Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í frv. því, sem hér er til umr., um breyting á lögum um meðferð opinberra mála, felast tvær grundvallarbreytingar frá gildandi lögum: í fyrsta lagi, að sakadómurum í Reykjavík verði fjölgað úr einum í 3–5, og í öðru lagi, að stofnað verði embætti saksóknara ríkisins, er taki að mestu við ákæruvaldinu úr höndum dómsmrh. Er síðargreinda breytingin enn þýðingarmeiri en hin fyrri. Frv. um svipað efni hafa oft verið borin fram áður hér á Alþingi, og eru því rök þau, sem hníga að nauðsyn þessara breytinga, alkunn. Fjölgun sakadómaranna í Reykjavík og skipun yfirsakadómara, sem á að skipta með þeim störfum og hafa á hendi yfirstjórn embættisins og fyrirsvar út á við, er viðurkenning á þeirri staðreynd, að dómarafulltrúarnir við sakadómaraembættið hafa í reynd starfað sem sjálfstæðir dómarar og sýnt það í verki, að þeir eru færir um það. Það fyrirkomulag að láta einn mann bera ábyrgð á störfum svo margra fulltrúa, er óhæft, enda ógerlegt fyrir sakadómara að fylgjast með rannsóknum og samningu dóma í öllum þeim fjölmörgu málum, sem embættið þarf að afgreiða. Er þá miklu eðlilegra, að hver starfi sjálfstætt undir verkstjórn yfirsakadómara. Með þessari breytingu hafa dómarafulltrúarnir þá aðstöðu og þann embættistitil, sem störfum þeirra sæmir. Verður með þessu móti einnig miklu betur tryggt en áður, að hinir færustu menn hverfi ekki úr þessum stöðum og úr þjónustu ríkisins, en á því hefur borið nokkuð mikið undanfarið. Verður það aldrei ofmetið að búa svo um hnútana, að færir og reyndir menn fáist til að gegna þessum störfum, en á það hefur skort, meðan þeir voru settir skör lægra en verk þeirra verðskulduðu. Í 2. gr. frv. er nýtt ákvæði á þá leið, að í Reykjavík geti þrír sakadómarar í sameiningu rannsakað og dæmt mál, ef vafi þykir leika á um mikilsverð sönnunar- eða lagaatriði. Þetta er mjög athyglisvert nýmæli, sem ætti að leiða til vandaðri málsmeðferðar, aukins trausts á sakadómi og öruggari og réttlátari dómsniðurstöðu. Í 3. gr. frv. segir, að saksóknari ríkisins fari með ákæruvaldið. Hér er um stórfellda breytingu að ræða, þar sem ákæruvaldið hefur fram til þessa svo til eingöngu verið í höndum dómsmrh. Ákæruvaldið er mjög öflugt vald í þjóðfélaginu. Það er augljóst mál, að sá ræður miklu, sem ræður því, hverjir eru sóttir til saka og hverjir ekki. Í lýðræðisþjóðfélagi hlýtur það að vera einn af hornsteinum þjóðskipulagsins, að þessu valdi sé beitt af fyllsta hlutleysi og réttsýni og handhafi þess njóti óskoraðs trausts. Á þetta hefur nokkuð þótt skorta, á meðan dómsvaldið er í höndum pólitísks ráðherra. Misbeiting valdsins gæti komið fram í ýmsum myndum, t.d. þannig, að sá, sem talinn er sekur, sé ekki ákærður, og eins hinu, að ákæra sé látin dragast úr hófi fram. Sakamál, einkum hin meiri háttar, hafa oft pólitíska þýðingu, og þá er viðkomandi ráðherra, sem auðvitað á sér marga andstæðinga, gjarnan tortryggður og það jafnvel engu að síður, þótt hann hafi beitt ákæruvaldinu eftir beztu samvizku og af fullkomnum heiðarleika. Það nægir því ekki, að skipan ákæruvaldsins sé með þeim hætti, að allir séu jafnir fyrir lögunum, heldur verður hún líka helzt að vera þannig, að allir trúi því, að þeir séu jafnir fyrir lögunum. Þetta verður bezt framkvæmt með skipan óháðs saksóknara, er fullnægi lagaskilyrðum til skipunar dómaraembættis í hæstarétti, eins og frv. gerir ráð fyrir. Er þetta miklu meiri breyting en menn gera sér ef til vill grein fyrir í fljótu bragði, m.a. fyrir þá sök, að eigi eru gerðar aðrar kröfur til dómsmrh., eins og annarra ráðherra, en að hann sé læs og skrifandi, þótt sem betur fer hafi það að jafnaði verið svo, að þetta ráðherraembætti hafi skipað löglærður maður. Til að skýra betur hlutverk saksóknara vil ég leyfa mér að vísa til 7. gr. frv., 1. mgr., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Saksóknari skal hafa gætur á afbrotum, sem framin eru. Hann kveður á um rannsókn opinberra mála og hefur yfirstjórn hennar og eftirlit. Getur hann gefið lögreglumönnum fyrirmæli og leiðbeiningar um framkvæmd rannsóknar og verið við hana staddur eða látið fulltrúa sinn vera það. Hann höfðar opinber mál, sbr. þó 112.–114. gr., tekur ákvörðun um áfrýjun þeirra og gegnir að öðru leyti þeim störfum, sem honum eru falin í lögum.“ Af þessu ákvæði er m.a. ljóst, að óbreytt standa ákvæði laga um meðferð opinberra mála, 112.–114. gr., þess efnis, að dómara sé heimilt að afgreiða mál sjálfur án ákæru eða geti höfðað það af sjálfsdáðum, ef um minni háttar brot er að tefla eða sökunautur hefur skýlaust játað á sig brotið. Í 7. gr. frv. segir enn fremur, í 3. mgr., að haldast skuli sérákvæði í lögum, þar sem svo er mælt, að dómsmrh. kveði á um rannsókn, höfðun og áfrýjun opinberra mála. Þegar svo stendur á, gefur dómsmrh. saksóknara fyrirmæli um rannsókn og aðrar framkvæmdir og leggur samþykki sitt á ákæruskjal og áfrýjunarstefnu. Þau tilfelli, þar sem dómsmrh. mundi halda áfram að fara með ákæruvaldið, er einkum að finna í hegningarlögunum, en samkvæmt þeim hefur dómsmrh. á hendi ákæruvaldið, ef um landráð eða brot gegn stjórnskipun ríkisins er að ræða. Enn fremur heyrir undir dómsmrh. skv. hegningarlögunum heimild til að fella niður saksókn og fresta ákæru. Kæmi mjög til álita að breyta þessu síðargreinda ákvæði hegningarlaganna að samþykktu þessu frv., sem hér er til umr., og fela þetta vald í hendur saksóknara. Verða menn að hafa í huga, að þetta frv, er aðeins einn áfangi af mörgum á fyrirhugaðri braut, er stefnir að bættri réttarskipan. Menn hafa helzt fundið það þessu frv. til foráttu, að samþykkt þess mundi leiða af sér mjög aukin útgjöld ríkissjóðs. Ég held þó, að allt of mikið sé gert úr þessari mótbáru. Að sjálfsögðu leiðir af þessu talsvert aukinn kostnað. En menn verða að gera sér grein fyrir því, að jafnvel án samþykktar þessa frv. kynni að vera þörf á