Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jakob Möller) Jeg hefi lítið að segja um frv. þetta umfram það, sem stendur í nál. Jeg skal geta þess, að því hefir verið hreyft við mig, að betur hefði farið á því, að þetta frv. væri látið verða samferða reikningslagafrv. Nefndin áleit, að það gerði ekkert til, þó að þetta frv. væri tekið sjerstaklega, þar sem það virtist ekki gefa tilefni til athugasemda, en það, sem kynni að þykja athugavert við landsreikninginn, færi betur á, að kæmi fram í umræðunum um hann. Í nál. er gerð full grein fyrir brtt. nefndarinnar, og skal jeg engu við það bæta. Það verður auðvitað jafnan álitamál, hvaða umframgreiðslur eigi að taka upp í fjáraukalög og hverjum megi sleppa. Ef lagabókstafnum væri fylgt stranglega, ætti að taka upp allar umframgreiðslur, en það hefir ekki verið venja, og hefir nefndin því ekki tekið upp þá reglu. Því síður þykir nefndinni ástæða til þess, sem ekki er siður að áætla í fjárlögum fyrir stórfeldum upphæðum, sem fyrirfram er vitanlegt, að greiða verður eftir sjerstökum lögum. Í landsreikningnum er altaf allstór upphæð í sjerstakri grein, sem ekkert er ætlað fyrir í fjárlögunum. Fjhn. hefir vikið að þessu í sambandi við annað mál og skotið því til hv.fjvn., hvort ekki væri rjett að áætla í fjárlögum fyrir þessum greiðslum. Þegar svo væri komið, að öll slík gjöld væru tekin upp í fjárlög, gæti komið til álita, hvort ekki væri rjett að taka allar umframgreiðslur og gjöld samkvæmt sjerstökum lögum í fjáraukalögin. En meðan það er ekki gert, sjer nefndin ekki ástæðu til að taka þetta upp í fjáraukalög. Annars má altaf deila um það, í hverjum tilfellum er rjett að taka upp í fjáraukalög þær greiðslur, sem eru umfram það, sem áætlað er í fjárlögum. Fyrst og fremst getur það verið deiluefni, hvaða upphæðir eru áætlunarupphæðir, og er í brtt. nefndarinnar að vísu um margar slíkar upphæðir að ræða. Yfirleitt taldi nefndin rjett, þar sem slíkur ágreiningur hafði orðið milli stjórnarinnar og yfrskoðunarmanna landsreikninganna, að fylgja því, sem lengra færi, og voru það í þetta sinn tillögur yfirskoðunarmanna. En hinsvegar verður því þá ekki neitað, að alveg eins hefði mátt taka aðrar upphæðir í lögin. - Sje jeg svo ekki þörf að gera frekari grein fyrir þessu máli.

Frsm. minni hl. (Jón Kjartansson) Eins og hv. deildarmenn muna, var þetta frv. til meðferðar í allshn. og klofnaði hún um það. Við tveir nefndarmenn vildum fylgja frv., þó með nokkrum breytingum um að lækka legkaupið. Þar sem hv.Ed. hefir fært frv. aftur í sinn fyrri búning, höfum við tveir orðið ásáttir um að falla frá breytingum okkar og leggja til, að það verði samþykt óbreytt eins og það kemur nú frá hv.Ed. Við teljum ekki ástæðu til að hrekja málið aftur á milli deildanna, þó að við hefðum talið gjaldið sanngjarnara eins og brtt. okkar fóru fram á.

Frsm. (Jakob Möller) Jeg hefi fyrir hönd nefndarinnar engu verulegu við það að bæta, sem jeg sagði við 1. umr. Frv. er ósköp stutt og efnið svo skýrt, að engin ástæða er til að fara verulega út í einstakar greinar. Jeg vil aðeins taka það fram, að nefndin taldi heppilegast að hafa frv. sem allra styst, og er því í 2. gr., að því leyti sem til framkvæmda kemur, vísað til vörutollslaganna. Ákvæði þeirra laga verða að vísu ekki algerlega heimfærð til þessara laga, en að breyttu breytanda eru þar öll sömu ákvæðin, svo tilvísunin virtist nægja. Frv. hefir þannig verið borið undir lögreglustjóra, og hafði hann ekkert við það að athuga. Auk þess er svo ákveðið, að stjórnin geti í reglugerð sett önnur ákvæði, sem nauðsynleg eru til framkvæmdar laganna. Nefndinni þótti ekki rjett að ákveða tímann, sem lögin gildi, nema til ársloka 1925. Þetta er aðeins bráðabirgðaráðstöfun, sem horfið verður frá undireins og fjárhagsástandið leyfir. Auk þess er hugsanlegt, að framkvæmdin reynist svo erfið, að það þætti ekki fært að halda lögunum lengur þess vegna. Nefndin vildi, að undanskildar væru þessum tolli þær vörur yfirleitt, sem alveg eru nauðsynlegar til notkunar og engin ástæða er til að ætla, að verði notaðar umfram þörf, og eru því þessar undantekningar teknar upp í 1. gr. Auðvitað getur það verið álitamál, hvort ekki sjeu sumar þær vörur teknar að óþörfu, en öðrum slept. Kemur það til athugunar við þessa umræðu, og býst jeg við, að hver hv.þm. geri það upp með sjer, og komi þá með brtt., ef hann lystir. Við nánari athugun og að gefnu tilefni þótti nefndinni rjett að fallast á brtt. á þskj. 228, II. lið, um að heimila stjórninni að undanskilja þessum tolli þær efnivörur, sem innlendum fyrirtækjum er nauðsynlegt að vinna úr. Var ógerlegt að telja þær upp. Bæði hafði nefndin ekki fullkomnar upplýsingar um þær allar, enda er það breytilegt, eftir því hvaða fyrirtæki eru starfrækt í svipinn. Geta komið upp ný fyrirtæki, sem þurfa á öðrum efnivörum að halda en þau, sem nú eru rekin, og er sjálfsagt, að hið sama gildi um þau og hin, sem fyrir eru. Hinsvegar má segja það, að undantekning slíkra vara hefir litla þýðingu hvað fjárhaginn snertir, því tollurinn á þeim, er ekki svo hár, að neinu nemi. Á sama þskj. er önnur brtt. frá mjer og hv. 1. þm. G.-K. (ÁF), og stafar hún af því, að frv. eins og það er nú nær til ákveðinna flokka vörutollslaganna, og þessar vörur, sem taldar eru í brtt., eru í öðrum flokkum. Hefðu þær því fallið undan þessum lögum að öðrum kosti. Varð ekki samkomulag í nefndinni um þetta, meðfram af því, að sumir töldu rjettara að banna innflutning á þessum vörum. Er ósjeð, hvað úr slíku verður og hvort nokkurt bann kemst á. Ef svo skyldi fara, töldum vjer flm. rjettara að taka þetta fram í frv.

Fjármálaráðherra (JÞ): Þetta frv. er borið fram af hv.fjhn. sem tekjuaukafrv., og tel jeg mjer því skylt að gera ofurlitla grein fyrir, hver þörf sje á tekjuauka. Vænti jeg þess, að hæstv. forseti (BSv) hafi ekkert á móti því, að jeg, af þessari sjerstöku ástæðu, fari nú við þessa 2. umr. ofurlítið lengra en venja er eftir þingsköpum. Síðan jeg tók við fjármálaráðuneytinu, hefi jeg, eftir því sem tími hefir unnist til frá þingstörfum, reynt að komast að sem glegstri niðurstöðu um það, hvernig fjárhagnum sje nú varið. Fyrst og fremst hefi jeg reynt að kynna mjer, hverjar skuldirnar muni vera í raun og veru, því þær bera reyndar bestan vott um það, hvernig fjárhagurinn er. Skal jeg þá leyfa mjer að gefa hjer dálítið yfirlit yfir skuldir ríkissjóðs nú, um það leyti, sem verið er að ljúka við inn- og útborganir, sem koma eiga í landsreikninginn fyrir árið 1923. Þá eru fyrst eftirstöðvar danskra lána, sem flest eru kunn hv.þm. af landsreikningunum. Nema þau samtals 7560000 dönskum kr. Hjer við bætist bráðabirgðalán í Landsbankanum hjer, 800 þús. danskar kr. Önnur lán í erlendum gjaldeyri eru eftirstöðvar enska lánsins svonefnda frá 1921, ríkissjóðshlutans, 129 þús. pund sterling, og ennfremur í sama gjaldeyri lán hjá Landsbankanum tæp 13 þús. pund sterling. Þessar tvær upphæðir nema, eftir núverandi verðgildi peninga, í ísl. kr. 4730000, en lánin í danskri mynt eru samtals um 10285000 ísl. kr., samkv. því gengi, sem nú er. Þá koma eftirstöðvar innlendra lána, sem einnig eru kunn frá landsreikningunum og nema samtals um 850 þús. kr. En þar að auki eru ýms bráðabirgðalán innlend, sem ekki hafa ennþá verið talin með skuldum í landsreikningi eða skýrslu um eignir og skuldir ríkissjóðs, og tel jeg því rjett að gera nokkra grein fyrir þeim nú. Þar er fyrst hlaupareikningslán í Íslandsbanka, 240 þús. kr. Er það fallið í gjalddaga, og hefir bankinn skriflegt loforð um greiðslu þess fyrir 1. næsta mánaðar. Þá eru 7 smálán í Landsbankanum, sem nema samtals um 850 þús. kr. Þar á meðal er lán vegna silfurbergsnámunnar 70 þús. kr., sem hefir reyndar verið talið í landsreikningi áður. Auk þess eru í þessari upphæð falin þessi lán: Sjerstakt lán vegna stækkunar á rafmagnsstöð Seyðisfjarðar 60 þúsund kr., hlaupareikningslán ríkisfjehirðis, sem honum er ætlað að grípa til, til þess að geta staðist daglegar útborganir, 327 þús. kr. Þá kemur konungskomunefndin með 32 þús. kr., Flóaáveitan með 61 þús. kr., innskotsfje ríkissjóðs fyrir árið 1923, sem enn er ógreitt, að upphæð 100 þús. kr. og víxillán 200 þús. kr. Frá gengur ágóðahluti ríkissjóðs af starfrækslu bankans árið 1922, að upphæð 28 þús. kr. Þá skuldar ríkissjóður landhelgissjóði nú um 840 þús. kr., og við þá upphæð á að bæta, samkvæmt undangenginni venju, sektum fyrir ólöglegar veiðar í landhelgi 1923, en þær hafa venjulega ekki verið greiddar sjóðnum fyr en eftir að reikningur ríkissjóðs fyrir komandi ár hefir verið gerður upp. Þá er bráðabirgðalán, sem ríkissjóður hefir tekið hjá kirkjujarðasjóði, 120 þús. kr., og loks annað hjá viðlagasjóði, 160 þús. kr. Sjeu allar þessar skuldir ríkissjóðs, sem mjer nú er kunnugt um, reiknaðar til íslensks gjaldeyris, þá verða þær, eftir núverandi gengi, 22075000 ísl. kr. eftir því sem jeg hef komist næst, og þar af hreinar lausaskuldir, að því er jeg best veit, 3700000 kr., og þar af þó nokkur hluti, eða a. m. k. l½ milj., í erlendum gjaldeyri. Nú kunna að vera nokkrar smáupphæðir, sem rjett væri að telja enn til skulda ríkissjóðs, svo sem ógreiddir vextir af einhverjum hluta lausaskuldanna - og ennfremur ógreidd einhver lögmælt tillög úr ríkissjóði, svo sem til hafnargerðar í Vestmannaeyjum, sem jeg veit ekki enn með vissu, hve mikið verður, en fer sennilega ekki fram úr 50 þús. kr. Vera má og, að einhverjar skuldir sjeu enn vegna vegavinnu og annars, sem ríkissjóður ljet framkvæma síðastliðið sumar og fjekk greiðslufrest á. En alt eru þetta fremur smáar upphæðir, sem jeg hefi ekki ennþá getað fengið nákvæmt yfirlit yfir. Það er í sjálfu sjer ekkert undarlegt, þó að lausaskuldir ríkissjóðs nemi svo mikilli upphæð, sem raun ber vitni um. Hv. þm. er það kunnugt, af upplýsingum, sem þeim hafa áður verið gefnar, að tekjuhalli ríkissjóðs árið 1922 varð 2,6 milj. - og einnig hefir verið skýrt frá því, að eftir því, sem næst verði komist, muni tekjuhalli á árinu 1923 reynast um 2 milj. króna, en hvorugt þessara ára hafa nokkur ný föst lán verið tekin. Þessi tekjuhalli, sem mun vera hátt á 5. miljón króna, hefir því verið greiddur þannig: Í fyrsta lagi hefir gengið til þurðar sá sjóður, sem til var í árslok 1921. Þá hefir landsverslunin afborgað talsvert af lánum sínum hjá ríkissjóði, en mestur hluti tekjuhallans hefir safnast fyrir í lausaskuldum. Hefir þessi samsöfnun skulda óhjákvæmilega í för með sjer umframeyðslu á yfirstandandi fjárhagsári, umfram það, sem fjárlög fyrir árið 1924 gera ráð fyrir. Kemur það fyrst og fremst til greina að því er 7. gr. fjárlaganna snertir, greiðslur af lánum ríkissjóðs. Jeg hefi reiknað út, hversu miklu muni nema greiðslur samkv. þeirri grein á yfirstandandi ári, og með því að eingöngu verði borgaðir vextir af lausaskuldunum, en engar afborganir, komst jeg að þeirri niðurstöðu, að sú upphæð yrði um 2400000 ísl. krónur, eftir því gengi, sem nú er. En í fjárlögunum eru þessar greiðslur áætlaðar 2040000 kr., eða hjer verður með öðrum orðum 360 þús. króna óhjákvæmileg umframeyðsla. Því miður er vitanlegt, að einnig á öðrum liðum verður ekki komist hjá umframeyðslum. Í því sambandi hefir áður verið minst á greiðslur vegna berklavarnalaganna. Þær eru í fjárlögunum áætlaðar 75 þús. kr., en hætta þykir á, að þær muni nema 300–400 þús. kr. Og þó að þinginu takist að draga eitthvað úr þessum greiðslum, þá er enginn vafi á, að liðurinn fer langt fram úr áætlun. Þar að auki sýnir reynslan árið 1923, að á þessu ári muni einnig verða ýmsar aðrar umframeyðslur, vegna þess að áætlunarliðir fjárlaganna eru ekki nógu háir. Fjárlögin fyrir árið 1924 eru sem sje mjög lík fjárlögum ársins 1923, og er ekki sjáanlegt, að komist verði hjá þeim umframgreiðslum á þessu ári, sem óhjákvæmilegar voru á síðasta ári. A. m. k. er mjög óvarlegt að gera ráð fyrir því. En stjórnin mun að sjálfsögðu gera alt, sem í hennar valdi stendur, til þess að greiðslur ríkissjóðs verði sem allra minstar fram yfir áætlanir fjárlaga þessa árs, ef hún á að fara með völd til ársloka. Þó má nefna fleiri allstórar upphæðir, sem jafnvel væri æskilegt, ef ekki óhjákvæmilegt, að geta greitt umfram áætlun fjárlaganna. Skal jeg í þessu sambandi nefna strandgæslukostnaðinn. Hann fór fram úr áætlun árið 1923, og er þó allra manna mál, að ýmsir landshlutar, og þá einkum Vestfirðir, hafi mjög farið varhluta af aukinni strandgæslu. Hafa heyrst allsterkar raddir um aukna strandgæslu, ef nokkur kostur er á, en jeg sje þess enga leið með þeim tekjum, sem ríkissjóður hefir nú. Nú hefir fráfarandi stjórn gert ráðstafanir til þess, að feldar verði niður ýmsar áætlaðar framkvæmdir á þessu ári. Stærstu upphæðirnar, sem sparast ríkissjóði á þann hátt, eru 100 þús. kr., sem ætlaðar voru til vegabóta, 200 þús. kr. til símalagninga og svo nokkrir smáliðir. Í heild mun þessi sparnaður ekki fara fram úr 400 þús. kr., og sjá menn þá af því, sem áður var sagt, að hann jetst nálega upp af óhjákvæmilegum umframgreiðslum samkv. 7. gr. fjárlaganna einni. Þegar nú svo stendur á, að menn vita, að tekjuhalli ársins 1923 muni verða um 2 milj. kr., en fjárlög yfirstandandi árs og þess árs eru mjög lík, þá verður að telja ómögulegt að fleyta ríkissjóði tekjuhallalaust yfir þetta ár, nema gripið verði til frekari ráðstafana til að afla honum tekna en gert hefir verið með 25% tollhækkuninni, sem þingið hefir afgreitt og orðin er að lögum. Og þegar hjer við bætist að jeg sje ekki, að komist verði hjá því að afborga eitthvað af lausaskuldum ríkissjóðs þegar á þessu ári, þá verður þörfin á tekjuauka enn brýnni. Skuldheimtumenn ríkissjóðs hafa sem sje rjett til að ganga eftir fullri greiðslu á flestum eða öllum lausaskuldum hans hvenær sem þeim sýnist, og jeg geri ráð fyrir, að þeir gangi eftir því a. m. k., að sýndur verði litur á greiðslu - en til þess þarf ríkissjóður aukið fjármagn. Þá er eitt mál, sem sjerstaklega þarf að minnast á í þessu sambandi. Eins og kunnugt er, hafa Vestmannaeyingar ráðist í hafnargerð, sem hefir orðið þeim ærið dýr. Fyrst voru gerð nokkur hafnarvirki, en brátt kom í ljós, að þau stóðust ekki sjávaröflin, heldur hrundu og stórskemdust. Var síðan ráðist í að endurbæta þau, og var framkvæmd þess verks lokið til bráðabirgða á síðastl. sumri. Fje til þessara framkvæmda var fengið á þann hátt, að ríkissjóður lagði til en hitt áttu Vestmannaeyingar að borga, og var það gert á þann hátt, að verktakinn gaf út fyrir því víxla, sem bæjarsjóður Vestmannaeyja samþykti, en landsstjórnin, að fenginni heimild, ábyrgðist f. h. ríkissjóðs, með því að gerast ábekingur víxlanna. Þegar þessir víxlar hafa fallið í gjalddaga, hafa þeir verið endurnýjaðir án þess að borgaðir væru nokkrir forvextir nje stimpilgjöld. Víxlarnir eru í dönskum krónum og var upphæð þeirra um síðustu áramót um 834 þúsund kr., en greiðslustaður í Kaupmannahöfn. Nú gerðust skuldeigendur óþolinmóðir og kröfðust skila, og varð því að ráði, þegar hæstv. fyrv. forsrh. (SE) var erlendis í síðastl. desembermánuði, að hann semdi um greiðslu á skuld þessari. Þeir samningar tókust á þá leið, að halda skyldi áfram að gefa út víxlana til 6 mánaða í einu með 6% forvöxtum, en greitt skyldi í hvert sinn 10% af upprunalegu skuldinni, en það er sama sem, að lán þetta skuli afborgast á 5 árum með jöfnum afborgunum. Nú liggur fyrir sundurliðað, hvað greiða beri af láni þessu þegar á yfirstandandi ári, og á fyrsta greiðslan, að upphæð 25600 d. kr., að fara fram 1. apríl næstk., en samtals nema greiðslurnar um 215 þús. d. kr. á árinu. Að vísu er kröfum þessum beint til bæjarstjórnar Vestmannaeyja, og síðan jeg tók við þessu embætti, hefi jeg símleiðis sent henni áskoranir í þá átt, að hún geri sitt ýtrasta til að gera skil, og þá til að byrja með nú eftir 4 daga. En ekki má dyljast þess, að bæjarsjóður Vestmannaeyja fær með engu móti risið undir því að greiða á þessu ári 215 þús. d. kr., og þar sem ríkissjóður er í ábyrgð fyrir láninu, get jeg ekki búist við öðru en að hann verði að taka á sig greiðslur á því, að einhverju leyti a. m. k., þegar á þessu ári. Að sjálfsögðu verður að gera alt, sem unt er, til þess að lán þetta verði ekki óviðráðanlegt Vestmannaeyjakaupstað, t. d. með því að reyna að fá vægari afborganakjör. En jeg þykist vita, að besta leiðin til þess sje einmitt sú, að staðið verði í skilum með fyrstu greiðslurnar. Þess vegna verður að taka þetta mál til greina, þegar hv.þm. gera upp við sig, hvaða ráðstafanir verði að gera til þess að afla ríkissjóði aukinna tekna. Þá hefi jeg gefið yfirlit yfir skuldir og ábyrgðir ríkissjóðs, sem taka verður tillit til þegar á þessu ári. Nú kann að vakna sú spurning, hvort ríkissjóður hafi ekki talsvert handbært fje fyrirliggjandi. Því er til að svara, að „kassinn“ er sem næst tómur. Síðan jeg tók við fjármálaráðuneytinu hefir venjulega verið fyrir hendi fje, sem svarar að nægja mundi til tveggja daga útborgana. Eins og hv.þm. vita, nema útgjöld ríkissjóðs um 9 milj. kr. árlega, og verða daglegar greiðslur því 30 þús. kr. að meðaltali. Vonin um að geta staðið í skilum með lögmæltar greiðslur nú um mánaðamótin byggjast á því, að von er á fje í ríkissjóðinn nú síðustu daga mánaðarins, sem þó er ekki víst að dugi til brýnustu útgjalda, sem stafa af mánaðamótunum. Jeg hefi viljað skýra hv. deild frá því, hvernig fjárhagsástand ríkissjóðs er, því vitneskja um það er nauðsynleg til þess, að hv.þm. geti afráðið að taka til þeirra úrræða, sem nauðsynleg eru til þess að kippa fjárhagnum í lag. Um þetta frv. er það að segja, að það er ekki unt að segja með nokkurri vissu, hve miklar tekjur það muni gefa ríkissjóði. Þar kemur svo margt til greina. Og til þess að hægt væri að segja um slíkt með nokkurri vissu, þyrftu að vera fyrir hendi skýrslur um innflutning á þeim vörutegundum, sem á að tolla, frá líkum tímum og nú eru. En nýjustu skýrslur, sem til eru um slíkan innflutning, eru frá árinu 1921, en þá var ástandið alt öðruvísi en það er nú. Kaupgeta manna var miklu meiri þá en nú er, og því má þegar af þeim ástæðum búast við minni innflutningi á þessum vörutegundum en hann var árið 1921. Ennfremur er ekki gott að segja um, hve mikið verðhækkun sú, er af tollinum leiðir, muni draga úr innflutningi á þeim vörutegundum, sem tollurinn nær til, en það er ábyggilegt, að það muni draga nokkuð úr innflutningnum. Það er heldur ekki gott að segja, hve margar af þessum vörutegundum verður bannað að flytja inn. Nú er í gildi reglugerð, sem bannar innflutning á meira en helmingi af þeim vörutegundum, sem tolla á. Af öllum þessum ástæðum, sem jeg nú hefi talið, er það algerlega ókleift nú sem stendur að gefa nokkra ábyggilega áætlun um, hve miklar tekjur ríkissjóður muni hafa af þessum tolli. Það er álit fjhn., að til þess að útvega ríkissjóði tekjuauka mundi hagkvæmast að grípa til þess að leggja bráðabirgðaverðtoll á ónauðsynlegan varning, og einnig á þann varning, sem ekki er hægt að segja, að sje beint óþarfur, en er miður þarfur, þannig að fólk getur sparað hann mikið við sig á krepputímum. Slíkur tollur kemur líka tiltölulega rjettlátlega niður, því að það eru aðallega efnuðustu mennirnir, sem kaupa slíkan varning. Jeg er líka á þeirri skoðun, eins og hv. nefnd, að þetta sje tiltækilegasta leiðin til þess að útvega ríkissjóði tekjuauka, þó jeg geti hinsvegar ekki gert neina áætlun um, hve mikill sá tekjuauki muni verða, sökum þess að óvíst er, hve víðtæk innflutningshöft muni verða sett, og af fleiri ástæðum, sem jeg þegar hefi nefnt. Það er að áliti stjórnarinnar mikil ástæða til að hraða þessu máli sem mest. Eins og hv.þm. er kunnugt, hefir mikið verið rætt um það manna á meðal hjer í bænum undanfarið, að innflutningsbann mundi verða sett á allan miður þarfan varning. Þetta hefir orðið til þess, að kaupmenn hafa gert meira til þess að útvega sjer slíkan varning en þeir annars hefðu gert. Og þótt reglugerð hafi þegar verið gefin út um bráðabirgðainnflutningsbann á ýmsum vörum, þá nær það ekki til þeirra vörubirgða, sem koma með næstu skipum. Ástæðan til þess er sú, að ekki þótti tiltækilegt að hindra innflutning á þeim vörum, sem þegar voru komnar í skip eða voru komnar á afgreiðslur skipanna erlendis þegar reglugerðin varð kunn. En það er vitanlegt, að það er alveg óvenjulega mikið af vörum þeim, sem innflutningshöftin ná annars til, á leiðinni til landsins, og ástæðan til þess er sú, að menn höfðu pata af því fyrirfram, að höft mundu koma. Það verður að teljast óhjákvæmilegt að hleypa þeim vörum inn í landið, sem komnar voru á afgreiðslur skipanna í Kaupmannahöfn og Leith og víðar, þegar reglugerðin varð kunn á þeim stoðum. En stjórnin álítur hinsvegar, að hún verði að gera alt, sem hún getur, til þess að ná tolli af þessum vörum. Með því finst mjer engum vera órjettur ger, því að kaupmenn munu eiga hægt með að selja vörurnar sjer að skaðlausu, þó þessi 20% tollur leggist á þær, og þeir hafa því enga ástæðu til að kvarta, þótt hann skelli nokkuð fljótt á. Og neytendur þurfa varla að kvarta undan því, því að þeir mundu alls ekki eða að mjög litlu leyti njóta þess, þó tollurinn kæmi ekki á þessar vörubirgðir, því hætt er við, að innflytjendur mundu hvort sem væri hækka þær vörubirgðir jafnmikið og þær, sem þeir yrðu að greiða toll af, og ágóðinn rynni þannig allur í vasa innflytjendanna. Jeg hefi nú reynt að gera deildinni það fyllilega ljóst, að hagur ríkissjóðs er þannig, að hann krefst tekjuauka, og hjer er um tekjur að ræða, sem auðvelt er að ná, og þessi tollur kemur yfirleitt ekki við aðra en þá, sem færastir eru um að borga. Jeg vona því, að háttv. deild láti þetta mál fá fljóta afgreiðslu. Og jeg lofa því fyrir stjórnarinnar hönd, að hún mun verða fús til þess að ræða um innflutningshöft og vinna að því að koma þeim á, að svo miklu leyti, sem hagkvæmt þykir og fjárhagur ríkissjóðs leyfir. Og jeg vona, að háttv.þm. láti ekki lítilfjörlegan skoðanamun verða þess valdandi, að ríkissjóður fari á mis við þennan sjálfsagða tekjuauka, heldur stuðli að því, að frv. þetta geti sem allra fyrst orðið að lögum.

