Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ágúst Flygenring (framsögumaður): Frumv. þetta er eins og þegar það fór frá háttv. deild, nema hvað háttv. neðri deild hefur gert við það dálitlar breytingar. En breytingar þessar eru að eins óverulegar orðabreytingar, en engar efnisbreytingar. Aðalbreytingin er sú, að feld hefur verið burtu tilvitnunin í siglingalögin - 75. gr. þeirra - og er það eðlileg afleiðing af því, að siglingalögin hafa ekki náð framgangi nú á þinginu, verða ekki útrædd. Hinar breytingarnar eru gagnslausar og fáfengilegar orðabreytingar, og geta ekki talizt til bóta, nema hvað þær leiðrjetta tvær prentvillur, sem höfðu slæðzt inn í frumv. Þar sem því frumv. er að eðli sínu eins og þegar það fór hjeðan úr háttv. deild, þá leyfi jeg mjer, fyrir nefndarinnar hönd, að mæla með því að það verði samþ.

Jón Jónatansson Jeg hef ásamt öðrum háttv. þingm. komið fram með brtill. til þess, að gera frv. aðgengilegra. Og hæstv. ráðherra hefur lýst því yfir, að hann telji, að ekki sje hægt að framkvæma það, eins og það liggur fyrir, ekki sízt vegna þess, hve lögunum er markaður stuttur aldur. Jeg verð að álíta, að þetta, hve lögin eiga að gilda um stuttan tíma, sje út af fyrir sig nóg til að gera frumv. að ónýtu pappírsgagni, þó samþ. verði. Í háttv.Nd. hefur verið bent á, að æskilegt væri, að innlent hlutafjelag yrði stofnað, er tæki að sjer olíuverzlunina. Í þessu væri því að eins nokkurt vit, að slíkt fjelag gæti fengið einkasölu, en til þess væri opnuð leið, ef br.till. okkar yrði samþykt, og þá mundi vera hægt, að vinna eitthvert gagn með lögunum. Það er líka bersýnilegt, að eins og nú hagar, er betra fyrir landssjóð að komast hjá lántöku í þessu skyni, ef auðið er, og að betra er, að stjórnin geti látið einstaka menn innlenda eða innlent fjelag hafa þessa oíuverzlun á hendi, heldur en að hún geti það sjálf, - því til þess vantar allan undirbúning. Jeg vona, að háttv. deild viðurkenni, að brtill. okkar eru til verulegra bóta, og að með þeim er þó, ef þær ná fram að ganga, málið komið í það horf, að vænta má einhvers gagns af lögunum. Það er komin hjer fram breyttill. við tillögu okkar, um að lengja tímann upp úr 3 árum í 5 ár, og er hún sjálfsagt gerð með það fyrir augum, að frv. verði betra til framkvæmda. Jeg hefði að vísu mikið fremur kosið, að stjórnin mætti ekki framselja einkasölurjettinn til lengri tíma en 3 ára eftir þessum lögum, því þetta frv. er svo lauslega úr garði gert um alt það, er slíka einkasölu snertir, en vil þó ekki gera það að ágreiningsatriði, einkum þar sem málið í heild sinni varðar svo miklu. Jeg skal svo ekki fara fleirum orðum um málið. Að vísu hefði verið ástæða til að ræða það ýtarlegar, en tíminn er á förum; það, sem gert verður, þarf að gerast fljótt, og er því enginn tími til málalenginga. En jeg vænti þess, að breyttill. mín verði samþykt, og að frv. fái síðan að ganga óhindrað gegn um háttv. deild.

Sigurður Eggerz Jeg get ekki greitt atkvæði með breyttill. þeirri, sem hjer er komin fram frá háttv. 2. þm. Árn. o. fl., vegna þess að hún gengur í þá átt, að veita landsstjórninni heimild til að selja steinolíuverzlunina á leigu einstökum fjelögum um 3 ára tíma. Þetta er hið eiginlega „monopol“, og við það er jeg hræddur. Hjer er ekki tími til að rekja allar þær hættur, sem af „monopólinu“ stafa. Að eins þetta vildi jeg benda á. Frjáls samkepni „regulerar“ verzlunina bezt og gerir hana áreiðanlega undir öllum venjulegum kringumstæðum hagfeldasta fyrir þá mörgu. Hin sterka krafa eiginhagsmunanna sjer fyrir því, að sem mest sje tekið tillit til þeirra mörgu, því með því móti aflar hver verzlun sjer flestra og beztra viðskiftavina. Þó stjórnirnar sjeu allar af vilja gerðar, þá brestur þær í flestum kringumstæðum svo mikla verzlunarþekkingu, að þær geti sjeð við slungnum verzlunarfjelögum, og þó þær hefðu þekkinguna, þá er hætt við, að ekki sje hægt, að búa svo um hnútana um lengri tíma, að hinar vondu afleiðingar einokunarinnar, sem við þekkjum frá gamalli tíð, finni ekki einhverja smugu til reka höfuðið út um. Eina af ískyggilegu hliðunum við „monopolin“ tel jeg það, að með þeim myndast of náið samband á milli þings og stjórnar og auðvaldsins, en armur auðvaldsins er sterkur. Og þó engum detti í hug, að tortryggja þessa stjórn, þá er þess að gæta, að saga hverrar stjórnar er stutt, en líf þjóðanna langt, og því hættulegt að opna brautir, sem sýnilega með tímanum geta undirgrafið einn af aðalmáttarstólpum þjóðfjelagsins, verzlunarfrelsið. Annað mál er það, að undir stjerstökum kringumstæðum gæti komið til greina, að heimila landsstjórninni, að taka sjálf í sínar hendur einstakar greinar verzlunarinnar, eins og t. d. nú stendur á með steinolíuverzlunina hjer. Þessi heimild liggur í því frumv., sem hjer liggur fyrir; og þó jeg sje engan veginn viss um, að það geti komið að gagni, ef heimsmarkaðurinn er „monopoliseraður“, þá virðist mjer þó eftir atvikum rjett, að veita stjórninni þessa heimild.  Jeg veit það, að hæstv. ráðherra hefur haldið því fram í háttv.Nd., en jeg vona þó, að ef í nauðir rekur, þá sjái hann, að frv. er ekki eins óframkvæmanlegt og hann segir, og hef því þá trú, að hann þá notfærði það, ef í nauðirnar ræki. Loks er það, að þótt br.till. þessar næðu að ganga fram hjer í háttv. deild, þá tel jeg víst, eftir meðferð háttv.Nd. á steinolíufrumvarpi millilandanefndarinnar, að hún felli þær, og þá yrðu þær að eins frumv. að falli, og til þess ekkert yrði gert. Það sem aðallega er haft á móti frv., er að það gildi að eins til ársloka 1913, en jeg sje ekki, að núverandi hæstv. ráðherra þurfi að vera hræddur við þetta ákvæði. Stjórn, er hefur að baki sjer eins öflugt fylgi og þessi, þarf ekki að vera hrædd við það, að gera þessar ráðstafanir, er frumv. gerir ráð fyrir vegna tímanaumleika, því hæglega getur hún á næsta þingi fengið tímann framlengdan, ef þörf gerist.

