Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Áki Jakobsson) [frh] : Herra forseti. Það er nú nokkuð á aðra viku, síðan mál þetta var hér síðast til meðferðar, og hafði ég þá ekki lokið ræðu minni, og eins og ég tók fram, var orðinn alllangur tími, frá því er ég talaði síðast og höfðu ýmsir talað á milli, t. d. hæstv. forsrh. og hæstv. menntmrh., og eitt og annað, sem ég þarf því að svara, og mun ég koma að því síðar. En síðast var ég að ræða skýrslu flugvallarn., sem birtist í Morgunblaðinu og fleiri blöðum þann 17. okt. s. l. og var lögð fram sem varnarskjal hæstv. ríkisstj. og það eina, sem hún hafði fram að færa, og hefur hún ekki enn gefið frekari upplýsingar en drepið er á í skýrslunni, þó að þar vanti stórlega á, t. d. skýringar á tiltölulega óljósu orðalagi. Þegar ég hætti síðast, var ég að tala um framkvæmdina á því atriði samningsins, sem fallega er orðað í 6. gr. og hljóðaði upphaflega svo: „Í sambandi við rekstur flugvallarins munu Bandaríkin, að svo miklu leyti sem kringumstæður leyfa, þjálfa íslenzka starfsmenn í tækni flugvallarrekstrar, svo að Ísland geti í vaxandi mæli tekið að sér rekstur flugvallarins að svo miklu leyti sem frekast er unnt: Þetta var örlítið lagað í meðferð þingsins, þannig að felldir voru niður fyrirvarar, en þó ekki svo mikið, að efnisbreyting yrði, þannig að eins og þetta var samþ., er 6. gr. svo hljóðandi: „Í sambandi við rekstur flugvallarins munu Bandaríkin þjálfa íslenzka starfsmenn í tækni flugvallarrekstrar, svo að Ísland geti í vaxandi mæli tekið að sér rekstur flugvallarins.“ Það var fellt niður „eins og frekast er unnt.“ Það er allt og sumt. En í framkvæmdinni er engu breytt frá hinu upphaflega orðalagi, enda var breyt. sú aðeins gerð til að flagga framan í fólkið, en ekki til að framkvæma hana. Það átti að vera ein höfuðröksemdin með ágæti samningsins, að hér væru ekki til fagmenn, en hins vegar ætluðu Bandaríkjamenn af veglyndi sínu og góðvilja að þjálfa íslenzka menn, sem annars voru ætlaðir tornæmir í sambandi við flugvallarrekstur, svo að þeir gætu í vaxandi mæli tekið að sér störfin. Það var algerlega sniðgengið, að til var það mikið af fagmönnum, að þeir hefðu getað tekið þessi störf að sér að miklum hluta, einkum var sjálfsagt að hafa íslenzka verkstjórn. Í framkvæmdinni hafa svo Íslendingar verið taldir óhæfir til tæknilegra starfa, jafnvel þótt þeir væru faglærðir í Bandaríkjunum og hafi starfað á flugvöllum úti. Eru þeir svo látnir gegna ýmsum nauðaðmerkilegum störfum á vellinum. Í skýrslu flugvallarn. er reynt að telja fólki trú um, að þetta hafi batnað og að málinu sé haldið vakandi af ríkisstj., og býst ég við, að hæstv. utanrrh. upplýsi, að í þessu atriði hafi Bandaríkjamenn fallizt á sjónarmið Íslendinga. Skýrslan segir, að 19 íslenzkir menn vinni við tæknileg störf á vellinum. Þetta er ekki rétt. Eða telur hæstv. ríkisstj., að þeir, sem vinna að hreingerningum á flugvélum og sölu farmiða og almenna skrifstofuvinnu, vinni við tæknileg störf? En að þessum og þvílíkum störfum eru menn látnir vinna, sem hafa með ærnum kostnaði aflað sér mikillar þekkingar á stjórn flugvalla. Í þessu sambandi er ekki hægt að komast hjá því að minnast á flugturninn, þar sem hin daglega stjórn vallarins fer fram. Þar hafa Íslendingar engan mann, þótt margir séu tiltækir, og gæti turninn alveg verið undir íslenzkri stjórn. Um þetta segir flugvallarn.: „Þess skal getið, að flugvallarn. fór á sínum tíma fram á það við félagið, að Íslendingar yrðu látnir gegna störfum í flugturni vallarins á kostnað Bandaríkjamanna. Var tekið vel í þetta mál, en þá voru ekki kunnáttumenn fyrir hendi. Þar sem nú er hægt að fá íslenzka kunnáttumenn, hefur málið verið tekið upp á ný. Um hitt þarf ekki að leita samkomulags, ef Íslendingar vilja setja mann í flugturninn á sinn kostnað. Það geta íslenzk stjórnarvöld gert, hvenær sem þeim lízt: Þarna er ruglingslega skrifað og næsta furðulegt, ef Íslendingar hafa farið fram á að gegna störfum í flugturninum, þegar engir voru til þess hæfir. N. fór auðvitað fram á þetta, af því að hæfir menn voru fyrir hendi, og ég fullyrði, að síðan Bandaríkjamenn fóru héðan með her sinn, þá hafa alltaf verið tiltækir menn til að starfa í flugturninum. Nú segir svo n., að málið hafi verið tekið upp á ný, vegna þess að n. finnur óróa almennings út af framkvæmd samningsins. Og nú, þegar kunnáttumenn eru fyrir hendi, þá átti ríkisstj. að setja mann strax í flugturninn, en það var ekki gert, heldur teknir upp samningar á ný. hæstv. utanrrh. fannst eðlilegt að taka upp samninga um atriði, er til álita kæmi, og honum virtist þykja eðlilegt, að íslenzka ríkisstj. þurfi að setjast að samningaborði við Bandaríkjamenn út af hverju einasta smáatriði, og taldi það vott um gáð samskipti vinsamlegra ríkja. Þessi orð sanna það, að hæstv. ríkisstj. framkvæmir ekki samninginn eins og hann væri samningur, þar sem við Íslendingar höfum okkar ákveðnu skyldur og ákveðin réttindi og Bandaríkjamenn sínar ákveðnu skyldur og ákveðnu réttindi. Það kemur á daginn, að samningurinn er aðeins yfirvarp og flugvallarn., sem sjá átti um stjórn Íslendinga á vellinum, er stöðug samninganefnd til að semja um allt í sambandi við veru Bandaríkjamanna á flugvellinum. Þetta er kjarni málsins. En Bandaríkjamenn vilja hafa hér alla smá hentisemi. Eins og framkvæmdum er nú hagað um tölu starfsmanna á flugvellinum, virðast Bandaríkjamenn geta haft þar eitt þúsund, tvö þúsund eða bara eins og þeir kæra sig um, því að kallist þeir verkamenn, þá fá þeir landvistarleyfi og það jafnvel án þess, að sótt sé um það fyrir fram. Af þessu má sjá, að það er auðvelt fyrir Bandaríkjamenn að hafa mikið lið á vellinum, ef þeir bara segjast þurfa að hraða framkvæmdum, hvað sem þeir láta svo þessa menn gera. Þá reka Bandaríkjamenn einir á vellinum flugumferðastöð, loftskeytastöð, þar sem starfa um 50–60 menn. Sömuleiðis reka þeir þar veðurstofu, hótel, bakarí og þvottahús, en þar fá Íslendingar að vísu að vinna sem óbreyttir starfsmenn, en Bandaríkjamenn hafa yfirstjórn á öllum þessum stofnunum. Ef Íslendingar vilja gera aths. varðandi það, að einhver starfsemi Bandaríkjamanna á vellinum sé ekki í samræmi við flugvallarsamninginn, þá lætur ríkisstj. það fara fyrst til Bandaríkjastjórnar til þess að vita, hvort hún vill fallast á þessi sjónarmið okkar. Þetta tekur oft langan tíma, þó svo kannske að það sé fallizt á viðkomandi atriði, en með þessari meðferð geta Íslendingar aldrei tekið ákvörðun sjálfir. Af þessu er augljóst, að ríkisstj. lætur Bandaríkin hafa úrslitavald um allar framkvæmdir á flugvallarsamningnum, en hefur sleppt sínum rétti til úrslitaáhrifa, sem þó er ákveðinn í samningnum. Í skýrslu flugvallarn. er getið um ráðstefnu, sem haldin var í Dublin í marz 1946. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Á ráðstefnunni í Dublin í marzmánuði 1946 var m. a. ákveðið að leggja til, að Ísland hefði á hendi flugumferðastjórn á tilteknu svæði kringum Ísland. Var einnig óskað eftir sérstakri veðurþjónustu af hálfu Íslands vegna flugferða um Norður-Atlantshafið. Till. þessar voru síðan samþ. í stjórnarnefnd alþjóðaflugmálastofnunarinnar. Á Dublinráðstefnunni lagði íslenzka sendinefndin fram rökstutt álit þess efnis, að Ísland sæi sér ekki fært að standa sjálft straum af kostnaði við þá þjónustu og stöðvar, sem mælt var með í samþykktum ráðstefnunnar, og áskildi sér rétt til alþjóðlegrar kostnaðarþátttöku fyrir milligöngu alþjóðaflugmálastofnunarinnar.“ Þessi krafa var ekki nema sjálfsögð, því að meginhluti þessarar starfsemi var fyrir aðrar þjóðir, þ. e. að leiðbeina erlendum flugvélum yfir Atlantshaf, og þar af leiðandi engin sanngirni í því, að Íslendingar bæru þennan kostnað einir, enda voru allir fulltrúar sammála um að Íslendingum yrði lagt til af fé stofnunarinnar. En þegar til framkvæmdanna kom, stöðvaði Bandaríkjastjórn þetta í bili, því að hún vildi setja Íslendinga í vanda út af þessu máli, svo að hægara væri að fá afnot af Keflavíkurflugvellinum, enda var því haldið fram af þeim, sem töldu sér hag í því að láta Bandaríkin hafa flugvöllinn, að einmitt vegna þeirra skuldbindinga, sem við hefðum tekið á okkur í Dublin, þá værum við til neyddir að láta flugvöllinn af hendi, þá að þetta væri blekking að því leyti, að við vorum alls ekki skuldbundnir til að reka þessa flugstöð, nema við fengjum styrk til þess. Þetta kemur líka betur í ljós síðar í skýrslunni, þar sem segir, að nú sé fengin aðstoð Bandaríkjanna til að fá umræddan kostnað endurgreiddan, en það var ekki fyrr en flugvallarsamningurinn hafði verið gerður. Meðan Bandaríkjamenn höfðu hér herlið, þá ráku þeir hér loftskeytastöð, þar sem störfuðu um 60 menn. Þessa stöð reka þeir enn, þó að þeir hafi klippt af sér hnappana og stöðin sé algerlega óþörf fyrir hernámið í Þýzkalandi, þar sem íslenzka stöðin gæti auðveldlega annazt þá skeytasendingu, sem þörf væri á. Ef Íslendingar mættu ekki vita um innihald skeytanna, þá er auðvelt að senda dulmálsskeyti, enda nauðsynlegt hvort sem er. Það er fullvíst, að Bandaríkin hafa enga heimild eftir flugvallarsamningnum til þess að reka hér loftskeytastöð, og þegar aðgætt er, að stöðugt fleiri hernaðartækjum er stjórnað með loftskeytum, þá getur þessi rekstur Bandaríkjanna verið mjög hættulegur. Mér er ekki kunnugt um, hvaða tæki eru til staðar í þessari umræddu loftskeytastöð, en margt bendir til þéss, að þarna séu tæki til að stjórna mannlausum flugvélum og loftsprengjum. Það er því nauðsynlegt, að þarna sé fylgzt með í hverju smáatriði, en það er einungis hægt með því, að Íslendingar hafi alla verkstjórn þarna sjálfir. Þá er að lokum eftirmáli í skýrslu flugvallarn., og í honum kemur fram yfirlýsing um það, að reglugerð verði ekki sett fyrst um sinn. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Samkvæmt framangreindri skýrslu er það ljóst, að myndazt hafa reglur um flestöll þau atriði, er varða flugvöllinn og rekstur hans, en hins vegar hefur ekki þótt tímabært, vegna takmarkaðrar reynslu Íslendinga um rekstur slíkra flugvalla, að setja strax reglugerð um reksturinn, eins og ráð er þó fyrir gert í 7. gr. flugvallarsamningsins.“ Það er fullvíst, að flugvallarn. er ekki að skýra frá sinni skoðun, þegar sagt er í skýrslunni, að það sé ekki tímabært að setja reglugerð. Nei, þarna eru skipanir frá hærri stöðum. Það hefði þótt slæmur áróður, ef því hefði verið haldið fram um það leyti, sem harðast var deilt um flugvallarsamninginn, að engin reglugerð mundi verða sett um reksturinn. Þá hefðu samningamennirnir talað um tilhæfulausan róg. Það hefur verið deilt hart á Arnór Hjálmarsson, fyrrv. flugvallarstjóra, og það meðal annars fyrir það, að hann hafi ekki sett neina reglugerð um starfsemina á flugvellinum, en svo upplýsir flugvallarn. fyrir hönd sinna yfirmanna, ríkisstj., að það verði engar reglur settar fyrst um sinn. Svona er málflutningurinn. Ég tel, að þessi skýrsla flugvallarn. gefi þjóðinni góðar upplýsingar um þessi mál. Ríkisstj. lætur Bandaríkjamenn algerlega vera einráða um framkvæmd samningsins, en allar aðgerðir ríkisstj. miða að því að slá ryki í augu almennings. Skýrsla flugvallarn. ætti að vera nægilegt tilefni til þess, að Alþ. láti til sín taka í þessu máli, en þó að það verði ekki nú, þá mun koma að því, að þjóðin vill fá að vita nákvæmlega um þessi mál, og þá verður þetta plagg, sem ríkisstj. hefur látið gera, gott sýnishorn um það, hvernig haldið hefur verið á málstað Íslands, hvernig haldið hefur verið á þeim rétti, sem Bandaríkin gengust undir jafnhliða því að fá hér dýrmæt réttindi. Ég hef áður farið út í þær fullyrðingar, að álitsgerðin, sem birt var með till., hafi aðeins verið umræðugrundvöllur, en sannleikurinn var að þetta voru till. n., sem ríkisstj. hafnaði, enda sést af skýrslunni, að skoðun ríkisstj. er sú að gera aðeins það, sem Bandaríkin hafa áður fallizt á, en flugvallarn. ræður þar engu um. Smokkar hæstv. utanrrh. sér undan því og ábyrgðinni, sem hann ber á því að hafa forkastað þessari till., sem þessir fagmenn lögðu fyrir stjórnina, en tekur upp framkvæmd, sem í einu og öllu gefur Bandaríkjamönnum frjálsari hendur án tillits til þeirra hagsmuna, sem Íslendingar hafa gætt þarna, og þess réttar, sem Íslendingum er æskilegt að hafa þarna. Hæstv. utanrrh. gerði mikið úr því, að ég hefði, eins og hann orðaði það, stolið þessum plöggum, sem ég birti með þáltill. minni, og bar á mig þjófnað og skjalafölsun. Ég vil benda á. að flugvallarn. og enginn þeirra manna hefur talið það nokkurt leyndarmál. Íslenzka þjóðin hefur fullan hug á að í samræmi við hennar samning sé allt á hreinu. Samningurinn var gerður í því skyni, að Bandaríkin gætu haft samgöngur við Þýzkaland og staðið við skuldbindingar gagnvart bandamönnum sínum. Þótt þetta sé ekki leyst af okkar hendi. er nauðsynlegt fyrir stjórnina að gera allt opinbert í þessum málum. Þessi skjöl hafa því farið víðar frá sölum nm., og ekkert hefur verið tjáð um það fyrr en þessi skýrsla um framkvæmd á samningnum, sem nú er fram komin. Sú nauðsyn hefur vaknað hjá ríkisstj. að leyna sem mestu fyrir almenningi upplýsingum varðandi þessi mál. Nú var síðasti þáttur í starfi hæstv. utanrrh. í sambandi við flugvallarmálið að gera ráðstafanir til að fyrirbyggja, að almenningur fylgdist með því, hvað skeður þarna, og að hægt væri að koma til almennings upplýsingum um, hvernig ástandið er. Hæstv. utanrrh. talaði um í þessu sambandi, að ég hefði stolið plöggum úr skúffu hjá hæstv., samgmrh. í sambandi við hafnargerð. Ég get ekki látið hjá líða að minnast nánar á þetta mál. Frá því að fyrrv. stjórn var mynduð, hefur þetta mál verið á döfinni. Var stöðugt hamrað á því, að gengið yrði frá þessu máli og ákvörðun fengin um það af fagmönnum, hvort þarna væri heppilegur staður til hafnargerðar. Fyrir kosningarnar 1946 lofaði samgmrh. því á kosningafundi á Sandi og Ólafsvík og víðar að hraða rannsóknum í málinu og láta það fram koma án tafar. Ekkert var gert til að rannsaka þetta fyrr en seinni hluta sumars. Og samgmrh. gerði ekkert til að koma málinu á framfæri. Þá samdi ég frv. og byggði á upplýsingum, sem þá voru kunnar um rannsóknir, sem fram fóru. og lagði það fyrir þingið, til þess að tryggt væri, að þetta kæmi fram á þingi, því að sýnt var að hæstv. samgmrh. ætlaði ekki að bera það fram og þannig liggja á þessu máli. Ég samdi þetta frv., þar sem samgmrh. hafði ekki gert það þrátt fyrir loforð hans persónulega á kosningafundi þar vestra. Því var það að ég lagði málið fram, enda málið að vissu leyti skylt þeim störfum, sem ég hafði, sem voru atvinnumál og sjávarútvegsmál, því að við svo búið er ekki um að ræða, að fólkið geti búið þarna lengur, ef ekki verða bætt hafnarskilyrði, og þar með liggja ónotuð önnur dýrmætustu þorskveiðamið Íslands. Hæstv. utanrrh, efaði það, sem ég sagði, að nóg væri að hafa 50 manna lið á flugvellinum til þess að reka hann sæmilega. Það getur verið, þó að ekki sé mikil umferð, að það verði að hafa stóran flugvöll tiltækan fyrir samgöngur yfir Atlantshaf. Þá geta þeir ekki lagt þær skuldbindingar á Íslendinga, að þeir haldi þessum flugvelli við. Ef þjóðir, sem halda flugferðum yfir Atlantshaf án viðkomu á Íslandi, telja það þýðingarmikið að hafa hér svo stóran flugvöll, þá er það samningsatriði þeirra þjóða við Íslendinga. Þá gætu Íslendingar tekið að auka starfsemi sína gegn því, að viðkomandi þjóð borgi kostnaðinn. Annað kemur ekki til mála en til komi borgun af hverju sæti, sem yfir Atlantshaf fer, og einnig, að þær flugvélar, sem fara án viðkomu á Íslandi og hafa rétt til lendingar, að þær borgi ákveðna upphæð af hverju sæti eða farþega. Þetta er ekki óeðlilegt, þó að þessu sé haldið fram, að við þurfum endilega að hafa þann fullkomna rekstur á flugvellinum hér, sem miðaður er við mestu umferð, sem hugsanleg er, að kynni að lenda hér. Og það er gert á móti betri vitund að halda slíku fram og gera mikinn í augum Íslendinga þann kostnað, sem af því leiðir að reka flugvöllinn. Það er staðreynd, að það er hægt að reka flugvöll þannig, að þessar venjulegu flugvélar geti komið hér við, og enn fremur þær, sem Bandaríkin senda með viðkomu hér til Þýzkalands, sem er þrisvar til sex sinnum á viku, með lið, sem er milli 40–50 manns. Þetta stendur óhaggað og ómótmælt, þannig að sú tala, sem þeir gáfu upp, er út í hött, því að þeim eru ætluð önnur stærri verkefni, sem sé að halda uppi stórfelldum, nýtízku flugvelli, sem er alltaf til á hvaða augnabliki sem vera skal. Hæstv. utanrrh. taldi mjög erfitt að greina á milli, af hverju bæri að greiða toll eða ekki og hvað af starfseminni heyrði undir undanþágu, og taldi ekki hægt fyrir íslenzk stjórnarvöld að ákvarða um það, heldur bæri að semja við Bandaríkin og sætta sig við það, sem þau féllust á. Ósamræmið við alla framkvæmd á innheimtu tolla er ein sönnun þess, að ríkisstj. skoðar Bandaríkin hafa rétt umfram íslenzka þegna í þessu sem öðru. Vitanlega er ekki um annað að ræða en að einstaklingar, sem eru á vellinum, lúti íslenzkum lögum, og þá á stjórnin að setja reglugerð um, hvað skuli teljast nauðsynlegt í sambandi við samgöngur við Þýzkaland, og láta síðan innheimta þetta. Hann notar þessar aðferðir til þess að vera viss um, að embættismenn stjórnarinnar, sýslumaður Gullbringu- og Kjósarsýslu og tollstjórinn í Reykjavík, séu ekki að valda ríkisstj. óþægindum með því að nota íslenzka reglugerð gagnvart Ameríkumönnum. Þá eru opinberir starfsmenn teknir undir fjmrn., til þess að tryggt sé, að Bandaríkin verði ekki fyrir neinum óþægindum. Þá viðurkenndi hæstv. utanrrh. það, að Íslendingar geti svipt Ameríkumenn landvistarleyfi, sem við teljum að athuguðu máli, að ekki sé þörf á til að reka völlinn í sambandi við Þýzkaland. Þetta er mjög þýðingarmikið fyrir okkur, ef við erum ekki bundnir við þessa 600 manna tölu, sem þeir gáfu upp. Þess vegna tel ég, að ríkisstj. eigi að láta fara fram rannsókn á, hvað mikið starfslið þeir þurfa að hafa á Íslandi til þess að hafa samgöngur þær, sem ráð er fyrir gert í samningnum. Til þess að ekki sé hægt að ásaka Íslendinga fyrir hlutdrægni, er þeir vilja tryggja þau réttindi, sem búið er að veita með þessum samningi, þá er hægt að fá fagmenn frá nágrannalöndum okkar, t. d. Englandi eða Norðurlandaþjóðunum, til að taka þátt í þessari rannsókn. Meðan þetta er ekki gert, þá getur hæstv. utanrrh. ekki á nokkurn hátt mótmælt staðhæfingu minni um. að ekki þurfi nema 50 starfsmenn til þess að annast rekstur flugvallarins. En það er víst ekki hætta á, að núverandi ríkisstj. geri neitt í þessu, því miður. Þá sagði hann, að flugvallarstjóri hefði haft sem aðalverk að semja reglugerð. Já, segjum það. En flugvallarn. samdi líka, og voru till. hennar um fyrirkomulag á rekstri flugvallarins frumdrög að reglugerð, en þegar til kom, ónýtti hún frumdrögin að reglugerð og vildi hvorki sjá, heyra né ræða þau til þess að valda Bandaríkjunum ekki óþægindum í bága við það, sem þeir kjósa. Þó að flugvallarstjórinn fyrrverandi hefði komið með slíkt uppkast, býst ég ekki við, eftir þeim upplýsingum, sem hæstv. utanrrh. gaf um andstöðu sína á þessum manni, að hann hefði getað haft meiri áhrif. Hæstv. utanrrh. sagði, að hann væri andstyggð á að horfa. Ég býst ekki við, þó að hann hefði komið með till., að hann hefði fundið náð fyrir augum ríkisstj. frekar en flugvallarn. Samt sem áður leyfir hæstv. utanrrh. sér að halda því fram, að það hafi getað talizt eitt af stórum afbrotum Arnórs Hjálmarssonar að hafa ekki samið þessa reglugerð, sem stjórnin nú ákvað að semja ekki fyrst um sinn. Svona er meðferðin á málinu, hvað snertir þennan starfsmann, sem hér er dreginn inn í umræðurnar, en hefur þó enga aðstöðu til að bera hönd fyrir höfuð sér út af þeim árásum, sem tveir ráðherrar hafa gert á hann. Ég vil undirstrika það, sem áður hefur komið fram í þessum umræðum í sambandi við okkar starf á vellinum, að það verður í lausu lofti og ekki annað en glundroði, ef ekki eru settar fastar reglur um starfsemina. Íslendingar hafa ekki aðstöðu til að rækja verk sín án þess að hafa ákveðna reglugerð, sem kveður skýrt á um hvert verk, sem fer fram á vellinum, og að hve miklu leyti Bandaríkjamenn á Íslandi starfrækja völlinn og hvað Íslendingum er heimilt að skipa Ameríkumönnum og í hvaða efnum Íslendingum ber að taka tillit til skuldbindinga sinna gagnvart samningnum. Öll starfsemi á vellinum er ekki annað en fálm út í loftið, og lítils virði, ef þessi reglugerð er ekki sett. Stjórnin sér, að ef hún setur þessa reglugerð og hún heimilar Bandaríkjamönnum þau afnot, sem þeir hafa, þá hefur hún reist sér minnisvarða í augum þjóðarinnar, sem hún óttast, og þjóðin veit, hvernig málum er komið og hvernig hún heldur á rétti hennar gagnvart Ameríkumönnum. Það er grundvallaratriði í fyrsta lið þáltill. minnar, að Alþ. fyrirskipi stjórninni að setja þessa reglugerð, þar sem ekki var hægt að taka upp í samninginn þau atriði, sem nauðsyn krefur í sambandi við starfræksluna, en það á að gerast í reglugerðinni. Á forsendum þeim, að Alþ. féllst á að samþykkja þennan samning, hefur ríkisstj. lofað að gera þessa reglugerð. Þess vegna er það höfuðatriði, að þessi reglugerð verði sett og Alþ. gefist tækifæri til þess að taka til sinna ráða með þessari till., sem ég hef flutt. Þá sagði hæstv. utanrrh., að Bandaríkjamenn hefðu ekki rétt á flugvellinum og þeir hefðu ekki löggæzluna, hún væri í höndum Íslendinga. Ég bendi á atriði í skýrslunni, sem skýrir frá því, að mig minnir, að ef Ameríkumaður gerir sig sekan um ólöglega sölu tollfrjálsrar vöru Ameríkumanna á vellinum, þá er hann þegar fluttur af landi. Ef amerískir menn gera sig seka um að brjóta þannig íslenzk lög með því að selja tollfrjálsa vöru, sem tollskyld er, eiga þeir að heyra undir íslenzk lög. Ef Ameríkumenn rannsaka þetta sjálfir og gera fyrst ráðstafanir í þessu sambandi, þá eru þeir að framkvæma önnur lög en íslenzk. Ég skal ekki draga í efa, að þeir vilja fyrirbyggja, að amerískir hermenn reki slíkan markað. Ef þeir hafa menn til að líta eftir því, hvort þeir gera þessa hluti, þá eru þeir að framkvæma löggæzlu á Íslandi. Löggæzlan á að vera algerlega íslenzk, og þeir Bandaríkjamenn, sem þar eru til varðgæzlu, geta eingöngu gert það að tilkynna Íslendingum, að þessi eða hinn hafi brotið íslenzk lög eða reglur. Ef löggæzlan er íslenzk, þá geta Ameríkumenn ekki refsað sínum mönnum með því að senda þá úr landi, því að það eru Íslendingar, sem ákveða, hvort þeir hafa landvistarleyfi eða ekki og enginn getur flutt þá burtu, án þess að íslenzk stjórnarvöld komi þar að, þess vegna er ekki hægt að beita slíkum refsingum gegn þessum mönnum. Það er sýnilegt af upplýsingum flugvallarn., að þetta varðlið flugvallarins framkvæmir sín störf eins og þetta væri löggæzla. Það kemur heim við það, sem þessir menn segja, og þeir koma fram við Ameríkumenn eins og þeir væru löggæzlumenn og hefðu sama starf með höndum og hernaðarlögreglan hafði. Það hafa komið tvö leiðinleg atvik í sambandi við telpu út af Keflavíkurflugvellinum. Í annað skiptið tapaðist hún í nokkra daga. Það væri gott að fá upplýsingar hjá hæstv. utanrrh., hvernig með slík mál er farið, og heyra hann gera grein fyrir þessu. Það er í alla staði ótækt fyrir Íslendinga, að Ameríkumenn eigi að hafa nokkra löggæzlustarfsemi á hendi. Það er fullvíst, að erlendir menn, sem eiga að gæta þess, að samborgarar sínir brjóti ekki íslenzk lög, eru ekki eins næmir í því starfi og íslenzkir löggæzlumenn. Og þeir mundu ekki vera eins nákvæmir við meðborgara sína, þegar þeir eru ekki að starfa fyrir sitt þjóðfélag, þó að ekki væri hægt að bera á þá hreina sviksemi, enda er það svo, að okkar umráð yfir vellinum eru nauðsynleg og að Íslendingar vaki yfir því, að þarna, fari fram ýtarlegt eftirlit með öllu starfi vegna þessarar löggæzlu, og um leið sé þess gætt, að ekkert fari fram nema það, sem er heimilt gagnvart samningnum. Höfuðverkefni íslenzkra starfsmanna, sem á vellinum eru, á að vera að líta eftir því. Þá sagði hæstv. utanrrh., að það hefði verið slæmt að halda mönnum þarna - ekki reyndar í starfinu fyrir Bandaríkin á þann hátt, sem aðstæður væru á vellinum, eins og ég hefði haldið fram heldur fyrir það, að fyrrv. flugvallarstjóri væri slík andstyggð á að horfa, að enginn hefði haldizt þar við á hans tíma. Nú, síðan hann fór, eru menn ólmir í að fá starf á vellinum. Ég býst við því, að það sé eitt af afrekum ríkisstj. í sambandi við fjárhagsráð að draga svo úr atvinnu í Reykjavík og annars staðar, að Íslendingar þurfi nauðsynlega að leita sér atvinnu þarna. Auðvitað leita þeir að atvinnu þarna til þess að hafa eitthvað, en hver maður, sem getur komizt hjá því, kýs heldur að starfa annars staðar. Nú er amerískt félag að reisa ýmsar byggingar í sambandi við flugvöllinn, og ég vil spyrja hæstv. utanrrh., hvenær þetta félag hefði fengið byggingarleyfi á Íslandi, því að ég veit ekki til, að hægt sé að starfrækja erlent félag sem byggingarfélag hér á landi nema með sérstakri löggjöf um þá hluti. Og ég veit, að ýmis íslenzk félög hefðu viljað taka þessar byggingar að sér, en fram hjá því er gengið og Ameríkumenn fá að hafa sína hentisemi á þessu. En um starfsliðið til þessara hluta er það þannig, að ég býst við. að ríkisstj. þyrfti ekki að hafa mikið fyrir því að fá það til þessara starfa. Höfuðatriði þessa máls felst í 1. tölul. þessarar þáltill. á þskj. 26, það, að Alþ. feli ríkisstj. að setja nú þegar reglugerð um starfrækslu Keflavíkurflugvallarins og að framkvæma samninginn yfirleitt þannig, að Bandaríkjamenn séu ekki látnir hafa einhliða rétt til að gera það, sem þeim gott þykir að gera hér. En skilyrði fyrir því, að þeir séu ekki einráðir um það, er, að þessi reglugerð verði sett. Og það gefur hæstv. Alþ, alveg sérstakt tilefni til að taka afstöðu til þessa máls, að hæstv. ríkisstj. hefur lýst því yfir gegn skýrslu flugvallarn., að hún ætli sér ekki, nema Alþ. þá leggi eitthvað fyrir hana um það, að setja þessa reglugerð strax. Hún sem sagt setur ekki reglugerðina, ef hæstv. Alþ. ekki leggur fyrir hana að gera það. Og það hefur gefið Alþ. alveg sérstaka ástæðu til þess að taka hér röggsamlega í sínar hendur þetta mál, vegna þess að þetta var ein höfuðforsendan fyrir því. að samningurinn var gerður um Keflavíkurflugvöllinn hér á Alþ., eftir því sem talsmenn samningsins lýstu yfir, þegar hann var hér á döfinni, og margir hv. þm. hafa líka álitið, að þessi reglugerð yrði sett. Þetta er höfuðatriði málsins og það, sem skiptir mestu máli, enda má, með því setja ýtarlegar reglur um starfrækslu vallarins, kippa ýmsu því í lag. sem aflaga hefur farið í framkvæmd ríkisstj. á flugvallarsamningnum. Og með því að koma þannig í lag framkvæmd samningsins, verður þessi samningur til minnsts skaða fyrir íslenzku þjóðina, því að eftir því sem við framkvæmum þennan samning strangar, eftir því verður skaði okkar af að hafa gert þennan samning minni og við verðum betur undir það búnir að geta sagt honum upp. Um það atriði, sem fram kom í ræðu hv. 4. þm. Reykv., þegar hann lagði fram fyrirspurn fyrir ríkisstj. um uppsögn þessa samnings, þá er dálítið fróðlegt að hugleiða svör hæstv. ráðherra. Þau voru ákaflega loðin. Hæstv. utanrrh. svaraði fyrstur, og hann sagði, að þeirri spurningu, hvort samningnum yrði sagt upp eða ekki, væri ekki hægt að svara nú. Það færi eftir því, hver reynsla fengist af framkvæmd samningsins, og því, hvernig hæstv. Alþ. og ríkisstj. kynni að líta á það mál, þegar þar að kemur. Ég held, að ekki sé hægt að hafa óákveðnara orðalag á svari um þetta. Það er hægt að minna á, að allir, sem töluðu með þessum samningi, þegar hann var gerður, lögðu á það geysilega áherzlu, að þetta væri aðeins til fimm ára samningurinn gilti aldrei lengur - eða 6½ árs með þeim frestum, sem tilheyra uppsögn samningsins. Það þótti þá illkvittni af sósíalistum, að við vildum ekki láta Ameríkumenn hafa þennan samning til fimm ára aðeins. Nú vilja þessir menn, sem töluðu um, að Alþ. samþykkti samninginn aðeins til fimm ára, þegar þeir vildu fá þingið til að samþykkja hann, ekkert ákveðið segja um það, hvort samningnum verði sagt upp, þegar fimm árin eru liðin. Þeir vilja hafa allt þar laust og óbundið. Hæstv. utanrrh. sagði, að ef reynsla af samningnum yrði góð, virtist opin leið til þess, að samningurinn yrði framlengdur. En reynslan af samningnum þetta ár, sem liðið er, síðan hann var gerður, er frá sjónarmiði hæstv. ríkisstj. góð í alla staði. Það er tekið fram í skýrslu flugvallarn., að ekkert sé upp á að kvarta um samvinnu í sambandi við samninginn, sem fram hefur komið af hendi Ameríkumanna. Og samvinnan er góð af þeirri sök, að íslenzka ríkisstj. knýr aldrei neitt fram við