Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég fagna því mjög að fá tækifæri til þess nú um miðnættið í kvöld að koma á framfæri þeim aths. sem ég að gefnu tilefni hafði hugsað mér að flytja við þessa umr. Ég ætla ekki að fjalla almennt um efni þessarar stóru bókar sem ég hef hér í höndum, en hef hins vegar hugsað mér að svara með nokkrum orðum þeirri furðulegu ræðu sem flutt var á föstudaginn var af hv. 7. þm. Reykv., Vilmundi Gylfasyni. Meginefnið í ræðu hans voru dylgjur um viðskipti framleiðslusamvinnufélagsins Rafafls við Kröflunefnd og ýmsar ákaflega furðulegar ályktanir sem hann leyfði sér að draga í þeim efnum af því sem í ríkisreikningnum segir. Ég vil leyfa mér að undirstrika í fyrsta lagi, að endurskoðendur ríkisreikninga segja hér á bls. 426 um þetta ákveðna mál, sem hv. 7. þm. Reykv. vakti máls á, að „eins og mál þetta er vaxið, verður við svo búið að standa“. Það er niðurstaða þeirra. Hérna er hins vegar á sömu síðu og næstu bls. hvert málið á fætur öðru þar sem endurskoðendur komast að annarri niðurstöðu og segja að viðkomandi mál séu áfram til athugunar vegna þess að þeir eru ekki búnir að fá þær skýringar sem þeir telja þörf á. En í þessu ákveðna máli, sem hv. 7. þm. Reykv. gerir að umtalsefni, taka þeir skýringar rn. gildar. Meginefnið í ummælum hv. 7. þm. Reykv. um viðskipti Rafafls við Kröflunefnd byggðist á því, að samningsupphæðin í upphafi hefði verið um 30 millj. kr., eða eins og hér kemur fram í ríkisreikningnum á bls. 426, 30 millj. 382 þús., en lokagreiðslur hefðu numið, eins og hér segir, 123 millj. 748 þús. kr. Það er kannske auðvelt, ef menn telja sig ekki þurfa að líta á annað en þær tölur sem liggja á yfirborðinu, að gera þær upphæðir, sem þarna er um að ræða, tortryggilegar. En hver er skýringin á þessum mismun? Hún er svo einföld og svo augljós að hvert barn á að geta skilið hana, eins og ég benti á áðan, og þ. á m. hv. þm. Vilmundur Gylfason. Það verk, sem þarna var unnið af Rafafli svf. fyrir Kröfluvirkjun, var um það bil þrefalt viðameira áður en lauk heldur en miðað hafði verið við í hinu upphaflega útboði. Ég er ekki að bera hér neitt blak af Kröflunefnd. Hún hefur næga menn til að verja sig hér. En ég ætla að svara vegna þeirra manna sem fjarstaddir eru og eru félagsmenn í þessu ákveðna framleiðslusamvinnufélagi, Rafafli, sem hv. þm. Vilmundur Gylfason hefur séð ástæðu til að leggja í einelti og veitast að hér úr ræðustól á Alþingi. Ef það verk, sem unnið er, er þrefalt meira en það sem upphaflega var samið um og átti að kosta 30 millj., er þá ekki eðlilegt að þrefalt meira verk kosti um það bil 90 millj.? Það ætti að vera sæmilega ljóst. Og ef laun hækka á tímabilinu, sem um er að ræða, um 40%, þá er ekki óeðlilegt að þessar greiðslur verði allmiklu hærri af þeim ástæðum, og þess vegna - af þessum tveimur ástæðum: annars vegar vegna launahækkana, hins vegar vegna þess að verkið var miklu, miklu meira en það sem samið var um í upphaflega útboðinu, þá fara þessar greiðslur upp í rúmlega 120 millj. Og ég leyfi mér að minna á það sem stendur í svari rn. á bls. 418, aðeins örfáar setningar úr því svari, sem er skýrt og ljóst, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir m. a.: „Byggingarvísitala hækkaði úr u. þ. b. 101 í 176 á samningstímanum. Aukning launakjara var talsvert hærri og staðbundin þróun þeirra yfir tímabilið nokkuð á annan veg.“ Síðar í þessu sama svari segir: „Flestir verkþættir framkvæmdanna við Kröfluvirkjun voru boðnir út að lokinni frumhönnun og hluta fullnaðarhönnunar. Var þessi háttur á hafður til þess að verktaki fengi nauðsynlegan undirbúningstíma til verksins án þess að verktafir hlytust af. Hlutfall aukaverka er því mælikvarði á: a) breytingar þær sem verða frá hönnunarstigi verkþáttarins við útboð uns fullnaðarhönnun hans er lokið, b) breytingar þær sem gera þarf við framkvæmd verkþáttarins.“ Og ég held áfram og legg áherslu á og bið menn að taka hér sérstaklega eftir: „Hið háa hlutfall aukaverka í verkþáttum við raf- og pípulagnir á því orsakir sínar í þeim hlutfallslega miklu breytingum sem urðu við fullnaðarhönnun og framkvæmd þessara verkþátta. Eftirfarandi tölulegur samanburður á greiðslum til þriggja verktaka sýnir greinilega að verðbætur til Rafafis svf. voru í fullu samræmi við verðbætur til þeirra verktaka er unnu verk svipaðs eðlis. - Menn hafa þessar tölur fyrir framan sig, og hver hefur leyft sér að mótmæla þessu - eða hefur hv. þm. Vilmundur Gylfason einhver rök fram að færa til að vefengja það sem hér stendur? Síðan er sett hér upp tafla með samanburði, þar sem borið er saman það verk sem Rafafl var verktaki að og hins vegar Slippstöðin hf. og loks fyrirtækin Hamar, Stálsmiðjan og Héðinn sameiginlega. Það kemur fram m. a. í þeim samanburði, að greiðslurnar til Slippstöðvarinnar fyrir aukaverk eru hlutfallslega hærri en greiðslur til Rafafls, eins og þegar tölur á b!s. 419 bera með sér. Í sjálfu sér ætti ekki að vera ýkjamikil þörf á því að ræða um þessi ásökunarefni í löngu máli, svo fráleit sem þau eru og svo einfaldar og augljósar skýringar sem eru á því, að lokagreiðsla fyrir það verk, sem þarna var unnið, er þetta miklu hærri en upphaflegur samningur um hluta verksins hljóðaði upp á. Ég get hins vegar tekið undir það, að auðvitað hefði verið æskilegt að fullnaðarhönnun á þessu stóra verki, Kröfluvirkjun, hefði legið fyrir þegar útboð fór fram upphaflega. En staðreyndin er sú, að á þeim tíma var af hálfu iðnrn. og iðnrh. þáv., Gunnars Thoroddsen, lagt mikið kapp á að flýta þessari virkjun. Það var mjög umdeilanleg ákvörðum að mínu viti. En þessi ákvörðun um að flýta Kröfluvirkjun, sem tekin var af iðnrn. á sínum tíma, varð til þess að þeir, sem með framkvæmd verksins höfðu að gera, buðu út einstaka þætti án þess að verkið væri fullhannað. Rétt er að minna á það, í hverra erindum hv. þm. Vilmundur Gylfason er þegar hann hefur uppi þær árásir á þetta ákveðna samvinnufélag sem hann hefur staðið fyrir áður í síðdegisblöðunum og nú hér á Alþ. Sannleikurinn er nefnilega sá, að hér í landinu er mikill fjöldi verktakafyrirtækja í ýmsum greinum sem ástæða er til að ætla að nái að mata krókinn allmyndarlega við margvíslegar verklegar framkvæmdir. Framleiðslusamvinnufélagið Rafafl er stofnað af iðnsveinum í þessari grein til þess ekki hvað síst að hindra að óhæfilegur gróði renni í vasa einstakra verktaka úr hópi iðnmeistara. Það væri hægt að rekja fjöldamörg dæmi um það, að þetta ákveðna framleiðslusamvinnufélag, sem hv. þm. hefur hér gert að umtalsefni, hefur ekki aðeins borgað því fólki, sem hjá því vinnur, betri laun en almennt hefur gerst hjá einstökum iðnmeisturum í þessari grein, og ekki aðeins framfylgt með miklum sóma þeirri jafnlaunastefnu sem talsmenn Alþfl. hafa einstöku sinnum þóst vilja gera að sinni, þótt þeir virðist að vísu vera fallnir frá því nú um stundir, heldur hefur hér líka komið til að þetta ákveðna framleiðslusamvinnufélag, sem hv. þm. Vilmundur Gylfason telur dæmi um spillinguna í þjóðfélaginu, um samtryggingarkerfi hinna ýmsu pólitísku flokka annarra en Alþfl., að því er skilja má, hefur við hvert verkið á eftir öðru tekið að sér eftir útboð að framkvæma stór verk og smá með mun lægri kostnaði en hinir einstöku iðnmeistarar í þessari grein hafa talið sig geta gert á sama tíma, og þetta framleiðslusamvinnufélag hefur samt greitt þeim, sem hjá því vinna, hærri laun en almennt tíðkast hjá meisturum í rafiðnaði. Það eru ekki þessir hlutir, sem hv. þm. Vilmundur Gylfason sér ástæðu til að orða í fjölmiðlum eða hér á Alþ. Ég vil benda honum á eitt dæmi af mörgum í þessum efnum. Á síðasta ári var boðin út hér í Reykjavík bygging 218 íbúða í verkamannabústöðum, og það er verið að flytja í fyrstu íbúðirnar í þessum byggingaráfanga nú síðar á þessu ári. Kostnaðaráætlun fyrir raflagnir í þessar 218 verkamannaíbúðir hljóðaði upp á 80 millj., og var þá miðað við þá verðlagningu sem tíðkast hafði af hálfu iðnmeistara í þessari grein. En framleiðslusamvinnufélagið Rafafl bauð í þetta verk 40 millj. kr., eða helmingi lægri tölu, sem þýðir á hverja íbúð í sparnað fyrir hvern íbúðarkaupanda af því láglaunafólki, sem þarna er um að ræða, um eða yfir 200 þús. kr. Gætu það orðið alldrjúgar upphæðir ef í öðrum iðngreinum kæmi fram álíka breyting til batnaðar og þarna hefur orðið. En það eru andstæðingar þessa framleiðslusamvinnufélags, sem er að vinna að því að lækka byggingarkostnaðinn, lækka húsnæðiskostnaðinn hjá lágtekjufólki í landinu, tryggja að það, sem greitt er fyrir verk, renni til þeirra sem vinna þau, en ekki til einstakra meistara sem lítið koma nærri verkinu sjálfir, en láta aðra vinna, - það eru andstæðingar þessa félags sem vafalaust hafa verið upphafsmenn að því að tefla fram þessum hv. þm., Vilmundi Gylfasyni, fyrst í síðdegisblöðunum, síðan hér á Alþ., með lygaáróður um þetta framleiðslusamvinnufélag. Hann er á þeirra vegum. Ég mun nú brátt ljúka mínu máli. En ég vil aðeins segja það að lokum, að mér þykir leitt að hv. þm. Vilmundur Gylfason skuli viðhafa annan eins subbuskap í málflutningi sínum og var um að ræða í ræðu hans á föstudaginn var. Það var enginn fótur fyrir því sem hann var að halda fram. Hann hafði enga stoð til að byggja sinn málflutning á. Það, sem stendur í ríkisreikningnum, mælir allt gegn málflutningi hans. En hann reyndi að fleyta sér á stórum orðum sem ekkert var á bak við.