Ráðherra (H. H.) Út af ummælum háttv.þm. V.-Sk. vil jeg taka það fram, að jeg ber ekki annan kvíðboga út af þessu frv. en þann eina, að frv., eins og það liggur fyrir, yrði með öllu gagnlaust og óframkvæmanlegt, og því eingöngu til vonbrigða fyrir þá, er halda, að það komi að einhverjum notum.

Jósef Björnsson Jeg vil taka það fram, sem hæstv. ráðherra tók fram, að frumv. þetta frá háttv.Nd. er í alla staði ónýtt og óaðgengilegt, og að af því má ekki vænta nokkurs árangurs, eins og það nú liggur fyrir. Þess vegna höfum við flutningsmenn að br.till. komið með þær, til þess að dálitil von sje um árangur af frumv, verði þær samþyktar. Til andsvara því, er háttv.þm. V.-Sk. tók fram, að stjórnin gæti ekki gert samning þann, er um ræðir í br.till. vorum, er því að svara, að hvernig heldur þá háttv.þm., að stjórnin, sem er svo óverzlunarfróð, að hún getur ekki gert samning, geti sjálf verzlað? Jeg skil ekki þann hugsunarhátt háttv.þm. Mjér sýnist frv. með öllu óframbærilegt, eins og það er nú, þrátt fyrir þessa löngu legu þess í háttv.Nd. Mjer sýnist það vera eins og fjaðralaus ungi, sem ekki getur hreyft sig, en við, er berum fram breyttill., viljum gefa honum fjaðrir, svo hann geti flogið út í veröldina.

Forseti: Jeg vil geta þess, að til þess að frumv. þetta verði rætt á fundinum, þarf að fá afbrigði frá þingsköpunum, og vil jeg bera það undir hina háttv. deild, hvort hún vill leyfa afbrigðin. Leyfi ráðherra áður fengið. Afbrigðin samþ. í einu hljóði. Frumv. sjálft samþ. með 8 samhlj. atkv. og afgreitt til forseta Nd.

Frams.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Eins og gefur að skilja, hallast eg helzt að þeim breyt.till., sem hér hafa komið fram, og vildi helzt óska, að frumv. gengi fram með þeim breytingum, sem þær fela í sér. En falli þær, þá liggur fyrir frumv. eins og það var samþykt í háttv.Ed. Það er að mínu áliti meingallað, og mun eg ekki greiða atkvæði með því, nema með því skilyrði, að hæstv. ráðherra lýsi yfir því, að hann vilji gæta þess, að veita þetta einkaleyfi engu félagi, sem gæti verið grein af D. D. P. A., stofnað undir yfirskyni innlends félagsskapar. Eg vona að hann geti lýst yfir því, að hann veiti engu félagi leyfið nema slíkar séu ekki ástæður. Í annan stað vildi eg vekja athygli hæstv ráðherra á því, að ef til þess kæmi að leyfið yrð selt í hendur sannarlega innlendu félagi, þá verði verðið ekki miðað við kauphallarverð í Hamborg, því að það er á valdi einokunarfélagsins. Af hverju sem þessi verðhækkun á steinolíu hér stafar, á hún ekki rót sína að rekja til hækkunar í Ameríku. Mér er kunnugt um, að 18.-31. júlí í sumar fór verð á olíu daglkkandi á kauphöllinni í New-York, en 15. ág. hækkar verðið hér, en hélt þó áfram að lækka þar. Þetta hefi eg úr markaðsskýrslum, sem hér eru í mínum höndum, og hverjum til sýnis, sem vill. Þessi hækkun, sem hér hefir verið gerð, og eins í Skandinavíu og á Þýzkalandi, stafar því ekki af hkkun á olíu í Ameríku. Ekki getur hún heldur stafað af fragthækkun. Fragtirnar eru ekki svo háar enn, eins og eg hefi áður skýrt frá, (að eins 3 kr. á fati frá New-York hingað á höfn). Eg vil svo leyfa mér að vænta skýrs og ákveðins svars frá hæstv. ráðherra.

