Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Matthías Ólafsson) Sjávarútvegsnefndin hefir athugað frv. á þgskj. 63, og hefir komist að þeirri niðurstöðu að leggja til, að það verði gert að lögum með lítilfjörlegum breytingum, sem jeg vil nú fara nokkrum orðum um. Fyrst, að aftan við 2. gr. frv. bætist „jafnframt að veita þeim, er þess óska, þá kunnáttu, sem áskilin er í lögum nr. 42, 3. nóv. 1915, til þess að hafa skipstjórn á 12-30 lesta skipum.“ Nefndin áleit líka bera nauðsyn til að auka þekkingu þeirra, er hafa eiga skipstjórn á hendi á smáskipum, og hún telur heppilegra að setja þessa kenslu á stofn í sambandi við skóla þessa, er koma á á stofn. Námstími slíkra manna er þess utan stuttur, og tekur naumast að fara til Reykjavíkur, og auk þess telur hún, að það mundi trufla fyrir fullkominni kenslu í stýrimannafræði. Nefndin álítur því, að þetta geti verið þannig fyrst um sinn, þar til stýrimannaskólar verða settir á stofn annarsstaðar; það geti hjálpað um stundarsakir. Þá hefir nefndinni virst fara betur á því, að reglugerðina skuli stjórn Fiskifjelags Íslands semja og stjórnarráð Íslands staðfesta. Fiskifjelagið ætti að vera kunnugra. Það hefir í sinni þjónustu mann, sem er ágætlega að sjer í þessum efnum. Hins vegar telur nefndin sjálfsagt,að stjórnarráðið staðfesti reglugerðina. Þá er 3. brtt., sem ætti að gera það talsvert líklegra, að frv. nái fram að ganga, að nefndin ræður til, að þetta sje ekki gert nú þegar, heldur svo fljótt sem verða má, að lokinni heimsstyrjöldinni. Nefndin sá, að þetta mundi hafa nokkurn kostnað í för með sjer og vildi, að því væri frestað, þar til lokið væri hinum erfiðustu afleiðingum heimsófriðarins. Af þessu hefir nefndin ekki sjeð annað fært en að ákveða, að Fiskifjelagi Íslands skuli veittar alt að 2000 kr. á ári til þess að fjölga námsskeiðum þeim um hirðing og meðferð mótora, er það hefir haldið undanfarin ár. Það hefir haft til þess einn mann, og því hafa þau bæði orðið stutt á hverjum stað og ekki á mörgum stöðum. Þörfin er orðin svo brýn, að ekki er hægt að bíða þangað til þessum skólum er komið á fót. Námsskeið þessi verða að halda áfram. Nefndin sá ekkert undanfæri að fjölga og fullkomna námsskeið þau, sem Fiskifjelag Íslands hefir gengist fyrir að haldin væru víðs vegar um landið, með styrk af landsfje. Um það, hvernig frv. er til orðið, er það að segja, að fjórðungsþingin öll, þau er standa og starfa í sambandi við Fiskifjelag Íslands, hafa lýst yfir því, að þau telji bráðnauðsynlegt að auka kenslu í mótorvjelfræði. Jeg tel víst, að málið fái svo góðar undirtektir, að það geti gengið orðalaust gegnum deildina. Þó skal á það minst, að í 2. gr. stendur, að tilgangur skólanna sje sá að veita þá þekkingu, sem telja má nauðsynlega til þess að hafa á hendi vjelstjórn á mótorskipum. Þarna er ekki tekið fram, hverjar námsgreinar skuli kendar. En það er tekið fram í 3. grein, að það ákvæði skuli standa í reglugerð, sem Fiskifjelag Íslands semur og stjórnarráðið samþykkir. Nefndin hefir gert þá breytingu við þessa grein, að hún leggur til, að Fiskifjelagið semji reglugerðina; telur þá trygt, að þeir menn fjalli um skólana, sem mesta þekkingu hafa á kröfum þeim, sem til skólanna verður að gera. - Það liggur í hlutarins eðli, að ekki er hægt að ætlast til, að slíkar stofnanir sjeu kostaðar af öðrum en landssjóði. Á það mætti ef til vill benda, að mönnum þeim, sem læra eiga á skólum þessum, og oftast nær hafa allvel launaða atvinnu, væri ekki ofvaxið að borga eitthvert skólagjald. En jeg fyrir mitt leyti er því mótfallinn, og nefndin hefir ekki fundið neina ástæðu til að fara fram á það. Í sambandi við þetta frv. er annað frv., sem er því náskylt, en það kemur til umræðu á eftir, og ætla jeg þá að minnast á það, þegar þar að kemur. En jeg vona, að deildin sýni frumvörpum þessum allan sóma og fallist á nauðsynina til að koma þeim í framkvæmd.

Bjarni Jónsson Mjer þykja það hálfundarleg frv., sem verið er að koma fram með, þar sem ætlast er til, að farið verði að setja á stofn skóla hingað og þangað um landið, sjómannaskóla stundum, þar sem þó er vitanlegt, að nægilegt er að hafa einn skóla fyrir alt landið, til þess að menta þá skipstjóra, sem þarf á íslensk skip. Þótt það liggi ekki beint fyrir til umræðu, þetta með sjómannaskólana, þá finst mjer það svo skylt, að jeg get ekki stilt mig um að drepa á það. Það er undarlegt, að menn skuli vilja vera að búta skólana í sundur, og hafa þá á mörgum stöðum, þar sem það hlýtur þó að margfalda kostnaðinn við að halda þá, og erfitt er að gera þá alla svo úr garði, að þeir geti veitt jafnfullkomna fræðslu. Svo er það líka með þessa „mótorvjelstjóraskóla“. Orðið hlýtur nú fyrst og fremst að hneyksla. Mig furðar á því, að háttv.flm. (M. Ó.) skuli ekki hafa reynt að sleppa því og setja eitthvert viðráðanlegt, íslenskt orð í staðinn. Jeg vona, að hann geri það við síðari umræður þessa máls, því að mjer er kunnugt um, að hann er vandur að máli og smekkmaður á íslenska tungu. - Jeg hygg, að það hefði verið allsendis nægilegt að hafa þennan vjelstjóraskóla einn, og þá að sjálfsögðu að setja hann í samband við skólann fyrir vjelstjóra á eimskipum, sem þegar er til hjer í Reykjavík. Jeg tel engan vafa á því, að best færi á því að sameina alla vjelfræðikenslu í eitt. Það hlýtur að verða nokkuð svipuð fræðigrein, þótt vjelarnar sjeu mismunandi. Þessar olíu- og benzínvjelar eru nú orðnar svo tíðar, að það er nauðsynlegt, að allir skipstjórar kunni með þær að fara, auk þess sem ekki mun verða hjá því komist, að hafa sjerstaka vjelstjóra á öllum stærri skipum, sem þessar vjelar hafa. Þær eru nú farnar að verða svo dýrar, að mikið er í veði, ef þeim er illa stjórnað. Ef svo bættist við, að hjer færu að tíðkast skip með Diesel-vjelum, sem eru mjög stórar og dýrar, þá verður enn vandfarnara með þær. Jeg sje því, að nauðsynlegt er að menta vjelstjóra, sem stjórna eiga öllum þessum vjelum, hvað sem þær nú nefnast og hverju sem þær brenna. Jeg vildi þess vegna styðja að því, að fenginn væri sjerstakur kennari, - fleiri en einn, ef þess gerist þörf - og útveguð nauðsynleg áhöld til vjelstjórakenslunnar og allur útbúnaður, sem þar að lýtur, en að kenslan væri þá sett í samband við vjelstjóraskólann í Reykjavík, og að þá væru um leið hafðar verklegar æfingar í meðferð vjelanna. Það er auðvitað rjett, að ekki verður komið á fullkominni kenslu þegar í stað, svo að fyrst um sinn verður að bjargast við einhvern bráðabirgðaundirbúning. En væri þá ekki einmitt ráðlegast að verja þeim tíma til að undirbúa vjelstjórakensluna hjer í Reykjavík. Jeg get ekki álitið það ofmikið haft fyrir þeirri atvinnu, sem vjelstjóramentunin veitir aðgang að, þótt menn verði að sækja og kosta sig við einn og sama skólann fyrir alt landið. Til samanburðar við það má benda á, að það hefir ekki verið talið eftir lærðu mönnunum að sækja alla sína mentun til Reykjavíkur eða lengra. Þeir verða að gera sjer að góðu að sitja fyrst 6 vetur í mentaskóla, sem til skams tíma að öllu leyti, og enn að hálfu leyti, er að eins til í Reykjavík. Auk þess verða þeir að dvelja alt að því jafnlengi eða jafnvel lengur við háskóla, sem hvergi er að fá nema í Reykjavík eða þá erlendis. Eftir alt þetta fá þeir svo aðgang að atvinnu, sem oft og tíðum er ekki betur borguð en staða vjelstjóranna eða skipstjóranna, sem hjer ræðir um. Stundum ekki nærri eins vel borguð. Jeg get því ekki talið eftir sjómönnunum að sækja mentun sína til Reykjavíkur, ef landið leggur þeim til skóla þar. Að landið eigi yfir höfuð að tala að láta sjómönnum sjermentun sína í tje, byggist eingöngu á því, að skipstjórum er trúað fyrir mannslífunum, og mannslífin eru svo mikils virði. Þingi og þjóð ber því að gera sitt til að girða fyrir það, að mannslífin glatist fyrir handvömm, vanþekkingu eða klaufadóm stjórnendanna. Til þess að tryggja mannslífin á landið að veita skipstjórum og vjelstjórum mentun. Að öðru leyti er því opinbera ekki skyldara að búa þá undir lífsstarf sitt en t. d. trjesmiði, skósmiði eða járnsmiði, og veit jeg ekki til, að farið hafi verið fram á, að landið stofnaði skóla handa þeim. - Nú fer ekki hjá því, að verði farið að stofna marga skóla fyrir sjómennina, þá verður útbúnaður þeirra verri og kenslan ófullkomnari. Það kemur ekki annað til mála en að jafnauranæm samkoma og Alþingi færi að sjá eftir útgjöldunum, þegar til fjárveitinga kæmi handa öllum þessum skólum. Niðurstaðan yrði því sú, að þeim yrði skamtað úr hnefa, og eigi yrði fært að gera skólana eins vel úr garði eins og ef skólinn væri að eins einn. Afleiðingin af þessum mörgu skólum yrði þá verri mentun, minni trygging fyrir mannslífunum, og væri þá ekki til einkis barist. Jeg get ekki sjeð nauðsynina til að hafa skólana svona marga, og geri ekki ráð fyrir, að jeg sannfærist um það, við þær umræður, sem hjer fara á eftir. En jeg vil sem sagt styðja að því, að komið verði upp einum fullkomnum, stórum og vel útbúnum vjelstjóraskóla hjer í Reykjavík. Og jeg vil bæta því við í ræðulok, að þurfi endilega að hlaupa undir bagga með mönnum þeim, sem skólana eiga að sækja, þá mundi það borga sig betur fyrir landssjóð að greiða ferðakostnað þeirra og dvalarkostnað við skólann í Reykjavík heldur en að setja upp 3 aðra skóla, ef þeir ættu að verða sæmilega úr garði gerðir.

