Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Flestir munu sammála um það að einhver afdrifaríkasti þátturinn í stjórn efnahagsmála væri hvernig tækist til um stjórn fiskveiðanna, ekki einungis að því er varðar hvert ár út af fyrir sig, ekki í bráð heldur einnig í lengd, vegna þess að framkvæmd fiskveiðistefnunnar á hverjum tíma hefur ófyrirsjáanlegar afleiðingar mörg ár fram á við, mörg ár fram í tímann. Það ætti að vera óþarfi að rifja upp það sem fyrir okkur hefur komið varðandi stjórn fiskveiðanna. Hrun í síldarstofni, hrun í loðnustofni og svo hvernig gengið var á þorskstofninn á árunum 1981–1983, þannig að óhjákvæmilegt þótti að innleiða kvótakerfi fyrir árið 1984 og síðan að endurnýja það fyrir yfirstandandi ár með nokkrum breytingum. Við höfum í sjálfu sér reynt ýmsar stjórnunaraðferðir. Við tókum snemma upp kvóta að því er varðaði síldveiðar og rækjuveiðar og síðar í loðnunni. Við bjuggum við skrapdagakerfi í þorskveiðunum um nokkurra ára skeið og nú síðast var tekið upp almennt kvótakerfi fyrir allar bolfiskveiðar, magnkvóta nær eingöngu til að byrja með, en síðan að því er varðar árið 1985 viðbótarákvæði um svonefndan sóknarkvóta. Þegar núverandi kvótakerfi var upp tekið voru m.a. þau rök færð fram að kvótakerfið mundi auka gæði aflans. Því hefur verið haldið fram að einmitt á því sviði, varðandi gæði aflans, hafi náðst árangur. En spurningin er: Með hvaða hætti hefur sá árangur náðst? Þegar leitað er svara við því setur að manni efasemdir um hvort það kerfi sem við búum við hafi borið þann árangur í því að auka aflagæðin sem menn hafi ætlast til. Því er óhikað haldið fram að gæði aflans hafi aukist vegna þess að menn bæði hendi smáfiski í langtum ríkara mæli en áður og reyndar lélegum fiski líka. Þessu er óhikað haldið fram, nefnilega því að núverandi kvótakerfi hafi haft þær afleiðingar að fiski sé hent í langtum ríkara mæli en áður. Af því leiðir að sjálfsögðu að veiðarnar eru miklu meiri en kvótinn gefur til kynna. Óneitanlega er þetta alvarlegur galli eða þverbrestur á því kerfi sem við búum við. Menn þurfa hins vegar í sjálfu sér ekki að láta sér koma á óvart að viðbrögðin geti verið þau að henda fiski í ríkara mæli, hvort heldur er vegna smæðar eða vegna þess að hann er lélegur, vegna þess að sjálfsbjargarviðleitnin í greininni hlýtur ævinlega að vera rík. En spurningin hlýtur að vakna: Hversu miklu meiri eru veiðarnar í rauninni en það aflamagn sem á land berst? Sagt var líka um núverandi kerfi að það mundi verða til þess að draga úr tilkostnaði. Í þessu sambandi hljóta menn að spyrja hvort verulegur árangur hafi náðst að því leyti. Einn árangurinn var talinn verða sá að skipum yrði lagt í eitthvað ríkara mæli en áður. Ég veit að það hefur gerst hjá Bæjarútgerð Reykjavíkur í einhverjum mæli. En hefur náðst sá árangur sem að var stefnt? Það er einnig ljóst að núverandi kvótakerfi er mjög stirt í meðförum. Eins og það var framkvæmt á árinu 1984 og eins og meginreglan virðist eiga að vera árið 1985 er um eins konar arfleifð að ræða frá fyrri tíma. Aflahámarkið, sem menn eiga að miða sig við, er miðað við afla eins og hann var hjá viðkomandi skipum á fyrri tíma eða á undanförnum þremur árum. Ég held að það sé alveg ljóst að svona kerfi getur ekki staðist til lengdar. En af því sem ég hef rakið ættu menn að sjá að nauðsynlegt er að menn hafi opin augu, ekki einungis gagnvart því stjórnunarfyrirkomulagi sem valið hefur verið núna, heldur almennt að því er varðar stjórnarfyrirkomulag fiskveiða. Og jafnvel þó menn kjósi að vera með svonefnd kvótakerfi þá geta þau verið mjög mismunandi. Við höfum ýmis afbrigði úr reynslu okkar sjálfra og aðrar þjóðir hafa líka búið við kvótakerfi í einhverjum mæli sem eru afbrigði af öðru tagi en því sem við höfum reynt. Þess vegna er ástæða til að rannsaka mjög gaumgæfilega þau mismunandi afbrigði sem til eru af kvótakerfum og öðrum stjórnunaraðgerðum og meta kosti og galla. Menn hljóta að spyrja: Hvernig er það kerfi sem tryggir sem best samræmi milli veiða og landaðs magns, þ.e. að sem minnstu sé fleygt? Hvernig er það kerfi sem tryggir sem mest samræmi milli veiða og vinnslu, svo oft sem það hefur borið á góma hér í þingsölum og reyndar í almennri umræðu? Hvernig er það kerfi sem tryggir gæði öðru frekar og lækkar tilkostnað en lætur jafnframt þann sem stendur sig vel njóta árangursins? Því að eitt af því sem hefur verið gagnrýnt réttilega í núverandi kerfi er að þeir sem standi sig vel fái lítils að njóta. Ég sagði áðan að þegar núverandi kerfi var tekið upp hefði verið sagt í umr. um það að eitt af því sem menn vildu ná fram væri að stefna að sem minnstum tilkostnaði en áður hafi veiðarnar einkennst af því að menn veiddu sem mest, að magnið væri sem mest. En ef miklu er fleygt, eins og ég hef gert að umtalsefni að menn tali óhikað um, meiru fleygt en áður, þá er ekki verið að lækka tilkostnaðinn heldur að auka hann, vegna þess að ef það eykst sem fleygt er eykst tilkostnaður þjóðarbúsins að því leytinu að það birtist í minni aflabrögðum síðar hjá flotanum í heild. Þessi atriði öll hljóta menn að vilja taka til skoðunar. Það er m.a. út frá þessum sjónarmiðum sem sú till. til þál. er flutt sem ég mæli hér fyrir. Hún hefur verið flutt í svipuðu formi tvisvar sinnum áður, var reyndar í fyrsta skipti flutt áður en til svonefnds kvótakerfis kom. Texti hennar hljóðar þannig. „Alþingi ályktar að kjósa sjö manna nefnd til þess að gera í samráði við sjómenn, útvegsmenn og fiskvinnsluaðila úttekt á leiðum við veiðileyfastjórn á fiskveiðum og leggja á þær mat með tilliti til þess að full og hagkvæm nýting fáist á íslenskum fiskimiðum og hagstæðustu útgerðarstaðir fái að njóta sín. Hlutverk nefndarinnar verði að gera ítarlega athugun á mismunandi fyrirkomulagi veiðileyfastjórnar og meta líklega kosti í samráði við ofangreinda hagsmunaaðila í sjávarútvegi og aðra þá sem nefndin telur rétt að kveðja til ráðuneytis. Nefndin skal skila tillögum sínum og greinargerðum til Alþingis og samtaka sjómanna, útvegsmanna og fiskvinnsluaðila. Nefndinni er heimilt að ráða til sín sérfræðinga eftir því sem þörf er talin á. Kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði.“ Meginhugsunin að baki þessari þáltill., eins og hún var flutt upphaflega og eins og hún er endurflutt núna, er sú að hér sé um svo mikilvægan málaflokk að ræða að það sé eðlilegt og rétt að fram fari ítarleg athugun á mismunandi leiðum að því er veiðileyfastjórn og fyrirkomulag fiskveiðanna varðar. Skiptir þá engu þó að hér verði árlega á Alþingi að taka ákvarðanir um þetta efni. Hjá því verður vafalaust ekki komist. En hér er talað um að gera nauðsynlega úttekt, vinna vísindalega vinnu, upplýsa hvaða leiðir koma til greina, reyna að meta kosti þeirra og galla. Árangur af slíku starfi á ekki bara að vera til eins árs, heldur til lengri tíma. Þarna yrði vettvangur skoðanaskipta um þetta efni, vettvangur þar sem menn reyndu að vega og meta við aðrar aðstæður en þær sem menn búa við á ári hverju þegar þeir standa frammi fyrir því að þurfa endilega að taka ákvörðun og afgreiða málið. Þarna gæfist tækifæri til að vega málin og meta í öðruvísi andrúmslofti og við betri aðstæður. Herra forseti. Ég skal ekki fjölyrða öllu frekar um þessa till., ég vísa til grg. En svo mikið er ljóst að Íslendingar eiga mikið undir góðri fiskveiðistjórn og þess vegna verður að teljast fyllsta ástæða til að þessi mál séu athuguð og könnuð gaumgæfilega. Og það er af þeim sökum sem þessi þáltill. er flutt. Herra forseti. Að loknum fyrri hluta umr. legg ég til að till. verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Ég tala hér fyrir till. til þál. á þskj. 127 um framhaldsrannsóknir á ilmenitmagni í Húnavatnssýslum og eiginleikum þess og vinnsluhæfni. Till. þessi hefur verið flutt tvívegis áður, en ekki hlotið afgreiðslu úr nefnd. Till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram frekari rannsóknir á þeim ilmenitsvæðum sem þekkt eru í Húnavatnssýslum og leita nýrra svæða þar sem titanríkt basískt berg kynni að vera í verulegum mæli. Skal rannsóknin beinast að magni titans og annarra verðmætra efna í berginu og vinnsluhæfni þeirra. Niðurstöðum rannsóknarinnar skal fylgja frumáætlun um arðsemi, vinnslu, mannaflaþörf og fjárfestingarkostnað, markaðshorfur svo og önnur atriði sem rannsóknaraðilar telja máli skipta.“ Það ilmenit, sem hér hefur fundist, inniheldur titan sem er verðmætur léttur málmur sem m.a. er mikið notaður sem íblöndun við aðra málma. Langstærsti hlutinn fer þó til framleiðslu á málningarvörum þar sem við þekkjum það allvel. Einnig er titan notað sem einangrun í suðuþráð og karbítþráð, svo og við pappírsvinnslu, plastvinnslu o. fl. Með flutningi þessarar þáltill. vilja flm. vekja athygli á hugsanlegum möguleika til vinnslu þessa efnis. Þáltill. fjallar fyrst og fremst um rannsóknir á magni titans og annarra málma sem samhliða vinnslu þess væri hagkvæmt að nýta. Vitað er um nokkra staði í Húnavatnssýslum þar sem ilmenit er að finna, en ilmenit er titansteind sem er eitt helsta titanhráefnið í heiminum sem urinið er úr. Ilmenitið er unnið bæði úr bergi og sandi og er það aðallega í basísku djúpbergi. Þeir staðir, sem nú eru þekktir í Húnavatnssýslum, þar sem ilmenit er að finna, eru Steinsvað í Víðidalsá, Urðarfeil upp af Melrakkadal í Víðidal, Hólar og Skessusæti austan og norðan í Víðidalsfjalli, Deildarhjalli í Vatnsdalsfjalli og nokkrir aðrir staðir. Þær takmörkuðu rannsóknir, sem fram hafa farið á þessum stöðum, benda til þess að þar geti verið um mikið magn af basísku bergi að ræða og hafa frumrannsóknir sýnt athyglisvert magn af titan, auk málmsteinda, í berginu. Árið 1976 fól Framkvæmdastofnun ríkisins Baldri Líndal efnaverkfræðingi að kanna tilvist málmríkra steinefna í Víðidal. Í því sambandi voru gerðar efnagreiningar og málmskiljutilraunir á sýnum og var gefin út um það skýrsla merkt „Áfangaskýrsla I“ frá Verkfræðistofu Baldurs Líndals. Árið 1978 var gefin út könnunarskýrsla Iðnþróunarstofnunar Íslands og Orkustofnunar um íslenskt ilmenit. Fram kemur í skýrslunni að þótt hlutfall titans og annarra verðmætra efna í íslensku ilmeniti sé e.t.v. lágt miðað við það sem best gerist erlendis, þá sé nú tekið til vinnslu berg með sífellt minna innihaldi verðmætra efna með hverju árinu sem líður, þar sem auðugustu námurnar eru nýttar fyrst og verið er að taka til vinnslu námur sem ekki þóttu vinnsluhæfar áður. Rannsóknir virðast sýna að á Íslandi sé titanauðugt berg í allmiklum mæli. Einnig virðist kornastærð, aukaefni, harka bergsins o.fl., sem máli skiptir varðandi vinnsluhæfni, hagstætt íslensku ilmeniti. Í skýrslu Orkustofnunar og Iðnþróunarstofnunar um íslenskt ilmenit frá árinu 1978, sem áður er vitnað til, segir m.a.: „Steinsvað. Gabbró sést á smábletti undir brú á Víðidalsá hjá Lækjamóti. Berg þetta er grófkornótt og inniheldur yfir 3% titanoxíðs. Sýni úr þessu bergi hefur verið rannsakað nánar“, og er til um það skýrsla frá Baldri Líndal og Sigurði Steinþórssyni frá árinu 1977. „Titaninnihald reyndist þá samsvara 4.4%, sem tókst að auka með þyngdarskiljum ákveðinnar kornastærðar í um 25% titanoxíðs, en talið var að þar mætti hæglega gera betur. Þarna við Steinsvað nær gabbróið rétt upp fyrir vatnsborð Víðidalsár. Útbreiðsla þess nærlendis er óþekkt, þar eð bergið er allt hulið þykkum lausum jarðlögum. Hins vegar eru góðar líkur á að kanna mætti tilvist eða útbreiðslu gabbrósins þarna með jarðfræðilegum aðferðum“. Með tilkomu þeirrar miklu orkuvinnslu sem nú er unnið að í Húnavatnssýslu og nálægðar tveggja þéttbýlisstaða, Hvammstanga og Blönduóss, og góðra samgangna og þéttbýlla sveita virðast ýmis skilyrði vera fyrir hendi til framkvæmda og framleiðslu ef þær rannsóknir, sem þáltill. þessi gerir ráð fyrir að fram fari, leiða í ljós að hagkvæmt sé að hefja vinnslu titans og annarra verðmætra efna á þeim stöðum sem þáltill. þessi fjallar um. Það má koma hér fram að ég geri mér í sjálfu sér ekki ljósa grein fyrir því um hversu álitlegan kost hér er verið að ræða. Þó tel ég víst að hann sé það álitlegur að óskynsamlegt sé annað en að rannsaka sem gaumgæfilegast þá staði sem hér um ræðir í nefndri till. Það að lagt er til að rannsóknir fari fram á nefndum jarðefnum í því kjördæmi er við flm. till. erum fulltrúar fyrir er ekki óeðlilegt. En við minnum einnig á aðra mögulega staði, svo sem á Austurlandi, sem sjálfsagt og eðlilegt er að einnig verði athugaðir þannig að myndin öll verði sem skýrust að rannsókn lokinni. Það er að sjálfsögðu ástæðulaust að benda sérstaklega á mismun þess að vinna dýrmæt hráefni til iðnaðarframleiðslu úr íslenskri jörð eða flytja hráefnið óravegu hingað til vinnslu, eins og nú er gert. Okkur Íslendingum er það mjög nauðsynlegt að rannsaka og skoða þá kosti sem landið hefur að geyma. Íslendingar verða því aðeins efnahagslega sjálfstæð þjóð að takast megi að afla auðs úr því sem okkar eigið land og landhelgi hefur að geyma. Ég vona að örlög þessarar þáltill. verði önnur nú en á síðasta þingi, þar sem hún dagaði uppi í nefnd þingsins, ekki síst vegna þess að þeir aðilar sem leitað var til með umsagnir voru jákvæðir í málinu um frekari skoðun á þessum atvinnukosti. T.d. segir í umsögn Orkustofnunar, dags. 20. mars 1984, m.a.: „ Þáltill. fjallar um rannsókn á ilmeniti í Húnavatnssýslu þar sem það er að finna í bergi. Fyrsta stig í frekari rannsóknum á því eru skv. framansögðu tilraunir á sýnum úr gabbrói sem þegar hefur fundist þar og annars staðar hér á landi í því skyni að meta hvort það berg teljist nothæft til ilmenitvinnslu. Í samræmi við það telur Orkustofnun æskilegt að orðalag þáltill. verði gert hnitmiðaðra í þessa átt, ef till. verður samþykkf, og upphaf hennar orðist eitthvað á þessa leið: Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram tilraunir er miði að því að meta hæfni gabbróbergs, sem fundist hefur í Húnavatnssýslum og víðar, til að vinna úr því ilmenit. Verði árangur þeirra jákvæður láti ríkisstj. fara fram frekari rannsóknir á þeim ilmenitsvæðum sem þekkt eru í Húnavatnssýslum og leita nýrra svæða þar sem titanríkt basískt berg kynni að vera í verulegum mæli.“ Þetta var úr áliti frá Orkustofnun. Í umsögn Iðntæknistofnunar, sem er dags. 8. apríl 1984, segir m.a. í lokaorðum: „Að því gefnu að Alþingi telji lítt álitlegt að kanna frekar vinnslu ilmenits á Íslandi er eðlilegt að skoða og kanna fýsileik verkefnisins í heild, þ.e. að gera forathugun á stofn- og rekstrarkosfnaði ilmenitvinnslu þar sem og yrði litið til enn frekari úrvinnslu. Í forathugun er almennt stefnt að + eða - 20% nákvæmni í áætlun kostnaðarliða. Slík könnun gæti verið grundvöllur viðræðna við hugsanlega erlenda samstarfsaðila. Næsta ólíklegt er að unnt sé að hefja viðræður án slíkra upplýsinga um markaðs- og tæknimál ásamt upplýsingum um fundarstað íslensks ilmenits hérlendis og hugmyndir um líklegar gæðunaraðferðir.“ Þetta var í umsögn Iðntæknistofnunar. Það sem fyrir okkur flm. vakir er að heimild fáist til að framkvæma jarðfræðiathuganir á nokkrum stöðum þannig að vitneskja fáist um magn, efnisgæði og vinnslumöguleika, sem frekari áætlanir mætti byggja á. Ég vil trúa því að alþm. séu mér sammála um að okkur Íslendingum sé nauðsyn að vinna að aukinni verðmætasköpun í landinu sem fyrst og fremst byggist á því sem landið sjálft hefur okkur að gefa. Þótt nokkur vitneskja sé þegar fyrir hendi um verðmæt efni í jörðu hér á landi ber okkur að leitast við að bæta við þá vitneskju með frekari rannsóknum. Það er með þessi grundvallaratriði í huga sem flm. flytja þessa þáltill. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að till. verði vísað til atvmn. og vænti ég þess að hún njóti skilnings og fái jákvæða afgreiðslu hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég vil með. nokkrum orðum lýsa efnislegum stuðningi mínum við till. sem hér er til umr. Ég held að hér sé gerð þörf till. og er ánægjulegt í hvert sinn sem menn ræða nýtingu íslenskra auðlinda, hvort sem það eru jarðefni eða annað. Ég vil taka undir það, sem kom reyndar fram í máli hv. flm. þegar hann las úr umsögnum Iðntæknistofnunar um þetta mál, að það er ástæða til, að mínu mati, að gera þessa till. víðtækari, án þess að ég sé að draga úr því að Húnavatnssýslur eigi að koma þar sérstaklega til skoðunar svo sem eðlilegt er af jarðfræðilegum ástæðum og landfræðilegum. En það er auðvitað víðar basískt djúpberg að finna á Íslandi en í Húnavatnssýslum. Ég held að eðlilegt væri að gera víðtækari úttekt á möguleikum okkar á þessu sviði sem og reyndar á fleiri sviðum er varða nýtingu íslenskra jarðefna, hvort sem þar er um að ræða jarðefni úr föstu bergi eða lausum jarðlögum. Ég held að málið liggi einnig þannig að óhjákvæmilegt sé að vinna í tengslum við slíka úttekt og jarðfræðilega könnun ákveðna tilraunastarfsemi því að það er allmikið til af efnagreiningum úr basísku djúpbergi og einnig er eitthvað til af efnagreiningum af lausum jarðefnum sem þaðan eru ættuð og innihalda titan, en hitt hygg ég að menn skorti meira vitneskju um, þ.e. vinnslulega eiginleika þessara jarðefna. Þar þarf óhjákvæmilega að gera nokkrar tilraunir, jafnvel frumrannsóknir, því að basískt djúpberg er ekki algengt á yfirborði jarðarinnar. Það vill nú svo til að Ísland er jarðfræðilega í miklum minnihlutahópi, ef svo má að orði komast. Það tilheyrir botni úthafanna miklu fremur en þurrlendinu og meginlandsskildir heimsálfanna hafa yfirleitt ekki á yfirborði sínu berg af þeirri tegund sem við erum hér að ræða um. Ísland er, eins og kunnugt er og óþarfi er að lýsa fyrir hv. þingheimi, jarðfræðilega miklu skyldara botni úthafanna og hryggjunum sem þar liggja enda reyndar kollur á einum slíkum. Í gamni og alvöru bendi ég flm. og þeirri nefnd sem fær þetta til umfjöllunar á að snúa sér til Seðlabanka Íslands í leit að upplýsingum því að eins og allir vita hefur Seðlabankinn undanfarna mánuði staðið fyrir umfangsmikilli starfsemi sem er að saga gabbró, sem er einmitt bergtegund sú sem hér er til umfjöllunar, niður í þunnar sneiðar. Það gefur auga leið að miklar upplýsingar hljóta að hafa komið fram við þetta brautryðjendastarf Seðlabankans og þá miklu vinnu sem þar hefur verið innt af höndum. Ég held því að ástæða sé til að kanna hvort þeir lumi ekki á einhverjum upplýsingum sem að gagni mega koma í þessu efni. Að öllu gamni slepptu er auðvitað nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að fylgjast vel með hvað varðar nýtingu á þessu efni sem og fleiri jarðefnum. Það er ýmislegt að breytast úti í hinum stóra heimi, bæði af völdum þess að námur, sem fram undir þetta hafa verið nýttar, ganga til þurrðar og einnig hitt að ný tækni kallar á ný hráefni. Almennt séð má segja að þar sé tilfærsla frá hinum hefðbundnu jarðmálmum yfir til ýmissa léttari málma og nýrra tegunda í svonefndum hátæknigreinum, en þetta mál gæti sem best flokkast og fallið undir það. Herra forseti. Ég hef þessi orð þá ekki fleiri, en lýsi efnislega stuðningi mínum við þessa till. svo langt sem hún nær.



