Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jónas Guðmundsson [óyfirl.]: Við afgreiðslu þessa frv. til 3. umr. fyrir 2 dögum voru haldnar hér í d. margar og merkilegar ræður. Inn í þær umr. blönduðust almennar umr. um þessi mál í heild, og komu þá fram raddir um það, að ósanngjarnt væri að taka út úr eitt einstakt sveitarfélag og leyfa því álagningu þessa gjalds, en láta önnur sveitarfélög sitja hjá, sem jafnvel hefðu miklu meiri þörf fyrir það. Til þess nú að ráða bót á þessu ósamræmi hefi ég ráðizt í að bera fram brtt. við frv. þetta, sem breyta því á þann veg, að það verði lög um tekjustofn fyrir alla kaupstaði utan Reykjavíkur, og þau kauptún, sem eru sérstök hreppsfélög. Brtt. mínar miða því að því að gera gagngerðar breyt. á frv. Í 1. brtt. minni legg ég til, að bæjarstjórnum í kaupstöðum utan Rvíkur og hreppsnefndum í kauptúnum, sem eru sérstök hreppsfélög, verði heimilað að leggja vörugjald á innfluttar og útfluttar vörur í kaupstaðnum eða kauptúninu, og renni gjaldið í bæjar- eða sveitarsjóð. Þá legg ég til, að í 2. gr. verði svo ákveðið, að vörurnar skuli allar flokkaðar til vörugjalds af atvmrn., sem svo setji gjaldskrá um, hve hátt vörugjaldið megi vera í hverjum flokki. Þetta tel ég heppilegri aðferð en að vera að tína vörutegundirnar upp í löggjöfinni, eins og sumstaðar er gert. Það má vel vera, að sumum finnist, að með þessu sé lagt nokkuð mikið vald í hendur stj., en þá er því til að svara, að með þessu er stj. sízt gefið meira vald en hún hefir t. d. í þessu efni hér í Rvík, þar sem hún á að staðfesta ýmsar reglugerðir um vörugjald o. fl. Gjaldskrá þessari er svo ætlað að gilda fyrir alla kaupstaði utan Reykjavíkur og kauptún, sem lögin ná til. Þó er gert ráð fyrir, að þar sem sérstaklega standi á, að dómi ráðherra, þá megi lækka gjöldin í heild um allt að 50% frá því, sem gjaldskráin ákveður. Þá er 3. brtt., þar sem lagt er til, að bætt verði við tveimur nýjum greinum, sem verði 3. og 4. gr. Þar er fyrst ákveðið, hvernig því skuli hagað til, þegar bæjar- eða sveitarfélag hefir samþykkt að leggja gjald þetta á, og ennfremur hvernig það skuli innheimt. Fjórða brtt. er við 3. gr. frv., sem nú verður 5. gr., þar sem eru ákvæði um það, að lögin skuli öðlast gildi 1. jan. 1936 og gilda aðeins það ár. Fimmta brtt. er um, að fyrirsögn frv. skuli vera: Frv. til laga um vörugjald. Ég þykist vita, að ýmsir hv.þm. telji sig þurfa meiri umhugsunartíma til þess að átta sig á þessari breyt. en þeir geta fengið á þessum fundi; má því mín vegna fresta umr. þessari til morguns. Ég vil svo að síðustu taka það fram, að vilji Alþingi á annað borð hjálpa bæjar- og sveitarfélögunum í þessu efni, þá á sú hjálp að ganga yfir þau öll, sem þörf hafa fyrir hana, en það á ekki að vera að draga eitt og eitt út úr. - Þá er eitt enn. Verði brtt. mínar samþ. og frv. verði þannig að lögum, þá verður það miklu víðtækara en það er nú. Nú er aðeins gert ráð fyrir að heimila hreppsnefnd Sauðárkróks að innkalla gjald, sem nemi 50% af vörutollinum eins og hann verður þar á hverjum tíma. Nær það gjald því ekki til vara, sem t. d. eru fluttar til Sauðárkróks héðan frá Rvík og vörutollur hefir verið greiddur af hér. M. ö. o., það yrði allmikið af vörum undanþegið því gjaldi. Að þetta er flutt sem brtt. við frv. um heimild fyrir hreppsnefnd Sauðárkróks til álagningar vörugjalds, er sökum þess, hve áliðið er orðið þings. Þó að brtt. verði samþ. hér, eiga þær eftir að fara til Ed. og fá sína eldskírn þar. Þá vil ég að endingu biðja hv.þdm. að gæta þess, að hér er ekki um að ræða skyldu fyrir bæjar- og sveitarfélögin, heldur aðeins heimild.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég tók ekki eftir, að hv. 6. landsk. gerði grein fyrir því, hvers vegna Reykjavíkurbær væri undanskilinn þeim fríðindum, sem í till. hans felast. Till. hv.þm. gera ráð fyrir, að bæjarstjórnum í kaupstöðum utan Reykjavíkur, og hreppsnefndum í kauptúnum, sem eru sérstök hreppsfélög, verði heimilað að leggja vörugjald á inn- og útfluttar vörur í kaupstaðnum eða kauptúninu, og að gjald það renni í hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarsjóð. Hvers vegna Reykjavíkurbær væri undanskilinn þessum fríðindum, gat hv.þm. ekkert um. Að vísu féllu þau orð hjá honum, að tilgangurinn með brtt. væri aðallega sá, að heimild þessi væri veitt öllum þeim bæjar- og sveitarfélögum, sem þyrftu slíks tekjustofns með. Má þá kannske skilja þessi ummæli svo, að hv.þm. telji fjárhag Reykjavíkurbæjar ekki þannig farinn, að nauðsyn beri til fyrir bæjarfélagið að grípa til tekjuöflunar á þennan hátt. Að sjálfsögðu þakka ég þá viðurkenningu á fjármálastjórn Reykjavíkur, sem óbeinlínis felst í þessu. En hinsvegar geri ég ráð fyrir, að svo kunni jafnvel að fara, að bænum verði óumflýjanlegt að grípa til þessarar eða annarar tekjuöflunar, verði það úr, að fátækralöggjöfinni verði breytt á þann veg, sem nú eru líkur á, að verði gert. Annars er skylt að þakka þá traustsyfirlýsingu fyrir Reykjavíkurbæ, sem í þessu felst, og skal ég ekki neita því, að sú yfirlýsing kemur úr óvæntri átt, þegar miðað er við þann flokk, sem hv.þm. tilheyrir. En það skal játað, að þessi hv.þm. sýnir það á ýmsan hátt, að hann er víðsýnni og sanngjarnari maður heldur en ýmsir af hans flokksbræðrum. En ég geri ráð fyrir því, að Reykvíkingar yfirleitt telji sér nokkurn sóma að því og skoði sem viðurkenningu á þeirri fjármálastjórn, sem verið hefir á bænum, ef þessi löggjöf verður afgr. þannig, að með henni sé staðfest, að Reykjavíkurbær sé eina bæjarfélagið, og í raun og veru eina sveitarfélagið hér á landi, sem ekki þurfi að hlaupa undir bagga með á þann hátt, sem ráðgert er með þessum tillögum.

Frsm. minni hl. (Stefán Jóh. Stefánsson) Við 2. umr. þessa máls lýsti ég yfir því og byggði á því mína rökst. dagskrá, að ég teldi óeðlilegt að taka út úr eitt sveitarfélag, ef ætti að veita slík hlunnindi, sem farið er fram á handa Sauðárkróki. Af því leiðir það, ef þingið á annað borð vill ganga inn á þá braut að afla sveitar- og bæjarsjóðum tekna með vörugjaldi, þá álít ég, að það eigi að ganga jafnt yfir alla og þess vegna séu till.hv. 6. landsk. spor í réttari átt heldur en frv. eins og það liggur fyrir nú gerir ráð fyrir. Ég vil þó skjóta því fram, að mér finnst einn ágalli á þessum till., sem mætti bæta úr með nýrri brtt. Samkv. þeim þarf ekki að leita samþykkis sýslunefndar fyrir álagningu þessa gjalds í einstökum kauptúnum, sem eru innan sýslufélagsins. Það mun víða haga svo til um kauptún, að vörur, sem þangað eru fluttar, ganga til héraðanna í nágrenni við kauptúnið, og kemur þessi skattur þar af leiðandi niður á héraðsbúum, eða fleirum heldur en kauptúnsbúunum á hverjum stað. Þess vegna er það sanngjarnara í frv. hv. 2. þm. Skagf. og hv. 7. landsk., að samkv. því þurfti að fá samþykki sýslunefndar til þess, að hægt væri að leggja þetta gjald á. Ég hefði falið réttara fyrir mitt leyti, af því að þetta er umfangsmikið mál, að það væri ekki afgr. nú, þar sem það er 3. umr., heldur tekið út af dagskrá, svo að mönnum gæfist kostur á að gera við það brtt., m. a. í þá átt, sem ég nefndi og mér þykir ekki ósennilegt, að kæmu fram til samræmis við frv. það, sem hér er til umræðu. En ég get að lokum sagt það, að ef það er, sem kom í ljós við 2. umr. þessa máls, að meiri hl. þm. sé því fylgjandi að veita einu kauptúni þessa heimild, þá kýs ég þó heldur fyrir mitt leyti, þar sem í því felst meira jafnrétti, að veita þá öllum kaupstöðum og kauptúnum þessa heimild, er þess óska, ef á að opna þá leið á annað borð.