Frsm. (Matthías Ólafsson) Verður það, er varir, og það, er ekki varir. Nú heyri jeg það, sem jeg hafði ekki búist við að heyra, að hv.þm. Dala. (B. J.) er orðinn sparnaðarmaður. Og honum fer þá eins og þeim mönnum fer ávalt, sem ætla að fara að breyta á móti eðli sínu, að hann kemst út á glapstigu, vill fara að spara þar, sem ómögulegt er að spara, og síst af öllu borgar sig að spara. Jeg hefi áður bent á það, að það er ekki hægt, nema með stórum erfiðleikum og miklum tilkostnaði, að gera skólann hjer svo úr garði, að hann geti fullnægt vjelstjóraþörfinni. Til þess þyrfti ekki einungis að bæta við kennara, heldur mörgum kennurum, og auka húsrúm og aðbúnað svo mikið, að hæpið er, að það verði ódýrara en að stofna skóla þá, sem frv. fer fram á. Hv. þm. (B. J.) finst það ástæðulaust að hafa skólana marga. Í öðrum löndum þykir þó ástæða til að hafa skóla handa sjómönnum dreifða, og það þótt samgöngur sjeu í svo góðu lagi, að hægt sje að komast frá einum landshluta til annars á fáum klukkustundum. Jeg get ekki skilið, að ástæðan sje minni hjer. Þá vitnaði hv.þm. (B. J.) til þess, að mentaskóli væri að eins einn á landi hjer. Áður þóttust menn ekki geta komist af með minna en tvo lærða skóla, enda hafa þeir lengst af verið tveir. Nú eru líka aftur farnar að heyrast raddir, sem eru óánægðar með það, að mentaskólinn sje ekki nema einn, og vilja láta stofna annan. Þetta bendir einmitt til þess, að menn finna þörf á því, að skólarnir sjeu sem víðast. Það er líka eðlilegt, að mönnum þyki ilt og óþægilegt að sækja langt að til dýrasta staðarins á landinu, en það er einmitt hjer í Reykjavík. Hv. þm. (B. J.) vill hafa skólana sem fullkomnasta. En honum er líklega ekki kunnugt um það, að hvergi í heimi er heimtuð jafnmikil þekking í sjómannafræði, til þess að mega vera skipstjóri á smærri skipum, eins og okkar skip eru flest, - hvergi í heimi heimtuð jafnmikil þekking og hjer á landi. Og það er hreint og beint óþarfa kostnaður að gera jafnmiklar kröfur í stýrimannafræði eins og sjómannaskólinn hjerna gerir, til þess að stjórna mótorbátum eða smærri fiskiskipum. Fyrir því mætti vel veita þá fræðslu, sem þörf er á til þess, við smærri skóla úti um land. Sem sagt, jeg efast um, að kostnaðurinn yrði minni, ef skólarnir hjer væru stækkaðir svo, sem þyrfti. Hvað þá ef greiða ætti ferðakostnað og dvalarkostnað nemendanna, eins og hv.þm. Dala. (B. J.) talaði um. Enda mun það ekki hafa verið sagt í alvöru. - En eitt skal jeg játa, að nefndinni hefir láðst að bera fjárhagsatriðið undir fjárveitinganefndina, eins og sjálfsagt er að gera um önnur eins lög og þessi. Ef til vill er það það, sem brennur í hv.þm. (B. J.). Og til þess að bæta úr þessari vangá nefndarinnar vil jeg leyfa mjer að biðja hv. forseta að taka bæði þetta mál og næsta mál út af dagskrá. Þau eiga að fylgjast að, svo að sjálfsagt er, að eitt gangi yfir bæði. Að lokum skal jeg geta þess, viðvíkjandi málinu á frumvarpinu, að það er gert með fullum ásetningi að halda orðinu „mótor“. Það er gert til þess að slá því föstu, svo að menn hætti að vera á sífeldu reiki með það. Nú heyrir maður jöfnum höndum viðhöfð ótalmörg nöfn, svo sem rennibátur, bifbátur, vjelbátur, bifvjelarbátur, skellibátur o. fl. o. fl. Jeg vil að orðið „mótorbátur“ o. s. frv. fái þá festu í málinu, að það útrými öllum öðrum nöfnum, og því hefi jeg tekið það upp í frv. Þó að það sje útlent, þá fer svo vel á því í íslensku máli, að mjer finst mega vel við una, og það tekur fram öllum öðrum nöfnum, sem hingað til hefir verið reynt að mynda.

Frsm. (Einar Arnórsson) Þegar bjargráðanefnd samdi tillögu þessa, hafði hún ekki fengið upplýsingar um hið nýja fyrirkomulag á landssjóðsversluninni, sem komið hefir verið á síðan þing byrjaði, eða rjett nýlega. Þegar við svo fengum fregnir af því, fengum við tillöguna tekna út af dagskrá, til þess að geta kynt okkur þetta nýja fyrirkomulag, og tekið tillöguna aftur, ef okkur fyndist ástæðulaust að halda henni fram, eftir að þessar nýju upplýsingar væru fengnar. Eftir nokkrar umræður í nefndinni komst á samkomulag um það að taka tillöguna inn á dagskrá aftur, til þess að deildinni gæfist líka kostur á að heyra skýrslu landsstjórnarinnar um þetta efni. Það fer þá eftir því, hvort skýrslan þykir fullnægjandi, hvort ástæða virðist til að halda tillögunni fram eða ekki. Jeg leyfi mjer að leggja til, að tillagan fái að komast til síðari umræðu, til þess að hægt verði að taka hana þá aftur, ef deildin gerir sig ánægða með skýringar stjórnarinnar. Jeg býst við, að hæstv. landsstjórn sje að miklu leyti sammála nefndinni. Jeg þykist sjá það á skýrslu hennar. En jeg vænti þess, að hún hafi ekkert á móti því að lýsa fyrir deildinni afstöðu sinni til þessa máls.

Forsætisráðherra (J. M.) Hæstv. atvinnumálaráðherra er ekki viðstaddur sem stendur, en hann á hægast með að gera grein fyrir þessu máli. Jeg get með fáum orðum gert grein fyrir aðaldráttum málsins. Það var byrjað á undirbúningi undir ráðstafanir þær, sem nú eru komnar í framkvæmd, þegar fyrir þing. Nú er verslunarfyrirkomulagið þannig, að aðalráðstafanirnar heyra undir stjórnarráðið, en afgreiðsla öll og framkvæmdir eru lagðar undir atvinnumálaskrifstofuna. Það mun satt vera, að þetta hafi ekki verið komið ljóst fram, þegar tillagan var samin. En, eins og nú er komið, virðist hún eiga lítið erindi, og sama hvort hún er samþykt eða ekki, og jeg fyrir mitt leyti læt hana því afskiftalausa.

