Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Þær brtt., sem jeg ætla aðallega að gera að umtalsefni, eru brtt. þeirra hv. 4. þm. Reykv. (HjV) og hv. 1. þm.N.-M. (HStef), og mun jeg þá fyrst snúa mjer að brtt.hv. 4. þm. Reykv. á þskj. 115. Aðalbreytingin þar miðar að því að gera alt landið að einu framfærsluhjeraði. Um þetta get jeg verið fáorður, því að jeg ljet í ljós þá skoðun mína við fyrri umr. þessa máls, að slík breyting mundi óheppileg, enda líklegt, að fátækraframfærslan yrði dýrari á þann hátt. Og sömu skoðunar hygg jeg, að margir fleiri sjeu. - Beinna sannana um þetta er ekki hægt að krefjast fremur en um aðra óorðna hluti, en mjög miklar líkur eru til, að kostnaður við fátækraframfærslu landsins verði meiri, þegar þeir fjalla um þau mál, sem ekki eiga beint eða beinlínis að borga brúsann. Jeg tek þá fyrir í einu lagi 8 fyrstu brtt. og 13. brtt. líka, því að þær miða allar að sama marki. Þó er 4. brtt. nokkuð sjerstök. Þar stendur, að „danskir ríkisborgarar heimilisfastir hjer á landi eiga sama framfærslurjett sem íslenskir ríkisborgarar, meðan þeir dvelja hjer“. Mjer er ekki alveg ljóst, hvað hv.þm. meinar með þessu. Samkvæmt sambandslögunum erum við skyldir til að leggja slíkum mönnum fje, þarfnist þeir þess, en fáum það síðan endurgreitt af framfærslusveit þeirra í Danmörku. Jeg veit ekki, hvort háttv.þm. hefir athugað þetta, og vil því vita, hver meining hans er með þessari brtt., og geymi svo frekari athugun hennar, þangað til hann hefir talað fyrir henni. Um 13. brtt. er það að segja, að óhugsanlegt er, að hana megi samþykkja, því að þótt svo væri ákveðið, að allar sveitarstjórnir sendu reikningsskil fyrir janúarmánaðarlok hvert ár í stjórnarráðið, þá getur það auðveldlega dregist lengra fram á veturinn, svo að óhugsanlegt er að innheimtum og endurgreiðslum verði hægt að ljúka fyrir 1. júlímánaðar. Þó segir í brtt., að þetta skuli gert, en það verður bara alls ekki hægt, svo að þá er meiningarlítið að bera fram slíkar breytingar. Jeg hlýt líka að skilja þessa 13. brtt. svo, að öllum fátækrakostnaði eigi að jafna niður eftir framtali tekna árinu áður, þó að það komi ekki beinlínis fram. En nú er kunnugt, að þessar tekjuskýrslur er ekki hægt að fá fyr en svo seint, að það mundi seinka niðurjöfnuninni mikið. Um a-lið 9. brtt., við 43. gr., þarf jeg ekki að vera margorður. Það er ekki nema sjálfsagt, að sveitarstjórnir hafi ákvörðunarvald um það, hvenær heimilt sje að gefa eftir þeginn sveitarstyrk, en jeg held mjer við það, sem stendur í frv., að það megi gerast eftir að „2 ár eru liðin frá því, að þurfamaðurinn þáði af sveit“, og tel því enga bót, að það megi gerast „hvenær sem er“. Um hina liði 9. brtt. verð jeg að segja það, að mjer finst þeir koma klaufalega við. Fyrsta málsgr. 43. gr. segir, að heimilt sje sveitarstjórnum að gefa upp þeginn sveitarstyrk, og þá er undarlegt, að á eftir komi margar nýjar málsgreinar um vissar tegundir manna, sem undanþegnar sjeu því, að styrkur þeirra skoðist sveitarstyrkur. Það má að vísu segja, að hjer sje um formsatriði að ræða, en þó klaufalega að orði komist. Annars get jeg ekki gengið inn á, að rjett sje að taka út úr stóran flokk manna og sagt sje við þá: „Ykkar styrkur skal aldrei afturkræfur“, og það jafnvel menn, sem vitanlegt er um, að vel geta hafa þegið af sveit, ýmist fyrir óreglu, leti eða ómensku. Jeg vil ekki, að þessu sje breytt, heldur að hreppsnefndirnar ráði þar algerlega, enda kvíði jeg ekki, að þær verði hlutdrægar í þessu efni, er til þeirra kasta kemur, hverjum skuli gefa upp og hverjum ekki. Eins og jeg hefi margtekið fram áður, er það ekki rjettur mælikvarði í þessu efni, að þeginn sveitarstyrkur skuli ekki endurkræfur, ef þiggjandi hefir börnin heima hjá sjer. Hann mundi oft ekki geta haft börnin hjá sjer, og verða kannske að borga hærra með þeim í dvöl, en kostað hefði heima. Það er því miklu sanngjarnara að leggja þetta á vald hreppsnefndanna, því þó að búast megi við misjöfnu mati á ýmsum stöðum, þá hefir þó löggjöfin sett sanngjarnar reglur til þess að fara eftir í þessu efni. Þá er það brtt. við 48. gr., að barnsfeður megi ekki afplána í fangelsi meðlag með börnum sínum. Hv. 4. þm. Reykv. vill líkja þessu við barsmíðahegningu. En þar er ólíku saman að jafna. Þessu ákvæði á ekki að beita nema víst sje, að kenna megi viljaleysi á því að borga meðlagið, en ekki getuleysi. Jeg sje ekki ástæðu til að fara að vernda þessa herra, sem gera það að atvinnu að unga út krökkum, en smeygja sjer undan því að borga með þeim einn einasta eyri. Jeg hefi vitað dæmi þess, að slíkir menn hjer í höfuðstað landsins haldi einn eða fleiri reiðhesta, er þeir sjást flengríðandi á úti um borg og bý. Ef slíkir menn væru látnir afplána í fangelsi meðlag barna sinna, ætli þá rynnu ekki á þá tvær grímur, og þeir sæju þann kost vænni að hætta við hestahaldið og reiðmenskuna, en leggja heldur með börnunum? Þá er það 14. brtt. Hún er við 53. gr. og er áreiðanlega bygð á misskilningi og getur því ekki staðist. Má því alls ekki samþykkja hana. En út af þessum róttæku brtt.háttv. 