Jón Sigurðsson [óyfirl.]: Ég var dálítið undrandi yfir þessum brtt., því að mér komu þær fyrir sjónir sem eitt af þeim gömlu og alþekktu ráðum, þegar mistekst að drepa mál, þá að reyna að koma með brtt., sem eru þannig úr garði gerðar, að fullar líkur eru til, að takist að drepa málið á þann veg. Ég býst við, að þessar till. séu sprottnar upp af því, að þeir, sem greiddu atkv. á móti því við síðustu umr. málsins, að Sauðárkrókur fengi þessi réttindi til eins árs, hafi hugsað sér, að það skyldi samt ekki verða, með því að gera málið þannig úr garði, að engar líkur séu til, að það verði samþ. á þessu þingi. Hv. 1. landsk. kom að vísu inn á það, að það væri allmikil vöntun hjá hv. 6. landsk. í till. hans, þar sem fallið hefðu niður hjá honum þau ákvæði, að þeir, sem þessi skattur á að lenda á, hafi rétt til þess að segja álit sitt um, hvort hann skuli á lagður eða ekki. Ég get tekið undir það með hv. 6. landsk., að það er ekki ósanngjarnt eins og nú er ástatt hjá mörgum hreppsfélögum og kauptúnum, að þeir hafi rétt til þess að leggja á slíkt vörugjald. Það er í sjálfu sér ekki nema eðlilegt til þess að bjarga þeim úr vandræðunum. En það er eftir að finna þá leið, sem er fær og þannig löguð, að þeir, sem eiga að bera þessar byrðar, hafi líka tækifæri til þess að segja álit sitt um það - samþ. eða neita, að slíkt gjald skuli lagt á. Í frv. okkar hv. 2. þm. Skagf. er valin sú leið, að það eru hreppsbúar sjálfir og sýslunefnd Skagafjarðarsýslu, sem á að segja til um þetta. Slíkt mætti vitanlega gera annarsstaðar, þar sem svo hagar til, að verzlunarsvæðið nær yfir það sýslufélag, sem viðkomandi kauptún stendur við. En þegar svo hagar til, sem er mjög víða, að kauptúnið er í öðru sýslufélagi heldur en því, sem aðallega skiptir við það, liggur það í augum uppi, að þessi aðferð getur tæplega komið að notum. Það verður því, ef það sama á að nást og gert er ráð fyrir í okkar frv., að leggja það undir dóm sýslun. þeirrar sýslu, sem verzlar við viðkomandi kauptún, hvort slíkt vörugjald skuli lagt á eða ekki. En mér sýnast ýmsir örðugleikar á því og tel næsta hæpið, að slíkt geti komið til mála, enda vakti þetta aðeins fyrir okkur sem bráðabirgðalausn, en að sjálfsögðu erum við ekki á móti því, ef slíkt gæti komið til greina, þar sem eins hagar til. En eins og brtt.hv. 6. landsk. eru úr garði gerðar, skoða ég þær alveg fráleitar.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Brtt. þær, sem liggja fyrir á þskj. 580, gera ráð fyrir því, að öllum kaupstöðum utan Reykjavíkur og hreppsnefndum í kauptúnum verði heimilað að leggja á vörugjald. Ef á að hverfa að því að afgr. eitthvað um þessi mál og ekki á að fresta því til næsta þings, þá vil ég gera þá aths. við þetta sérstaklega, að í fyrsta lagi tel ég, að óhjákvæmilegt sé, að samþykki sýslunefndar komi til. Í öðru lagi vil ég benda á það, að þessi leið felur í sér möguleika fyrir kauptún, þar sem verzlunarfyrirtæki eru, sem verzla við þau héruð, sem þar liggja að, til þess að afla sér tekna með því að leggja gjald á vörur, sem seldar eru íbúum annara sveitarfélaga. Út frá þessu finnst mér, að komið gæti til athugunar, hvort ekki væri réttara, ef á að fara inn á þessa braut yfirleitt, að láta sýslufélögin hafa heimild til þess að afla sér með þessu móti tekna og létta sýslusjóðsgjaldinu af hreppunum á þann hátt. Mér sýnist þetta meiri sanngirni heldur en að láta kauptúnið, sem hefir verzlunarfyrirtækin, sem verzla við allt héraðið, sitja eitt að þessari álagningu. Annars vil ég segja um þessi mál yfirleitt, að mér finnst eðlilegast, að þeim málum, sem um þessa tekjuöflun fjalla, verði frestað til næsta þings, en í stað þess verði samþ.till. til þál., sem komin er fram á þskj. 545 og flutt er af þm. úr öllum flokkum, þar sem gert er ráð fyrir því, að fyrir næsta þing verði þessi mál rannsökuð og undirbúnar till. til úrlausnar á þeim. Þessi mál eru svo vandasöm og um þau liggja fyrir svo margar till. nú þegar, að mér finnst óvarlegt að rjúka í að samþ. eitt eða annað af þessu tægi á þeim stutta tíma, sem nú er fyrir hendi til þess að rannsaka málið. Vildi ég því eindregið leggja til, að þessum málum verði frestað til næsta þings, en þáltill. á þskj. 545 verði samþ. En ef á að samþ. eitthvað um þetta almennt, vil ég leggja ríka áherzlu á, að þessu máli verði frestað að þessu sinni og tekið út af dagskrá, svo að mönnum gefist kostur á að athuga þær stórfelldu brtt., sem fyrir liggja á þskj. 580.

Jón Pálmason Það er kunnugt mál, að á undanförnum árum hefir verið allmikill ágreiningur um það, hvort sú stefna ætti að vera ríkjandi í skattamálum að taka gjöldin sem mest með beinum eða óbeinum sköttum. Það er og kunnugt mál, að sá flokkur manna, sem nefnir sig Alþfl., hefir verið harðastur á því að taka öll gjöld, eða sem mest af þeim, með beinum sköttum. Þegar skattalögin voru til umr. á haustþinginu 1934, muna menn væntanlega eftir því, að allmikill ágreiningur varð um það, hvort ekki ætti nokkur hluti af tekjuskattinum að falla til sveitar- og bæjarfélaga. En það var fellt. Nú skoða ég það svo, að þessar brtt., sem hér eru lagðar fram af hv. 6. landsk., séu fullkomin viðurkenning frá hans hálfu, sem ekki er óeðlileg, að hér sé komið svo langt í því að leggja á beina skatta - ekki einungis til ríkisins, heldur og til sveitar- og bæjarfélaga -, að þar sé ekki hægt að fara lengra. Þetta hefir mér og sjálfstæðismönnum yfirleitt verið ljóst, að það er svo langt komið á þessari braut, að ekki er hugsanlegt að fara lengra. En þegar um er að ræða að færa valdið til tollaálagningar frá Alþingi yfir í hendur bæjar- og sveitarfélaga, þá kemur margt til greina, sem taka ber í reikninginn. Ég verð að taka undir með hæstv. fjmrh., að það sé athugaverð leið að gera almenna breyt. í þá átt, að gefa sveitarfélögum tækifæri til tollaálagningar. Virðist eðlilegra að gefa það vald í hendur sýslufélaganna heldur en einstökum kauptúnum, því að með þeim hætti, sem hér er farið fram á, og með brtt. mundi þetta verka þannig, að kauptúnin fengju tækifæri til þess að yfirfæra sín gjöld í mörgum tilfellum yfir á sveitarfélög, sem í ýmsum héruðum landsins eru í jafnmiklum vandræðum með sína fjárhagslegu afkomu eins og kauptúnin sjálf. Í þessu sambandi vildi ég einnig geta þess, að ég vil sérstaklega leggja áherzlu á í þessu efni, að þótt inn á þessa breyt. verði gengið, mun ég samt aldrei geta léð því atkv. mitt, að slíkt gjald verði lagt á útfluttar vörur. Það er nokkru öðru máli að gegna um aðfluttar vörur, þó að þær séu að einhverju leyti skattlagðar, en með útfluttar vörur kemur það alls ekki til mála, því að gjöld, sem þannig eru lögð á framleiðsluna, jafnhliða því sem hún er í þeim vandræðum, sem hún nú er í, eru þau verstu gjöld, sem lögð eru á almenning. Viðvíkjandi því, að þessar till. séu fram komnar til þess að verða að fótakefli því frv., sem þær eru við, þá má það vel vera, en ég skal taka það fram, af því að ég greiddi því frv. atkv., þegar það var hér síðast til umr., að ég gerði það með það fyrir augum, að það sýslufélag, sem í þessu einstaka tilfelli er um að ræða, hefði vald á því, hvort þetta gjald yrði lagt á eða ekki. Ég lít svo á, að í þessu tilfelli sé heimildin eingöngu bundin við það, að viðkomandi kauptún sé í svo miklum vandræðum, að forsvaranlegt sé að fara fram á að fá samþ. sýslunefndarinnar fyrir því, að þetta gjald verði lagt á. En ef á að útfæra þessa heimild fyrir landið allt, verður að búa betur um þá hnúta heldur en gert er í þeim brtt., sem fyrir liggja. Ég vil taka það fram, að fljótt á litið virðist mér sú leið, sem hæstv. fjmrh. benti á, vera tiltækilegri en hitt, að fá sveitarstjórnum þetta vald.