Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Baráttan fyrir mannsæmandi lífi, baráttan fyrir brauði og vatni er því miður daglegt viðfangsefni milljóna manna um heim allan. Í amstri hversdagsins leiðum við sem búum við velmegun sjaldan hugann að þeirri skelfilegu neyð sem milljónir búa við. Ný skýrsla Barnaheilla – Save the Children varpar ljósi á þennan vanda með sérstakri áherslu á vannæringu barna. Í skýrslunni kemur fram að hækkandi matvælaverð og vannæring geti staðið í vegi fyrir því að frekari árangur náist í baráttunni við barnadauða í heiminum. Þar kemur sömuleiðis fram að þótt vannæring sé undirliggjandi ástæða þriðjungs alls barnadauða í heiminum hefur henni ekki verið veitt sama athygli eða fengið jafnmikið fjármagn og aðrar orsakir barnadauða, svo sem alnæmi, eyðni eða malaría. Þetta þýðir að á meðan tekist hefur að draga úr barnadauða af völdum malaríu um þriðjung frá árinu 2000 hafa tölur um vannæringu barna í Afríku einungis lækkað um innan við 0,3%. Þetta ástand er heiminum dýrt, bæði út frá mannúðar- og fjárhagslegum sjónarmiðum. Barnaheill telur kostnað hins alþjóðlega hagkerfis vegna vannæringar barna einvörðungu á árinu 2010 vera nær 121 milljarði bandaríkjadala. Samtökin hafa hvatt þjóðarleiðtoga til að grípa til einfaldra aðgerða til að takast á við vannæringu og benda í skýrslu sinni á að á hverri klukkustund dagsins deyja 300 börn af völdum vannæringar, oft einfaldlega af því að þau hafa ekki aðgang að grunnfæði sem er næringarríkt og við lítum á sem sjálfsagðan hlut í ríkari hlutum heimsins. Ég vil nota þetta tækifæri til að hvetja íslensk stjórnvöld, þing og þjóð til að horfast í augu við þessa neyð og einsetja sér að leggja sitt af mörkum til að takast á við vannæringu barna og barnadauða. Ég mun beita mér fyrir kynningu og umræðu um þetta mál á vettvangi utanríkismálanefndar Alþingis á næstunni.

Virðulegi forseti. Ég vil ræða um stjórnarskrána og þá tillögu stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá sem núna er til meðferðar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins. Ég var mikill stuðningsmaður stjórnlagaþingsins frá upphafi og tel að þrátt fyrir þá erfiðleika sem það mál lenti í vegna dóms Hæstaréttar hafi það í stórum dráttum skilað farsælli niðurstöðu sem verðskuldar jákvæða meðferð bæði þings og þjóðar. Ég tel að það frumvarp sem liggur fyrir þinginu sé í stórum dráttum mikið framfaraspor, ekki síst kaflinn um mannréttindi og náttúru, þar með talin 34. gr. sem kveður á um að sjálfbær þróun og almannahagur eigi að vera leiðarljós við nýtingu auðlinda í þjóðareign. Nú hefur hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar kynnt opinberlega þá hugmynd að efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta frumvarp samhliða forsetakosningum í sumar. Ég tel það góða hugmynd og lýsi yfir stuðningi við þá leið. Ég tel mikilvægt að fá almenna afstöðu þjóðarinnar til þess frumvarps sem nú liggur fyrir en sérstaklega afstöðu þjóðarinnar til tiltekinna álitaefna sem helst hafa verið reifuð og tengjast meðal annars stöðu og hlutverki forseta Íslands, kaflanum um trúfrelsi og stöðu þjóðkirkjunnar og afstöðu til ákvæða um auðlindir í þjóðareign. Ég held til dæmis að það væri mjög gagnlegt fyrir þingið að fá skýra afstöðu þjóðarinnar til þess hvort halda eigi inni málskotsrétti forseta Íslands eða hvort þjóðin telji það ákvæði óþarft þegar búið verður að tryggja sjálfstæðan rétt þjóðarinnar til þjóðaratkvæðis í stjórnarskránni. Meginmálið er að ný stjórnarskrá er eitthvert mikilvægasta verkefni stjórnmálanna og reyndar samfélagsins alls eftir hrun. Það var 

Virðulegur forseti. Nokkur umræða hefur skapast um fasteignaskatta á hesthús í þéttbýli og hefur komið til umfjöllunar í þinginu. Málið var tekið til umfjöllunar í hv. efnahags- og viðskiptanefnd á mánudaginn var og ég held að það sé óhætt að segja að í þinginu sé góð þverpólitísk samstaða um að leysa úr þessu litla en erfiða máli fyrir ákveðinn hóp. Það er hverjum manni ljóst að hér er um algerlega óhóflegar hækkanir að ræða og í raun og veru einfaldlega nauðsynlegt að skjóta lagastoð undir það að sveitarfélögin geti hagað þessu með þeim hætti sem hingað til hefur verið, að af hesthúsum séu greiddir skattar eins og af íbúðarhúsnæði, þannig að þetta tómstundastarf fólks verði ekki að forréttindum fyrir hina efnameiri. Ég geri ráð fyrir því að hér verði flutt mál þessu til staðfestingar og vænti stuðnings við það úr öllum flokkum. Þingmenn úr fjölmörgum stjórnmálaflokkum hafa gengið fram og lýst stuðningi við þessa afstöðu og ég geri ráð fyrir að málið gæti fengið skjóta og góða afgreiðslu í þinginu.

Virðulegi forseti. Mig langar að upplýsa hv. þm. Helga Hjörvar, formann efnahags- og viðskiptanefndar, um að það er komið fram þingmál um breytingar á þessum fasteignasköttum þannig að ef sá er hér stendur sem er 1. flutningsmaður á því máli fengi að mæla fyrir því í dag eða á morgun væri hægt að koma því hið snarasta til nefndar þannig að hún gæti tekið málið til umfjöllunar. Málið er sem sagt komið fram og engin ástæða er til að bíða lengur. Mig langar aðeins að koma inn á stjórnarskrána sem hv. þm. Skúli Helgason nefndi. Ég hef alveg frá því að þetta stjórnlagaráð var kallað saman haft miklar efasemdir um aðferðafræðina við það allt saman. Mér sýnist þær tillögur sem komu frá þessu stjórnlagaráði ekki mjög beysnar. Mér sýnist líka að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sé í mestu vandræðum með þetta mál. Eftir því sem mér skilst hafa flestir þeir sem hafa komið fyrir nefndina gert miklar athugasemdir við tillögurnar, hvernig málið er lagt fram og allan þann pakka. Ég hlýt að spyrja: Um hvað í ósköpunum á að kjósa með forsetakosningunum? Er ekki hægt að nota þær kosningar líka til að kjósa um til dæmis hvort við eigum að halda áfram viðræðum við Evrópusambandið fyrst farið er að kjósa svona dittinn og dattinn? Á að kjósa um allar 110 tillögurnar eða hvað það var eða kjósa um eina tillögu? Ég held að hafi verið mjög misráðið, í rauninni meingallað, að setja þetta í þennan farveg. Það er ekki brýnasta málið eftir hrun að breyta stjórnarskránni. Hrunið varð ekki til út af stjórnarskránni, það er einfaldlega þannig, en við eigum hins vegar að vera óhrædd við að endurskoða stjórnarskrána. Þar vil ég nefna auðlindakaflann, mannréttindakaflann úr því að þau mál voru nefnd hér og eins þann sem snýr að dómstólum. Ég velti hins vegar fyrir mér af hverju í ósköpunum ekki hafi verið reynt að ná samstöðu meðal þingmanna um að skoða, þá kannski út frá þessum tillögum, til dæmis einn hluta þeirra tillagna sem snúa að auðlindunum eða mannréttindakaflanum. Af hverju hafa stjórnarflokkarnir ekki rétt fram höndina og sagt: Tökum höndum saman 

Virðulegi forseti. Það er sjónarmið jafnaðarmanna að við eigum að bera virðingu fyrir skoðunum hvert annars  Ég held að það sé mikilvægt, kæru þingmenn, að við freistum þess að byggja upp samfélag án fordóma þar sem við hjálpum hvert öðru til að öðlast lífshamingju. Samkynhneigðir eiga á brattann að sækja í okkar þjóðfélagi og þess vegna verðum við þingmenn að gefa samfélaginu skýr skilaboð, sérstaklega því unga fólki sem er samkynhneigt um að við ætlum að standa með því. Við ætlum ekki að bregðast, við ætlum ekki að láta svona ummæli afturhaldsins líðast. Eins og samkynhneigðir sjálfir hafa lagt áherslu á eru það viðhorf samfélagsins sem hafa mest um það að segja hvernig fólki tekst að takast á við samkynhneigð sína. Unglingsárin eru það tímaskeið ævinnar þegar einstaklingnum þykir hvað mikilvægast að tilheyra hópnum og njóta viðurkenningar. Því er afar mikilvægt að sá unglingur sem er í þann veginn að átta sig á samkynhneigð finni að tilfinningar hans séu jafnmikils virði og annarra og ekki síður að þær njóti viðurkenningar þeirra sem skipta unglinginn máli. Hér eiga þingmenn á Alþingi Íslendinga að stíga fram og rækta þessar skyldur sínar. 
            

Virðulegi forseti. Ég tek undir með þeim sem halda því fram að þingmenn eigi almennt að gæta orða sinna og mig langar að fjalla um orð hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra, formanns Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, þegar hann sagði formanni Framsóknarflokksins að þegja. Við framsóknarmenn erum ekkert sérstaklega viðkvæmir fyrir því þó að einhverjir vilji að við þögnum þegar við erum með óþægilegar fyrirspurnir en það sem mér fannst öllu alvarlegra var að hann sagði að flokknum væri meira og minna stjórnað úr Hádegismóum og reyndi þar með að spyrða flokkinn við Sjálfstæðisflokkinn. Þetta er tilraun vinstri manna þegar Framsóknarflokkurinn er að stækka og ná vopnum sínum að ýta honum yfir til hægri en Framsóknarflokkurinn hefur gert það sem ég tel að hann eigi að gera, að sýna á sér vinstri hliðina. Sérstaða Framsóknarflokksins er vinstra megin og við höfum upp á síðkastið sýnt að við erum frjálslyndur vinstri flokkur og viljum vera þar í flóru stjórnmálanna. Ég vildi koma þessu á framfæri vegna þess að orð hv. formanns Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa ekki fengið nægilega mikla umfjöllun í fjölmiðlum landsins og þeim hefur ekki verið svarað.

Frú forseti. Núna er nýlokið kjördæmaviku þar sem við fórum vítt og breitt um landið, þá sérstaklega landsbyggðarmenn. Við hv. þm. Höskuldur Þórhallsson héldum marga fundi í Norðausturkjördæmi og það var gaman að skynja þann kraft sem einkennir þau samfélög sem hafa lifibrauð sitt af fiskveiðum, öflugum landbúnaði, iðnaði og ferðaþjónustu. Við velkjumst varla í vafa um það á þingi að í þessum byggðarlögum verða til gríðarleg útflutningsverðmæti. Þess vegna skar í hjartað að heyra um þau skilyrði sem fólki í þessum byggðarlögum eru búin. Í fyrsta lagi hefur raforkuverð stórhækkað á hinum svokölluðu köldu svæðum þannig að 10% íbúa landsins borga margfalt hærra verð fyrir það að kynda og lýsa upp hús sitt en hin 90%. Það er ekkert réttlæti í því. Jafnframt hefur bensínverð stórhækkað. Það eru til að mynda miklar vegalengdir í Norðausturkjördæmi. Þetta bitnar á atvinnulífi og heimilunum þar. Þetta er annar hlutur sem við þurfum að leiðrétta. Í þriðja lagi er verulegt áhyggjuefni að verða vitni að því að hin norræna velferðarstjórn hefur vegið mjög að grunnþjónustunni í mörgum af þessum byggðarlögum, heilbrigðisþjónustu, löggæslu og fleira mætti nefna. Við þurfum að snúa umræðunni á þann veg að þarna verða til gríðarleg verðmæti. Þessar byggðir skipta þjóðarbúið verulega miklu máli. Allt tal um byggðastefnu eða niðurgreiðslu eða neikvæðar umræður um samgöngubætur á þessum svæðum til að bæta lífsskilyrðin eru á villigötum og ég hvet þingmenn til þess núna, við gerð samgönguáætlunar og almennt þegar við horfum til uppbyggingar í velferðar- og löggæslumálum í samfélaginu, að skilja ekki þessar byggðir eftir. Ef áfram verður haldið í niðurskurði 

Virðulegi forseti. Við eigum málshátt sem segir að glöggt sé gests augað. Ástæða er til að hafa það í huga þegar við skoðum niðurstöðu úr nýlegri yfirferð mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna á ástandi mannréttindamála á Íslandi. Sú niðurstaða var birt í upphafi þessarar viku. Þar er vikið að ýmsum þáttum og gerðar athugasemdir við eitt og annað í samfélagi okkar varðandi meðal annars jafnréttismál og gagnrýndur launamunur kynjanna hér. Vikið er að ástandi í fangelsismálum sem við þingmenn þekkjum mætavel og þjóðin öll að hefur verið í miklum ólestri. Vakin er athygli á því landlæga kynþátta- og útlendingahatri sem hefur viðgengist hér og er ástæða til að nefna þjóð nokkra, Írana, sem nefnir það sérstaklega og taka það til fyllstu umhugsunar þegar við fáum ábendingar úr þeirri átt í þessa veru. Kanadamenn benda okkur á að hér sé mikill skortur á sjálfstæðri og óháðri málsmeðferð í úrskurðarmálum í málefnum flóttamanna. Það er mál sem við þekkjum vel og vitum af þeim brotalömum í samfélaginu. Margar þjóðir heimsins benda á og gagnrýna hátt brottfall barna innflytjenda úr skólum hér á landi. Þetta eru allt atriði sem er verðugt að hafa í huga. Það er líka bent á að hér á landi er staða mannréttindamála mjög góð að ýmsu leyti. Í jafnréttismálum erum við til fyrirmyndar. Þegar Jóhanna Sigurðardóttir var skipuð í stöðu forsætisráðherra fyrst íslenskra kvenna vakti það athygli og virðingu Kanadamanna. Hér er sérstaklega vakin athygli á stöðu samkynhneigðra og því hvernig við höfum staðið að þeim málum. En það vekur líka athygli að nágrannar okkar, Norðmenn, nefna aðgang almennings að samningu nýrrar stjórnarskrár fyrir Ísland. Það er virðingarvert að fá slíkt álit frá frændum okkar vegna þess að myndarlega hefur verið staðið að samstarfi við þjóðina í þeim efnum og 

Frú forseti. Ég ætla að ræða um skýrsluna sem aldrei barst og ég ætla að ræða um 54. gr. stjórnarskrárinnar; það er eins gott að halda þá stjórnarskrá sem við höfum í dag þegar menn ræða svo mikið um að koma með nýja. Samkvæmt henni eiga ráðherrar að gefa Alþingi skýrslur. Þann 14.6.2010 og aftur þann 16.3.2011 samþykkti Alþingi að óska eftir skýrslu frá efnahagsráðherra um stöðu gjaldeyrismarkaðar fyrstu þrjá, fjóra mánuðina eftir hrun. Þá var hér afskaplega alvarleg staða. Ekki var til gjaldeyrir fyrir olíu og lyfjum og þeir sem áttu gjaldeyrisinnstæður í útlöndum fengu þær ekki fluttar til landsins vegna beitingar hryðjuverkalaga Breta. Svona skýrsla gæti nýst í málaferlum varðandi Icesave, gæti nýst í málaferlum einstaklinga gagnvart erlendum kröfuhöfum o.s.frv. Ég tel, og þeir sem fluttu þessa skýrslubeiðni með mér, mjög mikilvægt að þetta komi fram. Frú forseti. Ég hlýt að kvarta alvarlega undan því að framkvæmdarvaldið sýni Alþingi þá lítilsvirðingu að svara ekki skýrslubeiðni Alþingis um svo veigamikið atriði. Ég veit ekki hvort ég eigi að leggja þessa skýrslubeiðni fram í þriðja skipti til að fá svar við því hvað var eiginlega á seyði og á döfinni á Íslandi fyrstu þrjá, fjóra mánuðina eftir hrun.

Hæstv. forseti. Mikið hefur verið rætt í þessum sal um skuldavanda heimilanna. Frá því að nýkjörið þing tók til starfa fyrir þremur árum hafa margir fundir, m.a. í þáverandi félagsmálanefnd og núverandi velferðarnefnd, farið í að ræða þetta stóra og mikla mál. Í upphafi komumst við að þeirri niðurstöðu að til þess að eitthvert vit væri í umræðunni og þeim tillögum sem mundu svo fylgja í kjölfarið þyrftu að liggja fyrir upplýsingar um það í hverju skuldavandinn væri fólginn, þ.e. að finna út hverjar skuldirnar eru. Það mál, til að upplýsa það, er enn á borðinu hjá okkur. Vissulega fór Seðlabankinn í athugun á þessu máli og lagði fram ákveðna greiningu. Síðan var Seðlabankanum gert að eyða þeim gögnum vegna kröfu frá Persónuvernd. Enn erum við á sama stað, okkur vantar upplýsingar til að geta tekið ákvörðun um hvort frekari aðgerða er þörf. Hver bendir á annan og hér í þinginu liggja fyrir tvö mál þess efnis að farið verði í slíka upplýsingaleit. Þessi mál hafa verið lögð fram ítrekað en þau hafa ekki fengist afgreidd héðan úr salnum. Mig langar að spyrja hv. þm. Helga Hjörvar, sem er formaður efnahags- og viðskiptanefndar, hvernig málin standa og hvort hv. þingmaður sé ekki sammála mér um að til að hægt sé að taka vitræna umræðu á Alþingi og til að hægt sé að rökstyðja einhverjar ákvarðanir, annaðhvort um að ekki sé þörf á frekari aðgerðum eða þá að þörf sé á frekari aðgerðum, og upplýsingar liggi fyrir. Nú er mér sagt að Hagstofan sé að safna saman einhverjum gögnum og mér er jafnframt sagt að sú athugun Hagstofunnar taki heilt ár. Ég tel, frú forseti, að við höfum ekki tíma til að bíða í heilt ár eftir þessum upplýsingum og spyr því hv. þingmann hvort við eigum ekki að leggja saman af stað enn einu sinni í þann leiðangur að reyna að afla okkur einhverra upplýsinga svo að við getum tekið vitræna ákvörðun.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Svarið er fremur einfalt, ég tel ekki að það skorti sérstaklega upplýsingar til að taka ákvarðanir um frekari aðgerðir í þágu skuldamála heimilanna. Bæði fóru hér fram mjög viðamiklar greiningar hjá Seðlabankanum eftir mestu efnahagsáföllin og síðan höfum við fengið með jafnaðarlegu millibili býsna ítarlegar upplýsingar um skuldastöðu heimila úr skattframtölum, innan árs frá því að þau eru lögð fram. Frá einu ári til annars eru ekki að verða stórvægilegar breytingar á þessari stöðu. Þróun skuldanna frá einum tíma til annars er nokkuð ljós og hægt er meðal annars með tilstilli Hagstofunnar og í samvinnu við bankana að leita eftir upplýsingum um stöðu einstakra þátta almennt séð. Þau sjónarmið voru uppi af hálfu Persónuverndar að unnt væri að byggja á almennum upplýsingum ákvarðanir um frekari aðgerðir en ekki væru málefnaleg rök til þess að fara þyrfti í persónugreinanlega upplýsingasöfnun um einstaklinga sem væri erfitt í litlu samfélagi því að þar geta auðvitað komið upp dæmi um einstaklinga sem, þó að þeir séu ekki nafngreindir, auðvelt er að þekkja vegna sérstakrar fjölskyldugerðar eða þess hvar viðkomandi hefur búsetu o.s.frv. Ég held að þessi sjónarmið hafi í meginatriðum legið að baki og var fyrst og fremst spurning um hvaða pólitískur vilji væri til aðgerða. Vandinn er öllum ljós, við höfum tiltölulega nýjar upplýsingar og greiningu á vandanum sem sýnir að fyrir hrun hafi um 20% heimila verið með neikvæða eiginfjárstöðu. Það hlutfall er nú 40% þannig að okkur má vera alveg ljóst umfang skuldanna í öllum meginatriðum, umfang þess hóps sem kominn er í neikvæða eiginfjárstöðu og hver saga 

Virðulegi forseti. Ef við erum að tala um upplýsingar um stöðu heimilanna er eitt í það minnsta ljóst og það eru nýjar fréttir um að 16% þeirra sem eru á vinnumarkaði séu á vanskilaskrá. Þeim hefur fjölgað um 9.600 frá haustinu 2008. Ég verð að viðurkenna að ég veit ekki hvert hlutfallið er í öðrum löndum en mér finnst 16% af vinnuaflinu vera ansi hátt hlutfall því að við getum gert ráð fyrir því að stór hluti fólks á vinnumarkaði sé skuldlítill eða skuldlaus. Ég var að koma af fundi á Nordica-hóteli hjá viðskiptaráði og það vakti athygli að hæstv. forsætisráðherra var þar ekki meðal ræðumanna eins og venja hefur verið undanfarna áratugi. Þar voru kynntar niðurstöður skoðanakönnunar sem ég held að sé hollt fyrir okkur þingmenn að kynna okkur. Þar kom fram að 90% landsmanna telja atvinnulíf skipta mestu máli fyrir bætt lífskjör. Það er ein leið til að vinna á skuldum heimilanna að bæta lífskjörin. Þegar hins vegar forsvarsmenn fyrirtækja voru spurðir hvað þeir teldu hindra vöxt og viðgang íslensks efnahagslífs, og nú hvet ég hv. þingmenn stjórnarliðsins til að hlusta, töldu 50% að stjórnvöld hindruðu vöxt og viðgang í íslensku efnahagslífi, skattumhverfi var 30% og kom mér á óvart að gjaldeyrishöftin voru einungis 15% og bankarnir 10%. Helmingur forsvarsmanna fyrirtækja taldi sem sagt að stjórnvöld hömluðu vexti og viðgangi 