Herra forseti. Ég vil að gefnu tilefni biðja afsökunar á því að ég hef a.m.k. tvívegis á undanförnum dögum beðist undan því að mæla fyrir þáltill. þeirri sem nú hefur loks verið tekin fyrir. Það stafar ekki af því að ég telji málið ekki mikilvægt eða brýnt að það fái þinglega meðferð, heldur þvert á móti. Ég tel það mjög þýðingarmikið og legg áherslu á þá ósk mína að málið fái skjóta meðferð í nefnd og þingið sjái sér fært að samþykkja till. Ástæður fyrir töfinni voru hins vegar þær að ég vildi afla mér enn betri upplýsinga um hvað nýjast væri að gerast í þessum málum til að geta greint þinginu nánar frá því en gert er í grg. með þáltill. Ég bað því um að framsögu yrði frestað fram yfir ráðstefnu sem haldin var í gærdag og fjallaði um sama málefni og þáltill. Mun ég því í framsögu minni gera nokkra grein fyrir merkilegum upplýsingum sem þar komu fram. Á þskj. 126 hef ég leyft mér að flytja till. til þál. um sölu á íslenskri sérþekkingu erlendis ásamt nokkrum öðrum þm. Framsfl. Till þessi hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta athuga með hvaða hætti unnt er að koma íslenskri ráðgjöf, sérfræðiþekkingu og reynslu í atvinnulífinu á markað erlendis og hvernig megi samræma vinnubrögð og aðstoða þá aðila sem hafa nú þegar kannað möguleika á útflutningi íslenskrar tækniþekkingar.“ Till. þessa fluttum við á síðasta þingi, en þá náði hún ekki fram að ganga. Því flytjum við hana aftur óbreytta. Ég vil í upphafi máls míns taka það skýrt fram til að fyrirbyggja allan misskilning að till. þessari er að sjálfsögðu ætlað að efla og auka atvinnulífið í landinu, nýta þá sérfræðiþekkingu sem við búum nú þegar yfir og efla hana og gefa þeim mönnum sem yfir þessari þekkingu ráða meiri starfsmöguleika en þeir e.t.v. að öðru leyti hafa ef þeir vinna aðeins fyrir okkar íslenska atvinnulíf. Einhverjum kann að finnast að með till. af þessu tagi sé verið að flytja fólk úr landi og dýrmæta þekkingu sem við getum þá ekki notað okkur hér heldur missum til annarra þjóða sem síðar gætu keppt við okkur á hinum ýmsu mörkuðum þegar við værum búnir að afhenda þessa þekkingu okkar öðrum aðilum. Þetta er að sjálfsögðu ekki tilgangurinn, heldur eins og ég sagði áðan, að skapa sérfræðingum okkar og ráðgjöfum víðara verksvið. Ég hygg einnig að margvísleg rök megi færa fyrir því að þeir flytji inn í landið ýmiss konar atvinnustarfsemi svo og að sjálfsögðu nýja þekkingu og reynslu. Í því sambandi getum við litið í kringum okkur til nágrannaþjóða okkar og séð hvernig þær hafa brugðist við og hagað sér á þessu sviði. Þær hafa gert sérstakt átak í því að selja sína þekkingu og kunnáttu í atvinnulífinu til annarra þjóða í allt öðrum og miklu meira mæli en okkur hefur tekist að gera hingað til. Við þurfum að skapa íslenskum aðilum með margvíslega þekkingu á hinum ýmsu sviðum aðstöðu til að flytja út hugvit sitt, reynslu og menntun. Erlend verkefni, sem unnin eru af íslenskum aðilum, stundum að verulegu leyti hér heima á Íslandi, eru vel til þess fallin að auka atvinnutækifærin og fjölbreytni starfsins og laða að hæfileikamenn sem annars mundu e.t.v. setjast að erlendis, t.d. að loknu námi sínu, hefðu þeir ekki starfsvettvang hér heima. Margt fleira má að sjálfsögðu benda á sem áhugavert kann að reynast ef okkur tekst að skapa okkur nýja markaði á þessu sviði. Í því sambandi vil ég nefna að í kjölfar ráðgjafar og verktakastarfsemi hvers konar fylgir aukin eftirspurn eftir ýmsum iðnaðarvörum frá því landi sem veitt hefur ráðgjöfina. Í öðru lagi má nefna að við störf erlendis fæst reynsla á ýmsum sviðum atvinnulífsins sem síðar gæti komið að gagni við úrlausn verkefna innanlands. Í þriðja lagi skapast samband við erlend fyrirtæki, verkfræðinga og fyrirtæki þeirra, svo og ýmiss konar sérfræðinga, bæði með samstarfi við þessa aðila og einnig í samkeppni við þá. Slík sambönd munu síðar styrkja aðstöðu íslenskra sérfræðinga'þegar leysa þarf af hendi vandasöm verkefni hér heima. Þau munu efla gæði íslenskrar verkfræði og verkmenningar, jafnframt því sem slíkt drægi úr áhrifum og störfum erlendra verkfræðinga að verkefnum hérlendis. Á þann hátt ætti að sparast gjaldeyrir og margvísleg útgjöld í tímans rás. Í fjórða lagi má nefna að ef okkur tekst vel til má gera ráð fyrir því að sala á þessari sérþekkingu okkar erlendis sé arðvænlegri en vinna við ýmis sambærileg störf hér innanlands. Dæmi eru um meira en tvöfaldan þjónustutaxta á tímavinnu sérfræðinga eða um 60 Bandaríkjadali á klukkustund borið saman við 27 dali hér. Með einföldum dæmum sem byggð eru á reynslu nágranna okkar, t.d. Finna, á þessu sviði má reikna með að íslenskir verkfræðingar gætu skapað gjaldeyristekjur sem næmu hundruðum millj. kr. á ári hverju ef við gefum þessum málum nægan gaum og snúum okkar í alvöru að þessum mörkuðum. Þá má til gamans velta því fyrir sér að kostnaður við verkfræðistörf er að langmestu leyti í íslenskum krónum, þannig að þóknunin fyrir þjónustu af þessu tagi skilar sér því sem næst öll í nettógjaldeyristekjum í þjóðarbúið ef undan er skilinn kostnaður við menntun verkfræðinga erlendis á námsárum. Hér er því sannarlega til einhvers að vinna. Á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Nairobi 1981 um nýjar og endurnýtanlegar orkulindir í heiminum kom m.a. fram að það fjármagn sem áætlað er að þurfi fram til ársins 1990 til að standa straum af kostnaði við rannsóknir, þjálfun, frumathuganir og verkhönnun við undirbúning að nýtingu orkulinda í þróunarlöndunum nemur samtals 14.2 milljörðum Bandaríkjadala. Hér er því gífurlega stór markaður fyrir verkfræðinga og aðra sérfræðinga. Starfsemi þessi ætti því að geta verið gjaldeyrisaflandi ekki síður en önnur útflutningsstarfsemi og sölustarfsemi á erlendum vettvangi. Í fimmta lagi vil ég benda á að með útflutningi á hugviti er lagður grundvöllur að nýrri útflutningsatvinnugrein. Við Íslendingar höfum til skamms tíma litið svo á að lífsafkoma okkar byggðist fyrst og fremst á þeim auðlindum sem felast í landinu sjálfu og hafinu umhverfis það svo og orkunni sem við búum yfir, bæði í fallvötnum og jarðhita. Að undanförnu hefur athygli manna hins vegar beinst meira og meira að þeirri auðlindinni sem eðlilegast væri þó að telja upp fyrsta, þ.e. orkunni sem felst í manninum sjálfum, hugvitinu, þekkingunni og reynslunni. Eins og nú háttar í þjóðarbúskap okkar má telja að þeir atvinnuvegir, landbúnaður og sjávarútvegur, sem mest byggja á landsgæðum og hafinu, hafi nokkurn veginn nýtt þær auðlindir svo sem aðstæður leyfa, vonandi þó aðeins um stundarsakir. Við vitum að Ísland býr yfir mikilli orku og það má teljast með ólíkindum í þessum orkusvelta heimi ef okkur tekst ekki fyrr en síðar að afla markaða fyrir þessa orku okkar á erlendum vettvangi, en eins og sakir standa virðist ekki um auðugan garð að gresja á því sviði. Það virðist því ýmislegt vera mótdrægt okkur í atvinnulegu tilliti um þessar mundir og því full ástæða og nauðsyn að hefja af miklum krafti nýsköpun í uppbyggingu atvinnulífsins á sem flestum sviðum. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um það að þessu sinni utan það sem snertir beint efni þessarar þáltill. og þar vil ég leggja áherslu á að við verðum að leita markaða fyrir það sem ég hef leyft mér að kalla hugvit. Hugvitið er sú auðlind sem við höfum, a.m.k. hingað til, lítt hugleitt að geti verið markaðsvara eitt og sér. Aðrar þjóðir hafa hins vegar komist að þeirri niðurstöðu að miklir möguleikar séu fyrir sölu á hugviti, þ.e. reynslu og þekkingu sem menn hafa skapað sér í gegnum tíðina. Við Íslendingar höfum ekki gefið því nægan gaum að selja okkar reynslu og þekkingu en höfum hins vegar á undanförnum árum keypt erlendis frá margvíslega þekkingu sem í mörgum tilfellum hefur ekki verið til staðar hér á landi. Þó gæti verið álitamál í sumum tilvikum a.m.k., t.d. á sviði tækniþekkingar, hvort ekki hafi verið leitað langt yfir skammt. Þó við eigum enn eftir að sækja margvíslega þekkingu til annarra landa er mál til komið að brjóta í blað og huga að því með hvaða hætti við getum gert okkar hugvit að markaðsvöru erlendis. Merkileg þekking er lítils virði ef enginn vill nýta hana og okkur tekst ekki að selja hana. Ekki leikur nokkur vafi á því að Íslendingar búa yfir reynslu og þekkingu á ýmsum sviðum sem hagnýta mætti í þágu annarra þjóða. Þetta á áreiðanlega bæði við um útgerð og fiskvinnslu og ekki síst um hvers konar tækniþekkingu á sviði jarðhita. Einnig má nefna þá reynslu sem við höfum fengið vegna framkvæmda við vatnsaflsvirkjanir á undanförnum árum. Þá hafa einnig orðið miklar framfarir í almennum iðnaði, t.d. við úrvinnslu landbúnaðarafurða, í prjónaiðnaði, skinnaiðnaði og sútun. Veiðarfæragerð er vel þróuð og komin á hana mikil reynsla. Þá vil ég benda á að í þessu harðbýla landi okkar höfum við rekið öflugan landbúnað við hin erfiðustu skilyrði og í landbúnaði höfum við hvað mesta og lengsta reynslu. Ég er ekki í nokkrum vafa um að íslenskir landbúnaðarráðunautar hafa öðlast mjög góða þekkingu og dýrmæta reynslu í störfum sínum sem án efa gæti nýst öðrum þjóðum og einmitt við þær aðstæður sem nú eru í okkar landbúnaði, þegar við þurfum að draga úr þeim greinum sem við höfum stundum kallað hefðbundnar, þ.e. sauðfjárrækt og nautgriparækt, þá finnst mér ekki ólíklegt að þekkingu og starfsreynslu ráðunautanna okkar á þessu sviði mætti nýta í þágu annarra þjóða þó að skilyrði þar geti að sjálfsögðu verið nokkuð með öðrum hætti en hér á landi. Íslendingar eiga aðild að Norræna verkefnaútflutningssjóðnum sem stofnaður var árið 1982 og starfar í náinni samvinnu við Norræna fjárfestingarbankann. Sjóðurinn veitir norrænum fyrirtækjum áhættufjármagn til að kanna möguleika þeirra á að komast inn á markaði í þróunarlöndunum. Áhersla hefur einkum verið lögð á þrjú svið í starfsemi sjóðsins. Það eru tæki og búnaður til sjávarútvegs, landbúnaðar og orkumála. Íslendingar hafa ýmislegt fram að færa á öllum þessum sviðum og getur sjóðurinn því orðið þýðingarmikill íslenskum hagsmunum. Grundvallarþáttur í starfsemi sjóðsins er að styðja norræn fyrirtæki og samtök við gerð skilyrða- og arðsemisathugana í tengslum við alþjóðleg verkefni. Til að styrkja fyrirtæki við öflun nýrra verkefna í þróunarlöndunum gefur sjóðurinn þeim kost á áhættufjármagni, allt að helmingi kostnaðar. Ef verkefni tekst endurgreiðir fyrirtækið það fé sem sjóðurinn veitti. Leiði athugun fyrirtækisins hins vegar ekki til neins fellur endurgreiðslan niður, þ.e. fyrirgreiðslan breytist í beinan styrk. Nokkrir íslenskir aðilar hafa þegar fengið styrk eða stuðning frá Norræna verkefnaútflutningssjóðnum. Má þar nefna verkfræðifyrirtækið Virki sem er hlutafélag nokkurra verkfræðistofnana, Ráðgjöf og hönnun hf. og Slippstöðina á Akureyri svo að eitthvað sé nefnt. Auk þessa hefur Útflutningsmiðstöð iðnaðarins svo og einstakir verkfræðingar hlotið styrki úr þessum sjóði. Framkvæmdastjóri Virkis hf., Andrés Svanbergsson verkfræðingur, hefur sagt mér að fjölmargir Íslendingar hafi þegar haft vinnu af þessum verkefnum og sú vinna hafi að meiri hluta til verið innt af hendi hér heima á Íslandi. Það staðfestir það, sem ég lagði áherslu á í upphafi máls míns, að útflutningur á þekkingu þarf ekki að þýða útflutning á mannafla, heldur skapar þvert á móti ný atvinnutækifæri hér á landi og aukna fjölbreytni í atvinnulífinu á ýmsan máta. Kem ég betur að því síðar. Telja má líklegt að á sviði jarðhita standi Íslendingar best að vígi til að flytja út sína tækniþekkingu. Eðlilegt er að Orkustofnun fylgist vel með þessum málum þar sem flestir jarðvísindamenn landsins með reynslu á sviði jarðhitarannsókna starfa einmitt hjá þeirri stofnun. Undir handarjaðri Orkustofnunar, ef svo má að orði komast, starfar merk stofnun sem heitir Jarðhitaskóli háskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi. Orkustofnun sér um rekstur skólans og kennarar eru sérfræðingar frá Orkustofnun, Háskóla Íslands, Náttúrufræðistofnun Íslands og verkfræðistofnunum. Styrkþegar Háskóla Sameinuðu þjóðanna fá sérhæfða starfsþjálfun á hinum ýmsu sviðum jarðhitarannsókna og nýtingar. Skóli þessi var stofnaður árið 1979 og síðan hafa fjölmargir styrkþegar frá orkustofnunum og leiðandi virkjunaraðilum í Afríku, Asíu og Mið-Ameríku verið hér í þjálfun 6–8 mánuði hver um sig. Skólinn er kostaður af Sameinuðu þjóðunum og íslenska ríkinu. Tvímælalaust má telja starfsemi Jarðhitaskóla háskóla Sameinuðu þjóðanna eina bestu auglýsingu og markvissasta framtak íslenskra stjórnvalda til að auka hróður íslenskrar jarðhitaþekkingar erlendis. Á ferðum sínum víðs vegar um heim við val á styrkþegum hafa forstöðumaður og starfsmenn skólans fengið glögga mynd af því hvernig aðrar þjóðir fara að því að koma sérfræðiþekkingu sinni á markað. Reynt var að koma þessari vitneskju á framfæri við opinbera aðila og einkafyrirtæki hér á landi, sem vinna að því að afla markaðar erlendis fyrir tækniþekkingu á sviði jarðhita, og stuðla að samstarfi þeirra um útflutning á jarðhitaþekkingu. Því gekkst Orkustofnun fyrir fundi um þessi málefni hinn 8. febr. 1984. Á fundi þessum komu fram margar athyglisverðar upplýsingar sem rétt er að gefa nánari gætur. M.a. kom þar fram að ráðgjafarfyrirtæki á Norðurlöndunum hafa sótt mjög á erlenda markaði undanfarin 15 ár með góðum árangri. Um 40% verkefna finnskra verkfræðinga eru erlendis, mest í Sovétríkjunum, en 25–30% verkefna verkfræðinga annars staðar á Norðurlöndum eru erlendis. Íslenskar verkfræðiskrifstofur eru hins vegar langt á eftir í þessu tilliti þrátt fyrir góða viðleitni einstakra aðila. Meðal ýmissa þjóða hefur tíðkast að veita þróunaraðstoð með fjárframlögum eða hagstæðum lánum með skilyrðum um að sérfræðivinna og tækjabúnaður séu keypt frá viðkomandi þjóð. Á fyrrnefndum fundi Orkustofnunar kom fram að þetta er ýmist gert með tvíhliða samningum milli þjóða um þróunaraðstoð eða með því að styrktarþjóðin leggur ákveðna fjárhæð til alþjóðastofnunar til sérstaks verkefnis í tilteknu þróunarlandi, en á móti kemur fjárframlag frá alþjóðastofnuninni og þróunarlandinu. Oft skipta upphæðir í slíkum þróunarverkefnum milljónum dollara og eru því töluvert hærri en þær takmörkuðu fjárveitingar sem Íslendingar veita til þróunaraðstoðar. Slík þróunarverkefni koma þróunarlandinu að sjálfsögðu mjög til góða, skapa umtalsverð verkefni fyrir ráðgjafarfyrirtæki, verktaka og iðnfyrirtæki í þróaða landinu, en gera fyrirtækjum í öðrum löndum, eins og t.d. Íslandi, illmögulegt að koma tækniþekkingu sinni á markað. E.t.v. ættu Íslendingar að hugleiða að eyrnamerkja framlög til alþjóðastofnana jafnframt því að auka þarf slík framlög. Dæmi frá löndum eins og Nýja-Sjálandi benda til þess að þegar til lengri tíma er litið geti framlög til þróunarlanda skilað sér að fullu til baka í formi viðskipta. En það er nauðsynlegt að íslensk fyrirtæki leiti uppi slík verkefni á erlendri grund því að þau fást ekki að öðrum kosti. Það kom fram á fundinum að danska hitaveitusambandið hefur siglt í kjölfar styrkþega Jarðhitaskóla háskóla Sameinuðu þjóðanna frá Kína eftir þjálfun þeirra hér á Íslandi til að afla verkefna fyrir dönsk ráðgjafarfyrirtæki og iðnfyrirtæki við hönnun og byggingu hitaveitna í Kína. Á þessu sviði verðum við að efla okkar starfsemi að miklum mun. Nauðsynlegt er að íslensk fyrirtæki hafi samstarf um verkefnaöflun erlendis fremur en samkeppni vegna þess hvað við erum fáir og smáir og hversu verkefnið er brýnt fyrir okkur og nauðsynlegt að vel takist til þegar við reynum að koma okkur á framfæri á þessum erlendu mörkuðum. Einnig er mikilvægt að fyrirtækin hafi gott samstarf við Orkustofnun og að Orkustofnun láti í té sérfræðinga og jafnvel tæki til þátttöku í verkefnum erlendis. Ég hef hér að framan einkum rætt um útflutning á þekkingu á sviði jarðhita og jarðhitarannsókna og markað fyrir slíka þekkingu í þróunarlöndunum. En þróunarlöndin leita eftir margvíslegri annarri þekkingu en á þessu sviði. Má þar að sjálfsögðu nefna fiskveiðarnar og fiskvinnsluna sem við ættum að hafa góða möguleika á að veita þeim upplýsingar um. Þar vantar einnig þekkingu á sviði heilbrigðisþjónustu, uppbyggingu menntastofnana, vegagerð, hafnargerð, flugumferðarþjónustu, símaþjónustu og margt fleira mætti upp telja. Ekki er vafi á því að Íslendingar búa yfir mjög góðri þekkingu á flestum þessum sviðum og ættu því einnig þar að hafa góða möguleika til að selja sína þekkingu. Þá er það jafnvel svo, að þróunarlöndin vilja helst kaupa alla þessa þætti í einum pakka, ef svo má segja. Pakkinn felst þá í því að kenna fiskveiðarnar og fiskvinnsluna, útvega til þess skip og báta, byggja upp fiskvinnslustöðvarnar, tækjavæða þær, fá upplýsingar um hvernig vinna á afurðirnar og síðast en ekki síst hvernig á að koma þeim á markaðinn. Þetta má kalla allsherjarúttekt á öllum þáttum atvinnugreinarinnar, allt frá fiskrannsóknum til markaðsmála. Þá er einnig til í dæminu að byggja þurfi höfnina, leggja þurfi vegi, byggja þjónustustofnanir, svo sem fyrir heilbrigðisþjónustu og skóla, jafnvel íbúðarhús og nánast allt sem til þarf svo að mannlífið geti gengið eðlilega fyrir sig á þessum stöðum. Vafalaust er þetta nokkuð stór pakki fyrir íslenska aðila að takast á við, en þó má vel hugsa sér, með góðri samvinnu og samstarfi margra aðila sem þekkingu hafa á hinum margvíslegu sviðum og jafnvel samstarfi við fyrirtæki og stofnanir í nágrannalöndunum, að takast megi að leysa verkefni af þessu tagi. Ef Íslendingar tækju að sér verkefni eins og hér hefur verið lýst þarf að koma til samstarf opinberra stofnanna, svo sem Hafrannsóknastofnunar, Vita- og hafnamálastofnunar, Vegagerðarinnar, menntastofnana, svo sem Sjómannaskólans, annarra hagsmuna- og áhugaaðila, eins og bankastofnana, verkfræðistofnana, frystihúsa og fjölmargra verktaka sem síðar ynnu að framkvæmd og framgangi málsins. Vissulega væri þetta mjög áhugavert verkefni og staðreyndin er að þau eru fyrir hendi. Með útflutningsstarfsemi af þessu tagi má að sjálfsögðu segja að farið sé að selja fleira en sjálfa þekkinguna og reynsluna þó að vafalaust sé einnig erfitt að draga þar skýr mörk á milli - hvað er þekking og hvað er reynsla og hver er sú starfsemi önnur sem af hugvitinu leiðir? - en vissulega er það allt af hinu góða ef okkur tekst að koma sem flestum þáttum íslensks atvinnulífs á markað erlendis. Sannleikurinn er sá að okkar heimamarkaður er mjög lítill og því brýnt fyrir okkur að leita allra tiltækra leiða til að stækka hann og auka. Við búum yfir þekkingunni. Við höfum í allflestum tilfellum nægan tækjakost til að sinna hinum ýmsu verkefnum þó stærri tæki til meiri háttar mannvirkjagerðar sé trúlega ekki skynsamlegt að flytja milli landa. Þó að við séum fámenn þjóð á eyju langt norður í höfum er það svo að við búum yfir góðum samgöngum sem gera okkur kleift að hafa samskipti við aðrar þjóðir. Sannleikurinn er einnig sá að ýmsir aðilar, einkum í hinum svokallaða nýfrjálsa heimi, vilja frekar samskipti við smáþjóðir fremur en stórar þar sem þeir telja að þá séu minni líkur á tilraunum til einhvers konar íhlutunar um innanríkismálefni. E.t.v. lítum við einnig langt yfir skammt ef við einblínum á verkefni í þróunarlöndunum og gætum litið okkur nær í markaðsöflun fyrir okkar kunnáttu og þekkingu. Við höfum t.d. átt fremur lítil samskipti við næstu nágranna okkar, Grænlendinga og Færeyinga, þó að e.t.v. megi segja að nokkur breyting hafi orðið þar á á allra seinustu árum. Við eigum að sjálfsögðu sameiginlega hagsmuni með þessum þjóðum hvað varðar fiskveiðar og fiskvinnslu og sölu sjávarafurða. En það er ekki síður hinn tæknilegi þáttur fiskveiðanna og fiskvinnslunnar sem hér gæti skipt máli. Grænlendingar og Færeyingar sækja tækniþjónustu hvað mest til Danmerkur. Ég tel ekki nokkurn vafa leika á því að við Íslendingar gætum veitt þessum nágrönnum okkar verulegan hluta af þeirri tækniþjónustu. Þessari þjónustu mundu fljótt fylgja aðrir þættir samskipta, svo sem á sviði verslunar og viðskipta. Jafnvel kæmi til greina samskipti á sviði heilbrigðisþjónustu og menntamála svo eitthvað sé nefnt. Mér er kunnugt um að leitað hefur verið eftir samvinnu við Grænlendinga. Þar hafa verið uppi hugmyndir um þjónustu og ráðgjöf á sviði fiskveiða og fiskvinnslu, einnig varðandi skipasmíðar og skipaviðgerðir svo og upplýsingamiðlun og ráðgjöf varðandi úrvinnslu á landbúnaðarafurðum, bæði vinnslu úr ull og skinnasútun. Samgöngur eru auðvitað lykilatriði í samvinnu á þessu sviði. Þyrfti að efla og bæta samgöngurnar milli Íslands og Grænlands til að þessi fyrirhugaða samvinna, sem vissulega yrði báðum aðilum til góðs, gæti orðið að veruleika. Í gær, hinn 20. febr., stóð Stjórnunarfélag Íslands fyrir ráðstefnu sem hafði yfirskriftina „Sala á íslenskri þekkingu og hugviti erlendis.“ Ráðstefna þessi var í alla staði hin fróðlegasta. Þar voru haldin mörg framsöguerindi og síðan voru pallborðsumræður um stöðu þessara mála og hvað helst mætti verða til úrbóta til að efla þessa starfsemi sem allir voru sammála um að væri mjög þýðingarmikill þáttur í eflingu íslensks atvinnulífs og aukinni útflutningsstarfsemi. Þar kom m.a. fram að nokkur íslensk fyrirtæki hafa þegar haslað sér völl á erlendum mörkuðum með sölu á sinni þjónustu. Verkfræðifyrirtækið Virkir, sem áður hefur verið nefnt, hefur t.d. unnið við hönnun og ráðgjöf suður í Asíu og Afríku og einnig bæði í Ungverjalandi og Grikklandi og hefur þessi starfsemi þegar skilað af sér verulegum gjaldeyristekjum. Þá má einnig nefna að fyrirtækið Ráðgjöf og hönnun hf. hefur verið í samstarfi við ýmis finnsk fyrirtæki og finnska aðila og selt sína þjónustu og ráðgjöf í Austur-Evrópu og Rússlandi. Einkum hafa þeir haft samskipti við fyrirtækið Rauma-Repola í Finnlandi sem er mjög stórt, með um 20 000 manns í vinnu og viðskiptasambönd um allan heim. Vinna þeir nú við sameiginlegt markaðsátak í Austur-Evrópu með öðrum fyrirtækjum frá Finnlandi, Svíþjóð og Noregi og nýtur það verkefni aðstoðar Norræna verkefnaútflutningssjóðsins. Í þessu verkefni er það íslenski aðilinn sem er mest ráðandi bæði um frumkvæðið og stjórnunina. Þetta sýnir að nú þegar hafa íslenskir verkfræðingar hafið brautryðjendastarf á þessu sviði og ber að virða það framtak. Þá komu einnig fram á ráðstefnu þessari mjög merkilegar upplýsingar um hversu margfalda mætti útflutningsverðmæti á ýmsum þeim framleiðsluvörum sem við seljum lítt unnar úr landi. Stendur þar kannske fyrst og fremst á því að efla sölumennskuna eða markaðsmálin. Aðrir þættir, svo sem þekkingin og tækjakosturinn, fyrir utan sjálft hráefnið, eru fyrir hendi, en markaðssetninguna vantar. Að lokun vil ég draga saman nokkra þá þætti sem ég held að helst þurfi að leggja áherslu á í þeirri athugun sem þáltill. gerir ráð fyrir að ríkisstj. láti framkvæma. Það þarf fyrst og fremst gott samstarf hins opinbera við þá aðila sem þegar hafa haslað sér völl á þessu sviði eða eru nú að kanna möguleika á sölu íslenskrar þekkingar og hugvits erlendis. Nauðsynlegt er að þar vinni saman fulltrúar frá viðskrn., utanrrn., iðnrn. svo og sjútvrn. og landbrn. og sérfræðingar á hinum ýmsu sviðum sem vinna í opinberri þjónustu. Ríkisvaldið þarf að skapa aðstæður fyrir þessa starfsemi, en þarf ekki endilega að vera beinn þátttakandi. Stjórnkerfið þarf að vera aðgengilegt. Ákvarðanir þurfa að vera skjótar og afgreiðsla mála fljótvirk. Skipuleggja þarf síðan samstarf þessara tilkvöddu stjórnvalda og útflutningsaðilanna, þ.e. annarra hagsmuna- og áhugaaðila, um verkefnið. Þá er og nauðsynlegt að hafa góðan aðgang að fjármagni sem jafnframt þarf að hluta til að vera áhættufjármagn. Til þess þarf að efla aðild Íslendinga að alþjóðastofnunum, svo sem þróunarbönkum og bönkum og þróunarsjóðum hvers konar. Þjálfa þarf mannafla í alþjóðlegum samskiptum. Taka þarf til athugunar skattamál fyrirtækja og einstaklinga sem starfa erlendis í því skyni því ávallt er hætta á tvísköttun og trúlega þyrftu að koma til sérstakir samningar til að koma í veg fyrir tvísköttunina. Þá þarf að endurskipuleggja og aðlaga menntakerfið að þörfum atvinnulífsins á þessu sviði. Jafnvel þyrfti að koma á kennslu í sölu- og markaðsmálum erlendis sem því miður virðist hafa verið nokkur hornreka í íslensku menntakerfi á undanförnum árum. Þá þarf tungumálakennsla einnig að vera mjög góð, þannig að við séum vel undir það búin að taka þátt í keppni um þessa mikilvægu markaði og vinna við þau verkefni sem til kunna að falla. Að lokum verður svo að leggja áherslu á nauðsyn þess að jafnvægi sé í efnahags- og atvinnulífinu, að gjaldmiðillinn okkar sé traustur. Vafalaust væri vel varið hluta af því fjármagni sem nú er talað um að verja í nýsköpun í atvinnulífinu til að efla markaðs- og sölumál okkar Íslendinga á erlendum vettvangi. Herra forseti. Að loknum þessum hluta umr. legg ég til að till. verði vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Ég legg hér nokkur orð í belg til að taka undir meginefni þessara till. Ég álít að hér sé mjög merkilegur vaxtarbroddur íslenskrar atvinnustarfsemi á ferðinni og að það beri að styðja hann með öllu afli. Ég hef fengist við það nokkra undanfarna mánuði að undirbúa félagsstofnun sem hefur það að markmiði að flytja út íslenska sérþekkingu á sviði sjávarútvegs. Fyrirtæki þessu, sem á undirbúningsstigi hefur hlotið nafnið Icelandic Fisheries Consultants, ICEFISCO, er ætlað að gera verðmæti á erlendum vettvangi úr þeirri þekkingu og reynslu sem við Íslendingar höfum yfir að ráða. Þessa þekkingu viljum við láta af hendi án þess þó að skaða hagsmuni íslenskra atvinnuvega. Meginhugmyndin á bak við það er að við höldum engri þekkingu fyrir okkur eina nú orðið og það sé skynsamlegra að selja hana þar sem og þegar markaður er fyrir hendi en að láta hana af hendi ókeypis eins og nú tíðkast. Eins og bráðabirgðanafn fyrirtækisins bendir til var í upphafi gert ráð fyrir að fyrst og fremst verði um að ræða þekkingu á íslenskum sjávarútvegsmálum. Það er þó ekkert því til fyrirstöðu að taka fleiri greinar með ef ástæða þykir til og þeim möguleikum verður að sjálfsögðu haldið opnum. Á undanförnum árum hefur iðulega verið spurst fyrir um hvort íslensk fyrirtæki gætu tekið að sér ákveðin verkefni erlendis. Að jafnaði hafa þau verkefni verið þannig að þau íslensku ráðgjafarfyrirtæki sem til eru hafa ekki haft nægjanlega breitt reynslusvið og ekki nægjanlegan mannafla til að taka þau að sér. Þess vegna kom upp sú hugmynd að ráðgjafarfyrirtæki og einstaklingar með sérþekkingu mynduðu starfshóp sem gæti sameiginlega tekið að sér slík verkefni. Nánari athugun leiddi í ljós að slíkt samstarf þarf að bindast í fyrirtæki. Til þess að svona fyrirtæki geti tekið að sér veigamikil verkefni í sjávarútvegi er nauðsynlegt að ráða yfir þekkingu á mjög mörgum sviðum, eins og t.d. í haffræði, sjávarlíffræði, veiðitækni og á tækjum, skipagerðum, hafnaraðstöðu, fiskvinnslu, vörudreifingu, markaðssetningu o.fl. Þeir einstaklingar sem tekið hafa þátt í undirbúningi þessa fyrirtækis hafa þekkingu á öllum þessum sviðum nema það vantar e.t.v. enn þá nokkuð á að bestu ráðgjafar á sviði markaðsmála séu til reiðu. Það er ekkert því til fyrirstöðu að bæta við fleiri þátttakendum ef þurfa þykir. Þess er ekki að vænta að um samfellt starf yrði að ræða hjá þessu fyrirtæki á erlendum vettvangi. Þess vegna er gert ráð fyrir að allir þeir sem taka þátt í þessu fyrirtæki gegni áfram störfum hver hjá sínu fyrirtæki, en ICEFISCO gæti tímabundið náð saman þeim starfshópi sem nauðsynlegur.er hverju sinni. Annar megintilgangur með stofnun þessa fyrirtækis er að safna þekkingu og reynslu erlendis til hagsbóta fyrir íslenskt atvinnulíf og þá ekki síst fyrir íslenskan sjávarútveg. Það færi ekki hjá því að þeir sem kunna að starfa fyrir fyrirtækið öfluðu sér margs konar reynslu og þekkingar sem ekki væri auðvelt að afla á annan hátt. Það má nefna þar til veiðar og vinnslu á ýmsum sjávarafla sem við ekki þekkjum hér. Þá reynslu og þekkingu væri síðar hægt að nota sér við undirbúning og vinnslu ónýttra fisktegunda sem tekin yrði upp eða vegna veiða á fjarlægum miðum sem oft hafa komið hér til umræðu. Það fer ekki hjá því að stofnun fyrirtækis eins og þessa kostar peninga. Því er í undirbúningi ásamt því að stofna fyrirtækið, sem væntanlega gerist á næstu vikum, stofnun eins konar fjármögnunarfyrirtækis sem mundi hafa að markmiði að fylgja þessari starfsemi úr hlaði með fjárframlögum. Því er ekki að neita að þá höfum við horft vissum vonaraugum til þess þróunarfyrirtækis sem stjórnarflokkarnir hafa nefnt í sínum viðræðum undanfarna mánuði að til stæði að stofna og taka ætti þátt í nýsköpun atvinnulífsins. Leggja má á það meiri áherslu en gert hefur verið að markaðssetning á sérþekkingu er hvað veigamestur þáttur í því að þess háttar atvinnustarfsemi geti tekist. Ég vildi mega ljúka máli mínu með því að vitna í erindi sem Steinar Berg Björnsson forstjóri Lýsis hf. flutti í gær á fundi Stjórnunarfélagsins og fjallaði um þátt fyrirtækja í nýsköpun atvinnuveganna. Hann segir m.a., með leyfi forseta: „Ég get ekki skilið við þetta verkefni án þess að hamra enn á mikilvægi sölumála fyrir nýsköpun í atvinnurekstri. Það er sama hversu miklu fjármagni er varið í rannsóknarstarfsemi og vöruþróun, að án öflugrar og skipulegrar markaðsstarfsemi skilar þessi fjárveiting sér aldrei. Við verðum alltaf að hafa það í huga að varan er einskis virði ef við fáum engan til þess að kaupa hana á því verði sem við þurfum að fá fyrir hana til þess að geta haldið sömu lífskjörum og þær þjóðir sem við viljum vera samstíga. Það er mér líka umhugsunarefni,“ segir Steinar Berg Björnsson, „að ég heyrði einhvers staðar að um það bil 6 þús. manns ynnu við innflutningsverslun landsmanna, en aðeins 250–300 manns ynnu við okkar útflutningsstarfsemi. Nýsköpun verður að gerast í fyrirtækjunum sjálfum. Hún tekur langan tíma og mikla vinnu og henni lýkur aldrei. Hins vegar verður ekki um neina nýsköpun að ræða nema við nýtum þá þekkingu sem skólakerfi landsins og rannsóknir og þróunarstofnanir þess hafa upp á að bjóða. Í nýsköpun atvinnulífsins eru engar töfralausnir til, eins og loðdýrarækt, fiskrækt, lífefnatækni, svo að eitthvað sé nefnt. Þessir atvinnuvegir fara ekki að skila arði fyrr en eftir margra ára skipulegt þróunar- og uppbyggingarstarf og þá því aðeins að við nýtum á kerfisbundinn hátt alla þá þekkingu, bæði tæknilega, stjórnunarlega og markaðslega, sem við höfum yfir að ráða. Raunhæfasti þáttur atvinnuveganna í nýsköpun tel ég að sé að breyta þekkingu í söluhæfa vöru, einbeita sér að verkefnum sem við ráðum við og eru framhald og viðbót við þá þekkingu og reynslu sem þegar er fyrir hendi. Jafnframt tel ég að raunhæfasti þáttur hins opinbera sé að skapa það umhverfi fyrir þessa þróun sem nauðsynlegt er, en gera sem minnst af því að marka stefnu í þessum efnum.“ Ég vil, herra forseti, gera þessi síðustu orð Steinars Berg að mínum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram till. til þál. á þskj. 305 um átak til að auka framleiðni íslenskra atvinnuvega. Meðflm. þessarar þáltill. eru Guðmundur J. Guðmundsson, Karvel Pálmason, Pétur Sigurðsson og Stefán Guðmundsson. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að lesa tillögutextann: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að leita eftir samvinnu við heildarsamtök vinnumarkaðarins um að hrinda af stað átaki til að auka framleiðni íslenskra atvinnuvega með eftirfarandi markmið að leiðarljósi: 1. að leggja grundvöll að endurnýjuðum hagvexti og þar með stuðla að jafnvægi í efnahagsmálum; 2. að skapa forsendur fyrir þjóðarsamstöðu um að auka það sem til skipta er í þjóðfélaginu og deila þeim ávinningi af réttsýni; 3. að efna til þríhliða samvinnu ríkisvalds, launþega og atvinnurekenda um að bæta efnahag þjóðarinnar og innleiða ný vinnubrögð í samskiptum aðila á vinnumarkaðinum; 4. að kynna þjóðinni grundvallaratriði framleiðni hugsunar og skapa skilning á nauðsyn aðlögunar að síbreytilegum samkeppnisaðstæðum fyrir íslenskt atvinnulíf.“ Í till. er gert ráð fyrir að ríkisstj. skipi níu manna stjórnarnefnd til að stýra framkvæmd þessa átaks. Verði hún skipuð þremur fulltrúum samtaka vinnuveitenda skv. tilnefningu Vinnuveitendasambands Íslands, þremur fulltrúum launþega skv. tilnefningu Alþýðusambands Íslands og þremur fulltrúum ríkisvaldsins sem forsrh. skipar að höfðu samráði í ríkisstj. Forsrh. skipi formann stjórnarnefndarinnar úr hópi nefndarmanna. „Enn fremur ályktar Alþingi að framleiðniátak þetta verði unnið í tengslum við Iðntæknistofnun Íslands og jafnframt tengt öðrum tilraunastofnunum atvinnuveganna. Þá verði leitað aðstoðar annarra opinberra stofnana (rannsóknastofnana, skóla og fjölmiðla) eftir því sem verkefni bjóða hverju sinni. Þjóðhagsstofnun verði falið að fylgjast með þróun framleiðni í atvinnuvegunum samhliða átakinu. Loks ályktar Alþingi að átak þetta verði hafið á árinu 1985“ þ.e. á þessu ári „og að eitt fyrsta verk stjórnarnefndar verði að skila ítarlegri till. til ríkisstj. um nánari tilhögun og framkvæmd málsins. Verði sú till., ásamt greinargerð um ákvörðun ríkisstj. um framkvæmd málsins, lögð fyrir Alþingi og við byrjun þings haustið 1985“. Þetta er tillögutextinn og af honum má nokkuð ljóslega sjá hvert er efni og hver er tilgangur með þessum tillöguflutningi. Við þær aðstæður sem nú ríkja í íslensku efnahagslífi er brýn nauðsyn á að koma að nýju á hagvexti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að á síðustu þremur árum hefur þjóðarframleiðsla, hagvöxturinn, dregist saman og verið neikvæð ólíkt því sem var á árunum þar áður. Hefur svo rammt að þessu kveðið að eitt árið af þessum þremur minnkaði þjóðarframleiðslan á mann um 5.5%. Það er fyrst á þessu ári að örlítil batamerki eru í sjónmáli eftir þetta samdráttarskeið. Þjóðhagsstofnun spáir því að þjóðarframleiðsla muni aukast um 0.5% á þessu ári, en það er aðeins spá og ekki séð fyrir hvort hún muni ganga eftir. Það er því augljóst að við verðum að leita ýmissa leiða til að auka þjóðarframleiðsluna. Þar koma ýmis úrræði til greina; stuðningur við nýjar atvinnugreinar, sem nú eru á tilraunastigi, aukning á grundvelli stóriðju o.s.frv. Sá kostur sem þó er e.t.v. einna nærtækastur og gæti fyrst skilað árangri er að auka framleiðni í þeim fyrirtækjum sem eru starfandi í landinu í dag og stuðla þannig að bættri samkeppnisstöðu og arðbærari rekstri fyrirtækjanna. Þetta er að dómi flm. eitt brýnasta verkefnið í íslensku atvinnulífi nú og undirstaða þess að hægt sé innan skamms tíma að bæta lífskjör í landinu ef á heildina er litið og bæta úr þeim samdrætti sem orðið hefur á síðustu árum. Með þessum tillöguflutningi er lagt til að stjórnvöld hrindi af stað átaki í þessu efni í samvinnu við heildarsamtök vinnumarkaðarins. Auk hins efnahagslega ávinnings sem fengist af aukinni framleiðni í íslenskum fyrirtækjum sem starfandi eru í dag, gæti átak í þessum efnum orðið grundvöllur, og það er kannske ekki síst mikilvægt, að bættum samskiptum aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda, en ég hygg að fáum blandist hugur um að nauðsyn er slíkra bættra samskipta í íslensku þjóðfélagi í dag. Um nokkurt skeið hefur verið lýst eftir breyttum vinnubrögðum í þessum efnum og gætu nú verið aðstæður til að hefja samvinnu um það mál skömmu eftir að nýlokið er samningum milli aðila vinnumarkaðarins og raunar skömmu áður en slíkir samningar hefjast aftur á nýjan leik á þessu vori. Hér er því í hnotskurn gerð till. um að við nýtum tækifæri í íslenskum atvinnuvegum, í starfsemi íslenskra fyrirtækja, betur og gjörr en verið hefur á liðnum árum, þannig að afraksturinn af hinum efnahagslegu þáttum í atvinnuvegunum verði meiri án þess að um sérstakan og aukinn tilkostnað sé þar að ræða. Hér er um framleiðsluþætti að ræða sem vitanlega eru alkunnir. Það er vinnuaflið, fjármagnið, hráefnið og orkan sem hér skipta mestu máli. Það má t.d. auka framleiðnina með því að bæta hráefnisnýtingu eða með því að nýta fjármagnið á arðbærari hátt en áður var gert. Ekki er vanþörf á þessu síðasta í íslenskum fyrirtækjum. Framleiðnistig iðnaðarþjóða heimsins er mjög mismunandi. Í þessu efni er kannske ekki úr vegi að við gerum okkur mjög stuttlega grein fyrir því hvar við Íslendingar erum staddir í þessum efnum miðað við aðrar þjóðir og þá vitanlega fyrst og fremst nágrannaþjóðirnar. Má þar m.a. vísa til OECD-þjóðanna. Þá kemur, ef á heildina er litið, í ljós að framleiðni í íslenskum fyrirtækjum er tiltölulega lítil hér á landi. Við stöndum aftarlega í þessum efnum. Það þýðir einfaldlega að arðbærni íslenskra atvinnuvega er ekki jafnmikil og sambærilegra atvinnuvega hjá öðrum þjóðum. Hún gæti verið mun meiri. Því er þetta átak lagt til. Ef hún væri mun meiri mundi það skila meiri tekjum, ekki aðeins til starfsmanna fyrirtækjanna, launþega, og eigenda, sem er í sjálfu sér meginatriðið, heldur einnig til þjóðarbúsins alls. Í fskj. og í grg. með þáltill. eru birtar tölulegar upplýsingar sem gera kleift að bera saman framleiðnistig þar sem íslenskir atvinnuvegir standa á í dag við aðrar þjóðir. Hér eru upplýsingar um ellefu þjóðir. Ef við miðum við að framleiðni á Íslandi árið 1976 hafi verið 100, þá sést þar að framleiðni var svipuð á Íslandi og í Bretlandi á þeim tíma, en framleiðni í þessum tveimur löndum var helmingi minni en framleiðni í Bandaríkjunum. Það er ekki nóg með að framleiðni sé lítil hér á landi, eins og ég vék að, heldur hefur framleiðniþróunin verið mjög hæg á undanförnum árum. Það kemur í ljós, ef við lítum á tölur í þessum efnum, að framleiðniþróun var langörust í Svíþjóð, Danmörku, Vestur-Þýskalandi og Frakklandi á undanförnum árum, mun örari en á Íslandi. Það má segja að við séum á svipuðu stigi og Bretland í þessum efnum og erum þar í hópi þeirra ellefu þjóða sem hér eru teknar sem dæmi. Flestar eru þær Evrópuþjóðir. Við erum hér ásamt Bretlandi lægstir hvað framleiðniþróun snertir. Ef við lítum sérstaklega á iðnaðinn, framleiðniþróun vinnuafls í iðnaði á tímabilinu frá 1974–1982, kemur í ljós að framleiðni í íslenskum iðnaði á þessu tímabili hefur aukist að meðaltali úr 89.2 stigum á árinu 1974 í 104 stig á árinu 1982. Þetta þýðir að framleiðniaukningin í íslenskum iðnaði hefur verið um 2% á ári. Það er svipað og árleg framleiðniaukning í Bretlandi á sama tíma. Ef við lítum hins vegar á lönd eins og Frakkland, Vestur-Þýskaland og Belgíu er framleiðniaukningin helmingi meiri eða um 4% á ári á þessu tímabili, en ekki nema um 1% í Bandaríkjunum og Kanada. En þar er hún í heild miklu meiri og þess vegna er kannske eðlilegt að hún hafi aukist hægar í þessum tveimur síðast földu löndum. Þetta bendir til að framleiðnistig á Íslandi hafi síður en svo hækkað í samanburði við aðrar þjóðir frá árinu 1976, en ég nefndi tölur um það áðan. Þegar við lítum á þessar staðreyndir, sem sýna að við erum nálægt botninum í þessum efnum, kemur í ljós að það er full ástæða til að grípa til sérstakra ráðstafana. Það er skoðun flm. þessarar þáltill. að átakið til þess að auka framleiðni íslenskra atvinnuvega, þar sem við mundum hafa hliðsjón af reynslu annarra þjóða, gæti reynst árangursrík leið til að skapa þjóðarsamstöðu um að koma á ný á hagvexti hér á landi og stuðla að jafnvægi í efnahagsmálum, sem svo mjög er um rætt í þingsölum sem utan þeirra á síðustu mánuðum. Jafnframt gæti slíkt sameiginlegt átak skapað nýjar forsendur fyrir samskiptum aðila vinnumarkaðarins. Það er, eins og ég nefndi í upphafi máls míns, kannske ekki síst mikilvægt og eitt meginatriði þessa tillöguflutnings. Það er hin þríhliða samvinna beggja aðila vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins sem er undirstöðuatriði þess að árangur náist. Í upphafi þarf að setja mjög vandaðar leikreglur um hvernig skipta eigi ávinningi af aukinni framleiðni og bregðast við afleiðingunum sem gætu verið röskun á störfum og högum fólks vegna breytinga á tækni og vinnuaðferðum, en slíkar breytingar eru óhjákvæmilega forsenda allrar framleiðniaukningar. Það er skoðun flm. að þetta framleiðniátak þurfi að ná til allra höfuðatvinnuvega landsmanna en ekki einskorðast við einstakar atvinnugreinar. Það er þess vegna sem gert er ráð fyrir að ríkisstj. í heild eða forsrh. fyrir hennar hönd hafi frumkvæði um að skipa þá stjórnarnefnd sem á að stýra framkvæmd þessa átaks. Þetta er, herra forseti, í meginatriðum efni þessarar þáltill. Aðalatriðið er að arðbærni og arðgefni atvinnuvega sem fyrir eru í landinu verði mun meiri. Reynslan frá öðrum þjóðum og fordæmi hefur sýnt að framleiðni er þar verulega meiri en í íslenskum atvinnuvegum. Það ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu að við nýtum betur fjármagn, hráefni og afl vinnunnar í náinni samvinnu aðila vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins. Það er kjarni málsins.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um gerð langtímaáætlunar um jarðgangagerð. Flm. ásamt mér er hv. þm. Sveinn Jónsson. Þetta er 168. mál Sþ. á þskj. 177. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta Vegagerð ríkisins í samstarfi við aðra sérfróða aðila gera langtímaáætlun um gerð jarðganga á Íslandi í samráði við fulltrúa þingflokkanna. Við vinnslu áætlunarinnar skal eftirfarandi athugað og metið eftir því sem kostur er: 1. Hagkvæmni jarðgangagerðar borið saman við aðrar mögulegar lausnir þar sem samgöngur á landi eru erfiðar vegna aðstæðna: a. með tilliti til stofnkostnaðar, b. með tilliti til notagildis, c. með tilliti til viðhaldskostnaðar, d. með tilliti til byggðaþróunar og félagslegra sjónarmiða. 2. Hagkvæmni þess að koma á fót vinnuflokki sérhæfðum í gerð jarðganga borið saman við útboð verkanna. 3. Hagkvæmni þess að hafa verkefni við jarðgangagerð samfelld. 4. Hvaða tækjabúnaður til jarðgangagerðar henti best íslenskum aðstæðum. 5. Að hve miklu leyti Íslendingar geti nýtt sér reynslu nágrannaþjóða, svo sem Færeyinga og Norðmanna, í jarðgangagerð og hvaða viðmiðun er þaðan að hafa um kostnað o.fl.“ Enn fremur segir: Áætlunin skal vera þannig upp byggð að hún falli eðlilega að langtímaáætlun í vegagerð og geti orðið hluti af henni á síðari stigum. Þá skal áætlunin taka mið af þeim framkvæmdahraða, sem hagkvæmastur er í jarðgangagerð, innan þeirra marka sem framlög til vegamála setja hverju sinni. Áætlunin skal hefjast með framkvæmdum í Ólafsfjarðarmúla eins fljótt og kostur er og vera síðan samfelld. Markmið áætlunarinnar skal vera að koma með gerð jarðganga þeim byggðarlögum í varanlegt vegasamband sem ekki verða með öðru móti tengd vegakerfinu á fullnægjandi hátt árið um kring. Jafnframt skal áætlunin miða að innbyrðis tengingu byggðarlaga sem eru eðlileg heild samskiptalega, en geta ekki komið á viðunandi sambandi sín á milli án jarðganga. Er hér einkum átt við svæði á Vestfjörðum og Austfjörðum. Ályktun þessi skal lögð fyrir Alþingi eigi síðar en haustið 1985.“ Á undanförnum árum hefur gætt vaxandi áhuga á gerð jarðganga til lausnar á samgönguvandamálum einangraðra byggðarlaga. Hefur það mál oftar en einu sinni komið til meðferðar og umfjöllunar á hinu háa Alþingi í formi þingmála og í umr. um samgöngumál, en einkenni þeirrar umræðu hefur gjarnan verið það að menn hafa bundið sig við ákveðin svæði, við ákveðin vandamál í samgöngum, en ekki litið til samgöngukerfis landsmanna í heild hvað þetta snertir. Till. þessi er tilraun til þess að ráða bót á því og líta á landið í heild með tilliti til þess hvernig jarðgöng geti leyst þau samgönguvandamál sem ólíklegt má telja að leyst verði á fullnægjandi hátt með öðrum hætti. Allmikil undirbúningsvinna hefur verið innt af hendi á undanförnum misserum og árum af hálfu Vegagerðar ríkisins, Orkustofnunar og fleiri aðila hvað jarðgangagerð varðar og má þar minna á kannanir Vegagerðarinnar á aðstæðum á Austurlandi og Vestfjörðum, sérstaka úttekt á möguleikum til að koma Vopnafjarðarhéraði í varanlegt vegasamband við byggðarlögin þar fyrir austan og þá undirbúningsvinnu sem unnin hefur verið af hálfu Vegagerðar ríkisins og fleiri aðila til að gera jarðgöng um Ólafsfjarðarmúla og tengja Ólafsfjörð þannig við Eyjafjarðarsvæðið. Í fskj. með þessari þáltill. eru m.a. birtir niðurstöðukaflar og ágrip úr þessum skýrslum og því til viðbótar má nefna að nýlega er út komin skýrsla hjá Orkustofnun eftir Björn Harðarson jarðfræðing um jarðgöng á Íslandi og berggæðamat í því sambandi. Á Orkustofnun hefur verið unnið, eins og sú skýrsla reyndar ber vitni um, allmikið starf að því að meta eiginleika íslenskra berglaga með tilliti til jarðgangagerðar og nýtist sú vinna jafnt hvort sem heldur er um að ræða göng til vegalagna eða göng í virkjunarframkvæmdum. Einkenni þeirrar vinnu sem þegar hefur átt sér stað, að undantekinni e.t.v. jarðfræðilegri könnun á aðstæðum í Ólafsfjarðarmúla, er það að þar er um lauslegar athuganir og kannanir að ræða og bráðabirgðaniðurstöður, enda eðlilegt að ekki sé meiru til kostað á meðan slík óvissa ríkir um hagnýtingu þeirra upplýsinga sem þar er verið að safna. Jarðfræðilegar og landfræðilegar aðstæður á Íslandi eru með þeim hætti á ákveðnum svæðum hér á landinu að ólíklegt má telja, eins og ég hef þegar sagt, að samgöngum verði komið í viðunandi horf á vissum svæðum á Austfjörðum, Vestfjörðum og Miðnorðurlandi án þess að gerð jarðganga komi þar til. Að verulegu leyti er um sambærilegar aðstæður að ræða á þessum svæðum og gerast í Færeyjum, Noregi og víðar. Því er eðlilegt að við Íslendingar lífum þangað eftir reynslu og þekkingu, enda eru þær þjóðir, sem ég þar nefndi, komnar mun lengra á þessu sviði en við erum. Fulltrúar Orkustofnunar fóru í þessum tilgangi til Færeyja og hafa skilað skýrslu um för sína þangað þar sem þeir gera úttekt á jarðfræðilegum aðstæðum við jarðgangagerð í Færeyjum og gera tilraun til að bera þær saman við aðstæður hér á Íslandi. Það er eflaust flestum kunnugt að Færeyingar hafa verið athafnasamir mjög í jarðgangagerð á undanförnum árum og skiptir lengd jarðganga þar þegar tugum kílómetra. Má segja að þeir hafi gert sem svarar rúmlega einum Oddsskarðsgöngum á ári hverju. Er nú samanlögð lengd jarðganga þar að nálgast 15 km. Jarðfræðilegar aðstæður í Færeyjum eru um margt svipaðar og ætla má að þær séu í flestum tilfellum hér á landi. Hér er um skyld jarðlög að ræða jarðfræðilega séð og því eðlilegt einnig í því tilliti að litið sé til Færeyja um samanburð. M.a. með þetta í huga er till. þannig upp byggð að beinlínis er gert ráð fyrir því að leitað verði ítarlegra upplýsinga til nágrannaþjóða, svo sem eins og Færeyinga og Norðmanna, og þá er ekki aðeins um jarðfræðileg atriði að ræða, heldur einnig framkvæmdaleg og upplýsingar um kostnað. Áætlunartölur um kostnað við jarðgangagerð á Íslandi hafa verið nokkuð á reiki. Nefndar eru tölur allt frá 40 millj. kr. á hvern km jarðganga og upp í og yfir 100 millj. kr. Munar þar allmiklu, eins og heyra má, og er eðlilegt að reynt verði að grafast fyrir um hvað megi ætla að raunverulegur framkvæmdakostnaður yrði. Þá má einnig geta þess að jarðgangagerð er þegar í gangi í landinu við Blönduvirkjun og athyglisvert verður að fylgjast með því hvaða niðurstöður koma þaðan um kostnað. Reyndar benda áætlanir verktaka og þau útboð sem þegar hafa farið þar fram til þess að framkvæmdir á hvern lengdarmetra eða kílómetra jarðganga verði þar í lægri kantinum á þeim tölum sem ég nefndi áðan. Það er einnig eðlilegt að könnuð verði hagkvæmni þess að koma á fót sérhæfðum vinnuflokki í þessum efnum og það borið saman við aðra möguleika. Í Færeyjum hefur upp á síðkastið verið farin sú leið að sérstakur vinnuflokkur hefur annast þetta verk. Er þar um 10 til 15 manna vinnuflokk að ræða sem vinnur öll þau verk sem til falla við jarðgangagerðina, bæði tækjavinnu og annað. Með þeirri tilhögun má ætla að sú reynsla og þekking sem fæst nýtist betur en ella frá einu verki til annars. Einnig er trúlega hægt með þessu móti að ná betri afköstum og betri nýtingu þeirra tækja sem kaupa þarf til jarðgangagerðar. Framfarir í tækjabúnaði við jarðgangagerð hafa verið miklar á undanförnum árum og því er ljóst að sú reynsla sem Íslendingar hafa af gerð vegganga er úrelt orðin hvað þetta varðar. Til sögunnar eru komin ný og fullkomnari tæki sem bjóða upp á meiri afköst og meira öryggi og gera kleift að leggja göng án verulegra erfiðleika við mun erfiðari jarðfræðilegar aðstæður en áður var hægt. Þannig tel ég a.m.k. að þeir erfiðleikar sem upp komu við gerð Oddsskarðsganga á sínum tíma mundu að verulegu leyti hverfa og vera úr sögunni, væru jarðgöng nú lögð við svipaðar aðstæður, vegna þeirra tækniframfara sem orðið hafa. Það er ljóst að hér er á ferðinni verulegt hagsmunamál og mikið hagsmunamál þeirra byggðarlaga sem væntanlega nytu góðs af slíkri jarðgangagerð og horfa til slíkra framkvæmda um lausn á sínum samgöngumálum. Þar er um að ræða mikið byggðamál því að ljóst er að staða þeirra byggðarlaga sem nú búa við mjög erfiðar samgöngur og nánast eru einangruð hvert frá öðru um langan tíma ársins, eins og Vestfirðirnir og Austfirðirnir mundi gerbreytast í þessu tilliti ef tryggar samgöngur kæmust á árið um kring og tengdu þannig byggðarlög og mynduðu öfluga samtengda heild. Einnig eru einstök byggðarlög, sem undir þetta heyra, sem með engu öðru sjáanlegu móti komast í öruggar samgöngur. Þá á ég t.a.m. við Ólafsfjörð, en það er viðurkennt að án jarðganga verða samgöngumál Ólafsfirðinga ekki leyst með viðunandi hætti. Þar er reyndar öll undirbúningsvinna lengst á veg komin, enda jarðgöng um Ólafsfjarðarmúla aftast í þeirri langtímaáætlun um vegagerð sem þegar er í gildi og gert ráð fyrir því að framkvæmdir hefjist þar innan fárra ára. Þessi áætlun, sem hér er flutt till. um, á einmitt að hefjast á þeim framkvæmdum og vonandi fyrr en seinna. Það er eðlilegt að leggja á það áherslu að slík áætlun um stefnumörkun og langtímaáætlun um jarðgangagerð verði þannig upp byggð að hún geti fallið eðlilega að öðrum áformum um samgöngumál og þá einkum og sér í lagi að langtímaáætlun um vegagerð og endurskoðist þá samhliða henni, enda er um það ákvæði í þessari till. að svo verði. Þá er eðlilegt að litið verði til þess að hve miklu leyti mögulegt er með tilliti til fjárveitinga að hafa framkvæmdir við jarðgangagerð samfelldar því öllum má vera ljóst að mikil hagkvæmni fælist í því ef unnt væri að halda úti í nær stöðugu starfi vinnuflokki eða nýta tækjabúnað og mannafla samfellt við jarðgangagerð þannig að unnt væri að fara úr einu verki í annað eftir því sem framkvæmdum miðaði. Það er skoðun okkar flm. að meta beri, eftir því sem hægt er, hagkvæmni, ef rétt er þá að nota það orðalag, í sambandi við byggðaþróun og félagslegar aðstæður í þeim byggðarlögum sem hér eiga hlut að máli. Það er þó óhjákvæmilegt að þetta verði tekið inn í umfjöllun um þessi mál því ljóst er að fátt er brýnna í því tilliti að jafna aðstöðumun byggðarlaga og fólks eftir búsetu en að jafna mun manna í samgöngulegu tilliti. Þess vegna er í till. gert ráð fyrir því að reynt verði að meta þetta eftir því sem kostur er, þ.e. með tilliti til byggðaþróunar og möguleika þessara byggðarlaga til að þróast og eflast, bæði í atvinnulegu og félagslegu tilliti. Að vísu verður aldrei einhlítur mælikvarði hagkvæmni eða peningagildis lagður á slík huglæg viðfangsefni, en óhjákvæmilegt er engu að síður, að mati okkar flm., að þetta verði skoðað í samræmi og samhengi við annað. Einnig hljóta menn að líta til þess hversu miklu meira notagildi hlýst af því að leysa þessi samgöngumál á þennan hátt á varanlegan hátt og þannig að árið um kring fáist þarna viðhlítandi lausn. Í mjög mörgum tilfellum er um að ræða þannig landfræðilegar aðstæður að nær óhugsandi má telja að koma þessum byggðarlögum í tryggt vegasamband án jarðgangagerðar, nema þá hluta úr árinu. Einnig þarf að líta til þess hvernig væntanlega minni viðhaldskostnaður á slíkum mannvirkjum kemur upp á móti hærri stofnkostnaði. Það er ljóst að hér er á ferðinni stórt mál og tæpast verður framkvæmdum hrint úr vör á allra næstu misserum eða árum. Ljóst er einnig að hér yrði um langtímaáætlun að ræða í eiginlegri merkingu þess orðs því naumast er raunhæft að gera ráð fyrir að meira en eins og einn flokkur eða einföld framkvæmdaröð yrði í gangi í einu á þessu sviði. Þó hér séu nefndar háar upphæðir, um sé að ræða tugi kílómetra í allt í jarðgangagerð og kostnaðartölur, eins og ég áðan sagði, kunni að liggja á bilinu 40 – 100 millj. kr. á hvern km, bið ég menn engu að síður að hrökkva ekki frá að óathuguðu máli. Það hefur borið nokkuð á því að menn vilji afskrifa jarðgangagerð á Íslandi af þeim sökum einum að hún sé svo óheyrilega dýr og komi því tæpast til greina eins og fjárveitingum til vegamála er háttað nú um stundir. Ég hlýt þó að benda á í þessu sambandi að bæði fyrr og síðar höfum við ráðist í einstakar fjárfrekar framkvæmdir á sviði samgöngumála og árlega eru t.a.m. byggðar brýr sem kosta tugi milljóna til þess eins að koma vegi yfir eina á eða eitt gil. Í því tilfelli sem hér um ræðir gætt verið um að ræða jarðgöng sem leystu af hólmi dýran og hættulegan veg yfir fjöll eða fyrir annes sem ýmist eru varasamir og lélegir vegir eða alls engar samgöngur eins og nú stendur. Þá er einmitt nefndur til sögunnar einn sá þáttur þessara mála sem ég tel ekki vega hvað minnst, en það er það öryggi sem væntanlega fengist með því að leysa af hólmi hættulega vegi um skriður eða fjöll með jarðgöngum. Margir hættulegustu vegir landsins eru einmitt inni í þeim athugunum sem Vegagerð ríkisins og aðrir aðilar hafa verið að vinna. Ég nefni þá Ólafsfjarðarmúla og svæði á Austfjörðum og Vestfjörðum aftur. Ég hef hér, herra forseti, í höndum mínum allþykkan skýrslubunka sem er frá ýmsum þeim aðilum sem ég hef þegar nefnt. Ég tók hann með mér í ræðustól til að sýna þm. að ýmislegt hefur þegar verið gert á þessu sviði þó hitt sé auðvitað miklu meira sem enn er ógert. Ég held að staða þeirrar vinnu sé þannig nú að öllu meira verði ekki gert af hálfu þessara stofnana nema til komi stefnumörkun í þessum málum. Ég mundi í sjálfu sér telja óráðlegt að eyða meiri orku, meira fé í slíkt fyrr en fyrir lægi framkvæmdaröð og stefnumörkun af hálfu þeirra sem slíku ráða. Og það er auðvitað Alþingis að marka meginlínur í þeim efnum með aðstoð þeirra sérfræðinga sem tiltækir eru. Ég held að jarðgangagerð sé liður sem eigi að koma inn í langtímastefnumörkun í samgöngumálum og um vegagerð og tímabært sé að slík áætlun verði unnin og felld inn í aðra stefnumörkun um vegamál og samgöngumál. Þess vegna er þessi till. flutt, herra forseti, og ég vænti þess að hún mæti velvilja og þetta verði tekið til skoðunar. Því hagar þannig til að langtímaáætlun um vegagerð á einmitt að koma til endurskoðunar á yfirstandandi ári. Það væri ánægjulegt mjög ef hægt væri við þá endurskoðun að taka tillit til þeirra sjónarmiða sem hér eru sett fram í þál.-formi. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri að sinni, herra forseti, en legg svo til að að loknum fyrri hluta umr. verði till. vísað til allshn.