4. þm. Reykv. vil jeg benda á, að ef þær verða samþ., þá mun þurfa að endurskoða frv. strax á næsta þingi. Það gerbreytir öllu málinu, ef þessar róttæku breytingar á upp að taka. Jeg hlýt þess vegna að vera eindregið á móti brtt.hv. 4. þm. Reykv. Frá meiri hl. allshn. hafa komið fáeinar brtt., sem jeg hefi ekkert að athuga við. Þá kem jeg að brtt.hv. 1. þm.N.- M. (HStef). Þær ganga eins og kunnugt er út á það, að hver maður skuli hafa framfærslu þar, sem hann er heimilisfastur eða hann sannanlega átti síðast lögheimili. Við þetta er það að athuga, að það verður sennilega erfitt og nokkuð mikil fyrirhöfn að fá úr þessu skorið. Og ef það er meiningin að komast hjá skriftum og jafnvel eftirgrenslan um sveitfesti, þá bætir þetta næsta lítið úr. Þá finst mjer sanngjarnari regla og hægari í framkvæmd, sem hv. 4. þm. Reykv. (HjV) hefir stungið upp á, að hver fái styrk þar, sem hann dvelur. Reyndar dylst mjer ekki, að nokkrar líkur eru til, að hreppsnefndir reyni að koma af sjer mönnum, sem eru að verða þurfandi fyrir styrk. En þó lægi þessi uppástunga nær heldur en hitt. Í brtt.hv. 1. þm.N.-M. er haldið orðinu sveitfesti á sumum stöðum, en mjer skilst, að um eiginlega sveitfesti sje ekki að ræða eftir hans till. Það er framfærslurjettur, en ekki sveitfesti, enda hefir hv.þm. líka breytt þessu rjettilega á sumum stöðum. Mjer finst líka, að það sje í raun og veru brot á þeirri hugmynd, sem liggur til grundvallar fyrir brtt.hv.þm., að hann vill, að hver maður sextugur haldi þeirri framfærslusveit, sem hann á þá. Jeg skil ekki, hvers vegna má ekki nota sömu reglu um menn, sem eru sextíu ára og eldri, og aðra menn. Getur það orðið til þess að hrekja þá til og frá, og komið verði í veg fyrir, að þeir setjist að þar, sem þeir vilja. Úr því að engin eiginleg sveitfesti á að ráða alment, þá finst mjer, að um sextuga menn eigi að gilda sama regla og aðra. En þegar ákveðinn er sveitfestitími, þá er full ástæða til þess að láta sextuga menn ekki geta unnið sjer sveit úr því. Þetta hefir líklega vakað fyrir hv.þm. Ennfremur finst mjer 7. brtt. vera brot á þessari grundvallarhugsun hv.þm. Hvernig stendur á því, að ekkja má ekki eiga framfærslusveit þar, sem hún er heimilisföst? Hvers vegna fremur þar, sem maður hennar átti síðast heima? Jeg sje ekki annað en að það sje einfaldast að láta ekkjuna eiga framfærslu í heimilissveit sinni, sem ekki þarf í öllum tilfellum að vera sama og manns hennar. Sama er að segja um hjón, sem eru skilin, að jeg skil ekki, hvers vegna konan á ekki að hafa framfærslusveit þar, sem hún er heimilisföst. Oft er það, að hjón, sem ætla að skilja, hafa slitið samvistum og þurfa þá ekki að eiga heimili í sama framfærsluhjeraði. Alt þetta sýnist mjer brot á þeirri hugsun, sem liggur bak við till.hv.þm. Þá vildi jeg bera saman 2. brtt. við 21. gr. og 8. brtt. við 29. gr. í 2. brtt. segir svo: „Eftir 16 ára aldur á hver sá, sem hefir íslenskan ríkisborgararjett, framfærslurjett í þeirri sveit, þar sem hann á lögheimili, eða sannanlega átti síðast lögheimili“. En svo kemur 29. gr., sem samkv. brtt.hv.þm. á að hljóða þannig: „Maður 16 ára að aldri á framfærslurjett í fæðingarsveit sinni, þangað til hann öðlast framfærslurjett í annari sveit“. Eftir þessu getur maður 16 ára átt framfærslurjett á tveim stöðum, en það getur ekki staðist. Mjer skilst, að ef 2. brtt. verður samþ., þá sje brtt. við 29. gr. óþörf; ætti hann að koma með skriflega brtt. um að fella hana burt. Annars vil jeg segja það um þessar brtt., að jeg álít of snemt að taka upp þessa reglu. Við ættum fyrst að sjá, hvernig 4 ára sveitfestitímabilið reynist. Það er svo, að í lok þessa árs kemur það fyrst til að sýna sig fyllilega, því að þá eru 4 ár liðin frá því að breytingin var gerð. 1923 var sveitfestitími styttur úr 10 árum niður í 4 ár, og jeg held það sje nægilegt stökk í bili, og að ekki væri til bóta að afnema alla sveitfesti.

Bernharð Stefánsson Jeg gerði grein fyrir afstöðu minni til þessa máls við 2. umr. og þarf því ekki að segja nú nema örfá orð. Jeg tók það fram þá, að jeg áliti þessa löggjöf, sem ráðgert er að setja í þessu efni, heldur þýðingarlitla, þar sem frv. er að mestu uppprentun á eldri lögum, og líka af hinu, að jeg teldi þá einu breytingu, sem máli skiftir, frekar til hins lakara. Það er nefnilega sú breyting, sem felst í 43. gr., um að ákveða, hvort fátækrastyrkur skuli afturkræfur eða óafturkræfur. Og jeg verð að segja, að því meira sem jeg hefi hugsað um þetta mál síðan, hefir frekar styrkst þessi skoðun mín. Mjer virðist, að ef sveitarstjórnir eiga að fara að meta það í hvert skifti, sem sveitarstyrkur er veittur, hvort hann skuli vera afturkræfur eða óafturkræfur, þá sjeu þær settar í æði mikinn vanda. Og það er nú oft svo, að þegar menn hafa sagt a, þá verða menn að segja b. Jeg get búist við, að í framkvæmdinni yrði það svo um allfesta, að fátækrastyrkur þeirra skyldi verða óafturkræfur. En það álít jeg fyrir mitt leyti algerlega rangt, að þau lán, sem sveitarfjelög veita til einstakra manna, skuli ekki vera afturkræf eins og hverjar aðrar skuldir, ef atvikin haga því svo, að hlutaðeigandi verður vel fær til að greiða skuldina einhverntíma í framtíðinni. Jeg gat þess við 2. umr., að þessi till. er ekki fram komin vegna þess, að slík tilhögun þyki eðlileg eða heppileg í sjálfu sjer, heldur er það vegna þess, að hjer er blandað saman algerlega óskyldum málum: veitingu fátækrastyrks og kosningarrjetti. En vegna þess, að þessu tvennu er blandað svona óheppilega saman, þá verður niðurstaðan eftir því. Mjer hefði nú fundist, að þegar fátækralögin væru endurskoðuð og setja ætti nýjan lagabálk um þetta efni, að þá hefðu ýms þau vafaatriði, sem rædd hafa verið að undanförnu og tillögur eru uppi um, átt að vera tekin til rækilegrar athugunar og endurskoðunar. Jeg hefði óskað, að full afstaða hefði verið tekin til fleiri atriða en gert er í þessu frv. Má þar nefna það atriði, sem minst var á bæði við 2. umræðu þessa máls og líka í hittiðfyrra, þegar hjer var á ferð tillaga um skipun milliþinganefndar til þess að athuga þessi efni. Það er misrjettið milli sveitarfjelaga, hvað fátækraframfærsla hvílir misþungt á þeim. Mjer finst það atriði svo mikilvægt, að það þyrfti gaumgæfilegrar rannsóknar við. Nú er að vísu komin fram brtt. við frv. frá hv. 4. þm. Reykv. (HjV), sem fer fram á að afnema þetta misrjetti algerlega, með því að gera alt landið að einu framfærsluhjeraði. Jeg verð að segja, að þrátt fyrir það, þótt jeg óski, að leiðir væru rannsakaðar til þess að draga úr þessu misrjetti, þá treysti jeg mjer ekki til að greiða atkvæði með slíkri stórbreytingu, vegna þess að jeg hefi engin gögn til þess, að jeg geti gert mjer grein fyrir, hvaða fjárhagslegar afleiðingar hún myndi hafa. Býst ekki heldur við, að sú brtt. verði samþ. Sama er að segja um annað atriði, sem jeg sje ekki betur en hefði þurft mjög gaumgæfilegrar athugunar, en það er sveitfestispursmálið. Þetta frv., eins og það kom frá hæstv. stjórn, gerir ekki ráð fyrir neinni breytingu á sveitfestitíma eða neinu, er þar að lýtur. En þó er það vitanlegt, að ýmisleg óánægja er uppi um þetta og tillögur um breytingar. Hjer liggja fyrir brtt. frá hv. 1. þm.N.-M., um það, að lögheimili skuli ráða, hvar maður sje sveitfastur. Jeg býst nú við, að þótt þessar till. hafi verið lagðar hjer fram, þá hafi verið alt of skammur tími til undirbúnings og rannsóknar, og ekki sje jeg mjer fært að greiða atkv. með þeim að svo komnu. Geri jeg sem sagt ráð fyrir, að þær nái ekki samþykki heldur. Það liggur þá þannig fyrir, að það er engin von til þess, að löggjöfinni verði breytt svo nokkru máli skifti að öðru leyti en því, að sveitarstjórnum verður heimilað að ákveða, hvort sveitarstyrkur skuli endurkræfur eða ekki. Mjer finst þetta nú engin rjettarbót, og sje því ekki ástæðu til þess að setja nýjan lagabálk til þess að koma svona óeðlilegri breytingu í kring, - þar sem tilgangi slíkrar breytingar mætti ná alt aðra leið og miklu eðlilegri en þarna er lagt til. Þar sem því svo er ástatt, að jeg tel frv. eins og það liggur fyrir til engra bóta, en á hinn bóginn liggja ýmist fyrir eða hafa verið orðaðar tillögur um gagngerða breytingu á fátækralögunum, - sem þó engin von er til að gangi fram nú, - þá þykir mjer rjettara að afgreiðsla málsins bíði, heldur en að fara að samþ. þessi lög nú, meðal annars vegna þess, að ef nú verða sett ný fátækralög, þá geri jeg ráð fyrir, að það muni ganga erfiðar að fá á næstu árum gerðar nauðsynlegar breytingar heldur en ef um gömul fátækralög væri að ræða. Jeg fyrir mitt leyti hefi tekið það ráð, að jeg ætla mjer að greiða atkv. móti þessu frv. Mjer hafði komið í hug að flytja rökstudda dagskrá þess efnis, að deildin ljeti þann vilja í ljós, að málið skyldi taka til nýrrar rannsóknar. En jeg býst við, að þar sem þetta er stjfrv., þá hefði það ekki borið mikinn árangur að vísa málinu aftur til þeirrar sömu stjórnar, sem leggur það fyrir Alþingi, og hætti jeg því við að flytja slíka till. til rökstuddrar dagskrár.

Pjetur Þórðarson Jeg verð að kannast við, að jeg hefi ekki haft mikinn tíma til þess að setja mig inn í þetta mál, sem þó hefði þurft, þar sem um er að ræða svo mikilvægt og alment mál sem fátækralöggjöf er. Jeg reyndi samt að fylgjast það með meðferð málsins við 2. umr., að jeg gaf atkv. þeim brtt., sem jeg áleit frv. vera til bóta, en ljet á hinn veginn hlutlaust, hvernig færi um samþ. hinna einstöku greina frv. En þetta mál hefir nú skýrst betur og betur fyrir mjer, eftir því sem á hefir liðið umræðurnar og fleiri brtt. hafa komið fram. Og jeg verð að kannast við, að skoðanir mínar um þetta mál hafa fallið einkennilega vel saman við skoðanir hv. 2. þm. Eyf. (BSt), eins og hann ljet þær uppi í síðustu ræðu sinni. Mjer þykir leitt, að ekki hefir verið hægt að fá gögn eða tíma til að gera þær rannsóknir í meðferð málsins hjer, sem hv. 2. þm. Eyf. nefndi, og þó öllu heldur, að ekki hefir verið farið út í það við undirbúning málsins, sem þurft hefði til þess að fá um það nokkurn veginn ákveðna vissu, hvort ekki væri vel tiltækilegt að fara þá leið í þessu máli, sem hv. 4. þm. Reykv. (HjV) heldur fram í till. sínum. Hv. frsm. (JK) hefir einmitt bent á það, að nefndinni hafi ekki þótt gerlegt að leggja til, að þessar till. fengju framgang; og sjerstaklega vegna þess, að engin rannsókn hefði farið fram á því, hvort leiðin væri tiltækileg. Þessi leið hefir oft verið orðuð og ýmsir hugsað gott til þess að koma þessum málum þannig fyrir. Hæstv. atvrh. hefir aðeins sagt það um þessa leið, að hann hefði hugboð um, að hún væri ekki tiltækileg, af ákveðnum ástæðum, sem hann nefndi. Hafa vitanlega ýmsir fleiri verið sömu skoðunar um þetta mál. En málið er alveg órannsakað. Þess vegna er ekki víst, að þessi ímyndun um það, að illa fari á að gera landið alt að einu framfærsluhjeraði, eigi fullgild rök bak við sig, ef þetta væri rannsakað til hlítar. Jeg ætla ekki að eyða tíma þingsins til að tala langt mál um þetta. Aðeins þótti mjer viðkunnanlegra að láta þess getið, áður en málið er afgreitt hjer út úr deildinni, að jeg, af þeim ástæðum, sem jeg nefndi áðan og mun ekki endurtaka eftir hv. 2. þm. Eyf. (BSt), get ekki greitt atkvæði með þessu frv. Þó þætti mjer nokkru nær að fylgja frv., ef brtt.hv. 1. þm.N.