Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er nú til síðustu umr. hér á hinu háa Alþ. Með því er gert ráð fyrir, að 53 útlendir menn og konur öðlist ríkisborgararétt. Ég kveð mér ekki hljóðs til þess að ræða það efni frv., hvorki í einstökum atriðum né í heild, að það gerir ráð fyrir veitingu ríkisborgararéttar til óvenjulega stórs hóps manna. Ég er sammála því, að allir þeir, sem hér eiga hlut að máli, öðlist íslenzkan ríkisborgararétt. En ég kveð mér hljóðs til þess að víkja nokkrum orðum að 2. gr. frv., ákvæðum hennar, en í þessari 2. gr. er kveðið svo á, að þeir, sem heita erlendum nöfnum, skuli þó ekki öðlast íslenzkan ríkísborgararétt með lögum þessum, fyrr en þeir hafa fengið íslenzk nöfn samkv. lögum um mannanöfn. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að þetta ákvæði, sem verið hefur í l. um veitingu ríkisborgararéttar um allmörg undanfarin ár, hefur verið mjög umdeilt, bæði hér á hinu háa Alþ. og utan Alþ. Ýmsum og þar á meðal mér hefur fundizt það vera í hæsta máta óeðlilegt og óréttmætt að leggja þá kvöð á fullvaxna menn og konur að þurfa að segja skilið við það nafn, sem þau hafa hlotið í skírn og borið misjafnlega langa ævi, og þurfa að taka upp nýtt nafn sem eins konar skilyrði eða aðgangseyri fyrir ríkisborgararétt í nýju föðurlandi. Hér er um að ræða mjög viðkvæmt einkamál, sem mér er kunnugt um, að mjög mörgum erlendum mönnum, sem æskt hafa íslenzks ríkisborgararéttar, hefur verið mjög viðkvæmt. Á hinn bóginn er alveg ljóst, að það væri mjög til baga, að algerlega erlend nöfn, ekki einu sinni af norrænum stofni, heldur e.t.v. af gerólíkum stofni, festist í íslenzku máli, svo að hér er um raunverulegan vanda að ræða. Þess vegna er það, sem fram hafa komið hér á hinu háa Alþ. og utan Alþ. till. eða hugmyndir um að fara eins konar milliveg í þessu máli, þ.e.a.s. gera ráð fyrir því, að hinir erlendu menn og konur, sem æsktu ríkisborgararéttarins, breyti um fornafn einungis, en haldi sínu ættarnafni, meðan þau eru á lífi. En venjulega er mun auðveldara að íslenzka fornafn eða laga það að íslenzkum málvenjum heldur en ættarnafn. Síðan skyldi gert ráð fyrir því, að börn þessara nýju ríkisborgara fái íslenzk nöfn, ef þau eru undir lögaldri, haldi annars nöfnum sínum, en þau börn, sem hljóta íslenzk nöfn, nefni sig síðan til föður eða móður eins og íslenzk mannanafnalög gera ráð fyrir, m.ö.o. að nafnbreytingin eigi sér ekki stað á því andartaki, sem hinn útlendi maður hlýtur ríkisborgararétt, heldur gerist þetta smám saman og komist í kring í næstu kynslóð á eftir, að það taki 1–2 kynslóðir, að nafnbreytingin nái fram að ganga. Með þessu móti væri þeim eðlilega og skynsamlega og réttmæta tilgangi náð, sem á bak við 2. gr. býr, en hins vegar engum fulltíða manni þröngvað til þess að segja skilið við nafn sitt eða ættarnafn, svo sem afleiðingin er og hefur verið, eins og lagasetning um veitingu ríkisborgararéttar hefur verið undanfarin ár. Ég tel, að þessi stefna væri mjög skynsamleg, og að vísu ekki meiri hl. Alþ., heldur mjög verulegur hluti Alþ. hefur á undanförnum árum talið, að hún væri skynsamleg. Utan Alþ. á þessi stefna tvímælalaust miklu fylgi að fagna. Ég skal einnig láta þess getið, að ég hef heyrt mikilsmetna lögfræðinga láta í ljós þá skoðun, að vafasamt sé, hvort lagaákvæði eins og þessi geti samrýmzt alþjóðalögum eða alþjóðasamþykktum um mannréttindi, skal þó sjálfur auðvitað sem ólöglærður maður engan dóm á það leggja. En þar eð ég veit, að hér er um að ræða mjög viðkvæmt deilumál, bæði innan þings og utan, hef ég þrátt fyrir mjög ákveðnar eigin skoðanir á þessu máli ekki talið rétt að leggja fram brtt. um þetta efni nú á þessu þingi, bæði vegna þess, að hér er um að ræða síðustu starfsvikur þingsins og auk þess síðasta þing á kjörtímabili, og ég tel ekki rétt að vekja upp deilur, fyrst svo stendur á, um svo viðkvæmt mál sem hér er um að ræða. Hins vegar hef ég vakið máls á þessu vandamáli í ríkisstj., og þar hef ég skýrt frá því, að ég sem menntmrh. og sem sá ráðh., sem mannanafnalögin heyra undir, hefði hug á að skipa n. til þess að endurskoða mannanafnalögin í heild og þá sérstaklega í því skyni að reyna að finna út reglu, sem gæti leyst þann vanda, sem hér er um að ræða. Og það hefur orðið samstaða um það í ríkisstj., að ég skyldi skipa slíka n. nú á næstunni. Það er ekki einungis um að ræða vanda í þessu sambandi, sem ég var nú að lýsa, heldur þarfnast mannanafnalögin að ýmsu leyti gagngerðrar endurskoðunar. Sannleikurinn er sá, að mannanafnalögunum er ekki framfylgt hér á landi. Sérstaklega er lagaákvæðinu um ættarnöfn ekki framfylgt. Hér eru notuð í allstórum stíl ættarnöfn, sem eru ólögleg samkv. mannanafnalögunum. Í símaskrá og í opinberum heimildum eru ættarnöfn, sem ekki samrýmast ákvæðum mannanafnalaganna. Hér er því líka um viðkvæman vanda að ræða, sem finna þarf einhverja skynsamlega lausn á. Það hefur líka gerzt, því miður, að börn hafa verið skírð fornöfnum, sem tvímælalaust eru ólögleg samkv. mannanafnalögunum. Það er því brýnt verkefni að reyna að koma á skynsamlegri skipun í þessum efnum. Til þess þarf eflaust nokkurn tíma, og ég tel því mjög eðlilegt, að n, sé skipuð til þess að rannsaka þetta mál allt í heild, n. sérfróðra manna sé kvödd saman sem allra fyrst til þess að rannsaka þetta mál allt í heild, þannig að álit hennar geti legið fyrir nýkjörnu Alþ., þegar það kemur saman á hausti komanda, og þá til fyrirgreiðslu þeirrar stjórnar, sem þá fer með völd í landinu. Mér þótti rétt, að þetta kæmi fram við síðustu umr. þessa máls gagnvart hinu háa Alþ., að ríkisstj. hefur talið rétt að taka þetta mál upp til endurskoðunar, án þess þó að lýsa að neinu leyti neinni skoðun af hálfu ríkisstj. í málinu. Hér er auðvitað um að ræða algerlega óflokkspólitískt mál, og ég geri ekki ráð fyrir því, að ríkisstj. sé að svo stöddu máli, meðan málið hefur ekki verið rannsakað nánar, á einu máli um þetta efni, frekar en ég veit, að Alþ. er ekki á einu máli um þetta efni. En mér þótti rétt, að Alþ. vissi það, að þetta mál mun verða undirbúið undir næsta Alþ., og mér þykir líka rétt, að þeim nýju ríkisborgurum, sem eiga kost á ríkisborgararétti samkv. þessu frv., ef það verður samþ., þeim sé ljóst, að þetta mál sé í athugun. Ég veit, að ýmsir, sem fengið hafa aðgang að íslenzkum ríkisborgararétti með lagasetningu frá Alþ., hafa ekki notað sér heimildina, af því að þeir hafa ekki viljað skipta um nafn, jafnvel dregið það í 1-2–3 ár, vegna þess að þeim hefur verið sárt um ættarnafnið. Ég tel því eðlilegt, að þeir 53 einstaklingar, sem hér eiga hlut að máli, geti einnig fengið að vita það, að þó að þetta frv. sé samþ. með þessu ákvæði í 2. gr., sé málið til athugunar og muni vera lagðar fram till. í því fyrir næsta Alþingi.



Herra forseti. Þegar hv. þd. gekk frá þessu frv. við 3. umr., voru komnir 49, sem öðlast skulu ríkisborgararétt samkv. 1. gr. frv., en undir meðferð málsins í Ed. hefur Ed. samþ. 4 umsóknir, svo að það eru komnir 53 í frv., eins og Ed. gekk frá því. Allar þær umsóknir, þessar 4, sem Ed. samþykkti, það fólk uppfyllir öll þau skilyrði, sem sett eru fyrir að öðlast ríkisborgararétt. En eftir að Ed. gekk frá frv., barst ein umsókn til allshn. Nd., sem prentuð er hér á þskj. 353, og er n. sammála um að leggja til, að sú umsókn verði tekin til greina, og ef sú till. verður samþ., munu 54 öðlast ríkisborgararétt samkv. þessu frv. Mér þykir rétt aðeins að nefna það hér eftir það, sem hæstv. menntmrh. hefur rætt hér um 2. gr. frv., að þetta mál hefur komið nokkuð til tals í allshn. Nd., bæði í fyrra og nú, og þar hafa verið um það skiptar skoðanir, hvort það eigi ekki að taka upp breytingu og falla frá því, að þeir, sem öðlast íslenzkan ríkisborgararétt með þessum l., skipti um nöfn samkvæmt l. um mannanöfn. Þar hafa menn verið ekki á eitt sáttir, og því hefur n. hvorki í fyrra né nú, þegar þetta mál bar á góma, viljað flytja um það brtt. og haldið sér við þau ákvæði, sem í gildi hafa verið frá árinu 1952. Eins og fram kom hjá hæstv. menntmrh., flytur hann ekki till. um breyt. á 2. gr. við lokaafgreiðslu frv. hér á Alþ., en boðar aftur, að þetta mál verði tekið til athugunar með því að skipa n., sem athugi um íslenzk mannanöfn, og jafnframt, hvort það eigi að beita þessum ákvæðum í framtíðinni. Þess vegna hygg ég, að það sé rétt og eðlilegt að afgreiða þetta frv., eins og hann gat réttilega um, og hitt verður aftur að bíða næsta þings, hvort hér eigi að taka aftur upp nýja stefnu og hverfa frá þeim ákvæðum að skylda alla þá, sem ríkisborgararétt öðlast, til þess að taka upp íslenzk mannanöfn. Ég veit um nokkra aðila, sem hafa ekki viljað sækja um ríkisborgararétt, sérstaklega fólk frá Norðurlöndum, af þeirri ástæðu, að það vill ekki skipta um nafn, það vill fá að halda sínu nafni, og ég hef orðið mjög var við það, bæði utan þings og innan, að það eru margir talsmenn þess, að þessum ákvæðum verði breytt.