Ég notaði aldrei orðið subbuskapur.

Ætli ég hafi ekki lært það orð af þér? Ég hafði ekki tamið mér að tala um pólitískan subbuskap fyrr en ég fór að hlusta á þínar ræður, hv. þm. Vilmundur Gylfason, og ég hygg að þetta sé orð sem út af fyrir sig sé ekki neitt til að skammast sín fyrir fyrir einn eða neinn að nota þegar við á. En ég gæti trúað að með tilkomu hv. þm. Vilmundar Gylfasonar á hinn pólitíska vettvang utan þessa gamla húss og innan hafi þetta orð heyrst oftar en áður. En látum það vera. En það, sem ég á við með pólitískum subbuskap, er það, þegar einstakir málflytjendur, hvort sem er úr röðum hv. þm. eða annars staðar, láta sig hafa það að draga stórar og viðamikla ályktanir, hafa uppi hinar stærstu fullyrðingar án þess að hafa neitt til að byggja á, án þess að hafa neitt í höndunum, virðast ekki hafa neinar áhyggjur af því, hvort ásakanirnar, sem verið er að bera fram, séu á rökum reistar eða ekki. En það er það sem skiptir máli, hvort viðkomandi málflytjandi hefur á einhverju að byggja. Og þegar ég segi að mér þyki leitt að heyra þvílíkan subbuskap í málflutningi hv. þm. Vilmundar Gylfasonar í ræðu hans á föstudaginn var, þá þykir mér það ekki síst leitt vegna þess, að ef það nú einhvern tíma kynni að gerast í framtíðinni, sem ég vona, að þessi áhugasami þm. detti niður á mál þar sem hann komist að merkilegum staðreyndum og áhugaverðum og geri tilraun til að koma því á framfæri við þjóðina, annaðhvort hér á Alþ. eða utan þess, og mín von er sú, að að því muni koma, en þá er hættan þessi, að það verði ekki tekið mark á honum, það trúi enginn því sem hann sé að segja, vegna þess að dæmin verða orðin svo mörg um málflutning af svipuðu tagi og hér fór fram af hans hálfu á föstudaginn var, þar sem ekkert er skeytt um raunveruleikann, ekki er skeytt um staðreyndir, en talað tungum út í bláinn. Við skulum samt vona að upp renni þeir tímar, að hinn mikli og góði áhugi þessa hv. þm. í baráttunni við spillinguna komi einhverju góðu til leiðar, og ég vil gjarnan leggja honum lið í þeim efnum. En þá verða menn líka að líta svolítið í kringum sig í hverju máli og spyrja spurninga áður en menn taka að fullyrða í gríð og erg. Þetta get ég látið duga, en vil aðeins að lokum minna á það, að skýringin á viðskiptum framleiðslusamvinnufélagsins Rafafls og reikningsuppgjöri þess við Kröflunefnd er svo einföld sem ég gat um áðan, að verkið er metið þrefalt meira en sá einstaki þáttur þess, sem útboðið fjallaði um, og launin hækka um 40%. Þá er ég ekki að tala um hækkun launa frá upphafi tímabilsins til loka tímabilsins, heldur hækkun launa frá því sem þau voru þegar samningar fóru fram og til þess sem þau urðu að meðaltali á verktímabilinu. Það er rétt að gleyma því ekki heldur, að auðvitað var tilboði Rafafls í þetta ákveðna verk, þessar raflagnir við Kröfluvirkjun, tekið vegna þess að það var lægsta tilboðið. Og samningur var gerður um einingarverð á grundvelli þessa upphaflega tilboðs, einingarverð varðandi þær framkvæmdir sem fyrirtækið kynni að taka að sér og ekki fólust í útboðinu, og einingarverðið var miðað við grundvöll tilboðsins og þess vegna líka lægra en um hefði verið að ræða hjá öðrum hugsanlegum verktökum, ef við þá hefði verið samið. Og það er eins augljóst mál og verið getur, að ef Kröflunefnd hefði tekið þann kostinn að hafna lægsta tilboðinu, sem Rafafl gerði, og taka einhverju öðru hærra tilboði, þá hefði hún undir öllum kringumstæðum orðið að greiða meira fyrir verkíð í heild heldur en hún reyndist þurfa að greiða til Rafafls, vegna þess að allar eru þessar tölur annars vegar varðandi tilboðið sjálft og hins vegar einingarverð í sambandi við önnur verk í samhengi. Ég ætla að vona að hv. þm. Vilmundur Gylfason dragi nokkurn lærdóm af þessu sínu frumhlaupi hér á föstudaginn var og geri svolítið meira að því framtíðinni að vega og meta hvaða mál eru af því tagi, að þau gefi efni til þess að ætla að ráðast á spillinguna í þjóðfélaginu þar sem þau eru, og hvaða mál eru ekki þess eðlis að spillingin sé þar til húsa. Það er út af fyrir sig gott að vera vel vopnaður, hafa margar byssur og vera skotglaður. En það skiptir máli hvert skotunum er beint, og það skiptir máli hvort hinn skotglaði utan þings eða innan hittir í mark eða hvort hann skýtur út í bláinn og öll viðleitnin verður gagnslaus.



Herra forseti. Til umr. eru ríkisreikningar og ég ætla að taka það fram í upphafi, að ég skal reyna að stytta mitt mál og mun ekki taka þátt í því einvígi sem hér er háð.

við höfum nógan tíma.

Það er gott að heyra. Við höfum verið hér nátthrafnarnir undanfarin kvöld og flutt hér margar ræður, kannske þær bestu sem fluttar hafa verið í þinginu í vetur, þegar komið er fram yfir miðnætti. Ég skal ekki lofa því, að þessi verði í besta flokki, en fyrst tími er nógur ætla ég alla vega ekki að flýta mér þótt ekki verði mikið sagt. En ég ætla að segja skilið við þessar umr. um Kröflu og snúa mér að öðrum þáttum. Ég byrja þá á því að fletta upp í aths.-kaflanum við ríkisreikningana og þar rekur maður sig á eitt atriði, er varðar mötuneytin og Edduhótelin. Þar kemur fram að Ferðaskrifstofa ríkisins greiðir ekki söluskatt af starfsemi sinni fyrr en um áramót, en aftur á móti þeir, sem reka gistihús og hafa hótelrekstur með höndum og eru einkaaðilar, verða að standa skil á söluskatti eins og almennar reglur segja til um. Þetta vekur til umhugsunar um þær skrýtnu reglur sem hér gilda um söluskatt, því að upp hafa sprottið undanfarin ár fjölmörg mötuneyti í eigu ríkisins sem greiða ekki söluskatt, á meðan einkareksturinn verður að standa skil á sínum skattgreiðslum. Slíkt og þvílíkt leiðir náttúrlega til mikils misræmis í þjóðfélaginu og þó sérstaklega á milli þeirra aðila annars vegar, sem hafa aðgang að slíkum mötuneytum, og hinna, sem ekki njóta slíkra réttinda. Þetta er það atriði í aths. um ríkisreikninginn sem mig langar til þess að nefna, en almennt hafði ég áhuga á því að fjalla dálítið um ríkisreikninga, framlagningu þeirra og kannske hlutverk að einhverju marki a. m. k. Það er í 43. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallað er um ríkisreikninga, og þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta, m. a.: „Yfirskoðunarmenn þessir eiga að gagnskoða árlega reikninga um tekjur og gjöld landsins og gæta þess, hvort tekjur landsins séu þar allar taldar og hvort nokkuð hafi verið af hendi greitt án heimildar. Þeir geta, hver um sig, tveir eða allir, krafist að fá allar skýrslur þær og skjöl, sem þeim þykir þurfa. Síðan skal safna þessum reikningum fyrir hvert fjárhagstímabil í einn reikning og leggja fyrir Alþ. frv. til l. um samþykkt á honum og athugasemdir yfirskoðunarmanna.