Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. um bráðabirgðabreyt. á lögum um útsvör er einn liður í þeirri allsherjarendurskoðun, sem nú fer fram á skatta-, tolla- og útsvarsmálum. Sérstök n. vinnur að því að endurskoða og undirbúa nýja löggjöf um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga. Þeirri endurskoðun er hvergi nærri lokið, en vonir standa til, að unnt verði að leggja fram frv. um málið í heild fyrir Alþingi, er það kemur saman í haust. Hins vegar þótti rétt að gera nú þegar nokkrar breyt. á útsvarslögum, og fer þetta frv. í þá átt, en aðalefni þess er það, sem nú skal greina: Í fyrsta lagi er afnumin sú regla, sem verið hefur í útsvarslögum nú um hríð, að sveitarfélög skuli jafna niður útsvörum eftir efnum og ástæðum. Sú regla er með þessu frv. afnumin og í stað þess lögfestir ákveðnir útsvarsstigar. Í öndverðu var ætlunin að reyna að hafa þá útavarsstiga tvo, annan fyrir alla kaupstaði og hinn fyrir öll önnur sveitarfélög. Við nánari athugun kom þó í ljós, að ekki var unnt á þessu stigi að fara þessa leið, og varð niðurstaðan sú að hafa útsvarsstigana þrjá, eins og greinir í 5., 6. og 7. gr., einn fyrir Reykjavík, og er hann óbreyttur frá þeim stiga, sem notaður hefur verið þar undanfarin ár, í öðru lagi fyrir aðra kaupstaði og í þriðja lagi fyrir önnur sveitarfélög. Þótt útsvarsstigi sé þannig ákveðinn og lögfestur, er gert ráð fyrir allrúmri helmild til niðurjöfnunarnefnda og sveitarfélaga til þess að hækka eða lækka þennan útsvarsstiga eftir þeim útsvarstekjum, sem hann gefur hverju sinni, allt miðað við það, hvort útkoman, eftir að jafnað hefur verið niður, er hærri eða lægri en sú útsvarsupphæð, sem fjárhagsáætlun gerir ráð fyrir. Þó er það takmark sett, að útsvarsstiga má aldrei hækka meira frá því, sem í frv. greinir, en um 30% . Önnur breytingin er sú, að nú er tekin upp sú regla, að greidd útsvör skuli dregin frá tekjum, áður en útsvar er á lagt. Er gert ráð fyrir sem almennri reglu, að útsvör, sem greidd eru að fullu fyrir áramót, skuli dregin frá, en varðandi árið 1960 er sett í ákvæði til bráðabirgða sú sérregla, að útsvör, sem greidd eru að fullu fyrir 1. maí 1960, komi til frádráttar, áður en útsvar er lagt á tekjur á þessu ári. Ástæðurnar fyrir þessari frádráttarreglu, sem áður gilti, en var afnumin bæði varðandi tekjuskatt og útsvör árið 1942, eru að segja má aðallega tvær. Önnur er sú, að sveitarstjórnir telja það miklu skipta varðandi innheimtu útsvaranna, að skilamenn séu að vissu leyti verðlaunaðir fram yfir vanskilamenn, og telja sveitarstjórnarmenn yfirleitt, að sú regla, að greidd útsvör skuli frádráttarbær, örvi mjög innheimtuna og sé um leið viðurkenning til skilamannanna og hvatning til þeirra. Í öðru lagi hefur það lengi verið skoðun margra, að það sé nokkur vörn gjaldþegna gegn of háum álögum, að heimilt sé að draga útsvörin frá tekjum, áður en á þau er lagt útsvar. Þriðja breyt. er svo varðandi veltuútsvör. Um alllangan aldur hefur það tíðkazt í öllum kaupstöðum og mjög mörgum öðrum sveitarfélögum og jafnvel flestum, að útsvör hafa ekki aðeins verið á lögð og innheimt af tekjum gjaldanda og eignum, heldur einnig farin þriðja leiðin, að leggja á veltu fyrirtækja. Þetta er byggt á þessu ákvæði í útsvarslögunum, að jafnað skuli niður eftir efnum og ástæðum. Ég skal ekki rekja það, hvernig þessi veltuútsvör eru upphaflega til komin, en það má segja, að meginsjónarmiðin muni vera þar tvö. Annað sjónarmiðið er, að það er alkunna, hversu framtölum hefur lengi verið áfátt hjá mörgum og skattaeftirlit ekki í því lagi, sem vera ætti. Það er því enginn vafi á því, að ýmis sveitarfélög hafa tekið upp veltuútsvörin til þess að reyna að ráða nokkra bót á þessu ástandi, þar sem ýmis fyrirtæki hafa kannske árum saman talið fram lítinn eða engan tekjuafgang, en haft mikið umleikis, og því talið eðlilegt og réttlátt, að þau greiddu nokkuð til þarfa bæjar- og sveitarfélagsins. Til þess að koma þessu sjónarmiði fram hafa veltuútsvörin verið að nokkru leyti notuð. En í annan stað kemur svo hitt, að mörg sveitarfélög hafa séð, að með hóflegum útsvarsstigum næðist ekki sú heildarupphæð útsvara, sem þyrfti til að standa undir eða mæta nauðsynlegum útgjöldum sveitarfélagsins, og þá hefur verið um tvennt að velja: annaðhvort að hækka enn útsvörin á almenningi, sem hefur ekki þótt fært, eða fara í einu eða öðru formi inn á veltuútsvör. Þessi ætla ég að séu höfuðsjónarmiðin, sem því hafa ráðið. Hinu er ekki að neita, að sem skattstofn eða gjaldstofn eru veltuútsvör í rauninni í núverandi mynd neyðarúrræði, og það er skoðun mín, að að því beri að stefna, ekki aðeins að takmarka veltuútsvörin, heldur að þau verði afnumin í þeirri mynd, sem þau nú eru. Hitt er svo annað mál, að það er ógerningur, eins og sakir standa, að lögbanna veltuútsvör með öllu. Það var eitt af því, sem ég fól sveitarstjórnarnefndinni að kanna, hvort væru möguleikar á því að afnema veltuútsvörin, og komst hún að þeirri niðurstöðu, að það væri ógerningur, eins og sakir standa, enda mátti öllum ljóst vera, eins og fjárhagsmálefnum sveitarfélaganna er háttað, að ef ætti að afnema veltuútsvörin, þá er aðeins tvennt til: annað að hækka útsvörin á almenningi, sem því svarar, til þess að ná inn þessari upphæð, eða hitt, að útvega sveitarfélögunum nýja tekjustofna. Ég tel, að fyrri leiðin sé ófær og að til þess að draga úr eða afnema veltuútsvörin í þeirri mynd, sem þau nú eru, verði að fara hina leiðina, að útvega sveitarfélögunum nýja tekjustofna enn meir en gert hefur þó verið nú með þeim fimmtungi af söluskatti, sem lögleitt hefur verið að renni til jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna. Hins vegar eru í þessu frv. settar ýmsar takmarkanir, sem hafa ekki verið til áður varðandi veltuútsvör, þannig að í þessu frv. felst í fyrsta lagi bann gegn því, að veltuútsvör í nokkru tilfelli fari yfir 3%, en eins og nú standa sakir, er öllum sveitarfélögum það í sjálfsvald sett, hve hátt þau fara með veltuútsvörin, og hafa í ýmsum tilfellum farið upp fyrir eða jafnvel langt upp fyrir 3%. Þessi takmörkun er sem sagt lögbundin með þessu frv. Í öðru lagi eru svo í 3. gr. frv. frekari takmarkanir, sem sagt á þá leið, að útsvar á veltu megi aldrei nema hærri útsvarshluta, miðað við tegund gjaldstofns, en hundraðshlutinn var á hverjum stað árið 1959. Þó er gert það frávik, að ef einhver sveitarfélög hafa annaðhvort ekki lagt á veltuútsvör eða veltuútsvör voru lægri en veltuútsvör í Reykjavík á s.l. ári, þá sé því sveitarfélagi heimilt að fara upp í Reykjavíkurstigann, eins og hann var í fyrra. Þá er enn fremur í fjórða lagi sú breyting í þessu frv., að úr lögum eru numin gömul lagaákvæði, sem setja samvinnufélög á annan bekk en atvinnurekstur almennt og verzlun og veita þeim óeðlileg fríðindi og forréttindi. Þessar takmarkanir eru aðallega tvenns konar. Önnur er sú, að í stað þess að atvinnufyrirtæki þurfi að greiða sitt veltuútsvar, hvort sem það telur fram beinan tekjuafgang eða ekki, þá er í lögum, eins og þau hafa verið túlkuð af hæstarétti, ákvæði um það, að tekjuútsvar og veltuútsvar á samvinnufélag megi þó aldrei nema meira en tekjuafgangur félagsins. Það þýðir, að ef samvinnufélag eða samvinnusamband telur sér engan ágóða eða engan hagnað af viðskiptum við utanfélagsmenn, þá er það þar með útsvarsfrjálst að þessu leyti. Þetta er óeðlilegt ákvæði, og er gert ráð