Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár að þessu sinni vegna atburðar, sem gerðist í morgun. Það var frá því sagt í hádegisfréttum, að stór, bandarískur kafbátur hefði siglt inn í Hvalfjörð og í fylgd með honum var dráttarbáturinn Magni og varðskipið Albert. Því hefur verið haldið fram af stjórnarvöldunum, að fullyrðingar okkar Alþb.-manna um það, að verið væri að gera Hvalfjörð að flotastöð fyrir herskip og kafbáta Bandaríkjanna og annarra NATO-ríkja, svona eftir því, sem þörf þætti, og það engu síður á friðartímum heldur en ef til styrjaldar kæmi, þær fullyrðingar hefðu ekki við nein rök að styðjast. Þarna væru að vísu til staðar legufæri, múrningar, sem e. t. v. mætti nota til þess að binda kafbáta og hin stærri herskip, - allar skilgreiningar stjórnarvalda í þessu sambandi hafa verið næsta óljósar, - en hitt kæmi ekki til mála að gera Hvalfjörð að flotastöð á friðartímum. Heimsókn hins bandaríska kafbáts í morgun sýnir hins vegar, að við Alþb.- menn höfum haft á réttu að standa. Eftir þessa heimsókn verður því ekki á móti mælt, að Hvalfjörður er flotastöð. Heimsóknin táknar í raun og veru opinbera yfirlýsingu um það gagnvart öllum heiminum, og allar líkur eru á, að hún tákni upphaf þess, að bandarísk herskip og kafbátar fari að gera sig þarna æ heimakomnari, unz svo yrði komið að lokum, sem við Alþb.-menn höfum alltaf verið að vara þjóðina við, að Hvalfjörður yrði ein helzta flotastöð Bandaríkjanna, og þar með væri upp kominn í næsta nágrenni höfuðstaðarins viðbúnaður, sem mundi kalla yfir hann enn þá ægilegri hættu, ef til kjarnorkustyrjaldar kæmi, heldur en sá hættustaður, sem þegar er fyrir í næsta nágrenni Reykjavíkur, þ. e. a. s. Keflavíkurflugvöllur. Raunar er margt fleira, sem bendir til þess, að Bandaríkin og NATO hyggist nú færa sig upp á skaftið hér uppi á okkar landi og við strendur þess. Grunsamlegur er vægast sagt sá áróður, sem hernámsblöð og útvarp og einkum sjónvarp hafa rekið að undanförnu fyrir NATO og studdur hefur verið oft hinum fáránlegustu lýsingum á því, að Rússar séu að brugga okkur launráð með flotaæfingum eina 1000 km suður í Atlantshafi o. fl., og má segja, að tilraun hafi verið gerð til þess að vekja upp aftur Rússagrýluna í öllu sínu veldi, og helztu forystumenn NATO hafa verið látnir koma fram í íslenzku sjónvarpi til þess að þjarma sérstaklega að okkur Íslendingum í krafti þessarar grýlu, skelfa okkur, villa um fyrir okkur og rugla dómgreind okkar. Slík herferð hefur oft áður verið upp tekin, þegar stjórnarvöldin hafa verið að undirbúa einhverjar stóraðgerðir til aukins hernaðarbrölts og aukinna ítaka Bandaríkjamanna hér á landi og þegar talið er nauðsynlegt að skapa það sálarástand með þjóðinni, að hún sætti sig við ósköpin, og sannarlega ekki að ástæðulausu, að hjá mönnum vakni grunsemdir um, að eitthvað slíkt sé nú í aðsigi.



Herra forseti. Svo sem hv. alþm. er kunnugt, er utanrrh. lasinn um þessar mundir og gegnir ekki störfum á Alþ. og mun ekki gera næstu vikur. Svo sem allir vita, hafa ráðh. viðtalstíma á miðvikudagsmorgnum, og ég var við þau störf í morgun frá 9-1 og heyrði því ekki hádegisfréttir um þann atburð, sem hv. þm. hefur gert að umtalsefni, og auk þess hef ég ekkert samband haft við utanrrn. í morgun né heldur í matartímanum. Ég get því engar upplýsingar gefið um þann atburð, sem hv. þm. gerði að umræðuefni, umfram það, sem kann að hafa verið frá greint í fréttum ríkisútvarpsins. Hins vegar er það alkunna, að miklar skipaferðir hafa verið umhverfis Ísland nú undanfarið, og hefur það ekki dulizt neinum, sem með málum hefur viljað fylgjast. Ég get og bætt því við, að ég veit ekki betur en ýmis íslenzk skip hafi fengið afgreidda olíu úr einmitt sömu tönkunum og mér skilst, að hinn erlendi kafbátur hafi fengið afgreidda olíu úr í morgun. En ég skal með ánægju afla frekari upplýsinga um það mál, sem hér er um að ræða, tel það bæði sjálfsagt og skylt, og skal láta hv. þm. þær upplýsingar í té og þingheimi öllum, ef eftir því er sérstaklega óskað.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans, svo langt sem þau náðu. Það var sannarlega ekki langt. Og ég verð að lýsa furðu minni á því, að ríkisstj. virðist ekkert um þetta vita, sem gerðist í morgun, að bandarískur kafbátur kom inn í Hvalfjörð. Ber að skilja þetta sem svo, ef Hvalfjörður fyllist allt í einu af herskipum, að ríkisstj. Íslands viti ekkert um það bara vegna þess, að einn ráðh. hefur handleggsbrotnað? Reyndar mætti gera ýmislegt fleira að umtalsefni í þessu sambandi. Frá því er sagt í blöðum, að 200 manns úr brezkri fótgönguliðadeild, sem nefnist Royal Anglian Regiment, muni n. k. föstudag hefja heræfingar norðan og austan Búrfells, og eigi þær að standa í 10 daga. Ég vænti þess, að ríkisstj. sé kunnugt um þetta. Um sama leyti í fyrra kom hingað brezk fallhlífadeild og var að æfingum uppi í öræfum á svipuðum slóðum minnir mig og um álíka langan tíma. Í þessu sambandi hlýtur því að vakna sú spurning, hvort ætlunin sé, að slíkt hernaðarbrölt verði árlegur viðburður hér á landi, hvort ætlunin sé að gera íslenzk öræfi ár hvert að eins konar íþróttasvæði handa brezkum dátum til að æfa sig í manndrápum. Ja, það fylgir fréttinni - íslenzk stjórnarvöld hljóta að vita um þetta, því að það fylgir fréttinni, að þetta sé gert með þeirra leyfi. En ég dreg í efa, að íslenzk stjórnarvöld hafi heimild til þess að gefa slíkt leyfi, og vil raunar mótmæla því harðlega. Eða líta íslenzk stjórnarvöld e. t. v. svo á, að þau geti, hvenær sem þeim bjóði svo við að horfa, opnað öll öræfi landsins fyrir ótakmörkuðum herafla til þess að iðka þar stríðslistir sínar? Já, ég spyr: Hvar mundu takmörkin í þessu efni? Ég mótmæli þessu af ýmsum fleiri ástæðum. Í fyrra tóku bandarískir hermenn af Keflavíkurflugvelli þátt í æfingum brezku fallhlífahersveitarinnar. Bandarískir hermenn af Keflavíkurflugvelli munu einnig eiga að taka þátt í þeim æfingum brezku fótgönguliðasveitarinnar, sem hefjast eftir tvo daga. Æfingar bandarískra hermanna hafa nú hin síðari ár verið litlar sem engar hér á landi, þ. e. a. s. á landi niðri. Andstyggð fólks á styrjöldinni í Víetnam hefur eflaust valdið því. Herstjórnin á Keflavíkurflugvelli hefur ekki viljað kalla yfir sig fordæmingu Íslendinga út af því, að land þeirra væri notað til þess að þjálfa menn til þess meginverkefnis, sem herafli Bandaríkjamanna hefur nú með höndum, hins blóðuga útrýmingarstríðs í Víetnam. En þessar heimsóknir brezkra hermanna og æfingar þeirra eru bersýnilega notaðar sem skálkaskjól í þessu sambandi. Þær eru notaðar til þess að lauma bandarískum hermönnum upp á öræfi okkar og gera þá hæfari til starfans, ef þeir skyldu verða kallaðir héðan og austur til Víetnam. Einnig af þessari ástæðu vil ég mótmæla þessu hernaðarbrölti á landi okkar og láta í ljós andstyggð mína á því. Sem fyrr segir, dreg ég í efa, að íslenzk stjórnarvöld hafi nokkra heimild til þess að veita leyfi til þessara æfinga þarna uppi á öræfunum, og sem Íslendingur og þar með einn af eigendum þessara öræfa vil ég einnig mótmæla þessu, mótmæla því, að þessi eign mín sé notuð til þessarar viðurstyggilegu iðju. Það er nú mikið talað um það, að okkur beri að vernda fegurð lands okkar og þá ekki sízt öræfanna, bægja frá óþrifnaði og hvers kyns spjöllum. Á sama tíma leyfa stjórnarvöldin sér að bjóða heim þeim argvítuga óþrifnaði, sem hér er um að ræða, og á ég ekki aðeins við tilganginn með þessum æfingum, heldur einnig þau spjöll, sem hljóta að verða af margra daga sparki heilla herflokka í öræfum, fallbyssuskothríð á viss skotmörk, því að fótgönguliðar æfa sig einnig í slíku, og öðru brölti þeirra. Ég leyfi mér sem sagt að mótmæla þessu einnig af hreinlætisástæðum.