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég hefi mikla tilhneigingu til þess að hallast að stefnu hv. 6. landsk. um breyt. á þessu frv. Ekki þó á þann hátt, sem hér er farið fram á, heldur þá höfuðstefnu, sem þar kemur fram, að gera allsherjarlagasetningu um þessa hluti. Hv. 7. landsk. benti á, að ekki væri hægt að koma við þeim öryggisráðstöfunum um þessa álagningu, sem fælist í þeirra frv., ef ætti að gera þessa heimild almenna. En það er einmitt stærsti ókosturinn við þetta frv., að það eru sett sérákvæði fyrir þetta kauptún, sem önnur kauptún geta ekki komið undir. Það er leitað að ákvæðum, sem kannske örfá sveitarfélög geta notað sér, en önnur alls ekki, og það án tillits til þess, hvort þetta sveitarfélag eða kauptún sé meira þurfandi fyrir þessa hluti heldur en hin kauptúnin, sem ekki geta notað sér þessi sérstöku tryggingarákvæði. Það, sem verður að gera, er að skapa öllum sem svipaða þörf hafa fyrir auknar tekjur, einhverja möguleika til þess að afla sér þeirra, og með brtt.hv. 6. landsk. er gengið inn á þá braut. Mér þótti vænt um að heyra, að hæstv. fjmrh. hefir fallizt á öll þau rök, sem ég hefi fært fram í þessum málum, þegar þau hafa verið á ferðinni á þingi, því að það er ekki svo að skilja, að þetta sé fyrsta málið um þetta efni, sem hér hefir verið afgr., heldur hafa ýmsir kaupstaðir farið fram á svipaða lagasetningu, sem þeir hafa fengið í gegn á þingi. Þessi lög verka og hafa verkað þannig, að með þeim er verið að leggja gjöld á aðra heldur en þá, sem eiga undir gjöldunum að standa. En ef á að ganga inn á þessa braut á annað borð fyrir einstök kauptún, þá er sjálfsagt, að önnur kauptún fái þennan sama rétt. Það verður því að finna einhver sameiginleg skilyrði, sem allir geta verið undir, til þess að enginn þurfi að vera útundan, þegar að því kemur að njóta þessara laga. Ég gæti fallizt á það, og teldi það æskilega leið, að fresta þessari lagasetningu nú að sinni, en hallast aftur á móti að þeirri þáltill., sem er á þskj. 545 um endurskoðun á þessum hlutum, og mætti þá væntanlega bera fram á næsta þingi frv. um aukna tekjustofna fyrir hreppsfélögin. Þó að þetta mál verði afgr. nú, er ekki með því náð út yfir önnur sveitarfélög en þau, sem eru kauptún, en hinum sveitarfélögunum er eftir að fullnægja, og það þarf að gerast innan langs tíma, ef bjarga á við fjárhagsafkomu þeirra, því að eins og bent hefir verið á í grg. fyrir þáltill. á þskj. 545, þá bera hin ýmsu mál, sem borin hafa verið fram hér á þingi og farið hafa í þessa átt, þess ljósast vitni, hve mikil þörf er á endurbótum á þessu sviði. Verði þessar till.hv. 6. landsk.samþ., tel ég það yfirlýsingu þingsins um það, að hér verði að fara að hefjast handa, og þó að frv. svo breytt næði ekki samþ.hv.Ed., þá er það a. m. k. áherzla til viðbótar við það, ef þáltill. yrði samþ., að hér verði að hefjast handa til þess að fá viðunandi lausn þessara mála. Og það þykir mér mest um vert, að sú lausn kæmi sem fyrst, þó að það verði ekki á þessu þingi. Annars vil ég benda á, að þann rétt, sem Sauðárkrókur fengi með því að þetta frv. yrði samþ., fengi hann fullkomlega, ef frv. það yrði samþ., sem ég bar fram í fyrra og nú aftur, og þá myndu öll önnur kauptún og sveitarfélög njóta þess líka. Það er því fyrsta sporið, sem skynsamlegt er að stiga í þessu máli, því að það kæmi öllum til nokkurs stuðnings. En það er að vísu ekki nema bráðabirgðaléttir eða fyrsta sporið í þessa átt, og því jafnmikil nauðsyn á að fá fullkomna endurskoðun á þessari löggjöf.

Frsm. (Emil Jónsson) Eins og hv. dm. mun kunnugt, hefir hér í bæ verið starfrækt landssmiðja um nokkur undanfarin ár. Var þetta mál fyrst tekið upp af þáv. landsverkfræðingi. Átti smiðjan að smíða ýmislegt fyrir ríkissjóð, sem kom starfrækslu hans við. Hefir þessu svo verið haldið áfram og vegamálastjóri og vitamálastjóri látið smíða þarna ýmiskonar járnsmíði. Fram til 1930 fékkst smiðjan aðallega við smásmíði ýmiskonar. Þá varð sú breyt. á, að henni var falið að smiða ýmislegt, sem lýtur að viðgerð ríkisskipanna, og slíkt. Eftir það jókst starfsemi smiðjunnar mikið. Þó hefir enn enginn lagabókstafur verið fyrir starfrækslu smiðjunnar, heldur hefir ráðuneytið skipað fyrir um málin með bréfum til forstjóra smiðjunnar. Hefir því starfið verið lausara en skyldi. Stundum hafa t. d. verið lagðar niður deildir, eins og trésmíðadeildin, sem lögð var niður og verkfæri hennar seld. Þetta má ekki svo til ganga, svo þýðingarmikil sem þessi smiðja er fyrir ríkisstofnanir, svo sem vegamál, vitamál og skipaútgerð ríkisins. Úr þessum veikleika smiðjunnar er reynt að bæta með frv. því, sem hér liggur fyrir. Í frv. er ákveðið, að smiðja sem þessi skuli starfa og fást við áðurnefnd störf. Er fyrsti tilgangur frv. að koma festu í þessa starfrækslu. Í öðru lagi er svo fyrir mælt, að smiðjan skuli annast allt það smíði, er hún getur, fyrir ríkið og stofnanir þess. Það virðist sjálfsagt, að smiðja, sem er eign ríkisins, vinni slík störf. Þá segir ennfremur í 2. gr., að ríkisstj. geti „mælt fyrir um, að stofnanir, sem styrktar eru með fé úr ríkissjóði, skuli skipta við landssmiðjuna um smíði það, er þær þurfa að láta gera innanlands, enda sé um sambærilegt verð og vinnubrögð við aðrar samskonar smiðjur að ræða.“ Þetta getur ekki heldur talizt nema eðlilegt. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir, að landssmiðjunni sé gert fært að ráðast í ýmiskonar nýsmíði. Hún hefir þegar ráðizt í smíði á ýmsum vörutegundum, svo sem stálhúsgögnum og rúmstæðum handa skrifstofum ríkisins og sjúkrahúsunum. Þá hefir hún og smíðað bílavogir, sem bæði Reykjavíkur- og Hafnarfjarðarhöfn hafa keypt og mælt með sem samkeppnisfærum við samskonar erlenda framleiðslu, bæði að verði og gæðum. Ef hægt er að koma því svo fyrir, að landssmiðjan taki upp nýsmiði á hlutum, þannig að minna af þeim verði keypt frá útlöndum, þá er það rétt spor í þessum gjaldeyrisvandræðum, sem nú eru: Sérstaklega er þó um eina tegund nýsmíðis að ræða, sem vakað hefir fyrir landssmiðjunni að taka upp, en húsnæðisleysi og féleysi hefir hamlað. Það er smíði á mótorum í mótorbáta. Í grg. eru tilfærðar tölur um innflutning bátamótora árin 1926-1933. Hefir hann þessi ár numið ca. 530 þús. kr. að meðaltali á ári. Auk þess hafa verið fluttar inn nýjar mótorvélar í skipum, sem hingað hafa komið erlendis frá, svo að þessi upphæð verður í rauninni hærri. Nú er þessum undirbúningi að smiði mótora svo langt komið, að mér er tjáð af fróðum mönnum, að smiðjan geti með 30-40 þús. kr. tilkostnaði hafið smíði á mótorum. Þegar þess er gætt, að 2/3 hlutar af verði mótorsins felast í vinnulaunum, en ekki nema 1/3 í aðfluttu efni, þá er hér um mikinn hagnað að ræða fyrir landið. En hér er ekki aðeins um hagnað að ræða frá sjónarmiði gjaldeyrisverzlunarinnar. Þessa mótora mætti um leið miða við þarfir íslenzkra fiskimanna. Þeir gætu fengið þessar vélar og varahluta af ákveðinni gerð og þyrftu ekki að vera bundnir við margar ólíkar tegundir um varahluta, tegundir, sem ef til vill yrði að einhverju leyti erfitt að fá. Frv. gerir ráð fyrir, að ríkið leggi fram hæfilega lóð, þar sem smiðjan er, og ábyrgist henni 100 þús. kr. lán, til þess að hún geti hafizt handa. Meira fé en þetta er ekki hægt að búast við, að ríkið ábyrgist. Bezt hefði raunar verið, að ríkissjóður hefði lagt fram þetta fé til fyrirtækisins, þar sem fyrirtækið verður sjálft að binda mikið fé í einu og