Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Pétur Magnússon) Þetta frv. er komið frá Nd., þar sem það mætti engri mótspyrnu. Það hefir legið fyrir allshn. þessarar d., sem hefir lagt til, að það nái fram að ganga. Eins og hv.þdm. er kunnugt, eru það tvennskonar breyt., sem þessu frv. er ætlað að gera á núgildandi ákvæðum um kosningarrétt í málefnum sveita og kaupstaða. Breyt. eru þær annarsvegar, að í staðinn fyrir að 3. liður 1. gr. er nú orðaður þannig, að skilyrði fyrir því, að maður geti haft þennan kosningarrétt sé, að hann sé fjár síns ráðandi, þá á nú að breyta þessu ákvæði þannig, að skilyrðið sé, að hann sé fjárráður. Það er nú orðið gerður greinarmunur á þessu í l. Fjárráður er látið tákna þann hæfileika, að geta sjálfur ráðið yfir fé sínu og tekið á sig fjárhagslegar skuldbindingar. En að vera fjár síns ráðandi er látið tákna, að viðkomandi maður geti framkvæmt þennan rétt. T. d. er maður ekki fjár síns ráðandi, ef bú hans hefir verið tekið til gjaldþrotaskipta, enda þótt hann sé fjárráður. Þessi till. til breyt. á þessu er fram komin til þess að samræma l. um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða við þau ákvæði, sem nú eftir hinni nýju stjórnarskipun koma inn í kosningal. til Alþingis. Það sýnist einsætt, að ekki verði gerðar harðari kröfur í þessu efni viðvíkjandi kosningarrétti í málefnum sveitar- og bæjarfélaga heldur en um kosningar til Alþ. Hitt ákvæðið, sem ætlazt er til, að breytt sé, er 6. liður í l. nr. 59 14. júní 1929. Hann er um skilyrði fyrir kosningarrétti í málefnum sveitar- og bæjarfélaga, að menn standi ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk vegna leti, óreglu eða hirðuleysis sjálfra sín. Þetta ákvæði er fellt niður, og hverfa þar með hinar síðustu leifar þeirra ákvæða, að maður missi kosningarrétt vegna skulda. Þetta ákvæði hefir verið numið úr l. um kosningarrétt til Alþ., og virðist því eðlilegt, að það sé einnig numið úr gildi viðvíkjandi kosningarrétti í málefnum sveitar- og bæjarfélaga. Tilgangur frv. er því að færa til samræmis ákvæðin um kosningarrétt á þessum tveimur sviðum. Ég gat þess, að allshn. hefði einróma lagt til, að frv. næði fram að ganga, og vil ég fyrir n. hönd mæla með því við hv. d.

Jón Sigurðsson Landbn. hefir flutt þessa brtt.Frsm. n. er ekki viðstaddur, en þar sem hún er flutt eftir ósk hæstv. fjmrh., þá býst ég við, að hann muni gera nánari grein fyrir henni. Það, sem vakir fyrir með þessari till., er að koma í veg fyrir, að skuldabréfin, sem hér ræðir um, verði á stöðugri hringferð, og að braskað verði með þau. Bréfin eiga ekki að vera neinn nýr gjaldeyrir. Það er ætlazt til, að þau stöðvist hjá þessum stofnunum, sem hér um ræðir. Annars er nokkur hætta á, að svo geti farið, að bréfin verði keypt upp af einum og öðrum, til þess að greiða með þeim skuldir, sem ekki eru á nokkurn hátt viðkomandi þessum kreppulánum, og gæti þá svo farið, að þau lentu öll að lokum hjá ríkissjóði, sem yrði þannig að festa millj. kr. í þessum bréfum, til stórtjóns fyrir skattgreiðendur. Það hefir þótt orka nokkuð tvímælis, hvort menn gætu ekki skilið lögin svo, að sparisjóðir hefðu leyfi til að greiða mönnum innstæður með þessum bréfum. Slíkt nær vitanlega ekki nokkurri átt, og hefir aldrei verið til þess ætlazt. Frv. tekur af öll tvímæli um þessi efni. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en vona, að frv. ásamt þessari brtt. fái góðar undirtektir hér í þessari hv. deild.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Þessi till. hefir verið borin undir stjórn Kreppulánasjóðs, stjórn Landsbankans og landbn., og hafa allir þessir aðilar fyrir sitt leyti fallizt á hana. Það var þegar ljóst í fyrra, að 3. gr. kreppulánasjóðslaganna myndi ekki framkvæmanleg. Á því þingi náðist ekki samkomulag um, með hvaða hætti kreppulánasjóðsskuldabréfin skyldu gjaldgeng í viðskiptum. Ég lét þess getið þá við forgöngumenn þessa máls, að stj. myndi gefa út bráðabirgðalög milli þinga, ef nauðsyn krefði, til varnar því, að öll skuldabréfin lentu hjá ríkissjóði og hann yrði vegna þess félaus og ófær um að standast skuldbindingar sínar. Þó að 3. gr. kreppulánasjóðslaganna, eins og hún nú er orðuð, feli í sér, að ríkissjóður megi líka greiða sínar skuldbindingar, starfslaun og hvað annað með kreppulánasjóðsbréfum, þá kemur slíkt vitanlega ekki til mála. Þegar þíða á uppfrosnar skuldir, eins og tilgangurinn er með kreppulánasjóðslögunum, þá verður það ekki gert þannig, að allar gamlar skuldir verði gerðar að gjaldeyri, sem gengi manna á milli og allir séu skyldugir til að taka við. Það væri sama og ný, hóflaus seðlaútgáfa, sem yrði stórhættuleg fyrir öll fjármál landsins. Ríkissjóður verður að verja sig fyrir því, að hver sem er geti keypt þessi bréf í stórum stíl og fengið innleyst hjá bönkum upp í gamlar skuldir, sem ekkert eiga skylt við kreppulán, og svo sé öllu varpað í ríkissjóðinn. Ég vænti þess, að ekki verði ágreiningur um till. Vitanlega verða þær lánsstofnanir, sem eiga hin frosnu lán, að láta sér lynda það, að lánin eru tryggari en áður og eiga að endurgreiðast á tilsettum tíma, þó lengri sé en lánsstofnanirnar hafa upphaflega hugsað sér. Þessar skuldir voru hvort sem er frosnar áður en kreppulöggjöfin var sett, svo að viðkomandi lánsstofnanir standa betur að vígi eftir en áður. Ég vænti, að Alþingi geti orðið sammála þessum þremur aðilum, Kreppulánasjóðsstjórn, stjórn Landsbankans og landbn., um að þessi till. sé sjálfsögð.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég veit ekki nema það sé misskilningur hjá mér, en mér virðist, að orðalag till. á þskj. 201 geti verið varasamt, þar sem hún er orðuð svo: „til greiðslu á „skuldum“ ríkissjóðs eða ríkisstofnana“ o. s. frv. Mér skilst eftir þessu orðalagi, að hægt sé að leggja tvennskonar merkingu í þetta, sem sé skuldir ríkissjóðs við aðra og skuldir, sem ríkissjóður á að fá greiddar frá öðrum. Mér virðist það ekki koma nægilega skýrt fram í till., hvort er átt við, þó að það kæmi skýrt í ljós í umr. Ég vildi skjóta því til hv. landbn., hvort hún vildi ekki athuga þetta nánar.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég hefi áður orðið var við þennan skilning á orðalagi till., en ég ætla, að það hafi komið skýrt fram í umr., að hér er átt við skuldir, sem ríkissjóður, bankar og bæjarfélög standi í við aðra. Ef þetta væri ekki meiningin, þá stæði hér ekki skuldir ríkissjóðs heldur kröfur ríkissjóðs.

Má þá borga ríkissjóði gamlar skuldir með þessum bréfum?

. Allir nema bæjarfélög, sýslufélög, bankar og sparisjóðir mega greiða ríkissjóði gamlar kröfur með þessum bréfum.

Pétur Ottesen Mér skilst, að í þessari till. felist, að sparisjóðir geti ekki greitt viðskiptabanka sínum, t. d. Landsbankanum, skuldir með þessum bréfum, sem gert er ráð fyrir, að þeir í mörgum tilfellum verði að taka sem greiðslu upp í skuldir bænda. Það er nú svo með sparisjóði, að þeir eru skyldir til að geyma hluta af varasjóði sínum í Landsbankanum sem tryggingu. Þetta er vitanlega bundið fé. Það getur verið varasamt að ganga lengra en þetta í að binda það fé, sem þeir ef til vill þurfa að gripa til og svara út. En það er gert með því að skuldbinda þá til að geyma fé sitt í þessum bréfum, sem þeir geta ekki afsett fyrr en eftir langan tíma. Sparisjóðir hafa vitanlega ekki annað en innstæðufé í sínum vörzlum. Það er hægt að heimta útborgun á því fé fyrirvaralítið eða fyrirvaralaust, og getur þetta atriði því verið mjög varhugavert fyrir þá, en einkanlega þó þá sparisjóði, sem hafa mest viðskipti við sveitirnar. Ég vildi biðja hv. landbn. og hæstv. fjmrh. að taka til rækilegrar athugunar, hvort sparisjóðum sé fært að liggja með svo mikið óhandbært fé, sem hér gæti verið um að ræða, og hvort sparisjóðum muni ekki verða gert erfitt fyrir með þessu.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Þessi aths. hv.þm. Borgf. er rétt að því leyti, að samkv. till. geta sparisjóðir ekki greitt Landsbankanum og Útvegsbankanum sínar gömlu skuldir með kreppulánasjóðsbréfum. Þeir geta aftur á móti veðsett bönkunum bréfin, og býst ég við, að ekki verði ástæða til að ætla, að bankarnir gangi að þeim sparisjóðum, sem hafa slík veð að bjóða. Það er út af fyrir sig óeðlilegt, að sparisjóðir hafi heimild til að greiða sínar skuldir með þessum bréfum, ef Landsbankanum og Útvegsbankanum er það óheimilt. Það er ekki rétt að mismuna svo þessum lánsstofnunum, að allt eigi að frjósa inni hjá bönkunum, en ekkert hjá sparisjóðum og öðrum lánsstofnunum. Hér er því annaðhvort að gera, að láta bréfin stöðvast hjá öllum lánsstofnunum eða að opna leiðir fyrir þær allar til þess að losna við þau. En þá myndu þau að lokum vitanlega lenda hjá ríkissjóði, sem yrði þá ef til vill gert ókleift að standa við sínar skuldbindingar. Þetta þarf að girða fyrir. Það er ekki eðlilegt, að sparisjóðum sé gert mögulegt að losna við kreppulánasjóðsbréfin, svo að þeir geti haldið áfram að lána „frosið“ fjármagn. Ef á að flytja allt þetta frosna fé til Landsbankans og Útvegsbankans og láta sparisjóði hafa óeðlilega mikið fé með höndum, þá er það sama og stofna til nýrrar seðlaútgáfu. Nú hefir Landsbankinn einokun á seðlaútgáfu hér og ber ábyrgð á henni.

Í lögum, en ekki í framkvæmd

. Í framkvæmd líka, því að Landsbankinn hefir útgáfu toppseðlanna, og það eru þeir, sem ráða úrslitum um seðlaútgáfu. Löggjafarvaldið getur þess vegna ekki og má ekki gera neinar þær ráðstafanir, sem hindra Landsbankann frá því að beita seðlaútgáfuréttinum, eða útgáfu toppseðlanna, ef hv.þm. G.-K. vill það heldur, eftir því sem ástæður eru til og fjárhagur þjóðarinnar heimtar. Hér er ekki um að ræða, að kreppulöggjöfin bindi fé, heldur voru kreppulánasjóðslögin sett vegna þess, að þetta fé var fyrirfram bundið. Það verður því að láta sömu reglur gilda um allar lánsstofnanir, stórar og litlar, og ég efast ekki um, að þær stofnanir, sem hafa sæmileg veð, eins og þessi bréf eiga að vera, njóti sæmilegra kjara hjá lánardrottnum sínum.

Pétur Ottesen Þegar þessi lög voru samin í fyrra, var mikið um það rætt, að kreppulánasjóðsbréfin myndu enda göngu sína hjá bönkunum, sérstaklega Landsbankanum, og þar kæmu þau til með að liggja þangað til þau yrðu dregin út. Landsbankanum þótti það harður kostur að verða að taka við bréfum með fullu nafnverði og biða þess, að þau yrðu dregin út. Sú n., sem hafði þetta mál til meðferðar, hafði gengið inn á það, að nokkur afföll skyldu vera á þessum bréfum, allt að 10%. í því fólst nokkur linkind fyrir þær lánsstofnanir, sem yrðu að bíða með bréfin, en það hefði orðið hlutverk Landsbankans í langsamlega flestum tilfellum. Á það ber að líta, að bréfin eru vitanlega notuð til að borga með þeim skuldir, sem erfitt yrði um fljóta greiðslu á á annan hátt, skuldir, sem eru frosnar. Aftur á móti má ganga út frá því, að þessi bréf yrðu tryggt fé, þó að þau yrðu að vísu bundið fé hjá Landsbankanum. Ég býst við, að þessi till. sé komin fram fyrir tilmæli Landsbankastjórnarinnar, sem hefir þótzt nokkuð hart leikin, þegar hún var skylduð til að taka þessi bréf án nokkurra affalla, því tillögur, sem fram komu um það að hafa allt að 10% afföll af bréfunum, voru felldar. En ég vil benda á það viðvíkjandi sparisjóðunum, að það getur komið sér mjög illa fyrir þá að verða að binda svo og svo mikið af sínu fé á þennan hátt, þar sem þeirra starfsemi er svo háttað, að þeir verða að svara út innstæðufé eftir því sem af þeim er krafizt. Ég sé fram á það, að þeir sparisjóðir, sem mest skipta við landbúnaðinn, geta átt mjög erfitt með að inna af hendi skyldur sínar í þessu efni, ef mikið fé verður bundið hjá þeim vegna þessara kreppulánasjóðsbréfa. Það getur verið, að reki að því, að gera þurfi ráðstafanir viðvíkjandi þeim lánsstofnunum, sem þetta fé fá, og virðist mér þá, að hægara verði að gera þær viðvíkjandi einni stofnun, t. d. Landsbankanum, heldur en að þurfa að gera þær viðvíkjandi mörgum stofnunum. Að endingu vil ég ítreka það, hvort nógu vel hafi verið athugað, að starfsemi sparisjóða, einkum þeirra, sem mest skipta við sveitirnar, geti ekki liðið hnekki við framkvæmd þessara laga, ef lög verða, og eins að þeim sé ekki gert erfiðara fyrir en þörf er á.

Tryggvi Þórhallsson Ég vil beina þeirri ósk til hæstv. forseta, að hann taki málið af dagskrá, til þess að hægt sé að athuga, hvort ekki sé hægt að hafa ótvíræðara orðalag á þessari till., sem hér er verið að ræða um. Ég skal geta þess, að ég hefi talað við meiri hl. landbn., sem er fús til að taka þetta til athugunar.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég skal ekki hafa á móti því, að málið verði tekið út af dagskrá, en álít hinsvegar, að það geti ekki orkað tvímælis. hvað till. merkir, að í henni er átt við skuldir ríkissjóðs, en ekki kröfur ríkissjóðs. Þegar till. er borin saman við 3. gr. kreppulánasjóðslaganna, getur ekki verið um neinn misskilning að ræða. Það getur engum dottið í hug, sem les alla gr. í samhengi, að enginn megi borga gamlar skuldir til banka með þessum bréfum. Ef svo væri, þá væru líka kreppulánasjóðslögin ein vitleysa frá upphafi til enda. Hér getur því ekki verið um misskilning að ræða, enda hefir það komið glöggt fram í umr. hjá öllum, hvað átt er við. Út af ummælum hv.þm. Borgf. um, að óþægilegt sé fyrir ríkissjóð að liggja með eitthvað af þessum bréfum, þá getur mönnum líka dottið í hug, að það kunni að vera óþægilegt fyrir Landsbankann að liggja með þau öll eða mikið af þeim. Erfiðleikarnir eru þá allir látnir koma niður á einni stofnun og hún er skylduð til að taka á sig öll óþægindi allra annara lánsstofnana. Auk þess er það lagt á Landsbankann, sem á að bera uppi fjármálastarfsemi landsins, að standa í ýmsum óþægindum, sem leiðir af því, að smærri lánsstofnanir svara út óeðlilega miklu fé. Þetta þarf að hindra með því að láta skuldirnar vera bundnar þar, sem þær nú eru bundnar. Það er ekki hægt að þíða svona skuldir, nema með því að afborga þær á löngum tíma. Það er landbúnaðurinn sjálfur, sem verður að leysa þær úr viðjum með þeim arði, sem skapast smátt og smátt, ár frá ári. Önnur aðferð er ekki til og önnur aðferð hefir hvergi verið reynd. Það væri einfaldur hlutur að létta af kreppu, ef aldrei þyrfti annað en að gera gamlar skuldir að gjaldeyri, þegar allt stendur fast. Það gæti auðvitað farið svo, að einstaka sparisjóður ætti erfitt með að svara út innstæðufé, af því að hann lægi með mikið af kreppulánasjóðsbréfum. En þegar sparisjóðir standa sig vel og liggja með töluvert af þessum bréfum, sem hafa ríkisábyrgð, þá heyrir það undir Landsbankann að sjá um, að slíkar stofnanir verði ekki gjaldþrota. Til þessa þarf vitanlega að taka afstöðu í hvert skipti. Það er allt annað að leysa þannig úr vanda einstakra stofnana, sem eru þess verðar, en að demba öllu á Landsbankann með lagaákvæðum.

Frsm. (Kári Sigurjónsson) Í frv. á þskj. 144 er farið fram á það, eftir tilmælum hreppsnefndar Landmannahrepps, að þeim sveitar- eða bæjarfélögum, sem stofnað hafa eftirlits- og fóðurbirgðafélög samkv. ákvæðum 1. nr. 42 28. nóv. 1919 og fengið hafa staðfestar samþykktir fyrir þau, sé heimilt að búa áfram við hið sama skipulag, enda njóti þau þá eigi styrks úr ríkissjóði. Þessi lög frá 1919 heita: „Lög um samþykktir um stofnun eftirlits- og fóðurbirgðafélaga“. Þessi l. hafa verið endurskoðuð og tekin upp í lagabálk um búfjárrækt, sem samþ. var 1931. N. hefir kynnt sér málið og komizt að þeirri niðurstöðu að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. Í frv. liggja í raun og veru tilmæli um það, að gerðar séu undantekningar þær, sem áður er á minnzt, fyrir þá, sem óska eftir að hafa sjálfir sínar aðferðir um verndun bústofns síns gegn fóðurskorti. Með l. frá 1919 var lagður grundvöllur fyrir því, að slíkum félagsskap væri hægt að koma á í sveitum, en þar var ekki gert ráð fyrir því, að slík félög nytu opinbers styrks. Enda reyndist það svo, að á tímabilinu frá 1919 til 1931 voru stofnuð næsta fá slík félög, eða eftir því sem næst verður komizt, ekki nema 10 eða 11 á landinu. Af þeim félögum hafa nú flest gengið undir nýrra skipulagið síðan búfjárræktarl. 1931 voru sett. Nú munu ekki starfa nema 4 félög með eldra fyrirkomulaginu, þar af er eitt sunnanlands, þetta í Landmannahreppi, og 3 norðanlands. Í fljótu bragði virðast ástæður liggja á móti því, að lögtekin verði þessi undantekning, að þessi félagsskapur megi hafa sínar aðferðir í þessu efni, þar sem gert er ráð fyrir, að félagsskapurinn verði undanþeginn styrk úr ríkissjóði. Það var talað um það í n., að e. t. v. væri varhugavert að undanþiggja félögin opinberum styrk, sem starfa eftir eldra skipulaginu, ef mörg slík félög væru starfandi. En þar sem svo fá félög starfa eftir þessu skipulagi, virðist ekki ástæða til að leggjast á móti frv. enda geta þessi félög gengið undir nýrra skipulagið, ef þau vilja. N. leggur því til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Pétur Magnússon Ég vil þakka n. fyrir góðar undirtektir og fljóta afgreiðslu þessa máls, og vænti þess, að hv. d. leyfi því að ná fram að ganga.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Ég vil leyfa mér til framhalds og uppfyllingar nál. á þskj. 185 að segja fáein orð. Þessi þáltill. er komin fram vegna þess, að nú í sumar var ákveðið að hætta að starfrækja talstöðina í Papey. Ég skal geta þess fyrst, að í fjárl. 1930 var ákveðin 10 þús. kr. fjárveiting til að koma upp talstöð í Papey. 1931 komst það í framkvæmd að setja þessa stöð á stofn, en stofnkostnaðurinn varð ekki nema 3280 kr., eftir þeim skjölum, sem hér hafa legið fyrir. Þessi talstöð varð því miklu ódýrari en áætlað var upphaflega, og um það var ekki nema gott eitt að segja. Af skjölum málsins sest það einnig, að talsvert ólag hefir verið á sambandinu milli stöðvarinnar í Papey og á Djúpavogi, en ég veit ekki, af hverju það hefir stafað. Gæti hugsazt, að það hafi stafað aðeins af því, að rafgeyma þá, sem þarf við þessar skeytasendingar, hafi í svipinn vantað, eða þá að fólk það, er við stöðina starfaði, hafi verið óvant að nota þau tæki, sem til þess þarf. Svo er annað. Landssímastjóri hefir þótt stöðin gefa lítið af sér og vildi fá Papeyjarbóndann til að taka hana að sér, en það hefir ekki fengizt ennþá. En þótt talstöðin væri komin þarna upp, þá þótti sjómönnum á Austfjörðum vanta allmikið á, að fengið væri það, sem þeir höfðu óskað eftir í sambandi við þessa talstöð, þar sem engar veðurfregnir voru sendar frá þessari stöð, en það hefir enn ekki orðið af því, að veðurstofan setti upp reglulega veðurathugunarstöð í Papey, en það telja sjómenn nauðsynlegt til að geta fengið nægilega glöggar fregnir af veðrinu á hafinu utan allra annesja. Þegar það varð ljóst, að ætti að hætta að starfrækja stöðina í Papey, urðu sjómenn mjög óánægðir. Hafa þeir nú óskað, að þetta yrði lagt fyrir þingið og gerð gangskör að því af stj., að séð yrði um, að stöðin yrði starfrækt áfram, og ennfremur, að veðurfregnir yrðu daglega sendar út frá Papey. Svo sem kunnugt er, þá er Papey á siglingaleið skipa fyrir utan Berufjörð. Þar er skerjótt leið og vandfarin inn á Berufjörð. Ef stórveður skella á, verður það helzta úrræði sjómanna að ná landi í Papey og liggja þar af sér veðrið. Mér hefir verið tjáð, að þar væri gott skjól fyrir báta í norðan- og suðvestanátt, en það eru einmitt hættulegustu veðrin á þessum slóðum. Í slíkum tilfellum er nauðsynlegt að hafa þarna talstöð, svo að þeir sem þarna kynnu að verða að nauðlenda, geti sent skeyti til lands og látið menn vita, hvar þeir eru staddir. Þegar líður á vetur, sækja menn sjó frá Fáskrúðsfirði, Eskifirði og jafnvel Norðfirði alla leið suður fyrir Hvalsneshorn, og er það langur sjóvegur. Á þeirri leið er Papey eina athvarfið, sem hugsanlegt er, að bátar gætu bjargað sér til, ef í nauðir rekur, og hún er syðsta stöðin á þessari leið, sem bátar geta náð til, því er nauðsynlegt, að þarna sé talstöð, sem gæti látið vita til lands, hvort bátar eru komnir eða ekki. Þá vita menn fremur, hvar báts er að leita eða hvort þarf að leita hans, þegar hægt er að senda þannig tilkynningar um þá til heimila bátsverja og til slysavarnafélaga, hvar þeir eru staddir. Allt þetta mælir með, að talstöð sé í Papey. Ég býst því við, að þar sem stofnkostnaður þessarar stöðvar var ekki meiri en ég hefi áður getið um, þá láti stjórn og þing ekki undir höfuð leggjast að starfrækja þessa stöð framvegis, þó að Það kynni að kosta 300–100 kr. árlega. Ég skal geta þess, að ég átti fyrir hönd samgmn. tal við landssímastjóra og forstöðumann veðurstofunnar um þetta mál. Út frá samtalinu við forstöðumann veðurstofunnar býst ég við, að geti orðið að samningum, að veðurstofan taki að sér stöðina í Papey og geti komizt að sæmilegum samningum við Papeyjarbóndann. Forstjóri veðurstofunnar taldi enga frágangssök fyrir veðurstofuna að taka að sér að hafa þarna reglulega veðurathugunarstöð, ef hann gæti fengið sérstakt tilboð eða ákveðinn samning um starfrækslu stöðvarinnar frá Papeyjarbóndanum. Það eru greiddar 200 kr. til fullkominna veðurathugunarstöðva, og ef við það væri bætt svo sem 100 kr. til Papeyjarbóndans, gæti ég hugsað, að hann gerði sig ánægðan með það. Ég get ekki fullyrt, hvort bóndinn gengur að þessu, en það er sýnilega mikill hagur fyrir svona eyjarbónda að geta haft stöðugt talsamband við land, svo að ég býst við, að hann verði ekki mjög strangur í kröfum. Þó að það kunni að þykja svart útlit fyrir þessa till., þar sem þrír nm. hafa skrifað undir með fyrirvara, þá er það ekki eins hættulegt fyrir málið og búast mætti við, því að ég veit ekki betur en að þessir nm. vilji, að málið gangi fram, en vilja aðeins fara aðra leið að því. Sé ég svo ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta, en vænti þess, að till. verði samþ.

Gísli Sveinsson Ég viðurkenni, að þau rök, sem hv.frsm. hefir nú fært fram, eru í fullu gildi einnig frá okkar hálfu, sem höfum skrifað undir nál. með fyrirvara. En við teljum í fyrsta lagi, að í óþarflega mikið sé ráðizt að forminu til að koma fram með þáltill. um þetta mál, og í annan stað álitum við rétt að afgr. málið á einfaldari hátt. Það er vitað, að starfræksla við þessa stöð er mjög einföld, og það hefir komið fram, að bóndinn í Papey er alls ekki frá því að taka að sér starfrækslu stöðvarinnar an endurgjalds. Það eina, sem hann vill ekki taka að sér, er viðhald stöðvarinnar, og hann vill ekki bera ábyrgð á gangi hennar að því leyti. Um þetta hafa komið skjöl fyrir ráðuneytið, og ég veit ekki letur en ráðuneytið hafi ætlað sér að skerast í þetta mál og greiða fram úr því. Við þetta stendur nú og hér er ekki við aðra að eiga í þessu sambandi. Landssíminn hafði með þetta mál að gera, og samkomulagið brast þar á mjög litlu og auðveldu atriði. Veðurstofan er ekki komin inn í málið enn, en nú er svo komið, að telja má auðvelt að fá hana til að kosta þarna fullkomna veðurathugun. þess vegna getur þessi till. haft tvöfalda þýðingu, fyrir utan það hagræði, sem Papeyjarbóndinn hefir af stöðinni, þar sem hann fær þarna stöðugt talsamband við land, en það er í notum þess, að hann vill taka að sér skeytasendingarnar endurgjaldslaust, en að sjálfsögðu ekki veðurathuganir án endurgjalds, en fyrir þær mun veðurstofan greiða þóknun eins og við aðrar veðurathugunarstöðvar. Till. okkar þriggja, sem skrifuðum undir með fyrirvara, er með þessum rökum og að öðru leyti með tilvísun til þess, sem fram hefir komið, að þessari þáltill. verði vísað til stjórnarinnar.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Eins og hv.frsm. tók fram, þá hefir þetta mál aðallega strandað á því, að veðurstofustjórinn hefir ekki kært sig um eða ekki talið sig hafa fé til að fá veðurfregnir frá Papey, og þegar það kom í ljós, að stöðin þar var ekkert notuð, taldi landssíminn af sinni hálfu, að ekki væri ástæða til að halda henni uppi, nema ábúandinn vildi kosta starfræksluna. Þetta tilboð stendur ennþá, og ég geng út frá því, að svo framarlega sem ábúandinn fær einhverja þóknun fyrir að taka veðurskeyti og senda þau, þá muni þetta ganga vel. Svo finnst mér líka fullhátíðlegt að samþ.þáltill. um þetta mál, en samt geri ég það ekki að neinu kappsmáli. Þetta mál verður athugað og afgr. af stj. alveg eins, hvort sem till. verður vísað til stj. eða hún samþ. Ég vildi gjarnan spyrja n., hvort hún hafi ekki haft tal af veðurstofustjóranum og hvaða till. hann mun gera til landssímans. Vera má, að veðurstofan telji sig ekki hafa fé til að setja þarna upp fullkomna veðurathugunarstoð, enda er hún búin að búa allvel um sig með það á Vattarnesi.