fyrir, að það verði afnumið með þessum lögum. Í annan stað er svo sú takmörkun nú í gildi, að óheimilt er að leggja nokkurs konar útsvör á viðskipti félagsmanna við samvinnufélagið. Það er aðeins heimilt að leggja - og þó með þessum takmörkunum, sem ég gat um, á viðskipti við utanfélagsmenn. Nú er gert ráð fyrir í þessu frv., að heimildin til útsvarsálagningar nái til allra viðskipta samvinnufélags eins og annarra viðskiptaaðila. Hins vegar er, um leið og numin eru úr gildi þessi gömlu sérákvæði, sem giltu um samvinnufélög, þá er þó í 8. gr. sett inn ákvæði annars vegar um það, að þó séu sláturhús og mjólkurbú undanþegin veltuútsvari, og í annan stað til þess að koma í veg fyrir, að í nokkru tilfelli verði lagt óeðlilega hátt á framleiðslu landbúnaðarafurða, þá er í sömu grein ákveðið, að útsvar af landbúnaðarafurðum, framleiddum innanlands og seldum í umboðs- eða heildsölu, megi ekki meira nema en 21/2 af heildarveltu. Þessi eru meginatriði þess frv., sem hér liggur fyrir. Eins og ég tók fram í upphafi máls míns, er hér um að ræða aðeins nokkur atriði, einn lið í þeirri heildarendurskoðun, sem nú fer fram á útsvars- og skattamálum. Menn spyrja kannske: Hvers vegna máttu þessi atriði þá ekki bíða heildarendurskoðunar, hvers vegna er þetta lagt fram nú og óskað eftir afgreiðslu á því á Alþingi? Og þá er því fyrst til að svara, að það er talið af þeim mönnum, sem fjalla um þessi mál, undirbúningsnefndinni og öðrum, sem til hafa verið kvaddir, að við lausn þessa ákaflega flókna vandamáls um útsvarsmál og tekjustofna sveitarfélaga sé það mjög mikils virði að fá reynslu af því á þessu ári, hvernig útkoman verður af þrem lögboðnum útsvarsstigum og öðrum ákvæðum, sem í þessu frv. eru, til þess að sú reynsla, sem fæst við niðurjöfnun á þessu ári, verði höfð til hliðsjónar í haust, þegar endanlegar till. um tekjustofna bæjarog sveitarfélaga verða lagðar fyrir Alþingi. Það þarf að hafa í huga, að með þessu frv. er að sjálfsögðu gerð ákaflega gagnger breyting frá því, sem verið hefur nú um marga áratugi, þar sem afnumin er reglan um efni og ástæður, en teknir upp lögboðnir útsvarsstigar. Þegar við höfum það í huga, að raunverulega eru það yfir 200 útsvarsstigar, sem notaðir hafa verið hér á landi, eða upp undir það jafnmargir og sveitarfélögin eru, og að samkvæmt frv. á að fækka þeim niður í þrjá, þá er hér um mjög mikla breyt. að ræða og vafalaust nauðsynlegt og gagnlegt einmitt að fá á þessu ári reynslu af því, hvernig þetta gefst, til þess að sú reynsla verði höfð til hliðsjónar, þegar ganga á til fullnaðar, væntanlega á næsta þingi, frá þessum málum. Ég vil láta þessi inngangsorð nægja og legg til, að frv. verði vísað til 2. umr, og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég tel rétt að drepa á örfá atriði í þessu frv„ áður en það fer til n., sem um það mun fjalla, í þeirri von, að þau atriði verði þá athuguð þar. Þetta frv. mun vera eitt af síðustu sporum hæstv. ríkisstj. á þessu þingi til „viðreisnar“ í þjóðfélaginu. Það kemur mönnum kynduglega fyrir sjónir, að það þurfi að hraða þessari bráðabirgðabreyt. nú, þar sem ætlunin er, eftír því sem hæstv. ríkisstj. segir, að koma með nýja löggjöf á komandi hausti, því að á sumrinu, sem nú stendur yfir, er varla að búast við mikilli reynslu af þessu plaggi, þó að lögfest verði. Mér sýnist, að aðaltilgangurinn með þessu frv. sé þrenns konar: Í fyrsta lagi sá að ná sér niðri á samvinnufélögunum í landinu. Í öðru lagi að létta útsvarsbyrðum af hátekjumönnum. Og í þriðja lagi að koma nokkru þyngri byrðum útsvara á fólk, sem býr utan Reykjavíkur, heldur en á hina, sem í Reykjavík búa. Ég skal víkja örlítið að þessu nánar. Á samvinnufélögin á nú að fara að leggja veltuútsvar á viðskipti félagsmanna, sem hefur ekki verið áður leyfilegt. Er þetta mikið áhugamál hjá stjórnarflokkunum, og telja þeir, að viðskipti samvinnufélags við félagsmenn sína séu sama eðlis og kaupmannsins við sína viðskiptamenn. Ég vil benda aðeins í fáum orðum á nokkurn mismun á þessu tvennu. Samvinnufélög selja framleiðsluvörur félagsmanna og skila þeim sannvirði fyrir þær, að frádregnum kostnaði. Samvinnufélög kaupa vörur fyrir félagsmenn sína með sama hætti. Tekjuafgangur samvinnufélags af viðskiptum félagsmanna er endurgreiddur sem hluti af verðlaginu, þegar frá eru dregin lögákveðin tillög til sjóða. Allur rekstur og reikningshald samvinnufélags er undir gagnrýni alls þess fjölda manna, sem eru þátttakendur í samvinnufélaginu. Öll samvinnufélög eru opin samkvæmt lögum til þátttöku fyrir hvern sem er, og fjöldinn allur af samvinnufélögum birtir opinberlega, jafnvel í blöðum og útvarpi, yfirlit yfir rekstur sinn og það árlega. Ég ætla ekki að nefna fleira. En hvernig er þetta um kaupmanninn, sem Sjálfstfl. setur á sama bekk? Kaupmaðurinn eða heildsalinn gerir ekkert af þessu. Hann kaupir ekki vörur til að selja aftur fyrir sannvirði til viðskiptamanna sinna, heldur kaupir hann vörur til að selja þær með álagningu, þ.e. með gróða, sem hann skammtar sér sjálfur. Kaupmaðurinn skiptir ekki gróðanum milli viðskiptamanna sinna, heldur stingur hann honum í eigin vasa. Kaupmaðurinn er ekki háður gagnrýni neinna annarra en sjálfs sín, að undanteknu því, að hann þarf að skila framtali, sem aðeins var vikið að hér áðan af hæstv. ráðh. Hann birtir ekki opinberlega eitt eða neitt um rekstur sinn eða reikningshald. Fyrirtæki hans er ekki opið neinum öðrum til þátttöku. Ég ætla ekki að nefna fleiri dæmi en þessi, en ég ætla, að þetta nægi til að sýna, að það er regindjúp á milli samvinnufélags og einkaverzlunar. Samt á nú að taka upp þann hátt að leggja veltuútsvör á viðskipti samvinnufélags við félagsmenn sína. Þetta eru, eins og ég hef sýnt fram á, engar hliðstæður, einkaverzlunin og samvinnufélagið, og veltuútsvar á verzlun félagsmanna við samvinnufélag er engin hliðstæða við verzlun kaupmanns við sína viðskiptavini, því að hann sinnir að engu leyti því hlutverki, sem samvinnufélagið gerir. Það er kunnugt, að það hefur lengi verið draumur Sjálfstfl. að hnekkja vexti samvinnufélaganna í landinu, allt frá þeim tíma, er Björn Kristjánsson skrifaði „Verzlunarólagið“ fræga, og til þessa dags. En nú telja þeir sjálfstæðismenn, að þeir hafi nægilega sterkan bandamann sér til aðstoðar til að stíga drjúgt spor í þá átt, sem þeir hafa ekki treyst sér til að undanförnu að gera. Og það er táknrænt, hvernig komið er hlut flokks, sem kennir sig við verkalýðinn í landinu, að hann gengur nú til aðstoðar við þetta tiltæki. Trúmennska þess flokks við alþýðu manna til sjávar og sveita, hvort sem það er í samvinnufélagi eða verkalýðsfélagi, er söm við sig. Í 3. gr. þessa frv. er tekin upp sú regla, að draga skuli fyrra árs útsvar frá hreinum tekjum gjaldanda, áður en útsvar er lagt á, þó því aðeins, að fyrra árs útsvar hafi verið greitt fyrir síðustu áramót. Hæstv. ráðh. gerði grein fyrir því áðan frá sínu sjónarmiði, af hverju þetta væri gert, þetta væri hentugra fyrir sveitarfélögin, þetta væri hentugra fyrir innheimtuna o.s.frv. Ætli það sé ekki hentugra fyrir aðra? Ætli það sé ekki hentugra fyrir hátekjumennina í landinu að hafa þessa reglu? Auðvitað er það tilgangurinn, alveg eins og með skattalagabreytingunni í vetur. Þetta er ekkert annað en áframhald á þeirri lagabreyt., sem þá var gerð, kemur ekkert við innheimtu, þó að svo sé látið í veðri vaka. Ég vil nefna örlítið dæmi um það, hvernig