Virðulegi forseti. Undir þessum dagskrárlið er farið yfir víðan völl og ætla ég aðeins að beina athyglinni að einu máli, þ.e. hinum mikla samfylkingarspuna sem er nú búið að setja af stað. Sá spuni gengur út á að hægt sé að kjósa hér um stjórnarskrá samhliða forsetakosningum. Svo hart kveður við í þessum spuna að sjálfskipaður aðaltalsmaður ríkisstjórnarinnar var kvaddur í viðtal á eina útvarpsstöðina í morgun þar sem hann fór fögrum orðum um að það væri eins og að drekka vatn að fara með þessi mál í þjóðaratkvæðagreiðslu samhliða forsetakosningum. Allir vita, frú forseti, að þetta er ógjörningur því að Samfylkingin og Vinstri grænir vita ekki hvað ætti að kjósa um í þeirri kosningu. Þetta mál er í fullkomnu uppnámi. Það get ég vottað sem nefndarmaður í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Þetta mál er olnbogabarn og verður olnbogabarn og er mál sem ríkisstjórnin situr uppi með góðu heilli því að hún brýtur oft lög og hefur ekki lotið úrskurðum og dómum Hæstaréttar eða annarra og eins á að fara með þetta mál. Þetta var ekki erindi mitt hingað upp en ég vildi svara þeim spuna sem komið hafði hér fram fyrr í þessum umræðum. Nú ætla ég að slá á jákvæða strengi og benda á þá atvinnugrein sem hefur staðið sig mjög vel hér á landi þrátt fyrir hrunið. Það eru loðdýrabændur. Árið 2010 fór velta loðdýrabænda í fyrsta sinn yfir 1 milljarð kr. í dýrmætum gjaldeyri. Þær fréttir bárust í gær að fyrir árið 2011 fór velta þeirra yfir 1,5 milljarða og er spáð 40–45% aukningu á þessu ári. Þessu ber að fagna. Ríkisstjórnin er á móti atvinnuuppbyggingu og hefur ekki gefið þessu gaum. Það er þó ein atvinnugrein sem sýnir mikinn rekstrarhagnað á þessum erfiðu tímum þegar ríkisstjórnin skrúfar allt niður. Ég hvet 

Frú forseti. Hér hefur verið komið inn á mannréttindamál og það er vel. Ég ætla hins vegar að taka annan vinkil sem tengist jafnréttismálum og mannréttindamálum og var meðal annars í frétt á mbl.is þar sem bent var á óheillaþróun í fæðingarorlofsmálum sem við í stjórnarandstöðunni höfum margoft ítrekað. Í þrjú ár hefur ekki verið gert neitt í þessum málum. Menn hafa vitað og spáð þeirri óheillaþróun að feður mundu í auknum mæli vera meira úti á vinnumarkaðnum og taka minna fæðingarorlof. Það liggur alveg ljóst fyrir að frumvarpið sem varð að lögum 2001 varðandi fæðingarorlof gerði okkur Íslendinga að fyrirmyndum annarra þjóða þegar kom að fæðingarorlofsmálum og ekki síst jafnréttismálum. Þetta var eitt stærsta jafnréttismál sem hefur verið samþykkt á síðari tímum. En á tímum vinstri stjórnarinnar hefur ríkisstjórnin ákveðið að forgangsraða með öðrum hætti. Gott og vel. Formaður Samfylkingarinnar boðaði á landsfundi að það ætti að gera eitthvað í málunum. Hvað hefur gerst síðan? Í hvaða vinnu hefur verið farið? Ég bendi á að feður nýta sér um 30 dögum styttra fæðingarorlof en fyrir hrun. Hvað þýðir það? Það er í samhengi við að launamunur kynjanna hefur aukist frá 2008. Ég set launamuninn í beint samhengi við fæðingarorlofið. Við verðum að horfa til lengri tíma, við getum ekki verið að koma fram með einhverja áætlun korteri fyrir kosningar. Stjórnmálaflokkarnir sem stóðu allir á sínum tíma að samþykkt fæðingarorlofslaganna verða að koma með raunhæfa ályktun og markmið um það hvernig við byggjum upp fæðingarorlofið að nýju. Þetta er eitt stærsta jafnréttismál síðari tíma. Við erum að klúðra því af því að við erum ekki að hugsa um það, þ.e. ríkisstjórnin er ekki að hugsa um málið eins og hún ætti að gera þar sem einmitt kona er í forustu.

Virðulegur forseti. Mig langaði til að kveðja mér hljóðs vegna ummæla hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar áðan um stjórnlagaþing. Það er nefnilega svo að fyrir þremur árum þegar mynduð var minnihlutastjórn Samfylkingar og Vinstri grænna með stuðningi Framsóknarflokksins var það eitt af skilyrðum Framsóknarflokksins fyrir stuðningi við þá stjórn að sett yrði á laggirnar stjórnlagaþing hér á landi. Það var sett að skilyrði þá og síðan höfum við unnið að því máli í núverandi ríkisstjórn með þeim árangri að nú liggja fyrir drög að nýrri stjórnarskrá. Allan þann tíma sem þetta mál hefur verið í vinnsluferli í þinginu hefur verið reynt að vinna það með þverpólitískum hætti en allan tímann hefur fulltrúi Framsóknarflokksins gagnrýnt málsframvindu, hvernig haldið hafi verið á því, gagnrýnt það fyrir kostnað o.s.frv. Samt sem áður var það þannig að þegar Framsóknarflokkurinn lagði áherslu á þetta mál í byrjun árs 2009 - hver sem er getur leitað það uppi á netinu - gerði Framsóknarflokkurinn ráð fyrir að skipað yrði 63 manna stjórnlagaþing sem skyldi starfa í að minnsta kosti eitt ár, ef ég man rétt, ef ekki lengur. En svo hefur hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, sem er fulltrúi Framsóknarflokksins í þessu máli, barist gegn því á öllum stigum og gagnrýnt það fyrir of mikinn kostnað o.s.frv. enda þótt um miklu hóflegri leið hafi verið að ræða. Menn verða að gera þá kröfu til stjórnmálaflokka að þeir standi við orð sín og að eitthvað sé að marka þá stefnu 

Frú forseti. Ég vil líka tjá mig um stjórnarskrármál. Það hefur að ég held alltaf verið á dagskránni á lýðveldistímanum að endurskoða stjórnarskrána, að Íslendingar skrifi sjálfir sína stjórnarskrá, vegna þess að sú stjórnarskrá sem við búum við er í rauninni tekin upp annars staðar frá. Þetta hefur alltaf verið á dagskrá en aldrei tekist þangað til ákveðið var að fara þá leið hér í þinginu að útvista þessu verkefni til þjóðarinnar með ákveðnum hætti, að kalla saman slembiúrtak í Laugardalshöll. Það tókst ágætlega. Skipuð var nefnd sem fór mjög ítarlega yfir allar tillögur og allt sem rætt var á þeim fundi, kosið var stjórnlagaþing sem síðan varð stjórnlagaráð, gott og vel, það kom saman og vann úr þessum tillögum. Þetta var tveggja ára ferli. Núna, þegar ég sé í hvaða farveg þetta mál er komið í þinginu, sýnist mér koma fram á sjónarsviðið nákvæmlega röksemdirnar fyrir því að þessi leið var farin. Þingið getur ekki fjallað um stjórnarskrármál, hefur varla getað það nema að mjög takmörkuðu leyti allan lýðveldistímann. Núna er hálft þingið, sýnist mér, að uppteknum hætti, sem það hefur alltaf sýnt allan lýðveldistímann, að reyna að stinga framkomnum tillögum að nýrri íslenskri stjórnarskrá ofan í skúffu. Þetta er klassísk barátta, hún fer hér fram af fullum krafti og við sem styðjum þetta lýðræðisferli og höfum alltaf gert verðum bara að taka hana. Þetta er stjórnarskrá sem var samin með ákveðnum hætti, í gegnum ákveðið ferli sem við ákváðum, af þjóðinni og það er algjört lykilatriði, og það er mjög mikilvæg barátta sem hér á sér stað  
            

Virðulegur forseti. Í nýjustu skýrslu OECD um menntamál kemur fram að brottfall nemenda úr framhaldsskólum er mun meira á Íslandi en að jafnaði í samanburðarríkjum OECD. Þannig höfðu 45% nýnema lokið framhaldsskólaprófi eftir fjögurra ára nám á Íslandi en 68% að meðaltali innan OECD þar sem sambærilegt nám er reyndar yfirleitt þrjú ár. Eftir sex ár frá upphafi náms höfðu 58% lokið framhaldsskólaprófi á Íslandi en tæplega fjórðungi fleiri eða 81% að meðaltali innan OECD. Munurinn er sláandi og miklu meiri en við eigum og getum sætt okkur við. Reyndar eru vísbendingar um að brottfallið hafi minnkað eitthvað eftir hrun, enda hefur framboð á atvinnu eðli málsins samkvæmt verið minna og átakið Nám er vinnandi vegur sem hófst í haust hefur síðan verið afar mikilvæg aðgerð til að nálgast á ný þann hóp sem ekki hefur lokið framhaldsskólaprófi og færa honum nýtt tækifæri til náms. Ég vil sömuleiðis nefna að mörg ákvæði til bóta koma fram í framhaldsskólalögum sem Alþingi samþykkti árið 2008 og sum þeirra hafa ekki náð fram að ganga út af fjárskorti fram að þessu. Nýlegar erlendar rannsóknir sýna að brottfallið er mun meira meðal karla en kvenna. Það er hærra á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu og er mun meira meðal þeirra sem hafa veika félags- og efnahagslega stöðu. Stjórnarskráin setur okkur skýr markmið um persónubundna þjónustu við nemendur en í 76. gr. hennar segir, með leyfi forseta: „Öllum skal tryggður í lögum réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi.“ „Við sitt hæfi“, virðulegi forseti, það er kjarni málsins. Skólakerfi þar sem 30–40% nemenda hætta námi án þess að fá menntun við sitt hæfi er í alvarlegum vanda. Ég vil taka svo djúpt í árinni að kalla það eitthvert afdrifaríkasta verkefni stjórnmálanna og samfélagsins á komandi árum að ráða niðurlögum brottfallsins í skólakerfinu því að þannig leggjum við grunn að velferð ungu kynslóðarinnar í landinu og reyndar samfélagsins alls. Orsaka brottfallsins er að leita í flóknu samspili ýmissa þátta sem tengjast nemandanum, fjölskyldunni, skólakerfinu og samfélaginu öllu. Fræðimennirnir Jón Torfi Jónasson og Kristjana Stella Blöndal hafa bent á að brottfall megi meðal annars rekja til námsleiða, mikilla atvinnumöguleika fyrir ungt fólk á Íslandi, fjárhagsvanda og heimilisaðstæðna. En fleira kemur þar til. Lengd náms til stúdentsprófs er einn þáttur sem nefndur hefur verið og sömuleiðis ofuráhersla á bóknám í okkar skólakerfi. Þar vil ég sérstaklega nefna þá fordóma sem virðast ríkja í garð verk- og tæknináms í landinu og birtast meðal annars í þeirri staðreynd að nemendur velja í langflestum tilvikum bóknám jafnvel þótt verknám henti hæfileikum þeirra og getu betur. Bóknámið nýtur að því er virðist meiri virðingar í samfélaginu og það er mikill félagslegur þrýstingur að feta þá braut. Í þessu sambandi er athyglisvert að jafnvel þótt 40% 15 ára unglinga telji sig hafa meiri áhuga á verknámi velur allur þorri nemenda á þessum aldri bóknám, 80% drengja, 90% stúlkna. Virðulegi forseti. Orsakir brottfallsins eru þó ekki eingöngu menntapólitískar, ef svo má segja. Það sýnir glæný könnun sem gerð hefur verið á ástæðum brottfalls meðal þeirra einstaklinga sem innrituðust í verkefnið Nám er vinnandi vegur síðastliðið haust þar sem atvinnuleitendum hefur verið boðið að sækja nám í framhaldsskólum til að styrkja framtíðarmöguleika sína á vinnumarkaði. Í nóvember höfðu um 10% hópsins horfið frá námi og voru þeir spurðir um ástæður brotthvarfsins. Þá kom í ljós að stærsti hópurinn nefndi andleg veikindi sem ástæðu brottfalls og þá einkum þunglyndi og kvíða. Næstalgengasta orsökin var fjárhagsástæður, í þriðja lagi að nám hefði ekki verið við hæfi og loks námsörðugleikar eða athyglisbrestur með eða án ofvirkni. Þessi nýja könnun sýnir okkur að það er engin einföld skýring á brotthvarfinu og eina leiðin til að komast að hinu sanna er með rannsóknum, með því að kanna viðhorf nemendanna sjálfra og greina í kjölfarið hvaða úrræði eru líklegust til að draga úr brottfalli. Þar tel ég mikilvægt að við hefjum markvissa skimun og forvarnastarf strax í grunnskólanum því að þar er gjarnan undirrót þeirra vandamála sem lýsa sér í námsleiða, hrakandi námsárangri og loks brottfalli í framhaldsskólunum. Virðulegi forseti. Ég vil fagna sérstaklega þeirri vinnu sem hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hefur nýverið sett í gang við að greina ástæður brottfalls og úrræði í samstarfi svið sérfræðinga OECD. Þar komu fram ábendingar um úrræði, þar með talið að auka stuðningsúrræði í öllu skólakerfinu við nemendur, sem miða að því að meta námslegar þarfir nemenda og beina þeim í kjölfarið á réttar brautir. Ég vil spyrja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hvaða áform hún hefur um aðgerðir til að fylgja eftir fyrstu niðurstöðum sérfræðinga OECD sem kynntar voru fyrir áramót og hvaða leiðir hún sjái helstar til að bregðast við þeirri staðreynd að brottfall í íslenskum framhaldsskólum er mun meira en þekkist í löndunum í kringum okkur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Skúla Helgasyni fyrir að vekja máls á þessu efni sem við höfum að sjálfsögðu nokkrum sinnum rætt í þessum sal, enda má segja að þetta hafi verið viðvarandi viðfangsefni í íslensku skólakerfi, þ.e. brotthvarf úr framhaldsskólanámi. Hlutfall þeirra sem falla brott eða hverfa frá framhaldsskólanámi hefur raunar farið nokkuð lækkandi undanfarin tíu ár eða úr um 40% í um 30%. Hins vegar erum við enn þá með miklu meira brottfall en þau lönd sem við miðum okkur við gjarnan, til að mynda Norðurlöndin, og sett hefur verið fram áætlun og markmið ríkisstjórnarinnar í sóknaráætlun 20/20 um að ná þessu hlutfalli niður í 10% á árinu 2020. Það er ljóst að taka þarf á þessum málum en hins vegar er líka ljóst eins og þessi saga sýnir að við þessu er ekki eitt svar, engin ein töfralausn, og það sýna líka rannsóknir þeirra fræðimanna sem hafa helst fengist við að fást við þetta. Ef við skoðum brautskráningarhlutfall og námsgengishlutfall, sem eru þær tvær aðferðir sem notaðar eru til að skoða brottfall og mæla brottfall, má sjá að brautskráningarhlutfall á Íslandi er fremur hátt en hins vegar er námsgengishlutfall lágt. Hvað merkir þetta? Jú, það merkir í raun og veru að margir ljúka námi en þetta sýnir ákveðna óskilvirkni í kerfinu, þ.e. að fáir ljúka á tilskildum tíma, sem er það sem námsgengishlutfallið mælir. Margir taka sér mun lengri tíma til að ljúka námi og koma inn í skólana síðar á lífsleiðinni. Að sjálfsögðu getum við spurt hvað þetta merki fyrir hið opinbera kerfi, er það nægilega skilvirkt fyrir hið opinbera kerfi að fólk sé að fara inn og út úr námi? Þetta er ein lykilspurning. Margar ástæður eru fyrir brottfalli. Hv. þingmaður vísaði í könnun sem gerð hefur verið á nemendum sem eru að koma inn í átakið Nám er vinnandi vegur, hvernig þeim vegnar. Hv. þingmenn þekkja þetta átak sem miðar að því að fá inn nemendur af atvinnuleysisskrá til að hefja aftur nám í framhaldsskóla. Við ákváðum að kanna þetta sérstaklega til að fylgjast með því hvernig átakið skilar sér, sem ég held að sé mjög mikilvægt. Annars vegar eru þetta nemendur yngri en 25 ára á vegum menntamálaráðuneytis og atvinnulausir á vegum Vinnumálastofnunar sem mynda þetta úrtak og kannanir sýna fram á að samanlagt brotthvarf er 21,37%. Við getum deilt um hvort þetta er hátt eða lágt í ljósi hins almenna brottfalls en það má ljóst vera að þetta er allhátt að mínu viti, 21,37%. Síðan voru nemendur spurðir út í ástæður og það er ljóst, eins og hv. þingmaður nefndi, að ýmislegt spilar þar inn í. Það eru félagslegar aðstæður og kom mér satt að segja á óvart líka að sjá hlutfall þeirra sem nefndu sérstaklega andlega sjúkdóma sem hefðu hindrað þá í raun og veru í að halda áfram námi. Þarna þurfum við greinilega að huga að stuðningskerfinu við nemendur, hvernig við búum að nemendum félagslega, hvaða stuðning við veitum þeim. Og kannski ekki bara nemendum, heldur unga fólkinu í landinu. Fleiri aðstæður voru nefndar eins og nám við hæfi, svo ég vitni til þess, fjárhagsstaða o.fl. Þarna eru margir samverkandi þættir. Ég leyfi mér að segja að ég tel að þær aðgerðir sem hefur verið ráðist í undanfarin ár, eins og hin nýju lög frá 2008, nýjar námskrár fyrir leik-, grunn- og framhaldsskóla, skapi góðan grunn til að takast á við brotthvarfið og smæð skólakerfisins getur aðstoðað okkur við að þróa aðgerðir til þess að mæta brotthvarfi. Við getum líka minnst á það sem OECD gerir í sinni skýrslu að margt er jákvætt hér. Þar er nefndur árangur í PISA sem er yfir meðallagi OECD-landa, að hlutfallslega miklu fé sé varið til menntamála en það er hins vegar mismunandi milli skólastiga og að því þarf að huga, og að hér á landi ríki almennt jafnrétti til náms sem talinn er kostur á kerfinu. Fulltrúar OECD nefna sérstaklega eftirfarandi fimm atriði: Í fyrsta lagi gæði skólastarfs og kennslu og þeir nefna þar sérstaklega starfsnámið. Ég ætla kannski að koma aðeins nánar að því í síðara innleggi mínu, en ég held að þar þurfum við að kljást meðal annars við viðhorf samfélagsins, eins og hv. málshefjandi nefndi. Í öðru lagi stöðu kennara sem fagstéttar og grunn- og símenntun þeirra. Þetta er að mínu viti lykilatriði og þetta er ekki bara íslenska reynslan, þetta er reynslan um allan heim. Það skiptir máli að efla kennara sem fagstétt og að þeim sé búið þannig að þeir geti drifið áfram skólaþróun inni í sínum skólum. Í þriðja lagi er félagsleg staða, líðan nemenda og undirbúningur þeirra fyrir framhaldsskólanám. Þar held ég að við þurfum líka að horfa á samspil unglingastigsins í grunnskólum upp í framhaldsskólann. Allar vísbendingar eru um að við getum í raun og veru greint hvernig nemendur sem standast unglingastigið muni koma út í framhaldsskóla. Við þurfum því að horfa á þessi skólastig saman. Í fjórða lagi er vinnumarkaðurinn. Það er ákveðið einkenni að menntun er ekki virt þegar kemur að aðgangi að störfum og nemendur eru leiddir út á vinnumarkað án þess að hafa lokið námi. Í fimmta lagi er almenn 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Skúla Helgasyni fyrir að koma með þessa umræðu. Hann nefndi að það vantaði verknám og það er rétt en það vantar líka þjónustunám, þ.e. að menn geti lært að afgreiða í verslun og annað slíkt, það vantar algjörlega hér á landi. Menntun skapar mannauð og mannauðurinn skapar auðlindir. Það er mannauðurinn sem skapar auðlindirnar, þær koma ekki af sjálfu sér, og vil ég þar nefna hátæknisjávarútveg, hátæknihugbúnaðargerð, hátæknistóriðju og hátækniferðaþjónustu. Allt byggir þetta á menntun og menntakerfið skiptir verulegu máli fyrir þjóðarhag. Það eru mörg teikn sem segja okkur að það er eitthvað að. Það er eitthvað mikið að. Brottfall er eitt af því. Ólæsi drengja í grunnskóla er sláandi. Við verðum að gera eitthvað í því. Það er örugglega tenging þarna á milli. Drengir sem ekki kunna að lesa og eru komnir upp í framhaldsskóla falla náttúrlega úr skóla - nema hvað. Orsakanna er greinilega að leita í skólakerfinu öllu, í grunnskólanum ekki síður en í framhaldsskólanum. Brottfall er mjög slæmt. Fyrir einstaklinginn er þetta niðurlæging og þetta er ósigur fyrir fjölskylduna. Oft rofna fjölskyldutengsl og annað slíkt við brottfall og fyrir einstaklinginn er þetta ósigur. Þetta má ekki gerast. Það má ekki brjóta niður ungt fólk áður en það verður tvítugt. Við verðum að laga þetta, við verðum öll að taka saman á því að laga þetta. Við þurfum að hvetja kennarana. Við eigum mjög góða kennara, afburðakennara, en það sést hvergi hvaða kennari er afburðakennari og hvaða kennari er það ekki. Við þurfum við að gera þá sýnilega og við þurfum að styðja kennarana, við þurfum að styðja börnin þannig að við sjáum ekki svona niðurbrot á mannauði.

Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir þau orð sem hv. þingmaður og málshefjandi Skúli Helgason fór með áðan, þetta er eitt stærsta verkefnið sem við eigum að taka á í íslensku samfélagi núna, þetta með skólakerfið. Því miður höfum við verið nokkuð þjóðernisrembingsleg í þessari umræðu í gegnum árin, við höfum talað um að íslenska skólakerfið sé svo æðislegt og við séum svo agalega vel menntuð o.s.frv. Svo stenst það ekki þegar maður fer að kroppa aðeins í glansmyndina. Meðal annars sýna PISA-rannsóknirnar að við stöndum okkur ekki vel með íslenskt skólakerfi, því miður. Þetta brottfall er alveg út úr kortinu miðað við brottfall á Norðurlöndunum og hér hefur ríkt að vissu leyti ákveðið menntasnobb. Allt of margir fara í bóknám á kostnað verk- og starfsnáms þannig að það þarf að gera að mínu mati kerfislægar breytingar til að taka á þessum vanda. Hér hefur komið fram að ástæðurnar sem ungmenni gefa um brottfallið eru þunglyndi og kvíði, fjárhagsáhyggjur og athyglisbrestur. Á sama tíma slær Ísland algjört met í greiningu á athyglisbresti og lyfjanotkun við athyglisbresti. Það er svo margt sem stangast á í þeim upplýsingum sem við fáum þannig að maður gæti haldið að hér væri allt í lukkunnar velstandi, við þjónustuðum mjög vel skólakerfið og ættum að fá góðan árangur út úr því. Staðan er ekki þannig. Ég tel því miður að við höfum látið þessi mál sitja of lengi á hakanum. Við tökum svona umræðu við og við en því miður skeður allt of lítið í framhaldinu. Það er spurning hvort hægt sé að taka betur á þessu með einhverjum hætti, styrkja stefnumótun í menntamálaráðuneytinu og að þingið komi betur að henni. Ég held að við öll í þessum sal höfum miklar áhyggjur af stöðunni. Skólakerfið virkar ekki eins og við vildum að það gerði og úrbóta er þörf. Við höfum ágætiskennara en það er eitthvað kerfislægt að, það hlýtur að vera fyrst árangurinn er ekki betri en þetta.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu, þakka hv. málshefjanda, Skúla Helgasyni þingmanni. Í góðærinu var mikil pressa á ungmenni að vinna með námi. Ég fylgdist með ansi mörgum ungmennum fara að vinna meira og meira og vera minna og minna í skóla. Sú pressa er ekki lengur til staðar en ég held að þróunin hafi ekki endilega snúist við eins mikið og við vildum. Það er eitt sem mig langar að nefna, lögræðisaldurinn. Við erum með skólaskyldu til 16 ára aldurs en samkvæmt lögum eru ungmenni börn til 18 ára aldurs. Mér finnst að það eigi að vera skólaskylda til 18 ára aldurs. Aðeins ef það er skólaskylda getum við í raun stýrt framhaldsskólunum þannig að þeim sé skylt að mæta hverjum einasta nemanda þar sem hann stendur. Það er í samræmi við lög. Skólakerfið þarf að vera sveigjanlegra þannig að þeir sem eru með einhverjar sérþarfir eða hreinlega líður þannig að þeir vilji ekki vera í skóla geti fundið sér farveg þar og dafnað. Verkefnið Nám er vinnandi vegur er afskaplega jákvætt en mig langar að benda á að þegar við erum að búa til sérúrræði, í þessu tilfelli fyrir atvinnulaust fólk sem skortir menntun og vill mennta sig, erum við að setja atvinnulaust fólk skör hærra en til dæmis fólk í láglaunastöðum sem á eftir nokkrar einingar í stúdentspróf og hefur hreinlega ekki efni á að taka þær í kvöldskóla. Þetta finnst mér við þurfa að passa líka. Ég er nýbúin að setja á heimasíðuna mína sögu ungrar konu sem getur ekki klárað framhaldsskóla af því að hún hefur bara ekki efni á því.

Frú forseti. Ég vil byrja á að fagna þessari umræðu og þakka málshefjanda fyrir að hafa hafið hana. Ég held að þetta sé gríðarlega marghliða verkefni. Það varðar ekki bara skólakerfið, þetta varðar samfélagið. Ef sem sagt 30% þeirra sem skrá sig í framhaldsnám finna sig ekki í því er það ekki bara vandi framhaldsskólans, það er vandi fyrir samfélagið allt. Það er ákveðinn spegill á samfélagið. Á þessum mótunarárum ungmenna á framhaldsskólakerfið að vera uppbyggilegur farvegur fyrir alla til að örva hæfileika sína. Rannsóknir sýna að þarna skiptir sjálfsmat ungmennanna gríðarlega miklu, að þau finni sig í þessum farvegi. Ef 30% þeirra finna sig ekki er eitthvað mikið að. Ég held að það séu vissulega fjárhagsleg vandræði, námsbækur kosta mikið, heimavist kostar mikið. Það er ekki jafn aðbúnaður þeirra sem eru úti á landi og þeirra sem eru á höfuðborgarsvæðinu og það skiptir máli. Það skiptir máli hvernig við nálgumst hópa eins og námsmenn sem eru af erlendu bergi brotnir. Ég segi að þetta sé samfélagslegt mál, það eru uppeldisþættir, fjárhagsatriði, einfaldlega sálarástand eins og ástarsorg ungmenna sem getur spilað inn í. Við höfum lesið rannsóknir um það. Það verður að taka allt þetta alvarlega, þetta eru mótunarárin, en líka verður að taka alvarlega spurningar eins og: Hvernig er samfélagið? Hvaða hugrenningar fara í gegnum hug ungmennis sem er að hætta í námi? Er til dæmis ein spurningin: Af hverju á ég að mennta mig? Getur verið að samfélagið sem við höfum einhvern veginn náð að búa til á áratugum, þetta sveiflusamfélag þar sem gróði er einhvern veginn tilviljunarkenndur og það er mjög tilviljunarkennt hvernig hæfileikar nýtast 

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Við ræðum fyrst og fremst brottfall úr framhaldsskólum en gætum í raun líka rætt brottfall úr háskólum og jafnvel úr grunnskólum. Brottfall er svartur blettur á okkar að mörgu leyti ágæta menntakerfi. Þennan blett er búið að ræða mikið og ýmislegt hefur verið gert til að vinna á þessu böli en því miður hafa of mörg vindhögg verið slegin í þessari baráttu. Í rannsóknum á þessu sviði kemur í ljós að margir samverkandi þættir verða til að ungmenni gefst upp á skólagöngu sinni. Einn þessara þátta er, eins og hér hefur komið fram, hin ríka áhersla samfélagsins á bóknám og hvíta kallinn á kostnað verknáms, listnáms, tæknináms og starfsnáms almennt sem hentar sumum nemendum svo miklu betur en bóknámið. Annar þáttur er of lítið samstarf heimilis og skóla og oft og tíðum of óljósir rammar utan um daglegt líf unglingsins. Stundum sýnist manni við fullorðna fólkið í lífi ungmenna vera hálfrög við að setja rammann og halda okkur við hann. Ramminn er nefnilega stuðningur í námi án eiginlegrar námsaðstoðar. Ungmenni sem eru að búa sér til mynd af sjálfum sér á þessum þroskaárum sínum þurfa að finna það frá öllu umhverfi sínu að þau skipta máli, þau þurfa hvatningu og leiðsögn til að sjálfsmyndin verði heilbrigð og sterk svo þau þori að taka ákvarðanir sem hjálpa þeim til að fara sínar eigin leiðir sem jafnvel leiða þau gegn straumnum. Á tímum atvinnuleysis bíður fátt ungmenna utan skólakerfisins. Hætt er við að þau verði óvirk og utan gátta þó að ýmislegt hafi að sjálfsögðu verið gert til að virkja atvinnulaus ungmenni. Til að vinna gegn brottfalli þarf því að vinna með viðhorf, leiðbeina foreldrum, fá hugmyndir frá unga fólkinu, nýta tæknina til að búa til einstaklingsmiðaðar áætlanir fyrir nemendur af ýmissi lengd og ýmissi gerð með nýtingu fjarnáms og samstarfi skóla. Þá þarf nauðsynlega að auka mönnun í skólum svo hægt sé að sinna persónulegum þörfum nemenda og finna tíma til samstarfs heimila og skóla. Brottfall er sóun á mannauði 

Forseti. Á ráðstefnunni Alvara málsins – bókaþjóð í ólestri sem haldin var í janúar komu ítrekað fram ekki aðeins sterk tengsl milli áhuga á bóklestri og námsárangurs heldur einnig tengsl við almenna framgöngu og líðan í lífinu. Brynhildur Þórarinsdóttir frá Háskólanum á Akureyri flutti erindið „Lestrarhestamennska“ og tók saman niðurstöður nokkurra rannsókna. Niðurstöðurnar eru skýrar: Læsisvandann er hægt að leysa á heimilum landsins. Læsi er sterkt í einstaklingum sem alast upp á bókaheimilum, hvað sem okkur kann að finnast um það gamla og rómantíska hugtak, hvort bækur eru sýnilegar á heimilinu, hvort foreldrar lesa fyrir börnin sín, hvort börn sjá foreldra sína lesa, hvort rætt sé um bækur og lestur. Þetta eru lykilatriðin. Sjálfstæður áhugi á bóklestri skapar læsi sem skapar sjálfstraust í tungumálinu og þar með í öllu námi. Brottfallið á sér stað í stökkinu úr grunnskóla yfir í framhaldsskóla. Þar mætir unglingunum meiri og flóknari lestur, meira sjálfstæði, meiri þörf á djúpu sjálfstrausti, sama hvort þeir stefna á bóknám eða verknám. Hvað þroskar einstakling og styrkir hann? Hvað er það sem ýtir undir sjálfsþekkingu manneskjunnar? Listir af öllum toga, að skapa og njóta listsköpunar. Tjáning, heimspeki, siðfræði, lífsleikni, tími til að vera, rými til að vaxa innan frá. Fög af þessum toga eru enn þá olnbogabörn innan grunnskólanna. Um þetta geta kennarar og skólastjórnendur vitnað. Þetta kemur skýrt fram þegar skera þarf niður eins og síðustu árin. Þekkingin er að mörgu leyti til staðar en það þarf viðhorfsbreytingu, bæði á heimilum landsins gagnvart lestri og læsi og í grunnskólum landsins gagnvart fögum sem ýta undir sjálfsþekkingu og mannrækt.

Frú forseti. Þetta er fín umræða en mér finnst ég þó vera að upplifa hér Groundhog Day aftur og aftur. Það eru þrjú atriði sem ég ætla að nefna hér. Brottfall er mikið hér á landi og það var líka milli 2000 og 2010. Þá fórum við, allir flokkar á þingi, í fjögurra ára vinnu til þess að vinna að nýjum lögum. Öll nýju lögin voru samþykkt af öllum flokkum. Markmið þeirra var að: 1. vinna gegn brottfalli, 2. efla iðn- og starfsnám, 3. auka skilvirkni og sveigjanleika kerfisins. Það var samþykkt af öllum flokkum hér á þingi. Hvað ákvað ríkisstjórnin að gera? Hún ákvað að fresta hluta af þessum lögum, einmitt þeim hlutum sem eflt hefðu baráttu gegn brottfalli, einmitt að þeim hlutum sem byggt hefðu upp iðn- og starfsnám. Það ákvað ríkisstjórnin að gera og klippa á sveigjanleika á grunn- og framhaldsskólastigi. Það vissu allir um kostnaðinn í upphafi. Að mínu mati er alveg ljóst að hefðum við farið út í þá fjárfestingu strax í upphafi en ekki frestað henni um nokkur ár hefði verið gríðarlega þjóðhagslega hagkvæmt. Það hefði verið fjárfesting í menntun til lengri tíma litið og stuðlað að baráttu gegn brottfalli. Að fresta því var að mínu mati, með fullri virðingu, eins og að pissa í skóinn sinn. Í öðru lagi vil ég beina sjónum mínum að kennurum og háskólamenntun. Ég tel að háskólarnir sem bjóða upp á kennaramenntun verði að gera grein fyrir því hvort þeir séu að móta kennaramenntun sem mæti virkilega sérþörfum og stuðningi sem við þurfum augljóslega á að halda innan skólasamfélagsins. Það eru allir sammála um að við eigum að styðja kennara, að við þurfum að efla starfsumhverfi þeirra og bæta starfskjör, en þá verða hagsmunasamtök kennara líka að spyrja sig að því: Hefur aðferðafræði okkar skilað því sem við óskum öll eftir; betra umhverfi og betri starfskjörum til kennara? Í þriðja lagi vil ég beina sjónum mínum að atvinnulífinu. Atvinnulífið hefur nú meiri möguleika en nokkru sinni fyrr til að móta ákveðna þætti í skólakerfinu með starfsgreinaráðunum. Ég spyr: Hvað er atvinnulífið að gera  Ég tel að þar verðum við öll að líta í eigin barm. 

Forseti beinir þeim tilmælum til þingmanna að þeir fylgi klukkunni og haldi sig innan tímamarka. Sumir fara lengra fram yfir ræðutímann en aðrir, fá þar af leiðandi fleiri bjöllustig.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir þessa brýnu og þörfu umræðu og hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir hennar ágætu svör. Mig langar að taka undir með hv. þm. Davíð Stefánssyni sem kom að mikilvægasta punktinum í umræðunni, sem er viðhorfsbreyting. Ég held að það sé akkúrat það sem við þurfum, ekki bara úti í samfélaginu heldur líka á Alþingi. Hér hafa verið nefnd mörg dæmi um hvað sé að, en eitt fannst mér vanta og það er nokkuð sem við eigum við að glíma á Alþingi, það er agaleysi. Það er orð sem varla hefur mátt minnast á í skólum landsins í langan tíma og kannski eru skólarnir farnir að sinna miklu fleiri verkefnum en þeir ættu í rauninni að gera. Skólar eiga að mennta börnin okkar. Verkefnin eru að vísu margbreytileg í síbreytilegum heimi en ég held að það sem ungir drengir þurfi fyrst og fremst að fá sé agi. Það er ekki svo langt síðan opna átti alla skóla, allar skólastofur voru opnaðar upp á gátt. Nú skilst mér að verið sé að hverfa frá þeirri stefnu. Ég nefni það sem dæmi. Annað dæmi er að sérkennarar voru fengnir inn í bekkina til að kenna þeim sem þurftu á sérkennslu að halda. Áður voru þeir nemendur teknir út úr bekknum og kennt annars staðar. Ég veit það bara af reynslu móður minnar sem er sérkennari til 40 ára að það var stórt og mjög vanhugsað skref. Ég held að við þurfum að tala saman, breyta viðhorfi til náms, auka aga, ekki bara í samfélaginu og á þingi, heldur líka í skólum landsins og þora að 

Frú forseti. Þetta er mikil og merk umræða og jafnframt nauðsynleg. Við fáum því miður oft neikvæðar fréttir af skóla- og menntamálum þjóðarinnar. Mig langar að velta upp hlutum sem ég hef ekki heyrt talað um hér í dag og það er að skoðað verði ítarlega að nálgast menntun með öðrum hætti en við höfum gert hingað til en gamla aðferðin hefur gert það að verkum að hinn svokallaði námsleiði gerir mjög mörgum krökkum og unglingum erfitt fyrir að sitja lengi á skólabekk. Sú aðferðafræði sem notuð er er þannig að kennsla í einstökum fögum er slitin sundur þannig að áfangar teygjast yfir heilu missirin og mörg fög eru kennd í einu. Þá losnar um samhengið í náminu og áhugi krakkanna dvínar. Að hluta til snýst þetta um þörf á því að hafa kennara í fullri vinnu allt árið frekar en hversu vel nemendunum gengur að læra. Hér þarf að leita nýrra leiða og athuga hvort aðrar aðferðir mundu ekki henta betur. Þar nefni ég fyrirmynd eins og til dæmis hina svokölluðu Waldorfskóla þar sem eitt til tvö fög eru tekin úr missirisumhverfinu og kennd samfleytt alla daga vikunnar í kannski sex til átta vikur eftir þörfum hvers námskeiðs. Það viðheldur áhuganum hjá krökkunum. Það viðheldur dínamíkinni í kennslunni sem þarf að vera til staðar. Við þekkjum það öll að sitja í dönskutíma missiri eftir missiri, ár eftir ár eftir ár og hafa enga hugmynd til hvers í andskotanum við erum þarna. Það er hægt að laga ef áhugi er fyrir hendi. Áhuginn á námsefninu helst miklu betur og innihald námsefnisins situr mun betur eftir en ella ef nemendur eru í faginu alla daga vikunnar í lengri tíma í senn. Það er margt annað sem spilar inn í brottfall úr skóla en námsleiði. Það eru áreiti, það eru peningar, ríkidæmi sem verið er að bjóða fólki ef það gerist knattspyrnumenn. Ungir strákar segja: Ég þarf ekkert að læra dönsku, ég ætla bara að vera fótboltahetja þegar ég verð stór. Það eru alls konar svoleiðis atriði sem spila inn í og við þurfum með einhverjum hætti að reyna að nálgast og takast á við vandamálið. Ég mæli með því að hæstv. menntamálaráðherra ráðfæri sig til dæmis við Andra Snæ Magnason 

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem farið hefur fram. Hér hafa mörg sjónarmið komið fram um hvað sé til ráða og um það snýst verkefnið. Við vitum að brottfallið er mikið, þannig hefur það verið allt of lengi. Gripið hefur verið til ákveðinna ráðstafana í lögunum um framhaldsskóla, eins og við fórum yfir í umræðunni. Ég legg áherslu á það í þessari umræðu að ég tel að baráttan gegn brottfallinu verði að hefjast miklu fyrr í menntakerfinu. Við þurfum að skoða grunnskólann sérstaklega og vil ég nefna til sögunnar í því sambandi skýrslu norrænu ráðherranefndarinnar frá 2010 um brotthvarf úr námi meðal 16–20 ára nemenda á Norðurlöndunum. Þar var lagt til að gripið yrði til aðgerða snemma á skólagöngunni, í grunnskólunum og jafnvel allt niður í leikskólana, og lögð áhersla á mikilvægi þess að nám sé á forsendum hvers og eins nemanda til að draga úr líkum á brottfalli. Ég held að bæta þurfi virkum forvörnum í grunnskólum við þau úrræði sem eru í löggjöfinni í dag þar sem við komum snemma auga á þá nemendur sem eru í áhættuhópi fyrir brottfall. Til eru skimunarpróf fyrir brottfall sem meðal annars íslenskir aðilar hafa þróað og hannað. Norðmenn kaupa nú þessi próf af okkur til að nota í norska skólakerfinu. Þau eru ákveðið skref í þá átt að koma auga á þá sem hjálpa þarf í þessum efnum. Síðan þarf að bjóða heildstæð úrræði sem standa öllum skólum til boða og beina viðkomandi nemendum á rétta braut með aðferðum sem styrkja félagsfærni þeirra með stuðningi gegnum hópráðgjöf, gegnum atferlismótun og ýmsar aðferðir sem nýst hafa vel fyrir börn með hegðunar- og námsörðugleika. Fjölbreytt námsframboð er vissulega mikilvægt í þessu samhengi en lykilatriði er að skoða hvern einstakling, skoða styrkleika hvers og eins og beina úrræðunum í réttan farveg í samræmi við það. Ég þakka þá umræðu sem farið hefur fram. Ég tel augljóst að það er þverpólitískur stuðningur við það að grípa til aðgerða og ég skora á okkur öll að taka nú höndum saman með hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra 

Frú forseti. Ég minni á það, af því að það er ein af ábendingum OECD, að horfa þurfi sérstaklega á gæði náms og ekki síst starfsnáms, að verið er að vinna að þeim málum einmitt út frá þeirri stefnu sem mörkuð hefur verið, þannig að við megum ekki gera lítið úr þeirri vinnu. Má þar nefna vinnustaðanámssjóð upp á 150 milljónir, sem lengi hefur skort, og þróunarsjóð upp á 300 milljónir til að þróa námsbrautir sem taldar eru henta fleirum. Við skulum líka átta okkur á því að gríðarleg stefnumótunarvinna hefur verið unnin undanfarin þrjú ár í samvinnu við starfsgreinaráðin með nýrri starfsgreinanefnd. Ég held að við munum sjá gríðarlega grósku á því sviði. Ég skynja það tvímælalaust úr því umhverfi að mjög mikið er að gerast í þeim efnum. En það breytir því ekki að samkvæmt nýlegri doktorsrannsókn Stellu Blöndal líkar 40% 15 ára grunnskólanemenda betur við verklegt nám en bóklegt, en samt sem áður velja 90% stúlkna og 80% drengja bóklegt nám. Það er ekki af því að ekki sé verið að vinna gríðarlega þróunarvinnu og margt sé í boði. Þarna þurfum við að eiga við ákveðin samfélagsviðhorf. Hv. þm. Guðmundur Steingrímsson nefndi mjög áhugavert atriði: Við eigum að velta því fyrir okkur, af því að við segjum yfirleitt að við viljum öll efla menntun: Metur íslenskt samfélag menntun í raun? Metum við menntun í raun? Metur atvinnulífið menntun í raun þegar það lætur hana ekki ráða þegar ráðið er í störf eða þegar greidd eru laun? Eigum við kannski að velta því fyrir okkur hvaða gildi samfélag okkar hefur í raun og veru í þessum málum? Ég held að það væri mjög áhugaverð umræða. Við sjáum það líka þegar við skoðum viðhorf unglinga okkar að þegar kannaðir eru til að mynda draumar um efnisleg gæði og áhugi á efnislegum gæðum skora íslenskir unglingar miklu hærra en sambærilegur hópur á Norðurlöndum sem horfa meira til menntunar sem markmiðs í sjálfu sér. Við ættum að velta því fyrir okkur hvað það segir okkur um gildin í samfélagi okkar. Í þessum efnum er ekki ein patentlausn, eins og raunar allir þeir fræðimenn sem fengist hafa við þetta segja. Að sjálfsögðu höldum við áfram að vinna að aðgerðum. 

Forseti. Þau tíðindi voru að berast að Hæstiréttur var að fella dóm í málum vegna gengistryggðra lána þar sem Hæstiréttur skammar okkur þingmenn fyrir að hafa samþykkt afturvirk og íþyngjandi lög á neytendur. Það stenst sem sagt ekki. Ég fer fram á að þingfundur verði rofinn og efnahags- og viðskiptanefnd verði boðuð á fund til að ræða dóminn og áhrif hans.

Virðulegi forseti. Af þeim óljósu fréttum sem ég hef úr fjölmiðlum um málið virðast vera í uppsiglingu mjög mikil tíðindi sem lúta að því hvernig staðið var að málum með löggjöfinni varðandi endurútreikning erlendra lána. Það hlýtur að kalla á að efnahags- og viðskiptanefnd komi saman eins fljótt og hægt er til að fara yfir þessi mál og menn átti sig á því hvað hér er að gerast. Hér er auðvitað um það að ræða að Alþingi hefur sett lög sem Hæstiréttur gerir nú með einhverjum hætti ómerk, eins og ég skil málið, með þeim fyrirvörum að ég las fréttirnar rétt í þessu í flýti í símanum mínum. En það er augljóst mál að nú verður efnahags- og viðskiptanefnd að koma saman eins fljótt og hægt er til að fara yfir þessi mál og átta sig á því hvernig brugðist verður við.