Eysteinn Jónsson Það, sem var fyrir mér aðalatriðið með þessari till., var það, að tryggt verði, að þessi stöð verði rekin á næstu vertíð, og svo vitanlega áfram, en ég geri ráð fyrir, að samningar milli veðurstofunnar og annara aðila um þetta mál geti ekki komizt á fyrir vertíð. Þess vegna flyt ég till., svo að stöðin verði rekin með einhverju móti, og legg ég því áherzlu á, að till. verði samþ., og vænti, að stj. sjái svo um, að stöðin verði rekin á komandi vertíð, jafnvel þótt ekki verði unnt, að komast að samningum, hvernig þessu skuli fyrir komið.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Hv. þm. V.-Sk. hefir nú gert grein fyrir afstöðu sinni. Fór þar sem mig varði, að þeir hv.nm., sem skrifuðu undir með fyrirvara, eru í rauninni samdóma því, að eitthvað sé gert fyrir þetta mál, en þeir vilja aðeins afgr. það á einfaldari hátt. Ég gæti líka frá mínu sjónarmiði gengið inn á það, einkum þar sem hæstv. ráðh. hefir nú lýst því yfir, að stj. hafi fullan vilja á þessu og muni taka alveg eins á því, hvort sem till. verður samþ. eða ekki. En úr því að stj. tekur vel í að framkvæma það, sem í till. stendur, þá er líka rétt, að hún sé samþ. Það er áhrifameira og meiri. styrkur fyrir stjórnina. En út af því, sem hæstv. ráðh. spurðist fyrir um, hvort n. hefði haft tal af forstjóra veðurstofunnar og landssímastjóra, þá vil ég geta þess, að ég hefi fyrir n. hönd haft tal af þessum mönnum um málið. Heyrðist mér hljóðið í landssímastjóra þannig, að hann fyrir hönd landssímans vildi helzt vera laus við þessa stoð, en annaðhvort Papeyjarbóndinn eða þá veðurstofan, sem mest mundi nota þessa stöð, tæki hana á leigu. Svo talaði ég við forstjóra veðurstofunnar, og heyrðist mér á honum, að þetta mundi vel geta gengið, að taka stöðina á leigu fyrir hönd veðurstofunnar, en mér heyrðist á honum, að það væri þó aðeins með því móti, að samningar gætu tekizt við Papeyjarbóndann um að taka að sér starfrækslu stoðvarinnar og veðurathuganirnar, en eins og hv.þm. V.-Sk. tók fram, þá er líklegt, að þeir samningar geti tekizt. Aðalkostnaðurinn við starfrækslu stöðvarinnar er hleðsla rafgeyma. Verður að koma þeim til hleðslu á næstu rafstöð, sem er á Berunesi. Þess vegna verður að hafa a. m. k. 2–3 rafgeyma til skipta, svo að hægt sé að senda þá með þeim ferðum, sem falla milli lands og eyjar, svo að ekki þurfi að senda með þá sérstaklega, nema þá í ýtrustu nauðsyn. Þetta er aðalkostnaðurinn, og er auðvitað rétt, að sá, sem rekur stöðina, fái eitthvað fyrir það, en það yrði aldrei stór fjárhæð, því það kostar aldrei nema 2–3 kr. að hlaða rafgeyminn, og ef ekki þarf að senda sérstaklega með geymana milli lands og eyjar, þá kostar auðvitað ekkert að koma heim til hleðslu. Þá held ég, að ég hafi gefið hæstv. ráðh. þær upplýsingar, sem hann bað um. Og forstjóri veðurstofunnar taldi ekki ókleift að reka stoðina, þó að það kostaði 200–300 kr.; það yrðu einhver ráð með það. En um veðurathugunarstöðina sagði hún, að þyrfti að koma tækjum til Papeyjar, og búast mætti við, að þangað þyrfti að líkindum að senda mann, en það mundi ekki geta orðið fyrr en með vorinu, svo að það yrði fyrst þá, sem regluleg veðurathugunarstöð kæmist þarna upp. Það er því alveg rétt, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði, að samningar um þetta mál mundu ekki takast fyrir byrjun þessarar vertíðar.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég skil tæpast, að ekki sé hægt fyrir næstu vertíð að komast að samningum við Papeyjarbóndann um að gera veðurathuganir og senda veðurskeyti á hverjum degi.

Það er nú ekki langur tími, vertíðin byrjar í byrjun febrúar.

Nei, en það er alveg eins erfitt, þó að þál. verði samþ., og ég hélt, að hv.þm. ætlaðist ekki til, að með samþ. þessarar till. ætti að koma stjórninni í bobba með því að biðja hana að framkvæma eitthvað, sem væri ómögulegt. Það er ekki hyggilegt vegna samninganna við bóndann í Papey að fyrirskipa stj., að þetta skuli gert, því að það gefur bóndanum möguleika til að setja kröfur sínar miklu hærra, og það átti ég einungis við, þegar ég lagði til, að till. yrði vísað til stj. En hv. d. kærir sig víst ekkert um þetta, og skal ég þá ekki fast neitt um það. Þar sem regluleg veðurathugunarstoð getur ekki komið fyrr en síðar, er ekki um annað að ræða en dagleg veðurskeyti. Sú reynsla, sem á talsamband við eyna er komin, bendir ekki á mikla notkun, því ef ég man rétt, hafa ekki það hálft annað ár, sem stöðin hefir verið í gangi, átt sér stað nema eitthvað 4 til 5 samtöl. Það má vel vera, að notkunin hefði orðið meiri síðar, en þessi litla notkun olli því, að landssímastjóri áleit, að ekki væri mikil þörf fyrir þessa stöð. Náttúrlega er allt öðru máli að gegna, ef veðurstofan vildi setja þarna upp stöð til veðurathugana með vorinu. Þá skal ég með ánægju vinna að því, að stöðin starfi á næstu vertíð.

Eysteinn Jónsson Mér finnst kenna nokkurs misskilnings í umr. um þetta mál, og er hann aðallega í því fólginn, að gert er ráð fyrir, að þessi till. fari fram á eitthvað, sem kunni að vera ómögulegt. En svo er ekki. Það er gert ráð fyrir í till., að stöðin verði rekin undir öllum kringumstæðum, þó ekki takist samningar við veðurstofuna um rekstur hennar. Er það fyrst og fremst með afnot sjómanna fyrir augum, og eftir upplýsingum, sem ég hefi fengið, verður rekin þarna veðurathugunarstöð í framtíðinni. ég vil benda á það, að sjútvn. fékk nýlega tilmæli um það frá skipstjórafélögunum í Rvík og Hafnarfirði, að sjá til þess, að fullkomin veðurathugunarstöð verði sett upp í Papey. Það er vitanlegt, að með tímanum, og vonandi mjög bráðlega, kemur þarna myndarleg veðurathugunarstöð. Þess vegna legg ég mikla áherzlu á, að rekstur talstöðvarinnar falli ekki niður undir neinum kringumstæðum, þó ekki náist samningar við veðurstofuna eða bóndann í Papey að svo stöddu, því auðvitað nást slíkir samningar á sínum tíma.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það verður mjög erfitt að reka stöðina án þess að ná samningum við inn.

Landssíminn getur rekið hana

. Heldur hv. hm., að það yrði ódýrara að láta sérstakan mann fara austur til þess að starfra kja stoðina?

Ég efast ekki um, að bóndinn mundi fast til þess

. Til þess þarf samning við bóndann. Og ég átti við, að það mundi ekki verða léttara að semja við hann, ef búið væri að ákveða, að reka yrði stoðina undir öllum kringumstæðum, hvað sem það kostaði. Þá gæti hann sett upp það, sem honum sýndist.

Magnús Jónsson Það er náttúrlega ekki ástæða til þess að andmæla því út af fyrir sig, þó að þingið vilji skora á ríkisstj. að láta athuga, hvernig bezt skuli haga sölu á landbúnaðarafurðum innanlands. Mönnum hefir orðið tíðrætt um ólag á sölunni t. d. hér í Rvík vegna of margra milliliða. Varan er í of háu verði, enda þótt framleiðendur fái mjög lítið fyrir hana, og þó að ég haldi, að nefnd, sem sett yrði til þess að rannsaka þetta, myndi ekki finna púðrið í þessu, þá er ég í sjálfu sér ekki á móti því, að þetta verði athugað. En ég hefi ekki trú á því, að það verði auðvelt að lagfæra það á annan hátt en hann, sem næst með hinni frjálsu samkeppni. Ég vil minnast á það, að þessi till. er bersýnilega miðuð við það eitt að hækka vöruverðið. Þegar um sölu afurða er að ræða, þá koma tvennskonar hagsmunir til greina: hagsmunir framleiðendanna, að fá sem hæst verð fyrir vöruna, og hagsmunir neytendanna, að þeir fái vöruna við sem lægstu verði. Ef löggjafarvaldið fer að skipta sér af þessum málum, þá verður það að vega salt þarna á milli, svo að tekið sé tillit til beggja aðila. Með þessari till. er aðeins tekið tillit til annars aðila, með því að setja lágmark verðs, en ekkert hamark. Það á með þessari till. að koma því til vegar, að Reykvíkingar og aðrir kaupstaðabúar fái nú að borga nógu hátt verð. Það getur verið álitamal, hvort ekki eigi að gera þetta, hvort ekki sé nauðsynlegt að setja þessa skrúfu á kaupstaðabúana, hvort þetta sé ekki helzta ráðið til þess að lyfta framleiðslunni upp úr því feni, sem hún er sokkin niður í, en hitt dylst engum, að þetta er tilgangurinn með till. Ég tala hér í umboði minna kjósenda, sem eru neytendurnir í Reykjavík, og fyrir þeirra hönd get ég alls ekki fallizt á þessar ráðstafanir. Hv. flm. taldi það hneyksli og áleit það bera vott um óeðlilega samkeppni, að einn heildsali hér í bænum hefði verið að hrósa sér af því að geta selt landbúnaðarafurðir við lægra verði heldur en almennt gerist. Þetta er ekki óeðlileg samkeppni, heldur einmitt eðli hennar. Þetta er einmitt ávöxtur hinnar frjálsu samkeppni. Hver hleypur í kapp við annan um að kaupa vöruna sem ódýrast, til þess að geta selt neytendunum hana við sem lægstu verði. Hin eðlilega samkeppni verkar alltaf verðlækkandi, og þess vegna er þetta í sjálfu sér ekkert hneykslanlegt frá almennu verzlunarsjónarmiði. En það, sem hv.flm. vill með þessari till., er að afnema þessa eðlilegu samkeppni. Hv. flm. minntist á reglu um eðlilegt verðlag og taldi, að það væri framleiðslukostnaður að viðbættum kostnaði við dreifingu og væntanlegum ágóða. Ég held nú, að þetta sé skökk regla, og skal sýna það með dæmi: Ef ég setti mig niður og færi að búa til eldspýtur, en gerði það með svo óheppilegri aðferð, að framleiðslukostnaður að viðbættum dreifingarkostnaði og ágóða yrði ein króna á eldspýtustokkinn, þá gæti ég samt sem áður ekki selt hann fyrir það verð. Í reyndinni sýnir það sig, að hið eðlilega verð hverrar vöru er það, sem fæst fyrir hana á frjálsum markaði. En þessi regla getur verið rétt hér, ef gera á ráðstafanir til þess að útiloka eðlilega samkeppni, og það er það, sem till. fer fram á. Ég sagði áðan, að till. væri algerlega stefnt á móti neytendunum, og þetta er líka beinlínis sagt í till. og sest líka mjög greinilega af því, hvernig á að skipa ráðunautana eftir till.n. og hv. 3. landsk., har sem fulltrúar framleiðendanna einir eiga að ræða um verðlagið.  Ég ætla að reyna að afla mér skýrslna, er sýna, hversu margar krónur eru beinlínis teknar úr Reykjavík með því að útiloka erlenda framleiðendur frá markaði hér. Ég veit ekki, hversu há þessi upphæð er, en get búizt við, að það skipti millj. króna, sem á þennan hátt er tekið af Reykvíkingum. Því hefir verið haldið fram af þeim, sem hafa verið þessari útilokun útlendinga hlynntir, að engin hætta væri á gífurlegri verðhækkun, af því að innlendu keppinautarnir væru svo margir. En nú virðist eiga að taka upp þá reglu, að útiloka fyrst erlenda framleiðendur í skjóli þess, að þeir innlendu séu svo margir, og síðan á að útiloka alla samkeppni innanlands. Það á að setja á laggirnar klóka nefnd, sem komi í veg fyrir alla samkeppni, og þegar því er komið í kring, þá er búið að binda kaupstaðabúana á höndum og fótum og má taka heim blóð eftir vild. Nú má ekki skilja orð mín svo, að ég telji með öllu óeðlilegt, að kaupstaðabúarnir séu háðir einhverjum fyrirmælum um hækkað verð til þess að styðja framleiðendurna á þessum erfiðu tímum, en ég verð samt að segja, að fulltrúar framleiðendanna verða að gæta hófs í slíku. Ef kauptúnunum finnst þeim vera hrapalega misboðið af löggjafarvaldinu, þá hafa þau nóg ráð til þess að gera öll slík ákvæði að engu, því að það er ómögulegt, hversu fegnir sem menn vildu, að setja lög um það, að svo og svo mörg pund skal hver Reykvíkingur borða af kjöti, smjöri eða öðrum landbúnaðarafurðum, enda væri erfitt að framfylgja slíkum lögum, þó þau væru sett. Kaupstaðabúar geta sagt: Við kaupum ekki ykkar dýru vöru -, og væri illt til þess að vita, ef með forsi væri farið að kaupstaðabúunum og vakin með því mótstaða og óvildarhugur milli kaupstaða og sveita. Hv. frsm. sagði margt, sem ég hefði haft gaman af að athuga. T. d. komst hann svo að orði, að ekki væri stefnt til neinnar einokunar, þó að einstaklingarnir mættu ekki hafa þessa sölu á hendi. ég sé nú ekki, af hverju hv.flm. dregur þessa ályktun. Það er ekki minnzt á þetta í till., og ekki sé ég, hvernig það er tryggt með vali fulltrúanna. Mér virðist einmitt, að stefnt sé með þessari till. að einokun, þar sem annar aðili fær öllu að ráða og hinn er seldur honum varnarlaus í hendur. Þá spyr hv.flm., hvernig eigi að fara með þá, sem búa fjarri höfuðstaðnum og geta ekki snuðað Reykjavík beinlínis. Og hann kemst að þeirri niðurstöðu, að leggja verði á verðjöfnunarskatt. Mér skildist helzt, að þessi verðjöfnunarskattur ætti fyrst að renna til ríkisins, sem greiddi síðan til framleiðendanna. Sú er reynslan, að þeir, sem borga eiga þetta háa vöruverð, borga einnig skattana til ríkissjóðs. Og nú á að fara að hækka álögurnar enn á ný. Það er því bersýnilegt, að hér er stefnt að ófriði milli neytendanna annarsvegar og framleiðendanna hinsvegar, og sá ófriður er báðum til stórskaða og hnekkis. Þá minntist hv.flm. á lækkun krónunnar sem bjargráð fyrir bændur, og var honum andmælt af hv. 2. landsk. Ég get tekið undir það með hv. 2. landsk., að krónulækkunin er tvíeggjað sverð. Krónulækkunin breytir að mínu áliti í raun og veru engu, a. m. k. ekki til lengdar. Hvort þetta er kölluð króna eða hitt, breytir engu við jöfnun á tekjum og gjöldum. Sú eina von, sem menn setja á lækkun krónunnar, er, að á meðan verið er að lækka hana græða framleiðendurnir í svipinn, meðan vinnulaun og vöruverð er ekki búið að laga sig eftir krónulækkuninni. En sem framtíðarlækning er krónulækkunin hrein fjarstæða. Það er rétt, sem hv. 2. landsk. sagði, að þetta mundi leiða af sér harðvítugar deilur, og er að vísu ekkert við því að segja í sjálfu sér, ef það aðeins leiddi til þess, sem því er ætlað að leiða, en svo er alls ekki. En um leið og ég játa þetta, vil ég jafnframt segja það, að því er snertir okkar peningaástand, hvað okkur gengur illa að halda jöfnuði í verzluninni við útlönd, að þetta ber vott um, að gjaldeyririnn sé of hár, eins og hv.flm. sagði; aðeins kýs ég heldur að orða þetta öðruvísi, að framleiðslukostnaðurinn er of mikill í sambandi við verð vörunnar. Framleiðslan dreifir út fleiri krónum en inn koma á móti fyrir vöruna, og kann slíkt auðvitað ekki góðri lukku að stýra. En ég vil benda á það, að það eru harla einkennilegar ráðstafanir, sem menn vjlja gera til þess að bæta úr þessu. Menn eru þannig alltaf að koma fram með kröfurnar um vaxtalækkun, og er það þó mála sannast, að vaxtalækkun mundi stuðla að því að auka þetta böl. Á þessum tímum, þegar við eigum erfitt með að standa í skilum með erlendar greiðslur, eru ströng innflutningshöft og vaxtalækkun hreinasta fjármálaóvit. Ég skal ekki fara að halda hér neinn fyrirlestur um þetta. Það liggur í augum uppi, að vaxtalækkun mundi örva viðskiptalífið, fleiri seðlar fara í umferð, kaupgeta almennings aukast, hvort sem hún yrði nú fölsk eða ekki, og fleiri peningar rúlla manna á milli, og allt mundi þetta leiða til þess, að kröfurnar á erlendan gjaldeyri mundu aukast. Það er viðurkennd regla, þegar viðskiptajöfnuðurinn er erfiður, að gripið er til vaxtahækkunarinnar, sem skrúfar fastar að viðskiptalífinu, svo að nauðsynlegur kyrkingur kemur í allt fjármálalífið, dregur úr viðskiptum öllum, svo að kröfurnar á erlendan gjaldeyri minnka og ógegndin, sem gripið hefir um sig á öllu fjármálasviðinu. Ég verð því að segja það, að það er lítil von til þess, að viðskiptaástandið lagist á meðan hver raðstöfunin, sem gerð er, rekur sig á aðra, annarsvegar innflutningshöft og hinsvegar vaxtalækkun.: því er krónulækkunina snertir, þá hefi ég áður bent á það, að framleiðslukostnaðurinn er of mikill og verður að fara niður, ef við eigum að geta haldið gjaldeyrinum. Innflutningshöftin veita hér enga lækningu, heldur aðeins að komist á samræmi milli tilkostnaðarins við framleiðsluna og afrakstrarins af henni. Að því er brtt. snertir, sem fram hafa komið, þá vil ég segja það hvað snertir brtt.hv. 4. landsk., að hún miðar í þveröfuga átt, og er ég því meira á móti henni en upphaflegu till. eins og hún er. Brtt. hv. 2. landsk. miðar að því leyti í rétta att, að þar er stefnt að því að koma inn einum aðila fyrir neytendurna, en till. gengur hinsvegar allt of skammt í þessa att og er því ófullnægjandi. Ég hefði talið réttast, að bæjarstj. útnefndu einn manninn í n., enda er þetta ekki málefni verkamanna sérstaklega, heldur varðar það alla íbúa kaupstaða og bæja jafnt, og því aðeins að n. sé skipuð aðilum frá báðum hliðum, verður hægt að vænta þess, að stj. fái heilbrigðar till. til að fara eftir. Ég vil alvarlega vara við því að spenna bogann of hátt, enda má segja, að hann sé of hátt spenntur nú þegar, því að ef boginn er of hátt spenntur, getur það leitt til þess, að virk mótstaða verði hafin á móti, sem ekki yrði á valdi Alþingis að koma í veg fyrir.

Jónas Jónsson Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir það, að hann frestaði umr. í gær, því að hér lágu þá svo margar skrifl. brtt. fyrir við till., að erfitt var að átta sig á þeim. Nú hafa brtt. verið prentaðar, og vil ég geta þess, að ég hefi breytt minni till., sem ég flutti hér í gær, lítillega, þannig að n. verði skipuð 5 aðilum, sem valdir séu af Sambandi íslenzkra samvinnufélaga, Sláturfélagi Suðurlands, Mjólkursamlagi Suðurlands, Búnaðarfélagi Íslands og Alþýðusambandi Íslands. Ég er samdóma hv. 3. þm. Reykv. um það, að málið verður ekki leyst með einhliða átaki, og því hefi ég bætt Alþýðusambandinu inn í, en að vísu verður engin framtíðarlausn bundin á þetta mál, þótt þessi formbreyting verði knúin fram, að báðir aðilar verði hér að verki. Ég er samdóma hv. 3. landsk. í öllum meginatriðum og sammála honum um flestar þær röksemdir, sem hann færði fram fyrir málinu. Ég get þó ekki verið sammála hv.þm. um það, að orsökin til þess, hve herfileg mistök hafa verið á sölu landbúnaðarafurðanna, liggi í því, að verðið ætíð hafi verið of lagt. Ég held þvert á móti, að orsökin sé sú, að verðið sé stundum og á vissum stöðum of hátt, eins og bezt kemur fram í mjólkurverðinu hér í Rvík. Verðið á mjólk hér er okurhátt, en þó fá framleiðendur mjólkurinnar ekki nema mjög lágt verð fyrir framleiðslu sína. Er þetta vont bæði fyrir neytendurna hér í bænum og framleiðendurna í sveitinni og ágætt dæmi þess, hve hér er um mikið verkefni að ræða, sem ráða þarf fram úr. hér í Rvík er mjólkin seld á 42 aur. lítrinn. en framleiðendurnir austanfjalls fá þó ekki nema 14–16 aura fyrir hana, auk þess sem í raun og veru hundruð baenda vildu selja hér mjólk, en fá því ekki til leiðar komið, af því að heimilin geta ekki keypt mjólkina við því verði, sem á henni er. Fyrir síðasta þingi lá frv. um þessi efni, sem hafði gengið í gegnum 5 umr. í þinginu, en flokkur hv. 3. þm. Reykv. snerist þá á móti og ónýtti frv. Þar var séð vel fyrir þessu atriði, að neytendurnir yrðu ekki beittir einhliða kúgun um mjólkurverðið, heldur væri verðið ákveðið af dómn., sem bæði neytendur og framleiðendur ættu sinn fulltrúa í, en maður, útnefndur af ríkisstj., færi þar með úrskurðaratkv. Það er víst, að þetta mál í heild sinni, sem hér er um að ræða, græddi töluvert á meðferð mjólkurmálsins á síðasta þingi, með því að sú tilraun er að sumu leyti það bezta, sem lagt hefir verið til þessara mála. Þótt ég sé samdóma hv.flm., að nauðsynlegt sé að athuga þessi mál öll, er ég hinsvegar ekki samdóma honum um aðferðina við þá rannsókn. Mér þykir hann vilja beita of miklum lausatökum við rannsókn málsins. Hv. þm. gerir ráð fyrir, að stj. láti athuga málið og leggi þá athugun síðan fyrir þingið í ómeltu skýrsluformi, sem enginn ber ábyrgð á, í stað þess að láta hana koma fram í frv.formi. Nú er ennfremur á það að líta, að aðstaða núv. stj. er mjög veik, ráðh. vita ekki einu sinni, hvort þeir verða deginum lengur, og er satt að segja ekki við því að búast, að fungerandi stj., sem aðeins er til að halda stjórnarskipinu fljótandi, ef svo mætti segja, geri djúptækar till. í málinu, ekki sízt þar sem henni er ekki upp á lagt annað eða meira en aðeins að safna skýrslum um málið. En í þessu máli þarf fyrst og fremst ákveðnar till., svo að hægt sé að taka málið fyrir á næsta þingi. Þarf að gefa þeim aðilum, sem mestra hagsmuna hafa að gæta í þessum efnum, tækifæri til að vera með við athugun málsins og reyna að koma á samvinnu með þeim á þeim grundvelli, sem gengur fyrst og fremst út á að fækka milliliðunum. Að bóndinn fær aðeins 14 aura fyrir mjólkina, enda þótt neytendurnir verði að borga 42 aura fyrir hana, þessi mikli mismunur liggur fyrst og fremst í skipulagsleysinu, sem er á mjólkursölunni, og því, hve margt fólk starfar að dreifingu þessarar vöru, sem verður til þess að pína bæði neytendur og framleiðendur. Ég mun ekki greiða atkv. á móti þessari till., ef brtt. mín verður felld, en hinsvegar sitja hjá við atkvgr., af því að ég álít, að till. sé þýðingarlaus, ef brtt. mín nær ekki fram að ganga. Þá vildi ég víkja nokkrum orðum að því atriði þessarar till., sem að vísu hefir verið mótmælt af hv. 3. þm. Reykv., og er það, að till. gerir ráð fyrir að tryggja bændum landsins fullt framleiðsluverð fyrir vörur sínar. Ég skil ekki, hvernig hv.flm. hugsar sér, að hægt sé að tryggja slíkt, og væri æskilegt, að hv.flm. vildi útskýra það í næstu ræðu sinni, hvernig hann hugsar sér þetta. Ég er sammála hv.þm. um það, að gott sé að ganga út frá þessu, en hv.þm. á algerlega eftir að sýna fram á, hvernig unnt sé að ná þessu takmarki. Ég veit ekki til þess, að slíkt hafi tekizt í nokkru landi, jafnvel rússnesku bolsevíkunum hefir ekki tekizt að komast lengra í þessum efnum en Sambandi ísl. samvinnufélaga hefir tekizt hér hjá okkur, að láta bændur fá fyrir vöruna það, sem hún selst fyrir. Það er að vísu falleg hugsun að tala um að vilja tryggja bændum framleiðsluverð fyrir vöru sína, en það verður fyrst og fremst að teljast draumsjón, þegar menn ætla sér að tryggja slíkt með lagasetningu. Það væri a. m. k. fróðlegt að heyra eitthvert dæmi um það úr sögu viðskiptanna, hvernig slíkt hefði mátt takast. Ég hefði og haft gaman af að heyra, hvernig hv.flm. hugsar sér að reikna út hið sanna framleiðsluverð kjötsins t. d. Hæstv. atvmrh. mun hafa reiknað það út, að tímakaup bænda muni svara til 17 aur. á klst., og er það náttúrlega langt fyrir neðan allt taxtakaup, enda mun hv.flm. varla ætlast til þess, að miðað sé við þetta kaup við útreikning framleiðsluverðsins. En við hvað á að miða? Það er a. m. k. vitanlegt, að meginið af því, sem framleitt er í heiminum, er gert fyrir kaup, sem er langt fyrir neðan allt taxtakaup. En ég skal ekki vera að eyða fleiri orðum að þessu eða setja út á þessa hugsun hv.flm. með kostnaðarverðið, og það get ég fullvissað hv.flm. um, að því mundi fagnað mikillega um gervallan heim; ef takast mætti að tryggja framleiðendunum kostnaðarverð fyrir vöru sína með einhverju móti. Ég vil þó raunar ekki neita því með fullu, að þetta kunni ef til vill að hafa tekizt einhversstaðar, og sé aðeins fáfræði minni um að kenna, að ég skuli ekki þekkja neitt dæmi þessa, og ef til vill er líka ímyndunarafl mitt of lítið til þess að ég geti hugsað mér, hvernig hv.flm. ætlar að koma þessu í kring. Ég mun því bíða næstu ræðu hv.flm. með mikilli óþreyju hvað þetta snertir.