þessi regla verkar í framkvæmdinni, að draga fyrra árs útsvar frá hreinum tekjum manna, áður en útsvar er á lagt. Einstaklingur í Reykjavík, sem hefur 60 þús. kr. hreinar tekjur, lækkar við þetta í útsvari um 1930 kr. skv. þeim útsvarsstiga, sem settur er upp í þessu frv. Hafi hann aftur á mótí 90 þús. kr. hreinar tekjur, lækkar hann um 4000 kr. Hafi hann 120 þús. kr. hreinar tekjur, lækkar hann um 7100 kr. Og hafi hann 180 þús. kr. tekjur, lækkar hann um 12700 kr. Það má finna minna grand í mat sínum til að sjá, hver tilgangurinn er með þessu ákvæði frv. Þegar þetta er svo sett upp við hliðina á skattalagabreyt. í vetur, sést, að hvort tveggja er ákaflega kristilega hugsað í garð þeirra manna, sem háar tekjur hafa, umfram hina, sem verða að búa við lágtekjurnar. Svo að ég taki sama dæmið aftur, þá verður þessi útsvarslækkun að viðbættri tekjuskattslækkuninni frá í vetur sem hér segir: Einstaklingur með 60 þús. kr. hreinar tekjur lækkar um 4800 kr. til samans með þessu frv. og skattalagabreyt. í vetur. Ef hann hefur 90 þús. kr. hreinar tekjur, lækkar hann um 9600 kr. Hafi hann 120 þús. kr. hreinar tekjur, lækkar hann um 16300 kr. En hafi hann 180 þús. kr. tekjur, lækkar hann um 26700 kr. Stjórnarflokkarnir þekkja sína. Þeir vita, fyrir hverja þeir eru að vinna með þessu frv, og skattalagabreyt. í vetur. Einstaklingurinn með 180 þús. kr. hreinar tekjur fær um 22 þús. kr. meiri lækkun á skatti og útsvari en einstaklingur með 60 þús. kr. tekjur. Þótt lífsnauðsynjar einstaklings hækki í verði vegna „viðreisnar“ ríkisstj. um t.d. 26700 kr. á ári, þá fær þessi einstaklingur, sem hefur 180 þús. kr. hreinar tekjur, það bætt upp að fullu, verður ekki fyrir neinu áfalli, neinu tapi af allri viðreisninni, en hinn manninn, með 60 þús. kr. hreinu tekjurnar, vantar 22 þús. kr. til að verða jafnt settur og hátekjumaðurinn. Nei, það fer ekki milli mála, að það er ekki gert fyrir almenning í landinu til sjávar og sveita að flytja svona frv. Það er ekki gert fyrir verkamennina. Það er ekki gert fyrir bændurna. Það er ekki gert fyrir verksmiðjufólkið. Það er ekki gert fyrir láglaunamenn yfirleitt. Í 5. gr. frv. er settur upp útsvarsstigi fyrir Reykjavík, í 6. gr. útsvarsstigi fyrir kaupstaðina og í 7. gr. útsvarsstigi fyrir önnur sveitarfélög í landinu. Allir eru þessir útsvarsstigar sinn með hverju móti, og í 3. gr. og reyndar þessum greinum öllum er ákvæði um fjölskyldufrádrátt, þ.e. þær upphæðir, sem draga skal frá útsvari, eftir að það hefur verið á lagt, þegar um fjölskyldur er að ræða. Þar er þessi persónufrádráttur miklu hærri í Reykjavík og kaupstöðunum en annars staðar. Barnlaus hjón í Reykjavík fá 800 kr. frádrátt af útsvarinu sínu, en annars staðar á landinu fá slík hjón ekki nema 500 kr. Hjón með eitt barn fá 1800 kr. frádrátt á útsvarinu sínu, ef þau eru í Reykjavík eða kaupstöðum, en ekki nema 1000 kr., ef þau eru annars staðar á landinu. Hjón með 2 börn fá 2900 kr. frádrátt á útsvarinu sínu í Reykjavík og kaupstöðunum, en ekki nema 1500 kr. annars staðar á landinu. Hjón með 3 börn fá 4100 kr. frádrátt á útsvarinu sínu, ef þau eru í Reykjavík eða kaupstað, en annars staðar á landinu ekki nema 2000 kr. Og hjón með 5 börn fá 5400 kr. frádrátt á útsvarinu sínu, ef þau eru í Reykjavík eða kaupstað, en bara 2500, ef þau eru annars staðar á landinu. Þetta er eitt réttlætið í þessu frv. Eins og ég nefndi, eru tekjuskattsstigarnir misjafnir í þessu frv. Sem dæmi skal nefna. að í Reykjavík þarf enginn að greiða útsvar, ef tekjur hans eru undir 25 þús. kr., en í kaupstöðunum verður að greiða útsvar, ef þær fara yfir 15 þús. kr., og í öðrum sveitarfélögum verður að greiða útsvar, ef þær fara yfir 7000 kr., en voru bara 3000 kr. í frv., eins og ríkisstj. lagði það fram. Samkvæmt þessu þarf einstaklingur, sem hefur 24 þús. kr. hreinar tekjur, engan eyri að borga, ef hann á heima í Reykjavík. Hann þarf aftur á móti að borga 1920 kr., ef hann á heima í Kópavogi, en hann þarf að borga 2500 kr., ef hann á heima í Garðahreppi. Það er vel útbúið þetta. Ég vænti þess, að hæstv. ríkisstj. eða forsvarsmenn hennar muni segja: Það er heimild í þessu frv. fyrir sveitarstjórnirnar að nota aðra stiga en þessa, nota Reykjavíkurstigann. - Jú, rétt er það. En til hvers er verið að setja þessa stiga, nema til að nota þá? Og sveitarstjórnirnar hafa fulla heimild til að nota þá, og til þess eru þeir settir upp. Hitt er allt annað mál, sem hvorki ríkisstj. né Alþ. ræður yfir, hvort sveitarstjórnirnar notfæra sér þessa heimild í frv. eða ekki, og auðvitað er það aðalreglan, að þessir útsvarsstigar eiga að gilda. Ég kem þá að veltuútsvörunum. Eins og kunnugt er, á nú að leggja útsvar á fyrirtæki, hvort sem það græðir eða tapar. Skiptir engu máli, hvort það er gróði eða ekki gróði, þá skal borga veltuútsvar, ef viðkomandi sveitareða bæjarstjórn þóknast að leggja það á. Í 5. gr. frv. segir, að gjaldendum sé heimilt að draga frá veltu sinni nokkur opinber gjöld. Þar er nefndur söluskattur, gjald til útflutningssjóðs, gjald af innlendum tollvörutegundum, skemmtanaskattur og gjald af kvikmyndasýningum. Þetta má draga frá hjá fyrirtækjum í Reykjavík. En hjá fyrirtækjum annars staðar, hvernig er það? Nei, það er ekki meiningin, að þetta sé dregið frá þar. Ef viðkomandi bæjarstjórn eða niðurjöfnunarnefnd þóknast úti á landi, þá er t.d. hægt að leggja á útgerðarfyrirtæki á Akranesi eða í Hafnarfirði veltuútsvar á söluskatt og útflutningsgjald, sem er ekki heimilt að leggja á hér í Reykjavík. Iðnfyrirtæki, sem framleiða tollvörutegundir, og kvikmyndahús t.d., sem eru í Keflavík eða Kópavogi eða einhverjum slíkum kaupstað, verða að greiða veltuútsvar af skemmtanaskattinum kvikmyndagjaldinu og tollvörugjaldinu í sínum rekstri, en slík fyrirtæki í Reykjavík þurfa ekki að gera það. Allt er undir því komið, hvernig þeim sýnist að hafa það, viðkomandi bæjar- og sveitarstjórnum. Í 6. gr. frv., um kaupstaðina, segir, að þar skuli heimilt að leggja allt að 2% veltuútsvar á umboðsverzlun, en það má ekki vera hærra en það var í Reykjavík 1959, eða ekki vera hærra en það var hjá því sveitarfélagi 1959, ef það leggur á útsvörin eftir 6. gr. Þarna er því slegið föstu, að leggja skuli veltuútsvar á umboðsverzlun, ekki umboðslaunin, heldur umboðsverzlun. Um Reykjavík er sagt í þessu frv., að þar megi ekki frekar en annars staðar vera hærra veltuútsvar en var 1959, og í frv. ríkisstj., í grg., á bls. 10, er greint frá því, hvað þetta hafi verið. Þar segir, að það hafi verið allt að 2% á umboðslaun. Reykjavík hefur þá ekki lagt á umboðsverzlun, heldur umboðslaunin, en í kaupstöðunum á að heimila að leggja á umboðsverzlunina. Reykjavík getur ekki tekið upp þá reglu að leggja á umboðsverzlunina, af því að hún lagði á umboðslaunin, og má ekki hafa veltuútsvarið hærra en það var í fyrra. Það er varla, að ég geti trúað því, að þetta sé meiningin samkv. frv. Ég vænti þess, að það verði leiðrétt, ef þetta er misskilið. Ef þetta er rétt skilið hjá mér, að bæjarstjórn utan Reykjavíkur hafi heimild til að leggja veltuútsvar á umboðsverzlun, en í framkvæmdinni sé óheimilt í Reykjavík að leggja nema á umboðslaunin samkv. þessu frv., þá kemur þetta einkennilega út, ef viðkomandi bæjarstjórnir notfæra sér heimildir þessa frv. Ef umboðsverzlun t.d. í Hafnarfirði hefur 10 millj. kr. veltu og tekur 3% í umboðslaun, þá mundi hún ef til vill þurfa að greiða í veituútsvar í Hafnarfirði samkv. þessu frv, allt að 2% af veltunni, eða um 200 þús. kr. veltuútsvar. Ef sams konar umboðsverzlun er hér í Reykjavík, má ekki samkvæmt mínum skilningi leggja á hana nema allt að 2% á umboðslaunin. Ef þau eru 3%, mundi sú umboðsverzlun hér fá aðeins 6 þús. kr. útsvar, þegar hin fengi 200 þús. kr. útsvar. Ég endurtek, að ég á bágt með að trúa, að þetta sé meiningin hjá þeim, sem standa að þessu frv., og óska því eftir leiðréttingu á þessu, ef þetta er misskilningur. Hitt er mér ljóst, að hvorki bæjarstjórn Hafnarfjarðar né neins annars kaupstaðar er skyldug að gera þetta, en henni er það heimilt. Í 8. gr. frv. hefur komið inn setning á lagi frv. gegnum Nd., sem hljóðar þannig: „Undanþegin veltuútsvari eru sláturhús og mjólkurbú.