Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Nefndin hefur rætt frv. og mælir einróma með samþykkt þess. Ég vil þó geta þess, að ég tel, að ástæða væri til að athuga þá heimild, sem felst í 1. gr., til þess að sjúkrasamlag geti ákveðið að láta sjúklinga greiða læknishjálp að fullu, en endurgreiða sjúklingum síðan sinn hluta. Þetta er mjög óþægilegt í framkvæmd, bæði fyrir sjúklinga og lækna, og vil ég vænta þess, að þetta verði tekið til athugunar af þeirri nefnd, sem er að endurskoða lögin um almannatryggingar og væntanlega lýkur störfum fyrir næsta þing. Sömuleiðis vildi ég vænta þess, að 2. gr. frv. yrði athuguð af þeirri sömu nefnd. Með tilvísun til þessara orða vil ég leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt og vísað til 3. umr.

Framfærsluvísitalan hefur sem sé hækkað úr 104 stigum í 116 stig eða um 11.5%, en kaupið hefur hækkað um 10%, og verkamenn hafa þess vegna skaðazt um 1.5% síðan samningarnir voru gerðir, og jafnvel þó að meðaltalstölurnar, sem hæstv. ráðh. tók, séu teknar, þ.e.a.s. að meðalhækkunin hafi verið 111/4 eða 113/4, - ég skal ekki fullyrða, hvort hann heldur sagði, - þá sést, að meðaltalshækkunin, jafnvel þó að hún sé tekin alveg gild, er rétt um það bil sama og vísitöluhækkunin hefur orðið, þannig að samkvæmt því ættu launamenn nú almennt að standa sléttir, eins og sakirnar standa í dag. En í raun og veru ætti að vera algerlega óþarft að vera að deila um svo augljósa hluti eins og þessa, því að til eru um þetta útreikningar, sem verða ekki með nokkru móti vefengdir. Torfi Ásgeirsson hagfræðingur Framkvæmdabankans og fulltrúi Alþýðusambands Íslands í kauplagsnefnd hefur reiknað út þróunina um breytingu kaupmáttarins hjá almennum verkamönnum frá mánuði til mánaðar síðustu árin, og að þessum tölum hygg ég að allir þm. og enn þá frekar ráðh. hafi fullan aðgang, og hans útreikningar sýna m.a. þetta: Í fyrsta lagi, að í maímánuði s.l., þegar verkalýðsfélögin hófu kauphækkunaraðgerðir sínar, var vísitala kaupmáttar 84 stig, miðað við 100 1945, og hafði lækkað um hvorki meira né minna en 15 stig, frá því að viðreisnin hófst, eða um 17%. Í öðru lagi sýna útreikningar Torfa, að í júlímánuði, eftir að samningarnir höfðu verið gerðir, hafði kaupmátturinn ekki hækkað um 10 eða 11%, eins og kaupið hafði hækkað, heldur var vísitala kaupmáttarins þá aðeins 91.5 stig, þ.e.a.s. hafði hækkað um tæplega 9% við kaupgjaldssamningana. Ástæðan til þessa mismunar, sem strax kemur fram í næsta mánuði, eftir að samningarnir taka gildi, er auðvitað öllum mönnum augljós. Meðan almennt kaupgjald er bundið við vöruverð í landinu, t.d. kaup bóndans og verð landbúnaðarafurða, hlýtur auðvitað svo að fara, að engin kauphækkun getur orðið hrein kjarabót. Þar kemur ýmislegt til frádráttar. Og auðvitað hefur aldrei neinum skyni bornum manni dottið í hug, að 10–11% kauphækkun og jafnvel þó að hún hefði verið miklu minni, gæti komið að öllu leyti fram sem aukinn kaupmáttur. Þar við bætist, að ýmsar aðrar ráðstafanir ríkisvaldsins, aðrar en gengisfellingin, komu þarna til mjög fljótlega, eins og t.d. rýmkun á verzlunarálagningu og sitt hvað fleira. Og þessar ráðstafanir urðu til þess, að sú kaupmáttaraukning, sem svaraði algerlega til kauphækkunarinnar, kom vitanlega aldrei fram. Í þriðja lagi sýna útreikningar Torfa, að 1. ágúst var vísitalan nær óbreytt frá því, sem hún hafði verið í júlímánuði, eftir að samningarnir voru gerðir, eða 91.2 stig. Og í fjórða lagi sýna þessir útreikningar Torfa, að kaupmáttur tímakaups verkamanna er nú 83 stig, en var 84, þegar samningarnir voru gerðir, eða 1.2% lægri, og ætla ég þá, að ekki þurfi lengur um það að deila, að öll kauphækkunin er farin og meira til hvað almenna verkamenn áhrærir. Og það er annað athyglisvert við þessa tölu, að þessi vísitala kaupmáttarins er sú lægsta, sem hún hefur orðið í 17 ár. Kjör almennra verkamanna og verkafólks almennt hafa aldrei verið lakari í 17 ár en þau eru nú. Það er sú ömurlega staðreynd, sem blasir við eftir rúmlega tveggja ára viðreisnartímabil. Þá kem ég að því, hvort það sé rétt, sem hæstv. ráðh. sagði og fullyrti, að aðeins mjög smávægilegar breytingar á framfærsluvísitölunni væru fram undan, og hversu Þær líkur eru miklar, sem hann reyndi að styðja hér, að eftir að 4% kauphækkunin kemur í vor, verði kaupgjald 7–9% hærra en það nú er - raunverulegt kaupgjald. Það vill nú svo til, að eins og stundum áður hefur hæstv. ráðh. svarað sínum eigin fullyrðingum sjálfur á öðrum vettvangi, og það gerðist í vetur í fyrirspurnatíma á Alþingi, að hæstv. viðskmrh. upplýsti eftir útreikningum Hagstofu Íslands, að ég tel víst, að fyrirsjáanlegt væri, að vísitalan mundi hækka á næstu mánuðum upp í 119 stig, eða um 3 stig til viðbótar frá því, sem hún er nú. Þá liggur líka í loftinu a.m.k., getur maður sagt, að niðurgreiðslur á vöruverði verði minnkaðar, og bendir afgreiðsla fjárlaga til þess, þar sem sú fjárhæð, sem ætluð er til niðurgreiðslna, mun ekki endast að öllu óbreyttu til að greiða vöruverð jafnmikið niður og verið hefur, og er ekki ólíklegt, að þar geti verið um allt að 70 millj. kr. fúlgu að ræða. En slík ráðstöfun, slík minnkun á niðurgreiðslum mundi hækka vísitöluna um 1–2 stig, sennilega frekar 2 en 1. Það er að vísu ekki alveg hægt að fullyrða um þetta, að það verði svo dregið úr þessum niðurgreiðslum, en það væri þá a.m.k. mjög fróðlegt og æskilegt að fá það fram hjá hæstv. ráðherra eða öðrum ráðherrum, að niðurgreiðslurnar verði ekki minnkaðar, en mér er kunnugt um það, að Alþýðusamband Íslands hefur lagt þetta fram sem eina af kröfum sínum við hæstv. ríkisstj., og hún hefur enn ekki fengið nein svör við því, hvort úr niðurgreiðslunum yrði dregið, heldur aðeins verið sagt, að það væri ekki fyllilega ráðið. Það væri sem sagt töluvert mikilvægt, að hæstv. ráðherra gerði grein fyrir því, ef það er ákveðið að minnka ekki niðurgreiðslurnar. Ef hann gerir það ekki, verður að ætla, að á því sé a.m.k. yfirvofandi hætta, að vísitalan hækki og framleiðslukostnaður um 1–2 stig af þessum ástæðum, og ef við bætum þessu við þau 119 stig, sem hæstv. ráðh. hefur áður upplýst, vafalaust eftir góðum heimildum, þá erum við komnir allt upp í 121 stig. Sagan er ekki alveg öll sögð enn þá, því að það er augljóst, að 4% kauphækkun, sem ganga mundi í gildi 1. júní, mundi auðvitað leiða til einhverra verðlagshækkana. Það er óhjákvæmilegt að öllum lögum og reglum óbreyttum, þannig að ég held, að þó að engar kaupgjaldshækkanir ættu sér stað eða neinar sérstakar aðgerðir kæmu til, liggi nú í augum uppi, að vísitalan muni á þessu ári komast töluvert yfir 122 stig eða hækka um a.m.k. ein 6 stig frá því, sem hún nú er. Ég ætla, að allir sjái, að það er ekki um neina smávægilega hluti að ræða fyrir verkafólk, ef til þess er ætlazt, að það uni við það að halda sínu kaupgjaldi óbreyttu með þessari þróun. Og ég ætla líka, að það þurfi ekki mikla reiknimeistara til að sjá, að þegar svo væri komið, yrði minna en ekkert og það miklu minna en ekkert eftir af öllum launahækkunum, jafnvel þó að reiknað sé fullkomlega með þeim 4%, sem talið er að liggi á borðinu að launþegar geti fengið 1. júní, þó að hæstv. ráðh. vilji hins vegar halda því fram, að raunverulegar kaupgjaldshækkanir verði a.m.k. 7–9%. Ég held þess vegna, að allir þessir útreikningar hæstv. ráðh. séu álíka haldgóðir og þeir, sem ég minntist á fyrr í ræðu minni, að hann hefði flíkað í hv. Nd. til stuðnings gengislækkunarfrv., en staðreyndirnar hafa nú verið að hrekja lið fyrir lið og gert allan þann málflutning hæstv. ráðh. fremur aumkunarverðan. Ég er líka þeirrar skoðunar, að það muni sannast, að verkamönnum og verkafólki yfirleitt muni þykja þær kjarabætur, sem hvergi eru til nema í ímyndunum hæstv. ráðh., frekar léttar í vasa og til framfærslu sér og fjölskyldum sínum og þess verði ekki ýkjalangt að bíða, að bæði þessi hæstv. ráðh. og aðrir, sem hafa staðið fremstir í flokki við að ræna verkafólk og alla alþýðu í landinu réttmætum og umsömdum kjarabótum síðustu árin, muni finna óþægilega fyrir því, að þessi skoðun er áreiðanlega ríkjandi hjá verkafólki í landinu.



Herra forseti. Það er nú búið að ræða mikið það mál, sem hér liggur fyrir til umr., frv. til I. um breyt. á l. um Seðlabanka Íslands. Og það eru einkum tvö meginatriði, sem um er deilt, þ.e.a.s. hvor eigi að hafa gengisskráningarvaldið, Alþingi eða Seðlabankinn, og svo hitt, hvort nauðsyn hafi borið til þeirrar gengisbreytingar, sem gerð var s.l. sumar. Það hefur ekki verið deilt um það, að gengisskráningarvaldið hafi verið í höndum Alþ. til þess tíma, að þessi brbl., sem um er rætt, voru út gefin. Það hefur ekki heldur verið um það deilt og reyndar fullyrt af stjórnarandstöðunni, að það hafi ekki borið neina nauðsyn til að færa gengisskráningarvaldið úr höndum Alþingis til Seðlabankans, og ekki fullyrt af stuðningsmönnum stjórnarflokkanna, að nauðsyn hafi borið til að gera slíkt, heldur aðeins sagt, að það hafi verið eðlilegt. Nú er það upplýst og öllum vitað, að stjórnarskráin kveður svo á um, að því aðeins megi gefa út brbl., að brýna nauðsyn beri til. Af þessu virðist augljóst, að það hafi verið stjórnarskrárbrot, þegar brbl. voru gefin út í sumar, að færa gengisskráningarvaldið úr höndum Alþ. til Seðlabankans, án þess að brýna nauðsyn hafi borið til. Það hefur líka verið upplýst og stutt með tilvitnunum í umsögn fyrrv. prófessors við lagadeild háskólans, að því aðeins megi breyta lögum með brbl., að ekki hafi verið stutt frá meðferð þingsins á þeim lögum, sem um ræðir hverju sinni. Nú er það líka vitað, að seðlabankalöggjöfin, sem hér um ræðir, var sett á Alþingi í fyrra, aðeins fjórum mánuðum áður en þessi brbl. voru út gefin, og það verður því ekki sagt annað en það hafi verið stutt um liðið, frá því að Alþingi fjallaði um þessi lög, og að það kom fram við þá lagasetningu, að þingið vildi ekki afsala sér þessu valdi, sem hér um ræðir. Af þessum rökum öllum virðist það augljóst, að hér hefur verið um stjórnarskrárbrot að ræða. Það var fullyrt af hæstv. viðskmrh. við framsögu þessa máls hér í þessari hv. d., að þingið hefði valdið enn þá, með því að það gæti fellt þessi brbl. Þetta er tæpast rétt. Eins og nú er komið eftir þá kjördæmabreytingu, sem nýlega var gerð, þar sem flokksvaldið er orðið ríkjandi í raun og veru og þm. orðnir fyrst og fremst fulltrúar flokkanna á Alþ., hefur ríkisstj. í hendi sér hverju sinni að fá samþ. þau lög, sem hún leggur áherzlu á að staðfest verði. Og þegar hún er búin að gefa út brbl. um þýðingarmikil málefni, þýðir það vantraust á hana, ef stjórnarflokkarnir fást ekki til að samþ. þau lög, sem hún hefur gefið út, og því getur hún jafnan skákað í því skjóli, að hennar eigin stuðningsmenn muni ekki samþ. vantraust á hana, og þannig neytt þá til þess að styðja mál, sem þeir væru kannske í eðli sínu á móti. Af þessu öllu er augljóst, að þetta, að færa gengisskráningarvaldið úr höndum Alþ. til Seðlabankans, var rangt. Þá vil ég víkja í fáeinum atriðum að nauðsyn sjálfrar gengisbreytingarinnar, sem gerð var á s.l. sumri. Hæstv. viðskmrh. studdi nauðsyn hennar með þeim rökum, að almennar kauphækkanir hefðu orðið í landinu að meðaltali um 14–15%. Það var sýnt fram á það hér í umr. í gær mjög glögglega bæði af hv. 5. þm. Austf. (PÞ) og öðrum, sem hér töluðu um málið, að þetta var ekki rétt. Launahækkanirnar voru ekki svona miklar almennt, og allar stéttir þjóðfélagsins fengu ekki þessar launahækkanir, - eða hvenær fengu sjómenn launahækkanir á s.l. ári, hvenær fengu bændur þær? Og svona mætti nefna ýmsar fleiri stórar stéttir. Það er því alls ekki rétt að reikna þetta þannig, að allar stéttir þjóðfélagsins hafi fengið þessar almennu launahækkanir, sem hæstv. viðskmrh. ræddi hér um. Auk þess studdi viðskmrh. nauðsynina með því, að gera yrði ráð fyrir, að kauphækkanir vegna fólksfjölgunar og færslur milli launaflokka væru allt að 300 millj. kr. á ári. Er ekki fráleitt að hugsa sér það að þurfa alltaf að lækka gengið, ef fólkinu fjölgar í landinu? Getur ekki það unga fólk, sem kemur til með að leggja vinnu sína fram í þjóðfélaginu, unnið fyrir sér? Verður alltaf að lækka gengið, þegar fólkinu fjölgar? Slíkt er fáránleg fullyrðing, því að hver vinnandi hönd hlýtur að skapa aukin verðmæti í þjóðfélaginu og þann veg ætti hún að gera og gerir þjóðinni léttara að sækja fram til bættra lífskjara, en ekki öfugt. Þess vegna er alveg fráleitt að taka þessa upphæð með í þetta dæmi, eins og hæstv. viðskmrh. gerði hér í sinni framsögu. Þá hefur hæstv. ríkisstj. stutt nauðsyn gengisbreytingarinnar með þeim hagfræðilegu rökum, að útlit hafi verið fyrir minni þjóðarframleiðslu s.l. sumar en áður og af þeim sökum hefði verið hætta á gjaldeyrisskorti og ójafnvægi í viðskiptunum við útlönd. Hv. 5. þm. Austf. sýndi glögglega fram á það hér í umr. í gær, að þetta var algerlega röng forsenda. Þjóðarframleiðslan var mörg hundruð milljón krónum meiri s.l. ár en nokkru sinni áður, og að því leyti var það hagstæðara fyrir þjóðfélagið að hækka laun manna í landinu en nokkru sinni áður, og að því leyti var algerlega rangt, að það þyrfti að lækka gengið af þeim sökum. Það er upplýst, að sjávaraflinn einn reyndist 14% meiri á s.l. ári en árið áður og meiri en nokkru sinni áður í þjóðfélaginu. Það er því sýnt, að sá hagfræðilegi grundvöllur, sem gengisbreytingin var byggð á, er algerlega brostinn. En það, sem mun hafa valdið ákvörðun ríkisstj. í þessu máli, kom raunverulega fram í lokaorðum hæstv. viðskmrh. við framsögu þessa máls. Hann sagði: „Það var rétt að afstýra tilræði við viðreisnina með því að lækka gengið.“ Það var af því að þetta vandræðabarn ríkisstj., viðreisnin, var orðið svo óvinsælt og var búið að leiða svo margt illt af sér fyrir allan almenning í þjóðfélaginu, að stjórnin var farin að hafa áhyggjur af því sjálfu. Þetta vandræðabarn hafði í för með sér ekki aðeins almennar verðhækkanir á öllum nauðsynlegum neyzluvörum, það hafði líka í för með sér, að tollabyrðar jukust á öllum almenningi, þar sem grunnverð allrar innfluttrar vöru hækkaði alveg stórkostlega. Það hafði í för með sér, að söluskattur, stórfelldur söluskattur, var á lagður, sem hækkaði allt vöruverð í landinu og skapaði margháttaða erfiðleika við allar framkvæmdir og kaup á nýjum framleiðslutækjum. Það hafði í för með sér stórfellda vaxtahækkun, sem öllum var hvimleið. Það hafði líka í för með sér lánasamdrátt, sem stórskerti aðstöðu framleiðsluatvinnuveganna til stofnunar, framkvæmda og rekstrar. Það hefur verið sýnt fram á það í umr. um þetta mál, að sumir atvinnuvegir, eins og t.d. iðnaðurinn, hefðu getað borið kauphækkunina, sem varð s.l. sumar, án þess að hækka verðlag á vöru sinni. Og það hafa verið færð sterk rök fyrir því, að einn af aðalatvinnuvegum þjóðarinnar, frystihúsareksturinn, hefði getað borið kauphækkunina, hefði hann getað fengið 2% vaxtalækkun. Hæstv. viðskmrh. vildi gera mjög litið úr vaxtalækkun í þessu efni, taldi hana lítilsvert úrræði, sem engan veginn hefði fullnægt þörfum þessa atvinnuvegar. Ég vildi nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér umsögn aukafundar Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna á s.l. hausti um þetta atriði, sem skýrir raunverulega málið miklu betur en þjark okkar hér á Alþ., því að þeir menn, sem þar voru, standa í eldinum sjálfir og skilja, hvaða áhrif þetta hefur á þeirra atvinnurekstur: „Aukafundur SH, haldinn í Reykjavík í febrúar 1962, samþ. að beina því til hæstv. ríkisstj., að nú þegar verði athugað, hvort ekki sé unnt og tímabært að lækka vexti Seðlabankans á afurðalánum sjávarútvegsins þannig, að 7% vextir þriggja fyrstu mánaðanna lækki í 5% og 71/3 % vextirnir í 51/2%.“ Sem rökstuðning fyrir samþykktum þessum lýsti fundurinn því yfir sem skoðun sinni: „1. Þörf framleiðslufyrirtækja sjávarútvegsins fyrir lánsfé er svo mikil, að notkun þess er ekkert minni þrátt fyrir háa vexti, og þó fjárþörf þeirra hvergi nærri fullnægt. 2. Fundurinn fær ekki séð, hvernig það þjónar hag þjóðfélagsins að íþyngja framleiðslunni með háum vöxtum á framleiðsluvíxlum sjávarafurða, er teknir eru af fyrirtækjum, sem fjárhagslega berjast í bökkum, en stunda þó framleiðslu, sem öll þjóðin byggir afkomu sína á. 3. Fundurinn álítur, að hækkun útlána á sjávarafurðir sé vissasta leiðin til að gera fyrirtækjum þessum kleift að reka starfsemi sína af fullum krafti og auka þar með framleiðsluna og þar með gjaldeyrisöflunina.“ Þetta er samþykkt Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, og það kemur þar glöggt fram, að þessir aðilar, sem eru langkunnugastir þessum efnum, þessum þætti atvinnulífsins, telja vaxtalækkunina vissustu leiðina til að bæta afkomu þeirra og tryggja framleiðslumöguleikana. En hæstv. viðskmrh. neitar því, að vaxtalækkun geti orðið að gagni í þessum efnum eða verið til bóta fyrir framleiðsluna. Það sýnir, hvað hann, hæstv. viðskmrh., er langt utan við það að fylgjast með atvinnulífinu í þjóðfélaginu. Það muna allir loforð hæstv. stjórnarflokka við síðustu kosningar, loforðin um bætt lífskjör þjóðfélagsþegnanna. Og þegar viðreisnin var sett, þá var boðað, að hún ætti að skapa aðstöðu til þessara bættu lífskjara, sem lofað hafði verið í kosningunum 1959. Það hefði því mátt ætla, að eftir á annars árs bið, eftir að viðreisnin var sett, þegar kauphækkanirnar voru framkvæmdar s.l. sumar, hafi verið farin að koma fram þau jákvæðu áhrif viðreisnarinnar, sem áttu að tryggja grundvöllinn undir bætt lífskjör, enda yfirlýst af hæstv. stjórnarflokkum, að þau áhrif hefðu verið farin að koma fram og viðreisnin heppnazt. En þrátt fyrir það þó að þeir lýstu yfir, að viðreisnin hefði heppnazt, og teldu, að möguleikarnir fyrir bætt lífskjör væru að koma fram, taka þeir aftur af öllum launþegum kauphækkunina, sem varð s.l. sumar, með gengisbreytingu. Það sýnir, að eitthvað er bogið við röksemdafærsluna. Gengislækkun er jafnan vandræðaráðstöfun, og ætti ekki að nota hana nema í hreinum neyðartilfellum. En það virðast ekki hafa verið þau skilyrði fyrir hendi s.l. sumar, að það teldist nauðsynlegt að leggja í þessa neyðarráðstöfun. Gengislækkanir þrengja kjör yfirleitt allra vinnandi stétta í þjóðfélaginu og skapa atvinnuvegunum margvíslegan vanda vegna þess, að stofnkostnaður við framkvæmdir eykst stórkostlega, og það verður til þess, að miklu erfiðara verður að fullnægja stofnfjárþörf atvinnuveganna. Þetta dregur úr nauðsynlegum framkvæmdum, sem bezt lýsir sér í því, að bæði byggingarframkvæmdir dragast stórlega saman nú eftir þessar tvær gengisbreytingar, skipakaup minnka stórkostlega, ræktunarframkvæmdir minnka stórkostlega, og svona mætti halda áfram að telja fjölda greina í þjóðfélaginu, sem hafa dregizt saman, en þó mjög nauðsynlegar til þess, að þjóðin geti bætt lífskjör sín og bætt afkomu sína í framtíðinni. Allur rekstrarkostnaður allra atvinnuvega hækkar stórkostlega, og við það skapast margvíslegir erfiðleikar, eins og aukafundur Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna bendir réttilega á, vegna þess að það er erfitt að fullnægja rekstrarfjárþörf fyrirtækja, sem framleiða og velta miklu af afurðum. Þetta hefur lýst sér glöggt í rekstri togaranna. Þrátt fyrir tvær gengisbreytingar og kannske meðfram fyrir tvær gengisbreytingar eru þeir svo komnir núna, að þeir eru nálega allir að verða gjaldþrota. Þessi atvinnuvegur, sem um langa hríð var einn mesti gróðaatvinnuvegur í þjóðfélaginu, er nú kominn á vonarvöl og í svo miklar þrengingar, að liggur við borð, að allir togarar landsins stöðvist. Þetta sýnir, að gengisbreyting er ekkert allsherjar lækningalyf fyrir erfiðleika atvinnulífsins, heldur þvert á móti miklu líklegri til þess að skerða möguleika atvinnuveganna til framþróunar í þjóðfélaginu. Og þessi gengislækkun s.l. sumar var, frá hvaða sjónarmiði sem á hana er litið, hrein endileysa og vitleysa. Það, sem einkum virðist hafa valdið því, að hæstv. stjórnarflokkar réðust í það að lækka gengið, virðist vera ótti þeirra við sitt vandræðabarn, viðreisnina. Þegar launastéttirnar gátu ekki lengur unað við þá skerðingu, sem fyrri gengislækkunin hafði haft í för með sér, og fengu hækkað kaupið, þá virðast þeir hafa óttazt um afkomu ríkissjóðs, og meðfram vegna þess, eins og ég gat um áðan í sambandi við togarana, að það hafði komið í ljós, að ýmsir aðilar höfðu orðið svo hart úti vegna viðreisnarinnar, að þeir gátu ekki staðið undir sínum skuldbindingum og staðið skil á þeim lánum, sem ríkið hafði ábyrgzt greiðslur á. Það var upplýst hér nýlega í Alþingi, að ríkið hefði greitt í ríkisábyrgðir á árinu 1960 tæpar 50 millj. kr. og árið 1961 um 68 millj. kr. Þetta sýnir, hvaða áhrif viðreisnin hefur á ýmsar greinar þjóðlífsins og atvinnulífsins, þegar þeir aðilar, sem hafa mest fé í rekstri sínum að láni og hafa það með ríkisábyrgð, geta ekki staðið í skilum með sínar skuldbindingar. Það sýnir, að viðreisnin hefur komið svo hart við þessa aðila, að þeir sjá ekki fram á, að þeir geti rétt sig úr kútnum fjárhagslega. Og það virðist vera, að þessi ótti um það, að ríkissjóður yrði hart úti vegna þessara ábyrgða og vegna þeirrar kauphækkunar, sem hann varð að taka á sig að sjáifsögðu eins og aðrir aðilar s.l. sumar, og gæti ekki staðið í skilum, hafi valdið því, að hæstv. ríkisstj. gekk í það að lækka gengið. Það virðist því liggja beint við, að það væri óttinn við hennar eigin króga, sjálfa viðreisnina, sem hafi valdið því, að hún greip til þess óyndisúrræðis, sem öllum hlýtur að verða til ills.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara hér í ræðu minni út í almennar stjórnmálaumr., þótt að vísu hafi margt komið fram hjá hv. stjórnarandstæðingum í umr. um þetta mál, sem gæfi tilefni til þess. Bæði er nú, að margt af því, sem hér hefur verið rætt og borið á góma, var rætt í sambandi við vantraustið á ríkisstj., sem borið var fram í haust, og svo eru líka eldhúsdagsumr. fram undan nú eftir nokkra daga, þannig að ég ætla að leiða þetta hjá mér. Þar verða þessi mál sjálfsagt rædd ýtarlega. Það eina atriði, sem ég ætlaði hér að gera að umtalsefni, eru ásakanir hv. stjórnarandstæðinga og þá alveg sérstaklega hv. 3. þm. Norðurl. v. (ÓlJ) í þá átt, að með útgáfu þessara brbl., sem hér er verið að ræða um, hafi verið framið stjórnarskrárbrot. Það er alkunn sagan af smalanum, sem gætti hjarðarinnar uppi á brekkubrúninni og átti m.a. að gæta þess, að ekki kæmi úlfur úr skóginum og grandaði hjörðinni. En fyrir neðan brekkuna voru vinnumennirnir að slá, og ef svo bæri við, að úlfur sæist, þá átti smalinn að hrópa á vinnumennina, og þeir áttu að hlaupa upp brekkuna og koma til hjálpar. Smalinn var, eins og menn vita, hrekkvís, og það var heitt í veðri, og hann hugsaði sem svo, að Það væri nú gaman að snúa á vinnumennina og láta þá hlaupa upp brekkuna. Þess vegna kallaði hann: úlfur. Úlfur, kallaði smalinn, og vinnumennirnir hlupu allir af stað, komu á brekkubrúnina. Þá sáu þeir, að þetta var ekkert annað en snuð, það var enginn úlfur á ferðinni. Þetta endurtók sig svo nokkrum sinnum, og vinnumennirnir hlupu alltaf upp brekkuna. Að síðustu gerðist það svo, að það kom úlfur, og þá hrópaði smalinn á ný, en þá voru vinnumennirnir orðnir uppgefnir á þessu og trúðu honum ekki lengur og hreyfðu sig ekki. Úlfurinn kom, og grandaði hjörðinni. Þessi saga rifjast upp fyrir mér, þegar ég lít yfir það, hversu oft þessi hv. þm., 3. þm. Norðurl. v., hefur staðið hér upp á Alþingi og hrópað: Stjórnarskrárbrot. Stjórnarskrárbrot. Og ég held einmitt, að þetta sé miklu hættulegri leikur en hann gerir sér grein fyrir, því að það getur komið að því einhvern tíma, að einhver ríkisstjórn hér á landi fremji stjórnarskrárbrot, og þá getur verið, að þjóðin verði ekki á verði, af því að það væri búið að slæva svo hugsun hennar, hún væri orðin svo vön þessum hrópum, án þess að það væri mark á þeim tekið, að það gæti þess vegna komið að því, að hún sofnaði á verðinum einmitt fyrir svona atferli. Og það er í þessu, sem hin mikla hætta liggur, í því að leika sér að því að hrópa: Stjórnarskrárbrot. Stjórnarskrárbrot. Það, sem um hefur verið deilt hér, er Það, hvort þessi brbl. brytu í bága við stjórnarskrána, og þá alveg sérstaklega, hvort það hafi borið brýna nauðsyn til þess að flytja gengisskráningarvaldið í hendur Seðlabankans eða ekki. En samkv. 28. gr. stjórnarskrárinnar þarf brýn nauðsyn að vera fyrir hendi, til þess að heimilt sé að gefa út brbl. Ég lít svo á, að það hafi verið alveg rétt hjá ríkisstj. að gefa út brbl., sem fólu bankastjórn Seðlabankans gengisskráningarvald í hendur, og það sé fjarstæða að álíta útgáfu þessara laga stjórnarskrárbrot. Það var af mörgum ástæðum nauðsynlegt að láta skráningu íslenzku krónunnar ekki lengur vera beint löggjafaratriði, heldur fela skráningarvaldið bankastjórn Seðlabankans í hendur. Og ástæðurnar fyrir því eru þær, sem ég ætla að greina hér á eftir. Það er í fyrsta lagi, að Seðlabankinn er ópólitísk stofnun, og því má ætla, að ákvarðanir hans um gengisskráningu njóti almennara trausts og um þær rísi síður pólitískur ágreiningur en um gengisákvarðanir ríkisstj. eða meiri hl. Alþingis. Sjálfstæði Seðlabankans gagnvart ríkisstj. kemur m.a. fram í 4. gr. laga um Seðlabanka Íslands, þar sem segir, að sé um verulegan ágreining að ræða við ríkisstj., sé seðlabankastjórn rétt að lýsa honum opinberlega og skýra skoðanir sínar. Þetta á auðvitað ekki síður við ágreining út af skráningu krónunnar heldur en ágreining út af öðrum efnum. Í öðru lagi: Hlutverk Seðlabankans er samkv. lögum frá síðasta ári m.a. að annast seðlaútgáfu, efla gjaldeyrisvarasjóð landsins og fara með gengismál. Þetta hlutverk Seðlabankans gerir hann sjálfkjörinn til að ráða gengi íslenzku krónunnar, enda er gengisskráningarvaldinu fyrir komið á mjög svipaðan hátt hjá nágrannaþjóðum okkar, sem við getum tekið okkur til fyrirmyndar í þessu efni. Brbl. voru því beint og eðlilegt framhald af lagasetningunni um Seðlabanka Íslands, er lokið var á Alþingi 24. marz 1961. En nú hafa hv. stjórnarandstæðingar spurt: Því var Seðlabankanum ekki veitt vald yfir gengisskráningunni strax með seðlabankalögunum frá 24. marz 1961, úr því að ríkisstj. var þeirrar skoðunar, að bankinn ætti að fá þetta vald í hendur og lagabreytingin hefði gert hann að nægilega sjálfstæðri stofnun til þess að geta gegnt þessu hlutverki? í sjálfu sér hefði þetta á margan hátt verið æskilegt. En ástæðuna til þess, að ríkisstj. lét ekki gera þetta, tel ég augljósa. Síðari hluta vetrar 1961 voru í uppsiglingu mjög alvarlegar kjaradeilur, og vinnustöðvanir voru yfirvofandi. Ef ríkisstj. hefði, meðan þetta ástand ríkti, flutt gengisskráningarvaldið yfir í hendur seðlabankastjórnar, hefði stjórnarandstaðan tvímælalaust gert sitt ýtrasta til að mistúlka þessa ráðstöfun. Stjórnarandstaðan hefði haldið því fram, að hér væri verið að ögra verkalýðssamtökunum eða hóta þeim með yfirvofandi gengislækkun, ef kauphækkanir væru knúðar fram. Á þessu stigi málsins hefði því tilflutningur gengisskráningarvaldsins aðeins orðið til þess að magna kjaradeilurnar og hleypa í þær meiri hörku, þegar þörf var á að gæta hófs og stillingar. Þriðja ástæðan til þess, að nauðsynlegt var að koma gengisskráningarvaldinu úr höndum Alþingis, var sú, að reynslan hefur sýnt, að það tekur mjög langan tíma á Alþingi að breyta genginu með löggjöf. Mig minnir, að það hafi tekið um 3 vikur 1960, Þegar gengislækkunin var framkvæmd þá í febrúarmánuði. Þessi langi tími skapar margvísleg óþægindi, m.a. verður að stöðva alla tollafgreiðslu á meðan, og slíkt ástand skapar ýmsum aðilum aðstöðu til brasks og gróðabralls. Nauðsynlegar gengisbreytingar verður helzt að gera fyrirvaralaust, og því var nauðsyn á að gera hér fyrirkomulagsbreytingu. Ég tel mig hér hafa sýnt fram á, að það hafi borið nauðsyn til að flytja valdið yfir gengisskráningunni í hendur Seðlabankans. Þegar svo var komið á s.l. sumri, að kjaradeilurnar voru leystar með meiri kauphækkunum en efnahagur þjóðarinnar gat með góðu móti risið undir og þörf var á gagnráðstöfunum, sem ríkisstj. taldi að mjög kæmu til greina í formi gengislækkunar, þá var fyrir hendi brýn nauðsyn á því að veita Seðlabankanum fulla heimild með brbl. til að ákveða gengi íslenzku krónunnar. Útgáfa brbl. var því í fyllsta samræmi við 28. gr. stjórnarskrárinnar. Þegar menn þurfa að gera sér grein fyrir því, hvort brýn nauðsyn sé fyrir hendi skv. 28. gr. stjórnarskrárinnar eða ekki, verða menn jafnframt að glöggva sig á því, hver hafi valdið til þess að meta, hve mikil nauðsynin sé, í hvers höndum Það vald sé. Þetta matsvald hefur alltaf verið á hendi þeirrar ríkisstj. eða þess ráðh., er brbl. hefur gefið út. Það skiptir því engu máli, hvaða skoðanir hv. 3. þm. Norðurl. v. eða aðrir stjórnarandstæðingar hafa á því, hverja nauðsyn hafi borið til að flytja gengisskráningarvaldið til. Það eru skoðanir ríkisstj., sem gilda í þessum efnum, enda hefur alltaf verið litið þannig á. Það er út af fyrir sig ekki Alþingi, sem gefur út brbl., það þarf ekki að ræða það frekar, enda hefur alltaf verið litið þannig á, þegar áður hafa verið gefin út brbl. í þessu landi, að það væru skoðanir viðkomandi ráðh. og ríkisstj., sem giltu. Þetta verður m.a. augljóst af því, að ýmislegt, sem ríkisstj. gerir og telur mikla nauðsyn bera til að gera, það telja stjórnarandstæðingar alveg nauðsynjalaust og jafnvel skaðlegt. Og í sjálfu sér er þessi skoðanamunur ákaflega eðlilegur í lýðræðislegu þjóðfélagi. Skortur á brýnni nauðsyn og þar með brot á stjórnarskrárákvæði væri því aðeins fyrir hendi, að hægt væri að sanna, að það væri raunverulega ekki skoðun ríkisstj., að brýna nauðsyn hefði borið til útgáfu þessara brbl. En fyrir slíkri sönnun er enginn grundvöllur í þessu máli. Hv. 3. Þm. Norðurl. v. viðurkenndi í sinni ræðu í gær, held ég, að það mætti að vísu finna ýmis dæmi þess, að þegar brbl. hefðu verið gefin út, hefði ekki verið gengið eins ríkt eftir því og skyldi, að brýn nauðsyn væri fyrir hendi um útgáfu þeirra laga. Þó að slík tilfelli væru til, taldi hann samt, að þetta tilfelli hér um gengisskráningarvaldið, sem fært væri yfir í Seðlabankann með brbl., væri algert einsdæmi, þar væri ekki hægt að finna nokkur rök fyrir nokkurri nauðsyn. Þess vegna væru þessi brbl., sem við erum að ræða, algert einsdæmi. Það væri ekkert, sem hægt væri að bera saman við Þetta. Ég skal að vísu játa, að ég hef lítið fylgzt með og þekki lítið til útgáfu brbl. almennt í genum árin, svo að ég er fákunnandi í þessum efnum að leita eitthvað uppi til samanburðar. Þó hef ég athugað brbl., sem gefin voru út á síðasta valdatímabili Framsfl., og ég hef rekizt hér t.d. á brbl., sem voru gefin út 26. sept. 1957 af þáv. hæstv. félmrh., Hannibal Valdimarssyni. Að vísu er hann, eins og allir vita, ekki framsóknarmaður, en hann var ráðherra í þeirri ríkisstj., og ég tel í sjálfu sér, að öll ríkisstjórnin beri ábyrgð á útgáfu brbl., a.m.k. þá ábyrgð, að það sé ekki um stjórnarskrárbrot að ræða. í þessum brbl., sem fjalla um útsvör, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Félagsmálaráðherra hefur tjáð mér, að hann telji, að upphæð álagðra útsvara hafi af ýmsum ástæðum hækkað svo mjög á síðari árum, að brýna nauðsyn beri til að breyta ákvæði 2. málsl. 26. gr. gildandi útsvarslaga þannig, að yfirskattanefnd og ríkisskattanefnd verði heimilað að breyta útsvari, sem kært er yfir, ef Það reynist a, m. k. 3% of hátt eða lágt, í stað 10%, eins og nú er í lögum. Fellst ég því á, með skírskotun til 28. gr. stjórnarskrárinnar, að gefa út svofelld brbl.: 1. gr.: í stað „10%“ í 2. málsl. 26. gr. komi: 3%.“ Nú var það þannig með þessa lagabreytingu, að ég veit ekki betur en þetta ákvæði um, að breytingin þyrfti að ná 10% til þess að ríkisskattanefnd væri heimilt að raska útsvarsálagningu, hafi staðið í lögum mjög langan tíma, hygg ég vera, jafnvel áratugi, og ég varð ekki var við, að um það ákvæði yfirleitt ríkti neinn ágreiningur. Þarna er samt talin vera fyrir hendi að mati þessa ráðh. og þeirrar ríkisstj., sem stendur að baki þessara brbl., brýn nauðsyn til að breyta þessu. Nú er þetta út af fyrir sig lagaákvæði, sem hefur ekki nema tiltölulega smávægilega þýðingu. Og einmitt síðast í september, eða hálfum mánuði áður en þing kemur saman, telur þáv. ríkisstj. og þessi ráðh., að það hafi borið brýna nauðsyn til að gefa út þessi brbl. Ég er út af fyrir sig alls ekki að vefengja það, að sú brýna nauðsyn hafi verið fyrir hendi, en mér finnst í raun og veru ekki hægt að bjóða nokkrum heilvita manni upp á þá röksemdafærslu að álíta t.d., að nauðsynin fyrir útgáfu brbl. hafi í þessu tilfelli frá 1957 verið meiri en nauðsynin til að flytja gengisskráningarvaldið yfir í hendur Seðlabankans. Reyndar má segja ósköp svipað um önnur brbl., sem voru gefin út af þessum sama ráðh. 1956, þegar fjölgað var í húsnæðismálastjórn um tvo eða þrjá menn og það nokkrum dögum áður en þing kom saman. Til þess var talið bera brýna nauðsyn, og ég tel það þó á engan hátt sambærilegt við þá nauðsyn, sem var til þess að gefa út þessi brbl., sem hér er verið að deila um. Það væri í raun og veru ákaflega alvarlegt mál, ef það væri rétt, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. og aðrir stjórnarandstæðingar halda fram, að þessi brbl. og þar með sú gengisákvörðun, sem byggist á þessum brbl., væru brot á stjórnarskránni og þar með væri sú gengisákvörðun, sem byggist á brbl., lögleysa. Það hlýtur þá að leiða af því að þeirra áliti, að þá ætti rétt gengi í dag sjálfsagt að vera gamla gengið, 38 kr. á dollara, en ekki 43 kr., og það hlýtur þá að þýða það, að allir innflytjendur og allir, sem hafa þurft að kaupa gjaldeyri, hafi keypt dollarann fyrir 5 kr. hærra verð en þeim hafi borið og annan erlendan gjaldeyri að sama skapi dýrar eins og þessu nemur. Ef þessir hv. stjórnarandstæðingar hefðu einhverja trú á því, sem þeir sjálfir eru að bera fram, skyldi maður ætla, að það hefði verið alveg sjálfsögð leið fyrir þá að bera þetta mál undir dómstólana. Ég verð að segja, að oft hefur verið farið í mál út af minna en því, hvort öll þjóðin kaupir gjaldeyrinn 12–13% dýrar en hún á rétt á að lögum. Og ég tel einmitt það, að allur þessi tími - eða frá því í ágúst - skuli hafa liðið, án þess að þessir stjórnarandstæðingar eða nokkur úr þeirra flokki skuli hafa hafizt handa um það að fá þessari gengisákvörðun og þessum lögum hnekkt með dómi, það sýni í raun og veru, að þeir hafa enga trú á því sjálfir, sem þeir eru að reyna að telja öðrum trú um. Í þessu máli hafa kommúnistar alveg haft samstöðu með Framsfl. um það að gagnrýna þessi brbl. á grundvelli þess, að þau brytu í bága við stjórnarskrána. Þeir hafa að vísu ekki hér við þessar umr. haft um þetta mörg orð sjálfir, heldur hafa þeir vitnað til þess, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. hefur sagt um þessi mál. Þeir hafa talið hann gera því svo fullnægjandi og rækileg skil, og þeir hafa hrósað honum í Þjóðviljanum fyrir að hafa sannað það svart á hvítu, að ríkisstj. hafi hér orðið sek um stjórnarskrárbrot. Ég vil aðeins af þessu tilefni minna á, að kommúnistar höfðu ekki svona mikið álit á þessum hv. Þm. árið 1956. Þá gat að líta í Þjóðviljanum greinar, þar sem þeir báru þennan hv. þm. þeim sökum, - að vísu tel ég þær sakargiftir rangar, en þeir báru hann þeim sökum, að hann hefði með höndum sýnikennslu í lagarefjum. Þeir báru hann þeim sökum, að hann stæði á bak við kosningasvindl og alvarlegt stjórnarskrárbrot. Það má þess vegna segja, að aumlega sé nú komið fyrir kommúnistum, þegar þeir verða að leita stuðnings í málflutningi slíks manns til þess að reyna að klekkja á ríkisstj. og sannfæra almenning um það, að hún hafi staðið fyrir því að brjóta stjórnarskrá landsins.



