Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég hafði í gær gefið yfirlit um forsögu þessa máls og framkvæmdaleysi hæstv. ríkisstj. á þeim heimildum eða lögum, sem hún hefur tvívegis tekið við frá Alþingi. Ég hafði sýnt fram á það, hvernig ríkisstj hefur ekkert gert af því, sem fyrir hana var lagt, þrátt fyrir gefin loforð. Og ég hafði sýnt fram á það, hvernig dýrtíðin hefur hækkað úr 57% upp í 83% á tímabilinu frá 1. júlí til áramóta, eða um 45%, án þess að á þeim tíma hafi komið fram nokkrar grunnkaupshækkanir. Ég ætla, að þessi ábending mín um hina geysilegu hækkun vísitölunnar ætti að nægja til að sanna það, sem hv. frsm., þm. Barð., var þó að finna að nál. mínu, að ég héldi fram, að grunnkaupshækkun væri ekki orsök dýrtíðarinnar. Ég skal svo leyfa mér að rekja þetta mál dálítið lengra. Það er hv. þm. kunnugt, hver úrslit dýrtíðarmálin fengu hér á haustþinginu, að ríkisstj. tók á ný við þessum heimildarl., sem að vísu er nokkurs konar fyrirskipun til ríkisstj. um að framkvæma það, sem til er tekið í l. Ráðherrar Framsfl. töldu l. ófullnægjandi, en tóku þó við þeim, og fylgdi sú yfirlýsing, að ætlazt væri til, að l. yrðu framkvæmd. En það varð ekkert úr þessu loforði ríkisstj., heldur var tekið til að halda áfram sama kapphlaupinu milli fjögurra ráðh. í ríkisstj. um að auka dýrtíðina. Landbúnaðarafurðir voru stórhækkaðar; en ekki verðbættar, eins og Alþfl. lagði til að gert væri, verðlagseftirlit var látið halda áfram með sama sleifarlaginu. Það var svikizt um að gefa eftir tolla á nauðsynjavörum, eins og Alþ. þó hafði ætlazt til. Og það var látið undir höfuð leggjast að hafa nokkurt eftirlit með farmgjöldum. Allt þetta kæruleysi ríkisstj., eða réttara sagt kapphlaup um að auka dýrtíðina, mun hafa valdið því, að þau félög, sem höfðu sagt upp samningum um áramótin, sem að vísu voru fá, sáu sér ekki annað fært en að fara fram á allverulega grunnkaupshækkun. Það var talið á haustþinginu, að þessi félög mundu ekki hafa ætlað sér að fara fram á verulega grunnkaupshækkun. En þegar verkamenn sáu, að ríkisstj. gerði allt, sem hún gat, til að auka dýrtíðina í landinu, - ekki einasta með því að svíkjast um að framkvæma öll fyrirmæli Alþ., heldur einnig skrúfa upp verð á landbúnaðarafurðum úr öllu valdi, til þess að hækka vísitöluna, - þá mun það hafa orðið ljóst fyrir verkalýðsfélögunum, að ekki væri önnur leið fyrir þau að bæta hag þinn en að hækka kaupið. Nú voru þetta þó ekki neinar víðtækar kaupdeilur. Þeir, sem höfðu sagt upp samningi, voru aðeins fjögur félög iðnaðarmanna innan Alþýðusambandsins og tvö félög utan sambandsins. Þessi félög voru Bókbindarafélagið, Félag járniðnaðarmanna, Hið íslenzka prentarafélag, Klæðskerafélagið Skjaldborg, og utan sambandsins félög rafvirkja og skipasmiða. Það leit út fyrir, að samningar mundu takast brátt. upp úr áramótum milli flestra þessara félaga og atvinnurekenda. Það virtist ekki bera neitt það á milli, að ekki væri hægt fyrir þessa aðila að brúa það bil með samkomulagi. Vinnustöðvunin mundi þá hafa staðið skamma stund. Þá heldur hæstv. forsrh. hina alkunnu nýjársræðu sína og spáir þar afskiptum hins opinbera til að koma í veg fyrir, að grunnkaup hækki. Samt sem áður er samningsviljinn svo mikill á milli íðnaðarmanna og atvinnurekenda, að a.m.k. tvö af þessum félögum gerðu samninga. Nú liðu nokkrir dagar af janúar. Hinn 8. jan. gefur svo ríkisstj. út bráðabirgðal., sem hún nefnir 1. um gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum. Nafnið á þessu frv. er harla einkennilega valið. Og ég vil gera fyrirspurn til hins ágæta lögfræðings, sem er frsm. meiri hl. n., hvort hann veit þess nokkur dæmi nokkurs staðar úr sögu lögfræðinnar, að gerðardómur hafi verið skipaður á þann hátt, sem ætlazt er til að gert sé í þessu frv. Ég hef heyrt það fullyrt af ekki ómerkum lögfræðingi, að í byggingu þessa frv. séu brotnar allar þær reglur, sem annars eru gerðar kröfur til uni gerðardóm. Venjulega mun það vera svo, að ef tveir aðilar búast við að geta ekki komið sér saman, þá tilnefna þeir jafnmarga menn hvor í gerðardóminn. Og ef þessir útnefndu aðilar koma sér ekki saman, þá er einhver óvilhöll stofnun, sem útnefnir oddamann, ef þá ekki þessir útnefndu menn af deiluaðilum sjálfum útnefna oddamann. Gerðardómurinn á svo að kynna sér allar málsástæður frá báðum hliðum. Það er skylda - gerðardómsmanna sem dómara. Og að því loknu kveða þeir upp sinn dóm. Hér virðist vanta öll grundvallaratriði fyrir því að kalla þetta frv., sem hér liggur fyrir, frv. til laga um gerðardóm, Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir, að þessi stofnun kveði upp úrskurði, jafnvel þótt ekki sé neinn ágreiningur fyrir hendi. Það er gert ráð fyrir, að fyrir þennan dómstól séu lagðar allar breytingar á kaupi, kjörum og þóknunum og hlutaskiptum, hverju nafni sem nefnast, frá því sem gilti árið 1941. Það er eins gert ráð fyrir, að þetta sé lagt fyrir dóminn, þótt báðir aðilar, verkamenn og atvinnurekendur, séu sammála um breyt. Það er með öðrum orðum gert ráð fyrir, að þessi stofnun geti búið til ágreining milli atvinnurekenda og verkamanna, þegar þeir eru búnir að koma sér saman um að ráða fram úr málinu. Ég tel, að þetta muni vera svo einstakt um gerðardóm, að ég vildi biðja þann ágæta lögfræðing,. hv. frsm. meiri hl. n., að benda á einhver dæmi, sem finnast mættu, annaðhvort hér á landi eða á Norðurlöndum, fyrir því, að fyrir dómstól væri lagt til úrskurðar - og kallað gerðardómsúrskurður - samkomulag, sem búið væri að gera á milli manna um kaup og kjör. Mér er ekki kunnugt, að annað hafi verið lagt fyrir sams konar stofnanir á Norðurlöndum en ágreiningur milli manna um kaup og kjör. En að leggja samkomulag undir dómstól, og kalla slíkt gerð, mun vera einsdæmi og til þess eins fallið að gera þvert á móti því, sem gerðardómi er ætlað í öðrum löndum, - sem sé að búa til ágreining í staðinn fyrir að jafna ágreining. Þá er skipun þessa dóms. Ríkisstj. tilnefnir alla fimm mennina í dóminn. Þar með er ekki fylgt þeirri reglu um gerðardóm, sem ég gat um, - að aðilar, sem ekki koma sér saman, tiltaki jafnmarga menn í dóminn, - heldur kemur óviðkomandi stofnun og tilnefnir fimm menn í dóminn. Og í l. er ekki ráð fyrir því gert, að þessir fimm menn hafi neina sérþekkingu á því, sem þeir eru að gera, hvorki sérþekkingu á högum verkamanna né högum atvinnurekenda. Og það, sem út yfir tekur, er það, að þessum fimm mönnum er beinlínis markað starf, þeim er ekki leyft að meta málsástæður aðila, þeim er beinlínis bannað það. Þeim eru fyrirskipaðar reglur um, hvernig þeir eigi að dæma, hvernig svo sem kjör þeirra manna eru, sem þeir eiga að dæma um. Og hvernig svo sem möguleikar atvinnurekstrarins eru til að greiða hærra kaupgjald, þá er þeim fyrirskipað að halda sér við þá meginreglu að láta grunnkaupið vera óbreytt, frá því sem var á árinu 1941. Ég tel, að þegar að þessu leyti sé þessi löggjöf algert einsdæmi, - ekki einasta í löggjöf okkar hér á landi, heldur í löggjöf allra Norðurlanda. Ég tel, að það mundi þurfa að leita í reglugerðum þriðja ríkisins hjá sjálfum Adolf Hitler