“ Hér lýkur lestrinum og var vitnað til fyrri mgr. 43. gr. stjórnarskrárinnar, sem fjallar um ríkisreikninga. Menn verða þá strax í upphafi að gera sér grein fyrir því, að þeir, sem nú gegna störfum yfirskoðunarmanna, sitja ekki á hinu háa Alþingi. Þess vegna verða þær umr., sem hér eiga sér stað, dálitið furðulegar, því að í raun er hæstv. fjmrh. að leggja fram endurskoðaða reikninga sem hann sem handhafi framkvæmdavalds ber talsverða ábyrgð á, og þegar af þeirri ástæðu má ætla að við búum við úrelt skipulag að því er varðar ríkisreikninga. Hér í vetur hefur margoft komið upp í þessari hv. d. umræða um hvert sé hlutverk löggjafar- og fjárveitingavaldsins og þá ekki síst gagnvart framkvæmdavaldinu. Umræður hafa mestmegnis snúist um rannsóknarnefndir eða hlutverk venjulegra þingnefnda, rannsóknar- og eftirlitshlutverk þeirra. Þannig hefur t. d. allshn. Nd., sem hv. 7. þm. Reykv. veitir forstöðu og er formaður fyrir, tekið upp á sitt eindæmi að athuga eitt mál og hefur til þess fullt leyfi að sjálfsögðu. Og þannig er eflaust um fleiri nefndir sem af einhverjum ástæðum hafa frumkvæði í málum er varða samskipti við framkvæmdavaldið. Þetta er þó ekki almenn regla, en okkur ber þó, sem hér störfum, að hafa augun hjá okkur varðandi þróun þessara mála. Og ég hygg að eftir veturinn í vetur muni sú nefnd skila af sér sem reyndar átti að skila störfum áður en þingi lauk og enginn hefur minnst á héðan úr ræðustól, en það er sú hin mikla framfaranefnd sem átt að endurskoða þingsköp. Hún virðist ekki hafa lokið störfum þótt það stæði í þeirri ályktun sem samþykkt var um þá nefnd, en hún hlýtur alla vega að skila af sér næsta haust og verður þá væntanlega tekið á þessu máli. Og svo er enn fremur um þá nefnd sem starfár að endurskoðun stjórnarskrárinnar og maður hefur heyrt að starfi, en það er nýtt um slíkar nefndir eins og hv. þm. vita. Þessar umr. spegla þann vanda sem við er að etja hjá þessari stofnun sem við störfum hér hjá, hinir þjóðkjörnu fulltrúar, hið gífurlega misvægi sem hefur myndast milli þessara tveggja aðila, annars vegar löggjafarvaldsins og hins vegar framkvæmdavaldsins. Við erum hér í dag og undir þessum dagskrárlið að fjalla um eitt þessara mála. Við erum að fjalla um það, hvernig fjárveitingavaldið á að athuga og fylgjast með því, hvort handhafar framkvæmdavalds hafi farið eftir því sem fjárveitingavaldið sagði til um. Þetta er samkv. stjórnarskránni, eins og ég hef áður sagt, í höndum þessara yfirskoðunarmanna. En í raun og veru er það, ef svo má segja, pólitísk endurskoðun. Þar koma fram pólitískar ábendingar, jafnvel stefnulegar ábendingar. Við höfum hins vegar starfandi undir fjmrn. annan aðila, sem er ríkisendurskoðunin, og þar fer fram tæknileg endurskoðun. Þar fer hin raunverulega endurskoðun fram. Ég minni á þetta atriði vegna þess, að það getur verið kominn tími til þess að færa þá starfsemi undir þjóðþingið. Um þetta er ég ekki viss, en frv. þess efnis lagði Halldór Ásgrímsson fram á Alþ. ásamt Ingvari Gíslasyni fyrr í vetur, og reyndar var það lagt fram á síðasta þingi einnig. Í þessu frv. koma fram í grg. sjónarmið sem ég tel ástæðu fyrir okkar að ræða þegar rætt er um ríkisreikningana og það form sem við höfum á þessum hlutum. Tilgangur þess frv., eins og segir í aths. við það eða grg., er þessi, með leyfi forseta: „Aðaltilgangur frv. er að flytja ríkisendurskoðun undir vald Alþingis, þannig að stofnunin þjóni Alþingi. Endurskoðun, aðhald og eftirlit í ríkisbúskapnum verði undir stjórn og á ábyrgð Alþingis.“ Síðan er ítarlega fjallað um þetta í grg. Halldór Ásgrímsson, sem ég hygg að sé höfundur þessarar grg. og aðalhöfundur frv., hefur jafnframt kynnt sér þetta mál meðal annarra þjóða, og hann segir hér á einum stað um ríkisendurskoðun í öðrum löndum, sem ég held að sé gagnlegt jafnframt að ræða undir þessum lið sem hér er á dagskránni, - hann segir, með leyfi forseta: „Endurskoðunarstarfsemi á vegum ríkisins í öðrum löndum er skipulögð með ýmsum hætti. Stjórnskipuleg staða aðalendurskoðunarstofnunarinnar er mismunandi. Í sumum löndum er stofnunin dómstóll, í öðrum er hún fremur eftirlitsstjórnvald, og í nokkrum tilfellum lýtur hún þjóðþingi viðkomandi lands. Sums staðar er sérstök endurskoðunarlöggjöf, annars staðar eru ákvæði um ríkisendurskoðun aðeins í stjórnarskránni. Sameinuðu þjóðirnar hafa sett á fót „Inspection Agency“ (1966), sem hefur það hlutverk m. a. að fylgjast með „skilvirkni og réttri notkun“ fjárveitinga í hinum ýmsu starfsdeildum Sameinuðu þjóðanna.“ Starfssvið endurskoðunarstofnana ríkisins er að nokkru leyti mismunandi. Meginhlutverk endurskoðunarinnar virðist í flestum löndum enn sem fyrr vera að hafa formlegt eftirlit með því, að greiðslur af ríkisfé séu í samræmi við fjárveitingar. Sums staðar ber ríkisendurskoðuninni auk þess að framkvæma stjórnsýslulega endurskoðun. Á síðustu áratugum má merkja þróun í þá átt að fela endurskoðunarstjórnvöldum aukna ábyrgð á skilvirkni í ríkisrekstrinum. Þetta er að sjálfsögðu tengt þeim vexti opinbera geirans sem hvarvetna verður vart.“ Á þessum upplestri sést að það er ekki sjálfgefið, hvernig farið er með þessi mál, og á það vil ég leggja áherslu. Þá langar mig líka til að rifja það upp, sem hér hefur verið rætt talsvert í vetur í nýjum þáltill. sem hafa verið lagðar fram, að það eru ýmsir aðrir möguleikar en við höfum hingað til unnið eftir sem hægt er að notast við í sambandi við fjárveitingar og hvernig staðið er að fjárveitingum Alþingis. Ég minni í því sambandi á þáltill. sem ég flutti í vetur og var vísað til hv. fjvn., um núllgrunns áætlanir, þar sem gert er ráð fyrir að fjárveitingar gangi fremur til verkefna en stofnana, og í framhaldi af því er rétt að minnast á þá þáltill. sem samþ. var í dag og fjallaði um Rannsóknaráð ríkisins og byggist að verulegum hluta einmitt á þessu, þar sem margar stofnarnir koma sér saman um sameiginleg fjárlög, ef svo má segja, og það byggist á verkefnagrundvelli, ekki á stofnanagrundvelli. Allir hljóta að sjá að með þeim hætti er mun betra að fylgjast með hvað verður um það fjármagn sem Alþ. veitir til ákveðinna hluta, og þar með enn fremur auðveldara að endurskoða þær niðurstöður sem þaðan koma. Í öðru lagi vil ég minna á ný atriði sem hefur talsvert borið á erlendis, í þjóðþingum þar. Þar er t. d. svokölluð „sólseturslöggjöf“ sem byggir á því, að fjárlög eða fjárveitingar til ákveðinna stofnana eru tímabundnar og eftir ákveðinn tíma, 1–2 ár, falla þær niður af sjálfu sér nema sótt sé um þær að nýju. Hér á landi hefur það verið aðalvandi fjárveitingavaldsins og þar með fjvn., að það er varla hægt að skera nokkurs staðar í, þar sem þá er talið að verið sé að skera niður mikilvæga starfsemi sem haldið hafi verið úti, og það er ákaflega erfitt fyrir fjvn. að taka á sig rögg og segja: Nú skulum við skera. - Með sólsetursaðferðinni er verið að snúa sönnunarbyrðinni við. Það er verið að skylda þá, sem sækja um fjármagnið, til að sýna fram á að þeir þurfi meira fjármagn. Þetta er eiginlega ákveðinn umsnúningur sem einmitt er orðinn til vegna erfiðleikanna sem fjárveitingavaldið stendur ávallt frammi fyrir. Loks hafa verið uppi hugmyndir um að endurskoða á 5 eða 10 ára fresti allar ríkisstofnanir. Það er þannig með ríkisstofnanir, að þær öðlast yfirleitt eilíft líf. Ef þær eru einu sinni settar á laggirnar, þá er ekki gert ráð fyrir því að þær þurfi að leggja niður. Oftast er það þannig, að þá eru búnar til nýjar stofnanir, og þær halda áfram að lifa og verða óviðráðanlegar af ýmsum ástæðum sem ég ætla ekki að nefna hér. Þess vegna hafa skattgreiðendur erlendis risið upp og heimtað lög, tilgangur og markmið slíkra stofnana séu endurskoðuð á 5 eða 10 ára fresti, og ef það gerist ekki detti þær út af fjárlögum. Á þetta minni ég hér vegna þess, að mér hefur fundist lítið bera á því hérlendis að um þessi mál sé fjallað, og ég kaus að nota þetta tækifæri til að koma þessum viðhorfum á framfæri vegna þess að hér er fámennt og góðmennt og aðeins áhugamenn um þetta málefni hér staddir og þ. á. m. hæstv. fjmrh. sem hefur verið svo vinsamlegur að hlýða á mitt mál, þótt í raun beri hann ekki mikla ábyrgð á því frv. sem hér liggur fyrir um ríkisreikning. Ég held að það væri full ástæða til þess fyrir hæstv. fjmrh. og hans rn. að kanna það rækilega nú í sumar ásamt fjvn., sem er smám saman að breyta sínum starfsháttum, og ásamt nýjum starfskröftum, sem tekið hafa til starfa í fjárlaga- og hagsýslustofnuninni, hvort ekki sé kominn tími til að gera vissar breytingar á því skipulagi sem við höfum notast við hingað til. Þetta var tilgangurinn með því að koma hér upp undir þessum lið og ræða þessi mál. Mér þykir leitt að ég skuli hafa drepið á dreif þessu skemmtilega einvígi þeirra tveggja ágætu hv. þm. sem hafa keppt hér í því sem mætti kalla kannske subbuskap eða mannasiðakennslu eftir atvikum. En ég vona að mér verði virt það til vorkunnar þó að ég hafi ekki tekið þátt í slíku einvígi.