Bandaríkjamenn, heldur ber aðeins fram beiðnir til amerísku stjórnarinnar, og ef Ameríkumenn ekki fallast á þær beiðnir, er ekkert sagt. Með þessu móti er gott samkomulag. Og a. m. k. vill ekki hæstv. ráðh. svipta sig möguleikanum til þess að fallast á, að þessi samningur verði framlengdur. - Hæstv. forsrh. gekk eiginlega skrefi lengra, því að hann sagði, að það sýndist svo, að eftir fimm ár mundu Íslendingar ekki verða færir um að stjórna á flugvellinum, sem sagt, að eftir fimm ár þyrftum við Íslendingar að fara til Ameríkumanna og biðja þá að stjórna flugvellinum og þjálfa Íslendinga, svo að þeir geti tekið við stjórn hans. Þetta ákvæði hefur nú einmitt staðið í samningnum, að Ameríkumenn eigi að þjálfa þannig Íslendinga. Það verður sjálfsagt sett á tveimur stöðum í samningnum eftir fimm ár. - En þetta atriði, að hæstv. ráðherrar vilja ekki gefa skýr svör í þessu efni, það er mjög þýðingarmikið atriði í þessu máli, af því að margt, sem aflaga hefur farið t stjórn vallarins, skiptir minna máli, ef skýrar yfirlýsingar ríkisstj. lægju fyrir um. að samningurinn yrði ekki framlengdur. Þó að Ameríkumenn brjóti tollal. og l. um firðviðskipti o. fl., skipti það miklu minna máli, ef það lægi fyrir, að samningurinn gilti aðeins til 5 ára, en þá yrði honum sagt upp, eins og upphaflega var um talað. Og hæstv. ríkisstj. gæti skapað miklu meiri kyrrð um þetta mál, ef hún lýsti þessu yfir. En hæstv. ríkisstj. vill það ekki, heldur hafa þær dyr opnar að geta fallizt á að framlengja samninginn, ef Bandaríkjamenn sækja það fast. - Nú munu fara fram kosningar til Alþ., áður en þessi samningur rennur út, ef kjörtímabilið verður ekki framlengt. Og þær fara fram vafalaust, áður en þessi samningur rennur út. Ég býst við, að allir þessir menn lýsi þá yfir við undirbúning þeirra kosninga, að vitanlega komi það ekki til mála að framlengja þennan samning. Og kjósendur munu kjósa frambjóðendurna eftir því, hverju þeir lýsa yfir í sambandi við þennan samning. Svo verður kannske kallaður saman skyndifundur í Alþ. nokkrum vikum eftir kosningarnar og sagt þar, að þar sem ástæður hefðu breytzt, síðan kosningar fóru fram, þá sé ástæða til að framlengja samninginn, og þá verður samningurinn sennilega framlengdur á þessum forsendum, því að menn, sem gáfu hátíðlegar yfirlýsingar og fluttu æstar ræður í útvarpið um það óheyrilega glapræði, sem það yrði, ef Íslendingar færu að gera samning um afnot erlendra þjóða af landi sínu - þeir stóðu upp hér í Alþ. og mæltu með því, að Bandaríkin fengju herstöðvar á Íslandi, undir yfirskini þess, að þeir þyrftu að hafa samgöngur við hernámslið sitt í Þýzkalandi. Þannig býst ég við, að í framkvæmdinni reyndist það um framlenging flugvallarsamningsins, ef Alþ. tekur hér ekki röggsamlega í taumana með því að leggja fyrir ríkisstj. að halda þannig á málinu, að allur vafi sé af tekinn um það, hvernig framkvæma skuli samninginn og hve lengi hann skuli gilda. Ég vil svo ekki lengja mál mitt frekar, þó að fleiri atriði hafi fram komið, sem ég hef ekki haft tíma til að víkja að enn. En ég vil að lokum leggja til, að umr. um þetta mál verði frestað og málinu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef haldið eina ræðu áður um þetta mál, og hæstv. utanrrh., sem hefur haldið þrjár ræður um málið, vék að ýmsu, sem ég hef sagt, og bar m. a. fram nokkrar fyrirspurnir til mín auk ýmissa ærumeiðandi ásakana. Ég mun nú taka fyrir þessa ræðu. sem hann flutti og svara nokkrum af þeim fyrirspurnum, sem hann bar fram. Ég verð að segja, að mér ógnar í raun og veru, að ráðh., sem er utanrrh. og dómsmrh. okkar lands, skuli koma fram eins og þessum hæstv. utanrrh. þóknaðist að gera í þeirri ræðu, í fyrsta lagi, að utanrrh. skuli sýna aðra eins vanþekkingu í utanríkispólitík og utanríkismálum eins og þar hefur komið fram, og í öðru lagi, að dómsmrh. þessa lands skuli láta hjá líða á Alþingi að svara ásökunum, sem á hann eru bornar, að hann hafi í stórum stíl þolað lögbrot í okkar landi án þess að gera nokkurn skapaðan hlut til að afstýra þeim og jafnvel verið í vitorði með þeim, sem þau hafa framið, og að því er virðist lagt stund á að festa þessi lögbrot sem venju í okkar landi. Maður hefði vel getað skilið, að það hefðu verið skrifaðar greinar í Morgunblaðið í svipuðum stíl og hæstv. ráðh. talaði þá, en að ráðh. tali í þinginu eins og þar væri á ferðinni grein í Morgunblaðinu. er slæmt tákn í þróun lýðræðisins. Hæstv. ráðh. beindi til mín þeirri fyrirspurn, hvort ég, sem hefði lagt stund á sagnfræði, gæti nefnt eitt einasta dæmi um, að lýðræðisþjóð hefði hafið árásarstríð. Hæstv. ráðh. gaf m. ö. o. til kynna á þennan hátt, að það væri svo fráleitt, að slíkt hefði aldrei í annálum sögunnar komið fyrir og það ætti að sýna, hve þekkingarleysi mitt væri geysilegt, að ég skyldi láta mér detta í hug annað eins og það, að Bandaríkin eða nokkur önnur lýðræðisþjóð hefði farið í árásarstríð. Það var eins og hæstv. ráðh. hefði sagt skák og mát, nú þyrfti ekki framar að sökum að spyrja, það væri augsýnilegt, hversu hörmuleg væri vanþekking þm. Sósfl. í öllum málum, sem snertu utanríkispólitík, en hann einn hefði til að bera alvizku og gífurlega þekkingu á sögu mannkynsins, hann gæti fullvissað Alþ. um, að aldrei hefði þekkzt lýðræðisþjóð, sem hefði háð árásarstríð, og mundi ekki koma fyrir, og því gæti þjóðin verið róleg, ekkert væri að óttast. Það þyrfti ekkert að velta því fyrir sér og ekki þyrfti að taka slíkt með í reikninginn, þegar við sem alþm. værum ábyrgir fyrir, hver örlög þjóðarinnar yrðu. Ég skal verða við ósk hæstv. ráðh. og nefna dæmi um árásarstríð hjá lýðræðisþjóð. Ég skal þá fyrst nefna það land, sem almennt er talið fyrirmynd lýðræðisríkja í Evrópu, helzta þingræðisríki álfunnar, sem margar aldir hefur verið brautryðjandi í því að skapa hjá sér lýðræði. Það er Bretland. Svo að við lítum aðeins á síðustu 100 ár, þá má nefna þar tvö árásarstríð af hálfu Breta, í fyrsta lagi árásina á Kína 1842 og næstu ár, þegar Bretland réðst á Kína til að neyða það til að opna land sitt, svo að Englendingar gætu selt þar ópíum. Þetta var beint verzlunarstríð, sem var háð til þess að geta selt eiturlyf í landinu, háð til að kúska þjóð, sem var að reyna að bjarga sér undan ópíumbölinu. Svo er annað dæmi á okkar öld, sem ég hélt, að okkur væri ekki liðið úr minni, en það er Búastríðið, árásarstríð á Búa, stríð til að leggja undir sig sjálfstæða þjóð, stríð, sem talað var og ritað um á Íslandi og eitt af okkar beztu skáldum orti um, svo að hatramlegar hefur aldrei verið ort um Bretaveldi. Fleiri stríð má nefna, sem Bretland háði, meðan það var að leggja undir sig Asíu og Afríku, undiroka heilar þjóðir til að byggja upp heimsveldi sitt. Við skulum vera klárir á því, að það er lýðræðisríkið Bretland, sem fremur þessar árásir. Það voru til menn í Englandi, sem voru á móti þessum árásum, en þetta var framkvæmt engu að síður. Og ef við viljum rekja ástæðurnar til þessara árása, þá er ástæðan sú, að borgarastéttin, sem brauzt til valda í Englandi á 17. öld og smám saman jók sín völd, vildi leggja undir Bretland eins mikil lönd og hægt var. Þannig fór þetta saman, að samtímis því, sem verkalýðurinn barðist fyrir auknu lýðræði heima fyrir, varð hann yfirgangssamur við aðrar þjóðir. Þessu megum við ekki gleyma. ef við viljum skilja, hvers konar lýðræði þetta er. Þá er annað ríki, sem hefur verið mikill brautryðjandi í lýðræðisbaráttu Evrópu, Frakkland. Þar er sömu söguna að segja. Það háði hvert árásarstríðið á fætur öðru, þegar það var að brjóta undir sig nýlendurnar, sem það á í Norður-Afríku, og barði niður þjóðirnar, sem þar voru fyrir, með sífelldum árásarstríðum, þegar það var að byggja upp franska heimsveldið. Nú vill hæstv. ráðh. kannske segja, að þótt lýðræðisþjóðirnar í Evrópu, þessir miklu brautryðjendur lýðræðisins. hafi nú í síðustu 100 ár gert sig sek í hverju árásarstríðinu á fætur öðru og brotið þannig þetta lögmál, sem hæstv. ráðh. hélt fram, að aldrei hefði verið brotið í mannkynssögunni, þá hefðu hin heilögu Bandaríki þó aldrei gert sig sek í því. Ég hafði, þegar flugvallarsamningurinn var til umr., birt með mínu minnihl. nál. nokkrar frásagnir um afskipti Bandaríkjanna af smáríkjunum í Mið-Ameríku. Ég hélt máske, að hæstv. utanrrh., sem þá var formaður utanrmn., hefði látið svo lítið að lesa þetta nál. og þær skýrslur, sem því fylgja, sem eru studdar tilvitnunum í þau rit, sem Bandaríkin sjálf hafa gefið út. M. a. er vitnað í þær rannsóknir og yfirheyrslur, sem fram hafa farið af hálfu n., sem Bandaríkjaþing hefur kosið á hverjum tíma til að rannsaka viðskiptin við þessar þjóðir, og mér vitanlega hefur enginn gert tilraun til að hrekja það, sem þar kemur fram. Það var sett fram af minni hálfu, til þess að enginn í utanrmn. og enginn hv. alþm. gæti verið í efa um, hvað smáþjóðir eins og við geta átt á hættu af því ríki, sem við höfum samið við, án þess að ég dragi á nokkurn hátt í efa, að Bandaríkin séu lýðræðisþjóð. Ég hélt, að hæstv. ráðh. hefði kynnt sér þetta. Ef hann hefði gert það, þá hefði svo getað farið, að hann hefði ekki komið með þær staðhæfingar, sem hann hefur komið hér með, því að þar auglýsti hann svo greinilega vanþekkingu sína á þeirri þjóð, sem hann er nú að skipta við. Bandaríkin hafa hvað eftir annað ráðizt á nágrannaríki sín til þess að tryggja sér þar hagsmuni og sett þar her á land til þess að tryggja sér þar ríkt. Ég nefndi í þessu þskj. dæmi um, hvernig smáríki í nágrenni við Bandaríkin hafa orðið fyrir ofbeldi og árásum af þeirra hendi. Fyrsta dæmið er lýðveldið Santo Domingo. Þar segir svo um íhlutun Bandaríkjanna, með leyfi hæstv. forseta: Smáríkinu Santo Domingo (Dominican-lýðveldinu) náðu Bandaríkin valdi á með því að hlutast til um innanríkismál þess hvað eftir annað, taka upp tolltekjur ríkisins og senda herskip og sjólið til eyjarinnar. Þessi íhlutun náði hámarki í maí 1916, er bandaríska sjóliðið undir forystu H. N. Knapps kapteins var látið taka stjórn landsins með ofbeldi í sínar hendur og setja upp hernaðareinræði. Yfirlýst var, að þetta væri gert samkvæmt skipun frá Washington, vegna þess að „stjórn Bandaríkjanna hefði lagt ríkt á við stjórn Santo Domingos að gera vissar nauðsynlegar ráðstafanir, er Santo Domingostjórnin hafi annaðhvort ekki viljað skilja eða getað skilið.“  (Blakeslee. G. H.: Mexico and the Carribbean)  . Þessi hernaðareinræðisstjórn stóð til 1924. „Bandarískur flotaforingi var landsstjóri og hafði allt framkvæmdar- og löggjafarvald, þingið starfaði ekki. Ráðherrasætin voru fyllt með liðsforingjum bandaríska flotans og flotaliðsins.“ (Blakeslee, sama rit). Herstjórn landsins var haldið fram, þar til lýðveldið Santo Domingo taldi sig til neytt að gera samning við Bandaríkin, er gaf „lagaheimild“ til að framkvæma það, sem herstjórnin framkvæmdi með valdi. Það var ekki fyrr en á dögum Roosevelts forseta, að linað var á kverkatökum Bandaríkjastjórnar á þessu smáríki. Þetta er það, sem við mundum kalla árásarstríð. Annað dæmið, sem ég nefndi, var Haiti, smáríki, sem hafði háð harða og langa baráttu til að öðlast frelsi, eins og við höfum lesið um í sögum, ekki sízt í hinni frægu bók „Svarta Napóleon. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa örlítið upp, sem sýnir viðskipti Bandaríkjastjórnar við þetta ríki: „Í desember 1914 lenti bandarískur sjóliðsflokkur í Port au Prinee, höfuðborg landsins, hélt til þjóðbanka Haiti og tók þar um hábjartan dag 500000 dollara virði í gulli og fór með það um borð í herskipið „Machias“. Gullið var flutt til New York og varðveitt í hvelfingum National City Bank. Það var eign Haitiríkis og geymt til seðlainnlausnar. Haiti mótmælti þegar þessu broti á fullveldis- og eignarrétti lýðveldisins og krafðist skýringar af Bandaríkjunum. En engin „skýring“ var gefin. Roger L. Farnhams, varaforseti National City Bank, skýrði öldungadeildarnefnd svo frá 1921, að utanríkismálaráðuneytið og National City Bank hafi saman skipulagt þessa aðför.“ (Current History Magazine, 15. bindi - U. S. „Foreign Relations“. 1915.) Sumarið 1915 nota Bandaríkin byltingu á Haiti sem tilefni til að senda herskip og sjólið þangað undir stjórn Capertons flotaforingja, er gerist þegar umsvifamikill í innanlandsmálum. Er stjórn landsins þybbast við ágengniskröfum Bandaríkjanna,. fær Caperton fyrirskipun um að hernema tollstöðvar landsins, og var það gert milli 21. ágúst og 2. sept. 1915. Þar sem tolltekjurnar voru langmestur hluti ríkisteknanna, tók bandaríska sjóliðið raunverulega stjórn landsins í sinar hendur, - og 9. sept. 1915 varð ríkisstjórn Haiti að undirrita nauðungarsamninginn, sem Bandaríkin héldu að þeim. Því, sem Haitibúar hafa síðan mátt þola af völdum bandarískra sjóliða og sendimanna, verður ekki lýst í stuttu máli, en ber flest einkenni stjórnar „herraþjóðar“ yfir kúgaðri smáþjóð  (Johnson, J. W.: Self Determining Haiti.) Þriðja dæmið er lýðveldið Nicaragua. Ég hafði grein um það vegna þess, að dálítið svipað stóð á um afskipti Bandaríkjanna af Nicaragua eins og með íhlutunina á Íslandi. Ég ætla að lesa örfá orð upp úr því. Það hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: Saga þeirra viðskipta má telja, að hefjist með því, að nokkru eftir aldamót fara Bandaríkin að reyna að fá flotastöð í Fonsecaflóa í Nicaragua og leyfi til að byggja skipaskurð um landið. Fyrirætlanir Bandaríkjanna vöktu mikla ólgu í Mið-Ameríku, og sumarið 1907 var svo komið, að styrjöld virtist yfirvofandi milli allra smáríkjanna þar. Roosevelt Bandaríkjaforseti (eldri) og Diaz Mexíkóforseti neyddu þau til að leggja málið í gerð. Fulltrúar hinna fimm smáríkja komu til Washington 1907 og gerðu þar samninga, sem miðuðu að því að efla einingu Mið-Ameríku. Mikilvægast í þeirri samningagerð var stofnun gerðardómstóls fimm manna, skipuðum einum frá hverju ríkjanna, er átti að hafa æðsta dómaravald í öllum ágreiningsmálum þeirra. Stjórn Nicaragua-forsetans José Sambos Zelaya hafði beitt sér gegn fyrirætlunum Bandaríkjanna um flotastöð í Fonsecaflóanum og tilraunum bandarískra auðhringa að ná fótfestu í landinu. En Bandaríkin taka til sinna ráða. Bylting brýzt út gegn Zelaya 1909. Hún var kostuð af manni að nafni Adolfo Diaz, starfsmanni hjá bandarísku félagi í Bluefields, La Luz and Los Angeles Mining Company. Diaz þessi hafði 1000 dollara í árslaun, en þótt ekki sé vitað um aðrar tekjur hans, gat hann eytt í byltinguna 600000 dollurum, er hann síðan borgaði sjálfum sér. ... Zelaya var neyddur til að segja af sér og fara úr landi. Þing Nicaragua kaus sem forseta dr. José Madriz. En Bandaríkin héldu áfram að styðja byltingu Estradas gegn Madriz-stjórninni. Madriz forseti mótmælti við Taft Bandaríkjaforseta íhlutun Bandaríkjanna um innanlandsmál Nicaragua, en Bandaríkin kröfðust þess, að bandarískum skipum með hergögn handa uppreisnarmönnum yrði hleypt gegnum hafnbannið, sem hin löglega stjórn landsins hafði komið á. En stjórnarherinn sigraði uppreisnarherinn, neyddi Estrada á undanhald til Bluefields og reyndi þar að framfylgja hafnbanni. Jafnskjótt voru sendar þangað sveitir bandarískra sjóliða, er hindruðu stjórnarherinn í því að halda Bluefields í herkví eða ráðast á bæinn. Þannig gat uppreisnarherinn safnað kröftum að nýju og náð völdum með hjálp bandarískra byssustingja. Hinn 20. ágúst 1910 sagði Madriz af sér, er her hans hafði beðið ósigur fyrir her Estrada. Viku síðar hélt Estrada inn í höfuðborg landsins, Managua, sigri hrósandi. Og nú var leiðin opin fyrir bandaríska auðvaldið, sem í náinni samvinnu við Bandaríkjastjórn fer að ráðsmennskast í Nicaragua, líkt og um sigrað óvinaland væri að ræða. Fulltrúar Bandaríkjastjórnar segja fyrir um stjórnmál og fjármál landsins. Undirlægjuháttur Estradastjórnarinnar gerði hana svo óvinsæla, að 27. marz 1911 símar bandaríski sendiherrann í Nicaragua stjórn sinni: „Estrada forseti helzt einungis við í embætti sínu vegna stuðnings vors og þeirrar skoðunar, að hann hafi oss að baki, ef í hart fer.“ Estrada. varð að fara frá, og annar þægur Bandaríkjaþjónn, Diaz, settist í forsetastól. Næstu árin stendur í stöðugu þófi, þar sem þing Nicaragua reynir að andæfa ásælni Bandaríkjanna, en bandariski sendiherrann ásamt Bandaríkjaleppunum í stjórn landsins reyna að þvinga upp á Nicaragua miklum bandarískum lánum, sem bundin eru því skilyrði, að Nicaragua afhendi Bandaríkjunum tolltekjur sínar og raunverulega yfirráð alls fjármálalífs landsins. Þegar líkindi voru til, að smáþjóðin ætlaði að verða Bandaríkjunum of óþæg, pantaði bandaríski sendiherrann herskip að heiman frá sér, og varð Bandaríkjastjórn hvað eftir annað við þeim tilmælum, og dugði ógnun Bandaríkjaflotans oftast til þess, sem á vantaði, þegar sannfæringarmátt bandarískra sendimanna þraut... Með þeim aðförum, sem nú hefur verið lýst, tókst að beygja og kúga þetta litla ríki svo undir Bandaríkin, að tíu árum síðar, í „samningi“ milli ríkjanna 18. febrúar 1916. fær stórveldið vilja sínum framgengt til fulls. Samkvæmt þeim samningi, Bryan-Chamorro-samningnum, greiddu Bandaríkin þrjár milljónir dollara fyrir þessi fríðindi af hálfu Nicaragua: 1. Rétt til að grafa skipaskurð um landið. 2. Leigu til 99 ára á Corneyjum og flotastöð í Fonseca-flóa. 3. Bandaríkjunum sé heimilt að framlengja samninginn um flotastöðina í önnur 99 ár. Ákvæðið um flotastöð í Fonseca-flóa vakti áhyggjur grannríkjanna, og tvö þeirra, Costa-Rica og Salvador, kærðu það ákvæði samningsins fyrir gerðardóminum í Mið-Ameríkumálum, sem Bandaríkin höfðu átt mestan þátt í að koma á fót. Féll dómur hans á þá leið, að samningsákvæðin um flotahöfnina skyldu ógild, en þá brá svo við, að bæði Bandaríkin og Nicaragua neituðu að hlíta úrskurðinum, og var dómstóllinn leystur upp 1918. Bandaríska bankaauðvaldið, utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna og Bandaríkjaflotinn hafa síðan mátt heita einráð í þessu „sjálfstæða“ ríki. Mótspyrnan gegn leppstjórnum Bandaríkjanna hélt áfram. Sumarið 1921 var enn gerð uppreisn, og leppstjórnin lýsti yfir hernaðarástandi. Bandaríkjastjórn sendi 10 þúsund riffla og nóg af vélbyssum, til þess að leppstjórnin gæti haldið völdum. Vorið 1932 átti leppstjórn Chamorros enn í vök að verjast, en lét þá fangelsa 300 leiðtoga frjálslyndra, og er það dugði ekki, hótaði bandaríski flotinn að láta til sín taka. Dvöl bandaríska sjóliðsins í landinu hefur hvað eftir annað leitt til árekstra. Í febrúar 1921 eyðilögðu bandarískir sjóliðar hús Nicaraguablaðsins „Tribuna“, en það hafði gagnrýnt Bandaríkjaliðið. Þá og eftir árekstra síðar fengu illræðismennirnir væga dóma. Í ágúst 1925 var látið heita svo, að herinn færi úr landi, en við starfi hans tóku lögreglusveitir, sem kennt var og stjórnað af Bandaríkjamönnum. Þessi þrjú dæmi í nál. mínu frá því í fyrra eru öll óhrekjanleg, því að þau eru studd með bandarískum sagnfræðiritum og skjölum og skýrslum um íhlutun, afskipti, árásir og árásarstríð Bandaríkjanna gagnvart öðrum ríkjum. Það má nefna fleira til viðbótar. Það má nefna Mexíkó, árásina á Vera Cruz, það má nefna, þegar Bandaríkjamenn gengu á land á Cuba, það má taka, ef maður vill, árásarstríð á aðrar þjóðir, árásina á Spán 1898, sem var árásarstríð, m. a. til að geta náð Cuba á sitt vald. Þetta má rekja endalaust. Öll þessi ríki, England, Frakkland, Bandaríkin, sem eru forysturíki í lýðræði, hafa ráðizt með ofbeldi á önnur ríki, sem hafa mátt sín minna. Bandaríkin eru voldugasta lýðræðisþjóðin um allan heim. En forseti ríkisins hugsar fyrst og fremst um að auka vald og auðlegð síns ríkis. Og í krafti síns mikla valds sendir hann her inn í lítið nágrannaríki, tekur af því fé og vill neyða þjóðina til að samþykkja það, sem hann hefur sjálfur hugsað sér. Ég verð því að segja, að það, að hæstv. utanrrh. skuli ekki hafa hugmynd um höfuðviðburðina í sögu heimsins, þó að ekki væri nema síðustu 100 árin, það er hörmulegt. Það er hörmulegt til þess að vita, ef utanrrh. Íslands, að svo miklu leyti sem hann hefur ráðið því, sem gert hefur verið í okkar utanríkismálum upp á síðkastið, lætur örlagaríkar ákvarðanir um framtíð landsins grundvallast á slíku þekkingarleysi. Það er skylda þeirra manna, sem fara með völd af hálfu smáþjóða, að afla sér eins mikillar þekkingar og hægt er í þeim málum, sem kemur undir þá að hafa með að gera. Þjóðin treystir þeim mönnum, sem hún setur í slíkar stöður á hverjum tíma, til að vera færum um að gegna þeim. Og einn þátturinn í því er að afla sér þekkingar á þeim hlutum til þess að vera fær um að dæma um þá. Það þekkingarleysi, sem þarna kemur fram hjá hæstv. utanrrh., sýnir, að hann hefur farið í þessa stöðu meira af vilja en mætti, án þess að gera sér ljóst, hvaða ábyrgð hlaut að hvíla á þeim manni, sem slíka stöðu tæki að sér. Íslenzka þjóðin hefur lítið fengizt við utanríkismál. Það er fyrst nú fyrir skömmu síðan, að hún fór sjálf að stjórna sínum utanríkismálum. Samt er hún nú á tímum erfiðar sett en nokkru sinni áður, vegna þess að hún hefur lent meira inn í utanríkismál mannkynsins en við flestir hefðum óskað. En því meir ríður þjóðinni á, að þeir menn, sem gegna trúnaðarstörfum fyrir hana á þessu sviði, séu starfi sínu vanir, geri sér far um að afla sér sem mestrar þekkingar á þeim málum, sem þeir eiga að dæma um, til þess að geta út frá slíkri þekkingu ráðlagt þjóðinni og sagt henni, hvað bezt sé að gera á hverjum tíma. Ef hæstv. utanrrh. þess vegna stjórnar utanríkismálum okkar þjóðar og beitir sínum áhrifum á lausn vandamestu utanríkismála okkar út frá þessu sjónarmiði, út frá því þekkingarleysi, sem hann þarna birtir, þá er illa farið, og þá hefur hann gert sig sekan um að bregðast því trausti, sem þjóðin hlýtur að bera til þeirra manna, sem taka að sér forystu í eins erfiðu máli og hennar utanríkismál eru. Ef það er hins vegar þannig, að hæstv. utanrrh. hefur byggt á einhverju öðru en þessu, sem hann hefur haldið fram, að engin lýðræðisþjóð hafi verið árásarþjóð, þá hefði hann átt að gefa okkur það upp, en ekki reyna að slengja þessu fram til þjóðarinnar, að við þurfum aldrei að óttast árásir af hálfu lýðræðisríkis, því að þau ummæli hæstv. ráðh. eru byggð, ef hann meinar þau, á megnri vanþekkingu, sem getur orðið þjóðinni hættuleg. Ef hann vill vinna heiðarlega að þessum málum, þá er miklu nær fyrir hann að láta það blað, sem hann skrifar svo mikið í, segja hreinskilnislega frá, hvað það er, sem veldur því, að hann hefur tekið upp þessa stefnu og vill, að Alþ. fylgi henni, því að hér er ekki um smámál að ræða. Hér er um að ræða framtíðarheill þjóðarinnar. En það er ekki hægt með neinum rétti að saka fjöldann um, þótt hann sé kannske ekki vel kunnugur öllu, sem gerist í okkar utanríkismálum. Það er ekki hægt að búast við, að hver einasti kjósandi geti sett sig svo vel inn í utanríkismál þjóðarinnar og þær hættur, sem þar kunna að vera yfirvofandi, þær hættur, sem aðrir hafa fengið reynslu fyrir. Þjóðin hlýtur á hverjum tíma að treysta þeim, sem gera það svo að segja að lífsstarfi sínu að fást við stjórnmál, að hafa meira vit en almenningur á þessum hlutum, meiri þekkingu, meiri reynslu. Þjóðin hlýtur að treysta þeim og krefjast af þeim, að þeir hafi meiri hugmynd um þær hættur, sem bak við kunna að leynast, en almenningur getur haft. Þjóðin hlýtur því á hverjum tíma að dæma þá menn, sem hún kýs til forystu, eftir því, hvernig þeirra þekking og þeirra stjórn reynist í þessu. Það er engin afsökun fyrir neinn stjórnmálamann, ef hann hefur orðið þess valdandi að leiða ógæfu yfir þjóð sína, að koma til hennar og segja: Ég hafði ekki hugmynd um. að svona gæti komið fyrir. - Það þýðir ekki fyrir utanrrh. að koma og segja við þjóðina: Það hefur aldrei komið fyrir, að lýðræðisþjóð hafi framið árásarstríð, og því gerðum við ráð fyrir, að slíkt væri óhugsandi. - Þeir menn, sem taka að sér forystu einnar þjóðar, verða að vita, hvað gerzt hefur og hvaða hætta vofir yfir. Og ef þeir eru tvístígandi, þá verða þeir að leggja fyrir þjóðina staðreyndirnar og láta hana vita, hvernig viðhorfið er. Sá, sem heldur fyrir þjóðinni upplýsingum eða gefur henni rangar upplýsingar, sá maður tekur á sig ábyrgð gagnvart þjóðinni. Þess vegna vil ég átelja það mjög þunglega, að utanrrh. skuli koma fram með og gefa til kynna, að hann byggi afstöðu sína á annarri eins vanþekkingu og þarna kemur fram. Ef utanrrh. hefur samþ. samninginn um Keflavíkurflugvöllinn af því, að það hefði aldrei komið fyrir og gæti ekki komið fyrir, að nein lýðræðisþjóð fremdi árásarstríð, þá hefur hann samþ. hann á röngum forsendum. Menn verða að gera sér ljóst, að það er ekki aðeins sjálfstæði þjóðarinnar, sem hér er í veði, heldur og líf helmings þjóðarinnar. Hver sá maður, sem tók ábyrgð á því að gera slíka hluti sem þessa, samninginn um Keflavíkurflugvöllinn, veit það, að það er vel hugsanlegt, þó að það hafi ekki komið fyrir áður, að þess háttar aðstaða eins og þarna er sköpuð verði notuð til stríðsundirbúnings, og sá meiri hl., sem slíkan samning samþykkti, sætir meðábyrgð á þeim hlutum, sem þar eru að gerast. Hæstv. utanrrh. kom inn á það í sambandi við umræður um það, hvaða hætta væri eða kynni að vera yfirvofandi yfir hinni íslenzku þjóð vegna þessa samnings, að það væri nú líka hætta á, ef önnur stórveldi fengju slíkan rétt sem Bandaríkin hafa hér. Og ég hef heldur aldrei dregið dul á það. Í öllu, sem ég hef sagt um þetta mál og skrifað um það í nál. hér í þinginu, hef ég lagt á það ríka áherzlu, að sama hætta væri á fyrir Íslendinga, hvaða stórveldi eða ríki sem í hlut ætti. Það er ein og sama hætta, sem alltaf vofir yfir, ef við leyfum einhverju stórveldi fótfestu á okkar landi, og hvaða eitt stórveldi. sem ástæðu hefur til að óttast um sig fyrir öðru, lítur á slíkt sem ógnun gagnvart sér, og ber okkur vitanlega af fremsta megni að forðast að dragast inn í slíkar deilur, sem stofna mundu þjóð okkar í hættu. Þess vegna duga engar flokkspólitískar ásakanir í því sambandi. Hættan er jafnmikil fyrir Íslendinga, hvaða ríki, sem þarna ætti í hlut. Ummæli ýmissa þekktra hernaðarfræðinga, sem skrifað hafa um þessi mál, sýna, að þeir eru þeirrar skoðunar, að ef til átaka kæmi, mundu Rússar mjög fljótlega ná þeim stöðum, sem af sumum er reiknað með, að Bandaríkin hafi nú, t. d. í Suðvestur-Evrópu og í Grikklandi, þannig að það er vitað mál, að hernaðarstöðvar eins og á Íslandi og Grænlandi mundu verða þær, sem árásir yrðu fyrst og fremst framkvæmdar frá. Það má ekki minna vera en þeir, sem bera ábyrgð á okkar þjóðfélagi, reyni að gera allt, sem í þeirra valdi stendur til þess að hindra, að þjóð okkar dragist inn í slíka styrjöld, og geri þær ráðstafanir, sem unnt er, til þess að bjarga lífi þjóðarinnar og dragi ekki úr hættunni, sem yfir henni vofir. Ef til slíkra átaka kæmi, væri það óverjandi ábyrgðarleysi af okkur, þegar við vitum, hvað þjóð okkar á mikið undir því að gera ekki þær ráðstafanir, sem verða mættu til þess, að Ísland yrði að sem mestu leyti - helzt að öllu leyti - laust við slíka styrjöld, ef til kæmi. Það er ekki nóg fyrir okkur að vera með óskadrauma um slíkt. Og ef þjóðin ætti að dæma okkur, eftir að slíkt stríð er skollið á, mundi hún segja: Þið tókuð að ykkur að sjá slíkt fyrir. Þið buðuð ykkur fram til kosninga. Þið áttuð að vita meira en sjómenn, bændur og verkamenn. - Og þetta er rétt. Þjóðin getur gert þessa kröfu til okkar, og hún mun gera það. Við megum ekki blanda inn í þetta, hvaða skoðanir og hvaða samúð hinir og þessir í þjóðfélagi okkar kunna að hafa með þeim stórveldum, sem í styrjöld væru. Það er ekki spursmálið fyrir Íslendinga, ef til styrjaldar kæmi, hvernig menn mundu skiptast hér í samúð sinni. Það, sem allt veltur á fyrir okkur. er það, að sjálft líf þjóðarinnar er í veði, ef til slíks kæmi, og þá hefur ekki þýðingu, hvernig við skiptumst í flokka, heldur hitt, hvernig líf þjóðarinnar verður tryggt. Og það, sem ég vil leggja áherzlu á, er það að þeir, sem stóðu að því að samþykkja samninginn um Keflavíkurflugvöllinn, hafa gerzt meðábyrgir fyrir því, að Bandaríkjamenn geti notað sér þær dulbúnu herstöðvar, sem þeir hafa fengið, með þeim afleiðingum, sem það hefði fyrir íslenzku þjóðina og þær þjóðir, sem þaðan yrði ráðizt á. Að því er snertir hitt, óskadrauminn, að ekki komi til styrjaldar, þá vil ég leggja áherzlu á það, að við verðum að vera raunsæir og hafa opin augun fyrir þeim möguleika, að það geti komið til styrjaldar. Og við getum ekki lokað augunum fyrir því, að í Bandaríkjunum eru af hálfu málsmetandi manna nú sem stendur uppi kröfur um styrjöld og hvað eftir annað sagt, að það ætti að varpa atómbombum á ákveðin ríki í Evrópu, þannig að þetta er kannske ekki styrjaldarundirbúningur, heldur áróður fyrir, að