að fjölga starfsliði, þannig að kostnaðaraukinn væri að nokkru leyti óhjákvæmilegur. En á móti kemur hér líka ýmiss konar sparnaður, sem mundi leiða af samþykkt þessa frv., og þegar öllu er á botninn hvolft, álít ég, að hreinn kostnaðarauki yrði sáralítill. Fjölgun sakadómaranna mun væntanlega ekki leiða af sér fjölgun starfsmanna hjá því embætti. Breytingin verður sú, að dómarafulltrúarnir verða sakadómarar. Á hinn bóginn gæti þessi skipan útrýmt því fyrirkomulagi að mestu að skipa sérstaka setudómara til þess að fara með einstök meiri háttar opinber mál, en af því hefur oft leitt allmikinn kostnað, sem nú verður unnt að spara. Að sjálfsögðu þarf væntanlegur saksóknari á fulltrúum og starfsliði að halda. Sumt af því fólki yrði þó ekki nýir ríkisstarfsmenn, heldur flyttust aðeins úr dómsmrn. til saksóknara. Í þessu sambandi er rétt að benda á ákvæði 42. gr. frv., þar sem segir, að „saksóknari sæki öll opinber mál í hæstarétti án sérstaks endurgjalds“, og enn fremur 21. gr. frv., þar sem segir, að „saksóknara eða fulltrúa hans sé rétt að sækja mál fyrir héraðsdómi“. Fram að þessu hefur þetta verið þannig, að sækjendur hafa eingöngu verið skipaðir málflutningsmenn, sem hafa að sjálfsögðu tekið sína þóknun fyrir, en þarna mundu þau útgjöld sparast að mjög miklu leyti. Þá má enn fremur benda á 33. gr. frv., sem segir, að „saksóknari sækir mál í héraði og fyrir hæstarétti, svo og fulltrúi hans í héraði, án sérstaks endurgjalds, en verði ákærða í slíku máli dæmt að greiða sakarkostnað, skal honum gert að greiða tiltekna fjárhæð málssóknarlauna, er renna í ríkissjóð“. Ég held því, að þó að óhjákvæmilega leiði af þessu nokkurn kostnað, þá komi þarna ýmiss konar sparnaður á móti, þannig að mismunurinn verði ekki svo ýkjamikill. En með samþykkt þessa frv. mundi réttaröryggi í landinu verða aukið og ýtt undir greiðari afgreiðslu dómsmála. Allshn. hefur athugað þetta frv., og hafa fjórir af fimm nm. mælt með því, að það verði samþykkt, einn þeirra þó með fyrirvara um það að flytja eða styðja brtt., ef fram kynnu að koma við frumvarpið.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. (JÞ) gat um áðan, hef ég undirskrifað þetta nál. með fyrirvara, en í þeim fyrirvara felst ekki það, að ég sé andvígur þessu frv. eða hafi meiri háttar athugasemdir við það að gera, heldur er ég þvert á móti, eins og reyndar kom fram í framsögu hans, þessu frv. meðmæltur, og mæli ég eindregið með samþykkt þess, þó að ég hafi leyft mér að flytja eina brtt. þar við, Hv. frsm. hefur nú gert grein fyrir afstöðu og sjónarmiði meiri hl., sem mælir með þessu frv., og þar sem ég er í þeim meiri hl., hæfir ekki, að ég fari um það mörgum orðum. En um leið og ég mæli fyrir þessari brtt., sem ég hef flutt, vil ég þó leyfa mér að segja um þetta nokkur orð almennt. Það er rétt, eins og kom fram hjá hv. frsm., að í þessu frv. felast tvö meginatriði eða tvær meginbreytingar frá núverandi skipan þessara mála, þ.e.a.s. fjölgun sakadómara í Reykjavík og stofnun saksóknaraembættis, er taki við ákæruvaldi því, sem nú er í höndum dómsmrh. eða dómsmrn. Að því er fyrri breytinguna snertir, að sakadómarar í Reykjavík skuli framvegis vera 3–5, vil ég segja það, að ég tel hana, eins og nú er komið, sérstaklega sanngjarna og eðlilega. Og ég lít eiginlega á hana sem lögfestingu á því ástandi, sem í raun og veru er komið á í framkvæmdinni. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að Reykjavík hefur verið í ákaflega örum vexti á undanförnum árum, og samfara því hafa dómsstörf hér í borginni stöðugt farið vaxandi. Þess vegna hefur þróunin orðið sú, að upphaflega bæjarfógetaembættinu, sem hér var sett á stofn árið 1803 og stóð óskipt allt fram til 1917 eða 1918, - þangað til því var skipt með lögum frá 1917, - hefur á síðari árum smám saman verið skipt í fleiri sjálfstæð embætti. En eins og ég áðan sagði, var þessu bæjarfógetaembætti fyrst skipt með lögum frá 1917, sem komu til framkvæmda 1918, og var þá skipt í bæjarfógetaembætti og lögreglustjóraembætti. Og árið eftir, 1919, var strax veitt heimild til löggildingar á fulltrúum við bæjarfógetaembættið til þess að gegna þar eiginlegum dómarastörfum, og sú heimild var þegar notuð. Næst átti sér svo stað skipting á þessu embætti 1928, en þá voru í raun og veru bæði þessi embætti, bæjarfógetaembættið og lögreglustjóraembættið, í sinni þáverandi mynd lögð niður, en reist á þeim grunni 3 embætti, lögmannsembættið í Reykjavík, lögreglustjóraembættið í Reykjavík og tollstjóraembættið í Reykjavík. Tvö hin fyrst töldu fóru með dómarastörf, lögreglustjóra var þá ætlað að fara bæði með sakamál og svokölluð lögreglumál. Enn var þróunin á þá lund, að sýnt var, að þörf mundi verða fleiri dómara í Reykjavík. Þess vegna var það, að í upphaflega frv. að einkamálalögunum frá 1935 var gert ráð fyrir, að lögmenn í Reykjavík yrðu tveir eða fleiri. Þetta ákvæði í frv. var fellt niður, en í stað þess var þá sett ákvæði inn, þar sem heimilað var með reglugerð, að fulltrúar lögmannsins, einn eða fleiri, hefðu með höndum hvers konar dómsathafnir undir eftirliti lögmanns. Þessi heimild kom eiginlega strax til framkvæmda, en þó svo, að framkvæmdin var sú, að allt til 1942 voru dómar í Reykjavík upp kveðnir af lögmanni, enda þótt með málin hefðu farið og dómana hefðu samið fulltrúar við embættið. En 1943 fóru fulltrúar við það embætti að kveða upp dóma í eigin nafni, og hefur sá háttur haldizt síðan. Um opinberu málin er það að segja, að upphaflega var frv. um það efni samið af lögfræðinganefndinni 1934, sem að einkamálalögunum stóð, og var það frv. lagt fram bæði á þingi 1939 og 1940, en dagaði uppi í bæði skiptin. En þó að svo færi, varð ekki hjá því komizt á þessu tímabili að skipta enn embættunum í Reykjavík, sem með dómsstörf fóru og önnur þau störf, sem almennt heyra undir sýslumenn, þannig að árið 1939 voru sett lög um dómsmálastörf í Reykjavík o.fl. Þá var embættunum fjölgað enn, þannig að þau urðu 4, þ.e.a.s. embætti lögreglustjóra, embætti sakadómara, embætti lögmanns og embætti tollstjóra. 