Herra forseti. Það þurfa ekki að vera mörg orð í framhaldi af þeirri ítarlegu framsöguræðu sem hér hefur verið flutt fyrir þessu máli. Ég vil þó ítreka það og taka undir að rannsóknir á þessu sviði hafa þrátt fyrir ýmis átök í því efni verið allt of litlar og fjármagn það sem Vegagerð ríkisins hefur haft á hverjum tíma til að sinna þessum verkefnum hefur vitanlega verið af ærið skornum skammti, allt of naumt til þess skammtað, kannske ekki einungis varðandi jarðgangagerð heldur almennt varðandi lausnir í vegamálum hinna einstöku byggðarlaga. Þar hefur það fjármagn, sem Vegagerðin hefur haft til ráðstöfunar til rannsókna og athugana, verið allt um of lítið. Inn á hina nýju tækni í þessum málum hefur verið rækilega komið og hana þurfum við vitanlega að hagnýta okkur þar sem tök eru á. Ég man eftir því að þegar ráðist var í Oddsskarðsgöngin á sínum tíma álitu margir að ekki mundi það skipta sköpum þar, en engu að síður gerði það þó það. Þar var margt unnið þannig að af vanefnum var gert. Rannsóknir höfðu ekki verið nægar og annað því um líkt sem olli því að verkið fór býsna mikið fram úr áætlun og skerti vegáætlun okkar á Austurlandi um langan tíma af þeim ástæðum hversu það verkefni var fjárfrekt. Ástæðan fyrir því var vitanlega sú að Vegagerð ríkisins hafði ekki haft tök á því eða aðrir aðilar að gera nægilega vandaðar athuganir á þessu máli áður en í það var ráðist. En munurinn á samgöngum við þetta byggðarlag er vitanlega gífurlegur og ótrúlegur miðað við það hvað hæðarmunur á Oddsskarðsgöngunum og Oddsskarðinu sjálfu er lítill. Það er það undraverðasta. En það þekkjum við sem erum staðkunnugir eystra að þetta hefur gjörbreytt samgöngum við þetta byggðarlag yfir vetrartímann. Áhugi á þessu máli eystra er virkilega mikill. Menn eru hins vegar jafnsammála því þar að málefni eins og jarðgöngin í Ólafsfirði eigi að hafa forgang, enda ekkert á okkar borðum þar eystra sem er komið neitt nálægt verkefni því sem þar um ræðir. Sumir hafa tekið það upp hjá sér nokkurn veginn sem heimaaðilar að láta kanna möguleika á jarðgöngum, svo sem þeir Fáskrúðsfirðingar hafa gert - að vísu með góðri aðstoð Vegagerðar ríkisins. Þeir hafa unnið vel að þessu og fengið til liðs við sig færa menn til að kanna hvaða möguleikar væru á því að stytta leiðina þaðan og til miðsvæðisins. Á þinginu í fyrra var flutt till. af hv. 2. flm. þessarar till. nú, Sveini Jónssyni, till. um athugun á jarðgangagerðinni miklu, sem menn kalla svo fyrir austan, þ.e. þeirri áætlun sem löngum var kennd við þá bæjarstjórana á Seyðisfirði og Neskaupsstað, Jónas Hallgrímsson og Loga Kristjánsson, sem voru miklir áhugamenn um jarðgöng þar á milli sem tengdi það svæði. Sumir sögðu að sú áætlun hefði e.t.v. að megintilgangi að koma Mjóafirði og þar með þeim heiðursbónda sem þar býr nú í almennilegt vegasamband í ellinni. Hins vegar er nokkuð öruggt að framtíðin á eftir að sýna að þetta er alls ekki óraunhæfur möguleiki þó að hann komi seinna í röðina en menn, sem allra bjartsýnastir voru og allra framtakssamastir voru um þetta, vildu vera láta í upphafi. Á Vopnafjarðarleiðina til Héraðs var minnst áðan. Þar er áhugi heimamanna vissulega mikill. Þar hefur þó fengist nokkurt rannsóknafé og verið unnið fyrir það. Þar þarf vitanlega að huga að fleiri leiðum en jarðgangagerð, eins og reyndar var komið inn á áðan. Það er ekki endilega víst að það sé sú lausn sem byrjað verður á, en framtíðarlausn verður það eflaust með tímanum. Ég vildi aðeins koma því hér á framfæri að þó að við höfum ekki, þm. Austurl., lagt áherslu á það í sambandi við langtímavegáætlunina að fá jarðgöng á Austurlandi viljum við láta athuga til langs tíma alla möguleika sem gætu orðið til að auðvelda samgöngur milli byggðarlagana þar og gera það svæði að einni samfélagslegri heild enn frekar en nú er.