“ Ekki kann ég við þetta orðalag um sláturhús, þau séu undanþegin veltuútsvari. Ég hygg, að allmörg sláturhús í landinu framkvæmi engin viðskipti, því þó að það sé slátrað kind, þarf þar með ekki að felast neinn verzlunarrekstur, ekki frekar en í fjárhúsi eða hesthúsi. En ef það á að skilja þetta á þann veg, að sauðfjárafurðir skuli ekki bera veltuútsvar, þá er það annað mál. Ég vildi gjarnan spyrja um það, hvort þetta orðalag um sláturhúsin nái þá til hraðfrystihúsa, sem taka auðvitað við kjötinu úr sláturhúsinu og selja það þaðan. Ég ætla þó ekki að gera ráð fyrir því, að þau séu veltuútsvarsskyld. Ég ætla, að það hefði verið þörf á að hafa þarna heppilegra orðalag. Aftur á móti sýnist mér, að umboðsverzlun með landbúnaðarafurðir hér í Reykjavík þurfi að borga sýnu minna veltuútsvar, þrátt fyrir það, að þetta er ekki nema 21/2% úti á landi, því að þessir 21/2% eru af heildarandvirðinu, en í Reykjavík 2% á umboðslaun. M.ö.o.: á umboðsverzlun úti á landi, sem selur landbúnaðarafurðir til umboðsverzlunar í Reykjavík, t.d. fyrir 5 millj. kr., er heimilt að leggja 12500 kr. veltuútsvar, þ. e. 21/2%, en þegar þessi vara er komin til umboðsverzlunar í Reykjavík og umboðssalinn selur hana hér, þá er ekki heimilt að leggja nema allt að 2% á umboðslaunin sjálf. Ef þau eru t.d. 3%, þá sýnist mér, að þetta geti ekki farið yfir 3 þús. kr., veltuútsvarið á umboðsverzlunina í Reykjavík, þegar það er 12500 kr. af umboðsverzluninni úti á landi, hvort tveggja samkvæmt ákvæðum þessa frv. Jafnvel þetta 21/2%,af því að það kemur á alla veltuna, er svona miklu hærra en veltuútsvar á umboðsverzlun í Reykjavík með þá sömu vöru og þá sömu upphæð, ef fylgt er reglunum, sem birtar eru í frv. ríkisstj. Ég nefndi þrenns konar tilgang með þessu frv., sem ég tel að sé auðsjáanlegur. Það er árásir á samvinnufélögin, útsvarslækkanir á hátekjumönnum og þyngri gjöld á gjaldendur utan Reykjavíkur en í Reykjavík, ef niðurjöfnunarnefndirnar notfæra sér heimildir í þessum væntanlegu lögum og fylgja þeim útsvarsstigum, sem hér eru settir upp. Og hvað þetta atriði snertir, gjaldendur utan Reykjavíkur annars vegar og í Reykjavík hins vegar, vil ég rifja upp aðeins þessi fjögur atriði: Útsvarsstiginn er þyngri fyrir gjaldendur utan Reykjavíkur en í Reykjavík. Persónufrádráttur fyrir fjölskyldu er miklu hærri í Reykjavík en annars staðar og meira en helmingi hærri hjá fjölskyldu með meira en tvö börn. Í þriðja lagi er fyrirtæki í Reykjavík gert mögulegt að draga ýmis opinber gjöld frá viðskiptaupphæð sinni, áður en veltuútsvar er lagt á, en fyrirtæki utan Reykjavíkur ekki, svo framarlega sem viðkomandi bæjar- og sveitarstjórn sýnist svo. Og í fjórða lagi, að veltuútsvör á umboðsverzlun geta orðið margfalt hærri utan Reykjavíkur en í Reykjavík. Ég get ekki að því gert, að þegar ég var að fara í gegnum þetta frv., fannst mér það einhvern veginn minna á þriggja þrepa eldflaug. Fyrsta þrepið er árásin á samvinnufélögin, annað þrepið er útsvarslækkunin á hátekjumönnunum, og þriðja þrepið er þyngri útsvör á gjaldendur utan Reykjavíkur en í Reykjavík. En þá kemur bara spurningin, hversu lengi þessi eldflaug ríkisstj. helzt á lofti. Hún er nefnilega ekki betur úr garði gerð en svo, að það er öllu til skila haldið, að atómið í Alþfl. dugi sjálfstæðismönnum til að koma henni á loft, eftir því sem fram kom í Nd., og það getur því farið svo, að fljótlega nálgist þessi eldflaug andrúmsloft heilbrigðrar skynsemi, og þá verður lítið úr henni, jafnvel á næsta þingi.



Herra forseti. Ég hafði nú raunar varla ætlað mér að taka til máls, en þar sem að því var komið, að atkvgr. færi fram og enginn kvaddi sér hljóðs og ekki hæstv. fjmrh. til þess að svara fyrirspurnum hv. 4. þm. Vestf., þá vildi ég þó segja nokkur orð, ekki sízt vegna þess, að málið fer að líkindum í n., sem ég á sæti í, og ég tel þess vegna fyrir mig mjög heppilegt að fá upplýsingar um ýmis atriði, áður en n. fer að starfa, m.a. þau atriði, sem hv. 4. þm. Vestf. spurði ráðh, um. Ég þykist vita, að ráðherrann muni eiga í fórum sínum einhver svör við þessum spurningum. Máske eru þau ekki jákvæð fyrir þá, sem lagt hafa frv. fram, en eigi að síður er nauðsynlegt fyrir nefnd að vita, hvaða svör eru til. Mig langar auk þess til að vita, hvort nokkur sveitarfélög hafa beðið ríkisstj. um að stofna til þess að setja slíka löggjöf sem þessa. Ég veit að vísu, að hér gerðust atburðir í Reykjavík á s.l. ári í sambandi við útsvarsálagningu, sem voru þess eðlis, að nokkuð er eðlilegt, að gjaldendur Reykjavíkur óski þess, að sett sé löggjöf um niðurjöfnun útsvara hér. En ég veit ekki til þess, að slíkir atburðir hafi gerzt annars staðar. Mér þætti ekki ósennilegt, að Reykvíkingum þætti eftir þá atburði heppilegra, að numið yrði úr lögum ákvæðið um, að jafna skuli niður „eftir efnum og ástæðum“, vegna þess að það liggur ljóst fyrir, að slíkt ákvæði er ekki framkvæmanlegt, svo að í lagi sé, í fjölmenni eins og í Reykjavík og á þar alls ekki lengur við, þó að það kæmi upp úr dúrnum, að það hafði verið notað mjög einkennilega á s.l. ári og skapaði þá misræmi, sem náttúrlega er ekki búandi við fyrir gjaldendur. En ég þekki ekki sams konar dæmi annars staðar, og sízt af öllu veit ég til þess, að nokkuð skylt því hafi komið fyrir í hinum minni sveitarfélögum, þar sem kunnugleikasjónarmiðið er fyrir hendi hjá niðurjöfnunarnefndum og ákvæðið „efni og ástæður“ er þess vegna framkvæmanlegt yfir alla sveit og alla gjaldendur. Já, mig langar til að vita, hvort sveitarfélög hafa beðið um slíka löggjöf sem þessa. Ég veit hins vegar, að sveitarfélög hafa oft og tíðum beðið um nýja gjaldstofna. Þau hafa átt í erfiðleikum með að jafna niður öllum þeim gjöldum, sem þarfir sveitarfélaganna hafa kallað eftir til þess að fullnægja skyldum, og þess vegna hafa þau beðið um nýja gjaldstofna. Og nú hafa þau fengið hlutdeild í söluskatti ríkisins, og það skal ég síður en svo lasta. Mér finnst hæstv. fjmrh, eiga heiður fyrir það að hafa beitt sér fyrir slíku. En hins vegar get ég ekki annað en litið svo á, að hæstv. ráðh. hafi gengið of langt með því að leggja fram þessa löggjöf, eins illa undirbúin og hún er. Mér finnst það vera mikið gerræði við sveitarfélögin að demba yfir þau þessari löggjöf. Á sveitarfélögin hefur verið lítið sem sjálfstæðar heildir, þau hafa orðið að starfa sem sjálfstæðar heildir, og það hefur verið heppilegra, að þau hafa verið sjálfstæðar heildir um mörg samfélagsmálefni. En einmitt af því, að þau hafa verið það, er skylda ríkisins við þau að láta þau hafa tækifæri til þess að segja sitt álit um eins þýðingarmikla löggjöf