Herra forseti. Ég skil það mætavel, að hv. 9. landsk. þm. (JÞ) hafi runnið blóðið til skyldunnar. Hann hefur kunnað því illa að sitja hér undir ræðum stjórnarandstæðinga og hlýða á þau rök, sem þeir hafa flutt fram, án þess að reynt væri nokkuð að bera blak af ríkisstj. og færa fram nokkur gagnrök, og hann hefur kunnað því illa, að hæstv. ráðh. skyldu sitja þegjandi undir þeim ræðum og að þeir skyldu enga tilraun gera til þess að sanna sitt mál og sýna fram á þá nauðsyn, sem hefði borið til að gefa út brbl. um flutning gengisskráningarvaldsins í hendur Seðlabankans með þeim hætti, sem gert var. Og hann hefur því tekið að sér þann erindisrekstur, annaðhvort beðinn eða óbeðinn, að reyna að gerast hér málflytjandi fyrir hæstv. ríkisstj. og þá hæstv. ráðh., sem hér sitja. Þetta tel ég mjög virðingarverða þjónustulund hjá hv. 9.- landsk. þm. Hitt er annað mál, að ég geri ráð fyrir því, að ef einhver hæstv. ráðherra hefði lagt í það að koma hér upp í ræðustólinn og færa fram málsbætur fyrir sínar gerðir, þá hefði sá vopnaburður að ýmsu leyti orðið ólíkt fimlegri en hjá hv. 9. landsk. þm. Hv. 9. landsk. lét þess getið, að ég hefði látið mér frekar títt um það á þingi að tala um stjórnarskrárbrot. Það má vel vera, að ég hafi stundum minnzt á það, að einhver lagaákvæði væru þess eðlis, að mér sýndust þau höggva nærri stjórnarskránni. Ef ég er þeirrar skoðunar, að svo sé, þá tel ég það skyldu mína, þá tel ég það mína þingmannsskyldu að benda á það. Hitt er svo annað mál, hvort menn fallast á það eða ekki. En til þess höfum við unnið drengskaparheit að stjórnarskránni, að við eigum að virða hana og fara eftir henni og ekki brjóta hana vísvitandi. En hv. þm. hélt því fram, að það gæti bara verið hættulegt að vera að benda á, að það væri brotið í bága við stjórnarskrána, því að þá yrði það til þess, að þegar virkilega væri brotið í bága við hana, tækju menn ekki eftir því, og sagði dæmisögu af því, að smali einhver hefði kallað: Úlfur, úlfur, oft, án þess að nokkur úlfur hefði verið á ferðinni, og þá hefðu menn að vísu látið blekkjast, en svo hefði hann einu sinni kallað: Úlfur, úlfur, og þá hefðu menn ekkert tekið eftir því, en þá hefði hann þó farið rétt með, því að úlfurinn hefði verið að koma. Ég fullyrði það, að hvað sem hér hefur áður verið sagt um stjórnarskrárbrot, þá er þó nú úlfurinn á ferðinni og hér er um stjórnarskrárbrot að ræða. En það má vel vera, að það fari fyrir hv. stjórnarstuðningsmönnum eins og í sögunni, að þeir láti nú vera að taka tillit til þess og fari að eins og í þeirri sögu, sem hann var að segja. Og svo lagði hv. þm. út á þá grýttu og erfiðu braut að ætla að reyna að sanna, að það hefði borið brýna nauðsyn til þess að gefa brbl. út, þess efnis, sem þau voru út gefin. En ekki reyndist sú ganga honum auðveld. Hann lagði nú ekki meir á brattann en það til að byrja með, að hann sagði, að hann teldi, að það hefði verið rétt af ríkisstj. að gefa brbl. út eins og þau voru úr garði gerð. Ekki gat hann þó í upphafi fengið sig til þess að segja, að það hefði verið brýn nauðsyn til að taka gengisskráningarvaldið af löggjafanum með brbl. og færa það í hendur Seðlabankanum. En hann sagði, að það hefði verið rétt. Og í framhaldi af því fór hann út í þá röksemdafærslu, sem æ og æ hefur verið endurtekin í þessum umr. af hálfu ríkisstj., að það væri eðlilegt, að gengisskráningarvaldið væri hjá þjóðbankanum. Það væri þar betur komið en í höndum löggjafans og Alþingis. En það er einmitt þessi röksemdafærsla, sem út af fyrir sig kemur þessu máli alls ekkert við. Það er ekki deilt um það út af fyrir sig í þessu máli, hvort gengisskráningarvaldið sé betur komið í höndum Alþingis eða í höndum Seðlabankans, heldur hitt og um það eitt í sambandi við stjórnarskrárbrot, hvort það hafi verið heimilt með brbl. að færa gengisskráningarvaldið úr höndum Alþingis og í hendur Seðlabankanum. Spurningin er um það eitt, hvort það hafi brýna nauðsyn borið til að færa gengisskráningarvaldið þannig til, hvort sú nauðsyn hafi verið svo brýn, að það hafi ekki mátt bíða þess, að Alþingi kæmi saman og fjallaði um það mál. Spurningin er um það, hvort ríkisstj. hefði ekki, ef hún taldi óhjákvæmilega nauðsyn að breyta genginu, getað breytt því með brbl. En ef ríkisstj. taldi óhjákvæmilega nauðsyn bera til að breyta genginu og sú nauðsyn raunverulega var fyrir hendi, þá er það út af fyrir sig ekki vefengt, að hún hefði getað gert þá ákvörðun með brbl. Hitt er aftur á móti vefengt, að hún hafi getað, eins og hún gerði, fært gengisskráningarvaldið úr höndum löggjafans, Þar með bráðabirgðalöggjafans, og þar með firrt sig sjálfa möguleika til þess að hafa áhrif á gengisbreytingar, því að fræðilega séð hafði hún, um leið og hún flutti valdið yfir í hendur Seðlabankans, firrt sjálfa sig möguleikanum til þess að breyta genginu í það horf, sem hún taldi nauðsynlegt vera. Um leið og hún afsalaði sér þar með valdinu, kippti hún í rauninni stoðunum undan þeirri skoðun sinni, að óhjákvæmilega nauðsyn bæri til þess að gera gengisbreytingu. Allt tal og röksemdafærsla hv. þm um það, að gengisskráningarvaldinu væri betur fyrir komið í höndum Seðlabankans en Alþingis, var, eins og ég áðan sagði, ástæðulaust í þessu sambandi, af því að það á þar ekki heima. Um það geta menn deilt, og það hef ég skýrt tekið fram í þeim ræðum, sem ég hef haldið um þetta, að um það atriði gæti út af fyrir sig verið skiptar skoðanir, hvort gengisskráningarvaldið ætti að vera í höndum Þjóðbankans eða hjá löggjafanum. Og um það hafa verið skiptar skoðanir, eins og ég drap á í minni ræðu og sýndi fram á, að hæstv. viðskmrh. var t.d. 1950 algerlega annarrar skoðunar um það efni en hann virðist nú vera, þar sem hann hélt því mjög eindregið fram og lét mörg og stór orð um það falla, að gengisskráningarvaldið ætti að vera í höndum löggjafans, en það væri hættulegt og í því gæti falizt ögrun gagnvart verkalýðsstéttunum að færa gengisskráningarvaldið í hendur þjóðbankanum. Um það geta vissulega verið skiptar skoðanir. En hitt hef ég sagt, að ef gengisskráningarvaldið ætti á annað borð að vera hjá Þjóðbankanum, þá þyrfti sá þjóðbanki að hafa sjálfstæðari stöðu en Seðlabanki Íslands nú hefur gagnvart ríkisstj. En það var vitaskuld algert öfugmæli hjá hv. 9. landsk., þegar hann var að reyna af lítilli getu að sýna fram á það, að í 4. gr. seðlabankalaganna fælist eitthvert óskaplegt sjálfstæði fyrir Seðlabanka Íslands. Það er einmitt 4. gr. seðlabankalaganna, sem gerir það að verkum, að Seðlabanki Íslands er í reyndinni ekkert annað en afgreiðsluskrifstofa fyrir ríkisstj., og það er sú staða seðlabanka, sem ég álít að sé stórhættuleg. Ég veit, að menn hafa líka á þessu atriði mismunandi skoðanir. Það eru skoðanir sumra manna, að seðlabankar eða þjóðbankar eigi ekki að vera sjálfstæðir og eigi ekki að hafa neina sjálfstæða stefnu, heldur eigi þeir í einu og öllu að lúta þeirri ríkisstj., sem er á hverjum tíma, en það er skoðun, sem ég er algerlega andvígur. Ég álít, að það sé stórkostlega hættulegt, og ég held, að það sé stórkostlega hættulegt, ef gengisskráningarvaldið á svo líka að vera hjá þeirri stofnun, sem þannig er í einu og öllu undirseld vilja hæstv. ríkisstj. Þá álít ég, að hið pólitíska vald, sem er komið í hendur ríkisstj., sé allt of sterkt og allt of hættulegt, og þá álít ég, að vissulega geti farið að rætast þeir spádómar, sem formaður Alþfl., Stefán Jóh. Stefánsson, svo spámannlega sagði fyrir 1950 í umr. um þessi mál þá og ég minntist lítillega á í ræðu minni síðast. Hv. 9. landsk. gat sem sagt ekki, þrátt fyrir góðan vilja, sýnt fram á, að það hefði nokkra nauðsyn borið til að flytja valdið úr höndum Alþingis yfir í hendur Seðlabankans. Öll hans rök, ef rök skyldi kalla, beindust að því að reyna að sýna fram á, að það væri heppilegra frá þjóðfélagslegu sjónarmiði, að gengisskráningarvaldið væri í höndum Seðlabankans. En hann gat ekki sýnt fram á neina nauðsyn þess að ganga fram hjá Alþingi í þessu efni og meina því í raun og veru að taka ákvörðun um, hvort það vildi afsala sér því valdi í þessum efnum, sem það hefur farið með um mörg undanfarin ár. Hv. þm. sagði, að það hefði af mörgum ástæðum verið nauðsynlegt að taka gengisskráningarvaldið af löggjafanum. Hvaða ástæður liggja því til grundvallar? Hvaða ástæður vill þessi hv. þm. færa fram fyrir því, að það hefði verið nauðsynlegt að taka þetta vald úr höndum Alþingis sjálfs? Ég verð að segja, að það er ákaflega einkennilegt að heyra þessu haldið fram, að það hafi verið nauðsynlegt að taka þetta vald úr höndum Alþingis án atbeina þess sjálfs. Ég hefði satt að segja haldið, að staða Alþingis væri þannig í hugum a.m.k. alþingismanna, að það ætti sjálft að segja til um það, en ekki aðrir, hvaða vald það færi með og hvaða valdi það afsalaði sér í hendur annarra manna og annarra stofnana. Og ef það lágu svo margar og mikilvægar ástæður til þess að taka gengisskráningarvaldið af löggjafanum, sem hann hefur farið með um mörg undanfarin ár, án þess að það sé hægt að benda á nokkra sérstaka misfellu í meðferð þess valds hjá löggjafanum, að ég ætla, hvers vegna var þá ekki horfið að því ráði, þegar síðasta Alþingi fjallaði um seðlabankalöggjöfina, sem var heildarlöggjöf um seðlabanka og var sögð af stjórninni og stjórnarstuðningsmönnum alveg sérstaklega rækilega undirbúin löggjöf? Það var alveg fullt tilefni til þess að kveða skýrt á um þetta efni, vegna þess að í seðlabankalögunum var tekið fram, hver afskipti Seðlabankinn skyldi hafa af gengismálum, og ef ríkisstj. var þeirrar skoðunar þá, fjórum mánuðum áður en hún setti gengisskráningarlögin, eins og hv. 9. landsk. gaf í skyn, að ríkisstj. hefði í raun og veru þá verið þeirrar skoðunar, að gengisskráningarvaldið ætti að taka úr höndum Alþingis, hvers vegna lét hún Þá ekki skoðun sína koma fram í sambandi við meðferð þess máls? Ég verð að segja það, að ég get ekki öðruvísi litið á en að þetta séu hinar furðulegustu getsakir í garð hæstv. ríkisstj., að hún hafi þá verið þeirrar skoðunar, að gengisskráningarvaldið ætti að flytja úr höndum Alþingis, eins og hv. þm. gaf í skyn, og að hún hafi í raun og veru þá þegar ætlað sér að gera þetta með brbl. Það er alveg furðulegt að bera ríkisstj. þeim sökum, að hún hafi leynt Alþingi þá þeim vilja sínum. En það var vissulega engin ástæða til þess að ætla þá, að ríkisstj. væri þeirrar skoðunar, að hún ætti að flytja þetta vald úr höndum Alþingis, því að það er skýrum stöfum skráð í aths. við 18. gr. frv. að seðlabankalögunum, sem hv. 9. landsk. getur flett upp á, að það skuli óbreytt skipun standa í þessum efnum, sem verið hafði að undanförnu. Og það var vissulega ekki ástæða til að tortryggja, að það væri meining ríkisstj., sérstaklega þegar menn höfðu í huga skoðanir og afstöðu hæstv. viðskmrh., sem jafnframt er bankamálaráðherra, sem hann hafði látið svo skýrt koma fram árið 1950, eins og drepið hefur verið á í umr. hér fyrr. Og það var allra sízt ástæða einmitt eftir þær umr. og þær yfirlýsingar, sem þá voru fluttar fram af hálfu formanns Alþfl., og það, sem þá var lýst yfir um stefnu Alþfl. í þeim málum, - það var sízt af öllu ástæða til þess að tortryggja Alþfl. í þeim efnum þær tylliástæður, sem hv. þm. reyndi að bera fram fyrir því, að ríkisstj. hefði ekki treyst sér til þess að láta hug sinn allan koma fram í sambandi við meðferð seðlabankamálsins á síðasta þingi, voru vægast sagt mjög óviðeigandi í garð hæstv. ríkisstj. og sýndu reyndar ekki ýkjamikið traust hv. þm. á hæstv. ríkisstj. Hann taldi, að hún hefði látið slíkt undir höfuð leggjast vegna þess, að hún hefði verið hrædd um, að stjórnarandstaðan mundi misnota það, ef hún færi að láta vilja sinn í þessu efni koma fram í sambandi við meðferð seðlabankamálsins, - stjórnarandstaðan mundi nota til að ögra, eins og hv. 9. landsk. þm. orðaði það. Ég vil segja, að það er engu líkara en hann hafi lesið mjög nákvæmlega upp á síðkastið ræður formanns Alþfl. 1950 um gengisbreytingarlögin, sem þá voru til umr., því að þá var það einmitt skoðun formanns Alþfl., að það ákvæði, sem þá var í því frv. um, að gengisskráningarvaldið skyldi flutt til Landsbankans, en síðan var svo reyndar niður fellt úr því frv. - það var einmitt skoðun form. Alþfl. og reyndar líka hæstv. viðskmrh., að það ákvæði yrði skoðað sem ögrun gagnvart verkalýðnum og launastéttunum, sem hótun um það, að gengisskráningu og gengisbreytingu yrði veifað og til hennar yrði gripið, ef launastéttirnar reyndu að rétta hlut sinn. Ég tel þetta í sjálfu sér ekki svaravert, að hæstv. ríkisstj. hafi haft það í huga, þrátt fyrir yfirlýsingar bæði beinar og óbeinar, þegar seðlabankafrv. var hér til umr., að taka gengisskráningarvaldið úr höndum Alþingis og flytja það yfir til Seðlabankans. En ef hv. þm. veit svona vel um hugarfar hæstv. ráðh., þá verð ég að segja, að mér þætti æskilegra, að þeir samt sem áður kæmu hér í ræðustólinn á eftir og staðfestu, að hv. þm. hefði hér farið með rétt mál, það hefði í raun og veru þrátt fyrir andstæðar yfirlýsingar verið þeirra ætlun á þeim tíma, sem seðlabankalögin voru hér tekin til meðferðar á s.l. vori, að færa gengisskráningarvaldið til. Ef þeir ekki gera það, ef hæstv. ráðh. vilja ekki koma hér í ræðustólinn og staðfesta mál hv. þm. um, að það hafi verið ætlun ríkisstj. s.l. vor að flytja gengisskráningarvaldið til, þá verð ég að líta svo á, að það sé marklaust hjal, sem hv. þm. var með um þetta efni. Hv. þm. talaði um það æ ofan í æ, að það hefði verið nauðsynlegt að gera fyrirkomulagsbreytingu. Látum það vera. En þá fyrirkomulagsbreytingu átti að gera með eðlilegum hætti. Það átti að bera frv. um það efni upp á Alþingi og láta Alþingi og löggjafann sjálfan segja til um það, hvort hann vildi afsala sér þessu valdi eða ekki. Það var hlægileg firra og fjarstæða að hlusta á einn hv. þm. koma fram hér og segja, að það hefði ekki verið hægt að gera það, af því að það mundi hafa tekið svo langan tíma að fjalla um málið á Alþingi. Ég verð að segja, að svona ummæli lýsa mjög einkennilegum hugsunarhætti gagnvart þinglegum og lýðræðislegum vinnubrögðum, svo að ekki sé meira sagt. Og það var vissulega því miður til þess að undirstrika þann viðsjárverða hugsunarhátt, sem hv. þm. hélt áfram og fór að tala um það, að þegar menn væru að gera sér grein fyrir því, hvort nauðsyn hefði borið til útgáfu þessara brbl. eða ekki, þá yrðu menn að átta sig á því, að það væri ríkisstj., sem hefði valdið til að meta það, og hann sagði, hv. þm.: Það eru skoðanir ríkisstjórnarinnar, sem skipta hér máli. - það er alveg sama, hvað stjórnarandstaðan segir um þetta. Það eru skoðanir ríkisstj., sem ráða. Ég verð að segja, að mér finnst þessi hugsunarháttur næsta furðulegur. Það er kannske að hans dómi, þessa hv. þm., alveg sama, hve andkannalegan skilning og einkennilegar réttarhugmyndir einhver ráðh, hefði eða ríkisstj., það ætti alltaf að vera rétt það, sem hann segði um þetta efni. Þetta er auðvitað skilningur, sem er fjarri lagi. Auðvitað metur ríkisstj. það fyrst, þegar hún grípur til brbl., hvort brýna nauðsyn beri til þeirra, þó að það sé raunar annar aðili, sem eigi að gera það samkv. stjórnarskránni, en sjaldan er nefndur í þessu sambandi, en það er forseti Íslands, því að í hans nafni eru þó brbl. gefin út. En eins og ég sagði í minni frumræðu, hefur þeim stjórnarháttum verið fylgt hér, að forseti hefur orðið við tilmælum ríkisstj. um hvað eina. Þess vegna tók ég það skýrt fram, að ég beindi ekki neinni gagnrýni að forseta Íslands í þessu sambandi, en benti hins vegar á þá nauðsyn, sem á því væri, að hann hefði sér við hlið einhvern aðila, einhverja stofnun, sem hann gæti leitað til og fengið sérfræðilegt álit í ýmsum vafasömum tilfellum, þ. á m. í því tilfelli, þegar spurning væri um það, hvort hann ætti að ljá atbeina sinn til útgáfu brbl. En hvað sem um það er, hvort sem það er forseti eða ríkisstj., sem maður talar um í þessu sambandi, þá er það sá aðili, sem fyrst á að meta, hvort brýna nauðsyn beri til. En það er vissulega ekkert endanlegt mat, sem þar er um að ræða, því að bæði er það svo, að samkv. okkar stjórnskipunarháttum er almennt talið, að það megi bera undir dómstóla, hvort lög séu í samræmi við stjórnarskrána eða ekki. En auk þess er það alveg sérstaklega skýrt tekið fram í 28. gr. stjórnarskrárinnar, að það á að leggja brbl. hverju sinni fyrir næsta Alþingi á eftir, og þá er það auðvitað Alþingi, sem hefur endanlegt mat um það, hvort brýna nauðsyn hafi borið til útgáfu brbl. eða ekki. Og svo kemur hv. 9. landsk. þm. og segir, að það séu skoðanir ríkisstj., sem hér skipti einar máli. Nei, því fer fjarri. Það er Alþingi, sem er hér æðri aðili en ríkisstj. og hefur um þetta efni síðasta orðið. Hitt var svo leiðinlegur misskilningur hjá hv. 9. landsk. þm., því að hann er lögfræðingur, og sá misskilningur kom reyndar að nokkru leyti fram í ummælum hæstv. bankamálaráðherra hér, þar sem hann var að tala um, að nú væri málið lagt í hendur Alþingis og það gæti gert í því það, sem því sýndist, rétt eins og það væri svo, að ef Alþingi synjaði nú þessum brbl. samþykkis, þá væri allt, sem gert hefði verið, ógert og allt væri aftur komið í sama horf. Það er auðvitað mikill misskilningur. Þó að Alþingi jafnvel felldi þessi brbl., þá veit auðvitað hv. 9. landsk. þm., að þessi brbl. mundu vera talin gilda þann tíma, sem þau hafa þó staðið að formi til í gildi, og að þær ráðstafanir, sem gerðar hefðu verið samkv. þeim, mundu ekki verða ógildar af þeim sökum, þó að Alþingi annaðhvort felldi lögin eða léti undir höfuð leggjast að samþykkja þau. Af sama toga var misskilningur hv. 9. landsk. þm. runninn um það, að það sæju nú reyndar allir, að þetta skraf okkar stjórnarandstæðinga um þetta efni væri ekki alvarlega takandi, því að vitaskuld mundi hafa verið leitað til dómstóla og fenginn dómsúrskurður um þetta efni, ef við hefðum virkilega trú á því, að þessu skilyrði fyrir útgáfu brbl. hefði ekki verið fullnægt. Það hefur enginn dregið í efa, að ákvörðun bankastjórnar Seðlabankans um gengið, eftir að þessi brbl. voru sett, væri formleg og lögmæt í alla staði. Þess vegna hefur vitaskuld engum lögfræðingi dottið í hug, að það væri hægt að hnekkja því út af fyrir sig. En þar með er auðvitað ekkert um það sagt, hvort fullnægt hafi verið þeim skilyrðum, sem sett eru í stjórnarskránni fyrir útgáfu brbl. og ríkisstj. ber ábyrgð á að fullnægt sé. Það dettur auðvitað engum í hug að ásaka bankastjórn Seðlabankans fyrir að fara eftir þessum lögum, brbl., og breyta gengi í skjóli þeirra. Bankastjórnin var að sjálfsögðu í sínum fulla rétti með það. En það breytir ekki neinu um ábyrgð hæstv. ríkisstj. Brbl. sem slík gætu allt að einu verið í ósamræmi við stjórnarskrána, þ.e.a.s. verið gefin út án þess, að í 28. gr. stjórnarskrárinnar væri næg heimild til útgáfu þeirra. Ég hef leyft mér að halda því fram, að setning þessara brbl., með því efni, sem þau hafa, væri algert einsdæmi, að það væri ekki hægt að benda á í sögu bráðabirgðalaga neitt tilfelli, þar sem það væri svo augljóst eins og í þessu tilfelli, að brbl. hefðu verið gefin út án þess, að nauðsyn hefði verið til að gefa þau út með því efni, sem þau höfðu. Og ég hef leyft mér að minnast á það, að hæstv. dómsmrh. mundi vera allra manna kunnugastur framkvæmd brbl., og ég hef sagt, að ef hann gæti ekki nefnt neitt dæmi, sem þessu væri áþekkt, þá væri óhætt að ganga út frá því, að þetta væri rétt. Og hæstv. dómsmrh. hefur ekki komið hér, og hann hefur ekki reynt að nefna dæmi, sem þessu væri hliðstætt. En hv. 9. landsk. kom hér áðan og nefndi dæmi, að vísu aðeins eitt dæmi, um útgáfu brbl., sem hann taldi víst eitthvað áþekkt því tilfelli, sem hér er um að tefla. Aðeins ein brbl„ kannske tvenn, gat hann nefnt. Og um hvað voru þessi brbl.? Þau voru um smávægilega breytingu á útsvarslögum. Það hefur auðvitað enginn maður haldið því fram, að það mætti ekki breyta lögum með brbl. Það er auðvitað fullheimilt, ef þörf krefur, og það alveg jafnt, hvort sem þau lagaákvæði, sem þar er um að tefla og breytt er, eru búin að standa lengur eða skemur. Þess eru dæmi, og ég mundi geta nefnt fleiri tilfelli af brbl., þar sem breytt hefur verið gömlum lagaákvæðum. En þetta að breyta með brbl. smávægilegum atriðum í útsvarslögum leggur hv. 9. landsk. að jöfnu við það að taka án atbeina Alþingis sjálfs gengisskráningarvaldið úr þess höndum, mjög þýðingarmikið og viðkvæmt pólitískt vald, sem má beita þannig, það leggur hann að jöfnu. Ég skora á hv. 9. landsk. að nefna mér dæmi um brbl., þar sem Alþingi hafi verið svipt valdi með hliðstæðum hætti og gert var með brbl. um gengisskráningarvaldið frá s.l. sumri. Þrátt fyrir það, þó að ég meti mikils þann dugnað hjá hv. 9. landsk. að bregðast ekki sínum stjórnarherrum og reyna að bregða skildi fyrir þá, þegar honum þykir þeir ekki standa í stöðu sinni sem skyldi, þá verð ég nú að segja, að ég dreg í efa, að hann eða ríkisstj. standi nokkuð betur að vígi eftir innlegg hans í málið, því að hv. 9. landsk. hefur ekki getað hrakið neitt af því, sem ég hef sagt í þessu máli. Hann hefur ekki getað sýnt fram á, að það hafi borið nauðsyn til þess, hvað þá brýna nauðsyn, að flytja gengisskráningarvaldið úr höndum Alþingis í hendur Seðlabankans. Hann hefur ekki getað sýnt fram á, að það væri nein brýn nauðsyn á því, að bráðabirgðalöggjafinn svipti Alþingi, sem er sett yfir bráðabirgðalöggjafann, þessu valdi. Og hann hefur ekki getað fært neinar frambærilegar afsakanir fyrir því, að þetta skyldi vera gert fjórum mánuðum eftir að Alþingi hafði einmitt undirstrikað skýrlega vilja sinn um það, að í þessum efnum skyldi óbreytt skipan standa. Það er því ekki að mínum dómi neinum blöðum um það að fletta, að við útgáfu þessara brbl. og með því efni, sem þau höfðu, var ekki fyrir hendi skilyrði 28. gr. stjórnarskrárinnar. Hitt er annað mál, ef ríkisstj. hefði í stað þess að fara þá leið, sem hún fór, valið þann kost að fella sjálf gengið, breyta því, þá hefði að vísu verið lengi hægt um það að deila, hvort brýna nauðsyn hefði borið til sjálfrar gengisfellingarinnar eða ekki. Við stjórnarandstæðingar hefðum haldið því fram, eins og við höfum haldið fram, að það hafi ekki verið nein raunveruleg ástæða til gengisfellingarinnar. Það hefði verið deilt um það þá. En eins og staðreyndirnar liggja fyrir, hefði hins vegar ekki verið hægt að deila um það, að það var raunverulega aldrei nein efnisleg nauðsyn á því að fella gengi íslenzku krónunnar. Þegar það liggur fyrir, að aflamagn útgerðarinnar var rúmlega 23% meira 1961 en það var 1960, þegar það liggur fyrir, að heildarframleiðsluverðmæti sjávaraflans 1961 var rúmlega 14% meira 1961 en 1960, og þegar það liggur fyrir og skrifað skýrum stöfum í skýrslu Seðlabankans, að verðmæti á útflutningsafurðum hafi yfirleitt farið hækkandi á árinu 1961, þá dettur auðvitað engum heilvita manni lengur í hug að halda því fram, að gengisfellingin hafi verið nauðsynleg, enda er það sannanlegt út frá því, sem sagt var um hana s.l. sumar af hálfu ríkisstj. og kom fram í þeirri grg., sem hún birti, að hún byggði á allt öðrum forsendum en þeim, sem nú liggja fyrir í þessu efni. Það má e.t.v. segja, að það hafi verið afsakanlegur misskilningur og afsakanleg mistök, sem þar áttu sér stað hjá ríkisstj., en það liggur fyrir, að hún gerði ráð fyrir því, að aflamagnið og þar af leiðandi aflaverðmætið yrði mun minna árið 1961 en 1960. Og það var á þeirri skoðun, geri ég ráð fyrir, sem hún byggði sína ákvörðun um gengisbreytinguna, um gengislækkunina. En nú verður ekki um það deilt, að þessi trú hæstv. ríkisstj. reyndist röng. Það liggur fyrir, að niðurstaðan er á allt aðra lund, og þess vegna mun fara svo, að hæstv. ríkisstj. mun hér eftir reynast algerlega ógerlegt að koma landsmönnum í skilning um, að það hafi nokkra nauðsyn borið til þess að leggja á þær þungu byrðar, sem gengislækkuninni voru samfara, þegar það liggur fyrir, að árið 1961 var metaflaár í íslenzkri sögu. En þetta er annað mál, sem verður betur rætt en hitt, sem aðallega hefur verið talað um hér af minni hálfu og hv. 9. landsk., hvort brbl. og útgáfa þeirra hafi verið í samræmi við stjórnarskrána eða ekki. Hvað sem því líður og hvað sem menn segja um þá efnislegu þörf á gengislækkun, þá verður aldrei um það deilt að minni hyggju, að brbl. voru gefin út án þess, að það væri næg ástæða í 28. gr. stjórnarskrárinnar. Ég vil ekki leggja það út á hinn versta veg fyrir hæstv. ríkisstj. Ég álít, að það hafi verið slys hjá hæstv. ríkisstj., að svo tókst til, að brbl. voru þannig úr garði gerð, sem raun ber vitni. Ég hef haldið, að það hafi einfaldlega stafað af því, að um það mál hafi ekki neinir lögfræðingar fjallað. Ég hef t.d. ekki látið mér það til hugar koma, að hv. 9. landsk. hafi komið þar nálægt og borið ábyrgð að nokkru leyti á því, af því að ég fæ ekki skilið, að nokkur lögfræðingur mundi hafa ráðlagt að gefa brbl. út með því efni, sem þau höfðu, eins og raun ber vitni um. Og ég hef því viljað líta svo á, að ástæðan til þess, að svo fór sem fór, hafi verið sú, að það hafi verið gengið fram hjá lögfræðingunum í þessu efni og ekki þeirra ráða leitað sem skyldi. En þó að það fari nú svo, að þessi brbl. fái sína staðfestingu hér, og þó að hæstv. ríkisstj. fái þar að vissu leyti visst aflát synda sinna í þessu efni, er ég alveg viss um, að þessi brbl. verða um langan aldur sígilt dæmi brbl., sem verða talin útgefin án þess, að næg heimild hafi verið til þess í stjórnarskránni. Það má kannske segja, að það verði ekki nema lítið lauf í þeim mistakasveig, sem að lokum verður lagður á leiði núv. hæstv. ríkisstjórnar.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umr. nema lítið eitt. En það hafa fáein atriði komið fram í ræðum hv. stjórnarandstæðinga, sem virðist ástæða til að fara um nokkrum orðum. Ég ætla ekki að ræða meir það atriði, hvort um stjórnarskrárbrot hafi verið að ræða, þegar brbl. voru gefin út 1. ágúst s.l. Af hálfu ríkisstj. og af hálfu stjórnarandstæðinga hafa skoðanir um þetta efni komið glöggt fram, og er í sjálfu sér engu við það að bæta. Það er aðeins sú athugasemd hv. síðasta ræðumanns, hv. 3. þm. Norðurl. v. (ÓlJ), þau ummæli hans, að engir lögfræðingar hefðu verið látnir um útgáfu brbl. fjalla, sem gefa mér tilefni til að láta þess getið, sem raunar öllum hv. þdm. er kunnara en frá þurfi að segja, að í ríkisstj. eiga sæti þrír lögfræðingar og tveir þeirra meira að segja fyrrv. prófessorar í stjórnlagafræði, fyrirrennarar hans í því embætti, sem hann nú gegnir. Þeir voru báðir sannfærðir um, að útgáfa brbl. væri í fullkomnu samræmi við stjórnarskrána. Og að hv. 3. þm. Norðurl. v. algerlega ólöstuðum, ber ég engu minni tiltrú til lögfræðiþekkingar Bjarna Benediktssonar og Gunnars Thoroddsens og Guðmundar I. Guðmundssonar heldur en lögfræðiþekkingar hans sjálfs og tel mig því í fullum rétti að taka ekki minna mark á orðum og ummælum þeirra og skoðunum þeirra en þeim skoðunum, sem hann hefur gert sig að talsmanni fyrir hér í þessari hv. deild. En þetta var raunar aukaatriði. Það, sem fyrst og fremst gaf mér tilefni til að standa upp, var, að hv. 5. þm. Norðurl. e. (BjörnJ) gerði mikið úr því í ræðu, sem hann flutti um þetta mál í gær, að ég hefði á þinginu 1950 mælt fastlega gegn því, að gengisákvörðunarvaldið væri flutt úr höndum Alþingis í hendur Landsbanka Íslands. Og það er rétt, ég talaði gegn því þá og er enn þeirrar skoðunar, að þá hefði verið rangt að flytja gengisákvörðunarvaldið úr höndum Alþingis í hendur Landsbanka Íslands. En þá spyr hv. þm., og svo hafa fleiri spurt: Hvernig getur það þá nú verið orðin skoðun mín, að eðlilegt hafi verið á þessu ári að flytja gengisskráningarvaldið úr höndum Alþingis í hendur Seðlabanka Íslands? Á þessu er ofur einföld og augljós skýring. Árið 1950 höfðu Íslendingar engan seðlabanka, þeir höfðu engan seðlabanka og hafa ekki haft seðlabanka fyrr en nú á síðasta vori. Höfuðástæðan fyrir því, að rangt var 1950 að flytja gengisákvörðunarvaldið frá Alþingi, var sú, að sá aðili, sem til greina kom að fengi valdið, var stærsti viðskiptabanki þjóðarinnar, Landsbanki Íslands. Þó að hann hafi að vísu haft seðlaútgáfurétt, var hann fyrst og fremst viðskiptabanki og langstærsti viðskiptabanki þjóðarinnar. Ég þekki ekkert, bókstaflega ekkert dæmi þess úr nokkru landi og er þess næstum fullviss, að slíkt dæmi fyrirfinnst ekki, að viðskiptabanka sé falið að fara með gengisskráningarvaldið. Í nálægum löndum, Evrópu og Ameríku, eru a.m.k. áreiðanlega engin dæmi um slíkt. Þeir menn, sem stjórna viðskiptabanka, eru ekki til þess fallnir að fara með slíkt vald sem það að skrá gengi gjaldeyris þjóðarinnar. Það voru því ekki skilyrði til þess, að Alþingi afsalaði sér þessu valdi, fyrr en seðlabanka hafði verið komið á fót, en það var gert á s.l. vori, og eftir að Seðlabankanum hafði verið komið á fót, var fullkomlega eðlilegt og í samræmi við það, sem á sér stað í flestum nálægum löndum, að þessum nýja seðlabanka yrði falið gengisákvörðunarvaldið. Þá mætti spyrja, eins og raunar hv. 3. þm. Norðurl. v., Ólafur Jóhannesson prófessor, spurði í ræðu sinni: Hvers vegna var Seðlabankanum þá ekki fengið gengisskráningarvaldið, þegar hin nýju lög voru sett? Þetta er mjög eðlileg spurning, sem sjálfsagt er að svara með nokkrum orðum. Þetta var mikið rætt í ríkisstj. og af hálfu þeirra sérfræðinga, sem undirbjuggu hina nýju seðlabankalöggjöf um næstsíðastliðin áramót. Vorum við í ríkisstj. og allir sérfræðingarnir, sem um málið fjölluðu, á einu máli um, að í sjálfu sér væri eðlilegast, að Seðlabankinn, þegar honum væri komið á fót, fengi jafnframt gengisskráningarvaldið. Og sérfræðingarnir mæltu mjög eindregið með því, að lögin yrðu höfð á þann veg. Engu að síður varð það niðurstaða í ríkisstj. að gera þetta ekki, og til þess lágu tvenn rök fyrst og fremst. Í fyrsta lagi taldi ríkisstj., að það að hafa ákvæði um gengisskráningarvald Seðlabankans í þessum lögum kynni að gefa hugmyndum byr undir vængi, að í vændum væri einhver breyting á gengi krónunnar. Gengi krónunnar hafði verið breytt í febrúar árið áður eða um það bil 12 mánuðum áður en seðlabankalögin voru til meðferðar hér á hinu háa Alþingi. Það er mjög nauðsynlegt, að gengi gjaldeyris sé breytt sem allra sjaldnast, og það á ekki að gera, nema brýnustu nauðsyn beri til, og það er mjög mikilsvert, að traust sé á gjaldeyrinum, að menn bæði innanlands og utan treysti því, að gengi gjaldeyrisins sé stöðugt. Þess vegna ber að forðast allt, sem getur gefið hugmyndum um, að gengisbreyting kunni að vera yfirvofandi, byr undir báða vængi. Þetta er stefna, sem allar ríkisstjórnir fylgja og allir seðlabankar fylgja undantekningarlaust, að forðast allt það, sem getur vakið umtal um óstöðugleika gjaldeyrisins, og það þykir sjálfsögð regla í peninga- og gjaldeyrispólitík að forðast allt slíkt og kveða niður orðróm, sem upp kann að koma af einhverjum ástæðum. En á því er lítill vafi, að ef í hinu nýja seðlabankafrv. hefði verið ákvæði um, að Seðlabankinn skyldi fara með gengisskráningarvaldið, hefði þetta leitt til endalausra getgátna hér í Alþingi og af hálfu stjórnarandstöðunnar um, hvort í vændum væri einhver breyting á gengi krónunnar, sem ekki var, vegna þess að þá hafði ekkert það gerzt, sem gerði gengisbreytingu að knýjandi nauðsyn. Og það er mjög hætt við því, að það hefði einu gilt, hversu ákveðið ríkisstj. hefði neitað því, að nokkur gengisbreyting væri fyrirhuguð. Það hefði verið spurt: Hvers vegna er þá verið að gera breytingu á því, hvernig tilhögun á gengisskráningunni er, hvað ástæða er til þess? Þetta hefði gefið bollaleggingum hér innanlands og utan byr undir báða vængi og hefði getað skaðað álit þjóðarinnar út á við og lánstraust hennar mjög verulega og getað haft veikjandi áhrif á það traust, sem var að skapast innanlands mjög óðfluga á gengi krónunnar og gengi gjaldmiðilsins. Þess vegna vildum við ekki gefa tilefni til slíks, og það var ástæðan til, að þessi ákvæði voru ekki höfð í frv., en ekki hin, að ríkisstj. og hennar sérfræðingar væru ekki á einu máli, að fyrst við hefðum fengið seðlabanka, væri gengisskráningarvaldið bezt komið hjá honum, að vísu þó þannig, að samþykki ríkisstj. þyrfti til að breyta genginu. Seinni ástæðan var svo sú, sem hv. 9. landsk. gat um í sinni ræðu áðan, að nokkur orðrómur var kominn á kreik um það, að verkalýðsfélög hygðust segja upp kaupgjaldssamningum. Það er enginn vafi á því, að verkalýðsfélögin hefðu talið, að að sér væri kastað stríðshanzka, ef gengisákvörðunarvaldið hefði verið flutt úr höndum Alþingis til Seðlabankans, og þá sérstaklega með hliðsjón af umr., sem um þetta höfðu farið fram árið 1950, og með tilliti til þeirra eindregnu óska, sem verkalýðshreyfingin lét þá í ljós um, að gengisskráningarvaldið yrði ekki flutt. Ríkisstj. vildi líka forðast, að hægt væri að segja um ráðstafanir hennar, að þær hefðu að einhverju leyti orðið tilefni til þess, að verkalýðsfélögin segðu upp kaupgjaldssamningum sínum. Þetta voru ástæðurnar fyrir því, að seðlabankafrv. var haft eins og það í raun og veru var og var afgreitt eins og það var. Þriðju ástæðu get ég enn fremur nefnt. Það var vitað um mjög harða andstöðu a.m.k. annars stjórnarandstöðuflokksins gegn því að hafa slíkt ákvæði í frv., en einmitt sá flokkur, þ.e. þingflokkur Alþb., studdi seðlabankafrv. við afgreiðslu málsins í báðum deildum. Það var von ríkisstj., að þetta frv. gæti gengið gegnum Alþingi með stuðningi allra þingflokka. Framsfl. reyndist að vísu ekki vilja styðja það, en Alþb. studdi frv. Það var fyrir fram vitað, að ef slíkt ákvæði hefði verið í frv., hefði Alþb. ekki viljað styðja það. Einnig þetta hafði sitt að segja við þá ákvörðun, að þetta mikla deiluefni var ekki haft í seðlabankafrv. Ég skal líka segja það alveg hreinskilnislega, að ég átti von á því eða hafði leyft mér að vænta þess, að Framsfl. mundi einnig styðja seðlabankafrv. Mér var kunnugt um stuðning Alþb., áður en frv. var lagt fram, en mér urðu það vonbrigði, að Framsfl. skyldi ekki vilja styðja það. En um það tjáir ekki að sakast, enda útrætt mál. Þá var það eitt atriði í síðustu ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v., þar sem hann sagði, að reynslan hafi leitt í ljós, afkoma ársins 1961 hafi leitt í ljós, að gengislækkunin hafi verið óþörf. Og rökin, sem hann vitnaði til í því sambandi, voru þau, að það hefði komið í ljós í byrjun þessa árs, að afkoma ársins 1961 hafi verið miklu betri en ríkisstj. gerði ráð fyrir, um það leyti sem Seðlabankinn og hún tóku ákvörðun um gengislækkunina. Það er rétt, að við í ríkisstj. þorðum ekki að gera okkur von um jafngóða afkomu ársins 1961 og raun hefur á orðið. Þegar ég lagði þetta frv. fyrir hv. Nd. í upphafi þings, gerði ég grein fyrir áætlunum um afkomu ársins 1961, miðað við það, að afli og ýmis önnur atriði yrðu svipuð á þeim mánuðum, sem eftir voru ársins, eins og hann hafði orðið á árinu 1960. Reynslan varð, sem betur fer, önnur. Afkoman varð mun betri, fyrst og fremst eða nær eingöngu vegna hinnar miklu og góðu vetrarsíldveiði. En til þess getur auðvitað enginn ætlazt af mér eða nokkrum öðrum, hvorki stjórnmálamönnum né embættismönnum, að við gætum séð fyrir þá miklu og óvæntu og alveg óvenjulegu vetrarsíldveiði, sem átti sér stað á síðustu mánuðum ársins. En það er fyrst og fremst hún, sem hefur breytt myndinni svo mjög, að í stað þess, að ýmis rök bentu til, að verðmæti sjávarafla mundi á árinu 1961 verða nokkru minna en hafði verið 1960, hefur það nú reynzt nokkru meira, og ber að sjálfsögðu að fagna því. Hitt er alger misskilningur, sem kom fram hjá hv. 3. þm. Norðurl. v., að sú aukning sjávarafla, sem varð á árinu 1961, hafi verið svo mikil, að gengisbreytingin hafi þess vegna verið óþörf. Hann gat þess, að sjávaraflinn hafi aukizt um 14–15%, miðað við árið 1960, og þetta er rétt. En dettur nokkrum manni í hug, að 14–15% aukning sjávaraflans geri kleift að standa undir 14–15% almennri kauphækkun í landinu yfir höfuð að tala? Þó að úr sjávarútvegi komi um 90% af útflutningsverðmæti þjóðarinnar, er sjávarútvegurinn miklu minni hluti af heildarframleiðsluverðmæti þjóðarinnar og varla meira en fjórðungur af heildarframleiðsluverðmætinu, - milli fjórðungur og þriðjungur. Það gefur auga leið, að þó að sjávarútvegurinn og framleiðsluverðmæti hans, sem er milli fjórðungs og þriðjungs af heildarframleiðsluverðmæti þjóðarinnar, vaxi um 14–15%, gerir það atvinnuvegunum í heild ekki kleift að standa undir 14–15% kaupgjaldsaukningu, eins og hinir nýju kjarasamningar höfðu í för með sér. Þetta ætti að vera alveg augljós staðreynd hverjum, sem um hana vill hugsa af sanngirni og skynsemi. Að síðustu var eitt atriði í ræðu hv. 1. þm. Vesturl. (GGuðbj), sem ég vildi nefna. Hann sagði, að algerlega rangt hefði verið af mér að láta þess getið í sambandi við nauðsyn gengisbreytingarinnar á s.l. ári, að tekjur launþega í þjóðarbúskapnum hefðu aukizt um 300 millj. kr. vegna flutnings úr verr launuðum stöðum í betur launaðar stöður til viðbótar þeim 500 millj. kr. tekjuauka, sem leiddi af kaupgjaldssamningunum á s.l. sumri, og spurði í þessu sambandi, hvort okkur dytti virkilega í hug, að alltaf ætti að lækka gengið, þótt fólkinu fjölgaði. Svipaður misskilningur á þessum tölum kom fram í hv. Nd., og leiðrétti ég hann þar, svo að ég er hissa að sjá Þennan grundvallarmisskilning ganga aftur hér í hv. Ed. Ég man ekki betur en að frá orðaskiptum um þessi efni milli okkar hv. 1. þm. Austf. (EystJ) hafi verið skýrt í blöðum. Það er alger misskilningur, að þessi 300 millj. kr. tekjuauki, sem ég gat um að sigldi á heilu ári í kjölfar flutnings fólks úr verr launuðum stöðum í betur launaðar stöður, standi í einhverju sambandi við fólksfjölgunina. Hann er því máli algerlega óskyldur. Tekjuauki vegna fólksfjölgunar gengur alls ekki inn í þessa tölu, heldur er hér um að ræða eingöngu tekjuauka, kjarabætur, sem vinnandi fólk hefur fengið, vegna þess að það flyzt á milli starfa, og slík breyting er alltaf að eiga sér stað. Og það ber ríka nauðsyn til að undirstrika, að slíkar kjarabætur eru sem betur fer alltaf að eiga sér stað ár frá ári, þó að taxtakaup sé óbreytt, af því að fólk flyzt úr störfum. Þar sem taxtar eru lægri, í störf, þar sem taxtar eru hærri. Þetta er þjóðfélagsþróun, sem hefur verið að eiga sér stað hér á landi og í öllum iðnaðarlöndum, öllum löndum, þar sem iðnaður og úrvinnsla skiptir vaxandi máli, sem leiðir glögglega í ljós, að kjarabætur geta átt sér stað og eiga sér stað í ýmsu öðru formi en með beinni breytingu á taxtakaupi. Þetta er ekkert einsdæmi fyrir Ísland. Með þessu móti gerast kjarabreytingar jafnvel fyrst og fremst hjá flestum okkar nágrannaþjóðum. En þess vegna er sjálfsagt að geta um þetta, að til viðbótar þessari 300 millj. kr. tekjuaukningu kom nú vegna hinna nýju kjarasamninga 500 millj. kr. tekjuaukning. Mér hefur ekki annað komið til hugar en hægt væri að standa undir þessari 300 millj. kr. tekjuaukningu, enda er það atriði, sem atvinnuvegirnir sjálfir semja um við sína launþega og gerist ekki með heildarsamningum við launþegana, heldur semur atvinnurekandi við hvern einstakan launþega. Og það er engin ástæða að ætla annað en atvinnuvegirnir geti með eðlilegum hætti staðið undir þessum kjarabótum, þessari kaupgjaldsaukningu, sem þeir semja um af fúsum og frjálsum vilja. En einmitt vegna þess, að um slíka kaupmáttaraukningu er að ræða, einmitt vegna þess, að um slíka kjarabót er að ræða, sem er raunveruleg kjarabót og veldur ekki verðhækkun og veldur ekki verðbólgu, hlaut það að stefna gjaldgetu atvinnuveganna inn á við og út á við í algeran voða, þegar við þessar 300 millj. bættust 500 millj. samkv. hinum nýju kjarasamningum. Það er einmitt þessi staðreynd, sem gerði það að verkum, að kaupmáttaraukningin var svo mikil, að gersamlega var ógerlegt fyrir atvinnuvegina að standa undir þessu, án þess að kæmi til hallarekstrar og jafnvel atvinnuleysis innanlands og nýs greiðsluhalla gagnvart útlöndum. Ef slík kaupmáttaraukning vegna flutnings á milli starfa ætti sér ekki stað, hefði geta atvinnuveganna verið meiri til að standa undir hinum nýju kjarasamningum. En einmitt vegna þess, að þessi útgjaldaauki og tekjuaukning á sér stað og hefur sannarlega átt sér stað undanfarin ár og numið um 200–300 millj. kr. á ári, þeim mun minni var geta atvinnuveganna, því miður, til að standa undir útgjaldaaukanum, sem hinir nýju kjarasamningar höfðu í för með sér. Það er því á algerum misskilningi byggt, sem hv. 1. þm. Vesturl, sagði, að tölurnar um tekjuauka vegna flutnings á milli starfa séu óviðkomandi því dæmi eða því vandamáli, sem ég hafði bent sérstaklega á, eða þeim atriðum, sem ég hafði bent sérstaklega á sem meginsönnun fyrir því, að nauðsyn hafi verið á gengisbreytingunni í ágústbyrjun 1961.



Herra forseti. Hv. 3. Þm. Norðurl. v. (ÓlJ) gerði mikið úr því í sinni ræðu, að með þessum brbl. væri verið að svipta Alþingi gengisskráningarvaldinu, og hann taldi, að fyrir slíkum aðgerðum væri ekkert fordæmi í brbl., hversu vel sem leitað væri. Það er út af fyrir sig rétt, að frumkvæðið að breyttri gengisskráningu fer í hendur seðlabankastjórnar og það er ekki lengur beinlínis í höndum Alþingis. Hinu mega menn þó ekki gleyma, að seðlabankastjórnin hefur í þessum efnum þegið vald sitt frá Alþingi, þannig að við getum sagt, að raunverulega sé Alþingi alltaf valdhafinn. Það byggist m.a. á því, að ég man ekki betur en bankaráð Seðlabankans sé kosið hér af Alþingi, en þetta bankaráð velur síðan bankastjórnina. Í öðru lagi getur Seðlabankinn ekki breytt genginu, nema ríkisstj. samþykki, en ríkisstj. verður að styðjast við meiri hl. Alþingis. Og svo getur Alþingi auðvitað alltaf, hvenær sem það telur sér henta, tekið þetta vald af Seðlabankanum, látið einhverja aðra stofnun hafa það eða tekið það beinlínis í sínar hendur, eins og það áður var. Nú var það að vísu svo, að ég hafði lítinn tíma í hádeginu í dag til að rannsaka brbl. Ég fletti aðeins upp í tveimur Stjórnartíðindum, frá 1956 og 1957, og þá fann ég strax í þeim báðum, eins og ég gat um í minni ræðu, dæmi upp á það, að brbl. hefðu verið sett, þar sem var alveg augljóslega minni nauðsyn á setningu laganna en á setningu þeirra laga, sem við erum að ræða um hér. En vegna tilmæla frá hv. þm. vil ég aðeins nefna hér eitt dæmi, og Það er bátagjaldeyriskerfið, sem sett var á stofn 1951, held ég að það hafi verið, frekar en 1952. Þetta bátagjaldeyriskerfi þýddi í raun og veru gengisbreytingu á þeim vörum, sem inn gátu verið fluttar samkv. því eða samkv. leyfum í samræmi við það kerfi. Þetta bátagjaldeyriskerfi var þess vegna að nokkru leyti gengisbreyting. En þetta kerfi var tekið upp án þess, að nokkur lagaheimild væri til þess frá Alþingi, og það var ekki einu sinni svo vel - 

Já

. Nei, ég var ekki alveg búinn að segja frá þessu til botns. Það var einmitt það, sem vantaði. Það var ekki einu sinni haft svo mikið við þarna, þegar Framsfl. stjórnaði, að gefa út brbl. Sem sagt, gengisskráningarvaldið var tekið af Alþingi, ekki einu sinni með brbl., heldur algerlega heimildarlaust, og það var það, sem ég ætlaði að segja frá, og á því er reyndar mikill munur. Það var ekki einu sinni svo vel, að þeir gæfu út brbl.

Þá snertir það ekki brbl. - Forseti: Ekki samtal.

Það snertir það, á hvern hátt gengisskráningarvaldið hafi verið skert eða hafi verið tekið af Alþingi. Það snertir það atriði. Um það, hvort brýn nauðsyn hafi verið fyrir hendi, þegar þessi lög voru gefin út, eða ekki, má í sjálfu sér endalaust deila. Mér dettur ekki í hug, að ég geti nokkurn tíma sannfært hv. 3. þm. Norðurl. v. um, að þarna hafi brýn nauðsyn verið fyrir hendi. Yfirleitt er það svo við afgreiðslu mála á þingi, - þá er ég að tala um önnur mál en afgreiðslu brbl., þ.e. almenna lagasetningu eða þál. eða ýmislegt annað, - þá er það yfirleitt svo, að um það, sem þessi ríkisstj. telur mjög nauðsynlegt og mikilvægt, hafa hv. stjórnarandstæðingar allt aðrar skoðanir, og það er ekkert við því að segja. Ég geri ekki ráð fyrir, að þessi hv. þm. vilji halda því fram; að þegar brbl. eru sett, sé setning þeirra því aðeins gild, að stjórnarandstaðan sé á þeirri skoðun, að brýna nauðsyn hafi borið til. Þvert á móti mundi það yfirleitt oftast vera reglan, að stjórnarandstaðan væri á allt annarri skoðun, alveg eins og með aðra almenna lagasetningu. Þá var þessi hv. þm. líka að tala um, að það væri fordæmanlegt, að ég skyldi minnast á, að það tæki langan tíma hér á Alþingi að afgreiða gengismál og gengisbreytingar. Í raun og veru vil ég meina, að þessi hv. þm. hafi þarna verið að snúa út úr mínum orðum. Ég tel það í sjálfu sér eðlilegt, að þegar mikilvæg mál koma til kasta Alþingis, eins og gengisbreytingar og annað slíkt, þá taki það langan tíma og það þurfi að ræða þau mál vel og kanna þau vel. Það var hitt, sem ég meinti, að gengisbreyting er þess eðlis, að það þarf að framkvæma hana án fyrirvara, vegna þess að það eru ýmsir aðilar í þjóðfélaginu, sem geta, ef þeir vita með löngum fyrirvara um, að gengisbreyting sé í aðsigi, gert ýmiss konar fjármálaráðstafanir og tileinkað sér þannig óheiðarlegan og illa fenginn gróða, enda er þetta yfirleitt ekki gert með erlendum þjóðum og nágrönnum okkar, að menn viti þar um yfirvofandi gengisbreytingar mörgum vikum áður en þær skella á. Gengisbreyting er þess vegna þess eðlis, að það er ekki heppilegt, að hún sé afgreidd á Alþingi. Þessi hv. þm. og annar, sem greip nú reyndar fram í fyrir mér, sögðu, að Alþingi væri ríkisstjórninni æðra í sambandi við setningu brbl. Þetta má til sanns vegar færa að vissu marki. Ég lít þannig á, að útgáfa brbl. geti verið að lögum bæði gild og ógild, hvaða afstöðu sem Alþingi kann að taka til hennar á eftir. Við skulum segja, að það er enginn vafi á því, að brbl. geta verið fullkomlega gild samkv. ákvæðum stjórnarskrárinnar, þannig að það hafi borið brýna nauðsyn til þess að gefa þau út, þó að Alþingi felli lögin á eftir. Ég hygg, að það séu ekki skiptar skoðanir um það. Á sama hátt geta brbl., þótt að vísu hafi aldrei reynt á það fyrir dómstólum, - brbl., sem gefin væru út, án þess að brýna nauðsyn bæri til, geta verið ógild, þó að Alþingi staðfesti þau á eftir. En þá eru að vísu lögin gild frá þeim tíma, að Alþingi staðfestir þau, en ég skil ekki annað en þau séu ógild frá þeim tíma, sem þau voru gefin út, og þangað til staðfesting Alþingis kemur. Og það er einmitt þetta, sem mér skildist að hv. 3. þm. Norðurl. v. væri að reyna að skjóta sér á bak við, að af því að hann reiknar með því, að þessi brbl. verði staðfest á Alþingi, þá sé Alþingi eiginlega búið að gefa hinum brotlegu ráðherrum, sem hafa gefið þessi lög út, eins konar syndakvittun og að lögin skilst mér þá, að hans dómi fái þannig fullt gildi aftur fyrir sig, og af þeim ástæðum sé líklega að hans dómi erfitt að fara með þetta fyrir dómstólana og láta þá skera úr um þetta. Hann sagði líka, að ákvörðun seðlabankastjórnarinnar væri lögleg, seðlabankastjórnin hefði ekkert af sér brotið. Það er að vísu rétt, að seðlabankastjórnin hefur ekkert af sér brotið. Hún hefur byggt á þeim brbl., sem henni voru fengin upp í hendur. En ef brbl. voru brot á stjórnarskránni, þá er ekki hægt að byggja stjórnarathöfn á lögum, sem eru brot á stjórnarskránni og eru þar af leiðandi lögleysa. Þess vegna hlýtur það að vera, að ef þessi brbl. eru brot á stjórnarskránni, þá eru þau ógild frá þeim tíma, sem þau voru sett, og þá þangað til Alþingi staðfesti þau eða felldi þau, - þá eru þau ógild, og þá er það verð, sem þjóðin hefur orðið að borga fyrir gjaldeyrinn á þessum tíma, ef þetta væri rétt, of mikið, þá er það rangt verð. Og það er einmitt þetta, sem ég tel sýna, hve litla trú hv. stjórnarandstæðingar hafa á sínum málstað, að þeir klifa sífellt á því, að þessi útgáfa brbl. sé brot á stjórnarskránni og þar af leiðandi lögleysa, og þá hljóta þær gengisákvarðanir, sem byggðar eru á þeim lögum, að sjálfsögðu að vera lögleysa um leið. Þeir eru alltaf að klifa á þessu, en þeir hafa ekki kjark í sér eða undir niðri treysta þeir ekki svo mjög á sinn málstað, áð þeir þori að láta þetta fara til dómstólanna og bera þetta upp. Ég tel mig að vísu ekki geta gefið hv. 3. þm. Norðurl. v. nein ráð í þeim efnum. Hann er að sjálfsögðu, eins og allir vita, lagaprófessor og miklu lærðari maður í lögum en ég. En mér sýnist þó, að þetta gæti borið að með ákaflega einföldum hætti. Við skulum segja, að einhver framsóknarmaður færi niður í Landsbankann og keypti gjaldeyri og hann væri látinn borga þar 43 kr. fyrir dollarann. Hann borgaði náttúrlega upphæðina, en borgaði með fyrirvara um það, að hann teldi sig eiga rétt á að endurheimta þarna 5 kr. fyrir hvern dollara, af því að þetta söluverð væri rangt, það byggðist á lögum, sem væru brot á stjórnarskránni og væru þar af leiðandi engin lög. Síðan, þegar hann væri búinn að borga þetta með þessum fyrirvara, gæti þessi maður væntanlega farið í mál við bankann og krafizt þess, að þessi 5 kr. mismunur á dollaranum yrði sér endurgreiddur. Þar með hlytu dómstólarnir að geta skorið úr því, hvort þessi brbl. væru brot á stjórnarskránni eða ekki. Og þarna hefur auðvitað fjöldi manna í þjóðfélaginu stórkostlegra hagsmuna að gæta, að vita, hvort þeir hafi borgað gjaldeyrinn of háu verði eða ekki. En einmitt það, að enginn skuli hafa farið þessa leið, hvorki hv. 3. þm. Norðurl. v. né neinn annar, sýnir, að þeir hafa enga trú á þeim málstað, sem þeir eru að prédika hér.