1943 voru svo enn á ný sett lög um þetta efni og embættum þessum skipað á þá lund, sem þau eru enn í dag, og sett upp fimm embætti, þ.e.a.s. embætti lögreglustjóra, embætti sakadómara, embætti borgardómara, embætti borgarfógeta og svo embætti tollstjóra, eins og verið hafði, en lögmannsembættinu var með þessum lögum skipt á milli borgardómaraembættisins og borgarfógetaembættisins. Árið 1947 var svo, eins og gerð er grein fyrir í grg. með þessu frv., sem hér liggur fyrir, skipuð ný lögfræðinganefnd til þess að fjalla um meðferð opinberra mála, og sú lögfræðinganefnd skilaði áliti 1948, og frv. hennar var lagt fram á þingunum 1948 og 1949. Í þessum frumvörpum nefndarinnar var einmitt gert ráð fyrir, að sakadómarar í Reykjavík skyldu vera 3–5. En þessi frumvörp náðu ekki fram að ganga. 1950 var eiginlega frv. um meðferð opinberra mála skipt í tvennt: annars vegar frv. um meðferð opinberra mála og hins vegar frv. um saksóknara ríkisins og rannsóknarstjóra í Reykjavík. Hið síðarnefnda frv. náði ekki fram að ganga, hins vegar náði frv. um meðferð opinberra mála þá fram að ganga, og í því frv. var felld niður heimildin eða ákvæðið um fjölgun sakadómara, en 15. gr. þess frv. breytt á þá lund, að þar var sagt, að dómari gæti látið fulltrúa sina framkvæma rannsókn fyrir dómi og kveða upp dóma og úrskurði. En áður hafði það tíðkazt mjög að undanförnu og var orðið óhjákvæmilegt, að fulltrúar sakadómara rannsökuðu málin og semdu dóma í þeim, en sakadómari kvað þá svo upp í eigin nafni. Samkvæmt þessari heimild í 15. gr. 1. um meðferð opinberra mála fengu fulltrúar sakadómara árið 1951 heimild til þess að framkvæma hvers konar embættisverk sakadómara, þ. á m. uppkvaðningu dóma, og síðan hefur það verið svo, að fulltrúar sakadómara hafa í eigin nafni kveðið upp dóma í öllum þeim málum, sem þeir hafa sjálfir rannsakað og ákært hefur verið í. Þessi þróun hefur orðið alveg óumflýjanleg, því að það hefur stefnt í þá átt, - af ýmsum ástæðum reyndar, - að dómsmálum hefur alltaf farið fjölgandi hér í Reykjavík, og er nú svo komið, að fulltrúar við sakadómaraembættið í Reykjavík hafa hver um sig yfirleitt kveðið upp miklu fleiri dóma í opinberum málum en nokkur héraðsdómari utan Reykjavíkur. Það er þess vegna enginn vafi á því, að dómarafulltrúar í Reykjavík eru nú orðnir aðaldómendur hér á landi í héraði. Eins og ég sagði áðan, sýnist mér því, þegar litið er á þessar staðreyndir, sem ég hef rakið, öllu fremur hér vera um að ræða lögfestingu þess, sem orðið er, og fremur um það að ræða, að breytt sé að nokkru lögkjörum þessara manna, sem starfað hafa að dómsmálum hér í Reykjavík, heldur en að rétt sé að tala um fjölgun dómara. Eins og glöggt má vera af því, sem ég hef sagt, tel ég mjög eðlilegt að gera þessa menn að alveg sjálfstæðum dómurum og breyta lögkjörum þeirra í samræmi við það. Það er nauðsynleg réttarkjarabót þeim til handa, nokkur launahækkun og nokkuð önnur embættisstaða og tryggari, sem þeir fá með þessum hætti og er að mínum dómi mjög nauðsynlegt til þess að reyna þó að stuðla að því, að hæfir menn haldist við þessi störf. En kjör þessara manna hafa verið þannig, að þess er ekki að vænta, að menn geti unað þar alla sína ævi við þau kjör, en hitt bagalegt, að menn hverfi þaðan, þegar þeir hafa öðlazt reynslu í þessum störfum. Skal ég ekki ræða frekar um það, enda gerð glögg grein fyrir því af hv. frsm. Þessi skipan, þó að mönnum kannske komi hún ókunnuglega fyrir sjónir, að hafa þannig marga dómara í sama umdæmi, er alþekkt annars staðar. Um hina meginbreytinguna, sem felst í þessu frv., að skipa sérstakan saksóknara til að fara með ákæruvaldið, er það að segja, að ég býst við því, að hún geti verið til bóta. Það var, eins og ég hef fram tekið, lagt til bæði í frv. frá 1948 og 1949, og var sú tilhögun, sem þar var ráðgerð, að nokkru leyti sniðin eftir erlendum fyrirmyndum, en þó löguð eftir hérlendum aðstæðum. Alþ. vildi þá ekki fallast á þessa skipan, eins og kunnugt er, og niðurstaðan varð því sú, að dómsmrh. var falið það hlutverk, sem saksóknara hafði verið ætlað í því lagafrv. En það má segja í stuttu máli, að breytingin, sem gerð var á meðferð ákæruvaldsins með lögum nr. 27/1951, var í því fólgin, að ákæruvald dómara var takmarkað frá því, sem áður var, og eftir þeim lögum er aðalreglan sú, að dómsmrh. fari með ákæruvaldið. Afstaða Alþ. til stofnunar saksóknaraembættisins á sinni tíð mun fremur hafa mótazt af ótta við aukinn kostnað heldur en því, að út af fyrir sig væri dregið í efa, að ákvæðið um skipan sérstaks saksóknara væri til bóta og væri í meira samræmi við þá skipan þessara mála, sem tíðkazt hefur hjá öðrum þeim þjóðum, sem réttarskipun okkar er að mestu annars sniðin eftir. Með frv. því, sem hér liggur fyrir, sýnist mér meiningin vera að færa lögin um meðferð opinberra mála í það horf, að því er saksóknara snertir, sem frv. að þeim lögum var í 1948. Mér sýnist með þessu frv. skotið inn og breytt þeim ákvæðum, sem felld voru niður úr frv. og breytt var 1950. Að öðru leyti sýnist mér yfirleitt ekki hafa verið gerðar breytingar, heldur sett inn þessi ákvæði, sem þá var fallið frá, að því er saksóknarann snertir. Menn hafa haft á því trú, að slík breyting yrði til bóta, og það er rétt, sem hér kom fram hjá hv. frsm. áðan, að dómsmrh. hafa stundum verið tortryggðir vegna pólitískra afskipta sinna. Þó hygg ég nú, þegar óhlutdrægt verður litið yfir feril þeirra, að því er þessi störf varðar, að þá muni ekki vera hægt að benda svo mjög á, að það hafi gætt pólitískrar hlutdrægni í meðferð ákæruvaldsins. En hitt er rétt, að það er náttúrlega alltaf hætt við tortryggni, þegar slíkur pólitískur ráðh. fer með þetta vald. Og það er sjálfsagt ástæðan til þess, að menn