Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Jóhann Hafstein) : Herra forseti. Frv. þetta á þskj. 9 um framlengingu á kjarasamningi á milli Apótekarafélags Íslands og Lyfjafræðingafélags Íslands er flutt til staðfestingar á brbl. um sama efni, sem gefin voru út 10. maí s.l. En eins og menn rekur minni til, hafði staðið kjaradeila um alllangt skeið milli lyfjafræðinga og apótekara eða Apótekarafélags Íslands og Lyfjafræðingafélagsins og ekki náðst samkomulag í þeirri deilu. Verkfall hafði hafizt 10. apríl og staðið um mánaðartíma, og eins og gerð er grein fyrir í forsendum fyrir brbl., höfðu lyfsalar þá einir staðið fyrir afgreiðslu lyfja í lyfjabúðunum, og var talið, að ýmsir þeirra mundu ekki öllu lengur geta annazt margþætta lyfjaafgreiðslu, og talið, að kynni, áður en varði, að skapast hættuástand, sem þyrfti að bægja frá. Sáttasemjari ríkisins hafði unnið að tilraunum til lausnar á kjaradeilunni án þess að árangur hefði náðst. Báðir aðilar höfðu fellt miðlunartill. hans, sem hann hafði skömmu áður borið fram. Aðdragandi þessarar vinnudeilu er sá, að Lyfjafræðingafélag Íslands sagði upp kjarasamningum með bréfi 27. okt. 1966, sem gilt höfðu frá 1. jan. 1966. Síðan fóru fram samningaviðræður milli aðila, sem gengu dauflega, og Apótekarafélagið svaraði þessari málaleitun lyfjafræðinganna með bréfi, dags. 17. nóv. 1966 og færði þar ástæður fyrir því af sinni hálfu, að þeir gætu ekki orðið við neinum kröfum til hækkunar, og fóru nokkur bréfaskipti fram á milli félaganna, og þar sem ekki dró þá til samkomulags, var deilunni vísað til kjaradeilunefndar en hún starfar samkv. IV. kafla l. nr. 30 1963 um lyfsölumál. Þessi kjaradeilunefnd tók svo þá ákvörðun, að hún gæti ekki tjáð sig um málið, en formaður kjaradeilunefndar, Sigurður Líndal, hafði borið fram eftirfarandi till.: „Með vísun til 2. málsgr. 18. gr. l. nr. 30 1963 telur n. sér ekki fært að leggja fram miðlunartill. með vísun til þess, að sett hafa verið l. um heimild til verðstöðvunar.“ Heimildarákvæði laganna hefur þegar verið beitt, og launþegasamtök hafa yfirleitt frestað aðgerðum í kaupgjaldsmálum vegna setningar laga þessara. Till. þessi hlaut þá afgreiðslu, að tveir aðilar voru með till., en einn aðili var andvígur till. og hlynntur því, að n. legði fram miðlunartill. sína. En sem sagt, þessi till., sem fól í sér eiginlega frávísun frá kjaranefndinni, var samþ. með 2:1 atkv. Á þessu stigi óskuðu lyfjafræðingarnir aðstoðar sáttasemjara ríkisins með bréfi dags. 20. jan. 1967. Þeir fundir, sem haldnir voru með milligöngu sáttasemjara, leiddu ekki til samkomulags og Lyfjafræðingafélagið boðaði Apótekarafélaginu vinnustöðvun, sem skyldi hefjast kl. 4 12. febr. 1967. Á þessu stigi málsins hafði ég afskipti af þessum málum og hélt fund með lyfjafræðingunum og talaði þá einnig við apótekarana. En 9. febr. hafði ég fund með lyfjafræðingunum, og í framhaldi af þeim fundi skrifaði ég þeim bréf 10. febr., þar sem ég fór þess á leit við Lyfjafræðingafélag Íslands, að það frestaði deilunni um sinn, og bar þau tilmæli fram fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Ég hafði látið í ljósi á fundinum með þeim, að ég myndi hlutast til um, ef þeir yrðu við slíkri beiðni, að láta fara fram af hálfu rn. hlutlausa könnun á launatekjum