Frsm. (Einar Arnórsson) Þess er að eins að geta, eins og nefndarálitið ber með sjer, að allsherjarnefnd hefir athugað frv. þetta og leggur til, að það verði samþykt óbreytt. Jeg hefi heldur engu að bæta við þær athugasemdir, sem frv. fylgdu, og þær skýringar, sem jeg gaf við 1. umr. þessa máls, og skal því ekki lengja umræðuna, nema tilefni gefist til.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Eins og mönnum er kunnugt var bannaður útflutningur á smjöri í vetur. Við því var ekki mikið að segja. Eins og ástatt var mun mega telja það nauðsynlega ráðstöfun. En nokkru síðar setti verðlagsnefndin hámarksverð á smjörið, og þá þótti mörgum skörin fara að færast upp í bekkinn. Vafalaust hefir verðlagsnefndinni gengið gott til með þessari ráðstöfun. Hún hefir með því ætlað að gera fátækara fólkinu hjer í Reykjavík það kleift að ná sjer í viðbit. En vist er um það, að niðurstaðan hefir orðið alt önnur. Síðan hámarksverðið kom hefir miklu minna verið framleitt af smjöri heldur en áður og heldur en gert hefði verið, hefði ekkert hámarksverð verið til. Og þó að ýmislegt hafi verið gert til þess að hvetja menn til að auka smjörframleiðsluna, þá hafa þær hvatningar komið að miklu minna haldi, vegna hámarksverðsins. Í Smjörbúasambandi Suðurlands eru 18 smjörbú, en af þeim eru nú að eins 9 starfandi, og er aðalástæðan hámarksverðið á smjörinu. Að vísu má geta þess, að hámarksverðið hefir verið hækkað frá því, sem það var fyrst í vetur, svo að það er nú kr. 1,80 pd. En með það verð eru framleiðendur ekki ánægðir og álíta, að hámarksverð megi ekki vera lægra en 2 kr., þegar borið er saman við það, að heimasmjör, vel verkað, kostar kr. 1,50 pd. Þessar eru þá afleiðingar hámarksverðsins á smjörinu. Fyrst og fremst, að miklu minna smjör er framleitt en ella mundi. Í annan stað er farið í kringum þetta hámarksverð, og hafa menn jafnvel fengið bendingar um það frá manni úr verðlagsnefndinni, hvernig hest sje að hliðra sjer hjá þessum ákvæðum. Þessi er ein aðferðin: Maður í sveit gerir samning við Reykjavíkurbúa um kr. 1,50 fyrir pundið af smjöri, og að auki þóknun fyrir umbúðir og flutning, og fer sú viðbót eftir samkomulagi. Þannig fara menn að því að selja vöruna yfir hámarksverði, án þess að hægt sje að segja, að lögin sjeu með því brotin. En alt hefir þetta leitt til þess, að smjörið hefir lent hjá einstökum mönnum, en tilgangi verðlagsnefndar, sem sje að tryggja fátæklingum smjör, hefir ekki orðið náð, heldur þvert á móti. Fátæklingar hafa aldrei verið eins illa settir og nú, með að ná í smjör, og er það fyrst og fremst að kenna hámarksverðinu, sem leiðir til þess, að minna er framleitt af smjöri en ella hefði verið. Þess vegna álitum vjer flm. till, að tími sje kominn til þess að afnema hámarkið, og gera það strax, og í þá átt miðar tillagan. Það er ef til vill nokkuð seint að verið, en ef þessu væri nú þegar af ljett, þá held jeg, að smjörbúin muni starfa með meira krafti en hingað til, því að legið hefir við borð, að þau þeirra, sem hafa verið starfandi, legðu niður starfsemi sína.

Forsætisráðherra (J.M.): Mjer er ekki allskostar ljóst, hvernig háttv.flm. (S.S.) ætlast til þess, að verðlagið verði felt úr gildi, nema því að eins, að ráðuneytið sjálft telji það oflágt. Þetta verð hefir verið sett samkvæmt lögum af verðlagsnefnd, sem skipuð hefir verið samkvæmt lögum, og stjórnarráðið getur ekki farið að fella það úr gildi, nema því þyki það ósanngjarnt. Nú er stjórnarráðið ekki þeirrar skoðunar, að verðið sje oflágt, svo að ef mönnum þykir það oflágt og vilja fá því breytt, þá væri rjettast að bera það fram í frumvarpsformi. Það getur verið rjett, að bændum sje örðugt um að framleiða smjör nú, en mjer er sagt, að skorturinn stafi ekki af hámarksverðinu, heldur af því, að það sje ekki hægt að framleiða smjörið. Mjer hefir verið sagt, að í Borgarfirði sjeu kýr nýlega farnar að græða sig, vegna þess, að veturinn var svo bágur og vorið hart. En ef smjör er selt hærra verði en þetta, þá er ekki rjett að kaupa það hjer innanlands, því að hægt er að fá jafngott smjör innflutt ódýrara, þrátt fyrir þann dýra flutning, sem nú er. Frá Danmörku má nú fá smjör á kr. 1,72 pd. hingað komið. Ef menn vilja banna hámarksverðið, væri rjettara og róttækara að taka af lögin. Háttv. flm. (S.S.) sagði, að vegna verðlagsins gætu fátæklingar ekki keypt sjer smjör. Jeg held nú, að þeir muni því síður kaupa það, ef hámarksverðið væri fært upp. En jeg verð að leggja sjerstaka áherslu á það, að ef háttv. deild treystir ekki hámarksverðinu, þá verði að fara lagaleiðina, því að sannfæring um oflágt smjörverð getur deildin ekki gefið stjórnarráðinu, svo framarlega sem það hefir hana ekki sjálft til að bera.

Matthías Ólafsson Hæstv. forsætisráðherra hefir nú tekið það fram að mestu, sem jeg ætlaði mjer að segja. Það er undarlegur hugsunargangur hjá háttv.flm. (S.S.), að fátæklingum verði ljettara að ná í smjör ef hámarksverðið verður fært upp. Það er alveg öfugt, eins og liggur í augum uppi. Og öll rök, sem hann reyndi að færa fram, voru röng; það er alveg óhugsanlegt, að taka megi meira fyrir smjör en þetta, þegar borið er saman við verðið, sem áður var. Jeg man ekki betur en að bændur segðu, að þeir vildu fá sama verð fyrir sína vöru hjer, sem þeir gætu fengið fyrir hana á heimsmarkaðinum. En nú vilja þeir fá hærra verð fyrir smjörið en hægt er að fá það fyrir frá Danmörku; öldungis jafngott smjör eða jafnvel betra má nú fá hingað flutt á kr. 1,72 pd., þrátt fyrir þann afardýra flutning, sem nú er. Jeg sje þá og ekki heldur, hvert gagn er að því að hanna útflutning smjörs, ef bannað er að leggja verðlag á það.