Herra forseti. Það eru nánast örfá orð í tilefni af þeim umr. sem hér hafa farið fram. Ég vil fyrst láta í ljós þá skoðun, að það er mjög eðlilegt að umr. spinnist út af ríkisreikningi. Til þess er hann tekinn fyrir á Alþ. og afgreiddur þar og þess vegna mjög eðlilegt að um hann verði umr. Það hefur yfirleitt verið svo, að það hafa verið litlar umr. um ríkisreikning hér á Alþ., en að þessu sinni hafa orðið um hann verulegar umr. og er það að mínu mati mjög eðlilegt. Í stuttu máli er þetta endurskoðunarkerfi þannig, eins og þm. þekkja, að endurskoðunarmenn ríkisreikninga eru kosnir af Alþ. og þeir endurskoða ríkisreikninginn. Þeir gera aths. við hann, sem hér er að finna, og gera rökstudda grein fyrir sínum aths. Þær eru síðan sendar til viðkomandi ráðh. Ráðh eða rn. svarar svo aths. yfirskoðunarmanna af sinni hálfu. Það má segja, að þetta séu svör framkvæmdavaldsins um það, hvernig framkvæmdavaldið hefur framkvæmt fjárlög sem Alþ. hefur samþykkt. Í því sambandi er rétt að vekja athygli á því, sem auðvitað liggur í augum uppi, að í okkar verðbólguþjóðfélagi er að mörgu leyti óhægt um vik að framkvæma fjárlög - ég vil segja með eðlilegum hætti, og það er eitt af mörgum atriðum sem til álita koma þegar fjallað er um skaðsemi verðbólgunnar. Það þarf ekki að hafa um það mjög mörg orð í raun og veru, það liggur í augum uppi, að verðbólgan hefur truflandi áhrif á eðlilega framkvæmd fjárlaga, vegna þess að þær fjárveitingar, sem í mörgum tilfellum eru veittar t. d. til einstakra framkvæmda, duga skammt í verðbólguflóðinu, og það yrði í mörgum tilfellum til mikils tjóns fyrir ríkið ef menn skæru á framkvæmdirnar í miðjum klíðum. Þetta veldur auðvitað miklum erfiðleikum við framkvæmd fjárlaga í slíku óðaverðbólguástandi sem við höfum búið við undanfarin ár. Síðan þegar svör hafa borist frá framkvæmdavaldinu um aths.; gera yfirskoðunarmenn Alþingis tillögur við ríkisreikninginn og tilgreina þar sínar ástæður Þessar tillögur koma fram í ríkisreikningnum í mismunandi formi og mismunandi að efni til. Sumar eru þannig, að efnisatriði séu fullnægjandi, svar sé fullnægjandi. Aðrar eru þannig, að við svo búið megi standa, eins og varðandi Kröflu, einn liðinn í því máli, og síðan eru enn aðrar um að mál séu til athugunar: Ýmist til athugunar eða til athugunar framvegis. Eitt af þeim málum, sem hér eru til athugunar, er mál sem hv. síðasti ræðumaður, hv. þm. Friðrik Sophusson, gerði að umræðuefni, skil á söluskatti Edduhótelanna. Hann kom inn á mál sem er þessu nokkuð skylt, þar sem er um að ræða mötuneyti á vegum ríkisins. Það er mál sem hefur að mörgu leyti þróast í óæskilega átt að mínu mati. Það er að verða þannig t. d. hér í höfuðborginni, að það er að verða ákaflega erfitt að reka eðlilegan og heilbrigðan veitingahúsarekstur. Honum hrakar hér í borginni stórlega, og það er m. a. vegna þess að sífellt eru að spretta upp ný og ný mötuneyti hjá ríkisstofnunum, þar sem menn fá mat keyptan fyrir miklu lægra verð en kostnaðarverð.  Varðandi málin að öðru leyti í heild held ég að ég hætti mér ekki inn í Kröflumálin. Ég hef rætt mikið um þau mál og um þau mál mætti mikið segja af ýmsu tagi. Ég hef ekki tekið mikinn þátt í umr. um þau frá byrjun. Það mætti margt um þau mál segja, en ég ætla ekki að ræða nánar um þau hér. Ég vil aðeins að lokum víkja að því sem kom fram í máli hv. þm. Friðriks Sophussonar, að það kemur vissulega til álita að gera breytingar á því kerfi, sem við búum við, og færa endurskoðunina alfarið undir Alþ. Ég og minn flokkur erum fylgjandi því og höfum flutt frv., ég vil segja vandað frv., sem Halldór Ásgrímsson fyrrv. alþm. flutti hér í vetur þegar hann kom inn á þing sem varaþm. Hann hefur unnið það mál mjög vel og það á vissulega erindi inn í þingið. Ég held að það væri ráð að breyta þessu á þá lund, að ekki aðeins sérstaklega til þess kjörnir krítískir endurskoðendur séu kjörnir á Alþ., heldur að ríkisendurskoðunin heyri alfarið undir Alþ. sem stofnun, en ekki undir framkvæmdavaldið. Það er lógískara, vegna þess að framkvæmdavaldið á að framkvæma vilja Alþingis þar sem eru fjárlögin, og þá er auðvitað miklu lógískara að Alþ. sjálft hafi með höndum endurskoðun á því, hvernig þetta hefur verið framkvæmt, en að það heyri undir þann aðila sem framkvæmdir. Þess vegna vil ég hvetja hv. þm. - það eru því miður ekki margir hér viðstaddir, en þeir lesa nú kannske þingtíðindin þegar þau koma út og þá vil ég hvetja hv. þm. til að styðja þetta mál og gera þessar grundvallarbreytingar á endurskoðun ríkisreikninga.



Herra forseti. Það verður út af fyrir sig ekki í fljótu bragði séð að það þjóni miklum eða ríkum tilgangi að tala hér nánast við sjálfan sig og þingtíðindin, því að eftir því sem ég best sé eru fyrir utan forseta og ræðumann fjórir þm. í þingsalnum. Það er þung ábyrgð þeirra manna sem eru að gera gys að þingræðiskerfinu með þeim hætti sem hér er farið að. Í fáti miklu hefur hæstv. forsrh. og fáeinir einstaklingar með honum farið að tala um þinglausnir á sama tíma og aðrir ráðherrar í hæstv. ríkisstj. eru að tala um að setja lög um hitt og setja lög um þetta, lög um grunnkaup og lög í allar áttir. Þá vaknar spurningin: Ef þinglausnir hafa farið fram, hverjir eiga þá að setja þessi lög? Þessar ótímabæru yfirlýsingar manna, sem sögðu þær af lítilli fyrirhyggju, hafa valdið því, að hér hefur meira og minna komið röskun á öll þingstörf. Hér er unnið fram eftir nóttu, mál jafnvel afgreidd af ónógri fyrirhyggju, og ein afleiðing þessa máls er sú, að það á að fresta umr. um ríkisreikning þar sem gagnrýni hefur komið fram, - frestun sem ég tel mjög í ætt við samtryggingarkerfi Kröflu og verðbólguflokkanna. Og þegar gerð er við það aths. í umr. hér í kvöld, þá rýkur hæstv. forseti, sem nú situr í forsetastól, upp til handa og fóta og talar um það við fjmrh. að kippa málinu inn á dagskrá og bera það undir mig sem þessar aths. setti fram. Ég gat sagt tvennt: Ég gat sagt nei, það væri betra að gera það á morgun. Þá var ég að hafna umr. um málið auðvitað, það er samtryggða svarið. Ég gat sagt já, öllum þm. til ama og leiðinda, eins og þeir sýna með því að vera ekki viðstaddir, þegar þessi umr. fer fram, nema örfáir. Hv, alþm. eru auðvitað þannig af guði gerðir eins og annað fólk - og með því ber að hafa samúð - og heldur en ekki vilja þeir komast heim til sín á kristilegum tíma, og við því er í sjálfu sér ekkert að segja. En þetta eru auðvitað vinnubrögð sem eru fyrir neðan allar hellur og eru ásamt með öðru, sem hér hefur verið gert undanfarna daga, afleiðing af ótímabærum yfirlýsingum sjálfkjörinnar yfirstéttar í þessu landi til að lýsa yfir að þing skuli vera að hætta og þinglausnir fara fram, án þess að fyrir því væru nokkur sjáanleg rök, heldur þvert á móti, þegar t. d. mál eins og ríkisreikningur er óafgreitt. Það er fjölmargt í okkar kerfi sem við þurfum að fara að taka til meðferðar, og þetta er eitt af því. Mér er það engin ánægja að vera að standa hér yfir hálfauðum sal og ræða um þetta mál, en annars var ekki kostur eins og hin sjálfkjörna yfirstétt vildi með þetta mál fara, og því verður svo að vera. Um það mál, sem hér er til umr., ríkisreikning, hafa verið nokkuð skiptar skoðanir hér. Örlögin haga því svo, að í aths. um þetta mál hætti hv. þm. Kjartan Ólafsson að tala eins og kommi og fór að tala eins og prestur. Og það er furðulegur umsnúningur, að þegar kommarnir fara að verja kerfið verða þeir fleðulegri en nokkrir aðrir, þegar sú staða kemur upp. Um það skal ég fara nokkrum orðum. Í fyrsta lagi er það rétt, sem fram kom hjá hv. þm. Kjartani Ólafssyni, að Alþfl. átti ekki fulltrúa í Kröflunefnd og var þess vegna að mörgu leyti fyrir utan stærstu samtryggingarmistökin á árunum eftir 1971 og einkum eftir 1974. Á þessu eru þær skýringar - ekki að viljann hafi vantað hjá mörgum, því að hann var vissulega fyrir hendi, en hins vegar var flokkurinn orðinn svo lítill að hann hafði ekki bolmagn til þátttöku. Það var 6gæfa þá, en sennilega gæfa þegar til lengri tíma var lítið. En efnislega er það, sem hér er um að ræða, að gefin er tvöföld skýring á því, að samningur, sem hljóðaði upp á u. þ. b. 30 millj. varð í reynd 123 millj. Það er gefin annars vegar á því sú skýring, að í landinu sé mikil verðbólga. Út af fyrir sig er það rétt, eins og kom fram hjá hæstv. fjmrh. og við auðvitað vitum öll, að verðbólga ruglar meira og minna alla viðskiptasamninga eins og hér er um að ræða. Í annan stað er gefin sú skýring, bæði í ríkisreikningi og hv. þm. Kjartan Ólafsson las það skýrlega hér upp, að hér hafi verið um viðbótarverk að ræða. Kjarninn er sá, sem hv. þm. Kjartan Ólafsson drap hér á, að í þessu tiltekna máli hefði Rafafl verið með lægsta tilboðið og þess vegna fengið þetta verk. Það gerðist á hinn bóginn, að þegar í stað mótmæltu aðrir aðilar sem áhuga höfðu á þessu verki, væntanlega af sömu ástæðu og fyrirtækið Rafafl, að þeir töldu sig hafa hagnað af því að útvega fólki sínu vinnu o. s. frv., og sögðu: Það er útilokað að vinna þetta verk fyrir þær upphæðir sem hér um fjallar. Og til hvers eru útboð í ríkiskerfinu og annars staðar - en einkum í ríkiskerfinu vegna þess að það skiptir máli fyrir okkur alþm., - ef við það er ekkert að athuga að lokaupphæðin verði margfalt meiri en samningsupphæðin, fari margfalt út fyrir mörk verðbólgu og sé að hluta til skýrð með því að það hafi komið viðbótarverk eftir að útboðin fóru fram? Það gefur auga leið, að ef ekkert er við þessi vinnubrögð að