og hér er á ferðinni. Það hefur líka verið venja í þjóðfélaginu að senda meiri háttar löggjöf, meðan hún var í frumvarpsformi, til sveitarfélaganna til umsagnar, þegar um löggjöf hefur verið að ræða, sem þau hefur sérstaklega snert. Og nú hefur verið lagt fram hér á Alþingi, - ég held það sé einmitt í dag, sem slíkt frv. kemur fram, - frv, um breyt. á sveitarstjórnarlöggjöfinni í öðrum efnum en að því er útsvörin snertir, heilmikill lagabálkur. Ég veit, að það er ekki gert til þess, að Alþingi eigi að afgreiða þessa löggjöf, en það er gert til þess, að löggjöfin geti fengið þann undirbúning, sem telja má sjálfsagt að löggjöf um sveitarstjórnarmálin fái, sem sé að frv. geti orðið sent sveitarstjórnum landsins og sýslunefndum til umsagnar. Það kalla ég vel unnið. En hvers vegna að haga sér svona með þennan bálk um útsvörin? Það er þó ekki þýðingarminna málefni fyrir sveitarfélög og íbúa sveitanna heldur en ýmsir aðrir lagabálkar, sem sveitarfélögin hafa fengið til umsagnar áður. Ég held, að það sé fráleitt, að efsta hæðin taki ekki meira tillit til undirstöðunnar, því að skipulag þjóðfélagsins er þannig uppbyggt, að sveitarfélögin verða að teljast þar sem undirstöður, - ég tel fráleitt, að efsta hæðin taki ekki meira tillit til undirstöðunnar en þetta. Hæstv. fjmrh. sagði í framsöguræðu sinni, að þetta væri vandasöm lagasetning, - það er rétt, - og að það væri nauðsynlegt að koma löggjöfinni út til þess að geta prófað hana í sumar í sveitarfélögunum, prófað álagningarreglurnar. Jú, þetta er að parti til rök, það sem þau ná. En ég álít, að löggjöf, sem er eins áhrifamikil og grípur eins inn í hag manna og útsvarslöggjöfin, sé þannig, þegar hún er þá ekki betur undirbúin en þetta, að það sé of grófur leikur að gera þetta próf. Ég heyri sagt, að þeir á Keldum, sem eru að brugga meðul til lækninga, prófi þau á músum og kanínum, áður en þeir fara að gefa þeim gripum þau, sem eiga að læknast af þeim. Það má á vissan hátt líkja þessu saman. Þetta frv. sjálft skapar ekki nýja tekjustofna fyrir sveitarfélögin. Það er ekki uppfylling óska þeirra um nýja tekjustofna. Jú, það má segja, að einn nýr tekjustofn komi þarna til sögunnar, það er veltuútsvar á viðskipti samvinnumanna í þeirra eigin félögum. Það er nýr tekjustofn, eins réttlátur og hann nú er. Get ég í því sambandi látið mér nægja að skírskota til mjög glöggs rökstuðnings hv. 4. þm. Vestf. áðan um eðlismun á viðskiptum félagsmanna í gegnum sitt félag og kaupmannaverzlun, sem eigi að lúta sömu reglum að því er veltuútsvar snertir. Út í það fer ég svo ekki frekar að sinni. Að vísu skal ég taka það fram strax, að ég tel ekkert óeðlilegt, að breytt væri ákvæðum um útsvarsskyldu samvinnufélaga frá því, sem nú er, þó að ég viti ekki til þess, að sú löggjöf, sem hefur gilt að þessu og er sett að vísu, þegar kaupfélögin voru rekin að ýmsu leyti á annan hátt en þau eru rekin nú, hafi komið að sök, nema ef það hefur verið hér í Reykjavík á s.l. ári, þegar það fyrirbæri gerðist, að Samband ísi. samvinnufélaga var haft útsvarsfrítt til þess að auglýsa, því að annars staðar á landinu veit ég ekki annað -  Mig langar til að vita í alvöru, af því að ég viðurkenni ekki þörfina fyrir að prófa frv. og sízt af öllu þegar það er ekki betur úr garði gert en svona, - að prófa það, áður en þeir, sem eiga að vinna samkvæmt því, hafa fengið tækifæri til þess að fjalla um það. Ég viðurkenni ekki þau rök sem rétt. En mig langar til að vita, hvers vegna það getur ekki verið af þeim ástæðum einum, að bæjarstjórnum, hreppsnefndum og sýslunefndum hefur ekki verið sent frv. þetta til umsagnar. Það skal þó viðurkennt, að ég varð var við það í vetur, að formaður Sambands ísi. sveitarfélaga taldi sig þurfa að kalla saman fulltrúaráð sveitarfélagasambandsins einmitt til þess að skoða - fyrir ríkisstj., að mér skildist þetta frv., eins og það lá fyrir. Og hann boðaði fund tímanlega í marz. En þegar fundarmenn voru komnir á staðinn, kom í ljós, að frv. var ekki tilbúið, og þá var fundinum frestað þangað til í apríl, þá var hann aftur kallaður saman. Og þessi fundur fékk frv. til meðferðar. Hann sagði um það álit sitt, og ég vil nú á þessu stigi leyfa mér að lesa upp afgreiðslu hans í málinu, en n. hafði starfað á fundinum að því að athuga frv., og tvær umræður um málið fóru fram. Mér þykir afar illt að vera með fsp. til hæstv. ráðh., þegar hann gengur úr salnum. Hann er víst kallaður í síma.

Ætli hann komi ekki? Já, hann var kallaður í síma.

Ég mætti kannske gera hlé á ræðu minni?

Já, sjálfsagt.

Fulltrúaráð sveitarfélaganna afgreiddi á fundi sinum útsvarsmálin með svofelldri ályktun: „Fundurinn telur frv. það, sem komið hefur fram á Alþingi því, er nú situr, um bráðabirgðabreytingu á útsvarslögunum, þurfa nánari athugunar í ýmsum atriðum. Bendir fundurinn á eftirfarandi sem dæmi um þetta: 1) Varhugavert er að lögbjóða án frekari undirbúnings og athugunar en þegar hefur átt sér stað til frádráttar á tekjum við útsvarsálagningu útsvar fyrra árs, annað en veltuútsvar, og væri því athugandi, að þetta ákvæði yrði aðeins heimildarákvæði. 2) Ekki er rétt, að samvinnufélög greiði útsvar af skiptum sínum jafnt við félagsmenn og utanfélagsmenn eftir sömu reglum og kaupmenn sama staðar, svo sem fyrir er mælt í 12. gr. frv., og þyrftu því að vera í frv. nánari ákvæði um það efni og sérstaklega nákvæmari skilgreining á því, hvað orðið velta þýðir í frv., t.d. í sambandi við umboðssölu og framleiðslufélög, sem starfa á samvinnugrundvelli. 3) Fundurinn telur mjög vafasamt að lögbjóða nú án frekari undirbúnings ákveðna útsvarsstiga í hreppum og bendir á, að rétt væri að fyrirskipa sýslunefndum að samræma útsvarsálagningu, hverri í sínu umdæmi, áður en fastákveðinn er með lögum sérstakur útsvarsstigi fyrir hreppsfélög.“ Ég sé ekki, að hæstv. ríkisstj. hafi tekið til greina þær bendingar, sem fulltrúaráð og fundur sveitarfélaganna afgreiddi með þessari ályktun í þremur liðum. Og nú vil ég spyrja, hvers vegna það var ekki gert. Það er þrennt, sem er höfuðatriði í þessari ályktun. Það er fyrst, að varhugavert sé að taka fyrra árs útsvar til frádráttar. Hv. 4. þm. Vestf. benti rækilega á, hvaða galla það hefur, „annað en veltuútsvar“, sagði fulltrúaráðið, en veltuútsvar er vitanlega sama eðlis og t.d. söluskattur, sem er frádráttarhæfur. Ég sé á hinu nýja frv., að hvorki það, að breytt væri frádrættinum á útsvörunum í heimildarform né veltuútsvar sé gert frádráttarhæft sérstaklega, hefur verið tekið til greina. Hvorugt hefur verið tekið til greina. Í öðru lagi er það skýrt tekið fram, að fulltrúaráðið telur ekki rétt að leggja útsvar á sama hátt á félagsmannaviðskipti í samvinnufélögum og kaupmannsviðskipti. Það ætlast frv. til að sé gert. Og í þriðja lagi er á það bent, að t.d. hreppsfélögin hafi svo misjafnar ástæður, að hæpið sé að skipa fyrir með lögum, hvern gjaldstiga þau öll saman skuli hafa, og betri sé sú þróun, ef að því á að stefna, að sýslunefndunum, hverri hjá sér, sé falið að vinna að samræmingu heima fyrir, áður en löggjafinn geri um þetta fyrirskipun. Hvers vegna gerir hæstv. ríkisstj. ekkert með till. þess fundar, sem mér skilst þó, að hafi verið haldinn í fulltrúaráði sambands sveitarfélaganna að ósk hennar? Ég sé ekki betur en hér sé hafður óafsakanlegur hraði á og ofstjórn sé hér á ferðinni gagnvart sveitarfélögunum. Þá eru ýmis atriði, sem fróðlegt væri að fá