Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 540, um börn á flótta, frá Eydísi Ásbjörnsdóttur, og á þskj. 566, um frestun réttaráhrifa, frá Daníel E. Arnarssyni. Einnig hefur borist bréf frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 555, um auðlindagjald af vindorku, frá Eydísi Ásbjörnsdóttur.

Virðulegi forseti. Fyrir tveimur vikum benti ég á þá hlægilegu staðreynd að það væru fleiri bílastæðahús en gistiskýli fyrir heimilislausa á höfuðborgarsvæðinu. Eins benti ég á þá staðreynd að gistiskýli væri lokuð frá klukkan tíu á morgnana til klukkan fimm síðdegis og því hefur heimilislaust fólk ekki í nein önnur hús að vernda en bílastæðahús eða bókasöfn. Forseti. Veðurspá gerir ráð fyrir 15 stiga frosti um helgina og það liggur ekki enn þá fyrir hvort opnunartími gistiskýla verði framlengdur. Höfum það í huga að ekki allir komast yfir höfuð að í gistiskýlum og stundum neyðist fólk hreinlega til að sofa úti í kuldanum. Það eitt og sér er óforsvaranlegt. Hvernig getur ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur sætt sig við að svo fátt sé um úrræði fyrir þau sem verst eru sett í samfélaginu? Eftir því sem ég best veit stendur ekki til að ráðherrar ríkisstjórnarinnar ætli að gera neitt sérstakt í málefnum heimilislauss fólks, en það má sjá á fjárlögunum sem við höfum verið að ræða síðustu daga og afgreiða. Allt strandar á einstökum stofnunum og sveitarfélögum sem hafa takmarkað fjármagn og húsnæði til að bjóða upp á úrræði. En æðstu stjórnvöld landsins láta neyð þeirra allra verst stöddu sem vind um eyru þjóta á meðan. Hér þarf að eiga sér samtal milli ríkisins og sveitarfélaga varðandi fjölgun á félagslegu húsnæði og úrræði fyrir heimilislaust fólk. Hvernig stendur á því að meiri hluti félagsþjónustu sem er í boði fyrir heimilislaust fólk sé einungis í Reykjavík? Forseti. Ég hvet ríkisstjórnina til að endurskoða stefnu sína í velferðarmálum og sýna það á borði en ekki einungis í orði að Ísland sé sannarlega það velferðarríki sem við segjumst vera.

Virðulegi forseti. Samkvæmt mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna er sérhver manneskja, án tillits til kynþáttar, kynferðis, tungu, trúar, skoðana, þjóðernis og annarra aðstæðna, borin frjáls og jöfn öðrum að virðingu og réttindum. Þetta er leiðarljós yfirlýsingarinnar sem var undirrituð í desember 1948 eftir stríð sem endaði með fjöldamorðum af völdum kjarnorkuvopna. Gino Strada, hinn kunni ítalski baráttumaður fyrir friði, sagði, með leyfi forseta, að það að tryggja og byggja undir mannréttindi væri besta forvörnin gegn stríði. Við þekkjum vel hörmungar vegna stríða eins og í Úkraínu og Palestínu og Jemen en á síðustu árum hafa u.þ.b. 40 virk átök til viðbótar verið í gangi í heiminum. Á sama tíma eiga tæplega 30 einstaklingar meiri auð en fátækasti helmingur jarðarbúa. Það er ljóst að kapítalískt kerfi heims er tilbúið til að fórna réttindum og lífum einstaklinga til að viðhalda og auka auð fárra. Að baki stríðsátökum liggja hagsmunir hergagnaiðnaðarins og yfirráð yfir auðlindum jarðarinnar. Á sama tíma er matur, læknishjálp, menntun og örugg búsetuskilyrði mjög takmörkuð mannréttindi í heiminum. Stríð eyðileggur náttúruauðlindir sem hægt væri að nýta til að sigrast á hungri og fátækt. Í fyrra námu útgjöld til hernaðarmála á heimsvísu tveimur trilljónum bandaríkjadala. Það er þúsund sinnum meira en rennur til Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Virðulegi forseti. Mannréttindi ættu að vera ófrávíkjanleg réttindi allra. Það er mín sannfæring að við eigum að treysta mannréttindi og fordæma stríðsrekstur sem veldur hungri og þjáningu. Okkur sem þingmönnum ber skylda til þess að stuðla að friðsamlegum lausnum í stað stríðs. Það er eina vitið.

Herra forseti. Í dag eru 100 ár liðin frá andláti Hannesar Hafsteins, alþingismanns, ráðherra Íslands, forseta Alþingis, skálds og baráttumanns fyrir fullveldi landsins. Nú 100 árum eftir að Hannes lést höfum við ekki fulla stjórn á eigin landamærum. Það er merkilegt að líta á dagskrá þingsins á þessum degi. Fyrr á þessari öld lagði dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins fram frumvarp um útlendingamál sem ætlað var að styrkja lítillega stjórn okkar á eigin málum og fullveldi. Þetta mál hefur nú verið lagt fram fimm sinnum og þynnt út í hvert einasta skipti. Það var komið aftur á dagskrá en svo komu fáir stjórnarandstöðuþingmenn og töluðu í nokkra klukkutíma um fjárlög og málið, sem átti að vera forgangsmál ríkisstjórnarinnar á þessu þingi, er horfið eina ferðina enn. Sjálfstæðismenn hefðu getað litið til Hannesar Hafsteins og sagt um þetta frumvarp: „Þótt þjaki böl með þungum hramm / þrátt fyrir allt þú skalt, þú skalt samt fram.“ En nú virðist flokkurinn bara gera slíkt þegar um er að ræða sérstök áhugamál VG eða Framsóknarflokks, ef slík áhugamál eru enn til þar. Ef þetta hefði verið Evrópureglugerð hefði ríkisstjórnin hvergi hvikað í að koma því í gegn, eins og dæmin sanna. Ef málið er hins vegar tilraun til að treysta eigin fullveldisrétt þá er því fórnað aftur og aftur. Og við landsmenn, sem hafa áhyggjur af stöðu fullveldis mála 100 árum eftir andlát Hannesar Hafsteins, segi ég: Þú vilt eigi lengur dott né draum, vilt dirfast fram í tímann straum. Lát hleypidóma' í hræða þig, haltu fram beint á sönnum frelsisstig. - Og kjóstu Miðflokkinn.

Forseti minnir hv. þingmenn á að þegar hafðar eru beinar tilvitnanir í ræðustól þá ber að leita leyfis forseta. 

Forseti. Ég var að koma af fjárlaganefndarfundi sem var orsök þess að það þurfi að seinka þingfundi aðeins. Við vorum að fá yfirlit yfir þessar viðbætur við kjarasamninga sem var verið að kynna í gær og þá sérstaklega barnabæturnar. Nú erum við að klóra okkur alveg rosalega mikið í hausnum yfir því hvað er eiginlega verið að gera því að fjárheimildin virðist enda í nákvæmlega sömu tölu og hún var í í fjárlögum 2022. Það er ekki verið að breyta neinu. Uppreikningur á einhverju af því að laun hafa hækkað og þá breytist hvar skerðingin kemur inn, kemur fyrr hjá fólki, gerir að verkum að barnabætur hefðu lækkað á næsta ári einmitt vegna þess. Til að nýta fjárheimildirnar sem var búið að gera ráð fyrir þá þarf að breyta skerðingarmörkunum, sem er einmitt það sem er verið að kynna. Við endum í nákvæmlega sömu fjárheimildum og var gert ráð fyrir. Það eru sem sagt engar viðbætur. Það er verið að lofa sama peningnum hérna tvisvar sinnum. Það finnst mér vera dálítið mikil blekking. Það er einfaldlega verið að blekkja okkur þegar forsætisráðherra segir: Það verða settir 5 milljarðar í barnabætur á næstu tveimur árum. Nei, það er ekki satt ef við skoðum það hvernig áætlanir um barnabætur áttu að þróast á tímabili fjármálaáætlunar. Þetta er sama upphæð. Það er einfaldlega búið að breyta hvernig úthlutunin er af því að t.d. kjarasamningar hafa gert það að verkum að fleiri skerðast fyrr. Það þarf alltaf að bregðast við því hérna á Alþingi þegar skerðingarnar hafa slík áhrif til þess að kjarahækkun komi í rauninni ekki niður á barnafólki. Það þarf að gera það og það er verið að gera það en það er ekki verið að gera það til aukningar, það er verið að gera það til þess að halda sama fjármagni og áður.

Herra forseti. Það er kalt úti núna. Á vef Ríkisútvarpsins var frétt í morgun undir fyrirsögninni: Hafa ekki lengt opnunartíma gistiskýla í frostinu fram undan. Og þar segir, með leyfi forseta: „Reykjavíkurborg hefur ekki ákveðið hvort gistiskýli og önnur úrræði sem standa heimilislausu fólki til boða verða opin lengur í frostinu mikla sem er fram undan.“ Í fréttinni segir síðan: „Mikið frost er í kortunum alla vikuna. Spáð er 10–15 stiga frosti í höfuðborginni um helgina.“ Þetta er auðvitað ótrúleg staða sem þeir sem höllustum fæti standa finna sig í í þessu góða samfélagi okkar. Þessi skilaboð berast til okkar skömmu eftir að fréttir berast af því að Reykjavíkurborg og ríkið hafi gert samning um móttöku 1.500 flóttamanna á næsta ári. Ég ætla ekki að fara út í það efnisatriði hér, en bara til að tengja hagsmunina og það sem er undir þá er þetta aumingja fólk sem á hvergi höfði sínu að halla í þeirri stöðu núna að það er fimbulkuldi fram undan og svörin sem berast eru einhvers lags embættismannakerfissvör. Og sýnu verri virðist staða útigangskarla vera heldur en útigangskvenna og er hún ekki góð. Það er auðvitað nöturlegt, svo ekki sé meira sagt, að stjórnvöld, hvorum megin Vonarstrætisins sem þau sitja, hér í Alþingi eða í Ráðhúsinu, finni ekki lausn á vanda þessa veikasta hóps okkar samfélags. Ekki er kostnaðurinn hár. Það er, eins og ég segi, nöturlegt að skilaboðin séu þau að þessi hópur geti um helgina þá helst étið það sem úti frýs, að því er virðist vera ef lesið er í skilaboð stjórnvalda.

Herra forseti. Þegar fólk veikist eða nánustu aðstandendur lenda á sjúkrahúsi vakna oft alls kyns tilvistarlegar spurningar. Fólk fyllist angist og kvíða, fer að velta fyrir sér dauðanum og leita svara við öðrum stórum spurningum um líf og lífslok. Til þess að styðja fólk í þessum aðstæðum hefur Landspítalinn ráðið níu sálgæsluaðila, sem er vel enda er þetta sannarlega mikilvægur þáttur í umfangsmiklu verkefni heilbrigðiskerfisins. Þessir sálgæsluaðilar eru sjö prestar og tveir djáknar. Prestarnir eru allir yfirlýstir fulltrúar þjóðkirkjunnar. Hlutverk sálgæsluteymisins er, samkvæmt bæklingi sem útgefinn er af Landspítalanum, að sinna sálgæslu og helgihaldi. Við hljótum flest að vera sammála um að sálgæsla innan heilbrigðiskerfisins sé mikilvæg, bæði fyrir sjúklinga, aðstandendur og starfsfólk. En hvernig stendur á því, virðulegi forseti, að hún er eingöngu í boði á kristilegum grundvelli? Það er ljóst að þjónusta sem veitt er af fólki sem hefur sína grunnmenntun í guðfræði, ber starfstitla sem eru skírskotun í embætti kirkjunnar og eru vígðir þjónar kirkjunnar, getur aldrei verið óháð trú eða trúarbrögðum eins og fulltrúar sálgæsluteymisins, vil ég meina. Hér er ég ekki að gefa í skyn að þessir einstaklingar séu ekki fagfólk á sínu sviði. Þau rækja starf sitt vafalaust öll af kostgæfni. Það gefur samt augaleið að forsendur starfsins eru kristilegar og því getur verið erfitt fyrir fólk sem ekki kristið að þiggja þjónustu á þeim grundvelli. Enda hefur það verið kannað og samkvæmt könnun sem Maskína gerði í byrjun árs 2020 svaraði stór hluti því að ólíklegt væri að þau þæðu kristilega sálgæslu í þessum aðstæðum eða heil 37%. Aðeins 39% sögðust myndu þiggja hana. Kristileg sálgæsla nýtist því mögulega einungis 40% þeirra sem þurfa á sálgæslu halda. Hins vegar voru tæplega 60% sem sögðust myndu þiggja veraldlega sálgæslu og bara 13% sem hefðu afþakkað slíka þjónustu. 

Hæstv. forseti. Í þessari viku tilkynnti franska ríkisstjórnin að hún ætli að tryggja ungmennum 18–25 ára ókeypis smokka. Það gerist í kjölfar þess að ríkisstjórnin hafði tryggt konum undir 25 ára ókeypis getnaðarvarnir. Það er nefnilega stefna frönsku ríkisstjórnarinnar að ekkert ungmenni eigi að þurfa að sleppa notkun getnaðarvarna sökum kostnaðar. Þetta er ekki einungis gert til að sporna við þungun ungra einstaklinga sem vilja ekki eignast börn eða telja sig ekki tilbúna til barneigna strax, þetta er einnig árangursríkasta aðgerðin til að sporna gegn dreifingu kynsjúkdóma. Þetta er stefna Frakklands. En af hverju er þetta ekki stefna Íslands líka? Við höfum burði til að vera leiðandi ríki í kynheilbrigði en tölfræðin hefur sýnt andstæða vegferð hér á landi. Kynheilbrigði er lýðheilsumál, mörg ungmenni stunda kynlíf og við getum ekki breytt því en við getum hvatt þau til að gera það á heilbrigðan og skynsaman máta. Nýlegar kannanir hafa sýnt að notkun getnaðarvarna meðal barna og ungmenna í Evrópu og Norður-Ameríku fari minnkandi. Það er m.a. af fjárhagslegum ástæðum. Við eigum að tryggja ungu fólki þann kost að geta notað getnaðarvarnir sama hvað. Því hef ég lagt tvívegis fram þingsályktunartillögu um ókeypis getnaðarvarnir fyrir einstaklinga yngri en 25 ára. Þetta er mikilvægt lýðheilsu- og forvarnamál. Með því að tryggja ungu fólki ókeypis getnaðarvarnir getum við unnið gegn útbreiðslu kynsjúkdóma og tryggt að ungt fólk geti stuðlað að kynheilbrigði og komið í veg fyrir óskipulagðar barneignir án þess að þurfa að hafa fjárhagslegar áhyggjur. Í þessu tilviki væri mjög sniðugt að gera eins og Frakkland.

Herra forseti. Senn jólin og alltaf jafn kær, segir í textanum góða - alltaf jafn kær fyrir suma en því miður ekki alla. Ég býst við því að við hér, hv. þingmenn og ráðherrar, getum öll hlakkað til að skreyta jólaborðið kræsingum og hlaðið pökkum undir jólatréð þegar við tökum á móti ástvinum og umvefjum þau í anda jólanna, hátíð ljóss og friðar þar sem fjölskyldan kemur saman. Það er því sárara en tárum taki að þurfa sífellt að standa hér og benda á það augljósa sem þingheimur, stór hluti, virðist snúa blinda auganu að og þykist ekki sjá nokkurn skapaðan hlut. Fram undan er fimbulkuldi. Það er hátt í 400 einstaklingar, flest allt ungir karlmenn, sem eiga hvergi höfði sínu að halla í Reykjavík. Það er hópur fólks sem hefur kosið þá búsetu að búa í hjólhýsum, búa í fellihýsum og búa niðri í Laugardal án þess einu sinni að hafa örugga búsetu þar, án þess einu sinni að geta skráð lögheimili sitt þar, sem verður þess valdandi að þau fái ekki heimilisuppbót þrátt fyrir að tilheyra fátækasta hópi samfélagsins. Í raun og veru þegar maður á að vera hlaðinn tilhlökkun og bjartsýni og brosi og glaður yfir því að vera hér á aðventunni að vinna af hug og hjarta fyrir fólkið sitt þá er ég döpur, herra forseti. Ég er virkilega döpur að finna það ítrekað hér á hinu háa Alþingi hvað viljinn er lítill sem enginn til að taka utan um okkar minnstu bræður og systur.

Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að tekist hafi að lenda kjarasamningum á almennum vinnumarkaði. Ég hef áður rætt um hóp sem fær ekki alltaf mikla athygli. Þetta er hópurinn sem mætir til vinnu, sér um börnin, séu þau til staðar, eldar matinn og borgar reikninga. Svona gengur lífið fyrir sig dag eftir dag, viku eftir viku, mánuð eftir mánuð. Ég leyfi mér að segja að þetta sé hópurinn sem telur sig ekki vera í þeirri stöðu að geta kvartað eða hafa yfir höfuð rétt á því að kvarta. Þau sem þessum hópi tilheyra eru ekki á meðal þeirra tekjulægstu en eru ólík og bera oft mikið álag. Hér er ég m.a. að tala um ungt fólk sem er að koma undir sig fótunum í lífinu á sama tíma og það er að ljúka námi, mögulega að eignast börn, fara í fæðingarorlof, koma sér þaki yfir höfuðið eða jafnvel stækka við sig. Allt þetta á sama tíma og það er að byggja upp atvinnuferil með tilheyrandi kröfum um að standa sig vel. Þetta tímabil í lífi fólks getur verið allt í senn hið ánægjulegasta og hið kvíðvænlegasta. Við þurfum að huga að þessu fólki og ríkisstjórnin hefur nú kynnt aðgerðir til að styðja við markmið samninga um að verja kaupmátt og lífskjör launafólks ásamt því að skapa forsendur fyrir stöðugleika í efnahagsmálum, m.a. lækkun vaxta. Aðgerðir stjórnvalda styðja enn frekar við lífskjör millitekjufólks og er það gert með markvissum aðgerðum í húsnæðismálum og auknum stuðningi við barnafjölskyldur. Áhersla er á fjölgun íbúa, aukin stofnframlög auk endurbóta á húsnæðisstuðningi. Húsnæðisbætur hækka um 13,8% í upphafi árs 2023 til samræmis við þróun verðlags undanfarin ár. Barnabótakerfið verður einfaldað og stuðninginn aukinn verulega sem fjölga mun barnafjölskyldum sem fá barnabætur.

Virðulegur forseti. Í gær bárust fréttir af því að áætlunarflug flugfélagsins Ernis til Vestmannaeyja verði hafið að nýju í kjölfar samkomulags félagsins við innviðaráðuneytið. Flogið verður þrisvar í viku og gildir samningurinn til 1. apríl. Fyrir tveimur árum var reglulegt flug til og frá Eyjum lagt niður í kjölfar heimsfaraldurs Covid. Eftirspurnin fór minnkandi og rekstrargrundvöllur fyrir fluginu fór dvínandi. Eftir það var flug til og frá Eyjum í miklu uppnámi og íbúar Vestmannaeyja fundu fyrir því. Lengi hafa íbúar Vestmannaeyja kallað eftir bættum samgöngum til og frá Eyjum en bættar samgöngur af þessu tagi eru afar mikilvægar fyrir íbúa og atvinnulíf þar. Einnig er flugið liður í því að tryggja lágmarksþjónustu yfir vetrarmánuðina. Að hafa náð þessu samkomulagi er sigur fyrir Vestmannaeyjar, Flugfélagið Erni og innviðaráðherra. Þar njóta allir góðs af. Einnig megum við ekki gleyma því að reglulegt flug til og frá Eyjum er mikilvægt öryggismál, að hafa tvær mögulegar samgönguleiðir þar sem ein þeirra er fljótt flug beint til Reykjavíkur, sem getur skipt sköpum þegar íbúar þurfa t.d. að sækja nauðsynlega þjónustu þaðan. Að auki hafa margir nýtt sér flug til og frá Eyjum þegar óvissa er í áætlunarferðum Herjólfs sem getur verið þegar það er vont í sjóinn, sérstaklega yfir vetrartímann. Virðulegi forseti. Þetta er stórt skref fyrir Vestmannaeyjar en þetta er aðeins fyrsta skrefið. Við eigum að tryggja Eyjamönnum tryggar samgönguleiðir til frambúðar og finna varanlegar lausnir. Það er mikið fagnaðarefni að Ernir hafi tekið að sér að þjónusta svæðið aftur og vonandi er hægt að byggja upp flug til og frá Vestmannaeyjum til frambúðar með fleiri flugferðum í viku hverri. Ég vil óska Vestmannaeyingum og innviðaráðherra til hamingju með þetta fyrsta skref í samkomulaginu.

Virðulegur forseti. Það náðist stór áfangi í gær við undirritun kjarasamninga. Það er mjög mikilvægt að stjórnvöld höfðu þar aðkomu að og voru tilbúin til að liðka fyrir samningum með öflugum kjarapakka sem vigtaði vel inn í kjör þeirra sem var verið að semja við í landinu. Þar er verið að tala um stórauknar barnabætur, kerfisbreytingar varðandi vextina, vaxtabætur, húsaleigubætur hækkaðar og verður komið á samtímagreiðslum barnabóta, sem skiptir mjög miklu máli. Heimilt er að nýta áfram séreignarsparnaðinn til kaupa á íbúðum, fjölgun er í uppbyggingu íbúða og líka í leiguíbúðakerfinu og réttarstaða leigjenda er tryggð enn betur og fjármunir til neytendaverndar, sem mér finnst líka skipta miklu máli. En aðkoma stjórnvalda snýr fyrst og fremst að stuðningi við lífskjör lág- og millitekjufólks. Með þessum aðgerðum kemur það mjög sterkt inn í þau kjör og þá samninga sem verið var að undirrita. Fjárlögin styðja vissulega líka við lífskjör fólks í landinu með yfir 12 milljarða aukningu til heilbrigðismála, sem nýtist vel til að stytta biðlista og auka þjónustu við aldraða. Það verður unnið að mörgum mikilvægum málum á samningstímanum sem skipta miklu máli fyrir launafólk. Stjórnvöld komu að gerð síðustu lífskjarasamninga og það tókst vel. Núna koma stjórnvöld að þessum samningum með mikla fjármuni í aðgerðir, sem skiptir miklu máli, í samspili við samninga aðila á vinnumarkaðnum. Ég treysti því að áhrif þessara samninga auki stöðugleika og lækki vexti og lækki verðbólgu.

Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir þau orð sem hér féllu hjá síðasta ræðumanni. Virðulegi forseti. Framkoma þingmanna með málþófi og trúnaðarbresti er ljótur blettur á starfi Alþingis. Hvergi í nálægum löndum eru þingtíma löggjafans jafn illa varið og á Alþingi Íslendinga og nágrannar okkar undrast vinnubrögðin. Nú þegar líður að jólum er mikilvægt að við nýtum tímann sem best til að ná að klára þingmál tímalega. Ég heyri, virðulegur forseti, að þingmenn undrast það að fleiri málum verði ekki lokið fyrir jól en raun ber vitni um. Þeir þingmenn hafa klukkustundum saman þvælt út og suður undir liðnum fundarstjórn forseta og staðið í málþófi meira og minna í haust. Það er eitt að þingfulltrúi komi og geri athugasemdir við það sem betur má fara í þinginu en að allir þingmenn flokka komi jafnvel tvisvar upp undir þeim lið til að endurtaka það sem allir hinir hafa sagt er illa farið með tíma þingsins og það á líka við í almennum umræðum. Við sem sitjum hér kosin af þjóðinni erum löggjafarvaldið. Samkvæmt stjórnarskrá og þingskapalögum er hlutverk þingmanna að setja lög og halda uppi eðlilegum skoðanaskiptum í þingsal. Engu að síður eru ákveðnir flokkar og þingmenn sem kjósa að sleppa því að sinna þessu hlutverki sínu og stunda málþóf. Merkilegast er að sá flokkur sem hefur minnstan áhuga á því að sinna skyldum sínum er einmitt flokkur sem hrópar upp yfir sig að vinnubrögð annarra séu ekki nógu fagleg eða ígrunduð. Í þeirra huga eru reglurnar fyrir aðra en þá. Virðulegi forseti. Framkoma margra þingmanna er löngu orðið stjórnlaus. Er ekki kominn tími til þess að við tökum þingmenn nágrannalandanna til fyrirmyndar og hættum að misbjóða þjóðinni með því að koma í veg fyrir eðlilega vinnu þingmanna með málþófi og tafavinnu í nefndum og þingsal?

Herra forseti. Við erum auðvitað á sama stað núna í þingstörfunum eins og oft rétt fyrir jól. Það er skammur tími til stefnu og einhverra hluta vegna leggur ríkisstjórnin mál þannig upp að það þarf að klára hér fullt af stórum og mikilvægum málum í einhverri tímapressu þegar í raun og veru er engin tímapressa. Við höfum tíma á næsta ári til að klára sum af þeim málum sem hér er verið að þrýsta á um að verði lokið fyrir jól. Það féll dómur í gær sem snýr að umræðu okkar hér um útlendingamálin. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra fagnaði dómnum hér í þingsal í gær og það er út af fyrir sig gott hjá honum. En höfum hugfast að hann er um leið að fagna staðfestingu dómstóls á því að kerfið, sem ríkisstjórnin ætlar nú að herða til muna með nýjum lögum, er ómannúðlegt gagnvart fötluðu fólki sem er að flýja mikla neyð. Viðbrögð hæstv. dómsmálaráðherra við dómnum eru svo á þá lund að allt hafi verið fullkomlega löglega gert af því að mál fyrir dómi fresti ekki réttaráhrifum. Sem sagt: Stjórnvöld voru í fullum lagalegum rétti til að brjóta freklega á réttindum fatlaðs manns samkvæmt nýjum dómi. Ekki orð um að mögulega hefði verið betra að haga málum með þeim hætti að ekki þyrfti að kveða upp þennan áfellisdóm því að næg voru varnaðarorðin sem féllu í aðdragandanum og á meðan brottvísunin sjálf stóð yfir. Í þessu andrúmslofti ætlum við að afgreiða 2. umr. útlendingalaga á ofurhraða fyrir jól, ofan á þann fullkomna vafa sem leikur á því að málið standist stjórnarskrá, eins og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands hefur bent á í umsögn sinni við málið. Annað mál sem er síðan mjög brýnt að ná samstöðu um er sama marki brennt, það er of stórt og mikilvægt til að hægt sé að klára það núna fyrir jól og það er þjóðaröryggisstefnan. Það liggur alveg fyrir eins og málum er háttað núna að hún verður ekki kláruð í sátt allra flokka á svo skömmum tíma og þegar við erum að samþykkja þjóðaröryggisstefnu hlýtur það að liggja fyrir að við viljum að um hana sé sem breiðust sátt. Það vantar tíma og ráðrúm til að greina þessa stefnu miklu betur með hliðsjón af vörnum og þjóðaröryggishagsmunum þjóðarinnar, gerbreyttum heimi eftir innrás Rússa í Úkraínu. Þetta er eitthvað sem við verðum að hafa hugfast 

Herra forseti. Þann 29. september síðastliðinn hafði ég forgöngu um það á vettvangi efnahags- og viðskiptanefndar að fjármálaráðuneytinu var falið að reikna út kostnaðinn af hækkun eignarskerðingarmarka í vaxtabótakerfinu um 50% og greina hver áhrifin yrðu hjá mismunandi tekjuhópum. Fjármálaráðuneytið réðst í þessa vinnu og niðurstaðan er sú að aðgerðin kostar 600 milljónir, rennur helst til fjórðu, fimmtu og sjöttu tekjutíunda og áhrifin verða mest hjá einhleypu fólki og einstæðum foreldrum sem hafa lágan tekjustofn. Við í Samfylkingunni höfum beitt okkur mjög fast fyrir þessari hækkun til að styðja við heimilin sem bera hitann og þungann af hækkandi vöxtum og það er fagnaðarefni að nú hafi loksins ríkisstjórnin fallist á að hrinda þessari tillögu í framkvæmd með nákvæmlega sömu útfærslu og ég lagði til og við í Samfylkingunni gerðum í kjarapakkanum sem við kynntum í síðustu viku. Þetta eru góðu fréttirnar hér í dag. Hvað varðar hækkun húsnæðisbóta þá er mjög brýnt að tryggja að sú hækkun sem þar á að ráðast í muni raunverulega skila sér til leigjenda en ekki í rauninni til okurfélaganna á leigumarkaði með óbeinum hætti. Það gerum við best með því að setja bremsu á hækkun leiguverðs með lagasetningu eins og Skotar og Danir hafa gert. Loks eru það barnabæturnar. Nú er komið í ljós, virðulegi forseti, og þetta er eitthvað sem ég hefði eiginlega ekki trúað, þetta er eitthvað sem við hrósuðum ríkisstjórninni fyrir í gær en nú er komið í ljós að hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, var að villa um fyrir Alþingi hér í þessum ræðustól í gær þegar hún fjallaði um umfang þeirra auknu fjárheimild til barnabóta sem ríkisstjórnin leggur til og bar saman við tillögur stjórnarandstöðunnar. Í gær áttu barnabætur að hækka um 5 milljarða en nú liggja breytingartillögur ríkisstjórnarinnar fyrir. Þar er gert ráð fyrir að barnabætur hækki aðeins um 600 milljónir á gildistíma kjarasamningsins nýja og að þær hækki um rúmlega 2 milljarða, 

Forseti minnir hv. þingmenn á að gæta orða sinna þegar vikið er að öðrum hv. þingmönnum og ráðherrum.

Herra forseti. Mig langar að ræða hér aðeins eftirlit með þeim sem veita velferðarþjónustu og heilbrigðisþjónustu. Á síðasta þingi spurði ég hæstv. heilbrigðisráðherra út í eftirlit landlæknis með heilbrigðisþjónustu og kom þá í ljós að tvö stöðugildi eru hjá embættinu til að fylgjast með 3.300 heilbrigðiseiningum og rúmlega 25.000 heilbrigðisstarfsmönnum. Þetta eru tvö stöðugildi hjá embætti landlæknis sem eiga að geta haft eftirlit með heilbrigðisstarfsemi um allt land. Eftirlit með veittri velferðarþjónustu er sömuleiðis í nokkru skötulíki en Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála er ríkisstofnun sem er nýstofnuð sem fer með eftirlit með gæðum þjónustu sem veitt er á grundvelli barnaverndarlaga, laga um Barna- og fjölskyldustofu, laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, málefni aldraðra, laga um Ráðgjafar- og greiningarstöð, laga um þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón og heyrnarskerðingu og loks laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Þeir sem eiga að fylgjast með allri þessari velferðarþjónustu hjá Gæða- og eftirlitsstofnun eru þrír. Það eru þrír í teyminu sem eiga að fylgjast með öllu þessu. Og af hverju er ég að hafa orð á þessu? Jú, vegna þess að þeir sem þurfa að nýta velferðarþjónustu og heilbrigðisþjónustu á Íslandi eru oft í mjög viðkvæmri stöðu til þess að bera hönd fyrir höfuð sér ef illa gengur. Þá vil ég líka hafa orð á því að þegar óskað er eftir rannsókn á meðferð, eins og var hjá hv. velferðarnefnd á síðasta kjörtímabili, fullorðinna fatlaðra og fullorðinna með geðrænar áskoranir þá þarf að vera rannsókn, ekki bara 

Virðulegi forseti. Þá erum við komin að 3. umr. um eingreiðslu til öryrkja, 60.300 kr. nú í desember, desemberuppbót til öryrkja sem er ekki hægt að þakka nógsamlega, það er bara þannig. Við skulum líka gera okkur grein fyrir því að ef ríkisstjórnin tæki þessi mál ekki í fangið þá yrðu þau aldrei að veruleika. Þannig að þótt við séum að hártogast hér og reyna að vinna fyrir okkar fólk í allar áttir þá er það ekki fyrr en þau gefa grænt ljós á það í ríkisstjórninni að okkur verður ágengt. En það er okkar að halda áfram að berjast og reyna að láta þau sjá ljósið því að það er víst ekki hægt að vita allt um allt hvað eina. En það verður að segjast eins og er, að fulltrúar Flokks fólksins, ég og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, erum þeir einstaklingar á þingi sem ég býst við að þekki þetta almannatryggingakerfi hvað best. Þetta er kerfi sem við höfum sjálf þurft að lifa á og búa við og það hefði verið ómetanlegt að fá í desember svona jólaglaðning. Þó svo að bágindin séu hjá þessum þjóðfélagshópi jafn mikil allan ársins hring þá einhvern veginn lítur maður öðruvísi á aðventuna og jólahátíðina og vildi gjarnan geta gert pínulítið betur við sig og börnin sín en maður sættir sig við að geta alls ekki gert alla hina mánuði ársins. Hins vegar verður að segjast eins og er að ég kom hér líka með breytingartillögu um það að eldra fólk sem er með óskertan lífeyri frá almannatryggingum, hefur í rauninni ekkert annað, fengi sambærilega upphæð því að nákvæmlega þessi hópur á ekki síður um sárt að binda, og býr í neyð, en þeir sem fá þessa desemberuppbót. Einhverra hluta vegna er búið að vera að reyna að telja mér trú um að það sé hálfgerður ómöguleiki að fá upplýsingar um það hjá Tryggingastofnun hvað þessir einstaklingar eru margir og hvernig þeim er skipt niður og allt það. Þess vegna sé ofboðslega erfitt að samþykkja tillögu Flokks fólksins um 60.300 kr. til fátækustu ellilífeyrisþeganna. Ég var hins vegar að fá svar frá Tryggingastofnun við spurningu sem við þingflokkurinn sendum í morgun. Svarið er komið og ég ætla að vísa hér í það: Á árinu 2022 er útlit fyrir að 2.080 hefðbundnir ellilífeyrisþegar hafi verið með tekjur frá öðrum en TR, undir almennum tekjumörkum, sem eru undir 300.000 kr. á mánuði, og sérstökum frítekjumörkum þannig að atvinnutekjur þeirra eru undir 2,4 millj. kr. á ári. Að meðaltali voru þeir óskertir í rúma 11 mánuði og af þessum hópi einstaklinga eru 1.032 þeirra fyrrverandi öryrkjar. Helmingurinn af þessum ríflega 2.000 einstaklingum, sem búa hér við kröppustu kjörin, í sárustu neyð, eru fyrrverandi öryrkjar sem gengu yfir þá línu í lífinu að verða 67 ára gamlir og teljast þess vegna ekki öryrkjar lengur heldur ellilífeyrisþegar. Þetta fólk er að missa margt hvað þúsundir króna af því sem það áður hafði vegna þess að það hafði aldurstengda örorkuuppbót. Það verður líka að taka fram þegar er verið að ræða það að það sé erfitt að sjá þetta og hitt með eldri borgara þá er það náttúrlega hártogun og ósatt, það er enginn vandi, þetta er bara mannanna verk og það er bara spyrja. Sá spyr sem ekki veit og svörin liggja skýr fyrir hjá Tryggingastofnun, það er ekki flóknara en það, virðulegi forseti. Flestir þessara eldri borgara eru einir vegna þess að gift eldra fólk hlýtur skerðingu af því að vera saman. Það er bara svoleiðis. Þannig hefur verið farið með þau í áraraðir. Þau eru skert fyrir það að vera gift, skert fyrir að hafa haldið hópinn alla ævina. Eins og ég segi er gott að við skulum gera þetta fyrir öryrkjana okkar um leið og ég er jafn sorgmædd yfir því að við skulum jaðarsetja þennan fámenna hóp eldra fólks. Í breytingartillögunni töluðum við um 6.000 eldri borgara. Við töluðum um að breytingartillagan okkar ætti að lúta að 6.000 eldri borgurum, það væri um 360 millj. kr. Nú erum við búin að smætta þetta niður í þetta svar Tryggingastofnunar, í rúmlega 2.000 einstaklinga sem eiga virkilega um sárt að binda. Það ætti ekki að setja ríkissjóð á hliðina þó að þeir tækju utan um þennan hóp. Svarið liggur hér fyrir og ætti ekki að vera erfitt að tala um það og beygja af því sem áður hefur verið kallaður ómöguleiki í því að koma til móts við þennan hóp fyrir jólin. Það að tala alltaf um heildarendurskoðun á almannatryggingalögunum, heildarendurskoðun á þessu og heildarendurskoðun á hinu - það er algjörlega frábært að vera með heildarendurskoðun ef hún skilar einhverju fyrir hópinn sem er verið að endurskoða en sjaldnast eru það þeir sem málefnið snýr að og er um sem fá að koma að því. Eins og Öryrkjabandalagið hefur sagt og hefur verið kjörorð þeirra ætíð: Ekkert um okkur án okkar. Ég ætla því sannarlega að vona það að hópurinn sem málið snýst um hafi víðtæka aðkomu að þessari heildarendurskoðun sem í engu mun hjálpa þessu eldra fólki sem er með bágust kjörin núna fyrir jólin, í engu, endurskoðun sem ég veit ekkert hvenær lýkur eða hvernig, engan veginn. Ég segi enn og aftur: Hér erum við að glíma við verðbólgudrauginn sem aldrei fyrr. Hér erum við með blússandi vexti, hér hefur matarkarfan hækkað upp úr öllum rjáfrum. Hér hefur græðgisvæðingin algerlega fengið að blómstra og bitna verst og mest á þeim sem eiga minnst. Að hugsa sér að öryrki á almennum leigumarkaði sem var að greiða 250.000 kr. í húsaleigu skuli fá það í andlitið að nú eigi að hækka leiguna um 75.000 kr. á mánuði frá 1. febrúar næstkomandi. Við þennan einstakling er sagt: Þú hefur til 1. janúar að ákveða hvort þú vilt ekki bara vera með okkur áfram og endurnýja leigusamninginn. Það er löngu, löngu tímabært, og Flokkur fólksins er með breytingartillögu um það við húsnæðismálin sem eru að koma hingað inn í þingið, að setja þak á leiguna, að miða við hærri vikmörk Seðlabankans sem eru 4%. Það er algerlega ótækt að þurfa að horfast í augu við það að þessi félög - það er búið að græðgisvæða fasteignirnar okkar hérna. Það eru einstaklingar og lögaðilar sem hafa fengið að kaupa upp í kippum þúsundir íbúða, á fimmta þúsund íbúða frá Íbúðalánasjóði, eignir þeirra fjölskyldna sem voru bornar í kippum út á götu eftir síðasta efnahagshrun í boði hinnar norrænu velferðarstjórnar sem þá ríkti. Þessar eignir hafa verið að ganga kaupum og sölum. Úr þeim er búið að byggja mikla blokk og verið að reyna að græða á tá og fingri á fólki sem sumt hvert á hvergi höfði sínu að halla. Þessi leigumarkaður hefur gengið algerlega alvopnaður um eins og í villta vestrinu og engum böndum verið á hann komið, engum. Ég gat t.d. ekki orðið vör við það í þessum pakka ríkisstjórnarinnar svokallaða sem átti að höggva á alla hnúta hvað lýtur að kjarasamningaviðræðum að það væri verið að taka húsnæðislið út úr vísitölu til að lækka verðbólgu. Ég gat ekki séð það væri verið að hjóla í verðtrygginguna. Ég gat ekki séð neitt um þak á okurleigumarkaðinn sem er verið að glíma við í dag. Við skulum átta okkur á því að einstaklingarnir sem við erum að tala um hér, þeir sem eru að fá 60.300 kr. í desemberuppbót, í eingreiðslu nú í desember, öryrkjarnir okkar, eru að fá undir 300.000 kr. á mánuði og eru að borga leigu eins og þessi fullorðna kona, 250.000 og það á að hækka hana upp í 325.000. Þetta er ómöguleiki. Og hvernig dettur nokkrum í hug að snúa blinda auganu að þessum raunveruleika? Hvernig dettur nokkrum stjórnvöldum í hug að loka augunum fyrir vanlíðan þessa fólks? Það eru aum stjórnvöld sem koma svona fram við þegna sína og okkur ber skylda hér til að tryggja fólkinu okkar fæði, klæði og húsnæði. Það er ekki nóg að státa sig af því að hér sé meðaltalið frábært, að að meðaltali hafi allir það svo rosalega gott. Það er ekki nóg að státa sig af því að hér sé jöfnuður svo mikill og allt það. Það verður að horfast í augu við þann hluta af samfélaginu sem er raunverulega fastur í sárafátækt, hnepptur í fátæktargildru sem hann getur ekki brotist úr, því að vei þér ef þú ætlar að reyna það, þá verður þér refsað. Þú skalt skertur, keðjuverkandi skertur, skertur niður úr öllum rjáfrum. Mér er mikið niðri fyrir þegar ég er að tala um að þetta eru smáaurar í stóra samhenginu. Þetta eru smáaurar sem Flokkur fólksins er að biðja um. Við göngum hér bænaveginn og biðjum um ölmusu fyrir þá sem hafa það bágast í samfélaginu. Mér gæti ekki verið meira sama hvað það kallast, staðan er einfaldlega svona, virðulegi forseti. Skömm þeim sem loka augunum fyrir henni og ætla virkilega ekki að taka utan um hana. Það þýðir ekki að vera að koma með þetta í einhverjum smábarnaskrefum hér þegar neyðin er eins og raunveruleikinn er. Og nú spáir um 20 stiga frosti um næstu helgi. Hvað með fólkið sem á hvergi höfði sínu að halla? Hvað með fullorðna manninn sem ég var að lesa söguna af? Kona sendi mér sögu þar sem hún sér fullorðinn mann sitja upp við húsvegg undan Hagkaupsbyggingunni, bláan úr kulda, skjálfandi og titrandi en hann svaf þar samt. Hún vakti hann og spurði hvort hún gæti gert eitthvað fyrir hann. Hann mundi ekki einu sinni eftir því að hann var svangur og hafði ugglaust ekki fengið að borða í marga daga. Það eina sem hann gat sagt var: Mér er svo kalt. Þvílíkt samfélag, þvílík smán, þvílík öfugmæli að tala um jöfnuð og þvílík öfugmæli að tala um að meðaltali hafi það allir gott. Ég býst við því að ef launin mín hefðu verið sett við félagsbæturnar hjá þessum manni sem átti svona bágt myndum við teljast hafa það að meðaltali gott. Launin okkar hefðu sjálfsagt slagað í hátt í milljón á mánuði fyrir hvort okkar. Þetta er fyrirlitlegt, vægast sagt, fyrirlitlegt að maður skuli vera fimmta árið í röð að koma hér upp og berjast fyrir því sem ætti að vera svo augljóst, það ætti engum að vera dulið. Ég hélt að ég væri lögblindi einstaklingurinn hér á þingi en ég er farin að halda að það sé þó skárra að vera lögblindur en staurblindur og gera það viljandi að snúa blinda auganu að þeim sem raunverulega þurfa á hjálp að halda. Þetta eru svívirðileg stjórnvöld, virðulegi forseti, sem koma svona fram, svívirðileg. Ég á engin önnur orð.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir áhrifaríka ræðu sína hér þar sem hún fjallaði um nokkur málefni sem varða almannatryggingakerfið. Til að demba mér beint í þetta þá er hér verið að tala um endurskoðun á almannatryggingakerfi sem hefur farið fram á þessu kjörtímabili og mun halda áfram. Að mínu mati eru þessar breytingar góðar, jákvæðar, skref í rétta átt, vissulega, en mér finnst þær ekki ganga nógu langt. Til dæmis með eingreiðsluna sem við erum að ræða núna í 3. umr. sem er 60.300 kr. sem er vissulega mikill sigur en bara öryrkjar fá þá greiðslu. Ég er sammála hv. þingmanni og flokki hennar um að þeir verst settu í samfélaginu ættu öll að fá 60.300 kr. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson benti meira að segja á þetta um daginn í 2. umr. um þetta frumvarp, að það ætti bara að hækka örorkubætur til að mynda um 60.300 kr. á mánuði og hafa það alltaf sem fastan lið. En það sem ég ætla að spyrja hv. þm. Ingu Sæland út í sérstaklega er: Finnst hv. þingmanni boðlegt að vera í einhverju kappi við að afgreiða þessa eingreiðslu núna tvö ár í röð á lokametrunum í fjárlögum? Og við erum að skilja eftir stóran hóp sem þarf á þessum pening að halda í einhverri óvissu og þau þurfa að reiða sig á að samningaviðræður milli þingmanna gangi vel til þess að þau geti fengið að njóta jólanna án þess að hafa of miklar fjárhagsáhyggjur. Ætti þetta ekki að vera fastur liður í fjárlögum í stað þess að henda þessu alltaf inn á síðustu mínútunni og við vitum ekki hvort þetta fer í gegnum velferðarnefnd, hvort þetta fer í gegnum bandorminn? Hvernig er unnt að bæta þetta ferli að mati hv. þingmanns?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni Lenyu Rún Taha Karim fyrir andsvarið. Þetta eru allt mannanna verk sem við erum að glíma við og það er hægt að byrja á því að nudda glýjuna úr augunum og fara að framkvæma. Hvað þarf starfshópur að sitja lengi að störfum til þess að ganga í það t.d. að lyfta upp lágmarksframfærslu? Það er bara mannanna verk að lyfta upp lágmarksframfærslu. Það liggja algerlega fyrir tölur á blaði um hverjir eru með lægstu greiðslurnar. Lyftið þessu fólki upp. Það er ekki flóknara en það. En besta hugmyndin sem hefur komið fram til þessa kemur frá mínum frábæra flokksbróður, Guðmundi Inga Kristinssyni, þar sem hann einfaldlega bendir á: Af hverju greiðum við þeim ekki 13. mánuðinn? Af hverju einfaldlega greiðum við ekki 13. mánuðinn hér? Hverjir eru það sem raunverulega þyrftu meira á honum að halda? Engir. Flokkur fólksins hefur mælt fyrir frumvarpi um 400.000 kr. lágmarksframfærslu skatta- og skerðingarlaust. Í ræðu minni hér á undan talaði ég um að það væri verið að hækka húsaleigu hjá einni konu, einum öryrkja, einhverja litla íbúð, upp í 325.000 kr. Það sér hver heilvita maður hvað 400.000 krónurnar myndu gera fyrir hana. Hún gæti borgað leiguna, hún gæti kannski splæst á sig að hafa rafmagn, síma, heitt vatn og sjónvarp. Hún gæti ekki keyrt rosalega mikið um og bruðlað í bensín og hvað þá verið að borða mikið meira en léttasta hafragraut og grjónagraut alla daga. Það er ekki meira sem þessi framfærsla gæti gert þegar leigumarkaðurinn er eins ógeðslega græðgisvæddur og viðbjóðslegur og hann er orðinn. En þetta er bara verk sem þarf að vinna og það þarf að gera það í gær, hv. þingmaður, ekki á morgun eða eftir tvö ár eða brytja þetta niður til framtíðar og jafnvel í fangið á nýrri ríkisstjórn.