lyfjafræðinga í samanburði við launatekjur annarra launþega með sambærilega menntun og við sambærileg störf. En það kom fram hjá lyfjafræðingum, að um þetta væri töluverður ágreiningur á milli þeirra og apótekaranna, hvernig launin væru, að hve miklu eða litlu leyti sambærileg, og það var mitt mat, að ef rn. hefði þarna milligöngu og stuðlaði að því, að fram færi hlutlaust mat á þessu, kynni það að auðvelda sættir í þessu máli. Einnig hafði ég þá gefið fyrirheit um að skipa n. í samráði við Lyfjafræðingafélag Íslands og Apótekarafélagið til þess að rannsaka og gera till. um skipulag og fjölda lyfjabúða og hagræðingu í rekstri þeirra. Með því að slík athugun yrði sett í gang taldi ég einnig, að það gæti orkað nokkuð til þess að leysa úr deiluatriðum, því að fullkomnari og betri hagræðing í rekstri lyfjabúðanna og bætt skipulag að öðru leyti átti að mínum dómi að geta stuðlað að því, að apótekararnir gætu frekar orðið við kröfum lyfjafræðinga um kauphækkanir. Þessu bréfi mínu 10. febr. svöruðu lyfjafræðingarnir samdægurs og féllust á að verða við þessari frestun með þeim skilyrðum, að þessi rannsókn yrði látin fara fram, og hinu boðaða verkfalli var þá frestað um óákveðinn tíma. Svo var það 30. marz, að lyfjafræðingum voru sendar niðurstöður kjarakönnunarinnar, sem fram hafði farið á vegum ráðun. Ekki leiddi þetta hins vegar til þess, að saman drægi með þessum deiluaðilum, og því var það, að lyfjafræðingarnir ákváðu á ný að boða til verkfalls, sem hefjast skyldi 10. apríl. Aftur átti ég viðræður við lyfjafræðinga og apótekara til þess að reyna að stuðla að samkomulagi í þessum málum og að verkfallið kæmi ekki til framkvæmda, en að þessu sinni árangurslaust. Það hófst þess vegna, eins og ég hef áður gert grein fyrir, 10. apríl og lauk svo 10. maí með setningu þeirra brbl., sem ég nú hef gert grein fyrir. Mér var fyllilega ljóst, að það var engan veginn æskilegt að þurfa að grípa inn í þessa deilu með setningu þessara brbl. Ég taldi mig, nokkru áður en verkfallið skall á, hafa fulla ástæðu til að ætla, að tilraunir mínar til þess að koma á samkomulagi í þessu máli mundu bera þann árangur, að til verkfalls kæmi ekki, en það reyndust vonbrigði, og því fór að þessu leyti sem fór og þarf ég í raun og veru ekki að gera hv. d. frekari gr. fyrir málinu en nú er orðið, Svo leyfi ég mér að leggja það til, herra forseti, að þessu frv. verði, að lokinni 1. umr., vísað til 2. umr. og til hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér hér að segja nokkur orð um þetta mál, þar sem ég geri varla ráð fyrir því, að það komi aftur á dagskrá hv. d., því að það er eins og með fleiri brbl. af svipuðu tagi, að þau eru útbúin með þeim hætti, að það þurfi ekki að reyna á það, hvort þau hafi yfirleitt meiri hl. hér á hv. Alþ., eins og þó er gert ráð fyrir í stjórnarskránni að sé sannreynt. Það má segja, að það sé ekki nein sérstök nýlunda, að svona mál séu hér á ferðinni, því að hæstv. núverandi ríkisstj. hefur sett um það bil 30 slík brbl. á valdaferli sínum eða ein 4 eða 5 á ári að meðaltali á þeim 7 árum, sem hún hefur verið við völd, og eins og mönnum er líka kunnugt, hefur slík lagasetning, slík útgáfa brbl., beinzt öðrum fremur að ýmiss konar sérfræðimenntuðum mönnum í landinu, eins og læknum og