Sveinn Ólafsson Jeg tók það fram við 1. umr. þessa máls, fyrir hönd minni hl. fjhn., að við værum samþykkir því, að þetta frv. kæmi fram, með því skilyrði, að frv. um innflutningshöft yrði einnig hraðað gegnum þingið. Þessir tveir þættir í viðreisnarstarfseminni, tollar til rjettingar fjárhag ríkissjóðs og innflutningshöft, eru svo nátengdir, að eðlilegast er og best, að þeir fylgist að. Jeg tók þá líka fram, að minni hl. nefndarinnar gerði ráð fyrir, að þetta frv. færi aðeins til 1. umr., og biði svo eftir haftafrv. og yrði því samferða út úr deildinni. Þetta frv. miðar fyrst og fremst að því að auka tekjur ríkissjóðs, en síður að hinni hlið málsins, sem þó er öllu mikilsverðari, en það er að bæta hag gjaldendanna og takmarka falska kaupgetu, eins og líka að reisa skorður við okursölu. Það er augljóst, að ef frv. eins og þetta nær fram að ganga, þá leiðir af því, að þær vörubirgðir, sem til eru í landinu og sleppa þar af leiðandi við verðtollinn, verða seldar jafndýrt og hinar tolluðu vörur. Það eykur því að óþörfu vöruverð í landinu og ágóðinn af þeirri óþörfu verðhækkun rennur að öllu leyti í vasa kaupmanna, ef ekki koma jafnhliða ráðstafanir þær, sem felast í frv. á þskj. 88 með brtt. við það. Annar aðalgallinn á þessu verðtollsfyrirkomulagi er sá, að þar sem verðtollur er á vörum en ekkert bannað, má búast við því, að tollsviknum vörum verði laumað inn í landið í skjóli hins leyfða og tollaða varnings, og það er ekki gott að segja, hvað kann að falla undan tolli á þann hátt. En ef bannaður er innflutningur á vörum og talið það, sem til er í landinu af bannvöru jafnframt, þá er tiltölulega auðvelt að sjá um, að slíkum vörum verði ekki laumað inn í landið. Hæstv. fjrh. hefir bent rjettilega á það, hve mikil þörf sje á tekjuauka handa ríkissjóði. Hann hefir gefið deildinni ítarlega skýrslu um fjárhag ríkissjóðs og horfur. Auðvitað höfðum við yfirlit yfir það áður, en við höfum þó fengið ennþá nánari vitneskju um það með skýrslu hans, sem mjer þó virðist telja að óþörfu allar útlendar skuldir með gengismun þessa tíma. Og jeg fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um það, að það þarf að gera alt, sem mögulegt er, til þess að afla ríkissjóði tekna. En það er ekki einhlítt að safna í ríkissjóð. Jafnhliða því þarf að finna ráð til þess að bæta hag gjaldendanna, og jeg fullyrði, að það verður ekki með öðru fljótar gert en með takmörkun mikilli á kaupum útlends varnings. Jeg skal ekkert fullyrða um það, hvort samherjar mínir í fjhn. vilja styðja að því að afgreiða þetta frv. í flaustri, áður en haftafrv. kemur, en jeg fyrir mitt leyti vil láta haftafrv. koma fram áður en þetta frv. verður afgreitt, svo þau geti orðið samferða. Viðvíkjandi þeirri hættu, sem hæstv. fjrh. benti á, að gæti verið á því að vörur slyppu við tollinn, vil jeg taka það fram, að ef haftafrv. nær lögfestingu, þá er sjeð fyrir tekjum af þeim vörum, sem koma næstu daga. Nokkur ástæða er til að líta svo á, sem hinn óeðlilegi dráttur á því, að haftafrv. á þskj. 88 komi fram, sje vegna þess, að nefndin hafi tilhneigingu til þess að draga málið á langinn. Þetta gildir vissulega ekki um minni hl. nefndarinnar, heldur er það að miklu leyti að kenna þeim stóru viðburðum, sem hjer hafa orðið nú undanfarið - stjórnarskiftunum, meðferð fjárlaganna og fleiru - og þess vegna er alt komið í eindaga með bæði þessi frv. Ef þetta verðtollsfrv. verður afgreitt í skyndi, þá er það heilög skylda þingsins að afgreiða haftafrv. svo fljótt, sem mögulegt er, því þó þetta tekjuaukafrv. verði samþykt, þá er, eins og jeg áður hefi tekið fram, aðeins hugsað um annan þáttinn í þeim ráðstöfunum, sem gera þarf til þess að bæta fjárhag landsins. Og með því er þar að auki hlaðið undir hagsmuni einstakra stjetta. Það má með sanni segja, að þessi verðtollar einn og án haftanna sje hrein kaupmannapólitík, því þær vörur, sem til eru í landinu, þegar tollurinn kemst á, og tollurinn nær því ekki til, verða auðvitað seldar jafnháu verði og þær, sem tollaðar verða. Og það kemur mjög órjettlátlega niður, því ágóðinn af þeirri hækkun lendir allur hjá kaupmönnum, en lamar að sama skapi kaupgetu almennings. Jeg skal svo ekki tefja tímann með lengri ræðu. En jeg tek það að endingu fram, að jeg lofa engu um að styðja þetta frv., fyr en jeg sje, hvað gert verður í haftamálinu.

Klemens Jónsson Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir nú gefið deildinni glögga skýrslu um fjárhag ríkissjóðs og sýnt fram á, hve mikil þörf er á tekjuauka. Okkur hefir verið þetta ljóst áður, og jeg skil ekki í öðru en að öllum hljóti að vera það fullljóst eftir skýrslu hæstv. fjrh. Þegar jeg tók við fjármálaráðherraembættinu, gaf jeg þinginu skýrslu um fjárhag ríkissjóðs, þótt sú skýrsla væri ekki eins ítarleg og þessi var. En annars er jeg hæstv. fjrh. þakklátur fyrir skýrslu hans og vona, að með þessu höfum við skapað fordæmi, sem fjrh. hagi sjer eftir í framtíðinni, og gefi þinginu skýrslu um allan hag ríkissjóðs, þegar þeir taka við embættinu. Það er gott fyrir alla, að það sje gert. Það er gott fyrir fjrh. sjálfan og það er gott fyrir þingið að vita, hvernig hagur ríkissjóðs er í hvert skifti, sem ráðherraskifti verða. Jeg hefi yfirleitt ekkert við skýrslu hæstv. fjrh. að athuga. Hún kom mjer ekki neitt á óvart, en það eru nokkur atriði, sem jeg vil gera lítilsháttar athugasemdir við, af því að mjer fanst þau ekki skýrð nægjanlega hjá hæstv. fjrh. Hæstv. fjrh. gat þess, að skuldir ríkissjóðs væru um 22,3 milj. kr. Þegar fjárlagafrv. fyrv. stjórnar var samið, gerði hún ráð fyrir, að skuldir ríkissjóðs væru 19–20 miljónir. En þetta fer auðvitað eftir gengi íslensku krónunnar, og þessi hækkun á skuldunum mun því stafa af því, að gengið hefir lækkað afarmikið síðustu mánuðina síðan fjárlagafrv. var samið. Þegar fjárlagafrv. var samið, var sterlingspundið reiknað á 30 íslenskar krónur, en hæstv. fjrh. mun hafa reiknað það á 34 kr., eða sem næst því, og er þá ekki lengi að muna, og það verulega ekki lengi að muna, og það verulega. Þetta vil jeg biðja hv.þm. að hafa í huga, þessu lága gengi stafar líka, að greiðslur þær, sem ákveðnar eru í 7. gr. fjárlaganna, munu verða talsvert hærri en gert var ráð fyrir, og þarf að laga það. Hæstv. fjrh. gat þess, að lausar skuldir ríkissjóðs væru 3,7 miljónir. Þetta er alveg rjett. Mig minti meira að segja, að þær væru 4 miljónir. Þessar skuldir eru mjög erfiðar við að eiga, enda vildi fyrverandi stjórn fyrir hvern mun losna við þær, ef fengist hefði fast lán með góðum kjörum í útlöndum til borgunar á þeim. Þetta hefði verið mjög hagfeld lausn í málinu. Annarsvegar hefði stjórnin þá verið laus við að hugsa um að framlengja skuldir þessar, og það hefði hinsvegar verið mjög gott fyrir bankana hjer, því að þá hefðu þeir fengið skuldir sínar greiddar, og það í erlendum gjaldeyri, sem hefði komið sjer ágætlega. Það var mikið talað um það hjer í bænum í fyrra sumar, að hægt mundi vera fyrir ríkissjóð að fá lán með góðum kjörum í útlöndum. Og það var hjer sjerstaklega maður, sem talaði oft um það bæði við mig og fleiri, að hægt mundi vera að fá slíkt lán. Bæði bönkunum og fyrv. stjórn þótti nauðsynlegt að ganga úr skugga um það, hvort svo væri, en það reyndist svo, þegar til kom, að ekki var nokkur fótur fyrir þessu. Jeg rannsakaði málið sjálfur og komst að raun um, að það mundi að vísu vera hægt að fá lán, en alls ekki með svo góðum kjörum, sem hafði verið látið í veðri vaka. Jeg get um þetta svo ítarlega sökum þess, að svo mikið hefir verið talað um þetta og ýmsir munu hafa staðið í þeirri meiningu, að hægt mundi vera að fá gott lán, en það reyndist nú samt ómögulegt. Jeg get fyllilega tekið undir það með hæstv. fjrh., að nokkrar umframgreiðslur muni verða á árinu, og því brýn nauðsyn á því að útvega tekjuauka. Bæði strandvarnir og einkum berklaveikiskostnaður mun fara mikið fram úr fjárveitingu. Viðvíkjandi því, sem hæstv. fjrh. sagði um greiðslu á láni Vestmannaeyja, vil jeg geta þess, að samningarnir um hafnargerð voru gerðir áður en jeg kom inn í stjórnina, og löngu áður byrjað á henni, svo það var ekki annað að gera fyrir mig en að borga út samkv. hafnarlögunum. Hæstv. fjrh. hefir skýrt frá því, að hann hafi leitað samninga við bæjarstjórn Vestmannaeyinga um lán þeirra, en hafi ekki fengið ákveðið svar. Margar tilraunir hafa verið gerðar í þessa átt af okkur í fyrv. stjórn, en árangurslaust. Við höfum venjulega ekkert svar fengið, og það má mikið vera, ef þessi stjórn fær ekki að reyna það sama. Ef til vill gengur það nú betur, vegna þess að nýr bæjarstjóri er kominn þar. Þó býst jeg við, að það verði erfitt nú sem fyr að grípa gullið í Eyjunum. Hæstv. fjrh. gat þess, að nú væri sjóður tómur að heita mætti, varla meira en tveggja daga forði allajafna. Þetta er svipað og þegar fyrv. stjórn tók við, og þegar jeg tók við fjármálastjórn, og alla mína tíð, var fjárhagurinn bágborinn, en þó var oftast forði til vikunnar. Aðaltekjurnar komu frá Reykjavík, og lögreglustjóri borgaði altaf inn á laugardögum. Erfiðast var um mánaðamót. Að það er svo erfitt nú að komast af dag frá degi, stafar máske af því, að þing stendur yfir.  (Fjrh. JÞ: Alveg rjett)  . Sje svo, er það þinginu næst að bæta úr því, og enda hvort sem er. Jeg vil leyfa mjer að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. fjrh., hvort það sje svo afarnauðsynlegt að koma þessu máli af á 2–3 dögum. Sjerstaklega vil jeg spyrja hann að því, hvort brýn nauðsyn sje að ljúka umr. hjer í kvöld, hvort ekki megi fresta henni til morguns. Jeg er nýlega kominn í fjhn., í stað hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), og hefi ekki átt kost á að sitja fund með henni til að ræða þetta mál. Mun þessi ósk mín því ekki þykja neitt óeðlileg, Jeg vil því beina þeirri ósk til hæstv. forseta að bera það undir háttv. deild, hvort ekki megi taka málið af dagskrá.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg skal strax svara fyrirspurn hv. 2. þm. Rang. (KlJ) því, að jeg tel alveg nauðsynlegt, að þetta mál verði afgreitt frá deildinni á morgun, og að Ed. geti afgreitt það á einum degi, á mánudaginn. Þetta er alveg nauðsynlegt til þess að tollun verði viðkomið á þeim förmum, sem væntanlegir eru til landsins næstu daga. Hygg jeg, að afgreiðsla megi alls ekki dragast lengur, ef þessi tilgangur á að nást. Það er meiri sæmd fyrir Alþingi vegna fjárhags ríkissjóðs að afgreiða málið í tíma, svo hægt sje að ná tolltekjum af þessum væntanlegu förmum. Jeg hafði ætlað að fara fram á það við hv. deild, að 2. umr. yrði lokið nú, en jeg skil aðstöðu hv. 2. þm. Rang., að hann vilji ræða málið við fjhn. áður en það fer úr deildinni. Jeg vil spyrja háttv.þm., hvort honum sje ekki nægilegt að ræða við nefndina milli 2. og 3. umr. Nefndin gæti haft fund í kvöld eða snemma á morgun. Jeg vil þá svara nokkrum ummælum, sem fram hafa komið, og skal þá fyrst víkja að ummælum hv. 2. þm. Rang., að skuldir ríkissjóðs hefðu hækkað frá því, sem alment var álitið og gefið var upp, en það voru 20 milj. kr. Þetta stafar að nokkru leyti af gengislækkun. Hefi jeg reiknað sterlingspundið á kr. 33,50 og danska krónu á kr. 1,23. Einnig hafa bæst við lausar skuldir. Það er alveg rjett, að samningar um hafnargerð í Vestmannaeyjum voru gerðir áður en hin síðasta stjórn tók við völdum, Einungis samningar um greiðslu lánsins voru gerðir um síðustu áramót. Ummæli mín viðvíkjandi láninu voru í þá átt, að jeg er hræddur um, að Vestmannaeyingar geti ekki greitt það, sem þeim ber, á þessu ári, og kemur þá til kasta ríkissjóðs. Og því erfiðara sem verður að eiga við bæjarsjóð Vestmannaeyja, því brýnni nauðsyn er á því að greiða úr þörf ríkissjóðs. Út af upplýsingum, sem háttv. 2. þm. Rang. gaf um það, að reynt hafi verið að festa lausaskuldir með erlendum lánum, vil jeg taka það fram, að því fer mjög fjarri, að jeg vilji álasa hæstv. fyrv. stjórn fyrir að hafa ekki fest lausu skuldirnar. Jeg tel það ekki æskilegt, að við reynum að svæfa sjálfa oss með því að taka hagkvæm lán til að greiða tekjuhalla. Það er að vísu erfitt fyrir fjrh. að taka við svo miklum lausum skuldum, en jeg er ekki viss um nema það hafi verið nauðsynlegt, að svo færi, til þess að menn rönkuðu við sjer og vöknuðu til fullrar meðvitundar um fjárhagsástandið og gerðu ráðstafanir, sem duga til þess að hægt sje að snúa við af þessari tekjuhallabraut. Býst jeg ekki við, að það hefði orðið happasælla fyrir þjóðina, þó skuldum hennar hefði verið ráðstafað með hagkvæmum löngum lánum. Hvað snertir aths. háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), verð jeg að segja það, að mjer er það óskiljanlegt, að þær geti ráðið svo miklu hjá honum, að hann synji frv. um atkvæði sitt. Hann greiddi atkvæði með frv. í nefndinni í fyrstu ágreiningslaust. (SvÓ; Ekki ágreiningslaust; með skilorði). Jú, ágreiningslaust. Það er vitanlegt, að slíkar stórfeldar breytingar geta ekki orðið óþægindalaust með öllu. Það er auðvitað mögulegt fyrir kaupmenn að setja upp birgðir sínar, en jeg er ekki viss um, að kveða muni svo mikið að því eins og hv. 1. þm. S.-M. ímyndar sjer. Góðir kaupmenn hafa sagt mjer, að þeir myndu jafna tollinum niður á gömlu og nýju birgðirnar, og er það rjett aðferð eins og hjer stendur á. Á stríðsárunum var stjórninni gefin heimild til að takmarka vöruverð, og skipaði hún til þess verðlagsnefnd. Veit jeg ekki annað en að stjórnin hafi enn heimild til að grípa til þessa ráðs, ef þörf krefur. Þurfa því ekki að vera ákvæði um þetta í frv., nje heldur þarf frv. að tefjast þess vegna. Að öðru leyti má segja það, að taki kaupmenn einhvern gróða af þessum tolli nú, kemur það annarsvegar fram í auknum gjöldum þeirra til hins opinbera í tekjuskatti. Þar sem þessi ráðstöfun er til bráðabirgða og búast má við einhverjum vörubirgðum þegar tollinum verður af ljett, verða kaupmenn að taka tilsvarandi tap af þeim birgðum eins og þann gróða, sem þeir kunna nú að fá af fyrirliggjandi birgðum. Auðvitað gæti farið svo, að seinni birgðirnar yrðu eitthvað minni en þær fyrri, og því einhver vinningur fyrir þá kaupmenn, sem vildu nota sjer hann út í æsar. En einhver óþægindi hljóta altaf að fylgja slíkum óvenjulegum ráðstöfunum. Hliðstæð óþægindi stafa af bráðabirgðareglugerðinni um aðflutningsbann á ýmsum vörum, og mun þó hv.þm. S.-M. fremstur manna viðurkenna það, að ekki var rjettmætt að undanfella að setja slíka reglugerð. Jeg hefi nú svarað mótbárum hv.þm. um það, að með þessum tolli sje sjerstaklega verið að hlaða undir kaupmenn. Má bæta því við, að það er vitanlegt, að slík tollhækkun mun draga úr verslunarveltu með þessar vörur, þó engar væru aðrar hömlur; afleiðingin er hagsmunarýrnun fyrir kaupmenn. Er enginn efi á því, að það mun koma mjög við hagsmuni margra þeirra. Ef mönnum finst, að það verði um of til hagsmuna fyrir vissa grein verslunar að setja tolllögin á nú þegar, - hvað segja hinir sömu menn um að draga það þangað til kaupmenn eru búnir að ná heim til sín þessum væntanlegu vörum án aukatolls? Það finst mjer hlynna meira að hagsmunum kaup manna heldur en að samþykkja frv. sem fyrst. Jeg veit, að hv. 1. þm. S.-M. sjer þetta, ef hann vill líta á það. Þá sagði sami hv.þm., að vel mætti flytja inn tollsviknar vörur í skjóli hins leyfða varnings. Vitanlega fylgir sá galli öllum tollum. En ef menn telja þetta sem gilda ástæðu á móti tollum, verða þeir að stinga upp á öðrum færari leiðum til að afla ríkissjóði tekna. Ef til vill hafa þessi ummæli hv.þm. átt að þýða það, að heppilegra myndi aðflutningsbann heldur en tollun, því þá yrði erfiðara að skjóta inn vörum. Jeg hygg hið gagn stæða. Við erum nú búnir að fá fulla reynslu fyrir því á þessu landi, að almenningsálitið er á móti aðflutningsbönnum, og mönnum þykir engin minkun að því að brjóta þau, en þykir aftur á móti minkun að því að koma upp um lögbrjótana. Löggæslan hefði því mjög slæma aðstöðu með almenningsálitið á móti sjer. Þessu er öðruvísi varið með tollsvik. Sem betur fer er ennþá sá heilbrigði hugsunarháttur ríkjandi hjer á landi, að það þykir skömm að svíkja tolla. Sá mikli mismunur, sem liggur í því, að hafa almenningsálitið með sjer eða móti, ríður alveg baggamuninn í þessu efni. Jeg get því ekki sjeð, að nein af þeim ástæðum, sem fram hafa verið bornar, geti rjettlætt að draga afgreiðslu þessa frv.

Klemens Jónsson Jeg vil leyfa mjer að beina því til hæstv. forseta, að hann beri undir hv. deild, hvort umr. megi ekki fresta til morguns.

Jón Kjartansson Þar sem þetta mál er nú komið frá fjhn., þykir mjer alleinkennileg ástæða hv. 2. þm. Rang. (KlJ), að hann þurfi að ræða málið við þá nefnd, enda þótt hann, að því er sagt er, sje nú kominn í nefndina í stað annars manns þar. Innflutningshaftamálið kemur ekkert við þetta mál. Jeg sje því ekki, að nein ástæða sje til að tefja þetta frv. Auk þess efast jeg um, að þessi mannaskifti í fjhn. hafi enn farið löglega fram - veit ekki til, að það hafi verið borið undir vinnunefnd þingsins.

Forseti (BSv): Jeg veit ekki, hve brýn ástæða er til að flýta þessu máli.

Jeg mótmæli því fyrir hönd meiri hl. fjhn., að málinu sje frestað. Jeg krefst þess, að málið sje borið undir deildina

. Það er að minsta kosti óhætt fyrir hv.þm. að lofa forseta að ljúka máli sínu, áður en hann rýkur af stað með mjög mikilli grimd. Það má búast við ærið löngum umr. Jeg mun ekki beita hv. deild neinu ofríki nú, frekar en endranær, og mun láta hana skera úr, hvort málinu skuli frestað eða ekki.