Herra forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir svarið. Ég er sammála því sem kom fram í ræðu hv. þingmanns, eins og með hækkun á húsaleigu þessarar konu. Ég fagna þessari endurskoðun á almannatryggingakerfinu mjög mikið. Guð veit hvað það er tímabært að endurskoða þetta blessaða kerfi. Við segjumst ætla að vera velferðarríki og að það séu ekki það margir sem hafi það skítt á Íslandi en það er því miður ekki raunin. Með tilliti til verðlagsþróunar, með tilliti til verðbólgunnar sem ríkir, með tilliti til ástandsins í efnahagskerfinu þá skil ég ekki af hverju við erum ekki bara að rífa okkur í gang og koma nauðsynlegustu breytingunum í framkvæmd. Við gætum t.d. byrjað á því að hækka lágmarksframfærsluna. Ég held að það sé nauðsynlegasta breytingin sem þarf að eiga sér stað í þessari heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu. Setjum það í eitthvert samhengi sem ég skil og tengi við, við Menntasjóð námsmanna. Frítekjumarkið var hækkað upp í 1,4 milljónir og 900.000 kr. sem er alveg frábært, geggjað. Stúdentar fá núna að vinna sumarvinnu án þess að það skerði lágmarksframfærslu en lágmarksframfærslan er sem áður 195.000 kr. á mánuði. Hvað á ég að gera við 195.000 kr. annað en að borga leigu á stúdentagörðunum, ekki einu sinni á almennum leigumarkaði? Almenni leigumarkaðurinn er kominn upp í 260.000 kr., 270.000 kr. á mánuði fyrir eða eftir húsaleigubætur. Það fer bara eftir því hvað fjölskyldan er stór, hvar þú ert að leigja. Ég skil ekki af hverju lágmarksframfærsla allra hópa sem þurfa á því að halda tekur ekki mið af stöðunni sem er núna í efnahagskerfinu og því sem fólk þarf á að halda til þess lifa. Ástandið er ömurlegt, vægast sagt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni Lenyu Rún Taha Karim fyrir síðara andsvarið. Hún fagnar endurskoðun almannatryggingalaganna. Ég verð að viðurkenna að ég verð skelfingu lostin þegar ég hugsa um það því að ég veit ekki hvað þau gera við kerfið. Það þarf að núllstilla þetta kerfi og byrja alveg upp á nýtt með hreint borð. Þetta er eins og Guðmundur Ingi Kristinsson, minn góði hv. þingmaður og flokksbróðir segir: Þetta er eins og bútasaumað skrímsli, þetta er bara Frankenstein. Það er gert ráð fyrir því núna að leggja ákveðna fjármuni inn til þess að koma til móts við þetta svokallaða starfsgetumat sem er grundvöllurinn að öllu því sem heitir heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu, til þess að reyna að ná þessum einstaklingum út á vinnumarkaðinn, höfðu áður ekki starf fyrir þá eða neina fjármuni að baki, en mér skilst að nú sé verið að reyna að tryggja það. Flokkur fólksins hafði svolítið aðra nálgun. Við vildum einfaldlega gefa öryrkjum kost á því að meta sína heilsu sjálf, ekki að einhver bírókrati eða karl úti í bæ gæti sagt mér hvenær mér liði illa og hvenær ég væri bær til þess að vera að vinna heldur í rauninni að gefa mér tækifæri og verðlauna einstaklinginn: Þú verður ekki skertur, elskulegi öryrki, næstu tvö árin á meðan þú ert að reyna fyrir þér og finna þig á atvinnumarkaðnum. Þannig var það einmitt sem Svíarnir gerðu og 32% þessara öryrkja skiluðu sér ekki aftur inn á almannatryggingakerfið. Ég get ekki með nokkru lifandi móti skilið hvers vegna það er ekki reynt hér. Hér er kvartað yfir því hvað það kostar mikið að vera með veikt fólk á þessu kerfi en að það sé raunverulega stigið út fyrir rammann og sýnd djörfung og dugur og einhver nýjung í því að athuga: Er þetta kannski kraftaverkaleið til þess einmitt að hjálpa fólkinu okkar aftur út í lífið, að efla mannauðinn okkar alveg upp á nýtt, að gefa þeim kost á að taka þátt í samfélaginu með okkur öllum hinum? - Flokkur fólksins segi já.

Forseti. Í störfum þingsins áðan bað forseti hv. þm. Jóhann Pál Jóhannsson um að gæta orða sinna þegar hann talaði um óheiðarlega framsetningu hjá hæstv. forsætisráðherra vegna barnabótamálsins. Ég talaði um blekkingar í minni ræðu, ég var ekki áminntur fyrir það. En það sem við erum að upplifa er nákvæmlega það sama og við sjáum þegar það er að koma afsláttartíð. Þá er sett hærra verð fyrst, svo er gefinn afsláttur af hærra verðinu. Við erum að sjá nákvæmlega það sama gerast með barnabætur. Það er lægri fjárheimild sem er útreiknuð miðað við fyrri aðstæður og látið líta út fyrir að hækkunin sem er að koma sé hækkun þegar hún er í raun og veru nákvæmlega eins og í búðinni þar sem gefinn var afsláttur, upphæðin er röng. Það er óheiðarleg framsetning og við þurfum að geta talað um það mjög skýrum orðum því að í siðareglum ráðherra er kveðið á um heiðarleika. 

Vegna athugasemda hv. þingmanns vill forseti taka það fram að það er auðvitað ekki óþekkt og kannski alsiða hér í þingsal að menn gagnrýni aðra hv. þingmenn fyrir óheiðarlegan málflutning eða þess háttar. En þegar sagt er að viðkomandi sé óheiðarlegur stjórnmálamaður eða óheiðarleg manneskja þá hrekkur forseti við. Það var það sem forseti taldi ástæðu til að gera athugasemdir við.

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að taka undir með hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni varðandi bara allt sem hann sagði. Ég hef engu að bæta við athugasemdir hans varðandi barnabæturnar en þó langar mig að minna á að við erum með stjórnarskrá sem er í gildi hér og í henni er kveðið á um þrískiptingu ríkisvaldsins og samkvæmt lögum og góðri stjórnskipunarvenju þá á löggjafarvaldið að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og þá sér í lagi stjórnarandstaðan. Stjórnarandstaðan er hér til þess að veita framkvæmdarvaldinu og meiri hlutanum aðhald og um leið og við erum komin út í einhverja sálma um að það megi ekki gagnrýna hæstv. forsætisráðherra eða bara framkvæmdarvaldið yfir höfuð þá erum við á frekar hættulegum jarðvegi, herra forseti. Það er nú þegar búið að - hvernig orða ég þetta fallega? - klippa vængina aðeins af stjórnarandstöðunni 

Forseti ítrekar það sem sagt er að ekki gerir forseti athugasemdir við það að þingmenn hafi uppi gagnrýni en þeir verða að gæta sín þegar kemur að því að fella gildisdóma um einstaklinga. Það er annað heldur en að gagnrýna málflutning eða aðgerðir eða eitthvað þess háttar.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem fram kom áðan í ræðu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar og þakka honum fyrir að gera athugasemdir við þetta. En ég vil halda því til haga að ég hélt því ekki fram í þessum ræðustól að hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir væri almennt óheiðarleg manneskja eða neitt slíkt. Ég vil bara taka fram að ég ber gríðarlega virðingu fyrir hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur og finnst hún að mörgu leyti mjög aðdáunarverður stjórnmálamaður en einmitt þess vegna geri ég ríkar kröfur til hennar og geri kröfu um sannsögli og heiðarlega framsetningu hér í þessum sal og í þessum ræðustól. Ég stend við þau orð mín að það er ákveðinn óheiðarleiki sem felst í þeirri yfirlýsingu sem kom fram af hennar hálfu í þessum ræðustól í gær og það er ákveðinn óheiðarleiki sem birtist í því þegar þingmenn stjórnarandstöðunnar draga til baka 

Forseti. Ég vil leiðrétta forseta. Hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson sagði, með leyfi forseta. „Þetta er ótrúlega óheiðarlegt, virðulegi forseti. Ég er bara hálf miður mín yfir því að hvers konar stjórnmálamanni hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir er orðin, að óheiðarleikinn sé svona …“ Ekki að hún sé óheiðarleg persóna eða neitt svoleiðis heldur að óheiðarleikinn sé orðinn svona eins og hann er í framsetningu forsætisráðherra fyrir þinginu. Ég er á þeirri skoðun að þegar fólk segir svona óheiðarlega hluti þá sé það að sjálfsögðu óheiðarlegt, hvort það sé almennt séð óheiðarlegt er önnur spurning. En í þessu tilfelli er þetta tvímælalaust óheiðarleg framsetning og í því tilviki er persónan líka óheiðarleg þá og þegar, ekki almennt heldur í því sérstaka tilfelli.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum, um eingreiðslu til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega upp á 60.300 kr., sem er frábært og ber að þakka vegna þess að í upphaflegri tillögu ríkisstjórnarinnar voru það ekki nema rétt rúmar 27.000 kr. sem áttu að fara til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Það var hækkað eins og við í Flokki fólksins gerðum kröfu um, við gerðum kröfu um 60.000 kr. eingreiðslu, uppreiknað samkvæmt vísitölu frá upphæðinni sem var í fyrra. Ríkisstjórnin ákvað þá að bæta við þannig að talan yrði ekki 60.000 kr. sléttar heldur 60.300 kr. Það er flott. En það sem okkur finnst sárt og óskiljanlegt snýr að því að við vorum með kröfu um að inn í þennan hóp kæmu líka verst settu eldri borgararnir. Það eru margar ástæður fyrir því að það ætti að þykja alveg sjálfsagt að þeir fengju líka að vera með í þessum hóp og það er í sjálfu sér engin rosa krafa vegna þess að heildarkostnaður þess að borga örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum þennan 60.000 kall er um 1,6 milljarðar. Ríkisstjórnin bætti 780 milljónum við upphaflegu töluna, þegar þau voru með rétt tæplega helminginn af þessu. Kostnaðurinn við það að setja verst settu eldri borgarana inn í dæmið er ekki nema brotabrot af þessu, ekki nema rétt innan við 15% af þessari upphæð sem er að fara til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Við erum að tala um 200–300 milljónir. Það er ekki komin nákvæm tala á það hversu margir þetta eru. En þetta er ekki nein óhemjuupphæð sem við erum að fara fram á. Eins og ég benti á í gær þá er svolítið skrýtið í þessu samhengi að ekki skuli vera hægt að finna þennan pening þegar hægt er að finna í einu ráðuneyti 150 milljónir bara einn, tveir og þrír og henda þeim í Kvikmyndasjóð, sem er bara hið besta mál. Ef það eru til 150 milljónir einhvers staðar til að auka framlag í Kvikmyndasjóð þá get ég bara ekki séð nein rök fyrir því að ekki sé hægt að finna aðeins meiri pening en það til þess að láta verst settu ellilífeyrisþegana fá 60.300 kr. skatta- og skerðingarlaust. Við erum að tala um hóp sem hefur farið í gegnum Covid án þess að fá krónu. Mér finnst það ótrúlega aum og léleg röksemdafærsla þegar stjórnarliðar koma hér upp aftur og aftur og benda á að ellilífeyriskerfið hafi verið endurskoðað fyrir einhverjum árum síðan. Eins og endurskoðun á kerfinu sé ávísun á það að allir ellilífeyrisþegar hafi það rosalega gott. Það er einmitt út af þessu sem ég óttast það ótrúlega mikið þegar á að fara að endurskoða almannatryggingakerfið eða örorkukerfið. Ég held að það sé miklu betra fyrir ríkisstjórnina, ef hana langar að endurskoða eitthvað, að fara bara niður að Tjörn og skoða þar endurnar og henda svo þessu kerfi. Ekki fara að endurskoða eitthvert kerfi sem er miklu verra en nokkur garnflækja sem hægt er að búa til þegar verið er að prjóna og er órekjanleg, kerfi sem er svo arfavitlaust að það er farið að vinna gjörsamlega gegn þeim tilgangi sem því var ætlaður, algerlega búið að umvenda því. Kerfi sem átti að vera til að grípa fólk, aðstoða fólk og hjálpa fólki að lifa af í elli eða örorku er búið að snúast algerlega við. Það er orðið fátæktarkerfi. Það er búið að byggja kerfið þannig upp að það er vonlaust fyrir fólk sem er í lægstu tíundunum að lifa því það er vel undir fátæktarmörkum. Og snilldin við þetta - kannski ekki snilld, en það er ákveðin snilld hjá þeim sem byggja upp þetta kerfi að segja: Ég er að hjálpa þér með hægri hendinni en kem svo með vinstri hendinni og tek allt af þér til baka aftur. Og svo er sagt: Ég hjálpaði þér, þó að þú hafir ekki fengið þennan pening. Þetta er ótrúleg óskammfeilni og illa gert að fara svona með fólk. Í þessu kerfi sem við erum að tala um núna er fólk sem lenti í búsetuskerðingum, eldri borgararnir. Það endurspeglar algerlega hugsanagang þessarar ríkisstjórnar. Þegar tekið var á því kerfi, búsetuskerðingunum - og það var ekki gert fyrr en umboðsmaður Alþingis hafði bent á galla í kerfinu og þetta stæðist ekki stjórnarskrá og lög - þá kom frábær hugmynd. Þarna vorum við með fólk á sínum tíma sem átti að lifa á einhverjum 50.000– 70.000 kr. á mánuði sem enginn getur og er bara ávísun á að viðkomandi þurfi að fara inn í félagsmálakerfið hjá sveitarfélögum til að fá eitthvað aðeins meira og var samt í sárafátækt. Það var ákveðið út frá ábendingu umboðsmanns Alþingis að fara í að endurskoða kerfið og það var lagt til, og það kom til velferðarnefndar, að þessir aðilar myndu fá lágmarksellilífeyri, að lægsta eining ellilífeyris yrði handa þeim. Ég gat alveg fallist á það, ég sagði að það væri alveg frábært og myndi stórlega hjálpa þessum einstaklingum. En það var of gott til að vera satt vegna þess að síðan var því laumað inn að þetta væri sennilega allt of mikið fyrir þennan hóp þannig að það yrði að taka 10% af þeim. Hann ætti að fá 10% minna en lægsta og lélegasta ellilífeyrinn sem hægt var að fá. Ég spyr mig enn þann dag í dag: Ef þú ert virkilega að hjálpa, hvernig í ósköpunum getur þú komið svona fram, að leyfa þér að fara 10% niður fyrir það sem er lélegast? Það er vitað mál að það sem er lélegast í þessu kerfi er undir fátæktarmörkum. Það dugði ekki til. Brotaviljinn gagnvart þessu fólki er svo innbyggður, virðist vera, í ríkisstjórnina og kerfið að þau ákváðu að dusta rykið af því sem allir flokkar á þingi voru búnir að lofa að afnema, krónu á móti krónu skerðingu. Dustuðu rykið af henni og skelltu henni á þennan hóp líka. Þetta er ofbeldi sem maður getur ekki lýst og getur ekki ímyndað sér, maður hefur ekki hugmyndaflug til að láta sér detta í hug að gera þetta gagnvart þessu fólki. Það er eins og þetta séu ekki mannverur sem þeir eiga við. Ég efast um að það væri komið svona fram við dýr, það yrði allt brjálað. Þetta er svo mikið ofbeldi vegna þess að fólk getur ekki varið sig gagnvart þessu. Það sama á við um einstakling sem, eins og ég hef bent á, þarf að flýja leiguhúsnæði og fara í hjólhýsi eða sofa í bílnum sínum. Eins og það sé ekki nægileg refsing. Nei, þá kemur kerfið eina ferðina enn og rýkur upp og segir: Þú ert ekki með lögheimili, þú ert hvergi skráður. Við þurfum að refsa þér fyrir það. Tökum af þér heimilisuppbótina, þú hefur ekkert að gera með heimilisuppbót fyrst þú ert kominn út úr kerfinu og sefur í bílnum eða hjólhýsinu. Mér er það gjörsamlega óskiljanlegt hvers vegna kerfið er svona. Ég hef ekki heyrt einn einasta stjórnarliða koma hingað upp í ræðustól og skýra það út fyrir okkur hvers vegna í ósköpunum þeir hafa kerfið svona. Hvers vegna í ósköpunum breyta þeir þessu ekki? Hvers vegna í ósköpunum sjá þeir ekki til þess í eitt skipti fyrir öll að hjálpa þessu fólki, a.m.k. upp úr þessu? Það er það sem við erum að reyna hér. Við erum bara að biðja um að fólkinu sem stendur allra verst verði hjálpað. Þetta er ekki stór hópur. Við erum á vegferð sem er svolítið skrýtin að því leyti til að maður hefði haldið og hefði trúað því að það væri vilji og það væri innbyggt í kerfið að við værum tilbúin til þess að sjá til þess að allir gætu lifað - hvað á ég að segja, ekki í neinum lúxus í sjálfu sér heldur að það væri alveg á hreinu að viðkomandi hefði nóg fyrir húsnæði, hefði nóg fyrir mat og öllum nauðsynlegum lyfjum og læknisþjónustu og það væri búið að reikna það út. Þess vegna lagði Flokkur fólksins fram frumvarp um 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Ég hef bent á það hérna að við vitum að það eru ákveðnir hópar sem fá 13. mánuðinn greiddan og það er auðvitað stórfurðulegt að þessi hópur skuli ekki fá 13. mánuðinn greiddan. En það dugir ekki til. Fyrir þá verst settu, þó að þeir fengju 60.300 kr. á mánuði það sem eftir væri, dygði það ekki heldur til. Við getum tekið dæmi af konunni sem flosnaði upp úr leiguhúsnæðinu hjá Ölmu leigufélagi. Hana vantaði 10.000 kr. upp á að geta staðið undir leigunni. Ef hún hefði fengið þessar 60.300 kr. þá hefði hún getað borgað leiguna, bara einn mánuðinn, og átt 50.000 kr. eftir. En ekki áfram. Ef hún hefði haft þetta allt árið þá hefði hún jú getað reynt að tóra á ekki 65.000 kr. á mánuði heldur 53.000 kr. á mánuði. Ég veit ekki hvernig fólk á að fara að því vegna þess að ef við deilum þessu niður þá eru þetta rétt rúmlega 10.000 kr. á viku og við vitum öll hér að það dugar engan veginn til. Þess vegna er þetta svolítið sorglegt og þess vegna er ég hér í þessum ræðustól og þess vegna erum við að reyna að berjast fyrir þetta fólk. Í öllu þessu dæmi, eins og við höfum bent á, fær Kvikmyndasjóður 150 milljónir og svo erum við með dæmi þar sem ríkið er að kaupa fyrir 6 milljarða aðstöðu fyrir ráðuneyti á dýrasta stað landsins. 10% af því eru 600 milljónir, 5% af því er meira en við erum að biðja um og myndi duga vel til að gefa þessum hópi 60.300 kr. Setjum þetta í samhengi við það sem er búið að setja í ýmis gæluverkefni, frjálsa fjölmiðla t.d. sem fá tvöfalt, þrefalt meira en þetta, Ríkisútvarpið fær alltaf allt sitt, allar sínar hækkanir, það eru 7 milljarðar. 10% af því eru 700 milljónir. Kannski væri hægt að skera niður þar um 5% og ná í þessa peninga. Ég efast um að það myndi skaða þá stofnun stórlega. Við hefðum getað hækkað bankaskattinn. Þar hefði sko aldeilis verið hægt að ná inn peningum, þar hefðum við náð inn peningum til að duga fyrir 60.300 kr. allt árið um kring fyrir allan þennan hóp. Og það hefði meira að segja verið afgangur. Þannig að lausnirnar eru til staðar en ríkisstjórnin vill ekki þær lausnir. Ríkisstjórnin vill hafa þetta fólk í fátækt og ekki fátækt heldur í sárri fátækt.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir góða ræðu varðandi þetta mikilvæga mál sem við erum að ræða hér og fyrir að koma inn á almannatryggingakerfið í heild sinni og þetta óréttlæti sem fólkið í þessu kerfi hefur orðið fyrir þegar lögin voru sett hreinlega. Ég staldraði hins vegar mikið við þann hluta ræðu hv. þingmanns þar sem hann kom inn á tilmæli eða fyrirmæli umboðsmanns Alþingis. Nú var komist að niðurstöðu í Hæstarétti varðandi skerðingu á örorkubótum, sem taldist vera ólögleg, væntanlega fordæmisgefandi dómur og umboðsmaður Alþingis hefur líka komist að niðurstöðum sem ættu að teljast vera fordæmisgefandi niðurstöður, fordæmisgefandi stjórnvaldsákvarðanir hvað varðar t.d. skerðingu á framfærslu þeirra sem reiða sig á almannatryggingakerfið. Ég tel að við hér á Alþingi sem mótum lögin séum ekki nógu dugleg að líta til fordæmisgefandi niðurstaðna, hvort sem þær eru frá Hæstarétti, umboðsmanni Alþingis, þess vegna Tryggingastofnun ríkisins, virðulegi forseti, þegar kemur að því að sjá til þess að réttindi þeirra sem reiða sig á almannatryggingakerfið séu virt. Nú hefur hv. þm. Eyjólfur Ármannsson oft komið inn á það að rétturinn til að tryggja veiku fólki aðstoð vegna sjúkleika eða örorku er tryggður í 76. gr. stjórnarskrárinnar og við erum einfaldlega ekki að því. Virðulegi forseti. Mig langaði bara að athuga hvort hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni þætti við nógu dugleg að fara eftir fordæmisgefandi niðurstöðum þegar kemur að ákvörðunum okkar um almannatryggingakerfið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim fyrir hennar andsvar og ég verð að segja jú, þetta kerfi er svolítið skrýtið vegna þess að það virðist taka oft langan tíma að laga það þó að bent sé á galla í kerfinu. Við vitum með t.d. búsetuskerðingarnar, þegar umboðsmaður benti á þetta á sínum tíma, að þá var farið að skoða þetta kerfi sem varðar t.d. öryrkja og þá sem lentu í þessu búseturugli, eins og maður verður bara að kalla þetta af því að þetta var ólöglegt, það var farið 12 eða 13 ár aftur í tímann, og þá bregst auðvitað kerfið við í vörn. Ef þú brýtur lög, sérstaklega ríkið, ríkisstjórnin er að brjóta lög og viðurkennir það, við brutum lög, þá hefði maður haldið að það hefði bara allt farið á annan endann, nú bara leiðréttum við þetta einn, tveir, þrír og borgum þetta til baka, eins og sjálfsagður hlutur er þegar þú gerir eitthvað af þér. En þá finna þeir fyrningarreglur sem menn þurfa ekkert að fara eftir en ætla sér að fara eftir og borga bara fjögur ár aftur í tímann. Við erum að tala um verst stadda fólkið sem var búið að lifa - ég veit um einstakling sem var að reyna að lifa á 70.000–80.000 kr. á mánuði og þurfti að fara í félagsþjónustukerfið. Þetta fólk, má eiginlega segja, var fjárhagslega háð öðrum einstaklingi. Það fær jú leiðréttingu fjögur ár aftur í tímann en átti að fá þetta að fullu leiðrétt. En kerfið finnur alltaf leið, þó að fólk eigi rétt á þessu, til að klekkja á því. Það er eins og kerfið hugsi alltaf: Hvernig getum við klekkt á einstaklingunum? en ekki hvernig það geti hjálpað þeim.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið við andsvari mínu. Ég er sammála hvað varðar eiginlega allt sem hv. þingmaður sagði hér á undan, ég er sammála því að kerfið finni leiðir til að klekkja á manni. Hv. þm. Inga Sæland, í svari við andsvari mínu, kom inn á það að hún væri bara við það að fá taugaáfall þegar kæmi að endurskoðun almannatryggingakerfisins út af því að maður veit ekki hvernig þetta skilar sér, hvernig niðurstöðurnar verða. Það þarf eiginlega, alveg eins og hv. þm. Inga Sæland sagði, að núllstilla kerfið og byrja upp á nýtt. Það er einhvern veginn svo rótgróið í okkur að sætta okkur við það að fátækasta fólkið í landinu og fólkið sem hefur það verst í landinu hafi það áfram skítt, bara minna skítt en það gerði fyrir gildistöku síðustu laga. Þetta er ekki framför. Þetta er nákvæmlega eins og með fjárlögin, í 1. umr. fjárlaga var komið með einhverja upphæð og svo í 2. umr. var bætt meira við eins og það sé eitthvað geggjað, eins og það sé frábær framför. Það er náttúrlega nauðsyn að sjá til þess að fólkið sem er verst statt hér á landi geti framfleytt sér með hætti sem veldur því ekki kvíða, sem er ekki að fara að orsaka meiri örorku t.d., sem er ekki að fara að raska endurhæfingarferli af því að, guð minn almáttugur, hvað fjárhagsáhyggjur geta haft mikil áhrif á andlega og líkamlega líðan og heilsufar almennt. Ég held að það sé samtal þar sem við þurfum líka að vera miklu háværari, um hvað fjárhagsvandræði geta valdið mikilli afturför þegar kemur að endurhæfingu. Stjórnvöld þurfa að standa sig betur í því að líta til þessara atriða þegar kemur að ákvörðun um t.d. framfærslu og örorkubætur og alls konar mála sem varða almannatryggingar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og þarna kom hún inn á ótrúlega góðan punkt. Ég komst í skýrslu sem var gerð í Bretlandi um lífslíkur þeirra sem eru fátækari og þeirra sem hafa það gott. Þegar fólk var komið á eftirlaunaaldur þá voru sex eða sjö ár farin af lífslíkum þeirra sem höfðu það verst, hjá fátækasta fólkinu. Það sem við erum núna að berjast fyrir, þessum fátækustu í ellilífeyriskerfinu, að vegna stöðu þeirra - ég hjó nefnilega eftir því og það er svo furðulegt að menn benda allt í einu á það upp úr þurru og segja: Ja, ef við borgum öllu þessu fólki, 4.000–5.000 manns, þá er þarna hellingur sem hefur það svo gott, á ríkan maka. En mér gæti ekki verið meira sama þó að tíu í þessum hópi ættu ríkan maka, það hefur ekkert með fjárhag viðkomandi að gera, af því að ég veit að hinir, 99%, hafa það skítt og þurfa á þessu að halda. Og í hvað myndi þetta fólk nota þessa peninga? Ég gæti ímyndað mér að það væri að kaupa sér lyf, kaupa sér mat. Ég veit um einstaklinga í þessum hóp sem eru hættir að fara í sjúkraþjálfun. Hvar endar það ef þú getur ekki farið í sjúkraþjálfun? Það endar í dýrasta úrræði heilbrigðiskerfisins; inni á sjúkrahúsi, 200.000 kr. á sólarhring. Er það lausn? Á ekki frekar að sjá til þess að viðkomandi hafi 2.000 kr. eða semja hreinlega við sjúkraþjálfara þannig að það þurfi ekki að borga 2.000 kr. aukalega fyrir hvern tíma? Það eru svona lausnir, einfaldar lausnir, sem spara ríkinu stórfé en því miður, þeir vilja það ekki. Einhverra hluta vegna vilja þeir ekki sjá það.

Frú forseti. Ég er hér kominn fyrst og fremst til að þakka fyrir þær 1100 milljónir sem hafa verið veittar til að gera öryrkjum á Íslandi bærilegra að lifa af jólin. Þeirra vandi er meiri en flestra okkar sökum skerðingar á orku og þreki og möguleikanum til að starfa og afla sér tekna og viðurværis. Ég er afar ánægður með að það mál sé í höfn. Hitt er auðvitað óheppilegt, sem er margbúið að nefna í gær og í dag, að eftir sitji einhverjir sem falla milli skips og bryggju af tæknilegum ástæðum; af lagatæknilegum ástæðum hætta þeir að vera öryrkjar og verða eldri borgarar á einhverjum tímapunkti og kjör þeirra skerðast. En nú hefur komið í ljós, fyrir sirka klukkustund síðan, að samkvæmt upplýsingum Tryggingastofnunar eru þetta kannski ekki eins margir og talið var í fyrstu. 360 milljónirnar sem hefði þurft til að gera kjör þeirra jöfn eða sambærileg við það sem hér er verið að samþykkja - þeir munu vera nær 2000 en 6000 og þar með væru milljónirnar ekki 360 heldur nær 120 milljónum, ef rétt reynist. Þetta ber að skoða. Í því ljósi held ég að það ætti ekki að vefjast fyrir þeim sem fara hér með fjárveitingavald upp á tæplega 1100 milljarða að finna út úr því, þannig að allir geti verið sáttir og við þurfum ekki að dvelja mikið við þetta. Stóra verkefnið er auðvitað það sem legið hefur fyrir um árabil og það er að koma þessum málum í heila farsæla höfn til langrar framtíðar og það er til endurskoðunar núna. Heildarendurskoðunin sem hvorki verður í askana látin né snædd, eins og hér hefur komið fram, er yfirstandandi og er það vel, og mér heyrist hún vera lengra komin en hugað var fyrir sirka misseri síðan. Því ber mjög að fagna. Þegar ég gekk til liðs við Flokk fólksins fyrir liðlega ári síðan þá var eitt af stefnumálum flokksins 350.000 kr. lágmarkslaun, skatta- og skerðingarlaust. Ég vissi svo sem ekki á þeim tíma nákvæmlega hvernig þetta væri reiknað út, það var gott og gilt sem ég heyrði að þetta væri í raun lágmarksframfærslukostnaður einstaklings og ég veit að þeir sem eru t.d. í leiguhúsnæði, misstu húsnæði sitt eða eignuðust ekki húsnæðið sem þeir þráðu eru að borga fyrir kannski eins til tveggja herbergja íbúð einhverjar 250.000 kr. hér á höfuðborgarsvæðinu, þar sem tveir þriðju þjóðarinnar býr. Fjöldi fólks er að fá sirka það, 240, 250, kannski 260.000 á mánuði, og þá er eftir dýrasta matarkarfa okkar heimshluta og allur kostnaðurinn sem vex og vex, bensínlítrinn kominn upp í 333 kr. frá því í síðasta mánuði og bjórlítrinn eða hvað það nú er sem menn vilja gera sér til upplyftingar og dagamunar. En 350.000 kr. mætti auðvitað ná fram með ýmsum hætti og þyrfti í rauninni að gera betur miðað við þær hækkanir sem hafa orðið. Flokkur fólksins segir í dag: 400.000 kr. Þegar ég lét reikna þetta út þá náðum við niðurstöðu í þetta mál með því að hugsa sem svo að ef persónuafsláttur upp á 54.000 yrði hækkaður fyrir hina tekjuminnstu upp í 56.000, þá værum við komin að því marki sem við höfum verið að ræða og stefna að. Þetta myndi kosta ríkissjóð í heildina 53 milljarða en með vaski, hagrænum áhrifum af þessari innspýtingu í ráðstöfunarfé svo margra og öðru sem reiknaðist inn yrðu heildaráhrifin á ríkissjóð sirka 35 milljarðar. Það er ekki stór upphæð ef þetta næði fram að ganga. Þó að sú upphæð yrði uppfærð milli ára nær 400.000 kr. þá værum við í sjálfu sér að leysa ansi mörg vandamál með einni heildarlausn. Hvaðan fengjum við slíka peninga? Svarið er afar einfalt. Það er auðlindagjald sem nær yfir grænu uppspretturnar, alla orkuna sem úr iðrum kemur, úr fallvötnunum, og allan aflann úr sjónum sem við eigum hlutdeild í, sem við í raun eigum en njótum hlutdeildar í með veiðigjöldum sem óhjákvæmilega þurfa að hækka vegna þess að þau hrökkva ekki fyrir útgerðarkostnaði eftirlitsstofnana og stoðkerfa sjávarútvegsins. Þjóð sem aflar jafn mikils og íslenska þjóðin fer létt með að sjá um þessa tíund landsmanna sem er við fátækramörk að óbreyttu og búin að vera um árabil, hverra kjör eru upp á líf og dauða; hvort 60.300 kr. fáist til dýrasta mánaðar ársins með allri ekki bara tilkynningarskyldunni heldur tilfinningaskyldunni, gjafaskyldunni sem búið er að koma hér á dagskrá þannig að ekki verður frá vikist þegar um er að ræða maka, börn, barnabörn og annað slíkt. 60.000 kr. duga fyrir afar fáum og ódýrum gjöfum, ef nokkrum. Þær duga að líkindum fyrir hátíðarmáltíð fyrir sirka 6–8 manns með aðföngum. En látum það kyrrt liggja og segjum sem svo: Hér er alla vega ein leið til að endurskoða þetta kerfi þannig að við verði unað. Við erum tiltölulega fljót að finna út úr þessu, ná þessum peningum í hús og deila þeim út með þeim hætti sem best má gera með atfylgi Tryggingastofnunar og þeirra sem að þurfa að koma, en ég er á því að við björgum þessu núna fyrir alla þá sem þurfa að fá. Það vantar ekki mikið upp á miðað við það sem við erum að samþykkja hér, 1100 milljarða; 60.300 per öryrkja og til viðbótar u.þ.b. 120 millj. kr. fyrir þá sem gleymdust eða lentu þarna einhvern veginn utan borðs. Þá held ég að við getum gengið sátt að jólaborðum hvers og eins og sagt: Við gerðum okkar besta á árinu 2022, en frá og með árinu 2023 skulum við einsetja okkur að vera búin að koma þessu í horf svo fullur sómi verði að. Munum það að öryrkjar á Íslandi eru fjölmargir og u.þ.b. 40% glíma við það sem heitir andleg örorka. Þar eru kvíði og þunglyndi og alls kyns geðraskanir og vandamál, sem einu sinni voru feimnismál en eru það sem betur fer ekki lengur. Nú tölum við um það eins og hverja aðra flensu eða hvern annan sjúkdóm sem má glíma við. Rétt eins og öldrun sem er búið að skilgreina sem sjúkdóm af vísindamönnum úti í heimi, þá bregðast menn við því með stoðefnum, lyfjum, vítamínum eða hverju sem til þarf. Ástand heimsins í dag er þannig að þeir sem eru að glíma við kvíða eða þunglyndi eru sennilega fleiri en ella. Við bendum á Covid, stríðið í Úkraínu og þá óðaverðbólgu sem er í gangi, ekki bara hér heldur í heiminum öllum. Vonandi mun þetta ástand ganga yfir fyrr en seinna og við getum horft á lygnari sjó. Við eigum að einsetja okkur það við þessi bráðum áramót sem við stöndum andspænis, að láta þetta verða síðustu áramótin á Íslandi þar sem við erum að rífast um 60.000 kall til eða frá fyrir hópa sem eru augljóslega við endimörk þess að geta lifað hér af. Rísum undir því að vera velferðarsamfélag, ríkt samfélag og réttsýnt samfélag.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skelegga ræðu. Nú er hv. þingmaður tiltölulega nýr í þessu starfi eins og ég, eða alla vega er hann að koma inn aftur, mig minnir að hv. þingmaður hafi setið hér aðeins fyrr. Það virðist vera tvennt sem maður tekur eftir þegar maður er nýr hérna. Í fyrsta lagi að ef við leggjum til einhverjar breytingar á einhverju, við hv. þingmenn, er alltaf einhver heildarendurskoðun í gangi. Það virðist ekki skipta neinu máli hvaða kerfi við erum að gagnrýna eða benda á, það er alltaf í endurskoðun. Það virðist vera góð afsökun fyrir því að gera engar breytingar. Eins og hv. þingmaður sagði verður heildarendurskoðunin ekki í askana látin og við getum ekki borðað hana. Því er allt í lagi að eldra fólkið þurfi að bíða af því að það er bara verið að heildarendurskoða þetta. Kannski deyr nógu margt eldra fólk meðan við erum að heildarendurskoða þetta og við þurfum ekki að borga. Það er kannski það sem þeir eru að hugsa. Að sama skapi erum við að rekast á það, að ef við í stjórnarandstöðunni komum með einhverja hugmynd, jafnvel þótt hún sé alveg rosalega góð, þá má alls ekki samþykkja hana. Gott dæmi um þetta er næsta mál sem við erum að fara að tala um, hækkun frítekjumarks. Þetta var sko meiri vitleysan og þurfti að bíða heildarendurskoðunar þegar við ræddum þetta í fyrra, en allt í einu núna kom sama tillaga frá ríkisstjórnarflokkunum og þá er hún allt í lagi. Hvað finnst hv. þingmanni um svona vinnubrögð?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir sitt innlegg hér. Ég er þannig innréttaður að mér er sama hvaðan gott kemur. Það hefur hent marga úr minni stétt, tónhöfunda, að hafa samið lag og svo kemur allt í einu út lag sem er nauðalíkt því sem þú fluttir einhvers staðar á mannamóti, splunkunýtt lag. Þetta henti Halldór Laxness sáluga og Magnús Árnason. Þegar þeir voru á þriðja áratug síðustu aldar í Kaliforníu að koma lögum á framfæri þá fluttu þeir lag sem þeim þótti ákaflega hljómprútt og fagurt fyrir kunningjahóp sem var í sama geira. Sex mánuðum síðar heyrðu þeir þetta sama lag undir öðru höfundarnafni. Ég lít ekki á það sem alvarlegt höfundaréttarbrot þótt ég kæmi með hugmynd sem einhver annar myndi síðan taka og barna og leggja fram undir öðru nafni eða undir hatti annars flokks. Það sem skiptir mestu máli er að við getum orðið að gagni hér með sameiginlegum hugmyndum sem við köstum á milli okkar og ég myndi gleðjast mjög ef einhverjar af hugmyndum mínum eða Flokks fólksins eða þínum, hv. þingmaður, yrðu framlagðar samfélaginu til góðs og þeim sem mest þurfa á því að halda. Ekki myndi ég harma það þótt mitt eigið nafn kæmi þar hvergi við sögu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og mig langaði í seinna andsvarinu að skyggnast aðeins dýpra ofan í hlutina. Nú veit ég að hv. þingmaður var alla vega einu sinni jafnaðarmaður og þar er jú sú trú að við eigum að reyna að bæta lífsskilyrði þeirra sem verst eru sett í þjóðfélaginu. Það er nú líka einmitt það sem Flokkur fólksins stendur fyrir. Ég nefndi það í ræðu í gær, ef ég man rétt, að auðkýfingurinn Warren Buffet hefði einhvern tíma sagt eitthvað á þá leið að skattkerfið væri gallað ef ritarinn hans þyrfti að borga meiri skatta en hann sjálfur. Hv. þingmaður ræddi einmitt um í ræðu sinni að við þurfum að hækka það sem hinir verst settu í þjóðfélaginu fá, hvort sem það er með eingreiðslum, með því að borga 13. mánuðinn, hækka þennan lífeyri eða annað. Einhverjar leiðir þurfum við að fara og við þurfum að sækja fjármagn annars staðar frá til að borga fyrir slíkt. Mig langar að heyra frá hv. þingmanni hvort hann sé sammála þeim sem var einu sinni þriðji ríkasti maður heims, um að þeir sem eru ríkari eigi að borga stærri skerf og taka þátt í því að tryggja þennan jöfnuð fyrir þá verst settu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir sínar góðu og vitundarvekjandi spurningar hér. Einu sinni jafnaðarmaður, ávallt jafnaðarmaður. Skammstöfunin á jafnaðarmaður er JFM, nota bene. Ég er jafnaðarmaður með áherslu á einstaklingsframtak. Ég held þú gætir sagt að ég væri einstaklingshyggjumaður með ríkar tilhneigingar til félagshyggju og jafnaðarmennsku. Ég tel að svo sé farið um meginþorra Íslendinga. Við erum hér í nokkuð blönduðu hagkerfi. Við erum með sósíalíska hugsun að austan og kapítalíska að vestan og höfum verið mikið í Bandaríkjunum. Svo ég svari nú spurningunni þá er það auðvitað fráleit hugmynd að ritari Warrens Buffets greiði hærri skatt en hann. Skattkerfin eru mannanna verk, ófullkomin og í eilífri endurskoðun. Okkar hlutverk hér á þingi felst að mínu mati í því að fínstilla það sem fyrir er; verum stolt af því að vera ein af helstu vöggum lýðræðis og jafnaðarhyggju á hnattkúlunni. Ég minnist fornrar sögu af manni sem bar viðurnefnið kerlingarnefur. Hann stóð fyrir því í Skagafirði að smala saman hundruðum manna, kvenna og barna. Allir héldu að þeir væru að ganga til fagnaðar en harðindin voru svo mikil að það var í rauninni verið að grafa þessu fólki gröf, það átti að steypa öllum í gröfina út af harðindum og blankheitum. Sem betur fer hefur engin slík hugmynd komið fram á Íslandi síðan og kemur vonandi aldrei. Við skulum við sjá um hvort annað og passa að öllum líði vel á okkar góða landi.

Frú forseti. Í ljósi þeirra orða sem voru látin falla hér áðan um óheiðarleika þá langar mig að koma hingað upp og biðja okkur öll að gæta orða okkar, það fer alltaf betur á því. Að öðru leyti vil ég bara segja að forsætisráðherra talaði um þær fjárhæðir sem nefndar voru að óbreyttu kerfi, svo því sé haldið til haga. Þetta snerist um framsetningu á málinu, sérstaklega er varðaði barnabætur, og þess vegna er mikilvægt að það komi hér fram. Það má líka finna í grein á Vísi núna að hér var verið að tala um fjárhæðir að óbreyttu kerfi og við eigum að fagna því að við séum að breyta barnabótakerfinu þannig að fleiri geti notið.

Virðulegi forseti. Við erum hér að ræða eingreiðslu til öryrkja, jólabónus upp á 60.300 kr. og ber að þakka að það hafi náðst í gegn og sé núna komið í 3. umr. Inga Sæland hefur barist fyrir þessu í mörg ár og ég kom fyrst inn á þing í fyrra þar sem það náðist í gegn þá með miklu harðfylgi að bónus yrði greiddur þá. Nú stöndum við aftur í sömu sporum nema það verður að telja ríkisstjórninni það til tekna að nú brást hún fyrr við og ákvað að veita öryrkjum þennan jólabónus. Við erum samt ekki enn þá búin að ganga frá því. En það vantaði náttúrlega líka inn í þennan pakka ríkisstjórnarinnar fyrir öryrkja að huga að öldruðum. Ég ætla að koma aðeins betur að því á eftir. Við tölum stundum um það að Ísland sé besta landi í heimi. Hér hafa mjög margir það bara mjög gott, sem betur fer. Það ber að þakka og við eigum að vera ánægð með það. En við erum eitt ríkasta land í heimi og það er ekki í lagi að í þessu fámenna landi, við erum ekki nema eins og bara smáborg úti í heimi, að við getum ekki hugsað almennilega um okkur öll vegna þess að það er nóg til. Það fer ekkert á milli mála að það er nóg til. En við höfum búið hérna til þjóðfélag misskiptingar í stað þess að búa til þjóðfélag þar sem allir hafa það gott, kannski misgott. Ég get alveg sætt mig við að sumir hafi meira en aðrir en ég get ekki sætt mig við það að sumir lifi við fátækt. Það er allt annar hlutur. Við erum velferðarríki eða ég tel að við séum velferðarríki en ég vil meina að við séum svolítið laskað velferðarríki. Mig langar að vitna hérna í gamla grein: Við hjá Hagsmunasamtökum heimilanna, þar sem ég er formaður eins og kannski margir vita, höfum talað fyrir því í mörg ár að gera þurfi í raunframfærsluviðmið sem grunnlaun, tryggingar, bætur og atvinnuleysistryggingar yrðu miðaðar út frá, vegna þess að neysluviðmið sem notuð hafa verið til grundvallar eru ekkert annað en mæling á neyslu en hafa ekkert með það að segja hvað það kostar raunverulega fyrir fjölskyldur að lifa á Íslandi. Vegna þess að ef bara neysla er mæld og svo er bara deilt í það með einhverri tölu þá tekur það í sjálfu sér ekkert tillit til þess að ef þú átt bara 200.000 kr. þá eyðirðu bara 200.000 kr. þó að þú þyrftir að eyða 400.000 kr. Til skýringar þá felst munurinn á útreiknuðum neysluviðmiðum og raunframfærsluviðmiðum í því að annars vegar er miðgildi raunneyslu mælt út frá fyrirliggjandi gögnum frá Hagstofu Íslands en hins vegar er eðlileg raunframfærsla fundin út af sérfræðingum og er þá miðað við að skilgreina framfærsluþætti og þjónustu sem á að teljast fullnægjandi lýsing á hóflegri eða eðlilegri framfærsluþörf fjölskyldunnar af tiltekinni stærð á tilteknum stað og á tilteknum tíma. Ég er núna að vitna í bréf sem skrifað var af fyrrverandi formanni Hagsmunasamtaka heimilanna árið 2011 og ég ætla að halda áfram að vitna í þetta bréf. Vilhjálmur segir, með leyfi forseta: „Út frá skilgreindum framfærsluþáttum sem teljast uppfylla eðlilega framfærsluþörf er fundinn raunframfærslukostnaður. Raunframfærslukostnaður og lágmarksframfærsluviðmið unnin út frá þeim hafa um margra ára skeið verið opinber á öðrum Norðurlöndum, svo sem Danmörku, Svíþjóð og Noregi.“ Þegar Vilhjálmur Bjarnason, ekki fjárfestir, sem var formaður hagsmunasamtakanna, skrifaði þetta þá sat hann í Velferðarvaktinni fyrir hönd hagsmunasamtakanna. Hann kallaði fundina þar teboð dauðans þegar hann ræddi um þá vegna þess að hann var ekki alveg sáttur við hvernig tekið var á málinu. Hann hélt áfram og skrifaði, með leyfi forseta: „Ástandið á eftir að versna mikið ef við förum ekki að horfast í augu við vandann og gera það sem gera þarf og viljum við meina að það sé mikill dulinn vandi, t.d. vegna þess að fjármálastofnanir skrái vandann ekki rétt og séu ekki að gefa upp réttar tölur um fjárhagsvanda heimilanna. Má í því sambandi minnast á að það eru ekki til samræmdar tölur um þann vanda sem þó er hægt að mæla og frumvarp sem gefur leyfi til samkeyrslu gagn er kæft í nefnd þingsins. Þetta er ekkert annað en þöggun af verstu tegund sem kemur til með að bíta okkur illilega þegar hið rétta kemur í ljós og áhyggjur okkar í Hagsmunasamtökum heimilanna er að þá verði vandinn orðinn nánast óbærilegur fyrir allt of marga með öllu því slæma sem því fylgir.“ Þetta var skrifað 2011. Hér erum við 2022 og ég held að þessi orð hafi sýnt sig vera sönn; vandinn er orðinn nánast óbærilegur fyrir allt of marga með öllu því slæma sem því fylgir. Vilhjálmur heldur áfram og skrifar: „Eins og ég hef beðið um áður og talað um á fundum nefndarinnar þá fer fram á að inn í þessa skýrslu sem við eigum að skila af okkur séu eftirfarandi kröfur okkar í Hagsmunasamtökum heimilanna: 1. Að skorað sé á Alþingi að samþykkja strax frumvarp um rannsókn á fjárhagsstöðu heimilanna sem liggur fyrri og gerir það kleift að samkeyra upplýsingar frá lánastofnunum og öðrum um skuldavanda heimilanna. Þegar það er komið í gegn er fyrst hægt að fara að skoða skuldavanda heimilanna í samhengi og koma með góða greiningu á vandanum sem gefur aftur kost á því að bregðast rétt við vandanum og koma okkur út úr þessari stöðnun sem við erum í og sem er að stoppa þjóðfélagið ef ekkert verður að gert. 2. Að við förum fram á að Alþingi setji strax lög um raunframfærsluviðmið en út frá því má svo finna út lágmarksframfærsluviðmið og því sé rækilega komið til skila í skýrslunni að það sé ekki bara skuldavandi sem fólk á við að etja heldur líka launavandi sem felst í því að grunnlaun eru of lág miðað við raunframfærslukostnað eins og sýnt hefur verið fram á t.d. með mælingu Velferðarráðherra á rauneyðslu sem kallað var neysluviðmið. Einnig hefur þetta komið fram í fjölmörgum greinum og skýrslum undanfarið og má þar t.d. nefna skrif Hörpu Njáls og talsmanns neytenda og að okkar mati kemur þetta ennþá betur í ljós þegar samkeyrsla á fyrirliggjandi gögnum verður leyfð, samanber lið 1 hér fyrir ofan.“ Núna 11,5 ári síðar hafa raunframfærsluviðmið ekki enn verið reiknuð út. Ef við myndum gera það þá kæmi strax í ljós að tekjur margra duga engan veginn til framfærslu og að við erum búin að dæma þá sem eru veikir, svo veikir að þeir lenda á örorku eða eru komnir á efri ár, kannski eftir hafa allt lífið verið annaðhvort á örorku eða lágum launum, við erum að dæma þetta fólk til fátæktar. Það er harður dómur fyrir það eitt að hafa ekki fulla heilsu eða fyrir það eitt að eldast eftir að hafa ekki borgað í lífeyrissjóði og verið á vinnumarkaði. Ef við skoðum framfærslureiknivél umboðsmanns skuldara kemur í ljós hversu alvarleg staðan er vegna þess að samkvæmt henni kostar framfærsla einstaklings 195.000 kr. fyrir utan allan húsnæðiskostnað. Það að lifa, bara það að draga andann, kostar 195.000 kr. Ef við bætum húsaleigu við það upp á 230.000 þá kostar það 425.000 fyrir þennan einstakling að lifa. Við vitum það öll að hér eru þúsundir sem hafa minni tekjur en það. Örorkubætur eru langt undir því og ég veit ekki alveg hvort lægstu laun nái þessu. En ef viðkomandi er að borga 320.000 í leigu, eins og t.d. hún Brynja, sem fjallað hefur verið um í fjölmiðlum, þá þarf þessi einstaklingur 515.000 kr. til að standa straum af lágmarksframfærslu sinni. Ég minni á að Brynja hefur 320.000 kr. til ráðstöfunar á mánuði. Hér höfum við þurft að berjast fyrir jólabónusnum upp á 60.000 kr. Það þurfti að berjast í fyrra og ég veit að það þurfti að berjast í nokkur ár þar á undan. Við náðum árangri núna að hluta, þ.e. öryrkjar fá núna þennan jólabónus, þessa eingreiðslu, en aldraðir, sem eru jafnvel í enn verri stöðu, fá hana ekki. Það er rosalega alvarlegur hlutur. Það er rosalega sorglegt að horfa á að við séum tilbúin til að láta eins og þessi vandi sé ekki til, vegna þess að það hlýtur eiginlega að vera það sem þingheimur er að gera, að hann trúi ekki að þessi vandi sé til þegar hann hafnar því að borga eða að láta aldrað fólk sem lifir í sárri fátækt fá 60.000 kr., reyndar 60.300 samkvæmt frumvarpi ríkisstjórnarinnar. Mig langar líka að minna á að það eru 11 aðrir mánuður í árinu þar sem tekjur þessa hóps, hvort sem er öryrkjar eða aldraðir, duga engan veginn til. Þeir þurfa þessar 60.000 kr. í hverjum einasta mánuði. Þannig að það er alltaf svolítið súrrealískt að við skulum í alvöru vera að þrasa um það hvort þetta fólk, sem hefur það verst af okkur öllum, eigi að fá þessar 60.000 kr. einu sinni á ári. Ég held líka að við megum alveg velta fyrir okkur áhrifum þess að búa við þessa stöðu viku eftir viku, mánuð eftir mánuð, ár eftir ár, að sjá aldrei fram úr neinu, að sjá aldrei fram á bjartari tíma. Hvaða áhrif hefur það á andlega heilsu? Hér hefur oft verið rætt að Íslendingar eigi met í alls konar geðlyfjanotkun, við erum þunglynd og ég man ekki hvað hefur verið talað um og það er mikill vandi meðal barnanna okkar þar sem kvíði og ýmislegt annað er að plaga þau í miklu meira mæli en við höfum nokkurn tímann séð. Hvaða áhrif hefur það á einstaklinga að búa við svona aðstæður alltaf? Ég hef persónulega aldrei upplifað það að eiga ekki mat á borðið fyrir börnin mín. Ég hef aldrei upplifað það og þakka bara fyrir að hafa aldrei þurft að upplifa það. En ég hef upplifað ógn yfir heimili mínu, sem var yfir mér í 11 ár, þar sem ég beið eftir að bréfið kæmi um að núna væri komið að næstu fyrirtöku eða núna yrði byrjað aftur eða hvernig það var. Í rauninni má segja að ég hafi alla vega í 11 ár verið svona þremur mánuðum frá því að þurfa að flytja, alltaf. Það étur mann að innan. Ég gat samt gleymt því inn á milli af því að jú, ég hafði alltaf nóg að bíta og brenna og stundum fengum við smá hlé, ef svo má segja, þ.e. við gátum gleymt þessu inn á milli á meðan við fengum frið kannski í einhverja mánuði. Þetta var samt alltaf þarna, alltaf, og þetta étur mann að innan. Ég hafði þó alltaf þá von, gat alltaf haldið í þá von, ég trúði því bara að réttlætið myndi ná fram að ganga. En ef ég er t.d. öryrki og það er ekkert annað fram undan en það, aldrei, hvað verður þá um vonina? Hvað verður þá um það að hafa eitthvað til að halda í, sem sagt bara von um betri tíma? Vegna þess að ég veit að von um betri tíma hélt í mér lífinu. Ég held að við þurfum að fara að hugsa þessi mál á öðrum grunni en þeim að koma með einhverja reddingu eins og við séum eins og jólasveinar í desember með 60.000, sem er frábært. Ég þakka virkilega fyrir að við fengum það í gegn, en engu að síður eru 11 aðrir mánuður í árinu og við þurfum virkilega að hugsa um okkar minnstu bræður og systur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir eldræðu sína hér. Mig langar að byrja á því að tala um eitt sem hv. þingmaður nefndi nokkrum sinnum í ræðu sinni og það er þetta framfærsluviðmið, hversu mikið er reiknað með að þú þurfi til að lifa af mánuðinn. Einhvern veginn virðist vera eins og það sé í rauninni ekki til neitt eitt viðmið. Það er ákveðið viðmið sem sveitarfélögin nota til að ákveða hvort þú uppfyllir skilyrði um fjárhagsaðstoð og svo er viðmið um það ef þú ætlar að sækja um dvalarleyfi hér til að vinna t.d., kemur frá EES/EFTA, þá þarftu að sýna fram á að þú sért nú alla vega með lágmarksframfærslu. Svo ef þú ert erlendur sérfræðingur, ef ég man rétt, þarftu að sýna fram á að þú sért með a.m.k. milljón á mánuði til þess að geta komið hingað. Allar virðast þessar tölur vera úr lausu lofti gripnar og eins og kemur fram virðist ekki gert ráð fyrir því t.d. að þú þurfir að eiga eða leigja þak yfir höfuðið. Þær tölur sem ég hef séð um lágmarksframfærslu eru upp á 270.000 en miðað við hvernig leigumarkaðurinn er í dag þá áttu ekki fyrir mikið öðru en bara vatninu úr krananum þegar þú ert búinn að borga þetta. Þurfum við ekki að setja alvöruviðmið sem eru byggð á raunveruleikanum, hv. þingmaður?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir andsvarið. Já, það er ekki til framfærsluviðmið, það er bara til neysluviðmið. Það er í rauninni ekki til framfærsluviðmið sem er opinbert. Ég man eftir því, og ég held að ég fari örugglega rétt með, að þegar Vilhjálmur var á velferðarvaktin var honum hreinlega sagt að það væri of dýrt fyrir ríkið að finna út raunverulegt framfærsluviðmið af því að þá yrði að hækka allar bætur það mikið. Við höfum notað það. Þetta er eitt af fimm meginmarkmiðum hjá Hagsmunasamtökum heimilanna, að allir eigi rétt á að lifa því sem við köllum hófsömu og mannsæmandi lífi. Það spyrja margir hvað sé hófsamt og mannsæmandi líf. Það þýðir náttúrlega að þú átt húsaskjól. Þú hefur efni á að taka frí. Þú getur komið börnunum þínum í tómstundir. Það er enginn að tala um einhvern bilaðan lúxus eða neitt þannig en kannski bara það að lifa ekki við stöðugar fjárhagsáhyggjur. Við erum einhvern veginn að byggja upp þjóðfélag þar sem allir lifa, alla vega þeir sem eru með meðaltekjur og minna, með stöðugar fjárhagsáhyggjur. Það getur ekki verið gott. Við vitum það alveg að hér er á sama tíma fólk sem lifir í vellystingum praktulega og getur leyft sér hvað sem er og það er ekki til í að láta neinn spón úr sínum aski fyrir þá sem minna hafa. Það er staðan og það fólk virðist almennt vera varið út fyrir gröf og dauða af ríkisstjórninni og ekki bara af þessari ríkisstjórn heldur alla vega öllum ríkisstjórnir frá hruni og örugglega þótt lengra væri leitað.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið, athyglisvert svar. Kannski hefur ríkisstjórnin hreinlega ekki efni á því að vita hvað það kostar fólk að lifa en kannski væri ágætt að þau vissu það. En mig langaði aðeins að ræða við hv. þingmann um þessa aðferðafræði sem ríkisstjórnin virðist nota, að koma alltaf hérna í desember og segja: Já, við erum kannski til í að spá í einhverja svona desemberuppbót eða bónus, já, kannski. Nota þetta, sem er fjármagn til verst setta hópsins í landinu, sem einhvers konar samningsatriði í þinglokum og annað. Þau voru þó alla vega aðeins fyrr í þessu ár og komu með þetta sem eigin tillögu, ekki okkar, að öryrkjar fengju þennan bónus, fengju þessa eingreiðslu. Að hún sé ekki bara hluti af kerfinu, að við þurfum að vera að eyða tíma hér á þinginu bara til að gera þetta að hluta af einhverri samningsstöðu ríkisstjórnar gagnvart stjórnarandstöðu - mér finnst bara svo ómannúðlegt að nota slíka hluti sem eru tengdir þeim sem minnst mega sín, í samningum. Rífumst um það hvað ríkasta fólkið á að borga eða um veiðigjöldin eða eitthvað slíkt. Mér finnst hrikalega ómannúðlegt að nota þetta sem hlut í samningaviðræðum.

