Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill láta þess getið að kl. 1.30, að loknu hádegishléi, fer fram umræða utan dagskrár um úthlutun byggðakvóta. Málshefjandi er hv. þm. Karl V. Matthíasson. Hæstv. sjútvrh., Árni M. Mathiesen, verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 6/2002, um tóbaksvarnir. Í kjölfar gildistöku tilskipunar nr. 2001/37/EB var tóbaksvarnanefnd falið að semja drög að frv. vegna lögleiðingar tilskipunarinnar hér á landi. Tóbaksvarnanefnd skilaði ráðuneytinu drögum að frumvarpi í október 2001 en starfsmenn ráðuneytisins hafa unnið að endanlegri gerð í samráði við nefndina. Í forsendum tilskipunarinnar er bent á nauðsyn þess að ryðja úr vegi viðskiptahindrunum á innri markaði sambandsins vegna mismunandi ákvæða í aðildarríkjunum um framleiðslu, kynningu og sölu á tóbaki. Þar er sagt að setja þurfi um þessi mál sameiginlegar reglur þar sem aðildarríkin geti við sérstakar aðstæður gert þær kröfur sem þau telja nauðsynlegar til að tryggja heilsuvernd. Með tilskipuninni voru felldar úr gildi eldri tilskipanir sem einnig stefndu að samræmingu. Hin fyrri fjallaði um merkingu tóbaks, hin síðari um leyfilegt hámark tjöru sem sígarettur mega gefa frá sér. Nýja tilskipunin fjallar um hvort tveggja en tekur til mun víðara sviðs. Felur hún í sér í senn verulegar breytingar og veigamikil nýmæli. Frv. miðar að því að samræma íslensk lög og stjórnsýslufyrirmæli þessari tilskipun en sum ákvæði hennar verða útfærð nánar í reglugerðum. Í október sl. var sett reglugerð um þau ákvæði tilskipunarinnar sem þegar hafa lagastoð þar sem um er að ræða nýjar ákvarðanir um viðvaranir um skaðsemi tóbaks og aðrar upplýsingar á tóbakspökkum. Fela þær m.a. í sér að reitir fyrir viðvaranir stækka mikið frá því sem nú er krafist og skýr fyrirmæli um hönnun og útlit þessara merkinga. Krafa um viðvörunarmerkingar er nú í 6. gr. laga nr. 6/2002, en þar er heilbr.- og trmrh. veitt heimild til að kveða nánar á um þær í reglugerð. Greininni er lítillega breytt í frv. til samræmingar. Fyrirhugað er að setja nýja reglugerð eftir gildistöku laga þessara þar sem settar verða nánari reglur um mælingar og hámark skaðlegra efna í tóbaki og kveðið á um hámark ekki aðeins á tjöru heldur einnig nikótíni og kolsýringi sem sígarettur gefa frá sér. Í frv. er ákvæði sem lögleiðir bann við tilteknum heitum og táknum á umbúðum tóbaks sem gefa í skyn að varan sé ekki eins skaðleg og annað tóbak. Í frv. eru gerðar kröfur til framleiðenda varðandi upplýsingar til innihaldsefnis í tóbaki og lýsingar á vörunni. Krefja má þá eða innflytjendur um að gera ýmsar prófanir sem innlend yfirvöld kveða á um til þess að meta magn efna sem tóbak gefur frá sér og til að meta áhrif þeirra á heilsuna. Gert er skylt að krefja þessa aðila um skrá yfir öll innihaldsefni sem þeir nota við framleiðslu tóbaksvöru og því er ítarlega lýst hvernig sú skrá skuli úr garði gerð. Í frv. er heilbrigðisyfirvöldum heimilað að krefjast upplýsinga og rannsókna samkvæmt framansögðu. Tilskipuninni í heild og lögleiðingu hennar hér á landi er ætlað að efla tóbaksvarnir. Helstu nýmæli sem felast í frumvarpinu eru: Merkja skal sígarettupakka með upplýsingum um hve mikinn kolsýring hver sígaretta gefur frá sér, til viðbótar við slíkar upplýsingar um tjöru og nikótín. Bannað er frá og með 30. september 2003 að hafa á umbúðum tóbaks heiti, vörumerki og annars konar texta eða tákn sem gefa í skyn að varan sé ekki eins skaðleg og annað tóbak. Tóbaksframleiðendum og -innflytjendum er gert skylt að veita heilbrigðisyfirvöldum upplýsingar um efnainnihald tóbaks svo sem þau mæla fyrir um. Tóbaksframleiðendum og -innflytjendum er gert skylt að leggja fram sýnishorn af vörunni eða gera rannsóknir sem heilbrigðisyfirvöld krefja þau um og eru nauðsynlegar til að meta eiginleika og áhrif hennar. Tóbaksframleiðendum er gert skylt að standa straum af kostnaði við upplýsingar um efnainnihald tóbaks og rannsóknir á því. Herra forseti. Ég hef farið lauslega yfir aðdragandanda þess að ég legg fram frv. til laga um breytingu á lögum um tóbaksvarnir. Ég tel mikilvægt að frv. þetta nái fram að ganga á þessu þingi og leyfi mér því, virðulegi forseti, að leggja til að frv. verði vísað til hv. heilbr.- og trn.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra hefur farið yfir þær breytingar sem felast í frv. til laga um breytingu á lögum um tóbaksvarnir. Eins og kom fram í máli hans eru þetta breytingar sem koma í kjölfar tilskipunar Evrópusambandsins um samræmingu á ákvæði í lögum og stjórnsýslufyrirmælum sem aðildarríkin hafa tekið að sér að koma í lög. Eftir að hafa farið yfir frv. get ég ekki séð annað en að þetta mál eigi að eiga greiða leið í gegnum hv. heilbr.- og trn. Mér sýnast öll ákvæði til bóta. Það eru m.a. ný ákvæði um viðvaranir um skaðsemi tóbaks og aðrar upplýsingar á tóbakspökkum. Það eru kröfur til framleiðenda um upplýsingar um efni í tóbaki, þ.e. innhaldsefni og síðan eru settar skorður um hámark ákveðinna efna, ekki bara tjöru heldur einnig nikótíns og kolsýrings eins og kemur fram í athugasemdum við frv. Herra forseti. Ég er hlynnt frv. og mun taka þátt í vinnslu þess í heilbr.- og trn. og skoða þá betur þau ákvæði sem kveðið er á um í frv. en tel að ekki ætti að vera neitt því til fyrirstöðu að málið verði afgreitt fyrir vorið.

Herra forseti. Hæstv. heilbrrh. hefur mælt fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 6/2002, um tóbaksvarnir. Ég fagna þessu frv. og tel að við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að efla heilsu í landinu og draga úr tóbaksnotkun og þetta er hluti af því. Þetta segir okkur einnig að við erum að fara að tilmælum Evrópusambandsins, þ.e. tilskipun 2001/37/EB. Þetta er númerið á tilskipuninni sem segir að hún var samþykkt fyrir síðustu áramót um merkingar á tóbaki. Ég vil minna á að við urðum einnig að beygja okkur undir tilskipanir Evrópusambandsins árið 1989 og 1990 en við vorum með fyrir þó nokkuð mörgum árum mjög eftirtektarverðar merkingar á tóbakspökkum og pakkningum sem eftir var tekið víða um heim og margir öfunduðu okkur af að vera með mjög stórar myndir og skýrar og greinilegar aðvaranir á pökkunum. Þá var sú vinna sem hefur verið í gangi nú hjá Evrópusambandinu ekki komin eins langt og hér á landi. Tóbaksvarnir höfðu þá ekki náð sama sessi og nú er heldur hafði markaðurinn frekar fengið að ráða. Við urðum því að beygja okkur undir það að taka í burtu þær myndir sem voru á pökkunum og minnka aðvörðunarorðin. Þess vegna fagna ég því að við getum þó farið langleiðina með það sem við höfðum þó komist hér áður varðandi merkingarnar. Löngu er viðurkennt að þau efni sem eru í tóbaksreyk og í tóbaki eru heilsu manna hættuleg. Gera þarf nokkurn greinarmun á efnasamsetningu tóbaksblaða og tóbaksjurtarinnar, efnum sem bætt er í tóbak við vinnslu, efnasamböndum í tóbaksreyknum sem myndast við brunann þegar reykt er og efnasamböndum í tóbaki sem myndast við blöndun við líkamsvessa. En allt eru þetta hættuleg efni á sinn hátt og við munum örugglega fara betur yfir það í heilbr.- og trn. Sum þessara efna eins og nikótínið og fleiri efni eru hreinlega banvæn, geta verið það við inntöku þannig að full ástæða er til að vara sérstaklega við þeim. Eins eigum við að vara við því að merkingar á tóbakspakkningum gefi til kynna að varan sé ekki eins óholl og hún í rauninni er með því að bæta við orðum eins og ,,light`` eða léttar sígarettur eða ,,slim`` eða gefa eitthvað til kynna að einhvers konar hollusta sé í því að nota viðkomandi vöru. Því fagna ég að í þetta sinn skuli tilskipun Evrópusambandsins vera í þá átt að efla tóbaksvarnir og styrkja okkur eitthvað á þeirri leið sem við vorum búin að ná fyrir þó nokkrum árum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um lýðheilsustöð. Í heilbrigðisáætlun til ársins 2010 sem samþykkt var samhljóða á Alþingi í maí 2001 er lögð áhersla á langtímaheilbrigðismarkmið sem miðar að því að bæta heilsufar þjóðarinnar. Ég lét á síðasta vetri vinna frv. um lýðheilsustöð með það í huga að fylgja eftir markmiðum heilbrigðisáætlunar um forvarnir og meginmarkmið frv. er að samræma og efla forvarnir á öllum sviðum. Við samningu frv. var haft samráð við landlækni og fulltrúa ýmissa aðila sem nú starfa að forvörnum í landinu. Til funda í ráðuneytið hafa verið kallaðir aðilar frá tóbaksvarnanefnd, áfengisvarnaráði og manneldisráði og var hugmyndinni um stofnun lýðheilsustöðvar almennt vel tekið. Frv. var lagt fram á Alþingi í mars sl. og var því vísað til hv. heilbr.- og trn. án umræðu. Nefndin sendi frv. út til umsagnar 13. maí sl. Umsagnir bárust frá 37 aðilum og voru þær almennt jákvæðar. Nokkrir töldu þó að starfsemin væri betur komin hjá landlæknisembættinu, en einnig kom fram sú skoðun að slík starfsemi færi ekki vel saman við eftirlitshlutverk landlæknis. Þá voru gerðar athugasemdir við nokkur atriði frv. og nokkrar tillögur um breytingar og viðbætur. Farið hefur verið yfir umsagnirnar og gerðar nokkrar breytingar á frv. með hliðsjón af þeim. Þar er fyrst og fremst um að ræða lagfæringar á orðalagi og áherslum. Eins og ég gat um í upphafi máls míns var heilbrigðisáætlun til ársins 2010 samþykkt samhljóða á Alþingi vorið 2001 og er þar lögð áhersla á heilbrigðismarkmið til langs tíma. Mig minnir að það hafi verið Vilmundur Jónsson landlæknir sem sagði fyrir hálfri öld að mesta bylting í heilbrigðismálum hverrar þjóðir fælist í að opna augu hennar fyrir því hve mikið hún getur sjálf lagt af mörkum til að bæta heilbrigði sitt. Þetta á ekki síður við nú í upphafi nýrrar aldar. Það heyrist stundum að lítil áhersla sé lögð á forvarnir hér á landi. Menn líta þá gjarnan til þess fjár sem varið er til forvarna í þrengsta skilningi orðsins án þess að reikna með þeim gríðarlegu fjármunum sem renna til beinna og óbeinna forvarna á öllum sviðum allt frá smærri forvarnaverkefnum og upp í krabbameinsleit, að ekki sé minnst á veigamikil verkefni heilsugæslunnar á sviði forvarna. Ég held með öðrum orðum að við stöndum okkur vel á sviði forvarna. Ég er hins vegar jafnsannfærður um að við getum gert enn betur. Við ættum hér í okkar litla landi að hafa alla burði til að geta skipað okkur í framvarðasveit á þessu sviði. Við ættum að geta bætt heilbrigði, lengt líf, bætt lífsgæði og náð árangri sem eftir yrði tekið í alþjóðlegum samanburði með því að leggja frekari rækt við þá hugsun sem felst í lýðheilsuhugtakinu. Ég tel skipta afar miklu máli að sameina krafta þeirra sem nú vinna að forvörnum og veita í einn farveg því fé sem varið er til forvarnaverkefna. Því er mikilvægt fyrir okkur, fyrir almenning og fyrir heilbrigðisþjónustuna í bráð og lengd að koma á fót sérstakri forvarnamiðstöð eða lýðheilsustöð. Helsta markmið heilbrigðisyfirvalda á hverjum tíma er að stuðla að heilbrigði allra landsmanna. Þetta markmið er m.a. að finna í 1. gr. laga um heilbrigðisþjónustu. Hlutverk heilbrigðisstarfsmanna og heilbrigðisstofnana er þó ekki einskorðað við að veita þjónustu þegar eftir henni er leitað vegna heilsuvanda heldur er það miklu víðtækara. Þótt aldrei verði lögð nógu mikil áhersla á ábyrgð fólks á eigin heilbrigði er ljóst að samfélagið og stofnanir þess bera einnig ábyrgð og hafa víðtæk áhrif á heilsufar þjóðarinnar og einstakra hópa á hverjum tíma. Þannig hafa ákvarðanir og aðgerðir stjórnvalda bein og óbein áhrif á líf þegnanna og heilbrigði þeirra þótt áhrifin séu ekki alltaf ljós þegar ákvörðun er tekin. Þrátt fyrir öflugt og árangursríkt heilsuverndarstarf um margra áratuga skeið er ljóst að að breytingar kalla á endurskoðun. Þau heilbrigðisvandamál sem nú ber hæst eru önnur en áður. Lífslíkur Íslendinga hafa aukist jafnt og þétt og eru með þeim mestu sem þekkjast en á sama tíma hafa bæði dánarorsakir og sjúkdómatíðni breyst þannig að vægi svokallaðra langvinnra sjúkdóma hefur aukist verulega. Orsaka langvinnra sjúkdóma er oftast að leita í samspili áhættuþátta eins og reykinga, offitu, kyrrsetu, ofneyslu áfengis, neyslu annarra vímuefna og streitu. Samspil áhættuþátta og áhrif lífsstíls á þróun lýðheilsunnar kallar á nýjar aðferðir þar sem áhersla er lögð á samræmdar aðgerðir, samþættingu og samvinnu. Með frumvarpi þessu er lagt til að komið verði á fót stofnun, Lýðheilsustöð, til að vinna að eflingu lýðheilsu. Henni er m.a. ætlað að samræma lýðheilsustarf, annast fræðslu til almennings, styrkja starfsemi þeirra sem vinna að eflingu lýðheilsu, stuðla að rannsóknum og fylgjast með árangri heilsueflingar, sbr. 3. gr. frumvarpsins. Gert er ráð fyrir að Lýðheilsustöð þjóni fyrst og fremst þeim tilgangi að vera frumkvöðull og samræmingarafl. Eftir sem áður, ég legg áherslu á það, verður þungamiðja heilsuverndar- og forvarnastarfs annars vegar hjá heilbrigðisstofnunum og heilbrigðisstarfsfólki og hins vegar hjá frjálsum félagasamtökum eins og verið hefur. Lýðheilsustöð er hins vegar ætlað að veita hvers konar lýðheilsustarfi öflugan stuðning, eiga frumkvæði að samstarfi og samvinnu við þá fjölmörgu aðila sem starfa á þessum vettvangi og samræma og samhæfa lýðheilsustarfið. Gert er ráð fyrir að Lýðheilsustöð verði stofnun undir yfirstjórn heilbr.- og trmrh., en henni verði að öðru leyti stjórnað af forstjóra sem skipaður verður af ráðherra. Eins og fram kemur í 1. og 3. gr. frumvarpsins er Lýðheilsustöð ætlað að sinna heilsueflingu á öllum sviðum. Í frumvarpinu eru þó ekki sérstök ákvæði um starfsemi sem tengist öðru en áfengis- og vímuvörnum, manneldi, slysavörnum og tóbaksvörnum. Ástæður þess eru þær að forvarnir á þessum sviðum eru þegar bundnar í lög og ekki þótti fært að fella ákvæði um fyrrgreinda starfsemi alfarið úr lögum. Hins vegar þótti ekki heppilegt að binda í lög ákvæði um heilsueflingu og forvarnir á öðrum sviðum, enda gæti verið erfitt að ákveða hvaða svið ætti að taka með. Þá eru þarfir fyrir forvarnir síbreytilegar og ástæða getur verið til að gera sérstakt tímabundið átak á tilteknum sviðum. Því var ákveðið að leggja til að Lýðheilsustöð verði ekki bundin við að sinna tilteknum sviðum öðrum en þeim sem getið er um í frv. Hún á að geta sinnt heilsueflingu og forvörnum á öllum sviðum í samræmi við stefnu ráðherra um forgangsröðun á sviði verkefna til heilsueflingar á hverjum tíma. Lagt er til að núgildandi lög um áfengis- og vímuvarnaráð, lög um manneldisráð, lög um slysavarnaráð, og þau ákvæði laga um tóbaksvarnir sem varða tóbaksvarnaráð, verði felld úr gildi, en ráðin starfi áfram innan Lýðheilsustöðvar. Fyrrgreind ráð og tóbaksvarnaráð verði svonefnd sérfræðiráð, sbr. 5. gr. frumvarpsins, og verði Lýðheilsustöð og öðrum til ráðgjafar hvert á sínu sviði. Kveðið er á um að ráðherra skuli setja reglugerð um skipan og hlutverk annarra sérfræðiráða en gert er ráð fyrir að eðlilegt og nauðsynlegt sé að setja á laggirnar sérfræðiráð á fleiri sviðum en að framan greinir, t.d. sérfræðiráð um hreyfingu, um geðvernd og varnir gegn sjálfsvígum, fræðslu um kynlíf og varnir gegn ótímabærri þungun ungra stúlkna, krabbameinsvarnir o.fl. Í frumvarpinu eru ákvæði um helstu verkefni áfengis- og vímuvarnaráðs, manneldisráðs, slysavarnaráðs og tóbaksvarnaráðs. Gert er ráð fyrir að frekari ákvæði um skipan þeirra og hlutverk verði í reglugerðum. Þá er gert ráð fyrir að annað heilsueflingar- og forvarnastarf á vegum ríkisins verði flutt til Lýðheilsustöðvar, t.d. starf tannverndarráðs, gigtarráðs og starf Árvekni að slysavörnum barna. Fjórar þessara nefnda og ráða hafa sjálfstætt starfsmannahald og skrifstofur eða eru í raun litlar ríkisstofnanir. Ég legg því áherslu á að verði þetta frv. að lögum muni þessum stofnunum því fækka um þrjár og aukin hagkvæmni nást hvað varðar húsnæði, starfsmenn og verkefni. Gert er ráð fyrir að það fé sem nú er veitt til ráðanna verði framvegis veitt til Lýðheilsustöðvar, en þó er tekið fram að fé samkvæmt sérmerktum tekjustofni til tóbaksvarna verði ráðstafað til tóbaksvarnastarfs og fé úr Forvarnasjóði verði varið til verkefna á sviði áfengis- og vímuvarna. Fyrirhugað er að starfsmönnum, sem greidd eru laun af fyrrgreindum liðum, verði boðið starf hjá Lýðheilsustöð en auk þess er gert ráð fyrir að skipaður verði forstjóri og fjármálastjóri. Gert er ráð fyrir að samþykkt frv. auki útgjöld ríkissjóðs varanlega um 18 millj. kr. á ári. Virðulegi forseti. Fullyrða má að heilbrigðisþjónusta á Íslandi sé almennt góð en rétt er að leggja áherslu á að hlutverk heilbrigðisstofnana og heilbrigðisstarfsmanna er ekki aðeins að veita þjónustu þegar eftir henni er leitað heldur er hlutverk þeirra miklu víðtækara. Þó að við berum öll fyrst og fremst ábyrgð á eigin heilsu er ljóst að nær allar samfélagslegar ákvarðanir og stjórnvaldsaðgerðir hafa bein og óbein áhrif á líf og heilbrigði þegnanna. Menn hafa spurt hvort það góða starf sem landlæknisembættið, heilsugæslustöðvar, félagasamtök og nefndir og ráð á sviði forvarna hafa unnið á sviði heilsueflingar og forvarna sé ekki fullnægjandi, hvort ekki nægi að styrkja þá aðila. Það má til sanns vegar færa en hitt er ljóst að með aukinni samhæfingu má efla þetta starf enn frekar til bættrar heilsu landsmanna. Lýðheilsustarf er í eðli sínu teymisvinna fjölmargra aðila, sérfróðra jafnt sem leikmanna og sjálfboðaliða. Bestur árangur næst þegar saman fer skýr stefnumörkun og markmið, vandað val viðfangsefna, náið samráð og samstarf við þá sem starfa að forvörnum, jafnt opinberra sem einkaaðila, félagasamtök og fjölmiðla. Lýðheilsustöð er fyrst og fremst ætlað að vera frumkvöðull og samræmingarafl í þessari teymisvinnu. Eins og fram hefur komið er helsta markmið heilbrigðisyfirvalda á hverjum tíma að stuðla að heilbrigði þjóðarinnar og þar eru forvarnir einn mikilvægasti þátturinn. Ég tel að stofnun Lýðheilsustöðvar sé tvímælalaust mikilvægt framlag til að styrkja, samræma og efla það starf sem nú er unnið á sviði forvarna. Ég leyfi mér því, virðulegi forseti, að leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Herra forseti. Við ræðum hér frv. til laga um Lýðheilsustöð, þingmál sem kom fyrir þingið á síðasta vetri og var sent án umræðu til umsagnar síðasta vor. Ég hef verið ákaflega hlynnt því að komið verði á laggirnar lýðheilsustöð hér á landi. Ég fagna því að komið skuli vera í farveg að koma á slíkri stöð. Umræða í kringum þetta frv. hefur líka verið áhugaverð. Menn hafa farið að ræða lýðheilsumál meira en áður, en lýðheilsa er, eins og menn kannski vita, þýðing á enska heitinu ,,public health``. Frv. eins og það kemur fyrir þingið núna er nánast eins og það var síðast þegar það var lagt fram fyrir utan það að búið er að gera nokkrar lagfæringar á orðalagi og áherslum. Ekki hefur hins vegar verið tekið tillit til umsagna með afgerandi breytingartillögum. Þar sem þetta mál fór umræðulaust til nefndarinnar í fyrra langar mig að fara aðeins yfir umsagnir sem bárust þá. Í þeim koma fram tillögur um nokkrar breytingar á frv. sem ég tel fulla ástæðu til að skoða gaumgæfilega. Fyrst ber að nefna umsögn frá Félagi um lýðheilsu þar sem lagðar eru til ýmsar breytingar og tillögur að breytingum á frv. Ég er ekki viss um að ég fari yfir það allt hér við 1. umr. Við munum auðvitað fara yfir málið í nefndinni og skoða þær tillögur sem þar koma fram. En Félag um lýðheilsu bendir á ýmsa þætti sem þarf að huga að þegar menn ætla að vinna að lýðheilsu. Meðal þess sem gagnrýnt er, bæði í þessari umsögn og einnig í umsögn frá landlæknisembættinu, er að skilgreining á lýðheilsu kemur ekki fram í frv. Það þyrfti að koma fram nánari skilgreining á hvað lýðheilsa er og í hverju hún felst frá því sem er í frv. núna. Félag um lýðheilsu bendir á að til séu margar skilgreiningar á lýðheilsu en allar hafi þær það sameiginlegt að kveða á um að minnka tíðni sjúkdóma og auka heilbrigði þjóða eða þjóðfélagshópa. Til að ná slíkum markmiðum þarf að huga að grundvallarþáttum lýðheilsu. Í því felst að leggja áherslu á sameiginlega ábyrgð á heilbrigði þar sem hlutverk ríkisvaldsins er einkum að verja og efla lýðheilsu. Öll þjóðin eða ákveðnir hópar hennar eru markhópar lýðheilsustarfs. Áhersla er lögð á forvarnir og sérstaklega fyrsta stigs forvarnir, þ.e. að koma í veg fyrir sjúkdóma. Eins er lögð áhersla á að vera vakandi fyrir efnahagslegum áhrifaþáttum á heilbrigði og sjúkdóma auk annarra áhættuþátta. Huga þarf að þverfaglegri nálgun á málefni sem snerta lýðheilsu sem felur í sér beitingu fjölþættra aðferða við rannsóknir, bæði eigindlegra og megindlegra. Brýnt er að lifandi samvinna sé við þá þjóðfélagshópa sem um er að ræða hverju sinni. Þannig eru ábendingar frá Félagi um lýðheilsu. Félagið bendir einnig á að skoða þurfi verkefni Lýðheilsustöðvar í tengslum við hlutverk landlæknisembættisins. Þar sem landlæknisembættið hefur náttúrlega haft með höndum ýmsa þá þætti sem Lýðheilsustöð er ætlað að taka að sér þá tek ég undir að skoða þurfi hlutverk landlæknisembættisins samhliða umræðunni um þessa lagasetningu um Lýðheilsustöð. Það er líka mikilvægt að Lýðheilsustöð sé Alþingi, ríkisstjórn og öðrum til ráðgjafar um stefnumótun og ákvarðanatöku í málefnum lýðheilsu. Til þess að Lýðheilsustöð geti sinnt því hlutverki þarf að tryggja henni ákveðið faglegt sjálfstæði. Þeir benda líka á það í félaginu um lýðheilsu að heilsuverndarstarf sé ekki verulega aukið eða eflt frá því sem nú er í því frv. sem hér liggur fyrir og þeir benda í tengslum við það á að skilgreina þurfi hlutverk lýðheilsustöðvarinnar í víðara samhengi og taka fyrir þætti eins og heilsuvernd starfsmanna, kvennaheilsu, lýðheilsu barna, félags- og uppeldisþætti sem varða heilsuumhverfisáhrif, félagslega þætti o.s.frv. Síðan hefur líka verið lögð áhersla á það í þessum umsögnum að kveða ákveðnar á um rannsóknarhlutverk Lýðheilsustöðvar en gert er í frv. og bent á að Lýðheilsustöð þarf að vera leiðandi afl í því að finna og greina þekkingu á heilsufari þjóðarinnar. Sú nálgun þarf að vera þverfagleg og taka til félagslegra, efnahagslegra og menningarlegra þátta. Ég ætla ekki að fara yfir allar þessar umsagnir vegna þess að það verður verkefni nefndarinnar að takast á við það. En eitt langar mig til að nefna vegna þeirrar umræðu sem var um Lýðheilsustöðina hér á liðnu vori. Menn voru að ýta undir það að e.t.v. yrði henni komið fyrir einhvers staðar úti á landi. Því vil ég lýsa þeirri skoðun minni að ég tel ekki eðlilegt að Lýðheilsustöð verði komið fyrir utan höfuðborgarsvæðisins því að flestar þær stofnanir og félagasamtök sem vinna að lýðheilsu í landinu eru staðsettar á Stór-Reykjavíkursvæðinu og það að hafa stöðina utan höfuðborgarsvæðisins gæti hamlað starfseminni og einnig orðið til þess að starfsemi hennar yrði mun dýrari en ella. Landlæknir er einnig með ítarlega umsögn um þetta þingmál sem við þurfum að skoða gaumgæfilega í nefndinni. Hann bendir á að við ættum að skoða hina nýju lýðheilsuáætlun Evrópusambandsins sem byggir á þremur meginstoðum og telur að við þurfum kannski að víkka aðeins það samstarf sem lagt er til í frv. Landlæknir bendir einnig á að hlutverk landlæknisembættisins og hlutverk Lýðheilsustöðvar skarist á ýmsan hátt. Þá ítreka ég það sem ég sagði áðan að það þarf að skoða hlutverk landlæknisembættisins í tengslum við hlutverk lýðheilsustöðvar sem þessarar því að eins og við vitum hefur landlæknisembættið í síauknum mæli sinnt málefnum sem varða forvarnir, heilsugæslu og heilsueflingu. Vissulega þyrfti að koma þarna inn í lýðheilsustarfið ýmis starfsemi sem hefur verið á vegum landlæknisembættisins. Ég nefni t.d. heilsueflinguna og geðræktina. Ég tel að með geðrækarverkefninu hafi menn verið að vinna ákaflega gott og mikilvægt starf í heilsurækt. Það verkefni hefur einmitt að hluta verið á hendi landlæknisembættisins. Það má nefna líka að þetta er samstarfsverkefni Geðhjálpar, heilsugæslunnar í Reykjavík og Landspítalans, þetta geðræktarverkefni, sem er auðvitað í raun lýðheilsuverkefni. Herra forseti. Ég ætla ekki að fara nánar ofan í þær umsagnir sem hér eru. En eftir að hafa lesið þær í gegn og aðrar umsagnir sem bárust tel ég að mikil vinna sé óunnin í frv. til að það geti orðið fullburða. Engu að síður vonast ég til þess að okkur takist að vinna þetta verkefni vel. En ég held að við verðum að taka tillit til a.m.k. þessara tveggja umsagna sem ég hef verið að vitna í og taka inn verulegar breytingar sem þar eru lagðar til, þ.e. ef frv. á að verða að lögum fyrir vorið og þá er mikil vinna eftir í nefndinni.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. um lýðheilsustöð sem lagt var fram á síðasta þingi til kynningar og sent til umsagnar frá heilbr.- og trn. Það kom fram í ræðu hæstv. heilbrrh. áðan að nokkrar breytingar hafa verið gerðar á frv. frá því í vor eftir ábendingum sem komu fram í umsögnum og flestar eru þær til bóta að mínu mati. Hugmyndir um lýðheilsustöð hafa verið í umræðunni um nokkurt skeið og má segja að nokkur einhugur sé meðal heilbrigðisstarfsmanna og þeirra sem vinna að forvörnum í landinu um að setja slíka stofnun á laggirnar þótt það þýði óneitanlega verulega uppstokkun á stjórnkerfum þeirrar starfsemi sem kemur til með að falla undir Lýðheilsustöð og að sama skapi miklar breytingar fyrir þá starfsmenn sem starfað hafa við þessi verkefni af miklum eldmóð, margir hverjir um langt árabil. Í grein sem ég skrifaði í Morgunblaðið í september 2001 þar sem ég hvatti til þess að lýðheilsustöð yrði sett á laggirnar sagði ég m.a. eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Máltækið ,,betra er heilt en gróið`` felur í sér kjarna grunnhugmynda um forvarnir, hvort heldur sem fjallað er um slysavarnir eða lífshætti t.d. hreyfingu, hvíld, mataræði, streitustjórnun, neyslu tóbaks, áfengis- og annarra vímuefna sem geta ráðið líðan og heilsu manna bæði til lengri og skemmri tíma.`` Lýðheilsustöð hefur það hlutverk að leita leiða til að leiðbeina fólki um hvernig koma eigi í veg fyrir ótímabæra og ónauðsynlega heilsuskerðingu af völdum lífshátta, hegðunar, vanþekkingar eða athugunarleysis, svo og að skoða áhrif umhverfis og samfélagsaðstæðna svo sem menntunar og menningarlegrar og félagslegrar stöðu á heilbrigði. Lýðheilsustöð hefur möguleika á að samræma þekkingu og krafta þess metnaðarfulla og hugmyndaríka fólks sem hefur stýrt verkefnum á sviðum forvarna í hinum ýmsu ráðum og nefndum á þessu sviði á vegum ríkisins. Á síðustu árum hafa stjórnvöld lagt aukna áherslu á forvarnir og endurspeglast sú stefna í heilbrigðisáætlun sem samþykkt var á Alþingi vorið 2001. Til að ná þessum áherslubreytingum í heilbrigðiskerfinu þarf að endurskoða skipulag forvarna í landinu og samræma störf þeirra sem vinna á þessum vettvangi. Í frv. því sem hér er til umfjöllunar er lagt til að starfsemi ýmissa ráða og nefnda á sviði forvarna verði færð til nýrrar Lýðheilsustöðvar. Þetta er t.d. manneldisráð sem starfar samkvæmt lögum frá 1978, tannverndarráð sem hefur verið starfrækt í heilbr.- og trmrn. frá 1983, áfengis- og vímuefnaráð sem stofnsett var samkvæmt lögum frá 1998 og tóbaksvarnarnefnd samkvæmt lögum frá 1984. Einnig er gert ráð fyrir að ýmis tímabundin verkefni sem hrundið hefur verið af stað á síðustu árum falli undir starfsemi Lýðheilsustöðvar. Ég tek það fram að sú upptalning sem ég var með rétt áðan er ekki tæmandi því fleiri ráð falla undir nýja stöð. Þessi tímabundnu verkefni sem ég vil nefna eru m.a. Árvekni -- átaksverkefni um slysavarnir barna og unglinga sem hefur starfað frá 1997, og Heilsuefling sem er verkefni á vegum landlæknis og ráð sem hefur unnið að forvörnum gegn sjálfsvígum og hefur einnig starfað undir handarjaðri landlæknis. Þessar nefndir og ráð eru skipuð hæfu og metnaðarfullu fólki með sérþekkingu á viðkomandi sviði. Það hefur skilað góðum árangri og oft með mjög takmörkuðu fjármagni. Þessar nefndir og ráð reka skrifstofur undir starfsemi sína og hafa framkvæmdarstjóra og annað starfsfólk. Starfsemi þeirra hefur hins vegar ekki tengst formlega. Hlutverk þeirra er að sinna fræðsluátaki með kynningum og fræðsluátaki, stuðla að rannsóknum á viðkomandi sviði, veita ráðgjöf og sinna forvörnum með ýmsum hætti. Augljóslega skarast þessi verkefni og má með nokkrum rökum segja að hægt sé að nýta enn betur það fjármagn sem lagt er í þessi verkefni með aukinni samhæfingu. Við sameiningu forvarna sem hið opinbera rekur í einni miðstöð verður þó að gæta þess að hlúa að áhuga, frumkvæði og hugmyndaauðgi þeirra sem hafa starfað að þessum verkefnum og mikilvægt er að tryggja að hin nýja stöð fái notið starfskrafta þessa fólks þannig að það sjái sér fært að vinna áfram að þessum verkefnum ef það kýs svo. Samkvæmt umsögn fjárlagaskrifstofu fjmrn. sem fylgir frv. er 165 millj. kr. varið á fjárlögum 2003 til þessara verkefna og ekki leikur nokkur vafi á því að samrekstur þeirra undir einni yfirstjórn mun leiða til betri nýtingar fjár til forvarna. Ég hef nefnt áður þá skoðun mína að húsnæði Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur sé tilvalið undir Lýðheilsustöðina þar sem mörg af þeim ráðum og nefndum sem ég hef nefnt hér á undan hafa þegar athvarf fyrir starfsemi sína, en eins og við vitum er húsnæðið almennt vannýtt eins og það er í dag. Það hefur verið umræða í gangi um að Lýðheilsustöð verði staðsett utan höfuðborgarsvæðisins en ég dreg þá ályktun af umsögn fjárlagaskrifstofu fjmrn. að þau áform hafi verið lögð til hliðar, enda má segja að kostnaður við rekstur stöðvarinnar væri mun meiri einmitt vegna uppbyggingar starfseminnar þar sem gert er ráð fyrir að bak við hvert málefni verði ákveðinn fjöldi sérfræðinga til ráðgjafar og það útheimtir mun meiri kostað ef hún yrði staðsett utan höfuðborgarsvæðisins. En ég vil biðja hæstv. heilbrrh. að leiðrétta mig ef ég hef misskilið þennan þátt. Verkefni á sviði forvarna sem eru í höndum frjálsra félagasamtaka eru ekki síður mikilvæg en þau sem stjórnvöld hafa staðið að. Hér nefni ég t.d. Geðrækt sem er samstarfsverkefni Geðhjálpar, landlæknisembættisins og Landspítala -- háskólasjúkrahúss og starfar að geðvernd. Verkefnið hefur náð miklum árangri í vitundarvakningu um geðheilsu og viðhorfsbreytingu gagnvart geðsjúkdómum. Verkefnið hefur fengið styrk á fjárlögum síðustu ára og í fjárlögum árið 2003 er m.a. 5,5 millj. kr. varið til verkefnisins. Ég veit til þess að vilji er fyrir því að þetta verkefni færist undir Lýðheilsustöð þegar hún tekur til starfa. Ýmis önnur starfsemi er á vegum frjálsra félagasamtaka, t.d. gigtarvernd, beinvernd og hjartavernd. Við stofnun Lýðheilsustöðvar er mikilvægt að hafa að leiðarljósi að starfsemi hennar hafi ekki neikvæð áhrif á starfsemi frjálsra félagasamtaka á sviði forvarna heldur verði þvert á móti hvatning til þeirra til að vera enn virkari á sínu sviði. Því fagna ég þeirri viðbót í frv. sem hefur verið bætt við frá því í vor, þ.e. að þar er kveðið á um tengsl stofnunarinnar við slík félög. Það er hugsanlegt að við þurfum aðeins að skoða þennan þátt nánar og hnykkja enn betur á þessu því að við vitum að forvarnir í landinu hafa að mjög miklu leyti til langs tíma verið byggðar á sjálfboðaliðastarfi frjálsra félagasamtaka sem hafa í einhverjum mæli fengið fjárstuðning frá ríkinu og ég tel að það sé mjög mikilvægt að haldið sé áfram á þeirri braut að hlúa að þeirri starfsemi. Að lokum vil ég fagna því að þetta frv. er komið til umræðu og ég mun leggja mitt af mörkum til þess að það verði að lögum fyrir vorið.

Herra forseti. Við ræðum hér frv. til laga um Lýðheilsustöð. Henni er ætlað að taka yfir starfsemi fjögurra stofnana eða ráða og sameina í eina. Verkefni þessara stofnana eru ýmis og ég vil byrja á því að benda á atriði sem kannski þyrfti að skoða betur. Í frv. stendur að helstu verkefni Lýðheilsustöðvar séu m.a. að annast áfengis- og vímuvarnir og manneldi. Það getur varla verið ætlun að stofnunin stundi manneldi eins og kálfaeldi heldur væntanlega manneldisfræðslu eða fræðslu um manneldi. 
             Það er mjög mikilvægt að velferðarkerfið sé skilvirkt og eins ódýrt og hægt er en skili jafnframt því sem við viljum. Í því felst m.a. góð stjórnun og stjórnunin hefur mikið að segja í velferðarkerfinu. Hér er lagt til að sameina fjórar stofnanir í eina og þá hefði maður talið að stjórnun yrði skilvirkari, betri, skörun yrði afnumin þar sem verkefni skarast, og fram kæmi aukin hagkvæmni, þ.e. menn mundu ná fram með betri stjórnun, með góðum forstjóra, hagræðingu og sparnaði en svo er ekki í þessu máli. Hér er gert ráð fyrir því að forstjórinn kosti 8 millj. á ári, dágóð laun það, og svo þarf að ráða fjármálastjóra líka. Og það er eins og ekkert sparist neins staðar í rekstri þessara fjögurra ráða eða stofnana sem starfa í dag. Þessu er ég eindregið á móti og það leiðir til þess að ég er á móti frv. í heild sinni. Ég vil nefnilega að velferðarkerfið sé skilvirkt og því sé vel stjórnað. Og ef menn ætlast til þess að það komi forstjóri sem ekki skili neinu, engri arðsemi, ekki í stjórnun eða neinu er alveg óþarfi að fara út í þetta. Þá getur maður alveg eins látið það vera eins og það er í dag. Það eru enda engar kröfur gerðar til forstjórans í þessu frv. Samkvæmt umsögn fjmrn. er gert ráð fyrir viðbótarkostnaði, laun forstjóra verði 8,3 millj. kr. á ári héðan í frá, 5,7 millj. þurfi til ráðningar fjármálastjóra og svo 4 millj. til aukins skrifstofurekstrar. Það á ekkert að spara neins staðar. Þessir tveir starfsmenn eiga engu að skila, herra forseti. Ég hefði talið að góð stjórnun ætti að spara heilmikið og það ætti að ná fram meiri velferð á þessu sviði fyrir minni pening með því að sameina stofnanirnar. En svo er ekki. Ég er því á móti þessu. Ég vil að menn komi með nýtt frv. þar sem gert er ráð fyrir því að það sparist eitthvað í rekstri þessara stofnana sem um er að ræða.