Ráðherra (H. H.) Eg heyrði því miður ekki byrjunina á spurningu hins háttv. þra. (J. Ól.). En eg þóttist þó geta ráðið í, hvað hann vildi: að þetta einkaleyfi sé ekki fengið í hendur neinu leppfélagi. Eg get gagnvart þessu tekið það fram, að ef nokkuð verður af því, að leyfið verði selt í hendur félagi eða einstökum mönnum, þá mun stjórnin að sjálfsögðu láta sér um það hugað, að búa svo um hnútana, að það verði landssjóði og landsmönnum sem hagkvæmast og tryggilegast. En hvernig innlent félag yrði samsett, get eg ekki ábyrgst neitt um. Það er ekki gott að sanna, hvaðan þeir, sem skrifa sig fyrir aktíum eða ráðast í fyrirtæki, hafa peningana, enda má það einu gilda út af fyrir sig. Að öðru leyti get eg ekki gefið neinar glæsilegar vonir í þessu efni. Mér þykir frumv. eins og háttv.Ed. hefir breytt því og bætt við það, líklegra til framkvæmda heldur en það var, þegar það fór hér úr deildinni, af því að nú má þó veita leyfið öðrum, og binda það skilyrðum, svo nú er málið nær því, sem milliþinganefndin hafði hugsað sér, þó að mikið vanti á, að frumv. sé vel úr garði gert. Þannig vantar enn einkasöluleyfi og ákvarðanir um fyrirkomulagið á sölu birgða, sem fyrir eru, og fleira er athugavert, sem mjög getur dregið úr því, að frumv. geti orðið að notum.

Bjarni Jónsson Mér þykir það alleinkennilegt, nú þegar þingtíminn er liðinn, að menn séu að tefla refskák við hina deildina um eins mikið nauðsynjamál eins og þetta er. En í því trausti að hæstv. ráðh. (H. H.) og þingmönnum þyki nokkurs um vert að þessu máli sé ráðið heppilega til lykta, hefi eg leyft mér að koma fram með breyt.till.  (Hannes Hafstein: Það er bara til að drepa frumv.)  . Eg treysti því, að hæstv. ráðherra og þingmenn vilji heldur lengja þingið fram eftir deginum, heldur en að tefla þessu máli í tvísýnu. Það má að sjálfsögðu fá bátinn til að bíða dálítið lengur. Úrslit þessa máls mega ekki vera undir því komin, að einhver „genius“ leysi þingmenn sem fyrst frá störfum sínum, eins og á Þingvöllum forðum. Br.till. mín er fólgin í því, að setja inn aftur, það sem áður var samþykt hér í deildinni. Það er öllum vitanlegt að meiri hlutinn í deildinni er alveg frá hverfur því að veita nokkrum einstökum manni þetta einkaleyfi. En þar sem bæði eg og aðrir hafa borið þetta mál fram, þá höfum við gert það vegna þess að hér er við öflugan verzlunarhring að eiga, og höfum við því álitið rétt að víkja frá almennum verzlunarreglum. En þó vildi enginn ganga svo langt, að mínu viti, að heimila stjórninni að selja þetta einkaleyfi í hendur félögum eða einstökum mönnum. Eg sé að háttv.Ed. hefir sett inn „innlent félag“. Það er þó snögt um skárra að rétturinn sé veittur íslenzku félagi, því að með því móti er þó hægt að hafa tök á því í landinu, höfða mál á móti því, ef þörf gerist, sem ekki er hægt á móti dönskum, enskum eða þýzkum einkaleyfishöfum. En þyki mönnum þetta viðurhlutamikið, þá má bæta úr því, með því að samþykkja varatillögu mína um að fella í burtu orðin: „og hún má einnig fram selja í þeirra hendur heimild sina og einkarétt til olíuinnflutnings eftir lögum þessum“. Þá stendur eftir Í greininni: „Stjórninni er heimilt að fela einstökum mönnum eða hlutafélögum innlendum að standa fyrir kaupum og sölu á olíunni, með þeim skilyrðum, er hún telur hyggileg og nauðsynleg, þó ekki lengur en 5 ár“. Þá er aðalatriðinu náð. Grundvallarreglan verður þá óbreytt og sama, sem Nd. vildi vera láta, að landið sjálft hefði réttinn. Eg hygg að það geti orkað tvímælis, hversu tryggilegt það sé að ákveða að félagið skuli vera íslenzkt. Eg býst við að menn reki minni til þess að það er ekki langt síðan að landið var gert að lepp. Það er alt af hægt að fá lepp, og ekki nema klukkutíma verk að breyta erlendu félagi í innlent félag. Þess vegna þótti mér vænt um spurningu háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) til ráðh. (H. H.), hvort hann vildi ekki varast að veita einkaréttinn nokkru innlendu félagi, sem kynni að vera stofnað til að dylja yfir erlent félag. Eg skal játa það, að mér þætti gott að heyra skýrari svör frá hæstv. rh. (H H ) til þess að friða mig og þjóðina í heild sinni, enda getur það ekki annað en verið holt fyrir stjórnina að hann svari skýrt og skorinort, að það geti ekki komið til mála að veita nokkru félagi þennan rétt áður en nákvæmlega sé rannsakað, hvort svik séu í tafli. Það getur verið að stjórnin segi sem svo, að það sé óþarfi að lýsa yfir þessu, þar sem allir beri fult traust til hennar. En það er samt vorkunn þó menn vilji Fá svar, því að hættan er hér nærri dyrum. Eg býst við að menn vilji að minsta kosti samþykkja varatillögu mína, mér sýnist háttv.Nd. lítt sæmandi að gera það ekki. Ef hæstv. ráðherra (H. H.) vill lengja þingið til kl. 6 í dag, verður nógur tími til að afgreiða málið. Hér ekki til meira mælst en allir eiga heimtingu á í svo mikilvægu máli, og eg trúi ekki að nokkur sé móti því. Það komast allir jafn snemma heim fyrir það. Eg skal svo ekki fjölyrða frekara um þetta, en vona að eg fái greið svör frá hæstv. ráðberra (H. H ).