Virðulegi forseti. Ég er bara algerlega sammála hv. þingmanni Gísla Rafni Ólafssyni. Þetta er til háborinnar skammar. Við eigum ekki að þurfa að ræða þetta hérna hvert einasta ár. Þetta var í rauninni ekki að frumkvæði ríkisstjórnarinnar, Inga Sæland var búin að leggja þetta fram, bæði náttúrlega núna og líka nokkur árin á undan, alla vega fimm sinnum held ég að hún hafi gert þetta. En við fögnum því að ríkisstjórnin hafi tekið undir þetta. En þetta er alveg rétt, við ættum núna t.d. að vera að setja þetta í fjárlögin fyrir 2023. Núna ættum við að vera að ræða um eingreiðslu til öryrkja í desember á næsta ári. Það á ekkert að þurfa að fara fram einhver umræða um þetta á Alþingi í hvert einasta skipti. Eins og ég sagði áðan þurfa öryrkjar þessa greiðslu hvern einasta mánuð. Hvað varðar þá verst settu í samfélaginu er það alveg rétt sem hv. þingmaður sagði, að við ættum frekar að vera að rífast um og ræða hversu mikið þeir sem mest hafa leggja til samfélagsins heldur en að við séum að ræða hversu lítið við getum sloppið með að láta þá verst stöddu hafa. Þetta er röng forgangsröðun og við þurfum að breyta þessu. Ég held að við ættum núna, eins og ég segi, að vera að ræða jólabónus næsta árs. Ég reyndar nefndi það í efnahags- og viðskiptanefnd í morgun með óformlegum hætti að í rauninni hefðum við átt að gera það en það var aðeins of seint í rassinn gripið hjá mér að koma því á framfæri.

Forseti. Hér kom hv. þingmaður og formaður fjárlaganefndar áðan, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, og var að verja hæstv. forsætisráðherra og tala um að forsætisráðherra væri að bera saman óbreytt kerfi. En það er vandamálið, það þarf að breyta kerfinu á hverju ári til að halda í við verðlagsþróun og launaþróun til að fleiri og fleiri skerðist ekki. Ef engu er breytt þá skerðast fleiri og fleiri út úr kerfinu af því að upphæðirnar hverfa bara í rauninni. Í fjárlögum 2021 er gert ráð fyrir rétt tæpum 14 milljörðum á verðlagi 2021 í barnabætur árið 2023. Það eru settir rétt tæpir 14 milljarðar í fjárlög 2023, núna. En með þessum breytingum o.s.frv. sem er verið að kynna - við vitum ekki alveg heildarupphæðina en hún lítur út fyrir að vera í rauninni nákvæmlega verðlagsuppfærð miðað við upphæðina sem var gert ráð fyrir í fjárlögum 2021. Við erum að tala um óbreytt kerfi. Við erum bara að tala um þessar nauðsynlegu kerfisbreytingar sem þarf að gera til að viðhalda þeirri upphæð sem ríkisstjórnin var búin að segja okkur að ætti að fara í barnabætur árið 2021. 

Virðulegi forseti. Ég held að það sé full ástæða til að ræða betur í þessum sal þessa barnabótabarbabrellu sem ríkisstjórnin býður okkur upp á. Það kom fram í máli stjórnarliða í gær að þau hygðust auka fjárheimildir til barnabóta og að þær yrðu auknar meira en fram hefur komið í breytingartillögum stjórnarandstöðunnar. Af þeim sökum drógu þingmenn stjórnarandstöðunnar breytingartillögur um barnabætur til baka. Nú liggur hins vegar fyrir að á samningstíma þeirra kjarasamninga sem náðust í gærmorgun munu barnabætur aðeins hækka um 600 millj. kr., þ.e. á fjárlagaárinu 2023, sem er umtalsvert minna en allar þær breytingartillögur stjórnarandstöðunnar sem lutu að barnabótum kváðu á um. Að því sögðu kalla ég eftir frekari umræðu um þetta. Ég minni líka á undir þessum lið að Alþingi á enn eftir að klára umræðu 

Virðulegi forseti. Varðandi þetta mál. Hv. formaður fjárlaganefndar kom hér upp í ræðu og vísaði á vefinn visir.is og í grein hæstv. forsætisráðherra þar. Ég tók eftir því í gær að það var stjórnarandstöðuflokkur sem dró til baka breytingartillögur sínar eftir ræðu hæstv. forsætisráðherra um að það væru hærri tillögur frá ríkisstjórninni. Svo sé ég það að jú, það er vissulega rétt en í greininni er talað um óbreytt kerfi. Það er talað um einföldun barnabótakerfisins og að það eigi að draga úr skerðingum og taka út samtímagreiðslur, þ.e. greiðslur innan fjögurra mánaða. Ég spurði nú að þessu: Ef við ætlum að draga úr skerðingum, hvað mun það kosta? Hvað á að draga úr skerðingunum um margar milljónir? Það kom ekki fram. Við fengum engar upplýsingar um það. 

Forseti minni á afar takmarkaðan ræðutíma undir þessum lið.

Virðulegi forseti. Það styttist nú í að við tökum 3. umr. fjárlaga þar sem við tökum efnislega umræðu um þessi mál. Það sem ég vildi koma upp hér áðan um og leiðrétta er að hæstv. forsætisráðherra sagði í sínu máli, það kom fram í tilkynningu frá Stjórnarráðinu, á fundi ríkisstjórnarmeirihlutans í gær þegar verið var að tala um fjárhæðir að þær væru að óbreyttu kerfi og það er mikilvægt að halda því til haga. Sannarlega verður fjárhæðin ríflega 14,5 milljarðar á næsta ári og 16 milljarðar árið 2024. Að óbreyttu kerfi hefðu það orðið tæpir 11 milljarðar á næsta ári. Ég tek undir að það hefði mátt koma breytingartillaga inn fyrir 2. umr. fjárlaga þar sem fyrirséð var að upphæðin yrði ekki meiri að óbreyttu kerfi. Það hefði verið hreinlegra að mínu mati. En engu að síður þegar við erum að vitna hér til orða fólks þá verðum við að hafa þau rétt og 5 milljarðar frá óbreyttu kerfi er rétt.

Virðulegi forseti. Það gladdi mig mjög að sjá hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur koma hingað upp af því ég ætla einmitt að hvetja stjórnarliða til að koma hingað og taka efnislega umræðu um þetta mál. 

Forseti. Við erum hérna af því að forseti áminnti hv. þm. Jóhann Pál Jóhannsson þegar hann sagði að hæstv. forsætisráðherra hefði verið óheiðarlegur í framsetningu sinni á hækkun til barnabóta. Það er ástæðan fyrir því að við erum hérna, við erum að útskýra mál okkar. Þetta er rétt framsetning hjá hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni. 

Þögn í hliðarsal.

- þetta er óheiðarleg framsetning þar sem já, tæknilega séð er þetta 5 milljarða hækkun einhvern veginn frá núverandi stöðu, 

Þingmaðurinn hefur orðið.

- þar sem áður var búið að lofa tæpum 14 milljörðum í fjárlögum 2021, verðlagsuppfært eru það tæpir 16 milljarðar. Núna fáum við einhverja allt aðra upphæð en ef við tökum einmitt verðmiðann af þá sést gamla verðið upp á 16 milljarða. Það er hærri upphæð þannig að það er óheiðarlegt af hæstv. forsætisráðherra að segja að það sé einhver hækkun í gangi. Það er röng framsetning. Það er blekking.

Virðulegur forseti. Ég vil taka fram að ég var ekki að vitna í nein orð, ég var bara að lesa upp úr grein forsætisráðherra um að þetta væru 5 milljarðar en að óbreyttu kerfi. Það kemur svona í lokin. Þetta er smá blekkingarleikur greinilega, að fá fólk til að halda að það sé verið að hækka og þau séu með hærri bætur en aðrir stjórnarandstöðuflokkar. Það sem ríkisstjórnin ætlar að gera eða heldur að hún sé að gera er að einfalda barnabótakerfið og efla stuðning við barnafjölskyldur. Þetta kom fram á fundi með fjármálaráðuneytinu í morgun. Fjölskyldum sem njóta stuðnings verður fjölgað um 2.900. Við fengum ekki nægileg svör hvað þetta varðar. Er verið að fjölga? Ég vil meina að það sé verið að koma í veg fyrir að þessar 2.900 fjölskyldur detti út úr kerfinu. Það er ekki verið að fjölga heldur verið að halda fjölskyldum inni í kerfi sem þær hefðu annars dottið út úr. Þessi efling, að dregið verði úr skerðingum og jaðarskattar af völdum barnabóta lækkaðir - það eru engar upplýsingar um fjárhæðina á því þegar á að draga úr skerðingunum. 

Forseti minnir aftur á afar takmarkaðan ræðutíma.

Virðulegi forseti. 13 milljarðar og 965 millj. kr. Þetta eru þær fjárheimildir sem gert hefur verið ráð fyrir á hverju ári næstu árin til barnabóta. Þetta er ákvörðun sem þegar liggur fyrir af hálfu ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans, að barnabæturnar eigi að þróast svona næstu árin. Í gær kom fram í máli hæstv. forsætisráðherra, um atkvæðagreiðslu um fjárlögin, að ríkisstjórnin ætlaði að styðja betur við barnafólk og einfalda kerfið. Nokkrar þeirra breytingartillagna minni hlutans, sagði hún, sem liggja frammi miða að þessu sama marki. Sumar þeirra ganga skemur en ríkisstjórnin hefur boðað og því mun ríkisstjórnarmeirihlutinn fella þær tillögur minni hlutans. Þetta er það sem hér kom fram í ræðu hæstv. forsætisráðherra. Áður hafði komið fram að ríkisstjórnin stefndi að því að hækka barnabætur meira en stjórnarandstaðan hefði lagt til. Af þessum sökum dró stjórnarandstaðan breytingartillögur sínar til baka.  
            

Enn minnir forseti á afar takmarkaðan ræðutíma.

Herra forseti. Í fjárlögum fyrir árið í ár, fyrir árið 2022, var samþykkt á Alþingi að verja 13.965.000 milljónum kr. í barnabætur. Nákvæmlega sama upphæð var í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2023 og var einnig samþykkt hér í þessum sal. Það hlýtur því a.m.k. að kallast blekkingaleikur þegar ríkisstjórnin, hæstv. forsætisráðherra og fleiri hæstv. ráðherrar segja: Við ætlum núna að hækka barnabætur um 5 milljarða á tveimur árum, að fara sem sagt úr 13.965.000 milljónum í 16 milljarða. Ég veit ekki með þig, forseti, en með einföldum frádrætti hljótum við að sjá að það eru ekki 5 milljarðar. Það eru 2 milljarðar.  
            

Virðulegur forseti. Aðeins að fundarstjórn forseta. Hér virðist fólk komið í 3. umr. fjárlaga undir liðnum um fundarstjórn forseta. Ég hvet til þess, við vitum öll að það þarf að afgreiða hér fjárlög fyrir jól, að við drífum okkur áfram með dagskrána og förum í 3. umr. um fjárlögin hið fyrsta. Við vitum að við verðum að gera það fyrir áramót. Mig langar líka að benda á það hér að þegar beðið var um orðið út af fundarstjórn þá vorum við að ræða eingreiðslur, almannatryggingarnar, mál sem allt varð vitlaust út af í þingsal, að það væri ekki örugglega efst á listanum, eitthvað sem við ætluðum öll að sameinast um að afgreiða hið fyrsta.  Virðulegur forseti. Er ekki kominn tími til að við hættum þessum skrípaleik, tökum umræðuna um það sem raunverulega skiptir máli og afgreiðum það hér út, þjóðinni allri til heilla?

Varðandi athugasemdir um það að hér eigi sér stað einhver efnisleg umræða undir liðnum um fundarstjórn forseta þá hefur forseti jú heyrt fólk ræða efni máls enda tengist umræðan áminningu sem þingmaður fékk vegna staðhæfinga sem voru viðhafðar í ræðustól. Það er, að mati forseta, eðlilegt að þingmenn komi ólíkum sjónarmiðum varðandi efni þess máls á framfæri, eins og t.d. formaður fjárlaganefndar gerði hér áðan og mun mögulega gera aftur núna þegar hún tekur til máls um fundarstjórn forseta síðara sinni.

Virðulegi forseti. Tillögur ríkisstjórnarinnar sem voru samþykktar við 2. umr. í gær í barnabætur voru um 14 milljarðar, það er hárrétt eins og hér hefur komið fram, svo að við höldum áfram þessum hártogunum. Gerð var tillaga um 3 milljarða að óbreyttu kerfi. Tillögur Samfylkingarinnar og Viðreisnar höfðu ekki í för með sér breytt kerfi, breytt fyrirkomulag, 

Það er rangt …

Reiknum okkur bara að sömu niðurstöðu.

Þetta snýst um fjárheimildir.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði að koma hingað upp til að minna hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur á það að hér eru umræður að eiga sér stað um mjög mikilvægt málefni. Við erum að tala um eingreiðslu öryrkja sem var komið á í fyrsta skipti í fyrra. Þetta er rosalega mikilvægt mál sem okkur er öllum umhugað um enda er enginn ágreiningur um það sem við erum að tala um.  
            

Hljóð í hliðarsal, takk.

Virðulegi forseti. Það er réttur sem er tryggður öllum þingmönnum í þingskapalögum að geta átt samtal um öll mál sem eru afgreidd hér á Alþingi. Við lærum að löggjafarvaldið sé æðsta valdið og að það samþykki öll lögin. En hvers konar kerfi er það ef við eigum ekki efnislegar og stórar og miklar umræður um það sem hér fer í gegn og það sem við samþykkjum sem verður síðar notað í greinargerð sem lögskýringargagn? Bara af því að það er búið að banna stjórnarliðum að eiga samtöl og taka til máls í liðum hér til þess til að 

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða eingreiðslu til öryrkja og endurhæfingarlífeyrisþega og það er flott. Þetta er bara besta mál. En það sem við erum að reyna að koma fólki í skilning um eru þessir eineltistilburðir hvað eftir annað þar sem við tökum út ákveðinn hóp. Jú, við erum að gera vel við hann, en af hverju skiljum við þá eftir verst settu ellilífeyrisþegana? Hvaða rök getum við gefið fyrir því að skilja eftir fólk sem er jafnvel verr statt en öryrkjar? Einu rökin sem ég hef heyrt fyrir því eru að það gætu verið þarna inni einhverjir sem eiga ríkan maka eða einhverjar svona fáránlegar ástæður sem bara virka ekki. Þess vegna verðum við líka að koma því að að við erum að berjast fyrir alla sem eru í slæmri stöðu og við viljum helst að allir fái. Hættum að vera alltaf að skilja einhverja eftir. Tökum utan um þá allra verst stöddu. 

Herra forseti. Ég get ekki orða bundist yfir orðum hv. formanns fjárlaganefndar. Mér finnst varnir stjórnarliða aumar þegar þeir eru að reyna að verja þann blekkingarleik sem ríkisstjórnin og stjórnarliðar halda uppi. Það að við í Samfylkingunni höfðum ætlað að bæta við 3 milljörðum kr. inn í barnabótakerfið til að fleiri fjölskyldur fengju barnabætur, og þar eru fleiri krónur einnig - vitaskuld ef þingið hefði samþykkt þær tillögur, og kannski fá þau tækifæri til þess við 3. umr., þá hefðum við komið með breytingartillögu í bandormi til að breyta skattalögum til þess að breyta viðmiðum. Auðvitað. Annars hefðu þessir 3 milljarðar ekki getað farið til fleiri barnafjölskyldna. Mér finnst - nei, nú ætla ég að passa mig, forseti, að segja ekki eitthvað sem kallar á áminningu.

Virðulegi forseti. Ég tel að þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007 (eingreiðsla), sé mikilvægt mál og ég styð það heils hugar. Það er mikilvægt að þeir sem eiga rétt á greiðslu örorkulífeyris, skv. 18. gr., og endurhæfingarlífeyris, skv. 7. gr. laga um félagslega aðstoð, á árinu 2022 fái eingreiðslu að fjárhæð 60.300 kr. Þetta er mjög mikilvægt réttlætismál. Í fyrra var þessi fjárhæð til öryrkja 53.000 kr. eingreiðsla og hér er um tekjulægsta hóp samfélagsins að ræða. Það er einnig tekið fram í frumvarpinu að hafi lífeyrisþegi fengið greiddar bætur hluta úr ári skuli eingreiðslan vera í hlutfalli við greiðsluréttindi hans á árinu. Þessi eingreiðsla skal innt af hendi eigi síðar en 31. desember og skal ekki teljast til tekna greiðsluþega og ekki leiða til skerðingar annarra greiðslna. Það er því mikilvægt að við afgreiðum þetta mál nú fyrir áramót svo að við getum komið þessum greiðslum til skila. Þetta er breytingartillaga. Upphaflega var í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið í ár gert ráð fyrir 650 millj. kr. í einskiptisframlag til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega og þá var miðað við að greiðslurnar væru 27.772 kr., eingreiðslur til einstaklings sem hefur verið með réttindi allt árið. Hér er verið að bæta í og meira en tvöfalda þessa fjárhæð. Hún fer úr 27.772 kr. upp í 60.300 kr. og miðast líka við hlutfall, þ.e. ef öryrki hefur bara fengið hlutabætur á ári fái hann greitt í hlutfalli við greiðsluréttindin. Formaður Flokks fólksins, hv. þm. Inga Sæland, lagði til breytingartillögu þessa efnis við frumvarp til fjáraukalaga sem fór inn í fjárlaganefnd og við getum sagt að þetta sé barnið sem varð til úr því, úr þeirri baráttu. Vissulega hefur Öryrkjabandalagið líka bent á þetta og fleiri hagsmunasamtök en þetta er sama tala, 300 kr. hærri, en breytingartillaga hv. þm. Ingu Sæland, formanns Flokks fólksins, hljóðaði upp á. Í frumvarpinu segir: „Með frumvarpi þessu er lagt til að kveðið verði á um það í ákvæði til bráðabirgða að eingreiðslan skuli ekki teljast til tekna greiðsluþega, og teljist þannig skattfrjáls, og að hún skuli ekki leiða til skerðingar annarra greiðslna.“ Hér kveður við nýjan tón þar sem örorkubætur hafa í dag verið skertar vegna atvinnutekna, vegna lífeyrisgreiðslna og annarra tekna úr séreignarsjóðum til öryrkja. Það er mjög mikilvægt að þetta er skatta- og skerðingarlaust, eins og hér var sagt og eins og það heitir á góðri íslensku. Ég held að þetta mál muni hljóta farsælan endi hér í þinginu þó svo að við viljum tala um það eins og önnur mikilvæg mál. Þessi breyting er vonandi komin til að vera, að öryrkjar, sem eru tekjulægsti hópur samfélagsins, fái þessa eingreiðslu í framtíðinni. Ég get þó ekki stillt mig um það - eins og þessi tillaga er góð og mikilvæg - að nefna að hópur fólks, sem var undir 67 ára aldri í fyrra, fékk 53.000 kr. í eingreiðslu i fyrra. Það fólk er í dag orðið 67 ára gamalt, einu ári eldra en í fyrra eins og við öll. Við verðum öll einu ári eldri með hverju árinu sem líður, svo einfalt er það. Þeir einstaklingar sem hafa náð 67 ára aldri fá ekki þessa eingreiðslu. Þeir öryrkjar sem fengu rúmar 53.000 kr. í fyrra fá ekki þessar 60.300 kr. í ár. Af hverju? Jú, af því að þetta fólk átti afmæli á árinu og varð 67 ára. Það þýðir, skv. 17. gr. laga um almannatryggingar, að fólk fer af örorkubótum og fær ellilífeyrisbætur, verður ellilífeyrisþegar. Þessi hópur fær ekki bætur, fær ekki eingreiðslur og það er mjög sorglegt. Þetta er allra tekjulægsti hópurinn. Þegar þú ferð af örorkubótum yfir á ellilífeyrisbætur, verður ellilífeyrisþegi, þá lækka bæturnar þínar. Formaður Flokks fólksins, hv. þm. Inga Sæland, hefur komið með breytingartillögu, sem við greiddum atkvæði um í gær, um eingreiðslur til aldraðra. Af hverju? Af því að það þarf að vera sanngirni milli þess fólks sem er yngra en 67 ára og eldra en 67 ára. Nú verðum við öll einu ári eldri með hverju árinu sem líður en það er algerlega óásættanlegt að öryrkjar sem eru orðnir 67 ára fái ekki þessa eingreiðslu eins og þeir sem eru einu ári yngri. Það er mjög ósanngjarnt og það eru engin rök fyrir því. Það má meira að segja halda því fram að meiri rök séu fyrir því að ellilífeyrisþegar, þeir sem eiga rétt á greiðslu ellilífeyris, eigi að fá þessa eingreiðslu vegna þess að þeir eru verr settir en hinir. Þetta er fátækasti hópur samfélagsins, bæði öryrkjar og jafnvel líka konur sem hafa ekki greitt í lífeyrissjóð á lífsleiðinni, verið heimavinnandi, alið önn fyrir heimili og börnum. Þetta fólk hefur engan rétt í lífeyrissjóði, sama og engan, ekki nema hafa farið hluta af starfsævinni út á vinnumarkaðinn. Þá er mikilvægt að við tökum utan um þennan hóp, bæði öryrkja sem eru 67 ára og líka þann hóp sem eingöngu lifir á almannatryggingabótum, fær eingöngu bætur. Þetta er tekjulægsti hópur samfélagsins, allra tekjulægsti hópur samfélagsins. Það sem meira er, ef öryrkjar fara út á vinnumarkaðinn verða þeir fyrir hinni margræddu tekjuskerðingu. Í fyrra var frítekjumark fyrir aldraða hækkað í 200.000 kr. sem var mjög vel, það var mjög gott. En Flokkur fólksins og aðrir stjórnarandstöðuflokkar voru með tillögu um að þetta næði líka til öryrkja. Því höfnuðu ríkisstjórnarflokkarnir. Af hverju veit ég ekki. Þeir höfnuðu því að hækka frítekjumark í fjárlagaumræðunni í fyrra upp í 200.000 kr. Það er svona að vera í minni hluta, þetta situr í manni. En nú í ár koma ríkisstjórnarflokkarnir og eru með breytingartillögu um það að öryrkjar fái hækkun frítekjumarks upp í 200.000 kr., sama tillaga og stjórnarandstöðuflokkarnir og Flokkur fólksins voru með í fyrra er komin fram hjá þingmeirihlutanum og það hefur ekkert breyst. Það eina sem hefur breyst í lífinu og tilverunni er það að 12 mánuðir hafa liðið. Við fögnum því að sjálfsögðu að ríkisstjórnarflokkarnir taki undir tillögu Flokks fólksins og stjórnarandstöðuflokkanna um 200.000 kr. frítekjumark, það er mjög mikilvægt. Nú erum við líka með tillögu. Tillagan í fyrra var samþykkt frítekjumark fyrir aldraða, 200.000 kr., en því var hafnað að sama tillaga næði til öryrkja, sem kemur núna, það er gott. Sú tillaga sem hér er til umræðu verður eiginlega, sé allrar sanngirni gætt, að ná líka til þeirra sem hafa óskertan ellilífeyri almannatrygginga, að þeir fái líka eingreiðsluna, að þeir sem eru orðnir 67 ára og eldri fái líka eingreiðsluna. Það er það sem þetta snýst um. Það eru nákvæmlega sömu forsendur fyrir því, nákvæmlega sömu rök. Þetta er sami hópurinn, bara einu ári eldri. Allir sem hér eru inni og eru að hlusta vita að fólk verður einu ári eldra með hverju árinu sem líður, það er eina breytingin. Því eldri sem maður er finnur maður lítinn mun á árunum, sérstaklega þegar maður er kominn á miðjan aldur. Ég get ekki skilið að við séum ekki að veita eingreiðslu til hópsins yfir 67 ára aldri. Breytingartillaga formanns Flokks fólksins, hv. þm. Ingu Sæland, við frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar (eingreiðsla), er eftirfarandi, með leyfi forseta: „Við 1. gr. bætist nýr liður, svohljóðandi: Við ákvæði til bráðabirgða í lögunum bætist nýr töluliður, svohljóðandi: Þeir einstaklingar sem eiga rétt á greiðslu ellilífeyris skv. 17. gr. á árinu 2022 og hafa óskertan ellilífeyri almannatrygginga skulu fá eingreiðslu að fjárhæð 60.300 kr. Hafi lífeyrisþegi fengið greiddar bætur hluta úr ári skal eingreiðslan vera í hlutfalli við greiðsluréttindi hans á árinu. Eingreiðsla þessi, sem skal innt af hendi eigi síðar en 31. desember 2022, skal ekki teljast til tekna greiðsluþega og ekki leiða til skerðingar annarra greiðslna.“ Svo mörg voru þau orð. Þessi breytingartillaga er nákvæmlega sami texti og varðandi öryrkjana og varðandi þá sem eiga rétt á greiðslu til örorkulífeyris, hér er bara óskað eftir því að þeir einstaklingar sem eiga rétt á greiðslu ellilífeyris fái líka eingreiðslu. Munurinn er þessi: Þeir sem eiga rétt á greiðslu örorkulífeyris, það er það mál sem við erum að ræða hér, og verður vonandi samþykkt samhljóða - Flokkur fólksins leggur til að það sama gildi um þá einstaklinga sem eiga rétt á greiðslu ellilífeyris og hafi óskertan ellilífeyri almannatrygginga, að þeir skuli fá 60.300 kr. fyrir jólin. Hvað er þetta stór hópur? Hvað eru þetta margir einstaklingar? Á árinu sem nú fer bráðum að renna sitt skeið, fer bráðum að ljúka, á árinu 2022, er útlit fyrir að 2.080 hefðbundnir ellilífeyrisþegar hafi verið með tekjur frá öðrum en TR undir almennum tekjumörkum, þ.e. 300.000 kr., og sérstökum frítekjumörkum atvinnutekna, 2,4 millj. kr. á ári. Hópurinn er sem sagt 2.080 manns sem við erum að tala um hér sem munu fá þetta. Að meðaltali voru þeir óskertir í rúma 11 mánuði, þ.e. þeir fengu, eins og segir í breytingartillögunni, óskertan ellilífeyri almannatrygginga. Að meðaltali voru þeir óskertir í rúma 11 mánuði. Af þeim höfðu 1.032 einstaklingar einhvern tíma verið á örorku áður, þ.e. bróðurparturinn. Flestir munu hafa farið beint á ellilífeyri af örorkubótum. Þessi hópur eru 1.032 einstaklingar sem urðu 67 ára sem fá ekki eingreiðslu örorkulífeyris. Við leggjum til að þessir 1.032 einstaklingar fái líka eingreiðsluna. Þessar skerðingar á ellilífeyri eiga sér þrenns konar uppruna, það er tekjuskerðing, það er búsetuskerðing, það er lækkun vegna snemmtöku, þeir sem fara á lífeyri fyrir 67 ára aldur. Það eru þessar skerðingar sem eru hér undir. En að við skulum ekki geta hjálpað þessum 2.000 manns og þar af 1.032 einstaklingum sem þáðu örorkulífeyrisbætur áður en þeir urðu 67 ára finnst mér algjört hneyksli. Það er óréttlæti gagnvart þessum hópi, 1.032 einstaklingum. Þetta er allt fólk. Þetta er tala sem ég tala um en þetta eru allt einstaklingar sem eru í tekjulægsta hópi samfélagsins, 1.032 einstaklingar. Hver er kostnaðurinn við það að veita þeim eingreiðslu og líka þessum 2.080 einstaklingum? Jú, það eru 125 millj. kr., sem við erum að fara fram á að ríkissjóður láti 2.080 einstaklinga fá. Þar af er helmingurinn sem var á örorku í fyrra, er bara kominn á ellilífeyrisbætur. Þetta eru smápeningar í tölunum 

Frú forseti. Hv. þingmaður benti hérna á að skerðingarnar sem voru hluti af tillögum Flokks fólksins í fyrra væru núna orðnar ríkisstjórnarmál. Þetta er kunnuglegt stef, að stjórnarandstaðan komi með eitthvað sem er hent út um gluggann eða strokað yfir með strokleðri og skipt um nafn. Þetta mál er dálítið þannig, Flokkur fólksins var með tillögu um 60.000 kr. eingreiðslu. Það var strokað yfir nöfnin á flutningsfólkinu og bætt við 300 kr. svo það væri ekki nákvæmlega sama tala og ríkisstjórnin flytur það mál í staðinn. Þetta er svo - við vorum nú að tala um höfundaréttarmálin hérna og einn af öngum höfundaréttar sem er hvað mikilvægastur er sæmdarrétturinn. Tillagan hérna er Flokks fólksins. En ríkisstjórnin er mjög gjörn á að stela þeim rétti og segja: Nei, við gerðum þetta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, 6. þm. Reykv. s., fyrir andsvarið. Ég lít á þetta þannig: Það kemur tillaga frá stjórnarandstöðunni, Flokki fólksins eða Pírötum, góð tillaga. Henni er hafnað en hún vekur athygli í samfélaginu. Þau sjá að hún fær hljómgrunn. Þetta er gott mál en því er hafnað. En svo ári seinna þá fatta þau að þetta sé mál sem þau verði að taka upp og við getum sagt að þau séu að stela því, alla vega taka þau það upp og gera það að sínu, af því að þetta var gott mál 12 mánuðum fyrr, þau sáu að þetta var réttlætismál. Þetta sýnir algjört stefnuleysi hjá ríkisstjórninni og hugmyndaleysi. Það þarf ekki annað en að lesa stjórnarsáttmálann til að sjá þetta hugmyndaleysi. Við eigum að vera fremst í heimi í loftslagsmálum, vera fremst í heimi í tæknimálum, fremst í heimi í þessu og hinu. Ég hef ekki tekið það saman, ég á eftir að gera það, hversu oft ríkisstjórnin ætlar að vera fremst í heimi á hinum og þessum sviðum en það er fjórum, fimm sinnum sem við ætlum að vera fremst í heimi í loftslagsmálum og við uppfyllum ekki Kyoto-samninginn og ekki Parísarsamkomulagið, svo framarlega erum við í heiminum. Þetta minnir á Dunning-Kruger-heilkennið, þekkingarleysið er svo mikið að þú heldur að þú getir allt. Ákveðnir fyrrverandi forsetar Bandaríkjanna hafa haft þetta heilkenni, en það er önnur saga. En þetta sýnir algjört stefnuleysi og líka hvaða gildum ríkisstjórnin er byggð á, sem eru ekki nein nema þau að vera við völd og þá langar að vera saman við völd. Þú sérð það líka bara á samsetningu ríkisstjórnarinnar. Það er sósíalískur, róttækur, femínískur vinstri flokkur sem er búinn til upp úr marxísk-lenínískum samtökum úr Árnagarði og íhaldsflokkur landsins, valdaflokkur landsins, þeir eru við völd. Þetta er náttúrlega engin stefna. En þeir heyra það sem er að gerast í samfélaginu og við erum dugleg í stjórnarandstöðunni og fyrir ári síðan kröfðumst við þess að öryrkjar fengju 200.000 kr. frítekjumark. Því var hafnað. En það er núna tillaga hér í dag og ég spái því og veðja á það að þessi tillaga okkar um eingreiðslu fyrir aldraða komi kannski eftir 12 mánuði.

Virðulegi forseti. Þetta er alveg klikkuð hugmynd. Við hefðum ekki efni á þessu. Nei, það er alveg vonlaust að taka svona hugmyndir frá stjórnarandstöðunni og gera þær að raunveruleika. Svo líður ár. Öryrkjar og ellilífeyrisþegar senda inn fjölmarga pósta og kvarta, verða háværir. Allt í einu: Já kannski við ættum að borga út þessa uppbót því það er eiginlega varla hægt að standa gegn því. Þetta kom nú samt frá stjórnarandstöðunni. En já, ókei, leyfum þeim að fá smá hérna. Þriðja árið: Stjórnarandstaðan leggur fram tillögu. Ríkisstjórnin leggur fram tillögu plús 300 kr., gerir hana að sinni. Í fyrra þótti hækkun frítekjumarks klikkuð hugmynd stjórnarandstöðunnar. Í dag er hún orðin að tillögu ríkisstjórnarinnar. Já, virðulegi forseti, dropinn holar steininn og smátt og smátt fáum við smá réttlæti. En munum að það er bara til þess að ríkisstjórnin geti sagt: Við erum svo voða góð, hættið nú að væla.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir ræðuna. Hann var að tala um að dropinn holi steininn. Mig langar eiginlega fá upplýsingar um hvort honum finnist ekki skrýtið í þessu samhengi að við séum að finna út þann hóp sem hefur það verst í þessu þjóðfélagi og samfélaginu. Við erum búin að kortleggja þarna að endurhæfingarlífeyrisþegar og öryrkjar fái þessa 60.300 kr. skatta- og skerðingarlaust, sem er auðvitað engin ofrausn. Eins og ég hef áður sagt ættum við eiginlega bara að hafa þetta í hverjum einasta mánuði það sem eftir er og það væri heldur ekki nein ofrausn. En við erum bara að biðja um eingreiðslu og bæta við eingreiðslu handa verst settu eldri borgurunum. Þar er undir til að mynda fólk sem er í búsetuskerðingum og er með 10% minna en lægstu ellilífeyrislaunin eru í dag plús krónu á móti krónu skerðingu. Nú veit hann eins og ég að allir flokkar lofuðu að taka út krónu á móti krónu skerðingu og það var ekki fyrir síðustu kosningar heldur þar áður. Hún er orðin 65 aurar á móti krónu hjá örorkulífeyrisþega, hún er farin út hjá á ellilífeyrisþegum. En einhvern veginn tókst þeim að finna út að þessi hópur, verst setti hópur allra í kerfinu, ætti áfram að vera með krónu á móti krónu skerðingu. Ég spyr hv. þingmann: Er það kannski þar sem dropinn holar steininn, að við höldum áfram og vonum að það skili því 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, dropinn holar steininn. Við berjumst og berjumst fyrir réttlætinu en það virðist vera sem ríkisstjórnarflokkarnir séu ekkert endilega of uppteknir af réttlætinu. Þau eru ekkert of upptekin af því hvernig ástandið er hjá fólki og þau eru heldur ekkert að hlusta þegar við erum að reyna að segja þeim hvernig ástandið er hjá fólki því að samkvæmt þeirra bókum líður fólki að meðaltali ágætlega. Það er náttúrlega stórhættulegt að við sem erum í stjórnarandstöðu séum að koma með hugmyndir um það hvernig hægt sé að bæta ástandið fyrir þetta fólk vegna þess að þá fáum við kannski einhverjar þakkir fyrir að hafa hjálpað fólkinu á meðan markmiðið hjá ríkisstjórninni er voða einfalt: Þau vilja líta út fyrir að vera þau góðu, þau sem gera allt fyrir alla en gera samt ekki neitt fyrir neinn. Þetta með hver fær þakklætið, hver fær viðurkenninguna, ég held að öryrkjar og aldraðir viti alveg hver berjast fyrir þau hér inni á þingi. Þó svo að það komi einhverjar krónur hér og þar frá ríkisstjórnarflokkunum þá er það bara vegna þess að við erum búin að sparka nógu fast, nógu oft í nógu mörg ár.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hver á að fá hólið? Mér gæti ekki verið meira sama hver fær rósina í hnappagatið fyrir að gera hlutina. Á sínum tíma, þegar ég kom hingað inn á þing, algjörlega blautur á bak við eyrun og viss ekki hvað snéri upp eða niður, var ég svo grænn að ég fór í ræðustól og benti á að þeir hefðu gert stór mistök vegna þess að þeir hefðu gefið styrki sem voru skattaðir og keðjuverkandi skertir og skertir alveg yfir í félagslega kerfið. Ég var búinn að uppgötva sjálfur að það gat verið stórhættulegt að taka við þessum styrkjum vegna þess að maður gat tapað á því, og ég gerði það. Þess vegna fór ég að skoða þetta á sínum tíma og ég hugsaði með mér: Þetta eru svakaleg mistök. Ég fer bara inn á þing og læt vita og þeir leiðrétta þetta. Það var ekki svo einfalt en það tókst samt. Það fór einhvern veginn inn í sálartetrið á þeim og þeir áttuðu sig á því hvað þetta var ótrúlega illa gert og langt fyrir neðan beltisstað að koma svona fram við fólk. Þá varð niðurstaðan sú að búin var til þingsályktunartillaga sem ríkisstjórnin lagði fram til að koma málinu í gegn. Mér var gjörsamlega sama hverjir fluttu tillöguna, ég var svo feginn að þetta var gert og réttlæti fengu þeir sem þurftu á því að halda. Ég segi nákvæmlega það sama núna. Mér gæti ekki verið meira sama um það hver ætlar að hæla sér af þessu, ég vil bara réttlæti fyrir þennan hóp sem er verið að skilja eftir núna, þessa örfáu í stóra samhenginu, þessa örfáu ellilífeyrisþega sem hafa það verst.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég get ekki verið annað en hjartanlega sammála. Mér er líka algerlega sama hver fær hólið fyrir það sem er gert. Mig skiptir mestu máli að við séum að laga það sem betur má fara. Þá skiptir ekki máli hvort þetta eru einn eða tveir aðilar sem detta út fyrir kerfið eða 1.000 eða 2.000 eða 10.000. Við eigum að laga það sem betur má fara og við eigum að styðja við þá sem minnst mega sín. Ef það þýðir að við sitjum frekar hérna í hliðarsölum þingsins og gefum góðar hugmyndir yfir til ráðherra og annarra þingmanna, ef það er betri leið, þá er ég algjörlega tilbúinn til að taka þær umræður hvenær sem er og gefa allar mínar bestu hugmyndir um það hvernig við getum bætt hlutina. Mér er alveg sama hver fær hólið og það er eiginlega bara best ef einhver annar fær hólið vegna þess að ég er einn af þeim sem finnst ekkert gaman að fá hól.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni, 13. þm. Suðvest., fyrir góða ræðu, ástríðuþrungna ræðu. Ég veit ekki hvort ég þori að hrósa honum meira eða veita honum meira hól. Honum finnst ekki gaman að fá hól, sagði hann í andsvörum hérna rétt áðan, en ég get bara ekki setið á mér og vil hrósa honum fyrir þessa umræðu sem hann tekur þátt í, sem er mjög mikilvæg. Við erum að fjalla hér um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, eingreiðslu, um það að þeir sem eiga rétt á greiðslu örorkulífeyris á árinu 2022 skuli fá eingreiðslu að fjárhæð 60.300 kr. Af hverju eigum við ekki að veita þessa eingreiðslu líka til þeirra sem eru 67 ára á árinu? Ég á erfitt með að skilja það. Af hverju ekki? Hver eru rökin fyrir því? Hér er um að ræða tekjulægsta hóp ellilífeyrisþega sem hefur svo lágar tekjur að þær leiða ekki til skerðingar á ellilífeyri þeirra, þ.e. undir 25.000 kr. á mánuði. Tekjurnar eru það lágar að það leiðir ekki til skerðingar á ellilífeyri undir 25.000 kr. á mánuði. Hver eru rökin? Ég hef ekki fundið þessi rök. Ég hef verið að pæla í þessu lengi. Getur hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson, sem hefur sett sig vel inn í málið, sagt mér hver rökin eru fyrir því? Ég veit ekki hver þau eru. Í 17. gr. segir að við 67 ára aldur fari öryrki yfir á ellilífeyrisgreiðslur og þetta eru 1.032 einstaklingar sem eru á örorku og fara beint af örorkubótum yfir á ellilífeyri. Samanlagt væru það 2.080 einstaklingar sem við myndum greiða 60.300 kr. ef við myndum samþykkja það að ellilífeyrisþegar fengju líka eingreiðsluna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og reyni að fara ekki hjá mér þrátt fyrir að hann hafi hælt mér fyrir ræðuna. Ég veit ekki hvort ég þori að segja hv. þingmanni hver rökin eru, hann gæti farið að hæla mér aftur. En rökin eru mjög augljós. Þau eru ekki þau að það sé of dýrt að sinna þessum 1.032 eldri borgurum. Þau eru ekki þau að þeir eigi það ekki skilið. Rökin eru mjög einföld: Hugmyndin um það að aðstoða þetta fólk líka kom ekki frá ríkisstjórninni. Það eru einu rökin. Kannski verðum við jafn heppin og í fyrra þegar þau höfðu engin rök fyrir því að hækka ekki frítekjumark öryrkja önnur en þau að sú hugmynd hefði komið frá stjórnarandstöðunni 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég veit ekki hvort ég treysti mér til að hæla hv. þingmanni en þetta er mjög nærri lagi að mínu mati. Þetta er spurning um hvaðan hugmyndirnar koma. Alveg það sama með frítekjumarkið, 200.000 kr. fyrir öryrkja, sem var hafnað í fyrra. Ég man hins vegar eftir rökunum. Þau voru þau að það átti að bíða heildarendurskoðunar almannatryggingakerfisins sem er enn í gangi. Samt er tillagan komin núna. Heildarendurskoðunin er ekki búin en samt koma þau fram með tillöguna. Rökin í fyrra gengu ekki upp þar sem heildarendurskoðun er ekki lokið. Það sem ég á líka mjög erfitt með að skilja er að þetta er sami hópurinn. Segjum að 17. gr. almannatrygginga segi það að öryrki verði ellilífeyrisþegi við 68 ára aldur eða 69 ára aldur. Þá lækkar hann. Fyrir mér er þetta bara sami hópurinn, algerlega sá sami, sérstaklega varðandi þessa 1.032 einstaklinga sem voru á örorkubótum en fara á ellilífeyri á árinu. Þetta er nákvæmlega sami hópurinn. Við finnum það að við erum sömu einstaklingarnir þó að við verðum einu ári eldri. Þetta fólk er enn þá öryrkjar, það er bara á ellilífeyrisbótum, þau verða ellilífeyrisþegar. Það er eini munurinn, það er ekkert sem breytist í lífi þeirra. En heildarútgjöldin við það að láta þessa 2.080 einstaklinga, ellilífeyrisþega, fá eingreiðslu er 125 millj. kr. Það eru heildarútgjöldin. Það er ekki meira. Og ef við myndum bara taka þessa 1.032 einstaklinga erum við sennilega að tala um tæplega 70 milljónir eða 62,5 milljónir. Þetta er meira að segja langt innan skekkjumarka. Ríkið fer ekki á hausinn út af þessari fjárhæð, halli ríkissjóðs eykst ekki. Þetta er eiginlega innan skekkjumarka á einföldum útgjaldalið, en ég sit í fjárlaganefnd. Ég vil ekki kalla þetta mannvonsku 

Virðulegi forseti. Já, 125 milljónir. Það væri gaman að skoða í fjárlagafrumvarpinu fyrir næsta ár í hvað 125 milljónir eru að fara, eða jafnvel hærri upphæðir. Það er verið að setja hærri upphæðir í það að vera með aukaráðuneyti, hærri fjárhæðir í ýmis gæluverkefni sem fengu fjárframlög í meðferð fjárlaganefndar. Það er hægt að finna 125 milljónir úti um allt. Fyrir utan það að eflaust er þetta nú það lág upphæð að það gæti jafnvel skipt máli hvort vextir hækki eða lækki um 0,1% og þetta gæti orðið til í fjárlögum. En enn og aftur: Hugmyndin kom frá röngum aðila.