öðru, en það hefir ekki verið talin fær leið. Um annað í frv. er fátt að segja. Þetta er aðalatriðið, að ríkissjóður leggi til lóð og ábyrgist þetta fé. Í 6., 7. og 8. gr. er ákveðið, að starfsmenn smiðjunnar skuli hafa rétt til að ávaxta sparifé sitt í fyrirtækinu, og skuli þeim greiddur arður af fénu í jöfnum hlutföllum við gróða þess allt að hámarki, sem ákveðið sé í reglugerð, er ríkisstj. setur. Þetta er gert til þess að hnýta starfsmennina nánari böndum við fyrirtækið. Þeir fá meiri arð, ef vel gengur, og hafa þannig hagsmuni af gengi fyrirtækisins. Í öðru lagi er þetta gert til að útvega smiðjunni rekstrarfé, sem hún hefir ekki of mikið af. Þetta fyrirkomulag tíðkast allvíða erlendis og hefir gefizt vel. Í samræmi við þetta er lagt til, að starfsmenn skuli hafa nokkra íhlutun um stjórn smiðjunnar, er þeir hafa lagt fram ákveðna upphæð. Ég vona, að hv. d. taki frv. vinsamlega og sjái, hvílík nauðsyn okkur er á því, að innanlandsiðnaðurinn sé efldur. Ég sé ekki, að öðru járnsmiðafyrirtæki beri meiri skylda til að vera brautryðjandi á þessu sviði en landssmiðjunni. Þar sem málið hefir verið rætt allmikið í iðnn., fer ég ekki frekar út í það, en legg til, að því verði vísað til 2. umr.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Herra forseti. Ég sá, að enginn hafði kvatt sér hljóðs, en ég vil ekki, að málið fari til 2. umr. án þess að bornar séu fram nokkrar aths. við það. Það er sýnilega tilgangurinn að gera að voldugu ríkisfyrirtæki þessa litlu landssmiðju, sem sett var upp hér á árunum að tilhlutun vegamálastjóra til að annast ýmiskonar smásmiði, og nú á síðari árum stærri smiði, svo sem brúarsmiði. Nú á að gera þessa smiðju á sósíalistiska vísu að voldugu fyrirtæki ríkisins, sem smám saman á að leggja undir sig alla vinnu á þessu sviði. Í fyrsta lagi á að skylda allar ríkisstofnanir til að skipta við þessa smiðju, og í öðru lagi öll þau fyrirtæki, sem njóta nokkurs ríkisstyrks. Þar sem í 1. gr. frv. segir: „Ríkisstj. lætur starfrækja smiðju . . .“, eru allar líkur til, ef smiðjan fær ekki nóg að starfa, að tekin verði upp svo öflug samkeppni við önnur samskonar fyrirtæki, að þau geti ekki staðizt. - Hv. frsm. hugsar sér þetta sem einskonar sjálfseignarfyrirtæki, einskonar syndikalistískt fyrirtæki, því að frv. ætlast til, að þeir, sem þarna vinna, geti smám saman orðið eigendur þess, og er í sjálfu sér ekkert við því að segja, nema það, að það er ekki í verkahring ríkisins að stuðla sérstaklega að slíku. Það er full ástæða til, að þetta frv. fari í fleiri n. en iðnn., því að þetta er ekki eingöngu iðnaðarmál, heldur líka fjárhagsmál, frá sjónarmiði ríkissjóðs að minnsta kosti. Með þessu lagi verður að gera ráð fyrir því, að ef þetta fyrirtæki verður gert að stórri stofnun, þá komi fljótt að því, að hún verði að vera sér úti um önnur verkefni en þau, sem eru á vegum ríkisins. Það má því gera ráð fyrir, að þarna verði fjöldi starfsmanna, sem ekki hefir nægilega vinnu í þarfir ríkisins. Það er allt annað að reka lítið fyrirtæki með þarfir ríkisins fyrir augum, og má þá hafa nægilegt verkefni handa nokkrum mönnum, enda er það allt annað heldur en að sjá stórfyrirtæki fyrir nægilegum verkefnum. Það er stefnt að því hér að gera lítið fyrirtæki að stórfyrirtæki á kostnað ríkisins, og seilast þá svo langt eftir verkefnum, að tekin sé upp hörð samkeppni við aðra, sem reka svipuð fyrirtæki. Annars er hitt fyrir hendi, að það verði ekki nægileg starfræksla nema nokkurn hluta ársins, svo að fyrirtækið geti alls ekki borið sig. Mér virðist, að í grg. frv. sé gert ráð fyrir þessu, því að þar segir: „Virðist það hentug og eðlileg regla, að framleiðslufyrirtæki, er ríkið á eða kann að eignast, séu rekin með þeim hætti, að stjórnendum fyrirtækjanna sé það ljóst, eigi síður en viðskiptamönnum þeirra, að ríkið taki eigi að sér ábyrgð á skuldum þeim, sem fyrirtækin kunna að efna til, heldur séu eignir fyrirtækjanna einar til öryggis greiðslu skuldanna.“ Hér er verið að gefa í skyn, að tilgangurinn sé sá, að reyna að komast hjá því, að ríkissjóður beri ábyrgð á fyrirtækinu, og er hér verið að stefna inn á nýja braut. En mér er sem ég sjái, að til þess komi, að ríkissjóður telji sér ekki skylt að sjá um það, að hver, sem skuld á hjá fyrirtækinu, fái sitt. Enda getur það varla verið, að ríkið láti sig engu skipta, þó að menn tapi fé hjá því fyrirtæki, sem ríkið hefir stofnað. Hér er því farið inn á þá braut, að gera lítið fyrirtæki að stórkostlegu atvinnufyrirtæki, sem ríkið á að bera ábyrgð á, og má telja fyrirsjáanlegt, að þetta fyrirtæki verði baggi á ríkissjóði á sínum tíma. Ég vil benda á, að þetta er ekkert smámál, heldur verulega athugavert mál, og getur orðið stærra en hv.frsm. vill vera láta.

Guðbrandur Ísberg [óyfirl.]: Eins og menn sjá á þskj. 518, er þetta frv. borið fram af meiri hl. iðnn. Í n. var leitað samkomulags um flutning frv., en það fékkst ekki. Ég vil nú með nokkrum orðum lýsa afstöðu minni til þessa máls. Ég var einn mættur á fundi þeim, sem málið var til meðferðar á, auk meiri hl., sem ber það fram. Ég tel þetta mál ónauðsynlegt og álít, að það geti jafnvel verið skaðlegt. Ég tel það ónauðsynlegt vegna þess, að þó að þörf sé á því fyrir vegamálaskrifstofuna að hafa smiðju, þá tel ég óþarft að skapa löggjöf á þennan hátt, þar sem gert er ráð fyrir, að þetta verði stórfyrirtæki. Auk þess er ekkert, sem bendir til þess, að það sé nauðsyn fyrir vegamálaskrifstofuna að reka þetta verkstæði áfram. Ég veit ekki, að neitt sé framleitt þar, sem ekki er hægt að fá hjá einkafyrirtækjum í bænum. Því hefir verið slegið fram áður, að ýmsar starfsgreinir gætu slegið sér saman og myndað hring til þess að okra á ríkinu. En hér er slíku ekki haldið fram. Í grg. frv. er þvert á móti bent á það, að það muni hafa komið fyrir, að sumt af því, sem þessi smiðja hefir leyst af höndum, hafi verið dýrara en hjá einkafyrirtækjum, þannig að hún hafi ekki getað staðizt samkeppnina, og ríkisfyrirtækin því ekki getað skipt við hana, þrátt fyrir ýms fríðindi, sem landssmiðjan hefir notið. Hin hlið þessa máls var sú, að ég taldi frv. að ýmsu leyfi skaðlegt. Það er sýnt, að hér er stefnt að því að keppa við einkafyrirtæki sömu tegundar. Það er gert ráð fyrir því, að hin stækkaða landssmiðja fáist við skipasmíði. Allir vita, að hér starfar skipasmíðastöð, og er því stefnt að samkeppni við hana. Þegar rætt var um skipasmíðastöðina hér á Alþ., voru allir sammála um að efla hana. Það er því hart, ef nú á að fara að stofna fyrirtæki til samkeppni við hana. Þá er í annan stað ætlazt til þess, að þessi stækkaða landssmiðja hafi með höndum smíði mótora og annara véla, en sérstaklega er gert ráð fyrir, að hún hafi með höndum smíði bátavéla. Mér þykir sennilegt, að þar búi undir, að menn búist við því, að landssmiðjan hafi lítið að gera, og vilja þá geta bent á þennan möguleika. En ég efast um, ef þetta er athugað með gaumgæfni, að það verði þá margir hv. dm., sem gleypa þessa flugu. Það er vitanlegt, að slík smíði byggist á því, að framleitt sé mjög mikið, eða að um „massefabrikation“ sé að ræða, því annars verða vélarnar dýrari en á heimsmarkaðinum. Það er því fráleitt að hugsa sér, að sú smiðja, sem hér um ræðir, geti í náinni framtíð leyst slíkt smíði af hendi og selt við svipuðu verði og útlendingar bjóða, nema flm. hugsi sér, að um útflutning sé að ræða. En mér hefir ekki skilizt, að svo væri. Svipað má segja um það, þegar gert er ráð fyrir, að landssmiðjan sé uppfinningamönnum innan handar með að smíða hluti, sem þeir hafa fundið upp. Ef hér er