Ráðherrann (H. H.) Eg get ekki sagt annað en það sama, sem eg sagði áðan. Svo framarlega sem innlendu félagi verður, samkvæmt þessum lögum, veitt einkaleyfi, mun stjórnin gera sér far um að setja þær reglur, sem tryggilegar séu, til þess að þetta nýja félag geti ekki beitt landssjóð eða einstaklinga neinum þrælatökum. Hitt get eg ekki rannsakað, hvaðan peningar félagsins verða fengnir. Yfir höfuð getur stjórnin ekki gert annað en að gera sitt bezta til að ganga sem tryggilegast frá skilmálunum. Þar sem farið er fram á, að framlengja þingið til þess að láta Ed. eta ofan í sig það sem hún er ný búin að samþykja með öllum þorra atkvæða, finst mér stappa næst fullkominni lítilsvirðingu við deildina. Því munu fáir trúa að þetta ákvæði, sem háttv.Ed. hefir sett inn í morgun sé svo vanhugsað af henni, að hún muni af þessum umræðum hér í deildinni sannfærast um, að það sé háskalegt. Eg get ekki betur séð en að þetta sé leikur, að eins til að tefja tímann.

Björn Kristjánsson Eg hélt ekki að það þyrfti að fara að ræða þetta mál aftur, það var búið að ganga svo frá því, að við það hefði mátt una. Eg sé ekki betur en að hér sé verið að nauðga deildinni að óþörfu með sama málinu, því að þessi steinolíuverðhækkun er vitanlega ekki nema bráðabyrgðahækkun. Það er hrein furða, hvað mikið kapp er lagt á þetta mál. Nú er einn þm. hér úr deildinni farinn heim, og þegar háttv.Ed. veit það, að einn af þeim mönnum, sem eru þessu þessu máli andstæðir, er farinn í burtu, þá sér hún ástæðu til að vekja frumv. upp, að vísu í nokkru öðru formi, en ekki betra. Það er eins og þingmönnum finnist það bráðnauðsynlegt að þetta mál gangi fram, ef ekki í þessu formi, þá í hinu, þrátt fyrir það þó bent hafi verið á, að engin önnur þjóð fer eins að í þessu efni, þó hún lifi undir sömu kjörum, það er eins og þingið áliti að það sé óumflýjanlegt að stjórnin hafi einhverja verzlun með höndum. Eg skoða það einmitt hættulegt þegar litið er til landsstærðar, fámennis og ístöðuleysis landsmanna. Ekki hafa Norðmenn, Svíar, Þjóðverjar eða Englendingar kallað saman þingið hjá sér út af þessu máli, og ekki hefir stjórn þeirra séð ástæðu til að ná sér í einokun til að bjarga landinu. Þetta liggur í því, sem allir ættu að vita, að hættan er ekki nema í bráðabili, og eftir því sem háttv. 1. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) hefir upplýst, þá er olíuverðið nú þegar orðið lægra en það var fyrir nokkrum dögum í Vesturheimi. Eg hygg því að allir háttv.þm. geti farið rólegir heim til sín að þessu sinni, og eg veit að kaupmönnum þessa lands er vel treystandi til þess, að útvega sæmilegt verð á olíunni, svo að hér þarf enga einokun. Eg mun því - og það þótt eg sé þm. fyrir kjördæmi sem hefir mikinn mótorbátaútveg - greiða atkv. á móti þessu frv. og sjá hvað líður fram til næsta þings. Reynist það þá, að slíkra laga sé þörf, þá mun eg líklega vera með því, að þau verði samin, ef af því ekki getur stafað nein hætta frá öðrum hliðum, og ef miklu tryggilegar er um búið en nú er gert. Eg hefi þegar áður bent á það, að ef vér ættum að stofna til einokunar, jafn smáir og vér erum, þá yrði að búa miklu betur um hnútana, en hér er gert. Þá væri nauðsynlegt að sem flestir liðir mannfélagsins yrðu þar við riðnir, bæði sýslunefndir og bæjarstjórnir, bankar og landsstjórn, svo eftirlitið með því, að einokunin yrði ekki vanbrúkuð, kæmi frá sem flestum hliðum, að öðrum kosti væri það ekki hættulaust. En hitt er hættulaust, að láta málið bíða næsta þings, eg þykist hér um bil geta fullyrt að þjóðin líður ekkert við það. Eg held að hér liggi eitthvað annað á bak við, en að vernda þjóðina, því að eg hefi ekki heyrt þess getið hingað til, að þingið hafi skift sér mikið af því, þótt einhver vara hafi hækkað í verði í nokkra daga eða vikur. Matvara hefir t. d. hækkað ekki alls fyrir löngu um 3-4 kr. á tunnuna, sem stafaði af samskonar gróðabralli í Vesturheimi (hveitihring) og datt engum þá í hug að leggja á hana einokun. Nei, það er eitthvað hulið hér á bak við það, hvernig menn hafa beitt sér í þessu máli, og sérstaklega við þessa aðferð, að fara núna, rétt í þinglokin, að halda svo að segja nýtt þing um þetta, eftir það að enginn þm. í Nd. vissi annað en að öllum þingstörfum væri lokið, öðrum en að slíta þingi. Eg vona nú svo góðs af þinginu, að menn leggi niður allan hita og kapp um þetta mál,og sjái til hvort ekki er hægt að skapa eðlilega samkepni, og reynist það ekki, þá búi menn út lög, sem séu full tryggileg fyrir þjóðina.