Ekkert réttlæti í þessu.

Réttlæti skiptir ekki máli þegar þú ert í stjórnmálum, virðist vera, alla vega ekki hjá ríkisstjórnarflokkunum. Það sem skiptir meira máli er þeirra eigin pólitíska ásýnd. Þau vilja geta sagt: Við vorum svo góð, hættið nú að væla.

Virðulegi forseti. Hv. þingheimur og kæra þjóð. Það hefur ýmislegt verið rætt hérna í pontu í dag. Það hefur m.a. verið talað um heiðarleika. Mér dettur í hug að það var þekktur amerískur þjálfari sem var uppi um miðja síðustu öld sem hét Vince Lombardi. Hann sagði: Heiðarleiki er ekki besti kosturinn, heiðarleiki er eini kosturinn. Mér datt í hug að segja þetta að gamni. Það hefur líka verið talað um það hver eigi hugmyndina, hver fái hólið og lofið fyrir að hafa komið með einhverja hugmynd. Þekktur kaupsýslumaður sem nú er látinn, Steve Jobs sem stofnaði og rak Apple, sagði, með leyfi forseta: „We steal shamelessly“. Eða: Við stelum hugmyndum án nokkurrar samvisku. Það má segja að það skipti ekki máli hvaðan góð hugmynd kemur. Mér dettur í hug að gamni: Þeir njóta sjaldan eldanna sem fyrstir tendra þá. Þannig er að 1993 kom ég hingað til Íslands með fyrsta sushi-matreiðslumanninn sem kom frá New York, Japani sem hafði verið þar árum saman að elda sushi. Ég var með sushi á matseðlinum á Hótel Borg en ég seldi nánast ekkert sushi. Núna getur maður varla komið í nokkra veislu eða á nokkurn veitingastað öðruvísi en að það sé verið að selja sushi úti um allt. Ég átti sem sagt fyrst hugmyndina að þessu en ég nýt ekki þeirra elda, því miður. Svona er lífið. Það var talað um Warren Buffet. Ég fer bara úr einu í annað, tala um það sem ég hef heyrt hérna í dag í pontu. Hann var og er mjög frægur maður, kominn á níræðisaldur og einn af ríkustu mönnum heims. Hann var spurður að því einu sinni af hverju hann keypti alltaf í fyrirtækjum eða ræki fyrirtæki eða réði til fyrirtækja sinna eldri einstaklinga til að stjórna, keypti fyrirtæki sem eldri einstaklingar stjórnuðu. Hann stjórnar mörgum fyrirtækjum og passar sig á því að hafa alltaf fullorðna einstaklinga við stjórnvölinn. Hann var spurður að því hvernig stæði á því og hann sagði, með leyfi forseta: „It is so difficult to teach young dogs old tricks.“ Það er af því að unga fólkið tekur ekki mark á því sem við eldri mennirnir segjum. En þetta hefur heppnast vel hjá honum og fyrir vikið er hann einn af ríkustu mönnum heims. Sá fjöldi ellilífeyrisþega sem um ræðir, sem við viljum að fái eingreiðsluna upp á 60.300 að auki, eru einhvers staðar í kringum 2.080, kannski plús mínus eitthvað. Helmingur þeirra var öryrkjar áður en þeir urðu löggiltir eldri borgarar. Öryrkjar fá svokallaða aldurstengda uppbót sem getur numið allt að 54.000 á ári eftir því hversu ungir þeir voru þegar þeir urðu öryrkjar, því yngri sem þeir voru, þeim mun hærri er uppbótin vegna þess að þeir eru búnir að vera öryrkjar lengi. Svo allt í einu verða þeir 67 ára og þá kemur einhver ósýnilegur maður og segir: Tak sæng þína og gakk. Þú ert ekki lengur öryrki. Hvar er þessi manneskja sem getur sagt þetta við öryrkja í dag? Ég vil fá að sjá hana. Hvað vil ég segja meira? Ég vil segja, virðulegi forseti, að það er fagnaðarefni að þingheimur hafi náð saman um eingreiðslu að fjárhæð 60.300 til öryrkja sem skal greidd út fyrir áramót skatta- og skerðingarlaust. Þessi fjárhæð mun svo sannarlega skipta sköpum í lífi margra. Engu að síður vil ég minna á að þingheimur hefur ekki náð saman um svipaðan stuðning til þeirra öryrkja sem hafa náð 67 ára aldri, þ.e. ellilífeyrisþega sem hafa svo lágar tekjur að þeir fá óskertan ellilífeyri almannatrygginga. Inga Sæland lagði fram breytingartillögu við 2. umr. þessa frumvarps sem hljóðaði svo: „Við 1. gr. bætist nýr liður, svohljóðandi: Við ákvæði til bráðabirgða í lögunum bætist nýr töluliður, svohljóðandi: Þeir einstaklingar sem eiga rétt á greiðslu ellilífeyris skv. 17. gr. á árinu 2022 og hafa óskertan ellilífeyri almannatrygginga skulu fá eingreiðslu að fjárhæð 60.300 kr. Hafi lífeyrisþegi fengið greiddar bætur hluta úr ári skal eingreiðslan vera í hlutfalli við greiðsluréttindi hans á árinu. Eingreiðsla þessi, sem skal innt af hendi eigi síðar en 31. desember 2022, skal ekki teljast til tekna greiðsluþega og ekki leiða til skerðingar annarra greiðslna.“ Greinargerðin með breytingartillögunni hljóðaði svo: „Lagt er til að tryggja þeim ellilífeyrisþegum sem fá á árinu 2022 óskertan ellilífeyri almannatrygginga sambærilega eingreiðslu og mælt er fyrir um í 1. gr. frumvarpsins til öryrkja og endurhæfingarlífeyrisþega. Um er að ræða tekjulægsta hóp ellilífeyrisþega sem hafa svo lágar lífeyristekjur að þær leiða ekki til skerðingar á ellilífeyri þeirra, þ.e. undir 25.000 kr. á mánuði.“ Þessi breytingartillaga hefur vafist eitthvað fyrir stjórnarþingmönnum og kusu þeir að greiða atkvæði gegn henni í gær. Eins og þið heyrðuð, kæra þjóð, var hér nafnakall og maður heyrði hvíslað þegar menn sögðu nei, af því að þeir skömmuðust sín fyrir segja nei við þessari tillögu. Þetta er nánast mannvonska, að geta ekki séð af þessum fáu krónum til þeirra sem virkilega þurfa á því að halda. Eitthvað kom til tals að óvissa ríkti um hve margir ellilífeyrisþegarnir eru sem tilheyra þeim hópi sem breytingartillagan afmarkast við. En við í Flokki fólksins könnuðum það hjá Tryggingastofnun til að geta upplýst þingheim. Mér er sönn ánægja að upplýsa þingheim um svar Tryggingastofnunar: Á árinu er útlit fyrir að um 2.080 hefðbundnir ellilífeyrisþegar hafi verið með tekjur frá öðrum en Tryggingastofnun ríkisins undir almennum tekjumörkum, þ.e. 300.000 kr. á ári. Þetta eru smáaurar í stóra dæminu. Ég minni á að hér í gær voru greidd atkvæði um 1.100 milljarða fjárlög ríkisins. Við erum að tala um hérna skitnar 125 milljónir.

Virðulegur forseti. Nú förum við að ljúka umræðu um þetta frábæra mál um að greiða 60.300 kr. skatta- og skerðingarlaust til örorkulífeyris- og endurhæfingarlífeyrisþega. Eins og hv. þingmaður kom inn á þá erum við að reyna að berjast fyrir þennan hóp fólks, sem er jafnvel stór, sem hefur líka verið öryrkjar allt sitt líf og verið á aldurstengdri uppbót. Þeir detta inn í ellilífeyriskerfið og skerðast þar vegna þess að þeir missa allan rétt sem þeir höfðu í örorkulífeyriskerfinu en fá nýjan rétt í ellilífeyriskerfinu sem er oft mun verri en sá réttur sem þeir voru með. Það er auðvitað alveg fáránlegt vegna þess að ef þú ert búinn að vera með glíma við veikindi alla þína tíð og verður ellilífeyrisþegi þá verður þú að mörgu leyti bara verr staddur, allra síst betur staddur, ég held að það sé hrein og klár undantekning ef svo er. En það er annað í þessu sem maður hefur oft heyrt og það er sú bábilja að þeir sem eru í almannatryggingakerfinu fái - ég sá að það segir inni á vef Tryggingastofnunar að í ellilífeyriskerfinu fái fólk 104.000 kr. á ári í orlofs- og desemberuppbót. Þetta eru auðvitað ótrúlega villandi upplýsingar vegna þess að það stóð hvergi þarna að fyrir mann sem er nýkominn inn í kerfið og þekkir ekki kerfið - þegar hann færi að lesa þetta þá myndi hann segja: Já, ókei, ég fæ þarna þennan pening, orlofið á sumrin og desemberuppbótina í desember. Það er ekki svo einfalt. Það gleymist að taka inn í dæmið allar skerðingar eða keðjuverkandi skerðingarnar sem geta valdið því að þessi fjárhæð skerðir í fyrsta lagi allar tekjur, skattskyldar tekjur. Þess vegna erum við að biðja um 60.300 kr. skatta- og skerðingalaust. Í öðru lagi: Því meiri tekjur sem þú hefur, því minna færð þú af þessu. Ég man það þegar ég var í þessu kerfi þá mátti ég að þakka fyrir að það væri 3.000 eða 4.000 kall sem þetta skilaði mér á vorin og um jólin. Það voru nú öll ósköpin. Og stór hópur fær ekki neitt. Þannig að uppsetningin á þessu kerfi - þetta er nefnilega dæmi til að sýna ykkur hvernig uppsetningin á kerfinu er. Þarna er sagt að þetta sé sú upphæð sem allir fái, sem er auðvitað kolrangt. Það er ekki nema brotabrot sem fær hana óskerta, hinir fá hana alveg skerta í spað. Þetta gildir í sjálfu sér um allt kerfið og flesta flokka. Og þessi jólabónus, það er ekki nóg með að að hann skerði innan kerfisins, innan almannatryggingakerfisins, heldur skerðir hann út fyrir það, hann skerðir sérstakar húsaleigubætur í félagsbótakerfinu. Hversu langt er hægt að ganga gagnvart fólki til þess að reyna einhvern veginn að plata það, klekkja á því? Við erum ekki að tala um einhverja sem eru með 80, 90 milljónir á mánuði í laun, við erum að tala um fólk sem á ekki til hnífs og skeiðar, liggur við. Það má þakka fyrir það geti haft húsnæði. Eins og hefur komið fram hérna í umræðunni þá geta sumir ekki einu sinni ráðið við að greiða fyrir húsnæðið sitt af því að leigan er komin upp úr öllu valdi og þeir eru komnir í bílinn sinn eða í hjólhýsi. Þannig að við erum að reyna að berjast fyrir því að allir sem eru illa staddir fái þetta. Ég get ekki séð að það sé erfitt að átta sig á því að einstaklingur sem býr í hjólhýsinu í Laugardalnum þurfi ekki líka að fá 60.300 kr. eingreiðslu sem einstaklingur sem er að reyna að lifa á rétt rúmum 200.000 kr. útborguðum. Það er gjörsamlega óskiljanlegt. Þess vegna vona ég heitt og innilega að ríkisstjórnin sjái nú ljósið, jólaljósin allt í kring, það er nóg af þeim, og það verði til þess að þeir geri eitthvað í málinu.

Virðulegi forseti. Mér finnst ástæða til að þakka öllum hv. þingmönnum fyrir dugnað sinn og umræðu um þetta mikilvæga mál og benda á að enn er von. Við getum alveg beygt af hvað það varðar ef ríkisstjórnin vill vera svo góð að taka utan um þessa ríflega 2.000 einstaklinga núna sem sannarlega samkvæmt svari Tryggingastofnunar eru í sárri neyð. Samkvæmt 48. gr. almannatryggingalaga fellur greiðsla til ellilífeyrisþega á hjúkrunarheimili niður. Það er ekki neitt snúið að sjá það út, enda er svarið skýrt frá Tryggingastofnun að af þessum 2.080 einstaklingum sem búa við bágust kjörin og eru langt langt undir fátæktarmörkum og langt langt undir lágmarkslaunum er helmingurinn öryrkjar sem hefur í rauninni missti hluta af framfærslu sinni sem öryrkjar við það að verða 67 ára. Hinn hlutinn er einhleypir eða einstæðingar, ekkjur og ekklar. Það skal alveg sagt hér að ef um hjón er að ræða þá hefur ríkið sannarlega skert þau hvort með öðru þannig að þau fái ekki fullar greiðslur. Þetta er einungis það sem við erum að óska eftir hjá Flokki fólksins. Breytingartillagan okkar var tekin af ríkisstjórnarflokkunum, af hv. fjárlaganefnd, breytingartillagan okkar um 60.000 kr. eingreiðsluna, og ég var beðin um á þeim tíma að draga hana til baka svo að þyrfti ekki að breyta henni í 60.300 sem síðar var gert því að ég vildi ekki draga hana til baka. Upphaflega átti að greiða ríflega 27.000 krónur, það var tillaga ríkisstjórnarflokkanna, en þeir sáu náttúrlega að þeir greiddu rúmlega 53.000 í fyrra þannig að miðað við verðbólgu, vaxtaokur, brjálæðislega háa matarkörfu og hækkandi leiguverð og allt hækkandi upp úr öllum rjáfrum þá eru það einfaldlega þeir einstaklingar sem bágast eiga í samfélaginu sem við þurfum að hjálpa. Ég er ekki enn þá orðin vonlaus um það, virðulegi forseti, að eitthvað verði gert jákvætt. Við munum mæla fyrir breytingartillögu þar sem við verðum búin að lækka, draga úr kröfunum þrátt fyrir að þeir 4.000 einstaklingar sem við munum taka út af breytingartillögunni okkar eigi líka virkilega um sárt að binda. En það verður að hafa það. Ég get ekki annað en sagt bara fyrirgefið þið að hlutirnir skuli ekki ganga betur fyrir sig, fyrirgefið þið að þið að skulið vera skilin eftir í svona mikilli neyð og bara fyrirgefið ef við getum ekki komið því í gegn fyrir jólin að þið getið örlítið betur um frjálst höfuð strokið. Það vantar ekki viljann hér, hvorki í mig né okkur í Flokki fólksins né í stjórnarandstöðuna. Ég vil þakka sérstaklega Pírötum fyrir hvað þeir eru að sýna sitt fallega hjarta hér og berjast með okkur. Það er í rauninni ekkert annað hægt að gera. Við höfum átt þessar góðu ræður og samtal um þetta mikilvæga mál þótt við höfum aðallega verið að kalla eftir því að þessari mismunun verði aflétt. Við höldum áfram. Það eru fleiri ágætismál sem við eigum eftir að þurfa að ræða hér og síðan kemur fjáraukinn góði. Þangað til segi ég bara, eins og minn góði þingflokksbróðir, hv. þm. Tómas A. Tómasson: Áfram veginn. Við getum lítið annað gert en að halda ótrauð áfram að vinna fyrir fólkið okkar. Það munum við gera af heilum hug. Til þess vorum við jú kosinn á þing.

Virðulegi forseti. Þetta er skref í rétta átt, það er nokkuð ljóst. Öryrkjar hafa verið með þetta svokallaða frítekjumark, 109.000 kr., síðan eftir hrun. Það var ráðist á þau og þau skert og þessu frítekjumarki var komið á, krónu á móti krónu skerðingu var komið á, grunnframfærsla þeirra var lækkuð. Loforðið var það að þau myndu fá leiðréttingu á því innan skamms. Síðan eru liðin allmörg ár, 13 ár, og loksins núna erum við að sjá þessa breytingu, 200.000 kr. frítekjumark, sem við skulum vona að sé það vel ígrunduð hjá hæstv. velferðar- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundi Inga Guðbrandssyni, að það eigi ekki eftir að bíta einhvern illa að treysta á frítekjumarkið án þess að vera skertur. Ég held að fólk átti sig ekki á því að allt sem heitir sérstök framfærsluuppbót og annað slíkt, þetta þurrkast bara út, það verður ekki um neitt slíkt að ræða. Ef þessar 109.000 kr. hefðu fylgt launaþróun þá væri þetta frítekjumark núna hátt í 300.000 kr. Þetta er þó skref í rétta átt og vonandi bara fyrsta skrefið. Það ber að þakka það sem vel er gert. Þangað til annað kemur í ljós er ég þakklát fyrir þetta, virkilega.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar (frítekjumörk og skerðingarhlutfall). Ég er með breytingartillögu við frumvarpið, mjög einfalda í sjálfu sér, þ.e. að í stað 2,4 millj. kr. í frítekjumark á ári standi 3 millj. kr. Ég er einnig með svohljóðandi breytingu: „Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 9. gr. skal lífeyrisþegi hafa 3.000.000 kr. frítekjumark vegna atvinnutekna við útreikning sérstakrar uppbótar á lífeyri.“ Þarna er ég að reyna að taka á því að ekki sé verið að útiloka 7.000-8.000 einstaklinga í örorkukerfinu sem eru með framfærsluuppbót. Framfærsluuppbótin var á sínum tíma að mörgu leyti góð hugsun, þegar hún var sett á, en skelfileg í framkvæmd þegar hún var sett inn á þann hátt að hún skerðir greiðslur; skerti á sínum tíma krónu á móti krónu en núna 65 aura á móti krónu. Á mannamáli þýðir það að einstaklingur með fulla framfærsluuppbót sem ætlar að reyna að vinna - fyrstu launin, rúmlega 100.000 kr., skila honum ekki nokkrum sköpuðum hlut. Það segir sig sjálft að þú þarft að hafa töluvert miklar tekjur til þess að þær fari að skila sér eitthvað, sem er ekki útlit fyrir að viðkomandi öryrki fái vegna þess að hann ræður kannski ekki við nema hlutastarf og er þar af leiðandi að fá lágar tekjur. Þetta er þá enginn hvati fyrir viðkomandi til að reyna einu sinni að fara og vinna. Ég skil ekki ríkisstjórnina að því leyti til að hún er að tala um að endurskoða almannatryggingakerfið og að reyna að sjá til þess að þeir sem geta unnið fari út á vinnumarkaðinn, að tala um að breyta kerfinu þannig að þar sé hvati. En það er gjörsamlega útilokað í þessu samhengi að þarna sé verið að búa til einhvern hvata. Það er bara enginn hvati í því nema fyrir ákveðna einstaklinga og þetta er svo lítið sem verið er að fjalla um. Ef við tökum bara einfalt dæmi þá munar þetta því, hvort viðkomandi er með framfærsluuppbótina eða ekki, að rétt innan við 20% myndu skila sér af fyrstu 100.000 kr., en ef þú ert fyrir utan þá skilar það sér 33–34%. Það segir sig sjálft að við öll þarna úti og allir sem eru að vinna - ef við vitum að af hverjum 1.000 kalli sem við fáum í laun skili sér 200 kr. eða 300 kr., þó að það væru 340 kr. eða 350 kr., þá væri það ekki hvetjandi. Þeir sem eru í besta hlutfallinu gætu þá verið að fá einhverjar 65.000–70.000 kr. fyrir 200.000 kr. sem verið er að tala um þarna. Þá á viðkomandi eftir að koma sér í og úr vinnu og allt sem því fylgir. En ef þeir væru bara eins og venjulegt fólk, borguðu bara sinn skatt og sitt útsvar og sinn tekjuskatt af þessari upphæð væri það að skila þeim meira en helmingi meira. Þá erum við bara komin að jafnrétti, að allir séu jafnir fyrir lögum, að allir séu að fá það sama, að ekki sé verið að mismuna fólki bara af því að það er inni í þessu kerfi. Það sem mér finnst einna fáránlegast í þessu er þegar ríkisstjórnin setur hvað eftir annað upp þann fáránlega leik að þetta kosti milljarða, að það kosti milljarða að leyfa fólki að vinna sem borgar þá tekjuskatt og útsvar. Þetta getur ekki kostað, það er bara gjörsamlega útilokað. Það eina sem ríkið er að hugsa um þarna er að það telur sig vera að spara. Sparnaðurinn í þessu tilfelli er sá að ríkisstjórnin þarf ekki að borga eins mikil útgjöld en síðan tekur hún aldrei tillit til gróðans sem kæmi á móti. Eins og ég benti á í fyrra málinu þá segir Tryggingastofnun: Jú, 104.000 kr. fá ellilífeyrisþegar í orlofs- og jólauppbót. Það stendur hvergi að þetta og þetta skerði þá jólauppbót. Ef þú færð einhverjar tekjur annars staðar frá þá skerðir það, ef þú ert með skattskyldar tekjur, þessa blessuðu jóla- og orlofsuppbót. Þetta er, verð ég bara að segja, með ólíkindum óhugnanleg og ósanngjörn uppsetning, að þegar verið er að tala við eldra fólk, öryrkja og veikt fólk sé reynt að setja hlutina þannig upp að það líti út fyrir að þetta sé hið besta mál en niðurstaðan er sú að þetta er sko langt frá því að vera gott mál. Ég styð þetta mál, annað er ekki hægt, það bætir hag ákveðinna hópa sem eru að reyna að vinna. Ég hef hitt fólk sem vill vinna í þessu kerfi og fór af stað, talaði við Tryggingastofnun og spurði hvaða áhrif það hefði ef það myndi vinna sér inn ákveðnar tekjur á mánuði. Það fékk þau svör að viðkomandi ætti þá 109.600 kr. frítekjumark og þetta myndi skila honum einhverri ákveðinni upphæð. Svo fór viðkomandi og vann og fékk sínar tekjur, stórbætti hag sinn, notaði tekjurnar jafnvel til að kaupa mat og lyf og annað. En þá rann 1. ágúst upp, skerðingar- og skelfingardagurinn mikli, og þá komu bakreikningarnir. Ég sá bakreikninga hjá fólki þar sem allt var tekið af því, bara gjörsamlega. Það þurfti að gjöra svo vel að endurgreiða allt og þá sat það uppi með kostnaðinn, það gat sýnt fram á að kostnaður við að koma sér í og úr vinnu var jafnvel kominn í mínus. Haldið þið virkilega að þessir einstaklingar reyni aftur að bjarga sér með vinnu? Aldrei. Það treystir ekki kerfinu, það er búið að sjá til þess. Ef við værum virkilega sanngjörn, ef ríkisstjórnin vildi hjálpa þessu fólki - nú segist hún vera að endurskoða kerfið, ætli sér að taka næstu tvö til þrjú árin í það - ef hún vildi virkilega sýna að hún tryði því að það væri fólk þarna úti sem vildi reyna að fara að vinna og gæti það myndi hún bara segja: Farið þið bara að vinna. Þið þurfið ekkert að óttast skerðingar næstu tvö árin. Finnið ykkur vinnu og vinnið. En þá er sagt: Þetta kostar svo rosalega mikið, það er ekki hægt að leyfa fólki að gera þetta, þetta er þvílíkur kostnaður, sem er algjört bull. Það er verið að borga þessu fólki, það þarf þá að borga fólkinu, það er þá ekki að vinna. En ef það fer að vinna þá er það að skila til baka útsvari og tekjuskatti. Hvernig í ósköpunum getur það verið kostnaður ef þú skilar útsvari til sveitarfélaga og tekjuskatti til ríkisins? Ég bara spyr og vildi gjarnan fá einhvern stjórnarliða upp til að útskýra það fyrir mér, hvernig í ósköpunum það getur verið kostnaður ef þú skilar útsvari til sveitarfélaganna og tekjuskatti í ríkissjóð. Að segja að það sé alveg rosalega dýrt, það getur ekki verið, það er gjörsamlega útilokað. Þessi blekkingaleikur verður að hætta og ríkisstjórnin verður að fara að spila heiðarlega. Ef hún gerir það ekki þá er svokölluð endurskoðun almannatrygginga - en við verðum að passa okkur. Það er ekki verið að endurskoða almannatryggingar. Það er verið að endurskoða öryrkjahlutfall og endurhæfingarhlutfall. Ríkisstjórnin segist vera búin að endurskoða og ganga frá ellilífeyrisþegunum. Við vitum hvernig það fór. Við erum með stóran hóp, og erum búin að benda á það, sem er í fátækt, jafnvel í sárafátækt, og við vitum líka hvernig farið var með þá verst settu, þá sem eru með búsetuskerðingarnar. Þeir voru settir í þá aðstöðu að vera með 10% minna, króna á móti krónu var sett á það aftur. Hvernig í ósköpunum á ég að trúa þessu núna - ég sat í tveimur nefndum um endurskoðun almannatrygginga og veit hvernig það endaði - þegar ríkisstjórnin sjálf er að pukra með það í sínu horni að endurskoða þetta á sinn veg? Ég er hér með tillögu sem kostar ekki krónu heldur er það hagur ríkisstjórnarinnar að fá sem flesta, með frítekjumörkunum eins og sagt er, út til þess að vinna sem geta það og vilja. Samt eru menn ekki tilbúnir að reyna að hliðra til fyrir þúsundum öryrkja sem væru kannski tilbúnir til að reyna. Eins og ég segi: Ef öryrki sér á lífeyrislaunauppgjöri sínu frá TR að hann sé með framfærsluuppbótina þá þarf hann að hugsa sig tvisvar um áður en hann fer af stað. Hún skerðist mest en hann verður að átta sig á því að heimilisuppbótin skerðist líka, aldurstengda uppbótin skerðist líka. Ríkisstjórnin er að vísu að lækka skerðingarhlutfallið úr 11 í 9 og það er gert til þess að ekki verði fall á krónu þannig að viðkomandi geti lent í því, og við höfum séð þær fáránlegu aðstæður koma upp, að 1 kr. getur þurrkað allt út úr kerfinu. Það er 1 kr. yfir og allir flokkar hjá TR þurrkast út. Það sem ég hef sýnt hér fram á er hversu flókið þetta kerfi er, hversu arfavitlaust það er. Við eigum ekkert að vera að endurskoða það. Við eigum að henda því. Við eigum að byrja að byggja gjörsamlega nýtt kerfi, gagnsætt kerfi, kerfi mannúðar. Þegar almannatryggingakerfið var upphaflega byggt upp átti það að vera kerfi fyrir fólk, til að grípa fólkið, þetta átti að vera kerfi til að hjálpa. Þetta var góð hugsun, enda var það þannig. Árið 1988 var ellilífeyrir skattlaus og meira að segja til afgangur af persónuafslætti upp í aðrar tekjur, lífeyristekjur eða eitthvað. Í dag eru þeir lægstu í þessu kerfi að borga 35.000–40.000 kr. á mánuði í skatt sem sýnir hversu arfavitlaust kerfið er orðið. Þetta er bútasaumað kerfi, skerðingarkerfi sem enginn getur varið sig á, refsikerfi vegna þess að ef þú færð tekjur einhvers staðar frá þá er þér refsað. Það sem er líka ljótt í þessu kerfi er að öryrkjar sem fá einhverra hluta vegna að fara að vinna eða geta sparað sér einhverja aura og leggja það inn á bók, ætla sér að safna, þeir fá vaxtagreiðslur á bókina og þá kemur fjármagnstekjuskattur á það. Allt í lagi með það, það fá allir fjármagnstekjuskatt. En mönnum tekst einhvern veginn að refsa þessum hópi aukalega, þeim tekst að setja 65% skerðingu ofan á fjármagnstekjuskattinn. Í mörgum tilfellum eru fjármagnstekjurnar sem þessi hópur fær í mínus og þeir eru fyrst að skatta mínusinn og síðan hugsa þeir: Það er ekki nóg að refsa þessu liði fyrir það og skatta tapið þeirra. Skerðum það um 65% í viðbót, sköttum það og skerðum það um 65% í viðbót. Ég spyr mig: Hver fann upp þetta kerfi og hvers vegna í ósköpunum er því viðhaldið árum saman? Það væri gaman að fá svar við því.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hv. þingmaður hefur reglulega komið inn á það í ræðum um tengd málefni, og ég er sammála þingmanninum hvað það varðar, að þegar lagt er mat á kostnað við frumvarp sem þetta sé fyrst og fremst horft til útgjaldahliðarinnar fyrir ríkissjóð en ekki til tekjuhliðarinnar. Þetta er auðvitað alveg fáránlegt og stenst enga skynsemisskoðun í raunheimum. Þetta hefur í mínum huga verið sérstakt tilefni til að taka til endurskoðunar lög um opinber fjármál. Það blasir við að tekjuhlutinn af aðgerð sem þessari er svo augljós. Það bara blasir við að ríkið hefur tekjur af aukinni virkni þegna landsins, hvort sem það er eins og er í þessu tilviki, þegar um örorkulífeyrisþega að ræða, eða ef um ellilífeyrisþega væri að ræða, ef við horfum á hinn arminn af þessum bótaflokkum. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi skoðað eitthvað mat á áhrifum frumvarpsins eins og það liggur fyrir. Mér þykir það dálítið sérstakt, og kem inn á það í ræðu minni hér á eftir, að það er ekki í neinu vikið að heildaráhrifum frumvarpsins á afkomu ríkissjóðs. Það sætir furðu í ljósi þess af hve mikilli hörku sambærilegum málum hefur verið mætt á fyrri stigum. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi skoðað þetta tiltekna atriði, þ.e. hver kostnaðurinn af þessu máli er, annars vegar með tilliti til laga um opinber fjármál og hins vegar raunkostnaðurinn sem ég tel að við séum sammála um að sé allur annar en lög um opinber fjármál leiða út.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir andsvarið. Bara frábærar spurningar Það sem fylgir með og kom inn í velferðarnefnd í þessu samhengi er að settur er rétt rúmur milljarður í kostnað, 1 milljarður og 16 eða 17 milljónir, ég man ekki, sem þeir reikna með í kostnað við málið. Þá fór ég að hugsa: Bíddu, hvernig fá þeir út þennan kostnað, vegna þess að þeir eru alltaf að borga þessum einstaklingum frá mánuði til mánaðar, og þeir þurfa að halda því áfram? En ef þessi einstaklingur fer að vinna - vinnur sér inn 200.000 kr. á mánuði, sem hann má, það er innan frítekjumarksins, og sleppur við flestar skerðingar, þannig að hann kemur til baka með útsvar og jafnvel tekjuskatt, það fer eftir því hversu háar tekjur hann var með fyrir - þá skilar það sér inn. Ég sé hvergi að tekið sé tillit til þess. En þeir horfa á það þannig að ef viðkomandi er með tekjur og lendir inni í skerðingakerfinu, verður skertur, þá minnki útgjöld ríkisins. Þeir eru búnir að reikna það út að ef allir myndu nýta sér það þá myndu útgjöld minnka um 1 milljarð sem þeir setja inn sem kostnað. Það segir sig sjálft að það hefur ekkert breyst. Greiðslur frá ríkinu til þessara einstaklinga hafa ekkert hækkað. Það er hvergi inni í dæminu að verið sé að hækka einhverjar greiðslu til þeirra heldur er verið að draga úr skerðingum ef þeir ná sér í aukatekjur. Þetta er bara leikur að tölum. Þess vegna væri auðvitað miklu skynsamlegra að segja eins og Danir: Farið að vinna, engar skerðingar, bara inn.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Skil ég það rétt að ríkissjóður meti kostnaðinn af málinu sem tapið af sparnaðinum af skerðingum sem ekki koma fram? Það er magnað. Þetta er einhvers lags eilífðarvél. Augljóslega á þetta við varðandi eldri borgara. En þekkir hv. þingmaður til þess að sambærileg nálgun sé viðhöfð í kostnaðarútreikningum ríkissjóðs eða fjármálaráðuneytis í tengslum við fjárlög við aðra þætti en þá er varða öryrkja og ellilífeyrisþega? Það er auðvitað þannig að ef ríkið reiknar sig í stórkostlegt tjón af því að verða af sparnaði af skerðingum til örorkulífeyris- og ellilífeyrisþega þá held ég að reiknistokkurinn sé orðið rangt stilltur og að í engu sé horft til þeirra tekna sem af aukinni virkni mun hljótast. Hv. þingmaður, var þetta rætt að einhverju marki í nefndinni þegar málið var til umræðu? Þekkir hv. þingmaður til þess eða komu fram einhverjar athugasemdir við meðferð málsins sem draga fram fáránleikann í þessari nálgun?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir andsvarið. Jú, ég vil líka benda á að ég sagði að það væri miklu nær á og að það myndi ekki kosta neitt að hreinlega að hafa - sko, ég er með uppreiknaðar tölur, þessar 109.600 kr., sem þetta var samkvæmt launavísitölu til dagsins í dag. Þess vegna fór ég upp í 250.000 kr. Þetta er sennilega meira, 265.000 kr. ef þetta ætti að vera alveg nákvæmlega rétt. En ég vildi vera nokkurn veginn nálægt því, 250.000 kr., og að fólk mætti vinna fyrir þeirri upphæð algerlega skerðingarlaust. Það segir sig sjálft. Þarna eru 7.000 eða 8.000 einstaklingar undir sem eru með þetta frítekjumark og við erum að borga þeim hvort sem er. Við erum að borga þeim mánuð eftir mánuð, ár eftir ár. Það eru margir þeirra búnir að brenna sig alveg rosalega á því að reyna að vinna vegna þess að þeir fá bakreikning, það var alltaf 1. ágúst, núna er það 1. júlí. Það er ömurlegt að horfa upp á það. Og þegar þeir fá þessa bakreikninga þá eru þeir oft búnir að eyða þessum peningum og lenda þar af leiðandi í því að þurfa að skera niður. Það er bent á að þeir geti gert þetta mánaðarlega og svona, en þetta er hópur sem er veikur og þessi hópur þarf að hafa kerfi sem er einfalt. Þess vegna verðum við bara að hafa þetta einfalt. Þess vegna segi ég líka með ellilífeyrisþega og annað: Leyfum fólki að vinna. Hættum að banna fólki að vinna. Hættum að geta leggja stein í götu fólks sem er að vinna og segja að það sé kostnaður. Það er aldrei kostnaður. Fólk sem vinnur borgar útsvar og tekjuskatt. Það er ávinningur fyrir sveitarfélög og ríkið. Að reikna annað út er arfavitlaust og ég vona svo heitt og innilega að það verði hætt að reikna þetta út þannig.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, en frumvarpið fjallar um frítekjumark og skerðingarhlutfall. Ég vil byrja örsnöggt á þeim þætti sem ég ræddi í andsvari við hv. þm. Guðmund Inga Kristinsson hér á undan er varðar það með hvaða hætti horft er til útgjalda og tekna af frumvarpi sem þessu. Þetta er einhvers lags bastarður, - afsakið orðalagið, frú forseti - sú nálgun sem viðhöfð er í tengslum við lög um opinber fjármál þar sem horft er til kostnaðar ríkissjóðs af máli sem þessu sem hins tapaða sparnaðar af skerðingum þeirra sem bæturnar hljóta. Það er hreinlega eitthvað ónotalegt við þá nálgun. Þetta er af sama meiði og þessi furðulega nálgun fjármálaráðuneytisins um þann flokk í fjárlögum sem kallast, ef ég man rétt, skattstyrkir sem er allt öðruvísi útfært en lög um opinber fjármál leiða út. Það er rétt að halda því til haga að þetta frumvarp er til bóta frá núverandi stöðu. En það að stoppa þarna - ég verð að spyrja: Hvers vegna er það? Af hverju að stoppa við 200.000 kr. þegar svo augljóst er að tekjurnar, sparnaðurinn í öllum þeim velferðarkerfum sem við búum við og annað þess háttar, verða svo augljóslega miklu hærri en tapið af sparnaðinum við skerðingarnar mun fela í sér enda er það í raun ekki neitt heldur bara leikur að tölum? Fyrir síðustu alþingiskosningar lagði Miðflokkurinn til umtalsverða hækkun á þessu viðmiði. Ég fletti því ekki upp en mig minnir að það hafi verið 500.000 kr., talan hér er 200.000 kr. á mánuði. Við eigum að leyfa fólki að vinna. Fólk sem getur og vill vinna, hvort sem það á við örorku að glíma eða er orðið aldrað - það er svo mikill akkur í því fyrir samfélagið að auka virkni þessara hópa að það er mikið til þess vinnandi að hafa hvatann sem mestan. Óskastaðan væri sú að mögulegt væri að trappa niður örorkumat ef kæmi á daginn að fólk réði við það að sinna störfum í meira mæli en mat hvers og eins gefur tilefni til að ætla. Eins og segir í 2. gr. frumvarpsins er horft til þess að frítekjumarkið fari úr 1.315.200 kr. á ári í 2,4 millj. kr. sem eru 200.000 kr. á mánuði. Þetta varðar annars vegar skerðingarhlutfall tekna við útreikning á örorku- og endurhæfingarlífeyri og hins vegar sérstakt frítekjumark örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega vegna atvinnutekna við útreikning tekjutryggingar og heimilisuppbótar. Það hefur, eins og við þekkjum, ítrekað komið fram að hvata skortir í gildandi lífeyriskerfum til þátttöku á vinnumarkaði, m.a. vegna samspils skatta, bóta og annarra tekna lífeyrisþega. Þetta eru atriði sem ég held að öllum hér í þessum þingsal séu ljós en það hefur verið alveg ótrúlega erfitt að koma þessu til betri vegar. Það viðmið sem hér er lagt til, leyfi ég mér að segja, er smánarlega lágt. Við eigum að auka þetta frelsi miklu meira. Áhættan í því er hverfandi, í raun engin. Það gerist ekkert annað en það að þetta dregur úr hvata til svartrar atvinnustarfsemi þar sem fólk er mögulega tryggingarlaust og annað þrátt fyrir að vera raunverulega að sinna starfi sem felur í sér hverjar þær hættur sem kunna að vera á vettvangi. Í 1. lið greinargerðar frumvarpsins er sagt, með leyfi forseta: „Efni frumvarpsins styður það sem fram kemur í sáttmála ríkisstjórnarinnar um að gera örorkulífeyriskerfi almannatrygginga gagnsærra, einfaldara og skilvirkara.“ Hvorug þessara breytinga gerir það raunverulega. Þetta er bara annars vegar breyting á skerðingarhlutfalli, úr 11% í 9%, það er engin einföldun í því. Vissulega er til bóta þessi lækkun skerðingar, en það er engin einföldun, þetta er bara eitthvert orðskrúð í greinargerðinni. Hins vegar er um að ræða hækkun úr 1.315.200 kr. á ári upp í 2,4 millj. kr. Það er engin einföldun í þessu, ekki nein. Ég held að það væri margra hluta vegna til bóta ef ríkisstjórnin tæki sig til og legði fram frumvarp sem gerði örorkulífeyriskerfi almannatrygginga raunverulega gegnsærra, einfaldara og skilvirkara. Ég held að það væri til mikilla bóta. En þetta frumvarp fjallar ekki um það, bara alls ekki. Eins og í svo mörgu sem við fjöllum um hér á Alþingi verða þetta svo miklar umbúðir um oft litlar aðgerðir. Þó að ég ítreki að þessi aðgerð sé til bóta er hún miklu minni en skynsamlegt væri að ganga til og kostnaðurinn auðvitað hverfandi ef nokkur. Ég held raunar að ríkissjóður kæmi út í hagnaði með því að hafa viðmiðunarmörkin miklum mun hærri en hér er fjallað um. Mig langaði að fara sérstaklega í 6. lið greinargerðarinnar sem er mat á áhrifum. Ég er sérstakur áhugamaður um þá grein í frumvörpum hverju sinni, þ.e. þetta mat á áhrifum, fjárhagslegum fyrst og fremst. Þessi kafli byrjar, með leyfi forseta, á orðunum: „Til að leggja mat á kynjamuninn er notað tíu ára meðaltal“. Bíddu, hvað kemur kynjamunur þessu máli við? Það sem hefur eflaust gerst þarna er að þeir sem fengu það erfiða verkefni að skrifa greinargerð með frumvarpinu hafa hugsað með sér: Heyrðu, ráðherrarnir okkar eru búnir að tala um það í svo mörg ár að það sé svo mikill kostnaður af því að tapa sparnaðinum á skerðingunni að við getum ekki gengist við því svona alveg beint þannig að við skulum bara tala um eitthvað annað í mati á áhrifum en það sem á að standa í mati á áhrifum. Ég hef bara aldrei séð neitt þessu líkt. Hvað í veröldinni hefur mat á kynjamuni tíu ár aftur í tímann að gera með þetta frumvarp? Bara ekki neitt. En þarna hafa menn væntanlega fundið sig í þeirri stöðu að þeir treystu sér ekki til að skrifa það sem rétt er í þessu, þ.e. að frumvarp sem þetta kostar ekki neitt, skilar bara plús. Menn hafa það bara ekki í sér að skrifa það og skrifa þá bara einhverja vitleysu í staðinn. Virðulegur forseti. Hér er furðusetningin, með leyfi forseta: „Þau sem hafa hærri tekjur en sem nemur núverandi frítekjumarki hafa fjárhagslegan hag af hækkun frítekjumarksins“ - Já, það er þannig. - „og einnig þau sem myndu reyna fyrir sér á vinnumarkaði í kjölfar þessarar hækkunar.“ Þetta bendir allt til þess að sá aumingja embættismaður sem fékk það verkefni að skrifa 6. lið greinargerðarinnar hafi verið í stökustu vandræðum af því að dagskipunin hefur verið sú að ekki mætti gangast við því að frumvarpið kostaði ekki neitt. Ég bara fullyrði að það er það eina sem getur skýrt svona furðukafla í greinargerð þessa frumvarps. Það er annað í þessu sem ég vil leyfa mér að nefna. Undir nefndarálit með breytingartillögu frá meiri hluta velferðarnefndar rita Líneik Anna Sævarsdóttir, formaður nefndar og framsögumaður málsins, Ásmundur Friðriksson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís Hafsteinsdóttir, Jódís Skúladóttir, Lenya Rún Karim, Oddný G. Harðardóttir og Óli Björn Kárason. Mér sýnist það vera allir nema fulltrúar Flokks fólksins sem skrifa undir þetta nefndarálit og ég fæ það staðfest hér í salnum eins og þeir sjá sem eru að horfa. Hér segir, með leyfi forseta: „Þá vill meiri hlutinn vekja athygli á að frumvarpið inniheldur skref í átt að nýju greiðslukerfi vegna starfsgetumissis en gert er ráð fyrir að frekari breytingar á kerfinu verði innleiddar í áföngum á næstu misserum.“ Hvar er þetta að finna? Þetta er einfaldasta frumvarp sem ég hef séð, þetta eru tvær greinar. Með leyfi forseta ætla ég að lesa þær, þær eru svo stuttar. 1. gr. hljóðar svo: „Í stað „11%“ í 2. málsl. 5. mgr. 18. gr. laganna kemur: 9%.“ 2. gr. hljóðar svo: „Í stað „2022“ og „1.315.200 kr.“ í 14. tölul. ákvæðis til bráðabirgða í lögunum kemur: 2023; og: 2.400.000 kr.“ Þar með er það búið. Þetta er allt sem stendur í þessum lögum. Þótt hv. framsögumaður sé vissulega nokkuð bundinn í öðrum störfum akkúrat núna eru það mögulega fleiri nefndarmenn sem skrifa undir þetta álit sem eru að hlusta. Mér þætti vænt um að vita: Hvar í þessu örstutta frumvarpi, í tveggja greina frumvarpi, finnst því staður að frumvarpið innihaldi skref í átt að nýju greiðslukerfi vegna starfsgetumissis? Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson getur kannski upplýst okkur um það hér í seinni ræðu, komi hann í slíka, en það stendur alla vega ekki hérna. Í nefndaráliti með breytingartillögu er vísað til hluta sem standa ekki í frumvarpinu og í frumvarpinu, í 6. lið, eru atriði sem fjalla um allt annað en frumvarpið. Þetta er einhver furðuleg nálgun og eiginlega alveg ótrúlegt að menn þurfi að fara í svona æfingar með mál sem er í grunninn gott. Það er verið að draga úr skerðingum og hækka frítekjumark þó að mín skoðun sé sú að frítekjumarkið hefði átt að hækka miklu meira. Ég verð að lýsa furðu minni með þetta og gangast við því að Miðflokkurinn á ekki aðalmann í nefndinni. Ég hefði eflaust mátt gera athugasemd í nefndinni á milli umræðna, fyrstu og annarrar. En nú, þegar maður skoðar þetta, þá er þetta mál sem hefði raunverulega getað innifalið áhugaverðasta 6. lið greinargerðar þingvetrarins þar sem félags- og vinnumarkaðsráðherra hefði raunverulega leitt fram mat á áhrifum þessa frumvarps. Þá hefði hann annaðhvort orðið að segja ósatt eða þá að segja það sem þingmenn Flokks fólksins og þingmenn Miðflokksins og fleiri hafa sagt árum saman, þ.e. að aðgerð sem þessi kostar ekki neitt. Hún skilar hagnaði fyrir ríkissjóð með aukinni virkni og aukinni þátttöku í samfélaginu. Í staðinn var valið að fara í einhver þvæluskrif um að leggja mat á kynjamuninn í undirliggjandi tölum sem engu skiptir í þessu samhengi. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni. Ég ítreka: Málið er til bóta þó að það hefði verið svo auðvelt að hafa málið miklu betra en hér er gert. Ég kalla aftur eftir því að þingheimur verði upplýstur um það í hverju það felst, sem meiri hluti nefndarinnar vill vekja athygli á í nefndaráliti sínu, að frumvarpið innihaldi skref í átt að nýju greiðslukerfi fyrir starfsgetumissi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir skelegga ræðu. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á, það kostar akkúrat ekki krónu fyrir ríkissjóð að heimila almannatryggingaþegum og öryrkjum að vinna meira. Mig langar til að minna hv. þingmann á frumvarp sem Flokkur fólksins hefur ítrekað komið með hér fyrir þingið þar sem við erum endalaust að benda á að það er hægt að brjóta upp þessa rammgerðu gildru sem þetta fólk situr í. Það er hægt að hætta að refsa þessu fólki með því að líta til nágranna hér allt í kringum okkur, þar á meðal til Svíþjóðar, og sjá hvernig þeir reyndu að bregðast við því. Í stað þess að troða einhverju starfsgetumati upp á öryrkjana sína ákváðu þeir að segja: Ágæti öryrki, við gefum þér tækifæri til að meta það sjálfur hver þín starfsgeta er. Einstaklingum var leyft að fara út að vinna skerðingarlaust í ákveðinn tíma til að prófa það, af því að stór hluti þar eins og hér glímir við andlega erfiðleika, þunglyndi og svartnætti og mjög erfitt fyrir þá að stíga út og fara að taka þátt í samfélaginu. Þetta skilaði hvorki meira né minna en því að 32% af þessum öryrkjum sem reyndu fyrir sér á vinnumarkaði í Svíþjóð skiluðu sér ekki aftur inn á kerfið. Maður nær ekki utan um hugarfarið þarna. Maður nær ekki utan um það hvort þessir einstaklingar viti ekki að tveir og tveir eru fjórir, hvort þeir átti sig ekki á öllum mannauðnum sem felst í öryrkjum sem eru með líkamlega burði en kannski andlega vanlíðan og væri hægt í rauninni með því að koma með einhverja gulrót að draga þá út í samfélagið og gefa þeim kost á að taka þátt með okkur hinum. Maður eiginlega áttar sig ekki á þessu. Ég spyr hv. þingmann í framhaldinu af þessari fyrirspurn minni: Ertu ekki sammála okkur, hv. þingmaður, að það væri kannski ástæða til þess að stíga aðeins út fyrir boxið og prófa eitthvað allt annað heldur en hingað til hefur verið viðhaft?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir andsvarið. Til að svara spurningunni eins beint og ég get þá er svarið við henni: Jú, við eigum og ég held að við verðum bara í ljósi þess með hvaða hætti þessi mál hafa þróast, sérstaklega á undanförnum árum, að fara að tileinka okkur allt aðra nálgun heldur en við höfum haft. Mér finnst raunar algjörlega frábært að heyra af því sem hv. þingmaður nefnir hér varðandi þá tilraun sem gerð var í Svíþjóð. Það að rétt um þriðjungur skili sér ekki til baka inn á kerfið kemur mér svo sem ekki mjög á óvart miðað við þá reynslu sem ég hafði af fyrri fyrirtækjarekstri þar sem einstaklingar sem höfðu kannski ekki fótað sig nógu vel í lífinu komu stundum til starfa. Þetta gjörbreytti lífi þeirra. Þó að ég sé dálítið að hugsa upphátt núna þá kemur það mér í raun ekki á óvart að þriðjungur nái að fóta sig það vel, eins og hv. þingmaður vísar til í verkefninu í Svíþjóð, að viðkomandi verði bara fullgildur aðili á vinnumarkaði í framhaldi af því. Ég held að hluti af vandamálinu hérna sé að stjórnvöldum eru afskaplega mislagðar hendur að átta sig á samhengi hlutanna og afleiddum áhrifum ákvarðana. Við sjáum það bara í endalausum málum hér í þinginu að það er horft fram hjá afleiddum áhrifum frumvarpa. Það er horft með rörsýn á akkúrat það sem er verið að leysa, breyta eða laga en öll afleiddu áhrifin, það er litið fram hjá þeim. Það væri til mikils að vinna ef okkur tækist að rífa okkur út úr því boxinu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir síðara svarið. Já, þetta er einkennilegt. Það er eitt sem er mjög athyglisvert sem við sjáum núna og það er að talað er um að það sé ákveðinn fórnarkostnaður hjá ríkissjóði. Þeir tala um að þeir séu að spandera þarna ríflega milljarði í að hækka frítekjumark upp í 200.000 kr. þegar staðreyndin er sú að akkúrat þessi upphæð gefur okkur glögga mynd af því hvað þeir hafa verið að skerða bláfátæka öryrkja mikið sem voru að reyna fyrir sér og reyna að afla tekna frá þessum 109.000 kr. upp í þessar 200.000 kr., hvorki meira né minna en ríflega milljarður sem ríkissjóður hirti af fólki sem það er búið að skattleggja hér í sárafátækt. Hv. þingmaður nefnir hér rörsýn og ég nefni að stíga ekki út fyrir boxið. Mér er algerlega fyrirmunað að skilja hvernig í ósköpunum stendur á því að þetta tækifæri er ekki hreinlega gripið og einstaklingunum gefinn kostur á því að greiða hér skatta og skyldur, taka þátt í samfélaginu. En ég heyri á bak við tjöldin að í rauninni er hugsunin: En hvað með hina sem eru raunverulega á vinnumarkaði? Af hverju skyldi öryrkinn fá að vinna án þess að það skerði framfærsluna hjá almannatryggingum? Á móti segjum við: Öryrkinn er oftar en ekki með skerta starfsgetu. Hann á í rauninni ekkert val og ef við getum raunverulega hjálpað honum til að taka þátt í samfélaginu og á hinum almenna vinnumarkaði með öllum hinum þá væri það vel. Hann er með sínum sköttum og annað slíkt jafnvel að greiða nánast þá upphæð sem er verið að greiða honum í almannatryggingarnar. Auðvitað er þetta ekki þannig að hann verði alveg skerðingarlaus, hann fer bara upp í ákveðna upphæð, og auðvitað verður það aldrei þannig að hann geti bara makað krókinn. Það er enginn að tala um það.