Tryggvi Þórhallsson Hæstv. fjrh. (JÞ) gat þess, að hann þyrfti að tala nokkuð alment um þetta mál. Og það gerði hann líka. Jeg þarf líka að tala um málið nokkuð á víð og dreif. Jeg býst við, að flestir þm. hafi orðið varir við það hjá kjósendum sínum, eins og jeg, að almenningur ber einkum fyrir brjósti, að þingmenn beiti sjer fyrir þrem stórmálum, öðrum fremur. Fyrst er það, að sparað verði á húshaldi ríkisins, annað, að þing verði aðeins annaðhvert ár, og þriðja, að koma á innflutningshöftum til þess að koma á verslunarjöfnuði og bæta gengið. Jeg vona nú, að fjárlögin verði afgreidd frá þinginu í mjög sæmilegu horfi. Um það eru tveir aðalflokkar þingsins nokkurnveginn sammála.

Þarf að gera betur

. Alveg rjett hjá hv.þm. Barð. (HK). Þá er þing annaðhvert ár. Það mál hefir flokkur hæstv. forsætisráðherra drepið í Ed., enda hafði hann gert frv. sitt svo úr garði, að ólíklegt var, að það næði samþykki. Kröfur þjóðarinnar voru og eru einungis þær, að ráðherrum verði fækkað og þing háð annaðhvert ár. Þá er Framsóknarflokkurinn sá hvert stefndi, vildi hann koma í veg fyrir, að frv. fjelli, og bauð að láta sjer nægja með þá eina breytingu á stjórnarskránni, að þing yrði háð framvegis annaðhvert ár. En þegar flokkurinn fjekk ekki við ráðið, herti hann á kröfunum og lagði til, að landskjörnu þingmennirnir yrðu og lagðir niður. Og nú er þetta áhugamál þjóðarinnar dautt fyrir aðgerðir fylgismanna forsætisráðherra. Úr því sem komið er, verð jeg stórlega að draga í efa, að það hafi nokkurntíma verið meining hæstv.forsrh. (JM), að stjórnarskrárbreytingin yrði samþykt, heldur hafi frv. aðeins verið borið fram til að slá ryki í augu kjósenda. Og hvernig á nú að ganga frá þriðja höfuðmálinu, innflutningshöftunum! Jeg sje ekki betur en allar horfur sjeu á, að ætlunin sje að koma því fyrir kattarnef. Góður fyrirboði þess er það, að komin er fram áskorun, sem jeg held á hjer í hendinni, frá þeim, sem standa bak við Íhaldsflokkinn hjer í Reykjavík, kaupmannastjettinni. Í því ávarpi er farið fram á, að haftafrv. verði drepið og þær stofnanir lagðar niður, sem gefa nú landinu einna drýgstar tekjur. Í fyrri ræðu sinni um þetta mál lýsti hæstv. fjrh. (JÞ) því yfir, að hann mundi fús til góðrar samvinnu um haftafrv. En í síðari ræðunni tók hann greinilega fram þann mikla mun, sem væri á tollum og höftum. Meðal annars tók hann það fram, að almenn óánægja væri yfir því, að tekin yrði haftaleiðin, en við tollana væru menn orðnir vanir. Og til þess að koma þessu frv. að, sem nú er til umr., hefir verið unnið til að hefta störf nefnda, t. d. komið í veg fyrir það, að fjvn. geti haldið fund í dag og lokið svo snemma störfum sínum, að 3. umr. fjárlagafrv. fari fram á mánudag. En hvað liggur þessu frv. á? Fyrverandi stjórn hefir gefið út reglugerð, sem bannar að flytja inn flestar þær vörur, sem um er að ræða í þessu frumvarpi. Hvers vegna mega þessi tvö frv. ekki fylgjast að? Tilgangurinn með að flýta þessu frv. svo sem gert er, virðist ekki vera annar en sá, að drepa höftin. Mun verða sagt, þegar þetta frv. hefir verið samþykt: Nú er ekki lengur nein þörf á höftum. Og það er þá tilraun til að komast fram hjá ákveðnum þjóðarvilja, eða að minsta kosti vilja alls þorra kjósenda í fjöldamörgum kjördæmum. En verði höftin feld, þá skal það verða skjallega sannað eins og hverjir það voru, sem drápu stjórnarskrárbreytinguna í Ed. Vil jeg nú beina máli mínu til hæstv. atvinnumálaráðherra. Hv. 1. þm. Skagf. (MG) hefir fyr og síðar lýst því yfir, að hann vildi innflutningshöft. Og nú vil jeg spyrja þennan hv.þm., hvort hann, við að verða atvinnumálaráðherra, hafi breytt svo um skoðun, að hann vilji nú loka haftaleiðinni með því að taka tolla í staðinn. Þessi krafa þjóðarinnar um höft er ekki aðeins gerð til þess að bæta hag einstaklinga, heldur alls almennings, þar sem höftin verða til þess að koma á verslunarjöfnuði og bæta gengi peninga. Og einmitt það er mál málanna um öll lönd. Jeg hefi fyrir skömmu talað við merkan Dana um það, hvað mundi verða aðalmálið við kosningarnar, sem standa nú fyrir dyrum í Danmörku. Hann svaraði eindregið, að það, sem allra mest yrði lögð áhersla á, væri gengið. Og um okkur er sama máli að gegna. Ekkert er okkur frekar áríðandi en að laga gengið. Sumir segja, að sama sje, hvort farin sje tolla- eða haftaleiðin. Sje tollaleiðin farin, verði fluttur inn óþarfavarningur og hækkað á honum verðið. Síðan kaupi þeir, sem geti og vilji, og sje ekki neitt við því að segja. En jeg segi, að stórmikill munur sje á því, hvor leiðin verði farin. Tollar hjálpa ekki til þess að minka eftirspurnina eftir erlendum gjaldeyri, og þeir koma ekki á verslunarjöfnuði. Jeg er því ekki í vafa um, hvort betra er, og jeg veit, að þjóðin er ekki í vafa um það. Hæstv. fjrh. hefir auðvitað trygt sjer meiri hluta hjer í deildinni með þessu frv. En jeg vil fá skýra atkvæðagreiðslu um það, hvernig menn ætla að velja á milli leiðanna. Og það fæ jeg með því að bera fram þessa rökstuddu dagskrá, sem jeg les nú upp, og afhendi síðan hæstv. forseta: Þar sem komið hefir fram mjög skýr og ákveðinn þjóðarvilji með því að hanna innflutning til landsins á sem flestum þeim vörum, sem unt væri að vera án, þar sem komið er fram á Alþingi frumvarp, sem fer í þessa átt, og þar sem frumvarp það, sem hjer fyrir liggur, virðist benda til annara leiða í þessu efni, þykir deildinni ekki ástæða til að greiða atkvæði um frumvarp þetta, fyr en sjeð er um afstöðu deildarinnar til innflutningshaftafrumvarpsins, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá. Jeg vil undirstrika það, að meining mín með þessari dagskrá er ekki sú, að drepa þetta frv. umsvifalaust, heldur er það tilætlun mín að láta það fylgjast með haftafrumvarpinu, eins og hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) vildi. Meðan jeg hefi ekki sjeð, hvað verður um það frv., tek jeg enga afstöðu til þessa.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. þm. Str. (TrÞ) sagði, að meiningin með þessu frv. væri að drepa haftafrv. Jeg mótmæli þessu alveg og jeg get sagt það, að þó að jeg hafi haft stólaskifti, þá hefi jeg að engu leyti skift um skoðanir. En jeg sje það, að ríkinu er nauðsyn á tekjuauka, og þetta er einmitt frv. í þá átt að auka tekjur ríkisins. Aftur á móti vil jeg hefta innflutning svo sem ríkissjóður framast þolir. Og jeg veit það, að hæstv. fjrh. (JÞ) er mjer samþykkur í þessu efni. Það er því með öllu rangt, að við viljum drepa með þessu haftafrv., eins og hv.þm. Str. gaf í skyn og brigslaði okkur um.

Jeg hefi ekki brigslað hæstv. atvrh. um það

. Og jeg vil taka það fram, að það getur haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir ríkissjóð, að þetta frv. nái ekki fram að ganga eða verði ekki samþykt mjög bráðlega. Einmitt nú er á leið mikið af varningi til landsins, sem þetta frv. gerir ráð fyrir tolli á, og verður það ærið tap fyrir ríkissjóð, ef ekki næst af þeim varningi tollur. Þá var hv.þm. Str. að brýna okkur á því, að við værum kaupmannasinnar. En þeir gera kaupmönnunum víst mestan greiðann, sem seinka svo þessu frv., að tollur náist ekki af þeim vörum, sem nú eru á leiðinni hingað til landsins. Þær vörur eru mjög miklar, og tilætlun okkar er að ná tekjuauka strax. Það liggur því í augum uppi, að frv. er fjárhagsatriði og ekkert annað. Um innflutningshöftin er, eins og jeg hefi tekið fram, skoðun mín óbreytt, og mun jeg beita þeim eins mikið og ríkissjóður þolir. En jeg vona, að hv. deild sje mjer sammála um að fara ekki lengra í þeim efnum. Stjórnarskrárbreytingunni kæri jeg mig ekki um að blanda inn í þetta mál. En ekki lagði jeg atkvæði að því að fella hana. Og jeg sje ekki annað en að ennþá geti komið fram frv. um það efni. En annars held jeg einmitt, að fleygur þeirra flokksbræðra hv.þm. Str. hafi orðið frv. að bana. Um dagskrá hv.þm. er það að segja, að jeg sje ekki betur en að hún verði til þess að drepa þetta mál, ef hún nær samþykki deildarinnar. En eftir því, sem mjer hefir skilist, er það ekki tilætlun hv.þm. (TrÞ), og vona jeg því, að hann taki hana aftur, þá er hann hefir áttað sig á þessu. Háttv. sami þm. vill láta skera úr því, hvora leiðina eigi að fara. Jeg tel báðar leiðirnar nauðsynlegar, og vil því fara þær báðar. Tollhækkunin er nauðsynleg vegna hagsmuna ríkissjóðs, og innflutningshöftin vegna almenns sparnaðar. Annars vona jeg, að jeg hafi skýrt afstöðu mína í þessu máli nægilega, og verð jeg að treysta því, að hv.þm. Str. rengi mig ekki og taki aftur till. sína.

Fjármálaráðherra (JÞ): Háttv. þm. Str. spurði að því, hvað lægi á að samþykkja þetta frv. Frá því hefir nú verið sagt, hve þörfin er brýn. Ástæðurnar eru þá fyrst og fremst þær, að bæði fær ríkissjóður tekjur, sem hann mundi annars missa, og hann fær fyr auknar tekjur, ef þetta frv. er samþykt strax. Og enginn þarf að efast um, að þörf sje á þessu. Annars fann háttv.þm. (TrÞ) ekkert að efni frv., sem er að afla ríkissjóði tekna. Hann hefir líka í fjvn. sýnt það, að hann vill einmitt stíga spor í áttina til að rjetta fjárhaginn. Mjer finst það því ærið ólíklegt, að hann verði á móti þessu frv. Eina mótbáran gegn því, sem nokkurs er um vert, er sú, að menn sæju aðra heppilegri leið til þess að afla ríkissjóði tekna. En hv.þm. Str. talar aðeins um höft, eins og það sjeu einu óyggjandi bjargráðin að hoppa í hafti. Hv. þm. hlýtur þó að vita það, að eina ráðið til þess, að gengisfallið stöðvist, er að betri jöfnuður náist á tekjum og gjöldum ríkissjóðs - og vonlaust er að laga ástandið, ef ríkissjóður eyðir meiru en því, sem nemur tekjunum. En eins og allir hv.þm. hljóta að sjá, svifta innflutningshöftin ríkissjóð tekjum. Þær vörur, sem bannaðar eru í reglugerðinni, eru einmitt vörurnar, sem hæstur er á tollurinn. Ríkissjóðurinn er því með höftunum sviftur tekjum. Þetta frv. fer fram á, að bætt sje úr þessu, og þá fyrst, þegar það hefir verið gert, getum við farið að tala um höft. Ef tekjuaukafrv. verður ekki samþykt, er heldur ekki hægt að samþykkja haftafrv. Og jeg er viss um, að hv.þm. Str. er óhætt að koma til kjósenda sinna og segja þeim, að hann hafi greitt atkvæði með tollhækkun á óþörfum varningi, til þess að afla ríkissjóði aukinna tekna. Jeg er uppalinn í næstu sýslu við kjördæmi hv.þm. og þori að segja, að jeg þekki svo mikið kjósendur hans, að mjer sje óhætt að fullyrða þetta. En verði dagskrá hv.þm. Str. samþykt, þá er það sama og að fella frv. Hv. þm. talaði um tvær leiðir. En er haftaleiðin ekki ófær, nema tollaleiðin sje líka farin? Það er því ekki um að ræða tvær leiðir, heldur tvo áfanga sömu leiðar. Og tollhækkunin er fyrri áfanginn. Jeg get því ekki skilið það, að hv. deild sjái nokkuð á móti því að samþykkja þetta frv. En það þarf að samþykkjast strax, ef það að fullu á að geta náð tilgangi sínum. Og að því loknu vil jeg tala um höftin og hve langt sje hægt að fara í því efni. Þau eru seinni áfanginn.

Jón Auðunn Jónsson Háttv. þm. Str. (TrÞ) var að koma með dylgjur og aðdróttanir í minn garð, og hygg jeg að honum hafi ekki þótt leitt að geta með einhverjum líkum borið mjer það á brýn, að jeg vildi drepa niður öllum innflutningshöftum. Hann hefir áður sagt svo margt ósatt um mig í blaði sínu. Mun honum því hafa þótt vænt um það að geta nú borið eitthvað á mig, sem hann hefir ætlað, að hefði við einhver rök að styðjast. Jeg skal nú gera nokkra grein fyrir afstöðu minni í þessu máli. Í gær bar jeg fram tillögu í fjhn., sem jeg vil leyfa mjer að lesa upp: „Í trausti þess, að ríkisstjórnin beiti lögum nr. 1, 8. mars 1920, til þess að hefta innflutning eins freklega og fært er, með hliðsjón af fjárhagsástandi ríkissjóðs, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þetta var tillaga, sem jeg bar fram í nefndinni um afgreiðslu frv. um bann gegn innflutningi á ýmsum vörum. Jeg hygg, að flestir hv. deildarmenn muni nú vera sannfærðir um það, að hagur ríkissjóðs sje miklum mun erfiðari en þeir ætluðu, þegar þeir komu til þings. Flestir munu hafa ætlað, að skuldir ríkissjóðs mundu ekki vera meiri en 19 milj. kr., og svo var um fjhn. fyrstu dagana, sem hún starfaði. En af upplýsingum frá bönkunum, einkum Landsbankanum, kom það í ljós, að skuldirnar eru mörgum miljónum króna hærri en greinir í landsreikningnum fyrir 1922. Jafnvel þótt jeg sje hlyntur því að hefta innflutning á óþörfum vörum, svo og þeim vörum, sem með nokkru móti má án vera, sje jeg mjer þó ekki fært annað en að mæla fast með því, að þetta tollaukafrv. verði samþykt og afgreitt sem fyrst. Með því að afgreiða ekki þetta mál strax og það kom fram, hefir ríkissjóður mist tekjur, sem nema áreiðanlega ekki minna en 50–60 þús. kr. Hv. þm. Str. (TrÞ) sagði, að þessu frv. hefði verið útbýtt hjer í hv. deild samtímis því, að ávarp hafi komið frá verslunarráði Reykjavíkur, og taldi hann þetta tvent geta staðið hvað í sambandi við annað. Þetta er fjarri öllum sanni. Í þessu ávarpi verslunarráðsins er ekki með einu orði minst á innflutningshöft, hvorki til nje frá. Jeg og margir aðrir deildarmenn erum sannfærðir um það, að lögum frá 1920 hefði mátt beita miklu freklegar en fyrverandi stjórn og fylgismenn hennar hafa látið í veðri vaka. Þetta sýnir reglugerð sú, sem nýlega hefir verið gefin út og tekur yfir flesta aðalflokkana á þeim vörum, sem ekki eru alveg bráðnauðsynlegar, og sumar tegundir, sem enginn getur verið án, svo sem vefnaðarvöru og skófatnað.

Það er kominn í ljós nýr þingvilji

. Jeg veit ekki til, að það hafi verið borið upp í þinginu, en stjórnin mun hafa heyrt það álit margra þingmanna fyrir þing og í þingbyrjun, að þetta mundi fært. Eftir því, sem fram hefir komið með þessari reglugerð, er enginn vafi á því, að stjórnin getur í skjóli þessara laga heft innflutning eftir því, sem henni þykir tiltækilegt á hverjum tíma. Hv. þm. Str. sagði, að með því að snúa sjer ekki að innflutningshöftum, mundu menn vinna fátæklingum tjón, en þeir efnaðri hagnast af. Um þetta má ef til vill segja margt, en það ætti að vera vitanlegt öllum, að innflutningshöft mundu skaða þá fátækari miklu meira en þá hina efnaðri. Sú vara, sem til er í landinu, verður auðvitað altaf því dýrari sem lengra líður frá því, að bannaður var innflutningur á henni, þó að reynt verði að setja einhverjar skorður við því. Hinir efnaðri birgja sig strax upp eins og þeir þykjast þurfa, en það geta fátæklingarnir ekki. Fer því svo áður en varir, að fátæklingarnir fá ekkert af vörunni, þótt hún sje þeim bráðnauðsynleg, því að efna mennirnir hafa keypt hana upp áður. En þrátt fyrir þennan mikla ókost á aðflutningsbanni á vörum, þá eru tímarnir nú svo alvarlegir, að nauðsynlegt er að gera einhverjar ráðstafanir í þessa átt. Hvað sem aðrir hv.þm. segja, vil jeg lýsa yfir, að jeg treysti núverandi atvrh. (MG) mjög vel til að fara með þessi mál. Jeg hygg, þrátt fyrir glamur ýmsra hv.þm., að hann hafi sýnt meiri festu í þessu máli en margir aðrir.

Árið 1921 sjerstaklega

. Jeg get búist við því, að stjórnin muni ekki fá þakkir fyrir að hafa þetta starf á hendi. En vilji hún taka það að sjer, tel jeg það bestu leiðina, og þá, sem vænlegust er, að nái tilgangi sínum. Það er öldungis víst, að þó að vjer samþykkjum í dag eða á morgun lög um innflutningsbann á ýmsum varningi, mun það reynast í framkvæmdinni, að ýmsum vörum hefði verið slept, sem ætti að banna að rjettu lagi, en aftur bannaðar margar þær tegundir, sem vjer komumst ekki hjá því að flytja inn og þá verður að veita undanþágu fyrir. Jeg get hugsað, að hv.þm. Str. gangi til sá metnaður í þessu máli, að hann vilji ekki unna hinni nýju stjórn að fara með innflutningshöftin. En jeg efast ekki um, að hún mundi sýna stórmikla yfirburði yfir fyrverandi stjóra í meðferð þessa máls og annara.

Tryggvi Þórhallsson Jeg kippi mjer ekki upp við það, þó að gustasamt verði um þm. Str. og þó að hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) hafi lengst af vikið máli sínu til mín, mun jeg láta hann hvíla í friði, en snúa orðum mínum til hæstv. stjórnar. Jeg hygg, að engum hafi dulist, sem hlýddi á fyrri ræðu mína, að tilgangur minn var að reyna að bjarga innflutningshöftunum. Jeg er sannfærður um, að ákveðin höft eru nú nauðsynleg, og jeg get bætt því við, að jeg álít, að sú stjórn sem ekki vill hefta innflutning á ónauðsynlegum vörum, eins og fjárhag þjóðarinnar er komið nú, og vill ekki segja þjóðinni að neita sjer um þessar vörur í bili, á ekki skilið, að þingið fái henni í hendur stórfelt tollaukafrv. Jeg skal þá víkja að þeim ummælum hæstv. fjrh. (JÞ) í minn garð, er hann gaf í skyn, að jeg væri að steypa ríkissjóði á höfuðið. Það er þá lítil þúfa, sem ríkissjóður getur hnotið um, ef það setur hann á höfuðið, verði þetta frv. afgreitt nokkrum dögum síðar en fyr, eða ekki fyr en sjeð verður um afdrif haftafrv. Hæstv. atvrh. (MG) vil jeg þakka fyrir orð hans um haftamálið. En þó varð jeg var við dálitla veilu í máli hans. Fyr á þinginu kvaðst hann vera ákveðinn með innflutningshöftum, en nú fylgdi sá böggull skammrifi, að þau yrði að framkvæma án þess, að of nærri yrði gengið ríkissjóði. Það getur verið, að þessi varnagli marki enga stefnubreytingu hjá honum, en þó má vera, að svo sje. Samt vil jeg vona, að það sje ekki. Jeg vil að lokum beina því til hæstv. fjrh., að jeg er fús á að reyna að stefna að samkomulagi í þessu máli, ef hann vill lýsa yfir því af sinni hálfu, - og jeg tel víst, að nægilega margir hv.þm. muni þá fylgja honum - að hann muni, ef þetta frv. fær fljóta afgreiðslu, vilja vinna að framgangi frv. um innflutningsbann á vörum, sem nema 5–7 milj. kr. árlega. Vilji hann vinna að framgangi slíks frv., og sje þá ákveðinn í því, að slík höft standi það langan tíma, að eitthvert gagn yrði að, t. d. 3 ár, þá skal jeg ekki verða meinsmaður þessa frv. Jeg átti tal við hæstv. forseta (BSv) um þá rökstuddu dagskrá, sem jeg hefi borið fram, og heyrðist mjer á honum, að hann teldi samþykt hennar hafa það í för með sjer, að þessu máli væri þá lokið. Þetta var alls ekki tilgangur minn. Jeg hafði lesið þá grein þingskapanna, sem lýtur að þessu, og er í fyrri málsgrein talað um að vísa máli frá, einnig um tiltekinn tíma. Síðari málsgreinin ræðir um að vísa máli frá með rökstuddri dagskrá, og hugði jeg, að ákvæði fyrri málsgreinarinnar, um að vísa máli frá um tiltekinn tíma, ætti einnig við um þetta. Jeg get fallið frá þessari rökstuddu dagskrá, en gefi hæstv. fjrh. ekki þá yfirlýsingu, sem jeg hefi beðið um, mun jeg greiða atkvæði gegn frv., því að höftin vil jeg fá. Ef það er því vilji hæstv. stjórnar, að einhver höft komist á, vænti jeg þess, að hæstv. fjrh. gefi þá yfirlýsingu, er geti komið mjer til að fylgja þessu frv.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg þarf ekki að gefa aðra yfirlýsingu en þá, að staðfesta orð hæstv. atvrh. (MG), sem hann mælti áðan og tók um leið fram, að jeg væri samþykkur. Sje jeg ekki ástæðu til að fara að endurtaka þau ummæli.

Hve víðtæk höft?

. Svo víðtæk, sem fjárhagur ríkissjóðs leyfir; það er ætlun stjórnarinnar. Jeg verð að segja, að mjer líkar mun betur við hv.þm. Str. eftir síðari ræðu hans heldur en eftir hina fyrri. Því að eftir henni og rökstuddu dagskránni, sem hann bar fram, varð ekki sjeð annað en að hann vildi snúast á móti þessu frv. og heimta höftin. Það tvent væri sama sem að stefna ríkissjóði í þurð, ef hann er sviftur tekjustofnum sínum án þess að nokkuð sje sett í staðinn. Nú heyri jeg, að þetta hefir ekki verið tilgangur hv.þm., og gleður það mig mjög.