styrjöld sé hafin. Og í öllum blöðum Bandaríkjanna eru menn búnir undir slíka árásarstyrjöld, svo að við getum ekki lokað augunum fyrir þessu, og það er rangt af okkur að dylja fyrir okkar eigin þjóð þessa staðreynd - jafnrangt og þegar verið var að dylja það, að Hitler var að undirbúa árásarstyrjöld í Þýzkalandi. Munurinn hér er aðeins sá, að nú fer þessi stríðsundirbúningur fram í Bandaríkjunum, sem ráða yfir 60% af allri stóriðnaðarframleiðslu heimsins og þar með vopnaframleiðslunni. Því fer þess vegna svo fjarri, að við getum rólegir hallað okkur út af og sagt: Það hefur aldrei hent lýðræðisþjóð að hefja árásarstríð, og sérstaklega stafar engin hætta af hálfu Bandaríkjanna. - Við ættum heldur að segja þjóðinni, að það er hætta á ferðum, einmitt hætta af hálfu Bandaríkjanna og kannske frá fleiri þjóðum. Það er rétt, að íslenzka þjóðin geri allt til þess að forðast að dragast inn í þann leik. Þetta mundum við segja, ef við værum heiðarlegir gagnvart þjóð okkar, láta hana vita sannleikann um þessi mál og ráðgast við hana um það, hvernig mætti afstýra þessari hættu. Hitt, sem gert er af hálfu utanrrh., er að dylja þjóðina þeirri hættu, sem yfir vofir, og reyna að útbreiða vanþekkingu á þeim staðreyndum, sem sagan sjálf greinir frá, og reyna að láta hana vaða í villu og svima um það, hvað að höndum getur borið. Þá skal ég athuga það, sem utanrrh. sagði, og reyndar forsrh. líka, að við Íslendingar, hvað þjóðina snerti, þyrftum ekkert að óttast af hálfu Bandaríkjamanna, við hefðum aldrei orðið fyrir ógnunum af þeim og ekkert af þeim reynt annað en orðheldnina. Ég vil leyfa mér að halda því fram, að það er ekki orðheldni, sem við höfum reynt af hálfu Bandaríkjamanna. Stjórn þeirra hefur brugðizt þeim samningi, sem við gerðum við hana 1. okt. 1941, því að hún sveikst um að fara með her sinn af landi burt, eins og hún hafði þó lofað. Meðan Bandaríkjastjórn hafði enn her í landinu í trássi við gerða samninga, fór hún fram á að gera samning við okkur í krafti herstyrks síns. Við stóðum því ekki jafnt að vígi. Og hvað fólu þeir samningar í sér, sem þeir fóru fram á? Að við afhentum þrjá tiltekna hluta af landi okkar til 99 ára undir vald Bandaríkjanna sem herstöðvar fyrir Bandaríkin. Það átti með öðrum orðum að svipta Íslendinga yfirráðum yfir 3 tilteknum hlutum af landi sínu um 99 ára bil til þess að reisa þarna herstöðvar fyrir voldugasta herveldi jarðarinnar. Að fara fram á þetta af hálfu Bandaríkjastjórnar, meðan þeir höfðu her manns í landi okkar, það var ógnun. Við höfum þess vegna þá reynslu, að stjórn Bandaríkjanna hefur í fyrsta lagi rofið á okkur gerðan samning. Í öðru lagi átti að fá okkur til þess að afhenda Bandaríkjamönnum land af okkar landi. Íslendingar neituðu þessu, og Bandaríkjamenn munu ekki hafa séð sér fært að fylgja þeirri kröfu frekar fram. Bandaríkjastjórn rak sig því á það, að hún yrði að beita öðrum aðferðum til þess að ná tökum hér á Íslandi og ná þeim herstöðvum, sem ekki fengust með beinu áhlaupi 1945. Keflavíkurflugvallarsamningurinn var svo gerður í fyrra haust. Þegar sá samningur var gerður, var því haldið fram af hálfu forsvarsmanna hans, að með honum ynnu Íslendingar hinn stóra sigur í baráttunni fyrir frelsi landsins. Það var sá stóri sigur að fá hinn útlenda her burt af okkar landi, og þau einu rök, sem mér þóttu þau raunverulegu rök, voru þessi: Við fáum ekki Bandaríkjamenn til þess að fara burt með her sinn úr landinu, nema við gerum þennan samning. Það var jafnan vitnað í það, að herverndarsamningurinn frá 1941 væri svo óljós, og við mundum losna við allan óskýrleikann í honum með því að gera þennan nýja samning, því að þá færi herinn burt af landinu. Þessu var haldið fram, og í afstöðu minni í utanrmn. lagði ég áherzlu á, að þetta væri í raun og veru aðalröksemdin af hálfu þeirra, sem fylgdu samningnum, og þar væru þeir að skírskota til neyðarástands, sem þeir réðu ekki við, og þessi samningur væri þess vegna neyðarsamningur, sem Íslendingar væru móralskt ekki bundnir af. Ég hef undirstrikað það sérstaklega, að einmitt þessi rök meiri hl. bentu til þess, að þessum samningi var þvingað upp á Íslendinga í krafti hersetunnar á Íslandi, m. ö. o., að Bandaríkin hefðu notað sér þá aðstöðu, sem þau höfðu sökum hersetunnar í landinu, og þau hefðu rofið þann samning 1841 að fara strax af landi burt að stríðinu loknu. Ég hafði því ætlað, að þeir, sem þessum rökum beittu, mundu segja við þjóðina á eftir: Sjáið þið, nú höfum við unnið þessa miklu hluti. Herinn er farinn af okkar landi, og við erum lausir við þetta útlenda vald, og þess vegna munum við auðvitað segja þessum samningi upp, þegar þar að kemur. Hann var gerður til þess, að við gætum losnað við herinn af landi burt. - Ég hafði haldið, að þetta mundu verða þeirra rök og þeirra afstaða, þegar fram í sækti, eftir þeim rökum, sem fyrst var beitt af þeirra hálfu, að herliðið færi af landi burt samkvæmt samningnum. Það var sigurinn, sem þessir menn þóttust hafa unnið. En hvað er nú komið á daginn? Það er nú auðséð, að það er ekki lengur neitt aðalatriði eða neitt atriði í augum þessara manna, sem Íslendingar lögðu inn í samninginn frá 1941: að losna við herinn úr landinu. Nei, nú er samningurinn um Keflavíkurflugvöllinn orðinn samningur um það, að Bandaríkjamenn fái að vera hér áfram, og allt það, sem forsvarsmenn samningsins börðust fyrir, þegar hann var samþykktur fyrir einu ári, er gleymt. Nú er auðséð, að aðalatriðið er það, að Bandaríkin hafi þetta vald hér á landi. Hitt hefur þá, að minnsta kosti verið yfirvarp af hálfu forsvarsmanna samningsins. Og það er auðséð, að þeir menn, sem samþykktu samninginn, færa sig nú upp á skaftið og búa sig undir að tryggja Bandaríkjunum volduga íhlutun um okkar mál. Hingað til hafa Bandaríkin sýnt sig nægilega voldug til þess að halda flestum þeim stöðum, sem þau hafa á annað borð náð undir sig, og hafa aldrei gert meira að því en nú að ná undir sig nýjum stöðum, þannig að ef ekki er spyrnt fótum við, er gefið, hvernig fara muni. Við vitum, hvaða aðferð er nú viðhöfð af hálfu Bandaríkjanna í þessum efnum um heim allan. Bandaríkin stilla sér nú upp sem hið eina auðmannastórveldi og þau segja við auðmannastétt hvers lands: Við, Bandaríkin, erum ykkar eina skjól og skjöldur. - Þannig þýðir það fyrir hverja þjóð, ef hún lánar Bandaríkjunum sem herveldi og stórveldi íhlutun og ítök í sínu landi, hið sama og að styðja auðmannastéttina í veröldinni í þeirri baráttu, sem hún er að undirbúa gegn lýðræðishreyfingum lýðræðisþjóðanna. Þetta er sama stefnan eins og þýzka auðmannavaldið hafði í frammi undir forystu nazista gagnvart sérhverri auðmannastétt innan Evrópu á árunum 1933 og fram eftir. Aðferðin er nákvæmlega sú sama hjá auðmannstéttum beggja þessara stórvelda, Þýzkalands og Bandaríkjanna, sem sé að veifa með kommúnistagrýlunni framan í almenning og í skjóli hennar að berja niður lýðræðishreyfingar lýðræðislandanna. Og í aðalmálgagni Sjálfstfl., Morgunblaðinu, rekur maður sig nú daglega á sömu slagorðin gegn kommúnistum, er verið er að halda uppi málsvörn fyrir Bandaríkin og þá, sem með þeim standa, eins og áður var gert, er þar var hafður í frammi áróður fyrir Þýzkaland Hitlers og þá, sem honum fylgdu. Í krafti þessarar nýju herferðar gegn kommúnistum er nú farið að banna verkalýðsfl. og kommúnistafl. og innleiða fast að því galdrabrennur gagnvart þeim, bæði í Ameríku og Evrópu. Þá hefur kaþólska kirkjan lýst yfir, að hún muni svipta alla þá menn sakramentinu, sem ekki vilja trúa á auðmannaskipulagið. Nokkurn veginn það sama og var að gerast í Frakklandi, þegar þýzka auðmannavaldið var að fá menn eins og Laval í lið með sér, virðist nú verið að undirbúa hér á Íslandi - og skapa hér fyrir Bandaríkin og auðmannavaldið sinn Laval. Mér finnst óhjákvæmilegt að ræða nokkuð þessa hluti, sem ég hef nú gert, þar eð hæstv. utanrrh. í hvert skipti, er hann ræðir þetta mál, kemur með alls konar alþjóðamál inn í umr., enda er gott, að þjóðin geri sér sem ljósasta grein fyrir, að hverju stefnt er með þeim aðferðum, sem hafðar eru uppi. Er rétt, að menn athugi í þessu sambandi, hver endalok þessarar áróðursherferðar urðu fyrir 15 árum, sem kölluð var á móti kommúnistum, en var í raun og veru gegn öllu lýðræði og frelsi, áður en menn ákveða endanlega að lána Bandaríkjunum vaxandi ítök í okkar landi. Þetta, sem ég nú hef sagt, er sérstaklega viðvíkjandi því, sem hæstv. utanrrh. talaði um sem utanrrh. Ég vil svo fara nokkrum orðum um það, sem mér finnst meira snúa að honum sem dómsmrh., og það, sem hann svaraði mér í þeirri ádeilu, sem hann hafði hér í frammi sem slíkur. - Ég veit, að hæstv. dómsmrh. er miklu meiri lögspekingur en ég er - að hann er jafnvel talinn með lögfróðari mönnum landsins og að hann er fyrrverandi prófessor í lögum við Háskóla Íslands. Slíkt mundi því vafalaust þykja frekja af mér að dirfast að halda fram, að ég kæmi betur auga á, hvað væru íslenzk l., heldur en hann, hvaða l. væru í gildi og hvaða breyt. á 1. hefðu átt sér stað. En ég ætla í þessu tilfelli að leyfa mér slíkt og geri það í vitund þess, að hann hafi látið þá hleypidóma, sem hann er haldinn af í stórmálum, og þann æsing, sem öðru hvoru gagntekur hann, þegar við sósíalistar eigum í hlut, eða hins vegar, ef stjórn Bandaríkjanna á í hlut, blinda sína lögfræðilegu sjón, þegar nú er um að ræða, að hann sem dómsmrh. ætli að halda uppi l. okkar lands gagnvart sínum kæru bandarísku vinum. Hann vitnaði í, að Bandaríkin hefðu ýmis réttindi á vellinum í skjóli þess samnings, sem staðfestur hefði verið með l. af hv. Alþ. Við skulum nú athuga, hvað það var, sem öðlaðist lagagildi. Það var m. a. þar, sem segir í 4. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Flugförum þeim, sem rekin eru af Bandaríkjastjórn eða á hennar vegum í sambandi við framkvæmd þeirrar skyldu, er Bandaríkin hafa tekizt á hendur, að hafa á hendi herstjórn og eftirlit í Þýzkalandi, skulu áfram heimil afnot af Keflavíkurflugvellinum. Í þessu skyni skal stjórn Bandaríkjanna heimilt að halda uppi á flugvellinum á eigin kostnað, beinlínis eða á eigin ábyrgð, þeirri starfsemi, þeim tækjum og því starfsliði, sem nauðsynlegt kann að vera til slíkra afnota. Taka skal tillit til sérstöðu slíkra flugfara og áhafna þeirra, að því er varðar tolla, landvistarleyfi og önnur formsatriði. Engin lendingargjöld skal greiða af slíkum flugförum.“ 4. gr. segir það sem sé skýrt, að Bandaríkjunum sé heimilt að halda hér uppi ýmiss konar starfsemi, sem þeim kann að vera nauðsynleg í sambandi við framkvæmd þeirrar skyldu að hafa á hendi herstjórn í Þýzkalandi. Þá segir í 9. gr.: „Eigi skal leggja neina tolla eða önnur gjöld á efni það, útbúnað, nauðsynjar eða vörur, sem inn er flutt til afnota fyrir stjórn Bandaríkjanna eða umboðsmenn hennar samkvæmt þessum samningi eða til afnota fyrir starfslið það, sem dvelur á Íslandi vegna starfa, sem leiðir af framkvæmd samnings þessa.“ Og 10. gr. hljóðar svo: „Eigi skal leggja tekjuskatt á þær tekjur þess starfsliðs Bandaríkjanna, sem á Íslandi dvelur við störf, er leiðir af framkvæmd samnings þessa, er koma frá aðilum utan Íslands.“ Það liggur sem sé skýrt fyrir, eins og ég hef hér áður haldið fram, að Bandaríkin hafa þessi réttindi, þ. e. toll- og skattfrelsi, en eingöngu í sambandi við framkvæmd þeirrar skyldu sinnar að halda uppi hereftirliti í Þýzkalandi, en um allt annað, sem þarna er ekki tekið fram, gilda íslenzk l. Ég leyfi mér hins vegar að halda fram, að það sé brot á íslenzkum l., þegar flutt er til Keflavíkurflugvallarins svo og svo mikið af alls konar vörum, án þess að af þeim sé greiddur tollur, - að það sé raunverulegt smygl með vitund íslenzkra yfirvalda, Alþ. hefur sett þessi l., og það hefur enginn íslenzkur embættismaður rétt til þess að breyta framkvæmd þessara 1., og til þess er okkar framkvæmdarvald og okkar embættismenn settir, að þeir sjái um, að l. sé framfylgt. Hæstv. utanrrh. bar heldur ekki fram neina vörn fyrir því, að þarna væru ekki brotin íslenzk 1. Það hafa ekki aðeins verið brotin íslenzk tollal. í stórum stíl, heldur einnig l. um tóbakseinkasölu ríkisins, því að það er ekkert, sem undanþiggur Bandaríkjamenn hér á landi því að greiða þá álagningu, sem tóbakseinkasalan leggur á. Hefur hæstv. dómsmrh. ekki einu einasta orði hnekkt því, að þau l. hafi verið brotin. Þá hafa l. um áfengisverzlun ríkisins verið brotin, og hann hefur ekki heldur hnekkt því, en samkvæmt þeim hefur enginn nema hún leyfi til að ráða yfir innflutningi áfengs bjórs til landsins og er engum íslenzkum embættismanni heimilt að gefa undanþágu í þessum efnum. Nú skyldi maður ætla, þegar bent er á, að þessi l. séu brotin - og það viðurkennt af hæstv. dómsmrh. og utanrrh. -, að gerðar væru einhverjar ráðstafanir til þess að stöðva slík lagabrot og að þeir, sem þar væru við riðnir, yrðu látnir sæta refsingu. Sérstaklega gæti maður ætlazt til þess af hálfu þeirra manna, sem allra manna mest segjast standa á grundvelli 1. og stöðugt prédika, að menn skuli sýna löghlýðni, að þeir mundu taka undir, að lagabrot verði stöðvuð. En því fer fjarri, að þetta sé gert, Morgunblaðið, aðalmálgagn hæstv. dómsmrh., gerir bara grín að því, að þarna sé ef til vill drukkið of mikið af áfengum bjór, en dettur ekki í hug að minnast á, að þarna sé um lagabrot að ræða. Hv. 4. þm. Reykv. benti á það í sinni ræðu, að suður á Keflavíkurflugvelli væru brotin l. um lyfjasölu hér á landi, og hafa æðstu menn þeirra mála einnig vakið athygli á þessu, en ekkert verið að gert. Enn fremur hafa l. um útlendingaeftirlit verið brotin, og hafa menn komið þarna án þess að hafa landvistarleyfi, þótt þeir hafi kannske fengið það eftir á. Þá er það vitanlegt, að iðnaðarlöggjöfin íslenzka hefur verið þverbrotin, svo og l. um fjárhagsráð. Það er eins og mig minni, að samþ. hafi verið l. á Alþ. um skattskyldu útlendinga, sem heimiluðu að innheimta skatta af mönnum, þótt þeir hefðu ekki dvalið hér nema örfáa mánuði, og ég beindi þeirri fyrirspurn til hæstv. ríkisstj., hvort hún hefði athugað, hvort menn hefðu farið af landi brott án þess að greiða slíka skatta. - Það má þannig telja upp hver íslenzku l. á fætur öðrum, sem brotin hafa verið þarna suður frá, og hæstv. dómsmrh. hefur alls ekki reynt með neinum rökum að afsaka þessi lagabrot. Vil ég vekja eftirtekt á því, að stærstu lagabrot, sem framin hafa verið á Íslandi, hafa viðgengizt þennan tíma undir yfirumsjón hæstv. núverandi dómsmrh. sem eins lögfróðasta manns landsins. Hann hefur setið í sessi dómsmrh., meðan útlendingar hafa leyft sér að þverbrjóta, svo að tugum skiptir, íslenzk l., án þess að hann hafi reynt að gera nokkuð til þess að koma í veg fyrir slíkt. Hæstv. dómsmrh. vildi halda fram í þessu sambandi, að það stoðaði ekki fyrir Íslendinga að halda öðru fram varðandi starfsemi Bandaríkjamanna á Keflavíkurflugvellinum en því, sem líklegt væri, að stæðist fyrir alþjóðadómstól. Eins og nokkur þurfi að segja manni, að íslenzk l. standist ekki frammi fyrir alþjóðadómstól? Þeir menn, sem starfa þarna suður frá, hlíta því íslenzkum l., nema að því er snertir undanþáguákvæði samningsins um tollfrelsi á vörum, sem eru í sambandi við hereftirlit Bandaríkjanna í Þýzkalandi - og annað ekki. Hæstv. dómsmrh. sagði, að ríkisstj. hefði farið rétt að í þessum málum og að þeir Bandaríkjamenn. sem brotið hefðu íslenzk l., væru dregnir fyrir dóm. Ég held því fram, að mörg hundruð Bandaríkjamenn hafi þverbrotið íslenzk l. og ekki ennþá verið dregnir fyrir dóm. Þá sagði hæstv. ráðh., að bornar hefðu verið fram kröfur af hálfu Íslendinga á hendur Bandaríkjamönnum um að reyna að ná samkomulagi, að því er varðar brot á íslenzkum l., sem Bandaríkjamenn hefðu viðurkennt. Er það aðferð hans, þegar um lagabrot er að ræða af Íslendinga hálfu, að bera fram kröfur um að reyna ná samkomulagi þar um, og þykir það nægilegt, ef viðurkenning fæst frá þeim um, að þeir skuli reyna að taka tillit til l. - og þar við látið sitja? Ég verð að segja það, að ef hæstv. utanrrh. finnst, að eitthvað hafi verið samið af Bandaríkjamönnum í þessum samningi, þá er það ekki hans verk sem íslenzks embættismanns að halda hlífiskildi yfir Bandaríkjamönnum hér. Það er hans verk að sjá um, að þarna séu íslenzk l. látin gilda. Það er hart, að hæstv. dómsmrh. skuli hvað eftir annað vera að reyna að túlka samning, sem Íslendingar hafa gert við Bandaríkjamenn, eins og hann væri málafærslumaður Bandaríkjanna. Hæstv. dómsmrh. ber það fyrir sig, að það sé af fjandskap við Bandaríkin, þegar við berum fram gagnrýni um framkvæmd þessa samnings og ætlumst til, að staðið sé við íslenzk l. Ég gæti trúað því, að fyrr á tímum hefðu þeir landshöfðingjar, sem danskt vald hafði sitjandi á Alþ., svarað kannske einhverju svipuðu, þegar Íslendingar stóðu fastir fyrir um vörn íslenzks málstaðar, að slíkt væri af fjandskap við danska konungsvaldið, og veit ég ekki. hvort það hefði verið tekin sem rök á þeim tímum. Nú virðist það vera ein aðalmálsbót hæstv. utanrrh. og að nokkru leyti hæstv. forsrh., að við Íslendingar getum ekki tekið önnur eins mál í okkar hendur eins og rekstur Keflavíkurflugvallarins, við verðum því að halda tvíbýlinu áfram. Minnir þetta undarlega mikið á röksemdir sumra heimastjórnarmanna hér í gamla daga, þegar það kvað við í sífellu, að við værum ekki færir um að stjórna okkar málum - við værum svo lítils megnugir. Það kemur því úr hörðustu átt, að hæstv. dómsmrh. og utanrrh. skuli með tilliti til sinnar persónu flytja fram þessi rök fyrir Íslendinga nú, og hefði honum vafalaust þótt það hart á vissum tímum, ef Íslendingar hefðu viljað verja Dani með slíkum rökum. Ég var nýlega að lesa um Elliðaármálið í Morgunblaðinu og hvernig Íslendingum var stundum nauðsynlegt að taka völdin í sínar hendur, þegar embættismenn, vegna danalundar sinnar, héldu illa á málefnum Íslendinga og gættu eigi, að íslenzkum l. væri fylgt. Er ég hræddur um, að ljótar sögur varðandi afstöðu íslenzkra embættismanna um að halda uppi íslenzkum l. séu nú að endurtaka sig, þegar dómsmrh. landsins sér í gegnum fingur við. að l. séu brotin, svo framarlega sem Bandaríkjamenn fremja þau, því að það er skylda hæstv. dómsmrh., hvort sem menn hafa samúð eða andúð með heimsveldisstefnu Bandaríkjanna eða annarra ríkja, að muna eftir einu, að þegar um er að ræða að standa á verði um íslenzkan málstað, verður hann að líta jafnalvarlegum augum þann aðila, sem við eigum að verja okkur fyrir, líka þótt það séu hans kæru vinir, Bandaríkjamenn. Hæstv. dómsmrh. vildi draga í efa þær tölur, sem ég kom hér með um, hvað greitt hefði verið úr landi fyrir eignir bandaríska setuliðsins hér á landi. Sagði ég, að þessi upphæð mundi nema 20 milljónum króna, en ef hún er röng, vona ég, að hann gefi upplýsingar um það. Þá vildi ég með nokkrum orðum víkja að því, sem hv. 4. þm. Reykv. talaði um í ræðu sinni hér áðan, án þess þó að ég sé alveg búinn með það, sem hæstv. utanrrh. sagði. Hv. 4. þm. Reykv. var að aðvara ríkisstj. og segja, að hún skyldi ekki fremja þá goðgá og vitleysu að skoða ádeilur kommúnista sem einskæra markleysu og það væru fleiri en þeir, sem ekki væru fullkomlega ánægðir með framkvæmd samningsins, og því ekki skynsamlegt af stjórninni að stimpla þá alla sem kommúnista. Ég vil segja við hv. 4. þm. Reykv., að það þýðir víst lítið að vera með svona aðvaranir, því að ég held. að hv. ríkisstj. taki ekki mikið tillit til þeirra. Mér heyrðist á hæstv. forsrh., að hann vildi helzt algerlega sparka þessum flokksmanni sínum úr flokknum og að allt væri í stakasta lagi og engra aðvarana þyrfti við, svo að ég er hræddur um, að hv. 4. þm. Reykv. verði fyrir vonbrigðum af flokksmönnum sínum. Það er vitað mál, að þeir menn, sem vilja stuðla að heimsveldisstefnu Bandaríkjanna. stimpla alla, sem ekki vilja aðhyllast þá stefnu, kommúnista. Ef einhver sjálfstæðismaður lýsti sig óánægðan með framkvæmd samningsins, þá er ég ekki í vafa um, að Bjarni Benediktsson risi upp með öllu sínu skapi og offorsi og segði hiklaust, að hann væri kommúnisti, sem bæri í brjósti þjóðhættuleg áform. Ég skal ekki segja um það, hvað Framsókn segði undir sömu kringumstæðum, en ég tel nokkurn veginn víst, að ef áberandi menn í Framsfl. létu í einhverju í ljós óánægju þetta varðandi, þá mundi Morgunblaðið verða fljótt til að stimpla þá sem kommúnista. Þetta er engan veginn óþekkt fyrirbrigði. Þetta hefur skeð áður, t. d. með Hitler í Þýzkalandi. en hver sem sýndi sig í að vera ekki algerlega sammála, var vægðarlaust stimplaður bolsi. Meira að segja átti þetta sér stað með Churchill. Ef hv. 4. þm. Reykv. fyrir eintóman góðvilja aðvarar hæstv. núverandi ríkisstj. um, að ekki sé allt eins og það á að vera í þessum efnum, þá má hann eindregið búast við að verða stimplaður kommúnisti. Hæstv. forsrh. talaði eftir hæstv. utanrrh. og fór nokkrum fallegum orðum um mótstöðukraft þjóðarinnar, sem væri svo mikill, að engin hætta væri á ferðum. þótt við lifðum í tvíbýli við aðra þjóð um langan aldur. Ég verð að segja það, að ég er ekki hræddastur um þjóðina í heild, hún mundi kannske komast út úr því einhvern veginn, en hve mikið hún mundi líða við þá sambúð, það fer eftir ráðamönnum hennar. Ég er ekki hræddastur um alþýðuna, að hún mundi draga um of dám af útlendingunum eða vera þeim of eftirlát, en ég er hræddastur við „toppana“. Ég hef ekki ástæðu til að trúa mikið á mótstöðukraft þeirra. Hæstv. forsrh. mætti vera minnugur þess, að ef þeir, sem þjóðina eiga að leiða, verða fyrir erlendum áhrifum, þá er hætta á ferðum. Ég get sagt frá einum íslenzkum stjórnmálamanni, sem ekki þurfti að vera samvistum við útlendan mann nema lítinn tíma til þess að skipta um skoðun á mikilvægu máli. Árið 1938 var haldið alþýðuflokksþing og þar lögð fram stefnuskrá Alþfl., en í henni var ákveðið, að Alþfl. á Íslandi væri því eindregið fylgjandi, að stofnað yrði lýðveldi á Íslandi, strax og efni stæðu til, og m. a. til að sýna þetta var kosinn nýr formaður flokksins hæstv. núverandi forsrh. (StJSt). Í ágúst 1938 kom svo hingað upp danski stjórnmálamaðurinn Stauning, og átti hann mörg viðtöl við hæstv. núverandi forsrh. og þáverandi formann Alþfl., sem nokkru eftir öll þessi viðtöl fór til Kaupmannahafnar og fær þá í fyrsta skipti tækifæri til þess að kynna skoðanabræðrum sínum í Danmörku skoðanir flokksbræðra þeirra á Íslandi, og dönsk blöð eiga við hann viðtöl og spyrja hann: .,Hvad mener Ministeren om Forbindelsen?“ En þá svarar hæstv. forsrh.: „Jeg kan ikke udtale mig derom, ti mit Parti har endnu ikke taget Stilling der til“. Sem sagt, eftir að Stauning var búinn að vera hér uppi, þá var Stefán Jóh. búinn að gleyma, hverju flokkur hans hafði nýlega lýst yfir. Ef nú áhrif eins útlendings geta orðið svona mikil á ráðamikinn Íslending eftir stuttan tíma, hversu mjög gætir þá ekki áhrifanna eftir margra ára sambúð við útlendingana? Manni virðist því, að það komi úr hörðustu átt, þegar hæstv. forsrh. er að tala um „hinn mikla mótstöðukraft þjóðarinnar“. En það hefur sýnt sig fyrr, að það eru „topparnir“, sem veikastir eru fyrir. Ég vil að lokum víkja nokkrum orðum að ræðu hæstv. utanrrh. Hann minntist nokkrum orðum á þátt embættismanna í framkvæmd samningsins. Ég hef áður lýst því yfir, hvar ég áliti, að sökin væri þetta varðandi, og ég verð að segja það, að það er ekki stórmannlegt af hæstv. utanrrh. að ætla að skjóta sér bak við embættismennina, þegar hann sér, að í óefni er komið hjá honum, og mér er nær að halda, að t. d. tollstjóri hafi farið efir skipun frá hærri stöðum. Hæstv. utanrrh. lauk svo máli sínu með svo frekum orðum og fjarstæðum fullyrðingum, að mig undrar stórlega á því, að þessi maður, jafnvel þótt reiður hafi verið, skuli leyfa sér að fara með annað eins. Hann sagði m. a., að sósíalistar hafi yfir meira fjármagni að ráða en nokkrir aðrir íslenzkir menn. Nú veit hæstv. dómsmrh., að sósíalistar hafa fram á þennan dag átt í erfiðleikum með að gefa út blað og halda uppi flokksstarfsemi vegna fjárskorts. Þeir sem þekkja þetta mál eins vel og ég, vita, að enginn flokkur hefur sýnt meiri fórnfýsi og óeigingirni, þegar um flokksstarfsemi var að ræða, ekki sízt meðan ganga varð milli fátækra verkamanna til þess að biðja þá um að gefa fáeinar krónur, til þess að hægt væri að halda úti blaði. Það kemur því heldur einkennilega fyrir sjónir, þegar einn fulltrúi hinna ríkustu stétta heldur því fram úr ráðherrastóli sínum, að blöð hinna fátækustu í landinu eigi yfir mestu fjármagni að ráða. Hér eiga hins vegar tvö einkafyrirtæki að kalla má blöð, en það eru dagblöðin Morgunblaðið og Vísir. Í krafti auglýsinga heildsalanna og annarra áróðurshagsmuna þeirra er þessum blöðum að mestu leyti haldið úti. Þannig eru það peningarnir, sem ráða prentfrelsinu í þessu landi. Aldrei hafa peningarnir í landinu verið á færri höndum en einmitt nú, nema ef vera kynni á Sturlungaöldinni, þegar höfðingjar, voldugir og auðugir, réðu öllu. Það er hart að hæða okkur fyrir það, að við höfum barizt í bökkum með að gefa út blað, og það er ekkert nýtt að heyra það, að þeir, sem barizt hafa fyrir hagsmunum verkalýðsins síðustu 100 árin fram á þennan dag, séu kallaðir „launaðir æsingamenn“ og öðrum álíka sanngjörnum nöfnum. Meðan sósíalisminn hafði ekki náð verulegri fótfestu meðal þjóðanna, voru auðmennirnir ekki í vandræðum með að finna nógu sterk orð og ljótar lýsingar til að sverta verkalýðinn og leiðsögu hans, og hefur þá jafnan verið viðkvæðið, að þar væri um launaða æsingamenn að ræða. Þetta eru nú svo gömul slagorð, og að því er ég hélt, svo úrelt, að maður gat varla látið sér til hugar koma, að meiri háttar maður í ráðherrasessi léti sér þau um munn fara. Þá sagði hæstv. utanrrh., að ég hefði sagt, að ef núverandi ríkisstj. færi frá völdum, þá yrði hærra borgað fyrir íslenzkar vörur. Hvers konar vitleysa og bábiljur eru þetta? Það hefur verið deilt á hæstv. utanrrh. fyrir það, að hann hafi sleppt tækifæri til að selja vörur okkar erlendis hærra verði en við fáum nú fyrir þær, og honum hefur enn ekki tekizt að sanna neitt í því efni, en aðeins haldið því fram, að ekki hefði verið hægt að fá hærra verð fyrir þær. Það er ekki einu sinni reynt að prófa að fá hærra verð. Mér dettur í hug, að ef aldrei hefði verið mynduð sú stjórn, sem tók við völdum 1944, og þeir menn, sem sátu áður við völd, hefðu setið áfram, þeir menn, sem hæstv. utanrrh. virðist kominn í náið sálufélag við - ég á við Björn Ólafsson og þá - ef sú ríkisstj., sem settist að völdum 1944, hefði ekki fengið tækifæri til að sanna það á tveim árum, að hægt var að fá markaði og sæmilegt verð fyrir afurðirnar, já, hverju hefði þá verið haldið að þjóðinni? Hefði sú ríkisstj., sem settist að völdum 1944, ekki verið mynduð, hefði verðið á íslenzkum afurðum lækkað. En nú sat hún að völdum í tvö ár og sannaði með óhrekjandi staðreyndum, að hægt var að opna. nýja markaði og selja afurðirnar hærra verði. En núverandi ríkisstj. er að reyna að breiða yfir þessar staðreyndir. Hún reynir að boða og prédika það, að ekki sé hægt að fá hærra verð fyrir afurðirnar en nú er. Hún vill ekki hærra verð, og hún reynir ekkert að gera til þess að fá það. - Þjóðin á erfitt með að sanna, hvaða verð er hægt að fá. Sú vitneskja er aðeins í höndum valdhafanna. Núverandi ríkisstj. er að berjast fyrir því að þvinga fram lækkanir. Hæstv. utanrrh. hefur boðað það í blöðum sínum hvað eftir annað, að vöruverðið yrði að lækka. Vegna þessarar afstöðu ríkisstj. höfum við sósíalistar gagnrýnt hana og sagt, að svona ríkisstj. væri ekki treystandi. Ég álít, að hyggilegast væri, að þessi stjórn færi frá og við tækju menn, sem héldu vel á málum þjóðarinnar. Það yrði þá að koma í ljós, hvort sú ríkisstj. gæti fengið hærra verð fyrir afurðir okkar. Ég er ekki að segja. að það yrðu endilega sósíalistar. Hæstv. utanrrh. er með einhverjar dylgjur um, að til þess að fá hækkað verðlag yrðu að gerast einhverjar pólitískar breytingar og að við vildum helzt, að sósíalisti sæti í hans stöðu. Hvers konar málflutningur er þetta? Hvers konar dylgjur er ríkisstj. með? Þetta sýnir svo mikla vanþekkingu, því að nú eru að gerast verzlunarsamningar í heiminum, sem sýna það greinilega, að hæstv. ríkisstj. hefur enga afsökun fyrir hrópi sínu um verðlækkun á íslenzkum afurðum. Til dæmis er það, að Englendingar vildu ekki borga Dönum það verð fyrir smjör, sem þeir heimtuðu, en þeir heimtuðu 50% hækkun. Þá sneru Danir sér til annarra þjóða, þar á meðal til Sovétríkjanna, og fengu þar það verð, sem þeir vildu fá fyrir smjörið. Nei, það þarf engar pólitískar breytingar hér aðrar en þær, að hér þyrftu að setjast að völdum menn, sem vildu vinna að bættum lífskjörum okkar. 

