Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. hafði fremur lítinn tíma til að athuga málið, þar sem því var vísað til hennar 16. þ. m. og síðan hafa verið miklar þingfundasetur, eins og kunnugt er, auk þess sem n. hafði nokkrum öðrum málum að sinna. N. hefur borið þetta frv. saman við ríkisreikninginn 1949 og leggur til, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem fram eru settar á þskj. 747. Fjáraukalagafrv. er nú fram borið í nokkuð öðru formi en verið hefur nokkur s.l. ár. Það hefur nú verið upp tekinn sá háttur að leita samþykkis Alþingis fyrir umframgreiðslum á hverjum útgjaldalið fjárlaga. Er þessi breyting tekin upp samkv. ábendingu fjvn. á síðasta þingi. Hins vegar er frv. að sumu leyti tölulega ógreinilegra en ástæða er til. Vil ég þar benda á, að frádrátt og útfærslu talnanna vantar, en niðurstaðan birt í lok 2. gr. Enn fremur er samtala frv. ekki tilfærð sérstaklega, og er þetta leiðrétt af n. Af tölulegum leiðréttingum, sem gerðar eru á frv., eru þessar helztar: Við 2. gr. Á liðnum áfengisverzlun, laun starfsmanna, er vantalið um 37053.50 kr. - Liðurinn tóbakseinkasala er vanreiknaður um 30 kr. - Ríkisútvarpið er oftalið um 14353.20 kr., en það er hallinn á rekstri viðgerðarstofunnar. N. leit svo á, að óþarft væri og rangt að leita hér sérstakrar heimildar fyrir þessari umframgreiðslu útvarpsins, þar sem annars staðar í frv. er leitað umframgreiðslu á öllu varðandi viðgerðarstofuna. Ef þetta hefði verið látið gilda, hefði í raun og veru tvisvar sinnum verið leitað fjáraukalagaheimildar fyrir þessu. - Skekkja er á liðnum um grænmetisverzlunina, eru umframgreiðslur oftaldar um 1 kr. - Framantaldar leiðréttingar valda þess vegna því, að niðurstöðutala 1. gr. frv., sem varðar rekstur ríkisfyrirtækja, hækkar í 15014768.40 kr. Þá eru leiðréttingar á frv. varðandi hina eiginlegu rekstrarreikningsgrein. 6. gr. frv., tollstjóraembættið í Reykjavík, er 43326.96 kr. hækkun frá því, sem er á frv. Í 7. gr., landsspítalinn, eiga umframgreiðslurnar hjá honum að færast út, en þær eru 500772.15 kr. - Sama er að segja um umframgreiðslur heilsuhælisins á Vífilsstöðum, 35961.18 krónur. 8. gr. Umframgreiðslur varðandi flugmál hækka um 488718.13 kr. En tekið er fram til upplýsingar, að tekjur stofnunarinnar hafi farið að sama skapi fram úr áætlun. Vegna þessara leiðréttinga á 3.–14. gr. frv. hafa niðurstöðutölur þessara greina hækkað í 45878401.93 kr. En sú fjárhæð, sem samkvæmt 2.–14. gr. frv. er leitað heimildar fyrir, hefur þá samtals hækkað í 60893170.33 kr. Til viðbótar við þetta eru umframgreiðslur á 20. gr., 73686782.52 kr. Nemur þá fjáraukalagaheimildin fyrir árið 1949 samtals 134579952.85 kr. Þó að þessi upphæð sé há, má segja, að með tilliti til fjárlaga sé þessi niðurstaða hvorki lakari né betri en algengt hefur verið mörg undanfarin ár. Þetta eru þær tölur, sem ég taldi rétt að gera grein fyrir. En í sambandi við þetta vil ég lýsa því yfir sem minni skoðun, að mér virðist það óheppileg venja að taka ekki upp í fjárlög rekstraráætlun fyrir ríkisbúin önnur en Bessastaði. Með því fyrirkomulagi þarf að leita fjáraukalagaheimildar á hverju árí fyrir öllum rekstrarkostnaði búanna. Virðist óeðlilegt og óþarft að hafa þetta þannig. - Þá tel ég rétt að geta þess, að við samanburð á fjáraukalagafrv. við ríkisreikninginn var því veitt athygli, að tilraunastöðin á Keldum hefur ekki skilað reikningi fyrir árið 1949. Er því uppgjör stofnunarinnar aðeins byggt á þeirri fjárhæð, sem hún hefur fengið á árinu borgaða úr ríkissjóði. En greiðslan er eðlilega byggð á þeim tölum, sem fyrir liggja. En ef maður athugar ríkisreikninginn með tilliti til þeirra tekna, sem gert er ráð fyrir, er augljóst, að fjáraukalagaheimildin, sem sett er fram í frv. vegna þessarar stofnunar, er vantalin um allt að 100 þús. kr. Þetta atriði getur hver og einn athugað, ef hann lítur á ríkisreikninginn frá s.l. árí. Ég leit á reikninginn fyrir 1950 og sá, að þessi stofnun hefur skilað reikningi fyrir það ár, og þess vegna er sjáanlegt, að það er ekki ástæða til, að hjá henni verði misbrestur í þessu atriði framvegis. - En við samanburð frv. við ríkisreikninginn sást enn fremur, að sandgræðslan á 16. gr. A. hefur ekki heldur skilað rekstrarreikningi fyrir þetta ár. Við nánari athugun upplýstist, að sú stofnun hefur ekki skilað rekstrarreikningi nú samtals í 4 ár. Þó að fjáraukalög séu bara formsatriði, þá er venjan að telja, að þau eigi að byggjast rétt upp. Það má í raun og veru teljast furðulegt, að þessari stofnun skuli haldast uppi vítalaust ár eftir ár að skila ekki sínum rekstrarreikningi. Ég hef svo ekki meira um þetta mál að segja, en endurtek þá till. fjvn., að hún leggur til, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem hér hafa verið lagðar fram.



