Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, hvílíka þýðingu Skálholtsstaður hefur haft í þjóðarsögu Íslendinga. Sízt er ofmælt, þó að sagt sé, að Skálholt hafi um margar aldir verið einn af höfuðstöðum Íslands. Það var að vísu ein meinsemd þjóðfélagsins á þeim öldum, að það var enginn einn höfuðstaður, sem gæti orðið miðstöð menningar, atvinnulífs og landsstjórna á Íslandi. Fyrir það dreifðust kraftar þjóðarinnar um of. Og þó að ýmsum hafi þótt það miður, að biskupsdæmi legðist niður í Skálholti, er enginn vafi á hinu, að flutningur biskupsstóls til Reykjavíkur og sú viðurkenning, sem Reykjavík með þeim hætti og ýmsum öðrum um svipað leyti fékk sem höfuðstaður landsins, átti ríkan þátt í því að skapa möguleika til þess, að síðar meir gat Ísland á ný orðið sjálfstætt land. Þessar bollaleggingar tilheyra að vísu liðnum tíma og draga engan veginn úr þýðingu Skálholtsstaðar. Þar hefur biskupsstóll verið allt frá því á síðari hluta 11. aldar og fram í lok 18. aldar, þannig að sá staður er tengdari kirkjusögu landsins og kristni en nokkur annar staður, og eins og ég sagði í upphafi máls míns, hafði hann ekki einungis meginþýðingu fyrir kirkjuna og kristnina, heldur fyrir alla þjóðarsöguna á þessu tímabili. Það var því eitt af merkjum skilningsleysis á sögulegu samhengi og þýðingu fornra verðmæta, að Skálholtsstaður skyldi látinn hrörna svo sem raun ber vitni, eftir að biskupsstóll var þaðan fluttur. Og það er öllum til lofs, sem eiga þátt í því, að staðurinn er nú, ef svo má segja, búinn að kasta ellibelgnum, og þar hefur verið að ytra formi búið þannig um, að við getum blygðunarlaust komið þangað sjálfir okkur til ánægju og uppbyggingar og leitt þangað erlenda gesti, sem marga hefur fýst löngum að koma til Skálholts, þó að lengi væri svo, að heldur væri sveigt hjá því að taka þangað erlenda menn, meðan staðurinn var í sem mestri niðurníðslu. Nú er uppbyggingu staðarins svo langt komið, að ráðgert er, að hægt verði að vígja hina nýju Skálholtskirkju hinn 21. júlí n.k., og þá er eðlilegt, að vakni sú spurning, hvað eigi að gera við þær byggingar, sem þar eru komnar, og hvert verkefni staðurinn eigi að hafa í okkar framtíð. Sannast bezt að segja eru allar bollaleggingar um þetta enn mjög á reiki. Má segja, að það sé ekki einungis meðal almennings, heldur einnig meðal kirkjunnar manna, prestastéttarinnar, ekki síður en annarra. Ég tel bezt fara á því, að á þessu stigi verði ekki um það fullyrt, hver starfræksla þar henti bezt í framtíðinni og eigi bezt við nútímaþjóðfélag. En mér þykir eðlilegast, að kirkjan ráði þar miklu um sjálf, og þegar ég segi kirkjan, þá eru það þau kirkjulegu yfirvöld, sem lögum skv. ráða mestu um hennar innri mál, ef svo má segja, biskup, kirkjuráð og kirkjuþing. Skálholt var upphaflega, eða réttara sagt skömmu fyrir aldamótin 1100, afhent af Gissuri biskupi til biskupsstóls, og var þá að vísu ráðgert, að biskupsstóll héldist þar þaðan í frá, en þeirri skipan var löglega breytt á 18. öld. Sumir vilja, að þessu verði breytt á ný og biskupsstóll settur þar aftur. Þetta frv, tekur enga afstöðu til þess deilumáls. Það er látið opið, hvað sem samþykkt þessa frv. liður, því þó að ráðgert sé, að þjóðkirkjan - þ.e.a.s. biskup og kirkjuráð nánar tiltekið - hafi þar forræði um framkvæmdir og starfrækslu, þá verður það að sjálfsögðu innan þeirra marka, sem löggjöf og fyrirmæli æðri stjórnvalda segja til um hverju sinni. Enn hafa kirkjuleg yfirvöld ekki komið sér saman um að óska eftir endurreisn biskupsstóls í Skálholti, og hefur því ekki verið ástæða til þess fyrir ríkisstj. eða Alþ. að taka afstöðu til slíkrar óskar frá þjóðkirkjunni. Hins vegar eru núna innan hennar uppi háværar raddir, þó að nokkurt ósamkomulag muni vera í þeim efnum, að upp verði komið þar kirkjulegum skóla, sem kirkjan reki þar sjálf fyrir það fé, sem hún til þess afli. Ef slíkan skóla ætti að fella inn í hið almenna fræðslukerfi landsins, þyrfti að sjálfsögðu til að koma atbeini stjórnar og Alþ., væntanlega bæði með lagabreytingu og veitingu fjár á fjárlögum. Ég hygg, að þær ráðagerðir eða bollaleggingar, sem uppi eru um slíkan skóla í Skálholti, séu nokkurs annars eðlis, að þar hafi menn í hyggju skólastofnun, sem sé utan hins almenna fræðslukerfis, einkum fræðslu, sem bætist ofan á lögboðna skólagöngu, og því sé ekki um að ræða óskir til ríkisins um bein fjárframlög í því efni umfram það, sem í þessu frv. felst. En efni þess er, eins og glögglega kemur fram, að þjóðkirkju Íslands verði endurgjaldslaust afhent til eignar og umsjár jörðin Skálholt í Biskupstungum ásamt öllum mannvirkjum og lausafé, sem nú eru í eign ríkisins á staðnum, enda veiti biskup og kirkjuráð eign þessari viðtöku f.h. þjóðkirkju Íslands og hafi þar forræði um framkvæmdir og starfrækslu. Þessari afhendingu á svo að fylgja einnar millj. kr. framlag á ári, sem verði til áframhaldandi uppbyggingar í Skálholti og jafnframt eða síðar eingöngu rekstrarfé þeirrar starfrækslu, sem biskup og kirkjuráð komi þar upp. Það vakir fyrir mönnum með þessari tillögu, að fyrst verði lokið þeim framkvæmdum, sem nú eru þegar hafnar. Það kostar eitthvert fé að fullgera kirkjuna, jafnvel þó að byggingu hennar sé svo langt komið, að vígsla geti farið fram nú í sumar. Eins geri ég ráð fyrir, að eitthvað þurfi að endurbæta þann embættisbústað, sem þar er nú þegar, og er þá ætlunin, að þessu millj. kr. árlega framlagi verði fyrst varið til að ljúka þessum framkvæmdum, en þá eftir ákvörðun þeirra aðila, sem í frv. eru nefndir, en síðan ráði þeir, í hverjar viðbótarframkvæmdir skuli ráðizt, t.d. ef þeir koma sér saman um, að þar skuli rekinn kirkjulegur skóli, þá sé þeim heimilt að verja þessu fé til að koma slíkum skóla upp í fyrstu og síðar til rekstrar hans, en eigi ekki von á meira framlagi af hálfu ríkisins. Annars fjár, er þeir í þessu skyni teldu sig þurfa á að halda, yrðu þeir þá að afla á annan veg, með frjálsum samskotum eða öðrum þeim hætti, sem hin kirkjulegu yfirvöld telja sér samboðið og mögulegt. Ég tel mjög vel fara á því, að einmitt við vígslu hinnar nýju Skálholtskirkju verði afhending staðarins á ný formlega tilkynnt. Það er að vísu svo, að ég hygg, að það sé óumdeilanlegt, að staðurinn hafi verið tekinn af kirkjunni með formlega löglegum hætti. Hinu má ekki gleyma, í hverju skyni hann upphaflega var afhentur úr einkaeign og hverja þýðingu hann hefur haft í kirkju- og kristnisögu þjóðarinnar. Ákvörðun um meðferð hans og þau not af gögnum hans og gæðum; sem hverju sinni eru möguleg, er því að mínu viti ekki betur komin hjá neinum öðrum en hinum kirkjulegu yfirvöldum, sem í frv. er getið. Ég leyfi mér að svo mæltu að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég er ekki mótfallinn því, að þjóðkirkjunni verði fenginn eignar- og umráðaréttur yfir Skálholti og hún studd til þess að hagnýta staðinn sem bezt í þágu sína og kristnihalds í landinu. Þess vegna get ég fylgt frv. því, sem hæstv. kirkjumrh. hefur nú mælt fyrir. Þetta frv. felur í sér merkileg nýmæli og stuðning við íslenzka kirkju. Það veitir henni tækifæri til þess að sækja nýjan styrk og nýtt líf til þess staðar, sem í rúm 700 ár var í senn höfuðstaður hennar og mesta menntasetur þjóðarinnar. En ég get ekki komizt hjá því að láta í ljós vonbrigði mín, vegna þess að svo virðist nú komið, að forustumenn kirkjunnar hafi varpað fyrir róða hugmyndinni um raunverulega endurreisn biskupsstóls í Skálholti, a.m.k. um sinn. Þegar endurreisn Skálholts var hafin eftir langa og niðurlægjandi niðurníðslu, vakti það almennan og mikinn áhuga um land allt. Þori ég að fullyrða, að a.m.k. stór hluti þjóðarinnar ætlaðist til þess, að biskupsstóll yrði endurreistur á hinu forna biskupssetri. Í Skálholti var biskupssetur, frá því að biskupsdæmi var fyrst sett hér á stofn 1056, fram undir aldamótin 1800, er stóllinn var fluttur til Reykjavíkur, þegar ófrelsi og fátækt svarf sem fastast að íslenzku þjóðinni. Skálholtsstaður hefur nú verið endurreistur og húsaður þannig, að hann gæti innan skamms tíma tekið við æðsta kirkjuhöfðingja þjóðarinnar til búsetu. Samgöngur við staðinn eru svo góðar, að þangað er aðeins 11/2 klst. akstur frá Reykjavík, og símasamband við staðinn er einnig öruggt. Biskupinn yfir Íslandi gæti því auðveldlega unnið þar öll sín störf í þágu kirkjunnar og embættisins. Ýmis umboðsstörf, sem biskup og skrifstofa hans vinna nú, væri sjálfsagt að fela kirkjumrn., auk þess mundi biskup eins og áður hafa skrifstofu í höfuðborginni. Raddir hafa verið uppi um það á undanförnum áratugum, að æskilegt væri, að biskupar væru tveir, og hefur þá jafnframt verið rætt um, að annar þeirra hefði búsetu á Hólum í Hjaltadal, hinu forna biskupssetri Norðlendinga. Í frv., sem Magnús heitinn Jónsson prófessor flutti hér á Alþ. fyrir nokkrum árum, var gert ráð fyrir því, að biskuparnir yrðu tveir. Mjög líklegt er, að þegar