um hluti að ræða, sem að dómi þeirra manna, sem vit hafa á, eru þess verðir, að þeir séu smíðaðir og reyndir, þá er auðvitað hægt að fá einkafyrirtæki til þess að smíða þá, og það jafnvel með ívilnun. Þetta er því aukaatriði og til þess að gylla málið, en hefir enga þýðingu. Þá er það eftirtektarvert, að um leið og stefnt er að því að lögbjóða, að allar ríkisstofnanir skipti við landssmiðjuna, er samt gert ráð fyrir, að þeim, sem í smiðjunni vinna, sé leyft að gerast meðeigendur að fyrirtækinu, og taki arð að jöfnum hluta af sinni innieign. Þetta getur verið ágætt, ef um einkafyrirtæki er að ræða, og þá gæti ég verið með því. En hér, þar sem um svona verzlun er að ræða og vissar stofnanir verða að verzla við fyrirtækið, og það getur því ákveðið verðið, þá er allt öðru máli að gegna. Það hefir verið gert mikið úr því, að verðið hjá landssmiðjunni hafi verið sambærilegt við verð hjá öðrum fyrirtækjum. En það hefir verið vikið að því, að það hafi þó farið fram úr almennu verði. En þá er bent á, að það þurfi ekki að vera til tjóns, svo framarlega sem landssmiðjan gefi arð, er samsvari mismuninum, en hann skiptist til starfsmanna ríkisins. En þetta getur orðið rík hvöt til þess að halda verðinu sem hæstu, svo arðurinn verði sem mestur, og þar eð þeir, sem við fyrirtækið starfa, eiga að hafa beina hlutdeild í stjórn þess, þá skapar það þeim möguleika til þess að hafa áhrif á verðið og þar með að ganga nærri ríkissjóði. Ég býst við, að hér sé um tilraun að ræða, sem borin er fram og studd af sósíalistum. Þeir hafa á stefnuskrá sinni að þurrka út sem mest einkarekstur. Og hér var prýðilegt tækifæri, að taka þennan vísi að opinberu fyrirtæki og gera hann að stóru ríkisfyrirtæki í samkeppni við einkafyrirtæki. Það hefir verið bent á, að við flytjum nú inn vélar fyrir 300 þús. kr. á ári eða meira. Ég vil benda á veiðarfærin. Það mun nú vera hátt á aðra millj., sem fer fyrir þau á ári. Það yrði kannske líka horfið að því að setja upp ríkisfyrirtæki í þeirri grein, og þá fyrst með það ágæta sjónarmið fyrir augum, að fyrirbyggja það, að veiðarfæri væru flutt inn í landið, en yrði um leið til þess að hlaupa í kapp við einkafyrirtæki, sem má gera ráð fyrir, að valdi sínu hlutverki, ef það fær að vera í friði. Eins og hv. 5. þm. Reykv. benti á, þá er hér um ekkert smámál að ræða, þó að það líti sakleysislega út. Hér er farið af stað til þess að stefna í þá átt að koma á fót almennum ríkisrekstri á kostnað einkafyrirtækja. Ég er á móti þeirri stefnu, og því á móti þessu frv.

Frsm. (Emil Jónsson) Ég get verið fáorður um ræðu hv. 5. þm. Reykv. Honum virtist vera það þyrnir í augum, að þessi smiðja gæti vaxið úr því, sem hann kallaði að vinna að smásmíði, eða m. ö. o. frá því að vera smáfyrirtæki og upp í það að verða voldugt sósíalistískt fyrirtæki. En ég verð að segja það, að við höfum nú aldrei stefnt svo hátt með þessu frv. Hinu höfum við viljað stefna að, að fyrirtækið gæti orðið þjóðinni til meiri nytja heldur en það er nú, og geti tekið að sér að framleiða það, sem enginn annar hefir átt við að framleiða. Það er aðalatriðið, sem fyrir okkur vakir. Svo eru ýms smáatriði, sem er kannske rétt að drepa á. Hv. þm. sagði, að það væri opin leið fyrir þá, sem við fyrirtækið vinna, að verða eigendur og ráða yfir því. En það er ekki rétt. Það, sem fyrir okkur vakti, var, að það er gert ráð fyrir, að þeir, sem við landssmiðjuna vinna, leggi fé í fyrirtækið, og þeim sé greiddur arður af því að vissu hámarki, sem ákveða á í reglugerð, og að þeir hafi 1 mann af 4 í stjórn fyrirtækisins. Og hvernig á þessi eini maður að hafa mikil áhrif á stjórn fyrirtækisins? Að tala um, að smiðjan verði eign starfsmanna, getur ekki komið til mála. Það kom fram hjá honum og hv.þm. Ak., að verkefni smiðjunnar yrðu að einhverju leyti í blóra við einkafyrirtækin. Eins og ég sagði áðan, þá á að reyna að gera smiðjunni kleift að vinna að nýjum iðngreinum og fara inn á þau svið, sem aðrir hafa ekki farið inn á áður, og reyna þannig að fara inn á nýjar brautir til gjaldeyrissparnaðar og aukinnar atvinnu. Ég lagði í framsöguræðu minni einmitt ríka áherzlu á þetta, að landssmiðjan væri látin fara inn á þau svið, sem aðrir hafa ekki farið inn á áður og einkafyrirtæki ekki þorað að fara inn á. Þá sagði hv. 5. þm. Reykv., að það væri fyrirsjáanlegt, að smiðjan myndi verða baggi á ríkissjóði. En það hefir nú verið þannig, að hún hefir flest árin gefið arð. Að vísu hefir ríkissjóður orðið að leggja henni til nokkurt fé, vegna þess að hún þurfti að hafa húsaskjól og verkfæri, en hún hafði ekkert fé til þess að kaupa fyrir nema það, sem lagt var fram úr ríkissjóði. - Það var svo ekki fleira í ræðu hv. 5. þm. Reykv., sem ég þarf að svara. Það er öðru máli að gegna með hv.þm. Ak. Mér fannst hann fara harðari orðum um frv. en ég hafði búizt við. Hann sagði, að það væri ónauðsynlegt og jafnvel skaðlegt. En ég vil nú spyrja hv.þm. að því, hvaða hlutur það sé, sem ekki getur orðið skaðlegur. Og að hvaða leyti er þetta ónauðsynlegt? Ekki mun það vera ónauðsynlegt að hafa þessa smásmiði, sem hv. 5. þm. Reykv. var að tala um. Flokksbræður hv.þm. hafa séð nauðsyn á því, að ríkið hefði þessa smásmíði. Og ég get ekki álitið það ónauðsynlegan hlut að stofna ný iðnfyrirtæki, sem láta mönnum í té atvinnu. Að vísu hefir einn maður í ráðherrastóli séð ástæðu til þess að selja undan landssmiðjunni hluta til prívatmanna, og skal ég ekki fara frekar út í það. Ef til vill gefst tækifæri til þess í þeirri d., sem sá hæstv.fyrrv. ráðh. á sæti í. En það er óhætt að segja, að þeir, sem fengu þennan hluta - en hann var seldur sæmilega ódýrt -, hafa ekki skaðazt á þeim rekstri, sem þeir hafa haft. Þetta sýnir, hvað það er hættulegt að hafa aðbúð smiðjunnar eins losaralega og hún er nú og hefir verið, þar sem einn ráðh. gat af duttlungasemi selt undan henni hluta. Og það nær engri átt að hafa rekstur landssmiðjunnar svona ótryggan. Hv. þm. Ak. sagði, að þrátt fyrir ýms fríðindi, sem smiðjan hefði notið, hefði smíði hennar ekki verið samkeppnisfær. En hver eru þau fríðindi, sem smiðjan hefir notið? Eru það þau fríðindi, að smiðjan hefir farið af stað kapitallaus, og starfsmenn hennar hafa þá verstu aðbúð, sem hægt er að hugsa sér, því þeir hafa engin sæmileg húsakynni, en verða að hrekjast jafnvel út í forarpolla með verk sín? Ég held, að þetta geti ekki talizt fríðindi. Slíkt er alls ekki sæmileg aðbúð, og það er því ekki hægt að segja, að þeir hafi fríðindi hvað aðbúð snertir. Þá sagði hv.þm. Ak., að með þessu frv. væri verið að veitast að einni skipasmíðastöð, sem hefði verið stofnuð fyrir atbeina Alþ., að því er mér skildist. En ég skil ekki, við hvað hv.þm. á, og býst við, að þetta sé byggt á misskilningi. Sú eina skipasmiðastöð, sem hefir verið stofnuð fyrir atbeina Alþ., er Slippurinn, og ég veit ekki betur en að öll járnsmíðaverkstæði hafi aðgang að Slippnum. Að segja, að hér sé verið að ráðast að atvinnurekstri Slippsins nær auðvitað engri átt. Þetta er byggt á misskilningi hjá hv.þm. og kemur af því, að hann þekkir ekkert til rekstrar landssmiðjunnar eða Slippsins. Þá fór hv.þm. allmörgum orðum um mótorsmíðarnar, og þeim allkyndugum, að mér fannst. Hann sagðist efast um, að hv.þdm. gleyptu þá flugu, að landssmiðjan geti smíðað mótora, því slík smíði byggðist á „massefabrikation“, en það mætti kannske orða það, ef hún ætti að smiða þá til útflutnings. Ég hefi nú ekki mikla trú á því, að hún smíði mótora til útflutnings, en ég hefi meiri trú á því, að hún geti smíðað mótora til nota á heimamarkaðinum. 