Einar Arnórsson Jeg skal leyfa mjer að gera örstuttar athugasemdir við ræður tveggja hinna síðustu ræðumanna, hæstv. forsætisráðherra og háttv.þm. V.-Ísf. (M.Ó.). Hæstv. forsætisráðherra sagði, að ekki dygði í þessu efni að afgreiða áskorun til stjórnarinnar, vegna þess, að deildin gæti ekki gefið stjórnarráðinu sannfæring, sem það hefði ekki, en það væri undir stjórnarráðinu komið, hvort það teldi hámarksverð rjettmætt eða ekki. Það má vera, að frumvarpsleiðin hefði verið enn ólastanlegri í þessu máli, en þó þarf ekki svo að vera; menn geta hugsað sjer það hámarksverð oflágt, sem er, en viljað þó hafa verðlag. Jeg veit ekki, hvort stjórnin er sömu skoðunar sem vjer flutningsmenn, en viss atriði benda þó til þess, að stjórninni þyki hámarksverðið á smjöri oflágt. Stjórnin hefir gert samning við rjómabúsambandið austanfjalls um að framleiða smjör, er hún kaupi fyrir kr. 3,60 hvert kg. Ef stjórnin hefði talið rjómabúunum kleift að framleiða smjörið ódýrara, þá mundi hún ekki hafa gert þennan samning. Í annan stað sje jeg í fjáraukalagafrv. stjórnarinnar, að hún gerir ráð fyrir 10 þús. kr. styrk til rjómabúa þetta ár. (B. J. í Stjórnin leggur til að fella þá fjárveitingu niður aftur). Það vissi jeg ekki fyr en nú. En af viðtali við merka menn Veit jeg það, að þeir kæra sig ekkert um þennan styrk, ef þeim væri gert nokkurn veginn frjálst að selja smjörið. Og þessa ívilnun til rjómabúanna, sem jeg heyri nú að stjórnin sje horfin frá, mundi henni aldrei hafa komið til hugar að gera, ef hún hefði ekki talið hana nauðsynlega til þess, að starf þeirra gæfi borið sig. Hæstv. forsætisráðherra sagði, að hægt mundi að fá smjör frá útlöndum á kr. 1,72 pd. hingað komin. Jeg skal ekki bera brigður á þetta, því að hann veit það betur en jeg. En vegna flutningavandræðanna held jeg, að þetta geti ekki komið að verulegu haldi, og jeg veit ekki, hvort Danir kunna ekki að selja þessum útflutningi einhver takmörk. En hitt veit jeg, að smjörlíki það, sem ekki hefir verið lagt verðlag á, en selt hefir verið fyrir kr. 1,30 til 1,50, er sumt trauðla mannamatur, og að íslenskt smjör er betra kaup, þótt gefa verði talsvert meira fyrir það, heldur en þetta slæma smjörlíki. Ástæðan fyrir hámarksverði hlýtur að vera sú, að ein stjett manna ber byrðar annarar eða hjálpar henni til þess að komast betur af, og þessi ástæða getur verið alveg rjett. En þetta verðlag getur ekki komið að liði hjer í Reykjavík, sem því er þó nánast ætlað. Jeg var hjer staddur á borgarafundi nýlega, fámennum að vísu. Þetta mál kom þar fram, og var kvartað yfir því, að almenningur fengi ekki færi á því að afla þessa smjörs. Það var sagt, að það væri pantað fyrirfram og selt í svo stórum pörtum, að almenningur fengi ekki til náð. Jeg veit nú ekki, hvort þetta er rjett, en hitt veit jeg, að verðlagið hefir valdið óánægju og eins því, að lögin ná ekki í þessu efni jafnt yfir alla. Á þessum fundi var það lagt til, að smjörið væri selt eflir seðlum, líkt og margar aðrar vörur. Jeg skal nú ekki um það segja, hvort almenningur þolir að kaupa smjör fyrir þetta verð, kr. 1,80 pd., en það þori jeg að fullyrða, að nær væri að kaupa það en skemt smjörlíki fyrir kr. 1,30-1,50 pundið. Og það verð jeg að telja heppilegra, að almenningi sje gefinn kostur á því að kaupa smjörið í smáum skömtum. Um hitt er mjer kunnugt, að ekki tjóar að panta lengur smjör hjá Sláturfjelaginu, því að alt er þar pantað, sem það hefir ráð á, og meira til. Hafa um þetta borist margar sögur, sem jeg læt inn um annað eyrað og út um hitt; það er sagt að efnamenn og þeir, sem af hendingu hafa fengið vitneskju um, að þarna væri unt að fá smjör, hafi pantað mikið; 2-3 kvartel í einu, en hvernig sem því er farið, þá er víst, að alt smjörið er fest. Þess vegna væri rjett, ef stjórnin sæi sjer það fært, að takmarka sölu á þessari vöru, líkt og ýmsum öðrum, og ónýta pantanir þær, sem þegar hafa verið gerðar. Þess er ekki að dyljast, að það er talsverð gremja manna á meðal, ekki út af hámarksverðinu, að það var sett, heldur út af því, að það kemur ekki að gagni nema einstöku mönnum. Jeg verð líka að vera sammála ályktun þessa borgarafundar í Reykjavík, að jeg sje ekki, hvert gagn hlýst af verðlaginu, úr því að svona er komið. Jeg sje enga ástæðu til þess að leggja haft á söluna, úr því að það kemur ekki að haldi öðrum en þeim, sem sist þurfa þess við.

Bjarni Jónsson Já, mjer þótti í sjálfu sjer í aðra röndina dálitið vænt um að sjá þessa till., þótt jeg í hina röndina verði að játa, að hún kemur fram um seinan. Jeg hygg ekki rangt að halda því fram, að verðlagsnefndin hafi farið óviturlega að ráði sínu, er hún ákvað hámarksverðið á smjörinu, af því að hún ákvað það á því einu, en ekki jafnframt á öðrum vörutegundum. Það er vitanlegt öllum, að forn er sá siður í landi hjer að selja vörur fyrir vörur. Fyrir 20 árum fóru að rísa hjer upp vitringar, sem kváðu þennan eldgamla sið, vöruskiftaverslunina, vera skrælingjahátt, ósamboðinn vorum tímum. Það ætti að greiða peninga og heimta peninga fyrir vörurnar. Vitringar þessir gerðu krónuna að nokkurs konar sól, sem geislarnir stöfuðu frá í allar áttir. Nú eru þessir krónugeislar farnir að styttast, og nú er verið að hverfa aftur til þessa skrælingjaháttar, sem vöruskiftaverslunin hjer á landi var nefnd svo viturlega. Afleiðing þess, að hámarksverð var sett á smjörið eitt, hefir orðið sú, að bændur hafa farið halloka í viðskiftum, í samanburði við útgerðarmenn eða fiskeigendur. Það eru margir bændur vestur í Dölum, sem eru vanir að kaupa skreið vestur undir Jökli, og greiða andvirðið í smjöri. Það hefir verið kvartað undan því í mínu kjördæmi, að vegna þessa hámarksverðs á smjörinu, hafi bændur orðið að láta 3 fjórðunga af smjöri fyrir eina vætt af fiski, í stað þess, að annars hafa þeir aldrei þurft að láta nema 2, sem að fornu mati var talið nægilegt. Margir bændur í Dalasýslu hafa stórskaðast á þessum viðskiftum, eftir því, sem hægt er að tala um stórskaða á svo litlum viðskiftum. Jeg sje ekki, að úr því að lagt var hámarksverð á eina vörutegund, hvers vegna ekki var lagt á allar og ákveðið, að fornt lag skyldi gilda í öllum vöruskiftum. Það hefði ekki heldur þurft að ákveða til peninga hámarksverð á öðru en smjöri, og aðrar vörur síðan miðaðar við það, ettir fornum hætti. Það hefði verið hyggilegt, ef þessi verðlagsnefnd hefði haft yfirlit yfir viðskifti allra landsmanna, en ekki fest alla athygli sína á einu kauptúni hjer úti á landshorni. Það hefði t. d. ekki verið nóg, að verðlagsnefnd hefði sett fast verð á blautfisk, því að hann er lítil verslunarvara milli sjávar og sveita, en öðru máli er að gegna um saltfisk eða harðfisk. Versta afleiðing þessa frumhlaups verðlagsnefndarinnar á eina vörutegund er án efa sú, sem hv.flm. (S.S.) drap á, að það hefir fælt fjölda bænda frá að færa frá. Jeg gerði mjer það að skyldu, þegar jeg fór vestur í Dali í vor, að leggja ríkt á við alla bændur, sem jeg hitti í kjördæmi mínu, að færa frá. Þeir sögðust hafa ætlað að klífa þrítugan hamarinn til þess, en ekki treyst sjer til þess, þegar hámarksverðið var lagt á smjörið. Þetta er slæm afleiðing, því að það næringargildi, sem við þurfum móti öllu því skyri og smjöri, sem að öðrum kosti hefði verið framleitt heima í landinu, verður nú að kaupa afardýru verði, ef það þá fæst, og flytja það á afardýrum skipum til landsins, í stað þess að taka það heima hjá sjer, sem er gamall og góður landssiður. Þetta hefir alt skemst vegna fyrirhyggjuleysis verðlagsnefndar, enda hefir hún ekki sjeð út fyrir landamerki Reykjavíkur. Jeg geri alls ekki þær kröfur, að sveitamenn eigi að fá óhóflega hátt verð fyrir vörur sínar, en jeg vil ekki heldur láta þá standa ver að vígi en aðra. Jeg kæri mig ekki heldur um að níðast á Reykvíkingum, að sjálfum mjer meðtöldum, en þeir eiga þó ekki heimtingu á, að ein vörutegund sje tekin út úr öllu samhengi, til hagnaðar fyrir einhvern hugsaðan kaupanda. Það hefir ekki heldur komið þeim, sem til var ætlast, að notum, nefnilega fátæklingunum, því að vörurnar hefir ekki verið að fá. Jeg og heimili mitt varð að borða þurt töluverðan tíma, því að jeg get ekki lagt mjer til munns vagnfeiti frá Ameríku, enda þótt einhverri smjörlitarögn kunni að vera blandað saman við. Svo heyrði jeg, að stjórnin hefði rofið hámarksverðið og keypt smjör af rjómabúunum fyrir kr. 1,80 pd., og þá gerði jeg það líka. Jeg trúi því ekki, að stjórnin láti verðlagsnefnd líðast að setja hærra verð á rjómabúasmjör en smjör frá góðum heimilum, þar sem hreinlegar húsfreyjur, sem vel kunna verk sitt, gera sjálfar smjörið. Jeg vil eins vel borða smjör frá slíku þrifaheimili eins og frá einhverju og einhverju rjómabúi. Hefði átt að tala um þessa till. í vor fyrir fráfærur, hefði jeg greitt henni atkvæði, en nú er það orðið um seinan, því að enginn smalar nú fjöll til að færa frá. Jeg vil nú samt mælast til þess við stjórnina, að sett verði fast verð á allar íslenskar afurðir, og ákveðið, að farið skuli eftir fornu lagi, annaðhvort með því að setja fast verð á vættina eða alinina, og láta svo ganga jafnt yfir allar vörutegundir eftir því, eða þá á vörutegundirnar. Hvað hinu viðvíkur, að sjávarútvegsmenn eða sveitamenn níðist á hungruðu fólki, þá hefir aldrei verið farið fram á það af kjósendum mínum. Þeir hafa aldrei heimtað ósanngirni í annara garð, en þeir vilja ekki heldur láta ganga á rjett sinn. Það væri rjett að semja viðbót við hegningarlögin um okur á hallæristímum, og setja menn í steininn, sem er sú nýjasta reykvíska fyndni, ef þeir selja ofdýrt. Það ætti ekki að fara svo, að menn gætu orðið ríkir á því að kaupa jörð fyrir hupp eða síðu, eins og munnmælin segja að borið hafi við í hallæri á fyrri öldum. Jeg held, að hámarksverð sje þýðingarlaust þar, sem framboð er minna en eftirspurn, nema því að eins, að það nái yfir allar vörur. Þá getur löggjafarvaldið þvingað peningaverðið og haldið því stöðugu, en það gæti orðið dýrt. Það gæti þá t. d. rekið að till. minni um, að landssjóður seldi vörur sínár ódýrar en þær hafa kostað, og ef eftir fornu lagi væri farið, yrði stjórnin að bera hallann, ef hún tæki ekki þá vöru fyrir vöru. Jeg sje ekki annað, ef við eigum að forðast okur, en að stjórnin verði að semja nýja grein við hegningarlögin og leggja við þungar refsingar, ef um auðsætt brot væri að ræða, en reikna ekki ofnáið. Það held jeg væri betra en allar aðrar aðferðir til að tryggja skaplegt og sanngjarnt verð.

