Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hinn 7. september var gefið út svofellt bréf: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hefi ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til fundar þriðjudaginn 12. september 2023. Um leið og ég birti þetta, er öllum, sem setu eiga á Alþingi, boðið að koma nefndan dag til Reykjavíkur, og verður þá Alþingi sett að lokinni guðsþjónustu í Dómkirkjunni er hefst kl. 13.30. Gjört á Bessastöðum, 7. september 2023. Guðni Th. Jóhannesson. Katrín Jakobsdóttir. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman þriðjudaginn 12. september 2023.“ Ágætu alþingismenn. Ég býð ykkur velkomna til þings og óska ykkur góðs gengis í mikilvægum störfum. Fram undan er annasamur tími að vanda, að mörgu að hyggja þegar horft er fram á veg. Þennan þingvetur og allt næsta ár er einnig margs að minnast ef horft er um öxl. Þannig er vel við hæfi að nefna það hér á hinu háa Alþingi að árið 2024 verða rétt þúsund ár liðin frá því að merk þingræða var flutt, ef marka má Heimskringlu Snorra Sturlusonar. Einar Þveræingur mælti þá gegn þeirri ósk Ólafs helga Noregskonungs að fá Grímsey til eignar og hafa rök Einars eins og Snorri skráði þau lengi lifað, verið nýtt í sjálfstæðisbaráttu og pólitískum rökræðum; þótt kóngur væri ágætur gætu aðrir verri komið í hans stað, ánauð sú myndi aldrei hverfa af þessu landi og myndi mörgum kotbóndanum þykja þröngt fyrir dyrum. Einar vildi samt góð samskipti við valdið ytra og Snorri líka ef út í það er farið; þeir voru engir einangrunarsinnar. Fyrir þúsund árum urðu einnig þau tíðindi að Þorgeir Hávarsson safnaðist til feðra sinna, megi trúa Fóstbræðra sögu. „Aldregi skyldi góður dreingur láta þá skömm af sér spyrjast að kjósa frið ef ófriður var í boði.“ Þetta er Þórelfur móðir hans látin segja í Gerplu, snilldarlegu verki Halldórs Laxness í anda fornsagnanna. Aumri aðdáun andhetjunnar Þorgeirs á valdi má halda á lofti nú um stundir þegar ráðamenn í Rússlandi reyna að sýna mátt sinn og megin með því að ráðast með ofbeldi inn í grannríki. Þannig tengist fortíð nútíð og fleiri tímamót bíða á þessum vetri. 5. janúar verða 150 ár liðin frá því að Kristján IX. Danakonungur staðfesti stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands, þau grunnlög sem okkur voru færð að utan þegar landið tilheyrði Danaveldi. 2 Annarra og enn merkari straumhvarfa þarf að minnast eftir þingfrestun eða þar um bil, ef að líkum lætur. 17. júní 2024 verða 80 ár liðin frá stofnun lýðveldis á Íslandi. Fullveldi var áður fengið en eftir var að færa þjóðhöfðingjavaldið hingað til frambúðar. Það var gert og ný stjórnarskrá samþykkt. Áfram bar hún þess þó skýr merki að eiga rætur í konungsríki, vera samin fyrir konungsríki. Enn var því mikið verk að vinna í stjórnarskrármálum. Það fannst forseta hins nýja lýðveldis og þingheimi öllum, almenningi og lögspekingum sömuleiðis. Að síðustu nefni ég kaflaskil sem eru okkur næst í tíma. 1. janúar 2024 verða 30 ár liðin frá því að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið tók gildi. Satt er það sem Sigurður Líndal sagði skömmu síðar, að „[ö]nnur eins breyting hefur ekki orðið á íslenzkri löggjöf síðan á 13. öld þegar Járnsíða og síðar Jónsbók voru lögleiddar“. Satt er það líka að síðustu áratugi hefur Ísland gerbreyst að mörgu leyti. Nú er stór hluti íbúa landsins af erlendu