Herra forseti. Ég ætlaði að gera örfáar athugasemdir út af ræðu hæstv. viðskmrh. og vildi nú eindregið óska þess, að hann gæti orðið hér við, svo framarlega sem hann hefði tök á því, ef einhver vildi athuga, hvort hann er í húsinu. Hæstv. ráðherra talaði hér áðan og lét þá skoðun í ljós, að ástæðan til þess, að hann hefði ekki viljað fela seðlabankanum gengisskráningarvaldið 1950, væri sú, að þá hefðum við í raun og veru ekki átt neinn seðlabanka. Út af fyrir sig er það virðingarvert af hæstv. ráðherra að kannast við það að hafa haldið fram þeirri skoðun, að gengisskráningarvaldið ætti áfram að vera hjá Alþingi, enda erfitt fyrir hann að flýja frá því, þar sem það er nú margstaðfest í Alþingistíðindum. En ég lít ekki sömu augum á þetta og hæstv. ráðherra. Ég tel ekki, að það hafi orðið sú mikla skipulagsbreyting á Seðlabankanum með þeirri nýju löggjöf, sem sett var í fyrra, að það ráði úrslitum í þessu efni. Og á það vil ég benda, að þeir hagfræðingar, sem undirbjuggu gengisfrv., sem var til meðferðar 1950, og lögðu til, að skráningarvaldið yrði fært til seðlabankans, þeir hafa áreiðanlega litið þannig á, að seðlabankinn þá væri nægilega sterk stofnun til að fara með það vald. En þótt hæstv. ráðherra viðurkenni að hafa beitt sér fyrir því 1950, að gengisskráningarvaldið væri áfram í höndum Alþingis, þá , er sú skýring, sem hann ber fram nú fyrir þeirri afstöðu sinni, ekki í samræmi við þau rök, sem hann þá flutti fram og staðfest eru í Alþingistíðindunum, því að hæstv. ráðherra beitti ekki þeim rökum þá í umr., að hann teldi þá skipan óeðlilega og óheppilega vegna þess, að Landsbankinn væri ekki nægilega sterk stofnun til að fara með valdið, heldur þvert á móti þeim rökum, að það væri ekki viðeigandi og yrði illa séð af alþýðusamtökunum í landinu, að þessi breyting yrði á gerð. Það hafa nú verið lesnar fyrr í þessum umr., líklega að ráðherranum fjarstöddum, tilvitnanir, sem taka af öll tvímæli í þessu efni. Og Alþingistíðindin eru svo örugg heimild og vitnisburður um þau rök, sem beitt var 1950, að það getur ekki farið neitt á milli mála, hvað um þetta var þá sagt. Ég hefði gjarnan viljað lesa hér nokkur orð enn að nýju þessu til staðfestingar, ef hæstv. ráðherra væri kominn, en ég sé ekki ástæðu til að gera það að honum fjarstöddum. En hæstv. ráðherra vék einnig að því, hvaða ástæður hefðu legið því til grundvallar, að ákvæði um að fela Seðlabankanum gengisskráninguna hefðu ekki verið sett í hina nýju löggjöf um Seðlabankann, þegar hún var til meðferðar og afgreiðslu hér á hv. Alþingi í marzmánuði 1961. Mér fannst þær ástæður, sem hæstv. ráðherra reyndi að bera fram í þessu sambandi, vera léttvægar og að sumu leyti furðulegar, eins og t.d. sú ástæðan, að Alþb. hefði orðið á móti þessu ákvæði og m.a. af þeim ástæðum hefði ekki þótt gerlegt að hreyfa þessu, þegar seðlabankalögin voru til meðferðar á síðasta þingi. Þetta finnst mér nú, miðað við margt annað, sem fram kemur hér á hv. Alþingi, vera heldur léttvæg röksemd og furðuleg. Önnur ástæðan, sem ráðherrann færði til í þessu sambandi, var sú, að hefði Alþingi fjallað um þetta í sambandi við heildarlöggjöf um Seðlabankann, þá kynni það að hafa vakið ugg um það meðal almennings, að í vændum væri gengislækkun, og það mundi hafa leitt af því margar fsp. til alþingismanna og ríkisstj. í þessu sambandi. En ráðherrann tók fram, að þá hefðu ekki verið fyrirhugaðar neinar breytingar á skráningu krónunnar. Ég verð nú að álíta, að það hefði einmitt verið sjálfsagt, er það vakti fyrir ríkisstj. að koma þessari breytingu í gegn, að fjalla um það á Alþingi, þegar ekki stóð fyrir dyrum gengislækkun. Og fyrst það var nú svo, að hæstv. ríkisstj. hafði það ekki í hyggju að sögn hæstv. viðskmrh. að breyta skráningu krónunnar s.l. vetur, þegar fjallað var um löggjöfina um Seðlabankann, þá hefði áreiðanlega verið óhætt að taka þetta ákvæði upp af þeirri ástæðu. En það, sem gaf mér aðallega tilefni til að segja hér fáein orð nú að þessu sinni, voru þær skýringar, sem hæstv. viðskmrh. flutti nú fram í ræðu sinni í sambandi við gengislækkunina og áhrif hennar í þjóðfélaginu og ástæður hjá atvinnuvegum þjóðarinnar og í fjárhagskerfinu, áður en til þessarar ráðstöfunar var gripið. Hæstv. ráðherra sagði í þessu sambandi, að þáð mætti ekki tala um sjávarútveginn einan, því að sjávarafli er um það bil 1/4 af heildarverðmæti þjóðarframleiðslunnar, sagði hæstv. ráðherra. Ég hef ekki aðstöðu til þess á þessari stundu að bera tölur, sem að þessu lúta, saman og skal því engan dóm á það leggja, hvort þetta hlutfall er nákvæmt eða ekki. En ég skal til gleggra yfirlits skipta atvinnuvegunum að þessu leyti í tvo flokka og athuga fyrst atvinnuvegina í heild, aðstöðu þeirra og viðhorf til gengisbreytingarinnar og síðar sérstaklega aðstöðu sjávarútvegsins. Þegar litið er til atvinnuveganna í heild, vaknar þessi spurning: Höfðu atvinnurekendur óskað eftir því við hæstv. ríkisstj., að genginu væri breytt, eins og gert var s.l. sumar? Ég hef það fyrir satt, að svo hafi ekki verið, enda munu þeir ekki hafa verið spurðir ráða, forsvarsmenn atvinnuveganna, og á þeim tíma, þegar gengisskráningunni var breytt, munu ekki hafa legið fyrir hjá hæstv. ríkisstj. sérstakar kröfur frá hálfu atvinnurekenda. Og ég endurtek það, sem ég hef áður sagt í þessum umr., að landbúnaðurinn hefur ekki hag af þessari gengislækkun og forsvarsmenn þess atvinnuvegar hafa ekki óskað eftir henni, að því er ég bezt veit. Um iðnaðinn er það að segja, að ég hef það fyrir satt, að verðlagseftirlitið hafi ekki leyft iðnfyrirtækjum að hækka verðlag vöru sinnar til þess að mæta hinum auknu kauphækkunum, heldur einungis sem svarar hækkun kostnaðar og verðlags vegna gengisfellingarinnar sjálfrar. - Ég fagna því, að hæstv. ráðherra er kominn, því að ég er að gera fáar athugasemdir við ræðu hans, og ég held ég leyfi mér, hæstv. forseti, að endurtaka örfáar setningar, vegna þess að ráðherrann er kominn. Aðalástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs nú að nýju í þessum umr., voru þær skýringar, sem hæstv. ráðherra flutti fram í síðustu ræðu sinni um aðstöðu atvinnuveganna um það leyti, sem gengisskráningunni var breytt s.l. sumar, og nauðsyn þess að hans dómi að gera þá ráðstöfun. Hæstv. ráðherra sagði í því sambandi, að það mætti ekki líta eingöngu á sjávarútveginn, þegar þetta væri metið, vegna Þess að sjávaraflinn er um það bil 1/4 hluti af heildarverðmæti þjóðarframleiðslunnar, - ég held ég hafi tekið rétt eftir þessu. Nú endurtek ég það, sem ég hafði sagt, áður en ráðherrann kom, að ég hef ekki við höndina tölur til að bera þetta saman, en ég vil til gleggra yfirlits í þessum athugasemdum skoða annars vegar áhrif gengisbreytingarinnar á atvinnuvegina sem heild og hins vegar sjávarútveginn sérstaklega. Þegar litið er á atvinnuvegina sem heild, vaknar þessi spurning: Höfðu atvinnurekendur óskað eftir því, að genginu væri breytt á þeim tíma, sem ríkisstj. gaf út brbl. Ég hef það fyrir satt, að svo hafi ekki verið og þá hafi ekki legið fyrir hjá hæstv. ríkisstj. neinar sérstakar kröfur af hálfu atvinnuveganna um nýjar ráðstafanir í efnahagsmálum. Og ég hef það fyrir satt, að landbúnaðurinn telji sig ekki hafa hag af þessari gengislækkun, þvert á móti. Um iðnaðinn er það að segja, að iðnaðarfyrirtækjum mun ekki hafa verið leyft að hækka verðlag á framleiðsluvörum sínum til þess að mæta auknum kauphækkunum, heldur einungis sem svarar auknum kostnaði og hækkuðu verðlagi sem afleiðingu af gengisfellingunni. Þetta þýðir m.ö.o. það, að iðnfyrirtækin yfirleitt bera sjálf þá kauphækkun, sem varð á s.l. sumri. Þegar litið er á sjávarútveginn sérstaklega, verður að hafa það í huga, að ríkisstj. lagði sjálfri sér upp í hendur hagfræðilegan grundvöll til að miða gengisskráninguna við á miðju s.l. ári. Um þetta er birt grg. af hálfu ríkisstj. í blöðum, m.a. í Morgunblaðinu 14. sept. 1961. Það gengur eins og rauður þráður í gegnum þessa grg. að bera saman afkomu sjávarútvegsins annars vegar 1959 og hins vegar á miðju ári 1961. Og háð er í mörgum atriðum dregið fram í þessari grg., að sjávarútvegurinn standi miklu verr á miðju ári 1961 en 1959, aflamagnið minna, verðfall hafi orðið o.s.frv. Það virðist ekki hafa ríkt bjartsýni hjá hæstv. ríkisstj., þegar hún samdi þessa grg. sína fyrir gengislækkuninni, þvert á móti. Og í þessari grg. er birt tafla, sem er þannig, að vísitala framleiðslumagns sjávarafurða er sett 100 1959, 92.6 1960 og 96.8 1961. Tölurnar fyrir 1959 og 1960 munu vera raunverulegar, því að þá hafi niðurstaðan legið fyrir, en talan fyrir 1961 er sú áætlun, sem ríkisstj. sjálf lagði sér í hendur og notaði sem hagfræðilegan grundvöll undir gengislækkunarfrv. Og þá áætlar hún, að vísitala framleiðslumagns sjávarafurða verði 96,8 miðað við 100 1959. Bjartsýnin var nú ekki meiri en þetta í herbúðum hæstv. ríkisstj. á miðju ári 1961, þrátt fyrir það að sjávarútvegurinn, t.d. síldveiðin, stóð þá með hinum mesta blóma og svo mikil uppgripaveiði t.d. fyrir Austurlandi, að það eru alveg ótrúlega mikil verðmæti, sem þar fóru forgörðum beinlínis vegna skorts á tækjum til þess að hagnýta þau verðmæti, sem flutu þar fyrir landi. En það var ekki það, sem jók áhyggjur hæstv. ríkisstj., að því er virtist, hve skortur væri mikill á vinnslutækjum til að vinna sjávarafurðirnar, a.m.k. í sumum landshlutum, heldur settist hún niður og tók að reikna og fékk niðurstöður reikningsdæmisins á þennan veg. Nú liggur það hins vegar fyrir, að þessir reikningar fá alls ekki staðizt, sem betur fer. Nú eru nýjustu tölur um þetta hér í skýrslu Seðlabankans, og þar er það skýrt fram tekið, að samkv. bráðabirgðatölum hafi heildarfiskaflinn numið 634 þús. tonnum á móti 514 þús. tonnum 1960. Þetta þýðir það, að í stað þess að vísitala framleiðslumagnsins átti að lækka samkv. dæmi hæstv. ríkisstj. í sumar, hefur aflinn aukizt á árinu 1961 um rúmlega 23% miðað við árið áður. Vísitala framleiðslumagnsins verður því alls ekki 96.8, heldur að mér skilst a.m.k. 110–112. Þá gerði hæstv. ríkisstj. annað dæmi um framleiðsluverðmæti sjávarafurðanna á föstu verði. Og niðurstöður þess dæmis eru þannig, að 1959 var heildarframleiðsluverðmæti sjávarafurðanna 2511.6 millj., 1960 2325.6 millj, og 1961 segir hæstv. ríkisstj. það munu verða 2431.3 millj. kr. Nú munu Þessar tölur vera miðaðar við gengi 38 kr. móti 1 dollar. Í skýrslu Seðlabankans kemur hins vegar fram, að heildarframleiðsluverðmæti sjávarafurða á árinu 1961 hefur numið um 3000 millj. kr. miðað við gengi 43 á móti dollar. Ef hinar eldri tölur eru umreiknaðar þannig, að miðað sé við sama gengi, þá verður það 2628 millj. kr. 1960 og 2838 millj. kr. 1959. Síðan segir í skýrslu Seðlabankans: „og eru þá allar tölurnar umreiknaðar til sama verðs og þess gengis, sem nú er í gildi: Ég vildi nú gjarnan skjóta Því hér inn í, að ef hæstv. ráðh. sér sér fært að skýra fyrir hv. þdm., hvað í þessum orðum felst: „allar tölurnar umreiknaðar til sama verðs,“ þá vildi ég gjarnan fá að heyra þá skýringu hans. Af Þessu sjáum við, að sá hagfræðilegi grundvöllur, sem hæstv. ríkisstj. bjó sjálfri sér í hendur með þessum útreikningum á miðju ári 1961, fær alls ekki staðizt. Hann er ekki í samræmi við staðreyndirnar, þá niðurstöðu, sem orðið hefur. Nú er ég ekki að ásaka hæstv. ríkisstj. út af fyrir sig fyrir það að fá ekki út aðrar tölur úr sínu dæmi. Ég skal láta það liggja milli hluta. En það er að mínum dómi ámælisvert af hæstv. ríkisstj. að hlaupa til á miðju ári, þegar atvinnuvegirnir voru í bezta gengi, bæði til lands og sjávar, og búa sjálfri sér til svona hagfræðigrundvöll og byggja svo á honum án nokkurrar nánari athugunar eða reynslu af afkomu atvinnuveganna á árinu Þá afdrifaríku og alvarlegu ráðstöfun, sem gerð var með gengisskráningarlögunum. Það er það, sem ég tel ámælisvert af hæstv. ríkisstj., og með því er brotið í bága við eldri venju, Þegar genginu hefur verið breytt. En meginatriði þessa máls að dómi hæstv. ríkisstj, er það, áð með hinum almennu kauphækkunum, sem gerðar voru s.l. sumar, hafi launatekjur í þjóðfélaginu hækkað svo mikið, að af því hefði leitt gjaldeyrisskort, ef engar nýjar ráðstafanir hefðu verið gerðar. Þetta er meginröksemd hæstv. ríkisstj., og þetta er í sjálfu sér ekki ný röksemd, því að hún hefur oft verið færð fram áður í sambandi við gengislækkanir. Það er því, þegar málið er skoðað allt frá rótum, einmitt þess vert að gera sér glögga grein fyrir þessu atriði annars vegar og hins vegar heildaraflamagni og heildarverðmæti sjávaraflans, vegna þess að sjávaraflinn gefur gjaldeyristekjur í þjóðarbúið. Hann skilar auknum gjaldeyri fyrir þjóðarbúið, og eftir því sem gjaldeyristekjurnar vaxa, þeim mun minni hætta er á því, sem hæstv. ríkisstj, færir fram, að ofþensla verði í peningakerfinu innanlands. Í þessu sambandi hefur hæstv. ráðherra flutt fram þær tölur og styðst þar við álit Framkvæmdabankans, að heildarlaunatekjur Þjóðarinnar á ári nemi um 3500 millj. kr. og 14–15% hækkun á þeim samsvari um 500 millj. kr. aukningu á peningatekjum innanlands. Við þetta bætir hæstv. ráðherra síðan 300 millj., sem hann segir að komi fram vegna tilfærslu fólks úr lægri launaflokkum í hærri launaflokka. Og einmitt í sambandi við þetta atriði lét hæstv. ráðherra í ræðu sinni áðan þau orð falla, að þegar við framsóknarmenn ræddum um þetta atriði, gætti nokkurs misskilnings, vegna þess að við tækjum með inn í þessa tölu áhrif vegna fólksfjölgunar í landinu, en hæstv. ráðherra viðurkenndi, að mér virtist, að það væri ekki ástæða til að taka slíkt til greina í sambandi við breytta gengisskráningu. Nú verð ég að segja hæstv. ráðherra, að þó að honum kunni að falla það miður, að hér er ekki um misskilning að ræða af minni hálfu eða flakksbræðra minna, því að þetta er beinlínis sótt í grg. ríkisstj. - opinbera grg, ríkisstj. sjálfrar fyrir gengislækkuninni s.l. sumar, en sú grg. er birt í Morgunblaðinu 14. sept. 1961. En í þessari grg. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Samkvæmt útreikningum Framkvæmdabankans þýðir 1% launahækkun, er þannig dreifist til nær því allrar þjóðarinnar, 30–40 millj. kr. hækkun heildartekna. Launahækkanirnar hlutu því von bráðar að leiða til 500–600 millj. kr. aukningar tekna í landinu. Í viðbót við þetta kemur svo sú tekjuaukning, sem stafar frá auknum fjölda vinnandi fólks og flutningi frá verr launuðum til betur launaðra starfa, sem sífellt á sér stað. Þetta tvennt samtals er varla undir 300 millj. kr. á ári.“ Hér er þetta sett fram í opinberri grg. ríkisstj. svo skýrt, að ekki verður um villzt, að það er þetta tvennt, sem samtals gerir varla undir 300 millj. kr.: áhrif vegna fólksfjölgunar og áhrif vegna tilfærslu í launaflokkum, enda verð ég að segja, að án tillits til talna virðist ótrúlegt, að tilfærsla milli launaflokka hafi ein út af fyrir sig þau áhrif, að það muni 300 millj. kr. á ári, því að þeir, sem fara frá störfum fyrir aldurs sakir eða af öðrum ástæðum, færast aftur niður í lægri launaflokka, koma á tryggingarfé o.s.frv. í stað þeirra, sem færast upp í hina hærri launaflokka. Ég verð því að byggja á þessari opinberu grg. ríkisstj., sem hún stendur öll að og þar með hæstv. viðskmrh., um þetta atriði. Ég hef ekki fyrir mér sundurliðun á þessu, en ég tel líkur til, að meiri hlutinn af þessari fjárhæð, sem hér um ræðir, sé sprottinn af aukningu vinnandi manna í landinu og eigi því ekki að taka til greina í þessu sambandi. En þá kemur að hinum þættinum, þ.e. annars vegar gjaldeyristekjum þjóðarbúsins og þó sérstaklega af sjávarafurðum og þeirri aukningu peningatekna, sem hæstv. ráðherra gerir að meginmáli í sinni röksemdafærslu að hefði valdið ofþenslu í þjóðfélaginu, ef ekki hefði verið gripið til gengislækkunarinnar. Og þá lítur dæmið þannig út, að ef þessar tölur eru umreiknaðar á hið nýja gengi, og ég skal vera svo sanngjarn að gera það í þessu sambandi, þá eru gjaldeyristekjurnar af sjávaraflanum alls ekki á árinu 1961 2431 millj., eins og ríkisstj. sagði í sumar að þær mundu verða, þær eru ekki heldur 2628 millj., eins og þær voru miðað við nýja gengið 1960, heldur 3000 millj. M.ö.o.: aukning aflamagnsins frá því, sem ríkisstj. áætlaði, hún skilaði í hreinum gjaldeyristekjum 372 millj. kr. miðað við núverandi gengi. Og þegar tillit er tekið til þess, verður bilið þarna á milli alls ekki svo breitt, að það hafi gefið ástæðu til að ráðast í þá gengisfellingu, sem gerð var með brbl. s.l. sumar. Þegar málið er skoðað í þessu ljósi, er alveg auðsætt, að hagfræðilegan grundvöll undir þessa gengisbreytingu vantar gersamlega, og hann var frá öndverðu tilbúinn að miklu leyti af hæstv. ríkisstj. og hefur brostið í höndum hennar. Það gefur náttúrlega enn nýja ástæðu til að standa gegn samþykkt þessa frv.



Herra forseti. Eins og þau nál. fjhn., sem útbýtt hefur verið hér í deildinni, bera með sér, hefur nefndin ekki getað átt samleið um frv. það, sem hér liggur fyrir. Við þrír, sem að meirihlutaálitinu stöndum, mælum með því, að það verði samþykkt óbreytt, en fulltrúar stjórnarandstæðinga í nefndinni eru því andvígir. Þetta frv. hefur sem kunnugt er verið mikið rætt í hv. Nd., er hún hafði það til meðferðar, og var einnig rætt allmikið við 1. umr. málsins hér í hv. deild. Ég get þó ekki látið hjá líða að fylgja þessu nál. úr hlaði með nokkurri grg. fyrir því, hvers vegna ég tel rétt að samþykkja það, og vona, að mér takist í því efni einnig að túlka skoðanir þeirra hv. meðnm. minna, er að meirihlutaálitinu standa, en mun þó eftir föngum forðast endurtekningu á því, sem þegar hefur komið fram við 1. umr. málsins hér í hv. deild. Ég mun þó ekki hætta mér inn í myrkviði lögkrókanna og ræða það deiluatriði, hvort hæstv. ríkisstj. hafi verið heimilt samkv. stjórnarskrá að setja brbl. þau, er hér er leitað staðfestingar á, heldur láta aðra hv. þm. úr báðum herbúðum, sem betur rata á þeim vettvangi, um það að leiða saman hesta sína um það atriði. Sem leikmanni í lögvísindum virðist mér þó, að æði auðvelt sé að jafnaði að vefengja heimild ríkisstj. til setningar bæði þessara brbl. og annarra, því að enginn algildur mælikvarði er auðvitað til á það, hvenær brýna nauðsyn beri til að setja brbl. slíkt verður auðvitað alltaf háð mati, sem að nokkru verður jafnan aftur háð þeim hagsmunum, sem hver og einn ber fyrir brjósti. Aðatefni frv. er annars staðfesting brbl. frá 1. ágúst s.l. sumar, þar sem svo var kveðið á, að gengisskráningin skyldi framvegis verða í höndum Seðlabanka Íslands, en gengisbreytingar þó háðar samþykki ríkisstjórnar hverju sinni. Því hefur verið haldið fram af hálfu hv. stjórnarandstæðinga, að með þessu afsali Alþingi sér í hendur annarrar stofnunar mikilvægu valdi og aðstöðu til að marka stefnuna í efnahagsmálum þjóðarinnar. Að mínu áliti á þetta aðeins við að formi, en ekki efni. Með ákvæðum laganna er tryggt, að Seðlabankinn getur ekki breytt genginu nema með samþykki ríkisstj., og engar líkur eru á því, að nein ríkisstj. mundi taka slíka ákvörðun án þess að tryggja sér stuðning þingmeirihl. til slíks. Hver sú ríkisstj., sem út í slíkt ævintýri legði, mundi eiga skammt ólifað. Á því verður engin breyting, að það verður eftir sem áður ríkisstj. og sá þingmeirihl., sem hana styður hverju sinni, sem markar stefnuna í gengismálum og efnahagsmálum almennt, svo sem sjálfsagt er í lýðræðisþjóðfélagi. Er sú stefna hins vegar hefur verið mörkuð, verður það tæknilegt framkvæmdaatriði, hvernig gengið skuli skrá hverju sinni. Er miklu eðlilegra, að sú framkvæmd sé í höndum Seðlabankans, sem jafnan má gera ráð fyrir að hafi í þjónustu sinni hina færustu sérfræðinga á því sviði, heldur en í höndum Alþingis. Reynslan hefur líka sýnt að undanförnu hér á landi, að margvísleg óþægindi hefur af því leitt, að gengisbreytingafrumvörp hafa vikum saman legið fyrir Alþingi, án þess að slíkt hafi nokkru breytt um það, að hafi ríkisstjórnir þær, er að völdum hafa setið, haft áhuga á gengisbreytingu, þá hefur hún náð fram að ganga. Það er og athyglisvert, að í öllum löndum Vestur-Evrópu að einu undanskildu er gengisskráningin í höndum annaðhvort seðlabankans eða ríkisstj. eða beggja aðila í sameiningu. Hef ég ekki heyrt nein frambærileg rök fyrir því, að einhverjar sérstakar aðstæður væru fyrir hendi hér á landi, sem gerðu það eðlilegt, að önnur skipan sé hér á þessum málum en sú, sem þar er talin hagkvæmust. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur frá upphafi valdatímabils síns markað skýra og ákveðna stefnu í gengismálum. Hún er sú, að gengið skuli hverju sinni skrá þannig, að hægt sé að fullnægja gjaldeyriseftirspurninni, án þess að beita þurfi innflutningshöftum eða safna erlendum lausaskuldum. Þegar þessi stefna hefur verið mörkuð, er það einungis reikningsdæmi að ákveða, hvað gengið skuli hverju sinni vera, en það verkefni eins og önnur slík er auðvitað eðlilegt að fela sérfræðingum. Nú vill svo einkennilega til, að þrátt fyrir þann mikla ágreining, sem verið hefur um gengismálin hér á hv. Alþingi frá upphafi yfirstandandi kjörtímabils, hefur málflutningur hv. stjórnarandstæðinga ekki grundvallazt á því, að þeir véfengdu réttmæti þeirrar stefnu, sem hæstv. ríkisstj. hefur fylgt í þessu efni og lýst hefur verið. Enginn úr herbúðum hv. stjórnarandstæðinga hefur, svo að ég hafi orðið var við það, gert sig að talsmanni fyrir því, að innflutningshöftin og gjaldeyrisúthlutunin yrðu tekin upp að nýju. Það er að vísu skoðun mín, að stefna ríkisstj. í þessu efni sé sú eina, sem framkvæmanleg er til lengdar. Með ströngum innflutningshöftum og gjaldeyrisúthlutun er að vísu um stundarsakir hægt að halda uppi óraunhæfu gengi. En reynsla bæði okkar og nágrannaþjóða okkar hefur á undanförnum árum sýnt það, að óhjákvæmilegri leiðréttingu gengisins hefur aðeins tekizt að skjóta á frest með því móti, en hún hefur ekki orðið umflúin. Þess vegna hafa allar Vestur-Evrópuþjóðir fylgt þessari stefnu síðasta áratug eða lengur, óháð því, hvort flokkar þeir, sem að þeim hafa staðið, hafa kennt sig við hægri eða vinstri stefnu. En meðan engin rödd hefur komið fram um það úr herbúðum hv. stjórnarandstæðinga, að taka beri upp haftafyrirkomulagið að nýju, tel ég óþarft að ræða þá hlið málsins frekar. Hins vegar hafa hv. stjórnarandstæðingar, sem kunnugt er, vefengt nauðsyn þess að breyta genginu, bæði þegar efnahagsmálaráðstafanirnar voru gerðar í febr. 1960 og þegar genginu var breytt s.l. sumar. Að því atriði mun ég víkja bráðlega. Auk þessa atriðis, sem ég nú hef rætt og er aðalefni frv., hefur við meðferð málsins í Nd. verið bætt inn í frv. ákvæði um heimild Seðlabankanum til handa til þess að taka lán hérlendis og endurlána þau innanlands. Það er sennilega álitamál, hvort nauðsyn beri til, að slíkt sé beinlínis heimilað í lögum, en til þess að taka af hugsanlegan vafa um það, hvort Seðlabankinn hafi slíka heimild, þótti rétt að setja slík ákvæði, og vænti ég þess ekki, að meiri háttar ágreiningur verði um þetta atriði út af fyrir sig. Þó að meginefni þessa frv. sé samkv. áður sögðu það að fela Seðlabankanum framkvæmd gengisskráningarinnar, hafa þær löngu umr., sem orðið hafa um málið hér á hv. Alþingi, snúizt um það atriði, hvort sú breyting, sem Seðlabankinn gerði á genginu í ágúst s.l., hafi verið nauðsynleg eða ekki. Nú liggur það í rauninni ekki fyrir Alþingi að taka beina afstöðu til þess máls. Og einstakir þm. gætu vel verið þeirrar skoðunar, að eðlilegt sé að taka upp það fyrirkomulag varðandi gengisskráninguna, sem frv. gerir ráð fyrir, enda þótt þeir drægju í efa nauðsyn þeirrar ráðstöfunar, sem gerð var í þessu efni á s.l. sumri. Eðlilegt er þó, að þetta atriði blandist inn í umr. um frv., og tel ég því rétt að gera í sem stytztu máli grein fyrir mínum viðhorfum til þess máls. Hæstv. ríkisstj. leit svo á á s.l. sumri, að þær miklu kaupgjaldshækkanir, sem þá hafði verið samið um milli launþega og vinnuveitenda, mundu stofna gjaldeyrisafkomu þjóðarbúsins í slíkan voða, ef ekkert væri að gert, að óverjandi væri að gera ekki ráðstafanir til þess að fyrirbyggja slíka þróun. Ég lít svo á, að þessi skoðun hafi haft við fyllstu rök að styðjast og gagnrök hv. stjórnarandstæðinga í þessu máli séu yfirleitt haldlítil eða haldlaus. Skal þetta nú nánar rökstutt. Eins og hæstv. viðskmrh, upplýsti við 1. umr. málsins, mátti gera ráð fyrir því, að launatekjur í þjóðfélaginu hafi vegna kauphækkananna hækkað um hér um bil 550 millj. kr. En þar við bætast launahækkanir vegna tilfærslu í launaflokkum og fleira, sem áætlað er hafa verið 300 millj. kr. á ári. Að áliti Seðlabankans og hæstv. ríkisstj. hefði þetta, ef ekkert hefði verið að gert, leitt til svo stóraukinnar eftirspurnar eftir erlendum gjaldeyri, að öngþveiti hefði á fáum vikum eða mánuðum orðið í gjaldeyrismálum þjóðarinnar. Rök hv. stjórnarandstæðinga gegn þessu virðast einkum vera þau, að kauphækkanirnar hefðu ekki þurft að þýða samsvarandi aukningu peningateknanna, þar eð atvinnuvegirnir hafi verið færir um að bera kaupgjaldshækkanirnar, þannig að þær væru greiddar af hagnaði fyrirtækja. Hér hafi því verið um tekjutilfærslu, en ekki aukna kaupgetu að ræða. Jafnvel þótt slíkt hefði við rök að styðjast, hefði það út af fyrir sig valdið þjóðarbúinu ærnum vanda, ef ráðstafa hefði átt öllum hagnaði fyrirtækjanna, sem standa verður undir endurnýjun og aukningu framleiðslutækjanna, til hærri launagreiðslna. Einnig í því dæmi hefði orðið um stóraukna neyzluvörueftirspurn að ræða, sem leitt hefði m.a. til mjög aukins innflutnings neyzluvöru og því meiri gjaldeyrisnotkunar. En óþarft er þó að ræða slíkan möguleika, því að hann hefur aldrei verið fyrir hendi. Afkoma atvinnuveganna er alls ekki slík, að neinn möguleiki hafi verið á því, að þeir tækju slíkar kauphækkanir á sínar herðar, og æði mikið ósamræmi er í því, þegar hv. stjórnarandstæðingar halda því annars vegar fram, að viðreisnarráðstafanirnar hafi komið öllum atvinnuvegum landsmanna á kaldan klaka, en segja í hinu orðinu, að ekkert sé því til fyrirstöðu, að atvinnuvegirnir geti borið allt að 23% almenna hækkun kaupgjalds án þess að fá nokkuð í aðra hönd. Við skulum nú líta á aðstöðu hinna einstöku atvinnugreina þjóðarinnar í þessu efni. Hvað landbúnaðinn snertir, mun það tæpast skoðun hv. stjórnarandstæðinga, að hann geti axlað neinar byrðar í þessu tilliti. Ef þeir litu svo á, mundi það brjóta mjög í bága við þann málflutning þeirra, sem sífellt er einmitt búinn að klingja í eyrum okkar hér í hv. þd. síðustu daga, að afkoma landbúnaðarins hafi aldrei verið verri en nú, a.m.k. varla síðan móðuharðindunum lauk. Ekki hafa hv. stjórnarandstæðingar heldur látið mikið yfir því, að efnahagsmálaráðstafanirnar hafi bætt hlut sjávarútvegsins. A.m.k. hafa ræður verið haldnar af þeirra hálfu í sambandi við fylgifrv. þessa frv., um ráðstafanir vegna gengisfellingarinnar, þar sem harðlega hefur verið mótmælt þeirri ráðstöfun að taka hluta gengishagnaðar útvegsins í útflutningsgjald. Þetta getur ekki samrýmzt því sjónarmiði, að útvegurinn hafi á s.l. ári verið fær um að taka á sig stórfelldar kauphækkanir bótalaust. Þá er það verzlunin. Haustið 1958 eða í lok valdatíma vinstri stjórnarinnar voru sett ný ákvæði um álagningu í verzluninni. Sú álagning, sem þá var ákveðin, hefur síðan tvívegis verið skert, fyrst með efnahagsráðstöfunum þeim, sem gerðar voru eftir áramótin 1958–1959, og aftur eftir gengisfellinguna 1960. Ef hv. stjórnarandstæðingar halda því fram nú, að verzlunin hafi getað borið þær kauphækkanir, sem urðu á s.l. sumri, þrátt fyrir Það að hún á þeim tíma bjó tvímælalaust við verri kjör en fulltrúar vinstri stjórnarinnar í verðlagsnefnd ákváðu henni til handa haustið 1958, þá væri því um leið slegið föstu, að álagning sú, sem á þeim tíma var ákveðin með samþykki vinstri stjórnarinnar, hafi verið langt umfram það, sem nauðsyn bar til. Því hefur að vísu verið haldið fram, einkum af hálfu Alþb. og málgagna þess, að sú í sjálfu sér lítilfjörlega rýmkun álagningarákvæða, sem gerð var á s.l. sumri, hafi verið óþörf. í sambandi við þetta get ég þó ekki látið hjá líða að minna á þá staðreynd, að Samband ísl. samvinnufélaga varð á s.l. sumri til þess að rjúfa samtök atvinnurekenda og tók þannig á sig ábyrgð á því, að samið var um miklu meiri kauphækkanir en raunhæfur grundvöllur var fyrir. Því var þá og er enn haldið fram af forsvarsmönnum þess fyrirtækis, að þessi afstaða hafi verið fullkomlega ábyrg, því að Sambandið og fyrirtæki þess hafi verið fær um að bera þær kauphækkanir, sem um var samið. En þrátt fyrir þessa fullyrðingu á sínum tíma hef ég ekki orðið annars var en Sambandið hafi að fullu notað sér þær heimildir til hækkunar á álagningu vöruverðs, sem verðlagsyfirvöld hafa heimilað, síðan kaupgjaldshækkanirnar urðu. Enginn gat að vísu heimtað það af Sambandinu, að það hækkaði ekki verð á vöru sinni til samræmis við gengisfellinguna. En upplýst hefur verið, að verðhækkanir þær, sem orðið hafa síðan á s.l. sumri, eiga aðeins að hér um bil hálfu rót sína að rekja til gengisfellingarinnar. Að öðru leyti stafa þær af því, að fyrirtækin hafa velt kauphækkununum yfir á vöruverðið. Hefðu það verið annað en digurmæli, þegar forráðamenn Sambands ísl. samvinnufélaga á s.l. sumri töldu sig albúna til að láta fyrirtæki sín bera kauphækkanirnar, þá hefði Samband ísl. samvinnufélaga ekki hækkað verð vöru sinnar umfram það, sem beint leiddi af gengisfellingunni, og af samkeppninni hefði þá leitt, að önnur fyrirtæki hefðu orðið að gera hið sama. Almennar verðhækkanir hefðu þá orðið til muna minni en ella. Ég skal að vísu játa, að ég hef ekki framkvæmt neina rannsókn á þeim verðhækkunum, sem orðið hafa hjá Sambandinu, og vera má, að einhverjar undantekningar séu frá því, að það hafi að fullu notað sér hækkunarheimildirnar, en þær undantekningar eru þá svo fáar og smáar, að enginn hefur orðið þeirra var. Þá er það iðnaðurinn. Um fiskiðnaðinn má í þessu efni segja það sama og um útveginn, enda aðstaða hans svipuð. Hvað aftur á móti snertir þann iðnað, sem framleiðir fyrir innlendan markað, þá hafa verðlagsyfirvöld metið það í hverju dæmi, hvort iðngreinin væri fær um að bera kauphækkanirnar að einhverju eða öllu leyti, og ákveðið verð framleiðsluvörunnar í samræmi við það. Hefur sumum þessara iðngreina fram til þessa verið ætlað að bera kauphækkanirnar að einhverju eða öllu leyti. Þessu, sem er rétt, svo langt sem það nær, hefur mjög verið hampað af hv. stjórnarandstæðingum og jafnvel gefið í skyn, að með þessu væri sannað, að atvinnuvegirnir gætu almennt borið kauphækkanirnar. Slík ályktun er þó fjarri lagi, því að í rauninni er hér um að ræða undantekningu frá því, sem segja má að hafi verið hin almenna regla, að hagur atvinnuveganna var yfirleitt slíkur á s.l. sumri, að þeir gátu ekki nema að mjög litlu og jafnvel í sumum dæmum að engu leyti tekið á sig þær kauphækkanir, sem þá var samið um. En það er ekki nýtt í málflutningi hv. stjórnarandstæðinga í þessum málefnum, að þeir gera einstakar undantekningar, sem þeim virðast styðja málstað sinn, að almennri reglu, hversu mjög sem slíkt stangast á við staðreyndir. Niðurstaðan af þessu verður því sú, að þjóðartekjurnar reiknaðar í peningum og innlenda kaupgetan hlaut að aukast nálægt því, sem nam þeirri heildarupphæð, sem launahækkanirnar námu. Hvaða áhrif má nú gera ráð fyrir, að þessi kaupgetuaukning hafi á þjóðarbúskapinn og sérstaklega gjaldeyrisaðstöðuna? Gera má ráð fyrir því, að aukning launatekna komi nær óskipt fram sem aukin eftirspurn eftir vöru og þjónustu, eða m.ö.o., að neyzla Þjóðarinnar aukist nokkurn veginn sem hinum hækkuðu tekjum nemur. Verulegur hluti hinnar auknu neyzlu yrði, ef slíkt væri ekki hindrað með sérstökum ráðstöfunum, í því fólginn, að innflutningur neyzluvöru mundi stóraukast. Það er að vísu ekki hægt að áætla það með neinni nákvæmni, hve mikill hluti kaupgetuaukningarinnar innanlands komi fram sem gjaldeyriseftirspurn. En í sambandi við mál það, sem hér liggur fyrir til umr., er þó mikilvægt að gera sér einhverja grein fyrir þessu. Samkv. grundvelli þeim, sem vísitala framfærslukostnaðar er byggð á, nemur erlend vara um 45% af neyzluútgjöldunum. Ef gert væri ráð fyrir því, að þær 550 millj. kr., sem launatekjurnar hafa hækkað um vegna kaupgjaldssamninganna á s.l. sumri, skiptust á sama hátt milli innlendrar og erlendrar vöru og vísitöluútgjöldin, mundi afleiðing kauphækkananna verða aukinn innflutningur neyzluvöru, sem næmi um 250 millj. kr. Gjaldeyrisaðstaðan mundi því versna sem þessu næmi. Ég álít það í rauninni kjarna þess máls, sem hér er deilt um, hvort álíta beri eða ekki, að útlitið í gjaldeyrismálum hafi á s.l. sumri verið þannig, að varlegt hafi verið að leyfa aukinn innflutning neyzluvöru um 200–300 millj. kr. umfram þá aukningu, sem óhjákvæmilega hlaut að leiða af fólksfjölguninni og þeim launahækkunum, sem af áðurgreindum ástæðum eiga sér stað árlega, þó að ekki sé samið um almennar kauphækkanir. Ég lít svo á, að þessari spurningu beri að svara eindregið neitandi, þrátt fyrir þá bættu gjaldeyrisaðstöðu, sem leitt hefur af efnahagsmálaráðstöfununum, sem gerðar voru eftir áramótin 1959–60. Að vísu áttum við skv. þeim upplýsingum, sem hæstv. viðskmrh. gaf við 1. umr. málsins, gjaldeyrisvarasjóð um mánaðamótin febrúar–marz, sem nam rúmum 700 millj. kr. Er það að vísu álitleg upphæð, miðað við þá slæmu gjaldeyrisaðstöðu, sem við höfum lengst af búið við allt síðan 1955–56. Þetta nemur þó ekki nema þriggja mánaða innflutningi, en í Vestur-Evrópu er sá gjaldeyrisforði talinn lágmark þess, sem vera þurfi, ef viðskipti við önnur lönd eigi að vera með eðlilegum hætti. Af tveim ástæðum væri þó að mínu áliti skynsamlegt fyrir íslendinga að stefna að því að hafa stærri gjaldeyrisvarasjóð en þessu lágmarki nemur. Afkoma útflutningsatvinnuvega okkar, sem nær eingöngu eru fiskveiðar og fiskiðnaður, er miklu meiri sveiflum háð en meðal hinna iðnvæddu grannþjóða okkar. Það er fyrri ástæðan. Hin síðari er sú, að þrátt fyrir stórbætta gjaldeyrisaðstöðu síðustu missirin er skuldabyrði þjóðarinnar enn mjög þung, þannig að vextir og afborganir fastra lána munu í næstu framtíð nema hlutfallslega meiru af gjaldeyristekjum okkar en gerist með flestum þjóðum öðrum. Þetta takmarkar mjög lánstraust okkar, þannig að við getum ekki nema innan þröngra takmarka treyst lántökuleiðinni, ef þjóðarbúið yrði fyrir áföllum vegna aflabrests, verðfalls afurða eða af öðrum ástæðum. Mín skoðun er sú, að fyrr en við höfum safnað gjaldeyrisvarasjóði, er nemi um 1 milljarð kr., sé mjög óvarlegt að heimila aukinn innflutning neyzluvöru umfram það, er leiði af fólksfjölgun og hinum áðurgreindu sjálfvirku launahækkunum. Þessi niðurstaða er byggð á opinberum skýrslum um gjaldeyrisstöðuna. En hvernig hafa nú hv. stjórnarandstæðingar hagað málflutningi sínum varðandi þróun gjaldeyrisaðstöðunnar s.l. ár? Ef þeir hefðu haldið því fram, að gjaldeyrisaðstaðan sé raunverulega betri en hinar opinberu skýrslur sýna, væri sá málflutningur a.m.k. sjálfum sér samkvæmur, að ekki hefði verið nauðsynlegt að gripa til gengislækkunar á s.l. sumri, heldur hefði mátt bíða átekta og láta reynslu næstu mánaða hvað gjaldeyrisafkomu snerti skera úr um það, hvort sérstakra ráðstafana væri þörf. En þetta segja þeir ekki. Þvert á móti er búið að verja óhemju prentsvertu í stjórnarandstöðublöðunum til þess að sýna fram á, að gjaldeyrisaðstaðan sé í rauninni miklu verri en hinar opinberu skýrslur sýni. En skv. þeim er gjaldeyrisaðstaðan nú um 900 millj. kr. betri en hún var í febrúar 1960 eða þegar efnahagsmálaráðstafanir núv. hæstv. ríkisstj. komu til framkvæmda. Ekki hafa þó hv. stjórnarandstæðingar að vísu lagt í það að koma þessum 900 millj. niður í núll, en þeir halda því fram, að gjaldeyrisaðstaðan sé a.m.k. ekki betri en hún var í árslok 1958. Að vísu er þetta að mínu áliti rangt, svo sem hæstv. viðskmrh. gerði glögga tölulega grein fyrir við 1. umr. málsins, en þær upplýsingar sé ég ekki ástæðu til að endurtaka hér. En ef sú staðhæfing hv. stjórnarandstæðinga væri rétt, að gjaldeyrisaðstaðan væri ekki betri en í árslok 1958, er inneign bankanna nam um 200 millj. kr. reiknað á núv. gengi, þá hefði inneignin gengið til þurrðar á einu ári vegna þeirrar auknu eftirspurnar eftir erlendum gjaldeyri, sem af kauphækkununum á s.l. sumri leiddi, ef ekkert hefði verið að gert. Framvegis hefði svo orðið að jafna hallann með yfirdráttarlánum í erlendum þjóðbönkum, svo lengi sem slík lán hefðu verið fáanleg. Stuðningsmenn núv. hæstv. ríkisstj. líta svo á, að ekki hafi verið verjandi að leyfa stóraukinn innflutning neyzluvarnings, meðan ekki var traustari grundvöllur fyrir slíkri neyzluaukningu en sá að ganga á gjaldeyrisvarasjóði, sem ná ekki því lágmarki, sem æskilegt má telja, eða taka yfirdráttarlán í erlendum bönkum. Enginn ágreiningur er um það, að kjarabætur séu æskilegar, og ekkert er í sjálfu sér athugavert við það, að kjarabæturnar séu í þeirri mynd, að neyzla erlends varnings aukist. En slíkt verður að grundvallast á aukningu útflutningstekna, ekki á eyðslu nauðsynlegra gjaldeyrisvarasjóða eða skuldasöfnun. Það má líka minna á það í þessu sambandi, að ekki voru hv. núv. stjórnarandstæðingar Þeirrar skoðunar í árslok 1958, að gjaldeyrisaðstaða landsins væri með miklum glæsibrag. Síðustu vikurnar, sem vinstri stjórnin var við völd, lét hún einskis ófreistað til að sýna þjóðinni fram á, að skuldasöfnun þjóðarbúsins við önnur lönd væri orðin svo mikil, að þjóðin yrði að minnka mjög gjaldeyrisnotkun sína, bæði til neyzlu og fjárfestingar, ef hún ætlaði að varðveita efnahagslegt sjálfstæði sitt. Þó að gjaldeyrisaðstaðan sé hins vegar að dómi hv. stjórnarandstæðinga lakari nú en hún var í árslok 1958, á það að ganga glæpi næst að gera gagnráðstafanir gegn Því að neyzluvöruinnflutningur verði stóraukinn. Ég sé að vísu, að hv. 5. þm. Norðurl. e. (BjörnJ) kemst svo að orði í nál. sínu um ráðstafanir vegna gengisfellingarinnar, að auðvelt hafi verið að gera ráðstafanir til takmörkunar á gjaldeyrisnotkun, ef brýn nauðsyn krefði, án þess að gripa til kauplækkunaraðgerða, en því nafni mun hv. þm. hér nefna gengisfellinguna. Það ber út af fyrir sig að virða, að hv. þm. er ekki algerlega blindur fyrir þeim vanda, sem af því leiðir, að miklar kauphækkanir hljóta að hafa óhagstæð áhrif á gjaldeyrisafkomuna, en það er meira en sagt verður um málflutning allra samherja hans. En það eru til fleiri leiðir en gengisfelling til þess að takmarka gjaldeyrisnotkun, segir hv. þm. Já, það er alveg rétt, það eru til fleiri leiðir. Það er hægt að hækka aðflutningsgjöld, og það er hægt að taka upp innflutningshöft í einni eða annarri mynd. En hvor þessara leiða sem farin er, þá eiga þær það sameiginlegt með gengisfellingunum, að þær hindra það, að kaupmáttur launa gagnvart erlendri vöru aukist, og rýra kjör launþega sízt minna. Auk þess fylgir haftaleiðinni a.m.k. margvíslegt óhagræði og spilling, sem ég fer ekki nánar út í að ræða hér. Þó að gengisfellingin hafi að vísu hindrað að um verulega aukningu erlends neyzluvarnings gæti orðið að ræða vegna kauphækkananna, þá þýðir það ekki, að með henni sé hindruð öll kaupmáttaraukning. Launþegar verja þó meira en helmingi tekna sinna til kaupa á innlendri vöru og þjónustu, og aukinn kaupmáttur þess hluta teknanna er ekki af þeim tekinn með gengisfellingu. Annað mál er hitt, að aðrar hindranir eru í veginum fyrir því, að um slíka kaupmáttaraukningu gagnvart innlendri vöru og þjónustu geti orðið að ræða, og má þá fyrst og fremst nefna lagaákvæði þess efnis, að verð búvöru skuli hækka til samræmis við hækkun kaupgjalds, en ekki munu hv. stjórnarandstæðingar telja þá löggjöf ósanngjarna. Þrátt fyrir þetta hafa verðhækkanir þær, sem orðið hafa síðan í sumar, ekki gert kjarabæturnar að engu, svo sem hæstv. viðskmrh. sýndi fram á við 1. umr. málsins, og sé ég ekki ástæðu til að ræða það frekar. Hitt er svo annað mál, að þær kjarabætur, sem raunhæfur grundvöllur var fyrir, hefði verkalýðurinn auðveldlega getað fengið án verkfalla, en það er önnur saga. Hv. stjórnarandstæðingar, sem hér töluðu við 1. umr. málsins, notuðu mikið þau rök gegn gengisfellingunni í sumar, að aflabrögð og verðlag sjávarafurða hefðu reynzt hagstæðari á s.l. ári en gert hefði verið ráð fyrir, þegar gengisfellingin var ákveðin. Það er rétt, að síldaraflinn s.l. sumar var meiri að magni og verðmæti en nokkru sinni hefur verið síðan á stríðsárunum, og á það síðan þátt í því, að gjaldeyrisafkoma ársins var betri en skynsamlegt var að gera ráð fyrir á miðju s.l. sumri. Þetta snertir þó að mínu áliti alls ekki kjarna þess máls, sem hér er um að ræða. Auðvitað væri engin heilbrigð skynsemi í því að ákveða gengisskráninguna með tilliti til afkomunnar á einni síldarvertíð, hvort sem umrædd síldarverífð er góð eða léleg. Gengið ber að ákveða með hliðsjón af gjaldeyrisaðstöðunni, eins og hún er, og væntanlegu framboði og eftirspurn erlends gjaldeyris miðað við meðalárferði. Það gefur auðvitað auga leið, að allar þær áætlanir, sem byggja verður á í þessu efni, hljóta alltaf að verða háðar verulegri óvissu, ekki sízt með tilliti til þess, hve áhættusamir útflutningsatvinnuvegir okkar Íslendinga eru. Meðan okkur hefur ekki enn tekizt að safna hæfilegum gjaldeyrisvarasjóðum, er óskynsamlegt að tefla á tæpt vað í þessu efni. Það mundi síður en svo valda þjóðinni neinu óbætanlegu tjóni, þótt hún í eitt ár eða svo neitaði sér um aukinn innflutning neyzluvöru vegna of lágs gengis. Það mundi aðeins leiða til meiri söfnunar gjaldeyrisforða en ella, en honum væri alltaf auðvelt að ráðstafa síðar. Hitt getur aftur valdið okkur óbætanlegu tjóni og álitshnekki, ef teflt er á svo tæpt vað með gengisskráninguna, að við lendum í svipuðum greiðsluvandræðum og þeim, sem yfirvofandi voru eða jafnvel skollin á, þegar gengið var fellt 1960, og raunar oft endranær. Ég get ekki látið hjá líða við þetta tækifæri að leiðrétta þær tölur um kaupmátt launa, sem birtar eru í nál, hv. 5. þm. Norðurl. e. um ráðstafanir vegna gengisfellingarinnar, af því að ég tel, að umr. um það atriði eigi heima við meðferð þessa máls, enda nefndi hv. þm., ef ég man rétt, sömu tölurnar við 1. umr. þessa frv. Þessar tölur gefa að mínu áliti mjög villandi mynd af þeirri þróun. Í útreikningum Torfa Ásgeirssonar, sem tölur þessar eru byggðar á, er aðeins tekið tillit til a-liðar núgildandi vísitölugrundvallar, þ.e. verðs á vöru og þjónustu. Húsnæðis- og skattaliðunum er hins vegar sleppt. Nú er húsnæði svo mikilvægur liður framfærslukostnaðar, að auðvitað ber að taka húsnæðisliðinn með, þegar metinn er kaupmáttur launa. í þessu felst ekki ádeila á þann mæta mann, Torfa Ásgeirsson, sem þessa útreikninga hefur gert. Mér eru ljósar ástæður hans fyrir því að taka útsvarsliðinn ekki með í þessum útreikningum. En þessar ástæður munu í fyrsta lagi þær, að vegna hinna algerlega óraunhæfu ákvæða um hámark húsaleigu, sem enn eru í lögum, hefur um langt skeið ekki verið fært að safna neinum gögnum, er á væri hægt að byggja, um raunverulega húsaleigu. En í öðru lagi mun þetta gert til þess að fá samanburðargrundvöll aftur í tímann. Þetta breytir engu um það, að þessir útreikningar sýna villandi mynd af áhrifum gengisbreytingarinnar á kaupmátt launa. Víst er um það, hvað sem segja má um áreiðanleik þeirrar tölu, er gefa á til kynna húsnæðiskostnaðinn, að húsaleiga hefur lítið breytzt til hækkunar af völdum gengislækkunar enn sem komið er. Þetta stafar einfaldlega af því, að enda þótt gengisbreytingin hafi valdið talsverðri hækkun á byggingarkostnaði, þá eru nýbyggingar svo lítill hluti af því húsnæði, sem í notkun er, að meiri tilkostnaður við þær vegur mjög lítið, ef meta á hækkun húsaleigunnar í heild. Það þarf því langur tími að líða, til þess að þeirra áhrifa gæti verulega. Af þessari ástæðu má fullyrða, að raunveruleg minnkun kaupmáttarins sé allmiklu minni en þessir útreikningar gefa til kynna. Hins vegar er ekki venja að taka tillit til skatta og fjölskyldubóta, þegar metinn er kaupmáttur tímakaups. Það skal ég fullkomlega gefa hv. 5. þm. Norðurl. e. eftir. En af því leiðir aftur, að kaupmáttur tímakaups er ekki einhlítur mælikvarði á þær breytingar, sem verða á kjörum launamanna. í því sambandi skipta auðvitað einnig máli atriði eins og beinir skattar, fjölskyldubætur o.fl. Ef verðlag hækkar t.d. um 5% jafnhliða því, að tekjur verkamannsins hafa verið hækkaðar um 5% vegna aukinna fjölskyldubóta, hefur kaupmáttur tímakaups að vísu rýrnað um 5%, en kjör verkamannsins hafa ekki breytzt. Að halda öðru fram í þessu efni stríðir gegn heilbrigðri skynsemi. Réttasti mælikvarðinn á þær breytingar, sem orðið hafa á kjörum verkafólks, frá því að efnahagsmálaráðstafanirnar voru gerðar, er því breytingin á heildarvísitölunni, en hún hafði hækkað um 4–5% fram að verkföllunum á s.l. sumri. Það, sem launþegar hafa haldið eftir af kauphækkununum s.l. sumar, vegur því nokkurn veginn á móti þeirri kjaraskerðingu, sem gengisbreytingin olli. Og eftir að þær kauphækkanir eru komnar til framkvæmda, sem um hefur verið samið frá 1. júní n.k., eru kjörin, ef verðlag helzt óbreytt, orðin betri en þau hafa verið frá styrjaldarlokum. Laun héldu áfram að hækka um 3–4% á ári. Þá yrði þróun kjaramála verkalýðsins allt önnur og hagstæðari en hún hefur verið frá stríðslokum, þar eð lífskjörin hafa í meginatriðum staðið í stað á því tímabili. Hvort verkalýðurinn svo vill styðja slíka þróun eða velja hina leiðina að leitast við með löngum og dýrum verkföllum að knýja fram kjarabætur, sem eru umfram það, sem launagrundvöllur er fyrir, og hljóta alltaf að renna út í sandinn með einhverju móti, er svo atriði, sem reynslan ein fær skorið úr að fullu. Einhver fráleitasta staðhæfingin í málflutningi hv. stjórnarandstæðinga er sú, sem einkum hefur verið hamrað á í málgögnum hv. Framsfl., að lækkun vaxta gæti verið eitthvert úrræði til úrbóta, sem vegið hefði getað móti þeim kostnaðarauka, sem kaupgjaldshækkanirnar hafa í för með sér. Rökin fyrir þessu eru þau, að eitthvert frystihús hafi haft svo mikla vaxtabyrði, að það hefði munað meira um 2% lækkun vaxta en þá kauphækkun, - að mér skilst þó umfram tillögu sáttasemjara, - sem um var samið s.l. sumar. Að gera það, sem kann að eiga sér stað sem undantekning, að almennri reglu er auðvitað fráleitara en svo, að því taki að svara. Hæstv. viðskmrh. sýndi annars með glöggum rökum fram á það við 1. umr. málsins, að vaxtasparnaður fyrirtækjanna hefði aðeins numið litlu broti af kauphækkununum, ef litið er á atvinnuvegina sem heild. En auk þess hefðu aukin útlán og minni sparifjármyndun haft óhagstæð áhrif á efnahagskerfið í heild, ekki sízt gjaldeyrisstöðuna, þannig að vaxtalækkun hefði aukið þann vanda, sem leysa þurfti, en ekki hið gagnstæða. Það, sem einkennt hefur málflutning hv. stjórnarandstæðinga í máli því, er hér liggur fyrir, sem í öðru því, er efnahagsmál varðar, er það, að þeir vilja ekki taka tillit til staðreynda í efnahagslífinu og forðast að ræða málin á grundvelli þeirra. Ekki er þetta þó sprottið af vanþekkingu, - því miður, liggur mér við að segja, - heldur hinu, að mat þeirra á þroska hinna óákveðnu kjósenda, sem um er barizt, er það, að þeir vilja ekki horfast í augu við veruleikann, heldur lifa í heimi óskhyggjunnar og trúa því, að allar óskir sé auðvelt að uppfylla með einföldum og sársaukalausum aðgerðum, sem strandi einungis á heimsku og illvilja þeirra, er stjórnartaumunum halda í hendi sér. Þó að því fari vitanlega fjarri, að með efnahagsmálaráðstöfunum þeim, sem gerðar voru fyrir 2 árum, hafi enn tekizt að skapa hér á landi hinn bezta heim allra heima, þá hefur þó árangur af þeim orðið mikill þrátt fyrir þær skemmdartilraunir, sem gerðar hafa verið gegn þeim af stjórnarandstöðunni. Í ársbyrjun 1960 var gjaldeyrisaðstaðan svo slæm, að nær lá greiðsluþroti. Nú ráðum við hins vegar yfir talsverðum gjaldeyrisvarasjóði. Ísland er nú aftur hlutgengur aðili í alþjóðlegu samstarfi á sviði efnahagsmála einmitt vegna þessara ráðstafana. Ef árferðið verður sæmilegt næstu missiri og ekki verður hleypt af stað nýrri verðbólguöldu, getur þjóðin vissulega vænzt vaxandi framfara og batnandi lífskjara. Skilyrði fyrir því er þó að mínu áliti það, að haldið verði áfram á þeirri braut, sem mörkuð var með efnahagsmálaráðstöfununum fyrir tveimur árum. Ef tekið væri í þessum efnum tillit til ábendinga og úrræða stjórnarandstöðunnar í efnahagsmálum, en þau virðast helzt vera stórfelld lánsfjárþensla og óraunhæf gengisskráning, þá mundi fljótt sækja í sama horf og áður, að gjaldeyrisskortur og alls kyns höft mundu setja svip sinn á atvinnulífið. Ísland gæti þá ekki lengur verið hlutgengur aðili í efnahagssamvinnu vestrænna þjóða, en yrði eins konar Kúba Vestur-Evrópu, sem yrði að láta sér nægja þá mola, er til kynnu að falla af náðarborði Austur-Evrópulandanna. Þeir eru því miður til í hópi hv. stjórnarandstæðinga, sem slíka þróun mundu telja æskilega. En jafnvíst er hitt, að slík þróun mundi meginþorra stuðningsmanna þeirra mjög óhugnæm. En ráðstafanir í efnahagsmálum, sem ekki byggjast á staðreyndum og gildandi lögmálum, heldur brjóta í bága við þau, geta ekki náð þeim tilgangi, er til er ætlazt, fremur en læknisaðgerðir, sem ekki taka tillit til þeirra lögmála, er starfsemi mannslíkamans er háð, leiða ekki til bata.



