Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. um héraðsútvarp sem ég flyt á þskj. 10 ásamt Árna Gunnarssyni. Það er alkunna að á síðustu árum hafa orðið stórstígar framfarir í útvarpstækni hvers konar og er hún nú öll einfaldari, ódýrari og viðráðanlegri af fleirum en áður var. Af þessum sökum hafa risið upp kröfur um mun meira og fjölbreyttara útvarp en áður var svo og um staðbundið útvarp og sérhæft á ýmsa lund. Flestar þjóðir hafa á einhvern hátt komið til móts við þessar kröfur og þessa breyttu tækni, en í þeim löndum, þar sem stjórnvöld hafa ekki tekið tillit til þessara aðstæðna og þessara óska, hefur undantekningarlítið risið upp ólöglegt einkaútvarp. Má geta þess t. d., að í Frakklandi munu slíkar ólöglegar útvarpsstöðvar vera milli 50 og 100 og á Ítalíu skipta þær mörgum hundruðum. Algengast hefur verið að mæta þessum nýju aðstæðum með einhvers konar héraðsútvarpi, þ. e. staðbundnum smástöðvum. Þröngt er um útvarpsstöðvar á langbylgju - sem Ríkisútvarpið notar fyrir aðalstöð sína - og líklega vonlaust að Íslendingar gætu fengið að nota fleiri stöðvar á þeirri bylgju. Hið sama gildir að nokkru leyti, en þó miklu minna um miðbylgju. Hins vegar er mjög rúmt um örbylgju, FM-útvarp, vegna þess að þær stöðvar eru ekki langdrægar og geta því verið mun fleiri. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að rjúfa einokun Ríkisútvarpsins, sem gilt hefur síðan 1930, og leyfa héraðsútvörp og nota þá eingöngu FM- eða örbylgjur. Hér á landi hafa verið allháværar óskir um fjölbreyttara og frjálsara útvarp. Mönnum hefur þótt einhæft að hafa aðeins eina dagskrá Ríkisútvarpsins, fyrir utan stöð varnarliðsins sem heyrist víða á Faxaflóasvæðinu. Nú mun vera ógjörningur að uppfylla allar helstu óskir manna um útvarp með aðeins einni dagskrá og er það viðurkennt af reynslu í mörgum nágrannalöndum okkar. Ætla má, eftir því sem þar hefur gerst, að til þess þurfi a. m. k. þrjár stöðvar eða þrjár dagskrár: eina aðallega fyrir talað mál, aðra fyrir dægurtónlist og hina þriðju fyrir aðra tónlist, æðri tónlist, og ýmislegt þyngra menningarefni. Með þessu frv. höfum við flm. gert fyrstu tilraun til að setja niður í lagaform ráðstafanir sem stuðluðu að því að koma til móts við óskir um fjölbreyttara útvarp hér á Íslandi og þar með að binda endi á einokunaraðstöðu Ríkisútvarpsins. Það breytir ekki þeirri staðreynd, að við teljum að hér þurfi að starfa ríkisútvarp sem stofnun. Það eigum við raunar til og það hefur unnið mjög gott og veigamikið starf allt síðan það var sett á fót 1930. Mörg sérstök verkefni falla í skaut ríkisútvarps þrátt fyrir að fleiri stöðvar fái að starfa, og tel ég að ekki sé nauðsynlegt að tíunda ástæður fyrir því. Þá leiðir það af sjálfu sér að langbylgja getur dregið um svo til allt landið, en örbylgjur eða FM-stöðvar ná hver um sig aðeins um tiltölulega litið svæði í kringum stöðina. Enda þótt Ríkisútvarpið sé nú að koma upp keðju af FM-stöðvum, sem eru samtengdar um allt land, breytir það ekki þeirri staðreynd, að ráðlegt er að taka upp fjölbreytni með staðbundnum stöðvum og hagnýta þannig staðbundna krafta sem e. t. v. njóta sín ekki að fullu í einu útvarpi með eina útvarpsdagskrá. Ég tel rétt á þessu stigi, áður en ég ræði einstakar greinar frv., að geta þess, að við höfum hér notað orðið „útvarp“. Það mun vart leyna sér að við erum fyrst og fremst að hugsa um hljóðvarp, en samkv. útvarpslögunum nær orðið „útvarp“ bæði yfir hljóðvarp og sjónvarp. Hins vegar hefur hljóðvarpsorðið ekki festst í almennri notkun og kann að vera að við endurskoðun, sem í vændum er, verði gerðar á því breytingar. En ef svo færi að þetta frv. yrði gert að lögum eins og það stendur er orðið „útvarp“ notað og þá mundi það þýða að lögin gætu gilt eins um sjónvarpsstöðvar og hljóðvarpsstöðvar að öðru óbreyttu. Í 1. gr. gerum við ráð fyrir að slíkar útvarpsstöðvar verði sjálfseignarstofnanir. Þar með útilokum við að þær geti orðið einkaeign eða eign fámennra hópa eða félaga. Við teljum rétt að sjálfseignarstofnun verði formið, eða eitthvað sem jafngilti því ef menn hafa betri hugmyndir fyrir þessa tegund af rekstri, og leiðir það af hinu almenna þjónustueðli sem slík fyrirtæki mundu hafa. Þá er gert ráð fyrir að útvarpa eingöngu á örbylgjum, eins og ég sagði fyrr, og yrði Landssími Íslands að veita leyfi fyrir bylgjulengdum. Er það vegna þess að bylgjulengdir eru takmarkaðar og sé ekki höfð föst stjórn á notkun þeirra getur hæglega komið til árekstra og menn geta án þess að vita hver af öðrum tekið upp útvarp á svo til sömu bylgjum og truflað hverjir aðra. Hjá því verður ekki komist að Landssími Íslands veiti leyfi fyrir bylgjulengdum og beri þannig ábyrgð á að bylgjulengdir séu hagnýttar á sem skynsamlegastan hátt. Þá er í 1. gr. það ákvæði, að héraðsútvarp skuli háð öllum þeim ákvæðum útvarpslaga frá 1971 sem við geta átt. Þetta orðalag er algengt í lögum og hygg ég að í framkvæmd yrði ekki erfitt að greina hvað úr útvarpslögunum geti átt við. Ég get nefnt sem dæmi að óhlutdrægnisákvæðið, sem hefur staðið óbreytt í útvarpslögum síðan 1930 og er í gildandi lögum, mundi að sjálfsögðu eiga við allt útvarp, hver sem rekur það. Í 2. gr. er getið um efnisval þeirra héraðsstöðva sem frv. fjallar um. Það er gert ráð fyrir að höfuðefni þeirra verði staðbundnar fréttir og auglýsingar. Leiðir það af því, að þessar útvarpsstofnanir hafa til afnota FM-stöðvar sem ná aðeins yfir tiltekið svæði. Er því hugmyndin að þær verið staðbundnar við einhverja ákveðna landshluta þar sem aðstæður leyfa og til einnar, tveggja eða þriggja samtengdra stöðva gæti heyrst. Þá kemur fram í 2. gr. að gert er ráð fyrir að þessar stöðvar geti tekið auglýsingar, en erfitt verður að sjálfsögðu að ætla þeim tekjur sem gætu staðið undir gjöldum, og verður þá ekki komist hjá því að þessar stöðvar fengju að taka auglýsingar enda þótt það mundi skapa nokkra samkeppni við Ríkisútvarpið. Yrði þá að athuga í sambandi við fjárhag Ríkisútvarpsins hvernig það dæmi kæmi út. Það er von mín að staðbundnar stöðvar mundu kalla fram allmikið af staðbundnum auglýsingum sem ekki eru núna fyrir hendi, þannig að ekki yrði um að ræða beinan frádrátt frá þeim auglýsingum sem Ríkisútvarpið hefur, en auglýsingar í hljóðvarpi og sjónvarpi munu nú gefa Ríkisútvarpinu rúmlega helminginn af tekjum þess. Þá er gert ráð fyrir því í 2. gr., að héraðsútvarp geti verið helgað sérstöku efnisvali, enda brjóti það ekki í bága við útvarpslög. Hugmyndin að baki þessu ákvæði er að hægt væri að setja upp útvarpsstöðvar sem væru t. d. helgaðar því að leika dægurtónlist að langmestu leyti eða helgaðar því að leika klassíska tónlist að mestu leyti. Slíkar stöðvar eru fjölmargar til í öðrum löndum. Enda þótt útvarpslögin eigi að gilda eftir því sem við getur átt mundu slíkar stöðvar ekki vera skyldugar til að hafa efni blandað, eins og segir í 3. gr. útvarpslaga. Ekki er á færi annarra en stórra og voldugra stofnana, eins og Ríkisútvarpið er, að flytja svo fjölbreytt efni. Gert er ráð fyrir að þessar héraðsútvarpsstöðvar muni varla útvarpa eigin efni nema fáa klukkutíma, kannske 2–3 klukkutíma á dag, en þá er ætlunin að þær gætu endurvarpað dagskrá Ríkisútvarpsins ef þeim sýnist svo. Á sama hátt er þarna ákvæði um að Ríkisútvarpið hafi rétt til þess að fá efni frá héraðsútvarpsstöðvum ef það óskar eftir að endurvarpa efni sem frá þeim er komið, en Ríkisútvarpið yrði þá að borga fyrir það svo að höfundar og flytjendur fengju eðlilegar greiðslur. Gert er ráð fyrir að héraðsútvarpstöðvar geti verið fleiri en ein á hverju svæði. Ég er sannfærður um að ef sett yrðu lög eitthvað svipuð því, sem hér er á ferðinni í frumvarpsformi, mundu áður en langur tími liður verða þrjár til fjórar útvarpsstöðvar hér í Reykjavík. Í 3. gr. kemur fram að við höfum hugsað okkur á þessu stigi og leggjum til í þessu frv. að stjórnir sveitarfélaga verði ákvörðunaraðilar um þær stöðvar sem leyfðar verða innan starfssvæðis þeirra, innan sveitarfélaganna. Með þessu gerum við tilraun til að koma á nokkurri valddreifingu. Með stærri þjóðum eru til einhvers konar ráð eða stjórnir fyrir allt landið sem mundu hafa það verkefni að veita slíkum stöðvum leyfi. En þar sem ekki er um neitt slíkt ráð að ræða, - ég tel varla hægt að fela útvarpsráði, sem er bundið við