Herra forseti. Hér fjöllum við um frv. til laga um Lýðheilsustöð. Við ræðum hér um lýðheilsu og ég fagna því sérstaklega að við skulum í dag vera að fjalla um lýðheilsueflingu og forvarnastarf í víðtækri merkingu. Því hlýt ég að fagna því að frv. skuli koma fram sem lýtur að þessu mikilvæga sviði. En ég vil gera nokkurn fyrirvara við frv. eins og það er lagt fram og tel að við í heilbr.- og trn. þurfum að skoða það vel og fara vel yfir þær umsagnir og ábendingar sem við höfum þegar fengið og leita eftir frekari svörum og skoðun á þessu máli áður en við getum afgreitt það á þessu þingi. En orð eru til alls fyrst og það er ekki nýtt að fram komi ábendingar um að allt það góða og mikla starf sem hér er unnið, bæði á vegum hins opinbera og á heilsugæslustöðvunum, hjá hinum ýmsu félagasamtökum, frjálsum félagasamtökum, og þeim ráðum og nefndum sem eru á vegum hins opinbera og taka til þeirra málaflokka sem hér eru nefndir sem eiga að falla undir Lýðheilsustöðina. Ljóst er að það er æskilegt að finna öllu þessu mikla starfi, bæði hjá áhugamannafélögum og opinberum stofnunum, meiri samhljóm, meira samstarf, þannig að þetta mikla starf nýtist betur, komi a.m.k. í veg fyrir að einhver tvíverknaður sé í gangi. Það á kannski helst við á sviði forvarna, tóbaks-, vímu- og áfengisvarna, sem þessir hlutir skarast. Eins heilsuefling almennt, að hvetja landsmenn alla til þess að taka upp heilbrigt líferni og heilbrigða lífshætti. Það er auðvitað það sem allir hafa svo sammerkt hver á sínu sviði. Ég man eftir umræðu fyrir ekki löngu síðan þegar verið var að huga að því hvernig hægt væri að finna Heilsuverndarstöðinni í Reykjavík, sem löngum stóð undir forvarnastarfi, heilsuvernd á sínum tíma, verðugt hlutverk eftir að hennar fyrra hlutverki lauk, hvort ekki væri rétt að taka upp þráðinn aftur og koma þar inn sterku og öflugu húsaskjóli fyrir þá fjölbreytilegu starfsemi sem verið væri að vinna í landinu, hafa þar eins konar höfuðstöðvar. Heilsuverndarstöðin mætti vera þetta skjól sem heppilegt væri að leita til og hafa þar sameiginlega aðstöðu, sameiginlega starfsmenn, samráðsnefnd hinna ýmsu félaga, þannig að hægt væri að koma í veg fyrir tvítekningar eða að menn væru að beita kröftum sínum á sama sviði, efla þessa starfsemi án þess þó að slökkva þann eld sem býr í hinum frjálsu félagasamtökum sem leggja fram ómælda vinnu á sínu sviði. Þar er vissulega áhuginn en hægt væri að fá enn frekari kraft með því að koma þessu fólki öllu saman. Þetta er hugmynd sem mér hefur hugnast vel. Það er kannski aðdragandinn að þeirri hugmynd að koma upp Lýðheilsustöð sem í þessu frv. hefur ekkert húsaskjól enda á það kannski ekki að vera aðalatriði hér heldur starfsemin. Ég tel þó að þessi grunnhugsun sé þess virði að skoða hana betur. Hér hafa verið gerðar nokkrar breytingar á frv., m.a. tekin inn tengsl Lýðheilsustöðvarinnar, ef af verður núna, við frjáls félagasamtök. Það er mjög mikilvægt að hafa þau sterkt inni í þessari mynd, að Lýðheilsustöð verði ekki til þess að draga úr þeim þrótti sem er hjá öðrum og verði þá frekar til þess að efla félagasamtökin en ekki öfugt. Ég hef þennan fyrirvara á svona miðlægri stofnun, að hún gæti hugsanlega dregið þrótt úr hinum frjálsu félagasamtökum sem eru annars á þessu sviði. Eins þykir mér vera nokkuð óljóst samkvæmt þessu hvert hlutverk landlæknisembættisins á að vera enda hafa komið fram hjá því almennar athugasemdir við frv. Að vísu fagnar embættið, eins og í raun og veru allir, að sú hugsun að efla lýðheilsu skuli vera komin svo langt að verið sé að tala um sérstaka starfsemi, svo mikla eflingu sem hér á að verða. Ef ég má vitna í umsögn landlæknisembættisins, með leyfi forseti, ég ætla ekki að rekja einstakar greinar en í lokaorðunum segir: ,,Í ljósi umræðunnar hér að framan leggur landlæknisembættið til að frumvarpið í heild verði unnið nánar og endurskoðað. Meginþættir endurskoðunarinnar ættu að lúta að víðtækri skilgreiningu á lýðheilsu, þríþættum stoðum hugmyndafræði lýðheilsu, nánari útfærslu á starfsemi sem ekki tengist núverandi lögbundnum nefndum og ráðum á borð við geðrækt, hreyfingu, umhverfisþætti o.fl., láréttri nálgun lýðheilsustarfs, kostum lýðheilsuskóla og mati á hagkvæmni þess að fella starfsemi Lýðheilsustöðvar að núverandi skipulagi lýðheilsumála í landinu í stað þess að setja nýja stofnun á fót. Bestu kostirnir í því efni væru að koma starfseminni fyrir á sviði innan landlæknisembættisins.`` Þetta eru lokaorð og athugasemdir sem við þurfum auðvitað að fara vel yfir. Þar sem ég veit og tel að hugur okkar allra standi til þess að efla hér lýðheilsu treysti ég að við veljum heppilegustu leiðina. Hugsanlega væri rétt hjá okkur að taka þetta í einhverjum skrefum, a.m.k. að gæta þess að þetta verði ekki kostnaðarsamara en það er þó í dag. Hér er lagt til að yfir þessari stofnun verði einn forstöðumaður, eins og segir í 2. gr., með yfirstjórnina. Mér finnst samt ekki ljóst hver eigi að bera ábyrgð á faglegum ákvörðunum. Stofnunin á að vinna samkvæmt markmiðum ríkisstjórnarinnar og heilbrigðisáætlun og undir ráðuneytinu en er það forstjórinn sem á að leggja línuna og segja sérfræðiráðunum fyrir verkum eða hversu sjálfstæð verða sérfræðiráðin í störfum sínum og áherslum? Og verður þeim í reglugerð mögulega falið að sinna frekara hlutverki en að vera bara ráðgjafar fyrir ráðuneytið og aðrar opinberar stofnanir? Síðan á að kjósa landsnefnd sem á að vera yfir þessari Lýðheilsustöð. Áfengis- og vímuvarnaráð, manneldisráð, slysavarnaráð og tóbaksvarnaráð skulu starfa innan Lýðheilsustöðvarinnar og vera sérfræðiráð. Þarna gætu komið til fleiri ráð í framtíðinni, ef af verður, tannverndarráð og fleiri sem eru starfandi í dag. Tannvernd er virk í dag og þarf að efla, og þarna gætu fleiri sérfræðiráð heyrt undir. Varðandi tekjustofnana skal áfengis- og vímuvarnaráð ráðstafa fé úr Forvarnasjóði, samanber lög um gjald af áfengi og tóbaki, en sem betur fer er það komið inn í lögin að tóbaksvarnaráð skuli hafa 0,9% af brúttósölu tóbaks til ráðstöfunar til tóbaksvarnastarfs og skal fénu ráðstafað í samráði við ráðherra að fengnum tillögum tóbaksvarnaráðs. Þetta er sá tekjustofn sem tóbaksvarnanefnd hefur í dag og er þarna fest að það skuli alfarið fara til tóbaksvarna. Þegar hugmynd um lýðheilsustöð kom fyrst fram óttaðist ég að tekjustofnar áfengis- og vímuvarnaráðs og tóbaksvarnanefndar yrðu settir óskilyrtir inn í hana og að fjármunir sem fara í dag til tóbaksvarna mundu þá ekki nýtast alfarið til tóbaksvarna eins og þeir gera í dag. Þarna virðist vera búið að slá því alveg föstu að þessir fjármunir skuli eyrnamerktir í það. Tóbaksvarnanefnd hefur eftir sem áður gert nokkrar athugasemdir við frv. og þar kemur líka fram þessi ótti þeirra. Vil ég vitna, með leyfi forseta, beint í ábendingu frá þeim: ,,Eftir sameiningu þá sem stefnt er að undir merkjum Lýðheilsustöðvar kynni að verða tilhneiging til þess að ráðstafa tóbaksvarnafé að hluta til verkefna sem falla undir starfsemi stöðvarinnar en hafa aðeins lausleg tengsl við tóbaksvarnir. Það þyrfti að varast og að sjálfsögðu almennt að hafa í huga að féð sé notað með þeim hætti að tóbaksvörnum sé til framdráttar. Ætla þyrfti Lýðheilsustöð sérstakt ríkisframlag vegna yfirstjórnar stöðvarinnar til að tryggja að staðið væri við fyrirheit skv. 4. mgr. 9. gr. lagafrumvarpsins um Lýðheilsustöð, sbr. athugasemd með frumvarpinu.`` Það að koma á slíkri stofnun kostar auðvitað fjármagn, það segir sig sjálft ef á að reka þetta með einhverjum myndarbrag, og því tel ég að við getum í raun og veru ekki vænst þess að sjá fram á lækkun framlaga í ríkisútgjöldum til þeirrar starfsemi sem nú er unnin þó að hún fari undir Lýðheilsustöð. Vonandi verður það frekar til að efla svo starfsemina að fleiri þættir verði dregnir þarna inn í og við megum þá búast við því að það muni kosta okkur meira í rekstri stöðvarinnar en undir þeim formerkjum að það eigi að skila okkur sparnaði í betri heilsu til lengri tíma og inn í framtíðina því að til þess er jú leikurinn gerður. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir yfirferð frv. og við munum skoða málið vel í heilbr.- og trn. og fara vel yfir athugasemdir sem koma fram.

Hæstv. forseti. Við ræðum frv. til laga um Lýðheilsustöð sem við öll hljótum að fagna vegna þess að lengi hefur verið kallað eftir aukinni samræmingu á störfum þeirra sem starfa að lýðheilsu eða ,,public health``. Ég hefði gjarnan vilja nefna nokkur atriði sem mér finnst koma til álita þegar við ræðum um lýðheilsustöð, atriði sem ég held að við þurfum að skoða frekar þegar málið kemur til nefndar. En ég vil fyrst og fremst endurtaka mikilvægi þess að aukin samræming verði í forvörnum hér á landi. Á sama tíma er spurningin um umfang og eðli lýðheilsustöðvar ákveðið umhugsunarefni. Ég vil fyrst nefna þá sem helst eiga að sinna þessum störfum, samanber b-lið 3. gr., þ.e. þeir aðilar sem eiga að annast áfengis- og vímuvarnir, manneldi, slysavarnir, tóbaksvarnir og önnur forvarna- og heilsuverndarverkefni. Starf þeirra hefur mikið til verið fjármagnað af hinu opinbera en það er fjöldinn allur af sams konar samtökum sem eru sjálfboðaliðasamtök og hafa þess vegna ekki verið reiknuð með til heildarkostnaðar þegar um fjárútlát er að ræða. Það væri því forvitnilegt að vita í raun og veru hver áætlunin er yfir þá sem hafa látið í té vinnu í þessum efnum. Ég tel að það muni frekar koma á óvart en hitt hversu mikið sjálfboðaliðastarf hefur verið unnið. Sömuleiðis vil ég spyrja hver mörkin milli landlæknis og Lýðheilsustöðvar eiga að vera. Ég hef áhyggjur af því að um ákveðna tvöföldun verði að ræða og lögin þurfi að lokum að kveða skýrar á um hvert er starf landlæknis annars vegar og hins vegar hvert hlutverk lýðheilsustofnunar eigi að vera. Landlæknir hefur eins og allir þekkja til komið dyggilega að þessum málum. Ég vil benda á að álit um sjálfboðaliða í þessu starfi kom fram hjá Sambandi íslenskra tryggingafélaga í umsögn þeirra, dags. í júní 2002, og var lögð áhersla á að ekki yrði drepið í dróma það fjölbreytta og mikla áhugamanna- og sjálfboðaliðastarf sem þrífst hér á landi nú þegar til eflingar lýðheilsu í víðasta skilningi þess orðs. Rætt er um að efla lýðheilsustarf í samvinnu við aðra sem að þeim málum koma. Áhugavert væri að gera yfirlit yfir það hverjir það eru sem starfa að Lýðheilsustöð. Í því sambandi vil ég fagna þeirri samþykkt sem gerð var hér í fyrra um óhefðbundnar lækningar þar sem ég var 1. flm. að og spyrja ráðherra á hvaða stigi það mál er því búið er að skipa nefnd um úttekt á þeim sem stunda óhefðbundnar lækningar en ekki hefur frést af því hvert starf nefndarinnar er komið. Ég hef einnig áhyggjur af staðsetningu þessarar stöðvar. Ég tel að margvísleg rök mæli með því að stofnunin verði í Reykjavík þar sem þau frjálsu félagasamtök sem að lýðheilsu starfi eru staðsett þar. Það væri ekki beinlínis mjög kostnaðarsparandi fyrir þau að stofnunin yrði síðan staðsett utan Reykjavíkur. Í umsögn Læknafélags Íslands um þessi mál, sem kom í júlí á síðasta ári, var sneitt að þessari hugmynd þar sem félagið segir að margvísleg rök mæli með því að þessi stofnun verði staðsett úti á landi, t.d. á Akureyri, ef það þjónar pólitískum markmiðum stjórnvalda. Og þar með er það eiginlega neglt niður af þessu fagfélagi að það álíti að það séu fyrst og fremst pólitísk sjónarmið sem ríki þegar verið er að ræða um staðsetningu stöðvarinnar. Ég vil einnig gjarnan skoða það hvernig eigi að skipta niður fjármunum til hinna ýmsu verkefna; áfengis- og vímuvarna, manneldis, slysavarna, tóbaksvarna og annarra. Við sem höfum setið á þingi í einhvern tíma vitum ósköp vel að þegar við tökum á móti t.d. í heilbrigðisnefnd sérstökum beiðnum um aukaframlög til einstakra félaga, þá þurfa þau að berjast með kjafti og klóm fyrir tilverurétti sínum. Hætta er á því að þessi félög hreinlega hverfi eða verði undir í starfsemi sinni. Því þarf að gæta þess tryggilega að þau félög sem ekki hefur borið svo mikið á og hafa ekki haft mikinn auglýsingastyrk geti komið sér á framfæri hvar sem er og hvenær sem er, og fái það sem þeim ber. Ég vil einnig nefna að slysavarnaráð skuli vera Lýðheilsustöð, heilbrigðisyfirvöldum og öðrum til ráðuneytis um allt sem lýtur að slysavörnum og að samræmd skrá skuli varðveitt hjá landlækni. Þetta kom fram í frv. á síðasta þingi. Ég er sammála umsögn tryggingafélaganna um að þetta ákvæði sé öldungis ófullnægjandi, einkum þó er varðar starfrækslu svonefndrar slysaskrár Íslands sem vistuð er hjá landlæknisembættinu. Væntanlega er átt við samræmda slysaskrá. Ég vil fara mjög gætilega í þessum efnum. Hér er verið að ræða um mjög persónulegar upplýsingar og allt sem fellur undir mjög persónulegar upplýsingar er nokkuð sem ég hef goldið varhuga við ítrekað í þessum ræðustól. Almennt vil ég segja að ef vel verður staðið að stofnun Lýðheilsustöðvar og samhæfing verði aukin í tiltölulega góðu jafnvægi innbyrðis og við áhugamannafélög þá muni þetta verða okkur til góðs og efla heilsu og forvarnastarf. Ekki veitir af eins og við höfum reynt að undanförnu. Við getum tekið offituvandamál Íslendinga sem dæmi og fylgikvilla sem því fylgir, reykingar og vímuefnaneyslu almennt og almennt manneldi sem því miður hefur þróast þannig í hinum vestrænu löndum að þeir einstaklingar sem eiga uppruna sinn í vestrænum löndum eiga hreinlega erfitt með að laga sig að nýjum matarvenjum. Þetta segi ég vegna þess að ég hef kynnt mér svolítið þessi svið. T.d. má nefna það að ákveðnir þjóðflokkar í heiminum hafa ekki þau gen til að bera, svo dæmi sé tekið, sem geta ráðið við neyslu á t.d. áfengi og sykurafurðum, og þar vil ég nefna þjóðflokka eins og inúíta og indíána. Ég tel að stofnun Lýðheilsustöðvar sé nauðsynleg, það er brýnt verkefni en það er jafnframt nauðsynlegt að gæta hófs og jafnvægis og fara varlega með þær upplýsingar sem henni berast.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta frv. Þau verða þó nokkur. Í fyrsta lagi tel ég að markmiðið með þessu frv. sé mjög gott, að efla lýðheilsu í landinu. Það sem stefnt er að með kerfisbreytingum er að færa starfsemi ýmissa aðila sem hafa starfað sjálfstætt en heyrt undir ráðherra undir eitt og sama þakið. Þessu geta fylgt kostir og gallar. Kostirnir eru ótvírætt þeir að þegar starfsemi sem hefur ekki í öllum tilvikum verið mjög burðug er færð undir eitt þak þá er líklegt að það fólk sem við þetta starfar fái styrk hvert af öðru, það efli starfsandann og stuðli að aukinni fagmennsku. Þetta eru kostirnar. Gallarnir væru hins vegar þeir að hætta er á að gengið verði á hlut þeirra sem hafa sinnt einstökum málaflokkum og einskorðað allt sitt starf við þá, hvort sem það eru tóbaksvarnir, slysavarnir, áfengis- og vímuefnavarnir o.s.frv. Í frv. er reynt að girða fyrir að fjármunum sem ætlað er til tóbaksvarna, mörkuðum tekjustofnum, verði varið í annað. Eins og fram kemur í frv. er aldrei hægt að gera það tryggilega þegar komið er inn í stofnun. Spurningin sem ég velti svolítið fyrir mér, í ljósi þess að það er verið að forstjóravæða Ísland í ríkari mæli en áður með því að draga úr völdum ráða, lýðræðislega kjörinna stjórna og ráða, en forstjóravaldið er eflt, er hvort sjálfstæði þeirra sem sinna tóbaksvörnum um ráðstöfun fjárins muni fá slík örlög. Ég tek undir með hv. þm. Pétri H. Blöndal varðandi það að ég staðnæmdist við álitsgerð fjmrn. og bað sérstaklega um orðið til að vekja máls á þessu en hann tók af mér ómakið. Hér kemur óneitanlega fram mjög undarleg launastefna. Það er talað um að tilkostnaðurinn við þessar kerfisbreytingar muni aukast um 18 millj. varanlega en sérstaklega eru tiltekin forstjóralaunin sem eiga að vera 8,3 millj. á ári. Það eru tæplega 700 þús. kr. á mánuði, um 690 þús. Fjármálastjóranum er skammtað heldur naumar, 5,7 millj., en einnig þar erum við að tala um háar mánaðargreiðslur, tæpa hálfa millj. kr. Maður spyr því sjálfan sig: Hvað vakir eiginlega fyrir mönnum? Er verið að smíða þarna embætti utan um einhverja tiltekna einstaklinga eða eru menn orðnir svo haldnir þessari forstjórahyggju að þeir hugsi fyrst og síðast um hag þeirra? Hvað með aðra starfsmenn? Hvernig verður þeim greitt? Hvað um skipulagsformið? Ef við gætum sæst á að það væri hægt að búa svo um hnútana að verksvið og sjálfstæði einstakra aðila sem heyrðu undir Lýðheilsustöðina yrði tryggt, ekki yrðu teknir fjármunir af tóbaksvarnaráði svo dæmi sé tekið, hafa menn velt því fyrir sér hvar slík stofnun, hvar slík eining eigi að vera? Í umsögn landlæknisembættisins kemur fram að það embætti vill gjarnan fá þessa starfsemi til sín, að Lýðheilsustöð væri svið innan landlæknisembættisins. Ég skal ekki dæma um það. Þessi hugmynd um Lýðheilsustöð hljómar ágætlega í mínum eyrum án þess að ég hafi kynnt mér öll rök í málinu. Ég tel það sýnu betra en að setja stöðina beint undir heilbrrn. en þætti fróðlegt að fá að heyra frá hæstv. ráðherra hvernig þessu er farið á Norðurlöndum, hvaða fyrirkomulag menn hafi þar. Það væri fróðlegt. Tilefni þess að ég kvaddi mér hljóðs hér er hins vegar þessi launastefna, þessi undarlega launastefna og forstjórahyggja, forstjóravæðing sem kemur fram í frv. sem ég tel þó, þegar á heildina er litið, marka framfaraspor.

Herra forseti. Við ræðum hér frv. til laga um Lýðheilsustöð sem komið er fram á nýjan leik með smávægilegum breytingum. Gerð hefur verið grein fyrir þeim breytingum í umræðum og ætla ég ekki að endurtaka þær. En það er alveg ljóst að margir kostir eru fólgnir í því að koma forvarnastarfsemi af ýmsum toga undir einn hatt. Við hljótum öll að geta verið sammála um það. Hvernig það er gert er kannski annað mál en það skiptir mestu að það sé gert á vitrænan hátt sem samstaða getur náðst um. Ég tel að með þessu frv. sé einmitt leitast við að gera það. Verkefnin sem um er að ræða eru samkvæmt núgildandi lögum um heilbrigðisþjónustu fyrst og fremst ætluð heilsugæslunni. Ég vil byrja á því að spyrja hæstv. heilbrrh. hvort hann telji að lögum um heilbrigðisþjónustu þurfi að breyta hvað þetta varðar eða hvort orðalag verkefna í 19. gr. laganna sé það rúmt að þetta geti fallið undir það. Ég sat í nefnd sem átti að fjalla um framtíðarhlutverk Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur. Hún skilaði af sér fyrir tæpum sex árum til þáv. heilbrrh., forvera núv. ráðherra. Þar komu fram ýmsar tillögur sem sumum hverjum hefur verið hrundið í framkvæmd en tillögur nefndarinnar, sem skilaði af sér skýrslu undir heitinu Heilsuverndarstöðin á nýrri öld, voru eftirfarandi: ,,1. Í Heilsuverndarstöðinni verði miðstöð upplýsinga, fræðslu og þróunar á sviði heilsuverndar til stuðnings heilsugæslu í víðtækustu merkingu þess orðs. 2. Í Heilsuverndarstöðinni verði aðetur fagráða á hinum ýmsu sérsviðum heilsuverndar. 3. Landlæknir flytji í Heilsuverndarstöðina og verði falið að tryggja faglegt samstarf og samvinnu fagráðanna. 4. Áfengis- og vímuvarnaráð, manneldisráð, slysavarnaráð, tannverndarráð og tóbaksvarnanefnd gegni hlutverki fagráða hvert á sínu sérsviði og verði þeim fengin aðstaða í Heilsuverndarstöðinni. 5. Almenn mæðravernd verði flutt á heilsugæslustöðvar og til sjálfstætt starfandi heimilislækna. Áfram verði starfrækt mæðradeild í Heilsuverndarstöðinni. Teknar verði upp samningaviðræður við kvennadeild Landspítalans um samvinnu og verkaskiptingu með það fyrir augum að stofnuð verði sameiginleg miðstöð mæðraverndar í Heilsuverndarstöðinni. Þar fari fyrst og fremst fram sérhæfð mæðravernd en einnig almenn meðan þurfa þykir. 6. Almenn ungbarna- og smábarnavernd verði flutt á heilsugæslustöðvar og til sjálfstætt starfandi heimilislækna. Áfram verði starfrækt sérhæfð ungbarna- og smábarnavernd en einnig almenn meðan þurfa þykir. 7. Heimahjúkrun flytjist alfarið til heilsugæslustöðva.`` Ég ætla síðan ekki að tína upp fleiri af þessum atriðum en í grófum dráttum eru þessi atriði öll í frv. um Lýðheilsustöð og nokkrum af þeim hefur þegar verið hrundið í framkvæmd eins og ég sagði áðan. Geðrækt hefur reyndar verið bætt við, réttilega. Í áðurnefndri skýrslu var reyndar tiltekið að geðrækt væri eitt af verkefnum Heilsuverndarstöðvarinnar. Það er ljóst að fagráð og starfsemi af þessu tagi þarf húsnæði. Á það hafði verið lagt mat við þessa vinnu. Það var gert ráð fyrir einum 300 fermetrum fyrir fagráðin og 600 fermetrum fyrir landlæknisembættið, 1.200 fermetrum fyrir sameiginlegt rými, bókasafn, fundarsali, mötuneyti o.s.frv. Starfsmannafjöldi áfengisvarnaráðs var þá fjórir, manneldisráðs tveir, tannheilsudeildar tveir, tóbaksvarnanefndar einn og heilsueflingar einn. Með því að koma þessu saman sáu menn auðvitað fyrir sér að farið yrði betur með fjármuni og skattfé almennings, þ.e. að það mætti samnýta ýmsa skrifstofuvinnu. Ég held að menn líti svo á að með því að færa starfsemi af þessu tagi saman sé auðvitað verið að því. Hins vegar kemur fram í umsögn fjmrn. um frv. að varanlega eigi það að auka útgjöld ríkissjóðs um 18 millj. kr. á ári, að meðtöldum kostnaði við landsnefnd um lýðheilsu. Ég verð að segja að ef maður lítur á heilbrigðisþjónustuna í heild sinni þá höfum við ekki varið stórum hluta þeirra fjármuna í heilsuvernd eða fyrirbyggjandi starf. Ég held að það sé kominn tími til að gera það og taka myndarlegt skref þar. Ég vænti þess að með þessu frv. séu menn að því. Það þarf metnað í starf af þessu tagi, það þarf mannafla í rannsóknir, áróðursmál og sérfræðiverkefni. Það þarf tengingu við sambærilegar stofnanir erlendis. Það þarf menntun og kennslu, útgáfu, sjálfstæðar rannsóknir. Það þarf að vera hægt að ráða hæfustu fagmenn á sviði heilbrigðisvísinda í þetta starf. Ég held að það hljóti að vera okkur metnaðar- og kappsmál að verja vaxandi hluta kostnaðar til heilbrigðisþjónustu í forvarnir, á skal jú að ósi stemma. Hvað staðsetningu á þessari starfsemi viðvíkur þá hef ég svo sem ekki afdráttarlausar skoðanir á því en vísa á Heilsuverndarstöðina á nýrri öld sem ég minntist á áðan. Það er ljóst að þar er húsnæði fyrir hendi. Þá langar mig að minnast á heitið Lýðheilsustöð. Það fer óskaplega fyrir brjóstið á mér, kannski ekki síst vegna þess að hér í landi voru lög um heilsuvernd. Þau hafa verið felld úr gildi og má segja að orðið ,,Heilsuverndarstöð`` sé laust til umsóknar. Það er hús, bygging í Reykjavík sem heitir Heilsuverndarstöð Reykjavíkur eða Heilsuverndarstöðin sem allir Íslendingar þekkja. Orðið ,,heilsuvernd`` er tamt og það skilja flestir ef ekki allir. Það skilst mun betur en orðið ,,lýðheilsa``. Mér fyndist einfaldara --- ef mönnum finnst einhver blæbrigðamunur á þessum orðum, en menn hafa þá búið sér hann til --- að menn breyttu merkingu orðsins ,,heilsuvernd`` í þá átt sem menn telja að þurfi til að það rúmi þessa starfsemi. Heilsuverndarstöð og heilsuvernd finnast mér miklu fallegri orð á sama hátt og ég vil að Esjan heiti áfram Esja en ekki Borgarfjall eða Reykjavíkurfjall, Kjalarnesfjall eða eitthvað slíkt. Nóg hefur nú verið ruglað með nafnið á Borgarspítalanum sem hefur síðan fengið að heita Sjúkrahús Reykjavíkur, Landspítalinn í Fossvogi og ég veit ekki hvert framhaldið verður þar á. En ég er nú nægilega gamaldags í mér til að kalla hann enn þá Borgarspítalann og Esjuna enn þá Esju. Ég legg til að við séum frekar íhaldssöm í orðanotkun og gleymum ekki góðum orðum eins og heilsuvernd. Með þessu frv. er verið að leiða saman verkefni sem nú er sinnt annars staðar. Ég er mjög jákvæð gagnvart þessu frv. og ánægð með að það skuli komið fram og vona að við náum að afgreiða það á þessu þingi. Ég vil undirstrika það sem ég sagði áðan, að við eigum ekki að sjá ofsjónum yfir því að veita fé til forvarna. Auðvitað má velta fyrir sér, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal gerði áðan, hvort forstjóri og fjármálastjóri sé einmitt besta aðferðin til þess að stýra svona stofnun. Alla vega finnst mér mjög jákvætt að efla þennan geira. Ég styð það.

Herra forseti. Lýðheilsustöð á sér fyrirmynd á hinum Norðurlöndunum en þær eru þó það nýjar, a.m.k. hjá tveimur Norðurlandanna að ekki er tímabært að spyrja hvaða árangri þær hafa skilað. En ég vil fyrst og fremst koma hér og fagna þeirri nýju sýn að tala um að efla heilsu í stað þess að verjast heilsutapi eða verjast áföllum og þessu endalausa forvarnatali. Ég tel að í heitinu, hvort sem stöðin endar með því að heita Lýðheilsustöð eða Heilsuverndarstöð, felist ný og gagnmerkari sýn á þau viðfangsefni sem verið er að fjalla um. En ég ætla ekki að markmiðið með því að koma á fót lýðheilsustöð hafi verið að spara í þeim málaflokkum sem munu falla undir stöðina samkvæmt frv. og vegna ræðu hv. þm. Péturs Blöndals um andstöðu hans við frv. þá þegar af þeirri ástæðu að það leiddi ekki til sparnaðar vil ég á hinn bóginn lýsa yfir stuðningi við frv. og þá út frá þeim meginmarkmiðum frv. sem eru að samræma heilsueflandi aðgerðir og samnýta krafta allra þeirra sem eru að vinna á þessu sviði. Við skulum hafa það hugfast að heilsa eins og hún er skilgreind í lögunum um heilbrigðisþjónustu lýtur ekki bara að líkamlegri heilsu heldur líka að andlegri heilsu og enn betur lýtur hún jafnframt að félagslegri heilsu. Það er því ekki í svo lítið ráðist með verkefnum Lýðheilsustöðvar og ljóst er að þau verkefni eru ekki tæmandi talin þar og vikið er sérstaklega að í greinm frv. Við skulum líka horfast í augu við að það er fjölmargt sem staðið hefur út af borðinu og vert er að taka undir Lýðheilsustöðina. Við skulum líka hafa það hugfast að með verkefnum Lýðheilsustöðvarinnar á að ná að stuðla að því að markmiðum heilbrigðisáætlunarinnar, göfugum markmiðum heilbrigðisáætlunar til ársins 2010 verði náð. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv., ég reikna með að hv. heilbr.- og trn. fái það til meðferðar að lokinni þessari umræðu og ég trúi því að við munum fara yfir alla þætti þess og gefa góðan gaum að þeim umsögnum sem við fáum um frv. og jafnvel fá til okkar gesti og skoða það sem best.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram í meginmáli þeirra sem hér hafa þegar talað. Ég fagna frv. um Lýðheilsustöð og ég fagna líka þeirri umræðu sem við getum komið til leiðar um lýðheilsu í samfélaginu meðan við fjöllum um þetta mál hér. Nú skal það tekið fram að ég á ekki sæti í heilbr.- og trn. Alþingis og hef því ekki kynnt mér þær umsagnir sem komu um málið á síðasta löggjafarþingi þegar það var fyrst lagt fram. Það sem hins vegar vekur áhuga minn og kannski líka spurningar um leið þegar yfir þetta mál er litið, er grunnhugmyndin sem að baki liggur. Eins og hv. formaður heilbrn. sagði áðan liggur að baki þessari Lýðheilsustöð heilbrigðisáætlun okkar til ársins 2010. Það er plagg sem að mínu mati er afar merkilegt og hefur að geyma markmið sem okkur er nauðsyn að keppa að. Mig langar til að vita hjá hæstv. heilbrrh. hvort það sé ekki alveg tryggt að heilbrigðisáætlunin hafi verið grunnplaggið þegar hugmyndasmíðin í frv. um Lýðheilsustöð stóð yfir því samkvæmt heilbrigðisáætluninni til ársins 2010 er einmitt verið að fjalla fyrst og fremst um forvarnaþætti, verið er að fjalla um stefnumörkum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar sem liggur að baki þessu. Meginniðurstaða þessarar heilbrigðisáætlunar okkar er sú að það eigi að vera mögulegt að draga úr þjóðfélagslegum kostnaði við heilsutap og sjúkdóma en það er alveg greinilegt að til að ná öllum þeim markmiðum sem heilbrigðisáætlunin setur þarf endurskipulagningu á heilbrigðiskerfinu og ekki hvað síst á þessu forvarnakerfi. Mig langar því til að fá að vita hvort heilbrigðisáætlunin og þau göfugu markmið sem í henni eru liggi ekki örugglega að baki frv. til laga um Lýðheilsustöð. Í því sambandi langar mig til að taka sérstaklega undir orð Katrínar Fjeldsted sem ræddi mikið um metnað og fagmennsku í ræðu sinni því að auðvitað verðum við að sjá til þess þegar við erum að gera skipulagsbreytingar í málaflokkum eins og hér um ræðir að þar séu grunnhugmyndirnar skýrar og metnaðurinn og fagmennskan ævinlega höfð í fyrirrúmi. Ég hef gagnrýnt ríkisstjórnina fyrir að viðhafa ekki slík vinnubrögð t.d. þegar Umhverfisstofnun var stofnuð hér á síðasta ári. Ég vil tryggja það að flaustursleg vinnubrögð séu ekki viðhöfð í svona mikilvægum málum. Ég er manneskja langtíma\-áætlana, ég er mjög hlynnt heilbrigðisáætluninni okkar, mér finnst að við getum verið stolt af henni og ég vil að við getum líka verið stolt af þeirri Lýðheilsustöð sem hugmyndin er að stofna hér. Mér finnst því að hæstv. heilbrrh. eigi að reyna aðeins að sannfæra okkur í lokaræðu sinni um að metnaðurinn og fagmennskan sé í fyrirrúmi og sjóndeildarhringurinn sé víður og yfirsýnin þar af leiðandi öflug. Það er sameiginleg ábyrgð okkar sem hér störfum að öll þjóðin njóti bættrar heilsu. Við viljum standa vel að þessum málum. Mér finnst það hafa komið fram í máli þeirra sem hér hafa tekið til máls og ég segi fyrir mig að ég hlakka til að fá að fylgjast nánar með umfjöllun um málið í þingsölum.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir góðar umræður og góðar undirtektir við frv. Það fer til heilbr.- og trn. eins og fram hefur komið og ég treysti nefndinni mjög vel til að fara vel yfir frv. og fara ofan í einstök atriði þess en ætla að gera örfá atriði að umtalsefni sem komu fram í umræðunum. Það eru í fyrsta lagi tengsl slíkrar stofnunar, ef hún rís, við landlæknisembættið. Ég tel auðvitað einboðið að þau tengsl séu náin. Landlæknisembættið er grundvallarstofnun í heilbrigðiskerfinu og hefur haft frumkvæði að ýmsum ágætismálum á sviði forvarna og hefur fólk á þess vegum sinnt því af áhuga. Ég tel reyndar að meginhlutverk landlæknisembættisins sé eftirlitshlutverkið og ráðgjöfin við heilbrrn. Það eftirlitshlutverk er risavaxið verkefni sem hefur vaxið mjög með hverju árinu sem líður þannig að það verkefni hlýtur ætíð að vera grundvöllurinn í starfi landlæknisembættisins en það er einboðið að Lýðheilsustöð verður að hafa gott samstarf við það embætti. Hv. þm. Ásta Möller kom inn á staðsetningu stöðvarinnar en það er ekkert í frv. sem segir til um staðsetningu stöðvarinnar. Hún nefndi Heilsuverndarstöðina. Frv. er ekki hugsað út frá ákveðnu húsi og er ekki hugsað þannig að meiningin sé að fara að rífa upp stofnanir sem starfa á þessu svæði en hins vegar vil ég ekki með frv. útiloka að einhverjir þættir þessa máls geti verið utan höfuðborgarsvæðisins en það er ekki meiningin með frv. að fara að rífa upp með rótum fólk og stofnanir sem hafa starfað hér og setja þær niður annars staðar. Ég veit að þetta mál hefur verið til umræðu og vil því að þetta komi fram hér, en hins vegar er með frv. eins og ég segi ekki lokað fyrir það að einhverjir þættir málsins geti verið utan höfuðborgarsvæðisins. Nokkrar ádeilur komu fram út af því að frv. gerði ekki ráð fyrir sparnaði. Það er alveg rétt, það gerir ekki ráð fyrir því. Það gerir þvert á móti ráð fyrir því að það hagræði sem gæti verið af samræmingu þeirra aðila og samrekstri renni til forvarna. Ég vona svo sannarlega að frv. verði til þess að auknir fjármunir renni til forvarna því að í því er mesti sparnaðurinn í heilbrigðiskerfinu fólginn og það hlýtur hv. 10. þm. Reykv., Pétur Blöndal, að vera sammála mér um, að vekja menn til umhugsunar og vekja menn til þess að rækta sjálfa sig og heilsu sína eins og ég veit að hv. þm. gerir daglega og er til fyrirmyndar hvað það snertir. Þar er mestur sparnaðurinn fólginn. Ég tel að einhverjum milljónum í slíkt sé vel varið og komi margfalt til baka í heilbrigðiskerfinu. Þess vegna er ekki gert ráð fyrir að af þessu verði beinn sparnaður en ég er sannfærður um að þetta skipulag er hagkvæmt. Þörf er á t.d. að ráða fjármálastjóra yfir þeim fjármunum sem þarna verða því að þetta eru verulegir fjármunir og ekki sama hvernig þeim er varið án þess að ég sé að saka nokkurn um að hafa varið þeim illa til þessa. Hér hefur verið rætt um sjálfboðaliðasamtök og hlutverk þeirra og ég er sammála því að hlutverk þeirra hlýtur að verða verulegt. Það er alls ekki ætlunin með þessu skipulagi að draga úr frumkvæði sjálfboðaliðasamtaka á sviði lýðheilsu. Rætt var um óhefðbundnar lækningar og hvar það starf væri á vegi statt. Verið er að undirbúa það starf og ég hef fengið Guðmund Sigurðsson lækni til að veita því starfi forstöðu og hann er að undirbúa það á vegum ráðuneytisins. Ég vona að það fari af stað af fullum krafti. Reyndar er búið að undirbúa nefndarstarfið núna um nokkurn tíma hvað varðar óhefðbundnar lækningar og framkvæmd þeirrar þál. sem fjallar um þær. Hér voru einnig mælt almenn varnaðarorð um meðferð upplýsinga. Ég tek þeim ábendingum. Við höfum ætíð reynt að tryggja persónuupplýsingar sem best, að aðgangur að þeim sé samkvæmt þeim lögum og reglum sem um þær eru settar. Þá var einnig spurt hvernig þetta fyrirkomulag væri á Norðurlöndum. Getið er um það í greinargerð frv. að í Danmörku og Noregi hafa verið settar á stofn sérstakar stofnanir sem sinna lýðheilsu. Þessi stofnun er í anda þeirrar hugsunar. Einnig var að því spurt, það var hv. 14. þm. Reykv. sem spurði, hvort breyta þyrfti lögum um heilbrigðisþjónustu vegna þessa frv. ef að lögum verður. Ekki er talið að þess þurfi en það er auðvitað atriði sem heilbr.- og trn. gæti skoðað nánar. Við álítum að þess þurfi ekki. Varðandi nafnið á þessari stofnun er þetta að vísu, eins og kemur fram í greinargerðinni, þýðing á enska heitinu ,,public health``. Auðvitað er heilsuvernd ágætisorð. Heilsuverndarstöð er vel þekkt orð og ágætt. Þetta er smekksatriði. Það hefur verið deilt á að í þessu felist ákveðin launastefna, það sé áætlað ríflega fyrir launum forstjóra og fjármálastjóra. Þarna er um laun og launatengd gjöld að ræða og vonandi tekst að ráða yfir stofnunina fólk á sanngjörnum kjörum. Við höfum metnað til þess að fá að þessari stofnun gott fólk. Ef það er ríflega áætlað er það af því að við höfum metnað til að fá gott fólk að stofnuninni. Það er auðvitað þáttur í því sem hv. 17. þm. Reykv. kom inn á, hvort unnið væri að málinu af metnaði. Ég get játað því. Við höfðum auðvitað heilbrigðisáætlun til hliðsjónar þegar frv. var samið. Það er sprottið af þeim metnaðarfullu markmiðum sem þar er að finna. Ég hef mikinn metnað fyrir hönd þessarar stofnunar, ef hún rís, og mér finnst að hún gegni afar mikilvægu hlutverki í heilbrigðisþjónustunni en sé jafnframt að feta sig áfram inn á leið forvarnanna sem ég tel afar mikilvæga. Ég verð var við það hjá heilbrigðisstarfsfólki að það er mjög mikill áhugi á þessum málum, og m.a. hefur verið stofnað félag um lýðheilsu sem hefur starfað af krafti síðan það var stofnað og því ber að fagna. Ég vona svo sannarlega að þetta frv. verði að lögum og að við getum tekið á forvörnum hér með metnaði. Það skilar sér, bæði í bættri líðan fólks og í sparnaði í heilbrigðiskerfinu þegar til lengdar lætur. Ég er alveg sannfærður um að það er ekkert eitt atriði sem skilar sér betur en að efla forvarnastarfið í landinu.