Herra forseti. Þetta mál, sem hér er til umr., er næstsíðasta málið á dagskránni í dag: Seðlabanki Íslands. Ég tek þetta fram vegna þess, að mér virtist hv. frsm. meiri hl. aðallega tala um síðasta málið á dagskránni, ráðstafanir vegna ákvörðunar um nýtt gengi. Hann tók það fram, að honum þætti, að málið væri of lögfræðilegt. Hann vildi ekki hætta sér inn í myrkviði lögfræðinnar og lögkrókanna. Mér varð að láta mér detta í hug, hvort gæti skeð, að svo hefði verið um fleiri hv. stuðningsmenn ríkisstj., að þeir hefðu ekki skyggnzt inn í myrkrið. En hins vegar er ekki vafi á því, að þeir hafa veitt því, sem í myrkrinu er, stuðning, hvað sem það er. Og það er í sjálfu sér eitt af því, sem er athugavert við þetta mál, að það er þannig til orðið. Mér þótti vænt um, að þetta kom fram hjá hv. frsm. En sannleikurinn er sá, að það er ekkert myrkur. Hér er í sjálfu sér ekkert myrkur, og það þarf ekki lögfræði til að skilja 28. gr. stjórnarskrárinnar. Þar er ekkert myrkur. Þetta frv., sem hér er til umr., er lagt fram til þess, að Alþ. staðfesti brbl. hæstv. ríkisstj. frá 1. ágúst um að létta þeirri ábyrgð af Alþ. að skrá gengi ísl. krónu, en fela skráningarvaldið Seðlabanka Íslands. Þetta er hagræðing mála, áður en gengið var fellt og áður en kom að þeim þætti, sem hv. frsm. meiri hl. talaði aðallega um. 28. gr. stjórnarskrárinnar ein fjallar um heimild til útgáfu brbl. Hún heimilar útgáfu brbl. „milli þinga“, „þegar brýna nauðsyn ber til“ og aðeins þegar brýna nauðsyn ber til. Þetta umboð hefur forseti Íslands, að gefa út brbl., og þó öllu heldur hefur ríkisstj, umboð samkv. venjum, frumkvæðið er hjá henni. Forsetinn skal því eigi gagnrýndur hér, heldur hæstv. ríkisstj., fyrir það, sem gert var með setningu þeirra brbl., sem umrædd eru. Það er staðreynd, hvenær er „milli þinga“. Hins vegar getur vitanlega ríkisstj. kallað þing saman hvenær sem er, ef henni sýnist það réttara en gefa út lög á eigin ábyrgð og ef henni þykir það tiltækilegt tímans vegna. Þetta er vitanlega matsatriði, hvort á að kalla saman þing eða ekki, þegar eitthvað ber við, sem krefst lagasetningar að dómi hæstv. ríkisstj. Ég álít, að þegar hæstv. ríkisstj. taldi nauðsyn á því að gefa út brbl. í sumar sem leið um það mikilsverða efnahagsatriði, sem þá kom til sögunnar, hefði hún í raun og veru átt að kalla saman Alþ., og ég hygg, að það hefði orðið farsælla, vegna þess að sá tími, sem það hefði tekið, hefði orðið mikilsverður yfirvegunartími. Enn fremur hygg ég, að þá hefði það komið til sögunnar, að ekki eins margir og ég hygg að raun hafi orðið á af stjórnarstuðningsliðinu hefðu talið þetta mál í því myrkri, sem þeir gætu ekki gegnlýst. Svo er hitt, að aldrei má gefa út brbl., nema „þegar brýna nauðsyn ber til“. Það á að vera ófrávíkjanlegt. Til þess á ekki að grípa, nema mikið liggi við, að gefa út brbl. Það getur vitanlega verið matsatriði, hvenær svo mikið liggur við, að brýn nauðsyn sé, og það má vafalaust oft um slíkt deila. En ég hygg, að hér standi svo á, að allir hljóti að finna, að brýna nauðsyn bar ekki til í sumar sem leið að gefa út brbl. til að flytja valdið til að skrá gengi ísl. krónu frá Alþ. til Seðlabankans. Um það eitt eru brbl. þessi. Sú sama ríkisstj., sem gerði þetta, hafði á næsta þingi áður, þinginu 1960–61, lýst yfir því í sambandi við setningu nýrra laga fyrir Seðlabankann þá, að ekki þætti rétt eða ástæða til að fela honum þetta vald, og þm. höfðu virzt á sama máli. Ekki var þar um það að ræða, að hæstv. ríkisstj. hefði vitað vilja þingsins til tilfærslu valdsins, heldur mátti hún vita hið gagnstæða. Það má vel vera og er víst rétt, að hæstv. ríkisstj. fékk leyfi hjá flokksmönnum sínum utan þings. Ég hef a.m.k. heyrt, að hún hafi um þetta leyti kallað þá til fundar við sig í höfuðstaðnum. Þó að hún hafi gert það, voru þeir ekki í Alþ., höfðu ekkert löggjafarvald, þó að þeir styngju saman nefjum um þetta 33 talsins. Að vísu kunna þeir að hafa skuldbundið sig til þess að standa saman, þegar til Alþ. kæmi, um brbl. sem þessi og gert sig þannig óhagganlega og rökhelda, áður en til Alþ. kom. En er þvílíkt í samræmi við þingmannsskyldur og uppbyggingu Alþ.? Hvers vegna ætli Alþ. sé í tveim deildum og sex umr. hafðar um flest mál, þar með þetta? Skyldi ekki vera ætlazt til, að menn skiptist á skoðunum og geri sig ekki fyrir fram utan þings rökhelda, heldur endurskoði afstöðu sína við rökræður um málið. Og nú spyr ég: Hvaða brýna nauðsyn bar til þess milli þinga í sumar sem leið að flytja gengisskráningarvaldið frá Alþ. til Seðlabankans? Hver getur skilgreint þá nauðsyn? Hv. frsm. meiri hl. virtist alls ekki treysta sér til þess. Hér er enginn hæstv. ráðherra viðstaddur, en ég hefði viljað skora á hæstv. ráðherra að gera tilraun til þess að skilgreina þetta. Hæstv. viðskmrh. sagði ekki meira á sínum tíma, eftir því sem forseti kunngerði, um leið og hann gaf út brbl., en að það „þyki eðlilegast“, að Seðlabanki Íslands skrái gengið. Þar er lýst skoðun, en ekki brýnni nauðsyn. Skoðun út af fyrir sig nægir ekki til heimildar til útgáfu brbl. Það þarf að vera brýn nauðsyn. Hver er sá hér, sem getur leitt fram þá nauðsyn og lýst henni? Ég spyr enn og aftur. Það er ekki nóg að segja, að gengisfellingin sjálf hafi verið brýn nauðsyn, og um það talaði hv. frsm. meiri hl. Það er allt annað en það, sem hér er til umr. Það er matsatriði að vísu, en ekki er hægt að segja, að stjórnin hafi brotið stjórnarskrána, þó að hún slysaðist til að meta í því efni rangt að mínu áliti. Við getum deilt á hana fyrir rangt mat, að því er ástæður fyrir gengisfellingunni snertir. Við getum ásakað hana fyrir að hafa fellt gengið. En úr því að hún taldi brýna nauðsyn að lækka gengið, bjó hún sér um leið rétt til þess að fella það sjálf með brbl., en ekki til að afhenda öðrum valdið til að fella það. Með því hefði hún alls ekki brotið stjórnarskrána, eins og hún gerði með því að fela Seðlabankanum vald Alþ., samkv. því, sem ég hef að framan rökstutt. Mér finnst mjög torvelt að átta sig á því, hvers vegna hæstv. ríkisstj. fór hina ólöglegu krókaleið að gengisfellingunni. Hæstv. ráðherrar mundu ef til vill geta upplýst það, ef þeir reyndu og væru hér nærstaddir. slíkt hefði verið mjög fróðlegt fyrir okkur að heyra. Vildi hæstv. ríkisstj. með því dreifa ábyrgðinni af meira en vafasömu verki og koma henni á Seðlabankann með sér? Hélt hún, að hún gæti komið óvinsældum af sér á Seðlabankann? Hélt hún, að almenningur mundi telja ákvörðun bankans ópólitíska? Vissi hún ekki fyrir fram, að þjóðin sá og heyrði, að Seðlabankinn gekk erinda stjórnarstefnunnar, þegar hann gaf út sína ákvörðun? Ég ætla annars alls ekki í sambandi við þetta frv. að ræða réttmæti gengisfellingarinnar, það er umræðuefnið, eins og ég tók fram áðan, sem er næsta mál á dagskrá. Hér er um það eitt að ræða, hvort Alþ. á að telja gott og gilt, að ríkisstj. leyfi sér alveg að nauðsynjalausu „milli þinga“ að setja brbl., að „Seðlabanki Íslands skuli ákveða stofngengi ísl. krónunnar gagnvart erlendum gjaldeyri og gulli.“ Ef slík brbl. verða staðfest, er það augljóst, að eftirleiðis geta þá ríkisstjórnir gert með brbl. svo að segja hvað sem er upp á væntanlega staðfestingu með tilvitnunum í þetta frv. sem fordæmi. Ég tel, að Alþ. megi ekki og geti ekki sóma síns vegna samþ. frv., sem brýtur eins mikið og þetta gerir í bága við grundvallarlög íslenzka lýðveldisins. Þess vegna legg ég til, að frv. verði fellt.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. fjhn., 11. þm. Reykv., hélt hér langa og fræðilega ræðu um nauðsyn gengisfellingarinnar, og það var vissulega virðingarvert hjá honum að reyna að rétta nokkuð hlut hæstv. viðskmrh. hér frá því við 1. umr. málsins, er hann gafst algerlega upp við að verja gengisfellinguna og ráðstafanirnar í kringum hana. Ég hafði hugsað mér að taka þessa fræðilegu ræðu að nokkru til athugunar í sambandi við það mál, sem hér er næst á dagskránni, og vil þess vegna nú ekki svara þessari ræðu mikið. Ég get þó ekki stillt mig um að nefna sem dæmi um málflutning þessa hv. þm. það, sem hann sagði um breytingar á kaupmætti verkamannalauna, þar sem hann taldi, að ég hefði farið hér með mjög rangt mál í mínu nál. um það, að kaupmátturinn, sem stóð í 84 stigum, þegar gengisfellingunni var dembt yfir, væri nú kominn í 83 stig. Og hann taldi, að þetta gæfi ekki rétta hugmynd af þeim breytingum, sem orðið hefðu á kaupmættinum, vegna þess að þarna væri aðeins miðað við kaupmáttinn gagnvart vörum og þjónustu, en ekki tekið inn í þar margt, sem máli skipti, eins og húsnæðisliður vísitölunnar, fjölskyldubætur og annað slíkt. Ég held nú, að ef aðrar röksemdir hv. þm. standast álíka vel og þessi fullyrðing hans, þá sé ekki gefandi mikið fyrir þá fræðimennsku. sem hann var hér að halda að hv. þingdeild, því að staðreyndin er sú, að það kemur sízt hagstæðara út úr dæminu, þó að allir þessir liðir, sem hann nefndi, séu teknir með, þ.e.a.s. þótt miðað sé við breytingar á sjálfri framfærsluvísitölunni, þar sem búið er að taka inn í allar skattalækkanir, sem hafa orðið, og fjölskyldubætur og annað slíkt, sem ekki var áður inni í vísitölunni, en nú hefur verið tekið inn í hana. Þessi vísitala, sem miðaðist ekki aðeins við vöru og þjónustu, heldur við byggingarkostnað, við opinber gjöld, útsvör, skatta og fjölskyldubætur og reiknað út frá því, hún hefur hækkað, frá því að gengisfellingin var framkvæmd, úr 104 stigum í 116, þ.e.a.s. hún hefur hækkað um 11.6%, á sama tíma og kaupgjald verkamanna hefur hækkað um 10–11. Ég fæ því ekki séð annað en út úr þessu dæmi komi nákvæmlega eða svo til nákvæmlega það sama og það er reiknað eftir aðferðum Torfa Ásgeirssonar. Það stendur sem sagt óhaggað og algerlega óhrekjanlegt, að kaupmættinum, hvaða aðferðum sem beitt er við útreikninga, hefur hrakað,frá því að verkalýðsfélögin gerðu sína samninga. Það er algerlega sama, hvaða aðferð er viðhöfð. Það er svo auðvitað annað mál, að hvor leiðin sem valin er til útreiknings gefur ekki fullkomna hugmynd um það, hvað kaupmættinum hefur raunverulega hrakað, hvernig lífskjörunum hefur raunverulega hrakað í tíð núv. ríkisstj. Það er margt, sem kemur þar til greina, t.d. það, að húsnæðiskostnaðurinn er ekki kominn inn í vísitöluna nema að mjög litlu leyti. Ég hef nú ekki Hagtíðindin fyrir framan mig, en mig minnir, að það sé reiknað með hækkun húsnæðiskostnaðar upp á örfá hundruð krónur. Nú vita náttúrlega allir, að þarna er aðeins örlítið brot af hinum gífurlega þunga, sem lagður hefur verið á launamenn og alveg sérstaklega þá, sem hafa þurft að standa í því að byggja yfir sig hús, borga vexti af íbúðum og öðru slíku, þannig að þessir útreikningar, hvor aðferðin sem notuð er, gefa mjög takmarkaða hugmynd um það, hver þróunin í þessu efni hefur orðið. En það er alveg víst, að hvor aðferðin sem notuð er gefur miklu vægari mynd af þessu en það í raun og veru er. Og það er þess vegna furðulegt, að jafnágætur fræðimaður og þessi hv. þm. vafalaust er skuli svo misnota þekkingu sína á þessum efnum sem þessi málflutningur ber vott um. En ég ætlaði sem sagt ekki að gera þessa ræðu frekar að umtalsefni núna. Ég tel að ýmsu leyti, að umr. um þetta eigi eins vel heima í sambandi við frv. um ráðstafanir vegna gengisbreytingarinnar, og mun geyma mér að ræða frekar þau mál sérstaklega. Þá ætla ég að snúa mér aðeins örlítið að því frv., sem hér liggur fyrir. En það er eins og margoft hefur komið fram í þeim umr., sem um þetta frv. hafa orðið hér á hv. Alþingi, að þá er hið eina formlega efni þess það að staðfesta Þau brbl., sem út voru gefin 1. ágúst s.l. og kváðu svo á, að valdið yfir skráningu gengisins skyldi verða tekið af Alþingi og fengið í hendur stjórn Seðlabankans. Gengisfellingin sjálf, sem var þó sú athöfn, sem stefnt var að með þessum brbl., er að forminu til alls ekki á dagskrá hér á hv. Alþingi, eins og hún hefði verið, ef hún hefði verið ákveðin með brbl. Og ég tel einmitt þá staðreynd, að gengisfellingin sjálf er alls ekki til umr. að formi til hér á hv. Alþingi, vera eina af vísbendingunum um það, að útgáfa brbl. hafi ekki verið í samræmi við stjórnskipunarlög. Alþingi hafði síðast með löggjöfinni um Seðlabanka Íslands samþykkt þá skipan mála, að gengisskráningarvaldið skyldi vera í þess höndum, en ekki í höndum Seðlabankans. Þessi skipun var að vísu yfirveguð við þá lagasetningu, sem sett var um Seðlabankann á síðasta Alþingi, en var þá hafnað bæði af ríkisstj. og af Alþingi, sem staðfesti þá höfnun ríkisstj. á þessu fyrirkomulagi. Þetta vita allir. Þess vegna var engum fært að breyta gengi gjaldmiðilsins nema löggjafanum, þ.e.a.s. annaðhvort ríkisstj. með brbl. þar um eða þá Alþingi sjálfu. En samt stöndum við nú frammi fyrir þeirri furðulegu staðreynd, að það er Seðlabankinn, sem nú hefur skráð gengið, en hvorki bráðabirgðalöggjafinn né sjálft Alþingi. Það, sem hér hefur gerzt, er í raun og veru alveg hliðstætt því, að t.d. ríkisstofnun eins og Tryggingastofnun ríkisins væri með brbl. fengið vald til þess að breyta lögum um almannatryggingar eftir vild sinni eða öðrum stofnunum væri að meira eða minna leyti falið af ríkisstj. raunverulegt löggjafarvald, eða kannske öllu heldur falið vald, sem löggjafinn einn hefur haft áður. Það getur vafalaust staðizt fyllilega, enda mörg fordæmi hægt að finna vafalaust fyrir því, að opinberum stofnunum sé falið nokkurt vald í málefnum, sem Alþingi hefur áður kveðið á um. En það hefur þó, held ég, alltaf verið gert með lögum frá Alþingi, þ.e.a.s. Alþingi sjálft hefur afsalað sér því valdi, sem um var að ræða. Hins vegar hef ég ekki a.m.k. heyrt nefnd fordæmi fyrir því, að nokkur ríkisstj. hafi með útgáfu brbl. beinlínis tekið vald af Alþingi og þannig framið valdsviptingu gagnvart því, eins og núv. hæstv. ríkisstj. hefur óumdeilanlega gert. Það hefur enginn vefengt það, að ríkisstj. hefði haft fullt vald til þess að fella gengið með brbl., þótt því verði ekki neitað, að svo örlagarík ákvörðun fyrir þjóðina alla, fyrir afkomu almennings og alla þróun efnahagsmála, hlaut alltaf að vera hæpin, að ekki sé meira sagt, án þess að Alþingi væri kallað saman og það látið fjalla um málið. En samt sem áður hefði það ekki sætt ákæru á hendur ríkisstj. fyrir það alvarlegasta athæfi, sem ein ríkisstj. getur framið, þ.e.a.s. að brjóta skýlaus ákvæði stjórnarskrárinnar. Í þeim umr., sem hér hafa farið fram um þetta mál, hefur meðal margs annars komið fram og reynst algerlega óhrekjanlegt í fyrsta lagi, að við útgáfu brbl. var ekki fullnægt því höfuðskilyrði 28. gr. stjórnarskrárinnar, að brbl. megi ekki gefa út, nema brýn nauðsyn sé. Þessi staðreynd ein fyrir sig er nægjanleg til Þess að sanna ákæru stjórnarandstæðinga, og hún er svo augljós, að jafnvel talsmenn hæstv. ríkisstj. hafa ekki treyst sér til að neita henni. í öðru lagi, að brbl. voru gefin út aðeins 4–5 mánuðum eftir að Alþingi hafði samþykkt lög, sem ákváðu þveröfuga skipan mála við þá, sem brbl. kváðu á um. Þessari staðreynd hafa talsmenn ríkisstj. ekki heldur getað neitað, en hún er annað úrslitaatriðið í málinu og svo mikilvægt, að fræðimenn, þar á meðal núv. hæstv. dómsmrh., hafa rætt þetta atriði stjórnskipunar sem fræðimenn, en ekki sem stjórnmálamenn, varað alveg sérstaklega við því, að bráðabirgðalöggjafarvaldinu sé beitt, þegar svo stendur á eins og hér stóð á um óvefengjanlega afstöðu Alþingis. í þriðja lagi, að þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir og vafalaust fullkomna leit að fordæmum þess, sem hér hefur verið gert, hefur talsmönnum hæstv. ríkisstj. ekki tekizt að finna nokkurt dæmi þess, að ríkisstj. hafi beitt bráðabirgðalöggjafarvaldinu á hliðstæðan hátt og gert var með lögunum frá 1. ágúst. Enn hefur það gerzt í þessari hv. deild, sem ég tel ekki lítilvægt, ofan á allt annað, að einn helzti sérfræðingur í stjórnlagafræði, prófessor Ólafur Jóhannesson, hv. 3. þm. Norðurl. v., hefur hér í mjög málefnalegri og fræðilegri ræðu kveðið skýrt og ótvírætt upp úr með þá skoðun sína, að hér sé um hreint stjórnarskrárbrot að ræða. Hv. 3. þm. Norðurl. v. er auðvitað stjórnarandstæðingur og því kannske ekki unnt af þeirri ástæðu að skoða hann sem algerlega hlutlausan dómara í þessu máli. En ég held þó, að ræða hans hér í hv. d. við 1. umr. málsins hljóti að vega nokkuð þungt, þegar þess er gætt, hver fræðimaður hér á í hlut. Og þetta verður svo enn augljósara og þyngra á metum, þegar þess er gætt, að engin tilraun hefur verið til þess gerð að hnekkja þeim rökum, sem bæði hann og aðrir hafa stutt þær þungu ásakanir á hendur ríkisstj., að hún hafi brotið stjórnarskrá lýðveldisins með útgáfu þessara margnefndu brbl. Eins og hér hefur komið fram og raunar er alkunnugt, höfum við enga þá stofnun eða dómstól í íslenzku þjóðfélagi, sem fær er um að dæma í slíku ágreiningsmáli sem því, sem hér er um að ræða. Hér hefur því hæstv. ríkisstj. skákað í því hróksvaldi m.a., að ákvæðin um landsdóm eru vegna notkunarleysis algerlega dauður bókstafur, sem ekkert gildi hefur. Meðan svo er ástatt, virðist ekki óeðlilegt, að um slíkt ágreiningsmál sem hér er um að ræða sé leitað álits þeirrar stofnunar, sem nokkurs hlýtur að vera metin sem ráðgjafi í lögfræðilegum efnum, þ.e.a.s. lagadeildar Háskóla Íslands. Það er ekki svo að skilja, að ég telji, að álit þeirrar stofnunar væri algildur mælikvarði á stjórnlagagildi brbl. og óumdeilanlegt. En á hinn bóginn hlyti t.d. einróma álitsgerð slíkrar stofnunar, á hvora sveifina sem hún snerist, að þykja harla mikilvæg. Ég lagði þess vegna til í fjhn., að leitað væri álits lagadeildar háskólans um þetta mál. En þá skeði hið furðulega, að tveir af hv. stuðningsmönnum ríkisstj. vildu ekki eiga neitt undir því, hver niðurstaða lagadeildarinnar yrði í málinu, og var þessi till. mín felld með jöfnum atkv., en hv. 9. landsk. þm. (JÞ) sat hjá við atkvgr. Því var að vísu borið við, að andstaðan stafaði af því, að álitið mundi ekki liggja fyrir fyrr en svo seint á þinginu, að bagi væri að. En tæplega þykir mér unnt að taka þá afsökun alvarlega, þegar þess er gætt, að auðvelt er að afgreiða málið á örskömmum tíma við þær tvær umr., sem eftir eru hér í þessari deild. Ástæðan fyrir þessari andstöðu við þessa till. mína getur því engin önnur verið en sú, að þeir, sem að því stóðu að fella hana, hafi óttazt, að álitsgerð lagadeildarinnar gengi gegn þeim og með henni bættist enn við þann röksemdaforða, sem fyrir er gegn því, að Alþingi eigi eða geti staðfest brbl. og þar með lagt blessun sína og samþykki við því stjórnlagabroti, sem hæstv. ríkisstjórn hefur framið. En það er vissulega líka nokkurs virði að sannfærast um það á þennan hátt, að sannfæring þeirra hv. stjórnarsinna í þessu máli er ekki alveg eins sterk og þeir vilja vera láta. Sú skoðun okkar stjórnarandstæðinga, a.m.k. okkar Alþb.- manna, að útgáfa brbl. hafi verið stjórnarskrárbrot, er ekki eina ástæðan fyrir afstöðu okkar til þessa frv. Þar kemur hvort tveggja til, að við höfum verið og erum algerlega andvígir þeirri skipan mála, að Seðlabankinn hafi gengisskráningarvaldið, og höfum frá því fyrsta barizt fyrir því, að það héldist í höndum Alþingis, og einnig hitt, að við erum andstæðir gengisfellingunni sjálfri og hefðum verið, þótt hún hefði verið með lögmætum hætti til komin. Afstöðu okkar til hins fyrra atriðisins bar nokkuð á góma hér við 1. umr. málsins hjá þeim flokksbræðrum, hv. 9. landsk. þm. og hæstv. viðskmrh. Sagði hæstv. viðskmrh., að aðalástæðan fyrir því, að ekki hefði á síðasta þingi verið ákveðið að færa gengisskráningarvaldið í hendur Seðlabankanum, hefði verið sú, að við Alþb: menn hefðum verið því andvígir, en talið hefði verið mikilsvert að fá sem víðtækasta samstöðu um hina nýju seðlabankalöggjöf. Þannig vildi hæstv. ráðherra leiða líkur að því, að raunverulega hefði vilji meiri hl. Alþingis ekki verið sá, sem löggjöfin sýndi, heldur þveröfugur, sem sé sá, að valdið yrði í höndum Seðlabankans. Hv. 9. landsk. þm. hafði áður sagt og hæstv. ráðh. staðfesti það, að ástæðan fyrir þessu hefði verið sú, að ef það hefði verið gert s.l. vetur, sem nú hefur verið gert með þessum brbl., þá hefði reynzt auðvelt fyrir stjórnarandstæðinga að sá tortryggni meðal launafólks um það, að gengið yrði fellt, ef til kauphækkana kæmi. Ég tel þetta vera töluvert athyglisverðar upplýsingar, - eða kannske öllu heldur ætti maður að kalla það uppljóstranir, - upplýsingar bæði um heiðarleik og hugsunarhátt hv. stjórnarsinna, ef sannar eru. En þessum hv. stjórnarsinnum hefur ekki aðeins orðið það á að skrökva upp á sig vömmum til að reyna að bjarga sér út úr slæmri klípu. Menn skulu bara hugsa sér heilindin, sem hér liggja að baki, í fyrsta lagi í því að leita stuðnings Alþb. við seðlabankalöggjöfina á þeim grundvelli, sem gert var, þ.e.a.s. að hann hefði ekki gengisskráningarvaldið í sinni hendi, hafandi það í huga að breyta þessu strax með brbl., þegar stuðningurinn væri fenginn og þingið farið heim. Þetta er dáfalleg lýsing á eigin vinnubrögðum - eða hitt þó heldur. Og launafólk mátti auðvitað ekki víta það fyrir fram, að gengið ætti að lækka, ef kaupið yrði hækkað. Það varð að leyna þeirri ákvörðun ríkisstj., þangað til hún tæki gildi fyrirvaralaust fyrir launþegana, og beita brögðum, til þess að engar líkur yrðu leiddar að því, að gerðir samningar yrðu eyðilagðir fyrirvaralaust með Þessum hætti. Fyrst áttu verkalýðssamtökin að gera samninga, helzt til tveggja ára, eins og hæstv. ríkisstj. hefur alltaf talið mikla nauðsyn á, í góðri trú, og síðan átti að bregða rýtingi gengisfellingarinnar og gera þá að engu. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta, en ég hlýt að óska hv. stjórnarflokkum til verðskuldaðrar hamingju í tilefni þessarar greinargóðu lýsingar á þeim siðareglum, sem hæstv. viðskmrh. og hv. 9. landsk. þm. hafa upplýst að stjórnarflokkarnir vinni eftir. En það er svo aftur íhugunarvert út af fyrir sig, að engir aðrir talsmenn hæstv. ríkisstj. hafa í öllum þeim umr., sem eru búnar að vera um þessi mál, allt frá því að hv. Alþingi hóf starf sitt á s.l. hausti, talið sér hentugt að skýra vinnubrögðin á þennan hátt, sem þessi hv. þm. og hæstv. ráðh. hafa gert. Það hefur að sjálfsögðu verið deilt um það, hvort eðlileg og skynsamleg sé sú skipan mála, að gengisskráningarvaldið sé falið í hendur öðrum aðila en löggjafanum. Einu rökin, sem fram hafa komið til stuðnings því, að þetta vald eigi að vera í höndum Seðlabankans, eru þau, að gengisbreytingu þurfi að gera með skjótum hætti og helzt án alls fyrirvara, til þess að forðast megi ýmsa spákaupmennsku. Ekki finnst mér nú, að þessi rök séu sérlega þung á metum, þegar þess er gætt, að unnt er að afgreiða lög, hvort sem er um gengi eða annað á mjög skömmum tíma á Alþingi, ef áherzla er á það lögð, og auðvelt, án þess að bagi sé að, að stöðva gjaldeyrissölu, á meðan þingið hefur slíkt mál til meðferðar. En á hinn bóginn er auðvitað öllum ljóst, að gengisskráningarvaldið er bókstaflega úrslitavald um efnahagslífið, efnahagsþróunina og lífskjör flestra stétta í þjóðfélaginu. Þeim aðila, sem þetta vald hefur í höndum, er í lófa lagið jafnvel að taka fram fyrir hendur Alþingis í flestum veigamestu athöfnum þess á sviði efnahagsmálanna. Hann getur með einu pennastriki eyðilagt hinar veigamestu aðgerðir Alþingis í efnahagsmálum, og hann getur skammtað almenningi að verulegu leyti þau kjör, sem hann á við að búa. Það er vissulega nógu illt, þegar löggjafarvaldinu er misbeitt til þess að rýra almenn lífskjör, eins og gert hefur verið á tímabili viðreisnarinnar. En hitt er þó sýnu verra, ef aðilum, sem eru ábyrgðarlausir gagnvart kjósendum landsins, er fengin aðstaða til þess að ráðskast með afkomu og efnahagslega velferð þegnanna eftir vild sinni. Með því er verið að brjóta niður lýðræðislega stjórnskipun og mannréttindi. Um sjálfa gengisfellinguna, þ.e.a.s. þá fyrstu athöfn, sem stefnt var að með brbl., ætla ég ekki, eins og ég sagði áður, að ræða að þessu sinni. En það má segja, að athöfnin hafi verið í samræmi við málsmeðferðina. Gengisfellingin var fyrst og fremst tilefnislaus hefndarráðstöfun gagnvart íslenzkri verkalýðshreyfingu, vegna þess að hún vildi ekki una kjaraskerðingarstefnu hæstv. ríkisstj. Á þessa hefndarráðstöfun var verið að reyna að setja stimpil hagfræðilegra útreikninga og eitthvert svipmót hlutlauss úrskurðarvalds með því að láta aðra stofnun en sjálfan löggjafann framkvæma hana að forminu til. Ég tel, að umr. hér á hv. Alþingi hafi svipt þessari gæru af gengisfellingunni og sannað, að engin efnahagsleg rök, sem stoð áttu í veruleikanum, hafi stutt þessa ráðstöfun, heldur var stjórn Seðlabankans notuð sem verkfæri til þess að rifta kjarasamningunum. Með því hugðist ríkisstj. firra sig nokkru af þeirri ábyrgð gagnvart þjóðinni og jafnvel gagnvart Alþingi, sem hún ein átti að bera. Og þannig hyggst hún í framtíðinni reyna að losa sig frá því að bera fulla ábyrgð á meðferð gengisskráningarvaldsins, þegar henni kynni að þóknast að beita því á líkan hátt og hún gerði 1. ágúst s.l. Af þeim þremur höfuðástæðum, sem ég hef nú nefnt: í fyrsta lagi vegna þess, að brbl., sem staðfest yrðu með samþykkt þessa frv., eru hreint brot á stjórnarskránni, í öðru lagi vegna þess, að engum öðrum en löggjafanum, Alþingi, ber að fara með það mikla efnahagslega vald, sem gengisskráningarvaldið er, og í þriðja lagi vegna þess, að ég tel, að Alþingi beri að rifta sjálfri gengisfellingunni, legg ég til, að þetta frv. verði fellt. Með því eina móti ber að snúast gegn öllu því gerræði, sem hæstv. ríkisstj. hefur framið gagnvart Alþingi, gagnvart stjórnarskránni og gagnvart íslenzkum almenningi.



Herra forseti. Ég vildi aðeins segja hér nokkur orð í tilefni af ræðum hv. stjórnarandstæðinga, sem hér hafa flutt sín minnihlutaálit. Ég man ekki nú svo glöggt, hvernig því var háttað, þegar seðlabankalöggjöfin var afgreidd í fyrra, en ég minnist þó ekki þess, að við hana væri neinn eindreginn stuðningur andstæðinga ríkisstj. Mig minnir, að þeir væru hér með ýmsar brtt. á lofti. En það mál er út af fyrir sig hægt að kanna betur. Ég get ekki fallizt á það, jafnvel þó að rétt væri farið með hjá hv. síðasta ræðumanni, að um þetta hefði orðið samstaða milli stjórnarflokka og stjórnarandstæðinga, að þá hafi ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar þar með skuldbundið sig til þess að breyta ekki þeim lögum síðar. Þegar seðlabankalöggjöfin var afgreidd seint í marz í fyrra, var vitað, að kjaradeilur voru risnar upp í þjóðfélaginu. Hins vegar vissi þá enginn, hvort þeim kjaradeilum mundi lykta þannig, að það yrði nauðsynlegt eða gæti orðið nauðsynlegt að breyta gengisskráningunni. Um það var ekkert hægt að segja þá. En það er mitt álit, að ef inn í þessa löggjöf um Seðlabankann í fyrra hefði verið sett ákvæði um það, að seðlabankastjórnin færi með gengisskráningarvaldið, þá hefði það af hv. stjórnarandstæðingum verið mistúlkað á þann veg, að verið væri að hóta því að lækka gengið, hvernig svo sem kjaradeilunum lyktaði. Og ég álít, að það hefði verið mjög óheppilegt að setja þessa heimild inn í lögin á því stigi málsins vegna þessarar hættu, sem yfirvofandi var. Hins vegar ber að fagna því, að það kom alveg ljóst fram frá hv. fulltrúa Alþb., að Alþb. er almennt á móti því, að gengisskráningarvaldið sé flutt frá Alþingi og yfir til bankastjórnar Seðlabankans. Andstaða Alþb. gegn þessu frv. er ekki eingöngu byggð á því, að það telji, að setning þeirra brbl., sem hér er verið að ræða um og staðfesta, hafi verið stjórnarskrárbrot, heldur eru þeir líka efnislega á móti þessu. Og við því er auðvitað ekkert að segja. Þeir hafa sínar skoðanir á þessu. En mér finnst hins vegar hafa skort talsvert á hjá hinum stjórnarandstöðuflokknum, framsóknarmönnum, að þetta sjónarmið kæmi fram. Ég hef ekki tekið eftir því í ræðum þeirra, að þeir hafi lýst því greinilega, að þeir væru efnislega andvígir þessari breytingu. Nú voru þeir, eins og komið hefur fram, samþykkir þessari breytingu árið 1950, að þá færi gengisskráningarvaldið í hendur Landsbankans eða Seðlabankans, sem þá var aðeins deild í Landsbankanum, en er nú orðinn miklu sjálfstæðari stofnun. Þess vegna fyndist mér mjög æskilegt, að það kæmi fram af hálfu þeirra framsóknarmanna, hvernig viðhorf þeirra sé nú í þessu máli efnislega séð. Við skulum segja, að hér væri verið að flytja frv. um að flytja til gengisskráningarvaldið, eins og gert er, án þess að áður hefðu verið gefin út brbl., þannig að það þyrfti ekkert að deila um það hér, hvort um brot á stjórnarskránni væri að ræða eða ekki. Ég hef áður lýst því hér við 1. umr. þessa máls, að ég teldi, að hér hefði ekki verið um neitt stjórnarskrárbrot að ræða og því færi raunar fjarri. Því hefur reyndar ekki verið mótmælt eða a.m.k. ekki af neinum krafti af stjórnarandstöðunni, að ríkisstj. hefði getað breytt genginu sjáif með brbl. A.m.k. viðurkenna þeir, að það sé álitamál, eða jafnvel, að það hafi verið heimilt. Hinu mótmæla þeir aftur á móti harðlega, að það sé leyfilegt á þennan hátt að færa gengisskráningarvaldið með brbl. yfir í hendur Seðlabankans. Nú er Seðlabankinn sú fjármálastofnun með þjóðinni, sem fer með gengismál og á að hafa bezta yfirsýn yfir þessa hluti. Það var því í sjálfu sér brýn nauðsyn fyrir ríkisstj. að fela þessari stofnun að fara með gengisskráningarvaldið, og maður skyldi nú í aðra röndina hafa fremur vænzt þess, að stjórnarandstaðan fagnaði því, að gengisskráningarvaldið hefði farið í hendur Seðlabankans heldur en vera í höndum ríkisstj., meðan Alþingi sat ekki, vegna þess að stjórnarandstaðan á sinn fulltrúa í stjórn Seðlabankans. í ríkisstj. er að sjálfsögðu enginn fulltrúi stjórnarandstöðunnar. En í stjórn Seðlabankans sitja ekki eingöngu stjórnarstuðningsmenn, eins og kunnugt er, og mér er ekki kunnugt um, að sá maður, sem á sæti í stjórn Seðlabankans og er ekki stuðningsmaður ríkisstj., hafi haft neina sérstöðu í meðferð þessa máls eða þegar Seðlabankinn tók sína ákvörðun um að breyta genginu. Enn þá síður finnst mér nú raunar hægt að beita þessum rökum hjá hv. stjórnarandstæðingum, þegar þeir hafa látið orð um það falla, að Seðlabankinn væri eins konar afgreiðslustofnun ríkisstj. Ef það væri ekki stjórnarskrárbrot, að ríkisstj. breytti sjálf genginu, þá finnst mér það ekki frekar geta verið stjórnarskrárbrot, þó að ríkisstj. láti einhverja afgreiðslustofnun sína framkvæma þetta, því að það að láta einhverja afgreiðslustofnun gera eitthvað fyrir sig, það er alveg það sama og að gera það sjálfur.