hafa að því er virðist nokkuð almennt talið vald þetta betur komið í höndum sérstaks stjórnskipaðs embættismanns. Og það er óneitanlegt, að þeir hafa nokkuð til síns máls. Þó má hitt vissulega ekki gleymast, þó að ég skuli ekki vera að lengja málið með því að fara út í það, að þessari skipan fylgja náttúrlega bæði kostir og gallar. Og það vil ég segja, og það má ekki gleymast heldur, að það eru nú fleiri embættismenn pólitískir heldur en þeir, sem á þingi sitja eða t.d. í framboði hafa verið eða haft þannig bein afskipti af pólitík, og það þykist ég mega segja, að kynnzt hef ég slíkum embættismönnum, sem fussa og sveia, þegar þeir heyra nefnda pólitík, en eru þó í sjálfu sér ekki siður einstrengingslegir í pólitík en þeir, sem kannske eru meira opinberlega við hana riðnir. Það hefur verið nefnt í sambandi við þetta mál, að það sé þörf á fleiri endurbótum á réttarfarinu. Það er að sjálfsögðu alveg rétt. Ég mundi t.d. segja, að það væri mikil þörf á því að fara að vinna að endurbótum á lögum um meðferð einkamála og koma fram breytingum ýmsum í þeim efnum. Enn fremur held ég, að það hljóti öllum að vera ljóst, - og það held ég líka, að sé sanngjarnt, - að af samþykkt þessa frv. hlýtur það að leiða, að innan skamms verður sama skipan tekin upp að því er varðar borgardómaraembættið hér í Reykjavík. En í sambandi við þetta mál, sem hér liggur fyrir um meðferð opinberra mála, vil ég sérstaklega minna á eitt atriði, sem ég tel alveg sérstaka þörf úrbóta í sambandi við meðferð opinberra mála, og það er skilnaðurinn á milli rannsóknar máls og dómsmeðferðar þess. Eins og er og eins og menn þekkja, þá er það svo hér hjá okkur, að það er sami maður, sem rannsakar málið og dæmir það í héraði. Þetta er að mínu viti ákaflega óheppilegt. Það liggur í augum uppi, að þegar maður er búinn að fara með málið og rannsaka það, þá er hann búinn að mynda sér skoðun á þessu máli, - búinn að mynda sér skoðun um sekt eða sýknu sakbornings, - og getur ekki komið að málinu, þegar hann á að fara að dæma það, og litið á það þeim óhlutdrægu augum, sem fyrsta skilyrðið er eða fyrsta krafan er fyrir dómara. Þess vegna er að mínu viti mjög mikil þörf á því í framtíðinni að breyta hér til að þessu leyti, og er það í samræmi við það, sem annars staðar tíðkast. En ég veit, að þetta er vandasamt mál og staðhættir hér gera það á ýmsan hátt torveldara að koma þeirri skipan á þessi mál, sem frá réttarfarslegu sjónarmiði væri æskilegust, og ég get alveg fallizt á, að það sé út af fyrir sig engin mótbára, engin ástæða gegn þeirri réttarbót, sem hér er fyrirhuguð í þessu frv., þó að það sé þörf á fleiri endurbótum. Út af fyrir sig er ekki ástæða til þess að láta þessa tiltölulega einföldu breytingu bíða hinnar, sem ég vil þó segja að sé jafnvel enn þá meiri þörf á en þessari breytingu að setja upp sérstakan saksóknara. Eins og ég þegar hef sagt, held ég, að það geti orðið til nokkurra bóta að setja upp sérstakan saksóknara. En það, hversu vel tekst til, er þó mjög undir því komið, hversu réttsýnn og hæfur maður velst í embætti saksóknara. Starf saksóknara er vandasamt og starf hans verður áreiðanlega umdeilt, hjá því verður varla komizt. Og þá er líka á það að líta, að honum eru tryggð þau lögkjör, sem að mínum dómi eru sjálfsögð, að honum verður ekki vikið frá, svo sem venjulegum embættismönnum, fyrr en aldursmarki er náð eða með dómi, því að ég skil 6. gr. þessa frv. þannig, að hann eigi einmitt að því leyti til að sæta sömu lögkjörum eða njóta sömu réttarstöðu og hæstaréttardómarar. En einmitt vegna þessa skiptir það auðvitað höfuðmáli, að sem allra örugglegast sé um skipan manns í embættið búið, og það er út frá því sjónarmiði, sem ég hef leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 588, en hún er á þá lund, að áður en embætti þessa embættismanns er veitt, skuli leita umsagnar hæstaréttar um umsækjendur og megi engum manni veita dómaraembætti, nema hæstiréttur hafi látið í ljós það álit, að hann sé til þess hæfur. Þessi brtt. er annars auðskilin og ljós, og sé ég ekki ástæðu til þess að fara um hana fleiri orðum. En ég vil segja það, að frá sjónarmiði míns flokks, sem hefur verið þessu frv. fylgjandi, er það mjög mikið atriði, að það sé búið sem bezt og tryggilegast um skipun í embættið. En með þessari brtt. minni, þó að hún yrði samþ., er ekki takmarkað vald veitingavaldsins, en veruleg trygging fyrir því fengin, að það sé hæfur maður, sem velst í þetta starf. Ég skal svo aðeins að lokum geta þess, að ég hefði talið æskilegra, að þetta mál hefði komið fram fyrr á þingtímanum, því að sannleikurinn er sá, að þegar mál kemur jafnseint fram sem þetta og svona stórt mál í sjálfu sér, þá gefst takmarkað ráðrúm til þess að athuga málið. Það hefði náttúrlega verið æskilegt með svona mál, að það hefði verið hægt að senda það til umsagnar ýmissa aðila. En ég hef, þar sem ég vil stuðla að því, að þetta mál nái fram að ganga á þessu þingi, ekki viljað tefja afgreiðslu þess með því að fara fram á, að það verði sent aðilum til umsagnar. Ég vil aðeins geta þess, að ég álít, að það séu heppilegri vinnubrögð almennt, þegar um slíka lagabálka er að ræða sem þennan, sem varða lögfræðileg og réttarfarsleg efni, að þá séu þau lögð fram snemma þings eða jafnvel geti legið fyrir tveim þingum til athugunar. En það er svo með þetta mál, sem felur í sér breytingu á öðrum lagabálki, að það gæti í því sambandi eða hefði getað í því sambandi, ef nægur tími hefði verið til athugunar, verið ástæða til að taka til athugunar ýmis ákvæði í þeim lögum, þ.e.a.s. lögunum um meðferð opinberra mála, og jafnvel sum ákvæði, sem eru nú tekin upp í þetta frv., en eru þó ekki nýmæli, því að sum þeirra eru þannig, að þau geta orkað nokkurs tvímælis, auk þess sem nokkur reynsla er þegar fengin um framkvæmd, þannig að það hefði getað verið æskilegt að taka þetta aftur til nánari yfirvegunar.