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð út af því, sem hæstv. menntmrh. sagði. Við höfum áður deilt um þetta mál hér, og mér þykir mjög leitt, að hann skuli nú gefa þá yfirlýsingu, að það eigi að fara að setja n. til þess að athuga um breytingar á þessu máli. Ég álít, að það sé nauðsyn á því, að við séum ákaflega íhaldssamir í þessum málum. Ef við eigum einir allra þjóða í Evrópu að geta haldið við þá gömlu hefð, að menn kenni sig við feður sína eða mæður, þurfum við að gæta að okkur. Við tókum eftir því strax í kringum 1920, hvernig straumurinn var þá, að Íslendingar vildu sjálfir fá að breyta þarna um, og það var í raun og veru hreint happ, að Bjarni frá Vogi fékk því komið í gegn, þegar stjórn Jóns Magnússonar var mynduð, að gömlu lögin, sem ákváðu, að Íslendingar mættu taka sér ættarnafn, voru afnumin. Nú vita menn, að það hefur gengið ósköp erfiðlega að fá þau lög framkvæmd, sem þá voru samþ. En það var þá a.m.k. stöðvað, að fleiri Íslendingar færu að taka sér ættarnöfn. Núna sækja 53 um íslenzkan ríkisborgararétt. Það er talað um, að það séu ýmsir fleiri, sem mundu vilja fá hann. Ég álít, að við eigum að segja alveg ákveðið: Það kostar þetta að fá að verða íslenzkur ríkisborgari, að menn taka upp þá hefð, sem hér hefur viðgengizt frá alda öðli. Við erum ekkert að amast við hinum, sem ekki kæra sig um að verða ríkisborgarar, þeir mega gjarnan fá að halda sínum nöfnum, skandinavískum eða hverjum sem er, og búa hér. En ef þeir ætla að gerast Íslendingar eða ef þeir ætla að gerast íslenzkir ríkisborgarar, kostar það þetta. Núna koma hér menn alls staðar að úr heiminum, alla leið sunnan úr Afríku, og þeir ætla að fá að halda sínum ættarnöfnum hérna. Hvernig haldið þið, að það mundi verða í næstu kynslóðum, þegar við getum ekki einu sinni látið Íslendinga sjálfa breyta um sín ættarnöfn? Ætli þau mundu ekki haldast? Ætli það mundi ekki verða sami erfiði slagurinn, sem við höfum ekkert getað gert í í 40 ár? Við verðum að taka það hart á þessu frá upphafi að knýja menn til þess að breyta þarna um, þegar þeir verða ríkisborgarar. Við erum ekkert að biðja þá um það, þeir eru að sækjast eftir þessu. Annars stöndumst við ekki í þessari ásókn, sem hérna verður. Þess vegna held ég, að ég verði að gefa hæstv. menntmrh. það ráð að vera verulegur íhaldsmaður í þessum efnum og reyna að sjá um að bjarga þó því, sem hægt er að bjarga, en hleypa ekki nýjum straumi hér inn yfir okkur.



Herra forseti. Við hv. 3. þm. Reykv. höfum oft deilt, bæði hér á Alþ. og annars staðar. Þó hélt ég ekki, að við ættum eftir að deila um það, hvor væri meiri íhaldsmaður. En sannleikurinn er sá, að ég er honum algerlega sammála um það, að við eigum að varðveita hina gömlu íslenzku nafnahefð, bæði með því móti að nota ekki ættarnöfn og með hinu mótinu að láta öll nöfn, sem Íslendingar bera, lúta lögmálum íslenzkrar tungu. Um þetta erum við algerlega sammála. Það, sem okkur greinir á um, er, hversu hratt eða hversu skynsamlega við eigum að nálgast þetta mark. Ég er alveg sammála honum um það, að niðjar þessara manna allra saman eiga að bera íslenzk nöfn, þannig að þeir, sem verða Íslendingar í framhaldi af því, að þessum mönnum er veittur ríkisborgararéttur, eiga allir saman að bera íslenzk nöfn. Hins vegar finnst mér það of harkalegt, ósanngjarnt, ganga allt of nærri persónulegum og réttmætum réttindum manna, persónuréttindum manna, að knýja fullorðna menn til þess að skipta um nafn á miðjum aldri. Og sérstaklega finnst mér ranglætið vera augljóst og harkalegt, þegar um er að ræða nöfn, sem fjöldi, tugir, hundruð manna í landinu þegar heita. Í hópi þessara 54 manna eru menn, sem bera nöfn, sem aðrir menn mega bera algerlega óáreittir og engum dettur í hug að knýja til þess að skipta um nöfn. Hér er t.d. Hansen, Jacobsen, Jensen, Olsen, Olsson, Pedersen, Rasmussen, Vilhelmsen. Öll þessi nöfn eiga þeir, sem þau bera nú, að segja skilið við. Þetta fólk á ekki að mega heita Jensen, Olsen, Jacobsen, Hansen o.s.frv., þó að aðrir menn í landinu megi heita Hansen, Jensen, Olsen, Pedersen og þar fram eftir götunum. Hér er fólki gert svo hróplega mishátt undir höfði, hér er um svo hróplegt misrétti að ræða, að mér finnst það ekki vera viðunandi og Alþ. ekki til sóma að ganga þannig frá málum.

Það mætti banna hina Hansenana þá líka.

Ja, um það hefur engin till. komið fram. Það gæti ég skilið, ef menn vildu gera það. Það væri a.m.k. hrein lína. Mér finnst það ósanngjarnt að láta mig skipta um nafn nokkurn tíma. En það væri sök sér, ef Alþ. vildi í einu lagi ákveða: Það má enginn heita útlendu nafni á Íslandi, hvorki Hansen, Jensen, Olsen, Jacobsen né bara nokkurt annað útlent nafn. Hv. þm. er ekki svo mikill íhaldsmaður að bera fram till. um það. Þarna skortir hann heilbrigða íhaldssemi. Það gæti ég skilið, ef hann hefði þá skoðun. En meðan hann hefur ekki kjark í sér til þess, meðan hann er ekki svo rótgróinn íhaldsmaður að vilja banna öllum Hansenum og Olsenum að bera slíkt nafn, finnst mér vera hálfvelgja íhaldssemin hjá honum. Og það er það, sem mér geðjast ekki að, og þess vegna vil ég leita að einhverri annarri leið út úr þessum vanda, þeirri leið, sem ég stakk upp á áðan, og vil þó ekki knýja fram neina atkvgr. um það nú, heldur fara „hina leiðina“ í þessu efni, sem aldrei þessu vant er nú skynsamleg, að skipa n. í málið. Ég vil vekja athygli á einu í þessu tilfelli, sem er alveg sérstaklega viðkvæmt og vandasamt mál. Frú ein, sem sækir um ríkisborgararétt, heitir því ágæta nafni Briem. Ég get ekki betur séð en eftir lagabókstafnum þurfi hún að leggja það nafn niður, hún megi ekki heita Briem. Það getur ekki samrýmzt íslenzkum mannanafnalögum, að útlendur ríkisborgari heiti áfram Briem, því að í þeim skilningi verður nafnið ekki talið íslenzkt, ekki löglegt eftir mannanafnalögum á þessari manneskju. Þó er það löglegt í tugum, ef ekki hundruðum annarra tilvika. Tugir, ef ekki hundruð íslenzkra manna, ágætra ríkisborgara, heita Briem með sóma, ein af virðulegustu og elztu ættum landsins. En hér kemur svo umsækjandi, sem líka heitir Briem, eflaust með fullkomnum rétti við sína skírn, en verður að segja skilið við nafnið. Þetta er kannske gleggsta dæmið um það, á hve miklum villigötum Alþ. er í þessu efni. En jafnframt er þetta glöggt dæmi um, hversu vandmeðfarið þetta mál allt saman er, hversu óskaplega vandmeðfarið og viðkvæmt þetta mál allt saman er, og þess vegna held ég, að við eigum ekki að ganga til atkv. um það, sem okkur greinir á um um þetta núna, hv. 3. þm. Reykv. og mig og marga hv. þm. aðra. Við eigum ekki að ganga til atkv. um þetta núna. Við eigum að láta þann hátt, sem gilt hefur um þetta efni í mörg undanfarin ár, gilda áfram, a.m.k. fram að næsta þingi, og athuga málið mjög vandlega, þangað til Alþ. kemur saman næst, og það er það, sem tilgangur minn er með þeirri nefndarskipun, sem ég boðaði.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég er mjög svo sammála hv. 3. þm. Reykv. um það, að við eigum að vera mjög íhaldssamir í þessum efnum, og ég vil telja, að við eigum að halda okkur fast við þau ákvæði, sem hafa staðið í þessum l. á undanförnum árum og enn er lagt til að séu samþ. nú með þessu frv., að þeir, sem hljóta ríkisborgararétt, eigi að færa nafn sitt til íslenzks háttar og máls. Ég lít svo á, að sá mikilsverði réttur, sem þessir menn fá með því að verða íslenzkir ríkisborgarar, sé ekki of dýru verði keyptur með því að færa nafn sitt til íslenzkrar tungu. Það eru t.d. þeir, sem heita Olsson og Pedersen, eins og ráðh. minntist á, ég sé ekki, að það ætti að vera nein raun fyrir þá að kalla sig, eftir að þeir eru orðnir íslenzkir ríkisborgarar, Ólafssyni og Péturssyni. Það getur að mínum dómi ekki breytt miklu fyrir þá. Þetta er nú kannske út af fyrir sig allt í lagi með þá, sem heita Olsson og Pedersen. Þau nöfn geta nokkurn veginn verið borin fram og skrifuð. En vildi t.d. hæstv. menntmrh. lesa fyrir mig nafnið á nr. 2 í þessu frv. eða nr. 77 Ég treysti mér ekki til þess, og aldrei mundi ég geta lært að skrifa nöfn þessara manna, og mundi það jafnvel ekki særa þessa menn fullt svo mikið, ef nöfn þeirra böggluðust í munni mér og ég ritaði þau öll skökk og vitlaus, eins og það, þó að þeir þyrftu að láta af þessum nöfnum, sem samborgarar þeirra koma aldrei til með að geta borið fram eða munað að rita? Hæstv. ráðh. gat þess réttilega, að það væri til, að börn væru skírð af okkur íslenzku prestunum nöfnum, sem ekki væri heimilt að skíra. Þetta er alveg rétt. Þetta hefur komið fyrir og kemur eflaust fyrir enn þá. Þó hygg ég, að það sé minna um það nú á dögum heldur en áður var, og ég veit t.d. hvað mig áhrærir, að þá hefur það eitthvað þrisvar sinnum komið fyrir, að ég hef neitað að skíra barn því nafni, sem foreldrarnir óskuðu eftir. Það urðu engin leiðindi út af því, það varð um það gott samkomulag. En eftir því sem ég held og mig minnir, er það ákvæði til í mannanafnalögunum, að heimspekideild háskólans hafi átt að gefa út skrá yfir þau íslenzk nöfn, sem prestum væri heimilt að skíra eða gefa börnunum. ég hef aldrei séð þessa skrá, og ég efast um, að hún hafi nokkru sinni verið út gefin. Ég vildi gjarnan biðja hæstv. menntmrh. að hlutast til um, að þessi skrá yrði gefin út. Það er kominn tími til þess, því að þessi lög munu hafa verið samþ. á áratugnum milli 1920 og 1930, 1925 eða 1926, ef ég man rétt. En sem sagt er ég á sama máli og hv. 3. þm. Reykv., að við eigum að halda okkur við þá reglu, sem hefur gilt í þessum efnum á undanförnum árum.