Flm. (Jón Jónsson) Ég hefi orðið að hola mörg högg og stór fyrir þessa till. af hinum 3 stórveldum d., og veit ég, að engan mun undra það, þótt mér veitist erfitt að gera þeim öllum full skil á móti. Hv. 2. landsk. hneykslaðist mjög á því, sem ég lauslega hafði vikið að gengismálinu. Ég hafði vikið að því, að ég vildi játa rannsaka með aðstoð þeirra aðilja, sem fyrst og fremst eiga hlut að þessu máli og hafa þekkingu á því, hvernig haga megi sölu landbúnaðarafurðanna sem bezt fyrir alla aðila, og drap ég á það í því sambandi, hvernig koma mætti fyrir verðuppbót til handa þeim framleiðendum, sem fjær búa hinum stærri mörkuðum, an þess ró að íþyngja heim, sem betur eru settir og nær búa stærstu kaupstöðunum. Minntist ég á það í þessu sambandi, að sumir hefðu haldið því fram, að eina leiðin að þessu marki væri gengislækkun, enda er ekki vafi á því, að fyrir framleiðendurna yrði það heldur til bóta, ef krónan væri lækkuð. Hv. 2. landsk. vildi að vísu halda því fram, að bændur mundu því aðeins hafa gott af þessu, ef þeir flyttu jafnt út sem inn eftir sem áður. Nú er það vitanlegt, að baendur geta því aðeins rekið búskap sinn, að þeir flytji meira út en inn og fái líka meira fyrir það, sem þeir flytja út. Hv. 2. landsk. vitnaði til Jóns Árnasonar framkvæmdastjóra um það, að bændur mundu ekki hafa hag af krónulækkun, en það er hvorttveggja, að ég hefi ekki seð nein slík ummæli eftir Jón Árnason, enda getur honum skotizt, þótt skýr sé, ekki siður en öðrum. Ég gat að vísu hugsað mér, að Jón Árnason hefði látið ummælt eitthvað á þessa leið, og miðað þau ummæli eingöngu við það, að bændur lifðu á hinum innlenda markaði. Þá hélt hv. 2. landsk. því fram, að ég vildi ekkert samneyti eiga við neytendurna um athugun þessa máls, og taldi hann mig sýna þetta með því að hafa elski gengið út frá Alþýðusambandinu í till. mínum um athugun málsins. Ég vil nú leyfa mér að benda hv. 2. landsk. á það, að ekki ber hann verkamannakaupið undir Búnaðarfélagið, og mér finnst hann því varla geta ætlazt til þess, að ég ræki tillitið til Alþýðusambandsins sérstaklega. Annars fer því alls fjarri, að ég vilji ganga harkalega að neytendunum. Ég geri aðeins till. um það, að málið verði lagt í hendur ríkisstj., og ríkisstj. mun einmitt líta á málið frá öllum hliðum og taka tillit til hagsmuna allra þeirra, sem hér geta komið til greina. Og að þessu leyti álít ég einmitt, að mín till. taki öðrum till. fram, sem fram hafa verið bornar í málinu. Það er rétt, að till. mín gengur aðeins út á að láta rannsaka málið, og ástæðan er bæði sú, að málið er órannsakað og nauðsynlegt, að það verði rannskaðað, enda geri ég mér vonir um, að rannsókn málsins leiði til góðs, ekki sízt fyrir framleiðendur þessa lands. Ég er ekki svo blindur, að ég haldi, að hægt sé að fyrirskipa neitt í þessu efni an rækilegs undirbúnings, en ég þykist mega fulltreysta því, að málið sé í góðum höndum, a. m. k. ef hæstv. núv. atvmrh. verður afram í stj., og ég vona, að þingið verði ekki svo slysið að kasta honum og taka ef til vill í staðinn einhvern tómlatari mann um hag okkar bænda. Það er því hinn mesti sleggjudómur hjá hv. 4. landsk., að ég vilji ekki leysa málið, en taka það lausatökum einum. Ég vil einmitt stuðla að lausn málsins sem beztri, og ég vona, að hv. dm. séu sama hugar og ég er í heim efnum. Ég vil láta rannsaka málið, svo að hægt sé að undirbúa lausn þess af skynsamlegu viti og þekkingu. Þá talaði hv. 3. þm. Reykv. um, að framleiðendur ættu að fá allan sinn vilja, en neytendur ekki neitt, og hugsun mín væri sú, að láta nú Reykvíkinga borga duglegt verð. Það er alls ekki sagt, að framleiðendurnir eigi að fá allan sinn vilja, heldur er gert ráð fyrir, að þeir eigi að fá nálægt framleiðslukostnaði fyrir afurðir sínar. Hv. 4. landsk. hélt því fram, að þó væri erfitt í hverju tilfelli að reikna út, hver framleiðslukostnaður væri. Þetta kann að vera rétt að einhverju leyti. En ég held þó, að hver meðalgreindur bóndi geti gert sér þetta ljóst. Það ætti því ekki að verða vandræði úr því fyrir nefnd að afla sér þeirra upplýsinga um þessa hluti, sem gæti orðið nokkurnveginn sanngjarn grundvöllur til þess að byggja á. Hitt finn ég ekki, að neytendur séu neitt hart leiknir, þó að þeir verði að greiða fyrir nauðsynjar sínar hinn nauðsynlegasta framleiðslukostnað þeirra. Annars fæ ég ekki skilið, hvernig hægt er að hugsa sér. að mögulegt sé að stunda framleiðslu án þess að fá a. m. k. fyrir hana framleiðslukostnaðinn. Þá viðurkenndi hv.þm., að kröfunum væri stillt allmjög í hóf. Þetta er rétt, því að hér er aðeins um að ræða bendingar til stj., bendingar um það, hvað eigi að taka til greina, og má vel vera, að hún finni betri mælikvarða en hér hefir verið bent á. Að hér eigi að fara að beita einhverju harðræði við Reykvíkinga og aðra, er alls ekki rétt. Slíkt er aðeins sagt út í loftið, til þess eins að þyrla upp ryki í augu manna. Þá þóttist hv. 3. þm. Reykv. geta innan skamms lagt fram skýrslu um það, hversu mörgum milljónum Reykvíkingar töpuðu árlega á því, að innflutningur landbúnaðarafurða frá öðrum löndum væri að mestu leyti heftur til Reykjavíkur. Það væri að sjálfsögðu gaman að sjá slíka skýrslu, en annars hélt ég, að Reykvíkingar keyptu almennt ekki landbúnaðarafurðir fyrir fleiri millj. árlega, og gætu því ekki tapað fleiri millj. í verðmismun á þeim kaupum. Þá sagði hv. hm., að ég hefði sagt, að með þessu væri alls ekki stefnt í einokunarátt, en hann virtist nú alls ekki vera á þeirri skoðun. Þetta er rétt hjá hv.þm. Ég tók þetta fram í gær, og ég stend við það enn. Ég taldi það og tel það enn fjarri allri einokun, þó að t. d. 4–5 félög hér í Rvík hefðu kjötsöluna á hendi, félög, sem yrðu svo að hlíta ákvörðun um verðlagið, sem sett væri af þar til skipaðri nefnd. Þá sagði hv.þm. ennfremur, að svo ættu kaupstaðabúarnir ekki aðeins að kaupa afurðir bændanna háu verði, heldur ættu þeir og að greiða skattana fyrir þá líka. Þetta er ekki rétt hjá hv.þm. hað, sem ég nefndi, var aðeins það, sem gert er meðal nágrannaþjóða okkar í þessu efni, og ég tel, að í þessu sem öðru getum við lært af þeim það, sem hægt er að heimfæra upp á okkar þarfir. Þá talaði hv.þm. um það, að ég vildi láta skipa ráðunauta stjórnarinnar í þessum málum mjög einhliða. Þetta er ekki rétt. Ég legg aðeins til, að leitað sé álits vissra stofnana; að öðru leyti hefir stj. alveg óbundnar hendur. Hún getur leitað til fleiri, ef henni finnst ástæða til. Hv. 4. landsk. sagði, að ekki væri ætlazt til, að mál þetta væri lagt fyrir þingið í frv.formi eftir að rannsókn hefði farið fram. það er rétt, að ég hefi ekki tekið þetta beinlínis fram, aðeins að árangurinn af þessari athugun skuli leggjast fyrir næsta Alþingi, og er þá að sjálfsögðu ætlazt til, að stj. geri það í því formi, sem hún eftir athugun málsins telur því fyrir beztu. Brtt. þær, sem fram hafa komið við till. mína, mun ég ekki gera að kappsmáli; þó er það svo, að brtt.hv. 4. landsk. til ég sízt til bóta. Ég tel réttara, að stj. hafi sem óbundnastar hendur um vinnubrögðin.

Jón Þorláksson Ég vil spyrjast fyrir um það hjá hæstv. forseta, hvort hann sjái sér ekki fært að bera till. á þskj. 156 upp í þrennu lagi. Till. þessi er í þremur málsl., og ég fyrir mitt leyti er samþykkur 1. og 3. málsl., en í 2. málsl. segir: „Skal leita um þetta umsagnar Búnaðarfélags Íslands, Sambands ísl. samvinnufélaga, Sláturfélags Suðurlands og Mjólkurbandalags Suðurlands“. Ég er í sjálfu sér ekki að finna að því, þó að leita eigi umsagnar þessara stofnana. heldur finnst mér ekki rétt að binda hendur stj. eingöngu við þessa aðila, en ganga framhjá öðrum. Ég tel, að stj. muni sjálf rata á þá staði, sem upplýsingar er að fá um þessi efni, og sé því óþarft að vera að gefa henni sérstaka vísbendingu um það, hvar hún eigi að afla sér þeirra. Að endingu vil ég endurtaka þau tilmæli mín til hæstv. forseta, að hann beri till. á þskj. 156 upp í þrennu lagi, hvern málsl. út af fyrir sig.

Forseti (EÁrna): Ég skal þegar taka það fram, að ég mun verða við þeim tilmælum hv. 1. landsk. að bera till. upp í þrennu lagi, þar sem hún getur staðizt efnislega, þó að einn málsl. hennar verði felldur í burt.

Magnús Jónsson Ég er sammála hv.flm. um það, sem hann sagði í upphafi máls síns, og ég fyrir mitt leyti er alls ekkert á móti því, að rannsókn fari fram um þessa hluti; tel það miklu frekar æskilegt, því að mér þætti vænt um, ef hægt væri að fá upp nokkurn veginn ábyggilega skýrslu um það, hversu mikill sá skattur er, sem kauptún og kaupstaðir greiða árlega til sveitanna.

Hafði þm. ekki þessa skýrslu við hendina?

. Nei, alls ekki. Það, sem ég sagði, var bara ágizkun. Það væri líka fróðlegt að sjá, hversu mikið af landbúnaðarafurðum er selt til Rvíkur og fyrir hvaða verð; mætti þá bera saman, hvað bærinn gæti fengið þessar vörur fyrir á frjálsum markaði, og sjá þá um leið, hvað bæjarbúar verða að greiða meira fyrir þessar nauðsynjar sínar heldur en ef verzlunin með þær væri að öllu leyti frjáls. Hv. 4. landsk. minntist á það sem hvert annað hneyksli, að fyrir mjólk, sem seld væri bæjarbúum hér fyrir 42 aur. lítrinn, fengju bændur austanfjalls ekki nema 14–16 aura fyrir hvern lítra. Þetta er að sjálfsögðu rannsóknaratriði. Þó er enginn kominn til þess að segja, að kostnaðurinn við dreifingu og flutning mjólkurinnar að austan hingað til Rvíkur geti jafnvel ekki verið meiri en þessum verðmun nemi. Annars er það vitanlegt öllum, sem eitthvert skyn bera á þessi mal, að það er algengt í veröldinni, að fyrsti framleiðslukostnaður varanna er ekki nema örlítið brot af því verði, sem neytendurnir verða að kaupa þær fyrir. Það er t. d. alkunnugt, að kolin kosta lítið við námuna og olían við lindina. Hér er því rannsóknarefni, að finna það út, hve mikill partur fyrsti framleiðslukostnaðurinn er af verði varanna. Þá sagði hv. 3. landsk., að það væri ekki svo erfitt að finna hið rétta framleiðsluverð varanna, því að hver athugull bóndi gæti farið nærri um framleiðslukostnað sinnar framleiðslu. En þá ber þess að gæta, að framleiðsluverðið getur verið mjög mismunandi. Fari ég t. d. að búa til eldspýtur með handafli mínu, myndi hver stokkur kannske kosta upp undir 1 kr., í stað þess, sem eldspýtustokkur framleiddur í verksmiðju myndi ekki kosta nema brot úr eyri. Það er því svo, að kostnaðarverð varanna hlýtur alltaf að verða töluvert mismunandi, eftir því hver aðstaðan er við framleiðsluna. Hv. flm. vildi halda því fram, að hér þyrfti ekki að verða nein einhliða rannsókn. þó að bent væri á annan aðila stj. til ráðuneytis. Þetta kann að vera. En ég vil benda hv.þm. á, að það myndi þykja einhliða rannsókn, ef t. d. fara ætti að endurskoða launakjör embættis- og starfsmanna landsins, að spyrja þá starfsmennina sjálfa um, hvaða laun þeir þyrftu að hafa. Þeir myndu aðeins gefa það upp, sem þeir teldu, að þeir þyrftu að hafa í laun til þess að geta haft góða afkomu, án tillits til annars. Nei, það verður því tæplega annað talið en að sú rannsókn sé einhliða, þar sem annar aðilinn er aðeins spurður. Þá vildi hv.þm. andmæla því, að hér gæti orðið um einokun að ræða. Hann sagðist aðeins vilja koma í veg fyrir, að einstakir menn gætu „prangað“ með þessar vörur. Þetta að „pranga“ er vitanlega alveg sama og verzla. Sé vöruverðið lágt, þá vill neytandinn alveg eins verzla við þann, sem talinn er pranga, eins og hinn. Aftur á móti vill framleiðandinn ekki verzla þar, sem vöruverðið er lagt. Hann vill heldur verzla með framleiðslu sína við þann, sem kaupir háu verði og selur háu verði, hvort sem hann er talinn „pranga“ eða ekki. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að ekki gæti verið hætta á því, að vöruverðinu yrði haldið of háu, ef 4–5 félög framleiðenda sæju um söluna. Þetta er aðeins fullyrðing út í loftið, því að við þekkjum, hvernig félög framleiðenda haga sér þar, sem þau eiga ein að ráða. Það þarf ekki annað en nefna olíuhringana. þau koma sér bara saman um verð á vörunni, alveg án tillits til neytendanna. Hér myndi verða alveg það sama með þessi 4 eða 5 félög. Þau myndu aðeins miða vöruverðið við það; sem hægt yrði að láta bæjarbúana kaupa vöruna hæst fyrir. Hvað gert er erlendis í þessum málum, legg ég ekkert upp úr. Það eru svo viða gerðar vitleysur í veröldinni, að ekki er hægt að taka allt sem gullvægt fordæmi, sem gert er. Enda stynur heimurinn undir allskonar ráðstöfunum, sem að meira og minna leyti eru vafasamar. Megum við því alls ekki taka við öllu ómeltu og athugunarlaust, sem hingað berst frá umheiminum.

Ólafur Thors Ég vildi beina þeim tilmælum til hæstv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá. Það er flutt af sjútvn., og kemur ekki annað fram en að hún standi öll að því, en þar gætir nokkurs misskilnings. Nú hafa nm. komið sér saman um, að málið gangi ekki lengra á þessum fundi, og óskar n. að taka það til nánari athugunar.

Jón Baldvinsson Samkv. því, sem ég sagði í gær, þá hefi ég flutt hér tvær brtt., aðra á þskj. 209, en hina á þskj. 210. Þær eru raunar báðar um sama efni, en fluttar í tvennu lagi. Ég þarf ekki að skýra nánar það, sem fyrir mér vakir. Það er sem sé það, að neytendur hafi hér einhverja hönd í bagga, og ég gat ekki fundið neinn aðila, sem betur var tilvalinn í þessu efni en Alþýðusamband Íslands. Ég sé nú, að hv. 4. landsk. hefir tekið þetta upp í brtt. sína. Gæti ég því gjarnan tekið brtt. mína um sama efni á þskj. 210 aftur. Hv. 3. landsk. var enn að reyna að hera í bætifláka fyrir það, að fella krónuna í verði, og byggði hann skoðun sína á því, að bændur flyttu út meira verðmæti en þeir keyptu aftur af erlendum vörum. Þetta virðist í fljótu bragði vera rétt hjá honum, en hann athugar ekki, að það myndi koma að litlu gagni, öðru en því, að lækka vinnuna í bili, því eins og ég og hv. 3. hm. Reykv. bentum honum á, þá myndi það ekki heldur vera nema aðeins í bili, því að ekki myndi líða á löngu þangað til kröfum Alþýðuflokksins um kauphækkun yrði fullnægt. Rétt er líka að benda á, að einn af forstjórum S. Í. S., Jón Árnason, hefir í grein í „Tímanum“ talið bændum engan hag að lækkun ísl. krónunnar, vegna þess hve lítill munur væri á því, sem bændur seldu, og því, sem þeir þyrftu að kaupa. Hv. 3. landsk. telur hann vitanlega ekki óskeikulan, sem rétt mun vera. En ekki mun þó annar kunnugri þessum málum en sá framkvæmdarstjóri S. Í. S., sem kaupir og selur mestan hlutann af framleiðslu landsmanna. Spurningin er því aðeins sú, hvort hann muni hafa skýrt hér rétt frá, sem ég þó ekki efa.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég hefi vikið að því fyrir skömmu, að ekki sé mikil vissa eða líkindi fyrir því, að ég mundi sem ráðh. mikið riðinn við framkvæmd þessarar þáltill. eða annara sem afgr. verða á þessu þingi. Þó vil ég fara nokkrum orðum um þessa till. Ég hygg, að engum blandist hugur um þá nauðsyn, að þetta sé athugað, eða geti fundizt óeðlilegt, þó talað sé um, að rannsókn fari fram um það, hver áhrif sé tiltækilegt að reymt að hafa á verðlag landbúnaðarafurða. Þegar allar horfur eru á, að annar aðalatvinnuvegur þjóðarinnar ætli að stöðvast fyrir það, að framleiðsluvörur hans seljast ekki með kostnaðarverði. Mál þetta er nauðsynjamál, og það af tveim ástæðum. Önnur er sú, að þær landbúnaðarvörur, sem hér eru framleiddar og seldar innanlands, eru nauðsynlegar fyrir þjóðarbúskapinn. Það mundi allmikið hallast greiðslujöfnuður vor við aðrar þjóðir, ef við ættum að kaupa af öðrum þjóðum allar þær landbúnaðarafurðir, sem notaðar eru í landinu af öðrum en framleiðendunum sjálfum. Í öðru lagi er á hitt að líta, að sjávarútvegurinn er ekki svo glæsilegur sem stendur a. m. k., að vænlegt ráð sé að ætla honum að taka við sveitafólkinu á mölina, ef atvinnugrein þess á við svo þröngan kost að búa, að búskapur þess getur ekki borið sig. Það hefir verið drepið á það hér í umr., að aðrar þjóðir hafa gert víðtækar ráðstafanir í þessa sömu átt. Slíkar ráðstafanir eru okkur kunnar frá okkar skyldustu nágrannaþjóðum. Afkoma landbúnaðarins er mikið undir innlenda markaðinum komin. Þó ekki séu til neinar skýrslur um það, hve mikill hluti af framleiðsluvörum landhúnaðarins er seldur innanlands, þá hygg ég, að fullyrða megi, að það muni a. m. k. vera frá helmingi og upp í þrjá fimmtu hluta framleiðslunnar. Það er þess vegna ekki ófyrirsynju, að slík till. sem þessi kemur fram. Og auðvitað er fyrsta rétta sporið í málinu að rannsaka það gaumgæfilega, hver leið sé, tiltækilegust til þess að rétta við hag landbúnaðarins í þessu efni, an þess þó að ofþyngja neytendum um skör fram. Hv. 3. þm. Reykv. talaði um, að ráðstafanir þær, sem till. bendir til, mundu verða til stórskaða fyrir bæjarbúa, og fullyrti, að verðið á landbúnaðarafurðum yrði þá spennt of hátt. Hann gætti ekki að því, að það eru líka takmörk fyrir því, hve hátt hægt er að spenna verðið án þess að neytendurnir dragi að sér hendina um kaupin. Slíkt væri skaði, jafnt fyrir báða aðila, framleiðendur og neytendur, og ég treysti vel þeim, sem stjórninni hefir verið bent á að leita tillagna hjá, til þess að líta einnig á þessa hlið. Hv. þm. sagði líka, að till. miðaði ekki í þá átt, að bændur fengju stærri hluta af brúttóverði vörunnar. Þetta er algerlega rangt. Till. miðar að því að gera dreifingarkostnað vörunnar minni, og á þann hátt að hækka hlut framleiðenda. Þetta er tilgangur till., en ekki sá, að láta hækkunina verða alla á kostnað neytenda. Það er svo fjarri því, að framleiðendur geti sett neytendum alla kosti, þó sett yrðu lög í þá átt, sem till. fer fram á. Ef framleiðendur setja verðið of hátt, Þá minnkar notkun vörunnar og markaðurinn þrengist. Það eitt á að vera nægilegt aðhald gegn því, að verðið verði „spennt of hátt“, eins og hv.þm. komst að orði. Þá talaði hv.þm. um það, að framleiðslukostnaður yrði að lækka. Það væri náttúrlega mjög æskilegt. En ég veit ekki, á hvern hátt það mætti verða annan en þann, ef hægt væri að bæta jarðirnar meira en orðið er og vinna að framleiðslunni með vélum meira en gert er. Á þessu hafa þing og stjórn stefnt undanfarið, bæði með því að veita jarðræktarstyrk, styrk til vélakaupa, með samgöngubótum, og á ýmsan annan hátt. Það er haldið í horfið í þessum efnum, en menn verða að gæta að því, að hér geta ekki orðið stór stökk í einni svipan. þessum framkvæmdum hefir mikið miðað áfram á síðasta áratug og framleiðslukostnaðurinn hefir lækkað vegna aukinnar jarðræktar og vélanotkunar og bættra samgangna á sjó og landi. En ég sé ekki í fljótu bragði, hvernig á að lækka framleiðslukostnaðinn verulega á annan veg. Það má náttúrlega koma hér fram með heimspekilegar hugleiðingar um það, hvað sé eðlilegt verðlag á hverjum tíma. Um það sýnist nú sitt hverjum, og hafa verið skrifaðar um það heilar bækur. Ég ætla ekki inn á það mál, en ég hygg, að þeir aðilar, sem nefndir eru í till., muni í væntanlegum till. sínum gæta þess, að boginn verði ekki spenntur of hátt, svo að hætta sé á, að markaðurinn þrengist. Þá talaði hv.þm. Reykv. um, að Reykvíkingar töpuðu árlega mörgum millj. kr. því að kaupa innlendar landbúnaðarvörur hjá því ef hægt væri að fá þær frá öðrum löndum með því verði, sem þær mundu fást þaðan. Ég held nú, að það nettóverð, sem bændur fá fyrir þær vörur sínar, er þeir selja hér, sé ekki svo margar millj. kr., að mismunurinn á innlendu og erlendu verði geti einn numið mörgum millj. kr. Ennfremur vil ég benda hv.þm. á það, að mestan gróðann af verzluninni með þessar vörur fá einmitt Reykvíkingar sjálfir. Hv. þm. tók það fram, að ekki ætti við að ganga fram til slíkra ráðstafana sem þessara með neinu forsi. Ég hygg nú, að ekki sé hægt með réttu að segja það, að till. sé borin fram með offorsi. Það er talað um að afla þeirra upplýsinga, sem unnt er að fá án mikils kostnaðar. Síðan er gert ráð fyrir, að rannsókn fari fram á málinu, og þó að í till. standi, að árangurinn af þeirri rannsókn eigi að leggjast fyrir næsta þing væntanlega í frv.formi, þá get ég ekki seð annað en að hér sé farið rólega og gætilega af stað, en hreint ekki með neinu offorsi. Þá talaði hv. 4. landsk. um það, að till. á þskj. 156 væri aðeins málamyndatilraun. Það ætti aðeins að safna skýrslum frá einstökum stofnunum og síðan ætti að leggja þær fyrir þing. Ég skil till. ekki svo. Þriðji liður till. stefnir í ákveðna átt. Ég tel það því algerlega ofmælt, að till. beri það eitt með sér, að það eigi ekki að leysa málið. Ég hygg einmitt, að í höndum velviljaðrar stj. beri þessi till., ef samþ. verður, góðan árangur. Það hefir verið talað um, að enginn vissi, hvert væri raunverulegt kostnaðarverð á framleiðsluvörum bænda, og einn hv.þm. hélt því fram, að það mundi aldrei hafa verið rannsakað. Það er að vísu rétt, að ekki liggja fyrir nein skýlaus gögn í þessu efni. En þrátt fyrir það verður það ekki talin nein goðgá, þótt nefndur sé framleiðslukostnaður í þessu sambandi, því að hvers vegna er um þetta mál rætt bæði hér í þingi og víðsvegar um land ? Er það ekki einmitt af því, að hverjum bónda er það ljóst, að verð landbúnaðarvaranna samsvarar ekki framleiðslukostnaðinum? Og fyrr getur það ekki borið sig að reka búskap en tilkostnaður og verðlag afurðanna gerir nokkuð betur en að standast á. Það virðist því ekki sem verið sé að spenna bogann mjög hátt, þótt reynt sé að vinna að því, að bændur fái a. m. k. framleiðslukostnaðinn endurgreiddan. Að vísu liggja ekki fyrir skýlaus gögn um það, hver sé framleiðslukostnaður hverrar einstakrar landbúnaðarvörutegundar í meðalárferði. En þetta er þó atriði, sem hver bóndi verður að gera sér grein fyrir, m. a. þegar hann ræður það við sig, hvort hann á að taka kaupafólk til heyskapar eða ekki. - Þetta hafa því margir góðir búhöldar reiknað út fyrr og síðar. Í einum af fyrstu árgöngum Búnaðarritsins birtist t. d. ritgerð um verð á heyi eftir séra Eirík Briem. Af þeirri ritgerð er ljóst, að þá hefir það borgað sig að taka kaupafólk til heyjaöflunar. Bóndinn hefir, þótt lagt væri verðlagið, fengið framleiðslukostnaðinn vel endurgoldinn. Nú horfir þetta öðruvísi við. Nú kemst þorri hagsýnna og reikningsglöggra bænda að þeirri niðurstöðu, að það borgi sig ekki að taka kaupafólk, nema á fullræktað land eða úrvals engjar, og það þó því aðeins, að þeir hafi hæga aðstöðu til markaðar, eða komist af með lítinn tilkostnað yfir veturinn og þurfi ekki að reikna sér fulla vexti af bústofni sínum. En enn er það aðeins lítill hluti bænda, sem hefir þá aðstöðu. Og meðan afurðaverðið er lægra en svo, að landbúnaðurinn geti greitt þeim, sem honum vinna, sæmilegt kaup fyrir strit sitt, þá getur enginn maður sagt, að verið sé að spenna bogann of hátt, þótt stefnt sé að því, að bóndinn fái framleiðslukostnaðinn endurgoldinn. - Þeir, sem telja sig vera sérstaklega fulltrúa neytendanna, geta ekki brugðið fulltrúum bænda um ósanngirni, þó að þeir orði slíkt. Miklu fremur er hér um sanngirnismál að ræða af hendi þeirrar stéttar, sem nú ber minnst úr býtum fyrir vinnu sína af öllum stéttum landsins. Ég tel því till. stefna í rétta átt og mæli eindregið með því, að hún verði samþ.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Þetta mál er svo skammt komið áleiðis, að ég sé ekki, að það geti náð fram að ganga, ef það er tekið af dagskrá nú, nema þá að hv.n. vilji samþ., að það verði tekið fyrir aftur á morgun eða hinn daginn. Forseti tók málið af dagskrá, og var það ekki á dagskrá, tekið framar.