Herra forseti. Út af því atriði, sem hv. frsm. fjvn. upplýsti, að sandgræðslan hefði ekki skilað reikningi nokkur ár og að byggja verði á útborgunum til þessa fyrirtækis, verð ég að segja, að mér þykir þetta ákaflega einkennilegt. Mér þykir merkilegt, að það skuli ekki hafa verið athugað af endurskoðendum landsreikningsins, því að þeir hefðu átt að veita því athygli, hvort landsreikningurinn byggist á rekstrarreikningi eða útborgunum. Hefur ekki upplýstst, hvort fleiri reikninga vantar á þennan hátt. Þyrfti alltaf að fylgja listi yfir það, ef reikningsskil vantar, því að vitanlega er hægt að ganga eftir því og vita, hvernig þessu er varið og hvort viðar er um vanrækslu að ræða. Er sjálfsagt að athuga það.



Herra forseti. Ég vil beina því til hæstv. ráðh., hvort hann gæti ekki séð um, að slíkar töluskekkjur sem hér komu fram eigi sér ekki stað. Þessi reikningur er venjulega sendur til fjvn. á síðustu stundu, og er því ekki auðvelt fyrir nm. að athuga, hvaða tölum hún má treysta og hverjum ekki. Hér er um rangan samanburð að ræða, og eru leiðréttingar fjvn. á þskj. 747.



Herra forseti. Eins og kunnugt er, eru það starfsmenn fjmrn., sem semja þessi fjáraukalög, og koma gögnin ákaflega seint í þeirra hendur, svo að þeir verða að hraða sér mikið. Af þessum ástæðum er frv. ekki eins vel borið saman sem skyldi, og er sjálfsagt að athuga það framvegis.



Herra forseti. Þessi till. á þskj. 623 mun vera borin fram af hæstv. forsrh. og hæstv. atvmrh. og er um að heimila ríkisstj. að verja af ríkisfé allt að 1½ millj. kr. til að koma upp hraðfrystihúsi á Siglufirði, og verði þess talin þörf, þá að ábyrgjast allt að 1½ millj. kr. til þessara framkvæmds. Við fyrri umr. málsins kom einnig fram brtt. á þskj. 630 frá hv. 6. landsk. þm. þess efnis, að Ísafjörður yrði einnig látinn njóta sömu hlunninda. Jafnframt kom brtt. á þskj. 659 frá hv. 4. þm. Reykv. og hv. 3. landsk. þm., þar sem þeir óska eftir, að þetta verði látið verða víðtækara og ná til kaupstaða og kauptúna almennt. Þessum brtt. var ásamt þáltill. vísað til fjvn. þann 17. þ. m., og hefur n. rætt þetta mál allýtarlega og einnig þær till., sem bornar voru fram af öðrum þm., og þær, sem komu fram við síðustu umr. Þótti ekki gerlegt að afgreiða till. þannig, að taldir væru upp einstakir staðir á landinu. Að vísu fór mjög róttækur undirbúningur fram á Siglufirði, og aðrir þm. töldu, að einnig hefði farið fram allverulegur undirbúningur í sambandi við kröfur um atvinnu á þeim stöðum. Ef þessi till. hefði verið samþ. eins og hún kom fram, þá þótti fullvíst, að fljótt mundu berast að hróp um aðstoð víðar frá, því að eins og öllum er kunnugt eru atvinnumálin víðar alvarleg en á Siglufirði, svo að ástæða er til að ræða þau á sama grundvelli. Nefndinni þótti því rétt að breyta till. og gera hana almennari en sú var, sem borin var fram á þskj. 623. Eftir að hafa rætt þetta á fundi innan n. og sömuleiðis við ríkisstj. þótti einsýnt að hafa till. almennara eðlis og treysta því, að ríkisstj. sinnti þeim beiðnum, sem berast kynnu um aðstoð til atvinnuaukningar, jafnóðum og þær bærust. Kemur þá til hennar kasta að sinna bæði Siglufirði og Ísafirði, svo og þeim stöðum öðrum, sem svipað er ástatt um og hjálpar beiðast. Um þessi atriði var n. algerlega sammála, en hins vegar kom fram sú skoðun innan n., að þessi aðstoð skyldi vera bundin vissum skilyrðum, og gaf minni hl., hv. þm. Borgf., út sérstakt nál., og mun hann skýra sína afstöðu sérstaklega. Ýmsir aðrir vildu einnig setja skilyrði, en um þau varð ekkert samkomulag, en hins vegar var sett inn í till., að ríkisstj. skyldi geta sett þau skilyrði, sem hún teldi nauðsynleg, svo sem um mótframlög og annað. Það getur verið mikil aðstoð, þó að ekki sé allt lagt fram og eitthvað verði að leggja fram af mótframlögum, en það er erfitt að skilgreina það í stuttri þáltill., svo að heppilegra þótti að vísa aðeins til ríkisstj. með það atriði. Ég get ekki látið hjá líða að taka nokkuð til athugunar, að það verði sett sem skilyrði fyrir framlagi, að ekki standi á þeim stöðum, sem veita á stuðning, yfir verkföll á sama tíma og verið er að veita þeim fé til atvinnuaukningar. Forsrh. sagði, að það væri erfitt að gera þetta að skilyrði. En það er mín skoðun, að það sé nauðsynlegt að setja það skilyrði, að ekki sé verið að gera tilraunir til að stöðva atvinnuvegina á sama tíma og verið er að leggja fram til þeirra fé til að halda þeim gangandi. Það þótti hins vegar ekki rétt að setja þetta skilyrði í till. Það er kunnugt, að það kom til mála á Siglufirði að binda þessa aðstoð við síldarverksmiðjur ríkisins. Þetta kemur að vísu ekki fram í till. n., en hins vegar er það almenn skoðun, að þessu verði bezt háttað með því, að það verði haft í sambandi við þær. En hv. þm. Borgf. vildi ekki fylgja málinu, nema það væri gert að skilyrði, að þetta yrði ekki gert, og vill hann binda aðstoðina því skilyrði, að þetta sé veitt annaðhvort einstaklingum eða félögum á viðkomandi stöðum. Hins vegar er meiri hl. á þeirri skoðun, að óheppilegra sé að binda þetta svo við ákveðin fyrirtæki, og telur, að ekkert sé því til fyrirstöðu, að þetta sé látið vera í sambandi við síldarverksmiðjur ríkisins, ef því er haldið frágreindu. Þetta getur og haft þau áhrif að létta undir með þeim á þeim tíma, sem ekkert er þar að gera í sambandi við síldveiðarnar, og má þá um leið nota hús þeirra og vélar og starfsfólk til þessara