Guðbrandur Ísberg [óyfirl.]: Hv. þm. Hafnf. var að lýsa eftir því, hvaða fríðinda landssmiðjan hefði notið, og skildist mér á honum, að hann teldi, að þau hefðu engin verið. Ég veit ekki, hvað þessi hv.þm. kallar fríðindi, ef hann telur það ekki til fríðinda að geta verðlagt smíði sína eftir geðþótta, en svo hefir verið hjá landssmiðjunni t. d. gagnvart brúargerð og vegagerð o. fl. ríkisstofnunum, sem orðið hafa að taka verkið fyrir það verð, sem smiðjunni þóknaðist að setja.  Að því er snertir nýsmíði mótora, sem virðist vera aðalhald þessa frv. og eina sterka atriðið því til stuðnings, þá tek ég mér til inntekta og þigg fegins hendi tilboð hv.þm. um að skýra það nánar, ef það er þá hægt að skýra nokkuð, hvernig hér er unnt að framleiða fáeina mótora í harðri samkeppni við erlenda framleiðslu. Ef rétt hefði verið á þessu byrjað, þá hefði landssmiðjan átt að smíða eitt „model“ af þessum mótor, og láta athuga það og dæma af faglærðum, sérfróðum mönnum; áður en hlaupið er til að byggja verksmiðju fyrir þessa framleiðslu, má varla minna vera en slík athugun lægi fyrir. Ef svo væri, að sú athugun hefði farið fram, og líklegt þætti, að hér mætti með hagnaði smíða slíka mótora, þá gæti komið til mála að styrkja landssmiðjuna að því að reisa slíka deild til nýsmíði. En meðan þetta eru ekki nema fullyrðingar út í hött og vantar öll rök, þá get ég ekki fallizt á neinn styrk á þessum grundvelli. Þó ég geti látið hlutlaust, að landssmiðjan starfi eins og nú eða á sama grundvelli og undanfarið, þá get ég alls ekki fallizt á, að hún sé efld og styrkt á kostnað einstaklinga.

Frsm. (Emil Jónsson) Ég get verið stuttorður, vegna þess m. a., að hv.þm. Ak. hefir farið fram frá því í fyrri ræðu hans. Nú er hann miklu sanngjarnari í máli, vill taka frv. til athugunar o. s. frv. Sérstaklega taldi hv.þm. rétt að byrja á að smíða einn mótor og leita umsagnar um hann. Ég veit ekki betur en að byrjað sé þegar á þeirri smíði, og að hann muni innan skamms standa tilbúinn, svo að hv.þm. geti sjálfur skoðað hann fljótlega.

Ég er ekki fagmaður

. Við erum ekki allir fagmenn í hverju einu, en verðum að skoða hlutina og gagnrýna eftir þeirri skynsemi, sem við eigum. Ég skal fúslega viðurkenna, að ég hefi ekki mikið vit á þessari grein, en teikningar og útreikningar hafa verið fyrir mig lagðir, og ég trúi því, sem fagmaður - eins og t. d. vélfræðingur Fiskifél. - hefir sagt mér um þessa hluti, en hann hefir ásamt forstjóra landssmiðjunnar gengið frá teikningu á þessum mótor, sem nú er í smiðum. Hafa þessi gögn verið fyrir mig lögð, og eftir minni þekkingu og dómgreind eru útreikningar þeirra mjög sennilegir. Sé ég ekki ástæðu til að fara út í það hér í þessari hv. deild, af því hér munu vera fáir, sem skilja hina teknisku hlið málsins eða hafa aðstöðu til þess. Ég tel málið vera komið á það góðan rekspöl, að vel megi um tala, og það, sem landssmiðjuna vantar, er bætt húsnæði til starfrækslu sinnar (m. a. til smíða á mótorum) og fé til að kaupa þær vélar, sem nauðsynlegar eru að dómi fagmanna, og þetta er það, sem frv. fer fram á. Ég spurði þennan hv.þm., í hverju væru fólgin fríðindi þau, sem hann taldi landssmiðjuna hafa umfram önnur hliðstæð fyrirtæki. Hann vildi svara með því, að ríkisstofnanir keyptu smiði af henni við því verði, er smiðjan setti. Það er einmitt sú sorglega staðreynd, að það gera þau ekki, af hvaða ástæðum, sem það kann að vera, að sumir forstjórar virðast hafa ríka tilhneigingu til að ganga framhjá smiðjunni. Í einstökum tilfellum má vel vera, að hún standist ekki samkeppni um verð og gæði, en ekki er það algilt. - Þá eru það ein fríðindin, að smiðjan sé útsvarsfrí, sem hún er samkv. hæstaréttardómi, og tekur dæmi á þann einkennilega hátt, að hann pillar út það eina ár, sem landssmiðjan hefir sýnt tap, árið 1933, en aftur á móti hin árin hefir hún sýnt gróða, t. d. 1934 er hagnaðurinn 29 þús. kr., 1932 er hann 6300 kr. og svo er um önnur ár, er ég hefi séð reikninga yfir, að hún sýnir rekstrarhagnað, að undanteknu árinu 1933, sem hv.þm. þurfti að vera svo seinheppinn að grafa upp til stuðnings máli sínu. Þá taldi hann, að mér skildist, að ein fríðindin væru, hvað menn væru þar vel launaðir; forstjórinn hefði ráðherralaun, og fjöldi starfsmanna allt að prófessorslaunum. Um þetta er ekki annað að segja en það, að starfsmenn smiðjunnar vinna fyrir taxtakaupi járniðnaðarmanna, eða sama kaupi og unnið er fyrir við allar aðrar smiðjur í bænum eftir samningi, sem þar um er gerður milli félags járniðnaðarmanna annarsvegar og verkstæðiseigenda hinsvegar. Viðvíkjandi launum forstjórans ætla ég, að þau séu sízt hærri en laun forstjóra annara sambærilegra fyrirtækja, og gæti trúað, að þau væru allmiklu lægri. Um fríðindi hvað snertir landssmiðjuna hefir því aldrei verið að ræða; þvert á móti er hún sett á fót alveg kapitallaus og í lélegum húsakynnum. Auk þess hefir stjórn hennar verið svo losaraleg, að hún hefir selt annað árið það, sem hún hefir keypt hitt. Þykir mér því mesta furða, hvernig hún hefir staðið, að hún skuli hafa getað staðið af sér harða samkeppni, og veit ég, að hv.þm. hafa þann skilning, að þeir játa, að svo sé, og að mjög sé það virðingarverð starfsemi og nauðsynlegt að gefa henni möguleika til nýrra verkefna, færa starf hennar inn á ný svið og skapa með því nýja smíðisatvinnu í landinu. Eins og ég hefi þegar margskýrt frá, er ætlunin, að aukning smiðjunnar verði einkum nýsmíði og að ekki verði tekið frá einstökum mönnum, heldur verði ný vinna í landinu. Þetta hafa hv.þm. vitað, þó að þeir hafi haldið öðru fram, og sósíalistagrýlan er ekki það hræðileg, að þeir þurfi að vera hræddir við frv. þetta.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég tók svo eftir, að hv.þm. segði í lok ræðu minnar, að það væri ekki meiningin, að landssmiðjan tæki vinnu frá öðrum, eða drægi smiði frá öðrum fyrirtækjum. Er það ekki rétt skilið?  Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta mál nú; til þess gefst tækifæri við 2. umr. En ég vildi gjarnan heyra, hvort hv.frsm. getur ekki fallizt á, m. a. af því að í grg. virðist tekið fram, að þess sé ekki þörf, að fella niður ákvæðin um, að ríkisfyrirtæki skuli skipta við landssmiðjuna.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Herra forseti! Ég skal ekki verða langorður, en ég get ekki neitað mér um að gefa hv.frsm. skýringu á því undrunarefni, sem það virtist vera honum, þegar hann var að lýsa því, hvernig landssmiðjan hefði byrjað kapitallaus og í lélegum húsakynnum o. s. frv., að hún skyldi þó hafa komizt af undanfarin ár. Það má vel vera, að þetta sé honum undrunarefni, ef hann er ókunnugur ríkisfyrirtækjum, en þá get ég sagt honum það, að það er ekkert að marka afkomu ríkisfyrirtækja, eða yfirleitt reikningslega afkomu opinberra fyrirtækja, hvort sem þau eru ríkis eða bæja. Og það er ekki til að undra sig yfir, vegna þess að þau ráða sjálf, hvaða verð er sett á vöru þeirra eða framleiðslu, er þau láta því opinbera í té. Hitt er miklu meira undrunarefni, þegar slík fyrirtæki skila reikningum með halla, eins og komið hefir fyrir þetta fyrirtæki. Ég verð að láta í ljós, að ég get ekki skilið undrun hv.frsm. eða hneykslun yfir því, að á þetta er minnzt, því það átti ekki að geta komið fyrir þá smiðju, sem býr við þau skilyrði, er ég hefi lýst. Og að þetta hefir komið í ljós þrátt fyrir hina sterku aðstöðu, átti að verða til þess, að smiðjan væri tafarlaust lögð niður, og ég get undrazt yfir því, að jafngreindur maður og hv.þm. er skuli ekki geta skilið, að það átti að gerast, þegar það hefir sýnt sig, að þrátt fyrir aðstöðuna hefir smiðjan tapað ár eftir ár. Á því get ég ekki fundið aðra skýringu en þá, að hann sem sósíalisti geti ekki hugsað sér, að ríkið afsali sér stofnun, sem einu sinni hefir verið komið á. En hver einstaklingur hlýtur að hverfa frá þeim rekstri, sem ekki ber sig, og leggja niður slík fyrirtæki, og nákvæmlega það sama gildir um fyrirtæki þess opinbera. þess vegna átti ríkisstj. að koma fram með till. um að leggja landssmiðjuna niður, er það sýndi sig, að tap varð á rekstri hennar. Hv. frsm. minntist á, að fyrrv. stj. hefði selt eitthvað af verkfærum landssmiðjunnar. Það er rétt, að stj. seldi trésmíðadeild smiðjunnar, sem ekki mun hafa borið sig. Meira að segja lagði sú stjórn einróma til, að selja öll áhöldin og leggja verkstæðið niður, með þeirri forsendu, að verkstæðið bæri sig ekki. Það var hægt að fá það unnið fyrir minna verð hjá öðrum. Þetta er ekkert undarlegt, og það er sjálfsagt fyrir hvern mann, og það jafnt fyrir ríkisstj. sem aðra, þegar svona stendur á. Og þess vegna er það, að ef þessi hugur flm., að vilja ekki leggja niður fyrirtækið, ef það borgar sig ekki, kemur fram hjá ríkinu, þá er sýnilegt, að tilgangurinn er sá, að hætta á að setja upp svona stórt fyrirtæki, þó að það beri sig ekki. Mér sýnist því, að þetta sé ekki eingöngu iðnaðarmál, heldur líka fjárhagsmál, og tel ég því sjálfsagt, að það sé athugað af fjhn., og legg ég því til, að frv. verði vísað til fjhn.