Frú forseti. Ég held að það sé mikið til þess vinnandi að við hjálpum fólki til sjálfshjálpar. Ef okkur tekst að hafa það sem leiðarljós í þeim meðförum og þeim frumvörpum sem hér koma inn sem snerta þessa hópa örorkulífeyrisþega, ellilífeyrisþega sérstaklega í þessu samhengi, þá verður það til mikilla bóta fyrir bæði ríkissjóð og sérstaklega þá einstaklinga sem með því eiga auðveldara með að taka meiri þátt í samfélaginu og verða þátttakendur í hinu daglega lífi með því að mæta til vinnu og skila sínum klukkutímum þar. Þetta gjörbreytir lífi, andlegri heilsu og iðulega líkamlegri líka þeirra sem komast úr viðjum kerfisins, ef svo má segja. Þeir sem hafa burði, sem auðvitað ekki allir hafa, til þess að stunda atvinnu - ég held að í hér um bil öllum tilvikum vilji einstaklingar gera það ef þeir finna sig ekki í þeirri stöðu að skerðingarnar dragi úr þeim allan mátt og hvata til að gera slíkt.

Virðulegur forseti. Ég held að hv. þm. Bergþór Ólason hafi hitt naglann á höfuðið að mörgu leyti og hitt hann vel.. Ekki gerir ríkisstjórnin það, hún hittir naglann ekki neitt og er ekki einu sinni með nagla til að negla í eitt eða neitt vegna þess að hún er algerlega í ruglinu. Hvernig gæti ríkisstjórnin reiknað út kostnaðinn í þessu kerfi? Þau gætu reiknað kostnaðinn með því að ráða einhvern einstakling úr þessu kerfi og séð svo hvort þeim fyndist starfsmaðurinn svo lélegur starfsmaður að þau væru að tapa á því að borga honum laun. Ég held að það sé eini möguleikinn. En það er engin hætta á því, eða mjög lítil, eiginlega varla nokkur, vegna þess að það kemur vel fram þegar verið er að skoða hverjir það eru sem ráða fólk úr kerfinu að þá eru allra lélegustu aðilarnir í því ríki og sveitarfélög. Meira að segja er það yfirleitt þannig að þegar á að hagræða hjá ríki eða sveitarfélögum þá er þetta fyrsta fólkið sem er sagt upp. Ríkisstjórnin hefði mögulega getað uppgötvaði það með því að gera þetta. En þegar ég horfði á þetta frumvarp þá benti ég á það að stæði þarna inni starfsgetumissisgreiðslukerfi. Síðast vorum við með starfsgetumat. Það er eiginlega enginn munur á þessu. Ég vildi búa til miðstöð starfsendurhæfingar hvort sem þú færir í skóla eða gætir farið að vinna eða hvað, þú kæmir bara á þínum forsendum en ekki einhverjum öðrum forsendum inn í það. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er sammála því að það er auðvitað ekkert annað í stöðunni en að styðja þetta frumvarp, það er þrátt fyrir allt til bóta þó að of skammt sé gengið. Hv. þingmaður teiknaði upp mynd, með hvaða hætti ríkið gæti orðið verr statt fjárhagslega með því að hækka þessi viðmið heldur en halda þeim á þeim stað sem nú er lagt til. Þetta vakti þau hughrif hjá mér að þingmaðurinn væri að lýsa stöðu þar sem leikmaður væri tekin út af í fótbolta án þess að neinn varamaður væri settur inn á í staðinn. Það ku ekki vera mörg dæmi um slíkt en eflaust þekkist það. Ég verð að viðurkenna að ég er dálítið svekktur með sjálfan mig að hafa ekki veitt þessum 6. lið greinargerðarinnar athygli strax þegar mælt var fyrir málinu þannig að það hefði verið hægt að leggja fram eða draga út úr ráðherranum kostnaðarmat frumvarpsins, því að jafn oft og ég hef gagnrýnt kostnaðarmat frumvarpa hér í þinginu þá hef ég aldrei séð 6. lið greinargerðar sem fjallar um eitthvað allt annað en kostnaðarmatið. Það hef ég bara aldrei séð. Ég myndi næstum því treysta mér til að kalla mig sérfræðing hér innan þingsins í að lesa 6. gr. Þetta er einhver undansláttur. Mér segir svo hugur að fyrst og fremst sé það til þess að menn komist hjá því að gangast við þeirri dellu sem þeir hafa viðhaft og talað fyrir árum saman, að kostnaðurinn, að fjárhagslegu áhrifin af máli sem þessu séu bara neikvæð fyrir ríkissjóð í formi þess að ríkissjóður verði af skerðingum sem annars myndu til falla ef viðkomandi einstaklingur væri virkari á vinnumarkaði.

Virðulegur forseti. Þetta er nefnilega einmitt punkturinn í þessu máli. Við erum að borga öllum í ellilífeyriskerfinu, við erum að borga öllum í endurhæfingarlífeyriskerfinu og í örorkukerfinu og við borgum mánuð eftir mánuð og ár eftir ár. Það hljóta allir að sjá hversu fáránlegt það er að ef viðkomandi fer að vinna og fær tekjur og borgar útsvar og tekjuskatt, hvernig í ósköpunum það getur orðið að kostnaði hjá ríkinu. Þessi milljarður sem ég sé hérna, ég veit ekki hvernig í ósköpunum þau ætla að finna hann og hvernig hann mun koma seinna meir fram í bókhaldi ríkisins er mér gjörsamlega óskiljanlegt vegna þess að hann verður aldrei til. Eins og hefur komið fram er einfaldast, þægilegast, eins og ég hef alltaf sagt, að henda þessu kerfi. Gerum þetta bara einfalt og segjum við fólk: Þið sem getið unnið, farið út, finnið vinnu og vinnið. Þá var mér einhvern tímann bent á: Svo vinna tveir saman, annar er úr kerfinu og hinn ekki. Þá segi ég: Jafnið það bara, finnið meðallaun, byrjið á að skerða þannig að viðkomandi öryrki fari aldrei yfir meðallaun viðkomandi stéttar sem hann vinnur innan. Þá hallar ekki á einn eða neinn. Þá er þetta nokkurn veginn jafnvægi og allir græða. Ríkið tapar þá ekki neinu, það stórgræðir, sveitarfélögin stórgræða og öryrkinn, ellilífeyrisþeginn getur bara unnið þegar hann vill. Við erum að flytja inn fullt af fólki hérna til að vinna. Af hverju leyfum við ekki þessu fólki að vinna? Finnið ykkur vinnu, farið að vinna, borgið skatta, borgið útsvar, allir ánægðir.

Frú forseti. Ég held að þetta sé ákveðinn hluti andsvars hv. þingmanns sem kveikti hjá mér hugsun er varðar það hversu þvingaðir örorkulífeyrisþegar eru að mörgu leyti til þess að sinna þeim störfum sem þeir sinna þó í hinu svarta hagkerfi, ótryggðir og þar fram eftir götunum. Það er vandamál sem er raunverulega alveg sjálfstætt vandamál í þessu öllu. Ég held, eins og hv. þingmaður sagði í seinna andsvari sínu, að það væri margra hluta vegna skynsamlegt að taka kerfið upp með rótum. Það var að einhverju marki, þótti mér, hægt að lesa það út úr yfirlýsingum stjórnarsáttmála og yfirlýsingu ríkisstjórnarflokkanna á fyrstu metrum þessa endurnýjaða samstarfs en síðan er nú eins og með svo margt annað að það gerist bara ekki neitt hjá þessari ágætu ríkisstjórn. Mér er það til efs að við sjáum frumvarp sem raunverulega tekur á þessum málum á næstu misserum. Ég vona það en mér er til efs að það verði raunin. En í þessari heildarmynd allri þá held ég að, hvati er nú sennilega ekki rétta orðið en sú tilhneiging að þeir sem horfa fram á skerðingar vegna atvinnuþátttöku freistist til þess að vinna svart frekar en með öllu uppgefnu, launum og gjöldum, að það sé býsna stór hluti af því svarta hagkerfi sem hér er. Og þótt ekki væri nema bara fyrir tryggingaleysi þessara einstaklinga 

Frú forseti. Hér ræðum við um endurhæfingarlífeyri. Þetta frumvarp fjallar um þá einstaklinga sem einhverra hluta vegna þurfa á endurhæfingu að halda, eru dottnir út af vinnumarkaði, hafa lent í slysum eða einhverjum öðrum þeim áföllum sem hafa orðið þess valdandi að þeir eru ekki vinnufærir lengur. Ég hef nú í rauninni verið að gagnrýna þetta frumvarp um leið og ákveðinn partur mætti segja að væri jákvæður, ef að ríkisvaldið ætlar að halda því þannig að eftir þriggja ára endurhæfingu sé enn ekki komið í ljós hvort viðkomandi einstaklingur sé orðinn bær til þess að fara að vinna. Ég skil ekki út af hverju, eftir þriggja ára endurhæfingu, að það þurfi að bæta við tveimur árum í stað þess að setja viðkomandi á örorku. Ef hann er ekki bær til að vinna eftir þriggja ára endurhæfingu þá á hann eðli málsins samkvæmt að fara á örorkulífeyri. Mig langar að vísa aðeins í umsögn Öryrkjabandalagsins sem er nú bæði jákvæð og líka með ákveðna varnagla, með leyfi forseta: „ÖBÍ telur hins vegar brýnt að núverandi fyrirkomulag endurhæfingarlífeyris verði endurskoðað með það í huga að ferlið allt verði skilvirkara og fyrirsjáanlegra en nú er og að meðferðarþjónusta verði samhliða því efld áður en til lengingar endurhæfingartímabilsins kemur.“ Af hverju er ég að blanda mér í umræðuna um endurhæfingarlífeyri og er ég ekki ofboðslega glöð að hann skuli geta orðið allt að fimm ár? Ég er ofboðslega glöð ef þessi þrjú ár verða ekki þess valdandi að viðkomandi væri bara fleygt út á guð og gaddinn ef það hefði sýnt sig að hann hefði ekki enn þá verið orðinn fullfær til þess að taka þátt í vinnu. En það sem ég tel ástæðu til að nefna hér er einfaldlega að ég er búin að vera að aðstoða fólk við að glíma við Tryggingastofnun og báknið þar innan dyra, til þess að reyna að aðstoða fólk við að komast á endurhæfingarlífeyri sem er óvinnufært með öllu. Það er nú bara ákveðin þrautaganga út af fyrir sig, ég verð að viðurkenna það. Það kemur einmitt fram í umsögn Öryrkjabandalagsins, með leyfi forseta: „Skortur á leiðbeiningum til umsækjenda um endurhæfingarlífeyri. Ófá dæmi eru um að umsækjendum um endurhæfingarlífeyri hafi verið synjað um áframhaldandi greiðslur endurhæfingarlífeyris á þeim grundvelli að fyrirliggjandi endurhæfingaráætlun teldist ekki uppfylla skilyrði 7. gr. laga um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, þar sem endurhæfingaráætlun teldist ekki nógu skýr, og án þess að leiðbeina um hvaða vankantar séu á endurhæfingaráætluninni sem lögð er til grundvallar umsóknar um endurhæfingarlífeyri, sbr. álit umboðsmanns Alþingis nr. 10975/2021.“ Þetta er nákvæmlega það sem einstaklingarnir voru að ganga í gegnum sem ég var að reyna að aðstoða, nákvæmlega það. Það var alveg sama; hvert vottorðið kom á fætur öðru, hver yfirlýsingin á fætur annarri, hver teikningin af skapalóni á fætur öðru um það hvernig viðkomandi myndi endurhæfast. En þrátt fyrir það er alltaf beðið um þetta aftur og upp á nýtt. Þetta er ekki nóg, þessu er synjað, verið er að skoða málið, þessu er hafnað, hafnað, hafnað. Þú þarft að gera þetta og hitt en samt sem áður var aldrei teiknað almennilega upp hvað Tryggingastofnun vildi nákvæmlega fá. Það er galið, virðulegi forseti, að senda veikt fólk sem er jafnvel í andlegu ójafnvægi á milli Pontíusar og Pílatusar til að ná í og reyna að koma á framfæri gögnum sem þetta bákn er að biðja um. En á sama tíma fá þau ekki eina einustu krónu. Hvernig eiga þau að geta verið í endurhæfingu, farið til sjúkraþjálfara, leitað sér sálfræðihjálpar, keyrt á milli, sinnt fjölskyldu eða hvaðeina annað sem þau bera ábyrgð á? Það er algjörlega galið að tryggja ekki fólki þennan endurhæfingarlífeyri, sérstaklega þegar hugtakið snemmtæk íhlutun hefur verið svo mikið í tísku. Það á að grípa þetta fólk strax. Að sjálfsögðu á að grípa þetta fólk strax. Er viljinn raunverulegur til að endurhæfa þetta fólk eða er hann það ekki? Ég ætla ekkert að vera að lengja þetta, halda einhverja þrusuræðu og nýta allan minn ræðutíma hvað þetta varðar. En ég ætla samt sem áður að drepa niður í umsögn Öryrkjabandalagsins, með leyfi forseta: „Krafa um endurhæfingu ungs fatlaðs fólks. Komið hafa upp tilvik þar sem einstaklingar með meðfædda fötlun eins og t.d. taugaþroskaröskun fái synjun á umsókn sinni um örorkumat eftir að hafa náð 18 ára aldri og er vísað til þess að endurhæfing sé ekki fullreynd.“ Hvers lags eiginlega kerfi er þetta? Ég varð vitni að því að fjölfatlaður einstaklingur sem var algerlega ósjálfbjarga þurfti, um leið og viðkomandi varð 18 ára gamall, að mæta í endurmat niður á Tryggingastofnun, alveg eins og hann hefði bara sprottið upp úr hjólastólunum og hlaupið af stað. Þetta er niðurrifsstarfsemi, virðulegi forseti. Þetta er alveg galið, ég get bara ekki skilið það. Mér er algerlega fyrirmunað að skilja að kerfið skuli vera svo gjörsamlega óeftirgefanlegt. Það er enginn heili á bak við það sem segir: Heyrðu, nei, það vantar báða fætur og báðar hendur á þennan einstakling og þá væntanlega er ástæðulaust að setja hann í eitthvert endurmat, hvað þá að starfsendurhæfa viðkomandi. Með leyfi forseta, þá segir hér áfram: „Við túlkun lögskýringargagna má ráða að markmið með endurhæfingarlífeyri eigi ekki við um fatlað fólk og enn síður við þann hóp einstaklinga sem hafa áður verið skilgreindir sem fötluð börn enda er fötlun almennt skilgreind sem langvarandi ástand í íslenskum rétti.“ Að lokum: Loksins þegar þrautagöngunni er lokið og einstaklingurinn er kominn með grænt ljós, kannski búinn að leggja umsóknina fram átta eða tíu sinnum þegar loksins viðkomandi dómarar inn í Tryggingastofnun, sem mér skilst að séu nú oftar en ekki bara félagsráðgjafar, hafna þessu ekki, þá kemur: Jú, allt komið, til hamingju með endurhæfingarlífeyrinn. En þú verður að koma aftur eftir tvo, þrjá eða fjóra mánuði. Nú erum við að tala um að geta framlengt endurhæfingarlífeyri til allt að fimm ára. En það á að leggja á þessa einstaklinga sem eru enn í virku ferli í endurhæfingunni að byrja alveg upp á nýtt þessa sömu gömlu þrautagöngu með vottorð og alls konar bæklinga og bitlinga fyrir Tryggingastofnun. Til hvers? Það hefur orðið þannig að mjög margir hafa hreinlega fallið milli skips og bryggju vegna þess að það tekur oft og tíðum svo langan tíma að fá þetta í gegn og fá þetta samþykkt. Viðkomandi byrjar jafnvel strax og hann er kominn inn á endurhæfinguna að undirbúa það að sækja um hana aftur, sem hann verður að gera innan þriggja mánaða. En því miður getur tekið allt að þrjá til sex mánuði að koma því í gegn þannig að hann mun lenda algerlega undir valtaranum, virðulegi forseti. Þess vegna finnst mér að bragur væri á því að tryggja, ef raunverulegur vilji er til að taka utan um þennan þjóðfélagshóp, endurhæfa þetta fólk og gefa því kost á að ná bata, að þetta verði öðruvísi en svo að öllum líði nánast illa með að þurfa að ganga í gegnum þetta. Fólk á að geta glaðst yfir því að fá þessi tækifæri, þetta á ekki að vera eins og einhver refsivöndur. Það bara gengur ekki upp. Um leið og má fagna því að það séu stafir á blaði sem segja: Heyrðu, endurhæfing. Þið fáið endurhæfingarlífeyri. Við viljum gera allt til að virkja ykkur úti í samfélaginu. Þá segi ég einfaldlega: Standið þá bara við það án þess að viðkomandi þurfi að ganga á milli Pontíusar og Pílatusar og viti oft ekki hvort hann er að koma eða fara í þessu kerfi.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða frumvarp til laga um félagslega aðstoð, greiðslutímabil endurhæfingarlífeyris, það er verið að lengja það úr þremur árum í fimm. Hvort sem við þurfum að labba á milli Pontíusar og Pílatusar - einhver sagði að það væri ekki rétt, maður ætti að labba á milli Pontíusar og Heródesar, en það skiptir ekki máli, Pontíus, Pílatus, Heródes, við eigum ekki að þurfa að labba neitt í svona kerfi. Þeir sem eiga að hlaupa á milli allra þessara kerfa eru fatlaðir, veikir, slasaðir. Það er ætlast til þess að þeir hlaupi á milli stofnana og safni gögnum og það er bara einn tilgangur með því að hafa kerfið þannig. Það er til að draga það á langinn að þeir komist inn í kerfið, það er verið að reyna að þreyta viðkomandi svo að hann gefist upp á að reyna að komast inn í það kerfi sem hann á rétt á. Það er mjög einfalt mál að leysa þetta og það átti að byrja á því, áður en við byrjum á þessu, og það er að koma upp miðstöð endurhæfingar. Viðkomandi labbar þar inn og fær þar alla þjónustu. Hann getur líka, ef hann hefur aðstöðu til, sent á undan sér rafræna beiðni. Ef hann getur það ekki þá getur hann komið á staðinn og fengið aðstoð við að fylla út beiðnina og síðan sér miðstöðin um að fá það sem upp á vantar, allar upplýsingar um viðkomandi frá lækni og allt annað sem á þarf að halda. Eins og staðan er í dag þá þarf viðkomandi að byrja á því að fara til læknis og ef hann er ekki með heimilislækni þá þarf hann einhvern veginn að ná því í gegn. Það er mjög erfitt að eiga við það fyrir fólk og við vitum að það getur tekið allt upp í tvo mánuði að komast til heimilislæknis. Og þegar þú kemst að hjá heimilislækninum þá þarftu jafnvel að finna einhver önnur gögn og síðan þarf að koma þessu til Tryggingastofnunar og hún tekur sér að lágmarki sex vikur til þess að vinna málið áður en það fer í ferli. Þetta sýnir okkur hversu fáránlegt þetta kerfi er. Þegar þú ert kominn inn í kerfið þá byrjar sama þrautagangan aftur, liggur við um leið. Það er eitthvað að svoleiðis. Okkur var bent á það í velferðarnefnd af lækni að þetta er orðið algjört skrifræði fyrir þá og það sé lágmark að þeir geti sent inn vottorð sem gildi kannski í sex mánuði áður en farið er að heimta nýtt vottorð. Við vitum að í sumum tilfellum er það mikið lengur, það fer ekki á milli mála oft á tíðum að það mun taka jafnvel eitt, tvö, þrjú ár að endurhæfa viðkomandi og þá er það óskiljanlegt að það eigi á tveggja, þriggja mánaða fresti að vera eltast við einhver gögn til þess að segja kerfinu það sem kerfið veit. Ef við ætlum að láta þetta virka þá verðum við að byrja á réttum stað, fara á þennan stað og gera hlutina á réttan hátt. Ég mun styðja þetta mál vegna þess að ég veit að þarna undir eru hópar, það er því miður byrjaður að safnast fyrir í endurhæfingarkerfinu hópur fólks sem á ekki að vera þarna inni og ætti að vera komið yfir á örorku og öfugt, fólk fyrir utan sem kemst ekki inn í kerfið. Ég vona heitt og innilega líka að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af þeim sem eru að detta út úr kerfinu vegna þess að þeim er eiginlega hent á milli eins og heitri kartöflu og þá lenda þeir í félagsbótakerfinu. Það er betra að þeir séu þarna inni vegna þess að þarna fá þeir alla vega fullan örorkulífeyri. Þess vegna vona ég heitt og innilega að um leið og við samþykkjum þetta mál þá verði drifið í því að einfalda kerfið þannig að fólk geti gengið inn á einn stað, fengið allt sem á þarf að halda án þess að það þurfi að hlaupa út um allar trissur og það verði séð til þess að það þurfi ekki að fara strax af stað aftur til að eltast við sömu hlutina. Hlutirnir séu líka gerðir þannig að það sé metið hversu langan tíma fólk þarf að vera í endurhæfingu að lágmarki, hvort sem það eru fimm, sex mánuðir, ár og þá þurfi kannski að endurnýja.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti um breytingu á lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018, (framlenging á bráðabirgðaákvæði I). Þetta mál varðar það verkefni sem gengur undir nafninu NPA í daglegu tali. Markmið frumvarpsins er að lengja innleiðingartíma ákvæðis til bráðabirgða I í lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018, til loka árs 2024. Þá er lagt til að á árunum 2023 og 2024 verði veitt framlag til að uppfylla efni bráðabirgðaákvæðisins og að samningar um notendastýrða persónulega aðstoð verði allt að 145 á árinu 2023 og allt að 172 á árinu 2024. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og það barst umsögn og minnisblað sem farið er yfir í nefndarálitinu. Gestir sem komu fyrir nefndina fögnuðu fram komnu frumvarpi og lögðu mikla áherslu á að það yrði afgreitt fyrir áramót en jafnframt fóru gestir yfir ýmis álitamál varðandi innleiðingu á lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir og samninga um notendastýrða persónulega aðstoð. Gestirnir fóru yfir þessi álitamál og lögðu áherslu á að næstu tvö ár yrðu nýtt vel til úrlausnar þeirra álitamála sem upp hafa komið er varða þjónustu um notendastýrða persónulega aðstoð. Meiri hlutinn tekur undir það og telur mikilvægt að aðilar að samningunum nýti þennan tíma vel og bendir á að gerð er grein fyrir álitaefnunum í greinargerð með frumvarpinu og í umsögninni og minnisblaðinu sem barst til nefndarinnar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti velferðarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álit meiri hluta velferðarnefndar rita auk þeirrar sem hér stendur hv. þingmenn Jódís Skúladóttir, sem er framsögumaður málsins en sú sem hér stendur flytur það í hennar fjarveru, Ásmundur Friðriksson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Óli Björn Kárason.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna á nefndarálitinu. Það er eitt sem stingur í stúf þegar þetta frumvarp er skoðað. Það er í rauninni verið að bæta við tveimur nýjum málsliðum þar sem fjöldi samninga sem miðað er við á hverju ári er skilgreindur, annars vegar 145 samningar árið 2023 og hins vegar 172 samningar 2024. En í upprunalegri útgáfu þessa frumvarps var bráðabirgðaákvæði um að árið 2022 ættum við að vera komin upp í 172 samninga, en í raun eru einungis komnir 91, ef ég hef réttar tölur mér til leiðbeiningar. Nú er það náttúrlega ánægjulegt að það sé verið að setja aftur markmið um að ná 172 en þegar í frumvarpinu stendur „allt að“ 145 samningar þá gætum við í rauninni bætt við engum samningum og samt náð þessu markmiði, þ.e. 91 samningur á næsta ári væri enn þá „allt það“. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvernig getur það fólk sem er að bíða eftir þessari þjónustu verið öruggt um að það sé verið að bæta í, þetta séu ekki bara fallegar tölur á blaði?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir andsvarið. Samkvæmt frumvarpinu er sett þetta markmið um ákveðinn fjölda samninga og það sem velferðarnefnd gerði í sinni vinnu var að fá til sín þá gesti sem koma í rauninni að framkvæmdinni, NPA-miðstöðina og sveitarfélögin, en þeirra fulltrúar voru frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, og síðan fulltrúa notenda þjónustunnar. Þar kom auðvitað skýrt fram að það er vilji til þess að halda áfram að þróa verkefnið. Sú sem hér stendur getur bæði verið þolinmóð og óþolinmóð gagnvart verkefninu. Þegar horft er í greinargerðina má sjá að það eru tíu ár síðan að fyrstu tilraunasamningarnir um NPA á Íslandi voru samþykktir, það var árið 2012, en það eru ekki nema fjögur ár síðan lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir tóku gildi. Að því leyti er hægt að horfa á þennan tíma sem bæði langan og stuttan. Það sem mér finnst mjög mikilvægt og kom fram fyrir nefndinni er að aðilarnir sem þurfa að halda áfram að þróa verkefnið eru sammála um að það sé mikilvægt og ríkið er tilbúið að koma með aukið framlag til að styðja við verkefnið. En auðvitað eru sveitarfélögin líka þar með að samþykkja að leggja fjármagn til verkefnisins og þessu frumvarpi fylgir því framlag og staðfesting á því að ríkið sé með aðilunum í verkefninu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ég held að við getum öll verið sammála um að við viljum að sjálfsögðu að sem flestir fái slíka samninga. Mig langar að spyrja tveggja spurninga í seinna andsvari. Fyrri spurningin hefur að gera með það sem hv. þingmaður benti á, að sveitarfélögin spila mjög stórt hlutverk í þessu og heilmikið af fjármagninu inn í þetta kemur frá sveitarfélögunum. Mig langar að heyra í sambandi við umræður við gesti og umsagnir: Hvað sögðu sveitarfélögin varðandi það að fjármagna þessa viðbót upp á 54 samninga á næsta ári? Það var fyrri spurningin. Seinni spurningin hefur meira að gera með það hvernig við erum í rauninni að skilyrða þetta, við segjum að við gerum ákveðið marga samninga á hverju ári. Nú erum við með fullt af öðrum dæmum. Við stoppum ekki atvinnuleysisbætur um leið og 18.501 einstaklingurinn verður atvinnulaus. Við stoppum ekki fæðingarorlofið þegar 2.301 barnið verður til. Við stoppum ekki einu sinni bíómyndirnar þar sem sótt er um að fá endurgreiðslu eða rannsóknarstyrkina heldur gerum við það bara upp í fjáraukalögum ef vantar upp á. Við erum ekki að setja svona skilyrði um fjölda eins og hér þar sem þörfin er kannski miklu meiri, eins og hún virðist vera. Spurningin er þessi: Af hverju erum við með skilyrði hér en ekki í öðrum lögum sem veita á svipaðan hátt peninga úr ríkissjóði?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir andsvarið. Það eru nokkur atriði sem ber að líta til varðandi það hvernig orðalagið er þarna, „allt að“. Eitt af því er að það er liður í þróun verkefnisins í rauninni að komast að því hver er raunveruleg þörf fyrir þessa þjónustu. Fyrir nefndinni og í umræðunni, almennri umræðu, hafa komið fram ólík sjónarmið varðandi það. Það eru til tölur sem benda til þess að það sé kannski ekki þörf á svona mörgum samningum en svo hafa líka verið uppi raddir um að það liggi kannski ekki fyrir raunverulegt mat á þörfinni vegna þess að sveitarfélögin séu kannski mislangt komin í gerð samninga og við að þróa verklag við að koma á samningum á ólíkum svæðum innan lands. Þeir dreifast mjög misjafnlega um landið, samningarnir, við þekkjum það. Hins vegar held ég að það sé nú töluvert ólíku að jafna í fjármögnun fæðingarorlofs og atvinnuleysistrygginga og þessa verkefnis hins vegar þar sem greiðslur úr fæðingarorlofi og atvinnuleysistryggingar koma vissulega af tryggingagjaldi sem greitt er af launum launamanna og rennur til þessa. Hér er um að ræða fjármagn sem kemur annars vegar frá ríki og hins vegar sveitarfélögum og það er auðvitað samstarf að finna út úr hver er akkúrat rétta skiptingin þar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir hennar framsögu. Það er aðeins tvennt sem mig langar til að spyrja og tekur ekki langan tíma. Í fyrsta lagi: Hvað er um að ræða marga einstaklinga sem þurfa á NPA-þjónustu að halda? Í öðru lagi: Hvað fá margir einstaklingar sem þurfa á þessari þjónustu að halda þjónustuna?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir andsvarið. Varðandi fyrra atriðið, hversu margir þurfa á þjónustunni að halda, þá liggur það ekki fyrir. Það er þó vitað að þeir eru fleiri en njóta hennar í dag og eitt af álitaefnunum sem meiri hluti nefndarinnar hvetur til að verði skoðað á þessu tveggja ára tímabili er að komast nær því að meta hver raunverulega þörfin er. Varðandi fjölda samninganna í dag, ég veit að það stendur hérna í gögnum málsins, 

Virðulegi forseti. Það er dapurt að leysa skútuna frá byggju og vita ekki raunverulega hver þörfin í þessum málaflokki er. Það kemur mér verulega á óvart, sérstaklega þegar virðist vera í tísku hér í þessum æðsta ræðustóli að tala niður til þingmanna eins og mín sem kem hér með breytingartillögu, sem var víst svo illa ígrunduð að enginn skildi hana. Maður skyldi ætla að það lægi fyrir raunveruleg þörf og að henni yrði fullnægt. Hér kemur fram að það er 91 NPA-samningur. Það eru allmiklu fleiri sem bíða eftir þessari þjónustu. Þannig að spurningin er þessi: Er verið að halda áfram að kvótasetja NPA-þjónustu eins og hefur verið gert til þessa? Það hafa ekki allir fengið sem þurfa.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir andsvarið. Ég vil kannski byrja svarið á því að rifja upp að NPA er þjónustuform sem byggist á hugmyndafræðinni um sjálfstætt líf fatlaðs fólks, hefur það að markmiði að tryggja mannréttindi þess á grundvelli samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og gera fötluðum einstaklingum kleift að ráða hvar og með hverjum það býr. Þannig stýrir hinn fatlaði einstaklingur því hvernig aðstoðin er skipulögð, hvenær og hvar hún fer fram og hver veitir hana. Þar með ræðst þörfin af eftirspurninni. Það sem ég álít óljóst hér er að það liggja ekki fyrir endanlegar upplýsingar um hverjir munu óska eftir svona þjónustu á næstu árum en á hinn bóginn er mjög mikilvægt að við skulum hér með halda áfram að þróa þjónustuna og afla upplýsinga um það sem er óljóst.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018 (framlenging á bráðabirgðaákvæði I). 1. minni hluti velferðarnefndar er fulltrúi Samfylkingarinnar í nefndinni og sú sem hér stendur. Markmið frumvarpsins er að framlengja gildistíma bráðabirgðaákvæðis I í lögunum. 1. minni hluti telur brýnt að framlengja gildistímann og fagnar þar af leiðandi því skrefi sem tekið er með frumvarpinu. Við í Samfylkingunni teljum þó gengið of skammt með frumvarpinu enda er NPA-þjónusta ekki fest í sessi til framtíðar eins og nauðsynlegt er og ríkisstjórnin taldi reyndar þörf á að gera samkvæmt stjórnarsáttmála sínum. Í 11. gr. laga nr. 38/2018 er kveðið á um rétt einstaklings til notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar, sem skammstafað er NPA, ef hann hefur miklar og viðvarandi stuðnings- og þjónustuþarfir við athafnir daglegs lífs. Þetta þjónustuform er mikilvægur liður í því að tryggja lögbundin mannréttindi fatlaðs fólks og tryggja því sjálfstætt líf án aðgreiningar í samfélaginu. Á ríkinu hvílir skylda samkvæmt lögum nr. 38/2018 til að fjármagna allt að 172 NPA-samninga fyrir lok ársins 2022. Í frumvarpinu er lagt til að á árinu 2024 verði allt að 172 samningar fjármagnaðir og er því í raun verið að færa skylduna til fjármögnunar á 172 samningum tvö ár fram í tímann í stað þess að fjölga samningum. Þrátt fyrir þann fjölda samninga sem kveðið er á um að fjármagna skuli fyrir lok árs 2022 í lögum nr. 38/2018 er í dag aðeins 91 samningur fjármagnaður og 44 einstaklingar bíða eftir samningi um NPA-þjónustu. Í þessu samhengi er vert að benda á að samningar áttu að vera allt að 80 árið 2018 og allt að 103 árið 2019. Við erum því langt á eftir áætlun þeirri sem fram kemur í bráðabirgðaákvæðinu. Við í Samfylkingunni teljum að af þessum sökum sé brýnt að endurskoðuð verði fjárþörf við innleiðingu á NPA-þjónustunni og að ríkið taki þessi mál mun fastari tökum og tryggi mannréttindi fatlaðs fólks. Verði það ekki gert lýsir Samfylkingin yfir þungum áhyggjum um framtíðarfyrirkomulag þjónustunnar og telur dapurlegt að ekki eigi að standa betur vörð um réttindi fatlaðs fólks. Við teljum að það hvíli skýr lagaskylda á ríkinu til að fjármagna tiltekinn fjölda samninga á ári hverju. Með þeim lögum sem ég hef vitnað í, nr. 38/2018, hafa verið lagðar ákveðnar skyldur á ríkissjóð til að fjármagna NPA-þjónustu miðað við tiltekinn fjölda samninga á innleiðingartímabilinu 2018–2022 samkvæmt lögunum. Þetta kemur skýrt fram í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 24. mars 2021 í máli nr. E-8237/2020 en þar hafði einstaklingur sótt um NPA-aðstoð í sveitarfélagi sínu sem afgreiddi umsóknina rúmlega ári seinna með því að binda hana því skilyrði að samningurinn tæki ekki gildi fyrr en ríkið hefði samþykkt fjármögnun á hluta samningsins. Niðurstaða dómsins var sú að afgreiðsla umsóknarinnar hefði dregist óhæfilega og jafnframt að ákvörðun sveitarfélagsins um að binda rétt fatlaðs fólks til þessarar þjónustu því skilyrði að hún kæmi aðeins til framkvæmda ef fjárframlög berist frá ríkissjóði ætti sér ekki lagastoð en hvorki í 11. gr. laga nr. 38/2018 né öðrum ákvæðum laganna er að finna slíka heimild. Gagnvart umsækjanda um NPA-þjónustu gildir það einu hvernig skiptingu kostnaðar er háttað á milli sveitarfélaga og ríkis. Samkvæmt 11. gr. laganna á einstaklingur rétt á NPA-þjónustu ef hann hefur miklar og viðvarandi stuðnings- og þjónustuþarfir, svo sem við athafnir daglegs lífs, og bera sveitarfélögin ábyrgð á framkvæmd þjónustunnar. Af niðurstöðu dómsins að ráða og þeirri skyldu sem hvílir á sveitarfélögunum leiðir að sveitarfélögunum ber að tryggja rétt einstaklinga samkvæmt lögum nr. 38/2018 óháð því hvort fjárframlög hafi borist frá ríkissjóði og setur ríkið sveitarfélög þannig í mjög erfiða stöðu. Með því að tryggja ekki fjárframlög til þjónustunnar og með því að vanáætla kostnað við innleiðingu á NPA-þjónustu, eins og komið hefur í ljós að hafi verið raunin við setningu laganna árið 2018 og stefnir í að vera endurtekið með frumvarpi þessu, verður ríkið þess valdandi að sveitarfélög brjóti á réttindum fatlaðs fólks. Tugir einstaklinga eru á biðlista eftir NPA-þjónustu og hefur biðin í för með sér alvarlegar afleiðingar fyrir þessa einstaklinga og jafnframt eru mannréttindi þeirra ekki virt. Í mörgum tilvikum stendur þessum einstaklingum ekki annað til boða en dvöl á stofnunum þar sem fólk getur ekki lifað sjálfstæðu lífi á eigin forsendum eins og það hefur rétt til samkvæmt m.a. lögum nr. 38/2018. Samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar skal öllum sem þess þurfa tryggður réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku og sambærilegra atvika og með setningu laga nr. 38/2018 voru settar reglur um þjónustu við fatlað fólk í samræmi við skyldur stjórnarskrárinnar. Notendastýrð persónuleg aðstoð er þjónustuform sem byggist á hugmyndafræði um að tryggja fötluðu fólki sjálfstætt líf án aðgreiningar í samfélaginu og þannig tryggja mannréttindi þess samkvæmt m.a. 9. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. NPA-þjónusta gerir fötluðu fólki kleift að stjórna eigin lífi, taka ákvarðanir á eigin forsendum, ráða hvar og með hverjum það býr og fá stuðning til þess að taka þátt í samfélaginu með þeim hætti sem það kýs. Í minnisblaði sem lagt var fram af hagsmunasamtökum fatlaðs fólks á fundi þeirra með forsætisráðherra 4. nóvember sl. kemur fram að dragi stjórnvöld úr skuldbindingum sínum um NPA-þjónustu getur það verið túlkað sem brot á skuldbindingum stjórnvalda samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna, SRFF. Þá kemur jafnframt fram að þjóðir sem þrengt eða dregið hafa úr NPA-þjónustuformi hafi fengið alvarlegar áminningar hjá eftirlitsnefnd Sameinuðu þjóðanna með samningnum og til standi að Ísland komi fyrir nefndina á næsta ári, því sé forgangsmál að eyða óvissu um áframhaldandi þátttöku ríkisins í fjármögnun NPA-þjónustunnar á næstu árum. Til þess þarf að vinna raunhæfa áætlun um innleiðingu NPA-þjónustunnar og áframhaldandi þróun og uppbyggingu á þjónustufyrirkomulaginu. Aðeins þannig verður bið eftir þessari lögbundnu þjónustu útrýmt og NPA verður raunverulegur valkostur fyrir fatlað fólk sem þarf á henni að halda. 1. minni hluti tekur undir þessi sjónarmið enda brýnt að tryggja mannréttindi fatlaðs fólks. Þegar lög nr. 38/2018 voru sett árið 2018 var kostnaður vegna innleiðingar gróflega vanáætlaður að sögn NPA-miðstöðvarinnar en í umsögn hennar með fjárlagafrumvarpi segir, með leyfi forseta: „Eins og komið hefur fram hefur ríkið ekki miðað 25% mótframlag sitt til NPA samninga við fjölda samninga, hvort sem litið er til fyrirliggjandi biðlista eða þess fjölda sem fram kemur í bráðabirgðaákvæði laga nr. 38/2018. Fyrir þessu eru fjölþættar ástæður en stærstu ástæðuna má rekja til upphaflegrar áætlunar sem birtist fyrst í frumvarpsdrögum að lögum nr. 38/2018 árið 2017. Sú áætlun var illa unnin og fyrir vikið var fjárþörfin gróflega vanáætluð. Þessi skekkja hefur svo undið markvisst upp á sig ár frá ári.“ Í minnisblaði frá NPA-miðstöðinni sem afhent var á fundi velferðarnefndar 7. desember sl. kemur fram að í greinargerð með frumvarpinu liggi ekki fyrir hvaðan upplýsingar um tölur og meðaltöl eru fengnar sem sé bagalegt í ljósi þess að sambærileg aðferð varð til þess að kostnaður við innleiðingu NPA var verulega vanáætlaður. Sams konar sjónarmið komu fram í áðurnefndu minnisblaði sem afhent var forsætisráðherra 4. nóvember sl. en þar segir, með leyfi forseta: „Fjöldi NPA samninga í lok þessa árs ætti að vera 172 samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu en fjöldi samninga er í dag um 90 talsins og hefur fjöldi samninga staðið í stað undanfarin ár. Ástæða þess er einkum vanmat á grundvallar fjárþörf í frumvarpi sem varð að lögum nr. 38/2018.“ Við í Samfylkingunni teljum brýnt að ráðin verði bót á þessu enda liggur það í augum uppi að slíkt vanmat á kostnaði verður til þess að gerð samninga samkvæmt fjölda þeim er kveðið er á um í frumvarpi þessu muni ekki ganga eftir ef fjármagn er látið ráða för en ekki fjöldi samninga. Í dag er sem fyrr segir 91 NPA-samningur á landinu öllu og 44 einstaklingar á biðlista en samkvæmt bráðabirgðaákvæði I í lögum nr. 38/2018 ættu þeir að vera allt að 172 í lok árs. Við í Samfylkingunni tökum undir það sem fram kemur í umsögn NPA-stöðvarinnar um fjárlagafrumvarp fyrir árið 2023 um að það sé lágmarkskrafa að unnið sé verulega á þeim biðlista. Þá segir jafnframt í umsögninni að til þess að hægt sé að gera 135 NPA-samninga, og þannig útrýma biðlistanum, verði 25% framlag ríkisins að nema 1.180 millj. kr. fyrir árið 2023. Gert er ráð fyrir 720 millj. kr. í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2023 sem felur að óbreyttu í sér skerðingu á fjárframlagi til NPA-þjónustunnar og fækkun á NPA-samningum á landsvísu. Í umsögninni segir jafnframt, með leyfi forseta: „Þetta er þvert á gefin fyrirheit og áætlanir stjórnvalda um verulega fjölgun NPA samninga og þvert á þau markmið og áætlanir sem sett eru í lögum nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Þannig felst í tillögunni skýr afturför á réttindum fatlaðs fólks sem nauðsynlegt er að leiðrétta.“ Þá kemur enn fremur fram í umsögninni að heildarframlag ríkisins þurfi að nema um 795 millj. kr. að lágmarki til þess eins að standa undir þeim samningum þegar hafa verið gerðir. 1. minni hluti, sem er sú sem hér stendur, telur að framangreindu virtu augljóst að ekki verði unnt að vinna að þeim fjölda samninga sem stefnt er að samkvæmt frumvarpi þessu og munu biðlistar halda áfram að lengjast. Þetta snýst um lögbundin mannréttindi fatlaðs fólks og gerir 1. minni hluti alvarlega athugasemd við þessa vanáætlun og -fjármögnun. 1. minni hluti leggur til að settur verði skýr fyrirvari um að áætlunin sem fram kemur í mati á áhrifum í greinargerð með frumvarpinu taki breytingum ef raunin um kostnað og fjölgun NPA-samninga er önnur en þar kemur fram. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að festa þurfi í sessi framtíðarfyrirkomulag NPA-þjónustu en þrátt fyrir það stefnir að mati þeirrar sem hér stendur í að áfram verði óvissa um framtíð NPA-þjónustunnar ef ríkið tekur ekki aukinn þátt í fjármögnun á innleiðingu hennar. Það er óásættanlegt að áfram verði óvissa um framtíð NPA-þjónustunnar og framþróun hennar. Af þeim sökum tökum við í Samfylkingunni undir kröfur þær sem Samband íslenskra sveitarfélaga leggur fram í umsögn sinni um frumvarpið, til þess að unnt sé að festa framtíðarfyrirkomulag um þjónustuna í sessi. NPA-miðstöðin hefur tekið undir þessar kröfur sambandsins. Kröfurnar eru að kostnaðarhlutdeild ríkis í NPA-þjónustunni verði hækkuð úr 25% í 30%, að þegar hjúkrunar- og umönnunarþörf er verulegur hluti kostnaðar við NPA-samninga komi aukið framlag til að mæta þessari þörf og að umsýslugjald vegna umfangsmikilla samninga verði lækkað úr 10% í 5%. Sífellt meira hallar á sveitarfélögin við veitingu þessarar lögbundnu þjónustu og verður ríkið að horfast í augu við þann alvarlega vanda sem upp er kominn. Ef ekki verður brugðist við þeirri stöðu sem hér er upp komin verður ekki unnt að festa NPA-þjónustu í sessi þvert á orð ríkisstjórnarinnar í stjórnarsáttmála en það sem alvarlegra er: áfram verður brotið á mannréttindum fatlaðs fólks. 1. minni hluti, fulltrúi Samfylkingarinnar í velferðarnefnd, leggur áherslu á að staðið verði við fjölda samninga sem nefndir eru í bráðabirgðaákvæðinu og leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Orðin „allt að“ í báðum efnismálsliðum b-liðar 1. gr. falli brott og við báða málsliði bætist: séu umsóknir ekki færri. Þetta þýðir, forseti, að við viljum að í bráðabirgðaákvæðinu verði bara samningafjöldinn látinn standa og þessi tvö orð, „allt að“, verði tekin í burtu. Litið hefur verið á þetta þannig að það væri þá hægt að fækka samningum ef fjármagnið er ekki nægilega mikið. En það er sjálfsagt að bæta við „séu umsóknir ekki færri“, þannig að það er auðvitað ekki hægt að standa við einhverja ákveðna tölu ef það eru ekki umsóknir sem fylla hana. Ég gat ekki betur heyrt, forseti, af máli formanns velferðarnefndar, hv. þm. Líneikur Önnu Sævarsdóttur, en að hún liti svo á að þessi tvö orð, „allt að“, væru bara þarna ef umsagnirnar yrðu ekki nægilega margar og myndu ekki fylla upp í töluna sem nefnd er í bráðabirgðaákvæðinu; að þess vegna sé mikilvægt að hafa þarna „allt að“. En því miður hefur þetta verið túlkað á hinn veginn, að það megi hafa færri samninga ef fjármagnið dugar ekki. Til þess að frumvarpið nái markmiðum sínum þá verður að taka þessi tvö orð út, taka út „allt að“ og láta bara töluna standa og síðan bæta við „séu umsóknir ekki færri“. Þá getum við, fjárveitingavaldið, bætt við með fjáraukalögum ef sýnt verður, sem við teljum augljóst, að fjármagnið sem ætlað er til þessarar þjónustu fyrir árið 2023 muni ekki nægja. Þá er það fjöldi samninga sem stendur. Það er ekki hægt að samþykkja þetta frumvarp nema þessar breytingar verði gerðar. Líkt og ég sagði áðan þá heyri ég ekki betur en að meiri hluti velferðarnefndar sé þessu sammála, a.m.k. heyrði ég ekkert annað í ræðu hv. formanns velferðarnefndar hér áðan en að hugmyndin væri að standa við samningana. Þá verðum við að taka „allt að“ út til að gefa ekki möguleika á þeirri túlkun að það megi hafa samningana færri ef ríkið kemur ekki með fjármagn fyrir þeim samningum sem talan segir til um. Ég vona, forseti, að ég hafi talað nægilega skýrt um þetta mál. Þetta er mjög mikilvægt mál og það er mikilvægt að framlengja bráðabirgðaákvæðið. Það er mikilvægt að taka á þeirri stöðu sem upp er komin. Það þarf að greiða úr ýmsum deilumálum, ég get tekið undir það, og það er ágætt að nýta þessi tvö ár til að taka á álitamálunum varðandi samningana. En það er algjört frumskilyrði að það verði staðið við þá samninga og þá tölu sem talin er til í bráðabirgðaákvæðinu og allir þeir sem eru nú á biðlista fái þjónustu á næstu tveimur árum. Við skulum ekki orða okkar lagasetningu hér þannig að það sé hægt að túlka lögin í allar áttir. Við þurfum að túlka þau í hag þeirra sem þurfa á NPA-þjónustu að halda og líkt og markmið laganna segja til um.