Er ekki hv. þm. orðinn svangur?

Meðan forseti gerir engar aths. mun ég halda áfram. Eða vill forseti heldur, að ég geymi að ljúka ræðunni þar til á eftir?

Ef hv. þm. á ekki mikið eftir af ræðunni, væri æskilegt, að hann lyki við hana áður en gert verður matarhlé.

Nú skal ég upplýsa,, að ríkisstj. vissi, að eftir stríðið var hægt að selja síldarolluna á 135£ tonnið, en á árunum 1941–1945 fengum við aðeins 38 pund fyrir tonnið. Hvaða ástæða er nú til að ætla, að sannvirði olíunnar hafi verið minna í styrjöldinni en eftir hana? Það liggur í augum uppi, að það, að við höfum orðið að selja síldarolluna á 38 pund, stafar eingöngu af því, að landið var hernumið og hernámsyfirvöldin skipuðu okkur fyrir um verðið í samræmi við vilja Unilever-hringsins. Það er dæmalaus vanþekking af hæstv. utanrrh., ef hann veit þetta ekki. Að mínu áliti hefur verið stolið af Íslendingum á árunum 1941–1946 100 £ af hverju síldarollutonni. Unilever-hringurinn hefur þannig grætt á síldarolíunni, sem íslenzkir sjómenn hafa orðið að vinna fyrir með miklu erfiði. Það væri nær fyrir þá, sem nú hafa völdin um afurðasölu Íslendinga, að skýra þjóðinni frá, hvaða baráttu hún verður að heyja. Mér er vel kunnugt um það, því að ég hef átt í samningum um afurðasölu Íslendinga ásamt bróður hæstv. utanrrh. Aðferðirnar, sem beitt var, voru það harðvítugar, að beitt var refsiaðgerðum gegn Íslendingum að tilhlutan Unilever. Það var bannað að selja smjörlíkisolíu til Íslands, vegna þess að Íslendingar seldu síldarolíu til Tékkóslóvakíu og Sovét-Rússlands. En þegar herstöðvasamningurinn var hér á döfinni, urðu Bandaríkin hrædd og kipptu að sér hendinni, því að slíkar aðgerðir, ef þjóðin vissi, gátu haft slæmar afleiðingar í för með sér á framgang herstöðvasamningsins. Þetta veit hæstv. utanrrh., því að bréf liggja fyrir um það frá sendiráðinu í Bandaríkjunum.  Ég hef nú sett hér fram mína skoðun, en það kann nú að vera, að hæstv. ráðh. finnist bezt, að sem fæstir þm. heyri mál það. sem ég flutti. - Fundarhlé.