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða, vegna þess að oft höfum við, sem erum flokksmenn í Sjálfstfl., verið kallaðir íhaldsmenn, fyrst einn af samflokksmönnum mínum stendur hér upp og tjáir sig reiðubúinn að fylgja íhaldsmanninum Olgeirssyni í þessu máli, að lýsa þeirri skoðun minni, að ég er algerlega sammála þeim orðum, sem komu fram í báðum ræðum hæstv. menntmrh. Og þótt minn ágæti meðþm., hv. 2. þm. Norðurl. v., telji það ákaflega auðvelt að þýða Norðurlandanöfn eins og Pedersen og Olsson, býst ég við, að honum mundi vefjast tunga um tönn, þegar hann ætti að þýða Rasmussen. En hvað um það, mér skilst, að þetta ákvæði hafi á sínum tíma verið sett inn bæði vegna málverndar og eins vegna þeirrar hefðar, sem gildir í því, er við kennum syni okkar og dætur við föðurinn, og ég fæ ekki séð, að í sögu einnar þjóðar hafi það ákaflega mikið að segja, hálf mannsævin. Þarna væri um það að ræða að láta fullorðið fólk, sem væri búið að ná lögræðisaldri eða komið á fullorðinsár, halda þeim nöfnum, seinna nafninu, ættarnafninu, meðan það lifði, en hins vegar yrði fornafnið íslenzkað og börn þeirra tækju íslenzkt nafn að sjálfsögðu þar með. Ég held einmitt, að þetta mundi leysa þennan vanda, og það er alveg rétt, sem hæstv. menntmrh. sagði, að þetta er ekki aðeins mikið tilfinningamál, heldur er það tilfinningamál, sem við eigum að taka fullt tillit til. Það er ekki aðeins að við eigum að veita þessum erlendu aðilum rétt til þess að öðlast íslenzkan ríkisborgararétt, heldur gerum við ráð fyrir því, að þegar við erum að rétta upp höndina með þessari ósk þeirra hér á hv. Alþ., teljum við einhvers virði að fá þetta fólk sem íslenzka ríkisborgara um leið. Og mér finnst alls ekki rétt að láta þeirra veru hér á landi byrja á þann veg að særa þetta fólk á þennan hátt, að skipa því að henda sínum nöfnum, sem það hefur gengið undir, þar sem það hefur lifað til þessa, þannig að ég fagna því mjög, að hæstv. menntmrh. boðar endurskoðun þessara laga, og vil lýsa því þegar hér yfir, að þótt ég teljist til einna af hinum vondu mönnum íhaldsins ásamt Gíslasyni og Olgeirssyni, er ég sammála Gíslasyni um þetta mál.



Herra forseti. Frv. þetta um vörumerki er samið af n., sem iðnmrh. skipaði 20. maí 1958. Í n. voru Sigurgeir Sigurjónsson hrl., sem var formaður, Páll Pálmason ráðuneytisstjóri þá og Theódór B. Líndal prófessor. N. skilaði áliti í nóvembermánuði s.l., frv. þessu ásamt grg., og eru frv. og grg. lögð fram í óbreyttu formi eins og n. gekk frá þeim, enda þótt vera megi, að einhver atriði frv. þarfnist betri athugunar, áður en lýkur. En hér er um allflókið mál að ræða í framkvæmd og ekki rétt að hraða því um of. Ég taldi þó rétt, að frv. væri lagt nú fyrir Alþ. til að kynna málið, en teldi eðlilegt, að ekki væri að því stefnt að afgreiða frv. sem lög frá Alþ. því, sem nú situr, heldur vísa því til n. til athugunar og leggja síðan málið aftur fyrir næsta Alþ., hugsanlega með einhverjum breytingum, og stefna að því, að ný vörumerkjalög taki gildi t.d. 1. jan. 1968. Gildandi lög um vörumerki eru frá því árið 1903, og er því við því að búast, að verulegra breytinga sé þörf á þeim, enda hafa t.d. Norðurlöndin öll fyrir löngu endurskoðað og breytt mikið vörumerkjalögum sínum frá því um aldamótin, og eru lög hinna Norðurlandanna fjögurra nú frá árunum 1959–1964. Frv. n. er mjög sniðið eftir dönsku l. um vörumerki, svo og höfð hliðsjón af skuldbindingum Íslands sem aðila að hinni svonefndu Parísarsamþykkt um eignarréttindi á sviði iðnaðar. En 1934-texti hennar hefur lagagildi hér á landi frá 5. marz 1962, sbr. lög nr. 102 1961. Frv. þetta felur í sér ýmis nýmæli. T. d. má nefna, að hér er lagt til, að brott falli sá munur, sem nú er gerður á orðmerkjum og myndmerkjum. Þau fyrrnefndu má nú aðeins skrá fyrir sérstaklega tilgreindar vörutegundir, en hinar síðarnefndu fyrir allar vörutegundir. Þessi munur, sem algengur var í vörumerkjalögum um og fyrir aldamót, er nú víðast hvar úr sögunni, enda alveg hætt að andæfa gegn orðmerkjum og þau orðin mun algengari nú en myndmerki. Í frv. er lagt til, að skrásetningar verði framvegis eftir vöruflokkakerfi í stað oft mjög langra vörulista nú, einkum fyrir orðmerkin. Verður þetta til mikilla þæginda í framkvæmd og er í samræmi við það, sem tíðkast víðast hvar í öðrum löndum. Þá er lagt til, að umsóknir um skrásetningar á vörumerki verði framvegis auglýstar, í stað þess að nú er engin auglýsing birt, fyrr en skrásetning er um garð gengin, og þá venjulega engu hægt að breyta nema með dómsúrskurði, t.d. ef merki reynist of líkt firmanafni eða einhver telur á rétt sinn gengið, nema þá samkomulag náist milli aðila um þær breytingar. Þá er í frv. gert ráð fyrir, að markaðsfesta, þ. e. ef merkið hefur lengi verið notað, þótt óskráð sé, og orðið alþekkt sem auðkenni á vörum notenda, skapi honum vörumerkjarétt, þótt merkið sé óskrásett, og er þetta nýmæli. Allmörg fleiri nýmæli eru í frv., t.d. skrásetning vígorða eða „slogan“ á erlendu máli. Andlag vörumerkja er mjög rýmkað. Og loks eru enn önnur nýmæli, sem e. t. v. orka tvímælis, svo sem skrásetning erlends merkis án heimalandsútskriftar. Með því að krefjast ekki lengur heimalandsútskriftar á erlendum vörumerkjum, sem óskað er skrásetningar á hér á landi, er gengið lengra en okkur er skylt samkv. þeim texta Parísarsamþykktarinnar, sem Ísland hefur fullgilt. Er þetta, eins og ég sagði, eitt þeirra atriða, sem e. t. v. orka tvímælis og er rétt að athuga nánar. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

Flm. (Einar Olgeirsson) [frh.] : Herra forseti. Ég var kominn að lokum ræðu minnar, þegar ég varð að gera hlé síðast. Það atriði, sem ég átti fyrst og fremst eftir að ræða við hæstv. forsrh., var það, sem hann kom inn á, að við fulltrúar Alþb. hefðum tekið ábyrgð á vörnum landsins með setunni í vinstri stjórninni 1956-1958. Ég verð nú að segja það, að með þeirri virðingu, sem ég ber fyrir lögfræðikunnáttu hæstv. forsrh., má það vera alveg rétt, á því hefur hann miklu betur vit en ég, að frá ströngu lagalegu sjónarmiði kunni þetta svo að vera. En ég verð að segja það, að svo framarlega sem því er þannig háttað, að í hvert skipti sem einhver aðili situr í ríkisstj. taki hann þar með ábyrgð á öllu því ástandi, sem fyrir er í þjóðfélaginu, þegar hann sezt í ríkisstj., þá verður allundarlegt það, sem út úr því kemur. Við sósíalistar og aðrir, sem nærri okkur standa í stjórnmálum, höfum langa lengi barizt fyrir því að breyta ýmsu í auðvaldsskipulaginu, sem við köllum svo. Við höfum barizt á móti vissu ranglæti og öðru slíku, sem þar er í. Á að kalla, að í hvert einasta skipti, sem slíkir aðilar taka þátt í ríkisstj., taki þeir líka ábyrgð á þessu öllu saman, þó að þeir einmitt fari í ríkisstj. til þess að reyna að breyta þessu? Ég held, að þrátt fyrir mikla virðingu fyrir lögspeki og slíku verði maður að álíta þetta næstum því orðhengilshátt, eða þá hitt, ef þetta er lögfræðilega séð alveg rétt, sem ég skal alls ekki endilega mótmæla, verður maður bara að gera lítið úr því, hvað þessi lagabókstafur hafi að þýða fyrir mann. Það nær náttúrlega ekki nokkurri átt að taka þá afstöðu í einum stjórnmálaflokki, að menn þori aldrei að vera í ríkisstj., ef þeir fá ekki allt í gegn, ef við viljum breyta því þjóðfélagi, sem finnast í hinir og þessir gallar. Vissulega var þetta til einnig í þeirri sósíalistísku hreyfingu og eimir nokkuð eftir af því enn þá, að menn mættu helzt aldrei fara í ríkisstj. án þess að geta þurrkað burt allt, sem væri óréttlátt í þjóðfélaginu. En það er satt að segja löngu horfið. Það eru engir, sem halda slíku áfram, og hvort sem það hefur við einhvern lagaskilning að styðjast eða ekki, hefur það í raun og veru hverfandi litla pólitíska þýðingu. Alþb. gerði það alveg upp við sig á sínum tíma, það var samið um það, að herinn skyldi látinn fara úr landi burt, þegar stjórnin væri mynduð. Þeir tveir flokkar, sem við mynduðum stjórnina með, breyttu þarna um skoðun og álitu, að það væri ekki hægt fyrir þá að framkvæma það. Það var þannig með fleiri atriði í þeim samningi. Við höfðum líka samning - og Alþfl. stóð ekki síður að honum en við - við Framsfl. um, að þeir skyldu breyta kjördæmaskipulaginu. Við vorum ekki heldur búnir að fá því framgengt, áður en vinstri stjórnin var sprengd af hálfu Framsfl. Og stjórnmálalega séð hlýtur maður, hvernig sem lagalega hliðin kann að líta út, alltaf að meta þetta út frá því, með hverju móti maður getur gert sinni stefnu og sínu landi mest gagn eftir því, hvort menn sitja í ríkisstj. áfram eða ekki. Það, sem gerði útslagið 1958 hjá okkur í þessum efnum, var, að við vorum að berjast um annað stórt sjálfstæðismál þjóðarinnar, það var landhelgismálið. Og við vildum ekki hlaupa frá því máli, heldur reyna að koma því máli í gegn. Við hefðum raunverulega, ef við hefðum hlaupið úr ríkisstj. þá, á vissan máta brugðizt því sjálfstæðismáli, þannig að við urðum að gera þetta upp við okkur og gerðum það hreinlega upp. Það er alveg rétt, hæstv. forsrh. vitnar í það, við hlutum ýmsar ádeilur fyrir þetta. Það hlýtur maður alltaf, þannig að þarna verður maður bara sem stjórnmálamaður og stjórnmálaflokkur að meta á hverjum tíma, hvað manni finnst rétt í slíkum efnum. Svo að lokum viðvíkjandi því máli, sem hér er um að ræða. Að mínu áliti eru meira að segja forsendurnar, sem sjálfir forsvarsmenn þessa hernámssamnings höfðu 1951, brostnar, þannig að meira að segja frá þeirra sjónarmiði ætti að geta orðið samkomulag um að láta herinn fara af landi burt. Ég verð að segja, ef menn halda því fram, að það sé ástæða til að hafa amerískan her á Íslandi í dag, hvenær álíta menn þá ástæðu til þess, að hann sé ekki? Þegar Atlantshafssamningurinn var gerður 1949, var því lýst yfir, að þetta þýddi alls ekki, að það yrði her hér a.m.k. á friðartímum. Og ég man jafnvel ekki betur en þáv. forsrh. segði, að ef það væri um það að ræða að láta herstöðvar í té með þessum samningi, þyrfti ekkert að ræða meira um þennan samning, hann kæmi ekki til samþykktar hér. Ég er hræddur um, að ef menn eru inni á því, að það sé nauðsyn á að hafa ameríska herinn hérna í dag, komi menn til með að verða fylgjandi því að hafa hann hér um marga áratugi enn þá. Við skulum ekki búast við, að það verði miklu rólegra úti í þeim stóra heimi heldur en er í dag, því miður. Þess vegna er ég hræddur um, að ef Ameríkanar eiga að geta treyst á það, að stjórnarvöld á Íslandi standi með því, að herinn sé hér eins og nú standa sakir, geti þeir nokkurn veginn treyst á að fá herstöðvarnar hér til 99 ára, eins og þeir ætluðu sér 1945. Þess vegna held ég, að tími sé kominn nú til þess að segja þessum samningi upp, og legg eindregið til, að þessi hv. d. samþykki okkar frv. þar um.