Herra forseti. Þær framsöguræður, sem hér hafa verið fluttar af hálfu hv. stjórnarandstæðinga, gefa í rauninni ekki tilefni til andsvara, svo að ég get orðið mjög stuttorður. Það, sem ræðurnar aðallega fjölluðu um, var sú spurning, hvort brbl. þau, sem sett hefðu verið í sumar, hefðu verið í samræmi við stjórnarskrána. Ég sagði í framsöguræðu minni, að ég mundi ekki hætta mér inn í myrkviði lögkrókanna, heldur láta aðra hv. þdm. úr mismunandi herbúðum um það, sem rötuðu betur á þeim vettvangi, og þeim góða ásetningi ætla ég ekki að bregðast, enda hefur hv. 9. landsk. nú gert þessu máli nokkur skil. Það má auðvitað lengi um það deila, eins og ég sagði í framsöguræðunni, hvenær brýna nauðsyn beri til, að brbl. séu sett. Ég taldi mig leiða að því rök í framsöguræðunni, að ef ekki hefði verið gripið til sérstakra ráðstafana á s.l. sumri, hefðu hlotizt af vandræði í efnahagsmálum, sem ófyrirsjáanlegar afleiðingar hefðu getað haft, og það eitt tel ég ærna nauðsyn þess, að slík brbl. yrðu sett. Að öðru leyti sögðu hv. frsm. stjórnarandstöðunnar, að þeir mundu, að því leyti sem þeir sæju tilefni til, ræða spurninguna um réttmæti gengisbreytingarinnar síðar, þegar ráðstafanir vegna gengisbreytingarinnar kæmu til umr. Við það hef ég í sjálfu sér ekkert að athuga. Ég taldi eðlilegt að ræða það í þessu sambandi, en það er auðvitað álitamál, og hitt getur alveg eins komið til greina. Að öðru leyti vildi ég aðeins gera aths. við það, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. (BjörnJ) sagði um kaupmátt launa, vegna þess að ég tel, að hann hafi misskilið nokkuð þá gagnrýni, sem ég bar fram á tölur þær, sem hann rakti varðandi þetta efni við 1. umr. málsins. Það er sjálfsagt rétt hjá hv. þm., að ef gera á grein fyrir áhrifum gengislækkunarinnar á s.l. sumri á kaupmátt launa, skiptir það ekki miklu máli, hvort miðað er við heildarvísitöluna eða aðeins a-lið vísitölunnar, vörur og þjónustu, þar eð ekki hafa orðið teljandi breytingar á sköttum, fjölskyldubótum eða slíku á því tímabili. En það, sem ég átti við, þegar ég gagnrýndi það, að þessar tölur Torfa Ásgeirssonar væru notaðar sem mælikvarði á þróun kaupmáttar launa, var samanburðurinn milli þess kaupmáttar launa, sem var fyrir gengisbreytinguna 1960, og kaupmáttarins nú. Ef bera á saman þróunina á því tímabili, gerir það auðvitað mjög mikinn mun, hvort miðað er við heildarvísitöluna eða aðeins vöru og þjónustu, sem m.a. sést af því, að sé miðað við heildarvístöluna, nema verðhækkanirnar aðeins 4%, en ef miðað er aðeins við a-lið vísitölunnar, eins og hv. þm. gerði, þá kemur það út, að kaupmáttur launa sé aðeins 83 á móti 100 fyrir gengisbreytinguna. Nú er það sjálfsagt rétt hjá hv. þm., að þessar voru niðurstöðurnar samkvæmt þeim útreikningum Torfa Ásgeirssonar, sem hann vitnaði í. En eins og ég taldi mig hafa sýnt fram á í framsöguræðunni, er þetta ekki réttur mælikvarði á þá breytingu, sem orðið hefur á kjörunum. Í því efni ber að miða við heildarvísitöluna.



Herra forseti. Eins og nál. á þskj. 496 og annað á 499 og í þriðja lagi brtt. minni hl. n. bera með sér, hefur landbn. þessarar hv. d. ekki orðið sammála um afgreiðstu þessa frv. Hin síðustu ár hafa stofnlánadeildir landbúnaðarins, ræktunarsjóður og byggingarsjóður, verið í miklum fjárhagsörðugleikum. Um síðustu áramót, eftir því sem hefur verið upplýst nýlega í blöðum af formanni bankaráðs, átti byggingarsjóður útistandandi 106 millj. og ræktunarsjóður 292 millj., eða samtals þessir stofnlánasjóðir báðir 398 millj., sem eru lán, er veitt hafa verið út á byggingar og ræktun í sveitum. Vextir af þessum skuldum bændanna við Búnaðarbankann eru frá 21/2% í byggingarsjóði á fyrsta starfstímabili hans og upp í 61/2% í ræktunarsjóði s.l. tvö ár. Ekki hef ég gögn í höndum um meðalvexti þessara stofnlána. Þeir munu ekki vera langt frá 5% til jafnaðar, líklega svolítið lægri. Flestir bændur talda í þessum sjóðum bæði með hærri og lægri vöxtum, fáeinir aðeins með lægri vöxtunum og einstaka einnig aðeins með hærri vöxtunum. Íslenzkir bændur eru taldir liðlega 6000 að tölu og hefur farið lítils háttar fjölgandi hin síðustu ár, því að nýbýli hafa verið stofnuð fleiri en jarðir, sem farið hafa í eyði. Það hefur stundum heyrzt deilt um það, hver bændatalan væri, og það má ofur lítið um það togast, en sá raunverulega rétti grundvöllur til að byggja þar á tel ég að séu lögbýlin, sem skrá er haldin um hjá nýbýlastofnun ríkisins. Svo er það nokkuð á reiki, hvernig bændur telja fram samkvæmt búnaðarskýrslum, því að það eru víða talin félagsbú hjá bændum og margt á reiki um það. hvað margir eru taldir í félagsbúi frá ári til árs samkv. skýrslu, sem skattanefndir gera og er kölluð búnaðarskýrsla. En ég skal ekki fara út í það nánar. Hin raunverulega rétta tala byggðra býla er að sjálfsögðu sú, sem skráð er hjá nýbýlastofnuninni. Samkvæmt framansögðu virðist því meðaltalsskuld hvers bús í landinu við stofnlánasjóðina vera í kringum 70 þús. En Þá eru að vísu ótaldar skuldir við veðdeild Búnaðarbankans, sem ég hef ekki fullar upplýsingar um, hvað séu miklar. Sjóðir Búnaðarbankans, byggingarsjóður og ræktunarsjóður, hafa síðustu áratugi orðið uppbyggingu sveitanna að miklu liði og hafa þeir þó jafnan verið mjög févana. Árlega hefur ríkissjóður lagt þeim til lítils háttar upphæð, nú hin síðustu ár 4.1 millj. á ári, áður enn minna. Og þar sem útlánavextir þeirra hafa jafnan verið lægri en vextir af því fé, sem Þeir urðu að taka til útlána, hefur skuld safnazt á skuld ofan, og er gangur þeirra mála öllum kunnugur, og skal ég ekki fara út í það hér. Á því um það bil 30 ára tímabili, sem byggingarsjóður hefur lánað til íbúðarhúsa í sveitum, er búið að byggja upp íbúðarhús á öltum þorra jarða í landinu. En margt af þeim húsum, sem byggð voru fyrir 15–30 árum, er svo smátt, að nú er mjög mikið um kröfur um að stækka þau. Þar að auki þarf að gera ráð fyrir nokkrum byggingum á nýjum býlum, sem verða að risa upp, ef sveitalífið á að haldast í horfi og blómgast, eins og það Þarf að gera. Hins vegar er enn mjög mikið óbyggt af útihúsum, sem er mjög aðkallandi að byggja. Hin síðustu ár hefur verið mikill þrýstingur um lán úr ræktunarsjóði og einnig nokkur úr byggingarsjóði, t.d. til nýbýla og viðbótarbygginga við eldri hús. í mörg ár hefur þessi lánaþörf verið leyst með bráðabirgðaráðstöfunum og lántökum, þegar liðið hefur að áramótum og bankastjórn og ríkisstj. talið óumflýjanlegt að afla fjár til útlána vegna bygginga og ræktunar, sem búið var að gera. Með Þessu hefur öllum ríkisstj. tekizt að leysa svo úr þessu máli, að bændur hafa fengið lán út á sínar framkvæmdir, en naumast nógu há í mörgum tilfellum. Það er mikið búið að tala um það, að nú hvíli á landbúnaðarsjóðunum óbærilegar upphæðir erlendra lána, og er það hverju orði sannara, en ég skal sleppa því að fara út í það hér nánar. Skuldasöfnun sjóðanna undanfarin ár er bein afleiðing af því. að hér til hafa þeim ekki verið búin nauðsynleg starfsskilyrði. Þeir hafa ekki getað með því fé, sem þeim hefur verið fengið af hálfu ríkisins, valdið hlutverki sínu fyllilega: að lána út á þær miklu framkvæmdir í sveitunum, sem gerðar hafa verið undanfarin ár, einkum s.l. áratug, nema með mikilli skuldasöfnun. Framkvæmdirnar hafa orðið meiri og örari en löggjöfin gerði ráð fyrir að yrði. Þetta er mergur málsins, en ekki það, að þessir sjóðir hafi tapað fé á útlánum til bænda. Afleiðing þessarar ófullkomnu löggjafar, einkum siðan 1950, hefur orðið sú nokkur s.l. ár, að fjármálum sjóðanna hefur verið fleytt frá einum áramótum til annarra m.a. með erlendum lántökum, sem urðu beim óbærilegar vegna gengisbreytinga, og svo framlögum við og við úr ríkissjóði fram yfir hið fasta framlag. Um mörg ár hefur þetta ástand verið óviðunandi. Ár eftir ár hafa bændur lagt út í fjárfestingu í stórum stíl í algeru öryggisleysi um að fá lán út á byggingar og ræktun. Margir hinna gætnari hafa hikað við, og þess vegna hefur verið byggt minna en ella. Og fram undan blasir nú við, að gera verður stórátök í byggingum í sveitunum, einkum peningshúsabyggingum og ýmiss konar geymslum, t.d. fyrir vélar, og svo ræktun, og fleira mætti telja, en þetta eru þær framkvæmdir, sem lánað hefur verið út á til þessa. Sú leið, sem gengin hefur verið í þessum efnum seinustu árin, er ekki lengur fær. Um 4 millj. kr. framlag til stofnlánasjóðanna úr ríkissjóði á ári hrekkur hvergi nærri. Tvennt verður að gera í senn: létta nokkuð af skuldabyrði sjóðanna og fá þeim um leið fasta tekjustofna, svo að þeir geti starfað sjálfstætt um ókomin ár og gegnt hlutverki sínu, sem er að skapa grundvöll og endurskapa grundvöll undir bættri aðstöðu þeirra, sem í sveitunum búa. Frv. það, sem hér liggur nú fyrir, gengur myndarlega í þessa átt, og málið er svo aðkallandi um verulega úrlausn, að ég tel nauðsynlegt, að það verði afgreitt afdráttarlaust, áður en þessu þingi lýkur, sem nú er senn á enda. Ljúki þessu þingi svo, að sama óvissa ríki áfram um lánasjóðina og verið hefur undanfarið um hálfan áratug, mun skapast öngþveiti í þessum málum. Í 3. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir, að ríkið afhendi stofnlánadeildinni sem svarar 60.5 millj. kr. sem óafturkræft fé. í 4. gr. frv. er stofnlánadeildinni séð fyrir árlegum tekjum, um það bil 26 millj. kr. miðað við heilt ár, en til samanburðar 4.1 millj. kr. árlega hin síðustu ár. Um það er deilt mest í sambandi við þetta frv., hvort sanngjarnt sé eða eðlilegt að leggja nokkurt vörugjald á landbúnaðarframleiðslu til að skapa stofnlánadeildinni þessar árlegu tekjur, sem sé einn liður í ráðstöfun til þess. Arleg gjöld í sambandi við þetta er áætlað að geri um 8 millj. kr. Álögur eða skattlagning er aldrei fagnaðarefni fyrir neinn og þessi fjáröflunarleið ekki heldur, og út á þessa braut hefði ekki verið farið, nema af því að í óefni var komið áður. Eins og reyndar er áður að vikið, sundurliðast þessar árlegu tekjur stofnlánadeildarinnar þannig: fjárlög 4.1 millj., búnaðarmálasjóðsgjald 8 millj., frá ríkissjóði á móti 8 millj., álag á útsöluverð búvöru 5.5 millj., eða 25.6 millj. alls. Framlag þjóðfélagsins sem heildar til búnaðarmálasjóðanna verður því samkvæmt þessu frv. 17.6 millj. á ári á móti 4.1 millj. undanfarin ár, en fer Þó hækkandi, eftir því sem landbúnaðarframleiðslan vex, eins og vænta má að verði. Við þetta árlega framlag bætast svo 60.5 millj., sem ráðstafað er með frv. til stofnlánadeildarinnar, sumpart sem skuldabréfum, sumpart sem eftirgjöf skulda og sumpart sem greiðslu á erlendum lánum á árunum 1961, 1962 og 1963, og gefa skuldabréfin a.m.k. nokkrar árlegar tekjur. Til samanburðar við álagið á landbúnaðarvörurnar, sem nú er gert ráð fyrir að bændur greiði af innleggsvörum sínum, Þ.e.a.s. 1% á ári, er rétt að benda á, að útgerðarmenn hafa greitt í fiskveiðasjóð og greiða a.m.k. 1.8% af sinni framleiðslu, eða rétt að segja helmingi hærra en gert er ráð fyrir að bændur greiði, miðað við hundraðshluta. Á móti þessum skatti greiðir ríkissjóður samkvæmt fjárlögum 2 millj. á ári. Ég hef ekki í höndum öruggar tölur um, hvað það muni vera há upphæð, sem útgerðin greiðir í fiskveiðasjóð. Mér er sagt af fróðum mönnum, að það muni vera a.m.k. 40 millj., sem hún greiðir á móti 2 millj., sem ríkið greiðir til þeirra í þennan sjóð. Ég get aðeins um þetta, af því að mörgum hættir til að bera sífellt saman, hvað þjóðfélagið sem heild fari betur með eina stétt en aðra. Allur slíkur samanburður er mér fremur ógeðfelldur, en sé hann gerður, þarf hann að vera sem réttastur. Nú líður mjög að þinglausnum að þessu sinni. Ég tel mjög aðkallandi, að þetta mál verði afgr. á þessu þingi. Það er eitt allra stærsta mál landbúnaðarins, eins og sakir standa. Ég hef áður að Því vikið, hversu framkvæmda er Þörf í sveitunum, í byggingum, ræktun og aukningu á vélaeign bænda fyrst og fremst. Verði þetta frv. ekki að lögum nú fyrir þinglausnir, skapast mikið vandræðaástand að því er snertir lánveitingar til bygginga og ræktunar, sem verða gerðar á þessu ári. Bændur og þjóðfélagið allt ætlast til, að slíkt Þurfi ekki að koma fyrir, og ábyrgir aðilar verða að gera sér þetta ljóst og vinna að því að leysa þetta mál málefnalega. Lagafrv. þetta hefur lengi verið í undirbúningi. Að baki þess liggur mikil vinna, hugsun og útreikningar. Að svo miklu leyti sem ég hef getað sett mig á takmörkuðum tíma inn í pá útreikninga, er frv. fylgja í töflum, sýnist mér þeir vera fremur varfærnislegir og ekki líklegt, að áætlanir breytist mikið, þó að áætlanir séu að vísu alltaf áætlanir. Að vísu mun vera reiknað út frá útlánavöxtum stofnlánadeildarinnar, eins og þeir eru nú, í tvö ár, en tekjur hennar lækka að sjálfsögðu af vöxtum eldri lána, ef vextir verða lækkaðir, sem ég tel mjög nauðsynlegt að verði, strax og vextir lækka almennt. En þó að þarna skakki einhverju í útreikningum frá því sem kann að verða í framkvæmd, þá er það ekki mikið. Aldrei áður hefur búnaðarsjóðunum verið skapaður starfsgrundvöllur slíkur sem nú, ef frv. þetta verður samþykkt. Eftir 5 ár, eða eftir 10 ár, getum við sagt, eiga þeir að vera farnir að byggja sig mjög mikið upp af því fé, sem þeim er nú ætlað samkvæmt þessu frv., og stofnlánadeildin orðin þá sterk stofnun og máttug. Og út frá nýjum möguleikum, sem mér sýnast á næsta leiti, hef ég verið að velta því fyrir mér nú þessa síðustu daga, hvort bændastéttin sé nú ekki komin í snertingu við tækifæri, sem margir bændur hafa verið að impra á síðustu árin og rætt talsvert sín á milli hingað og þangað um land, ég veit a.m.k. til þess í mínu byggðarlagi. En það er það, að stofnaður verði lífeyrissjóður fyrir bændur, eitthvað í líkingu við það, sem sumar stéttir hafa þegar komið á hjá sér fyrir löngu, - lífeyrissjóður með einhverju móti af framlagi bænda í stofnlánadeildina, sem gæti siðan greitt út til bænda, þegar aldur færist yfir þá. Segjum, að hugsanlegt væri, að hægt væri að greiða til bænda eftir ca. 5–6 ár, þeirra elztu, allverulegar upphæðir, sem yrðu viðbót við það, sem almannatryggingarnar greiða frá sér. Ég þori ekki að fara með tölur í þessu sambandi, vegna þess að þetta mál er ekki nægilega athugað, en þessi hugmynd hefur verið að brjótast um í mér nú síðustu dagana, að rétt væri að hreyfa þessu máli í sambandi við lausn á lánamálum og hið nýja frv., sem nú liggur fyrir um stofnlánadeildina. Ég hef rætt þessa hugmynd m.a. við hæstv. landbrh., og ég veit til þess, að hann er henni mjög hlynntur. Ég hef einnig rætt það við nokkra aðra áhrifamenn, og get ég sagt hið sama um þá. En eins og þetta mál er aðkallandi nú að leysa, áður en þessu þingi lýkur, þá hef ég ekki treyst mér til þess að hreyfa þessu í frumvarpsformi eða í brtt. við þetta frv., vegna þess að það er ekki nógu vel hugsað og þarf að sjáifsögðu alllangan undirbúning, því að öll mál þurfa mikinn undirbúning hér á hv. Alþingi, það hef ég sannreynt. En ef hægt væri að leysa þetta áhugamál, sem ég veit að er brennandi áhugamál á meðal margra bænda og hefur verið lengi, þá teldi ég mikið unnið. Ég varpa þessari hugmynd fram hér, ekki til umr. í þessari hv. deild, heldur til umr. og athugana á meðal bændastéttarinnar yfirleitt og þeirra manna, sem vilja fyrir hana vinna, og þá gæti maður vænzt einhverra framkvæmda, áður en langt um liður, og þessu máli mun áreiðanlega verða haldið vakandi á næstunni. Þó að meiri hl. landbn. geti ekki, eins og sakir standa, lagt til að taka nokkurn tekjustofn út úr þessu frv., er mér persónulega ljóst, að 1% gjald á búvörur er dálítil upphæð fyrir bændur, því að þeir eru margir hverjir tekjulitlir. En ég tel það samt aukaatriði, samanborið við þann feng, sem er að því, að frv. nái fram að ganga, fyrir alla bændur, en stofnlánadeildin, sú sem fyrirhuguð er, þolir ekki rýrnun á þeim tekjum, sem henni eru ætlaðar með frv., og ef farið væri að hrófla við einhverjum lið í þessu frv., þá er hinum liðunum hætt og jafnvel öllu frv. í heild, en eins og ég hef þegar tekið fram, tel ég mjög nauðsynlegt, að bað nái fram að ganga, áður en þingi lýkur að þessu sinni. Meiri hluti landbn. flytur eina brtt. við 12. gr. Við nánari athugun hef ég ákveðið að taka þessa brtt. aftur til 3. umr. og athuga 12. gr. betur. Enn fremur hefur minni hl. n. flutt brtt. annars efnis við 12. gr., og ég hefði álitið, að það væri einnig eðlilegt, að afgreiðsla þeirrar brtt. biði til 3. umr. Annars ráða minnihlutanefndarmenn því. En ég hefði frekar óskað eftir því, að þeir tækju hana einnig aftur til 3. umr. Að svo mæltu tel ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv. En ég vil endurtaka það, að hér er svo myndarlega á tekið máli, að það væri afar slæmt, ef þetta nauðsynjamál verður dregið inn í pólitísk átök, svo að það máske dagi uppi á þessu þingi. Ég vil vænta þess, að þessi deild geti komið sér saman um það að samþ. frv. í aðalatriðum eins og það liggur hér fyrir.



Herra forseti. Það leikur ekki á tveim tungum, að landbúnaðurinn er einn af aðalatvinnuvegum þjóðarinnar, enn fremur elzti atvinnuvegur hennar, og líf þjóðarinnar og lífskjör hafa á liðnum öldum verið tengdari landbúnaðinum en nokkurri annarri atvinnugrein. Á síðustu áratugum hafa orðið mjög örar framkvæmdir í landbúnaðinum eins og á öðrum sviðum þjóðfélagsins. Þessar framkvæmdir eru gerðar með einkaframtaki bændanna sjálfra og fyrir áhrif félagssamtaka þeirra. Það eru bændurnir og félagssamtök þeirra, sem leggja fram stærstan skerfinn til þeirra framfara, sem orðið hafa og eru að gerast í landbúnaðinum. En því er ekki að neita, að við þessa starfsemi nýtur bændastéttin allmikils stuðnings af hálfu þjóðfélagsins, sem er bæði nauðsynlegur og virðingarvert að látinn er í té. Byggingarsjóður sveitabæja og ræktunarsjóður Íslands, hafa starfað um 30 ára skeið og haft áhrif á það, ásamt ýmsu öðru, að lyfta umdir auknar framkvæmdir í sveitum landsins og létta bændum fjárhagsbyrðar vegna bygginga og ræktunar og fleiri framkvæmda. Þessir sjóðir hafa því gegnt mikilvægu hlutverki í þjóðfélaginu fyrir þennan atvinnuveg nú um þriggja áratuga skeið. Þegar líta á til þess, hve mikill sá stuðningur er, sem ríkisvaldið veitir landbúnaðinum sem atvinnugrein, er sjálfsagt að hafa í huga og taka tillit til aðstöðu þjóðfélagsins í heild og hafa til samanburðar ýmislegt, sem gert er á öðrum sviðum. Og þegar á þetta er litið, er alveg augljóst, að ef bera á saman tölur, sem nú er fengizt við, annars vegar og hins vegar það, sem var fyrir áratug eða lengri tíma, þá er Það í raun og veru ósambærilegt tölulega séð vegna þeirra verðlagsbreytinga, sem orðið hafa á undanförnum árum. Ég ætla ekki að fara langt út í slíkan samanburð og alls ekki að gera hann tæmandi, en ég vil aðeins þessum orðum til stuðnings drepa á fáein dæmi, sem segja má að tekin séu að handahófi. Það liggur nú fyrir, að bankakerfið í þjóðfélaginu veltir miklu hærri fjárhæðum nú en það gerði fyrir einum til tveim áratugum. Það er talað um það nú að undirbúa að koma á stóriðju hér á landi, þar sem aðallega yrði um iðnrekstur að ræða, og í því sambandi er í alvöru talað um tölur, sem ekki skipta milljónatugum, heldur milljörðum. Á síðari árum hefur komið til ásamt innlendu fjármagni, sem safnast fyrir í bankakerfinu, mótvirðisfé, sem alls ekki var til að dreifa fyrir tiltölulega skömmum tíma. Allt þetta, þótt ekki sé fleira nefnt, sýnir það, að viðhorfið nú er ólíkt því, sem það var fyrir einum til tveim áratugum, að þessu leyti og tölur allar miklu hærri. Þess má t.d. geta í þessu sambandi, að einn einasti liður í fjárlögunum nú, niðurgreiðslur, nemur hærri fjárhæð en heildarupphæð fjárlaga nam 1947, þegar lögin voru sett um ræktunarsjóð, en lögin um byggingarsjóð voru sett árið áður, að mig minnir. Og ef við lítum á það, að einir tveir liðir í fjárlögunum nú, niðurgreiðslur, sem ég nefndi, og framlög til almannatrygginga, nema eins hárri fjárhæð og heildarupphæð fjárlaganna nam fyrir 6–7 árum, þá sjáum við, hve myndin, sem við höfum fyrir augum að þessu leyti, breytist ört. Það er rétt, að landbúnaðurinn hefur að undanförnu notið nokkurra framlaga í fjárlögum, sem runnið hafa bæði til stofnlánasjóðanna og einnig beint til bændanna samkvæmt jarðræktarlögum. Allt er þetta mikils virði og virðingarvert að láta þessum atvinnuvegi þetta í té. En þegar á að skoða heildarmyndina og líta á aðstöðu landbúnaðarins að þessu leyti í samanburði við það, sem öðrum atvinnugreinum er veitt, þá verður að líta á fleiri liði en þessa, sem eru fastir liðir í fjárlögunum. T.d. liggja fyrir hv. alþm. öruggar upplýsingar um það, að ríkið hefur orðið á undanförnum árum að taka á sig veruleg útgjöld vegna ríkisábyrgða. Þau útgjöld munu hafa numið á s.l. ári um 68 millj. kr., eftir því sem mig minnir að hafi komið fram í umr. í Sþ. Ég held, að það hafi einnig komið fram þar, að mjög lítið af þeirri fjárhæð hafi runnið til landbúnaðarins. Meginhlutinn af þessum greiðslum ríkissjóðs hefur farið til stuðnings öðrum atvinnuvegum, einkum sjávarútveginum, og er ég ekki með þessu neitt að telja það eftir, heldur bendi aðeins á þetta sem staðreynd, sem við verðum að hafa í huga. Þess vil ég einnig geta, að samkvæmt grg. í stjórnarfrv., sem við höfum nú til meðferðar hér í hv. deild, hefur á undanförnum árum verið varið rúmlega 100 millj. kr. samtals í atvinnuaukningarfé. Þetta fjármagn hefur dreifzt út um byggðarlög landsins, en ég hygg, að það sé rétt, að mjög lítið af þessu fjármagni hafi runnið í landbúnaðinn, heldur hafi meginhluti þess farið til þess að byggja upp aðstöðu við sjávarsíðuna og komið þá sjávarútveginum og því fólki, sem þar býr, til góða. Þetta tel ég starfsemi, sem þarf að efla, en ekki leggja niður. Ég drep á þetta einungis til samanburðar við það, sem gert er fyrir landbúnaðinn, og til samanburðar við þær till., sem hér liggja fyrir og snerta þetta frv. Ég skal nú þessu næst víkja að brtt., sem við í minni hl. berum fram við þetta frv. Eins og fyrir liggur í nál. og frsm. meiri hl. gat um, gat n. ekki orðið sammála um afgreiðslu frv. Það hefur mjög verið um það rætt í sambandi við það mál, sem hér liggur fyrir, að þeir fjárhagserfiðleikar, sem stofnlánasjóðir landbúnaðarins eigi nú við að stríða, stafi að verulegu leyti af breytingum á skráningu krónunnar, sem gerðar hafa verið að undanförnu. Við teljum réttmætt, að ríkið taki á sig þann halla sjóðanna, sem þannig hefur myndazt. Þegar efnahagslögin voru sett í febrúar 1960, þá var skv. 5. gr. þeirra stofnaður í Seðlabankanum vaxtalaus reikningur á nafni ríkissjóðs og á þann reikning færður gengismunur, sem fram kom hjá bönkum og vegna greiðsluviðskipta við Greiðslubandalag Evrópu, og e.t.v. fleiri liðir. Sami háttur var hafður á í sambandi við brbl., sem sett voru s.l. sumar og hafa verið hér til umr., að taka inn á sérstakan reikning í Seðlabankanum þann gengismun, sem þá kom fram, og gera hann upp á Þann hátt. Við leggjum til í 1. brtt. okkar á þskj. 502, að við gildistöku laga þessara skuli færa á vaxtalausan reikning á nafni ríkissjóðs í Seðlabankanum þá hækkun í krónum, sem orðið hefur vegna breyttrar skráningar íslenzkrar krónu eftir 1. jan. 1960 á þeim erlendum lánum, sem hvíla á byggingarsjóði sveitabæja og ræktunarsjóði Íslands. Ákvæði þessarar till. taka einungis til þess gengismunar, sem fram hefur komið við gengisfellingu 1960 og 1961, og við viljum, að fjmrn. hafi lagaheimild til þess að semja um það við Seðlabankann, að heimilt sé að greiða óráðstafaða innstæðu ríkissjóðs í Seðlabankanum af mótvirðisfé sem framlag í þessu skyni. En það hefur komið í ljós, að reikningur sá, sem ég gat um að stofnaður var skv. efnahagslögunum 1960, var jafnaður á þann hátt, að mótvirðisfé, sem var geymslufé ríkisins í Seðlabankanum, var notað til greiðslu á skuldum skv. þeim reikningi. Nú kemur það fram í hinni nýju skýrslu Seðlabankans, þar sem ræðir um mótvirðisfé, að nú er að myndast nýr mótvirðissjóður í Seðlabankanum, en í skýrslunni segir orðrétt svo um þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Mótvirðisfé nam í árslok 1961 132.3 millj. kr. Eins og áður getur, var innstæðum á reikningum mótvirðissjóðs og taldagreiðslureikningi varið til að lækka skuld á gengisreikningi ríkissjóðs, sem áður var kallaður. Nýr mótvirðisliður, mótvirðissjóður 1961, er kominn inn í reikningana, og stóðu þar í árslok 75.3 millj. kr. Þarna er um að ræða 90% af mótvirði 6 millj. dollara óafturkræfs framlags Bandaríkjastjórnar. Í árslok höfðu verið notaðar tæplega 2 millj. dollara af þessari fjárhæð.“ Þegar öll kurl verða komin til grafar í þessu sambandi, þá mun þessi nýi mótvirðissjóður verða á þriðja hundrað millj. kr. samkv. því, sem hér er upplýst í skýrslu Landsbankans. 2. brtt. okkar er við 4, gr. frv. í þeirri gr. er ákvæði í frv. um hinn sérstaka skatt á landbúnaðarafurðir og enn fremur um gjald á útsöluverð landbúnaðarafurða. Það hefur nú komið í ljós af umsögnum, sem borizt hafa til landbn., að forustumenn í samtökum bændastéttarinnar geta ekki fellt sig við þessa skattlagningu. Við leggjum til, að 4. gr. frv. verði breytt í það form, að þessir liðir um sérstakan skatt verði felldir niður. Hugsun okkar er sú, að stofnlánadeild landbúnaðarins eigi rétt á og verði að fá til umráða hluta af því fé, sem í veitu er í þjóðarbúinu hverju sinni, og fá það með þeim kjörum, að ríkið greiði vaxtamun. Við leggjum því til, að gr. verði orðuð svo sem segir í 2. brtt. okkar. Hv. frsm. meiri hl. vék að því. að þetta framlag, sem ákveða á skv. 4. gr. frv., sé hliðstætt framlagi sjávarútvegsins til fiskveiðasjóðs. Ég hef látið þá skoðun í ljós áður í umr. um þetta mál, að hér sé ekki um alls kostar sambærilegt framlag að ræða, vegna þess að útflutningsgjald sjávarafurða er ekki tekið beint af kaupi þeirra, sem við þann atvinnuveg vinna, og færist sem kostnaðarliður, þegar verðlagsgrundvöllur sjávarafurða er lagður. En mér finnst miklu nærtækara, þegar við viljum beita samanburði í þessum einum, að taka annað dæmi til samanburðar, og það er byggingarsjóður ríkisins, sem veitir lán til íbúðabygginga í kaupstöðum og kauptúnum landsins. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að hann hefur of lítið eigið fé til umráða til að byggja lánastarfsemi sína upp á þeim grundvelli, en samt sem áður eru Þeir aðilar, sem slíkra lána njóta, ekki skattlagðir sérstaklega til fjáröflunar fyrir þann sjóð. 3. brtt. okkar er um, að haldið verði framvegis í lögum því ákvæði, sem nú er í gildandi lögum, að lán til íbúðarhúsa í sveitum megi nema allt að 75%. Önnur breyting felst ekki í þessari brtt. en að hækka þetta hámark úr 60% í 75%, þegar um er að ræða íbúðarhús í sveitum. Það a.m.k. virðist vera óeðlilegt, að þegar á sama tíma er fjallað um frv. um verkamannabústaði og frv. um byggingar í sveitum og hvort tveggja eru stjórnarfrv., þá er haldið ákvæði í frv. um verkamannabústaði, að lánin megi nema allt að 90% kostnaðar, en markið á að færast niður í 60% skv. þessu frv. Okkur finnst eðlilegra að halda þeirri tölu, sem nú er í gildandi lögum, hvort sem það hefur mikla raunverulega þýðingu eða ekki, það skal ég ekki fullyrða á þessu stigi málsins. 4. brtt. er um vaxtakjör á lánum, er stofnlánadeildin veitir. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að við Framsfl.- menn erum andvígir þeirri vaxtapólitík, sem núv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir, almennt skoðað, og þeir háu vextir, sem nú eru innheimtir, hvíla of þungt á atvinnuvegum landsmanna. Það hefur m.a. komið mjög glögglega fram álit forustumanna í sjávarútvegi um þetta atriði og nú síðast á aukafundi Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, sem gerði mjög skeleggar ályktanir í þessu efni. Nú er það einnig kunnara en frá þurfi að segja og hefur verið drepið á það áður í umr. hér í d., að tandbúnaðurinn ávaxtar sitt stofnfé ekki svo ört, að hann geti þolað háa vexti. Til viðbótar þessu er það gefið í skyn af sumum hæstv. ráðh., að jafnvel verði horfið fyrr en seinna frá þeirri stefnu í vaxtamálum, sem fylgt hefur verið um skeið. Allt þetta styður það, að vextir af lánum, sem stofnlánadeildin veitir, verði ekki hærri en þeir voru, áður en efnahagslögin voru sett, og verði lögbundnir. 5. brtt. er um það, að 2. málsgr. 12 gr. frv. falli niður, en í þeirri málsgr. er kveðið svo á, að stofnlánadeild sé ekki heimilt að endurlána erlent lánsfé nema með gengisákvæði, enda gangi slík lán fyrst og fremst til vinnslustöðva og vélakaupa. Í 13. gr. frv. eru ákvæði um framlag til veðdeildar Búnaðarbankans. Við teljum, að með þessu ákvæði sé of skammt gengið til þess að efla veðdeild Búnaðarbankans, en eins og kunnugt er, hefur hana um alllangt skeið skort mjög tilfinnanlega fé til útlána. Þegar lög um ræktunarsjóð voru sett 1947, var tekið inn í þau lagaákvæði, sem ávallt síðan hafa verið í gildi í lögunum um ræktunarsjóð Íslands. Þau lagaákvæði eru svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Seðladeild Landsbanka Íslands er skylt, ef ríkisstjórn óskar þess, að lána ræktunarsjóði nauðsynlega fjárupphæð vegna starfsemi hans, þó eigi yfir 10 millj. kr., gegn 11/2% vöxtum. Ræktunarsjóðurinn skal endurgreiða seðladeild Landsbankans lán þetta með jöfnum afborgunum á 20 árum. Ríkissjóður ábyrgist allar skuldbindingar ræktunarsjóðs gagnvart seðladeildinni.“ Með brtt. okkar, 6. brtt. á þskj. 502, tökum við upp Þetta lagaákvæði, sem verið hefur í gildi síðan 1947, og gerum þá einu breytingu á því. að í stað Þess, að það gildi um ræktunarsjóð, þá gildi það framvegis um veðdeild Búnaðarbankans, og í stað 10 millj., sem ákveðnar voru 1947, komi nú 50 millj., með hliðsjón af gerbreyttu verðlagi og gildi krónunnar frá þeim tíma. 1947 var ákveðið, að lán, sem seðladeildin veitti með þessum hætti, bæri aðeins 11/2% vexti. En við höfum í till. okkar breytt þessu þannig að ganga þar til móts við þá stefnu í vaxtamálum, sem nú er almennt fylgt, og leggja til, að þessi lán yrðu veitt með 5% vöxtum. Á síðasta þingi fluttum við nokkrir framsóknarmenn, sem sæti eigum í þessari hv. d., frv. um bústofnslánasjóð. Fyrsti flm. þess er hv. 3. þm. Norðurl. v. (ÓlJ). Þetta frv, fékkst ekki afgreitt á síðasta þingi. Það var síðan endurflutt snemma á þessu þingi og hefur legið í n. hér í þessari hv. d. síðan. Nú leyfum við okkur í brtt., sem við flytjum við Þetta frv., að taka upp meginákvæðin úr því frv. óbreytt frá því, sem þau eru í frv. Ég geri ráð fyrir því, að þeirri aths. verði hreyft út af þessu, að með þeirri nýju skipan, sem stefnt sé að því að koma á þessi mál samkv. þessu frv., sé óþarft og jafnvel ótímabært að taka þessar till. upp. Ég vil í því sambandi benda á, að í núgildandi lögum um ræktunarsjóð eru ákvæði um það að lána til bústofnskaupa og véla í landbúnaði, og þau ákvæði hafa staðið í lögunum mjög lengi, og þetta frv. breytir engu um þau ákvæði, þau eru bara tekin óbreytt úr gildandi lögum. En reynslan hefur orðið sú, að þessum ákvæðum hefur ekki verið fylgt í framkvæmd. Það stafar af því. að ræktunarsjóður hefur ekki haft svo mikið fjármagn til ráðstöfunar, að hann hafi talið sig geta lánað til allra Þeirra greina eða allrar þeirrar starfsemi, sem lögin heimila honum að veita lán til. Á lagaákvæðunum, sem að þessu lúta, verður því engin breyting samkv. þessu frv. Spurningin er þá aðeins um það, hvort stofnlánadeildin verði þeim mun öflugri en ræktunarsjóður hafi verið, að hún geti eftirleiðis sinnt þeim umsóknum, sem henni berast um lán til bústofnskaupa og véla til landbúnaðarins. Úr þessu verður reynslan að skera. Ég get ekki, og það mun enginn geta á þessari stundu fullyrt um, hvernig þetta reynist. Það hlýtur vitanlega að vera háð því, hve miklar framkvæmdir verða á öðrum sviðum, t.d. mikil ræktun, og hve háar fjárhæðir verður sótt um til stofnlánadeildarinnar til ræktunar og byggingar útihúsa, hvort hún sér sér fært að veita lán í allar greinar, sem lögin heimila henni. En í viðbót við þetta vil ég leyfa mér að benda á, að í till. okkar um bústofnslánadeild er sérstaklega miðað við að rétta hjálparhönd frumbýlingum, þeim, sem sérstaklega erfiða aðstöðu eiga innan bændastéttarinnar, koma til móts við þá. Og í þessum till. eru einnig ákvæði um að létta byrðar lausaskulda af bændum. Nú er að sönnu verið að gera átak í því efni samkv. löggjöf, sem nýlega hefur verið afgreidd. En sú löggjöf snýr að fortiðinni, þeim skuldum, sem nú þegar hafa safnazt, og gengur þó að dómi margra þm., eins og hér hefur komið fram í umr., of skammt. Það þarf enginn að ætla, að með þeirri löggjöf verði gert hreint borð um alla framtíð. Það hljóta að skapast vandamál framvegis meðal einstakra manna innan bændastéttarinnar þrátt fyrir framkvæmd þeirra laga, sem ég hef nú gert að umtalsefni. Og þeirri deild, sem við leggjum til í okkar till. að verði sett á fót, er sérstaklega ætlað það hlutverk að sinna þessu verkefni. Á það vil ég enn fremur benda, að í frv. ríkisstj. er jafnvel gert ráð fyrir því, að einstakir menn innan bændastéttarinnar kunni að geta komizt í þá aðstöðu, að það sé hæpið, að þeir fái lán úr stofnlánadeild. Í 7. gr. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Við ákvörðun lána skal bankastjórnin hafa hliðsjón af því, hve mikil önnur veðlán hvíla á eigninni, og skal eigi veita lán, ef ástæða er til að ætla, að búrekstur á jörðinni fái ekki staðið undir auknum lánum.“ Út af fyrir sig er þetta ekki óeðlilegt sjónarmið af hálfu bankans, og við gerum enga brtt. um að fella þetta niður. En það geta skapazt Þær ástæður hjá vissum mönnum, þeim, sem erfiðastan hag eiga innan bændastéttarinnar, að þörf sé á að bæta Þeirra hag eftir annarri leið. Og þá er það eitt í till. okkar um hina nýju deild, að í vissum tilvikum sé heimilt eftir mati fimm manna, sem um það fjalla, að veita styrk til þess að greiða úr sérstökum fjárhagserfiðleikum einstakra manna.  Gengislækkunin, sem gerð var 1961, hafði vitanlega í för með sér aukinn kostnað við framkvæmdir í sveitum eins og á öðrum sviðum. Ákvæðin um framlög til nýbýla og til jarða, sem hafa minna en 10 hektara tún, voru endurskoðuð og að sumu leyti sett að nýju með lögunum frá 1957. Vegna þeirra verðlagsbreytinga, sem orðið hafa frá þeim tíma, voru þær tölur, sem þá voru settar í lög, ekki raunhæfar, miðað við þann kostnað, sem orðinn var. Þess vegna var á síðasta þingi gerð veruleg leiðrétting á þessu og þessi framlög færð til hækkunar, miðað við áhrif gengisbreytingarinnar 1960. En nú koma til aftur áhrif gengisbreytingarinnar frá 1961, og till. okkar, 8., 9. ag 10. till, á þskj., eru miðaðar við að hækka þessi lögákveðnu framlög til samræmis við þá verðlagshækkun, sem orðið hefur. Síðasta brtt. á þskj. er tekin upp eftir ábendingu búnaðarþings og í samræmi við það, sem meðnefndarmaður minn hefur gert grein fyrir í sambandi við annað mál í Sþ., þ.e. að veita fast framlag, 350 þús. kr., til starfsemi bygginganefndar, sem kveðið er á um í núgildandi lögum og á að haldast skv. þessu frv. Ég hef þá gert grein fyrir brtt., sem við flytjum, og skal nú láta máli mínu lokið, en vil að lokum taka það fram, eins og segir í nál. okkar, að afstaða okkar til þessa frv. fer eftir því, hvort brtt. okkar hljóta samþykki eða ekki.