Herra forseti. Ég gat því miður ekki verið staddur við 1. umr. málsins hér í þessari hv. deild, en þarf ekki mikið um málið að segja eftir þær ýtarlegu ræður, sem þegar hafa verið um það haldnar og ég í öllum höfuðatriðum er sammála. Það er rétt, að þetta frv. er nokkuð seint fram borið á þessu þingi. En ég taldi engu að síður rétt að reyna að fá það samþykkt nú, vegna þess að málið hafði verið svo oft fyrir Alþ. áður. Þetta mun vera í áttunda skipti, sem því er hreyft í einni eða annarri mynd, og er þess vegna gerkunnugt þm. og í raun og veru hreint ákvörðunaratriði, hvort þeir vilja fallast á meginbreytingu frv. eða ekki, sem er skipun saksóknara. En einmitt vegna þess, að ég vildi, að málið lægi sem einfaldast fyrir, varð að ráði að taka ekki inn í þetta frv. aðrar breytingar á l. um meðferð opinberra mála heldur en þær tvær, sem eru efni þessa frv., þ.e.a.s. skipun saksóknara og lögfesting dómarafulltrúa hjá sakadómara hér í Reykjavik sem eiginlegra sakadómara, eins og þeir hafa verið í raun, þó að þá hafi skort þá lagastöðu, sem þeim eðli málsins samkvæmt ber. Það kom fyllilega til athugunar, að fleiri ákvæði yrðu sett inn í frv. um þau atriði, sem reynsla er komin á, að lögin um meðferð opinberra mála eru ekki að öllu leyti heppileg, en með því var talið, að málið yrði of flókið og of mörg atriði inn í það dregin, til þess að hægt væri að búast við því, að málið fengi afgreiðslu á þessu þingi. En segja má auðvitað, að það hafi ekki skipt öllu máli, hvort þessi breyt. væri samþ. nú eða í haust. En þegar komið var í ljós, að þinglegur meiri hl. var fyrir málinu og það gerkunnugt, þá sýndist engin ástæða til þess að fresta staðfestingu þess. Hingað til hefur slíkur meiri hl. aldrei verið fyrir hendi, þegar því hefur verið hreyft. Ég gat þess í Nd., að ég teldi þetta frv. einungis upphaf á frekari breytingum á réttarfarinu. Ég tók berum orðum fram, að af þessari breytingu leiðir beint, að fjölga verður borgardómurum hér með svipuðum hætti og sakadómurum er fjölgað og athuga þarf um fleiri embætti, hvort sömu rök komi þar til. Um þetta munu verða flutt frumvörp í haust, eftir því sem atvik standa til. Þá fellst ég mjög á það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að ég tel í raun og veru enn þá brýnni breyt. á l. um meðferð opinberra mála vera þá, að sundur verði skilið starf rannsóknardómara og þess dómara, sem að lokum á að dæma um sök eða sýknu. En það er ljóst, að sú breyt. krefst mjög mikils undirbúnings og alveg nýrrar dómaskipunar í héraði um allt land. Eins og ég sagði í hv. Nd., get ég ekki sagt, hvort undirbúningur þess máls tekur mánuði eða ár. Það er ljóst, að það er mikið verk og mjög vandasamt verk að koma þeirri skipan á og þess vegna ekki fært að láta þessa breytingu bíða, úr því að samkomulag meiri hluta þm. er orðið fyrir því, að eðlilegt sé að lögfesta hana. Hið eina, sem míg greinir efnislega á við hv. siðasta ræðumann, er út af þeirri brtt., sem hann hefur flutt. Ég get út af fyrir sig fallizt á, að eðlilegt sé, að vandað sé til vals saksóknara. Það er alveg ljóst, að það er mjög vandasamt að velja mann í það starf, en svo er auðvitað einnig um mörg önnur störf, sem ráðherra skipar eða gerir tillögur um skipun í til forseta, en eigi er þó leitað til annarra aðila eða hæstaréttar sérstaklega um umsögn þeirra. Og ég efast um, hversu heppilegt það sé að blanda hæstarétti, sem er dómsstofnun, en ekki framkvæmdavalds, inn í framkvæmdavaldsákvörðun, eins og það er og hlýtur að verða að skipa mann í stöðu. Það er mjög athyglisvert, að jafnvel varðandi skipun á hæstaréttardómurum sjálfum hefur hæstiréttur ekki slíkt synjunarvald á dómaraefnum eins og hér er lagt til að honum sé fengið. Hæstiréttur hafði áður fyrr eins konar synjunarvald í þessum efnum. Dómaraefni urðu að ganga undir eins konar próf. Það var mikið deilumál á sínum tíma, hvort þeim ákvæðum skyldi haldið, en úr varð, að 1935 var leitt í lög, að það skyldi einungis leitað umsagnar hæstaréttar um ný dómaraefni, og umsögnin var ekki bindandi fyrir ráðh. á þann veg, sem hér er ráðgert. Úr því að ekki hefur verið talin ástæða til þess að láta réttinn hafa þetta vald um skipun nýrra manna í hann sjálfan, er auðvitað mjög óeðlilegt, að honum sé fengið þetta vald varðandi skipun embættismanns alveg utan við sjálfan dómstólinn. Það er rétt, að staða saksóknara er ákaflega þýðingarmikil, vafalaust með þeim þýðingarmeiri í þjóðfélaginu. En svipað má segja um sakadómara í Reykjavík, borgardómara, lögmann, óteljandi aðra embættismenn, sem ráðh. er óbundinn um skipun á, og því ekki frekar ástæða til sérstakra aðgerða í þessu efni heldur en um þá embættismenn, sem ég hef nú talið. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um það efni. Ég vil einungis geta þess, að góður lögfræðingur nefndi það við mig í gær, að hann kynni ekki alveg við heitið yfirsakadómari. Hann gat þó ekki bent á annað, en hreyfði því, hvort það væri heppilegra að kalla þennan oddvita sakadómara dómstjóra sakadóms eða sakadómstjóra. Ég er ekki sjálfur viss um, hvort betur lætur í eyrum eða er réttara. Yfirdómari er gamalt íslenzkt heiti, að vísu í nokkuð annarri merkingu. En þetta er smekksatriði og getur legið til athugunar til 3. umr., ef einhver vill frekar um það hugsa.



Herra forseti. Allshn. hefur athugað þetta frv. til laga um breyt. á l. um lögreglumenn, sem hér er til umr. Hefur n, einróma mælt með því, að þetta frv. verði samþ. Hér er ekki um nýtt löggjafaratriði að ræða, eins og segir í aths. við frv. Sams konar ákvæði eru í hinum ýmsu lögum um kaupstaðina, sem nú er verið að fella úr gildi, vegna þess að sett hafa verið ný sveitarstjórnarlög. Þetta ákvæði, sem hér um ræðir, á ekki á eðlilegan hátt heima í sveitarstjórnarlögum, en á hins vegar bezt heima í l. um lögreglumenn, og því þykir rétt að leggja til, að umrædd breyt. á lögunum um lögreglumenn verði lögfest. Það er sem sagt raunverulega hér eingöngu verið að flytja þetta lagaákvæði, sem menn eru sammála um að haldi gildi, á milli lagabálka.