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir, að þingheimur undri sig á því, af hverju ég hef þreytt þessar kappræður við hv. 3. þm. Reykv., enda er það ljóst, að áhugi manna á hans máli og þá svari við því er hér ekki ýkjamikill, svo sem skiljanlegt er. En það kemur tvennt til. Annars vegar, að hv. þm. er nú að eigin sögn að kveðja Alþ., og mér sýnist þess vegna eðlilegt að sýna honum nokkra virðingu undir lokin, og þá ekki síður hitt, að það mál, sem hér um ræðir, er eitt af hans helztu kappsmálum, og þar reynir hann að tefla fram allri sinni snilld í málssókn og þeirri þekkingu, sem hann oft hampar, að hann hafi umfram aðra þm. Við höfum oft heyrt hann í orðræðum bregða öðrum mönnum um vanþekkingu og þeir hefðu ekkí næga almenna menntun til þess að standa í deilum við svo fjölfróðan mann sem hv. þm. telur sjálfan sig. En einkanlega hefur þetta þó komið í ljós, þegar tal hefur borizt að sagnfræði. Hann er sjálfur lærður sagnfræðingur að mennt og hefur óspart hampað þeirri þekkingu sinni og brugðið bæði mér og öðrum um það, að við hefðum ekki mikið að gera við að sækja í klærnar á sér, þegar talið bærist að þeim hlutum. Einmitt þess vegna hefur mér þótt og þykir enn ástæða til þess að rekja sagnfræðina, sem hv. þm. hampar svo mjög, nokkru rækilegar en hann hefur sjálfur gert, því að þar kemur þá fram allt önnur mynd og allt aðrar staðreyndir en hv. þm. vill vera láta. Hv. þm. byggði mjög mál sitt á því, að ekki væri mikið að marka það, þó að hann hefði breytt um skoðun á varnarmálum, það sýndi ekki, að hann teldi hlutleysisyfirlýsinguna í sjálfu sér ómerka eða gagnslausa, það hefði einungis verið algerlega tímabundið ástand, frá því að Hitler tók við völdum, þangað til veldi hans var eytt, sem það hefði átt við, sú kenning, þær fullyrðingar, sem ég vitnaði hér til áður, um það, að Ísland yrði að vera í varnarbandalagi, einmitt við þau lönd, sem nú eru aðaluppistaða Atlantshafsbandalagsins. Hv. þm. sagði, að þangað til Hitler komst til valda hefðu menn trúað á þingræði og lýðræði, haldið, að það væri orðið grunnmúrað og ekkert að óttast og því væri m.a. óhætt að fylgja hlutleysisstefnunni, sem hefði verið óhögguð í gildi. En það er nú svo, að einnig í þessum efnum fer hv. þm. með mjög villandi fullyrðingar. Ég skal ekki rekja það, sem flokksmenn hv. þm. hafa um þetta sagt fyrr og síðar almennt, heldur einungis vitna í nokkur af hans eigin ummælum, sem ég tel þess virði að geymist einnig í þingtíðindum. Þannig var það, að 1927, löngu áður en Hitler kom til valda, þá skrifaði hv. þm. grein, sem birtist í 1. og 2. hefti Réttar 1927, á bls. 214-215, þar sem hv. þm. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Rússneska byltingin er upphaf heimsbyltingar. Síðan 1917 er heimurinn klofinn í tvær hersveitir, sem andvígar standa hvor annarri og munu berjast, unz yfir lýkur, annars vegar verkalýður heimsins með alþjóðasamband kommúnista í broddi fylkingar og Ráðstjórnarríkin sem öruggasta vígi, hins vegar auðvald heimsins með Bandaríkin sem bakhjarl. Róstum og skærum, er öðru hvoru verða að skaðræðisstríðum, mun ekki linna milli þessara tveggja afla, fyrr en annað hvort ber sigur úr býtum. Aðalskylda allrar alþýðu er nú að búa sig undir þessa orrahríð, og þar má margt af rússnesku byltingunni læra.“ Í sömu grein segir hann enn fremur: „Verkalýðurinn verður að vera sterkur, samtök hans verða að vera þroskuð í ótal eldraunum, verkföllum, kosningum, smáskærum. Verkalýðurinn verður að þekkja vald sitt, hafa samtök til að nota það og þora að beita því vægðarlaust: ` Í þessari sömu grein segir hv. þm. enn fremur nokkru síðar: „Styrjöld er óhjákvæmileg, á meðan auðvaldið er ekki brotið á bak aftur.“ Þetta var skoðun hv. þm. löngu áður en Hitler náði nokkrum teljandi áhrifum í Þýzkalandi og áður en menn bjuggust við, að þingræði og lýðræði væri í nokkurri hættu í þessum hluta heims, a.m.k. af hálfu skoðanabræðra Hitlers. En það var í hættu af hálfu annarra, því að hv. 3. þm. Reykv. skrifaði í Rétt, sem birtist á árinu 1928, með leyfi hæstv. forseta: „Þingræðið með öllu masi þess og þvaðri, hrafnafundum og hrossaprangi er stofnun, sem fáir munu telja vænlegan grundvöll til sigurs voldugum hugsjónum.“ Og hann heldur áfram: „Út um lönd er þingræðið nú hin síðasta blekking auðvaldsins.“ Það var ekki svo, að Hitler væri upphafsmaður fjandskapar við þingræðið á þessum tímum. Aðalfjandskapurinn við þingræðið hófst 1917 með áhrifum kommúnista í Rússlandi, og hv. þm. gerði sig fremsta talsmann fordæmingar á þingræðinu hér á landi löngu áður en nazistar náðu völdum. Og það var síður en svo, að hv. þm. þyrfti að læra gildi valdbeitingarinnar af nazistum, því að í Rétti sem kom út 1930, 1. hefti,. á síðu 60-61, segir Einar Olgeirsson, með leyfi hæstv. forseta: „Ólíklegt er, að íslenzkir alþýðumenn séu nú orðnir slíkir ættlerar og vesalingar, að þeir ekki þyrðu að grípa til þess eina vopns, sem þeim var eftirskilið til að ná rétti sínum, gripa til valdsins. Ekkí hikuðu fornmenn þeir, er órétti voru beittir á þingi eftir Njálsbrennu, að grípa til vopna, þegar lagaleiðin ekki dugði, til að ná rétti sínum.“ Þetta er ekki boðskapur Hitlers, þetta er boðskapur Einars Olgeirssonar. Hann stendur óhagganlega skráður í þessu tímariti, sem hv. þm. hefur skrifað svo mikið í. Hv. þm. var þarna fyrir löngu búinn að missa trúna á vopnleysi og hlutleysi og því, að styrjaldir væru úr sögunni, eða þingræði væri lausn allra mála. Hann var einmitt fyrstur og öflugastur talsmaður þess á Íslandi, að styrjaldir væru óhjákvæmilegar, að valdbeitingin, en ekki þingræðið, ætti að skera úr, því að á þingræði væri ekki fremur að byggja en hverju öðru þvaðri og masi, eins og hv. þm. kemst svo smekklega að orði. Sumum finnst nú, að hann hafi töluvert lýst sínum eigin þingferli, þegar hann talar um masið sem aðalinnihald þess, sem gerist á þingfundum. Það er einnig rétt hér að vitna til þess, sem hv. þm. skrifaði síðar um þessi mál. Þá var Hitler að vísu kominn til valda, en hann hafði engu breytt um skoðun hv. þm., að því er glögglega kemur fram í því, sem ég nú skal lesa, heldur einungis staðfest það, sem hv. þm. taldi sig ætíð hafa vitað. Í grein, sem hv. þm. skrifaði í Þjóðviljann og birtist hinn 3. september 1937, segir, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar Ísland fékk sjálfstæði sitt, lifðu menn víðast hvar í vímu hins nýfengna friðar. Ísland lýsti yfir eilífu hlutleysi. Draumsjónir Wilsons yfirgnæfðu veruleikann, sem undir bjó, og menn héldu, að síðasta stríð væri búið, héðan af yrði ekki skoríð úr málum með vopnum og ofbeldi. Þjóðabandalag, réttur smáþjóða, afvopnun, voru orðin, sem hljómuðu í allra eyrum. Á þessum alþjóðagrundvelli fagurra orða var sjálfstæði Íslands reist. Á traustinu á því, að engin þjóð gerðist slíkur níðingur að ráðast á vopnlaust land, var hlutleysi Íslands byggt. Og eina raunhæfa tryggingin var brezki flotinn, traustið á því, að Bretland mundi ekki láta aðra taka Ísland frá sér.“ Í þessari grein lagði hv. þm. sérstaka áherzlu á það, sem nú skal segja: „Nú er þessi grundvöllur hruninn. Á fögrum orðum „þjóðaréttar“ byggir enginn heilvita maður raunhæfa pólitík.“ Þetta sagði hv. þm. 1937. 10. marz 1939 segir hv. þm. í Þjóðviljanum, með leyfi hæstv. forseta: „Það er rétt eins og Íslendingar líti svo niður á land sitt, að þeim finnist sem það væri ekki þess vert, að nokkurt stórveldi ágirntist það.“ Þessa grein kallaði hv. þm. „Í sælu fáfræðinnar og yfirdrepskaparins“. Þegar menn heyra túlkun hv. þm. á þessum atburðum nú, verður maður að segja, að hann lýsir býsna vel sínum eigin ferli með þessum orðum, þ.e.a.s. síðara orðinu. Það er ekki hægt að gruna hv. þm. um fáfræði í þessum efnum. Hann gerði sér strax ljóst, að hlutleysið var einskis virði, að styrjaldir voru enn yfirvofandi. Hann segir að vísu nú: Við vorum eingöngu hræddir við nazista-Þýzkaland. - En eins og ég segi: Þær yfirlýsingar, sem ég las áðan, voru allar gefnar löngu áður en nazistar tóku við völdum. Og það hafði - og ég fullyrði: með vitund hv. þm. - löngu áður komið fram áhugi allt annars stórveldis á Íslandi heldur en Þýzkalands. Ég skal ekkert efast um það, að nazistar hefðu gjarnan kosið að ná yfirráðum á Íslandi, en það var einvaldsherra í öðru stórveldi, sem óumdeilanlega fyrstur hafði bent á hernaðarþýðingu Íslands. Hv. þm. minntist ekki nú í sinni löngu ræðu á tilraunirnar til þess að gera lítið úr frásögn hans látna vinar, Hendriks Ottóssonar, sem hann var þó að burðast við í fyrri ræðum sínum. Nú sleppti hann því, og sýnir það vissa hófsemi í málflutningi, meiri en í fyrri ræðunni. En það eru fleiri en Hendrik Ottósson, sem hafa haldið þessu fram. Þetta var enginn síðari tíma tilbúningur Hendriks Ottóssonar, þessi fullyrðing. Í Þjóðviljanum 20. maí 1938, þegar Einar Olgeirsson er ritstjóri, er þar sagt frá grein, sem hafi birzt í Dagens Nyheter um Ísland, og segir þar m.a.: „Þá heldur blaðið því fram, að þýðing Íslands sem flug- og flotastöð fyrir önnur herveldi sé alveg augljós.