Ríkisútvarpið, slíkt vald, - höfum við ekki viljað leggja til að sett yrði upp sérstök nefnd eða ráð með þetta verkefni eitt á þessu stigi, heldur höfum ætlað annars vegar héraðsstjórnum, stjórnum sveitarfélaga, að leyfa starfsemi sjálfseignarstofnana, sem vilja reka stöðvar, og þar að auki yrði Landssíminn að veita leyfi fyrir ákveðinni bylgjulengd. Af þessu leiðir að við gerum ráð fyrir að héraðsútvarpsstöðvar verði varla til nema með því að ýmis samtök og ýmsir aðilar í viðkomandi sveitarfélögum sameini krafta sína og það mundi þá gert undir yfirstjórn sveitarstjórnar. Gert er ráð fyrir að hver sjálfseignarstofnun til héraðsútvarps hafi héraðsútvarpsráð sem skipað verði sjö mönnum og kjósi stjórn viðkomandi sveitarfélags sex þeirra, en einn þeirra sé kominn frá útvarpsráði. Það kemur fram á nokkrum stöðum í frv. að reiknað er með vissum tengslum á milli þessara smástöðva og Ríkisútvarpsins, - ekki þannig að Ríkisútvarpið hafi neitt yfir þeim að segja eða geti fyrirskipað þeim neitt, heldur öllu frekar veitt þeim ýmiss konar aðstoð. Hugmyndin er að úr þessu verði eitt samfellt útvarpskerfi í landinu sem lúti vissum grundvallarreglum, en ekki að á þessu sviði verði algjört stjórnleysi þar sem hver og einn, sem hefur til þess fjármagn, geti rokið til og sett upp útvarpsstöðvar. Í 4. gr. er gert ráð fyrir að sveitarstjórnir skuli á þriggja ára fresti endurnýja ákvarðanir sínar um héraðsútvarp. Verið getur að ekki hafi tekist nógu vel til og að sveitarstjórn vilji annaðhvort hætta við tilraun eða gera verulegar breytingar, en jafnframt mundi þetta þýða að þeir, sem eiga sæti í héraðsútvarpsráðum, yrðu kosnir á þriggja ára fresti. Enn er í 4. gr. það ákvæði, að berist rökstuddar kvartanir um hlutdrægni héraðsútvarps sé menntmrh. falið að veita viðkomandi aðilum áminningu, en berist ítrekaðar kvartanir og rökstuddar um það sex mánuðum síðar, að gróf hlutdrægni haldi áfram, geti ráðh. svipt viðkomandi stofnun útvarpsleyfi. Ég skal viðurkenna að það er ekki með öllu eðlilegt að pólitískur ráðh. hafi þetta vald og eigi að meta hvort hlutdrægnisreglur hafi verið brotnar eða ekki. En hér er sömu sögu að segja: Við höfum ekki viljað setja sérstaka nefnd eða sérstakt ráð sem ætti að fjalla um það að fylgjast með því, hvort um hlutdrægnisbrot héraðsútvarpsstöðva sé að ræða eða ekki, og þess vegna höfum við valið ráðh., þótt æskilegt væri að finna annan aðila, og erum við opnir fyrir tillögum þar að lútandi. Gert er ráð fyrir að héraðsútvarpsráð ráði framkvæmdastjóra. Ég vil taka fram að það er eðlismunur á héraðsútvarpsráði og á sjálfu útvarpsráði Ríkisútvarpsins, vegna þess að útvarpsráð er að mestu leyti dagskrárnefnd, en héraðsútvarpsráð eiga að vera bæði dagskrárstjórn og almenn stjórn yfir viðkomandi stofnun. Varðandi tekjur héraðsútvarps eru nefndir til tveir tekjuliðir: Í fyrsta lagi auglýsingatekjur. Í öðru lagi verður til 10% skattur á söluskattsstofn myndbandstækja, myndbanda, segulbandstækja og segulbanda. Ég geri ráð fyrir að ýmsir hafi rennt hýru auga til hugsanlegrar sérstakrar skattlagningar á þessi tæki, og við höfum þarna gripið gæsina á meðan hún gafst, hvort sem mönnum líkar það verr eða betur. Það má segja að ekki þurfi lagaákvæði um að héraðsútvarp geti auglýst eftir framlögum. Það getur auglýst eftir eins konar áskrifendum, - mönnum sem af fúsum vilja leggja fram einhverjar smáupphæðir og teljast þar með stuðningsmenn eða áskrifendur. Gætu af því orðið nokkrar tekjur ekki síður en hjá blöðum. Að lokum er gert ráð fyrir að útvarpsstjóri efni árlega til fundar með formönnum og framkvæmdastjórum héraðsútvarpsstofnana og Ríkisútvarpsins þar sem fjallað skal um sameiginleg hagsmunamál og greitt úr hagsmunalegum árekstrum. Gert er ráð fyrir að Ríkisútvarpið veiti héraðsútvarpi hvers konar aðstoð sem það á kost á. Ég vil að lokum ítreka að við höfum gert fyrstu tilraun til að setja í frumvarpsform ákvæði um héraðsútvarp. Ég vil ekki nota orðin frjálst útvarp því algjörlega frjálst er það ekki gefið, en það mundi þó veita ærið mikið frjálsræði í samanburði við það sem ríki hefur. Þar sem þetta er fyrsta tilraun til að semja frv. um þetta efni erum við að sjálfsögðu opnir fyrir hugmyndum, ef þm. eða aðrir hafa betri hugmyndir um einhver einstök atriði en hér hafa verið settar fram. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni umr. vísað til hv menntmn.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna fram komnu frv. þeirra hv. þm. Benedikt Gröndals og Árna Gunnarssonar. Ég tel að hér sé hreyft máli sem nauðsynlegt sé að tekið verði föstum tókum hér á Alþingi á næstu misserum. Ég vil þó greina frá því, að þetta er ekki í fyrsta skipti að sjálfsögðu sem lagt er til á hv. Alþingi að opna útvarpslögin, annaðhvort með nýjum lagabálki, eins og hér er gert, eða með breytingum á núverandi útvarpslögum. Það var Guðmundur H. Garðarsson alþm. sem lagði fram á sínum tíma, fyrir nokkrum árum, ítarlegt frv. til breytinga á lögum um Ríkisútvarpið, þar sem gert var ráð fyrir að einokunarréttur útvarpsins yrðu aflagður og einstaklingar, sveitarfélög og stofnanir fengju tækifæri til þess, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum um tæknikunnáttu og dagskrárkunnáttu, að reka útvarpsstöðvar hér á landi: Því miður urðu undirtektir hér á þinginu litlar og eins þegar sami maður, Guðmundur H. Garðarsson, endurflutti frv. nokkru síðar, þá sem varamaður hér á Alþingi. Komst málið þá ekki til nefndar og varð því ekki útrætt. Ég vil enn fremur minna á að Ellert B. Schram flutti till. á sínum tíma um staðbundnar útvarpsstöðvar. Ég lít á það frv., sem hér er til umr., sem framhald af þeirri umræðu sem hefur orðið á undanförnum árum um frjálsara útvarp sem við Íslendingar megum við una með þeirri útvarpslöggjöf sem hér er farið eftir. Á undanförnum árum hafa verið háværar kröfur um endurbætur, eins og réttilega kom fram í máli hv. 1. flm. Öllum er kunnugt um að hér er starfandi öflugur félagsskapur sem hefur það á stefnuskrá sinni að kynna hugmyndir og afla upplýsinga um frjálsara útvarp, en Ísland er eitt þeirra fáu ríkja þar sem ríkið hefur einokun og aðeins er um eina útvarpsstöð að ræða. Þá vil ég minna á að nýlega skipaði hæstv. menntmrh. nefnd til að yfirfara útvarpslöggjöfina. Í þeirri nefnd á hv. 1. flm. sæti ásamt Ellert B. Schram, Markúsi Á. Einarssyni og fleiri ágætum mönnum sem hafa látið sig varða útvarpsmálefni. Hv. flm. er einn af aðalhöfundum útvarpslöggjafarinnar, og ég býst við að flutningur þessa þingmáls hér á þinginu sé fyrst og fremst gerður í því skyni að kynna þessa hugmynd, fá um þetta umr. á þinginu á þessu stigi og fá þingnefnd virka í þessum störfum þannig að sú nefnd, sem starfar að endurskoðun útvarpslöggjafarinnar, fái til aðstoðar þingmenn sem hafa skoðun á þessu máli. Ég tel þetta vera eðlilega leið hjá hv. flm. og fagna því, að hann gefur okkur tækifæri til að fjalla um hugmyndir sínar um það efni sem þetta sérstaka frv. greinir frá. Ég ætla ekki að ræða hér um einstakar greinar í þessu frv. Sjálfur hefði ég kosið að hér væri gengið lengra. Það er þó ein grein sem ég tel vera varhugaverða. Það var sú grein sem hv. 1. flm. ræddi sérstaklega um og varðar fjáröflunina. Ég er því meðmæltur að auglýsingatekjur gangi til slíkra útvarpsstöðva, og ég er að öðru jöfnu samþykkur þeim hugmyndum sem koma fram í frv., en vil vara við því að 10% séu lögð á söluskattsstofn myndbandstækja, alla vega á meðan þau mál eru enn óútkljáð. Eins og allir vita hefur nefnd verið skipuð til að ráða fram úr þeim málum, en hér á landi eru tugþúsundir manna sem geta horft á myndbandaefni án þess að það gerist með atbeina sjónvarpsins sjálfs. Ástæðan fyrir því, að ég kom hér upp sérstaklega, en ég hef áður talað í málum, sem snerta útvarpið, hér á hv. Alþingi er sú, að á s. l. ári, í febr. 1980, skilaði nefnd á vegum norska Hægri flokksins tillögum sem ég veit að hv. flm. kannast við, og sú nefnd starfaði undir forustu Lars Roars Langsets, sem er nú menntmrh. Noregs. Það er ákaflega áhyglisvert að lesa þessa skýrslu með tilliti til þess hver framvinda mála getur orðið í Noregi á næstunni, þegar minnihlutastjórn norska Hægri flokksins hefur náð þar völdum. Í þessari skýrslu, sem er ákaflega vel unnin, kemur fram það sjónarmið Hægri flokksins í Noregi, að þeir