Frsm. (Emil Jónsson) Ég þarf ekki miklu að svara. Umr. hafa færzt yfir á það eina svið, sem andstæðingar málsins hafa til þessa getað haldið sig á, en það er fjárhagshlið málsins. Því var haldið fram af hv. 5. þm. Reykv., að það væri ekkert að marka reikninga, sem gefnir væru út af hinu opinbera. Að það væri í sjálfu sér ekkert undarlegt, því að það færi engra í milli, og ríkissjóður gæfi sjálfum sér reikning. En þar sem það eru tveir menn, sem sé umboðsmaður kaupanda og forstjóri landssmiðjunnar, sem verða að undirskrifa reikninginn, þá ætti að vera fyllsta ástæða til þess að ætla, að varan sé seld með sanngjörnu verði. Ég sé ekki, hvaða ástæða er til þess að kaupa vöruna dýrari hjá landssmiðjunni heldur en hægt er að fá hana annarsstaðar. Ég sé ekki, hvaða tilhneigingu starfsmenn ríkisins ættu að hafa til þess að kaupa vöruna við dýrara verði hjá landssmiðjunni en öðrum, því þeir hafa ekki verið neyddir til þess. Ég hygg, að það sé eins mikið að marka þá reikninga, sem landssmiðjan gefur, og þá, sem einkafyrirtæki gefa. Ég hugsa, að það megi finna dæmi, og þau ekki svo fá, þar sem einstaklingar hafa seilzt í vasa ríkissjóðs um greiðslu fyrir vinnu sína. Þá kom hann að trésmíðadeildinni og var að tala um, af hverju hún hefði verið lögð niður. Hann sagði, að það væri hættulegt að stofna til slíkra fyrirtækja, ef því væri slegið föstu, að það mætti ekki leggja þau niður, þó að tap væri ár frá ári. Ég veit ekki, hvaðan hann hefir þær upplýsingar, að tap hafi verið á trésmíðadeildinni, því ekki er hægt að sjá það á reikningum landssmiðjunnar. Hitt er rétt, að stjórn fyrirtækisins sá ástæðu til þess, að hún væri lögð niður. Það sést, hvar nettóarðurinn var árið 1933 og nokkuð af árinu 1932, en þá var hún ekki almennilega komin á laggirnar, en það er ekki sérstaklega skipt niður gjöldum, vaxtakostnaði og skrifstofukostnaði á trésmiðadeildina og járnsmíðadeildina, svo ég get ekki séð, hvaðan hv.þm. hefir það, að tap hafi orðið á henni. Og þeir, sem keyptu hana, hafa getað rekið hana með góðum árangri. Þeir mundu vinna eins, hvort sem þeir ættu hana eða ríkið. Ég sé ekki ástæðu til þess að halda, að tap hafi verið frekar, þegar ríkið átti hana, þar sem það eru sömu menn, sem vinna, og áður. Ég hefi því ekki ástæðu til þess að halda, að tap hafi verið, heldur hafi annað komið til greina, þegar hún var lögð niður. Ég get verið stuttorður við hv. 3. þm. Reykv. Hann taldi það vera samkeppnisstarf hjá landssmiðjunni, ef tekinn væri upp sá háttur, að skylda ríkisstofnanir til þess að verzla við smiðjuna. það er að vissu leyti rétt. Ég hélt því fram, að atvinnuaukningin við landssmiðjuna ætti að koma fram vegna nýsmíðinnar þar. En sú vinna, sem skapast með tilfærslu frá einkafyrirtækjum til landssmiðjunnar, er ekki atvinnuaukning. En ef landssmiðjan á að geta unnið að nýsmíði og tekið á sig þá áhættu, sem henni er samfara, þarf hún að vera styrk, og má a. m. k. ekki hafa verri aðstöðu en aðrar smiðjur. Það er rétt, að með þessu móti getur nokkuð af smíði, sem nú er hjá einkafyrirtækjum, færzt yfir á landssmiðjuna, en það verður ekki nema hún sé samkeppnisfær. Ég get bent á það, að það er eitt ríkisfyrirtæki, sem hefir sömu aðstöðu og þessu er ætlað að hafa, ef frv. verður samþ., en það er ríkisprentsmiðjan Gutenberg. Ég hefi aldrei heyrt, að hún hafi notað aðstöðu sína til gróða eða til þess að undirbjóða einstaklingsfyrirtæki. En það er margt líkt með þessu, því hvorttveggja er taxtavinna, bæði prentun og járnsmiði. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara frekar út í þetta, og geri ekki ráð fyrir, að ég taki aftur til máls. Ég hefi ekkert á móti því, að fjhn. athugi málið, því þetta er fjárhagsmál fyrir ríkissjóðinn. En ég vona, að hún geri það svo fljótt og vel, að þetta nauðsynjamál nái fram að ganga á þessu þingi.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég vil vekja athygli á því, að hv.frsm. svaraði hv. 5. þm. Reykv., er hann lét í ljós ótta um það, að þessi aðstaða ríkissmiðjunnar yrði notuð til þess að setja hærra verð á vöruna heldur en ef hún væri í samkeppni, með því, að engar ráðstafanir hefðu verið gerðar til þess að skapa smiðjunni slíka aðstöðu. En með þessu frv. er einmitt verið að skapa smiðjunni slíka aðstöðu. Og þess vegna var svar hv.frsm. ónýtt.  Hv. þm. sagði, að ríkisstofnunin, sem við smiðjuna skiptir, og sá, sem er fyrir smiðjunni, verði að undirskrifa reikningana, áður en þeir séu borgaðir. En þessu er þannig varið, að sá, sem er fyrir smiðjuna, hefir töglin og hagldirnar, því sá, sem kaupir, verður að skipta við hana og engan annan. Umboðsmaður kaupanda hefir því ekki aðstöðu til þess að „þrykkja“ verðinu niður. Ég vil nú spyrja hv.frsm. að því, hvort ekki sé hægt að komast að samkomulagi um það, að fella burtu ákvæðið um þessa sérstöðu smiðjunnar til þess að fá vinnuna, án tillits til þess, hvort hún er samkeppnisfær eða ekki. Hv. þm. svarar hv. 5. þm. Reykv. því, að þessu verði ekki til að dreifa. En mér svarar hann því, að enginn þurfi að óttast, að smiðjan verði ekki samkeppnisfær. En ef svo er, þá þarf ekki að tryggja hana með sérstöku lagaboði. Ég vona því, að við getum orðið sammála um að lagfæra frv. svo, að smiðjan sé jafnt sett og aðrar stofnanir í þessari grein.