til þess að finna eitthvað, sem væri sambærilegt við ákvæði þessa lagafrv. Og þegar við búum undir vernd þeirra tveggja stærstu þjóða, sem telja sig vera að berjast fyrir lýðræði í heiminum, þá er það sannast að segja dálítið einkennilegt, að þessi einna elzta lýðræðisþjóð hér í álfu skuli leita til Adolfs Hitlers um fyrirmyndir fyrir sinni löggjöf. Ég vildi skora á þá, sem hér eru staddir úr meiri hl. allshn., að gera grein fyrir því, hvernig þeir geti talið það forsvaranlegt að kalla þetta lagafrv., sem hér liggur fyrir, því nafni, sem ríkisstj. hefur valið. Í þessari löggjöf er að öðru leyti gert ráð fyrir því, að ríkisstj. gefi út skrá um nauðsynjavörur, sem ekki megi selja hærra verði en gert var í árslok 1941, og skrá yfir vörur, sem ekki megi leggja meira á en gerðist á þeim tíma. Þá er þessum svonefnda gerðardómi fyrirskipað að ákveða breytingar á verðlagi innanlandsframleiðslu þeirrar, sem á skránni er, í samræmi við framleiðslukostnað hennar. Enn fremur er honum heimilt að ákveða breyt. á verðlagi annarra vara, sem ríkisstj. kveður á um. Ef við tökum nú svolítinn samanburð á rétti þeirra, sem framleiða innlendar vörur, og rétti þeirra, sem selja vinnu sína, þá er þar harla mikið gert upp á milli. Grunnkaup skal að jafnaði standa óbreytt, hvort sem það er svo hátt, að þeir, sem taka kaupið, geta lifað af því eða ekki. Gerðardómnum er fyrirskipað að láta grunnkaupið standa, óbreytt. En þeir, sem framleiða innlendar vörur, hvort heldur eru iðnaðarvörur eða landbúnaðarvörur, njóta alls annars réttar. Gerðardómnum er beinlínis fyrirskipað að breyta vöruverðinu á þessum vörum eftir því, hvað það kostar að afla þeirra. Ég get vel fellt mig við þessa reglu gagnvart þeim, sem framleiða innlendar vörur. En hvers vegna mega þeir, sem selja vinnuafl sitt, ekki njóta sömu kjara hjá þessari dæmalausu stofnun? Það er vegna þess, að þeir, sem að þessu frv. standa, forvígismenn Sjálfstfl annars vegar, hafa hag af því, að kaupgjaldinu sé haldið niðri, og ýmsir menn úr Framsfl. sjá ekki annað böl verra í þessu þjóðfélagi heldur en að verkamenn í kaupstöðunum hafi við nokkurn veginn sæmileg kjör að búa. Eftir það samstarf, sem átt hefur sér stað milli fulltrúa bænda og verkamanna hér á Alþ., þá er þetta sárgrætilegur árangur, hvað fulltrúa bænda snertir. Þetta þrönga sjónarmið hefur orðið þess valdandi, að fulltrúar bænda hafa látið sér það lynda að láta stríðsgróðann renna millj. saman í vasa einstakra manna. Þeirra sjónarmið hefur ekki verið víðara heldur en það, að þeir (þ.e. Framsfl.) hafa séð ofsjónum yfir aurunum, sem verkam. hafa fengið, en láta á sama tíma millj. streyma óhindrað í vasa stríðsgróðamannanna. Þá er í frv. þessu gert ráð fyrir, að ekki megi hækka farmgjöld án samþykkis gerðardómsins, og loks er í heimildinni ákveðið, að verðlag á nauðsynjavörum megi ekki hækka. Allmikið af þessum heimildum var til í eldri l., og það, að taka þetta upp í þessi l., virðist ekki vera gert til annars en að sýnast. Hvers vegna er stj. að fá sér ýtarlegar heimildir um áramót með bráðabirgðal. til þess að gera það, sem hún hafði vanrækt að gera áður, en hafði þó heimild til að framkvæma? Með þessum bráðabirgðal., sem ætlazt er til, að verði staðfest, er 5 mönnum gefið úrskurðarvald um það, að banna alla breyt. á kaupi. Nú er það svo, að stjórnin gaf um áramót út skrá yfir vörur; sem bannað var, með sérstakri auglýsingu, að hækka verð á. Þetta gerðist rétt áður en bæjarstjórnarkosningarnar fóru fram úti um land, og skráin var látin halda sér óbreytt á meðan verið var að kjósa í kaupstöðunum, en þegar búið var að kjósa, þá breyttist þessi skrá. Ég man t.d., að mjólkin var seld á 72 aur. ltr. á Siglufirði fyrir áramót, en eftir bæjarstjórnarkosn. leyfði gerðard. að hækka mjólkina upp í 82 aur. pr. ltr. Þetta var þó ein af þeim vörutegundum, sem búið var að banna hækkun á með sérstakri augl. fyrir áramót. Það er kunnugt, að leyft var að hækka kjöt hér í Rvík um 10 aur. kg frá því, sem það var fyrir áramótin, og auk þess hafa kjötkaupmenn fundið upp það snjallræði að leggja 30 aura gjald á hverja heimsendingu. Nú veit ég um það, að erlendar vörur úti um landið hækkuðu í verði vegna þessarar auglýsingar stj., og hefur hún því með þessari auglýsingu á ýmsan hátt orðið til þess að hækka vöruverðið fyrr en annars hefði orðið, í stað þess að lækka það. En þetta er að vísu ekki nema eðlilegt, eins og sambandi og stj. þeirra tveggja flokka, sem nú fara með völdin, er háttað, því að öðrum megin stendur stj. verzlunarvaldsins, l:aupmannavaldið, en S.Í.S. hinum megin, neytendurnir eiga nú engan fulltrúa í ríkisstj., og er því ekki að neinu leyti séð fyrir þeirra hagsmunum eða velferð. Nú skal ég játa það viðvíkjandi verðlagsákvæðum þessa frv., að ef þau væru framkvæmd út í yztu æsar af kjarki og dugnaði, þá gætu þau ef til vill komið að einhverjum notum. En eins og stj. hefur framkvæmt slælega þær heimildir, sem hún hefur haft til þessa til þess að hafa hemil á verðlagi í landinu, þá er ekki hægt að gera sér háar vonir um árangur, þó að stj. fengi nýjar heimildir í þá átt, að hún mundi nota þær á nokkurn hátt betur en hún hefur notað hinar gömlu heimildir, sem hún áður hafði. Ég sé ekki, að hæstv. viðskmrh. sé hér nærstaddur, svo að hann megi heyra mál mitt, en ef svo skyldi vera, vildi ég bera fram þá fyrirspurn til hans, hvort nokkurn tíma hefði verið reiknuð út eða búin til sérstök vísitala fyrir verzlunarkostnað. Mér skilst, að ef hafa ætti eftirlit með verðlagi í landinu, svo að gagni kæmi, þá þyrfti að gera sér ljóst, hvað verzlunarkostn. hefði vaxið mikið. Nú hefur verzlunarkostnaður alls ekki fylgzt með kaupgjaldinu, því að kaupgjald er ekki nema nokkur hluti af dreifingarkostnaði, allmikið af kostnaðinum er húsaleiga, rafmagn og fleira, sem ekkert hefur hækkað. Það væri þess vegna engin ástæða til þess, að verðlagsvísitalan fyrir álagninguna fylgdist með kaupgjaldsvísitölunni. Ég veit ekki, hvað gerzt hefur síðustu mánuðina, en fram að áramótum varð ekki annað séð en að ekki væri farið eftir neinum slíkum reglum. Verzlunum hefur verið heimiluð álagning að því er virðist án tillits til þess, hvað þær gætu með því fengið háar tekjur, en hundraðsálagning er vitanlega alveg óréttlát, ef það er ætlunin að halda niðri verðlagi í landinu. Væri til þess ætlazt, þarf að fylgja þeirri reglu, sem fylgt hefur verið um launastéttirnar, að verzlanirnar fái aukinn kostn. að tiltölu við aukna dýrtíð í landinu, en ekki hundraðsálagningu, hvað mikið sem vörurnar kunna að hækka í verði. Ég skýrði frá því í gær, að ég hefði látið gera á þessu dálitla tilraun með 9 algengar vörutegundir, og sú tilraun hefur sýnt það, að álagningin á þessar vörutegundir, í jan. 1941, miðað við júní 1939, hefur hækkað um 51%. Á sama tíma hækkaði kaup ekki nema um 42%. M.