athuga, þá eru öll útboð marklaus og óþörf. Þá er alveg eins gott að sleppa þeim. Tilgangur útboða er einmitt að tryggja að slíkt eigi sér ekki stað. Það á að vera hagur almannasjóða að beita útboðum, enda í þeim skilningi að við samningstölur sé staðið og það sé á ábyrgð þeirra sem verkið taka að sér ef upphæðirnar hækka. Ef um ný verk er að ræða, þá eiga að fara fram ný útboð. Þessi almennu lögmál hafa verið þverbrotin við Kröflu. Út af fyrir sig væri kannske ekki ástæða til svo margra aths, ef þétta væri eina verkið af þessari tegund sem við Kröfluverk er kennt. En svo er aldeilis ekki. Hv. þm. Kjartan Ólafsson sagði efnislega, að mér skildist, að ég hefði aldrei farið með rétt mál í nokkru máli og eins og ég færi með þetta mál eigi ég væntanlega ekki eftir að gera það. Hann á væntanlega við Kröflu í því máli og Klúbbinn, þau mál, - ég veit það ekki. Málið er það, að þetta er ekki einsdæmi. Áður en vakin var athygli á þessu, þá var vakin athygli á viðskiptum sem aldrei hafa verið skýrð til hlítar, vegna túrbínukaupa upp á milljarða. Þá var vakin athygli á því, að það fór aldrei fram útboð við fyrirtæki sem Miðfell hét og fékk húsbyggingar þarna, svo ég rifji upp tvennt. Þetta allt, þessi fyrirtækjaóreiða, hafði verið til umr., og þetta Rafaflsmál eða Rafaflsþáttur þessa verks er aðeins eitt af mörgum. Og eru ekki tilviljanirnar orðnar býsna margar og býsna tilviljanakenndar, skulum við segja, þegar aftur og aftur og aftur verður að vekja spurningar um slík mál, en engin svör fást? Það er dæmigert fyrir samtryggingarkerfið. Ég vil nú þakka, - og er nú farinn að tala við eða hjala við þingtíðindin eiginlega, - þakka hæstv. fjmrh. fyrir að sitja og hlýða á þetta. Þetta gerðist fyrir hans tíð. Hins vegar kann ég ekki alls kostar við það, að hæstv. iðnrh., við hvern voru bornar fram spurningar um þetta mál, skuli læðast út. Hæstv. fyrrv. iðnrh., sem bar ábyrgð á þessu meðan þessu fór fram, virðist ekki kæra sig um að hlusta á þetta. Tveir Kröflunefndarmenn, sem voru, eru víðs fjarri, og sá þriðji situr hér í forsetastól. Hann hefur áhuga á málinu, hygg ég. En kerfið vinnur svona. Kannske tekst að þvinga þetta í gegn. Allt um það, þar sem þetta er svona og þar sem Kröfluviðskiptin öll hafa vakið svo margar spurningar sem raun ber vitni, eru það þá ekki býsna undarlegar tilviljanir, þegar allt þetta er lagt saman, að kornungt fyrirtæki - með allri virðingu fyrir rekstrarforminu og með fullri virðingu fyrir hversu vel þeir gera við sína félagsmenn og hversu trúir þeir eru jafnlaunastefnunni, sem mér þykir satt að segja ekki vera rök í málinu, - er þá ekki býsna undarlegt að þetta unga og myndarlega fyrirtæki geti keypt húseign hér í gamla bænum í Reykjavík fyrir 40–50 millj. kr.? Og þegar þessi húseign er þar að auki í eigu flokksblaðs, sem er auðvitað skylt fyrirtækinu sjálfu eða þekktum aðstandendum þess, þykir ekki hv. þm. Kjartani Ólafssyni þetta þá vera býsna undarleg röð af tilviljunum? Hann var ritstjóri og slóst oft grimmilega, eins og menn gera þegar þeir trúa á það sem þeir eru að berjast fyrir. Og ef aðrir hefðu átt í hlut, ef þetta hefði verið - eigum við að segja hv. þm. Albert Guðmundsson og viðskipti við Ármannsfell til að nefna dæmi, hefði ekki hv. þm. Kjartani Ólafssyni þá sem ritstjóra Þjóðviljans þótt þar eiga sér stað býsna undarlegar raðir af tilviljunum? Ég er sannfærður um að svo hefði verið. Og hefði hér verið um að ræða sams konar viðskipti kennd við Framsfl. eða Alþfl. eða einhverjar viðskiptasamsteypur utan stjórnmálaflokka, þá hefði Kjartan Ólafsson, hv. þm., spurt spurninga eins og ég er að gera nú, ekki vegna þess að hér sé verið að leggja sannanir á neitt borð. Það er ekki verið að því. Hér er aðeins verið að segja: Hér eru svo undarlegar raðir af tilviljunum. að þegar þetta gerist og á sér stað ber okkur ábyrgðarmönnum almannasjóða, fulltrúum skattgreiðenda í landinu, að spyrja spurninga. Ég vil endurtaka það, að sú uppistaða í ræðu hv. þm. Kjartans Ólafssonar olli mér miklum vonbrigðum, að halda að það sé innlegg í málið að fyrirtækið Rafafl svf. hafi viðfelldnara viðskiptafyrirkomulag og rekstrarfyrirkomulag heldur en önnur félög, að það sé samvinnufélag og ekki einkabrasksfélag. Hvaða innlegg er það í málið, að þeir séu að framkvæma jafnlaunastefnu heima hjá sér? Ég sé ekki að þetta komi málinu hið minnsta við eða því sem verið er hér að vekja athygli á. Eða kemur það málinu við, að í ríkisreikningi, á bls. 419, skuli standa að Slippstöðin á Akureyri hafi gert nákvæmlega það sama, einkafyrirtæki þó að hluta a. m. k.? Ég sé ekki að það komi málinu hið minnsta við eða það sé skýring eða innlegg í þetta mál, því að rangar aðferðir í viðskiptum og í samskiptum manna, þar sem til kemur í senn einkaframtak og opinberar ákvarðanir, eru rangar hvert sem rekstrarformið er. Mér þykir það satt að segja vera meira en lítið siðvillt afstaða að halda að það sé innlegg í málið, að Rafafl sé viðkunnanlegra eða að þar séu meiri vinir hv. þm. Kjartans Ólafssonar heldur en í „einkabraskinu“, í gæsalöppum sagt og hugsað. Og hvert erum við komnir ef þetta er innlegg og röksemdafærsla í þetta mál? Ég er sannfærður um að hverjir aðrir, sem ekki væru skyldir samtökum hv. þm. Kjartans Ólafssonar og í hlut ættu, mundu verða fyrir því sem hann kallar af minni hálfu að leggja í einelti, eins og hann sagði að ég væri að gera við þetta tiltekna fyrirtæki. Þessu vísa ég á bug. Það er rangt. Ég stend hér sem kjörinn eftirlitsmaður og ábyrgðarmaður almannasjóða og ég er að gera skyldu mína. Mig gildir einu hvort þetta er Rafafl, Alþýðuhúsið í Reykjavík, SÍS-húsið við Sölvhólsgötu eða Morgunblaðshöllin. Það skiptir engu máli þegar almannasjóðir eiga í hlut. Og hitt væri betra, að hv. þm. Kjartan Ólafsson rökleiddi í sömu veru. Það er ekki kjarni þessa máls. Ég hygg að sérhver röksemdafærsla mín um þetta mál standi. Það, sem hv. þm. Kjartan Ólafsson gerði hér, var það, að hann fyllti upp í til skýringar á þá leið, að ætla mætti að menn hefðu meiri rétt til að fara bakdyramegin í almannasjóði og ná sér þar í peninga ef fyrirtækin, sem þeir reká eru viðfelldin, rekstrarformið heiðarlegt og leiðir til jafnlaunastefnu og réttlætis. En ef menn eru þessarar skoðunar, að þá hafi þeir meiri rétt til að misfara með almannasjóði, hvert erum við þá komin, - ef í nafni samvinnuhreyfingar má gera meira í þessa veru heldur en í nafni einkabrasks? Það er full ástæða til þessara spurninga. Vandinn er sá, hvernig áfram skal haldið með þetta mál. Ég vil taka undir bæði með hv. þm. Friðrik Sophussyni og hæstv. fjmrh. um það, að eftirlitshlutverk Alþingis þarf að breytast og verða beinna í þessa veru. Auðvitað er erfitt að vera nú að fjalla um ríkisreikning fyrir árið 1977 á árinu 1979. Þetta getur auðvitað aldrei verið nema eftir á, en því skemmri tími sem líður, því betra, því að hætt er við að mál fyrnist, jafnvel að aðilar mála séu komnir í vinnu langt í burtu og annað slíkt. Það eru þúsund rök sem mæla með því, að því fyrr sem þessi umfjöllun fer fram, því betra. Þess vegna m. a. er það mjög gagnrýnisvert, að menn höfðu látið sér detta í hug að fresta þessu máli til hausts, af því að þá eru liðnir margir mánuðir og gæti verið farið að slá í ýmislegt. Þingið á að hafa eftirlit. Ég hygg að það væri eðli málsins samkvæmt, að fjh.- og viðskn. Nd. skoðaði þetta mál milli 2. og 3. umr., ljúki 2. umr. hér, og óskaði fjölmargra skýringa. Hæstv. iðnrh. hefur sýnt umfjöllun um þetta mál þá kurteisi að vera hér ekki viðstaddur og hann svarar væntanlega engu hér í nótt og gefur engar skýringar. Ábyrgðarmenn Kröflu eru ekki heldur viðstaddir, nema forseti deildarinnar sem hefur öðrum skyldustörfum að gegna ljóslega, svo um þetta mun fara fram mjög lítil umr. hér. En þá kemur spurningin og hún er siðræns efnis einnig: Getur Alþ. hleypt slíkum reikningum í gegn og skrifað upp á eða undir, annaðhvort með undirskriftum eða atkv., þegar svo augljóslega er um mjög athugunarverða hluti að ræða? Ég tek þetta mál eingöngu. Það má nefna fleira, það má nefna bílamálin í sambandi við Kröflu. Ber ekki Alþ. að reyna að leita ítarlegra skýringa? Og til hvers? Til að ofsækja þetta tiltekna fyrirtæki eða þessa tilteknu nefnd? Nei, til þess að koma í veg fyrir að þetta endurtaki sig. Allar aðgerðir, sem horfa til umbóta í dómsmálum eða í fjármálum af þessu tagi, eru af fyrirbyggjandi náttúru, og það verða menn að skilja, að öll umbótaviðleitni í þessa veru er ekki hugsuð í ofsóknarskyni, þó að varnaraðilar haldi því ævinlega fram, hverjir sem þeir eru. Umbótaviðleitni af þessu tagi er hugsuð af fyrirbyggjandi ástæðum, og ef þessu er hleypt í gegn svona og ekki gerðar við það aths., þá er í fyrsta lagi verið að senda almenningi, eigendum almannasjóða, langt nef og segja að Alþ. sé alveg nákvæmlega sama hvernig að hefur verið staðið, en í annan stað er verið að segja öðrum, sem kynnu að vilja fara í aðra sjóði og ná í aðra fjármuni með óeðlilegum hætti: Gerið þið svo vel og gerið þið það. - Það á að vera fyrsta og síðasta skylda hæstv. fjmrh. og allra að búa svo um hnútana í svona málum, - og ég undirstrika að ég er ekki að segja þetta í neinum ofsóknartilgangi á hendur núv. hæstv. fjmrh., heldur að gefa almennar ráðleggingar, - það á að vera skylda slíkra embætta að búa svo um hnúta í þessum málum og öðrum viðlíka, að þegar vandræðamál koma upp, svo sem þetta mál augljóslega er, þá á að ganga svo frá almennum leikreglum að slíkt