Forsætisráðherra (J.M.): Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) taldi ekkert gagn að hámarksverðinu á smjöri, af því að það lenti í fárra manna höndum. Jeg vil nú segja, að rjett hafi verið að setja þetta hámarksverð, en líka ætti að sjá um, að allir fengju smjör. Það er nú frekar bæjarmál en þingmál, og matvælanefnd bæjarins hefði sjálfsagt gert það, ef hún hefði treyst sjer til þess. Jeg geri ráð fyrir, að stjórnarráðið treysti sjer ekki til að skamta þetta litla smjör frá rjómabúunum. Það yrði bæði mjög dýrt og erfitt að útbúa smjörið svo smátt, að það gæti farið í sendingunum til flestra neytenda. Í samráði við rjómabúin var einmitt ákveðið, að hver smjörpakki skyldi vera minni en tíðkast hefir. Jeg veit ekki, hvort hv. 2. þm. Árn. (E. A.) álítur, að hægt sje að fyrirbyggja, að verðlagsnefnd setji hámarksverð á smjör, öðruvísi en með lagabreytingu, en jeg a. m. k. hefi skilið lögin þannig, að stjórnarráðið geti að vísu breytt ákvæðum verðlagsnefndar, en tæplega bannað henni að setja hámarksverð á þá vöru, er henni líst. Jeg held, að óhætt sje að segja, að hámarksverðið á smjör hafi ekki verið sett ófyrirsynju, því að það barst svo ákaflega lítið til bæjarins, að milliliðirnir notuðu sjer og sprengdu verðið upp. Bændur fengu víst ekki fullar 2 kr. fyrir pundið, en milliliðirnir seldu það á alt að því 2,50 kr. Það hefði mátt kalla okur, og ekkert á móti, að það væri hegningarvert, eins og hv.þm. Dala. (B. J.) drap á. Þingið og stjórnin hefir ekki enn tekið þá leið að takmarka, hvað milliliðir megi leggja mest á vöruna, en það hefir verið gert víða í öðrum löndum. Jeg skal ekki fara meira út í það, en vil taka fram, að jeg álit formlegra að taka alveg valdið af verðlagsnefndinni, ef á annað borð á að ónýta gerðir hennar. Hv. þm. Dala. (B. J.) taldi rangt af stjórninni að gefa meira fyrir rjómabúasmjörið en smjör búið til á sveitaheimilunum sjálfum, en hv. 1. þm. Árn. (S.S.) gat þess, að munurinn hefði einmitt verið oflítill. Jeg held, að hann hafi áreiðlega ekki verið ofmikill. Það getur vel verið, að mörgum þyki heimatilbúið íslenskt smjör eins ljúffengt, en munurinn er sá, að það er miklu meiri mjólk í heimagerðu smjöri. Það benda allar rannsóknir ótvírætt á, þótt vitanlega geti verið til undantekningar. Eitt þótti mjer dálitið spaugilegt í ræðu hv.þm. Dala. (B. J.). Honum þótti ófært að leggja hámarksverð á vöru, sem framboðið væri lítið á. Jeg held nú, að ef framboðið væri nóg eða ofmikið, þyrfti ekki að setja hámarksverð. Annars finst mjer, sem sagt, að þessar umræður eigi frekar við það, hvort verðlagsnefndin skuli starfa áfram eða ekki, því að lögin um skipun verðlagsnefndar gera ráð fyrir, að úrskurður hennar um, á hvaða vörur sje sett hámarksverð, eigi að gilda. Mjer skilst hv.flm. (S.S.) meina, að rjettara sje, að nefndin setji ekkert hámarksverð á smjör, og ef það á að fyrirbyggja, verður það að gera með lögum.