ö.o. dýrtíðaruppbót verzlana hefur á þeim tíma verið 9 stigum hærri heldur en kaupgjaldið, þrátt fyrir það, þó að verzlunarkostnaður allur hafi ekki aukizt í samræmi við dýrtíðina. Því að það veit hæstv. viðskmrh., að er ekki, þegar tekið er tillit til þess, að allmikill hluti verzlunarkostnaðar er húsaleiga, rafmagn og fleira, sem ekki hefur hækkað eins mikið og kaupgjaldið. Það má vera, að þetta hafi breytzt eitthvað síðustu mánuði, ég vildi gjarnan fá það upplýst hjá hæstv. viðskmrh. Sérstaklega vil ég fá hann til þess að viðurkenna þá reglu, að tekjur þeirra eigi að fylgja eftir dýrtíðarvísitölunni af þeim ástæðum, sem ég hef drepið á. Ég skal svo víkja nokkuð að framkvæmd þessara l. í öðrum atriðum en ég hef þegar gert. Ég hef drepið á það, að ástæðan til þess, að þessi bráðabirgðal. voru gefin út, var sú, að 6 félög hér í Rvík höfðu sagt upp samningum. Ég hef einnig getið þess, að útlit var fyrir, að sum félögin mundu ná samningum, og sum voru þegar búin að semja, en ríkisvaldið hindraði það beinlínis, að samningar gætu tekizt. En þessi aðferð, að binda samninga á milli verkamanna og atvinnurekenda, mun ekki vera til annars staðar, nema ef vera skyldi í ríki Adolfs Hitlers. Ég vil nú stuttlega gera grein fyrir kjörum þessara manna, sem hafa sérstaklega orðið fyrir barðinu á gerðardómnum. Prentarar (vélsetjarar) hafa í grunnkaup kr. 115.20 á viku, en aðrir setjarar og prentarar kr. 97.05, vinnutími þeirra er 48 klst. á viku og sumarfrí 12 dagar, veikindafrí 12 dagar. Bókbindarar hafa kr. 93 30 á viku og sama vinnutíma og prentarar, sumarfrí og veikindafrí hið sama. Járnsmiðir hafa unnið upp á tímakaup, 8 st. vinnu á dag, grunnkaup kr. 1.93 á tímann, samtals 92.64 fyrir 6 daga vinnuviku. Nú ber þess að gæta, að ekki er hægt að bera þetta saman við vikukaup prentara og bókbindara, vegna þess að þeim er borgað fyrir 6 daga vinnuviku, eins þó að aukahelgidagar séu í vikunni og þeir þá eigi frí frá störfum. Klæðskerasveinar hafa í vikukaup kr. 90.00, 60 st. vinnu á viku, sumarfri 8 daga og veikindafrí 12 daga. Námstími í öllum þessum iðngreinum mun vera svipaður, eða 4 ár. Klæðskerasveinar náðu fljótt samningum við átvinnurekendur um 10% grunnkaupshækkun og einnig um 51 st. vinnuviku í stað 60 áður. Fulltrúar frá atvinnurekendum járniðnaðarins vildu fljótlega semja við járniðnaðarmenn, en gerðardómurinn kom í veg fyrir það. Þó fór svo að lokum, eftir að gerðardómsl. voru sett, að járniðnaðarmenn gerðu samning við atvinnurekendur. Þeir fengu grunnkaupshækkun, sem þeir telja sjálfir að hafi numið um 16%, en gerðard. breytti því í grunnkaupshækkun, sem járniðnaðarmenn telja að sé um 12%, þegar tekið er tillit til þeirrar breyt., sem gerð var, að vinnutímanum var breytt úr tímav. í vikuv. En þegar þeir vísu menn í gerðardómnum fara að dæma, þá dæma þeir af klæðskerasveinum, sem voru lægst launaðir, þá kauphækkun, sem þeir höfðu fengið með samningum við atvinnurekendur, og þeir lengja vinnutímana úr 51 st. upp í 54 st. á viku. - Hins vegar gekk gerðardómurinn inn á það, að láta járniðnaðarmenn halda mestum hluta af þeirri grunnkaupshækkun, sem þeir voru búnir að semja um. M.ö.o., þeir fengu að halda samningi sínum, sem var allmiklu betri heldur en hjá klæðskerasveinum. Nú fer fjarri því, að ég sé að telja eftir þær kjarabætur, sem járniðnaðarmenn fengu, en ég vil með því, sem ég hef dregið fram, sýna það, hve miklu misrétti gerðardómurinn beitir í þessu tilfelli. Hann lætur járniðnaðarmenn halda samningum sínum að mestu, en dæmir af klæðskerasveinum flestar þær kjarabætur, sem þeir voru búnir að fá með samningi, þótt þeir hefðu áður mun lakari kjör. Ég vil nú spyrja hæstv. stj.: Er þetta það, sem hún kallar að færa kjör manna í landinu til lagfæringar og samræmingar, eða er það eitthvað annað, sem hér vakir fyrir þessum gerðard., eitthvað, sem er ekki tekið fram í l., eins og t.d. það, að það geti komið að því, að hið opinbera þurfi frekar að fá járniðnaðarmenn til þess að vinna heldur en klæðskera? Ráðh. hefðu sjálfsagt komist af með fötin, sem þeir ganga í, þó að klæðskeraverkfallið hefði staðið eitthvað lengur. En togararnir, sem sumir ráðh. eiga eitthvað í, þeir þurftu að komast út, svo að þeir gætu haldið áfram að moka inn stríðsgróðanum. Er þetta það, sem valdið hefur hinum mismunandi sjónarmiðum gerðardómsins? Annars hafa afskipti þessa dóms ekki orðið allmikil af kjörum annarra félaga, og sum félög eða atvinnurekendur hafa beinlínis skotið sér undan því að leggja samninga undir gerðardóminn. Mér er t.d. kunnugt um eitt félag, sem hafði í grunnkaup 1.10 á klst., er hækkaði kaupið upp í 1.30 á klst. frá áramótum, en þessi samningur hefur aldrei komið fyrir gerðardóminn. Af öðrum framkvæmdum þessu viðvíkjandi má nefna það, að vegamálastjóri er búinn að hækka grunnkaup í vegavinnu í Borgarf. úr 1.10 upp í 1.30, en á sama tíma hefur gerðardómurinn verið að burðast við að níðast á elztu fagfélögum, þar sem mest vinna menn, sem eru orðnir grónir í iðninni og vilja ekki fara í neina aðra vinnu. Eitt dæmi vil ég nefna um afskipti gerðardómsins. Nýlega hefur gerðardómurinn afnumið með úrskurði samning um grunnkaupshækkun félagsins Iðju á Akureyri. Við iðnaðinn á Akureyri vinnur fólk, sem hefur haft sérstaklega lág launakjör undanfarin ár. Sáttasemjari ríkisins gekk í það um áramót, að þetta félag og atvinnurekendur gerðu með sér nýjan - samning, með nokkuð auknum fríðindum, og um hækkun á grunnkaupi, sem nam 5%. Þessi grunnkaupshækkun, sem sáttasemjari ríkisins var búinn að beita sér fyrir, var af þessu fólki tekin með gerðardómnum, og skyldi maður þó ætla, að sáttasemjari ríkisins væri betur fær um að dæma um þarfir verkafólksins og getu atvinnuveganna heldur en gerðardómsmennirnir. Nú var þarna ekki um neina almenna kaupdeilu að ræða, síður en svo. Alls höfðu 7 félög með 500 meðlimum farið fram á grunnkaupshækkanir, en í Alþýðusambandinu eru um 18 þús. meðlimir, svo að l. eru ekki sett til þess að koma í veg fyrir það, sem stj. hefur kallað yfirvofandi almennar grunnkaupshækkanir. Lögin eru sett til þess að koma í veg fyrir samninga, sem í mörgum tilfellum var búið að gera á milli atvinnurekenda og verkamanna, og til þess að koma í veg fyrir samkomulag á milli þessara aðila um leiðréttingu á kaupi og kjörum. Það eru þessi dæmi, sem hvergi þekkjast annars staðar á Norðurlöndum. Nú gefur framkvæmd l., eins og hún hefur verið, tilefni til að beina þeirri fyrirspurn til ríkisstjórnarinnar, hvort hún hafi látið fara fram nokkra rannsókn á grunnkaupi verklýðsfélaganna í landinu, hvort henni sé fullkunnugt um, að grunnkaup verkafólks í landinu sé almennt svo hátt, að ástæða sé til að banna hækkun þess. Mér er nær að halda, að ríkisstjórnin viti ekkert um þetta, og mun halda það, þar til annað kemur í ljós. Hún hefur sett þessi lög, án þess að nokkur vitneskja hafi legið fyrir um það, hvort verkalýðurinn gæti lifað af því kaupi, sem honum er skammtað. Ég hef lítillega látið athuga þetta mál. Sú athugun hefur leitt í ljós, að í 10 verklýðsfélögum, með um samtals 900 meðlimi, er grunnkaupið á klst. kr. 1.10 og lægra. Þessi félög eru öll, ef svo mætti segja, á útkjálkum landsins. Þar er ekki mikil eftirspurn eftir vinnukrafti, engin Bretavinna eða annað slíkt og þeim, sem við þetta eiga að búa, er nauðsynlegt að flytja burt til þeirra staða, þar sem atvinna er meiri og betur borguð, ef þeir eiga að fá kjör sín bætt. - Er það kannske tilgangur ríkisstjórnarinnar beinlínis að neyða fólk til þess að flytja úr dreifbýlinu og til hinna þéttbyggðari svæða? En ég hef haldið, að ekki væri ástæða til þess að sjá ofsjónum yfir tekjum þeirra manna, sem eiga við slitrótta vinnu að búa og fá kr. 1.10 í grunnkaup, jafnvel þótt grunnkaupið væri 1.20 pr. klst. En þessar athuganir sýna enn fremur, að 9 verklýðsfélög með 1200 meðlimi eiga við þau kjör að búa, að grunnkaupið er kr. 1.20 og lægra. Þessi félög eru líka á útkjálkum landsins. M.