Jónas Jónsson Það eru nú komnar fram allmismunandi skoðanir um till.Hv. I. landsk. vilji samþ.till. að öðru leyti en því, að hann vill fella úr henni fyrirspurnina til samvinnufélaganna. En ég verð nú að segja, að það minnkar heldur trú mína á gildi till., er ég heyri, að hv.l.landsk., sem er höfuðsmaður í sínum flokki og aðallífgjafi þeirrar stjórnar, sem væntanlega á að sjá um framkvæmd till., vill fella úr till. þann málsliðinn, sem einhverju máli skiptir, vill ekki láta spyrja samvinnufélögin ráða um framkvæmd þessa máls. Ég vil benda hv. 3. landsk. og hæstv.atvmrh. á eitt mál, sem líkt var stofnað til og nú er með þetta mál; það var kæliskipsmálið. Alþingi ákvað, að vissir aðilar legðu til sinn manninn hver í 5 manna nefnd til þess að athuga og undirbúa það mál. Sú n. átti nú ekki að starfa kauplaust, eins og sú n. á að gera, sem lagt er til, að sett verði með brtt. minni á þskj. 205. Þessi n. klofnaði, meiri hl. n. sagði, að ekkert væri hægt að gera, en minni hl. var á því, að hægt væri að leysa málið. Og hvernig fór? Minni hl. leysti málið. Allir nm. sáu jafnvel, að það var hægt að leysa málið, en meiri hl. þeirra vildi ekkert gera. En hverjir voru það, sem vildu leysa þetta mikla nauðsynjamál landbúnaðarins? Það voru einmitt fulltrúar samvinnufélaganna, þeirra félaga, sem hv.l.landsk. vill ekki láta spyrja ráða í þessu máli, og hæstv.atvmrh. og hv. 3. landsk. sýnast ætla að sætta sig vel við þetta. En það þýðir ekkert kák hér; það þýðir ekki að lofa með hálum orðum eins og hæstv. ráðh. Hann segir, að það viti enginn eiginlega, hvað eigi að gera. Það á að leita ráða og upplýsinga til einhverra. Þó samvinnufélögin verði spurð, þá geti hinsvegar vel verið, að einhverjir aðrir verði fremur spurðir, kannske einhverjir, sem eru sammála hv. 1. landsk. um, að það eigi ekki að leita til samvinnufélaganna og að kæfa málið. Ég get sagt það, að ég kann miklu betur við framkomu hv. 1. landsk. í þessu máli heldur en þeirra hæstv. ráðh. og hv. 3. landsk.Hv. 1. landsk. segir hreinskilnislega sína meiningu án alls yfirdrepskapar, en hv. meðmælendur till. teygja og toga málið, svo að það er ómögulegt að dyljast þess, að hjá þeim er engin alvara á bak við orðin. Annar þeirra telur upp vissa aðila, sem séu þeir einu, er eigi að leita til í málinu, en hinn segir, að það geti vel verið einhverjir aðrir, sem aðallega verði spurðir ráða. Sannleikurinn er sá, að ef eitthvað á að gera í málinu, þá þarf að taka þetta mál til meðferðar af tveim aðilum, annarsvegar framleiðendum og neytendum hinsvegar. Það er ómögulegt að leysa þetta mál nema með samkomulagi bænda og verkamanna, af þeirri einföldu ástæðu, að þeir flokkar báðir saman, en ekki annar út af fyrir sig, hafa aðstöðu til þess að gera eitthvað í málinu. Í minni till. er hent á leið til að leita eftir samkomulagi milli þessara tveggja flokka. Það verða að vera viðkomandi aðilar, framleiðendurnir og neytendurnir, sem koma sér saman um að útrýma milliliðunum. Það má ætla, að þeir hafi mestan ahuga og vilja til þess að koma því í framkvæmd. Hv. 3. landsk. hefir í öðru orðinu játað, að það sé ekki verulega meint í till., að stj. í alvöru leiti raða til nokkurra vissra aðilja, heldur kannske láti hún framkvæma þessa rannsókn að mestu leyti í atvinnumálaráðuneytinu. En hverjir treysta því, að þetta verði bezt gert þar? Ég þekki ekki til þess, að þeir menn, sem þar starfa, hafi nokkurntíma synt áhuga á máli eins og þessu. Þá vantar alla reynslu, alla praktíska þekkingu á búskap til þess að hægt sé að ætlast til, að þeir vinni fyrir málið betur en þeir, sem öll þessi skilyrði hafa til að bera. Nei, það eru vinnustéttirnar sjálfar eða fulltrúar þeirra, sem verða fyrst og fremst að koma til sögunnar. Það þýðir ekkert, eins og hv. 3. þm. Reykv. tók réttilega fram, að ætla að leysa þetta mál með nauðung. Það væri aðeins til að hleypa málinu í strand. Hv. 3. þm. Reykv. var að tala um, að það gæti vel verið eðlilegt, að þó mjólkin væri seld neytendunum hér í Rvík á 42 aura, þá gætu baendurnir ekki fengið fyrir hana nema 14–16 aura. Honum fannst það gæti verið eðlilegt, að það kostaði 24–26 aura að hreinsa mjólkina, flytja hana hingað til bæjarins austan yfir heiði og selja hana hér. Ég skal ekki deila um þetta við hv.þm. Ég ætla aðeins að benda á það, að til er einn staður hér á landi, þar sem mjólkurflutningur og sala er vel af hendi leyst. Það er í Eyjafirði, hjá Kaupfélagi Eyfirðinga. Þar er mjólkin seld til neytendanna á Akureyri á 25 aura, hreinsuð, gerilsneydd og flutt út um bæinn. Meiri hl. sveitanna þar er eins langt frá Akureyri eins og Ölfus er frá Reykjavík, og þó fá eyfirzkir bændur hærra verð nettó af sínum 25 aura útsöluverði heldur en bændur hér af 42 aura útsöluverði. Þarna er ekki um að ræða minni framleiðslukostnað við búskapinn en hér. Nei, þetta er af því, að þarna er vit og hagsýni í skipulaginu, og með allri virðingu fyrir atvmrh. get ég ekki látið vera að geta þess, að bændurnir í Eyjafirði hafa náð þessu góða skipulagi án þess að ráðuneytið hafi nokkuð fyrir þá gert. Ég býst við, að hv. 3. þm. Reykv. hafi ekki viljandi gengið framhjá þessari reynslu Eyfirðinga, þegar hann var að tala um það, að við vissum ekki nema það væri eðlilegt hlutfall milli söluverðs og þess verðs, sem bændur fá fyrir mjólkina hér, heldur hafi hann skort kunnugleika á þessum staðreyndum. En hv. 3. landsk. og hæstv.atvmrh. vissu ofurvel um þessa reynslu, en þeir þögðu yfir henni. Þeir vilja ekki fá leiðbeiningar þeirra manna, sem áreiðanlega hafa komizt lengst á Norðurlöndum með heppilegt skipulag á einu mjólkursamlagi. Til þessara manna hefir hæstv. ráðh. ekki dottið í hug að leita. Auðvitað má sala þessara afurða ekki vera eftirlitslaus, heldur verður að koma þar til greina skynsamlegt matsverð. En til þess að finna það, tel ég ekki þörf á neinni sérstakri rannsókn. - Og ég vil skjóta því til þeirra íhaldsmanna, sem hafa latið vantraust sitt í ljós á því, að bændur almennt mundu treysta félögum þeim, sem hér hafa verið tilnefnd, til skipulagningar sölunnar, að fisksöluhringurinn, þar sem Kveldúlfur, Alliance og Proppé ráða öllu, vilja út af lífinu selja allan fisk landsmanna, og það eftirlitslaust. Þá var nokkuð rætt um kostnaðarverðið. Hv. 3. landsk. lagði reyndar ekki út í að sanna tilveru þessa kostnaðarverðs, og ég held því fram, að enn hafi ekki verið komið fram með nein söguleg rök fyrir því. Ég tel það ekki, þó að einhversstaðar hafi birzt gáfuleg grein eftir Eirík Briem um þetta efni. Allir vita, að aldrei hefir verið eftir henni farið. Það endar alltaf með því, að framleiðsluna verður að selja fyrir það, sem hægt er að fá fyrir hana, hvað sem kann að vera reiknað út í gömlum árgöngum Búnaðarritsins. Og þar sem hvergi er í raun og veru reiknað með þessu kostnaðarverði, þá þýðir ekki að setja það í till. Eftir undirtektum leiðtoga íhaldsins að dæma þarf ekki að búast við neinum stuðningi frá þeim flokki í þessu máli. Þá er ekki annað fyrir en að þingið feli félögum bænda og verkamanna að finna leiðir í þessu máli og undirbúa frv. um það, sem svo verði lagt fyrir næsta þing.

Magnús Jónsson Ég þarf ekki að fara að bera af mér neinar sakir, þó að hv. 2. landsk. segi, að ég muni vera betur að mér í biblíunni en þjóðhagsfræði. Ég get samt sem áður haft þjóðhagsfræðina sem aukastarf, á sama hátt og hann hefir haft stjórnmálin sem aukastarf. En það er auðvitað ekki tryggt, að hann hafi nokkurt vit á stjórnmálum, enda þótt hann geti stjórnað brauðgerðarhúsi. Hv. þm. sagði, að ég hefði í ræðu minni ekki tekið tillit til dreifingarkostnaðarins. En þó að jafnaðarmenn skilgreini kostnaðinn sem framleiðslukostnað + verður kenning þeirra jafnvitlaus fyrir því. Verð vöru er ekkert annað en það, sem hún selst fyrir, og hafa líka allir ræðumenn hér komizt að þeirri niðurstöðu. Það er yfirleitt ekki til neins að framleiða vöru, sem ekki selst. Ef varan selst ekki, stendur framleiðslukostnaðurinn sem dauður bókstafur. Þá verð ég að segja það, að ég skil ekki afstöðu hv. 4. landsk., sem ber fram brtt., er gengur lengra en till. sú, sem fram er komin, en er þó á móti málinu, að því, er virðist. Við erum í rauninni sammála um margt, því að hann er alltaf að tala á móti sama máli og ég. Ég skal ekki fara út í stórpólitískar hugleiðingar hv.þm. um sameiningu bændaflokksins og verkamannaflokksins. En ég ætla aðeins að minnast á eitt atriði í ræðu hans. Hann vitnaði í fisksölusamlagið. En hér er nú sá reginmunur á, að fisksölusamlagið er miðað við vörur, sem við seljum til annara landa. Er því hátt fiskverð í þágu allra landsmanna. En það, sem hv.þm. ræddi um, snerti innanlandssölu landsmanna. Skipulag hans myndi aðeins leiða til verðhækkunar. Hún er góð og blessuð, þegar ræðir um sölu til útlanda, en um sölu innanlands verður að stilla henni mjög í hóf. Hv. 4. landsk. varð að játa, að það væru neytendurnir, sem að lokum segðu til um það, hvaða verð fengist fyrir vöruna. Þótt ekki væri um raunverulegt samkomulag að ræða, þá yrði að laga verðið eftir því, að varan gengi út. Hvað á þá að þýða að vera að reikna út eitthvert framleiðsluverð, ef hitt gildir að lokum? ég vil ekki lengja umr., þó að ég hefði viljað segja ýmislegt fleira, t. d. um það, að framleiðslukostnaðurinn yrði að lækka. Það stafar af því, hve har hann er, hvað við eigum jafnan erfitt með að fá verzlunarjöfnuðinn við útlönd okkur í vil.

Jón Þorláksson Hv. 4. landsk. er nú farinn að taka upp sitt fyrra hátterni, sem menn hafa saknað það sem af er þessu aukaþingi. Hann gerði sér það til gamans að rangfæra orð mín viðvíkjandi 2. málsl. till. þeirrar, er fyrir liggur. Hann spann hér fram einhvern heilaspuna frá sjálfum sér um það, að ég væri á móti málinu, þó að ég hafi lýst yfir því, að ég væri samþykkur báðum efnisliðum tillögunnar, 1. og 3., og hafi ekki sagt annað en það, sem hv.þm. virðist vera mér samdóma um, sem sé það, að upptalning aðilanna í 2. málslið væri svo einhliða, að hún gæfi ekki rétta mynd af því, sem stj. þyrfti að gera í málinu. Hv. 4. landsk. hefir fundið til þessa, eins og ég, og vill lagfæra það með því að bæta við fleiri aðilum. En viðbót hans er, held ég, ekki fullnægjandi. Stakk ég því upp á að vera ekki að taka neitt fram í till. um þetta, en láta stj. sjálfráða um, hvert hún leitar upplýsinga. Ber ég slíkt traust til hverrar stj. sem er, sérstaklega ef hv.þm. á ekki sæti í henni; að hún sé einfær um að dæma um þetta. Hv. 4. landsk. hefir viðurkennt, að upptalningin er ekki fullnægjandi, en hún er auk þess einhliða.

Jón Baldvinsson Ég er nú ánægður með ræðu hv. 3. þm. Reykv., enda þótt hann hafi lýst yfir því, að hann hafi ekki skilið það, sem ég sagði. Í seinni ræðu sinni gekk hann inn á það, að dreifingarkostnaðinum ætti að bæta við framleiðsluverðið, og er hann þannig búinn að samþ. það, er ég hélt fram. Hann minntist líka á annað atriði, sem við höfum ekki rætt áður, sem sé tilbúning vara, sem ekki er hægt að selja. Samkv. kenningu jafnaðarmanna á ekki að búa til vörur, sem ekki er hægt að selja. Framleiðsluna á að miða við þarfir þjóðarinnar. Ef hv.þm. vildi taka nærliggjandi dæmi um framleiðslu, sem væri óþörf, þá mætti segja, að það væri offramleiðsla, ef hann væri búinn að útskrifa fleiri presta en þörf er á. Ég mun greiða atkv. með till.hv. 4. landsk., en að öðru leyti mun ég halda mér við brtt. mína við till. aðalflm. á þskj. 156. Fyndist mér það illa farið, ef ganga ætti framhjá neytendum, þegar um það er að ræða að skipuleggja afurðasölu innanlands. Er því óviturlegt ráð hv. 1. landsk., að fella niður ákvæðin um, að leita beri til þeirra stofnana, sem veitt gætu upplýsingar í þessu efni, og aðila, sem hafa áhrif á þessi mál.

Eiríkur Einarsson Ég ætlaði að láta mér nægja að sýna till. fylgi mitt með því að greiða henni atkv., en nokkur þau orð, er hér hafa fallið, gáfu mér tilefni til að standa upp. Eitt af því, sem hér hefir verið rætt, er 2. liður till., hvort leita beri umsagnar þeirra stofnana, sem þar eru nefndar. Sé ég ekki, að eftirsjón væri að þessum lið, því að ef ríkisstj. er falið að gera þetta, sem til er tekið, þá er auðvitað, að hún verður að afla sér sem beztra upplýsinga, og verður hún þá að fara til þessara stofnana. En það, sem kom mér sérstaklega til þess að taka hér til máls, var þó hitt, að ekki hefir verið minnzt á það í sambandi við að gera bændum fært að fá endurgreiddan framleiðslukostnað sinn, hvað ríkisstj. þyrfti að gera í samgöngumálum landsins. Reykjavík hefir t. d. að upplandi mesta framleiðslusvæði landsins, Suðurlandsundirlendið. En í samgönguskortinum milli Reykjavíkur og Suðurlandsundirlendisins eru miklir örðugleikar fólgnir, og er þetta eitt meginmeinið, sem þarf að lækna. Í sambandi við það, sem hér hefir verið talað um mjólkurbú, og þá sérstaklega mjólkurbú Eyfirðinga, skal ég geta þess, að ég efast ekki um, að rétt sé, að það sé í góðum höndum. En viðvíkjandi því, sem sagt var um skipulagsleysi mjólkurbúanna fyrir austan, má benda á, að stærsta mjólkurbúið þar, mjólkurbú Flóamanna, stendur í nánu sambandi við kaupfélög, sem eru í S. Í. S. Ég læt þessa aðeins getið. Það var sorglegt, sem skeði í mjólkurbúamáli Sunnlendinga, þegar tvö mjólkurbú voru stofnuð í einu, svo að kalla hvort við hliðina á öðru. Þessi tvíburafæðing var ógæfa, og vil ég lýsa ábyrgð 5 því sem lengst frá mér. Áhrifin voru þar aðkomandi. Héruðin eiga eftir að kenna á afleiðingum þeirra framkvæmda. Ég vil hvetja til þess, þegar ný mjólkurbú verða stofnuð, að þá sé ekki verið að „agitera“ fyrir þessu og þessu héraði og einhver skyndiáhrif látin ráða úrslitum, þar sem svo mikið er undir því komið, að heildarviðhorfsins sé gætt.

Flm. (Jón Jónsson) Ég vil þakka hv. síðasta ræðumanni góðar undirtektir og gæti raunar þakkað fleirum, því að málið hefir mætt hlýlegum undirtektum hér í d. Hv. 3. þm. Reykv. hefir helzt gagnrýnt till., og auk þess hefir hún mætt andúð frá hv. 4. landsk., sem ég átti ekki von á. Ég mótmæli því, að ég hafi sýnt nokkurn yfirdrepskap í þessu máli. Hefi ég hagað orðalagi í samráði við forstjóra helztu félaga, þeirra er hér eru nefnd. Um það, hvort sannfæring fylgi máli frá minni hálfu, verða aðrir að dæma. Mér er mikið áhugamál, að ráðið verði fram úr þessum vandkvæðum landbúnaðarins. Hv. 4. landsk. vísar til ummæla hv.þm. Str. Ég vildi óska, að hann stæði oftar nær hv.þm. Str. Væri þá landbúnaði okkar betur borgið. Hv. þm. Str. hefir mikinn áhuga á landbúnaðinum og væntir sér stuðnings af vinnandi mönnum í bæjum og sveitum honum í hag og er yfirleitt reiðubúinn til að gera allt það í hverju máli, sem honum þykir mestu varða fyrir okkar þjóð.

Flm. (Ingvar Pálmason) Ég flyt hér frv. á þskj. 12, sem að sumu leyti er aðeins breyt. á gildandi símalögum, þannig að farið er fram á tilfærslu á því, hvernig lína verði lögð, sem þegar er komin inn í símalögin. Og um leið hefi ég notað tækifærið til þess að fara fram a, að ný lína verði tekin upp í lögin. Í grg. frv. er því nokkuð lýst, hverjar ástæður liggja til þess, að farið er fram á, að Dalatangaviti komist í símasamband við Brekku í Mjóafirði, en ekki eins og ráðgert er í símalögunum við Skálanes við Seyðisfjörð. Til viðbótar því, sem fram er tekið í grg., vil ég benda á það, að þessi lína liggur mjög utarlega, eins og mörgum mun kunnugt. Hún liggur út á næstyzta tanga Austfjarða. Ef línan yrði lögð yfir fjallgarðinn um Seyðisfjörð að Dalatanga, þá mundi verða mjög mikil ísingarhætta á því svæði. Það mundi einnig verða nokkur ísingarhætta, þó hin leiðin yrði farin, en hún yrði þó miklu minni, vegna þess að þá liggur línan meðfram sjó. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. Alþingi finnist ekki nein ástæða til að halda því fast fram, að þessi lína verði lögð yfir þennan fjallgarð, og gangi því að athuguðu máli að brtt. minni. Ég tel því ekki ástæðu til að fjölyrða mikið um þessa brtt. Aftur á móti vil ég taka það fram um hina brtt., þar sem farið er fram á að bæta við nýrri línu frá Neskaupstað til Sandvíkur, að fyrir henni er mjög mikil þörf. Hún á að liggja, eins og drepið er á í grg., til tveggja verstöðva, Barðsness og Sandvíkur. Þessar verstöðvar hafa verið taldar þær fiskisælustu á Austfjörðum fyrir smábáta. Það hefir í mörg ár verið svo og verður sjálfsagt meðan róðrarbátunum er viðhaldið, að menn úr Neskaupstað hafa legið við í Sandvík yfir sumarmánuðina, og sú viðlega hefir lukkazt vel, að undanteknum þeim erfiðleikum, sem stafa af símasambandsleysinu milli þessara staða, og vegalengdin á sjó er nokkuð mikil, um 8-9 sjómílur, og er yfir röst að fara, sem oft er mjög slæm yfirferðar. Ég skal geta þess, að síðastl. sumar var meðal annara báta, sem lágu við í Sandvík, einn róðrarbátur með 2 mönnum og annar var unglingur -, sem veiddi í 5 vikur 35 skpd. af fiski. Af þessu sjá allir, hversu hagkvæmt það er fyrir fátæka menn að geta átt kost á að stunda aflabrögð þarna. Þess má einnig geta, að föst byggð er þarna í víkinni, 3 bæir, og er þar að miklu leyti stundaður landbúnaður, því á seinni árum er mannfæðin orðin svo mikil, að þeir geta að mjög litlu leyti notað sér aflann. Ég skal geta þess, að á síðasta hausti var þessi lína mæld upp af Brynjólfi Eiríkssyni verkstjóra á Seyðisfirði, og mældist hún vera rúmir 20 km. Ef þessi lína yrði lögð, kæmust einnig í símasamband 2 afskekktar sveitir, sem að vísu eru ekki fjölmennar, Viðfjörður og Hellisfjörður. Allir, sem farið hafa meðfram Austfjörðum, sjá fljótt, hverjir samgönguerfiðleikar eru á landi, og þeir, sem kunnugir eru veðráttufarinu, geta líka skilið, að oft eru samgöngur á sjó alveg bannaðar, þó innanfjarðar sé. Ég held því, að margar stoðir renni undir þá sanngirniskröfu, að þessi lína verði tekin í símalögin og að það megi teljast fyllilega tímabært að bera þá kröfu fram nú. Og þó þetta sé aukaþing, þá tel ég samt sem áður, að sinna beri slíku máli sem þessu, og vænti því, að hæstv. Alþingi taki brtt. mínum vel. Ég tel eðlilegast, að máli sem þessu sé vísað til samgmn., og legg því til, að því verði vísað þangað, að þessari umr. lokinni.

Jón Pálmason [óyfirl.]: Það stóðu svo sakir, að ég var ekki viðstaddur þegar þetta mál var hér síðast til umr. Ég bjóst ekki við, að það yrði afgr. þá. En slíkt gerir þó í sjálfu sér ekki til, þar sem þessi umr. er eftir. Ég tók það fram í sambandi við annað mál, sem hér var til meðferðar fyrir nokkru, að þessi till. skyldi ekki fara alveg umræðulaust út úr þessari deild. Ég lít svo á og veit, að það er álit margra manna, að það sé alveg óviðeigandi að halda dýrtíðaruppbót áfram eins og nú er ástatt um hag mikils hluta þjóðarinnar. Þetta er að vísu fjölþætt mál, og mætti um það segja mörg orð. En ég mun þó eigi fara langt út í ráð né verða orðmargur að sinni, fyrr en þá að mér gefst ástæða til vegna andmæla. Ég vil þó minna á, að ástand atvinnuveganna, sérstaklega framleiðendanna, hefir verið svo undanfarin ár, að sífelldur rekstrarhalli hefir orðið á atvinnurekstrinum, og stefnir enn lengra niður á við. Hagur fjölmargra þeirra, er landbúnað stunda, stendur nú svo illa, að taka hefir orðið það ráð að auglýsa þá sem hálfgerða vanskilamenn. Hafa þeir orðið að sætta sig við þetta, til þess að fá bjargað sinni brýnustu þörf um að rétta framleiðsluna. Þegar svo er ástatt, er varla rétt að veita dýrtíðaruppbót til þeirra, sem sitja í þeim stöðum, sem eru mjög eftirsóttar og flestir vilja komast í. Það er að vísu satt, að mikið misrétti felst í launakjörum embættis- og starfsmanna eins og þau eru nú orðin. En það er ekki því að kenna, að launin séu yfirleitt of lág, heldur er það vegna þeirrar stefnu, er upp hefir verið tekin um launagreiðslur við þau störf, sem stofnuð hafa verið nú á síðustu árum. - Ég fæ spurningu um það frá hæstv. forseta, hvort ég vilji ekki fresta ræðu minni. Ég get fallizt á það, þar sem fundartími er liðinn, en ég hefi ýmislegt fleira um þetta að segja. [Frh.]