Herra forseti. Við þessa umr. liggja enn fyrir allmargar brtt., sem ég skal fara nokkrum orðum um. Nú hafa verið lagðar fram þær brtt., sem ég boðaði og fjhn. stendur sameiginlega að. Þessar till. eru í rauninni báðar aðeins til leiðréttingar, og legg ég að sjálfsögðu til, að þær verði samþ. En eins og ég tók fram við 2. umr. málsins, hef ég haft til athugunar síðan þá brtt. á þskj. 548 frá hv. 3. þm. Norðurl. v. Því miður hefur ekki verið unnt sökum annríkis að hafa fund í fjhn., þannig að það, sem ég segi hér, eru aðeins skoðanir mínar, en aðrir hv. nm. eru óbundnir af því. En ég hef, eins og ég talaði um við 2. umr. málsins, rætt þessar tili. við sérfræðinga þá, sem undirbjuggu seðlabankafrv., og á grundvelli þeirra viðræðna hef ég komizt að þeirri niðurstöðu um einstakar brtt., sem ég mun nú segja frá í nokkrum orðum. Hvað snertir 1. brtt., við 15. gr. frv., sem er í rauninni aðeins orðalagsbreyting, þannig að í stað þess að talað er um, að Seðlabankinn hafi heimild til þess að kaupa og selja ríkisskuldabréf og önnur fyrsta flokks verðbréf, komi í staðinn fyrir „fyrsta flokks verðbréf“: trygg verðbréf, þá tel ég, að það orðalag sé til bóta og mun greiða þessari brtt. atkv. 2. brtt. er þess efnis, að nú þegar sé gert ráð fyrir því í lögunum, að Búnaðarbanki Íslands fái heimild til þess að verzla með erlendan gjaldeyri. Ég sé mér ekki fært að mæla með samþykkt þessarar brtt. Sú leið hefur verið valin í þessu efni að gera ráð fyrir því að svo stöddu, að aðeins þeir tveir viðskiptabankar, sem gjaldeyrisverzlun hafa með höndum, Útvegsbankinn og Landsbankinn, eins og hann kemur til að heita nú, hafi þessa heimild áfram, en hins vegar er veitt í 19. gr. heimild til handa bankastjórn Seðlabankans að leyfa öðrum bönkum svo og póststjórninni að verzla með gjaldeyri innan þeirra takmarka, sem hún ákveður. Ég tel nægilegt, að þessi heimild sé fyrir hendi, og ekki ástæður til þess að taka af þeim þremur viðskiptabönkum, sem nú eru starfandi og hafa ekki leyfi til þess að verzla með erlendan gjaldeyri, einn út úr og ákveða þegar í stað, að sá banki fái þessa heimild. Ég hygg, og það hefur komið fram í umr. um þessi mál, að nokkurn undirbúning þurfi til þess af hálfu þeirra viðskiptabanka, sem hafa ekki áður haft slíkt leyfi, að þeir verði færir um að leysa þetta hlutverk af hendi. Tel ég því eðlilegt, að heimild til handa öðrum viðskiptabönkum en þeim, sem þegar hafa gjaldeyrisverzlunina, sé látin bíða, þar til seðlabankastjórnin telur, að þeir að öðru leyti fullnægi eðlilegum skilyrðum í þessu efni, og telur að öðru leyti eðlilegt, að fleiri bankar hafi þessi réttindi, þannig að í stuttu máli legg ég til, að þessi tili. verði að svo stöddu felld. Næstu brtt. hv. 3. þm. Norðurl. v. ganga út á það, að í stað þess að nota orðið bankastjórn um þrjá bankastjóra Seðlabankans sé notað framkvæmdastjórn. Það er efni 3. og 4. brtt. og 5. brtt., stafl. a. Ég er hv. flm. í rauninni sammála um, að betur mundi fara á því að nota orðið framkvæmdastjórn en bankastjórn, því að bankastjórn ætti í rauninni eðli málsins samkvæmt að vera nokkru víðtækara hugtak. Annað mál er það, að sá agnúi er á því að samþykkja þessar brtt., að það yrði einnig að breyta til samræmis samsvarandi ákvæðum í frv. um Landsbanka Íslands og Útvegsbankann, þannig að þau frumvörp, sem annars hefur ekki verið breytt í þessari hv. d., yrðu þá einnig að fara til Nd. Í öðru lagi tel ég, þó að ég mundi að vísu telja það orðalag, sem hv. flm. leggur til, betra, að í lögunum komi það svo skýrt fram, hvað átt er við með bankastjórn, að það muni ekki valda sérstökum misskilningi, þó að þetta sé óbreytt, þannig að tillaga mín hvað þessar tillögur snertir er sú, að þær verði ekki samþykktar, af þeim ástæðum, sem ég hef greint. Stafl. b í 5. brtt., sem er við 26. gr. frv., gengur út á það, að í l. séu ákveðin fyrirmæli um það, hverjir hafi umboð til þess að skuldbinda bankann. Sérfræðingarnir, sem ég ræddi við, sögðu, að þeirra ætlun hefði að vísu verið sú, að um þetta yrðu sett ákvæði í reglugerð. Hins vegar sé ég, að í l. um Landsbankann og Útvegsbankann eru samsvarandi ákvæði í l. sjálfum. Mér finnst því, að meira samræmi væri í því að setja slík ákvæði einnig í lögin um Seðlabankann, op þar sem brtt. er einmitt í fullu samræmi við ákvæði hinna lagafrv. hér að lútandi, þá legg ég til, að þessi brtt. verði samþykkt. 6. brtt. gengur út á það, að Alþingi kjósi endurskoðendur bankans, þar sem frv. gerir ráð fyrir því, að bankaráðið sjái um endurskoðunina. Það er auðvitað álitamál, hvað sé réttara í þessu efni, og verulega efnislega þýðingu hefur það að mínu áliti ekki, hvor leiðin mundi vera farin, því að bankaráðið er kosið af Alþingi, þannig að þeir, sem í því eiga sæti, eru fulltrúar Alþingis gagnvart bankanum, þannig að óbeint má segja, að það sé í umboði Alþingis, sem endurskoðunin fer fram, þó að frv. væri samþykkt óbreytt. Sérfræðingarnir tjáðu mér, að það, sem fyrir þeim hefði vakað með því að gera ráð fyrir því, að bankaráðið sæi um endurskoðunina, væri, að bankaráðsmenn fengju meira aðhald um það en ella að kynna sér málefni bankans, fjárreiður o.s.frv. Þetta verður auðvitað matsatriði, en ég lít svo á, að þetta atriði hafi ekki þá þýðingu, að ástæða sé til þess að samþykkja þessa brtt. 7. brtt. fjallar um þagnarskyldu starfsmanna bankans. Ég sé það við nánari athugun, að það er að víssu leyti ósamræmi í ákvæðum, sem lúta að þessu, hvað snertir seðlabankafrv. annars vegar og frumvörpin um viðskiptabankana hins vegar, þar sem auðsætt er, að þagnarskylduákvæðin í seðlabankafrv. eru miklu strangari en samsvarandi ákvæði í frumvörpunum um viðskiptabankana. Í rauninni finnst mér þetta öfugt við það, sem eðlilegt væri, því að telja verður líklegt, að starfsmenn viðskiptabankanna komist að miklu fleiri leyndarmálum en starfsmenn Seðlabankans. Ég tel það því til bóta, að þessi brtt. verði samþykkt, og legg það til. 8. og síðasta brtt. á þskj. 548 gengur út á það, að í reglugerð skuli sett fyrirmæli um lífeyrissjóð starfsmanna bankans. Hér er aðeins um það að ræða, hvort þessi ákvæði skuli vera í reglugerð eða lögum, og má á það benda, að í 31. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að bankaráð ákvarði laun bankastjóra og annarra starfsmanna bankans svo og eftirlaun. Í frv. um viðskiptabankana eru samsvarandi fyrirmæli og í frv. um Seðlabankann. Þar er einnig gert ráð fyrir því, að slík ákvæði skuli sett í reglugerð. Ég teldi því meira samræmi í því að hafa þetta óbreytt og get ekki mælt með þessari síðustu brtt. En annars er hér aðeins um það að ræða, hvort þessi ákvæði eigi að vera í reglugerð eða lögum, og við undirbúning laganna hefur verið gengið út frá því sem eðlilegum og sjálfsögðum hlut, að um þetta yrðu sett ákvæði í reglugerð, þó að það sé ekki beint tekið fram í lögunum sjálfum að öðru leyti en því, sem stendur í 31. gr. og hér er vitnað í. Að lokum vildi ég aðeins fara örfáum orðum um brtt. á þskj. 579, sem borin er fram af hv. 9. þm. Reykv., þess efnis, að breytt sé nafni bankans, þannig að í stað nafnsins „Seðlabanki“ komi: Þjóðbanki. Ég skal ekki draga neina fjöður yfir það, að ég tel, að frá hinu fræðilega sjónarmiði séð sé Seðlabankaheitið ekki alls kostar heppilegt, vegna þess að seðlaútgáfan er aðeins hluti af því hlutverki, sem bankanum er ætlað. Og ef skipta ætti um nafn, þá kæmi nafnið Þjóðbanki náttúrlega mjög til álita. Hins vegar eru að mínu áliti tveir agnúar á því að gera þessa nafnbreytingu, sem ég tel það mikla, að ég sé mér ekki fært að mæla með því, að þessar brtt. verði samþ., þó að ég viðurkenni fullkomlega þau rök, sem þeim liggja að baki. Má í fyrsta lagi nefna það, að nafnið Seðlabanki, þó að það sé e.t.v. ekki alls kostar heppilegt, hefur nú þegar fengið talsverða hefð. Þetta nafn hefur í rauninni haldizt allt frá því að lögin um Landsbankann voru sett árið 1927, en þá var honum skipt í þrjár deildir, seðladeild, sparisjóðsdeild og veðdeild, en seðladeildin fékk þá þegar nafnið Seðlabanki. Þótt orðið væri mjög rótgróið í daglegu tali að tala um seðladeild, þá hét hún frá upphafl Seðlabanki. Þegar aðskilnaðurinn var gerður í milli seðlabankans og viðskiptabanka Landsbankans með bankalöggjöfinni 1957, var tekið upp nafnið Seðlabanki, og hefur stofnunin starfað undir því nafni síðan. Annar annmarki, sem mundi vera á nafnbreytingunni, sem er að vísu ekki eins mikilvægur, er sá, að þýðingin á heitinu Landsbanki á ensku máli hefur verið The National Bank of Iceland, og leggur Landsbankinn mikla áherzlu á það, að hann fái eftir þá breytingu, sem nú verður gerð, að halda því nafni áfram og telur það máli skipta fyrir sín viðskipti erlendis. Mér finnst það dálítið andkannalegt, ef maður notar nafnið Þjóðbanki, að þýða það öðruvísi á enska tungu en sem National Bank, sem væri eðlilegasta og réttasta þýðingin. Maður getur auðvitað hugsað sér slíkt, en dálitið væri það andkannalegt, en hitt er sjálfsagt, að fara að óskum Landsbankans um það, að hann þurfi ekki að breyta sínu enska heiti.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. frsm. fjhn., 11. þm. Reykv., fyrir þær undirtektir undir þessar brtt., sem hann lét í ljós, og þó að hann tæki það fram, að hann gæti ekki talað fyrir nefndarinnar hönd beint, þá býst ég við, að það verði nú síður ágreiningur um þær brtt., sem hann mælti með. Ég skal því ekkert fjölyrða um þær. En þær voru 1. brtt., 5. brtt., b-liður, og 7. brtt. En það eru hinar, einkanlega tvær þeirra, sem mig langar til að fara aðeins örfáum orðum um. Það má nú segja, að höfuðbrtt. í þessu sé 2. brtt., þar sem gert er ráð fyrir því, að Búnaðarbankinn ásamt hinum bönkunum tveimur verði löggiltur sem gjaldeyrisbanki. Það er náttúrlega rétt, sem hv. frsm, sagði, að það þarf sinn undirbúning hjá þeim banka, sem tekur að sér gjaldeyrisviðskipti. En ég lít nú svo á, að sú ástæða væri út af fyrir sig ekki til hindrunar því, að þessi samþykkt væri gerð hér, vegna þess að þarna er aðeins um rétt að ræða, og það gæti svo síðan dregizt eðlilegan tíma, að Búnaðarbankinn tæki til við þessi gjaldeyrisviðskipti, þó að hann fengi réttinn með þessum hætti. En með þessari brtt. treysti frsm. sér ekki að mæla, og liggur það þá fyrir, að um hana er ekki samkomulag, og býst ég þess vegna við því, að það séu tiltölulega litlar líkur til, eins og málið er vaxið, að hún nái fram að ganga að þessu sinni. Hv. 6. þm. Norðurl. e. benti á það við 2. umr. málsins, að hugsazt gæti, að það hefði þau áhrif, ef þessi brtt. væri felld hér á Alþingi, að það yrði torveldara eftir en áður að sækja mál þetta á öðrum vettvangi. Mín meining hefur aðeins verið sú að reyna að greiða fyrir því að fá það fram, að Búnaðarbankinn fengi þessi réttindi, því að eins og ég tók fram við 2. umr., þá álít ég alla sanngirni og öll rök mæla með því, að hann fái gjaldeyrisréttindi eins og hinir bankarnir. En ég vil ekki á neinn hátt verða til þess að torvelda það, að bankinn fái þessi réttindi síðar. Ég hef hreyft þessu máli hér og sýnt minn vilja í því efni, en það liggur sem sagt fyrir, að það eru ekki líkur til þess, að það nái hér fram að ganga. Þegar málið er þannig vaxið, og mér skildist það vera eiginlega tilmæli frá hv. 6. þm. Norðurl. e., sem er fyrirsvarsmaður bankans, að málið yrði ekki látið ganga undir atkv. hér við þær aðstæður, þá vil ég fyrir mitt leyti verða við þeim tilmælum og mun ekki óska atkvgr. um þessa brtt. Viðvíkjandi brtt. 3, 4 og 5, a-lið, þá vil ég aðeins enn þá benda á, að það er enginn vafi á því, að í þessum greinum merkir bankastjórn Seðlabankans framkvæmdastjórnina. Hins vegar er að mínu áliti orðið bankastjórn í ýmsum öðrum greinum laganna notað í hinni víðtækari merkingu. Þess vegna óttast ég um, að það verði síðar ágreiningur í ýmsum samböndum, í hvaða merkingu orðið bankastjórn er notað. Ég skal aðeins benda á þessa grein, sem ég var nú siðast að ræða um, 19. gr. Þar segir, að bankastjórn Seðlabankans geti heimilað öðrum bönkum gjaldeyrisviðskipti. Er þá þar, í þeirri gr., átt aðeins við framkvæmdastjórnina eða er átt við bankastjórnina í víðtækari merkingu? Ef ekki er breytt til í þessum gr., 24., 25. og 26., þá gæti verið nokkur hætta á því, að t.d. 19. gr. og fleiri greinar yrðu túlkaðar þannig, að þar væri líka átt aðeins við framkvæmdastjórnina. Þess vegna finnst mér þetta vera nokkurt athugunarefni. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um hinar brtt. Þær liggja ljóst fyrir. Þó vil ég aðeins segja það um 8. brtt., að ég felli mig ekki við það að hafa ekki alveg skýr ákvæði í lögunum um heimildina til lifeyrissjóðs. Það er að vísu þarna í einu ákvæði talað um, að bankaráð ákveði laun og eftirlaun. En það er dálítið annað lífeyrir en eftirlaun. Bankastjórarnir greiða t.d. ekki í lífeyrissjóð, en það er gert ráð fyrir því, að þeir hafi eftirlaun. Ég get t.d. bent á, sem reikningar bankans bera með sér, að á líklega tveimur undangengnum árum hefur verið lögð til hliðar 11/2 milljón á hverju ári til þess að mæta tapi, sem orðið var á þessum lífeyrissjóði, og það er dálítið óeðlilegt, að bankastjórnin hafi ekki alveg örugga heimild á bak við sig til slíkra hluta, og alveg er víst um það, að það getur ekki gert nokkrum neinn miska, þó að samþ. sé þetta ákvæði, sem þarna er í 8. brtt., að í reglugerð skuli sett þessi fyrirmæli. Það er alveg auðsætt, að það getur engu spillt.