Virðulegi forseti. Hér hefur farið fram mjög áhugaverð og fróðleg umræða og það er enginn vafi á því að Lýðheilsustöð getur orðið framfaraskref í heilbrigðisþjónustu okkar. Ég tek undir þau orð hæstv. heilbrrh. að ekkert er jafnþýðingarmikið og öflugt forvarnastarf. Hér hafa komið fram margar ábendingar sem vert er að taka tillit til. Það er mitt mat að það sé þýðingarmikið að hv. heilbrn. fari yfir þær og ég tek sjálf undir þær ábendingar sem frsm. Samfylkingarinnar í þessu máli, Ásta R. Jóhannesdóttir, kom með í umræðunni. Ég kveð mér ekki síst hljóðs í andsvari til að bregðast við upplýsingum hæstv. ráðherra varðandi óhefðbundnar lækningar. Ég er afskaplega sátt við að heyra að Guðmundur Sigurðsson læknir muni veita þessu verkefni forstöðu. Ég þekki störf hans að góðu einu og þykist vita að málið sé í góðum höndum. Mér finnst þýðingarmikið að það verði farið í málið með öll þau verkefni sem komu fram í þáltill., að hún öll verði framkvæmd, og spyr hvort svo sé. Verða öll þau verkefni fengin starfshópnum eða hinni formlegu nefnd ef svo er? Það er fróðlegt að vita hversu stór nefndin á að vera og hvaða tímamörk henni eða hópnum verða gefin til að skila þessu verkefni. Við erum að skoða þessi mál afar seint miðað við nágrannalöndin en jafnánægjulegt er að Alþingi skuli hafa sameinast um þessa ályktun og að ráðherra skuli hafa brugðist við henni.

Herra forseti. Fyrst vil ég segja það að að sjálfsögðu tekur heilbr.- og trn. þau atriði sem hér hefur verið bent á til skoðunar. Það er ekki nema einboðið. Ég veit að það verður gert, eins og ég sagði í seinni ræðu minni, og vandað til því að í heilbr.- og trn. er fólk sem hefur mikinn áhuga á þessum málum og faglega þekkingu, a.m.k. margt af því. Varðandi óhefðbundnu lækningarnar hef ég, eins og ég sagði, áhuga á því að koma því starfi af stað. Það er verið að móta endanlega hvað nefndin verður stór. Við höfum gefið væntanlegum formanni nokkurt umboð í því að skipuleggja starfið sem á að vera víðtækt og taka til þáltill., að sjálfsögðu. Ég reikna með að það þurfi að gefa nokkurn tíma til þess að fara yfir þetta því að þetta er ekki einfalt mál. Það er langt frá því. En ég valdi þennan forstöðumann af því að ég treysti honum og þekki hann vel og ég veit að þetta starf verður unnið af mikilli samviskusemi. Þar að auki kynnti hann sér þetta efni sérstaklega á námsárum sínum, afstöðu Íslendinga til óhefðbundinna lækninga. Ég veit að þetta starf verður unnið af mikilli samviskusemi. Ég efast ekki um það.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra hans ágætu svör og ítreka það að ef Lýðheilsustöðin á að verða þetta tæki sem lagt er upp með í frv. er afar mikilvægt að um stöðina og alla tilurð hennar ríki mjög góð sátt og að flokkanir standi að henni í heild sinni. Þetta er ekki mál sem vænlegt er að einhver flokkameirihluti á Alþingi keyri í gegn eftir sínum leiðum, heldur er þetta sérstaklega gott dæmi um mál sem sátt á að vera um, á að vinna í sameiningu og leita allra leiða til þess að verkefnið verði sem best verður á kosið og um það mikil og góð samstaða. Ég vona að þannig verði unnið og að það verði niðurstaðan hjá heilbr.- og trn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lyfjalögum, nr. 93/1994, og læknalögum, nr. 53/1988. Frv. er komið til í kjölfar mikillar umræðu í þjóðfélaginu um meinta misnotkun mikilvirkra ávana- og fíknilyfja. Þá ákvað ég að skipa stýrihóp þann 8. júlí 2002 sem hefði það hlutverk að skilgreina og meta þarfir Lyfjastofnunar, landlæknisembættisins og Tryggingastofnunar ríkisins fyrir upplýsingar úr lyfjagagnagrunni. Frv. er byggt á skýrslu stýrihópsins og felur í sér breytingar á tveimur lagabálkum, lyfjalögum og læknalögum. Megintilgangur frv. er sá að skjóta lagastoð undir starfrækslu Tryggingastofnunar ríkisins á tveimur lyfjagagnagrunnum, öðrum ópersónugreinanlegum og hinum persónugreinanlegum, og mæla fyrir um aðgangsheimildir Tryggingastofnunar, landlæknisembættisins og Lyfjastofnunar á þeim grunnum í nánar tilgreindum tilvikum. Þá er hlutverk landlæknisembættisins og Lyfjastofnunar til eftirlits á sviði ávana- og fíknilyfja gert skilvirkara. Nauðsynlegt er að lögfesta skýra heimild Tryggingastofnunar ríkisins til að koma á fót og reka lyfjagagnagrunna. Þá þarf samkvæmt lögum um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga að geta þess hver sé ábyrgðaraðili grunnanna. Lögfesta þarf beinan aðgang landlæknis að persónugreinanlega gagnagrunninum í stað þess að hann þurfi að kalla eftir þeim í tölvutæku formi til viðkomandi lyfsala. Þá er nauðsynlegt að kveða skýrar á um eftirlit landlæknis og Lyfjastofnunar með ávana- og fíknilyfjum. Það er mikilvægt fyrir landlækni, Lyfjastofnun og Tryggingastofnun að hafa aðgang að ópersónugreinanlegum upplýsingum til almenns eftirlits með lyfjum, lyfjanotkun og lyfjakostnaði til tölfræðirannsókna og vegna erlends samstarfs. Gagnagrunnur sem þessi er mikilvægur fyrir heilbrigðisyfirvöld til að fá góða yfirsýn yfir lyfjanotkun landsmanna, fylgjast með þróun og ákveða aðgerðir, þar með talið greiðsluþátttöku almannatrygginga, og meta árangur þeirra. Að undanförnu hefur mikil umræða átt sér stað í þjóðfélaginu um meinta misnotkun mikilvirkra ávana- og fíknilyfja. Dæmi eru um að fíkniefnaneytendur gangi á milli lækna og fái ávísun á ávana- og fíknilyf til eigin neyslu eða jafnvel sölu, oft til að fjármagna neyslu. Nauðsynlegt er því að stemma stigu við slíkri óheillaþróun með auknu eftirliti. Þá geta þau tilvik m.a. komið upp að læknar ávísa sjálfum sér óhóflegu magni ávana- og fíknilyfja til eigin nota. Því er mikilvægt að landlæknir geti í undantekningartilvikum fengið beinan aðgang að persónugreinanlegum upplýsingum í rafrænu formi. Þannig getur hann greint vandamálið á mun markvissari og skjótari hátt en áður var hægt og gripið fyrr til viðeigandi aðgerða. Tilgangurinn er að herða eftirlit með ávana- og fíknilyfjum og koma í veg fyrir misnotkun þeirra. Þá er tilgangur ákvæða um aðgang Tryggingastofnunar ríkisins að persónugreinanlegum upplýsingum um sjúklinga í gagnagrunni að auka þjónustu við sjúkratryggða og einfalda vinnslu við endurgreiðslur samkvæmt réttindum þeirra, þó að því skilyrði uppfylltu að sjúklingur samþykki vinnsluna. Augljóst hagræði er fyrir sjúkratryggðan að hafa á einum stað upplýsingar um lyfjanotkun sína auk þess sem það getur auðveldað endurgreiðslur vegna lyfjakostnaðar. Sá misskilningur virðist vera uppi að persónuupplýsingar og upplýsingar um einstaka sjúklinga séu starfsfólki viðkomandi stofnana aðgengilegar í persónugreinanlega lyfjagagnagrunninum. Til að taka af allan vafa skal tekið fram að gert er ráð fyrir að persónuupplýsingar séu dulkóðaðar í þessum gagnagrunni og engum aðgengilegar nema í einstökum tilvikum þegar rökstuddur grunur um misferli liggur fyrir. Í stað þess að skrá nöfn og kennitölur þeirra sjúklinga sem fá ávísað ávana- og fíknilyfjum hjá Lyfjastofnun eins og hingað til hefur verið gert verða persónueinkenni þeirra dulkóðuð og varðveitt þannig í persónugreinanlega lyfjagagnagrunninum. Rafrænt eftirlit mun gera landlækni viðvart í skilgreindum tilvikum þegar þörf er á að persónuupplýsingar séu skoðaðar. Því verður ekki unnið með persónuauðkennin nema í þeim tilvikum sem eru utan skilgreindra marka. Af þessu leiðir að persónuverndar verður betur gætt gagnvart sjúklingum og læknum en áður auk þess sem viðkvæm gögn fara um færri hendur. Helstu nýmæli frv. felast í breyttu fyrirkomulagi eftirlits landlæknis og Lyfjastofnunar með ávana- og fíknilyfjum þar sem þessar stofnanir munu nýta sér þær upplýsingar sem eru til í lyfjagagnagrunni hjá Tryggingastofnun, þó þannig að persónuverndarsjónarmiða sé gætt. Einnig er það nýmæli að landlæknisembættið og Tryggingastofnun munu hafa samvinnu um að vinna með markvissari hætti en áður úr ópersónugreinanlegum upplýsingum um lyfjanotkun og lyfjakostnað sem er að finna í lyfjagagnagrunninum í þeim tilgangi að auka almennt faglegt og fjárhagslegt eftirlit með lyfjaávísun. Herra forseti. Í ræðu minni hef ég lauslega farið yfir aðdraganda og efnisatriði frv. til laga um breytingar á lyfjalögum og læknalögum. Eftir að frv. var lagt fram komu nokkrar athugasemdir frá Persónuvernd sem ég mun leggja inn til heilbr.- og trn. og bið nefndina að fara vel yfir. Ég tel að þar sé um athugasemdir og lagfæringar að ræða sem rétt sé að taka tillit til og það bréf verður lagt inn til nefndarinnar. Ég tel hins vegar mikilvægt að frv. þetta nái fram að ganga núna á þessu þingi og leyfi mér því, virðulegi forseti, að leggja til að málinu verði vísað til hv. heilbr.- og trn.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á lyfjalögum og læknalögum. Hæstv. heilbrrh. hefur farið vel yfir tilgang frv. og meginatriði þess í framsöguræðu sinni. Þar kom m.a. fram að frv. er fyrst og fremst ætlað að skjóta lagastoð undir heimildir landlæknis, Lyfjastofnunar og Tryggingastofnunar ríkisins til þess að afla upplýsinga um lyfjaávísanir í þeim tilgangi að auka eftirlit með lyfjaávísunum lækna á ávana- og fíkniefnum og til að tryggja betur rétt sjúkratryggðra og einfalda vinnslu við endurgreiðslu samkvæmt réttindum þeirra. Jafnframt er hægt að afla almennra upplýsinga um lyfjanotkun og lyfjakostnað hér á landi. Í þeim tilgangi eru tveir lyfjagagnagrunnar settir á laggirnar, annar persónugreinanlegur og hinn ópersónugreinanlegur. Upplýsinga úr persónugreinanlegum lyfjagagnagrunni er aflað af landlækni í sérstökum tilvikum þar sem grunur leikur á misnotkun á ávana- og fíkniefnum, m.a. í auðgunarskyni, og af Tryggingastofnun ríkisins til þess að tryggja rétt sjúklinga til endurgreiðslu lyfjakostnaðar. Þá eru tölfræðilegar upplýsingar sem fást úr ópersónulegum lyfjagrunni mikilvægar þessum eftirlitsstofnunum, m.a. til þess að bera saman við lyfjanotkun í öðrum löndum og til stefnumótunar á sviði lyfjamála. Þegar frv. verður að lögum, sem ég geri ráð fyrir, er þessum þremur eftirlitsstofnunum á sviði lyfjamála gefið öflugra tæki í hendur en þær hafa yfir að ráða í dag til þess að sinna hlutverki sínu. Þessar stofnanir hafa í raun heimildir í dag til þess að afla slíkra upplýsinga en hafa hins vegar ekki heimild til þess að vinna þær og varðveita. Þegar frv. verður að lögum verður þeim gert kleift að nálgast slíkar upplýsingar með auðveldari og skjótari hætti en mögulegt er í dag. Jafnframt er þeim aðilum fækkað sem koma að öflun upplýsinga, t.d. um hugsanlega lyfjamisnotkun, en nefna má að heimild landlæknis til þess að afla slíkra upplýsinga í dag er í ákveðnum tilvikum þegar grunur leikur á að læknir eða einstaklingur er að afla sér lyfja í þeim tilgangi að misnota þau eða í auðgunarskyni. Heimild landlæknis er takmörkuð við að kalla eftir tölvuskráðum upplýsingum frá apótekum þar sem margir aðilar koma að söfnun upplýsinga og setja má spurningarmerki við persónuvernd í því sambandi. Í rauninni er gerir þetta frv. ráð fyrir því að persónuvernd verði verulega aukin frá því sem nú er í vinnslu þessara upplýsinga. Ekki leikur nokkur vafi á mikilvægi þess að setja þessa tvo gagnagrunna á laggirnar. Hins vegar er það ekkert launungarmál að við söfnun slíkra viðkvæmra upplýsinga á einn stað þarf að beita ýtrustu varkárni til þess að gæta persónuverndarsjónarmiða. Mér er kunnugt um að Persónuvernd varð höfð með í ráðum við samningu þessa frv. og því komu mér í raun viðbrögð stofnunarinnar nokkuð á óvart þegar frv. var kynnt í desember sl., en þar kom fram ákveðin gagnrýni á ýmsa þætti frv. sem snúa að persónuvernd. Hæstv. heilbrrh. gerði í ræðu sinni grein fyrir því að athugasemdir Persónuverndar verði lagðar inn til hv. heilbr.- og trn. til skoðunar og við munum gera það. Hins vegar langar mig í framhjáhlaupi, svona til þess að átta mig á þessum viðbrögðum Persónuverndar, að varpa fyrirspurn til ráðherra um að hve miklu leyti Persónuvernd kom að samningu þessa frv. og hvernig hann skilur þessi viðbrögð Persónuverndar, hvort þeir hafa breytt um skoðun eða hvernig það er. Í heildina tel ég að um gott og nauðsynlegt frv. sé að ræða og munum við taka það til ítarlegrar skoðunar í hv. heilbr.- og trn. En í lokin eru það tvö atriði sem ég hef áhuga á að spyrja hæstv. heilbrrh. um til viðbótar því sem ég varpaði fram rétt áðan. Í fyrsta lagi segir eftirfarandi í athugasemdum með frv., með leyfi forseta: ,,Til þess að unnt sé að sinna þessu eftirliti á fullnægjandi hátt verður að gera ráð fyrir viðbótarstarfsmanni við landlæknisembættið.`` Hins vegar segir í athugasemdum fjárlagaskrifstofu fjmrn. með frv., með leyfi forseta: ,,Hvorki er gert ráð fyrir viðbótarkostnaði hjá Lyfjastofnun né landlæknisembætti vegna frumvarps þessa þrátt fyrir áform sem fram koma í athugsemdum frumvarpsins að auka eftirlit með notkun ávana- og fíknilyfja.`` Mig langar til þess að heyra frekar frá hæstv. heilbrrh. um þetta misræmi sem kemur fram annars vegar í greinargerð og hins vegar í umsögn fjárlagaskrifstofunnar. Mig langaði að heyra betur af öðru atriði og vísa þá í frétt Morgunblaðsins frá 15. janúar sl. Þar er frásögn frá læknadögum þar sem m.a. var rætt um svokallað læknadóp og þar kemur fram í eftirfarandi frásögn, með leyfi forseta: ,,Nánari samvinna heilbrigðisstarfsfólks, þar með talinna lyfjafræðinga, og rafrænn gagnagrunnur með upplýsingum um lyfjanotkun sjúklinga og sjúkrasögu þeirra eru einar helstu forsendur þess að hægt verði að draga úr misnotkun lyfseðilsskyldra lyfja hér á landi. Þetta kom m.a fram á málþingi um lyfjaávísanir og eftirlit með þeim á læknadögum sem nú standa yfir. Á þinginu kom fram að í kjölfar mikillar umræðu um svokallað ,,læknadóp`` sl. vor hafi ýmsar tillögur til úrbóta komið fram. Nú liggi t.d. fyrir Alþingi tillögur um breytingar á lyfjalögum, læknalögum og almannatryggingalögum í þessum tilgangi. Á þinginu komu einnig fram þau sjónarmið að hert eftirlit eitt og sér væri ekki nóg, læknar þyrftu að geta með einföldum hætti séð hvort viðkomandi sjúklingur hafi fengið ávísun á lyf hjá öðrum lækni, hversu mikið og hversu oft, í þeim tilgangi að koma auga á hugsanlega misnotkun. Enn sem komið er er enginn slíkur persónugreinanlegur gagnagrunnur til en með breytingu á lækna- og lyfjalögum gæti hann orðið að veruleika að sögn Hauks Valdimarssonar, aðstoðarlandlæknis. Hann segir að gerð slíks gagnagrunns gæti tekið tvö ár.`` Það er ljóst miðað við það sem lagt er til hér, upplýsingar sem lagt er til að dregnar verði úr lyfjagagnagrunninum sem við erum að fjalla um hér í dag og rætt hefur verið á læknadögum, að ekki er heimild fyrir slíkri vinnslu samkvæmt frv. Því spyr ég hæstv. heilbrrh. hvort það komi til greina frá hans hendi eða hvert álit hans er á því að víkka út lyfjagagnagrunnana í þá veru sem aðstoðarlandlæknir ræðir um. Í því sambandi langar mig til þess að vísa í umræður á fundi heilbr.- og trn. nú í morgun. Þar var fjallað um lyfjamál. Þar voru m.a. fulltrúar frá heilbrrn. og frá Tryggingastofnun ríkisins. Þar kom fram að þeir teldu að þeir gagnagrunnar sem við erum að fjalla um í þessu frv. mundu nýtast í þessum tilgangi. En þá þurfa náttúrlega að vera heimildir fyrir því. Í því sambandi bentum við m.a. á að slíkir gagnagrunnar þar sem læknar hafa aðgang að upplýsingum um hvaða lyfjaávísanir hafa verið gefnar út á þeirra sjúklinga --- ég geri ráð fyrir að þá sé um heimilislækna að ræða sérstaklega --- að slíkir gagnagrunnar hafi þegar verið búnir til í Noregi og annaðhvort Svíþjóð eða Danmörku. Mig brestur minni hvort landið var nefnt. Alla vega er svo á tveim Norðurlöndum. Það er alveg ljóst eins og kemur fram í frétt Morgunblaðsins að slíkar upplýsingar eru mjög mikilvægar einmitt í þeim tilgangi að tryggja það að fólk fái afgreidd rétt lyf og að ekki sé um misnotkun að ræða. Það er oft svo að fólk man ekki eða hefur ekki upplýsingar með sér er það fer til læknis hvaða lyfjum það er á nema það gangi með lyfjakort sem fólk hefur verið að reyna að nota í gegnum árin. En oft vill brenna við að það er ekki haft með í heimsókn til læknis. Þetta voru þær spurningar sem mig langaði til að varpa fram til heilbrrh. út af þessu frv.

Herra forseti. Í fyrsta lagi var spurt hver aðkoma Persónuverndar hefði verið að samningu frv. Haft var samráð við þá. Það voru haldnir bókaðir fundir með fulltrúum Persónuverndar þegar frv. var samið. Hins vegar kom það í ljós þegar gengið hafði verið frá frv. að Persónuvernd hafði frekari athugasemdir og hefur hún sent inn bréf í nokkrum liðum sem mér fannst þá rétt að heilbr.- og trn. fengi. Ég hef ekki á móti því að tillit sé tekið til þeirra og fulltrúar ráðuneytisins munu gera nefndinni grein fyrir því þegar nefndin fjallar um málið. Ég tel ábendingar þeirra réttmætar og að rétt sé að taka tillit til þeirra. Síðan var spurt um samvinnu heilbrigðisstarfsfólks og aðstöðu lækna til þess að fá að vita lyfjasögu sjúklinga ef svo má segja. Ég fylgdist með umræðum og ályktunum frá fundi lækna um þetta efni og þær eru mjög athyglisverðar. Ég er tilbúinn að skoða þau mál. Mér er kunnugt um að læknar eru tilbúnir til samstarfs. Ég vil hafa samráð við þá og forustu þeirra. Ég tel rétt að gera það því að læknar gegna auðvitað lykilhlutverki hvað þetta snertir. Ég vil lýsa því yfir hér að ég vil vinna með heilbrigðisstarfsfólki, bæði læknastéttinni og öðrum að þessum viðfangsefnum.

Herra forseti. Ég tek í rauninni undir það sem hæstv. heilbrrh. segir að það er svo sem ekkert við það að athuga að Persónuvernd bæti í kröfur sínar varðandi persónuvernd og við munum taka það til skoðunar í heilbr.- og trn. Ég verð að viðurkenna að mér hefur stundum fundist heldur mikið í lagt frá Persónuvernd, heldur miklar kröfur stundum sem hún setur á persónuvernd, þó að við þurfum alltaf að gæta þessa atriðis. Mér er kunnugt um að eitt af þeim atriðum sem Persónuvernd hefur lagt áherslu á að komi inn í frv. er að þessar upplýsingar liggi bara fyrir í ákveðinn tíma og þeim verði eytt eftir tvö ár. Ég man þegar ég las skýrslu nefndarinnar sem undirbjó þetta frv. að þá var slíkt ákvæði í tillögu nefndarinnar. En af einhverjum ástæðum féll það út í endanlegri gerð frv. En í rauninni er sú krafa afar eðlileg. Mér finnst sú hugmynd mjög áhugaverð sem kom fram á læknadögum um að nota þennan lyfjagagnagrunn enn frekar þannig að hann tryggði þá aðgang lækna að slíkum upplýsingum um sjúklinga sína. Í sjálfu sér á ríkið ekki að skipta sér af því hvaða lyf fólk tekur að öðru leyti en því að ef ríkið borgar þessi lyf þá hlýtur það jafnframt að hafa eftirlit með því að það fjármagn sem sett er til lyfjamála sé nýtt sem allra best. Í þeim tilgangi tel ég eðlilegt að við skoðum þessa hugmynd sem kom fram á læknadögum og ekki síst í ljósi þess að slíkir gagnagrunnar eru þegar teknir til starfa á tveimur Norðurlöndum. Ég legg því til að við í heilbr.- og trn. öflum okkur frekar upplýsinga um þær útfærslur sem Norðurlöndin eða þessi tvö Norðurlönd hafa farið eftir í sínum gagnagrunnum.

Herra forseti. Ég tek undir að það er rétt að heilbr.- og trn. afli sér upplýsinga. Ég hef ekki á móti því að nefndin skoði þetta tiltekna atriði, síður en svo. Þetta er athyglisvert mál. En auðvitað er þarna um afskaplega viðkvæmt mál að ræða varðandi persónuupplýsingar. Það verður að finna að mínu mati leið í þessu máli sem samrýmist þeim kröfum sem gerðar eru því það er rétt að þær eru mjög strangar. Við höfum gert mjög ríkar kröfur í þessum efnum. En við verðum að finna þarna ásættanlega leið út frá því sjónarmiði einnig.

Herra forseti. Við ræðum frv. til laga um breytingu á lyfjalögum og læknalögum. Ég þarf ekki að hafa mjög langt mál um frv. þar sem ræðumenn á undan mér hafa farið mjög ítarlega yfir eðli málsins og hvað það felur í sér. Einnig hafa fengist svör við spurningum sem vöknuðu á fundi heilbr.- og trn. í morgun þegar fjallað var um lyfjamál. En ég vil ítreka að auðvitað er mjög mikilvægt að persónuverndar verði gætt vel þegar gagnagrunnar sem þessir eru annars vegar. Af því að ég ætla ekki að endurtaka það sem búið er að segja á undan mér þá langar mig aðeins til að nefna nokkur atriði sem koma fram á vef Tryggingastofnunar um frv., þ.e. hvernig þessi gagnagrunnur getur gagnast Tryggingastofnun vel og þeim stofnunum sem honum er ætlað að sinna sem ég tel mjög mikilvægt. Eins og menn rekur e.t.v. minni til fór Ríkisendurskoðun fram á það í skýrslu 1997 að aðgangur Tryggingastofnunar að upplýsingum um lyfjanotkun og lyfjakostnað yrði bættur þannig að Tryggingastofnun gæti sinnt hlutverki sínu hvað varðar eftirlit með lyfjakostnaði og tillögugerð til ráðherra m.a., en hann lagði þá einmitt til að persónuvernd sjúklinga væri vel tryggð. Atriðið sem ég tel mjög mikilvægt að Tryggingastofnun geti sinnt og unnt verður að gera með þessum grunnum þegar þetta frv. verður að lögum sem ég geri nú ráð fyrir að verði, er að þá verður hægt að fá heildstæðar upplýsingar um lyfjanotkun landsmanna, þ.e. þeirra sem eru utan sjúkrahúsa og hvernig greiðsluskipting almannatrygginga og landsmanna er á lyfjum sem afgreidd eru samkvæmt lyfseðli. Þá er hægt að greina lyfjakostnað og greiðslubyrði landsmanna eftir sjúkdómum, kyni og aldri. Það eru ákaflega mikilvægar upplýsingar þegar yfirvöld eru að taka ákvarðanir um greiðsluþátttökukerfi almannatrygginga og þegar menn eru að endurskoða það og meta. En þetta eru upplýsingar sem hafa ekki getað legið fyrir hingað til. Einnig er annað sem ég tel líka mikilvægt og það varðar reglur um lyfjakostnað og greiðslur velferðarkerfisins vegna lyfja til sjúklinga, þ.e. endurgreiðslureglur. Hingað til hafa sjúklingar þurft að halda til haga öllum kvittunum vegna lyfjakostnaðar eða þá fara í þau apótek sem þeir hafa verslað við til að fá þær upplýsingar. En með þessum grunni, verði hann að veruleika, er hægt að veita þessu fólki mun betri þjónustu. Það getur komið til Tryggingastofnunar og undirritað beiðni um að allar upplýsingar um útlagðan kostnað vegna lyfja verði kallaðar fram og viðkomandi getur síðan fengið endurgreitt samkvæmt því. Þetta er auðvitað mikið hagræði fyrir þá sjúklinga sem fá endurgreitt vegna mikils lyfjakostnaðar. Síðan er hægt að ná þarna yfirsýn yfir ávísunarvenjur lækna. Það er einnig mikilvægt og kom fram í umræðunni um misnotkun lækna, þ.e. óhóflegar ávísanir vegna lyfja til fíkniefnaneytenda. Það er mjög mikilvægt að geta kallað þær fram ef ástæða er til, náttúrlega þá kannski í undantekningartilvikum. Sömuleiðis þegar menn skoða stöðugt aukinn lyfjakostnað hins opinbera að þá sé hægt að vega og meta hvers vegna þessi aukni kostnaður er til kominn. Liggur hann í nýjum og dýrum lyfjum eða er orsökin sú að verið er að yfirfæra af ódýrari lyfjum yfir á dýr sem bæta kannski ekki neinu við eldri lyfin? Síðan er eitt til viðbótar sem ég tel vera mikilvægt að hægt sé að gera eftir að þessi grunnur verður að veruleika og það er að fá upplýsingar, að vinna úr gagnagrunninum upplýsingar sem menn geta notað til mótvægis við öfluga markaðssetningu lyfjafyrirtækja. Það er verið að gera á Norðurlöndunum veit ég og víða annars staðar í Evrópu er verið að vinna slíkt á vegum hins opinbera til mótvægis við markaðssetningu lyfjafyrirtækja og það held ég að við þurfum að skoða hér. Því hefur ekki verið sinnt hérlendis. Menn hafa kannski ekki haft tök á því vegna þess að þeir hafa ekki haft aðgang að upplýsingum og sömuleiðis ekki fjármuni til þess. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að hið opinbera komi með mótvægi við markaðssetningu lyfjafyrirtækja á lyfjum. Ég mun auðvitað koma að þessu máli þegar það kemur í nefndina og fagna því að frekari óskir skuli hafa komið frá Persónuvernd. Ég tel aldrei að við förum of langt í persónuverndinni þegar svona mál eru til umfjöllunar.

Herra forseti. Ég vil gera að umtalsefni sértækar aðgerðir ríkisstjórnarinnar á sviði sjávarútvegsins. Þessar sértæku aðgerðir eru kvótaúthlutanir sem kallast hafa byggðakvóti í flestum tilvikum. Það sýnir sig betur og betur hvernig framkvæmd laga um stjórn fiskveiða hefur brugðist algjörlega. Felst það aðallega í því að frjálst framsal aflaheimilda til leigu eða sölu var heimilað. Þetta hefur haft þær siðferðilegu afleiðingar að ýmsir þegnar hins íslenska samfélags telja að þeir einir og enginn annar eigi fiskinn sem syndir í sjónum og einnig allan þann fisk sem á eftir að verða til og lifa í hafinu í kringum Ísland. Herra forseti. Menn hafa höndlað með aflaheimildirnar fram og til baka án tillits til þess hvaða áhrif það hefur á byggðarlög, útgerðir og einstaklinga. Þeim góðu útgerðarmönnum fækkar sem hafa hag byggðarlags síns og samborgara sinna að leiðarljósi í útgerð sinni og lái þeim hver sem vill þegar lögin og reglugerðirnar eru með þeim hætti sem raun ber vitni. Í þeim tilvikum að kvótabraskið hefur komið hvað harðast niður á þegnum þessa lands hafa núverandi valdhafar neyðst til að lappa upp á kvótakerfi sitt með byggðakvótaúthlutunum, sértækum aðgerðum, sem í langflestum tilvikum orsaka aðeins illindi og deilur. Þær hafa jafnframt hvergi nærri bætt þann skaða sem kerfið hefur hægt og örugglega valdið, eins og svart hraun sem mjakast yfir byggð. Að minni hyggju hlýtur, herra forseti, að liggja í hlutarins eðli að gripið sé til sértækra ráðstafana þegar heilu fiskstofnarnir hrynja eins og virðist vera að gerast með skelina í Breiðafirði. Þá verða stjórnvöld að grípa myndarlega inn í og auðvitað fyrr en seinna. En þegar ógnir steðja að byggðum og útgerðum, einfaldlega vegna laga- og reglugerðarumhverfis, verða þingmenn og ráðherrar að hugsa sig alvarlega um. Ég tel að við verðum að endurskoða öll lög og reglur í þessu landi um stjórn fiskveiða og draga lærdóm af því hversu illa hefur til tekist. Eign íslensku þjóðarinnar á fiskimiðunum verður að vera bæði í orði og á borði. Um þetta verður örugglega barist fyrir næstu kosningar. Hver á íslensku auðlindirnar? Fáir herrar eða þjóðin öll? Við vitum það, herra forseti, að eitt helsta einkenni kúgunarríkja er það að auðlindir þeirra eru á örfárra höndum. Við skulum vona að sú samþjöppun sem á sér stað um allt íslenska samfélagið sé ekki tákn um slíka hluti. Aðgangur þjóðarinnar að fiskimiðunum hefur verið einn hornsteina íslenska velferðarkerfisins. Því skulum við ekki gleyma. Fyrir þessu verða valdhafarnir að opna augu sín og vinna að því að breyta fiskveiðistjórnarkerfinu eins og langstærstur hluti þjóðarinnar vill. Hjálparkvótarnir eru orðnir margir og í kringum þá þrífst tortryggni, illdeilur og gremja. Til eru dæmi, herra forseti, um að fiskur sem úthlutað var vegna hruns í skelfiskstofni á Breiðafirði sé veiddur af togurum norðan af landi. Að ekki sé nú talað um ýsu-, steinbíts- og ufsabjörgunarkvótann sem hjálpaði sumum smáútgerðum ef þær voru á réttum stöðum á réttum tíma. Eru menn kannski komnir á atkvæðaveiðar, herra forseti? Ég geri mér ekki nokkrar vonir um að hæstv. ríkisstjórn vilji breyta samþjöppunar- og einokunarkerfi sjávarútvegsins. En ég vil spyrja hæstv. sjútvrh. hvort hann telji ekki að betra sé að einfalda fiskveiðistjórnarkerfi okkar til muna, að ekki sé meira sagt.

Herra forseti. Ég þakka frummælanda fyrir að taka upp málið hér á hv. Alþingi. Það er rétt sem kemur fram hjá honum, að á undanförnum árum hefur verið nokkuð um sértækar aðgerðir í sjávarútvegi. Þær koma til vegna þess að sjávarútvegur okkar hefur gengið í gegnum gríðarlega miklar breytingar á undanförnum árum og áratugum. Þessar breytingar hafa komið nokkuð misjafnt við byggðirnar og í flestum tilfellum eru byggðirnar útgangspunkturinn í aðgerðunum. Kvótakerfið er einungis hluti af þeim breytingum sem sjávarútvegurinn hefur gengið í gegnum en samspil ýmissa þátta, breytingar í útflutningsmálum, breytingar á fjármagnsmörkuðum, breyting á mörkuðum, hefur auðvitað leitt til þess að sjávarútvegurinn hefur breyst. Hann hefur getað brugðist við þessum breyttu aðstæðum. Í dag er hann því miklum mun sterkari og nýtist okkur, íslensku þjóðinni, miklum mun betur en 1983 þegar kvótakerfið, eins og við þekkjum það, var fyrst tekið upp. Kvóta hafði þó verið beitt í ýmsum greinum sjávarútvegs fyrir 1983. Ég held að raunverulega vilji enginn hverfa aftur til þess ástands sem oft kom upp fyrir árið 1983. Segja má að um sex sértækar aðgerðir sé að ræða, þ.e. hinn svokallaða jöfnunarsjóð, sem var tímabundinn en er nú orðinn ótímabundinn. Fyrst var úthlutað úr honum 1999--2000 og var sú úthlutun upp á 3.000 lestir. Síðan Byggðastofnunarkvótinn upp á 1.500 lestir. Og síðan er það úthlutun á grundvelli 9. gr. vegna skerðingar aflamarks sem aðallega hefur verið beitt vegna skerðingar á innfjarðarrækju og skelveiðum, eins og hv. þm. nefndi í upphafserindi sínu. Síðan er það krókaaflamarksbyggðakvótinn svokallaði sem tvívegis hefur verið úthlutað. Síðan er það þorskeldiskvótinn sem einu sinni hefur verið úthlutað upp á 500 tonn og að lokum byggðakvótinn sem úthlutað var síðasta desember. Það væri auðvitað betra að ekki þyrfti að koma til aðgerða sem þessara en ég held við verðum að hafa í huga að það hefur verið gert ráð fyrir því, alla vega alveg frá árinu 1990 þegar sú löggjöf sem við búum við í dag var samþykkt í upphaflegri mynd, að til þess kæmi að beita þyrfti aðgerðum sem þessum. Ég vonast til að í gegnum þessar aðgerðir sem hér hafa verið nefndar og eru hver upp á sinn mátann hafi verið hægt að nálgast og styðja við allar þær byggðir sem hafa lent í vandkvæðum á undanförnum árum vegna breytinga í sjávarútvegi. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að svona aðgerðir bæta aldrei allar þær breytingar sem verða. Þær geta samt aðstoðað við að aðlagast nýju umhverfi og til að spyrna við fótum, jafnvel til nýrrar útrásar. Það er ekki þannig að við viljum að sjávarútvegurinn hjá okkur verði alltaf óumbreytanlegur. Hann verður að geta breyst. Hann verður að geta brugðist við nýjum aðstæðum og horft fram í tímann, jafnvel sjálfur tekið ákvarðanir um breytingar sem hann telur að geti orðið atvinnugreininni og þjóðinni til hagsbóta. Þess vegna höfum við byggt þetta kerfi upp sem markaðskerfi, framsalið er í öllum meginatriðum frjálst og það er grundvöllur þess að þessi aðlögun og útrás geti átt sér stað. Þrátt fyrir þetta ber okkur að reyna að aðstoða þegar illa stendur á og til þess höfum við á undanförnum árum beitt 12.500 tonnum. Ég vonast til að við höfum náð til þeirra, herra forseti, sem á þeirri aðstoð hafa þurft að halda.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Karli V. Matthíassyni fyrir að vekja athygli á þessu máli. Við skulum hafa í huga að í umræðunni um stjórn fiskveiða og breytingar á lögum um stjórn fiskveiða varaði stjórnarandstaðan ávallt við þeirri leið sem farin var með því að úthluta svokölluðum byggðakvótum eða byggðapottum og vildi fara allt aðrar leiðir. Það er núna að koma í ljós að ágallar úthlutunarinnar eru augljósir. Það er úlfúð úti um allar jarðir vegna þess hvernig að þessu er staðið. Spá svartsýnustu manna er því að rætast hvað þetta varðar. Þetta er ófær leið. Þessi byggðakvótaleið er í raun og veru leið stjórnvalda til þess að lina þjáningarnar meðan byggðunum blæðir út. Það er áhyggjuefni. Úlfúðin er gríðarleg. Ég vil benda á, virðulegi forseti, að í umræðunni um öll þessi fiskveiðistjórnarmál hefur stjórnarandstaðan rétt fram sáttarhönd. Það var sameiginleg sáttarhönd sem rétt var út á sínum tíma. Formenn stjórnarandstöðuflokkanna gengu á fund sjútvrh. og yfirvalda og báðu um að hafin yrði vinna sem gæti lagt grunn að nýju fiskveiðistjórnarkerfi sem meiri sátt væri um. Í þá sáttarhönd var ekki tekið, því miður. Það er alveg augljóst að það verður aldrei sátt um þetta kerfi nema það verði stokkað upp frá grunni. Byggðirnar og landsvæðin verða að hafa heimildir til veiða, hafa veiðirétt. Það er grundvallaratriði. Við getum ekki búið við að markaðslögmálin ráði einvörðungu og hægt sé að svipta fólk lífsbjörginni frá einum degi til annars. Vinnan í kringum nýtt fiskveiðistjórnarkerfi bíður væntanlega nýs þings sem kjörið verður í vor.

Herra forseti. Það er ekki óeðlilegt að menn taki hér til umfjöllunar úthlutun byggðakvóta. Byggðakvóti er í eðli sínu ekki annað en tilraun til að setja bót á gauðrifna flík, sem núverandi kerfi er. Menn styðjast við þetta götótta kerfi til að dreifa þeim veiðiheimildum sem leyft er að veiða á hverju ári. Það verður að segjast eins og er að það er einsdæmi í vestrænu lýðræðisríki að útdeilt sé ókeypis réttindum í lokuðu kerfi þar sem menn grundvalla alla efnahagsstjórn á markaðslögmálum eins og sjá má í öðrum atvinnugreinum. Þetta kerfi minnir meira á einokunarkerfi kaupmanna á 17. og 18. öld en nútímaefnahagsstjórnun. Ég vil segja um þá úthlutun sem hér er tekin til umfjöllunar að hún er grundvölluð á ákveðnum forsendum sem ég hygg að segja megi að sumar séu eðlilegar, t.d. forsendur um tekjur, íbúaþróun, afla og breytingar á hlutdeild í einstökum byggðarlögum. Ég tel líka að það hafi verið rétt ákvörðun hjá sjútvrh. að auglýsa eftir umsóknum. Ég tel líka rétt af hans hálfu að taka mið af breytingum á uppsjávarafla en ekki bara botnfiskafla eins og miðað var við við lagasetninguna. En þá ber að horfa til þess að magnið, þessi 1.500 tonn voru eingöngu ákveðin í kjölfarið á breytingum á botnfiskafla þannig að með þeirri ákvörðun að taka uppsjávarfiskinn inn í bar auðvitað að auka við magnið til að mæta breytingum af þeim sökum. Hins vegar verður að segjast að það er óheppilegt að forsendur fyrir úthlutun skuli ákvarðaðar í reglugerð þremur dögum eftir að umsóknum um þennan kvóta átti að skila inn. Viðmiðanir þar eru sumar hverjar umdeilanlegar svo ekki sé meira sagt.