þjóðinni hefur fjölgað verulega, verði talið nauðsynlegt, að biskupar verði fleiri en einn. Mundi þá ekki talið óeðlilegt, að biskup sæti á Hólum. Hins vegar virðist í bili vera nægilegt, að einn biskup sé yfir Íslandi og 2 vígslubiskupar, eins og nú er. Það hefur alltaf verið mín skoðun, að vel færi á því, að æðsti kirkjuhöfðingi þjóðarinnar væri búsettur í Skálholti, á hinu forna biskupssetri. Með slíkri ráðstöfun væru tengslin á ný treyst milli fortíðar og nútíðar, forn arfleifð sögu og hefðar vakin til nýs vegs og virðingar. Biskupsembættið fengi þá nýjan og traustari grundvöll í skjóli minninga um merkilega sögu Skálholtsstaðar. Þjóðlegasta og elzta embætti landsins fengi nýtt gildi og aukið sjálfstæði í hugum Íslendinga. Því miður virðist íslenzka kirkjan og leiðtogar hennar ekki vera reiðubúin til þess að hv erfa að þessu ráði, og margt virðist vera á huldu um það, hvernig hagnýta eigi Skálholtsstað. Raddir hafa verið uppi um, að þar skyldi settur á stofn lýðháskóli að norrænni fyrirmynd. Ég játa hreinskilnislega, að mig brestur sannfæringu fyrir nauðsyn slíkrar stofnunar á þessum sögufrægasta stað íslenzkrar kirkju. Sannleikurinn er líka sá, að okkur vantar ekki fyrst og fremst fleiri bóknámsskóla hér á landi í dag, allra sízt skóla, sem margt bendir til að lítil eða engin þörf sé fyrir og samhæfist alls ekki þjóðarþörfum, þó að þeir hafi að ýmsu leyti rækt merkilegt hlutverk meðal stærri þjóða. En þrátt fyrir það, að hugmyndin um biskupsstól í Skálholti virðist í bili eiga erfitt uppdráttar, er það ósk mín og von, að sú ráðstöfun, sem þetta frv., sem hér er til umr., felur í sér á Skálholtsstað, megi verða kirkju og kristnihaldi í landinu til eflingar á komandi árum.



Herra forseti. Svo sem hæstv. kirkjumrh. sagði frá, er með þessu frv., ef að lögum verður, ákvarðað að afhenda þjóðkirkjunni Skálholtsstað til eignar og umráða og jafnframt að leggja fram árlega nokkurt fé úr ríkissjóði til framhaldandi uppbyggingar í Skálholti og til þeirrar starfrækslu, sem þar kann að verða ákvörðuð. Ég fyrir mitt leyti fagna því, að þessi ákvörðun skuli nú vera tekin og Skálholtsstaður, sem í aldaraðir var önnur miðstöð menningar- og trúarlífs og raunar má einnig segja miðstöð athafnalífs í landi okkar, skuli nú aftur vera lagður til kirkjunnar og falinn í umsjá hennar. Það kemur ekki fram í þessu frv. né heldur í þeirri grg., sem frv. fylgir, hvert skuli vera framtíðarhlutverk Skálholts. Og eins og skýrlega kom fram í ræðu hæstv. kirkjumrh. og hv. 1. þm. Vestf., eru skoðanir um þetta efni mjög skiptar og ekki aðeins, eins og á var drepið, meðal þjóðarinnar, heldur einnig meðal prestastéttarinnar. Ég ætla ekki að fara út í það að ræða þessar ýmsu skoðanir, sem uppi eru um þetta atriði, en ég vænti þess fastlega, og ég veit, að við væntum þess öll, að þetta frv. stuðli að því, eins og segir í grg. þess, að þessi verðmæta alþjóðareign megi ávaxtast á komandi tímum til sem mestra nytja fyrir íslenzku þjóðina í andlegu og menningarlegu tilliti. Og ég vil láta þá von mína hér í ljós, að svo giftusamlega takist, að það þyki sjálfsagt, áður en langt um liður og þegar tímabært er, að sama ákvörðun eða áþekk verði tekin að því er varðar hinn sögufræga og fornhelga biskupsstól okkar Norðlendinga á Hólum í Hjaltadal. Þið megið ekki, hv. dm., taka það svo, þó að ég nefni Hóla í Hjaltadal, að ég vilji með nokkrum hætti spilla fyrir þessu frv. En það er nú svo, að þegar á Skálholt er minnzt, þá getur ekki hjá því farið, að Hólar í Hjaltadal komi einnig upp í hugann, ekki sízt í huga okkar Norðlendinga. En vitaskuld má á milli þessara tveggja staða enginn reipdráttur vera. En það er skoðun mín, að þjóðkirkjan eigi að fá þessa staði tvo til eignar og umsjár, og ég vænti þess, að hún beri giftu til að fara vel með það hlutverk, sem henni er falið með slíkri ráðstöfun.



Herra forseti. Þegar hafizt var handa um endurreisn Skálholts fyrir nokkrum árum, mun því almennt hafa verið fagnað. Það má víst segja, að sú endurreisn hafi verið hafin fyrir frumkvæði og áhuga ýmissa, sem gengust fyrir stofnun Skálholtsfélagsins. En síðan kom ríkisvaldið til samstarfs við þá, sem hér unnu að, og var tekið að veita fé til að endurreisa staðinn. Og 1958 var þessi fjárveiting til endurreisnar í Skálholti orðin 1 millj. 200 þús. kr., sem var talsvert fé á þeirri tíð, sennilega ekki. minna en sem svarar 2 millj. nú. Síðan kom nokkur lægð í þetta, og er t.d. framlag í þessu skyni á fjárl. yfirstandandi árs aðeins 800 þús. kr. En ég fagna því, að með því frv., sem nú er lagt fram, má gera ráð fyrir, að aukinn skriður komist aftur á þetta mál, endurreisn Skálholtsstaðar. Eins og hæstv. ráðh. hefur gert grein fyrir, er efni málsins það, að ríkið afhendi þjóðkirkjunni staðinn og biskup og kirkjuráð skuli taka þar við staðarforráðum. Ég lýsi mig fylgjandi þessari hugmynd og þessu frv. Ég tel það vei við eiga að setja nú með lögum ákvæði um, að þjóðkirkjan skuli fá þennan stað, sem hefur verið annar höfuðstaður hennar um aldir. Og í raun réttri er með þessu ákveðið, að sú ein starfræksla og þær einar stofnanir komi í Skálholti, sem þjóðkirkjan vill hafa þar. Og þetta tel ég alveg laukrétta stefnu. Ég hef aldrei almennilega sætt mig við ýmsar bollaleggingar, sem hafa verið uppi um að hefja Skálholt með því að setja þar þessa eða hina veraldlega stofnun, kannske láta þar við sitja, og svo kirkjuna, en ætíð fellt mig betur við, að kirkjulegar stofnanir ættu að koma í Skálholti. Verði þetta frv. samþ., ætti að vera ljóst, að þjóðkirkjan sjái svo um, að Skálholt verði framvegis kirkjulegt setur, eins og það var, þegar vegur þess var mestur. Og ég mundi vilja mega taka undir það, sem hér hefur verið látið í ljós, að þetta mundi verða til að lyfta þjóðkirkjunni og örva hennar starf, og það mundi ég fyrir mitt leyti telja mjög vel farið. Það er oft talað um það, að kirkjustarfið sé heldur dauft og áhrif kirkjunnar minnkandi. Ég held, að þetta sé að sumu leyti byggt á misskilningi. Menn byggja þetta á því, að messur eru oft fremur slælega sóttar. En ég spyr: Er ekki því einnig til að dreifa um almenna fundi, eru þeir ekki líka slælega sóttir, t.d. fundir ýmsir, sem boðað er til um veraldleg efni? Við skulum segja þjóðmálafundir og annað slíkt, þar sem ekki er von á kappræðum, eru þeir ekki líka slælega sóttir? En hver mundi vilja halda því fram, þótt slíkir fundir séu slælega sóttir, að áhrif stjórnmálaflokka í landinu séu sáralítil eða þetta sé vottur um, að áhrif þeirra séu lítil? Sannleikurinn er sá, að kirkjan er miklu sterkari þáttur í þjóðlífi landsins en kirkjusóknin ber vott um. Það, að kirkjusókn er heldur lítil, er fyrirbrigði, sem á sér stað í öllum félagsskap svo að segja nú um þessar mundir. Menn hafa í svo mörg horn að líta. Sannleikurinn er sá, að kirkjan er þrátt fyrir allt sú stofnun í landinu, sem hefur mest samband við heimilin og fólkið yfirleitt, þegar dýpra er skoðað. Við þurfum ekkert annað en athuga, hvað gerist við skírnir, fermingar, giftingar og andlát og ef eitthvað verulega bjátar á. Þá er það ætíð kirkjan og hennar menn, er koma þar til greina. Þessi stofnun er miklu voldugri og miklu sterkari þáttur í öllu lifi þjóðarinnar en menn telja sumir hverjir, sem líta á það eitt, að kirkjusókn er stundum lítil, þegar messað er. En þetta var útúrdúr. Ég stóð hér upp aðeins til að lýsa því yfir, að ég er fylgjandi þessu máli. að þessi staður, Skálholt, verði lagður til þjóðkirkjunnar og verði þar með kirkjulegt setur um alla framtið. Ég er sannfærður um, að verði það gert, þá verður því ekki breytt aftur. Ég enda svo þessi orð með því að segja, að ég tel, að íslenzku þjóðkirkjunni sé vel trúandi fyrir staðnum. Hitt er annað mál, að gera má ráð fyrir því, að það kunni svo að fara, að það verði að styðja kirkjuna meira fjárhagslega en gert er ráð fyrir í þessu frv., en það er engin ástæða til að vera að fara út í það núna. Það er hægt að bæta við á fjárl. eða með öðrum hætti, eftir því sem áætlanir um uppbyggingu staðarins gefa tilefni til. Ég sé ekki heldur ástæðu til að fara að ræða hér um það, hvaða stofnanir eigi að koma í Skálholt. Það er í raun og veru það eitt gert með þessu máli, að þar koma þær einar stofnanir, sem þjóðkirkjan telur að þar eigi að vera og hentugt að þar séu, þar á meðal biskupssetur, ef þjóðkirkjan kemst að þeirri niðurstöðu, að það sé heppilegt. Og ég tel engu lokað í því, að biskupssetur verði í Skálholti, þótt þessi skipan verði nú upp tekin. Þvert á móti þætti mér alls ekkert ólíklegt, að menn kæmust á þá skoðun innan þjóðkirkjunnar, að biskupssetur ætti að vera í Skálholti. Og sannleikurinn er sá, að fyrir þá, sem hafa áhuga fyrir því, að biskupssetur komi í Skálholti, er þetta ekki spor aftur á bak, vegna þess að biskupssetur mundi heldur aldrei verða sett í Skálholt að þjóðkirkjunni nauðugri eða gegn hennar mótmælum.