Virðulegi forseti. Í dómnum sem er nú að birtast á vef Hæstaréttar er tekið undir þær veigamiklu athugasemdir sem voru gerðar við vinnslu laga um endurreikning á gengistryggðum lánum. Þar er verið að staðfesta að greiðslutilkynningar og fyrirvaralaus móttaka jafngildi fullnaðarkvittun. Það þykir standa samkvæmt orðum dómsins lánveitanda nær að bera þann vaxtamun sem kann að leiða af þessum ólögmæta gjörningi. Það kemur fram að ekki sé hægt, eins og er gert í lögum nr. 151/2010, að setja almenn lög sem hrófla með afturvirkum hætti við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslu skulda frá því sem gilti þegar til þeirra 

Forseti hvetur þingmenn til að ræða undir þessum lið um fundarstjórn forseta og beina máli sínu til forseta.

Frú forseti. Já, ég tek undir að þetta eru mikil tíðindi sem skipta heimilin og fjölskyldurnar í landinu náttúrlega miklu máli. Ég rek augun í það að hv. þm. Helgi Hjörvar, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, er staddur hér í salnum. Það væri mikilvægt að heyra sjónarmið hans um að nefndin komi sem fyrst saman. Ég tek undir það sem þingmenn hafa sagt hér í ræðustól á undan mér. Ég vil vekja athygli á því og taka undir með hv. þm. Eygló Harðardóttur að meiri hluti þingsins ber ábyrgð á þessu. Þetta er klúðursmál hjá ríkisstjórninni. Ég held engu að síður að við sem erum í stjórnarandstöðu verðum að hefja okkur yfir þetta plan. Við verðum öll að reyna að sameinast um að koma frá okkur almennilegum lögum sem eru í samræmi við þarfir heimilanna og fjölskyldnanna í landinu og í samræmi við það sem Hæstiréttur Íslands hefur nú þegar kveðið sinn dóm um. 
            

Virðulegur forseti. Sem kunnugt er tók sá sem hér stendur ekki þátt í afgreiðslu þeirra laga sem hér eru til umræðu á sínum tíma, en þegar fregnaðist af þessu máli uppi í Hæstarétti óskaði ég hinn 11. janúar síðastliðinn eftir áliti frá Fjármálaeftirlitinu og Seðlabanka á því hvaða áhrif dómsniðurstaða í málinu kynni að hafa fyrir fjármálakerfið. Ég hef þegar boðað til fundar í efnahags- og viðskiptanefnd klukkan fimm, eða eftir innan við klukkustund. Þangað hafa verið boðaðir fulltrúar efnahags- og viðskiptaráðuneytisins, fulltrúar Seðlabanka og Fjármálaeftirlits. Þar munum við þingmenn allra flokka fara yfir málið. Það er ljóst að dómurinn er ívilnandi. Það er ánægjulegt. Hann er ívilnandi fyrir skuldugt fólk sem greitt hefur af erlendum lánum sínum síðustu árin. 

Virðulegi forseti. Þetta eru svo sannarlega góðar fréttir fyrir lántakendur sem tóku ólöglegu gengislánin en þetta er hins vegar afskaplega dýrt klúður hjá ríkisstjórninni. Við vitum ekki hvaða afleiðingar þetta hefur. Fyrstu viðbrögð eru þau að væntanlega þarf að reikna upp öll lánin aftur. Þá hljóta menn að spyrja líka hvað margir hafi misst eignir sínar út af þessari klúðurslagasetningu hæstv. ríkisstjórnar. Svo sannarlega getur enginn haldið því fram að hér hafi ekki verið farið með varnaðarorð. Nú er til dæmis í hv. efnahags- og viðskiptanefnd frumvarp sem ég er 1. flutningsmaður að um breytingar einmitt á þessum lögum, sem átti að taka fyrir og það var fyrsta mál sem ég flutti á þessu þingi út af mikilvægi málsins. Verkefni okkar núna er hins vegar að sjá til þess að ekki komi enn meiri óvissa. Ég vonast til þess að við munum vanda til 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir að taka vel í þá ósk okkar í stjórnarandstöðunni að kallað verði hið fyrsta til fundar út af þessu mikilvæga máli. Það er ansi merkilegt að ríkisstjórn Íslands virðist núna hafa verið dæmd af Hæstarétti miðað við fréttir  Ég fagna því að við förum yfir málið í efnahags- og viðskiptanefnd. Þetta eru miklar fjárhæðir sem um er að ræða. En ég vil minna á að í aðdraganda þess að lögin voru samþykkt vöruðum við framsóknarmenn ítrekað við því að farið yrði í þessa lagabreytingu. Nú er það að koma á daginn að meiri hlutinn á Alþingi virðist hafa gert mjög alvarleg mistök sem hafa bitnað á fjölda íslenskra heimila, því miður.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir að það skuli núna vera búið að boða til fundar í efnahags- og viðskiptanefnd klukkan fimm. Ég vil hins vegar líka kalla eftir því að sett verði sem fyrst á dagskrá þingsins skýrsla frá hendi annaðhvort hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra eða forsætisráðherra þar sem farið væri í gegnum vinnubrögðin varðandi þessa lagasetningu, hvað dómurinn þýðir fyrir íslenskt efnahagslíf og hvað hann þýðir fyrir íslensk heimili. Ég vil líka ítreka að það er ekki þannig að með þessum dómi sé búið að skýra alla þætti sem varða gengistryggðu lánin. Það á enn eftir að svara hvernig hann snertir skattalögin, bókhaldslög, skráningu ökutækja, og ýmislegt fleira sem ríkisstjórnin hefur verið að ýta á undan sér, sem meiri hlutinn á þingi hefur algjörlega hunsað.

Virðulegi forseti. Enn á ný hefur þessi verklausa ríkisstjórn verið dæmd. Nú kemur Hæstiréttur og dæmir ríkisstjórnina enn á ný. Virðulegi forseti. Nú hlýtur þessi ríkisstjórn að fara frá. Það getur ekki annað verið en að ríkisstjórnin fari frá vegna þess að við framsóknarmenn hér í þinginu vöruðum alla tíð við þessu. Í júní 2010 var viðtal við mig í Morgunblaðinu þar sem ég túlkaði dóm Hæstaréttar varðandi gengistryggðu lánin á þann hátt sem Hæstiréttur er að dæma í dag. Ég vil óska Íslendingum til hamingju með að í dag er það sýnt að dómsvaldið er sjálfstætt frá framkvæmdarvaldinu. Það er alveg sama hvað núverandi ríkisstjórn kemur til með að setja mörg ólög, dómskerfið virkar og það er okkar akkeri í þessu máli nú sem endranær. Ég minni á að þetta er annar dómur Hæstaréttar sem ríkisstjórnin fær á sig og henni ber að kveðja þessa stóla hér og fara 

Hv. þingmenn eru hvattir til að ræða fundarstjórn forseta undir þessum lið.

Virðulegi forseti. Ég held að sjá verði til þess að hægt verði að ræða þetta mál sem allra fyrst í sölum Alþingis, þetta dýra klúður hæstv. ríkisstjórnar og alla þætti þess máls. Eins og ég nefndi var ítrekað búið að vara við þessu máli og gagnrýna vinnubrögðin í kringum það. En þetta er kannski skólabókardæmi um það þegar ríkisstjórn keyrir mál í gegn á örskotsstundu á nokkrum dögum eins og í þessu tilfelli. Ég vek athygli á því, virðulegi forseti, að þessi vinnubrögð, þetta svakalega klúður hæstv. ríkisstjórnar kemur með beinum hætti niður á fjölskyldunum í landinu, stundum svo alvarlega að þær hafa misst eignir sínar. Virðulegi forseti. Við þurfum að fá ýmsa aðila á fund 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. formanni efnahags- og viðskiptanefndar að hafa brugðist vel við þeirri ósk okkar um að kallaður verði saman fundur í efnahags- og viðskiptanefnd eins fljótt og hægt er. Nú liggur fyrir að það verður gert núna klukkan fimm og þar með verður þingfundi frestað. Það eru gífurlega mikil tíðindi sem þetta mál felur í sér. Ýmsar spurningar vakna. Þessi dómur svarar auðvitað ýmsum spurningum sem lúta að því hvernig átti að vaxtareikna þessi umræddu lán en vekur líka upp spurningar um stöðu þeirra sem ekki eru með erlend lán. Sú réttlætisspurning kemur upp í tengslum við það sem óhjákvæmilegt er með einhverjum hætti að takast á við, þannig að mér sýnist að við séum nú komin býsna langt frá því sem menn töldu að þeir væru komnir að, þ.e. að ljúka endurskipulagningu fjármálafyrirtækja og einstaklinga. Við erum greinilega óravegu frá því. Dómurinn setur þetta mál allt saman í algjörlega nýtt, splunkunýtt ljós.

Virðulegur forseti. Ljóst er að hér hafa orðið tímamót í dómum Hæstaréttar varðandi lagasetningu frá Alþingi. Alþingi ber ábyrgð á lagasetningu. Ríkisstjórnir bera ábyrgð á frumvörpum. Þessi niðurstaða Hæstaréttar er ljós, hún er ívilnandi fyrir fólkið í landinu. Hún gæti kallað á skaðabótakröfu af hálfu fjármálafyrirtækja á hendur ríkissjóði. Ég er sammála því sem þarf að gera, að ræða þarf málið vel og vendilega. En ég beini þeim tilmælum til virðulegs forseta sem og okkar þingmanna að við spörum stóru orðin. Þetta er áfellisdómur yfir þinginu og afgreiðslu okkar hér, en spörum stóru orðin þar til við höfum í hendi dóminn og getum rætt þetta á þeim forsendum sem okkur ber sem löggjafanum í þessu landi.

Frú forseti. Ég vil eiginlega gera þau að mínum, orð hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur sem talaði áðan. Það er merkilegt að hlusta á hvernig menn hafa tjáð sig um þetta núna á síðustu mínútum því að þessi dómur Hæstaréttar hefur ekki enn verið birtur.  Ég tel það hins vegar mjög ábyrg viðbrögð hjá hv. formanni efnahags- og skattanefndar að kalla þegar til fundar um málið og reyna að fara yfir það því að eins og fram kom í máli síðasta ræðumanns er þetta fyrst og fremst áfellisdómur yfir lagasetningu frá Alþingi Íslendinga og umhugsunarefni fyrir þingið.

Virðulegi forseti. Mjög alvarleg staða er komin upp í innanlandsflugi okkar. Óvissa um Reykjavíkurflugvöll og skattahækkanir þær sem hafa dunið á þessari mikilvægu starfsemi hafa þegar tekið mikinn toll og er alls ekki útséð með framhaldið. Það eru alvarleg tíðindi fyrir þá um það bil 800 þúsund farþega sem hafa notað innanlandsflugið síðustu árin og getur verið hreint reiðarslag fyrir byggðir sem reiða sig á þennan samgöngumáta. Þetta er sérkennilegt í ljósi þess að gjarnan er vísað til þess, sem er augljóst, að innanlandsflugið er hluti af almenningssamgöngukerfi okkar og það er yfirlýst markmið stjórnvalda að efla þennan samgöngumáta sérstaklega að því er fram kemur í nýrri tillögu að samgönguáætlun. Hefur það verið svo? Því fer víðs fjarri. Stjórnvöld hafa lagt steina og kannski heilu björgin í veg innanlandsflugsins, vegið að því með skattálögum og teflt því í mikla tvísýnu. Ég vakti athygli á þessari þróun í fyrra með því að hafa forgöngu um að málin yrðu rædd á þessum vettvangi. Þá vofðu yfir gríðarlega miklar skattahækkanir, allt að 400 millj. kr. litið yfir tveggja ára tímabil. Sem betur fer tókst að hrinda þeirri atlögu að nokkru. Dregið var úr áætluðum gjaldahækkunum ríkisins vegna mikilla mótmæla, bæði hér innan þings og vegna viðbragða úr samfélaginu. En enn er ætlunin að vega í sama knérunn. Enn eru boðaðar skattahækkanir, nú síðast í samgönguáætlun þeirri, eða tillögu að áætlun, sem lögð var fram á þessu þingi og Alþingi hefur nú til meðferðar. Þar er það boðað að á næstu tveimur árum verði gjöld á Reykjavíkurflugvelli hækkuð um 250 millj. kr. í tveimur áföngum á atvinnustarfsemi sem veltir um 4 milljörðum kr. Þetta eru geigvænleg tíðindi sem munu fyrirsjáanlega að lokum bitna á flugfarþegum og þeim byggðum sem háðastar eru flugsamgöngum. Hér er ekki allt talið. Ljóst er að ríkisvaldið hefur fylgt markvissri stefnu undanfarin ár um að leggja auknar byrðar á innanlandsflugið sérstaklega. Opinber gjöld sem sérstaklega leggjast á innanlandsflugið hafa nú hækkað um meira en helming frá árinu 2009 og fram á þetta ár, eða um 114%, þar af um þriðjung frá því í fyrra. Það er ekkert smáræði. Sérstök skattahækkun á eina atvinnugrein, sem þó býr við afar þröngan kost, um meira en helming á ekki lengri tíma er í raun algjörlega óskiljanleg. Lagðir hafa verið á nýir skattar og gjöld eins og leiðarflugsgjald og kolefnisgjald og aðrir tekjustofnar ríkisins af innanlandsflugi hækkaðir gríðarlega. Hér er höggvið þar sem hlífa skyldi. Enn eru boðaðar frekari hækkanir á kostnaði í innanlandsflugi í þeirri stefnumótun sem ríkisstjórnin hefur sett fram. Það sjá allir að þetta gengur alls ekki. Hér verður að skipta um kúrs. Við höfum þegar séð beinar afleiðingar af þessu. Innanlandsflug á Sauðárkrók er nú aflagt þó að heimamenn rói öllum árum að því að koma því aftur á laggirnar. Ég þekki vel svörin við þessu. Ríkissjóður þarf á fjármagni að halda. En hvernig er hægt að halda því fram að svo harkalega þurfi að vega að innanlandsfluginu, sem ekki þolir svona gjaldahækkanir, að það valdi því að álögur ríkisins hækki sérstaklega á þessa atvinnugrein um meira en helming á ekki lengri tíma? Það gengur auðvitað ekki. Nú er svo komið að innanlandsflug er að verða lúxus sem ekki er lengur á færi alls almennings. Ég fletti upp á heimasíðu Flugfélags Íslands nú áðan til að athuga hvað það kostar að fljúga innanlands á nokkra staði. Í ljós kemur að það kostar nú án afsláttarkjara 38.300 kr. fram og til baka frá Egilsstöðum og 33.900 kr. frá Akureyri og Ísafirði. Fyrir hjón er því kostnaðurinn 70–80 þús. kr., að fljúga þessum leiðum á þessum kjörum. Svo geta menn reiknað ef um er að ræða ferðir fjölskyldna. Ég ætla að taka annað dæmi. Setjum okkur í spor ungs námsmanns sem hefur haldið til háskólanáms frá Egilsstöðum eða Akureyri hingað til Reykjavíkur. Sá hinn sami vill kannski dvelja heima hjá sér um jól eða í lengri námsleyfum og lætur sér jafnvel detta í hug að heimsækja foreldra og ættingja einu sinni eða tvisvar yfir veturinn. Slíkt verður honum gjörsamlega óviðráðanlegt, nema eiga einhverja þá að sem hafa efni á að greiða þessi fargjöld fyrir hann. Setjum þetta í annað samhengi. Í vetur var verið að takast á um það hér á Alþingi hvort hækkun innritunargjalda í háskólann, úr 40.000 kr. upp í 65.000 kr., væri aðför að jafnrétti til náms. Þá spyr ég: Hvað þá með rétt þessa unga fólks sem á ekki annan kost en að sækja nám sitt fjarri heimabyggð og þarf að lúta slíkum ferðakostnaði sem stafar meðal annars af skattahækkunum ríkisins á þennan samgöngumáta? Til viðbótar við þetta höfum við séð að eldsneytiskostnaður innanlandsflugsins eins og annarra hefur hækkað gífurlega. Við erum því hér að ræða grafalvarlegt mál þar sem mjög mikið er í húfi fyrir mjög marga. Ég vil því skora á hæstv. innanríkisráðherra að standa með okkur vörð um innanlandsflugið í þágu landsmanna allra og alveg sérstaklega landsbyggðarinnar og þeirra sem minna mega sín. Ég höfða til réttlætiskenndar hæstv. ráðherra og bið hann um að leggja okkur lið við að hrinda þessari atlögu. Að lokum vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann sjái fyrir sér framtíð Reykjavíkurflugvallar og þar með innanlandsflugsins og fá fram afstöðu hæstv. ráðherra til flugvallarins og starfsemi hans hér í Reykjavík í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu um framtíð innanlandsflugsins. Fyrst að því sem hann vék að síðast varðandi framtíð Reykjavíkurflugvallar, þá er það svo að í öllum stjórnmálaflokkum eru skiptar skoðanir um það mál, það á vissulega við í mínum flokki, ekki síst hér í Reykjavík. En hann spyr um afstöðu mína sem samgönguráðherra. Ég hef aldrei farið leynt með þá afstöðu mína að ég telji það grundvallaratriði að Reykjavíkurflugvöllur verði áfram á sínum stað. Í ljósi umræðunnar er rétt að hafa í huga að ef Reykjavíkurflugvöllur yrði fluttur til Keflavíkur, sem nú um stundir er eini valkosturinn í stöðunni, því við erum ekki aflögufær um gerð nýs flugvallar, hefði það gríðarleg áhrif á innanlandsflugið ef það legðist hreinlega ekki af. Það yrði í andstöðu við þá stefnu sem ég tel mjög mikilvægt að framfylgja, að fá betra jafnvægi í flutningum á sjó, á landi og í lofti en nú er. Ég tel mjög mikilvægt að þarna sé jafnvægi á milli og grundvallaratriði að mínum dómi er að Reykjavíkurflugvöllur verði áfram á sínum stað eigi svo að verða. Ég vísa hins vegar jafnframt á tillögu til þingsályktunar sem liggur fyrir þinginu þar sem talað er um mikilvægi þess að úttekt verði gerð á framtíð áætlunarflugs hér innan lands og lokið viðræðum um framtíð flugvallarins og búið svo um hnúta að hann geti þjónað innanlandsfluginu á fullnægjandi hátt á komandi árum. Síðan að hinu sem er meginuppistaðan í málflutningi hv. þingmanns en það eru álögur á flugið sem hann segir gríðarlegar og vega að fluginu. Nú er það svo að á undanförnum þremur til fjórum árum hefur heldur dregið úr innanlandsflugi á Íslandi. Á síðasta ári jókst það um 4,8%, þannig að við erum svona heldur á uppleið þó að við séum í miðri kreppu. Annað er að við skulum forðast miklar upphrópanir í þessum efnum. Þegar farið er að skoða þau gjöld sem hér eru til umræðu, og þá erum við sérstaklega að tala um lendingargjöldin og farþegaskattana, hafa þau í reynd ekki hækkað á undanförnum árum. Þannig eru lendingargjöldin enn undir því sem þau voru á árinu 1998. Ef við skoðum þau með hliðsjón af verðbólgu hafa þau hækkað um 83% frá árinu 1998, á sama tíma og vísitalan hefur hækkað um 112%. Við skríðum hins vegar yfir þessi mörk í apríl þegar hækkun verður og síðan aftur síðar. Svipað á við um farþegagjöldin þó þar séum við núna ívið yfir verðlagsþróuninni, en þó á svipuðu róli og við vorum árið 2004. Hins vegar er það svo, ég legg áherslu á það, að þegar við erum komin yfir á mitt næsta ár eru þessi gjöld hærri en þau hafa verið á undangengnum árum, það er alveg rétt. Ástæðan er sú að við erum að reyna að ná í fjármagn til að standa straum af kostnaði við viðhald flugvallanna. Isavia vildi fá milljarð, taldi milljarð nauðsynlegan til að viðhalda flugvöllunum og ráðast í nauðsynlegar endurbætur, en með þessari gjaldtöku erum við að ná í um 200 milljónir á ári. Ég legg áherslu á að verðlagsþróun og þessi þróun umræddra gjalda er ekki í samræmi við þær miklu upphrópanir sem menn hafa haft í frammi. En við þurfum að vera opin fyrir þeim áhrifum sem verðlagið hefur á notkun flugsins. Við þurfum að gera það. Þar kunnum við að vera komin á ýtrustu mörk. Ég tek mjög alvarlega varnaðarorð sem hafa komið 

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra að það er mikilvægt að ræða þetta mál á yfirvegaðan hátt. Það er gríðarlega þýðingarmikið. Ég þakka hv. málshefjanda kærlega fyrir að taka það hér upp. Ég var á fundi í Vestmannaeyjum fyrir ekki svo ýkja löngu spurður að því hvort til greina kæmi að ríkið mundi að nýju styrkja þá flugleið. Það er okkur ekki heimilt að gera vegna þess að ekki er markaðsbrestur á þeirri leið, þ.e. það er einkaaðili sem er tilbúinn til að sinna þessari flugleið á viðskiptalegum forsendum og hafa af því einhverjar tekjur. Ástæða þeirrar spurningar sem þarna var vakin upp er sú að það blasir við að mjög dýrt er orðið að ferðast á Íslandi, hvort sem er í flugi eða með bifreiðum, enda sér maður að fólk er í auknum mæli, sérstaklega kannski ungt fólk, farið að hópast saman í bifreiðar þegar verið er að fara á milli landshluta, úr því málefni ungra námsmanna eru tekin hér upp. Að þessu sögðu vil ég undirstrika þá skoðun mína að auðvitað þurfa markaðslegar forsendur að vera fyrir innanlandsflugi á Íslandi. En stjórnvöld eiga að sjálfsögðu að vera vakandi fyrir þeim möguleikum sem þar eru fyrir hendi, t.d. með því að auka eins og hægt er möguleika flugvalla á tekjuöflun. Ég nefni til dæmis flugvöll eins og Höfn í Hornafirði sem ætti að geta tekið við erlendum ferðamönnum og flugvélum beint þangað og beint inn í þjóðgarðinn. Það væri mjög til framfara. Ég vil segja varðandi staðsetningu flugvallarins hér í Reykjavík - það er ekki mikill tími sem maður fær til þessarar umræðu - að auðvitað eru skoðanir skiptar um það í öllum flokkum, en það væri mikill kostnaðarauki fyrir landsbyggðarfólk ef flugvöllurinn yrði færður þaðan sem hann er núna. Það væri að mínu viti ekki mikið framfaraspor. Ef hann yrði á annað borð færður 

