnaðarfulla flugstefnu sem fara verður betur eftir því þar koma skýr skilaboð fram um forgangsröðun í uppbyggingu varaflugvalla og þar er faglegt mat að Egilsstaðaflugvöllur eigi að raðast fremst í þeirri mikilvægu uppbyggingu. En þrátt fyrir það er staðan sú að hann virðist síðastur í uppbyggingu varaflugvalla nú í drögum að samgönguáætlun. Ég hef einnig áhyggjur af fjármögnun jarðganga því útgefið markmið Alþingis er að ávallt sé vinna við ein göng ár hvert. Ég veit að við getum ekki eytt um efni fram. Þess vegna fagna ég veggjöldum, að allir hér á landi, íbúar sem ferðamenn, muni borga fyrir þá miklu uppbyggingu. Þá höfum við meira úr að spila. Einnig eru mikilvægar hugmyndir um jarðgangafélag og samvinnuverkefni. Þessi aðferðafræði mun koma okkur hraðar áfram í alhliða uppbyggingu samgönguinnviða og vonandi getum við haft vinnu við tvenn jarðgöng í einu með þeim hætti. Ég vil því hvetja hæstv. innviðaráðherra til að setja mikinn kraft í að nota alla þessa aðferðafræði og auka þannig fjármunamyndun svo við getum látið samgönguáætlun verða að veruleika hverju sinni.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir að mæla hér fyrir tillögu þingsályktunartillögu um samgönguáætlun fyrir árin 2024–2038 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2024–2028. Þegar maður flettir í gegnum þetta mikla rit hugsar maður: Jú, það er hægt að gera mun meira, af hverju við ekki búin að þessu o.s.frv.? En við megum heldur ekki gleyma því að það er búið að gera mjög mikið á undanförnum árum í samgöngumálum. Hæstv. iðnaðarráðherra hefur verið vakinn og sofinn yfir verkefnunum hér og þar og alls staðar um landið en vissulega getum við gert mun meira. En það er vitaskuld bara um takmarkaða fjármuni að ræða í hverju sinni og við megum ekki eyða um efni fram. Það gleður mig mjög að fletta í gegnum þetta af því að það eru mörg brýn og góð verkefni sem koma hér fram í samgönguáætlun. Ég ætla að leyfa mér, virðulegur forseti, að dvelja bara í mínu kjördæmi, Norðausturkjördæmi, í þessari ræðu og impra á nokkrum góðum framkvæmdum sem þar eru. Fyrst vil ég nefna mikið baráttumál sveitunga minna í Bárðardal sem snýr að Bárðardalsveg vestari, mjög mikilvæg framkvæmd. Vissulega eru ekki margir íbúar í Bárðardal en þetta er mikil samgöngubót sem fram undan er þarna því að um þennan veg er feikileg umferð þrátt fyrir mjög fáa íbúa. Það er mikill ferðamannastraumur um Bárðardal, ferðamenn á leið að Aldeyjarfossi, ferðamenn á leið upp á Sprengisand o.s.frv. Undanfarin ár hefur vegurinn verið, ja, því sem næst óökufær marga mánuði á ári og er ekki óalgengt að íbúar Bárðardals séu boðnir og búnir og eru reglulega í einhverjum útköllum og að bjarga ferðamönnum hingað og þangað með sprungið dekk, búnir að missa hásingar og annað undan bílnum. En það er kannski sá veruleiki sem er mjög víða um landið. Það svo sem er þessi innviðaskuld sem við tölum um nú oft um, að hún sé til staðar, og það eru allir meðvitaðir um það. Ég veit að hæstv. iðnaðarráðherra er sennilega sá ráðherra og sá þingmaður sem er hvað mest meðvitaður um að hvað hægt er að gera hingað og þangað um landið. En ég get nefnt fleiri vegi sem er svo sem ekki talað um í þessari áætlun. Má þar nefna t.d. veg um Útkinn í Þingeyjarsveit, veg um Dalsmynni í Þingeyjarsveit. Það eru víða þessir vegir sem hægt er að fara í en við þurfum að forgangsraða verkefnum. Þegar kemur að forgangsröðun verkefna þá verð ég bara að fagna því sérstaklega að við eru með Fjarðarheiðargöng nr. 1 í jarðgangaáætlun og ég held að sé óhætt að segja við þingmenn í Norðausturkjördæmi komum til með að sameinast um það að berjast fyrir því að svo verði og það verði ekki einhverjar tafir á þeirri framkvæmd því að mikilvægi þess fyrir sveitarfélagið Múlaþing, og ég tala nú ekki um svæðið, Seyðisfjörð, tenginguna þarna á milli, er gríðarlegt með öllum þeim ferðamannastraumi sem þar er sömuleiðis, sem kemur með ferjunni. Verkefnin eru svo víða sem við getum horft til. Mig langar að nefna tvær brýr í Norðausturkjördæmi sem eru á Jökulsá á Fjöllum. Þær eru ekki hér í áætlun en þetta eru brýr sem vissulega eru komnar til ára sinna, brýr sem hugsanlega myndu ekki koma til með að standast alvöru vatnavöxt, þ.e. ef það verða jarðhræringar í Vatnajökli o.s.frv., sem verður vonandi ekki alveg á næstunni. En spurningin er líka: Hvað getum við byggt sterkar brýr til að þola þau ósköp ef þau verða? En það er orðið svo að þessar brýr eru, við skulum segja að þær séu barn síns tíma; bogabrýr sem hanga í víravirki á einu stærsta og illvígasta vatnsfalli landsins. Ég held að við ættum að horfa til þess í náinni framtíð og fylgjast með því hvað við getum gert þar. Ég tek það fram að þetta er ekki inni í þessari áætlun. Svo er nú um fleiri verkefni mjög víða um landið en það er verið að vinna að góðum verkefnum mjög víða. Það er t.d. mjög gleðilegt að fara keyrandi um Vestfirði, af því að hv. þm. Eyjólfur Ármannsson var hér í ræðu áðan og ég held að hann hafi nú bara talið upp það sem miður hefur farið í samgöngumálum. En það þarf líka að minnast á það sem vel er gert og það sem búið er að gera og það eru gríðarlegar samgöngubætur sem hafa átt sér þar stað. Við getum líka minnst á mjög mikilvæga framkvæmd, þ.e. að nú er hægt að keyra á bundnu slitlagi frá Egilsstöðum á Borgarfjörð eystri. Það er virkilega gott og bara fallegur og góður vegur sem þar er. Því hefur verið lokið að koma á bundnu slitlagi inn Fljótsdal - nú er ég ekki alveg viss á áttunum, hvernig þetta snýr þarna, þannig að það er best að ég tali nú ekki um það, en ég myndi segja að þetta sé svona að norðanverðu í Fljótsdalnum, svo að það sé sagt. En ég get ekki komið hérna upp öðruvísi en að minnast á þá uppbyggingu sem hefur orðið á flugvellinum á Akureyri. Ný flugstöð er að rísa, flughlaðið glæsilega er að verða tilbúið o.s.frv. Það eru hér í áætlun verkefni sem snúa bæði að uppbyggingu á flugvellinum á Húsavík og Egilsstöðum. En ég tek undir með hv. þm. Berglindi Hörpu Svavarsdóttur, sem var hér áðan með góða ræðu sem snýr að Egilsstaðaflugvelli, að það hefur svo sem lítið gerst þar undanfarin ár. En ég vonast til þess að við getum horft til þess í framtíðinni að þar verði enn frekari uppbygging. Þetta er jú varaflugvöllur og við þurfum þar að bæta í það sem snýr að flughlöðum og ýmsu sem snýr að þotum til að koma þarna að brautinni. Þarna er náttúrlega virkilega gott svæði til athafna en vissulega eru ákveðin skipulagsmál eftir sömuleiðis sem snúa þá að landeigendum og öðru sem á væntanlega eftir að ganga frá sömuleiðis, ef ég þekki málið rétt. En það er víða og við þekkjum það alveg þegar á að fara í nýframkvæmdir á vegum í dreifbýli, hvort sem það er við jarðgöng eða nýframkvæmdir á vegum að það getur oft tafið allverulega skipulagsmálin. Og þá er það ekki hægt að sakast eingöngu við ríkisstjórn og fjárveitingavaldið í þeim efnum því að það hafa oft komið upp ákveðin erfið mál því tengdu þegar það kemur skipulagsmálunum þegar leggja á nýja vegi o.s.frv. Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að fjalla hér um þessa ágætu þingsályktunartillögu um samgönguáætlun. Það hefur verið fróðlegt og gleðilegt að hlusta hér á fínar umræður í dag. Nú er ég ekki í umhverfis- og samgöngunefnd og kem ekki til með að vinna að þessu máli en ég held að það sé óhætt að segja að það á við um alla hv. þingmenn hér í þessu góða húsi að menn hafa allir skoðun á samgöngumálum.