ö.o. rúmlega 2000 skipulagsbundinna verkamanna í landinu eru með kr. 1.20 í grunnkaup og þaðan af lægra. Ef þetta fólk því á þess nokkurn kost, þá flytur það úr dreifbýlinu og til þeirra staða, þar sem betri kjör eru fáanleg. Það er ein afleiðing þessarar löggjafar. Annars er það svo, að þessi lög eru að sumu leyti óframkvæmanleg eða þá þau eru ranglát, ef hægt er að framkvæma þau, og skal ég nú finna þeim orðum mínum stað. - Í l. er bannað að hækka grunnkaup frá því, sem það var árið1941. Það er bannað að hækka allt kaupgjald, ekki einungis hjá öllu félagsbundnu fólki, heldur og einnig hjá öllum vinnuhjúum, vinnukonum, vinnumönnum og kaupafólki. Nú vita það allir, að menn ráða ekki til sín t.d. vinnukonu nema brýn þörf sé. Allir reyna eftir megni að spara við sig allt fólkshald. En fáist nú ekki vinnukona fyrir sama kaup og s.l. ár, verða lögin brotin á hverju einasta heimili í landinu, sem ræður til sín vinnukonu. - Sama máli gegnir um kaupafólk í sveit. Ég veit, að búnaðarmálastjóri staðfestir það með mér, að bændur mundu borga kaupamanni t.d. 110 kr. meira á mánuði en í fyrra heldur en að geta ekki aflað heyja handa búpeningi sínum. Það er því auðséð, að þessi lög, ef samþ. verða, verða brotin meira en nokkur lög áður í þessu landi. Þau verða ekki aðeins brotin í einstökum tilfellum, heldur í hverju einasta heimili í landinu, sem þarf að taka fólk. Það er alkunna, að þessi lög eru nú þegar brotin í mjög stórum stíl hér í Reykjavík. Ef maður t.d. þarf að láta reisa hús, verður hann að borga smíðunum svo og svo marga tíma í eftirvinnu, sem þeir ekki vinna. Ég veit um opinberar stofnanir, sem hafa orðið að fara svipað að. Það er vitanlegt, að þeir, sem urðu fyrir barðinu á gerðardómsl., hafa yfirgefið iðngreinar sínar. T.d. eru 15 járnsmíðasveinar farnir síðan á áramótum. Fengu þeir þó kjör sín að mestu bætt eins og þeir óskuðu eftir. Hvað þá um hinar iðngreinarnar, sem engar kjarabætur fengu? Árangur laganna er því sá, að alls staðar þar, sem eftirspurn er eftir vinnukrafti, verða lögin brotin, og það er helzt á þeim stöðum, þar sem grunnkaup er þolanlegt. Úti um land, þar sem grunnkaupið er lágt, en engin eftirspurn eftir vinnuafli, verða lögin til þess að níðast á lægst launuðu verkamónnunum í landinu. Ég verð að segja það, að það er hart til þess að vita, á tímum milljónagróða, að hafa svo óréttláta og skammsýna ríkisstjórn, að hún setur lög til þess að níðast á lítilmagnanum. Það ríkti önnur skoðun í fyrra á svona lögum, a.m.k. hjá öðrum ráðherra Sjálfstæðisflokksins. Hæstv. atvinnumálaráðherra lét þess þá getið, að hann væri eindregið fylgjandi dýrtíðarfrumvarpinu, eins og það lá þá fyrir, og með leyfi hæstv. forseta vil ég leyfa mér að vitna hér í þau ummæli hans. Ráðherrann sagði: „Ég er eindreginn stuðningsmaður þess, að sú tilraun sé gerð, sem frv. fjallar um. Ég áskil mér að sjálfsögðu rétt til þess að reyna að koma fram breytingum og mun snúast gegn því, ef nauðsynlegustu lagfæringar fást ekki, því að slík löggjöf gagnar aldrei vel, ef þeir gallar fylgja, sem skapa henni fjandskap verulegs hluta þjóðarinnar“ Síðan þetta var sagt, eru liðnir 9 mánuðir. Áður en liðnir voru meira en rúmir 6 mánuðir, var þessi sami ráðherra fús að vera með í að setja löggjöf, sem skapaði fjandskap verulegs hluta þjóðarinnar. Ég hefði í nefndinni flutt þau rök, sem ég hef hér flutt, ef ég hefði ekki strax heyrt á meðnm. mínum, að þeir töldu það skyldu sína að afgreiða málið óbreytt. - En þessi lög, ef samþ. verða, eru á annan bóginn óframkvæmanleg, en að hinu leytinu ranglát og bitna á þeim, er sízt mega við því. Til viðbótar við framkvæmdaleysi ríkisstjórnarinnar í dýrtíðarmálunum vil ég segja það, að henni var heimilað að leggja úflutningsgjald á sjávarafurðir. - Það var á það bent í umræðunum um brezku samningana, að smábátaútvegurinn mundi ekki þola það, en hins vegar mundu togararnir þola það vel. Ég hef dálítið athugað verð á útfluttum fiski, sem seldur var á frjálsum markaði í Englandi, eða frá júní- des. 1940 og ísfisksölurnar 1941. Þessi athugun hefur leitt í ljós, að verðið hefur verið allmiklu hærra 1941 en 1940. - Í júní–des. 1940 eru flutt út 40 000 tonn af ísuðum fiski. Sé dregið frá söluverðinu 10% vegna kostnaðar og 300 kr. á tonn reiknaðar sem flutningsgjald, en það er sú tala, sem gjaldeyris- og innflutningsnefnd reiknar með, þá verður verðið á fiskinum 0.83 kr. pr. kíló. Sé reiknað á sama hátt verð útflutts fiskjar 1941, þó að flutningsgjöldin hækkuðu upp í kr. 400 á smálest, kemur í ljós, að meðalverðið hefur verið 1.26 kr. pr., kíló. Aðgætandi er í þessu sambandi, að nokkur hluti fiskjarins árið 1941 hefur verið fluttur út hausaður, svo. að nærri mun láta, að 1940 hafi verðið verið kr. 0.83 og 1941 hafi það verið 0.95 –1.00 pr. kg. - Ef ríkisstjórnin hefði því notað hér þær heimildir, sem hún hafði til tekjuauka, og lagt útflutningsgjald á ísfisksölurpar, má gera ráð fyrir, að hún hefði haft a.m.k. 10–11 milljónir króna til þess að vinna með á móti dýrtíðinni. Allt þetta hefur ríkisstjórnin látið undir höfuð leggjast. En sé athugað allt skraf atvmrh. um, að dýrtíðin væri þjóðarógæfa, látandi svo allar heimildir ónotaðar, verð ég að segja, að það er þjóðarógæfa að hafa svona ríkisstjórn. Þegar hún svo fer að gera eitthvað, ræðst hún ekki á dýrtíðina, heldur á kaupgjald launastéttanna í landinu. Þá kemur hún með lög, sem eru hvort tveggja í senn, óframkvæmanleg og ranglát. Ég hef því af þeim ástæðum, sem ég hef nú hér greint, lagt til, að þetta frv. verði fellt. Og ég held, að ef þm. fengjust til þess fyrir flokksofríki að athuga málið og ef sú athugun vær í gerð óhlutdrægt, ef menn létu vera að taka tillit til þess, sem þegar er búið að samþykkja, heldur tækju málið upp eins og það liggur fyrir, og eins og reynslan hefur sýnt, að framkvæmd þess er orðin á þeim mánuðum sem brbl. hafa verið í gildi, þá gæti ekki hjá því farið, að meiri hl. hv. þm. kæmist að þeirri niðurstöðu, að það ætti að fella þetta frv.