Herra forseti. Frjálsræðið með kvótann, leiguna og söluna, hefur því miður fært okkur þau vandræði sem m.a. sá sem hér stendur varaði við þegar á árinu 1990. Reyndar vöruðu þau samtök sem ég vann þá fyrir við þessu í heilu lagi, ályktuðu um það að frjálsræðið í sölunni og leigunni mundi valda byggðaröskun, mundi valda ósætti með þjóðinni, tekjubresti og veikja byggðirnar. Allt hefur þetta gengið eftir, því miður. Þessar viðvaranir voru að engu hafðar. Og það hefur verið keyrt hart á það að láta kvótakerfið þróast með þeim hætti sem hæstv. sjútvrh. gat um hér áðan, að frjálsa framsalið væri nauðsynlegt til hagkvæmrar aðlögunar. Til hagkvæmrar aðlögunar fyrir hverja? Eingöngu þá sem eru öflugastir í sjávarútvegi og hafa náð að þjappa til sín veiðiheimildunum, safna þeim saman frá byggðunum, taka þær frá vertíðarflotanum að stórum hluta. Viðbrögðin við því hafa jú verið þau að menn hafa reynt að bjarga sér á smábátum. Og hver voru þá ráð stjórnarliða? Að kvótasetja einnig smábátakerfið og meira að segja hafa heyrst yfirlýsingar um að það stæði til og hefði ævinlega staðið til að láta þau kerfi renna saman, þ.e. stóra kvótakerfið og hið minna, og til þess stefna öll verkin eins og að þeim er stefnt. Það verður aldrei horft fram hjá því að fiskveiðirétturinn er undirstaða byggðar í landinu, mjög margra byggðarlaga og verður það um langa framtíð. Þess vegna er ekki hægt að umgangast þessa stefnumótun með þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hefur uppi í málunum. Hún er vonlaus fyrir byggðirnar.

Herra forseti. Þegar farið er yfir reglugerð sjútvrn. um nýjustu úthlutun byggðakvóta hljómar upptalningin, og þar með mat stjórnvalda á því hvar vandi steðjar að, svona: Eitthvert smotterí fer til sjávarbyggða á Suðurlandi og Suðvesturlandi, smotterí til sjávarbyggða frá Akranesi til Snæfellsness, til sjávarbyggða við syðri hluta Vestfjarða, Vesturbyggðar og Tálknafjarðar, til sjávarbyggða við nyrðri hluta Vestjarða, Ísafjarðarbæjar, Bolungarvíkur og Súðavíkur, til sjávarbyggða við Húnaflóa, til sjávarbyggða við Skagafjörð og Siglufjörð, til sjávarbyggða við Eyjafjörð og Grímsey, til sjávarbyggða við Skjálfanda og Axarfjörð, til sjávarbyggða á Norðausturlandi frá Raufarhöfn til Borgarfjarðar, til sjávarbyggða á miðfjörðum Austurlands frá Seyðisfirði til Fjarðabyggðar, til sjávarbyggða á suðurfjörðum Austurlands til Hornafjarðar, og að lokum til Vestmannaeyja. Herra forseti. Það er vandi allan hringinn. Og það sem úthlutað er er klipið af heildarúthlutun þannig að sumir staðir sem fá vegna vanda sem hefur skapast vegna samdráttar í sjávarútvegi, sem er réttlætingin fyrir þessari handstýringu, fá samt minna en af þeim var tekið. Landið er sem sagt allt undir, vandi allan hringinn samkvæmt úrskurði ráðuneytisins. Þetta er sem sé almennur vandi, herra forseti, og ríkisstjórnin hefur sýnt okkur úrræði sín. Svona vill hún taka á almennum vanda. Einu sinni hafði orðið byggðakvóti yfir sér þekkilegan blæ en nú tengist það helst hugtökum eins og spillingu og mismunun. Það eru þekkt örlög opinberra skömmtunarkerfa, herra forseti. Þessi ráð duga ekki. Ráð ríkisstjórnarinnar duga ekki.

Herra forseti. Það er ekkert óeðlilegt að þær úthlutanir sem hér hafa farið fram til að bæta mönnum eða fyrirtækjum og byggðarlögum aflamissi og atvinnumissi þyki mikið álitaefni og komi til umræðu. Það er eðlilegt. Þess ber þó að geta að þær aðferðir sem hafa verið viðhafðar virðast betur en áður mæta þeirri kröfu um slíkar athafnir að vera gegnsæjar, að menn viti sem mest fyrir fram um þær aðferðir sem miðað verður við og geti jafnvel áttað sig í aðalatriðum á því til hvers muni leiða. Það er hins vegar meginatriði í þessu efni að við áttum okkur á því að orsökin er samdráttur afla alveg frá því fiskveiðistjórnarkerfið var tekið upp. Raunar frá því að vísindamenn okkar við hafrannsóknir bentu okkur á fyrir nærri þremur áratugum að við værum að ganga of langt í veiðum og ef við tækjum okkur ekki á stefndi beint í ofveiði. Það hefur reynst rétt og við höfum alla tíð síðan verið að súpa seyðið af því. Ég hygg að enginn geti sagt enn þann dag í dag að við höfum náð þeim árangri að byggja upp veigamesta stofninn, þorskstofninn, og það er einmitt verðmæti hans sem sýnir sig aftur og aftur sem ástæða þess að það er gripið til þessara byggðaúthlutana. Engar aðrar tegundir hafa haft nein viðlíka áhrif. Ef menn álíta sem svo að tilflutningur aflaheimilda sé aðalskelfirinn verð ég að viðurkenna að ég held að það séu aðeins aukaáhrif. Meginástæðan er samdráttur afla og það byggir að mestu á samdrætti aflaheimilda. Lengi vel var ekkert farið eftir ráðgjöf vísindamanna. Aflaheimildir voru hærri en vísindamenn lögðu til og aflinn enn þá meiri, lengst af. Fyrir fáum dögum heyrði ég, herra forseti, að við mundum á skömmum tíma hafa tekið u.þ.b. milljón tonn af þorski umfram það sem ráðlagt var. Hvar skyldi þá vandinn liggja eða ástæður hans? Ég tel að hann sé þarna en ég tel að dreifing þessara byggðakvóta sé skárri en verið hefur undanfarin ár.

Herra forseti. Sértækar aðgerðir í atvinnumálum verða seint eða aldrei réttlátar né heldur er nokkur leið að hugsa sér þær sem einhverjar framtíðarráðstafanir í uppbyggingu atvinnulífs, þvert á móti. Það er dapurlegt að heyra hér að fulltrúar Sjálfstfl., sem hafa einmitt lagt áherslu á að sértækar aðgerðir væru ekki til framtíðar, eru núna að mæla þeim bót. Það eru hinar almennu aðgerðir og hinn almenni grunnur sem ræður um hvernig atvinnulífið blómstrar. Tökum dæmi um úthlutun á þessum fiskveiðiheimildum sem kallaðar hafa verið byggðakvóti. Í dag voru fréttir í útvarpinu um það að umboðsmaður Alþingis hefði gert alvarlegar athugasemdir við úthlutun þeirra þegar þær voru fyrst gerðar fyrir tveimur árum. Lítum svo á úthlutunina núna. Hún átti að vera gagnsærri. En hvernig var hún framkvæmd? Jú, umsóknarfrestur var til 16. desember. Um 600 umsóknir bárust og tveim dögum síðar er búið að úthluta nærri 60 aðilum kvóta. Hvers konar vinnubrögð eru þetta? Hver haldið þið að treysti á svona vinnubrögð? Þetta er náttúrlega fullkomin sýndarmennska og algjörlega ótrúverðug og ekki því fólki bjóðandi sem stundar þessa atvinnu. Virðulegi forseti. Ég hef líka þungar áhyggjur af því að hækkandi gengi íslensku krónunnar nú gagnvart erlendum gjaldmiðlum muni verða litlum atvinnufyrirtækjum enn erfiðara, minni atvinnufyrirtækjum úti um land sem berjast við að halda í fiskveiðiheimildir sínar í harðri samkeppni við risana. Vandi fiskvinnslunnar og fiskveiðanna úti um allt land er hrikalegur og verður ekki leystur með einhverjum svona plástrum á gjörsamlega götótt og ranglátt fiskveiðistjórnarkerfi.

Herra forseti. Um 1980 veiddum við hátt í 400 þús. tonn af þorski. Upp úr árinu 2000 erum við að veiða u.þ.b. 200 þús. tonn af þorski, þ.e. helmingi minna. Það munar um 200 þús. tonnum. Það þarf ekki mikla spekinga til að sjá að slíkt hefur gífurlega mikil áhrif úti um allt, ekki síst í sjávarplássum landsins. Ofan á þetta bætist síðan veruleg tækniþróun, stærri fiskiskip og aukin afkastageta nýrra veiðarfæra. Við slíkar aðstæður skiptir í rauninni engu máli hvers slags fiskveiðikerfi við notum þegar aðgangur að auðlindinni er takmarkaður. Vandinn er augljós: Of fáir fiskar í sjónum og fiskveiðistjórnarkerfið sem slíkt hefur ekki mikil bein áhrif á þann vanda. Við hljótum þess vegna að nálgast þetta umræðuefni út frá grunnpunktinum sem er fiskveiðiráðgjöf. Nú hefur það komið fram í máli vísindamanna hérlendis og erlendis að hugsanlega kunni sú vísindaráðgjöf sem vísindamenn okkar byggja á, með fullri virðingu fyrir þeim, að vera röng, að forsendur séu ekki réttar. Það er þess vegna eðlilegt að nálgast þessa umræðu út frá fiskveiðiráðgjöfinni. Byggðakvóti er auðvitað engin allsherjarlausn. Hann er aðeins aðgerð til þess að draga úr áhrifum, hefur tekist misvel en ég hygg að þar sem best hefur tekist til, eins og á Djúpavogi og á Þingeyri þar sem útgerð hefur lagt á móti byggðakvóta, hafi það verulega hjálpað til en það er auðvitað engin heildarlausn. Ég ítreka að áhersla okkar hlýtur fyrst og fremst að vera á fiskveiðiráðgjöfinni, síðan getum við farið að deila um þá aðferð sem við viljum nota til þess að veiða.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Karli Matthíassyni fyrir að taka þetta mjög svo þarfa mál hér til umræðu. Það sem mér finnst að umræðan hafi dregið fram í dag er sú staðreynd að fiskveiðistjórnarkerfið er smám saman að grafa undan flestum sjávarbyggðum í landinu, ella væru menn ekki með uppi á borðinu jafnsértækar aðgerðir og við ræðum nú. Þetta er bara veruleiki og þetta hefur verið staðfest. Og ég heyrði á hæstv. sjútvrh. áðan að hann viðurkenndi að þetta er markmiðið. Vitaskuld breyta 2.000 tonn engu til eða frá í þessum efnum. En það sem mér finnst að við verðum að hugleiða mjög vandlega er sú staðreynd að frá því að kvótakerfið var tekið upp höfum við aldrei veitt minna. Ef við skoðum nokkra áratugi aftur í tímann höfum við aldrei veitt minna en á meðan það hefur verið við lýði. Þess vegna hljótum við að spyrja okkur mjög vandlega í ljósi þess árangurs, eða árangursleysis, sem kvótakerfið hefur fært okkur hvort það sé verjandi að grafa undan byggðunum með þessum hætti fyrir nánast engan árangur, ef svo má að orði komast. Úthlutanir á nokkrum tonnum til eða frá breyta að sjálfsögðu engu. Það verða ekki til nein sérstök stór tækifæri í þessum byggðum við það að 3, 4, 5 eða upp í 40 tonn komi þangað tímabundið. Það er líkt og var í einum róðri á góðum vertíðarbát fyrir nokkrum árum. Útlutunin á þessum byggðakvóta, virðulegi forseti, staðfestir einfaldlega fyrir okkur að við erum ekki á réttri leið. Við þurfum að taka þessa hluti til endurskoðunar, og einkaeignarréttur sem ég veit að hæstv. sjútvrh. telur sig standa fyrir á einfaldlega ekki við á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Hér var áðan sagt að sértækar aðgerðir verði seint réttlátar. Við vitum að markaðsbúskapurinn byggir á almennum aðgerðum en ekki sértækum, og ég fagna því að loksins er kominn hingað í þingsalinn almennilegur frjálshyggjumaður sem talar gegn þessum sértæku aðgerðum og er þess vegna auðvitað boðberi markaðslausnanna á þeim vanda sem við er að glíma hverju sinni. Virðulegi forseti. Við vitum auðvitað  Fyrir nokkrum árum var lausnarorð flestra á þeim vanda sem uppi var í byggðum landsins að efla úthlutun á byggðakvóta. Það var auðvitað áður en menn fóru að reyna að útfæra þessar aðferðir. Það er þannig, eins og kom fram í máli hæstv. sjútvrh. sem var mjög athyglisvert, að 12.500 tonnum er á þessu ári úthlutað með öðrum hætti, á öðrum grundvelli, en öðrum aflahlutdeildum í landinu. Með öðrum orðum, 12.500 tonnum er úthlutað á því sem menn kölluðu hér áður og fyrr byggðatengdum forsendum. Þetta er heilmikil breyting og auðvitað viðleitni í þá átt að bregðast við þeim vanda sem uppi er í byggðum landsins, eins og allir vita. Vandinn er hins vegar sá að þessi úthlutun byggist alltaf á mati og getur aldrei byggst á öðru. Þess vegna hlýtur alltaf að verða ágreiningur um þetta eins og við þekkjum og þarf ekki að koma á óvart. Samfylkingin hefur talað mikið um þessi mál. Ég vek athygli á því að í frv. Samfylkingarinnar, sem er á dagskrá fundarins á eftir, er gert ráð fyrir því að með matskenndum hætti verði úthlutað aflaheimildum til byggða sem sérstök ástæða er talin til að styrkja með slíkri úthlutun. Það er Byggðastofnun sem á að leggja mat á þetta samkvæmt frv. Það er með öðrum orðum matskennd aðferð við að úthluta þessum heimildum þótt þær verði síðan boðnar út hæstbjóðendum til þess að veiða þær. Virðulegi forseti. Þær lausnir sem menn hafa verið að koma fram með hérna --- fyrir utan auðvitað markaðslausnir vinstri grænna --- þ.e. lausnir eins og Samfylkingin hefur verið að boða eru lausnir sem byggja á matskenndum aðferðum sem Byggðastofnun á að leggja blessun sína yfir.

Herra forseti. Ég þakka þeim sem tóku þátt í þessari umræðu og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég spurði hæstv. ráðherra þeirrar spurningar hvort hann teldi ekki rétt að fara að breyta kerfinu en hann svaraði henni ekki á þann veg að hann vildi það. Eins og ég sagði áðan geta náttúrlega komið upp aðstæður og mikill aflabrestur eins og á sér núna stað í Breiðafirði með skelina. Þegar um slíkar úthlutanir er að ræða er það algert neyðarbrauð. En þegar allt kerfið virkar þannig að það þarf að fara að úthluta kvóta um allt landið, alveg frá Reykjanesi og hringinn, aftur að Reykjanesi að Vestmannaeyjum meðtöldum, er eitthvað meira en lítið að. Og það er það sem er til umræðu hér, herra forseti. Það þarf að breyta öllu fiskveiðistjórnarkerfinu og við þurfum að skipta um kerfi svo að fólkið í kringum landið upplifi að það sé réttlæti í landinu en ekki óréttlæti og klíkuskapur og úthlutanir jafnvel eftir því í hvaða flokkum menn eru. Sagt hefur verið í mín eyru að fólk upplifi slíkt ástand þegar verið er að úthluta eftir geðþóttaákvörðunum. Það er líka mjög undarlegt, herra forseti, að ein af reglunum í nýjustu reglugerð um úthlutun byggðakvóta sé að það fari eftir því hvernig umsóknin er, hvaða rök umsækjandi hafi fyrir því að biðja um kvóta. Þá er þetta orðið býsna huglægt, herra forseti. Ég er á þeirri skoðun að það þurfi að gjörbreyta kerfinu. Það má alls ekki tala um það kerfi sem nú er eins og það sé eitthvað sem þurfi að vera hér um aldur og ævi. Ef svo væri, herra forseti, væri ekki lengur þörf fyrir Alþingi Íslendinga.

Herra forseti. Þetta hefur verið um margt athyglisverð umræða, annars vegar skammast menn út í markaðslausnir og hins vegar skammast menn út í sértækar aðgerðir. Það er vandlifað í þessum heimi, svo sem ekkert í fyrsta skipti. Við ræðum viðbrögð vegna almenns samdráttar sem kemur misjafnlega niður þar sem byggðirnar hafa mismunandi möguleika til mótvægisaðgerða. Þessi úthlutun hefur verið mjög gagnsæ. Hv. þm. Jón Bjarnason dró inn í umræðuna gagnrýni á úthlutun Byggðastofnunar. Þau atriði sem þar komu fram eiga alls ekki við um þessa úthlutun. Í þessu tilfelli var úthlutunin auglýst og í auglýsingunni fylgdu þau atriði sem notuð yrðu til þess að meta umsóknirnar. Það er rétt sem fram hefur komið, það þarf að meta umsóknir í tilfelli eins og þessu. Það hefur verið gert á mjög hlutlægan hátt af starfsmönnum ráðuneytisins og Fiskistofu sem unnu þetta verk, og unnu það, eins og komið hefur fram, á tiltölulega stuttum tíma. Það sýnir einfaldlega að fólkið í ráðuneytinu og Fiskistofu er starfi sínu vaxið. Ef menn vilja hafa sértækar aðgerðir hljóta þeir að úthluta á einhverjum tilteknum forsendum. Ef menn vilja hafa einhverjar aðrar forsendur en hér hafa verið notaðar --- ég hef ekki heyrt gagnrýni á þær --- væri ágætt að heyra þá gagnrýni. Ég varð ekki var við mikla gagnrýni á það þegar úthlutunin var kynnt upphaflega þar sem kynnt var hvað ætti að fara til einstakra svæða. Það var ekki gagnrýnt. Hins vegar átti ég auðvitað alltaf von á því að þegar farið yrði að úthluta á grundvelli 600 umsókna til 60 aðila mundu, herra forseti, auðvitað þeir sem ekkert fengju vera óánægðir og jafnvel, herra forseti, þeir sem fengju mundu líka vera óánægðir því þeir hefðu viljað fá meira.

Borist hefur tilkynning um að á fundi efh.- og viðskn. í dag hafi Einar K. Guðfinnsson verið kjörinn formaður nefndarinnar.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á lyfjalögum, nr. 93/1994, og læknalögum, nr. 53/1988. Þetta eru nokkuð róttækar breytingar, þær eru ekki stórar í sniðum en eru samt sem áður róttækar í þeim skilningi að með tækni nútímans er verið að gera allt eftirlit varðandi lyfjanotkun og skráningu allra landsmanna aðgengilegri og gagnsærri fyrir Tryggingastofnun ríkisins, landlæknisembættið og Lyfjastofnun. Ástæða þess að verið er gera þær breytingar á þessum lögum að hafa betri aðgang að upplýsingum um lyfjanotkun landsmanna er sú mikla umræða sem verið hefur í landinu um síaukna lyfjaneyslu, þá sérstaklega á ákveðnum sviðum eins og t.d. ávana- og fíkniefnum, lyfjum sem svala fíkn, og eins geðlyfjum og við þessu vilja menn leita svara. Það eru ýmsar leiðir til að sporna við ávísunum lækna á verkja- og ávanabindandi lyf en þær almennu aðgerðir sem við höfum notast við fram að þessu þykja ekki eins skjótvirkar eða aðgengilegar í dag og hægt væri með því að nota með nútímatækni. Á það hefur verið bent að með því að koma upp öflugri gagnagrunni, lyfjagagnagrunni, í vörslu Tryggingastofnunar ríkisins gætu þessar þrjár stofnanir sinnt eftirlitshlutverki sínu mun betur. Jafnframt er lagt til að gagnagrunnurinn verði tvískiptur, annars vegar ópersónugreinanlegur og hins vegar persónugreinanlegur, eftir því í hvaða tilgangi á að nota þessa grunna. Ég vil, herra forseti, hafa allan fyrirvara á frv. eins og það er lagt fram. Við höfum smám saman verið að koma okkur hér upp rafrænum gagnagrunnum og nýtt okkur þá tækni sem hægt er í dag til að safna upplýsingum, bæði persónugreinanlegum og ópersónugreinanlegum, og ég held að það sé kominn tími til að við sjáum þann stað hvar við ætlum í raun og veru að segja: Nei, hingað og ekki lengra. Við viljum ekki vita allt um einkahagi fólks. Við ætlum ekki að gera Ísland að einu stóru auga stóra bróður sem getur fylgst með hverju einasta spori allra í þessu þjóðfélagi. Við viljum einhvers staðar setja mörkin. Við höfum smám saman verið að koma hér upp gagnagrunnum eins og miðlægum gagnagrunni á heilbrigðissviði. Við höfum gert Tryggingastofnun ríkisins auðveldara með að koma upp lyfjaeftirliti með lyfjagrunni og við höfum verið að gera stofnuninni auðveldara að fylgjast með tekjum fólks til þess að auðvelda þátttöku Tryggingastofnunar í lyfjakostnaði eða auðvelda henni að vinna fyrir sjúklinga að þátttöku Tryggingastofnunar í lyfjakostnaði. En smám saman erum við að safna upplýsingum sem gera það að verkum að við getum mjög náið fylgst með svo persónulegri neyslu sem lyfjanotkun er, alveg hreint í smáatriðum. Ég set mikinn fyrirvara við þetta frv. eins og það er hér lagt fram og fagna því að hæstv. ráðherra hafi nefnt það að Persónuvernd hafi gert athugasemdir og komið með ábendingar eftir að gengið var frá þessu frv. sem hann óskar eftir að heilbr.- og trn. skoði vel. Ég fagna því að hæstv. ráðherra skuli hafa þann skilning á þessum málum að það sé ekki sjálfgefið að hægt sé að koma upp gagnagrunnum, hvort heldur þeir eru persónugreinanlegir eða ekki. Ég veit að við sem sitjum í heilbr.- og trn. munum fara vel yfir málið. Einn af hvötunum að því að koma þessum grunni á er að auðvelda læknum að fylgjast með því að einstaklingar geti ekki gengið á milli lækna og fengið lyfseðil á þessi lyf, annaðhvort til eigin neyslu eða til þess að komast yfir verkja- og ávanabindandi lyf til að selja öðrum. Með frv., eins og það liggur fyrir í dag, er ekki hægt að komast fyrir þennan leka. Við verðum að beita öðrum ráðum. Við verðum að beita áfram þeim ráðum sem tiltæk eru í dag. Læknir sem fær tilfallandi til sín sjúkling --- sjúkling sem er ekki á skrá hjá honum eða sem hann hefur ekki sinnt sem heimilislæknir eða haft í fastri þjónustu --- sem óskar eftir einhverjum slíkum lyfjum með þá svo trúverðugri lýsingu að lækni finnst ástæða til að skrifa út lyfseðil verður að gæta þess að lyfjaskammturinn sé mjög takmarkaður og eingöngu til skamms tíma, kannski tveggja, þriggja daga skammtur. Viðkomandi sjúklingur getur þá leitað til síns eigin heimilislæknis þegar sá skammtur er uppurinn. Auðvitað takmarkar þetta ávísanir á ávanabindandi lyf og verkjalyf. Læknar, hver um sig, eiga samkvæmt þessu frv. ekki að hafa aðgang að þessum gagnabanka og geta þar af leiðandi ekkert séð hvort sjúklingar ganga á milli lækna og biðja um lyf sem einhver annar er nýbúinn að skrifa upp á. Ég kem því með þessa ábendingu og er ekki að mælast til þess að við breytum frv. yfir í það að fara leið þeirra þjóða sem hafa eflt gagnagrunninn þannig að allir læknar hafi aðgang að honum, að vísu með þeim takmörkunum að þeir verði að fá skriflegt leyfi sjúklingsins. Ég vil bara benda á að frv., eins og það er núna, mun ekki bæta úr þessu. Samkvæmt frv. á landlæknir að geta haft yfirlit yfir þessa lyfjaflokka, og þá með persónulegum upplýsingum. Hvað á hann þá að gera ef hann fær upplýsingar um að Jón Jónsson sem er í einhverri neyslu hafi þann sið að ganga á milli lækna og að honum takist að fá lyfjaávísanir á verkja- eða ávanabindandi lyf? Á hann að senda út til allra lækna á Íslandi aðvörun um að Jón Jónsson, fíkniefnaneytandi, gangi á milli lækna og reyni að fá ávísað lyfjum? Á hann að vara lækna við því að ávísa á hann lyfjum?

Hann gerir það.

Hann gerir það í dag. Og á hann að vera á þeirri vakt að senda þetta svona út? Hér er kallað inn í að hann geri það eins og eftirlitið er í dag. En er það ekki nóg? Viljum við hafa þetta fljótvirkara? Viljum við hafa þetta skilvirkara? Eða er þetta í raun og veru nægilegt í dag eins og eftirlitið er, og aðhald landlæknis? Telja menn e.t.v. að það þurfi að komast fljótar á eða hvað vantar upp á ef landlæknir hefur það umboð í dag að senda öllum læknum aðvaranir um ákveðna einstaklinga, nafngreinda? Og ef læknar fara ekki eftir þeim tilmælum í dag, hvað bendir til þess að þeir muni þá fara eftir þessum rafrænu skilaboðum sem koma frá landlækni ef af þessu verður? Mér finnst ástæða til að skoða þetta mjög vel. Ég er þess alveg fullviss að landlæknisembættið hefur góða yfirsýn yfir það hvaða læknar misnota aðstöðu sína til að komast yfir lyf. Þetta er ekki spurning um upplýsingar. Þetta er spurning um aðgerðir. Þetta er miklu frekar spurning um að hafa úrræði til að koma í veg fyrir að læknar misnoti aðstöðu sína áfram. Mér finnst ekki allt sjálfgefið með því þó að hægt sé að koma þessu í rafrænan farveg. Ég vil bara leyfa mér, herra forseti, að hafa hér mikinn fyrirvara á, þá sérstaklega því sem snýr að persónugreinanlegum upplýsingum, hversu víða við ætlum að koma þessum gagnagrunnum á, hversu víðtækir þeir eiga að vera, hverjir eiga að hafa aðgang að þeim, í hvaða tilgangi við ætlum að nota þá og hvar við í raun og veru eigum að draga línuna með það í hvernig þjóðfélagi við viljum lifa. Lyfjanotkun getur verið fyrir marga mjög viðkvæmt mál. Ég skil alveg tilgang þessa frv. svo að það væri heppilegt að geta séð það ef fleiri en einn læknir ávísa á sama sjúklinginn sem er að nota óheppilega samsett lyf vegna þess að hann gengur á milli lækna og getur misnotað lyf þannig. Eftir sem áður tel ég að við þurfum að fara varlega í slíka gagnabanka. Það er heldur ekki gert ráð fyrir því að þessum persónugreinanlegu upplýsingum verði eytt eða þá tilgreint eftir hve langan tíma. Það er nokkuð sem þarf sannarlega að vera alveg ljóst, hversu lengi slík gögn eiga að geymast og þá í hvaða tilgangi. Mannvernd hefur gert athugasemdir við þetta frv. Ég tel að við eigum að fara vel yfir það álit og athuga hvort við séum komin þarna of langt í gagnaöfluninni eða hvort það sé með einhverjum hætti hægt að tryggja notkunina enn betur en gert er ráð fyrir í þessu frv. Persónuvernd hefur líka gert athugasemdir eins og fram kom í ræðu ráðherra. Það er alveg ljóst, eins og ég sagði hér áðan, að lyfjaupplýsingar eru meðal allra viðkvæmustu persónuupplýsinga. Það er ekki sjálfgefið að hægt sé að safna saman yfirliti yfir alla neyslu fólks, lyfjaneyslu fólks, því að í raun og veru er í þessu frv. ekki gerð nein undanþága á skráningunni. Það á sem sé ekki eingöngu að taka ávanabindandi lyf og verkjalyf og ákveðna flokka eins og hugsanlega geðlyf eða eitthvað slíkt heldur á að taka öll lyf og skrá og setja í þessa tvo gagnabanka. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri en leyfi mér að fara í þessa vinnu með miklum fyrirvara um réttmæti þessa, og þá sérstaklega hvað varðar persónugreinanlegan banka.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frv. til laga um breytingu á lyfjalögum og læknalögum, annars vegar frá 1994 og hins vegar frá 1998. Þessi lög ganga aðallega út á það að auðvelda Tryggingastofnun, landlækni og Lyfjastofnun aðgang að gagnagrunnum og að sinna eftirlitshlutverki með ávana- og fíknilyfjum og lyfjaávísunum almennt, auk þess að hafa eftirlit með lyfjakostnaði og vinna tölfræðiupplýsingar um lyfjanotkun landsmanna. Þetta frv. gerir einnig ráð fyrir því að starfræktir séu tveir gagnagrunnar, annars vegar gagnagrunnur með persónugreinanlegum upplýsingum og hins vegar ópersónugreinanlegum. Það er gert í því skyni að koma í veg fyrir misnotkun ávana- og fíknilyfja og færa sönnur á ætlaða, ólögmæta háttsemi, að greina og skoða tilurð lyfjaávísana með tilliti til lyfjakostnaðar og endurgreiðslu lyfjakostnaðar einstaklinga. Þetta frv. er enn eitt frv. sem er lagt fram og hefur verið lagt fram á undanförnum árum um gagnagrunna og upplýsingar, einkaupplýsingar, um hagi fólks. Ég vil hér með taka það fram að ég vil hafa allan fyrirvara á þessu frv. þó að ég vilji líka segja það að ég virði og met mjög mikils afstöðu heilbrrh. gagnvart þeim tilmælum, álitum og athugasemdum sem gerðar hafa verið og hann hyggst taka tillit til. Ég vonast til þess að við í heilbrn. berum gæfu til að vinna vel að breytingum á þessum lögum. Til að byrja með vil ég gjarnan segja að það kom meira að segja fram held ég á síðasta læknaþingi að því hafi verið haldið fram að læknar skrifi út allt of mikið af lyfseðlum og því þurfi gagnabanka sem sé jafnvel enn aðgengilegri en þetta frv. tekur til, þ.e. að læknar hafi aðgang að upplýsingum um aðra lækna og hvernig þeir starfi. Ég tel að lyfjanotkun sé eitt af því viðkvæmasta sem hægt er að hugsa sér í upplýsingum um einstaklinga og fólk hefur ekki áhuga á því að á vergangi séu upplýsingar um heilsufar þess og fjármál og ýmislegt annað. Flest allt þetta er orðið fremur aðgengilegt í dag. Ég er ekki sammála þeim fullyrðingum að upplýsingar hafi hingað til verið á vergangi. Ég tel að læknastéttin með örfáum undantekningum sem eins og alltaf er --- það eru svartir sauðir alls staðar --- fari vel með útskriftir á lyfjum og lyfseðlum. Það hafa líklegast fyrst og fremst verið reglur um stöðlun á pakkningum, þ.e. stærð pakkninga, eins og við höfum rætt í heilbrn., sem hafa hvatt lækna til þess að skrifa út meira magn af lyfjum en gert hefur verið og slíkar útskriftir lyfseðla hafa hreinlega verið vegna fjárhagslegrar hagkvæmni fyrir sjúklinginn. Ég tel að læknar séu mjög vel meðvitaðir um þá ábyrgð sem þeir hafa gagnvart lyfseðlum og lyfjagjöf til sjúklinga, að þeir séu menntaðir til þess og að læknaeiðurinn m.a. gefi til kynna að þeir skuli vinna samkvæmt reglum sem leggja áherslu á þetta. Ég vil einnig segja og taka fram fyrir þá sem eru að hlusta á okkur hér í dag að ég hef verið meira eða minna viðloðandi heilbrigðisþjónustuna í 30 ár og ég tel að stærsti þáttur almennra lækninga sé trúnaður milli læknis og sjúklings. Ef sá trúnaður er fyrir hendi á hann að tryggja að hrein samskipti og hreinskilni um lyfjanotkun sjúklings komi í veg fyrir misnotkun eða ofnotkun lyfja. Ég hef ekki trú á öðru en að læknar sem hafa hlotið mjög góða þjálfun geti greint þar á milli. Það eru þá eingöngu þeir fáu svörtu sauðir sem við getum undanskilið þar. En ég vil ítreka að upplýsingar um lyfjanotkun eru afskaplega viðkvæmar. Þegar við ræddum um gagnagrunninn fyrir nokkrum árum síðan kom hér upp hreyfing, Mannvernd, sem var á móti söfnun upplýsinga eins og þær voru settar fram í lögunum á sínum tíma. Niðurstaðan varð sú að yfir 20.000 manns í dag eru búin að segja sig úr þessum gagnagrunni. Þetta var bara liður a. Þetta var bara fyrsta skrefið í gagnasöfnun um sjúklinga vegna þess að næsta skrefið var gagnasöfnun lífsýna og það frv. kom fram seinna. Lífsýni eru t.d. blóðsýni. Það sama gildir um lífsýni og aðrar upplýsingar úr gagnagrunni að sjúklingur verður að taka frumkvæðið og segja fyrir fram að hann eða hún óski óski ekki eftir að gögn um sig séu látin í gagnagrunninn. Afskaplega lítið fór fyrir þessu máli. Úrsögn er skrifuð á græn eyðublöð fyrir þá sem ekki vita það. Þessi eyðublöð eiga að liggja frammi á læknastofnum og í apótekum. Í dag erum við ekki að tala um nema 50 til 100 manneskjur sem eru búnar að segja sig úr þeim grunni vegna þess að ekki hefur farið hátt um þennan grunn. Þá er spurningin hvernig svona lyfjagagnagrunnur muni virka og hvernig hægt verði að koma einhverjum vitrænum böndum yfir þann grunn. Í greinargerð frv. er rætt um ólögmæta háttsemi, svo sem að fíkniefnaneytendur gangi á milli lækna og fái ávísun á ávana- og fíknilyf til eigin neyslu eða sölu. Vísað er til tilvika þar sem læknir ávísar sjálfum sér óhóflegu magni ávana- og fíknilyfja til eigin nota og af þeim sökum sé mikilvægt að landlæknir fái í undantekningartilvikum beinan aðgang að persónugreinanlegum upplýsingum á rafrænu formi og þannig sé hægt að greina vandann markvissar og skjótar en áður. Vissulega er afar nauðsynlegt að fylgjast vel með því að ávana- og fíknilyf séu ekki misnotuð líkt og því miður eru dæmi um. Hins vegar er álitamál hvort það réttlæti að settur sé á laggirnar rafrænn gagnagrunnur með persónugreinanlegum upplýsingum yfir alla landsmenn. Ný tækni gerir sífellt auðveldara að safna saman upplýsingum um einstaklinga. Því er það viðkvæmara og enn meiri hætta á að þær verði misnotaðar með einum eða öðrum hætti þegar fleiri en einn eða tveir aðilar komast að þessum upplýsingum. Í þessu frv. er verið að ræða núna þrjár stofnanir sem eigi að hafa aðgang að þessum upplýsingum og síðan er jafnvel verið að þrýsta á að læknar eigi að hafa innbyrðis upplýsingar um þetta líka. Ég tel að þar yrði allt of langt gengið. Í gagnagrunninum sem hér er rætt um er ekki einungis að finna upplýsingar um þá sem misnota kerfið heldur alla þá sem nota lyf sem viðkvæmt er að veita upplýsingar um og oft mjög veikt fólk. Trúnaður á milli læknis og sjúklings er eitt af grundvallaratriðum heilbrigðiskerfisins eins og ég sagði áðan og trúnaður er eitt af því sem hjálpar hvað mest þegar um samskipti læknis og sjúklings er að ræða. Því má spyrja hvort réttlætanlegt sé að svona upplýsingum sé safnað saman í persónugreinanlegan grunn, hversu margir starfsmenn þeirra stofnana sem greindar eru í frv. muni hafa aðgang að persónugreinanlegum upplýsingum, hversu lengi þær verða vistaðar í grunninum og hversu markvissari og skjótari baráttan gegn misnotkun með tilkomu gagnagrunns verður. Hluti af þessum athugasemdum sem ég lýsi hefur komið fram í fjölmiðlum og vil ég leggja áherslu á að sama skoðun hefur komið fram í umræðunni. Ég tel að við séum á hraðri leið með að byggja hér upp gagnagrunna um allt sem varðar hagi einstaklingsins eiginlega frá a til ö. Við verðum að spyrja sjálf okkur hversu langt þjóðfélag okkar ætlar að ganga inn í stóra bróður þjóðfélag George Orwells, 1984. Okkar litla samfélag er svo lítið og það er svo auðvelt að gefa út upplýsingar um fólk og það er svo auðvelt að koma frá sér upplýsingum sem eru viðkvæmar gagnvart einstaklingnum að það er afar hæpið að vera með jafnvíðtæka gagnasöfnun og hér er ætlast til. Mér er kunnugt um að Persónuvernd hefur ekki tekið undir þetta frv. eins og það stendur. Ég hef eftir Sigrúnu Jóhannesdóttur, forstjóra Persónuverndar, úr Fréttablaðinu að hún telur að sjónarmið um friðhelgi einkalífsins mæli gegn slíkri styrkingu eftirlitsþjóðfélagsins og mikilvægt sé að eftirlitsstofnun, t.d. Tryggingastofnun, fái ekki meiri einkalífsupplýsingar en hún þarf. Hún segir einnig að hún telji að ekki séu næg rök sem mæli með því að Tryggingastofnun fái yfirsýn yfir alla lyfjanotkun allra landsmanna. Við getum tekið dæmi um lyf eins og Viagra sem viðkomandi greiðir að fullu sjálfur. Um það hvaða lyf hver fær eigi að ríkja trúnaður eins og frekast er unnt, enda vart hægt að hugsa sér viðkvæmari upplýsingar en um lyfjanotkun. Ég vil taka undir að það er gott að taka á því að binda enda á ónauðsynlegar ávísanir á ávana- og fíkniefnalyf. En hitt er annað mál að það þarf að fara mjög varlega með upplýsingar úr slíkri gagnasöfnun. Ég hef því mjög mikinn fyrirvara á þessu frv. eins og ég hef haft á sams konar frumvörpum.