Herra forseti. Ég vildi aðeins ræða við hv. þingmann um brúna yfir Jökulsá á Fjöllum. Hún er inni í áætluninni og allar aðrar brýr á þjóðvegi 1. Auðvitað voru það mikil vonbrigði 2014 þegar gaus í Holuhrauni, þegar gosið kom, því það var að koma að framkvæmdunum og svo fór Bárðarbunga að minna á sig og það gæti orðið mikið flóð í Jökulsá á Fjöllum. Hönnunarforsendur breyttust við það og mig minnir að 30.000–40.000 m³ flóð hafi verið svona viðmiðið eftir það, hvað brúin þyrfti að þola, færa hana upp á kletta og annað. En auðvitað hefði maður gjarnan viljað sjá hana koma miklu fyrr inn vegna þess að fyrir tenginguna milli Norður- og Austurlands er hún gríðarlega mikilvæg og það hefur kannski fengið allt of litla athygli almennt ef hún gefur sig með einhverjum hætti. Við vorum saman í kjördæmavikunni og þekkjum gömlu brúna, neðri, við Ásbyrgi, nú eru komnar fram miklar áhyggjur af henni líka. Þannig að þetta er stórt verkefni og mikilvægt að koma þessu á koppinn. 20 ára seinkun út af Holuhraunsgosinu er náttúrlega slæmur hlutur en ég vildi bara rétt koma þessu að.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma þessum mjög svo góðu skilaboðum á framfæri. Það er ekki í kot vísað þegar Njáll Trausti Friðbertsson er annars vegar þegar kemur að samgöngumálum. Það hefði kannski verið gott fyrir hv. þingmann sem hér stendur að taka enn betri umræðu þegar við vorum á kjördæmarúnti hér fyrir viku síðan eða svo og ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir sína framsögu og skýra yfirferð yfir samgönguáætlun fyrir árin 2024–2038, svolítið óvenjulegt að vera með svona langt bil undir, og umræðuna hér. Áætlanagerð af þessu tagi er ætlað að sýna á spilin um hvað sé í vændum og kveður á um forgangsröðun við byggingu á mikilvægum samgönguinnviðum. Fyrirsjáanleiki er mikilvægur í svona málum, svo áætlun eins og þessi er mikilvæg í eðli sínu. Eins og við þekkjum hefur líka hver og einn sína skoðun á upplegginu. Ég er viss um að það á ekki bara við um okkur sem erum hér inni, okkur 63, heldur bara fólk almennt og þetta höfum við svo sem heyrt í umræðunni hér í dag og umræðan mun halda áfram inn í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég á sjálf ekki sæti í þeirri nefnd. Það eru því ja, má kannski segja tvö atriði sem mig langar að ræða hér við fyrri umræðu um málið og beina því til nefndarinnar að taka hliðsjón af. Það eru annars vegar almenningssamgöngur og borgarlína og hins vegar málefni fatlaðs fólks í samgöngum, efni sem ég hef raunar áður rætt, en alveg eins og það þarf að ræða ólíka vegi oft og mörgum sinnum er þetta líka atriði sem ég tel mikilvægt að ræða um og halda til haga. Ég fagna þeim áherslum sem finna má víða í tillögunni, til að mynda því að undir markmiði um greiðar samgöngur er sérstaklega kveðið á um að, með leyfi forseta: „Unnið verði að áframhaldandi uppbyggingu hágæða almenningssamgangna, Borgarlínu og annarra samgöngumannvirkja á grundvelli samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins.“ Bættar almenningssamgöngur, sér í lagi á þéttbýlum stöðum, eru líklega veigamesti staki þátturinn í því að hér flæði samgöngur vel og til að stuðla að því að við getum náð markmiðum í loftslagsmálum. Það er ljóst að ef ferðum þeirra stöku bíla sem fara um göturnar fækkar þá minnkar álag á samgöngumannvirki, slit á vegum verður minna og það má ætla að það dragi úr svifryksmengun, sér í lagi hér á höfuðborgarsvæðinu og öðrum þéttbýlum svæðum þar sem hún er kannski mest vandamál. Að efla almenningssamgöngur skilar því miklum ávinningi fyrir bætt loftgæði og heilnæmara umhverfi og áhrifin á höfuðborgarsvæðinu eru ótvíræð. Undirritun samgöngusáttmálans markaði tímamót fyrir framtíðarsýn um umhverfisvænni samgöngur. Borgarlínan er lykilþáttur í uppbyggingu nýrra og fjölbreyttari ferðamáta hér á suðvesturhorninu og í aukinni hlutdeild almenningssamgangna í vali á ferðamáta, enda miða spár við að fjöldi farþega á höfuðborgarsvæðinu muni vaxa úr 11.000 sem var á síðasta ári í 20.000 á næstu fimm árum, sem gerir tæplega 100% aukningu á sex árum. Ég er þeirrar skoðunar að samgöngusáttmálinn og borgarlínuverkefnið sé nauðsynlegt fyrir jákvæða þróun byggðar á höfuðborgarsvæðinu. Í tillögunni er einmitt lögð áhersla á almenningssamgöngur og gert ráð fyrir uppbyggingu almenningssamgangna vegna flugs og ferjusiglinga auk almenningssamgangna, þ.e. bæði á landsbyggðinni sem og áframhaldandi uppbyggingu borgarlínu og annarra mikilvægra samgöngumannvirkja. Allar tölur benda til þess að fjölbreytt virkni fólks í mismunandi ferðamátum sé að aukast. Það eru fleiri sem fara um hjólandi og gangandi og nýta sér alls konar smáfarartæki til að koma sér á milli staða og við erum, held ég, öll sammála um að til þess þarf innviði. Virðulegi forseti. Í samgönguáætlun kemur fram að meðal lykilviðfangsefna í samgöngumálum á næstu árum verði þarfir fatlaðs fólks í samgöngum og því fagna ég. Ef íslensku samfélagi er alvara um að fatlað fólk sé virkir þátttakendur í samfélaginu, til að mynda á vinnumarkaði, verður fatlað fólk að komast leiðar sinnar eins og annað fólk og ég vil leggja áherslu á og segja: Í eins miklum mæli og hægt er með sömu aðferðum og annað fólk. Í markmiði um jákvæða byggðaþróun segir, með leyfi forseta: „Tryggt verði að fatlað fólk hafi aðkomu að málefnum sem að því snúa.“ Ég skil alveg hvað hér er verið að gera og segja og það er mikilvægt að fatlað fólk komi að því að móta stefnu og að fatlað fólk sé haft með í ráðum til að þær lausnir sem notaðar verða komi til með að virka þegar á hólminn er komið, því að við vitum það og þekkjum það m.a. úr umræðu um byggingarreglugerð og aðgengilegar byggingar að það er miklu dýrara að gera breytingar eftir á. Það verður að huga aðgenginu frá byrjun og það sama gildir í samgöngum. En ég vil leggja áherslu á að það megi ekki túlka þetta annars ágæta markmið mjög þröngt því að allar samgöngur þarf að hugsa með þarfir fatlaðs fólks í huga, ekki að hugsa í sértækum lausnum. Mér fyndist allt í lagi að nefndin tæki á því a.m.k. snúning, til að mynda með Öryrkjabandalaginu eða ráðuneytinu eða fleiri aðilum, um það hvort þessi setning ætti e.t.v. að vera opnari. Á því eru örugglega kostir og gallar en ég tel alla vega mikilvægt að fatlað fólk hafi almenna aðkomu að því sem lýtur að samgöngumálum. Í aðgerðaáætlun fyrir árin 2024–2028 er fjallað um bætt aðgengi fatlaðs fólks að almenningssamgöngum milli byggða og aðgengismál í orkuskiptum. Þar er vísað í að horft verði til skýrslna sem gerðar hafa verið, annars vegar skýrslu ÖBÍ um ástand á biðstöðvum Strætós og hins vegar skýrslu um stöðu fatlaðs fólks í samgöngum. Ég held að það sé mikilvægt að þessar skýrslur hafi verið unnar og það eru sláandi niðurstöður sem koma fram, m.a. um það að á innanlandsflugvöllum eru engin tæki til að flytja fatlaða farþega um borð í flugvélar. Úr þessu þarf auðvitað að bæta og ég fagna því að þetta sé meðal þess sem er á aðgerðaáætluninni. Það er nefnilega þannig að fatlað fólk verður ekki virkur þátttakandi í samfélaginu nema það komist á milli staða í samfélaginu eins og annað fólk. Fýsískt aðgengi skiptir þar máli, þ.e. að þú komist upp í farartækið sem flytur þig á milli staða og að þú getir athafnað þig við að hlaða bílinn þinn ef hann er rafmagnsbíll. En það er fleira sem skiptir þar máli; viðmót og það sé gert ráð fyrir því að alls konar fólk með alls konar þarfir sé að nota samgöngukerfinu okkar. Það skiptir líka máli. Ég ætla að biðja umhverfis- og samgöngunefnd að taka þessi orð með sér inn í sína vinnu um samgönguáætlunina og treysti því að ráðherrann verði með augað á þessum málum.