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég mun nú ekki svara nema sumum atriðum úr þessarl löngu ræðu hv. þm. Ísaf. Enda er sannleikurinn sá, að hún mun meira hafa verið haldin til þess að tefja tímann heldur en af því, að hv. þm. sé ekki ljóst, að mest af því, sem þessi hv. þm. hefur nú tekið fram, hefur verið tekið fram áður, ýmist af samherjum hans hér í þinginu eða annarra flokka mönnum. Og jafnframt hefur flestu af því, - að vísu ekki öllu -, sem hann hefur nú komið fram með, verið svarað áður. Ég ætla hér aðallega að minnast á það af því, sem hann hefur sagt nú, sem snertir það ráðnuneyti, sem ég veiti forstöðu. En áður en ég kem að því, vil ég víkja örfáum orðum að ýmsum almennum fullyrðingum, sem þessi hv. þm. kom með og snerta flokk minn sérstaklega. En mestur hlutinn af þeim skætingi, sem hv. þm. Ísaf. hreytti til mín í ræðu sinni, er þannig, að hann er ekki svara verður. Hv. þm. Ísaf. sagði í gær, að mér hefði fundizt það ábótavant við löggjöfina, sem gilt hefur um dýrtíðarmálin og ráðstafanir, sem gerðar hafa verið í þeim málum, að þær væru ekki nógu illvígar í garð verkamanna og launamanna í landinu. Ég veit ekki, hvernig þessi hv. þm. ætlast til, að þessu sé svarað, hvort hann ætlast til, að því sé svarað með sams konar skætingi. En ég ætla ekki að fara í neitt slíkt skæklatog hér á hæstv. Alþ. Hitt ætla ég að minna hv. þm. á, að hann og flokkur hans hefur gert sér títt um það undanfarin ár, hve mörgum áhugamálum verkamanna og launamanna hann hafi komið fram með stuðningi Framsfl. og þá ekki síður mínum stuðningi en annarra. Þetta hygg ég, að hafi verið aðalinntakið í því, sem hv. þm. Ísaf. og flokksmenn hans hafa haldið fram hingað til um Framsfl. Hv. þm. Ísaf. minntist á það, sem hann kallaði launaskattstill. frá þinginu í fyrra. Ég greip þá fram í fyrir honum og leiðrétti það, því að það lágu ekki fyrir 1941 neinar slíkar till. á þingi um launaskatt. En ég sagði, að þessi hv. þm. væri svo oft búinn að segja þetta, að hann vissi varla, hvað væri rétt í þessu máli. Ég er sannfærður um, að 9 menn af hverjum 10 eru farnir að trúa því, að lagt hafi verið fram launaskattsfrv. hér á þingi, sem aldrei hefur sézt hér. en það var lögð fram till. um að leggja sérstakan viðbótartekjuskatt, að vísu með sérstökum hætti, á almennar tekjur landsmanna, en ekki frekar á laun heldur en aðrar tekjur. Þetta er sýnishorn at þeim málflutningi, sem sumir menn telja sómasamlegan í þessu máli. Þessi skattstill. átti að réttlæta ummæli hv. þm. Ísaf. um það, að ég væri verkalýðsböðull og teldi aldrei nógu níðangurslega gengið í garð verkamanna. Eftir þessari till., sem ég gat um, var gert ráð fyrir þessum viðbótartekjuskatti þannig, að þó að hann hefði verið lagður við tekjuskattinn, sem samþ. var á þinginu, þá náði hann samt ekki því, sem flokkur hans og við framsóknarmenn lögðum á sem tekjuskatt sameiginlega. Þessi hv. þm. verður því að hafa mig afsakaðan, þó að ég taki ekki sérstaklega nærri mér gífuryrði hans út af þessari till. Hv. þm. Ísaf. talaði mikið um vanrækslu ríkisstjórnarinnar í dýrtíðarmálunum. Þótt ég vilji ekki taka undir gífuryrði hans um það efni, því get ég tekið undir margt af því, sem hann sagði um það, vegna þess að enginn maður hefur meira gagnrýnt það skeytingarleysi, sem ríkisstjórnin, sem áður sat, sýndi í því máli, þar sem, eins og hv. þm. benti á, var samþ. löggjöf í dýrtíðarmálunum að mínu frumkvæði, sem ekkert verulegt fékkst framkvæmt eftir. Ég tek því ekki til mín skæting hv. þm. Ísaf. um það efni. En hann getur ekki, né flokkur hans, ákaflega djarflega talað um þessi mál. Ég get upplýst það hér, ef menn vita það ekki áður, að hæstv. fyrrv. félmrh. (StJSt) átti aldrei frumkvæði að neinum aðgerðum í dýrtíðarmálunum og rak aldrei eftir því, að neitt væri gert í þeim. En hann tók venjulega undir það með mér, þegar ég rak eftir aðgerðum í þeim efnum í ríkisstjórninni; og tjáði sig reiðubúinn til að fylgja því, sem ég lagði til. En að hv. þm. Ísaf. geti staðið hér upp og fleygt í menn skætingi út af framkvæmdaleysi í dýrtíðarmálunum, finnst mér alveg fráleitt, af því að aðstaða flokks hans er eins og ég hef skýrt frá í þessu máli. Hv. þm. Ísaf. deildi talsvert mikið á aðgerðarleysið í dýrtíðarmálunum, og það má margt segja um það og kannske fleira en hv. þm. drap á. En það er eitt atriði í sambandi við dýrtíðarmálin enn þá, sem ekki snertir sérstaklega mitt ráðuneyti, sem mér finnst skylt að minnast á, það, sem hv. þm. sagði um það, að hækkanir á verði á landbúnaðarafurðum hefðu verið framkvæmdar gersamlega úr hófi fram og með slíkri frekju, að engin dæmi og engin skynsamleg rök væru fyrir, og að þessar framkvæmdir hefðu orðið til þess að gera að engu viðleitni manna í dýrtíðarmálunum. Ég vil ekki hafa þau gífuryrði um flokk hans út af þessu, eins og hann hafði um ríkisstjórnina viðkomandi verkamönnum. En ég get bent á, að þrátt fyrir þessa framkvæmd, sem hann talaði um í verðlagsmálum landbúnaðarins, þá er ástandið þannig, að fólkið streymir jafnt og þétt frá landbúnaðinum úr þessari sælu, sem þar á að hafa verið sköpuð, og yfir í verkamannastéttina, þar sem kúgunarl. gilda. Þannig er ástatt í landinu. Ég hygg, að það væri betra fyrir þennan hv. þm. að kryfja til mergjar ástæðurnar fyrir þessari þróun heldur en að sitja við að setja saman aðra eins gífuryrðaræðu eins og hann hefur flutt hér. Það er ekki hægt að komast fram hjá þessari einföldu staðreynd. Og það er ekki hægt fyrir þennan hv. þm. að sleppa með það að gera það í öðru orðinu að ádeiluefni á ríkisstj., að hún hafi þolað verðlækkun á landbúnaðarafurðum, en segja í hinu orðinu, að hann sé ekki að telja eftir hækkunina á verðlagi til bændanna. Það er tilgangslaust fyrir þennan hv. þm. að gera slíkar tilraunir til þess að draga úr því í öðru orðinu, sem hann segir í hinu. Og það er ekki hægt fyrir hann að komast fram hjá þeirri staðreynd, að afurðaverð landbúnaðarins er svo lágt, að fólkið streymir frá þeirri framleiðslu og í verkamannastéttina, sem, eftir orðum þessa hv. þm., býr við kúgunarlög. Um sjálf gerðardómsl., sem hér liggja fyrir, ætla ég ekki að ræða almennt. Þau snerta ekki nema að litlu leyti þá stjórnardeild, sem ég veiti forstöðu. Hv. þm. Ísaf. kallaði þau kúgunarl. L. eru um það aðallega, að haldast skuli sem mest óbreytt grunnkaup í landinu, eins og það var unt síðustu áramót. Ég held, að það væri nær fyrir þennan hv. þm., heldur en að setja á langa ræðu um þetta, að útskýra fyrir hv. þm., í hverju það afbrot liggur að setja l. sem þessi, þegar þess er gætt, að ráðh. flokks hans og Alþýðusamband Íslands var reiðubúið að vinna að þessu sama, sem l. miða að, en án löggjafar. Það er ekki nema til þess að gera sig hlægilegan að vera með þennan bægslagang og kalla þessi l. kúgunarlög vegna þess, að þau gangi nærri verkamönnum. Það lætur undarlega í eyrum frá þeim mönnum, sem hafa þá afstöðu, sem ég hef bent á. Ég mun ekki svara fleiru af þeim ádeilum, sem snerta framkvæmdir þær, sem gerðar hafa verið eftir þessum l., eða almennt l. sjálf. En ég mun ræða hér sérstaklega verðlagseftirlit erlendra vara, sem hv. þm. Ísaf. deildi talsvert á í ræðu sinni. Hv. þm. komst að þeirri niðurstöðu, að mér skildist, að eftirlitið með verðlagi erlendu varanna hefði verið slælega rekið. Og hann sagði það beinlínis, að það hefði verið gagnslítið, og að mér skildist gagnsminna heldur en það hefði getað verið, ef vel hefði verið á haldið. Hann sagði, að ég mundi hafa haft góðan vilja til þess að sinna þessu máli, sem stakk nokkuð í stúf við vitnisburð hans um mig viðvíkjandi öðru efni, en að framkvæmdin hafi ekki orðið eftir því. Ég verð nú að