Herra forseti. Við ræðum hér frv. til laga um breytingu á lyfjalögum, nr. 93/1994, og læknalögum, nr. 53/1988. Í tillögum um breytingu á lyfjalögum er gert ráð fyrir að komið sé á fót tvenns konar gagnagrunni, þ.e. annars vegar með ópersónugreinanlegum upplýsingum um afgreiðslu lyfja til sjúklinga og hins vegar persónugreinanlegum upplýsingum. Það er sem sagt mismunandi tilgangur með þessum tveimur gagnagrunnum. Annar er um tölfræði og yfirsýn og hinn er þegar um misferli eða meint misferli er að ræða af ýmsum toga. Þegar litið er á 3. gr. þessa frv. þar sem rætt er um persónugreinanlegan gagnagrunn þá er tiltekið að þrír aðilar eigi aðgang að honum. Samkvæmt frv. eru það Tryggingastofnun ríkisins, Lyfjastofnun í samvinnu við landlækni og í þriðja lagi landlæknir. Þarna finnst mér vanta í fyrsta liðinn að Tryggingastofnun ríkisins vinni sínar kannanir í samvinnu við landlækni og vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. heilbrrh. hvort því þurfi ekki að bæta þar inn. Eftirlit með lyfjaávísunum er nú þegar hjá landlækni. Ég greip fram í áðan þegar hv. þm. Þuríður Backman talaði til að undirstrika það að eftirlitið er þegar mjög virkt hjá landlækni og hann hefur tækifæri til þess að miðla upplýsingum um meinta misnotkun og þegar fíkniefnaneytendur fara á milli lækna. Þá að sjálfsögðu reynir hann að gera læknum viðvart. Við búum við það hér á landi að hafa vel menntaða læknastétt. Það eru að verða hátt í þúsund manns í þeirri stétt. Þann 1. janúar 2001 voru þeir 760. Ég geri ráð fyrir að þeir séu farnir að halla í 900 núna. Auðvitað finnast alls staðar svartir sauðir en ég held að í læknastéttinni séu þeir óvenju fáir, til allrar hamingju. Frv. gerir ráð fyrir því í 5., 6. og 7. gr. að viðurlög við því að læknar ávísi sjálfum sér ávana- og fíknilyfjum verði hert og sömuleiðis er verið að reyna með þessu að koma í veg fyrir of margar ávísanir einstakra lækna til einstakra sjúklinga. Það er af hinu góða. Það hefur verið undirstrikað og ítrekað frá Læknafélagi Íslands að efla þurfi eftirlit landlæknis. Mér finnst þetta frv. vera alveg í samræmi við þær óskir sem settar voru fram í bréfi frá Læknafélagi Íslands til heilbrrh. Það var sennilega snemma á síðasta ári sem Læknafélagið sendi nokkuð ítarlegt bréf með tillögum um það hvernig taka ætti betur utan um þennan málaflokk. Þar á meðal var þetta, að styrkja eftirlit landlæknisembættisins, og það var líka tiltekið að auka þyrfti eftirlit með lyfseðlum. Frv. sem við ræðum hér um er líka í þá veru. Það þyrfti einnig að athuga nánar hlut Persónuverndar og þá kröfu að lyfseðlum sé eytt en það sem vantar inn í þetta og kannski er í vinnslu í ráðuneytinu einhvers staðar annars staðar er tillaga Læknafélagsins um að stofnuð verði afeitrunarmiðstöð eða komið verði á einhvers konar miðstöð fyrir djúpt sokkna fíkniefnaneytendur. Mig langar að spyrja ráðherrann sömuleiðis hvort þessi liður í bréfi Læknafélags Íslands frá því í fyrra sé í vinnslu og hvort við megum eiga von á tillögum frá ráðuneytinu um þetta. Loks var það verkjateymi á Landspítala -- háskólasjúkrahúsi sem lagt var til að yrði styrkt. Ég tel að það sé einnig mjög mikilvægt. Ég lít svo á að það verði að gera algjöran greinarmun á þessum gagnagrunnum eftir því hvort við erum að tala um gögn sem hið opinbera getur leitað í eða hvort læknir sem meðhöndlar einstakling getur leitað í þau. Ég er ekki hlynnt því að stóri bróðir hafi auga sitt á smæstu atriðum og jafnvel ekki stórum atriðum í lífi almennings. Það eru viðkvæm mál sem fjallað er um á þessum vettvangi. Notkun ávanabindandi lyfja og vímuefna er auðvitað eitt, kynlífsvandi annað, áfengissýki, getnaðarvarnir og geðsjúkdómar. Samt hefur í þjóðfélagi okkar markvisst verið unnið að því, ekki síst af hálfu sjúklinganna, að koma umræðunni um þessi atriði öll á framfæri, gera hana sýnilega og reyna að draga úr pukrinu, samviskubitinu og felunum sem lengi hafa fylgt þessum ákveðnu málaflokkum. Þetta hefur leitt af sér breytt viðhorf í þjóðfélaginu. Ég held að það sé mjög jákvætt að menn viðurkenni vandann og að skilningur vaxi á þessum málum í þjóðfélaginu. En það breytir því ekki að einstaklingurinn á rétt á sinni persónuvernd gagnvart hinu opinbera og gagnvart stóra bróður. Það gildir ekki það sama með lækninn sem meðhöndlar sjúklinginn og ég ætla að skýra mál mitt aðeins nánar. Ég lít svo á að aðgengi læknis, sem er að meðhöndla einstakling, að uppýsingum um aðra lyfjanotkun þess sama sjúklings hljóti að mega líta á sem útvíkkun á sjúkraskránni. Ef það væri alltaf sami læknirinn sem meðhöndlaði sjúklinginn og alltaf sama apótekið sem hann færi í væri þetta ekki vandamál, þá væri þetta í sjúkraskránni sjálfri. En það er ekki svo, sérstaklega ekki hér í þéttbýlinu. Auðvitað leitar fólk oft annað utan dagvinnutíma. Það fer á sjúkrahúsin, á Læknavaktina, á Barnalæknavaktina. Þar eru gefnir út lyfseðlar sömuleiðis sem ekkert endilega skila sér, að vísu sendir Læknavaktin heimilislæknum ávallt bréf um þau samskipti sem þar fara fram en ég lít svo á að það sé lífsnauðsynlegt fyrir heill sjúklingsins að þessar upplýsingar séu ínáanlegar af þeim lækni sem meðhöndlar sjúklinginn. Mér finnst þetta skipta mjög miklu máli og vera allt öðruvísi en aðgengi hins opinbera að einkaupplýsingum fólks. Á Læknadögum í síðustu viku var haft viðtal við nokkra lækna, þar á meðal við Margréti Georgsdóttur, yfirlækni á Heilsugæslustöð miðbæjar. Hún benti á að ef læknar væru ekki heimilislæknar sjúklinga sem til þeirra leituðu eftir ákveðnum lyfjum ættu þeir að reyna að skrifa út lyf til eins eða tveggja daga í senn. Þetta er auðvitað æskilegt að reyna að gera en það þýðir auðvitað jafnframt aukinn lyfjakostnað. Stundum er sjúklingurinn með langvarandi verki, kannski krabbameinssjúklingur eða með einhverja slíka greiningu, og það er nauðsynlegt að hann fái lyfin sín. Þá gerir það honum fjárhagslega erfiðara fyrir ef hann verður uppiskroppa með lyfin að þurfa að leita læknis og fá lyf til skamms tíma í senn. Það eru því ýmsar hliðar á þessu máli. En Margrét var einnig í viðtali í sjónvarpinu 14. janúar. Ég vitna í orð hennar, herra forseti, með leyfi: ,,Síðan þarf læknirinn að hafa aðgang að gagnagrunni. Mér finnst algjörlega eðlilegt ef sjúklingur leitar til mín sem læknis og ég á að fara að gefa honum lyf að ég geti fengið upplýsingar um það hvaða lyf hann er að nota svo það sé tryggt að ég verði honum ekki að skaða.`` Seinna segir hún: ,,Hvernig ætlarðu að lækna mann sem þú veist ekki hvaða lyf er að taka? Alla vega sá sem á að taka þátt í meðferð sjúklingsins verður að vita á hvaða lyfjum viðkomandi er.`` Ég held að það hljóti öllum að vera augljóst að það verður að vera hægt að nálgast upplýsingar af þessu tagi fyrir þá lækna sem fá sjúkling í meðferð. Ég tek annað dæmi af sjúklingi sem kemur inn á bráðamóttöku sjúkrahúss og er kannski ekki með meðvitund eða ekki með næga rænu til að geta sagt frá sínum málum eða hvaða lyf hann taki. Það er auðvitað algjör lífsnauðsyn að sá læknir sem tekur við honum geti haft aðgang að upplýsingum um hvaða lyf hann tekur. En svo erum við auðvitað með misnotkun sem er fram hjá eðlilegum lyfjaávísunum lækna, t.d. eru sum vanabindandi lyf eins og parkódín, sterk verkjalyf af því tagi, seld án lyfseðils í apótekum. Og það er hægur vandi fyrir þann sem ætlar sér að misnota slíkt að fara vissan rúnt milli apóteka ef hann býr í þéttbýli eins og Reykjavík. Þetta er auðvitað eitthvað sem er stýrt með reglugerð. Mín skoðun er sú að þótt ný tækni geri mönnum sífellt auðveldara að safna saman upplýsingum um einstaklinga eigi ekki að gilda það sama um aðgang hins opinbera að persónugreinanlegum upplýsingum og fyrir lækna. Þess vegna legg ég það til að við meðferð málsins í heilbrn. þingsins verði skoðað sérstaklega hvernig tryggja megi að læknar hafi aðgang að upplýsingum um sjúklinga sína eða þá sem þeir eru að meðhöndla hverju sinni.

Hæstv. forseti. Ég vil fá að þakka hv. þm. Katrínu Fjeldsted fyrir ræðu hennar. Ég hef hins vegar aðeins öðruvísi áherslu á útfærslu í sambandi við gagnagrunna og ávísun lyfja. Fyrir nokkrum árum tók ég þátt í verkefni inni á Landspítala þar sem við ræddum um og gerðum úttekt á því hvernig hjúkrunarfólk ætti að nálgast upplýsingar um ástand sjúklinga, um lyfjanotkun þeirra o.fl. Við fengum mjög hreina og klára niðurstöðu úr þeirri úttekt. Ég vona að skýrslan sé enn aðgengileg á Landspítalanum. Niðurstaðan varð sú að það ættu að vera mörg hlið í þessari leit að upplýsingum um sjúklinga, þ.e. ef sjúklingur kæmi inn á stofu og bæði um lyf eða væri með verki o.s.frv. mætti spyrja ákveðinna spurninga. Það mætti spyrja: Hefurðu ofnæmi fyrir einhverju lyfi? Ertu á ákveðnum lyfjum o.s.frv.? Eða: Hvernig er ástand þitt? Ef sjúklingur kæmi inn á sjúkrahús og væri lagður inn, í versta tilviki ekki með ráði eins og hv. þm. Katrín Fjeldsted nefndi dæmi um, mætti nálgast nauðsynlegustu upplýsingar og síðan, ef á þyrfti að halda, þá með ákveðnu leyfi yfirlæknis spítalans, fara frekar inn í gagnagrunninn. Upplýsingar um sjúkling væru það viðkvæm mál að meira að segja inni á sjúkrahúsi væri ekki ástæða talin til þess að fara nema í gegnum ákveðin hlið inn í svona gagnagrunna. Könnunin er að vísu nokkurra ára gömul en ég býst við að hún sé enn við lýði.

Herra forseti. Ég þekki ekki þessa könnun en almennt séð halda heimilislæknar utan um sjúkraskrár skjólstæðinga sinna. Og almennt talað og alls staðar þar sem ég þekki til er það svo að upplýsingarnar berast þangað og þar er gagnabankinn nákvæmastur. Í flestum tilvikum veitir sjúklingurinn réttar upplýsingar. Það má ekki gleyma því. Þessi lög og lög af þessu tagi er verið að setja vegna undantekningartilvikanna, alveg eins og hraðahindranir eru settar á vegi til þess að grípa þá sem brjóta lög um hámarkshraða. Ég verð að segja að mér finnst skipta mestu máli að sá læknir sem meðhöndlar sjúklinginn hverju sinni hafi upplýsingar og geti staðfest að satt sé sagt frá þegar um er að ræða hluti eins og lyfjagjöf og fyrri sjúkrasögu fólks. Það er sjúklingnum til heilla. Það er út á það sem það gengur, og öryggi hans.

Hæstv. forseti. Ég er sammála hv. þm. Katrínu Fjeldsted um að vitaskuld skuli öryggi sjúklings vera í fyrirrúmi. Því miður fyrirfinnast ekki nægilega margir heimilislæknar hér á landi þannig að það eru fleiri en heimilislæknar sem eru fastir læknar sjúklinga í dag. En eins og ég nefndi í ræðu minni áðan er það trúnaður milli sjúklings og læknis sem gildir í langflestum þessara tilvika. Sjálfsagt eru þó svartir sauðir á ýmsum stöðum, báðum megin borðsins. Ég ætla að það kerfi sem er við lýði í dag, ásamt einhverri endurskoðun, sé nægilegt. En að galopna gagnabanka eins og ætlunin er með þessu frv. er að mínu mati mjög varhugavert.

Herra forseti. Gott dæmi um öryggi sjúklingsins er að ef einhver er með ofnæmi fyrir penisillíni má hann ekki fá það aftur. Auðvitað þarf læknir að vita af því. Kannski hefur sjúklingurinn gleymt því, kannski er hann ekki með nægri rænu til að geta sagt frá því og kannski er hann ekki merktur. Það er í svona tilvikum öllum augljóst að þetta þarf að vera aðgengilegt. Það gildir það sama um alkóhólistann sem vill ekki drekka og hann vill ekki fá vanabindandi lyf, hann vill ekki fá svefnlyf eða róandi lyf eða verkjalyf sem innihalda efni sem eru honum skeinuhætt af því að hann er alkóhólisti. Hann er kannski rænulítill og það er ekki hægt að finna þetta út nema hafa aðgang að einhverju slíku um hann. Ég lít svo á að þetta frv. styrki eftirlitshlutverk landlæknis og ég tel það til bóta. En ég hef bent hér á örfá atriði sem mér finnst þurfa að athuga nánar við umræður í heilbr.- og trn. og ég mun beita mér fyrir því.

Herra forseti. Hæstv. heilbrrh. gat í máli sínu fyrr í dag um að Persónuvernd hefði komið að samningu frv. sem hér er til umræðu, um breytingu á lyfjalögum og læknalögum. Jafnframt gat hann þess, sem hefur svo sem ekki farið fram hjá neinum í fjölmiðlaumræðu, að Persónuvernd væri ekki sátt við endanlega gerð frv. Hæstv. heilbrrh. hefur líka gert grein fyrir því að þeim athugasemdum sem Persónuvernd hafði gert við frv. verði komið áleiðis til heilbr.- og trn. Ég geri ráð fyrir að nefndin muni fara vel yfir það eins og fyrrum, þegar slíkar athugasemdir hafa komið fram og bregðast til hins ýtrasta við þeim ábendingum sem Persónuvernd kemur fram með. En að því sögðu og í því trausti að nefndin muni, eins og ég sagði, bregðast við þessu vildi ég sérstaklega fá að árétta hið margþætta gagn og þær margþættu ástæður sem liggja að baki frv. Það er alveg ljóst að það er hægt að ná ýmsu fram til hagsbóta fyrir heilbrigðiskerfið ef þessir gagnagrunnar verða að veruleika. Við horfum til að mynda til þess að hægt er að vinna að lækkun lyfjakostnaðar. Ég held að enginn hér í þessum sal vilji ekki leita sem flestra leiða til að ná því fram. Við erum líka að tala um úrræði til að koma í veg fyrir misnotkun ávana- og fíkniefna og loks erum við að tala um bætta þjónustu við einstaklinga. Samkvæmt 24. gr. lyfjalaganna er landlækni heimilt að kalla eftir tölvuskráðum upplýsingum frá lyfjaverslunum. Með breytingu sem gerð var hér á hv. Alþingi í maí 2000 var lyfsölum gert skylt að afhenda Tryggingastofnun ríkisins rafrænar upplýsingar um afgreiðslu allra lyfseðilsskyldra lyfja, ekki aðeins þeirra lyfseðilsskyldu lyfja sem Tryggingastofnun tók þátt í að greiða eins og áður var. Rökin á bak við þetta frv., á bak við breytinguna, voru mikilvægi heildstæðra upplýsinga um lyfjanotkun landsmanna ásamt upplýsingum um greiðsluskiptingu almannatrygginga og sjúklinga. Með slíkum upplýsingum er kostur á að greina lyfjakostnaðinn og greiðslubyrði landsmanna eftir sjúkdómum, kyni og aldri. Þetta hlýtur að vera mjög mikilvægt þegar greiðsluþátttökukerfi almannatrygginga er metið, skoðað og endurskoðað. Tryggingastofnun ríkisins hefur hins vegar skort skýra lagaheimild til að varðveita og vinna þær upplýsingar sem við gerðum lyfsölum skylt í maí 2000 að afhenda stofnuninni í rafrænu formi. Frumvarpinu er ætlað að bæta úr þessu og veita Tryggingasstofnun heimild til að starfrækja gagnagrunna. Með frumvarpinu er ætlunin að veita landlækni beinan aðgang í stað þeirrar heimildar sem hann hefur haft til að kalla eftir upplýsingum frá lyfsölum. Nú hlýtur einhver að spyrja: Hvers vegna og hvað ávinnst með því? Það er auðvitað hagkvæmara að heilbrigðisyfirvöld og stofnanir samnýti núverandi gagnagrunn Tryggingastofnunar með þeim breytingum sem frumvarpið gerir ráð fyrir, í stað þess að hver stofnun reki sinn eigin grunn. Gagnvart persónuvernd sjúklinga er heldur ekki talið æskilegt að lyfjaverslanir sendi sömu eða sams konar upplýsingar til margra aðila um allan bæ. Í þessu samhengi er vert að minna á að samkvæmt frv. mun ekki fara fram vinnsla hjá Tryggingastofnun ríkisins á neinum viðkvæmum upplýsingum eins og upplýsingum um lyfjanotkun einstaklinga. Frá þessu er skýrt greint í því frumvarpi sem við erum hérna að fjalla um. Herra forseti. Frumvarpið gerir ekki aðeins ráð fyrir einum gagnagrunni heldur tveimur, sem Tryggingastofnun verður samkvæmt frv. ekki aðeins heimilt heldur skylt að setja fót. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir mismunandi aðgangi stofnana. Frumvarpið tiltekur tæmandi hver þau tilvik séu, þ.e. undir hvaða skilorði stofnanirnar eigi aðgang að þessum grunnum. Frumvarpið fjallar annars vegar um þennan ópersónugreinanlega gagnagrunn. Hann á að innihalda upplýsingar um afgreiðslu lyfja til sjúklinga. Aðgang að þessum grunni er ætlunin að allir þessir þrír nefndu aðilar hafi, þ.e. Tryggingastofnun, landlæknir og Lyfjastofnun, í þeim tilgangi að safna nauðsynlegum tölfræðiupplýsingum um lyf, lyfjaávísanir, lyfjanotkun og lyfjakostnað. Raunveruleikinn eins og hann er í dag er hins vegar sá, og þetta kemur fram á heimasíðu Tryggingastofnunar, að sama kennitalan er aldrei dulkóðuð eins. Þannig er í dag ekki er hægt að fá upplýsingar um fjölda einstaklinga sem veldur því að úr núverandi gagnagrunni er aðeins hægt að fá magn- og kostnaðarupplýsingar, ekki upplýsingar um þann fjölda einstaklinga sem þarna liggur að baki. Upplýsingar um fjöldann hljóta hins vegar að vera forsenda þess að hægt sé að greina greiðslubyrði mismunandi sjúklingahópa eða lífeyrisþega í samanburði við aðra og finna út hvaða hópar verða fyrir mestum kostnaði. Til þessara breytinga þarf leyfi Persónuverndar og af hálfu Tryggingastofnunar verður samkvæmt því sem fram kemur á heimasíðu þeirra lögð mikil áhersla á að fá þessu breytt svo hægt verði að greina upplýsingar um lyfjanotkun landsmanna eftir lyfjum, flokkun lyfja, kyni og aldri. Eftir sem áður --- það er tekið skýrt fram á heimasíðunni líka --- á að vera tryggt að ekki sé hægt að rekja upplýsingar til tiltekinna einstaklinga. Þetta var um ópersónugreinanlega gagnagrunninn. Þá komum við að þessum persónugreinanlega gagnagrunni sem mér hefur helst fundist þingmenn takast á um. Tryggingastofnun á samkvæmt frumvarpinu að sama skapi að vera skylt að reka þann grunn. Sömu aðilum og við nefndum áðan, Lyfjastofnun og landlækni, er líka ætlaður aðgangur að honum en hverjum um sig aðeins í skilgreindum tilgangi sem líka er tilgreindur tæmandi í frumvarpinu sjálfu. Í fyrsta lagi er ætlunin að Tryggingastofnun hafi aðgang í því skyni að greina og skoða tilurð lyfjaávísana og ávísanavenjur lækna vegna eftirlits með lyfjakostnaði, eins og segir í frumvarpinu. Það er athyglisvert að fara inn á heimasíðu Tryggingastofnunar og skoða hver tilgangurinn er með þessari grein. Þar segir að Tryggingastofnun hafi sett fram hugmyndir um samstarf við landlækni um að læknum verði reglulega sendar upplýsingar um ávísanavenjur þeirra í samanburði við viðmiðunarhópa, sem hljóta þá að vera læknar í sömum sérgreinum eða aðrir heimilislæknar ef um heimilislækna er að ræða. Þetta er skýrt á heimasíðu Tryggingastofnunar, með leyfi forseta: ,,Með þeim hætti fá læknar góða yfirsýn yfir eigin stöðu sem, með góðri eftirfylgni t.d. í tengslum við klínískar leiðbeiningar, ætti að stuðla að betri nýtingu fjármagns.`` Það er einmitt eitt markmiðið með þessu frv. Síðan segir: ,,TR fyrirhugar að vinna með upplýsingar varðandi lækna þar sem tilurð lyfjakostnaðar verður greind, en þar er ekki um viðkvæmar persónuupplýsingar að ræða samkvæmt skilgreiningu persónuverndarlaga eins og upplýsingar um lyfjanotkun einstaklinga eru. Þær upplýsingar sem hægt verður að vinna úr gagnagrunnunum eins og lagt er til í nýju frumvarpi geta yfirvöld notað sem mikilvægt mótvægi við öfluga markaðssetningu lyfjafyrirtækjanna.`` Varðandi persónugreinanlegu upplýsingarnar þá er hugsunin líka sú með frv. að hægt sé að nýta grunninn í þágu endurgreiðslu lyfjakostnaðar einstaklinga, enda hafi viðkomandi sótt um endurgreiðslu og með undirritun sinni óskað eftir að stofnunin noti upplýsingar um lyfjanotkun og kostnað úr persónugreinanlegum gagnagrunni. Þannig er tryggt að allur útlagður kostnaður sjúklinga komi til álita án þess að viðkomandi þurfi að safna og halda til haga yfir mislöng tímabil kvittunum fyrir því sem hann hefur greitt. Það er þá einn tilgangurinn enn að bæta þjónustuna við sjúklinga. Í öðru lagi gerir frv. ráð fyrir að persónugreinanlegi gagnagrunnurinn verði starfræktur til að koma í veg fyrir misnotkun ávana- og fíkniefna og færa sönnur á ætlaða ólögmæta háttsemi vegna lögbundins eftirlitshlutverks Lyfjastofnunar og í samvinnu við landlækni sem einnig gegnir eftirlitsskyldu eins og hv. þm. Katrín Fjeldsted vék að áðan, samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu, læknalögum og lyfjalögum. En heimildir landlæknis eru samkvæmt frv. takmarkaðar við þau tilvik er einstaklingur fær ávísað miklu af ávana- og fíknilyfjum frá mörgum læknum, þegar læknir ávísar slíkum lyfjum á sjálfan sig og þegar einstaklingur fær meira af slíkum lyfjum ávísað en eðlilegt getur talist á tilteknu tímabili. Umræðan hér á undan, hjá hv. þingmönnum Láru Margréti Ragnarsdóttur og Katrínu Fjeldsted, hefur fyrst og fremst snúist um það sem frv. geymir ekki. Umræðan hefur vikið að því kerfi sem við vorum upplýst um í morgun á fundi í heilbr.- og trn. að búið væri að taka upp í Danmörku til lausnar á sama vanda og Margrét Georgsdóttir læknir, eins og hv. þm. Katrín Fjeldsted vék hérna að áðan, hafði orð á læknadögum á dögunum, að læknar sem eiga að hjúkra og hjálpa sjúklingum þurfa að vita hvað aðrir læknar eru að gera til að hægt sé að hjálpa þeim. Þar erum við að ræða um aðgang lækna, hvaða læknis sem er sem sjúklingur getur heimsótt á stofu, í þennan sama grunn. Þetta frv. fjallar bara alls ekkert um það. Hins vegar, eins og fram kom í máli hæstv. heilbrrh., er ekki loku fyrir það skotið að að lokinni þessari umræðu, þegar málinu verður vísað til hv. heilbr.- og trn., verði þetta sérstaklega tekið til skoðunar, sem ég geri ráð fyrir að verði gert jafnframt því að við tökum til skoðunar umsagnir og fáum á fund nefndarinnar þá gesti sem best vita og mesta þekkingu hafa á þessu sviði.

Herra forseti. Það var aðeins eitt atriði sem mig langaði að hafa orð á. Ef ég skildi hv. þm. rétt taldi hún ekki skynsamlegt að hafa fleiri en einn gagnagrunn. Ég hef hvergi heyrt minnst á að það hafi verið inni í myndinni að koma upp slíkum grunnum á fleiri en einum stað og þá á ábyrgð Tryggingastofnunar ríkisins. Með þeirri tækni sem við búum yfir í dag held ég að það hafi aldrei staðið til. Ég hef a.m.k. ekki heyrt að það hafi verið inni í myndinni að koma upp slíkum grunni hjá landlæknisembættinu eða Lyfjastofnun, svo að það sé bara alveg ljóst, og það rugli okkur ekki neitt. Það er eðlilegt að hafa hér einn grunn. Varðandi aðgengi að þessum persónugreinanlega grunni er í frv. tínt til hverjar forsendurnar skuli vera fyrir því að stofnanir, landlæknir og Lyfjastofnun, hafi aðgang að honum. Auðvitað er spurningin alltaf, þó að tilteknar séu ákveðnar forsendur, hvort þessi grunnur eigi að vera opinn án skilyrða eða hvort það séu einhver takmörk á því frekar. Í athugasemdum við 3. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Lögfestur er beinn aðgangur landlæknis að persónugreinanlegum gagnagrunni þegar hann þarf nauðsynlega á því að halda vegna eftirlits síns.`` Mér er spurn hvort ekki þurfi enn frekar að skilgreina hvenær það sé nauðsynlegt að landlæknir hafi aðgang að þessu svo að aðgangurinn takmarkist í sjálfu sér af texta laganna.

Herra forseti. Varðandi orð hv. þm. Þuríðar Backman um að henni hafi ekki verið kunnugt um að ætlunin hafi verið að vera með tvo lyfjagagnagrunna þá held ég að það hafi í sjálfu sér aldrei verið ætlunin. En það má segja að með því að fela Lyfjastofnun tiltekið eftirlitshlutverk þá fylgir því upplýsingasöfnun og með því að í 24. gr. lyfjalaga er landlækni heimilt að kalla eftir tölvuskráðum upplýsingum frá lyfjaverslunum. Það er upplýsingasöfnun og grunnur að lyfjagagnagrunni auk þess sem við gerðum lyfsölum skylt að senda Tryggingastofnun rafrænar upplýsingar um alla lyfseðla. Þarna lá fyrir grunnur að hugsanlega þremur gagnagrunnum og það hlýtur að segja sig sjálft að það er bæði hagkvæmara og tryggir betur persónuverndina að um einn grunn sé að ræða og að í lögum sé nákvæmlega tiltekið hver eigi aðgang og undir hvaða formerkjum að upplýsingum úr þeim grunni.

Hæstv. forseti. Ég spurðist fyrir um það hversu margir einstaklingar frá þeim þremur stofnunum sem um ræðir mundu hafa aðgang að þessum grunni. Það var athugasemd mín í þeim hluta ræðu minnar. Ég tel líka rétt að benda á að í umræðum um lögmæti gagnagrunna og þá breytingu sem gerð var á söfnun gagna um sjúklinga þá er munurinn á söfnun upplýsinga um sjúklinga hér áður fyrr sá að fyrr á árum voru gagnagrunnar geymdir á viðkomandi sjúkrastofnunum eða hjá viðkomandi læknum en í dag er hægt að nálgast allar upplýsingar um sjúkling frá a til ö í einum gagnagrunni á einum stað.

Herra forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram um þetta mál sem er viðamikið og flókið eins og öll málefni sem varða gagnagrunna eru yfirleitt. Og þau eru viðkvæm mál, ég tek undir það. En tilgangurinn með frv. er eins og kom fram í orðum hv. 16. þm. Reykv., að koma í veg fyrir misnotkun ávana- og fíkniefna og einnig til þess að afla upplýsinga um lyfjaneyslu, ópersónugreinanlegra upplýsinga sem hægt er að nota m.a. í baráttunni við aukinn lyfjakostnað í landinu, en sá þáttur í heilbrigðisþjónustunni vex gríðarlega og ég verð að segja að það er sá þáttur sem ég hef áhyggjur af að verði lítt viðráðanlegur á næstu árum ef þróunin verður áfram eins og hún hefur verið. Tilgangurinn með frv. er einnig sá að koma í veg að saklausir menn í læknastétt liggi undir ámæli um að ávísa lyfjum ótæpilega til fíkniefnaneytenda. Það er ekkert skemmtilegt fyrir læknastéttina að liggja undir slíku ámæli og það er því í þágu læknastéttarinnar að frv. nái fram að ganga. Ég verð var við það að læknar vilja gjarnan stuðla að því að svo verði. En þetta er í stuttu máli tilgangurinn með frv. Hv. 14. þm. Reykv. spurði um notkun Tryggingastofnunar ríkisins á gagnagrunninum. Í ábendingum sem hafa komið frá Persónuvernd um málið er lagt til að kannaðar verði í samráði við landlækni lyfjaávísanir og ávísanir lækna vegna eftirlits með lyfjakostnaði. Þetta er ein af þeim tillögum sem ég beini til heilbr.- og trn. að skoða og aðrar tillögur sem kveða skýrar á um persónuverndina og gerð verði grein fyrir þeim þegar fulltrúar ráðuneytisins verða kallaðir fyrir nefndina en ég tel rétt að nefndin fari vandlega yfir þessi mál, eins og ég veit að hún gerir. Hv. 6. þm. Reykv. spurði um aðgang starfsmanna að persónugreinanlegum upplýsingum. Eins og kom fram í framsöguræðu minni, ég ætla að endurtaka það til að taka af allan vafa, þá er gert ráð fyrir að persónuupplýsingar séu dulkóðaðar í gagnagrunninum og engum aðgengilegar --- ég undirstrika það --- engum aðgengilegar nema í einstöku tilvikum þegar rökstuddur grunur um misferli liggur fyrir. Ekki er gert ráð fyrir að það sé neinn almennur aðgangur að þeim upplýsingum. Ég vil undirstrika það því að það er afar mikilvægt atriði að enginn misskilningur sé varðandi þetta. Ég held að ég orðlengi ekki um þetta að sinni. Ég veit að heilbr.- og trn. tekur þetta mál til vandlegrar skoðunar. Ég tel mikilvægt að það verði afgreitt. Þetta mál fór m.a. á skrið í framhaldi af mikilli umræðu um misnotkun ávana- og fíkniefna á síðasta vori og eins og kom fram í framsöguræðu minni var unnið mjög hratt og vel að málinu og frv. byggt á skýrslu nefndar þar um. Ég tel áríðandi að frv. verði að lögum eftir vandlega skoðun. Ég vona að tími gefist til þess að skoða málið vel. Í tillögum Læknafélagsins var einnig rætt um afeitrunarstöð. Við höfum verið að skoða þau mál líka þó að það komi ekki inn á þetta frv., það er sérmál, en ég tel að það sé mál sem við verðum að skoða og leggja niður fyrir okkur en tillögur í því eru ekki tilbúnar enn. Varðandi verkjateymið á Landspítala þá tel ég að skoða verði það mál sérstaklega og það er á döfinni hjá okkur í ráðuneytinu að fara yfir það hvernig það væri hægt og hvað það mundi vera umfangsmikið að koma slíkri starfsemi á fót.

Herra forseti. Við höldum áfram umræðu um mál sem frestað var á síðasta ári og er um tillögu til þál. um fjárhagslegan aðskilnað veiða og vinnslu og tekur sérstaklega til þess að hér séu opnari viðskipti með fisk og það liggi betur fyrir hvernig viðskiptin eiga sér stað með því að hafa fjárhagslegan aðskilnað milli útgerðar og vinnslu. Við teljum einnig að það mundi verða til þess að auka afla á fiskmarkaði sem að öllu öðru jöfnu mundi auka hér mikið verðmæti í sjávarútvegi, verðmæti þess sjávarfangs sem unnið er úr aflanum og efla jafnframt atvinnustigið í landinu. Herra forseti. Ég vil leyfa mér í örstuttu máli að vitna í lok kafla ræðu minnar á síðasta ári þegar við vorum að ræða þessi mál, áður en ég fer yfir í það að ræða meira um verðmætisaukann í sjávarútvegi, hvernig megi með auðveldum hætti auka hann, og vitna þá m.a. til skýrslu sem sjútvrh. lét vinna, svokallaða AVS-skýrslu, um fimm ára átak til að auka verðmæti sjávarfangs, en ég hafði boðað það í fyrri ræðu minni að ég mundi víkja nokkrum orðum að því máli. Ég vil einnig vekja athygli á því, herra forseti, að frá því að þessari umræðu lauk hefur m.a. Sjómannasamband Íslands ályktað sérstaklega um málið, en það sagði á þingi sínu: ,,23. þing Sjómannasambands Íslands krefst þess að lög verði sett um fjárhagslegan aðskilnað veiða og vinnslu. Eins og staðan er í dag getur kaupandi og seljandi afla verið einn og sami aðilinn sem í krafti einokunaraðstöðu sinnar ákveður verðið. Slíkur viðskiptamáti hlýtur að brjóta í bága við lög um heilbrigða samkeppni og góða viðskiptahætti. Eðlilegt hlýtur að teljast að allir fiskkaupendur hafi sama möguleika á að kaupa þann fisk sem leyfilegt er að veiða úr takmarkaðri auðlind. Fyrsta skrefið til að koma á eðlilegum viðskiptaháttum með fisk er að aðskilja veiðar og vinnslu fjárhagslega sem leiðir til þess að allur afli verði seldur á fiskmarkaði.`` Þessi ályktun Sjómannasambands Íslands er algjörlega í samræmi við þá hugsun sem er í þeirri tillögu sem við höfum flutt og rædd var á síðasta ári og umræða heldur hér áfram um. Ég vil, herra forseti, víkja sérstaklega að því að þetta er angi af fiskveiðistjórnarkerfi okkar og því miður sem við skyldum aldrei hafa tekið upp frjálsa framseljanlega sölu og leigu á aflakvótum því að sá réttur þurfti aldrei að vera hjá útgerðinni til þess að hægt væri að stunda hér eðlilegar og arðbærar fiskveiðar. Útgerðarmennirnir þurftu eingöngu að hafa þá vissu að þeir mættu gera út skip sín til fiskveiða hvort sem það var í aflakvótakerfi eða einhverju öðru kerfi. En þeir þurftu aldrei á leigu- og söluréttindum á aflakvótanum að halda til þess að halda áfram eðlilegu og sjálfsögðu útgerðarmynstri. Það er nákvæmlega þarna sem skilur á milli hagsmuna útgerðarmanna og hagsmuna fólksins í landinu. Það eru útgerðarmennirnir sem hafa þennan rétt til leigu og sölu á aflaheimildum og geta nýtt hann með ýmsum hætti, m.a. í viðskiptum, eins og áður hefur verið bent á og einnig er dregið fram í grg. með þessari tillögu og það eru útgerðarmennirnir sem hafa síðan ákvörðunarrétt um það hvenær þeir vilja selja þessi réttindi frá fyrirtæki sínu og þá jafnvel burt úr byggðunum, sem hefur auðvitað sums staðar haft mjög alvarlegar og skelfilegar afleiðingar á afkomu fólks og öryggi þess til að búa í hinum dreifðu sjávarbyggðum. Herra forseti. Það er m.a. tilgangur fiskveiðistjórnarlaganna að auka hér arðsemi og efla atvinnu og segir í 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna að þau séu til að vernda og byggja upp fiskstofnana og byggja upp trausta atvinnu og byggð í landinu. Vil ég nú víkja aðeins að þeim þætti máls og þá sérstaklega í tengslum við skýrslu sem hæstv. sjútvrh. beitti sér fyrir að unnin væri og ég vitnaði til fyrr í máli mínu. Í þeirri skýrslu koma fram ýmsar merkilegar upplýsingar sem mig langar að draga fram. Það kemur hér t.d. fram á bls. 56 og 57 í þessari skýrslu, með leyfi forseta, að fersk þorskflök, þegar þau eru reiknuð í verðmæti yfir á veiddan fisk úr sjó, gefa 272 kr. að meðaltali á kíló, útflutningsverðmæti, miðað við árið 2001, fersk þorskflök, á sama tíma og sjófrysting er með 185 kr. og landfrysting einnig með 185 kr. Þarna munar hvorki meira né minna en 87 kr. á hverju einasta kílói, herra forseti, og þar af leiðandi hefði maður haldið að í þessari skýrslu hefði strax verið dregin fram afar sterk ábending um að það mætti auka virði sjávarfangsins og verðmætasköpun í þessu þjóðfélagi ásamt atvinnu til mikilla muna með því að leggja meiri áherslu á veiðar sem gætu komið með ferskan fisk að landi sem dygði til vinnslu í að vinna fersk flök til útflutnings. Hins vegar er í þessari skýrslu vikið mikið að því að vinna megi aukaafurðir úr þorski, m.a. úr hausum og öðru slíku, en frekar lítið vikið að því atriði að þarna er í raun og veru mjög auðvelt að auka verðmæti mikið með því að efla hráefnisvinnslu á dagróðraskipum eða skipum sem koma með ferskt hráefni að landi og auka vinnslu á því. Þarna munar 87 kr. á hverju einasta kílói, herra forseti. Ég verð að segja og dreg ekki dul á það að stefna hæstv. sjútvrh. í þessum málum, að kýla kvótasetninguna yfir smábátaflotann, stuðla að fiskveiðistjórnarkerfi þar sem framseljanlegir kvótar eru til sölu, þar sem þeir stóru og stærri verða sífellt stærri og öflugri og kaupa upp vertíðarflotann, hinn gleymda flota sem stundum hefur verið nefndur svo, hráefnisöflunarflotann fyrir landvinnslustöðvarnar, veldur því auðvitað að við erum að færa verðmætasköpunina niður. Við værum tvímælalaust með aukinni ferskfisksvinnslu að auka geysilega mikið í verðmætum. Auðvitað geri ég mér grein fyrir því að við getum ekki fært öll þau tæpu 100 þús. tonn upp úr sjó sem fara í sjó- og landfrystingu á þorski beint yfir í fersk flök. En stefnan vinnur alveg á hinn veginn og hefur gert það á undanförnum árum, að stórútgerðirnar sem reka öflugustu frystiskipin safna til sín kvótunum, meira færist í þeirra hendur, landróðraskipunum fækkar, það dregur úr atvinnu í sjávarbyggðunum og það dregur úr verðmætasköpun í heild fyrir þjóðfélagið. Það er auðvitað meginatriði þessa máls að með breyttri stýringu og breyttum áherslum yfir í það að strandveiðiflotinn hafi meira frjálsræði til veiða og meiri aflaheimildir og komi með ferskt hráefni að landi til vinnslunnar er hægt að auka verðmæti mikið. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst undarlegt að þetta skuli ekki dregið alveg sérstaklega fram og nefnt. Það er dregið hér fram að ef allur óunninn þorskur sem fluttur var út á árinu 2001 yrði nýttur í fersk flök gæti það skilað 300 millj. ísl. kr. í auknum útflutningstekjum miðað við 45% nýtingu og að 70% færu í flug og 30% í blokk. Þetta stendur hér í skýrslunni. En það er ekki tekið sérstaklega fram að með því t.d. að auka landvinnslu á ferskfiski um 25 þús. tonn, svo að við tökum sem dæmi, 1 / 4 af því sem nú er fryst úti á sjó og fryst í landi, værum við að auka verðmæti sjávarfangs úr þorskinum um einhverja milljarða. Það er auðvitað hægt að setja upp öfgafull dæmi um að ef öll þessi 100 þús. tonn sem við veiðum og frystum samtals úti á sjó og í landi færu í fersk flök, sem er auðvitað ekki raunhæft markmið og ekki hægt að ætlast til að við næðum að selja eftir þeim leiðum, væri bara þessi verðmætisauki yfir 7 milljarðar kr., bara með þeirri breytingu einni, úr sama aflamagni. En það er auðvitað ekki framkvæmanlegt heldur eingöngu dregið hér fram til að benda á um hvers konar verðmætisauka er að ræða, og er þetta þó ekki, herra forseti, í þessari skýrslu mesti verðmætisaukinn sem hægt er að finna. Í skýrslunni segir um karfann, með leyfi forseta: ,,Verðmæti aflans hefur lækkað um 18% á tímabilinu.`` Tímabilið sem hér er miðað við er frá 1992--2001. Ég verð að segja eins og er að það kemur mér nokkuð á óvart að verðmæti karfaaflans hefur minnkað á undanförnum árum. Það kemur líka fram í þessari skýrslu og hefur lítið verið um það getið að fersk karfaflök gefa 321 kr. á kíló. Heill, óunninn karfi seldur á erlendum mörkuðum gefur 147 kr. Landfrystur karfi gefur 124 kr. og sjófrystur karfi, takið eftir, gefur 107 kr. Ef við tökum þarna milliverðið, landfrystinguna, 124 kr., og berum saman við fersk flök í útflutningi munar hvorki meira né minna en 197 kr. á hverju einasta kílói sem flutt er úr landinu. Þarna er vissulega um mikinn verðmætisauka að ræða. En þess ber auðvitað að geta að togaraflotinn er einkar hentugur til þess að veiða karfa og þess vegna er ekki auðvelt um þarna að breyta. Vafalaust mætti þó með auknum fersklöndunum og stuttum veiðiferðum tryggja þessi gæði. Þá komum við að ýsunni, herra forseti. Við skulum minnast þess þegar við ræðum um ýsuna að henni var troðið inn í kvótasetningu á smábátana, aflamagnið tekið niður, atvinnustigið á landsbyggðinni beinlínis tekið niður með aðgerðum hæstv. sjútvrh. og forustumanna ríkisstjórnarinnar og auðvitað þeirra þingmanna sem þessa aðgerð studdu. Þetta hefur auðvitað þýtt það að dregið hefur úr atvinnu úti á landsbyggðinni, það hefur líka dregið og mun draga úr verðmætasköpun ef fram heldur sem horfir. Það er einfaldlega þannig að fersk flök í útflutningi gefa 253 kr. á kíló þegar sjófrystingin á ýsu gefur 188 kr. á kíló. Þar munar 65 kr. á hverju einasta kílói, herra forseti. Og það er dálítið einkennilegt að menn skuli hafa slegist svo hart um það að koma kvótasetningunni yfir smábátana. Smábátaútgerð var auðvitað viðbragð landsmanna við því að vertíðarflotinn dróst saman og atvinnutækifærum fækkaði, sjómenn reyndu að stofna til útgerða á smábátum sem þá var nokkurt frelsi í, og það er einkennilegt að ríkisstjórnin skuli hafa tekið sér það fyrir hendur að vinna skemmdarverk á þjóðfélaginu með því að fara þá leið sem farin var. Það er alveg ótrúlegt, herra forseti, að þurfa að upplifa það að hér séu unnar skýrslur fyrir hæstv. sjútvrh. og ráðuneytið um það hvers konar verðmætisauka við gætum verið að stefna að með ferskfisksútflutningi og að það skuli farið í alveg gjörsamlega öfuga átt. Svo tala menn hér um atvinnuástand og hagkvæmni í sjávarútvegi. Hvílík öfugmælavísa, herra forseti. Þannig hafa þær aðgerðir sem við höfum staðið fyrir og stjórnvöld hafa beitt sér fyrir varðandi stjórn fiskveiðanna beinlínis orðið til þess að skaða þjóðarbúið. Það er verið að vinna skaða á þjóðarbúinu með þeim tillöguflutningi sem hér hefur fengið að ganga í gegnum hv. Alþingi um kvótasetningu fleiri og fleiri fisktegunda og inn á smærri og smærri skipaeiningar. Og síðan áfram með frjálsa framsalið og hagkvæmnina sem sjútvrh. vék að fyrr í dag þegar rætt var um aflapottana. Þá sagði hann eitthvað á þá leið að það yrði að vera frjálst framsal til að auka hagkvæmni í landinu. Ég veit ekki, herra forseti, hvað maður á að kalla svona framsetningu þegar hæstv. ráðherrann hefur sjálfur unnið að því að láta semja þessa skýrslu og fer svo með allt önnur rök en standa í hans eigin plaggi, plaggi sem var unnið fyrir hann. Það er alveg ótrúlegt, herra forseti, að menn skuli ekki horfa á þetta eins og það er í raunveruleikanum, að það er hægt að auka atvinnu í landinu með því að efla strandveiðarnar, gefa meira frelsi í strandveiðunum. Það er hægt að auka verðmætin, það er hægt að auka möguleika þeirra sem eru í fiskveiðunum með því að taka upp eðlileg viðskipti. Og sú tillaga sem við flytjum um fjárhagslegan aðskilnað veiða og vinnslu, sem síðan mundi vonandi leiða til þess að fiskur yrði almennt seldur á fiskmörkuðum og það yrðu í raun eðlileg eigendaskipti milli útgerðar og vinnslu, yrði til þess að auka hér verðmæti. Að stefnan skuli vera sú að keyra kvótakerfið og kvótana inn á stærri og stærri einingar, meiri samþjöppun í þessu þjóðfélagi, minnkandi atvinnu í sjávarbyggðunum --- og kalla það hagkvæmni. Hagkvæmni hverra? Hagkvæmni þeirra sem safna saman þessum einingum í stór útgerðarfélög. Og nú síðast gerir forstjóri hins nýja fyrirtækis, Brims, kröfu um að hækka þakið, geta safnað kvótunum hraðar saman og valdið meiri skaða í þjóðfélaginu undir stjórn þessarar ríkisstjórnar. Þetta er ótrúlegt hlutskipti, herra forseti.