“ Og síðar: „Og meira að segja Lenín hafði í ritum sínum haft opið auga fyrir þessari þýðingu Íslands.“ Frá þessari staðreynd segir Þjóðviljinn strax 1938, þegar hv. þm. var ritstjóri þess blaðs. Það er þess vegna gersamlega marklaust, þegar hv. þm. er nú að láta svo sem Hendrik Ottósson hafi ímyndað sér löngu seinna, að þessi ummæli í hinni „frægu ræðu“ Leníns hafi átt sér stað. Það er Ijóst af þessu, að blaðið Dagens Nyheter í Svíþjóð, eitt helzta blað á Norðurlöndum, hefur haft hugmynd um þessa „frægu ræðu“ Leníns, „frægu ræðu" að mati Hendriks Ottóssonar. Og það er a.m.k. alveg víst, að ræðan hefur verið mjög kunn í kommúnistahópnum á Íslandi alla tíð frá 1920, eftir að hún var haldin, og kommúnistar fylgt þeirri kenningu, sem þar kom fram. Hv. þm. hafði raunar ekki rétt eftir mér það, sem ég hafði sagt um München-sáttmálann. Látum það eiga sig. Það stendur skrifað, hvað ég sagði í minni ræðu, og ég stend fyllilega við þau orð. En hv. þm. benti mér á, að ég skyldi lesa það, sem Churchill, hinn mikli stjórnmálaskörungur, hefði um þessi efni ritað. Ég fór að ráði hv. þm. og fletti upp í bókum Churchills um viðhorf hans til Hitlers fyrr og síðar og þá sérstaklega til þess manns af hálfu Breta, Chamberlains, sem bar ábyrgð á München-sáttmálanum. Í ritgerð, sem birtist eftir Churchill í ritinu „Miklir samtíðarmenn", og sú tilvitnaða ritgerð, sem ég hér vitna til, er sögð í ritinu skrifuð árið 1935 og heitir Val Hitlers eða eitthvað á þá leið, segir, með leyfi hæstv. forseta, m.a. í lauslegri íslenzkri þýðingu: „Ekki er unnt að fella réttlátan dóm um stjórnmálamann, sem tekizt hefur að ná jafnógnarlegu valdi í sínar hendur sem Adolf Hitler, fyrr en við getum virt allt lífsstarf hans fyrir okkur. Enda þótt engar pólitískar aðgerðir siðar meir geti réttlætt illvirki, sem unnin hafa verið, segir sagan þó frá ótalmörgum mönnum, sem risið hafa til valda með því að hafa í frammi harðar, greypilegar og jafnvel hræðilegar baráttuaðferðir, en eigi að síður hafa hlotið þann dóm, þegar lífsstarf þeirra var allt, að teljast til mikilmenna, sem auðgað hafa sögu mannkynsins. Þannig getur einnig farið fyrir Adolf Hitler. Slíkt lokamat er engan veginn öruggt nú í dag. Við getum ekki sagt fyrir um það nú í dag, hvort Hitler sé sá maður, sem enn á ný muni verða til þess að steypa heiminum út í aðra styrjöld, er muni ríða heimsmenningunni að fullu, eða hvort sagan muni telja hann þann mann, sem færði hinni miklu þýzku þjóð aftur heiður og hugarró og skapaði henni nýjan sess í fremstu röð Evrópuþjóða sem hugprúðri, hjálpfúsri og traustri þjóð. Það er þessi gáta framtíðarinnar, sem sagan verður að leysa og leggja dóm sinn á. Það nægir að taka það fram, að nú á þessu augnabliki eru báðir möguleikarnir fyrir hendi. Ef við neyðumst nú til þess að staldra við hinar dimmari hliðar í starfi hans og kenningum, sökum þess að sagan hefur ekki enn runnið skeið sitt á enda, sökum þess að örlagaríkustu kaflar hennar eru svo sannarlega enn þá óskráðir, megum við aldrei gleyma því eða hætta að vona, að bjartari möguleikinn geti orðið að veruleika.“ Þarna segir Churchill, sem satt var, að það voru allmörg ár, þangað til menn áttuðu sig á hinu sanna eðli Hitlers og hvað fyrir honum vakti. Og út af fyrir sig er það alveg jafnfráleitt að skamma einhvern mann fyrir það, þó að hann á vissum tíma hafi ekki gert sér grein að fullu fyrir eðli Hitlers eða hvað fyrir honum vakti, eins og það er ástæðulaust að skamma unga menn fyrir það, þó að þeir á æskudögum, óreyndir, hafi trúað á kenningar kommúnista. Það eru margir ágætir menn í þessu þjóðfélagi, sem voru kommúnistar á sínum yngri dögum, og engum kemur til hugar að bregða þeim um þá yfirsjón. Það, sem mönnum þykir furðulegt og er sorgarleikur hv. S. þm. Reykv. og raunar sorgarleikur íslenzku þjóðarinnar einnig, vegna þess að hún hefur þar farið á mis við mjög mikla og góða hæfileika þessa hv. þm., sem hafa snúizt íslenzku þjóðinni til miklu minni gæfu en ella hefði orðið, það er, að hann skuli alla sína ævi og jafnvel nú á sinum efstu dögum enn hafa sömu blindu trúna á villukenningum hinna kommúnistísku lærifeðra, eins og hann lét í bjartsýni, en fáfræði æskunnar telja sér trú um. - Churchill heldur áfram og segir síðar í þessari grein: „Hinn mikli árangur Hitlers, já, sjálf tilvist hans sem pólitísks valdamanns hefði ekki verið möguleg án sofandaháttar og heimsku frönsku og brezku ríkisstj., frá því stríðinu lauk og þó einkum á undanförnum þremur árum“ (þ.e.a.s. 1932-1935). „Engin einlæg tilraun var gerð til þess að koma til móts við þær ýmsu hóglátu ríkisstj., sem fóru með völd í Þýzkalandi, meðan þingræði var þar enn við lýði. Um langt skeið trúðu Frakkar á þá bjálfalegu blekkingu, að þeir gætu heimtað stórkostlegar skaðabætur úr höndum Þjóðverja til þess að bæta þeim upp það afhroð, sem þeir urðu fyrir í styrjöldinni. En ekki aðeins Frakkar, heldur og Bretar ákváðu upphæðir stríðsskaðabóta, sem áttu ekki vitund skylt við þær aðferðir, sem kunnar eru eða nokkru sinni var hægt að viðhafa um flutning auðmagns frá einu þjóðfélagi til annars. Til þess að þvinga fram hlýðni við þessar fjarstæðukenndu kröfur hernámu franskir herir aftur Ruhrhéruðin árið 1923. Til þess að ná jafnvel aðeins 1/10 hluta af því, sem upphaflega var krafizt, var sérstök nefnd bandamanna undir forsæti Bandaríkjamanns, sem er hinn hæfasti maður, látin fara með yfirstjórn fjármála Þýzkalands um árabil. Þetta varð auðvitað til þess að endurvekja og ala á hinni hatrömmustu beískju meðal hinnar sigruðu þjóðar. Ávinningurinn varð auðvitað í raun réttri enginn annar en að valda óþarfa áreitni, því að enda þótt bandamönnum hafi tekizt að hafa út úr Þjóðverjum eignir, sem námu 1000 millj. sterlingspunda, veittu Bandaríkin og einnig Bretland, þótt í minna mæli væri, Þjóðverjum samtímis lán, sem námu samtals 2000 millj. sterlingspunda. Þrátt fyrir það þótt bandamenn létu fjármuni sína þannig streyma inn í Þýzkaland til þess að treysta fjárhag þess og blása nýju lífi í þýzkan efnahag og iðnað, varð árangurinn enginn annar en síaukin andúð og tap á fjármunum. Jafnvel meðan Þýzkaland naut gagns af þeim lánum, sem því voru þannig veitt, sótti hreyfing Hitlers með viku hverri aukinn styrk og stuðning fyrir tilstilli þeirrar ertni og sárinda, sem bandamenn ollu.“ Enn segir Churchill: „Ég hef ávallt fylgt þeirri kenningu, að finna þurfi fyrst lausn á þeim ágreiningsatriðum, sem hinn sigraði þykist hafa yfir að kvarta, áður en hafizt er handa um afvopnun sigurvegarans. Lítið var gert til þess að finna lausn á þeim ágreiningsatriðum, sem fólust í friðarsamningnum frá Versölum og Trianon. Í baráttu sinni fyrir völdum gat Hitler sífellt bent á ýmis minni háttar ágreiningsatriði og óréttláta skiptingu Evrópu eftir kynþáttum og þjóðarbrotum, en það var einmitt þetta, sem skaraði að þeim eldum, sem hann og hreyfing hans ornaði sér við og lifði á. Samtímis þessu tókst afvopnunarsinnum í Bretlandi með stuðningsmenn sína í Ameríku að baki sér að þröngva fram afvopnun í síauknum mæli. Án minnsta tillits til þess, hver raunveruleikinn í málefnum heimsins var, vann afvopnunarnefndin ár eftir ár að því að gera óteljandi áætlanir um aukna afvopnun af hálfu bandamanna, sem ekkert land nema Bretar framkvæmdi af nokkurri einlægni. Á meðan Bandaríkin prédikuðu um afvopnun, héldu þau áfram að vinna að skipulagningu og búnaði landhers síns, flota og flughers. Frakkland, sem nú naut ekki lengur þeirrar tryggingar og ábyrgðar, sem Bandaríkin höfðu lofað, stóð andspænis þeim möguleika, að Þýzkaland með allan sinn fjölda hermanna, er snúið höfðu aftur heim, kæmi sér smám saman aftur upp skipulögðum herjum og neitaði því auðvitað að afvopnast nema að því marki, sem öruggt mátti teljast. Ítalía jók vopnabúnað sinn af öðrum ástæðum. Einungis England reif niður varnir sínar til lands og sjós langt fram yfir það, sem áhættulaust gat talizt, og virtist ekki gera sér hina minnstu grein fyrir þeirri nýju hættu, sem landinu stafaði úr lofti.