segja það, að það er ákaflega erfitt bæði fyrir mig og eins hv. þm. Ísaf. að færa sönnur á það, hvaða gagn hafi verið að verðlagseftirlitinu með erlendum vörum, eða að hve miklu leyti hefði getað orðið meira gagn að því heldur en raun hafi á orðið, vegna þess að hvorugur okkar veit, hvernig verðlagsástandið hefði verið hér í landinu á erlendum vörum, ef ekki hefði verið verðlagseftirlit. Hins vegar munu allir gera sér það ljóst, að mjög mikið gagn hefur orðið að þessu verðlagseftirliti. Það þarf ekki annað en athuga verðlag á varningi þeim, sem ekki er undir verðlagseftirliti, til þess að fá hugmynd um, hvernig ástandið hefði verið, ef ekkert slíkt eftirlit hefði átt sér stað, t.d. verðlag á hlutum, sem ganga kaupum og sölum manna á milli með margföldu verðlagi, og miður þörfum hlutum í verzlunum, sem ekki hefur verið hámarksálagning eða hámarksverð sett á. Ég geri ráð fyrir, að hv. þm. Ísaf. í þessari gagnrýni sinni á framkvæmd verðlagseftirlitsins, sem var nokkuð almenn, hafi stuðzt við hennar fullyrðingar, sem í blöðum hafa birzt um það, að verðlagseftirlitið hafi verið slælega rekið. En þessar fullyrðingar hafa lítið verið rökstuddar og jafnvel sumar alls ekki. Ég geri ráð fyrir, að hv. þm. Ísaf. hafi viljað taka undir þennan söng hér á þingi. Það er ákaflega erfitt að færa fram sannanir í þessu máli. En það er hægt að draga fram líkur að því, hvað unnizt hefur. Ég ætla að minnast á eitt dæmi. Hér í bænum starfar öflugt kaupfélag og það hefur þá aðstöðu í benum, að það getur ráðið verði á helztu nauðsynjavörum. Þetta félag hefur nú gert upp reikninga sína fyrir s.l. ár, og niðurstaðan er sú og hefur verið birt opinberlega, að félagið hefur haft verzlunarumsetningu, sem nemur 61/2 millj. kr. Hreinn ágóði félagsins s.l. ár er reikningslega 315 þús. kr., en ef bætt er við óvenjulegum afskriftum, þá hygg ég, að hann sé um 370 þús. kr.

Það ætti að greiða stríðsgróðaskatt.

Það lætur megingróðann ganga til þeirra, sem skipta við það, og hann er sem næst 5%–6% af brúttóumsetningu félagsins. Nú er augljóst, að þetta félag á að hafa aðstöðu til að haga rekstri sínum hagkvæmlega eða hagkvæmlegar en flestir aðrir, sem reka verzlun hér í bænum. Það verzlar með alla nauðsynlega verzlunarvöru. Það kom greinilega fram á aðalfundi þessa félags, að þessi ágóði er ekki meiri en þetta vegna þess verðlagseftirlits, sem haldið hefur verið uppi. Og það er gengið út frá því, eftir upplýsingum, sem komu fram á þessum fundi, að ef verðlagseftirlitinu væri haldið í því horfi, sem nú er, þá mundi varla verða þess að vænta, að félagið gæti borgað nokkurn tekjuafgang á yfirstandandi ári til félagsmanna sinna, því að það var gengið út frá því, að það verð, sem það má hafa á vörum, gerði ekki betur en að það slyppi með að bera uppi rekstrarkostnað. Nú skal ég ekki segja um það til hlítar, hvernig þessi verzlun er rekin. En þetta er stórt félag og hefur þessa aðstöðu. En þetta sýnir það, að ef félagið. er sæmilega rekið, þá hefur verðlagseftirlitið í þessum vörugreinum verið miklum mun áhrifameira heldur en þeir vilja vera láta, sem skrifa í blöðin um það, og heldur en hv. þm. Ísaf. vill vera láta. Hitt er svo annað mál, að mér er ekki kunnugt um afkomu heildverzlana. Þetta félag rekur smásöluverzlun. En mér leikur grunur á því, að afkoma heildverzlana sé hlutfallslega betri og þar hafi ekki verið gengið nægilega langt í því að takmarka verðið með eftirliti. En það mál er í athugun, miðað við afkomu þá, sem menn sjá, að verður hjá þeim á árinu 1941. Það mætti nefna ýmis dæmi um árangurinn af verðlagseftirlitinu, enda býst ég ekki við, að neinn haldi fram, að það hafi ekki borið árangur, heldur að það hafi ekki borið nægilegan árangur. Í því sambandi vit ég benda á það, að samkvæmt upplýsingum, sem ég hef fengið, þá var álagningin á vefnaðurvörur í heildsölu, áður en farið var að skipta sér af álagningunni, 30% og komst jafnvel upp í 60%. En þessi álagning hefur verið knúin niður í 13%. Smásöluálagning á vefnaðarvörur hefur ekki verið eins gífurlega lækkuð, af því að hún var ekki eins. gífurleg eins og heildsöluálagningin, en þó mikið lækkuð. Enda vita allir, sem kaupa vefnaðarvörur, að þegar miðað er við innkaupsverð á vefnaðarvörum fyrir stríð, þá er furða, hvað útsöluverðið hefur hækkað lítið. Hins vegar, eins og innkaupsverðið er orðið á vefnaðarvöru, þá má lækka álagninguna enn meira, og er það í athugun. Þá má nefna þann árangur af verðlagseftirlitinu, að hér var tekið til meðferðar verðlag á nýjum fiski og verð á honum lækkað um 20–30 aura hvert kg, og það munar líklega a.m.k. upp undir hálfri milljón á ári á þeim eina lið. Um kot er það að segja, að þau hafa alltaf verið undir nákvæmu álagningareftirliti. Og á þeirri vörutegund munar það hundruðum þús. kr., sem borið hefur á milli verðlagsins, sem hefði verið, og þess verðlags, sem verðlagsnefnd hefur heimilað. Sama er að segja um olíu og veiðarfæri o.fl. Það er því ekki nein spurning um það að árangurinn hefur orðið gífurlegur af verðlagseftirlitinu, hvort sem hægt hefði verið að komast lengra eða ekki. Ég tel, að það hefði verið hægt að komast lengra í ýmsum greinum heldur en verið hefur, og er verið að rannsaka það sérstaklegu. Og þar á ég við heldur meiri lækkun heildsöluálagningar en gerð hefur verið. En ég er þeirrar skoðunar, að þó að farið hefði verið að öllum greinum eins langt í takmörkun álagningarinnar og hugsanlegt hefði verið að gera, þá hefði það tölulega lítil áhrif haft á heildarverðlagið, vegna þess að það er svo skammt á milli þess, sem, gert hefur verið, og þess, sem hægt er að komast. Þeir, sem vilja skjóta sér undan því að kryfja dýrtíðarmálin til mergjar og standa að nokkrum róttækum ráðstöfunum í málinu, þeim er tamt að tala um verðlagseftirlit á erlendum vörum. Það þarf vitanlega að líta gaumgæfilega eftir því, hve álagningin á erlendu vörurnar er mikil. En það er ekki nema einn tiltölulega lítill þáttur í verðlagseftirlitinu, því að það, sem kaupfélög og kaupmenn taka upp í kostnað, er ekki nema sáralítill hluti af verði vörunnar sjálfrar, hvað þá þegar tekið er tillit til alls, sem hefur áhrif á framfærslukostnaðinn og verðvísitöluna í heild. Eftirlitið með erlendu vörunum í þessu efni hefur verið framkvæmt þannig, að það hefur verið í höndum 5 manna nefndar. Þessi nefnd hefur ekki verið skipuð af ríkisstjórninni nema formaður hennar. Hinir 4 nefndarmenn eru skipaðir af Alþýðusambandi Íslands, Sambandi ízlenzkra samvinnufélaga, Verzlunarráðinu og Landssambandi iðnaðarmanna. Þessi n. hefur haft endanlegt úrskurðarvald um álagningu og markaðsverð. En ríkisstjórnin hefur ekki haft þar neitt vald, nema það, sem hún hefur gegnum formann nefndarinnar, þannig að þó að viðskiptamálaráðuneytið hafi ekki verið í öllum greinum ánægt með gerðir n., þá hefur það ekki getað breytt þeim. Ég vildi fá þessu breytt þannig á þinginu í vetur, að ég gæti fengið verðlaginu breytt, ef ég vær í ekki ánægður með verðlagseftirlitið. En þeirri till. var komið fyrir kattarnef. Þess vegna hefur gerðardómurinn fengið vald yfir þessum málum, sumpart með l., sem