-M. (HStef) yrðu samþ., en er samt engan veginn vel ánægður með þær.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg þarf að svara hv.þm. V.-Sk. (JK) og hæstv. atvrh. (MG) nokkrum orðum. Verð jeg þá fyrst að taka það fram, út af orðum hv.þm. V-Sk., að sú hugsun, að gera alt landið að einu framfærsluhjeraði, er ekki ný. Hún hefir verið lengi á döfinni. En það, sem gerði það, að jeg kom ekki fyr fram með brtt. mínar, var, að jeg þurfti að kynna mjer vel frv. hæstv. stjórnar, en eins og menn vita, kom það ekki fram fyr en á seinustu stundu. Hv. þm. V-Sk. virtist till. mínum fylgjandi, en hann sagði, að til þess að geta samþ. þær, þyrfti fyrst rannsókn fram að fara. En nú skyldu menn ætla, að hæstv. atvrh. hefði gert þær rannsóknir allar áður en hann lagði frv. fyrir þingið. Þó er svo að sjá, sem hann geti ekki hugsað sjer aðrar breytingar en við 43. gr., um kosningarrjettinn, að óverulegum atriðum undanskildum. Þær rannsóknir, sem þarf að gera, eru ekki afar margvíslegar. Eitt aðalatriðið er það, hvernig sveitarþyngsli koma nú niður á sveitarfjelögum, og hvernig hægt sje að jafna þann mismun, sem er á sveitarþyngslum. Mjer er það að vísu ekki fullkunnugt, en jeg hygg þó, að hagstofan hafi þær skýrslur í höndum, sem með þarf. Og það hefði verið hægt fyrir hæstv. atvrh. og líka hv.allshn. að leita til hennar. Þó álít jeg, að enga rannsókn þurfi í rauninni í þessu máli. Samgöngur eru nú orðnar svo góðar hjer í landi, að það hlýtur að vera betra að hafa landið alt eitt framfærsluhjerað heldur en að hafa mörg ríki í ríkinu, eins og nú er, meðan hver hreppur er sjer um fátækramálin. Hæstv. atvrh. (MG) færði það á móti till. minni, að framfærslan yrði dýrari með þessu móti. Það fæ jeg ekki sjeð, eða hverjar ástæður ættu að vera fyrir því. Sveitarsjóðir yrðu eftir sem áður að greiða meðlög með þurfalingum, en þó ekki meira en hóflega, enda mundi það koma niður á þeim sjálfum að lokum, ef þeir hefðu bruðlað með fje, þar sem fátækragjöldin yrðu þá yfirleitt meiri, og aldrei fengju þeir endurgreitt annað en það, sem þeir hefðu fyrst lagt út, og ekki meira en það, sem færi fram úr meðaltali fátækragjalda í hreppum landsins. Það var sparðatíningur hjá hæstv. atvrh. (MG), er hann var að fetta fingur út í það, að of mikið væri af orðinu „sem“ í brtt. mínum, og vil jeg láta honum eftir orðið um það atriði, sem auðvelt er að leiðrjetta í próförk, ef með þarf. Ekki er það rjett hjá hæstv. ráðh. (MG), að í brtt. mínum sje dönskum ríkisborgurum ætluð önnur rjettindi en þeir nú hafa, heldur er hjer um nákvæmlega samskonar rjett að ræða og þeir hafa nú. Viðvíkjandi frestinum frá 1. febr. til 1. júlí, sem ætlaður er til innheimtu og til þess að gera upp, hvað hver sveit á að gjalda hinum öðrum, sem meiri þyngsli hafa, þá finst mjer, að 5 mánaða frestur sje alveg nógu langur, eins og samgöngur eru hjer nú. Venjulegar viðskiftaskrifstofur mundu ekki þurfa meira en hálfan þann tíma til slíkra starfa, og ótrúlegt er, að stjórnarráðið standi öðrum skrifstofum svo að baki. En hæstv. atvrh. virðist ekki hafa lokið upp augunum fyrir því, að hjer í landi eru mismunandi fátækraþyngsli, og að það er æskilegt, að þær sveitir, er standa betur að vígi, rjetti hinum hjálparhönd. Jeg geri það ekki að neinu kappsmáli, að mælikvarðinn um niðurjöfnunina skuli vera fasteignamat og tekjur og eignir í hverjum hreppi, eins og í brtt. stendur. Það mætti líka miða við fólksfjölda, t. d. að þriðjungi, og ef hv.þdm. sýnist svo, má leiðrjetta þetta við meðferð málsins í efri deild. Hæstv. atvrh. talaði mikið um það, hve rjettlátt væri að láta barnsfeður vinna af sjer meðlag barna sinna, sem ekki fengist greitt af þeim. Hann tók það dæmi, að ýmsir menn hjer, sem skoruðust undan að greiða barnsmeðlög, ættu reiðhesta. Mjer finst það undarlegt, að hæstv. atvrh. skuli minnast á þetta. Því að ef þetta væri rjett, sýnir það ekki annað en framkvæmdaleysi hins opinbera að ná meðlögunum. Ekki væri annar vandinn en taka hestana af þessum mönnum til greiðslu meðlagsins. En með frv. því, er hjer liggur fyrir, er verið að innleiða þá reglu, sem er löngu úrelt, að setja menn í skuldafangelsi, og það er samkvæmt frumvarpinu jafnt hægt að gera, hvort sem feðurnir ekki hafa greitt meðlögin af getuleysi eða viljaleysi. Jeg vil að miklu leyti taka undir það, sem hv. 2. þm. Eyf. (BSt) sagði, að fáist ekki verulegar breytingar á frv. hæstv. stjórnar, þá sje ekki mikils um vert, að það nái fram að ganga. Að svo mæltu vil jeg skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann vilji ekki bera upp sjerstaklega málsgreinarnar 9,b í brtt. mínum.