“ Og enn segir Churchill: „Hvers konar maður er hann þá,“ - og á við Hitler, - „þessi myrka vera, sem hefur komið öllu þessu í kring og leyst þessi illu öfl úr læðingi? Ber hann enn þá sjálfur í brjósti þær tilfinningar, sem hann hefur skarað eld að hjá öðrum? Finnur hann enn til þess haturs og þeirrar heiftar, sem einkenndi baráttu hans, nú þegar hann stendur hrósandi sigri í fullu skini valdsins sem leiðtogi hinnar miklu þjóðar, er hann hefur endurreist úr duftinu, eða mun hann kasta frá sér þessum tilfinningum eins og brynju og bitrum vopnum baráttunnar, þegar sigur hefur verið unninn og mýkjandi áhrif viðgangs og ríkulegs árangurs láta til sín taka? Þetta er að sjálfsögðu brennandi spurning, sem sækir á hug hvers og eins, hvar í landi sem er. Þeim, sem hafa hitt herra Hitler augliti til auglitis og átt við hann viðræður, hvort heldur er við stjórnarstörf sín eða önnur tækifæri, hefur hann komið þannig fyrir sjónir, að hann sé mikilhæfur og fremur íhugull valdsmaður, sem fylgist vel með atburðum, framkoma hans sé viðkunnanleg, brosið mjög traustvekjandi, og fáir hafa getað staðizt það að verða fyrir mjög ísmeygilegum og seiðmögnuðum persónulegum áhrifum. Og ekki stafa þessi áhrif einungis af blindandi ljósgeislum valdsins. Allt frá því fyrsta, jafnvel þegar auðna hans virtist sem allra minnst, urðu félagar hans fyrir þessum mögnuðu áhrifum af persónuleika Hitlers. Þannig lifir heimurinn í þeirri von, að hið versta sé um garð gengið og Hitler muni eiga eftir að birtast honum sem viðfelldnari og blíðlegri vera á hamingjusamari tímum. En á meðan heldur hann ræður fyrir þjóð sína, sem stundum einkennast af hreinskilni og hófsemi. Nýverið hefur hann flutt heiminum mörg orð hughreystingar, sem hljómað hafa sem bjöllukliður í eyrum þeirra, sem svo hrapallega hefur skjátlazt, þegar Þýzkaland hefur átt í hlut á fyrri árum.“ Ég las þetta upp vegna þess, að það er mjög lærdómsríkt, sem Churchill, sá sem kom Hitler á kné að lokum, segir um hann á þessum árum. Hann gerir sér fulla grein fyrir því, að Hitler hófst til valda einungis af því, að vesturveldin, lýðræðisríkin, höfðu ekki skilning til samheldni til þess að halda uppi því valdakerfi, er hindraði slík ósköp sem síðan skullu á. Þetta sá Churchill strax fyrir 1935, og hann sá líka og sagði, að Hitler náði völdunum af því, að menn gættu þess ekki, að þýzka þjóðin hefði fengið leiðréttingu sinna mála, áður en lýðræðisríkin í vestri yrðu máttlaus. Þess vegna var það, að ofbeldismaðurinn náði völdum og beitti þeim síðan á þann veg, sem glögglega kom fram síðar, er Hitler rauf München-sáttmálann. Það fór aldrei á milli mála, að Churchill væri andvígur München-sáttmálanum. Hann var hans helzti andstæðingur allt frá upphafi. En eftir að Chamberlain, sem gerði þennan sáttmála, var látinn, hélt Churchill ræðu, sem verður að teljast meðal snilldarverka þess mjög mælska manns. Þar segir hann m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Þegar við vottum merkum manni, sem horfið hefur úr okkar hóp, virðingu og lotningu, er enginn neyddur til þess að breyta þeim skoðunum, er hann hefur myndað sér eða látið í ljós varðandi málefni, sem nú heyra sögunni til. En þegar að sáluhliðinu kemur, megum við allir gjarnan bregða eigin hegðun og eigin dómum undir sjóngler gagnrýninnar. Mannlegum verum er ekki gefinn sá eiginleiki að sjá fyrir eða spá að nokkru verulegu leyti um framgang atburða, og má slíkt teljast til heilla, því að að öðrum kosti yrði lifið okkur óbærilegt. Á einn hátt virðast menn hafa rétt fyrir sér. Á annan hátt virðist þeim hafa skjátlazt. En svo líða nokkur ár. Innsæið í fjarvist tímans hefur dýpkað, og þá birtist allt í öðru ljósi. Ný viðmiðun hefur skapazt. Matið verður annað. Sagan með flöktandi ljós á lampa sínum staulast eftir vegi fortíðarinnar og leitast við að endurskapa leiksvið sín, endurvekja bergmál sitt og kasta daufri skímu á þjáningar liðinna daga. Og hvers virði er þetta allt? Eina vísbendingin um gildi eins manns er hans eigin samvizka. Eina vörnin, sem minning hans á sér, er hlutvendni og einlægni hans eigin gjörða. Það er mjög óvarlegt að ganga gegnum lífið án þess að bera fyrir sér þennan skjöld, því að það ber oft við, að brostnar vonir hafa okkur að spotti og áætlanir okkar reynast rangar. En hvernig sem örlögin snúast, göngum við þó ævinlega undir merkjum sæmdar og heiðurs, ef við berum þennan skjöld fyrir okkur. Það var hlutskipti Neville Chamberlains að lenda í mótsögn við framgang viðburðanna á einhverri mestu hættustund, sem yfir þennan heim hefur dunið, að verða fyrir því að sjá vonir sínar bresta og vera blekktur og svikinn af vondum og fyrirlitlegum manni. En hverjar voru þær vonir, sem brustu? Hverjar voru þessar óskir, sem hann fékk ekki framgengt? Hvert var það traust, sem níðzt var á? Allt hlýtur þetta þó að teljast til þeirra eiginleika, sem göfugastir eru og ástúðlegastir hverju mannlegu hjarta: Friðarástin, baráttan fyrir friði, leitin að friði, jafnvel með því að leggja allt í sölurnar og sannarlega án þess að skeyta minnstu vitund um vinsældir eða hylli. Hvað sem sagan kann annars að segja um þessi voðalegu, ógnþrungnu ár, getum við verið þess fullvissir, að Neville Chamberlain lét ávallt stjórnast af fullkominni einlægni og eftir því sem samvizkan bauð honum og hann leitaðist við af öllum sínum kröftum og valdi - og hvort tveggja var mikið - að bjarga heiminum frá þeirri skelfingu og ofsafengnu baráttu, sem við nú etjum. Þetta eitt mun verða honum til mikils stuðnings, þegar kveðinn verður upp sá úrskurður, sem nefndur er dómur sögunnar. En það er einnig landi okkar og öllu heimsveldi okkar til trausts og stuðnings og sömuleiðis heiðvirðum lífsvenjum okkar, hversu lengi sem þessi barátta kann að standa og hversu dimm sem þau ský kunna að verða, sem bólstrast yfir leið okkar, að engin óborin kynslóð enskumælandi þjóða, - því að það er sá dómur, sem við endanlega skírskotum málum okkar undir, - mun nokkru sinni efast um það, að jafnvel þótt það hafi kostað okkur ógrynnin öll í tæknilegum undirbúningi, vorum við saklausir af því blóðbaði, ógnum og eymd, sem hefur dunið yfir svo mörg lönd og þjóðir og leitar enn nýrra fórnardýra.“ Þetta var dómur Churchills, þegar Chamberlain var látinn. Í honum felst það, sem ég sagði um München-sáttmálann, að það versta við þann sáttmála var, að hann var svikinn. Við skulum ekki eftir á láta svo sem deilan milli Þjóðverja og Tékka hafi verið algerlega út í bláinn og eingöngu Þjóðverjum að kenna. Tékkóslóvakía var eitt af þeim ríkjum, sem voru stofnuð eftir ófriðinn 1914-1918. Vissulega hljótum við sjálfir, sem urðum að þola aldalanga kúgun, að fagna því, að hin ágæta tékkneska þjóð fékk sitt frelsi. En hún hafði áður verið undir yfirstjórn Þjóðverja, og Þjóðverjar höfðu tekið sér bólfestu þar í landamærahéruðum í heilsteyptum byggðum, sem að vísu Tékkar töldu að væri nauðsynlegt að hafa innan sinna landamæra, vegna þess að annars væri ríki þeirra illverjandi. En þessar heilsteyptu byggðir Þjóðverja, margfalt fleiri menn en lifðu þá eða nú á Íslandi, undu þarna mjög illa sínum hag. Og viðleitnin hlaut fyrir þá, sem friðinn elskuðu, að vera að finna lausn á þessu vandamáli. Það var sú lausn, sem Chamberlain ímyndaði sér, að hann hefði fundið haustið 1938. Eftir á sjáum við, að sá samningur var ekki heilbrigður, og eins og ég segi, þá er hið versta, að hann var svikinn við fyrsta tækifæri, þannig að það fékk aldrei að reyna sig, hvort þarna hefði fundizt raunveruleg lausn á vandamáli eða ekki. En Tékkar sjálfir viðurkenndu eftir stríðið, að þetta var vandamál, sem yrði að leysa með því að reka þá Þjóðverja burtu eða menn af þýzkum ættum, sem enn lifðu í þeirra landi. Eftir upphaf ófriðarins og eftir það, sem með ófriðnum gerðist, hygg ég, að sanngjarnir menn verði að játa, að þessi ráðstöfun Tékka var eðlileg. En hún var harkaleg lausn á miklu vandamáli, lausn, sem heimurinn hefði ekki sætt sig við nema eftir þá glæpi, sem Þjóðverjar höfðu framið undir yfirstjórn Hitlers. Vandamálið var þarna, og gallinn var sá, eins og Churchill sagði strax 1935, að slík vandamál voru ekki leyst friðsamlega, meðan það voru friðsamir menn og velviljaðir, sem réðu ríkjum í