Herra forseti. Eins og hv. flm. þessarar till. kom að í máli sínu er hér um stórmál að ræða og mál sem vissulega verður ekki leyst á næstu árum. Áhugi manna á jarðgöngum er að vaxa og er þó mikill fyrir, t.d. á Austurlandi. Ég vil taka undir þessa till. efnislega og tel að hér sé hreyft þörfu máli. Hér á landi hafa verið grafin tvenn jarðgöng á síðari árum og þar hefur verið við ýmsa byrjunarörðugleika að etja. E.t.v. hafa þeir byrjunarörðugleikar dregið kjarkinn úr mönnum til áframhaldandi framkvæmda. En hitt er víst að þær kostnaðartölur sem sést hafa yfir jarðgangagerð liggja langt ofan við þær upphæðir sem hefur verið varið til vegamála til þessa. Það má nefna sem dæmi að áætlaður kostnaður við jarðgöng til Vopnafjarðar frá Héraði er um 600 millj. kr. Eðlilegt er að mönnum vaxi það nokkuð í augum. Hitt er svo annað mál að kostnaðurinn má ekki verða til þess að sá möguleiki sé afskrifaður. Nauðsynlegt er einnig að halda rannsóknum og allri öflun upplýsinga í gangi eins og mögulegt er og fá upplýsingar um notagildi jarðganga, fá upplýsingar um viðhald þeirra, hvað jarðgöng spara í snjómokstri og síðast en ekki síst að fylgjast með öllum þeim tækjabúnaði sem tiltækur er til slíkra framkvæmda, fylgjast með tækninýjungum hvað varðar jarðgangagerð og fylgjast með þeirri reynslu sem við höfum fengið á seinni árum við virkjanaframkvæmdir, en þar höfum við fengið dýrmæta reynslu á þessu sviði sem ætti að nýtast okkur. Ég er sannfærður um að verkkunnátta á þessu sviði hefur vaxið mjög á síðari árum. Ég vil taka sérstaklega undir þann kafla í till. sem fjallar um byggðaþróun og félagsleg sjónarmið. Sá þáttur er mjög afgerandi í þessu máli. Þannig hagar til á Austurlandi að erfiðir fjallvegir skera sundur fjölmenn byggðarlög. Við vitum það vel, sem þurfum að ferðast um þessar byggðir á öllum tímum árs, og kannske ekki síst við stjórnmálamenn sem þurfum oft að ferðast um á veturna, að þetta slítur byggðarlögin sundur félagslega. Á Austurlandi eru ein jarðgöng, Oddsskarðsgöngin. Ég tek undir það, sem kom fram hjá hv. 2. þm. Austurl. áðan, að Oddsskarðsgöngin hafa þegar sannað gildi sitt og stóraukið samskipti milli byggðarlaga á Austurlandi í venjulegu árferði. Jarðgangagerð á Austurlandi mundi þjappa byggðarlögunum þar mjög mikið saman. Aðstæður eru þannig þar. Hins vegar er hér um framtíðarmál að ræða. Eigi að síður er nauðsynlegt að halda vel vöku sinni í þessu efni og nauðsynlegt að einbeita sér að verkefnaröð í þessum málum. Þess vegna vildi ég taka efnislega undir till. sem hér er fram komin.