Herra forseti. Í tilefni af ummælum hv. þm. um heræfingar, sem fyrirhugaðar eru, er það að segja, að þær hafa verið leyfðar og fara fram með fullu samþykki og fullu leyfi réttra íslenzkra stjórnarvalda, og munu verða framkvæmdar undir löglegu eftirliti þeirra. Að því er snertir furðu hans á því, að íslenzka ríkisstj. skuli ekki hafa vitað um töku erlends kafbáts á einhverju magni af olíu í Hvalfirði nú í morgun, þá geri ég ráð fyrir því, að ástæða þess sé einvörðungu sú, að hér sé um svo einfaldan atburð að ræða, að hlutaðeigandi embættismenn, sem um málið hafi fjallað, hafi ekki talið ástæðu til þess að gera ríkisstj. grein fyrir málinu, enda eins og ég sagði áðan algengt, að olía sé afgreidd úr þeim olíugeymum, sem um er að ræða. Vitneskjuskortur minn eða annarra ráðh. - ég veit ekki, hvort öðrum ráðh. hefur verið kunnugt um þetta - vitneskjuskortur minn, sem eigandi að hafa samband við utanrrn. varðandi slík mál sem stendur eða það við mig, geri ég ráð fyrir, að stafi af því einu, að hér sé talið um svo smávægilegan og lítilfjörlegan atburð að ræða, að ekki hafi þótt ástæða til þess að trufla viðtalstíma ráðh. eða matartíma hans til þess að skýra honum frá því, sem hér hefur verið að gerast. En ég endurtek það, að ég skal að sjálfsögðu skoða, hvað hér hefur verið á ferðinni og gera þm. og, ef ástæða þykir til, þingheimi grein fyrir málavöxtum. Hér er að sjálfsögðu hvorki staður né stund til þess að hefja almennar umr. um utanríkismál, en að gefnu tilefni frá hv. þm. skal ég taka fram, að ríkisstj. er reiðubúin, er mjög reiðubúin, til þess hvenær sem er að efna til almennra umr. um utanríkismál, og þarf ekki annað en ósk um það að koma fram frá þessum hv. þm. eða öðrum þm., og þá mun ríkisstj. samþykkja það og óska eftir því gagnvart hæstv. forseta, að til slíkra umr. verði efnt. Við höfum ekkert að óttast í þeim efnum og engu að leyna.



Herra forseti. Alþingi mun eiga hús í Kaupmannahöfn, það er húsið, sem Jón Sigurðsson forseti bjó í, meðan hann átti heima þar í borg. Nú ganga ófagrar sögur af þessu húsi. Sagt er, að ekkert af fólki sé þar heimilisfast, en þó sé húsið opið og lausingjalýður gangi þar um stofur bæði um daga og nætur, en þessu fylgi svall og sóðaskapur. Ég vil því beina þeirri fsp. til hæstv. forseta Alþingis, hvort,þeir hafi kynnt sér þetta, hvort þær sögur séu sannar, sem af þessu ganga. Og ef þeir hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að þarna sé rétt frá skýrt, hvort þeir hafi þá ekki nú þegar gert eitthvað eða ætli ekki að gera nú hið fyrsta ráðstafanir, sem að gagni megi koma til að ráða bót á þessu ófremdarástandi.

Forseti (BF): Út af fsp. hv. 1. þm. Norðurl. v. vill forseti aðeins segja það, að ekki er langt síðan forsetar þingsins hafa gert formönnum þingflokkanna grein fyrir, hvernig þetta mál stendur. Það er ekki staður né stund til þess að hefja umr. um þetta mál hér að sinni, en ég leyfi mér að vísa hv. þm., varðandi þetta mál, til formanns þingflokks hans, sem veit nákvæmlega, hvernig málið stendur. Ég get svo bætt því við, að ég skal hlutast til um það við meðforseta mína, að gerð verði opinberlega ítarleg grein fyrir þessu máli.



Ég hef leyft mér að beina til hæstv. menntmrh. svo hljóðandi fsp.: „Hvaða ráðstafanir hyggst menntmrh. gera til þess að koma í veg fyrir, að námssamningar séu brotnir á iðnnemum með því að halda þeim atvinnu- og kauplausum langtímum saman?“ Ástæðan til þess, að ég hef borið fram þessa fsp., er sú, að veturinn 1967-68 og í miklu ríkari mæli nú í vetur kom í ljós mjög alvarlegt atvinnuleysi meðal iðnnema. Í skráningu, sem Iðnnemasamband Íslands beitti sér fyrir í vetur og engan veginn var tæmandi, reyndust um 30 iðnnemar vera atvinnulausir og kauplausir og þeir áttu þess engan kost að fá bætur úr atvinnuleysistryggingasjóði. Margir þessara iðnnema eru kvæntir og höfðu börn á framfæri, - einn þeirra 6 börn, - en alls náði þetta skráða atvinnuleysi iðnnema til 60-70 manns, ef fjölskyldur þeirra eru meðtaldar. Þessir atvinnulausu iðnnemar og fjölskyldur þeirra áttu eins og ég sagði áðan ekki kost á neinum atvinnuleysistryggingabótum, vegna þess að lögum samkvæmt á slíkt ástand ekki að geta komið upp. Samkvæmt námssamningi eiga iðnnemar að stunda verklegt og bóklegt nám samningstímabilið og fá samfelld laun fyrir hjá fyrirtæki eða meistara. Trygging fyrir því, að við þetta kerfi sé staðið, á að vera í iðnfræðslulögum, sem samþ. voru á Alþ. 30. apríl 1966. En æðstu aðilar, sem eiga að annast framkvæmd þeirra laga, eru iðnfræðsluráð og að sjálfsögðu hæstv. menntmrh. Þegar ég vissi seinast til, voru margir þessara iðnnema atvinnulausir enn þá og höfðu sumir verið það í marga mánuði. En atvinnuleysi meðal iðnnema og neyðarástand hjá mörgum fjölskyldum þeirra er ekki eina ástæðan til þess, að ég ber fram þessa fsp. Ástæðan er einnig sú, að hæstv. menntmrh. hefur verið spurður um þessi mál áður, en ekki fengizt til að svara. Stjórn Iðnnemasambands Íslands sendi hæstv. menntmrh. tvívegis bréf í vetur og átti auk þess símtöl við menntmrn. Ég hef m.a. hér í höndum afrit af bréfi, sem hæstv. menntmrh. var sent 7. febr. í vetur, en þar var komizt svo að orði: „Iðnnemasamband Íslands hefur undanfarna tvo þriðjudaga og fimmtudaga haft skrifstofu sína opna til atvinnuleysisskráningar iðnnema, samtals 4 klukkustundir. Á þessum fjórum stundum hefur látið skrá sig atvinnu- og kauplausan 21 iðnnemi og vitað er með vissu um talsvert fleiri. Þar sem þessir nemar eru kauplausir, eins og fyrr er sagt, er hér um að ræða skýlaust brot á námssamningi þeim, sem gerður er við upphaf iðnnáms, á milli nema og meistara eða fyrirtækis, en samkvæmt samningnum á nemi að stunda verklegt og bóklegt nám samningstímabilið og fá laun fyrir hjá fyrirtæki eða meistara. Stjórn Iðnnemasambands Íslands leyfir sér því vegna vandræðaástands þess, sem hér er að skapast, að fara fram á viðræðufund með yður um hugsanlegar leiðir til úrbóta fyrir þessa menn, sem margir hverjir eru fjölskyldumenn og fá ekki atvinnuleysisbætur, þar sem þeir eru ekki í verkalýðsfélagi innan A.S.