Halldór Stefánsson Út af þeim athugasemdum, sem hæstv. atvrh. (MG) gerði við brtt. mínar á þskj. 113, vil jeg segja nokkur orð. Hann sagði fyrst, að sveitfesti mundi oft verða óviss, ef mínar till. yrðu samþ., því að óvíst gæti verið um lögheimili manna. Þetta kann að vera, en þó er það nú svo, að allir eru skyldir til þess að eiga lögheimili einhversstaðar. Það er þá illa gengið fram í því að framfylgja lögunum, ef menn geta skotið sjer undan því. Þá þótti honum betri till.hv. 4. þm. Reykv., að dvalarstaður skyldi ráða sveitfesti. En ef svo væri ákveðið, þá gæti það orðið hömlur á atvinnuleit manna frá heimili sínu til annara hjeraða, en slíkar hömlur má ekki setja með löggjöf. Þá fanst honum, að orðið „sveitfesti“ ætti ekki heima í frv. eftir mínum brtt. vegna þess, að sumstaðar væri talað um framfærslurjett, og sveitfesti og framfærslurjettur væri eitt og sama. Þetta get jeg ekki fallist á. Sveitfestin er jafnlöng og heimilisfang, hvort sem það er lengra eða skemra. Orðið sveitfesti er sameiginlegt heiti yfir framfærslurjett einstaklingsins og framfærsluskyldu framfærsluhjeraðsins, og má það orð því ekki niður falla. Þá er í brtt. mínum ákvæði um það, að þeir, sem eru orðnir 60 ára, haldi sinni sveitfesti þaðan í frá. Þetta taldi hæstv. atvrh. mótsögn við annað, sem í brtt. mínum stendur. En það vakti fyrir mjer, að sá maður, sem er orðinn sextugur, hefði þennan rjett fram yfir aðra, - að það væri trygt, að engar hömlur væru lagðar á það, að hann gæti átt heimili, hvar sem hann vildi. Brtt. þessi er alveg sjerstakleg, og þótt hún verði feld, hefir það engin áhrif á aðalatriðin í brtt. mínum. Þá er 7. brtt., við 26. gr., um sveitfesti ekkju. Þar er svo fyrir mælt, að hún haldi sveitfesti manns síns, þangað til hún hefir sjálf unnið sjer framfærslurjett. Það getur verið, að það sje óþarfi að taka þetta fram, en það getur þó engu spilt. Við fráfall manns verður ekkja hans sjálfstæður aðili gagnvart framfærslusveitinni, í stað þess, að hún var áður aðili með manni sínum vegna hjónabandsins. Þetta sama gildir um fráskildar konur. En ef það þykir óþarft, sem jeg held þó að ekki sje, þá held jeg ekki fast við það. Það má vera, að ósamræmi sje á milli 2. og 8. brtt., ef mínar brtt. verða samþyktar, og að þá verði óþörf 29. gr. frv. Það vakti aðeins fyrir mjer að breyta til samræmis orðalaginu. Jeg mun nú eftir bendingu hæstv. atvrh. (MG) leyfa mjer að leggja hjer fram skriflega brtt., um að 29. gr. frv. falli niður, sem jeg vona, að hæstv. forseti beri undir hv.þd., hvort koma megi til atkv. Jeg get tekið undir það, sem aðrir hafa sagt, að frv. sjálft og breytingar þess á núverandi löggjöf eru bæði lítilsverðar og vafasamar. Er því vafasamt, að jeg geti fylgt frv., ef brtt. mínar ná ekki fram að ganga.

Frsm. (Jón Kjartansson) Jeg verð að taka til máls út af ummælum tveggja hv.þm., sem talað hafa. Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) sagði, að við hefðum hjer blandað saman tvennu óskyldu: sveitarstyrk og kosningarrjetti. En þetta er ekki rjett. Hjer er aðeins verið að leiðrjetta mikið misrjetti, sem verið hefir. Nú er það svo, að allir menn, sem þegið hafa sveitarstyrk, án nokkurs tillits til þess, af hvaða ástæðum þeir hafa þegið, missa kosningarrjett sinn. Frv. fer fram á að leiðrjetta þetta. En eins og jeg tók fram við 2. umr., þá er jeg ekki fyllilega ánægður með þá leið, sem frv. stingur upp á. En eins og sakir standa, þá er ekki önnur leið fær, nema þá ef hv. Alþingi vill fara þá leið, sem hv. 4. þm. Reykv. vill fara, að gera alt landið að einu framfærslufjelagi. En það get jeg vel skilið hjá hv.þm., að hann telji varhugavert að aðhyllast tillögur hv. 4. þm. Reykv. athugasemdalaust, og jeg býst við, að þessi hv. deild sje honum þar sammála. Þrír hv.þm. hafa lýst því yfir, að þeir mundu verða á móti frv., ef víðtækar breytingar ná ekki fram að ganga. Jeg skil nú ekki þessa aðstöðu. Í frv. er farið fram á að leiðrjetta mesta órjettlætið, sem nú er ríkjandi, án þess að gera neinar stórfeldar breytingar á fátækralögunum, og sýnist mjer þá næsta undarlegt, að þessir hv.þm. skuli vilja kasta því og heldur búa við það ranglæti, sem er. Jeg fer að halda, að ekki beri að taka alvarlega þær raddir, er látið hafa til sín heyra um ómannúð og órjettlæti gildandi laga um þessi mál, ef hv. deildarmenn greiða atkvæði móti frv. eins og það liggur fyrir. Hv. 4. þm. Reykv. (HjV) þarf jeg ekki að svara frekar. Jeg held mjer fast við það, er jeg sagði í gær, að jeg tel ómögulegt og óverjandi að samþykkja aðalbreytingar hans að órannsökuðu máli. Afleiðingar þeirra álít jeg mundu verða þær, að ýta undir sveitarstjórnir að eyða og bruðla sem mestu að þörfu og óþörfu. Engin hvöt til að fara sparlega og hagsýnilega með fjeð, því að þær, sem spara, mega eiga von á kröfu um greiðslu til að seðja hít þeirra óhófsömu, sem fá endurgreitt það, er þær hafa eytt umfram meðallag, samkvæmt niðurjöfnun. Þessa leið er ekki hægt að fara, nema settar sjeu skorður við því, að illa sje farið með fjeð. - Jeg hefi svo ekki meira að segja um málið, en vona, að ekki verði margir til að fylgja þessum þrem hv.þm. um að vera á móti frv., þótt brtt.hv. 4. þm. Reykv. eða hv. 1. þm.N.-M. verði feldar.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg skal ekki vera langorður, en út af ræðu hv. 2. þm. Eyf. (BSt) vil jeg segja nokkur orð. Hann vildi halda því fram, að frv. væri mestmegnis uppprentun gömlu laganna. En það er misskilningur. Allar breytingar við þau, sem gerðar hafa verið á síðustu 20 árum, eru teknar með, og er það mikill hægðarauki að hafa gildandi ákvæði öll í einu lagi. Hitt er satt, að þrátt fyrir ýmsar breytingar, er aðallínunum í framfærslumálunum haldið. Og það er af þeirri einföldu ástæðu, að engin rödd hefir heyrst um að breyta þeim, ef jeg fráskil hv.þm. Borgf. (PO), er hreyfði því fyrir nokkrum árum að gera landið alt að einu framfærsluhjeraði. En jeg býst ekki við, að hann kæri sig um, að þeirri hugmynd sje haldið á loft nú. Jeg skil mætavel, hvað veldur óánægju háttv. 