Herra forseti. Svo sem frsm. meiri hl. hv. landbn. (BGuðm) sagði í ræðu sinni hér áðan, er engum efa bundið, að mál það, sem við höfum hér til meðferðar, er stærsta hagsmunamál landbúnaðarins í dag. Það er að sjálfsögðu undirstöðuatriði fyrir allar framkvæmdir í landbúnaði á næstu árum, hversu til tekst með grundvöll að stofnlánastarfsemi í þágu þessa atvinnuvegar. Og það er enn fremur ljóst, þó að menn kunni að greina á um einstök atriði þessa frv., að með því er gert stærra átak en nokkru sinni áður hefur verið gert til þess að tryggja til stofnlána í landbúnaði nauðsynlegt fjármagn í framtíðinni. Ég mun síðar nokkuð víkja að því efni í ræðu minni með hliðsjón af þeim áætlunum, sem frv. fylgja, um uppbyggingu stofnlánadeildarinnar. En áður en ég vík að því, langar mig til Þess að ræða nokkuð um þau viðbrögð, sem orðið hafa hér í þessari hv. d. og raunar einnig á öðrum vettvangi, hjá samtökum landbúnaðarins, í sambandi við afstöðu til þessa máls. Það var mjög rétt, sem hv. frsm. meiri hl. landbn. sagði í ræðu sinni, að þetta mál er svo stórt hagsmunamál bændastéttarinnar, að þess hefði vissulega verið að vænta, að þó að menn kynni að greina á um einstök atriði þess, Þá yrði málið rætt af hófsemi og menn reyndu sameiginlega að tryggja það, sem sýnilegt er að vinnst, ef Þetta frv. verður að lögum. Því miður verður að harma það, að í sambandi við þá gagnrýni, sem fram hefur komið á málinu, hefur þeirri gagnrýni verið hagað þannig af hálfu hv. framsóknarmanna, að það hefur í rauninni ekki verið stofnað til neinna málefnalegra umr. um málið. Ég skal að vísu taka það fram, að ræða hv. 5. þm. Austf. (PÞ) var hófsamleg, svo sem hans er venja í málflutningi, og hann hélt sig málefnalega við þær till., sem fluttar eru af hálfu fulltrúa Framsfl. í hv. landbn. En ég sé hins vegar ástæðu til að harma það, hvernig þær till. eru, vegna þess að það er augljóst mál, að þær eru ekki fram settar með það í huga að ná fram neinni samstöðu um lausn málsins, heldur eru þær settar fram til þess að reyna í gegnum þann málflutning og tillöguflutning að tryggja sér pólitíska vígstöðu. Þetta sé ég mjög ástæðu til að harma, því að ég hafði vænzt þess af þeim mönnum, sem sérstaklega telja sig vera vini landbúnaðarins, - og ég er alls ekki að véfengja það, að þessir ágætu menn séu Það, - að þeir tækju ekki þessu máli á þennan veg. Mig langar nú til þess að færa nokkurn stað þeim orðum mínum, að hér sé farið meir af kappi en forsjá og ekki lagður sá grundvöllur að málefnalegum umr. um þetta mál, sem nauðsynlegt og æskilegt hefði verið vegna hagsmuna þeirra aðila, sem hér eiga mest í húfi. Till. hv. framsóknarmanna eru auðvitað mjög einfaldlega upp byggðar, og það hefði verið næsta auðveit að leysa þetta mál, ef hægt væri að taka Þeim tökum í raunveruleika, sem þeir leggja til, á þann einfalda hátt einan að gera ríkissjóði að skyldu að leggja fram allt fjármagn, sem þarf til þess að byggja þessa sjóði upp, og á hinn bóginn að skylda Seðlabanka Íslands til þess að leggja fram það fé, sem til vantar, í lánum. Þetta er ósköp einföld aðferð. En auðvitað vita þessir menn það alveg jafnvel og ég, að þessar till. eiga sér engan grundvöll og enga stoð í veruleikanum og mundu aldrei hafa verið fluttar, ef flokkur þessara hv. þm. hefði verið aðili að ríkisstjórn, Og það, sem má segja að sé kátbroslegast við þessar till., - Þó að þetta sé miklu alvarlegra mál en svo, að maður geti í rauninni farið að líta á það broslegum augum, - það er, að allt þetta hefði vafalaust mátt gera miklu fyrr, ef það væri svo, að þessir hv. þm. teldu í alvöru, að það væri hægt að leysa vandann á þennan hátt. Það liti sannarlega öðruvísi út með hag landbúnaðarsjóðanna í dag, ef þeir hefðu notað áhrif sín, meðan þeir höfðu valdaaðstöðu í þjóðfélaginu, til þess að fá fram þetta stórkostlega nýja fjármagn til landbúnaðarins, sem hér er lagt til. Og þá Þyrfti sannarlega ekki í dag, ef þetta hefði verið gert fyrir mörgum árum, að kvarta og það réttilega um mikinn skort á lánsfé til handa landbúnaðinum. Þá liti Þetta allt miklu einfaldar og auðveldar út í dag, og það er í rauninni ástæða til að harma það, ef þetta er svona einfalt úrlausnar eins og þeir vilja vera láta í sínum till., að þetta skuli ekki hafa verið gert mörgum árum fyrr og bændum þannig forðað frá margvíslegum erfiðleikum, sem þeir hafa orðið að mæta fyrir þá sök, að þannig hefur verið að þessum sjóðum búið á undanförnum árum, að þeir hafa ekki getað lánað nema brot af því, sem þeir hefðu þurft að lána. Auðvitað vitum við það allir mætavel, og það vita hv. flm. þessara till., að málið er ekki svona einfalt, og þess vegna hefur málið ekki verið leyst á þennan hátt á undanförnum árum. Það er ekki leysanlegt á þessum grundvelli, sem hér er lagt til að gera. Þess vegna endurtek ég það, að ég harma, að menn, sem ekki er ástæða til að halda annað en vilji bændastéttinni vel, skuli flytja jafnóraunhæfa tillögu og hér er um að ræða. Þeir leggja til og hafa gert að uppistöðu í sínum málflutningi, að 1% gjaldið sé niður fellt, og það sé mikil óhæfa, að slíkt gjald sé á lagt. Og þeir leggja ekki aðeins til, að það sé niður fellt, heldur einnig að gjald það, sem gert er ráð fyrir að neytendur greiði, verði einnig niður fellt, þannig að allar tekjur, sem eiga að koma til þessa sjóðs úr öðrum áttum en frá ríkissjóði, falli niður. í nál. hv. minni hl. landbn. er sagt, að 1% gjaldið sé sérstakur skattur, sem eigi að leggja á eina stétt, bændastéttina. Þetta er auðvitað fullkominn misskilningur. Þetta gjald er nákvæmlega sama eðlis og það gjald, sem sjávarútvegurinn á að bera, og það vill svo til, að um það gjald hafa verið að undanförnu miklar umr. hér í Alþingi, og þar hafa þeir gert mjög mikið úr því, hv. framsóknarmenn, að með gjaldinu á sjávarútveginn væru lagðar óhæfilegar kvaðir bæði á útgerðarmenn og sjómenn. Og Það er auðvitað mikill misskilningur að halda því fram, eins og hér var gert í kvöld, að þetta gjald á sjávarútveginn snerti sjómenn ekki, því að Þetta gjald er tekið af óskiptu, og Þar af leiðandi varðar það mjög kjör hlutarsjómanna og Þeir hljóta að borga að sínu leyti þetta gjald. Jafnframt er það auðvitað misskilningur, að þetta gjald komi inn í verðlagsgrundvöll sjávarafurða. Það er ekki um neinn slíkan verðlagsgrundvöll að ræða, vegna þess að það er aðeins landbúnaðurinn, sem hefur tryggingu að lögum í sambandi við verðlagsgrundvöll og verðákvarðanir eftir ákveðnum leiðum, þar sem kostnaður er tekinn til greina, þó að, - ég skal ekki út í þá sálma fara, - þó um það sé deilt, hvort það sé gert að öllu leyti, þá er þó gert ráð fyrir Því í lögunum, eins og þau eru. Sjávarútvegurinn verður hins vegar að keppa á erlendum mörkuðum með sína vöru og hefur enga útflutningstryggingu, eins og t.d. landbúnaðurinn hefur. Það er því ljóst, að að þessu leyti er það vitanlega nákvæmlega sama eðlis, þetta gjald, eins og gjald það, sem af sjávarútveginum er tekið til uppbyggingar á sjóðum sjávarútvegsins m.a., sem hefur valdið Því, að t.d. fiskveiðasjóður er í dag voldug stofnun og meira að segja fiskimálasjóður hefur eflzt svo, að það hefur verið talið fært að hækka lán úr þeim sjóði. Tekjurnar í þessa sjóði koma eingöngu frá atvinnuveginum sjálfum. Það hefur verið vitnað til þess, að 1% gjaldinu á landbúnaðarafurðir, sem sé fyrst og fremst launaskattur á bændur, megi frekar jafna til þess, ef tekið væri gjald af launamönnum til þess að byggja upp veðlánakerfi til húsbygginga í kaupstöðum. Þetta má að nokkru leyti rökstyðja að sjálfsögðu á þann veg, og skal ég ekki mótmæla því. En á hitt er rétt að benda, þó að það sé kannske nokkuð annars eðlis, að bæði er það, að af tilteknum hópi launamanna á vissu aldursskeiði, að vísu bæði til sveita og við sjó, eru teknir 6% af þeirra tekjum, sem er skyldusparnaðurinn á vissu aldursskeiði, og enn fremur er stór hópur launamanna, sem borgar 4% af sínum tekjum í lífeyrissjóð. Þetta má segja að sé nokkuð annars eðlis að því leyti til, að fólkið fær þetta síðar á ævinni. Skyldusparnaðinn fær Það endurgreiddan, þegar vissum aldri er náð, og einnig borga lífeyrissjóðirnir sín framlög til fólks aftur á elliárunum. En að sjálfsögðu eru þetta engu að síður, á meðan á Þessu stendur, allverulegar kvaðir á þessu fólki, og það skerðir auðvitað það fé, sem hverju sinni er til ráðstöfunar hjá almenningi. Það fer æ meira í vöxt, að það séu fleiri og fleiri atvinnustéttir, sem borgi 4% af sínum launatekjum til lífeyrissjóðs, og Það er rétt í því sambandi að minnast á það, sem hv. frsm. meiri hl. landbn. gat hér um áðan og varpaði fram þeirri hugmynd, hvort ekki væri möguleiki í sambandi við eða í framhaldi af Þeim skatti, sem hér er gert ráð fyrir til landbúnaðarsjóðanna, að hagnýta þennan grundvöll að einhverju leyti til lífeyrissjóðs fyrir bændur. Ég tel sjálfsagt, að það mál verði rannsakað og athugað til hlítar. Það er flókið og vandasamt mál og oft búið um það að hugsa, hvernig væri hægt að finna grundvöll til slíks, og það er sérstaklega erfitt í sambandi við bændastéttina, vegna þess að þar er í rauninni enginn gagnaðili til þess að leggja fram á móti, svo sem gerist, þar sem eru vinnuveitendur og launþegar. En ég tel sjálfsagt, að það verði athugað til hlítar, hvort hægt væri að tengja þá hugmynd á einhvern hátt við það mál, sem hér er upp tekið. Það verður að sjáifsögðu fyrst um sinn að nota þetta gjald til þess að byggja upp stofnlánadeild landbúnaðarins. En ég er ekki fjarri því. að innan ekki langs tíma, miðað við það, að þessum tekjustofnum verði haldið, sjáum við, að stofnlánadeildin byggist allfljótt upp fjárhagslega, þannig að það mætti hugsa sér, að það væri hægt að tengja þetta á einhvern hátt saman við framkvæmd þeirrar hugmyndar að koma á lífeyrissjóði fyrir bændur. Þetta tel ég eðlilegt og er ekki í neinum vafa um, að þeir aðilar, sem þetta mál varðar, og þá fyrst og fremst hæstv. landbrh., og vonandi einnig, að bændasamtökin séu þar til samstarfs á skynsamlegri grundvelli en um þetta mál, - að þeir aðilar vilji að því vinna, að þetta verði athugað niður í kjölinn. Það er hins vegar, eins og ég sagði, miklu flóknara mál en svo, að það sé hægt að taka það inn í sambandi við afgreiðslu málsins á þessu stigi, enda yrði það að taka nokkurn tíma, að hægt væri að tengja þetta saman. En ef sá grundvöllur fengist undir þetta að einhverju leyti, þá er auðvitað eðlilegt, að hér er ekki um nein önnur gjöld að ræða en er eðlilegt og sjáifsagt að menn tækju á sig, og það er ljóst, að þó að það um eitthvert skeið yrði að öllu leyti látið renna til þess að byggja upp stofnlánadeild landbúnaðarins, þá er hér um svo stórkostlegt mál að ræða fyrir framtíðaruppbyggingu landbúnaðarins, að Það er furðulegt, að menn skuli telja það áhorfsmál, þó að ég viti hins vegar og geri ekki lítið úr því, hvaða kvöð þetta hefur í för með sér. En ég hefði talið, að a.m.k. væri ekki sæmandi forustumönnum landbúnaðarins, þó að það kunni ekki að vera hægt að gera þá kröfu til allra einstaklinga, sem um þetta mál hafa að segja, að þeir láti það sjónarmið eitt ráða að ala á óvinsældum þessa gjalds, sem auðvitað er auðvelt að fá fram, eins og í sambandi við öll gjöld, sem hafa kvaðir í för með sér. Ég hafði vænzt þess og áreiðanlega allir aðstandendur þessara mála, að það yrði af forustumönnum bændasamtakanna tekið öðruvísi á málinu og reynt að finna einhvern grundvöll til þess að mætast á og reynt að tryggja þann stóra vinning, sem fæst með þessu frv. að öðru leyti. Það hefur verið að því vikið einnig hér í umr., að í rauninni sé ekkert eðlilegt við það að vera að safna með framlögum tekjum til þess að lána til landbúnaðarins, það megi ósköp vel gera það á þann hátt að taka lán, alveg eins og gert sé t.d. í sambandi við veðlánakerfi til húsbygginga. Hér er auðvitað á ferðinni mikill reginmisskilningur, vegna þess að veðlánakerfið einmitt býr að því og það háir stórkostlega þessari starfsemi allri, að það er byggt upp á þennan hátt. Það birtist m.a. í því, að vextir af lánum til húsbyggjenda verða að vera mjög háir til þess að mæta útgjöldum vegna vaxta, sem verður að greiða af þeim lánum, sem tekin eru. Og mönnum er vafalaust kunnugt um það, að meira að segja verða lántakendur að borga af vissum hluta lánanna vísitölutryggingu, sem er fullkomlega samsvarandi gengisáhættu eða getur verið það. Og enn fremur er þess að gæta, að lán til húsbygginga úr veðlánakerfinu eru miklu skemmri en byggingarsjóður sveitanna lánar í dag. Þau lán eru frá 15–25 ára, en byggingarsjóður sveitanna lánar til 42 ára. Og ég held, að það geti engum mönnum dulizt það, sem það mál skoða niður í kjölinn, að auðvitað er engin leið að byggja upp lánastarfsemi, sem einmitt, eins og réttilega hefur verið sagt, þarf að vera þess eðlis að geta lánað með óeðlilega lágum vöxtum, nema með því að tryggja viðkomandi sjóði sem mest eigið fé. Það liggur alveg í augum uppi. Og það, sem liggur að baki þessari lausn, sem hér er talað um á lánamálum landbúnaðarins, er ekki hvað sízt það, að með því að tryggja nægilegt eigið fé er hægt að hafa nokkurn veginn í hendi sinni vaxtakjörin án þess að tefla afkomu stofnlánadeildarinnar í hættu. Það er því alger forsenda fyrir því, að það sé hægt að hafa lága vexti, að hægt sé að tryggja sem mest eigið fé til stofnlánadeildarinnar. Það var vikið að því hér af framsögumanni minni hl., að í rauninni væru mörg dæmi þess, að aðrar atvinnugreinar í þjóðfélaginu fengju af lánsfé þjóðarinnar og jafnvel ríkisframlög, sem væru langt umfram það, sem landbúnaðurinn fengi, og því væri ekki óeðlilegt að gera ráð fyrir því. eins og hér er lagt til í tillögum þeirra minnihlutamanna, að þetta verði leyst eingöngu annars vegar með framlögum úr ríkissjóði og hins vegar með lánum frá Seðlabankanum. Og hann vék hér m.a. að mótvirðisfé. Nú vitum við, að það er gert ráð fyrir því, að landbúnaðinum sé tryggður helmingur mótvirðissjóðs, og það er í rauninni sá fasti kjarni, sem á er að byggja varðandi lánsfé. Og það er að sjálfsögðu ákaflega mikilvægt og mikils virði fyrir landbúnaðinn að fá þessa viðurkenningu, og ég vil segja, að það hafi verið sýnd ákaflega mikil tillitssemi með því að láta landbúnaðinn einan hafa helming af mótvirðissjóðnum og beri vissulega að þakka það og þar sé í rauninni landbúnaðinum gert þó betur en hinum tveimur meginatvinnuvegum þjóðarinnar, iðnaði og sjávarútvegi, varðandi þennan sjóð. Það, sem hefur verið lýst yfir í sambandi við þetta mál, er m.a. það, að gerð verði gangskör að því að tryggja, að ekki verði vaxtahalli á þessum mótvirðislánum, eins og verið hefur til þessa og hefur verið, frá því að þau lán hófust, um 2%, sem er að sjálfsögðu stórkostlegur baggi fyrir sjóði landbúnaðarins. Þó að Það hafi ekki beint áhrif á ráðstöfunarfé sjóðanna, þá auðvitað versnar afkoma þeirra frá ári til árs vegna þessa vaxtahalla. Þá var minnzt á ríkisábyrgðir og atvinnuaukningarfé. Um ríkisábyrgðirnar er það að segja, að það er alveg rétt, að minnst af þeim hefur fallið á ríkið vegna landbúnaðarins. En við skulum jafnframt gera okkur það ljóst, að það hefur í sambandi við sérstaka löggjöf um ríkisábyrgðir verið unnið af fjvn. Alþingis að athugun á, hvernig skuli með ríkisábyrgðirnar fara, og það er gert ráð fyrir því í þeim tillögum, að sáralítið af þessum ábyrgðum verði eftir gefið, heldur verði þær innheimtar, að vísu breytt í lán til nokkuð langs tíma, en meginhlutinn af þessu verði innheimtur, þannig að það er ekki ætlunin, að þeir, sem hafa fengið þessar ábyrgðir, geti haldið þessu fé hjá sér. Um atvinnuaukningarféð er sömu sögu að segja. Það er að vísu ýmislegt, sem forgörðum hefur farið af því, í sambandi við neyðarráðstafanir út af atvinnuvandræðum í ýmsum kauptúnum og kaupstöðum, og voru tilfinnanlegust í því sambandi áföll, sem togararnir hafa orðið fyrir, meðan reynt var að halda þeim á þessum stöðum. En að öðru leyti hafa verið gefin út skuldabréf fyrir öllum þessum lánum, og það er gert ráð fyrir því í þeirri löggjöf, sem nú er hér til meðferðar í Alþingi og væntanlega verður samþykkt nú, að þau lán verði innheimt að allverulegu leyti, þannig að hvorugar þessar fjárveitingar úr ríkissjóði eiga að renna til viðkomandi aðila sem styrkur eða bein framlög ríkissjóðs. Það er sagt, að það sé sjálfsagt og eðlilegt, að landbúnaðurinn njóti eðlilegs hluta af því fjármagni, sem á hverjum tíma sé til útlána í þjóðfélaginu. Þetta er út af fyrir sig rétt. En við skulum hins vegar gera okkur grein fyrir því, að á Þessu máli eru margar hliðar og það verður að hafa æðimikla hliðsjón af því. hvernig búið er að öðrum atvinnuvegum í því sambandi. Bankakerfið er þannig uppbyggt, að það hefur ærið nógu verkefni að sinna með að sjá fyrir rekstrarlánum til atvinnuveganna, og hingað til a.m.k. hefur ekki verið talið fært að byggja upp stofnlánastarfsemina nema að mjög óverulegu leyti með hinu almenna lánsfé bankanna. Varðandi þá hugmynd, að Seðlabanki Íslands eigi að leggja fram fé, sem að vísu er gert ráð fyrir í tillögum hv. minni hl. að nú falli til veðdeildarinnar, þessi heimild hefur verið í lögum um fjöldamörg ár, það vitum við allir, og hefur aldrei verið hagnýtt og aldrei tekizt að hagnýta hana. Ég efast ekkert um, að það hefur verið vilji þeirra manna, sem hafa haft með yfirstjórn landbúnaðarmála að gera og lánasjóði landbúnaðarins í ríkisstj. að undanförnu, að hagnýta þetta ákvæði. En einhvern veginn hefur farið svo, að það hefur aldrei tekizt að hagnýta það, þannig að þessi árlegu framlög, sem var gert ráð fyrir frá Seðlabankanum, hafa á undanförnum árum reynzt dauður bókstafur. Og ég fæ ekki séð, hvernig er hægt að gera ráð fyrir, að það muni sérstaklega verða gerbreyting á því viðhorfi nú. Með Þessu er ég ekki að segja, að ekki sé eðlilegt, að Seðlabankinn hlaupi undir bagga með stofnlánadeildinni eða sjóðum landbúnaðarins. En það er a.m.k. alveg ljóst, að Seðlabankinn gerir ekkert í því efni, nema sjóðum landbúnaðarins verði komið á starfhæfan og rekstrarhæfan grundvöll. Mig undrar ekkert, þó að hann geri það ekki, því að að sjálfsögðu er það að reka sjóði á þann hátt, sem landbúnaðarsjóðirnir eru nú reknir, hrein hringavitleysa, sem hlýtur að enda með algerum ósköpum og upplausn. Og ég teldi það vera hreint ábyrgðarleysi í raun og veru af Seðlabankanum, ef hann ekki samtímis því. sem hann legði fram fé til stuðnings landbúnaðinum í stofnlánum, hreinlega heimtaði það, að gengið væri frá þessum sjóðum þannig, að einhver vitlegur efnahagslegur grundvöllur væri lagður að þeim. Og þegar þeir tala hér um það, að sú fullyrðing fái ekki staðizt, að lánasjóðir landbúnaðarins geti ekki fengið lánsfé, af því að ríkissjóður beri ábyrgð á öllum skuldbindingum þeirra, þá er þetta algerlega byggt á misskilningi, þessi fullyrðing, vegna þess að það er alveg ljóst, að ef ætti t.d. að leita að erlendu lánsfé til afnota fyrir sjóði landbúnaðarins, þá er það gersamlega útilokað, að nokkur erlendur aðili mundi við okkur tala og halda nánast, að við værum geggjaðir menn, ef við færum fram á, að yrði veitt lán til slíkra sjóða sem hér er um að ræða, miðað við þann grundvöll, sem þeir hafa nú. Og það hefur áður verið upplýst hér, að það lán, sem Seðlabankinn veitti á s.l. ári til þess að leysa brýnustu þörf í sambandi við stofnlán til bænda, var veitt með því skilyrði, að grundvöllur væri lagður að fjárhagslega traustri afkomu sjóða landbúnaðarins í framtíðinni. Og ég er í engum efa um það, að hvort sem um er að ræða löggjöf eða ekki, þá verði allt annað og ekkert sambærilegt viðfangsefni að tryggja stofnlánadeild landbúnaðarins það fé, sem hana vantar til viðbótar við sitt eigið fé, sem hér er lagt til að tryggja, ef málið verður afgreitt á þeim grundvelli, sem hér er lagður, og aðeins er um það að ræða að hlaupa undir bagga með viðbótarfé, sem stofnlánadeildina vanhagar um á næstu árum til Þess að leysa þær Þarfir, sem hún þarf að leysa. Ég óttast ekki, að það verði erfiðleikar á að brúa það bil, ef þessi trausti grundvöllur verður lagður, sem hér er gert ráð fyrir að leggja. Og ég held, að það hljóti að vera gleðiefni öllum þeim, sem fyrir landbúnaðinn vilja vinna, að geta horft fram á, að það öngþveitisástand, sem verið hefur á undanförnum árum í þessu efni, hverfi. Við vitum það allir, hversu óviðunandi á allan hátt það ástand er. Jafnvel þó að hægt sé að krafla saman eitthvert lánsfé, að það skuli hafa verið ár eftir ár undanfarið svo, að síðari hluta sumars hefst kapphlaup um það við tímann, - ég meina ekki blaðið Tímann, heldur tímann með litlu téi, - að afla lánsfjár til þess að geta leyst úr lánsfjárþörfinni fyrir áramót. Þetta er auðvitað gersamlega óviðunandi ástand, að það skuli vera þannig. Eins er um það, sem við stöndum andspænis í dag, að menn skuli hafa neyðzt inn á þær brautir, eins og var á sínum tíma gert, að taka erlent lánsfé í stórum stíl, af því að ekkert innlent lánsfé var fáanlegt. Þá datt víst engum í hug að láta ríkissjóðinn leggja fram allt fé í sjóðina, eins og hér er lagt til, og Seðlabankann eða Landsbankann, seðladeild hans. Þá varð að fara inn á þær brautir að fá erlend lán í stórum stíl, endurlána þau að sjálfsögðu, eins og varð að gera, gengisáhættulaust og standa síðan uppi með þá stórkostlegu áhættu, sem þessu fylgdi fyrir sjóðina, úr því að sú fráleita aðferð var höfð að láta ekki ríkið taka lánin og endurlána sjóðunum. Ef við eigum að standa áfram andspænis þessu vandamáli, að stjórn sjóðanna geti aldrei vitað fyrir fram, hvaða fé er til ráðstöfunar, fyrr en kannske nokkrum dögum áður en kemur til að veita lánin, Þá er hér um slíkt ástand að ræða, að ég get ekki skitið, að nokkrir menn, sem koma nálægt landbúnaði eða hafa umboð fyrir bændur, sem a.m.k. flestir hv. framsóknarmenn hafa meira og minna til lántöku og Þekkja þetta þess vegna af eigin reynd, - að þeir skuli telja viðunandi slíkt ástand eins og verið hefur í þessum málum. Þegar við svo aftur komum að hinni hliðinni, hvort það er jafneinfalt og hér er lagt til að leysa þetta mál, að Það sé ekkert annað, sem þurfi, heldur en láta ríkissjóðinn bara leggja fram 25 millj. kr. á ári mótframlagslaust, þá held ég, að enginn af þeim mönnum, sem hefur orðað þessa till., sé svo skyni skroppinn að vita það ekki fullkomlega, að þessi leið er útilokuð, gersamlega útilokuð. Og þeim mundi áreiðanlega aldrei hugkvæmast að orða þessa tillögu, ef þeir gætu ráðið því í raun og veru, hver lausn þessa máls yrði. Og við skulum einmitt horfa á þá hlið málsins í fullri alvöru, að þetta er ekki eina viðfangsefnið. sem við er að fást í þjóðfélaginu. Það eru til fleiri stofnlánasióðir í þessu landi, og ég held, að það sé engin goðgá, þó að við a.m.k. létum okkur detta í hug. að það mundi ekki verða horft á það af talsmönnum iðnaðar og sjávarútvegs alveg mótmælalaust. að ríkissjóður legði fram með beinum framlögum 25 millj. á ári í stofnlánasióð landbúnaðarins. en 2 millj. í stofnlánasjóð sjávarútvegsins og 2 millj. í iðnlánasióð, þegar svo, t.d. eins og á sér stað með sjávarútveginn, er þannig ástatt, að sjávarútvegurinn leggur fram yfir 90%, eða allt að því 100% af því fé, sem safnað er til fiskveiðasjóðs eða lánasjóðs sjávarútvegsins á hverju ári. Ég held, að við hljótum að sjá í hendi okkar, að svona er ekki hægt að vinna að málum, og ég efa það ekki, að hv. flm. þessarar till. muni hafa haft þann áhuga á málum landbúnaðarins fyrr en nú, að þeir mundu vissulega hafa lagt drög að því, að þessi leið yrði farin miklu fyrr, ef hún hefði verið fær. Þeir hafa haft mjög góða aðstöðu til þess, hafandi lengst af bæði fjmrh. og landbrh. í sínu liði. Og það er nú ekki aðeins, að reynslan sanni það, að þessi leið sé ekki fær, ef maður gengur út frá sama áhuga hv. framsóknarmanna um að fara þessa leið undanfarin ár eins og þeir hafa nú, heldur hefur annað atriði ekki heldur verið fært og ekki verið framkvæmt, sem þó er miklu minna mál en þetta, og það er að láta ríkissjóð borga vaxtahallann, sem myndazt hefur árlega á lánum úr bæði mótvirðissjóði og öðrum lánum. Framlög ríkissjóðs hafa um mörg ár verið 4.1 millj. til beggja þessara sjóða. Vaxtahalli sjóðanna er miklu meiri en Þetta. Hann er um 9 millj. kr. nú á ári. Og það hefði þó verið það minnsta, að það hefði þó verið gengið frá því, að ríkissjóður greiddi jafnan þennan halla með hækkun á framlagi sínu árlega, eftir því sem vaxtahallinn óx. Það hefur ekki einu sinni fengizt. Og hvernig dettur mönnum þá í hug, að nú sé allt í einu kominn svo stórkostlega velviljaður aðili til landbúnaðarins, eftir að þeir eru sjálfir farnir úr stjórn, að nú sé einfaldlega hægt að leysa allt þetta mál með því að láta ríkissjóð borga alla skapaða hluti í sambandi við lánasjóðina? Þetta finnst mér vægast sagt oftrú, þó að ég viti, að núv. hæstv. ríkisstj. hefur góðan vilja á því að efla landbúnaðinn, eins og líka þetta frv. sýnir. Ég hef nú vikið að megintillögum þeim, sem hv. framsóknarmenn flytja í sambandi við þetta frv. Og mér hefur skilizt í rauninni á því, sem hv. 5. þm. Austf. (PÞ) sagði hér áðan, að afstaða þeirra til málsins velti á því, hvernig fer um þessar tillögur. Ég skil þá þau orð hans svo, að hann eða hans flokksmenn muni verða á móti Þessu frv., ef þessar tillögur verða feltdar. Sannast sagna furðar mig mjög á því, ef það er alvara hv. framsóknarmanna að taka þannig á þessu máli. Hvað halda þeir, að verði um lánamál í þágu landbúnaðarins, ef þessu frv. verður hafnað og ekkert gerist í sambandi við það öngþveitisástand, sem ríkjandi er í stofnlánamálum landbúnaðarins? Ég efast um, að þeir hafi hugsað þá hugsun til enda, hvaða afleiðingar það hefði. Nú í dag eru sjóðir landbúnaðarins gersamlega þrotnir að öllu fé, og það hefur ekkert fé verið til til þess að leysa þær þarfir, sem eru bæði í sambandi við vinnslustöðvarnar, þar vantar inn mikið fé, og einnig í sambandi við vélar ræktunarsambandanna. Ekkert af þessu hefur enn verið hægt að leysa. Ekkert fé er til lánveitinga á þessu ári og engin leið að fá neitt fé, ef áfram á að halda á þeim grundvelli, sem nú er í dag og raunverulega er ekki hægt að kalla grundvöll, heldur kviksyndi. Ég satt að segja verð að lýsa mikilli furðu yfir því, ef hv. framsóknarmenn treysta sér til að taka þá afstöðu til þessa máls, þó að þessar tillögur þeirra verði felldar, sem ég veit að þeir láta sér auðvitað ekki til hugar koma að verði samþykktar, vegna þess að til þess eru þær allt of fráleitar og ekki settar fram á þann hátt, að það sé nokkur grundvöllur undir því, að hægt sé að mætast á neinn hátt og brúa það bil, sem hér er á milli þeirra skoðana, sem fram koma í frv., og þeirrar hugsunar, sem það byggist á, og svo þeirrar hugsunar, ef hugsun skyldi kalla, sem þessar tillögur byggjast á. Ég skal ekki ræða mikið um hugleiðingar þeirra um gengishallann. Það hefur ekki verið komið inn á það, og gleðst ég yfir því. að menn eru þó fallnir frá þeirri fráleitu staðhæfingu að halda því fram, að gengishalla hafi verið létt af gjaldeyrisbönkunum með gengisbreytingunni, þegar þvert á móti allur gengishagnaður var af þeim tekinn til þess að jafna gengishalla ríkissjóðs. Þá má auðvitað færa rök fyrir því fullkomlega, að það hefði verið rétt að taka með gengishalla ræktunarsjóðs og byggingarsjóðs og fiskveiðasjóðs, þegar gengislögin voru sett á sínum tíma. En hins vegar skulum við ekki loka augunum fyrir því, að þau gengisviðskipti, sem þar er rætt um, eru allt annars eðlis en þessi föstu lán, sem hér er talað um í sambandi við sjóði landbúnaðar og sjávarútvegs. Það var ekki létt gengishalla af neinum stofnunum eða aðilum, sem höfðu tekið föst erlend lán. Það, sem gerðist í gjaldeyrisbönkunum, var aðeins það, að það var jafnað til gengismismun í sambandi við hin venjulegu gjaldeyrisviðskipti bankanna, sem í gangi eru á hverjum tíma, en föst lán komu þar ekki undir. Látum svo vera, að þetta hefði verið hægt að gera, en þá kemur aftur fram sú spurning: Hvernig stóð á því, að engar raddir komu fram í þessa átt og engar tillögur komu fram um það? Það lá þó alveg ljóst fyrir þá, hve geysilegt áfall þetta mundi verða fyrir þessa sjóði, en það var ekki flutt nein till. um það mér vitanlega, að þessi gengishalli yrði tekinn með á þennan reikning. Og það vitum við líka mætavel allir, og skal ég ekki vera að saka einn né neinn um það, þetta eru aðeins staðreyndir málsins, að þegar yfirfærslugjaldið var lagt á, þá hafði það í för með sér tugmilljóna tap fyrir landbúnaðarsjóðina. Mér er kunnugt um, að það var vakin athygli á því af bankastjóra Búnaðarbankans, hversu alvarlega horfði með landbúnaðarsjóðina út af þessum ráðstöfunum. Það var ekki talið, að hægt væri að gera neitt þá, og sagt, að það yrði að bíða síns tíma, þannig að Það má segja. að það séu mörg samverkandi atriði, sem hér hafa komið til greina og valdið þessum erfiðleikum í sambandi við landbúnaðarsjóðina. Og það er auðvitað hægt að stæla um það fram og aftur, hver eigi þar sök og hver eigi þar ekki sök. En ég held, að það séu ákaflega ófrjóar umr. og ekki til þess fallnar að leysa þennan vanda, því að það er hægt að tilgreina mörg sakaratriði á báða bóga, ef út í það er farið. Það liggur svo auðvitað í augum uppi, þegar við erum að tala um þetta gengismál. hversu fráleit sú till. er hjá hv. minni hl, að leggja til, að að vísu sé heimilað að taka erlent lán til sjóðanna eða til stofnlánadeildarinnar, - það er ekki lagt til, að það verði útilokað. heldur verði útilokað, að það megi lána Það með gengisáhættu. Þetta nær ekki nokkurri átt. Það verður þá fyrir fram að útiloka, að það sé hægt að taka erlend lán. Hver á að borga slíka gengisáhættu? Það gefur auga leið, að það er ekki hægt að finna neitt form fyrir því. nema þá beinlínis að ríkissjóður eigi að taka lán og endurlána án gengisáhættu, og ég veit ekki til, að hann taki nein slík lán, Þannig að við verðum þá að útiloka þann möguleika, að sé hægt að nota erlent fé í sambandi við lánastarfsemi landbúnaðarins. Og vissulega ber að því að stefna. En það stefnir vissulega ekki í þá átt, ef við eigum að láta allt fljóta sofandi áfram að feigðarósi og byggja þessa sjóði að verulegu leyti upp með lánsfjáröflun, sem getur aldrei orðið nema að takmörkuðu leyti á innlendum vettvangi, ef á að fara þá leið eina. Það eru svo ýmis minni háttar atriði, sem brtt, hv. minni hl. fjalla um, svo sem um veðdeildina, fé til hennar, sem að vísu er ekki lítilvægt mál, en er auðvitað byggt upp á þann veg, sem þeir mætavel vita sjálfir að er erfitt að framkvæma. Annars er það auðvitað eitt þeirra mála, sem væri ella búið að framkvæma fyrir mörgum árum, meðan þeir höfðu yfirstjórn þessara mála sjálfir. Það er, eins og aðrir þættir þessa máls, ekki eins einfalt og setja það hér í nokkrum línum á pappír, að það skuli gerast bara á þann veg að skylda eina lánsstofnun til þess að leggja fram nauðsynlegt fé. Það er reynt að mæta þessu á raunhæfan hátt í frv. með því að heimila kaup á vaxtabréfum veðdeildarinnar að því marki, sem búnaðarþing hefur lagt áherzlu á að þyrfti að fá í veðdeildina. Við skulum jafnframt gera okkur grein fyrir því, að að vissu leyti léttist á veðdeildinni, því að það hefur verið reynt hingað til með veðdeildarlánum að létta t.d. vélakaup og ýmis önnur útgjöld hjá bændum, það hefur ekki eingöngu verið haldið sér að jarðakaupum, þannig að að vissu leyti léttist þarna á veðdeildinni, ef stofnlánadeildinni vex svo fiskur um hrygg eins og hér er lagður grundvöllur að, þannig að fjárþörf veðdeildarinnar, þó að hún vissulega sé mikil, verður þó minni en ella. Og ég hef þá trú, að einmitt með því að leggja þennan grundvöll að stofnlánadeildinni fáist skilyrði til þess að afla aukins lánsfjár til hennar með það í huga, að hægt verði að endurlána til veðdeildarinnar. Og þar sem það jafnan hefur verið venjan, að veðdeildin lánaði út á hærri vöxtum en stofnlánadeildin. ætti þetta að vera tiltölulega miklu auðveldara. mál en er að leysa þátt stofnlánadeildarinnar sjálfrar. Um vextina skal ég ekki mikið ræða. Það er deilumál, eins og hv. frsm, gat hér um; hvað vextir eiga að vera. Það gefur hins vegar auðvitað auga leið, að það mundi fljótt verða fullkomið öngþveiti, ef ætti að lækka vexti stofnlánadeildarinnar án þess að lækka aðra vexti í Þjóðfélaginu, þannig að hún þyrfti að borga af þeim lánum, sem hún tekur, kannske tvöfalda vexti á við það, sem hún lánar út. Það mál lít ég svo á, að hv. flm. telji, að það hljóti að verða í samræmi við önnur vaxtamál og till. sé eingöngu flutt til þess að ítreka enn á þessum vettvangi þeirra skoðun um það, að vextir eigi að lækka almennt, þannig að ég eyði ekki mörgum orðum að því. Varðandi bústofnslánasjóðinn skal ég ekki heldur margt segja. Ég minntist á það mál nokkrum orðum, þegar það frv. var rætt hér í hv. deild. Það er auðvitað ekki nema gleðilegt, að veitt sé aukið fé, og það hefur því miður ekki verið hægt að sinna því máli neitt varðandi bústofnslánin. Ég hef hins vegar ekki mikla trú á því, að það leysi neinn vanda að stofna nýja deild. Það er heimild í lögum um stofnlánadeildina til að veita bústofnslán, og ef væri hægt að fá eitthvert aukið fé, væri það gleðilegt og ágætt. En ég sé ekki, að það mundi bæta neitt úr skák að setja það í sérstaka deild, heldur rynni það til sameiginlegra þarfa stofnlánadeildarinnar. Það er svo rétt að taka það fram, að það eru nokkur atriði, sem er nauðsynlegt að íhuga nánar í sambandi við þetta frv., áður en það fer út úr hv. deild. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þau atriði hér, en mun koma því á framfæri við hv. landbn. Ég geri ekki ráð fyrir, að það séu atriði, sem neinum deilum þurfi að valda, heldur er það í sambandi við lausn ákveðinna vandamála, sem þarf að vera hægt að ganga þannig frá frv., að sú lausn sé ekki útilokuð, og skal ég ekki frekar gera það að umtalsefni hér. Ég hef nú kannske farið of mörgum orðum, en það var þó tilefni, sem til þess gafst, um þær tillögur, sem hv. minnihlutamenn landbn. hafa flutt hér í sambandi við þetta frv., og ég endurtek, að þrátt fyrir hófsamlega ræðu hv. 5. þm. Austf. lýsi ég mikilli hryggð yfir því. að Þeir mætu menn, sem þar að standa, skuli hafa tekið þetta mál á þann veg að falla algerlega í þá gildru að gera þetta að pólitísku áróðursmáli, en reyna ekki a.m.k. að kanna leiðir til þess að finna sameiginlegan grundvöll til lausnar á þessu stórkostlega hagsmunamáli bændastéttarinnar. En látum það nú allt vera. Þeir eru stjórnmálamenn og þurfa líka að hugsa um sinn flokk. En ég kemst ekki hjá því að láta hér í ljós enn þá meiri furðu á framkomu og afstöðu búnaðarþings. Ályktun þess er furðulegt plagg. sem tengi mun geymast og því miður fyrir búnaðarþing sennilega ekki gleymast. Og þessi virðulega samkunda, sem til þess hefur verið kjörin af bændum landsins að hafa forustu um hennar mál, hefur í þessu einu stærsta máli bændastéttarinnar brugðizt svo einkennilega við, að það er eins og meiri hl. búnaðarþings hafi verið gersamlega sleginn einhverri annarlegri blindu. Og það ber þó að virða það um önnur samtök landbúnaðarins, Stéttarsamband bænda, að afstaða þess er þó byggð á meiri hófsemi og meiri skynsemi, vil ég segja, því að skynsemin virðist hafa orðið einhvers staðar utangátta hjá hv. meiri hl. búnaðarþings, þegar þeir réttu upp hendur sínar með þeirri ályktun, sem þeir hafa frá sér sent og er birt sem fskj. með nál. minni hl. Það væri freistandi að ræða þessa ályktun búnaðarþings í einstökum atriðum, en það væri of langt mál, og skal ég ekki þreyta hv. þm. með því. En það er fráleitt að taka á þessu stóra máli á Þann veg, sem þar er gert, á þann óraunsæja hátt, sem er þó enn þá óraunsærri en hv. minnihlutamenn landbn. hafa þó gert hér að því leyti til, að þeir hafa þó orðað ákveðnar tillögur til lausnar á málinu. Þó að það sé ekki raunhæf lausn, þá sleppum því. en á pappír lítur það út sem lausn. En búnaðarþing hefur ekki talið þetta mál landbúnaðarins þess virði að leggja sig niður við að reyna að finna leiðir til þess að leysa málið. Það ræðir að vísu um það í fyrstu tillögu sinni, að það skuli létta af búnaðarsjóðunum gengishallanum, sleppum því. en síðar kemur firran: á sama hátt og gert hafi verið með gjaldeyrisbankana. Þetta vitum við, að er alrangt, og þetta hefðu ýmsir mætir menn á búnaðarþingi vafalaust getað upplýst, ef þeir hefðu kært sig um. Hitt er sjónarmið út af fyrir sig að létta af gengishallanum, sleppum því. Síðan er haldið áfram, að búnaðarþing geri kröfu til, að ekki þurfi að taka neina gengisáhættu af erlendum lánum. Hvernig dettur svona virðulegu þingi í hug að láta frá sér fara svona fjarstæðu? Það var þá einfaldast að segja, að ekki mætti taka erlend lán, því að auðvitað er það, eins og ég áðan sagði, fásinna að halda, að það sé hægt að taka erlend lán fyrir sjóði og þeir þurfi ekki að taka á sig gengisáhættu af lánunum. Önnur till. er þó kannske furðulegust af þessari ályktun, og þarf í rauninni ekki lengra að halda í ályktuninni. Það er sú hugkvæmni, að það sé hægt að leysa vandann með því. að stofnlánasjóðirnir fái frá Seðlabankanum fé hliðstætt því, sem ákveðið var í lögum um stofnlánadeild sjávarútvegsins 1946. Hafa menn nú heyrt annað eins! Stofnlánadeild sjávarútvegsins fékk þá 100 millj. kr. af gjaldeyrissjóði þjóðarinnar, sem hún þá átti, og var það talinn hluti sjávarútvegsins til uppbyggingar togaraflotans eftir stríðið af þeim gjaldeyrissjóði, sem þá var til, eins og allir vita. Þetta var eina framlagið, sem stofnlánadeildin fékk. Hún hefur aldrei fengið annað framlag, og það hefur verið þannig frá þessu máli gengið, að þetta fé er dregið inn, jafnskjótt og lánin endurgreiðast frá lántakendum. Og það er eiginlega ólýsanlegt, hvernig framámönnum landbúnaðarins dettur í hug, að það hefði verið hægt að leysa vandamál stofnlánasjóða hans með svipaðri lausn og þetta, ef þeir hefðu fengið 100 millj. kr. fyrir tíu árum og væri búið að draga meiri hlutann af fénu inn aftur. Það væri ekki ónýt hjálp. Og auk þess að vitna til þessa frv., að þessi lausn eigi að fást í dag, þá eru auðvitað ekkert sambærilegar aðstæður og voru 1946, og þetta er byggt á Þeim sérstöku aðstæðum, sem þá voru, að það var verið að ráðstafa stórum sjóði, sem þjóðinni hafði áskotnazt á stríðsárunum. Ef hv. búnaðarþing er ekki meira stórhuga í málum landbúnaðarins en svo að telja, að þetta gæti leyst vandamál stofnlánasjóða landbúnaðarins, þá mega bændur sannarlega fara að biðja máttarvöldin um að hjálpa sér eða bjarga sér undan vinum sínum. Þetta eru tvö fyrstu atriðin í ályktun búnaðarþings. Og nánast er svo engin niðurstaða, það er nánast engin leið að komast að raun um það, hver er raunveruleg skoðun búnaðarþings á málinu í heild, því að allt framhald ályktunarinnar er hrein moðsuða og blandað inn í hana ýmsu öðru, sem kemur ekki þessu máli við. En ég get ekki stillt mig um að segja það, að það eru margir mætir menn, sem á búnaðarþingi sitja. En það fær mig enginn til að trúa því, að þessir mætu menn hafi, þegar þeir sömdu þessa ályktun, - ef þeir þá hafa samið hana sjálfir, sem ég efast stórkostlega um, að hún hafi ekki verið send úr ákveðinni flokksskrifstofu, - en þegar þeir a.m.k. greiddu atkv. um þessa ályktun, þá hafi það verið hagsmunir bændasamtakanna, sem þar sátu í fyrirrúmi, að hugsa sér það um jafnstórt mál og hér er um að ræða, að þá skuli ekki hafa verið lagður raunhæfari grundvöllur að ábendingum til Alþingis um meðhöndlun þessa máls en hér er gert. Og það eru áreiðanlega engar öfgar, þó að sagt sé, að með svona ályktun er virðulegt búnaðarþing að leggja grundvöll að því. sem ég harma mjög, að á því verði ekki tekið mark. Herra forseti. Ég er nú þegar orðinn of langorður. En það eru mörg atriði, sem upp í hugann koma, þegar um þetta vandamál er rætt. Ég vék að því í upphafi míns máls, hversu stórkostlega mikilvægt mál það væri fyrir landbúnaðinn að tryggja grundvöll stofnlánasjóða sinna. Við vitum það í dag, að því fer fjarri, að jafnvel þó að væri hægt að starfrækja stofnlánasjóðina áfram á svipuðum grundvelti og verið hefur, sem er ekki hægt, en jafnvel þótt svo væri, þá vantar mikið á, að þeir geti sinnt sínu hlutverki. Það er nauðsynlegt að hækka lánin, þó að þau hafi að vísu verið hækkuð allverulega nú síðustu tvö árin, en þá höfðu þau staðið óbreytt síðan 1956 - flest lánin. En þó að þau hafi verið hækkuð nú síðustu árin um 25% að meðaltali og sum meira, þá vantar enn mikið á, að hægt sé að lána eins og lög gera ráð fyrir. Það var minnzt á það hér í dag, og Það er ein af tillögum hv. minnihlutamanna, að lán til íbúðarhúsabygginga verði 75%, eins og var í lögunum. Með breytingunni, sem hér er, að fella Þetta allt undir 60% regluna, er auðvitað ekki ætlunin að draga úr þessum lánum. En það vitum við allir, að þetta ákvæði hefur aldrei verið framkvæmt, og það á vitanlega langt í land, að hægt sé að framkvæma það, þó að það vissulega væri æskilegt. Það hefur ekki verið lánað lengst af nema 60 þús. kr. út á hvert íbúðarhús. Nú er þessi upphæð þó komin upp í 100 þús. Auðvitað þarf að hækka það mikið enn, og þó á það auðvitað mjög langt í land, jafnvel þó að lánin tvöfölduðust, að það færi upp í 60% markið, hvað þá hærra. Það má segja, að það skipti hins vegar ekki miklu máli, hvaða prósenta er höfð, nema hvað prósentan kann að gefa mönnum rangar hugmyndir og falsvonir um það, hvaða lána sé að vænta. En þessi lán, sem eru í dag, þurfa að hækka, og ekki aðeins Það, heldur vita allir og a.m.k. Þeir, sem við landbúnað fást og fara með umboð fyrir bændur, hversu brýn þörf er að veita lán til vélakaupa, bústofnskaupa, og nú er eitt stórkostlegt mál, sem bændur þurfa að leysa, og það er í sambandi við heyverkun, og þar af leiðandi þyrfti að vera hægt að hjálpa bændum með súgþurrkunartæki. Þannig eru mörg viðfangsefni og margt annað, sem hér kemur til, sem er undirstöðuatriði fyrir búskap í sveitum, að hægt sé að veita lán út á. Þennan vanda þarf að leysa. Og það er trú mín, að ef þetta frv. verður samþykkt, ef tekst ekki að eyðileggja það á þann hátt að skapa þá tortryggni til málsins, að talsmenn þess og þeir, sem barizt hafa fyrir að koma þessu fram til hagsbóta fyrir bændastéttina, segi ekki, að það sé þá bezt að láta málið lönd og leið, sem ég vona þó að ekki gerist, þó að það væri kannske ekki að undra eftir viðbrögð búnaðarþings til málsins og undirtektir, þá er það trú mín, að ef þetta allt fer vel, þá muni með þessari lausn, sem hér er lögð til, vera hægt að horfa fram á aukin lán, ekki aðeins til þeirra framkvæmda, sem nú hafa verið veitt lán til, heldur til nýrra viðfangsefna í þágu landbúnaðarins. Og ég vil halda því íram, að á engan hátt geti menn í dag sýnt landbúnaðinum meiri aðstoð og meiri vinsemd heldur en leggja raunhæfan grundvöll að því, að hægt sé að leysa þetta stóra vandamál, sem flestir eða allir bændur eiga við að glíma, lánsfjárskortinn til uppbyggingar í sveitum landsins. En að lokum ítreka ég hryggð mína yfir því. að svo skuli hafa verið brugðizt við þessu máli sem hér hefur verið gert, annars vegar af hv. framsóknarmönnum, sem hingað til hafa þó talið sig sérstaka vini bænda og hefði mátt vænta að hefðu tekið þessu vandamáli með mestum skilningi, og hins vegar og þá ekki siður harma ég hina furðulegu afstöðu meiri hluta búnaðarþings, hvernig þar hefur verið við brugðizt. Ég skal ekkert segja um það, hvernig framtíðin mun dæma þetta mál. en ég er persónulega þeirrar skoðunar, að í framtíðinni muni talið, að með þessu frv. hafi verið stigið farsælt spor til hagsbóta íslenzkum landbúnaði.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður sagðist álita, að þetta mál, sem hér væri til umr., væri eitt stærsta mál landbúnaðarins í dag, stærsta hagsmunamál landbúnaðarins í dag. Ég álít, að stærsta hagsmunamál landbúnaðarins í dag séu verðlagsmálin, því að því aðeins getur landbúnaðurinn tekið lán til stofnframkvæmda, að honum sé tryggt rétt verðlag fyrir búvörurnar. En að því frágengnu, þá get ég samþykkt, að þetta sé næststærsta hagsmunamál landbúnaðarins í dag. Það var sagt hér við framsögu meiri hl. landbn., að með þeim tillögum, sem liggja hér fyrir í frv. ríkisstj. um stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum, væri myndarlega tekið á máli. Og var þá átt við það, að með þessu frv. væri landbúnaðinum tryggt mikið fé til stofnframkvæmda á næstu árum umfram það, sem tryggt hefur verið hingað til. Það er því rétt að íhuga þessi atriði nokkru nánar. Í þessu frv. er lagt til, að stofnlánasjóðurinn fái stofnframlag með ýmsu móti frá ríkissjóði, sem nemur um 60.5 millj. kr. Nú er rétt að geta þess, að á 5 árum, 1953–1957, fengu stofnlánasjóðir Búnaðarbankans á svipaðan hátt framlög frá ríkissjóði eða fyrir tilstilli ríkisstj. samtals 65.4 millj., en þá var allt annað verðlag í landinu og hver króna um tvöfalt meira virði en nú er, svo að þetta er nú allur myndarskapurinn á þessu sviði, að veitt er tæplega sama krónutala í stofnfé nú og var gert á árunum 1953–1957 úr ríkissjóði eða að tilstuðlan ríkisins. Auk þess er samkv. þessu frv. tryggt árlegt framlag frá ríkinu, sem nú fyrst um sinn er áætlað 17.6 millj. kr. á ári. En gengistap það, sem er af erlendum lánum bankans, er áætlað að meðaltali um næstu 15 ár um 101/2 millj. kr. á ári, svo að eftir eru þá 6.1 millj., eða aðeins 2 millj. kr. meira en framlag ríkissjóðs til bankans hefur verið nú á undanförnum árum. Þetta er þá allur myndarskapurinn í hinum árlegu framlögum ríkissjóðs til bankans, að þau eru aðeins 2 millj. kr. meira áætluð á næstunni en þau hafa verið hingað til, og vita þó allir, að hver króna er miklu verðminni nú en verið hefur til þessa. En auk þessa framlags er lagt til í þessu frv., að bændastéttin leggi fram sem svarar 2% af kaupi sínu í stofnlánasjóðinn og auk þess verði lagður söluskattur á útsöluverð landbúnaðarvara, sem áætlað er að nemi 51/2–6 millj. kr. árlega fyrst um sinn. Myndarskapurinn í þessu frv. er þá fólginn í því að leggja launaskatt á bændastéttina og söluskatt á neytendur landbúnaðarafurða til þess að reyna að bæta upp það tjón, sem landbúnaðurinn hefur orðið fyrir á undanförnum 2 árum, sérstaklega í sambandi við efnahagsráðstafanir ríkisstj. og þær margháttuðu skatta- og tollaálögur, sem fallið hafa á landbúnaðinn og gert honum erfitt fyrir um Það að halda áfram þeirri uppbyggingu og þeirri þróun, sem nauðsynleg er, til þess að áfram verði lífvænlegt í sveitunum. Og ég verð að segja það, að ég harma, að hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar skuli ekki sjá annað ráð líklegra til þess að byggja upp lífvænlega framtíð í sveitunum í þessu efni en þá að leggja á þessa skatta, bæði á bændur og neytendur, til þess að afla fjár í stofnlánasjóðinn. Það hefði mátt vænta Þess, að eftir að búið er að smala saman fé í ríkissjóð með margháttuðum skattaálögum, eins og söluskattinum, sem hefur hækkað verð á öllum tækjum og vélum til landbúnaðarins stórkostlega undanfarin tvö ár, og smala saman fé í ríkissjóðinn í stórum stíl með Þessum hætti, þá væri kannske einhver möguleiki til þess, að hægt væri að leggja meira fé úr ríkisjóðnum sjálfum til þess að efla þessa sjóði heldur en verið hefur á undanförnum árum. Og það hefur verið auglýst mikið núna í vetur, að efnahagsráðstafanir, hin svokallaða viðreisn ríkisstj., hafi heppnazt og safnazt fyrir hundruð milljóna af sparifé í bönkunum, og Það var hægt að hugsa sér að hafa þó eitthvað af því fé til þess að efla stofnlánasjóði landbúnaðarins fram yfir það, sem hægt hefur verið á undanförnum árum, þegar oft hefur verið talað um, að það væru erfiðleikar með að fá sparifé í þessu skyni. Og hvaða trygging er í þessu frv. fyrir því, að þessi framlög, sem þó eru ætluð hér, bæði frá ríkissjóði og bændunum, rýrni ekki og verði lítilfjörleg í reyndinni vegna nýrra verðhækkana í landinu? Og hvaða trygging er fyrir því, að gengistapið á erlendu lánunum verði ekki enn þá meira en nú lítur þó út fyrir vegna nýrra gengisbreytinga? Ef svo færi t.d., að yrði kauphækkun á þessu ári, eins og varð á hinu árinu, mundi þá ekki ríkisstj. grípa til þess ráðs að lækka gengið að nýju? Og mundi ekki þessi ráðstöfun þá renna út í sandinn vegna nýrra verðhækkana? Mér sýnist, að það sé engin trygging fyrir því í þessu frv., að landbúnaðurinn hafi raunverulega tryggingu fyrir því, að þessi lán fullnægi þörfum hans í framtiðinni frekar en hingað til. Væri þá ekki nær að fara þá leið, sem við í minni hl. höfum bent á, að færa gengishallann á sérstakan reikning, sem ríkissjóður bæri ábyrgð á, og um leið tæki hann á sig ábyrgð á frekari gengisbreytingum í þessu efni? Það væri þó a.m.k. nokkurt aðhald fyrir ríkisstj. og Seðlabankann að vera ekki að ráðast í ótímabærar gengisbreytingar hér eftir, ef slíkt væri gert. Hv. síðasti ræðumaður ræddi hér nokkuð um samþykkt búnaðarþings í sambandi við Þetta mál og afstöðu Stéttarsambands bænda, og þykir mér því rétt að fara um Það atriði nokkrum orðum. Á síðasta stéttarsambandsfundi var mikið rætt um erfiðleika landbúnaðarins og lánamál hans, og það var gerð ýtarleg ályktun um þau efni, sem ég vildi - með leyfi hæstv. forseta - lesa hér. „Aðalfundur Stéttarsambands bænda 1961 lítur svo á, að Þær stórstígu breytingar í verðlagsmálum í landbúnaði, sem átt hafa sér stað að undanförnu, einkum þó á síðasta ári, hafi svo neikvæð áhrif á þróun landbúnaðarins meðal þjóðarinnar, sér í lagi að því er snertir byrjendur í búskap, að ekki sé unandi við það ástand, er ríkir í þessum málum nú. Sem tilraun til að draga nokkuð úr þeim erfiðleikum, sem þarna er við að stríða, telur fundurinn nauðsynlegt, að Stéttarsamband bænda beiti sér fyrir eftirfarandi: 1) Veðdeild Búnaðarbankans verði efld, svo að hún verði fær um að veita frumbýlingum nægileg lán með hagstæðum kjörum til kaupa á jörð, búi og landbúnaðarvélum. 2) Að tryggt verði fjármagn til stofnlánasjóða landbúnaðarins. 3) Að lausaskuldir bænda fáist yfirfærðar í bankana og verði lánaðar til langs tíma með lágum vöxtum. 4) Að ríkissjóður taki að sér greiðslu hinna erlendu lána, sem sjóðir Búnaðarbankans hafa fengið. 5) Að vextir stofnlána verði lækkaðir og lánstíminn lengdur í það, sem áður var.“ Finnst ekki hv. alþm., að tillögur okkar í minni hl. séu nokkuð í sama dúr og þessar tillögur aðalfundar Stéttarsambands bænda? Að lausaskuldum, - Það er ekki tilheyrandi þessu máli, því að það er búið að afgreiða Það áður, - undanskildum, eru allir Þessir liðir innifaldir í þessum tillögum okkar hér, að ríkissjóður taki að sér greiðslu hinna erlendu lána, að stofnlánasjóðurinn verði efldur, og þá er að sjálfsögðu átt við það, að hann sé efldur með því sparifé, sem þjóðfélagið á, að veðdeild Búnaðarbankans verði sérstaklega efld til að sinna sínu hlutverki og að vextir verði lækkaðir í það, sem þeir áður voru. Bændurnir gera sér áreiðanlega ljóst, að landbúnaðurinn er þess eðlis, að hann þolir ekki háa vexti. Þess vegna er alveg sérstök ástæða til að leggja áherzlu á það, að hann njóti hagstæðra vaxtakjara, og þetta hefur verið viðurkennt á undanförnum árum og um langt árabil, þessi sérstaða hans. Af Þeim sökum var það í upphafi, að þetta sérstaka ríkisframlag, sem stofnlánasjóðir Búnaðarbankans hafa fengið, var veitt. Það var veitt til þess að standa undir þeim vaxtamismun, sem orðið hefur hjá bankanum vegna lægri útlánsvaxta en hann hefur þurft að greiða af því fé, sem hann hefur fengið að láni. Og þessi framlög dugðu lengi vel til þess að standa undir vaxtamismuninum. Það er aðeins nú allra síðustu árin, síðan vextir hækkuðu stórkostlega, að þetta fé hefur ekki dugað til. Og það er einmitt sök þeirrar ríkisstj., sem nú situr, að hún hækkaði vextina svo mikið, að þetta fé dugði ekki til. Að því leyti ber henni að sjálfsögðu sérstök skylda til þess að leggja stofnlánasjóðunum til aukið fé til þess að standa einmitt undir þessum aukna vaxtamismun. Það kom fram hjá síðasta ræðumanni, að hann teldi, að það hefði verið illa séð fyrir lánsfjárþörf sjóðanna, meðan Framsfl. gat ráðið hér í landinu. En ég verð að segja Það, að hafi verið illa séð fyrir þeim þá, þá er illa séð fyrir þeim nú tvö síðustu árin, því að hlutfallslega, miðað við verðgildi fjár í landinu, voru þau framlög, sem stofnlánasjóðirnir fengu á þeim árum, miklu, miklu hærri en þau framlög, sem þeir hafa fengið nú tvö síðustu árin. - Það var alltaf höfð gát á því, að sjóðirnir gætu lánað nauðsynleg lán til ræktunar og bygginga á hverju einasta ári, og ríkisvaldið hljóp alltaf undir bagga til þess að tryggja, að slíkt gæti átt sér stað. Og þessir erfiðleikar, sem hv. stjórnarstuðningsmenn tala svo mikið um í sambandi við lánasjóðina, komu fyrst til sögunnar eftir gengisbreytinguna, þegar bankinn þurfti að borga miklu meira fé fyrir erlendu lánin í vexti og afborganir en áður hafði verið, og það var vegna sjálfrar gengisbreytingarinnar. Af þeim sökum ber líka hv. stjórnarstuðningsmönnum að leysa þessa þörf með sérstökum fjárframlögum af hálfu ríkisins. Þá vil ég víkja að ályktun búnaðarþings í sambandi við þetta mál. Hv. síðasti ræðumaður vildi halda, að hún hefði verið samin á einhverri flokksskrifstofu, - þeir þekkja sína og vita, hvar ályktanirnar eru samdar. En það verð ég að segja um búnaðarþing, að enn þá geta búnaðarþingsmenn samið sínar ályktanir sjálfir, og vonandi verður það alltaf svo. Fyrsta atriði í þessari ályktun fjallar um þá kröfu, að ríkið greiði gengishallann af erlendu lánunum. Þetta er sú meginkrafa, sem bændastéttin hefur alltaf og mun alltaf gera, að ríkissjóður taki á sig þennan halta. Og ég hef þegar fært rök að því, að það er réttmætt að gera þá kröfu, og ég held, að það sé líka fullkomlega í samræmi við það, sem gert var í sambandi við önnur mál, Þegar efnahagslögin voru sett, að gera Þessa kröfu. En ég harma það hins vegar, að hv. síðasti ræðumaður skyldi þó ekki lesa rétt það, sem búnaðarþing samþykkti um þetta. Það hefði verið það minnsta, að hann hefði lesið það rétt. Önnur krafan er um það, að landbúnaðurinn eigi fullan rétt á sem einn af aðalatvinnuvegum þjóðarinnar að fá fjármagn til stofnlána landbúnaðarins af sameiginlegu fjármagni þjóðarinnar. Þetta á einfaldlega við það, að sparifé þjóðarinnar verði notað jöfnum höndum í þágu landbúnaðarins eins og annarra atvinnuvega, og það mætti ætla, að svo mikið sem safnazt hefur fyrir af sparifé að sögn bæði ríkisstj. og stuðningsflokka hennar og stjórnar Seðlabankans nú undanfarandi ár, þá væri til eitthvað af sparifé, sem mætti og gæti farið í landbúnaðinn í þessu skyni. Búnaðarþing leit svo á, að landbúnaðurinn ætti fulla kröfu á sínum hluta í þessu efni. Og í framhaldi af þessu gerir þingið kröfu til þess, að auk árlegra fjárframlaga úr ríkissjóði fái stofnlánadeildin lán frá Seðlabankanum hliðstætt því, sem ákveðið er í lögum um stofnlánadeild sjávarútvegsins frá 29. apríl 1946. Þetta var hugsað sem einn þáttur í því að efla stofnlánasjóðinn, alveg sérstaklega nú í bili að fá sérstakt framlag úr Seðlabankanum í þessu skyni og þá alveg sérstaklega til veðdeildarinnar. Það var eðlilegt að gera þessa kröfu, þar sem svipuð ákvæði höfðu verið sett varðandi sjávarútveginn fyrir nokkuð mörgum árum, og enn virðist vera nokkuð af því eða helmingurinn af því fé í umferð. Samkv. plöggum, sem liggja á borðinu mínu, sá ég, að það væru nær 50 millj. kr. enn í umferð af þessu fé, sem þá var veitt til stofnlánadeildar sjávarútvegsins. Og það var ekki óeðlilegt, að núna, þegar Seðlabankinn er búinn að draga til sín mörg hundruð milljónir af sparifé þjóðarinnar víðs vegar af landinu, líka úr sveitunum, gæti hann lagt fram a.m.k. í þetta skipti eitthvert verulegt fjármagn til að efla lánasjóði landbúnaðarins. Ég sé ekki, að það sé nema full sanngirniskrafa og réttlætiskrafa af hálfu þeirra, sem vilja landbúnaðinum vel. En hv. síðasti ræðumaður sagði: Hvers vegna eru framsóknarmenn ekki búnir að gera þessa kröfu miklu fyrr? Í fyrsta lagi er því til að svara, að sjóðirnir hafa aldrei verið eins illa stæðir og nú. Í öðru lagi er því til að svara, að framsóknarmenn hafa aldrei ráðið yfir Seðlabankanum, en hins vegar hafa núverandi stjórnarflokkar tryggt sér full umráð yfir Seðlabankanum, og að því leyti hafa þeir miklu betri aðstöðu til þess að koma þessu fram. Þriðja atriði í ályktun búnaðarþings, með leyfi hæstv. forseta, hljóðar svo: „Búnaðarþing mótmælir eindregið þeirri sérstöku skattlagningu á bændastéttina og gjaldi á útsöluverð landbúnaðarvara, sem kveðið er á um í 4. gr. frv. um stofnlánadeild landbúnaðarins o.fl., sem nú liggur fyrir Alþingi.“ Það er þessi sérstaka skattlagning, og það er alveg sérstök ástæða til að taka það fram, að enginn búnaðarþingsmaður greiddi þessu atkv. Það fór fram nafnakall um þennan lið tillögunnar og hann var samþykktur með 17 shlj. atkv., en fjórir menn sátu hjá. Sumir þeirra lýstu yfir, að þeir væru andstæðir þessu, en vildu ekki spilla fyrir málinu að öðru leyti og vildu því sitja hjá. Á sama hátt hefur stjórn Stéttarsambandsins mótmælt þessum skatti. Og mig furðar nú það, að menn, sem eru velviljaðir landbúnaðinum, skuli sjá sér fært að leggja til, að tekjulægsta stétt þjóðfélagsins skuli leggja fram sérstakt framlag í sína lánasjóði, þegar á sama tíma er verið að fjalla um lánamál annarra stétta á hv. Alþingi og þykir ekki fært að leggja til, að þær leggi á sig launaskatt í þessu skyni. Ég verð að taka undir með síðasta ræðumanni um það, að þetta efni hefði horft nokkuð öðruvísi við, ef þetta hefði átt að verða lífeyrissjóður. Og ég einmitt hreyfði þeirri tillögu á búnaðarþingi, að það kæmi mjög til álita, ef á annað borð þætti nauðsynlegt að leggja á slíkum skatt sem þennan, að fara fram á það, að þessu væri breytt í það form, að það yrði myndaður lífeyrissjóður fyrir bændastéttina, sem yrði þá í senn til þess að veita þeim bændum lífeyri, sem eru hættir að geta stundað búskap, og yrði lánasjóður um leið. En þá yrði líka að gera þá kröfu, að sá lífeyrissjóður yrði undir stjórn bændasamtakanna, alveg skilyrðislaust, eins og aðrir lífeyrissjóðir. Og af þeim sökum sá ég mér ekki fært að forma slíka brtt. við þetta frv., því að þá hefði orðið að taka þann þátt alveg út úr og mynda sérstaka deild í Búnaðarbankanum, sem yrði þá undir stjórn stéttarsamtaka bændanna. En þessi hugmynd er þess verð, að hún sé skoðuð vel og athuguð. En þá er það næst söluskatturinn á útsöluverð landbúnaðarvara. Það má segja, að bændastéttin þurfi ekki endilega út af fyrir sig að vera að mótmæla þessu, frekar en Þá almennt sölusköttum. En Þó hefur þessi skattur þá sérstöðu, að hann mundi auka andstöðu neytendafulltrúa, sem bændur verða að semja við um sín verðlagsmál, - auka andstöðu þeirra gegn því, að það fengjust eðlilegar verðhækkanir á landbúnaðarvörum, og að því leyti kynni hann að skaða stéttina og koma niður á bændunum sjálfum. Þess vegna og í því ljósi var það, að búnaðarþing mótmælti þessari skattlagningu sérstaklega. Í sambandi við þetta má minna á það líka, sem er stórt atriði í sambandi við þessi mál, að bændastéttin er eina stétt þjóðfélagsins, sem hefur um langt árabil unað því að hafa gerðardóm í sínum kaupgjaldsmálum, og það sýnir sig, að í reyndinni hefur það orðið til þess, að bændastéttin hefur lægst laun allra stétta þjóðfélagsins. Þó að það sé reynt að miða við aðrar stéttir, hefur útkoman alltaf orðið sú, að tekjur bændanna verða almennt minni. Fjórða atriði í ályktun búnaðarþings er, með leyfi hæstv. forseta: „Búnaðarþing lýsir yfir því. að landbúnaðinum er það mjög nauðsynlegt, að vextir af stofnlánum séu lágir, vegna þess að stofnfé til bygginga í sveitum og ræktunar skilar arði seinna en stofnfé annarra atvinnuvega.“ Þetta held ég að sé viðurkennt af öllum, að landbúnaðurinn getur ekki velt fjármagni sínu eins fljótt og aðrir atvinnuvegir. Og ég sé ekki annað en þetta sé réttmætt, eins og það hefur alltaf verið á undanförnum árum, að gera þá kröfu, að landbúnaðurinn hafi búið og búi við lága vexti. Og það hafa aldrei komið fram þau rök hér í þessum umr. um þetta mál né önnur mál varðandi landbúnaðinn, að þau réttlæti það að hafa háa vexti af lánum til landbúnaðarins. Eins og ég gat um áðan, var framlag ríkissjóðs til Búnaðarbankans eða stofnlánasjóðanna í upphafi ætlað til þess að standa undir vaxtamuninum í þessu efni. Fimmta atriði í ályktun búnaðarþings, með leyfi hæstv. forseta: „Búnaðarþing telur, að tryggja þurfi veðdeild Búnaðarbankans sérstakt fjárframlag, sbr. ályktun búnaðarþings 1961.“ Það er í þessu frv., sem hér er til umr., ákvæði um það, að heimilt er stofnlánasjóðnum að lána veðdeild Búnaðarbankans allt að 10 millj. kr. á ári. En það er engin trygging fyrir því, að slíkt fé verði til. Það er aðeins, ef afgangur er frá öðrum þörfum stofnlánasjóðsins, að þetta yrði notað. En eins og ég hef getið hér um áður, getur alveg eins farið svo innan lítils tíma, að þessi breyting, sem fyrirhuguð er á stofnlánasjóðnum, verði eyðilögð af nýjum verðhækkunum, þannig að það eru ekki neinar líkur til þess, að það verði fé afgangs í stofnlánasjóðnum til þess að veita í veðdeildina í þessu skyni. Það er því eðlilegt, að veðdeildinni verði tryggt sérstakt fjárframlag í þessu skyni, og það er því í fullu samræmi við þennan vilja búnaðarþings og Stéttarsambands bænda, að við minnihlutamenn í landbn. leggjum til, að veðdeildinni verði einmitt tryggt slíkt framlag. Það er að sjálfsögðu eitt mesta vandamál landbúnaðarins í dag, einmitt það að geta fengið fé. til þess að hægt sé að færa jarðeignir á milli kynslóða eða milli manna, og á undanförnum árum hefur Búnaðarbankinn því miður ekki getað sinnt þessari þörf sem skyldi, og alltaf verður þessi fjárþörf meiri vegna þeirra stórfelldu verðhækkana, sem orðið hafa. Þetta er því alveg sérstaklega brýnt nú, eins og margbent hefur verið á. Ég hef nú gert grein fyrir öllum meginatriðum ályktunar búnaðarþings. En svo er lokaatriðið varðandi þetta mál. Það var það að mæla með samþykkt frv., sem hér um ræðir, ef þær breytingar, sem búnaðarþing óskaði eftir, yrðu teknar til greina. Og ef tillögur okkar minnihlutamanna, sem fara í öllum meginatriðum eftir tillögum búnaðarþings og Stéttarsambands bænda, verða samþykktar, þá getum við stutt málið. En við teljum, að með þessari sérstöku skattlagningu, sem fyrirhuguð er, sé stigið svo stórt spor til þess að skerða kjör bændanna og rétt þeirra, að það sé ekki verjandi að samþykkja slíkt ákvæði eins og það er formað hér. Mér finnst, að það sé álíka og að gefa kúnum mjólkina úr sér í harðindum, það sé álíka gáfulegt að taka fé frá fjárvana atvinnuvegi og rétta honum það aftur og að mjólka kúna og gefa henni mjólkina aftur. Það hefur komið fram við uppgjör á 10 ára áætlun, sem Stéttarsamband bænda gerði fyrir tímabilið 1950–1960, að fé það, sem fest hefur verið í landbúnaði á því tímabili, hafi verið nærri þrír milljarðar, og 69% af því fé hafa komið frá bændunum sjálfum, 19.1% sem lánsfé frá Búnaðarbankanum og hitt sem styrkir eða framlög frá ríkinu. Það sést af þessu, að bændur eru ekki að fara með fé sitt í annað en í landbúnað. Þeir leggja allt, sem þeir geta við sig losað, alla þá vinnu, sem þeir geta lagt fram auk bústarfanna, í umbætur á sínum jörðum, og allt laust fé, sem þeir hafa ráð á, leggja þeir í umbætur á sínum jörðum. Og hvers vegna að vantreysta þeim þá til þess, ef þeir hefðu afgang af sínum litlu launum í framtíðinni, að leggja það sjálfir í sínar umbætur? Er meiri ástæða til þess að fela Búnaðarbankanum að fara með það fé, ef það kynni að verða eitthvað afgangs hjá þeim, heldur en bændunum sjálfum? Ég held, að það sé vafasöm leið. Kannske er það hugsað eins og þegar er verið að tyggja matinn í litlu börnin, blanda bakteríum þess, sem tyggur, í fæðuna, til þess að rétta hana svo litla barninu aftur. Ég veit það ekki, en mér dettur það helzt í hug. Mér sýnist, að þessi myndarlega aðferð, eins og hv. frsm. meiri hl. nefndi, til þess að efla stofnlánasjóð landbúnaðarins sé svo óraunveruleg og eigi svo lítinn rétt á sér, að ekki sé sæmandi að mæla með slíku. Það hefur verið í sambandi við þetta mál rætt nokkuð um atvinnuaukningarfé og ríkisábyrgðir, og það er rétt að koma að því, því að það er nú svo, að það er nálega ekkert fyrirtæki stofnað varðandi sjávarútveg, án Þess að það fái lán eða styrk af atvinnuaukningarfé, og ungir menn, sem ráðast í það stórræði að kaupa báta eða stofna til fyrirtækja á því sviði, hafa nokkurn veginn tryggingu fyrir því að fá eitthvert fé þannig sem stofnfé. Það er ekki nema gott um það að segja, að slíkt skuli vera gert, og ég tel, að það ætti að gera meira að því en venja hefur verið hingað til. En það er nákvæmlega sama, sem við erum að leggja til hér með því að gera kröfu til þess, að ríkið leggi fram framlag til stofnlána í landbúnaði. Það er nákvæmlega hliðstætt þessu, að við teljum eðlilegt, að ríkið leggi fram fjármagn til þess að hjálpa ungu fólki, sem vill setjast að í sveit, til þess að koma af stað sínum búskap og stofna heimili. Það er því ekki nema til jafnvægis við þetta, að farið er fram á það, að ríkisframlagið í þessu skyni sé hækkað. Þá má líka minna á það, að t.d. stofnlán sjávarútvegsins, bæði úr stofnlánadeild og fiskveiðasjóði, eru öll veitt með ríkisábyrgð, og þetta skapar þessum atvinnuvegi vissa tryggingu fyrir því að fá meira fjármagn í útlánin, og það er að sjálfsögðu ekki nema gott um það að segja. En þetta verður líka til þess, að ríkið leggur fram í gegnum þetta með greiðslu á áföllnum skuldbindingum vegna ríkisábyrgða allverulegt fé til þessa atvinnuvegar, sem landbúnaðurinn nýtur ekki. Og það er líka eðlilegt að gera kröfu til þess, að á móti því fái hann eitthvert aukið fjármagn í sín stofnlán. Hv. frsm. meiri hl. landbn. sagði hér áðan, að lögin um stofnlánasjóði landbúnaðarins hefðu verið ófullkomin allt siðan 1950. En þegar þessi lög voru sett, að ég ætla 1947 eða 1946, líklega 1946, þá var því haldið fram af þáv. stjórnarflokkum, en Sjálfstfl. réð mestu um löggjöf þá, að þau væru mjög fullkomin og þau mundu tryggja landbúnaðinum nægjanlegt lánsfé um næstu eða kannske alla framtið. En hafi þau reynzt ófullkomin, skyldi þá ekki geta farið svo, að líka þessi löggjöf, sem nú er formuð og hugsuð og sögð eiga að vera mjög fullkomin, yrði ófullkomin eftir fá ár, - kannske tvö, þrjú eða fjögur ár? Ég er hræddur um það. Mér sýnist nefnilega bragurinn á henni vera þannig, að það sé engin von til þess, að hún verði fullkomin eða leysi allar þarfir landbúnaðarins á næstu árum. Og einmitt með hliðsjón af því er það, að við minnihlutamenn í landbn. flytjum þær brtt., sem eru hér á þskj. 502. Og ég hefði kosið, að hv. stjórnarstuðningsmenn hefðu litið á Þær með meiri velvilja en komið hefur hér fram, og þá er ég sannfærður um, að hefði verið hægt að ná samstöðu um það að bæta aðstöðu stofnlánasjóðanna meira en þeir hafa hugsað sér að gera og kannske gera löggjöfina fullkomnari, þó að aldrei sé hægt að sjá neitt fram í tímann um það, hvernig málin snúast. En ég hefði kosið það, og ég er sannfærður um það, að ef sýnd hefði verið meiri framsýni og vilji til þess að tryggja þetta til frambúðar, þá hefði verið hægt að ná samstöðu um þessar tillögur okkar í minni hl. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að fjölyrða öllu meira um þetta að þessu sinni. Það gefst kannske tækifæri til þess að tala um þetta meira seinna. En ég vildi þó undirstrika að lokum, að það er stórt mál fyrir landbúnaðinn, að lánaþörf hans verði leyst, en allra stærsta mál hans er þó að fá það verðlag að geta staðið undir lántökum. Ef maður hugsar sér það, að t.d. íbúðarhús kosti núna allt að hálfri milljón króna og bóndinn fengi lánað eins og þetta frv., sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir, hámarkið, 60% af kostnaði, þá yrðu vextir samkvæmt frv. 18 þús. kr. á ári. Það er varla hægt að hugsa sér, að fátækur bóndi geti lagt 200 þús. kr. úr eigin vasa í þetta, þó að hann leggi verulega vinnu fram sjálfur, svo að það mætti gera ráð fyrir, að hann þyrfti að taka 100 þús. kr. til viðbótar þessu láni og þá með 9% vöxtum, og þá eru það önnur 9 þús. í vexti af því. Þá eru komin 27 þús. Skatturinn, sem hugsaður er á bændur í sambandi við þetta mál, nemur 1700 kr. á meðalbúum. Þetta gerir samtals 28 700 kr., skatturinn og vextirnir af lánum vegna slíkrar byggingar sem þessarar. Þar til viðbótar koma svo afborganir. Hugsið þið ykkur fátækan bónda að standa undir svona lánum. Væri ekki rétt að reyna að hugsa þetta til enda, reyna að létta átökin í þessu efni með því að lækka vextina og reyna að tryggja hlutfallslega hærri lán með lágum vöxtum, tryggja það betur en hér er gert ráð fyrir? Er nokkur von til þess, að ungt fólk byggi upp í sveitunum í framtiðinni, ef svona á að búa að því? Ég held, að það þurfi áð taka á Þessu með meiri skilningi, sýna meiri víðsýni og skilning á þörfum þessa fólks, til þess að svo megi verða, og ég vonast til þess, að jafnvelviljaðir menn sveitunum og hv. síðasti ræðumaður er sýni það í verki í sambandi við afgreiðslu þessa máls, að hann hafi skilning og velvilja á þessu og taki tillit til brtt. okkar í minni hlutanum.