framkvæmda. Þessi tvö sjónarmið geta þess vegna fallið saman, að létta undir með síldarverksmiðjum ríkisins og að bæta úr atvinnuástandinu á þessum stöðum. Meiri hl. vill þess vegna leggja það í vald ríkisstj., á hvern hátt hún ver þessu fé, og treystir henni til að gera það á sem beztan hátt í hverju tilfelli. Meiri hl. n. var sammála um að hækka þessa upphæð úr 1½ millj. í 4 millj., eins og lagt er til í brtt. hans á þskj. 734, þ. e. a. s., að ríkisstj. er heimilað að verja allt að 4 millj. til þess að bæta úr atvinnuörðugleikum á hinum ýmsu stöðum að undangenginni rannsókn. Hins vegar þótti ekki ástæða til að baka upp heimild til ábyrgðar á lánum, þar sem í 22. gr. fjárlaga, XXIII. lið, er heimilað ábyrgðarlán, allt að 6 millj. kr., til hraðfrystihúsa og fiskimjölsverksmiðja. Og ef sú heimild er að fullu notuð, þá er ekki ástæða til frekari heimildar, og ef jafnframt er notuð heimild í XIX. lið sömu gr. um ábyrgðarlán að upphæð 2 millj. til þess að fullgera hraðfrystihús, sem hefur verið ætlað stofnlán úr stofnlánadeild sjávarútvegsins. Í sambandi við þetta er vert að geta þess, að þegar fjvn. gekk frá fjárlögunum, lagði hún til, að XIX. liðurinn yrði orðaður eins og nú er í XXIII. lið, og var aldrei til þess ætlazt, að til þessara framkvæmda yrði látið meira en 6 millj., en hér er nú í fjárl. heimild fyrir 8 millj. kr. ábyrgðarlánum, og sé það notað að fullu, virðist ekki vera ástæða til, að þessi upphæð sé hærri. Meiri hl. n. lýsir því yfir, að hann ætlast til, að ríkisstj. noti að fullu til þessara framkvæmda upphæð þá, sem um getur í XIX. lið, en það byggist aftur á því, að ríkisstj. geti notað allar þessar 8 millj. og þurfi ekki frekari heimild. Meiri hl. n. leggur því til, að frv. verði samþykkt með svo hljóðandi breytingum: Í fyrsta lagi, að tillgr. orðist svo: „Alþingi ályktar að heimila ríkisstjórninni að verja allt að 4 millj. kr. til þess að bæta úr atvinnuörðugleikum í landinu á þann hátt, er hún telur heppilegast. Ríkisstjórnin getur sett þau skilyrði fyrir aðstoð þessari, um mótframlög og annað, sem hún telur nauðsynleg.“ - Enn fremur verði fyrirsögn frv. breytt til samræmis við þetta, og orðist hún svo: „ Till. til þál. um ríkisaðstoð vegna atvinnuörðugleika.“ Meiri hl. n. leggur engan dóm á það, hvaða staðir skuli ganga fyrir, en vill beina þeirri ósk til viðkomandi ráðherra, að hann láti fara fram rannsókn á öllum þeim stöðum, sem tilgreina koma og rætt hefur verið um í sambandi við afgreiðslu þessa máls, og enn fremur, að öllum þessum stöðum verði veitt sú aðstoð, sem möguleg er á hverjum tíma og nauðsyn krefur. - Nefndin leggur til, að till. verði samþykkt eins og hún er á þskj. 734.



Eins og fram kemur í bæði nál. meiri hl. á þskj. 734 og nál. minni hl. á þskj. 754, þá varð samkomulag um það í fjvn. að gerbreyta till. að formi til, þannig að heimildin til handa ríkisstj. væri ekki bundin við ákveðna staði, heldur hefði hún heimild til að ráðstafa ákveðinni upphæð til atvinnuaukningar á þeim stöðum, þar sem talið væri, að þess væri brýn og óhjákvæmileg þörf, í sama skyni og fólst í upprunalegu till., sem flutt var hér í þinginu af tveimur ráðherrum. Það voru sem sé leidd rök að því, að það mundi vera svo erfitt atvinnuástand víðar en á Siglufirði, að ástæða væri til, ef farið er inn á þessa braut, að veita þá slíka aðstoð til fleiri staða, sem svipað væri ástatt um, enda líka víst, að ef slík aðstoð hefði verið veitt Siglufirði einum, þá hefðu komið fram beiðnir víðar að, sem erfitt mundi reynast að vísa algerlega á bug. Það varð því fullt samkomulag um að hækka þá upphæð, sem ætluð var í þessu skyni, úr l½ millj. í 4 millj. kr., eins og hv. frsm. meiri hl. hefur þegar gert grein fyrir. Um þetta tiltekna atriði varð fullt samkomulag í nefndinni. Aftur á móti voru nokkuð skiptar skoðanir um það, hvort bæri að setja skilyrði að því er snertir framkvæmd till. Ég bar það fram í n., að þar sem svo stæði á, að þessi hjálp yrði veitt og henni yrði marið til þess að koma upp hraðfrystihúsum og fiskimjölsverksmiðjum, þá yrði það sett að skilyrði, að þau fyrirtæki væru eign einstaklinga á viðkomandi stað eða bæjarfélaga eða hlutafélaga og ræki eigandi fyrirtækisins það á eigin ábyrgð. Ég lít svo á, að þetta sé trygging fyrir góðum árangri af þessari aðstoð, að aðilar á þessum viðkomandi stöðum standi að þessu, reki það sjálfir og séu ábyrgir gagnvart þessum fyrirtækjum og ríkinu, sem lánar fé í þessu skyni, þannig yrði mest gagn að þessari aðstoð og þannig yrði það bezt tryggt, að hún komi að tilætluðum notum. Ég tel, að það sé ekki heppilegt eða hyggilegt að koma upp ríkisfyrirtæki á staðnum til þess að bæta úr atvinnuörðugleikunum. Ég held, að það verði affarasælla, að ábyrgðin á atvinnufyrirtækinu hvili á þeim sem á heima á þeim stað, þar sem bæta skal ástandið. Það eru fyrst og fremst þeir, sem á þessum stöðum búa, sem hafa hagsmuna að gæta, og það getur ekki orkað tvímælis, að stefnt er til meira öryggis og betri hátta, ef rekstur er í höndum ábyrgra aðila á staðnum. Það var að gefnu tilefni, sem ég vildi slá þennan varnagla, því að það var um það rætt í n. að fara ef til vill að blanda síldarverksmiðjum ríkisins á Siglufirði inn í þetta mál. Þetta taldi ég vera mjög óheppilegt og vildi þess vegna setja það skilyrði fyrir aðstoðinni, sem útilokaði, að þetta væri gert. Það er vitað mál, að ef á að fara að ganga inn á þá braut að leysa þennan