2. þm. Eyf. (BSt). Hún stafar af því, að ekki hefir verið tekin til greina hugmynd hans um bygðarleyfi. Jeg hjelt þó, að hann ætlaði að sætta sig við þau úrslit þess máls að fela stjórninni það til athugunar til næsta þings, og ljeti vera að hefna sín á öðrum frv. fyrir þessar sakir. - Hann spurði, hvers vegna ekki hefðu verið gerðar breytingar á sveitfestitímanum. þær voru gerðar síðast 1923. Og fyrst er að sjá, hvernig þær reynast, áður en breytt er á ný. Mjer skildist á hv.þm. Mýr. (PÞ), að hann áfeldist stjórnina fyrir, að hún hafi ekki rannsakað, hvern kostnað það hafi í för með sjer, að ríkið sje eitt framfærslufjelag. Jeg veit ekki, hvernig hann hugsar sjer slíka rannsókn fyrirfram. Reynslan ein getur skorið úr um, hvað slíkt kann að kosta. En við, sem erum á móti slíku fyrirkomulagi, höldum því fram í samræmi við reynsluna, að óvarkárni í útgjöldum magnist jafnan, er menn þurfa ekki sjálfir að bíta úr nálinni, sbr. t. d. það algenga fyrirbrigði í viðskiftum sveitarstjórna, að dvalarsveit, er leggur fram fje, þykir ekki hafa sýnt þá hagsýni, er framfærslusveit megi við una. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að engin rannsókn hefði farið fram. Veit hann þá ekki, að öllum sveitarstjórnum og bæjarstjórnum hefir verið skrifað, og þær beðnar umsagnar um málið, að láta uppi álit sitt á gildandi lögum og koma fram með þær breytingar, er þær teldu æskilegar? Þetta ætti honum þó að vera kunnugt sem bæjarfulltrúa. Um undirtektirnar er það að segja, að þær hafa margar svarað og það sumar rækilega, en ekki ein einasta stungið upp á því fyrirkomulagi, er hann vill fá. - Hann kvað það óheppilegt að hafa svo mörg „ríki í ríkinu“, sem viðgengist með þeirri skipun, er nú ræður. Væri með þeim einlægar erjur og ósamkomulag. Jeg verð nú að segja það, að jeg hefi ekki orðið var við svo sjerlega mikla óánægju, að orð sje á gerandi. Það er satt að vísu, að talsverð fyrirhöfn er þessum málum samfara, en enginn skyldi ætla, að þeirri fyrirhöfn sje rutt úr vegi með brtt.hv.þm. Jeg er viss um, að ómögulegt verður að koma lagfæringu að gagnvart ósanngjörnum reikningum, er ríkisstjórn kunna að berast. Þar er ekkert úrskurðarvald, samkv. brtt. Fylgi skilríki reikningi, á hann að takast til greina rannsóknarlaust. - Úr þessu mtti þó kannske bæta með viðaukatill. En eins og komið er, erum vjer hjer með 3. umr. málsins og getum því ekkert gert, nema frv. komi aftur frá hv.Ed. Jeg get ekki fallið frá þeirri skoðun, að ósanngjarnt sje að gefa vissar reglur um það, hvenær þurfamannastyrkur skuli ekki afturkræfur. Jeg held því fast fram, að sanngjarnast sje að fela hreppsnefndum og bæjarstjórnum að gera út um það. Þær eru styrkþegum kunnugastar og ættu að vita gerst um ástæður þeirra allar. Menn eru að vísu ekki hræddir um afgreiðslu þessa í sveitunum. En það er í kaupstöðunum, og þá sjerstaklega hjer í Reykjavík, að jeg hygg, að sumir sjeu hræddir við að fela bæjarstjórn slíkt úrskurðarvald, og þó að ástæðulausu. Því að svo mikla samviskusemi ætla jeg slíkum stjórnum, að ef þær eru í vafa og hafa ekki næga þekkingu á högum viðkomanda, láti þær frekar hallast á þá sveifina, er sje styrkþega í vil. - Það þarf t. d. alls ekki að vera sanngjarnt, að maður, sem á 4 börn, fái sveitarstyrk án endurgreiðslu. - Maður tekur auð að arfi. En fyrir slóðaskap og ómensku eyðir hann fje sínu og kemst á vonarvöl. Hvaða heimtingu á slíkur maður til að hafa kosningarrjett og ráða um almannamál, sem hefir sýnt sig óhæfan til að sjá sínum eigin fótum forráð? Hv. þm. (HjV) spurði, hvers vegna ekki væru teknir hestarnir af þessum barnsfeðrum, sem ekki borguðu. Hann ætti ekki að þurfa að spyrja. Auðvitað hafa þeir vit á að láta hestana ekki heita eign sína; eiga ekki neitt til, er spurt er um eitthvað til þess að taka lögtaki. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) þarf jeg litlu að svara. Hann viðurkendi, að athugasemdir mínar væru rjettmætar, og hefir komið fram með brtt. til þess að ráða bót á því. - Viðvíkjandi 43. gr. skal jeg geta þess, að jeg tel sjálfsagt, að málið verði ekki afgreitt frá þinginu fyr en sjeð verður um afdrif stjórnarskrárbreytingarinnar. Ef ákvæðið um að fátækrastyrkur valdi missi kosningarrjettar verður felt burtu úr stjórnarskránni, fellur 43. gr. þessa frv. niður. Sem sagt, ætla jeg að sjá til, að frv. verði ekki að lögum fyr en útsjeð er um stjórnarskrármálið.

Bernharð Stefánsson Háttv. frsm.allshn. (JK) mótmælti því, að hjer væri verið að blanda saman tveim óskyldum atriðum, kosningarrjetti og veiting sveitarstyrks. Jeg skil ekki, hvernig hann hugsar sjer að mótmæla því. Það hefir þó verið margtekið fram, að till. í 43. gr. væri gerð til þess, að þurfamenn gætu haldið kosningarrjetti. Hann sagði, að þetta væri eina leiðin til þess, að þessir menn gætu fengið kosningarrjett. Það skil jeg ekki, enda nefndi hann og aðra leið, sem sje að breyta ákvæðum stjórnarskrárinnar um þetta atriði.

Hefir háttv.þm. tryggingu fyrir því, að slík breyting næði fram að ganga?

. Háttv. frsm. benti á þessa leið og furðaði sig á, að jeg skyldi ekki hafa komið fram með nýtt stjórnarskrárfrv. eða brtt. við stjórnarskrána. Því er þar til að svara, að jeg hefi ekki borið fram neina brtt. við stjórnarskrána, enda ekki talið mikla þörf á að veita þurfamönnum þennan rjett. Það er aftur á móti hæstv. stjórn, sem gerir hvorttveggja, ber bæði fram frv. um breytingu á stjórnarskránni og þetta frv., og hefði henni átt að vera auðvelt að flytja till. um þennan aukna rjett þurfamanna á rjettum stað, sem breytingu á stjórnarskránni og kosningalögunum, úr því hún vill á annað borð veita þurfamönnum kosningarrjett. Háttv. frsm. sagði, að þessi breyting, sem á að verða með frv. á núverandi skipulagi, sje í því skyni gerð, að nema burt mesta ranglætið, sem kemur fram í því, að þurfamenn missa kosningarrjett.