Jörundur Brynjólfsson Af því að jeg á sæti í verðlagsnefnd, finst mjer það vera mjer skylt að skýra frá, hvers vegna verðlagsnefndin setti hámarksverð á smjör. Eins og hæstv. forsætisráðh. tók fram var smjörverð hjer í bæ komið upp undir 2,50 kr. pundið, en bændur fengu samt ekki svo mikið fyrir það, því að milliliðir stungu nokkru af þessu í sinn vasa. Þegar smjörið var komið í þetta háa verð, var verðlagsnefndinni ljóst, að verðið var óhæfilega hátt. Þessi verðhækkun varð ekki alt í einu, því að lengi vel var verðið um 2 kr. til 2,25. Verðlagsnefnd var nú þeirrar skoðunar, að best væri að reyna að komast hjá því að verðleggja vöruna, og ljet þá skoðun uppi við stjórnarráðið. Svo fór samt, að hjá því varð ekki komist að setja hámarksverð á smjörið. Smjörið hafði selst þá um langa stund hjer í bænum á kr. 2,30, alt að kr. 2,50 pundið. Viðbitsekla var orðin mikil hjer í bænum. Smjörlíki fjekst ekki, og engar siglingar voru. - Þetta hleypti smjörverðinu upp. Hins vegar mælti engin sanngirni með því, að smjörverðið væri þetta hátt. Þegar svo kom til okkar kasta um að leggja verð á smjörið, reyndum við að afla okkur upplýsinga um þessa vörutegund og jafnframt að kynna okkur, hve mikið aðrar lífsnauðsynjar hefðu hækkað í verði hjer og í öðrum löndum. Jeg skal leyfa mjer, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp samanburð á hækkun lífsnauðsynja hjer og í nokkrum nálægum löndum: Reykjavík (í febr.) um 100 %, Kristjanía (í febr.) 102 %, Stokkhólmur 100%, Kaupmannahöfn 86%. Þetta er nú meðaltalshækkun helstu lífsnauðsynja í þessum löndum. Hámarksverðið var ekki sett á smjör fyr en 23. mars. Áður en til þess kom, að við settum það, höfðum við kynt okkur verð á smjöri hjer og erlendis, eftir skýrslum, sem við fengum, að vísu ekki alveg nýjum; þær voru frá því í febrúar.  (B. J.: Á þingmaðurinn sæti í nefndinni?)  Já.  (B. J.: Guð hjálpi honum þá!)  Það vona jeg að hann geri. Nam hækkun á rjómabússmjöri hjer 68% með því að ákveða kr. 1,65 fyrir ½ kg. Hækkun á heimagerðu smjöri varð á sama hátt 67%, þegar ½ kg. var sett á kr. 1,50. Í Kristjaníu hafði rjómabússmjör hækkað um 52%, í Stokkhólmi líka 52%.  (B. J.: Var það í peningum?)  Já, vitanlega.  (B. J.: Þá er þetta lækkun á peningunum, en ekki hækkun á smjöri)  . Og í Kaupmannahöfn 65%. Þegar hámarksverðið var svo sett á, tókum við tillit til þess fyrst og fremst, hvað okkur virtist framleiðslukostnaður hafa aukist hjer, og svo í annan stað, hvað væri fáanlegt fyrir smjörið á erlendum markaði, ef það hefði komist þangað. Annars var okkur mjög óljúft að leggja verðlag á smjörið, og við vildum á engan hátt þröngva kosti framleiðenda, en þegar svo var komið, að okur var orðið á smjörinu, þá máttum við til með að taka í taumana. Verðlagsnefndin ákvað, að verðlagið skyldi gilda um alt land, en skömmu síðar fjekk nefndin tilmæli um það frá einum lögreglustjóra á landinu, að hann fengi leyfi til að birta ekki ráðstöfun nefndarinnar í lögsagnarumdæmi sínu, sökum þess, að ákvörðun nefndarinnar hækkaði smjörverðið. Þetta sýnir það, að smjör var ekki úti um land í nærri því eins háu verði og í Reykjavík, og til skamms tíma hefir það verið selt á Norður- og Austurlandi á kr. 1,25 ½ kg. - Þessi óánægja út af verðinu á smjörinu hefir aðallega átt sjer stað í Árnessýslu og ef til vill eitthvað í Rangárvallasýslu. Eins og jeg gat um áðan þá kynti verðlagsnefndin sjer vandlega framleiðslukostnaðinn á smjöri, áður en hún ákvað hámarksverðið; meðal annars leitaði hún álits eins manns úr Árnessýslu, sem er mjög handgenginn smjörbúunum þar. Hámarksverðið var ákveðið samkvæmt tillögum hans, en þegar svo hámarksverðið var komið, þá vakti það þegar í stað óánægju. Nokkru síðar var sendur hingað til bæjarins maður að austan, frá Smjörbúasambandi Suðurlands, til þess að reyna að komast að samningum við stjórnarráðið og verðlagsnefnd um, að hún hækkaði verðið á smjörinu. Hann gat þess, að framleiðsla á smjörinu væri nú dýr, og auk þess kvað hann L. Zöllner, stórkaupmann, hafa boðið að kaupa smjör á 2 kr. ½ kg. til útflutnings, ef útflutningsleyfi fengist. Jeg skal í þessu sambandi geta þess, að síðasta sending hjeðan, sem seld var í Englandi, seldist á kr. 1,49 ½ kg. Nefndin leitaði nú upplýsinga um þetta hjá Zöllner, og tjáði hann sig aldrei hafa boðist til að kaupa smjör á kr. 4,00 kg., heldur til að borga smjörið sama verði og það væri þá selt í Reykjavík. Það sjá allir, að þetta er ekki sama og sendimaðurinn hafði sagt. Það varð þó að samkomulagi, að nefndin nokkru síðar hækkaði verðið svo, að það er nú komið upp í kr. 3,60 kg. fyrir rjómabúsmjör. Háttv. 1. þm. Árn. (S, S.) sagði, að bændur væru mjög óánægðir með þetta hámarksverð. Þeir fengju þó miklu lægra verð fyrir smjörið ef þeir sendu það á erlendan markað. Nú er smjörverðið í Englandi hækkað um 70% síðan fyrir stríðið; það svarar til þess, að rjómabúsmjör hjeðan seldist á kr. 3,30 kg. þar; menn fengju því netto um kr. 3,10 fyrir kg„ en hjer fá þeir kr. 3,60 og vilja fá kr. 4,00 eða meira. Jeg skal engan dóm leggja á það, hve framleiðslukostnaður bænda er mikill, en hitt fullyrði jeg, að smjörið geti þeir hvergi selt nú fyrir meira verð en hjer, þótt þeim stæði opin leið með það á heimsmarkaðinn, og væri þess nokkur kostur að ná útlendu smjöri hingað, þá yrði það ódýrara, þótt dýrt sje nú að flytja milli landa. Danskt herragarðssmjör kostar nú í Kaupmannahöfn í kringum kr. 1,62 ½ kg. Hingað komið mundi það kosta kr. 1,75 eða minna hvert ½ kg. Þá skal jeg víkja nokkrum orðum að nokkrum atriðum, er flm. tillögunnar hafa sagt. Háttv. 1. þm. Árn. (S.S.) sagði, að aðgerðir nefndarinnar hefðu dregið mjög úr smjörframleiðslunni. Þetta má vel vera rjett, en það er ekki af því, að bændurnir geti nokkursstaðar annarsstaðar fengið hærra verð fyrir smjörið en þetta. Þess vegna var það í fylsta máta ómaklegt, er hann (S.S.) sagði, að það væri hart að banna fyrst útflutning og síðan setja hámarksverð á vöruna. Hefði verðið verið ákveðið lægra hjer en það var annarsstaðar, þá gat verið ástæða til að kvarta yfir hámarksverðinu, en svo var nú ekki. Hins vegar leit verðlagsnefndin svo á, að nauðsynlegt væri, og henni skylt, að sjá um, að þessi nauðsynjavara, sem aðrar, færi ekki upp fyrir alla aðgæslu. Og því neita jeg fastlega, að verðlagsnefndin vilji á nokkurn hátt skóinn niður af bændum, eins og háttv.flm. (S.S.) gaf fyllilega í ljós. Háttv. flm. (S.S.) sagði, að það þyrfti að færa smjörverðið allmjög upp. Jeg veit ekki, hve hátt hann vill koma því, en hitt veit jeg, að það er þröngur kostur að kaupa smjörið dýrara en það er nú, en auðvitað er það þó betra fyrir þá, er fje hafa, en algerður skortur. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði, að samningar stjórnarinnar við Sláturfjelag Suðurlands bentu á það, að stjórnin teldi verðið oflágt á smjörinu. Þetta er ekki rjett. Samningarnir þurfa ekki að benda á neitt annað en að stjórnin vilji reyna með öllu móti að gera bændur ánægða, svo að þeir hætti ekki að framleiða smjörið. Um úthlutun á smjöri er jeg alveg samdóma háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), og skal jeg því sleppa að minnast nokkuð á það atriði. Þá kemur háttv.þm. Dala. (B.J.). Hann drap á það, að nauðsynlegt væri að setja hámarksverð á útlendu vöruna, ekki síður en hina innlendu. Það getur nú verið mikið til í þessu. En þá afsökum hefir nefndin, að nær ómögulegt er að gefa fastar reglur um slíkt, því að innkaupsverðið er svo mismunandi og flutningsgjaldið sömuleiðis. Nefndin hefir í þessu efni gert það sem hægt var. Hún óskaði þess, að lögreglustjórar sendu henni skýrslur um, það, ef verð einhverrar útlendrar vöru hækkaði að mun, og þessar skýrslur átti að senda einu sinni í mánuði, og þar að auki óskaði nefndin þess, að lögreglustjórar ljetu sig vita símleiðis um verðhækkanir á nauðsynjavörum, ef þeir teldu þess þörf. Og nú er ákveðið, hvað kaupmenn mega mest leggja á nauðsynjavörur þær, er landssjóður lætur þá fá. Þeim er nú heimilt að leggja 10% á það verð, sem varan kostar þá, komin til þeirra. Í þessari ráðstöfun á verðlagsnefndin nokkurn þátt, því að það var gert eftir uppástungu hennar. Það er mikið til í því, sem háttv. sami þm. (B. J.) sagði um vöruskiftin, að takmarka verðlagið eitthvað við slíka verslun. En við höfðum ekki hugmynd um slíka verslun, og fengum heldur engar bendingar um hana. En þessu mætti enn kippa í lag. Þá skal jeg loks fara örfáum orðum um þá staðhæfingu, að rjómabúsmjör sje ekkert betra en heimagert smjör. Jeg skal játa það, að jeg þekki heimili, sem kunna svo vel smjörgerð og fara svo hreinlega með mjólk, að jeg kysi heldur smjör frá þeim en rjómabússmjör. En þegar kemur svo til þess að greiða þessum heimilum hærra verð fyrir smjörið en öðrum, þá eru svo margir agnúar á því, að í framkvæmdinni reyndist það ómögulegt. Í sambandi við þetta skal jeg geta þess, að efnarannsóknarstofan hefir rannsakað 38 sýnishorn af íslensku heimagerðu smjöri. Mest vatn var 29,15 % Minst - - 11,36% Meðaltalið var 19,87% Sömuleiðis var rannsakað 41 sýnishorn af íslensku rjómabússmjöri. Mest vatn var 23,70 % Minst - - 12,95 % Meðaltalið var 18,10 % Þessi rannsókn sýnir, að rjómabússmjör er yfirleitt vatnsminna en heimagert smjör og hefir því allmikið meira næringargildi. Enn skal jeg geta þess, þeim til huggunar, sem tala um, að smjörið sje lágt í verði, að samkvæmt síðustu skýrslum er smjörið hið 13. í röðinni af nauðsynjavörum að verðhæð, saman borið við næringargildi þess; útlendu kornvörurnar rándýru eru samt, þrátt fyrir alt, ódýrasta fæðan, sem við höfum nú til að lifa á. Innlendu vörurnar (kjöt, smjör og fiskur) með því allra dýrasta, sem við neytum, eftir næringargildi talið.