Forseti (JPálm) : Umræður um þetta mál eru nú orðnar langar. Á mælendaskrá eru nú þrír hv. þm. Þegar þeir hafa talað, tel ég rétt að takmarka ræðutíma við tíu mínútur.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Herra forseti. Ég held, að fáum, sem hlýtt hafa á þessar umræður hér í gær, blandist hugur um, af hvaða toga þær eru spunnar. Ræður þær, sem hv. þm. sósíalista hafa haldið hér, hafa ekki verið haldnar fyrir íslenzk eyru, það hefur annað vakað fyrir ræðumönnum. Það á að reyna að vekja þá skoðun, að hér sé um mál að ræða. sem vakið hafi mikla athygli. Hv. 2. þm. Reykv. kvartar að vísu yfir því, hve almenningur lætur sér fátt um finnast, en auðvitað geta umræðurnar haft þýðingu út á við og verið ein skýring þess, hve flokkur hans hefur yfir miklu fjármagni að ráða. Það verður á einhvern hátt að vinna fyrir því, og kunnugum er það ljóst, en enginn flokkur hefur haft svipað fjármagn til umráða og þessi flokkur. Hann hefur ráð á að senda út heilar hersveitir, bæði um þetta land og önnur. Flokkurinn þykist vinna fyrir íslenzka verkamenn, en þeir hafa látið sér fátt um finnast, og flokkurinn átt erfitt með að safna fé hjá íslenzkum almenningi. Í þessu máli hafa þm. andstöðunnar haldið þær lengstu ræður, sem ég minnist í minni þingtíð, haldið tveggja og hálfs tíma og upp í þriggja og hálfs tíma ræður að meðaltali um ekki neitt eða endurtekið það sama og talað um allt annað en fyrir liggur. Það er enginn vafi á því, að skýringin á þessu er utan þingheims hér. Að öðru leyti hafa þessar ræður verið fróðlegar og ánægjulegar og komið fram margs konar forn fróðleikur. Þó er bezt að líta á þær með gagnrýni, þótt ekki sé það að efa. að þessir hv. þm. hafa látið sitt bezta. Ég þarf sérstaklega að þakka þeim vingjarnleg orð í minn garð og nota þá tækifærið um leið til þess að þakka Þjóðviljanum þann áhuga, sem hann hefur á heilsufari mínu. Þessa þrjá daga, sem ég var veikur, birti blaðið daglega fregnir um heilsufar mitt eins og Morgunblaðið gerir, þegar einhver merkismaður er veikur. Þó skildist mér felast í þessu, að ég mundi lagður á flótta, að minnsta kosti var mikið um það talað, hvort ég kæmi aftur, og ég hef nú á ný átt kost á því að fá fræðslu í dag. Hv. þm. Siglf. ræddi jafnvel meira um mig persónulega en hv. 2. þm. Reykv., sem þó hefur sýnt lofsverðan áhuga í því efni. Hann fór mörgum orðum um það, hvað ég væri orðljótur og uppstökkur, og um fleiri slík einkenni, sem ég hefði. Mér fannst nú þessi lýsing meira minna á það, hvernig einn ákveðinn fulltrúi ákveðins stórveldis kemur fram í New York á þingi sameinuðu þjóðanna. Lýsingin virtist líkari honum en mér. Þótt hv. þm. Siglf. segði, að ég talaði óvarlega. þá hefur það komið fram, að þegar þessi hv. þm. ferðaðist um landið og hélt ræður í kosningaleiðangri fyrir flokkinn, þá var aðalinnihaldið í ræðum hans orð, sem höfð voru eftir mér. Hann mun hafa vitað sem var, að enginn mundi leggja trúnað á það, sem hann segði sjálfur, en líklegt, að svo yrði gert, ef ég væri borinn fyrir því. Hitt er eðlilegt og í samræmi við aðra framkomu þessa hv. þm., að þau orð, sem hann hafði eftir mér, voru ekki mín ummæli, heldur voru þau sótt í grein í Morgunblaðinu og slitin úr samhengi, svo að þau urðu að öfugmæli hjá hv. þm. Siglf., enda hefði hann ekki látið sér þau um munn fara annars. Hv. þm. Siglf. var mjög fjölfróður. Hann vissi hvað fór á milli mín og einstakra þm. í einkasamtölum. Hann vissi líka, að ég hefði komið illa fram á lokuðum flokksfundum, og gaf í skyn, að sumir hefðu þurft að leita verndar undan ofstopa mínum. Jafnkunnugur var hann símasamtali, sem farið hafði milli hv. þm. G-K. (ÓTh) og hv. 7. þm. Reykv. (JóhH), hann vissi glögg skil á því samtali. Þá vissi hann, hvað gerðist á skrifstofu Sjálfstfl., en sleppti þó því, að ég og hv. þm. G-K. hefðum flogizt á í skrifstofu Sjálfstfl., sem er þó sýnu sögumeira en það, sem hann fór með. Geta hv. þm. til þess að búa til skáldsögur virðist lítil, en þó hef ég verkað svo á hann, að yfir hann hefur komið skáldandi. Þegar ég fór utan nýlega - að vísu sýnu ódýrari ferð en hv. þm. Siglf. fór til Sandgerðis á sínum tíma -, þá var hv. þm. Siglf. líka staddur erlendis. Þegar ég kom úr siglingunni, komu út ljóðmæli um mig í Þjóðviljanum, þar sem því var lýst, hvað ég væri ljótur, en undir stóð bókstafurinn Á. Hv. þm. gat ekki lengur ráðið við skáldfákinn, er hann fann lyktina af mér. Annars er ég hissa á. að hv. þm. Siglf. skyldi ekki ganga lengra í söguburði um mig og mína klæki, því að ég hef frétt með vissu, að stúlka, sem var starfsstúlka á heimili mínu, hafi, þegar hún heim til eins kommúnista-forsprakkans, verið tekin til yfirheyrslu um það, hvort ég væri ekki æstur og skapstirður á heimili. Stúlkan var að vísu ekki viljug að láta uppi þá fræðslu, sem óskað var eftir. En það mátti þá laga það til í hendi eins og annað. Hv. þm. Siglf. vildi nú mjög gefa í skyn - ekki sagði hann það beint, heldur gaf það í skyn - að ég hafi hótað embættismönnum til að gefa skýrslu um flugvöllinn -, það hefði verið ákaflega undarlegt, ef þeir hefðu gert það, án þess að ég hefði haft slíkar hótanir í frammi. Það væri líka vitað, að ég hefði til að reka menn frá störfum. Og þessi hv. þm. vitnaði í það, að ég hefði rekið mann úr starfi í utanrrn. Ég lýsi þetta alger ósannindi. Það er ekki rétt. Og þeir, sem bera þessa sögu út um tiltekinn mann, sem mun að vísu vera flokksbróðir hv. þm. Siglf., gera þessum manni lítinn greiða með því að snúa ósk hans um að hverfa úr starfi upp í það, að hann hafi verið rekinn úr starfi. En þetta sýnir, að þeir menn, sem setja á menn eins og hv. þm. Siglf. allt sitt traust, geta heldur ekki verið óhultir fyrir því, að rangt sé skýrt frá um það, sem þeir gera. Hins vegar hef ég ekki getað komizt hjá að láta suma menn hverfa úr starfi. Þó hef ég ekki haft þá aðferð eins og hv. þm. Siglf. sem ráðh. hafði, er hann um síðustu áramót rak mann úr starfi fyrir engar nýjar og sérstakar sakir aðrar en höfðu verið til staðar alla ráðherratíð hv. þm. Siglf., heldur vegna þess, að þessi hv. þm. sem ráðh. þurfti að komast í skjól fyrir þeim axarsköftum, sem hann sjálfur hafði, þessi hv. þm. sem ráðh., gert sig sekan um. Hv. þm. Siglf. sem ráðh. rak þennan mann úr starfi til þess að klína, á hann skömminni af sínum eigin axarsköftum. Þetta hef ég aldrei gert og mun aldrei gera. Hins vegar hef ég neyðzt til að láta menn hverfa úr starfi. Ég neyddist til að láta einn mann hverfa úr starfi fyrir það, að hann var of nærgöngull um skömmtunarseðla. Þessi maður hefur nú að vísu orðið einn af rithöfundum Þjóðviljans til þess að halda uppi lögum og rétti í varnarskyni gegn árásum mínum. Þetta er einn aðal-lögfræðingur Þjóðviljans. Ég segi ekki, að hann fái laun hjá Þjóðviljanum. Þessi maður er heildsali, og getur vel verið, að flokkurinn þurfi styrks hans, vegna þess að efnahagur hans er góður, frekar en að Þjóðviljinn borgi honum. Ég er reiðubúinn til þess að ræða þetta eins og hvað annað, sem ég hef gert. Og ég skora á hv. þm. Siglf. að sanna. ef hægt er, að ég hafi rekið einn einasta mann úr starfi án tilefnis. Hins vegar fer vel á því, að þessi maður, sem ég rak úr starfi, og hv. þm. Siglf. geri með sér félagsbú. Þar hæfir hvor öðrum. Varðandi það mál í einstökum atriðum, sem hér hefur verið rætt, þá er sannleikurinn sá, eins og ég hef áður drepið á, að þrátt fyrir hinar mjög löngu umr. er það í sjálfu sér ákaflega fátt, sem nýtt hefur komið fram í umr., og ég skal ekki þreyta hv. þm. á því að taka upp aftur það, sem ég hef áður sagt, sem var skýrt og allir gátu áttað sig á. sem vildu. En hv. þm. Siglf. gerði að meginmáli hjá sér, að ég hefði vanrækt að setja reglur, sem ákvæði væru um í 7. gr. flugvallarsamningsins, og lætur eins og ég hefði haldið fram því á sínum tíma, að þessar reglur ættu að taka yfir alla skapaða hlutt. og hefur hv. þm. öðru hverju lesið part úr gr. þessa samnings. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa alla 7. gr. samningsins. Hún hljóðar svo: „ Ríkisstj. Íslands setur, að höfðu samráði við ríkisstj. Bandaríkjanna, reglur um rekstur, öryggi og því líkt, er varðar not allra flugfara af flugvellinum.“ Það blandast engum hugur um það, sem þetta les, að þarna er fyrst og fremst með þessum reglum átt við umferðarreglur á sjálfum flugvellinum. Þetta var skýrlega tekið fram í fyrra og margyfirlýst. Og það er furða, að hv. þm. skuli láta annað uppi nú. Hitt kemur ekkert þessu atriði samningsins við, að það var öllum ljóst, að við framkvæmd flugvallarsamningsins mundu ótal atriði vakna upp, sem menn í upphafi höfðu ekki gert sér grein fyrir. Það er ekki hægt að gera sér grein fyrir þeim atriðum í upphafi fremur en með ákvæðum samningsins, þegar samningurinn er gerður. Fram úr þeim atriðum verður að ráða, eftir því sem atvikin ber að höndum í sambandi við framkvæmd samningsins, sem þarf að setja reglur um. Sum þessi atriði geta Íslendingar kveðið á um einir. og sum geta Bandaríkjamenn kveðið á um einir. En um flest atriðin verður að semja á milli þessara tveggja aðila, af því að þar er um framkvæmd samningsins að ræða. Þetta er öllum ljóst og kemur ekkert við þeim reglum, sem í 7. gr. samningsins eru ákvæði um. - Það má taka það fram aðeins sem dæmi um nákvæmni hv. þm. Siglf., að hann talaði um það hér á dögunum sem hneyksli af minni hendi, að ég hefði í sambandi við lagasetningu, sem gerð var um flugsamgöngur. lýst yfir, að það væri að kenna flugvallarn., að þessar reglur hefðu ekki enn verið settar. Sannleikurinn er, að ég var af landi brott, þegar þessi löggjöf var sett, og sagði því ekki neitt um þetta mál né annað í sambandi við meðferð þessa máls á Alþ. Hitt kann vel að vera, að ég hafi einhvern tíma látið uppi, að gert hefði verið ráð fyrir, að tilmæli um að setja reglur, sem ákvæði eru um í 7. gr. samningsins, kæmu frá flugvallarn. Og það rekst ekkert á þetta, þó að ég hafi sagt nú, að gert hafi verið ráð fyrir, að till. um þetta ættu að koma frá flugvallarstjóranum í Keflavík og hann hafi vanrækt að gera þessar till. Þetta stend ég við, og vil ég lesa það, með leyfi hæstv. forseta, sem sjálf flugvallarn. segir um þetta: „Skömmu síðar var settur flugvallarstjóri á Keflavíkurflugvöllinn í samræmi við 5. gr. samningsins um niðurfelling hervarnarsamningsins frá 1941 0. fl. Hlutverk flugvallarstjórans var fyrst og fremst það að hafa á hendi yfirstjórn flugvallarins og undirbúa í samráði við flugvallarn. og flugmálastjórn reglur um reksturinn.“ Þarna er nákvæmlega sagt það, sem ég hef haldið fram, að þessi flugvallarstjóri í Keflavík hafi átt að gera till. um þessar reglur og síðan flugvallarn. að undirbúa þær. Till. um þessar reglur hafa aldrei komið í hendur utanrrn., og hv. þm. Siglf. fær fyrrv. flugvallarstjóra í Keflavík ekki með nokkru móti af því þveginn, að hann vanrækti gersamlega að semja uppkast að þessum reglum. Maðurinn var flugvallarstjóri frá mánaðamótum okt.-nóv. í fyrra og þar til fram á sumar nú, og ég held, að hvorki flugvallarn. né nokkur annar aðili hafi fengið uppkast eða till. um þessar reglur frá þessum flugvallarstjóra allan þann tíma - áreiðanlega fékk utanrrn. ekki neinar slíkar till. frá honum -. þó að það sé ómótmælanlegt, að eitt aðalstarf þessa, manns hafi átt að vera að gera uppkast að þessum reglum. Og það er óneitanlega hart að gengið hjá hv. þm. Siglf., fyrrv. flugmrh., að ásaka okkur nú fyrir að hafa ekki sett þessar reglur, þegar maður, sem hv. þm. Siglf. sem fyrrv. ráðh. valdi og setti í starf flugvallarstjóra, þar sem eitt hans aðalstarf átti að vera að gera till. um þessar reglur - þegar þessi maður er mikinn hluta úr ári í embætti flugvallarstjóra án þess að gera sérstaklega mikið í því starfi og getur ekki einu sinni sett saman till. um þær takmörkuðu reglur, sem ráðgerðar eru samkv. 7. gr. flugvallarsamningsins. Og ég verð að ítreka það, að starfræksla slík sem þessi gefur - því miður - tilefni til þess, að yfir henni sé lýst óánægju hér á hæstv. Alþ. Hitt er alveg rétt, að aumingja pilturinn, fyrrv. flugvallarstjórinn, á á þessu minni sök en hv. þm. Siglf. sem ráðh. á sínum tíma - og það var eitt af því fáa, sem hv. þm. Siglf. sagði rétt um þetta mál - af því að piltur þessi var aldrei vaxinn sínu starfi. Sökin er því hjá hv. þm. Siglf. sem ráðh. og valdsmanni í þessu efni. Eitt af því, sem hv. þm. Siglf. gerði að árásarefni á mig, var, að ég hefði sagt, að hverjum góðum Íslendingi hefði verið raun að horfa upp á starfræksluna á flugvellinum, meðan þessi maður var flugvallarstjóri á Keflavíkurflugvellinum. Það var reyndar svo, að vesöldin var svo mikil í þessu efni, að t. d. hafði flugvallarstjórinn ekki mannskap í sér til þess að útvega íslenzka flaggstöng á flugvöllinn. Og loksins, þegar þetta var orðið þjóðarhneyksli, urðu Bandaríkjamenn að hlaupa til og setja þar upp einhverja flaggstöng. Það er eðlilegt, að Íslendingum geðjist illa að slíkri starfrækslu sem þessari, og um það er ekki óþarfi að hafa nokkuð ströng orð. Þetta er svo fyrir neðan allar hellur, af því að ekki þarf neina sérstaka þekkingu á flugmálum til þess að koma þarna við almennri háttvísi. - Hv. þm. Siglf. vildi halda fram, að þessi maður, flugvallarstjórinn fyrrv., hefði engum sökum veri barinn. Sannleikurinn er sá, að annað liggur fyrir samkv. skýrslu flugvallarn., nefnilega að maðurinn hafi ekki gegnt því höfuðstarfi, sem hann var skipaður til að gegna, að semja till. um þessar reglur, sem um hefur verið rætt. Og hvernig fórst honum svo þetta starf að öðru leyti? Hann var settur til þess að innheimta gjöld af flugvélum, sem kæmu á völlinn. Hæstv. flugmrh. upplýsti, að það hefði alveg undan fallizt að innheimta þau gjöld, þar til því var kippt í lag, eftir að nýir menn voru búnir að taka við þessum málum. Hv. þm. Siglf. segir, að þetta hafi verið vegna þess, að maðurinn hafi ekki fengið nægar upplýsingar. Það er rétt, að maðurinn, þegar hann var búinn að vera um það bil hálft ár eða meira flugvallarstjóri, rankar allt í einu við sér um, að hann hafi ekki fengið nægar upplýsingar og snýr sér til flugmrn. um það. Hvað skeður svo? Málið er tekið strax upp við Bandaríkjamenn, sem láta þessar upplýsingar strax í té og segja, að þær hafi alltaf verið til reiðu, ef þeirra hefði verið óskað. Og segjum að Bandaríkjamenn hefðu t. d. ekki látið þessar upplýsingar í té, þó að einhver þessara manna, sem við flugvöllinn störfuðu, hefði farið til þeirra um það, þá spyr ég: Hvers konar flugmrh. var það, sem var við völd í október, nóvember, desember, janúar og fram í febrúar s. l., sem hafði skipað þennan mann sem flugvallarstjóra? Ef maðurinn starfar þarna á vellinum allan þennan tíma - og hann segir nú, að hann hafi ekki fengið þessar upplýsingar - en hefur á þessu tímabili, sem ég nefndi, ekki mannrænu til þess að segja viðkomandi ráðh. um það, að hann fái ekki nauðsynlegar upplýsingar hjá Bandaríkjamönnum, er það þá ekki viðkomandi ráðh. fyrrv., hv. þm. Siglf., sem vanrækt hefur í þessu efni? Gæti það nú ekki verið? Bæði eru skærin góð. Og allra sízt ætti hv. þm. Siglf. að tala um það sem einhverja niðurlægingu fyrir núverandi ríkisstj., að við hefðum leitað til Bandaríkjanna til samþykkis á ýmsum atriðum, sem samningurinn tekur til, þegar svona er um starfræksluna á flugvellinum og frammistöðu fyrrv. flugvallarstjóra og fyrrv. flugmrh., hv. þm. Siglf. Ég spyr nú: Eru nokkur atriði flugvallarsamningsins, sem eiginlega glöggar heyra undir Íslendinga að kveða á um en það, hvaða gjald skuli greiða af flugvélum? Er nokkuð, sem hægt er að hugsa sér, sem íslenzkur ráðh. ætti frekar að setja reglur um á eigin spýtur viðkomandi rekstri Keflavíkurflugvallarins en að setja gjaldskrá um lendingu flugvéla á íslenzkri grund? Ég held, að ekkert sé auðsærra, sem Íslendingar geti ákveðið á eigin spýtur í sambandi við rekstur flugvallarins, heldur en þetta. En hvernig var þessari framkvæmd háttað, þegar hv. þm. Siglf. var ráðh.? Hann hafði heimild til þess að setja þessa gjaldskrá, en hann bara gerði það ekki. Hann segir, að Ólafur Thors hafi bannað sér það. Ja, bara að hann hefði þá alltaf verið hlýðinn Ólafi Thors. En það liggur ekkert fyrir, sem sýni að Ólafur Thors hafi nokkur afskipti af þessu máli haft. En í bréfi frá flugmálastjóra frá 15. marz 1947, sem ekki er stílað til utanrrn., heldur flugmrn. - hvað segir í því? Það er þetta: „Gjaldskrá þessi hefur verið lengi á döfinni. Á fundi flugvallarnefndanna hinn 12. nóv. 1946 lagði ég fram gildandi gjaldskrá Reykjavíkurflugvallarins og tjáði amerísku n., að hugmynd mín væri sú að fá samþykkta samsvarandi gjaldskrá fyrir Keflavíkurflugvöllinn, en að ég óskaði, að þeir tjáðu mér áður, ef þeir hefðu eitthvað við hana að athuga eða einhverjar tillögur fram að færa: - Þarna stendur berum orðum, að það er flugmálastjórinn, Erling Ellingsen, nánasti vinur og trúnaðarmaður hv. þm. Siglf., meðan sá hv. þm. var ráðh., sem segir: „Ég óskaði, að þeir - þ. e. ameríska nefndin - „tjáðu mér áður, ef þeir hefðu eitthvað við hana að athuga eða einhverjar tillögur fram að færa.“ Síðar segir í þessu bréfi flugmálastjórans: „Tók umboðsmaður A. O. A., Capt. Hunter, að sér að athuga þetta mál. Síðan hefur dregizt um marga mánuði, að svar fengist frá Capt. Hunter, þar til nú fyrir skemmstu, að hann, að fengnum nokkrum skýringum, lýsti yfir, að gjaldskráin væri aðgengileg frá hans sjónarmiði.“ - Það er sem sagt ekki fyrr en Ameríkanarnir eru búnir að leggja á sitt samþykki, sem flugmálastjórinn telur rétt að bera þetta mál undir flugmrn., og þarf enginn að halda, að Erling Ellingsen flugmálastjóri, nánasti samstarfsmaður þáverandi flugmrh., hafi tekið upp þann þátt málsins í algerri óþökk þess ráðh. eða farið á bak við hann með það. Nei, þvert á móti, þeir hafa komið sér saman um það, þessir tveir embættismenn, að senda þetta til Ameríkananna til umsagnar. Og þeir hafa komið sér saman um, að það væri ekki rétt að semja gjaldskrána, fyrr en Ameríkanarnir hefðu veitt sitt samþykki. Og þáverandi ráðh., hv. þm. Siglf., lætur líða nóvember, desember, janúar og nokkuð af febrúar s. l. án þess að gera meira í málinu, nema það að hneigja sig fyrir Ameríkananum. Jú, það mátti athuga málið. Og þessi fyrrv. hæstv. flugmrh. hneigði sig fyrir Ameríkananum ósköp ljúfur og prúður. Svo ræðst hv. þm. Siglf. á okkur hér fyrir það, að við skulum ekki hafa gert ákvarðanir um ýmis atriði einir, heldur leitað samkomulags við Ameríkumenn, atriði, sem ekki er hægt að ráða til lykta með einhliða ákvörðunum, heldur þarf um samkomulag. Og ef það væri nú eitthvað ljótt að leita samkomulags við Ameríkumenn í þessum efnum - ætli hv. þm. Sigl., meðan hann var ráðh., hafi þá ekki skapað fordæmi um það? Það er kannske gott að áliti hv. þm. Siglf. að skella skuldinni á sinn undirmann og gera hróp að öðrum, þegar maður er kominn sjálfur úr ábyrgð, og segja: Það gerist ekkert! - þó að ekkert hafi gerzt, meðan maður sá, er hrópin gerir, var sjálfur við völd, í þessu tilfelli hv. þm. Siglf. Þetta var í raun og veru aðalatriðið í ræðu hv. þm. Siglf., þessi mín orð í dag, sem ég hef nú rætt. Og um þetta sagði svo hv. þm.: En sú lítilmennska að leita til Bandaríkjamanna, en gera þetta ekki sjálfur. - Ja, hvað gerði hann sjálfur, þegar hann var ráðh.? Svona er þetta allt saman, þar sem þessi maður kom nærri. Ég ætla ekki að rekja það í einstökum atriðum hér. Hv. þm. Sigl. hélt því mjög fram, að það hefði verið vanrækt að taka til starfa á Keflavíkurflugvellinum íslenzka, tæknilega starfsmenn, og hélt því fram, að í því efni hefði verið sýnd mjög mikil vanræksla. En hvað gerði hann í þessu, meðan hann var ráðh.? Getur hann nefnt, að hann hafi einu sinni farið fram á nokkuð í þessu efni? Það er kannske ekki að búast við því, að hann kæmi um það nokkru í gegn, vegna þess að aðferð þessa hv. þm. og atferli er að sýna undirlægjuhátt, þar sem hann þarf að vera á oddinum og þar sem hann getur ekki otað öðrum fram. En tilgangur hans var sá um stjórn þarna á flugvellinum að hafa þá stjórn þannig, að það hlyti að skapast ágreiningur milli Íslendinga og Ameríkumanna, og flugvallarstjórinn var valinn í því skyni að koma á slíkum ágreiningi, og maðurinn hagaði allri starfsemi sinni þar í því skyni, að ágreiningur yrði sem mestur milli Íslendinga og Ameríkumanna. Þess vegna er ekki að furða, þótt mjög hafi breytzt til bóta, eftir að nýir menn tóku við stjórn þar, sem vildu leysa málin - að vísu friðsamlega -, vegna þess að þar hafði verið maður að starfi, sem skipaður var til þess að leysa ekki neitt mál, heldur til þess að koma á sem mestum ófriði og illindum. En hvað var það, sem hv. þm. Siglf. gerði til þess að koma Íslendingum í störf þarna á flugvellinum, meðan hann var ráðh.? Hann var ráðh. um margra mánaða skeið, meðan hann hafði tækifæri til þess að reyna það. Ég veit ekki til, að hann hafi gert neina tilraun til þess. - Hv. þm. Siglf. segir nú, að það sé ósatt, að menn séu hér ekki til, sem færir séu til að taka að sér þessa svo nefndu turnþjónustu. En þegar hann athugar málið, verður hann að játa, að skýrsla flugmálastjóra segir rétt til um þetta, en hann sjálfur, hv. þm., hefur rangt fyrir sér um það. Í skýrslunni er ótvírætt um þetta sagt. Og hvor haldið þið að hafi réttara fyrir sér og hafi betur vit á þessu máli, Erling Ellingsen flugmálastjóri, sem segir, að tæknilega menntaðir menn til þessarar þjónustu hafi ekki verið til hér, eða hv. þm. Siglf? Ja, hv. þm. Siglf., segist kannske vita þetta betur, eins og hann telur sig vita betur en við vitum, sjálfstæðismenn, hvað gerist á fundum í Sjálfstfl. Hv. þm. Siglf. talaði mikið um það, að Íslendingar væru látnir gegna óvirðulegum störfum á Keflavíkurflugvellinum, störfum, sem negrar gjarnast væru látnir vinna, þar sem þeir væru fyrir hendi. Þessi rök hans koma illa saman við andúð þá á kynþáttahatrinu, sem blað hans hefur verið að prédika, og eftir því sem þar hefur komið fram, ætti ekki að vera skömm að því að vinna þessi verk. Ég skal ekkert segja um verkin, sem Íslendingarnir vinna úti á Keflavíkurflugvellinum, en ég vil segja það, að það dugar ekki að hafa þann hátt, sem hann hafði og kemur fram hjá honum og hans flokksmönnum, að setja menn í stöður án þekkingar og reynslu. Ég held, að það sé nauðsynlegt, að menn séu látnir vinna sig upp á flugvellinum. Þeir þurfa að kynna sér ýmiss konar störf. Ég spyr menn, sem þekkja til starfa á íslenzkum skipum: Er ekki reglan, þegar maður kemur óvanur um borð, að láta hann fyrst vinna venjuleg verk? Maður er ekki settur strax að skipstjórn eða látinn bera ábyrgð á mannskap skipsins og farmi. Slíkt kæmi ekki til fyrr en eftir nokkurn tíma. En hv. þm. Siglf. hefði ekki þótt undarlegt, þótt við hefðum gert eitthvað á borð við þetta, enda þótt það hefði orðið til þess, að árekstrar hefðu orðið á milli okkar og Ameríkumanna, árekstrar, sem hefðu hlotið að koma fyrir, ef við hefðum heimtað stöður, sem við höfðum ekki menn til að gegna. Ég bara spyr: Hvað marga tæknilega menntaða menn eigum við, sem Bandaríkjamenn hafa ekki fengizt til að taka? Já, hvað marga? Það er leiðinlegt, að við skulum ekki hafa menn til að gegna þessum störfum, en þegar verið er að koma upp flugþjónustu hér í Reykjavík og um allt land, þá er ekki undarlegt, þó að ekki séu menn til þess að skipa í vandasamar stöður á Keflavíkurflugvellinum, og það, sem hægt væri að saka Bandaríkjamenn um, væri, ef þeir neituðu að taka við tæknilega færum mönnum, sem Íslendingar stingju upp á. Ég spyr: Hvað reyndi hv. þm. Siglf. að koma mörgum tæknilega menntuðum mönnum inn, meðan hann var ráðh., og hvað hefur Erling Ellingsen reynt að koma mörgum inn, og hvað hafa Bandaríkjamenn neitað að taka marga? Það er fyrst, þegar búið er að svara þessu, sem hægt er að taka fullyrðingar hans fyrir annað en marklaust raus. Ég skal nú ekki dvelja frekar við einstök atriði í því, sem hv. þm. sagði. Ég held þau hafi verið fá fleiri og öll á sömu bókina lærð. Ég skal aðeins svara fyrirspurnum, sem hann gerði. Hann spurði, hvað hefði verið gert til að rannsaka mál stúlkubarns, sem lenti í vandræðum suður á Keflavíkurflugvelli. Það hefur verið fyrirskipuð rannsókn, og það hefur verið farið með það mál eins og venja stendur til. Það er leiðinlegt, þegar slík óhöpp vilja til, en ég held að ekki sé ástæða til að rifja það upp hér. Það er engin ástæða til að blása upp um það pólitísku moldroki, þótt slík ógæfa komi fyrir aumingja stúlku. Hv. þm. sagði, að ef Bandaríkjamenn tækju upp refsingar á sínum mönnum hér fyrir að brjóta tollafyrirmælin, þá væru þeir að taka að sér verkefni, sem íslenzk yfirvöld ættu að hafa. Það segir um þetta í skýrslu flugvallan.: „Mönnum er tafarlaust vikið frá, ef þeir brjóta samninginn.“ Já, er hægt að segja, að brotið sé gegn okkur með þessu? Þetta varð efni í eitthvað hálftíma pistil. Það er hægt að láta síma út á land um mikla mælsku, þegar efnið er ekki meira en þetta. Ég vona, að þetta verði greitt í þeirri mynt, sem hv. þm. kemur bezt. Hv. þm. talar um, að n. hafi gert till. um reglur um flugvöllinn og að það sé ósatt hjá n., að hún hafi ekki gert þessar till. En ég spyr: Hvort halda menn, að hann viti betur um þetta eða Erling Ellingsen, Gunnlaugur Pétursson. Gunnlaugur Briem, Gunnlaugur S. Briem og ég. sem átti að hafa tekið við till.? Allir þessir aðilar neita, að nokkrar till. hafi komið fram. Hv. þm. sagði, að ekkert væri athugavert við það, þótt hann hefði birt þessar till., og sagði, að enginn hefði álitið það trúnaðarmál. Já, ef svo var, hvers vegna tók þá Erling Ellingsen sig til og lýsti því yfir í utanrrn., að hann ætti engan þátt í því, að till. hefðu verið birtar í Þjóðviljanum? Og ég spyr hv. þm., ef hann er sannfærður um. að hér sé ekkert óhreint: Af hverju sagði hann ekki, hvar hann fékk þessi gögn? Er það ekki það gamla, að sá, sem fer í felur, skammast sín? Ef ekki væri eitthvað að skammast sín fyrir, þá færi hann ekki í felur. En það er vegna þess, sem hv. þm. verður að játa, að hann vill heldur liggja undir grun en segja frá hinu sanna. En annað er það, að það er ekki skaði fyrir mig eða stjórnina, að þetta komi fram, því að stjórnin hefur gott af því, að þetta mál sé rætt á þingi, eins og gert hefur verið. Og stjórnin mun standa því betur á verði, sem málið er rætt betur. En því betur koma í ljós óheiðarlegar aðferðir hv. þm. Siglf. og félagsbræðra hans, sem hafa tekið þessi skjöl í heimildarleysi og segja síðan, að þau séu frá flugvallarn., sem ekki hefur gert þessar till. og öllum kemur saman um, að séu einkatill. Erlings Ellingsens, sem þeir eru ekki búnir að taka afstöðu til, hvað þá að bera fram við mig. Hv. 2. þm. Reykv. ræddi hér ákaflega langt mál, talaði hér í 2½ tíma, og vona ég, að hann hafi ekki illt af því. Hann eyddi ákaflega litlum tíma - eða ekki nema klukkutíma - í að tala um heimspólitíkina frá 1842 og sannaði áþreifanlega, að því er honum fannst, að Bretar og Bandaríkjamenn væru árásarþjóðir. Hann vitnaði í ritgerð, sem hann hafði sjálfur samið í fyrra, og fannst það örugg sönnun þess, að Bretar væru árásarríki, sem við mættum búast við öllu illu af. Ég skal ekki ræða þetta, en það vil ég segja, að það er ekki mikil spurning um það, hvort meiri hætta stafi af þingræðisríkjum eða einræðisríkjum. Hv. þm. talaði um. að við hefðum þolað miklar búsifjar af Bandaríkjunum. Á stríðsárunum bjuggu Bandaríkjamenn þannig að okkur, að við höfum áreiðanlega átt við betri kjör að búa en nokkur önnur þjóð, þar sem herlið var. Bandaríkjamenn urðu fyrstir til að viðurkenna lýðveldi okkar. Það er rétt, að Bandaríkjamenn fóru hér fram á herstöðvar, en þeir sættu sig við, þegar þeim var neitað. Og ég bið menn - líka hv. 2. þm. Reykv., sem er greindur maður - að hugsa um það, hvort öll ríki veraldar hefðu sætt sig við það, að svona lítið kotríki hefði neitað um herstöðvar, hvort menn gætu ekki látið sér detta í hug eitthvert ríki, sem hefði brugðizt öðruvísi við en Bandaríkjamenn gagnvart okkur. Ef hv. 2. þm. Reykv. getur svo lagt höndina á hjartað og svarið hér frammi fyrir þingheimi, að ekkert ríki mundi hafa brugðizt verr við en Bandaríkjamenn, hefur hann meiri brjóstheilindi og minni greind en ég held, að hann hafi. Það er ákaflega erfitt að tala um það við suma, menn, hvað er árásarþjóð eða ekki. Það er erfitt að tala um það við menn, sem hafa haldið því fram, að helzta árásarþjóð heimsins séu Finnar, menn sem tala aðra tungu í þessu efni en við og aðrir Íslendingar og allir menntaðir menn, hvar sem er í heiminum. En segjum nú svo, að ásakanir hv. 2. þm. Reykv. um árásarvilja Bandaríkjanna væru sannar og réttar og búast mætti við, að þeir steyptu sér yfir menn þá og þegar, heldur hann, að þá ætti að byrja á að sprengja upp Keflavíkurflugvöllinn og láta eina flugvöllinn vera hér í Reykjavík, þar sem meira en, hluti þjóðarinnar er saman kominn? Ef Bandaríkjamenn eru eins illir og hv. þm. vill vera láta, hlýtur hann að sannfærast um af þeirri forsendu, að það er nauðsynlegt bjargráð að sjá til þess, að annar flugvöllur en Reykjavíkurflugvöllurinn sé til, og meðan sá möguleiki er fyrir hendi, að einhver þjóð kunni að fara með stríð og hefja árás, þá er sjálfsagt fyrir okkur að hafa þann hátt á að koma í veg fyrir, að eini flugvöllurinn sé hér, þar sem fólkið er saman komið. Ég lít svo á, að nauðsynlegt sé að hafa þá, öryggisráðstöfun á að flugvöllurinn sé ekki inni í miðri borginni, en ég trúi ekki á það stríðstal, sem uppi er. Ég trúi því, að þjóðirnar muni með góðvild komast hjá því að láta nýja styrjöld brjótast út. Ég lít svo á, að rekstur Keflavíkurflugvallarins sé nauðsyn, sem Íslendingar eigi að hafa samvinnu við Bandaríkjamenn um, eins og nú er, og að við eigum ekki að líta á það eins og stríðshættu eða ógnir. En ef ég héldi, að stríðshætta væri yfirvofandi, væri ég viss um, að við gerðum rétt í því að gera ráðstafanir til þess, að Keflavíkurflugvöllurinn væri starfræktur, þannig að átökin yrðu um hann. Hv. þm. talaði um hin ákaflega miklu lögbrot, sem ættu sér stað í sambandi við Keflavíkurflugvöllinn. Ég hef áður sagt, að það eru ýmis atriði, sem óleyst eru varðandi Keflavíkurflugvöllinn, atriði sem hvorki ég né neinn annar gerðu sér grein fyrir, að upp mundu koma, þegar samningurinn var gerður. En það er fullt útlit á því, að þau leysist, og það hefur ekkert komið fram, sem bendir til þess, að þau verði ekki leyst á vinsamlegan og hagkvæman hátt fyrir Íslendinga. Eitt af því, sem nokkur vafi hefur leikið á, er innflutningur Bandaríkjamanna til landsins. Því er haldið fram, að það felist í samningnum, að Bandaríkjamenn megi hafa innflutning á efni, nauðsynlegum útbúnaði og vörum, sem þeir þurfa á að halda. Ég fullyrði ekkert um þetta, en hef litið svo á, að þangað til athugun hefði farið fram á þessu, væri eðlilegt, að Bandaríkjamenn legðu sér til efni og nauðsynjar, þ. e. hefðu sinn eigin innflutning. Það horfir öðruvísi við með þá, sem ekki hafa erlendan gjaldeyri. Þarna er tiltekinn hópur erlendra manna, sem hefur sérstöðu varðandi tollgreiðslur og innflutning að einhverju leyti. Það getur því legið mjög nærri að láta þá lifa sínu lífi með sínar nauðsynjar, og það er mjög hæpið frá okkar sjónarmiði séð að fara að draga þá undir íslenzkt fyrirkomulag. Með því móti einmitt skapast sú hætta, að þeir blandist Íslendingum. Ég hef sagt í fyrri ræðu minni, að það er ekki búið að leiða öll málin til lykta ennþá. En ég neita, að nokkur misskilningur hafi átt sér stað eða nokkuð það, sem hægt er að leggja til lasts í sambandi við þetta. Allt, sem gert hefur verið, hefur verið gert eftir ráðum færustu þjóðréttarfræðinga, sem hafa rannsakað þau atriði, er til greina gátu komið, og stjórnin hefur farið yfir þau atriði, sem þessir menn hafa talið að í samningnum fælust. Stjórnin hefur enn ekki tekið endanlega afstöðu til þessara atriða allra, og álít ég á þessu stigi málsins ekki heppilegt, að færð verði fram frekari rök en hér eru færð fyrir meðferð þessa máls. En ég vil endurtaka það, að ekkert óheimilt hefur átt sér stað, aðeins það, sem heimilt er samkvæmt l. Allar dylgjur um annað eru úr lausu lofti gripnar, og er algerlega ósæmilegt að viðhafa slíkt hér á þingi. Látum vera, að því sé beint gegn mér. Það er ekki verra en að vera landráðamaður, en að stefna slíku gegn vinveittri þjóð er algerlega ósæmilegt, auk þess sem það er ótækt af hv. þm. að blanda viðkvæmu utanríkismáli saman við innanlandsdeilur. Hv. þm. sagði, að það væri greinilegt, að við ættum að taka afgreiðslu á víni og tóbaki til þessara manna sem brot á samningnum. Ég þori að fullyrða, að þetta fær ekki staðizt. Í 9. gr. segir: „Eigi skal leggja neina tolla eða önnur gjöld á“ o. s. frv. Tóbaksálagningin er að vísu ekki tollur, en það er önnur gjöld, svo að ekki er heimilt að taka það. Ég tek ekki við ásökunum um brot í þessu efni, því að þær fá ekki staðizt. Hv. þm. fór að tala um afurðasöluna. Það hefði verið betra, ef hann hefði notað tækifærið til að tala um það við hljóðnemann. Af hverju var þá stungið upp í hann að tala? Ég vil nú segja það, að ekkert er hægt að færa fram því til stuðnings, að hægt hefði verið að fá hærra verð fyrir framleiðslu okkar, þótt Einar Olgeirsson og hans nótar hefðu verið í stjórn. Menn kaupa fyrir peninga, en ekki fyrir skoðanir og sannfæringu. Þetta benti ég á í útvarpsumr. á dögunum, og hann treysti sér ekki til að hnekkja þessu. Nú segir hann, að ég hafi haldið fram því, sem hann ferðaðist um landið til þess að halda fram sjálfur. Hv. 2. þm. Reykv. segir, að það hafi verið vanrækt af núverandi ríkisstj. að leita markaða erlendis fyrir afurðir okkar, og segir, að ef ekki hefði verið mynduð stjórn árið 1944 og sú stjórn, sem þá var mynduð, hefði ekki verið leitað þessara markaða. Hv. 2. þm. Reykv. veit vel, að ég átti ekki síður þátt í því en hann, að ýtarlegar tilraunir voru gerðar til þess að taka upp samninga um sölu á okkar afurðum til þjóða í Mið-Evrópu og Austur-Evrópu. Þetta liggur fyrir þannig, að að var bókað í bókum utanrmn. á sínum tíma. Ég hafði sama hug á þessu eins og hann. Og það hefur aldrei verið gerð jafnmyndarleg og róttæk tilraun til þess eins og á þessum síðustu árum að ná mörkuðum í Austur- og Mið-Evrópu fyrir okkar afurðir. Þar hafa verið boðnar vörur okkar hvað eftir annað og sendir menn í þessum erindagerðum land úr landi, sem dvalið hafa þar mánuðum saman. Að vísu hefur það stundum ekki borið árangur. Svo kemur hv. 2. þm. Reykv. hér og segir, að ef þetta hefði verið reynt, þá hefði allt farið öðruvísi. Hvað er það í þessu efni, sem hefur verið látið undir höfuð leggjast að reyna? Getur þessi hv. þm. bent á eitt einasta atriði? Hv. 2. þm. Reykv. segir, að ég hafi varið meginhlutanum af mínum starfstíma sem ráðh. til þess að halda fram við þjóðina, að það þyrfti að lækka verð á íslenzkum afurðum. Ég hef aldrei heyrt aðra eins fjarstæðu sem þessa. En hins vegar hef ég sagt þjóðinni, að ekki þýði til lengdar að setja ábyrgðarverð á afurðirnar eða eitthvert Ákaverð. Ef við ætluðum að nota einhvern Ákavísdóm í sölu okkar afurða, þá mundum við engum ugga koma út. - Við eigum vitanlega að reyna að ná eins háu verði fyrir okkar afurðir eins og hægt er, og við eigum að gera það með eins mikilli alvöru og festu eins og við getum og eins og við höfum gert á þessu ári að ráði beztu manna. En það þýðir ekkert fyrir okkur að lifa hér í þeim hugarórum, að við ráðum sjálfir yfir einhverju hámarksverði eftir okkar ljúfustu óskum. Það væri ósköp gott, ef við réðum yfir verðinu á afurðunum - gott fyrir okkur. Hv. 2. þm. Reykv. talaði um það, að það væru kannske einhverjir í Sjálfstfl. aðrir en ég - ekki vildi hann segja, að það væri hver annar í þeim flokki sem væri -, sem mundu geta fengið hærra verð fyrir afurðirnar og hægt mundi vera fyrir sósíalista að styðja til að vera ráðh. í mínu sæti, - það fyndist kannske einhver í Sjálfstfl. slíkur, ekki væri það útilokað, ef ég bara færi frá. Það er gott að fá að vita þetta, sérstaklega eftir ræðu hv. 6. þm. Reykv., sem sagðist vera hissa á því, að hv. þm. V-Húnv. væri ekki enn búinn að átta sig á því, að ekki væri hægt að vinna með Sjálfstfl.