Jeg sagði: leiðrjetta það

. Það kemur út á eitt. En það er ekki mesta ranglætið, sem hjer er verið að leiðrjetta. Nei, mesta ranglætið er það, hversu byrðamar af framfærslunni eru þungar og koma misjafnt niður á einstökum bjum og sveitum. Og engin tilraun er gerð með þessu frv. til þess að ráða bót á því, ekki einu sinni leiðrjetta. Heldur ekki liggur neitt fyrir, er sýni, að þetta atriði hafi verið tekið til athugunar. Má vel vera, að hæstv. stjórn hafi eitthvað um það hugsað, en ekki hefir hún komið fram með neitt, er sýni viðleitni hennar í þá átt. Hæstv. ráðh. (MG) vildi mótmæla þeim ummælum mínum, að frv. væri mestmegnis uppprentun á eldri lögum, með því að þar væru sameinaðar allar breytingar, sem gerðar hafa verið á fátækralögunum síðan 1905. En jeg fæ nú ekki sjeð, að það sje annað en uppprentun, þó að lögin, sem prentuð hafa verið upp, sjeu frá fleiri en einu ári. Jeg viðurkenni, að það sje kostur að hafa gildandi lög um sama efni öll í einu lagi, en harla lítill verður sá kostur hjer, þegar þess er gætt, að fátækralögunum hefir ekki oft verið breytt síðan þau voru sett 1905. Jeg hefi ekki fyrir mjer nein gögn um þetta, en man ekki eftir breytingum nema 1913 og 1923.  (Atvrh. MG: Og þá líklega 1926!)  . Hæstv. ráðh. ímyndar sjer, að óánægja mín stafi af því, að till. mínar um bygðarleyfi hafi ekki verið teknar til greina, og jeg ætli því að hefna mín á öðrum frv. Ekki er það allskostar rjett. En jeg skal kannast við, að óánægja mín er sprottin af því, að engin tilraun er gerð til þess að bæta úr því, sem verst er, sem sje misrjetti sveitanna, hvorki með bygðarleyfi nje öðru. Um sveitfestina tók hann það fram, að stutt væri síðan þar var gerð breyting á. Jeg hygg, að samfara breytingunni hafi ekki verið rannsakað, á hverju sveitfesti ætti að byggjast. Að minsta kosti hefi jeg ekki sjeð neina greinargerð fyrir því, að sveitfestitíminn skyldi endilega vera 4 ár, en ekki eitthvað annað. Breytingin var gerð án þess, að nokkur grundvallarhugsun lægi þar á bak við. Getur verið að hún hafi verið spor í rjetta átt, en aðeins ekki stigið til fulls. 10 ára sveitfestitíminn bygðist á því, að þá væri maður búinn að gera sveitinni það gagn, að rjett væri að láta hana ala önn fyrir honum, er á þyrfti að halda. Stefnan virðist nú vera sú, að þetta sje ekki sá rjetti grundvöllur til að standa á, og því var tíminn lækkaður úr 10 árum niður í 4. En menn gæta þess ekki, að 4 ár er jafnranglátt, þegar grundvöllurinn, að menn vinni sjer sveit, er ekki lengur viðurkendur. Eins og nú er komið atvinnuháttum þjóðarinnar. hlýtur þetta að verða spurningin, sem bíður úrlausnar í náinni framtíð. Þótt ástæða væri til að taka fleira fram, vil jeg þó gera mitt til aðatkvgr. geti farið sem fyrst fram.

Hjeðinn Valdimarsson Athugasemdir hæstv. atvrh. við fátækralagafrv. bera það með sjer, að hjer eru ekki á ferðinni neinar stórvægilegar breytingar, nema þá helst 43. gr. Hitt eru mest breytingar á tilvísunum í lög, eða ákvæði úr öðrum gildandi lögum feld inn í fátækralögin. Það, sem fundið hefir verið fátækralögunum til foráttu, er ekki einungis missir kosningarrjettar þurfamanna, heldur yfirleitt öll meðferð á þurfalingum, og þá sjerstaklega fátækraflutningur og ójöfnuðurinn um fátækragjöldin í hreppunum. Þótt óskir hafi komið fram um að breyta því, hefir hæstv. stjórn ekki sjeð ástæðu eða talið fært að taka það til greina, að því er sjáanlegt er. Brtt. mínar mundu hafa í för með sjer, að fátækraflutningur hyrfi. Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) lagði mikla áherslu á ójöfnuðinn milli sveita, og það hefir hæstv. atvrh. með frv. heldur alls ekki hugsað um. Hv. þm. V.-Sk. (JK) sagði, að það væri einkennilegt að vilja heldur búa við ranglætið en leiðrjetta það með breytingu stjórnarfrv. í 43. gr. Við því er það að segja, að þar kemur til greina aðeins einn lítill liður af öllu ranglæti fátækralaganna, og þannig, að sveitarstjórnum er heimilað, þegar þeim sýnist, að lagfæra þetta eftir þeirra eigin mati. Á því er sá galli, að borgaraleg rjettindi eru látin undir mat hverrar sveitarstjórnar. Það er vandsjeð, hvort mikið yrði unnið við það, þó að nokkur hluti manna fengi rjettindi hjá sveitarstjórnum, á móts við fordæmið og þá hættu, sem slík ákvæði hafa í för með sjer, að kosningarrjetturinn verði undir kominn mati stjórnmálaflokka í bæjum og sveitum. Hv. þm. V.-Sk. gat þess, að ef kostnaðinum yrði jafnað niður, mundi það ýta undir, að sem mestu fje yrði eytt úr sveitarsjóði. Það fæ jeg ekki sjeð. Sveitarsjóður fær ekki endurborgað annað en það, sem hann hefir borgað út, og getur því ekki haft neinn gróða. Það væri rjett að athuga, hvernig varið væri fátækraframfærslu í ýmsum sveitum. En það mun vera sjaldgæft, að eytt sje of miklu. Hinu hefir venjulega verið fundið að, að fjeð væri við nögl skorið. En það væri aldrei hægara að athuga fátækramálin í heild heldur en þegar skýrslur úr öllum hreppum landsins kæmu saman í stjórnarráðinu. Þar væri þá saman kominn allur sá fróðleikur og þekking um málið, sem hægt væri að fá, og þá þekkingu væri auðvelt að hagnýta, er reynsla kæmi á lögin, og endurskoða þau að nýju, ef þörf væri. Mjer virtist hæstv. atvrh. aldrei geta skilið brtt. mínar. Hann er altaf að tala um, að þessir menn geti lent á sveit vegna ýmiskonar óreiðu og óreglu, þeir kunni að hafa fengið arf og eytt honum. Hvaða ástæða sje þá til þess, að þeir hafi kosningarrjett? Jeg verð að segja, að ýmsir menn gera lítið annað en að eyða fje og er einungis haldið uppi af foreldrunum, en halda samt sínum kosningarrjetti. Í öðru lagi segir þessi brtt. mín, að menn eigi að hafa þegið af sveit eingöngu af þeim ástæðum, sem þar eru greindar, og öðrum ekki, þ. e. a. s. af ómegð, heilsuleysi eða elli, en ekki af óreglu eða annari óreiðu. Jeg vildi óska, að hæstv. atvrh. hjeldi sjer við brtt. mínar eins og þær eru, en ekki eins og hann vildi helst að þær væru til að tala þeim í gegn. Hæstv. atvrh. gat þess, að hann vildi fresta því, að fátækralagafrv. yrði að lögum, þangað til sjeð væri, hvort samþykt yrði stjórnarskrárbreyting um þetta efni. Jeg veit ekki, hvort það er rjettur skilningur hjá mjer, að hæstv. atvrh. vilji stuðla að því, að sú stjórnarskrárbreyting gangi fram. Ef svo er, vil jeg þakka honum það og lofa honum styrk mínum og flokksbróður míns í hv.Ed. til þess.