Frú forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu sem og hæstv. ráðherra fyrir ágæta ræðu þar sem hann tók undir það að sér þætti vera komið að ákveðnum mörkum hvað varðar verð á innanlandsflugi. Það er orðinn lúxus, og ekki á allra færi, að kaupa sér flugfar frá Egilsstöðum þar sem kostar 38.300 kr. að fljúga fram og til baka. Það getur enginn venjuleg fjölskylda leyft sér þann lúxus eins og staðan er í dag. Þess vegna hefur komið fram að hætta er á því að það dragi úr eftirspurn eftir innanlandsflugi. Stjórnarformaður Isavia sagði á dögunum að ef fram héldi sem horfir varðandi gjaldahækkanir yrði að fækka leiðum í innanlandsfluginu. Þá veltir maður fyrir sér flugleiðinni Þórshöfn –Vopnafjörður. Hvert er framtíðarfyrirkomulag þeirrar flugleiðar ef halda á áfram að leggja svona miklar álögur á þessa atvinnugrein? Við þurfum þvert á flokka að fara yfir þessi mál. Ég tek undir með hæstv. ráðherra, við þurfum sérstaklega að fara yfir það hvernig verð á farmiðum hefur verið að þróast, vegna þess að það er komið fram úr öllu hófi. Ég vil síðan lýsa yfir ánægju með þann þverpólitíska stuðning sem Reykjavíkurflugvöllur virðist hafa hér, að hann eigi að vera áfram í Vatnsmýrinni. Ef menn ætla að flytja Reykjavíkurflugvöll burt úr höfuðborginni þurfa menn að fara að skoða aðra kosti, til að mynda er varðar heilbrigðisþjónustu í landinu. Það er algjörlega óásættanlegt að landsbyggðin hafi ekki aðgang með sem skjótustum hætti að Landspítala – háskólasjúkrahúsi þegar kemur að mikilvægum öryggismálum. Ég vara við því og ég hvet til þess að við drögum úr álögum á innanlandsflugið vegna þess að það mun að öllu óbreyttu minnka eftirspurnina. Þar af leiðandi getum við horft upp á það að flugleiðum verði fækkað og þá 

Frú forseti. Ég fagna þessari umræðu um mikinn kostnað við samgöngur innan lands. Kostnaður við innanlandsflugið er orðinn gríðarlegur og eins og bent var á af hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni er farmiðaverð í innanlandsflugi orðið gríðarlega hátt. Það væri hins vegar miklu, miklu hærra ef tekið væri tillit til alls þess kostnaðar sem skapast vegna Reykjavíkurflugvallar. Ég nefni nokkur dæmi. Kostnaður vegna reksturs á innanlandsflugvöllum er um 2 milljarðar kr. á ári. Það gerir um 5.500 kr. á hvern seldan flugmiða á síðasta ári. Verðmæti landsins, þeirra 130 hektara sem Reykjavíkurflugvöllur nær yfir, er um 105 milljarðar kr. miðað við almennt leiguverð ríkisins á ríkisjörðum. Slíkt leiguverð, ef það væri rukkað, mundi þýða um 4.500 kr. á hvern miða frá ríkinu og 9.000 kr. til viðbótar á hvern miða frá Reykjavíkurborg. Þannig að allur kostnaður við allt þetta flug er kominn algjörlega úr böndum vegna þess að verðlagning á öllum stigum málsins er komin út úr kortinu. Ég styð innanlandsflug, en innanlandsflug með þeim hætti sem við höfum búið við hingað til er barn síns tíma, á sama hátt og strandsiglingar voru. Ég tel að ná þurfi sátt við Reykvíkinga og íbúa höfuðborgarsvæðisins um að íbúðasvæði verði byggt á flugvallarsvæðinu og flugvöllurinn fluttur til Keflavíkur. Þar bíður fullbúin flugstöð. Það eina sem þarf að gera er að taka hana úr lás. Ég kom frá flugstöð Leifs Eiríkssonar í gærkvöldi, ég var 25 mínútur þaðan og inn í Hafnarfjörð, jafnlengi og ég er frá Hafnarfirði upp í Grafarvog og jafnlengi og ég er frá Grafarvogi og suður á Keflavíkurflugvöll. Öll þessi umræða snýst um að þingmenn geti komist frá Reykjavíkurflugvelli og niður í Alþingishús, en það er einfaldlega ekki sá tímarammi sem almenningur almennt býr við á höfuðborgarsvæðinu. Ég mun svo nefna fleiri atriði um þetta mál 

Virðulegi forseti. Það þarf ekki að tíunda mikilvægi þessa málefnis sem við ræðum hér. Ég vil þakka fyrir umræðuna. Það eru tvær ógnir sem steðja að innanlandsfluginu, annars vegar verðlagningin, og ég vil taka undir það sem hefur komið hér fram hjá hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni og fleirum varðandi hættulega þróun í þeim efnum, og hins vegar staðsetningin. Það er alveg ljóst eins og hér hefur komið fram að verði völlurinn fluttur frá Reykjavík er í raun enginn valkostur annar í stöðunni en að flytja hann til Keflavíkur. Það mundi draga verulega úr innanlandsfluginu og þeirri mikilvægu þjónustu sem það veitir. Á því hafa verið gerðar kannanir, það liggur fyrir. Um það þarf ekki að deila. Mikilvægi vallarins er mjög mikið og lega hans skiptir miklu. Hann þjónar mikilvægu hlutverki sem varaflugvöllur. Það hefur komið fram í skýrslu að gera þyrfti nýjan varaflugvöll fyrir millilandaflugið á Suðurlandi ef Reykjavíkurflugvöllur yrði lagður niður. Það er góð nýting á þessum velli. Samkvæmt aðalskipulagi Reykjavíkurborgar á að loka tveimur flugbrautum á vellinum fyrir árið 2016 og á því ári. Þá fer nýtingin á vellinum niður í 82,4%. Það þýðir einfaldlega að völlurinn lokar. Þannig að miðað við núverandi skipulag lokar Reykjavíkurflugvöllur árið 2016. Ekki er því seinna vænna en að taka til hendinni. Ég vil fagna því sem kom fram hjá hæstv. ráðherra að hann vilji að flugvöllurinn sé í Reykjavík. Það er mjög mikilvægt að hann greini okkur frá því hver staðan er í viðræðunum við Reykjavíkurborg um framtíðarstaðsetningu vallarins. Í skjali í samgönguáætlun stendur að teknar verði upp viðræður og tryggt að Reykjavíkurflugvöllur geti þjónað sem innanlandsflugvöllur á fullnægjandi hátt í framtíðinni. Það er áhugavert að formaður nefndarinnar sem um þetta fjallar, samgöngunefndar, er Dagur B. Eggertsson. Hér erum við að tala um mjög mikilvægt mál. Það verður að taka til hendinni strax. Það er ekki hægt að hafa þessa óvissu í kringum starfsemi Reykjavíkurflugvallar. Starfsemin og aðbúnaður starfsfólks og þeirra sem nota innanlandsflugið er algjörlega ófullnægjandi.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni fyrir að taka upp þetta mikilvæga mál um framtíð innanlandsflugs hér á landi. Ég tel að við stöndum á nokkrum tímamótum og nauðsynlegt sé að kortleggja það hvort við ætlum að hafa innanlandsflug og þá með hvaða hætti það verði tryggt. Ég fagna orðum hæstv. ráðherra sem hann lét falla í svari sínu að sú vinna væri að fara í gang og í samráði við Reykjavíkurborg. Ég tel að við séum öll sammála um mikilvægi innanlandsflugsins og að það verði hér áfram og styrkt frekar en hitt, enda kemur fram í samgönguáætlun að það sé sá ferðamáti sem við eigum að leggja áherslu á. Fyrir utan þá óvissu sem framtíðarstaðsetning flugvallarins á höfuðborgarsvæðinu veldur er verðlagið líka einn af óvissuþáttunum. Verð á flugmiðum er orðið svo hátt að það hefur áhrif á það hvort fólk velji þennan ferðamáta. Um leið og dregur úr aðsókn verður reksturinn erfiðari. Þetta verður eins og spírall; því færri farþegar, því hærra gjald og þar með erfiðari rekstur. Enda er það svo í dag að flug á milli landsvæða hefur nær algerlega lagst af. Núna er eingöngu flogið á fjóra áfangastaði frá Reykjavík. Við þurfum vissulega að horfa á þetta sem eina heild. Það þarf 

Frú forseti. Innanlandsflug gegnir veigamiklu hlutverki í okkar strjálbýla landi sem er erfitt yfirferðar. Þær nútímakröfur sem gerðar eru til atvinnu og þjónustusvæða og búsetuskilyrða almennt gera að verkum að til mikils er að vinna að innanlandsflugið komi landsmönnum öllum að sem bestum notum. Hér þarf að huga bæði að skipulagi og rekstrarskilyrðum eins og fram hefur komið í dag. Almenningur verður að eiga þess kost að nýta sér þennan samgönguvalkost á viðráðanlegu verði og í því ljósi eru auðvitað nýlegar ákvarðanir um miklar hækkanir lendingargjalda og farþegagjalds áhyggjuefni. Hér þarf að huga að fleiru, til dæmis umhverfisáhrifum og umferðaröryggi. Hvaða þýðingu hefði það til dæmis ef sá farþegafjöldi sem nú ferðast með flugi innan lands mundi færast yfir á vegi landsins með tilheyrandi umferðarþunga og þar með útblæstri og slysahættu? Síðustu ár hefur mikil umræða staðið um það hvar miðstöð innanlandsflugsins eigi að vera og hvort Reykjavík eigi að geta ákveðið það einhliða fyrir sitt leyti hvort hér sé flugvöllur. Um þetta eru skiptar skoðanir í öllum stjórnmálaflokkum. Reykjavík er höfuðborg landsins og höfuðborg hefur skyldum að gegna við byggðir landsins. Hún á því ekki að vera einráð um hvort hér skuli vera miðstöð innanlandsflugs sem þjónar flugsamgöngum um land allt. Hins vegar finnst mér ekki nema sjálfsagt að Reykvíkingar fái sjálfir að ákveða hvar í borgarlandinu sá flugvöllur sé staðsettur. Ég get því ekki tekið undir þá kröfu sem fram hefur komið að Alþingi eigi að segja borgaryfirvöldum fyrir verkum varðandi staðsetningu flugvallar. Þar með væri þingið farið að hlutast til um skipulagsmál og um leið sjálfsstjórnarvald sveitarfélaga. Þegar vísað er til ríkra almannahagsmuna í þessu sambandi vill gleymast að því fylgir hætta að hafa flugvöll staðsettan í hjarta borgarinnar þar sem aðflugsstefnan liggur í flestum tilvikum yfir fjölmenna byggð,  Þannig að lykilatriðið er: Reykvíkingar eiga að fá að ráða því sjálfir hvort völlurinn er í Vatnsmýrinni, en að sjálfsögðu á miðstöð innanlandsflugsins að vera á þessu svæði.

Virðulegi forseti. Ég fagna mjög þeirri umræðu sem hér fer fram um framtíð innanlandsflugsins. Kominn er tími til að fara að taka ákvarðanir. Ég þakka hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni sérstaklega fyrir að vekja máls á þessu og hæstv. innanríkisráðherra, Ögmundi Jónassyni, að gefa því vel undir fótinn að flugvöllurinn verði áfram í Vatnsmýrinni. Ég vil minna á að þegar R-listinn starfaði undir formennsku Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur var farið af stað með ráðgefandi atkvæðagreiðslu meðal borgarbúa um hvort flugvöllurinn ætti að vera eða fara. Munurinn sem kom fram í þeirri atkvæðagreiðslu var svo lítill að hann var ekki marktækur, sem sýnir hvað ráðgefandi atkvæðagreiðslur eru raunverulega marklausar. Á þessari atkvæðagreiðslu hefur Samfylkingin í Reykjavík hangið eins og hundur á roði; að flugvöllurinn skuli í burtu 2016. Það er enn þá stefna Samfylkingarinnar í Reykjavík að flugvöllurinn eigi að fara úr Vatnsmýrinni. Virðulegi forseti. Þetta er enn eitt málið sem Samfylkingin heldur í gíslingu. Hæstv. innanríkisráðherra er mjög hlynntur því að fara að vilja meiri hluta landsmanna og hafa flugvöllinn áfram í Vatnsmýrinni, því að við borgarbúar höfum skyldum að gegna við landið allt og landsmenn alla. En því miður situr ráðherrann í ríkisstjórn með Samfylkingunni sem vill völlinn í burtu. Því vil ég nota þetta tækifæri og skora á hæstv. innanríkisráðherra að standa með okkur framsóknarmönnum og landsmönnum öllum við að stuðla að uppbyggingu í Vatnsmýrinni í eitt skipti fyrir öll, eyða þeirri óvissu sem ríkir 

Frú forseti. Mig langar að benda á fleiri tölulegar staðreyndir varðandi Reykjavíkurflugvöll. Hér var sagt að góð nýting væri á flugvellinum. Í kringum 1.000 manns á dag fara um Reykjavíkurflugvöll með áætlunarflugi. Flugvallarsvæðið er um 130 hektara stórt. Kaffi París hérna hinum megin við Austurvöll afgreiðir fleiri á einum degi en gert er á öllu því landsvæði sem fer undir Reykjavíkurflugvöll. Hvergi í heiminum væri það góð nýting á landsvæði í miðborg höfuðborgar. Reykjavíkurborg nær núna yfir jafnmikið landsvæði og öll París innan hringbrautarinnar í kringum þá borg. Þar búa á milli 3 og 4 milljónir manna, þannig að við hljótum að sjá það öll sem eitt að höfuðborgarsvæðið þarf að fara að byggjast inn á við en ekki halda áfram að byggjast út á við. Það þarf að byggja í Vatnsmýrinni og byggja þéttar í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu. Ísland er borgríki í öllum venjulegum skilningi orðsins. Einu löndin í öllum heiminum þar sem er hærra hlutfall íbúa á einu svæði eru Hong Kong og Singapúr. Ísland er í þriðja sæti í heiminum hvað þetta varðar. Þessu mega menn ekki skella skollaeyrum við. Við búum í borgríkinu Íslandi og því þarf einfaldlega að velta upp. Ég sagði áðan að ég væri stuðningsmaður innanlandsflugs. Ég er það svo sannarlega, en ekki innanlandsflugs í Vatnsmýrinni með þeim formerkjum sem fyrirhugað er og sem margir styðja. Kosningin sem fram fór í Reykjavík var kosning, það var ekki skoðanakönnun, þannig að það sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir sagði áðan um að ekki hefði verið marktækur munur á fylkingum var algjörlega rangt. Það fór fram kosning  Hvað varðar ferðalög landsbyggðarfólks til Reykjavíkur hafa náttúrlega orðið gríðarlegar tækniframfarir í fjarskiptum. Núna er ekkert mál að halda fundi hvar sem er á landinu eða hvar sem er í heiminum með fjarfundabúnaði þannig að full þátttaka allra í slíkum fundum náist. Hagsmunir Reykvíkinga og íbúa alls höfuðborgarsvæðisins liggja í því að byggt verði á flugvallarsvæðinu. Það hvort nýr flugvöllur 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessa ágætu umræðu sem hefur verið mjög málefnaleg eins og ævinlega þegar við ræðum um mál sem snúa að innanlandsflugi og þar með Reykjavíkurflugvelli. Ég vil þakka hæstv. ráðherra sömuleiðis fyrir viðbrögð hans í umræðunni og sérstaklega vil ég fagna þeirri yfirlýsingu hans að grundvallaratriði sé að Reykjavíkurflugvöllur verði á sínum stað, þ.e. í Vatnsmýrinni. Það er alveg hárrétt sem hæstv. ráðherra segir, það eru bara tveir valkostir í stöðunni. Annaðhvort verður Reykjavíkurflugvöllur þar sem hann er eða innanlandsflugið fer til Keflavíkur. Það eru engar forsendur fyrir því að fara í milljarða eða tugmilljarða framkvæmdir einhvers staðar uppi á heiðum eða út með sjó, þar sem enginn veit í dag hvort hægt sé með skynsamlegum hætti að byggja nýjan flugvöll. Þannig að við skulum bara horfast í augu við það og við vitum hverjar afleiðingarnar yrðu. Það kom fram á nýlegri ráðstefnu að það mundi þýða að innanlandsflug á stað eins og til dæmis Ísafjörð mundi bara leggjast af. Þá vitum við það. Það er þá staðan í málinu. Hitt atriðið sem ég nefndi, álögurnar á flugið, er að mínu mati mjög mikið áhyggjuefni. Ég nefndi tölur um að frá árinu 2009 hefðu þessar álögur hækkað um 114%. Hæstv. ráðherra vísaði til þess að skoða bæri það í því samhengi að hækkanir á þessum gjaldstofnum hefðu verið mjög litlar árin á undan. Það er alveg rétt. Það er einmitt kjarni málsins. Það sem reynt var að gera var að framfylgja þeirri stefnu að halda eins mikið aftur af öllum gjöldum gagnvart innanlandsfluginu eins og hægt væri til að styðja við það og halda aftur af verðhækkunum á flugmiðum. Nú hefur verið tekin upp ný stefna sem er að éta upp þennan mun og hækka álögurnar, hækka gjöldin. Það hefur auðvitað áhrif til hækkunar á farmiðum í innanlandsflugi eins og við höfum þegar séð og er þegar farið að bíta mjög hressilega í. Eins og ég nefndi áðan er 70–80 þús. kr. kostnaður fyrir hjón sem fljúga fram og til baka 