vilja opna útvarpsreksturinn meira en þar hefur verið gert, en útvarp var í höndum einkaaðila í upphafi í Noregi, eins og reyndar hér á landi, þ. e. á árunum 1925–1933. Þá hóf ríkið afskipti af útvarpsrekstri og reyndar meira en það: Það náði einokunartökum á útvarpsrekstri. Það var auðvitað á forsendum sem eðlilegar voru á þeim tíma, að aðeins ríkið hefði fjármagn til útvarpsrekstrar og ekki væri nóg af útvarpsbylgjum. En það eru einmitt þau rök sem nú leiða til þess, að opna má útvarpsreksturinn, eins og hv. flm. lýsti greinilega í framsöguræðu. Tæknin er auðvitað önnur nú og nú er nóg af útvarpsbylgjum með tilkomu FM-útvarpsins. Það var þess vegna bein tillaga þeirrar nefndar, sem var fyrir Hægri flokkinn í Noregi, að nú skyldi aflétta einokun norska útvarpsins, NKR, og rekstur rásar nr. 2 í sjónvarpinu skyldi falin samtökum óháðum ríkinu. Þá er lagt til að þeir, sem óski þess að fá að útvarpa með vissum tæknilegum og dagskrárlegum skilyrðum um staðbundnar stóðvar, fái leyfi til þess, og á ýmsan hátt er þar gengið í svipaða átt og gert er í því frv. sem hér liggur fyrir. Í skýrslu norska Hægri flokksins er síðan rakið mjög nákvæmlega hver séu helstu rök með og gegn afnámi einokunar ríkisútvarpsins. Ég bendi á þessa skýrslu sem handhægt gagn fyrir þá nefnd sem fær þetta mál til meðferðar. Loks er í skýrslunni sagt frá hvernig þessum málum er varið hjá fjölda þjóða: í Svíþjóð, Hollandi, Bretlandi, Finnlandi, Danmörku, Frakklandi, Bandaríkjunum, Vestur-Þýskalandi, Sviss Austurríki, Ítalíu, Belgíu og Kanada, eða hjá flestum vestrænum menningarþjóðum. Þar kemur í ljós nánast undantekningarlaust að útvarpsrekstur er mun frjálsari en hér á landi, að vísu misjafnlega frjáls, ef nota má það lýsingarorð í þessu sambandi. En það er alveg ljóst að einokun Ríkisútvarpsins á útsendingum og dagskrárgerð eins og hér tíðkast er gersamlega úrelt fyrirbrigði. Ég þarf ekki á þessu stigi málsins að hafa þessi orð fleiri. Ég get komið viðkomandi gögnum, sem ég hef sagt hér frá, til þeirrar hv. nefndar sem fær þetta mál til meðferðar. Ég lít svo á að sú nefnd eigi að vinna sitt starf á grundvelli þess frv. sem hér hefur verið lagt fram sérstaklega, jafnvel þótt starfandi sé útvarpsnefnd, þ. e. nefnd til að gera tillögur um endurbætur á útvarpslögunum. En auðvitað hljóta þau atriði, sem eru nefnd í þessu frv., að fara til þeirrar nefndar sem menntmrh. hefur sett á laggirnar. Enn fremur vil ég mælast til þess, að sá félagsskapur, sem kenndur er við frjálsan útvarpsrekstur, fái tækifæri til að koma á fund nefndarinnar og gera grein fyrir sjóbarmiðum sínum, því að þar hefur verið unnið ágætt starf og hingað hafa verið fengnir erlendir menn sem eru gerkunnugir útvarpsrekstri hjá óháðum útvarpsstöðum erlendis, þ. á m. IBA í Bretlandi. Herra forseti. Ég fagna því að nú hafa fulltrúar í Alþfl. tekið undir þá kröfu að opna möguleika til útvarpsrekstrar í höndum annarra aðila en ríkisins. Ég er sannfærður um að fjölmargir alþm. taka undir þessi sjónarmið. Ég minni á að Sjálfstfl. lýsti því yfir á síðasta landsfundi, að hann væri því samþykkur að gefa útvarpsrekstur mun frjálsari en nú er. Ég vænti þess, að hér höfum við fengið samfylgdarmenn í þessum efnum. Ég hlakka jafnframt til þess að heyra fulltrúa annarra flokka koma hér upp og lýsa svipuðum viðhorfum. Ekki á ég von á öðru en Framsfl., eins frjálslyndur og hann er og frjálslynda fulltrúa hann hefur hér á þingi, komi hér og hans fulltrúar og lýsi yfir stuðningi við þetta mál og vilji jafnvel ganga enn lengra.



Herra forseti. Ég vil, eins og næsti hv. ræðumaður á undan mér, fagna því að þetta frv. skuli hafa verið lagt hér fram. Ég tel að sérhvert spor eins og það sem hér er lagt til að stigið verði, sem verður til þess að afnema einokun Ríkisútvarpsins eins og hún hefur verið síðan 1930, sé spor í rétta átt. Auðvitað var ofurskiljanlegt með hverjum hætti útvarpið var sett hér upp 1930 og fram eftir árum. Hins vegar hafa á síðustu árum gerbreyst aðstæður og m. a. í þá veru að útvarp er orðið langsamlega ódýrasta fjölmiðlunarleiðin. Þegar þess eins er gætt, að hlutföll í þessum efnum hafa snúist við á ekki löngum tíma, hljóta líka að gerbreytast öll sjónarmið. Hins vegar vil ég segja það, eins og raunar næsti ræðumaður á undan mér, að ég tel að það frv., sem hv. þm. Benedikt Gröndal hefur hér mælt fyrir, gangi í ýmsum efnum ekki nógu langt. Hins vegar má vera að frv., sem svona er útbúið, eigi möguleika hér á hinu háa Alþingi. En mér þykja ekki vera í þessu miðstýringarþankar, sem ég tel að séu óþarfir, og að skynsamlegra væri, ef mögulegt væri af pólitískum ástæðum, að fara hreinlega þá leið að stofnun í miðjunni, Ríkisútvarpið eða önnur stofnun, dreifði leyfum til útsendingar á FM-bylgjum til sveitarstjórna, en þær hefðu það síðan alfarið í höndum sér, hverjum þær framseldu valdið, hvort það væri til félaga, einstaklinga eða með hverjum hætti það væri gert, og gengi þetta þann veg fyrir sig að borgarstjórnin í Reykjavík fengi ákveðið mörg leyfi, bæjarstjórnin á Ísafirði ákveðið mörg leyfi o. s. frv. og bæjarstjórnirnar eða borgarstjórnin hefðu það alfarið á sinni hendi hvernig þessi mál skipuðust áfram. Ég er ekki heldur viss um að það sé heppilegt, eins og t. a. m. segir í 2. gr. frv., að héraðsútvarp eigi að einbeita sér að efninu sem framleitt er í viðkomandi héraði eða snertir það sérstaklega. Ég efast um að eftir slíkum skilyrðum yrði nokkurn tíma farið. Því má ekki útvarp í héruðum, í Breiðholti eða hvar sem er vera með annað efni en það sem er staðbundið? Það er einnig talað um staðbundnar fréttir og auglýsingar. Því má ekki Útvarp Ísafjörður segja fréttir frá Póllandi að vild ef á Ísafirði er áhugi á slíku? Eins segir hér að ekki megi flytja það efni á sama tíma og fréttir eða auglýsingar eru fluttar í Ríkisútvarpinu. Það eru miðstýringarþankar af þessu tagi sem ég tel vera bæði óþarfa og ástæðulausa. En ég legg ástæðu á að kannske eru þau tilteknu sjónarmið, sem ráða, viðkvæmnin fyrir hinu eiginlega Ríkisútvarpi, hún sé enn svo mikil að svona frv. eigi ekki möguleika öðruvísi en vera svona úr garði gert. Stundum hefur gætt í umræðum um að veita meira frelsi í útvarpsrekstri tiltekinnar viðkvæmni hjá þeim sem starfa við Ríkisútvarpið, hið eiginlega Ríkisútvarp. Slíka viðkvæmni tel ég vera algerlega ástæðulausa. Vitaskuld mun Ríkisútvarpið eftir sem áður vera langsamlega sterkast, ekki bara sem útvarp, heldur sterkasti fjölmiðillinn í landinu. Það ræður fyrir mestum tekjum, það hefur lengsta dagskrá og auðvitað eru ár og dagar þangað til nokkurt svæðabundið útvarp kemur til með að geta ógnað stofnun sem á sér svo langa sögu og á svo mikið undir sér sem Ríkisútvarpið. Engu að síður er meginhugsunin í þessu frv. að veita leyfi til bundinna svæða til útvarpsrekstrar. Vil ég mjög taka undir það með flm., að það sé hin skynsamlega leið að fara almennt. En sjálfur kysi ég að þær breytingar yrðu gerðar á þessu frv., að mörg þau skilyrði, sem hér eru sett, yrðu numin burt. Ég er ekki viss um, eins og segir í 3. gr., að það eigi að vera lögbundið að setja upp sérstakt héraðsútvarpsráð. Mér finnst satt að segja reynsla af útvarpsráðinu nú allra síðustu árin ekki vera á þann veg að það sé alls kostar til eftirbreytni. M. ö. o.: atriði eins og þetta ættu sveitarstjórnir að hafa með höndum eða sá aðili sem sveitarstjórnirnar framvísa útvarpsleyfinu til til einhvers ákveðins tíma, f. d. tveggja ára eða svo. Flm. gat einnig um það í framsöguræðu sinni, að það orkaði tvímælis að menntmrh. ætti að hafa afskipti af slíku útvarpi. Undir það vil ég mjög taka. Það orkar mjög tvímælis. Herra forseti. Kjarni málsins í þessu frv. er valddreifing útvarps og leyfi til útvarpsrekstrar. Það er auðvitað aðalatriði málsins. Næði frv. fram að ganga í þessari mynd, að ég ekki tali um að eitthvað af þeim takmörkunum og eitthvað af þeim miðstýringarþönkum, sem enn skarta í þessu frv., yrði tekið burtu, þá yrði það auðvitað meiri háttar framför, að ég ekki segi bylting í íslenskri fjölmiðlun. Það kann að vera að hinn stóri kostur við þetta frv., að það sé með þeim hætti úr garði gert, að meiri hl. Alþingis geti sætt sig við það í þessari gerð eða eitthvað þvílíkri gerð. Þá yrði auðvitað mikill sigur unninn. Framkoma þessa frv. er mikið fagnaðarefni.