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Á þskj. 579 flyt ég brtt. við þetta frv. til laga um Seðlabanka Íslands. Í raun og veru er ekki nema um eina brtt. þar að ræða, þ.e. að nafni bankans verði breytt. Orðið seðlabanki er heldur leiðinlegt orð, og einkum finnst mér það óvirðulegt nafn á æðstu peningastofnun landsins. Ég hef átt tal við ýmsa menn um nafnið, og ég hef engan hitt, sem væri ekki óánægður með þetta nafn: Seðlabanki Íslands. Ég flyt því till. um það, að nafninu verði breytt og að bankinn verði kallaður Þjóðbanki Íslands. Hv. frsm. meiri hl. fjhn. taldi tvo agnúa á því að samþ. þessa brtt. Annar var sú hefð, sem skapazt hefur um þetta nafn, Seðlabanki, en hinn var sá, að Landsbanki Íslands hefði sem sitt erlenda heiti National Bank. Báðar þessar fyrirbárur finnst mér heldur léttvægar. Hefðin hefur hér ekki mikið að segja. Það var eðlilegt fyrst framan af, meðan seðlabankinn var aðeins deild í öðrum banka, að hann héti þessu nafni þá. Þá átti það við, en nú alls ekki, eins og hv. frsm. meiri hl. fjhn. tók fram. Hlutverk þessa banka, sem hér er um að ræða, er miklu víðtækara en svo, að orðið seðlabanki nái þar yfir. Landsbanki Íslands gæti prýðilega eftir sem áður heitið National Bank á erlendu máli, með því að erlenda heiti Seðlabankans eða Þjóðbankans er Central Bank. Þar yrði aldrei um að ræða neinn rugling. Auk þess kæmi til greina, ef þess þætti þörf, að Landsbankinn tæki sér upp annað erlent nafn. Það væri ekki ósanngjarnt, að hann gerði það, ef á þyrfti að halda, fyrir þessa æðstu fjármálastofnun landsins. En það er fyrst og fremst af því, að mér finnst orðið seðlabanki heldur leiðinlegt nafn á virðulegri stofnun, það er fyrst og fremst þess vegna, sem ég ber fram þessa till., en tel ekki, að ég þurfi að hafa um það fleiri orð.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er um að ræða, er samið af landnámsstjóra, og er með því ætlazt til, að nokkur leiðrétting sé gerð á því, sem orðið hefur í verðlagsbreytingum á s.l. árum. Frv. fer fram á það að hækka að nokkru styrki til nýbýla og jarðræktar þeirra, sem skemmst eru á veg komnir á því sviði. Það er samkv. 1. gr. lagt til að hækka framlögin. Þar sem framkvæmdakostnaður við framræslu og ræktun, girðingar og neyzluvatnsveitur í byggðahverfum hefur aukizt tilsvarandi og framkvæmdir einstaklinga, mundi framlagshækkun sú, sem hér er gert ráð fyrir, vart standa undir meiri hækkun en sem svarar 15–20 þús. kr. á býli einstaklinga, eða að framlagið hækkaði úr 36 þús. kr. í 50–55 þús. kr. á býli, miðað við sömu býlatölu og verið hefur í styrkjakerfinu á undanförnum árum. Landnámsstjóri telur, að ef þetta frv. verður lögfest, þá muni vera mögulegt að halda uppi styrkjakerfi til nýbýla á nokkurn veginn sama hátt og verið hefur að undanförnu. Í 2. gr. frv. er gerð till. um tilsvarandi hækkun á framlagi til byggingar íbúðarhúsa á nýbýlum. Framlagið er nú 25 þús. kr. á íbúðarhús. Frá því að það ákvæði var bundið með lögum, hefur byggingarkostnaður þeirra hækkað sem afleiðing tveggja efnahagsráðstafana. Sú hækkun nemur allt að 100 þús. kr. á hús með 90 fermetra gólffleti á einni hæð. Með hliðsjón af þessu er lagt til, að framlag til þeirra hækki um 15 þús. kr. á íbúðarhús, og til þess að standa undir þeirri hækkun hækki framlög á þessum lið til landnáms ríkisins um 500 þús. kr., úr 1.5 millj. í 2 millj. kr. En samkvæmt 1. gr. frv. er lagt til, að hækkunin verði úr 5 millj. í 6.5 millj. kr. til framræslu og ræktunar lands á nýbýlum. Ákvæðið í 3. gr. frv. er í rauninni ekki annað en afleiðing af lögum, sem samþ. voru á s.l. ári. Með þessu frv, er gert mögulegt að fullnægja þeim lagabókstaf. Það er um 1.5 millj. kr. hækkun vegna ákvæða 38.–41. gr. laganna, þ.e. afleiðing þess, sem samþ. var með lögum nr. 49 frá 11. júní 1960, framlög til þeirra bænda, er komust í erfiðleika vegna íbúðarhúsabygginga á jörðum sínum. Í ljós hefur komið hin síðari ár, að mikil hætta er á, að jarðir, sem búið er að rækta og byggja peningshúsakost á, hafi ekki mannsæmandi íbúðarhús og geti farið í eyði, af því að eigendur treysti sér ekki til uppbyggingar íbúða. Lán til íbúðarhúsa hafa verið lág í hlutfalli við kostnað og nema nú ekki nema 25% af kostnaðarverði. Þetta er náttúrlega ekki alveg rétt, því að þegar miðað er við 25% af kostnaðarverði, þá er miðað við 75 þús. kr. lán á íbúðarhús, eins og var á s.l. ári. En nú hefur þetta verið hækkað upp í 90 þús., þannig að prósenttalan hækkar nokkuð, en er þó eigi að síður aldrei meira en sem svarar 1/3 af kostnaðarverði íbúðarhúss. Það er þess vegna ljóst, að þetta er of lítið fyrir fátæka bændur til þess að geta komið upp íbúðarhúsi á þeirri jörð, sem þeir búa á, og frv. gengur þess vegna í þá átt að styrkja þá, sem verst eru settir, í þrenns konar skilningi. Það er í því að koma undir sig fótunum fyrir þá, sem byrja á því að brjóta land og koma upp nýbýlum. Það er í öðru lagi að hækka styrki til íbúðarhúsabygginga. Og það er í þriðja lagi að fullnægja þeim lagabókstaf, sem samþ. var hér á s.l. ári. Þetta frv., ef að lögum verður, felur í sér 3 millj. kr. hækkun á styrkjum til þeirra bænda, sem verst eru settir, og að áliti landnámsstjóra og annarra, sem til þessara mála þekkja, er þetta nauðsynlegt. Þess vegna er frv. flutt, og þess vegna er nauðsynlegt, að það verði að lögum nú á þessu þingi, þótt það sé nokkuð seint fram komið. En þar sem orðið hefur samkomulag um það í ríkisstj. að flytja þetta frv., leyfi ég mér að ætla, að það geti orðið að lögum á þessu þingi. Ég tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv., vegna þess að það skýrir sig sjálft ásamt grg., og ég vil leggja til, að því verði vísað til 2. umr. og hv. landbn., en ég leyfi mér að leggja áherzlu á, að hv. landbn. geri svo vel að hraða störfum sínum, þannig að það verði unnt að taka frv. til 2. umr. á morgun. Það eru ekki nema fáir dagar eftir af þinginu, og ég hef ekki hugmynd um, að nokkur hafi áhuga fyrir því að tefja fyrir málinu. Ég vil þess vegna mælast til þess, að hv. landbn. taki málið strax til meðferðar í dag, svo að það verði unnt að taka málið til 2. umr. á morgun.