Í“ En þessar tilraunir Iðnnemasambandsins til þess að leysa málin með beinu sambandi við hæstv. ráðh. báru engan árangur. Bréfunum var ekki svarað, símtölin leiddu ekki til neins. Hæstv. menntmrh. hafði ekki tíma til að sinna iðnnemum. Það er þess vegna, sem ég hef flutt þessa fsp. hér. Þegar fsp. hefur verið samþ. af meiri hl. Alþ., er ráðh. skylt að svara henni. Enda þótt dæmið, sem ég hef rakið, sé mjög alvarlegt og raunar gersamlega ósæmilegt, eru iðnnemar óánægðir með margt fleira í sambandi við nám sitt og starf. Það kemur m.a. fram í ályktun, sem allur þorri nemenda Iðnskóla Reykjavíkur hefur undirritað síðustu daga. Sú fyrri fjallar um iðnfræðslumál og iðnfræðslulöggjöfina og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: Nemendur Iðnskólans álykta eftirfarandi um iðnfræðslulöggjöfina: 1. Nemendur Iðnskólans krefjast þess, að komið verði á raunhæfu kennslueftirliti og mótmæla harðlega því ástandi sem nú ríkir í þessum efnum. Samkv. gildandi lögum um iðnfræðslu skal iðnfræðsluráð fara með framkvæmd þessara mála undir yfirstjórn menntmrh. Benda má í þessu sambandi á 31. gr. iðnfræðslulaganna, en þar segir: „Iðnfulltrúar skulu hafa eftirlit með kennslunni, koma á vinnustöðvar, er nemendur eru að verki, skoða vinnuskýrslur a.m.k. einu sinni árlega og árita þær þar um.“ Þetta brýna ákvæði laganna um verksvið iðnfulltrúanna hefur ætíð verið sniðgengið af iðnfræðsluyfirvöldunum, þrátt fyrir að vitað sé, að meistarar og iðnfyrirtæki vanrækja í mörgum tilfellum að veita nemendum sínum þá kennslu og þjálfun, sem lögin ákveða. 2. Nemendur Iðnskólans krefjast þess, að iðnfræðsluráð haldi uppi leiðbeiningastarfi um starfsval og fylgist með atvinnuhorfum innan einstakra starfsgreina. Í raun og veru ber iðnfræðsluráði skylda til þess að gera þetta, því að í 10. gr. iðnfræðslulaganna segir: „Iðnfræðsluráð skal halda uppi leiðbeiningarstarfi um starfsval innan þess sviðs, sem fellur undir ákvæði þessara laga. Iðnfræðsluráð skal í því skyni fylgjast með afkomu- og atvinnuhorfum innan einstakra starfsgreina. Það skal árlega leita þar um álits hlutaðeigandi félagasamtaka.“ 3. Nemendur Iðnskólans krefjast þess, að þegar í stað verði komið í veg fyrir atvinnuleysi iðnnema og að menntmrh. láti þetta mál til sín taka, eins og honum ber skylda til. Atvinnuleysi meðal iðnnema er staðreynd, sem iðnfræðsluyfirvöld geta ekki gengið framhjá. Kom það m.a. vel fram í atvinnuleysisskráningu Iðnnemasambands Íslands, en þar létu um það bil 30 iðnnemar skrá sig í vetur og vitað var um marga aðra, sem voru atvinnulausir. Um það bil helmingur hinna skráðu atvinnuleysingja eru fjölskyldumenn og eiga því í stórkostlegum fjárhagserfiðleikum og eins víst, að margir þeirra verði að hætta iðnnámi. Þorri þessara atvinnulausu iðnnema er enn atvinnulaus og hafa því margir þeirra verið atvinnulausir frá því snemma í haust. Það er álit nemenda Iðnskólans, að iðnfræðsluyfirvöld hafi algerlega brugðizt iðnnemum í þessu máli og ástandið væri mun skárra, ef iðnfræðsluráð hefði starfað eftir 10. gr. iðnfræðslulaga, sem að ofan getur. Síðari ályktun nemendanna fjallar um aðbúnað Iðnskólans og er svo hljóðandi: „l. Nemendur Iðnskólans mótmæla harðlega þeim seinagangi, sem verið hefur á byggingu viðbyggingar Iðnskólans í Reykjavík og krefjast þess, að þegar í stað verði auknar fjárveitingar til hans, því að gamla húsnæðið rúmi alls ekki þá verknámskennslu, sem ráð sé fyrir gert. 2. Nemendur Iðnskólans krefjast þess, að auknar verði fjárveitingar til tækjakaupa Iðnskólans, en mikill skortur er á nauðsynlegum tækjum, enda segir í 13. gr. iðnfræðslulaganna, að skólarnir eigi að leggja áherzlu á, að nemendurnir öðlist staðgóða þekkingu á vélum og verkfærum. 3. Nemendur Iðnskólans krefjast þess, að menntmrh. láti fastráða kennaralið Iðnskólans. Nú í dag er aðeins tæpur helmingur kennaraliðs skólans fastráðinn og veldur þetta mjög miklum erfiðleikum. Fjölmargir kennarar eru starfandi úti í atvinnulífinu og þeirra aðalstarf stangast því oft á við kennslu þeirra í skólanum og orsakar þetta mikla niðurfellingu kennslustunda. Það er einróma álit nemenda skólans, að meðan ástandið er óbreytt, sé ógerningur fyrir skólayfirvöldin að skipuleggja kennsluna og samræma námsskrá töflu, svo að vel sé. 4. Nemendur Iðnskólans krefjast þess, að forfallakennarar verði nú þegar fengnir við skólann. Að lokum vilja iðnskólanemendur lýsa því yfir, að það skipulagsleysi og sú handahófskennd, sem ríkt hefur á stjórn iðnfræðslumálanna og málefnum iðnskólanna stafi af slælegri yfirstjórn þeirra æðstu yfirvalda og rn., sem þetta mál heyrir undir, enda sé ekki að vænta neinna raunhæfra endurbóta, nema aukinn skilningur verði fyrir hendi hjá yfirstjórn iðnfræðslumálanna. Nemendur Iðnskólans krefjast þess, að menntmrh. láti þessi mál þegar til sín taka, sem honum ber skylda til, og munu þeir fylgjast vel með, hverju fram vindur.“ Ég vænti þess, að hæstv. menntmrh. víki einnig að þessum atriðum í svari sínu. Hann hefur að þessu sinni mun betri áheyrendur en endranær, vegna þess að iðnnemar í Reykjavík hafa komið úr skóla sínum til að fylgjast með svörum hæstv. ráðh.