endurtaki sig ekki. Útboðsreglur ríkisins eru augljóslega mjög gallaðar úr því að þetta getur gerst, og það er mjög eðlilegt að tortryggni gæti hjá fyrirtækjum sem áhuga höfðu á þessu verki. Ég er enginn talsmaður þeirra, - það er rangt sem fram kom í máli hv. þm. Kjartans Ólafssonar, - ég er aðeins að segja að þegar það á sér stað, að fyrirtæki bjóða í verk tiltekna upphæð, og annað fyrirtæki, sem meira að segja kom langseinast fram og fresta þurfti útboðum til að þetta fyrirtæki kæmist að, kemur á aftur með upphæð Y, sem er miklu lægri, og það fær verkið vegna þess að það er með lægstu upphæðina, og aðrir bjóðendur segja: Þetta er skrýtið frá upphafi, það er ekki hægt að vinna verkið fyrir þessa upphæð, - þá er ekki hægt að skella skollaeyrunum við slíkum ábendingum. Og þegar í ljós kemur löngu seinna að þessi upphæð var aldrei greidd heldur upphæð sem er fjórum til fimm sinnum hærri, þá hlýtur eitthvað að hafa verið rétt í upphaflegum aðfinnslum annarra fyrirtækja, hvort sem þau eru á Húsavík, í Reykjavík eða annars staðar á landinu. Þetta er kjarni málsins, og úr því að þetta getur skeð, þá sáir þetta tortryggni. Það gerist að vísu alltaf í siðvilltu fjármálakerfi verðbólgu að slíkt á sér stað. En úr því að þetta getur gerst, þá sáir þetta tortryggni meðal þessara fyrirtækja, þau hætta að treysta ríkisvaldinu. Þau spurðu frá upphafi: Eru þetta aðgerðir stjórnmálamanna? Er Alþ. farið að skipta sér af útboðsmálum? spurðu þau, kannske með réttu, kannske með röngu. En þau spurðu og þeim átti ekki að svara með útúrsnúningum, með áróðri, eins og hv. þm. Kjartan Ólafsson gerði. Þessu átti að svara þannig að ekki væri um að villast, og ef þarna hefðu átt sér stað mistök, þá átti að leiðrétta þau, viðurkenna-þau og vinna að því heils hugar og af fullum krafti að leikreglunum væri svo breytt að þetta endurtæki sig ekki. Kerfið, því miður, bar ekki gæfu til þessa. Kerfið, Kröflukerfið, með 53 og 60 fulltrúum á Alþ., fór öðruvísi að. Það svaraði með hortugheitum, útúrsnúningum, sendi kvartendum raunverulega langt nef, og fyrir vikið hefur þetta þær afleiðingar, svo og ræða hv. þm. Kjartans Ólafssonar hér í kvöld, að eftir situr þjóðfélag sem verður áfram að vera tortryggið, þar sem siðaðir menn hafa áhyggjur af framtíð mála og þar sem kerfið, valdakerfið í landinu, virðist beinlínis engan áhuga hafa á að gera raunverulegar leiðréttingar, heldur á að sigla áfram. Get ég sem alþm., sem þjóðkjörinn fulltrúi, tekið þátt í því með undirskrift og atkvgr. að láta sem ekkert sé? Ég segi nei. Til þess var ég ekki kjörinn. Ég mun gera hvað ég get sem þm. og nm. í fjh.- og viðskn. til að fá til hlítar svör við þeim spurningum sem ég hef spurt. Það voru auðvitað engin svör sem hv. þm. Kjartan Ólafsson hafði uppi, enda er hann ekki aðili að málinu. Hann var ekki í Kröflunefnd og mér vitanlega er hann ekki rafvirki í Rafafli. En hann var ritstjóri Þjóðviljans, og ég veit ekki hvort þetta er svar við þeirri undarlegu röð af tilviljunum sem ég hér gat um. Ég vil í fyllstu alvöru spyrja hæstv. fjmrh.: Finnst honum ekki hér vera um að ræða undarlega röð af tilviljunum? Og ég vil einu sinni enn rekja hver þessi tilviljanaröð er og biðja hann um að hlusta vel og vandlega. Það, sem gerist er þetta -  Ég endurtek það sem ég sagði fyrr í kvöld, að ég tel að hv. þm. Kjartan Ólafsson hafi með ræðu sinni raunar aðeins fyllt upp í þá sögu sem ég sagði hér. Ég þakka honum fyrir að vera viðstaddur þó að hann sé ekki aðili að málinu mér vitanlega. En hitt verð ég enn að gagnrýna, að hæstv. iðnrh., - sem mér skilst að sé einn af þessum þinglausnamönnum, sem vilja senda Alþ. heim og liggur þessi lifandis býsn á, og einn af þeim, sem eru að gæla við það að setja lög væntanlega þegar þingið er farið heim, - að hann skuli vera spurður spurninga og liggja þá heima í bólinu. Ef manninum er svona áfram um að senda þingið heim, af hverju reynir hann þá ekki að vinna í samræmi við það og sitja nú hér og svara spurningum þm. meðan hægt er í þinginu? Það er alveg einstakur dónaskapur af þessum hæstv. ráðh. - sem ég endurtek að ég veit ekki betur en að sé einn af þessum þinglausnamönnum sem telja það hið nýja úrræði að leysa upp þingræðið í landinu og tala á sama tíma um að setja lög eins og a. m. k. hæstv. viðskrh. hefur gert - að vita til þess - því að hæstv. ráðh. var hér í kvöld og ég skal ekki segja neitt óverðskuldað að honum fjarstöddum - að þetta mál var tekið fyrir, hann vissi að fyrir hann höfðu verið bornar spurningar og þá læðist hann út. Þeir voru meiri hetjur þeir Einar Olgeirsson og Brynjólfur Bjarnason þegar þeir voru hérna. Þeir læddust ekki út bakdyramegin þó að syrti í álinn fyrir þeim, enda efast ég um að slík mál hefðu komið upp á þeirra tíð. Hæstv. iðnrh. verður að taka því, að hann er ráðh. þessara mála, - ég endurtek það, að hann ber enga sök og enga ábyrgð á þessu, en hann hefur sínum skyldum að gegna, við fólkið í þessu landi og honum ber að starfa í samræmi við þessar skyldur sínar, og það er skortur á skyldurækni, svo ekki sé meira sagt, að læðast út þegar þjóðkjörinn þm. er að spyrja spurninga um hans verksvið, - og það er meira en skortur á skyldurækni, það er dónaskapur að hegða sér svo. Í sjálfu sér ber að virða það við hv. þm. Kjartan Ólafsson, því að honum ber ekki skylda til að sitja hér þó að hann geri það af sinni kurteisi og samviskusemi, en iðnrh. bar skylda til að sitja hér - ég tala nú ekki um þegar sá hinn sami ráðh., þó kerfislegur sé, er að gæla við það að reka þingið heim og verður því væntanlega ekki hér á fimmtudag til að svara spurningum um þetta eða annað. Kerfið kýs að hafa þetta svo. Kerfið kýs að taka þetta fyrir á næturfundum eftir þessar flumbrulegu ákvarðanir - sem virðast vera á leiðinni - örfárra ráðh. að reka þingið heim. Og þetta er eitt af ógæfumálunum sem af þessum flumbruskap stafa. Hér er um að ræða alvörumál, kl. að verða hálftvö að nóttu, flestir þm. farnir heim og m. a. s. ráðh. í núv. hæstv, ríkisstj. Herra forseti. Það var áðan minnst á það úr forsetastól, að skortur á þingreynslu stæði mér fyrir þrifum og ég hefði aktað öðruvísi ef þingreyndur væri. Nú er það rétt, að ég er ekki þingreyndur maður, og ég veit ekki hvað ykkur þingreyndum mönnum þykir kurteisi og mannasiðir. Hér á þingi situr einnig Gunnar Thoroddsen fyrrv. orkumálaráðh. Þessi mál snerta auðvitað hann. Hann bar ábyrgðina meðan þetta var. Ég kann ekki að bera á hann skyldur, en ég hefði talið viðkunnanlegra að hann sæti hér og hlustaði á þetta. En þeir kjósa að hafa það öðruvísi, þessir háu herrar, og gjöri þeir svo vel. Nú vaknar auðvitað þessi spurning: Hvernig á að hegða sér þegar kerfið kemur þessu svona fyrir, stingur þessu máli inn á dagskrá kl. hálftólf eða svo og hér er talað fyrir tómum sölum, hér er ekki ráðh. þessara -  Ég vil svo enda á því að segja það enn um þetta mál, að ég harma það, að maður, sem ég veit að vill ekki illa í þessum efnum, hv. þm. Kjartan Ólafsson, - ég harma það þegar örlögin haga því svo, að hann gerist þátttakandi í þessu samtryggingar - Kröflu - verbólgukerfi sem hér er: Og ég harma það, að hann skuli vera þátttakandi í atburðarás eins og þessari, þar sem búið er að klúðra málum á hinn klaufalegasta hátt. Og ég kalla það að klúðra málum, þegar ráðherrar í einni og sömu ríkisstj. eru að gæla við það að senda þingið heim og jafnframt tala opinberlega um að setja lög. Þetta mun vera fordæmislaust í íslenskri stjórnmálasögu. En sú umr., sem hér fer fram á þessum tíma, er afleiðing þessa klúðurs. Hér væru engir næturfundir ef þetta hefði ekki klúðrast. Hér hefðu menn ekki þurft að fara að tala um ríkisreikning þegar átti að tala um dómvexti í dag. Og þá hefði ekki þurft að koma til þessarar fljótræðislegu afgreiðslu hæstv. forseta og fjmrh., að fara að stinga þessu máli inn á næturfund. Ekkert af þessu hefði erst og hér sætum við ekki yfir tómum sölum - 

Forseti (Ingvar Gíslason) Hv. síðasti ræðumaður talaði um að þessi umr. væri illa til komin. En ég vil minna hv. þm. á að umr. nú er til komin vegna tímaskorts sem verið hefur hér í hv. þd. Þó að hún hafi starfað mikið og lengi hafa umr. orðið miklar um mál, og það þýðir ekkert að leyna sig því, að það er fyrir löngu búið að ræða um það við mig sem forseta þessarar deildar og aðra forseta þingsins, að þinglausnir muni fara fram þann tiltekna dag sem menn þekkja. Það var reyndar búið að tala um annan dag og raunar aðra daga fyrr, og ég hef ekki heyrt það fyrr en núna á allra síðustu dögum, að einhver ágreiningur hafi verið um það að reyna að ljúka þessu þingi um þetta leyti, í kringum 20. maí eða svo, eins og oft hefur verið áður. Það er síður en svo, að ég sé nokkuð að núa hinum unga þm., sem hér talaði, því um nasir að hann sé ekki þingvanur. Það er síður en svo. Ég var aðeins að benda honum á að hér er farið eftir venju sem lengi hefur tíðkast, og það hefur verið samkomulag um eða reynt a. m. k. að ná samkomulagi um, hvernig þinglausnir mættu fara fram með skikkanlegum hætti, og velja þá mál þannig að því mætti fullnægja. Við komumst ekki hjá að velja og hafna í sambandi við val mála á dagskrá og hvaða mál skuli helst ganga fram, og því er ekki að leyna, að mér virtist að ríkisreikningurinn væri það mál sem mætti fresta til haustsins að ræða, og það er vissulega opið að halda þeirri umr. áfram. Ég vil benda á það, að miðað við það, sem fyrir liggur, að þinglausnir fari fram eftir tvo daga, þá verður að velja og hafna.