Hæstv. forseti. Ég vil nefna aðeins eitt atriði sem er mjög jákvætt í þróun mála og það er að lendingargjöld á flugvöllum úti á landi eru að lækka fyrir millilandaflugið. Þá er ég að horfa sérstaklega til Akureyrar og ég er að horfa til Egilsstaða þannig að þetta er ekki allt í átt til hækkunar. Síðan ítreka ég það sem kom fram í máli mínu áðan að þrátt fyrir allt hefur flugfarþegum í innanlandsflugi fjölgað, þeim fjölgaði á árinu sem leið eftir að þeim hafði fækkað talsvert áður. Það er ágætt að hafa í huga umfang stuðnings ríkisins. Ríkið greiðir 75% af rekstrarkostnaði flugvallanna, það er um einn og hálfur milljarður á ári, og síðan eru styrkir til innanlandsflugsins sem hafa verið svolítið sveiflukenndir. Árið 2003 voru þeir 123 milljónir, 2005 135 milljónir, 2007 145 milljónir, 2009 fara þeir upp í 340 milljónir rúmar og nú erum við í 190 milljónum eða þar um bil. Við þurfum að horfa á þetta allt saman í samhengi og þá líka Reykjavíkurflugvöll og umræðuna um hann. Fólk horfir á kostnaðinn við að fljúga og hagkvæmnina. Það er munur á því að fljúga til Reykjavíkur þar sem stjórnsýslan er, þar sem þjónustan er, eða að fljúga til Keflavíkur, þetta er bara staðreynd og það er ekkert hægt að horfa fram hjá þeirri staðreynd. Það er heldur ekki hægt að horfa fram hjá þeirri staðreynd að þótt skipulagsvaldið sé hjá Reykjavíkurborg er eignarhaldið á flugvallarsvæðinu að uppistöðu til í eigu ríkisins. Ríkið á þetta svæði, ekki Reykjavíkurborg. Auðvitað er það þjóðin öll sem endanlega á að taka ákvörðun, en ég vil líka benda á þá viðhorfsbreytingu sem virðist hafa átt sér stað í Reykjavík. Þegar atkvæðagreiðslan fór fram á sínum tíma 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skráð trúfélög, nr. 108/1999, með síðari breytingum. Markmið frumvarpsins er annars vegar að jafna stöðu lífsskoðunarfélaga á við skráð trúfélög og hins vegar að breyta fyrirkomulagi um skráningu barna í trúfélög og lífsskoðunarfélög. Á undanförnum árum hafa verið gerðar athugasemdir við að lífsskoðunarfélög njóti ekki jafnræðis á við skráð trúfélög. Þetta hefur meðal annars komið fram í athugasemdum við drög að skýrslu um stöðu mannréttindamála á Íslandi og í erindum lífsskoðunarfélaga til ráðuneytisins. Þá hefur mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna jafnframt óskað eftir upplýsingum um stöðu lífsskoðunarfélaga samanborið við stöðu skráðra trúfélaga í tengslum við framkvæmd Íslands á samningi Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Í erindum til ráðuneytisins hefur meðal annars verið á það bent að ójafnræði sé í því fólgið að félögum sem aðhyllast tiltekin trúarbrögð sé heimiluð formleg skráning á grundvelli núgildandi laga um skráð trúfélög með þeim réttindum og skyldum sem því fylgir, en að sama eigi ekki við um lífsskoðunarfélög sem eru ekki trúarlegs eðlis en miða starfsemi sína við siðferðisgildi og mannrækt. Þá hefur jafnframt verið vakin athygli á því ójafnræði sem er milli einstaklinga eftir því hvort þeir aðhyllast trúarbrögð skráðra trúfélaga eða hvort þeir leggi rækt við samtök sem kenna sig við veraldlega lífsskoðun. Skráð trúfélög geta til að mynda framkvæmt athafnir á borð við hjónavígslur en sambærilegar athafnir lífsskoðunarfélaga hafa ekkert lagalegt gildi í dag. Þá greiðir ríkissjóður sóknargjöld úr ríkissjóði með hverjum einstaklingi sem er 16 ára og eldri sem skráður er í þjóðkirkjuna eða trúfélag. Lífsskoðunarfélög sitja því ekki við sama borð og skráð trúfélög. Það fyrirkomulag í núgildandi lögum um skráð trúfélög að barn skuli frá fæðingu talið heyra til sama skráða trúfélagi og móðir þess hefur einnig sætt gagnrýni. Jafnréttisstofa komst að þeirri niðurstöðu í lok ársins 2008 að annmarkar væru á umræddu ákvæði laganna um skráð trúfélög sem kveður á um að barn skuli frá fæðingu talið heyra til sama skráða trúfélagi og móðir þess og tók fram að það væri tæpast í samræmi við jafnréttislögin og bann þeirra við mismunun á grundvelli kyns. Ég mun nú gera nánari grein fyrir helstu breytingum á lögunum. Í 3. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 2. gr. laganna. Lagt er til að heimilt verði að skrá lífsskoðunarfélög líkt og heimilt er að skrá trúfélög utan þjóðkirkjunnar samkvæmt núgildandi lögum. Við skráningu öðlast lífsskoðunarfélög þau réttindi og skyldur sem skráð trúfélög njóta samkvæmt lögum. Í 4. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 3. gr. laganna. Lagt er til að skilyrði fyrir skráningu lífsskoðunarfélags verði þau að um sé að ræða félag sem byggist á siðferði og lífsskoðunum óháð trúarsetningum og tengja má við þekkt hugmyndakerfi í heimspeki og siðfræði. Þá sé það jafnframt skilyrði fyrir skráningu að um sé að ræða lífsskoðunarfélag sem miði starfsemi sína við siðferðisgildi og mannrækt, eigi sér sögulegar eða menningarlegar rætur og fjalli um siðfræði og þekkingarfræði með ákveðnum og skilgreindum hætti. Enn fremur er lagt til að skilyrði skráningar fyrir bæði trúfélög og lífsskoðunarfélög verði þau að félag hafi náð fótfestu, starfsemi þess sé virk og stöðug, tilgangur þess stríði ekki gegn lögum, góðu siðferði eða allsherjarreglu og að í félaginu sé kjarni félagsmanna sem taki þátt í starfsemi þess og styðji lífsgildi félagsins í samræmi við þær kenningar sem félagið sé stofnað um. Þá sé það skilyrði að félagið sjái um tilteknar athafnir, svo sem útfarir, giftingar, skírnir eða nafngjafir og fermingar eða aðrar hliðstæðar athafnir. Ekki er gert ráð fyrir því að félög annist allar þær athafnir sem nefndar eru hér að framan kjósi félög til dæmis einungis að sjá um tilteknar athafnir, svo sem giftingar eða nafngjafir. Félög öðlast þó með skráningu þau réttindi sem lög ákveða til að framkvæma tilteknar athafnir. Ráðherra verði heimilt að ákveða með reglugerð tiltekinn lágmarksfjölda félagsmanna til þess að heimilt sé að skrá trúfélag eða lífsskoðunarfélag samkvæmt lögunum. Í 5. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 4. gr. laganna þar sem meðal annars er lagt til að ráðherra leiti álits sömu nefndar þegar um er að ræða skráningu á trúfélögum eða lífsskoðunarfélögum eins og gert er samkvæmt núgildandi lögum en að nefndin verði styrkt með því að bæta við fjórða nefndarmanni. Skal sá nefndarmaður vera tilnefndur af sagnfræði- og heimspekideild Háskóla Íslands. Er þetta lagt til með hliðsjón af eðli lífsskoðunarfélaga en í nefndinni eru einnig fulltrúar frá félags- og mannvísindadeild Háskóla Íslands og guðfræði- og trúarbragðafræðideild Háskóla Íslands. Þá er lagt til að formaður nefndarinnar skuli vera skipaður samkvæmt tilnefningu lagadeildar hér á landi á háskólastigi en samkvæmt núgildandi lögum skal formaður nefndarinnar vera tilnefndur af lagadeild Háskóla Íslands. Skal atkvæði formanns nefndarinnar hafa tvöfalt vægi ef atkvæði nefndarmanna falla jafnt. Í 8. gr. eru lagðar til breytingar á 7. gr. laganna. Lagt er til að forstöðumönnum skráðra trúfélaga og lífsskoðunarfélaga verði heimilt að tilnefna einstaklinga innan þess félags sem þeir veita forstöðu til að annast þau embættisverk sem forstöðumanni skráðs trúfélags eða lífsskoðunarfélags eru falin samkvæmt lögum. Um hæfi umræddra einstaklinga gilda sömu hæfisskilyrði og reglur og um forstöðumenn. Lagt er til að ráðuneytið geti samkvæmt umsókn forstöðumanns veitt tilnefndum einstaklingum löggildingu til þess að gegna verkum forstöðumanns, en eigi lengur en til þriggja ára í senn. Tilnefndir einstaklingar skulu starfa á ábyrgð og í umboði forstöðumanns viðkomandi skráðs trúfélags eða lífsskoðunarfélags. Eru þessar breytingar lagðar til með tilliti til aukinna umsvifa forstöðumanna sem geta gert það að verkum að erfitt reynist fyrir þá að sinna einir þeim verkum sem þeim eru falin. Í 9. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 8. gr. laganna um aðild að skráðum trúfélögum og lífsskoðunarfélögum. Samkvæmt núgildandi lögum skal barn frá fæðingu talið heyra til sama skráða trúfélagi og móðir þess. Til þess að tryggja jafnrétti foreldra hvað þetta varðar eru lagðar til breytingar á ákvæðinu sem eiga að hluta til fyrirmynd í norskum lögum um trúfélög og eldri lögum um trúfélög, nr. 18/1975. Lagðar eru til breytingar þess efnis að séu foreldrar barns í hjúskap eða skráðri sambúð við fæðingu þess skuli barn heyra til sama skráða trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi og foreldrar þess en ella vera utan trúfélaga og lífsskoðunarfélaga ef það gildir um foreldrana. Ef foreldrar barns, sem eru í hjúskap eða skráðri sambúð við fæðingu þess, heyra ekki til sama skráða trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi eða annað foreldrið er utan trúfélaga og lífsskoðunarfélaga skuli þeir taka sameiginlega ákvörðun um hvort og þá til hvaða skráða trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi barn skuli heyra. Fram til þess tíma verði þessi staða barnsins ótilgreind. Ef foreldrar barns eru ekki í hjúskap eða skráðri sambúð þegar barn fæðist skal barn heyra til sama skráða trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi og það foreldri sem fer með forsjá þess en annars vera utan trúfélaga og lífsskoðunarfélaga ef það gildir um foreldrið. Áréttað skal að foreldrar barns sem fara með forsjá þess geta síðan ávallt tekið ákvörðun um að skrá barn úr því trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi sem það heyrir til við fæðingu eða skráð barn í annað trúfélag eða lífsskoðunarfélag í samræmi við 3. mgr. 8. gr. laganna. Til að tryggja jafnræði lífsskoðunarfélaga við skráð trúfélög á öllum sviðum samfélagsins eru í 14. gr. frumvarpsins einnig lagðar til breytingar á tilteknum lögum. Með breytingum á lögum um sóknargjöld o.fl. öðlast skráð lífsskoðunarfélög rétt á ákveðinni hlutdeild í tekjuskatti álögðum samkvæmt ákvæðum laga um tekjuskatt. Með breytingum á hjúskaparlögum fá forstöðumenn skráðra lífsskoðunarfélaga heimild til þess að framkvæma hjónavígslur og leita um sættir hjóna samkvæmt hjúskaparlögum. Jafnframt er lagt til að einstaklingum sem starfa í umboði forstöðumanna skráðra trúfélaga og lífsskoðunarfélaga og fengið hafa löggildingu ráðuneytisins og uppfylla skilyrði 7. gr. laga um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög verði einnig heimilt að annast hjónavígslur og leita um sættir hjóna. Þá eru einnig lagðar til breytingar á lögum um mannanöfn, lögum um þjóðskrá og almannaskráningu, lögum um fullnustu refsinga, lögum um tekjustofna sveitarfélaga og lögum um meðferð einkamála. Hæstv. forseti. Ég hef hér gert grein fyrir helstu atriðum frumvarpsins. Ég tel að verði þetta frumvarp að lögum sé stigið veigamikið skref. Hér á landi býr fjöldi fólks sem aðhyllist ekki sérstök trúarbrögð. Hluti þess fólks hefur valið sér veraldlegan vettvang fyrir mannrækt, siðferðisþroska og tilvistarspurningar. Einstaklingar og samtök hafa í áratugi bent á ójafnræði milli þeirra sem í slíka mannrækt leita og hinna sem nota trúarbrögð í sambærilegum tilgangi. Það er mín von að frumvarpið nái fram að ganga hér á Alþingi og að með því verði staða þessara hópa jöfnuð. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna en er með nokkrar spurningar. Ég mun ásamt öðrum nefndarmönnum í allsherjar- og menntamálanefnd að sjálfsögðu fara vel yfir þetta mál sem vekur mig mjög til umhugsunar. Ég vil segja strax að sú umræða að félög eigi að njóta jafnræðis er mjög skiljanleg en ég vil um leið undirstrika að mér þætti vænt um að heyra skýran vilja ráðherra varðandi það hvort íslenskt samfélag muni engu að síður byggja áfram á þeim kristnu gildum sem hafa mótað löggjöf, stjórnarskrá og fleira í samfélagi okkar. Þrjár spurningar að öðru leyti til hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi stendur í greinargerð að ekki þyki rétt að setja skilyrði í lög um lágmarksfjölda í skráðu trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi. Hefur hæstv. ráðherra hugsað sér að setja slíkan lágmarksfjölda í reglugerð gagnvart trú- og lífsskoðunarfélögum og hver er þá sá lágmarksfjöldi? Önnur spurningin er um sóknargjöld. Það kemur alveg skýrt fram í áliti fjárlagaskrifstofu að ekki er ætlunin að auka útgjaldaramma innanríkisráðuneytisins vegna þessarar löggjafar, ekki nema ráðherra forgangsraði þá í þeirra þágu. Hvað verður þá gert? Lífsskoðunarfélögin munu hafa aðgang að sóknargjöldum þegar þau verða skráð í samræmi við hlutverk sitt. Munu þá sóknargjöld til sókna á Íslandi sem við vitum vel að hafa verið skert verulega á umliðnum árum, verða skert enn frekar vegna þessa frumvarps? Munu þau sæta annarri skerðingu eða meiri skerðingar vegna frumvarpsins? Ég vil líka velta því upp hvers konar lífsskoðunarfélög þetta geta verið. Við vitum að þau eru ýmis starfandi og það er ekkert að því en ég velti hins vegar fyrir mér hvort ráðherra telji rétt að félög geti starfað eingöngu á þeim grundvelli 

Hæstv. forseti. Fyrsta spurning hv. þingmanns kallar á siðferðilegar og sagnfræðilegar vangaveltur um skýringar á því af hverju íslenskt samfélag er eins og það er. Auðvitað hafa trúarbrögð haft sitt að segja og þau gildi sem hv. þingmaður vísar til við mótun samfélags okkar. Breyting á þessari löggjöf eða jafnvel á stöðu þjóðkirkjunnar eða annarra trúarhreyfinga breytir ekki miklu þar um, vegna þess að þar er grunnurinn meiri en svo, tel ég vera. Þetta eru fyrst og fremst vangaveltur um það hvernig samfélag okkar hefur þróast í sögulegu tilliti. Varðandi þann lágmarksfjölda sem yrði að vera í félagi, ef ég hef skilið spurninguna rétt, þá hefur það verið þannig í framkvæmd að ekki skulu vera færri en 25 félagar í söfnuðum. Það kemur vel til álita að skoða einhver slík mörk og setja í reglugerð, að yfirveguðu ráði þeirra sem veita þessar heimildir. Ég tek fram að nú fer nefnd yfir allar umsóknir og það gildir jafnt um kristna söfnuði sem íslamska söfnuði eða önnur trúfélög. Nefnd fer yfir umsóknir einstakra hópa og hið sama mun gilda núna um lífsskoðunarfélögin. Til að bregðast við þeirri breytingu sem hér á sér stað hefur verið fjölgað í þessari nefnd, eins og ég gat um í framsögu minni, og inn í hana kemur fulltrúi frá sagnfræði- og heimspekiskor Háskóla Íslands. 

Frú forseti. Já, ég bíð nokkuð spennt eftir að heyra svar hæstv. ráðherra um sóknargjöldin því það liggur alveg ljóst fyrir samkvæmt áliti fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins að ekki er ætlunin að auka útgjöld ráðuneytisins til þessara málefna. Þá liggur fyrir að menn verða að svara því hvaðan fjármagnið á þá að koma til nýrra lífsskoðunarfélaga sem verða skráð og eiga að njóta ákveðinnar hlutdeildar í framlögum ríkisins. Við þurfum að fá svar við þessu: Munu sóknargjöld sókna verða skert vegna þessa máls? Síðan vil ég taka það fram varðandi kristnina, og ég segi það kannski í ljósi þeirrar umræðu sem við höfum tekið og munum örugglega taka á næstu vikum vegna þessa máls en ekki síður vegna stjórnarskrárinnar, að ég tel mikilvægt að við viðurkennum það og það sé ekkert feimnismál að við Íslendingar erum kristin þjóð. Þannig er það. Við getum deilt um hvort hér eigi að vera þjóðkirkja eða ekki og menn geta haft ýmsar skoðanir á því. Það sem ég vil hins vegar að komi skýrt fram varðandi þá umræðu sem við erum að fara í vegna hugsanlegra breytinga á stjórnarskránni, sem ég tel margar hverjar nauðsynlegar, aðrar varhugaverðar, og það má segja að þetta sé angi af þeim anda sem svífur kannski núna yfir vötnum að hvergi má tala um trú, hvað þá kristni, að ég vonast engu að síður til að kristnum gildum verði gerð skil í stjórnarskránni og við viðurkennum að við séum sú kristna þjóð sem við höfum verið í ríflega þúsund ár.

Hæstv. forseti. Þetta frumvarp á ekki að verða til þess að skerða sóknargjöld til annarra trúfélaga. Ákvörðun um sóknargjöld er tekin í fjárlögum. Hins vegar styðjast sóknargjöldin við ákveðnar skuldbindingar sem festar voru í lög á sínum tíma þegar breytingar voru gerðar á lögum um þjóðkirkjuna sérstaklega. Í samræmi við það var ákveðið að auka framlag til sóknargjalda í síðustu fjárlögum vegna þess að þau höfðu verið skert umfram það sem gerst hafði almennt um framlög til stofnana og starfsemi á vegum hins opinbera eða sem fjármögnuð var af hinu opinbera. Í þeirri vinnu sem unnin var af nefnd sem ég setti á laggirnar á síðasta ári kom fram að þessi þróun hafði verið sóknargjöldunum mjög óhagstæð og við byrjuðum í síðustu fjárlögum að vinda ofan af þeirri þróun. En þetta er sem sagt annar handleggur. Það er spurning um hvernig fjárveitingavaldið tekur á málum en þetta frumvarp á ekki að verða til þess að skerða sóknargjöldin. Ekkert framlag er greitt vegna einstaklinga sem standa utan trúfélaga eða eru í trúfélagi sem ekki hafa hlotið skráningu. Um er að ræða lögbundin framlög úr ríkissjóði til skráðra trúfélaga, það eru sóknargjöldin. Auðvitað má sjá fyrir sér að ef gríðarleg aukning yrði á þessum væng hefði það náttúrlega áhrif á tekjur og útgjöld ríkisins vegna þess að þarna er um að ræða hlutfall af tekjuskatti. En ég hygg að í reynd sé ekki um að ræða neinar stökkbreytingar eða heljarstökk í þessum efnum.

Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp um breytingu á lögum um trúfélög. Ýmsar spurningar vakna varðandi þetta frumvarp og eins og ég skil það er verið að heimila skráningu á félögum sem geta ekki talist trúfélög heldur eru svokölluð lífsskoðunarfélög. Það er gert til að skapa jafnræði með trúfélögum annars vegar og lífsskoðunarfélögum hins vegar. Þá skapast grundvöllur fyrir lífsskoðunarfélög, sem eru að ég held flest frekar ný af nálinni, að fá svokölluð sóknargjöld eins og trúfélög fá í dag og þau verða að lúta ákveðnum skilyrðum til að fá þann rétt, m.a. að sjá um ýmsar félagslegar athafnir eins og það er orðað í greinargerðinni. Þá vakna ýmsar spurningar. Í greinargerðinni er sagt að með frumvarpinu sé tekið á tveimur þáttum. Annars vegar er verið að jafna stöðu lífsskoðunarfélaga á við skráð trúfélög og koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum trúfélaga og lífsskoðunarfélaga og jafna þannig stöðu umræddra félaga á öllum sviðum samfélagsins. Vísað er í að allir einstaklingar skuli vera jafnir að lögum óháð trúar- eða lífsskoðunum og í greinargerðinni er meðal annars vísað til 63. gr. og 73. gr. stjórnarskrárinnar. Það er jákvæð hugsun í þessu að mínu mati. Hér stendur líka að við skráningu hljóti lífsskoðunarfélögin þau réttindi og skyldur sem skráð trúfélög njóta samkvæmt lögum. Þessi réttindi eru þá væntanlega að fá sóknargjöld og rétt til að framkvæma ýmsar athafnir, giftingar, skírnir, fermingar o.s.frv. en þau hafa líka ákveðnum skyldum að gegna. Til að fá skráningu þurfa þau að sanna að þau séu stofnuð í ákveðnum góðum tilgangi og þar er meðal annars notast við orðið mannrækt í því sambandi. Þetta er sem sagt annar tilgangurinn með frumvarpinu. Hinn tilgangurinn er sá að barn sé ekki við fæðingu sjálfkrafa skráð í sama trúfélag og móðir þess heldur á að tryggja jafnrétti foreldra barns til að ákveða í hvaða trúfélag eða lífsskoðunarfélag barnið skuli skráð, hvaða félagi það skuli tilheyra þannig að það er ekki bara móðirin sem hefur þann allsherjarrétt, ef svo má að orði komast, því er breytt í frumvarpinu. Mig langar að stikla á stóru um frumvarpið en áður en ég geri það vil ég koma því á framfæri að Framsóknarflokkurinn hefur ályktað um málefni tengd þessu. Í ályktun flokksþings framsóknarmanna er sérstaklega ályktað um trúmál, á bls. 13. Ályktunin hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: „Þjóðin þekkir rætur sínar, menningararf og þau siðrænu gildi sem hún hefur byggt samfélag sitt á um aldir. Þessi siðrænu gildi eru að miklu leyti sprottin úr kristnum jarðvegi, enda hefur kristin kirkja haft mótandi áhrif á menningu þjóðarinnar undanfarin þúsund ár. Við viljum að áfram verði stutt við öflugt starf þjóðkirkjunnar og annarra trúfélaga.“ Hérna er talað um öflugt starf þjóðkirkjunnar og annarra trúfélaga. Það er ekki sérstaklega tekið á lífsskoðunarfélögum en þetta er sú ályktun sem Framsóknarflokkurinn samþykkti. Síðan hafa ungir framsóknarmenn einnig ályktað um þessi mál og það var gert nú um helgina á Egilsstöðum á sambandsþingi ungra framsóknarmanna þannig að þetta er glóðvolg ályktun. Ég ætla að vitna í ályktun þeirra um trúmál og trúfrelsi, og hún hljóðar svo, virðulegur forseti: „Ungt framsóknarfólk vill stuðla að því að trúfrelsi sé virt á Íslandi og stuðla að vettvangi samráðs og jafnréttis meðal ólíkra trúarbragða auk þess sem réttur þeirra sem standa utan skráðra trúfélaga skal vera hafður í heiðri. Rétt er að breyta lögum um sjálfgefna skráningu barns í trúfélag móður við fæðingu þannig að samþykki beggja forsjáraðila, séu þeir tveir, þurfi til að skrá barn í trúfélag hafi það ekki aldur til að sjá um skráningu sína sjálft.“ Hérna taka ungir framsóknarmenn líka á rétti þeirra sem standa utan skráðra trúfélaga, að hafa skuli hann í heiðri. Ég vil túlka það sem svo að þarna sé líka átt við rétt þeirra sem vilja vera í lífsskoðunarfélagi sem er ekki beinlínis trúfélag. Ungir framsóknarmenn taka líka þá afstöðu að barn sé ekki skráð sjálfkrafa í trúfélag móður heldur ákveði báðir foreldrar það. Varðandi síðastnefnda atriðið sé ég ástæðu til að spyrja hæstv. innanríkisráðherra aðeins út í það en ég býst við að hann komi aftur hingað upp í lok umræðunnar. Ég skil þetta svo að foreldrarnir eigi að taka á því máli eða forsjáraðili en ég sá ekki við fljótan yfirlestur hvað gert yrði ef sú staða kæmi upp, sem er alveg hugsanleg, kannski ekki líkleg en hugsanleg, að foreldrar væru ósammála um í hvaða trúfélag eða lífsskoðunarfélag ætti að skrá barnið í ef þeir eru ekki í sama trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi. Ég sá það ekki við fljótan yfirlestur, en hugsunin er góð. Þetta er jafnréttishugsun, báðum foreldrum er gefinn jafn réttur til að sjá um þessi mál og hafa áhrif á það í hvaða trúfélag eða lífsskoðunarfélag barnið er skráð. Síðan er það spurningin: Hvað er lífsskoðunarfélag? Ég sé að hæstv. innanríkisráðherra og ráðuneyti reyna að skilgreina það hér og þetta er auðvitað kjarni málsins á vissan hátt. Hvað er lífsskoðunarfélag? Við viljum helst ekki að lögin séu þannig að hvaða samkoma og hvaða hópur sem er geti skráð sig sem lífsskoðunarfélag og fengið þar með sjálfkrafa sóknargjöld sem eru 701 kr. á mánuði á hvern einstakling yfir 16 ára aldri sem skráður er í félagið. Það væri ekki góð þróun. Hlutverk félagsins þarf að vera skilgreint á einhvern hátt og það þarf að vera eitthvað á bak við það. Í 4. gr. er reynt að taka á þessu og sagt að það verði að vera um félag að ræða sem byggist á siðferði og lífsskoðunum óháð trúarsetningum og tengja má við þekkt hugmyndakerfi í heimspeki og siðfræði. Það má ekki bara vera hvað sem er. Þá er jafnframt skilyrði fyrir skráningu að um sé að ræða lífsskoðunarfélag sem miðar starfsemi sína við siðferðisgildi og mannrækt og á sér sögulegar eða menningarlegar rætur og fjallar um siðfræði og þekkingarfræði með ákveðnum og skilgreindum hætti. Ég staldra svolítið við orðin mannrækt og siðferðisgildi. Hvað er það? Hvar liggja mörkin þar og hvað er mannrækt? Þetta er allt svolítið óskilgreint en líklega er mjög erfitt að skilgreina þetta nákvæmlega þannig að ég hef tilhneigingu til að reyna að líta á þetta jákvæðum augum og trúa því og treysta að hér sé um að ræða félög með jákvæðan tilgang, jákvæða nálgun, enda segir hér líka að þau eiga að hafa náð fótfestu, starfsemi þeirra á að vera virk og stöðug og tilgangur þeirra má ekki stríða gegn lögum - þó það nú væri - góðu siðferði eða allsherjarreglu. Ég held að þessi allsherjarregla sé mikilvæg. Það er kannski ekki við hæfi að nefna það í sömu andrá og við tölum um þessi mál en hér hafa hópar náð fótfestu sem má alveg færa rök fyrir því að vinni ekki beinlínis að því að halda uppi allsherjarreglu, hópar sem menn geta flokkað undir glæpasamtök og sem núna er meira og minna í Evrópu farið að flokka sem glæpasamtök. Hér er sem sagt um önnur félög að ræða. Þetta eiga í eðli sínu að vera jákvæð félög sem stuðla að mannrækt, vilja halda uppi góðu siðferði, stríða ekki gegn lögum né allsherjarreglu o.s.frv., þannig að þetta eru jákvæð skilyrði. Varðandi fleiri atriði sem þessi félög eiga að sinna er sett skilyrði um að félagið sjái um tilteknar athafnir, sem eru nefndar hér, svo sem útfarir, giftingar, skírnir eða nafnagjafir og fermingar eða aðrar hliðstæðar athafnir. Því er þó komið á framfæri í greinargerð að þessi félög þurfi ekki að sjá um þetta allt saman en að minnsta kosti eitthvað af þessu, t.d. bara fermingar eða eitthvað slíkt. Svo er það ákvæðið sem einmitt var fjallað um í andsvörum rétt áðan, virðulegur forseti. Það er að ráðherra sé heimilt að ákveða með reglugerð tiltekinn lágmarksfjölda félagsmanna til að heimilt sé að skrá trúfélag eða lífsskoðunarfélag samkvæmt lögum þessum. Ég heyrði að hæstv. ráðherra var að velta þessu fyrir sér og hvort það ættu að vera ekki færri en 25 manns í félagi. Það finnst mér vera mjög lág tala, afar lág. Í Noregi er talan lögbundin og er 500 manns. Noregur er miklu fjölmennara samfélag en okkar en þeir ákváðu að setja í lögin ákveðna tölu og það er spurning hvort við skoðum það í allsherjar- og menntamálanefnd, hvort við viljum setja ákveðna tölu í lögin eða beina þessu til ráðherra með reglugerðarheimild. Það segir í greinargerðinni að nokkur nágrannaríki hafi breytt lögunum á þann hátt sem hæstv. ráðherra leggur hér til, en síðan er bara Noregur tilgreindur. Það væri ágætt ef hæstv. ráðherra kæmi inn á það í lokin hvaða nágrannaríki það eru sem hafa breytt lögum í þá veru að jafna stöðu lífsskoðunarfélaga á við stöðu trúfélaga. Varla er það bara Noregur af því að þetta er haft í fleirtölu í greinargerðinni. Það væri áhugavert að heyra hvað hæstv. ráðherra segir um það. En Norðmenn hafa sem sagt opnað á þetta og greiða sóknargjöld til lífsskoðunarfélaga með ákveðnum skilyrðum og ef þau hafa fleiri en 500 manns á félagaskrá. Síðan er ákvæði sem ég býst við að sé hér inni til að sóknargjöld verði ekki tvígreidd. Það má ekki samtímis tilheyra þjóðkirkjunni, skráðu trúfélagi utan þjóðkirkjunnar eða skráðu lífsskoðunarfélagi. Maður má bara vera í einu félagi, væntanlega til að ríkið tvígreiði ekki sóknargjöld. Það saxast verulega á tíma minn en ég vil að endingu koma inn á sóknargjöldin. Hæstv. ráðherra sagði að ekki stæði til að skerða sóknargjöld til trúfélaga þó að ný lífsskoðunarfélög yrðu skráð og fengju þar af leiðandi sóknargjöld, en ég get ekki skilið umsögn fjármálaráðuneytisins öðruvísi en að svo verði. Í lok umsagnar fjármálaráðuneytisins stendur, með leyfi forseta: „Verði frumvarpið lögfest má telja líkur á að einstaklingum sem ríkissjóður greiðir sóknargjöld með fjölgi um fleiri hundruð og hugsanlega þúsundir til lengri tíma litið.“ - Sem sagt, ef ný félög verða til greiðir ríkissjóður hærri upphæð í sóknargjöld. - „Gera verður ráð fyrir að brugðist yrði við því með því að lækka á móti einingarverð sóknargjalda fyrir hvern einstakling þannig að útgjöldin haldist innan þess ramma sem innanríkisráðuneytinu er markaður í ríkisfjármálaáætlun gildandi fjárlaga.“ Þarna er reyndar bara sagt „gildandi fjárlaga“. En það er í raun verið að segja: Það koma ekki meiri peningar, búið er að setja rammann varðandi fjárlögin. Ef fleiri félög verða skráð og fleiri meðlimir eiga að fá greidd sóknargjöld verður einingarverð sóknargjalda fyrir hvern einstakling lækkað á móti svo að útgjöldin haldist innan ramma. Það væri ágætt ef hæstv. ráðherra gæti skýrt þetta aðeins betur. Það er líka svolítið leiðinlegt að setja félögin í þessa samkeppnisstöðu, ef svo má segja. Það væri betra ef opnað væri fyrir það að þau nýju félög, sem væntanlega verða skráð ef þetta frumvarp verður samþykkt, fengju bara sóknargjöldin og ekki yrði klipið af núverandi trúfélögum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að mæla fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skráð trúfélög, með síðari breytingum (lífsskoðunarfélög, aðild barna að skráðum trúfélögum og lífsskoðunarfélögum o.fl.). Þetta er frumvarp sem ég tel að fylgi þeirri þróun sem hér hefur orðið á undanförnum árum. Við erum orðin að mörgu leyti fjölmenningarsamfélag. Það er ólíkt eftir sveitarfélögum hvernig samsetning íbúanna er, á sumum stöðum eru íbúar af erlendum uppruna orðnir allt að því jafnfjölmennir og sums staðar fjölmennari en þeir sem eiga sér íslenskar rætur. Samhliða fjölmenningarsamfélögum er aukinn fjöldi trúarskoðana og trúariðkana. Það er eðlilegt að áhugi sé á því að þeir sem iðka aðra trú en kristna trú eða einhver afbrigði af þeim trúfélögum sem hér eru geti iðkað trú sína og eins að þeir sem aðhyllast ekki trúarbrögð sem slík heldur mannræktarsjónarmið og siðmennt geti einnig verið með starfsemi sem standi þá jafnfætis trúfélögum eins og þau eru skráð í dag. Það eru örlitlar athugasemdir eða fyrirspurnir sem mig langar að beina til hæstv. ráðherra, sem ég tel að við munum þá skoða í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Það er í fyrsta lagi það, sem á ekki eingöngu við þetta frumvarp heldur er það í lögum í dag, að greidd eru úr ríkissjóði sóknargjöld vegna skráðra félaga sem eru 16 ára og eldri. Ég vil beina þeim spurningum til hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki ástæðu til að endurskoða þau aldursmörk hjá öllum skráðum trúfélögum. Og ef frumvarpið verður að lögum verði það skoðað hjá lífsskoðunarfélögum einnig, þ.e. að börn séu skráð börn til 18 ára aldurs og að við höfum sömu skilgreiningu á aldursmörkum barna. Ég tel að það sé mikilvægt á svo mörgum sviðum hvað varðar vernd barna, hvað varðar réttarkerfið og skatta og skyldur sem lagðar eru á börn, að börn séu þá skilgreind til 18 ára aldurs og að við höfum það þá þannig. Eins hvað varðar fjölda félagsmanna, lágmarksfjölda í skráðum félögum. Það er enginn þröskuldur í dag, engin lægri mörk. Ég tel rétt að skoða það líka, að ekki sé nóg að lífsskoðunarfélag sé myndað á siðferðisgildi og mannrækt sem á sér sögulegar eða menningarlegar rætur og fjallar um siðfræði og þekkingarfræði með ákveðnum og skilgreindum hætti, eins og segir í 4. gr., heldur þurfi líka ákveðinn fjölda félagsmanna til að vera skráð sem félag. Mér finnst vera munur á því hvort fólk tekur sig saman og iðkar sína siðfræði og þekkingarfræði - mér finnst það vera athugunar vert hvort ekki eigi að hafa lágmarksfjölda félagsmanna og þá að mínu mati í fljótu bragði hærri en 25. Annað var það ekki, hæstv. forseti. Ég vildi koma þessum ábendingum að þar sem ég kom ekki upp í andsvar. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framlagningu þessa frumvarps sem vekur upp hugrenningar um það fjölmenningarsamfélag sem við búum í í dag.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. innanríkisráðherra kærlega fyrir að koma fram með þetta frumvarp. Í upphafi máls míns vil ég taka fram að ég vil nálgast þetta mál og þær breytingar sem verið er að leggja til með mjög jákvæðum hætti, að lífsskoðunarfélög geti fengið skráningu að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Ég vil líka taka fram að þær breytingar sem lagðar eru til í 9. gr. frumvarpsins um skráningu í trúfélög hugnast mér sérstaklega vel. Það er að sjálfsögðu oft þannig að afstaða manns mótast af því umhverfi og þeim persónum sem maður hefur kynnst á lífsleiðinni. Ég er ágætlega gift og maðurinn minn hefur staðið utan trúfélaga í töluvert langan tíma og það var einmitt eitt af samkomulagsatriðum í okkar hjónabandi að við ákváðum að gifta okkur borgaralega en ekki í kirkju. Hann hefur staðið utan trúfélaga en ég hef verið og er í þjóðkirkjunni og vegna þess hvernig lögin hafa verið hingað til voru dætur okkar skráðar sjálfkrafa í þjóðkirkjuna þegar þær fæddust. Það var sem sagt ekki ákvörðun sem við tókum markvisst. Ég held einmitt að það sé mjög gott að sú umræða fari fram milli foreldra barns eins og kemur fram í 9. gr., að ef foreldrar barns, sem eru í hjúskap eða skráð eru í sambúð við fæðingu þess, heyra ekki til sama skráða trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi eða annað foreldrið er utan trúfélaga og lífsskoðunarfélaga, þurfi þeir að taka sameiginlega ákvörðun um hvort og þá til hvaða skráða trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi barnið eigi að heyra og að fram til þess tíma sé þessi staða barnsins ótilgreind. Þó að dætur okkar séu skráðar í þjóðkirkjuna á grundvelli skráningar minnar tókum við þá ákvörðun að skíra þær ekki og höfum lagt áherslu á það í uppeldi dætra okkar að ræða opinskátt við þær um trúarbrögð og reyna þannig að tryggja að þegar þær hafa þroska til geti þær sjálfar tekið afstöðu til þess hvort þær vilji vera áfram í þjóðkirkjunni eða ganga í önnur trúfélög eða, ef við samþykkjum þessi lög, skrá sig í lífsskoðunarfélag sem samrýmist lífsafstöðu þeirra og skoðunum. Ég verð að segja að mér finnst mjög jákvætt að þetta mál skuli vera komið fram. Það er líka sérstaklega jákvætt í ljósi þeirra frétta sem hafa verið í fjölmiðlum undanfarið, að enda þótt við fengjum að ýmsu leyti jákvæða umsögn um hvernig við höfum haldið á málum sem varða alþjóðlega mannréttindasáttmála komu ábendingar um að við þyrftum að bæta okkur varðandi trúfrelsi á Íslandi. Í greinargerð frumvarpsins er fjallað sérstaklega um lífsskoðunarfélög og alþjóðasamninga um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sem eru taldir sambærilegir við mannréttindasáttmála Evrópu. Þar er lögð sérstök áhersla á einmitt mikilvægi þess að gæta að hugsana-, samvisku- og trúfrelsi. Ég held að ekki hafi farið fram nægileg umræða, hvorki innan þings né í samfélaginu almennt, um það hvernig við förum að þessu. Við erum langflest mjög sátt við okkar kirkju, okkar presta og raunar hvernig þeir nálgast sitt hlutverk í samfélaginu en samfélagið er hins vegar að verða mun fjölbreyttara og því er mjög mikilvægt að við gætum að réttindum allra sem búa á Íslandi, að trú þeirra, að hugsana- og samviskufrelsi hvers einstaklings, einnig rétti trúleysingja, efasemdarmanna og þeirra sem ekki taka afstöðu eða eftir atvikum aðhyllast önnur hugmyndakerfi en við almennt teljum viðurkennd. Undanfarna daga hefur verið töluverð umræða um réttinn til að iðka trú sína og láta í ljós trú sína eða sannfæringu. Í greinargerðinni er einmitt nefnt mikilvægi þess að vernda hugsana-, samvisku- og trúfrelsi og sérstaklega réttinn til að rækja, láta í ljós eða iðka trú sína eða sannfæringu með guðsþjónustu, boðun, breytni og helgihaldi. Þá er talað um að ríki séu hvött til að grípa til aðgerða í því skyni að efla umburðarlyndi og virðingu fyrir sannfæringu annarra og þó að það sé tiltölulega mikil sátt um þjóðkirkju megi ríki ekki fara þannig fram að það brjóti gegn hugsana-, samvisku- og trúfrelsi þeirra sem ekki aðhyllast þá hugmyndafræði eða leiði til mismununar gagnvart þeim. Í gær skrifaði ég pistil þar sem ég velti fyrir mér rétti einstaklings sem ekki er í þjóðkirkjunni heldur í öðru trúfélagi til að aðhyllast skoðanir eða trúa hlutum sem meginþorri Íslendinga er ósammála og telur rangar eða vill ekki túlka grundvallarrit kristinnar trúar, Biblíuna, á sama máta. Hvaða kröfur við getum gert, í þessu tilviki til opinberra starfsmanna um jafnvægi á milli annars vegar þess sem menn gera í starfi sínu og hins vegar þess sem þeir gera þegar þeir nýta rétt sinn til trúfrelsis, rétt til tjáningar, málfrelsis, og síðan jafnræðis, að menn séu ekki að troða á rétti annarra. Þetta frumvarp felur í sér stórar spurningar og ég fagna því virkilega að fá að fylgjast með hvernig allsherjar- og menntamálanefnd mun vinna þetta mál. Í lokin vil ég svo ítreka að ég er mjög jákvæð gagnvart þeim breytingum sem hér er verið að leggja til.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa ágætu og að mörgu leyti gagnlegu umræðu, því að hér hafa komið fram ýmsar ábendingar sem eðlilegt er að taka til skoðunar við frekari vinnslu málsins í þinginu annars vegar og við reglugerðarsmíð hins vegar. Það sem kannski snýr að lagasetningunni eru aldursákvæðin sem hér hafa verið gerð að umræðu. Vísað er til þess að hér sé stuðst við 16 ára aldur en ekki 18 ára aldur sem sé hin almenna regla. Þetta er samkvæmt ábendingu sem kom innan úr stjórnsýslunni og þá með hliðsjón af öðrum lögum og eðlilegt að þingið taki til skoðunar í afgreiðslu sinni. Ég fellst alveg á þau rök sem hér hafa verið sett fram að eðlilegt sé að hafa samræmi þarna milli annarra réttinda sem einstaklingurinn fær við 18 ára aldur. Síðan er spurning um fjöldann í félögum. Ég er líka á því að eðlilegt sé að hafa einhver fjöldatakmörk þar. Í framkvæmd hefur talan verið 25, það er ekki há tala eins og hér var bent á en þess eru þó dæmi að söfnuður hafi færri en þessu nemur. Spurning er hvort setja eigi í reglugerð ákvarðanir um einhverjar fjöldatakmarkanir eða einhvern staðal í því efni og þá tel ég eðlilegt að styðjast við álit þeirrar nefndar sem um þessi mál fjalla. Síðan er hitt, eins og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir benti alveg réttilega á, að skilgreiningarnar sem fram eru settar á lífsskoðunarfélagi eru harla matskenndar eðli málsins samkvæmt. Við erum að fjalla um siðferðisgildi, við erum að fjalla um mannrækt og annað af því tagi og einmitt á þeirri forsendu er ákvörðunarvaldið hjá nefnd sem leggur mat á hvað rétt sé og rangt í því efni. Þegar spurt var í umræðunni, ef sú staða kæmi upp að félag sem hefði andfélagsleg eða ósiðleg skulum við segja sjónarmið að leiðarljósi, hvort slíkt félag kynni að fá skráningu sem lífsskoðunarfélag, þá hygg ég að svo sé ekki vegna þess að samkvæmt þeim skilgreiningum sem við setjum niður á einmitt að koma í veg fyrir að svo geti orðið og þannig vinnur sú nefnd sem hér á í hlut. Varðandi spurninguna um skráningu barna þá er það svo að ef foreldrar eru ekki sammála er barnið ekki skráð, þá er það utan trúfélaga þar til það hefur aldur til að velja. En við byggjum að öðru leyti, eins og ég gat um í framsöguræðu minni, á norskri fyrirmynd. Það hefði verið hægt að fara þá leið að hafa öll börn óskráð fram að 16 ára aldri eða 18 ára, ef við breyttum því, en þetta tel ég vera heppilega leið, a.m.k. að svo stöddu, að fara. Hér hafa komið fram margar ágætar ábendingar og vangaveltur, það er eðlilegt þegar um er að ræða mál af þessu tagi. En ég endurtek það sem ég sagði í lok framsöguræðu minnar að ég vona að málið fái skjóta umfjöllun á þingi og vonandi afgreiðslu fyrir vorið.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir þessi ágætu svör. Ég ætla bara að klippa eitt alveg út í pappa, svo það sé alveg skýrt. Hæstv. ráðherra talaði um að það séu matskennd skilyrði sem lífsskoðunarfélög þurfi að uppfylla og það er alveg rétt og þess vegna skuli leita til nefndar um að meta þau atriði. Þetta eru nokkrir aðilar sem eiga að sitja í þessari nefnd og hæstv. ráðherra sagði að ákvörðunarvaldið væri hjá nefndinni. Eins og ég skil þetta er ákvörðunarvaldið faktískt hjá hæstv. ráðherra. Það kemur fram í greinargerðinni að ráðherrann hefur ákvörðunarvaldið, hvort ráðherrann samþykkir ákveðið lífsskoðunarfélag eða ekki. Umrædd nefnd hefur ekki ákvörðunarvaldið, hún er álitsgjafi. Það stendur í 5. gr. að áður en leyfi sé veitt til skráningar trúfélags eða lífsskoðunarfélags skuli leita álits nefndar sem ráðherra skipar. Þessi nefnd er reyndar, eins og ég skil þetta, til í dag en verði frumvarpið samþykkt bætist við einn nýr liðsmaður í nefndina sem kemur, ef ég man rétt, frá sagnfræðideild háskólans. Ég kýs að nota andsvarsréttinn til að fá þetta skýrt fram. 

Hæstv. forseti. Það væri ekki gott, ég tek undir með hv. þingmanni hvað þetta snertir. Reyndar væri það svo vont að ég lít á það sem svo - þótt það sé alveg hárrétt ábending hjá hv. þingmanni að ég var ónákvæmur þarna þegar ég talaði um ákvörðunarvald nefndarinnar, ákvörðunarvaldið er hjá ráðherra en hún er ráðgefandi - að svo ráðgefandi eigi hún að vera og svo þungt eigi mat hennar að vega að allar líkur séu á því að það ráði úrslitum. Nú vil ég leggja áherslu á að sú nefnd sem þegar er starfandi tekur til skoðunar trúfélög sem sækja um skráningu. Þau þurfa líka að fara í gegnum nálaraugað, það er ekkert gefið að félag sem er trúfélag eða kveðst fylgja tiltekinni trúarsetningu standist skoðun nefndar. Við ætlum ekki að fara að leyfa einhver öfgasamtök, veita þeim aðild eða veita þeim hlutdeild í okkar almennu skatttekjum. Við erum að tala um almenn trúfélög og síðan lífsskoðunarfélög sem starfa í samræmi við þau grunngildi sem kveðið er á um í lögunum. Aðeins varðandi fjöldann aftur þá held ég að það skipti máli að hafa fjöldann skilgreindan í greinargerð. Það má spyrja: Hvers vegna má ekki tíu manna söfnuður fá sín sóknargjöld? Það er vegna þess að á þessum félögum hvíla ákveðnar samfélagslegar skyldur. Þau eiga að rækja ákveðnar samfélagslegar skyldur og verða að sjálfsögðu að hafa burði til að rísa undir þeim.