Herra forseti. Spurt er um, hvaða ráðstafanir ég hyggist gera til að koma í veg fyrir, að námssamningar séu brotnir á iðnnemum með því að halda þeim atvinnu- og kauplausum langtímum saman. Skv. gildandi lögum eru námssamningar að sjálfsögðu bindandi fyrir báða aðila allan námstímann, sem venjulega er 4 ár. Til þess að ég geti gert ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir, að námssamningar séu brotnir, þurfa að liggja fyrir kvartanir um, að þeir séu brotnir. Þá mundi ég að sjálfsögðu láta rannsaka málið og gera þær ráðstafanir, sem við eiga til þess að tryggja, að samningar séu haldnir. Samning á að halda, en ekki brjóta. Sé um löglega gerðan samning við nemanda að ræða, á hann ekki að geta orðið atvinnu– og kauplaus á námstímabilinu. Í menntmrn. eða hjá iðnfræðsluráði eru hins vegar engar kvartanir um, að námssamningar hafi verið brotnir á iðnnemum að þessu leyti. Ég vona, að öllum hv. alþm. sé ljóst, að ekki er hægt að ætlast til þess af neinum, hvorki ráðh. né öðrum, að hann rannsaki kvörtun, sem ekki hefur borizt, né komi í veg fyrir brot, sem honum hefur aldrei verið tilkynnt um, að eigi sér stað. Hv. fyrirspyrjandi gerði að umtalsefni ályktanir, sem nemendur Iðnskólans hafa gert og þeir hafa fyrir stundu afhent mér. Ég hef fyrir um það bil klukkustundu átt mjög vinsamlegar viðræður við fulltrúa iðnnema um málefni þeirra. Og satt að segja verð ég að segja, að allur blær á þeim viðræðum var með mjög öðrum hætti en hv. fyrirspyrjandi virðist vilja að sé á okkar orðaskiptum á Alþ. En ég mun ekki láta hafa mig til þess að annza að neinu leyti ertni hv. þm., - pólitískri ertni hv. þm. Ég tel miklu meira um vert að ræða í alvöru og af áhuga um þau málefni, sem ég veit, að iðnnemarnir hafa áhuga á. Og það, sem er kjarni í ályktunum iðnnemanna og aðalatriði í málflutningi þeirra var, að þeir óska eftir nánara eftirliti með framkvæmd námssamninga, en nú á sér stað, þ.e.a.s. nánara eftirliti á framkvæmd meistara á námssamningi, en nú á sér stað. Mér er fullljóst, að ekki er nægilegt aðhald að meisturum um það, að þeir sinni hagsmunum iðnnema, eðlilegum námskröfum þeirra eins og æskilegt væri. Ég hef áratugum saman verið þeirrar skoðunar, að það iðnfræðslukerfi, sem við og raunar fleiri grannþjóðir búum við, sé stórgallað eða réttara sagt það, sem við höfum búið við til skamms tíma, sé stórgallað. Á því hafa verið margs konar vandkvæði að breyta því og er öllum eldri alþm. kunnugt um, hvernig því er varið. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að iðnnám eigi alls ekki nema þá að mjög litlu leyti að fara fram hjá meistara, heldur eigi að fara fram sem verknám í iðnskóla. Þessi skoðun mín var undirrót þess, að ég á sínum tíma skipaði n. til þess að endurskoða íslenzka iðnfræðslukerfið. Sú n. vann mjög gott starf í tvö ár og samdi frv. að lögum, sem í öllum aðalatriðum var samþ. óbreytt hér, að mestu leyti samhljóða, fyrir nokkrum árum. Og grundvallaratriðið mér til mikillar ánægju í þessari nýju löggjöf er einmitt það, að verknám iðnnema er flutt af verkstæðunum, frá meisturunum og inn í verknámsskólann. Þessu nýja kerfi er nú verið að hrinda í framkvæmd. Enginn sanngjarn maður mun ætlast til þess, að slíka gerbyltingu á fyrirkomulagi iðnnáms sé hægt að framkvæma á fáum árum. Til slíks ætlast engir, nema ósanngjarnir stjórnarandstæðingar. En þessa breytingu er verið að framkvæma og ég tel, að fullyrða megi og geri það með góðri samvizku, að byggingar eða útvegun húsnæðis í þágu þessarar breytingar hafi gengið vonum framar. Allmiklar fjárveitingar hafa verið til hinnar nýju iðnskólabyggingar hér í Reykjavík, en þar eð fyrirsjáanlegt var, að sú bygging gat ekki gengið svo hratt, að unnt væri að hefja fullkomið verknám Iðnskólans í þeirri nýju byggingu, þá var sú ráðstöfun tekin, að mikið húsnæði, sem áður hafði verið í eign og á vegum Landssmiðjunnar, var tekið í þágu þessa nýja verknáms. Á s.l. ári, tiltölulega stuttu eftir að ný lög hafa verið samin um þetta efni, hafa um það bil 90-100 nemendur í járniðnaði, í málmiðnaði, fengið verknámskennslu innan Iðnskólans í því húsnæði, sem áður var Landssmiðja Íslands. Enginn vafi er á því, að í þessari grein hafa allar aðstæður til iðnnáms tekið stórkostlegum stakkaskiptum. Ég vil segja, að um byltingu hefur verið að ræða, frá því sem áður var. Verknámið sjálft hefur verið aukið og meiningin er, að hliðstæðar breytingar eigi sér stað í öðrum greinum, eftir því sem byggingu hins nýja iðnskóla miðar áfram. Að því er það snertir, sem hv. þm. sagði um atvinnuleysisskráninguna, sem fram fór á s.l. ári og í fyrra, er það að segja, að enginn þeirra manna, - það legg ég sérstaka áherzlu á og bið hv. þm. að draga af því þær ályktanir, sem rökrétt verður að teljast að draga, - enginn þeirra manna, sem skráðir hafa verið atvinnulausir, hefur kvartað eða kært um brot á námssamningi, hvorki við iðnfræðsluráð né heldur við menntmrn. Ástæðu fyrir því kann ég ekki að greina og skal ekkert greina, því að ég veit hana ekki. En það kann að tala sínu máli, að enginn þessara manna, sem þarna skráði sig atvinnulausan, hefur talið samning brotinn á sér. Hver sá, sem telur samning brotinn á sér og kemur með sitt mál, annaðhvort til iðnfræðsluráðs eða í menntmrn., skal sannarlega fá sitt mál athugað alveg ofan í kjölinn. Ég geri mér fullkomlega ljóst og um það voru ég og hinir ágætu fulltrúar iðnnema, sem við mig ræddu áðan, algerlega sammála, að hér getur verið um svo viðkvæm mál að ræða, að nemandi hiki við að gera það beinlínis að kærumáli eða opinberu lögreglumáli. En eins og ég sagði við fulltrúa iðnnemanna áðan, þá eru fleiri leiðir til í þeim efnum. Ég lýsti því yfir, að starfsmenn rn. eru að sjálfsögðu reiðubúnir til þess að taka á slíkum málum sem algerum trúnaðarmálum, eins og eðlilegt er, þar sem um nemendur er að ræða og það tilboð stendur og við það skal að sjálfsögðu verða staðið. Ég tel það skyldu iðnfræðsluráðs og menntmrn. að líta á mál þessara manna sem nemenda, sem geta verið vandmeðfarin og viðkvæm í eðli sínu og það er sjálfsagt að taka á þeim málum sem slíkum. En ef það ekki dugar til, til þess að réttur nemendanna sé tryggður, eins og sjálfsagt er, að hann sé, þá er rn. reiðubúið til þess að gera ráðstafanir lögum samkv. til þess að halda meisturum að sinni skyldu. Hins vegar er rétt, að það komi hér fram eins og kom fram í viðræðum mínum við nemendurna áðan og við vorum algerlega sammála um, að á margra vitorði er, að ýmsir gera námssamninga fremur til málamynda, en vegna raunverulegs iðnnáms. Ýmsir menn, sem búnir eru að vinna lengi að iðngrein sinni, afla sér réttinda með því að gera samning við tiltekinn meistara. Og þá er algengt, að slíkir menn fá greitt hærra kaup, annaðhvort samkv. samningi eða utan við samning, en samkv. sérsamkomulagi við meistarann. Ef slíkir menn missa síðan verkefni og verða atvinnulausir, er það kannske skiljanlegt, að þeir hiki við að telja það brot á samningi, sem við þá hefur verið gerður, vegna þess að þeir hafa notið meiri hlunninda hjá sínum meistara, en samningurinn raunverulega gefur tilefni til. Ég skal engum getum að því leiða, hvort þetta er meginskýringin eða kannske öll skýringin á því atvinnuleysi, sem skráð hefur verið við skráninguna, sem kölluð er atvinnuleysisskráning nemenda. En þetta má að sjálfsögðu sannarlega athuga. Ég hef sagt það við fulltrúa iðnnemanna og skal segja það aftur hér, að ef um er að ræða raunverulega