Herra forseti. Það er búið að ræða oft um tillögur sem lúta að því að aðskilja veiðar og vinnslu og er ekkert nema gott um það að segja að menn vilji reyna að auka fisk á mörkuðum, efla vinnsluna með því og koma fleirum að þessum potti en þar hafa verið. Þetta hefur samt ávallt strandað á því að vinnslan og útgerðin eru á sömu hendi, fiskmarkaðirnir sjálfir eru nánast á sömu hendi þannig að það eru í rauninni alls staðar sömu mennirnir sem eru að fjalla um þessi mál, sama hvort það er á mörkuðunum, í vinnslunni eða hjá útgerðinni. Ég man eftir því þegar við vorum að velta fyrir okkur kvótasetningu 1983 á fiskiþingi. Hv. flm. Guðjón A. Kristjánsson var á því sama fiskiþingi, ef ég man rétt. Þá voru útgerðir í vandræðum, þjóðfélagið var í vandræðum eftir mjög mikla sókn í stofnana og við sáum fram á hrun með skrapdagakerfinu sem þá var í gildi. Þess vegna féllust menn á að reyna kvótakerfið. Ég hef persónulega stutt það síðan og var einn af þeim sem taldi það leið sem gæti dugað. Það hefur oft komið fram í þessum ræðustóli að kerfið, eins og það var hugsað þá, er orðið allt annað kerfi í dag. Þá var fyrst og fremst verið að hugsa um eina tegund, þorskinn, en í dag, eins og hv. flm. segir, er búið að setja nánast allt í kvóta nema kannski tindabikkju, háf og einhverjar aukategundir. Að mínu áliti hefur verið gengið miklu lengra í kvótasetningu en nauðsynlegt er ef við erum eingöngu að hugsa um verndun fiskstofnanna. Mér finnst alveg óþarfi að setja löngu, keilu, skötusel, þennan meðafla sem kemur alltaf hvort sem er, í einhvern kvóta. Það er alltaf verið að afskræma þetta kerfi sem hugsað var til þess að reyna að halda utan um veiðarnar, það er verið að afskræma það meira og meira og gera það harðneskjulegra en nokkrum manni gat dottið í hug að það gæti orðið. Það hefur leitt til þess að raddir um breytingar hafa orðið háværar, og þær hafa komið fram hér í þinginu, raddir um breytingar eins og um að taka þetta af í áföngum með einhvers konar úreldingu og að þjóðin mundi kaupa þetta til baka þannig að útgerðarmenn mundu ekki skaðast. Ég tel að breytingar síðustu ára hafi gert þetta þannig að menn standa frammi fyrir því að þjóðin borgi allan kvótann til baka. Ástæðan fyrir því að þetta er komið á þennan veg er veðsetningin sem heimiluð var. Þá var útgerðarmönnum gefin heimild til að veðsetja kvótann. Þar með var hann geirnegldur. Þannig hefur kerfið undið upp á sig og nú er svo komið að útgerðarmenn um landið verða sífellt færri og færri. Þeir eru líka að verða stærri og þeirra yfirráð yfir byggðunum eru orðin slík að enginn þorir orðið að hreyfa legg eða lið til að andmæla einu eða neinu því að þá er voðinn vís fyrir viðkomandi. Ég verð að segja eins og er að mér finnst þessi þróun á allt annan veg en ég hafði séð hana fyrir mér og á allt annan veg en ég hygg að þeir hugsjónamenn, sem stofnuðu og voru frumkvöðlar að þessum stóru fyrirtækjum sem mörg hver eru enn til, hafi séð hlutina fyrir sér. Mér finnst því dálítið erfitt að horfa upp á það núna að útgerðarmenn eru enn að biðja um að hækka hið svokallaða kvótaþak, sem í dag er 12%. Þeir vilja að það fari jafnvel upp í 20%. Þar með gætu orðið fimm útgerðarmenn á landinu eftir nokkur ár sem sætu uppi með allan kvótann, alla vinnsluna og allt sjávarútvegskerfið. Ég sé það í blöðum í dag að útgerðarmenn kvarta sáran yfir því að gengi krónunnar sé orðið allt of hátt og í raun, eftir því sem útgerðarmenn segja, sé verið að mergsjúga útgerðarmenn og fiskvinnslurnar þannig að enginn grundvöllur sé fyrir rekstrinum. Þá er það strax komið upp í umræðunni að fiskvinnslan gæti vel hugsað sér að færa vinnsluna til annarra landa, að færa vinnsluna úr landi. Ég bara spyr: Hvað er hægt að ganga langt í þessu? Hve lengi á að hóta mönnum? Gæti það orðið á borðinu hér að öll fiskvinnsla landsmanna verði flutt úr landi vegna þess að menn sætti sig ekki við gengisþróun í landinu? Þá er nú valdið orðið ansi mikið í höndum þessara manna geti þeir neytt menn til hlýðni með því að hóta að flytja alla vinnsluna úr landi. Ég vona sannarlega að það komi aldrei til. Aftur á móti varð ég var við það í fyrra þegar ég flutti tillögu um að skylda fullvinnsluskip til að koma með allan afla að landi, að hótanir og yfirgangur útgerðamanna í minn garð og annarra út af því máli var með ólíkindum. Mér fundust þær hótanir ekki sæmandi þeim útgerðarmönnum sem tóku þátt í þeirri umræðu og þeim skrifum sem fóru fram. Menn hafa reynt að leita leiða til þess að auka verðmæti sjávarfangs. Þessi tillaga gengur út á það. Okkar tilgangur með þeirri tillögu sem þá var til umræðu var sá sami. Í hafið er hent milljörðum vegna þess að menn hirða ekki hausana, hryggina og aukaafla. Þar fyrir utan er nýtingarprósentan hér miklu hærri þannig að þar munar kannski 10 þúsund tonnum sem útgerðarmenn fullvinnsluskipa fá gefins, miðað við þá nýtingarstuðla sem í gildi eru í Noregi. Ég vil vara við þessari þróun og vona virkilega að tekin verði umræða um það hér í þinginu.

Herra forseti. Ég vildi ræða aðeins ummæli hv. þm. um að menn hefðu kannski ekki gert ráð fyrir því þegar kvótakerfi var komið á, á fyrstu árum þess, að það mundi þróast eins og raun ber vitni. Ég hygg að þetta sé alveg rétt hjá hv. þm. Ég minnist þess glöggt að margir fulltrúa sem sátu þessi fiskiþing á árunum 1983, 1984 og 1985 hafa síðar látið í ljós þær skoðanir, einkum eftir árið 1990, þegar frjálsræðið varð algjört við sölu kvótanna og tilfærslurnar, að þeir hefðu aldrei ljáð þessu máli lið hefðu þeir getað ímyndað sér að það færi í þennan farveg. Herra forseti. Menn sáu auðvitað misfljótt í hvað stefndi í þessum málum. Ég vil enn á ný vekja athygli á því að t.d. Farmanna- og fiskimannasambandið varaði við því á árinu 1989, áður en frumvarpið hér var samþykkt í hv. Alþingi um lög nr. 38 frá 1990, á hvaða vegferð við værum. Það er alveg rétt sem hv. þm. hefur bent á að fjölgun botnfiskstegunda í kvótakerfinu er eingöngu til að gera það verra og erfiðara í framkvæmd. Að mínu viti ber enga nauðsyn til að fjölga sífellt tegundum í kvótakerfinu til að stýra fiskveiðum. Það er nægjanlegt, ef menn vilja stýra með kvótakerfi, að hafa megintegundir hverrar veiðigreinar í kvóta, ef menn ætla að stýra eftir þeirri leið. Ég er út af fyrir sig ekki mjög hrifinn af þeirri leið og tel að sóknarstýrt kerfi, einkum fyrir strandveiðiflotann og smábátaflotann, sé miklu hentugra byggðunum og til verðmætisauka.

Herra forseti. Ég held að við séum ekki mjög ósammála um þessi mál. Auðvitað hafa menn varað við þessu og eitt hefur leitt af öðru í þessu kerfi. Rauði þráðurinn í gegnum fiskveiðistjórnarkerfið hefur verið leitin að ýtrustu hagkvæmni, þ.e. að gera kvótann sem verðmætastan fyrir þjóðarbúið. Það hefur að mínu áliti tekist nokkuð vel. En það hefur samt sem áður komið of harkalega niður og er sífellt að sjást betur og betur. Þetta kemur of harkalega niður á byggðunum. Vald útgerðarmannanna er slíkt yfir byggðunum að menn sjá allt í einu heilu fyrirtækin og útgerðirnar bara hverfa og eftir situr fólkið. Atvinnustarfsemin af því færist bara yfir í annan landshluta. Peningahyggjan er allsráðandi í kerfinu og þegar við það bætist að það eigi að fara að flytja vinnsluna úr landi finnst mér skörin vera farin að færast ansi langt upp í bekkinn, þegar slíkar hótanir dynja yfir þjóðinni. Þá vaknar hjá mér þessi spurning: Hvað næst? Hvað getur mönnum dottið í hug að gera næst ef stjórnvöld og aðrir lúta ekki þeirra vilja? Ef stjórnvöld samþykkja t.d. ekki að hækka kvótaþakið úr 12% og upp í 20%. Hvað dettur mönnum þá í hug að segja? Hvort hagkvæmara sé að fara með meiri afla inn á smábátana og gera meira þar veit ég ekki. Ég get alveg fallist á að það gæti verið ágætis hugmynd en þróunin þar hefur náttúrlega haft miklu styttri aðdraganda.

Herra forseti. Spurningin sem hv. þm. Kristján Pálsson velti hér fyrir sér, um hvað verður ef menn halda áfram þeirri stefnumótun að flytja atvinnu úr landi með því að flytja fiskinn úr landi er athyglisverð. Það er jú þekkt að menn eru að flytja smáþorsk til Kína og vinna úr honum þar, kaupa hann hvar sem er í heiminum og telja hagkvæmt að stunda vinnslu á smáþorski í Kína. Ég hygg að það megi örugglega finna fyrir því rök, líka hægt að finna krónulega hagkvæmni út úr því að vinna stærri fisk í Kína. Mér kæmi það ekkert á óvart. Það er auðvitað þannig að mörg af okkar stærstu fyrirtækjum í sjávarútvegi fara með hagnaðinn úr landi og fjárfesta í atvinnustarfsemi annars staðar. Út af fyrir sig finnst mér að það eigi ekki að banna mönnum að horfa til góðra tækifæra. Það er hins vegar spurning hvort þau séu í eðlilegum farvegi, þau réttindi sem fylgja því að fá að veiða þorsk á Íslandsmiðum þegar farið er með fjármagnið og atvinnuna úr landi. Ég set spurningarmerki við þá hugsun og þá framkvæmd. Ég tel að hagkvæmni fjármagnsins geti ekki ráðið ferðinni ein í þessu máli. Málið snýst líka um hagsmuni fólksins í sjávarbyggðunum, rétt þess til að lifa þar, eignarrétt þess sem gerður er verðlítill og verðlaus, og síðan er verið að flytja atvinnuleysið af landsbyggðinni smátt og smátt. Hvert fer það? Það fer hér suður jú, fólkið flýr hingað, og það þrengist um hér. Þá verður auðvitað atvinnuleysi hér eftir sem áður. Svo benda menn á að það sé ekki mikið atvinnuleysi á einhverjum svæðum úti á landi. Hvers vegna? Fólkið er farið af því að það hafði ekki atvinnu.

Það er alveg rétt hjá hv. þm. að menn eru náttúrlega smám saman að flytja meira og meira af vinnslunni burt. Það sést langbest um borð í frystiskipunum og fullvinnsluskipunum. Það er verið að flytja vinnsluna út á sjó og auðvitað gætu þetta allt verið útlendingar um borð í þessum skipum. Í dag vinna þar Íslendingar en þetta er mjög hagkvæm veiði. Ég hef líka séð að útgerðarmenn hafa verið að flytja hausa og annað út til Kína. Það má vel vera að þeir séu farnir að flytja smáþorsk út til Kína líka, það má vel vera. Ég hef ekki orðið var við það en ég efast ekki um að hv. þm. fer rétt með það. Þetta segir okkur að menn þurfa virkilega að hafa varann á. Verði það smám saman þannig sitja menn uppi með að meiri hlutinn af vinnslunni er farinn annaðhvort út á sjó eða úr landi. Ég segi þá: Hverju máli skiptir þá lengur með sjávarútveginn og Evrópusambandið ef þetta ættu að verða endalok á fiskveiðistefnu okkar Íslandinga? Auðvitað á ekki að banna fiskvinnslufyrirtækjum frekar en öðrum að fjárfesta með hagkvæmum hætti. En sá fiskur sem er til úthlutunar á Íslandsmiðum finnst mér skilyrðislaust að eigi að koma til vinnslu á Íslandi. Það finnst mér hafa verið undirtónninn í því að setja kvótann á upphaflega, þ.e. að tryggja útgerðina, fiskvinnsluna og sjávarbyggðirnar í landinu. Það var ekki hugsað með öfugum formerkjum. Mér finnst margt benda til þess að við stefnum núna í öfuga átt.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um hvalveiðar. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Magnús Stefánsson, hv. þm. Jóhann Ársælsson og hv. þm. Guðjón Guðmundsson. Frumvarpið er um breytingu á lögum nr. 26/1949 og 1. gr. hljóðar svo: ,,Í stað 2. málsl. 1. mgr. 1. gr. laganna koma tveir málsliðir nýir sem orðast svo: Slík leyfi skal veita aðilum sem fullnægja skilyrðum til að mega stunda fiskveiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands ásamt nánari almennum skilyrðum sem ráðherra setur í reglugerð. Ef nauðsynlegt reynist að takmarka hvalveiðar af einhverjum ástæðum, sbr. þó 2. mgr. 4. gr., er ráðherra heimilt með reglugerð að veita þeim aðilum sem mesta reynslu hafa af hvalveiðum í fiskveiðilandhelginni forgang til veiðanna.`` Í 2. gr., sem er breyting á 4. gr. laganna, bætist við ný málsgrein sem orðast svo: ,,Þrátt fyrir 1. mgr. er ráðherra óheimilt að takmarka veiðar umfram það sem Hafrannsóknastofnunin telur óhætt að veiða hverju sinni eða beita öðrum takmörkunum sem gera ókleift að veiða það magn.`` Síðan segir í 3. gr.: ,,Við lögin bætist ákvæði til bráðabirgða sem orðast svo: Þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. 4. gr.`` --- sem ég var að lesa hér áðan --- ,,er ráðherra heimilt á árunum 2003 og 2004 að takmarka veiðar við færri hvali af hverri tegund en þann fjölda sem Hafrannsóknastofnunin leggur til.`` Í 4. gr. segir svo að þessi lög öðlist þegar gildi. Með frv. fylgir svofelld greinargerð: Flutningsmenn þessa frumvarps telja að nú beri að hefja hvalveiðar í samræmi við ályktun Alþingis frá 123. löggjafarþingi, sem stóð frá hausti 1998 til vors 1999 og var svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að hefja skuli hið fyrsta hvalveiðar hér við land og tekur fram að ályktun þess frá 2. febrúar 1983 standi ekki í vegi fyrir því. Veiðarnar fari fram á grundvelli vísindalegrar ráðgjafar Hafrannsóknastofnunarinnar og undir eftirliti stjórnvalda. Alþingi leggur áherslu á óskoraðan fullveldisrétt Íslands við nýtingu hvalastofna á íslensku hafsvæði í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar um sjálfbæra nýtingu lifandi auðlinda. Alþingi felur ríkisstjórninni að undirbúa hvalveiðar, meðal annars með því að kynna málstað og sjónarmið Íslendinga meðal viðskiptaþjóða okkar. Undirbúningur miði að því að veiðar geti hafist sem fyrst. Kostnaður við kynninguna verði greiddur úr ríkissjóði. Öllu kynningarstarfi verði flýtt svo sem auðið er.`` Þannig hljóðaði sú tillaga sem hér var samþykkt um hvernig standa bæri að hvalveiðum eftir árið 1999. Síðan segir í greinargerðinni: Upphaf hvalveiðibannsins má rekja til nefndrar þingsályktunar sem samþykkt var á Alþingi 2. febrúar 1983. Þar ályktaði Alþingi um að samþykkt Alþjóðahvalveiðiráðsins um takmörkun hvalveiða skyldi ekki mótmælt af Íslands hálfu. Frá því að þessi ályktun var gerð hefur löggjafinn ekki tjáð sig um hvalveiðibannið ef frá er talin fyrrgreind þingsályktun sem er frá 123. þingi vorið 1999 eins og áður sagði. Hvalveiðibanninu sem nú hefur verið beitt í meira en áratug var hrundið í framkvæmd af hálfu sjávarútvegsráðuneytisins með stöðvun á útgáfu leyfa til hvalveiða. Í lögum nr. 26/1949, um hvalveiðar, sem hér eru lagðar til breytingar á, er þó hvergi kveðið á um bann við hvalveiðum. --- Ég endurtek, herra forseti. Þar er hvergi kveðið á um bann við hvalveiðum. --- Lögin gera þvert á móti ráð fyrir að hvalveiðar séu öllum heimilaðar sem fullnægja skilyrðum til að stunda fiskveiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands og fengið hafa til þess leyfi sjávarútvegsráðuneytisins. Ráðherra er þó heimilt skv. 4. gr. laganna að kveða á um ýmsar takmarkanir á veiðunum með reglugerð. Síðasta reglugerðin sem sett var á þessum grunni er frá árinu 1984 og er þar er kveðið á um takmörkun á fjölda hvala af hverri tegund sem heimilt er að veiða. Það er því svo að hvorki samkvæmt lögum né reglugerðum settum samkvæmt þeim er bannað að veiða hval við Íslandsstrendur að því er séð verður. Rétt er að taka það fram að þingsályktanir þær sem að framan er getið raska í engu ákvæðum laga og reglugerða, né hafa alþjóðasamningar og samþykktir alþjóðastofnana áhrif á íslenskan rétt nema samningarnir séu innleiddir í hann. --- Herra forseti. Rétt er að vekja athygli á þessu, nema því aðeins að samningarnir séu innleiddir í íslenskan rétt. --- Þess má þó geta að í 10. gr. reglugerðar nr. 163/1973, um hvalveiðar, segir að landstöðvum sé skylt að hlíta því að erlendir eftirlitsmenn fylgist nákvæmlega með starfsemi stöðvarinnar í samræmi við samþykktir Alþjóðahvalveiðiráðsins, sem bindandi eru fyrir Ísland, eða ákvæði milliríkjasamninga sem Ísland er aðili að. Þetta ákvæði getur þó ekki með nokkru móti leitt til þess að samþykkt Alþjóðahvalveiðiráðsins um hvalveiðibann gangi framar íslenskum lögum. Séu menn í einhverjum vafa um þetta má telja það fullvíst að ákvæði þetta hafi enga þýðingu eftir að Íslendingar sögðu sig úr Alþjóðahvalveiðiráðinu árið 1992. Það er því ekkert því til fyrirstöðu að hefja hvalveiðar að óbreyttum lögum fáist til þess leyfi hæstv. ráðherra. Herra forseti. Nú má ætla að stjórnvöld hafi með einbeittum vilja komið í veg fyrir hvalveiðar þrátt fyrir vilja þjóðar og þings og hafi komið því svo fyrir að nýju að veiðar í atvinnuskyni yrðu alls ekki hafnar, samanber það sem lýst var yfir úr pontu af hæstv. sjútvrh. að gengið hafi verið í Alþjóðahvalveiðiráðið með sérstökum skilyrðum um að hefja ekki hvalveiðar á Íslandi í atvinnuskyni fyrr en eftir 2006 og þá því aðeins eftir 2006 að ekki væri í gangi sérstök vinna um að semja sérstakar veiði- og stýringarreglur á vegum alþjóðasamtaka. Það má gagnrýna, herra forseti, að ráðherra geti á þennan hátt stöðvað framgang laga með því einfaldlega að neita útgáfu leyfa, jafnvel þótt vilji Alþingis hafi verið kannaður. Ráðherrum sem og öðrum stjórnsýsluaðilum ber skylda til að framkvæma lög, þar með talið að veita þau leyfi sem þeim er falið að veita að uppfylltum skilyrðum laga og öðrum málefnalegum skilyrðum sem unnt er að setja. Frumvarp þetta gengur annars vegar út á það að kveða á um með ákveðnari hætti en nú er gert að ráðherra skuli gefa út leyfi að uppfylltum almennum og sérstökum skilyrðum og hins vegar að þrengja heimildir ráðherra til að takmarka hvalveiðar, eins og tillaga sem samþykkt var hér í Alþingi vorið 1999 um að fara að ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar varðandi fjölda dýra, að ráðherrann hafi ekki frjálsar hendur um að takmarka atvinnufrelsi manna, veiðar á stofnum sem er beinlínis talið eðlilegt að nýta og sem jafnframt hefur síðan verið sýnt fram á með miklum líkum að væru að valda eða gætu verið að valda miklu tjóni á nytjastofnum okkar, þ.e. væru afræningjar úr fæðustofnunum og síðan jafnvel úr botnfiskstofnunum. Frumvarpið gerir ráð fyrir aðlögunartímabili, það megi sem sagt takmarka fyrstu tvö árin, en þegar það er liðið er ekki heimilt að takmarka veiðar umfram það sem Hafrannsóknastofnunin telur óhætt að veiða hverju sinni. Samkvæmt upplýsingum frá sjávarútvegsráðherra hefur þegar verið varið tæplega 60 millj. kr. til kynningarstarfa. Kostnaður við kynningu á málstað Íslendinga var sem hér segir á árunum 1999--2001: 1999 voru það 9,8 millj. kr. Árið 2000 14,4 millj. kr., árið 2001 33,9 millj. kr. eða samtals 58,1 millj. kr. Í fjárlögum fyrir árið 2002 er ráðgert að verja 25 millj. kr. til kynningarverkefnisins, sem ég veit ekki um hvernig var ráðstafað. Mikil kynning hefur farið fram á málstað Íslendinga og þess vegna ætti að vera tímabært að hefja veiðar. Nú eru liðin þrjú ár eða reyndar hátt í fjögur ár síðan þessi ályktun frá 1999 um að hefja hvalveiðar hið fyrsta var samþykkt á Alþingi og frv. miðar að því að þeirri stefnu verði framfylgt í verki, enda engin önnur ályktun verið samþykkt í hv. Alþingi svo mér sé kunnugt, herra forseti. Ég veit ekki til þess að með nokkrum hætti hafi það að vera borið undir þing til samþykktar að ráðherrann hefði sérstakt vald til þess að ákveða að við færum ekki í veiðar í atvinnuskyni, hvorki innan lögsögu okkar til nýtingar innan lands né til veiða í atvinnuskyni til útflutnings á þeim afurðum sem kæmu af veiðum. Ég veit ekki til þess, herra forseti, og verð þá leiðréttur með það, að Alþingi hafi á nýjan leik eftir árið 1999 veitt stjórnvöldum heimild til þess að víkja frá þeirri samþykkt sem samþykkt var þá um að hefja hvalveiðar í atvinnuskyni svo fljótt sem verða má. Herra forseti. Sífellt fleiri rök mæla með því að nú skuli taka af skarið og hefja veiðar. Þeim sjónarmiðum vex nú ört fylgi að nauðsyn beri til þess að horfa á vistkerfi hafsins sem eina heild og að hvalir séu hluti af vistkerfinu sem verði að nýta á ábyrgan hátt með veiðum. Fjölgun hvala er nú þegar mikil á Íslandsmiðum og veiðar sem samræmast eðlilegri nýtingu hvalastofna geta bætt vöxt og aukið nýtingu okkar á nytjastofnum. Við umræður á Alþingi, á 127. löggjafarþingi, um stærð og afrán hvalastofna var m.a. upplýst að ekki liggja fyrir beinar upplýsingar um stofnstærðir hvala frá því seint á 19. öld. Vísindalegt mat á stærð og ástandi nytjategunda hvala hefur verið gert með útreikningum á líklegum stofnstærðum hvala fyrir tíma svokallaðra nútímahvalveiða. Þessir útreikningar byggjast á gögnum um núverandi stofnstærð út frá hvalatalningum og veiðisögu viðkomandi tegunda að gefnum forsendum um líffræðilega framleiðslugetu stofnsins. Slíkir útreikningar hafa verið gerðir fyrir stofna hrefnu og langreyðar hér við land. Þeir benda til að báðir þessir stofnar séu í góðu ástandi og yfir 70% af upprunalegri stærð en almennt er talið æskilegast hvað snertir afrakstursgetu að stofnar séu á bilinu 60--70% af upprunalegri stærð. Þótt formlegar úttektir hafi ekki verið gerðar á fleiri tegundum benda fyrirliggjandi gögn til að stofnar sandreyðar og hnúfubaks séu einnig í góðu ástandi en steypireyður á líklega enn langt í land með að ná fyrri stofnstærð. Samkvæmt útreikningum sem byggjast á fyrirliggjandi gögnum um stofnstærðir, viðverutíma, fæðuþörf og fæðuval éta allir hvalir árlega um 6 millj. tonna af sjávarfangi á hafsvæðinu umhverfis Ísland. Þar af er talið að rúmlega 2 millj. tonna séu fiskmeti en vegna gagnaskorts um fæðuval flestra tegunda er ekki unnt að flokka fiskmeti frekar. Heildarmagnið er 2 millj. tonna og fiskmetið 1,2 millj. tonna. Samkvæmt mjög takmörkuðum gögnum sem liggja fyrir um fæðusamsetningu hrefnunnar, um 60 magasýni á 15 ára tímabili, nemur árlegt afrán hennar um 125 þús. tonnum af þorskfiskum, um 50 þús. tonnum af síli og ríflega 600 þús. tonnum af loðnu. Þessar tölur ber þó að taka með miklum fyrirvara þar eð gögnin að baki eru mjög takmörkuð og ekki tilviljunarbundið úrtak úr stofninum. Af tannhvölum éta grindhvalur og andarnefja mest, 700--800 þús. tonn hvor tegund. Hjá þessum tegundum er smokkfiskur langstærsti hluti fæðunnar en grindhvalir éta þó rúmlega 150 þús. tonn af fiskmeti. Heildarneysla höfrungategundanna hnýðings og leifturs losar 400 þús. tonn samkvæmt útreikningum en hjá þessum tegundum samanstendur matseðillinn að mestu leyti af fiskmeti. Ekki er þó unnt á þessu stigi að leggja tölulegt mat á afrán þeirra á sérstökum fisktegundum eða tegundahópum. Rétt er að geta þess að útreikningar á heildarneyslu byggjast að miklu leyti á stofnstærðarmati og af aðferðafræðilegum ástæðum má ætla að stofn tannhvala sé frekar van- en ofmetinn. Á Hafrannsóknastofnuninni hafa verið gerðar frumtilraunir til að kanna hugsanleg áhrif þriggja skíðishvalstegunda, hrefnu, langreyðar og hnúfubaks, í fjölstofna líkani sem auk þess innihélt þorsk, loðnu og rækju. Þessar athuganir gefa m.a. vísbendingar um að vöxtur hvalastofnanna gæti haft veruleg áhrif á langtímaafrakstursgetu þorskstofnsins, allt að 20%, og einnig veruleg áhrif á loðnustofninn. Mikil óvissa ríkir þó um þessi áhrif. Stærstu óvissuþættir útreikninganna varða hlutdeild þorsks í fæðu hrefnunnar og framtíðarþróun í stærð hvalastofnanna. Í tillögu Hafrannsóknastofnunarinnar um veiði á hrefnu, sbr. skýrslu stofnunarinnar frá júní 2001, fjölrit nr. 80, segir á bls. 101: ,,Í ljósi ofangreindrar úttektar vísindanefndar NAMMCO leggur Hafrannsóknastofnunin til að aflamark fyrir hrefnu verði 250 dýr á ári.`` Það er lagt til að veiða 250 dýr á hverju ári úr hrefnustofninum. Tillaga Hafrannsóknastofnunarinnar um veiði á langreyði: ,,Í ljósi ofangreindrar úttektar mælir Hafrannsóknastofnun með að veiðar verði takmarkaðar við 200 langreyðar innan A-Grænland/Íslands svæðisins, þó ekki fleiri en 30 dýr innan A-svæðis, 110 innan B-svæðis og 60 innan C-svæðis.`` Ekki hefur verið gerð bein tillaga um veiði á sandreyðarstofninum, þótt lesa megi út úr texta skýrslu Hafrannsóknastofnunarinnar að stofninn þoli veiðar. Það er von flutningsmanna að frumvarp þetta fái skjóta meðferð í þinginu enda má telja að mikill stuðningur sé við það að hefja hvalveiðar á ný svo sem samþykkt þingsályktunartillögunnar á 123. þingi gefur til kynna. Herra forseti. Ég tel að hæstv. sjútvrh. sé að vinna gegn því frv. sem samþykkt var í hv. Alþingi um að hefja veiðar á hvölum svo fljótt sem verða má með því að ákveða að ganga í Alþjóðahvalveiðiráðið með þeim skilyrðum að hefja eigi veiðar fyrr en eftir 2006. Ég vil leyfa mér að skilja málið með þeim hætti að það hefði a.m.k. verið lágmarkskrafa að hæstv. sjútvrh. hefði komið hér inn með tillögu um að Alþingi væri sammála þessum stjórnarathöfnum hans og fengið þær samþykktar í hv. Alþingi. Það hefur ekki verið gert. Þess vegna finnst mér, herra forseti, að hæstv. ráðherra sé á mjög gráu svæði með að hafa gengið til þeirra samninga sem hann hefur gert varðandi veiðar í atvinnuskyni. Mér finnst það vægast sagt slæmt hlutskipti að hafa samþykkt að við megum ekki einu sinni veiða hvali innan okkar lögsögu til eigin nýtingar og til sölu á okkar eigin innanlandsmarkaði. Ég verð því að tjá þá skoðun mína, herra forseti, að ég tel að hæstv. sjútvrh. hafi farið gegn vilja Alþingis og ekki aflað sér heimildar til þess að fara þessa leið með því einu að koma hér upp í pontu og tilkynna að við höfum orðið aðilar að Alþjóðahvalveiðiráðinu á nýjan leik með þessum tilteknu skilyrðum því að þessi tilteknu skilyrði sýnist mér að gangi algerlega gegn þeim markmiðum sem samþykkt voru, þ.e. að hefja hér hvalveiðar svo fljótt sem verða má og að það geti með engum hætti skilgreinst stefnumörkun að hefja hér veiðar í atvinnuskyni svo fljótt sem verða má en fresta þeim viljandi fram yfir árið 2006 og jafnvel lengur ef þá er verið að móta sérstakar veiðireglur innan Alþjóðahvalveiðiráðsins. Við lifðum það meðan við vorum innan hvalveiðiráðsins fyrir árið 1992, ef ég man rétt, að þá var ævinlega verið að móta einhverjar reglur í hvalveiðiráðinu um hvernig ætti standa að veiðum á hvalastofnum og þær þvældust fram og til baka í öllum hugsanlegum nefndum Alþjóðahvalveiðiráðsins og eðli málsins samkvæmt, þar sem margar þjóðir sem þar ráða ríkjum hafa verið á móti veiðum á hvölum, þá hefur þeim tekist að þvæla þessum reglum fram og til baka. Ég hygg að Bandaríkjamenn hafi kannski verið ein af þeim þjóðum sem þar voru fremstar eða í fararbroddi. En það er athyglisvert, herra forseti, að það eru svo Bandaríkjamenn sem krefjast þess að haldinn verði sérstakur aukafundur í Alþjóðahvalveiðiráðinu. Til hvers kröfðust þeir að þessi fundur yrði haldinn? Til þess að ákveða hvalveiðikvóta fyrir sínar norðlægu byggðir, þ.e. hvalveiðikvóta fyrir fólk í Alaska. Út af fyrir sig skil ég mjög vel að það fólk þurfi að geta veitt hvali sér til framfæris. Síðan sömdu þeir auðvitað við Rússa um að þeir fengju tvöfaldan hvalveiðikvóta fyrir sína norðlægu slóð. Bandaríkjamenn eru sú þjóð sem harðast hefur unnið gegn okkur og harðast barist fyrir því að hvalina beri að friða, það væri sérstakt og mikið mannúðarmál að friða hvali. Þetta er sama þjóðin og nú ætlar í stríð í Írak til að drepa fólk. Tvískinnungurinn er algjör.  Ég vil líka vekja athygli á því, herra forseti, að flutningsmenn að tillögunni sem samþykkt var á vorþinginu 1999 um að hefja veiðar svo fljótt sem verða má voru ásamt hv. þm. Guðjóni Guðmundssyni eftirtaldir hv. þm.: Einar K. Guðfinnsson, Stefán Guðmundsson, Siv Friðleifsdóttir, Kristinn H. Gunnarsson, Gísli S. Einarsson, Guðmundur Hallvarðsson, Árni M. Mathiesen, Ólafur Örn Haraldsson, Árni Johnsen, Magnús Stefánsson og Pétur H. Blöndal. Þessir þingmenn fluttu þessa tillögu sem hér var samþykkt á vordögum 1999 sem stefna Alþingis í hvalveiðimálum. En hæstv. sjútvrh. hefur að mínu mati nýverið farið þvert gegn þessari stefnu án þess að láta svo lítið að koma einu sinni með tillögu inn á hv. Alþingi um að stefnunni hafi verið breytt og fá hana samþykkta. Þetta er auðvitað lítilsvirðing við samþykktir Alþingis og ráðherranum er alls ekki til sóma að vinna þetta mál með þessum hætti. Herra forseti. Ég hef viljað halda þessari tillögu til streitu og meðflutningsmenn mínir hafa ekki gert neina athugasemd við það að hún yrði tekin til umræðu undir þeim formerkjum að hefja veiðar vegna þess að ég tel að enn þá sé það vilji Alþingis í þessu máli sem á að gilda og hæstv. ráðherra hafi eigi fengið þeirri stefnu breytt. Hún hefur ekki verið borin hér upp og hefur ekki verið samþykkt. Ég hygg að ráðherrann sé á mjög gráu svæði með valdsmennsku sína í þessu máli að geta ekki látið svo lítið að draga það mál til afgreiðslu í Alþingi og fá samþykkta þá stefnu sem hann hefur nýverið framfylgt í málinu. Herra forseti. Það er ekki svo að ríkisstjórnin eigi að stjórna þinginu. Þegar þingið hefur samþykkt, hvort sem það eru lög eða þingsályktanir, þá ber stjórnvöldum að framfylgja þeim. Ég legg því á það áherslu í lok máls míns, herra forseti, að ég tel að málsmeðferð hæstv. ráðherra í þessu máli sé mjög slæm. Stundum hefur verið spurt hvað eigi að gera við kjötið sem kemur af skepnunum ef við förum að veiða hval. Ég hef heyrt þá menn segja sem lengst hafa verið í því að verka og vinna hval: ,,Hvers vegna ættu stjórnvöld að hafa áhyggjur af því? Er ekki nægjanlegt að við sem erum tilbúnir að kaupa hvalinn, borga fyrir að hann sé veiddur, borga sjómönnum kaup fyrir að veiða hann, höfum áhyggjur af því hvort við getum gert verðmæti úr þessari afurð?`` Auðvitað ætti það að vera svo. Hvort verkendur hvala treysta sér til að kaupa eingöngu það magn sem þeir geta selt innan lands eða hvort þeim tekst að selja afurðirnar úr landi á auðvitað að vera þeirra höfuðverkur og engin ástæða er fyrir stjórnvöld að vera í einhverju mömmuhlutverki varðandi það hvort menn treysti sér til þess að kaupa hval til vinnslu og gera úr honum verðmæti. Þess vegna segi ég, herra forseti, að ég tel ekki að stjórnvöld eigi að gegna neinu sérstöku hlutverki í því hvernig við nýtum eða sköpum verðmæti úr þeim hvölum sem við veiðum. Hins vegar er líka rétt að vekja athygli á öðru sjónarmiði og ræða það, þ.e. að nú fer fram öðruvísi nýting á hvölum en var áður en við stöðvuðum hvalveiðar hér við land. Ferðamannaiðnaður er rekinn í landinu sem einbeitir sér að því að selja ferðir til að skoða hvali og er ekkert nema gott um þá atvinnustarfsemi að segja. Ég tel að slík atvinnustarfsemi eigi fullan rétt á sér. Ég tel jafnframt að hún geti vel farið fram samhliða því að við stundum hvalveiðar. Ég veit ekki til þess, herra forseti, að nokkur einasti hvalaskoðunarbátur hafi t.d. siglt 100--150 mílur vestur af landinu til þess að sýna hvali. Það er veiðisvæðið sem hvalveiðar voru almennt stundaðar á á árum áður, á stórhvelunum, sandreyði og langreyði. Ég hefði því talið að þær atvinnuveiðar ættu að geta farið fram alveg árekstralaust. Einnig held ég að hægt sé að stunda hér hrefnuveiðar án nokkurra árekstra við hvalaskoðunarferðir vegna þess að það þarf ekki endilega að skjóta á þeim svæðum sem mest eru nýtt til hvalaskoðunar. Hrefnan er veidd út um öll höf, bæði upp við strönd og langt frá strönd. Hins vegar held ég, ef við lítum til nýtingar þorskstofnsins og hvaða áhrif hrefnan hefur á þorskstofninn, að það mundi hafa mest áhrif að veiða þá hvali sem næst eru ströndinni og mestir eru afræningjar í nytjastofninum, þ.e. hrefnuna við ströndina.