Þórarinn Jónsson Jeg gæti nú næstum því fallið frá orðinu, því að það er að bera í bakkafullan lækinn að hnjóða í þessa verðlagsnefnd. En, satt að segja, þykir mjer aðferð hennar vera nokkuð einkennileg. Hún átti, eins og allir vita, að sjá um, að ekki yrði okrað hjer á nauðsynjavöru, hvorki innlendri nje útlendri. En hvað gerir hún? Hún tekur þá eina eða tvær vörutegundir út úr, sem framleiddar eru hjer á landi, og markaður er fyrir hjer í Reykjavík, en hún skiftir sjer ekkert af því, þótt okrað sje hjer með útlendar vörur. T. d. skal jeg taka það, að hingað til bæjarins er flutt mikið af útlendu smjörlíki, en nefndin ber ekki við að leggja fullkomnar hömlur á það, að verðið á því sje látið stíga upp úr öllu valdi. Nú segir einn þessara hv. nefndarmanna, hv. 1. þm. Reykv. (J.B.), að ógerlegt sje að leggja verðlag á útlenda vöru, sökum þess, hve kostnaðurinn sje mismunandi við innkaup hennar. Þetta er ekki rjett, og jeg vil benda honum á þá leið, sem fara ber til þess að taka fyrir alt í einu. Nefndin átti að beina því til stjórnarinnar að gefa út bráðabirgðalög um það, hve mikið „%-vís“ kaupmenn mættu leggja á vöru sína, að frádregnum öllum kostnaði. Urðu þá allir að hlíta sama hagnaði, og sýnist það ekki óviðeigandi. Náttúrlega varð að skylda kaupmenn til að sýna alla reikninga, og ætti það ekki að þykja óhæfa nú á tímum. Þetta eftirlit áttu sýslumenn að annast. Jeg vænti þess, að nefndin fari nú að starfa að þessu. Það er nú á allra manna vitorði, að landssjóðsverslunin selur vörur sínar mjög dýrar, svo dýrar, að stöku kaupmenn hafa selt þar fyrir neðan. Eins er það vitanlegt, að eins og verð varanna hækkar nú mjög skyndilega með hverjum skipsfarmi, þá geta kaupmenn, sem liggja með einhverjar vörubirgðir, hækkað undir eins verð þeirra þegar næsti farmur kemur og landssjóður hefir kveðið upp verð á sinni vöru. En verðlagsnefndin ber ekki við að skifta sjer af slíku. Hún tekur aftur á móti það ráð að segja innlendri framleiðslu stríð á hendur, og afleiðingin af því er þegar orðin sú, að verð vörunnar hækkar í þeim hjeruðum, sem varan var í lægra verði en nefndin ákveður, en aftur á móti er varan ekki fáanleg á öðrum stöðum, nema gegn vöruskiftum, svo að ákvæði nefndarinnar koma hvergi að gagni, en eru alstaðar til ills eins. Það er t. d. á allra vitorði, að það smjör, sem Reykjavík hefði fengið, ef nefndin hefði ekki sett þetta hámarksverð, er nú selt á Suðurnesjum í skiftum fyrir fisk, en Reykjavík fær ekki neitt. Jeg get tekið undir það með hæstv. forsætisráðherra, að best væri að taka alveg valdið af nefndinni, því að hún hefir ekkert gert nema það, sem leitt hefir til óhagræðis, og orðið þar að ógagni, sem það átti að hjálpa. Jeg álít sem sagt, að ekki sje rjett að takmarka neitt verð á innlendum vörum, því að það kemur aldrei að tilætluðum notum, og er auk þess í eðli sínu ranglátt, meðan útlenda varan er ekki tekin eins fyrir.

Magnús Pjetursson Það er nú búið að segja mest af því, sem jeg ætlaði að segja. Jeg skal þá fyrst og fremst geta þess, að jeg er alveg sammála hæstv. forsætisráðherra um það, að ekki geti komið til mála að samþykkja þessa tillögu, eins og hún er orðuð. Fyrir þá, sem fá vilja leiðrjettingu í þessu efni, er ekki um annað að tala en að afnema alveg lögin um verðlagsnefndina, og mundi jeg ef til vill geta fylgt þeim í því. Jeg get sem sje ekki sjeð, hvert gagn hún hefir unnið, að minsta kosti ekki með smjörverðið. Úti um landið hefir hún gert ilt eitt þeim, sem kaupa þurftu vöruna, og þeim, sem átti að gagna, því að smjörverð var fyrir neðan hámarksverðið, áður en það var ákveðið, og hækkaði við það, þar sem jeg þekki til, um 50-60 aura kg. Hámarksverðið varð þannig lágmarksverð. Tillögu þessa verður nú að fella, eins og áður er sagt, en jeg teldi eðlilegast, að hún væri tekin aftur.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Jeg kemst ekki hjá því að svara einstökum atriðum, þótt hv.þm. Dala. (B. J.) og hv. samþingismaður minn (E. A.) hafi svarað sumu, er jeg annars myndi hafa vikið að. Jeg skal byrja á hv. 1. þm. Reykv. (J.B.) og enda á hæstv. forsætisráðherra. Hv. 1. þm. Reykv. (J.B.) las upp langa skýrslu um smjörverð hjer og annarsstaðar og um starf verðlagsnefndarinnar. Það getur alt verið gott og blessað, en það kemur ekki þessu máli við. Verðlag á útlendu smjöri kemur okkur ekki við. Bæði erum við útilokaðir frá að ná í það smjör, og svo er þörf íslenskra bænda fyrir að fá smjör sitt vel borgað síst minni en annara bænda. Yfirleitt lít jeg svo á, að það sje hæpið að leggja hámarksverð á innlendar vörur, eins og smjörið. Meiri ástæða væri til að snúa sjer að útlendu vörunni. En að byrja á einstökum íslenskum afurðum er undir öllum kringumstæðum rangt. Menn segja, að það og ætti það ekki að þykja óhæfa nú á tímum. Þetta eftirlit áttu sýslumenn að annast. Jeg vænti þess, að nefndin fari nú að starfa að þessu. Það er nú á allra manna vitorði, að landssjóðsverslunin selur vörur sínar mjög dýrar, svo dýrar, að stöku kaupmenn hafa selt þar fyrir neðan. Eins er það vitanlegt, að eins og verð varanna hækkar nú mjög skyndilega með hverjum skipsfarmi, þá geta kaupmenn, sem liggja með einhverjar vörubirgðir, hækkað undir eins verð þeirra þegar næsti farmur kemur og landssjóður hefir kveðið upp verð á sinni vöru. En verðlagsnefndin ber ekki við að skifta sjer af slíku. Hún tekur aftur á móti það ráð að segja innlendri framleiðslu stríð á hendur, og afleiðingin af því er þegar orðin sú, að verð vörunnar hækkar í þeim hjeruðum, sem varan var í lægra verði en nefndin ákveður, en aftur á móti er varan ekki fáanleg á öðrum stöðum, nema gegn vöruskiftum, svo að ákvæði nefndarinnar koma hvergi að gagni, en eru alstaðar til ills eins. Það er t. d. á allra vitorði, að það smjör, sem Reykjavík hefði fengið, ef nefndin hefði ekki sett þetta hámarksverð, er nú selt á Suðurnesjum í skiftum fyrir fisk, en Reykjavík fær ekki neitt. Jeg get tekið undir það með hæstv. forsætisráðherra, að best væri að taka alveg valdið af nefndinni, því að hún hefir ekkert gert nema það, sem leitt hefir til óhagræðis, og orðið þar að ógagni, sem það átti að hjálpa. Jeg álít sem sagt, að ekki sje rjett að takmarka neitt verð á innlendum vörum, því að það kemur aldrei að tilætluðum notum, og er auk þess í eðli sínu ranglátt, meðan útlenda varan er ekki tekin eins fyrir.

Benedikt Sveinsson Afskifti verðlagsnefndar af smjörverðinu hafa ekki orðið að neinum notum. Smjörverðið hefir þvert á móti hækkað fyrir bragðið. Enda er það eðlilegt, þar sem hámarksverðið hefir haft þau áhrif, að smjörframleiðsla hefir stórum minkað. Það hefir meðal annars dregið úr því, að menn færðu frá. Það er hvorttveggja, að afrek nefndarinnar valda því, að ekki er til smjör nema lítið eitt, og að verðið á því getur ekki lækkað í sumar. En áður voru líkur til, að smjörverðið lækkaði, þar sem vænta mátti, að smjörframleiðslan myndi stórum aukast með sumrinu. Í annan stað hefir hámarksverðið ekki náð tilgangi sínum, þar sem farið er í kringum ákvæði nefndarinnar. Afskifti hennar af smjörverðinu mega því teljast verri en gagnslaus. Jeg vil því styðja till. þá, er fram er komin. Heppilegra hefði kann ske verið, að hún hefði komið fram í öðru formi, og jafnvel mælt svo fyrir, að verðlagsnefndin skyldi afnumin með öllu. Það mun varla hægt að gera nokkrar ráðstafanir til þess, að smjörframleiðslan aukist í sumar. Nú er orðið ofseint að færa frá. En stríðið stendur að öllum líkindum ekki skemur en eitt ár enn, og ber því nauðsyn til að skera niður allar hömlur, sem á því eru, að framleiðslan verði sem mest að sumri. Enginn vafi er á, að hámarksverðið hefði sömu afleiðingar að sumri og það hefir nú, og því þarf að afnema það. Smjörbúin mætti og styrkja með tillagi 1918, t. d. 10 þús. kr., eins og ráðuneytið hafði í huga. Það væri ekki úr vegi, að fjárveitinganefndin athugaði þetta. Satt að segja virðist verðlagsnefndin ekki hafa orðið til neins gagns. Sagt er þó, að sumir kaupmenn hafi verið óttaslegnir við hana, og því ekki fært upp vöruverðið eins og þeir annars hefð; gert. Þetta kann að vera rjett, en það er þá líka eina gagnið, sem orðið hefir að nefndinni. Hún hefir ekkert skift sjer af verði á útlendri vöru. T. d. hefir sannast, að í amerísku smjörlíki, sem hingað hefir verið flutt, hefir verið 14% af salti, en á að vera 4%. Ekki hefði verið úr vegi, að verðlagsnefndin setti verð á þetta smjörlíki, eða bannaði sölu á því. Rjettast væri að hverfa frá öllu þessu nefndabraski, sem átt hefir að bæta úr styrjaldarvandræðunum. Þær hafa drjúgum aukið óáran í landinu, valdið óþarfa útgjöldum fyrir landssjóð og auknum álögum á landsmenn. Það er því eitt, sem bjargráðanefndin ætti að athuga, hvort ekki væri hægt að losna við eitthvað af óþörfum nefndum.