vanda með því að fara að setja upp ríkisstofnanir í því skyni og stíga í því efni fyrsta sporið með því að láta síldarverksmiðjur ríkisins á Siglufirði taka að sér þetta hlutverk, þá er hætt við, að aðrir vildu fara að slást í förina og heimta, að settar yrðu upp slíkar stofnanir, sem ríkið ætti og bæri ábyrgð á að öllu leyti, til þess að leysa þann vanda, sem leiðir af erfiðu atvinnuástandi. Ég held, að það sé ekki heppilegt, að Alþingi fari að ýta undir og styðja slíkan hugsunarhátt. Hitt held ég, að sé réttara, að veita þessa hjálp með þeim hætti, sem ég legg til, að styðja atvinnurekendur á viðkomandi stöðum til að gera þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru til þess að bæta úr atvinnuástandinu, þannig að þeir beri alla ábyrgð á rekstrinum og séu þess meðvitandi, að það velti á ráðdeild þeirra og fyrirhyggju, hvort aðstoð kemur að notum eða ekki. Aðalmismunurinn á minni till. og till. meiri hl. er fólginn í þessu, sem ég nú hef skýrt frá. Ég hef auk þessa flutt aðra brtt. Í brtt. meiri hl. er gert ráð fyrir því, að ríkisstj. sé heimilt að verja allt að 4 millj. kr. í þessu skyni. Þetta þýðir það, að ríkið leggi fé þetta fram þannig, að það sé óendurkræft. Þetta tel ég ekki heppilegt, að þetta sé endilega lagt fram sem óendurkræft fé, því að það liggur ljóst fyrir, að það er hægt að ná í sumum tilfellum sama árangri með því að lána féð. Ég tel því, að hér sé um ofrausn að ræða. Þess vegna hef ég lagt til, með hliðsjón af framansögðu, að tillagan verði orðuð svo: „Alþingi ályktar að heimila ríkisstj. að verja eða lána af ríkisfé, annað hvort eða hvort tveggja, allt að 4 millj. króna til þess að bæta úr atvinnuörðugleikum í landinu, eftir því sem nauðsynlegt er. Þegar slík aðstoð er veitt til þess að koma upp fyrirtækjum, skal hún því aðeins látin í té, að bæjar- eða sveitarfélag eða félag einstakra manna eigi eða reki fyrirtækið. Ríkisstjórnin getur sett þau skilyrði fyrir aðstoð þessari, um mótframlög, tryggingar og annað, sem hún telur nauðsynleg.“ Ég hef haft orðalag þessarar till. þannig, að sett eru ákveðin skilyrði fyrir framkvæmd hennar, sem miða eiga að því að tryggja raunhæfan árangur af henni, og að þar séu báðir möguleikar opnir um lán eða framlag, þannig að hægt sé að leysa vandann eftir báðum þessum leiðum, eftir því sem við á. En eftir till. meiri hl. er aðeins hægt að gera þetta með þeim hætti, að féð sé ekki endurkræft. Ég vænti þess, að Alþ. geti fallizt á, að heppilegra sé að hafa þennan hátt á. Ég hef svo ekki miklu fleira að segja um þann mun, sem er á minni till. og till. meiri hl. Það, sem þar ber á milli, er fólgið í þessum atriðum, sem ég hef nú gert grein fyrir. Ég skal geta þess, að í nál. meiri hl. er gert ráð fyrir því, að ríkisstj. hafi 8 millj. kr. ábyrgðarheimild í þessu skyni samkv. 22. gr. fjárlaganna. Þetta er misskilningur, þó að svo hafi til tekizt, að þessar tölur standi þar. Á fjárlagafrv., eins og, stjórnin bar það fram, var á 22. gr. 2 millj. kr. ábyrgðarheimild í þessu skyni. Fjvn. bar fram brtt. um að hækka þessa upphæð í 6 millj. kr. En það fór svo í meðförunum. að þessar 6 millj. voru settar þarna inn sem nýr liður, en áfram stóð 2 millj. kr. heimildin. Það hefur því aldrei farið fram atkvgr. um hærri upphæð en 6 millj., og þessar 2 millj. eru engan veginn til ráðstöfunar. Skrifstofan hefur þegar vakið athygli á þessu og telur eðlilegt, að þessu verði breytt, þegar fjárlögin eru prentuð upp í stjórnartíðindum. Þarna er því ekki nema um 6 millj. kr. ábyrgðarheimild að ræða. Þetta vildi ég upplýsa fyrir þeim, sem hafa ekki gert sér grein fyrir þeim mistökum, sem hér eru á orðin. Ég hef ekki fleira að segja um þetta mál, en ég vænti þess, að Alþ. fallist á, að heppilegra sé að orða þessa heimild á þann hátt, sem ég hef lagt til á þskj. 754.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að þakka fjvn. fyrir þá breyt., sem hún hefur gert á þessari till. Ég álít, að það sé mikilsvert, að þarna sé miðað við almenna þörf í landinu, en þetta ekki bundið við einn eða tvo ákveðna staði. Að vísu skal það játað, að þetta framlag mun að mestu fara til þeirra staða, sem um var að ræða í hinum upphaflegu till., en samt er þetta spor í rétta átt, og er það þess virði að þakka það. Ég mun því leyfa mér að taka aftur brtt. okkar hv. 3. landsk. þm. á þskj. 659 um þetta efni. en þar var lagt til, að Alþ. heimilaði ríkisstj. að verja allt að 4 millj. kr. til þess að bæta úr atvinnuástandinu í kaupstöðum og kauptúnum. Ég hef áður orðað, að hún yrði borin upp í tvennu lagi, og tek ég hér með síðasta málsl. hennar til baka, en óska þess, að fyrri hlutinn verði borinn upp sem viðbótartill. við till. meiri hl. svo og till. um breyt. á fyrirsögninni. Ég skal svo ekki fara að lengja þessar umr. mikið. En út af því, sem hv. þm. Borgf. sagði, að ríkisstj. hefði ekki heimild nema fyrir 6 millj., þá álít ég, að þetta séu lög og hún hafi heimild til 8 millj., og þegar þessi lög hafa verið undirrituð af forseta Íslands, held ég, að þeim sé ekki hægt að breyta nema með nýjum lögum. Um brtt. hv. þm. Borgf. vil ég segja það, að ég hef ekkert á móti því að heimila að veita lán, þar sem þess er þörf. Hins vegar er ég andvígur hinum hluta till., að þegar slík aðstoð er veitt til þess að koma upp fyrirtækjum, þá skuli hún því aðeins látin í té, að bæjar- eða sveitarfélag eða félag einstakra manna eigi og reki fyrirtækið. Ég get því ekki