Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Skýrsla sú, sem hér liggur fyrir um hafnaframkvæmdir á árinu 1976, er lögð fram í samræmi við 10. gr. hafnalaga. Í skýrslunni er yfirlit um fjárveitingar og framkvæmdir í höfnum sem falla beint undir hafnalög og yfirlit um framkvæmdir í landshöfnum, ferjuhöfnum og Reykjavíkurhöfn. Í skýrslunni kemur fram að framkvæmdir við allar hafnargerðir í landinu námu 1882 millj. kr., en það er 170 millj. kr. lægri upphæð en árið 1975 sem var mesta framkvæmdaár í sögu íslenskrar hafnargerðar hingað til, en það stafaði fyrst og fremst af framkvæmdum í Þorlákshöfn. Af þessum 1882 millj. kr. voru tæplega 1048 millj. vegna framkvæmda í almennum höfnum eða rúmlega 55%. Af landshafnaframkvæmdum, sem námu 677 millj. kr. eða 36% af heildarframkvæmdum, voru framkvæmdir í Þorlákshöfn langmestar eða tæplega 540 millj. kr. Var þeim framkvæmdum lokið seint á árinu og var höfnin tekin formlega í notkun 7. nóv. s. l. Framkvæmdir í Keflavík-Njarðvík námu 95 millj. kr. og Rifshöfn 42 millj. kr. Framkvæmdir við almennar hafnir voru alls á 43 stöðum, og voru þá einungis þær hafnir teknar með þar sem framkvæmdir urðu yfir eina millj. kr., en auk þess var nokkru fé varið til mælinga og rannsókna á h. u. b. 17 höfnum. Dýrustu framkvæmdir á árinu voru á Akureyri 89 millj. kr., Breiðdalsvík 80 millj. kr. og Hafnarfirði 71 millj. kr. Loks er að geta Reykjavíkurhafnar, en þar urðu framkvæmdir rúmlega 126 millj. kr. Er það allmiklu meira en 1975 þegar þær námu 72 millj. kr. Er þá komið að Hafnabótasjóði, en eins og kunnugt er og nánar er greint frá í 19. gr. hafnalaga veitir sjóðurinn í fyrsta lagi hafnarsjóðum lán til framkvæmda gegn ríkisábyrgð. Í öðru lagi er honum heimilt að styrkja endurbætur á hafnarmannvirkjum sem skemmst hafa af völdum náttúruhamfara eða öðrum óviðráðanlegum orsökum. Í þriðja lagi er honum heimilt að veita styrk til nýrra hafnarframkvæmda, sem nemi allt að 15% umfram ríkisframlag af heildarframkvæmdakostnaði, til staða sem eiga við fjárhagsörðugleika að etja vegna dýrra hafnarmannvirkja, fólksfæðar eða annarra gildra orsaka. Loks er honum í fjórða lagi heimilt að veita hafnarsjóðum lán út á væntanleg ríkisframlög. Tekjur Hafnabótasjóðs eru árlegt framlag ríkissjóðs sem nemur 12% af framlagi til hafnarmannvirkja og lendingarbóta á fjárl. hvers árs, en auk þess eru nokkrar tekjur af starfi sjóðsins sjálfs. Þar sem lánsfjárþörf hafnanna er yfirleitt verulega mikil hefur sjóðurinn auk þess oftast nær þurft að grípa til lánsfjár sem höfnunum hefur síðan verið endurlánað. Lánveitingar og styrkveitingar sjóðsins námu á s. l. ári samtals 217 millj. kr. Skiptast þær þannig: 101 millj. kr. voru lánaðar til framkvæmda við 20 hafnir 63 millj. voru lánaðar til bráðabirgða og var þar yfirleitt um að ræða lán sem urðu til vegna óhjákvæmilegra framkvæmda umfram fjárlög og verða greidd að verulegu leyti beint í Hafnabótasjóð aftur á þessu ári, þar sem yfirleitt er um að ræða hrein ríkisframlög. Um styrk úr Hafnabótasjóði er það að segja, að 25.5 millj. kr. voru styrkir til framkvæmda við fjórar hafnir á landinu sem áttu við verulega erfiðleika að stríða vegna dýrra hafnarmannvirkja, en staðirnir voru Bolungarvík, Ólafsfjörður, Eyrarbakki og Sandgerði. Loks voru veittar 27 millj. kr. sem styrkir vegna skemmda af náttúruhamförum. Munar þar mestu um Kópasker sem fékk 20 millj. kr. af