verkfræðingum t.d., og að mínu viti til stórtjóns fyrir þjóðina, sérstaklega þar sem hefur verið um að ræða menn með alþjóðlega menntun, sem ekki hafa verið bundnir við landið sjálft um sölu á sinni menntun og sinni hæfni og hafa þess vegna leitað í stórum stíl út úr landinu. Ég tel, að þessi brbl. um bann við verkföllum, sérstaklega þessara manna, hafi reynzt stórskaðleg, þó að ekki sé tekin sú hlið málsins, sem að mannréttindum snýr, heldur eingöngu sú hliðin, sem snýr að hagsmunum þjóðarinnar. Og ég held líka, að þegar öllu er á botninn hvolft, hafi lagasetning af þessu tagi alls ekki orðið til þess að hindra kauphækkanir þessara stétta, því að þær hafa síðar og með öðrum hætti náð sínum málum fram, eins og glöggt er af dæminu um læknana, sem hafa fengið meiri kauphækkanir og kjarabætur en nokkur önnur stétt í landinu, þrátt fyrir þær tilraunir, sem hæstv. ríkisstj. hefur haft í frammi til þess að standa á þeirra kjörum.  Hin ástæðan, sem er svo færð fyrir l. er sú, að verðstöðvunarheimildarlög séu í gildi, og reynt að koma því að eða leiða að því líkur, að einmitt vegna verðstöðvunarinnar sé nauðsynlegt að banna verkfallið. Nú minnir mig fastlega, og ég verð þá leiðréttur á því, ef það er ekki rétt hjá mér, að þegar verðstöðvunarlögin voru hér á ferðinni seint á s.l. ári, hafi það verið sérstaklega og skilmerkilega tekið fram af hæstv. forsrh., að það væri síður en svo meiningin með l. að banna kauphækkanir, og enn síður, að það væri meiningin að banna með þeim, að deilumál gætu gengið sinn eðlilega gang. Hitt var tekið fram í þeim boðskap, að atvinnurekendur yrðu að bera það sjálfir, ef þeir semdu um hærra kaup en áður hafði gilt. Ég álít, að hæstv. ráðh., sem hér hafði framsögu fyrir málinu og hefur vafalaust samið grg. fyrir brbl., kunni að hafa haft fullkomnar sannanir fyrir því, að kauphækkun eða kjarabætur til handa lyfjafræðingum væru því aðeins mögulegar, að verðlag á söluvörum apótekanna væri hækkað, en það hefði þá að minnsta kosti verið æskilegt, að fyrir því væru færð miklu skýrari rök en fram hafa komið á opinberum vettvangi, en í þessu felst í raun og veru dómur um það, að svo hafi verið ástatt, en ég verð að segja, að mér finnst þessi dómur vera ákaflega hæpinn, vegna þess að það hefur almennt verið talið - það hefur að minnsta kosti verið álit manna - að rekstur lyfjabúða væri ekki mjög óhagstæður rekstur, og jafnvel hefur það verið talið, að það væri ekki margur atvinnurekstur í landinu, sem væri líklegri til að skila góðum hagnaði, enda sézt það á, því að lyfsalar eru yfirleitt í landinu - er óhætt að segja á meðal allra efnuðustu, ef ekki ríkustu mönnum, sem atvinnurekstur hafa með höndum, og ég tel það því með ólíkindum, að ekki hefði verið mögulegt að ganga eitthvað til móts við lyfjafræðingana án þess til kæmi almennar eða miklar hækkanir á lyfjum. Saga málsins, eins og kom greinilega fram af frásögn hæstv. ráðh., ber það greinilega með sér, að það hefur verið gengið fram af fullkominni hófsemi í allri meðferð málsins af hálfu lyfjafræðinga. Samningunum er sagt upp haustið 1966, og samningar fara í gang, eins og eðlilegt gat talizt í alla staði, og reynt til þrautar að komast að samkomulagi, áður en nokkrar verkfallsaðgerðir eru boðaðar, síðan er boðað verkfall