Herra forseti. Mér þótti hæfa að lýsa ánægju minni með þetta framkomna frv. frá ríkisstj., sem ég vænti að geti orðið til þess að efla þann stað, Skálholt, sem ríkisstj. væntir nú að Alþ. samþykki að afhenda þjóðkirkjunni til umráða. Ég vildi, að það kæmi fram hér á Alþ. við upphaf umr. um þetta mál, að hinn 25. jan. s.l. var boðað til fundar í Skálholti af þeim mönnum í nágrenni staðarins í Suðurlandsumdæmi, sem forgöngu hafa haft um þetta málefni þar á slóðum, þ. á m. prófastinum í héraðinu ásamt tveim öðrum sóknarprestum. Á þessum fundi var samþ. ályktun, sem ég tel viðeigandi að komi fram á Alþ. í umr. um þetta mál. Á fundinum var gerð svo hljóðandi ályktun: „Fundurinn telur, að endurreisn Skálholtsstaðar sé ekki lokið, fyrr en biskupsstóll er þar einnig endurreistur, og ályktar að kjósa sjö manna nefnd til að vinna að framgangi þess máls. Í þessari n. eiga sæti 2 fulltrúar fyrir Arnessýslu, 2 fulltrúar fyrir Rangárvallasýslu, 2 fulltrúar úr Skaftafellssýslu og 1 fulltrúi úr Vestmannaeyjum. Í umr. um þetta mál tóku til máls ekki færri en 10 menn, og fundurinn var eftir atvikum fjölmennur, þeim atvikum, að veður var alveg sérstaklega óhagstætt til ferðalaga og fundarhalds á þessum tíma, er fundurinn var haldinn. Ég vil taka undir þá skoðun, sem kom fram hjá einum ræðumanni hér áðan, Sigurði Bjarnasyni, að ég tel, að þetta þjóðlegasta og elzta embætti landsins, biskupsembættið, fengi aukið sjálfstæði í Skálholti. Ég vona, að þau kirkjulegu yfirvöld, sem eiga eftir að fjalla um ráðstöfun Skálholts, taki til alvarlegrar íhugunar, hvort ekki yrði til eflingar kirkjulífi í landinu að færa biskupssetur frá Reykjavík til Skálholts. Persónulega tel ég, að það mundi vega allmikið í hugum manna, sérstaklega varðandi kröfur og óskir fólks um. aukið jafnvægi í byggð landsins, m.a. með dreifingu landsstjórnarinnar og framkvæmdavaldsins, að biskupinn yrði fluttur úr Reykjavík að Skálholti. Ég tel litlu örðugra fyrir biskup að eiga sæti í Skálholti en fyrir forseta Íslands að vera búsettan á Bessastöðum. Ég vil einnig, að það komi fram sú hugmynd hér, sem áður hefur verið rædd, að guðfræðideild háskólans yrði einnig flutt að Skálholti, það álít, að guðfræðingar, þeir sem nema guðfræði, mundu af ýmsum ástæðum hafa betri aðstöðu til þess í Skálholti en við háskólann í Reykjavik. Þessi atriði vildi ég, að kæmu fram hérna, um leið og ég lýsi yfir ánægju minni með fram komið frv. Og ég má segja með hliðsjón af ályktun þess fundar, sem haldinn var í Skálholti í fyrra mánuði, að íbúar þess héraðs, næsta nágrennis Skálholts, þrátt fyrir reynslu undangenginna kynslóða og alda, mundu mjög fagna raunhæfri endurreisn Skálholtsstaðar og mundu einnig fylgja því, að sú endurreisn hefði í för með sér eflingu kirkjulífs, m.a. með flutningi biskupsstóls og e.t.v. guðfræðideildar einnig að Skálholti, eftir því sem kirkjulegum yfirvöldum þætti bezt við eiga.



Herra forseti. Frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 257, fjallar um það, að ríkisstj. skuli vera heimilt að afhenda þjóðkirkju Íslands endurgjaldslaust til eignar og umsjár jörðina Skálholt í Biskupstungum ásamt öllum mannvirkjum og lausafé, sem nú eru í eigu ríkisins á staðnum, enda veiti biskup Íslands og kirkjuráð eign þessari viðtöku fyrir hönd þjóðkirkju Íslands og hafi þar forræði um framkvæmdir og starfrækslu. Í 2. gr. frv. er svo mælt fyrir um það, að ríkissjóður skuli árlega leggja 1 millj. kr. í sjóð, sem skuli varið til áframhaldandi uppbyggingar í Skálholti og sem rekstrarfé þeirrar starfrækslu, sem biskup og kirkjuráð koma þar upp. Ég heyrði því miður ekki fyrri hlutann af framsöguræðu hæstv. kirkjumrh. um þetta mál, því að ég var þá bundinn á fundi hér annars staðar í húsinu, en mér skilst, að sú breyt., sem gert er ráð fyrir í þessu frv., sé einkum í því fólgin, að biskup landsins og kirkjuráðsmenn eigi eftirleiðis að hafa umráð Skálholts og standa þar fyrir framkvæmdum þeim, sem ríkið leggur fé til og hefur lagt, og að ákveðið skuli, að þetta framlag verði eftirleiðis 1 millj. kr. Ekki er ólíklegt, að það út af fyrir sig kunni að vera vel ráðið að setja þessa stjórn yfir jörðina Skálholt og framkvæmdir þar og að ákveða fast framlag til framkvæmda á þessum stað. En ég ætla, að þegar það heyrðist, að verið væri að leggja frv. fyrir Alþ. varðandi Skálholtsstað, þá hafi margir vænt sér annars og meira af því frv. en þar er og orðið fyrir nokkrum vonbrigðum, og þykir mér reyndar, að það hafi þegar komið fram, a.m.k. í ræðum tveggja hv. þm., sem hér hafa tekið til máls. Ég býst við því, að margir hafi vænzt þess, að í þessu frv. mundi verða fjallað um aðsetur biskupsins á Íslandi í sambandi við Skálholt. Það er nokkuð langt síðan fram komu á Alþ. till. um, að aðsetur biskupsins yfir Íslandi yrði flutt að Skálholti. Ég ætla, að það hafi verið árið 1955, sem þáv. þm. Arn., sem þá var sérstakt kjördæmi, fluttu till. um að undirbúa og leggja fyrir næsta þing frv. um endurreisn biskupsstólsins í Skálholti. Einnig á Alþ. 1956–1957 kom fram till. um þetta mál, flutt af 8 alþm., að ég ætla úr öllum stjórnmálaflokkum, og hljóðaði þannig, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar, að biskup Íslands skuli hafa aðsetur í Skálholti. Jafnframt ályktar Alþ, að fela ríkisstj. að undirbúa þá löggjöf, sem nauðsynleg kann að reynast vegna flutnings biskupsstólsins.“ Enn kom fram á Alþ. 1957-58 till. til þál. um þetta mál, flutt af 14 alþm., sem einnig munu hafa verið úr öllum flokkum þingsins, og hljóðaði svo, með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar, að biskup Íslands skuli hafa aðsetur í Skálholti. Loks kom fram s.l. vetur till. um flutning biskupsstóls að Skálholti, og ætla ég, að hún hafi verið flutt af hv. 1. þm. Vestf., sem áðan ræddi þetta mál, og nokkrum öðrum þm. Af þessu kemur fram, að margir þm. hafa haft hug á því undanfarinn áratug að vinna að flutningi biskupsstólsins að Skálholti, en þaðan var hann fluttur hingað undir bæjarvegg Bessastaðavaldsins á tímum niðurlægingar og hörmunga eftir móðuharðindin í lok 18. aldar. Það hefur verið þannig talað um þetta mál hér í umr., og má vera, að það sé skilningur hæstv. ráðh., sem flytur málið, að með því að setja nú þessa stjórn yfir Skálholtsstað og afhenda þessari kirkjulegu nefnd, biskupi og kirkjuráðsmönnum, umráð yfir staðnum og þessa milljón á ári, þá sé verið að leggja þetta mál líka a þeirra vald, að ákveða um það, og auðvitað er ekki nema gott um það að segja og eðlilegt á allan hátt, að kirkjunnar menn fjalli um staðsetningu biskupsstóla hér á landi. En þjóðkirkja Íslands er ekki bara biskup landsins og kirkjuráð eða prestastétt, heldur er hún að sjálfsögðu allir þeir kristnu söfnuðir í landinu, sem til þjóðkirkjunnar teljast. Þetta er a.m.k. að mínum skilningi þjóðkirkja Íslands. Og ég vildi mega gera ráð fyrir því, að það, sem hér fer fram nú, þýði ekki það, að Alþ. sé að koma af sér vanda, hér sé verið að koma fram með aðferð til þess, að Alþ. geti komið af sér þeim vanda að taka ákvörðun í þessu máli, sem svo oft hefur legið fyrir þinginu áður. Ég ætla, að hæstv. ráðh. hafi gefið tilefni til þess, að á þetta sé minnzt, og ég vil mega vænta þess, að það sé ekki það, sem gerist á bak við, að það sé verið að finna aðferð til þess, að Alþ. þurfi ekki oftar að fást við till. af þessu tagi, eins og þær, sem ég nú hef minnzt á og fluttar hafa verið. En yfirleitt hefur farið svo um þessar till., hvernig sem á því stendur, þó að þær hafi átt formælendur marga á þingi, sem ráða má af því sérstaklega, að ein till. var flutt af 14 þm., að þær hafa ekki orðið útræddar í þinginu. Nú þykir mér hlýða að nefna það, að mér er kunnugt, að þetta mál, biskupsstóllinn, aðsetur biskupsins, hefur verið til sérstakrar meðferðar í stjórnskipaðri nefnd, sem starfað hefur undanfarin ár að þessum málum og fleiri skyldum, og er mér kunnugt um það, að sú n. skilaði till. til hæstv. ríkisstj. eða nánar tiltekið hæstv. forsrh., s.1. haust, till. í því máli, varðandi aðsetur