þessari fjárhæð. Auk þess voru 4 millj. kr. til Suðureyrar og 3 millj. til Eyrarbakka. Til þess að geta staðið undir þessum lánveitingum tók Hafnabótasjóður bráðabirgðalán hjá Atvinnuleysistryggingasjóði síðari hluta ársins sem nam 70 millj. kr. Þetta lán hefur þegar verið endurgreitt. Loks er að geta varðandi lánveitingar Hafnabótasjóðs, að sjóðurinn yfirtók á árinu kröfur Framkvæmdasjóðs á hendur sex hafnarsjóðum á Vestfjörðum, samtals 38.5 millj. kr., og endurlánaði þessa fjárhæð til þessara staða til 5 ára, en það er sami tími og lán Framkvæmdasjóðs til Hafnabótasjóðs er vegna þessara krafna. Við útlán úr Hafnabótasjóði á s. l. ári til framkvæmda, þar sem um föst lán var að ræða, var yfirleitt reynt að fylgja þeirri stefnu að ríkisframlag ásamt lánsútvegum úr Hafnabótasjóði færi ekki samtals yfir 90% af kostnaði við framkvæmdirnar. Viðkomandi hafnarsjóður þurfti þannig að sjá um 10% sjálfur. Hjá hinu varð þó ekki komist, að við einstakar hafnargerðir væru svo sérstakar ástæður fyrir hendi, svo sem vegna fólksfæðar eða dýrrar hafnarmannvirkjagerðar, að þetta varð að hluta til að vera hærra og beinn framkvæmdastyrkur, eins og á þeim fjórum stöðum sem áður hefur verið getið. Hins vegar er ánægjulegt að geta skýrt frá því, að staða hafnarsjóðanna, sem lengst af hefur verið afar slæm, er nú í betra horfi en áður. Kemur þar til fyrst og fremst að hækkanir hafnargjalda hafa fylgt hækkunum verðlags betur en oftast áður. Að því ber auðvitað að stefna, að hafnirnar standi almennt ekki einungis undir rekstrarkostnaði, heldur hafi einnig nokkurt fé aflögu til framkvæmda. Þótt hér yrðu að vísu alltaf nokkrar undantekningar hlýtur þetta að verða meginregla við ákvörðun á verði þeirrar þjónustu sem hafnirnar veita. Herra forseti. Að öðru leyti en þessu vísa ég til skýrslu þeirrar sem hv. alþm. hafa í höndunum þar um.



Herra forseti. Á undanförnum árum hafa átt sér stað meðal ýmissa aðila víðtækar umræður um flugmál og þá ekki síst þann þáttinn sem snýr að flugöryggismálum. Hér á hv. Alþ. hefur einnig verið fjallað um þessi mál og leiddi m. a. til þess, að svo hljóðandi þáltill. um öryggisbúnað flugvalla var samþ. 7. maí 1975: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta nú þegar gera athugun á því, hvernig komið verði upp á sem skemmstum tíma nauðsynlegum öryggisbúnaði á flugvöllum landsins.“ Í framhaldi af greindri þál. svo og öðrum umr. um þessi mál skipaði samgrn. hinn 23. jan. 1976 sérstaka n. til þess að gera úttekt á íslenskum flugvöllum og flugöryggismálum í heild. Álit n., sem ber heitið: Áætlunarflugvellir og búnaður þeirra - lá fyrir í nóv. á s. 1. ári og var þá þegar sent hv. alþm. til fróðleiks og upplýsinga. Með áðurgreinda þál. í huga og þau grundvallarsjónarmið, sem fram koma, og meginleiðir, sem lagðar eru til í þessari skýrslu n., þykir sérstök ástæða til að leggja hana formlega fram hér á hv. Alþ. Skýrslan skýrir sig að öllu leyti sjálf og ætti sem slík að geta lagt grunn að framtíðaruppbyggingu íslenska flugvallakerfisins, þó að marki hennar verði e. t. v. ekki náð innan þeirra tímasetningar er hún gerir ráð fyrir. Því ráða auðvitað fjárveitingar þær sem til verksins fást hverju sinni. Til viðbótar þessu vil ég geta þess, að þessari skýrslu fylgir til skrifstofu Alþ. mynd af öllum flugvöllum landsins og ástandi þeirra eins og það er, og gert er ráð fyrir að prenta aðra slíka