sett voru í jan. s.l. og sumpart með því, að ríkisstjórnin hefur falið honum að starfa að ákvörðun verðlags samkvæmt þeim l. Hv. þm. Ísaf. gagnrýndi mjög og gerði lítið úr starfi verðlagsn., án þess þó að færa nokkur rök fyrir máli sínu í raun og veru. Nú hef ég skýrt frá því, að Alþýðusamband Íslands á einn fulltrúa í verðlagsn. Og það hefði áreiðanlega verið mjög vel þegið af mér og form. verðlagsn., að sá fulltrúi hefði beitt sér skelegglega til þess að lækka álagningu og hámarksverð vara eða hafa áhrif á vöruverð til lækkunar. Ég segi það vegna þess, að í n. voru menn, sem vildu halda verðinu uppi, svo að það hefði verið gott að fá þann fulltrúa til þess að vega á móti til þess að gera aðstöðu formanns n., fulltrúa okkar í ríkisstjórninni, betri. En þessi fulltrúi Alþýðusambands Íslands. hefur ekki átt frumkvæðið að svo sem neinum málum í verðlagsn. eða hjálpað til þess að vega upp á móti hinum nefndarmönnunum, sem vildu toga verðlagið upp. Ég held, að hv. þm. Ísaf. hefði verið sæmra, áður en hann fór að ráðast á mig með óbilgjarnri gagnrýni fyrir þessi mál, sem þingið hefur ekki látið mig hafa neitt vald í, að kynna sér, hvað fulltrúi Alþýðusambandsins hefur gert í þessum málum, hversu vel hann hefur staðið þar á verði, og hefur hann þó haft þar meira að segja en ég, þar sem hann hefur atkvæðisrétt í nefndinni, en ég hef ekki getað haft þar áhrif nema með viðtölum við form. n., en ég skil vel, að það muni passa betur í kramið fyrir hv. þm. Ísaf. að beina ádeilu sinni að mér en fulltrúa Alþýðusambandsins þar, og verður að virða honum það til vorkunnar, en eigi að síður eru málavextir eins og ég hef greint. Hv. þm. Ísaf. spurði, hvort nokkur vísitala hefði verið gerð yfir verzlunarkostnaðinn. Ég hygg, að mér sé óhætt að svara því neitandi, og það af þeirri almennu ástæðu, að hún mundi ekki hafa verið að neinu gagni við verðlagseftirlitið, af því að allar kringumstæður eru svo misjafnar í hinum ýmsu verzlunargreinum, að hún hefði í raun og veru verið einskis virði. Hins vegar he fur verið unnið þannig, að reynt hefur verið, - ekki að koma upp vísitölu -, heldur hafði nefndin reikninga og kynnti sér beinlínis þann raunverulega verzlunarkostnað í hverri grein fyrir sig og reyndi þannig að komast að niðurstöðu um, hvað verzlunarkostnaðurinn raunverulega hækkaði og reyndi að miða ákvarðanir sínar við það, svo að fremur má segja, að reynt hafi verið að koma upp vísitölu fyrir hverja verzlunargrein fyrir sig. Að lokum vil ég leggja áherzlu á, að erfitt er að sanna með tölum, hvað mikla þýðingu verðlagseftirlitið hefur haft, en það er alveg ljóst, að það hefur haft gífurlega mikla þýðingu. Það má deila um, hvort farið hafi verið eins langt og hægt hefði verið að komast með því svo að segja að taka allan ágóðann úr verzluninni. Hins vegar stendur það fast að því er snertir aðalnauðsynjavörurnar í Reykjavík, að KRON, sem er langstærsti verzlunarrekandinn í þeirri grein og hefur betri aðstöðu til að reka þá verzlun ódýrt en nokkur annar, hefur ekki haft nema 5–6% ágóða af þessum verzlunarrekstri. Bendir það eindregið í þá átt, að eftirlitið hefði orðið mjög áhrifamikið á helztu nauðsynjar a.m.k. í smásölu. Nú hefur gerðardómurinn þetta með höndum, og hefur hann enn lækkað álagninguna á helztu nauðsynjar með þeim árangri, að margir halda fram, að sú álagning, sem leyfð er, sé of lág. Þannig verður tekin hver vörutegundin eftir aðra og alls staðar lækkað, þar sem möguleikar eru á að koma slíkri lækkun við. Hins vegar tala menn mikið um þennan mikla verzlunargróða. Ég hef minnzt á afkomu KRON, en vera má, að í þeim verzlunum, sem hafa minna þarfar vörur, þar sé mikill verzlunarágóði, en það er ekki óeðlilegt. Þar sem umsetning er mikil og verðið fer síhækkandi, er aldrei hægt að koma í veg fyrir, að gróði komi á birgðirnar, sem fyrir eru. Og þegar engin vanskil eiga sér stað, þá er ekki undarlegt, þó að ýmsar verzlanir, sem verða minna fyrir barðinu á eftirlitinu, geti grætt talsverðar fjárhæðir. Annars vil ég segja það, að sú tröllatrú, sem sumir menn trafa á verðlagseftirliti, sé á misskilningi byggð. Auðvitað verður að halda uppi slíku eftirliti eins og mögulegt er, en hversu vel sem það er gert, þá verður meira og minna komizt fram hjá því, og er ómögulegt að koma í veg fyrir það. Samt sem áður getur það gert mjög mikið gagn, en það eina verðlagseftirlit, sem er tryggt frá mínu sjónarmiði, er, að fólkið sjálft taki verzlunina í sínar hendur og reki svo öflug kaupfélög, að þau geti ráðið verðinu og verið óbilugt verðlagseftirlit, og það er það, sem fólkið getur framkvæmt sjálft, og þarf ekki að deila við neinn óviðkomandi um, hvernig það verki. Nú ráða kaupfélögin ekki alls staðar verðlaginu, og þess vegna verður að vera verðlagseftirlit, þó að misbrestir kunni að verða á því í framkvæmdinni, og er ástæðulaust að kippa sér upp við, þó að rökstudd gagnrýni komi á slíka starfsemi, en órökstuddar fullyrðingar verða aldrei að neinu gagni fyrir neinn.

*Sigurður Kristjánsson: Herra forseti! Ég hef borið fram brtt. við frv. þetta á þskj. 73, og er skylt, að ég fylgi þeim úr hlaði með nokkrum skýringarorðum. Ég vil þó leyfa mér, áður en ég tala um brtt. sjálfar, að fara nokkrum almennum orðum um málið og tildrög þess, því að það er vitað, að þessi bráðabirgðal., sem frv. er ætlað að staðfesta, hafa valdið ákaflega miklum deilum, svo að það er ekkert undarlegt, vegna þess að þau koma mjög við hagsmuni fjölda manna, og það er einnig eðlilegt vegna þess, að þessi bráðabirgðal. eiga sér ákaflega einkennilega eða fágæta forsögu. Þau eru sett, að því er okkur er sagt, vegna dýrtíðarinnar, en hún hefur ekki komið eins og þjófur á nóttu yfir þjóðfélagið, heldur verið að læðast eins og þoka eða eiturgas yfir þjóðfélagið í mörg ár. Þessi dýrtíðarvofa var búin að sýna sig meira að segja löngu áður en stríðið skall á, og ef sögu hennar ætti að rekja, væri hún bæði löng og að ýmsu leyti ljót, en ég mun fara fljótt yfir þá sögu. Dýrtíðin í landinu byrjaði í raun og veru með tvennu, annars vegar með því að innleiða hér innflutningshöft á útlendar vörur og hins vegar með því að setja l. um afurðasölu. Hvort tveggja varð mjög til þess að auka dýrtíðina í landinu. Sú grein var gerð fyrir innflutningshöftunum, að þau ættu að vera til að lagfæra gjaldeyrismál þjóðarinnar. hað var vitað, að verðmæti útfluttra vara hrökk ekki fyrir þeim nauðsynjum, sem við þurftum að fá frá öðrum þjóðum, og þeir vísu feður í stj., og þá fyrst og fremst hæstv. viðskmrh., töldu einasta ráðið til þess að bjarga þessum gjaldeyrismálum að hefta innflutning á erlendum vörum. Það er í raun og veru vitanlegur hlutur, að til þess að bæta hag sinn við aðrar þjóðir, er aðeins eitt ráð, sein dugir, en það er að auka framleiðsluna og útflutninginn. Það getur dugað í bráðina að minnka innflutninginn, en aðeins meðan verið er að eta upp þær birgðir, sem fyrir eru í landinu. Þessi elixír, sem hæstv. viðskmrh. var sýknt og heilagt að bera að vörum þjóðarinnar í 6 ár, hefur aldrei getað læknað neitt í þessum sökum nema meðan verið var að eyða þeim birgðum, sem