Þýzkalandi, eins og lengst af var frá 1918 þangað til 1933. Þess vegna stendur það óhagganlegt og er fullkomin ástæða til þess að leggja ríka áherzlu á það, að ef lýðræðisríkin hefðu þá haft öflug samtök sín á milli, ef hin voldugu Bandaríki hefðu ekki dregið sig inn í sína eigin skel, ef Bretland eða Frakkland hefðu haft minnsta skilning á hlutskipti Þjóðverja á þessum árum, hefðum við ekki staðið frammi fyrir þeim ósköpum, sem síðar gerðust. Og þó að við segjum, að Chamberlain hafi haft rangt fyrir sér, þá er það algerlega rangt, sem hv. þm. segir, að í München hafi verið samið um að hleypa herskörum Þýzkalands austur á við og gera árás á Rússland. Því fer svo fjarri, að strax og það kom í ljós, að Hitler stóð ekki við sinn samning, þá brugðu Bretar við og tóku ábyrgð, sem þá var orðin lítils virði, á Póllandi og raunar fleiri löndum, ábyrgð, sem Bretar reyndust eftir á með öllu ómegnugir til þess að standa við, bæði gagnvart þeirri stjórn, sem þeir tóku hana, þótt það yrði formlegt upphaf seinni heimsstyrjaldarinnar, og gagnvart pólsku þjóðinni, sem nú verður að una því að vera eins konar leppríki Sovétstjórnarinnar. En sá, sem hleypti stríðinu af stað, sá, sem kallaði yfir sig árásina á Rússland, var Stalin og enginn annar en Stalín með samningunum, sem hann gerði við Hitler í ágústlok 1939 og höfðu staðið allt frá því að það var ljóst, að Bretar höfðu ekki í huga að hleypa Hitler austur á við, heldur vildu taka ábyrgð á ríkjunum, sem voru á milli Rússlands og Þýzkalands. Þetta eru þær óhagganlegu staðreyndir. Hv. þm. fer oft ýmsum háðulegum orðum um Bandaríkin, þeirra yfirgang og annað slíkt, og hélt m.a. langa ræðu um það hér í fyrradag. Ég verð nú að segja, að þær ásakanir koma úr hörðustu átt, því að ef nokkur okkar, sem hér er inni, á Bandaríkjunum virkilega mikið upp að inna og þeirra frelsishug, er það þessi hv. þm. Við skulum ekki gleyma því, að Bandaríkin komu hingað sumarið 1941, og þá sagði Brynjólfur Bjarnason, sálufélagi hv. þm., þessi eftirminnilegu orð að efni til, að það mætti skjóta á Íslandi, ef það yrði Rússum til hjálpar. En þá hafði áður verið búið að flytja hv. þm. Einar Olgeirsson úr landi með ofbeldi af Bretum, setja hann í fangelsi í Bretlandi, vegna þess að hann var af Bretum talinn hafa spillt fyrir þeirra baráttu gegn hinu nazistíska ógnarveldi. Ekki grunaði nokkur hv. þm. í sjálfu sér um vináttu við Hitler, mér hefur aldrei dottið það í hug. En hann hafði ekki meiri skilning á heimsmálunum þá en þann, að hann hélt, að friðnum yrði bezt borgið með því að spilla sem mest fyrir baráttu Breta, meðan þeir stóðu einir í hörðum ófriði við Hitler. En 1941 setti íslenzka stjórnin það sem eitt af skilyrðunum fyrir því, að samningurinn við Bandaríkin yrði gerður, að þessi hv. þm. væri leystur úr herleiðingunni og fengi að koma heim. Það gerðu sömu þm. og áður höfðu gengið af fundi með samtökum, þegar hv. þm. var að verja árás Rússa á Finnland og önnur slík glæfraverk. En þó að meginhluti þm. væri hv. þm. gersamlega andstæður í skoðunum, vildu menn ekki una því eða gera neina samninga við þessar þjóðir, nema þessu ofbeldisverki yrði aflétt. Það sýndi þann lýðræðishug, sem með íslenzku þjóðinni bjó. Þetta skilyrði var sett fram, Bandaríkjamenn gengu að því strax og það var sett fram, þeir töldu það eðlilegt og sjálfsagt. Þeir hafa vafalaust haft nokkrar spurnir af hv. þm. og vitað, að hann var á andstæðum meiði við þá. En þeir telja það sjálfsagðan hlut lýðræðis, að menn hafi rétt til frjálsra skoðana og málfrelsi til að halda fram því, sem þeirra eigin stjórnvöldum kemur illa, alveg eins og nú kemur harðasta andstaðan gegn Víetnamstríðinu fram hjá Bandaríkjamönnum sjálfum. Einn harðasti andstæðingur Bandaríkjaforseta í því máli er sjálfur formaður utanrmn. öldungadeildar Bandaríkjaþings. Það er þessi meginmunur á lífsviðhorfum hinna frjálsu lýðræðisþjóða, sem hv. þm. vill stundum gera gabb að, að ég noti, og þeirra kenningakerfa, sem hv. þm. trúir á og vill koma á hér. Ég hygg, að það megi segja með nokkrum sanni, að þó að við dáumst mikið að mörgum tæknilegum framförum, sem orðið hafa í Rússlandi að undanförnu, er það í raun og veru ekkert sérstakt fyrir rússneska stórveldið. Þar keppa Rússar og Bandaríkjamenn, og þó að Rússar séu fremri í sumu, er það flestra manna mál, að yfirleitt séu tækniframfarir meiri í Bandaríkjunum. Látum það eiga sig. En ég segi: Það lýsir meira stjórnarháttum í þessum tveimur löndum, að dóttir Stalíns hefur flúið Rússland og beðið um landvistarleyfi í Bandaríkjunum, heldur en hitt, hvort það verða Rússar eða Bandaríkjamenn, sem fyrr senda mann til tunglsins. Það er tæknilegt atriði. Hitt er glöggt dæmi upp á stjórnarhætti og hvernig fer annars vegar fyrir afkomendum þeirra, sem mestri harðýðgi hafa beitt og kennt sinni þjóð þá stjórnarhætti, og hins vegar fyrir þeim, sem virða mannréttindi á svipaðan veg og Bandaríkin sýndu sig að virða, þegar þau féllust á það skilyrði íslenzku stjórnarinnar, að hv. þm. Einar Olgeirsson skyldi leiddur úr sinni herleiðingu. Nú er það vafalaust svo, og um það er ég hv. þm. sammála, að það er að ýmsu leyti mun friðvænlegra í þessum hluta heimsins heldur en löngum áður. Hv. þm. sagði, að ég hefði talað um, að Rússar hefðu hætt sinni ágengni. Ég nefndi Rússa ekki í því sambandi. En það var eins og bóndinn fyrir norðan, sem kvartaði yfir því, að nágranni sinn hefði komið með byssu og sagt: „Skjótið þið helvítis hundinn“ - „og hann átti við mig“, að hv. þm. taldi víst, að þegar talað var um ágengni, væri átt við Sovétstjórnina. Það er hans dómur, en ekki minn. En þó að sagnfræðin vilji vera ærið brokkgeng hjá hv. þm., veit hann auðvitað, hverjir hafa haft í frammi ágengni. Við getum ekki neitað því, að frá því að Atlantshafsbandalagið var stofnað, hefur orðið mun friðsamlegra í þessum hluta heimsins heldur en áður, mun friðsamlegra, og það er ekki sízt vegna þess valdajafnvægis, sem hefur skapazt með myndun og starfi Atlantshafsbandalagsins. Nú hefur hv. þm. að mínu mati mjög rangar hugmyndir um árásarvilja t.d. vestur-þýzku stjórnarinnar. En segjum sem svo, að eitthvað væri til í þeim ásökunum, sem hv. þm. hefur í frammi, skilur hann þá ekki, að það er mjög til þess að leggja hömlur á þann árásarhug og hindra þær árásarfyrirætlanir, ef þýzki herinn er undir sameiginlegri stjórn lýðræðisríkjanna í vestanverðri Evrópu og í Norður-Ameríku? Er þetta ekki svo augljós staðreynd, að þó að ekki væri annað, ætti að halda við þessu bandalagi, með sama hætti og ef við metum sjálfstæði Íslands og það að halda Íslandi utan ófriðar, er það alveg ljóst, að frumskilyrðið er það, að Atlantshafsbandalagið haldi áfram, vegna þess að meðan það er í núverandi mynd eða eitthvað svipaðri, hefur Ísland tiltölulega litla hernaðarþýðingu, þó að hún sé mikil og verði ekki fram hjá henni komizt. En ef Ísland yrði - við skulum segja óvarið, án bandalags, á milli annars vegar Sovétsamveldisins eða einhvers annars herveldis á meginlandi Evrópu og hins vegar þeirra, sem yfirráðin hafa í NorðurAmeríku, þá er ljóst, að hernaðarþýðing Íslands yrði meiri en nokkru sinni fyrr. Þá er óhjákvæmilegt, að um leið og kjarnorkustyrjöld brytist út, yrði mikill áhugi á því, hver Ísland hefði. Það er alveg ljóst, að slíkt mundi verða til þess að beina skeytum að Íslandi frekar en nokkuð annað. Þessu verða menn að gera sér grein fyrir. Þetta verða menn að skilja. Þetta er bezt að tala um alveg opinskátt. Þess vegna er það nytsamt, að hv. þm. skuli halda hér fram sinum villukenningum, því að það gefur tilefni til þess að rifja upp þessar augljósu staðreyndir. En þar til viðbótar kemur svo, að við höfum enga vissu, - ég vil segja sem betur fer, - fyrir því, að kjarnorkuvopnum verði beitt í styrjöld. Hv. þm. byggði allan sinn málflutning nú síðast á því, að Ísland væri svo þýðingarmikið og í mikilli hættu, ef kjarnorkustríð yrði, að við yrðum að stinga höfðinu í sandinn og láta eins og þessi hætta væri ekki til. En það er búið nú að vera að berjast svo að segja látlaust í heiminum á ýmsum stöðum allt frá stríðslokum 1945. Við getum nefnt tvær stórstyrjaldir, Kóreustríðið og styrjöldina í Víetnam. Það er búið að vera að berjast þarna látlaust svo að segja a.m.k. frá 1950. Enn hefur kjarnorkuvopnum ekki verið beitt, og menn mega ekki halda, að þó að kjarnorkuvopnin séu til og þó að það sé viðbúið, að þeim verði beitt, og við verðum einnig að reikna