Orðalag dagskrárinnar sagði til þess

. Jeg skildi dagskrána svo, sem venja er til eftir þingsköpum, að málinu væri vísað frá með henni. Hv. þm. kvað nú svo fallega að orði, að nú væri spurningin um það eitt, hvort frv. þetta yrði samþykt nokkrum dögum fyr eða síðar. Þetta voru orð, sem mjer líkaði að heyra. En sje ekki spurning um annað, þá mun hver maður geta sjeð, að rjettara er að samþykkja frv. nokkrum dögunum fyr, áður en þær vörur koma, sem nú eru á leiðinni. Mjer þykir undarleg þau ummæli hv.þm. Str., að sú stjórn, sem er á móti innflutningshöftum, eigi ekki skilið, að henni sjeu fengin í hendur lög um tollauka. Jeg vona, að hv.þm. láti landið sitt ekki gjalda þess, þó að honum sje kalt til þessarar stjórnar. Það er óþarfi fyrir hann, því að hann hefir fullkomlega þinglegri ráð til þess að koma stjórninni frá, ef hann hefir annars atkvæðamagn til þess, en að neita um nauðsynlegan tekjuauka. Segi jeg þetta ekki vegna þarfar minnar að halda áfram að vera fjármálaráðherra, heldur vegna nauðsynjar ríkissjóðs.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal einungis gera stutta athugasemd. Háttv. þm. Str. sagði, að það gæti þýtt stefnubreytingu hjá mjer, að jeg vildi ekki ganga of nærri ríkissjóði með innflutningshöftum. Svo er ekki. Jeg hefi aldrei ætlað mjer að fylgja því, að of nærri ríkissjóðnum sje gengið. Í haftamálinu má ekki fara svo langt, að ríkissjóður komist í þurð. Þetta veit jeg, að háttv.þm. Str. viðurkennir. Hv. þm. segir, að einu megi gilda, hvort þetta frv. verði afgreitt nokkrum dögum fyr eða síðar. En það getur oltið á nokkrum hundruðum þúsunda fyrir ríkissjóð, hvort þessi tollur næst af vörum, sem koma með næstu skipum. Ef þær vörur sleppa undan tolli, þá mun hann vitanlega fara í vasa þeirra, sem fá þær. Jeg vil því eindregið skora á þá, sem styðja vilja þetta mál, að stuðla að því, að þetta frv. geti orðið samþykt svo snemma, að það öðlist konungsstaðfestingu áður en næsta skip kemur. Ella fer mikið af þessari miklu tollupphæð í vasa þeirra kaupmanna, er vörur þessar fá.

Magnús Torfason Jeg sje, að rúsínur eru ekki nefndar í frv., og hygg jeg því, að hv. deildarmenn muni líta svo á, að þeirra þyrfti til uppbótar hjer í háttv deild. Því fremur þykir mjer þetta undarlegt, sem sveskjur eru taldar upp.  (Atvrh. MG: Það ætti að banna rúsínur)  . Jeg skal ekki hella olíu í þann eld, sem hjer hefir verið kyntur, einkum þar sem jeg get ekki sjeð, að það skifti máli, hvort frv. fer nú til 3. umr. Mjer skilst, að dagskrá hv.þm. Str. hefði átt betur við við 3. umr. heldur en nú. Það virðist svo sem deilurnar snúist um það, að þeir, sem fylgja innflutningshöftum, vilji að minsta kosti fá fult tækifæri til að tala við þá, sem eru með þessu frv., en væntanlega mótfallnir höftum. Jeg verð að telja æskilegt, að menn geti rætt um þetta, og því æskilegra sem nú er kominn nýr maður í hv.fjhn., sem vænta má, að sá flokkur, sem fylgir fastast höftunum, telji sjerstaklega fulltrúa sinn í því máli. Að jeg er svo rólegur í þessu máli, hygg jeg að komi fyrst og fremst af því, að jeg hefi á þingmálafundum í haust lýst afstöðu minni til gengismálsins yfirleitt, en þessi 2 frv., sem nú er deilt um, eru einn þáttur þess máls. Jeg tók þá fram, að vjer ættum að fara 2 leiðir, haftaleiðina og tollaleiðina. Kvaðst jeg ekki geta hugsað mjer þá skipun á innflutningshöftum, að ekki þyrfti að bæta ríkissjóði þau upp með auknum tollum. Þriðja atriðið, sem jeg tók fram á fundunum í sambandi við þetta mál, var það, að jeg teldi lítið gagn að þessu öllu, nema gerðar væru sjerstakar ráðstafanir til þess, að lögunum yrði hlýtt. Þetta tók jeg fram vegna þess, að eftir því, sem tollar hafa verið hækkaðir og innflutningur á vörum heftur, því meir hefir borið á, að lögunum væri ekki hlýtt. Mjer hefir ætíð verið meinilla við öll lögbrot, en þó sjerstaklega þau, sem snerta tekjur ríkissjóðs. Og þetta, að gera ráðstafanir til þess, að lögunum verði hlýtt, tel jeg langeinfaldasta, ódýrasta og drýgsta ráðið til þess að auka tekjur ríkissjóðs. Jeg vildi, áður en jeg fer lengra út í málið, drepa á það, að eftir mínu viti og reynslu eru það sjerstaklega tveir tollar, sem koma nokkurn veginn til skila, sem sje vörutollurinn og útflutningsgjaldið. Vitaskuld koma þessi gjöld ekki til skila að öllu leyti; jeg veit t. d. um stórkaupmenn, sem hafa lotið svo lágt að flytja inn spil tolllaust, þó ekki vegna þess, að þeir vildu svíkjast undan vörutollinum, heldur voru þeir að draga sig undan tolli í öðru landi, þar sem hár tollur er á spilum. Útflutningsgjaldið innheimtist einnig nokkurn veginn, það er að segja frá innlendum mönnum, en ekki útlendingum. Sem lögreglustjóri hefi jeg oft átt í feikilegri baráttu við að ná útflutningsgjaldi hjá útlendingum í umdæmi mínu, og svo hefir stundum farið, að þeir hafa komist undan, þó að aðrir lögreglustjórar hafi þá einstaka sinnum haft hendur í hári þeirra. Nú vil jeg því leggja áherslu á, að strangt eftirlit verði haft með því, að allar tekjur ríkissjóðs innheimtist, og vil jeg leyfa mjer að spyrja hæstv. stjórn, hvort hún hygst að gera nokkrar ráðstafanir í þessu efni. Mjer er umhugað um þetta, bæði vegna stöðu minnar og ekki síður af þeirri ástæðu, að á þinginu 1917 bar jeg fram frv. í þessa átt. Að öðru leyti vil jeg taka það fram, að aðalþýðing þessa frv. er sem bráðabirgðaráðstöfun; það er hjer ekki um neitt framtíðarfyrirkomulag að ræða. En þessi ráðstöfun verður að komast fljótt í kring, ef hún á annað borð á að koma að fullu haldi. Vildi jeg mjög mælast til þess, að kappsamlega yrði starfað að því að ná samkomulagi í þessu máli, svo að það yrði að lögum næsta mánudag. Verð jeg að líta svo á, að það sje ekki góður vilji til að rjetta hag ríkissjóðs í þessu þingi, ef ekki tekst að koma þessu í verk. Það hefði ekki svo mikið að segja, þótt ekki væri eins vel frá haftafrv. gengið eins og þyrfti, því úr því gæti stjórnin altaf bætt með reglugerð. Jeg segi þetta af því, að jeg veit, að ekki er svo vel frá þessu frv. gengið, að það geti komist af án ítarlegrar endurskoðunar. En þetta ber ekki að setja fyrir sig, ef menn á annað borð eru samþykkir því að fara þessa leið. Jeg fyrir mitt leyti er það og lít svo á, að við þurfum með bæði hafta og tolla með fullu eftirliti.

Sveinn Ólafsson Jeg kvaddi mjer hljóðs af því að jeg vildi svara hæstv. fjrh. (JÞ) nokkrum orðum. Það var einkum ein fullyrðing hjá honum, sem jeg vildi mótmæla. Það var sú fullyrðing, að jeg hefði ágreiningslaust gerst flm. að þessu frv. í fjárhagsnefnd. Jeg mótmæli þessu eindregið. Jeg varð einmitt flm. með alveg sjerstöku skilyrði, sem sje því, að samferða þessu frv. yrði haftafrv. Að öðru leyti vil jeg taka það fram, að þegar hæstv. fjrh. læst ekki skilja í þeirri mótspyrnu, sem þetta frv. yrði nú fyrir, þá má hann sjálfum sjer um kenna, þar sem hann sem formaður fjárhagsnefndar hefir tafið svo fyrir haftafrv., að það komst ekki fram á rjettum tíma. Við minnihlutamenn fórum eindregið fram á það í nefndinni, að það frv. yrði tekið fyrir í nefndinni áður en þetta frv. yrði afgreitt. Því var ekki sint og ýms smámál, og það jafnvel ómerkileg mál, afgreidd á undan. En það er nú ýmislegt fleira, sem jeg hefi við þetta frv. að athuga og meðferð þess. - Jeg hefi áður talað um þann ókost við það, að ekki væru jafnhliða gerðar neinar ráðstafanir til þess að aftra okursölu á þeim vörum sömu tegundar og verðtollsvörurnar, sem fyrir væru í landinu, er tollurinn væri á lagður. Hæstv. fjrh. svaraði þá á þann hátt, að þeir góðu kaupmenn myndu jafna þetta þannig, að setja meðalverð á hvorartveggja, hækka nokkuð eldri birgðir, en selja vægu verði þær nýju, sem tollur lendi á. Það má vel vera, að þeir góðu kaupmenn geri þetta, en þá er eftir að vita, hve þessir góðu kaupmenn eru margir og hver ráð verða með hina. Jeg hefi þegar frjett um geipilega verðhækkun hjer í bænum síðan reglugerð stjórnarinnar var gefin út, og er sú hækkun þó tæplega afleiðing af neinni samsvarandi hækkun vegna verðtolls, þar sem verðtollslögin eru enn í smíðum. Hæstv. fjrh. kvað kaupmönnum þá heldur ekki myndi vera of gott að græða á þessum eldri birgðum, því að þeir myndu síðar verða fyrir skakkafalli, þegar þessi lög yrðu feld úr gildi og vörur lækkuðu í verði. Jeg tel ekki miklar líkur til þess, að kaupmenn birgi sig svo með torseldum vörum rjett áður en lögin falla úr gildi, að það komi þeim að tjóni. Er hitt hægur vandi fyrir þá, að reikna út, hve mikið þeir þurfa fyrir þann tíma, sem lögin standa, og draga svo inn seglin í lok tímabilsins. - Nei, sú verðhækkun, sem lögð er á þessar eldri vörur, er hreinn gróði í vasa kaupmannsins, án þess að nokkuð tilsvarandi skakkafall komi til jafnvægis. En hitt get jeg vel skilið, að hæstv. fjrh. vilji svo vera láta, því að með þessu og verðtollinum, án varna gegn okursölu, er skaraður eldur að köku hans höfuðstuðningsmanna og skjólstæðinga, Reykjavíkurkaupmannanna. Hæstv. fjrh. vildi halda því fram, að ekki þyrfti að óttast nein tollsvik, ef verðtollsfrv. yrði eitt afgreitt, en bannvara mundi verða tollsvikin til landsins. Þetta væri vegna þess, að almenningsálitið fordæmdi hrein tollsvik, þótt það sæi í gegnum fingur við þá, sem flyttu inn bannaðar vörur. Jeg verð að játa það, að mjer þótti þetta nokkuð kringileg röksemd og fullbrosleg til þess að koma úr þessari átt. Jeg hefi satt að segja aldrei heyrt þess getið, að þeir, sem tollsvikju vörur, beri slík mál fyrst undir almenningsálit og leiti þar samþykkis. Jeg nenni annars ekki að elta ólar um þetta meira við hæstv. fjrh. Jeg vil aðeins, áður en jeg hætti, geta þess, að jeg mun greiða atkvæði með þessu frv. til 3. umr., í þeirri trú, að áður meðferð þess lýkur verði tekin ákvörðun um haftafrv. Sú trú mín er bygð á þeirri yfirlýsingu, sem báðir hæstv. ráðherrar hafa gefið um það, að þeir vilji fylgja höftunum eins langt og ríkissjóður þoli. Þetta er að vísu nokkuð loðin yfirlýsing, og hefði jeg heldur kosið, að hún hefði verið á þá leið, að fylgi hefði verið heitið að ákveðnu marki, t. d. höftum, sem næmu 5–6 milj. kr. En þótt þessi yfirlýsing sje óákveðin, þá gefur hún samt til kynna, að hæstv. ráðherrar sjeu ekki með öllu andvígir haftaleiðinni. Var þess líka að vænta, að jafnvitrir menn myndu sjá, að eigi tjáir að setja sig eindregið á móti því, sem rödd fólksins hrópar svo hátt um, því að ekki væri ólíklegt, að tómlæti hæstv. ráðherra um óskir fólksins kæmi þeim ella í koll við næstu kosningar. Þegar jeg nú lýsi yfir því, að jeg muni greiða atkv. með frv. til 3. umr., þá er það með það fyrir augum, að vel rætist úr þessu fyrirheiti hæstv. stjórnar, þótt það sje ekki sem ljósast. - Annars endurtek jeg það, að þessi yfirlýsing er mjög óákveðin. Með henni er sagt, að hæstv. ráðherrar ætli sjer sjálfir að ákveða eftir eigin geðþótta, hvenær og hve mikið skuli banna og hvenær of nærri sje gengið ríkissjóðnum með höftunum. En það kynnu nú að vera einhverjir fleiri, sem einhvern þátt vildu eiga í þessum ákvörðunum eða athuga þær eftir á. Jeg skal þó að lokum taka það fram, að jeg hefi með þessu alls ekki tekið neitt fram um það, hvort samverkamenn mínir í nefndinni vilja fylgja frv. með þessum skilningi á yfirlýsingu hæstv. ráðherra. Jeg tel það þó líklegast. Sje það ekki, þá munu þeir koma fram með sínar athugasemdir.

Tryggvi Þórhallsson Hæstv. fjrh. (JÞ) ljet þess getið áðan, að hann væri ánægðari með mig nú en hann hefði verið stundum áður. Jeg tel það vel farið, að svo sje, þótt jeg hinsvegar búist við að verða að sætta mig við, að þetta kunni áður en varir að breytast til hins gagnstæða. En jeg get því miður ekki sagt það sama og hæstv. ráðherra. Það er fjarri því, að jeg sje ánægður með svar hans - þetta, að hann muni fylgja höftunum að svo miklu leyti, sem ríkissjóður þoli. Jeg verð að vera tortrygginn í þessu efni af tveim ástæðum. Fyrst af því, að hæstv. ráðherra, sem aðallega er studdur af kaupmönnum, virðist leggja höfuðáhersluna á það að ná með þessu móti tollum fyrir ríkissjóðinn, en hugsa minna um hitt, að sparað sje stórfje fyrir landið alt, með því að loka úti glingurvörur. Hæstv. ráðherra virðist með öðrum orðum fremur kjósa að afla ríkissjóðnum 400 þúsund króna tekna heldur en að spara 2 miljónir kr. fyrir landið alt. Jeg er algerlega mótfallinn þeirri fjármálastefnu. Það er nauðsynlegt, að öll þjóðin spari, því það hefir drýgst áhrif á gengi peninganna. Íslenska krónan má með engu móti falla frekar en nú er orðið. Við hvert spor, sem stigið er í þá átt að fella krónuna, er þess að gæta, að um leið hækka ekki einasta vextirnir af skuldum ríkisins erlendis, heldur verða og allar erlendar skuldir landsmanna hærri í krónutali, og fá þeir að kenna þunglega á því. Það er því stórum betra, að ríkissjóðurinn sje nokkrum þúsundum fátækari nokkurn tíma en að felt sje enn frekar gengi íslensku krónunnar, og hagur almennings jafnframt borinn fyrir borð svo að jeg haldi mjer við dæmið, þá er það með öðrum orðum betra, að ríkissjóðurinn sje 400 þús. kr. fátækari en að landið alt tapi 2 miljónum. Hin ástæðan fyrir mig til þess að vera tortrygginn gagnvart yfirlýsingu hæstv. stjórnar er sú, að bak við hana standa þeir menn, sem hafa sjerstakan hag af því að hindra innflutningshöft, þeir menn, sem einmitt versla með þessar vörur. Það er nú svo, að þm. eru altaf að einhverju leyti háðir vilja kjósendanna, og jeg get mjög vel skilið, að það sje vont fyrir hæstv. stjórn að ganga á móti vilja sterkasta valdsins, sem stendur bak við hana. En þeim mun meiri er ástæðan til tortryggni fyrir okkur hina. Ef hæstv. stjórn vildi stofna hjer til samkomulags, þá ætti hún að orða yfirlýsinguna á þá leið, að hún vildi styðja haftafrv., sem færi aðallega í þá átt, sem þetta frv., sem fram er komið í þinginu, eða þá haftafrv., sem myndi spara þjóðinni sem næmi 5–6 miljónum króna. - Jeg get annars sagt eins og hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að jeg get látið vera að spyrna gegn þessu frv. við þessa umr., en endanleg afstaða mín verður undir þessu komin. Hæstv. fjrh. hneykslaðist á þeim orðum mínum áðan, að ef stjórnin hefði ekki næga alvöru til að hefta innflutning á ónauðsynjavöru til landsins, og bjarga þannig genginu, þá væri ekki fært að láta hana hafa á hendi peningastjórn landsins. En það er nú svo um bæði fullorðna sem börn, að ef þeir hafa ekki peninga undir höndum, þá eyða þeir ekki heldur. Og ef alvöruleysi hæstv. stjórnar er svo mikið, að hún hirðir ekkert um það, þótt peningar landsmanna haldi áfram að falla í verði, þá eru peningar landsmanna eins vel komnir hjá fólkinu eins og í höndum slíkrar stjórnar. Jeg er ekki með þessu að halda fram, að víst sje, að hæstv. stjórn hagi sjer þannig, en jeg verð að telja þessa afstöðu hennar fremur slæman fyrirboða. Jeg vildi svo að lokum víkja að einu atriði í ræðu hæstv. fjrh. Hann kvað það ekki sæmilegt að leggjast á móti þessu frv., nema bent væri um leið á einhverja tekjulind í staðinn. Þar til er því að svara, að hægt er að ná tolli af þessum vörum, þótt fylgt verði okkar stefnu. Ekki er annað en að telja þær fram og banna síðan að selja þær, nema tollur sje áður greiddur. Þetta er vel hægt, ef hæstv. stjórn aðeins vildi. Jeg skal annars ekki fjölyrða um þetta meira. Jeg mun hjá frv. fylgi, ef jeg fæ skýr svör hæstv. stjórnar um það, að hún vilji gera eitthvað alvarlegt í haftamálinu. Jeg hefi fyrir sjerstaka þolinmæði hæstv. forseta fengið að tala nú í þriðja sinn, enda mun jeg nú ekki tala lengur. Jeg vil þó að lokum taka það fram, að jeg tel hæstv. stjórn það engan vansa, þótt hún gangi að þessum kostum til að vinna fylgi með þessu frv. Og jeg fyrirverð mig ekki fyrir það, þótt jeg hafi þetta sem vopn á hæstv. stjórn, til þess að knýja fram jafnmikilsvert mál sem það er að rjetta við gengi íslensku krónunnar, og þar með fjárhag ríkisins.

Atvinnumálaráðherra (MG): Bæði hv.þm. Str. (TrÞ) og hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) hafa tekið það fram, að þeim þættu svör stjórnarinnar loðin og óákveðin, er hún lýsti yfir því, að hún mundi beita innflutningshöftum eins mikið og ríkissjóður þolir. Þeir vilja víst ganga lengra. En jeg tel, að ekki megi ganga lengra en svo, að það sje trygt, að reikningur landsins fyrir árið 1924 sje tekjuhallalaus.

Og allar skuldir borgaðar

. Nei, ekkert borgað af skuldum, nema það, sem samningsbundið er, og eins lítið af lausum skuldum eins og hægt verður að komast að samningum um. Háttv. 1. þm. S.-M. sagði, að það væri gott að heyra, að jeg væri ekki með öllu mótfallinn innflutningshöftum. Þessi hv.þm. ætti að muna það, að það var jeg, sem fyrstur bar það mál fram hjer á þingi. En þá var hann sjálfur á móti því. Ennfremur sagði hann, að jeg væri svo vitur að vera ekki á móti höftunum nú, þegar almenningsviljinn væri svo sterkur með þeim. Það var enginn almenningsvilji með þessu máli, er jeg bar það fram fyrst, og hafði það þá engin áhrif á mig. Þetta eru því dylgjur og ástæðulausar aðdróttanir. Þá sagði hann, að af þessari yfirlýsingu leiddi það, að stjórnin ætlaði sjálf að ákveða, hvað hún notaði höftin mikið. Það er ekkert undarlegt. Ef til kemur, fer hún sjálfsagt líkt að nú og stjórnin gerði 1921. Þá setti hún, strax og þingið heimilaði það, reglugerð um innflutningshöft, sem síðan hefir staðið, þangað til fyrir fáum dögum, óhreyfð af þeirri stjórn, er þessir háttv.þm. (SvÓ, TrÞ) hafa stutt. Annars sje jeg vel, hvað liggur á bak við ræður þessara háttv.þm.; það er ekkert annað en undirbúningur til þess að gera aðsúg síðar að stjórninni, hvað svo sem hún kann að gera í þessu efni. Þetta er það, sem fyrir þeim vakir. Háttv. þm. Str. sagði, að það væru einkum kaupmenn, sem stæðu bak við þessa stjórn. Jeg veit ekki, hvað margir kaupmenn kunna að hafa kosið mig, en hitt veit jeg, að jeg er kosinn á þing með fleiri bændaatkvæðum en hann. Hann kvaðst gera sig ánægðan með það, ef stjórnin vildi styðja að innflutningshöftum, sem gengju í líka átt og ráðgert er í frv. því, sem hjer hefir verið lagt fyrir þingið. Þessa yfirlýsingu getur hv.þm. vel fengið. Jeg undrast bara, að hann skuli sækjast svo fast eftir jafnóákveðinni yfirlýsingu. Honum er víst nóg, hvað lítið sem bannið gengur í líka átt og þetta frv. Þá sagði þessi háttv.þm., að hann vildi ekki samþykkja þetta frv. til þess að láta stjórnina fá fje milli handanna, ef hún vildi ekki framkvæma innflutningshöftin eins og honum líkaði. Mjer dettur ekki í hug, að nokkur stjórn, sem háttv.þm. Str. er á móti, geti gert honum til hæfis. Jeg held yfirleitt, að engin stjórn geti gert svo „oppositioninni“ líki. Þá sagði hann, að það mætti tolla vörurnar úr Gullfossi eftir að þær væru komnar í land. Það er undarleg aðferð, og langtum rjettara að gera það áður, úr því það er hægt; enda hefir sú aðferð, sem háttv.þm. bendir á, aldrei verið viðhöfð. Jeg veit ekki betur en að Gullfoss fari frá Leith á morgun, og er því óhjákvæmilegt, ef lögin eiga að vera komin í gildi áður en hann kemur hingað, að þau verði afgreidd í síðasta lagi á mánudag. En afleiðingin af því, ef frv. verður ekki afgreitt sem lög þá, er sú, að ríkissjóður missir miklar tekjur; hvað miklar, get jeg ekki sagt, en sjálfsagt ekki minna en 100–200 þús. kr. En það fje er samkvæmt kenningu háttv. 1. þm. S.-M. tekið úr vasa landsmanna og lendir í vasa kaupmanna, ef frv. gengur ekki nógu fljótt fram. Og ber nú undarlega við, er kaupmannastjórn er að seilast niður í vasa kaupmanna, en andstæðingamir vilja hrúga þangað fjenu. Allir sjá, að eitthvað er bogið við þetta. Og það er líka svo. Mótstaðan gegn frv. er bygð á blekkingum og engu öðru.