Herra forseti. Hv. stjórnarandstæðingar virðast tala með meiri hófsemi um þetta mál við þessa umr. en við 1, umr. málsins. En sá galli er samt á málflutningi þeirra enn, að hann styðst illa við rök og kemur ekki heim við veruleikann og sízt af öllu við Þeirra orðstír og það, sem þeir hefðu átt að gera, þegar þeir höfðu valdaaðstöðu, ef þeir telja það nú rétt, sem þeir halda fram í ræðum sínum og tillögum. Það er í rauninni ekki ástæða fyrir mig að fara að flytja hér ræðu í þessu máli eftir þá ræðu sem hv. 1. þm. Vesturl. (GGuðbj) flutti hér áðan, því að hún tók ekki af neitt það, sem hv. 6. þm. Norðurl. e. hafði sagt. Það stendur allt óhrakið. Ég er sammála hv. 1. þm. Vesturl. um eitt meginatriði, og það er þáð, að það sé mikils virði fyrir bændastéttina að fá rétt verðlag fyrir afurðirnar, þar erum við alveg sammála, að fá kostnaðarverð fyrir framleiðsluna, að fá fullt kaup fyrir erfiðið og þá vinnu, sem bóndinn leggur fram. Þetta er ekki nema eðlilegt og nauðsynlegt að stefna að því að tryggja. Nú var Það svo á s.l. hausti, að það varð ekki samkomulag í 6 manna nefnd um verðlag landbúnáðarafurða. Þetta vitum við. í stað þess að hækka verðið um allt að 30%, eins og framleiðsluráð lagði til, var meðalhækkunin aðeins 14.5%. Ég býst við því, að kröfur Stéttarsambandsins og framleiðsluráðsins hafi verið í aðalatriðum réttar. En hitt vitum við, að verðgrundvöllurinn skekktist ekki um 30% á síðasta verðlagsári. Við vitum, að skekkjurnar eiga sér lengri aðdraganda, og þegar við Þurfum að athuga verðlagsgrundvöll og tala um verðlagsmálin, þá getum við ekki annað en staldrað við haustið 1957, þegar landbúnaðarverðið var hækkað um 2%, eða 1.88% minnir mig, en vorið og sumarið áður höfðu tekjur launþega hækkað um allt að 12%. Og það er eðlilegt, að maður spyrji: Hvernig mátti þetta ske? Þá var sátt og samlyndi. Framleiðsluráð andaði lítið þetta haust, og þá heyrðist lítið talað um það af hendi framsóknarmanna, að verðlagningin væri ekki í lagi. En ég held, að þeir, sem skyggnast inn í verðlagið og kynna sér söguna, sannfærist um, að þarna hafi skapazt allrífleg skekkja, sem farið var fram á að vissu leyti að leiðrétta s.l. haust, og Það er eðlilegt, að það sé spurt að því. hvernig stendur á því. að það heyrðist ekkert í bóndanum á Hjarðarfelli þetta haust?  Hv. síðasti ræðumaður var að tala um íbúðarhús í sveitum, sem mundi kosta 500 þús. að byggja, og hvernig væri mögulegt fyrir fátækan bónda að standa undir því, a.m.k. ef hann fengi ekki fullt verð. Ég segi, að bóndi, sem hefur lítið bú, getur vitanlega aldrei fengið það verð fyrir afurðirnar, að hann standist það að búa í 500 þús. kr. húsi, jafnvel þó að vextirnir væru lækkaðir, og ég gæti bezt trúað Því, að bóndinn á Hjarðarfelli, þegar hann byrjaði að búa, - ég þekki ekki til þess, - ég gæti bezt trúað því. að hann hefði ekki hugsað sér að byrja á því að byggja stórt íbúðarhús á jörðinni, þegar hann byrjaði að búa. Ég hygg, að hann hefði heldur haft annan hátt á, byrjað á því að auka bústofninn, byrjað á því að fjölga kúm og ám og tryggja sér þannig tekjur til þess að geta síðar meir búið í góðu húsi. Ég er hins vegar ekki að mæla gegn því, að það eigi allir að búa í góðum húsum. Það er vitanlega æskilegt. En menn mega ekki byrja á því að byggja dýr hús. Þó að margir bændur búi jafnvel í húsi, sem kostar hálfa milljón, þá er það nú svo, að þrátt fyrir dýrt byggingarefni er enn hægt að komast af með sæmileg íbúðarhús, sem kosta minna, og sem betur fer er búið að byggja mikið upp í sveitum landsins, og undanfarið hafa menn ekki fengið að láni nema sem nemur 25–30% af kostnaðinum. Það er allt of lítið. Það var lengi ekki nema 45 þús. kr.; 1956 var það hækkað upp í 75 þús. kr., 1960 upp í 90 þús. kr. og s.l. haust 100 Þús. kr. Það var alveg rangt, Þegar hv. ræðumaður sagði áðan, að s.l. tvö ár hafi verið staðið verr að Því að leysa lánamál bænda en undanfarin ár, - algerlega rangt. 1958 varð geysilega mikil verðhækkun á byggingarefni, en útlán úr sjóðum Búnaðarbankans, bæði ræktunarsjóði og byggingarsjóði, voru ekkert hækkuð, en eins og tekið var fram hér áðan, hafa útlán úr sjóðunum, siðan núv. ríkisstjórn tók við, verið hækkuð um 25–30% og eru sízt hlutfallslega lægri nú en þau voru 1958, - hlutfallslega hærri, ef reiknað er eftir byggingarvísitölu. Það er þess vegna mjög leiðinlegt, þegar hv. þm., sem er nýliði hér á Alþingi, leyfir sér að fara með svona fullyrðingu, sem hann hefur ekki hugsað út í, hvað á bak við er. Það þarf ekki annað en taka blað og blýant og taka byggingarvísitöluna og reikna út, hvort það er hlutfallslega minna lán núna af byggingarkostnaði heldur en 1958, þegar hv. 1. þm. Vesturl. var stjórnarstuðningsmaður og hefði getað gert kröfur til sinnar ríkisstj. Hv. þm. vildi ekki gera mikið úr því framlagi, sem þetta frv. felur í sér, vildi ekki gera mikið úr þeirri uppbyggingu, sem í þessu frv. felst. Ég er dálítið hissa á því. vegna þess að ég er sannfærður um það, að hv. Þm. hefur lesið frv. rækilega og kynnt sér það. Ég er alveg sannfærður um það líka, að hv. þm. ber skyn á Það, hvað í frv. felst, og þess vegna er leiðinlegt, að hann fullyrðir eins og hann gerði hér áðan, af því að það er gegn betri vitund, Þegar hv. þm. hefur lesið frv. og kynnt sér, að hann fullyrðir, að það sé lítils virði, sem í því felst. Þeir, sem kynna sér þetta mál og sjá, hvað í því felst, geta ekki komizt hjá því að sannfærast um, að með því er lagður traustur grundvöllur að uppbyggingu og starfsemi þessara sjóða. Það er blindur maður, sem sér það ekki, að eftir fimm ár verður eigið fé stofnlánadeildarinnar um 100 millj. kr. með Þessari uppbyggingu, eftir 10 ár verður það orðið 150 millj. kr., eigið fé, eftir önnur 10 ár verður höfuðstóll deildarinnar um 500 millj. Þetta er kannske ekki alveg nákvæmt, þetta gæti kannske munað allt að 10%, hvað þetta yrði minna. Jafnvel Þótt svo væri, er þetta geysileg upphæð, sem hér er um að ræða. Svo leyfir hv. 1. þm. Vesturl. sér að halda því fram, að Þetta sé eiginlega sáralítið, sem kemur af nýju fé, fram yfir Það, sem hefur verið. Ég þarf ekki að taka fram, hvað þetta er. Stofnframlagið er samkv. 3. gr. frv. 60.5 millj. kr. Ef við reiknum aðeins með 71/2 % vöxtum í 14 ár, jafngildir það 9.5 millj. kr. á ári, bara Þetta, því að vitanlega er óhætt að reikna vexti af þessu framlagi, þessum höfuðstól. Ef féð væri lagt inn á banka, fengjust af því 9% vextir. Þetta eru sama sem 9–9,5 millj. á ári í nýju fé. Auk þess leggur ríkissjóður á móti 1% gjaldinu, sem er áætlað 8 millj., 4 millj. Þetta gerir 21.5 millj. kr. árlegt framlag frá ríkissjóði, en áður var þetta aðeins 4 millj. Til viðbótar þessu kemur söluskatturinn, sem er áætlaður 5.5 millj., kannske 6. Það eru þá 27 millj. á ári til stofnlánadeildarinnar annars staðar frá en frá bændum auk vaxtateknanna. Ég býst við, að sumir hv. þm., sem hlustuðu á hv. 1. þm. Vesturl. áðan, hugsi sem svo: Hvers vegna að vera að eyða tíma í það að rökræða við mann, sem fullyrðir svona út í bláinn, svona fjarri veruleikanum? Og mig undrar ekkert, þó að hv. þm. hugsi sem svo, það taki því alls ekki að vera að rökræða, þegar þannig er á málum haldið. En ég geri þetta nú samt í von um það, að hv, þm, sannfærist um, að svona málflutningur er alls ekki viðeigandi, og ef svo ólíklega vildi til, að hann hefði gert sér alveg rangar hugmyndir um málið, er náttúrlega nauðsynlegt að upplýsa hann um Það og sannfæra hann um það, að hann fór rangt með. Hv. þm. talaði um, að það væri engin trygging fyrir því. að þessar tölur, þessar upphæðir, sem hér eru lagðar fram, hafi í rauninni nokkurn kaupmátt eða nokkurt gildi eftir nokkur ár. Hugsum okkur það, sagði hann, að það verði launahækkun á þessu ári og ný gengisfelling, - hvað þá? Ég vænti Þess, að hv. þm. og hans flokksbræður stuðli ekki að Því, að það Þurfi til þess að grípa að lækka gengið að nýju. Ég vænti þess, að hv. þm. og hans flokksbræður læri eitthvað af reynslunni frá s.l. ári og að það sé alls ekki viðeigandi fyrir þá að stuðla að því að rýra krónuna meira en orðið er. Við skulum vera sammála um, að það beri að halda vörð um gengi krónunnar og halda gildi hennar við. En það er þó eitt, sem er rétt að benda á, að jafnvel þótt dýrtíðin vaxi og jafnvel þótt gengi krónunnar lækkaði, sem við skulum vona að ekki verði, þá vex framlag til stofnlánadeildarinnar, ekki ef til vili alveg í hlutfalli við rýrnun krónunnar eða dýrtíðina, en talsvert. Söluskatturinn verður hærri, ríkisframlagið hækkar í hlutfalli við það, sem 1% gefur meira, og að þessu leyti er deildin tryggð að talsverðu leyti gegn þeirri rýrnun, sem áður hefur orðið með vaxandi dýrtið. Og ég fagna Því út af fyrir sig, að heyra það frá hv. 1. þm. Vesturl., að hann vili vinna, hann hlýtur að vilja vinna gegn því, að nýtt dýrtíðarflóð og dýrtíðarskriða komi, og það er alveg rétt, sem hér hefur verið sagt, að landbúnaðurinn á vissulega mikið undir því. að verðlagið geti orðið stöðugt og gengi krónunnar tryggt. Það er áreiðanlega mikils virði fyrir landbúnaðinn. Við skulum hafa það hugfast. Hv. Þm. fullyrðir það, að núv. ríkisstj. beri að sjá stofnlánadeild landbúnaðarins fyrir nægilegu fé, vegna þess að hún, núv. ríkisstj., beri ábyrgð á dýrtíðinni og rýrnun krónunnar. Hv. þm. fullyrðir þetta hér og talaði alveg eins og hann meinti þetta í fullri alvöru, að núv. ríkisstj. beri ábyrgð á dýrtíðinni og lækkun krónunnar. Hv. þm. hefur ekki setið í Nd., en Það eru ekki margar vikur síðan formaður Framsfl., 1. þm. Austf. hv., var að tala um það, að í árslok 1958, þegar vinstri stjórnin fór frá, hefði eiginlega ástandið í þjóðmálum verið ágætt, og ef hv. 1. þm. Vesturl. vill fletta upp í ræðum, sem liggja hér frammi á lestrarsalnum, mun hann sjá þessa setningu hér um bil orðrétta, að meiningunni alveg, að hv. þm. sagði, að það hefði eiginlega allt verið í lagi, nema það réðst ekkert við vísitöluna og dýrtíðina. Og það var þessi mikla dýrtíðarvísitala, sem lék alveg lausum hala í tíð vinstri stjórnarinnar. 1958 var gengið fellt um 55% með yfirfærslugjaldinu, og allt það ár hélt dýrtíðarskriðan áfram að renna og krónan að falla árið út, og þó að Það væri allt í lagi nema dýrtíðin og vísitalan, þá varð það til þess, að vinstri stjórnin hrökklaðist frá í fullkomnu úrræðaleysi eftir að hafa fellt gengið í það, sem það var skráð í febrúarmánuði 1960. Það gengur ekki fyrir hv. 1. þm. Vesturl. að vera svo trúgjarn á Það, sem stendur í Tímanum, og svo lítið krítiskur á það, sem Þar er sagt, að bera það svo á borð í ræðu hér á Alþingi, að það sé núv. ríkisstj., sem ber ábyrgð á því, hvað raunverulegt gengi krónunnar er og dýrtíðin í dag. Það, sem núv. ríkisstj. hefur gert, er að skrá krónuna á Því gengi, sem hún hefur raunverulega, viðurkenna það, hafa rétt gengi, en ekki falskt gengi og mörg gengi. Núv. ríkisstj. er vissulega ekki völd að þeirri dýrtíð, sem ríkir í landinu, heldur er þetta afleiðing þess, sem varð vinstri stjórninni að falli, og skal ég ekki fara lengra út í þá sögu. Ég hélt, að allir hv. þm. þekktu þetta, en vegna Þess að hv. 1. þm. Vesturl. virðist hafa trúað því, sem var sagt í Tímanum, og byggði málflutning sinn á Því. að það væri satt, sem þar hefði verið sagt, taldi ég ástæðu til að vekja að nokkru máls á þessu. Hv. þm, las hér upp úr ályktun, sem aðalfundur Stéttarsambands bænda gerði s.l. haust, og einnig vitnaði hann í ályktun búnaðarþings og byggði málflutning sinn að nokkru á því, sem þar stóð. Ég vil nú segja það, að aðalfundur Stéttarsambands bænda hefur meira traust og meira álit hjá mér en meiri hluti búnaðarþings hefur gefið tilefni til nú siðast að gefa því. Það er rétt, sem hér var sagt áðan, það eru vitanlega margir mætir og góðir menn á búnaðarþingi eins og á aðalfundi Stéttarsambands bænda, en öfgarnar og fjarstæðurnar, sem fram komu hjá meiri hluta búnaðarþings, hafa náttúrlega slegið öll met, eins og lýst var hér réttilega áðan, og ég skal ekkert segja um það, hvort hv. 1. þm. Vesturl. hefur átt nokkra forustu þar, ég veit það ekki, en hann hefur tekið þátt í þessum leik og verið með í þeim meiri hluta, sem hefur auglýst á margan hátt vanþekkingu og leyft sér að gera opinbera ályktun, sem er byggð algerlega á skökkum forsendum. Ég þarf ekki að fara nánar út í það, það var gert hér áðan. Ályktunin er byggð algerlega á skökkum forsendum, og þessi ályktun hefur verið prentuð hér og liggur hér fyrir á þskj. búnaðarþingi til angurs og rauna um langa framtíð. Það verður erfitt að gleyma því, sem stendur í skjölum þingsins, og það verður þjóðlegt plagg, hvernig ályktun meiri hluti búnaðarþings gerði á því herrans ári 1962. Það er t.d. liður nr. 1. Þar er gerð ályktun um það, að búnaðarþing geri kröfu til, að ríkissjóður greiði þann halla, sem deildir Búnaðarbankans, byggingarsjóður sveitabæja og ræktunarsjóður, hafa orðið fyrir vegna gengisfellingarinnar, - gerir kröfu til þess, enda þótt það sé komið fram frv. um það, sem ekki aðeins tryggir það, að þessi gengishalli verði greiddur, heldur miklu meira en það, og telur ekki hægt að samþ. frv., nema það verði gengið inn á það, sem í þessum lið felst, enda þótt það liggi fyrir skjalfest í frv., að það eigi að gera miklu meira en greiða gengishallann. Svo hefur því verið lýst hér af hv. 6. þm. Norðurl. e., hversu fáránlegur 2. liðurinn er, 3. liðurinn og allir liðirnir út í gegn. Ég ætla ekki að taka það upp aftur, sem hann sagði hér áðan. Hv. þm. fullyrti það, og það þykir mér enn leiðinlegt, og Það er ekki góður málflutningur hjá honum, að enginn búnaðarþingsfulltrúi hafi viljað játa sig samþykkan 1% gjaldinu á búvörur. Það vill svo til, að ég hef hér frávísunartillögu minni hlutans. Hv. 1. þm. Vesturl. vitnaði ekkert í hana áðan. Það hefði líka tæplega staðizt, sem hann fullyrti, ef það hefði verið gert. Ég vona þó, að það hafi verið sagt í trausti þess, að þetta væri ekki við höndina. En af því að ekki hefur verið prentuð á Þskj. frávísunartillaga minni hlutans og hv. þm. kannske eru henni ókunnugir, þá held ég, að það væri rétt - með leyfi hæstv. forseta - að lesa hana upp, og Þá geta hv. þm. sannfært sig um það, hvort þeir, sem að minni hl. stóðu, eru samþykkir frv. í öllum aðalatriðum eða bara að einhverju leyti. En ef þeir eru samþykkir frv. í öllum aðalatriðum, eru þeir líka samþykkir þessu 1% gjaldi. Ég held, að það geti enginn efazt um það. Þessi rökstudda dagskrá minni hl. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þar eð frv. til laga um stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum tryggir stóraukið fé til stofnlána í landbúnaðinum í framtiðinni, sem er mikilvægasta hagsmunamál bændastéttarinnar, og þar eð eigið fjármagn stofnlánadeildarinnar er forsenda Þess, að auðið sé að lána stofnlán með hagstæðum kjörum, og þar eð gert er ráð fyrir í frv. að tryggja veðdeild Búnaðarbankans fé í samræmi við fyrri ályktun búnaðarþings, og þar eð frv. gerir ráð fyrir mun hærra nýju framlagi ríkissjóðs til stofnlána í landbúnaði en svarar gengisfalli á erlendum lánum sjóðanna, og Þar eð fullyrðingar um, að gengishalla hafi verið létt af gjaldeyrisbönkum, eru rangar, en gengishagnaðurinn af þeim tekinn, og þar eð tilvitnun í fjáröflun til stofnlánadeildar sjávarútvegsins hlýtur að byggjast á misskilningi á eðli málsins, og þar eð frv, leysir á myndarlegan hátt stórt vandamál landbúnaðarins, sem ekki verður skotið á frest, og um 70% (Það er nú reyndar miklu meira en 70%) af árlegum framlögum til stofnlánadeildar koma frá öðrum en bændum, telur fundurinn ályktunartillöguna ekki vera í samræmi við hagsmuni bænda og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég vona, að þetta hafi verið rétt lesið, og ef það er, þá er náttúrlega ekki neinn vafi á því, hvað minni hl. búnaðarþings vildi í þessu máli. Og sem betur fer, áttu menn sæti á búnaðarþingi, sem gátu bjargað heiðri þess, og það er þess vegna ekki talað um búnaðarþing, heldur meiri hl. búnaðarþings, þegar rætt er um, að það hafi skotið fram hjá markinu og orðið sér til minnkunar. Ég held, að hv. 1. þm. Vesturl. hefði átt að taka Það vel upp hjá hv. 6. þm. Norðurl. e., þegar hann taldi vafasamt, að ályktun meiri hl. hafi verið samin á búnaðarþingi. Það var vissulega af velvilja sagt hjá hv. þm., og ég er dálítið hissa á því. að hann skyldi ekki taka því með þökkum. En látum það vera, það kannske skiptir ekki miklu máli, en ég verð að segja það, að meiri hl. búnaðarþings hefur ekki aukið virðingu sína og hann hefur ekki í þessu tilfelli hagað sér á þann hátt, að bændur geti leitað þar halds og trausts. Búnaðarþing gerði aðra samþykkt. Það gerði samþykkt um það að framlengja búnaðarsjóðsgjaldið til bændahallarinnar, sem er 1/2% af búvörum og Þá 1% af launatekjum. Hv. 1. þm. Vesturl. sagði áðan, ég skrifaði það orðrétt, hann sagði eitthvað á þá leið, að 1% gjaldið skerti kjör þeirra manna í landinu, sem lægst eru launaðir, og það væri svipuð hagfræði og að mjólka kúna og gefa henni svo mjólkina. Ef ástæða er til þess að fara svona stórum orðum um 1% gjald af búvörum, sem verður til þess að fá á móti annars staðar frá margfalda upphæð og gerir mögulegt að byggja upp lánasjóði landbúnaðarins, til þess að þeir geti lánað bændum hærri lán með betri kjörum en áður til þess að byggja yfir sjálfa sig og búpeninginn og rækta jörðina, ef það er einhver glæpur, þá skil ég ekki þau vísindi og rök, að það sé hagræði fyrir bændur að láta 1% af launatekjum sínum í hallarbyggingu hér í Reykjavík. Sá meiri hl. búnaðarþings, sem fordæmir uppbyggingu búnaðarsjóðanna með þeim hætti, sem hér er fyrirhugað, en samþ. að leggja 1% launaskatt eða 1/2% gjald á búvörur til þess að byggja höll hér í Reykjavík, - sá meiri hl. er ekki trausts verður, og það er engin ástæða fyrir menn, að taka tillit til þess. Og ég segi það, að þótt þessi ályktun sé prentuð hér á þskj., til þess að það gleymist ekki, hvað meiri hl. gerði á siðasta búnaðarþingi, þá verður það vitanlega ekki til þess, að hv. þm. snúist á þá sveif, og það er raunalegt, að búnaðarþing skyldi haga sér á þann hátt, sem staðreyndin lýsir. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta. Ég held, að menn séu farnir að átta sig á, að meiri hl. búnaðarþings hefur verið sleginn pólitískri blindu. Það er ekki hægt að orða það öðruvísi. Þarna áttu sæti margir vel skynsamir menn og almennilegustu menn á margan hátt, en þeir hafa verið slegnir pólitískri blindu. Það er eina afsökunin, sem þeir hafa fyrir því að láta svona frá sér fara, - ef það er þá afsökun. í rauninni er það ekki. Hv. þm. var að tala um bað, að 0.75% gjaldið, sem leggst við útsöluverðið og er réttilega eins og söluskattur, gæti orðið til þess að gera bændum erfiðara fyrir að semja við neytendur í sex manna nefnd. Ég er alls ekki þeirrar skoðunar. Ég býst við því, að neytendur skilji, hvað þetta gjald raunverulega þýðir. Og þetta gjald er notað sem tekjustofn fyrir lánastofnanir landbúnaðarins víðar en hér. Þetta er búið að vera nokkuð lengi í Noregi. Og ég held einmitt, að þetta gjald geti orðið til þess að auka skilning milli bænda og neytenda, en ekki til þess að skapa óeiningu. Ég held, að Þetta verði til þess, að fólk hugsi alvarlegar um það, áð landbúnaðurinn er ekki aðeins fyrir bændurna eða það fólk, sem lifir í sveitunum, landbúnaðurinn er fyrir þjóðina alla, og því betur sem að landbúnaðinum er búið, Því meiri möguleika hefur hann til þess að framleiða góðar vörur og ódýrari vörur. Því betri lánakjör sem landbúnaðurinn hefur, því lægra verð á landbúnaðarvörum. Ég er alveg sannfærður um það, að þetta er nýmæli í íslenzkri löggjöf, sem reynslan á eftir að sanna að á fullan rétt á sér. Hv. þm. hefur átt þátt í því á undanförnum búnaðarþingum að gera kröfur til ríkisstj., að hún útvegi veðdeild Búnaðarbankans 10 millj. kr. á ári. Nú er hv. þm. horfinn frá því að biðja um 10 millj., nú skal það vera nokkuð miklu meira. Hv. þm. segir: Það er engin trygging fyrir því. að stofnlánadeildin geti keypt veðdeildarbréf, þótt gert sé ráð fyrir því með þessu frv. Tryggingin felst aðeins í því, að það verði traustar stoðir fjárhagslega undir stofnlánadeildinni, eins og verður með því að lögfesta þetta frv. Þá skeður það, sem hv. 6. þm. Norðurl. e. lýsti hér áðan, að stofnlánadeildin getur komið til annarra lánastofnana og fengið lán til viðbótar sínu eigin fé, sem hún vitanlega verður að gera nú fyrstu árin, meðan hún er að byggja sig upp. En þá er kinnroðalaust hægt að tala við lánastofnanir og óska eftir viðbótarláni til deildarinnar, vegna þess að það er augljóst og þarf ekki annað en leggja spilin á borðið, að deildin getur staðið undir þessum lánum og endurgreitt þau. Dæmið snýst alveg við frá því. sem verið hefur, þegar s.l. haust og áður hefur verið reynt að fá lán til búnaðarbankasjóðanna, meðan þeir voru gjaldþrota og augljóst var, að þeir gátu ekki af eigin rammleik endurgreitt lánin. Ég tel því að með þessu ákvæði í frv. að heimila stofnlánadeildinni að kaupa veðdeildarbréf allt áð 10 millj. kr. á ári sé kröfu búnaðarþings, sem send var á s.l. ári til ríkisstj., fullnægt. Hitt er svo annað mál, að það má vel vera, að það væri æskilegt að hafa meira en 10 millj. En eins og hér var sagt áðan, eftir því sem stofnlánadeildinni vex fiskur um hrygg og hún getur tekið að sér nokkuð af því, sem veðdeildinni var ætláð, þá vitanlega nægja 10 millj. fremur nú eftir þessa lagasetningu en t.d. á s.l. ári, þegar búnaðarþing gerði kröfu um 10 millj. kr. framlag til deildarinnar. Þegar stofnlánadeildin fer að lána út á dráttarvélar, fer að lána ræktunarsamböndunum og fer að auka starfsemi sína frá því, sem verið hefur, þá náttúrlega verður hlutverk veðdeildarinnar þrengra og ekki eins nauðsynlegt og áður var. En kröfur hv. framsóknarmanna um fé til veðdeildarinnar, til stofnlánadeildarinnar nú, byggjast, eins og sagt var, ekki á veruleika og alls ekki á þeirri trú flm. till., að það sé möguleiki á að gera þetta, því að Það er kunnugt, að veðdeildin hefur verið févana mörg undanfarin ár, síðasta áratug og lengra aftur í tímann. Og það hefur verið krafa frá bændum um aukið fé til deildarinnar, en það hefur ekki fengizt. Þrátt fyrir 75% ákvæðið, heimildina til að lána allt að 75% af byggingarkostnaði, hefur vegna fjárskorts ekki verið lánað nema 25–30%. Það var sagt hér áðan, það mun ekki hafa verið af viljaleysi hjá hv. framsóknarmönnum, að þeir útveguðu ekki þetta fé, meðan þeir studdu ríkisstj., heldur af getuleysi, og þess vegna hefði verið eðlilegt að ætlast til þess, að þessir hv. menn, sem eru kunnugir getuleysi fyrrv. stjórna, hefðu fagnað þessu frv., sem hér er lagt fram, fagnað því að sjá, að hér er lagður traustur og raunhæfur grundvöllur að stofnlánadeild landbúnaðarins til frambúðar. Það hefði verið ástæða til að ætlast til þess. En hv. 6. þm. Norðurl. e. afsakaði þetta áðan, að hv. þm. Framsfl. hefðu fallið fyrir þeirri freistingu að reyna að hasla sér betri baráttugrundvöll á sviði stjórnmálanna, og vitanlega var tilgangurinn sá, en ég efast um, að það takist með þessum till. Ég held, að bændur í landinu fylgist betur með en margir ætla. Og þeir þekkja áreiðanlega stjórnmálasöguna síðustu árin. Þeir hafa fylgzt með Þeirri viðleitni, sem stjórnarvöldin hafa haft uppi á hverjum tíma að tryggja búnaðarsjóðunum fé, og þeir hafa líka fylgzt með getuleysinu og þeim fjárskorti, sem af því hefur leitt. Ég veit, að bændur landsins, þegar þeir kynna sér þetta frv., skilja það, hvers virði það er að byggja sjóðina upp eins og hér er lagt til. Þeir gera sér fyllilega grein fyrir því, að það mun ekki hafa verið hægt að fá sem svarar 26–27 millj. kr. árlega annars staðar frá, úr ríkissjóði og með söluskatti, nema þeir legðu eitthvað til sjálfir. Ég er sannfærður um, að bændur skilja þetta. Ég er sannfærður um, að það tekst ekki að gera okkur, sem að þessu frv. stöndum, tortryggilega í augum bænda fyrir þetta. Það tekst ekki að fá bændur til að trúa því, að við flytjum þetta frv. á annan hátt en að byggja upp fyrir nútíðina og framtíðina og skapa landbúnaðinum bætt lánskjör frá Því. sem verið hefur. Ég sagði við einn hv. framsóknarmann hér í kvöld: Hvernig mundi ykkur liða, ef það færi nú svo, að þessu frv. væri kippt til baka og það væri hætt við að lögfesta það? Hvernig mundi samvizkan verða hjá þeim mönnum, sem standa að minni hl. hv. landbn., ef þeir væru teknir alvarlega? Og hvernig mundi fulltrúum bænda á búnaðarþingi, sem mynduðu meiri hl., liða, ef þeir væru teknir alvarlega og farið væri eftir þeirra óskum að lögfesta ekki frv.? Ég er viss um, að þeir mundu fá samvizkubit og þeir mundu hafa harmað það að hafa látið stjórnast af pólitískum sjónarmiðum. Um till. hv. meiri hl. þarf ég raunar ekki að ræða, vegna þess að það hefur verið gert hér. Ég Þarf ekki að ræða það nánar. Hv. framsóknarmenn tala um, að framlag sjávarútvegsins til fiskveiðasjóðs sé ekkert sambærilegt Þessu framlagi, sem ætlazt er til að bændur leggi til. En það er eftir því, hvar hv. framsóknarmenn standa og um hvaða mál þeir eru að tala, að hverju fullyrðingar þeirra miða nú síðustu dagana. Það hefur sennilega verið sagt í báðum hv. d. Alþ. fyrir nokkrum dögum, og tíminn sagði það fyrir nokkrum dögum, að þetta væri alls ekki sambærilegt. En í hv. Nd. er komið fram þskj. frá hv. framsóknarmanni. þar sem Það er staðfest, að hann lítur alveg sömu augum á Þetta gjald til fiskveiðasjóðs og gjaldið af búvörum til stofnlánadeildarinnar, því að hann talar á þessu þskj. um álögur á sjávarútveginum. Áður sögðu hv. framsóknarmenn, að það væru engar álögur á sjávarútveginum, vegna þess að sjávarútvegurinn fengi þetta bætt. Það var auðvitað alltaf rangt, vegna þess að sjávarútvegurinn hefur enga verðtryggingu. Sjávarútvegurinn hefur greitt til fiskveiðasjóðs 1.8% af útflutningsverðinu mörg undanfarin ár, og þess vegna er fiskveiðasjóður orðinn sterk lánastofnun, enda Þótt ekki hafi verið greitt í hann úr ríkissjóði nema 2 millj. kr. eða aðeins örlítið brot af tekjum sjóðsins. Stundum hafa hv. framsóknarmenn verið að heimta sama rétt til handa landbúnaðinum og sjávarútvegurinn hefur, en það verður vonandi aldrei gert að þessu leyti. Ég held, að það væri bezt fyrir þá, sem hugsa um landbúnaðinn, að gera ekki samanburð þar. Hv. 1. þm. Vesturl. var að tala um lög um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum frá 1946, talaði um það, að sjálfstæðismenn hefðu miklazt af þessum lögum, talið þau góð og varanleg. Já, vissulega voru þetta góð lög og eru góð lög, og ég held, að við hljótum allir að vera sammála um það, að landbúnaðurinn býr að þessari löggjöf. Hvernig var þessi löggjöf? Hún var þannig, að ríkissjóður skyldi leggja fram 5 millj. kr. á ári í 10 ár, eða samtals 50 millj. Þetta var 1946. Þá voru 5 millj. mikil fjárhæð, og þetta var fyrsta raunhæfa átakið til að leggja grundvöll að stórstigum framförum í sveitum landsins. Eftir að Þessi lög fóru að verka, var hægt að hefja ræktunarframkvæmdir í stórum stíl, áður var það ekki, og byggja upp. En það, sem þetta frv., sem nú stendur til að lögfesta, hefur fram yfir það, er, að það er tryggt, að ef dýrtíðin vex og krónan rýrnar, þá aukast tekjur stofnlánadeildarinnar einnig. En það var ekki með lögunum frá 1946, sem landbúnaðurinn hefur vissulega notið góðs af undanfarin ár. Ég sagði áðan, að ég ætlaði ekki að fara út í till. minni hl., vegna þess að það var gert hér og það væri bara endurtekning. Ég get Þess vegna stytt mál mitt, get látið því lokið. Ég tel, að hv. framsóknarmenn, sem að minni hl. standa, hafi farið algerlega rangt að með því að gera tili., sem þeir sjálfir vita að þeir geta ekki fengið samþ., og það er eftirtektarvert, að hv. framsóknarmenn hafa fram að þessu engar till. haft til raunhæfra úrbóta fyrir lánasjóðina. Þeir hafa tvö þing flutt frv. um það, að ríkissjóður taki á sig gengishallann, sem sumir segja að sé 10 millj. kr. á ári, aðrir 9 millj., - það er nú líklega nær, að það séu 9 millj. Það er þeirra till. í frv. í þessari hv. d. Þótt það frv. hefði verið samþ. og ekkert hefði annað verið gert, þá stæðu sjóðirnir algerlega févana uppi og hefðu ekkert fé til útlána. Það var aðeins till. um það að bjarga líðandi stund. En þegar frv. ríkisstj. hefur verið lagt fram og hv. framsóknarmenn sjá, hvaða till. eru þar gerðar, þá fara þeir að gera till., þá kemst hugmyndaflugið í gang. Það er eftirtektarvert, að að sumu leyti eru þessar till. líkar till. ríkisstj., t, d. Það, að Þeir tala um 25 millj. kr. framlag á ári úr ríkissjóði, en í frv. eru tryggðar 26–27 millj. kr. á ári annars staðar frá en frá bændum. Till. hv. minni hl. er þess vegna að Þessu leyti sniðin eftir till. ríkisstj. í frv. Þeir bara ætlast til, að þetta sé tekið úr ríkissjóði, án þess að nokkuð komi annars staðar frá. Ég þarf ekki að bæta við þau rök, sem hv. 6. þm. Norðurl. e. lagði hér fram áðan í sambandi við það, hvort það væri líklegt, að það væri hægt að fá þetta til stofnlánasjóðanna án nokkurs framlags annars staðar frá, án Þess að það kæmu kröfur úr öðrum áttum, því að víðar vantar fé. Um mótvirðissjóðinn og sérstakan gengisreikning, sem ætti að setja gengishalla búnaðarsjóðanna á, er náttúrlega óþarfi að ræða nokkuð, því að þetta gengistap hv. framsóknarmanna er allt byggt á misskilningi. Og það er í sjálfu sér eðlilegt, að það korni viðar fram en hjá formanni flokksins. Við munum, að formaður flokksins, hv. 1. þm. Austf., fullyrti í Nd., að það væri búið að bæta öllum sjóðum og bönkum gengistöpin. Tíminn tók þetta upp, hv. 1. þm. Vesturl., Asgeir Bjarnason, fullyrti það líka í þessum ræðustól, en nú eru hv. framsóknarmenn hættir að bera Þetta upp í sig, því að Þeir hafa nú sannfærzt um, að þetta hefur ekki við rök að styðjast. Það hefur engum sjóðum verið bætt gengistapíð, heldur hefur gengishagnaðurinn verið tekinn af gjaldeyrisbönkunum til þess að greiða ríkissjóði hallann, og Seðlabankinn hefur sjálfur borið þann gengishalla, sem á honum lenti. Gengistap fiskveiðasjóðs mun vera 37–40 millj. kr. og er vitanlega óbætt, og Þarf ekki fleiri orðum um þetta að eyða enda eru hv. framsóknarmenn nú sannfærðir um, að formaður þeirra fór þarna með fleipur eitt. En þegar minnzt er á mótvirðissjóðinn, skulum við minnast þess, að landbúnaðurinn hefur fengið hálfan mótvirðissjóðinn og notið góðs af, og það er enginn vafi á því, að þótt nú sé að safnast upp nokkurt fé í nýjum mótvirðissjóði, sem er vegna óafturkræfs framlags frá Bandaríkjunum, þá mun landbúnaðurinn fá sinn hlut þar af, þegar tímabært þykir að hreyfa það fé. En þetta fé fékk íslenzka þjóðin 1960 til Þess að tryggja gjaldeyrisstöðuna, og er gert ráð fyrir því. að það verði í Seðlabankanum, - ég skal ekki segja hvað lengi, þangað til ríkisstj. og hagfræðingar hennar telja tímabært og heppilegt að nota Þetta fé. En þótt nú sé lagður grundvöllur að lánasjóðunum, verður áreiðanlega nú á næstunni gott að geta farið í þetta forðabúr, og landbúnaðurinn mun fá sinn skerf þar af. Þess skal getið, sem kannske hefur verið minnzt á áður, að lánasjóðir landbúnaðarins hafa búið við vaxtahalla af lánum mótvirðissjóðs um 21/2% alla tíð síðan mótvirðissjóður fór að lána, en nú hefur Framkvæmdabankinn fallizt á það, að vextir af lánum mótvirðissjóðs, bæði þeim eldri og þeim, sem síðar kunna að verða veitt, skuli verða jafnháir og stofnlánadeildin lánar gegn. Þetta verður vitanlega til þess að skapa hagstæðari rekstur fyrir deildina en áður. Ég held ég láti þá máli mínu lokið, það er orðið miklu lengra en ég ætlaði í fyrstu. En ég vil að lokum segja það, að enda þótt meiri hl. búnaðarþings hafi lagt til, að þetta frv. verði ekki samþ., og enda Þótt minni hl. n., sem vitnað hefur í þann meiri hl., leggi Það til með sömu rökum, þá vona ég, að bændur njóti þeirrar giftu, að Þetta frv. verði lögfest á þessu þingi og að það megi takast að leggja nú þegar trausta undirstöðu að lánasjóðum landbúnaðarins.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja mikið umr. um þetta mál, en aðeins segja nokkur orð. Það virðist sem stjórnarandstæðingar séu öllu hógværari í umr. um þetta mál en var við 1. umr. málsins. Eins og við minnumst, var þetta frv. þá talið árás á bændastéttina. Það er ekki óeðlilegt, að það sé Þá lítillega athugað, hvað það er í þessu frv., sem sérstaklega gæti heyrt undir það að vera kallað árás á bændastéttina. 3. gr. frv. kveður á um Það, hver á að vera stofn þessa stofnlánasjóðs. Það eru eignir ræktunarsjóðs Íslands og byggingarsjóðs sveitabæja, eins og þær verða, lán, sem ríkissjóður veitti ræktunarsjóði og byggingarsjóði 1960 ásamt áföllnum vöxtum, samtals 34.9 millj., skuldabréf, sem ríkissjóður afhendir deildinni til eignar, samtals 9 millj. 142 þús., sem síðan er sundurliðað, 16.5 millj., sem ríkissjóður eða ríkisábyrgðasjóður greiðir af erlendum lánum til ræktunarsjóðs og byggingarsjóðs fyrir árin 1961, 1962 og 1963. Ekkert af þessu ætla ég, að gæti verið fært undir það, að Þetta væri árás á landbúnaðinn eða bændastétt landsins. Í 4. gr. frv. er síðan vikið að Því, hverjar tekjur þessi stofnlánasjóður landbúnaðarins á að hafa. Þar er, eins og hér hefur verið margrætt um, 1% gjald af búvöruverði bænda, sem áætlað er að muni nema 8 millj. 240 þús. kr., á móti því er gert ráð fyrir að sama upphæð komi frá ríkissjóði, 0.75% af útsöluverði mjólkur, rjóma og af heildsöluverði annarrar búvöru, það er áætlað að verði 5.5–6 millj. kr., og veitt úr ríkissjóði á fjárlögum 4 millj. Þessar tekjur sjóðsins verða 17–18 millj. umfram 1%, sem gert er ráð fyrir, eins og ég áðan gat um, að verði 8 millj. 240 þús. kr., auk Þess, sem raunverulega er innifalið í stofnframlagi ríkissjóðs til sjóðsins. Það hefur ekki verið ágreiningur um það, að eins og hag landbúnaðarsjóðanna var komið, voru þeir algerlega ómegnugir að gegna sínu hlutverki. Það var svo á hverju hausti, að það varð að leggja mikla vinnu í að útvega fé, til þess að sjóðirnir gætu starfað. Með þeim grundvelli, sem hér er lagður að stofnlánadeild landbúnaðarins, er unnið markvisst að því að byggja sjóðina upp til frambúðar, en það er einmitt Það, sem þurfti að gera. Það hefur verið vikið að samanburði við sjávarútveginn og talið, að það sé ekki sambærilegt. Það má segja, að það sé vissulega rétt, að það sé ekki sambærilegt að því leyti til, að það, sem tekið er af framleiðsluverði sjávarútvegsins, er miklu hærri upphæð og prósenta af heildarframleiðslunni en hér á sér stað. Ég vil lítillega að því gefna tilefni rifja hér upp, hvernig þessu er háttað með sjávarútveginn. Það hefur aðeins verið talað um 1.8%, sem hefur runnið til fiskveiðasjóðs, en það eru til viðbótar talsverðar upphæðir þar umfram, sem teknar eru af framleiðsluverði sjávarútvegsins. Þessi 1.8%, sem tekin eru af útflutningsvöru sjávarútvegsins, er áætlað að muni nema um 41 millj. kr. Auk þess rennur til fiskimálasjóðs 0.3%, sem er áætlað að verði 6.7 millj. kr. Þá rennur til L.Í.Ú. 0.042%, sem gerir tæpa milljón, til rannsókna í þágu sjávarútvegsins 0.06%, sem gerir 1.2 millj., til þess að koma upp hafrannsóknarskipi í þágu sjávarútvegsins er varið 0.078%, sem gerir 1.6 millj., í ferskfiskmat 0.15%, sem gerir 3.7 millj., og eins og nú er ákveðið 3.72%, sem varið er til tryggingakerfisins. Það má segja, að sá þáttur af Þessu útflutningsgjaldi, sem rennur til vátryggingakerfisins, sé upphæð, sem kemur beint strax til góða í sambandi við rekstur sjávarútvegsins. En alls er áætlað, að þetta muni nema um 92 millj. kr., en það, sem rennur til tryggingakerfisins, hins vegar um 36.7 millj. Nettó er sú upphæð, sem hér er um að ræða og tekin er af útflutningsandvirði sjávarafurða, um 55.3 millj. kr. Að því leyti má segja, að það sé ekki sambærilegt við þá upphæð, sem hér er verið að ræða um til þess að byggja upp sjóði landbúnaðarins. Hv. 1. þm. Vesturl. (GGuðbj) var að tala um, að það þyrfti að leggja ríka áherzlu á Það, að vextirnir yrðu mjög lágir. Vitanlega vilja allir atvinnurekendur, hvort sem er til sjós eða lands, reyna að fá sem hagstæðasta og lægsta vexti. En það gefur aftur auga leið, að uppbygging sjóða, hvort sem eru sjóðir landbúnaðarins eða sjávarútvegsins, verða þess frekar megnugir að veita hagstæða vexti, eftir því sem þeir eru byggðir upp meira af eigin fé, því að ef þann hátt á að hafa á lánastarfseminni að taka stórlán, sem síðan eru endurlánuð til atvinnuveganna, þá segir það sig sjálft, að þá verður að miða við þá prósentu eða þann vaxtafót, sem lánið er tekið á. Að öðrum kosti verður halli á rekstrinum, og það er það, sem hefur átt sér stað hjá sjóðum landbúnaðarins og hefur étið upp allt það, sem var búið að byggja upp, áður en verðbólgan átti sér stað. Og það er einmitt það, sem þetta frv. um stofnlánadeild landbúnaðarins tryggir í framtíðinni, að stofninn verður ekki étinn upp. Hann fær auknar tekjur, eftir því sem krónan verður lægri í verði og afurðaverðið hækkar. Í sambandi við fiskveiðasjóðinn og starfsemi hans var það allt fram á siðasta ár, að hann veitti öll lán án gjaldeyrisklásúlu. En í lögum, sem samþykkt voru hér í þinginu á s.l. ári, segir svo í 2. gr., með leyfi forseta: „Þegar fiskveiðasjóður endurlánar erlent lánsfé, er heimilt að áskilja, að ný lán úr sjóðnum endurgreiðist með breytilegri fjárhæð, sem nemi gengisbreytingu íslenzkrar krónu á lánstímanum.“ Áður en þetta lagaákvæði kom hjá sjávarútveginum eða fiskveiðasjóðnum, fram að þeim tíma, hafði sjóðurinn tapað um 28 millj. kr., eins og um getur í aths. við það lagafrv. Það var, að ég ætla, hv. 5. þm. Austf., sem vék að því, að í þessu frv. væri ákvæði, sem jafnvel útilokuðu einstaka aðila frá Því að geta fengið lán úr sjóðnum. Vitnaði hann þar sérstaklega til 7. gr. laganna. En ég vil benda á, að í 7. gr. er sérstakt ákvæði, sem ætti að skapa aðstöðu, þegar sérstaklega stendur á í þeim efnum, því að þar segir, með leyfi forseta: „Um lánveitingar, sem stjórn deildarinnar telur leika vafa á, hvort veita skuli, skal hún leita álits Búnaðarfélags Íslands eða nýbýlastjórnar ríkisins.“ Þarna er varnagli, sem skapar stjórn sjóðsins möguleika til þess að teygja sig lengra en önnur ákvæði greinarinnar marka. Það eru orðnar nokkuð langar umr. um þetta mál við þessa umr., og ég sé ekki ástæðu til að bæta miklu við Það, sem ég þegar hef sagt. En ég vil endurtaka það, að eins og hagur sjóðanna var og eins og honum er komið, þá voru þeir öldungis ómegnugir að gegna sínu hlutverki. En ég vænti þess, að ef þetta frv. verður að lögum, þá muni skapast aðstaða fyrir stofnlánasjóð landbúnaðarins til þess að veita lán og efla landbúnaðinn yfirleitt á allan hátt. Það þarf að skapa aðstöðu, eins og hv. 1. þm. Vesturl. sagði, til þess að geta veitt svo mikil lán, að það verði hægt að færa jarðirnar á milli kynslóðanna. En það verður aðeins gert með þeim hætti, að sjóðirnir verði þannig byggðir upp, að þeir vaxi ár frá ári, en gangi ekki í þá átt, eins og hefur verið að undanförnu, að þeir hafa sífellt minnkað.