í febr., því er frestað eftir ósk ráðh. fyrir hönd ríkisstj. og sýnd mikil tillitssemi í því, að það eru látnir líða heilir 2 mánuðir frá því að verkfallið er boðað og þangað til það er látið koma endanlega til framkvæmda. Þetta vil ég segja að sé að ganga fram af fullkominni hófsemi í allri meðferð málsins af hendi þeirra samtaka, sem þarna áttu í deilu, og þess vegna ekki ástæða að því leyti til að ganga sérstaklega hart fram gegn þeim með slíkri lagasetningu eins og hér er á ferðinni. Ég las það í blöðum á sínum tíma, þegar þetta verkfall stóð yfir, frá 10. apríl s.l. til 10. maí, að þá hefðu verið veitt öll leyfi og undanþágur skv. lyfsölulögum, en þar eru sérstök ákvæði, ef ég fer rétt með, sem gera ráð fyrir slíkum undanþágum í svona tilfellum, sem eiga einmitt að hindra það, að neyðarástand geti skapast af meðferð kjaramála þessarar stéttar, og mér er ekki kunnugt um annað en öll slík leyfi hafi verið veitt, með þeim árangri, sem kemur raunverulega óbeint fram í grg. með frv., að ekki hafi, þó að verkfallið hafi staðið í heilan mánuð, skapast neitt neyðarástand og það hafi raunverulega ekki verið til nema í hugmyndaheimi þeirra, sem að þessum l. standa. Það er líka athyglisvert, Þegar saga þessa máls er skoðuð, að eftir að málið komst í hendur sáttasemjara, flutti hann till. um það, að settur yrði gerðardómur, hlutlaus gerðardómur, sem dæmdi í deilunni. Nú hefði maður mátt ætla eftir allri venju um hegðun atvinnurekenda, að þeir hefðu gripið fegins hendi við slíkum gerðardómi, því að það hefur nú yfirleitt verið svo í öllum vinnudeilum, Þegar um þann möguleika hefur verið rætt, að vinnuveitendurnir hafa verið manna fúsastir til þess að setja niður deilurnar með slíkum gerðadómi. En það óvenjulega skeði í þessu tilfelli, að aðeins einn lyfsali greiddi gerðardómstill. sáttasemjara atkv. En þetta atriði málsins álít ég vera mjög athyglisvert, og mér sýnist, að það sýni ekki annað heldur en það, að lyfsalar hafi talið sig eiga nokkurn veginn vissan stuðning ríkisstj. einmitt á þann hátt, sem síðar kom fram, þ.e.a.s., að þeir hafi haft fyrirfram grun eða jafnvel vissu um það, að ríkisstj. mundi koma þeim til hjálpar í deilunni með útgáfu þessara brbl. En ef svo hefði ekki verið, þykir mér afar ólíklegt, að þeir hefðu hafnað till. sáttasemjara um gerðardóm. Ég tel, að þetta leiði til þess, að böndin hljóti að berast að hæstv. ríkisstj. og hæstv. ráðh., sem fer með þessi mál, að hún og þeir hafi ekki haft algerlega hreint mjöl í pokahorninu að þessu leyti og hafi með beinum eða óbeinum hætti gefið lyfsölum Það í skyn, að þeir myndu stöðva verkfallið á þennan hátt og það hafi verið aðalástæðan fyrir því, að þeir voru ekki samningsfúsari en reynslan sýndi. Ég held, að ef að þetta hefði ekki legið fyrir atvinnurekendum í þessu tilfelli, hefðu verið miklu meiri líkur á því, að deilan hefði leysts með eðlilegum hætti. En ég álít, að böndin berist líka mjög að því, að þessari lagasetningu hafi raunverulega ekki fyrst og fremst verið beint gegn lyfjafræðingum, heldur hafi hún átt að vera fordæmi eða hótun, hvort sem við viljum heldur hafa, gegn öðrum samtökum launamanna um það, að ef þeir hreyfðu sig eitthvað, á meðan hin svokölluðu verðstöðvunarlög væru í gildi, yrði farið eins að og það hafi verið fyrst og fremst sú þýðing, sem ríkisstj. hafi haft með afskiptum sínum af þessu máli, og ég held, að einmitt í ljósi þess verði að skoða þetta mál. Ég vil, eins og ég sagði áðan, aðeins segja það, að ég er andvígur þessari lagasetningu, verkalýðssamtökin hafa lýst sig andvíg henni og við erum andvígir henni Alþb.