bergi brotinn. Fólk sækir hingað vinnu eða skjól og sé vel að verki staðið verður samfélagið fjölbreyttara og fallegra, öflugra og framsæknara. Um leið þurfum við að tryggja að eining ríki um grunnstoðir okkar, málfrelsi og athafnafrelsi hvers og eins, réttarríki og samhjálp - samfélag þar sem fólk getur sýnt hvað í því býr, sjálfu sér og öðrum til heilla, en fær líka þá aðstoð sem þörf krefur hverju sinni. Samtímis má efla þá þætti í menningu okkar og mannlífi sem geta sameinað flesta íbúa landsins. Við eigum tungumál sem gerir okkur kleift að skilja það sem var skráð á bókfell fyrir nær þúsund árum, Heimskringlu og Fóstbræðra sögu, Járnsíðu og Jónsbók og allan okkar menningararf í aldanna rás. Í þá íslensku taug vefjast sífellt nýir og ferskir þræðir; þannig heldur hún styrk sínum í bráð og lengd. Ágætu alþingismenn: Þessi sannindi hafa aðrir orðað mun betur en ég. Ísak Harðarson var eitt mesta trúarskáld okkar tíma á Íslandi en orti annars um allt milli himins og jarðar. Heyrið hvernig hann lýsir mætti málsins í kvæðinu Til móts við Orð og fer ég hér með hluta þess: Þegar Ingólfur Arnarson hélt burt af þeirri kringlu er menn byggðu á hans tíð og sigldi með fólk sitt og fé á vit landsins er hermt var að lægi yst í norðri þá hélt hann ekki til móts við land - heldur Orð. […] Þrjóskt sigldi skipið öldu eftir öldu eftir öld eftir öld, ellefu hundruð ár. Djarft sigldi skipið … Og hér siglum við enn djúpan geiminn á bláum hnetti knúnum sólvindum til móts við Orð. Þannig orti skáldið og megi orðin og málið lifa áfram. Öll getum við lagt okkar af mörkum og sjálfsagt er að ríkisvaldið sé í fararbroddi. Í stjórnarskrá mætti vera kveðið á um það sem segir nú þegar í lögum, að íslenska er þjóðtunga Íslendinga og opinbert mál á Íslandi. Ályktun þess efnis gæti jafnvel þótt við hæfi á afmælisárinu fram undan. Best væri líka að opinber fyrirtæki hefðu íslenskt mál ætíð í forgrunni, á flugvöllum, hjá stofnunum og hvarvetna. Lítt stoðar að kvarta undan því að alþjóðamálið enska sæki á ef við sjálf gerum því óþarflega hátt undir höfði en látum okkar eigin tungu liggja í láginni. Svo verðum við að gera þeim sem hingað flytja betur kleift að læra íslensku, bjóða fleiri námskeið og námsefni, sýna jafnvel aukna lipurð og aðstoð á starfsvettvangi. Það kæmi okkur öllum til góða. Virðulegu alþingismenn: Vitaskuld mætti gera ýmislegt annað að umtalsefni. Að svo ótalmörgu er að hyggja í flóknu þjóðfélagi. Og þegar allt kemur til alls varðar meiru hvað við segjum við hvert annað heldur en á hvaða máli. Nú við upphaf þings lýsi ég því þeirri von að ykkur megi auðnast að vinna vel í þágu lands og þjóðar. Vissulega á þingið að vera vettvangur ágreinings og átaka ef svo ber undir. Vissulega getur verið að einhverjum þyki orð Bríetar í laginu um Esjuna eiga vel við, að við förum „eftir einbreiðum vegi sem liggur í öfuga átt“ og „allt er síendurtekið, samt er svo mikið ósagt“. Engu að síður má vona að góður andi ríki hér, að virðing verði borin fyrir ólíkum sjónarmiðum, að þingmenn geti notið ljúfra stunda milli stríða, slegið á létta strengi og fundið að þrátt fyrir allt er það mun fleira sem sameinar okkur í þessu landi en það sem sundrar okkur. Að svo mæltu bið ég ykkur öll að minnast fósturjarðarinnar með því að rísa úr sætum. 
             [Strengjakvartett flutti Í fögrum dal eftir Emil Thoroddsen.]