nemendur samkv. eðlilegum námssamningi, sem eiga að búa við kaup lögum samkv., og samningi, sem ekki hafi fengið verkefni, þannig að þeir hafi misst af atvinnu og þar með af kaupi, þá er það mál, sem ég óska eftir að fá að athuga nánar og skal sannarlega ekki á því standa, að menntmrn. geri skyldu sína í þeim efnum, því að það er sannarlega skylda opinberra yfirvalda að sjá svo um, að námssamningar séu ekki brotnir. En ég ítreka, að ekkert slíkt mál liggur fyrir, hvorki hjá iðnfræðsluráði né hjá menntmrn. Og meðan svo er ekki, er það vægast sagt talsverð tilætlunarsemi, að rn. taki sig upp af jafnsléttu til þess að rannsaka mál, sem það veit ekki, hver eru og veit ekki, hvers eðlis þau eru. Það bar vott um það hugarfar, sem liggur að baki fsp. hv. þm., að hann rakti það, að iðnnemar hefðu snúið sér bréflega til mín út af þessu atvinnuleysis skráningarmáli og ekki fengið viðtal. Ég hélt nú satt að segja, að kannske mætti ýmislegt um mína embættisfærslu segja annað en það, að ég væri ekki reiðubúinn til þess að sinna þeim mönnum, sem til mín leita í rn., hvort heldur það er bréflega eða munnlega. Það er rétt, að ég fékk á sínum tíma, - í febr. mun það hafa verið, - bréf um þessa atvinnuleysisskráningu. Ég gerði þá þegar athugun á því, hvort nokkur kvörtun lægi fyrir á grundvelli þessarar atvinnuleysisskráningar, annaðhvort í rn. eða hjá iðnfræðsluráði og fékk algerlega neikvætt svar við. Ég lét þá í ljós við mína samstarfsmenn í rn. og iðnfræðsluráði, að ef slík kvörtun bærist, - ef dæmi kæmi um það, að iðnsamningur væri brotinn af þessu tagi, - vildi ég þegar í stað fá upplýsingar um það, það mál teldi ég þurfa að athuga. Til þessa dags eða þessarar stundar hefur ekkert slíkt erindi borizt á fjörur rn. eða iðnfræðsluráðs. Og má þá hver sem vill lá mér, að ég skuli ekki að fyrra bragði hafa gripið til sérstakra ráðstafana í þessum efnum. Að því er viðtalsbeiðninni viðvíkur er það að segja, að ég lét þann starfsmanninn, sem skilaboðin flutti, benda á það, að ég hef viðtalstíma einu sinni í viku, 3–4 tíma í hvert skipti og er þá að sjálfsögðu reiðubúinn til viðtals við alla þá, sem til mín leita og er einum slíkum viðtalstíma nýlokið, sem var meira að segja alveg óvenjulega langur, þar eða hann stóð fram yfir kl. 1, svo að ég held, að ástæðulaust sé a.m.k. að gera pólitískt veður út af því, að ég sé ekki reiðubúinn til að tala við þá, sem við mig þurfa að tala. Ég veit ekki um nokkurn aðila, sem hefur ekki átt kost á því að koma skoðunum sínum á framfæri við mig, hvort sem það er umkvörtun eða beiðni eða eitthvað annað, einmitt vegna þess, að ég geri mér far um það, jafnvel þó að heilsan leyfi það ekki algerlega, að vera til viðtals á þeim tíma, sem ætlazt er til, að ráðh. séu til viðtals. Að allra síðustu skal ég svo víkja örfáum orðum að byggingarmálum Iðnskólans. Ég hef undanfarin ár lagt á það mikla áherzlu, að fjárveitingar væru sem mestar til iðnskólanna, einmitt vegna nauðsynjarinnar á því, að verknámshugmyndinni innan iðnskólanna verði komið sem fyrst til framkvæmda. Hitt má öllum ábyrgum mönnum, öllum alþm. vera ljóst, að hér er um geysilega dýrar framkvæmdir að ræða og þess vegna var það, sem ég greip það tækifæri fegins hendi, þegar húsnæði losnaði í Landssmiðjuhúsinu, að hagnýta það í þágu verknámskennslu á þessu tiltekna sviði, þ.e.a.s. í járniðnaði eða í málmsmíði. Ég hika ekki við að endurtaka, að ég tel þessa ráðstöfun hafa verið til mikilla bóta. Hitt skal ég ekki fullyrða, að kennsluaðstaða þar sé eins fullkomin og hún ætti að vera, þ.e.a.s. eins fullkomin og hún mundi verða í nýbyggðum iðnskóla. Það hvarflar ekki að mér, enda er ekki hægt að ætlast til þess, að hægt sé að breyta gamalli verksmiðju, þ.e.a.s. gömlu verkstæði, í alfullkominn verkstæðisskóla fyrir nemendur. Það væri til allt of mikils mælzt að ætlast til þess. En hitt fullyrði ég, að það horfði til mikilla bóta, að húsnæði Landssmiðjunnar skyldi fást. Og ég vi líka staðhæfa, að kennsluaðstaða þar er eins góð og við er að búast í fyrirtæki, sem áður var starfandi verkstæði. Hitt er svo annað mál, að við því má búast og því má treysta að þegar byggingu sérstaks vinnuhúsnæðis í venjulegum iðnskóla, fyrst og fremst í iðnskólanum hérna, - þegar því lýkur, mun aðstaðan þar auðvitað verða mun betri, miklu betri, en nokkurn tíma getur orðið í því húsnæði, sem Landssmiðjan hefur um þessar mundir yfir að ráða. Með þessu móti vona ég, að talizt geti, að ég hafi svarað þessari fsp. Ég hef haft mikinn áhuga á því tvennu, annars vegar að endurskoða iðnfræðslulöggjöfina, þ.e.a.s. að bæta lagarammann fyrir iðnfræðslunáminu annars vegar og svo hins vegar að hrinda sem fyrst í framkvæmd þeim byggingum og þeim aðbúnaðarbreytingum, sem nauðsynlegar eru, til þess að hin nýju iðnfræðslulög geti sem fyrst komið til fullra framkvæmda. Lagasetningin er þegar fyrir hendi og mér vitanlega hefur hingað til enginn borið brigður á, að sú lagasetning hafi verið stórkostlegt framfaraspor á sínum tíma og hún leggi grundvöll að stórbættu iðnnámi á Íslandi, frá því sem áður hefur verið. Hitt, hversu fljótt tekst að skapa hinu nýja iðnfræðslukerfi grundvöll í byggingum og aðstæðum, er að sjálfsögðu fyrst og fremst fjárhagsatriði og það er komið undir fjárveitingum Alþ., hversu hratt tekst að hrinda þeim ágætu hugmyndum í framkvæmd, sem í iðnfræðslulöggjöfinni felast. En ég hef áhuga á því, að það megi takast sem fyrst, því að ég er þeirrar skoðunar, að það helzta, sem betrumbæta þurfi í íslenzku skólakerfi, beinlínis eitt helzta, sem betrumbæta þurfi í íslenzku skólakerfi, sé annars vegar iðnfræðslan og hins vegar tækninámið. Á báðum þessum sviðum hafa verið stigin mjög stór spor undanfarið. Í fyrsta lagi með hinum nýju iðnfræðslul., sem eru smám saman að koma til framkvæmda, og svo í öðru lagi með stofnun Tækniskólans, sem nýlega hefur verið tekin ákvörðun um, að muni útskrifa byggingartæknifræðinga sem fullgilda tæknifræðinga, þegar námi þeirra manna, sem nú eru í Tækniskólanum, er lokið. Þetta tvennt á að haldast í hendur, annars vegar góð iðnfræðslulöggjöf, sem smám saman kemur til framkvæmda, eins og allir sanngjarnir menn hljóta að játa, að verður að koma og hins vegar uppbygging Tækniskólans, sem er í fullum gangi. Ef þetta tvennt gerist og fær að haldast í hendur, bætt iðnnám og aukið tækninám, þá hygg ég, að vel sé séð fyrir einum mikilvægasta þættinum í íslenzkum skólamálum og íslenzkum uppeldismálum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svörin, svo langt sem þau náðu. Það mátti heyra, að nemendur Iðnskólans áttu erfitt með að taka hæstv. ráðh. alvarlega, þegar hann reyndi að koma fram í gervi byltingamanns í iðnfræðslumálum, enda hygg ég, að stjórn hans á þeim málum verði ekki líkt við neitt slíkt. Hitt er svo annað mál, að þau sjónarmið, sem hæstv. ráðh. gerði grein fyrir um það, hvernig haga ætti iðnkennslu og hvaða stefna mótaði iðnfræðslulögin, eru algerlega rétt. Hins vegar hefur mikið á það skort, að hæstv. ráðh. tryggði þá framkvæmd laganna, sem nauðsynleg hefði verið og rakti ég mörg dæmi um það í frumræðu minni áðan og mörg þau atriði hafa einnig verið rakin í samþykktum iðnnemanna. Verknámsdeildir, sem komið hefur verið upp við Landssmiðjuna, eru mjög hæpið fyrirkomulag, svo að vægilega sé til orða tekið, bæði fyrir verknámið sjálft og fyrir Landssmiðjuna. Það var ákaflega hæpin ráðstöfun að taka Landssmiðjuna til þessara nota í stað þess að leggja