biskupsins yfir Íslandi. Og ég vildi spyrjast fyrir um það hjá hæstv. kirkjumrh., hvort hann geti sagt hv. d. nokkuð um það, hvort vænta megi e.t.v. til viðbótar við þetta frv. sérstakra till. um það mál. Ég veit að vísu, að sú till., sem ég er hér að tala um, var ekki afgreidd til hans rn., kirkjumrn., heldur til forsrn. og hæstv. forsrh., vegna þess að n. starfaði á vegum þess rn., en eigi að síður geri ég ráð fyrir, að hæstv. kirkjumrh. sé það mál kunnugt, og ég vil nú inna hann eftir því, hvort hann geti um það sagt á þessu stigi, hvort till. sé að vænta frá ríkisstj. um þetta mál e.t.v. til viðbótar því frv., sem hér hefur verið lagt fram, því að ef svo væri, þá er þetta að sjálfsögðu orðið miklu fyllra mál og stærra og meira um vert en þetta frv. er, sem hér liggur fyrir, þó að ég vilji út af fyrir sig ekki andmæla því, að það kunni að miða í rétta átt. Biskupsstóll var settur í Skálholti á 11. öld. 1056 tók fyrsti biskupinn við biskupsdómi. Annar biskupinn var það í röðinni, sem gaf Skálholt, til þess að þar skyldi jafnan biskupsstóll vera. Hálfri öld eftir að biskup var settur hér á landi fyrst, fengu Norðlendingar sinn biskupsstól á Hólum í Hjaltadal, og það fyndist mér eðlileg þróun þessara mála, ef Skálholtsbiskup yrði nú eftir herleiðinguna fluttur aftur þangað á Skálholtsstað, þá kæmi einnig að því, eins og fyrri daga, að Hólastóll yrði endurreistur, þegar tími þætti til þess kominn að gera það.



Herra forseti. Vegna fsp. síðasta hv. ræðumanns skal þess getið, að ekki hefur verið ráðgert, að annað frv. um endurreisn Skálholtsstaðar yrði flutt á þessu Alþ. af hálfu ríkisstj. Það er rétt, sem hann sagði, að yfirstjórn kirkjulegra málefna er auðvitað hjá Alþ., þar sem hér er ríkiskirkja, en Alþ. hefur fyrir nokkrum árum samþ. löggjöf um að láta kirkjuna fá aukin ráð yfir sínum eigin málefnum með kirkjuþingi og kirkjuráði, og ég hefði frekar vænzt aðfinningar við þetta frv. þess efnis, að kirkjuþingi væru ekki ætluð bein ráð yfir staðnum, heldur en að því sé fundið, að kirkjunni séu fengin of mikil ráð yfir þessum efnum með frv., eins og það liggur fyrir. Ástæðan til þess, að kirkjuþingi er ekki blandað í málið, er hins vegar sú, að kirkjuþing ræður að mestu skipun kirkjuráðs og hefur þannig óbein áhrif á meðferð þessa efnis, auk þess sem eðli málsins segir um það, að engin meiri háttar ákvörðun um starfrækslu staðarins yrði tekin nema í samráði við kirkjuþingið. Mér virtist hv. 1. þm. Austf. gera alveg rétta grein fyrir meginefni frv. Það er rétt, sem hann sagði, að frv. tryggir það, ef að lögum verður, að héðan í frá verði engin starfræksla ákveðin í Skálholti nema með samþykki hinna kirkjulegu yfirvalda, fyrst og fremst biskups og kirkjuráðs og kirkjuþings, með þeim hætti, sem ég áður vitnaði til. Alveg eins er það ljóst, að óráðlegt er, þótt það sé á valdi Alþ. að kveða á um það, að biskupsstól skuli setja í Skálholti, - það er óráðlegt að gera það nema að fengnum till. og samþykki þessara kirkjulegu yfirvalda. Ég hygg, að allir, sem um þessi málefni hafa hugsað, verði að viðurkenna, að sjálfstjórn kirkjunnar sé sízt of mikil, þar þurfi frekar við að bæta en úr að draga. Og við skulum játa það alveg hreinskilnislega, að hér á Alþ. er nú og hefur verið um nokkuð langt skeið lítill áhugi fyrir kirkjulegum málefnum, og þess vegna var sú ósk kirkjunnar að fá kirkjuráð og kirkjuþing eðlileg á sínum tíma. Þetta eru að mestu leyti ráðgjafarstofnanir nú. Með þessu frv. er þeim fengið nokkuð aukið vald frá því, sem verið hefur, m.a. þessi áhrif á Skálholtsstað, sem búið er að gera grein fyrir, bæði í minni framsöguræðu og af síðari ræðumönnum, einkanlega 1. þm. Austf., þannig að ég hygg; að út frá kirkjunnar sjónarmiði hljóti þetta frv. að stefna í rétta átt. Og það er alveg víst, að hvaða skoðun sem menn hafa á því, hvort biskupsstóll eigi að vera í Skálholti eða ekki, þá spillir frv. þeirri hugmynd að engu. Það er frekar, að frv. greiði fyrir. En hitt er rétt, að það segir ekki til um, að biskupsstóll eigi að vera í Skálholti, og ég verð að láta nokkra undrun í ljós yfir því, þegar síðasti ræðumaður taldi, að ýmsir hefðu orðið fyrir vonbrigðum yfir, að nú skyldi ekki flutt frv. um endurreisn biskupsstóls í Skálholti, eftir að það liggur fyrir, að kirkjuþing og kirkjuráð hafa ekki gert neina till. í þá átt, heldur þvert á móti um þá skipun mála, sem í þessu frv. er fólgin. Og ég held, að það væri engum til góðs að ganga þvert ofan í till. þessara aðila um skipan biskupsstóla á Íslandi. Það má að sjálfsögðu endalaust færa rök með og móti því, hvort biskupsstóll eigi að vera í Skálholti - og þá væntanlega á Hólum líka, áður en langt um liður. Eftir því sem ég hef heyrt á umr. manna um það efni, þá byggjast þær, eins og að vísu umr. um margt fleira, meira á tilfinningum en rökum, þannig að rökræður koma að tiltölulega litlu gagni. Þeir, sem festa sig við aðra hvora hugmyndina, láta ekki haggast, hvaða rök sem færð eru með eða á móti. Hinu getum við ekki mælt í gegn, að biskup er fyrst og fremst sá embættismaður, sem á að hafa samband við prestastétt landsins, og mikill hluti af hans starfi er einmitt fólginn í margs konar viðtölum við presta og milligöngu um þeirra málefni við ríkisstj. Að mínu viti er það ein höfuðmótbára gegn flutningi biskupsstóls úr Reykjavík, að biskupi yrði þetta hans höfuðverkefni mun erfiðara, ef hann sæti í Skálholti, heldur en í Reykjavík. Hv. 1, þm. Vestf. gat þess að vísu, að biskup ætti að hafa skrifstofu í Reykjavík. Þá fer nú sannast að segja að verða litill munur hér á. Með þessu er í raun og veru viðurkennt, að hann verði að hafa aðsetur hér, vegna þess að Skálholt sé þannig í sveit sett miðað við núv. samgöngur og byggðarlög á Íslandi, að þar sé óhægt til hans að ná og óhægt fyrir biskup að ná til annarra. En ef biskup ætti einungis að sitja í Skálholti, mundi það verða til þess, að þeir kirkjunnar menn, prestar og aðrir, sem utan af landi koma og eiga erindum að gegna hér, þyrftu með nokkurri fyrirhöfn og ærnum kostnaði að gera sér ferð austur til Skálholts, og biskupi yrði sýnu óhægara en ella að hafa samband við þau stjórnarvöld hér, sem hann þarf að gera á vegum þessara manna. Ég vil ekki neita því, að í mínum huga ráða þessi rök ákaflega miklu. Mér dettur ekki í hug og veit af fenginni reynslu og samtölum við 1. þm. Vestf., og hygg, að svo sé um fleiri, að þessi rök bíta ekki nokkurn skapaðan hlut á þann hv, þm. né aðra þá, sem sömu skoðunar eru og hann. Þeir virðast skoða þetta mál frá æðri andlegum sjónarhól, sem ég verð að játa að ég get ekki klifið. En um þetta má endalaust deila, eins og ég segi. Þarna talast menn á eftir alveg tveimur ólíkum samgönguleiðum, ef svo má segja. Hitt held ég, að við hljótum allir að vera sammála um, að það væri ekki hyggilegt og ekki gerlegt að flytja setur biskupsins, nema því aðeins að prestastéttin og þau kirkjulegu yfirvöld, sem Alþ. hefur sett að fengnum till. bæði prestastéttar og annarra áhugamanna í þessu efni, - á ég þá við kirkjuþing og kirkjuráð, - séu því samþykk, að svo sé gert, og einkanlega komi till. frá þeim. Mér virðist þetta vera meginatriði þess máls, hvort tímabært sé eða heppilegt að flytja biskupinn úr Reykjavík. Ég vil svo aðeins bæta því við, að þó að helgi Skálholtsstaðar sé að sjálfsögðu mikil, þá er auðvitað verkefni biskups ekki að sitja á einhverjum stað eða lifa í fornum frægðarljóma, heldur að hafa samband við það lifandi fólk, sem hverju sinni er í landinu. Og hvort sem okkur líkar betur eða verr, þá er nú mikill hluti, sumir segja allt of mikill hluti fólksins hér við Faxaflóa, og hér er miklu hægara fyrir aðra en þá, sem búa í uppsveitum Árnessýslu, að ná til biskups heldur en ef hann sæti í Skálholti. Sumir hafa hreyft því, og það getur vel komið til álíta, að biskup hefði aðsetur á báðum stöðum, eins og mér virtist raunar hv. 1. þm. Vestf. nú kominn inn á. Hann hefði skrifstofu hér og þá væntanlega yrði hann að hafa eitthvert húsaskjól, vegna þess að stundum getur verið