Frú forseti. Mig langar bara að byrja á því að þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir mjög góða ræðu. Ég held að ég geti sagt það að ég er hreint og klárt algerlega sammála öllu því sem hv. þingmaður nefndi í ræðunni. Mig langaði aðeins í tengslum við þetta að segja að hv. þingmaður nefndi bæði í nefndaráliti og í ræðu sinni að það hefði fallið dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur fyrir rúmu ári síðan þar sem bent var á að ekki væri hægt að skilyrða samninginn við það hvort fjármagnið hefði komið eða ekki. Í gær birtist grein í Kjarnanum eftir Katrínu Oddsdóttur mannréttindalögfræðing og Rúnar Björn Herrea Þorkelsson, formann NPA-miðstöðvarinnar, þar sem þau eru að skrifa um dóm sem féll í maí síðastliðnum við Mannréttindadómstól Evrópu. Þó svo að þessi dómur hefði upphaflega litið út eins og viðkomandi aðili hefði tapað málinu þá kemur fram í greininni, og mig langar að fara með það hér, með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi er skýrt tekið fram af hálfu Mannréttindadómstólsins að íslenskir dómstólar hafi brugðist skyldu sinni til að vega og meta raunveruleg réttindi og hagsmuni Arnars en þess í stað einblínt á sjálfstjórnarrétt sveitarfélagsins. Hér opinberast einn stærsti vandinn í baráttu fatlaðs fólks fyrir mannréttindum á Íslandi undanfarna áratugi, þar sem dómstólar hafa ítrekað forgangsraðað sjálfsstjórn sveitarfélaga á kostnað lögbundnum mannréttindum fatlaðs fólks.“ Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvernig hv. þingmaður sér þennan dóm og þetta sem Mannréttindadómstóll Evrópu segir, hvernig það tengist þessu máli.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og að vera sammála því sem ég sagði í ræðu minni og ég fagna því. Nú hef ég ekki lesið þessa grein sem hv. þingmaður vitnar í en vil þó segja að þetta ýtir undir það sjónarmið og þá gagnrýni að þetta frumvarp sem við erum að ræða hér sé ekki nægilega skýrt orðað. Það þarf að vera alveg ljóst hvað átt er við, hvað við erum að gera þegar við erum að framlengja bráðabirgðaákvæðið næstu tvö ár. Við megum ekki láta neinn vafa liggja á því hver réttindin eru og megum ekki láta fjármagnið ráða. Við þurfum að svara þessari spurningu: Ætlum við að standa við að eftir tvö ár verði 172 samningar um NPA-þjónustu, ef svo margar umsóknir eru undir, eða ekki? Það má ekki vera neinn vafi þarna á. Þá mun ég glöð vera á græna takkanum. Jafnvel þó að með þessu bráðabirgðaákvæði sé verið að tala um sömu tölu og átti að ná á þessu ári þá er ég tilbúin til að segja: Gott og vel. En verum alveg viss um hvað við erum að samþykkja hér. Tortryggnin er auðvitað vegna þess að í greinargerð með frumvarpinu er fjallað um fjárhæðir sem allir sjá að munu ekki duga. Það er bara þannig. Það er ekki bæði haldið og sleppt í þessu. Við verðum að hafa hreinar línur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sitt svar og enn og aftur erum við hjartanlega sammála og það er nú gott þegar kemur að svona mikilvægum málum. Mig langar að spyrja hv. þingmann svipaðrar spurningar og ég spurði framsögumann meiri hlutans varðandi það að setja kvóta, þ.e. skilgreina einhvern fjölda og svo jafnvel ekkert fara eftir þeim fjölda eins og við sjáum að var gert með gömlu lögin. Á það ekki að vera þannig með þetta eins og aðra þjónustu sem við sækjum hjá ríkinu að það sé metið eftir þörfinni, ekki eftir einhverjum tölum sem eru dregnar upp úr hatti í einhverju ráðuneyti? Ég tók víst dæmi óvart þegar ég ræddi við framsögumann meiri hlutans um kerfi þar sem einhver borgar inn í það en við stoppum ekki 101. sjúklinginn sem kemur á bráðamóttökuna bara af því að við erum með pening og kvóta fyrir 100. Við stoppum ekki nemanda númer eitthvað í grunnskólanum af því að það kemur ný barnafjölskylda í hverfið. Ég sé svo mörg kerfi sem við erum með sem eru að þjóna öðrum hópum í samfélaginu þar sem við stoppum ekki. Við stoppuðum heldur ekki t.d. þegar 2.000. Úkraínubúinn kom til landsins heldur héldum við áfram að standa við þau loforð. Af hverju þurfa fatlaðir að búa við kvóta en ekki aðrir þjóðfélagsþegnar?

Frú forseti. Auðvitað ætti það ekki að vera þannig og ég held að við séum sammála um það, ég og hv. þingmaður, að þessi kvótasetning sýni kannski bara hve stutt á veg við erum komin í því að virða mannréttindi fatlaðs fólks. En á móti kemur að við erum enn að tala um þennan fjölda og fjölda samninga í bráðabirgðaákvæði vegna þess að það er ekki búið einhvern veginn að ákveða að festa NPA-þjónustuna í sessi til framtíðar og það er það sem þarf að gera. Ég myndi vilja láta gera það bara strax en telji sveitarfélög og ríkið sig þurfa nauðsynlega á þessu tveggja ára tímabili að halda þá allt í lagi, gerum það. En þá verðum við líka að vera komin með kvótalausa þjónustu við fatlað fólk sem þarf á notendastýrðri persónulegri aðstoð að halda. Við alþingismenn þurfum að sjá til þess hér með okkar eftirliti og aðhaldi, að þetta verði ekki svona lengur, málunum verði komið á hreint. Fyrsta skrefið í því er að hafa þá bráðabirgðaákvæðið svo skýrt að það sé bara hægt að túlka það á einn veg og það í hag þeirra sem þurfa á þjónustunni að halda og bíða eftir henni. Það er það sem við þurfum að gera hérna. Ég treysti á félaga mína í velferðarnefnd sem eru í stjórnarliðinu og alla aðra hér í þessum sal, að þegar kemur að atkvæðagreiðslunni verði þetta sjónarmið ofan á.  
            

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018 (framlenging á bráðabirgðaákvæði I). Þetta er nefndarálit með breytingartillögu frá 2. minni hluta velferðarnefndar sem er minnihlutaálit Flokks fólksins og hljóðar þannig: „Frumvarp þetta er enn eitt dæmið um skeytingarleysi ríkisstjórnarinnar og sein viðbrögð við ábendingum NPA-miðstöðvarinnar og sveitarfélaganna um vanfjármögnun á þjónustu við fatlað fólk. Frumvarpið, sem fjallar um fjármögnun á NPA-þjónustu strax á næsta ári, barst ekki Alþingi fyrr en 2. desember. Fram að þessu hafa sveitarfélög, NPA-miðstöðin og að sjálfsögðu fatlað fólk lifað í óvissu um hve margir samningar verði gerðir strax á næsta ári. Þá hafa NPA-samtökin bent á það að jafnvel þótt kveðið sé á um það í frumvarpinu að tiltekinn fjöldi samninga verði gerður á árunum 2023 og 2024 fylgi frumvarpinu þó engin trygging fyrir því að svo verði gert. Þau bráðabirgðaákvæði sem renna út 1. janúar 2023 áttu að tryggja gerð 172 samninga en fjármagnið sem ríkisstjórnin hefur lagt til verkefnisins dugar ekki fyrir þeim fjölda. 2. minni hluti telur ástæðu til að vekja athygli á varnaðarorðum NPA-miðstöðvarinnar. Í umsögn samtakanna segir: „[M]eðalkostnaður NPA-samninga var 30,6 millj. kr. árið 2021. Því má ætla að um vanáætlun sé að ræða í mati á áhrifum frumvarpsins sem gerir ráð fyrir að meðaltalskostnaður á samning sé 30 millj. kr. fyrir árið 2023. Afar ólíklegt er því að þær 375 millj. kr. sem mælt er fyrir um dugi til að mæta þeim 50 samningum sem gert er ráð fyrir að náð verði árið 2023 með framlaginu.“ Það er gömul saga og ný að mæla fyrir um tiltekna þjónustu í lögum en koma í veg fyrir framkvæmd hennar með því að tryggja ekki viðhlítandi fjármagn í fjárlögum. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga kemur fram að þar sem kostnaður við framkvæmd laganna sé í mörgum tilfellum langt umfram það sem gert var ráð fyrir í upphafi sé það krafa sveitarfélaga að ríkið fjármagni 30% verkefnisins í stað 25%. Sambandið tekur einnig fram að þegar hjúkrunar- eða umönnunarþörf er verulegur hluti kostnaðar við samninga þurfi að koma til aukið framlag frá heilbrigðiskerfinu til að mæta þeirri þörf. Eins og sambandið bendir á var í upphafi gert ráð fyrir að meðaltal samningsupphæða yrði um 13 millj. kr. en samkvæmt tölum frá árinu 2021 var meðalkostnaður við samning 30,6 millj. kr. 2. minni hluti tekur undir áhyggjur NPA-miðstöðvarinnar og Sambands íslenskra sveitarfélaga um að meira fjármagn vanti frá ríkinu til að standa megi við gefin loforð um fjölda NPA-samninga. 2. minni hluti telur að fari svo að fjármunir dugi ekki fyrir þeim 50 samningum sem til stendur að gera þurfi að endurskoða fjárhæðir og tryggja viðbótarfjárheimild svo að tryggja megi gerð 145 samninga fyrir lok ársins 2023. 2. minni hluti leggur til að málið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Orðin „allt að“ í báðum efnismálsliðum b-liðar 1. gr. falli brott.“ Enn eina ferðina er verið að taka við NPA-samningum hér inn í þingið og framlengja bráðabirgðaákvæði. Þetta eru óþolandi vinnubrögð. Hingað til hefur þetta verið gert á ársfresti, núna á þetta að vera á tveimur árum. Það kemur vel fram hjá NPA-miðstöðinni hver þörfin er. Það eru um 50 samningar sem þarf að koma á núna. Það á að sjá til þess en það átti líka löngu að vera búið að því. Við erum með yfir 150 manns inni á hjúkrunarheimilum sem gætu fallið undir NPA en það vilja ekki allir NPA. En við eigum að tryggja þeim samning sem vilja hann núna og eru á biðlista. Til þess er leikurinn gerður, ekki til þess að ríkið geti skammtað og sagt: Við látum bara þessa peninga í þetta og það eru þessir sem fá þá. Við verðum að átta okkur á því að við erum að tala um 50 einstaklinga og við getum ekki sagt að 40 fái en sá sem er nr. 41 fái ekki neitt. Svoleiðis leikur á ekki að eiga sér stað og er óþolandi fyrir þá aðila sem ekki fá þann rétt sem þeir eiga samkvæmt lögum og, ekki gleyma því, áttu að vera löngu búnir að fá. Ríkisstjórnin og sveitarfélögin verða að hætta að henda þessu á milli sín eins og heitri kartöflu, eins og þetta sé einhver kostnaður sem þarna er á ferð sem er gífurlegur og þess vegna sé orðið tap. Það er þeim sjálfum að kenna. Það voru engir aðrir sem reiknuðu þetta út en ríkið og sveitarfélög og ef þau kunna ekki að reikna verðið þá verða þau bara að taka því og reikna upp á nýtt, reikna rétt, en ekki láta það bitna á þeim sem bíða eftir þjónustunni og hefur verið lofað því að þessir samningar yrðu gerðir og þeir myndu fá þá samninga sem átti að vera löngu búið að tryggja. Við verðum komin niður í 172 samninga í janúar 2023 sem er ekki langt í að verði. Málið er einfalt. Tryggjum þetta og stöndum nú einu sinni við þetta, klárum að ganga frá lögunum þannig að við þurfum ekki að vera með bráðabirgðaákvæði lengur og framlengja, nú eru tvö ár til þess en því miður af reynslunni óttast ég helst að það verði komið hingað eftir tvö ár með enn eitt bráðabirgðaákvæði og enn eina ferðina verði ekki staðið við samninginn. Vonandi sér ríkisstjórnin til þess að þær áhyggjur mínar séu ástæðulausar og sanni það fyrir mér að núna sé hún loksins komin á þann stað að hún ætli sér að standa við gefin loforð og sjá til þess að þeir sem þurfa á þessu að halda og vilja fái samninginn.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða yfirferð yfir nefndarálit og aftur verð ég að segja að ég er sammála því að það þarf svo sannarlega að laga margt á þessu sviði. Hv. þingmaður nefndi eitt af því sem ég hef nefnt hérna í andsvörum, þetta með kvótann á fatlað fólk, að hægt sé að segja að við ætlum að gera svo og svo marga samninga á þessu ári og svo og svo á næsta ári, en svo er bara sagt: Nei, fyrirgefðu, það er ekki til neinn peningur. Ekki gerum við þetta þegar einhver kemur á bráðamóttöku, ekki gerum við þetta þegar einhver kemur á heilsugæsluna. Ekki gerum við þetta þegar við erum að fá lyf og lyf endurgreidd t.d. Með alla þessa hluti er ekki bara allt í einu stoppað á ákveðnum tíma. Mig langar að heyra frá hv. þingmanni: Sér hann einhverja ástæðu til þess að réttlæta svona kvóta á fjölda þeirra sem eiga að fá slíka þjónustu?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Nei, ég sé enga ástæðu til þess að standa ekki við kvótann. En það sem ég óttast í þessu samhengi er að þetta er til tveggja ára og ég hef verið að spyrja mig að því: Af hverju er þetta til tveggja ára? Hvað er þarna undir? Ég óttast það helst líka að ef þetta dregst í tvö ár þá held ég að það verði ekki búið að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks vegna þess að um leið og samningur Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks yrði lögfestur þá væri ekki hægt að haga sér svona. Það er þess vegna forgangsatriði. Það var samþykkt hérna fyrir tveim árum síðan að ganga í það að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna en það er ekki búið að gera það enn þá. Núna eru þeir að fresta því að uppfylla þennan samning um NPA í tvö ár og þá óttast ég að þeir muni teygja lopann og ætli ekki að lögfesta samninginn. Ef þeir lögfesta hann fyrr á þessu tímabili, ég tala nú ekki um viðaukann, þá er komin kæruheimild til að taka á þessu og draga þá hreinlega fyrir dóm. Miðað við það sem á undan er gengið þá óttast ég að það verði ekki staðið við þetta. En ég vona - maður vonar alltaf, eins og þegar því var fagnað á sínum tíma þegar við gerðum þessa fyrstu samninga um NPA, náðum því í gegn. Þá var bjartsýni en þetta hefur ekki litið dagsins ljós. En eins og ég segi, maður vonar alltaf að úr rætist.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mig langar að vitna aðeins aftur í grein sem ég nefndi hér á undan í öðru andsvari en það er grein eftir þau Katrínu Oddsdóttur, mannréttindalögfræðing, og Rúnar Björn Herrera Þorkelsson, sem er formaður NPA-miðstöðvarinnar. Þau skrifuðu grein í Kjarnann í gær þar sem fjallað er um dóm Mannréttindadómstóls Evrópu sem féll 31. maí sl. og þar segir, með leyfi forseta: „Í öðru lagi er afar mikilvægt að í dómnum er vísað til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem þýðir að sá samningur er lagður til grundvallar í málum gegn Íslandi fyrir Mannréttindadómstólnum. Það sem meira er, þá vísar dómurinn til almennra athugasemda eftirlitsnefndar Sameinuðu þjóðanna um samninginn. Þetta eru stórfréttir í mannréttindabaráttu þessa þjóðfélagshóps. Þessi staðreynd felur í sér skýr skilaboð frá Mannréttindadómstólnum um að samningurinn skuli lagður til grundvallar í málum sem varða mannréttindi fatlaðs fólk, ólíkt því sem sést hefur í meðförum dómstóla hérlendis hingað til.“ Ef ég skil þetta rétt er Mannréttindadómstóll Evrópu í rauninni að segja okkur að þar sem við höfum samþykkt samninginn um réttindi fatlaðs fólks, þó svo við höfum ekki lögfest hann, þá skulum við fara eftir honum. Hvað finnst hv. þingmanni um þessa niðurstöðu Mannréttindadómstóls Evrópu?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir andsvarið. Ég verð bara að segja alveg eins og er: Þeir fara ekkert eftir því. Við sjáum það út um allt, þetta kerfi. Það verður ekkert gert fyrr en við getum dregið þá fyrir dóm hér heima. Það er það sem lögfesting samnings Sameinuðu þjóðanna gerir og líka að taka inn viðaukann. Þá erum við búin að tryggja það. Þess vegna vilja þeir ekki ganga í að gera þetta. Þeir eru búnir að hafa tvö ár til þess að fara í þetta. Þeir eru alltaf að segja að þetta sé svo flókið og erfitt og jú, það getur verið flókið og erfitt, þá gæti það kannski tekið sex mánuði eða ár en ég óttast að þetta verði áfram svo flókið og erfitt að eftir tvö ár þá stöndum við enn hérna og segjum: Þetta er svo flókið og erfitt, við þurfum að fá lengri tíma. Ég var einmitt að hugsa: Hvers vegna setja þeir inn þessi tvö ár núna? Ég held að það sé bara skýrt merki um að þeir ætli sér ekki að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna fyrr en í fyrsta lagi eftir tvö ár. Þá gæti ríkisstjórnin kannski tekið sig til og lofað að lögfesta hann ef þau yrðu kosin aftur. Það kæmi mér ekkert á óvart. Þá gætu þau líka lofað að taka 65 aura á móti krónu og krónu á móti krónu í búsetuskerðingunum. Ríkisstjórnin óttast þetta. Þeir vita hvernig þeir koma fram við fatlað fólk og þeir óttast að um leið og þeir lögfesta samninginn þá muni fatlað fólk leita réttar síns. Þess vegna munu þeir draga lappirnar með að lögfesta samninginn meðan þeir eru að brjóta á fólkinu svo það hafi engin vopn í höndunum til að leita réttar síns.

Frú forseti. Hér erum við að ræða frumvarp til laga um breytingar á lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, eða það sem hefur verið kallað notendastýrð persónuleg aðstoð eða NPA. Þetta er verkefni, eins og hefur komið fram hér áður, sem var byrjað að prófa fyrir tæpum áratug síðan. Síðan voru sett lög 2018, sem við erum hér að leggja til að breyta, þar sem búinn var til rammi í kringum þessa þjónustu. Það er mikilvægt að við byrjum á því að átta okkur á því að þessi notendastýrða persónulega aðstoð hefur haft mjög mikla breytingu í för með sér fyrir það fólk sem hennar nýtur. Ég man alltaf eftir að hafa lesið grein þar sem einn af notendum NPA-þjónustunnar orðaði það þannig: Ég öðlaðist lífið upp á nýtt. Í stað þess að vera fastur í rúminu alla daga gat viðkomandi farið að lifa lífinu aftur, taka þátt í félagslífi, námi og atvinnulífi. Það að þetta sé gert út frá þörfum og forsendum einstaklingsins sem á við fötlunina að stríða er ótrúlega mikilvæg breyting miðað við hvernig oft hefur verið hugsað um svona þjónustu í fortíðinni. Það eru hrein og klár mannréttindi fyrir fatlað fólk að geta fengið þessa þjónustu þegar það þarf á henni að halda. Ég tel að það hafi verið mjög stórt og farsælt skref þegar Alþingi og ríkisstjórn ákváðu árið 2018 að fara í þessa vegferð að búa til rammann utan um þetta verkefni. Að sjálfsögðu er það þannig að á þeim tíma sem hefur liðið frá því að þetta var byrjað, árið 2018, hefur verið mikill lærdómur um það hvernig þetta kerfi virkar, hvernig er hægt að útfæra það sem best. Við höfum m.a. komist að því að kostnaðurinn per einstakling er mun hærri en gert var ráð fyrir og þar sem 75% af kostnaðinum falla á sveitarfélögin þá hefur þetta haft þær afleiðingar í för með sér að þetta er dágóður baggi á sveitarfélögunum. Mikilvægt er að samhliða því að við erum hér að vinna í tveggja ára framlengingu á ákveðnum bráðabirgðaákvæðum sé líka farið í þá vinnu að leysa fjármögnunarvanda þessa verkefnis. Það má aldrei vera þannig að við séum að takmarka þann fjölda sem fær þessa þjónustu út frá því hvaða meðaltalsútreikning einhver hefur gert á því hver kostnaður eigi að vera. Við getum ekki sett kvóta á mannréttindi. Það er hreinlega þannig að ef kostnaðurinn er hærri, ef fjöldi einstaklinga er meiri, þá þurfum við einfaldlega að finna fjármagn til að koma til móts við þetta. Þá er það bara þannig, eins og við ræddum hér fyrr í dag, að þarna er grunnurinn að því sem við köllum jöfnuð í samfélaginu. Við eigum þá að finna fjármagn hjá þeim sem meira hafa af því til að hjálpa þeim sem minna hafa af því eða þurfa á aðstoð ríkisins og sveitarfélaga að halda. Það er hreint og klárt verkefni sem þarf að fara í og ef það þarf að hækka útsvar, ef það þarf að hækka fjármagnstekjuskatt - við þurfum bara að finna leiðirnar. Við þurfum að finna leiðirnar til að tryggja að þessi sjálfsögðu mannréttindi sem við erum að fjalla um hér séu fjármögnuð. Þá langar mig að tala aðeins um markmið þessa frumvarps. Þetta frumvarp leggur til breytingar á bráðabirgðaákvæðum í núgildandi lögum. Samkvæmt núgildandi lögum átti að vera búið að samþykkja og fjármagna allt að 172 NPA-samninga fyrir lok þessa árs. Samkvæmt þeim upplýsingum sem er að finna í frumvarpi og nefndarálitum er núverandi fjöldi samninga í kringum 91, ef ég man tölurnar rétt. Það vantar því 81 samning upp á að við náum því markmiði sem var sett fyrir lok þessa árs. Það væri allt í lagi ef það væri ekki fólk að bíða eftir þessum samningum. Einhvers staðar kemur einnig fram í einhverju nefndarálitinu að a.m.k. 50 manns bíði eftir því að gengið sé frá samningum. Það er að sjálfsögðu sorglegt að við séum ekki að tryggja þessum hóp þau mannréttindi sem hann á rétt á. Það að við höfum yfir höfuð sett einhvern kvóta á þennan fjölda þýðir að við höfum verið að setja kvóta á mannréttindi. Það er hægt að gefa alls konar ástæður. Við þurftum tíma til að finna út úr því hvernig við ættum að gera þetta. Það eru komin fjögur ár, við hljótum að vera búin að finna út úr því hvernig við eigum að gera svona samninga. Það er líka spurning af hverju þurfi yfir höfuð að gera þessar breytingar á frumvarpinu vegna þess að ef við virkilega túlkum orðin „allt að“ á eins opinn máta og hægt er þá getum við sagt að það sé búið að gera 91 samning, og það falli undir orðin „allt að 172“. Við getum líka sagt að þeir 145 samningar sem stefnt er að því að klára á næsta ári falli líka undir það að allt að 172 samningar hafi verið kláraðir 2022. Við getum meira að segja sagt það að ef við náum 172 samningum árið 2024 höfum við enn þá verið komin með „allt að 172 samninga“ árið 2022. Með öðrum orðum, ég spyr sjálfan mig: Þurfum við að samþykkja þetta? Vegna þess að ef við ætluðum að hafa „allt að“ 172 samninga fyrir lok þessa árs þá vænti ég þess að fyrir lok næsta árs þurfum við alla vega allt að 172 en við gætum líka sagt að fyrir lok næsta árs sé einfaldlega ekki lengur kvóti á þessum mannréttindum og við gerum einfaldlega þá samninga sem þarf að gera miðað við þá þörf sem er úti í þjóðfélaginu, vegna þess við getum ekki sett kvóta á mannréttindi. Við setjum ekki kvóta á það hversu mörg börn megi fara í skóla. Við setjum ekki kvóta á það hversu mörgum við tökum á móti á bráðamóttöku á hverju kvöldi. Við reynum kannski að draga úr því með því að senda einhverja þeirra á heilsugæslu eða Læknavaktina en við stoppum ekki bara 100. sjúklinginn sem kemur og segjum: Fyrirgefðu, það er 100 manna kvóti í kvöld, þú verður bara að láta þér blæða út einhvers staðar annars staðar. Vegna þess að það sem við erum að segja þegar við erum að segja að það sé kvóti - við erum að segja við fatlaða einstaklinga sem ekki eru komnir á NPA-samning: Liggðu bara áfram í rúminu og ekki fara út og njóta neins félagslífs, náms eða atvinnulífs af því að kvótinn okkar er búinn fyrir árið. Þetta er það sem við erum að segja. Þetta hljómar auðveldlega á einhverjum pappír, þegar við segjum „allt að“ einhverjir samningar. Við erum í raun að dæma fólk til þess að vera fast í fötlun sinni, fast heima hjá sér, fast á einhverjum stofnunum af því það er ekki að fá þau sjálfsögðu mannréttindi sem þessi notendastýrða persónulega aðstoð er. Það er athyglisvert að sjá að það eru lögð fram fjögur nefndarálit við þetta frumvarp; frá meiri hlutanum, frá 1. minni hluta, 2. minni hluta og 3. minni hluta. Það er einnig athyglisvert að sjá að 1., 2. og 3. minni hluti gera allir mjög svipaðar breytingartillögur við frumvarpið. Allar ganga þær út á að reyna að draga sem mest úr áhrifum þeirrar kvótasetningar sem er í þeim nýju málsliðum sem bætt er við og ganga í rauninni allar út á það að orðunum „allt að“ sé sleppt. Síðan gera tveir minni hlutar tillögu um að bæta við texta sem snertir þær áhyggjur meiri hluta nefndarinnar að það þurfi að hafa einhvern texta eins og „allt að“, vegna þess að hvað ef það eru færri en 172 sem þurfa þessa þjónustu og við segjum: Já, heyrðu, þú verður að gera 172 samninga. Ég hef reyndar grun um að það þurfi miklu fleiri en 172 þegar upp verður staðið, við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því að nægar umsóknir berist ekki. Umsóknirnar eru kannski ekki að berast núna af því það eru svo fáir samningar sem verið er að gera að sumum hverjum finnst þeir kannski ekki þurfa eins mikið á þjónustunni að halda og einhverjir aðrir, og eru kannski að neita sér um þessi mannréttindi. Þannig að 1. og 3. minni hluti gerðu tillögur um að bæta líka við texta sem tryggir það að ef innan við 172 umsóknir berast sé ríkinu ekki skylt að búa til 172 samninga, enda væri það nú kannski dálítið skrýtið. Af hverju erum við að gera þetta núna? Það er góð spurning. Af hverju þurftum við að framlengja þetta? Ég átta mig ekki alveg á því. Ég heyrði ekki rökin og reyndi að spyrja flutningsmann meiri hlutans hver rökin væru fyrir því að bæta þessu við núna. En það virðist vera að meiri hlutinn telji að við séum einhvern veginn enn þá á byrjunarreit þegar kemur að þessu og að við þurfum að finna meira út úr því hvernig við ætlum að gera þetta. Það held ég að sé skrýtið vegna þess að það eru, eins og kom fram í framsögu fulltrúa meiri hlutans, komin yfir tíu ár síðan var byrjað á þessu. Nú erum við búin að hafa þetta í gangi í fjögur ár og maður hefði dregið þá ályktun að það hlyti að vera búið að skoða þessi mál svolítið betur og fara svolítið dýpra í þau og finna út úr því hvar hnökrarnir eru og hvað þarf að laga. Ef það er ekki búið þá held ég að það sé mikilvægt að við séum að hugsa aðeins betur um það hvernig við innleiðum svona verkefni. Í fyrsta lagi er t.d. greinilegt að kostnaðarmatið var mjög skakkt þegar kom að þessu. Það er talað um að það gat sem hafði myndast í kostnaði hjá sveitarfélögunum sé allt að 13 milljarðar króna. Ég spyr mig þá: Hvar var verið að fylgjast með og af hverju erum við ekki að setja þá inn í löggjöfina, eða inn í þetta, betra eftirlit með því hvernig svona verkefni eru að keyra áfram? Og spyr mig að því: Er nægilegt að við séum á fjögurra ára fresti, eins og í þessu tilfelli, að fá inn uppfærð frumvörp í stað þess að í rauninni séu bara reglulega búnar til skýrslur og reglulega farið í endurskoðun og reglulega farið í að skoða og laga það sem betur má fara, þar með talið fjármögnunarhlutann, í stað þess að þetta eigi að vera að koma aftan að fólki núna? Ég held að það sé spurning um það hvort við þurfum að fara að innleiða einhver betri eftirlitskerfi með svona þjónustu sem við erum að setja upp og sérstaklega þjónustu sem við erum að byrja með eða þjónustu sem við erum að flytja yfir á sveitarfélögin eða aðra þjónustuaðila og við þurfum hreint og klárt að bæta okkar vinnubrögð. En munum það, alveg sama hvað við ræðum hér, alveg sama hvers konar útfærslum við erum að reyna að finna út úr hérna, að við erum að tala um sjálfsögð mannréttindi fatlaðs fólks, mannréttindi sem okkur ber að virða, mannréttindi sem við höfum skuldbundið okkur til að virða með því að skrifa undir samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, mannréttindi sem Mannréttindadómstóll Evrópu hefur sagt að íslenska ríkið sé ekki að sinna nógu vel þegar kemur að þessum hópi fólks.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir ræðu sína sem var að mörgu leyti fróðleg. Hann talar t.d. mjög mikið um það sem er í bráðabirgðaákvæðinu sem hér er verið að fjalla um, sem er breyting á ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 38/2018, lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Þar er þetta fræga bráðabirgðaákvæði. Þar er talað um að á árinu 2023 eigi að gera allt að 145 samninga og á árinu 2024 allt að 172 samninga. Nú er þetta töluverður hópur fólks og það kemur fram í nefndaráliti 1. minni hluta t.d. að í dag er aðeins 91 samningur fjármagnaður. 44 einstaklingar bíða eftir samningi um NPA-þjónustu, bíða eftir samningi um notendastýrða persónulega aðstoð. Maður getur velt fyrir sér: Hvernig er líðan þessa fólks sem fær ekki þessa samninga? Það eru 44 einstaklingar sem fá ekki þennan rétt, fá ekki þessa aðstoð. Þetta er stjórnarskrárvarinn réttur. Samkvæmt 76. gr. á þetta fólk vegna örorku rétt á því að fá aðstoð en hún er ekki veitt. Veit hv. þingmaður eitthvað um stöðu þessa fólks, getur hann upplýst þingheim um það? Líka varðandi fjármögnunina. Sveitarfélögin borga 75% og ríkið 25% en ríkið virðist ekki hafa náð þeim markmiðum að láta fjármagnið fylgja orðræðu. Mynd og hljóð fara ekki saman.

Frú forseti. Já, það fólk sem ekki er búið að fá NPA-samninga, fólk sem á rétt á þessum samningum samkvæmt lögum, samkvæmt núgildandi ákvæðum, samkvæmt dómi Mannréttindadómstóls Evrópu, lifir bara alls ekkert endilega góðu lífi. Það er margt hvert lokað inni á heimili sínu vegna skorts á möguleika á því að fá aðstoð til að gera þá hluti sem það vill gera, hvort sem það er að fara í skóla eða taka þátt í félagslífi eða jafnvel taka þátt í atvinnulífinu. Allt eru þetta hlutir sem þau sem hafa fengið þessa þjónustu tala um að hafi gjörbreytt lífi þeirra. Eins og hv. þingmaður benti á eru þetta ekki bara stjórnarskrárvarin réttindi heldur líka mannréttindi sem búið er að dæma, eins og hjá Mannréttindadómstól Evrópu, að íslenska ríkið eigi að uppfylla. En við virðumst ekki setja of mikinn forgang í það. Það þarf að sjálfsögðu að leysa fjármögnunarhlutann en ég held að það sé eitthvað sem hægt sé að leysa. Ef viljinn er fyrir hendi er hægt að finna leiðir til að fjármagna það, það er hægt að finna leiðir til þess kannski að endurskoða skiptinguna á kostnaðinum, það er hægt að tryggja að ríkið sé að setja nægan pening í þetta. Viljinn er allt sem þarf. En ég spyr mig orðið: Þessir fjörutíu og eitthvað einstaklingar sem bíða, eiga þeir kannski skaðabótakröfur á ríkið?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þetta eru 44 einstaklingar sem bíða eftir samningi um NPA-aðstoð. Það féll dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur 24. mars í fyrra en þar hafði einstaklingur sótt um NPA-aðstoð í sveitarfélaginu sínu. Umsögnin var afgreidd rúmlega ári síðar þannig að hann þurft að bíða í rúmlega ár. Sveitarfélagið batt afgreiðsluna því skilyrði að samningurinn tæki ekki gildi fyrr en ríkið hefði samþykkt fjármögnun á hluta af samningnum. Sveitarfélag eru að binda þessa aðstoð svona skilyrði: Heyrðu, þú færð ekki réttinn til aðstoðar nema fjármögnun frá ríkinu sé fyrir hendi. Núna er þessi málaflokkur á borði sveitarfélaganna. Vissulega hefur ríkið ekki staðið við sinn hlut. Niðurstaða dómsins þar var sú að ekki sé lagastoð fyrir þessu, afgreiðslan hafi dregist ótæpilega og jafnframt að sú ákvörðun sveitarfélagsins að binda rétt fatlaðs fólks til þessarar þjónustu við skilyrði um að framkvæmdin verði háð framlögum frá ríkinu eigi sér enga lagastoð. Gagnvart umsækjendum um þessa þjónustu skiptir engu máli hver borgar. Skipting kostnaðarins skiptir engu máli, þessi 75% á sveitarfélögin og 25% á ríkið. Það skiptir engu máli. Það hefði verið áhugavert ef þessi einstaklingur sem fór með málið fyrir héraðsdóm hefði líka farið í mál við ríkið vegna þess að hann á rétt á því samkvæmt stjórnarskránni að fá þessa aðstoð. Ég velti fyrir mér hvort þessir samningar ættu ekki bara heima hjá ríkinu, sérstaklega stóru samningarnir þar sem ríkið 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Ég er sammála því að það má alveg skoða þetta. Ég hef heyrt það einhvers staðar í umræðunni að það hafi alla vega verið lagt til að stærstu samningarnir féllu beint á ríkið. En þessi dómur er náttúrlega hreinn og beinn að því leyti að það má ekkert vera að tefja þetta þrátt fyrir að ríkið hafi ekki fundið fjármagn hjá sér til að gera það sem það er búið að segja í lögum að það ætli að gera. Það virðist vera orðin ákveðin lenska hjá ríkinu að vekja með fólki vonir, hvort sem það er fatlað fólk að fá NPA-þjónustu eða aðrir. Það er bara sagt: Já, já, við ætlum að vera komin með 172 samninga árið 2022. Og svo: Æ, nei, heyrðu, þeir eru bara 91. Þetta er svipað og með niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu, það er voða fallegt að segjast ætla að niðurgreiða sálfræðiþjónustu en finna svo aldrei neinn pening í það. Og jafnvel þegar peningurinn er kominn er tryggt að það séu ekki gerðir neinir samningar við sálfræðinga þannig að ekki þurfi að eyða þessum peningum í það og hægt sé að nota þá í eitthvað annað innan kerfisins. Þetta er eitthvað nýtt hjá ríkisstjórninni sem ég held að við þurfum að kryfja til mergjar og stoppa, að það sé hægt að hegða sér svona.