Hv. alþingismenn. Ég býð ykkur velkomna til starfa á 154. löggjafarþingi, sem nú er að hefjast, og vona að þinghléið hafi reynst ykkur og fjölskyldum ykkar gott og endurnærandi. Einnig býð ég velkomna gesti Alþingis við þingsetningarathöfnina og ég heilsa starfsfólki skrifstofu Alþingis og vænti góðs af samstarfinu við ykkur eins og á fyrri þingum. Setning Alþingis markar jafnan tímamót í þjóðlífinu. Þegar þingið kemur saman eru sumarmánuðir útiveru, leikja og hvíldar að baki og fram undan eru annasamar vikur og mánuðir fyrir okkur sem störfum á þessum vettvangi. Athygli samfélagsins beinist í ríkum mæli að þinginu, löggjafarstarfinu, pólitískri umræðu og öðru sem þar gerist. Forsætisnefnd Alþingis hefur þegar birt starfsáætlun þessa löggjafarþings og þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar verður lögð fram nú við upphaf þinghaldsins. Þá liggur í meginatriðum fyrir hver helstu viðfangsefni okkar verða við löggjafarstarfið og hvaða tími okkur er ætlaður til að sinna þeim skyldum okkar sem lúta að lagasetningu. Við getum búist við því að hafa ærinn starfa og það er mikilvægt að halda vel á spöðunum og láta ekki tímann fara til einskis. Ef að vanda lætur verður starf okkar hér tilefni frétta og umfjöllunar af ýmsu tagi, og er það vel því stjórnmálafréttir og öflug stjórnmálaumræða eru einmitt eitt af mikilvægum einkennum hins opna lýðræðissamfélags sem við viljum viðhalda og vernda. Ef ég þekki hv. þingmenn rétt munu þeir hvorki skorast undan því að taka þátt í almennu stjórnmálaumræðunni utan þings, né þeirri sem fram fer hér í þingsalnum, en hvað þá síðarnefndu varðar er gott að hafa hugfast að góð orð og spakleg geta hæglega sokkið og horfið í langvinnum orðaflaumi. Þegar við kvöddumst við þingfrestun 9. júní síðastliðinn lét ég þess getið að nú í haust yrði tekið í notkun nýtt skrifstofuhúsnæði Alþingis við Tjarnargötu. Þetta endurtek ég nú og flyt jafnframt þau góðu tíðindi að flutningar í nýja húsið eru mun skemmra undan heldur en þegar við kvöddumst í vor. Enn er þó verið að vinna að frágangi við nýbygginguna og ég ætla því ekki að fara með nákvæma dagsetningu á því hvenær flutt verður. Ég tel þó fullvíst að við munum flytja inn áður en haustþingi lýkur. Í nýja húsinu verða fundarherbergi fastanefnda þingsins, skrifstofur þingmanna, funda- og starfsaðstaða þingflokka og starfsliðs þeirra og einnig mun hluti starfsfólks skrifstofu Alþingis hafa þar vinnuaðstöðu. Ég er sannfærður um að þessi nýja aðstaða verður til mikilla framfara fyrir dagleg störf okkar hér á þinginu. Hv. þingmenn. Við komum úr ýmsum áttum og höfum ólík sjónarmið og viðhorf til viðfangsefna þessa samfélags og þeirra lausna sem á þau er beitt. En við eigum það sameiginlegt að vera kjörnir fulltrúar almennings með lýðræðislegum hætti til að sinna þeim skyldum sem þingmennskan leggur okkur á herðar. Við munum á þessu þingi takast á með orðum, bera fram röksemdir, taka rökum, ná samkomulagi eða eftir atvikum vera ósammála en einnig munum við taka ákvarðanir og setja lög sem varða hvert og eitt okkar sem búum hér á landi. Það er bæði hlutverk okkar og skylda. Ég óska þess að okkur takist, þrátt fyrir ágreining um ýmis efni, að eiga gott samstarf á þessu löggjafarþingi eins og oftast hefur verið hér á Alþingi, og þá mun okkur lánast að þoka ýmsum málum áfram til heilla fyrir land og þjóð. Nú verður þessum þingfundi verður brátt frestað og ég bið þingmenn og gesti Alþingis að þiggja veitingar í Skála í tilefni dagsins. Ég vil biðja hæstv. forsætisráðherra að ganga fremstan með mér úr salnum til Skála.