Herra forseti. Hv. þm. Benedikt Gröndal flytur hér frv. um héraðsútvarp. Hv. þm. Friðrik Sophusson benti réttilega á að það væri ekki nýtt að flytja frumvörp um útvarpsstöðvar sem störfuðu í samkeppni við Ríkisútvarpið. En það verð ég að segja, að mér sýnist að þetta sé miklu betra frv. en þeir fyrirrennarar þess sem hv. þm. Friðrik Sophusson var að vitna til. Ég tel að það sé ástæða til að athuga þetta frv. mjög gaumgæfilega og það fái vandlega skoðun í nefnd. Menn hafa hér verið að tala um einokun ríkisins á útvarpsrekstri og talið hana sumir hverjir af hinu illa. Mér leiðist þessi rógur og last um útvarp og sjónvarp. Ég held að þarna sé yfirleitt dugandi fólk að störfum og leggi mikið af mörkum til dagskrárgerðar og fréttaöflunar. Bæri fremur að þakka þessu fólki fyrir vel unnin störf við oft og tíðum erfiðar aðstæður en að vera sí og æ að tala niðrandi um verk þess. Jafnframt vil ég ekki heyra neitt ljótt um útvarpsráð því að ég held að það sé skynsamlegt fyrirkomulag að hafa viðlíka stjórn á þessari stofnun. Það má alltaf velta vöngum yfir því, hvort fjölmiðill eins og Ríkisútvarpið - sjónvarpið veiti fullnægjandi þjónustu. Ég vil meina að það, sem einum getur þótt fullnægjandi þjónusta, t. d. mér, kann að vera ófullnægjandi fyrir einhverja aðra. En ég vil meina að þessir fjölmiðlar veiti furðugóða þjónustu og alls ekki úrelta þjónustu, eins og var verið að tala um hér í umr. Auðvitað sníður þröngur fjárhagur stakkinn, og auðvitað hefði þetta fólk löngun til að gera enn betur ef því væri fjárhagslega gert það kleift. En svo verður að búa sem á bæ er títt, og það er margt sem þarf að gera í þessu þjóðfélagi. Það þarf náttúrlega að gá að peningamálum svona stofnunar eins og annars staðar. Auglýsingamarkaður okkar er ekki stór og e. t. v. er hann ekki til skipta. Ég vil ekki fara að stofna til héraðaútvarpa ef þau yrðu með einhverjum hætti til að draga úr starfsemi Ríkisútvarpsins, með einhverjum hætti til að rýra tekjur þess eða gera því örðugra fyrir. Ég er sammála því, að héraðsútvarp þurfi auðvitað að hafa auglýsingatekjur. Það kann að vera að menn komist að sömu niðurstöðu og flm., að markaðurinn sé stærri, staðbundinn markaður mundi koma þarna til greina í héraðaútvarpi svo ekki drægi frá Ríkisútvarpinu. Þá er þetta í lagi. Ég er jafnframt ekkert mótfallinn þeirri hugmynd að leggja skatt á sölu myndbandatækja, myndbanda, segulbandstækja og segulbanda, eins og segir í 6. gr. Ég held að uppbygging þess myndbandafargans, sem tröllríður nú þjóðinni, sanni að fólk virðist ekki horfa í eyrinn í þessu tilfelli. Þarna er alveg vafalaust upplagður skattstofn, annaðhvort til héraðsútvarps eða einhverra annarra hluta, því að útþensla þess arna hefði náttúrlega ekki orðið með þeim hætti sem raun hefur orðið á á þessu ári ef þetta væri ekki óeðlilega ódýrt. Mér sýnist, án þess að ég vilji ræða þetta myndbandamál frekar á þessu stigi, að þar þurfi nú að taka til hendinni. Ég gæti fallist á að okkur vantaði ýmislegt fleira og ýmislegt fremur en útvarpsstöðvar, og sjálfsagt væri hægt að telja upp margt af því taginu. En þetta frv. er betra að mínum dómi en hliðstæð frumvörp, sem ég hef áður séð, og menningarlegra að allri gerð, enda við því að búast þar sem 1. flm. er hv. þm. Benedikt Gröndal sem gerþekkir málefni útvarpsins og ber til þeirrar stofnunar góðvilja, en ekki óvild, eins og mér virðist því miður kenna iðulega í ræðum einstaka þm. Þess vegna held ég að þetta frv. sé allrar athygli vert og sé sjálfsagt að skoða það vandlega.



Herra forseti. Það frv. til 1. um breyt. á lögum nr. 80 frá 11. júní 1938, um stéttarfélög og vinnudeildur, sem hér er til umr., er að mínum dómi mjög varhugavert vegna þess að það gerir ráð fyrir að löggjafinn hlutist til um innri skipulagsmál verkalýðssamtakanna án þess að fyrir liggi nokkur ósk um það frá félagsmönnum verkalýðshreyfingarinnar, auk þess sem vitað er að þessi íhlutun Alþingis er andstæð vilja allra þeirra samtaka verkalýðshreyfingarinnar sem um málið hafa fjallað. Nú veit ég að flm., hv. þm. Vilmundi Gylfasyni, gengur gott eitt til með þessu frv. sínu. En ég held að Alþingi ætti að hugsa sig um tvisvar áður en það fer á þennan hátt að neyða löggjöf upp á félagshreyfingar á landinu. Hv. þm. Karvel Pálmason, sem talaði í málinu á mánudaginn var, í mörgum tilvikum af meiri hógværð og yfirvegun en hans er vani, komst einnig að þessari niðurstöðu. Hv. þm. Karvel Pálmason taldi að vísu gott að vekja upp umr. á Alþingi um skipulagsmál verkalýðshreyfingarinnar, en taldi jafnframt að hv. þm. Vilmundur Gylfason og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefðu talað með þeim hætti um málið að það stórspillti fyrir þeirri hugsun sem í frv. felst. Taldi Karvel að ef flm. hefði starfað í verkalýðshreyfingunni, þótt ekki væri nema skamma hríð, hefði hann vitkast og aldrei flutt frv. af þessu tagi. Í þessum orðum hv. þm. Karvels Pálmasonar felst auðvitað sú viðurkenning á hv. þm. Vilmundi Gylfasyni, að hann átti sig um síðir á eðli og störfum þeirra félagshreyfinga, sem hann starfar í, ef hann kynnist þeim innan frá. Það má því ætla að hv. þm. Karvel Pálmason taki á ýmsan hátt undir lýsingar hv. þm. Vilmundar Gylfasonar á forustu Alþfl. og lýðræðinu innan hans og starfinu á þeim bæ. Hv. þm. Vilmundur Gylfason hefur síðustu mánuðina verið önnum kafinn við að mata landsmenn á ástandinu í Alþfl. Það virðist þó sem hv. þm. Vilmundur Gylfason hafi þurft lengri tíma en landsmenn almennt til að átta sig á hæfni formanns Alþfl. og þm. hans til að stjórna landinu, því að hv. þm. Vilmundur Gylfason bað til guðs í sumar að aldrei kæmi formaður Alþfl. eða aðrir leiðtogar flokksins nálægt landsstjórninni. Ég tel líka að mikill léttir hafi orðið meðal flestra landsmanna þegar kratarnir hypjuðu sig úr ríkisstj. á sínum tíma. En þessar lýsingar á lýðræðinu í Alþfl. eru lærdómsríkar og einnig hvernig tekið er undir það með hvaða hætti núv. formaður Alþfl. bolaði þeim fráfarandi í burtu undir yfirskini vináttunnar. Í grein, sem hv. flm., Vilmundur Gylfason, skrifar í Morgunblaðið laugardaginn 17. okt. s. l., þar sem fjallað er um frv. sem nú er til umr., er heldur ófögur lýsing á starfsháttum þingflokks Alþfl., en þar segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Ég hygg hins vegar að það sé einsdæmi í „lýðræðislegum“ stjórnmálaflokki, að formaður flokksins hafi ekki annað merkilegra við tíma sinn að gera en að svæla þingmenn í flokki sínum út af frv., sem einn af þm. flokksins flytur, og er raunar orðið ársgamalt. - Þessir forustumenn virðast ekki hafa þrek til neins, nema ef vera skyldi að berjast við sína eigin menn.“  „En af hverju gerist þetta? Af hverju eru þessir menn að gera Alþfl. að farsa? Af hverju?“ Og síðar í þessari sömu grein segir: „Allt á sér þetta sömu rætur. Fámennur hópur flokkseigenda hefur aldrei þolað þau öfl í flokknum, sem hafa efni á því á að sækja kjörfylgi, hugmyndir og annað það, sem til þarf í pólitík, eitthvað annað. Kjartan Jóhannsson hefur, kannske óvart, gengið erinda þessa fólks. Flokkur, sem verið hafði steindauður frá því á flokksþingi s. l. haust, vaknaði skyndilega til lífsins til þess að reyna að rústa einn af þm. sínum. Þá, allt í einu, tók líkið kipp. En af hverju? Vegna þess að það var búin að grafa um sig árum saman spenna á milli fólksins, sem fannst flokknum hafa verið stolið frá sér, og hinna, sem áttu að hafa stolið honum. Þeirra erinda gekk Kjartan Jóhannsson í sumar, þegar hann hóf sína umdeilanlegu auglýsingaherferð, og þeirra erinda hringir hann í þm. Alþfl. og svælir hann út af frv., sem hann hefur ætlað að gerast flm. að. Forusta Alþfl. er í heilögu stríði inn á við. Hana varðar ekkert um aðra þætti þjóðmála. Mín niðurstaða er einfaldlega þessi: Forusta flokks, sem lítur einfaldlega á sig sem forustu nokkurra flokkseigenda, sem vaknar þá fyrst til lífsins, þegar barið skal niður innan flokks, en sefur þess á milli rótt, er auðvitað engin forusta. Menn geta kallað þetta persónulegar árásir ef þeir vilja. En þetta eru ekki persónulegar árásir. Þetta er kalt pólitískt mat. Þessir menn eru að reyna að breyta Alþfl. í pólitíska sjálfsmorðssveit.“ Það væri fróðlegt að fá að heyra hér frá formanni þingflokks Alþfl. hvaða manni í þingflokknum var bannað að vera meðflm. að þessu frv. Ég tel sem sagt og segi: Væri nú ekki nær fyrir hv. þm. Vilmund Gylfason að láta verkalýðshreyfinguna um sín innri skipulagsmál í friði, en flytja þess í stað á Alþingi lög um lýðræðið í Alþfl. og innra skipulag hans, sem er samkv. lýsingum flm. allt í hinu mesta skralli, því að hv. flm. þessa frv. er þó alltént félagsmaður Alþfl. og á sæti í þingflokki hans. Kannske yrði einhver von til þess með löggjöf frá Alþingi að Alþfl. yrði einhvern tíma starfshæfur og foringjum hans einhvern tíma treystandi fyrir landsstjórninni. En miðað við lýsingu á lýðræðinu og ástandinu í Alþfl. frá eigin forustumönnum hans hafa síðustu vikurnar - og það er ómaklegt - dunið á forustumönnum verkalýðsfélaganna ásakanir þar sem þeim er beinlínis borið á brýn að svíkja hagsmuni félagsmanna sinna í eiginhagsmunaskyni. Í ræðu hv. þm. Vilmundar Gylfasonar í þessum stól á mánudaginn var kom fram sú skoðun, að það sé skylda Alþingis að skipta sér af innri málum verkalýðshreyfingarinnar, svo sem hvort í hreyfingunni skuli viðhafa hlutfallskosningar eða ekki, vegna grunsemda um, „að verkalýðsforustan gangi ekki erinda umbjóðenda sinna af hagsmunaástæðum“, og það sé einmitt af þessu að nauðsynlegt sé að flytja þetta frv. En er þetta ekki fullmikið sagt? Ég segi, að margt hefur verið fullyrt um forustumenn verkalýðsfélaganna á liðnum árum, meira að segja að þeir fari í verkföll ánægjunnar einnar vegna. Ekki þekki ég þá foringja. Ég hef haft af því náin kynni í rösk 15 ár, að foringjar Alþýðusambandsins og verkalýðsfélaganna beita ekki verkfallsvopninu nema í brýnustu þörf.