Ásgeir Ásgeirsson Eftir síðustu ræður flokksbræðra minna tveggja (SvÓ og TrÞ) gæti jeg raunar fallið frá orðinu, en úr því að jeg er staðinn upp, vil jeg þó árjetta nokkur atriði. Jeg vil styðja þá tillögu, að málið sje annaðhvort tekið út af dagskrá nú þegar eða þá að það verði þannig undirbúið milli 2. og 3. umr., að engin misklíð þurfi þá að verða um það. Fyrir þessari ósk eru aðallega tvær ástæður. Hin fyrri er sú, að málið er ekki nægilega rannsakað enn; það hefir ekki verið gefin hæfilega skýr skýrsla um það, hve mikið fje muni þurfa í landssjóð til þess að hann komist skammlaust af. Ennfremur er engin skýrsla til um það, hve mikið fje muni fást í landssjóð, ef þetta frv. nær samþykki, enda er það ekki hægt fyr en náðst hefir samkomulag um það, hversu víðtæk innflutningshöft verða sett á þessu þingi. Meðan það er ekki upplýst, hversu mikil fjárþörfin er, og eins hitt, hve mikið lögin muni gefa í tekjur, þá virðist mjer sem háttv.þd. viti ekki eins mikið um orsakir og afleiðingar eins og venja er að krefjast í hverju máli áður en það sje afgreitt. Það er því ekki ástæðulaust að fresta málinu, eða að öðrum kosti að undirbúa það betur fyrir næstu umræðu. En aðalástæðan til þess, að málinu verði frestað, eða undirbúið á ný undir 3. umræðu, er sú, að gengið verði úr skugga um það, hvort innflutningshöft muni ná fram að ganga eða ekki. Um þetta verður að fást full vissa, því margir þdm. munu ekki sjá sjer fært að greiða atkv. með verðtollshækkun nema því aðeins, að nokkur vissa sje fyrir allvíðtækum innflutningshöftum. Þeir, sem annaðhvort fylgja hvorutveggja eða hvorugu, verða að fá vissu sína áður en þeir geta greitt atkvæði. Margir íhaldsmenn hafa tekið því líklega, að samkomulag muni nást um þetta, en hví ekki að ná því sem fyrst, svo ekki sje hætta á því, að deilur verði eða brigslanir eftir á? Jeg vil því beina þeirri ósk til hæstv. fjrh. (JÞ), sem jafnframt er formaður Íhaldsflokksins, að hann láti rannsaka það milli umr., hversu margir flokksmenn hans vilji fylgja innflutningshöftum og hve langt ganga. Jeg geri ráð fyrir, að enginn Framsóknarflokksmaður vilji tefja fyrir framgangi þessa frv., ef vissa fæst fyrir því, að nægilega margir Íhaldsmenn vilji fylgja að minsta kosti 5–6 milj. kr. innflutningshöftum, þó ekki sje meira. Mjer er mjög óljúft að gerast meinsmaður þessa frv., en á hinn bóginn er mjer ekki hægt að taka afstöðu til þess, nema það sje fyrst ákveðið, hvað það er mikið af vörum, sem tolla á, og hvað á algerlega að banna. Mín skoðun í þessu efni er sú, að eitt eigi að ganga yfir alla. Þeir, sem einhverja kaupgetu hafa, eiga ekki að nota hana til þess að lækka verðgildi þeirra peninga, sem hinir fátækari hafa handa á milli, og enn síður til þess að örva eða æsa kaupgirni fátæklinga langt um efni fram. Það er mín sannfæring, að í þessu efni eigi hinir ríkari að fresta sinni kaupgetu meðan það getur komið þjóðinni að haldi. Á slíkum tímum sem þessum, og enda altaf, verður þjóðin að vera „solidarisk“ í mörgum efnum, og ef hún er það ekki hjer, þá mun verða misbrestur á því víðar. - Jeg hefi nú leitast við að rökstyðja það, að þessi tvö mál, bann og tollur, verða að fylgjast hjer að. Jeg vil undirstrika það, að sú yfirlýsing nægir ekki Framsóknarflokknum, þó hæstv. atvrh. (MG) sje fylgjandi innflutningshöftum, heldur verður það að koma í ljós, hvort nógu margir Íhaldsmenn fylgi þeim, svo þau geti náð fram að ganga. Það er ósk mín, að málið verði þannig undirbúið, sem jeg hefi nú tekið fram, svo það þurfi ekki að verða deiluefni, er það kemur aftur til umræðu, heldur verði afgreitt með samkomulagi, sem heppilegast er fyrir málið sjálft, þjóðina í heild sinni og þessa tvo flokka.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg þarf litlu að svara háttv. 1. þm. S.-M., úr því hann lýsti yfir því í lok ræðu sinnar, að hann ætlaði að greiða þessu frv. atkv. til 3. umr. Og fyrst hann hefir gefið það loforð, þá læt jeg mjer í ljettu rúmi liggja, hvaða hugur stýrir hönd hans við atkvgr. En hvað það snertir, er hann vjek að fjhn. og bar henni á brýn, að hún hefði tafið haftafrv., þá verð jeg sem formaður þeirrar nefndar að segja, að þetta er ekki sanngjarnlega mælt. Það stóð sem sje þannig á, að mjög mörgum málum hafði verið vísað til nefndarinnar áður en haftafrv. kom fram. Nefndin varð fyrst og fremst að snúa sjer að aðalviðfangsefni sínu, því, að búa út frv. til tekjuauka fyrir ríkissjóð. Þetta frv. tók nefndina nokkuð langan tíma, vegna þess að það góða samkomulag, sem fyrst ríkti í nefndinni, versnaði við það, að við höfðum sameiginlegan fund fyrir fjárhagsnefndir beggja deilda, en á þeim fundi lagðist einn flokksmaður hv. 1. þm. S.-M. fast á móti frv., enda fanst þá á á eftir, að þessi háttv.þm. (SvÓ) dignaði í því að fylgja frv. upp frá því. Þó gekk þetta ekki lakar en svo, að á fundi nefndarinnar 17. mars var gengið frá þessu frv. til fulls og frsm. kosinn. Þá lágu enn mörg mál fyrir nefndinni, sem hafði verið vísað til hennar, önnur en haftafrv. Þar að auki nokkur erindi frá hæstv. stjórn. Jeg rjeð því, að næstu fundirnir þrír, 18., 19. og 20. mars, voru teknir til þess að afgreiða þessi mál; og á þessum fundum hygg jeg, að afgreidd hafi verið ein 7–8 mál. Mjer var ljóst, að haftafrv. var tímafrekt, og það var ekki forsvaranlegt að láta öll þessi mál bíða þangað til nefndin hefði lokið við að ganga frá því. Svo komu stjórnarskiftin. Fundurinn 21. mars var síðasti fundurinn í nefndinni, sem jeg stýrði. Þetta, sem nú hefir verið talið, er eina ástæðan til þess, að nefndin hefir ekki þegar afgreitt haftafrv. Hún hefir því ekki tafið það umfram það, sem var beint nauðsynlegt. Stjórnarskiftin og fjárlögin hafa auðvitað tafið málið síðan, en á því á nefndin enga sök. Hv. 1. þm. S.-M. sagðist mundu fylgja þessu frv. til 3. umr., ef haftafrv. yrði látið koma inn í deildina áður en 3. umr. fer fram um tollafrv. Jeg hefi leyft mjer að fara fram á það, að þetta frv. verði afgreitt hjeðan úr deildinni á morgun með afbrigðum frá þingsköpum, en jeg veit ekki, hvort hv.fjhn. getur skilað nál. um haftafrv. fyrir þann tíma. En hinsvegar get jeg ekki sjeð, að það samband sje milli þessara mála, að þetta frv., sem samkvæmt eðli sínu verður að flýta sem mest, megi ekki ganga áfram, svo sem rjettmætar ástæður heimta, þó hitt sje enn ekki komið úr nefnd. Háttv. þm. Str. (TrÞ) kvaðst vera tortrygginn í garð okkar ráðherranna. Hann er stjórnarandstæðingur, og það er því hans hlutverk að vera tortrygginn og leggja orð og gerðir stjórnarinnar á tortryggninnar vogarskálar. Þessi hv.þm. sagði, að jeg hefði lýst því yfir, að mjer þætti meira um það vert, að ríkissjóður fengi 100 þús. kr. heldur en ef þjóðin sparaði 2 milj. kr. Þetta er auðvitað ekki rjett, eins og sjest á frv. Þar er farið fram á 20% tollhækkun, svo ríkissjóður fær af hverri miljón 200 þús. kr. Annars ber okkur hv.þm. Str. það einkum á milli, að hann telur það efalaust, að innflutningshöft muni hækka gengi íslensku krónunnar. Þá trú hefi jeg ekki. Innflutningshöft geta verið gagnleg og að vissu leyti nauðsynleg, en mjer dettur ekki í hug, að þau muni hækka gengið. Tollur, sem gefur ríkissjóði tekjur, svo hægt sje að afgreiða fjárlög ríkisins tekjuhallalaust og greiða nokkuð af skuldum, hefir meiri áhrif í þá átt að rjetta við gengið heldur en innflutningshöft. Háttv. þm. Str. vildi verja sig gagnvart orðum mínum um það, hvers vegna hann benti ekki á aðra leið til þess að auka tekjur ríkissjóðs, með því að segja, að það mætti leggja gjald á óseldar vörubirgðir. Háttv. þm. veit, að ekki muni auðvelt að framkvæma þetta. En þó þetta yrði gert, líklega með brtt. við þetta frv., þá er það sannast að segja, að sú upphæð, sem þannig fengist, nægir ekki. Smáupphæð í eitt skifti fyrir öll getur ekki komið í staðinn fyrir innflutningsgjald sem það, er hjer um ræðir. Að þeir menn standi að baki stjórninni, sem einkum hafa óhag af höftum, hefir ekki við nein rök að styðjast. Það mætti þá eins segja það um háttv.þm. Str. Eins og allir geta sjeð á síðustu kosningum, þá stendur að baki þessari stjórn langfjölmennasti flokkur landsmanna, sá flokkur, sem hefir nálega helmingi fleiri atkvæði heldur en nokkur hinna flokkanna. En í þeim flokki eru kaupmenn svo lítill hluti, að þeirra gætir ekki; en annars eru þeir vitanlega eins góðir borgarar eins og hverjir aðrir kjósendur. Annars geri jeg ráð fyrir því, að það verði fyrir þessari stjórn eins og öðrum, að ef hún vill líta eftir vilja kjósenda, þá líti hún þangað, sem fjöldinn er. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði, að málið væri ekki nægilega rannsakað; það vantaði bæði skýrslu um fjárþörf ríkissjóðs og eins áætlun um það, hvað mikið fje muni fást með þessu frv. Mjer datt ekki í hug, að nokkur þm. fylgdist svo illa með, að þetta þyrfti að endurtaka, því það er gerð ítarleg grein fyrir þessu í nál.fjhn. á þskj. 114 og 119, viðvíkjandi stjfrv. um 25% gengisviðauka á innflutningsgjaldi. Og hvað það snertir, hve miklar tekjur þurfi til þess, að ekki verði tekjuhalli, þá er mín niðurstaða sú, að til þess þurfi 1½ miljón kr. í nýjar tekjur. Samkvæmt nál. þessu er gert ráð fyrir því, að tekjuaukinn af stjfrv. um 25% tollhækkun, sem nú er orðið að lögum, nemi ½ miljón kr., og því, sem þá skortir, er hugsað til að ná með þessu frv., og ef til vill einu litlu frv. enn, sem ekki er komið frá fjhn. En það er frv. frá hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) um það, að áfengisverslunin megi leggja á lyfjaspíritus eins og annað áfengi. Mestum hluta þessarar miljónar verður að ná með þessu frv. Í greinargerð frv. er skýrt frá því, að innflutningur þeirra vörutegunda, sem verðtollurinn á að ná til, hafi numið 10 milj. kr. árið 1921, en yngri skýrslur eru ekki til ennþá. Og án þess að með neinni vissu verði sagt um, hversu mikill innflutningurinn muni verða, ef tollhækkun þessi kemst á, þá geta hv.þm. ef þeir vilja líta með velvild á málið, reiknað út, hversu mikið þessi innflutningur megi lækka frá því, sem var 1921, án þess að frv. þetta missi marks síns. Til þess að ná 1 milj. kr. tekjuauka með þessu frv. þarf verð þeirra vörutegunda, sem eftir því verða tollskyldar, að nema 5 miljónum fob. í erlendri höfn, og er því gert ráð fyrir, að innflutningur þeirra minki um 5 milj. kr. að minsta kosti. Það sýnist því vera lítið raunverulegt ágreiningsefni milli okkar og hv. Framsóknarflokksmanna, þar sem þeir halda því að stjórninni, að hún gefi yfirlýsingu um, að hún vilji að minsta kosti hefta innflutning, sem svarar 5–6 milj. kr., en við gerum ráð fyrir, að þeim árangri verði náð með þessu frv., sem þar að auki mun auka tekjur ríkissjóðs um eina miljón. Og enda þótt við viljum ekki gefa neina ákveðna yfirlýsingu um þetta efni, þá geta þeir ekki forsvarað að tefja fyrir framgangi þessa frv. á þeim grundvelli, að svo mikið beri á milli að því er þetta atriði snertir. Þá má ekki gleyma því í sambandi við þetta mál, að ef albanna á sumar vörutegundir, en tolla aðrar, þá getur enginn búist við því, að innflutningur haldist óbreyttur á þeim vörum, er svo mjög verða tollaðar, sem gert er ráð fyrir í frv. þessu. Svona hár tollur hlýtur að hafa í för með sjer stórmikla takmörkun á innflutningi þeirra vörutegunda, sem hann nær til. Það nær því engri átt að gera þær kröfur, að fyrst sje bannaður með öllu innflutningur helmings þess varnings, sem hjer um ræðir, en tolla síðan svo mjög hinn helminginn. Með því móti nægir frv. þetta ekki til að bæta úr hinni brýnu þörf ríkissjóðs. Eins og jeg hefi áður sagt, er ekki mögulegt að gera neina ákveðna áætlun um tekjur ríkissjóðs samkv. þessu frv. Það getur vel brugðist, að innflutningur umræddra vörutegunda nemi 5 milj. kr., sem þarf til þess að áætlun fjhn. standist. Það getur meir en vel farið svo, og reyndar ekki ósennilegt, að svona mikil tollhækkun dragi enn meira úr innflutningnum, og er sjerstaklega hætt við því, að fyrsta og jafnvel annað árið verki hún að mestu sem algert bann. En um það er ekki hægt að segja að svo stöddu. Reynslan verður að skera úr því. En í augum þeirra, sem telja takmarkaðan innflutning fyrir öllu, ætti ekki að vera ástæða að leggjast á móti frv. þessu af þeim ástæðum, að tekjur samkvæmt því verði óvissar, sökum þess, hversu mjög það dragi úr innflutningi. Mjer virðist sem nokkur metnaður sje kominn í hv.þm. út af máli þessu, og finst mjer á tali þeirra, er mesta trú hafa á innflutningshöftum, að þeir leggja svo ákaflega mikið upp úr því að þau verði sett nú með nýjum lögum. Kemur þetta einkum í ljós hjá hinum nýju þm., og munu þeir sennilega ætla að hrósa sjer af þeim lögum eftir á. Fæ jeg ekki betur skilið en að þeim þætti miður, að höftin yrðu sett með reglugerð samkv. heimild í eldri lögum. En jeg á bágt með að trúa því, að svona atriði verði gert að því kappsmáli, að þetta frv. verði látið gjalda þess og tafinn framgangur þess á þeim grundvelli, og vona jeg, að við 3. umr. komi í ljós, að svo er ekki. Hitt, að rannsaka hve margir Íhaldsflokksmenn eru fylgjandi innflutningshaftafrv., eins og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) talaði um, er ómögulegt. Jeg býst við, að svo sje ástatt um þá, eins og aðra hv.þm., sem ekki eru þá bundnir sjerstaklega við flokkssamþyktir á bak við tjöldin, að afstaða þeirra til slíks frv. fari mjög eftir því, hvernig frv. er. Jeg þykist vita, þó mjer sje það ekki fullkunnugt, að fáir þeirra muni geta gengið að haftafrv. því, sem nú liggur fyrir þessari hv. deild, óbreyttu. Jeg er líka viss um, að fáir hv. Framsóknarflokksmenn muni gera það, ef þeir ættu á hættu, að atkvæði þeirra rjeðu því, að það frv. yrði að lögum. Því frv. þarf að breyta og það allverulega. Það er því vonlaust, ef þetta frv. á að ná fram að ganga með hæfilegum hraða, að rannsaka áður skoðanir þm. Íhaldsflokksins á haftafrv., eins og háttv.þm. (ÁÁ) bað um. Ef fyrir lægju ákveðnar skynsamlegar uppástungur í haftamálinu, mætti bera þær undir Íhaldsflokkinn, en lengra verður ekki farið með jafnskynsama menn og þann flokk skipa. Þeir geta tekið afstöðu til þess, sem þeir sjá skýrt lagt fram fyrir sig, en ekki til hins, sem þeir vita ekkert hvað er og sjá hvorki haus nje hala á. Jeg vil enda mál mitt með því að minna á það, sem hæstv. atvrh. (MG) tók fram, og jeg hefi reyndar áður um getið, að ef menn vilja ná tolli þeim, sem frv. gerir ráð fyrir, af þeim vörum, sem koma til landsins með næstu skipum, sem eru sum á leið hingað, þeim vörum, sem bann bráðabirgðareglugerðarinnar nær ekki til, þá verð jeg að biðja um, að frv. verði afgreitt frá þessari hv. deild með afbrigðum frá þingsköpum á morgun. Framsóknarflokkurinn hefir að vísu atkvæðamagn til þess að neita um þau afbrigði, en jeg treysti því, að sá litli ágreiningur, sem kann að vera um efni haftafrv., verði þess ekki valdandi, að ríkissjóður þar fyrir missi þessar tekjur í vasa einstakra manna, einkum kaupmanna.

Klemens Jónsson Einn háttv.þm. Íhaldsflokksins skaut því fram í umræðurnar, að óþarfi væri að semja ný haftalög, því að heimildarlögin frá 1920 væru enn í gildi og þinginu væri nóg að skora á stjórnina að beita þeim svo stranglega, sem fjárhagur landsins leyfði. Þetta er sama skoðun, sem komið hefir í ljós hjá tveim hæstv. ráðherrum, að fyrst beri að líta á fjárhag ríkissjóðs. Þetta er gömul og góð kenning, en taka skal jeg það skýrt fram, að jeg mun ekki treysta hvaða stjórn sem væri til að meta þarfir ríkissjóðs gagnvart öðru gagni, sem af innflutningshöftum má leiða. Ef kaupmaður sæti t. d. í atvrh.-sessi, kæmi mjer ekki til hugar að bera svo mikið traust til hans, að jeg teldi nægja að afgreiða haftamálið með því að samþykkja áskorun til hans um að beita lögunum frá 1920 eftir eigin geðþótta. Annað mál er það, að mjer hefir skilist, að núverandi hæstv. atvrh. (MG) sje eindreginn haftamaður, og get jeg því betur treyst honum í þessum efnum. Jeg hefi oft áður lýst því yfir í þessari hv. deild, að vel er hægt að beita lögunum frá 1920 betur en gert hefir verið, og jafnvel svo, að fult gagn væri að. Sýnir bráðabirgðareglugerð sú, sem jeg setti á dögunum, þetta best. En til þess að þeim lögum verði beitt, þarf stjórn landsins að hafa í því efni ákveðinn þingvilja að baki sjer. Þessi þingvilji var ekki til staðar árið 1921; miklu fremur var stjórninni þá lagt á herðar að veita undanþágur frá banninu. Sama er að segja um þingið 1922. Þá var öllum ljóst, að meiri hluti þess var á móti ströngu innflutningsbanni; taldi sjálfsagt, að undanþágur væru veittar. Yfir höfuð að tala hefir vilji þingsins verið svo á reiki á undanförnum árum, að stjórnin hefir aldrei haft fastan botn að standa á. Því álít jeg, að rjettara sje og heppilegra bæði fyrir hæstv. stjórn og landsmenn yfirleitt, að nú verði samþykt ný haftalög, heldur en að gamla heimildin í lögum frá 8. mars 1920 verði notuð. Þau lög setja stjórninni í sjálfsvald, hvað hún bannar og hvað ekki, svo og hverjar undanþágur hún veitir. Hún hefir jafnvel á valdi sínu að banna það í dag, sem leyft var í gær. Er miklu heppilegra, að menn viti með vissu, hvað bannað er að flytja inn, og um leið, að alveg sje loku skotið fyrir allar undanþágur. Af þessum ástæðum tel jeg alveg bráðnauðsynlegt, að ný, ströng haftalög verði samþykt, ekki síst fyrir hæstv. stjórn, því allir vita, hvílíkur aðsúgur er gerður að henni, ef nokkurra undanþága er von. Jeg get því ekki fallist á, að þessi skoðun hæstv. stjórnar og annara, sem henni kunna að fylgja, sje rjett. Jeg hefi oftar en einu sinni tekið fram, að jeg álít slík haftalög tvíeggjað sverð. Því meira sem bannað er að flytja inn, því meira missir ríkissjóður af tolltekjum. Þess vegna má ekki banna innflutning frekar en ríkissjóður fær risið undir, ekki síst nú, þar sem fjárhagurinn er svo erfiður. Um þetta atriði er jeg sammála hæstv. ráðherrum. Því hefi jeg fallist á, að tiltækilegt sje að banna sumar miður nauðsynlegar vörutegundir, en tolla aðrar, og get þess vegna fallist á frv. þetta, en vel að merkja, með því skilyrði aðeins, að alveg sje víst, að innflutningshöft komi á eftir. Sama sagði hæstv. fjrh. Hann taldi, að með þessu frv. væri fyrri áfangi leiðarinnar farinn, höftin kæmu á eftir. Vil jeg treysta því, að hann hafi talað þar sem formaður Íhaldsflokksins, og því megi vonast eftir stuðningi þess flokks við innflutningshöft. Hæstv. fjrh. ljet svo um mælt í dag, að svo mundi vera ástatt með þjóðinni, að mönnum þætti engin minkun í því að brjóta aðflutningsbannlög, því að almenningsálitið væri á móti þeim. Alt öðru máli væri að gegna um tollsvik. Þetta er, að mínu viti, gersamlega rangt. Jeg held, því miður, að líkt sje um hvorttveggja, bannlög og tolllög; menn víla ekki fyrir sjer að brjóta hvor þeirra sem eru. Jeg kannast ekki við, að menn sjeu nokkuð hneigðari fyrir að brjóta hafta- eða bannlög heldur en að svíkja undan tolli. Að vísu er tollalöggjöf eldri, en tollsvik munu líka hafa þekst hjer löngu áður en bannlög komu til sögunnar, eða sú er mín reynsla. Fram að aldamótum mun lítið hafa kveðið að tollsvikum hjer á landi, en árið 1899 voru tollar hækkaðir að miklum mun, og strax á eftir varð jeg var við tollsvik, sem jeg hafði ekki orðið áður var við, og enda er það alkunna, að tolllög voru brotin að mun hjer á landi áður en nokkur bannlög komu til sögunnar, og gæti jeg nefnt þess allmörg dæmi, ef þess gerðist þörf. Þannig hafa tollsvik verið brautryðjandi brota á aðflutningsbannlögum, ef svo mætti að orði komast. Þeir, sem eru heiðarlegir, brjóta hvoruga löggjöfina, en hinum, sem vilja hafa sig til þess, verður ekki síður skotaskuld úr að brjóta tolllög heldur en. bannlög. Ef þessi skoðun hæstv. fjrh. á að styðja það, að almenningur sje fremur á móti höftum en tollum, þá vil jeg spyrja hann, hvort hann hafi ekki orðið var við neina breytingu í því efni síðan á síðasta þingi. Jeg held, að þá hefði haftafrv. ekki náð samþykki þingsins, en nú eru allar líkur fyrir, að svo verði. Og jeg vil ennfremur spyrja hæstv. ráðherra að því, hvort hann hafi ekki lesið þingmálafundargerðir þær, sem fyrir þinginu liggja og þar sem víðast er krafist strangra innflutningshafta. Jeg hygg, að úr velflestum kjördæmum landsins liggi fyrir kröfur um innflutningshöft. T. d. voru í einu kjördæmi haldnir 7 eða 8 þingmálafundir, og er hafta sterklega krafist á þeim öllum. Nú síðast sagði hæstv. fjrh., að þó að haftafrv. yrði samþykt, myndi það hrökkva skamt til þess að hækka gengi ísl. krónunnar. Jeg er alveg ósammála hæstv. ráðherra um þetta atriði. Jeg er sannfærður um, að ef okkur tekst að hefta innflutning fyrir svo sem 5–6 miljónir kr., þá muni það fljótlega hjálpa okkur til að ná hagkvæmum verslunarjöfnuði, og því hækka gildi peninga vorra. Það er enginn vafi á því, að ströng haftalög eru afarmikilvægur, ef ekki mestur, þáttur í því að rjetta við gildi ísl. krónunnar, þó að þau sjeu vitanlega ekki einhlít, því að ekkert ráð mun einhlítt í því efni. Þetta frv. hefir, eins og eðlilegt er, verið sett í samband við haftamálið og gengið að því sem gefnu, að nál. í báðum þessum málum yrði skilað jafnsnemma og þau tekin samtímis fyrir þessa hv. deild. Hefi jeg altaf búist við því, að samkomulag næðist um þessi mál milli aðalflokkanna í þinginu, og má vel vera, að svo verði enn, ef vikið verður að því fljótlega, að nál. um haftafrv. verði skilað á morgun, sem ætti ekki að vera hv.fjhn. ofvaxið, og það því fremur, að ekki var hægt að skilja hæstv. fjrh. öðruvísi en svo, að Íhaldsflokkurinn hefði þegar tekið afstöðu til haftamálanna.