Eggert Pálsson Af því að eg var einn af flutningsm. þessa frv., og af því að háttv.Ed. hefir breytt því nokkuð, þykist eg þurfa að gera grein fyrir atkv mínu með fám orðum, og er þá það þar um að segja, að þrátt fyrir þessar breytingar mun eg greiða atkv. með frv., eins og það nú er. Að eg lagði ekki til að stj.frv. yrði að lögum, kom ekki til af því, að eg væri mótfallinn þessari einkasölu í sjálfu sér, heldur af hinu, að það frumv. var bygt á þeim grundvelli, að útvega landssjóði tekjur af einokun, en nú er ekki ástæða til að samþykkja slíkt með það eitt fyrir augum, þar sem nægar tekjur hafa verið útvegaðar á annan hátt. En svo kom hitt fyrir alt í einu, að taka þurfti í taumana gagnvart þessu útlenda einokuuarfélagi. Á því er þetta frv. bygt, og þá fyrst varð eg einkasölunni meðmæltur. Ástæðurnar, sem liggja á bak við frv. stjórnarinnar og þetta eru þannig gagnólíkar. Eg get að vísu játað það, að eg kysi heldur landssjóðseinkasölu, en að hún væri fenginn í hendur einstökum mönnum eða félögum, en þar sem talin hafa verið, frá stjórnarinnar sjónarmiði, fullkomin tormerki á að fara hina fyrri leiðina, þá er engin ástæða til að vilja nauðga henni til þess, sízt þar sem hér er að eins farið fram á að afhenda megi þetta leyfi innlendu félagi í mesta lagi um 5 ára tíma. Og eg ber fyrir mitt leyti, fult og óyggjandi traust til stjórnarinnar um það, að hún fari ekki að ofurselja því félagi, sem við nú eigum í höggi við, eða neinum anga af því, þessi réttindi, og ónýta með því tilgang þingsins. Eg sé því ekkert á móti því, að samþ. þetta frv. Hitt dylst mér ekki, að verði nú farið að breyta því, þá er það óbeinlínis sama sem að drepa það, því að enginn tími er til þess, að það gangi til hv.Ed. enn á ný, og þótt það yrði gert, þá mundi hún að öllum líkindum breyta því aftur í sama form, sem það hefir nú, og yrði þá úr þessu þræta á milli deildanna, sem engan enda tæki. Af þessum ástæðum eg ekki hika við að greiða atkvæði með frv.

Frams.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Eg stend upp til að andmæla ræðu hv. 1. þm. G. K. (B. Kr.). Það voru í henni fullyrðingar, sem eg veit ekki hvaðan honum koma. Hann sagði að þessi hækkun stæði ekki nema um stundarsakir Það var orðið heyrinkunnugt hér þegar í vor, að steinolían mundi hækka í verði þótt fáir vildu trúa því þá, fyr en hækkunin skall á, og nú hefir enn verið sagt að til standi að hún hækki meira, og eg vil vita hvað hv.þm. hefir fyrir sér í því, að það geti ekki ræzt, eins og hitt, því að það þýðir ekki að slá fram tómum fullyrðingum. - Hann mintist á að kornvara hefði stundum hækkað skyndilega í verði, og hefði enginn brugðið sér við það. Já, en á henni er ekki einokun, og eg veit, að þegar hv.þm. gáir að sér, þá sér hann muninn á því, hvort orsakirnar til hækkunarinnar eru eðli legar, eða þær einar, að einokunarfélag hefir bundið kaupmenn samningum um að verzla ekki við aðra en sig, þótt varan fáist með eðlilegu verði hjá öðrum. Eg hefði viljað óska að hæstv. ráðh. (H. H.) hefði gefið glöggvari svör, en hann gerði, og þótt virða megi þau á góðan veg, þá get eg hugsað að það bíti illa á ýmsa, að finna hvernig „andar nú handan“, hinn illa anda D. D.P. A. í persónu formans fél. hér, teygja höfuðið inn í þingsalinn úr sjálfu ráðherra-herberginu. Hann hefði átt að vera einhversstaðar annarsstaðar ef hann vildi vera hér nálægur.