En útflutningsbanninu?

Það er meiri ábyrgðarhluti en svo að stöðva atvinnulífið og leggja niður vinnu að menn leiki sér að því. Hitt er aftur á móti til skoðunar, að ýmsir hópar hálaunamanna hafa á síðustu misserum notað heldur ógeðfelldar aðferðir til að knýja fram kjarabætur í krafti sérstöðu sinnar, og nægir í því sambandi að minna á læknadeiluna nú í vor. Engum verkalýðsforingja dytti í hug að haga sér með þeim hætti og aðgerðir læknanna gætu því miður orðið til að vanhelga verkfallsréttinn fyrir almennu verkafólki. Það er mjög gróf ásökun, svo að ekki sé meira sagt, að menn á borð við Eðvarð Sigurðsson og Magnús L. Sveinsson, en þeir eru formenn í Verkamannafélaginu Dagsbrún og Verslunarmannafélagi Reykjavíkur, þeim verkalýðsfélögum sem hv. þm. Vilmundur Gylfason hefur helst gagnrýnt fyrir lýðræðisskort, gangi ekki erinda umbjóðenda sinna til þess að halda góðum launum og glæstum skrifstofnum. Ég held að það verði ekki heldur sagt um Þórunni Valdimarsdóttur, formann Verkakvennafélagsins Framsóknar. En það er ákaflega athyglisvert, að gagnrýni Alþfl.- foringjanna og málgagna þeirra undanfarið hefur aldrei beinst að verkalýðsfélögum þar sem kratarnir sjálfir hafa forustuna. Hv. þm. Pétur Sigurðsson gaf í skyn hér í umr. á mánudaginn að auðvitað meinti hv. flm., Vilmundur Gylfason, forustusveit kratanna í verkalýðshreyfingunni þegar hann væri að tala um forustumenn VR, en ekki veit ég hvort það er rétt. Á mánudaginn tók þó alveg steininn úr þegar formaður þingflokks Alþfl., hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, flutti ræðu sína. Hann ræddi nánast ekkert um það frv. sem hér liggur fyrir, enda kom ekki fram í ræðu þm. hvort hann er meðmæltur því eða ekki. Sennilega hefur hann í ræðu sinni verið að reyna að spilla fyrir frv., ég býst frekar við því, enda tekið þátt í því að banna þm. Alþfl. að flytja það. En hann fjallaði síðan um stöðu Alþýðusambandsins og verkalýðshreyfingarinnar af furðulegri vanþekkingu. Hann sagði m. a. í ræðu sinni, að svo virtist sem Alþýðusamband Íslands væri að stefna í algera upplausn. Þetta finnst mér ákaflega skrýtin fullyrðing h já hv. þm. Sighvati Björgvinssyni. Ég hef fylgst nokkuð náið með Alþýðusambandi Íslands á undanförnum árum. Ég tók sæti í miðstjórn þess árið 1966 og sat þar í 10 ár og ég get alveg fullyrt að á þessum tíma hefur Alþýðusamband Íslands verið að styrkja sig stórlega sem þjónustustofnun verkalýðshreyfingarinnar í landinu og þar ber mjög margt til. Ég vil þá í fyrsta lagi nefna alveg sérstaklega að það hefur komið sér upp hagdeild sem er ákaflega þýðingarmikil stofnun fyrir verkalýðsfélögin og verkalýðshreyfinguna alla. Það hefur á þessum tíma sett á fót Menningar- og fræðslusamband alþýðu sem er mjög merkileg stofnun og hefur rutt brautina fyrir mjög merkilegu starfi innan verkalýðssamtakanna. Það hefur sett á fót félagsmálaskóla sem hv. þm. Karl Steinar Guðnason hefur um lengri tíma veitt forstöðu og einmitt þessa dagana að halda námskeið vestur á fjörðum, vestur í Vatnsfirði. Og það hefur einmitt á undanförnum árum leitast við að auka mjög úfbreiðslu og fræðslu meðal allra félagsmanna verkalýðshreyfingarinnar. Núverandi forseti Alþýðusambandsins hefur verið mjög ötull í erindrekstri fyrir Alþýðusambandið. Þannig er auðvitað fjarstæða að fara að halda því hér fram, að Alþýðusamband Íslands sé núna í einhverri upplausn og það hafi gerst á nokkrum undanförnum árum. Þessu er algerlega öfugt farið. Alþýðusamband Íslands - ég fullyrði það - hefur ekki í mjög langan tíma, a. m. k. ekki meðan ég hef þekki til, gegnt stöðu sinni sem þjónustustofnun verkalýðsfélaganna eins vel og það gerir núna. Á þessum tíma hafa landssamböndin einnig verið að styrk ja sig ákaflega mikið í sessi og þau eru félögum sínum ákaflega mikill stuðningur, bæði í kjarabaráttu og öðrum hagsmunamálum. Það var fjölmargt annað, sem kom fram í málflutningi hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, sem sýnir að hann er ekki vel að sér um þróun verkalýðssamtakanna. Hann sagði t. a. m. að flestöll sambönd faglærðs fólks innan ASÍ hefðu nú tekið þá ákvörðun að vera ekki með í þeim kjarasamningum sem nú fara í hönd. Hvaðan hefur þm. þetta, með leyfi? Hvar liggur sú niðurstaða fyrir? Hann nefndi að vísu til Rafiðnaðarsamband Íslands, en það er ekkert nýtt. Rafiðnaðarsamband Íslands hefur ekki á undanförnum árum verið með í samfloti Alþýðusambandsins, þannig að það er ekkert nýtt. Ég sé ekki betur en að á fundi þeim, sem Alþýðusambandið gekkst fyrir í gær, þeim 73 manna nefndarfundi sem er einmitt að gera kjarakröfur fyrir Alþýðusambandið, hafi komið fram sú skoðun, að menn ættu einmitt að standa saman í þessum samningum um nokkur grundvallannál. Það hefur aldrei verið neitt sérstakt kappsmál Alþýðusambandsins að það eitt ætti að fara með samningamálin. Við skulum átta okkur á því, að Alþýðusambandið hjá okkur er þannig uppbyggt að það hefur ekki mjög sterki miðstjórnarvald, öfugt við t. d. alþýðusambönd í nálægum löndum. Hér eru það hin einstöku verkalýðsfélög sem fara með samningsréttinn. Það eru þau ein sem geta gert samkomulag og þau geta hvenær sem þeim sýnist farið algerlega með samninga á eigin vegum. Það hefur verið sjónarmið forustumanna Alþýðusambandsins, að það ætti að beita þeim aðferðum í kjarasamningum sem best dygðu hverju sinni. Niðurstaðan hefur orðið sú, að til stóru samflotanna hefur verið stofnað, m. a. til þess að styrkja hin smærri og veikari verkalýðsfélög vítt og breitt um landið. Það hefur nefnilega komið í ljós að hin litlu verkalýðsfélög úti um landið eiga mörg hver mjög erfitt með að annast þessa samningagerð ein og sér. Ég er mjög hræddur um það, alveg eins og kom fram hjá hv. þm. Karvel Pálmasyni í hans ágætu ræðu á mánudaginn, að ef við færum með valdboði að skipta upp smærri félögum úti á landi mundu þau eiga enn þá erfiðara með að rækja þetta hlutverk sitt. Samflot er ekkert kappsmál Alþýðusambands Íslands, en það hefur sýnt sig að þegar stóru samflotin hafa tekist hvað best hefur góður árangur náðst. Mér er vel kunnugt um að enginn var eins ákafur talsmaður stóru samflotanna og Björn Jónsson þegar hann var forseti Alþýðusambands Íslands, vegna þess m. a. að hann gerði sér ljóst að ef verkalýðshreyfingin stæði saman á þennan hátt, eins og gerist í stóru samflotunum, að Alþýðusambandið fer með meginkröfur, sérsamböndin semja um sérkröfur, væri mun auðveldara að ná árangri á hinu félagslega sviði. Í stóru samflotunum hafa einmitt stórir sigrar verið unnir á hinu félagslega sviði. Ég nefni t. d. þegar samið var um lífeyrissjóðina 1970. Það var ákaflega merkilegt. Í slíku samfloti var síðast samið hér um fæðingarorlof í sérstökum félagsmálapakka. Hinir almennu lífeyrissjóðir hafa reynst þeim stoð og stytta og sem betur fer hefur nú tekist að tryggja - við skulum segja: verkamönnum, sem hafa 20 ára rétt í lífeyrissjóði eða 20 ára starfsreynslu, búnir að vera í lífeyrissjóði í 10 ár, - það er búið að tryggja þeim í ellinni hærri tekjur en þeir hafa fyrir dagvinnu í verkamannavinnu. Þetta er ákaflega mikilvægt félagslegt atriði. Sighvatur Björgvinsson ræddi mjög oft í sinni ræðu um að það væru þessi stóru samflot sem hefðu átt stærstan þátt í því að kaupmáttur tímakaups verkafólks væri nú með þeim hætti sem við búum við í dag. Ég verð að segja að það er ákaflega hæpið af mönnum eins og hv. þm. Sighvati Björgvinssyni að fara að kenna samflotum eða forustumönnum verkalýðshreyfingar um það að kaupmáttur tímakaups verkafólks er ekki meiri en hann nú er, því að einmitt þessi þm. hefur hvað eftir annað lagt til að kaup verkafólks í landinu lækki. Hann var einn ákafasti talsmaður Ólafslaganna sem gerðu það að verkum að vísitala var með þeim hætti að kaupmáttur verkafólks fór dvínandi, og hann vildi fara út úr vinstri stjórninni haustið 1978, þegar Alþb. neitaði að standa að frekari kauplækkunum, eins og Alþfl. gerði þá kröfur um. Margt fleira kom fram í ræðu hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, sem sýndi að hann er ekki vel að sér um þróun verkalýðssamtakanna. Það er mjög athyglisvert, að þeir kratar skuli aldrei ræða um skipulagsmál atvinnurekendasamtakanna og enginn í Alþfl. virðist hafa áhyggjur af því, hvernig ákvarðanir eru teknar þar á bæ, og ekki eru flutt um það frumvörp hér á Alþingi. Við vitum vel að Vinnuveitendasamband Íslands er nú ekki að hugsa mjög um að Vinnuveitendasamband Íslands er nú ekki að hugsa mjög um að lýðræðið sé í hávegum haft þegar þar er verið að taka ákvarðanir. Það hefur einmitt hvað eftir annað bannað sínum félagsmönnum að sem ja sérstaklega. Væri nú ekki réttara að flytja hér á Alþingi frv. um að snúa sér frekar að þeim aðilum en verkalýðshreyfingunni? Hvernig hafa svo t. d. Alþfl.- menn brugðist við þegar einstakir atvinnurekendur hafa reynt að brjótast undan valdi heildarsamtakanna? Hvað gerðist t. d. 1961 þegar Samband ísl. samvinnufélaga og Kaupfélag Eyfirðinga sömdu við verkalýðshreyfinguna? Þá kom viðreisnarstjórnin til með alveg sérstakar hefndaraðgerðir á þá atvinnurekendur sem leyfðu sér að brjótast út úr samfloti atvinnurekenda og gera góða samninga við verkafólkið.