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég mun svara hv. 2. þm. Reykv. í sama dúr og hann talaði. Hann talaði ákaflega rólega og æsingalaust. Og ég mun svara nákvæmlega á sama hátt. Hvað snertir till., sem liggur fyrir, þá er hún aðallega um tvennt. Fyrst og fremst það, að fela ríkisstj. að leggja niður núv. lögreglu, og í öðru lagi að stofna hvergi til varalögreglu í kaupstöðum landsins. Um fyrri lið þessarar till. vil ég segja það, að mjög bráðlega verður lögð niður sú lögregla, sem hefir starfað síðan í fyrra. Bæði þessum hv.þm. og öðrum er kunnugt, að aukning bæjarlögreglunnar hér í bænum komst ekki á fyrr en frá 1. þ. m. og að á þinginu í fyrra var gengið út frá því, að sú lögregla, sem sett var á stofn eftir óeirðirnar 9. nóv. í fyrra, yrði þangað til lögreglan yrði aukin í bænum. Þótt leitað sé með lögandi ljósi í umr. frá í fyrra um þetta mál, þá finnast ekki frá öðrum en Alþýðuflokksmönnum ummæli um það, að afnema varalögregluna fyrr en bæjarlögreglan væri aukin. En nú er búið að auka talsvert bæjarlögregluna, og sú varalögregla, sem hefir verið, verður því, eins og ég tók fram, bráðlega leyst upp. En það verður að gerast með dálitlum fyrirvara, og ekki án vorkunnsemi gagnvart þeim mönnum, sem í lögreglunni hafa verið. Það gengur vitanlega ekki að kasta þeim út á gaddinn með eins dag fyrirvara eða svo. Þetta veit ég, að hv.þm. hlýtur að viðurkenna. þessir menn gáfu sig fram til lögreglustarfsins á þeim tíma, er ríkinu lá mikið við, og væri illa launað, ef þeim væri fyrirvaralaust vísað úr þjónustunni. En ég vona, að um áramótin geti þetta að fullu gengið í gegn, eða a. m. k. verði mjög litlar kvaðir og kostnaður af varalögreglunni á ríkissjóði eftir það. Með þessu tel ég, að ég hafi svarað fyrri hl. þessarar till. En út af ummælum hv.þm. að öðru leyti skal ég upplýsa það, að þótt kostnaðurinn sé að sönnu mikill, þá efast ég um, að margir utan hans flokks telji hann eftir. Svo er annað. Sjálfur á þessi hv.þm. mjög mikinn þátt í því, hve kostnaðurinn var mikill, með því að sjá um, að þessum mönnum væri bægt frá vinnu í bænum. Hefir það ranglæti gert bæði stj. og svo þessum mönnum geysileg óþægindi. Ennfremur er gert ráð fyrir, að nokkuð af þessum kostnaði endurgreiðist frá Reykjavíkurbæ, og á ég nú sem stendur í samningum um þetta við borgarstjórann. Hv. þm. nefndi fjölgun á lögreglunni. Það er satt, að henni er fjölgað nokkuð. En sú fjölgun, sem bæjarstj. hefir ákveðið, er þó ekki komin til framkvæmda að öllu leyti, vegna þess að lögreglustjóri hefir afsagt suma af mönnum þeim, sem hún valdi. Heyrt hefi ég, að það verði dómstólamál, og getur því niðurstaðan dregizt nokkuð. Hv. þm. hélt enn fram því, sem hann sagði a. m. k. hundrað sinnum í fyrra, að þessi lögregla væri ólögleg. Það getur verið, að hann hafi haft ofurlitla átyllu til að segja þetta um lögregluna áður en lög um lögreglu voru sett í fyrra. En eftir að l. voru sett, er ekki neinn efi á, að þessi lögregla átti að vera þangað til aukning kæmi. Þá heldur hann fram, að lögregla þessi sé algerlega óþörf. Ég vil þá minna hann á, að það er ekki alllangt síðan talsvert miklar óspektir urðu í bænum. Það var 9. þ. m. Það kvöld var t. d. símað frá Alþýðuhúsinu hér í bænum og lögreglan beðin að koma og skakka leikinn. - Aukning lögreglunnar í bænum hefir verið samþ. af stj., og skil ég ekki, að hv. 2. þm. Reykv. sé ókunnugt, að það var tilkynnt bæjarstj. Hv. þm. talaði eitthvað um flokkshagsmuni sjálfstæðismanna í sambandi við lögregluna. En ég man ekki betur en að allur þingheimur, að Alþfl. undanskildum, greiddi í fyrra atkv. með frv. um aukna lögreglu. Annaðhvort mun einn eða enginn utan þess flokks hafa verið á móti. hér er því ekki um sérmál Sjálfstfl. að ræða. Ég skal auðvitað ekkert dæma um innræti hinna nýju lögregluþjóna, sem mér skildist hv.þm. hafa eitthvað út á að setja. En ég fyrir mitt leyti treysti, að bæjarstj. hafi ekki mislagzt hendur um val á þessum mönnum. Þá vík ég að seinni hluta till., sem er þess efnis, að stofna hvergi til varalögreglu í kaupstöðum landsins. Þótt þetta væri samþ., hygg ég, að engin stjórn gæti farið eftir því, þar sem til eru lög um, að þetta skuli gert, ef þörf er á. Ég álít, að ekki sé hægt að þvinga neina stjórn með þál. til þess að óhlýðnast lögum, þar sem lögin voru samþ. af þinginu í fyrra, sem var að miklu leyti eins skipað og það þing, sem nú situr. Hv. aðalflm. veit líka ósköp vel, að þetta verður ekki samþ., og ég skil ekkert í þeirri hugsun hjá honum, að ekki megi setja upp varalögreglu, hversu óumflýjanleg nauðsyn sem það er. Hv. flm. hefðu átt að bæta aftan við þennan lið till.: „nema þegar þörf er á“, til þess að eitthvert vit hefði verið í henni. - Tel ég mig þá hafa gert þessari þáltill. fullnægjandi skil.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Það gladdi mig að heyra hæstv.dómsmrh. segja, að varalögreglan myndi verða lögð niður með öllu um nýár og kvaðir af henni á ríkissjóði falla niður eftir þann tíma. En ég skil ekki í, hvers vegna ekki mátti gera þetta fyrr, þar sem þessir menn voru aldrei ráðnir sem fastir starfsmenn. Það er áreiðanlegt, að þeir hafa fengið miklu meira fé en þá óraði fyrir, og það fyrir ekkert verk. Og það er alveg einsdæmi að launa tímunum saman yfir hundrað starfsmenn, sem ekkert gera, af opinberu fe. Ég er ekki heldur ánægður með þau orð ráðh., að varalögreglan muni verða lögð niður um áramót, „að mestu kvaðalaust“ fyrir ríkissjóð. Hvaða „kvaðir“ eiga þá enn að vera eftir fyrir ríkissjóð? Kannske eftirlaun! Hæstv. ráðh. segjr, að með lögunum um lögreglumenn, sem samþ. voru á þjnginu í fyrra, hafi verið gerð þegjandi samþykkt fyrir því, að varalögreglan héldi áfram. En ég tel, að þegar eftir samþykkt þeirra laga hafi átt að leggja varalögregluna niður. Hún studdist ekki við nein lög í upphafi, en eftir samþykkt þeirra laga hefir hún hreint og beint starfað á móti lögunum. Þennan tíma hefir alls ekki „sérstaklega staðið á“, en það var meining laganna, að þótt hægt væri að grípa til varalögreglu, skyldi það ekki gert að öðrum kosti. Ég minnist ekki neinnar till. eða ákvæða um það, að varalögreglan ætti að starfa afram þangað til þúið væri að fjölga föstu lögreglunni hér í Rvík. Viðvíkjandi því, að kostnaðurinn við varalögregluna stafi af því, að mönnunum hafi verið bægt frá vinnu, er það að segja, að slíkt er hrein blekking, því ekki nema örfáir (10–20) þeirra manna, er í liðinu hafa verið, hafa stundað þá almennu vinnu, sem verkalýðsfélögin skipta sér af. Ég verð því að álíta, að það fé, sem varið hefir verið til varalögreglunnar, sérstaklega eftir að lögin um lögreglumenn voru samþ., hafi verið greitt utan við lögin, og ráðherrann ætti að endurgreiða ríkissjóði það persónulega. Hæstv. dómsmrh. fór lítið út í það, hvenær mætti stofna varalögreglu hér í bænum. Íhaldið í bæjarstjórn hefir samþ. að stofna hér 100 manna varalögreglu. En frumkvæðið á að koma frá ráðh., en ekki frá bæjarstjórn, og auk þess stendur ekki sérstaklega á, eins og sagt er í lögunum, og í þriðja lagi eiga að vera 2 fastir lögregluþjónar á hvert þús. íbúa, áður en varalögreglan er stofnuð, en því ákvæði er ekki fullnægt, þótt lögregluþjónarnir væru 48. Ég vil því spyrja hæstv. ráðh., hvort hann ætli að stofna til varalögreglu á grundvelli samþykktar meiri hl. bæjarstjórnar. Ég vil mótmæla því, að nokkur þörf hafi verið fyrir varalögreglu 9. nóv. í ár. Ég sá að vísu ekki ryskingarnar í Aðalstræti, en mér hefir verið sagt, að þær hafi ekki verið meiri en svo, að hin fasta lögregla hefði vel getað ráðið við þær, enda hafi ekki fleirum verið boðið út. Ég veit ekki til, að símað hafi verið eftir neinni lögreglu frá Iðnó, a. m. k. hefir enginn af forstöðumönnum skemmtunarinnar gert það, enda var engin hætta þar á óskunda.  Þá er síðari liðurinn. Við erum þeirrar skoðunar, að varalögreglu sé ekki meiri þörf nú en áður síðan íslendingar tóku við stjórn sinna eigin mála og engir veðurboðar um, að svo muni verða. En hinsvegar má búast við því, að þar, sem sjálfstæðismenn eru í meiri hl. í bæjarstjórn, heimti þeir varalögreglu eins og hér, og valdi þannig ríkissjóði kostnaði. Auk þess mun varalögregla ávallt vekja mikla tortryggni hér á landi, þar sem varla myndi ástæða til að beita henni nema í stéttabaráttu. Upphlaup kommúnista og nazista býst ég ekki við, að verði svo alvarleg, að fasta lögreglan ráði ekki við þau.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Hv. aðalflm. er ánægður yfir svari mínu, en hann vissi vel áður en hann skrifaði till. sína, að til stóð að leggja varalögregluna niður um nýár. Hann veit, að aukning lögreglunnar hér í bænum var komin í kring um 1. þ. m. Varalögreglan er nú mun mannfærri en í upphafi, eða 70–80 manns. Hann spurði, hvaða kostnað ríkissjóður gæti haft af varalögreglunni eftir nýár. Það skal ég segja honum. Ef haldið verður áfram að bægja þessum mönnum frá vinnu, eins og gert hefir verið, sér ríkið sér ekki annað fært en að bæta þeim það eitthvað upp. Það er rangt hjá hv.þm., að aðeins örfáir af þessum mönnum stundi algenga vinnu. Fyrir nokkrum dögum kom t. d. til mín maður, sem bægt hafði verið frá vinnu yfir langan tíma á skipi, og veit ég, að slíkt er ekkert einsdæmi. Það þýðir ekkert um það að deila, hvort varalögreglan er lögleg eða ekki, fyrir lögin og eftir. Það hefir svo oft verið sýnt fram á það með rökum, að hún er fyllilega lögleg, að ég nenni ekki að fara að flytja þau rök upp hér einu sinni enn. Ég gat ekki skilið, hvað hv.þm. átti við, er hann sagði, að ályktun bæjarstjórnar um 100 manna varalögreglu væri ólögleg. Ályktunin er auðvitað fyllilega lögleg, en hitt er enn óvíst, hve margir verða skipaðir, og býst ég við, að farið verði varlega í þær sakir. En hv.þm. veit, að ég hefi ekki búizt við langri setu í stjórnarsessinum, svo að ég taldi, að varalögreglan í Rvík kæmi til kasta eftirmanns míns, enda mun hv. 2. þm. Reykv. óska, að svo verði. Um óeirðirnar við Iðnó 9. nóv. er það að segja, að húsvörður bað um lögregluvernd. Hv. þm. sagði, að þar hefði verið fyrir nóg vígra manna, og rengi ég það ekki, en ég hefi vanizt því, að menn vildu vera í friði þar sem þeir eru á fundum, en ekki þurfa að eiga í handalögmáli við óeirðarseggi. Varalögreglan hefir því orðið til þess að verja hv.þm. sjálfan. 

Jónas Jónsson Ég vil bæta nokkrum orðum við þessar umr. viðvíkjandi tilorðningu laganna um lögreglumenn í fyrra. Ég sé á grg.þáltill., að kostnaður við varalögregluna er talinn um 400 þús. kr. Ég held, að óhætt sé að segja, að helmingur þess kostnaðar sé áfallinn síðan heimilt var að leysa upp varalögregluna. Ég óska, að hæstv.dómsmrh. og hæstv. fjmrh. svari því, hvers vegna þeir hafa ekki séð sér fært að leggja hana niður fyrr. Alþingi í fyrra voru tvær andstæður, íhaldsmenn, sem vildu ótakmarkaðan liðssafnað og ótakmarkaðan kostnað, og sósíalistar, sem enga lögregluaukningu vildn. Framsóknarmenn voru mitt á milli og höfðu aðstöðu til að ráða miklu um úrslit málsins. Stjórnin bar fram frv. um ótakmarkaðan hér. Þetta frv. kom fyrir nefnd í Ed., þar sem ég átti sæti ásamt hv. 2. þm. S.-M. og hv. 1. landsk.Hv. 1. landsk. vildi halda sér við frv. og jafnvel ganga enn lengra. Þá bárum við framsóknarmenn fram frv., þar sem bæði var takmarkaður mannafli og fé. Við gengum inn á það með íhaldinu, að nauðsynlegt væri að auka lögregluna eitthvað. Tvær stefnur voru þá að koma hér upp, sem báðar vildu steypa þjóðfélaginu með ofbeldi. Þetta réð afstöðu okkar, en við vildum þó ekki ganga lengra en svo, að verja þjóðfélagið gegn þessum vaxandi óaldarfaraldri. Varð svo að samkomulagi, það lögreglan skyldi aukin innan vissra takmarka. Meginhluti kostnaðarins legðist á bæina, þar sem væri sú tegund af fólki og stjórnarfari, að slíkrar lögregluaukningar þyrfti við, en ríkið styrkir bæjarlögregluna að litlu leyti og varalið, ef með þarf. En það var alls ekki gert ráð fyrir fastri varalögreglu, heldur ígripaliði, eins og núv. lögreglustjóri hefir aflað sér á gamlaárskvöld til að vernda fólk og klæði þess fyrir óknyttastrákum. Ég vil enn spyrja hæstv.dómsmrh., hvort hann er enn sama sinnis og í vor, er allmargir samherjar mínir hétu stjórninni stuðningi til að kaupa vatnsbíl, sem er betri en tugir manna með barefli. Hæstv. ráðh. neitaði og taldi bílinn of dýran. Hann kostar um 40 þús. kr. Þetta er eitt hið áhrifamesta lögreglutæki, bleytir í fólki og kælir í því blóðið, getur lagt menn flata með vatnsaflinu á 30 m. færi, en orsakar engin meiðsl. Þessháttar bíll myndi fyllilega hafa dugað 9. nóv. í fyrra, án þess að nokkur meiðsl eða blóðsúthellingar hefðu orðið. Hefði stj. fengið sér þvílíkt tæki, hefði hún aflað sér meiri samúðar en með því að hafa á launum tugi manna, sem ekki geta annað en barizt með kylfjum við þá, sem óspektum valda. þegar lögin um lögreglumenn voru staðfest, hefði dómsmrh. getað lagt varalögregluna niður þegar í stað. En þetta var ekki gert. Ég vil nú spyrja hæstv. fjmrh., hvers vegna hann hafi ekki neitað að greiða fé til þessarar varalögreglu, sem engin þörf var á, nema þá til þess að létta Rvík lögreglukostnaðinn. Vera má, að hæstv. fjmrh. hafi sína skýringu á þessu.

Ólafur Thors 1. flm. þessarar till. vék nokkrum orðum að mér í framsöguræðu sinni, og þótt mér finnist engin ástæða til að vera að rekja hér hin sögulegu tildrög að stofnun ríkislögreglunnar, ætla ég samt að víkja nokkrum orðum að forsögunni. Ég held, að það sé ekki réttmætt, þegar hann áfellir mig fyrir að hafa gert þetta í fljótfærni. Það mætti e. t. v. segja, að þetta hefði verið gert af fljótrærði og með viðeigandi hraða, og hygg ég, að velflestir borgarar bæjarins, úr öllum stjórnmálaflokkum, hafi álitið þessa ráðstöfun rétta og nauðsynlega. Mér var það frá öndverðu ljóst, að það, sem aðallega bar að forðast, var það tvennt, að lögreglan fengi á sig pólitískan blæ og yrði ríkissjóði kostnaðarsöm. Ég gerði það, sem í mínu valdi stóð, til þess að girða fyrir þetta. Ég lagði ríkt á við foringja liðsins, Erling Pálsson, að gæta þess að velja lögreglumennina úr öllum flokkum, nema kommúnistum, og ég átti m. a. langt viðtal við 2. þm. Reykv. um málið, til þess að reyna að tryggja samúð hans flokks með lögreglunni, og ég held mér hafi tekizt að vinna huga hans, þótt orð hans og síðari framkoma beri það ekki með sér. Lögreglan hefir að vísu orðið dýrari en nokkur maður gerði ráð fyrir í öndverðu, en ég tek undir það, sem hæstv.dómsmrh. sagði, að aðrir eiga meiri sök á því en við, sem stofnuðum lögregluna. Það liggur nú fyrir, að draga muni mjög úr þessum kostnaði, þar eð Rvík hefir í hyggju að koma sér upp 50–60 manna varalögreglu, og á kostnaðurinn við hvern mann að verða um 600 kr. á ári. Þetta verður því um 30–60 þús. kr. kostnaður á ári, og ber ríkissjóður helming þeirra útgjalda. Það horfir því raunverulega allt öðruvísi við um kostnað þessarar væntanlegu varalögreglu en verið hefir. Ég veit, að menn vilja deila um, hvort áfram sé þörf fyrir slíka lögreglu. Það var þörf fyrir hana, og ég vil leiða athygli þingsins að því, að þörfin fyrir slíka lögreglu kemur ekki í ljós fyrr en hún verður lögð niður, því að það, að hún er til, heldur í skefjum þeim óaldarlýð, sem hefir viljað vaða hér uppi, en nú hefir slíðrað sverðið, af því að lögreglan er nógu öflug og þeir sjá sér á engan hátt fært að raða niðurlögum hennar. - Þetta vil ég láta nægja, og vænti ég, að ég hafi með þessu ekki vakið neinar óþarfa málalengingar um þessa hlið málsins. Um hitt get ég tekið undir flest, sem hæstv.dómsmrh. sagði. Hann hefir gefið yfirlýsingu um, að liðið verði bráðlega lagt niður. En um síðari lið þessarar till. er það að segja, að hann brýtur í bága við gildandi lög frá síðasta Alþ., og þess er ekki að vænta, að núv. Alþ., sem að miklu leyti er skipað sömu mönnum og þá, leggi lið sitt til þess, að lög, sem það hefir sett, séu virt að vettugi. Út frá þessum röksemdum vil ég leyfa mér að bera fram rökstudda dagskrá í málinu, svo hljóðandi: Með því að dómsmálaráðherra hefir lýst yfir því, að núverandi varalögregla verði bráðlega lögð niður, og þar eð síðari hluti till. brýtur í baga við gildandi lög, tekur Alþ. fyrir næsta mál á dagskrá.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég man ekki betur en að hæstv.dómsmrh. lýsti yfir því, þegar frv. um lögreglumenn var til umr. í fyrra, að ef það yrði samþ., skyldi varalögreglan lögð niður. En hún er þó enn „starfandi“. Nú er þó komið svo langt, að hann ætlar, ef hann verður ráðh. áfram, að leggja hana niður um áramot. En flokksmenn hans vilja ekki ganga lengra með þessari dagskrá en að hún verði „bráðlega“ lögð niður, og það getur væntanlega teygzt eitt árið í viðbót. Viðvíkjandi síðari liðnum, að hann brjóti í bága við gildandi lög, þá er það hrein og bein hugsunarvilla. Í lögunum er engin skylda fyrir ráðh. að stofna til varalögreglu, heldur er honum heimilt, undir sérstökum kringumstæðum, að stofna til varalögreglu. Vænti ég, að hv.þm. skilji, að heimildarlög eru ekki skuldbindandi fyrir stj. Till. þessi gengur einungis út á það, að stj. nóti ekki þá heimild, sem í l. er um stofnun varalögreglu, og er þá miðað við núv. ástand og það, að lögreglunnar hefir aldrei verið þörf. Nokkrir menn úr henni hafa verið notaðir við smávegis uppþot, sem fastalögreglan hefði eins getað unnið sjálf. Og það, sem hæstv.dómsmrh. var að minnast á, að varalögreglan hefði varið mig í „Iðnó“, þá er það rangt. Það komu einungis tveir lögregluþjóðar niður eftir, og mér vitanlega vörðu þeir engan mann, enda var þess ekki þörf. - Stefnan hjá hv.þm. G.-K. virðist vera mjög greinileg, og einnig hjá ráðherranum, um að nota varalögregluna allt öðruvisi en ætlazt er til og þveröfugt ofan í allar reglur. Hæstv. dómsmrh. kvaðst ekki skilja, hvernig gæti á því staðið, að stofnun varalögreglunnar nú væri þvert ofan í lög. En það þarf einungis að benda honum á 1. gr. laga um lögreglumenn. Þar stendur: „Ríkisstj. er heimilt, að fengnum tillögum bæjar- eða sveitarstjórnar, að fyrirskipa, að í bæjum (kaupstöðum og kauptúnum), þar sem eru 1000 íbúar eða fleiri, skuli vera allt að tveimur starfandi lögregluþjónum á hverja 1000 íbúa, enda sé lögreglustjóri þar búsettur“. Það svarar til, að 60 lögregluþjónar ættu að vera í Rvík. Svo stendur í 6. gr., að þegar sérstaklega stendur á og ráðherra telur nauðsynlegt öryggi bæjar, að lögregluliðið sé aukið meira en í 1. gr. segir, þá geti hann bætt við varalögreglu o. s. frv. Nú er ekki um það að ræða hér, að neitt af þessum skilyrðum sé fyrir hendi. Bæjarstj. Rvíkur hefir ákveðið að samþ. að stofna til varalögreglu, meðan ekki er starfandi nema 41 lögregluþjónn. Það er þvert ofan í lögin. Og ef ráðh. ætlar sér að verða við þessu, þá mun hann líka brjóta þessa grein laganna. Og mig furðar það reyndar ekki svo mjög, vegna þess hvernig hann hefir áður hagað sér í þessu lögreglumáli. En það fólst í orðum hans, að varalögreglan myndi verða skipuð eftir þessum till. bæjarstj., en hann vildi hara ekki segja, hversu fjölmenn hún yrði. Ég vil því enn benda á, að það er lögbrot, verði það gert eftir lögunum frá í fyrra, áður en búið er að fullnægja þessum tveim skilyrðum, að 60 manna fastalögregla sé þegar komin í Rvík og að varalögregla sé nauðsynleg vegna öryggis bæjarins, og ég heimta skýlaust svar ráðh. um það, hvort hann ætlar sér að stofna til varalögreglu eftir þessari samþykkt bæjarstj., þótt ekki sé búið að fullnægja ákvæðum 1. gr. og án þess að nokkur ástæða sé fyrir hendi vegna öryggis bæjarins. Ef svo er, virðist mér hann ganga, að vísu með sínum flokki, en þvert ofan í ákvarðanir þingsins, þótt sú ákvörðun væri einskonar málamiðlun, sem Framsfl. kom á við sjálfstæðismenn, þótt við værum mótfallnir lögunum. Ég vil einungis geta þess, að það er auðvitað rangt, sem hv.þm. G.-K. sagði um kostnaðinn af þessari lögreglu fyrir Rvík. Hann sagði, að hugsað væri um 50–60 manna lögreglu og að kostnaðurinn væri 30–60 þús. kr. En þetta er einungis fastakaupið, sem á að vera 50 kr. á manuði, fyrir utan allan aukakostnað, sem gera má ráð fyrir, að verði svipaður og við lögregluna sjálfa, en þar er hann um 2000 kr. á mann, og þar að auki kemur húsnæði, ljós og hiti. Og þegar þessir menn eru svo kallaðir til vinnu, þá á að greiða þeim 5 kr. á fyrstu klst. og síðan eitthvað dálítið lægra tímakaup. Fyrsta klst. kostar 500 kr. fyrir 100 manna lið, og kostnaðurinn verður upp undir 300 þús. kr. á ári. Af því greiðir ríkið þó ekki nema 70 þús. Þetta er æðimikill baggi fyrir bæjarsjóð og einnig fyrir ríkissjóð. Ég verð að segja, að þetta er ekki einungis fjandsamlegt í garð verkalýðsins, því að það mun vera almenn skoðun verkalýðsins í landinu, að varalögreglunni sé sérstaklega beint gagnvart honum, heldur er það fullkomið ráðleysi, ef ríkisstj. og bæjarsjóður ætlar að fara að verja stórupphæðum svo hundruðum þúsunda skiptir - í varalögreglu, samtímis því sem allt er gert af hálfu Sjálfstfl., sem unnt er, til að hindra aukna atvinnubótavinnu í landinu. Með þessu fé mætti mikið bæta úr því atvinnuástandi, sem nú er, og skapa meiri velmegun að því leyti.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég ætla fyrst að svara hv. 2. þm. Reykv. örfáum orðum. Hann sagði, að ég hefði lofað því strax í fyrra að afnema varalögregluna þá þegar. En ég gerði ekki annað en upplýsa, að hún yrði afnumin, þegar bæjarlögreglan yrði aukin, og ekki er hægt að hafa það alveg samtímis, því að ekki er hægt að segja mönnunum upp alveg fyrirvaralaust. Ég ætla mér að standa algerlega við þau orð, sem ég viðhafði í fyrra, og hv.þm. getur ekki borið mér neina brigðmælgi á brýn. Hvað það snertir, að þessi till. komi í bága við gildandi lög, þá skilst mér, að svo sé, því að ef hún á að vera bindandi fyrir stj., mun ætlunin, að þótt stj. áliti nauðsynlegt að setja upp varalögreglu, geri hún það ekki. En í lögunum stendur, að hún eigi að gera það, ef hún telur það nauðsynlegt. Því er það rétt, sem hv.þm. G.-K. sagði í þessu efni. Hvað það snertir, að ólöglegt sé að setja hér upp nægilega varalögreglu, þá skal ég taka það fram, að auðvitað verða lögin athuguð vel allur en hún verður sett upp, og það af mönnum, sem eru jafnskilningsgóðir á lög og hv. 2. þm. Reykv. Hv. þm. sagði, að þessu lögregluliði væri beint gegn verkalýðnum, það sé stofnað til þess að berja á honum. En þetta atvik, sem ég nefndi frá 9. nóv., sýnir hið gagnstæða. Og merkilegt er það, að það skyldi nú þurfa að verja einmitt verkalýðsfund.  Svo var það viðvíkjandi atvinnubótunum, sem hv.þm. nefndi í þessu sambandi. Lögreglan hefir óbeinlínis orðið til atvinnubóta, vegna þess að þeir menn, sem í henni voru, stóðu ekki í vegi fyrir öðrum, sem þurftu vinnu. Þetta finnur líka hv.þm. og þess vegna ber hann á móti því, að varalögreglumönnunum hafi verið hægt frá vinnu.  Þá er það hv. 4. landsk. Hann fór að segja hér sögu þessa máls frá í fyrra, og söguna sagði hann svipað og hann er vanur að segja pólitískar sögur, nefnil. mjög litað. En hann beindi til mín fyrirspurn um það, hvort ég vildi ekki fyrir hönd lögreglunnar kaupa 40 þús. kr. vatnsbil til að sprauta á menn, þegar þeir safnast saman. Ég álít, að það sé bæjarins að gera það, en ekki stjórnarinnar, og þegar lög eru komin um það, hvernig skipta eigi kostnaði milli bæjarins og ríkisins í þessu efni, þá kæri ég mig ekkert um að leggja út í 40 þús. kr. bílakaup fyrir bæinn og láta ríkið borga. En hv.þm. er svo vanur bílakaupum, að honum ofbýður þetta auðvitað ekki; en ég hefi gert miklu minna að því, og ég ætla ekki að kaupa þennan bíl fyrir ríkissjóðs. Ég man ekki eftir, að hv.þm. hafi beðið um að kaupa þennan bíl fyrr. Annars viðurkenndi hv. 4. landsk., að óhjakvæmilegt hefði verið að auka lögregluna, og ég er honum þakklátur fyrir, að hann neyddist til að láta það í ljós eins og í fyrra. Hans gífuryrði um það, að „íhaldsmenn“ vildu endilega hafa fastan hér, er ekkert nema heimska og þarf ekki að svara því. En hann vildi eins og hann orðaði það, að hægt væri að grípa til nógu margra, þegar á þyrfti að halda. Það er m. ö. o. varalögregla, sem hann er hér að halda fram. En það var samkomulag um það hjá báðum stærstu flokkum þingsins, að byrja á því að auka hina föstu lögreglu og hafa varalögreglu, eins og hv. 4. landsk. nú viðurkennir. Hann segir, að undir eins í sumar hafi átt að fjölga fastalögreglunni og setja upp varalögreglu. En ég hélt, að hann þekkti svo vel ákvæðin, sem bæjarstj. á að lifa eftir, að þetta tekur dálítinn tíma, og einmitt hans menn í bæjarstj. hafa gert það, sem þeir gátu, til þess að seinka þessu máli, og er fyrst 1. þ. m., sem byrjað er að greiða laun þeim mönnum, sem bætt var í lögregluna. Ég held, að það hafi ekki verið, þrátt fyrir þm. mörgu orð, þörf á að svara honnm meira, en gera má ráð fyrir, að maður fái að heyra til hans betur í kvöld.