upplýsingar um. Hv. 4. þm. Vestf. minntist á sláturhús. Inn í frv. hefur komið ákvæði um það, að undanþegin skuli vera veltuútsvari sláturhús og mjólkurbú. Mjólkurbú veit maður vel, hvað er. Og það er auðvelt til framkvæmda. En sláturhús, hvað er það? Ég er eins og hv. 4. þm. Vestf., að ég veit ekki til þess, að sláturhús verzli. Sláturhús er kallað hús, þar sem fé eða gripir eru aflífaðir og gerðir til. Greiðslur eiga sér ekki stað í sambandi við vöruna þar, aðrar en þær, að verkamönnum eru greidd laun, og það er gert með því, að þeir, sem fénaðinn eiga, greiða sláturlaun. Skyldi það vera meiningin þarna að undanþiggja vinnulaun verkafólksins við slátrunina og sláturlaunin veltuútsvari? Mér finnst þetta vera bágborin lagasetning. Eitthvað hlýtur annað í raun og veru að vaka fyrir löggjafanum, þeim sem leggur til orðið, en það hugtak, sem í því felst. Þá sé ég hér, að útsvar af landbúnaðarafurðum framleiddum innanlands og seldum í umboðs- eða heildsölu má eigi meira nema en 21/2% af heildarveltu. Hér er ákvæði sett, sem er náttúrlega augljóst. Ég er því mótfallinn að leggja veltuútsvar á afurðir, sem t, d. samvinnufélögin selja fyrir sina félagsmenn eða réttara sagt félagsmennirnir gera verð úr með félagi sín á milli, leggja á þær 21/2%, því að ég veit um það, að kaupfélag, t.d. kaupfélag það, sem ég er í, tekur ekki fyrir þetta meira en 1% í umboðslaun. Mér finnst hart að greiða hærra útsvar en umboðslaunum nemur. En það, sem mér sýnist skrýtilegast við þessa grein - fyrir utan sláturhúsið kannske, er það, að í henni segir: „Útsvar á veltu má ekki nema hærri hundraðshluta, miðað við tegund gjaldstofns, en það var á hverjum stað árið 1959. Heimilt skal þó þeim sveitarfélögum, sem lögðu á lægri veltuútsvör á árinu 1959, miðað við tegund gjaldstofns, en lögð var á í Reykjavík árið 1959, að hækka útsvör á veltu allt að þeim hundraðshluta, sem þar var þá á lagður.“ Ég finn ekki betur en það sé í þessari grein mótsögn. Þar virðist því vera slegið föstu, að ekki megi leggja á landbúnaðarafurðir nema 21/2%, ef það hefur þá verið lagt á árið áður, en þó hefur það víðast hvar ekki verið á lagt. En ef það hefur ekki verið á lagt, þá skal þó heimilt að leggja á eins mikið og lagt var á í Reykjavík 1959, og í Reykjavík sé ég, að á sams konar vörur hefur verið lagt 6% gjald. Hvað gagnar þá þetta með 21/2% ákvæðið? Mér verður að spyrja. Ég sé ekki annað en þarna séu allflæktir þræðir. Þá finnst mér afar undarlegt, eins og hv. 4. þm. Vestf., að ákvæði um frádrátt, sem eru í 5, gr. fyrir Reykjavík, virðast ekki mega gilda að því er snertir önnur bæjarfélög eða sveitarfélög, nema þá ef þau tækju skalann upp alveg, þá kannske mega þau gilda. Mig langar til að fá skýringu á því, á hverju það er byggt. Það er margt, sem hlýtur að verða spurn um þetta frv., það er svo óljóst. T.d. er það svo óljóst, hvað er heildarvelta, hvað er velta, að ekki veitti af, að það hefði verið nánar skilgreint og breyt. gerðar á frv., til þess að það kæmi í ljós, eins og fulltrúaráð sveitarfélaganna benti á og óskaði eftir. En máske er treyst á það, að sveitarfélögin, sem hafa vanizt því að þurfa að starfa sjálfstætt og fást við ýmsa erfiðleika, leysi þann erfiðleika líka, sem mun fylgja því að taka á móti svona frv., og geri það kannske með því að fara ekki eftir því. En víst er það mjög óeðlilegt, að Alþingi gefi út lög í trausti þess.



Herra forseti. Ég ætla ekki frekar en ég gerði í framsöguræðu að fara út í efni þessa máls, en að gefnu tilefni í ræðu hv. 1. þm. Norðurl. e. (KK) vil ég aðeins minnast á tvö atriði varðandi undirbúning málsins. Hv. 1. þm. Norðurl. e., sem hefur, allt frá því Samband íslenzkra sveitarfélaga var stofnað, verið virkur þátttakandi í störfum þess, spyr m.a., hvort nokkurt sveitarfélag hafi óskað eftir þessu frv., sem hér liggur fyrir, og hvort yfirleitt nokkur aðili hafi eftir því óskað. Út af þessari fsp. hans vil ég geta þess fyrst, að meðal þeirra, sem hafa óskað eftir endurskoðun á útsvarsl. og fyrst og fremst með meginatriðum þessa frv., er hann sjálfur. Það var t.d. á fyrsta þingi Sambands ísl. sveitarfélaga samþ., m.a. með atkvæði hans sjálfs, áskorun til löggjafarvaldsins um það að endurskoða útsvarsl. með það fyrir augum að samræma útsvarsálagninguna um land allt frá því, sem verið hefði, og gera ýmis ákvæði skýrarl. Hvernig á að samræma þessa 200 eða yfir 200 útsvarsstiga nema með því að binda þá í lögum? Vitanlega skilja allir, að það er ekki unnt. Einnig hefur það verið stefna Sambands ísl. sveitarfélaga frá byrjun, að ný löggjöf yrði sett um útsvörin, þar sem reynt yrði að tryggja sem allra mest samræmi, og að útsvarsstigarnir yrðu festir í lögum, að vísu að sjálfsögðu, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., með víssum heimildum fyrir sveitarstjórnir til hækkunar eða lækkunar. En það er ekki aðeins, að Samband ísl. sveitarfélaga hafi haft þessa stefnu frá upphafi og með fullu samþykki þessa hv. þm., heldur hefur einnig t.d. samband sveitarstjórna á Vestur-, Norður- og Austurlandi þrásinnis undanfarin ár beint áskorunum til þings og stjórna um endurskoðun á útsvarsl. sem fyrst, með þessi sömu sjónarmið í huga. Varðandi hitt atriðið, sem ég vildi aðeins svara, þá segir hv. þm., að frv. þetta sé ákaflega illa undirbúið, og telur, að það sé í rauninni ekki undirbúið í neinu samráði við sveitarfélögin. Ég verð að segja, að mér finnst einmitt frá þessum hv. þm. þetta vera ákaflega ómakleg ummæli, - manni, sem hefur tekið mikinn þátt í starfi Sambands ísl. sveitarfélaga. Hvernig er undirbúningi þessa frv. háttað? Til þess að starfa að þessum undirbúningi eru kvaddir í undirbúningsnefnd bæði formaður og varaformaður Sambands ísl. sveitarfélaga, gagnstætt því, sem gert var, þegar hafin var endurskoðun sveitarstjórnarlaganna almennt af vinstri stjórninni sálugu, sem hv. 1. þm. Norðurl. e. studdi dyggilega. Þegar sett var í gang af vinstri stjórninni heildarendurskoðun sveitarstjórnarl., var þar enginn maður frá sveitarstjórnasambandinu, og það var ekki spurt ráða, ekki einu sinni óskað eftir því, að það tilnefndi nokkurn mann. Þegar ég skipaði þessa undirbúningsn., voru bæði formaður og varaformaður sveitarstjórnasambandsins þar til kvaddir til að taka þátt í hinum beina undirbúningi. Þessi hv. þm. veit líka, að við allan undirbúning var haft náið samband við stjórn sveitarstjórna- eða bæjarstjórnasambandsins fyrir Vesturland, Norðurland og Austurland, og að stjórnendur þess sambands voru með í ráðum um samningu verulegs hluta og þýðingarmikils hluta af þessu frv. Þessi hv. þm. veit líka, að til þess að semja kaflann um útsvarsstiga fyrir önnur sveitarfélög en kaupstaði voru kvaddir - í samráði við stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga - 5 kunnir oddvitar úr sveitum, m.a. 2 þm. úr flokki þessa hv. þm., þeir Ágúst Þorvaldsson og Garðar Halldórsson, sem báðir voru sérstaklega til kvaddir og eru höfundar ásamt fleirum að þessum útsvarsstiga varðandi sveitarfélögin, sem framsóknarmenn leyfa sér svo mest að gagnrýna nú og skrifa á reikning ríkisstj. eða minn.  Þegar athugaður er allur undirbúningur þessa máls, þá verð ég að segja, að það er bæði ómaklegt og furðulegt, að einn af starfandi mönnum úr Sambandi ísl. sveitarfélaga, eins og hv. 1. þm. Norðurl. e., skuli leyfa sér að viðhafa önnur eins ummæli og hann hefur hér haft, því að hann veit betur.