-menn hér á hv. Alþ. fyrst og fremst vegna þess, að forsendurnar, sem gefnar eru fyrir útgáfu brbl., standast ekki, þegar betur er skoðað. Í öðru lagi vegna þess, að þau samtök, sem hér áttu hlut að máli, gengu fram af fullkominni hófsemi í sínu máli, og í alla staði eins og lög mæla fyrir, og í þriðja lagi, síðast en ekki sízt, vegna þess, að það er skoðun okkar, að sá réttur, sem fólginn er í vinnulöggjöfinni til þess að hafa samtök um sölu eða ekki sölu á vinnuafli, og þau samtök, sem þar eru leyfð að því leyti, sé að þessu leyti óumdeilanlegur og það sé ekki hægt að draga nein mörk þar eftir kauphæð eða öðru slíku, annað hvort er þessi réttur virtur og hafður í gildi eða hann er ekki fyrir hendi. Og ég held, að það verði erfitt fyrir hvaða stjórnarvöld sem er og hvaða aðila í þjóðfélaginu sem er að draga mörk eftir því. Annað hvort er þessi réttur óskerðanlegur eða það er hægt að skerða hann á hverjum sem er. Það er, eins og ég sagði, fyrsta og síðasta ástæðan fyrir því, að við erum algjörlega andvígir þessu frv., og viljum, að það komi strax fram í þessum umr.

Dómsmrh. (Jóhann Hafstein) : Herra forseti. Mér kemur ekkert á óvart þessi hógværa ræða hv. 4. þm. Norðurl. e. Það er margt í henni, sem ég er honum alveg sammála um. Ég kveð mér aðeins hljóðs til þess að árétta nokkuð það, sem kynni að valda misskilningi um það, sem hann sagði um aðstöðu og afskipti mín af .þessu máli. Mér hefur auðvitað alltaf verið ljóst, að slík löggjöf eins og þessi er alltaf mjög umdeilanleg, og eins og ég gerði grein fyrir, þá hafði ég gert töluvert ítarlegar tilraunir til þess að stuðla að eðlilegri lausn þessarar deilu á milli aðilanna, en það hafði mistekizt, það gat auðvitað verið álitamál, ef talið var nauðsynlegt - sem ég skal koma að síðar - að stöðva þetta verkfall með lagasetningu, hvort hefði átt að gera það með frv. eða með þessum brbl. eins og þau eru hér að staðfesta eða ákveða, að samningurinn, sem áður gilti, skyldi gilda áfram á milli þessara aðila. Hitt gat auðvitað komið til og hlaut að koma til álita líka að skipa gerðardóm í málinu. Ég hafði sannast að segja gert mjög ítarlegar tilraunir til þess, að samkomulag gæti orðið um gerðardóm, og af þeim tilraunum mínum varð mér ljóst, að þessi lausn málsins var afskaplega öndverð eða aðilar voru mjög andstæðir henni báðir, eins og kom í ljós við atkvgr., sem fram fór um till. sáttasemjara um gerðardóm, en hún var felld nær einróma. Afstaða mín hefði sjálfsagt orðið önnur, ef t.d. lyfjafræðingarnir hefðu fyrir sitt leyti lýst sig tilbúna til þess að fara í gerðardóm í þessu máli eða apótekararnir o. s. frv. Ég skal ekki um það segja, en það hefði e. t. v. mátt segja, að ég hefði hallað á annan aðilann fremur en hinn með slíkri lausn, en þegar það lá fyrir, að báðir aðilar hefðu verið svo andstæðir þeirri lausn, hneigðist ég að þessum brbl., sem lögfestu kjarasamninginn, og er mér þá alveg ljóst, að um það má deila, hvort það