Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) Fjvn. hefur athugað þessa þáltill. eins og hún lá fyrir og varð sammála um að mæla með henni með nokkrum breyt. Fyrsta breyt. er sú, að till. verði í heimildarformi í stað þess, að nú er hún bein fyrirmæli til stj. N. vill láta það vera á valdi hæstv. stj., hvort þetta verði gert, og að heimildin verði bundin við eitt ár, nefnilega árið 1945. Aftur varð smámeiningamunur innan n. um, hvort stj. ætti að fá heimild til að kaupa af öllum bréfaeigendum, sem vildu selja. Verulegur ágreiningur varð ekki, en einstakir nm. vildu þó ekki binda atkv. sín um það atriði. Eins og sakir standa nú og hv.þm. mun vera kunnugt, var upphaflega hlutafé Útvegsbankans um 7,300,000 kr. Af því átti ríkissjóður 4½ millj. kr. en útlendingar rúmlega 1,200,000 kr., en 1,600,000 kr. var einstakra innlendra manna hlutafé. Nú er því þannig komið, að ríkið er búið að kaupa 25% eða 400,000 kr. af bréfum innlendra hluthafa, og ráðstafanir munu hafa verið gerðar til að kaupa bréf útlendra hluthafa. Verður þá eftir rúm milljón af bréfum innlendra hluthafa. Ég get sagt, að ég hef verið á móti því, að ríkið færi nokkuð að seilast í þessi bréf, heldur væru einstaklingarnir látnir í friði með þau og ríkið færi ekki að gera þeim kauptilboð. Á síðasta þingi varð sú skoðun ofan á að fara að kaupa þessi bréf, en úr því að kominn er skriður á að kaupa þessi bréf og það verður aðeins örlítið eftir, sem hluthafar eiga, 1/7 í mesta lagi, og þeir, sem þessi bréf eiga, hafa engu ráðið á hluthafafundum, þar sem ríkisstj. hefur haft mikinn meiri hluta, þá virðist rétt að gefa þessum hluthöfum kost á að selja bréf sín með nafnverði. Ég geri ráð fyrir, að hæstv.ríkisstj. fari hóflega í þessi bréfakaup og fari ekki að seilast eftir þeim meira en góðu hófi gegnir, en muni fullkomlega líta á hag ríkissjóðs í þeim efnum og að við þurfum ekki að bera kvíðboga af að láta hana hafa heimild, eins og gert er með þál. þannig breyttri.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) Eins og kom fram í ræðu hv.frsm., var ríkisstj. heimilað á síðasta þingi að kaupa þau hlutabréf í Útvegsbanka Íslands, sem ekki höfðu skipt um eigendur, síðan bankinn var stofnaður. Þetta var nokkur sanngirni, af því að ýmsir af þessum eigendum höfðu svo að segja verið neyddir til að gerast hluthafar til að bjarga bankanum á sínum tíma. Við rannsókn, sem fór fram, hefur komið í ljós, að um 400 þús. hafa ekki skipt um eigendur, og má því gera ráð fyrir, að meginhlutinn af þeim fari til ríkissjóðs. Nú hefur komið fram till. að fela stj. einnig að kaupa erlenda hlutabréfaeign í bankanum. Ég álít þetta skynsamlegt. Eftir því sem hagur bankans er nú, er ekki hægt að sjá, að áhætta sé fyrir ríkissjóð að kaupa þessa eign. Því er ekki heldur að neita, að það er heldur óviðfelldið að hafa erlenda hluthafa í stofnun, sem er orðin að miklu leyti eign ríkissjóðs. Ég er því eindregið fylgjandi till. á þskj. 313. Hins vegar tel ég, að brtt. á þskj. 767 orki mjög tvímælis. Það má segja eins og hv.frsm. gat um, að ekki væri mikil hætta, þó að stj. fengi heimild til að kaupa þessi bréf, en ég sé ekki heldur neinn vinning við það. Það er gert ráð fyrir, að þessi bréf séu keypt með nafnverði. Eins og ég gat um, er ekki ástæða til að ætla, að þessi bréf séu minna virði, kannske eitthvað yfir því, svo að ekki á að vera á neinn hátt eftirsóknarvert fyrir hluthafana að selja bréfin þessu verði, en frá bankans sjónarmiði álít ég það heldur tap. Ég álít það vinning fyrir bankann, að það séu nokkrir menn, sennilega eru það að talsvert miklu leyti góðir viðskiptamenn bankans, sem eiga nokkurra hagsmuna að gæta í sambandi við rekstur hans. Ef litið er á þetta frá sjónarmiði ríkissjóðs, má segja, að engin ástæða sé til að ætla, að hann þyrfti að bera tap, þótt hann keypti bréfin. En hann á svo mikið af hlutabréfum í bankanum, að lítil þörf er fyrir hann að slægjast eftir meira af þeim. Þó að ríkissjóður kynni að geta grætt eitthvað á því að ná í þessi verðmæti af innlendum eigendum, tel ég það ekki mjög eftirsóknarvert. Og sem stendur gæti það orðið ríkissjóði talsvert óþægilegt að kaupa bréfin, sem um ræðir, líklega allt að 1200 þús. kr. Hann þyrfti að taka til þess lán, sem ég sé ekki ástæðu að taka. Segja má, að samþ. heimildar í þessa átt skipti ekki miklu máli, ekki saki að hafa þarna opna leið. Þó að þessi heimild verði samþ., býst ég ekki við, að hún verði notuð af núv. ríkisstj.