Herra forseti. Ég þakka þann stuðning sem till. hefur fengið. Ég held einmitt að ástæða sé til að leggja sérstaklega áherslu á það hér, þegar til umræðu eru þau svæði á landinu sem horfa mest til jarðgangagerðar til lausnar á sínum samgöngumálum, að það er mikil þjóðarnauðsyn að góð samstaða náist um framkvæmdaröð í þessum efnum sem menn geti sætt sig við og menn þannig einbeiti kröftunum í sameiningu til að útvega fjármagn og verja því í þessar framkvæmdir, en stígi ekki skóinn hver niður af öðrum í kapphlaupi um hverjir eigi að koma fyrst. Ég held að það sé mikil nauðsyn að stjórnmálamenn og sérfræðingar og aðrir þeir sem málið varðar verði ásáttir um ákveðna framkvæmdaröð sem síðan verði bundin í langtímaætlun um þessar framkvæmdir. Það hefur sýnt sig, og ég hygg að enginn mæli því mót, að langtímaáætlun um vegagerð hefur haft sérstaklega góð áhrif einmitt hvað þetta varðar. Þegar fyrir liggur samþykkt áætlun, þar sem forgangsröðun verkefna er bundin, sætta menn sig við það sem orðinn hlut og samhæfa kraftana til að ýta henni áfram í staðinn fyrir hitt, sem er því miður allt of algengt um fjárveitingar af hálfu hins opinbera, að nægilega skýr stefnumörkun og framkvæmdaröð liggur ekki fyrir og menn bítast um þær krónur sem til skiptanna eru hverju sinni. Þess vegna legg ég á það áherslu að hér er um stórt og mikið langtímaverkefni að ræða sem ég held að væri mikil gæfa ef menn næðu að sameinast um, þannig að t.a.m. Austfirðingar og Vestfirðingar þyrftu ekki að berast á banaspjótum um það hver fengi fjárveitingar hverju sinni, fyrir nú utan það að slík vinnubrögð eru ákaflega óhagkvæm og óheppileg og engum til framdráttar þegar til lengdar lætur. Ég tel mig mega fullyrða að viðhorf, ekki bara almennings heldur og sérfræðinga, hafi breyst á allra síðustu árum hvað möguleika okkar til jarðgangagerðar varðar. Í ljósi nýrrar tækni og í ljósi þess árangurs sem náðst hefur í að lækka kostnað hafa margir sérfræðingar um vegamál, jarðfræðingar og aðrir sem þessum málum eru kunnugir, að verulegu leyti skipt um skoðun og telja nú að það standi okkur miklu nær en kannske áður var talið að leysa samgöngumál okkar einmitt á þennan hátt. Ég vil nefna það sem dæmi, þegar talað er um kostnað af lægri eða hærri stærðargráðunni sem ég nefndi, að jarðgöng um Ólafsfjarðarmúla, þau sem menn helst hallast nú að að þar verði lögð til að leysa samgöngumálin þar, eru 3.2 km á lengd og þar hafa menn nefnt kostnaðartölur allt frá 120 millj. kr. og upp í 400 og jafnvel þar yfir. Þannig er ljóst að miklu máli skiptir hvort raunverulegt kostnaðarverð liggur þarna í lægri eða efri kantinum eða hvar það liggur þarna á milli. Ég held að aldrei verði lögð of mikil áhersla á það í þessu sambandi að það sem kannske þyngst vegur í afstöðu manna og ræður mestu um áhuga heimamanna í mörgum byggðarlögum um þessi mál er það öryggisleysi og sú gífurlega áhætta sem hvílir eins og mara á því fólki sem býr við hættulegar og ótryggar vegasamgöngur. Það hafa orðið hroðaleg slys á undanförnum árum á mörgum þeim vegum sem einmitt falla undir þetta mál. Ég nefni þar Ólafsfjarðarmúla sérstaklega. Þeir sem kunnugir eru aðstæðum á þeim stað og þekkja til fólks sem þar býr vita að þetta er í langflestum tilfellum, eða nær undantekningarlaust, hagsmunamál númer eitt þegar það fólk nefnir það sem það telur byggðarlagið mestu varða. Kemur það jafnvel á undan heilsugæslu, skólamálum og öðru slíku sem gjarnan er þó haft á oddinum. Ég hygg að menn þyrftu ekki að óttast fjárskort svo mjög ef við berum gæfu til þess - eða má ég kannske segja, herra forseti, ef við höfum manndóm til þess að standa við okkar áætlanir um langtímamarkmið í vegagerð og verja ákveðnu hlutfalli okkar þjóðartekna í þessu skyni, þeim 2.4% sem ég hygg að náðst hafi á sínum tíma samkomulag um að verja í þessu skyni. Þá þyrfti í raun ekki nema tiltölulega mjög lítinn hluta af þeim fjármunum ár hvert til að halda uppi allmyndarlegu átaki í jarðgangagerð ár frá ári sem dygði til þess að ein tækjasamstæða og einn vinnuflokkur gætu unnið á fullum afköstum við þetta mál. Ég ætla þá ekki að lengja þess umr. frekar en þakka aftur þær undirtektir sem till. hefur fengið og vona að hún hljóti eins og öll önnur mál góða meðhöndlun þingsins. Ég vil þó nota þetta tækifæri til að hrósa sérstaklega einni opinberri stofnun sem lagt hefur sitt af mörkum í þessu efni, en það er Vinnueftirlit ríkisins. Það hefur af miklum myndarskap látið útbúa sérrit um jarðgangagerð. Þar eru á ferðinni leiðbeiningar um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi þeirra sem við jarðgangagerð vinna og er þetta rit nr. 5. Ég vil hrósa þeim sérstaklega fyrir framsýnina og framtakið. Þar með liggur ljóst fyrir að ekki verður Vinnueftirlitið til að tefja framkvæmdir í þessu máli.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál., 171. máli, en 1. flm. þeirrar till. var Magnús H. Magnússon varaþm. Tillgr. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela fjmrh. að undirbúa breytingu á lögum og tekju- og eignarskatt sem feli í sér að skattbyrði hjóna verði jöfn hvort sem annað þeirra eða þau bæði vinna fyrir tekjum. Taka skal sérstakt tillit til þess ef verulegur kostnaður hlýst af því að hjónin vinna bæði utan heimilis.“ Í grg. með þessari till. til þál. segir svo: „Það er óverjandi að hjón, þar sem annar makinn treystir sér ekki til að vinna utan heimilis, t.d. vegna fjölda barna, vegna veikinda eða vegna umönnunar aldraðs fólks eða sjúks, skuli greiða mun hærri skatta af sömu tekjum og hjón sem vinna bæði utan heimilis. Í þessum tilvikum sparar heimavinnandi makinn því opinbera oft mikið fé í stofn- og rekstrarkostnaði barnaheimila, heilbrigðisstofnana og dvalarheimila aldraðra. Í stað þess að meta þetta starf að verðleikum er fólkinu refsað með hækkun tekjuskatts. Þessu má breyta t.d. með því að hafa sérstakan skattstiga fyrir einstaklinga og annan fyrir hjón og sambýlisfólk eins svo víða er erlendis og var hér á landi til skamms tíma. Á hinn bóginn er eðlilegt að tekið sé sérstakt tillit til þess að veruleg aukaútgjöld, t.d. vegna gæslu tveggja eða fleiri barna, hljótast af því að bæði hjónin vinna utan heimilis. Þetta má gera á ýmsan hátt, t.d. með hækkun barnabóta eða með viðauka við heimildarákvæði 66. gr. laga um tekju- og eignarskatt.“ Með grg. er birtur samanburður í töfluformi á tekjuskattsgreiðslum hjóna eftir því hvort annað hjóna vinnur fyrir öllum tekjunum eða annað hjóna vinnur fyrir 2/3 hluta tekna, en hitt fyrir 1/3 hluta eða ef tekjur skiptast til helminga milli hjóna. Á þessari töflu sést að fyrir 300 þús. kr. tekjustofn munar hér 11 700 kr, ef tekjur skiptast jafnt milli hjóna eða ef annað hjóna vinnur fyrir öllu. Ef tekjurnar eru hærri eykst bilið þannig að það fer upp í 49 100, miðað við tekjuskattsstofn sem er 600 þús., og upp í 65 500 ef tekjuskattsstofninn er 800 þús. Munurinn er nokkru minni ef tekjurnar skiptast ekki jafnt milli hjóna, heldur þannig að annað hjóna vinni fyrir 2/3 hlutum teknanna en hitt fyrir 1/3. Í sambandi við afgreiðslu á skattalögum nýverið komu þessi mál til umræðu. Það var uppi viðleitni af hálfu ríkisstj. til þess að minnka þetta bil með því að leyfa tilflutning á ónýttum persónuafslætti. Sú aðferð sætti ákveðinni gagnrýni af hálfu ýmissa aðila í þjóðfélaginu, m.a. þeirra sem halda uppi merki jafnréttis milli kynjanna. Þó kom fram á nefndarfundi þar sem þessir aðilar fluttu mál sitt að þeir töldu ekki að sá mismunur á skattbyrði sem í gildi væri væri að öllu leyti réttlátur, heldur gagnrýndu þeir beinlínis þá aðferð sem ríkisstj. hefði valið við að jafna þetta bil. Þessi till. til þál. kom fram áður en það frv. til l. um breytingar á skattstigum o.fl., sem ég vitnaði til áðan, var lagt fram á Alþingi. En engu að síður þykir okkur meðflm. Magnúsar H. Magnússonar ástæða til þess að þessi mál verði tekin til frekari skoðunar og þá m.a. í ljósi þeirrar gagnrýni sem kom fram þegar umrædd breyting var gerð á tekjuskattslögunum skömmu fyrir áramót. Þess vegna leggjum við til að þáltill. verði tekin til meðferðar í n. og fái þar gaumgæfilega skoðun og væntum þess að hún verði síðan samþykkt í þessu formi eða einhverju því öðru formi sem menn koma sér saman um og svarar þeim markmiðum sem hér eru lögð fram um það að leita eftir því að hafa sanngirni og réttlæti í þessu kerfi eftir því sem auðið er. Herra forseti. Ég held að ég sjái ekki ástæðu til að fjölyrða öllu frekar um þetta, en legg til að að loknum fyrri hluta þessarar umr. verði þáltill. vísað til allshn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 467 sem fjallar um könnun á lífskjörum á Íslandi og í nálægum löndum. Þessa till. flytjum við Pétur Sigurðsson alþm. Ég les till., með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa nefnd fulltrúa stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins til að kanna hvort og að hvaða leyti laun og lífskjör eru lakari á Íslandi en í nálægum löndum og hverjar eru orsakir þess. Nefndin skili athugun sinni fyrir árslok 1985.“ Svo sem fram kemur í þessum tillögutexta er það meginatriði þessarar till. að kanna hvernig á því stendur að þótt Íslendingar séu með þeim þjóðum sem einna hæstar þjóðartekjur hafa á mann í veröldinni, sjöttu í röðinni eins og að undanförnu eða jafnvel ofar á þeim lista, hvernig á því stendur að slík þjóð býr þó ekki við betri lífskjör en raun ber vitni. Þurfum við þó ekki að standa undir neinum herkostnaði svo sem aðrar þjóðir, en til slíkra hluta fer allverulegur hluti ríkisútgjalda flestra þjóða. Það hefur vafist nokkuð fyrir mönnum að komast að niðurstöðu um það hver sé orsökin. Umræður um það hafa verið ákaflega pólitískar oft og tíðum og mótast af því hverjir hafa tekið þátt í umræðunni. Það er skoðun okkar flm. að það sé hins vegar kominn tími til að gerð verði hlutlæg athugun í þessum efnum á orsökum þess sem hér um ræðir og á grundvelli þeirrar rannsóknar og þeirra ábendinga um orsakirnar sem hér er kallað eftir, þá geti stjórnvöld, aðilar vinnumarkaðarins, stjórnmálaflokkar, Alþingi og aðrir aðilar sem mál þetta varðar í verulegum mæli gert ráðstafanir sem eru í samræmi við þær niðurstöður sem við væntum að muni þá liggja fyrir. Það fer ekki á milli mála að lífskjör hér á landi hafa versnað á undanförnum árum. Það þekkja allir og þarf ekki að fara mörgum orðum um. Kaupmáttur kauptaxta hefur minnkað um fimmtung á síðustu þremur árum og er nú svipaður og hann var árið 1971. Töflu um þessa þróun er að finna í grg. þeirri sem fylgir með þessari þáltill. Nú er það svo að kaupmáttur kauptaxta er vitaskuld ekki algildur mælikvarði á lífskjör launafólks þó að hann sé þýðingarmikill. Oft er bent á að nær væri að líta fyrst og fremst á ráðstöfunartekjurnar frekar en taxtana. En aðrir mælikvarðar sýna einnig alldökka mynd þó mismunandi sé eftir því hvaða stærðir eru skoðaðar. Ef við lítum á þjóðartekjurnar er það alkunna að þær hafa minnkað verulega á síðustu þremur árum, eitt árið um 5.5%. Þjóðartekjurnar í dag eru á svipuðu stigi og árið 1973 eða fyrir tæpum 12 árum og þær hafa dregist saman þrjú ár í röð. Það má einnig nefna ráðstöfunartekjurnar sem ég gat um. Þær voru svipaðar árið 1984 og þær voru upp úr miðjum síðasta áratug. Þetta er alvarleg þróun, ég held að engum blandist hugur um það, ekki síst með hliðsjón af því að þær þjóðir sem við berum okkur gjarnan saman við hafa nú komist út úr þeirri kreppu sem einkennt hefur alþjóðaefnahagsstarfsemi og efnahagslíf á árunum 1979–1982. Við erum meðlimir í OECD-bandalaginu, Efnahagssamvinnustofnun Evrópuþjóða, þó að fleiri séu þar aðildarríkin. Þess vegna er nærtækt að bera þróun mála í þessum efnum hér á landi saman við þróun hjá OECD-ríkjunum í heild. Hagvöxtur í OECD-ríkjunum var árið 1983 að meðaltali 2.6%, tæplega 5% 1984 og gert er ráð fyrir að í ár verði hann milli 3 og 4%. Samfara þessum hagvexti fara lífskjör batnandi í flestum nálægum löndum meðan lífskjörum hefur farið hrakandi hér á landi. Tölurnar sem birtar eru í nákvæmari og ítarlegri útgáfu með grg. gefa allgóða vísbendingu um lífskjörin hér á landi í samanburði við aðrar þjóðir og þó ýmislegt þurfi að athuga nánar, m.a. áhrif örra breytinga á gengi gjaldmiðla, einkum á síðari árum, bera þær þó með sér að lífskjör á þennan mælikvarða hafa verið almennt góð í OECD-ríkjunum og yfir meðaltali í löndum eins og Danmörku, en lélegri þó þar en í Svíþjóð og Noregi. Fram til 1982 er samanburður við OECD-ríkin á margan hátt ekki óhagstæður okkur Íslendingum, en sama verður ekki sagt um framhaldið. Þjóðartekjur á mann hér á landi eru nú einungis um 9 þús. dollarar eða um 84% af því sem þær voru 1982 og um 70% af þjóðartekjunum 1981. Að vísu veldur hér allmiklu um hve staða dollarans hefur styrkst mjög á undanförnum árum, en þessar tölur tala engu að síður sínu máli. Það virðist liggja fyrir svo ekki þurfi um það að fara í grafgötur hver launaþróunin hefur verið á undanförnum árum miðað við þann stóra hóp þjóða sem ég gat um. Þær staðreyndir liggja allljóslega fyrir. Það eru þó fleiri atriði sem hér þarf að kanna en þjóðartekjur á mann á Íslandi í sambandi við önnur lönd. Sú nefnd, sem fær það verkefni að fylgja fram þessari þáltill. sem hér er á ferðinni, mun að sjálfsögðu leggja mat á hvaða þættir skipta mestu máli í þessu sambandi. En það er rétt að nefna nokkur mikilvæg atriði sem könnunin þarf augljóslega að ná til. Eitt þeirra er hlutur launþega í þjóðartekjunum. Það er mjög mikilvægt atriði í þessu sambandi. Í öðru lagi breyting á kauptaxta og launaþróun, bæði almenn og eftir atvinnugreinum. Það þarf að líta á atvinnutekjur, heildartekjur og ráðstöfunartekjur, og enn fremur vægi annarra tekna en launa, t.d. tilfærslutekjur og eignatekjur. Það þarf að líta á vinnutíma og atvinnuöryggi, á óbeina skatta og beina og opinbera þjónustu, í hve ríkum mæli hún er veitt. Það þarf að líta á greiðslubyrði og skuldastöðu gagnvart öðrum löndum, fjárfestingarþróun, gengisþróun, ekki síst gagnvart dollaranum, og hagsveiflur í einstökum löndum. Eftir að þetta liggur fyrir er komið að kjarna málsins, því sem þessari nefnd er ætlað að vinna að. Nefndinni er ætlað að gera þessa launakönnun, en henni er einnig ætlað að skýra niðurstöður sínar að því er varðar lífskjaraþróun hér á landi í samanburði við þau lönd sem ég nefndi. Hverjar eru orsakir þessarar þróunar? Og þá má spyrja: Hafa ytri ástæður ráðið mestu um þessa þróun, aflabrögðin, sem hafa verið misjöfn,-að vísu var þriðja besta aflaárið á síðasta ári - eða er það staða alþjóðlegra efnahagsmála sem hér ræður mestu eða er skýringanna e.t.v. að leita í okkar eigin efnahagslífi, skipan þess og stjórn? Það er mjög mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að draga lærdóm af reynslunni í þeirri stöðu sem við blasir. Ef mistök hafa orðið ber vissulega að viðurkenna þau og einbeita kröftunum að því að koma í veg fyrir að þau endurtaki sig. Við eigum m. ö. o. að læra af sögunni í þessum efnum. Það er skoðun flm. að þessari till. að það verkefni sem hér liggur fyrir sé afar brýnt með tilliti til þess að hætt er við að Íslendingar fari í vaxandi mæli að setjast að þar sem betri kjör bjóðast ef bilið heldur áfram að breikka milli lífskjara hér á landi og í nágrannalöndunum. Því fyrr sem við getum greint þær orsakir sem liggja til grundvallar þeirri þróun sem ég hef gert hér að umtalsefni því betra.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir 28. máli Sþ. á þskj. 28 þar sem lagt er til að starfsemi Fasteignamats ríkisins verði lögð niður. Framsaga mín í þessu máli þarf ekki að vera löng. Hún er grunduð á því að hjá Fasteignamati ríkisins fer fram verðmætamat á fasteignum sem grundvöllur að skattfæti eða álagningargrundvöllur. Ég tel þessa starfsemi óþarfa í ljósi þess að verðmætamat á fasteignum fer fram á öðrum stöðum í stjórnsýslunni. Annars vegar er um að ræða brunabótamat og hins vegar mat á lóðaverði hjá byggingarfulltrúaembættum. Þar tel ég þar með álagningargrundvöllinn vera fyrir hendi, sem hægt er að nota við álagningu fasteignagjalda, og að allt annað starf Fasteignamats ríkisins þjóni í raun engum tilgangi, skili engum árangri sem mælanlegur er til hagsbóta fyrir samfélagið.



Herra forseti. Ég verð víst að byrja á því að biðjast afsökunar á því að mér láðist, í tilraun minni til þess að hafa orð mín um seinustu þáltill. sem fæst, að beiðast þess að þáltill., sem ég mælti fyrir hér áðan, yrði vísað til allshn. Sþ. Ég mæli þá hér fyrir till. á þskj. 27 um að ríkisvaldið hætti rekstri embættis húsameistara ríkisins, þ.e. leggi niður þá starfsemi sem þar fer fram. Til skýringar þá get ég sætt mig við það að embættið sjálft sé fyrir hendi. Það þarf að sinna ýmsum verkefnum sem eru kannske meira bókasafnslegs eðlis en verklegs eðlis. Einhver þarf að sinna þeim og því er alveg hægt að hugsa sér það að til þess sé skipaður eða ráðinn maður sem megi þá heita húsameistari ríkisins. Það sem ég er að leggja áherslu á að afnumið verði er annars vegar óeðlileg niðurgreidd starfsemi húsameistaraembættisins, óeðlileg í ljósi þess að þessa sérfræðilegu þjónustu er raunverulega ekki hægt að draga til ábyrgðar fyrir störf sín með sama hætti og sérfræðinga sem keyptir eru að úr atvinnulífinu. Þar sem ríkisvaldið ber ábyrgð á gerðum þessa sérfræðings getur það ekki sótt sjálft sig til saka. Hins vegar hefur þjónusta þessa embættis mælst illa fyrir víðs vegar í kerfinu þar sem menn hafa orðið að nota hana - eða í sumum tilvikum nánast orðið að þola hana. Það er bæði hægt að benda á það að byggingarkostnaður þeirra bygginga, sem húsameistaraembættið hefur staðið að, er óeðlilega hár þar sem hægt er að bera hann saman við sambærilegar byggingar á frjálsum markaði og það er með öllu óeðlilegt að þeir aðilar, sem sinna annars vegar embætti húsameistara ríkisins Ég hins vegar störfum hjá embættinu, séu að meira eða minna leyti teiknandi og vinnandi sem sérfræðingar og ráðgjafar fyrir einkaaðila út um borg og bæ. Ég er þá að tala um það að húsameistari ríkisins sinni þeim verkefnum, sem honum eru falin af sínum yfirboðara, sem í þessu tilviki er forsrh., en sé ekki að teikna hótel eða atvinnubyggingar. Á ég þá við byggingar eins og Hótel Sögu, Breiðablik eða Eimskip eða einkahús út um borg og bæ. Ég held því fram að þessi aukastarfsemi starfsmanna embættis húsameistara ríkisins, og þar undanskil ég fáa, leiði hreint og beint til þess að þjónusta þessa embættis við viðskipavini sína sé léleg og slök. Þess vegna beri að leggja þessa starfsemi niður.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill., 26. máli Sþ. á þskj. 26. Hún fjallar um það að leggja niður starfsemi framkvæmdadeildar Innkaupastofnunar ríkisins. Það liggja að mörgu leyti sömu rök og ástæður til þess að ég mælist til þess að þessi starfsemi verði lögð niður eins og um hið fyrra embætti sem ég ræddi hér um áðan. Embættið er að verða bráðum 14 eða 15 ára gamalt og það hefur ekki skilað því hlutverki sem því var ætlað. Og það sem það hefur skilað er ekki eins gott og það gæti verið og í sumum tilvikum beinlínis mjög skaðsamlegt. Ég skal tína til hér örfá dæmi og reyna að stytta mál mitt eins og hægt er og benda hér á helstu atriði sem ég tel vera ámælisverð í starfsemi þessarar stofnunar. Afgreiðsla mála er mjög treg og tafir eru afskaplega algengar. Afleiðing þessa er sú að fjárveitingar nýtast mjög illa. Þetta er mjög bagalegt á verðbólgutímum. Byggingar verða seint arðbærar fyrir þessa sök. Það er hægt að hugsa sér að orsök þessa seinagangs hafi t.d. verið of mikil verkefni miðað við mannafla eða þá, og það tel ég miklu frekar vera ástæðuna, skipulagsleysi í vinnubrögðum og hreint og beint kunnáttuleysi í stjórnun. Það má nefna sem dæmi að vestur á Ísafirði dróst um sjö mánuði að auglýsa útboð III. áfanga sjúkrahússins og heilsugæslunnar eingöngu vegna samskiptaörðugleika, eins og það var kalláð, milli einstaklinga í kerfinu. Það tók þar tvö ár að taka ákvörðun um gerð varmadælu og loftræstikerfis fyrir þessa sömu byggingu. Það varð á endanum að taka þessa þætti út úr útboðinu til þess yfir höfuð að menn gætu komist áfram við verkið. Það lítur oft og tíðum út fyrir að starfsmenn framkvæmdadeildarinnar hafi ekki aðgang að þeirri tækniþekkingu sem krafist er af stofnuninni. Sem dæmi má nefna að í þessari fyrrnefndu byggingu, sjúkrahúsinu á Ísafirði, eru ýmsir hönnunargallar sem framkvæmda deildin, sem verkið er falið, hefði átt að geta fyrirbyggt ef tækniþekking hefði verið fyrir hendi. Þetta eru tiltölulega einföld atriði eins og það að innkeyrsla sjúkravagna er ónothæf í þessu húsi - eða var. Það eru atriði eins og það að húsið er byggt á stað þar sem útsýni er þó nokkuð gott, en útsýnið er síðan byrgt með steinhandriði. Það eru mistök í gerð og uppsetningu raflagna og svo mætti lengi telja. Þetta eru alls kyns einstök atriði sem ég á nokkurn sæg upplýsinga um. Menn hafa verið afskaplega ötulir að hafa samband við mig og benda mér á ýmsa annmarka sem þeir hafa orðið fyrir í samneyti sínu við þessa stofnun. Og þess eru dæmi að fyrirtæki hafi beinlínis reynt að komast hjá því að skipta við þessa stofnun ef mögulegt var. Ég get nefnt að Orkubú Suðurnesja átti í svo miklum örðugleikum í samskiptum sínum við þetta fyrirtæki að forráðamenn þess enduðu með því að sniðganga hreinlega fyrirtækið við öflun efnis og þjónustu til uppbyggingarinnar. Það sem ég tel þó kannske enn alvarlegra er það að stofnunin hefur ekki sinnt lögbundnum skyldum sínum. Það alvarlegasta er það að þessu fyrirtæki var ætlað að gefa heildaryfirsýn yfir fjárfestingar á vegum hins opinbera til þess að menn gætu gert sér grein fyrir því a) hvað miklir peningar höfðu farið í fjárfestingarnar, b) hverju þeir höfðu skilað, c) hvaða árangur hafði náðst í útboðum, d) var hægt að hugsa sér með endurbótum á útboðum að ná betri árangri? o.s.frv. Allt þetta átti að skila sér í því fyrirbæri sem kallað var skilamat. Um það segir svo í lögum um opinberar framkvæmdir, með leyfi hæstv. forseta: „Að lokinni verklegri framkvæmd og úttekt skal fara fram skilamat. Í matinu skal gerð grein fyrir því hvernig framkvæmd hefur tekist miðað við áætlun. Enn fremur skal þar gerður samanburður við hliðstæðar framkvæmdir, sem þegar hafa verið metnar. Ríkisendurskoðun setur nánari reglur um fyrirkomulag skilamats og sér um það, að greinargerðir um skilamat séu lagðar fyrir fjvn. Alþingis, samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir og eignaraðila.“ Á þessum 14 árum, sem þessi stofnun hefur starfað, hefur þessu skilamati aldrei verið skilað. Fjvn. Alþingis hefur aldrei séð stafkrók um þetta skilamat frá þessu embætti. Ef horft er á þetta mál í réttu ljósi má hreint og beint halda því fram að þessi stofnun hafi staðið að lögbrotum í 14 ár. Auðvitað koma þar aðrir aðilar til sem ábyrgð bera á þessu eins og ríkisendurskoðun. Það eru fersk í minni ummæli háskólarektors þar sem hann lýsti samskiptum sínum við þetta fyrirtæki. Hann hélt því fram að framkvæmdadeildin væri hreint og beint ábyrg fyrir því að opinberar byggingar væru yfirleitt lekar, ónýtar og héldu hvorki vatni eða vindi. Þetta kann að vera fullsterkt í árinni tekið en við vitum það að Háskólinn hefur eftir harða og skorinorða baráttu fengið því framgengt að hann hefur nú orðið framkvæmdasjálfstæði án þess að þurfa að skipta við framkvæmdadeild Innkaupastofnunar. Það hefur orðið að samkomulagi milli mín og hæstv. forseta að í þeim tilgangi að reyna að flýta afgreiðslu þessara mála til nefndar reyni ég eftir bestu getu að stytta mál mitt sem hægt er. Þess vegna læt ég það vera að tína fleira til. En í heild má segja að áhrifin af starfsemi þessa fyrirtækis séu þau að framkvæmdir á vegum hins opinbera fara fram með þeim hætti að enginn aðili hefur í raun nokkra yfirsýn yfir það hvaða peningar fara í hvað og með hvaða hætti þeir skila sér. Ef maður ætti að nota eitt lýsingarorð yfir þessa starfsemi þá held ég að kalla mætti hana í hæsta máta subbulega.



Herra forseti. Ég vil sannarlega skoða þetta mál sem hér er til umr. Það hefur æðioft verið til umræðu hér á Alþingi og komið fram frá fjölmörgum þm. hörð gagnrýni á þessa stofnun. Og ég veit að það er ekki að ástæðulausu, því miður. Það skal viðurkennt að þar hefur margt mátt betur fara í framkvæmdum og aðhaldi og aðgæslu allri. Ég skal hins vegar ekki hér og nú hafa nein stóryrði uppi um það, hvorki um subbuskap í þeirri stofnun eða annað eftir því. Hér eru ekki þeir menn til staðar, sem geta svarað þeirri gagnrýni og ég veit að margt er þar ágætra manna, sem vilja vinna sitt starf af fyllstu samviskusemi og gera vel, en hafa kannske fyrst og fremst ekki til þess nægilega góða aðstöðu, eins og reyndar hv. flm. kom réttilega inn á. Ég hef alltaf litið svo á að eitt meginvandamálið varðandi þessa stofnun væri það að hún væri vanmönnuð miðað við þau miklu verkefni sem henni eru fengin, þau allt of miklu verkefni sem henni eru fengin. Þegar við ræðum um þessa stofnun erum við komin inn á svið ákveðinna laga sem við þekkjum hér mætavel. Það eru lögin um skipan opinberra framkvæmda. Aðili frá Innkaupastofnuninni er einn þeirra fulltrúa sem situr í samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir, sem stundum hefur fengið það ágæta nafn bremsunefnd, nefnd til þess að stoppa af ákveðna hluti. Varðandi þau dæmi sem hér hafa verið nefnd í þingsölum oftar en einu sinni um tafir á verkum vil ég ekki fullyrða hverjum þær tafir eru að kenna. En það skyldi nú aldrei vera að það væri ekki alfarið þessari stofnun að kenna, heldur hefðu viðkomandi stjórnvöld eða hin svokallaða bremsunefnd, þar sem situr fulltrúi fjárlaga- og hagsýslustofnunar, þar sem situr fulltrúi okkar.hér, fulltrúi fjárveitingavaldsins, þ.e. formaður fjvn., og til viðbótar fulltrúi frá Innkaupastofnun ríkisins, það skyldi þó aldrei vera að þessir aðilar hefðu rekið fingurinn þarna óvart í. Ég fullyrði það ekki en það skyldi þó aldrei vera að bremsunefndin hefði stundum komið inn í þau mál. Ég þekki dæmi þess að mál hafa stöðvast í samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir þrátt fyrir fjárveitingar. Ég býst við að við þekkjum nokkuð mörg sem þar höfum komið að verki að úr þeim fjármunum sem veittir hafa verið af Alþingi hefur stundum orðið býsna lítið af þeim ástæðum. Ég vil m.ö.o. ekki gera lítið úr þeim ásökunum sem hér komu fram í garð þessa aðila, ef það er sannanlegt að þar hafi verk verið beinlínis tafin, þar hafi eftirlitshlutverk ekki verið rækt sem skyldi, þar hafi beinlínis verið unnið þannig að fé hafi rýrnað að framkvæmdagildi svo sem hér var rakið áðan. Ég vil ekkert um þetta fullyrða en ég veit að um þetta eru dæmi. En hver á sökina í þessum efnum? Það vil ég láta liggja á milli hluta. Ég vil ekki kenna það þeim starfsmönnum einvörðungu sem þarna vinna, það tek ég skýrt fram. Ég veit að hv. flm. er mér sammála um þetta atriði, að það er ekki hægt að varpa alfarið sökinni á starfsmenn framkvæmdadeildar Innkaupastofnunar í þessum efnum. Þar koma aðrir til, sem eru þeim æðri og eiga að sjá um eftirlitshlutverkið, því að vitanlega á samstarfsnefndin um opinberar framkvæmdir að láta hér til sín taka. Ef framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins stendur sig ekki sem skyldi á samstarfsnefndin að taka í taumana. Og það er þá kannske hún sem hefur brugðist hlutverki sínu, þeir sem í henni sitja, sem ég skal telja upp aftur, formaður fjvn., fjárlaga- og hagsýslustjóri eða fulltrúi þaðan og svo þessi eini fulltrúi Innkaupastofnunarinnar. Það eru þessir þrír aðilar sem þessu ráða. Ég vil skoða þetta mál. Ég tek ekki undir þetta fortakslausa orðalag um að leggja þessa stofnun niður: Hún er mér ekki að skapi. Ég flutti hins vegar á sínum tíma og fékk samþykkta tillögu um það að lögin um skipan opinberra framkvæmda skyldu endurskoðuð. Og endurskoðunin mun hafa verið falin, að mér helst skilst, fjvn. Það var þá helst aðilinn til þess að fela það! Því að eins og hv. varaformaður fjvn. veit þá eru fjvn. og hv. þm. Kristín Halldórsdóttir ekkert gefin fyrir að fara ofan í svona hluti, enda nógu að sinna af öðru tagi. Það er eitt það versta sem ég get hugsað mér að vísa þáltill. til fjvn. til afgreiðslu ef maður hugsar sér að fá afgreiðslu á till. af því tagi. Og nú man ég eftir ritara Sþ. sem einum þeirra manna sem þar eiga hlut að máli. Það er ekki af illvilja heldur af feiknalegri aðgæslu þeirrar nefndar varðandi fjármuni að ekki séu samþykktar tillögur sem eru útgjaldaaukandi fyrir ríkissjóð. Ég hygg nú samt sem áður að ekki hefði sakað þó að sú tillaga sem hér var samþykki um endurskoðun laganna um skipun opinberra framkvæmda hefði verið framkvæmd. Ég hygg að það hefði verið af hinu góða. En við hv. flm. vil ég segja það að ég vil athuga með honum hvað á þá að koma í staðinn og hvernig við eigum að haga þessum málum. Og ég vil spyrja hann í leiðinni: Er það þá meining hans sem eðlilegt framhald af þessu að hann ætli að leggja það til að lögunum um skipan opinberra framkvæmda verði breytt á þann veg að samstarfsnefndin verði lögð niður og það eftirlitshlutverk, sem hún á að hafa. sé þar með fellt niður? Það er stóra atriðið í þessu máli að mínu viti.