Forseti. Þetta er ágætisplagg sem er að koma hérna. Á síðasta kjörtímabili var ég áheyrnarfulltrúi í umhverfis- og samgöngunefnd og var að glíma við tvær samgönguáætlanir, ár eftir ár, samgönguáætlun var uppfærð á síðasta kjörtímabili. Það var áhugavert að fylgjast með því hvernig þróunin á henni hefur verið, þeirri sem þessi ályktun mun uppfæra, koma í staðinn fyrir. Þar sem ég er líka í fjárlaganefnd áttar maður sig á því að upphæðirnar sem hafa verið í samgönguáætlun eru ekki uppfærðar með tilliti til verðlags. Það fyrsta sem ég myndi vilja bæta við í þessa umræðu er varðandi þær áætlanir sem eru samþykktar hérna á þingi, alveg eins og þegar við samþykkjum lög sem búa til ákveðna þjónustu eða réttindi eða hvað sem það er, að það þarf að sjálfsögðu að verðmeta þá þjónustu eða í þessu tilviki framkvæmdir þegar til þeirra er síðan stofnað. Þó að áætlunin standist eða standist ekki þá er það ályktun þingsins að fara í þessar framkvæmdir. Vissulega getur það verið svo að eitthvað breytist, ekki bara kostnaðurinn heldur kannski tilhögun framkvæmda, t.d. þegar brú er breytt í jarðgöng, og þá væri kannski eðlilegt að koma til þingsins og segja: Heyrðu, það er smá vesen, við vorum að pæla í brú hérna en okkur fannst sniðugra að gera þetta að jarðgöngum og það hækkar verðmiðann. Það sé gert þannig að Alþingi hafi eitthvað um það að segja. En almennt séð, ef Alþingi er að samþykkja þessar framkvæmdir með þessum upphæðum og vikmörkum sem eru hérna, sem er mjög jákvætt að sjá, og svo lengi sem það er innan þeirra marka þá er það einfaldlega hlutverk ríkisstjórnarinnar að fjármagna það sem Alþingi samþykkir. Ef ríkisstjórnin telur sig ekki geta fjármagnað ályktun Alþingis eða lög frá Alþingi eða hvað sem það er, þá á ríkisstjórnin að koma og greina Alþingi frá því í staðinn fyrir að seinka framkvæmdum fram og til baka út af hinum og þessum ástæðum. Það þarf ákvörðun Alþingis til að breyta ákvörðun Alþingis. Framkvæmdarvaldið getur ekki breytt ákvörðunum Alþingis án aðkomu Alþingis. Þetta er vandamál sem ég hef verið að glíma við sérstaklega í sambandi við samgönguáætlun af því að við erum að sjá sömu framkvæmdirnar aftur og aftur á samgönguáætlun án þess að þær klárist. Við erum að sjá sömu loforðin aftur og aftur. Loforð um sömu göng í kosningum eða jafnvel í samgönguáætlun en þau komast aldrei til framkvæmda. Þetta er gríðarlega stórt vandamál og ég myndi vilja laga það á ákveðinn hátt, sem ég hef kallað hið fullkomna samgöngukerfi, hef orðað það þannig. Það væri hægt að setja upp landið í heild sinni og hvernig við myndum vilja hafa samgöngukerfið, flugvelli, hafnir, vegi, lestar meira að segja, jarðgöng o.s.frv., og teikna það allt inn. Það væri á forsendum nærsamfélagsins í rauninni þannig að hver landshluti, hvert sveitarfélag o.s.frv. er að skipuleggja samgöngur á sínu svæði sem saman púslast í heild sem Alþingi myndi kannski samþykkja sem langtímamarkmið, ekki með neinum dagsetningum eða neinu svoleiðis heldur bara segja: Þetta er viðmið sem við ætlum að ná. Næsta skref í því er síðan að taka muninn á stöðunni eins og hún er núna og þessari fullkomnu samgöngumynd og forgangsraða mikilvægustu verkefnunum sem þarf að klára til þess að komast í áttina að hinu fullkomna ástandi. Þar skiptir forgangsröðun nærsamfélagsins máli, ekki þingsins. Ég tel að eina hlutverk þingsins í rauninni í samgönguáætlun sé að taka við forgangsröðun hvers landshluta fyrir sig og segja: Já, þetta er forgangsröðunin og við ætlum að segja að fjármögnunin sem við höfum efni á, miðað við þær greiningar sem eru gerðar í efnahagsráðuneytinu og annars staðar, mun skila því að framkvæmdirnar klárast á þetta löngum tíma. Eina hlutverk okkar í rauninni er að fjármagna forgangsröðun nærsamfélagsins, hugmynd þess um hvað er hið fullkomna samgöngukerfi. Vissulega þarf ákveðnar samningaviðræður af því að eitt sveitarfélag, einn landshluti, getur ekki ákveðið veg sem endar einhvers staðar annars staðar í öðrum landshluta sem vill ekki taka við þeim vegi til að halda honum áfram, það væri ekki hægt. Þetta er því pínulítið flókið en þessi samvinna nærsveitarfélaga býr til í rauninni gullstandardinn, ef við getum orðað það þannig. Það gæti, held ég, verið miklu skilvirkari leið til að klára þessar framkvæmdir sem birtast hérna alltaf aftur og aftur, því að miðað við forgangsröðun framkvæmdar, hvort sem hún er ofarlega eða neðarlega, þá kemur að lokum að henni og fjármögnunin mun skila sér af því það er einfaldlega vitað að hún er næst á dagskrá. Það er búið að búa til forgangsröðunina og fjármagnið kemur. Ef þetta er dýr framkvæmd eins og Fjarðarheiðargöng eða eitthvað svoleiðis þá kemur fjármagnið, það er vitað fyrir fram, það kemur milljarður á ári eða hálfur milljarður á ári eða hvernig sem það er. Það safnast bara saman þegar það kemur og að lokum mun framkvæmdin klárast í staðinn fyrir, eins og aðstæðurnar eru núna, að henni er sífellt frestað. Það verður aldrei neitt af henni. Það er, held ég, vandamál stjórnmálanna eins og þau leggja sig, að klára ekki loforðin. Vissulega er það þannig að aðstæður breytast og gullstandardinn í samgöngum sem við sjáum fyrir okkur breytist kannski með nýrri tækni eða ýmiss konar uppfærslum sem myndu kannski gera lestarsamgöngur eða flugsamgöngur auðveldari á Íslandi og það myndi þá breyta hugmyndinni um það hvernig fullkomið samgöngukerfi er. Og það má uppfæra að sjálfsögðu, það er ekkert óeðlilegt við það. En það er alltaf á forsendum þeirra sem ráða því og það er að mínu mati ekki þingsins að ráða forgangsröðuninni. Það er þingsins að stimpla forgangsröðunina og fjármagna hana, segja: Já, það er búið að votta það að forgangsröðunin kemur frá nærsamfélaginu á hverjum stað. Það setur þessi jarðgöng framar þessum vegi eða öfugt. Við ætlum ekki að skipta okkur af því, kemur okkur ekki við. Það kemur okkur bara við að setja pening í þær framkvæmdir. Núverandi bútasaumskerfi - í alvörunni, það er kjördæmapot í samgönguáætlun sérstaklega, hefur alla vega verið það sögulega og er það alveg tvímælalaust enn þá. Sumar framkvæmdir hefðu ekki komist til framkvæmda ef hinn eða þessi ráðherra hefði ekki verið í ríkisstjórn og ef einhver annar ráðherra hefði verið þá hefði verið einhver önnur framkvæmd. Það er ýmislegt tekið til hliðar og fram hjá og gert að PPP-verkefni til að afsaka það að það sé ekki inni í samgönguáætlun. Í samgönguáætlun er sameiginlegt fjármagn sem við notum til uppbyggingar samgangna um allt land. Það að taka eitthvað til hliðar og fjármagna það sérstaklega er pínu spes. Af hverju fá þá ekki allir aðrir að taka eitthvað til hliðar og fjármagna sérstaklega eins og Vaðlaheiðargöng eða eitthvað svoleiðis? Ég er viss um að á Suðurlandi og Austurlandi og Vesturlandi eru hugmyndir um samgönguframkvæmdir til að taka sérstaklega til hliðar og fjármagna utan þess sameiginlega fjármagns sem við erum með í samgönguáætluninni, tvímælalaust, örugglega. En það er ekki góð aðferð að taka einhvers staðar úr miðri forgangsröðuninni og setja fyrir ofan allt hitt. Þannig eigum við ekki að starfa hér á þingi. Ég tek því þessu plaggi varlega, ég veit að fjármögnunin hefur alltaf verið erfið. Ég horfi frekar á forgangsröðunina af því að ég held að hún sé svo sem alveg rétt, kemur í ljós í nefndarvinnunni hversu rétt hún er og hversu vel hún er unnin miðað við þarfir samfélagsins. En ég gef ekki mikið fyrir að allar framkvæmdirnar náist endilega.