Sigurður Kristjánsson Þetta mál er orðið nokkuð gamalt á þingi. Náttúrlega er rétt frá skýrt í nál., að þrír þm. í fjvn. gátu ekki tekið þátt í samþ. meiri hl. n. né mælt með brtt. á þskj. 767. Ég vil gera grein fyrir minni afstöðu, en rifja um leið upp nokkur atriði. Samþykkt sú, sem gerð var í fyrra um kaup á hlutabréfum, átti svo örðugt uppdráttar, að hún bar þeirrar meðferðar merki og var hvergi nærri viðunandi, hún var vandræðaúrlausn á þessu viðkvæma máli. Það var t.d. ekki réttmætt að binda þetta við upphaflega eigendur bréfanna eina. Erfingjar höfðu eignazt bréfin með fullum rétti, og líkt má segja um nýrri eigendur bréfanna í mörgum tilfellum öðrum, þótt tvímælis orki um hlutabréf, sem menn hafa keypt litlu sem engu verði af upphaflegum eigendum. Þeim eigendum þarf engan skaða að bæta, allra sízt ef talið væri, að bréfin væru meir en nafnverðs virði. Ég hefði talið réttmætt að greiða fyrri eigendum einhverja litla vexti af inneign þessari, sem þeir lögðu fram á sínum tíma til að styrkja stofnunina. Þótt því hafi að vísu ekki enn verið hreyft, tel ég ekki um seinan að minnast á það og taka það til athugunar. Mér finnst, að hlutur þeirra manna, sem átt hafa allan þennan tíma þetta bundna fé, sé yfrið þungur orðinn, þótt þeir fengju nokkra vexti, en féð var bundið fyrir þeim með þeim hætti, sem menn mega muna. Íslandsbanki varð fyrir þeirri ógæfu að verða pólitískt bitbein og þoldi grimma ofsókn pólitískra fjandmanna, sem loks tókst að leggja hann að velli, þótt miðlunarmenn sneru því máli dálítið á aðra leið en til var ætlazt og sú ríka andúð, sem kom í þessari ofsókn fram gegn sjávarútveginum og öðrum þeim atvinnugreinum, sem bankinn hafði stutt, fengi ekki að hrósa algerum sigri. Meðan á þessu slátrunarstarfi stóð, kom það til tals, að þeir, sem inni ættu í bankanum, legðu fram helming þess fjár til að bjarga hag hans og gerðu það að hlutafé hans. Mikill hluti sparifjáreigenda varð við þessum tilmælum af þegnskap og velvilja. Það var fólk, sem safnað hafði þessum upphæðum á löngum tíma með ráðdeild og sparsemi og þurfti þeirra mjög til elliáranna eða annarra brýnna þarfa, en fékk ekki, fyrr en þá nú, vaxtalaust fé, rýrnað að verðgildi. Þjóðfélaginu sæmir ekki að verðlauna þegnskapinn þannig. Þetta fé var lagt fram til að reisa Íslandsbanka við. Það var ekki lagt fram af eigendum til að stofna hinn nýja banka, sem við tók af hinum, Útvegsbanka Íslands, en forstöðumenn hans tóku það með valdi og slepptu ekki. Ég er viss um, að menn hefðu getað náð þessu fé af bankanum með því að leita hjálpar dómstólanna. En mönnum þykir ávallt ísjárvert að standa í málaferlum við bankana, sem þeir eiga aðra hluti til að sækja, svo að úr því varð ekki. Nú, þegar vitað er, að bréfin væru yfir nafnverði, ef ríkið sæi sér ekki hag í að hafa arðgreiðslur sem lægstar, er engin ástæða til að ræna þetta fólk rétti. Ég vildi ekki vera með brtt.fjvn. af því, að ég áleit, að núv. eigendur hlutabréfanna séu mjög misvel að þeim komnir. En viðkunnanlegra hefði mér þótt, að till. væri orðuð sem heimild. Eftir þeirri skýringu, sem hæstv. fjmrh. gaf, og ummælum hans um sína afstöðu til heimildar, vildi ég segja, að ég hef talið, ef ekki er vitað um beina andstöðu ríkisstj. gegn slíku máli, að þá ætti Alþingi að láta vilja sinn í því í ljós í heimildarformi, - ríkisstj. mundi þá ekki þrjózkast gegn þeim þingvilja, heldur framkvæma hann, svo framarlega sem ekkert kæmi síðar í ljós, sem gerði framkvæmdina varhugaverða. Nú þegar hæstv. fjmrh. lætur í ljós, að heimildin muni ekki verða notuð, ætti að vera hættulaust að greiða atkv. með brtt., en um það kann þó enn að sýnast sitt hverjum. Hitt skiptir meira máli að mínum dómi, að sú venja skapist, að þingvilji, sem í heimildarformi er sýndur, skuli jafnan framkvæmdur, ef ekkert sérstakt verður til fyrirstöðu.

Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) Það er vafamál, hvort hlutabréfaeigendum er nokkur sérstakur greiði gerður með því að kaupa hlutabréfin á nafnverði, þegar þau eru talin fyllilega þess virði, ef seld væru á opnum markaði, og eru nú vel seljanleg. Í stað þess að greiða eðlilegan arð voru á síðasta hluthafafundi, sem svo var nefndur, gefnar gjafir af arðsúthlutunarfénu. Hæstv. fjmrh. taldi óþægilegt fyrir ríkið að fara að taka lán til hlutabréfakaupanna. Mín skoðun var, að Útvegsb. gæti lagt fram nóg fé til þess 

Ásgeir Ásgeirsson Ég ætla ekki að fara út í forsögu þessa máls. Ég skildi ræðu hæstv. fjmrh. svo, að hann ætlaði að nota heimildina að því er varðar innstæður erlendra eigenda, og um fé, er var á hlaupareikningi, hafa ráðstafanir þegar verið gerðar. Eftir eru þá aðallega menn, sem eignazt hafa hlutabréfin eftir að Útvegsbanki Íslands var stofnaður, en kynnu nú að vilja selja þau ríkinu. Ég álít, að þau bréf eigi einnig að kaupa, ekki af því, að ríkið hafi skyldur við þá menn, heldur af því, að það sé hagkvæmt. Útvegsb. heitir hlutafélag, en er það ekki, því að einn hluthafinn ræður öllu, og vald hans er ótakmarkað. Í öðru lagi hefur þessi hluthafi, ríkið, sérstakar skyldur umfram aðra hluthafa og ber svo að kalla ótakmarkaða ábyrgð á rekstri bankans. Enn fremur nýtur þessi stofnun skattfrelsis og annarra mikilvægra réttinda, og má segja, að eðlilegt sé, að ríkið sé sá hluthafinn, sem arðinn af þessum sérréttindum hlýtur. Menn geta sagt, að hlutabréfin séu nú ákaflega lágt virt á „pari“, en gæta verður þess, að ekki er líklegt, að hærri arður en 4% p.a. verði greiddur, því að ríkið sér mestan hag í því og þörf að leggja ríflegar upphæðir til hliðar til tryggingar rekstri bankans og bankastarfseminnar í landinu í heild. Ég tel, að heimildin til kaupanna ætti að vera föst heimild frá ári til árs. Engan á að knýja til að láta bréf sín af hendi. Ríkið þarf þá vonandi aldrei að leggja fé úr sínum sjóði til kaupanna, nema það vilji. Það er enginn vandi nú að losna við litla upphæð af stuttum skuldabréfum. Með 4% vöxtum af 4½ millj. bankahlutabréfa, sem ríkið á nú, ætti ekki að reynast örðugt að kljúfa kaup framboðinna bréfa og standa undir þeirri eignabreytingu framvegis. Ég teldi réttast að halda þessum kaupum utan ríkisreikninganna á þann hátt. Hér er verið að kaupa verðbréf, sem eru verðmætari fyrir ríkissjóð en fyrir nokkurn annan, og er það nokkurt íhugunarefni. Ég vildi láta þetta koma fram. Ég er því fylgjandi, að ríkið innleysi sem mest af bréfunum.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) Það er ekki ástæða til að karpa lengi um þetta. Ég get ómögulega fallizt á þá skoðun hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að kaupin muni ekki þurfa að kosta ríkissjóð nein fjárútlát. Ég veit, að það er enginn vandi að fá lán, en lán verður að endurgreiða. Ég geri ráð fyrir, að hann hafi reiknað það rétt, að ríkið þurfi ekki að leggja fram fé nema sem svarar arði þess af bankanum. En það er allt annað en að kaup bréfanna kosti ekkert eða að bréfin standi undir sér. Hv. 7. þm. Reykv. (SK) taldi ríkisstj. skylda til að nota hverja heimild, sem henni er veitt, svo framarlega sem ekki sæist, að framkvæmdin væri hættuleg þjóðfélaginu. - En þingvilji á að koma fram sem áskorun eða lagaboð, en eigi aðeins heimild. Ég tel stjórninni í sjálfsvald sett, hvort hún framkvæmir heimild eða ekki. Þá skoðun hef ég haft, síðan ég kom fyrst á þing. Yfirlýsing mín var um það, að ég mundi ekki nota heimild, en alls ekki um hitt, að ég mundi setja mig móti þingvilja, ef hann kæmi fram.