fjármuni í að fullgera fokhelda byggingu, sem stóð við hliðina á Iðnskólanum og var ætluð til þessara þarfa. En ég ætla ekki að fara út í almennar umr. um iðnnám á þeim 5 mínútum, sem ég hef hér til umráða, en langaði til að gera örlitla aths. við svör hæstv. ráðh. við þeim fsp., sem ég bar fram um atvinnuleysi iðnnema. Þar fór hæstv. ráðh. eins og köttur í kringum heitan graut af mikilli fimi um skeið. Hann hélt því lengi vel fram, að hann hefði ekki haft nokkra hugmynd um, að til væri atvinnuleysi í hópi iðnnema, vegna þess að engin formleg kvörtun hefði borizt, hvorki til hans rn. né til iðnfræðsluráðs. Síðan virtist ráðh. minnast þess, að ég las hér áðan bréf, sem hæstv. ráðh. var sent í febrúarmánuði frá stjórn Iðnnemasambands Íslands, þar sem hæstv. ráðh. var greint frá staðreyndum um þetta efni og hæstv. ráðh. var beðinn um viðtal. En hæstv. ráðh. gerði ekki annað en það, að hann spurði starfsmenn á skrifstofu sinni: Er nokkur formlega kæra frá einhverjum iðnnema hérna? Og hann spurði Iðnfræðsluráð um það sama: Er nokkur formleg kæra frá einhverjum iðnnema? Vegna þess að þessa formlegu kæru vantaði, svaraði hæstv. ráðh. ekki einu sinni þessu bréfi frá stjórn Iðnnemasambandsins. Margar ástæður geta legið til þess, að iðnnemar séu tregir til að senda formlegar kærur á atvinnurekendur sína eða meistara. Hæstv. ráðh. sagði áðan, eins og rétt er, að það geti verið býsna mikið viðkvæmnismál, t.d. á litlum vinnustöðum, að iðnnemar þurfi að standa í málaferlum við þá menn, sem þeir eiga sambýli við í 3 - 4 ár á eftir. Og það er talsvert viðurhluta mikið fyrir ungan námsmann að fara að ráða sér lögfræðing og standa í málaferlum út af svo sjálfsögðum hlut sem þeim, að staðið sé við gerða samninga. Þegar hæstv. ráðh. barst þetta bréf eða þessi tvö bréf réttara sagt frá stjórn Iðnnemasambandsins þess efnis, að veruleg brögð væru að því, að iðnnemar væru atvinnulausir, þá bar honum að sjálfsögðu skylda til að kynna sér þetta mál til hlítar og beita rn. sínu til úrbóta. Hann átti ekki að bíða eftir einhverri formlegri kæru. Hann hafði alveg nægilega vitneskju í höndum með þessum bréfum frá stjórn Iðnnemasambandsins. Raunar fékk ég ekki betur heyrt, en hæstv. ráðh. væri jafnvel að tæpa á afsökunum fyrir því, að samningar væru brotnir á iðnnemum. Hann talaði um, að það væru til samningar, sem gerðir hefðu verið til málamynda og hann talaði um, að þess mundu hafa verið dæmi, að iðnnemar hefðu fengið hærra kaup, en þeim ætti að vera tryggt samkv. samningum og þess vegna væri ekki hægt að tala um brot á samningi. En þetta er alger fjarstæða. Auðvitað eru mörg dæmi um það, að iðnnemar hafa fengið hærra kaup, en gert er ráð fyrir í hinum almennu reglum. Hinar almennu reglur eru aðeins lágmarksákvæði, alveg eins og venjulegir kauptaxtar verkamanna. Þó að mönnum hafi verið greiddar yfirborganir umfram þennan lágmarkstaxta, þá skerðir það að sjálfsögðu ekki rétt þeirra á nokkurn hátt, engu frekar en það skerðir rétt verkamanna almennt, þótt þeir hafi fengið yfirborganir um eitthvert skeið. Ef þetta sjónarmið er ríkjandi hjá hæstv. ráðh., að hægt sé að brjóta samninga á iðnnemum á slíkum forsendum, þá skil ég betur aðgerðaleysi hans í þessu máli. Ég get skýrt hæstv. ráðh. frá því, að ég er með hér fyrir framan mig lista yfir 25 menn af þeim, sem skráðir voru atvinnulausir á 4 kvöldum í vetur. Þennan lista hefði hæstv. ráðh. fengið í hendur og allar staðreyndir um hann, ef hann hefði svarað bréfum iðnnemanna. Ég skal lofa hæstv. ráðh. að heyra nokkur dæmi: 1. Iðnnemi, atvinnulaus síðan um miðjan desember, mjög slæmt ástand. 2. Iðnnemi, atvinnulaus síðan um miðjan febr., kona, tvö börn, ekki líkur á, að úr rætist. 3. Iðnnemi, vinnulaus síðan 20. des., trúlofaður og unnusta vanfær. 4. Iðnnemi, atvinnulaus síðan um áramót, kona og eitt barn. 5. Iðnnemi hefur lokið tíma, en er ekki búinn með 4. bekk iðnskóla, vegna þess að meistari sótti ekki um. Kona og tvö börn. 6. Iðnnemi, atvinnulaus síðan 27. jan., kona og 6 börn, mjög slæmt ástand. Ég get haldið áfram að lesa fyrir hæstv. ráðh., en hitt held ég, að væri þarflegra, að hann tæki upp önnur vinnubrögð og hæfi eðlilega samvinnu við stjórn Iðnnemasambandsins um tafarlausar úrbætur til að leysa þessi mál umsvifalaust. Hæstv. ráðh. sagði áðan, að það ætti að standa við gerða samninga og þessi fsp. mín var flutt til þess að tryggja, að það væri gert á þessu sviði. Ég hef engan áhuga á því að standa hér í einhverju pólitísku karpi við hæstv. ráðh. út af þessu máli. Það er þess eðlis, að hver grandvar ráðh. á að líta áþað sem skyldu sína að leysa það án tafar. Og það getur hæstv. ráðh. gert. Það er á valdi hans og það ber honum að gera.



Herra forseti. Það verður ljósara og ljósara, hvað fyrir hv. fyrirspyrjanda vakir í þessu máli og er það í sjálfu sér ánægjulegt fyrir alla, sem dómbærir eru um slíka hluti og kunna að meta málavexti af skynsemi. Hann heldur áfram að deila á mig fyrir það, að ég skuli ekki hafa gripið til sérstakra ráðstafana út af brotnum námssamningum á grundvelli tveggja bréfa, sem rn. hafa borizt um atvinnuleysisskráningu á vegum Iðnnemasambandsins, sem bæði voru mjög almenns eðlis, þar sem ekkert einstakt dæmi var nefnt um neitt einstakt brot og ekki bent á neina einstaka ráðstöfun, sem ég eða rn. gæti gripið til, til úrbóta í þessum efnum. Hann segir, að ef ég hefði veitt iðnnemunum viðtal, hefði ég fengið hlutaðeigandi lista. En mér er spurn: Hvers vegna hafa forustumenn sambandsins ekki komið á minn fund? Ég hef verið til viðtals flesta miðvikudaga þessa vetrar. Er víst að áhugi allra iðnnema á þessu máli sé jafnmikill og áhugi fyrirspyrjanda? Mig grunar, að áhugi hans sé sprottinn af pólitískum toga og engu öðru. Ef iðnnemar eða forustumenn Iðnnemasambandsins hefðu haft raunverulegan áhuga á því að fá fram úrbætur í þessum efnum, skyldi maður hafa vænzt þess, að þeir hefðu gert sér erindi einhvern miðvikudagsmorgun til mín til þess að sýna mér listann og benda mér á, hvað ég gæti gert í þessu efni, yfirleitt eða í einhverjum ákveðnum tilfellum. Þetta hefur ekki átt sér stað. Er síðan ástæða til að deila á mig fyrir aðgerðaleysi í þessum efnum?  Ég vil víkjast þannig við þessu pólitíska tali hv. þm. að gefnu tilefni, að ég mun afla mér þessa lista, sem þarna er um að ræða. Og ég mun ekki hafa samráð við hann um það, hvað ég geri í þeim efnum, því að ég á ekki von á neinum góðum ráðum í þeim efnum frá honum, hvorki mér til handa né heldur í þágu iðnnema satt að segja, alls ekki. Ef ég færi eftir hans ráðum, þá er ég viss um, að ég gerði iðnnemum tjón, en ekki gagn. En hitt mun ég gera og hafa um það samráð við samtök iðnnema, hvað hægt verði að gera í hverju einstöku tilfelli. Ég hygg, að þá kannske komi ýmislegt annað í ljós, en hv. þm. gerir ráð fyrir. Og leiði þessi athugun til einhverra vandkvæða á einhverju sviði fyrir einhvern, þá mun ég vísa því til föðurhúsanna hjá hv. þm. Ég vona, að hann skilji um hvað er hér að ræða. Ég er viss um, að iðnnemar munu skilja það og skilja það nú þegar. Það er ég alveg sannfærður um. Og þess vegna mun ég hafa samráð við þá um þetta efni, en ekki við pólitíska spekúlanta, sem reyna að gera sér mat úr hverju einu á hinu háa Alþ. Hér er um miklu meira alvörumál að ræða en svo, að ástæða sé til þess að láta pólitíska andstæðinga sína freista sín til þess að gera hluti, sem í raun og veru væru andstæðir hagsmunum þeirra manna, sem hlutaðeigandi