Eysteinn Jónsson Ég skal halda mér alveg við síðari hluta þessarar till., því að ég lít svo á, að fyrri hluti hennar sé að nokkru leyti afgreiddur með þeirri yfirlýsingu, sem komið hefir fram frá hæstv.dómsmrh. Eins og þeir kannast við, sem fylgzt hafa með í þessu máli, kom í fyrra fram frv. um varalögreglu ríkisins, og gerði það ráð fyrir, að kostnaðurinn við varalögregluna yrði að langmestu leyti greiddur af ríkinu. Þessi tilraun var hin fyrsta, sem gerð hefir verið til þess að færa kostnaðinn við löggæzlu af bæjunum og yfir á ríkið, m. ö. o. að í stað þeirrar algildu reglu, að bæirnir skuli fyrst og fremst sjá um að halda uppi lögum og reglu innan sinna vébanda, skuli því skotið yfir á ríkissjóðinn. Nú er það svo, að bæði varalögregla og önnur lögregla er fyrst og fremst fyrir bæinn, sem hún starfar i. Þess vegna var það, að Framsfl. beitti sér fyrir því að færa þetta yfir í annan farveg en það upphaflega var í, nefnil. að áður en ríkið skipti sér af þessum málum hefði viðkomandi bæjarfélag gert sína skyldu, og í lögunum er ákveðið, hver sé skylda bæjarfélaga í þessu efni. Þar með er því slegið föstu, að ólöglegt sé, að ríkið skipti sér af þessum malum fyrr en bæjarfélagið hefði innt af hendi sínar kvaðir. Þetta var aðalatriðið í afgreiðslu málsins. Það var viðurkennt, að þörf gæti verið á aukinni löggæzlu, en því slegið föstu, að ríkið skyldi ekki taka þetta í sínar hendur fyrr en þeir, sem næst stæðu, hefðu tekið sinn skerf. Löggjöfin er því miðuð við það, að undir venjulegum kringumstæðum sé ekki varalögregla, eins og nafnið bendir til. En mér finnst menn gera ráð fyrir, að sjálfsagt sé, að alltaf sé hér varalögregla, en svo er ekki. Það á að vera undantekning. Það er sagt, að „megi“, en ekki að eigi að setja upp varalögreglu. Löggjöfin ætlast til, að þetta sé undantekningarráðstöfun, þegar sérstaklega stendur a. Í fyrsta lagi verður að liggja fyrir, að þörf sé fyrir hendi um aukna löggæzlu, og í öðru lagi, að hlutaðeigandi bæjarfélag hafi innt af hendi sína skyldu. Ég álít, að ef Rvíkurbær uppfyllir allar sínar skyldur í lögreglumalunum eftir lögunum um lögreglumenn, þá sé orðinn svo mikill styrkur í hinni föstu lögreglu, að engin þörf sé á varalögreglu til viðbótar. Ég vil benda á, að það er hiklaust gert ráð fyrir því í lögunum frá síðasta þingi, að áður en ráðh. er leyfilegt að stofna til varalögreglu, þá þarf bæjarfélagið að hafa fullskipað fast lögreglulið, sem svarar til þess, að 2 lögregluþjónar séu fyrir hvert þúsund íbúa í bænum, og yrðu þá 60 fastir lögregluþjónar í Rvík. Auk þess á svo að bæta við skipshöfnum varðskipanna, þannig að varalögregla getur þess vegna ekki komið hér til greina fyrr en 60 lögregluþjónar, að viðbættum skipverjum varðskipanna, álítast ónóg til þess að forða frá óspektum í bænum. Ennfremur vil ég benda á þá sjálfsögðu skyldu bæjarins að afla lögreglunni þeirra taekja, sem þykja við eiga í menningarlandi, en það hefir ekki verið gert hér, þess vegna lít ég svo á, að þegar Rvíkurbær væri búinn að uppfylla allar þær skyldur í þessu efni, sem lögin ætlast til og venjulegar eru annarstaðar að því er tæki snertir, þá sé bókstaflega engin þörf á varalögreglu. Auk þess er það með öllu óheimilt að stofna til hennar nema að uppfylltum áðurtöldum skilyrðum um 60 manna fastan lögregluflokk o. fl. Það væri skýlaust lagabrot og sérstakt brot gagnvart þeim, sem eiga að greiða gjöld til ríkissjóðs, að stofna varalögreglu fyrr, því bæjarfelögin eiga fyrst að leggja fram sinn lögmælta skerf. Ef þetta mál er skoðað í ljósi gildandi laga frá síðasta þingi, þá held ég, að síðari hluti till., sem fyrir liggur, þó samþ. verði, geti ekki í neinu tilfelli rýrt þá heimild, sem í lögunum felst til stofnunar varalögreglu. Og verði till.samþ., þá hefir það þá þýðingu, að þingvilji er fenginn fyrir því, að skilyrði laganna skuli uppfyllt áður en stofnað sé til varalögreglu í bæjunum. Ég greiði atkv. með þessari till., af því ég tei ekki forsvaranlegt að leggja gjaldabyrðar á fólk til uppihalds varalögreglu í Rvík, sem er algerlega óþörf, ef öll hin skilyrði laganna, sem eiga að ganga fyrir, eru uppfyllt af hlutaðeigandi bæjarfélagi. Það er talsverð ástæða til að ætla, að einstök bæjarfélög vilji misnota þessa heimild í lögum um lögreglumenn frá síðasta þingi. Bending í þá átt hefir komið fram hér í umr., þó það hafi ekki verið sagt með berum orðum, og í bæjarstj. Rvíkur hefir því verið haldið fram, að hægt væri að stofna til varalögreglu í bænum á grundvelli laganna, þó að hinu fasta lögregluliði væri ekki fjölgað upp í 60 menn. Þessar raddir gefa einmitt tilefni til þess, að svona till. kemur fram á Alþingi, og á hún því fullkomið erindi. Ég álít, að sjálfsagt sé að samþ.till., af því að ýmsir ráðandi menn virðast ekki telja það skýlaust ákveðið í lögum, að bæjarfélaginu beri fyrst að fjölga föstum lögregluþjónum upp í 60, áður en stofnað sé til varalögreglu. Ég álít lögin alveg skýlaus í þessu efni. En ef þetta verður gert af meiri hl. bæjarstj. með samþykki dómsmrh., þá er það vitanlega gert í því skyni, að velta yfir á ríkissjóð og landsfólkið í heild þeim kostnaði við lögregluaukninguna, sem Reykjavíkurbær á að bera.

Jónas Jónsson Hæstv. fjmrh. hefir ekki enn gefið neinar skýringar á því, hvers vegna hann hefir séð sér fært að verja svo miklu fé úr ríkissjóði til þess að halda uppi svo dýrum ríkislögregluher hér í bænum í sumar, og vænti ég, að hann láti af því verða. Hæstv. dómsmrh. hélt því hinsvegar fram, að það hefði verið ókleift fyrir sig að afnema ríkislögregluna, m. a. af því, að fulltrúar Framsfl. í bæjarstj. Rvíkur hefðu verið því mótfallnir. Ég ætla nú að leyfa mér að skýra þetta mál nokkuð, af því að hæstv. ráðh. mun vera því ókunnugur, hvernig afstaða okkar framsóknarmanna hefir verið í lögreglumálunum. Hermann Jónasson jögreglustjóri hefir verið aðalmaðurinn í bæjarstj. frá Framsfl. og haft þar með höndum aðalstörfin fyrir flokkinn, því að Páll E. Ólason skrifstofustj. sagði af sér bæjarstjórnarstörfum. Nú er það vitanlegt, að H. J. lögreglustj. hefir mótað þá löggjöf um lögreglumenn; sem afgr. var á síðasta þingi, þar sem ákveðið er, að bæjarfélögin, hvert fyrir sig, beri aðalkostnaðinn af lögreglunni, og að hinn fastákveðni lögregluflokkur í hverjum bæ skuli fyrst fullskipaður, en að stuðningur frá hálfu ríkisins komi aðeins til vara, þegar sérstaklega stendur á og friði og öryggi bæjarins er talin hætta búin. Þess vegna er það alveg óhugsandi, að lögreglustjórinn hafi verið því mótfallinn eða tafið fyrir því, að það skipulag á lögreglumálunum, sem hann hefir borið gæfu til að móta, kæmi fyrst til framkvæmda. Auk þess er mér kunnugt um það, að lögreglustjórinn hefir skrifað stj. hvað eftir annað og bent á, að það mætti draga mikið úr kostnaðinum við ríkislögregluna með því að fækka mönnunum í lögregluliðinu, en stj. sinnti því engu. Það er ennfremur vitað, að lögreglustjórinn hefir, sérstaklega í bæjarstj. Rvíkur, gert sitt ýtrasta til þess að skipun lögreglunnar í bænum yrði sem fyrst breytt í samræmi við hið nýja skipulag. Hæstv. dómsmrh. mun sýnilega hafa fengið rangar upplýsingar frá flokksbræðrum sínum í bæjarstj. um þetta, þar sem öllu hefir verið snúið öfugt. Flokkur hæstv. ráðh. hefir meiri hl. í bæjarstj., eða 8 fulltrua á móti 7, og þeir beita jafnan einræði gegn minni hl. í hinum stærri deilumálum. Þetta sannar bezt, að sá dráttur, sem á því hefir orðið að breyta skipun lögreglunnar í bænum, er ekki sök minni hl. Drátturinn er eingöngu að kenna meiri hl. bæjarstj. og hæstv. ráðh. sjálfum, sem hefði getað sagt við sinn flokk í bæjarstj.: Nú leggjum við ríkislögregluna niður, og bæjarfélagið verður að taka við kostnaðinum af lögreglustörfunum í bænum samkv. hinum nyju lögum. Ég sé því ekki betur en að hæstv.dómsmrh. hafi með undanlátssemi sinni við borgarstjórann í Rvík eytt 200 þús. kr. úr ríkissjóði algerlega að óþörfu, til viðhalds ríkislögreglunni í sumar og haust. Það hefði verið talin óforsvaranleg bruðlunarsemi hjá Framsfl. að verja slíkri upphæð úr ríkissjóði til þess að reisa sjúkrahús eða skóla. í fyrravetur var ríkislögreglan miklu fjölmennari en þörf var til. Ég held því, að Sjálfstfl. verði að gera skýra grein fyrir þessari ólöglegu fjáreyðslu úr ríkissjóði, því að hann ber einn aðalábyrgðina á þessum óþarfa kostnaði. Þá vék hæstv.dómsmrh. að því, að engin ástæða væri til þess fyrir stj. að kaupa tæki til stuðnings lögreglunni í Rvík, þó að þau væru ef til vill heppileg; það ætti bærinn að sjá um. Lögreglustjórinn mun hafa stungið upp á því við stj. í fyrra, að keyptur væri vatnsbíll til þess að dreifa óeirðarflokkum á götum bæjarins, og hygg ég, að hæstv.forsrh. og fleiri hafi hreyft þessu við hæstv.dómsmrh., og skildist þeim, að hann mundi vera þessu hlynntur. Að vísu var ekki hægt að ætlast til þess af hæstv. fjmrh., að hann færi að bjóða fram fé til þess úr ríkissjóði. En hæstv.dómsmrh., sem á að hafa yfirumsjón með lögreglunni og hefir þá skyldu að búa í haginn fyrir hana, ef óspektir ber að höndum, hann hefði átt að sjá sóma sinn í því að útvega þetta tæki, sem ekki veldur neinum sársauka í óeirðum, en kemur þó að mestu liði. Og hæstv.dómsmrh. hefði átt að vera þetta því kærara, þar sem flokksmenn hans eru svo fúsir til þess að fá fyrirmyndir frá Þýzkalandi.  Ég sé mér ekki annað fært en að greiða atkv. á móti dagskrártill. hv.þm. G.-K., af því að í henni felst viðurkenning og réttlæting á gerðum hæstv.dómsmrh. í þessu máli, sem hafa verið með öllu óhæfilegar frá upphafi. Aftur á móti er ég ekki sammála síðari hluta till., af því að ég álít, að ekki sé hægt með þál. að banna stj. að stofna til varalögreglu. Ef þáltill. kemur til atkvæða í heild, þá mun ég greiða henni mótatkv., og ber þá sérstaklega að líta á það sem mótmæli gegn þeirri óhæfilegu fjáreyðslu stj., sem farið hefir til þess að halda uppi lögreglunni að óþörfu síðan í júlímánuði í sumar.

Ólafur Thors Ég skal eingöngu halda mér við það, sem fram hefir komið í umr. síðan ég talaði síðast. Það mun vera rétt hjá hv. 2. þm. Reykv., að ég hafi áætlað kostnaðinn við varalögregluna minni en ætla má, að hann verði. Mér láðist að geta um ýmiskonar aukakostnað, sem búast ma við, að nemi 15–30 þús. kr. á ári. En þær tölur, sem hv.þm. bar sér í munn um lögreglukostnaðinn, eru vitanlega eingöngu öfgar og villukenningar. Ræða hv. 1. þm. S.-M. var alveg utan við það málefni, sem fyrir liggur. Hún hné eingöngu að því, hvort nokkur þörf væri á varalögreglu í Rvík. En það atriði er hér alls ekki til umr. eða úrskurðar, heldur hitt, hvort Alþingi á að samþ.þál.till., sem bannar stj. að stofna til varalögreglu í kaupstöðum landsins, hvernig sem á stendur. Það er vitanlega alveg rétt, sem hv. 4. landsk. sagði, að það er ekki hægt með þál. að banna stj. að stofna til varalögreglu, og þess vegna er ekki heldur hægt að samþ. þessa till., því að í lögum um lögreglumenn er svo að orði komizt í 6. gr. - með leyfi hæstv. forseta: „Þegar sérstaklega stendur á og ráðherra telur nauðsynlegt öryggi bæjar, að lögregluliðið sé aukið meira en segir í 1. gr., getur hann, að fengnum tillögum bæjarstjórnar, bætt við varalögreglumönnum“. Lögin segja það tvímælalaust, að ef ráðh. telur nauðsyn til þess, að fengnum till. hlutaðeigandi bæjarstj., að stofna til varalögreglu, þá er honum það heimilt. En í tillögugr. segir aftur á móti: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að stofna hvergi til varalögreglu í kaupstöðum landsins“. Tillagan bannar það, sem lögin heimila, og felur í sér, að það eigi að fella úr gildi lögin. Ef slík till. verður samþ., og það verður skoðað sem afnám þeirrar heimildar, sem felst í 6. gr. 1., þá tel ég það beinlínis brot á þingsköpum og gildandi venjum um meðferð mála á Alþingi, ef með einfaldri þál. á að afnema lög. Þetta er það atriði, sem hér á um að ræða, en ekki hitt, sem hv. 1. þm. S.-M. talaði mest um, hvort þörf væri á varalögreglu í Rvík, eftir að búið væri að fullnægja að öðru leyti skilyrðum laganna um lögreglumenn um skipun hinnar föstu bæjarlögreglu. Ég ætla ekkert að ræða um það, hvort nú sé búið að fullnægja þessum skilyrðum hér í bænum; en þegar búið er að fullnægja þeim, þá álit ég, að það sé alls ekki hægt að banna ráðh. að stofna til varalögreglu þar. Ég tók svo eftir, að hv. 4. landsk. vildi skilja þetta á sama hátt og ég, og hygg, að hann sé mér sammála um það. Hitt var náttúrlega ekki nema eðlilegt, að mann með slíka fortið og hv. 4. landsk. í ráðstöfunum um meðferð ríkisfjár taki það ákaflega sárt, ef það hefir hent einhverja aðra en hann sjálfan að eyða fé úr ríkissjóði. En ég verð nú að segja eins og er, að ég veit ekki, hversu margir af hv.þm. taka þesskonar umvöndun í alvöru frá honum.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Hv. 4. landsk. beindi til mín fyrirspurn um það, með hvaða forsendum ég hefði sem fjmrh. talið mér fært að greiða úr ríkissjóði fé til kostnaðar við varalögreglu í Rvík síðastl. ár. Gagnvart þessu vil ég aðeins gefa hin sömu svör og skyringar og hæstv.dómsmrh. gerði í fyrstu ræðu sinni um þetta mál, og hirði ég ekki um að endurtaka það. Þær ástæður, sem stj. hefir fram að bera um viðhald varalögreglunnar, komu fram í þeirri ræðu. Hæstv. dómsmrh. lýsti því einnig yfir, að núv. varalögregla yrði leyst upp, a. m. k. fyrir næstu áramót. Ég þarf því ekki meira um þetta mál að ræða frá stj. hálfu. En sem þm. vil ég lýsa því yfir, að ég hefi meiri trú á föstu lögregluliði heldur en varalögreglu og tel, að það eigi að nota til fulls þau fyrirmæli laganna um skipun fastrar lögreglu í bæjum, áður en tekið yrði til heimildar sömu laga um stofnun varalögreglu.

Jón Þorláksson Það er að nokkru leyti rétt, sem hv.þm. G.-K. sagði, að þessar umr. eru að forminu til ekki um það, hvort nauðsyn muni vera á því að stofna til varalögreglu í Rvík eða ekki. En ég hygg, að það sé í raun og veru það helzta, sem um er deilt og liggur til grundvallar fyrir þeirri þáltill., sem um er rætt. Ég get því ekki áfellt hv. 1. þm. S.-M., þó að hann hafi dregið það atriði inn í umr. En í áframhaldi af ræðu hans ætla ég að gera grein fyrir því hvers vegna ég álít fyrirmæli þau í lögum um lögreglumenn frá 1. júli síðastl., sem heimila aukningu á hinu fasta lögregluliði í Rvík, allsendis ónóg eftir ástandinu í bænum. Eins og allir vita, þá hefir starfað hér í nokkur ar flokkur manna, sem kallar sig kommúnista. Sá flokkur hefir það að yfirlýstu takmarki að gera áras á núv. þjóðskipulag og kollvarpa því með byltingu, hvenær sem þeir telja sig hafa afl til þess. Hv. 1. þm. S.-M. hefir nú slegið á þá strengi, að sá flokkur væri ekki það sterkur, að af honum geti stafað nokkur hætta. En ég vil þó minna á það, að við síðustu kosningar, sem fóru fram hér í bænum, höfðu kommúnistar nálega 10% greiddra atkv. Ég hefi lesið það í bók eftir sannfróðan höfund, að þegar kommúnistar tóku völdin í Rússlandi, þá höfðu þeir ekki öllu meira en 10% af þjóðinni á bak við sig. Og meira að segja hefir það verið svo jafnan síðan, þannig að enn í dag eru það innan við 10% af íbúum landsins, sem teljast í kommúnistaflokknum. Við vitum, að þessi flokkur hér á landi bíður eftir tækifæri til þess að framkvæma samskonar bylting hér eins og flokksbræður þeirra gerðu í Rússlandi á sínum tíma. Hvernig væri nú Rvíkurbær við því búinn að verjast árásum frá þessum óaldarflokki, með allar þær alþjóðarstofnanir, sem hér eru starfandi, og hafandi ekki annað en 60 manna föstum lögregluflokki á að skipa. Ég vil leiða athygli að því, að ef hér væri um skipulagsbundna áras að ræða, þá má buast við, að hún stæði sólarhringum saman, þannig að nokkur hluti af lögregluliðinu, að líkindum 1/3 þess, yrði þó að njóta reglubundinnar hvíldar, og yrðu þá aðeins 40 menn á verði samtímis til varnar árásunum. Ég vil biðja hv.þm. að athuga, hvað það eru margar stofnanir í bænum, sem nauðsynlega þurfa verndar við, ef stjórn þessa bæjar og þjóðfélagsins í heild á ekki að verða í voða stödd. Ég vil aðeins nefna stjórnarráðshúsið, bankana, útvarpið, símastöðina, vatnsveituna og ljósastöð bæjarins. Hvað má nú eiginlega missast af þessu í hendur uppreisnarmanna, ef fólkinu á að vera hér vært og starfsemi bæjarins og þjóðfélagsins í heild á að haldast við? Og það má nefna fleira: ég vil minna hv. 2. þm. Reykv. á það, að honum auðnaðist á sínum tíma að koma olíustöð þess félags, er hann starfar fyrir, svo nálægt miðbænum, að það má með einni eldspýtu, sem kastað væri að benzíngeymunum á Klöpp, kveikja það bál, sem erfitt yrði við að fást. Það væri því fullkomin ástæða til að vera viðbúinn slíku og verja þá stöð gegn aðsókn uppreistarmanna.  Ég hefi nú reynt að gera ofurlitla grein fyrir því, að það er jafnvel óhugsandi að halda uppi nokkru öryggi í bænum með 60 manna lögreglu. Og það er sama, þó að fenginn væri sá vatnsbíll, sem hv. 4. landsk. hefir orðið svo ástfanginn af, eða þau tæki, sem hv. 1. þm. S.-M. var að fikra fingrum um, en nefndi þó ekki, en mér skildist helzt, að hann eiga við skotvopn, því að hann var að tala um, að lögreglan hér þyrfti að vera útbúin sömu taekjum og lögregla annara landa, en ég veit ekki til, að neitt skilji á milli annað en skotvopn. Nei, leiðin til þess að halda uppi friði er sú, að hafa jafnan til taks lið, sem er svo sterkt, að uppreistarmenn treysti sér ekki til atlögu. Þannig hefir ástandið verið hér síðastliðið ár, að það hefir verið svo sterkt lögreglulið, að þessir yfirlýstu árásarmenn á þjóðfélagið hafa haldið sér í skefjum, af því að þeir hafa ekki haft neina von um að sigra, ef þeir hefðu gert áhlaup. Hv. 4. landsk. var eitthvað að hnýta í Sjálfstfl., að mér skildist fyrir það, að hann sækti fyrirmyndir til Þýzkalands. nú er það svo, að það er fjöldamargt í þýzkri menningu, sem enginn stjórnmalaflokkur þarf að fyrirverða sig fyrir að sækja þangað. En að því leyti, sem kynni að verða vart við, að Sjálfstfi. sækti fyrirmyndir til þeirrar stjórnarstefnu, sem nú er ríkjandi í Þýzkalandi, vildi ég gjarnan nota tækifærið til þess aðeins að minna á, að alla tíð síðan framsóknarstj. greip til þess einræðis að hleypa upp þinginu 1931, þá hefir Sjálfstfl. staðið fyrstur í baráttunni fyrir lýðræðinu í þessu landi. Hann dró upp merki lýðræðisins með þeirri kröfu, að réttur manna til áhrifa á stjórnarskipun landsins yrði jafn - jafn kosningarréttur. Þessum kröfum hefir Sjálfstfl. fylgt fram síðan, og þó hann í þeirri stjórnarskrá, sem nú hefir verið lögleidd, hafi neyðzt til að slaka til á þeim kröfum meira en mér er geðfellt, þá kemur það úr hörðustu átt, ef menn eins og hv. 4. landsk., sem alla tíma hefir barizt á móti þessari jafnréttiskröfu, koma nú og þeyta framan í fólkið, að við sækjum fyrirmyndir til þess stjórnarfars, þar sem einræðið er á hæsta stigi hér í Norðurálfu, því að hann og hans notar, sem staðið hafa á móti þessum jafnréttiskröfum, sækja fyrirmyndirnar til þeirra, sem lögleitt hafa farra manna vald og staðið í vegi fyrir lýðræðinu. Sjálfstfl. beitti sér ennfremur fyrir því, að þjóðfélagið, sem er á lýðræðisgrundvelli byggt, sýndi þann manndóm að útvega sér þær varnir, sem þarf til þess að halda við sínu skipulagi, með því að hafa lið til þess að halda uppi iögum í landinu, og það er í beinu áframhaldi af þeirri stefnu, að berjast fyrir lyðræðinu og halda uppi lýðstjórn og lýðræðisvaldi í þessu landi. Þeir þm., eins og hv. 2. þm. Reykv. og hv. 1. þm. S-M., sem nú óskapast á móti varalögreglu, gera það af því einu, að þeir standa svo nálægt kommúnistum, að þeim er ósárt um, þó að þeir kollvarpi þjóðskipulaginu, af því að þeir búast við að fljóta einhversstaðar ofan á í því hafróti, en við hinir viljum ekki leiða þjóðfélagið út í það umrót.

Jóhann Jósefsson Það er víst ekki neinstaðar deilt um það, þar sem í alvöru er talað um stjórnmál, að fyrsta skylda hvers þjóðfélags er að geta varið borgarana og haldið uppi friði og reglu í sínu eigin landi, og það er þetta, sem ríkisstj. gerði eftir atburðina 9. nóv. í fyrra með þeirri ráðstöfun að auka lögregluliðið í bænum, svo óeirðarmennirnir fengu ekki neinu komið við. Þessi ráðstöfun mæltist þá almennt vel fyrir hjá öllum, nema vitaskuld heim mönnum, sem fyrir óeirðunum stóðu og eru áfram reiðubúnir til þess að nota sér varnarleysi þessa bæjar og annara staða á landinu til þess að koma fram því með ofbeldi, sem ekki er leyft með lögum. Hv. 2. þm. Reykv. leikur hér þann skrípaleik hvað eftir annað á þingi að ráðast á hæstv.ríkisstj. fyrir að hafa stofnað hina svokölluðu varalögreglu í fyrra, og fyrir það fé, sem til hennar hefir verið varið, þrátt fyrir það, þótt allur þingheimur og allir landsmenn viti, að þessi hv.þm. á persónulega sinn stóra þátt í því, að nokkurntíma þurfti að koma til þessarar ráðstöfunar. Slík óskammfeilni í opinberu máli er of mikil til þess, að menn geti hvað eftir annað hlustað á þennan mann breiða sig út yfir þetta málefni án þess að á þetta sé bent. Hv. 4. landsk. kvað hafa játið velþóknun sína í ljós á sínum tíma yfir því, að stj. gerði þessa ráðstöfun. Hann sa, að það dugði ekki að láta þá, sem vilja fara með ofbeldi í landinu, vaða uppi með það áframhaldandi, og hann veit, að það er betra að koma í veg fyrir sjúkdóminn heldur en að laekna hann, og með stofnun þessarar varalögreglu var komið í veg fyrir, að óeirðirnar, endurtækju sig. Nú er svo að sjá, að hann vilji taka undir með hv. 2. þm. Reykv. um árasir á stj., fyrir það, sem hún hefir gert í þessu máli, og fyrir fjáreyðslu því viðkomandi. Það mætti vel skilja þessa framkomu hv. 4. landsk. þann veg, að hjá honum sé nú efstur andi sósíalistans og verkfallamannsins, sem hjá honum var ríkjandi árið 1916, og ef til vill hefir verið ríkastur í hans eðli alla tíð. „Blóð er þykkara en vatn“, segir enska máltækið, og ég held, að það sannist á hv. 4. landsk. Þegar á reynir, skipar hann sér í flokk þeirra sócíalistanna og til andstöðu. Nú mega þessir menn, sérstaklega hv. 2. þm. Reykv., gæta þess, eins og hæstv.dómsmrh. hefir tekið fram, að mestur hluti þessa kostnaðar hefir orðið til á þann veg, að þeir menn, sem í varalögreglunni eru, hafa verið ofsóttir og fyrir tilverknað hv. 2. þm. Reykv. verið bægt frá vinnu. Hæstv. dómsmrh. minntist á dæmi um það, en ég heyrði hann ekki minnast á það dæmi, sem kannske er einna átakanlegast, og það er það, þegar einum verkamanni við síldarvinnu var bægt frá vinnu í sumar, af því að hann einhverntíma hafði verið í varalögreglu. ég veit til þess, að víða um land hneykslast menn á því, að ríkisstj. skyldi beygja sig fyrir því ofbeldi, sem haft var í frammi gagnvart þessum saklausa borgara þjóðfélagsins. Þegar menn hér á Alþ. tala um þörf eða ekki þörf fyrir varalögreglu, takmarka þeir sig mest við afstöðu þessa bæjar, enda mun það vera svo, að hér gæti mest allra hluta, góðra og vondra, í þjóðfélagi voru, og þá líka óeirða. Þeir þm., sem talað hafa úr flokki sócíalista - þar með tel ég hv. 1. þm. S.-M. - vilja játa okkur úti á landsbyggðinni eiga okkur, hvernig sem á bjátar, og skal ég ekki harma það eins og nú standa sakir með stjórn landsins. Hv. 2. þm. Reykv. hefir svo fjarskalega vel vísað veginn í því efni á undanförnum vetrum, og það er vitanlegt, að hans kjörorð í landsmálum er nú það, sem hann kallar að stjórna „án löggjafar“, og hann ætlar þá sennilega þeim, sem úti á landsbyggðjnni eru, að standa á móti óróaseggjunum „án löggjafar“. Þetta getur komið fyrir, en ég vil þá spyrja: Álítur löggjafarsamkoma þjóðarinnar heppilegt að stilla svo til, að menn verði að hópa sig saman skipulagslaust til þess að hrinda af höndum sér óeirðarseggjunum, eins og komið hefir fyrir á sumum stöðum landsins, sem hægt væri að nefna, heldur en að nota þau lög, sem í gildi eru, og gera löglegar ráðstafanir til varnar uppivöðslu og yfirgangi? En þegar maður hlustar á allar þessar ræður sócíalista, þá getur maður ekki varizt því að sjá og skilja, að hér er verið að leika sama skrípaleikinn og var á ferðinni hér á dögunum undir forustu þessara sömu þm., þegar þeir komu með vantraust á stjórn, sem flokksblöð þeirra sjálfra voru búin að lýsa yfir, að væri farin frá. Hér er búið að halda langar ræður á móti varalögreglu, sem vitanlegt er, að á að afnema um nýárið. Það er einskonar skrautsýning, sem sócíalistar hér á Alþ. eru að „færa upp“, sennilega til þess að breiða yfir þann mikla pólitíska ósigur, sem þeir hafa beðið á þinginu. Allt valdabrask er búið, þeir eru orðnir berir að fíflskap, einasta erindi þeirra á þetta þing hefir verið að na tökum á stjórn landsins. Svo er verið til málamynda að flytja vantraust og skamma ríkislögregluna, til að Ieiða athygli þjóðarinnar frá hinu verulega - því að allt þeirra samningamakk, sem er búið að tefja þingið og kosta landið stórfé, er orðið að engu. Hv. 2. þm. Reykv. var að tala um óeirðarmenn og nefndi þar til kommúnista og nazista. Ef hann á við, þegar hann talar um nazista, þá menn, sem hér standa að þeim flokki, sem kallar sig þjóðernishreyfingu, þá er rangt að bendla þá við óeirðir, því að ég veit ekki til, að þeir hafi nokkurstaðar staðið fyrir óeirðum. En það er hv. 2. þm. Reykv. sjálfur, sem sannanlega hefir staðið fyrir óeirðum í þessum bæ. Hann er því í glerhúsi, og því mjög þunnu, þegar hann er að tala um óeirðarseggi. Mér virðist þess vegna, þegar öllu er á botninn hvolft, að við hefðum mátt spara hingheimi þennan fund, og það virðist ekki hafa verið til hans stofnað til þess að ná einhverjum arangri, enda er sýnilegt, að hann verður enginn. En hitt fær hv. 2. þm. Reykv. Alþ. mjög seint til þess að samþ. með sér, að það sé betra að stjórna „án laga“, eins og hann vill hafa það, heldur en með lögum. Ég geri ráð fyrir, að Alþ. muni í lengstu lög hallast að því að halda uppi friði í landinu með lögum, en ekki án laga.