Herra forseti. Svar mitt við spurningu síðasta ræðumanns, hv. 2. þm. Austurl., er að ég álít að samstarfsnefndina megi leggja niður. Ég minni á að í smíðum er frv. til l. um Stjórnarráð Íslands og þar er gert ráð fyrir því að ábyrgð á framkvæmdum verði færð til viðkomandi ráðuneytis. Ég tel það eðlilegt þar sem þá er af löggjafans hálfu miklu hægara og auðveldara að draga einstaka ráðherra til ábyrgðar fyrir þær framkvæmdir sem þeir hafa staðið að. Ég held að lýsing hv. 2. þm. Austurl. á samstarfi samstarfsnefndarinnar og framkvæmdadeildarinnar sé ein sér mjög sterk röksemd fyrir því að þessa stofnun megi leggja niður. Því að til hvers er að smíða undir mann fót sem ekki nær til jarðar og getur ekki gengið? M.ö.o. ef annars staðar í stjórnkerfinu er eitthvert það apparat, sem hreint og beint kemur í veg fyrir að viðkomandi stofnun geti starfað með eðlilegum hætti. þá er þar með búið að smíða tæki sem engum þjónar og engum gagnast. Ég vil leggja áherslu á það að í þessari till. eins og öðrum sem ég hef flutt er ég ekki að veitast að mönnum. Menn geta verið misjafnir og þeir verða oft að nokkurs konar tákngervingum fyrir stofnanir. Þeir verða stofnanirnar persónugerðar þannig að menn nefna kannske menn með nöfnum og skilgreina þá, en eru að gagnrýna stofnunina. stjórnkerfið sjálft. Ég held að þeir sem kynnst hafa starfsemi framkvæmdadeildarinnar af eigin raun hljóti að geta samsinnt mér í því að þetta fyrirtæki skilar nánast engu af þeim verkefnum sem því eru ætluð. Ég bendi bara á jafneinfalt atriði og það að þeir aðilar sem standa að opinberum framkvæmdum og eiga viðskipti við framkvæmdadeildina geta aldrei. ekki á ársgrundvelli. ekki á mánaðargrundvelli, ég tala nú ekki um vikugrundvelli, fengið upplýsingar um fjárhagslega stöðu sína gagnvart framkvæmdadeildinni. Þeir fá seint endanlegar upplýsingar um það. Í fyrsta lagi er reikningsleg staða þeirra við fyrirtækið ekki vituð fyrr en einhvern tíma eftir dúk og disk og þá ekki á grundvelli neins annars en annars vegar reikninga og hins vegar innborgana. Endanlegt skilamat. þ.e. verðmætamat eins og ég lýsti áðan, fer aldrei fram.



Herra forseti. Aðeins örfá orð vegna þessarar fram komnu till. Ég held að það sé rétt sem hv. 2. þm. Austurl. sagði hér áðan að breyta þarf lögum um framkvæmd opinberra bygginga. Það er alveg ljóst að allt eftirlit með þeim er oft fyrir neðan allar hellur. Til þess liggja ýmsar ástæður sem sumar hverjar hafa verið hér raktar. En vegna þess að hv. flm. tilheyrir stétt manna. sem bera starfsheitið arkitektar. tel ég ástæðu til að minnast aðeins á hlut þeirra við gerð opinberra bygginga. Ég hef ekki mikla reynslu af framkvæmd við ríkisbyggingar öðruvísi en sem hluta af byggingum sem sveitarfélög einnig fjármagna. Eftir fjögurra ára veru mína í borgastjórn Reykjavíkur undraðist ég oft hvernig þessum málum var háttað. Í stuttu máli virðist arkitektinum, sem húsið teiknaði. vera það nokkuð í mun - flm. leiðréttir mig ef ég hef rangt fyrir mér - að húsið sé nokkuð vel dýrt vegna þess að prósenta af byggingarkostnaði hússins rennur til arkitektsins. Og því hærri sem hún er. því betra fyrir hann væntanlega. Þetta er þó nokkurt atriði. Oft er um að ræða byggingar sem eru fjármagnaðar bæði af ríki og sveitarfélögum. Og þá er oft. a.m.k. af hálfu sveitarstjórna. reynt að hrúga því sem mögulegt er inn í húsið strax í byrjun. nauðsynlegu sem ónauðsynlegu, til þess að geta gert reikning ríkisins sem hæstan. Sveitarstjórnarmenn sögðu alveg blákalt: Þetta er stofnkostnaður. Við skulum kaupa þetta vegna þess að þetta er stofnkostnaður og þar með greitt að hluta af ríkinu. - Ég gæti talið upp mörg dæmi. dæmi um hnausþykk gólfteppi í tugum fermetra á gólf sem aðallega átti að aka um í hjólastólum. Og svo þykk voru gólfteppin að gangandi fólki. vel gangandi. var varla fært um húsið. Ég get talið upp dæmi um eldavélar á dagheimili. sem áttu að þjóna 24 börnum + starfsliði, sem voru á stærð við eldavélar á Hótel Sögu. En þegar kvartað var yfir þessu af hálfu þeirra sem þóttust hafa eitthvað með málið að gera, þá var svarið: Þetta er stofnkostnaður. Og arkitektinn dró svo sannarlega ekki úr því að hann yrði sem allra hæstur. Ég held því að hér sé oft býsna slungið samspil. Öll þekkjum við að einstöku arkitektar virðast komast að, ef svo má segja, jafnt hjá ríki sem sveitarfélögum og fá fyrirhafnarlítið að annast hönnun hvers stórhýsisins á fætur öðru. Og það er nokkuð hægt að rekja það, því að menn læra auðvitað af reynslunni, að síðasta húsið er ævinlega það allra dýrasta og íburðarmesta. Auðvitað hefur lítil þjóð eins og við engin efni á þessu, það er svo langt í frá. Bruðlið og íburðurinn í opinberar byggingar eru löngu farin fram úr öllu hófi. Sams konar dæmi er einnig hægt að taka úr viðskiptum við Innkaupastofnun ríkisins, óheyrilegur dráttur á því að koma útboðum af stað, annar eins dráttur við að ganga frá þeim og velja úr þeim. Þetta hleypir upp kostnaði þannig að í fæstum tilfellum standast nokkrar kostnaðaráætlanir, jafnvel þó að tillit sé tekið til óstöðugs verðlags í landinu. Kostnaður fór oft langt fram úr því öllu saman. Ég get tekið undir orð hv. flm. þó að það sé kannske ákveðinn glannaskapur: Leggjum embætti húsameistara ríkisins niður. Leggjum framkvæmdadeild Innkaupastofnunar niður. Það er a.m.k. alveg ljóst að einhverjar breytingar þurfa að verða þarna á. Og ég tek undir það með hv. flm. að það er fráleitt að háttsettir embættismenn, sem eiga að stjórna opinberum framkvæmdum, séu svo jafnvel sjálfir að teikna og hanna stórhýsi út um allt land. Þetta nær auðvitað ekki nokkurri átt. Hér er um stjórnunarstarf að ræða sem ætti að samræma til að koma einhverju viti í framkvæmd opinberra bygginga. Ég get því lofað hv. flm. að ég mun hugsa mig vandlega um áður en ég treysti mér til að leggjast harkalega gegn þessari framkomnu till.



Herra forseti. Það væri náttúrulega hægt að segja ýmislegt um þessa till. Við höfum sjálfsagt mörg okkar misjafna reynslu af Innkaupastofnunni eða framkvæmdadeild hennar. Ég hef stundum hugsað henni þegjandi þörfina út af ýmsum töfum sem orðið hafa frá hennar hendi. Ég held að hv. flm. hefði kannske átt að flytja sitt mál á annan veg. Það þarf auðvitað að byrja á því að breyta lögum um opinberar framkvæmdir eða þá að flytja þáltill. um að það skuli gert. Þegar Alþingi er búið að ákveða fjárveitingu til að byggja eitthvert mannvirki er óeðlilegt að einhverjir menn úti í bæ geti hindrað það fleiri vikur eða mánuði eða jafnvel ár að byrjað sé á því verki. En það er það sem hefur skeð. Ef Alþingi samþykkir það á annað borð að byggt skuli og leggur til fjármagn til þess, þá eiga náttúrlega þeir aðilar, sem þetta mannvirki á að þjóna, að hafa leyfi til þess að fara af stað. Hitt er svo annað mál, að það er kannske ekki óeðlilegt að einhver á vegum ríkisins hafi eftirlit með því að fullnægt sé ákveðnum skilyrðum um það sem þarf að gera og undirbúning allan undir slíka byggingu. En að hægt sé að tefja þetta á þennan hátt er alveg óþolandi að búa við. Það væri hægt að segja margt um þetta. Við gætum sjálfsagt öll, a.m.k. við sem erum búin að vera hér um nokkurn tíma, sagt frá reynslu okkar í þessu efni. Og sumt er ansi hastarlegt. En eins og síðasti hv. þm. ræðumaður rakti hér áðan höfum við líka orðið að búa við það að þurfa að leita til hönnuða, til arkitekta til að teikna þessar byggingar og það hefur ekki heldur verið allt í sómanum oft og tíðum. Bæði hafa þeir tafið fyrir, ekki staðið í skilum gagnvart tímalengd, hafa teiknað þessar byggingar á þann veg að maður er rasandi, kannske meira að segja í mörg ár, að slíkir hlutir skuli geta skeð sem sumar þessar byggingar eru. Og það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði sem hér var í ræðustól á undan mér, að það væri hægt að benda á byggingar sem hafa orðið af þessum völdum helmingi dýrari en þurft hefði að vera. Ég vil auðvitað ekki hér á þessum stað benda á slíkar byggingar og þá arkitekta sem hafa teiknað þær. En það væri hægt að benda á slíkt. Ég tala nú ekki um mistök eins og flötu þökin og margt fleira sem hefur valdið ýmsum miklum skaða og erfiðleikum á undanförnum árum. Sú árátta sumra arkitekta að vilja alltaf vera að byggja einhvers konar minnisvarða, eitthvað sem stingur í augu, eitthvað sem er allt öðruvísi, hugsa ekki um hagkvæmnina, ekki um kostnaðinn, hún er náttúrlega alveg óþolandi. Það þyrfti að setja á þessa menn einhver bönd. Það er það sem þyrfti að vera. En ég vil taka undir það að þessi mál eru þannig vaxin að eðlilegt er að Alþingi reyni að breyta þarna um, ekki einungis í sambandi við framkvæmdadeild Innkaupastofnunar, heldur þessi mál öll og setja um þau skorður, setja t.d. ákveðinn ramma sem arkitektar eða hvaða hönnuðir sem eru verða að fara eftir.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka þá málefnalegu umr. um þessi till. hefur fengið. Ég vil benda hv. síðasta ræðumanni, nafna mínum, hv. 3. þm. Norðurl. e,., á að það er hægt að leysa þau vandamál sem hann lýsti á afskaplega einfaldan hátt. Í fyrsta lagi hefur maður ekki samninga við arkitektinn fyrr en maður hefur hreinlega og ítarlega byggingarlýsingu, þar sem er tekið fram hvað í byggingunni eigi að vera, af hvaða stærðum og hvað byggingin megi kosta. Ef maður verður fyrir því óhappi að skipta við slíkan vitleysing að hann taki engum sönsum eða sinni ekki athugasemdum manns, þá hefur maður náttúrlega ekki nema um eitt að velja og það er að skipta ekki við hann aftur. Sá möguleiki er fyrir hendi þegar maður hefur úr rúmlega 100 sérfræðingum á þessu sviði að velja. Þetta segi ég ekki hvað síst í ljósi orða hv. 10. landsk. þm. Það er nefnilega nokkuð áberandi að jafnvel við þá menn, sem hvað mest er kvartað undan í viðskiptum, og þá á ég við starfsbræður mína, arkitekta, er alltaf skipt aftur og aftur. Og reyni nú einhver að skýra út fyrir mér hvers vegna það er gert. Það skyldi þó aldrei vera að þar gilti nokkuð sem hv. 3. þm. Norðurl. e. kallaði einhvern tíma að nauðsynlegt væri að menn væru eitt og hið sama yst sem innst klæða. Til upplýsingar fyrir hv. 10. landsk. þm., þá er það reyndar ekki þannig að greiðslur til arkitekta fari beint eftir verklagi hússins sem um er að ræða hverju sinni. En því miður eru greiðslur til arkitekta háðar rúmmálsstærð hússins. Þetta er óheppilegt og hefur lengi verið unnið að því að reyna að breyta því. Mér skilst að þær breytingar nái fram að ganga jafnvel á þessu ári að þóknunargreiðsla til arkitekta verði ekki miðuð við rúmmálsstærð því að stórt rúmmál þýðir reyndar hærri byggingarkostnað. Aftur á móti hefur það prjál og sá lúxus, sem arkitektar samþykkja eða jafnvel standa fyrir í húsbyggingum, ekki bein áhrif á þóknun til þeirra. En því miður fara oft og tíðum saman með ákveðnum hætti hagsmunir arkitektsins og ímyndaðir hagsmunir sveitarstjórna, sem ætla sér að drýgja hlut sinn vegna kostnaðarþátttöku ríkisins við upphaf verks við viðkomandi byggingu, upphaflegan stofnkostnað, og taka þá oft og tíðum of stór skref í ákvörðunum og það leiðir endanlega svo e.t.v. til fáránlega dýrra bygginga. En vel að merkja, þetta tel ég þá vera enn eina röksemd fyrir því að títtnefnd stofnun, sem hér er til umr., hafi ekki gegnt sínu hlutverki sem skyldi, því að aldrei hef ég vitað til þess að hún hafi raunverulega gengið þarna á milli og stöðvað menn í bruðli.



Herra forseti. Það eru nokkur orð út af þáltill. sem hér er til umr. Ég verð að játa á mig þá sök að hafa ekki verið í sal þegar 1. flm. flutti framsöguræðu sína fyrir till., en af þeim umr. sem síðan hafa spunnist heyrist mér að hér sé rætt um starfsemi framkvæmdadeildar Innkaupastofnunar og þó ekki síður starfsemi svokallaðrar samstarfsnefndar um opinberar framkvæmdir sem stundum gengur einnig undir nafninu bremsunefnd. Það er einkum vegna þeirra ummæla sem ég kem í ræðustól, þar sem ég hef um tíma skipað sæti fulltrúa fjvn. í þessari samstarfsnefnd. Ég held að það sé óráð hið mesta að leggja þessa samstarfsnefnd niður. Hitt skal ég taka undir að það er full ástæða til að endurskoða starfsemi hennar og gera það starf allt skilvirkara og hraðvirkara. Ég held samt að nafnið bremsunefnd, sem þessari ágætu samstarfsnefnd hefur stundum verið gefið, sé af ýmsum toga til orðið og ekki sé ávallt því um að kenna að það sé starfsemi nefndarinnar sem tefur fyrir framkvæmdum, og því að vilja Alþingis sé framfylgt sem auðvitað kemur fram þegar Alþingi veitir fjármagn til ákveðinna framkvæmda. Samstarfsnefndinni er falið það hlutverk að fylgjast með þessum framkvæmdum, sjá um að þær séu unnar á réttan og eðlilegan hátt og jafnframt að reyna að gæta þess að dregið sé úr bruðli og óhófi í opinberum byggingarframkvæmdum eins og hér kom fram áðan. Ég held að þetta bruðl og þetta óhóf væri oft og tíðum meira ef samstarfsnefndin kæmi þar hvergi nærri. Mér er kunnugt um að samstarfsnefndin hefur iðulega gert aths. við teikningar og hönnun á opinberum byggingum sem á að fara að hefja framkvæmdir við, einmitt í því skyni að reyna að draga úr því bruðli sem fulltrúum í þeirri nefnd hefur virst vera í uppsiglingu. Þetta kann að tefja framkvæmdir eitthvað. En ég álít þó að það sé sjaldnast svo að ef framkvæmdir fara ekki af stað sé það fyrir tilstuðlan samstarfsnefndarinnar, heldur sé þar eitthvað annað sem spilar inn í. Ég vil máli mínu til sönnunar nefna tvö dæmi frá síðasta ári þar sem samstarfsnefndin hafði fjallað um ákveðin verkefni sem átti skv. fjárlögum að hefja framkvæmdir við. Það var annars vegar fiskvinnsluskólinn og hins vegar svokölluð K-bygging. Samstarfsnefndin hafði fjallað um bæði þessi verkefni og fyrir sitt leyti samþykkt að þær framkvæmdir yrðu hafnar eins og fjárveitingar gerðu ráð fyrir og reynt yrði að spila úr því fjármagni í samræmi við fjárlög. En vegna ráðstafana sem gerðar voru í ríkisfjármálum á síðasta ári og vegna aðgerða ríkisstj. til að reyna að draga úr þenslu í þjóðfélaginu var báðum þessum framkvæmdum frestað. Það var alls ekki fyrir tilstuðlan samstarfsnefndarinnar og hafi hún hlotið heitið bremsunefnd m.a. þess vegna er það ekki réttnefni. Ég hygg að fleiri dæmi gætu verið í þessum dúr. Það sem mér sýnist að mundi leiða af því að leggja niður framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins og hlutverk samstarfsnefndarinnar væri að við fengjum nýjar framkvæmdadeildir í öll rn. Einhvers staðar hlýtur eftirlit með byggingarframkvæmdum hins opinbera að verða að vera áfram þó að þessar stofnanir yrðu lagðar niður. Einhvers staðar hlýtur hið opinbera að þurfa að fylgjast með. Við höfum reyndar eina slíka byggingardeild í menntmrn. Ég álít að slíkar byggingardeildir mundu koma upp í öllum ráðuneytum í kjölfar þess að þessi starfsemi yrði lögð niður. Ég skal hins vegar ekki draga úr því að ekki sé fullkomin ástæða til að endurskoða starfsemi annars vegar framkvæmdadeildarinnar og hins vegar samstarfsnefndarinnar, ef við getum kallað hana stofnun sem er kannske ekki réttnefni, og reyna að gera hana skilvirkari. Við höfum oft heyrt þetta og vitum að það er nokkuð til í því að skilamat fari seint og illa fram varðandi einstakar opinberar byggingar. Þó held ég að sé ofmælt að segja að það fari aldrei fram. En vissulega þyrfti það að gerast jafnóðum og verkefnum er lokið hverju og einu. Ég vil þá líka upplýsa, ef hv. þm. ekki vita það, að nú er í gangi endurskoðun á starfsemi Innkaupastofnunarinnar og ég hygg að því nefndarstarfi sé nú um það bil að ljúka. Ég er viss um að þar er ýmislegt lagt til sem til bóta má horfa. Og ég vænti þess að Innkaupastofnunin muni geta gegnt sínu hlutverki enn betur eftir þá endurskoðun og þá endurskipulagningu en hún hefur getað gert hingað til. Það var aðeins þetta sem ég vildi láta koma fram, herra forseti, þar sem ég hef að undanförnu kynnst nokkuð starfsemi samstarfsnefndarinnar. Ég vil vara við því að sú starfsemi sé lögð niður. Ég tel að það sé ekki skynsamlegt vegna þess að einhvers staðar þurfi þetta eftirlit að vera og það sé betur komið á einum stað, á einni hendi og við skulum þá segja í einni nefnd en í stofnunum og nefndum í hverju einstöku ráðuneyti.



Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá leyfi til að gera hér örstutta athugasemd, en það eru tvö atriði eða þrjú sem mér finnst ekki mega láta fara í gegn án þess að athugasemd sé gerð við þau. Ég vil upplýsa síðasta ræðumann, hv. 6. þm. Norðurl. e., um það að sú nefnd sem hann var að enda við að lýsa, þ.e. samstarfsnefndin eða bremsunefndin, er ekki betur hlutverki sínu vaxin en það að hún var búin að samþykkja framkvæmd K-deildarinnar enda þótt undirbúningur þeirrar byggingar væri með öllu óhæfur af hendi húsameistara ríkisins. Það varð að taka upp hönnun hússins á síðustu stundu, þar sem alls ekki var gert ráð fyrir þeim tæknilegu þörfum sem sú starfsemi sem þar átti að fara fram gerði ráð fyrir. Það var nánast fyrir slysni að danskt sérfræðingafyrirtæki, sem fengið var til ráðgjafar, gat bent framkvæmdaaðilum á þetta á síðustu stundu og haft um leið gífurleg áhrif á framkvæmdaröðun og þar með tilkostnað hins opinbera í þessari byggingu.

Hvað á ræðumaður við með á síðustu stundu? Í haust eða vetur?

Ég á við fyrir rúmu ári.

Það er áður en samstarfsnefndin gaf grænt ljós á framkvæmdir.

Framkvæmdadeildir í hverju rn. eru auðvitað það sem ég var að tala um. Þar með getur maður dregið hvert rn. til ábyrgðar fyrir sínar framkvæmdir, en stendur ekki frammi fyrir slíku vatnshöfði sem núverandi framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins er, þar sem einn bendir á annan, Einbjörn á Tvíbjörn o.s.frv. Síðan mundi ég gjarnan vilja, ef hv. 6. þm. Norðurl. e. á þess kost, að hann sýndi mér svo sem eitt skilamat frá framkvæmdadeild Innkaupastofnunarinnar.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af því sem hv. flm. sagði í fyrri ræðu sinni. Mér skildist á hans máli að hann teldi að sveitarstjórnir mundu í sumum tilvikum ekki vera því mótfallnar að þessi kostnaður vegna hlutdeildar ríkisins væri hár. Það tilvik sem mér er minnisstæðast í sambandi við þessi mál var fyrst og fremst vanrækslusynd af þeirra hálfu, þ.e. að þeir athuguðu ekki þá teikningu af skólastjóraíbúð sem um var að ræða og það leiddi svo til þess að húsið varð að allra mati helmingi dýrara en það hefði þurft að vera. Ég hygg að það sé algengt að í sveitarstjórnum eða skólanefndum séu ekki menn sem hafi neina sérstaka þekkingu á þessum málum og það geti valdið þar einhverju um að frá þeirra hendi sé ekki nægilegt eftirlit með slíkum byggingum. Svo er nú fyrirkomulagið þannig á þessu t.d. í sambandi við skólana að þó að framkvæmdadeild Innkaupastofnunar sé með þessi mál að einhverju leyti, þá er menntmrn. líka með sína sérdeild. Og samt sem áður - og kannske vegna þess - koma þarna fyrir ýmis óhöpp og ekki gengið frá þessum málum eins og eðlilegt mætti teljast. Ég sný ekki aftur með það að það verði að stokka þetta upp og aðilar frá ríkinu, hverjir sem það eiga að vera, séu fyrst og fremst til þess að hafa eftirlit með því að farið sé eftir ákveðnum reglum en hafi ekki vald til að tefja framkvæmdir ef á annað borð er fjármagn fyrir hendi. Ég gæti sagt ykkur ýmislegt frá minni reynslu á þeim tíma sem ég hef setið á Alþingi - að það hefur verið reynt að tefja slíkar framkvæmdir hvað eftir annað og hefur orðið að beita hörðu til að fá að hefjast handa þó að allt liggi fyrir, teikningar og fjármagn. Slíkt má bara ekki koma fyrir. Það er óþolandi fyrir þm. að búa undir slíku skipulagi. Þarna þarf að verða breyting á. Hins vegar er það alveg rétt, sem kom fram hjá hv. 6. þm. Norðurl. e., að það verður að vera eftirlit með þessum byggingum. En ekki á þann veg sem nú er.