Virðulegur forseti. Hérna er um mikilvægt mál að ræða sem er frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Hér verið að tala um að framlengja bráðabirgðaákvæði nr. 1, sem er gríðarlega mikilvægt ákvæði sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „… til þess að auka val fatlaðs fólks um þjónustu og fyrirkomulag stuðnings skulu sveitarfélög vinna að innleiðingu NPA í samræmi við 11. gr. á tímabilinu 2018–2022.“ Þessu ákvæði, 1. mgr., er frumvarpið sem hér er til umræðu ætlað að breyta, þ.e. í stað þess að vinna að innleiðingu notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar, svokallaðra NPA-samninga - NPA stendur fyrir notendastýrða persónulega aðstoð - í staðinn fyrir að það gildi á tímabilinu 2018–2022 þá verði það til 2024. Það á sem sagt að framlengja bráðabirgðaákvæðið um tvö ár. Í 2. mgr. bráðabirgðaákvæðisins segir, með leyfi forseta: „Á innleiðingartímabilinu veitir ríkissjóður framlag til eftirfarandi fjölda samninga um notendastýrða persónulega aðstoð sem skal ráðstafað í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem tiltekinni hlutdeild af fjárhæð samninga, á grundvelli umsókna frá sveitarfélögum …“ Svo er talið upp: Á árinu 2018 vegna allt að 80 samninga, á árinu 2019 vegna allt að 103 samninga, á árinu 2020 vegna allt að 125 samninga, í fyrra, á árinu 2021, vegna allt að 150 samninga og í ár átti þetta að vera vegna allt að 172 samninga. Breytingin á 2. mgr. í b-lið 1. gr. frumvarpsins kveður á um það að á árinu 2023 sé þetta vegna allt að 145 samninga og á árinu eftir það, á árinu 2024, vegna allt að 172 samninga, þ.e. það er verið að framlengja aukið val fatlaðs fólks um þjónustu og fyrirkomulag stuðnings sveitarfélaga vegna innleiðingar á NPA-samningum um tvö ár og bæta við að á næsta ári eigi að koma allt að 145 samningar og á árinu eftir 172 samningar. Staðan í dag er sú, og það kemur fram í nefndaráliti 1. minni hluta, að þrátt fyrir ákveðinn fjölda samninga sem kveðið er á um hér og hefur verið kveðið á um, sem ég taldi upp áðan, er fyrir lok ársins í ár aðeins búið að fjármagna 91 samning, þrátt fyrir það að lögin segi að það eigi að vera allt að 172 samningar. Það er bara búið að fjármagna 91 samning þrátt fyrir að lögin kveði á um það að ríkissjóður skuli veita framlag til tiltekins fjölda samninga um NPA sem yrði ráðstafað í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem tiltekinni hlutdeild af fjárhæð samninga, að ríkið fjármagni 25% og það eigi að vera 172 samningar. Það er bara búið að fjármagna 91 og í dag eru 44 einstaklingar sem bíða eftir því að fá NPA-samning. Þið sjáið muninn á því að kveðið er á um 172 samninga í lögunum en það er búið að gera 91 og það eru 44 einstaklingar sem bíða. Þetta eru allt einstaklingar sem eiga rétt á því að fá notendastýrða persónulega aðstoð, þannig að ríkið stendur ekki sína plikt hér. Notendastýrð persónuleg aðstoð er mjög áhugavert þjónustuform og byggir á hugmyndafræðinni um sjálfstætt líf og gerir fötluðu fólki kleift að ráða hvar það býr og með hverjum það býr. Fatlað fólk stýrir hvernig aðstoðin er skipulögð, hvaða aðstoð er veitt, hvenær hún fer fram, hvar hún fer fram og hver veitir hana. Þetta er sú hugmyndafræði sem hér er að baki. Markmiðið með notendastýrðri persónulegri aðstoð, NPA, er að fatlað fólk geti lifað lífi sínu og haft sömu möguleika og ófatlað fólk. Einnig að það hafi hámarksstjórn á því að móta sér eigin lífsstíl, sem það gerir með því að stjórna því, eins og ég segi, hvar aðstoðin er skipulögð, hvaða aðstoð er veitt, hvenær hún fer fram og hvar og líka hver veitir. Þetta er samningur sem fatlað fólk gerir og er fjármagnaður af sveitarfélögum og ríkinu. Það að fatlað fólk, sem býr við óeðlilega miklar og alvarlegar skerðingar, geti tekið þátt og tekið eigin ákvarðaðar og stjórnað eigin aðstoð er grundvallarréttur. Það segir í stjórnarskránni, í 76. gr.: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.“ Þetta er stjórnarskrárvarinn réttur. Hér er ríkisvaldið og Alþingi búið að setja lög til að tryggja þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Varðandi þetta fyrirkomulag sem ég er búinn að rekja hérna og alla þessa samninga sem á að gera á næsta ári, allt að 145, og á þar næsta ári, allt að 172, þá er þetta bara markmið. Ríkið hefur ekki látið - til að ná þessum markmiðum, t.d. eins og í ár þar sem átti að gera allt að 172 samninga en einungis er fjármagnaður 91 samningur og 42 einstaklingar bíða eftir samningi - látið fjármagn fylgja orðræðunni. Það fer ekki saman hljóð og mynd hér. Það er mjög mikilvægt atriði. Ég tek fram að ríkið á að koma 25% heildarfjárveitingunum en sveitarfélögin með 75%. Ég á sæti í fjárlaganefnd og varðandi fjárlagafrumvarpið í fyrra og fjáraukann og fjárlögin í ár og líka fjáraukann þá er alveg augljóst mál að þessir samningar, málefni fatlaðs fólks, eru alveg gríðarlega íþyngjandi fyrir sveitarfélögin. Þetta er ein helsta ástæða hallareksturs sveitarfélaganna. Það á jafnt við um Reykjavíkurborg sem og önnur sveitarfélög. Meira að segja hafa Öryrkjabandalagið og samtök fatlaðra vakið máls á því hvort ríkið ætti ekki að taka þennan málaflokk að sér. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að stærstu samningarnir a.m.k. ættu að vera á höndum ríkisins. Ísland er lítið land. Það eru veik sveitarfélög, sérstaklega úti á landi. Það myndu jafnvel vera mikil samlegðaráhrif af því að ríkið tæki algerlega við fjármögnun þessara samninga, ekki það að láta sveitarfélögin greiða 75% á móti vegna þess að það er einfaldlega allt of dýrt og þetta er of íþyngjandi fyrir sveitarfélögin. Ég held að hér hafi verið flutt verkefni til sveitarfélaganna sem áttu raunverulega ekki að vera þar. Þau voru ekki í stakk búin til þess. Ég veit að sjónarmiðið er það að þetta er nærþjónusta og þá er mikilvægt að sveitarfélögin sjái um það en Ísland er lítið land og það er ekki langt á milli manna. Ríkisvaldið rekur t.d. sjúkrahús úti um allt land og sinnir heilbrigðisþjónustu. Mig langar aðeins að fara í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga hvað þetta varðar. Þar kemur fram að samþykkt frumvarpsins muni eyða óvissu um gildi þeirra NPA-samninga sem nú eru í gildi ásamt því að skapa forsendur til að vinna á biðlistum eftir nýjum samningum, með því að fjármögnun á 25% kostnaðarhlutdeild ríkisins í NPA þjónustu verði tryggð. Þá er það væntanlega þessir samningar t.d. sem voru gerðir og fjármagnaðir í ár, 91 samningur, og svo 42 einstaklingar sem bíða eftir samningi. Þeir eru þá biðlista. Í umsögninni segir: „Þrátt fyrir framangreint er tilefni til að minna enn og aftur á að til að festa NPA þjónustu varanlega í sessi verður að tryggja að meira fjármagn komi frá ríkinu til að standa undir þessari þjónustu. Ella sitja sveitarfélögin uppi með kostnað vegna NPA samninga sem í mörgum tilvikum er langt umfram það sem gert var ráð fyrir við samþykkt laga nr. 38/2018.“ Lög nr. 38/2018 eru lögin sem þetta frumvarp fjallar um, breytingartillaga á lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Það að ríkið skuli ekki tryggja nægilegt fjármagn til þessa samninga er það ekki að standa sína plikt. Svo einfalt er það. Krafa Sambands íslenskra sveitarfélaga fyrir hönd sveitarfélaganna er mjög skýr: 1. Framlag ríkisins hækki úr 25% í 30%. Þetta er hógvær krafa og þá munu sveitarfélögin taka áfram 70%. 2. Þegar hjúkrunar- eða umönnunarþörf er verulegur hluti kostnaðar við NPA-samninga komi til aukið framlag frá heilbrigðiskerfinu til að mæta þessari þörf., þ.e. þegar hjúkrunarþörfin er verulegur hluti NPA-samningsins þá komi aukið frá framlag frá heilbrigðiskerfinu til að mæta þessari þörf. Þannig að þrátt fyrir NPA-samninga, þrátt fyrir notendastýrða persónulega aðstoð, þá er þörf á stuðningi heilbrigðiskerfisins og umönnun, bæði hjúkrunar- og umönnunarþörf, við þá einstaklinga sem eru með þessa samninga og þá eru það skyldur heilbrigðiskerfisins, að sjálfsögðu. 3. Samband íslenskra sveitarfélaga telur að frekari úrbætur sé mögulegt að gera til viðbótar framangreindum atriðum. Þar vegur e.t.v. þyngst að sveitarfélögin kalla eftir því að umsýslugjald vegna umfangsmikilla samninga verði lækkað úr 10% í 5%. Hér er bara venjulegt umsýslugjald vegna stærstu samninganna. Þetta eru mjög mismunandi samningar við notendastýrða persónulega aðstoð. Það er rétt hægt að ímynda sér það, það er algerlega miðað við einstaklinginn hvernig aðstoðin er skipulögð, hvaða aðstoð er veitt, hvenær hún fer fram, hvar hún fer fram og hver veitir hana. Þetta er algjörlega einstaklingsbundið. Ég held að ríkið ætti að koma til móts við þessar kröfur sveitarfélaganna og tryggja fjármagn við 30% sem hefur ekki verið gert hingað til. Við erum þá raunverulega komin inn í mál sem er miklu stærra sem er samband sveitarfélaga og ríkisins. Það er alveg skýrt í stjórnarskránni að öll málefni sveitarfélaga, eru ákveðin með lögum. Alþingi Íslendinga ákveður það hver eru lögbundin verkefni sveitarfélaga og hver ekki. Ríkisvaldinu ber að tryggja þeim líka með lögum nægjanlegar fjárveitingar. Það hafa líka fallið dómar á þessum á þessu sviði og þá varðandi skyldur sveitarfélaga og áhugavert að það er ekki varðandi skyldur ríkisins. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 24. mars í fyrra, 2021, hafði einstaklingur sótt um NPA-aðstoð í sveitarfélagi sínu sem afgreiddi umsagna rúmlega ári seinna. Rúmlega ári seinna var hún afgreidd. Hvernig var hún afgreidd? Jú, hún var afgreidd með því skilyrði að binda þjónustuna, NPA-aðstoðina, því skilyrði að samningurinn tæki ekki gildi fyrr en ríkið hefði samþykkt fjármögnun á hluta samningsins. Einstaklingur sækir um NPA-aðstoð. Sveitarfélagið lætur hann bíða í rúmlega ár. Svo kemur sveitarfélagið segir: Já, heyrðu, við ætlum að veita þér NPA-þjónustu en einungis ef ríkið borgar sín 25%, þá færðu aðstoðina. Niðurstaða þessa dóms er mjög áhugaverð og hún var sú að afgreiðsla umsóknarinnar hafi dregist óhæfilega. Það segir sig sjálft. Það var búið að bíða í rúmlega ár eftir að fá svar við umsókninni. Jafnframt að ákvörðun sveitarfélagsins um að binda rétt fatlaðs fólks til þessarar þjónustu því skilyrði að hún kæmi aðeins til framkvæmda ef fjárframlög bærist frá ríkinu - þetta skilyrði átti sér ekki lagastoð, hvorki í ákvæði laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir né í öðrum ákvæðum laganna, hvorki í 11. gr. né í öðrum ákvæðum laganna. Lögin sögðu ekkert um að það væri hægt að binda þessa samninga. Fatlaði einstaklingurinn á rétt á þessari þjónustu og það er ekki hægt að binda hana skilyrðum á nokkurn hátt. Þetta þýðir að gagnvart einstaklingum sem þiggja NPA-þjónustu þá skiptir engu máli skipting kostnaðarins, það skiptir engu máli hvernig skiptingunni er háttað milli sveitarfélaga og ríkisins. Hann á rétt á þessari þjónustu og það er því gríðarlega mikilvægt að þetta sé fjármagnað í heild. Það þýðir ekki að ríkið segi: Heyrðu, við ætlum að standa við 25% - sem það gerir ekki einu sinni. Og svo eiga sveitarfélögin að sjá um 75%. Það skiptir engu máli gagnvart einstaklingunum. Þess vegna er svo mikilvægt að þetta sé að fullu fjármagnað og jafnvel að íslenska ríkið, ríkisvaldið, tryggi það að sveitarfélögin sjái til þess að þessi þjónusta sé veitt. Þess vegna held ég að það sé mikilvægt jafnvel að fara að íhuga það að þetta fari til ríkisins, svo að því sé haldið til haga. Við komum hérna inn á samskipti ríkis og sveitarfélaga og ríkið, við hérna á Alþingi, hefur á undanförnum árum, fyrri þingum, fært verkefni til sveitarfélaga sem ekki fylgir fjármagn. Það er alveg augljóst í þessu tilviki að sveitarfélögin ráða ekki við að fjármagna 75%. Í ofanálag er ríkið ekki að standa sína plikt með 25%, svo því sé haldið til haga. Mig langar aðeins að fjalla hérna um þær umsagnir sem bárust. Það komu tvær umsagnir frá NPA-miðstöðinni, mjög áhugaverðar. Þar er sömu sögu að segja: „NPA-miðstöðin fagnar því að í greinargerð með frumvarpinu komi skýrt fram að: „NPA er þjónustuform sem byggist á hugmyndafræði um sjálfstætt líf fatlaðs fólks og hefur það markmið að tryggja mannréttindi þess á grundvelli samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, enda gerir það fötluðum einstaklingum kleift að ráða hvar og með hverjum það býr.““ Hérna er um grundvallarmannréttindi að ræða. Við erum bæði með 76. gr., um réttinn til aðstoðar vegna örorku, vegna fötlunar, og svo erum við líka að tala um alþjóðlegar skuldbindingar sem Ísland hefur því miður ekki lögfest, sem er samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem er eitt af baráttumálum Flokks fólksins að verði lögfestur. Það er með ólíkindum að það sé ekki löngu búið að lögfesta þennan samning, algerlega með hreinum ólíkindum. Þetta var eitt af aðalmálum okkar í síðustu kosningabaráttu og eitt af helstu baráttumálum okkar. Við erum komin með þessa löggjöf hérna, lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, sem er prýðileg löggjöf, en það verður að framkvæma löggjöfina með réttum hætti þannig að hún tryggi þau réttindi sem lögin kveða á um. Það er ekki búið að gera það. Og það er eins og með svo margt annað, eins og 69. gr. almannatryggingalaga, fínt, flott ákvæði um að bætur almannatrygginga skulu fylgja launaþróun og aldrei vera lægri en verðlagsþróun. En hér er sama sagan; ekki nægilega fjármagnað, og það eru 44 einstaklingar á biðlista. Það er algerlega óásættanlegt. Það er verið að brjóta mannréttindi á þessum 44 einstaklingum, bæði gagnvart 76. gr. stjórnarskrárinnar, um rétt til aðstoðar, og líka gagnvart samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem Ísland er að þjóðarétti skuldbundið að uppfylla. Þó að það sé ekki búið að lögfesta samninginn þá erum við búin að segja við umheiminn að við ætlum að fylgja þessum samningi og við erum skuldbundin honum. En við erum ekki búin að lögfesta hann í íslenskan rétt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni yfirferðina og kannski sérstaklega hversu fylginn sér þingmaðurinn er í að nefna stjórnarskrána í þessu samhengi, að nefna það ákvæði stjórnarskrárinnar sem tryggir fólki rétt til ákveðinnar félagslegrar velferðarþjónustu í samfélaginu, vegna þess að við hljótum að spyrja okkur hvers megnugt það ákvæði er þegar vanefndir á NPA-samningum samkvæmt bráðabirgðaákvæði gildandi laga eru jafnmiklar og raun ber vitni. 91 samningur sagði hann að hefði verið gerður af þeim 172 sem gera átti á þessu ári, eða allt að 172 sem gera átti á þessu ári. Það eru ekki nema 53% af því sem lagaramminn sagði að ætti að stefna að á þessu ári. Þetta er alveg himinhrópandi skortur á efndum. Mig langar að velta því hér upp hverju lögfesting samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hefði breytt varðandi þetta. Nú eru þrjú ár síðan átti að vera búið að lögfesta hann, samkvæmt samþykktri ályktun Alþingis, þrjú ár þar sem fólk sem hefur rétt á NPA-þjónustu hefði átt að geta sótt þann rétt gegnum lögfestan samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Erum við mögulega í þessu máli að sjá í kollinn á þeirri staðreynd að tafir á lögfestingu samningsins um réttindi fatlaðs fólks stafi mögulega af einhverjum fjárhagslegum hagsmunum hins opinbera, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, mér finnst bara mjög mikilvægt þegar við erum að tala um réttindi fólks, og ekki síst réttindi fatlaðs fólks og öryrkja og aldraðra, að við förum að skoða hver réttindin eru í stjórnarskránni. Við erum með mannréttindakafla stjórnarskrárinnar þar sem íslenska ríkið tryggir - við erum búin að koma okkur saman um það, fyrir ofan pólitíkina, að tryggja ákveðinn rétt; atvinnufrelsi, eignarrétt og líka að öllum sé tryggður réttur til aðstoðar vegna örorku. Það er í 76. gr. Svo erum við með löggjöf um þetta eins og lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Þessi lög eru ekki framkvæmd nægjanlega vel. Við erum búin að samþykkja lagatextann, fín lög með bráðabirgðaákvæði um að tryggja allt að 172 samninga á þessu ári. Það eru samt 40 á biðlista, 90 komnir með samninginn. Það sem vakti áhuga minn, athygli mína, var dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur. Þar kemur ekki fram að það hafi verið látið reyna á stjórnarskrárákvæðið, og ríkinu var ekki stefnt þar, bara sveitarfélaginu. Ég tel mikilvægt, til stuðnings stjórnarskrárákvæðinu, að við lögfestum samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Af hverju er ekki búið að gera það? Það mun kosta pening. Og líka það að fatlað fólk mun þá geta sótt rétt sinn fyrir dómstólum á Íslandi og jafnvel erlendis þá, fyrir mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna, ég held að það sé hægt að fara með málið þangað. Það er ákveðin svipa á íslensk stjórnvöld. Við sjáum það bara með Mannréttindadómstól Evrópu, það er nú talað um í gríni hjá lögfræðingum að það sé heil álma þar, Íslandsálman. Við erum með miklu fleiri mál en önnur Norðurlönd. Við erum mjög þekkt fyrir að taka mál okkar erlendis og það er mjög áhugaverð söguleg pæling af hverju við erum það. Það var líka fyrir hæstarétti Danmerkur og við vorum dugleg að fara með mál, Halldór Laxness skrifar t.d. í Paradísarheimt að bóndi hafi farið þar með mál fyrir kónginn. Ég tel varðandi samninginn að það sé grundvallaratriði að tryggja réttinn betur, efla hann betur með því að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. 

Ég minni, aldrei slíku vant, hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Frú forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í þær glufur sem eru enn á regluverkinu í kringum NPA-samningana, margt af því er eitthvað sem hann kom inn á í ræðu sinni, og í fyrsta lagi varðandi kostnaðarhlutdeild ríkis og sveitarfélaga. Sveitarfélög hafa frá upphafi, frá því að málið kom hér fyrst fyrir árið 2018, bent á að 25% hlutur ríkis væri of lítill, 30% væri eðlilegra. Þessi vanáætlun ríkisins við samþykkt þessara laga 2018 hefur orðið til að byggja upp heilmikinn skuldahaug hjá sveitarfélögum um allt land. Síðan varðandi þær breytingartillögur sem eru komnar fram úr velferðarnefnd: Mig minnir að 1. og 3. minni hluti séu báðir með keimlíkar breytingartillögur sem einblína báðar á orðin „allt að“. Önnur tillagan leggur til að taka þessi orð bara út og hin að setja í staðinn, „a.m.k.“ þannig að það verði bara miklu skýrara í þessum sértæku lögum að vilji þingsins standi til þess að þessi kvóti sé alla vega fylltur, þó að okkur sé kannski þvert um geð að kvótasetja réttindin með þessum hætti þá alla vega sé kvótinn fylltur en ekki hálffylltur eins og raunin er við uppgjör þessa árs. Mig langaði aðeins að heyra hvað hv. þingmanni finnst um þessar breytingartillögur sem við munum fjalla um hér í atkvæðagreiðslu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Þetta er mjög áhugaverð pæling um orðin „allt að“. Í b-liðnum í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Á árinu 2023 vegna allt að 145 samninga. Á árinu 2024 vegna allt að 172 samninga.“ Breytingartillögurnar eru mjög áhugaverðar. Ef við byrjum bara á 1. minni hluta þá leggur hann til að orðin „allt að“ í báðum efnismálsliðum b-liðar 1. gr. falli brott og að við báða málsliði bætist „séu umsóknir ekki færri“, þ.e. að það verði bara á árinu 2023 vegna 145 samninga séu umsóknir ekki færri. Í breytingartillögu 2. minni hluta er lagt til að orðin „allt að“ falli út. Í breytingartillögu 3. minni hluta er lagt til að í stað orðanna „allt að“ komi „að minnsta kosti“ og að við báða málsliði bætist „að því gefnu að nægjanlega margar umsóknir berist.“ Það hefði verið gaman að geta a.m.k. komið sér saman um þetta, þetta hljómar vel allt saman. Mér finnst þetta svona markmið, raunverulega, þetta „allt að 145“, og ef þeir ná bara 100 þá geta þeir sagt: Já, við náðum ekki markmiðinu en svona er lífið. Í staðinn fyrir að ríkið tryggi fyrir fram að það fjármagni 25% af 145 samningum. Það finnst mér vera mjög mikilvægt. Þetta „allt að“ er klárlega - ríkið sleppur nú svolítið vel, við getum orðað það þannig. Breytingartillögurnar eru til að koma í veg fyrir það, allar breytingartillögur minni hlutans. Samband íslenskra sveitarfélaga segir bara 30% í umsögn sinni. Ég hef heyrt það líka að ríkið ætti að taka við stærstu samningum Mér finnst það vera mjög lögmætt markmið og ríkið á klárlega að segja: Heyrðu, við tökum 30%, ekkert mál. Ríkið á líka að segja: Heyrðu, já, við ætlum að fjármagna á næsta ári 145, ekki „allt að“. Það er mín skoðun. Raunverulega ætti Alþingi að krefjast þess að það yrði gert.

Frú forseti. Mig langar í fyrra andsvari að spyrja hv. þingmann út í þessar fjöldatakmarkanir eða kvótasetningar á mannréttindum, eins og ég hef kallað það. Þar sem ég veit að hv. þingmaður er bæði vel lesinn að lögum og situr í hv. fjárlaganefnd langar mig að spyrja hvort hv. þingmaður viti um margar svona kvótasetningar þegar kemur að mannréttindum fólks.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hvort ég viti um margar svona kvótasetningar, það er góð spurning. Ég myndi segja já, ekki beint kvótasetningar en ég veit um mörg tilvik, og við vitum það öll, þar sem verið er að skerða réttindi einstaklinga sem eiga rétt á því að fá aðstoð. Réttindi öryrkja t.d., réttur til bóta almannatrygginga er skertur ef þeir sækja sér vinnu í sjálfsaflaskyni og ef þeir fá úr lífeyrissjóði. Réttindi aldraðra eru skert ef þeir fá pening frá lífeyrissjóðunum og séreignarsparnaði, þá eru bætur almannatrygginga skertar. Þetta er aðeins öðruvísi, hér er þetta skert með þeim hætti að þjónustan er bara ekki í boði, fólk er að bíða. 44 einstaklingar eru að bíða í dag eftir NPA-þjónustu og í dómi í Héraðsdómi Reykjavíkur í fyrra þá var einstaklingur búinn að bíða í rúmlega ár. Svo þegar honum er svarað er sagt: Við bindum þetta því skilyrði að þú færð aðstoðina ef við fáum fjármagnið frá ríkinu. Það er allt reynt til að einstaklingarnir fái ekki rétt sinn, fái ekki þjónustuna og NPA-samninginn, fái ekki bætur almannatrygginga og þetta snýst allt um það að ríkið er að spara. Við erum að reyna að keyra velferðarsamfélag en það er alltaf verið að skera niður. Barnabætur líka, þær eru skertar. Á Norðurlöndum eru barnabætur ekki skertar. Það er nákvæmlega sama hérna. Ég tel að þetta sé það stórt mál fyrir sveitarfélögin og ríkið að ríkið þurfi að axla meiri ábyrgð og koma í veg fyrir það að þjónustan sé ekki veitt og það er ekki gott að við séum að setja lög sem eru ekki framkvæmd á fullnægjandi hátt vegna skerðinga.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Mig langaði þó að benda á að flestar þær skerðingar sem hv. þingmaður benti á snertu fjármagn eða upphæðir, ekki fjölda einstaklinga. Mér þykir það vera mismunun ef 50 fyrstu sem sóttu um fá þjónustuna fái hana en ekki næstu 50 af því að þeir voru ekki fyrstir að sækja um. Það finnst mér vera kvótasetning á mannréttindum sem á ekki að vera. En mig langaði í seinna andsvarinu að spyrja hv. þingmann um það sem hann ræddi mikið um, að kostnaður við þessa þjónustu fellur bæði á ríki og sveitarfélög. Nú er hv. þingmaður í fjárlaganefnd. Það virðist vera þannig með mjög mörg svona verkefni þar sem verið er að setja þjónustuna yfir á sveitarfélögin, t.d. hjúkrunarheimilin og svo þetta, að það virðist ekki nægt fjármagn fylgja með. Hvað telur hv. þingmaður að sé hægt að gera til að tryggja það að þegar við erum að flytja þjónustu frá ríkinu yfir á sveitarfélögin þá fylgi nægilegt fjármagn með og kannski réttur útreikningur á því hvað hlutirnir muni kosta?

Virðulegi forseti. Þegar stórt er spurt. Ég tel að á Íslandi sé sveitarstjórnarstigið allt of veikt. Við erum með allt of mörg sveitarfélög. Við erum með nokkur sveitarfélög undir 100 manns, 100 íbúum. Við getum spurt okkur að því hvort við hér inni getum stofnað sveitarfélag. Ég man að þegar ég var í sveit hjá frænku minni í Lokinhamradal þá voru níu manns í sveitarfélaginu, Auðkúluhreppi hinum forna. Það voru fundir í sveitarstjórn í Auðkúluhreppi í stofunni á Hrafnabjörgum. Það var rætt við ýmsa og það var mjög gaman að fylgjast með umræðunum og spjallinu. Níu manns. Er hægt að búa til stjórnvald úr því? Nei, það er ekki hægt, held ég. Ég tel að sveitarstjórnarstigið þurfi að endurskipuleggja frá grunni og fækka sveitarfélögum. Við þurfum bara að horfa á þetta út frá hinu opinbera, ríki og sveitarfélögum. Það að íslenska ríkið og við á Alþingi séum að flytja verkefni til sveitarfélaganna og ekki láta peninga fylgja með er bara óásættanlegt. Við getum gert það með samningum. Við getum haft samninga eins og í Danmörku um fjármögnun eða þá haft tekjustofna o.s.frv. Það er óásættanlegt að við skulum vera að flytja verkefni til sveitarfélaga og þau hafa ekki efni á því og þetta keyrir sveitarfélög í þrot. Þetta er meira að segja íþyngjandi fyrir Reykjavíkurborg, langstærsta sveitarfélagið með 130.000–140.000 manns. Það er ekki ásættanlegt. Það sýnir það að við þurfum að undirbúa málið miklu betur. Við verðum að undirbúa það miklu betur. Við eigum að tryggja réttindi fólks, það fái réttindin, en við þurfum líka að tryggja að þau séu fjármögnuð. Þetta snýst allt um peninga á endanum. Ég hugsa kannski svona mikið um peninga af því að ég er í fjárlaganefnd en það breytir því ekki að það eru einstaklingar þarna á bak við. Það eru 40 einstaklingar í dag sem bíða eftir því að fá þjónustuna. Þetta er allt fólk. Hvað ætli það sé að gera í dag? Það væri fróðlegt að vita það. Hvernig líður þessu fólki? Það þarf að setja peninga í þessa samninga og það er upp á okkur komið, finnst mér. 

Frú forseti. Hverjir eru það nú sem stýra landinu? Hverjir eru það nú sem setja löggjöfina sem við hin þurfum að fylgja? Það er Alþingi Íslendinga. Það er alveg sama hvert við lítum í samfélaginu, löggjöfin er alls staðar og allt um kring og hún kemur úr þessu húsi hér við Austurvöll, Alþingi Íslendinga. Eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson benti á áðan í sinni ræðu þá eru þrjú ár síðan þingið, Alþingi Íslendinga, samþykkti hér í þessu húsi að nú væri kominn tími á löggildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Hver skyldi nú réttur fatlaðs fólks vera raunverulega ef íslenskar ríkisstjórnir undanfarinna ára drægju ekki lappirnar svona við lögfestingu þessa samnings? Maður furðar sig á því, virðulegi forseti, eftir hverju er beðið nema ef málið skyldi snúast um krónur og aura. Hér erum við að ræða um NPA, notendastýrða persónulega aðstoð fyrir fatlaðasta fólkið í samfélaginu, þá sem eru ósjálfbjarga nema þeir fái aðstoð til allra verka daglegs lífs. Ég skoðaði heimasíðu NPA-miðstöðvarinnar sem er mjög fróðleg. Ég hvet ykkur öll til að skoða hana vel og vandlega. Þar má, fyrir ykkur sem kannski ekki vitið, spyrja um notendastýrða persónulega aðstoð. Hvað er NPA? „Notendastýrð persónulega aðstoð (NPA) er þjónustuform sem byggir á hugmyndafræðinni um sjálfstætt líf og gerir fötluðu fólki kleift að ráða hvar það býr og með hverjum það býr.“ Flestir myndu segja að þetta væru grundvallarmannréttindi, að þú ráðir sjálfur hvar þú býrð og með hverjum þú býrð. En maður þarf ekki einu sinni að vera fatlaður, hvað þá mjög mikið fatlaður í þessu samfélagi sem við búum í, samfélagi sem kallað hefur verið af ríkisstjórninni samfélag jafnaðar og meðaltala, það þarf ekki að leita til fatlaðs fólks til að sjá að mörgu fólki er ekki gert kleift að ráða hvar það býr og jafnvel ekki heldur með hverjum. Núna eru vel á fjórða hundrað einstaklingar, flestir ungir karlmenn og karlmenn á miðjum aldri, sem eru á götunni. Þeir hafa örugglega ekki valið það búsetuform sjálfir því það er ekki um neina búsetu að ræða. Þeir eiga einfaldlega hvergi heima. Nú spáir 20 stiga frosti um næstu helgi. Í 76. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi forseta: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.“ Hvað er örbirgð? Örbirgð er fátækt. Hér hefur gjarnan verið sönglað úr þessum æðsta ræðustóli landsins og ég man ekki betur en að einmitt hæstv. forsætisráðherra, sem þá var hv. þingmaður, sagði við stefnuræðu þáverandi forsætisráðherra, Bjarna Benediktssonar, núverandi hæstv. fjármálaráðherra í september 2017, í ræðu sinni, að það að láta fátækt fólk bíða eftir réttlætinu er það sama og að neita því um réttlæti. Ég vil leyfa mér að halda því fram að fatlað fólk sem þarf á NPA-aðstoð og -þjónustu að halda myndi einfaldlega, ef það hefði ráð á því, gera allt til þess að fá þessa aðstoð. Ég þekki ungan mann, yndislegan ungan mann, sem var í blóma lífsins þegar hann lenti í slysi, mótorhjólaslysi. Flott menntaður, verkfræðingur, snillingur. Hann lamaðist upp í háls. Þetta er vinur minn, frábær náungi, svo ég segi eins og er. Hann fékk á köflum þjónustu, það var eiginlega ekki alveg hægt að vita hvort hann væri raunverulega með NPA-þjónustu eða ekki því að þegar einstaklingurinn sem átti að sinna honum mætti ekki í vinnuna þá var oft og tíðum enginn til að leysa hann af. Þá hringdi vinur minn í mig. Hann var ósjálfbjarga, hann komst ekki fram úr rúminu, hann var með poka, þvaglegg, þurfti að pissa í poka. Hann sagði: Pokinn minn er fullur, það er farið að flæða upp úr honum og hér ligg ég og get ekkert annað og ég er líka þyrstur. Það var enga þjónustu að fá. Þetta er Ísland í dag. Ég velti fyrir mér: Eru þetta mannréttindin sem við státum af? Er þetta að fara eftir 76. gr. stjórnarskrárinnar um að tryggja öllum sem þess þurfa með lögum rétt til hjálpar og aðstoðar? Ég segi nei, virðulegi forseti. Þetta er það svo sannarlega ekki. En þetta er bara eitt dæmi af mörgum sem ég er að tala um hér, eitt dæmi af mörgum. Ég held áfram, virðulegi forseti, að vísa hér í heimasíðu NPA-miðstöðvarinnar sem sýnir okkur á heimasíðu sinni hvað NPA er, hvaða notendastýrð persónuleg aðstoð er. Þar segir líka, með leyfi forseta: „Fatlað fólk stýrir því hvernig aðstoðin er skipulögð, hvað aðstoð er veitt við, hvenær hún fer fram, hvar hún fer fram og hver veitir hana.“ Sem sagt, þú átt að geta valið ef þú ert bær til þess. Sumir eins og vinur minn sem ég var að tala um hér áðan geta tjáð sig og talað og þótt vinur minn sé líkamlega algerlega vanhæfur til að geta hjálpað sér sjálfur er heilinn hans og hugur alveg skýr. Hann getur alveg sagt hverjum hann vill í rauninni veita það að hugsa um sig, vera með sér, aðstoða sig. Það þarf ekki að svipta fólk sjálfræði og vera alltaf með forræðishyggju gagnvart fullorðnu fólki, flottu fólki sem hefur einfaldlega orðið fyrir hörmulegum áföllum og slysum og ætti í rauninni að vera 100 sinnum meira en nóg á það leggjandi þó að lítilsvirðandi framkoma fylgi ekki í kjölfarið. En ég man það bara að þetta gekk ekki vel, svo mikið er víst. Svo eru aðrir sem eru í rauninni ekki bærir til þess að skipuleggja eða velja aðstoðina. En þar koma oft nánustu aðstandendur til sögunnar og hjálpa ástvinum sínum, oft er það barnið þitt sem þú ert að aðstoða og reyna að fá þessa þjónustu fyrir sem á að vera svo algerlega skilyrðislaus að ég er hissa á því að við skulum enn vera að velta því fyrir okkur hvað þeir eru margir sem raunverulega þurfa NPA-samninga og NPA-þjónustu. Staðreyndin er sú að þessu hefur verið kvótastýrt hér. Það eru ekki allir sem þurfa sem fá þessa þjónustu og eins og ég hef margsinnis talað um þá er 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, gersamlega þverbrotin í bak og fyrir og mölbrotin og það hefur verið gert um árabil. „Markmið NPA er að við sem fatlað fólk getum lifað lífi okkar og haft sömu möguleika og ófatlað fólk. Einnig að við höfum hámarks stjórn á því að móta okkar eigin lífsstíl.“ Enn og aftur sjálfsögð mannréttindi, virðulegi forseti. „Fatlað fólk semur við sitt sveitarfélag um að sjá um og skipuleggja sína eigin aðstoð.“ Taktu eftir, virðulegi forseti, semur við sveitarfélagið sitt. Hvað hefur íslenska ríkið gert? Hvað hafa stjórnvöld gert? Þau hafa fært ekki bara þessa þjónustu yfir á sveitarfélögin, að þau veiti hana, sem er jú dýr þjónusta heldur svo mýmarga aðra þjónustuþætti án þess að fjármagn hafi fylgt með. Nú hefur verið ákall frá sveitarfélögunum sem segja: Í guðanna bænum, komið með fjármagn vegna þess að við stöndum ekki undir þeirri þjónustu sem eðlilegt væri að við veitum þegnunum okkar. Það er heldur ekki eðlilegt og það hlýtur að vondur staður að vera á fyrir hvern einasta einstakling sem á að stýra og stjórna og sjá til þess að fólkinu líði eins vel og kostur er, að þurfa að neita fólki um lögverndaða þjónustu. Það er bara ömurlegur staður að vera á. Það er því ekki bara að þessu leyti, virðulegi forseti, það er í rauninni nánast sama hvert sem litið er. Þetta kerfi okkar sem lýtur að fötluðu fólki, fólki með skerta starfsgetu, fólki sem á bágt og er bara jaðarsett, er mannanna verk og þetta hefur viðgengist áratugum saman. Það er ekki flóknara en það. Það er hér í þessu húsi sem er hægt að laga og leiðrétta og breyta og bæta og gera það þannig að það sé eitthvað að marka það að hér sé velferðarsamfélag sem er byggt fyrir alla en ekki bara suma. Það er ömurlegt að vita það að hér eru það sérhagsmunir sem ráða, sérhagsmunir umfram almannahag. Það er staðreynd. Það er alveg sama hvernig reynt er að segja: Við tökum almannahag fram yfir sérhagsmuni. Bull. Það er bull. „Við gerð NPA samninga þarf einstaklingurinn að meta sínar þarfir og væntingar …“ - hérna erum við að tala um einstakling sem getur tjáð sig og er fullfær um það. Hinir sem ég nefndi áðan þurfa oft mun meiri aðstoð og hún kemur aðallega frá ástvinum og nánustu aðstandendum. En það er ástæða til að nefna að það kveður orðið það rammt að því að veita ekki einstaklingum NPA-þjónustu sem þurfa á henni að halda að vini mínum elskulegum, sem ég var að nefna áðan, honum var bara snarlega stungið á elliheimili þegar hann var 46 eða 47 ára gamall, hvorki meira né minna. Það er svo langt frá því að vera einsdæmi. Ég veit það ekki, kannski gerist það um leið og maður er ekki einhver nauðsynlegur hlekkur í keðjunni sem mokar peningum inn í ríkissjóð í formi skatta, okurskatta og virðisaukaskatta og álöguskatta og alls konar óbeinna skatta þannig að af laununum situr eftir hjá venjulegu fólki svona 5 eða 10% þegar ríkið er búið að hirða allt sem það getur hirt. Við þurfum jú að lifa, við þurfum að borða og við kaupum bensín og við kaupum bíla eða hvernig sem það er, að vísu ekki allir, því að mjög margir hér verða að nota tvo jafn fljóta. Það er nákvæmlega þannig, því þeir munu aldrei hafa ráð á því að kaupa sér bíl. En það er ekki þeim að kenna. En það sorglega er hvernig komið er fram við fólk sem skapaði sér ekki þessa vonlausu stöðu sína sjálft, bað ekki um það að lenda í þessari stöðu að vera fatlað. Það er jaðarsett. Það er jaðarsett eins og fíklarnir okkar, jaðarsett eins og alkarnir okkar. Fordómarnir sem fylgja t.d. þeim sjúkdómi eru ömurlegir. Þeir eru svo ótrúlega miklir að maður bara trúir því varla árið 2022. Maður trúir því ekki að við séum að horfa upp á það núna að það vanti t.d. fjármagn á sjúkrahúsið Vog, það vantar fjármagn til SÁÁ til að halda þjónustunni gangandi með 700 manns á biðlista og tugi á ári sem deyja á biðlista. Það vantar fjármuni. Nei, þeir fást ekki enn þá þannig að í fyrsta skipti í sögu SÁÁ frá því 1983 stendur til að loka sjúkrahúsinu Vogi í sumar. Það er í rauninni sama hvar maður drepur niður. Á sama tíma er verið að kvótasetja þessa notendastýrðu persónulegu aðstoð. Það eru ekki allir sem fá sem þurfa. Á sama tíma er beðið um 6.000 milljónir tæpar í aukafjárveitingu í fjárauka. Nóg til af peningum til þess að kaupa á Austurbakkanum í Snobbhill, sem ég kalla nýja Landsbankahúsið á dýrustu lóð í landinu og þótt víðar væri leitað. Þá skortir ekki fjármuni. Í stað þess að við fáum arðgreiðslurnar af þessum blessaða banka sem við eigum. Það er best að við kaupum bara í honum aftur, kannski fyrir einhverja ráðherrana að setjast í stólana með útsýni yfir hafið, huggulegt væri það nú. En það er nú kannski ekki víst að ég sé völva akkúrat núna og sjái svona glögglega fram í tímann. En minn grunur er samt einhvern veginn sá. Þessir 6 milljarðar eru meira fé en það kostar að byggja alla viðbygginguna hér við Alþingishúsið, að hýsa alla þingmenn, allar fastanefndir og starfsfólk þingsins. Hugsa sér. Það þykir bara allt í fínasta lagi. Það er í fínasta lagi á meðan maður getur ekki fengið nokkrar krónur til að hjálpa fátækasta eldra fólkinu sem lepur dauðann úr skel. Það er allt í lagi, virðist vera, þótt það sé ekki hægt að rétta krónur að hjálparstofnunum nema í tíu aura formi, hjálparstofnunum sem útdeila mat til fátæks fólks. Þetta gengur, virðulegi forseti, gjörsamlega fram af mér og ég hélt það þyrfti mikið til. Fimm ár á þingi hafa orðið þess valdandi að ég botna bara ekkert í þessari samkundu hér. Mér er algerlega fyrirmunað að skilja hvernig þetta virkar. Lækka bankaskatt, allt í lagi. Nú er hann 0,145%. Hann er ekki einu sinni um 0,2%. Það er búið að lækka hann úr 0,376% sem hefði gefið okkur 9.000 milljónir í virðisauka - nei, ríkissjóð, hvort heldur sem er, þetta er ekkert annað en verðbólga og skattar, hvort heldur sem er. 9.000 milljónir, 9 milljarðar. Á ég að segja ykkur hvað við fengjum í kassann ef við tækjum 1% af bönkum sem er að fara að skila 100 milljarða hagnaði á þessu ári, sem skiluðu yfir 80 milljörðum í hagnað á síðasta ári? Hvað haldið þið að við fengjum nú, virðulegi forseti, ef við smelltum 1% í skatta á þessa banka? Ríflega 30 milljarða, hvorki meira né minna. Hvað væri hægt að gera við það? Hvað væri hægt að gera við það ef einhvern tíma væri tekið á málum og fjármunum forgangsraðað fyrir fólkið fyrst? Þetta er allt saman mannanna verk. Það eru örfáir einstaklingar á landinu sem stýra þessari skútu. Við í stjórnarandstöðu þurfum virkilega að hafa fyrir því að koma einhverju í gegn á hinu háa Alþingi. Það er nákvæmlega sama hversu góður málstaðurinn er, hversu frábært málið er fyrir almenning, takið eftir, við þurfum að gera meira en að hafa fyrir því að láta hlusta á okkur. Til dæmis núna, hvar er nú stjórnarliðið þegar ég er að halda þessa þrusuræðu hérna um NPA og allt það? Allir farnir heim að sofa? Kannski svoleiðis, ég veit það ekki, eða eru kannski setja kúlurnar á jólatréð eða skjóta hreindýrið í steikina um jólin. Hver veit, virðulegi forseti. Alla vega lofaði ég forseta því að ég ætlaði að taka fyrir hana eitt lítið jólalag og ég ætla bara að gera það: Jólagjöfin mín í ár, ekki metin er til fjár, ef þú bara vildir hana af mér þiggja.  
            

Það er erfitt að slá í bjölluna yfir svona fallegum söng.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir góða ræðu og einstaklega fallegan söng. Ég er gráti næst yfir því að hún hafi þurft að hætta. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Og sjáðu til, það hefði verið dásamlegt ef hún hefði getað endað á því að botna laglínuna sem ég söng hér áðan. Nei, ég er ekki sammála því að við hefðum getað sparað með því að byggja ekki við vegna þess að við erum að leigja húsnæði. Þingið er að leigja húsnæði fyrir milljónir og aftur milljónir, allt í kringum Austurvöll. Á einhverjum fimm til sex árum verðum við búin að greiða upp bygginguna okkar hér úti, alla vega ekki á mjög mörgum árum. Hins vegar eru mál eins og Landsbankinn fyrir 6 milljarða, Snobbhill. Hins vegar eru mál eins og að lækka bankaskattinn, þar væru komnir aðrir 9 milljarðar, bara ef hann hefði fengið að vera eins og hann er. Hins vegar eru það veiðigjöldin, sjávarútvegurinn hefur þénað 533 milljarða frá árinu 2009, sjávarútvegsfyrirtækin beint í vasann. Það eru 533 milljarðar beint í vasann, þegar búið er að borga „veiðigjöld“, og ég segi það innan gæsalappa vegna þess að þetta er náttúrlega engan veginn boðlegt. Ég segi: Við getum átt svo fullt af peningum. Eitt af frumvörpum Flokks fólksins er að taka staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóðina þannig að þegar við erum að greiða í lífeyrissjóðinn væri tekin staðgreiðsla strax af því, þá rynnu 60 til 70 milljarðar af aukakrónum á hverju einasta ári í ríkissjóð. Við þyrftum ekkert að selja Íslandsbanka á hverju ári til að ná í einhverja 53 milljarða, heldur værum við að fá þessa fjármuni á hverju einasta ári. Við erum með svo mikið af flottum fjármunum sem geta komið inn ef við forgangsröðum þeim fyrir fólkið fyrst. Við getum afnumið allar skerðingar. Það geta allir fengið að taka þátt í samfélaginu. Við getum komið með 400.000 kr. í grunnframfærslu skatta- og skerðingarlaust. Nefnið það bara. Þetta væri bara eins og himnaríki, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir svarið við andsvari mínu. 533 milljarðar, það er upphæðin sem hv. þingmaður nefndi. Nú ætla ég að spyrja um NPA-samningana en kannski kem ég að því síðar í ræðu minni og hv. þingmaður getur farið í andsvar við mig. En 533 milljarðar, virðulegi forseti. Ég ætla bara að láta í smástund eins og við búum í draumaheimi og ég ætla að nefna hlutina sem við getum gert fyrir 533 milljarða. Eins og hv. þingmaður sagði gætum við hækkað lágmarksframfærslu örorkubóta upp í 400.000 kr., meira að segja upp í 500.000 kr. Við gætum gefið eldra fólki desemberuppbót, alveg eins og við erum að gefa öryrkjum desemberuppbót. Við gætum sett meira fjármagn í fangelsin og nýtt fjármagn í það að efla fangelsin og geðheilsuteymin innan fangelsanna, ekki bara að vopnavæða fangaverðina. Við gætum sett meira fjármagn til lögreglunnar og á rannsóknarsviðið, í ákæruvaldið, þannig að það taki ekki 180 daga að rannsaka eitt kynferðisbrotamál. Virðulegur forseti. Það er hægt að gera svo mikið með 533 milljarða. Guð minn almáttugur, ég gæti verið hér í allt kvöld að nefna hvað hægt er að gera við þennan pening. En þetta er einmitt spurning um forgangsröðun alveg eins og hv. þm. Inga Sæland segir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar en hún hefur eitthvað misskilið mig. Ég ætlaði nú ekki að hirða allan arðinn og hagnaðinn af útgerðarfélögunum, sem hefur verið 533 milljarðar frá árinu 2009. Ég var aðallega að tala um þessa viðbót, 60–70 milljarða sem koma frá lífeyrissjóðunum ef við tækjum staðgreiðslu 

Frú forseti. Ég verð nú að byrja á að segja eins og Björn og Benny: Thank you for the music, takk fyrir tónlistina. Þegar komið verður fram yfir miðnætti, ef ég má biðja um óskalag, bið ég um Abba og get komið með tillögur að lögum. En það var eitt og annað áhugavert til viðbótar sem kom fram í ræðu hv. þingmanns og ég gæti hugsað mér að spyrja út í margt af því. En til að byrja með spyr ég út í atriði sem kom reyndar líka til umræðu eftir ræðu hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar, í andsvörum hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar, varðandi aðkomu sveitarfélaganna að NPA, notendastýrðri persónulegri aðstoð. Þetta hefur reynst mörgum sveitarfélögum gríðarlega erfitt og það verður að segjast eins og er að þetta er dýrt. Ef fólkið sem vinnur við að veita þessa þjónustu fengi betri laun, eins og við gjarnan vildum, væri það enn dýrara. Því velti ég fyrir mér hvort hv. þingmaður geti tekið undir það með mér, eða a.m.k. velt vöngum yfir því, að hugsanlega hafi verið gengið of langt í því að færa þennan málaflokk, þjónustu við fatlað fólk, til sveitarfélaga. Við erum ekki nema rúmlega 350.000 manns, Íslendingar, og hvað sem líður sameiningum sveitarfélaga - jafnvel þó að við myndum sameina öll sveitarfélög á Íslandi og búa til úr því eitt sveitarfélag væri það ekkert svakalega stórt sveitarfélag á alþjóðlegan mælikvarða. Er ekki einfaldlega kominn tími til að meta það hvort þessi þjónusta eigi að færast aftur til ríkisins svo að við getum öll sameiginlega, Íslendingar, tekið á því að veita því fólki sem þarf þessa þjónustu og á rétt á henni fulla þjónustu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir andsvarið. Ég hlakka til þegar við göngum inn í nóttina og tökum smá Abba saman. Ég tek hjartanlega undir með hv. þingmanni: Það að færa þessa þjónustu yfir á sveitarfélögin án þess að því fylgi fjármagn var bara galið, einfaldlega galið, og eingöngu til þess fallið að ómögulegt er að veita þjónustuna vegna þess að sveitarfélögin, mörg hver, eru hreinlega að sligast, eins og hv. þingmaður bendir á. Hvort sem við færum þetta aftur yfir til ríkisvaldsins eða ekki, hvernig sem sú hugmynd liggur á borðinu, er staðreyndin sú að ef ríkisvaldið er að ætlast til þess að sveitarfélögin taki að sér hina og þessa þjónustuna, hvort sem það lýtur að heilsugæslu, skólamálum eða menntamálum, NPA-þjónustu eða annarri þjónustu við fatlað fólk, er staðan í mínum huga skilyrðislaust sú að fjármagn á að fylgja. Það eru landsmenn allir sem greiða skatta, meira að segja fátækustu landsmennirnir, sem eru skattpíndir hér, hvort sem þeir hafa ráð á því eða ekki, fátækt er skattlögð hér eins og við vitum. Það eru jú allir sem taka þátt í því að greiða í okkar ágæta ríkissjóð og þess vegna er ekki nóg að ríkisvaldið fleygi alls konar verkefnum yfir á sveitarfélögin. Jafnvel það stærsta þeirra, Reykjavík, er í miklum fjárhagsvandræðum, búið að spila allt úr buxunum - ég ætla ekki að segja orðið sem mér dettur í hug um það, hv. þingmaður verður bara að giska á það. En mér skilst að það vanti hátt í 1,5 milljarða frá ríkinu til þess að koma til móts við þær skuldbindingar sem búið er að setja á sveitarfélagið og höfuðborgina okkar, Reykjavík.