Eysteinn Jónsson Það hefir ekki í raun og veru komið mjög margt fram, sem ástæða er fyrir mig að svara. En ég ætla hinsvegar að snúa mér að því að mæla fyrir breytingu, sem ég hefi hugsað mér að bera fram við þessa þáltill. Það hefir komið fram í ræðum manna, að þessi till. sé ekki svo úr garði gerð, að fram komi fyllilega það, sem við er átt. En það, sem vakir fyrir þeim, sem till. eru hlynntir, er sýnilega, að fram komi þingvilji um, að ekki þyki ástæða til að stofna til varalögreglu í kaupstöðum landsins eins og nú standa sakir. Það er upplýst, að þetta á að vera tilgangurinn með þessari till., og því er ég samþykkur, að slík ályktun verði gerð. Í annan stað hefir komið fram nokkur ágreiningur um það, hvernig eigi að skilja ákvæðin í lögunum frá síðasta þingi um lögreglumenn, og hver sé skylda bæjarfélaganna eftir þeim lögum. Ég hefi nú hugsað mér að bera fram skrifl. brtt. við þá þáltill., sem hér liggur fyrir, og ætla ég að lesa hana upp, með leyfi hæstv. forseta: „Aftan við tillöguna bætist: eins og nú standa sakir, og aldrei nema áður sé fyrirskipuð og fullnægt hámarksfjölgun lögregluþjóna samkv. 1. gr. laga um lögreglumenn frá 1933“. Með þessu finnst mér, að ályktunin verði þannig úr garði gerð, að það komi Ijóst fram, hvað hún á að þýða, - að Alþ. vilji lýsa því yfir, að því þyki ekki ástæða til að halda uppi varalögreglu eins og nú standa sakir og ætlist til, að bæirnir inni af hendi sína skyldu, áður en öllum landsmönnum er lögð skylda á herðar í þessu efni. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að ræðu hv. 1. landsk., sem talaði nokkuð um þörf varalögreglu í bænum og nefndi sem dæmi, að hér væri hópur manna, sem vildi kollvarpa þjóðskipulaginu, og mætti búast við árásum af þeirra hálfu hvenær sem væri og þess vegna þyrfti að setja á stofn varalögreglu. Ég verð að segja það, að mín skoðun á þessu er allt önnur, og hana byggi ég á því, að alltaf þegar þessar kommúnistaóeirðir hafa verið hér, þá hefir komið í ljós, að sú sveit kommúnista, sem leggur sig fram til að berjast, er ákaflega fámenn, og ég lít þannig á þetta mál, að hv.þm. megi ekki láta það villa sig, þó að kommúnistar hafi fengið dálítið af atkv. við kosningarnar síðustu, því að aðeins lítill hluti þeirra manna mundi gefa sig að barsmíðum. Margt af þeim atkv., sem kommúnistar fá, er frá þeim flokki manna, sem kallaðir eru „stofubolsar“ og og aldrei berjast. Ennfremur eru meðal þeirra kjósenda konur, sem ég geri ekki ráð fyrir, að hv. 1. landsk. reikni með í því árasarliði, sem þarf að heita varalögreglu við. Þá talaði hv. hm. um það, að það væru ýmsir staðir í bænum, sem erfitt væri að missa í hendur kommúnista. Ég skal játa það, að það væru hreinustu vandræði, ef kommúnistar næðu þessum stöðum, sem hann nefndi, á sitt vald. En ég vil aðeins benda á, að ef sett er upp 60 manna lögregla og heimilt er að taka skipshafnir varðskipanna til viðbótar, þá er orðið um að ræða ekki minna en 100 manna sveit, og ef þessir menn fengju betri tæki, er ég ekki í vafa um, að þeir mundu hafa í fullu tré við kommúnista. Út af því, sem hv. 1. landsk. sagði um tækin, þá átti ég ekki við byssur. Ég átti við vatnsbíl, sem áður hefir verið minnzt á og sem var og er álitinn sérstaklega gott tæki af þeim mönnum, sem bezt vit hafa á löggæzlu hér á landi, og mun einn bíll geta verið á við marga varaliðsmenn. En ég vil svo beina til hv. 1. landsk., að þó til kommúnistauppþots drægi eða stjórnarbyltingar, þá yrði enginn hörgull á mönnum til þess að ganga á móti kommúnistum, því að það myndi fjöldi sjálfboðaliða gefa sig fram. En viðvíkjandi brunahættunni og því, að kommúnistar mundu kveikja í benzíngeymunum á Klöpp, verð ég að segja það, ef hv.þm. (JónÞ) ætlar að fjölga svo lögregluliðinu, að hægt sé að skipa mönnum við hvern stað, sem hægt er að kveikja í, þá nægir honum ekki 100 manna varaliðssveit, því að það eru svo margir staðir hér í bænum, sem hægt er að slá eldi í. Það hlyti því að fara út í beinar öfgar að fara eftir því, sem hv. 1. landsk. hugsar sér. Og auk þess geri ég ráð fyrir, að þótt þessi varaliðssveit væri stofnuð, þá væru litlar líkur til þess, að kommúnistar mundu velja þann tíma til þess að kveikja í benzíngeymunum á Klöpp, sem varaliðið væri til staðar, því að það á ekki að kveðja saman nema með höppum og glöppum. Það, sem er aðalatriðið í þessu máli fyrir mér og ástæðan til þess, að ég tók til máls, er, að mér finnst ekki koma til mála, að stórfé sé veitt úr ríkissjóði til uppihalds lögregluliði, sem að mínum dómi væri alveg óþarft og óheimilt að stofna til, áður en Rvíkurbær hefir lagt fram sína 60 lögreglumenn.

Frsm. (Bergur Jónsson) [óyfirl.]: Eins og grg.till. ber með sér, er tilefni hennar bréf frá atv.- og samgmrn. 20. nóv., ásamt bréfi frá Útvegsbanka Íslands, þar sem bankinn býður ríkinu síldarbræðsluverksmiðju sína við Önundarfjörð til kaups. Meiri hl. sjútvn. virtist full nauðsyn á, að séð væri um, að þessi verksmiðja yrði rekin á næsta sumri, eins ég að undanförnu. En þar sem vitanlegt er, að bankinn, sem er eigandi verksmiðjunnar, telur sér ekki fært að reka hana, telur það ekki geta samrýmzt starfsemi sinni að öðru leyti, og óvíst er, hvort tilboð fást um að reka verksmiðjuna frá öðrum enda þó svo hafi orðið á undanförnum árum, þá fellst n. á, að nauðsynlegt sé, að ríkið, annaðhvort með því að kaupa verksmiðjuna, ef hagkvæmir skilmálar fast, eða taka hana á leigu, tryggi, að verksmiðjan verði rekin á næsta sumri. Ég held, að ég þurfi ekki að svo stöddu að hafa langa framsögu um þetta mál. En ég vil benda hv. d. á bréf, sem sjútvn. hefir borizt frá Sjómannafélagi Rvíkur. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa upp þær ástæður, sem þar eru greindar fyrir þessari till.: „Út af framkominni tillögu á Alþingi um kaup á síldarbræðslustöð Útvegsbanka Íslands h/f á Önundarfirði vill undirrituð stjórn Sjómannafél. Reykjavíkur eindregið mæla með því, að sú tillaga verði samþ. Sem aðalástæður fyrir því teljum við: 1) Engin trygging er fyrir því, að verksmiðjan verði rekin af núverandi eiganda, þótt almenningsheill krefjist þess, þar sem stjórn bankans mun líta svo á, að bankinn megi ekki fást við slíkan rekstur. 2) Vafasamt, að einstaklingar vilji starfrækja verksmiðinna, ef vafasamt útlit er um verð síldarafurða. 3) Á síðastliðnu vori stappaði nærri, að verksmiðjan yrði ekki starfrækt, og svo getur komið fyrir á næstu árum. 4) Nokkrir síldarútvegsmenn ásamt stjórnum sjómannafélaganna hár og í Hafnarfirði fór fram á við ríkisstjórnina síðastliðið vor, að hún leigði verksmiðjuna í því augnamiði, að sem flest skip kæmust til síldveiða. En ríkisstjórnin taldi sig vanta heimild Alþingis til þess, en viðurkenndi nauðsyn þess að öðru leyti. 5) Við teljum það öruggt, ef ríkið rekur verksmiðjuna, að þá verði öllum síldveiðiskipum, stórum sem smáum, heimilaður jafn aðgangur að henni, svo lengi sem hún getur tekið á móti, og þar með útilokað, að nokkur einstaklingur geti haft „monopol“ á henni. 6) Reynslan hefir þegar sýnt, að ein sú bezta hjálp, sem ríkið getur veitt síldarútveginum, er sú, að tryggja síldveiðiskipunum móttöku og verð fyrir veiði sína í síldarverksmiðjur. Vegna almenningsheilla þeirra, er síldveiði stunda, mælum við eindregið með því, að umrædd tillaga verði samþykkt.“ Á þessu sést, að Sjómannafélagið telur hér um fullkomna nauðsyn að ræða og till. algerlega réttmæta.

Ólafur Thors Ég hefi ekki getað orðið samferða hv. meðnm. mínum í flutningi þessarar till., og það er af því, að afstaða mín í því máli er hin sama og hún hefir verið að undanförnu í slíkum málum, og er hún í samræmi við stefnu míns flokks. Hún er sú, að framlög ríkissjóðs séu miðuð við það, að reyna að bæta úr þeirri þörf síldarútvegsins, sem sagt hefir til sín í sívaxandi mæli, á nýjum sölumarkaði fyrir ferska síld til bræðslu. Við sjálfstæðismenn höfum gengið inn á, til að bæta úr þessari þörf, að ríkið leggi fram fé til að stofna og starfrækja nýjar síldarbræðslustöðvar, en viljum hinsvegar ekki, að ríkið taki á sig áhættuna af rekstri eða kaupum þeirra bræðslustöðva, sem fyrir eru í landinu og hingað til hafa verið starfræktar og allar líkur benda til, að áfram verði starfræktar. Af þessum ástæðum hefi ég ekki getað verið samferða hv. meðnm. mínum um flutning þessa máls. Það má að vísu til sanns vegar færa, að ekki sé full trygging fyrir því, að síldarverksmiðjan, sem hér er um að ræða, verði rekin, þó hún komist ekki í hendur ríkisins. En alveg það sama mætti segja um ýms önnur framleiðslutæki, sem þjóðarnauðsyn er, að starfrækt séu. Það er t. d. engin almenn trygging fyrir, að togararnir verði gerðir út á saltfisksveiðar á næstu vertíð, þó almenningi sé nauðsynlegt, að það verði gert. En það hefir ekki komið fyrir enn, að þeir væru ekki starfræktir, og það hefir ekki heldur komið fyrir, að Sólbakkaverksmiðjan væri ekki starftækt. Það er því ástæðulaust fyrir ríkisvaldið, eins og nú standa sakir, að fara að leggja fram fé til að tryggja þá starfrækslu, sem ætla má, að sé trygg. Ég hygg, að Útvegsbankinn sjái sér ekki fært annað en reka verksmiðjuna sjálfur, ef enginn fæst til þess leigja hana. Og ef ríkið ætlaði að leggja fram meira fé til síldarbræðslustöðva heldur en þegar er ákveðið, þá væri miklu eðlilegra að gera það á þann hátt að reisa nýja verksmiðju. Það eru engin rök í þessu máli, þó segja megi, að ríkissjóður þurfi ekki að leggja fram neitt fé til þess að kaupa þessa verksmiðju, - að hann geti fengið að skulda Útvegsbankanum kaupverðið. Við erum nýbúnir að samþ. hér ríkisábyrgð fyrir láni handa Útvegsbankanum, svo hann geti haldið afram starfsemi sinni, rekstrarlánastarfsemi til framleiðslunnar. Við getum alveg eins ákveðið, að ríkið sjálft taki slíkt lán til stofnunar og starfrækslu nýrrar síldarbræðslustöðvar, ef við viljum halda áfram á þessari braut. Af þessum ástæðum get ég ekki samþ. þá till., sem hér liggur fyrir. Ég skal taka það fram, áður en ég sezt niður, að ég vænti þess, að ég hljóti ekki ámæli fyrir afstöðu mína í þessu máli af þeim sökum, að félag, sem ég er við riðinn, hefir leigt Sólbakkaverksmiðjuna. Því fremur get ég hiklaust talað um þetta mál, að ég er hér í fullu samræmi við stefnu Sjálfstfl., og þessi bræðslusleið mun heldur aldrei leigð þessu ákveðna félagi, nema því aðeins, að aðrir vilji ekki leigja hana.

Jóhann Jósefsson Hv. þm. G.-K. talaði hér um stefnu Sjálfstfl. í sambandi við þetta mál. Ég verð fyrir mitt leyti að lýsa því yfir, að þó ég kannist við, að það sé stefna Sjálfstfl., að ríkið blandi sér ekki inn í atvinnurekstur, þar sem það annars er vel afstyranlegt, þá fann ég ekki ástæðu til, eftir því sem atvik liggja til í þessu máli, að gera ágreining í sjútvn. Um þá till., sem meiri hl. hennar fellst á að leggja hér fyrir d. Það er nú einu sinni svo, að ríkið starfrækir aðalsíldarverksmiðju landsins. Og á síðasta þingi var stigið það spor, að kaupa til viðbótar verksmiðju, sem byggð var af öðrum, hina svokölluðu dr. Pauls verksmiðju. Var það gert með samþykki a. m. k. margra sjálfstæðismanna, þó e. t. v. hafi ekki verið gerð sérstök flokkssamþykkt um það. Nú er til umr. að stíga annað mjög hliðstætt spor, og liggur málið þannig fyrir, eins og hv.frsm. lýsti, að bankinn, sem kallaður er eigandi Sólbakkaverksmiðjunnar, vill freista þess. hvort ríkið, sem hefir þessi mál í höfuðatriðum í sínum höndum, vill ekki fá umráð yfir þessari verksmiðju einnig. Og þegar þess er gætt, að lítið þarf út af að bera til þess, að þeir, sem hingað til hafa tekið verksmiðjuna á leigu, kæri sig ekki um það lengur, eða dragi svo lengi að segja til þess, að bagalegt sé fyrir bankann og e. t. v. útgerðarmenn líka, sem vilja gera út á síld, en skortir sölumöguleika, þá virðist heppilegt, að Sólbakkaverksmiðjan komist inn í það kerfi, sem er að myndast á þessu sviði. Því eins og við vitum er talað um, að ríkið bæti við sig fleiri bræðslustöðvum, jafnvel láti reisa nýja verksmiðju við Húnaflóa. Þá er hægra fyrir yfirstjórn síldarverksmiðja ríkisins að taka afstöðu til okkar útgerðarmannanna í tíma, þegar við á vorin sendum umsóknir um að fá að komast í viðskipti við verksmiðjurnar. Formaður stjórnar síldarbræðslustöðvar ríkisins skýrði svo frá á sjútvn. fundi, þó ekki væri í sambandi við þetta mál, að síðastl. sumar hefði hann orðið að vísa á bug fjölda mörgum umsóknum. Þó aldrei nema möguleikar séu fundnir fyrir því, að Sólbakkaverksmiðjan verði ávallt rekin án afskipta ríkisins, þá álít ég samt sem áður, - ég tek það fram eftir atvikum, hvað sem annars má segja frá stefnusjónarmiði -, að úr því ríkið er komið út á þessat braut, þá sé að öllu leyti heppilegra, að þessi verksmiðja komist inn í það verksmiðjukerfi, sem ríkið hefir umsjón með. Hv. þm. G.-K. var að tala um, að þessa röksemdafærslu mætti færa yfir á önnur svið, t. d. togaraútgerðina. En þetta er alls ekki sambærilegt, því þar liggja ekki fyrir sömu atvik og í þessu máli. Ríkið hefir ekki ennþá stigið út á þá braut, að taka stórlán til togaraútgerðar, og ríkið hefir ekki með höndum stærstu togaraútgerð landsins. En ríkið hefir tekið stórlán til þess að greiða fyrir síldarútgerðinni á þann hátt, sem allir vita, og ríkið rekur þegar stærstu síldarbræðslustöðina. Svo allt þetta tal er ekki annað en „teoriur“. Það getur verið rétt í „teoriunni“ að vísu, en í „praksís“ er allt öðru máli að gegna, ef tekið er tillit til þess, hvernig sakir standa. Á undanförnum sumrum hefir ekki þótt svo mjög álitlegt að reka síldarbræðslustöðvar, t. d. sérstaklega á Siglufirði. Hefir margt borið til, ekki einasta það, að lýsið hefir verið í lágu verði og útlitið slæmt, heldur líka allskonar baldni þess fólks, sem þar byggir staðinn og hefir gert atvinnureksturinn ótryggan. En þrátt fyrir það hefir þó verið horfið að því ráði að reka þessa verksmiðju á Siglufirði með tilliti til útgerðarinnar. Maður getur vel hugsað sér, að slíkt og þvílíkt gæti komið fyrir að því er snertir verksmiðjuna, er hér um ræðir, að til atvinnu þeirra, sem útgerð stunda, yrði að taka meira tillit af hálfu ríkisins heldur en af hálfu einhvers einstaklings, sem vildi leigja verksmiðjuna, ef vel horfir við, en annars ekki. það er ekki sanngjarnt að ætlast til þess af neinum einstaklingi, að hann leggi út í slíkan atvinnurekstur, nema allar líkur bendi til, að hann sleppi skaðlaus. Ég segi, að það geti legið þannig fyrir, að það verði tryggara fyrir atvinnu þeirra manna, sem stunda útgerð, að Sólbakkaverksmiðjan tilheyri síldarbræslu ríkisins, heldur en að hún og rekstur hennar sé háður duttlungum eða ákvörðunum Útvegsbankans eða einhvers, sem ef til vill væri til með að taka verksmiðjuna á leigu. Þess vegna hefi ég hallazt að því að gefa stj. þá heimild, sem hér er farið fram á. Það er ekki stærra spor stigið af hálfu meiri hl. n. en það, að gefa stj. heimild til að semja við bankann um kaup á verksmiðjunni eða leigu. Það er alls ekki bundið við að semja um kaup; það er jafnheimilt að semja um leigu. Slíkt mætti því reyna eitt útgerðartímabil. Ég sé því ekki, að nokkur hafi verulega ástæðu til að leggjast mjög á móti slíkri heimild.

Pétur Ottesen Ég vildi aðeins áður en til atkvgr. kemur gera grein fyrir atkv. mínu. Ég hefi á þessu þingi og áður, þegar síldarbræðsluverksmiðja ríkisins var sett á stofn á Siglufirði, verið með því, að það væri gert. Ég hefi ennfremur greitt atkv. með því, að ríkið byggði nú nýja síldarbræðsluverksmiðju, eins og till. hafa hér legið fyrir um. Ástæðan til þess, að ég hefi fylgt því, að ríkið skærist þar í leikinn, var eingöngu sú, að eins og þá stóð á og eins og enn stendur á, virðist ekki tök á því fyrir einstaklinga, svo mjög sem atvinnuvegirnir berjast nú í bökkum, að koma jafndýrum framkvæmdum á laggirnar, en nauðsynin á því, að það sé gert, er hinsvegar rík. Það var eingöngu með hliðsjón af þessu, sem ég hefi greitt atkv. með því, að þessu yrði komið í framkvæmd á þennan hátt, og ég hefi gert það með það fyrir augum, að þegar betur rættist úr, þá seldi ríkisvaldið þessar verksmiðjur í hendur samvinnufélagi síldarútgerðarmanna, sem þá væru þess umkomnir að taka við þeim og reka þær. Þetta hefi ég talið þá eðlilegu þróun í þessu máli, að verksmiðjurnar yrðu seldar í hendur þeirra manna, sem bera hita og þunga af þessum atvinnurekstri þjóðfélagsins, þegar skilyrði til þess væru fyrir hendi. Nú er hér um að ræða verksmiðju, sem hefir verið í fullum gangi undanfarið an þess að ríkisvaldið hafi þurft að leggja henni nokkurt lið. Ég er því eindregið á móti því, að ríkisvaldið fari að taka í sínar hendur þessa verksmiðju, sem hefir verið í fullum gangi og engin ástæða til að ætla, að geti ekki haldið áfram á sama grundvelli og verið hefir, því mér virðist, að reynsla undanfarinna ára gefi vonir um, ef vel er á haldið, að hér sé um að ræða nokkuð öruggan atvinnurekstur. Það er því fjarri öllum sanni að gera ráð fyrir, að ekki sé hægt að halda áfram rekstri þessarar verksmiðju, t. d. næsta ár. Það getur því ekkert legið til grundvallar fyrir því að fara að skerast í leikinn á þennan hátt annað en hrein og bein tilhneiging til þess gersamlega að þarflausu að draga þetta undir ríkisvaldið. Þess vegna greiði ég jafnhiklaust atkv. gegn þessari till. eins og ég greiddi atkv. með, að ríkið kæmi upp bæjum bræðslum, har sem því, sökum hins erfiða ástands hjá útgerðarmönnum nú, yrði ekki hrundið í framkvæmd á annan hátt. Mér virtist hv.þm. Vestm. vera kominn nokkuð langt inn á þessa hugsun, þar sem hann er farinn að tala um duttlunga þeirra manna, sem bera hita og þunga af þessum atvinnurekstri. Mér virðist hann vera kominn leiðinlega langt inn á hugsunargang þessara manna, sem vilja koma þessu öllu í hendurnar á ríkisvaldinu með þeirri áhættu, sem það vitanlega hefir í för með sér, sem hefir sýnt sig ljóslega, þar sem það hefir tekizt að taka framkvæmd slíkra mála úr höndum einstaklinga og leggja í hendur ríkisvaldsins. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en mér þótti rétt að gera þessa grein fyrir atkv. mínu, jafnframt því, sem ég bendi á, hver eðlismunur er á þessari till. og þeim till., sem hér hafa legið fyrir um bygging nýrra síldarbræðslustöðva.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Tveir hv.þm. hafa látið þess getið í þessu sambandi, að þeir hafi áður fylgt stofnun nýrra verksmiðja eða rekstri verksmiðja, sem annars mundu ekki hafa gengið. Nú er hér sama máli að gegna, því hér er um að ræða heimild til þess, að stj. geti tryggt, að þessi verksmiðja verði rekin. Og án þess að stj. fái slíka heimild er ekki fyllilega tryggt, eins og komið hefir fram í umr., að þessi verksmiðja verði rekin. Nú hefir saga málsins verið sú á þessu þingi, að allir viðurkenna, að það vanti verksmiðjur, en það þýðir þá um leið, að það má ekki koma fyrir, að neinar af eldri verksmiðjunum liggi ónotaðar. Það skyldi maður því ætla, að væri höfuðatriðið, að tryggja það a. m. k. Nú er Útvegsbankinn ófáanlegur til að reka þessa verksmiðju sjálfur og vafasamt, hvort það er tryggt, að hún verði rekin. Ef þing og ríkisvald getur tryggt það með einhverju móti, þá er það jafnskylt, ef ekki skyldara heldur en að afgr. nýjar verksmiðjuheimildir, sem hafa fengið svo góðar undirtektir hér á þinginu. Það er víst, að Útvegsbankinn mun ekki reka þessa verksmiðju, jafnvel þó hann gæti ekki leigt hana. Þegar heimildin um að kaupa verksmiðju dr. Pauls á Siglufirði var gefin, þá var ekki hægt að segja, að útilokað væri, að verksmiðjan yrði rekin. En þessi verksmiðja var samt keypt, og það, sem réð mestu, að það var gert, var það, að aðstaðan þótti góð og skipulagið á verksmiðjunni tryggara með þessu móti en öðru. Það jafnar og tryggir aðstöðu allra síldarútgerðarmanna að hafa slíka verksmiðju, sem er ríkiseign, að snúa sér til. Það hefir gengið svo til með þessa Flateyrarverksmiðju, að aldrei hefir verið fullráðið fyrr en á síðustu stundu, hvort hún skyldi rekin. Á síðasta þingi mun þetta mál hafa verið lagt fyrir sjútvn., og þó stj. hefði enga formlega heimild til þess að leigja verksmiðjuna, þá tjáði n. sig samþykka því, að stj. skyldi heldur taka verksmiðjuna á leigu heldur en að láta hana standa ónotaða. Það kom ekki til fyrir stj. að taka ákvörðun um þetta þá, því verksmiðjan var leigð, þó seint væri. Í þessu tilfelli er ekki um það að ræða að taka nein ný lán erlendis. Að vísu munu myndast nýjar skuldir móti þessari eign, en afborganir geta farið fram á þann hátt, að eitthvað af eftirstöðvum enska lánsins frá 1921 verði flutt í ríkissjóð. Hv. þm. Borgf. hefir látið í ljós, að fylgi sitt við þessa ráðstöfun hafi miðazt við það, að einstaklingarnir fái þessar stofnanir í hendur svo fljótt sem auðið er, á þann hátt, að þeir ráði verksmiðjunum einir án íhlutunar ríkisvaldsins. Hv. þm. sagði: Þeir, sem bera hitann og þungann, eiga að ráða yfir þessum dýru og stóru framleiðslutækjum. - Ég er sammála honum um það, að þeir, sem bera hitann og þungann af þessum atvinnurekstri, eigi að ráða yfir þessum tækjum, en það eru útgerðarmenn, sjómenn og yfirleitt allir, sem nálægt þessum atvinnurekstri koma. Það er ekki fjármagnið eitt og yfirstjórnin, sem bera hitann og þungann. Hitinn og þunginn er borinn af öllum almenningi, sem leggur lið sitt til þessarar starfsemi og á afkomu sína undir henni. Þess vegna hygg ég, að hagur þeirra, sem bera hitann og þungann og eiga mest undir um afkomu sína, sé bezt tryggður með því, að ríkið eigi þessar dýru stofnanir. Hér er um svo dýr framleiðslutæki að ræða, að einstök félög hafa á seinni árum ekki haft bolmagn eða ekki þorað að ráðast í að kaupa þau. Og þess vegna hefir ríkið lagt lið sitt til. Þetta kemur ekki til að breytast, og ef svo á að vera, að vinna og fjármagn eigi að njóta nokkurnveginn jafnréttis og að sem mest trygging sé fyrir því, að stofnanirnar séu reknar, þá hygg ég, að þessu sé bezt komið í höndum ríkisvaldsins. Ég verð því sem þm. þessa kjördæmis að mæla með þessari till., og líka af því, að ég lít almennt svo á, að ríkisrekstur sé eðlilegur og gefist þar vel, sem um dýr framleiðslutæki er að ræða og þar sem hægt er að koma á samvinnufélagsskap.