greitt till. hv. þm. Borgf. atkv., en mun greiða atkv. með till. meiri hl. Í sambandi við till. á þskj. 659 vil ég beina þeirri spurningu til ríkisstj., hverra aðgerða er að vænta í sambandi við það efni, sem fyrsti málsl. till. fjallar um, hvort þess megi vænta, að skjótlega verði svo komið, að flestar eða allar fiskvinnslustöðvar geti tekið til starfa. Í öðru lagi: Hvað líður framkvæmdum innanhúss í iðnskólabyggingunni, sem hafa mikla þýðingu til þess að bæta úr atvinnuleysi iðnaðarmanna í bænum? Ég sé í blöðum, að n., sem sér um bygginguna. hefur tekið því fjarri að byrja framkvæmdir í þessum efnum nú. Í fjárl. er ætluð 1 millj. kr. í þessu skyni og ½ millj. í fjárhagsáætlun Reykjavíkur, svo að þarna ætti að vera til ráðstöfunar 1½ milljón, og það er óafsakanlegt með öllu, ef ekki er undinn bráður bugur að því að byrja framkvæmdir núna, meðan atvinnuleysið er mest hjá þessum mönnum. Ég vil vænta þess, að hæstv. ríkisstj. sjái sér fært að veita upplýsingar um þetta, áður en till. eru bornar undir atkv., því að mér er kunnugt um, að hún hefur átt viðræður við atvinnumálanefnd fulltrúaráðs verkalýðsfélaganna í Reykjavík um þetta efni, og ég ætla, að eftir þær viðræður hafi n. haft von um, að úr mundi rætast.



Herra forseti. Þessi till. hefur nú tekið nokkrum breyt. frá því, er hún var hér til fyrri umr. - Eins og hv. frsm. meiri hl. fjvn. tók fram, þá hefur n. haft samráð við ríkisstj. um þetta mál, og það varð samkomulag milli ríkisstj. og meiri hl. fjvn. um till. eins og hún er nú orðuð hjá meiri hl. Ég mæli því að sjálfsögðu með því, að till. verði afgr. í því formi, sem hún er nú. Henni hefur verið breytt í þá átt, að hún er nú ekki bundin við einn stað eins og hún var upphaflega, og í öðru lagi er um hærra fjárframlag að ræða, þannig að það má þá dreifa aðstoðinni meira en gert var ráð fyrir upphaflega. Um einstök atriði, sem fram komu hjá hv. frsm. meiri hl., þá vil ég taka það fram hvað snertir ábyrgðarheimildina, sem var í till. okkar flm., að það var sett fram vegna þess, að það var miðað við einstakt fyrirtæki, og þótti því eðlilegt, að ábyrgðarheimild, sem nægði þar, yrði sett inn um leið, en líka á, eins og kom fram hjá hv. frsm., heimildin, sem nú er í fjárl., að nægja hvað þetta atriði snertir. Ég skal ekkert fara að ræða það, sem kom fram hjá hv. þm. Borgf., að það hefðu verið veittar 2 millj. kr. hærri ábyrgðarheimildir en Alþ. hefði ætlazt til. Ég hef ekki rannsakað það svo, að ég þori að fullyrða um það, en það er óhrekjanlegt, að það er um 8 millj. kr. ábyrgðarheimild að ræða í fjárl., og ég sé ekki annað en það hljóti að vera vítalaust fyrir ríkisstj. að nota sér þá heimild, ef á þarf að halda, sérstaklega þegar búið er að lýsa því yfir af form. fjvn. og frsm. meiri hl., að það sé beinlínis reiknað með því, að það megi nota þá heimild, og á þeim grundvelli er það, að ég tel eðlilegt, úr því að búið er að breyta till., að ábyrgðarheimildin sé felld niður, þar sem um sæmilega háar heimildir er að ræða. Hv. frsm. tók fram, að n. liti svo á, að sjálfsagt væri, að fram færi athugun á því, hvernig ætti að skipta þessu fé, a. m. k. á þeim stöðum, sem sæktu um aðstoð, og er þetta alveg sjálfsagt, og vil ég lýsa því yfir, að ríkisstj. mun að sjálfsögðu láta slíka athugun fara fram, eftir því sem umsóknir berast, og leitast við að nota heimildina þannig, að hún sé notuð þar, sem þörfin er mest að hennar áliti og trúnaðarmanna hennar. Hv. þm. Borgf. er með nokkra sérstöðu í þessu máli. Þó held ég, að það sé aðeins eitt atriði, sem hægt er að segja, að sé sérstaða, þó að hv. þm. lýsi því sem tveimur breyt., sem hann er með, frá því, sem meiri hl. leggur til. En ég tel hitt atriðið ekki neina breyt., þó að hv. þm. vilji orða það þannig: „Alþingi ályktar að heimila ríkisstj. að verja eða lána“ o. s. frv. Ég lít svo á, að orðalagið „að verja“ geti tekið yfir hvort sem væri að veita lán eða láta það sem beinan styrk af hálfu ríkisins, og ég vil lýsa því yfir, að ríkisstj. mun líta þannig á, að þetta orðalag, eins og það er í upphaflegu till. og eins og það er enn hjá meiri hl. fjvn., geti gripið yfir þetta hvort tveggja, og þar af leiðandi er það sjálfsagt, að það verði athugað, hvernig féð verður út látið og hvaða skilyrði eru sett fyrir því að ýmsu leyti, hvort féð verður endurgreitt o. s. frv. Ég álit því, að það þurfi ekkert að taka nánar fram um þetta atriði. - Hitt er meginatriði í brtt. hv. þm. Borgf., að hann vill binda þá aðstoð, sem veitt yrði samkvæmt þessari heimild, við það, að það sé bæjarfélag, sem rekur fyrirtækin og kemur þeim upp eða þá einstaklingar; m. ö. o., að það sé útilokað, að ríkið geti haft með það að gera eða ríkisfyrirtæki. Ég álít nú, að það sé alveg óþarfi að vera að útiloka þetta í þessari till., því að ég geri ráð fyrir því, að ríkisstj. fari svo með þessa heimild, að hún muni ekki fara inn á þá braut nema að yfirlögðu ráði, að henni þyki nauðsynlegt að gera það vegna einhverra sérstakra ástæðna á vissum stöðum. Og af því að hv. þm. nefndi sérstaklega Siglufjörð, þar sem till. í upphafi fjallaði um þann stað, þar sem eru starfandi fyrirtæki, sem ríkið á, eins og síldarverksmiðjurnar, þá vil ég taka það fram í þessu sambandi, að ríkisstj. mun, ef hún fær heimild eins og þá, sem meiri hl. leggur til, áreiðanlega hlusta á það, sem stjórn síldarverksmiðja ríkisins segir um þetta mál og hversu hún vill leysa málið. Í stjórn