Herra forseti. Það er aðallega eitt atriði í þessu frv., sem ég vildi vekja athygli á, og gætu raunar verið fleiri. Þó hefur áður verið vakin athygli á því - það er í sambandi við 8. gr. - bæði af hv. 4. þm. Vestf. (SE) og hv. 1. þm. Norðurl. e. (KK). Það er þetta orðalag: „undanþegin veltuútsvari eru sláturhús og mjólkurbú“. Það er rétt, að þetta er ekki skýrt orðalag, það getur valdið ágreiningi, hvernig eigi að skilja, og aðalerindi mitt hingað upp var að vekja máls á því, að sú nefnd, sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, hefði máske breytt þessu orðalagi eitthvað, ef hún teldi við nánari athugun, að þetta gæti valdið misskilningi eða mistúlkun. Það, sem þarna er átt við, - mér er vel kunnugt um það, - það er sala mjólkurafurða á fyrsta sölustigi frá mjólkurbúi og sala sláturfjárafurða á fyrsta sölustigi frá sláturhúsi. Þetta er atriði, sem hefur verið mikið rætt hér í vetur við endurskoðun á þessum l., einkanlega við þá endurskoðun, sem fór fram, eftir að þetta lagafrv. var fyrst lagt fram. Það er þetta, sem er alveg ákveðið meiningin, að fyrsta sölustig á þessum vörum sé undanþegið veltuútsvari, m.a. fyrir það, hversu oft þessar vörur koma til með að verða seldar og þar af leiðandi margskattaðar máske. Þá hefði ég viljað fara fáum orðum um það atriði, sem hv. 4. þm. Vestf. og raunar hv. 1. þm. Norðurl. e. einnig víttu mjög í þessu frv. Það er það að gera skala yfir útsvarsálagningu, sem sé ekki sami yfir allt landið, þ.e.a.s. 3 skala, einn fyrir sveitir, einn fyrir kaupstaði og einn fyrir Reykjavík. Þetta atriði finnst mér vera mjög eðlilegt, og það er af því, að það ástand, sem veldur því, að þessir skalar hafa verið misjafnir, er enn fyrir hendi. Í sveitunum mundum við t.d. alls ekki komast af með þau útsvör, sem lögð væru á eftir Reykjavíkurskala. Þannig yrði meginþorri af okkar gjaldendum algerlega útsvarslaus, vegna þess að þar eru tekjurnar yfirleitt svo lágar. Hið sama býst ég við að sé fyrir kaupstaðina, að þetta sé einnig þar fyrir hendi, þó að ég sé þar ekki eins kunnugur. Í sambandi við þetta vil ég koma inn á það, sem hér hefur verið líka rætt, að sá skali, sem hér var gerður til bráðabirgða, til reynslu fyrir sveitarfélögin eða hreppsfélögin úti um land, var algerlega saminn af 5 oddvitum, sem til þess voru kvaddir af stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga, og ég var einn í þessum hópi ásamt 4 öðrum, sem sumir hafa verið hér þegar nefndir, og við bárum saman fjöldamarga skala utan af landi, sem farið hafði verið eftir, og reyndum að gera samræmdan skala upp úr þeim, sem væri sem svipaðastur því, sem gilt hafði áður við álagningu útsvara í hinum einstöku byggðarlögum, þar sem okkur virtist, að einna vandlegast hefði verið farið í útsvarsálagningu, miðað við framtöl. Og við komumst, þessir 5 oddvitar, að raun um, að þessi skali, sem við lögðum til að yrði tekinn upp til reynslu og bráðabirgða, væri mjög nærri því lagi, sem við höfðum einmitt farið eftir, allir þessir oddvitar eða hreppsnefndir í viðkomandi sveitum, þó dálítið eftir mismunandi leiðum, sem leiddu til svipaðrar niðurstöðu. Það má segja, að þessi skali beri blæ af okkar reynslu, og skal ég ekki neitt fullyrða um það, að þetta sé það bezta, sem hægt sé að finna út. En ég held, að þetta sé það nærri lagi, að út af fyrir sig sé ekki mikið út á það að setja að lögfesta þennan skala í eitt skipti til reynslu. Í sambandi við það, sem hv. 1. þm. Norðurl. e. lagði fyrir hæstv. fjmrh. í spurnarformi, um það, hvort hin einstöku sveitarfélög hefðu beðið um endurskoðun á útsvarsl., þá hafa náttúrlega ekki komið fram beiðnir frá öllum sveitarfélögum í landinu. Ég er viss um, að það eru yfir 10 ár, - ég man það fyrir víst, - síðan ég mætti fyrst á sambandsfundi íslenzkra sveitarfélaga, og þá var á þeim fundi mjög mikið rætt um, að nauðsynlegt væri að samræma útsvarsálagningu um allt land, og sambandinu var falið að vinna að því. Stuttu síðar var ég skipaður í nefnd til þess að semja útsvarsskala ásamt tveim mönnum öðrum mér færari, með það fyrir augum að fá samræmingu á þessu, og við sátum lengi á fundi norður á Akureyri og sömdum álagningarreglur, sem að vísu hafa ekki komið til neinna framkvæmda. En þetta sýnir, að þetta mál er ekki öldungis nýtt. Og ég get sagt fyrir mig, að ég hef fengizt við útsvarsálagningu í 30 ár, og ég tel það miklu betra sem hreppsnefndarmaður að hafa ákveðnar reglur til að fara eftir við álagningu, sem væru svipaðar eða þær sömu og gilda annars staðar, til þess að ekki sé hægt að núa hreppsnefndum eða niðurjöfnunarnefndum því um nasir, að þessi n. eða önnur hafi allt aðrar reglur en hinar, sem séu máske verri. En hvaða skali kynni að verða réttlátastur út úr þessu, það vil ég ekki fullyrða, en ég held, að þessi skali, að því er snertir sveitarfélögin, sé ekki fjarri lagi til reynslu. Sá eini ágreiningur eða meiningamunur, sem var í þessari 5 manna oddvitanefnd, sem bjó til þennan skala, - ég tek fram, að hún gerði ekki annað, - var sá, að því er snertir undirbúning á þessum útsvarslögum, að flestir þessir oddvitar töldu, að ekki væri rétt að lögleiða eða lögbinda veltuútsvar. Þó var a.m.k. einn og raunar tveir, sem töldu, að mörg sveitarfélög í hreppunum, - ég tala aðallega um það á þessu stigi, - hefðu þegar farið inn á þessa braut, að hafa veltuútsvör t.d. á framleiðsluvörum bænda, og töldu nauðsynlegt að halda því til þess að ná í vissa, tiltekna menn, sem erfitt væri að treysta framtölum frá. Það varð niðurstaða þessarar n., að hún féllst á það, að rétt mundi vera að leyfa lág veltuútsvör á afurðir búanna í sveitunum til bráðabirgða, meðan þau útsvarslög, sem væntanlega yrðu afgreidd nú til bráðabirgða, væru að sýna sig, hvernig reyndust. Hins vegar get ég sagt það sem mína afstöðu gagnvart veltuútsvörum, að ég tel þau mjög hæpna aðferð til þess að ná inn útsvörum, og raunar hef ég við mjög fáa menn talað, sem eru ánægðir með þá aðferð að taka útsvörin að meira eða minna leyti þannig. Ég tel, að réttara sé í framtíðinni að hugsa sér, að þær tekjur, sem sveitarfélögin ná inn gegnum veltuútsvör, komi heldur gegnum söluskattinn, sem ég geri ráð fyrir að verði nú varanlegur, kannske lengi. Hann er a.m.k. kominn á í bili, og ef honum verður haldið áfram, þá hefði ég talið réttara, að hann væri hækkaður, t.d. um 1%, sem gengi þá til sveitarfélaganna gegnum jöfnunarsjóð. En á þessu stigi hef ég hallazt að því, að ekki væri hægt að ganga fram hjá veltuútsvörunum eins og sakir standa vegna þess, hvað þau hafa verið mikill liður í álagningu svo að segja allra sveitarfélaga, í bæjunum og einnig í vaxandi mæli í sveitunum líka. Ég veit ekki, hvort ég hef ástæðu til þess að segja fleira um þetta frv. Það hefur tekið talsverðum breytingum, frá því að það var lagt fram hér fyrst, og ég tel þær breyt. allar til bóta, og það hefur verið mikið tillit tekið til ýmissa viðhorfa gagnvart þessu frv. á ýmsum stigum, síðan það kom fram í fyrstu. Í aðalatriðum mun ég styðja þetta frv. sem bráðabirgðaúrlausn. Ég er á öðru máli en sumir hv. þm., sem hér hafa talað, um það, að ekkert sé unnið við það að fá eins árs reynslu á ákvæðum frv., áður en útsvarslög eru endanlega afgreidd, sem væntanlega verður á næsta þingi. Ég tel það mikinn stuðning fyrir þá n., sem hefur málið til endanlegrar afgreiðslu, að hafa fengið reynslu og umsagnir sveitarfélaganna einmitt við næstu álagningu, áður en sú nefnd lýkur störfum. Gæti hún snúið sér til sveitarstjórnanna og beðið þær um ákveðin svör við vissum atriðum, sem væru vafaatriði. Svör sveitarstjórnanna ættu að geta orðið nefnd þeirri, er undirbýr lagafrv. um útsvör, mjög til leiðbeiningar í ýmsum greinum.