Herra forseti. Ég mæli fyrir 25. máli Sþ. á þskj. 25 sem fjallar um að lögð verði niður starfsemi tækni- og þjónustudeildar Húsnæðisstofnunar. Í lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins, 69. gr., segir sem svo hljóðar, með leyfi hæstv. forseta: „Hlutverk deildarinnar er tvíþætt. Annars vegar skal hún vera húsnæðismálastjórn til ráðuneytis um tæknileg atriði. Hins vegar skal hún veita húsbyggjendum þjónustu með ráðgjöf um byggingarmál og sölu íbúðarteikninga. Verkefni tækni- og þjónustudeildar eru þessi: Tækniskor: 1. Að semja skilyrði fyrir lánshæfni íbúða og endurmeta þau að staðaldri með hliðsjón af breyttum þjóðfélagsháttum og nýjungum í byggingartækni. Gera skal grein fyrir gæða- og stærðarkröfum og nauðsynlegum tæknilegum atriðum. Heimilt er að áskilja að forsenda lánshæfni sé hönnun húss í Mát-kerfi og notkun almennra byggingarstaðla.“ Um þetta atriði er eftirfarandi að segja: Að endurmeta að staðaldri skilyrði fyrir lánshæfni íbúða. Það atriði sem gengur út frá því að hægt sé að ákveða nákvæmlega hvaða stærð húsnæði við vissa fjölskyldustærð eigi að hafa. Þetta atriði er tiltölulega einfalt í framkvæmd og engin ástæða til þess að halda úti heilli stofnun til þessa endurmats. Við vitum einfaldlega að viss fjölskyldustærð þarf á ákveðnum herbergjafjölda að halda og er þegar fyrir hendi ákveðin viðmiðun sem notuð hefur verið um nokkurra ára skeið og kallast staðalíbúð. Að framreikna ellegar bakreikna verðgildi hennar og nota hana sem viðmiðun er minna verkefni en að það þurfi til þess heila tæknideild. Deildin hefur lítið sinnt þeim verkefnum sem annars eru nefnd hér í greininni, þ.e. gera grein fyrir gæða- og stærðarkröfum og nauðsynlegum tæknilegum atriðum, enda er það út í hött vegna þess að við höfum lög sem ákveða hvaða gæði eigi að vera á húsnæði, bæði hvað stærð og tæknileg atriði snertir. Heimilt er að áskilja að forsenda lánshæfni sé hönnun húss í Mát-kerfi og notkun almennra byggingarstaðla. Þessu atriði hefur aldrei verið hægt að framfylgja. Tæknideildin á að gera tillögu um staðalíbúðir. Það hefur hún þegar gert og þar með lokið hlutverki sínu. Hún á að áætla byggingarkostnað slíkra íbúða í samráði við Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins. Þetta hefur þegar verið gert, eins og ég segi, og er mjög einföld handavinna að framreikna það til viðmiðunar, enda álít ég að viðmiðun staðalíbúðarinnar sé ekki nema einn þáttur í þeim viðmiðunum sem nota þarf. Ég álít miklu eðlilegra að horft sé til þeirrar getu sem húsbyggjandinn hefur til að byggja yfir sig með einum eða öðrum hætti og honum sé ekki lánað fé til fjárfestinga nema að sýnt sé að hann hafi einhverja getu eða möguleika til að greiða það fé aftur. Ella verður að sjá fyrir því að honum gefist kostur á einhvers konar öðruvísi fullnægingu sinnar húsnæðisþarfar, t.d. í leiguhúsnæði eða öðru slíku. Þá er þessari stofnun ætlað að hafa á hendi eftirlit með framkvæmdum. Þar er hún komin inn á verksvið annarrar frægrar stofnunar. Og hún á að vera ráðgjafi Húsnæðisstofnunar og stjórnar hennar um tæknileg málefni. Þetta er ráðgjöf sem Húsnæðisstofnun gæti þess vegna fengið víðs vegar að, t.d. frá þeim aðilum sem hugsanlega mundu þjóna félmrn. Þá stendur í lögunum: „Að veita umsækjendum um íbúðalán almennar upplýsingar og ráðgjöf á sviðum byggingarmála, svo sem um þær reglur sem gilda um hönnun, gerð og gæði íbúðarhúsnæðis, byggingaraðferðir og val byggingarefnis.“ Þessi þjónusta er þegar fyrir hendi og rekin af fyrirtæki sem heitir Byggingarþjónustan. Húsnæðisstofnun er núna orðin aðili að þessu fyrirtæki og þar með enn ein stoðin farin undan rekstri tæknideildarinnar. Því næst kemur það sem meira máli skiptir, a.m.k. í mínum augum. Það er að þessari stofnun er ætlað að sjá um viðhald og dreifingu teikningasafns stofnunarinnar og afla nýrra lausna með því að gangast fyrir opinberri samkeppni um gerð uppdrátta af húsum eða byggingarhlutum og dreifa til byggjenda bestu lausnum sem fást úr slíkri samkeppni. Tæknideildin hefur lítið sinnt þessu verkefni og ég veit að hönnunaraðilar hafa hvað eftir annað gengið á vit forstöðumanns þessarar stofnunar og boðið honum teikningar til sölu af hentugu og handhægu húsnæði, bæði í fjölbýli og einbýli, og þeim tilboðum hefur ekki verið sinnt. Stofnunin hefur mjög takmarkaðan áhuga á að sinna þessum verkefnum, jafnvel með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í lögunum, þ.e. að gangast fyrir opinberri samkeppni um gerð uppdrátta af húsum eða byggingarhlutum, þ.e. bjóða til sín aðilum sem standa að hönnun húsnæðis og reyna að fá frá þeim húsnæði sem bæði er hentugt og vænlegt til þess að vera ódýrt í byggingu. Tæknideildin hefur sinnt því verkefni að vera sveitarstjórnum og stjórnum verkamannabústaða, sem þess óska, til aðstoðar við undirbúning, útboð og samningsgerð vegna félagslegra íbúðabygginga. Sú þjónusta er seld af mjög mörgum. Þeim aðilum sem hér eru nefndir, sveitarstjórnum og stjórnum verkamannabústaða, er engin vorkunn að kaupa þá þjónustu og hafa hana þá við hendina. „Að fylgjast með og kynna tækninýjungar sem stuðlað geta að lækkun byggingarkostnaðar.“ Þessu hlutverki hefur stofnunin ekki sinnt. Því er sinnt í Byggingarþjónustunni að nokkru leyti þó að betur mætti vera. „Tæknideild skal verðleggja þjónustu sína með þeim hætti að endurgjald fyrir hana standi að fullu undir kostnaði við starfrækslu deildarinnar.“ Þetta eru orð sem gætu gefið tilefni til ansi mikillar umr. Ég ætla samt að nefna aðeins eitt atriði til gagnrýni. Þessi stofnun selur teikningar sínar langt undir því sem aðrir þjónustuaðilar á þessu sviði geta keppt við. Þeir segja samt sem áður að þetta söluverð standi undir kostnaði við starfrækslu deildarinnar. Í því ljósi ber að hafa í huga að þessi stofnun leyfir sér það, sem enginn þjónustuaðili á frjálsum markaði gæti leyft sér, að færa allar teikningar sem þeir teikna sér til eignar. Höfuðstóll þeirra í bókhaldi stækkar því jafnt og þétt eftir því sem meira er teiknað. Það þýðir að fyrirtækið sýnir - hvað eigum við að segja - afkomu og hagnað sem einkaaðilar aldrei gætu sýnt nema þeim væri heimilt að gera hið sama. Bókhaldslega er engum það heimilt nema þessari stofnun. „Félmrn. setur deildinni sérstaka gjaldskrá að fengnum tillögum húsnæðismálastjórnar.“ Skv. nýjustu þróun mála um verðlagningu eru þessi lög orðin ólög því að verðlagning á þessari þjónustu á að vera frjáls og ekki heimilt að hafa gjaldskrá. A.m.k. er það sú tilkynning sem þau félög sem standa að þjónustu á þessu sviði, þ.e. Arkitektafélag Íslands og Verkfræðingafélag Íslands, hafa fengið frá hæstv. rn. fjármála.



Herra forseti. Ég ætla að blanda mér í umr. um niðurlagningarstarfsemi hv. þm. Stefáns Benediktssonar. Þetta er mikill iðnaður sem hann stendur hér fyrir. Það má kannske kalla hann „niðurlagmetisiðnað“ eða eitthvað í þeim dúr. Hann er að leggja hér niður hvert fyrirtækið á fætur öðru og eitt slíkt er nú til umr. þó reyndar sé þar um deild innan stærri stofnunar að ræða, þar sem er tæknideild Húsnæðisstofnunar ríkisins. Hv. þm. fór yfir ákvæði í lögum um tæknideild nokkurn veginn lið fyrir lið og stóð naumast steinn yfir steini þegar þeirri yfirferð var lokið. Ýmist gat sú starfsemi, sem þar er kveðið á um, farið fram annars staðar, að mati flm., eða þá að hann gagnrýndi tæknideildina fyrir að starfa ekki skv. lögunum og sinna ekki þeim hlutverkum sem það ætti að rækja skv. lögunum. Hún var sem sagt sek um hvort tveggja, að vera að vasast í hlutum sem hún ætti ekkert að vera að vasast í og aðrir gætu gert og einnig sek um að sinna ekki hlutverki sínu og starfa ekki á öllum þeim sviðum sem lög mæla fyrir um. Þá er orðið vandlifað í veröld þessari þegar menn eru þannig gagnsekir í bak og fyrir. Ég vil segja það um tæknideild Húsnæðisstofnunar ríkisins og þau kynni sem ég hef haft af þeirri stofnun og þeirri starfsemi sem þar fer fram, að þar er ýmis þjónusta innt af hendi sem ég hef ekki trú á að yrði gerð með mikið hönduglegri hætti annars staðar og sé enga ástæðu til þess að það opinbera megi ekki inna af höndum rétt eins og hver annar. Reyndar var það svo, að þegar þessi þjónusta var í upphafi byggð upp var henni komið á fót til að uppfylla ákveðið tómarúm á þessu sviði sem ég vænti jafnvel að hv. flm. sé mér sammála um að var fyrir hendi á þeim tíma. Þá áttu sveitarstjórnir og aðrir þeir aðilar sem mikið sækja þjónustu til stofnunarinnar naumast í annað hús að venda. Þá var ekki um að ræða aðra sem gátu á einum stað og í einni stofnun, í einu lagi innt af hendi alla þá þjónustu sem tæknideildin tók að sér og hefur innt af hendi síðan. Ég hef fyrir því, herra forseti, ummæli margra grandvarra sveitarstjórnarmanna og sveitarstjóra, sem skipti hafa átt við þessa stofnun, að þau samskipti séu sveitarstjórnum úti á landsbyggðinni hagstæð og kemur þar margt til. Það liggur í eðli máls að opinber stofnun sem tæknideild getur staðið að sinni þjónustu við landsbyggðina með öðrum hætti og rækt þau tengsl með öðrum hætti en einkafyrirtækjum, kannske misjafnlega öflugum, er kleift að gera. Þá er auðvitað að taka því og fagna því ef einhverjir njóta þar góðs af. Ég skil ekki heldur alveg andúð þá sem mér finnst birtast í máli flm. á þessari stofnun. Ég hef reyndar rekist á að starfsbræður hv. flm., þ.e. þeir sem voru áður hans starfsbræður, menn úr arkitektastétt, en þaðan mun hann hafa komið hingað inn á hið háa Alþingi, eru margir sama sinnis og eru heldur fúlir út í tæknideild Húsnæðisstofnunar. Einmitt það hvað mörgum arkitektum er illa við hana hef ég oft leyft mér að taka sem ákveðna sönnun þess að þetta væri þörf stofnun og gott væri að hafa hana í þjóðfélaginu. Hún hefur, eins og hér kom fram, boðið upp á ódýra þjónustu og boðið teikningar á verði sem hefur hugsanlega verkað sem ákveðin samkeppni á þessum markaði. Ég held að sú samkeppni hafi í alla staði verið heiðarleg. Ég tek ekki undir nein ummæli um annað og bið þá hv. flm. að færa að því rök að bókhald Húsnæðisstofnunar ríkisins hvað varðar uppgjör á rekstri tæknideildar sé ekki fyllilega réttmætt, þ.e. að það sé ekki rétt, sem kemur fram í ársreikningum þeirrar stofnunar undanfarin ár, að rekstur tæknideildarinnar, og þar á ég við rekstur, ekki eiginfjárframreikninga, að tekjur hafi hreinlega staðið undir rekstrargjöldum deildarinnar. Ég hef farið yfir reikningana, þó að ég hafi þá ekki undir höndum núna, og leyfi mér að fullyrða að svo sé. Ég tel auk þess fráleitt, ég verð að segja það sem mína skoðun, að leggja til að stofnun eins og Húsnæðisstofnun ríkisins, sem veltir jafngífurlegum fjármunum handa á milli til húsnæðismála og sú stofnun gerir, væntanlega hátt í 3 milljarða kr. á núlíðandi ári, hafi ekki innan sinna vébanda tæknilega menntað starfslið og tækniþjónustu innanhúss. Tal um að kaupa þá þjónustu út um hvippinn og hvappinn, af einhverjum aðilum úti í bæ, er að mínu mati skot út í loftið. Húsnæðisstofnun á og þarf að hafa tæknimenntað fólk, sem hún getur leitað til daglega, innan sinna vébanda og það þarf helst að vera á sömu hæð í þeirri stofnun, eins og nú er. Það er mín bjargföst sannfæring. Það spillir svo ekki fyrir ef hægt er að koma því svo snoturlega fyrir að sú starfsemi standi undir sér vegna annarra verkefna og tel ég þá að allir mættu vera sæmilega ánægðir ef tekst að sameina þetta tvennt í einu lagi. Ég hygg að það mundu berast, og kannske berast, hávær mótmæli við því víða af landsbyggðinni ef leggja á tæknideild Húsnæðisstofnunar niður. Það er mín tilfinning. Því hlutverki sem tæknideild hefur leikið í uppbyggingu t.a.m. verkamannabústaðakerfisins og þeim störfum sem hún þar innir af hendi í sambandi við kostnaðarmat og eftirlit með því kerfi yrði að mínu mati ekki betur fyrir komið á annan hátt en verið hefur. Það má vel vera að tæknideild hafi ekki sinnt öllum þeim verkefnum, sem henni er ætlað að sinna lögum samkvæmt, sem skyldi. Reyndar veit ég að minna hefur orðið úr því að tæknideild stæði fyrir samkeppni meðal arkitekta um teikningar og annarra tæknimanna sem fást við hönnun íbúðarhúsnæðis. En á móti kemur að þeirri starfsemi hefur verið sinnt af hálfu annarra aðila. Ég vænti þá að flm. geti verið ánægður með það að Húsnæðisstofnun eða tæknideild sé þá ekki að vasast í því. Hann svaraði því sjálfur hvernig þjónustustarfsemi við húsbyggjendur er fyrir komið, þ.e. í fyrirtæki því sem Byggingarþjónustan nefnist og rekið er í nánu samstarfi við margnefnda tæknideild. Ég get ekki fallist á það, að með því að koma sér í eitt skipti fyrir öll niður á einhverja staðalóúð og reikna hana út sé um aldur og ævi búið að inna það hlutverk af hendi. Ég held að hér sé um síbreytilegt viðfangsefni að ræða sem tæknideild eða einhver annar slíkur aðili þurfi sífellt að hafa til endurskoðunar. Auk þess fjallaði hv. flm., 8. þm. Reykv., um tæknideildina sem heila stofnun og mátti eiginlega skilja hann svo að hann sæi fyrir sér heilt steinsteypuferlíki á borð við Framkvæmdastofnun. Þeir sem kunnugir eru málum vita að hér er um að ræða einn gang á einni hæð í miklu stærra húsi, sem hýsir m.a. Landsbankann og Lánasjóð ísl. námsmanna auk Húsnæðisstofnunar. Naumast er því rétt að gefa þá ímynd af þessari starfsemi að þar sé um heila stofnun að ræða. Þetta er deild í Húsnæðisstofnun sem notar sama skiptiborð, sömu símaþjónustu, sömu kaffistofu og þannig mætti áfram telja. Þannig er þetta sannanlega, herra forseti, deild en ekki stofnun. Ég vil að síðustu taka það fram að ég er ekki endilega að segja að sú tilhögun í húsnæðismálum sem felst í lögunum um Húsnæðisstofnun ríkisins og þar með tæknideild sé hin eina og rétta og skuli vera svo um alla framtíð. En ég held að á meðan Húsnæðisstofnun er áætlað að inna af hendi það gífurlega mikla hlutverk sem henni er nú falið með lögum og veltir handa á milli þeim gífurlegu fjármunum sem raun ber vitni-eða sem hún í öllu falli ætti og þyrfti að velta miðað við þörfina - þá sé ekki annað raunhæft en að gera ráð fyrir því að hún hafi innan sinna vébanda einhverja tæknideild. Um umfang þeirrar starfsemi og að hve miklu leyti starfsmenn þeirrar tæknideildar eiga t.a.m. að vera í almennri teikningavinnu fyrir íbúðarhúsnæði er ég tilbúinn að ræða við flm. hvenær sem er. En að leggja tæknideildina niður og stroka út alla þá starfsemi sem þar fer fram tel ég einfaldlega ekki ganga upp. Ég er sannfærður um að daginn eftir að slík breyting yrði væri Húsnæðisstofnun eða einhverjir þá fyrir hennar hönd komnir á stúfana að leita sér að tæknimenntuðu starfsliði til að ráða þá við þá Húsnæðisstofnun sem eftir sæti án tæknideildar. Það væri lítið unnið við það. Hitt held ég að sé miklu nær að menn taki sig saman og endurskoði lögin um Húsnæðisstofnun ríkisins og þar með það hlutverk sem menn ætla tæknideildinni, þau umsvif sem menn ætla henni og afmarki hana nánar og þá nýtt og breytt starfssvið frá því sem verið hefur í gildandi lögum. En ég er tiltölulega sáttur við þá starfsemi sem þar hefur verið og eins og hefur verið að henni staðið og tel að á meðan deildin stendur undir sínum rekstri, getur auk þess innt af höndum þýðingarmikið hlutverk í sambandi við ráðgjöf til Húsnæðisstofnunar og húsnæðisstjórnar, séu engar forsendur til þess að leggja hana niður.



Herra forseti. Það er ekki annað að gera en að halda uppi samræðum. Við skiptumst á um það þeir sjö þm. sem eru í salnum. En varðandi það sem hv. síðasti ræðumaður sagði langar mig að gera tvær aths., án þess að ég vilji þar með láta í ljós skoðun mína á því til eða frá hvort ég vil leggja niður tæknideild Húsnæðisstofnunar. Hv. 4. þm. Norðurl. e. minntist á að tæknideildin þjónustaði stjórn verkamannabústaða við byggingu þeirra. Það hefur komið í ljós upp á síðkastið að verkamannabústaðir eru orðnir mun dýrari byggingar en t.d. íbúðir þær sem Byggung hefur látið byggja. Öllum er ljóst að hugmyndin að baki byggingu verkamannabústaða var sú að gefa tekjulágu fólki kost á viðráðanlegu húsnæði. Það mætti spyrja hvort tæknideildin hafi þarna sinnt því verkefni, t.d. að sjá um að halda niðri byggingarkostnaði í þessa veru í samræmi við það. Annað hlutverk hygg ég að Húsnæðisstofnun hafi að parti á sínum snærum, þ.e. að annast mat á endursöluíbúðum innan verkamannabústaðakerfisins. Ég held að ég ýki ekki þó að ég leyfi mér að halda því fram að oftlega dregst mjög á langinn að íbúðir séu metnar eftir að úr þeim hefur verið flutt. Þetta tefur á allan hátt fyrir því að fólk fái íbúðir og hefur auðvitað kostnað í för með sér fyrir alla aðila. Mér þætti fróðlegt að heyra, vegna þess að hv. 4. þm. Norðurl. e. er stjórnarmaður Húsnæðisstofnunar, hvort ekki sé ástæða til að ýta eitthvað við þessari starfsemi a.m.k. Ég held að til þess sé nokkur ástæða. Ég er ekki viss um að þessum tveimur þáttum starfseminnar sé sinnt sem skyldi. En vegna þeirra mála sem hér hafa verið á dagskrá eitt af öðru er nú svo komið að manni sýnist að það leiði af sjálfu sér að velflestar opinberar stofnanir verði lagðar niður innan tíðar. Það er svo komið að menn fá ekki greidd laun sem eru á nokkurn máta lífvænleg. Það er því kannske til mikils ætlast að starfsmenn þessara stofnana vinni störf sín af lífi og sál ef þeir þurfa að eyða hálfum vinnudeginum í að eltast við bankastjóra til þess að eiga fyrir matarreikningnum. Mér sýnist því að núv. ríkisstj. leysi till. hv. flm. sjálf, þessar stofnanir lognist allar út af hvort sem er eins og þessi þingfundur virðist vera á góðum vegi með að gera.



Herra forseti. Ég hugsa að hv. 10. landsk. þm. gæti reynst að ýmsu leyti nokkuð sannspár um að stofnanir þessar, sem aðrar á vegum ríkisins, gætu hæglega lagst niður vegna þeirrar launastefnu sem ríkisstj. rekur og væri þá betur. Þar er reyndar snert á einu mjög veigamiklu atriði. Það er að rekstur ríkisins á þjónustu í samkeppni við einkaaðila hefur reyndar, eins og hv. 4. þm. Norðurl. e. nefndi, veitt samkeppni. Hann hefur hugsanlega áhrif á verðlag þessarar þjónustu, en hann heldur líka niðri launum þess fólks sem á þessu þjónustusviði starfar á vegum ríkisins. Það er mjög áberandi. Það þarf ekki annað en að bera saman þau laun sem sérfræðingar í sambærilegum störfum á hinum frjálsa markaði, sem kallað er, og í þjónustu hins opinbera hafa, hvaða launamunur er þar á milli. Bera má saman annars vegar þjónustuaðila sem ekki standa í beinni samkeppni við ríkið og svo hins vegar þjónustuaðila sem standa í samkeppni við ríkið. Það er staðreynd að þjónustufyrirtæki rekin á vegum ríkisins hafa haldið niðri verði þessarar þjónustu með þeim hætti að halda niðri launum starfsmanna sinna. Þegar hæstv. fjmrh. krefst enn meiri sparnaðar af þessum fyrirtækjum gera þau það, eins og framkvæmdadeild Innkaupastofnunar, einfaldlega með því að hækka þjónustugjöld sín við fyrirtæki ríkisins um 50% og sýna þar með betri útkomu að ári liðnu. Síst átti ég von á því að hv. 4. þm. Norðurl. e. færi að gagnrýna mig fyrir stéttabaráttu. Ég héli að hann mundi hrósa mér fyrir hana. En komst svo að því alveg óvart, sem hafði dottið úr höfði mínu, að allar erum við syndugar, systur. Ég gerði mér ekki grein fyrir því að ég væri að ræða við varðhund valdsins, stjórnarmann Húsnæðisstofnunar og þar af leiðandi sjálfskipaðan verjanda í þessu máli. Og honum er hér með fyrirgefið. Ég býst við að hann hafi skoðað bókhald Húsnæðisstofnunar, en ég býst við að hann viti það líka eins vel og ég að það að halda sundurgreindum kostnaði við rekstur fyrirtækis á sama gangi er erfiðara en svo að menn leggi sig í framkróka um smáatriði. Þar af leiðandi held ég að það sé aldrei hægt að bera saman bókhald tæknideildarinnar og bókhald einkaaðila. Að öðru leyti þakka ég þá umr. sem hér hefur farið fram um þetta mál. Mér er það nokkuð hugleikið að ríkið losi sig við starfsemi þeirra stofnana á þess vegum sem sýnt og sannað er að sinna sínu hlutverki ekkert betur en aðrir geta gert. Sérstaklega þegar sýnt og sannað er að þær hreint og beint framkvæma ekki þau lög sem þeim er falið að framkvæma. Framkvæmdavald sem ekki stendur í stykkinu á ekki að vera til. Ég held að ekki sé hægt að halda því fram að tæknideildin hafi staðið í einhvers konar heiðarlegri samkeppni. Ég er ekki að væna hana um óheiðarleika og allra síst þá menn sem þar starfa. Þar höfum við reyndar aftur sama dæmið fyrir augunum og hjá húsameistara, að þar sitja menn sem þiggja lág laun fyrir sín störf af því að þeir hafa aðstöðu til þess á kvöldin að teikna hús fyrir Pétur og Pál.

Á kvöldin?

Ég fullyrði ekki meira. Eftir fjögur. Þeir þola þannig léleg kjör og eru örugglega þar af leiðandi ekki harðir í samningum við hið opinbera eins og annars væri. Sveitarstjórnir eru mjög stjórnþægar yfirleitt. Þær eru valdþægar. Það er mjög sjaldgæft að sveitarstjórnir leiti almennt til margra aðila um hönnun t.d. verkamannabústaða í sínu umdæmi. Það er afar sjaldgæft, en ég veit það sjálfur af eigin reynslu að þá sjaldan það gerist koma þær út með miklu ódýrari byggingar en þær fá í gegnum þjónustu tæknideildar Húsnæðisstofnunar.