Lárus H. Bjarnason Eg skal ekki tala langt erindi, stend með fram upp til þess að minnast lofsamlegra ummæla hv.þm. Ísfjk. (Sig. St.) um hv.Nd. í sambandi við þetta mál, geri það til þess að þau séu ekki með öllu óþökkuð. Að vísu veit eg það, að ekki er rétt að taka þann þm. ætið alvarlega, og eins hitt, að þau hermdarorð, sem hann lét út úr sér, að viðstöddum hv. forseta Nd. og fleiri hv.þm. héðan úr deildinni, voru ekki orð hv.Ed. En því vil eg slá föstu, að framkoma hans var ekki einungis óprestsleg, heldur og gersamlega ósæmileg hverjum mentuðum þingmanni. Annað, sem eg vildi vekja athygli á, er sá gegndarlausi flysjungsháttur og ósamkvæmni. sem kennir í meðferð þessa máls. Hv. Ed. er nýbúin að sþ. að skora á stjórnina að koma með rækilega undirbúið frv. um þetta efni fyrir næsta þing. Nú steypir hún sér kollhnýs, þvert ofan í þá þingsál. till., umturnar frv. Nd., og svo var ákafinn mikill, að frv. var útbýtt prentuðu nokkrum mínútum áður en deildin hafði samþykt það. Hæstv. ráðherra grípur fram í, til að verja þetta atferli, það er þó líklega ekki undan hans rifjum runnið, eins og sumt fleira skrítið í háttv.Ed. Líkt er að farið hér í deildinni, fyrst er stjórnarfrumv. drepið með rökstuddri dagskrá og svo er komið með nýtt leigueinokunarfrv., sem a. m. k. nú er orðið verra en stjórnarfrv., því að í því voru þó viðurlög nokkur og takmarkanir, en hér er alt lagt á vald stjórnarinnar. Það getur skeð, að það sé gott fyrir fyrir hana, en noti hún heimildina, er þó ekki ómögulegt að hún fengi einhverntíma orð í eyra. Frv. getur ekki orðið til þess að lækka verð á olíu, því að í því felst ekki einkasöluheimild, en án slíkrar heimildar mundi hvorki landsstjórnin né nokkur skynsamur einstaklingur fara að hætta fé sínu í samkepni við jafnríkt félag og D. D. P. A. er. Hver einasti maður getur selt eins mikið af steinolíu og hann vill hér í landi eins fyrir því, þótt þetta frv. yrði að lögum, því að það gefur einungis heimild til einkainnflutnings. Forstjóri félagsins D. D. P. A., sem nú stendur hér að baki mér í ráðherraherberginu, og sem menn þykjast vita það um, að muni bráðum komast í nágrenni við hæstv. ráðherra, gæti þess vegna ekki einungis selt allar þær birgðir af olíu sem félagið á hér, heldur og alla þá steinolíu. er hann kynni að geta flutt inn í landið, áður en innflutningsbannnið skylli á. Þetta frv. er því alveg þýðingarlaust, enda óþarft. Dagskráin sem samþ. var hér á dögunum nægir til að firra menn öllu tjóni, fáist steinolía nokkursstaðar með betra verði en hjá D. D. P. A. Það er innan handar, að fá vitneskju um verð á olíu í Ameríku með símskeyti. Stjórnin hefði getað verið búin að því, og hv. 1. þm. G. K. (B. Kr.) hefir lofað aðstoð þess banka, sem hann veitir forstöðu. Auk þess lá eiginlega lánsheimild í dagsskránni, ef ekki er ex lege, þá að minsta kosti de facto, og þess þurfti þó ekki einu sinni, því að það er til nóg fé, til þess að panta fyrir skipsfarm frá Ameríku, að minsta kosti með tilstyrk bankanna. Hvað viðvíkur ákvæðinu um, að félagið eða mennirnir sem stjórnin semur við skuli vera innlent, þá er það hégóminn einber, því að þótt svo sé áskilið í lögunum, að félagið eigi að vera innlent, þá er, eins og líka hæstv ráðh. (H. H.) hefir tekið fram, enginn vegur til þess að girða fyrir það, að það verði ekki í raun og veru útlent. Maður sem á heima í Ástralíu, getur líka átt heima á Íslandi. Til þess þarf ekki annað en að hann hafi hér líka dúk og disk, og er viðskiftaráðunauturinn okkar gott dæmi þessa. - D. D. P. A. þarf ekki annað en að setja í í staðinn fyrir seinna D-ið, og sé eg ekki að það verði neitt betra fyrir það, enda gæti eg bezt trúað því, að sumum væri ekki fjarri skapi að útvega því lögtrygðan einkarétt samkv. frv. Allir vita að milliþinganefndin ætlaði sér að ná samningum við það og ekkert félag annað. Hv. 2. þm. S. Múl. (J. Ól.) bjóst við því, að steinolían mundi hækka enn meira í verði en orðið er. Eg hefi nú fyrir mér orð forstöðum. D. D. P. A. sem hér stendur, að til þess komi ekki, og veit eg að hann muni mótmæla orðum mínum, ef eg fer rangt með. Hæstv. ráðh. (H. H.) gat auðvitað ekki gefið fullnægjandi svar við áskorun hv. 2.þm.S.-M. (J.Ó.) um að veita leyfið að eins innlendu félagi, enda er ómögulegt að útiloka það, að félagið sé útlent í raun og veru þó, kalla megi það innlent. Þeir sem hafa ekki verið að leika sér, þegar þeir greiddu atkv. gegn stjórnarfrv., ættu því að sjá sóma sinn og fella einnig þetta frumv. Stjórnarfrv. var þó þeim mun skárra að þar voru áskilin ýms viðurlög til tryggingar því, að landsmenn yrðu ekki gegndarlaust flegnir. Annars má geta þess, að sú saga gengur nú hér um bæinn, þótt ekki segi eg hana sanna, að maður nokkur sem áður hefir fengist hér við ýmislegt, svo sein eimskipaútgerð og verzlun í stórum stýl leggi töluvert kapp á framgang þessa máls og væri þá líklega til með að beitast fyrir það. Læt eg ósagt hve gott það mundi verða þessu fyrirtæki, ef þetta væri satt, en líklega eru hér einhverjir persónulegir hagsmunir á bak við (Sigurður Sigurðsson; Á báða bóga). Má vera að hv.þm. viti eitthvað betur til þess, en eg, en sanni hann það, ef hann getur, úr því hann kastar þessu fram, að við. sem móti frv. leggjumst, höfum persónulegan hag af því. Eg held að andstæðingar frv. megi miklu fremur búast við óþægindum af afstöðu sinni, því að nú er risin hér allsterk alda þessa dagana með þessu eða þvílíku úrræði, en eg ætla ekki að láta það hræða mig frá því, að greiða atkv. eftir sannfæringu minni Eg hefi áður látið froðu brotna á mér, og eg ætla að gera það enn.