skýrslu sem fjvn. Alþ. fái í hendur, en fjárlaga- og hagsýslustofnunin fékk einnig slíka skýrslu. Ég vil bæta því við, um leið og ég þakka n. hennar mjög svo góðu störf, því að ég tel að hér sé um gagnmerka skýrslu að ræða, að ég tel að nauðsyn beri til, að þessi skýrsla verði rædd hér á hv. Alþ. á hausti komanda, þegar þing kemur saman aftur, enda hefðu þá hv. þm. haft góðan tíma til þess að kynna sér þessi mál. Og að sjálfsögðu ber að hafa þessa skýrslu sem grundvöll undir fjárlagagerð um framkvæmd flugvalla og öryggismál á næstu árum.



Herra forseti. Fjvn. hefur fjallað um till. til þál. um samræmingu á fjárhagslegum grundvelli framhaldsskóla, og birtist álit n. á þskj. 623. Síðan till. þessari var vísað til fjvn. hefur komið fram hér á hv. Alþ. stjfrv. um framhaldsskóla sem að sumu leyti fjallar um sambærilegt efni og það sem þáltill. á þskj. 316 fjallar um. Það liggur nú fyrir að frv. þetta verði ekki afgreitt á yfirstandandi Alþ. og mun verða í sérstakri athugun til næsta Alþ. Fjvn. telur ástæðu til að það efni, sem um er rætt í þáltill., samræming á fjárhagslegum grundvelli framhaldsskóla, komi einnig til athugunar um leið og stjfrv. um framhaldsskóla. Með hliðsjón af því leggur n. til að till. þessari verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Þegar stjfrv. um samræmdan framhaldsskóla var hér til umr. fyrir nokkrum dögum var ljóst á öllu, engu síður en nú, að það var ekki mikill tími til þess að ræða það yfirgripsmikla mál. Þó var greinilegt að það var einn þáttur þess mikla máls sem ég hygg að margir alþm. hefðu gjarnan viljað fá frekari skýringar á en fram komu í þeim umr., og það er einmitt það atriði sem sú till., sem hér er nú til umr. og lagt er til að verði vísað til hæstv. ríkisstj., fjallar um. Það er auðvitað enginn vafi á því, að allir þeir aðilar, sem hafa eitthvað með að gera framhaldsskólana í landinu, hugsa um það, hvernig eigi að fara með fjárhagshlið þeirra mála, hvernig ætlað sé að skipa fjármálunum. Það er kunnugt að sú skipan hefur verið í meginatriðum, að nokkur hluti framhaldsskólanna hefur verið kostaður að hálfu leyti af sveitarfélögum fram til þessa og að hálfu leyti af ríkinu, en flestir framhaldsskólar hafa verið kostaðir nær einvörðungu af ríkinu. Margar till. hafa komið hér fram á hv. Alþ. um að samræma þessa hluti. Einna mest hefur borið á þessu í seinni tíð varðandi iðnskóla landsins, en þar er fyrirkomulagið þannig, að það er gert ráð fyrir að sveitarfélögin standi undir stofnkostnaði þeirra skóla að hálfu leyti, en ríkið aðeins að hálfu. Till. hafa komið hér fram um að ríkið taki að sér byggingarkostnað þeirra skóla á svipaðan hátt og ríkið hefur nú þegar tekið að sér byggingarkostnað margra annarra framhaldsskóla. Ég veitti því athygli þegar stjfrv., sem hér var lagt fram til sýnis, en ekki til endanlegrar afgreiðslu á þessu þingi, var hér til umr. fyrir nokkrum dögum, þá kom þar fram í grg. með frv. að við það væri miðað að ríkið tæki yfirleitt að sér 70% af stofnkostnaði framhaldsskólanna, en sveitarfélögin 30%. Í tilefni af þessari litlu till., sem hér liggur fyrir og ég veit að er ekki nema skammur tími til þess að ræða, hefði ég viljað óska eftir því, að hæstv. menntmrh. hefði getað gefið hér nokkrar upplýsingar, sem þm. gætu farið með heim af þessu þingi, um það sem mjög er spurt um heima í héruðum varðandi þessi mál: Hvernig er í rauninni