Herra forseti. Hvalveiðar hafa verið árlegt umræðuefni á Alþingi í þau tæp 12 ár sem ég hef átt hér sæti. Þær hafa verið ræddar hér aftur og aftur í formi fyrirspurna, utandagskrárumræðna. Síðan flutti ég aftur og aftur ásamt fleiri þingmönnum till. til þál. um að hvalveiðar skyldu leyfðar á ný. Það var loks á vorþingi 1999, eins og hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson gat um áðan, að þessi tillaga mín og 11 annarra þingmanna sem hann nafngreindi var samþykkt hér með nokkrum breytingum sem gerðar voru í sjútvn. þingsins og hljóðaði svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að hefja skuli hið fyrsta hvalveiðar hér við land og tekur fram að ályktun þess frá 2. febrúar 1983 stendur ekki í vegi fyrir því. Veiðarnar fari fram á grundvelli vísindalegrar ráðgjafar Hafrannsóknastofnunarinnar og undir eftirliti stjórnvalda. Alþingi leggur áherslu á óskoraðan fullveldisrétt Íslands við nýtingu hvalastofna á íslensku hafsvæði í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar um sjálfbæra nýtingu lifandi auðlinda. Alþingi felur ríkisstjórninni að undirbúa hvalveiðar, meðal annars með því að kynna málstað og sjónarmið Íslendinga meðal viðskiptaþjóða okkar. Undirbúningur miði að því að veiðar geti hafist sem fyrst. Kostnaður við kynninguna verði greiddur úr ríkissjóði. Öllu kynningarstarfi verði flýtt svo sem auðið er.`` Með þessari samþykkt aflétti Alþingi hvalveiðibanninu sem hafði staðið frá því 2. febrúar 1983 þegar Alþingi samþykkti illu heilli með eins atkvæðis mun að verða við hvalveiðibanni Alþjóðahvalveiðiráðsins. Norðmenn samþykktu aftur á móti ekki þetta hvalveiðibann. Það létti þeim róðurinn þegar þeir hófu sínar veiðar að nýju fyrir átta eða níu árum. Samþykktin sem gerð var á Alþingi 1999 um vorið var mjög ótvíræð. Þessi þál. var samþykkt með 37 atkvæðum gegn 8, ef ég man rétt. Tveir af flutningsmönnunum eru ráðherrar í dag og kannski ráðherrar þeirra ráðuneyta sem hvalveiðarnar skipta hvað mestu máli, þ.e. sjútvrn. og umhvrn. Þau voru bæði mjög áhugasöm um þetta mál. Eins og fram kemur í tillögunni var samþykkt að ríkisstjórninni skyldi falið að undirbúa veiðarnar með því að kynna málstað og sjónarmið Íslendinga meðal viðskiptaþjóða okkar. Þar hefur heilmikið verið unnið að kynningu þessa máls. Ég tel að hæstv. sjútvrh. hafi staðið sig mjög vel hvað það varðar. Ég nefni sem dæmi að ég var í Bandaríkjunum fyrir rúmu ári. Þá var mér sagt frá því, af mönnum í fisksölubransanum þar, að hann hefði snúið heilu háskólunum til fylgis við okkur í þessu máli. Mér var sagt frá því að hann hefði komið í mjög fjölmennar háskólastofnanir þar sem alger andstaða var við hvalveiðar og hinn bandaríski hugsunarháttur eða misskilningur við lýði, að þarna væri eitthvað voðalegt á ferðinni. Hann hefði gersamlega snúið þessum hópum til fylgis við sig með málflutningi sínum og staðið sig afskaplega vel í þessari kynningu. Það hefur verið varið tugum milljóna í þessa kynningu. Ég held að hv. flm. hafi nefnt 60 millj., eftir ráðherranum. Ég tel að við getum ekki gert mikið meira í þessu kynningarstarfi. Við þurfum bara að taka af skarið og hefja þessar veiðar á ný. Ég held að þessi kynning hafi gert gagn en nú sé kominn tími til að láta því starfi lokið. Við getum að vísu haldið áfram okkar kynningarstarfi þó við hefjum veiðarnar en núna verðum við að taka af skarið. Menn hafa oft bent á að sala afurða sé forsenda fyrir því að hefja veiðar að nýju, það fari enginn út í að veiða hval nema geta selt afurðirnar. Þótt það snúi svo sem ekki beint að Alþingi að selja hvalkjöt þá skiptir máli, ef farið verður út í þennan atvinnuveg, að það verði útflutningsvara. Mest hefur verið leitað til Japana hvað það varðar vegna þess að þeir eru aðalviðskiptaþjóð okkar hvað hvalkjöt varðar og Japanar voru auðvitað okkar langstærsti viðskiptaaðili þegar hvalveiðarnar voru stundaðar hér og keyptu þessar afurðir á góðu verði. Japanar hafa gert okkur grein fyrir því ár eftir ár að þessi viðskipti gætu ekki hafist nema við yrðum aðilar að Alþjóðahvalveiðiráðinu. Þess vegna höfum við verið að reyna það seinustu tvö árin að komast þar inn. Okkur var hafnað í tvígang, ef ég man rétt, en við fengum síðan inngöngu í haust og eins og hér var nefnt munum við hafa skuldbundið okkur í leiðinni til að hefja ekki veiðar í atvinnuskyni fyrr en árið 2006. Það kemur í sjálfu sér ekki í veg fyrir hvalveiðar. Auðvitað er hægt að hefja veiðar í vísindaskyni strax í sumar. Það gera Japanar. Þeir stunda allar sínar veiðar í nafni vísindanna og eru verulega stór hvalveiðiþjóð. Það gera ýmsir fleiri og við þurfum ekki að láta þetta standa í vegi fyrir okkur. Vilji þjóðarinnar er mjög ótvíræður í þessu máli. Skoðanakannanir hafa ár eftir ár, alveg frá því að við hættum hvalveiðum, sýnt að 80--90% þjóðarinnar eru fylgjandi því að þessar veiðar verði hafnar að nýju. Könnun sem gerð var fyrir nokkrum dögum sýndi að 88% þjóðarinnar eru þeirrar skoðunar að við eigum að hefja hvalveiðar strax en aðeins 12% á móti. Ég minni á það í leiðinni að þegar tillaga mín og félaga minna var til umræðu í þinginu vorið 1999 og var send til umsagnar fjölmargra aðila þá komu mjög jákvæðar umsagnir um hana frá öllum heildarsamtökum sjómanna, útvegsmanna, verkafólks, sveitarfélaga og fjölmörgum öðrum aðilum sem allir sem einn hvöttu til að þessar veiðar yrðu hafnar að nýju. Alþingi var því að spegla vilja þjóðarinnar með samþykkt sinni vorið 1999. Sem betur var samþykkt Alþingis mjög afgerandi eins og ég nefndi áðan, með 37 atkvæðum gegn 8. Ég er meðflutningsmaður að þessu frv. ásamt hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni og fleirum. Frv. okkar var lagt fram áður en við gengum í Alþjóðahvalveiðiráðið með þeim skilyrðum sem hér voru nefnd, þ.e. að við gætum ekki hafið veiðar í atvinnuskyni fyrr en árið 2006. Ég held að sjútvn. þingsins þurfi að fara vel ofan í saumana á þessu máli og hvernig við ætlum að standa að því. Eins og ég nefndi áðan er ég þeirrar skoðunar að við eigum að hefja veiðar í vísindaskyni strax í sumar. Þannig standa Japanar að sínum málum og við getum auðvitað gert það með nákvæmlega sama hætti. En markmiðið er auðvitað hvalveiðar í atvinnuskyni. Að því hljótum við og aðrar hvalveiðiþjóðir að stefna. Það er ýmislegt sem bendir til þess að sú mikla andstaða sem hefur verið víða í heiminum gegn þessum veiðum, sem er að mestu leyti byggð á fordómum og vanþekkingu, sé heldur á undanhaldi. Ég er þeirrar skoðunar að ekki sé langt í að þessar veiðar verði að veruleika í atvinnuskyni hjá þeim þjóðum sem hafa aðstöðu til og vilja stunda þessar veiðar. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson nefndi að ráðherra hefði unnið gegn vilja Alþingis með því skilyrði sem sett var við inngöngu okkar í hvalveiðiráðið. Ég held að það sé fullsterkt til orða tekið, að segja að hæstv. ráðherra hafi verið að vinna gegn vilja Alþingis. Hann er afskaplega áhugasamur um þetta mál og hefur reynt að fylgja því fram eftir bestu getu. Ég get alveg tekið undir það með hv. þm. að það hefði verið eðlilegt að hæstv. ráðherra bæri þetta skilyrði undir Alþingi. Trúlega hefur hann talið sig hafa þetta í hendi sér út frá því sem stendur í tillögunni sem samþykkt var vorið 1999, að ríkisstjórninni sé falið að undirbúa þessar veiðar. Ég er hins vegar alveg sammála því að það hefði verið eðlilegt að þetta væri rætt í Alþingi og sjútvn. þingsins, hvort við ættum að hafa þetta skilyrði þarna inni. Eins og ég sagði hefur ráðherra lagt sig mjög fram um að þetta mál næði fram að ganga. Hann hefur verið afskaplega ötull í þessu kynningarstarfi og farið margar ferðir og langar og strangar í því skyni og er mikill áhugamaður um að þetta geti orðið að veruleika. En ég endurtek það að ég tel að við eigum að hefja þessar veiðar strax í sumar í vísindaskyni. Það er hægt að hafa tilbúna áætlun um hvernig að því eigi að standa. Það er hægt að veiða hvali í hundraðavís í vísindaskyni, eins og við gerðum síðustu árin sem við stunduðum þessar veiðar. Það var gert í vísindaskyni. Ég tek undir orð hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar um tvískinnung Bandaríkjamanna. Hann rifjaði það aðeins upp sem ég sagði við umræðuna vorið 1999. Ég held að ég hafi sagt eitthvað á þá leið að það væri náttúrlega yfirgengileg hræsni af þessu stórveldi að ætla af göflunum að ganga ef þjóð norður í höfum ætlar að veiða einhvern slatta af hvölum en sama þjóð eða ríkisstjórn sér ekkert athugavert við að fara með loftárásir gegn þjóðum vítt og breitt um heiminn og fella fólk. Það finnst mér yfirgengileg hræsni og þessari miklu lýðræðisþjóð alls ekki sæmandi. Ég vil líka taka undir það sem hv. þm. sagði um hvalaskoðunina. Nánast einu andstæðingar hvalveiða á Íslandi sem heyrist í virðast vera þessir blessuðu hvalaskoðunarmenn. Þeirra starfsemi er alls góðs makleg og hefur farið vaxandi ár frá ári en þeir virðast telja að hún leggi upp laupana ef hvalveiðar verði hafnar. Þetta held ég að sé mikill misskilningur og vísa ég þar til reynslu Norðmanna sem hafa birt skýrslur um að þegar þeir hófu veiðar sínar að nýju, fyrri part síðasta áratugar, var þessu sama spáð þar en hvalaskoðunin hefur aukist. Hún hefur margfaldast þar á þessum árum. Þar stunda menn meira að segja veiðarnar á sömu slóðum og hvalaskoðun á sér stað. Í sjálfu sér væri það ekki nauðsynlegt hér, það er hægt að aðskilja það en þetta hefur ekki truflað Norðmenn á neinn hátt. Ég hef oft sagt það áður og segi það enn að við eigum að nýta hvalinn á þrjá vegu. Í fyrsta lagi munum við náttúrlega stunda veiðar og vinnslu, í öðru lagi öfluga hvalaskoðun og í þriðja lagi, síðast en ekki síst, með því að sýna ferðamönnum hvalskurðinn í Hvalstöðinni. Meðan hvalveiðar voru stundaðar voru einhverjar alvinsælustu ferðir sem hótel og ferðaskrifstofur í Reykjavík buðu upp á dagsferðir upp í Hvalfjörð þar sem menn sáu þessar risaskepnur dregnar á land, fylgdust með hvalskurðinum og fóru gjarnan í ferðir um héraðið í leiðinni. Menn sem unnu árum saman í Hvalstöðinni hafa stundum verið að tippa á hve margir hafi komið yfir sumarið. Það var aldrei talið. Þeirra skoðun er sú að það hafi komið þarna í kringum 20 þúsund manns að meðaltali á hverju sumri til þess að skoða þetta. Þetta var því mjög vinsælt af ferðamönnum og verður það ugglaust er við hefjum veiðar á ný.

Hæstv. forseti. Fyrir fjórum árum bar þetta mál nokkuð á góma í aðdraganda kosninga. Þá greindi menn á um hvort hvalveiðar mundu hefjast á því kjörtímabili sem er að líða. Ég minnist þess að hv. þm. sem hér var í ræðustól var nokkuð viss um að af því yrði. Nú hefur hann stutt ríkisstjórn og þá ráðherra sem tóku við völdum, sjútvrh. þetta kjörtímabil. Hann var einn af þeim sem flutti þetta mál. Staðan er sem sagt þessi: Hv. þm. nefndi að hæstv. ráðherra hefði verið ötull og lagt sig fram, verið áhugasamur og unnið að þessu máli eftir bestu getu. Nú er svo komið að við höfum gengið í Alþjóðahvalveiðiráðið og teljum okkur hafa fullan rétt til að hefja veiðar í vísindaskyni. Ég held að enginn þræti um það. Hvað dvelur þá orminn langa? Meiri hluti þjóðarinnar vill þetta og hæstv. sjútvrh. vill þetta. Hverjir vilja þetta ekki? Ég hefði talið tíma til þess kominn að ákveða að þessar veiðar gætu hafist svo að þeir sem vilja taka þátt í þeim og undirbúa sig fyrir það fái til þess tíma. Mér finnst þetta undarlegt. Ég vil spyrja hv. þm. hvað hann telur að sé að gerast í þessu máli. Er það eins og verið hefur í gegnum tíðina, að ríkisstjórnin sem nú situr sé jafnmikið á móti hvalveiðum og ríkisstjórnirnar sem setið hafa undanfarin ár? Þar hefur málið ævinlega strandað.

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að ég var viss um það vorið 1999 að ekki mundi taka mörg ár að hefja veiðar að nýju eftir að Alþingi gerði þessa samþykkt. Ég taldi að kynningarstarfið tæki kannski tvö ár. Það fór að vísu dálítið rólega af stað en ég held að það sem hefur fyrst og fremst tafið niðurstöðuna sé þvermóðska Alþjóðahvalveiðiráðsins. Menn hafa staðið frammi fyrir því að Japanar vilja ekki kaupa afurðirnar nema við göngum í Alþjóðahvalveiðiráðið. Þar höfum við verið beittir ákveðnu ofbeldi, m.a. af svokölluðum vinaþjóðum okkar, Svíum og fleirum sem hafa beitt kjafti og klóm til að koma í veg fyrir að við gætum gengið í hvalveiðiráðið. Það tókst með eins atkvæðis mun núna á haustdögum fyrir einhvern aulagang og misskilning hjá Svíum sem helst vilja taka þá ákvörðun sína til baka en tekst það ekki. Ég held að þessi mál hafi fyrst og fremst tafið veiðar. Menn hafa sagt sem svo að það væri ekki raunhæft að fara af stað með veiðarnar nema geta selt afurðirnar. En eins og ég sagði áðan finnst mér það í sjálfu sér ekki snúa að Alþingi. Alþingi getur bara sagt sem svo: Veiðarnar eru heimilar og svo er það mál þeirra sem ætla að stunda þessar veiðar að selja afurðrnar. En það snýr aðeins öðruvísi að okkur þegar við ætlum að veiða í vísindaskyni. Þá er það á forræði ríkisvaldsins eða ríkissjóðs, ef við ætlum að láta veiða ákveðið mörg hundruð hvali í atvinnuskyni og það liggur fyrir að ekki sé hægt að selja afurðirnar. Þá verðum við að borga þetta. Að öðrum kosti er það náttúrlega með allt öðrum hætti, ef menn eru að þessu í atvinnuskyni. Ég vil minna á það að hæstv. forsrh. var í opinberri heimsókn í Japan núna fyrir einni eða tveimur vikum þar sem þessi mál voru rædd ítarlega. Að því er ég best veit er sjútvrh. á næstu vikum að fara í kjölfarið og reyna að fá endanlega niðurstöðu í þetta mál. Það liggur ekki fyrir hvort Japanarnar kaupi þessar afurðir eður ei.

Hæstv. forseti. Ég geri mér grein fyrir því að einhver kostnaður gæti verið fólginn í því að setja upp áætlun um veiðar í vísindaskyni. Ég held hins vegar að sú áætlun gæti alfarið miðast við þau dýr sem viðkomandi hvalveiðifyrirtæki ákveður að drepa. Í sjálfu sér ætti áhættan gagnvart þessu ekkert að vera stórkostlega mikil. Þeir sem veiða hvalinn munu auðvitað ákveða hvað þeir vilja veiða mikið með tilliti til þess hvort þeir telja sig geta selt kjötið eða ekki og það kemur þá bara í ljós hversu miklar veiðarnar verða. En vísindalegt eftirlit verður auðvitað að vera með veiðunum. Mér finnst þetta lykta töluvert mikið af þessum vandræðagangi sem hefur verið í kringum þetta mál alla tíð. Eins og ég segi hefur það verið meirihlutavilji hér á Alþingi og með þjóðinni fyrir því að hvalveiðar væru stundaðar við Ísland allan þennan tíma en ríkisstjórn Íslands hefur ævinlega verið á móti þeim veiðum. Það kann að vera að það hafi breyst núna og að sú ríkisstjórn sem nú situr sé tilbúin að taka afstöðu til þess að það verði hafnar hér vísindaveiðar en hún hefur ekki gert það enn þá og mér finnst einhvern veginn að eftir að fyrir lá að við værum gengin í Alþjóðahvalveiðiráðið hefði þessi ríkisstjórn getað á mjög skömmum tíma tekið ákvörðun um að gefa út yfirlýsingu um þessar veiðar í vísindaskyni, gefa þeim sem hugsanlega mundu stunda þær tækifæri til að nýta tímann og undirbúa sig undir veiðarnar með því að leita eftir mörkuðum og undirbúa sín fyrirtæki undir það að taka þátt í slagnum. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki alveg sannfærður um að hugur fylgi fullkomlega máli.

Herra forseti. Ég held satt að segja að veiðar í vísindaskyni gangi ekki þannig fyrir sig að þeir sem eiga hvalbátana eða hrefnubátana ákveði hvað á að veiða mikið. Veiðar í vísindaskyni hafa yfirleitt verið unnar samkvæmt vísindaáætlun frá Hafrannsóknastofnun en það má vel vera að það megi einhvern veginn möndla þetta í samráði við þessa veiðimenn. Ekki hef ég mikið á móti því. Eins og ég sagði í ræðu minni áðan tel ég hins vegar að við eigum að hefja þessar vísindaveiðar strax í sumar og ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að það mætti lýsa því yfir sem fyrst. Það er auðvitað rétt að vissu marki sem hann segir að það hefur verið vandræðagangur í þessu máli alla tíð síðan við stöðvuðum veiðarnar. Síðan hafa setið margar ríkisstjórnir en það er hins vegar ekki rétt að það sé andstaða við málið í ríkisstjórninni. Ég minni á að þegar tillaga okkar var samþykkt vorið 1999 tóku margir ráðherrar þátt í atkvæðagreiðslunni og greiddu atkvæði með tillögunni. Ég held að það sé ekki rétt að áfellast ríkisstjórnina. Ég get samt alveg tekið undir það að því fyrr sem við gefum yfirlýsingu um að við ætlum að hefja veiðar í vísindaskyni í sumar, því betra.

Hæstv. forseti. Alþjóðahvalveiðiráðið samþykkti nú í haust, líkt og komið hefur fram, aðildarumsókn Íslands að ráðinu á aukafundi þess sem haldinn var í Cambridge á Englandi. Aðildarumsókn okkar var líkt og áður með fyrirvara um bann við hvalveiðum í atvinnuskyni. Í kjölfar þessarar samþykktar er nú raunhæft að áætla að hvalveiðar í vísindaskyni geti hafist innan skamms tíma og jafnvel nú í sumar þó að Íslendingar hafi skuldbundið sig til að hefja ekki veiðar í atvinnuskyni fyrr en í fyrsta lagi eftir árið 2006. Því er þarna stigið stórt skref í átt til veiða á hval og þar með enn frekari nýtingar á þessum stórfenglegu skepnum. Á undanförnum árum, þ.e. frá 1989, höfum við eingöngu nýtt hvalina til skoðunar fyrir ferðamenn og hefur afar vel verið staðið að uppbyggingu á hvalaskoðunarfyrirtækjum hér á landi. Ég get ekki tekið undir þær gagnrýnisraddir sem heyrst hafa varðandi það að hvalveiðar muni leggja hvalaskoðunarfyrirtæki í rúst. Auðvitað er ekki verið að skjóta hval á sömu svæðum og verið er að sýna hann, langt í frá. Jafnvel væri enn hægt að auka fjölbreytnina fyrir ferðamenn með því að bjóða þeim að fylgjast með þegar hvalur er dreginn á land, hvalskurði og öðrum þáttum er lúta að vinnslu á hval. Ég veit ekki betur en að þó að ekki hafi verið mikið um skipulagðar ferðir á árum áður er hvalveiðar voru leyfðar hafi hvalstöðin í Hvalfirði dregið að sér fjölmarga ferðamenn sem áhuga höfðu á því að fá að fylgjast með því sem þar fór fram. Ég legg áherslu á að gott samráð og gott samstarf sé haft við aðila í ferðaþjónustu þegar kemur að því að hvalveiðar hefjist. Ef við hæfum hvalveiðar utan Alþjóðahvalveiðiráðsins væru þær ólöglegar samkvæmt skilgreiningum alþjóðalaga og þar með gætum við ekki átt viðskipti með afurðirnar. Norðmenn hafa t.d. nú heimilað veiðar á 711 hrefnum en það er það mesta sem leyft hefur verið um árabil í Noregi. Norðmönnum hefur ekki tekist að selja afurðir sínar til Japans en eins og við vitum mætavel er þar að finna aðalmarkaðssvæði fyrir hvalaafurðir. Það er mikilvægt að hér eftir sem hingað til sé vel staðið að kynningu á málstað Íslands varðandi hvalveiðar þar sem almenningur víða erlendis er á móti hvalveiðum vegna ranghugmynda um ástand hvalastofnanna. Það er því miður mjög útbreiddur misskilningur að flestir ef ekki allir hvalastofnar séu í útrýmingarhættu og að hvalveiðar ógni því hvalastofnum óháð því hversu stórtækar þær eru. Talning sem m.a. Hafrannsóknastofnun hefur tekið virkan þátt í ásamt fleiri þjóðum hefur staðfest að ástand þeirra hvalastofna sem helst eru nefndir í sambandi við veiðar sé mjög gott. Einnig eru sjómenn almennt sammála um að hvölum hafi fjölgað verulega á undanförnum árum, jafnvel svo mikið að vandræði séu farin að hljótast af. Það verður einmitt fróðlegt að sjá þegar endanlegar niðurstöður úr síðustu hvalatalningu liggja fyrir en sú hvalatalning fór fram sumarið 2001 á Norður-Atlantshafi í samvinnu við Norðmenn og Færeyinga. Á íslenska talningasvæðinu var talið frá þremur skipum og einni flugvél en skipulagning talninganna fór fram innan vísindanefndar NAMMCO og úrvinnsla niðurstaðna fer fram á þeim vettvangi. Reiknað er með að endanlegar niðurstöður nýs stofnstærðarmats á hrefnu og langreyði liggi fyrir á næstunni og það verður t.d. gagnlegt að sjá hve hvalastofnarnir hafa stækkað með tilkomu alfriðunar hér við land sem og hvort hægt sé að sjá fylgni milli svæðisbundinnar aukningar á hval og minnkunar fiskgengdar. Ef við lítum sérstaklega á hrefnuna fjallaði vísindanefnd NAMMCO um ástand hrefnustofnsins á fundi árið 1997. Niðurstaðan var í stuttu máli sú að hvort sem litið væri á Mið-Atlantshafsstofninn í heild sinni eða eingöngu stofninn á íslenska strandsvæðinu væri stofnstærðin nú nálægt því sem talið er að hún hafi verið áður en veiðar hófust. Þær veiðar sem stundaðar voru úr stofninum meginhluta síðustu aldar hafa samkvæmt því haft hverfandi áhrif á stofnstærðina. Að sjálfsögðu hafa hvalir og mikil aukning þeirra áhrif á allt lífríki sjávar. Líkt og kom fram í máli hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar eru hvalir taldir éta árlega um 6 millj. tonna af sjávarfangi á hafsvæðum umhverfis Ísland og er talið að rúmlega 2 millj. tonna þar af séu fiskmeti svo að auðvitað sér það hver sem sjá það vill að hvalir og mikil fjölgun þeirra skiptir verulegu máli í vistkerfi hafsins umhverfis Ísland. Best væri, eins og fram hefur komið líka hjá hv. þm. Guðjóni Guðmundssyni, að við gætum hafið vísindaveiðar strax í sumar. En að sjálfsögðu þarf að tryggja að skynsamlega sé staðið að þeim veiðum eins og öllum veiðum og taka þarf tillit til veiðiþols þessarar auðlindar með vísindalegum hætti. Það þarf að sjálfsögðu líka að hafa í heiðri þær reglur að skjóta ekki mjólkandi hvalkú með kálf. Þá þarf að tryggja skjótan dauðdaga þeirra hvala sem verið er að veiða og fleira í þeim dúr. Þegar vísindahvalveiðarnar voru stundaðar á árum áður tókst okkur að afla okkur mjög mikilvægra gagna en þó vantar enn mikið inn í þann gagnasarp, til að mynda áhrif hvals á vistkerfi okkar, hvað hann er að éta, og þeirra gagna verður ekki aflað nema með magasýnum úr hvölum. Einnig þarf að kanna betur viðhald stofnsins, hvað hann fjölgar sér ótt. Ef ég fer út í dálitla hvalalíffræði er t.d. hægt að finna aldur hvala með því að skoða eyrnatappa úr þeim. Eyrnatappar eru í hlustinni á þeim, þetta eru hálfhringir sem hægt er að telja líkt og í trjám til að vita aldur dýrsins. Svartur hringur myndast þegar hvalurinn verður kynþroska. Síðan er hægt að taka eggjastokka úr hvalkúm og telja hversu mörg afkvæmi þær eiga. Þannig er t.d. hægt að sjá, ef við erum með umtalsverðan fjölda af sýnum, hversu ört hinar ýmsu hvalategundir fjölga sér. Sjálfbær nýting auðlindanna þarf að eiga við um allar auðlindir. Ég tel hættulegt fyrir allt vistkerfi hafsins að taka út eina tegund, eins og í þessu tilfelli hvalina, og ofvernda þá. Ég tel að með því að fara þá leið sem hæstv. sjútvrh. hefur nú markað með inngöngu í Alþjóðahvalveiðiráðið, í kjölfar þess vísindaveiðar og síðan atvinnuveiðar, séum við á réttri leið. Að sjálfsögðu þarf að haga veiðum í samræmi við mat fræðinga á burðargetu stofnsins sem og að hafa gott samstarf við aðila sem byggt hafa upp myndarlega ferðaþjónustu í tengslum við hvalaskoðun.

Herra forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið þátt í þessari umræðu fyrir jákvæð viðhorf til þess að hefja hvalveiðar á nýjan leik. Ég tel að það sé mikið mál að við hefjum þessar veiðar. Ég geri mér alveg grein fyrir því að ríkisstjórnin hefur mikinn meiri hluta hér í þinginu til þess að fylgja fram þeirri stefnu sem sjútvrh. hefur undirgengist með samþykkt til þess að fara í hvalveiðiráðið með þessum skilyrðum sem gert var. Ég vonast hins vegar til þess að í hv. sjútvn. verði þetta mál skoðað gaumgæfilega og niðurstaðan verði þá sú að hv. sjútvn. afgreiði málið með þeim hætti að hér verði teknar upp vísindaveiðar þegar á næsta vori og að það megi þá gerast með þeim hætti að málið verði afgreitt í tíma þannig að þeir sem eiga aðgang að veiðunum --- í 1. gr. frv. segir að það megi marka þeim forgang sem áður nýttu viðkomandi hvalastofna í a.m.k. tvö ár --- fái svigrúm til að undirbúa veiðarnar ef það liggur fyrir að það eigi að hefja veiðar, þótt í vísindaskyni sé. Það er ekki eins og menn byrji bara einn, tveir og þrír og hefji veiðar. Það þarf að fara fram undirbúningur í landi til þess að geta tekið við afurðunum og unnið úr þeim þá vöru sem vinna á úr hráefninu og eins auðvitað að stunda þær markvissu rannsóknir sem tengjast eiga vísindaveiðum. Það er ekki hvað minnsta atriðið þegar í slíkar veiðar er farið að kanna í raun og veru hvaða áhrif nýting viðkomandi sjávarspendýra hefur á lífríki sjávar, t.d. hvert fæðuvalið er eftir svæðum, í hvaða tegundir viðkomandi sjávarspendýr sækja, við hvaða aðstæður o.s.frv. Það er auðvitað mikið mál. Það skortir mikið á þekkingu okkar á Íslandsmiðum og þarf að kanna hvers konar áhrif hvalveiðar munu hafa. Við vitum talsvert um það en þar má miklu bæta við með markvissum rannsóknum. Þegar búið er að telja hvalina, eins og gert hefur verið hér við land nokkrum sinnum, finnst mér líka að gangur veiðanna ætti að endurspeglast svolítið í því hvernig gengur að veiða og bera það saman við hvalatalningu. Ég geri mér verulegar vonir um að hv. sjútvn. afgreiði málið fljótt og vel. Þótt ég telji að sjútvrh. hafi farið út fyrir valdsvið sitt með þeim málatilbúnaði sem hann hefur staðið fyrir án þess að bera það undir hv. Alþingi er auðvitað mest um vert að veiðar verði hafnar og að við öðlumst meiri þekkingu á líffræði sjávarspendýranna og hefjum nýtingu þeirra. Það er auðvitað meginmarkmið þessa máls að við stöndum á þeim sjálfsagða rétti okkar að nýta lífríkið innan lögsögunnar og að sjávarspendýrin verði nýtt með sambærilegum hætti og annað í lífríkinu þó að okkur hafi gengið brösuglega við ýmislegt í þeim efnum eins og áður hefur verið rakið í umræðunum í dag um kvótakerfið og annað slíkt. Þetta vildi ég sagt hafa, herra forseti. Ég endurtek þakkir mínar til hv. þm. sem hér tóku þátt í umræðunni og vonast til þess að málið fái skjóta og markvissa afgreiðslu. Það getur orðið til atvinnusköpunar. Það þarf undirbúning áður en veiðarnar hefjast og það væri gott ef þetta lægi sem fyrst fyrir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um miðstöð atferlis- og eldisrannsókna á þorski á Vestfjörðum. Flutningsmenn auk mín eru fjórir hv. þingmenn. Tillögugreinin hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að setja á laggirnar miðstöð atferlis- og eldisrannsókna á þorski á Vestfjörðum er hafi það hlutverk að standa fyrir og efla rannsóknir á þessu sviði í samvinnu við háskóla- og rannsóknastofnanir. Verði starfsemi rannsóknastofnana á svæðinu efld í því skyni.`` Þessi tillaga var líka flutt á síðasta löggjafarþingi en þá var hún ekki útrædd og er hún þess vegna endurflutt. Eins og við vitum hefur þorskeldi farið vaxandi hér við land á síðustu árum. Þróunin hefur verið hæg en á allra síðustu missirum hefur verið mikill vöxtur í þessari grein og það er ljóst að ýmsir eru að ná verulegum árangri. Ég nefni sem dæmi í þessu sambandi athyglisverðan árangur HG í Hnífsdal og Þórsbergs í Tálknafirði og einnig Útgerðarfélags Akureyringa og fleiri aðila sem hafa haslað sér völl á þessu sviði. Ákaflega mikilvægt er að vel sé til vandað að þessu leytinu. Þó að margir telji að það sé vandalítið að stunda eldi af þessu taginu, þá hefur komið á daginn að svo er ekki. Það eru mjög margar hindrandir sem þarf að yfirvinna og menn þurfa virkilega að leggja sig fram, líka á umhverfissviðinu, og mjög mikilvægt að strax frá upphafi sé hugað að umhverfismálum. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á því sem rakið er í grg. með tillögunni þar sem vikið er að sjónarmiði dr. Þorleifs Eiríkssonar hjá Náttúrustofu Vestfjarða sem leggur einmitt mikla áherslu á að umhverfisþættirnir fái samhliða eðlilega athygli. Einnig þarf að hyggja að mjög mörgum þáttum t.d. hvort menn ætli að leggja áherslu á seiðaeldi í þessum efnum, hvort menn ætli að leggja áherslu á að veiða smærri fisk til áframeldis og þar fram eftir götunum. Allt eru þetta hlutir sem menn þurfa að gera sér mjög vel grein fyrir og reynsla okkar af fiskeldi í gegnum árin og áratugina er auðvitað sú að við verðum að leggja mikla áherslu á rannsóknar- og þróunarstarfið til þess að ná þarna góðum árangri. Við vitum það líka t.d. að menn hafa náð mismunandi árangri í því að veiða þennan fisk til áframeldis. Sumir hafa náð góðum árangri að því leytinu að lítið hefur drepist. Aðrir hafa náð lakari árangri. Allt er þetta þess eðlis að menn verða þess vegna að vinna málið vel og skynsamlega og það eru mörg rök sem mæla með því að reynt sé að byggja þetta upp á Vestfjörðum. Þar er nálægðin við mið þar sem hægt er að veiða smærri fisk til áframeldis. Þar er þessi mikla þekking á veiðum og vinnslu á svæðinu. Ljóst er að ef vel tekst til getur þetta orðið mikil lyftistöng fyrir fiskvinnslu á svæðinu og veitir víst ekki af. Og síðast en ekki síst er ljóst að ef við skoðum þetta í sögulegu samhengi þá hefur sem betur fer tekist að byggja slíka þekkingu upp á þessu svæði og ef skoðað er yfir nokkurt tímabil er ljóst að slátrun á eldisþorski hefur verið mest á þessu svæði. Það eru auðvitað mjög margir aðrir þættir sem hægt væri að tala um í þessu sambandi en þetta læt ég duga vegna þess að ég held að málið sé þess eðlis að það verðskuldi einfaldlega að kallað sé eftir umsögnum frá hagsmunaaðilum og öðrum þeim sem vel þekkja til og þess vegna vil ég greiða fyrir málinu með því að segja máli mínu lokið núna.

Herra forseti. Fiskeldi sem atvinnugrein hefur vaxið og þróast með miklum hraða í heiminum á undanförnum árum. Hér á landi höfum við gert tilraunir með að ala ýmsar fisktegundir, reyndar með misjöfnum árangri. Þróunin með eldi hefur verið fremur hæg hér á landi. Helst hefur bleikjueldið verið í sókn að ógleymdu lúðueldinu í Eyjafirði. En í gegnum þetta ferli höfum við öðlast dýrmæta þekkingu og reynslu. Nú velta menn fyrir sér hvort framtíð sé í þorskeldi á Íslandi. Þetta er spurning sem hefur verið áleitin að undanförnu og þeim sem hafa trú á að svo sé er stöðugt að fjölga. Og vissulega er mikið í húfi. Ef við lítum til baka eða til ársins 2000, þá voru veidd 81 millj. tonn af villtum fiski í heiminum og hafði veiðin á ársgrundvelli staðið í stað sl. áratug. Þetta sama ár, þ.e. árið 2000, voru framleidd 13,3 millj. tonn með fiskeldi í heiminum og hafði framleiðsla eldisfisks þá aukist um 49% á sl. áratug. Á næstu tíu árum sjá menn fram á a.m.k. tvöföldun á þessum afla, þ.e. fiskeldinu. Frændur okkar Norðmenn ætla sér stóra hluti á þessu sviði. Framleiðsla þeirra á eldisþorski í ár verður líklega um 3 þús. tonn en þeir stefna á að tífalda þá framleiðslu á næstu fimm árum. Sumar spár gera einnig ráð fyrir því að framleiðslan verði komin í 400 þús. tonn árið 2015 eða nálægt því tvöfalt það magn af þorski sem Íslendingar eru að draga upp úr sjó nú. Mörg öflug íslensk sjávarútvegsfyrirtæki hafa kosið að setja aukinn slagkraft í uppbyggingu í fiskeldi. Þetta er ein af leiðum sjávarútvegsfyrirtækja til að mæta samdrætti í aflaheimildum og aflauppbygging sem getur orðið þjóðarbúinu mjög mikilvæg í framtíðinni. Um er að ræða bæði stór og smá fyrirtæki sem eru að gera athyglisverðar tilraunir með þorskeldi og hefur svokallað áframeldi þorsks skilað þokkalegum góðum árangri. En það hefur sýnt sig að tveggja kílóa þorskur sem er veiddur að vori til og alinn í kvíum í fjóra til fimm mánuði, sveltur í fjórar vikur og síðan slátrað hefur þyngst að meðaltali um 100--120% á þessu tímabili. Þyngd hans hefur verið 4--4,5 kg þegar honum er slátrað. Slíkar tilraunir hafa einnig kennt okkur margt varðandi ýmsa þá þætti sem áhrif hafa á vaxtarhraða þorsksins, fóðrið, ytri aðstæður eins og áhrif sjávarhita og fleira. En betur má ef duga skal. Ef við ætlum að halda í við samkeppnisþjóðir okkar hvað þorskeldið varðar verður að huga að seiðaeldi og kynbótum. Tilraunir með seiðaeldi eru frekar skammt á veg komnar hér á landi en talið er að allar forsendur fyrir stórfelldu þorskseiðaeldi séu hér til staðar sem og öll grundvallarþekking. Eins og fram kom í fjölmiðlum ekki alls fyrir löngu gerði Samherji samstarfssamning við norska sjávarútvegs- og fiskeldisfyrirtækið Fjord Seafood og keypti jafnframt hlut í fyrirtækinu. Með þeim aðgerðum er einnig að vænta einhverrar samvinnu í þorskeldi því að þetta norska fyrirtæki er einn öflugasti laxeldisframleiðandi í heiminum í dag og býr yfir mikilli reynslu og þekkingu á fiskeldi sem vonandi verður einnig nýtt hér á landi. Það er mjög margt sem taka þarf tillit til þegar farið er út í eldi en ég tel þó afar brýnt að mótuð sé almenn stefna í rannsóknar- og þróunarvinnu varðandi þorskeldi í samstarfi við stofnanir og fyrirtæki og faglega sé staðið að atferlis- og eldisrannsóknum eins og þessi þáltill. gerir ráð fyrir. Sé rétt að málum staðið hér á landi varðandi þessa atvinnugrein, þorskeldið, er ég ekki í nokkrum vafa um að hún eigi framtíðina fyrir sér.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. síðasta ræðumanni að eldi á mikla framtíð fyrir sér og að minni hyggju er það fyrst og fremst eldi í þeirri merkingu að við klekjum út og eldið sé frá upphafi klaks og í sláturstærð. Áframeldi, að veiða þorsk til áframeldis, er að sjálfsögðu aðferð sem er mjög nauðsynlegt að þróa og er mjög góðra gjalda verð og góð tilraun í því að vita hvort það gæti gengið en auðvitað er það aldrei eins auðvelt þegar um mikið magn er að ræða og annað eldi. Það er að sjálfsögðu samt nauðsynlegt að styðja þessa tillögu en það sem ég held að skipti öllu máli er þorskeldi þar sem eldið fer fram frá fyrsta stigi og til sláturstærðar. Ég átti þess kost í sumar að heimsækja stærstu fiskframleiðslufyrirtæki Bretlands. Annað þeirra heitir Blue Crest sem ég heimsótti og hitt Youngs, gríðarlega stór fyrirtæki í Bretlandi sem taka á móti stærstum hluta af eldislaxi Norðmanna og framleiða fyrir helminginn af stórmörkuðunum allan þann fisk sem þar er seldur. Þeir framleiða mörg hundruð tegundir í verslanir og hafa af því reynslu sem er afskaplega mikilvæg. Við ræddum við forustumenn þessara fyrirtækja, m.a. um framtíð fiskmarkaða í Bretlandi og svo það hvernig fiskeldið kæmi inn í þetta ferli. Flestir þessir forustumenn sögðu að þeir væru að draga sig út af fiskmörkuðum og vonuðust til þess að fiskeldið, þorskurinn, kæmi frá eldisstöðvum í nánustu framtíð. Þeir hefðu þegar fengið áætlanir frá þorskeldismönnum í Noregi um að þeir gætu útvegað þeim það magn af þorski sem þeir þyrftu á næstu árum og þá skildum við það þannig að á næstu tíu árum mundu Norðmenn útvega Bretum allan þann þorsk sem þeir þyrftu úr eldiskvíum. Þetta eru út af fyrir sig stór tíðindi ef sú yrði niðurstaðan en ástæðan fyrir því að Bretarnir eru svona áhugasamir um að kaupa þorsk í eldi er náttúrlega reynsla þeirra af kaupum á eldislaxi frá Noregi. Það hefur gengið mjög vel að fá nákvæmlega það magn sem til þarf á réttum tíma í vissum gæðum og í viðeigandi stærðum sem þarf til framleiðslunnar þannig að öryggi afhendingarinnar og öryggi gæðanna er alltaf tryggt. Það hefur ekki verið hægt að tryggja það í fiskmörkuðunum með sama hætti. Brælur og annað slíkt hefur oft raskað afgreiðslu og magn hefur kannski verið takmarkað og verð því orðið mun hærra en menn gerðu ráð fyrir. Stöðugleiki í þessu er því miklu meiri með fiskeldinu en í veiðum á villtum fiski. Þetta er út af fyrir sig mikið umhugsunarefni fyrir okkur Íslendinga sem lifum á því að veiða villtan fisk. Þess vegna er mjög nauðsynlegt að við reynum að finna leiðir til þess að halda í við Norðmenn sem eru með áætlanir sem eru svona stórkostlegar eins og ég hef verið að reyna að lýsa. Norðmenn settu sennilega um milljarð á síðasta ári í alls konar eldisrannsóknir meðan við settum, ef ég man rétt, 6 milljónir í fjárlögum á síðasta ári til eldis. Þá tek ég ekki inn í þá mynd að sjálfsögðu það mikla starf sem stórútgerðarfyrirtækin hér eru að vinna með sem er að sjálfsögðu mjög mikið og ánægjulegt að útgerðarmenn á Íslandi skuli vilja taka þátt í þessu og hasla sér völl því að þarna er svo sannarlega mikið verk að vinna. Eftir því sem mér er sagt eru Norðmenn þegar byrjaðir að genabreyta þorski og ef þeim tekst að genabreyta þorskinum þannig að stærðin verði miklu meiri á skömmum tíma en á þessum venjulega þorski sem við þekkjum í dag, þá breytast þessir hagkvæmnisstuðlar mjög snarlega þannig að hagkvæmnin við eldið verður miklu meiri en í dag. Ef svo fer getum við ímyndað okkur að hagkvæmnin í eldinu verði mun meiri en hagkvæmni í veiðum á villtum fiski þannig að það gæti fljótlega komið upp samkeppni á milli eldisþorsks og villts þorsks á mörkuðum. Til hvers það muni leiða í framtíðinni er erfitt að sjá en ég get ekki séð annað en allur eldislax sé búinn að yfirtaka markaðinn svo nákvæmlega að sala t.d. á villtum laxi úr ám og vötnum er nánast engin.