Björn Kristjánsson Hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) brá mér um að fara með fullyrðingar, sem ekki mætti byggja á; og sagði að þessi hækkun á olíu væri alt annað en hækkun á kornvöru, sem væri almenn. En hann gætti þess ekki, að hækkunin á kornvörunni stafaði líka frá hveitihringunum í Ameríku, og þá datt þinginu ekki í hug að hreyfa hönd né fót til þess að stofna til einokunar. Þar sem hæstv. ráðh. (H. H.) svaraði fyrirspurn um það, hvaða trygging væri fyrir því, að væntanlegt félag, sem fengi einkaréttinn, yrði innlent, þá líkaði mér vel það sem hann sagði, að hann gæti auðvitað ekki vitað hvaðan peningarnir korna, er slíkt félag kæmi til að hafa undir höndum. Það var ráðvandlega og rétt svarað, og það liggur í því, að hér á að leita til almenns félags, í staðinn fyrir að láta sýslunefndir, bæjarstjórnir, sjóði og banka leggja féð fram, því þá er hægt að vita hvaðan peningarnir koma, og er aðalatriðið. í því formi hefði frv. átt að vera. Nú veit eg ekki betur, en að sum fyrirtæki séu kölluð innlend, þótt þau séu blátt áfram dönsk, og það gæti D. D. P. A. látið kalla sig líka; enginn munur gerður hér á innlendum og dönskum verzlunum. Þótt það þætti fjarstæða, þegar eg lagði það til, að láta Landsbankann bindast fyrir þessu, ef til þess kæmi, þá vil eg nú benda mönnum á að hugsa vel þá uppástungu til næsta þings.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg skoraði áðan á hv. 1. þm. G. K. (B. K.), að færa rök fyrir því, sem hann hafði sagt, að hér væri að eins um stundarhækkun að ræða. Hann hefir engin rök getað fært, það er bara hugarburður. Hveitið kemur ekki þessu máli við. Fyrst og fremst er það ekki aðalkornvara vor, heldur rúgur, og svo er sá munurinn, að enginn hefir nokkurn tíma verið þannig skuldbundinn með samningum, að hann mætti ekki kaupa það hvar sem hann vildi. Eg vona að hv.þm. sjái, að það er of seint að byrgja brunninn þegar barnið er dottið ofan í. Eg veit að frv. þetta verður samþykt, en eg get ekki greitt því atkv., sakir vitleysu, sem inn í það er komin í Ed. En einmitt sakir hennar greiði eg heldur ekki atkv. á móti því, af því að vitleysan bjargar frv. við. Eg skýri þetta ekki nánara hér. Það mun verða skiljanlegt, ef frv. verður að lögum.

Lárus H. Bjarnason Mér skildist að hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) byggist við því, að ef þetta frv., sem sjálfsagt er vel meint hjá honum, næði fram að ganga, þá mundi þegar stafa af því verðfall á steinolíu. Það getur nú ekki orðið, því að vafalaust þyrfti mikinn og langan undirbúning áður en lögin kæmust í framkvæmd og gæti verðið þá verið komið í samt lag aftur. Þá talaði hann um það, hve kaupmenn hér væru bundnir við steinolíufélagið. Sumir þeirra eru það, en sumir eru líka alveg óbundnir. Eg gæti nefnt eina stóra verzlun hér, sem er því alveg óbundin, og samningar sumra þeirra við félagið eru að því komnir að renna út. Enda er enginn bundinn öðrum samningum en þeim, að selja hér ekki olíu frá öðrum. Hver sem vill getur flutt inn svo mikla olíu sem vill, sér til handa, og svo geta risið upp nýir kaupmenn, sem bæði geta keypt olíu að öðrum og selt hana hér. Það er því misskilningur, að hér sé um einokun að ræða, þar sem fyrst og fremst er ekki einokun á innflutningi, og jafnvel ekki á sölu heldur. Þótt aldrei nema svo sé ástatt, að eitthvað 65% af þeirri steinolíu, sem vér notum, sé frá þessu félagi.