hefði verið réttari úrlausn en gerðardómsákvörðunin. Ég býst nú við, að hv. 4. þm. Norðurl. e. hefði ef til vill verið alveg jafn andvígur þeirri lausn, og skal ekki fara um það fleiri orðum. Hv. þm. segir, að forsendur brbl. standist ekki. Maður er nú svo vanur að heyra það, að forsendurnar standist ekki fyrir lögum, og má auðvitað alltaf deila um það, en þó er eitt atriði í þessu sambandi, sem skiptir aðalmáli. Hv. þm. segir, að í raun og veru komi fram í grg. fyrir forsendum brbl., að ekkert hættuástand hafi verið fyrir hendi, en það er orðað svo : „Kann því áður en varir að skapast hættuástand, sem ekki verður við unað“. Það getur vel verið, að þetta orðalag sé kannski ekki það æskilegasta, en sannleikurinn er sá, að mér hefur borizt bréf, sem ég hef nú ekki hér við höndina, en sem sjálfsagt er að láta þingnefndinni í té, ef hún óskar eftir, sem sýnir það, að það var mikil hætta á því, að til þess kæmi, að einstaka lyfsalar, og alveg sérstaklega í stærsta apóteki höfuðborgarinnar, ynnu við það mikið álag, að stórkostlegt slys gæti stafað af. En þetta var náttúrulega mjög misjafnt hjá lyfsölunum. Og ég vildi byrgja brunninn áður en barnið datt ofan í, heldur en að grípa inn í þetta mál, þegar einhver katastrófa í sambandi við útgáfu lyfseðla eða afgreiðslu þeirra hefði ef til vill komið fyrir eða verið búin að koma fyrir, en á þessu var mikil hætta, og hvort hefði átt að segja í þeim orðum, að hætta væri þegar fyrir hendi eða eins og þarna: „Kann því áður en varir að skapast hættuástand“ finnst mér ekki skipta miklu máli í þessu sambandi. En skoðun þeirra, sem kynntu sér aðstæðurnar þarna og voru kunnir aðstæðum - og það held ég, að lyfjafræðingunum hafi verið alveg fullkomlega ljóst, enda lögðu þeir mjög mikla áherzlu á það - var sú, að þetta væri algjörlega óviðunandi hættuástand, og þeir voru mjög óánægðir yfir því, að það var látið í veðri vaka í blöðum, ekki af apótekurum, að það væri allt í lagi og svona gæti það haldið áfram, en persónulega létu þeir í ljós við mig, lyfjafræðingarnir, að það væri hvergi nærri, að þetta ástand væri viðunandi eða hættulaust. Þetta segi ég nú aðeins til skýringar. Þar sem vitnað er í verðstöðvunarlögin, þá er það rétt hjá hv. þm., að verðstöðvunarlögin gerðu ekki ráð fyrir að hafa afskipti af launaákvörðunum, og þess vegna var heimild veitt þeirra vegna til þess að hækka laun, en hér stóð þannig sérstaklega á, að heimild verðstöðvunarlaganna hafði þegar verið beitt og m.a. gegn lyfsölum, og það hlaut auðvitað að vera verulegt atriði eins og menn skilja, þó að ég geti ekki frekar en nokkur þm. lagt dóm á deiluefnið og geri það ekki. Í viðhorfi apótekaranna kom það skýrt fram, hvaða aðstöðu þeir höfðu til þess að ákvarða sitt lyfjaverð, en lyfjaverðið er ákvarðað með nokkuð sérstökum hætti eftir lyfsölulögunum í beinu sambandi við þann kostnað, sem þeir hafa af framleiðslu lyfjanna. Hvort þeir eru nú öðrum ríkari eða ríkustu menn landsins skiptir í sjálfu sér ekki máli í því sambandi. Sennilega er það dálítið upp og ofan og ástæðulaust út af fyrir sig að draga það inn í deiluefnið. Það eru ekki fleiri en þessar smáaths., sem ég vildi koma fram, til þess að reyna þá, ef verða mætti að girða fyrir óþarfa misskilning um afstöðu mína í sambandi við málið.