erfitt að komast á milli, en hefði svo eins konar tignarsetur í Skálholti, þar sem hann gæti betur en í margmenninu sinnt sínum andlegu hugðarefnum. Það má vel vera, að þetta fari svo, og það má vei vera, að lausnin á þessu verði einmitt sú, að biskupssetur haldist hér um sinn í Reykjavík, en hann fái einnig embættisbústað í Skálholti. Og ef reynslan skæri úr um það, að það þætti hentara, að hann væri þar, þá flyttist hann þangað algerlega eða að miklu leyti fyrir eðlilega atburðanna rás. Ég skal ekki um það segja. En ég vildi vekja athygli á þessari yfirlýsingu hv. 1. þm. Vestf., að hann viðurkennir þó, að mjög erfitt væri fyrir biskup að vera án einhvers aðseturs hér í Reykjavík. Ef biskupar eru settir í Skálholti og á Hólum, þá verð ég að játa og hef raunar heyrt frá kirkjunnar mönnum raddir um það, að jafnframt yrði á því staðið, að biskupsstóll yrði einnig í Reykjavík, þannig að þrír yrðu biskupar, en ekki tveir, og e.t.v. vígslubiskupar að auki, ég skal ekki segja um það. Ég efast um, þó að ég geri ekki lítið úr mikilvægi biskupsembættis, að þörf sé á svo mörgum mönnum til þeirra starfa í ekki fjölmennara þjóðfélagi en okkar, þó að ég engan veginn geri litið úr þýðingu þjóðkirkjunnar. Ég get einnig í því tekið undir það, sem hv. 1. þm. Austf. sagði, að talið um litla kirkjusókn er í raun og veru að mjög verulegu leyti byggt á misskilningi. Ég hygg t.d., ef skoðað væri hér í Reykjavík, að það sé enginn vafi á því, að í viku hverri sæki miklu fleiri menn kirkjur en stjórnmálafundi, og er það vissulega íhugunarvert og til nokkurs samanburðar, svo að ekki sé talað um allar þær kirkjulegu athafnir, sem eiga sér stað fyrir utan messur á helgidögum. Það má minna á allan þann fjölda, sem dagsdaglega hlýðir á prest í sambandi við útfarir, svo að þær einar séu nefndar. Allt er þetta mál margþættara en í skjótu bragði mætti virðast. En hvað sem öðru líður og hvað sem okkur sýnist um flutning biskupsstóls til Skálholts, þá hygg ég, að allir, sem á annað borð telja kirkjuna vera mikilsverða í okkar þjóðlífi, og það hafa allir þeir talið, sem hér hafa tekið til máls, þá hljóti menn að viðurkenna, að þetta frv. sé spor í rétta átt, einnig þeir, sem vilja láta flytja biskupinn frá Reykjavík. Ég tel, að frv. sé spor í rétta átt, þó að ég vilji láta biskupinn vera hérna kyrran. En ég geri mér grein fyrir, að það getur vei verið, að það verði hægara að flytja hann í burtu, eftir að þetta frv, hefur náð lagagildi. Ég tel engu að síður, að það eigi rétt á sér, og ég fagna því, að allir, að því er mér skildist, jafnvel einnig hv. 3. þm. Norðurl. e., voru frv. samþykkir, þó að þeir hefðu viljað, að eitthvað annað og meira væri einnig gert, - annað og meira, sem hér liggur alls ekki fyrir á þessu stigi að taka ákvörðun um.



Herra forseti. Hér hafa farið fram mjög ánægjulegar umr. um þetta mikilsverða mál, sem ríkisstj. hefur lagt fram til afgreiðslu hér á hv. Alþ. Mér er það gleðiefni að mega taka þátt í því að afgreiða frv. eins og þetta. Skálholtsstaður er nágranni minn, og mér er þess vegna eðlilega mjög hlýtt til þess staðar. Ég hef einnig nokkuð skýra mynd af sögu staðarins, og ég veit það og það vitum við öll jafnvel, að saga þjóðarinnar og saga Skálholtsstaðar fara nokkurn veginn saman og vart hægt að hugsa sér, að þar sé hægt að greina á milli í höfuðatriðum. Eðlilega er þetta mál, að vísu ekki það, sem nú liggur fyrir sérstaklega, heldur hitt málið, sem borið hefur hér á góma, en birtist ekki í frv., bað er flutningur á biskupsstóli Íslands til Skálholtsstaðar, fyrst og fremst tilfinningamál, eins og hæstv. dómsmrh. gat um. En ekki er nema ánægjulegt til þess að vita, að það eru fleiri mál, sem ber á góma hér á hv. Alþ., heldur en efnahagsmál. Þess vegna er það gleðiefni, að eitt af slíkum málum, sem í raun og veru heyra ekki undir efnahagsmál, skuli vera tekið fyrir og rætt með þeim hætti, svo sem hér hefur gerzt í dag, og margir þm. rætt það og flestir á einn veg. Ég vil taka það strax fram, að ég mun fylgja þessu frv. eins og það er að efni til. En hitt er annað, að mér þykir á skorta, að ekki er með einhverjum hætti að því vikið, að biskupsstóll skuli jafnframt fluttur verða úr Reykjavík á sinn gamla stað, Skálholtsstað. Það má vel vera, að það séu ekki full tök á því að koma slíku ákvæði fyrir í þessu frv., en þá væri hægt að hugsa sér, að það atriði máls væri hægt að bera upp hér í hv. Alþ. með öðrum hætti. Mér er það ekki alveg ljóst, hvort hæstv. ríkisstj. gæti af sjálfsdáðum flutt biskupsstólinn til Skálholts úr Reykjavík án tilkomu ákvörðunar Alþ. Hitt þykist ég vita, að með konunglegri tilskipan frá því rétt fyrir 1800 var biskupsstóll fluttur til Reykjavíkur frá Skálholtsstað. Það er ekki ástæða til þess að ræða þetta mál miklu meira. Hér hefur á flest verið drepið, sem nokkru máli skiptir, og ljóst er það enn fremur, að mikill meiri hl. þeirra hv. þm., sem rætt hafa frv., er þeirrar skoðunar, að æskilegast sé og í raun og veru óhjákvæmilegt eftir eðli málsins að flytja biskupsstól jafnframt að Skálholtsstað. Mér þykir það meira en leitt að hugsa til þess, að kirkjulegir leiðtogar, kirkjuþing, kirkjuráð og aðrar slíkar stofnanir, skuli ekki hafa fyrir löngu verið búnir að ákveða og staðfesta þann vilja sinn, að flutningur biskupsstóls skyldi fram fara. Og ég sé ekki betur en nauðsynlegt sé og tel það enga goðgá, að Alþ. taki beinlínis af skarið um flutning biskupsstóls og ákveði, að biskupsstóllinn skuli fluttur að Skálholti. Þegar málið væri komið á það stig, að ljóst væri, að Alþ. væri ákveðið í því að styðja slíka till., er ég ekki í vafa um það, að kirkjuráð og aðrar slíkar kirkjulegar stofnanir mundu sætta sig vel við slíka tilhögun. Við vitum það, að prestastéttinni, eins og mörgum eða flestum öðrum stéttum í þessu landi, er mjög gjarnt að kasta á milli sín stórum og alvarlegum málum og hafa að bitbeini, með þeirri afleiðingu, að engin eða óveruleg niðurstaða hefur fengizt, og mér skilst, að þetta mál, flutningur biskupsstóls, sé eitt þeirra, svo að ég nefni nú ekki það deiluefni, hverjar aðferðir eigi að hafa við kosningu á prestum. Eins og ég drap á í upphafi, á flutningur biskupsstólsins sér megin- og full rök í sögu staðarins og sögu þjóðarinnar. Hitt er svo annað atriði, hvern veg á að fara til þess að koma þessu fram. Ég er einn af 7 mönnum í nefnd, sem kjörin var af áhugamönnum á Suðurlandi fyrir svo sem eins og 4 vikum til þess að vinna að því, svo sem auðið er, að koma biskupsstól á sinn gamla stað í Skálholti. Það er ekki um það að villast, að Sunnlendingar eru svo að segja einhuga um þetta mál, og ég er alveg viss um það, að svo má segja um íbúa í hinum tveim fjórðungum landsins, sem lágu undir leiðsögn Skálholtsbiskups. Þetta mundi fljótt koma fram, ef tekin væri upp ákveðin stefna í þessu mikilsverða tilfinningamáli hinnar íslenzku þjóðar. Svíar eiga í sinni kristni uppáhaldsstað, þ.e. Uppsali. Englendingar eiga sína Kantaraborg. Hvorug þessara borga er höfuðborg í viðkomandi landi. Getum við ekki hugsað okkar Skálholt vera svipaðan stað í framtíðinni og þessir tveir merku staðir eru hinum erlendu þjóðum? Ég vil álíta það, að Skálholt gæti orðið okkar Kantaraborg, okkar Uppsalir, þegar tímar liða. Ég legg ekki eyra að því, að það sé svo erfitt fyrir presta að ná fundi biskups í Skálholti. Ég tel miklu fremur, að þangað ættu þeir vissulega erindi og mættu gjarnan að Skálholtsstað koma oftar en einu sinni á ári. Þeir hefðu gott af því og staðurinn enn fremur. Þannig er það ekki til óhægri verka prestum á Íslandi í framtíðinni að ganga á fund biskupsins að Skálholti. Meira að segja mætti vel hugsa sér það, að ríki okkar væri um fleira stjórnað frá öðrum stöðum hér í landi en Reykjavík. Ég ætla svo ekki að viðhafa fleiri orð um málið að þessu sinni, en vafalaust mundi það gleðja mikinn meiri hluta íslenzku þjóðarinnar, ef sú ákvörðun væri til staðar á vígsludegi Skálholtskirkju á næsta sumri og lýðum ljós, að biskupsstóll skyldi jafnframt flytjast að Skálholti.