hugsað að koma því fyrir, að sveitarfélögin í landinu taki að sér sem nemur 30% af stofnkostnaði allra framhaldsskóla svo að segja í landinu? Hvernig hugsa menn sér að koma þessu fyrir? Mér þykir einsýnt, einmitt um leið og þessi till. liggur hér fyrir og lagt er til að vísa henni til ríkisstj. sem hefur fjallað um þessi mál og lagt fyrir það stjfrv. sem ég minntist á, að gerð hefði verið grein fyrir því í stuttu máli, hver meginhugsunin væri af hálfu ríkisstj. varðandi þetta efni. Nú sé ég að hæstv. menntmrh. er því miður ekki hér í salnum, það þykir mér miður, en kannske gætu einhverjir aðrir af hálfu ríkisstj. gefið hér um upplýsingar. Ég hef nefnilega ekki fengið neinar skýringar á því, hvernig hægt sé að koma þessu fyrir á skaplegan hátt þannig að sveitarfélögin geti tekið að sér þennan stóra kostnaðarhluta. Ég held líka að þó að menn hugsuðu sér að gera betur við sveitarfélögin fjárhagslega en verið hefur til þessa, þ. e. a. s. veita þeim einhvern nýjan tekjustofn, að það hljóti að verða mjög erfitt að koma því fyrir skipulagslega að sá tekjustofn renni þá með eðlilegum hætti einvörðungu til þess að standa undir þessum útgjöldum, því að sum sveitarfélög hafa skiljanlega nokkurn kostnað af rekstri framhaldsskóla, en önnur hreint ekki og koma lítið inn í það. Ég hafði sem sagt hugsað mér að reyna að fá hér smáupplýsingar varðandi þessa till. áður en henni verður vísað til ríkisstj., sem mér þykir heldur tómlegt í þessu máli, að vísu henni einfaldlega þangað.

Það er verið að leita að hæstv. menntmrh.

Já, ég þakka fyrir. Þá hefði ég gjarnan viljað fá upplýsingar um þetta atriði. Að öðru leyti hef ég ekkert við það að athuga að till. gangi þangað, en mér finnst að það væri ástæða til að þm. fengju upplýsingar um þetta atriði. Það er enginn vafi á að það fyrirkomulag, sem nú er ríkjandi í þessum efnum, háir mjög ýmsum af okkar framhaldsskólum. Þessu er t. d. þannig farið með iðnskólana. Þar er hreinlega stöðnun vegna þess að sveitarfélögin hafa ekki talið sér fært að rísa undir kostnaði sem nemur 50%, og menn hafa búist við því að þar yrði breyting á, að ríkið tæki á sig stærri hluta þarna, eins og það hefur verið að gera varðandi aðra framhaldsskóla, þar sem ekki hafði verið sú regla ráðandi að ríkið bæri allan kostnaðinn. Skemmst frá að segja er það sem snýr að viðskiptafræðinámi. Var gerð fyrir stuttu sérstök samþykkt hér á Alþ. um að hækka þar hlut ríkisins til mikilla muna. Nú sé ég að hæstv. menntmrh. er kominn, og ég vil aðeins endurtaka það í sambandi við þá litlu till. sem hér liggur fyrir um samræmingu á fjárhagslegum grundvelli framhaldsskóla, en till. er um að vísa þessari þáltill. til ríkisstj., að mér hefði fundist nokkur ástæða til þess, um leið og þessari till. er vísað til ríkisstj., að hæstv. ráðh. hefði gert þinginu grein fyrir því í stuttu máli, því að mér er ljóst að það er ekki hægt að að ræða þetta mál ítarlega, hvernig það er hugsað sem fram kemur í stjfrv. varðandi þessi mál um samræmdan framhaldsskóla, hvernig það er í rauninni hugsað að sveitarfélögin í landinu geti tekið á sig um 30% af stofnkostnaði framhaldsskólanna almennt. Ég þykist alveg viss um að ríkisstj. hefur gert sér grein fyrir því, að sveitarfélögin geti ekki tekið á sig þennan mikla kostnað nema þá á þann hátt, að þau fái nýjan tekjustofn, og þá kemur spurningin fram um það, hvernig eigi að koma því fyrir, því