Nei, alls ekki

. Jeg gat ekki skilið hæstv. fjrh. á annan veg, og sömuleiðis annan hv.þm. flokksins. Jeg get nú lýst því yfir, að svo framarlega sem hæstv. stjórn vill greiða fyrir fljótri afgreiðslu haftafrv. til deildarinnar, og með hliðsjón af því, að hæstv. atvrh. hefir talið sig fylgjandi innflutningshöftum, sem jeg vil ekki rengja, þá mun jeg í trausti þessa hvorstveggja greiða atkvæði með þessu frv. Hvort það verður lengur en til 3. umr., kemur undir því, hversu vel Íhaldsflokkurinn bregst við í haftamálinu. Jeg vildi nauðugur þurfa að grípa til þeirra ráða að tefja fyrir þessu frv., en hvort svo verður, er undir hv. stjórnarflokki komið.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg gæti skilið þær kröfur, sem fram hafa komið um fljóta afgreiðslu haftamálanna, ef nokkur sjerstök hætta væri á miklu aðstreymi þeirra vörutegunda, sem banna ætti. En sú hætta er ekki á ferðum. Það er búið að byrgja þann brunn, með því að gefin hefir verið út bráðabirgðareglugerð, sem bannar með öllu innflutning á öllum þeim vörum, sem til mála getur komið, að bannaðar verði til frambúðar. Stjórnin getur lýst því yfir, að hún mun láta þá reglugerð standa, a. m. k. lítið breytta, á meðan þingið hefir haftamálin til meðferðar. Og hvað liggur þá á að flýta svo mjög afgreiðslu haftafrv.? Alt öðru máli er að gegna um þetta tollhækkunarfrv. Vörur, sem tollskyldar verða samkv. því, streyma til landsins strax næstu daga, og því ríður á, að tollhækkunin nái til þeirra. En höftin eru þegar komin á hvort eð er, og fæ jeg því ekki skilið, að skift geti miklu máli, hvort haftafrv. verður afgreitt hálfum mánuði fyr eða síðar. 

Ásgeir Ásgeirsson Mjer var það fullkomlega ljóst, hvaða skýrslur hafa komið frá hv.fjvn., þótt hæstv. fjrh. efaðist um það. En jeg vil leyfa mjer að spyrja hæstv. fjrh., hvernig hann fer að reikna út tekjuhalla yfirstandandi árs meðan óvíst er, hversu mikið hefst upp úr þessum auknu tollum, ef ströng innflutningshöft verða sett. Ennfremur vil jeg spyrja hann, hvernig hann fer að reikna út, hve miklu landssjóður muni tapa af verðtollinum meðan óákveðið er, hve víðtæk innflutningshöft verða sett. Á þetta vildi jeg benda í síðustu ræðu minni, og sömuleiðis sýndi jeg Íhaldsflokknum það traust, að hann gæti tekið ákvörðun í máli, sem búið er að liggja jafnlengi fyrir þinginu og haftamálið, og þyrfti ekki að gefa nein hikandi svör. Það mál er búið að liggja svo lengi fyrir þinginu, að jeg trúi ekki öðru en það hafi verið rætt ítarlega í flokknum. Og enda þótt formaður flokksins gefi það í skyn, að aldrei hafi legið neinar skynsamlegar tillögur í því máli fyrir þinginu, og honum þyki frv. það, sem tveir Framsóknarflokksmenn hafa borið fram, óskynsamlegt, þá hlýtur hæstv. fjármálaráðherra að bera það traust til síns flokks, að hann hefði getað sjálfur komið fram með einhverjar skynsamlegar tillögur í málinu. En við viljum fá ákveðin svör. Við þurfum ekki að spyrja um vilja hæstv. atvrh., því hann hefir altaf verið fylgjandi innflutningshöftum, heldur aðeins um það, hversu langt hans flokksmenn vilja fylgja honum í því máli. Ef gefin verða af Íhaldsflokknum yfirleitt jafnóákveðin svör og hæstv. fjrh. hefir gert, þannig, að halda mætti, að þeir vildu engin önnur höft en þau, sem liggja í 20% tollinum, eins og helst var að skilja af ræðu hans, þá er það ljóst, eins og líka hefir komið fram undir umræðunum, að Framsóknarflokkurinn getur alls ekki látið sjer það nægja. Jeg viðurkenni það, að þessu máli liggur á, en stjórnin hefir það alveg í hendi sjer, hvort það kemst fljótt í gegnum þingið eða ekki. Ef hún aðeins gefur hiklaus svör viðvíkjandi haftamálinu - þau svör, sem Framsóknarflokkurinn getur látið sjer nægja - þá er flokkurinn reiðubúinn til þess að veita þau afbrigði frá þingsköpunum, sem nauðsynleg eru til þess, að málinu verði hraðað.

Frsm. meirihl. (Sigurjón Jónsson) Mentamálanefnd hefir ekki getað orðið á eitt sátt um frv. þetta. Meirihluti hennar leggur til, að frv. nái ekki fram að ganga, en minnihlutinn er samþykkur aðallega 2. gr. þess. Í frv. þessu felast aðallega þrjár efnisbreytingar frá núgildandi lögum. Tvær þeirra eru algerlega fjárhagsmál. Er farið fram á, að bæjar- eða sveitarsjóðir greiði framvegis dýrtíðaruppbót kennara í sama hlutfalli og laun þeirra. Hefir meirihlutinn lýst, í nál. á þskj. 208, ástæðum þeim, sem til þess liggja, að hann er því mótfallinn, að sú breyting komist á. Eins og nú standa sakir, stendur hagur bæjar- og sveitarfjelaga víðast hvar á fallanda fæti, og eru þau því illa fær um að taka á sig þessi auknu útgjöld. Er hjer heldur ekki um neinn raunverulegan sparnað að ræða, heldur aðeins það, að færa byrðarnar á aðrar herðar. Önnur aðalástæðan gegn þessari breytingu er sú, að ríkissjóður innheimtir nú sínar aðaltekjur frá borgurunum með dýrtíðartollum. Sum af þeim gjöldum, svo sem útflutningsgjald, tekju- og eignaskatt og vörutoll o. fl., innheimtir hann nú og framvegis með gullgengi. Einnig af þessum ástæðum virðist sanngjarnast, að ríkið greiði líka þessa dýrtíðaruppbót. Þess ber líka að gæta, að það er þingið, sem skapað hefir dýrtíðaruppbótina, og bæjar- og sveitarfjelög eiga þar engan hlut að máli. Sömuleiðis verðum við að telja mjög óheppilegt, að hjeruðin greiði launabætur eftir þjónustualdri. Ef svo væri, myndu hjeruðin veigra sjer við að taka eldri kennara, og órjettlátlega kæmi þetta líka niður fyrir þá sök, að eldri kennarar þyrftu ekki að hafa gegnt nema um stund starfi sínu í þeim sveitum eða bæjum, sem þó yrðu að gjalda þeim uppbótina. Ennfremur erum vjer mótfallnir því, að skólanefndum og fræðslunefndum sje veitt heimild til að segja kennurum upp starfinu með 6 mánaða fyrirvara. Teljum vjer, að þetta verði ekki til annars en að skólanefndir fari að hugsa um að losna við kennara sína. Yfirleitt erum vjer þeirrar skoðunar, að meðan fræðslukerfið er í gildi, þá sje varla rjett að fara að hrófla við því. Annars er mál þetta svo skýrt og óbrotið, að jeg tel ekki þörf á að ræða þetta frekar. Vil jeg heldur ekki stuðla að því, að umræðurnar fari að snúast um fræðslumálin yfirleitt.

Frsm. minnihl. (Bernharð Stefánsson) Hv. frsm. meirihl. (SigurjJ) hefir lýst ástæðunum fyrir því, að nefndin klofnaði. Var það í raun og veru ekki nema eitt atriði, sem ágreiningnum olli. Öll nefndin var sammála um það, að ekki kæmi til mála, að bæjar- og sveitarsjóðir yrðu látnir greiða launabætur eftir embættisaldri. Því þeim ræður embættisaldur í þjónustu ríkisins, en ekki sama skólans. Einnig var hún á eitt sátt um það, að fallast ekki á ákvæði 3. gr. um uppsagnarheimildina. Nefndin leit svo á, að valdið til að segja upp starfinu ætti að vera í höndum þess, sem það veitti. Annars hefir nefndin ekki rætt þetta mál eftir að brtt. á þskj. 232 er fram komin, og því ekki tekið afstöðu til hennar. Hinsvegar sáum við tveir nefndarmenn ekki ástæðu til að leggja á móti því, að dýrtíðaruppbótin yrði greidd af sömu aðiljum og eftir sömu hlutföllum sem launin sjálf. Dýrtíðaruppbótin er í sjálfu sjer ekki annað en uppbætur á launin, svo þau hafi fult gildi fyrir þann, sem þau fær. Því tel jeg þetta ákvæði hafa rökrjetta hugsun í sjer falda, og sem leiða má út af, að uppbótin greiðist af sömu aðiljum sem launin. Hv. frsm. meirihl. kvað ekki rjett að færa þessi útgjöld yfir á sveitar- og bæjarsjóði, þar sem hagur þeirra væri svo þröngur, og þau hefðu ekki tækifæri til að hækka tekjur sínar í hlutfalli við dýrtíðina. Jeg skal fúslega viðurkenna, að fjárhagur bæja- og sveitarfjelaga er alt annað en góður, en hagur ríkissjóðs er það víst ekki heldur. Jeg hygg, að þar muni varla mega milli sjá. Og þegar alt kemur til alls, þá er það þjóðin sjálf, sem geldur, hvaðan sem uppbótin kemur. Þessi mótbára getur því tæplega talist veigamikil. Hvað því viðvíkur, að bæjar- og sveitarsjóðir hafi engin meðöl til að auka tekjur sínar, þá er það líka ofsagt. Munurinn er aðeins sá, að til að auka tekjur ríkissjóðs þarf að breyta lögum, en bæjar- og sveitarfjelögin fá sínar tekjur með því að jafna niður á menn útsvari eftir efnum og ástæðum, og þegar dýrtíðin eykst, þá hækka útsvörin að sama skapi. Og þegar dýrtíðin er alhliða, þ. e. a. s., þegar verð á afurðunum og innfluttum varningi helst í hendur, þá er engu erfiðara að greiða há útsvör en lág útsvör á venjulegum tíma. Jeg man það t. d., að aldrei mun mönnum hafa þótt eins ljett að greiða útsvör sín, þó há væru, og 1919. En vitanlegt er það, að þegar dýrtíðin er þannig, að ekki er tiltölulega jafnhátt verð á innlendum afurðum sem á aðkeyptum varningi, þá gildir þetta ekki. Og enn er ein ástæðan ótalin. Með því fyrirkomulagi, sem nú er, verða sveitirnar fyrir misrjetti. Eins og nú standa sakir, þá verða sveitirnar að borga allan þann hluta af dýrtíðaruppbótinni, sem liggur í öðru en peningum, t. d. fæði og húsnæði. Aftur eru kaupstaðirnir lausir við að taka nokkurn þátt í greiðslu dýrtíðaruppbótar. Það mundi því komast meiri jöfnuður á milli sveita og bæja, ef þessi breyting kæmist á, og er það rjettlátt. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en vil að lokum minna á, að minnihl. nefndarinnar vill gera nýja breytingu á lögunum. Er í 9. gr. þeirra ákvæði um, að laun kennara sjeu miðuð við það, að þeir kenni minst 6 mán. Nú hagar víða svo til í sveitum, að barnakennara er ekki þörf svo langan tíma. Því viljum við gera þá breytingu á þessu ákvæði, að þeir kennarar, sem ekki kenna í fulla 6 mán., fái þó hlutfallslega jafnmikil laun sem aðrir kennarar. En áður hefir venjan orðið sú, að þeir hafa ekki notið launa úr ríkissjóði. Afleiðing þessa hefir orðið sú, að sum hjeruð hafa reynt að halda uppi kenslunni í fulla 6 mán., þó þess hafi ekki gerst þörf, til þess að njóta hlunninda laganna. Hygg jeg, að þetta ákvæði 9. gr. hafi hvergi orðið til gagns, en víða til ógagns; sumstaðar orðið til að baka sveitafjelögunum óþörf útgjöld við það að hanga í þessu ákvæði, en önnur hafa tekið það ráð að fella niður kensluna. Hafa sum ekki getað fengið kennara nema með þeim skilyrðum, að þeim væri veitt staðan fyrir 6 mán., en þau þá ekki treyst sjer til þess. Sumstaðar er það líka svo, að einn kennari annar ekki allri kenslunni, en á hinn bóginn óþarft að halda tvo kennara við hana í 6 mán. Af þessum sökum ætla jeg, að brtt. okkar geti orðið til mikilla bóta í þessu efni, og treysti jeg því, að hv. dm. sjái, hversu rjettlát hún er og hversu óheppilegt það getur verið að einskorða launagreiðsluna við ákveðna tímalengd. Jeg gæti hugsað mjer, að þetta ákvæði í 9. gr. 1. frá 1919 hafi upphaflega verið sett með það fyrir augum, að það stuðlaði að myndun sjerstakrar kennarastjettar, sem gæti litið á kenslustarfið sem sitt aðalstarf. En farkennarar til sveita geta það ekki hvort sem er. Að því leyti til er ákvæðið þýðingarlaust. Jeg álít ástæðulaust að fjölyrða frekar um þetta mál, en jeg vona, að ef eitthvað af frv. fær að lifa, þá fái brtt. minnihl. við 1. gr. einnig að fljóta með.

Þorleifur Jónsson Eins og hv. dm. mun kunnugt, þá bar meirihl. fjvn. frv. þetta fram sem sparnaðarmál. En þó frv. þetta hafi upphaflega komið frá nefnd, þá hefir það síðan farið til hv. mentmn., sem hefir klofnað um málið. Hefir hv. meiri- og minnihl. hennar þegar skýrt frá ástæðum sínum. Jeg skal ekki vera fjölorður um þetta mál að svo stöddu, en vil lítillega minnast á brtt. á þskj. 232, frá fjvn., við brtt. á þskj. 220. Var það m. a. það, sem við fundum athugavert við málið, að óviðfeldið væri, að skólanefndir og fræðslunefndir hefðu heimild til að segja upp barnakennurum með 6 mán. fyrirvara, eins og ráð er fyrir gert í 3. gr. frv. Höfum við því borið fram þessa brtt., sem við álítum, að betur fari á. Hv. frsm. meirihl. mentmn. (SigurjJ) gat þess, að nefndinni hefði ekki unnist tími til að bera sig saman um þessa brtt. En eftir því sem hv.frsm. minnhl. (BSt) talaði, þá býst jeg við, að hann geti fallist á hana, og get jeg yfirleitt verið minnihl. þakklátur fyrir meðferð hans á málinu. Það er auðvitað, svo sem altaf má búast við, að ýmsar mótbárur hafa verið bornar fram gegn frv. Sjerstaklega hefir verið um það rætt, að sparnaðurinn með frv. væri í engu öðru fólginn en því að taka úr einum vasanum og láta í hinn. Satt er það að vísu, að altaf verður einhver að greiða þennan kostnað, en trúlegt þykir mjer það, að einhver meiri aðgæsla og sparsemi myndi sumstaðar vera viðhöfð, ef hjeruðin vissu, að þau ættu að bera sinn hluta af þessum byrðum. Við teljum rjett, að þess sparnaðar sje hjer gætt, sem föng eru á. Þar með erum við ekki að mæla með óhæfilegum sparnaði við kensluna, en það getur ekki talist óhæfilegt, þó sparaðir sjeu kenslukraftar þar, sem kennarar eru fullmargir, eins og átt hefir sjer stað sumstaðar. Hinum stærri bæjum, t. d. Reykjavík er heldur ekki ofætlun að taka allmiklu meiri þátt í gjöldum til barnakenslunnar en nú er. Heimilunum ber skylda til þess að sjá um líkamlegt og að nokkru leyti andlegt uppeldi barnanna, en þau fá aðstoð hjá hlutaðeigandi sveitar- eða bæjarfjelagi, sem taka töluverðan þátt í kostnaðinum. Þótt sagt sje, að það sje hagkvæmara, að ríkið annist þetta sjálft, þá er nú á það að líta, að á þessum óvenjulegu krepputímum verður að spara útgjöld ríkisins á öllum sviðum. Hið þrönga ástand gerir það að verkum, að það verður að forða ríkisjóði við stórum byrðum. Með nýjum lögum, berklavarnarlögunum, hefir ríkissjóði verið íþyngt svo mjög, að hann fær naumast risið undir, og hafa því komið fram raddir um það, að ljetta af honum þessum bagga að einhverju leyti, En yfir á hverja? Á sýslu- og sveitarsjóði; annað er ekki hægt. Háttv. meirihl. hefir einkanlega að athuga við 1. gr. frv., og telur óviðurkvæmilegt, að launauppbót eftir þjónustualdri greiðist ekki af ríkinu. Þetta er nú svo lítið atriði, að málið ætti ekki að stranda á því. Jeg vænti þess líka, að þessi brtt. frá fjvn. verði þess valdandi, að menn sjái sjer fært að samþ. frv. Jeg er ekki vel settur sem framsögumaður í þessu máli, því jeg hefi ekki haft tækifæri til þess að rannsaka það. Hæstv. atvrh. (MG) hafði undirbúið það í fjvn. En er hann skifti um stöðu, var jeg fenginn til þess að mæla með frv. af hálfu fjvn. En jeg vænti, að hæstv. atvrh. (MG) láti nú líka til sín heyra um málið.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg get ekki annað en gefið þessu frv. meðmæli, fyrst og fremst af þeim ástæðum, sem standa í greinargerð flm., og einnig er jeg að öðru leyti samþykkur háttv.frsm. minnihl. Ákvæðin, sem nú gilda um skipun barnakennara, eru undarlega óeðlileg. Það er varla hægt að færa skynsamlegar ástæður fyrir því, að sveitarsjóður greiði 1/3 af nokkrum hluta launanna, en svo einhvern annan hluta af hinu, eftir því, sem verðlag breytist. Jeg sje ekki annað eðlilegra í þessu en það, að hjer sjeu föst skifti sett. Þessi lög eru heldur ekki svo gömul, að tilhögun þessi sje búin að fá á sig venjunnar rjett. Það eru aðeins örfá ár síðan þau komu í gildi. Hvað snertir launauppbót kennara eftir þjónustualdri, þá get jeg felt mig við það, að hjer sje fylgt sömu reglu og um launin yfirleitt. Jeg held, að ástæður minnihl. hafi hjer við lítil rök að styðjast. Reynslan hefir sýnt, að það er ekki oft, að kennarar flytjist úr einum stað í annan, þó það aðeins komi fyrir. Það sýnist því rjettara, þegar kennarinn hefir alla tíð starfað við sama skólann, að launauppbótin greiðist eftir sömu reglu og launin annars. Jeg fyrir mitt leyti get sætt mig við frv. eins og það kemur frá meirihl. mentmn., og sömuleiðis till. minnihl., þó ekki fáist þannig eins mikill sparnaður fyrir ríkissjóð eins og eftir hinu upphaflega frv. fjvn.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg þarf ekki að halda uppi svörum fyrir þessu frv. Það hefir háttv.þm. A.-Sk. gert vel. En jeg vildi minnast fáum orðum á till. minnihl. mentmn. um launaviðbætur kennara eftir þjónustualdri, að þær greiðist úr ríkissjóði og dýrtíðaruppbót á þær sömuleiðis. Ástæða háttv. minnihl. er sú, að því er mjer skilst, að hjeruðin eigi ekki að gjalda þess, þó að kennarinn sje gamall í þjónustunni, þegar hann er fluttur í hjeraðið. En jeg veit ekki, hvort háttv. minnihl. hefir athugað það, að ef kennari, sem áður hefir kent við barnaskóla, gerist kennari í farskólahjeraði, þá fær hann ekki aldurshækkun fyrir þann tíma, sem hann var kennari við fastan skóla. Sama er um farkennara, sem kemur að föstum skóla. Nú er það vitanlegt, að kennarar við barnaskólana eru löngum fastir í sessi og skifta lítið um stöður, svo þetta snertir þá lítið. Í sveitum aftur kemur það oft fyrir, að kennarar skifti, en þar er þessi uppbót svo lág, að það munar því nær engu í þessu efni þótt till. minnihl. sje samþ. En, eins og hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, þá er rjett hugsun í því, að þessi uppbót sje greidd af sömu aðiljum og í sömu hlutföllum og launin annars. Jeg skal taka það fram, að jeg geri engan ágreining út af þessari till. Hún hefir ekki svo mikla þýðingu. Þá get jeg ekki felt mig við það, að 3. gr. frv. sje látin falla burt. Jeg álít einmitt, að hún sje bráðnauðsynleg. Um leið og sú breyting er gerð, sem í þeirri grein felst, þá er sveitunum og kaupstöðunum gefið tækifæri til þess að losa sig við þá kennara, sem ekki eru nauðsynlegir. Viðvíkjandi því, að rjett sje, að sami aðili leysi kennara frá stöðu og skipað hefir hann í stöðuna, þá er hægt að koma með brtt. um það, og er þá sá harmur bættur. Þá er það atriði í tillögum minnihl., að skólar, sem starfa styttri tíma en 6 mánuði, skuli fá hlutfallslegan styrk úr ríkisjóði. Það mun vera rjett, að samþ. þá till., því að skólar munu stundum hafa verið látnir starfa lengur en þörf var á, til þess að geta náð í styrk úr ríkissjóði, af því að hann var bundinn við 6 mánaða kenslu. Því hefir verið haldið á lofti, að enginn sparnaður mundi verða af þessu frv., því kostnaðinum við barnafræðsluna væri aðeins komið yfir á aðra aðilja. Háttv. þm. A.-Sk. hefir sýnt fram á það, að þetta er ekki rjett. Það má þá með sama rjetti segja, þegar fækkað er embættismönnum, að þá sje það enginn sparnaður, vegna þess, að hlutaðeigandi embættismaður þurfi að fá eitthvað sjer til lífsuppihalds annarsstaðar frá. Það sje því aðeins færsla milli vasa. En allir sjá, hversu fráleitur þessi hugsanagangur er. Nei, hjer er hægt að spara, og jeg er sannfærður um það, að samkvæmt þessu frv. getur orðið talsverður sparnaður á fræðslumálakerfinu í heild sinni. Enda væri þetta frv. ekki fram komið að öðrum kosti. Hjer í Rvík er ýmislegt kent við barnaskólann, sem ekki er fyrirskipað í fræðslulögunum, svo sem matreiðsla, sem kend er 12–14 ára börnum. Meðan skólanefndir vissu, að ríkissjóður mundi borga, þá voru þær alveg ósparar á það að bæta við kennurum. Það hefir verið mjer þyrnir í augum frá byrjun, að launafyrirkomulagið skyldi vera þannig, að ríkissjóður væri látinn greiða alla dýrtíðaruppbótina af launum kennara, en aftur ekki nema 1/3 hinna föstu launa. Jeg hefi altaf verið þessu mótfallinn, enda flutti jeg till. um breyting á þessu á þingi 1919 og líka 1922, þó það fengi þá ekki framgang. Og það gleður mig, að nú skuli flestir vera á þeirri skoðun, að þetta sje rjett hugsun.