síldarverksmiðja ríkisins eru sérstakir trúnaðarmenn Alþ. og ríkisstj., og á stað eins og Siglufirði, sem er að fara í hundana, þegar þessi ríkisfyrirtæki hafa ekki verkefni, þá virðist ómögulegt að leysa þetta mál öðruvísi en þannig, að stjórn síldarverksmiðjanna þrauthugsi málið, og það verður að athuga, hvort hennar till. séu ekki heppilegar til úrlausnar. Á þann hátt tel ég því ómögulegt að útiloka það algerlega, að einhver ríkisfyrirtæki geti að einhverju leyti haft með rekstur stofnunar eða fyrirtækis að gera, sem komið yrði upp á grundvelli þessarar þál. - Ég vildi taka þetta fram almennt, en það er ekki af því, - og það held ég að hv. þm. Borgf. viti, - að ríkisstj. sé þannig skipuð, að hún sé sérstaklega áfjáð í að láta ríkið vera með allt of mikinn rekstur, meiri en ástæða gæti verið til. En eins og ástatt er í okkar þjóðfélagi, eins og ríkið kemur víða við um rekstur, þá álít ég ekki hægt að útiloka það algerlega, þegar um almennar ráðstafanir er að ræða, að einhver ríkisfyrirtæki komi til greina í sambandi við þetta. Þetta vildi ég baka fram út af till. hv. þm. Borgf., og af þeim ástæðum er það, að ég hlýt að mæla á móti henni og tel hana óheppilega og að hún gæti orðið til þess að gera erfiðara fyrir að koma þessu máli fyrir á þann hátt, sem heppilegast sýndist, þegar málið væri skoðað til hlítar. Ég held það sé svo ekki meira um þetta atriði að segja. Hv. 4. þm. Reykv. mælti nokkur orð út af þeirri brtt., sem hann og annar þm. úr Alþfl. fluttu hér við fyrri umr. málsins. Virtist mér, að hann væri svona við því búinn að taka till. aftur, a. m. k. annan hluta hennar, en óskaði eftir svörum við þeim atriðum, sem fram eru tekin í fyrri hluta brtt. á þskj. 659. Ég lýsti því yfir við fyrri umr., að n. frá fulltrúaráði verkalýðsfélaganna hefði óskað eftir samtali við ríkisstj. Það samtal fór fram daginn eftir, og þá voru m. a. rædd þau atriði allnákvæmlega, sem felast í þessari till. hv. 4. þm. Reykv. Ég get ekki gefið alveg full svör við því, hvenær hægt sé að leysa úr þeim atriðum, sem þar eru nefnd, en að þessu hefur verið unnið af ríkisstj. og er unnið að því að leysa þetta mál þannig, að togararnir leggi hér upp afla, en það hefur verið lítið um afla hjá ýmsum togurum, sem annars hafa ákveðið að leggja fisk upp í fiskvinnslustöðvar hér í Reykjavík og víðar. En að þessum málum verður reynt að vinna, eftir því sem mögulegt er, og stuðla að því, en hvað mikill árangur næst, þori ég ekki að fullyrða, en við væntum þess fastlega, ef nú stillir til og veður verður sæmilegt og þá sæmilegur afli, og þá sérstaklega þegar bátaflotinn fer af stað, að úr þessu muni bráðlega rætast. Þetta er óvenjulegt ástand síðan um áramót vegna hins tryllta veðurofsa, sem verið hefur, svo að enginn bátur hefur komizt á sjó, nema lífshætta fylgi. Út af byggingarframkvæmdum hér í Reykjavík og að vinna gæti hafizt við þær, þá var því lýst yfir á fundi með n. frá fulltrúaráðinu, að það mundi alls ekki standa á því, að fé úr ríkissjóði yrði greitt, hvenær sem hægt væri að vinna að byggingarframkvæmdum eins og iðnskólanum og jafnvel fleiri byggingum, sem hægt er að vinna að að vetrarlagi innanhúss, og ég get fullyrt, að það mun ekki standa á því. Hvort einhverjar aðrar ástæður hindra, að hægt sé að hefjast handa, það er mér ekki kunnugt, enda ekki á vegum ríkisstj. út af fyrir sig. - Þessi atriði vildi ég aðeins nefna í sambandi við það, sem hv. 4. þm. Reykv. tók hér fram. Að öðru leyti skal ég ekki eyða tíma þingsins að þessu sinni.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að vekja athygli á mjög ánægjulegri þróun, sem fram hefur farið í þessu máli frá því fyrir jól. Fyrir jólin voru felldar till. frá Sósfl., brtt. við fjárl. um 9 millj. kr. framlag til atvinnu- og framleiðsluaukningar, og virtist þá ekki verulegur skilningur á því, hve hættulegt ástand væri fram undan. Hins vegar í janúar, þegar þingið kemur saman aftur, þá bera hæstv. forsrh. og hæstv. atvmrh., form. Sjálfstfl., fram þáltill., sem hér var til umr., sérstaklega viðvíkjandi atvinnulífinu á Siglufirði, um að verja til þess 1½ millj., og nú þegar hv. fjvn. fær þetta til athugunar, þá bætir hún úr þessu, þar sem hún leggur til, að þessi heimild verði 4 millj., með þeirri till., sem hér liggur fyrir. Það er þannig auðséð, að það er vaxandi skilningur á því, hver vá er fyrir dyrum og hver þörf er á því, að Alþ. reyni að bæta úr, og ég verð að segja, að svo framarlega sem þingið ekki fari heim, þá efast ég ekki um, að það yrði bætt við þessa upphæð. Ég vil hins vegar lýsa yfir ánægju minni yfir þeirri breyt. til bóta, sem þegar er orðin í sambandi við till. hæstv. forsrh. og hæstv. atvmrh., og í öðru lagi þeirri endurbót, sem hv. fjvn. hefur gert á henni. Ég vildi hins vegar um leið mega treysta því, að hæstv. ríkisstj., - og það er hægt fyrir hana án þess, að það kosti hana eða ríkið einn eyri, geri þarna á allmikla endurbót til viðbótar eins og lagt er til í því þingmáli, sem næst er á undan þessari þáltill. og er síðasta mál á dagskrá, till., sem er flutt um ráðstafanir til að draga úr atvinnuleysinu. Ég vil vekja athygli hæstv. ríkisstj. á því, sem þar er farið fram á, þ. e. að gefa frjálsan innflutning til iðnaðarins og á byggingarefni til að byggja íbúðarhús. Þetta eru ráðstafanir, sem ekki kosta ríkisstj. einn eyri, en mundu gefa henni nokkurt fé í ríkissjóð og hjálpa til þess að auka atvinnulífið. Ég tók