Það er sannarlega furðulegt.

Svo kemur núna hv. 2. þm. Reykv. og er að biðla til okkar sjálfstæðismanna um, að við leggjum til mann í stjórn, þar sem hann segir - jú, að við megum eiga mann í stjórn, ef það sé bara ekki ég. - Það er svo sem ekki í fyrsta skiptið, sem þeim ber ekki saman, þessum flokksmönnum. Mér er sagt, að þeir hafi haldið fund á sunnudaginn í nýju mjólkurstöðinni og þar hafi fyrsti ræðumaður sagt, að ef einhverjir aðrir úr Sjálfstfl. tækju við í ríkisstj. en þessir vondu menn þess flokks, sem nú eru í stjórn, þá gæti ýmislegt lagazt, sem aflaga færi. Ég veit ekki hvort hv. 6. þm. Reykv. var jafnskeleggur á móti Sjálfstfl. á þeim fundi eftir þessa ræðu eins og hann var hér í gær. En það á kannske við um hann þetta orðtak: Gott er að hafa tungur tvær og tala sitt með hvorri. - Það er kannske ekki að furða, þó að hv. 6. þm. Reykv. sé dálítið reiður út af því, að komizt hefur upp um hann og hans flokksbræður um jafnmikil óheilindi eins og í þessu efni. Það hefur komið mjög fram í þessum umr., að sósíalistar hafa talið, að við, sem vorum með Keflavíkursamningnum á sínum tíma og höfum séð um framkvæmd á honum, hefðum gert landi og þjóð mikla skömm og hefðum leitt mikla hættu yfir okkar land. Ég held satt að segja, að það sé ákaflega vandlifað, til þess að þeir góðu kommúnistar telji ekki, að hætta sé leidd yfir landið og svo að þeir telji ekki, að verið sé að ofurselja þjóðina með því að veita rétt til herstöðva og annað slíkt. - En í því sambandi er kannske ekki úr vegi að geta þess, að á síðasta sumri fóru Rússar fram á að fá herstöðvar í Noregi. Þar voru þá engir með því nema kommúnistar, svo að um það var synjað. Og við héldum hinir, að engar herstöðvar væru til í Noregi. Og það var brýnt fyrir okkur að standa eins vel á verði í þessum efnum eins og Norðmenn. - En mig langar til að minnast hér á, hvað stendur í grein í blaðinu Rauði flotinn, sem gefið er út í Rússlandi - einu sannsöglasta blaði í heimi, náttúrlega - þann 10. september 1947. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Bandaríkin og Bretland sýna mikinn áhuga fyrir landvörnum Noregs. Hafa Ameríkumenn náð undir sig eftirliti með kjarnorkurannsóknum þeim, sem fram fara í Bergen undir handleiðslu amerískra vísindamanna. Allir helztu flugvellir Noregs eru í höndum Breta og Bandaríkjamanna með „leigu“-kjörum. Hinu sama máli gegnir um norskar hafnir. Þar eiga Bretar og Bandaríkjamenn aðgang að eftirlitslausu, og komu þangað mörg brezk og bandarísk herskip árið sem leið. Háttsettir brezkir og amerískir herforingjar halda áfram að sækja Noreg heim.“ - Það var eins og þegar herforinginn mikli, Bob Williams, kom hingað til landsins.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Það voru þrjú eða fjögur atriði, sem mér fannst ástæða til að taka til meðferðar. En hæstv. utanrrh. hefur minnzt á sum þeirra, svo að ég get farið fljótt yfir sögu, enda geri ég ráð fyrir, að menn séu orðnir saddir á þessum umr. Hv. þm. Siglf. beindi því til mín, að ég hefði gerzt nokkuð harðorður í garð þess manns, sem hafði verið flugvallarstjóri á Keflavíkurflugvellinum, og að mér bæri að bæta þar úr, sem ég hefði ofsagt. Ég kannast ekki við að hafa neitt ofsagt í þessum efnum. Skal ég færa rök að því. Ég hef engan sérstakan áhuga fyrir að blanda inn í umr. því að tala um þennan mann, en af því að hv. þm. Siglf. var með ásakanir í minn garð, kemst ég ekki hjá því að minnast á þetta. Það mun hafa verið síðast í apríl eða fyrst í maí s. l., að einn Ameríkumaður, sem hafði nokkuð með að gera rekstur þarna á Keflavíkurflugvellinum, spurði mig, hvernig á því stæði, að ekki væru innheimt lendingargjöld fyrir flugvélar á flugvellinum. Ég kom þá eins og af fjöllum, því að ég stóð í þeirri trú, að sá starfsmaður, sem þar átti hlut að máli og átti að gera þetta, hlyti að hafa framkvæmt þetta, þar sem hann hafði ekki tilkynnt ráðuneytinu um það, að neinar hindranir væru í vegi fyrir þessari innheimtu eða að nokkuð væri athugavert um það atriði. Ég talaði þá við fulltrúa minn í ráðuneytinu og bað hann að athuga, hvort þarna væri eitthvað í ólagi, og fyrirskipaði, að ef svo væri, skyldi kippa þessu í lag. Það kom þá á daginn, að það höfðu engar ráðstafanir verið gerðar af hálfu þessa embættismanns, flugvallarstjórans, til þess að innheimta þessi gjöld. Og þá skrifaði þessi embættismaður á flugvellinum ráðuneytinu bréf, þar sem hann segist ekki hafa innheimt þessi gjöld vegna þess, að hann hafi ekki fengið þær upplýsingar, sem hann hefði þurft, frá þeim amerísku aðilum, sem hann hefði snúið sér til. En það er fyrst eftir að ráðuneytið er búið að frétta þetta á skotspónum frá hinum aðilanum og eftir að fulltrúi í ráðuneytinu er búinn að fá fyrirskipun um að rannsaka þetta, að embættismaður þessi á flugvellinum álítur ástæðu til að láta ráðuneytið vita, að hér sé ekki allt í lagi. Svo segir hv. þm. Siglf., að ráðuneytið hafi ekki rækt sína skyldu, þegar þessi embættismaður á flugvellinum hefði ekki getað komið fram þessari innheimtu. En undireins og ég fékk þetta bréf frá flugvallarstjóranum, óskaði ég eftir, að fulltrúinn í ráðuneytinu, sem þetta heyrir undir, sem á líka sæti í flugvallanefnd, tæki þetta mál upp í flugvallanefnd og sæi um, að það kæmist til réttra aðila, að þessar upplýsingar ættu að gefast án tafar, ef þær hefðu ekki þegar verið gefnar. Þetta var svo tekið upp í flugvallanefnd. Síðan var það tekið upp í amerísku nefndinni, þar sem það var fullyrt, að ekki væri rétt, að móti því hefði verið staðið að veita þessar upplýsingar. Og til þess enn betur að sjá um að kippa þessu í lag talaði ég við fulltrúa flugmálastjóra og fól honum að fara suður á flugvöll og kippa þessu í lag með þessum manni, flugvallarstjóranum, því að mér sýndist sem samvinnan þar syðra mundi ekki vera á marga fiska, hverju sem um það er að kenna. Fulltrúi flugmálastjóra tók þetta að sér. En 1. júlí var ekki búið að skrifa út neinn reikning fyrir lendingargjöldum. Það var ekki gert fram til í júlí og ekki fyrr en búið var að koma lagi á rekstur flugvallarins. - Ég tel því, að ráðuneytið hafi gert fullkomlega þær ráðstafanir, sem því bar að gera, eftir að það fékk upplýsingar um, að þetta var í ólagi þarna á vellinum, en að það hafi verið furða, hve mikill seinagangur þarna átti sér stað af hendi þess starfsmanns, sem átti þarna að ganga fram fyrir skjöldu og sjá um innheimtu á þessum gjöldum. - Ég skal svo ekki fara út í önnur atriði um starfsmann þennan þarna suður frá, nema alveg sérstakt tilefni gefist til. Þá vil ég víkja að öðru atriði, sem hæstv. utanrrh. að vísu er búinn að víkja að áður. Það er þetta um gjaldskrána. Mér kom það ákaflega spánskt fyrir, þegar ég tók við starfi flugmrh. og varð þess var, að ekki var búið að setja neina gjaldskrá fyrir flugvélar, þar sem það átti að gerast í nóvember eða desember árið áður. En það kom í ljós, að þetta hafði ekki verið gert. Og í ljós kom, að þetta hafði ekki verið gert vegna þess, að þáverandi flugmrh. (þ. e. í nóv. og des. f. á.) Áki Jakobsson, sem nú talar hér hástöfum og gengur eftir, að allt sé gert í þessum málum svo fljótt - hann var að þvælast með þetta mál alla þessa mánuði, frá því í október og þangað til í febrúar, án þess að þetta væri leitt til lykta. En eitt einfaldasta atriðið í starfi flugvallarstjóra, skilst mér, að það hefði verið að setja þessa gjaldskrá fyrir viðkomur flugvéla. Samanborið við ýmis atriði, sem fólgin eru í samningnum, þá er þetta atriði svo óendanlega einfalt. En samt var það þessi hetja, sem var ráðh. yfir þessu allan þennan tíma, sem ekki kom þessu í lag. Og afleiðingarnar af því og þessum seinagangi, sem var á málunum hjá þessum embættismanni á flugvellinum, voru, að þessu var ekki kippt í lag, fyrr en búið var að fá innheimtu á allstórum fjárhæðum. Þá vil ég aðeins víkja að einu atriði enn, því, hversu margir íslenzkir starfsmenn hafi verið teknir til starfa inn á Keflavíkurflugvöllinn. Hv. þm. Siglf. sagði, að málið mundi hafa verið tekið upp á ný, þegar svipan hefði verið tekin upp. Og svipan er víst þessi þáltill., sem hér liggur fyrir til umr. En þetta mun vera a. m. k. allmikill misskilningur hjá honum, en þó sennilega annað verra, því að þessu er ekki þannig farið. Sannleikurinn er, að meðan þeir menn, sem hv. þm. Siglf. sem ráðh. setti til að fara með þessi málefni, höfðu þau með höndum, þá var reynslan sú, að það var ekki hægt að fá neitt gert í þessu efni, ekki hægt að koma skrið á neitt í þessum efnum og þótt um það væri talað, gerðist ekki neitt. Og það var ekki fyrr en þeir nýju menn, sem settir voru í þetta, tóku við - en það dróst allt of lengi að skipta um menn þarna -, að eitthvað fór að gerast í þessu efni. Og var þar við ramman reip að draga, vegna þess ólestrar, sem var í flestum greinum þessara mála, stjórnar flugvallarins, þegar hv. þm. Sigl. skildi við þau, sem síðar mun nánar að vikið. Það vantaði ekki, að það væri talað um, að það þyrfti að gera eitt og annað í þessum efnum. En það komst aldrei skriður á neitt af því í framkvæmdinni, meðan hv. þm. Siglf. var flugmrh. En, eins og hæstv. utanrrh. tók fram, er þátttaka Íslendinga í störfum á flugvellinum ekki komin í það horf, sem þarf að vera. Sumpart er það af því, að hörgull er á mönnum til þess að halda fram til þessara starfa, og sumpart stafar þetta af því, að ekki hefur verið unnið að þessu með nægilega miklum þunga, og er þar örlagaríkt, að þá mánuði, sem hv. þm. Siglf. fór með þessi mál sem ráðh., þá verður ekki séð a. m. k., að neitt hafi verið gert til þess að koma skrið á þessi mál. Nú hefur hv. þm. Siglf. tekið þann kostinn að segja, að Erling Ellingsen flugmálastjóri segi það ósatt, að ekki hafi verið til meðal Íslendinga tæknilega menntaðir menn, til þess að íslenzkir menn taki að sér þjónustu í flugturninum í Keflavík. Ég býst við, að flugmálastjóri hafi álitið, að við hefðum svo mikið með þessa tæknilega menntuðu menn að gera annars staðar, að við hefðum ekki menn í þessa turnþjónustu. Hitt er svo annað mál, hvort Erling Ellingsen flugmálastjóri hefur rétt fyrir sér í því, að við þurfum svo marga tæknilega menntaða menn á þessu sviði annars staðar, að ekki sé hægt að binda slíka menn við starf á Keflavíkurflugvellinum. En það er atriði, sem ekki verður rætt hér. - En ennþá eru málin ekki komin í það horf, að það vinni eins margir íslenzkir menn á Keflavíkurflugvellinum og æskilegast væri og ætti að vera. En það eru vonir til þess, að þetta geti færzt í betra horf en verið hefur, og það er verið að vinna að því. Að svo miklu leyti sem ég gat skilið hv. þm. Siglf. - en það var erfitt að skilja sumt af því, sem hann sagði, því að það var nokkuð þvælulegt, sem hann sagði í dag, þá skildist mér hann tala um það, að eitt af þeim atriðum, sem hann gagnrýndi, væri að of mikið hefði verið lagt í kostnað til öryggismála við millilandaflug, án þess að það hefði verið endurgreitt af alþjóðasamtökum í því efni.

Það er misskilningur.

Mér skildist þetta. En ég ætlaði að upplýsa um þá öryggisþjónustu, sem haldið er uppi vegna þessa flugs, að það hefur verið lögð mikil vinna í að innheimta þann kostnað frá alþjóðasamtökunum. En það er ekki búið að borga þetta ennþá, og liggur ekki fullljóst fyrir, hvernig það muni ganga, þó að undirtektirnar hafi verið þannig, að maður verði að líta svo á, að það verði útkoman, að þetta verði greitt. Og Íslendingar eiga fullkomna kröfu á, að þetta verði greitt. Og það er ómögulegt fyrir okkur að halda uppi þessari þjónustu, ef þessi kostnaður verður ekki endurgreiddur. Ef hann verður ekki endurgreiddur, verður frá íslenzku sjónarmiði að draga þessa þjónustu saman eins og mögulegt er. En meðan eins stendur og nú, m. a. með tilliti til undirtekta Bandaríkjamanna og alþjóðaflugsamtakanna, þá verðum við að vona, að þetta komist í lag bráðum. - En ef við athugum, hvernig hv. þm. Siglf. tók á þessum málum, meðan hann sem ráðh. hafði aðstöðu til þess að hafa áhrif á sum atriði þeirra, þá er mikil ósamkvæmi í því annars vegar og þess hins vegar, hvernig hann talar hér nú og fjargviðrast um seinlæti hjá núverandi valdhöfum í þessum efnum, sem ég hef greint, bæði viðkomandi setningu gjaldskrárinnar. ráðningu íslenzkra manna til starfa á flugvellinum o. fl. En að þessum tveimur málum, sem ég nú nefndi, virðist eðlilegt, að hv. þm. Sigl. sem ráðh. starfaði á sínum valdatíma, þó að hann væri ekki utanrrh. En það var ekki starfað að þessum málum af honum þannig a. m. k., að nein niðurstaða væri fengin um þessi atriði, þegar hann fór frá völdum. Hann telur, að orðið hafi að bíða eftir að heyra, hvað Ameríkumenn hefðu að segja um þetta. Það er nú svo. En nú stendur hann upp og ásakar núverandi ríkisstj. fyrir, að ekki er tafarlaust skipað öllum þessum málum með reglugerð og það þrátt fyrir það, að augljóst er, að Bandaríkjamenn hafa skýlausan samvinnurétt eftir flugvallarsamningnum um þau atriði, sem hv. þm. Sigl. deilir á ríkisstj. fyrir að hafa ekki skipað einhliða með reglugerð. Þetta er einföld aðferð, sem hv. þm. Siglf. viðhefur í þessum efnum til þess að gera sig merkilegan. En ég efast um, að gagnrýni af þessu tagi reynist þessum hv. þm. til svo mikils álitsauka eins og hann kann að halda. Ég gat um það áðan, að mér sýndist, eftir þeim gögnum, sem ég hef þar um, að stjórn þessa hv. þm., sem fyrrv. ráðh., á flugvellinum væri ekki til fyrirmyndar. Þetta verður bráðum betur upplýst. En þar hefur átt sér stað gífurleg fjáreyðsla og vanstjórn að mínum dómi. Og það hefur verið geysimikið verk fyrir þá, sem tóku sæti í flugráði, að fyrir hinn nýja flugmálastjóra ríkisins að henda reiður á því, hvernig ástatt hefur verið í þessum málum og reyna að fara þar ýmislegt í lag. T. d. nefni ég, að eftir þeim gögnum, sem ég hef fengið, virðist mér mega spara stórlega mannahald frá því, sem verið hefur víð rekstur Keflavíkurflugvallarins. Ég nefni ekki tölur í því sambandi í dag. En bráðum mun koma í ljós, að þar verður um mjög mikinn sparnað að ræða frá því, sem var í ráðherratíð hv. þm. Siglf., í einni eða fleiri greinum, þar sem sukkið gekk úr hófi fram í hans ráðherratíð.



Herra forseti. Það er nú búið að ræða þetta mál það mikið, að það er eiginlega heldur leiðinlegt að bæta þar miklu við. Manni virðist eftir þeim ræðum, sem farið hafa fram um málið, ekki sízt í seinni tíð, þá sé málið orðið það upplýst, að tæpast sé þess að vænta, að fleiri ný atriði komi í ljós við umr. en búið er að minnast á og sum margoft. Tilgangurinn með þessari þáltill. hjá hv. flm., þm. Siglf., á að vera sá að ýta á eftir ríkisstj. með að framkvæma ákvæði flugvallarsamningsins og gera það þannig, að Íslandi henti sem bezt, og það án tafar. Eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja af hálfu hæstv. ríkisstj. og flugvallarn., verður ekki annað séð en að þeir menn, sem mest afskipti hafa haft af þessum málum ásamt hæstv. ríkisstj., hafi reynt að sinna þeim eftir ýtrustu föngum. Þess ber að gæta í þessu sambandi, að þegar núverandi hæstv. ríkisstj. tók við völdum, voru liðnir margir mánuðir, frá því að þessi samningur kom í gildi, og er þess vegna ekki hægt að færa henni það til sektar, að ekki sé búið að vinna að málum, sem gera átti, áður en hún kom til valda, en fyrir hennar atbeina og störf er nú búið að leysa mörg atriði af því, sem átti að leysa í framkvæmd þessa samnings, og er það vel farið. Það er líka upplýst, að allmörg atriði eru óleyst, sem verið er að vinna að. Alþ. treystir því, að hæstv. ríkisstj. leysi þau mál af sinni hálfu, eftir því sem hún bezt getur, og reyni að láta sitja í fyrirrúmi íslenzka hagsmuni og réttindi, en ekkert hefur komið fram, að mér virðist, sem bendir til þess, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki reynt í þessu máli að vinna þannig af fullri alúð og festu, að hagsmunum Íslendinga væri vel borgið. Öðru máli gegnir um þau atriði, sem óútkljáð eru, að um þau getur maður ekki slegið neinu föstu, á hvern hátt takast kann að leysa, en fullvíst virðist mér, að hæstv. ríkisstj. hafi fullan áhuga á að láta lausn þeirra mála fara sem bezt úr hendi. Hygg ég, að auðvelt sé fyrir hæstv. ríkisstj. og hv. Alþ. að koma sér saman um leiðir til úrlausnar. Það er hins vegar í alla staði eðlilegt og æskilegt - og ég hygg, að af hálfu hæstv. ríkisstj. verði engin hindrun lögð í veg fyrir það -, að menn fái vitneskju um gang þessara mála. - Kann ég mjög illa við, hversu meðmælendur þessarar þáltill. viðhafa mikinn orðaflaum og endurtekningar í þessum umr., og finnst mér þar gæta allt of mikils alvöruleysis, ef þeim finnst málið skipta svo miklu fyrir Íslendinga og hvernig það sé framkvæmt og leyst, svo sem þeir vilja vera láta. Ég held, að þeir geti ekki haft trú á því, að þeir geri íslenzkum málstað mikið gagn með því að flytja þetta mál eins og þeir gera. Ég vil ekki slá neinu föstu um, hvað fyrir þeim vakir - það skiptir ekki svo miklu máli -, en þeim missýnist hrapallega á þann hátt, sem þeir túlka það. Hygg ég, að afgreiðsla þess, hvað Ísland snertir, verði ekki lakari, þótt hv. Alþ. sitji ekki lengur yfir því, og álít því hyggilegast, að þessu máli verði þegar ráðið til lykta. Ég hef þess vegna ásamt tveim öðrum hv. þm., þeim hv. 1. þm. Reykv. (PM) og 7. landsk. þm. (GÍG), leyft mér að bera fram svo hljóðandi rökst. dagskrá: „Í því trausti, að ríkisstj. gæti hagsmuna Íslands örugglega við framkvæmd samningsins um Keflavíkurflugvöllinn, telur Alþ. ástæðulaust að gera nú frekari samþykkt og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Mun ég svo afhenda hæstv. forseta þessa rökst. dagskrá og sé ekki ástæðu til að fara frekari orðum um málið.