Frú forseti. Ég skil sannarlega hvað hv. þingmaður er að fara þegar vísað er til sveitarfélagsins Reykjavíkur. Það sveitarfélag heldur áfram að taka að sér ný verkefni án þess að hafa nokkra einustu hugmynd um hvernig þau verði fjármögnuð, eða hvernig farið verði að því. En það var ýmislegt fleira sem kom fram í ræðu hv. þingmanns og ég vil nefna tvennt og spyrja út í það. Annars vegar nefndi hv. þm. Inga Sæland 47 ára gamlan mann sem hefði vegna skorts á þjónustu við hann, þjónustu sem viðkomandi á væntanlega rétt á, verið settur á öldrunarheimili, á elliheimili. Ég hef því miður heyrt allt of margar slíkar sögur. Þetta virðist nánast vera orðin viðtekin venja og sætir furðu. Hitt sem ég vildi nefna er skortur á stuðningi við SÁÁ og aðra slíka starfsemi. En er þetta ekki hvort tveggja afleiðing af því að þau áform sem stjórnvöld kynna eru í allt of mörgum tilvikum fyrst og fremst einhverjar umbúðir? Þegar kemur svo að því raunverulega að framkvæma og standa við hlutina þá er farið í einhverjar furðulegar og óhagkvæmar og jafnvel ómannúðlegar aðgerðir eins og að setja ungt fólk inn á öldrunarheimili eða loka þjónustu hjá SÁÁ sem mun eingöngu auka vandann til lengri tíma litið.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir síðara andsvar. Ég ætla að byrja á að þakka hv. þm. Loga Má Einarssyni fyrir smáupplýsingar sem hann gaf mér hér á milli svara, þessar fjárhæðir sem ég sagði að Reykjavíkurborg skorti, 1,5 milljarðar, var eingöngu fyrir NPA-þjónustu. Nú er það þannig að Reykjavíkurborg skortir um 6 milljarða kr. til að geta framfylgt þeim kröfum sem hafa verið lagðar á sveitarfélagið vegna fatlaðs fólks, gegnumgangandi. En að öðru leyti segi ég þetta: Ég tek undir hvert einasta orð sem hv. þingmaður segir, þ.e. að orð og gjörðir eru tvennt ólíkt, alveg eins og við sjáum, hvort sem það er sáttmáli ríkisstjórnarinnar eða þessi fallegu inngangsorð um markmið fjárlaga - ég hóstaði svo mikið þegar ég las þau að ég hélt hreinlega að ég væri komin með Covid alveg upp á nýtt. En það er nákvæmlega þetta: Orð á blaði eru allt annað en gjörðir.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá 3. minni hluta velferðarnefndar en þar segir, með leyfi forseta: „Í lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018, fólst mikilvæg innleiðing á rétti fatlaðs fólks til sjálfstæðs lífs. Notendastýrð persónuleg aðstoð er grunnforsenda þess að fjöldi fólks geti lifað sjálfstæðu lífi í samræmi við 9. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Bráðabirgðaákvæði það sem til stendur að breyta hefur allt frá árinu 2018 sett kvóta á þessi sjálfsögðu mannréttindi. Fyrir utan þá skekkju sem felst í að kvótasetja mannréttindi, þá hefur framkvæmdin verið sú að kvótinn hefur aldrei einu sinni farið nálægt því að fyllast. Fjárveiting á fjárlögum hefur til þessa verið notuð sem takmarkandi þáttur, með þeim afleiðingum að núna við lok ársins 2022, þegar samkvæmt gildandi bráðabirgðaákvæði laga nr. 38/2018 ættu að vera allt að 172 NPA-samningar í gildi, hefur aðeins verið gengið frá ríflega 90 samningum. Sú breyting sem hér er lögð til undirstrikar að líta eigi á fjölda samninga í bráðabirgðaákvæðinu sem lágmark, frekar en að vanáætluð fjárveiting á fjárlögum hvers árs sé notuð til að setja mun lægra þak á fjölda samninga en kveðið er á um í bráðabirgðaákvæðinu. Það er álit 3. minni hluta að sé það vilji meiri hluta Alþingis að kvótasetja mannréttindi, þá sé ótækt að þrengja þann kvóta enn frekar með metnaðarlausum lagaákvæðum eða vanáætluðu kostnaðarmati. Því er hér lagt til að breyta bráðabirgðaákvæðinu á þann veg að það kveði með skýrum hætti á um lágmarksfjölda samninga í staðinn fyrir hámark.“ Virðulegi forseti. Þetta er ekki stór breyting sem ég er að leggja til, þetta er ekki umdeild breyting sem ég er að leggja til og þetta er ekki erfið breyting sem ég er að leggja til. Þetta er einfaldlega lagatæknilegt atriði sem ég er að leggja til hér. Það er að í stað orðanna „allt að“ í báðum efnismálsliðum b-liðar 1. gr. komi: að minnsta kosti; og við báða málsliði bætist: að því gefnu að nægjanlega margar umsóknir berist. Virðulegi forseti. Þetta er bara til þess að tryggja að það sé til nógu mikið fjármagn til að sjá til þess að allir þessir 172 samningar sem talað er um í þessu lagafrumvarpi geti komist á. Eins og ég vék að fyrr í ræðu minni þá er það ekki í boði að takmarka, að kvótasetja mannréttindi. Þetta var byltingarkennd breyting þegar NPA-samningakerfinu var komið á. Frá þeim tíma sem þessi lög voru samþykkt þá líður mér eins og við gætum verið komin svo miklu lengra og í miklu betri farveg hvað varðar notendastýrða persónulega aðstoð. Því miður er það ekki raunin, en er það ekki bara venjan að málefni fatlaðs fólks og þeirra sem eru verr staddir en aðrir í samfélaginu sitji bara einfaldlega á hakanum? Þetta er menningin sem ég hef tekið eftir síðan ég kom inn á þing, að það sé frekar verið að henda málum í framkvæmd og henda af stað málum sem eru kannski svona lagatæknileg og eru ákveðnum hópi í hag en eftir sitja þessi mál sem varða mannréttindi, sem varða lítinn en samt sem áður frekar stóran hóp fólks í íslensku samfélagi. Mér þykir það bara svo rosalega leitt. Hér í dag höfum við verið að tala um almannatryggingakerfið, um lög sem varða almannatryggingar. Til að mynda byrjuðum við á eingreiðslunum fyrir öryrkja. Ég gerði þá athugasemd við eingreiðslumálið í 2. umr. og mun gera það aftur í 3. umr. að þetta væri bara afgreitt á síðustu stundu hér í fjárlögum. Það er náttúrlega óboðlegt, jafnvel þótt þetta sé ekki hluti af fjárlögum, ég veit það alveg, en að þetta sé í kringum þann tíma sem við afgreiðum fjárlögin. Mér finnst það einmitt sýna forgangsatriði og forgangsmál ríkisstjórnarinnar að það sé ekki bara einfaldlega lögfest í lögum að veita öryrkjum desemberuppbót; eins er með frítekjumarkið og skerðingarhlutfallið á tekjum öryrkja, sem er önnur breyting sem við höfum verið að ræða hér í þessari viku og þeirri síðustu. Ég fagna þeirri breytingu mjög mikið og hvet hæstv. félagsmálaráðherra að ganga enn lengra í þessum efnum, en þetta er gott fyrsta skref. Þá erum við að afgreiða þetta í lok árs en ég veit að þetta er hluti af heildarendurskoðun sem er að eiga sér stað akkúrat núna og ég fagna því að heildarendurskoðun sé að eiga sér stað yfir höfuð, af því að það er alls ekki sjálfsagt. Sama með þetta frumvarp sem við erum hér að ræða, frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018. Þetta er bara framlenging á bráðabirgðaákvæði. Hvað höfum við gert þetta oft? Ég veit það ekki. Nú sit ég ekki alltaf á þingi en maður fylgist auðvitað með umræðunni og það gengur ekki að Alþingi, löggjafarvald Íslands, sé að framlengja bráðabirgðaákvæði trekk í trekk án þess að boða til stórtækra breytinga á lagabálknum sjálfum. Ég vonast til þess að ég sjái hæstv. ríkisstjórn ráðast í stórtækar aðgerðir til að breyta þessum lögum varanlega, ekki bara bráðabirgðaákvæðinu í lögunum heldur lögunum sjálfum, því að þetta gengur ekki svona. Við verðum bara í sömu stöðu á næsta ári þegar við sjáum að nógu margar umsóknir hafa borist og þörf sé á því að setja á fót fleiri samninga. Verður þetta bara staðan, virðulegi forseti? Ég vona ekki. Svo er önnur hugmynd að setja lög og síðan reglugerð sem sækir stoð sína í þessi lög þannig að það þurfi ekki alltaf lagabreytingu á Alþingi. En ég ætla ekki að fara út í þessa sálma núna, það er bara umræða sem við tökum seinna, ekki undir nefndaráliti sem varðar þetta bara ekki neitt. Virðulegi forseti. Til að fara aðeins nánar út í málefni fólks sem hefur setið á hakanum hjá þessari ríkisstjórn þá hafa bara til að mynda í dag verið fjölmargar fréttir skrifaðar um opnunartíma gistiskýla og að það liggi ekki alveg fyrir hvort opnunartími verði framlengdur. Við segjumst búa í velferðarríki. Hvers konar velferðarríki leyfir heimilislausu fólki bara að dúsa úti í 15 stiga frosti, forseti? 15 stiga frost; fólk gæti dáið í þessu veðri og við erum enn þá að ræða það fram og til baka hvort ætti að framlengja opnunartíma. Það náttúrlega gengur ekki en sýnir líka bara hvað heimilislaust fólk er í litlum forgangi hjá stjórnvöldum sem mér þykir rosalega miður. Ég er á þeirri línu að ef við fjárfestum í fólki sem er svo bágt statt þá séum við að fjárfesta í framtíðinni. Við erum að fjárfesta í því að þetta fólk fái hvata til að snúa aftur á vinnumarkaðinn, gefa af sér og borga sína skatta. Jafnvel þó að við ættum aldrei að smætta fólk niður í tannhjól atvinnulífsins þá er þetta samt sem áður hvati sem ég held að fleira fólk mætti tileinka sér og ég held að viðhorfið mætti breytast gagnvart þessu fólki. Eins og ég sagði þá viljum við meina að við séum velferðarríki en samt sem áður skiptir peningurinn meira máli en fólkið sem þarf á peningnum að halda. Af hverju erum við með þessi úrræði ef við getum ekki fullnýtt þau? Af hverju erum við með gistiskýli ef við getum ekki haldið þeim opnum þann tíma dags sem fólk þarf mikið á því að halda? Af hverju er þetta bara gistiskýli, af hverju er þetta ekki bara miðstöð, virðulegi forseti? Af hverju tökum við í sátt að heimilislaust fólk fari bara á bókasöfn eða bensínstöðvar og dundi sér þar í sjö tíma þangað til gistiskýlin opna aftur? Nei, virðulegi forseti. Við erum 360 eða 370.000 manna þjóð. Við megum alveg við því að hafa gistiskýlin opin 24 tíma sólarhringsins. Það er bara staðreynd. Ég ætla ekki að fara út í neinar krónutölur eða áætla fjármagn sem myndi fara í þetta út af því að við erum ekki að fara að smætta fólk niður í einhverjar tölur á einhverju líkani sem varðar hagnað, gróða og tap. Það er ekki kerfið sem ég vil vera hluti af. Ég kom hingað á þing fyrst og fremst til að vinna fyrir fólk. Það er það sem ég held að meiri hluti fólks vilji gera sem situr hér inni á þingi. Ég held að við séum öll hér af góðum hug. Við meinum og viljum vel en þar stangast á hugmyndafræðin okkar og með hvaða hætti við getum náð þessu fram. Mér þykir miður að meiri hlutinn hafi tileinkað sér það að hlusta ekki á rök minni hlutans. Mér finnst persónulega, kannski er ég enn þá ung og þrjósk, að stjórnmál ættu að snúast um að hlusta á önnur sjónarmið, tileinka sér önnur sjónarmið og tileinka sér samkennd. Við erum greinilega ekki komin svo langt og kannski er það til of mikils ætlast af mér, virðulegi forseti, en kannski drepst þessi von í mér því fleiri ár sem ég verð í pólitík. Við sjáum bara til. Hvað varðar nefndarálitið þá vona ég innilega að þessi breytingartillaga verði samþykkt, hún verði ekki bara felld inni í þingsal bara út því að hún kemur frá einhverjum fulltrúa minni hlutans. Eins og ég sagði, virðulegi forseti, er þetta ekki stórtæk breyting sem ég er gera. Þetta er ekki umdeild breyting og ekki erfið breytingartillaga. Þetta er lagatæknilegt atriði sem myndi gagnast stórum hópi fólks sem sækir sér þessa þjónustu og myndi ná að halda utan um þann hóp. Þetta skiptir ekki miklu máli fyrir okkur hér á þingi, virðulegi forseti. Við ýtum bara á græna takkann og þá er þetta komið. En þetta skiptir öllu máli fyrir fólkið sem mun síðar nýta sér þessa aðstoð. Þetta er bara neyðarleg staða sem við erum sett í hér. Hvað segir það um löggjafarvaldið, virðulegi forseti, ef ég er hér að mæla fyrir nefndaráliti með breytingartillögu og mín fyrsta tilfinning fyrir þessu nefndaráliti með breytingartillögu er sú að það verði fellt? Það er eitt og sér ömurlegt, virðulegi forseti. Daginn þann sem stjórnmálamenn byrja að missa trú á starfinu sem þeir gegna og missa trú á því að þeir geti haft áhrif þá erum við komin á virkilega slæman stað í stjórnmálum og í lýðræði yfir höfuð, því lýðræði er ein af grunnstoðum samfélagsins og okkur ber að varðveita það með þeim hætti sem við getum. Ábyrgð okkar sem hér sitjum á Alþingi Íslendinga er svo ótrúlega mikil. Við erum fulltrúar þessarar þjóðar. Við erum kjörnir fulltrúar sem fengum beint umboð frá kjósendum og borgurum þessa lands og okkur ber að virða það. Virðulegi forseti. Ég vona að þetta nefndarálit verði samþykkt og að það verði ekki fellt í þingsal bara af því að það kemur frá minni hluta.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Hún var um margt fróðleg. Áætlanir um fjölgun NPA-samninga hafa ekki staðist. Fjöldi NPA-samninga í lok þessa árs ætti að vera 172 samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu en er í dag um 90 og hefur fjöldi samninga staðið í stað undanfarin ár. Ástæðan er sáraeinföld: Vanmat á grundvallarfjárþörf, þ.e. það vantar peninga. Meðalkostnaður við NPA-samninga var 30,6 millj. kr. á síðasta ári. Ég les núna út úr frumvarpinu að það er gert ráð fyrir að 375 millj. kr. dugi fyrir 50 samningum. Meðalsamningur er 30,6 milljónir, 100 samningar eru þá 3 milljarðar og 50 samningar 1500 milljónir. Þeir segja að 375 millj. kr. eigi að duga fyrir 50 samningum. Ég get ekki annað séð en að þetta sé bara vanfjármagnað algerlega út í eitt. Eiga þessir samningar ekki að miða fyrst og fremst við það að allir fái NPA-samninga, notendastýrða persónulega aðstoð, að ríkið tryggi fjármögnunina og það sé rétturinn eins og kveðið er á um í stjórnarskrá og meira að segja þegar litið er til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks? 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir andsvarið. Hann kom inn á nokkra býsna mikilvæga punkta. Til að byrja með þá er þessi fjárhæð sem hv. þingmaður nefnir bara 25% af ríkisframlagi og það lítur út fyrir að verið sé að fjármagna tólf og hálfan samning eða eitthvað svoleiðis þegar raunin er sú að verið er að fjármagna í kringum 50 samninga. En vissulega er þetta alveg örugglega vanfjármagnað og eðlilega ruglar þessi framsetning þingmenn. Ég veit að ég þurfti að lesa yfir þetta nokkrum sinnum til að átta mig á þessari framsetningu og fjármagninu, hvað verið er að verja miklu í þetta, ekki eyða heldur verja í NPA-samninga. Síðan er líka spurningin: Snýst þetta ekki bara um forgangsröðun ríkisstjórnarinnar? Það var komið inn á þetta í einhverri umræðu í dag, hvort það var hv. þm. Inga Sæland. Það er til fjármagn. Við getum fjármagnað þetta almennilega og þurfum ekkert að vanmeta og vanáætla fjármagn sem fer í þessa samninga. Ég spyr mig þess vegna hvers vegna þetta hefur þurft að sitja á hakanum svona ótrúlega lengi. Ég kom líka inn á það þegar ég var að mæla fyrir þessu nefndaráliti að síðan þessi lög og samningar voru settir á fót þá held ég persónulega að við hefðum getað staðið okkur svo miklu betur í þessum efnum og komið þessu í svo miklu betri farveg heldur en að vera að ræða það rétt fyrir jól að framlengja bráðabirgðaákvæði. En kjarni málsins er sá að ég held samt sem áður, þrátt fyrir þessa villandi framsetningu, að þetta sé vanáætluð fjármögnun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég get ekki annað séð en að verði þetta frumvarp að lögum, með því að við ætlum að framlengja bráðabirgðaákvæðið um tvö ár, til 2024, og bæta því við að á árinu 2023 verði gerðir allt að 145 samningar og árin eftir allt að 172 samningar - eins og kemur fram í greinargerðinni í frumvarpinu er lagt til að bráðabirgðaákvæðið verði framlengt til þessara ára og til komi auknar fjárheimildir, 375 milljónir árið 2023 og 203 milljónir árið 2024. Ég get ekki annað séð, ég tek undir það með NPA-miðstöðinni, en að það sé afar ólíklegt að þessar 375 milljónir, sem mælt er fyrir, dugi til þeirra samninga sem gert er ráð fyrir að verði gerðir árið 2023. Ég get ekki annað séð en að þetta sé vanáætlun. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni, þetta snýst um réttindi fólks og réttinn til þessara samninga og þá verður íslenska ríkið bara að fjármagna það. Mér finnst svolítið að það sé verið að leggja að okkur að samþykkja frumvarp sem fyrir fram er vitað að verður vanfjármagnað. En þetta er reyndar ekki umræða um fjárlög, þetta kemur upp þegar við ræðum fjármögnunina. En mér finnst það mikilvæg skilaboð sem við ættum að senda að láta vita af því að það þurfi nægilegt fjármagn til þessara samninga. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga kemur fram að fyrsta krafa þeirra er að framlag ríkisins hækki úr 25% í 30% og þar er líka tekið fram að heilbrigðiskerfið þurfi 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir síðara andsvarið. Ég ætla að taka undir það með honum að þetta lítur út fyrir að vera vanfjármagnað frumvarp. Hv. þingmaður er svolítið duglegur að vísa í 76. gr. stjórnarskrárinnar þar sem stendur að veita þurfi fólki rétt til aðstoðar, fólk eigi rétt til aðstoðar vegna sjúkleika eða örorku. Ég held að þessir NPA-samningar falli hreinlega þar undir. Eins og ég kom inn á í ræðu minni fyrr í kvöld, ekki í andsvörum heldur í ræðunni minni, þá er verið að kvótasetja mannréttindi. Þessir NPA-samningar eru bara hreinlega mannréttindi. Þetta frumvarp er vissulega vanfjármagnað, ég get ekki séð betur, og mögulega er hægt að rökstyðja stjórnarskrárbrot. Ég ætla ekki að fara út í þá sálma. En þetta er náttúrlega bara bagaleg staða, það að við séum komin hingað enn og aftur til að framlengja bráðabirgðaákvæði. Nú hafa nokkrir þingmenn bent á það að þetta frumvarp er vanfjármagnað og við erum að vanáætla fjármagnið sem fer í þessa samninga, sem mér þykir afskaplega miður. En að seinni spurningu hv. þingmanns. Með vísan til 76. gr. stjórnarskrárinnar ætti umönnun sem fólk þarf á að halda ekki að vera gjaldsett. Sumt fólk er bara veikt og þarf á aðstoð að halda og ég veit ekki hvers vegna við segjumst vera velferðarríki en tökum samt kostnað fyrir umönnun fólks sem þarf verulega og virkilega á aðstoð að halda. En ég kemst ekki lengra með svarið en þetta, því miður.

Virðulegur forseti. Hér við 3. umr. um fjáraukalagafrumvarp geri ég í örstuttu máli grein fyrir lítilli breytingartillögu sem er fyrst og fremst tæknilegs eðlis, þ.e. að við færum til framlag sem nefndin gerði tillögu um við 2. umr., um 77,3 millj. kr. Við færðum það einfaldlega á vitlausan lið í tillögu okkar og erum hér að gera millifærslu en gerð er nánari grein fyrir því í breytingartillögunni sem dreift hefur verið. Í stuttu máli kemur framlagið til vegna fræðslumála, vegna íslenskukennslu barna af erlendum uppruna. Það lenti einfaldlega á vitlausum lið í breytingartillögum í 2. umr. og við gerum tillögu um að það færist til mennta- og barnamálaráðherra hér við 3. umr.

Virðulegi forseti. Í fjáraukalögum eru ófyrirséð fjárútlát á árinu og eitt það merkilegasta hér, það sem er stærsti hluti þessara fjáraukalaga, er 14 milljarða heimild vegna lífeyrisauka LSR, sem breytingartillaga kom um núna fyrir 2. umr., ef ég man rétt, minnisblað frá ráðherra. Það er vegna þess að það er verið að breyta lífeyrissjóðakerfinu úr því að vera aldursskipt yfir í greiðsluskipt, svipað og þegar verið var að fara úr A-deild yfir í B. Samningurinn um þetta var gerður, ef ég man rétt, ég er ekki með minnisblaðið fyrir framan mig, árið 2016, og síðar um haustið var gerð breyting á lögum þar sem ríkið opnaði fyrir það að einstaklingar sem voru hættir að greiða til LSR fengju að komast inn í svokallaðan lífeyrisaukasjóð. Ekki var gert mat á þessu eða greining á kostnaðinum fyrir ríkissjóð við að fjölga einstaklingum sem áttu rétt samkvæmt þessu. Þeir áttu svokölluð geymd réttindi. Þetta var ekki metið á sínum tíma. Það voru mistök af hálfu ríkisins að gera þetta, að hleypa fleirum inn í kerfið þannig að einstaklingar sem voru ekki ríkisstarfsmenn gátu orðið ríkisstarfsmenn aftur og virkjað þessi réttindi, þessi geymdu réttindi. Kostnaðurinn við þetta var 14 milljarðar kr. Við fengum minnisblað um þetta núna korteri fyrir 2. umr. fjáraukalaga, ef ég man rétt, bara fyrir nokkrum vikum. Það er alveg klárt í mínum huga að það verður að rannsaka það nánar hvað átti sér stað í fjármálaráðuneytinu. Hvernig má það vera að Alþingi Íslendinga var ekki upplýst um þennan kostnað þegar þessi lög voru samþykkt? Nú erum við að fá bakreikning upp á 14 milljarða kr. Það er algjörlega óásættanlegt. Við munum þurfa að samþykkja það að greiða þessa 14 milljarða í fjáraukalögunum. Vissulega er sanngirnissjónarmið á bak við þetta en það breytir því ekki að við verðum að geta lært af mistökum sem við gerum. Við getum borið þetta saman við Íslandsbankasöluna þar sem gerð voru mistök. Ég hef fært rök fyrir því. Ég get endurtekið þau. Fjármálaráðherra fær heimild til að selja bankann, það er ekki farið að stjórnsýslulögum með söluna. Það er ekki farið að lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, það er ekki gerð krafa um að lögaðilar upplýsi um raunverulegan eiganda þegar þeir gera tilboð, sem er sáraeinfalt, bara að hafa eina línu þar sem sagt er hver raunverulegur eigandi er. Það var ekki gert. Sama er í þessu máli. Undirbúningur var ónógur. Þetta mál var ekki undirbúið nægjanlega vel. Ekki var gerð nægileg greining á kostnaði. Það sama með Íslandsbankasöluna. Undirbúningurinn var ekki nógu góður. Ég get tekið þriðja málið, ÍL-sjóð. Það er reikningur upp á 450 milljarða kr. Það var mjög ágætt hjá hæstv. fjármálaráðherra að koma með skýrslu um það, leggja fyrir Alþingi og efna til umræðna um það hér í þinginu, en ekki að hann skyldi fara með þetta á blaðamannafund og segja hvað hann ætlaði að gera, þ.e. að slíta þessum bréfum sem myndi þýða eignarnám ef það væri gert með lögum. Það hafa komið lögfræðiálit, m.a. frá Róbert Spanó, fyrrverandi forseta Mannréttindadómstóls Evrópu, nú prófessor við Háskóla Íslands og gestaprófessor við Oxford-háskóla. Það var örugglega greitt fyrir það lögfræðiálit eins og aðra vinnu sem hann og aðrir lögfræðingar inna af hendi en hann á líka starfsheiður að verja, stóran og mikinn starfsheiður. Í því áliti segir einfaldlega að ef hæstv. fjármálaráðherra fer að slíta skuldabréfunum frá 2004 þá sé það eignarnám og íslenska ríkið verði bótaskylt. Undirbúningur undir það mál var ekki nægilega góður. Ég tel það vera skyldu mína í fjárlaganefnd og ég tel það vera skyldu allrar fjárlaganefndar að krefjast þess að þessi mál verði öll rannsökuð. Þessi lífeyrisaukasjóður, 14 milljarðar sem verið er að fara fram á og fjárlaganefnd samþykkti að verði greitt í fjáraukalögunum, langstærsti pósturinn þar - við eigum að hafa aga á þessu, krefjast þess að vita hvað átti sér stað nákvæmlega. Hvað fór úrskeiðis, hver voru mistökin? Ég vænti þess að hv. fjárlaganefnd, þar sem ég er fulltrúi fyrir Flokk fólksins og hef átt ágætt samstarf við aðra meðlimi, fari í þessa vinnu. Ég skora á alla fulltrúa í fjárlaganefnd að taka undir þessa beiðni. Þetta snýst ekki um pólitík. Þetta snýst um það að vinnubrögðin verði fagleg og við sem fjárveitingavald, æðsta stofnun landsins, gerum kröfu á stjórnsýsluna að vinna almennilega, undirbúa málin, greina þau almennilega. Hver er kostnaðurinn? Það var ekki gert, í engum af þessum þremur málum. Þetta eru 450 milljarðar ef bréfin í ÍL-sjóði fá að renna sitt skeið á enda, sem þau þurfa að gera, ef þau gera það ekki þá þurfum við að greiða bætur fyrir það. Ef dómstólar á Íslandi samþykkja það ekki þá verður farið með það til Strassborgar, til Mannréttindadómstóls Evrópu, og Ísland verður skuldbundið að þjóðarétti að greiða þetta. Það er veikt eignarréttarákvæði í 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu og ég get ekki ímyndað mér að dómstóll líti ekki á það ákvæði og skuldabréfin séu ekki varin eignarrétti. Þetta mál er langstærsta málið í fjáraukalögunum í ár. Annað mál sem er mjög stórt er sjúkrahúsþjónusta. Það er farið fram á það, á málefnasviði 23, sjúkrahúsþjónusta, að Landspítalinn og Sjúkrahúsið á Akureyri fái 9,6 milljarða vegna Covid. Ég hef gert athugasemdir við þetta og óskað eftir upplýsingum um það hvort það sé raunverulega vegna Covid en ekki einhverrar vanfjármögnunar. Við fengum greiningu á því að þetta væri vegna Covid, ekki kannski fullnægjandi. Það er erfitt fyrir mig sem fulltrúa í fjárlaganefnd að gagnrýna það. En það er mjög stór póstur, 9,6 milljarðar. Í fjárlögum þessa árs er gert ráð fyrir Covid. Vissulega kom bylgja í upphafi ársins sem kostaði mjög mikið en að við skulum núna fá bakreikning upp á 9,6 milljarða vegna sjúkrahúsþjónustu vegna Covid - það er mjög há fjárhæð, svo að það sé sagt. Þetta er mjög stór póstur og mér finnst ég ekki hafa fengið nægilegar upplýsingar. Það er nú eitt við það að vera fulltrúi í fjárlaganefnd, mér finnst upplýsingar, sérstaklega úr heilbrigðiskerfinu, oft ekki vera nægjanlega góðar, sérstaklega ekki varðandi sjúkrahúsin. Gerð var breytingartillaga við fjárlögin um 750 milljónir vegna liðskiptaaðgerða. Ég óskaði eftir minnisblaði og vildi fá greiningu á því, ég á eftir að athuga í inboxinu hvort það sé komið, hvaða liðskiptaaðgerðir þetta væru. Þar var líka gerð breytingartillaga um 2 milljarða aukaframlag til sjúkrahúsa, það var til grunnrekstrar. Ég óskaði eftir því að fá greiningu á því hvaða grunnrekstur þetta væri, í hvað peningurinn ætti að fara. Ég hef ekki enn fengið þær upplýsingar. Það virðist vera að það snúist um undirfjármögnun, að bjarga því. Annað mál sem er stórt í fjáraukalagafrumvarpi eru vextirnir. Við erum að greiða um 36 milljarða vegna vaxta og verðbóta. Það er verðbólga í ár og ríkið er að fara að greiða rúma 36 milljarða vegna verðbótaþáttarins. Það er nákvæmlega það sama og íslensk heimili eru að lenda í. Það kemur verðbólga, 10% verðbólga, þá leggst hún á höfuðstólinn. Þarna er íslenska ríkið að lenda í því að greiða 36 milljarða sem eru engir smápeningar. Þetta segir mér að við verðum sem lítið samfélag að sjá til þess að íslenska ríkið eða ríkissjóður sé ekki of skuldsettur. Það er mjög mikilvægt að við lækkum skuldir okkar sem allra mest. Ég hef fylgst með smáríkjum eins og t.d. Eistlandi. Þeir eru algerlega skuldlausir, mjög litlar skuldir, og það er mjög mikið öryggisatriði fyrir lítil samfélög. Íslenska hagkerfið er lítið hagkerfi, þetta er lítið samfélag, og það er mikilvægt að við séum ekki skuldsett. Við vorum ágætlega stödd fyrir Covid. Við gátum sett okkur í halla til að fjármagna það efnahagsáfall sem við urðum fyrir út af Covid af því að við vorum lítið skuldsett. Núna þurfum við aftur að safna í sjóði og greiða niður skuldir svo að við getum tekið á áföllum framtíðarinnar og byggt upp gott velferðarkerfi, góða innviði, góðar samgöngur, án þess að stór hluti af fjárlögum ríkissjóðs fari í vexti og verðbætur. Þetta er mjög mikilvægt. Við vorum líka ágætlega sett fyrir hrunið mikla 2008, við gátum tekist á við það af því að við vorum ekki mjög skuldsett. Þetta er stóra málið í heiminum í dag. Í Suður-Evrópu er það þannig að vextir á evrunni mega t.d. ekki hækka mikið. Þá mun evran sennilega hrynja af því að Suður-Evrópa mun ekki geta greitt af skuldum sínum ef vextir hækka mikið. Þannig er það. Vinur minn sem er hagfræðingur í Ósló var að benda mér á bók þar sem höfundur er einfaldlega að spá því að 29. október 1930, þegar kreppan mikla skall á, muni gerast aftur í framtíðinni, innan X ára, ég veit ekki hversu margra ára, ég veit ekki eftir hve mörg ár en það mun gerast af því að ríki heims eru orðin svo rosalega skuldsett. Það var nákvæmlega það sem gerðist í kreppunni miklu. Þá hrundi spilaborgin 29. október 1930. Þá hófst kreppan mikla. Það er verið að spá því núna út af skuldsetningu í heiminum og skorti á verðmætasköpun til að borga upp öll þessi lán sem búið er að lána núna, það er búið að dæla út peningum frá hruninu 2008 og svo líka í Covid. Það er ekki verðmætasköpun til að borga af þessum lánum. Hún er ekki til staðar á Vesturlöndum og þá mun koma skellur. Hvenær sem það verður - við getum lengt aðeins í þessu en við vitum ekki alveg hversu lengi - þá verður Ísland að vera vel í stakk búið, vera ekki skuldsett eins og önnur ríki. Við þurfum ekki annað en að sjá forsíðuna á The Economist, „Frozen Out“, eða frosin úti þar sem menn eru einfaldlega að spá því að Evrópa muni ekki ráða við orkukreppuna sem er í gangi í dag. Þýsk fyrirtæki geta ekki keppt með dýra orku. Fyrirtæki í Suður- Noregi geta ekki keppt, geta ekki verið í rekstri, meira að segja bakarí í Suður-Noregi getur ekki keppt við bakarí í Norður-Noregi út af rafmagnskostnaði. Það er ekkert sérstaklega bjart fram undan og ég tel að við eigum að búa okkur undir það og haga fjármálum okkar þannig að við undirbúum okkur. Undirbúum allar sölur vel, sölu á Íslandsbanka, lærum af mistökum okkar varðandi Íslandsbanka, ÍL-sjóð og lífeyrisaukasjóð LSR. Þannig getum við einungis lært og verið öguð til framtíðar. Þetta er grundvallaratriði. Verðmætasköpun á Íslandi er mjög mikil. Við erum svo heppin að við búum við miklar auðlindir. Góð staða er ekki vegna þess að Íslendingar hafi verið svo rosalega góðir að stjórna sér heldur vegna þess að við búum við gjöfulustu fiskimið í heimi, gríðarlega orku og einstaklega fallega náttúru. Ferðamenn eru farnir að koma hingað aftur og það er það sem keyrir hagvöxtinn áfram. Við í þessu húsi þurfum að sjá til þess að það sé agi á ríkisfjármálunum og það er skylda fjárlaganefndar og ég vona að við sjáum okkur hag í því að fara í þá vinnu að finna hvað gerðist varðandi ÍL-sjóð, lífeyrisaukasjóð LSR og líka varðandi söluna á Íslandsbanka.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni yfirferðina og sérstaklega áhugavert að heyra hvernig nýliði í fjárlaganefnd upplifir ferlið þar og þennan áþreifanlega skort á gagnsæi og hvað það gengur oft treglega að kalla gögn út úr kerfum hins opinbera, hvað það er erfitt að sækja allar upplýsingar sem við ættum að vera að byggja okkar ákvarðanir á. Ég nefni gjarnan sem dæmi að á 151. löggjafarþingi þá voru framlög til loftslagsmála tekin saman í rammagrein í fjármálaáætlun sem var síðan samþykkt sem fjármálaáætlun 2022–2026. Þar voru öll framlög til loftslagsmála bara á einum stað, sett upp í eitt myndrit, skýrt og aðgengilegt. Við ákváðum þegar fjármálaáætlun var lögð fram í vor að kalla eftir sambærilegum gögnum fyrir þá áætlun og fjárlaganefnd bað um þetta fyrir hönd umhverfis- og samgöngunefndar í apríl. Svarið kom í nóvember og var engan veginn eins aðgengilegt og það var í áætluninni sjálfri tveimur árum áður. Þannig að það er ekki nóg með að það sé stundum erfitt að nálgast upplýsingarnar, stundum minnkar aðgengi að þeim. Við 2. umr. var felld tillaga, sem var sameiginleg að mig minnir fjögurra stjórnarandstöðuflokka, um að fylla upp í gatið hjá sveitarfélögunum varðandi fjármögnun á þjónustu við fatlað fólk sem var áætlað að hlypi á einum 5 milljörðum. Vegna þess að þessi tillaga var felld þá langar mig að spyrja hv. þingmann hvort það hafi ekki legið upplýsingar fyrir í nefndinni um þetta. Af hverju voru það bara fulltrúar fjögurra stjórnarandstöðuflokka sem sáu þetta gat, sem ég hélt að við værum öll sammála um að væri til staðar? 

Varðandi upplýsingaöflunina þá er það ákveðið vandamál að oft eru upplýsingarnar ekki framreiddar á réttan hátt eins og t.d. ummæli forsætisráðherra í gær um að meiri hlutinn ætlaði að bjóða betur en gert er í tillögu Samfylkingarinnar. Þau drógu tillögur sínar til baka og svo sjáum við í morgun að það eru 600 milljónir komnar aukalega. Svo segir í grein í dag að það sé 5 milljarða kostnaðarauki í óbreyttu kerfi og svo sjáum við líka að það eru 2 milljarðar að koma á næstu tveimur árum, 600 milljónir í ár og svo 1.400 milljónir á næsta ári vegna launakostnaðar varðandi NPA-samningana. Það er stöðugt stríð að fá réttar upplýsingar, svo maður skilji þær og þetta sé einfalt. Og bara orðalagið, „jargonið“, það eru alveg fræði út af fyrir sig. Maður kallar ekki allt ömmu sína, búinn að vera að lesa og pæla í lagatexta undanfarin ár. Það á að hafa þetta eins einfalt og hægt er en það er ekki verið að gera það. NPA-samningarnir eru vanfjármagnaðir. Þetta er réttur samkvæmt lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir og íslenska ríkið á að borga 25% og við höfum ekki verið að standa okkur varðandi fjármögnunina og það vantar meiri peninga. Það eru 44 einstaklingar núna sem hafa ekki fengið NPA-samninga. Við þurfum bara að sjá til þess að peningarnir fáist. Það er verið að brjóta rétt á þessu fólki. Það féll dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur í fyrra þar sem sagði að það skipti engu máli að það væri búið að skilyrða samninginn við fjármögnun ríkisins, það er meira að segja farið að gera það, var gert í þessu tilviki, og dómstóllinn sagði: Þið hafið enga lagastoð til að gera þetta, skiptir engu máli hvar peningurinn er. Íslenska ríkið, Alþingi Íslendinga, ber ábyrgð líka á fjármögnun sveitarfélaganna á endanum. Það erum við sem gefum þeim tekjustofna. Og varðandi þetta mál sem hv. þingmaður nefnir sérstaklega þá er klárt mál að það er gat þarna, það þarf að fjármagna það. 

Forseti. Mér finnst þetta einmitt svo merkilegt. Minni hlutinn er nefnilega mjög oft ekki bara í einhverri pólitík í tillögugerð sinni, sérstaklega við fjárlög, heldur er einfaldlega að grípa ábendingar sem koma frá sérfræðingum eða hagsmunaaðilum - getur maður kallað sveitarfélögin það, hitt stjórnsýslustigið sem sinnir ýmissi grunnþjónustu við borgarana? Þarna er gat. Það hefur legið fyrir og strax þegar lög um NPA voru sett þá lá fyrir að þetta væri væntanlega vanfjármagnað af sjónarhóli sveitarfélaganna séð. Það hefur síðan orðið reyndin þegar framkvæmdin hefur komist í fast form og þegar sveitarfélögin benda á það þá er bara annar helmingur þingsins sem opnar eyrun. Upplýsingarnar liggja fyrir. Vilji Alþingis er skýr varðandi það að veita þessa þjónustu en allt kemur fyrir ekkert. Nú er oft talað um að samstarfið í fjárlaganefnd sé með miklum ágætum og mér sýnist það nú á því hvernig nefndarfólk vinnur saman. Þetta er hópur sem ver meiri tíma með hvert öðru en væntanlega með nokkrum öðrum lifandi verum meðan þau eru að afgreiða fjárlög, alla vega. Hvers vegna sigtast svona mál, sem maður myndi halda að væri þverpólitískt samstöðumál eins og að fullfjármagna NPA-samningana, þannig að það skapast þessi togstreita á milli ríkis og sveitarfélaga? Þetta er algerlega óþörf togstreita sem kemur niður á þjónustuþeganum sem gæti ekki verið meira sama úr hvaða vasa þessi peningur kemur. Af hverju nær fólk ekki saman um þetta?

Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Þetta er ákveðin grundvallarspurning og ég veit að flokksfélagi hv. þingmanns, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, fulltrúi flokks Pírata í fjárlaganefnd, er óþreytandi við að spyrja þessara spurninga. Málið er þetta: Í stjórnarskránni segir að ekkert gjald megi greiða úr hendi ríkissjóðs nema samkvæmt fjárlögum eða fjáraukalögum. Þetta er ekkert einsdæmi. Lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, þar sem fjallað er um NPA-samningana í bráðabirgðaákvæði eins og við vorum að fjalla um áðan, eru vanfjármögnuð af því að fjárveitingavaldið setur ekki nægjanlega mikinn pening í þetta. Þetta er að gerast líka varðandi 69. gr. almannatryggingalaga, nákvæmlega sama vandamál. Í lögunum er tryggt að bætur almannatrygginga skuli fylgja launaþróun og ekki vera lægri en verðlagsþróun. Það er búið að brjóta þetta í mörg ár, meira en áratug, sem leiðir til kjaragliðnunar. Svo erum við líka með lög um Ríkisútvarpið en þar á að fara eftir lögunum, þar er mikilvægt að fara eftir lögunum. Nefskatturinn sem á að fara til RÚV hækkar samkvæmt verðbólgu og fólksfjölda í landinu og fjárveitingavaldið getur alveg sagt: Þið fáið ekki krónu af þessum nefskatt, það segir í stjórnarskránni. En þar þarf að fara eftir lögunum. Við vorum með breytingartillögu í Flokki fólksins um að þessar 290 milljónir færu til íslenskrar kvikmyndagerðar, til Kvikmyndasjóðs. Það var fellt að sjálfsögðu. Svona er þetta aftur og aftur. Öryrkjar og aldraðir eiga rétt á því samkvæmt stjórnarskrá að fá aðstoð, 69. gr. er til að tryggja þennan rétt, tryggja þessa aðstoð en samt er ekki farið eftir því. Svo er valið að fara eftir lögum um RÚV, það er risamál. Það er nákvæmlega það sama með lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða tímamörk.

Frú forseti. Fjáraukalög, það er dálítið athyglisvert að reyna að átta sig á því hverju er verið að bæta við. Ég hélt alltaf að fjáraukalög, áður en ég kom hingað á þing, væri það að allt í einu yrðu til einhverjir peningar og það þyrfti að búa til einhver lög í kringum þá. En svo komst ég að því að þetta er í raun uppfærsla í lok ársins, getur reyndar gerst fyrr á árinu líka en er núna oftast í lok ársins, þar sem verið er að stilla af það sem kannski var vitlaust metið en einnig að takast á við þá hluti sem hafa breyst á árinu. Það er nú þannig, ef maður les í gegnum fjárlagafrumvarpið og reynir að fletta sig í gegnum hin ýmsu málefnasvið, að í raun eru einkum þrjár ástæður gefnar fyrir því að það er hækkun eða lækkun. Sú fyrsta er stríðið í Úkraínu og þær afleiðingar sem það hefur haft á hin ýmsu málefnasvið. Í öðru lagi er enn að finna, í frumvarpi um fjáraukalög, óvæntan kostnað vegna heimsfaraldurs. Það er kannski svolítið skrýtið að hann hafi verið óvæntur vegna þess að við vorum í miðjum heimsfaraldri þegar fjárlögin fyrir síðasta ár voru samþykkt. Því hefði kannski mátt sjá eitthvað af þessu fyrir, en við skulum ekki vera of kröfuhörð á það. Það þurfti að taka ákvarðanir fyrr á þessu ári sem kannski var ekki búið að gera ráð fyrir. Í þriðja lagi þá er ekki alltaf hægt að spá nákvæmlega fyrir um allt. Við sjáum það kannski einna helst í því að það koma breytingar á hlutum. Við getum bara tekið eitt dæmi, við vitum ekki hvort fjöldi barna á næsta ári mun verða svipaður og á þessu ári; kannski ákveða Íslendingar allt í einu að eignast fullt af börnum á næsta ári og það hefur t.d. áhrif á fæðingarorlof og ýmislegt annað. Mig langaði að nota tímann og renna örstutt í gegnum frumvarpið sem við erum með hér eftir 2. umr. og þá er búið að taka tillit til margra þátta. Mig langaði aðeins að stikla á stóru, bara þannig að fólk átti sig á því hverju verið er að breyta. Heildarupphæðirnar eru nú bara ágætlega háar. Það er verið að breyta rúmlega 80 milljörðum, getur það passað? Við finnum út úr því. Við fáum einhvern sem er góður í að lesa út úr heildartölunni til að finna það út. Ég ætla að renna hratt í gegnum þetta, bara eins og þetta er sett upp. Það ætti ekki að koma neinum á óvart að undir liðnum samstarf um öryggis- og varnarmál þurfti að bæta í. Við sáum svo sannarlega ekki fyrir okkur innrás Rússlands í Úkraínu þegar við vorum að samþykkja fjárlög í fyrra. Þar var bætt við um 650 milljónum. Þar eru 400 milljónir í ýmsan stuðning tengdan vörnum og 250 milljónir í hergagnaflutninga. Þess má geta, ef ég man rétt, að við erum að bæta svipaðri tölu við í fjárlögunum fyrir næsta ár og er ánægjulegt að sjá að verið er að gera það. Hoppum hratt yfir. Næsta málefnasvið sem mig langaði að nefna er nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar. Þar erum við með ákveðin endurgreiðslukerfi í gangi, bæði fyrir kvikmyndagerð og rannsóknir og þróun. Aftur er erfitt að vita hversu margar kvikmyndir verða teknar upp á Íslandi og hversu mikið við þurfum að greiða í þetta. Við erum reyndar að stilla þetta betur af og færa þetta nær raunveruleikanum í nýju fjárlögunum en í þessum fjáraukalögum var 1.750 milljónum bætt við vegna endurgreiðslu kvikmyndagerðar og svo voru 60 milljónir settar í nýsköpun tengda heilbrigðislausnum. Ef við hoppum næst yfir í flokk 09.10, sem er löggæslan, þá er þar verið að bæta við samtals um 380 milljónum, svona nokkurn veginn. Stærstu tveir póstarnir eru tengdir auknum kostnaði ríkislögreglustjóra og lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu vegna kórónuveirunnar. Það eru 371 milljón og svo eru 30 milljónir í réttargæslugátt sem ég fjallaði um þegar við vorum að ræða fjárlögin, góð lausn til að auka innsýn brotaþola og gerenda í það hvernig mál þeirra standa. Það er líka ánægjulegt að sjá að á milli umræðna, eða þegar við vorum að greiða atkvæði í 2. umr., bættust 150 milljónir við í fullnustumál en það eru fangelsismálin. Það er viðbót við 28,1 milljón sem var búið að eyrnamerkja vegna aukins kostnaðar vegna kórónuveirufaraldurs í fangelsum. Þessum 150 milljónum er ætlað að tækla sumt af þeim uppsafnaða fjárhagsvanda sem var í fangelsum og munu vonandi nýtast vel, auk þess sem verið er að auka fjárframlag á næsta ári, ef ég man rétt, sem vonandi leiðir til þess að gerðar verða bætur og ýmsar lagfæringar og annað varðandi fangelsismál hér á landi. Undir liðinn samgöngur eru settar 300 milljónir í almenningssamgöngur. Ég veit að margir hefðu viljað sjá hærri upphæð en hver króna skiptir máli þannig að það er ánægjulegt. Undir landbúnaðarmálum er ansi há upphæð. Það eru alveg 2 milljarðar, u.þ.b. 2,2, sem koma inn í stuðning við bændur. Ástæðan fyrir því er líka nokkuð sem við höfum heyrt nokkrum sinnum áður, Úkraína, hærri kostnaður við áburð og ýmislegt annað, þannig að það er mjög skiljanlegt. Það er líka verið að bæta við fjármagni í Bjargráðasjóð upp á 30 milljónir sem er mjög ánægjulegt að sjá. Við vorum með umræðu hér fyrr í mánuðinum, ef ég man rétt, um hvort sameina ætti hann Náttúruhamfarasjóði. Það verður athyglisvert að sjá hvað gerist í því. Hvað getum við farið í fleira? Jú, það er ánægjulegt að sjá styrk hér upp á 146 milljónir til Þjóðleikhússins vegna kórónuveirufaraldursins, 450 milljónir sem voru settar til tónlistar- og sviðslistafólks til þess að bæta upp vegna kórónuveirunnar. Einnig er ánægjulegt að sjá, undir íþrótta- og æskulýðsmálum, að þar er bæði verið að bæta við 130 milljónum til barna og fjölskyldna eftir kórónuveirufaraldurinn og 450 milljónum til íþróttafélaga. Eins og þið heyrið er ég að fara frekar hratt í gegnum þetta og stikla á stóru. En það er líka ánægjulegt að sjá að þegar við förum undir skólastigin er verið að bæta við peningum í bæði leik- og grunnskóla og eins í framhaldsfræðslu til þess að auka við íslenskukennslu fyrir börn frá Úkraínu en líka almennt til leikskóla og grunnskóla til að geta betur tekið á móti börnunum frá Úkraínu. Stærstu flokkarnir sem eru að breytast eru tengdir sjúkraþjónustunni og heilbrigðiskerfinu. Ófyrirséður kostnaður Landspítalans og Sjúkrahússins á Akureyri er samtals 9,5 milljarðar. Það er verið að setja peninga í heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni og heilsugæsluna vegna kórónuveirufaraldursins, Sjúkratryggingar Íslands fá meira fjármagn vegna kórónuveirufaraldursins; 260 milljónir í aukinn kostnað við tannlækningar, þannig að vonandi er tannheilsa íslenskra barna aðeins að batna. Það er líka ánægjulegt að sjá 84,3 milljónir settar í geðheilsu fanga og 50 milljónir í neyslurými sem við höfum verið að þrýsta mikið á. Sjúkraflutningar, þar er verið að auka við fjármagn og aftur vegna kórónuveirufaraldursins. Það er líka ánægjulegt að sjá að vegna ferðaheimilda fyrir fólk innanlands, þ.e. að fólk fái niðurgreiddar ferðir utan af landi til að sækja sjúkrahúsþjónustu hér á höfuðborgarsvæðinu, verður bætt við 6,1 milljón; það eru smápeningar en skipta miklu máli fyrir það fólk sem í hlut á. Það er rúmur milljarður sem fer í hjúkrunarheimilin vegna kórónuveirufaraldursins og lyf og lyfjakostnaður hækkar heilmikið, samtals um 3,2 milljarða. Það skýrist þannig að um 2,6 af þessu er hreinlega endurmat á kostnaði en inni í þessu eru til viðbótar 306 milljónir sem fara í Covid-tengd lyf. Við eyddum líka 49 milljónum í öndunarvélar, það er ánægjulegt að sjá það kom hingað inn en það er ekki há upphæð allt í allt. Þegar kemur að örorkubótunum þá eru nokkrar breytingar þar. Dómur féll um framfærsluuppbót sem kostaði ríkið 2,8 milljarða. Þann 1. júní var tilkynnt 3% hækkun bóta og það kostaði 1,5 milljarða og svo erum við núna að samþykkja eingreiðslu sem kostaði 650 milljónir. Barnabótaaukinn sem var kynntur í maí er 1,1 milljón. Fæðingarorlofið, sá tími sem fólk er að fara í fæðingarorlof hefur aðeins lengst en þeim hefur einnig fjölgað sem fara í fæðingarorlof. Ég ætla að nota þær mínútur sem eftir eru til þess að tala um mál sem ég lagði fram við 2. umr., en því miður var ekki tekið tillit til þess. Þannig var að a.m.k. 1.183 milljónir voru lagðar í kostnað vegna Úkraínu, sem lagðist á málefnasvið 35, alþjóðlega þróunarsamvinnu. Til að koma til móts við það á þessu ári er í fjáraukalögunum 400 milljónum bætt inn á þetta málefnasvið. Ég lagði til að þetta yrði að fullu bætt, þ.e. að öðrum 783 milljónum yrði bætt inn þannig að hægt væri að halda áfram stuðningi við önnur brýn alþjóðleg verkefni. Því miður hlaut sú tillaga mín ekki brautargengi í meðförum þingsins en við höldum áfram að berjast um það í næstu fjárlögum. Ef hækkanir eru miklar til Úkraínu munum við að sjálfsögðu berjast fyrir því að í næstu fjáraukalögum, fyrir 2023, verði tekið meira á þeim kostnaði.

Frú forseti. Þá erum við loksins komin í fjáraukalagafrumvarpið okkar góða. Ég mæli hér fyrir breytingartillögu við fjáraukann um að við bætist nýtt málefnasvið og nýr málaflokkur: 28, Málefni aldraðra. 28.30, Þjónusta við aldraða og aðrar greiðslur. Fjárheimildir hækki þannig að framlag úr ríkissjóði málaflokksins verði 126 millj. kr. Greinargerð: Lagt er til að hækka framlög á málefnasviði 28 svo að greiða megi 60.300 kr. eingreiðslu í desember til ellilífeyrisþega sem fá greiddan óskertan ellilífeyri almannatrygginga, þ.e. hafa lægri tekjur en sem nemur frítekjumörkum 3. og 4. málsliðar 1. mgr. 23. gr. laga um almannatryggingar á ársgrundvelli. Samkvæmt upplýsingum sem við í Flokki fólksins fengum í morgun frá Tryggingastofnun ríkisins tekur tillaga okkar hér og nú til 2.080 einstaklinga. Við erum búin að smætta hana mikið niður frá því sem var þegar við lögðum hana fram áður þar sem henni hafði verið hafnað. Hvað sem verður um hana þegar kemur að atkvæðagreiðslu þá er hún a.m.k. hér til staðar og við mælum fyrir henni. Í hópi þessara 2.080 einstaklinga sem tillagan nær utan um núna eru 1.032 þeirra öryrkjar sem fá nú ellilífeyri í stað örorkulífeyris, hópurinn sem ég hef ítrekað verið að benda á að hefur stigið yfir þröskuldinn við að verða 67 ára, margir hverjir misst svokallaða aldurstengda örorkuuppbót og eru í rauninni langt undir lágmarksframfærsluviðmiði. Það er rétt að taka fram að tillagan nær ekki til fólks sem dvelur á hjúkrunarrýmum enda fellur ellilífeyri þeirra niður eftir sex mánaða dvöl þar, samanber 21. gr. laga um málefni aldraðra og 48. gr. laga um almannatryggingar. Gert er ráð fyrir að lögð verði til breyting á lögum um almannatryggingar til að tryggja að þessi viðbótargreiðsla verði skattfrjáls og hafi ekki áhrif á aðrar greiðslur til ellilífeyrisþega. Þá legg ég líka til hækkun á framlögum um 149 millj. kr. á málefnasviði 32 til að styrkja hjálparstofnanir sem úthluta matargjöfum og í mörgum tilvikum fatnaði og nauðsynjum til handa fátæku fólki. Loks er lagt til að lækka fjárfestingarframlög um 5.981 millj. kr. og falla frá kaupum ríkisins í höfuðstöðvum Landsbankans við Austurbakka. Ég hef ítrekað talað um að okkur í Flokki fólksins þykir alltaf að við eigum að fjárfesta í fólki fyrst og setja það ævinlega í fyrsta sæti og forgangsraða fjármunum svo að allir megi búa við mannsæmandi kjör. Þessir tæplega 6.000 milljarðar sem hæstv. fjármálaráðherra óskar hér heimilda til í fjáraukalögum eru betur komnir að mati Flokks fólksins í málefni fólks sem þarf á hjálp okkar að halda. Ég ætla ekki að halda frekari ræðu um þetta. Ég mæli hér fyrir þessum breytingartillögum við fjáraukalögin og svo sjáum við til hvað um þær verður, hvort við fylgjum þeim eftir í atkvæðagreiðslu eða hvernig það verður.