Herra forseti. Það er nú ekki ástæða til þess fyrir mig að fara að bæta miklu við það, sem ég sagði áðan um þetta mál. En þó vildi ég segja fáein orð að gefnu tilefni. Aðalerindi mitt hingað í ræðustólinn áðan var raunar að grennslast eftir því hjá hæstv. kirkjumrh., hvort vænta mætti frekari till., eins og hann orðaði það, um endurreisn Skálholts. Vissulega var það rétt orðað hjá hæstv. kirkjumrh., því að þá fyrst hefur Skálholt verið endurreist, þegar það hefur fengið sinn biskupsstól á ný. Fyrr er ekki um endurreisn Skálholts að ræða. En svar hans var, að ekki væri frekari till. að vænta að þessu sinni frá hæstv, ríkisstj., og er þá fullsvarað af hans hálfu því, sem ég innti eftir. Þegar ég lét þau orð falla, að mér virtist þetta frv. valda vonbrigðum, af því að menn hefðu búizt við öðru jafnframt, þá hafði ég fyrst og fremst í huga þá ræðu, sem hv. 1. þm. Vestf. var nýbúinn að flytja, þar sem greinilega kom fram frá þeim mikla áhugamanni um flutning biskupsstólsins, að hann hafi orðið fyrir vonbrigðum. Og það eru áreiðanlega fleiri en hann, sem hafa orðið það, og sjálfsagt allmargir hér í þingi, svo sem ráða má af þeim tillöguflutningi um þetta mál, sem átt hefur sér stað og ég gerði grein fyrir. En hæstv. ráðh. sagði, að það yrði tryggt með frv., að ekki yrði sett nein sú stofnun niður í Skálholti, sem kirkjan vildi ekki hafa þar eða kirkjunnar yfirvöld, sem mun vissulega vera rétt hjá honum, að mér skilst samkv. frv. Ég geri nú reyndar ekki ráð fyrir, að hér sé um mikla breyt. að ræða, því að tæplega mundi það hafa komið fyrir, enda þótt engin lög væru sett, að ríkisstj. eða Alþ. færi að setja niður í Skálholti stofnanir, sem kirkjan væri beinlínis andvíg að þar væru, og getum við víst verið því sammála, að það sé heldur ekki rétt að gera slíkt. Þær raddir heyrast stundum, m.a. hjá sumum kirkjunnar mönnum, að þjóðkirkjan sé ekki nógu sjálfstæð stofnun í landinu. Ef hæstv. ráðh. hefur skilið mín ummæli þannig, að ég væri að mæla gegn auknu sjálfstæði kirkjunnar, þá er þar um misskilning að ræða eða ég hef ekki hagað mínum orðum rétt. En hitt: verð ég að segja, að mér finnst ekki sjálfstæði íslenzkrar þjóðkirkju aukast mjög, þótt hún fái umráð yfir Skálholti á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir. Það væri að sjálfsögðu mikil aukning á sjálfstæði kirkjunnar, ef hún yfirleitt réði sínum málum, ef hún yfirleitt hefði umráð yfir því fé, sem varið er til kirkjunnar málefna, o.s.frv. Það væri aukning á hennar sjálfstæði. Og að ýmissa dómi væri það mikil aukning á sjálfstæði íslenzkrar kirkju, ef hún hætti að vera ríkiskirkja og yrði frjáls félagsskapur. Án þess að ég vilji taka afstöðu til slíks, nefni ég það. En þetta frv. er ekki mikið sjálfstæðismál fyrir íslenzka þjóðkirkju, sýnist mér. Það er mjög litið sjálfstæðismál a.m.k., þó að það kunni að vera eitthvað í þá átt. Þá voru látin falla orð um það áðan, að það væri ekki rétt að gera mál eins og biskupsstólinn eða kirkjumálin að tilfinningamáli, og eins og verið að finna að því, að af sumum ræðumönnum hér í dag hefði verið horft á þessi mál frá andlegum sjónarhól. Mér finnst það ekki aðfinnsluvert að líta á mál kirkjunnar frá andlegum sjónarhól, og ég vildi óska, að hæstv. kirkjumrh. tækist að vera jafnan staddur á þeim hól, þegar hann fjallar um kirkjumál.



Herra forseti. Það hefur í þessum umræðum nokkuð verið rætt um það, hvert eigi að vera verkefni biskups. Það hefur komið fram hjá hv. 1. þm. Vestf., að hann eigi fyrst og fremst að vera andlegur leiðtogi kirkjunnar, og það hefur komið fram hjá hæstv. dómsmrh. eða kirkjumrh., að hann eigi að hafa margþætt veraldleg skrifstofustörf með höndum. Mér finnst ekki úr vegi, að það sé spurt í framhaldi af þessu: Er hægt að ætla einum manni, að hann komist yfir þetta hvort tveggja, að hann komist yfir að sinna öllum þeim veraldlegu störfum, sem tilheyra stjórn kirkjunnar, og komist jafnframt yfir það að vera andlegur leiðtogi hennar, þ.e.a.s. ef kirkjunni er ætlað eitthvert raunverulegt, víðtækt verkefni? Ég held, að ef menn athuga þetta tvennt, hljóti niðurstaðan að verða sú, að það sé ofvaxið einum manni að leysa þetta starf af hendi, svo að vel sé. Sú var líka reyndin áður, þegar kirkjan hafði miklu hlutverki að gegna og meira í íslenzku þjóðlífi en hún hefur nú, að biskuparnir voru tveir, og þótti það ekkert of mikið. Þess vegna held ég, að ef menn horfa lengra og ætla kirkjunni eitthvert verulegt starf í íslenzku þjóðlífi, þá eigum við ekkert að vera að karpa um það, hvort það eigi að vera biskupsstóli í Reykjavík eða biskupsstóll í Skálholti eða biskupsstóll á Hólum. Þá væri það sennilega ekki óeðlileg lausn þessa máls, að biskuparnir væru þrír, sem er þá ekki nema fjölgun um einn frá því, sem áður var. Mér finnst þess vegna, að það eigi að athuga þetta mál frá því sjónarmiði, að biskupsstólarnir á Hólum og í Skálholti verði endurreistir, án þess að biskupsembættið væri lagt niður hér í Reykjavik. Menn eru að tala um það við ýmis tækifæri, að þeir telji nauðsynlegt, að störf kirkjunnar séu aukin, og vissulega má færa mörg rök af því, að það sé þörf fyrir það, að starf kirkjunnar verði aukið á ýmsum sviðum þjóðlífsins, og kannske helztu vonirnar um batnandi þjóðlif einmitt bundnar við það, að kirkjan geti aukið starfssvið sitt. En það er ekki hægt að ætlast til þess, að kirkjan geti sæmilega sinnt þessu verkefni, nema henni sé séð sæmilega fyrir starfsmönnum og starfsfé. Ég hygg, að það sé rétt, að íslenzk kirkja býr við lakari fjárhagslegar aðstæður en kirkja nokkurs annars lands. Og þess vegna verða menn að gera sér fullkomlega grein fyrir því, að ef þeir meina það í alvöru, að þeir vilji aukið starf kirkjunnar og bætta aðstöðu hennar, þá verður að skapa henni betri aðstöðu til starfsmannahalds og yfirstjórnar og betri fjárhagsaðstöðu en hún býr við í dag. Annars eru þetta ekki annað en marklaus orð, þegar menn eru að tala um það, að auka eigi starfsemi kirkjunnar. Við vitum það, að eins og okkar þjóðfélag er í dag, þá er það orðið miklu margbreyttara og margþættara en okkar þjóðlíf var áður, og þetta hefur það í för með sér, að ef kirkjan á að geta starfað í samræmi við hina breyttu tíma, þá þarf hún á meiri starfskröftum og starfsfé að halda en hún áður hafði. Og ég held, að það væri engin ofrausn, þó að þannig væri búið að yfirstjórn kirkjunnar, að það væri bæði biskupsstóll í Reykjavik og svo einnig í Skálholti og á Hólum. Ég held, að þannig mundi bezt takast að sinna til fulls þeirri veraldlegu stjórn, sem starfsemi kirkjunnar útheimtir, og þó sérstaklega þeirri andlegu leiðsögn, sem starf hennar útheimtir. Og þegar maður litur á hinn sífellt aukna embættismannafjölda, sem er að mörgu leyti eðlilegur, vegna þess að starfshættirnir í þjóðfélaginu breytast þannig, þá held ég, að mönnum ætti ekki að vaxa það neitt í augum, þó að biskupsstólarnir í Skálholti og á Hólum væru endurreistir, þrátt fyrir að biskupssetur væri látið haldast hér í Reykjavik. En hitt er ég sannfærður um, að ef þessari skipun væri komið á, ef biskup væri áfram hér í Reykjavík og biskupsstólarnir á Hólum og í Skálholti endurreistir, þá gætum við vænzt þess, að kirkjan gæti náð betri árangri af starfi sínu en raun ber vitni um í dag. Og það, sem ég vil leggja áherzlu á að síðustu, er einmitt þetta: Ef við meinum eitthvað með því, að við viljum aukið hlutverk og aukið starf kirkjunnar, þá megum við ekki skera allar fjárveitingar við nögl og halda fast við allt starfsmannahald hennar, því að það gildir að sjálfsögðu um kirkjuna eins og aðrar stofnanir nú, að hún getur ekki leyst sitt starf af hendi, svo að vel sé, nema henni sé séð fyrir nægu starfsmannahaldi og nægu fjármagni.