eftir því við umr. um þetta mál síðast, að hv. 1. þm. Eyf. sagði, að það væri alltaf kallað á ríkið, og var að átelja þá afstöðu manna. En ég vil vekja athygli á því, að það er máske ekki óeðlilegt að kalla á ríkið, þegar ekkert er hægt að fá gert án ríkisins. Þarna er farið fram á í okkar brtt. og okkar þáltill., að ríkið leyfi fólkinu að bjarga sér sjálft, leyfi að flytja inn byggingarefni, ef það framleiðir gjaldeyri til þess að kaupa það, leyfi því að flytja inn hráefni til iðnaðarins og stuðla að eðlilegri lánastarfsemi. Það er ekki farið fram á mikið, en það mundi auka atvinnulífið, ef við því væri orðið. En meðan ríkið heldur þessari harðvítugu einokun á innflutningi og útflutningi og bannar þannig fólkinu að bjarga sér sjálft, þá er ekki óeðlilegt að kalla á ríkið. Ég held, enda þótt við sjáum fram á, að sú till., sem ýmsir þm. Framsfl. hafa flutt um einokunina á saltfiskinum, muni eiga að fá að deyja drottni sínum, að það væri ákaflega æskilegt, að ríkisstj., um leið og hún nú sýnir nokkurn vilja til þess að leggja fram peninga til þess að bæta úr atvinnuleysinu, gæfi fólkinu frelsi til þess að bæta úr sínu atvinnuleysi sjálft, í hvaða formi sem fólkið kýs að gera það. Ég vildi aðeins, um leið og þessi þáltill. var til umr., m. a. vegna þess, að komið er að síðustu dögum þingsins og það er máske ekki víst, að till., sem hér liggur fyrir og er á dagskrá, komi til umr., eindregið skjóta því til hæstv. ríkisstj. að taka þessi mál til athugunar, vegna þess að það, sem t. d. felst í okkar þáltill., það er allt á hennar valdi að gera án þál., þar sem þarna er farið fram á frelsi, sem hún getur gefið sjálf samkvæmt heimildum, sem hún hefur í 1. Það væri dálítið slæmt tákn um ástandið í landinu, ef það væri komið þannig, að það væri orðið hægara að toga peninga út úr ríkisstj. en að fá frelsi handa landsmönnum til að mega vinna. Það væru þá orðnir undarlega sterkir hagsmunir, sem stæðu að einokuninni í landinu, ef svo væri komið, því að mönnum hefur verið sárt um peninga og hefur þurft mikið til að fá þá fram. Að öðru leyti vil ég lýsa ánægju minni yfir þeirri breyt., sem orðin er á þáltill., þó að ég þykist vita, að það þýði ekki að fara fram á meira nú, þótt það aftur á móti, ef þingið sæti lengur, mundi ef til vill fást fram.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að benda á, að ágreiningurinn milli meiri hl. fjvn. og hv. þm. Borgf. er ekki svo mikill. Hann vill fyrirbyggja, að hægt sé að láta þessi verk fara fram í sambandi við síldarverksmiðjur ríkisins. Ég hygg þó, að ef rannsókn leiddi í ljós, að hægt væri að gera stærra átak með minna fé og tryggja enn betri atvinnumöguleika á viðkomandi stað með því að láta það fyrirtæki hafa á hendi framkvæmdir, og um leið væri það tryggt, að þetta gæti ekki haft áhrif á síldarverðið til sjómanna, - þá hygg ég, að hv. þm. Borgf. mundi einnig sætta sig við þá meðferð málsins. En það vildi ég taka fram við hæstv. forsrh., og það er þess vegna, sem ég kvaddi mér hljóðs, að ef svo skyldi fara, að þetta yrði framkvæmt af síldarverksmiðjum ríkisins á Siglufirði, - þessar atvinnubætur sem hér um ræðir, - þá verður að halda reikningshaldinu sér í sambandi við það mál, - það er mjög mikilsvert atriði til þess að fyrirbyggja, að tortryggni kunni að koma upp í sambandi við aðrar framkvæmdir verksmiðjanna. Sýndi það sig, að þessi viðskipti yrðu til óhags fyrir ríkisverksmiðjurnar, þá er ég viss um, að ríkisstj. og Alþ. væru viðmælandi síðar um að láta það ekki ganga út yfir síldarverksmiðjurnar, heldur yrði því breytt á annan hátt og þá kannske eitthvað svipað því, sem hv. þm. Borgf. leggur til. En ég legg að sjálfsögðu mikið upp úr því, að um þetta mál geti verið fullkomin eining á Alþ., en vil vænta þess, að hæstv. ríkisstj. hagi málinu þannig, að ekki verði blandað saman þeim rekstri við annan rekstur síldarverksmiðjanna. Það er rétt að taka það fram, að hér hafa orðið á formgallar í sambandi við 22. gr. fjárlaga, en ég tel ekki fjarstæðu, þótt ríkisstj. noti þessa heimild alla, ef þörf krefur, eftir þær yfirlýsingar, sem hér hafa komið fram, þegar við þekkjum fordæmi fyrir því, að ríkisstj. hefur látið nægja að fá skriflegt samþykki fjvn. fyrir ýmsum upphæðum, án þess að samþykki Alþ. hafi verið til fyrir þeim. Ég vil svo að lokum benda hæstv. forsrh. á það, þótt það sé óskylt þessu máli, að hér hefur verið rætt mikið um ýmsar ráðstafanir til atvinnuaukningar, m. a. að flýta fyrir byggingu iðnskóla og heilsuverndarstöðva í því skyni, og ég hygg ég mæli fyrir hönd allrar heilbr.- og félmn. Ed., er ég segi, að það hefur valdið okkur nokkrum vonbrigðum, að hann og heilbr.- og félmn. Nd. skuli hafa stöðvað svo áriðandi mál sem frv. um hæli fyrir drykkjusjúka menn er, þegar það er vitað, að framgangur þess máls mundi hafa gert það tvennt í senn að bæta atvinnuástandið í landinu og leysa úr mjög aðkallandi máli, og þegar það er líka vitað, að hér liggja í sjóði um 2 millj. kr. til þessarar framkvæmdar, þá er það enn óskiljanlegra, að slíkt mál skuli vera stöðvað í nefnd, meðan unnið er að því að ráðstafa fleiri millj. kr. úr ríkissjóði. Ég vil því eindregið mælast til þess við hæstv. ráðh., að hann reyni allt til þess að knýja málið fram á þessu þingi eða þá að öðrum kosti hefji þær framkvæmdir í þessu máli, sem þegar er hægt að ráðast í, og hrindi þannig málinu áleiðis, um leið og slíkt mundi verða til atvinnuaukningar.