Frú forseti. Nú ræðum við nýja samgönguáætlun fyrir árin 2024–2038. Ég ætla kannski bara að byrja á að ræða varaflugvallargjaldið sem er nú búið að vera mér hjartans mál síðan ég kom á þing fyrir sjö árum. Þetta er raunverulega það eina í kerfinu sem er fjármagnað að fullu, virðist vera, og gjaldið verður tekið núna eftir næstu mánaðamót. Gamla varaflugvallargjaldið var lagt af í maí 2011. Þá hrundi fjármögnun flugvallakerfis landsins þannig að það hefur verið verulega vanfjármagnað og mikil samgönguskuld eða innviðaskuld, sérstaklega hjá flugvöllum landsins, orðin til síðan þá, hefur orðið til mikið vandamál. Nýtt varaflugvallargjald er í grunninn flugöryggismál, gengur út á það. Það sem vekur nokkra athygli hjá mér í þessari samgönguáætlun eru aðflugsljósin fyrir Reykjavíkurflugvöll, Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll, hversu seint þau koma fram miðað við að þetta ætti að vera algjört forgangsflugöryggismál. Í Reykjavík er gert ráð fyrir aðflugsljósunum við Skerjafjörðinn til lendingar í Öskjuhlíðinni, 100 milljónir 2027. Á Akureyri er gert ráð fyrir að aðflugsljósum og á Egilsstaðaflugvelli líka á tímabili 2 í áætluninni. Að mínu viti er þetta klárlega mikilvægt flugöryggismál. Síðan vil ég benda á hversu seint framkvæmdirnar á Egilsstaðaflugvelli koma til. Í framkvæmdahlutanum fyrstu fimm árin er gert ráð fyrir 1.450 milljónum í Egilsstaðaflugvöll og ég tel að það ætti að fara hraðar í það. Það er gríðarlega mikilvægt flugöryggismál að byggja hratt upp á Egilsstöðum og þá sérstaklega akstursbraut við norðurenda flugbrautarinnar, þessa lúppu sem hefur verið talað um og gæti þá tekið fjórar, fimm, sex vélar. Það væri mikið flugöryggismál. Miðað við fjármögnun kerfisins sem kemur í gegnum varaflugvallargjaldið held ég að hægt sé að gera töluvert meira. Það væri frábært ef hæstv. ráðherra gæti komið aðeins inn á það af hverju við erum ekki að nýta meira af því sem mun koma í gegnum varaflugvallargjaldið í fyrsta hluta áætlunarinnar. Við sjáum að á fyrstu fimm árunum er þetta frá 214 milljónum og upp í, þegar mest lætur, 1.085 milljónir eða rúman milljarð. Við gætum kannski reiknað með að það gætu komið inn 1.400–1.600 milljónir í gegnum varaflugvallargjaldið. Þetta eru miklar og mikilvægar framkvæmdir sem þarf að fara í á Egilsstöðum og við þurfum að leiðrétta þessa innviðaskuld sem hefur orðið til í flugvallakerfinu. Það er auðvitað, eins og kemur fram í samgönguáætluninni, gríðarlega mikilvægt til þess að styrkja og viðhalda öflugri tengimiðstöð á Keflavíkurvelli að varaflugvallakerfið byggist upp og fjármagni sé varið til þessara hluta sem gert er ráð fyrir með varaflugvallargjaldinu. Mig langar síðan aðeins að hlaupa á því sem hefur verið mikið rætt hér í dag og það eru brýrnar yfir Skjálfandafljót, sérstaklega sú gamla á norðausturvegi, vegi nr. 85. Það er brú sem var tekin í notkun 1935, það styttist í að hún verði aldargömul. Henni hefur hrakað gríðarlega hratt núna á undanförnum misserum og það er mikilvægt að ná henni sem fyrst fram og að sveitarfélagið klári náttúrlega sinn skipulagshluta og hefji og klári samtalið við landeigendur um þá framkvæmd og legu fyrir vegstæði. Það er einnig, eins og kom fram hér í dag, mikilvægt að brúin á Jökulsá á Fjöllum á þjóðvegi 1 - henni er raunverulega að seinka um tvo áratugi. Þegar Holuhraunsgosið kemur 2014, ef ég man rétt, fór mikil endurskoðun fram varðandi brúna og hún var færð til, sett upp á kletta til þess að hún myndi þola stærri flóð og mér skilst að hönnun á því verki sé langt komin. Þetta er gríðarlega mikilvægt til þess að tengja saman Norður- og Austurland. Núna í kjördæmaviku í síðustu viku komu fram í máli sveitarstjórnarmanna á Norðurlandi miklar áhyggjur af neðri brúnni, sem sagt brúnni sem er neðar í ánni, við Ásbyrgi. Hún sé mjög illa farin og það sé nauðsynlegt að huga að því að koma henni inn á áætlun, hún er ekki í neinum áætlunum í dag. Varðandi það að gera átak í því að stytta ferðatíma þá ætti það að mínu viti að vera hv. þingmanns sem stendur hér að kalla eftir átaki í að stytta ferðatímann milli Eyjafjarðar og höfuðborgarsvæðisins. Það myndi auðvitað nýtast um allt norður og austur um allt land. Það er vitanlega líka mikið umferðaröryggismál. Húnavallaleið í einkaframkvæmd er einn af mörgum liðum í því að stytta ferðatíma á milli Eyjafjarðar og Reykjavíkur eða höfuðborgarsvæðisins og auðvitað líka frá Egilsstöðum, þ.e. frá Austurlandi um norðurleiðina. Með tiltölulega einföldum hætti er hægt að stytta leiðina um 40 mínútur í heildina með Húnavallaleiðinni, Vindheimaleið í Skagafirði, laga veginn aðeins til við Borgarnes, en þar er komið skipulag sveitarfélagsins og unnið að því að koma umferðinni út úr bænum með þjóðvegi 1, og síðan Sundabrautinni. Með þessu er hægt að stytta aksturstímann á milli um 40 mínútur, sem er umtalsvert. Þingskjal um Húnavallaleið kom inn í þingið í gær og það sem þingmálið snýst raunverulega um er að koma þessu verkefni inn í samgönguáætlun. Verkefnið var tekið út úr samgönguáætlun fyrir um áratug síðan eftir að hafa verið þar í einhver tíu ár, og einfaldlega óskiljanlegt hvernig staðið var að því eins og við mörg þekkjum. Þetta er arðsamasta verkefnið sem hægt er að finna í landinu í vegaframkvæmd, 20–27%. En eins og kemur fram í áherslupunktum í samgönguáætluninni þá snýst það náttúrlega líka um fækkun slysa og óhappa. Þetta verkefni er arðsamt og stenst raunverulega allt sem samgönguáætlun gengur út á. Í áherslupunktum í samgönguáætlun kemur fram í kaflanum Markmið um greiðari samgöngur: „Samgöngur verði áreiðanlegar, samgönguleiðir færar og ferðatími jafn og fyrirsjáanlegur. Jafnframt verði hreyfanleiki fólks og vöru aukinn með styttingu ferðatíma …“ Þar stendur einnig í kaflanum Markmið um öruggar samgöngur: „Dregið verði úr slysum í samgöngum og leitað leiða til að draga úr afleiðingum þeirra slysa sem verða.“ Það er áhersla á þetta. Það er líka eitt af áhersluatriðum í samgönguáætlun, í kaflanum um markmið um hagkvæmar samgöngur: „Samgöngur verði sem hagkvæmastar fyrir notendur, fjárfesting í samgönguinnviðum stuðli að þjóðhagslegri arðsemi og samgöngur styðji við efnahagslega þróun og velsæld þjóðarinnar.“ Þetta allt styður Húnavallaleið við, allt sem hér stendur. Það á reyndar líka við um annað verkefni sem er nýr Kjalvegur, sem er einn af fjórum stofnvegum yfir hálendið. Nýr Kjalvegur í einkaframkvæmd myndi hafa gríðarlega þýðingu fyrir Suður- og Norðurland og tengja þessi svæði saman. Nú á tímum þegar hér eru um 30.000 bílaleigubílar í landinu, kannski 6.000 í langtímaleigu og 24.000 á vegum landsins og þetta er 25% umferðinni, þá ættum við að sjá hversu mikilvægt það er að dreifa umferð bílaleigubíla með betri hætti. Þá gætum við kannski farið að tala um Ísland allt árið, sem ætti að vera mikilvægt fyrir okkur. Varðandi einstök verkefni þá hefur komið fram að það verður farið í Bárðardalsveg á næstu árum, fyrsta áfanga þar, 3–4 kílómetrar. Það verður ánægjulegt því að þetta hefur tafist of mikið á síðustu árum og verkefnið var fært til. Við eigum eftir að huga að Útkinninni og hér hefur verið minnst á Dalsmynni. Það er þó ánægjulegt að í áætluninni er talað um að klára bundið slitlag í Svarfaðardal inn í dalsbotninn þar. Svo er Brekknaheiði á næstu árum. Þegar hún verður kláruð innan þriggja ára verður búið að klára hringinn alla leið út fyrir norðausturhornið sem verður mjög mikilvæg bót, eins og við þekkjum sem höfum keyrt Langanesströndina, síðan sú leið kom til. Öxi og Suðurfjarðarvegur, það eru gríðarlega mikilvæg verkefni. Svo þekkjum við jarðgangaáætlun, hvaða verkefni eru komin þar. Svo eru það Grímseyjar- og Hríseyjarferjurnar, endurnýjun á þeim. Það ætti að vera tiltölulega einfalt með Hríseyjarferjuna að koma henni yfir í rafmagn og er mikilvægt verkefni.  