valdamaður á að gæta hagsmuna fyrir. Og það mun ég ekki gera. En sem sagt, ég vísa algerlega á bug ásökunum um, að ég hafi látið nokkuð vanrækt í þessum efnum. Ég endurtek að síðustu þá staðhæfingu mína frá því áður, að ég tel rn. ekki eiga og jafnvel ekki mega grípa til sérstakra ráðstafana í þessum efnum, nema fyrir liggi ákveðnir málavextir, sem rn. skoði, hvort ástæða sé til þess að grípa til ráðstafana út af. Ég á alls ekki við það, að fyrir þurfi að liggja kæra í málinu. Það kom mjög ljóst fram í viðræðum mínum við fulltrúa iðnnema áðan, að mér er ljóst, - mér er jafnljóst og þeim, að á því geta verið margs konar vandkvæði. En einmitt vegna þess, að forustumönnum iðnnemanna er ljóst, eins og fram kom í samtalinu, að það er nauðsynlegt að taka á slíkum málum án kæru, taka á þeim sem einkamálum, sem farið er með sem fullkomið trúnaðarmál, þá undirstrika ég heldur ekki þá leið, að iðnnemarnir kæri gagnvart iðnfræðsluráði eða rn. Og meðan þeir ekki hafa gert það, meðan ekkert mál liggur fyrir, hvorki sem kæra né heldur sem beiðni um, að það sé athugað sem trúnaðarmál í þágu einhvers ákveðins iðnnema - meðan ekkert slíkt mál hefur rekið á mínar fjörur, tek ég engum ásökunum um það, að ég hafi ekki sýnt málefni þessara manna tilhlýðilega athygli eða vanrækt skyldu mína í þessum efnum.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í deilu þeirra hv. 6. þm. Reykv. og menntmrh., enda er nú hæstv. menntmrh. búinn að svara því, að hann ætli að taka þetta mál til sérstakrar meðferðar, sem hann raunar átti að gera strax 6. febr. í ár, þegar honum barst bréf iðnnemanna. Í því felst að sjálfsögðu, þegar hann viðurkennir nú, að hann eigi að taka þetta mál til rannsóknar og muni gera það, að hann hafi a.m.k. vanrækt það í þá tvo mánuði, sem eru liðnir síðan honum barst þetta bréf. En ég ætla í sambandi við þessar umr. að beina þeirri fsp. til hæstv. menntmrh., hvernig sé háttað eftirliti ríkisstj. með störfum iðnfræðsluráðs. Eins og þm. er kunnugt, á iðnfræðsluráð að gegna mjög mikilvægu hlutverki í sambandi við iðnfræðsluna. Í fyrsta lagi á iðnfræðsluráð að hafa eftirlit með kennslu iðnskólanna. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að það hafi verið miklir misbrestir á því, að haldið hafi verið uppi sæmilegri kennslu, a.m.k. í ýmsum deildum Iðnskóla Reykjavíkur á þessum vetri og það er ekki kunnugt um það, að iðnfræðsluráð hafi haft nokkur afskipti af því máli, þó að það sé að sjálfsögðu skylda þess að gera það. Það á einnig að vera verkefni iðnfræðsluráðs að fylgjast með framkvæmd námssamninga. Það er upplýst hér, sem ekki hefur verið mótmælt, að á þessum vetri hafa námssamningar hvergi nærri verið fullkomlega haldnir þar sem verulegt atvinnuleysi hefur átt sér stað hjá iðnnemum, - og það samrýmist alls ekki námssamningum. Ég held að iðnfræðsluráð hafi haft ákaflega lítil afskipti af þessu máli. Þvert á móti er það upplýst í því blaði, sem lagt var á borðið hjá hv. þm. hér í dag, að formaður iðnfræðsluráðs hefði látið þau orð falla á s.l. vetri, - nú fyrir nokkru síðan, - að það væri lítið að marka atvinnuleysisskráningu og það væri ekkert atvinnuleysi hjá iðnnemum, þrátt fyrir þær upplýsingar, sem hér hafa komið fram. Ég vil í tilefni af þessu beina þeirri fsp. til hæstv. ráðh. hvernig háttað sé eftirliti hans og menntmrn. með störfum iðnfræðsluráðs. Mér sýnist af þessu tvennu, sem ég hef nefnt, að það sé mjög pottur brotinn í störfum iðnfræðsluráðsins, þrátt fyrir að Alþ. sjái því fyrir nægilegu starfsfé, en á fjárl. þessa árs er veitt til iðnfræðsluráðs rúmlega 11/2 millj. kr. Ég held, að það, hvernig iðnfræðsluráð sinnir þessum málum, liggi að einhverju leyti í því, hvernig ráðið er upp byggt, en það er þannig skipað nú, að atvinnurekendur nefna 3 menn í ráðið, sveinafélögin í gegnum Alþýðusambandið tilnefna 3 menn, en iðnnemar ekki nema einn. Þessi skipan ráðsins er ekki réttmæt, því að sá aðilinn, sem hefur tvímælalaust langsamlega mestra hagsmuna að gæta, iðnnemarnir, hefur miklu lakari og minni þátttöku í ráðinu en hinir aðilarnir, eins og t.d. atvinnurekendur. Úr þessu ætti að bæta með því að láta iðnnema hafa ekki minni þátttökurétt í iðnfræðsluráðinu, en t.d. atvinnurekendur hafa, þ.e.a.s. almennt. Eins og hér hefur komið fram í þessum umr., er venjulega slæm aðstaða fyrir iðnnema, ef réttur hans er að einhverju leyti brotinn í samningum við iðnrekanda eða meistara, að snúa sér til dómstólanna. Eðlilega leiðin er sú, að hann snúi sér til iðnfræðsluráðs, og þá skiptir miklu máli, að staða iðnnema í iðnfræðsluráði sé þannig, að þeir hafi aðstöðu til þess að koma sínum málum fram á þeim vettvangi. Þess vegna álít ég, að það sé nauðsynlegt að breyta iðnfræðslulögunum m.a. á þann hátt, að réttur iðnnema sé mun betur tryggður í skipun iðnfræðsluráðs, en nú á sér stað. Ég skal ekki segja mörg orð enn í sambandi við það, sem hæstv. menntmrh. sagði um nýju iðnfræðslulögin. Þau lög voru tvímælalaust stórt spor í rétta átt, þegar þau voru sett. En þegar frv. til þeirra laga var til 1. umr. hér í Nd., var deila um visst atriði milli mín og hæstv. ráðh. Ég hélt því fram, að þó að gott væri út af fyrir sig að samþykkja lög eins og þessi, þá skipti þó mestu máli, að það væri séð fyrir nægum fjárveitingum, til þess að lögin kæmu til fullra framkvæmda, og þess vegna ætti að hafa þann hátt á að taka beint fram í lögunum, hve mikil fjárveiting væri veitt til þess að koma þeim í framkvæmd. Það væri ákveðin fjárhæð ákveðin á ári hverju, til þess að þetta mætti gerast. Og í þeim efnum yrði m.a. byggt á þeirri áætlun, sem fylgt er í frv. frá þeirri n., sem þau höfðu undirbúið, en hún var á þá leið, að á árinu 1970 yrði þessum málum komið í það horf, að a.m.k. 500 nemendur ættu kost á hinu svokallaða forskólanámi eða verkstæðisnámi á ári hverju. Hæstv. ráðh. taldi þess ekki þörf, að slík ákvæði yrðu sett í lögin og hans vilji varð að sjálfsögðu ofan á. En niðurstaðan er sú, að þessi lög eru líka enn að mestu leyti dauður bókstafur, þrátt fyrir að hæstv. ráðh. væri að tala um byltingu í því sambandi. Ég held, að þetta m.a. sýni, að það sé orðin þörf á því að endurskoða iðnfræðslulöggjöfina að nýju, þó að stutt sé síðan hún var sett, m.a. með því að tryggja ákveðna áætlun um það, hvernig henni skuli komið í framkvæmd. Einnig hafa síðan komið til sögunnar ýmis atriði, sem þarfnast endurskoðunar. Það er með þessi mál, að það þarf að gera svo þrálátar og stöðugar breytingar á þeim, eiginlega á hverjum degi, að slíka löggjöf þarf alltaf að vera að endurskoða og í sambandi við þá endurskoðun á að taka til athugunar, að iðnnemar fái sterkari þátttöku í iðnfræðsluráði, en þeir hafa nú. Mér finnst, að við slíka endurskoðun ætti einnig að láta koma til framkvæmda það, sem iðnnemar fóru fram á, þegar iðnfræðslulögin voru sett, en fékkst þá ekki framgengt, en það var, að samtök þeirra fengju umsagnarrétt um allar reglugerðir, sem settar væru á grundvelli laganna, en þær eru fjöldamargar, vegna þess að lögin eru ekki nema rammi, en það eru reglugerðirnar, sem mestu skipta. Þess vegna er eðlilegt, að samtök iðnnema, sem margar þessar reglugerðir varða svo mikið, fái rétt til umsagnar um þessar reglugerðir, áður en endanlega er frá þeim gengið. Vegna þess, hvað tíminn er naumur, skal ég ekki tefja þetta mál meira, en vil að lokum endurtaka fsp. mína til menntmrh. um það, hvernig sé háttað eftirliti hans og menntmrn. með störfum iðnfræðsluráðs.