að það dugir ekki að veita sveitarfélögunum eftir venjulegri leið möguleika til þess að afla sér meiri tekna vegna þess að kostnaður í sambandi við framhaldsskólana hvílir svo misjafnt á sveitarfélögunum. Sum sveitarfélög þurfa að sinna þessum málum og gera það, en önnur samkvæmt eðli málsins láta sig þetta ekki miklu skipta, og það er varla réttmætt að sum sveitarfélögin standi af miklum þunga undir þessum útgjöldum. Sem sagt, beiðni mín til hæstv. menntmrh. er sú, að hann upplýsi, áður en þessari till. er vísað til ríkisstj., í stuttu máli hvernig ríkisstj. hugsar sér að gera þessa breytingu: að leggja þær kvaðir á sveitarfélögin í landinu að þau standi undir um það bil 30% af stofnkostnaði framhaldsskólanna. Hvernig er þetta hugsað í aðalatriðum? Ég skal svo ekki tefja umr. um þetta frekar, því að mér er ljóst að það er að koma að lokum þessa fundar í Sþ.



Herra forseti. Ég vil í tilefni af þessari fsp. hv. 2. þm. Austurl. láta þess getið, að ég gerði nokkuð ítarlega grein fyrir þessum málum þegar ég talaði fyrir framhaldsskólafrv. í hv. Nd. fyrir örfáum dögum. Sérstaklega gerði ég grein fyrir því, hvernig ég ætlaðist til að unnið yrði að málinu í sumar til undirbúnings ákvörðunum um þetta fjármálaatriði, og var langur kafli í minni ræðu um það. Hv. þdm. í Nd. sáu yfirleitt ekki ástæðu til að hlýða á þessa framsögu, en úr því raknar mjög fljótlega hví að þetta verður allt prentað í Alþingistíðindum.



Herra forseti. Ég verð að segja hæstv. menntmrh. það, að ég hlýddi á alla ræðu hans og það gerðu ýmsir fleiri, þó að þeir hefðu mátt vera enn þá fleiri. En ég varð litlu fróðari um það efni sem ég var að spyrja um þó að ég hafi hlýtt á allt hans mál, og af því spurði ég. Ég er ekki heldur að óska eftir að hann endurtaki það sem hann sagði. Ég þykist kannast nokkurn veginn við það. Það gefur mér ekki þær upplýsingar sem ég er að biðja um. En ég er nokkurn veginn viss um að það er svipað ástatt um aðra þm. eins og mig í þessum efnum, að þeir hafa ekki fengið neitt frambærilegt svar við þessu. En vegna þess að um þetta atriði er spurt í svo að segja hverju sveitarfélagi, sem hefur eitthvað með framhaldsskóla að gera, fannst mér full ástæða til þess að það kæmi hér fram, svo að þm. gætu þó a. m. k. haft heim með sér af þessu þingi nokkrar upplýsingar um hvernig væri hugsað að koma þessu fyrir á þennan hátt, að sveitarfélögin ættu að taka á sig 30% af kostnaði við þessa skóla, en kostnaðarhlutfall ríkisins ætti að minnka, hvernig þetta væri hugsað í aðalatriðum. Ef hæstv. ráðh. treystir sér ekki til að gefa á þessu frekari skýringar en hann hefur gefið áður, þá er málið komið á enda og er auðvitað ekkert við því að segja. Þá verður eflaust að vinna úr málinu á annan hátt, en ég er hræddur um að þá fari svo með marga þm. eins og mig, að þeir treysti sér ekki til að gefa á því miklar skýringar þegar þeir koma heim, hvernig þessu megi fyrir koma, af því að þarna er tvímælalaust um mikið vandamál að ræða. Það verður ekki, eins og ég hef sagt, leyst á þann einfalda hátt að færa nýja tekjustofna með hefðbundum hætti yfir til sveitarfélaga. Þar þurfa að fylgja með miklu ítarlegri reglur ef úr þessu á ekki að verða ein flækja. En ég hef sem sagt komið beiðni minni á framfæri, og hæstv. ráðh. hefur vitnað í ræðu sem ég hlýddi á. Ef ekki er um frekari svör að ræða, þá verð ég auðvitað að láta mér það lynda.