Herra forseti. Það eru aðeins örfáar aths. í lokin. Hv. 7. þm. Reykv. talar mikið um samtryggingarkerfið, Kröflukerfið, verðbólgukerfið og allt í einni röð án þess að gera mikinn greinarmun eða fara með nokkurri lágmarksnákvæmni út í málin, segir sem svo, að honum þyki leitt að ég sé talsmaður fyrir öll þessi merkilegu kerfi hér. Ég læt mér slík orð í léttu rúmi liggja til eða frá, en það er aðeins varðandi það mál, sem við höfum deilt hér sem ég vil segja lítið eitt meira um. Það var athyglisvert að í þessari löngu ræðu hv. þm. Vilmundar Gylfasonar mótmælir hann því ekki að sú tala, sem upphaflega útboðið snerist um, upphaflegur samningur var gerður um milli Rafafls Svf. og Kröflu, hafi hljóðað upp á 30 millj. Hann mótmælir ekki heldur þeirri staðreynd, að verkið hafi í reynd orðið þrisvar sinnum meira og þess vegna með fullkomlega eðlilegum hætti, af þeim ástæðum einum, hækkað kostnaðinn upp í 90 millj. Hann mótmælir því ekki heldur, að verðlag og kaupgjald í landinu hafi á þessum tíma - sem einnig er staðreynd - hækkað um a. m. k. 40% og þar með sé lokatalan, rúmlega 120 millj., sú eina eðlilega. Engu af þessu mótmælir hann, ekki staðreyndunum. En hann heldur áfram engu að síður að tala um það, að þarna sé þetta ákveðna fyriræki, Rafafl, að ganga í almannasjóði og misfara með almannafé: Þetta eru engar smáásakanir sem þarna eru bornar fram, og ég leyfi mér að halda fast við það, að þegar svo stórar ásakanir eru bornar fram, að einstaklingar eða fyrirtæki gangi í almannasjóði og sæki þangað þó ekki sé nema 100–200 millj., þá sé það lágmarkskrafa - a. m. k. til þm., látum vera með síðdegisblöðin, en til þm. - að færð séu rök að svo alvarlegri ásökun. Meðan það er ekki gert, meðan allar forsendur að baki þessari lokatölu: um fleiri verk en útboðið snerist um, um þá staðreynd að verðbólgan hafi verið þessi og launin hafi hækkað þetta, - meðan allar þessar forsendur eru viðurkenndar, en hinni sjálfsögðu afleiðingu af þeim forsendum og sjálfsögðum niðurstöðum er samt sem áður hafnað, þá er um að ræða málflutning sem ég verð að halda fram að sé með engu móti boðlegur. Og það er kannske mikið álitamál, hvort yfirleitt á að taka þátt í umr. þegar slíkur málflutningur er hafður uppi af hálfu mótaðila. Og hv. þm. gengur lengra. Hann dylgjar um það fullum fetum, að þarna hafi verið sótt fé í almannasjóði til að kaupa húseign hér í borginni af Þjóðviljanum. Það er ekki hægt að misskilja þau ummæli. Það er rétt, að við, sem gefum út Þjóðviljann, áttum í félagi húsið á Skólavörðustíg 19 þar sem blaðið hafði lengi haft bækistöð. Við seldum það og fluttum í annað húsnæði á árinu 1977. Þetta ákveðna fyrirtæki, Rafafl, kaupir hluta af þessu húsi fyrir verðmæti sem samsvaraði svo sem 2–3 íbúðum. Það er reynt að gera það tortryggilegt, að þessi félagsskapur hafi haft bolmagn til að kaupa slíka húseign sem atvinnuhúsnæði, - fyrirtæki sem er langstærsti rafverktaki í landinu, langsamlega stærsti, og með 150 félagsmenn að baki. Það hefur ekki nokkrum einasta manni dottið í hug að nokkuð væri athugavert við það, þó einhver einn einasti rafvirkjameistari keypti atvinnuhúsnæði sem svaraði tveimur íbúðum. Hverjum hefði dottið í hug að hafa uppi dylgjur og ásakanir um pólitíska misnotkun enda þótt slík viðskipti hefðu átt sér stað? Ég held að það hefði varla hvarflað að hv. þm. Vilmundi Gylfasyni. Er hann þá að halda því fram, að framleiðslusamvinnufélagið Rafafl hafi borgað eitthvað óeðlilega hátt verð fyrir þetta húsnæði? Hann sagði það að vísu ekki beinum orðum, en varla hefði hagnaðurinn fyrir Þjóðviljann verið nokkur nema um það hefði verið að ræða . En það liggur fyrir, að það verð, sem greitt var fyrir þetta ákveðna húsnæði, var a. m. k. ekki yfir markaðsverði á þeim tíma, og það veit hver maður sem það mál hefur kynnt sér hið minnsta. Þess vegna hlýt ég að segja það enn og aftur, að menn eiga ekki að leyfa sér málflutning af því tagi sem hv. þm. hefur iðkað í þessu máli, að ætla að draga fram dæmi, sem ekki er til, um fjárhagslega eða pólitíska spillingu í þjóðfélaginu. Ef menn hafa ekki önnur dæmi í þeim efnum, þá er engin spilling í þessu þjóðfélagi. Ef menn hafa ekki önnur dæmi um spillinguna heldur en þetta, þá ættu menn að vera fámálir í þeim sökum. Og við skulum einnig hafa það vel í huga, að ef menn ætla að halda uppi málflutningi af þessu tagi, þá eru menn að vinna alvarlegt tjón í baráttunni við þá stórkostlegu fjármálaspillingu sem í raun er fyrir hendi í þessu landi, þeir eru þá að skjóta langt fram hjá markinu. Það er ekki sök Rafafls að Kröflunefnd bauð ekki út hvern einstakan verkþátt þegar hann var fullhannaður. Það kemur fyrirtækinu Rafafli ekki nokkurn skapaðan hlut við, það er ekki þess mál. Ég tók það fram áðan, að ég ætlaði ekki að hafa hér uppi málflutning af hálfu Kröflunefndar. Vafalaust má gagnrýna margt í hennar störfum, það dreg ég ekki í efa. En ef það á að vera sök eins fyrirtækis - hvort heldur það er Rafafl eða segjum að það hefði verið einhver einkaaðili í rafmagnsiðn - að leggja fram lægsta tilboðið og standa við það, því að það var staðið við það að því er þann verkþátt varðaði sem tilboðið fjallaði um, - ef það á að vera sök að leggja fram slíkt lægsta tilboð og ef það á síðan að teljast sök að verða við þeirri málaleitan að halda verkinu áfram á svipuðum forsendum og út frá því einingarverði sem í upphafi var reiknað með, þá verður niðurstaðan ósköp einfaldlega sú, að Kröfluvirkjun hafi verið svo hrapallegt fyrirtæki að hver sá, sem nokkur minnstu viðskipti átti við Kröflunefnd, af hvaða tagi sem er, skuli dæmast sakamaður. Rafafl gerir ekki annað en að standa við sitt lægsta tilboð og taka síðan að sér aukaverk sem til þess var leitað um. Það var ekki þess mál hvort þau voru boðin út eða ekki. Og ég vil vekja athygli á því, að það er einnig meginatriði í þessum efnum, að ef menn ætla að draga þá ályktun af málflutningi hv. þm. Vilmundar Gylfasonar, að það hefði kannske verið hægt að ljúka þessum raflögnum í heild, sem Rafafl annaðist fyrir Kröfluvirkjun, fyrir svo og svo miklu lægra verð en Rafafli var greitt, - einhver kynni að vilja draga þá ályktun af málflutningi hv. þm., - en fyrir því hefur hann ekki fært nokkur einustu rök, ekki snefil af rökum, og allar staðreyndir benda til þess, að einmitt vegna þess að tilboði Rafafls var tekið, sem var lægst, og einmitt vegna þess að Rafafli var falið að annast verkið áfram, aðra þætti þess, hafi þurft að greiða fyrir verkið það minnsta sem um var að ræða og minna en verið hefði í öllum öðrum tilvikum. En þetta virðist hv. þm. ekki sjá ástæðu til að líta á. Það vita auðvitað allir sem til starfsemi af þessu tagi þekkja, að það er alvanalegt að útboð séu ekki miðuð við hvern einasta verkþátt, heldur sé þeim, sem tekur að sérverulegan hluta verksins samkv. útboði, falið að annast aðra þætti án útboða. Slíkt er auðvitað aldrei æskilegt. Hinn kosturinn er betri, það tek ég eindregið undir. Hann er betri. Og ef við einhvern er að sakast í þeim efnum, þá er það varðandi þetta mál ekki Rafafl. Það er kannske að einhverju leyti við Kröflunefnd, en þó að sjálfsögðu fyrst og fremst við iðnrn. og við þá, sem þar höfðu forræði á þessum tíma að sakast, því að þaðan komu fyrirmæli um að flýta virkjuninni svo mjög að ekki var um neitt annað að ræða, ef eftir fyrirmælunum átti að fara, en að fara í útboð án þess að verkið væri fullhannað. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar, en ég vil segja það, að enda þótt fáir hafi hlýtt á þessar umr. hér í kvöld, þá tel ég það þó betra upp á framtíðina að það liggi fyrir í þingtíðindum, að málflutningi af því tagi sem hv. þm. Vilmundur Gylfason hefur haft hér uppi, hafi ekki verið látið ósvarað.