             Síðasti punkturinn sem ég ætla rétt að hlaupa á, sem mér finnst góður en enginn hefur minnst á hér, er menntun í flugi og flugtengdum greinum. 

Virðulegi forseti. Hér ræðum við samgönguáætlun fyrir árin 2024–2038 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2024–2028. Nú er þessi áætlun lögð fram í einu skjali. Þar er stefnan í samgöngumálum sett og helstu markmið sem vinna skal að. Áætlunin tekur mið af annarri stefnumörkun stjórnvalda, svo sem byggðaáætlun og fjarskiptaáætlun, og í henni er fjallað um fjáröflun til samgöngumála, en eins og ég hef ítrekað sagt úr þessum ræðustól hafa samgöngur áhrif á alla. Þær eru stærsta byggðamálið en jafnframt heilbrigðismál, menntamál, velferðarmál, atvinnumál, umhverfismál og menningarmál. Skipulag og uppbygging samgangna ræður mjög miklu um samfélagsþróun, bæði til lengri og skemmri tíma. Hér þarf því að vanda til verka. Grundvöllur sjálfbærra byggða og sveitarfélaga um land allt eru öflugar og tryggar samgöngur innan og milli sveitarfélaga. Hér næ ég aðeins að koma inn á örfá atriði en í samgöngumálum er oft stutt á milli gleði og vonbrigða eins og hér hefur ítrekað komið fram í dag. Í þeirri áætlun sem hér er lögð fyrir þingið eru stigin mörg mjög mikilvæg skref en vissulega markast næstu ár af því efnahagsástandi sem við glímum nú við og því er farið hægar í nýjar vegaframkvæmdir en ég hefði kosið við bestu aðstæður. Það er samt alltaf gleðiefni að sjá verkefnin sem eru í vinnslu og áfangana sem hafa náðst síðan við ræddum samgönguáætlun síðast hér í salnum. Mig langar að nefna nokkur verkefni úr síðustu áætlun sem komin eru til framkvæmda, t.d. veg til Borgarfjarðar eystri, en með því hefur síðasti þéttbýliskjarni landsins fengið vegtengingu með bundnu slitlagi. Það sér fyrir endann á framkvæmdum við flugstöð og flughlað á Akureyri. Nýtt slitlag er komið á Egilsstaðaflugvöll. Tengivegafé hefur nýst til að ljúka við lagningu bundins slitlags á Upphéraðsvegi þannig að nú er hægt að keyra hringinn frá Egilsstöðum um Löginn á bundnu slitlagi. Þá eru framkvæmdir við stofnvegi úr höfuðborginni í gangi, margt hefur gerst á Vestfjörðum og einbreiðum brúm á hringveginum fækkar jafnt og þétt. Það eru mér samt líka ákveðin vonbrigði að sum þeirra verkefna sem áttu að vera hafin samkvæmt áætlunum og uppfærðum áætlunum sem hér voru samþykktar munu dragast enn um sinn. Við höldum samt áfram jafnt og þétt, en vissulega erum við ekki að verða uppiskroppa með verkefni í vegamálum og verðum það raunar mjög seint á Íslandi. Eins og fram hefur komið í umræðunni hér í dag fjallar samgönguáætlun um margt annað en lagningu vega, hún fjallar um flug, hafnir, höfuðborgasáttmálann, jarðgöng, reiðvegi, hjólastíga, loftslagsmál, viðhald eigna, sjóvarnir, vegþjónustu og fleira og fleira. Ég ætla sérstaklega að geta þess hvað ég er ánægð með varaflugvallargjaldið og hvað það mun breyta miklu um uppbyggingu flugvallanna og vil draga það fram að þess er sérstaklega getið að festa eigi loftbrúna í sessi sem er að nýtast íbúum landsbyggðarinnar mjög vel og vil ég leggja áherslu á að hún verði ekki aðeins fest í sessi heldur líka þróuð áfram. Virðulegi forseti. Nú ætla ég að venda mínu kvæði í kross og beina sjónum að áskorunum í samgöngumálum á Austurlandi til að draga fram að það þarf að halda jafnt og þétt áfram framkvæmdum þar eins og í öðrum landshlutum. Til að Austurland blómstri enn frekar þarf góðar samgöngur og til að sameiningar sveitarfélaga skili þeim ávinningi sem stefnt er að þarf miklu betri samgöngur en í dag. Í nýsamþykktu svæðisskipulagi Austurlands 2022–2044 er dregin saman og sett fram sameiginleg stefna sveitarfélaganna í landshlutanum um framtíðarsýnina. Það er mikilvægt verkfæri við forgangsröðun samgönguframkvæmda þótt forgangsröðunin verði seint hafin yfir allan vafa. Bráðnauðsynleg samgönguverkefni á Austurlandi eru mörg dýr en þar verða líka til mikil verðmæti fyrir þjóðarbúið og þau geta orðið enn meiri. Fyrst vil ég nefna Austfjarðagöng. Í samgönguáætlun, sem samþykkt var með öllum greiddum atkvæðum 12. júní 2020, var samþykkt að fara í þessi göng og í nefndaráliti með þeirri samgönguáætlun segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur áherslu á að jarðgangagerð á Austurlandi skilar ekki fullum ávinningi nema verkefnið verði unnið sem samfelld heild sem skilar hringtengingu vega í landshlutanum. Því þarf seinni áfanginn, göng milli Seyðisfjarðar og Norðfjarðar, að fylgja í kjölfar Fjarðarheiðarganga. Raunar gæti vinna við göngin milli Seyðisfjarðar og Norðfjarðar hafist áður en vinnu við Fjarðarheiðargöng er að fullu lokið. Meiri hlutinn leggur því áherslu á að rannsóknum og undirbúningi við hringtenginguna ljúki sem fyrst svo að hægt verði að hefja framkvæmdir um leið og fjármagn er fyrir hendi.“ Það voru því vonbrigði að nú er ekki lagt upp með verkefnið sem eina heild. Ekki síst eru það vonbrigði í ljósi veðursins sem gekk yfir í lok mars á þessu ári og í rauninni greiningar í skýrslu [Rannsóknarmiðstöðvar] Háskólans á Akureyri þar sem kom viðauki út við þá skýrslu snemma á þessu ári þar sem farið var yfir ábata af þessum göngum ásamt öðrum. En það sem er fyrst og fremst mikilvægt núna er að það takist að fara hratt í að hefja vinnu við jarðgangaáætlunina og það verði sem fyrst hafist handa við Fjarðarheiðargöng því að dragist upphaf framkvæmda þar tefjast ekki aðeins aðrar framkvæmdir á Austurlandi heldur allar jarðgangaframkvæmdir í landinu. Þá er það Suðurfjarðarvegur. Vegurinn milli Reyðarfjarðar og Breiðdalsvíkur er með hættulegustu köflum á hringveginum. Þar eru langir kaflar sem ekki uppfylla öryggisstaðla, sérstaklega í sunnanverðum Fáskrúðsfirði og í fjarðarbotnum þar sem jafnframt eru fjórar einbreiðar brýr, allar með óviðunandi burðarþol, sem skapa margþættar hindranir fyrir atvinnulífið á svæðinu. Ég fagna því sérstaklega að nú er fyrsti hlutinn, vegurinn um Reyðarfjarðarbotn, kominn inn á fyrsta tímabil áætlunar. Þar er mikil krafa um að byrja sem fyrst og mikilvægt að í framhaldinu verði hver kaflinn tekinn fyrir af öðrum. Vegur um Öxi hefur verið á dagskrá lengi. Farið var í vinnu við undirbúning á árunum 2007 og 2008 en verkinu var svo frestað 2009 vegna efnahagshruns. Þegar verkið kom aftur inn á áætlun var orðin tíu ára seinkun og nú stefnir í að það verði 20 ára seinkun. Vegurinn