Ráðherra hafði ákveðið að slíta þingi mánudaginn hinn 26. ágúst, og var 8. fundur sameinaðs þings haldinn þann dag. Forseti skýrði frá störfum þingsins á þessa leið: Alþingi 1912 hefur haft þessi mál til meðferðar: A. Frumvörp 1. Stjórnarfrumvörp: a. afgreidd sem lög 7 b. feld 4 c. ekki útrædd 4 15 2. Þingmannafrumvörp: a. afgreidd sem lög 20 b. feld 15 c. ekki útrædd 19 54 B. Þingsályktanir 1. samþ. og afgr. til ráðh. 15 2. samþ. en ekki afgr. til ráðh. 15 3. feldar 7 4. teknar aftur 2 5. ekki útræddar 4 31 C. Fyrirspurnir bornar upp 4 D. Rökstuddar dagskrár bornar undir atkvæði 11 Að lokum ávarpaði forseti þingið á þessa leið: Að vísu hefur þetta aukaþing verið haldið vegna þess, að stjórnarskrárfrumvarp var samþykt á síðasta þingi. En aðalstarf þess hefur verið að finna leið til að útvega landssjóði tekjur í skarð þeirra, sem hann missir vegna aðflutningsbannsins á áfengi, enda eru þau lög, er að þessu marki stefna, ein helztu lögin, sem afgreidd eru frá þinginu að þessu sinni, sjerstaklega vörutollslögin; þá eru og lögin um lotterí, sem telja má eins konar happadrátt, ef á land kemur. Það verða samt eflaust misjafnir dómar um bði þessi lög, en einum þýðingarmiklum lögum frá þinginu hygg jeg að muni verða yfirleitt vel tekið, á jeg þar við ritsíma- og talsímalögin. Þá nefni jeg síðast, en ekki sízt þá ályktun þessa þings, að fela hæstvirtum ráðherra, að leita nýrra samninga um sambandsmálið. Það hafa orðið þau tíðindi á þessu þingi, að mikill þorri þingmanna hafa gjört samtök um að reyna að leiða þetta mál til lykta. Í sambandi þar við hefur það orðið ofan á, að láta stjórnarskrármálið bíða, þangað til sjest, hvort líkindi eru til, að samningar takist um samband milli landanna. Þess óska jeg, og undir þá ósk vona jeg, að allir taki, hvern veg sem þeir vilja fara í sambandsmálinu, og hvernig sem þeir líta á það, - að þessu máli ljúki þannig, að farsællegt verði fyrir land og lýð.

Forseti: Starf vort er nú á enda, og þótt þingtíminn sje stuttur, þá hefur verið unnið vel, og mjög fá mál liggja hjer fyrir háttv. deild, sem eru óútkljáð, og flest þau mál, sem svo er ástatt um, hafa verið íhuguð vel og nefndarálit og tillögur gerðar um þau; vil jeg hjer sjerstaklega geta siglingalaganna, sem er eins stór lagabálkur og hegningarlögin, og þess, að þar liggja fyrir bæði nefndarálit og breytingartillögur, sem er ágætur undirbúningur undir næsta þing. Jeg álít því, að þjóðin megi þakka háttv. þingmönnum fyrir vel unnið starf, og sjálfur vil jeg færa þeim þakkir mínar fyrir hjálpsemi þeirra við starf mitt hjer í háttv. deild, og óska þeim als góðs, og að þeir, sem langt eru að, megi fá góða heimferð og hitta ástvini sína heila á húfi.

Steingr. Jónsson: Jeg veit. að jeg tala fyrir hönd allra deildarmanna, er jeg flyt hæztv. forseta miklar þakkir fyrir ágæta starfsemi hans og samvinnu við deildina, og vil jeg óska honum als góðs. Deildin tók undir ummælin með því að standa upp.

Forseti (M. A.) Áður en eg slít fundi vil eg lýsa yfir því að eg finn hvöt hjá mér til að þakka háttv. þingdeildarmönnum fyrir góða samvinnu á þessu þingi. Hæstv. ráðherra, háttv. varaforsetum og skrifurum deildarinnar kann eg beztu þakkir fyrir þá ómetanlegu aðstoð sem þeir hafa veitt mér við verk mitt, og öllum þingdeildarmönnum þakka eg þeirra góðu og prúðu framkomu gagnvart mér. Þegar eg gekk að þessu verki, bjóst eg við að viðvaningsháttur mundi verða á mörgu hjá mér, en það hefir borið minna á því en eg gerði ráð fyrir í byrjun og þakka eg það góðvild og mannúð háttv. þgdm.; þeir hafa tekið vilja minn fyrir verkið. Hér sem oftar hefir farið svo að við að kynnast mönnum betur hefi eg fengið æ meiri mætur á þeim, og kemur þetta ef til vill til af því að eg hefi æft sjón í að sjá það góða hjá þeim. Eg skil við alla þingdeildarmenn með þakklátum og hlýjum huga, og er gott heim að hverfa með þeim huga. Guð gefi blessunarríkan ávöxt af starfi voru!

Guðlaugur Guðmundsson Eg veit að allir deildarmenn munu taka undir með mér er eg þakka hæstv. forseta fyrir þá lipurð, velvild og réttsýni er hann hefir ávalt sýnt, og vil eg leggja til að við vottum honum þakklæti okkar með því að standa upp. (Allir deildarmenn stóðu upp).

Forseti (M. A.) Eg þakka háttv. þingdeildarmönnum þessa virðingu og góðvild.

Sigurður Stefánsson. Lengi lifi hans hátign konungur vor, Kristján hinn 10. - Undir þá ósk tóku allir þingmenn með níföldu húrra.