Herra forseti. Ég skal reyna að lengja ekki þessar umr. mjög mikið, en ég vil aðeins minnast á það sem hæstv. fjmrh. gat um, að mötuneyti, sem eru á vegum opinberra stofnana víðs vegar um borginá, líklega víðs vegar um landið, eru í mjög ósanngjarnri samkeppni við veitingahús, enda hefur rekstur veitingahúsa og matsölustaða, hér í höfuðborginni a. m. k., stórliðið fyrir þá starfsemi. Ég fagna því, að hæstv. ráðh. er þeirrar skoðunar að þarna þurfi að verða breyting á. En ég vildi koma því að úr sæti mínu, á meðan hæstv. ráðh. talaði, að sama gildir líka um pöntunarfélög sem ríkisstofnanir reka víðs vegar um bæinn, t. d. Póstur og sími. Og mér er sagt að bankarnir hafi sína pöntunarstofnun, einhverjir þeirra a. m. k., og fleiri stofnanir. Hér er líka um óeðlilega samkeppni að ræða við verslanir. Þarna eru fyrirtæki að reka niðurgreidda starfsemi. Það má því segja að hér sé um launauppbætur að ræða. Ég held að það væri þarft verk að kanna hvort á þeim fyrirtækjum, sem ríkisstofnanir reka, hvíli sömu skyldur og á eðlilegum rekstri þjónustufyrirtækja sem greiða alla sína skatta og fleira til sameiginlegra þarfa þjóðfélagsins. Ég held að svo sé ekki. En vegna þeirra orða, sem hér hafa fallið í garð Rafafls svf., vil ég taka það fram til upplýsingar fyrir hv. 7. þm. Reykv., sem hann hefur þó eflaust lesið, að neðst á bls 420 í ríkisreikningnum, sem ég ætla að leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta, stendur: „Snemma árs 1976 fór fram útboð vegna vinnu við raflagnir í Kröfluvirkjun. Hönnun raflagna var þá ekki að fullu lokið, en ráðgjafarverkfræðingarnir töldu að nauðsynlegt væri að festa rafverktaka í þessu stigi málsins vegna verk- og tímaáætlunarinnar. Gert var ráð fyrir að heildarverkið yrði mun umfangsmeira. Kom það skýrt fram í útboðsgögnum (05.101).“ Þegar fyrsti hluti þessarar vinnu var boðinn út og útboðsupphæðin var 30 millj., þá var gert ráð fyrir að sami verktaki ynni áfram eftir að útboðsgögn væru frá ráðgjafarverkfræðinganna hendi fullunnin. Hér var aðeins um að ræða fyrstu skref í stóru verki sem var að hefjast og ráðgjafaverkfræðingarnir vildu tryggja sér verktaka. Síðan heldur áfram, með leyfi hæstv. forseta, efst á bls 421: „Útboðsgögn fengu 5 helstu rafvirkjafyrirtæki hérlendis. Svo sem kemur fram í ummælum ráðgjafarverkfræðinganna (05.101) var tilboð frá Rafafli langsamlega lægst eða aðeins 77% af áætlun ráðgjafa. Gerðu þeir því ítarlega könnun á réttmæti tilboðsins og þeim einingarverðum sem lágu því til grundvallar. Reyndist tilboðið vera í alla staði í samræmi við útboðslýsingu og mæltu ráðgjafar með því að því yrði tekið. Var því gerður verksamningur við Rafafl svf.“ - Síðan er talað um aukaverk. Nú er það svo, að það kemur iðulega fyrir að ráðgjafarverkfræðingar, sem gera kostnaðaráætlanir og hanna verk, gera rangar kostnaðaráætlanir. Það má segja, að sum tilboð t. d. sem hafa borist Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar geti farið allt niður í ég held 56% af áætlaðri kostnaðarupphæð, en viðkomandi verktakar hafa þó staðið við sín tilboð. Við í borgarráði Reykjavíkur höfum oft hikað við að taka svo lágum boðum. Reyndin er sú hjá Reykjavíkurborg núna, og við höfum verið að tala um að láta rannsaka okkar eigin embættismenn, hvernig á því stendur að þeir gera svona rangar kostnaðaráætlanir. Ég vildi aðeins að þetta kæmi fram, að það þarf ekki endilega að vera tortryggilegt þó fyrirtæki geri lág tilboð. Það getur verið margt sem kemur þar inn í. Það getur líka verið að aðrir verktakar hafi mikið af verkefnum í gangi og þeir leggi ekki eins mikla áherslu á að fá verkið og sá sem er verklítill á því augnabliki. Það staðfestist hér á bls. 426, með leyfi hæstv. forseta: „ Eins og fram kemur í svarinu var hönnun raflagna ekki lokið er útboðsgögn voru send út, en ráðgjafarverkfræðingar á hinn bóginn þeirrar skoðunar, að nauðsynlegt væri að festa rafverktaka í flýti. Ekki verður séð að hagkvæmni þess að bjóða út verk njóti sín undir slíkum kringumstæðum.“ Þetta getur verið alveg rétt, en það er ekki rafverktókunum að kenna. Það eru ráðgjafarverkfræðingarnir sem eru þarna að tryggja sér verktaka, þar er varnagli til þess að lenda ekki í verkstöðvun á milli þess að þeir eru tilbúnir með hluta af hönnunarverkinu, en ekki allt. Ég sé ekki út af fyrir sig neitt athugavert við upphæðirnar sem fara úr 30 millj. í 123 millj. þegar þetta liggur ljóst fyrir, að bara hluti af verkinu, sem átti að vinna, var hannaður þegar fyrsti áfangi var boðinn út. En úr því að verið er að gera þessi aukaverk að umræðuefni, þá er hér á bls. 419 yfirlit yfir þrjú verk. Ég ætla ekki að lesa upp nöfn fyrirtækjanna, það skiptir ekki máli í þessari umr., en framkvæmdahluti samnings hjá fyrstu fyrirtækjasamstæðunni, sem þar er samið við, er 90 millj. 922 þús. Verðbæturnar eru svo 22 millj. rúmar, en aukaverðbætur eru taldar vera 75 millj., þannig að samtals verður vinnan, sem samið er um, 90 millj., en 188 millj. rúmar þegar þeir hafa lokið verki sínu. Í öðru dæminu á bls. 419 þar er annað fyrirtæki, er framkvæmdasamningur 67 millj. 544 þús. og verðbætur 17 millj., en aukaverk nema hærri tölu en framkvæmdasamningurinn eða 68 millj. 794 þús. Og þegar upp er staðið hafa þeir unnið verk án frekari útboða fyrir 251 millj. Þriðja dæmið er svo Rafafl, og þá skil ég ekki af hverju Rafafl er dregið inn í þessa umræðu eitt og sér. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, herra forseti, en þakka fyrir þá þolinmæði sem forseti hefur sýnt okkur í kvöld.



Herra forseti. Ég skal ekki þreyta þessar umr. miklu lengra fram á nóttina. Í fyrsta lagi vil ég segja það um hv. þm. Kjartan Ólafsson og rök hans, að mér sýnist augljóst að hann skilur ekki hvað það er sem verið er að fjalla hér um og talið er gagnrýnivert, vefur þetta tilfinningarökum um rekstrarform, fyrirtæki og vini sína. Það er ekki mitt mál, hvað honum finnst vera æskilegt rekstrarform eða góðir vinir sínir. Ég endurtek það, að mér sýnist það nokkuð ljóst, að hann skilur ekki hvað verið er að gagnrýna. Að því er tekur til hv. þm. Alberts Guðmundssonar og innleggs hans hér í málið, þá greinir hann auðvitað satt og rétt frá, eins og fram kemur af lestri úr ríkisreikningum. En málið er það, að það er einmitt hluti af óeðli þessa máls að upphaflega upphæðin skuli vera af stærðinni X, í þessu tilfelli 30 millj., en lokaupphæðin skuli vera fjór- til fimmföld, vegna þess að þegar um svo mikla aukningu er að ræða hafa augljóslega annaðhvort fyrstu útboðin átt sér allt of snemma stað, áður en það var mögulegt, eða að hér er um ný viðbótarverk að ræða, og þá hefðu átt að fara fram önnur útboð. Nú skulum við ekki fullyrða um -  Herra forseti. Þetta er orðin löng umr. Ég hefði kosið að hún færi fram á öðrum tíma. Mér er það ekki til neinnar sérstakrar ánægju að verða að hanga hér í hálftómum sölum, og ég bið enn hv. þm. Albert Guðmundsson afsökunar á því, því að það er vissulega ekki tómlegt þar sem hann er.