Herra forseti. Ég tek undir það með hv. 4. þm. Sunnl., að mér þykja þessar umr. ánægjulegar og lýsa áhuga fyrir mikilvægu málefni, og er ekki nema gott, að menn láti uppi um það skoðanir sínar. Og sízt ætla ég að finna að, þó að þær séu nokkuð á mismunandi veg, eins og ætið hlýtur að verða, þar sem menn reyna að hugsa sjálfstætt um þau verkefni, sem fyrir liggja. Hins vegar get ég ekki að því gert, að ég verð að benda á, að umr. hafa nokkuð farið út fyrir það verkefni, sem fyrir liggur, þetta frv., hvort sem menn telja það merkilegt eða ekki, þar sem jafnvel hv. 4. þm. Sunnl. vék að því, sem er fróðlegt að heyra og engin ástæða til þess að láta fram hjá sér fara, að það væri enginn, sem kæmi til þess að segja, að Íslandi þyrfti að stjórna frá Reykjavík. Þetta er merkileg yfirlýsing og harla athyglisverð. Það er spurningin um það, hvort menn telja, að Ísland hafi gott af því, eins og önnur þjóðlönd, að hafa öflugan höfuðstað, sem geti orðið einn meginásinn í sjálfstæðri tilveru þjóðarinnar. Það var engin tilviljun, að Jón Sigurðsson gerði það að einni aðaluppistöðunni í stjórnmálaskrifum sínum hinum fyrri að benda Íslendingum á það, að án slíks höfuðstaðar væri mjög erfitt að halda uppi sjálfstæðu ríki, því að ein meginástæðan til þess, hversu báglega gekk hér um margar aldir, var, að menn höfðu ekki eignazt neinn einn höfuðstað. Jón Sigurðsson, sá mikli stjórnmálamaður, kom auga á þetta, benti á það, ef ekki fyrstur, þá manna skýrast, og reynslan hefur margfaldlega sannað, að hann hafði rétt fyrir sér. Það voru margir, sem töldu þá, að það mundi verða íslenzku þjóðinni til ófarnaðar, ef hinir æðstu embættismenn og Alþ. yrði sett niður í hinni hálfdönsku Reykjavík. Það varð ekki langt þangað til Reykjavík varð eins íslenzk og nokkur annar staður á landinu. Og tilvera og vöxtur Reykjavíkur sem höfuðstaðar er vissulega eitt af því, sem hefur mest stuðlað að sjálfstæði íslenzku þjóðarinnar og alhliða - ég legg áherzlu á: alhliða vexti þjóðlífs hér á undanförnum áratugum. Að svo miklu leyti sem umr. eða óskirnar um flutning biskupsdæmis úr Reykjavík byggjast á slíkum hugsunarhætti, sem hv. 4. þm. Sunnl. hér hreyfði, verð ég því mjög eindregið að mótmæla og telja, að stórt skref sé stigið aftur á bak. Hitt má vel vera, að hagkvæmniástæður og tilfinningaástæður geti farið saman í þessum efnum og ágreiningur þurfi ekki að verða eins mikill í framkvæmd um þetta og sumir vilja nú vera láta. Ég drap á það í minni síðustu ræðu og þarf ekki að endurtaka það. Það má vera, að ég hafi misskilið, en þegar hv. 4. þm. Sunnl. gat þess, að við þyrftum að fá okkar Kantaraborg, þá hef ég þá hugmynd, að embættissetur erkibiskupsins af Kantaraborg sé í London, en ekki Kantaraborg. Ég hygg, að hann hafi stóra höll sem embættissetur í London. Það má vel vera, að hann hafi aðsetur í Kantaraborg líka, eins og hv. 1. þm. Vestf. vildi láta biskupinn yfir Íslandi hafa aðsetur á báðum stöðum, en þetta stendur svona fyrir mér. Það má vera, að þetta hafi skolazt, en ég hygg, að það dæmi, sem hv. 4, þm. Sunnl. þarna vitnaði til, afsanni gersamlega hans kenningu. En það er algert aukaatriði og skiptir ekki neinu máli. Varðandi það, sem hann sagði og lét hníga að, að það kynni að vera á valdi ríkisstj. að flytja biskupsdæmið til Skálholts án atbeina Alþ., þá skal ég játa, að þetta hef ég ekki kannað til hlítar. Það er rétt hjá honum, að biskupssetrin voru hingað flutt með ákvörðun konungs á sínum tíma, en hann var þá einvaldskonungur og þurfti ekki að leita til annarra stjórnarvalda. En ég er ekki örugglega viss um, hvort það er nokkurs staðar beinlínis bundið í lögum, nema með þessum gömlu konungstilskipunum, að biskupssetur skuli hér vera. Hitt vil ég benda á, að í 1. um kirkjuráð frá 3. júní 1957 segir í 14. gr.: „Kirkjuþing hefur ráðgjafaratkvæði og tillögurétt um öll þau mál, er kirkju, klerkastétt og söfnuði landsins varða og heyra undir verksvið löggjafarvaldsins eða sæta forsetaúrskurði. Það hefur og rétt til þess að gera samþykktir um innri málefni kirkjunnar, guðsþjónustu, helgisiði, fermingar, veitingu sakramenta og önnur slík. Þær samþykktir eru þó eigi bindandi, fyrr en þær hafa hlotið samþykki kirkjuráðs, prestastefnu og biskups.“ Ég hygg, að það sé alveg ljóst samkv. þessu, að flutningur biskupsdæmís úr Reykjavík, hvað þá fjölgun biskupa, sem alls ekki verður gerð nema með lagabreytingu, - en flutningur biskupsstóls úr Reykjavík, hvert sem væri, mundi óheimill samkv. þessum ákvæðum, nema áður væri búið að bera það mál undir kirkjuþing. Það er þess vegna algjör fjarstæða, að ríkisstj. geti gert þetta upp á sínar eigin spýtur, en það væri að vísu formlega löglegt, ef Alþ. setti lög um það nú. Það getur gert það, en þá væri gengið gegn því heitorði, sem þjóðkirkjunni var gefið með setningu kirkjuþingslaganna á árinu 1957. Ég held þess vegna, að við getum sparað okkur að mestu leyti umr. um flutning biskupsdæmis á þessu stigi málsins. Þótt það væri formlega heimilt með löggjöf, þá væri það gegn því heitorði, sem gefið hefur verið, ef það væri nú gert, nema þá með því að kalla kirkjuþing saman og fá þess samþykki. Og ég vil játa, að það kynni vel að breyta minni skoðun á þessu máli, ef kirkjuþing, kirkjuráð og biskup óskuðu eftir flutningi biskupsdæmis til Skálholts. Ef þessir aðilar, sem þarna hafa nánast samband við þá, er mest eiga í húfi, óska eftir slíkri breyt., þá tel ég, að við, sem erum henni andvígir, mest af hagkvæmniástæðum, eigum að endurskoða okkar afstöðu og íhuga málið að nýju. Ég hef enga slíka fyrirframfordóma í þessu máli, jafnframt því sem ég tek fram, að ég var ekkert að víta, að það væru tilfinningar manna, sem réðu í þessu máli, þó að hv. 3. þm. Norðurl. e. liti þannig á. Ég bara sagði það sem staðreynd, að það virðast vera tilfinningar og jafnt á báða bóga, sem þarna ráða ákaflega miklu. Þess vegna hafa rökræður um málið kannske ekki svo mikið að segja.  Hv. 3. þm. Norðurl, e. fannst litið til koma þess sjálfstæðis, sem kirkjan fengi með samþykkt þessa frv. Ég segi ekki, að þetta frv. valdi þar miklum aldahvörfum. Mér hefur aldrei dottið í hug að halda því fram. Ég tel hins vegar, að það sé spor í þá átt að efla sjálfstæði kirkjunnar, m, a. með því, að það er verið að fara eftir till. kirkjuþings í þessu máli. Kirkjuþingið hefur ekki borið fram till. um endurreisn biskupsdæmis í Skálholti, heldur um þá ráðstöfun, sem hér liggur fyrir. Hin löglegu yfirvöld kirkjunnar hafa óskað eftir þessari meðferð, en ekki annarri. Og það er hlálegt að tala um að vilja auka sjálfræði þeirrar stofnunar, en fara svo með þau mál, sem hún telur mjög miklu máli skipta, þvert ofan í þær till., sem hún hefur borið fram, og reyna að gera eins litið úr þeim á allan veg og hægt er, eins og hv. 3. þm. Norðurl. e. óneitanlega hefur hér gert. Það er þá einnig á það að líta, sem hv. 7. þm. Reykv, einnig kom inn á, að kirkjan hefur ekki svo ýkjamiklu fé yfir að ráða, að það sé alveg tómt mál fyrir hana, hvort hún fær til ráðstöfunar 1 millj. kr. á ári, þótt bundið sé við tiltekinn stað, en 1 millj., sem hún gæti ráðstafað án fyrirsagnar Alþ. og ríkisstj. Til allra kirkjulegra málefna nú er á fjárl. ekki varið nema eitthvað 161/2 millj. kr., og þar af eru 800 þús. kr. til byggingar Skálholts og nær 131/2 millj. kr. til embætta sóknarpresta og prófasta. Og hitt féð er fyrir utan biskupsdæmið liðað niður í 15 smáliði eftir fyrirsögn Alþ., þannig að þótt við skulum ekki gera of mikið úr þessu, og ég segi ekki, að þetta valdi neinum aldahvörfum, þá er hér verið að ræða um mál, sem hefur töluverða þýðingu fyrir kirkjuna og engan veginn ómerkilegt atriði, hvernig til tekst. Og ég hef ríka ástæðu til að ætla, bæði vegna ummæla kirkjuþingsmanna og eins ummæla hv, þm. hér allra nema hv. 3. þm. Norðurl. e., að þeir telji þetta vera töluvert merkilegt mál