Einar Arnórsson Jeg get byrjað á endanum, orðum hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.). Jeg er sammála honum um það, sem hann sagði um tillöguna. En þó að verðlagsnefndinni hafi missjest í einu atriði, getur hún vel gert gagn í öðru. Það þyrfti því að athuga vel, áður en að því yrði hrapað að afnema verðlagsnefndina. Hæstv. forsætisráðherra taldi, að gagn hefði orðið að hámarksverðinu á smjöri. Jeg þori að fullyrða, að fyrir Reykvíkinga hefir ekkert gagn orðið aðþví. Það hefir ekki aukið smjörframleiðsluna, heldur þvert á móti. Það hefir ekki orðið því fólki að gagni, sem helst þurfti þess með. Því var skotið fram, að smjörinu hafi verið lofað í stórskömtum. Það gæti verið matvælanefndinni að kenna. Reyndar sagði einn af mönnunum, sem í henni eru, á borgarafundi, sem var haldinn hjer nýlega, að hún hafi ekki haft heimild til að hlutast til um það mál. En vitanlega hefði hún getað snúið sjer til stjórnarráðsins, eða stjórnarráðið tekið upp hjá sjálfu sjer, að skifta smjörinu jafnara meðal fólks. Forsætisráðherra gat þess, að smjörið hafi verið selt í kvartelum. En hvað er í vegi fyrir því, að það sje selt í smærri skömtum ? Afhendingin hefði orðið ofurlitlu dýrari, en jeg er viss um, að fólk hefði rifið smjörið út jafnharðan og það barst að, fyrir því, svo að við skemdum var eigi hætt. Þá kem jeg að því atriði, sem bæði forsætisráðherra og þm. Stranda (M P.) hafa minst á, á undan mjer. Þessu má fyrst svara með því, að till. fer alls ekki fram á að beina til stjórnarinnar að gera neitt, sem ekki er lögmætt. Í sjálfum lögunum um verðlagsnefnd stendur, að skjóta megi ákvörðunum hennar til stjórnarráðsins til fullnaðarúrslita. Með öðrum orðum, það liggur fyrir innan heimildarsvið stjórnarinnar að breyta eða nema úr gildi úrskurði nefndarinnar. Þetta, sem till. fer fram á, getur því ekki legið utan valdssviðs stjórnarinnar. Nú má ef til vill segja, að engin krafa um þetta hafi komið fram frá hlutaðeigendum, þótt þessi till. yrði samþykt hjer í þinginu, en hana mun engin vandræði að fá, ef vill. Hitt er annað mál, hvort stjórnin sjer sjer fært eða skylt að verða við þessari ályktun. Getur vel verið, að stjórnin áliti hámarksverð gagnlegt á þessari vöru og telji þetta hæfilegt verð. En þó er það ólíklegt, þar sem stjórnin hefir í reyndinni að nokkru felt ákvæði verðlagsnefndar í burt, með því að kaupa smjör hærra verði. Annars væri það mjög gott fyrir deildina, ef hún gæti fengið skýlausa yfirlýsingu frá hæstv. stjórn um, að ályktun þessi yrði tekin til greina eða ekki, því að þá kæmi fram, hvort nokkuð þýðir að samþykkja. Ummæli hæstv. forsætisráðherra áðan gat jeg ekki skilið sem beina synjun þess að taka ályktunina til greina, ef hún yrði samþykt. En þótt nú hæstv. stjórn gæfi slíka yfirlýsingu, og deildin sæi þá ekki til neins að samþykkja till., þá hefir þó með þessum umræðum verið vakin athygli hennar á úthlutun smjörs þess, sem stjórnin hefir keypt. Væri þá gott, ef hæstv. stjórn tæki þær athugasemdir þingmanna til greina og breytti sölufyrirkomulaginu. Jeg held, að það væri gott fyrir bæjarbúa, og auk þess holt og hentugt fyrir sjálfa hæstv. stjórn, ef hún gerði þetta. Það getur ekki verið tilgangur hæstv. stjórnar að skapa óánægju í landinu að óþörfu. Jeg vildi þá beina þeim tilmælum til hæstv. stjórnar, að hún gæfi deildinni yfirlýsingu um þessi tvö atriði. Um síðara atriðið veit jeg að vísu, að hún hefir enga þingskapalega skyldu til að gefa yfirlýsingu, en jeg vænti svo góðs af henni, að hún geri það. Einhver hv.þm. sagði, að nú væri orðið of seint í ár að kippa þessu í lag. Það er rjett, en þó ekki að öllu leyti. Jeg get hugsað, að ef bændur þættust vissir um viðunanlegt verð fyrir smjörið, gæti það hvatt þá til að setja fleiri kýr á vetur og auka smjörframleiðsluna, en ella gætu þeir álitið, að sú búskaparaðferð borgaði sig ver en sauðfjárbú, og settu því á vetur fleira fje en ella, en fækkuðu kúm.

Forsætisráðherra (J. M): Jeg þóttist taka það nægilega skýrt fram, að mjer sýndist till. ekki vel í samræmi við lög og reglugerð, sem þáverandi ráðherra gaf út og hv. 2. þm. Árn. (E. A.) mun kannast við.  (E. A.: Jeg hefi þau hjer fyrir framan mig)  . Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) las ekki upp alt, sem að þessu lýtur, eins og jeg átti von á. Lögin segja, að ákvæðum verðlagsnefndar megi skjóta til stjórnarráðsins til fullnaðarúrslita. En í 1. gr. reglugerðarinnar stendur, ef jeg má lesa hana upp, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin hefir fult vald til að ákveða hámark söluverðs um land alt á innlendri og útlendri nauðsynjavöru, svo og hverri þeirri vöru, er ástæða þykir til. Nefndin ákveður sjálf, hvað sje nauðsynjavara“. Hjer er það lagt nefndinni á vald að ákveða verð á hvaða nauðsynjavöru sem vera skal. Það, sem till. fer fram á, er að taka smjör út úr tölu þeirra vara, sem nefndin hefir fengið fult vald til að ráða verðinu á. Hjer er ekki farið fram á að breyta verðlagi, heldur að stjórnarráðið úrskurði, að smjör sje sú nauðsynjavara, er ekki má setja hámarksverð á.  (E A.: Hjer er að eins farið fram á, að þetta hámarksverð, sem nú er, sje afnumið)  . Er það sama sem að hækka verðið?  (E. A.: Nei, einungis afnema þetta hámarksverð)  . Væri þá nægilegt, eftir meiningu tillögumanna, að breyta hámarksverðinu, hækka það?  Jeg skal svo að lokum koma að því aftur, að þrátt fyrir það, þótt hv. flutnm. (S. S) segist ekki hafa meint það með till. að hindra, að hámarksverð væri lagt á smjör, þá verð jeg að segja, að eftir orðalagi till. skilst mjer þeir ætlast til, að hámarksverðið sje felt úr gildi, án þess að setja nokkuð í staðinn.

Jörundur Brynjólfsson Að eins örstutt athugasemd. Hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) átaldi verðlagsnefndina fyrir að hafa ekki haft meiri afskifti af nauðsynjavörum yfir höfuð. Því er fyrst þar til að svara, að í valdi verðlagsnefndar stóð ekki að ákveða verð á útlendri vöru um land alt, í einni svipan. Jeg gat þess í „prívat“-samtali við einn ráðherranna, skömmu eftir að siglingabannið hófst, að þess mundi full þörf, að ákveðið yrði af stjórnarráðinu, hvað menn mættu mest leggja á útlenda vöru. Og ætti stjórnin að ákveða það nú þegar og tilkynna. Það er talað um, að stjórnin hefði getað selt ódýrara. Sumstaðar hafa kaupmenn nú samt ætlað sjer að selja vörur sínar með talsvert hærra verði. Við Breiðafjörð neituðu kaupmenn til dæmis að selja landssjóðssykur, og ætluðu að selja sykur, sem þeir áttu, enn hærra verði. Þá greip þó verðlagsnefndin fram í. Eins var í Hafnarfirði um sölu á margarine. Hjer í Reykjavík fylgdist nefndin með sölu á margarine, alt þar til er þing byrjaði. Síðan höfum við 2 nefndarmenn, sem á þingi sitjum, ekki haft tíma nje tækifæri til þess eins vel og áður. Það verður því ekki hægt að álasa nefndinni fyrir, að hún hafi ekki reynt að hafa hemil á verðlaginu. Hitt getur verið, að hún sje ekki skipuð nógu duglegum mönnum. Það skal jeg ekki dæma um. Hv. 1. þm. Árn. (S.S.) sagði, að jeg hefði gefið ranga skýrslu um gerðir verðlagsnefndar.  (S. S: Misheyrn!)  Var það misheyrn, að jeg hefði gefið ranga skýrslu um verðlagið?  Hv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) talaði um margarine frá Ameríku. Um það veit nefndin ekkert, og jeg býst við því, að hinn hv.þm. (B. Sv.) sje svo sanngjarn, að hann krefjist þess ekki af verðlagsnefnd, að hún sje alvís. Þetta hefir enginn kært fyrir nefndinni, en það er þó hverjum innan handar.