Virðulegur forseti. Þá er þetta orðið alveg skýrt. Nefndin er álitsgjafi en ég ítreka að það væri mjög ankannaleg staða ef nefndin ráðleggur hæstv. ráðherra að veita ákveðnu lífsskoðunarfélagi ekki skráningu en ráðherrann gerir það samt. Það væri mjög sérstök staða og vonandi kemur hún ekki upp. Varðandi síðara atriðið sem hæstv. ráðherra kom inn á andsvari sínu, um að mjög lítill hópur í félagi ætti ekki að fá skráningu, þá tek ég undir það af því að þessi félög eiga að sinna ákveðnum skyldum líka samkvæmt frumvarpinu og það er harla ólíklegt að þau geti það ef mjög fáir eru í félaginu. Ég tel að við þurfum að skoða hæfisskilyrðin aðeins betur, ég gat ekki áttað mig alveg á því við fyrstu yfirferð á þessu frumvarpi. Talað er um að forstöðumenn í lífsskoðunarfélagi geti útnefnt einstaklinga í fleirtölu til að sinna þessum athöfnum, fermingum, giftingum, skírnum og því sem þau velja. Vísað er í ákveðin hæfisskilyrði og ég gat ekki séð þau við fljótlegan yfirlestur. Kannski eru það hæfisskilyrði sem trúfélög þurfa að uppfylla í dag, en ég tel mikilvægt að þar verði einnig vandað til verka, að þessir einstaklingar séu þess eðlis að þeir njóti virðingar og þetta verði allt á mjög jákvæðum og góðum nótum.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þetta síðasta og það eru náttúrlega ýmsar reglur sem við setjum félögum, hvort sem það eru trúfélög eða önnur félög sem njóta stuðnings úr ríkissjóði, frá almennum skattborgurum. Þannig erum við að setja reglur eða skoða skyldur og réttindi þeirra sem eru í slíkum söfnuðum eða slíkum félagsskap, t.d. varðandi kynferðislega misnotkun eða áreitni. Ráðuneytið hefur komið á fót sérstöku fagráði til að taka sérstaklega á málum sem snerta söfnuði. Þegar við erum því að fela samtökum eða trúfélögum eða lífsskoðunarfélögum samfélagslegt hlutverk fylgja því að sjálfsögðu samfélagslegar skyldur og allt þetta þarf að skoða í samhengi. Ég vil þakka fyrir þær ágætu ábendingar sem hér hafa komið fram og þingnefndin sem fær málið til umfjöllunar mun eflaust leggjast yfir þær. Þegar kemur að því að smíða reglugerð mun ég að sjálfsögðu taka mið af þeim ábendingum sem hér hafa komið fram og kunna að koma fram við frekari umfjöllun um þetta mál hér á þingi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á lögum um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum, ásamt breytingartillögu, frá hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Írisi Bjargmundsdóttur og Hafstein Pálsson frá umhverfisráðuneyti og Sigrúnu Karlsdóttur frá Veðurstofu Íslands. Frumvarpið felur í sér viðbót við lög nr. 49/1997 þess efnis að heimilt verði á grundvelli laganna að vinna hættumat vegna eldgosa og að veita fé úr ofanflóðasjóði til þess að framkvæma slíkt hættumat. Einnig er lögð til sú breyting að hættumat skuli ná til þéttbýlis. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að til þess að unnt sé að hefja vinnu við gerð hættumats vegna eldgosa á Íslandi sé annars vegar hægt að veita fé af fjárlögum og hins vegar að breyta lögum um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum þannig að ofanflóðasjóði verði heimilað að taka þátt í þessum kostnaði. Við gerð þessa frumvarps var síðari leiðin valin og styður nefndin það, eins og segir í nefndarálitinu. Ég mundi frekar orða það þannig að nefndin hafi fallist á það, en það er kannski ekki grundvallaratriði. Það er jafnframt skilningur nefndarinnar að vinna við slíkt hættumat muni hvorki koma niður á verkefnastöðu ofanflóðasjóðs né fjárhagsstöðu hans. Þetta telur nefndin mjög mikilvægt enda ljóst að fyrir sjóðnum liggja afar brýn verkefni. Einnig ræddi nefndin hvort ekki væri þörf á að endurskoða í heild sinni löggjöf á þessu sviði með tilliti til breyttrar verkefnastöðu sjóðsins. Það má stinga því hér inn, þó að það standi ekki í nefndaráliti, að við ræddum meðal annars möguleika á því hvort ekki væri eðlilegt til lengri tíma litið að stofna beinlínis eða breyta lögum þannig að um sé að ræða hamfarasjóð sem nái til náttúruhamfara almennt. Við vitum í ljósi síðustu atburða, bæði eldgosa og hér fyrr á tíð snjóflóða, að rík ástæða er til að vera á varðbergi og hafa bjargir þegar bregður út af varðandi náttúruna. Við meðferð málsins kom einnig fram að markmið hættumats sé að halda samfélagslegu tjóni í lágmarki sem og að vera grundvöllur fyrir mótvægisaðgerðir, sem meðal annars fela í sér uppsetningu viðvaranakerfa og gerð viðbragðsáætlana. Ljóst er að gerð hættumats vegna eldgosa er afar viðamikið verkefni sem tekur langan tíma. En með frumvarpinu er lagt upp með að tilgreina þriggja ára verkefni þar sem hugað verði að forgangsröðun verkþátta sem eru grunnur að hættumatinu. Nefndin leggur til þá breytingu að ákvæði frumvarpsins falli úr gildi 31. desember 2014 þannig að gildistíminn verði þrjú ár. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu, þ.e. að 4. gr. orðist svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi og falla úr gildi 31. desember 2014.“ Undir þetta nefndarálit rita Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, formaður og framsögumaður málsins, Ólína Þorvarðardóttir varaformaður, Róbert Marshall, Atli Gíslason, Mörður Árnason, með fyrirvara, Birgir Ármannsson, með fyrirvara, Ásmundur Einar Daðason, með fyrirvara, og Árni Johnsen, með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um reglubundnar árlegar heimsóknir til eldri borgara í forvarnaskyni. Að þessu nefndaráliti stendur velferðarnefnd, sá þingmaður sem hér stendur, Eygló Harðardóttir, hv. þingmenn Álfheiður Ingadóttir, Jónína Rós Benediktsdóttir, Lúðvík Geirsson, Kristján L. Möller, Ragnheiður Ríkharðsdóttir og Unnur Brá Konráðsdóttir. Hv. þingmenn Valgerður Bjarnadóttir og Guðmundur Steingrímsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Þorvaldsdóttur, Svein Magnússon og Vilborgu Ingólfsdóttur frá velferðarráðuneyti og Gyðu Hjartardóttur frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Umsagnir bárust frá þó nokkrum aðilum og að meginþorra voru þær mjög jákvæðar gagnvart málinu. Þær bárust meðal annars frá Akraneskaupstað, félagsmálaráði Akureyrarbæjar, Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga, Hafnarfjarðarbæ, félagsvísindasviði Háskóla Íslands, Heilbrigðisstofnun Vesturlands, Landspítala, öldrunarlækningadeild Landspítala, Landssambandi eldri borgara, Læknafélagi Íslands, Mannréttindaskrifstofu Íslands, fjölskyldusviði Mosfellsbæjar, Norðurþingi, félagsþjónustu Reykjanesbæjar, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, velferðarráðuneyti, velferðarþjónustu Árnesþings, fjölskyldu- og fræðslusviði Vestmannaeyjabæjar og Öldrunarráði Íslands. Með tillögu þessari er Alþingi að fela velferðarráðherra, í samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga, að koma á reglulegum árlegum heimsóknum í forvarnaskyni til handa öllum þeim sem náð hafa 75 ára aldri í því skyni að veita upplýsingar um þá þjónustu sem í boði er svo að fólk á þessum aldri geti búið sem lengst heima. Skilningur nefndarinnar er sá að í slíkri heimsókn væri farið yfir alla þætti sem varða heilsu og aðstæður hins aldraða og metið hvort viðkomandi þurfi á einhverri aðstoð að halda eða ekki. Fyrirmyndin að þessari tillögu er sótt til Danmerkur en þar hafa stjórnvöld stigið skref í þá átt að grípa snemma inn í. Nefndin bendir á að það er yfirlýst stefna ríkisstjórnarinnar að fólk eigi að geta búið heima eins lengi og kostur er með því að samþætta heimaþjónustu og heimahjúkrun. Í þeim umsögnum sem okkur bárust, eins og ég nefndi hér áðan, voru umsagnaraðilar almennt jákvæðir gagnvart tillögunni en lögðu áherslu á mikilvægi þess að vandað sé til verka við framkvæmdina. Í umsögnum kom einnig fram að heimsóknir af þessu tagi hafa þegar verið fastur hluti af þjónustu við aldrað fólk á þjónustusvæði Heilsugæslustöðvarinnar á Akureyri um nokkurt árabil með góðum árangri. Nefndin tekur því undir með umsagnaraðilum um mikilvægi þess að verkefnið verði strax í upphafi þarfa- og kostnaðargreint og umfang þjónustunnar skýrt afmarkað, t.d. varðandi aldur þeirra einstaklinga sem þjónustunnar njóta, tíðni heimsókna og kostnað. Auk þess er nauðsynlegt að strax í upphafi sé skýrt afmarkað hvernig verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga verði háttað. Um þessar mundir stendur yfir vinna að því að yfirfæra málefni aldraðra frá ríki til sveitarfélaganna þar sem verið er að fara heildstætt yfir málaflokkinn. Það er mat nefndarinnar að sú vinna eigi ekki að koma í veg fyrir að brýn hagsmunamál aldraðra, eins og það sem felst í umræddri tillögu, nái fram að ganga. Því leggur nefndin áherslu á mikilvægi þess að við útfærslu verkefnisins verði sjálfsákvörðunarréttur aldraðra jafnframt virtur og tekið tillit til sjónarmiða þeirra sem hlut eiga að máli. Svo að ég ræði þetta aðeins var í umræðu í nefndinni lögð mikil áhersla á að ekki sé verið að þvinga fólk til að taka á móti þessum heimsóknum heldur er þetta valkvætt og því verður komið mjög skýrt á framfæri við þá sem þiggja þjónustuna hver tilgangurinn sé með þessum heimsóknum, að þær séu til þess að aðstoða fólk við að búa sem lengst heima og að heimsóknirnar verði nýttar til að fara yfir stöðu viðkomandi einstaklings og líka þá þjónustu sem er í boði. Það er kannski ekki alltaf þannig að fólk geri sér fyllilega grein fyrir þeirri þjónustu sem öldruðum stendur til boða og jafnvel hafa breytingar orðið á milli ára. Við ítrekum að velferðarnefnd var mjög sammála um að það sé mikilvægt að verkefni þetta sé unnið með hagsmuni aldraðra að leiðarljósi og að komið sé til móts við ólíkar þarfir þeirra sem nota þjónustuna. Í ljósi þeirra breytinga sem orðið hafa á ráðuneytaskipan er lögð til einföld breyting á tillögunni, þ.e. að í staðinn fyrir orðin „heilbrigðisráðherra“ og „félags- og tryggingamálaráðherra“ í tillögugreininni komi „velferðarráðherra“, og nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með þessari breytingu.

Virðulegur forseti. Þessi tillaga sem er hér til seinni umræðu er ekki alveg ný af nálinni, hún var líka flutt á 138. og 139. löggjafarþingi þannig að þetta er í þriðja sinn sem ég flyt hana ásamt meðflutningsmönnum. Meðflutningsmenn eru úr öllum flokkum. Þeir eru, fyrir utan þá sem hér stendur, hv. þingmenn Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Þór Saari, Þráinn Bertelsson, Guðlaugur Þór Þórðarson og Þuríður Backman, þannig að þetta er ekki í fyrsta sinn sem við ræðum þessa tillögu. En nú er hún komin á lokasprett, þetta er síðari umr., og þegar henni er lokið fer málið til atkvæðagreiðslu. Miðað við að öll nefndin er sammála því að gera þetta, að samþykkja tillöguna, lítur vel út með að hún verði samþykkt og er það mjög ánægjulegt að mínu mati. Ég vil í upphafi þakka sérstaklega hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir að hafa haldið röggsamlega á þessu máli í velferðarnefnd. Hv. þm. Eygló Harðardóttir er talsmaður málsins í þeirri nefnd eftir hinu nýja kerfi, samkvæmt þingsköpum sem við vinnum eftir. Þar gerast þingmenn talsmenn mála, „rapportörar“ eins og það heitir á erlendri tungu, og eru þá talsmenn málanna í þingnefnd, halda utan um málið, leggja til hverjir komi í heimsókn og hafa forgöngu um vinnslu málsins í viðkomandi nefnd. Talsmenn gerast svo yfirleitt framsögumenn nefndarálitsins eins og hv. þm. Eygló Harðardóttir gerði hér. Þessi nýju vinnubrögð eru mjög til fyrirmyndar. Þetta er annað málið sem sú er hér stendur fer yfir, í annað skipti sem ég þakka talsmanni fyrir að hafa haldið röggsamlega á máli. Hitt málið var um norræna hollustumerkið, Skráargatið, sem hv. þm. Þór Saari var talsmaður fyrir í atvinnumálanefnd. Hann hélt þar mjög vel á því máli þannig að ég tel að þetta kerfi sem við vinnum eftir, samkvæmt nýjum þingsköpum, sé mjög gott og farsælt. Þingmenn, óháð stjórnarmeirihluta eða -minnihluta, taka að sér mál, óháð því hvort þeir eru sjálfir á málunum eða ekki. Þessi vinnubrögð lofa góðu. Varðandi aðdragandann vildi ég líka taka fram að þetta mál rekur á fjörur Alþingis í gegnum norrænt samstarf. Þetta er ekki fyrsta málið af því tagi sem sú er hér stendur flytur, mál sem er afrakstur norræns samstarfs. Þetta er þriðja málið sem ég man eftir svona í svipan sem ég hef flutt og koma úr norrænu samstarfi. Hin voru að leggja til að setja mörk á hlutfall transfitusýra í mat. Það mál lagði ég fram ásamt fleiri þingmönnum eftir að hafa kynnt mér það í gegnum Norðurlandaráð en Danir eru fyrsta ríkið í heiminum sem setti takmörk á magn transfitusýra í mat. Ég kaus að taka reglu Dana óbreytta upp og flytja hana í þinginu ásamt meðflutningsmönnum úr öllum flokkum. Nú er búið að setja reglugerð í þeim anda þannig að frá því í ágúst höfum við Íslendingar getað treyst á að ekki séu meira en 2% af fituinnihaldi vöru transfitusýrur, sem er mjög lágt hlutfall og mun verja okkur gegn hjarta- og æðasjúkdómum að talsverðu leyti, mjög jákvætt mál. Svo er það norræna hollustumerkið, Skráargatið, sem ég gat um áðan. Það mál fer líklega í atkvæðagreiðslu á morgun eins og þetta mál. Það er afrakstur norræns samstarfs. Sú er hér stendur kynntist því líka í gegnum Norðurlandaráð og bar það hér inn og við erum líklega að fara að samþykkja það á morgun og tökum merkið þá endanlega í notkun í framhaldinu. Nú þegar eru vörur komnar með Skráargatið, skyr.is, tvær vörur frá Emmess. Að síðustu er svo þetta mál um reglubundnar árlegar heimsóknir til eldri borgara í forvarnaskyni. Árið 2010 var meginþema velferðarnefndar Norðurlandaráðs lífsgæði eldri borgara á Norðurlöndum. Velferðarnefnd Norðurlandaráðs velur sér eitt meginþema á hverju ári. Í ár er það áfengis- og tóbaksvarnapólitík Norðurlandanna. Í fyrra var sjónum beint að því hvernig hægt væri að vinna gegn því að svokölluð gettó verði til þar sem talsverður hópur innflytjenda safnast saman á sama svæðinu. Skapast hafa ákveðin félagsleg vandamál á hinum stærri Norðurlöndum varðandi það og öll ríki eru að vinna gegn því, breyta íbúasamsetningu og byggð o.s.frv. En árið 2010 var meginþemað sem sagt lífsgæði eldri borgara á Norðurlöndunum. Sú er hér stendur er formaður velferðarnefndar Norðurlandaráðs og í nefndinni var þá líka hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir. Nú er þar í hennar stað hv. þm. Lúðvík Geirsson. Á hverju sumri fara nefndir Norðurlandaráðs yfir sín mál og kynna sér starfsemi, oftast á Norðurlöndum, sem tengist áherslumálum þeirra. Sumarið 2010 fór velferðarnefnd Norðurlandaráðs til Danmerkur og kynnti sér hvernig Danir sinna eldri borgurum og reyna að bæta lífsgæði þeirra. Þá fengum við upplýsingar um að dönsku sveitarfélögin heimsækja eldri borgara reglulega, einu sinni til tvisvar á ári, þá sem eru 75 ára og eldri, til að fara yfir aðstæður bæði á heimili og varðandi þá þjónustu sem viðkomandi nýtur. Þetta er gert í þeim tilgangi að reyna að tryggja að hinn aldraði geti verið heima sem lengst þannig að hann þurfi ekki að fara of snemma í einhver úrræði til dvalar heldur geti verið heima sem lengst. Farið er yfir það hvaða aðstoð viðkomandi þarf á að halda. Þarf að aðstoða við þrif, innkaup, þjálfun eða eitthvað slíkt? Er hægt að breyta fyrirkomulagi innan húss hjá viðkomandi, taka þröskulda o.s.frv., mottur burt og annað til að minnka líkur á falli? Er hægt að þjálfa viðkomandi, tryggja að hann geti gengið stigana sem lengst svo að hann geti farið út að kaupa í matinn o.s.frv.? Þetta er allt skoðað í þessum heimsóknum. Danirnir hafa gert þetta um nokkurt skeið og þeir segja að afraksturinn séu bætt lífsgæði hins aldraða, færri innlagnir á stofnanir og að sparast hafi talsvert mikið af fjármagni varðandi þessar forvarnaheimsóknir. Ef við skoðum þetta hér á Íslandi er alveg ljóst að við höfum gert allt of lítið af þessu, við höfum þjónustað hinn aldraða of lítið heima og við höfum þar af leiðandi tekið fólk of hratt og of snemma - og það trúir þessu eiginlega enginn þegar maður segir þetta en þannig er það - inn á dvalarheimili. Ekki hefur nógu mikil áhersla verið lögð á að sinna fólki heima. Þessu vill enginn trúa af því að menn heyra talsverða umræðu um biðlista en það sýnir sig að við erum með frekar hátt hlutfall rýma miðað við önnur Norðurlönd. Af hverju ættum við að vera með hátt hlutfall rýma og hærra en hin Norðurlöndin? Þetta hefur komið OECD mjög á óvart og þeir hafa verið að koma með leiðbeiningar til okkar. Staðan er sú að við erum með sem sagt frekar hátt hlutfall rýma en þeim er misdreift. Sum svæði eru með frekar fá rými - nú er ég að tala um hjúkrunarrými - og önnur sem eru með frekar mörg hlutfallslega. Þetta hefur komið OECD á óvart af því að íslenska þjóðin er ung. Og af því að hún er ung ætti hún ekki að vera með fleiri rými en hinar Norðurlandaþjóðirnar sem eru ekki eins ungar. OECD segir að líklega megi rekja þetta háa hlutfall hjúkrunarrýma á Íslandi til þess að framboð heimaþjónustu sé ekki nægjanlegt. Það vanti millilausnir, svo sem íbúðir fyrir aldraða, í nálægð hjúkrunarheimila. Við erum ekki búin að byggja upp nógu öflugt kerfi sem á að taka við hinum aldraða áður en hann þarf að fara á hjúkrunarheimili. Þetta hefur reyndar breyst til batnaðar hin seinni ár, við erum, að mínu mati, ekki að taka eins marga of snemma inn eins og gert var hér áður fyrr og það sýna tölur um meðallegutíma á hjúkrunarheimilum. Meðallegutíminn hefur styst, sem þýðir að fólk er koma veikara inn, þannig að hægt hefur verið að þjónusta fólk lengur heima. Bæði hefur félagsþjónusta sveitarfélaga og heimahjúkrun sem ríkið stendur fyrir - við höfum verið að efla þau úrræði þannig að við höfum verið á réttri leið hin seinni ár. En við fórum því miður að mínu mati of seint af stað, við einblíndum of mikið á endalausnina sem eru hjúkrunarrými sem er næsta stig við sjúkrahús. Það er vegna innbyggðra hvata þannig að það mátti segja sér að þetta mundi gerast, sérstaklega í ljósi þess að félagsþjónustan, þ.e. aðstoð við þrif og innkaup og slíkt, hin léttari aðstoð, hefur verið greidd af félagsþjónustu sveitarfélaga en heimahjúkrun hefur verið greidd af ríkinu. Oftast hafa hjúkrunarfræðingar komið heim til fólks og sinnt hinni þyngri umönnunarþörf. Því miður hefur verið tilhneiging til þess fram á hin seinni ár að sveitarfélög hafa viljað ýta þessum kostnaði sem fyrst yfir á ríkið. Maður skilur það að vissu leyti af því að það sparar sveitarfélaginu fjármagn að þurfa ekki að borga mikla félagslega heimaþjónustu heldur ýta því sem fyrst yfir á ríkið. Þær sjúkrastofnanir sem hafa verið um allt land hafa líka verið stórir og mikilvægir vinnustaðir þannig að þjónusta hefur byggst upp í kringum þá. En þetta hefur allt verið á réttri leið og með samþykkt þessarar tillögu erum við að stíga enn eitt skrefið, held ég, í átt til þess að efla þjónustu heima fyrir hinn aldraða þannig að hann geti verið sem lengst heima. Ég vil taka undir þær ábendingar sem velferðarnefnd hefur komið með í þessu máli í nefndaráliti sínu. Þar er meðal annars bent á að á þjónustusvæði Heilsugæslustöðvarinnar á Akureyri hefur verið farið í svona heimsóknir og það hefur tekist vel til og þeir hafa náð góðum árangri þar. Þannig að það er vísir að þessu nú þegar, alla vega á Akureyri og líklega á fleiri stöðum, eitthvað hafa menn gert í Kópavogi líka man ég. Velferðarnefndin segir að það sé mjög mikilvægt, og ég vil taka undir það, að verkefnið sé strax í upphafi þarfa- og kostnaðargreint og umfang þjónustunnar skýrt afmarkað, t.d. varðandi aldur þeirra einstaklinga sem þjónustunnar njóta, tíðni heimsókna og kostnað, og það sé nauðsynlegt strax í upphafi að afmarka hvernig verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga sé háttað. Þetta er algjört lykilatriði. Það er líka tilgreint hér að þó að flytja eigi málefni aldraðra frá ríkinu til sveitarfélaga sé það mat velferðarnefndar að ekki eigi að stoppa þetta góða mál, ekki eigi sem sagt að koma í veg fyrir að brýnt hagsmunamál, eins og það sem felst í þessari tillögu, verði stoppað út af þessari yfirfærslu, að við förum strax í þessar forvarnaheimsóknir. Síðan er líka lögð áhersla á að sjálfsákvörðunarréttur aldraðra verði virtur varðandi útfærslu verkefnisins. Þar er meðal annars átt við að þeir eldri borgarar sem vilja ekki þiggja svona heimsókn fái hana ekki. Það er ekkert eðlilegt að farið sé heim til fólks sem vill ekki fá neinn heim til sín. Það er ákveðin friðhelgi heimilisins sem þar ríkir og að hægt sé að afþakka slíkar heimsóknir. Ég held líka að skoða verði aldurinn vel. Fólk er almennt að verða hressara með aldrinum eftir því sem tækninni fleygir fram - mataræði verður betra og við höfum meiri upplýsingar tiltækar til að lifa betra lífi og lengur. Það þarf því sjálfsagt að endurskoða þennan aldur við og við til að vera ekki með ofþjónustu, við eigum ekki að fara heim til fólks sem er fullfrískt og hresst og gera það að óþörfu. Þó þarf að vera skipulag á þessu þannig að farið sé heim til fólks með reglubundnum hætti til að geta veitt því þjónustu áður en það verður of veikt til að vera heima. Ég vil að lokum þakka kærlega fyrir þá vinnu sem unnin hefur verið í velferðarnefnd. Ég hlakka til að fá að greiða atkvæði um þetta mál, líklega á morgun. Ég mun að sjálfsögðu segja já, allir hljóta að hafa áttað sig á því sem hafa hlustað á þessa ræðu hér. Þetta er mjög gott mál.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir að hafa haft frumkvæðið að því að leggja þetta mál fyrir og fyrir hennar orð hér um vinnu okkar í velferðarnefnd. Ég vil að lokum þakka velferðarnefnd kærlega fyrir samstarfið í þessu máli og ekki síst starfsmönnum okkar í velferðarnefnd sem aðstoðuðu og héldu mjög vel utan um það. Þetta er mitt fyrsta formlega mál sem framsögumanns og þetta var gott mál til þess.