Ólafur Thors Hv. þm. Borgf. hefir sett hér fram sína skoðun á þessu máli. Ég get verið stuttorður, því ég get skrifað svo að segja undir hvert einasta orð, sem hann sagði. Mér kemur það ekki undarlega fyrir sjónir, þó hæstv.forsrh. talaði eins og hann talaði. Það er ekki fjarri hans skoðunum og í fullu samræmi við aðstöðu hans til ýmissa mála bæði fyrr og síðar hér á þingi. Um einstök atriði er ég honum vitanlega ósammála og álít jafnvel, að þar hafi kennt rökvillna. Ég vil benda hæstv.forsrh. á það, að þau rök, sem hann færði fram fyrir nauðsyninni á að samþ. þessa till., til þess að tryggður yrði rekstur þessarar verksmiðju, leiða til þess, að það á að útfæra þessa till. til þess að ná til allra annara verksmiðja á landinu. Ég vil segja hæstv.forsrh. það, að ef honum finnst nauðsynlegt að kaupa Sólbakkaverksmiðjuna, til þess að tryggt sé, að búin verði rekin, þá er engu síður nauðsyn á því, að stj. fái samskonar heimild um aðrar verksmiðjur, sem eru í eign einstakra manna eða firmna. Það er jafnnauðsynlegt þjóðinni, að þær verksmiðjur séu reknar, þó hans kjósendur á Sólbakka finni ekki eins til þess. En það hefir nú kannske verið þm., en ekki ráðh., sem talaði þarna, enda lýsti hann því líka yfir. Það fordæmi, sem við gáfum í fyrra, er ekki hliðstætt við þetta. Þá var um að ræða verksmiðju, sem var í höndum útlendings, sem ríkið hafði engin tök á að láta reka og sem á undanförnum árum ekki hafði verið rekin. En hér er um verksmiðju að ræða, sem hefir verið rekin að undanförnu og er eign Íslendinga, og einmitt þess aðila, sem ríkið hefir óvenju sterk tök á, bæði vegna þess, að fjmrh. ræður æðstu stjórn bankans og einnig vegna þess, að bankinn er sí og æ með nýjar og nýjar bænir til þings og stjórnar. Ég tel þess vegna hvað minnsta hættu á, að þessi verksmiðja verði ekki rekin. Og ef á að tryggja hugmynd hæstv.forsrh. um sem víðtækastan rekstur bræðslustöðva, þá væri minnst hætta á að sleppa þessari verksmiðju og meiri nauðsyn á að taka einhverjar aðrar, eins og ég hefi þegar bent á. Hæstv. forsrh. sagði, að hér væri ekki farið fram á nema heimild. En hvernig ætlar hæstv. stjórn að nota heimildina, ef hún fær hana'? Það mál fellur undir hæstv.dómsmrh. Ætlar hann, ef einhver býðst til að reka verksmiðjuna, að hlaupa í kapp við hann? Ef heimild er gefin, á þá að nota hana til þess, að ríkið taki að sér starfrækslu, sem einstaklingarnir hafa haft með höndum og sem ég tel betur fara á, að þeir hafi með höndum? Mér finnst það undarlegt, ef hæstv. ráðh. vill færa það fram sem rök í þessu máli, að ekki þurfi að taka nýtt lán, nema ráðh. telji, að Útvegsbankinn muni reynast ófær til að greiða lán, sem ríkið hefir ábyrgzt fyrir hann. Auk þess er það lan, sem ætlazt er til, að ríkið tæki á sig, mjög dýrt lán. Við höfum nú verið þessa dagana að samþ., að gengið væri í nýja ábyrgð fyrir þennan banka. Við getum því alveg eins samþ. að ganga í ábyrgð fyrir okkur sjálfa, til þess fyrir þá peninga að setja upp nýja bræðslustöð. Það er rétt hjá hæstv. ráðh., að þessi tæki eru dýr, en þau eru ekki svo dýr, að það sé ekki á færi einstakra hlutafélaga að eignast þau. Ég geri ráð fyrir, að þessi verksmiðja sé ekki meira virði en einn togari, og það hafa margir reynt að komast yfir það að eignast einn og jafnvel fleiri togara. Hæstv. ráðh. veit það, að það er engin þörf fyrir ríkið að eignast þessi framleiðslutæki til þess að skapa samræmi milli vinnu og fjármagns. Hæstv. ráðh. veit, að á undanförnum árum hefir vinnan haft í fullu tré við fjármagnið, að ekki sé meira sagt. Það er því þess vegna óþarfi, að ríkisvaldið blandi sér inn í þann atvinnurekstur, sem einstaklingarnir hafa til þessa haldið uppi. Mörgu af því, sem hv.þm. Vestm. sagði, hefi ég svarað með þessum orðum mínum í tilefni af ræðu hæstv.forsrh. Það eru þó örfá atriði, sem ég vildi sérstaklega víkja að. - Hv. hm. gat um það og hélt, að það væri sönnun fyrir sínu máli, að formaður síldarbræðslustöðvarinnar á Siglufirði hefði skýrt sjútvn. frá því, að hann yrði á hverju ári að vísa frá viðskiptum við ýmsa útgerðarmenn. Meðan þessi verksmiðja hefir verið starfrækt og meðan ekki eru líkur til þess, að hún verði ekki starfrækt, þá eru þetta engin rök í málinu, því, verksmiðjan afkastar ekki meiru, þó hún sé rekin af ríkinu. Hv. þm. hélt, að hætta væri á því, að þessi starfræksla yrði látin niður falla, þegar árferði væri vont. Ég vil benda honum á, að árin 1932 og 1933 hafa verið með einsdæmum vond. Árferðið 1932 var svo illt, að fyrirsjáanlegt var, ef ekki yrði kippt í lag frá því, sem líkur bentu til, þá yrði slík verksmiðja aldrei rekin nema með tapi. En samt sem áður var verksmiðjan rekin það ár, og sömuleiðis í fyrra. Og það eru engar líkur til, að árferðið 1934 verði verra en 1933, hvað þá 1932. En úr því að þessi verksmiðja var rekin í versta arferði, er engin ástæða til að ætla, að hún verði ekki rekin í betra árferði. Hv. þm. hefir einmitt sjálfur fært rök fyrir því, að ekki sé nauðsynlegt að bera fram slíka till. sem hér liggur fyrir til þess að tryggja þessa starfrækslu. Þessi skýri maður hefir hér látið villast og dregið illan dám af meðnm. sínum, hv. 1. þm. S.-M., hv.þm. Barð. og hv.þm. Ísaf. Hv. þm. sagði, að eðlilegast væri eða heppilegast, að ríkið tæki að sér rekstur þessarar verksmiðju, úr því að ríkið væri komið út á þessa braut. Út á hvaða braut er ríkið komið? Út á þá braut, að Alþingi hefir viðurkennt, að það sé mikil og vaxandi þörf fyrir því að útvega nýjan markað fyrir þessa framleiðsla landsmanna. Og til þess að fullnægja þeirri þörf hefir þingið samþ., að ríkið legði fram fé til þess að reisa nýjar verksmiðjur, en ekki til þess að kaupa eldri verksmiðjur. Ég vil undirstrika þau orð hv. hm. Borgf., að hugsun hans og mín og flestra flokksbræðra okkar hefir verið sú, að ríkið innti þessa starfrækslu af hendi meðan einstaklingarnir geta það ekki, en um leið og útvegsmenn reynast hafa fjármagn, vilja og getu til þess að taka hana að sér, þá afhendi ríkið heim þessa starfrækslu. Nú vil ég spyrja hv.þm., hvort það sé hans vilji, að ríkið eignist allar slíkar verksmiðjur, og vænti, að hann svari því skýrt og skorinort, eða hvort hann vilji, eins og við flokksbræður hans, að ríkið undirbúi jarðveginn fyrir útvegsmenn, af því að þeir séu sem stendur ekki færir um það sjálfir, til þess að þeir geti svo síðar tekið við. Það eru náttúrlega engin rök í málinu, að ríkið eigi að eiga og reka þessa verksmiðju af því að það á aðra verksmiðju. Eða ætla hv.þm., ef ríkið einhverntíma skyldi eignast t. d. einn togara, að slá því föstu, að úr því ríkið á einn togara, eigi það að eiga þá alla? Hitt, að ríkið eigi að eigi þessa bræðslustöð af því, að þjóðarnauðsyn mæli með, að hún sé rekin, eru rök, sem tekin eru úr handbók sósíalista, sem þessi hv.þm. hefir villzt í og gælpzt á. Með sömu rökum á ríkið að eiga öll eða flest framleiðslutæki, þ. á m. alla vélbáta Vestmannaeyinga.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég þarf ekki að svara mörgu þessari ræðu, en þar sem hv.þm.  (G.-K. segir, að tryggara se, að verksmiðjan sé rekin í sjálfseign en í ríkiseign, þá er það algerlega rangt. Það er þvert á móti; það er miklu meiri óvissa um rekstur hennar í sjálfseign. (ÓTh: Hver veit um það?)  . Ég veit um það, og bankastjórn Útvegsbankans veit um það.

Ég fullvissa hæstv. ráðh. um, að hann fær mig ekki til að trúa því, að Jón Baldvinsson geti ekki látið reksturinn falla niður

. Bankinn hefir tekið þá stefnu upp, að hann vill ekki reka þetta atvinnufyrirtæki, og það er holl stefna, að vilja heldur losna við það, með því að fa það í hendur ríkinu eða einstaklingum. En ef það hinsvegar væri tryggt, að bankinn ræki verksmiðjuna, þá væri sjálfsagt að fallast á þessar röksemdir. En nú er ekki því að fagna. Ég get sagt hv.þm. það, að ekki eingöngu bankinn, heldur allir verkamennirnir, sem vinna við þessa verksmiðju þar vestra, hafa á hverju einasta sumri verið í óvissu um það, hvort verksmiðjan verði rekin eða ekki. Það er ekki gaman fyrir heilt þorp að vera í hvert einasta skipti í þessari hræðilegu óvissu um, hvort þessi atvinna, sem tilvera alls fólksins og staðarins þar byggist á, bregzt eða ekki. Þau skilyrði eru þreytandi, enda auðskilið, þegar öll afkoma byggðarinnar er í húfi. Þegar bæði eigandi og starfsmenn telja, að til tvísýnu horfi, þarf ég sem þm. ekki að efast um, að svo sé. Það er heldur ekki útlit fyrir, að nokkurt öryggi fáist í þessu, óvissan helzt og gerir öllum erfitt fyrir. Um heimildina er það að segja, að hún verður notuð þannig, að seð verður fyrir því, að öruggt verði um rekstur verksmiðjunnar; að öðru leyti heyrir hún ekki undir mig eingöngu, heldur og hina ráðh. Bezta tilhögunin er sú, að hlutfall sé látið haldast á góðum og vondum tímum, og mönnum sé opið að leita til ríkisins um aðstoð. Hv. þm. segir, að hér eigi að byggja á einstaklingum. En ég verð að vekja athygli hans á því, að það eru til fleiri einstaklingar en útgerðarmenn. Það er líka hagur og heill almennings, sem þarf að sjá borgið sem bezt. Það er engin tilviljun, hvernig ástatt er um síldarbræðsluverksmiðjurnar nú á tímum: Það liggur í eðli skipulagsins, sem nú er.

Það mundi breytast, ef sjálfstæðismenn kæmust til valda

. Þetta er rangt. Ég efast um það, að sjálfstæðismenn mundu, þó að þeir kæmust í meiri hl., rífa niður það, sem þeir og aðrir hafa byggt upp. Það er líka ósambærilegt, sem hv.þm. sagði um útgerð ríkis og verksmiðjurekstur. Það er allt annað að gera út motorbáta eða að vinna úr hráefni því, sem bátarnir hafa fært á land. Það álít ég líka, að sé miklu heppilegra, að ríkið reki þá iðju, að vinna úr hráefninu, en hitt er betur fallið til einstaklingsrekstrar, að ausa fiskinum úr sjónum. Þessi iðja, sem er einna næst stóriðju, er mjög vel fallin til ríkisrekstrar, enda veit ég ekki til þess, að nokkur einstaklingur hafi sett slíkt fyrirtæki á stofn til þess að reka það ásamt stórum skipaflota. Þess vegna styð ég þetta og þá stefnu þingsins, að ríkið bæti aðstöðu smáútgerðarmanna og rétti hlut þeirra gagnvart stóriðjunni.

Finnur Jónsson Við jafnaðarmenn getum ekki annað en verið ánægðir með rök þau fyrir ríkisrekstri, sem fram hafa komið í d., því að þau rök gilda almennt. Hv. þm. (G.-K. sagði, að ekki væri meiri trygging fyrir því, að togurunum yrði haldið út, en að Sólbakkaverksmiðjan yrði starfrækt. Það er alveg rétt, en hvað mundi verða uppi á teningnum, ef öllum togurunum yrði lagt upp? Það er alveg rétt, að Sólbakkaverksmiðjan hefir aldrei legið ónotuð, en á hverju ári hefir ríkt um það hin mesta óvissa, eins og hæstv.forsrh. tók fram. Ég vil þá undirstrika það, að þó að kaup færu fram á þessari verksmiðju, þá hljóta till. um síldarbræðsluverksmiðju á Norðurlandi engan skaða af því. Enn má geta þess, að með þessu á ríkið að geta bætt sinn hag með kaupunum. A. m. k. höfðu kaupin á verksmiðju dr. Pauls á Siglufirði þau áhrif, og þar eð hv.þm. G.-K. hefir nú upplýst, að þessi verksmiðja á Önundarfirði sé ekki virt hærra en venjulegur togari, þá á ríkissjóður að græða á þeim kaupum, jafnvel þótt verksmiðjan væri keypt nokkuð hærra verði. Hinsvegar var ríkisverksmiðjan á Siglufirði allt of dýr, og var ætlazt til þess, að ákveðið krónutal rynni árlega í fyrningarsjóð, og var því sú upphæð of hátt ákveðin, en eftir því sem ríkið eignast fleiri ódýrar verksmiðjur, því lægra getur hið óhæfilega háa fyrningargjald orðið að tiltölu, og þannig verður hægt að greiða útgerðarmönnum og sjómönnum hærra verð fyrir síldina. Í þessu sambandi má og benda á það, að mjög hentugt er að hafa þessa verksmiðju í gangi, svo að hægt sé að flytja skipin þangað, þegar fullt er í hinum ríkisverksmiðjunum; t. d. væri það ekki sízt þægilegt að geta sent stærstu línuveiðarana til Flateyrar til þess að forða ofþrengslum í verksmiðjunni á Siglufirði. Þetta finnst mér allt mæla með því, að verksmiðjurnar verði sameinaðar undir eina stjórn. Þó að í upphafi hafi verið gert ráð fyrir því, að útgerðarmenn tækju síðar við þessum verksmiðjum sjálfir, þá er þetta nú miklu fjær öllum sanni en áður virtist vera, að þessi iðjugrein geti verið á valdi einstaklinga; það er of stórt verkefni fyrir nokkurn eða nokkra einstaka menn, og hlýtur hví að vera í höndum ríkisins. Hitt er annað mál, að ríkið getur stuðlað að því að hjálpa útveginum á fót aftur og stækka hann, með því að byggja sjálft verksmiðjur og kaupa þær. Það vantar enn mikið á, að þessi iðja sé rekin svo sem vera ber, a. m. k. samanborið við Norðmenn. Forstjórar síldarverksmiðju ríkisins á Siglufirði hafa bent á það, að af öllum fyrirtækjum Norðmanna eru það síldarbræðsluverksmiðjurnar, sem bera sig einna bezt, og slíkt ætti að vera hægðarleikur einnig hér á landi. Ég vil minna á það, að nú á síðustu tímum hafa komið fram sífellt fleiri kröfur um það, að ríkið taki sér fyrir hendur að efla þennan mikilsverða og þýðingarmikla atvinnuveg. Það væri æskilegt, að hæstv.dómsmrh. vildi á þessu stigi málsins gefa þær skýrslur um afkomu ríkisverksmiðjanna á Siglufirði, sem hann lofaði við umr. um verksmiðjuna á Norðurlandi. Það eru mjög ákveðin meðmæli frá ýmsum smærri útgerðarmönnum, þess efnis, að verksmiðjan á Sólbakka verði opnuð almenningi til afnota, og vonandi sér þessi hv. d. sér fært að afgr. málið sem fyrst.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Um þessa till. vil ég fyrir mitt leyti segja, að ég hefi ekkert á móti henni, því að hún er aðeins heimild. En að því er til mín kemur, þá mun ég ekki nota hana. ef áreiðanlegt þykir, að verksmiðjan verði rekin hvort sem er af eigendunum eða öðrum. Ég álít ekki, að meiri hl. þessa þings geti verið það keppikefli að bægja einstaklingum frá sjálfstæðum atvinnurekstri. En hinsvegar skil ég, að mörgum sé það bæði atvinnuspursmál og kappsmál, að þessi verksmiðja verði rekin. Mér sýnist, að litlar líkur séu til þess, að ríkið þurfi þarna að taka fram fyrir hendurnar á einstaklingum. Það atriði, hvort rétt sé að kaupa þetta fyrirtæki, álít ég, að sé undir verðinu komið. Ég er ófróður um þá hlið málsins, enda hefir bankinn ekkert látið uppi um það. Reyndar hefir mér verið tjáð af bankastj., að þessi verksmiðja standi bankanum í um 11/2 millj. kr., en aðra eins upphæð eða nokkuð í námunda við hana getur bankinn vitanlega aldrei gert sér í hugarlund, að hann fái fyrir hana. Ég get til samanburðar nefnt það, að verksmiðja dr. Pauls kostaði um 300 þús. kr., og sýnir það, að hlutfallslega ætti ekki Sólbakkaverksmiðjan að verða mjög dýr, eftir því sem mér er kunnugt um afkastamöguleika hennar.

Í fyrra afkastaði Sólbakki 1100 málum á sólarhring, en verksmiðja dr. Pauls 1300

. Já, ekki ætti hún eftir því að vera dýrari. Ef til vill verður verksmiðjan svo ódýrt metin, að rétt reynist að kaupa hana; en það ætti hinsvegar að nægja fyrst um sinn, að hún verði rekin, hvort sem það er fyrir ríkisins tilstilli eða ekki, þar eð ríkið hefir nóg annað við sitt fé að gera. Hv. þm. Ísaf. bað mig um að gefa skýrslu um starfsemi og hag ríkisverksmiðjanna á síðastl. ári, en ég hefi því miður ekki skjöl um þetta meðferðis, því að ég bjóst ekki við, að til þeirra þyrfti að grípa í þessu máli. En ég held samt, að ég muni nokkurnveginn helztu atriðin úr þessum skýrslum, og ég ber það nú á borð, sem ég frekast man. Aðalniðurstaðan hefir verið ágæt, eða a. m. k. óvenjulega góð; síldin hefir verið nægileg og vel úr henni unnið. Ég hygg, að mér sé óhætt að segja, að ágóði af rekstri verksmiðju dr. Pauls hafi verið 100 þús. kr., og ríkisverksmiðjunnar tvöfalt á við það, án þess þó að tillit sé tekið til vaxta, afborgana og fyrningar. Þetta mun vera fyrsta árið, sem ríkisverksmiðjan getur staðizt það, sem hún á að greiða samkv. leigum. Ég veit ekki, hvort hv.þm. óskar nánari skiptingar og sundurliðunar á reikningunum; og man ekki svo nákvæmlega tölurnar, en honum er þó velkomið að sjá það, þegar hann vill. Þó held ég, að síldarkaup hafi numið um 700 þús. kr., og verkalaun voru mjög há, eða sú upphæð, sem til þess var greidd samtals. Ég vil svo að lokum endurtaka það, að ég vil gjarnan, að stuðlað verði að því, að þessi verksmiðja verði rekin framvegis, en óska þess hinsvegar, að einstaklingar reki hana, ef unnt er, því að ella mundi því fylgja áhætta fyrir ríkissjóð, meiri en honum er hollt, því að hann hefir sem stendur ekki fjármagn til þess að standast það áfall, sem þetta ef til vill gæti valdið honum.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég stend hér upp til þess að lýsa eftir samvinnumönnunum á þingi. Hér hafa þm. ruðzt hver um annan þveran til þess að færa fram reik til stuðnings ríkisrekstri, svo að jafnaðarmenn hafa ekki komizt að, nema til að færa fram þakklætisyfirlýsingar. Samvinnuhugurinn virðist vera farinn forgörðum, jafnvel hjá hæstv.forsrh.

Hann kom þó í ljós við forsetakosningar í Sþ!

Já, en síðan hefir þá flokka greint á, þó sá ágreiningur hafi reyndar allt aðrar rætur en hér ætti að vera. Ég get ekki sagt, að þetta sé í fyrsta skipti, sem mig furðar á framkomu hinna svonefndu samvinnumanna í dagskrármálum þjóðarinnar. T. d. horfir til stórvandræða í bæjarstj., þar sem þeir hafa í frammi fagurgala mikinn um samvinnuna og allan þann blessunarríka boðskap, en greiða síðan atkv. sitt frá hreinræktuðu sósíalistasjónarmiði, og er engu líkara en ríkisrekstur sé orðinn stefnuskráratriði í stað samvinnu. Mér skilst, að eins sé ástatt hér. Hæstv. forsrh. segir: Er ekki bezt, að þessi stóri atvinnurekstur landsins sé í höndum ríkisins, og að menn snúi sér bara til ríkisins, ef eitthvað bjátar á? Þetta er alveg sama og jafnaðarmennirnir bera fram. Ef svo er, að bankinn er ekki fær um að reka verksmjðjuna, þá er mér spurn, hvað afstaða hæstv. ráðh. á að þýða. Hann, sem hefir svo góða aðstöðu til þess að leysa málið, þar eð hann á sæti í yfirstjórn bankans, - hvers vegna beitir hann sér ekki fyrir því, að verksmiðjunni verði komið í samvinnurekstur? Ég veit það, að hvorki þessi hæstv. ráðh. né bankastj. hefir gert nokkurn skapaðan hlut í þessum efnum, engar athuganir gert. Það er ekki nokkur vafi á því, að Útvegsbankinn hefir mjög góða aðstöðu til þess að koma á slíkum samvinnufélagsskap meðal útgerðarmanna og sjómanna. Það er ekkert því til fyrirstöðu, svo að ef nokkur trú er enn í landinu á þessháttar félagsskap, þá ætti það að vera í lófa lagið að sameina þessi félög undir eitt. En til slíkra ráðstafana er ekki nokkur tilhneiging hér á þingi; þessir samvinnumenn sjá nú enga aðra leið en ríkisrekstur. Og hvernig var svo varið þessum ríkisrekstri? - Jú, hæstv.dómsmrh. lýsti glæsilegri útkomu á rekstri ríkisverksmiðjunnar síðastl. ár. En að svo varð, stafar af því, að verksmiðjan varð fyrir happi, sem marga furðar á, að fyrir skyldi geta komið, eins og allt var í pottinn búið. Þetta fyrirtæki hefir verið stjórnlaust síðan þingið kom saman og jafnvel lengur. Og það er helzt ekki að sjá, að ríkisstj. muni takast að finna því neina forstöðu. þetta er þá allur glæsileikinn, sem hvílir yfir þessum ríkisrekstri. Og hinu sama má gera ráð fyrir í öllum ríkjsrekstri. Alstaðar mistök og vanræksla. Ég get tekið undir það með hv. hm. Borgf. og hv.þm. G.-K., að þetta er ekki sambærilegt við það, sem ríkið hefir áður gert í slíkum málum. Kaupin á verksmiðju dr. Pauls byggðust á því, að óvíst var um, hvort það fyrirtæki yrði rekið. Auk þess var það í höndum útlendings, svo að þó það væri rekið, þá var óvíst, hvort Íslendingar hefðu nokkuð gott af því. Sú ráðstöfun var því beinlínis gerð til þess að tryggja íslenzkri útgerð hærra verð og vissari sölu síldar. En þetta fyrirtæki, sem hér um ræðir, er í höndum Íslendinga sjálfra. Og þótt einhver tregða kynni að vera um rekstur þess frá hálfu Útvegsbankans, þá er afstaða ríkisins til þess banka sú, að ríkisstj. ætti ekki að vera örðugt um að sjá til þess, að verksmiðjan verði rekin. Hér er því ekki um neina slíka nauðsyn að ræða og þá, sem var til staðar þegar verksmiðja dr. Pauls var keypt, eða þegar síldarbræðsluverksmiðja ríkisins var stofnuð. Hæstv. ráðh. talaði um, að það væru engin útlát fyrir ríkið að kaupa þessa verksmjðju. Ríkið ætti fé hjá bankanum, þar sem væri enska lánið. Mig minnir nú, að úr herbúðum hæstv. ráðh. hafi á sínum tíma heyrzt raddir um kostakjör þessa 7% láns, sem nú þykir heppilegt að taka til rekstrar þessarar verksmiðju. Nei, slíkt er bezt að láta vera. Ég tel sjálfsagt, að hægt muni vera að koma rekstri þessarar verksmiðju á hendur einstaklings eða félaga. Með því móti verður komizt framhjá því álagi, sem hefir verið. er og mun verða á ríkisrekstri slíkra atvinnufyrirtækja, að því er rekstur þessarar verksmiðju snertir.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Hv. l.þm. Reykv. telur, að dýrt muni vera að kaupa þessa verksmiðju á þann hátt, að ríkið yfirtaki eitthvað af enska láninu frá 1921. Það er satt, að það lán var dýrt. En vitanlega hefir vaxtauphæð lánsins áhrif á kaupverð verksmiðjunnar. Hv. þm. var að lýsa eftir samvinnumönnum. Ég hefði getað lýst eftir sjálfstæðismönnum, þegar verksmiðja dr. Pauls þar keypt og þegar síldarbræðsluverksmiðja ríkisins var stofnuð. Þá vildu sjálfstæðismenn hafa ríkisrekstur á henni. Ég vildi láta reka hana sem samvinnufyrirtæki, þannig að verksmiðjan tæki vöruna til vinnslu og skilaði aftur andvirði hennar að frádregnum rekstrarkostnaði. En útgerðarmenn, sem flestir eru sjálfstæðismenn. hafa einatt þvingað fram, að verksmiðjan. keypti síldina og ynni úr henni á eigin ábyrgð. Hv. þm. telur hægt að láta Útvegsbankann gera þessa verksmiðju að samvinnufyrirtæki. Bankinn hefir nú bæði viljað selja einstaklingum og samvinnufyrirtækjum verksmiðjuna, en ekki tekizt. Hann hefir orðið að sætta sig við vafasama leigjendur ár frá ári. Það er að vísu ekki mikill munur á, hvort ríkið eða bankinn rekur þessa verksmiðju. Eðlilegra er þó, að ríkið geri það, enda er bankinn ófús til þess.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Það er ósköp lítið um þessa till. að segja. Fjvn. hefir haft hana til meðferðar og kynnt sér rekstur málsins hér á þingi. Hefir hún sannfærzt um, að á sínum tíma var ákveðið að veita slíka ábyrgð og sömuleiðis fyrir Ísafjarðarkaupstað, og meiningin var, af rafveitan yrði gerð í einu lagi fyrir báða þessa staði. Telur n. sjálfsagt, að ábyrgðin nái einnig til Hólshrepps. Er það því till.n., að þessi till. verði samþ.