Hefurðu borðað hann kaldan?

Ég hef, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, borðað kaldan og heitan lax, bæði eldislax og villtan og ég hef ekki fundið mikinn mun þannig að ég held að þegar fólk er farið að venjast bragðinu, þó að einstaka sérvitringar finni einhvern mun á þessu, þá mun almenningur fljótt komast yfir það. Það sem skiptir máli er afhendingin, það er að menn venjist hlutnum og þar með er hann orðinn markaðsvara. Ég held að eldisþorskur verði reyndar fljótur að taka yfir villtan þorsk ef menn ná ekki að aðlaga sig og geta verið með þetta hvort tveggja saman. Ég var ánægður með að sjá að Samherji á Akureyri er kominn í mikið samstarf við erlenda aðila sem eru mjög framarlega í eldi en ég held að það sé einmitt það sem þarf að gera. Auðvitað þurfum við að efla mjög rannsóknir og ég vona að sjútvrn. --- ég hef ekki heyrt annað á hæstv. sjútvrh. en hann hafi mikinn hug á því --- muni auka fjármuni í eldisrannsóknir á þorski og ég hef trú á því að þeim peningum sé mjög vel varið.

Herra forseti. Hér er verið að mæla fyrir tillögu um atferlis- og eldisrannsóknir á þorski og að miðstöð þeirra verði staðsett á Vestfjörðum. Ég get út af fyrir sig ásamt flutningsmönnum tekið mjög undir það að Vestfirðir henta að mörgu leyti mjög vel til þess að slík atferlis- og eldisrannsóknastöð verði þar staðsett. Í fyrsta lagi hafa menn stundað tilraunir með þorskeldi í vestfirskum fjörðum í nokkrum mæli í nokkur ár. Ég hygg að lengst reynsla sé af eldi þorsks í Tálknafirði þar sem fyrirtækið Þórsberg hefur sennilega staðið hvað lengst fyrir þorskeldi og hefur af því talsvert mikla reynslu. Það er hægt að segja frá því, herra forseti, að það er mjög ánægjulegt að svo skuli hafa hist á að ég var einmitt á Tálknafirði þegar verið var að slátra þar eldisþorski nú í desember. Það var mjög fróðlegt að skoða þann fisk, hversu vel hann hafði braggast á þeim tíma sem hann hafði verið í eldinu frá því snemmvors og fram á þennan tíma. Hann var orðinn feitur og stór og vel til slátrunar fallinn. En samt er það nú svo að menn eru alltaf að reka sig á eitthvað nýtt, m.a. í eldi á þorski. Það þarf t.d. að svelta fiskinn í þó nokkuð langan tíma til þess að bæta holdgæðin og dugar það þó ekki til þess að koma algjörlega í veg fyrir los í holdi fisksins vegna þess að vaxtarhraði hans er mikill þegar borið er í hann ætið. Hann vex hratt. Síðan ef hann er sveltur of lengi þá gerist það einfaldlega þó hann sé í þessu lokaða vistkerfi, í kvínni, að stærstu og gráðugustu þorskarnir byrja að éta þá minni. Það er náttúrlega athyglisvert að sjá 5--6 kg þorsk með annan uppi í sér og stendur sporðstykkið út úr kjaftinum þar sem hausinn er orðinn hálfmeltur í maganum, en hitt stendur bara út úr. Það er í rauninni alveg ótrúlegt hvað þessi fiskur nær að éta stór kvikindi af sömu tegund ef svo ber við. En auðvitað eru takmörk fyrir öllu, líka í því umhverfi sem mennirnir hafa vald á, t.d. í þorskeldinu, þ.e. hversu lengi er hægt að taka upp svelti til þess að bæta holdgæðin. Auðvitað eru menn alltaf að læra sem betur fer og af nógu er að taka í framtíðinni við að læra það hvernig við ætlum að standa að þorskeldinu. Ég hef haldið því fram, herra forseti, að mjög auðvelt sé að stunda slíkar rannsóknir á Vestfjörðum og að skoða hvernig sé hægt að ala þorsk frá seiðastigi og upp í slátrunarhæfan fisk. Hvers vegna hef ég haldið því fram að þetta væri mjög auðvelt á Vestfjörðum? Það er vegna þess að á Vestfjörðum hafa verið stundaðar rækjuveiðar í áratugi. Hvað hefur komið í ljós við þessar rækjuveiðar? Það hefur komið í ljós að árum saman hefur þurft að loka rækjuveiðislóðinni vegna fjölda þorskseiða, bæði í Ísafjarðardjúpi og Arnarfirði.  Talað er um að í náttúrunni drepist um 80% allra þorskseiða á fyrsta ári. Ef hægt er að veiða þúsundir þorskseiða og tryggja að afföllin verði mun minni en í náttúrunni þá eru menn þar af leiðandi auðvitað að vinna mikið afrek við að ná betri nýtingu á þorskstofninum. Ég hygg að þetta sé hægt. Það vantar eitthvert kraftmikið fóður fyrir seiðin á fyrstu stigunum eftir að þau hafa verið veidd, eitthvað sem þau gleypa mjög gráðugt og ná að koma sér af stað í vextinum. Reynt hefur verið að ala þau á bleikjufóðri en það hefur gefist misjafnlega. Menn hafa reynt að setja lifur með bleikjufóðrinu eða lýsi til þess að efla orkunýtinguna og bragðgæðin og að sumu leyti virðist það hafa tekist. Herra forseti. Ég hef lengi haldið að hægt væri að komast yfir þetta stig mjög auðveldlega með því að nota náttúruna sjálfa. Hvers vegna segi ég það? Það er vegna þess að sem smápúki vestur á Ísafirði og síðan á minni fiskimannsævi hef ég haft mikinn áhuga á fiskveiðum og eldi fisks. Ég tók snemma eftir því að nánast allar fisktegundir, allar seiðategundir, voru afar gráðugar í lirfur maðkaflugunnar hvort sem það var lítil vía eða þaðan af stærri. Þetta er auðvitað kraftmikið fóður og ég held að það megi með auðveldum hætti bera þetta í seiðin meðan þau eru lítil og venja þau þannig smátt og smátt við að taka til sín fæði. Ég tel að við þurfum ekki endilega að einblína á það að ala seiðin heldur getum við veitt þau í náttúrunni og tryggt þar miklu minni afföll en okkur hefur tekist til þessa. Við munum örugglega ná tökum á því og erum þá hreinlega að vinna með náttúrunni. Seiðin eru til staðar í fjörðunum. Það vitum við vegna rækjuveiðanna. Aðferðin til að veiða þau er til staðar. Það þarf að búa til aðstöðu til þess að nýta þetta. Ég held að þarna liggi mikil tækfæri ónotuð.

Herra forseti. Þessi till. til þál. um miðstöð atferlis- og eldisrannsókna á þorski á Vestfjörðum er allrar athygli verð og hið merkasta mál. Það er alveg ljóst að þorskeldi mun eiga sömu framtíð fyrir sér hér á landi og menn vona að það gangi jafn vel og í öðrum löndum. Því er afar mikilvægt að allt frá fyrstu stigum þessa nýja atvinnuvegar sé vel búið að honum, öll umgjörð vel rannsökuð sem og allir umhverfisþættir og eldisþættir sem geta lotið að þessari atvinnugrein. Ég þekki mjög vel til þess hvernig er að taka villtan fisk úr náttúrunni og setja hann í eldi og hreinlega að breyta honum í hálfgert húsdýr því að við Hólaskóla þar sem ég hef starfað var upphaf eldis á bleikju. Ég minnist þess einmitt þegar fyrstu fiskarnir úr hinni villtu náttúru voru teknir inn til þróunar á bleikjueldi sem í raun var nýr atvinnuvegur. Það eru margir þættir í umhverfi og atferli þessara nýju tegunda sem þarf að rannsaka og kanna til þess að finna bestu leiðina og bestu aðferðirnar við að þróa þennan atvinnuveg sem eldisatvinnuveg. Það er ekki aðeins hitastigið og umgjörð vatnsins heldur er það líka eins og hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson minntist á fóðrið, birtan og margt annað sem þarf að rannsaka til að þróa atvinnuveg sem þennan svo hann verði arðbær og því mikilvægt að hafist sé handa með skipulegum hætti. Jafnframt er líka mikilvægt að safna saman og nýta þá dýrmætu reynslu og þekkingu sem frumkvöðlar í þreifingum fyrir þennan nýja atvinnuveg hafa aflað og reynt að taka saman á einn stað og nýta áfram. Einnig er mjög mikilvægt, herra forseti, að gera sér grein fyrir því að um leið og farið er að grípa inn í lífkerfið með því að taka villt dýr og breyta þeim í hálfgerð húsdýr þarf líka að huga að því hvert stefnir og hvernig hægt er þá að slíta í sundur sambýli á milli eldisfisks sérstaklega ef farið er að grípa til kynbóta og breyta fiskinum úr náttúrlegu eðli sínu í eldisdýr. Þarf að gæta mjög vel að því hvernig skilið er á milli náttúrulegs fisks sem lifir villtur í náttúrunni og þess fisks sem verður tekinn í eldi, ég tala ekki um ef það yrði áframeldi, þá þurfa að vera skil þar á milli þannig að ekki verði kynblöndun eða skaði að milli eldisfisksins og náttúrlega villta fisksins. Þetta er ekkert auðvelt mál en þessi atriði verður líka að hafa í huga þegar farið verður að þróa atvinnuveg sem þennan. Það er í sjálfu sér einfalt mál að taka bara seiðin, safna saman seiðum eða ungþorski úr villtum stofnum og ala hann upp til eldis, til slátrunar, það er í sjálfu sér einfalt mál en um leið og farið er lengra í áframeldi, í kynbætur á þessum dýrum sem öðrum, þá þarf að huga vandlega að hvernig það samspil verður slitið frá hinni villtu náttúru. Verði farið út í þetta verkefni verður að huga að því fyrir fram. Slíkt verkefni er ekki einfalt en mikilvægt er að fundin verði leið og lausn ef farið verður út í slíkt eldi. Það er því mjög mikilvægt að rannsóknir á þorski og mögulega þorskeldi fari strax skipulega í gang og það er alveg sjálfsagt eins og lagt er til í tillögunni að kanna hve stór hluti af þeim rannsóknum og því þróunarstarfi geti átt sér miðstöð á Vestfjörðum. Þar hefur verið unnið ákveðið sporgöngustarf í þorskeldinu og mikil hefð fyrir þorskveiðum og vinnslu á Vestfjörðum og firðirnir þar gætu hentað vel til þorskeldis eins og reyndar víðar um landið. Ég ítreka að ég tel mjög mikilvægt að atferlis-, umhverfis- og eldismál varðandi þorsk séu könnuð með skipulegum hætti og áður en þorskeldi verður að stóratvinnuvegi sé það gert fyrir fram og því fylgt síðan eftir með þróun atvinnuvegarins og alveg sjálfsagt að jafnframt sé kannað hversu stór hluti af þessum rannsóknum geti átt sér miðstöð á Vestfjörðum. Það er hið besta mál og mikið hagsmunamál fyrir Vestfirðinga og reyndar allt þorskeldi í landinu.

Herra forseti. Enginn vafi er á því að þorskeldi á mikla framtíð fyrir sér á Íslandi. Ég er sömuleiðis þeirrar skoðunar að það sé meira en einnar messu virði að skoða hvort ekki sé rétt að setja slíka miðstöð niður á Vestfjörðum. Ég er með öðrum orðum, herra forseti, að taka undir þá tillögu sem hér er flutt af nokkrum hv. þm. Sjálfstfl. Ég dreg enga dul á að ég vildi gjarnan hafa flutt hana sjálfur því að mér finnst hún nokkuð góð. Það er einfaldlega þannig, herra forseti, að þorskur sem hefur verið einn helsti nytjafiskur okkar Íslendinga á undir högg að sækja á sínum náttúrulegu slóðum í hafinu. Um leið sjáum við það líka gerast að vaxandi eftirspurn er eftir hvítfiski úr sjó og úr eldi. Við sjáum að í vaxandi mæli er fólk víða um lönd að auka neyslu sína á fiski. Það liggur líka alveg ljóst fyrir að velsæld mun aukast a.m.k. á Vesturlöndum þar sem þorskneysla hefur verið hvað ríkust ekki síst eftir að 10--15 nýjar þjóðir ganga í Evrópusambandið og miklar væntingar bundnar við það. Þar er einmitt hefð fyrir fiskneyslu. Það þarf því á einhvern hátt að búa til vöruna sem á að svara eftirspurninni. Við höfum séð hvað gerðist með laxinn. Laxinn var munaðarvara sem var ákaflega dýr en mönnum tókst að ná góðum tökum á laxeldi og hann er seldur sem einhver ódýrasti fiskur víðs vegar um heiminn í dag, laxinn sem framleiddur er á norðurslóðum. Ég er alveg sannfærður um að sama framtíð bíður þorsksins. Ég hef sjálfur alið þorsk. Ég hef sjálfur sem ungur maður unnið á rannsóknarstofnun erlendis þar sem þriðja kynslóð af eldisþorski var notuð. Það voru að vísu ákveðin vandamál við þorskeldi eins og hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson gat um áðan en það var ekki mjög erfitt að ná tökum á þokkalegu þorskeldi. Þau vandamál sem hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson drap á í ræðu sinni rétt áðan, t.d. át þorsksins á sjálfum sér og ungviði sínu er vandamál sem menn eru í vaxandi mæli að ráða bót á. Kostnaðurinn við framleiðslu á þorski hefur hingað til verið hlutfallslega mestur við framleiðslu á seiðum. Seiðaframleiðsla, framleiðsla og viðhald á góðum klakstofni er nauðsynleg ef við ætlum að ná forskoti og viðhalda því. Það er að vísu hægt að fara þá leið sem hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson drap á áðan og ég hef nokkrum sinnum rætt hér eins og reyndar fleiri hv. þm. þegar þorskeldi ber á góma, að ná í seiði úr sjónum. Ljóst er að með því er hægt að ná ákveðnu forskoti, hægt er að ná ákveðinni reynslu sem líka skapar aukið forskot. Það blasir við að sums staðar á landinu er hægt að gera þetta en eigi að síður verðum við að læra af laxeldinu og það er einfaldlega þannig að lykillinn að því að ná og viðhalda forskoti eru kynbætur. Það vill svo til, herra forseti, að þó að laxeldi hafi ekki nándar nærri náð því flugi hér á landi sem gerst hefur í nágrannalöndunum þá höfum við samt sem áður forskot á heimsvísu á einu smáu sviði laxeldis. Það er framleiðsla á hrognum. Því veldur bæði að við höfum gott vatn hérna en við lögðum líka frá upphafi töluvert mikið af opinberu fé í kynbætur á laxi og það hefur leitt til þess að við eigum ákaflega góðan stofn af íslenskum og norskum uppruna. Það sem við höfum t.d. fram yfir Norðmenn er að okkur hefur tekist að kynbæta laxinn með tilliti til bragðgæða og fituinnihalds. Þetta skiptir miklu máli í þeirri alþjóðlegu samkeppni sem ríkir í dag. Ég nefni þetta, herra forseti, vegna þess að ef Íslendingar bæru gæfu til þess að setja fjármagn í þorskeldi og frá upphafi að einbeita sér að því að leggja grunn að kynbótum í þorskeldi í framtíðinni, þá er ég sannfærður um að það mun skila sér, kannski ekki fyrr en eftir 15--20 ár, en það mun skila sér og mun gera það að verkum að við kynnum að ná svipuðu forskoti og við höfum í þessari sérstöku tegund laxeldis sem er framleiðsla á hrognum. Herra forseti. Eigi að síður vil ég gera aðeins að umræðuefni þá möguleika sem Vestfirðingar fyrstir Íslendinga hafa fært sér í nyt. Það er einmitt að verða sér úti um náttúruleg seiði. Á Nauteyri við Ísafjarðardjúp eru menn núna að ala ég held nokkur þúsund seiða sem voru veidd í sjónum fyrir Aðalvík. Það var sá ágæti kraftamaður Magnús frá Ósi í Steingrímsfirði sem átti hugmyndina að því en ýmsir góðir félagar hans vestfirskir sáu möguleikana sem í þessu lágu og lögðu fé í það. Ég vona að Vestfirðingar hafi náð þarna mikilvægu forskoti og ég held að það skipti máli að hið opinbera notfæri sér með einhverjum hætti þá þekkingu sem þarna er að verða til og ýti undir þetta framtak. Ég hef áður sagt, herra forseti, í ræðum um þorskeldi að ég lít á þetta frá tvenns konar sjónarhorni, annars vegar frá sjónarhóli rannsókna á þorskeldi í framtíðinni en hins vegar tel ég líka rétt að drepa þarna niður tjaldhælum frá sjónarhóli byggðastefnu. Ég tel að það skipti ákaflega miklu máli fyrir þetta kjördæmi og Vestfirði sérstaklega að hægt sé að flytja inn í það atgervi í formi menntafólks, í formi þekkingar og það gerist með þessu. Það skiptir mjög miklu máli. Ég vil leyfa mér, herra forseti, undir lok ræðu minnar að fara líka í smábotnlanga sem tengist með óbeinum hætti þorskeldi. Ég hef verið þeirrar skoðunar að við eigum að leita að möguleikum til þess að flytja þekkingu út á landsbyggðina og setja þar upp miðstöðvar sérhæfðrar þekkingar á ýmsum sviðum. Það vill svo til að á Vestfjörðum er vísir að sérstakri og einstakri þekkingu á sviði veiðarfæragerðar og það er eitt af því sem ég hvet hv. þm. bæði í mínum flokki og öðrum að huga að í framtíðinni. Þar liggur ákveðin sérþekking sem ekki er hægt að finna annars staðar. Þar er mannskapur sem hefur jafnvel verið sóttur til annarra landa, þ.e. fluttur til annarra landa til þess að kenna mönnum veiðarfæragerð. Í framtíðinni hljóta veiðar Íslendinga að beinast að þróun sem gerir okkur fært að veiða fiskinn ekki með þeim hætti sem við gerum núna, í net og troll, heldur hreinlega með því að velja ekki bara tegundir heldur líka stærð fiska og veiða hann lifandi. Mér er ógleymanlegt þegar ég hlustaði á Vestfirðinginn Einar Hreinsson flytja fyrirlestur um brú Byggðastofnunar --- ég var staddur á Akureyri en hann á Ísafirði --- þegar hann lýsti þeim möguleikum sem hlytu að vera fólgnir í þróun af þessu tagi. Ég hef aldrei getað gleymt þessum fyrirlestri, herra forseti, og ég er sannfærður um að þetta er eitt af því sem á að setja niður á Vestfjörðum vegna þess að þar er vísir að slíkri þekkingu. Ég get eins og aðrir sem hér hafa talað í dag líka tekið undir með þeim og sagt að mér finnst mörg ágæt rök hníga að því að miðstöð atferlis- og þorskeldisrannsókna verði sett niður á Vestfjörðum. Þar hafa Vestfirðingar nú þegar ákveðið forskot og mér finnst að það eigi að launa þeim það og verðlauna þá með því að ýta undir þetta með opinberum stuðningi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, sem ég flyt ásamt hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur. Markmið þessa frv. er að styrkja framkvæmd jafnréttislaganna en með þessu frv. leggjum við til að úrskurðir kærunefndar jafnréttismála verði bindandi gagnvart málsaðilum. Þessi breyting gæfi kærunefndinni og niðurstöðu hennar mun meira vægi en nú er og færði framkvæmd þessara mála nær því sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndunum. Tildrög þess að frv. er lagt fram eru þau að eftirlitsnefnd EFTA sem fjallar um réttindi kvenna gagnrýndi í skýrslu sinni um Ísland á fyrri hluta síðasta árs að niðurstöður kærunefndar jafnréttismála skyldu ekki vera bindandi. Nefndin taldi þetta mjög slæmt, sérstaklega þar sem stjórnvöld ættu hlut að máli. Þessi eftirlitsnefnd starfar á vegum Mannréttindastofnunar Sameinuðu þjóðanna og fjallar sérstaklega um það hvernig aðildarríki hafa fylgt eftir ákvæðum sem m.a. miða að því að auka rétt kvenna og tryggja jafnrétti kynjanna. Í nýrri skýrslu nefndarinnar um Ísland er fjallað um stöðuna hér á landi og þau atriði sem hún telur gagnrýnisverð. Fram kemur að fulltrúar Íslands hafi lagt fram upplýsingar og gögn varðandi það hvernig tekist hafi að fylgja eftir alþjóðasamningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi kvenna. Þau gögn náðu fram til loka árs 1997. Herra forseti. Eitt og annað hafði þessi eftirlitsnefnd að athuga við mál sem fjalla um réttindi kvenna, m.a. gerði hún athugasemdir við tvö mál sem snerta jafnrétti kynjanna hér á landi. Hún taldi til að mynda óþolandi að á Íslandi skuli vera við lýði jafnmikill kynbundinn launamunur og raun ber vitni og hún taldi líka að dómar í mörgum kynferðisafbrotamálum væru óeðlilega vægir. Þá gagnrýndi nefnd Sameinuðu þjóðanna að niðurstöður kærunefndar jafnréttismála væru ekki bindandi, m.a. þegar stjórnvöld ættu hlut að máli, og gerði nefndin að tillögu sinni að álitið yrði gert bindandi. Það er þessum athugasemdum eftirlitsnefndar Sameinuðu þjóðanna sem ég og hv. þm. Rannveig Guðmunsdóttir erum að fylgja eftir með þessu frv. sem hér er lagt fram vegna þess að ekki höfum við orðið varar við það hér í þingsölum að ríkisstjórnin fylgi eftir þessu gagnrýnisatriði frá eftirlitsnefnd Sameinuðu þjóðanna. Hefði nú verið æskilegt, herra forseti, að hæstv. félmrh. hefði verið viðstaddur þessa umræðu. Það er auðvitað brýnt að hann láti í ljósi skoðun sína á því hvernig hann ætlar að framfylgja þessari stóru athugasemd sem fram kemur hjá eftirlitsnefnd Sameinuðu þjóðanna. Þó að við leggjum til að úrskurðir kærunefndar jafnréttismála séu bindandi gagnvart málsaðilum gerum við ráð fyrir því í frv. að kærunefndin geti ákveðið að fresta réttaráhrifum úrskurðar síns að kröfu annars hvors málsaðila að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Ég held að það sé mikilvægt að hafa þetta inni eins og segir í frumvarpsgreininni sjálfri um þetta atriði: ,,Að kröfu málsaðila getur nefndin ákveðið að fresta réttaráhrifum úrskurðar telji hún ástæðu til þess. Krafa þess efnis skal gerð eigi síðar en 10 dögum frá birtingu úrskurðar. Skal frestun á réttaráhrifum úrskurðar vera bundin því skilyrði að málsaðili beri málið undir dómstóla innan 30 daga frá frestunarúrskurði og óski þá eftir að það hljóti flýtimeðferð. Frestun réttaráhrifa úrskurðar fellur úr gildi ef mál er ekki höfðað innan 30 daga. Sé mál höfðað vegna úrskurðar nefndarinnar er henni heimilt að fresta afgreiðslu sambærilegra mála, sem eru til meðferðar hjá henni, þar til dómur gengur í málinu.`` Með öðrum orðum, úrskurður kærunefndar jafnréttismála verður, ef frv. þetta verður að lögum, bindandi. Dómstólar geta þó breytt því ef málsaðilar óska eftir að fara með málið fyrir þá. Verkefni kærunefndar jafnréttismála er að taka kærumál til meðferðar og gefa skriflegt rökstutt álit um hvort ákvæði laganna hafi verið brotin. Niðurstöður kærunefndar sæta ekki kæru til æðra stjórnvalds. Þegar um er að ræða mál sem ætla má að geti haft stefnumarkandi áhrif á vinnumarkaðinn í heild skal kærunefnd leita umsagnar hjá heildarsamtökum launafólks og viðsemjendum þeirra áður en álit er gefið út. Samkvæmt upplýsingum frá kærunefnd jafnréttismála bárust nefndinni 103 erindi á árunum 1991--2001. Í 55 tilvika taldi nefndin að ákvæði laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla hefðu verið brotin en langflest þeirra lutu að stöðuveitingum. Fjöldi þeirra laut einnig að launajafnrétti kynjanna. Það eru sem sagt sérstaklega mál sem snerta stöðuveitingar eða launajafnrétti kynjanna sem fara fyrir kærunefndina. Herra forseti. Það mætti út af fyrir sig hafa mjög langt mál um bæði þessi atriði sem ég nefndi, ekki síst launajafnrétti kynjanna. Er það alveg ótrúlegt hve illa gengur að ná fram jafnrétti í launamálum kynjanna. Tel ég, herra forseti, fyllilega ástæðu til að skoða ákvæði jafnréttislaga sem heimila í raun jákvæða mismunun og að það sé skoðað, m.a. af hálfu verkalýðshreyfingarinnar, að beita ákvæðinu í 1. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla sem fjallar um það að markmið laganna sé að bæta sérstaklega stöðu kvenna og auka möguleika þeirra í samfélaginu. Ég tel að þetta ákvæði bjóði upp á að hægt sé að grípa til ákveðinna aðgerðaáætlana til einhvers tíma sem miði að því að markvisst verði unnið að því að ná fram launajafnrétti. Ég tel ástæðu til, herra forseti, að nefna í þessu sambandi, þegar við erum að tala um kærunefndina og launajafnrétti kynjanna, eitt ákveðið mál sem kom fyrir kærunefndina og birtist hér fyrst, í þingsölum. Þar var um að ræða að í fyrirspurn sem ég lagði fyrr hæstv. viðskrh. kom fram að mjög afgerandi munur væri á bifreiðastyrkjum til kynjanna í bankakerfinu sem bryti í bága við jafnréttislög. Þetta kom mjög skýrt fram í svari ráðherrans og þess vegna ákvað þingflokkur jafnaðarmanna þá --- þetta var fyrir sennilega fjórum árum --- að beina því til Jafnréttisráðs eða kærunefndar jafnréttismála að skoðað yrði sérstaklega hvort þarna væri um brot á jafnréttislögum að ræða. Ég man eftir því að Samband íslenskra bankamanna fór líka þess á leit við Jafnréttisráð í kölfar þessarar niðurstöðu að kannað yrði hvort um væri að ræða brot á jafnréttislögum. Niðurstaða kærunefndar sem tók þetta mál til athugunar í kjölfar svars til mín frá ráðherra var sú að um brot á jafnréttislögum væri að ræða og að kerfi fastra bifreiðastyrkja væri notað til þess að hygla körlum á kostnað kvenna í sambærilegum stöðum, sérstaklega innan Landsbankans og Búnaðarbankans. Það er athyglisvert, einmitt þegar við erum að fjalla um nauðsyn þess að gera álit kærunefndar bindandi, að báðir bankarnr neituðu að ákvæði jafnréttislaga væru brotin í þessu efni og þótt málinu hafi verið fylgt fast eftir, m.a. af Jafnréttisstofu, er ekkert eða lítið vitað um það hvort nokkur leiðrétting hafi yfirleitt fengist á þessum mismun í bifreiðastyrkjum í bankakerfinu. Raunar gildir það sama í mörgum álitum sem kærunefnd hefur afgreitt frá sér. Kannski sýnir þetta dæmi mjög ljóslega, herra forseti, hve nauðsynlegt er að binda álit kærunefndar jafnréttismála, ekki síst af því að það er hlutverk stjórnvalda og það er hlutverk okkar hér á þinginu að tryggja að framkvæmd jafnréttislaga sé virt. Þetta er að mínu viti mjög áhrifarík leið til þess. Í því tilviki sem ég nefndi komust bankarnir upp með að neita því, þrátt fyrir álit kærunefndar jafnréttismála, að þeir væru að brjóta jafnréttislög. Ég geri því ráð fyrir því að þrátt fyrir að þessi niðurstaða hafi legið skýrt fyrir sé enn um að ræða mismunun innan bankakerfisins á bifreiðastyrkjum. Nú er það svo, herra forseti, að þegar búið er að hlutafélagavæða, ég tala nú ekki um selja þessa banka, hafa Alþingi og stjórnvöld lítinn aðgang að upplýsingum um hvort áliti kærunefndar hafi verið fylgt eftir. Ég þarf út af fyrir sig ekki að hafa mikið lengra mál um þetta. Þetta er mjög skýrt. Samkvæmt 3. gr. jafnréttislaga getur Jafnréttisstofa höfðað mál til viðurkenningar á rétti kærenda á grundvelli álitsgerða kærunefndar jafnréttismála þegar sérstaklega stendur á og ætla má að úrskurður dómstóla geti haft víðtæk áhrif í átt til jafnréttis eða ef hagsmunir kærenda eru metnir þess eðlis að mikilvægt þyki að fá úrlausn dómstóla. Reynslan sýnir að ákvæðið um kærunefnd virkar ekki eins og til var ætlast þegar veruleg undanbrögð eru á því að álit kærunefndar séu virt. Það er einmitt meginmarkmið þessa frv. að bæta úr þeirri brotalöm. Stjórnvöld hafa þær skyldur að sjá til þess að jafnréttislögum sé framfylgt en þau kveða á um að jafnréttissjónarmiða sé gætt á öllum sviðum samfélagsins og unnið sé að jöfnum áhrifum kvenna og karla við ákvarðanatöku. Jafnréttislögin eru vissulega mjög mikilvægt tæki í baráttunni fyrir jafnrétti kynjanna á öllum sviðum samfélagsins, ekki síst í launamálum, en það er alveg ljóst að það er framkvæmdin fyrst og fremst sem skiptir máli. Ég hygg að fá lög, herra forseti, séu jafnmikið brotin hér á landi og jafnréttislögin. Því miður sýna mörg dæmi okkur að það er ekki síður hið opinbera, þ.e. ríkisvaldið, sem þar á sök að máli og gengur ekki á undan með góðu fordæmi um að virða jafnréttislögin. Norðurlöndin hafa víða vakið athygli fyrir framsýni og baráttu fyrir jafnrétti kynjanna og öll kappkostað að ganga eins langt í löggjöf og hægt er alla jafna til að tryggja jafna stöðu karla og kvenna. Með samþykkt þessa frv., herra forseti, er verið að færa framkvæmd þessa ákvæðis jafnréttislaganna nær því sem er annars staðar á Norðurlöndunum. Herra forseti. Ég ætla að ljúka máli mínu svo að fleiri komist að á þeim tíma sem við höfum á þessum degi. Ég á enn þá 20 mínútur eftir af mínum tíma og hefði gjarnan viljað að fleiri kæmust að til þess að ræða þetta mál. Þess vegna ætla ég að láta hér við sitja en óska eftir því að þegar þessari umræðu lýkur verði málinu vísað til hv. félmn. og 2. umr.

Virðulegi forseti. Þetta er afar mikilvægt mál sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, frsm. Samfylkingarinnar í þessu máli, hefur fjallað um og gert afar góð skil í stuttu máli. Ég tek undir að það væri afskaplega mikilvægt að sem flestir tækju þátt í umræðu sem þessari vegna þess að þessi mál, jafnréttismálin, eru meðal stærstu mála samtímans. Auðvitað hafa þau hvílt meira á herðum okkar kvenna en karlanna, og við konur á Alþingi látið meira til okkar taka varðandi jafnréttismálin en karlmennirnir. Þetta er þó mál beggja kynja, og jafnréttislögin eiga að tryggja jafnrétti og gæta að því hvort hallar á annað hvort kynið. Frv. sem við flytjum í dag, hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og ég, fjallar í raun um að tækin sem lögin kveða á um í dag séu ekki nægilega virk. Þau tæki sem eiga að vera til staðar í jafnréttisbaráttunni verða að gagnast til að rétta hlut kynjanna. Frv. fjallar um að færa kærunefnd jafnréttismála sterkari vopn í hendur og virkari tæki í þessu efni. Það er mat okkar flutningsmanna að mjög þýðingarmikið sé að gera úrskurðina bindandi, úrskurði kærunefnar jafnréttismála. Það mun auka mjög vægi kærunefndarinnar. Það er umhugsunarefni að í hvert skipti sem niðurstaða kærunefndar liggur fyrir eftir að hún hefur fjalla um mál sem til hennar hefur verið vísað fær niðurstaðan afskaplega mikla athygli fjölmiðla og vekur oft umræðu í samfélaginu. Ég geri ekki lítið úr því vegna þess að það er skoðanamyndandi og eykur á tilfinningu fólks fyrir því að það þurfi að lagfæra þessa hluti. En þegar upp er staðið virðist sem úrskurðirnir hafi litlu breytt nema þessu, þ.e. þeir hafi fyrst og fremst verið til þess fallnir að vekja athygli á mismunun. Það verður þó að segjast að nokkur dómsmál hafa orðið í framhaldi af úrskurðum jafnréttisnefndar þó að fæstir dómanna hafi leitt til þess að óréttlátu fyrirkomulagi hafi verið breytt í kjölfarið. Auðvitað hefur margt áunnist í jafnréttismálum. Við þurfum ekki annað en líta yfir þingsalinn. Nú eru yfir 30% þingmanna á Alþingi konur. Konur hafa náð frama í atvinnulífinu þó að í minni mæli sé en karlar. Konur mennta sig í auknum mæli og í sumum deildum Háskóla Íslands eru konur reyndar í meiri hluta. Þó finnst mörgum að það ríki ládeyða í jafnréttismálum í landinu og jafnvel er talað um bakslag í þessu efni. Þess vegna skulum við, þegar við tölum um hvort bakslag hafi orðið í jafnréttismálunum, ekki gleyma væntingunum á 8. áratugnum og miklum landvinningum sem urðu þá. Þá fengum við jafnréttislög og fæðingarorlof og seinna lengingu þess til viðbótar þeim lögum sem fyrir voru, sem hafa reyndar alls ekki virkað nægilega vel, um sömu laun fyrir sömu vinnu. Konur risu á tímabili til áhrifa á ýmsum sviðum. Hæst bar þó þegar Vigdís Finnbogadóttir var kjörin forseti Íslands. Það skipti líka máli þegar við fengum fyrsta kvenhæstaréttardómarann. Fleiri tilefni væri hægt að nefna sem gáfu konum tilfinningu fyrir því að nú væri þetta að koma, jafnréttinu væri náð, konur væru jafngildar og karlar, hefðu þær sömu menntun, greind og visku til að bera. En raunin hefur orðið önnur og ég tel langt í land enn þá hvað launajafnrétti varðar. Raunlaun eru önnur en skráðir taxtar segja til um og margt annað hefur áhrif á tekjurnar. Hér fjallaði Jóhanna Sigurðardóttir einmitt um þessa skoðun á sporslum og bifreiðastyrkjum og öðrum sporslum hjá ríkisbönkunum. Það gaf okkur tilefni til að vísa málinu til kærunefndar jafnréttismála. Ég verð að viðurkenna að í því máli taldi ég að ástæðan fyrir því að konur fengju minni aukagreiðslur en karlar væri fyrst og fremst sú að þær væru ekki í sömu störfum, ekki í þeim störfum sem aukagreiðslurnar ættu heima í. Það sem kom á óvart í því máli sem Jóhanna Sigurðardóttir vísaði til var að konur sem voru útibússtjórar fengu ekki sömu aukagreiðslur og karlar sem voru útibússtjórar. Skrifstofustjórar sem voru konur fengu ekki sömu aukagreiðslur og karlar sem voru skrifstofustjórar o.s.frv. Þetta er afskaplega merkilegt. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja mál mitt. Ég vil fyrst og fremst brýna viðstadda varðandi það hve mikilvægt er að taka á í þess máli. Ég get ekki annað en nefnt, með leyfi forseta, könnun Jafnréttisráðs um tekjumun kynjanna og tekjumunstur. Þar kemur fram að miðað við þróun síðustu fimm ára mundi það taka konur 43,7 ár að ná sömu atvinnutekjum og karlar. Drægi hins vegar jafnhratt saman með kynjunum og gerðist á árunum 2000 og 2001, þá næðist jafnvægi eftir 22,5 ár. Auðvitað er þetta allt of langur tími og þokast allt of hægt þó að mikið hafi áunnist. Í könnun Jafnréttisráðs kemur fram margt athyglisvert. Þó að ég fari ekki ítarlega ofan í hana ætla ég þó að nefna að það er ekki endilega gefið að það taki ekki meira en 22 ár að jafna laun kynjanna. Eins og Ingólfur V. Gíslason segir í Morgunblaðinu 5. janúar gætu stjórnvöld t.d. tekið einhverja þá ákvörðun sem hægja mundi á þessari þróun. Hann nefnir að ef fæðingarorlofið hefði verið lengt án þess að setja reglur um skiptingu þess milli móður og föður, hefði það haft slæm áhrf á stöðu kvenna á vinnumarkaði. Við skulum því vera meðvituð um hversu mikilvægt er hvernig lög við setjum. Varðandi breytinguna og lagfæringuna á launamálunum þá kemur Ingólfur V. Gíslason með mjög áhugaverðar athugasemdir, t.d. um að það komi út á vinnumarkaðinn í æ ríkari mæli ungar konur sem hafa alist upp hjá konum sem létu ekki bjóða sér mismunun og að litið væri á þær sem annars flokks þátttakendur í atvinnulífinu. Það mun ekki hvarfla að dætrum þessara kvenna að þær séu síðri starfskraftar en karlar. Hann segir að þótt hægt gangi þá fjölgi þó konum í stjórnunarstöðum. Það er athyglisvert að það er karlmaður sem nefnir þetta sem mjög þýðingarmikinn hlut í framgangi launajafnréttis og þetta er sennilega rétt. Það eru konurnar, mæðurnar, sem hafa haldið um þetta mál og mæðurnar sem hafa brýnt dæturnar. En auðvitað ættum við foreldrar, bæði karlar og konur, að taka höndum saman um að breyta þessu og körlum ætti að vera jafnumhugað um að dæturnar ættu sömu möguleika eftir að þær hafa fengi sömu menntun og synirnar. Það er eitthvað bogið við að þannig skuli það ekki vera. Að lokum, herra forseti, bendi ég á að í þessari launakönnun kemur fram að þegar fólk gengur í hjónaband þá hækka tekjurnar lítillega hjá konunni. En þær tvöfaldast hjá körlunum, miðað við tölur frá árinu 2000. Það er leitt að enn skuli gilda gamla viðhorfið, að þegar karlar eru komnir með fjölskyldu verði þeir að hafa hærri laun sem hjálpi til við framfærsluna og karlar eigi rétt á hærri launum af því að þeir séu framfærendur. Það er alveg áreiðanlegt að framfærendahugsanagangurinn ríkir í viðhorfum til launa karla. En þetta viðhorf gildir ekki um einstæðar mæður sem þurfa að sjá fjölskyldu sinni farborða. Hið merkilegasta sem mér finnst koma fram í viðtalinu við Ingólf er að mörg dæmi séu um að stjórnendur fyrirtækja komi af fjöllum þegar úttekt á launabókhaldi sýnir að konur innan fyrirtækjanna njóti lakari kjara en karlarnir og þess vegna sé mikilvægt að fyrirtæki setji sér jafnréttisáætlanir. Herra forseti. Ég skal láta þetta verða lokaorð mín. Hér hefur verið sett í lög að stofnanir ríkisins og ráðuneyti setji sér jafnréttisáætlanir. Við höfum oft kallað eftir því hverju þær hafa skilað. Ef til vill er það eitt af því sem við eigum að gera núna á þeim fáu vikum sem þingið stendur, þ.e. að kanna hvernig mál standa með jafnréttisáætlanir stofnana ríkisins.