Magnús Jónsson Jeg þarf ekki að hlaupa í skarðið fyrir hv.frsm. meirihl. (SigurjJ). En jeg vil samt athuga dálítið ýms orð, sem fallið hafa við þessa umr. Afstöðu okkar meirihl. get jeg vel varið. Og jeg varð, sannast að segja, fyrir nokkrum vonbrigðum, er jeg heyrði undirtektir hæstv. fjrh. (JÞ). Jeg hafði vonað, að hann mundi geta veitt okkur sitt fylgi, eftir afstöðu hans til líkra mála fyr á þessu þingi. Hann sagði, að þessi lög væru ekki búin að fá á sig neina hefð. Jeg get ekki verið á því máli. Jeg held, að þau sjeu búin að fá á sig þá hefð, sem til stendur, að þau geti fengið. Fyrirkomulagið er alt ungt, en þessi gjaldsháttur, sem hjer ræðir um, er sá eini, sem tíðkast hefir. Eins og bent hefir verið á áður, er hjer raskað á óheppilegan hátt þeim grundvelli, sem bygt var á í upphafi. Einkum er jeg á móti aðferð fjvn. í þessu máli, sem mjer finst vera á takmörkum þess sæmilega í löggjöf. Það eru vitanlega skiftar skoðanir um það, hvað þetta fræðslukerfi, sem við búum nú við, sje gott og heppilegt. Það hafa komið fram raddir um það, að rjett sje að hverfa aftur frá þessu kerfi og taka upp hina eldri aðferð. En þá á auðvitað að gera það á opinskáan og hreinskilinn hátt. Jeg get nú ekki annað sjeð en að með þessu frv. sje beinlínis gerð tilraun til þess að koma aftan að fræðslulögunum og gera þau ónýt, án þess mikið beri á í fyrstu. Frá þessu sjónarmiði verður skiljanleg sú áhersla, sem meðhaldsmenn þessa frv. leggja á 3. gr.Hv. þm. Barð. (HK) hjelt því fram, eins og fleiri, að þetta væri sparnaðarfrv., því hjer á að spara á þann hátt að velta kostnaðinum af fræðslulögunum yfir á sveitarsjóði og bæjarsjóði. En um leið er gerð gloppa í lögin, til þess að menn geti velt kostnaðinum alveg af sjer. Jeg skil, hvað vakað hefir fyrir hæstv. atvrh. (MG), að hann skuli hafa borið þetta fram í þeirri trú, að það yrði til sparnaðar, en jeg viðurkenni ekki rjettmæti aðferðarinnar. Jeg álít, að rjettara hefði verið að bera þetta fram á hreinlegri hátt en gert er. Hjer er sagt við sveitarfjelögin: Nú skuluð þið taka við að halda uppi barnafræðslunni, en ef þið viljið það heldur, þá getið þið bara lagt hana niður. Þetta eru fjörráð við fræðslukerfið sjálft í heild sinni. Viðvíkjandi brtt., sem fjvn. hefir gert á þskj. 232, þá er hún ekki annað en enn ein gríma utan yfir þann raunverulega tilgang frv., svo enn minna beri á honum. Þar er það tekið af skóla- og fræðslunefndum að segja barnakennurum upp stöðu sinni, en dóms- og kirkjumálaráðuneytið á að fara með það vald. En ástandið er raunar alveg óbreytt. Þetta er aðeins breyting á formi, „maskerað“ ögn betur. Eins og áður er það alveg á valdi skólanefnda að segja upp kennurum. Þær þurfa ekki annað en að segja við kenslumálaráðuneytið: Við þurfum ekki á þessum manni að halda! Þá segir ráðuneytið honum auðvitað strax upp. Eina efnisbreytingin, sem hjer er um að ræða, er sú, að uppsagnarfresturinn er styttur úr 6 mán. í 4 mánuði, og kveður þannig brtt. ríkar að en frv. gerir. Annars er jeg á móti frv. Jeg er yfirleitt á móti þeirri stefnu að velta gjaldabyrðinni af þrautpíndum ríkissjóði yfir á þrautpíndan almenning í bæjum og sveitum, eins og jeg sýndi við atkvgr. um fjárlögin. Jeg hugsa, að þær ágætu röksemdir hæstv. fjrh. viðvíkjandi líkum ráðstöfunum í fjárlögunum geti líka átt hjer við. Háttv. þm. A.-Sk. (ÞorlJ) sagði, að alt yrði nú að spara, sem hægt væri að spara. Jeg veit nú ekki betur en að hjer sje á ferðinni í þesari háttv. deild frv. til vegalaga, þar sem stefnan er öfug, þannig, að viðhaldi veganna er velt af sýslunum yfir á ríkissjóð. Og þar er þó ólíku saman að jafna, þar sem fræðslulögin gera ráð fyrir útgjöldum, sem eru mjög ákveðin, svo að þar verður hvorki eytt nje sparað svo að neinu verulegu nemi með mismunandi framkvæmd, en hin lögin gefa þar margfalt víðari skeiðvöll, og væri því miklu meiri ástæða til að láta þau mál vera í höndum þess aðiljans, sem búast má við að haldi gætilegar á fjenu. Jeg á því erfitt með að skilja þá stefnu, sem stendur bak við þetta mál. Skil jeg það vel, að fjvn. vildi á sínum tíma ekki hleypa þessu máli til annarar nefndar og teldi það óvenjulega aðferð, að mentmn. fengi það til meðferðar. En nú hefir hv.fjvn. sjeð, að ekki hefir mentmn. haldið frv. það lengi hjá sjer, að verða þurfi til baga. Vil jeg nú mælast til þess við hv. deild, að hún felli frv. Í því er enginn sparnaður, heldur má búast við, að það leiði af sjer, að fræðslan verði vanrækt í mörgum hjeruðum. Ef fækka á óþörfum kennurum, þá er rjettara að gera það í öðru og tryggara formi.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg hafði verið að vona, að háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) mundi geðjast að till. á þskj. 232, þar sem hún felur í sjer þá breytingu, að dóms- og kirkjumálaráðuneytið á að segja upp þeim kennurum, sem óþarfir þykja, en ekki skóla- eða fræðslunefndir. En að því var einmitt fundið áður, að sama valdið og veitti embættin segði ekki kennurunum upp, samkv. frv. fjvn. En hv. 4. þm. Reykv. finst víst frv. jafnómögulegt og áður. Jeg hefi áður bent rækilega á það, að í frv. er gert ráð fyrir því, að einungis megi segja upp þeim kennurum, sem ekki sje þörf á til þess að halda uppi lögskipaðri fræðslu. Og hvers vegna á að þröngva hjeruðunum til þess að hafa fleiri kennara? Það skil jeg ekki. Vegalögin koma ekki þessu máli hið minsta við. En mjer finst vera fullmikill metnaður mentmn., þegar hún vill seilast í öll þau frv., sem að einhverju leyti snerta mentun í landinu, þó að þau fjalli um það, sem í eðli sínu er aðeins fjármál. Því heimtar hún þá ekki að fá að fjalla um 15. gr. fjárlaganna, þar sem um er að ræða bókmentir og listir? Hún á jafnan rjett til þess og að hafa til meðferðar þetta frv. Jeg skal játa það, að nefndin hefir ekki haldið málinu lengi hjá sér, en það er víst það eina, sem fjvn. getur þakkað henni fyrir.

Jón Kjartansson Jeg ætla ekki að vera langorður um þetta mál, en jeg þykist þó verða að leggja nokkur orð í belg. Hæstv. atvrh. hefir tekið það fram hjer í deildinni, að það væri fyllilega rjettmætt, að skóla- og fræðsluhjeruð gyldu dýrtíðaruppbót eftir sama hlutfalli og launin sjálf. Þetta höfum við getað fallist á, meðan dýrtíðaruppbótin er lág. Þetta var einnig ætlunin, upprunalega í stjfrv. 1919, en þar sem dýrtíðaruppbótin var þá svo há, þótti þinginu varhugavert að leggja hana að nokkru á sveitirnar. Okkur þótti hinsvegar ekki rjett að færa aldursuppbótina yfir á sveitirnar, því í því gæti orðið misrjetti, ef t. d. eldri kennari flytur í annað fræðslu- eða skólahjerað og fer að kenna þar, mundi þá aldursuppbótin koma öll ranglega niður á það fræðslu- eða skólahjerað, sem hann flytur í. Aldursuppbótin munar svo litlu fyrir ríkið, en getur komið ranglátt niður á hjeruðin; þótti okkur þessvegna rjett að gera þar enga breytingu frá því, er nú er. Jeg fyrir mitt leyti tel það sanngjarnt, að það verði samþykt, sem minnihl. mentmn. leggur til.

Frsm. minnihl. (Bernharð Stefánsson) Ýmsir hafa nú talað um þetta mál, og vildi jeg fara um það nokkrum orðum enn, þó að jeg geti ekki athugað svo ræður sumra þeirra, sem á undan hafa talað, sem skyldi, því að jeg hefi ekki hlýtt á þær allar. Sjerstaklega vildi jeg þá minnast á aldursuppbótina, því að mjer finst varhugavert að varpa henni yfir á skóla- og fræðsluhjeruð. Tel jeg það blátt áfram geta orðið til þess að skaða fræðsluna og koma af stað misrjetti, að það skólahjerað eða fræðsluhjerað, sem þessi eða hinn kennari starfar í, eigi að greiða honum þessa uppbót. Gæti það orðið til þess, að gömlum og reyndum kennurum yrði hafnað, en yngri kennarar látnir sitja fyrir. Væri jafnvel ekki óhugsandi, að reynt yrði að losna við eldri kennarana, þegar aldursuppbót þeirra væri orðin svo há, að sveitum eða bæjum þætti það of þung byrði. Skyti þá nokkuð skökku við, þar sem aldursuppbótin á einmitt að vera viðurkenning fyrir vel unnið starf. Verður það líka að álítast skaði fyrir fræðsluna, ef reynsla kennaranna er annars að nokkru metin. Og allir vita það, að menn, sem komnir eru yfir æskuárin og hafa þungt heimili, þurfa meira sjer til lífsviðurværis en ungir menn og einhleypir. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) ljet það í ljós, að honum fyndist frv. hv.fjvn. koma aftan að fræðslulögunum, þó að lítið bæri á. En verði brtt. okkar við frv. samþyktar, þá álít jeg, að frv. verði ekki barnafræðslunni skaðlegt. Fræðslulögin eru eldri en lögin um skipun kennara. Hin fyrri eru frá 1907, hin síðari frá 1919. Eftir fræðslulögunum höfðu skóla- og fræðslunefndir alveg í hendi sjer skipun kennara og fult vald til þess að segja þeim upp. Og þrátt fyrir þetta voru uppfylt skilyrði um lögskipaða fræðslu, engu síður en nú. Jeg sje því ekki, að ákvæðið um að skóla- og fræðslunefndir geti losnað við óþarfa kennara sje neitt hættulegt. Aftur á móti ætla jeg ekki að halda fram brtt.hv.fjvn. Jeg segi það eins og er, að mjer líkar hún ekki allskostar. Mjer finst of langt farið, þar sem kveðið er svo á, að stjórnaráðið sje skyldugt til að segja upp kennurum, ef óskað er, og fræðslu- eða skólanefndir telji þá óþarfa. Jeg vildi, að gengið væri algerlega úr skugga um, að þeir væru óþarfir, áður en þeim væri sagt upp. Það er ekki nóg að telja þá óþarfa. Það þarf að vera víst, að þeir sjeu það. Ætla jeg svo að láta hjer staðar numið um þetta mál.

Jakob Möller Mjer brá dálítið í brún, þegar hæstv. fjrh. tók til máls áðan. Fjvn. hefir ámint hann kröftuglega um víðsýni. Það er líka víðsýni yfir þessu frv. hv. nefndar, svo að það er von, að hún krefjist víðsýni af hæstv. fjrh. Og nú hefir hann smitast af víðsýni frv. Hann virðist hafa sjeð að sjer og vill nú vera góða barnið. En jeg verð að segja það, að mjer finst viðsýni frv. eitthvað í ætt við manninn, sem batt poka á bakið á sjer, settist á hest sinn og mælti: „Hesturinn ber ekki það, sem jeg ber.“ Sumir hv.þm. hafa tekið það fram, að í frv. sje aðeins verið að velta byrðum ríkissjóðs yfir á sveitarsjóðina. En jeg vil ganga feti lengra og taka undir með hv. 4. þm. Reykv. (MJ) og segja, að þarna sje verið að velta byrðinni af sjer í fyrsta skurðinn, sem á leiðinni verður, því að jeg lít svo á, að sveitirnar sjeu ekki færar um að auka við sig byrðum. Er þá hreinlegra að segja eins og hv.þm. Borgf. (PO), að menn vilji blátt áfram fresta fræðslulögunum eða afnema þau. En ef til vill halda menn, að slík till. sje ekki heillavænleg til fylgis. Eða er verið að fara þarna kringum hv. kjósendur - eða samviskuna - eða er það máske dómur sögunnar, sem þarna á að smeygja sjer hjá? Jeg heyrði talað um það í efri deild, að hún væri höfuð þingsins. Mjer fanst þetta óþarfa mikillæti og geðjaðist frekar illa að. En jeg vildi nú samt óska þess, að hv. efri deild láti það nú sjást, að hún vildi vera höfuð þingsins, og slæi höfuðið af þessu frv., ef það gengur í gegnum þessa deild. Hæstv. fjrh. (JÞ) las upp alveg nýlærða lexíu um það, að ósanngjarnt væri, að öll dýrtíðaruppbótin hvíldi á ríkissjóði. Hann er alveg nýkominn á þessa skoðun, því að hann hefir greinilega látið í ljós, að sveitar- og bæjarsjóðir hefðu meir en nógar byrðar. Og hvernig fer svo, þegar á að fara að afla bæjar- og sveitarsjóðum nýrra tekjustofna? Það þarf víst ekki annað en benda á bæjarlagafrv. Reykjavíkur, sem vísað var frá í fyrra og nú hefir legið langa hríð í nefnd, og líklegt er, að rísi ekki úr dvalanum á þessu þingi. Jeg held, að það sje varhugaverð braut að varpa á óvenjulegum tímum, sem skapa óvenjuleg útgjöld, byrðum ríkissjóðs yfir á herðar bæja og sveita, því að tekjustofnar þeirra eru ekki miðaðir við óvenjulega tíma og óvenjuleg útgjöld. Ríkið hefir aftur á móti vald og aðstöðu til að afla sjer óvenjulegra tekjustofna, og þá er eðlilegast, að einmitt það beri hinar óvenjulegu byrðar. Nú er einmitt svo ástatt, að á öðru sviði er stritast við að koma útgjöldunum af sveitunum yfir á ríkið. Á jeg þar við það, að menn vilja koma viðhaldi vega yfir á ríkissjóð. Undarlegt er þó, ef sömu menn vilja varpa byrðum þeim, sem fræðslulögin skapa, af ríkissjóði og yfir á sveitir og bæi. En þetta er þó alt saman skiljanlegt. Til þess á aldrei að koma. Fyrir því verður sjeð með ákvæðinu um, að hægt sje að losna við óþarfa kennara. Um vegina er öðru máli að gegna. Þar vilja sveitirnar losna við sínar byrðar, en láta bæina eftir sem áður bera sínar. En þá er þó fulllangt gengið, þegar þingmenn bæjanna hlaupa í skörðin fyrir sveitarbúa. Og mjer finst hæstv. fjrh. (JÞ) hættur að vera 1. þm. Reykv.

Ásgeir Ásgeirsson Það er nú búið að taka margt fram af því helsta, sem við kemur þessu máli, en þó mun jeg eigi láta það fara svo til atkvæða, að jeg segi ekki nokkur orð um það. Hjer er komin fram ný brtt. frá fjvn., sem frv. er upphaflega komið frá. Í öðru orðinu er sagt um þessa brtt., að hún sje aðeins formsatriði, en í hinu er hún talin þýðingarmikil og mjög nauðsynleg. Fræðslumálastjóri hefir nú fult leyfi til þess að setja óþarfa kennara frá kennarastarfi, og ef þetta á aðeins að vera formsatriði, er óþarft að vera að breyta þessu, og væri því hentast, að nefndin tæki brtt. aftur. En ef þetta er, sem mig grunar, ætlað til þess að taka þetta vald frá fræðslumálastjóra, en fá það í hendur skólanefndum, hygg jeg, að hv. nefnd sje komin inn á algerlega ranga braut. Í fyrsta lagi hafa hvorki skólanefndir nje sveitarstjórnir þetta vald í neinum öðrum málum. Það hafa oft heyrst kvartanir víðsvegar að yfir embættismönnum ríkisins, t. d. prestum og læknum, en jafnan gengið tregt að fá þá svifta embættum; þó held jeg, að það hafi aldrei komið til mála að taka afsetningarvaldið frá stjórninni og fá það í hendur t. d. hreppsnefndum. En hjer er þetta gert, og það án þess, að nokkur umkvörtun hafi komið fram, nema ef vera skyldi við síðustu umr. þessa máls, er beint var til fyrv. stjórnar. Þó á með brtt. að taka þetta vald frá fræðslumálastj. og fá það í hendur sveitarstjórnum. Hví á nú, þegar stjórnarskifti eru orðin, að svifta núverandi stjórn þessu valdi? Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að það þyrfti að veita sveitarstjórnum þetta vald, til þess að þær gætu losnað við óþarfa kennara. Þær geta það nú þegar; þar er eigi stærri steini að velta en hæstv.forsrh. (JM), sem flestir þm. bera fult traust til í þessum efnum.

Ekki allir.

Jú, að minsta kosti þeir, sem hafa stutt hann upp í stjórnarsessinn. Jeg sje ekki ástæðu þessara manna til þess að vera að koma með dularbúna vantraustsyfirlýsingu á þá stjórn, sem þeir eru nýbúnir að styðja til valda. Jeg er enginn stuðningmaður núverandi stjórnar, en jeg treysti henni vel til þess að fara með þetta mál og dæma rjett um ákærur skólanefnda á kennarana. Jeg álít þetta alls ekki vera formsatriði, heldur allverulega efnisbreytingu, enda sjest það ljóslega á brtt. sjálfri, en eigi síst á fylgi hins alkunna mentafrömuðar, hv.þm. Borgf. (PO), við þessa brtt. Hann fylgir henni ekki vegna þess, að hún sje aðeins formsbreyting, eins og sumir aðrir hv.þm. Nei, það er vegna þess, hvert ágætis tækifæri þarna býðst skólanefndum og sveitastjórnum að losna við alla kennara, ef þeim byði svo við að horfa. Fylgi hv.þm. Borgf. við þessa brtt. er skýr sönnun þess, að flutningur afsetningarvaldsins í hendur sveitastjórna sje hættulegur fræðslumálunum, enda er hjer alls ekki um neinn sparnað að ræða, ef till. er formsatriði, og heldur hefir enginn flm.brtt. fært rök fyrir því, að svo sje. Ef í frv. og brtt. væri fólginn raunverulegur spámaður, þá væri ekki vandi að bjarga ríkissjóði við. Þá þyrfti ekki annað en að taka af honum öll útgjöldin og færa þau yfir á sveitarstjórnirnar, en þær gætu svo jafnað þeim niður á heimilin í hverju hjeraði! Það hafa verið borin fram mörg sparnaðarfrv., sem meira eru verð en þetta. í þeim flestum er gert ráð fyrir að leggja niður embætti, en hjer á aðeins að flytja útgjöldin til, og mun það verða til þess, að sveitarstjórnirnar velta þeim yfir á heimilin, og verður þá kenslan ennþá dýrari en áður. Núverandi fyrirkomulag fræðslumálanna er sparnaðarfyrirkomulag. Heimilin komast af með miklu minna fje til barnafræðslunnar en ella. Verði þetta frv. að lögum, þyrfti miklu meira fje en áður úr sveitarsjóðunum, en mörg heimili eru þess ekki megnug að leggja það af mörkum, sem til þarf, til þess að afla börnunum þeirrar fræðslu, sem lög standa til. Afleiðingin af þessu er skýr og glögg: barnafræðslan fellur niður, og þá verða börn þeirra kjósenda, sem hafa sent þessa menn á þing, ólæs og óskrifandi eftir sem áður. Nú um nokkur ár hefir það varla þekst, að börn væru fermd ólæs eða óskrifandi, en komist þetta á, mun þeim fara sífjölgandi. Jeg mun svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál, þar eð aðalástæðurnar með og móti frv. hafa verið ræddar, en jeg vil aðeins benda á það, að frv. þetta er alllævíslega samið. Skólanefndunum er gefin heimild til þess að losa sig við kennarana, án þess fært sje fyrir þá að skjóta, nauðsyninni undir dóm fræðslumálastjórnarinnar, en um leið er reidd að sveitarstjórnunum sú svipa að taka á sig ½ dýrtíðaruppbót kennaranna, til þess að þær noti betur þessa heimild. Enda hefir hv.þm. Borgf. lýst yfir fylgi sínu við frv. af þeirri einu ástæðu. Jeg skal ekkert um það segja, hvort frv. verður samþ., en hitt er víst, að bæði kennarar og skólamenn óska þess ekki. Þeir vilja heldur, að höggvið sje hreinlega á sjálfan stofn fræðslulaganna en að það sje verið að kvista af honum grein eftir grein, þangað til stofninn fúnar niður. Jeg vil benda á, að þetta fræðslufyrirkomulag hjá okkur er ekki gamalt og hefir því ekki, eins og áðan var sagt, rjett venjunnar; en það hefir og á sjer annan rjett, - rjett hins nýja tíma, og af þeirri staðreynd, að þetta fyrirkomulag er nýtt, er einmitt ástæða til þess að ætla, að það sje ekki óþarft, heldur sje það stakkur, sniðinn eftir vexti og ásigkomulagi íslensks þjóðfjelags.

Tryggvi Þórhallsson Jeg hafði ekki gert ráð fyrir því að taka til máls að þessu sinni, en þar sem jeg sje, að hart er veist að einstökum mönnum og að fjvn., verð jeg að gera grein fyrir minni afstöðu í þessu máli. Hitt þykir mjer litlu skifta, þótt þm. Reykv. gangi hart hver að öðrum, því þar eigast þeir einir við, sem jeg hirði aldrei þótt bitist. En það var viðvíkjandi orðum, sem beint var til fjvn., sem jeg tók til máls, sjerstaklega voru það orð hv. 4. þm. Reykv. (MJ), þar sem hann lagði út af orðum hæstv. atvrh. (MG). Hann sagði meðal annars, að það væri tilgangur nefndarinnar að fara aftan að fræðslulögunum og losna við alla fræðslu á þann hátt. Sömu orð fjellu frá háttv.þm. V.-Ísf. Jeg mótmæli því, að þetta hafi verið tilgangur nefndarinnar. Hún hefir aldrei ætlað að ríða slig á fræðsluna í landinu. Jeg get vitnað í því efni til ummæla háttv. 2. þm. Eyf. (BSt). Nefndinni gekk hið sama til og þegar hún samdi till. sínar um skólana; hún vildi koma á samræmi milli þess, sem kaupstaðirnir og sveitirnar legðu til fræðslumálanna. Eins og sakir standa, er svo miklu erfiðara að stunda fræðsluna í sveitum en kaupstöðunum, en þó greiðir ríkissjóður miklu meira til fræðslunnar í kaupstöðunum. Þetta var það, sem jeg vildi leiðrjetta, og fram á það fer þetta frv., að komið sje samræmi á það, sem ríkissjóður verði til kenslu í kaupstöðum og í sveitum. Það á því alls ekkert skylt við það, að ráðist sje á fræðslufyrirkomulagið í landinu. - Að lokum vil jeg segja það, að þegar hjer í dag er rætt um talsvert merkileg mál, þ. e. fræðslumálin, finnur hæstv.forsrh. (JM) ekki ástæðu til þess að vera hjer viðstaddur. þegar fjárlögin voru til umræðu, kom fram umkvörtun um, að hann væri þá hvergi nálægur, og einnig nú finn jeg ástæðu til að kvarta yfir því, að hann er hjer ekki viðstaddur.