eins og hann er uppfyllir ekki öryggisstaðla og því er ekki talið forsvaranlegt að halda honum opnum yfir veturinn þó að heimamenn treysti sér til að keyra hann. Þannig lengist leiðin milli Djúpavogs og Egilsstaða um 70 km yfir veturinn. Það að byggðarlögin séu nú í sama sveitarfélagi gerir kröfu um betri samgöngur en 152 km ferð aðra leið. Aðrar brýnar framkvæmdir á Austurlandi eru fjölmargar. Vegur upp af Efri-Jökuldal upp að Stuðlagili hefur verið að þokast áfram með sérstakri fjárveitingu og fjármagni úr tengivegapotti samgönguáætlunar og heldur væntanlega þannig áfram. Það eru svo fjölmargir vegir á Héraði og Fjörðum sem íbúar aka daglega til vinnu og skóla sem þarf að viðhalda og koma á bundnu slitlagi. Lagarfljótsbrúin er á langtímaáætlun og val á nýju brúarstæði stendur yfir, líka í ljósi endurbóta á flugvellinum. Jarðgöng milli Vopnafjarðar og Héraðs eru nauðsynleg og eru til frekari skoðunar samkvæmt tillögunni. Sérstök fjárveiting er ætluð til að breikka eða skipta út einbreiðum brúm. Á hringveginum eru 30 einbreiðar brýr. 11 þeirra eru á Austurlandi en tvær á Norðurlandi, fyrir utan þessar fjórar brýr á Suðurfjarðarveginum eru sjö í gamla Djúpavogshreppnum. Þessum brúm megum við ekki gleyma. Það þarf líka að bæta tenginguna á mörkum landshlutans, eins og komið hefur verið inn á hér, með brú á Jökulsá á Fjöllum og úrbótum í Hvalnesskriðum eða göngum undir Lónsheiði. Allar samgöngubætur eru liður í að bæta samkeppnishæfni landsins og einstakra landshluta. Þær eru grundvöllur frekari verðmætasköpunar og velferðar og því mjög varhugavert að líta á tiltekna samgönguframkvæmd sem verkefni fyrir tiltekna byggð. Hún er hagsmunir allra landsmanna. Ég hefði gjarnan viljað fara yfir fleiri verkefni, t.d. á Norðurlandi eystra, en allmargir þingmenn hafa komið inn á þau verkefni hér og kannski fer ég bara seinna í ræðu um þau. En til að við komumst áfram veginn núna er brýnt að ljúka vinnu innviðaráðuneytisins með fjármála- og efnahagsráðuneytinu við endurskoðun á tekjuöflunarkerfi ríkisins af ökutækjum í umferð og útfærslu veggjalda þar sem það á við. Og, virðulegi forseti, þetta verður ekki of oft sagt: Þetta er brýnasta verkefnið núna, að finna út hvernig við ætlum að fjármagna allar þessar brýnu framkvæmdir sem fram undan eru.

Frú forseti. Mig langar eiginlega að byrja á því að taka undir þau orð hv. þm. Líneikar Önnu Sævarsdóttur þegar hún sagði hérna áðan að samgönguáætlun snerist ekki raunverulega bara um samgöngur heldur hefði áhrif á svo fjölmarga aðra þætti í daglegu lífi fólks; öryggi, heilsu, loftslag o.s.frv. Ég var að koma til landsins núna eftir tveggja daga fund, vinnufund á vegum Norðurlandaráðs þar sem ég er fulltrúi Íslands í vinnu sem lýtur að því að taka ákvörðun um að gera tillögu um hvort taka eigi upp og endurskoða Helsingforssáttmálann, sem hinn formlegi samningur um samstarf Norðurlandanna sem Norðurlandaráð hvílir á. Þar hefur eðli málsins vegna töluverð áhersla verið lögð á öryggis- og varnarmál vegna þeirra tíma sem við lifum nú og vegna þess að það er ekkert um það í sáttmálanum. En það hefur líka töluvert púður farið í að ræða akkúrat um samgöngumál í þessari víðu mynd og hvort ástæða sé til að forma slíka samvinnu á vettvangi Norðurlandaráðs og norrænu ráðherranefndarinnar enn frekar. Það er engin niðurstaða komin í það, ég nefni þetta bara hér til að árétta hvað þetta er gríðarlega mikilvægur málaflokkur. En það er samgönguáætlunin hérna núna og við stöndum kannski frammi fyrir því, eins og hefur verið komið inn á í fjölmörgum ræðum hér í dag sem ég hef aðeins náð að renna yfir, að í fyrsta lagi ríkir töluverð óvissa um fjármögnunina. Það er auðvitað stóra spurningin og verður vinna þingsins, umhverfis- og samgöngunefndar með ráðherra í ríkisstjórn og svo í tengslum við fjárlagavinnu og í tengslum við fjármálaáætlun og bara næstu árin, að búa svo um hnútana að þessi ágæta áætlun, sem er unnin býsna þétt og reynt er að taka tillit til fjölmargra þátta, nái framgangi, af því að eins og hér hefur komið fram hafa margir þingmenn lýst yfir vonbrigðum með það að áður samþykktar framkvæmdir hafi ekki raungerst vegna skorts á fjármunum. Við vitum jú öll að þetta eru gríðarlegir peningar sem fara í þessar framkvæmdir. Kollegar mínir úr hinum ýmsu kjördæmum hafa eðli málsins vegna fjallað um þau mál sem helst brenna á fólki í þeirra heimabyggð, hvort sem um er að ræða Vestfirði eða Austurland eða Suðurland. Listinn er auðvitað gríðarlega langur og það er erfitt að segja að eitthvert svæði sé undanskilið því að þar er brýn þörf á einhverjum úrbótum, annars vegar vegna þess að það hefur skort á uppbyggingu innviða, verkefnin hafa verið neðarlega í forgangsröðinni eða þá að dreifing ferðamanna og aukið álag þeirra vegna hefur breytt myndinni tiltölulega hratt. Mig langar hins vegar sem þingmaður Reykvíkinga, og kemur svo sem ekki á óvart, að beina sjónum að höfuðborgarsvæðinu og þá t.d. sáttmálanum sem fær nú aðeins pláss í þessari áætlun. Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu gera athugasemd við það að ekki fer mikið fyrir umfjöllun um borgarlínu í þeim fimm markmiðum sem samgönguáætlunin markar stefnu um. Þar er t.d. talað um að þróun samgangna mæti þörfum samfélagsins þar sem áhersla er á umhverfis- og loftslagsmál. Þar kemur borgarlína sterkt inn. Hún kemur sterkt inn í annan þátt sem lýtur að breyttum ferðavenjum, nýsköpun og þróun í samgöngumálum, þannig að hún uppfyllir eiginlega - og öryggi og fækkun slysa held ég að sé nú ósköp auðvelt að tengja við þetta líka. Þannig að borgarlínan er ein sú nýjung sem á eftir að skipta sköpum í bætingu í samgöngumálum okkar. Því tengt er líka gerð athugasemd við það og margir sakna, að lög um flýti- og umferðargjöld hafa ekki verið lögð fram á Alþingi. Þau eru náttúrlega nátengd þessu og eins og komið hefur verið inn á hérna vantar skýra sýn á hvaða fjármögnunarleiðir, ekki bara í fjármögnun samgöngusáttmálans heldur í fjölmörg verkefni víða um landið og það er mikilvægt að ná niðurstöðu í þau mál. Samgöngusáttmálinn er auðvitað sameiginlegt mál allra sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, ekki bara Reykvíkinga. Þetta er mikilvægur sáttmáli, löngu tímabær, og það er óþarfi að fjölyrða um það af hverju þessi mál hafa setið á hakanum hér, það var bara ákvörðun sem tekin var á