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) hjelt því fram, að hjer væri um að ræða litla breytingu í frv. á núgildandi lögum. Þetta er að vissu leyti satt, en það er ekki nema hálfsögð sagan, þegar hv.þm. tínir til þau ákvæði, sem á að breyta, þar sem hann verður að játa, að það er mjög mikils virði, að lögin verði sameinuð í eina heild. Hv. þm. sagði, að andstaðan væri ekki einungis vegna bygðarleyfisins, heldur aðeins meðfram vegna þess. Jeg veit, að hann leggur mikla áherslu á það atriði, en jeg álít ákvæði um það eiga heima í löggjöf um heimilisfesti. Hv. þm. gekk inn á það og flutti þáltill. í þá átt. Hv. þm. hjelt, að engin grundvallarhugsun lægi á bak við ákvæðið um fjögurra ára sveitfestitíma. Jeg verð að ganga út frá, að einhver hugsun liggi þar á bak við. Það er nægilegt, að síðan 1923 hafa ekki heyrst raddir um að breyta þessu. Háttv. 4. þm. Reykv. (HjV) talaði um fátækraflutningsákvæðin og taldi stjórninni það til foráttu, að þeim hefði ekki verið breytt. Það væri nær fyrir hv.þm. að snúa sjer til samnefndarmanna sinna og hv. deildar. Þó að stjórnin fari að flytja ákvæði til að draga úr þessu, hefir það ekki svo mikil áhrif á hv. deild, að hún snúist í þeirri stefnu sinni að halda í fátækraflutning. Hv. þm. segir, að jeg hugsi ekkert um, hvað misþungt fátækraframfærslan komi niður. Mjer finst hart, að hann skuli fara að dæma um það. Jeg hefi ekki trúað honum fyrir hugsunum mínum, enda álít jeg, að þær sjeu betur komnar á öðrum stað en hjá honum.  Hv. þm. viðurkennir, að það þyrfti aðhald á sveitarstjórnir. En um það stendur ekkert í hans brtt. Hann er altaf að halda því fram, að jeg skilji ekki brtt. hans, eða vilji ekki skilja þær. Jeg tek þær eins og þær liggja fyrir, og eins og venja er að skilja mælt mál, þannig, að allir þeir menn, sem þar eru taldir, eigi að vera lausir við að endurgreiða þeginn sveitarstyrk. Ef þetta er ekki rjettur skilningur, þá verður að orða brtt. öðruvísi.

Frsm. (Einar Jónsson) Jeg hefi litlu við það að bæta, sem jeg sagði við 1. umr. þessa frv. Breytingin, sem farið er fram á, að gerð verði á lögum um sandgræðslu frá 1923, er í samræmi við lögin frá 1914 og miðar að því, að sandgræðslugirðingar sjeu settar þar, sem þörfin er mest, hvað sem efnahag landeiganda líður. En á meðan þau ákvæði eru í lögum, að landeigandi skuli greiða helming kostnaðar, verður einatt gengið á snið við framkvæmdir þar, sem nauðsynin er stærst að verja hið uppblásna land og vernda önnur svæði, sem eru í veðurstöðu af því, ef fátækur á í hlut. Jörð, sem orðið hefir fyrir því skakkafalli að blása upp eða kafna í sandi, er einatt í því tilfelli ekki eins mikils virði og uppgræðslukostnaði nemur, og mætti þá ímynda sjer, að eigi væri vert að kosta miklu fje í þessháttar skika. En þess verður að gæta, að með því einu móti er mögulegt að fá jörðina í samt lag aftur, að tekið sje fyrir kverkar eyðandans, og hitt, sem ekki er síður nauðsyn að gefa gætur, að með afskiftaleysi á roksvæðum fara nærliggjandi jarðir, þótt óskemdar sjeu enn, sömu leið áður en varir. Víða eru sandflákarnir svo víðáttumiklir sem þeir eru orðnir vegna þess, að eigi hefir verið tekið í taumana nógu fljótt. En síðan menn fóru að þekkja rjettar aðferðir við sandgræðslu og gagn, sem af henni leiðir, eru menn betur á verði fyrir því að stöðva blásturinn áður en alt er orðið um seinan, - og til þess þarf að styrkja og hvetja menn, svo sem mögulegt er. Enda mega þessir eyðimerkurbúar vera þakklátir þingi og stjórn fyrir styrk og aðstoð, sem þeim er veitt. Ákvæðin um hlið og vegi gegnum sandgræðslugirðingar vænti jeg, að hv. deild verði mjer sammála um, að sanngirni mæli með að verði eins og frv. fer fram á. Jeg tel víst, að sektarákvæði við því að skilja eftir opin hlið útiloki kostnað við traðir og upphleypta vegi, og hættulaust sje að láta alfaravegi óhindraða liggja gegnum girðingar, þar sem svo horfir við, að ekki er hægt að komast hjá því. Það er líka óhentugt, að vegalög fyrirskipi alt annað um hindrun alfaravega heldur en sandgræðslulögin, - að ein lög banni það, sem önnur skipa. Landbn. var öll á einu máli um, að frv. þetta eigi að ná framgöngu. Hún kallaði Gunnlaug Kristmundsson sandgræðslustjóra á fund sinn, og eftir tillögum hans og viðtali við hann fjelst hún á að mæla með frv. með lítilsháttar breytingum, sem sagt þeim, að ríkissjóður leggi fram 2/3 kostnaðar, í stað 3/4 í frv. Þar sem hv. meðnefndarmenn mínir hafa sýnt þá sanngirni að mæla með framgangi frv., hefi jeg ekki viljað setja mig upp á móti þessari breytingu. Vona jeg, að hv. deild taki frv. vel og lofi því að ganga áfram. Til þess að gera henni ekki gramt í geði með of löngum ræðuhöldum, mun jeg nú láta staðar numið.