Herra forseti. Því miður er það ekki alveg nýtt, að eftir því sem ég flyt lengri ræður, eftir því skilja áheyrendur mínir minna í aðalatriðunum! En hvað þetta mál snertir, þá er þetta aðalatriði: 1) Jöfn kostnaðarhlutföll á öllu framhaldsskólastiginu. 2) Með tilfærslu verkefna á milli sveitarfélaga og ríkissjóðs kemur tilfærsla tekjustofna. 3) Frágangur á nauðsynlegum reglum, sem hv. þm. minntist á, fer fram í sumar í þeim tveim vinnuhópum sem ég nefndi, annars vegar þeim sérstaka vinnuhópi, sem um þetta mál fjallar, og hins vegar í þeim vinnuhópi, sem nú er starfandi og fjallar um verkefnaskiptingu á milli sveitarfélaga og ríkissjóðs.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Austurl. hefur látið þá skoðun sína í ljós, að honum finnist næsta tómleg afgreiðsla á þessari till. að vísa henni til ríkisstj. Vitaskuld hefði ég gjarnan kosið að samþykkja þessa till. þar sem ég er 1. flm. hennar ásamt formanni og varaformanni hv. fjvn. En þar sem fyrir liggur að fram hefur verið lagt stjfrv. um framhaldsskóla og þar gripið á því efni sem till. greinir, eins og ég gat um í minni fyrri ræðu, og það frv. verður til sérstakrar athugunar nú milli þinga, þá get ég ekki gert kröfu til annars en að þetta efni, sem till. þessi fjallar um, verði einnig athugað þar sérstaklega. Ég vil einnig taka það fram, að í framsögu fyrir þessari till. við fyrri hluta umr. skýrði ég efni hennar rækilega. Það ætti að vera ljóst þeim, sem fylgst hafa með því og lesa till. ásamt grg., að hún fjallar fyrst og fremst um að koma framhaldsskólastiginu öllu á sama kostnaðar grundvöll, þannig að hlutur ríkissjóðs annars vegar og hlutur sveitarfélaganna hins vegar verði ekki misjafn á framhaldsskólastiginu miðað við námsefni eins og nú er. Við þurfum sem sé að rétta hlut t. d. iðnskólanna á þann hátt að ríkissjóður leggi meira fram til þeirra til samræmis við það sem gert verður t. d. við menntaskólanámið. En á þessu er reginmunur nú. Kostnaðarhlutfall er 50% ríki, 50% sveitarfélög við iðnskólana, en 100% ríki við menntaskólana. Þetta hefur valdið óeðlilegu misrétti sem þarf að uppræta, - misrétti sem hefur haft það í för með sér að litið er á nám í þessum skólum misjafnlega þýðingarmiklum augum og virðing menntaskólanámsins hefur verið gerð meiri af ráðamönnum þjóðarinnar og í augum fólksins sjálfs. Þetta misrétti þarf að uppræta og um það fjallar þessi till. Ég vænti þess, að niðurstaða verði á þá lund, að við getum á næsta Alþ. samþykkt lög sem uppræta þetta misrétti, hvað sem hlutdeild sveitarfélaganna kann að verða mikil í því sambandi. Það tengist aftur stefnumörkun um verkefnaskiptingu og tekjustofnaskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga, sem er annað mál enda þótt það grípi inn í þetta.