Herra forseti. Hv. 10. landsk. þm. (BGuðm) skýrði frá því, hvað samkv. hans skilningi fælist í orðunum sláturhús og mjólkurbú. Það væri meiningin með því að setja inn það nýja ákvæði, sem þeim fylgir, að leggja ekki veltuútsvar á söluvörur bændanna á fyrsta sölustigi. En hví þá ekki að orða það alveg blátt áfram? Hvers vegna að vera að setja það fram á óskiljanlegan hátt og jafnvel fráleitan hátt, eins og snertir sláturhús, þar sem engin sala fer fram, eins og sýnt hefur verið fram á? Ég veit, að hv. 10. landsk. þm. þekkir mjög vel sláturhús í nágrenni sínu, þar sem ekkert annað fer fram en það, að þar er aflífaður fénaður og hann gerður til. Og það er það hús, sem heitir sláturhús skv. mæltu máli og réttu. Hv. 10. landsk. þm. skýrði frá því, að það hefðu fimm oddvitar tekið þátt í að semja stigann að því er snertir hreppsfélögin. Það er nú út af fyrir sig það, sem sagt var í aths., sem fylgdu frv. En þótt þeir væru kallaðir til sem snöggvast til þess að gera uppkast, þá er ekki þar með sagt, að þetta verk sé fullkomið eða það sé í raun og veru unnið til hlítar á þann hátt, sem sveitarfélögin verða að ætlast til að slík löggjöf sé unnin. Annars hef ég ekkert við ræðu hv. 10. landsk. þm. að athuga. Ég er honum sammála um það, að veltuútsvar sé neyðarúrræði, en sem sveitarstjórnarmaður tel ég eins og sakir standa óhægt um vik að banna veltuútsvör. Hitt er svo allt annað mál, hvort á að lögbjóða þau eða þau verði heimiluð og hvort það á að gera þau svo gegnumgangandi eins og gert er í þessu frv., og þess saknaði ég úr ræðu hv. 10. landsk. þm., að hann minntist á það, hvort hann teldi réttmætt að leggja veltuútsvar á félagsmannaviðskipti í samvinnufélögum. Það nefndi hann ekki, og þess saknaði ég mjög. Mér þætti mjög fróðlegt að vita, hvort hann er þeirrar skoðunar, eins kunnugur og hann er og ætti að vera gangi viðskipta í samvinnufélagi, hvort hann er ánægður með það ákvæði. En viðvíkjandi því, sem hæstv. fjmrh. sagði um afstöðu mína sem starfandi manns í Sambandi ísl. sveitarfélaga frá upphafi þess, vil ég segja nokkur orð. Hann taldi, að vegna þess að ég hefði verið þar starfandi og tekið þátt í afgreiðslu mála þar, væri það ómaklegt af minni hálfu að deila á hæstv. ríkisstj. fyrir undirbúninginn á þessu máli. Ég spurði, hvort sveitarfélögin hefðu beðið um slíka löggjöf sem þessa. Hann sagði, að snemma á árum sambandsins, kannske á fyrsta sambandsfundinum, - ég man ekki, hvort hann sagði það, - þá hefði verið samþ. ályktun um, að æskilegt væri að samræma útsvarsstigana um land allt, og ég hefði tekið þátt í þeirri afgreiðslu. Ég man þetta ekki, hvernig sú ályktun var orðuð. En ég kannast við það vel frá sambandsfundunum, að það hefur sí og æ verið óskað eftir því, að sveitarfélögin fengju nýja tekjustofna til þess að létta á útsvarsálagningunni, og sú hugsun hefur vitanlega svifið þar yfir stólum, að æskilegt væri, að samræmi væri í útsvarsálagningu um land allt, - æskilegast, að hægt væri að hafa útsvörin jafnþung um land allt. Og ég þykist viss um það, að þessi ályktun, sem samþykkt var og hæstv. ráðh. vitnaði í, hafi verið orðuð á þá leið, að það væri tekið til athugunar og framkvæmda, svo fljótt sem unnt væri, að samræma útsvarsálagninguna, eftir því sem unnt væri. Ég veit, að þar hefur aldrei verið samþykkt gerð öðruvísi en í þeim anda: Eftir því sem unnt væri. En ég verð að halda því fram, að þetta frv. feli í sér álagningarreglur, sem ganga lengra en unnt er, eins og tekjuskiptingu í þjóðfélaginu er nú háttað. Þá deildi hæstv. ráðh. á mig fyrir það, að ég hefði gert kröfu til þess, að sveitarfélögin væru höfð meira í ráðum um þessa lagasetningu en gert hefði verið nú, og hann sagði, að ég, sem hefði stutt vinstri stjórnina, hefði ekki haft við það að athuga, þó að vinstri stjórnin hefði skipað n. til að endurskoða sveitarstjórnarlöggjöfina, án þess að biðja samband sveitarfélaganna um mann í n. því er þá fyrst til að svara þar, að það var maður úr stjórn sambands sveitarfélaganna í n., varaformaðurinn var tilkvaddur í n. Og í öðru lagi er það að segja, að mér datt aldrei í hug, og ég hygg, að vinstri stjórninni hafi ekki dottið í hug að setja löggjöf um þessi efni án þess að bera hana fyrst undir sveitarfélögin sjálf, stjórnir sveitarfélaganna. Og það er það, sem ég er að finna að, að frv. skuli ekki hafa verið sent til umsagnar sveitarfélögunum, eins og venjulegt hefur verið með meiri háttar löggjöf, sem þau snertir. Hæstv. ráðh. sagði, að í þeirri n., sem núv. ríkisstj. hefði kvatt til þess að vinna þetta verk, semja frv., hefði bæði verið formaður sveitarfélagasambandsins og varaformaður þess. Það er alveg rétt. En eigi að síður var full ástæða til þess að senda frv. til umsagnar. Og svo kemur að því, að fulltrúaráð sveitarfélaganna, sem kom hér saman snemma í apríl og samþykkti þá ályktun, sem ég las hér upp áðan, hefur ekki verið tekið til greina. Ályktunin hefur ekkert verið tekin til greina. Og þó var í þeirri n., sem lagði fram ályktunina, varaformaður sambandsins, sá sem átti sæti í n., sem upphaflega samdi frv., og einnig vann með n. sjálfur formaður sambandsins. Og þegar ályktun fundarins var afgreidd, greiddu þessir menn báðir atkv. með henni. Þetta kalla ég að gera ekkert með það, sem fulltrúar sambandsins vilja, fulltrúar sveitarfélaganna vilja, og meira að segja gera ekkert með það, sem nm. sjálfir, sem ríkisstj. hafði til kvatt, vilja. Ályktunin var samþykkt með 15:1 atkv., og atkvæði beggja þessara manna, sem hæstv. ráðh. nefndi sem fulltrúa stjórnarinnar, voru í 15 atkvæðunum. Þeir greiddu atkv. með ályktuninni. Það er langt frá því, að ég hafi gengið of langt í því að deila á hæstv. ráðh. fyrir það að taka ekki nægilegt tillit til sveitarfélaganna. Hann hefur ekki einu sinni tekið tillit til þeirra manna, sem hann kvaddi sjálfur til að semja frv.



Herra forseti. Eins og sjá má hér á þskj., átti ég nokkra aðild að nál. meiri hl. fjhn, um verðlagsmál, þ.e.a.s. áður en það tók mjög stórvægilegri breyt., sem meiri hl. n. hefur nú samþ. að flytja. Þessi breyt. er það stórvægileg, að hún mun leiða til þess að mínum dómi, að ég sé mér ekki fært að eiga neina aðild að þessu nál. og vildi þess vegna fara þess á leit, að málinu yrði frestað nú, þannig að mér gæfist tækifæri til að skila séráliti.

Forseti (SÓÓ): Það hefur komið fram ósk um, að þessu máli yrði frestað núna, til þess að hv. 5. þm. Norðurl. e. (BjörnJ) gæfist færi á að gefa út sérstakt nál. Ég vil verða við þessari ósk hv. þm., en óska sérstaklega eftir því, að nál. verði tilbúið það fljótt, að hægt verði að taka málið á dagskrá á morgun.

forseti (SÓÓ): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 27. maí 1960. - Þar sem ég er á förum til útlanda til starfa í mannréttindanefnd Evrópu í Strasbourg og verð fjarverandi um tveggja vikna skeið, leyfi ég mér hér með með skírskotun til 138. gr. kosningalaga að fara þess á leit, að varamaður minn, Unnar Stefánsson viðskiptafræðingur, taki sæti mitt á Alþingi á meðan. Friðjón Skarphéðinsson. Til forseta efri deildar.“ Samkvæmt þessu bréfi tekur Unnar Stefánsson nú sæti í þessari hv. d., og vil ég bjóða hann velkominn hingað til starfa.