sínum tíma, eins og ég ítreka enn og aftur. Ekkert landsvæði er of vel haldið í þessum málum og sú ákvörðun var einfaldlega tekin á sínum tíma að byggja upp ákveðna þætti hér á höfuðborgarsvæðinu, almenningssamgöngurnar fyrst og fara svo í stofnvegaframkvæmdir og annað slíkt. En þessi sáttmáli er sem sagt til að mæta þessum áskorunum sem við stöndum frammi fyrir vegna aukins umferðarþunga á höfuðborgarsvæðinu öllu og svo vegna loftslagsbreytinga. Borgarlínan, sem er orðið verulegt bitbein af ýmsum ástæðum - það gleymist stundum í þeirri umræðu að borgarlínan eins og við erum að horfa á núna er málamiðlun. Það er málamiðlun margra hugmynda sem fram komu. Þannig að þegar menn tala um að hún sé of dýr og of viðamikil og stór og að hægt sé að gera þetta betur og ódýrara og einfaldara og hvað ekki, þá þarf kannski að skoða þá heildarmynd, vegna þess að hugmyndafræðin byggir eingöngu á því að það sé hugsað um þessar samgöngur á svæðinu sem heildstætt kerfi allra sem vilja komast á milli og að eitt útiloki ekki annað. Vissulega hefur samgöngusáttmálanum verið gagnrýndur fyrir kostnaðaraukningu og þar spilar ýmislegt inn; áætlanagerð hefur ekki verið fullnægjandi í upphafi eins og gerist oft, aðstæður hafa breyst, það er verðbólga, það er kostnaðarauki, einhver verkefni hafa stækkað, þau hafa ekki bara orðið dýrari, þau hafa stækkað o.s.frv., en engu að síður standa þessi verkefni fyrir sínu. Ég verð að segja, af því að ég veit að hæstv. samgönguráðherra hefur setið undir ja, gagnrýni á sáttmálann frá samstarfsfólki sínu í Sjálfstæðisflokknum, að ég vona að það verði ekki til þess að það sé of langt gengið í því að fresta framkvæmdunum af því að það væru virkilega bagalegar fréttir. Sú vísa er heldur aldrei of oft kveðin að í borgum þar sem almenningssamgöngur eru í hávegum hafðar, þar sem þær þjóna þörfum íbúanna, eru bílstjórar einkabílanna líka ánægðir. Það liggur einfaldlega í hlutarins eðli og er einfaldlega stórfurðulegt að þurfa að endurtaka þetta aftur og aftur. Ef vel ætti að vera myndu almenningssamgöngur á landsvísu skipa heiðurssæti í samgönguáætlun stjórnvalda, hvort sem það er til fimm ára eða 15 og ég trúi því reyndar að sú verði raunin þegar fram í sækir. Þetta hefur áhrif á atriði á borð við val á búsetu, val á samgöngumáta, á umferðarþunga, umferðaröryggi og síðast en ekki síst á markmið okkar í loftslagsmálum og þetta er allt saman nátengt. Þetta eru allt áskoranir sem samhliða áskorunum í heilbrigðismálum eru stærstu og mikilvægustu verkefnin sem ríkisstjórnir okkar tíma standa frammi fyrir og verður ekki slitið í sundur hvert frá öðru. Ég ætla ekki að hafa meiri orð um þetta plagg að sinni, óska hv. umhverfis- og samgöngunefnd velfarnaðar í sínum störfum og vona að þau störf falli vel saman með þeim sem sýsla með fjármálin og við sjáum metnaðarfull markmið okkar raungerast í þessu sambandi.

Forseti. Ég sá að hv. þingmaður varð fyrir smá vonbrigðum með andsvar. Það var svo áhugavert þegar hv. þingmaður var að tala um kostnaðinn. Ég talaði dálítið um þetta í ræðunni hjá mér áðan, hvernig við höfum ítrekað lofað framkvæmdum úti um allt land og svo einhvern veginn fellur það um sjálft sig þegar fjármagnið fyrir þeim loforðum finnst ekki. Fyrir mig, svona þegar maður er að reyna að skoða þetta, þá er þetta líka rosalega stór efnahagsspurning. Hv. þingmaður kom inn á það hvernig kostnaður er að breytast, kostnaðaráætlanir að breytast. Já og nei, því að þingið er að samþykkja þessar framkvæmdir og það er svona u.þ.b. þetta kostnaðarmat. Þá finnst mér í rauninni ekki skipta of miklu máli hvað þær kosta þegar allt kemur til alls ef forsendurnar breytast ekki. Það getur orðið ákveðinn forsendubrestur, eins og við höfum talað um, ef vegi er breytt í stokk eða eitthvað svoleiðis, þá er það ekki sama framkvæmd og Alþingi samþykkti. En það vinnst á þennan forgangsröðunarlista að lokum, það fer eftir því hversu mikið ríkisstjórnin nær að fjármagna í hvert skipti. Þannig að jú, þetta er samgönguáætlun fyrir heil 15 ár núna. Kannski tekur 17 ár að vinna niður þennan lista. Kannski tekur það bara 13, það bara fer eftir því hvernig það gengur. Það er smá hagfræði í þessu. Stöðugleiki. Við erum oft að lenda í þessu, við erum að tala um þessa innviðaskuld sem kostar. Við erum að lenda í því að framkvæmdir sem var lofað frestast aftur og aftur og inn á milli á að vera einhver stöðugleiki sem einhvern veginn verður aldrei. Það er svona hagkerfisspurning þegar allt kemur til alls. Ég hef einmitt heyrt mikið frá Viðreisn um þennan efnahagslega stöðugleika, við siglum þennan ólgusjó sem íslenska krónan skapar og skemmir einhvern veginn allt fyrir okkur og ég sé örðu af því í samgönguáætluninni og ræðu hv. þingmanns.

Frú forseti. Nú eigum við að fara að tala um krónuna. Nei, að öllu gamni slepptu þá er það auðvitað alveg rétt að það er býsna sérstakt að vera að gera áætlanir, verkáætlanir í samgönguáætlun með öðru, þetta er nú líklega einna helst hér, til lengri tíma litið, og vera svo að vinna fjárlög frá ári til árs og svo þessa tiltölulega nýtilkomnu fjármálaáætlun til fjögurra ára sem engu að síður hefur frá fæðingu, 2015, 2016, vegna alls konar utanaðkomandi þátta, tekið breytingum örar en hún hefði þurft að gera. Þetta fer svolítið illa saman. Ég ætla samt ekki að segja hér að værum við með stöðugri gjaldmiðil þá væri þetta ekki reyndin, að þá næðum við þessu öllu í gegn. En ég hef hins vegar þá bjargföstu skoðun að af því að við höfum svo lengi sem elstu menn muna búið við mjög sveiflukenndan gjaldmiðil sem hefur kennt okkur, og það er eiginlega bara í vöðvaminninu á okkur, og áætlanir eru mjög ólíklegar til að standast þá er það farið að hafa ákveðin áhrif á hvernig við umgöngumst akkúrat þessar títtnefndu áætlanir. Þannig að agaleysið er eiginlega orðinn svolítill fylgifiskur okkar. Við búumst alltaf við að eitthvað gerist. Það er svolítið þannig. Síðan er þessi umræða sem hv. þingmaður var með, að koma með svona plagg og af því að það er búið að ákveða það hér á þingi, í þingsályktunartillögu til 15 ára, að fara í þessar framkvæmdir þá eigi það standa, ef ég skildi hann rétt. Það er öllu flóknara í framkvæmd og við værum nú býsna fljót að þurrausa ríkissjóð langt fram í tímann ef það væri þannig, auðvitað þarf að bregðast við. En þetta er eilífur línudans. Það er engin spurning.