Herra forseti. Ég þarf ekki nema örfá orð til að svara þessari fsp. hv. þm. Iðnfræðsluráð starfar samkv. lögum og reglugerðum og eitt af verkefnum þess er að hafa eftirlit með framkvæmd iðnfræðslunnar og ég vænti þess, að iðnfræðsluráð sinni því verkefni. En annars skal ég gjarnan láta þess getið í lok þessarar umr. vegna þess að annar postuli stjórnarandstöðunnar þurfti endilega að láta ljós sitt skína í þessu til þess að fá af því blaðafrásagnir á morgun, að Framsfl. hafi líka áhuga á málefnum iðnnema, ekki bara Alþb., - að þá er rétt að láta þess getið, að viðræður iðnnema við mig nú rétt áðan báru einn tiltekinn og alveg jákvæðan árangur, sem er nokkuð skyldur því efni, sem hv. þm. vék að. Ég ætla mér annars alls ekki að fara að gera hér að umtalsefni viðræður iðnnema við mig. Ég tel það vera mál milli nemenda, sem mér hefur verið falin forsjá fyrir, annars vegar og mín sem forstöðumanns menntmrn. hins vegar og hefði satt að segja kosið, að hægt hefði verið að halda þeim skiptum algerlega utan við þetta venjulega, pólitíska karp hér, sem setur allt of mikinn svip sinn á störf Alþ., jafnvel á þeim stórkostlega alvarlegu tímum, sem hér eiga sér stað. En það getur gerzt, að einn daginn leikur stjórnarandstaðan sér að því að gera höfuðnúmer úr því, hvar ákveðinn prófessor í ættfræði skuli sitja innan háskólans, hvort hann skuli sitja í heimspekideild eða hvort hann skuli sitja í lagadeild. Þetta mál gerir stjórnarandstaðan að stórmáli heilan eftirmiðdag og nú leikur stjórnarandstaðan hreinan skrípaleik til þess að sýna fram á áhuga sinn á málefnum iðnnema og stjórnarandstaðan beinlínis setur það á senu. Í stað þess, að iðnnemar að eigin frumkvæði komi til mín í viðtalstíma, sem ég hef 3–4 klukkutíma í hverri einustu viku svo að segja allt árið um kring, - í stað þess, að þeir komi áhugamálum sínum á framfæri með þeim hætti, þá gerist það, að sett er á svið hér á hinu háa Alþ. stórkostleg leiksýning með myndatökum og án efa með stórkostlegum fregnum í blöðunum á morgun. Þetta sýnir auðvitað, hvers eðlis allt þetta skoðunarspil í raun og veru er og það er ekki áhugi á málefnum iðnnemanna, heldur er það vilji til þess að leika forsvarsmenn þeirra og hér er um að ræða leik, en ekki neina alvöru. Það leyfi ég mér að staðhæfa. Og þeir iðnnemar, sem tekið hafa þátt í þessari leiksýningu sem aðstoðarmenn, hafa án efa gert það eftir beiðni þessara flokksforingja stjórnarandstöðunnar. Ef fyrir þessum sömu mönnum hefði vakað að kynna menntmrh. og menntmrn. raunverulega skoðanir sínar í þessum efnum, þá hefði ég verið til ráðstöfunar í því skyni, eins og ég segi, 3–4 tíma á viku allar undanfarnar vikur. Það tilefni var ekki notað. Hins vegar hafa sjálfskipaðir forsvarsmenn iðnnemanna, forustumenn Alþb. og Framsfl., valið þann kostinn að setja á svið þessa leiksýningu innan þingsins og utan. Ef þeir hafa gaman af slíku, þá verði þeim að góðu. Það er svo fjarri því, að ég fyrtist við slíkt. Þvert á móti, mér er ánægja að því að eiga minn þátt í þessari leiksýningu. Að síðustu vil ég segja, í tilefni af fsp. hv. þm., að bein viðtöl eru árangursríkari en leiksýningar eins og þessar, sem ég satt að segja tek ekkert mark á. Bein viðtöl eru árangursríkari. Viðræður fjögurra fulltrúa iðnnemanna við mig áðan leiddu til einnar niðurstöðu alveg sérstaklega fyrir utan það, að ég hét þeim að sjálfsögðu að ég skyldi kanna þá lista um atvinnuleysisskráningu iðnnema, sem legið hafa fyrir, þegar þeir bera fram sérstaka ósk um það. En okkur kom saman um, að ég skyldi gera það í samráði við iðnnemasamtökin og engan annan, til þess að ekki hljótist neitt illt af. En sá jákvæði árangur, sem af samtali okkar fjögurra fulltrúa iðnnemanna nú fyrir 11/2 stundu varð, er sá, að ég hef ákveðið að fela 5 mönnum, þ.e.a.s. tveim fulltrúum tilnefndum af iðnfræðsluráði og tveim fulltrúum tilnefndum af iðnnemum og 1 fulltrúa frá menntmrn. að gera till. um það, með hverjum hætti sé unnt að auka eftirlit á vinnustað með því, að námssamningi sé framfylgt. Ég hef alltaf gert mér ljóst að þessu kerfi, að mennta nemendur á vinnustað, fylgja miklir annmarkar og það er mjög erfitt að framkvæma slíkt kerfi, þannig að vel sé. Það er miklum erfiðleikum bundið. Einmitt viðurkenning á þeirri staðreynd lá að baki þeirri hugmynd að hafa hin nýju iðnfræðslul. þannig, að smám saman skyldi menntun iðnnemanna flytjast af verkstæðunum og inn í verkstæðisskólann. Sú breyting er viðurkennd af hinu háa Alþ. og þá breytingu er nú verið að framkvæma. En meðan einhver hluti eða verulegur hluti menntunarinnar fer fram á vinnustað, þá er um mikil vandkvæði að ræða í þessum efnum og ég játa það fúslega, að mér hefur alltaf verið það ljóst og er það jafnljóst enn í dag, að eflaust er í mörgum tilfellum mjög mikill misbrestur á því, að meistarar gegni að fullu skyldu sinni í þessum efnum. Það er áreiðanlega mikill misbrestur á því. Hins vegar verða allir sanngjarnir menn að játa og um það vorum við, sem töluðum saman algerlega sammála, að það er vandi að koma þess konar eftirliti fyrir, sem tryggi hag nemendanna að fullu, án þess að hér verði beinlínis um lögreglueftirlit að ræða, án þess að beinlínis sé til þess ætlazt, að lögregla sé á vinnustaðnum til þess að passa upp á, að allt fari fram nákvæmlega eins og vera ber. Hérna þarf að sigla á milli skers og báru og það er sameiginlegt hagsmunamál iðnnemanna og meistaranna að geta hér siglt á milli skers og báru og farið skynsamlega að. Ég spurði fulltrúa nemendanna: Hafið þið þegar ákveðnar hugmyndir í þessum efnum? Eru í till., sem þið voruð að afhenda mér, ákveðnar ábendingar í þessum efnum? Þeir svöruðu: Nei. Ég hef lesið till. meðan ég hef verið að hlusta á umr. Þar eru engar ábendingar um þetta. Þetta sýnir auðvitað, um hversu mikinn vanda hér er að ræða. Jafnvel iðnnemarnir í dag hafa ekki neinar ákveðnar till, að gera í þessum efnum, af því að þeim er jafnljóst og mér, meisturunum og iðnfræðsluráði, að hér er um mikinn vanda að ræða. Þess vegna stakk ég upp á því, af því að ég viðurkenni nauðsynina á bættu eftirliti, frá því sem verið hefur, þó að mér séu ljósir erfiðleikarnir á því, - þess vegna stakk ég upp á því, hvort við ættum ekki að fá færa menn til að setjast niður saman, fulltrúa frá iðnnemunum, fulltrúa frá iðnfræðsluráði og ég skyldi láta í té formann, vel menntaðan og kunnan mann frá menntmrn., til þess að vita, hvort væri hægt að finna upp eitthvert kerfi, eitthvert skipulag, einhverja aðferð til bætts eftirlits, frá því sem nú er og ég lýsti því yfir þá og skal að gefnu tilefni gera það núna, að ég er reiðubúinn til þess að setja reglur, sem fylgi bætt fyrirkomulag í þessum efnum, en vel að merkja, ef ég fæ ákveðnar till. um það og því aðeins, að ég fái ákveðnar till. um það. Ég get búizt við því af stjórnarandstöðunni, að þó ég fái engar till. sé ég skammaður fyrir að setja ekki reglurnar. Það er ekki annað en það, sem við, sem gegnum ráðherrastörfum, eigum að venjast og fyrir því hef ég orðið í þessu efni að því er snertir atvinnuleysismálin. En ég tek því alveg rólega. Það skiptir mig engu máli. Hitt skiptir mig miklu, miklu meira máli, ef þessi hugmynd, sem fæddist í samræðum við nemendurna, en ekki í orðaskiptum við málsvara stjórnarandstöðunnar, gæti leitt til einhvers góðs í þessum efnum. Árangurinn er allt fyrir mér, en sýndarmennskan algert aukaatriði.