Sigurður Kristjánsson Fjarri fór því, að ég hefði neitt við yfirlýsingu hæstv. ráðh. að athuga, hvað þetta mál snertir. En ég vil ekki láta þá hefð sigra, að ekki sé virtur þingvilji, sem birtur er í formi heimildar. Þegar svo ber undir, að ríkisstj. óskar heimildar og þing veitir, er henni í sjálfsvald sett, hvort hún notar hana. En þegar Alþingi á frumkvæðið og notar þetta kurteislega form til að birta stjórninni vilja sinn, ber henni að líta á það sem ótvíræðan þingvilja. Atvik og breyttar ástæður geta auðvitað hindrað framkvæmd slíkrar heimildar, og er heimildarformið heppilegt, þegar búast má við breyttum ástæðum. Ég skal játa, að stundum hef ég tekið það ráð, þegar ég hef séð andúð ríkisstj. gegn máli, að hverfa frá heimildarformi, sem mér hefði þar raunar þótt sama bezt, og bera málefnið fram í formi áskorunar eða laga, en ekki vildi ég, að reglan yrði, að menn neyddust til þess. Það ætti ekki að gera, nema sýnt væri, að ríkisstj. ætlaði ekki að framkvæma veitta heimild. Ég veit, að eins og hún nú er orðuð, þá hefur ríkisstj. það í valdi sínu, hvort hún framkvæmi heimildina eða ekki. Það kemur þá í ljós, hvort sá skilningur er ríkjandi hjá ríkisstj., að henni beri ekki skylda til að taka þingviljann til greina, ef hann er ekki látinn í ljós í þingskipunarformi.

Ásgeir Ásgeirsson Það er vitanlega alveg rétt hjá hæstv. fjmrh., að þau hlutabréf, sem nú verða keypt, munu ekki standa undir lánum, sem taka verður til að eignast þau. Ég reiknaði með því, að ef ríkið keypti um 2½ millj. kr. hlutabréf og á fyrir 4½ millj. kr., þá á hann 7 millj. samtals. Arðurinn af þeim á þá að nægja til að greiða hallann á þeim, sem tekin eru til skamms tíma. Ég á við það, að ríkið léti bankann vinna fyrir þessum kaupum, svo að ekki þurfi að koma til þess, að taka verði skatttekjur ríkisins fyrir það.

Skúli Guðmundsson 23. nóv. 1943 var afgreidd frá Sþ. þál. um kaup á hlutabréfum Útvegsbanka Íslands h/f. Ályktað var, að ríkisstj. væri falið að kaupa við nafnverði hlutabréf í áðurgreindum banka af núverandi og upprunalegum eigendum eða erfingjum þeirra, ef þess er óskað fyrir lok des. 1944. Í þeirri ályktun, sem hér liggur fyrir, og brtt. hennar á þskj. 767 er hins vegar um að ræða, að því er mér virðist, almenna heimild til stj. um að kaupa þau hlutabréf, sem Útvegsbankinn eða ríkið er ekki eigandi að. En það er ekki tekið fram, hvort kaupa skuli af upprunalegum eigendum og erfingjum þeirra, eins og í fyrri ályktuninni, eða hvort heimilað er að kaupa öll hlutabréfin. Ég leyfi mér að beina þeirri fyrirspurn til þeirra, sem að þessari till. standa, hvort það sé meining þeirra, að stjórnin hafi heimild til að kaupa öll hlutabréfin, hverjir sem hafa verið eigendur þeirra á umliðnum árum. Einnig væri gott að heyra frá hæstv. fjmrh., hvort heimildin verði notuð þannig, ef hún verður samþ.

Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) Ég get tekið það fram og þóttist hafa gert það, að það er meiningin að kaupa af öllum. Ég gat þess líka, að skoðun mín væri breytt í þessu máli, þar sem búið er að gera ráðstafanir til að kaupa af erlendum hluthöfum, tel, að úr því ætti ekki að láta þar staðar numið, heldur kaupa þau bréf, sem fáanleg eru.