Herra forseti. Ég tek undir þakkir til hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar fyrir hans ágæta framsöguerindi. Þar fólst mikill fróðleikur sem á erindi inn í sali Alþingis. Ég er einmitt mjög ánægður með að þessi umr. skuli vera færð hingað inn í Alþingi - umr. sem á sér stað víðs vegar um landið og þá einkum í sjávarplássunum hjá sjávarútvegsfólki sem ekki skilur að landinu okkar er þannig stjórnað að m.a.s. þegar allra mest fiskast, þegar allra mestur afli berst á land, þá er tap á sjávarútvegi. Þetta eru skringilegheit sem venjulegt fólk skilur ekki í. Það vandamál, sem hér er tekið fyrir og varðar fullvinnslu afla, er umræðu vert. Sannleikurinn er sá að okkur Íslendingum hefur ekki tekist sem skyldi að ráða við þessa fullvinnslu. Því hefur verið borið við að ekki borgaði sig að standa í því. Tökum t.d. niðursuðu. Niðursuða hefur orðið fyrir miklum áföllum. Við höfum ekki náð okkur á strik í þeim efnum. Það mætti taka marga aðra þætti fyrir þar sem það er sýnt að fullvinnsla borgar sig ekki skv. því vinnulagi sem við höfum hér á landi. Ég tel að það sem skipti sköpum í þessum efnum sé markaðsleit, markaðurinn og sölumennska sem því fylgir. Það hefur verið svo hér á landi til langs tíma að orðið „sölumaður“ hefur verið nokkurs konar skammaryrði í hugum Íslendinga. Við höfum lagt afar lítið upp úr markaðsleit, upp úr markaðinum. Förum við í þeim efnum alveg öfugt að við Japani sem byrja á því að huga að markaðnum áður en þeir fara að framleiða. Við byrjum að framleiða og hugsum síðan um markaðinn. Það er líka ástæða til að ætla að ýmis tilbreyting í sambandi við útflutning eigi erfitt uppdráttar vegna þess að bankakerfið er erfitt í taumi. Nokkrir ræðumenn hafa bent á það og ég er sannfærður að það á sinn þátt í því hversu illa gengur að fara nýjar leiðir. Mér er kunnugt um að aðilar hér á landi vilja gjarnan fara út í að pakka rækju á neytendamarkað. Rækja er seld héðan í stórum umbúðum til heildsala erlendis, sérstaklega í Danmörku, heildsala sem síðan standa í því að pakka henni í minni pakkningar og margfalda verðið. Til eru þeir sem vilja fara í það að gera þetta hér, en fá ekki fyrirgreiðslu úr bankakerfinu, menn sem geta margfaldað verðmæti vörunnar með því að breyta um pakkningar og geta komist inn á þennan markað. Þannig á bankakerfið sinn þátt í þessu. Það er líka ástæða fyrir okkur Íslendinga að íhuga þá byltingu sem er að eiga sér stað varðandi alla tæknivæðingu. Ég er sannfærður um að tölvubyltingin á eftir að koma mjög við okkur Íslendinga, ekki aðeins á þeim sviðum sem nú eru þekkt, heldur líka í frystihúsunum. Ég tel að það líði ekki mörg ár þangað til frystihúsin þurfa miklu minni mannskap en þarf í dag. Tölvuvæðingin sér fyrir því. Það verður til þess að mönnum hlýtur að koma í hug hvert atvinnustigið verður þegar svo er komið - burtséð frá því að sennilega er málum þannig háttað að frysting fiskjar er að verða úrelt. Tökum t.d. Bandaríkjamarkað, eins og hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson ræddi aðeins um áðan. Þá liggur ljóst fyrir að sala á ferskum fiski hefur aukist í Bandaríkjunum um allt að 15–20%. M.a.s. er svo komið að glæsileg matsöluhús, sem hafa á undangengnum árum einkum selt amerískar steikur, sérhæft sig í því, eru nú farin að bjóða upp á hina ýmsu fiskrétti og salan á þessum réttum hefur aukist alveg stórkostlega. Þeir gera þetta með ýmsum tilfæringum. Þeir hafa á boðstólum fisk sem heitir ýmsum ljótum nöfnum. Þeir breyta nöfnunum á fiskinum. Hér segir í amerísku tímariti að háfur sé nefndur laxhákarl og fiskur sem á ensku er kallaður ratfish og kallast langhali á íslensku, en Ameríkumönnum kemur sjálfsagt í hug „rottufiskur“, er nefndur allt öðru nafni. Þannig er það sölumennskan sem ræður því hvað kemst á borð neytenda og verður til þess að auka mjög neyslu þessa fiskjar. Það hafa margir amast við útflutningi á ferskum fiski og talið að menn ættu að fullvinna vöruna. Aðrir halda því fram að ferskur fiskur sé fullunnin vara. Það má til sanns vegar færa. Það er einmitt þannig sem neytandinn vill fá vöruna. Ef þið hv. alþm. horfið í eigin barm og ég líka kjósum við miklu fremur nýjan fisk en frosinn. Hitt er annað mál að það eru erfiðleikar í því að mæta þessari þróun hjá okkur Íslendingum vegna þess að atvinna þúsunda manna er þarna í veði. Hins vegar er ekkert vit í öðru en að selja fisk á hæsta verði sem fáanlegt er á markaðinum. Þarna tel ég að skorti mjög á sölumennsku og ekki sé rétt brugðist við breyttum aðstæðum. Ég tel að sölusamtökin hafi mjög dregið lappirnar í þessum efnum og hafi á margan hátt staðið í vegi fyrir þróun. Það eru einstaka lítil einkafyrirtæki sem hafa farið út í það að selja ferskan fisk. Sölusamtökin hafa reynt þetta líka og dengt inn á markað stórum förmum af ferskum fiski, en það hefur orðið til þess að markaður hefur fallið og helmingurinn af fiskinum kannske ekki selst. Það hafa verið farnar að þessu aðrar leiðir en duga. Ég tel að það sé mjög nauðsynlegt að leita allra leiða til að fullvinna sjávarafla, en til hliðar við það, jafnvel framar, verður að leggja meira fé í markaðsöflun til þess að geta selt þá vöru sem við erum að bjóða og við verðum að laga okkur betur að breyttum aðstæðum en tekist hefur. Til þess að það sé unnt þarf bankakerfið að vera virkara og við Íslendingar duglegri að framleiða það sem markaðurinn vill. Það hefur komið fram hér að veita eigi 500 millj. til nýsköpunar í atvinnulífinu. Ekki er mér kunnugt um að neitt liggi fyrir um það hvernig eigi að verja því fé og ekki er mér kunnugt um að féð sé til reiðu enn. Mjög væri fróðlegt í framhaldi af þessari umr. að fá vitneskju um hvernig menn ætla að verja þessu fé. Nokkrir hafa hér rætt um gæði fiskjar og hvernig með hann er farið í landi og á sjó. Af því tilefni vil ég segja frá því að verkalýðssamtökin hafa þrýst á um það, t.d. nú síðustu árin, að fiskverkunarfólk fái einhverja menntun til þess að geta sinnt þessu hlutverki sínu, viti meira um hvað er að ske í vinnslurásinni og verði betur að sér um það hvernig meðhöndla skuli fisk. Það er að fæðast núna námskeið fyrir fiskvinnslufólk sem m.a. hefur orðið til vegna þrýstings frá verkalýðssamtökunum, ekki öðrum. En það er rétt að taka það fram að sjútvrn. hefur nú tekið þessu vel og hefur slík námskeið í bígerð. En það er eitt sem er mjög athyglisvert og táknrænt fyrir það hvernig þau mál standa. Það lítur út fyrir að fólkið, sem á að fara á þessi námskeið, þurfi að greiða vinnutapið sjálft, það þurfi að borga allt sem til fellur sjálft. Ef kennarar eða aðrir opinberir starfsmenn fara á fræðslunámskeið eða til að mennta sig á einhvern hátt, fjárfesta í þekkingu, þykir sjálfsagt að hið opinbera greiði það. Ég bendi á þetta vegna þess að menn voru að tala um fyrirlitningu í garð fiskvinnslufólks hér áðan.



Herra forseti. Það hefur verið látið að því liggja hér að ég gegni ákveðnu hlutverki í þessari umr., gegni hér varðstöðu fyrir valdið, sé eins og varðhundur valdsins og sé nú að reyna að glefsa í hv. flm. af því að hann sé að voga sér að ráðast til atlögu við valdakerfi þjóðfélagsins, eins og hann sjálfur kallar það. Ég hafði ekki sett þetta mál í svo stórkostlegt samhengi og sá reyndar ekki að sú tilviljun að ég er reyndar, ekki stjórnarmaður heldur varamaður, í stjórn Húsnæðisstofnunar skipti hér öllu máli, að öðru leyti en þá því að ég hefði eitthvað betri þekkingu fyrir vikið á því máli sem hér er til umfjöllunar. En það er kannske svo að mér renni blóðið til skyldunnar af því að ég hef komið þarna inn fyrir dyr og kannast við nokkur andlit sem þarna vinna. Ég er að sjálfsögðu ekki réttur maður til að dæma um hvort þar með sé ég nánast úr leik í þessari umr., en ég ætla engu að síður að leyfa mér að koma hér upp aftur vegna ummæla sem féllu frá því að ég stóð hér síðast, herra forseti. Í fyrsta lagi var það hv. 10. landsk. þm. sem vék að þjónustu tæknideildar við verkamannabústaðakerfið. Nú verð ég að hryggja hv. þm. með því, þó ég þakki honum fyrir þá tiltrú sem hann hefur á þekkingu minni, að ég er ekki nógu kunnugur því hvernig er háttað mati á endursöluíbúðum innan verkamannabústaðakerfisins og ég get því ekki skorið úr um hvort sá seinagangur, sem ugglaust er á því og þar mun rétt með farið hjá hv. þm., er tæknideildinni eða einhverjum öðrum að kenna. Um hitt veit ég, að tæknideild verður naumast sökuð um að íbúðir í verkamannabústöðum séu dýrar í verði því að þar er ekki við hana að sakast. Hún er ekki framkvæmdaaðili í því máli. Hún undirbýr útboðsgögn og leggur gjarnan til teikningar. En ég leyfi mér að fullyrða að það sem að henni snýr gefi fullt tilefni til þess að íbúðir í verkamannabústöðum séu ódýrar og það sem til hennar heyrir valdi í engu því að íbúðir í verkamannabústöðum séu dýrar. Hitt vil ég biðja hv. þm. að athuga, að ég hef hvergi séð fyllilega sambærilegar og marktækar upplýsingar um það hver raunverulegur verðmunur er. Ég hef að sönnu lesið dagblöð og séð þar uppsláttarfréttir um að íbúðir í verkamannabústöðum séu svo og svo miklu dýrari en einhver óskilgreind tala sem fengin er að láni án nánari rökstuðnings utan úr bæ. Ég vil a.m.k. fá að sjá það svart á hvítu, vel rökstutt, að á raunverulegu og sambærilegu verði, að öllum forsendum teknum til greina, sé svo mikill munur eins og menn hafa stundum viljað vera láta. Ég veit að vísu að framkvæmdaaðilum í þessu máli, þ.e. stjórnum verkamannabústaða á hinum mismunandi stöðum, hafa verið mislagðar hendur um að ná góðum kjörum og fá ódýrar íbúðir. Þar er mikill munur innan kerfisins. Menn standa sig misjafnlega vel þar eins og annars staðar. En ég endurtek að ég held að tæknideild Húsnæðisstofnunar eigi þar minnstan hlut að máli og ítreka það, sem ég hef áður sagt, að þær upplýsingar sem ég hef, þau viðtöl sem ég hef átt við þjónustuaðilana og þá sem þjónustu tæknideildar njóta, eru flest á þann veg að þeir telja sér þau viðskipti öll mjög hagstæð: Það er mjög slæmt ef ég hef gagnrýnt hv. flm. ómaklega fyrir vasklega stéttabaráttu og ekki ætla ég að lá honum það þó hann vilji berjast fyrir kjörum þeirrar stéttar sem hann er þarna að fjalla um, þ.e. arkitektastéttarinnar. En það er nú illa komið, - og er slæmt að hæstv. fjmrh. skuli ekki vera hér til að taka þátt í umr., og værum við þá átta, - ef það er virkilega orðin vænlegasta leiðin í kjarabaráttu fyrir hverja stétt að útrýma öllum mönnum í stéttinni sem vinna hjá því opinbera þannig að hinn óhagstæði samanburður við láglaunafólkið sem vinnur hjá ríkinu sé ekki fyrir hendi. En ég verð að benda á að í sama mund og hv. þm. væri að vinna sinni stétt vel með því að koma í veg fyrir að nokkur arkitekt ynni á sultarlaununum hjá hinu opinbera gæti hann einmitt verið að hækka verð á þjónustu við húsbyggjendur. Þarna verðum við að finna einhvern meðalveg, þannig að arkitektar fái sæmileg laun, geti verið fullsæmdir af því að lifa á þeim, en þeir sem standa í húsbyggingum eigi kost á ódýrri þjónustu. Ég vil leyfa mér að fullyrða að tilvera tæknideildar og þeirrar þjónustu sem þaðan hefur komið hafi stuðlað að hinu síðarnefnda, þ.e. að menn hafi átt þarna val og komist í ódýrar teikningar og getað notið ódýrrar þjónustu einmitt vegna tilvistar þessarar stofnunar. Annars gefur öll þessi umr., herra forseti, af því að við höfum nógan tíma, tilefni til að hugleiða svolítið þær umræður um sölu eða niðurlagningu ríkisfyrirtækja sem tröllríða nú húsum, bæði hér á hv. Alþingi og annars staðar. Það er eiginlega komið svo að þetta einstaklingshyggjukjaftæði - fyrirgefið orðbragðið - veldur því að það þorir varla nokkur sála að halda uppi vörnum fyrir það sem vel er gert hjá hinu opinbera. Menn eru orðnir svo niðurbeygðir og kengbognir undan því að það er ráðist á allt sem hið opinbera hefur með höndum - ýmist á að leggja það niður eða selja það og því er fundið flest til foráttu - að það má yfirleitt ekki orðið taka upp hanskann fyrir nokkurn hlut sem opinberir aðilar, ríki eða sveitarfélög standa fyrir, það skal allt vera af hinu illa. Ég er ekki í þessum hópi, herra forseti, og ég skal hvar og hvenær sem er taka upp hanskann fyrir það sem vel er gert hjá hinu opinbera. Það er sem betur fer ýmislegt sem þar er vel rekið og þar er innt af hendi mikilvæg þjónusta sem ég held að þýði ekki að ræða um að fela öðrum í hendur. Eðli margrar starfsemi er slíkt að það fer best á því að hún sé í höndunum á opinberum aðilum og undir almannastjórn. Hvað sem allri einstaklingshyggju og einstaklingsfrelsi líður höfum við samið um það í okkar þjóðfélagi að beita félagslegum ráðstöfunum í ýmsum málum og málaflokkum og láta samtök almennings í þessu landi, hvort sem það eru sveitarfélög eða löggjafarvald og ríkisstj., annast ýmis verk. Auðvitað verða þeir aðilar þá að hafa starfsfólk og tæki í sínum höndum til að inna það af hendi. Ég lít svo á að tæknideild sé eitt slíkt og það sé margt í starfsemi opinberra aðila sem frekar bæri að hyggja að að breyta eða leggja niður en einmitt sú deild. Aldrei hef ég botnað í þeirri aðferð í þessum efnum að byrja gjarnan á því að tala um þau fyrirtæki sem ganga best hjá hinu opinbera. Helst vilja menn selja mjólkurkýrnar, reyta þær af sér eins og hæstv. iðnrh. er manna frægastur fyrir. Alltaf skal byrjað á því að selja eða leggja niður það sem vel gengur þá stundina. Ríkið situr hins vegar uppi með hitt, eðlilega, sem enginn annar vill taka að sér og enginn annar vill reka. Ég held að við þurfum að hugsa um hag ríkisins í þessum efnum. Það gerir enginn góðbóndi að byrja á því að láta frá sér bestu mjólkurkýrnar sínar eða selja bestu kynbótahrútana. Þetta vita bændur og aðrir þeir sem fróðir eru um búskap. - Nú, eru einhverjir hér inni? Ég held sem sagt að tæknideildin sé ágætis búpeningur í hjörð hins opinbera og það sé með öllu ástæðulaust að vísa henni út á gaddinn.



Herra forseti. Ég varð að bregða mér aðeins frá þannig að ég þarf kannske andartak til þess að átta mig á því hvar við vorum í umr. En það snýst þó enn um það mál sem hér var til umr., þ.e. tæknideild Húnæðisstofnunar og þátt hennar í því eins og hv. 4. þm. Norðurl. e. heldur enn statt og stöðugt fram að halda niðri verðlagi húsbygginga og þá einkum með þeim hætti að halda niðri verðlagi teikninga. Það er nú í fyrsta lagi þannig að þáttur teikninganna í byggingarkostnaði er nú sjaldnast mikið yfir 2% af heildarverði byggingarinnar þegar upp er staðið, þannig að áhrif hans á endanlegan byggingarkostnað og þar með þessi víðtæku samkeppnisáhrif tæknideildar Húsnæðisstofnunar eru ekki svo ýkja mikil. Auk þess veit ég að það er fjöldi aðila sem býður þjónustu sömu tegundar, ég skal ekki fullyrða að hún sé sambærileg, á jafnvel enn lægra verði en nokkurn tíma Húsnæðisstofnun. Þetta eru aðallega aðilar sem hafa áður starfað hjá tæknideildinni, hætt síðan störfum þar, haft með sér yfirleitt álitlegan bunka af Ijósritum af teikningum, sem sum hver eru jafnvel ættuð úr þýskum blöðum, eins og einn af samstarfsmönnum okkar benti mér á, og sitja síðan út í bæ og fjölrita nokkurn veginn þessar teikningar í samkeppni við tæknideildina. Og ég held - 



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill., 23. máli Sþ. á þskj. 23, þar sem lagt er til að fela ríkisstj. að annast framkvæmd nauðsynlegra aðgerða til að leggja megi niður starfsemi skipulagsstjórna ríkisins. Í skipulagslögum segir svo, með leyfi hæstv. forseta, um stjórn skipulagsmála, í 3. málsgr. 1. gr.: „Verkefni skipulagsstjórnar er að ganga frá skipulagsuppdráttum, er berast til staðfestingar, eiga frumkvæði að skipulagningu og endurskipulagningu, þar sem hún telur þess þörf, vera opinberum aðilum til ráðuneytis um allt, sem skipulagsmál varðar, og fara að öðru leyti með stjórn skipulagsmála eftir því, sem segir í lögum þessum. Ef ágreiningur verður á milli aðila, sem fara með stjórn skipulagsmála, þ.e. skipulagsstjórnar ríkisins og sveitarstjórna, sker ráðh. úr, nema öðruvísi sé sérstaklega ákveðið í lögum þessum.“ Lögin um stjórn skipulagsmála eru frá árinu 196a. Þá var, eins og um Húsnæðisstofnun og tæknideild hennar, ákveðin ástæða til að taka skipulagsmál það föstum tökum að miðstýra þeim frá einum stað því að skipulagsmál voru vægast sagt í mjög lausum reipum. Er það reynsla manna að 20 árum liðnum að ýmsir þættir, sem gert var ráð fyrir að fullnægja þyrfti í lögunum, hafa reynst annaðhvort ónauðsynlegir eða jafnvel illframkvæmanlegir. Þá á ég einmitt við þetta mikilvæga hlutverk skipulagsstjórnar skv. lögunum að staðfesta skipulagsuppdrætti sem gefur þeim, þegar ráðh. hefur áritað þá, endanlega lagagildi. Örfáir aðalskipulagsuppdrættir - þeir eru örfáir og teljandi á fingrum annarrar handar - hafa verið staðfestir og undirritaðir af ráðh. Og aðeins örfá deiliskipulög hafa verið staðfest og undirrituð endanlega af ráðh. Ástæða þessa er sú að mjög fljótlega eftir að þessi festa komst á skipulagsstarf hér á landi áttuðu menn sig á þeirri viðblasandi staðreynd að skipulag er starfsemi sem tekur mið af þörfum nútíðarinnar og áætlunum um þarfir framtíðarinnar, það þarf því að vera mjög aðlögunarhæft. Breytileiki er nánast frumskilyrði fyrir góðu skipulagi, þ.e. aðlögunarhæfni að breyttum aðstæðum. Við vitum sjálfir, og þá sérstaklega við sem hér inni sitjum, hversu seinlegt er að breyta lögum. Að ætla sér þannig að gefa skipulagi lagagildi er góður ásetningur gagnvart þegnunum en illframkvæmanlegur eða óframkvæmanlegur þegar til lengdar lætur og beinlínis illa verjandi þegar maður hugsar til þess hlutverks sem skipulag á að hafa. Það hefur líka sýnt sig í áranna rás að þessu hlutverki skipulagsstjórnar er raunverulega ekki hægt að sinna eða beinlínis þarf ekki að sinna. Og þar með er mjög stórum þætti kippt undan rekstri þessa fyrirtækis, enda hefur stofnunin lengi vel sinnt aðallega öðrum verkefnum. Það er það sem segir í 2. gr.: „...gerð skipulagsuppdrátta og endurskoðun þeirra í samráði við hlutaðeigandi sveitarstjórnir“. Þetta var líka mjög eðlilegt á þeim tíma þegar skipulagsfróðir aðilar voru mjög fáir hér á landi. Það er ekki fyrr en einhvern tíma upp úr 1970 að skipulagsstjórn samþykkir í fyrsta sinn að öðrum aðila en þeim sem hjá henni starfar er falin gerð skipulagsuppdrátta. En í dag er þetta nánast orðin viðtekin venja að það eru allir aðrir aðilar en þeir sem starfa hjá skipulagsstjórn sem sinna gerð aðalskipulagsuppdrátta og deiliskipulagsuppdrátta. Eftirlitshlutverk skipulagsstjórnar með þessari vinnu er algjörlega ónauðsynlegt. Við höfum ákveðin lög í landinu um það hvernig eigi að framfylgja skipulagi, bæði aðalskipulagi og deiliskipulagi, og það er miklu nær að þegnarnir séu eftirlitsaðilar með skipulagsaðilunum en einhver og einhver stofnun sem er meira og minna í mjög litlum tengslum við þá hluti sem verið er að framkvæma á hverjum stað úti um hinar dreifðu byggðir landsins. Þannig hagar líka til skv. lögunum að þessari skipulagsstjórn er ætlað ákveðið gerðardómshlutverk, þ.e. að til hennar skal leita með úrskurði um það hvort byggingarleyfi brjóti í bága við samþykkt eða fyrirhugað skipulag. Þessi lagagrein tengist þeim hugsunarhætti sem var í upprunalegu löggjöfinni að skipulagsstjórn bar ábyrgð á skipulaginu og þar af leiðandi átti hún umsagnaraðild að því hvort einstakar framkvæmdir brytu í bága við það. En ef við viðurkennum einfaldlega að hlutverki hennar sé lokið þá er ekkert eðlilegra en að mál sem þessi séu sótt fyrir dómstóli skv. lögum um skipulag og skv. byggingarlögum. Þar með er öllum þeim þáttum sem lúta að starfsemi þessarar stofnunar fundinn staður annars staðar en hjá stofnuninni sjálfri og í höfuðdráttum með þeim hætti að færa það eftirlitshlutverk sem þessi stofnun átti að gegna til þegnanna sjálfra sem standa í miklu nánari tengslum við þær framkvæmdir sem um er að ræða. Því er hér á ferðinni um leið ákveðin tillaga um valddreifingu.



Herra forseti. Ég flyt hér till. á þskj. 20 um að lánadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins verði lögð niður. Ég skal vera stuttorður um þessa till. Hún er grundvölluð á þeirri staðreynd að þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir forstöðumanna Framkvæmdastofnunar hefur ekki tekist að sanna að starfsemi lánadeildarinnar hafi borið tilætlaðan árangur. Henni var ætlað að stuðla að uppbyggingu á grundvallaratvinnuvegum lands okkar. Ég held að það sé óþarfi að ræða það yfir höfuð hvert ástand þessara atvinnuvega er í dag. Þar af leiðandi blasir við sú augljósa staðreynd að þessi stofnun hefur alls ekki valdið því hlutverki sem henni var ætlað.



Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. á þskj. 19 um það að ríkisstj. verði falið að leggja niður Jarðboranir ríkisins, þ.e. að leggja niður þá starfsemi á vegum ríkisins sem fjallað er um í reikningum þess undir því heiti. Hér er um sjálfstætt fyrirtæki, anga út úr Orkustofnun, að ræða þar sem sinnt er verkefni ósköp ámóta því sem við gætum hugsað okkur, skurðgreftri, leigubílaakstri eða öðru slíku og ekki nokkur ástæða til að ríkissjóður eða stofnanir hans séu að bera þann kostnað sem óhjákvæmilega hlýst af fjárfestingum í tækjum sem þarna er um að ræða. Þegar ríkissjóður þarf svo mjög á fé að halda hlýtur að liggja í augum uppi að selja eigi tæki sem þessi svo að ríkið þurfi ekki að greiða neitt annað, þegar það þarf á þessari þjónustu að halda, en það þjónustugjald sem upp er sett hverju sinni.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. á þskj. 18 þar sem lagt er til að ríkið hætti starfsemi Ferðaskrifstofu ríkisins. Það gildir um þetta mál nokkurn veginn það sama sem um það fyrra, sem hér var til umr., að hér er á ferðinni rekstur á vegum ríkisins sem engar röksemdir eru fyrir að þurfi nauðsynlega að sinna. Í fyrsta lagi stuðlar þetta afskaplega lítið að almannaheill og ekkert úr almannaheill dregið heldur þó að ríkið hætti rekstri Ferðaskrifstofu ríkisins. Þarna er líka um ákveðnar fjárfestingar að ræða sem ríkið gæti losað sig við og þar með náð einhverjum aurum í sarpinn sem eflaust eru ekki illa þegnir. Í ríkisreikningi sýnir Ferðaskrifstofa ríkisins sig að koma út á sléttu en, vel að merkja, hún situr að ákveðinni þjónustu fyrir hið opinbera, sem telur sér skylt að versla við þessa stofnun þar sem hún sé í þess eign, þannig að það er ekkert merkilegt þó að þetta fyrirtæki sitji a.m.k. ekki í taprekstri. Sérdeild í rekstri þessa fyrirtækis er hótelrekstur. Hann kemur líka nokkurn veginn út á sléttu. En þar er á ferðinni atriði sem væri vel þess virði að skoða dálítið nánar því að það er að mínu mati mjög gagnrýnisvert að standa að þeim hótelrekstri eins og gert er. Það væri barnaleikur fyrir hvern sem er að reka hótel á þeim grundvelli að þurfa ekki að greiða fjárfestingar. Það gæti hver sem er gert. Ég er alveg viss um að hótelstjórinn á Hótel Sögu þægi það mjög gjarnan að þurfa ekki að greiða þá fjárfestingu sem þar liggur í byggingunum við rekstur þess fyrirtækis. Og ég tel miklu eðlilegra, ef menn eru að hugsa sér rekstur af þessu tagi, að viðkomandi sveitarfélög, sem eiga þessar byggingar, fengju að njóta þess með einhverjum hætti. Það er líka sýnilegt að ef ríkinu væri gert að borga leigu fyrir það skólahúsnæði sem ferðaskrifstofan notar á sumrin til hótelrekstrar væri þessi rekstur í dúndrandi tapi. Það segir sína sögu um þann rekstur allan og það segir líka hversu nauðsynleg eða réttara sagt ónauðsynleg þessi starfsemi er.