Var það núv. forsrh. sem gerði það?

Ég var að tala um að það hefði verið viðreisnarstjórnin og þar sátu kratarnir.  En við skulum líka átta okkur á því, hvernig atkvæðisrétturinn er í atvinnurekendasamtökunum. Þar er það fjármagnið í hlutafélögunum sem fer með atkvæðisréttinn. En atkv. eru þar líka greidd eftir því hvað menn framleiða mikið af fiski. Það er þessi þorskhausaréttur atvinnurekendanna sem við ættum frekar að beina spjótum okkar að en vera að blása upp að það sé skortur á lýðræði innan verkalýðshreyfingarinnar. Ég vil sömuleiðis benda hér á það, að atvinnurekendasamtökin hafa í sinni þjónustu mjög harðar áróðursstofnanir sem hafa nær ekkert annað hlutverk en það eitt að reka áróður fyrir sínar greinar, en gegna ekki neinu öðru hlutverki, og þessar áróðursstofnanir atvinnurekenda eru í mörgum tilfellum kostaðar af ríkisvaldinu. Ef við berum þetta ástand innan atvinnurekendasamtakanna saman við lýðræðið í verkalýðshreyfingunni er auðvitað mjög mikill munur þar á. Ég er ekki að halda því fram, að það þurfi ekki að bæta lýðræðið innan verkalýðshreyfingarinnar. Auðvitað þarf að efla lýðræðið þar og þó sérstaklega að mínum dómi stéttarvitund fólksins og almenna þátttöku í öllu starfi stéttarfélaganna. En það gerist ekki með valdboði ofan frá, allra síst frá mönnum sem hafa afrekað það helst að eigin sögn að rústa eigin flokk. Áttum okkur t. a. m. aðeins á því hvernig kröfugerð verkalýðssamtakanna í komandi kjarasamningum fer fram. Hún á sér mjög langan aðdraganda og að því starfi koma fjölmargir aðilar. Það er þannig að haldnir eru félagsfundir í verkalýðsfélögunum sem eru algerlega opnir. Þangað kemur fólkið og hefur aðstöðu til að koma fram með sínar kröfur. Trúnaðarmenn félaganna á vinnustöðum leggja einnig fram við stjórnir og trúnaðarmannaráð sinar hugmyndir um kröfur. Einstök verkalýðsfélög halda oft og tíðum sérstaka fundi þar sem kröfugerðin er rædd. Síðna koma saman fundir og ráðstefnur sérsambandanna, Alþýðusamband Íslands boðar til ráðstefnu um kjaramál þar sem kröfur eru ræddar og fram settar.

Og í hóf stillt.

Síðan velja þessar ráðstefnur nefndir til þess að vinna að útfærslu einstakra þátta. Allt slíkt er síðan borið undir verkalýðsfélögin áður en heildarlokakröfur eru lagðar fram. Ef það hins vegar kemur í ljós, að menn vilja ekki standa saman, þá semja annaðhvort hin einstöku landssambönd eða einstök félög eða einstök héruð fyrir sig. Þessar ákvarðanir eru því allar teknar á mjög lýðræðislegan hátt. Hitt er aftur annað mál, og ég er sammála flm. þessa frv. um það, að auðvitað væri æskilegt, að miklu fleiri tækju þátt í þessu starfi, og auðvitað væri æskilegt, að miklu fleiri félagsmenn verkalýðshreyfingarinnar kæmu á fundi félaganna þegar endanlega er gengið frá kröfunum af hálfu félaganna - ég tala nú ekki um þegar samningarnir eru svo bornir upp á félagsfundum. Ég held líka að það væri vissulega þörf á því að auka lýðræði í atvinnulífinu. Ég held að þm. Alþb. og Alþfl. ættu t. a. m. að taka höndum saman um að semja sérstakt frv. um atvinnulýðræði og efnahagslýðræði. Ég verð að segja það eins og er, að það eru ákaflega merkilegar hugmyndir t. a. m. sem koma fram í kosningaprógrammi sænskra sósíaldemókrata um þessar mundir, sem gerir ráð fyrir að séreignasjóðir verkalýðssamtakanna eignist smátt og smátt fyrirtækin. Ég er nefnilega sannfærður um að fullkomnu lýðræði í atvinnulífinu verður ekki komið á fyrr en fólkið sjálft á og stjórnar fyrirtækjunum. Að því þurfum við að stefna. Varðandi þá hugsun, sem fram kemur í þessu frv., verð ég að segja að ég er sammála því, að vinnustaðurinn eigi að verða grunneining í verkalýðssamtókunum þar sem það getur hentað. Ég held að það hljóti að ýmsu leyti að vera rétt skipulag. Það hefur reyndar sýnt sig, þar sem reynt hefur verið á liðnum árum að færa þetta í þetta form á stóru vinnustóðunum, þar sem mörg verkalýðsfélög taka sig saman og semja sameiginlega fyrir sína menn, að það hefur gefið góða raun og sérstaklega í þá veru að launamunur innan fyrirtækjanna hefur minnkað, og það hefur skapað að mörgu leyti aukna virkni félagsmanna á þessum vinnustóðum. Þetta hefur gerst smátt og smátt í stóru fyrirtækjunum, þar sem þetta getur helst hentað, og ég held að þetta haldi áfram að þróast. Þau fyrirtæki, sem svo háttar um, eru t. d. álverið, þar sem 10 félög standa að kjarasamningum. Þróunin hefur orðið sú á undanförnum árum, að þegar byrjað var með þetta fyrirkomulag var launamunur þar á milli efsta og neðsta manns yfir 100%, en er nú um 42%. Þetta hefur verið gert við önnur fyrirtæki, t. d. við Landsvirkjun vegna virkjunarframkvæmdanna, þar sem a. m. k. 8 verkalýðsfélög standa að sameiginlegum samningum. Við ríkisverksmiðjurnar er gerður sameiginlegur samningur og það eru 14 félög sem að honum standa, 6 félög við járnblendiverksmiðjuna o. s. frv. Þetta held ég að muni þróast áfram. En ég er á móti því, eins og ég sagði í byrjun, að löggjafinn sé að setja sérstök lög um stéttarfélög og vinnudeilur og vera með þeim hætti með íhlutun í innri skipulagsmál verkalýðshreyfingarinnar þegar hún hefur alls ekki eftir því óskað og vitað er að það er í andstöðu við hreyfinguna sjálfa. Ég tel enga þörf á því. Ég held að bæði forustumönnum verkalýðshreyfingarinnar og ýmsum almennum félagsmönnum hennar sé vel ljóst að það er nauðsynlegt að þróa skipulagsmál verkalýðshreyfingarinnar til réttrar áttar, það er nauðsynlegt að vekja stéttarvitund fólksins. En það er að mínu viti ástæðulaust fyrir löggjafann að vera að sletta sér fram í þessi mál eins og þetta frv. gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Mig langar að segja hér nokkur orð í sambandi við það frv. sem hér liggur fyrir hinu háa Alþingi. Ég vil byrja á að þakka flm. út af fyrir sig fyrir að hreyfa þessu máli og hefja um það umr. Hitt er annað mál, að ég tel að miðað við frv. í þeirri mynd sem það liggur fyrir í dag, og þær viðtökur sem það hefur fengið í verkalýðshreyfingunni, hafi verið færðar nú þegar nokkrar sönnur á að þar þurfi verulega miklu að breyta ef verkalýðshreyfingin á annað borð á að fást til að fallast á að þar sé um brúklega hluti að ræða. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt í þessari umr. að fara örlítið í það, lið fyrir lið, hvernig verkalýðshreyfingin starfar í dag og hvaða skipulag hún býr við í aðalatriðum. Það er fyrst til að nefna, að Alþýðusamband Íslands er eins konar rammi yfir hinn frjálsa vinnumarkað þar sem menn geta af fúsum og frjálsum vilja óskað eftir aðild eða hafnað eftir atvikum. Fyrr á árum var til fyrirkomulag sem raunar eimir eftir af enn, hin svokölluðu svæðasambönd. Það þekk ja allir. Allir hafa heyrt á þau minnst. Það kann hins vegar að velkjast nokkuð fyrir ýmsum í þjóðfélaginu hvernig á því stendur, að síðan er til eitt sambandsfyrirkomulagið enn, hin svokölluðu sérgreinasambönd. Allt á þetta sínar eðlilegu skýringar, og ekki sé ég að þarna sé neitt athugavert á ferðinni. Hins vegar er nauðsynlegt fyrir menn að hafa í huga að ástæðurnar fyrir því, að hin svokölluðu sérgreinasambönd voru sett í gang, voru þær í aðalatriðum, að eins og svæðasamböndin störfuðu tóku þau yfir ákveðinn landshluta og höfðu innan sinna vébanda allar starfsgreinar. Á sínum tíma, þegar tekin var ákvörðun um að hverfa frá þessu skipulagi, - ég fullyrði að tekin hefur verið ákvörðun um að hverfa frá þessu skipulagi og taka upp hið svokallaða landssambandafyrirkomulag, - þá var það vegna þess einmitt að mönnum þótti þetta fyrirkomulag ekki henta. Menn töldu m. ö. o. á sínum tíma eðlilegra að starfshópar, starfsstéttir mynduðu með sér samband og réðu sínum málum á þeim vettvangi sameiginlega yfir allt landið. Ég er þeirrar skoðunar, að þetta hafi verið rétt ákvörðun og þessa ákvörðun beri að styðja og efla svo sem kostur er. Ég þekki nokkuð náið, eftir að hafa starfað hjá Alþýðusambandi Norðurlands um nokkurra ára skeið, hvernig þetta er í reynd. Ég skal að vísu viðurkenna að á þessu kann að vera nokkur blæbrigðamunur eftir því hvar á landinu menn eru staddir og um hvaða svæðasamband er verið að fjalla. Í Alþýðusambandi Norðurlands háttar t. d. þannig til um samsetningu, að þar eru mörg nokkuð stór stéttarfélög. Þar eru almenn verkalýðsfélög, þar eru stór verslunarmannafélög, þar eru stór samtök iðnaðarmanna. Öll þessi stærri félög, leyfi ég mér að fullyrða, hafa ákveðið aðild að sínum viðkomandi landssamböndum. Það kemur því þannig út í mínum huga, að ef svæðasamböndin sem slík ættu að gegna sínu hlutverki til hins ýtrasta þýddi ekki fyrir okkur að vera með hitt sambandafyrirkomulagið í gangi líka. Þetta gengur sennilega upp h já þeim á Vestfjörðunum og þetta gengur sennilega upp hjá þeim á Austfjörðunum að nokkru leyti líka, þar sem hins vegar samsetningin er þannig, að þar er nánast eingöngu - ég segi: nánast eingöngu, auðvitað eru undantekningar, en að stórum meiri hluta alla vega eru það hin almennu verkalýðsfélög sem eru ráðandi og ríkjandi á hverjum stað. Því er tiltölulega einfalt fyrir Alþýðusamband Vesturlands og Alþýðusamband Austurlands að sjá um stóran hluta af kjarasamningagerð fyrir sín aðildarfélög. Ég hef trú á því, að hv. flm. þessa frv. hafi verið undir áhrifum af einhverju svona fyrirkomulagi þegar hann flutti þetta frv. sitt og setti það saman, sérstaklega þar sem kveðið er á um svokölluð starfsgreinafélög. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt fyrir menn að minnast þess, þegar verið er að fjalla um þetta fyrirkomulag eða flytja um það tillögur á hinu háa Alþingi, og gera sér grein fyrir því, að markmiðið með lagasetningu og markmiðið með umfjöllun um alla hluti hlýtur að vera það nr. 1 að einfalda störfin, gera þau markvissari, gera þau aðgengilegri fyrir hinn almenna félagsmann og gera þau meira aðlaðandi þannig að sem flestir geti komið og tekið þátt í hinu þróttmikla og oft og tíðum mjög svo þarfa starfi sem verkalýðshreyfingin er að fást við. Ég óttast að yrði frv. samþykkt í þeirri mynd sem það liggur hér fyrir í dag, þá mundi skipulagsleysi og nánast kannske glundroði í mörgum tilvikum koma upp í þessari umfjöllun. Þá sætum við uppi með svæðasambönd, þá sætum við uppi með landssambönd, við sætum áfram eftir með Alþýðusambandið að sjálfsögðu og við sætum síðan uppi með landssambönd þessara félaga - stéttarfélagasambönd kallar hv. flm. þetta - til viðbótar því sem við höfum í dag. Ég leyfi mér að fullyrða að þetta mundi ekki á nokkurn handa máta auðvelda okkur, sem í verkalýðshreyfingunni höfum starfað um nokkurt árabil og þekkjum þetta orðið af nokkurri reynslu, - ég hef ekki nokkra trú á að þetta mundi á nokkurn handa máta auðvelda okkur þau störf sem við erum að reyna að vinna fyrir okkar fólk og gerum okkar besta. Að sjálfsögðu hafna ég því alfarið hér og annars staðar, að einhverjir annarlegir hagsmunir séu ráðandi hjá starfsfólki stéttarfélaganna í landinu og þar sé um eitthvað að ræða sem séu hagsmunir einstaklinga nr. 1 og hagsmunir fjöldans, sem við vinnum hjá, nr. 2, 3 eða 4. Ég vísa slíkum ummælum algerlega á bug. Hitt er svo aftur annað mál og undir það má mjög vel taka, að auðvitað má fjalla um þessa hluti fyrir opnum tjöldum og það á að gera. Margt er hægt að bæta hjá okkur og allar ábendingar um það eru vel þegnar og sjálfsagðar. Hitt er annað mál, að ég tel nokkuð djúpt í árinni tekið þegar fram kemur í umr. um þetta frv. hér á hinu háa Alþingi fyrir einum degi eða tveimur, að skipulagsleysi og rótleysi sé orðið slíkt í Alþýðusambandinu að þar ríki nánast. upplausn. Ég vil þó taka það fram, að í jafnfjölmennum samtökum og alþýðusamtökin eru í landinu er ekki óeðlilegt að menn skiptist nokkuð í hópa og þar eigi sér stað nokkuð ákveðin skoðanaskipti, og mér finnst ekki óeðlilegt þó að á stundum geti verið nokkuð stormasamt á heimilinu. Mér er ekki grunlaust um að ýmsir hafi verið að fást við það að stjórna fámennari einingum en alþýðusamtökunum í landinu án þess að það hafi haft það yfirbragð, að það væri nánast ekkert mál að stjórna þeim. Það, sem ég skal láta verða mín lokaorð hér að þessu sinni, herra forseti, er að ég tel að eins og þetta frv. liggur fyrir í dag nái það ekki tilætluðum tilgangi, sem er og hlýtur að vera að auðvelda störf í verkalýðshreyfingunni, gera þau markvissari, gera þau það meira aðlaðandi að við getum vænst þess og treyst því, að fleiri og fleiri komi til starfa með okkur. Hins vegar tel ég að það hafi ekkert siðferðisbrot verið framið þó að hv. flm. kæmi með þetta mál hér inn á Alþingi. En eins og það liggur fyrir í dag treysti ég mér ekki til að mæla með því, að Alþingi samþykki frv., þvert á móti vísi því frá eða felli við atkvgr.



Herra forseti. Á síðasta fundi í þessari hv. deild, þegar frv. þetta var til umr., hafði forseti risið á fætur úr stól sínum og b jóst til þess að slíta umr. og vísa málinu til nefndar strax að lokinni ræðu frsm..vegna þess að enginn annar hafði kvatt sér hljóðs. Áður en forseta gafst ráðrúm til að slíta umr. og láta atkv. ganga og umr. lokið, a. m. k. á þessu stigi málsins, kvaddi ég mér hljóðs til þess að spyrja um hvort enginn af þeim verkalýðsforustumönnum, sem hér eiga sæti í deildinni, teldi ástæðu til að fjalla um skipulagsmál alþýðusamtakanna einmitt nú á þessum tímamótum, þegar - eins og ég leyfði mér að fullyrða - ýmislegt virðist benda til þess, að sú samstaða, sem hefur verið á vegum Alþýðusambandsins, sé að riðlast. Sá ánægjulegi atburður hefur gerst, að flestir, nær því allir forustumenn í alþýðusamtökunum sem jafnframt eru þm. í þessari hv. deild, hafa tekið til máls í framhaldi af þessum hvatningarorðum mínum. Og mér er nær að halda um þann eina, sem eftir á að biðja um orðið, að það muni vera skammt í að hann geri það. Það er fagnaðarefni að fram skuli fara umr. um skipulagsmál verkalýðshreyfingarinnar og um launa- og kjaramálin einmitt hér á Alþingi við þær aðstæður sem nú eru í þjóðfélaginu. Er það eitt út af fyrir sig fagnaðarefni, hvernig svo sem Alþingi afgreiðir þau mál, hvort sem Alþingi telur tímabært að gera það nú eða hvort rétt sé að gera það með öðrum hætti en hv. flm. frv., Vilmundur Gylfason, leggur til. Hv. þm. Baldur Óskarsson sagði áðan að hann reisti afstöðu sína til þessara skipulagsmála á 15 ára viðkynningu við störf verkalýðshreyfingarinnar. Ég verð nú að segja, herra forseti, að ég reisi mína afstöðu og byggi mína þekkingu á samtölum við forustumenn í verkalýðshreyfingunni sem höfðu tekið þar við forustustörfum löngu áður en hv. þm. gekk í Möðruvallahreyfinguna. Afstaða sú, sem við höfum mótað okkur, þm. Alþfl. og Alþfl., til skipulagsmála hreyfingarinnar, byggist því ekki á neinum 15 ára tengslum eins og h já hv. þm. Baldri Óskarssyni. Hún byggist á reynslu og þekkingu manna sem voru í forustusveit verkalýðshreyfingarinnar löngu áður en hv. þm. Baldur Óskarsson var þangað kjörinn og löngu áður en hv. þm. taldi rétt að flytja sig hreppaflutningi á milli flokka. Hv. þm. fór nokkrum orðum um læknadeiluna og þá samninga sem þar voru gerðir. Ég vil aðeins minna hv. alþm. á það, að til þess að gera kjarasamning þarf tvo aðila. Það nægir ekki, þegar slíkir samningar eru gerðir, að þeir, sem vinnu sína selja, skrifi undir samninginn. Læknarnir í þessu tilviki þurftu einnig viðsemjanda. Hver var viðsemjandi læknanna í þessari deilu? Það var, eftir því sem mér er best kunnugt, hæstv. fjmrh., fyrrv. formaður Alþb. og einn helsti pólitíski leiðtogi þess. Það væri e. t. v. fróðlegt að fá upplýst - og verður sjálfsagt gerð tilraun til - hvað hæstv. fjmrh. taldi hæfa að læknar fengju mikla launahækkun við þá samninga sem hann gerði við þá. Mér er sagt, að ég hef ekki fullar upplýsingar um það, að að meðaltali hafi launagreiðslur til lækna eftir þessa kjarasamninga hækkað um eitthvað milli 20 og 25%. Hins vegar hefur aldrei fengist upplýst hvernig þeim samningamálum hafi lyktað, og væri rétt af alþm. og áhugamönnum um verkalýðsmál - ekki síst áhugamönnum um samningamál sem standa nú í því að gera kröfur m. a. á hendur ríkisvaldinu um launahækkanir fyrir lægst launaða fólkið í landinu - að ganga úr skugga um hvað hæstv. fjmrh. taldi rétt að gera samninga um miklar launahækkanir við hæst launuðu stéttirnar í landinu. Hv. þm. Baldur Óskarsson sagði mig hafa fullyrt að Alþýðusamband Íslands væri nú í upplausn. Það vill nú svo vel til hér á Alþingi, eins og hv. þm. væntanlega veit þótt um varaþm. sé að ræða, að allar ræður manna eru teknar upp á segulbönd og síðan fá menn þær í hendur vélritaðar og þær eru síðan birtar í þingtíðindum. Ég var alveg nýlega að lesa yfir ræðu sem ég flutti hér fyrir röskum sólarhring. Þar er ekki orð um, að ég hafi tekið til orða eins og hv. þm. sagði, né heldur eitt orð um að ég hafi kennt forustumönnum verkalýðshreyfingarinnar um að láglaunafólkið hafi ekki fengið meiri kjarabætur en því hefur auðnast að fá. Ekkert af þessu er fyrirfinnanlegt í minni ræðu. Þetta er allt saman hreinn skáldskapur af hálfu hv. þm. Hann er ekki vanur því, hv. þm., að hægt sé að staðreyna málflutning manna með því að leggja fram á segulbandi það sem þeir hafa sagt, nema hv. þm. sé e. t. v. einn af þeim sem telja ekki treystandi því sem inn á segulband er talað. Ég tók einnig sérstaklega fram í minni ræðu, að um leið og menn skoðuðu skipulag launþegasamtakanna - ekki bara Alþýðusambandsins heldur launþegasamtakanna í heild, - m. a. þau vandamál sem skapast hafa á mörkum Alþýðusambands Íslands annars vegar og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hins vegar þar sem fólk í sömu störfum getur búið við mjög ólík kjör, og sama máli gegnir um vandamál á mörkum t: d. BSRB-félaganna og BHM-félaganna, t. d. varðandi kennara í grunnskólum, það