Flm. (Áki Jakobsson) : Herra forseti. Ég heyrði ekki fyrstu orðin hjá hæstv. utanrrh., en mér skildist, að þau væru ekki snertandi það mál, sem hér er til umr., og held ég, að þau hafi aðallega snúizt um það, að ég vítti hann fyrir ummæli í garð embættismanns, sem hafði hér enga aðstöðu til að bera hönd fyrir höfuð sér. Taldi hæstv. utanrrh. hann andstyggilegan og sagði, að hann hefði svikizt um sín störf og reynzt óhæfur til þeirra. - Í sambandi við ræðu hæstv. menntmrh. vil ég taka það fram, að það var ekki ég, sem upphaflega dró þennan embættismann hér inn í umr. Það gerðu hæstv. utanrrh. og hæstv. menntmrh., áður en ég gerði hann að umtalsefni. Hæstv. utanrrh. reyndi ekki með einu orði að hrekja neitt af þeim ummælum mínum, að óhæfilegt væri, hve ýmsar framkvæmdir í sambandi við Keflavíkurflugvöllinn hefðu dregizt og hversu hæstv. ríkisstj. hefði verið undanlátssöm við Bandaríkjamenn í þessum málum. Einasta vörn hans var þessi: Áki Jakobsson var jafnundanlátssamur, þegar hann var ráðh. - Við skulum nú athuga aðstöðu fyrrv. ríkisstj. í þessum efnum. Í herverndarsamningnum við Bandaríkjamenn féllst hv. Alþ. á, að hér dveldi amerískur her í 6 mánuði, eftir að samningurinn væri útrunninn. Þessir bandarísku hermenn áttu ekki að falla undir íslenzk lög. Þess vegna var aðstaða fyrrv. ríkisstj. þannig um þetta 6 mánaða skeið í sambandi við að koma fram einu eða öðru á flugvellinum - þar með innheimta gjöld og koma þar fyrir íslenzkum starfsmönnum -, að hún var útilokuð í framkvæmd, þar eð um bandarískt herlið var að ræða. Skoðun fyrrv. utanrrh. var sú, að meðan herinn dveldi hér, væri ekki um það að sakast, þótt ekki væri hægt að koma þessu við, því að þetta lagaðist, þegar þessir 6 mánuðir væru liðnir, og þá horfði málið öðruvísi við. Þessar staðreyndir kippa öllum rökum undan ræðu hæstv. utanrrh., og ef hann hefði tekið þær með í reikninginn og komið með þessar skýringar, hefði hann getað sparað sér þau mörgu orð, sem hann lét hér falla um, að ég hefði skapað fordæmi fyrir að leita samkomulags við Bandaríkjamenn. Þegar ákveðið var að setja þessa reglugerð, var ekkert ákveðið um það í samningnum, hvort Bandaríkjamenn ættu að greiða þessi gjöld, meðan herinn væri hér, og var því ekki um annað að ræða en að leita á náðir utanrrn. og bera þetta fram, en flugvallarn. starfaði í umboði þess, líka meðan herinn dvaldi hér. Þannig eru þessi atriði úr ræðu hæstv. utanrrh. gersamlega tilefnislaus og hin langa ræða hans gerð að engu, þegar þessar skýringar hafa verið gefnar. - Aðalatriðið er, að aðstaða Íslands til að framkvæma samninginn og fá fullkomin yfirráð yfir vellinum kom ekki til framkvæmda, fyrr en ameríska herliðið var farið, af því að það neitaði algerlega að hlýða fyrirskipunum Íslendinga. Hins vegar horfir málið öðruvísi við, eftir að starfslið er komið á völlinn, sem heyrir undir íslenzka lögsögu, eins og skeður í apríl s. l. Þá er hægt að setja reglugerð og taka af skarið af hálfu hæstv. ríkisstj., sem ekki var hægt að gera áður. Ég verð að segja það, að það er lélegur málstaður, sem hefur ekkert annað sér til varnar en þetta: „Áki Jakobsson stóð sig ekki betur, þegar hann var í ríkisstj.“ - og forðast að svara fyrirspurnum og athugasemdum, sem hér koma fram, t. d. varðandi starfsmannahald á vellinum. Hæstv. utanrrh. spurði mig, hvað margir íslenzkir fagmenn væru á takteinum til þessara starfa. Ég veit, að í fórum hæstv. ríkisstj. eru upplýsingar um alla þá menn, sem eru menntaðir á þessu sviði. Í skýrslu þeirri, sem hér hefur verið lögð fram, er því haldið fram af flugvallarn., að 19 menn starfi þarna við tekniska flugþjónustu. Ég upplýsti, að þetta orð gæti átt við svo margvísleg störf, t. d. menn, sem sópa völlinn, setja flugvélarnar í gang, og þá, sem vinna í afgreiðslusal. Ég spurði hæstv. ráðh., við hvaða tekniska þjónustu þessir 19 menn störfuðu. Það hefur líka verið sneitt hjá því að svara, hvort eigi að taka íslenzka starfsmenn í flugturninn, sömuleiðis varðandi fyrirkomulag á olíusölu, því að á því sviði ráða Bandaríkjamenn öllu. Þessi framkoma öll sýnir, hve hæstv. ríkisstj. er í algerri vörn í þessu máli og treystir sér ekki að halda sér við efnið og gefa upplýsingar, heldur dregur inn í umr. ýmis aukaatriði. Hæstv. utanrrh. sagði í upphafi ræðu sinnar, að hann vildi láta ræða málið ýtarlega og athuga í n., og ég lagði áherzlu á, að það yrði fengið þingnefnd til meðferðar, sem skyldi svo athuga ýmis vafaatriði, sem fram komu í skýrslu flugvallarn., kallaði hana t. d. á fund og spyrði um eitt og annað, sem þar er talað um með loðnu orðalagi. Nú hafa stjórnarfl. hins vegar komið sér saman um að losna við frekari umr. um málið, og þess vegna er það, að hv. 1. þm. Árn. stendur hér upp og gerir grein fyrir rökst. dagskrá, sem hann er flm. að ásamt tveim öðrum hv. þm., og finnst hæstv. ríkisstj. það líta betur út, að till. komi úr hópi þm. En út af því, sem hv. 1. þm. Árn. var að tala um alvöruleysi í umr. af hálfu okkar sósíalista, vil ég taka það fram, að hann hefur enga aðstöðu til að dæma um slíkt, því að hann hefur verið lítið hér við umr. fyrr en í dag, þegar honum er fengin þessi till. upp í hendurnar og falið að bera hana fram.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Herra forseti. Hv. þm. Siglf. var að tala um það, að þegar hann hefði verið flugmrh., eftir að samningurinn tók gildi, hefði staðið öðruvísi á um framkvæmd flugvallarsamningsins en nú, af því að herlið hefði þá verið á flugvellinum. Þetta er rétt, en að öðru leyti stóð nákvæmlega á eins og nú, bæði um setningu reglugerða og gjaldskráa. Fyrrv. utanrrh. (ÓTh) skipaði flugvallarn. 7. nóv. í fyrra, vegna þess að þá var orðið aðkallandi að sjá fyrir rekstri vallarins af Íslands hálfu. Skömmu síðar var settur flugvallarstjóri, og það var hv. þm. Siglf., þáverandi flugmrh., sem skipaði þennan mann og, sýndi þar með - sem rétt var -, að þá voru Íslendingar búnir að taka við yfirstjórn þessara mála. Bréfaskiptin, sem ég vitnaði í, fjölluðu um það, að þessi flugvallarstjóri var að finna að því, að Bandaríkjamenn hefðu ekki viljað borga gjöldin á þessum tíma, sem hann áleit þá skylduga til. Það er fyrst nú, að ég heyri, að þessar reglur hafi ekki átt að koma til framkvæmda fyrr en í aprílmánuði, - en hvernig stóð þá á því, að hr. Erling Ellingsen flugmálastjóri tók upp þetta mál í flugvallarn. þann 12. nóv. um setningu gjaldskrár, hafði þá frv. tilbúið og sagði, að það hefði dregizt svo mjög að fá frv. afgreitt frá Bandaríkjamönnum, ef þessar reglur áttu ekki að taka gildi og koma til framkvæmda fyrr en í apríl? Það er því greinilegt, að staðhæfingar hv. þm. Siglf. fá með engu móti staðizt. Það er sannað og upplýst, að allar þessar reglur áttu að koma í gildi, um leið og flugvallarsamningurinn var gerður, eða svo fljótt sem unnt væri. Ræða hv. þm. Siglf. sýndi berlega, að hún var undansláttur frá upphafi til enda. Þannig hefur þetta mál snúizt algerlega við. Það var borið fram sem illgjörn árás á núverandi ríkisstj., en hefur snúizt upp í þungan áfellisdóm yfir þessum hv. þm. og hans mönnum. Með þessu hefur verið reynt að sá fjandskap milli okkar og Bandaríkjamanna, það hefur verið tilgangur hans frá upphafi.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. hafa nú haldið 9 ræður í þessu máli, þar af hefur hæstv. utanrrh. talað fimm sinnum, svo að þm. hafa varla komizt að með ræður. Þessi hæstv. utanrrh. skoraði á mig að nefna dæmi þess, að lýðræðisríki hefðu gerzt árásarríki. Ég nefndi honum dæmin í dag, svo að nú veit hann ekkert, hvað hann á að segja. Hann hefur opinberað slíkt hugmyndaleysi og þekkingarleysi á sögu utanríkismálanna og almennri sögu, að ósköp eru til þess að vita, og þessi maður er utanrrh. Íslands. Svo kom hæstv. ráðh. með það, að Bandaríkin hefðu nú reynzt svo góð, að þau hefðu sætt sig við það, að við neituðum þeim um herstöðvar til 99 ára. Þau sættu sig ekki við það, þau frestuðu aðeins kröfum sínum fram yfir kosningar hér á landi, og þá fengu þau það, sem þau vildu, og hæstv. utanrrh. hjálpaði þeim til þess. Ráðh. talaði um sömu hættu af Reykjavíkurflugvellinum og flugvellinum í Keflavík. Það er rétt, að það þarf að sprengja þá báða, ef hægt er að bjarga Íslandi með því. En við verðum að ráða því sjálf, hvað gert er, en hæstv. ráðh. stuðlar að því, að við höfum sjálf ekki ráðin, heldur yfirþjóðin. Þetta skapar hættuna. Það þýðir ekki að reyna að snúa sig út úr því með lélegum lögfræðikúnstum. Þegar ráðh. var að bera við að verja lögbrot sín í sambandi við framkvæmd Keflavíkursamningsins, sagði hann, að enginn mundi geta gert sér grein fyrir því, hve erfitt væri að framkvæma ýmislegt þar að lútandi. Nú, er það svo? Þegar frv. um, að ákvæði Keflavíkursamningsins um aðflutningsgjöld o. fl. skyldu öðlast gildi, var hér í þinginu í desember í fyrra, skilaði ég minnihlutaáliti í fjhn., þar sem ég lagði til, að málinu væri vísað frá með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá: „Með því að d. álítur það heppilegast til þess að tryggja og varðveita fullan rétt íslenzka ríkisins við framkvæmd samningsins við Bandaríki Ameríku frá 7. okt., að gerðar séu skýrar og ótvíræðar breytingar í undanþáguformi á hverjum þeim íslenzkum lögum, sem undanþágur beri að gera við vegna samnings þessa, en eigi löggilda í einu lagi tvíræð og óljós ákvæði, ályktar d. að taka fyrir næsta mál á dagskrá.“ Markmið þessarar rökst. dagskrár var greinilega það að tryggja rétt Íslendinga við framkvæmd samningsins. En þessa dagskrá gekk hæstv. núverandi utanrrh. manna bezt fram í að fella, og nú kvartar hann um, að það sé svo ótrúlega erfitt að framkvæma samninginn. Hættan við að samþykkja það frv., sem ég nefndi áðan, var augljós íslenzkum hagsmunum, og nú hefur líka komið á daginn, hvernig hæstv. utanrrh. hefur haldið og heldur á þessum málum. Og hæstv. ráðh. sagði, að Bandaríkin hlytu eftir ákvæðum samningsins að hafa sjálfstæðan tollinnflutning á Íslandi. Það er dómsmrh. Íslands, er þannig talar. Hann hefur ekki reynt að bera á móti þeim rökstuðningi mínum, að samkvæmt þessum samningi er aðeins um að ræða tollfrelsi á nauðsynjum þess hluta liðsins í Keflavík, sem þarf að vera þar til að halda uppi samgöngum við Þýzkaland, eftir því sem Ísland ákveður. Á þessum samningi eiga Íslendingar að standa, en hæstv. utanrrh. svíkst um það og dirfist að koma fram með það, að Bandaríkin eigi að hafa frjálsan og sjálfstæðan tollinnflutning hér. Er þetta málflutningsmaður Bandaríkjanna eða dómsmrh. Íslands, er þannig talar? Bandaríkjamenn eiga ekki rétt á meira en samsvarar einum tíunda hluta af nauðsynjum þess liðs, sem nú er í Keflavík. Það þarf ekki nema einn tíunda hluta af því til að halda uppi þeim samgöngum við Þýzkaland, sem um er talað í flugvallarsamningnum. Ég hef nú bent á fjölmörg íslenzk lög, sem hæstv. utanrrh. og ríkisstj. láta viðgangast, að séu brotin suður á Keflavíkurflugvelli, t. d. tollalöggjöfina, skattalöggjöfina, lög um fjárhagsráð, lög um skattskyldu útlendinga, lög um tóbakseinkasölu ríkisins, lög um áfengiseinkasölu ríkisins o. s. frv. Svo er það þessi hæstv. utanrrh., sem á að standa á verði um hagsmuni, réttindi og lög Íslands. Og svo neitar ráðh. því. að hann sé samsekur um smygl. En hefur hann ekki látið viðgangast, að 16 þúsund kassar af bjór væru fluttir inn, án þess að greiddur væri af þeim tollur í síðasta mánuði? Þetta var gert með vitund hans. Ég vil taka það fram, að ég er ekki að bera lögbrot á stjórn Bandaríkjanna, það er ekki hennar að sjá um, að íslenzk lög séu haldin. Ég er að bera það á ríkisstj. Íslands, að hún láti þessi lögbrot viðgangast, og nú koma fylgismenn hennar hér og reyna að verja smán hennar með því að bera fram þessa rökst. dagskrá, sem hér er nú komin fram, og vísa málinu þannig frá, svo að við getum ekki kallað viðkomandi embættismenn fyrir og yfirheyrt þá um það, hvað þeim hefur verið fyrirskipað. Það á að löggilda hér lögbrotin. Hæstv. utanrrh. treystist ekki til að svara neinni ásökun minni. - Ég skal hætta, herra forseti.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Það kom nú úr hörðustu átt, er hv. 2. þm. Reykv. var að kvarta um það hér áðan, að hann kæmist ekki að. Hann hefur nú talað í 7 eða 8 klukkustundir við þessa einu umr., og í dag talaði hann töluvert á aðra klukkustund. En ég held, að það hefði nú verið betra fyrir hann að tala heldur færri orð, það hefði þá kannske eitthvað verið hlustað á hann. Þetta er aðeins leiðbeining til hv. þm., sem hann gæti íhugað fyrir framtíðina. Það var aðeins eitt atriði í ræðu hv. þm. Siglf., sem kom mér til að kveðja mér hljóðs í þetta skipti, en í leiðinni ætla ég að minnast á það, sem hann sagði, að það væru hinar mestu blekkingar, að 19 Íslendingar ynnu tæknileg störf á Keflavíkurflugvellinum. En flugvallarstjóri ríkisins sagði mér, að þau störf, sem þessir 19 menn vinna, væru kölluð teknisk störf á öllum flugvöllum. Hitt er svo annað mál, að ráðning þessara manna er aðeins byrjun þess, sem þarf að verða, þessum mönnum þarf að fjölga, og sé hér um nokkra vanrækslu að ræða, þá á hv. þm. Siglf. áreiðanlega bróðurpartinn af henni. Varðandi störf Íslendinga í flugturninum í Keflavík getur hv. þm. lesið það í flugvallarskýrslunni, að ástæðan til þess, að þeir vinna þar ekki, er sú, að okkur vantar hæfa menn til þess ennþá. Það er mesti misskilningur hjá hv. þm. Siglf., að Bandaríkjamenn ráði olíuverzluninni í Keflavík. Íslenzka ríkið á olíugeymana og ræður verzluninni, og hún fer um hendur íslenzks olíufélags. Það hefur verið íhugað að gefa öllum kost á að hafa vöru sína þar á boðstólum, en á því eru tekniskir örðugleikar, það er nefnilega ekki nema ein leiðsla að geymunum, eins og hv. þm. eflaust veit, og því er erfitt að skipta þessu niður. Ef menn vilja hins vegar kaupa olíu af öðru félagi, þá fá menn að kaupa hana annars staðar frá. Að endingu kem ég að því, sem ég stóð upp til að minnast á. Hv. þm. Siglf. hefur komið með hinar fáránlegustu afsakanir í sambandi við það, að hann lét dragast, meðan hann var ráðh., að setja gjaldskrá eða reglugerð á Keflavíkurflugvellinum. Ég vænti þess, að það séu einhverjir hér inni, sem heyrðu hv. þm. segja það í ræðu sinni í dag, að vegna þess að þáverandi utanrrh. (ÓTh) hefði sagt, að hann þyrfti að tala við bandarísk yfirvöld, áður en þessi reglugerð væri sett, hefði hann (þ. e. a. s. hv. þm. Siglf. og þáverandi atvmrh.) beygt sig fyrir því, og þess vegna hefði dregizt að setja reglugerðina. En nú er þessi hv. þm. alveg kominn í sjálfheldu og veit ekki, hvernig hann á að snúa sig út úr þessu. Nú er hann orðinn tvísaga, því að nú sagði hann aftur í kvöld, að ekki hefði verið tímabært að setja reglur eða reglugerð um flugvöllinn, fyrr en herinn væri farinn. Hér er hv. þm. algerlega orðinn tvísaga, en allt um það kemst hann ekki í kringum það, að hann lét þessar ráðstafanir undir höfuð leggjast, á meðan hann var ráðh., þær ráðstafanir, sem hann átti að gera.

Flm. (Áki Jakobsson) : Herra forseti. Þetta var furðulegur og smásálarlegur útúrsnúningur hjá hæstv. menntmrh. og hefði betur sæmt, hæstv. utanrrh. Ég hef ekki haldið því fram, að ekki hefði verið tímabært að setja reglur og gjaldskrá, áður en herinn hvarf á brott, en ég sagði, að aðstaða íslenzku ríkisstj. hefði verið allt önnur og verri til að setja þessar reglur, á meðan hér var erlendur her, en eftir að hann var farinn og hér voru aðeins eftir erlendir þegnar, sem verða að hlýða íslenzkum yfirvöldum og ríkisstj. þessa lands, eftir því sem hún vill sjálf. Ég sagði, að hæstv. fyrrv. utanrrh. hefði viljað leita samráðs við hernaðaryfirvöldin, því að á meðan hér var erlendur her og hernaðaryfirvöld, var ekki hægt að koma fram íslenzkum valdboðum nema í samráði við hin erlendu yfirvöld í þessu efni. Þetta veit hæstv. menntmrh. og aðrir. Það var skemmtilegt, þegar hæstv. menntmrh, fór að minnast á hina 19 Íslendinga, sem eiga að vinna teknisk störf á Keflavíkurflugvellinum. Hann fór ekki út í að lýsa þeim störfum, þó að það skipti miklu máli að fá upplýsingar um þau, og það er furðulegt, að hann skuli hafa talað við flugvallarstjóra, en veit þó ekkert um þetta. Eða eru upplýsingar flugvallarstjóra þannig, að hann vilji ekki koma með þær hingað inn í þingið? Þessi störf eru of ömurleg til þess. Þessar umr. hafa nú upplýst, að Keflavíkursamningnum hefur verið skotið til hliðar af núverandi ríkisstj. í hverju einasta atriði, sem er mikilvægt og lýtur að framkvæmd hans, á Keflavíkurflugvellinum er því aðeins nokkuð framkvæmt, að samþykki Bandaríkjanna komi til. Og mörg atriði eru þar óleyst ennþá. Hæstv. menntmrh. sagði, að það væri ekki nema ein leiðsla að Standard Oil tönkunum í Keflavík. Það er hlægileg afsökun. Það væri hægt að reka olíuverzlunina á þann hátt sem gert er á Reykjavíkurflugvellinum, að Íslendingar hefðu hana í sínum höndum. En ríkisstj. veik fyrir Bandaríkjunum í þessu sem öðru. Það er komið fram, að hæstv. utanrrh., sem á að hafa framkvæmd samningsins á hendi, eftir því sem hæstv. menntmrh. segir, það er komið fram, að hann lokar augunum fyrir ýmsu, sem gerist þar á vellinum, svo að ástæða er til að ætla, að forystumenn Sjálfstfl. hafi gengið inn á aðrar og meiri skuldbindingar en teknar eru fram í samningnum. Það er full ástæða til að ætla það, og það mun sýna sig. Það væri því full ástæða til, að þingnefnd fengi tækifæri til að yfirheyra þá embættismenn, sem hér eiga hlut að máli, en það vill ríkisstj. losna við. Það er miklu betra að semja skýrslu, sem hæstv. utanrrh. getur verið í ráðum með, og lesa hana síðan upp eins og nokkurs konar véfrétt. En sú skýrsla mundi sjást í öðru ljósi, ef þingnefnd fengi að yfirheyra þá fjóra embættismenn, sem hafa skrifað undir hana, og þeir fengju að skýra nánar frá öllum málavöxtum. Það sýnir ekkert betur hinn vonda málstað ríkisstj. en vilja ekki, að þingnefnd gefist kostur á að fá nánari skýringar og upplýsingar hjá þessum embættismönnum. Það hæfir vel málstað ríkisstj. í þessu máli að afgreiða það, eins og nú er ætlunin, með því að vísa því frá á vesalan hátt, og það eftir hin miklu hreystiyrði hæstv. utanrrh., er hann sagði í upphafi þessarar umræðu, að hann vildi, að þetta mál upplýstist sem bezt.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. sagði áðan, að hér hefðu verið haldnar langar ræður. Ég held, að það hafi sízt verið vanþörf á því, þegar önnur eins vanþekking kom í ljós og hjá hæstv. utanrrh., að leiða hann í allan sannleika. Og þegar önnur eins embættishneyksli eiga sér stað og hjá hæstv. dómsmrh., þá er full ástæða til að athuga það. Það hefur því ekki veitt af löngum ræðum. Hingað til hefur utanrrh. kvatt sér hljóðs á eftir hverri einustu ræðu, sem hefur verið haldin af hálfu stjórnarandstöðunnar, og nú fær hann enn málið, af því að hann veit, að ég er dauður eftir þessa ræðu. Ég hef greinilega sýnt, að hann heldur stöðugt lengra á lögbrotaleiðinni í sambandi við framkvæmd þessa samnings, og ennþá hefur hann t. d. ekki fengizt til að ganga inn á það með einu orði, að tollfrelsi Bandaríkjamanna í Keflavík nái aðeins til eins tíunda hluta þess liðs, sem þar dvelst nú, en samkvæmt samningnum er ekki um neitt tollfrelsi að ræða fyrir níu tíundu hluta þessa liðs, aðeins fyrir þá menn, sem þarf til að halda uppi samgöngum við hernámssvæðin í Þýzkalandi. Hins vegar talar utanrrh. um það, að Bandaríkjamenn hafi sjálfstæðan tollinnflutning hér. Þetta þýðir það, að ráðh. er að afsala mjög mikilvægum réttindum landsins, innflutningnum, í hendur erlendri þjóð, á sama tíma sem hann lætur brjóta lög og þorir ekki að tala um það. Hins vegar þykist ég vita, að hann láti nú flytja hér lagafrv. til að lögleiða lögbrotin, af því að Bandaríkjamenn heimta það. Það á að fara að láta Ameríkumenn ráða hér, þegar lögbrot þeirra eru orðin svo mörg og augljós, að ekki verður við ráðið, þá eru þau bara löggilt. Svo lágt leggst þessi ríkisstj. Það verður nú gaman að sjá, hve margir hv. þm. taka á sig ábyrgðina af þessari löggæzlu með því að breyta um skoðun og hverfa frá því að láta þetta mál ganga til nefndar og halda áfram að auka það tvíbýli, sem hér hefur verið komið á og er íslenzku þjóðinni stórhættulegt.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Herra forseti. Það er merkilegt, að þessir þm., hv. þm. Siglf. og hv. 2. þm. Reykv., geta ekki sagt eitt einasta orð satt um þetta mál. Hv. þm. hélt því fram, að stjórnin hefði eytt öllum tíma þingsins í þetta mál og sagði, að ég hefði talað eftir hverja ræðu í málinu. Ég kvaddi mér alls ekki hljóðs eftir hina löngu ræðu hv. þm. Siglf., heldur beið þar til hv. 2. þm. Reykv. hafði flutt sína ræðu, því að ég vissi, að með því gat ég slegið tvær flugur í einu höggi. Hv. þm. sósíalista hafa haldið því fram, að framin hafi verið lögbrot í sambandi við framkvæmd samningsins. Ég hef hér hvað eftir annað upplýst hið sanna í málinu, en það er það, að af hálfu ríkisstj. hefur ekkert verið gert annað en það, sem að beztu manna yfirsýn er talið felast í samningnum. Hins vegar hafa ákvæði samningsins verið lögfest, og er það því bein lagaskylda að framkvæma hann, en ekkert annað gert en það sem í samningnum felst að ráði beztu og færustu manna. Hvað viðvíkur tollamálunum vísast til skýrslu flugvallarnefndar og segir þar á bls. 3: „Samkv. 9. gr. samningsins skal ekki leggja neina tolla eða önnur gjöld á efni það, útbúnað, nauðsynjar eða vörur, sem inn er flutt fyrir stjórn Bandaríkjanna eða umboðsmann hennar eða til afnota fyrir starfslið það, sem dvelur á Íslandi vegna starfa, sem leiðir af framkvæmd samningsins.“ Hafa Bandaríkjamenn gengið í aðalatriðum að sjónarmiði Íslendinga í þessum málum. Það var eftirtektarvert í ræðu hv. þm. Siglf., að honum þótti afleitt, að málin hafa leystst með samkomulagi. Íslenzka ríkisstj. hefur staðið örugglega á verðinum um hagsmuni landsins og náð sínu fram með sanngirni og hófsemi, en hefur ekki talið vænlegt að efna til fjandskapar við aðrar þjóðir. Tilgangur kommúnista er aftur á móti sá að reyna að skapa úlfúð milli Íslands og Bandaríkjanna. En þeir, sem á móti þeim eru, álita, að halda beri svo á málunum, að vinátta megi vera ríkjandi og gott samkomulag milli Íslands annars vegar og allra annarra þjóða hins vegar. Það þola kommúnistar ekki, og er því eitt aðaláhugamál þeirra - fyrir utan að skamma mig persónulega - að skapa úlfúð milli okkar og Bandaríkjamanna. Hv. 2. þm. Reykv. talaði fjálglega um sjálfstæði landsins. Það er alveg furðulegt, að maður með annan eins hugsunarhátt og skoðanir skuli tala svo sem þessi hv. þm. gerði. Þetta mál hefur nú verið rætt hér í þinginu lengi og ýtarlega, og skiljanlegt, að þm. beri fram till. um það, að ríkisstj. sé bezt treystandi til að halda vel á málstað Íslendinga, og geri ég því ráð fyrir. að hv. þm. geti fallizt á fram komna dagskrártill.

Fyrirspyrjandi (Bernharð Stefánsson) : Herra forseti. Eins og hv. alþm. mun reka minni til, þá var svo ákveðið í 1. gr. l. nr. 9 13. febr. 1943, að ríkisstj. skuli sjá þeim þm., sem búsettir eru utan Reykjavíkur, fyrir húsnæði, meðan á þingtímanum stendur, og er henni heimilað að láta reisa hús eða kaupa hús fyrir þingmannabústað til þess að fullnægja þessu ákvæði. Þetta var svo áréttað í l., þar sem ríkisstj. var heimiluð allvíðtæk lántaka til húsbyggingar í 2. gr. l. nr. 59 12. marz 1945, þar sem sett er sérstakt ákvæði um það, að heimila ríkisstj. lántöku til þess að koma upp þingmannabústað. Við þetta bætist svo þál. frá 28. febr. 1947, þar sem liggur fyrir bein áskorun frá Alþ. til ríkisstj. um það að nota fyrrgreindar lagaheimildir. Ég hygg því, að það séu fá mál, sem eins augljós og margendurtekinn þingvilji hefur komið fram í eins og einmitt í þessu máli. Síðan þessi heimild var fyrst gefin, hafa þrjár ríkisstj. setið að völdum, og mér er ekki kunnugt um, að nein þeirra hafi gert neitt í þessu máli nema nota þá heimild, sem sett var í l. 1943 um, að á meðan þingmannabústaður væri ekki kominn upp, þá væri stj. heimilt að leigja húsnæði, til þess að þm. utan af landi gætu búið þar. Og þetta er svo eindreginn þingvilji, að ég minnist þess ekki um neina af þessum samþykktum, þegar þær voru gerðar, að nokkurt mótatkvæði hafi komið fram, heldur hafi allar þessar samþykktir verið gerðar mótatkvæðalaust. Ég hef ekki orðið var við, að neitt hafi verið gert í þessum efnum, þess vegna spyr ég: Hvað hefur verið gert? Því að ótrúlegt mundi það þykja, að ekkert hafi verið gert, eftir að jafnendurtekinn þingvilji hefur fram komið, og ég skil þá ekki, hvað þýðir fyrir Alþ. að beina áskorun til ríkisstj., þar sem þingið margsinnis lætur vilja sinn í ljós. Ég hef áður vikið að því í sambandi við þetta mál, að hægt væri að leysa það á auðveldan og ódýran hátt. Í Tjarnargötunni er hús, sem ríkið á og áður var notað fyrir bústað handa forsrh. Nú hafa 3 síðustu forsrh. alls ekki búið í þessum bústað. Það má að vísu gera ráð fyrir því, ef forsrh. kæmi utan af landi, eins og var með fyrsta forsrh. Íslands, Hannes Hafstein, sem kom vestan af Ísafirði, að ráðstafa þyrfti því, að hann gæti setzt hér að, en ég sé ekki miklar líkur til þess, og a. m. k. eins og stendur, álít ég, að þetta hús væri miklu betur notað fyrir þingmannabústað en til þeirra nota, sem það er nú haft, að halda einstaka sinnum í því veizlur. Þá er nær að alþm. búi þarna, en veizlur séu haldnar á Hótel Borg, heldur en að þm. búi á Hótel Borg, en veizlur ríkisstj. séu haldnar í ráðherrabústaðnum. Auk þess er ég ekki viss um, að það sé ósamrímanlegt, að þm. utan af landi byggju uppi á lofti í ráðherrabústaðnum og veizlur gætu farið fram niðri í sölunum eins fyrir því. Ég skal ekki frekar en áður lasta það að vera á Hótel Borg sem gestur í eina viku eða svo, en það ætti hver maður að geta sagt sér sjálfur, hvað það muni vera þægilegt fyrir menn, sem þurfa að dvelja hér í bænum hálft árið eða lengur við störf, að hafa hótelherbergi sem sitt annað heimili. Tími minn er nú liðinn, en ég vil biðja hæstv. forseta að leyfa mér að spyrjast fyrir um eitt atriði enn þá. Nú hefur verið lögð sérstök kvöð af hótelinu á gesti, þ. e. að kaupa morgunhressingu á 10 kr. fyrir hvern gest. Nú vildi ég spyrjast fyrir um það hjá hæstv. forsrh., hvort þetta er með í herberginu eða ekki. Ef það er ekki, sýnist mér undarleg kvöð lögð á menn, sem flestir borða úti í bæ, en alls ekki á Hótel Borg.

Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Herra forseti. Út af þessari fsp. hv. 1. þm. Eyf. vil ég taka það fram, að eftir að núverandi ríkisstj. tók við, sýndist henni, að þess væri enginn kostur enn að stofna til þess að fara að reisa þingmannabústað hér í Reykjavík. Ætla ég, að þingheimi sé vel kunnugt um það, að nú standa svo sakir bæði með erlendan gjaldeyri og byggingarefni, að látið sé sitja fyrir í þeim efnum nauðsynleg íbúðarhús og eins byggingar í sambandi við framleiðslu og atvinnurekstur landsmanna. Annars hefur ríkisstj., eins og undanfarnar stjórnir, samkvæmt þeim l., sem um það gilda, reynt að sjá þm. utan af landi, þeim sem þess óska, fyrir bústað hér í Reykjavík. Hefur það orðið niðurstaðan að þm., sem leitað hafa til ríkisstj. í þessum efnum, hafa svo að segja allir búið á Hótel Borg, og ég segi fyrir mitt leyti, að ég tel, að það sé ekki annan stað hægt að fá betri eða hentugri fyrir þm., sem búsettir eru úti á landi, heldur en Hótel Borg, vegna þess að það er bezta gistihúsið hér í Reykjavík og auk þess nálægt þinghúsinu. Auk þess vil ég benda hv. þm. á, að þeir gætu fengið leigð einstök herbergi úti í bæ fyrir tilvísan forstjóra Hótel Borgar, en þeir hafa heldur tekið þann kost að búa á Hótel Borg en að leigja herbergi úti í bæ. Ég held því, að eftir atvikum hafi verið svo sómasamlega fyrir þessu séð sem kostur er. Varðandi það atriði, sem hv. fyrirspyrjandi minntist á, sem er hús ríkisins í Tjarnargötu 32, þá tel ég, að það sé hvort tveggja, að hverri ríkisstj. sem er sé nauðsynlegt að hafa slíkt hús, annaðhvort til íbúðar fyrir utanrrh., ef hann vildi það kjósa, og þá sérstaklega til þess að halda uppi þeirri risnu, sem hver ríkisstj. verður að hafa yfirleitt. Hótelum og veitingahúsum hér í Reykjavík er þann veg háttað, að það eru ekki sérstaklega margir kostir að fá þar húsnæði til þess að halda uppi risnu, sem ríkisstj. þarf að hafa á hverjum tíma. Auk þess sem ég tel þetta hús yfirleitt æskilegt til afnota fyrir hvaða ríkisstj. sem er, þá hygg ég líka, að herbergjaskipun sé þar svo háttað, að það sé ekki hentugt fyrir bústað 10–20 þm. til að dvelja þar einhvern tíma ársins, og ég hygg, að það gæti ekki farið saman að nota þetta hús fyrir hvort tveggja í senn, þingmannabústað og til nauðsynlegra nota vegna risnu fyrir ríkið. En ef hnigið hefði verið að því ráði að hafa húsið eingöngu til afnota fyrir þingmannabústað, þá hefði þurft sð gerbreyta því. Hér er um að ræða gamalt timburhús, og slíkar stórbreytingar mundu hafa í för með sér geysimikinn kostnað, og tel ég það sízt af öllu heppilegt. Út af því, sem hv. 1. þm. Eyf. spurðist fyrir um skyldukvöð þm., sem á Hótel Borg búa, til þess að kaupa morgunkaffi með húsnæðinu og borga það dýrara fyrir hótelherbergið, þá álít ég, að það sé atriði, sem komi til úrskurðar og athugunar hjá þfkn., þegar þar að kemur, hvort þm. gætu losnað við þessa skyldu með morgunkaffið, ef þeir vilja vera lausir við hana. Að öðru leyti sé ég ekki að fsp. gefi ástæðu til frekari svara af minni hálfu. En ég skal leyfa mér að geta þess, að í byrjun apríl s. l. skrifaði Hótel Borg forsrh. og spurðist fyrir um það, hvort þess væri óskað, að Hótel Borg útvegaði þm. herbergi úti í bæ í staðinn fyrir herbergi á Hótel Borg. Þetta bréf var afgr. til forseta þingsins á sínum tíma, og kom það svar frá forseta sameinaðs þings, að það væri mál milli einstakra þm. og forsrn., hvort þessu boði yrði tekið. En ég hygg, eftir því sem áður hafði verið yfir lýst, að þeir þm., sem á annað borð sjá sér ekki fyrir húsnæði, en það eru margir þeirra, séu sammála um það, að það sé sæmilega fyrir þessu séð með því, að þeir búi á Hótel Borg. Ég skal ekki draga í efa það, sem hv. fyrirspyrjandi tók fram, að það hafi komið í ljós þingvilji fyrir því, að utanbæjarþm. eigi kost á að fá hér í Reykjavík yfir þingtímann gott og hæfilegt húsnæði og þá á kostnað Alþ. Mér er hins vegar kunnugt um það, að í öðrum löndum, þar sem æði margir þm. eru búsettir utan höfuðborganna, þar sem þingin eru háð, þá sjá þeir sér sjálfir fyrir húsnæði í bænum, en hafa hærra kaup fyrir þingsetu sína en aðrir þm. Sá kostur hefur verið upp tekinn hér hjá okkur, að þfkn. greiðir húsnæði utanbæjarþm., og þeir þurfa ekki að sjá fyrir því, það gerir ríkisstj., og ég vænti þess, að eftir atvikum sé sómasamlega frá þessu gengið. Þess er enginn kostur, eins og nú standa sakir, að reisa sérstakan þingmannabústað hér í Reykjavík.

Fyrirspyrjandi (Bernharð Stefánsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin, það sem þau ná. En ég verð að segja það eins og það er nú þegar, að ég tek ekki allar þær ástæður gildar, sem hæstv. ráðh. bar fram fyrir því, að í rauninni hefur ekkert verið gert í þessu máli, því að þessi leiga á herbergjum á Hótel Borg er ekkert annað en það, sem stjórnin kemst alls ekki undan samkvæmt l. Það er svo sem ekkert gustukaverk, sem stjórnin er að gera á alþm., henni ber skylda til þess samkvæmt l. að sjá um þetta. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri bezta lausnin á þessu máli, að þessir þm. byggju á Hótel Borg, og það mundi ekki vera hægt að koma því svo fyrir, að það yrði þeim heppilegra. Eins og ég sagði áðan, þá mundi ég vera vel ánægður með að búa á Hótel Borg sem gestur eina nótt, eina viku eða svo. En hæstv. ráðh. ætti bara að prófa það sjálfur. hvernig það er að hafa hótelherbergi sem svefnherbergi, vinnustofu og gestaherbergi meira en hálft árið, eins og þing hafa oft staðið yfir, t. d. 8 mánuði eins og síðasta þing, og mega ekki hafa gesti hjá sér nema til kl. hálftólf. Ég get vel fallizt á, að eftir að núverandi stjórn tók við störfum, þá hafi ekki verið vegna fjárhagsástandsins, einkanlega gjaldeyrisástandsins, fært að reisa hús í þessu skyni, en ég get ekki séð, að þessar ástæður, sem hæstv. ráðh. færði fram gegn því, að hægt væri að taka ráðherrabústaðinn gamla, hafi við fullgild rök að styðjast. Það getur vel verið, að það sé nauðsynlegt að hafa þarna risnu þá, sem ríkisstj. þarf að hafa á hendi, en ég hygg nú, að það séu ekki fleiri þm., sem óska eftir að vera á vegum ríkisstj. yfir þingtímann, en svo, að hægt væri að útbúa loftið á ráðherrabústaðnum þannig, að þeir gætu þar verið. Fyrir eina tíð var ég kunnugur í þessu húsi, og þar uppi á loftinu voru mörg herbergi, og sumum mætti skipta. Ég get því ekki fallizt á það, sem hæstv. ráðh. sagði, að hann teldi sæmilega fyrir þessum málum séð. Hann telur, að í öðrum löndum muni það ekki vera þannig, að ríkisstj. sjái þm., sem búsettir eru utan höfuðborganna, fyrir húsnæði. Það kann að vera. En ég hygg, að í fáum löndum sé eins ástatt og í Reykjavík hvað þetta snertir, að útvega einstök herbergi úti í bæ, og það verður að viðurkenna, að það mun ekki vera þm. hagkvæmara en að búa á Hótel Borg, ekki sízt ef þau herbergi væru húsgagnalaus, en náttúrlega væri það hentugast fyrir þm, að leigja sér herbergi eða íbúð allt árið. En það er nú svona með þingmennskuna, að það er engin eilífðarstaða að vera þm., og þess vegna hafa þm. utan Reykjavíkur tekið þann kost að leigja herbergi aðeins um þingtímann. En ég veit til, að það eru einstaka þm., sem hafa leigt sér herbergi allt árið, en það eru þeir einir, sem jafnframt þingmennskunni hafa með höndum önnur störf hér í Reykjavík, sem gera það að verkum, að þeir þurfa að koma hingað og dvelja hér oftar en um þingtímann. Út af bréfi því, sem hæstv. ráðh. gat um, að hann hefði sent forseta þingsins, þá vil ég segja það, að ég vil taka undir það, sem hann hafði eftir forseta sameinaðs þings, að ég álít þetta mál óviðkomandi forsetum þingsins, sökum þess að það eru lagaákvæði um það, að fyrir þessu á ríkisstj. að sjá, en ekki forsetar þingsins. Eitt efa ég mjög, að sé alls kostar rétt, sem hæstv. ráðh. greinir hér, að þfkn. eigi að skera úr um það, hvernig eigi að fara með þetta aukagjald á Hótel Borg. Ríkisstj. á að sjá fyrir húsnæðinu, og þetta gjald felst í húsnæðinu: Ég held því, að það sé ríkisstj., en ekki þfkn. að skera úr um þetta atriði. Ég verð því miður að segja, um leið og ég sezt niður, að þó að ég þakki hæstv. forsrh. fyrir svörin, það sem þau ná, þá get ég ekki verið ánægður með niðurstöðuna eða aðgerðir ríkisstj. né heldur fyrri ríkisstjórna í þessu máli, og mér finnst, að í þessu máli hafi komið fram ákaflega lítil virðing þriggja ríkisstj. undanfarið fyrir þingviljanum, sem er svo skýr í þessu máli, eins og ég tók fram, að á betra verður ekki kosið í því efni.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að láta í ljós óánægju mína yfir aðgerðarleysi ríkisstj. í þessu máli, og ég get ekki fallizt á, að allar þær afsakanir, sem hæstv. forsrh. bar hér fram áðan í ræðu sinni, hafi við mikil rök að styðjast. Það er nú það fyrsta, að ég lít svo á, að ríkisstj. hafi borið skylda til að gera eitthvað í þessu máli. Hv. 1. þm. Eyf. gerði hér í sinni fyrri ræðu grein fyrir þeim samþykktum um málið, sem gerðar hafa verið á Alþ. undanfarin ár og nú síðast seint í febrúar í þessu ári, þá var samþ. á þinginu áskorun til ríkisstj. um að nota þær heimildir til að láta reisa eða kaupa hús fyrir þingmannabústað, sem áður höfðu verið veittar á Alþingi. Ég lít nú svo á, að ríkisstj. sé skylt að fara eftir fyrirmælum Alþ. á hverjum tíma, ákveðnum og skýrum fyrirmælum. Ég get viðurkennt, að það kunni að vera einhverjum erfiðleikum bundið nú, en það var vitað, er þessi ríkisstj. kom til valda. Hæstv. forsrh. gat réttilega um gjaldeyriserfiðleika, en það hefur áreiðanlega verið mikið um húsabyggingar hér í Reykjavík, eftir að þeir erfiðleikar tóku að gera vart við sig, og á mörgum byggingum hefur verið byrjað hér, síðan þessi ríkisstj. tók við. Og ég efast um, að öll þau hús hafi verið svo miklu nauðsynlegri en hinn margumtalaði þingmannabústaður, að hann þyrfti að sitja á hakanum. En úr því að það hefur farið svo, vil ég taka undir með hv. 1. þm. Eyf. viðvíkjandi gamla ráðherrabústaðnum, að ríkisstj. taki hann til einhverra nota í þessu skyni, og ég vil enn fremur benda á, að hús ganga daglega kaupum og sölum hér í Reykjavík, og mér þykir mjög ótrúlegt. að ríkisstj. hefði ekki getað náð í hús. sem er nothæft til þessara hluta, á þeim tíma, sem hún hefur þegar setið. Ég held sem sé, að það hafi verið og sé enn þá hægt að bæta úr þessu á viðeigandi hátt, ef nægur vilji er fyrir hendi hjá ríkisstj., en mér skilst, að henni beri skylda til að framkvæma,vilja Alþ. í þessu efni sem öðrum.

Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Herra forseti. Út af ræðum vil ég taka það fram, að ég svara að sjálfsögðu aðeins fyrir núverandi ríkisstj. eða það tímabil, sem liðið er, síðan hún tók við störfum. Og hv. fyrirspyrjandi hefur lýst yfir því, að hann tæki þau rök gild, að eins og högum hefði verið orðið háttað, er þessi ríkisstj. tók við, hefði hann tæplega ætlazt til, að farið væri að byggja nýjan þingmannabústað, og ég hygg, að hv. þm. V-Húnv. hafi tekið í þann streng og viðurkennt erfiðleikana. Hvað varðar byggingu nýs bústaðar, álit ég því, að núverandi ríkisstj. sé komin út úr þessum umræðum. Og þá eru eftir tveir möguleikar, eftir því sem fyrir lá, annars vegar að taka hús á leigu í þessu skyni og hins vegar að útvega þm., er þess óskuðu, svo gott húsnæði sem hægt var að fá. Ég hygg nú, að það sé miklum vandkvæðum bundið að taka hús á leigu fyrir þm., t. d. um sex mánaða skeið á árinu, og nota það svo hinn helming ársins í öðru skyni. Ég hygg, að það hefði reynzt torvelt að útvega þannig betra húsnæði en þm. eiga nú kost á að fá fyrir atbeina ríkisstj. Það má hafa það í hyggju eftirleiðis, bæði í þessari ríkisstj. og öðrum, hvort hægt væri að taka sérstakt hús á leigu fyrir þingmannabústað þann tíma, er þing situr, en persónulega hef ég enga trú á því, að með því móti verði unnt að útvega heppilegt og ódýrt húsnæði. Og þá er aðeins hinn möguleikinn eftir, að taka ekki sérstakt hús á leigu, heldur útvega þeim þm. húsnæði yfir þingtímann, er þess óska. Það hefur verið gert í tíð núverandi ríkisstj. eins og að undanförnu. Þessir þm. hafa flestir búið á Hótel Borg, og tel ég, að þeim hafi ekki verið í kot vísað. Þetta er bezta gistihúsið, sem til er á Íslandi, og aðeins fá fótmál frá alþingishúsinu. Varðandi ráðherrabústaðinn, Tjarnargötu 32, held ég fast við þá skoðun, og hef þar fyrir mér gild rök, að óhentugt sé að breyta því húsi í þingmannabústað, samtímis því að baka ríkinu annan og aukinn kostnað við að útvega þá annað húsnæði, þar sem hægt væri að halda uppi þeirri risnu, sem ríkisstj. þarf að halda uppi. Ég held að lokum, að núverandi ríkisstj. verði ekki með réttu sökuð um það að sýna áhugaleysi og viljaleysi á því að sjá utanbæjarþm. fyrir húsnæði. Framtíðin mun skera úr því, hvort heppilegra telst að byggja nýtt hús eða - sem mér þykir ólíklegt taka húsnæði á leigu.

Fyrirspyrjandi (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. 3. marz 1945 var samþykkt hér á Alþ. ályktun um að skora á ríkisstj. að láta þá þegar fara fram rækilega athugun og rannsókn á því, hvernig hægt væri að draga verulega úr rekstrarkostnaði ríkisins og ríkisstofnana, og jafnframt skyldi leitazt við að gera þetta starfskerfi einfaldara og óbrotnara. Þál. þessi var flutt af fjvn. árið 1945, og fylgdi henni ýtarleg grg., þar sem birt var yfirlit yfir útgjöld ríkisins og ríkisstofnana frá 1939 og gerður var samanburður á gjöldunum 1939 og 1945, miðað við fjárlög síðara ársins. Það var vitanlega hugmynd flm. þessarar till., að sú athugun og rannsókn, er þar getur, beindist að því að finna leiðina til að draga úr hinum gífurlega kostnaði við ríkisreksturinn, sem (eins og grg. till. bar með sér) hafði vaxið gífurlega frá því fyrir stríð. Það er ekki vitað, að fyrrv. ríkisstj. gerði neitt í málinu, a. m. k. hef ég ekki orðið var við neina skýrslu frá henni um málið, sem henni bar þó vitanlega að gera. Þessu verkefni var því ólokið er núverandi stjórn tók við völdum, og nú hef ég leyft mér að flytja hér fsp. um það, hvað rannsókn þessari liði. Það er óhætt að fullyrða, að rekstrargjöld ríkisins hafa enn farið vaxandi frá 1945, og er því sízt minni þörf á rannsókn og athugun í þessu efni en þá var. Ég hef heyrt, að núverandi hæstv. ríkisstj. hafi fyrir nokkru skipað einhverja starfsmenn ríkisins til að gera einhverja rannsókn eða athugun, en ég hef óljósar fregnir af því og vænti þess að fá nú upplýsingar nánar um hana., hvernig henni er hagað, hvenær vænta má, að rannsókninni ljúki og niðurstöður fáist, og þá einhverra tillagna til úrbóta, sem menn hljóta að vona, að sigli í kjölfar rannsóknarinnar.

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) : Herra forseti. Þessi fsp. varðandi þál. frá 3. marz 1945 fjallar um athugun á starfskerfi og rekstrargjöldum ríkisins og framkvæmd þeirrar athugunar. Ég skal taka það fram, að síðan núverandi ríkisstj. tók við völdum, hef ég ekki orðið var við, að neitt liggi fyrir í ráðuneytinu um þá rannsókn, sem hér er um að ræða. En í septembermánuði þessa árs fól fjmrn. í samráði við ríkisstj., eða öllu heldur fjmrh. í samráði við aðra ráðh., fimm mönnum, þ. e. a. s. þeim Magnúsi Gíslasyni, skrifstofustjóra fjmrn., Gunnlaugi Briem, skrifstofustjóra í atvmrn., Jónasi Guðmundssyni, skrifstofustjóra í félmrn., Magnúsi Björnssyni ríkisbókara og Birni Árnasyni aðalendurskoðanda, að rannsaka og gera tillögur til ríkisstj. um sparnað á rekstrinum, sérstaklega að athuga það, hversu fækka mætti nefndum, er starfa á vegum ríkisins, með afnámi þeirra eða samfærslu á störfum. Í útnefningarbréfi þessara manna er ráðgert, að rannsókn þessari verði lokið svo tímanlega, að hún geti komið að notum, áður en fjárlög eru samin fyrir árið 1948. Þetta kann nú að vísu ekki að taka yfir allt það svæði, sem þál, frá 3. marz 1945 gerir ráð fyrir, en það tekur þó til verulegs hluta af því athugunarsvæði. Það er ákaflega mikið verksvið, sem þál. frá 1945 fer fram á, og jafnvel það, sem farið er fram á í bréfi ráðuneytisins, er stórt verkefni, svo stórt, að ég býst við, að bæta þurfi við starfskröftum. Einkum og sér í lagi vill verða seinagangur á að fá svör og upplýsingar frá þeim, sem aðspurðir eiga að gefa upplýsingar, í því efni er oft mikill eftirrekstur. Hins vegar geri ég þó ráð fyrir, að viðurkennt verði, að hér hafi þó verið sýnd viðleitni á að fá þessa athugun í gang. En þegar svo er komizt að orði í fsp., að rekstrargjöld ríkisins eru einnig tekin með, er þess að gæta, að hv. Alþ. hefur þá athugun jafnan með höndum, þar eð það leggur sjálft grundvöllinn undir afgreiðslu fjárlaga, ekki aðeins varðandi fjárlagafrv., heldur einnig með samþykktum ýmissa lagaákvæða, sem aftur á móti binda fjárveitingavaldið. Það er m. ö. o. Alþ. sjálft, sem krefst fjárveitinganna, þær eru lítið á valdi þeirrar skrifstofu fjmrn., sem stendur fyrir greiðslum úr ríkissjóði. Hún er orðin nokkuð víðtæk sú löggjöf, sem viðtekin er þann veg, að stofnanir, stjórnir og framkvæmdamenn fara með lagaheimildir, sem krefjast fjárframlaga, og virðast ekki þurfa að hafa, né hafa heldur, önnur afskipti af fjármálastjórninni í þrengstu merkingu en leggja fram reikninga, þegar þeir eru fallnir í gjalddaga. Ég held, að þetta fyrirkomulag sé eitt af því, sem þarf að athuga og endurbæta, og ætla ég ekki að orðlengja það að öðru leyti. Rétt nýverið var slík athugun, sem hér um ræðir, sett á stofn í einu af nágrannalöndum okkar, og þar var hafður sá háttur á að nota starfskrafta og þekkingu forstöðumanna hinna ýmsu stjórnardeilda, en sú athugun var einnig látin ná til rekstrarútgjalda bæjarfélaga, og er sannast sð segja brýn þörf á því - engu síður en um rekstrargjöld ríkisins - að láta athuga opinberan rekstur bæjarfélaga, þó að það hafi ekki verið tekið til meðferðar hér. Ég mun gera það, sem ég get, til að fá þessari athugun hraðað, og að sú leið var farin, að fela þetta embættismönnum, kemur af því, að þeir hafa mjög góða þekkingu á sínum stjórnardeildum, starfskerfi ríkisins og því skipulagi, sem við búum við, og ættu því að hafa góða yfirsýn yfir, hvar mætti lagfæra eitthvað, sem er sjálfsagt víða.



Herra forseti. Í sambandi við svar hæstv. fjmrh. vil ég benda á, að í byrjun þessa þings sendi fjvn. fjmrn. bréf, þar sem hún óskaði eftir að fá upplýsingar um og sundurliðun á launum, verðlagsuppbót og aukagreiðslum til starfsmanna. ríkisins og ríkisstofnana, og var óskað eftir svari fyrir lok þessa mánaðar. Það hefur enn eigi borizt, en ég tel, að þetta sé þó fyrsta sporið til að átta sig á því, hvort hægt sé að framkvæma þessa athugun, sem hér um ræðir. Ég vildi nú heyra það frá hæstv. ráðh., hvort fjvn. má vænta þess að fá þessi gögn fyrir tilskilinn tíma.



Herra forseti. Það hefur nú komið í ljós af svari hæstv. fjmrh., að ekkert hefur verið gert til að framkvæma þál. þá, sem flutt var af fjvn. og samþ. árið 1945, fyrr en nú í september, að n. er skipuð í þessu skyni, og með tilliti til verkefnis tillögunnar mun sú athugun ekki koma til kasta þessa Alþ., nema það sitji því lengur. Starf ríkisstj. samkvæmt þáltill. er margbrotið og mikið. Farið er fram á, að ríkisstj. láti athuga, hvort ekki megi sameina einhverjar ríkisstofnanir og hvort ekki sé hægt að taka upp aukna tækni og hagkvæmari vinnubrögð í stofnunum ríkisins. Enn fremur að taka upp allsherjar eftirlit með vinnubrögðum í ríkisstofnunum og meta starfsmannaþörf stofnananna og athuga, hversu mikið sé þar um eftirvinnu og ráða til þessarar athugunar sérstakan mann. Einnig að reynt sé að gera innheimtu tolla og skatta umfangsminni og athuga um leið, hvaða formbreytingar á skattalöggjöfinni þyrfti að gera, til þess að svo gæti orðið. Ég sé af upplýsingum þeim, sem hæstv. fjmrh. gaf, að erfitt mun að sækja upplýsingar til stofnananna sjálfra. En það kemur til af því, að ríkisstj. hefur vanrækt að framkvæma það atriði till. að hafa þar sérstakan eftirlitsmann með vinnubrögðum og starfstíma. Það var meiningin að fela þetta eftirlit fróðum manni og að hann við rannsóknir sínar drægi sínar ályktanir og legði síðan brtt. sínar fyrir hæstv. ríkisstj. Ef þetta hefði verið gert, þá hefði ríkisstj. nú haft góðan aðgang að fróðum manni og þyrfti ekki að leita til starfsmannanna sjálfra eftir upplýsingum. Og þegar leitað er til forstjóra stofnananna, þá eru venjulega ekki miklar till. til breytinga, sem þeir hafa að gera. Það er góðra gjalda vert, að ríkisstj. hefur skipað n. til að fjalla um þessi mál, en málið er raunar svo síðbúið, að Alþ. mun nú ekki gefast kostur á að gera nauðsynlegar ráðstafanir, en þær verða þó væntanlega gerðar, áður en mjög langt um líður, og segja má um þétta, að hálfnað er verk, þá hafið er.



Herra forseti. Aðeins örfá orð til þess að lýsa því yfir út af fsp. hv. þm. Barð., að þessu verki, sem óskað er eftir af hálfu fjvn., verður því miður sennilega ekki lokið fyrir þann tíma, sem hv. þm. óskaði, en því verður hraðað og lokið eins fljótt og unnt er.



Herra forseti. Hæstv. ríkisstj. hefur verið ásökuð fyrir aðgerðaleysi í því máli. sem hér um ræðir, en mér skilst, að ríkisstj. hafi gert dálítið. Hún hefur stytt vinnutímann hjá öllum starfsmönnum sínum með þeim afleiðingum, að bæta þurfti við nokkrum tugum nýrra starfsmanna, þó var ekki bætt svo mörgum við, að hafa þurfti áfram eftirvinnu og búa til sérstakan taxta yfir þá eftirvinnu, og líka hefur orðið að hækka suma menn fram yfir launalögin og lofa þeim eftirvinnu til að halda þeim í embættunum. Allt þetta hefur verið gert, síðan umrædd þáltill. var samþ., að vísu mest af næstsíðustu stjórn, en þó eitthvað af þeirri, sem nú situr. Hvort þetta miðar í þá átt, að árangur sá, er gert er ráð fyrir í till., náist, skal látið ósagt, en þetta hefur verið gert, og ég get ekki þakkað þetta.

Fyrirspyrjandi (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir þau svör, er hann hefur gefið við fsp. minni. Það er gott að heyra, að hæstv. núverandi ríkisstj. hefur ákveðið að hefja þessa athugun að nokkru leyti, sem þáltill. frá í marz 1845 var um. Hins vegar hefði athugun þessi átt að fara fram 2–3 árum fyrr, en sú stjórn, sem sat næst á undan núverandi stjórn, gerði ekkert í þessu máli. Þess er að vænta samkvæmt upplýsingum hæstv. fjmrh., að eitthvað liggi fyrir frá n., sem skipuð hefur verið til að athuga þessi mál, áður en Alþ. gengur endanlega frá fjárlögum. Einnig vænti ég þess, að fjvn. geti fengið einhverjar upplýsingar, sem henni mættu koma að gagni. Þess er mikil þörf að lækka, ef verða má, gjöldin við ríkisreksturinn, sem mjög hafa farið hækkandi á síðari árum, og vafalaust verður nú reynt að finna heppilegra fyrirkomulag. Að lokum þakka ég veittar upplýsingar og vænti, að það starf, sem hafið er, beri góðan árangur.

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) : Herra forseti. Ég er alveg sammála hv. þm. V-Húnv. um þörfina á því að lækka rekstrargjöld ríkisins og nauðsyn þessarar athugunar, og hygg ég, að ég tali þar fyrir hönd ríkisstj. í heild, því að hún var einhuga um að koma þeirri athugun á. Það má segja, að það hafi ekki verið gert nógu snemma, en ríkisstj. var í óvenjulega miklum önnum vegna fiskábyrgðarlaganna, sem krefjast svo að segja daglegra afskipta. Ríkisstj. hefur ekki hafið þetta mál með neinum áróðri eða auglýsingum og talið vænlegast til árangurs að fela þetta starf færustu og kunnugustu mönnum. Hvað snertir ræðu hv. 1. þm. N-M., þá geta upplýsingar hans ekki átt við það, sem núverandi stjórn hefur gert, en má vera, að hann tali þar um einhverjar aðrar stjórnarframkvæmdir, en hjá núverandi stjórn hefur slíkt ekki átt sér stað.