Forseti. Ég átti meira við forgangsröðunina til 15 ára. Það er náttúrlega áætlun líka að þessi forgangsröðun dekki þessi 15 ár. Eins og ég sagði þá gæti sú forgangsröðun klárast á 17 árum eða 13 árum, bara eftir því hvernig fjármögnun þróast, því kannski lærum við loksins eitthvað af því að við erum alltaf að spá á dálítið rangan hátt. Það myndi leiða til þess að fjármagnið væri í raun og veru kannski meira en gert var ráð fyrir og þá gætum við unnið hraðar og betur að því að ná hinu fullkomna samgöngukerfi. Ég kem alla vega úr þeim geira þar sem það er sífellt verið að leggja mat á áætlanagerðina, hversu góð hún var og hversu vel hún stóðst, til þess að næst þegar það er gerð áætlun þá vitum við betur umfang verkefnanna til að gera nákvæmari áætlun. Þumalputtareglan er að ef við erum alltaf 20% lengur að gera allt sem við gerum áætlun um þá bætum við, næst þegar við gerum áætlun, 20% við í tíma eða peningum o.s.frv. til að reyna að vera nákvæm. Að lokum finnum við kannski betri nákvæmnispunkt. Og vissulega, eins og er í þessari áætlun, eru kostnaðarviðmið allt frá mínus 30% upp í plús 75% í kostnað, það á væntanlega við í tíma dálítið líka, eftir því hvar verkefnið er í hönnunarferli. Það er meiri óvissa fyrr en seinna o.s.frv., en gott og blessað. En við getum líka samt orðið betri í því framar í ferlinu með því að læra af reynslunni. Mér finnst við einmitt ekki hafa verið rosalega góð að læra af reynslunni í bætingu á áætlanagerð, a.m.k. þann tíma sem ég hef verið hérna.

Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir hugleiðingarnar og kannski bara stuttlega til að svara, af því að ég heyrði að í ræðu hér fyrr í kvöld kom þingmaðurinn inn á aðkomu sveitarfélaga eða nærsamfélagsins að slíkum áætlanagerðum: Ég er þeirrar skoðunar að það væri æskilegt að ná þeim að borðinu og ég bind vonir við að þegar það koma aðrar fjármögnunarleiðir, hvort sem það eru einhver notendagjöld, ef ég má leyfa mér að nota það orð, eða annað slíkt, þá sé komið tækifæri fyrir sveitarfélögin einmitt til að koma nær, því þá er fjármögnunin að einhverju leyti farin út úr þessum sal hér með ákveðnum ákvörðunum, þær eru rauntengdar nýtingu og annað slíkt. Ég held að það gæti einmitt verið ein leiðin til að ná þessu markmiði sem hv. þingmaður nefnir. Plagg um 15 ár fram í tímann verður óhjákvæmilega svolítið kosningaplagg og ef menn vita að stór fjöldi þeirra verkefna sem þar eru gerðar áætlanir um er ekki að fara að gerast hvort sem er þá eru menn kannski að leggja minni vinnu í nákvæma áætlunargerð hvort sem er. Þetta hangir svolítið á þessari spýtu. Ég held að það væri ein leið að endurskoða fjármögnunina.

Frú forseti. Mig langaði að koma í aðra ræðu og rétt ræða um það sem ég náði rétt að minnast á áðan, sem er í samgönguáætluninni undir Markmið um hagkvæmar samgöngur, atriði 3.1, menntun í flugi og flugtengdum greinum. Þar stendur, með leyfi forseta: „Skoðaðir verði kostir þess að menntun í flugi og flugtengdum greinum verði hluti af opinberu menntakerfi og stuðlað að rannsóknum og kennslu háskólasamfélagsins.“ Eins og við vitum er flugið á Ísland bara sérstakt fyrirbæri í hinum vestræna heimi og er hvergi stærra í efnahagslífi nokkurs vestræns lands og er náttúrlega líka síðan undirstaðan í ferðaþjónustunni sem er mjög stór í okkar umhverfi, hefur verið um 8% í landsframleiðslunni, fyrir utan Covid-árin, og síðan flugið ofan á það. Það er dýrt að læra flug. Það hafa komið fram tölur núna um að þetta séu svona 14, 15 milljónir og fagna ég því að í samgönguáætlun sé minnst á þennan þátt vegna þess að það er gríðarlega mikilvægt að við komum þessu í einhvern þann farveg að það verði eðlileg endurnýjun og fjölgun. Þó að 0,4% af vinnuafli á Íslandi sé menntaðir atvinnuflugmenn - sem er náttúrlega ótrúleg tala, einn af hverjum 220 þegar ég skoðaði þetta fyrir tveim, þrem árum, þetta þekkist ekki nokkurs staðar annars staðar - þá þarf líka að viðhalda þessum hópi. Miðað við þær hugmyndir sem hafa verið hér í flugrekstri á Íslandi hjá þeim flugrekendum sem eru að fljúga um Keflavíkurflugvöll sem tengimiðstöð og tengja Bandaríkin og Evrópu saman, ætli það séu þá ekki öðru hvorum megin við 50 vélar í dag í farþegaflugi, svo náttúrlega líka í fraktinni. Því fagna ég því að það komi fram í þessu plaggi þessi áhersla, sem kom hérna fyrst fram í flugstefnunni fyrir ekki svo löngu síðan. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til allra góðra verka til að koma þessu í einhvern farveg. Væntanlega tengist það líka menntamálum þjóðarinnar, hvernig við getum gert enn betur í þessum þætti. Ég ætla ekki að angra forseta með að halda áfram með önnur atriði sem ekki var farið í áðan. Ég vildi bara koma þessum punkti að.

Virðulegur forseti. Andsvar er kannski stórt orð, ætli þetta sé ekki meira meðsvar. Mig langaði bara að koma hérna upp undir lokin á þessari umræðu og taka undir með hv. þingmanni. Mörgu af því sem kom fram í þessari fyrstu flugstefnu okkar hefur okkur auðnast að koma á dagskrá og þetta er ákaflega mikilvægur hluti af því, þ.e. menntunarhlutinn. Það þarf að átta sig á því hversu mikilvægur fluggeirinn er á Íslandi og hversu stórt umfang hann hefur í hlutfalli við aðrar þjóðir, og þar af leiðandi atvinnugreinin í heild sinni, sem er auðvitað umtalsvert meira en við þekkjum á nánast nokkru öðru byggðu bóli. Svo vil ég líka nefna, af því að hv. þingmaður fjallaði í fyrri ræðu sinni um að útgjöldin vegna varaflugvallargjaldsins væru lægri heldur en væntar tekjur, að þetta er eitthvað sem kemur mér á óvart og ég held að það sé ekki raunin. En við skulum bara fara betur yfir það og koma upplýsingum til þingmannsins og eins til nefndarinnar ef þarf. Síðan vildi ég nefna hérna einn punkt sem margir ræddu, að þetta væri óljóst, þ.e. það væri ekkert að marka 15 ára áætlanir. Það er auðvitað þannig að við erum að tala um samgöngur sem eru gríðarlega umfangsmiklar og stórar og sum verkefni eins og Fjarðarheiðargöng taka sjö ár í framkvæmd, Sundabrautin fimm ár og kannski er undirbúningstíminn að þeim jafn langur og framkvæmdatíminn þannig að þetta eru kannski 15 ár og mikilvægt að hafa þann tíma undir. Síðan erum við með fimm ára fjármálaáætlanir sem breytast árlega og svo erum við með eins árs fjárlög sem taka af skarið um það hvaða peninga við höfum á hverjum tíma. Það er því ekkert skrýtið að það sé einhver óvissa um það hvað gerist eftir 13, 14, 15 ár. Svo vildi ég bara í lokin þakka fyrir meira og minna jákvæðar umræður um samgönguáætlun og heilt yfir málefnalegar.

Forseti. Ég ætlaði að koma örstutt inn á almenningssamgöngurnar. Mér finnst, eins og í höfuðborgarsáttmálanum, vanta svolítið upp á. Það er gert ráð fyrir um 900 milljónum í framlög til almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu sem var samkvæmt samningi sem var gerður 2012, það átti að vera milljarður á ári sem hefur síðan ekki verið verðlagsuppbættur. Það eru 900 milljónir núna. Mér finnst ekki nógu góður gaumur gefinn að almenningssamgöngum, meira að segja með tilliti til fólks sem gagnrýnir borgarlínuna og þá á bara að efla Strætó í staðinn. Það er ekki einu sinni gert. Jú, við þurfum að efla Strætó en við þurfum líka borgarlínuverkefnið og ég held að við ættum að einbeita okkur enn meira að aðgengi fyrir annars konar ferðamáta, hjólreiðar og í gangandi og ýmiss konar. Svo að lokum myndi ég vilja leggja til að við förum að huga að næsta hringvegi sem verði hringlestarvegur.