Halldór Stefánsson Af umræðunum um þetta mál er það bert, að skoðanir um einstök atriði þess eru nærri því eins margar og mennirnir eru margir. Af þeirri einu ástæðu virðist mjer ekki rjett að samþ. frv. Stuðningsmenn þess hafa fært fram þrjár ástæður, sem þeir hafa talið því til gildis. 1) að það hefði sparnað í för með sjer, 2) nauðsyn ríkissjóðs, að ljett sje gjöldum af honum, 3) að þetta sje í samræmi við rjetta hugsun. - Því hefir margsinnis verið mótmælt, að nokkur sparnaður væri í því fólginn að færa útgjöldin af einum á annan. Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að þetta væri sambærilegt við það, að hætt væri að leggja fje úr ríkissjóði til sýsluvega, en svo er alls ekki; mismunurinn er sá, að engin skylda ber til þess að vinna að vegalagningum í sýslunum. Í fræðslulögunum þar á móti liggur skyldukvöð á mönnum til þess að framkvæma þau. Þess þyrfti þá, að losa menn við skyldukvaðirnar, til þess að þetta gæti verið sambærilegt.

Er ekki skylda að viðhalda sýsluvegunum?

Jú, en ekki að umbæta þá. Háttv. þm. A.-Sk. hjelt einnig fram sparnaðinum. En nú er það svo, að laun kennaranna og form og framkvæmd fræðslulaganna er fastákveðið af þinginu. Það yrði því að slá í sundur þennan ramma, eins og jeg hefi sagt áður, til þess að sparnaður gæti orðið að þessu. Háttv. þm. A.-Sk. hjet á menn til fylgis við frv., vegna nauðsynjar ríkissjóðs. Jeg skal ekki draga í efa, að nauðsynin er mikil. En hver hefir bundið ríkissjóði þennan bagga? Það voru ekki sveitirnar og ekki heldur bæjarfjelögin. Það var ríkisvaldið sjálft, þ. e. Alþingi. En nú vill það varpa af sjer þessari byrði og koma henni á herðar öðrum, án þess þó að gefa nokkur skilyrði til þess að geta risið undir henni. Ef þetta kæmist á, þá ætti ríkisvaldið að selja sveitarstjórnunum í hendur einhverja af þeim skattstofnum, sem það hefir, til þess að byggja á tekjur á móti til þess að standast þessi auknu útgjöld. En þegar ríkið heldur nálega öllum skattstofnunum fyrir sjálft sig, verður það einnig að bera útgjöldin. Þriðja ástæðan, að það sje rjett hugsun, að þeir borgi dýrtíðaruppbótina, sem launin greiða, og eftir sömu hlutföllum, er mjög athugaverð, eins og á stendur. Því mætti alveg eins snúa við, þannig, að það væri rjett hugsun, að ríkið gyldi öll laun. Ríkisvaldið hefir ákveðið þetta, án þess að ætla sveitarstjórnunum nokkurn skattstofn, og þess vegna ætti ríkið að bera allan kostnaðinn. - Þá hefir verið sagt um sum ákvæði frv., að það liti út eins og verið væri að koma aftan að fræðslulögunum. Jeg segi það ekki sem mína skoðun, þótt líkur megi nokkrar færa til þessa. En hjer er þó komið aftan að í öðrum skilningi, það er komið aftan að öllum almenningi, og á hann á að varpa útgjöldum, sem ríkisvaldið hefir ákveðið og því ber sjálfu skylda til að greiða, þar sem það eitt hefir vald yfir öllum skattstofnum.

Magnús Jónsson Það lítur helst út fyrir, að þeir, sem leiddu þetta í lög 1919, hafi verið í meira lagi skammsýnir og ekki haft margar rjettar hugsanir í sínu höfði. Það er rjett hjá hv. 1. þm.N.-M. (HStef), að þingið hefir ákveðið kennurum allrífleg laun og dýrtíðaruppbót. En þingið fann, að það gat ekki verið rjett að skella þessum útgjöldum yfir á sveitirnar, og ríkissjóður varð að taka á sig mikil útgjöld til þess að halda þessu kerfi uppi. Það fellur um sjálft sig, sem hv. 2. þm. Eyf. (BSt) vitnaði í, er verið hafði áður en launalögin voru ákveðin. Það er eigi sambærilegt samkv. lögunum frá 1907 og eftir að þingið sjálft hefir ákveðið launin, því að alt fyrirkomulag var þá annað. Ef þessu er velt yfir á sveitarfjelögin, liggur undanþága 3. gr. frv. beint við, ef sveitirnar treysta sjer ekki að rísa undir þessu. Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að í frv. væri reistur múr um það, að sveitirnar varpi þessu eigi af sjer. En hver ræður hjer? Með undanþágunni geta menn kastað þessu af sjer, með því að slá því föstu, að hægt sje að sjá fyrir fræðslu á annan hátt. Skólanefndunum er hjer með bent til þess, að þær skuli færa sjer þessa undanþágu vel í nyt, og þeim er gefið vald til þess, Ef lögin væru undanþágulaus, mætti segja, að skólanefndirnar væru bundnar. En eftir því sem frá þessu er gengið í frv., eru þetta hrein fjörráð við gildandi fræðslukerfi. Jeg get ekki fallist á, að þetta sje ekki mentamál. Ákvæðin um laun kennaranna eru auðvitað ekkert sjerlegt mentamál, en hitt, hvort hjer sje verið að veitast að fræðslumálakerfinu eða ekki, er algert mentamál. Þetta mál er ekkert fjárlagamál, og þó það sje aðalstarf fjvn. að ráðstafa fje, er hún jafnan bundin af lögum um hver einstök atriði; vilji hún fá grundvelli laganna breytt, verður hún að snúa sjer til annara nefnda. Fjvn. á aðeins að fást við fjármálin, en það væri illur siður að leggja út á þessa braut, án þess að spyrja aðrar nefndir til ráða. En leiðast er, að þessu skuli öllu slegið upp í grímudansleik. Mjer þykir því gott, er einn leikendanna hefir þegar kastað grímunni, að nokkru leyti, en það var hv.þm. Str. (TrÞ). Hann sagði, að tilgangurinn með þessu frv. væri sá að koma sem mestum útgjöldum á bæjarfjelögin. Þetta er því aðeins til að koma gjöldunum á bæina. Reykjavíkurbær kostar nú á annað hundrað þús. kr. til kenslunnar. Það má vel vera, að eitthvað sje kent þar, sem ekki er nauðsynlegt til að fullnægja fræðslulögunum, en það kemur málinu ekkert við, þó að skólanefndir bæjanna tengi ýmsa aðra kenslu við sjálfa barnafræðsluna af „praktiskum“ ástæðum, enda eru kröfur fræðslulaganna lágmarkskröfur. Það er líkt með þetta frv. sem annað frv., sem kom fyrir nokkrum árum frá sömu nefnd (fjvn). En þá bar nefndarmönnum ekki saman um tilgang frv. Hv. þm. Dala. (BJ) taldi engan sparnað að því, heldur væri frv. til þess eins að bæta fræðsluna, en hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) taldi það hreint sparnaðarmál. Nú leggja sumir aðaláhersluna á 3. gr., og undanþáguna megi ekki missa, en aðrir leggja aðaláherslu á að færa gjaldabyrðina til. En jeg held, að best sje að vita í hverju máli, út í hvað er stefnt með því. Og um þetta mál er það að segja, að það getur enginn sparnaður að því orðið, nema hann sje að finna í 3. gr., að velta byrðinni á sveitafjelögin og bæina og láta þá svo losa sig við kennarana með 4 mánaða fyrirvara.

Magnús Guðmundsson Mjer skildist á hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að hann teldi frv. þetta ekki leiða til neins sparnaðar, en þó hjelt hann, að ef það næði fram að ganga, þá myndi hverjum kennara á fætur öðrum verða sagt upp. Jeg held, að í þessu felist talsvert ósamræmi, því verði kennurum fækkað við það, þá er þó að því vitanlegur sparnaður. Hinsvegar verð jeg að halda því fram, að það sjeu öfgar, að kennurum verði sagt upp starfinu í hópum. Þó býst jeg við, að einhversstaðar megi komast af með færri kennara, og þá auðvitað sjálfsagt að losna við óþarfa embættismenn í þessari stjett sem hverri annari. Þá þóttu mjer það lítil meðmæli með núgildandi fræðslufyrirkomulagi, að það fari í vöxt, að börn, ólæs og óskrifandi, sjeu fermd. Jeg hefði þó búist við, að ástandið hefði í þessu efni farið heldur batnandi, að minsta kosti gæti maður vænst þess, eftir þeim kostnaði, sem barnafræðslan hefir í för með sjer fyrir þjóðina. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) sagði, að ríkið ætti að kosta alla barnafræðslu, vegna þess, að það rjeði yfir öllum skattstofnunum, og að þingið hefði dembt þessari byrði á sveitarfjelögin að þeim fornspurðum og án fyrirvara. Þess er þó að geta, að fyrir 1919 var í Reykjavík og víðast annarsstaðar varið miklu fje úr bæjar- og sveitarsjóðum til barnafræðslunnar. Því verður varla annað sagt en barnafræðslunni sje komið á af þjóðinni sjálfri. Og hvað tekjustofnunum viðvíkur, þá er þess að gæta, að sveitarfjelög og bæjarfjelög hafa rjett til að leggja á menn útsvar eftir efnum og ástæðum. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) kvað fræðslulögin mjög götótt, þannig, að fara mætti mjög illa með þau. Það er mikið, að hv. mentmn. skuli ekki hafa reynt að troða í þau göt. Það hefir hún ekki gert. En það hygg jeg, að kennurum sje sama, hvaðan þeim koma launin. Jeg held því, að hv. mentmn. hafi haft eins mikla ástæðu til að taka að sjer til athugunar 15. gr. fjárlaganna. Það var farið fram á mikla lækkun á opinberum gjöldum til bókmenta, vísinda og lista, en sá er munur á lækkuninni á þeim lið og minkuninni á útgjöldum ríkisins til fræðslumálanna, að vísindin og listirnar fá hvergi greidda lækkunina, en til fræðslumálanna verður varið, að sögn nefndarmanna sjálfra, fje eftir sem áður, aðeins verður það fje tekið annarsstaðar frá.

Þorleifur Jónsson Það hafa þegar komið fram ýmsar mótbárur gegn frv. þessu, og hefir hv.þm. Str. (TrÞ) og hæstv. atvrh (MG) svarað ýmsum þeirra. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) leit svo á, að frv. þetta væri á takmörkum þess, að geta talist sæmilegt. Jeg veit náttúrlega ekki, hvernig hann kemst að þeirri niðurstöðu, en það veit jeg, að fjvn. var ekkert ósæmilegt í hug, þegar hún samdi frv. þetta. Hann taldi, að með þessu væri verið að vega aftan að fræðslulögunum. En jeg get frætt hann á því, að mikill meirihl. nefndarmannanna var mjög mótfallinn því að takmarka barnakensluna, en hinu bjóst hann við, að bæirnir, einkum hinir stærri kaupstaðir, myndu geta lagt meira á sig fyrir hana en þeir gera nú. Þá taldi hv. sami þm. (MJ) ákvæðin í 3. gr. frv. sýna bera lævísi nefndarinnar. Jeg get nú ekki sjeð, að nein lævísi sje í því fólgin, þó dóms- og kirkjumálaráðherra sje heimilað að segja upp kennurum, eftir ósk skólanefnda. Jeg er þess líka fullviss, að sumstaðar myndi mega spara eitthvað í kennarahaldi, t. d. með því að láta börnin koma til kenslu annanhvern dag og komast þannig af með einn kennara í stað tveggja. En einmitt. það fyrirkomulag hefir góður kennari á Austurlandi, sem jeg hefi átt tal við, talið mjög heppilegt fyrir börnin. Jeg treysti því líka, að dóms- og kirkjumálaráðuneytið myndi hafa umsjón með því, að öðrum kennurum væri ekki sagt upp en þeim, sem vel mætti komast af án eða óþarfir mættu teljast. Aðalástæðan á móti frv. hefir þó verið talin sú, að enginn sparnaður væri að því. Það er vitaskuld, að einhver þarf að borga brúsann. En á það má minna, að fyrir 1919 urðu bæjar- og sveitarfjelög að borga mestallan kostnað af barnafræðslunni; þá var aðeins veittur lítill styrkur til hennar. Það er satt, að bæjar- og sveitarfjelög vantar fasta tekjuliði, en þau hafa þar á móti rjett til að leggja á menn aukaútsvar eftir efnum og ástæðum, og þó það þyki kanske ekki altaf koma sem rjettlátast niður, þá held jeg þó, að það sje engu óheppilegra öðrum gjöldum. Og jeg held, að ekki myndi nein þörf kensla falla niður við þetta fyrirkomulag í sveitunum eða stærri bæjum, heldur myndu menn reyna að kljúfa kostnaðinn. Þá hjelt háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) því fram, að allri fræðslu í landinu myndi mjög hraka við þetta, eða jafnvel fara alveg í kaldakol. Við þetta er jeg ekki svo mjög hræddur. En það er þá heldur ekki góður vottur um ágæti þess fyrirkomulags á barnafræðslunni, sem nú er ríkjandi, ef það er satt, að það fari í vöxt, að börn sjeu fermd ólæs og óskrifandi, eins og sami hv.þm. (ÁÁ) sagði. Raunar hygg jeg, að slíkt þekkist mjög óvíða í sveitum, og var jafnvel fátítt áður en lögin gengu í gildi. En frá sjónarmiði fjvn. er þetta auðvitað fyrst og fremst sparnaðarmál. Og þó kostnaðurinn við barnafræðsluna verði í sjálfu sjer samur eftir sem áður, þá lendir hann hjer eftir á fleirum og þó ekki þungt á neinum. Viðvíkjandi brtt. þeirri við 1. gr. frv., sem fram er komin, skal þess getið, að bót er að frv., þó hún verði samþ. Eins og auðsætt er, þá liggur aðalsparnaðurinn í 2. gr.

Frsm. meirihl. (Sigurjón Jónsson) Hv. frsm.fjvn. (ÞórJ) sagði, að því meira sparaðist sem kaupstaðirnir væru látnir greiða meira. En hæpin ályktun verður þetta að teljast. Þess er að gæta, að bæirnir bera nú þegar svo mikil og margvísleg gjöld, að gæta verður allrar varkárni í því að bæta á þá nýjum útgjöldum. Og þó mikið af kostnaðinum við berklavarnirnar verði, eins og hv.þm. (ÞórJ) gat um, flutt yfir á sveitar- og bæjarfjelög, þá er af þeim sökum engin meiri ástæða til að leggja þennan bagga á þau líka. Jeg veit heldur ekki, hversu mikill sparnaður yrði að þessum lögum í styttri kenslutíma og minkuðu kaupi kennaranna, enda geri jeg ekki ráð fyrir, að sá hafi verið tilgangurinn með frv. Meiningin hefir, að því er sjeð verður, aðeins verið sú að flytja hlutfallslega meira af kostnaðinum yfir á bæina. Það er m. ö. o. hinn gamli reipdráttur milli sveita og kaupstaða, sem hjer er að stinga upp höfðinu. En sje þetta rjett ágiskað hjá mjer, þá þurfa menn engu að síður að athuga og bera saman, hvað ríkissjóður fær af tekjum sínum úr bæjunum og hvað úr sveitunum. Annars er það einkennilegt, að stuðningsmenn þessa frv. eru ekki á eitt sáttir um þau rök, sem fyrir því liggi. Jeg fyrir mitt leyti er í engum vafa um það, að ákvæði 3. gr. muni mjög draga úr því, að fræðslulögunum verði fram fylgt. Kom þetta einmitt til orða í mentmn. Afleiðingar laganna 1922 urðu þær, að á einum vetri bættust við 23 fræðsluhjeruð, sem notuðu sjer undanþáguna frá því að hafa kennara, og ljetu sjer nægja að hafa óvalda menn til eftirlits. Jeg vil taka undir með þeim mönnum, sem heldur vilja róta niður fræðslukerfinu heldur en að grafa undan því ræturnar. Það væri miklu hyggilegra að fresta fræðslulögunum eða nema þau úr gildi. Samkv. 2 gr. 1. 1922 geta sveitir en ekki kaupstaðir fengið undanþágu frá að hafa kennara. Þetta þykir sumum að þurfi að samræma með ákvæði um, að kaupstaðirnir geti losað sig við kennarana með sömu skilyrðum og sveitahjeruðin. Að öllu athuguðu verðum við að skoða mál þetta á þeim grundvelli, hvort rjett sje að velta slíkum skyldum sem þessum yfir á kaupstaðina og sveitarfjelögin. Og þar sem ríkissjóður innheimtir nú ýmsar tekjur sínar með gullgengi og fær þannig sína dýrtíðaruppbót, þá sýnist ríkissjóður einnig eiga að bera uppi dýrtíðaruppbótina á gjöldum samkv. fræðslulögunum.

Frsm. minnihl. (Bernharð Stefánsson) Því hefir verið haldið fram, sjerstaklega af hv.þm. V.-Ísf., að ef frv. þetta yrði samþ., þá myndi öll kensla í landinu falla niður. En fyrir það ætti þó að vera girt, ef brtt. minnihlutans verða samþ., og hygg jeg, að þá myndi fræðslukerfið engan skaða líða, þó frv. yrði að lögum. Hjer er aðeins verið að flýta fyrir því, sem á að verða, að ríkissjóður annarsvegar og bæjar- og sveitarsjóðir hinsvegar greiði sinn helming kostnaðarins hvorir. Jeg hafði tekið það fram, að það, sem orsakaði mitt fylgi við frv., var það, að í því væri rjett hugsun. En hv. 1. þm.N.-M. (HStef) telur aftur á móti, að hugsunin, sem liggur á bak við það, sje röng, og hann byggir þá skoðun sína á þeim rökum, að fyrst ríkið hafi bundið þennan bagga, þá sje rjett, að ríkissjóður beri byrðarnar af honum. En er þetta rjett athugað? Fyrst er á það að líta, að áður en fræðslulögn gengu í gildi, þá kostuðu bæði bæir og sveit víða opinber barnakenslu, og frá 1907–1919 borguðu þau algerlega kostnaðinn af kenslunni, nema hvað þau fengu nokkurn styrk til hennar alment úr ríkissjóði. Jeg get því ekki sjeð, að þessi rök hv þm. (HStef) sjeu veigamikil. Þá hefir mátt á sumum skilja, að þeir teldi eitthvað hulið liggja að baki þessu frv., og ætti sumum að ganga það til að leggja niður barnafræðsluna, en fyrir okkur sveitamönnunum ætti það að vaka, að velta kostnaðinum yfir á bæina. Kvað hv. 4. þm. Reykv. (MJ), að hv.þm. Str. hefði nú varpað af sjer grímunni í þessu efni. Jeg kannast nú ekki við þetta, og kannast heldur ekki við, að jeg hafi neinni grímu að kasta í þessu máli. Held jeg líka, að það hafi ekki verið tilgangur neins að leggja hlutfallslega meiri byrðar á kaupstaðina en sveitirnar. En hitt er augljóst, að nú sem stendur verða sveitirnar fyrir rangleitni, þar sem þær bera einar alla dýrtíðaruppbót á launum kennaranna að svo miklu leyti sem þau greiðast í öðru en peningum. Jeg get ekki skilið það, hvernig nokkur fer að kalla það, að verið sje að velta byrði yfir á bæina, þó sveitirnar krefjist jafnrjettis við þá. Hinsvegar hafa sveitirnar borgað tiltölulega meira. Hv. þm. Ísaf. (SigurjJ) var að tala um, að reiptog ætti sjer stað í þessu máli sem öðrum, milli bæja og sveita. Hann var að segja, að ríkissjóður fengi meira fje frá bæjunum. Í því sambandi má minnast á það, hvaða tekjur bæirnir hafa af sveitunum. Hvernig er það með verslunina? Þó búðirnar sjeu í bæjunum, koma margar vörur utan af landi, og mikið fje rennur þaðan inn fyrir aðkeyptar vörur. Þetta verður líka að athugast, þegar rætt er um tekjur ríkissjóðs frá bæjum og sveitum.

Ásgeir Ásgeirsson Hæstv. atvrh. (MG) hafði það eftir mjer, að jeg teldi engan sparnað verða af frv. þessu, en í öðru lagi, að það myndi valda því, að ýmsum kennurum yrði sagt upp. Þetta er misskilningur. Mín meining var sú, að enginn sparnaður yrði, nema kennurunum væri sagt upp víða, þar sem þörf er á þeim. Bæði hjá honum og hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) virtist þessi tilgangur frv. skína í gegn. Þeir virtust halda, að til væru margir kennarar, sem óþarfir væru. Jeg ætla, að kennaratalan sje í hverju hjeraði miðuð við fjölda barnanna, og jeg held, að sú tilfinning sje svo rík til sveita að hafa enga óþarfa kennara, að hún ein dugi og þurfi ekki ný lagaákvæði til að koma í veg fyrir slíkt. Mjer var einnig borið á brýn, að jeg teldi fleiri börn ólæs nú en áður en fræðslulögin komu. Það hefi jeg aldrei sagt, aðeins hitt, að fleiri börn væru ólæs nú heldur en fyrir nokkrum árum. Síðan 1914 hefir ástandið, hvað fræðslumálin snertir, farið versnandi. Frá því fræðslulögin komu og fram að stríði var óvenjumikil breyting. Mátti heita svo 1914, að þau væru alveg komin í gildi, og hygg jeg, að hvergi hafi fljótar eða betur tekist að koma slíkum lögum á. Sýnir það, að þau eru sniðin eftir okkar þörfum og menningu. En er erfiðleikar stríðsáranna komu, var farið að draga úr framkvæmdum og eins síðar, þegar örðugt fór að verða fyrir ríkissjóði. þessar vandræðatilraunir hv. Alþingis eiga sök á því, að nú eru til ólæs börn á fermingaraldri. 1922 var lögleidd sú undanþága, að hrepparnir þyrftu ekki að halda uppi venjulegri fræðslu. 25 hreppar hafa þegar notað sjer þá undanþágu. Þetta þótti þá stórsigur, þó aðeins nokkur þús. kr. hafi sparast, en aftur á móti hafa mörg börn verið svipt bráðnauðsynlegri fræðslu. Nóg er það, að þessari barnalegu rjettlætiskröfu sveitanna væri hlýtt, þó nú væri ekki farið að leiða þá bölvun yfir kaupstaðina. Því hefir verið haldið fram, að frv. sje til þess, að sveitirnar nái rjetti sínum. En það er ekki gert með því, að kaupstaðirnir verða að búa við jafnharða kosti. Ef slíkt ætti að gerast, hefði frv. orðið að fara fram á, að aukinn væri fræðslustyrkur við sveitirnar. Enginn rógur milli sveita og kaupstaða á að heyrast nefndur í slíkum málum. Börnin eru börn og eiga jafnan rjett til fræðslu, hvort sem þau eiga heima í sveit eða í kaupstað. Jeg sagði, að það væru þau börn ein, sem ekki hafa notið fræðslu samkv. fræðslulögum, sem nú eru ólæs, þau börnin, sem goldið hafa fleyganna, sem settir hafa verið í fræðslulögin, og óska jeg ekki, að þau verði fleyguð enn meir, svo þau verði að lokum ónýt eins og bannlögin; svo má fleyga fræðslulögin, ef haldið er áfram, að þau verði ónýt og allir missi trú á þeim. Annaðhvort er að halda lögunum eins og þau eru og reyna að bæta þau, eða þá að svifta þeim alveg af og hverfa til einhvers annars fyrirkomulags, sem þá væri upp tekið.

Klemens Jónsson Jeg leyfi mjer að leggja til, að frv. verði vísað til samgmn. að þessari umr. lokinni.