Herra forseti. Það hafa mjög mörg atriði komið fram í umr., síðan ég flutti ræðu mína hér í dag og gerði grein fyrir brtt. minni hl. n. Það er því í sjálfu sér mikið umræðuefni, en það líður nú fast að miðnætti, og mörg þau atriði, sem rædd hafa verið, eru þess eðlis, að þau liggja ljóst fyrir hv. þm. og koma jafnvel til umr. í sambandi við fleiri mál en þetta frv., svo að ég ætla að taka þann kost að gera aðeins stuttar aths. og takmarka mál mitt við einstök fá atriði. Ég ætla fyrst að víkja að því. sem kom fram hjá siðasta ræðumanni út af því. sem ég vék að í dag, að það gætu komið fyrir þau atvik, að einstakir menn í bændastétt fengju ekki lán úr stofnlánadeild. Það gerði ég ekki að neinu meginatriði í ræðu minni í dag, heldur vék að því í sambandi við eina tillögu okkar, en þau orð, sem hv. 4. þm. Vesturl. lét falla nú um þetta, hagga í engu því. sem ég sagði í dag, því að þótt svo sé fyrir mælt, að leita skuli álits Búnaðarfélags Íslands og nýbýlastjórnar um einstök atriði, áður en lán eru veitt, ef vafi þykir leika á um lánveitingar, þá er það ekkert úrslitaatriði í málinu. Bankastjórnin hefur vitanlega eftir sem áður valdið til þess að ákveða lánveitingarnar, og bankastjórnin er bundin af lögunum, sem hún starfar eftir. Og í lagagreininni segir beinlínis, eins og hún er orðuð, „að við ákvörðun lána skal bankastjórnin hafa hliðsjón af því, hve mikil önnur veðlán hvíla á eigninni, og skal eigi veita lán, ef ástæða er til að ætla, að búrekstur á jörðinni fái ekki staðið undir auknum lánum.“ Hér hefur verið rætt nokkuð um mótvirðissjóð eða mótvirðisfé. Og mér virtist mega a.m.k. lesa það af ræðu hv. 6. þm. Norðurl. e. (MJ), að hann miðaði eingöngu sitt mál við hinn gamla mótvirðissjóð, þar sem Búnaðarbankinn eða sjóðir hans fá vissan hluta af. Út af fyrir sig var það myndarlegt átak, þegar þeirri reglu var komið á, og upphafsmenn að því voru tveir gildir og gegnir þm., sem nú eru horfnir úr okkar hópi, annar úr Sjálfstfl. og hinn úr Framsfl., eins og við munum. En mótvirðisféð er ekki einungis bundið við þennan gamla sjóð, sem þá voru sett ákvæði um, því að þetta er að verða fastur liður í þjóðarbúskapnum, erlendar lántökur og að mótvirðisfé safnist upp vegna þeirra. Og það er með tilliti til þess, að við höfum flutt tillögur okkar, en miðum þær ekki við hinn gamla mótvirðissjóð, sem ræktunarsjóður nýtur nú þegar stuðnings af. Þá hefur verið rætt nokkuð um ákvæðið, sem við leggjum til að haldist í lögum, um skyldu seðladeildarinnar eða Seðlabankans til þess að veita lán. Þetta ákvæði er, eins og ég sagði í dag, búið að standa í lögum siðan 1947, og þá var því komið í lög að tilhlutun landbrh., Bjarna Asgeirssonar, og fjmrh., Jóhanns Þ. Jósefssonar, og með fylgi yfirgnæfandi hluta þingheims. Ég fæ nú ekki séð, að við, sem Þá vorum ungir menn, eins og ég og hæstv. landbrh., og tókum þátt í afgreiðslu þessa máls, höfum verið svo óvitrir þá, þótt við værum þá yngri en nú, og aðrir þeir, sem studdu að samþykkt þessa ákvæðis, að það sé óréttmætt, að þetta haldist enn í lögum. Nú eru líka sérstakar ástæður fyrir hendi, sem gera það kleift eða jafnvel auðvelt að gera þetta ákvæði raunhæft. Það, sem oft hefur staðið í vegi fyrir því, að þetta lagaákvæði væri talið raunhæft, er, að það hefur verið litið Þannig á, að það kynni að leiða til aukinnar peningaþenslu, að það mundi þurfa að láta út í hagkerfið raunverulega nýtt fé, sem þessu næmi. Nú er það kunnugt, að Seðlabankinn dregur saman gildan sjóð, m.a. fé utan af landsbyggðinni, fé, sem bændastéttin í raun og veru hefur aflað að nokkrum hluta með erfiði sínu og lagt síðan fyrir í innlánsdeildum kaupfélaganna. Við framsóknarmenn erum algerlega á móti þessari fjárdráttaraðferð, eins og oft hefur komið fram hér í þingi. En fyrst þetta er gert og fyrst þarna er orðinn stór sjóður, sem nemur hundruðum milljóna króna, þá er það ekki nein goðgá, það hefur ekki neina verðbólguhættu í för með sér, þó að hluti af því yrði tekinn til þess að lána veðdeild Búnaðarbankans. Þá hefur verið vikið að því í þessum umr., að Það gjald, sem á að leggja á landbúnaðinn eða bændastéttina samkv. 4. gr. þessa frv., sé hliðstætt útflutningsgjaldi á sjávarafurðir. Og hv. 4. þm. Vesturl., sem hér talaði áðan, dró Það mjög fram, hvaða byrðar sjávarútvegurinn hefði tekið á sig með greiðslu útflutningsgjalds. Mér þykir það nú í sjálfu sér ekki hæfa að gera mikið að því að ræða mál þannig, að skapa meting á milli atvinnuvega. Mér er það vel ljóst, og það er okkur sjálfsagt ötlum, að landbúnaður og sjávarútvegur eru hvorir tveggja nauðsynlegir atvinnuvegir, undirstöðuatvinnuvegir þjóðarbúsins. Og þessa atvinnuvegi þarf að styðja og efla jöfnum höndum. En ég get þó ekki varizt því að benda á það í þessu sambandi, að framkvæmdir við sjávarútveg og landbúnað eru ekki að öllu leyti sambærilegar. Sjórinn er okkar mikla bjargarlind, Íslendinga, og við eigum velgengni okkar að miklu leyti undir því, að hann bregðist ekki. En sjómaðurinn þarf ekki að rækta hafið, hann ræktar ekki fiskinn í sjónum, hann kaupir bara sitt tæki og tekur síðan afraksturinn eins og hann getur komið við með því tæki, sem hann eignast. En það er ekki nóg fyrir bóndann að kaupa vélina og fara síðan og ætla að hirða afraksturinn. Hann þarf að gera miklu meira. Hann þarf að breyta landinu til þess að geta komið véltækninni við, og um leið og hann leggur í þennan stofnkostnað að breyta landinu, þá er hann ekki einungiz og jafnvel ekki fyrst og fremst að vinna fyrir sjálfan sig, heldur er hann að vinna fyrir framtíðina, fyrir það þjóðfélag, sem hann er aðili að og er að efla. Þessa sérstöðu landbúnaðarins verður að hafa í huga og skoða hlutdeild þjóðfélagsins í þessu starfi bóndans í réttu ljósi að þessu leyti. En ef litið er á þetta í þrengri merkingu, þá er það svo, að útflutningsgjald sjávarafurða er talið einn af kostnaðarliðum við rekstur sjávarútvegsins. Og því hefur verið haldið fram hér í umr., að það væri ekki rétt að orða það svo að tala um verðlagsgrundvöll sjávarútvegsins, vegna þess að hann yrði að taka sínar tekjur af sölu á erlendum markaði og hefði í sjálfu sér engan verðlagsgrundvöll. Þetta er nú nánast talað orðaleikur, því þó að það sé kannske ekki alveg bókstaflega rétt, að sjávarútvegurinn búi við ákveðinn verðlagsgrundvöll, þá vitum við, sem setið höfum á Alþingi um nokkur undanfarin ár, að það er ekki lítið af starfstíma þingsins, sem mörgum sinnum hefur farið til þess að leggja rekstrarhæfan grundvöll fyrir sjávarútveginn, og að þjóðfélagið sem slíkt hefur verið látið taka á sig eigi litlar byrðar í því sambandi, bæði með útflutningsuppbótum á vissu tímabili, bátagjaldeyri og nú síðast með gengisfellingunni, sem leiðir það af sér, að almenningur í landinu verður að taka á sitt bak miklar byrðar í hækkuðu verði til þess að skapa rekstrarhæfan grundvöll fyrir sjávarútveginn. Og alltaf þegar þessar ráðstafanir hafa verið til athugunar og umr. á Alþingi, þá er vitanlega litið á kostnaðarliði sjávarútvegsins í heild, og einn af þeim liðum er þetta útflutningsgjald, sem hér um ræðir. Þá hefur því verið haldið fram í þessum umr., og það kemur í raun og veru oft fram svona eins og innan sviga, jafnvel þótt rætt sé um önnur efni, hjá ýmsum ræðumönnum, að við Framsóknarflokksmenn séum nú með vakandi áhuga á því að bæta hag stofnlánasjóða landbúnaðarins, eða a.m.k. tölum við svo, segja nú ýmsir ræðumenn, en Framsfl. hafi bara látið undir höfuð leggjast, þegar hann hafði völdin, að gera nokkuð í þessu efni. Ég ætla aðallega með þeim orðum, sem ég segi hér á eftir, að gera nokkra grein fyrir þessu atriði. Þess er þá fyrst að geta, að það var Framsfl. á sinni tíð, sem kom því til leiðar með harðri pólitískri baráttu, að byggingarsjóður var stofnaður. Þá snerust íhaldsöflin í landinu, þáv. íhaldsflokkur, á móti þessari ráðstöfun. Það er náttúrlega ekki hægt að skrifa það á ábyrgð þeirra, sem nú starfa, það voru fyrirrennarar þeirra á hinu pólitíska sviði, sem þá gengu að verki. En alla tíð síðan Framsfl. kom því til leiðar, að byggingarsjóður sveitanna var stofnaður og ræktunarsjóður efldur a.m.k. og honum breytt í nýtt form, hefur Framsfl. borið hag þessara sjóða mjög fyrir brjósti, og það vili nú svo til, að á þrjátíu ára skeiði, sem þessir sjóðir hafa starfað, hefur Framsfl. mikinn meiri hluta af þeim tíma setið í stjórn landsins, og jafnan þegar hann hefur átt sæti í ríkisstj., hefur hann farið með landbúnaðarmálin og þar með yfirstjórn þessara sjóða, sem hér um ræðir, og oft farið með fjármálastjórn ríkisins jafnhliða. Sú starfsemi, sem sjóðirnir hafa haldið uppi og verið séð um, að þeir gætu innt af hendi, hefur því sérstaklega getað átt sér stað vegna þess, hvernig Framsfl. bar ávallt hag þessara sjóða fyrir brjósti. Ef vitna á í einstök atriði í þessu sambandi, má geta þess, að nú á síðasta áratug, þegar Framsfl. fór með fjármálastjórn ríkisins, varð mörg árin greiðsluafgangur hjá ríkinu, og framsóknarmenn beittu sér fyrir því í ríkisstj. og á Alþingi, að verulegur hluti af þeim greiðsluafgangi, sem ráðstafað var með sérstökum tögum, rynni einmitt til þessara sjóða, og settu Það sem númer eitt á sínum óskalista. Framsfl. beitti sér einnig fyrir því, eins og ég gat um áðan, eða studdi það eindregið ásamt Sjálfstfl. eða a.m.k. miklum hluta Sjálfstfl., að á sínum tíma var ræktunarsjóði tryggt það mótvirðisfé, sem hann hefur notið góðs af nú um mörg ár. Og þegar hagur sjóðanna hallaðist, beitti Framsfl. sér fyrir því, að sum af þeim lánum, sem höfðu verið veitt af ríkisfé, voru gerð að óafturkræfum framlögum með sérstökum lagaákvæðum í sambandi við fjárlagaafgreiðslu. Ég ætla, að það hafi komið fram við fjárl, bæði 1953 og 1957 á stjórnartíma vinstri stjórnarinnar, sem oft er nú vitnað til. Þegar svo þetta allt nægði ekki, var gripið til þess að taka erlent lán, til þess að starfsemi sjóðanna þyrfti ekki að leggjast niður eða bíða mikið áfall. Nú hefur hæstv. landbrh. haldið því fram, að það hafi verið yfirsjón að láta sjóðina taka erlend lán, það hefur ekki sérstaklega verið lögð áherzla á það í þessum umr., en hann hefur haldið því fram hér á þingi, og þá liggur næst að spyrja: Alítur þá hæstv. ráðh., að landbúnaðurinn hafi fengið nóg fé án þess að fá þetta fjármagn, sem hin erlendu lán veittu? Ef hann þurfti á því fé að halda, sem honum var látið í té, var þá hægt að vísa á sjóði innanlands á þeim tíma til þess að verða við þessum þörfum stofnlánasjóðanna? Það var ekki fylgt þeirri reglu á þeim tíma að draga inn fé í Seðlabankann og halda því þar föstu. Ég held, að það umráðafé, sem þjóðfélagið hafði yfir að ráða á þessum árum, hafi verið notað til útlána. Þá kemur að því, sem hæstv. ráðh. hefur raunar sagt hér á þessu þingi, að ríkið hefði átt að taka lánin og endurlána sjóðunum. Hér ber þá að þeim sama brunni, að eftir þessari leið, sem ráðh. hefur talið að hefði verið eðlileg, hefði ríkið borið og átt að bera að dómi ráðh. gengisáhættuna, því að ríkið átti þá ekki að endurlána sjóðunum með gengisáhættu, heldur sat hún eftir á vegum ríkisins, þegar Það endurlánaði sjóðunum fé. Hér ber því að sama brunni eins og við höfum lagt til, framsóknarmenn, bæði fyrr og nú, að það sé eðlilegt, að ríkið beri gengisáhættuna, sem á þessum sjóðum hefur lent. Nú er það kunnara en frá þurfi að segja, að erfiðleikar Þessara sjóða, sem hér um ræðir, urðu fyrst miklir, þegar gengishallinn fór að segja til sín. Og hvenær myndaðist þessi gengishalli? Það má segja, að fyrstu drögin til þess, að gengishallinn myndaðist, eða fyrsti þátturinn í því máli hafi gerzt 1958, þegar yfirfærslugjaldið var lagt á, síðan í enn stærra mæli 1960 og loks enn viðbót 1961. Ég hef fengið tölur um þetta frá Búnaðarbankanum, hvað þessi gengishalli í heild nemi miklu, og samkvæmt þeim tölum nemur hann 123 millj. kr., og ef á að skipta því á þessa þrjá liði, þá lætur nærri skv. þeim tölum, sem ég hef fengið, að það séu rúmar 30 millj., eða 32–33 millj., vegna yfirfærslugjaldsins, milli 60 og 70 millj. vegna gengisfellingarinnar 1960 og um 26 millj. vegna gengisfellingarinnar 1961. Nú segja ræðumenn hér, hæstv. ráðh. og fleiri: Framsfl. stóð fyrir því á sínum tíma að leggja þetta yfirfærslugjald á, en svo skildi hann við sjóðina í óreiðu. - Þegar þetta er skoðað, verður að rifja upp samhengi atburðanna, hvernig stjórnmálaviðhorfið og valdaskipting milli flokkanna þróaðist á þessum tíma. Yfirfærslugjaldið var lagt á með lögunum um útflutningssjóð 1958. Þau lög eru samþ. alveg í þinglokin, eða 29. maí 1958, og áhrifa þeirrar löggjafar á sjóðina fór aðallega að gæta um haustið eða á síðustu mánuðum ársins 1958, þegar sjóðirnir eru vanir að fá fé til útlána og afgreiða sín lán. Um haustið, þegar þing kom saman 1958, er komið að því, að stjórnarskipti verða, og stjórnarskiptin urðu í byrjun desember, - vinstri stjórnin sagði af sér í byrjun desember, 4. des. 1958, og stjórn Emils var mynduð 23. des. það sama ár. Við vitum það, sem sitjum hér á þingi, að þegar stjórnmálaviðhorfið er með þessum hætti, er ekki unnið að stórmálum, á meðan svona ástand ríkir hér á þingi og stjórnmálasviðinu. Þetta er eins konar biðtími, þegar ein ríkisstj. er að fara frá og önnur að taka við, og það voru engin skilyrði til þess á þeim fáu vikum, sem vinstri stjórnin sat haustið 1958, að koma því við að gera stórátök á þessu sviði. Þegar stjórn Emils var mynduð, færðist meirihlutavaldið yfir í hendur núv. stjórnarflokka, þó að það væri önnur stjórn, sem þá sat, heldur en sú, sem nú situr. Og síðan er framhaldið þetta, að einn liður í viðreisnarstefnunni er hin mikla gengisfelling 1960 og svo enn gengisfelling 1961. Framsfl. hefur verið andvígur þessum efnahagsaðgerðum, sem núv. stjórn hefur beitt sér fyrir, og ber ekki ábyrgð á þeim. En hér kemur fleira til. Á árinu 1959 þótti það mestu varða að koma fram kjördæmabreytingunni, og afgreiðsla efnahagsmála og annarra þýðingarmikilla mála var öll miðuð við það að fleyta þjóðarbúskapnum um stuttan tíma, þangað til hin nýja kjördæmabreyting væri um garð gengin. Þetta er okkur kunnugt. En svo þegar kosningarnar um haustið 1959 eru um garð gengnar, ganga núverandi stjórnarflokkar þá þegar til samninga um stjórnarmyndun. Það tók ekki langan tíma að strika yfir kosningaloforðin um stöðvunarstefnuna og batnandi lífskjör. Það var viðreisnin, sem þá kom til skjalanna, og núverandi stjórn var mynduð. áður en þingið kom saman, og á fyrsta degi þingsins haustið 1959 kemur núv. ríkisstj. og sezt í sína ráðherrastóla, tilkynnir þingheimi sinn stjórnarboðskap, og einn liður í honum er það, að hún taki að sér að koma sjóðum Búnaðarbankans á fjárhagslega traustan grundvöll. Þar með hafði hún þegar lýst því yfir, að hún tæki að sér þetta verkefni. Þá var náttúrlega ekkert annað að gera fyrir Framsfl., þó að hann út af fyrir sig bæri hag þessara sjóða fyrir brjósti, heldur en að biða eftir tillögum valdhafanna. Þeir höfðu sjálfir lýst því yfir, að þeir ætluðu að leysa þetta verk af hendi, og þegar framsóknarmenn buðu það fram, að stofnað yrði til víðtækrar samvinnu um lausn efnahagsmálanna með því að skipa nefnd allra flokka, sem athugaði þau gaumgæfilega, þurftu stjórnarflokkarnir ekki lengi að hugsa sig um. Viljinn til víðtæks samstarfs á sviði efnahagsmálanna kom fram í því, að þeir synjuðu um viðræður um víðtækara samstarf. Þeir voru ákveðnir í því að vinna þessi verk á eigin spýtur og hafa að ýmsu leyti hagað sér í sinni stjórnaraðstöðu eftir boðorðinu: Vér einir vitum. Og undir slíkum kringumstæðum er ekki með nokkrum rétti hægt að krefjast þess eða ætlast til þess, að Framsfl. væri að beita sér fyrir því að flytja gagngerar breytingar á þeirri löggjöf, sem hér um ræðir. Hitt er svo annað mál, að við höfum flutt frv. um það, að ríkið bæri gengisáhættu þessara sjóða. Það höfum við flutt oftar en einu sinni. Það var aldrei hugsað sem allsherjarlausn af okkar hálfu, heldur þáttur í málinu, sem við töldum eðlilegan og teljum enn eðlilegan og réttmætan. En þá bar svo við, þegar við fluttum þetta frv. um þessa aðstoð ríkisins við þessa sjóði, að hæstv. landbrh. taldi skrefið nokkuð stórt. Hann talaði um, að við legðum til, að ríkið tæki á sig í einu lagi 160 millj. kr. vegna þessara sjóða. Þá þótti honum skrefið nógu stórt, þó að hann nú í ræðu sinni hér áðan vildi gera lítið úr þessum till. okkar, sem aldrei voru hugsaðar nema bara einn þáttur í þessu máli. Ég ætla, að þegar þessi saga er rakin og málsatvik öll skoðuð í réttu ljósi, verði ekki með réttum rökum hægt að ámæla Framsfl. fyrir það, að hann hafi látið undir höfuð leggjast um skör fram að efla sjóði Búnaðarbankans. Þetta frv. gengur nú sjálfsagt til atkvæða og úrslita hér, fyrst í þessari hv. d. og síðar í Nd. Reynslan sýnir, hvernig um þær brtt., sem fyrir liggja, fer og um afgreiðslu málsins. En af því að hæstv. ráðh. fór að minnast í ræðu sinni á samvizku og að einhverjir mundu hafa vonda samvizku, þá hygg ég, að Það sé bezt að láta dóm reynslunnar tala í því efni. Það getur farið svo um þá, sem að þessari löggjöf standa, ef þeir knýja hana fram með offorsi óbreytta, að samvizka þeirra kunni síðar að verða eitthvað óró. Og satt að segja bendir það til þess, að eins og haft er eftir gömlum og gegnum þm., sem sat hér um langt árabil fyrir mörgum árum, hann hafi haft það að orðtaki, að það væri hægt að smíða skábretti á mál, sem voru dálítið óþægileg, að það sé ekki laust við, að þetta komi nú fram, eða mér kom í hug, þegar hæstv. landbrh. fór nú við þessa umr. og frsm. meiri hl. landbn. að tala sérstaklega um að breyta þessum skatti síðar í lífeyrissjóð fyrir bændur, að samvizkan væri nú þegar farin að verða óró hjá þessum mönnum og nú væru þeir sjálfir byrjaðir á að smíða skábretti á sitt eigið mál til þess að reyna að komast þannig frá því á sómasamlegan hátt.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. helgaði mér verulegan hluta af sinni ræðu áðan, og verð ég að segja, að mér finnst það veruleg virðing, að svo háttsettur maður telur sig þurfa að eyða nærri því klukkutíma ræðu á lítt vanan þm. til þess að setja ofan í við hann, og verð ég að þakka fyrir það. Hann hóf sína ræðu á því að minnast á verðlagsmál landbúnaðarins og minna á það, að landbúnaðurinn hefði litla verðlagshækkun fengið 1957, og kvartaði undan því. að hann hefði ekki orðið var við andstöðu mína eða búnaðarþings í sambandi við þau verðlagsmál. Ég get huggað hæstv. landbrh. með Því, að ef hann kynnti sér búnaðarþingstíðindi frá 1958, mundi hann sjá þar mjög ákveðna ályktun einmitt um verðlagsmál landbúnaðarins, sem ég gekkst fyrir að fá samþykkta á búnaðarþingi, sem gerði mjög ákveðnar kröfur um það, að bændastéttinni yrði tryggt rétt verðlag og örugg verðskráning á sínar afurðir. Ég ætla að láta þetta nægja um það atriði, því að þessi verðlagsmál eru ekki hér til umr. En nú er þegar komið fram á nótt, og ég er ekki vanur því á mínu heimili að hafa svefn af hvorki mínu fólki né hjúum mínum, og ég vil ekki hafa svefn af ykkur félögum mínum hér á Alþingi með því að teygja lopann um óskyld mál. Þá ræddi hæstv. landbrh. um, að það væri ekki hyggilegt af ungum mönnum að gera kröfur til þess að hafa fullkomin íbúðarhús, þeir ættu fyrst og fremst að hugsa um að rækta og koma sér upp bústofni. Þetta eru að vissu leyti búhyggindi og sízt að lasta það. En oft hef ég fundið til þess bæði heima hjá mér og reyndar víðar, að Það væri leiðinlegt og í rauninni grátlegt, að fólk, sem sezt að í sveit og helgar sig landbúnaðinum, sem er þó okkar elzti og virðulegasti atvinnuvegur hér á þessu landi, geti ekki boðið fólki sínu jafngóð húsakynni og fólk, sem sezt að í öðrum atvinnustéttum, og geti ekki boðið fólki sínu upp á sömu þægindi innanhúss, sömu eða hliðstæð híbýlaþægindi eða hýbýlaprýði og aðrar stéttir og fólk, sem sezt að í öðrum stöðum. Og ég finn til þess - finn sárt til þess, að landbúnaðinum skuli ekki vera sköpuð skilyrði til jafnréttis í þessu við aðrar atvinnugreinar og aðrar stéttir, til þess að hann geti einmitt dregið að sér það unga fólk, sem gjarnan vildi setjast að í sveit. Það er ekki nóg að hafa sæmilega stórt bú og sæmilega aðstöðu til búrekstrar, ef fólkið hefur ekki þau þægindi eða þá aðstöðu á heimilunum, að því gett liðið vel og unað sér á heimilunum, því að einmitt heimilin eru aðalaðsetursstaður fólksins mestan hluta ævinnar. Þó að það sé unnið úti að deginum, þá er heimilið þó sá staður, sem fólkið dvelst á mestan hluta sinnar ævi, það er heimilið, sem markar viljann og löngunina til þess að dveljast á þeim stað, sem það hefur setzt að á. Þess vegna geri ég þá kröfu f.h. landbúnaðarins, að einmitt í Þessu efni geti hann haft sömu aðstöðu og aðrar stéttir þjóðfélagsins. Þá fannst hæstv. landbrh., að ég hefði gert lítið úr hinu myndarlega átaki um fjáröflun fyrir stofnlánasjóðinn, og líklega hef ég misskilið frv. að einu leyti. Hann taldi, að ég hefði ekkert gert úr því mikla fé, sem stofnlánasjóðurinn fengi í vaxtagreiðslur af því stofnfé, sem honum er ætlað skv. 3. gr. frv. Hann taldi, að það mætti reikna með því, að hann fengi 71/2% vexti af því fé, sem væri um 60 millj. kr. alls, og vaxtatekjurnar mundu því verða um 9 millj. kr. á ári.  Hæstv. landbrh. ræddi mikið um viðskilnað vinstri stjórnarinnar í sambandi við þessa sjóði, en hv. 5. þm. Austf. hefur nú svarað því svo rækilega, að ég sé ekki ástæðu til að fara ýtarlega út í það. En það má þó minna á það, að þegar vinstri stjórnin fór frá, áttu þessir sjóðir verulegt eigið fé eða næri 100 millj. kr., en núna eru þeir svo komnir, að þeir eru mínus um 34 millj. Það sýnir þá, að hagur þeirra hefur mjög versnað, síðan þessi hæstv. ríkisstj., sem nú situr, kom til valda. Landbrh. vildi mælast undan ábyrgð á þeirri dýrtið, sem myndazt hefur tvö síðustu ár, og þeim gengisbreytingum, sem orðið hafa. Ég fæ ekki skilið, að hæstv. ríkisstj. geti mælt sig undan ábyrgð á þeim gengisbreytingum, sem hún hefur ákveðið. Mér virðist það augljóst mál, að hún verður að bera ábyrgð á þeim. Þá ræddi hæstv. landbrh. um öfgar þær og fjarstæður, sem hefðu komið fram í ályktunum búnaðarþings nýafstaðins um lánamál landbúnaðarins, og það einkennilega henti hann í annað sinn, síðan ég kom hér inn á þing, að hann bar mér á brýn ósannindi í sambandi við frásögn af afgreiðslu þessa máls. Ég vona, að ég fái tækifæri til að geta sannað það, að eins og ég sagði hér áðan í fyrri ræðu minni, þá var sá liðurinn, sem fjallaði um andmæli gegn skattgjaldi á landbúnaðarvörurnar, samþykktur á búnaðarþingi með 17 shlj. atkv., en fjórir sátu hjá við nafnakall. Og það var yfirlýst, m.a. af Einari Ólafssyni, sem situr í stjórn Stéttarsambands bænda og hefur líka skrifað undir álit frá stjórn Stéttarsambandsins, að hann teldi það hreint neyðarúrræði - hreint neyðarúrræði - að leggja slíkt skattgjald á landbúnaðinn sem þetta, og hann vildi ekki greiða því atkvæði, en hins vegar teldi hann, að frv., sem hér um ræðir, hefði ýmis önnur ákvæði að geyma, sem hann gæti stutt, þess vegna vildi hann ekki lýsa yfir andstöðu við það. Ég skil það, að hæstv. landbrh. sárnar afstaða búnaðarþings. Afstaða búnaðarþings var einfaldlega sú að standa fullkomlega á rétti bænda í þessu efni, krefjast jafnréttis og þess, að bætt yrði úr þeim erfiðleikum, sem landbúnaðurinn á í þessum málum núna. En það er annað og meira en segja má um hæstv. landbrh., sem hefur sætt sig við það, að landbúnaðinum sé íþyngt fram yfir ýmsar aðrar atvinnugreinar með ýmsum efnahagsráðstöfunum núv. ríkisstj., og hann sættir sig við það, að nú er enn á ný lagður skattur á bændastéttina, á sama tíma og undir sömu skilyrðum og þegar farið er með hliðstæð mál fyrir aðrar stéttir hér á Alþingi þykir ekki fært að leggja slíkan skatt á aðrar stéttir. Hann stendur ekki jafnvel á rétti bændastéttarinnar í ríkisstj. eins og búnaðarþing stendur á rétti bændastéttarinnar í sínum ályktunum. Þá vildi hæstv. ráðh. halda því fram. að í frv. þessu, sem hér liggur fyrir, væri tryggt, að ríkið greiddi gengismuninn á erlendu lánunum. En ég sé ekki, að það sé tryggt nema þessi þrjú ár, sem tiltekin eru, 1961, 1962 og 1963. Hitt veltur á því, hvernig fjáröflunin nægir fyrir fjárþörfinni í heild. Ég vil þá að síðustu, ég ætla ekki að teygja lopann lengi um þetta, taka undir það, sem hæstv, landbrh. lét í skína hér síðast í sínu máli um það, að landbúnaðurinn ætti að fá hluta af því mótvirðisfé, sem væri að myndast hjá Seðlabankanum núna vegna erlendra lántaka, og það er einmitt það sama og við minnihlutamenn í landbn. leggjum til í okkar nál. og okkar till. Ég vona, að það eigi eftir að koma fram í meðferð málsins hér, að hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar samþykki þetta atriði.



Herra forseti. Sumarið 1952 bundust nokkrir opinberir aðilar samtökum um það að koma á fót vélaspjaldskrá yfir alla landsmenn. Þessir opinberu aðilar voru berklavarnir ríkisins, bæjarsjóður Reykjavíkur, fjármálaráðuneytið, Hagstofa Íslands og Tryggingastofnun ríkisins. Þegar haustið 1952 var hafizt handa um undirbúning þjóðskrárinnar, eins og þetta var kallað síðar, og var tekið almennt manntal 16. okt. 1952 og á grundvelli þess var þjóðskráin síðan gerð. Kom það smám saman til framkvæmda á næstu missirum. Á vorþinginu 1956 voru á Alþ. samin lög um þjóðskrá og atmannaskráningu, og er Það núgildandi löggjöf um þessi efni. Eins og hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir í framsöguræðu við 1. umr. þessa máls, var frv. það, sem hér liggur fyrir, borið fram skv. óskum hagstofunnar, en hagstofan hefur haft með höndum starfrækslu spjaldskrárinnar, síðan hún var stofnuð. Þær efnisbreytingar, sem frv. felur í sér frá því fyrirkomulagi, sem er, eru aðallega tvær: Í fyrsta lagi það, að vottorð þau, sem þjóðskjalasafnið hingað til hefur gefið skv. kirkjubókum, færast nú til þjóðskrárinnar. Í öðru lagi er breytt um yfirstjórn stofnunarinnar, Þannig að framvegis er gert ráð fyrir, að hagstofan hafi hana með höndum, en ekki þeir fimm aðilar, - þeir urðu nú reyndar seinna sex, því að félmrn. bættist við, - sem áður höfðu tekið þátt í undirbúningi þjóðskrárinnar og ætlað var að eiga aðild að stjórn hennar, þannig að gert er ráð fyrir, að umboð þeirra í þessu efni falli niður. Reynslan hefur sýnt, að þetta fyrirkomulag er óeðlilegt og það hefur verið óvirkt að undanförnu og jafnvel valdið ýmsum töfum og óþægindum. Að öðru leyti eru þær breyt., sem hér er um að ræða, aðallega orðalagsbreytingar og smærri breyt. á framkvæmd þessara mála, sem reynslan hefur sýnt að eðlilegt mundi vera að gera. Allshn. hefur haft þetta frv. til athugunar og mælir einróma með því, að það verði samþ. óbreytt.