til voru í landinu. Þeir, sem kunna skil á verzlunarjöfnuði, vita, að ekkert er einhlítt nema að eiga verðmæti, sem þjóðin getur flutt út, hitt verður aldrei nema í smáum stíl og til bráðabirgða, sem þjóðin getur sparað. Út í það skal ég ekki fara lengra, en vil með þessu sýna, að dýrtíðin, sem hæstv. stj. þykist vera að berjast við, er að miklu leyti skuggi hennar sjálfrar. Það er ekki vanskilið mál, að vöruskortur í landinu eykur dýrtíðina, hækkar vöruverðið. Það er lögmál, sem enginn hefur getað komizt í kringum. Þetta er einmitt það, sem, gerzt hefur hér á landi. Nú væri það út af fyrir sig villa að halda, að innflutningur svo að mörgum árum skipti gæti lagað viðskiptin, og bersýnilegt var, að þetta mundi hækka verðlagið í landinu, en þegar stríðið skellur á, þá er þessari stefnu haldið áfram, og þar er mergurinn málsins, og þar komum við að höfuðsök hæstv. stj., þegar hún er að berjast við að kveða niður þennan draug, sem hún sjálf hefur vakið upp, að hún ber þá saklausu ekki síður en þá seku. Það er vitað mál, að áður en stríðið brauzt út, strax og nágrannaþjóðir okkar sáu fram á að dró til ófriðar, byrjaði hjá þeim kapphlaup um að flytja inn nauðsynjavörur og birgja sig sem bezt upp. Ísland var eina landið, sem taldi það nauðsynlegasta stríðsundirbúninginn að hafa sem mesta búsveltu í landinu, en það var það, sem hæstv. stj. gerði. Hæstv. viðskmrh. er því faðir og móðir dýrtíðarinnar í þessu landi, að svo miklu leyti sem þetta er mönnum sjálfrátt: En það var ekki nóg með, að Íslendingar byggju sig ekki undir stríðið einir allra þjóða með því að hugsa ekki um það að birgja sig upp. Það var ekki látið þar við lenda, heldur liðu svo mánuðir og aftur mánuðir, eftir að stríðið var byrjað, að þess var enginn kostur, þrátt fyrir eindregnar kröfur almennings, að fá þessum innflutningshöftum létt af. Ég man það, að á árinu 1940 var ég á flokksfundi, þar sem hart var rætt um þessi mál. Stríðið var búið að standa nærfellt ár, og þá var hörð deila um, hvort ætti að létta af innflutningshöftunum, en engin leið var að fá því framlengt. Allir sáu þá, að takmörkun innflutningsins átti mjög drjúgan þátt í þeirri dýrtíð, sem þá var farin að þjá almenning, og allir sáu, hvaða háski því fylgdi að hafa þjóðina birgðalausa. Ég hygg, að ég taki ekki of djúpt í árinni, þó að ég segi, að þetta andvaraleysi, að láta afskekkt eyland, sem lítinn siglingaflota hefur, vera birgðalaust, og það eftir að það var farið að eiga drjúgar innieignir erlendis, sé algerlega einsdæmi í veraldarsögunni, og tel ég, að hæstv. stj. hafi tekizt hér að setja ævarandi heimsmet. Hún hefur gert það, sem engar sögur herma að gert hafi verið í nokkru landi, að halda þjóðinni í vöruskorti að nauðsynjalausu heilt ár, eftir að út hafði brotizt styrjöld og hafnbanni lýst á, hvar sem ófriðaraðilar telja sér hag. Nú er það að sjálfsögðu ekki nema lítill hluti af dýrtíðinni, sem mönnum er sjálfráður. Það er eðlilega mestur hluti þeirrar dýrtíðar, sem þjáir okkur, sem er okkur óviðráðanlegur. Um það þýðir ekki að deila. Þegar við komum saman á Alþ. 1940, voru hér strax sett l. viðvíkjandi dýrtíðinni. Þá tók ég strax fram, að ég áliti milli tvenns að greina, þess, sem okkur væri óviðráðanlegt, og móti því yrði að taka með þolinmæði og reyna að búa okkur til varnir til að standast það, og svo þess, sem okkur væri sjálfrátt, og um það vildi ég, að menn söfnuðust saman til að ráða þar bót á. Þá voru sett I. um að skipa verðlagsnefnd til þess að sjá um, að vörur yrðu seldar með skikkanlegu verði. Þessi l. voru sett að beiðni stj., og hún mun hafa samið frv. sjálf og fengið allshn. til að flytja það. A.m.k. var því lýst yfir í framsöguræðu hv. frsm. allshn., að frv. sé flutt fyrir stj. Þar segir svo, að skipa skuli 5 manna verðlagsn., og er þar fram tekið, hvernig n. skuli skipuð. Bregður þar svo einkennilega við, að af 5 mönnum, sem í n. eru, eiga seljendur að ráða 3. Er bersýnilegt, að með þessu er tilgangurinn að gæta þess, að verðlag sé ekki of lágt, því að það er vitanlegt, að þeir menn, sem selja almenningi vörur, hafa fyrst og fremst það sjónarmið, að verðið sé nógu hátt. Einn nm. er tilnefndur af iðnrekendum, sem hafa sína framleiðslu, sem þeir selja, einn er tilnefndur af kaupmönnum, sem hafa það eingöngu að atvinnu að selja öðrum vörur, einn af Sambandi íslenzkra samvinnufélaga, sem einnig hefur það að aðalstarfi að selja vörur. Með þessu er frekar lagður grundvöllurinn að því, að verðið sé frekar spennt upp en haldið niðri. Ég veit, að hað er geysimikill vandi að vera í slíkri n. sem þessari, og þess vegna er bezt að fara gætilega í að ámæla henni, en vitanlegt er það, að samvizka nm. segir þeim fyrst og fremst að vera trúverðugir þeim, sem hafa útnefnt þá, og þegar 3 af 5 eru útnefndir af þeim, sem hafa hagsmuni af því, að verðið sé sem hæst, þá er ekki undarlegt, þó að árangurinn hafi í heild orðið sá, að verðlag hafi ekki lækkað mikið. Það hefur líka farið svo, að n., sem, starfar undir stjórn ríkisstj., hefur ekkert skipt sér af verðlagi á mörgum helztu nauðsynjavörum. Það leið geysilangur tími frá stofnun n., þangað til hún skipti sér beinlínis af venjulegum nauðsynjavörum, en það steig, eftir að n. tók til starfa. Það brá svo einkennilega við, að matvara, sem alltaf hefur verið seld með lítilli álagningu, steig geysilega mikið. Hefur verið sýnt fram á, að undir vernd þessarar n. hefur það átt sér stað enn þá, að einn matvörusekkur er seldur með 40% álagningu. Sér hver maður, hversu geysileg sú hækkun er frá því, sem var á friðartímum. Má benda á ýmsa vöruflokka, sem ráða beint dýrtíðinni, sem hefur ekki verið reynt að lækka. Aftur á móti er hægt að benda á aðra flokka, þar sem n. kleip álagninguna mjög við neglur sér. Ein villan var þó mest. Álagningin var miðuð við hundraðshluta. Og þegar vörurnar margfölduðust í verði vegna stríðsins, vegna dýrari innkaupa, geysilega mikillar hækkunar á flutningsgjöldum og þar af leiðandi hækkuðum tollum, þá er bersýnilegt, að þessi hundraðshlutaálagning var að mörgu leyti ákaflega óheppileg, svo óheppileg, að af því mætti segja margar kyndugar sögur, eða réttara sagt sorglegar. Mér er sagt af einu fyrirtæki í bænum, sem hafði innkaup á glervöru og hafði svo góð sambönd, að kaupmönnum datt ekki í hug að fá slíka vöru nema fyrir milligöngu þessa fyrirtækis. En sá hundraðshluti, sem l:onum var leyft að leggja á, nægði ekki þessu fyrirtæki, af því að það keypti vöruna svo ódýrt inn. Og svo varð mikill skortur á þeirri vöru. Einn af kunningjum mínum, maður í heildsalastétt, græddi hins vegar á 2 mánuðum um 50 þús. á verzlun með þá sömu vöru, þótt hann legði ekki á nema þessi 27%. Hann keypti fyrir 200 þús. Þegar menn eru að fá innflutta vefnaðarvöru, er mjög erfitt að fá þær tegundir, sem samkv. enska samningnum eru tollaðar með 15%, auðvitað þykir gróðavænlegra að flytja inn og selja þá vefnaðarvöru, sem tolluð er með 50%, því að álagningin má þá vera að sama skapi meiri. Með því að forseti gerir mér aðvart, að fundartími sé þrotinn, tel ég réttast að nema staðar og fresta því, sem ég á ósagt. [Frh.)