getur skipt miklu máli fyrir launkjör þessara aðila hvoru sambandinu þeir gerast aðilar að, - þá þurfi að sjálfsögðu, um leið og þessi mál eru athuguð, að kynna sér skipulagsmál atvinnurekenda þannig að réttur viðsemjandi finnist ávallt, hvort sem í hlut á atvinnurekandi eða launþegi. Hv. þm. hefur því til skiptis gert mér upp orð, sem ég hef ekki sagt, og látið hjá líða að minnast á atriði sem ég ræddi. Hitt er hins vegar alveg rétt, að Alþýðusamband Íslands hefur styrkst mjög að fræðingum. Ég held að Alþýðusamband Íslands sé eina launþegasambandið á Norðurlöndum sem nú lýtur forustu forseta og varaforseta hvar af annar var til skamms tíma í Bandalagi háskólamanna og hinn hefur allar tekjur sínar af eigin atvinnurekstri. Það er orðið nokkuð skrýtið ástandið á hinum íslenska vinnumarkaði. Ef maður lítur á fjóra helstu forustumenn aðila vinnumarkaðarins, Vinnuveitendasambandsmegin og Alþýðusambandsmegin, þá hefur aðeins einn af þeim tekjur af eigin atvinnurekstri og það er varaforseti Alþýðusambandsins. Ég er hræddur um að þeim verkalýðsforingjum, sem við Alþfl. menn reisum okkar þekkingu á - og eins og ég sagði voru orðnir forustumenn í verkalýðshreyfingunni áður en hv. þm. varð aðili að Möðruvallahreyfingunni, - þeim þyki þetta ekki æskilegasta eða eðlilegasta ástandið, án þess þó að ég sé með nokkrum hætti að dæma um mannkosti þessara ágætu forustumanna sem eiga hlut að máli. A. m. k. vil ég aðeins leyfa mér að minnast á orð sem einn af merkustu forvígismönnum alþýðusamtakanna á Norðurlöndum lét falla við þetta tækifæri um sérfræðingana: Þá kaupum við í alþýðusamböndum Norðurlanda okkur til ráðuneytis. Ég vil aðeins í þessu sambandi víkja að því, ástæða væri til að hafa nokkrar áhyggjur af framþróun Alþýðusambandsins. Vegna þess, hversu erfiðlega hefur gengið að hrinda í framkvæmd skipulagstillögum sem Alþýðusambandið samþykkti fyrir um það bil 20 árum, lét ég í ljós ótta um að það kynni að vera að Alþýðusambandið stefndi nú til meiri sundrungar en oftast áður. Því mótmælir hv. þm. Baldur Óskarsson og segir svo ekki vera. En ég vil aðeins leyfa mér að benda á nokkrar staðreyndir í því máli. Elsta og virðulegasta stéttarfélag á Íslandi, frumkvöðull íslenskrar verkalýðsbaráttu, er Hið íslenska prentarafélag. Það hefur nú sagt skilið við heildarsamtök launafólks, Alþýðusamband Íslands. Vekur þetta menn ekki til neinnar umhugsunar né heldur veldur mönnum áhyggjum? Þá liggur það einnig fyrir, sem að vísu er ekki nýmæli, að Rafiðnaðarsamband Íslands hefur tekið þá ákvörðun að fylgja ekki Alþýðusambandinu í komandi kjarasamningagerð. Er þetta ekki líka skrift á vegginn? Hv. þm. Baldur Óskarsson lét svo ummælt - eða svo virtist a. m. k. mega ráða af hans máli þó að það kæmi ekki ljóslega fram - að öll önnur landssambönd hinna faglærðu mundu ætla að taka þátt í samflotinu. Það er ekki rétt. Það er bara yfirborðið, það eru bara fyrirsagnirnar í Þjóðviljanum, hv. þm., vegna þess að reyndin er allt önnur. Í samþykkt Sambands byggingarmanna, sem kynnt var 72 manna nefndarfundinum í gær, segir orðrétt að „sambandið hyggist sjálft fara með alla aðra samninga en hvað varðar kaupgjaldsvísitöluna“. Er þetta yfirlýsing um samflot? Nei, þvert á móti. Þetta staðfestir það sem ég sagði í ræðu minni fyrir einum sólarhring, að ég hefði grun um að þessi faglærðu sambönd ætluðu aðeins að taka þátt í heildarsamflotinu - með hálfgerðum svo-sem-hætti - að því er varðaði vísitölumálin og hugsanlega félagsmálapakka. Sú afstaða, sem Samband byggingamanna kynnti á 72 manna nefndarfundinum í gær staðfestir þetta, að sambandið fari með samninga að öðru leyti en hvað varðar kaupgjaldsvísitöluna sem Alþýðusamband Íslands fari með. Þetta er kallað samflot í fyrirsögnum Þjóðviljans. Þetta kalla ég ekki að ætla að eiga samstöðu með Alþýðusambandinu, síður en svo. Þarna er verið að boða það, að Samband byggingamanna til viðbótar við samband rafiðnaðarmanna og samtök bókagerðarmanna ætli aðsemja eitt og sjálfstætt. Og þau eru fleiri samböndin sem tilkynntu sömu afstöðu. Það gerði Málm- og skipasmíðasamband Íslands einnig á 72 manna nefndarfundinum í gær. Segir orðrétt í þeirri samþykkt: „Jafnframt er óhjákvæmilegt að málmiðnaðarmenn og skipasmiðir leiti eftir beinum viðræðum við við semjendur sambandsfélaga Málm- og skipasmiðasambands Íslands um margvísleg hagsmuna- og kjaramál sem ekki verða leyst á óðrum vettvangi.“ Eftir standa þá aðeins landssambönd hinna ófaglærðu stétta, félög fátæka fólksins í landinu. Þau ein standa eftir þegar landssambönd allra faglærðu félaganna, allra hálaunahópanna innan Alþýðusambands Íslands eru búin að tilkynna um sérstöðu. Eftir standa þá aðeins iðnverkamenn, ófaglærðir verkamenn og verkakonur og verslunarmenn. Þeim á að beita fyrir vagninn. Hinir ætla að hafa einhvers konar sendiherra, ambassadora í þeim viðræðum til þess eins að missa ekki einu sinni einn mola sem kann að falla á borð láglaunafólksins. En allir þessir aðilar, allir þessir hálaunahópar innan Alþýðusambands Íslands boða þetta: Nú semjum við einir um okkar mál og á þeim fundum höfum við enga sendiherra, enga ambassadora frá verkamönnunum og verkakonunum, frá iðnverkafólkinu né heldur frá verslunarmönnum. Þar verður samið á bak við byrgða glugga og lokaðar dyr. Hafa verkalýðssinnar virkilega engar áhyggjur af þeirri þróun sem hér hefur raunverulega orðið og hins vegar Þjóðviljinn og þeir Alþb.-menn eru að reyna að draga fjöður yfir? Sjá þessir menn virkilega ekki hvað er að gerast í þessum málum þegar svo er orðið að Alþýðusamband Íslands og þeir samningar, sem það á að gera, eiga aldrei í hugum þessara manna annað að vera en láglaunasamningar, sérstakir, þar sem gætt verður þess, að hálaunahóparnir geti hirt a. m. k. alla þá mola sem hrjóta til láglaunafólksins í landinu. Síðan ætla þeir að koma á eftir, eins og hefur komið fram í þessum kröfugerðum, og hefja alvörusamninga fyrir sig. Þá verður enginn ambassador, hvorki hv. þm. Baldur Óskarsson né hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson, þar neins staðar nálægur til að fylgjast með því hvað gert er. Og Verkamannasambandið, samband lægst launaða fólksins í landinu, það stendur ekki heldur heilt í þessari samningalotu sem þannig á að fara fram. Það eru fjölmargir innan þess láglaunasambands sem vita nákvæmlega hvað hér á að gera. Það eru fjölmargir verkamenn og verkakonur sem hafa gert sér ljóst hvernig ætlunin er að halda á þessum málum undir yfirskini samflots. Það eru ekki bara Vestfirðingarnir einir, sem þar eiga hlut að máli, eins og hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson, formaður Verkamannasambands Íslands, komst að raun um á nýloknu þingi Verkamannasambandsins. Ég vara menn mjög við því að láta íslenskan almenning standa í þeirri trú, að nú séu fram undan heildarsamningar um einhver 4–5%, eins og ríkisstj. boðar, nú séu fram undan einhverjir heildarsamningar um slíka kröfugerð þar sem allir launþegar muni ganga saman að samningaborði. Það er ekki ætlunin eins og málin eru sett upp. Það má vel vera að slíkir samningar verði gerðir fyrir láglaunafólkið í landinu. En það er ljóst af þeim kröfum sem hér hafa verið tilkynntar, að það er ekki ætlunin að ganga til slíkra samninga fyrir önnur sambönd í Alþýðusambandi Íslands. Og ég vara forustumenn Alþýðusambands Íslands og láglaunafélaganna við því að leggja út á þann hála ís. Þó þeir vilji gera margt fyrir sína flokka, þó þeir vilji gera ráðherrum sínum greiða, þá vara ég þá við því að ganga til slíks samkomulags ef þeir vita ekki fyrir fram og hafa tryggt að hálaunahóparnir komi ekki í kjölfarið og geri nýja „læknasamninga“ við hæstv. fjmrh., sem nú er fjarstaddur illu heilli. Sjálfsagt mun það koma fram hjá þeim ríkisstjórnarmönnum í umr. sem fram fara nú á næstunni, e. t. v. í umr. annað kvöld um stefnuræðu forsrh., að ríkisstj. telji þjóðfélagið ekki þola að gera „læknasamninga“ fyrir láglaunafólkið. Þá mun sjálfsagt hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson taka undir með þeim, að íslenskt þjóðfélag þoli enga „læknasamninga“ við láglaunafólkið. En skyldi þessi kröfugerð, sem hér hefur verið vikið að, hjá sambandi faglærða fólksins innan Alþýðusambands Íslands ekki vera fyrirboði þess, að það eigi nú að gera „læknasamninga“ við aðra en lækna, - ekki láglaunafólkið, ekki verkafólkið, ekki verkakonurnar, heldur við þau sambönd sem að yfirvarpi ætla að vera samferða hv. þm. Guðmundi J. Guðmundssyni í samningagerðinni, en ætla fyrst að taka til við alvörukjarasamningana þegar Guðmundur J. Guðmundsson og félagar hans í forsvari láglaunafélaganna hafa lokið sér af?

Nú er fundartíma senn lokið. Á ræðumaður mikið eftir af ræðu sinni?

Já, hann á talsvert eftir enn.

Þá verð ég að biðja hann svo vel að gera að fresta frekari flutningi hennar.

- [Frh.]