með þeim möguleika, þá skulum við bara líta á staðreyndirnar og átta okkur á því, að styrjaldir hafa átt sér stað og eiga sér stað, eftir að kjarnorkuvopnin komu til, þar sem ekki hefur verið talið ráðlegt að beita þeim, þó að annar aðilinn í þeirri styrjöld og stundum báðir, eins og í Kóreu, hefðu yfir þessum vopnum að ráða. Við vissum það vel, og hv. þm. man það jafnvel og ég, að á millistríðsárunum töldu menn alveg víst, að þrátt fyrir alla samninga yrði eiturgasi beitt í nýrri styrjöld. Menn töluðu þá um nýja styrjöld með sams konar hrolli, m.a. vegna eiturgassins, eins og menn tala nú um kjarnorkustyrjaldir. Raunin varð sú, að eiturgasið var of hættulegt vopn til þess, að því yrði beitt, of tvíeggjað, bitnaði um of á báðum, alveg eins og menn beita ekki kjarnorkuvopnum, vegna þess að þeir vita, að það muni á báðum bitna. Það er löngum sagt, að þessi ógnarvopn muni leiða til algerrar friðunar. Við skulum vona, að svo verði. En það á því miður langt í land. Og hvernig fara þeir að, sem betur vita nú um þessi mál heldur en við báðir, ég og hv. 3. þm. Reykv.? Hinn 11. marz birtist í New York Times grein eftir mann að nafni Raymond H. Anderson, sem er skrifuð í Moskvu hinn 10. marz. Ég ætla að leyfa mér að lesa hana upp, með leyfi hæstv. forseta: „Sovétríkin vinna nú að því að styrkja hernaðarviðbúnað íbúanna í þeim Kyrrahafshéruðum, sem liggja að landamærum Rauða-Kína. Málgagn sovézka varnarmálaráðuneytisins, Krasnaja Svetsna“ - eða hvernig sem það er nú borið fram - „gerði uppskátt um það í dag, að 12 ára gamlir unglingar væru látnir læra vopnaburð undir stjórn liðsforingja hersins og hermanna í varðsveitum við landamærin. Fjöldi sérstakra sumarbúða er starfræktur á þessum slóðum, og auk þess sem unglingarnir fá þar tilsögn í vopnaburði og öðru því, er að hernaði lýtur, njóta þeir þarna sérstakrar kennslu, sem miðar að því að efla ættjarðarást þeirra og búa þá undir að fórna sér fyrir föðurlandið. Krasnaja Svetsna lætur þess einnig getið, að skipulagðir hafi verið herklúbbar í öllum skólum héraðsins, og hafa liðsforingjar í landher og flota umsjón með þeim. Blaðið bætir því við, að Kyrrahafsflotinn, sem hefur aðalbækistöð sína á þessum slóðum, hafi skipulagt sérstaka skipasveit til þjálfunar drengja á aldrinum 12-17 ára í sjóhernaði. Þá er þess getíð í Krasnaja Svetsna, að skipulagðir hafi verið umfangsmiklir hernaðarleikir og sé það einkar vinsæl og áhrifarík aðferð til þess að laða unglinga til herþjálfunar. Meira en 35 þús. unglingar tóku þátt í slíkum leikjum á s.l. ári, segir blaðið. Þetta strandhérað, sem er strjálbýlt, en hefur mjög mikla hernaðarlega þýðingu, er hluti enn stærra landssvæðis innan Sovétríkjanna, sem Kína gerir tilkall til. Heyrzt hefur, að á undanförnum mánuðum hafi komið til átaka við hin umdeildu landamæri, en ekki hafa þær fréttir fengizt staðfestar í Moskvu. Skipulagning þessara æskulýðssveita í strandhéraði þessu er hliðstæð svipuðum ráðstöfunum í öðrum héruðum Sovétríkjanna, sem liggja að Kommúnista-Kína. Á s.l. hausti hófst skipulögð barátta fyrir því að efla hernaðarvígbúnað almennra borgara í ríkjunum Kazakstan, Taskikistan og Kirgisíu í Mið-Asíu. Í þessum þremur ríkjum var komið á fót sérstökum þjóðræknisherskólum til þess að veita unglingum þjálfun til starfa sem stórskotaliðsmenn, skriðdrekahermenn, útvarpsvirkjar og landamæraverðir. Svo virðist þó sem slík þjálfun væri brýnni nauðsyn í strandhéruðunum en ríkjum Mið-Asíu. Strandhéruð þau, sem hér um ræðir, mynda einangraða framlengingu á landssvæðum Sovétríkjanna í meira en 400 mílur suður á bóginn meðfram landamærum Kína. Hin mikilvæga flota- og verzlunarhöfn, Vladivostok, liggur nálægt suðurenda þessa héraðs. Krasnaja Svetsna lét þess getið, að Komosomol, æskulýðsfylking kommúnista, hefði komið á fót sérstakri miðstöð, sem hefði því hlutverki að gegna að samræma og hafa eftirlit með hernaðarlegri og þjóðræknislegri þjálfun meðlima sinna í þessu héraði. Í greininni er hins vegar kvartað yfir því, að þessi starfsemi sé hins vegar á eftir áætlun sökum þess, að ekki séu fyrir hendi nægilega margar skotæfingastöðvar, flugklúbbar og aðrar æfingamiðstöðvar. Þarna segir eftir þessu hernaðarblaði í Moskvu um viðhorf Sovétstjórnarinnar, að nú sé farið að leggja kapp á að æfa börn, 12-17 ára, til beinnar „hermennsku“. Þetta eru mennirnir, sem hv. 3. þm. Reykv. og allar friðardúfurnar hér leita til sem fyrirmynda, trúa á blint og halda, að séu helztu málsvarar friðarins í heiminum. Nú erum við hv. 3. þm. Reykv. trúlega sammála um það, þó veit ég það ekki með vissu, að auðvitað er Sovétstjórnin miklu fremri og friðsamari heldur en ráðamenn í Kína. Ég gruna ekki Sovétstjórnina um það, að hún hafi árás í huga á Kína, þó að það sé undir kommúnistískri stjórn. En hún telur svo mikið liggja við að halda uppi friði, að koma í veg fyrir ófrið á þessum slóðum, að þess vegna er gripið til þessara ráða. Og það er alveg rétt, að þó að það sé sjaldgæft og raunar algerlega óþekkt, nema þá e.t.v. að einhverju marki hjá nazistum nú á dögum, að unglingar séu æfðir til hermennsku á þennan veg, þá er það ekki sérstakt einkenni Sovétstjórnarinnar til að halda uppi friði, að bezta vörnin fyrir friði sé nægilegt vald til þess að standa á móti hugsanlegum árásaraðila. Það er reynsla mannkynsins frá örófi vetra, reynsla, sem á jafnt við um Ísland eins og önnur lönd, reynsla, sem við verðum að beygja okkur fyrir, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Með því er ekki sagt, eins og ég hef tekið fram áður, með hverjum hætti við eigum að tryggja öryggi og varnir Íslands. En það er vandamál, sem ekki verður með neinu móti hægt að skjóta sér undan, vandamál, sem okkur öllum ber skylda til að sinna. Og enginn hefur betur sýnt fram á, að hlutleysið er gagnslaust til þeirra hluta, heldur en einmitt hv. 3. þm. Reykv. Hann byrjaði að sýna fram á þetta, strax og hann hóf afskipti af íslenzkum stjórnmálum, og hélt því áfram allt þangað til það ástand skapaðist í heiminum, að hann telur nú, að það ríki, sem hann metur umfram öll önnur, hafi af því hagsmuni, að Ísland sé varnarlaust. Ég veit, að hv. þm. gerir þetta af því, að hann telur Íslandi fyrir beztu, að þær kenningar, sem þar ráða, ráði einnig á Íslandi. En við hinir, sem erum annarrar skoðunar og viljum halda uppi friði í heiminum og trúum því ekki, að styrjaldir séu óumflýjanlegar, eins og hv. þm. hefur marghaldið fram, að þær séu á núverandi sögustigi, við viljum leggja fram hinn litla skerf Íslands til þess að koma í veg fyrir styrjöld. Það er það, sem fyrst og fremst greinir á milli mín og hv. þm., að ég tek rökréttum afleiðingum af staðreyndunum. Hv. þm. tekur ekki rökréttum afleiðingum af því, sem hann heldur fram. Hitt má líka raunar vera rétt, að hann taki rökréttum afleiðingum af staðreyndunum, ef það er rétt, að hann sé enn svo blindur í sinni barnatrú, að hann haldi, að það sé heiminum fyrir beztu, að kommúnisminn verði allsráðandi. Ég hef verið þeirrar trúar, og þrátt fyrir það, sem ég hef sagt í þessari ræðu, þá vil ég enn trúa því, að hann, gamall maðurinn, vitkist svo á sínum efstu árum, að hann kasti frá sér þessum villukenningum og taki upp sams konar lýðræðistrú og hann stundum þykist vilja bregða fyrir sig, en hefur lengst af brugðizt í sínu lífi.



Herra forseti. Ég hafði kvatt mér hljóðs í þessu máli fyrir alllöngu í tilefni af árásum frá hæstv. forsrh. á mig m.a. Ég þykist eiginlega þurfa að tala við hann talsvert langt mál í tilefni af því, sem hér hefur frá honum komið. Nú eru hins vegar eftir aðeins 5-6 mínútur af fundartíma, og ég hef gengið út frá því að mæta á öðrum fundi kl. 4, svo að það er spurning, hvort það tekur því að byrja á ræðu sinni, úr því sem komið er nú. Vildi ég sem sagt fara fram á það við hæstv. forseta, að mér gæfist nú kostur á því, áður en annar mánuður liði, að komast að og fá að bera af mér sakir í þessu máli, jafnvel þó að það takist ekki á þessum fundi. Ég vildi spyrjast fyrir um það hjá hæstv. forseta, hvort það gæti ekki verið, að hægt væri að fresta þessum fundi. En hægt væri að taka þetta mál fyrir, áður en langt um liði, eigi að síður.

Forseti (BGr): Það voru áform forseta d. að halda þessum fundi áfram til kl. 5 til þess að nálgast lok þessarar löngu umr., en sjálfsagt er að verða við ósk hv. þm. Einn annar þm. er á mælendaskrá, en getur ekki mætt í dag. Skal ég bera aðalforseta óskir þm. að öðru leyti.