Það eru aðeins örfá orð út af þeim skilningi, sem hæstv. forsrh. virtist leggja í orðin „að verja fé úr ríkissjóði.“ Það er alveg nýr skilningur á þessum orðum hjá hæstv. ráðh., ef hann telur, að samkvæmt þeim geti ríkissjóður notað féð til lána. Þetta orðalag hefur hingað til eingöngu verið notað, þegar um óendurkræft fé hefur verið að ræða, og við það miðaði ég mína brtt. Það var líka auðheyrt á hv. 4. þm. Reykv., að hann lagði í þetta sama skilning og ég, því að hann talaði í þessu sambandi um óendurkræft fé. - Svo var það aðeins út af öðrum ummælum hæstv. forsrh., er hann lét falla út af orðum mínum um að blanda síldarverksmiðjunum á Siglufirði inn í þetta mál, sem ég vildi segja nokkur orð. Hæstv. ráðh. sagði að vísu, að þetta yrði ekki gert nema að yfirveguðu máli, og vil ég leggja áherzlu á það með honum. Ég vil endurtaka ábendingar mínar um það, að með þessum hætti, að fara að leggja fé til ríkisfyrirtækja í því augnamiði að bæta úr atvinnuerfiðleikum á vissum stöðum á landinu, er verið að fara inn á mjög hættulega braut. Ég vil vara við því fordæmi, sem með þessu mundi skapast, og geri ég það af ótta við, að fleiri óskir mundu koma um það, að siglt yrði í það kjölfar, að ríkið tæki á sínar herðar að leysa úr slíkum erfiðleikum á þennan hátt. Er ekki í fljótu bragði hægt að gera sér grein fyrir afleiðingum þess, að farið væri að opna ríkissjóðinn þannig upp á gátt fyrir kröfum manna, þegar eitthvað ber út af. Ég er líka hræddur um, að ef farið verður að blanda rekstri síldarverksmiðjanna inn í þetta, þá geti það bitnað harkalega á fyrirtækinu, og mundi þá ef til vill geta orðið erfitt að skilja á milli þessa rekstrar síldarverksmiðjanna og annars rekstrar þeirra, svo að þessi hjálparstarfsemi gæti orðið þungur baggi á þeim, sem leggja síld inn í verksmiðjurnar. - Ég skal svo ekki fara frekari orðum um þetta.



Herra forseti. Ég flutti brtt. á þskj. 630, og vil ég nú lýsa því yfir, að ég tek hana aftur. Ég geri það í fullu trausti þess, að með afgreiðslu þeirrar till., sem hv. meiri hl. fjvn. hefur nú lagt fram, verði sæmilega leyst úr atvinnuerfiðleikum Ísfirðinga ásamt erfiðleikum annarra þeirra staða, sem við þá eiga að búa. Mér er þó ljóst, að þessi upphæð hefði þurft að vera hærri, og veit ég, að fleiri nm. var það ljóst, og var gerð tilraun til að fá hana hækkaða, en það fékkst ekki, og varð þá að setja endanlega þá upphæð, sem fullt samkomulag náðist um við hæstv. ríkisstj. Ég varð ekki var við annað en hinn bezta vilja á að leysa þetta mál, og tel ég því, að málið sé nú komið á þann grundvöll, að með góðri framkvæmd þess verði hægt að leysa nokkuð úr þeim miklu erfiðleikum, sem þarna hafa steðjað að. - Ég tek sem sagt till. mína aftur.



Ég get um þessa till. látið nægja að skírskota til þess, sem fyrsti flm. hennar sagði við fyrri umr. hennar. Hún er flutt að tilhlutun ríkisstj., en við afgreiðslu fjárlaganna hafði komið fram till. um að bæta skipasmíðastöðvum að nokkru það tjón, sem þær urðu fyrir vegna smíða á skipum fyrir ríkisstj. á árunum 1945–49, og varð þá að samkomulagi að taka till. aftur til nýrrar athugunar. Sú athugun leiddi svo til þess, að ríkisstj. komst að þeirri niðurstöðu, að sanngjarnt væri, að skipasmíðastöðvunum, sem þarna eiga í hlut, væri endurgreiddur tollur af efni og tækjum, sem inn var flutt til smíðanna á þeim skipum, sem þessar skipasmíðastöðvar byggðu fyrir ríkisstj., og væri þeim þannig bætt upp að einhverju leyti það tjón, sem þær urðu fyrir vegna þessara smíða. - Fjvn. leggur einróma til, að till. verði samþ.