einmitt fyrir kirkjuna, þó að það sé ekki eitt af þeim, sem úrslitum ráða um landssögu. Það skulum við allir játa fúslega. Svo óviðkomandi málinu sem það er, hvort við viljum flytja þennan eina biskup til Skálholts eða ekki, þá er hitt enn þá annað mál, sem hv. 7. þm. Reykv. aðallega gerði að umræðuefni, hvort við teljum ástæðu til þess að hafa hér einn biskup eða þrjá, og skal ég þó ját:a, að ég hef vikið að því í mínum orðum. Það má vafalaust margt um það segja. Ég lít þannig á og segi það að gefnu þessu tilefni, að ég tel, að kirkjuna vanti ekki endilega þrjú höfuð, þótt það geti verið gott að vera þríhöfðaður að vísu fyrir þá, sem upp á slíka gripi halda, heldur vanti kirkjuna starfsmenn á fjölmennustu stöðunum. Það er það, sem kirkjuna vantar. Það er vel séð fyrir kirkjulegri þjónustu í strjálbýli landsins, og við skulum ekki vera að hræsna með það, að viða er sóknarskipun nú slík, að þessir menn eiga erfitt með að finna sér fullt verkefni við kirkjuleg störf, eftir að fækkað hefur í byggðarlögum og samgöngur eru orðnar miklu greiðari en áður og kennslumál eru að mestu leyti komin úr höndum þeirra og þeir hafa viðast látið af búskap. Þetta vitum við allir, að margir prestar hafa ekki ýkjamiklum störfum að gegna dagsdaglega, þótt hitt kunni að vera rétt, að þeir menn, sem nægum andlegum áhuga eru gæddir, geti ætið fundið sér nóg verkefni og æskilegt væri, að þeir væru sem allra flestir. Á hinu stendur, að fá nægan prestafjölda, t.d. hér í Reykjavík og ég mundi ætla viðar, þangað sem fólkið er komið. Og þá skiptir engu máli, hvort við teljum það æskilegt, að fólkið þyrpist hingað, eða ekki. Við skulum bara játa, að við lifum í því þjóðfélagi, að fólkið dvelst hér, og þá verður að sjá því fyrir nauðsynlegri þjónustu. Það gilda ákveðnar lagareglur um fjölgun presta hér í Reykjavík. Það skal játað, að undanfarandi stjórnir og þ. á m. ég fram á síðasta ár sem kirkjumrh. fylgdum þessum reglum ekki til hlítar eftir. Það var ekki veitt fé á fjárl. til prestafjölgunar, eins og lög sögðu þó fyrir um. Ég ásaka engan fyrir vanrækslu í þessum efnum, bara bendi á, hvernig ástandið er í raun og veru. Eftir till. kirkjuráðs og biskups beitti ég mér fyrir því á s.l. ári, að nauðsynlegar fjárveitingar yrðu teknar upp í þessu skyni, og mæltist til þess við safnaðarstjórnir hér í Reykjavík, að gerðar yrðu till. um breytta safnaðarskipun í samræmi við þessi lög, svo að þeim yrði framfylgt. Enn hafa þessar till, ekki fengizt fram vegna einhverrar - ég vil segja nánast óskiljanlegrar mótstöðu sumra aðila og misskilnings á því, sem fyrir liggur. Mér dettur ekki í hug, að það vaki nokkuð illt fyrir neinum þeirra, sem þarna hafa haft andstöðu í frammi, og þeir hyggja sig vafalaust hafa rétt mál að verja og sjá ýmsa örðugleika, ef fleiri prestar koma. En ef við höfum trú á því, eins og ég hef, að prestar geti gert mikið gagn, og ég tek undir það með hv. 7. þm. Reykv., að það getur orðið mikilvægur þáttur í að hindra hér margs konar spillingu og það, sem verr fer í þjóðfélaginu, að prestastéttin fái að njóta sín, þá er það fyrsta, að nógur prestafli sé til og hafi aðstöðu til að starfa í fjölmennustu byggðarlögunum. Og það eru ekki nein tengsl við gamla staði eða háar hugsjónir um það, hvernig þetta ætti að vera, sem geta ráðið úrslitum, heldur það raunverulega, daglega starf á milli fólksins, þess lifandi fólks, sem lifir í landinu. Og slík fjölgun á starfsliði kirkjunnar er auðvitað ólíkt mikilsverðari en það að láta sér detta í hug, að þrír biskupar á Íslandi hefðu miklu hlutverki að gegna í bráð. Og þegar hv. 7, þm. Reykv. talar um það, að áður fyrr hafi tveir biskupar verið hér í landi og haft ærin störf, þá er það rétt, þeir voru lengst af tveir og höfðu ærin störf. En þá voru þeir um leið forstjórar yfir mesta auðsafni, sem til hefur verið á Íslandi bæði fyrr og siðar. Það var eins og biskupinn hefði það þá sem aukaverk að vera forstjóri Sambands ísl. samvinnufélaga. Þeir voru síður en svo eingöngu andlegir embættismenn. Þeir höfðu mesta auðsafn, forstjórn mesta fjársafns, sem hlutfallslega hefur verið saman komið á Íslandi, og þeir höfðu stórkostlegt veraldarvald að auki, og margir hinna mikilhæfustu þeirra voru einnig helztu forsjármenn og forustumenn landsins í baráttu þjóðarinnar við hið erlenda vald, og fyrir utan hin eiginlegu kirkjumál voru þeir þá einnig forstjórnarmenn allra fræðslumála í landinu. Við skulum horfa á þetta alveg raunhæft, að þessi verkefni eru nú komin á ótalmargra annarra hendur. Það er ekki vegna þess, að það sé ástæða til að gera lítið úr starfi biskups, það er síður en svo. En það er orðið með allt öðrum hætti, annars eðlis en áður var, og verður þess vegna að gera sér grein fyrir, að þegar talað er um, að tveir biskupar hafi verið áður, þá eru það allt önnur störf en nú er um að ræða. Það má segja, að þeir höfðu þá samsvarandi störf, eins og ég segi, sem þeir hefðu SÍS undir einum verndarvængnum, hálft stjórnarráðið, alla valdstöðu fræðslumálastjóra, og við getum talið upp meginhluta af embættisbákni landsins. Mér finnst í þessu efni eins og öðrum, þá séu auðvitað háleitar hugmyndir og góðar hugsjónir ómetanlegar, en fyrst og fremst er að leysa úr þeim raunhæfu verkefnum. Ég vil mega treysta því, að þó að menn játi, að heimurinn sé ekkí frelsaður með þessu frv., þá fái það þó notið velvildar og fái greiðan framgang. Og ég tel það að vísu einnig góðs vita og meðmæli með frv., að það hefur orðið til þess að koma á stað þessum umr. hér í dag, sem eru utan við þetta daglega stjórnmálaþvarg, en eru þó vissulega um mikilvægt efni, sem við allir eigum að hugsa um og reyna að gera okkur einhverja grein fyrir, hver eftir beztu getu.



Herra forseti. Það hefur í sambandi við þetta frv. verið nokkuð rætt um biskupsstólinn hér á landi. Þetta er raunar ofur eðlilegt, að umr. um það mál blandist saman við þetta, úr því að verið er að ræða um Skálholtsstað og afhendingu hans til þjóðkirkjunnar. Vitanlega er það þannig, að meðan hér er ríkiskirkja, þá er það Alþingi, sem hefur æðstu stjórn þeirra mála og þ. á m. að ákveða, hvar biskup eigi að vera. Um þetta er hins vegar ekkert í frv., sem hér liggur fyrir, það er ekkert nefnt viðkomandi dvalarstað biskups þar. Nú má vera og er sjálfsagt hægt að gera þetta upp hér á Alþ. í sambandi við þetta mál og taka ákvörðun, um leið og það er afgreitt, ef menn vilja, að þar verði biskup. Að vísu var það svo, að hæstv. ráðh. benti áðan á það, að slík mál ættu að koma til álita hjá kirkjuþingi, áður en þeim væri ráðið til lykta á Alþ. Og hvernig sem um það fer, hvort þetta verður gert upp nú eða ekki talið tímabært að svo stöddu að ákveða um það, þá vil ég benda á eitt atriði í sambandi við þetta mál. Mér sýnist við fljótlegan yfirlestur á frv., að það gæti verið réttara að setja inn í það heimild til þess, að þar yrði ákveðinn biskupsstóll. Ef frv. verður samþ. óbreytt, eins og það er, og þjóðkirkjunni afhentur Skálholtsstaður, þá skilst mér, að þar sé ekki hægt að setja upp neina starfsemi og ekki heldur að ákveða þar biskupssetur nema með samþykki hinna nýju eigenda staðarins. Nú er að vísu um það rætt, að ákvörðun um það, hvar biskup eigi að sitja, mundi verða tekin í samráði við hin kirkjulegu yfirvöld. En þó sýnist mér, að það mundi vera réttara að hafa þetta heimildarákvæði í 1., því að þá gæti Alþ., sem á að hafa hér úrskurðarvald, komið sínum vilja fram í því efni án þess að vera öðrum háð um þá ákvörðun. Og ég sé ekki, að þetta ætti að saka neinn, þó að slíkt væri gert. Ég vildi því beina því til þeirrar hv. n., sem fær þetta. frv. til athugunar, hvort hún vildi ekki gera till. um að taka upp í frv. slíkt ákvæði um heimild til þess, að þarna yrði biskupssetur síðar, ef ekki þykir tímabært eða eðlilegt af ýmsum ástæðum að taka um þetta mál fullnaðarákvörðun nú á þessu þingi.