Flm. (Gísli Guðmundsson) Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er til orðið að nokkru leyti í sambandi við annað mál, sem einnig er hér á dagskrá í dag. Það er 9. málið á dagskránni, frv. til hafnarlaga fyrir Siglufjarðarkaupstað. Þetta frv. til hafnarlaga fyrir Siglufjarðarkaupstað hefir verið til meðferðar í sjútvn., vegna þess að það er fyrst og fremst flutt sem hafnarmál. En í þessu hafnarl.frv. er, eins og hv.þdm. er kunnugt, eitt ákvæði, sem nokkur ágreiningur hefir orðið um, og er það ekki beinlínis tilheyrandi hafnarlögunum sjálfum. En ákvæðið er um það, að heimila Siglufjarðarbæ að leggja á vörugjald til þarfa bæjarsjóðs. Í sjútvn. varð, þegar þetta mál var tekið til meðferðar, ágreiningur um þetta atriði. 2 af nm., þeir hv.þm. Ísaf. og hv. 3. landsk., lögðu til, að þetta ákvæði væri fellt úr frv. En hv.þm. Vestm. og hv. 6. þm. Reykv. héldu því fram, að þetta ákvæði ætti að haldast með lítilsháttar breyt. Ég hefi hvorugum þessara nm. getað fylgt að málum. Ég bar ekki fram brtt. við þetta frv., en mína afstöðu vil ég marka með þessu frv., sem ég hefi nú flutt. Ég er þeirrar skoðunar, og mér er kunnugt um, að ýmsir hv. dm., og þar á meðal eru menn úr sjútvn., eru þeirrar skoðunar, að það sé ekki óréttmætt, að þeim bæjarfélögum eða sveitarfélögum, þar sem síldarverksmiðjur ríkisins starfa, sé gefin heimild til þess að leggja eitthvert útsvar á fyrirtækin. En í l. er ákvæði um það, að þau séu undanþegin útsvarsskyldu. Hér er óneitanlega um allmikinn atvinnurekstur að ræða, og getur orðið meiri, en hann er undanþeginn gjöldum til bæjar- og sveitarfélaga. Ég get ekki séð, að það sé óréttlátt að heimila þeim að leggja nokkurt gjald á þessi fyrirtæki. Það er út af fyrir sig hægt að leysa þetta mál án þess að tekin sé afstaða til hinna ýmsu radda, sem fram hafa komið um nýja gjaldstofna fyrir bæjar- og sveitarfélög. En ef horfið er að því að samþ. þetta frv., þá má líta svo á, að komið sé nokkuð til móts við þá, sem vilja skapa Siglufjarðarkaupstað aukna gjaldstofna, vegna þess, að á Siglufirði er mikið af þeim atvinnurekstri, sem hér um ræðir. Ég vil benda á, að til er sérstakt ákvæði í lögum um gjaldskyldu annara fyrirtækja ríkisins til sveitarsjóða eða bæjarsjóða, þar sem þeim er gert að skyldu að greiða 5% af nettóágóða til þeirra. En þegar um síldarverksmiðjur ríkisins er að ræða, þá er ekki hægt að setja slíkt ákvæði, því þær eru ekki reknar á þann hátt, að gert sé ráð fyrir nettóhagnaði. Hér er því lagt til, að bæjar- og sveitarfélögum, þar sem verksmiðjur starfa, sé heimilt að leggja á þær gjald, sem sé miðað við andvirði seldra afurða, og hefi ég tiltekið í frv., að upphæðin skuli vera einn og hálfur af hundraði af söluverði. Ég get hugsað mér, að það geti verið samkomulagsatriði, hvort það verður sú upphæð eða önnur, eitthvað lægri, en ég hygg, að þessi upphæð, sem ég nefndi, sé þó það lág, að hærra myndi verða útsvar verksmiðjanna, ef á þær væri lagt eftir venjulegum reglum. En ég mun við meðferð málsins verða reiðubúinn til að ræða samkomulag um upphæð þessa gjalds. - Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum. Þar sem hér er um fjármál að ræða, þá legg ég til, að frv. verði vísað til hv.fjhn. og 2. umr.

Páll Þorbjörnsson Hv. flm. byrjaði á því að skýra frá, að í raun og veru væri þetta frv. afspringur annars frv., sem einnig lægi fyrir þessari hv. d., en það er frv. til hafnarlaga fyrir Siglufjarðarkaupstað, og þá sérstaklega það ákvæði í því, þar sem heimilað er að leggja sérstakt vörugjald til almennra bæjarútgjalda á allar vörur, sem fara um höfnina. Því hefir nú verið haldið fram af mér og fleirum, að þessu ákvæði væri beint að síldarverksmiðjum ríkisins á Siglufirði, og er ég þakklátur hv.flm. fyrir það, að hann hefir nú tekið af öll tvímæli um það með flutningi þessa frv. Þeir, sem eru kunnugir sögu síldarverksmiðja ríkisins, minnast þess, að það þótti talsverð búbót að því að fá þær byggðar á þeim stöðum, sem þær eru á. Þegar rætt var um byggingu þeirrar síldarverksmiðju, sem byggð var síðast, þá varð að vonum talsverð deila um það, hvar hún ætti að standa. Og það blandaðist engum hugur um, að fyrir sumum vakti það eingöngu í þeirri deilu að fá síldarverksmiðjuna byggða þar, sem þeir áttu heima. Það er nokkur sönnun fyrir því, hversu mikil búbót Siglfirðingum þótti að því að fá síldarverksmiðj. reista í sínu byggðarlagi, að þeir lögðu fram undir 200 þús. kr. til þess að fá hana byggða á Siglufirði. Við vitum líka, að það komu fram eindregnar óskir frá Raufarhöfn og Flateyrarkauptúni um það, að ríkisstj. beitti sér fyrir því, að verksmiðjurnar, sem voru á þeim stöðum, yrðu keyptar og sameinaðar síldarverksmiðjum ríkisins. Nú virðist vera að skjóta upp höfðinu sú stefna, að bæjunum sé það ekki nóg að fá þessa atvinnuaukningu, heldur vilja þeir líka fá tækifæri til þess að skattleggja fyrirtækin og taka gjöld af útvegsmönnunum og sjómönnunum, sem koma á skipum sínum norður og leggja þar upp síld til bræðslu, og skapa með því atvinnu á Siglufirði og víðar. Það má segja, að þau atvinnutæki, sem notuð eru til þess að afla síldarinnar, nefnilega skipin, séu að litlu eða engu leyti eign þeirra manna, sem búsettir eru í byggðarlaginu, þar sem verksmiðjurnar standa. Ég held, að það sé óhætt að fullyrða, að frá Raufarhöfn og Flateyri gengur ekkert skip til síldveiða, sem búsettir menn þar eiga. Og á Siglufirði munu vera tvö síldveiðiskip, sem búsettir menn þar eiga og leggja upp síld í bræðslu. Mér er kunnugt um, að hið eina skip, sem bæjarfélagið á Siglufirði hafði með að gera, hætti við að leggja aflann upp á Siglufirði, en flúði vestur á Strandir, vegna betri skilyrða hvað fiskimiðin snerti. Í þessu sambandi er vert að geta þess, að það eru nær eingöngu heimilisfastir menn á stöðunum, sem hafa atvinnu við verksmiðjurnar, eða um 150 á Siglufirði, 40 á Sólbakka og 35 á Raufarhöfn. Nú er það alls ekki svo, að verksmiðjurnar skapi ekki meiri tekjur fyrir bæjarfélögin en það, sem greitt er í vinnulaun. Það má líka benda á, að verksmiðjurnar á Siglufirði gjalda nálega 20 þús. kr. í hafnargjöld af útfluttum vörum, og verða þær líka að borga gjald af ýmsum vörum, sem þær verða að flytja inn. Nú er því haldið fram af hv.flm., að það sé ósanngjarnt, að bæjarfélögin hafi ekki hliðstæða heimild til þess að skattleggja fyrirtæki eins og heimild þá, sem þau hafa til þess að skattleggja einkasölur ríkisins, en þar sem síldarverksmiðjurnar hafi ekki verið byggðar í hagnaðarskyni, þá sé ekki hægt að fara inn á þá braut að skattleggja hagnaðinn. Nú vil ég segja það við hv.flm., sökum þess að hann er samvinnumaður, eins og kunnugt er, að það lengsta, sem mér finnst vera hægt að ganga í því að veita bæjar- og sveitarfélögum leyfi til að skattleggja stofnanir eins og síldarverksmiðjurnar, er, að þeim sé gert jafnhátt undir höfði og samvinnufélögunum, því að þótt síldarverksmiðjur ríkisins séu ekki samvinnufélög, þá er tilgangur þeirra í raun og veru sá sami, sem sé að skapa framleiðendunum sannvirði fyrir framleiðslu sína. Þeim mönnum, og einnig hv.flm., sem ég býst við, að hafi ekki gert sér fulla grein fyrir því, hvað slík heimildarlög sem þessi myndu hafa í för með sér fyrir síldarverksmiðjur ríkisins, ætla ég að benda lauslega á, hvað útgjöld þau, sem hér um ræðir, mundu hafa numið miklu þetta ár, sem þó er viðurkennt, að sé ekki nálægt því hálfdrættingur á við meðalár. Fyrir verksmiðjuna á Raufarhöfn hefði þessi skattur orðið 3450 kr., fyrir síldarverksmiðjuna á Siglufirði 21000 kr. og fyrir verksmiðjuna á Sólbakka 7255 kr. Þessi útreikningur er miðaður við afurðaverðið eins og það hefir verið á því, sem búið er að selja, og eins við það afurðaverð, sem nú er, enda þótt ekki sé búið að koma afurðunum 9 peninga. Aftur á móti mundi þessi skattur í meðalári nema 58000 kr. á Siglufirði, 10000 kr. á Sólbakka og 5000 kr. á Raufarhöfn, - og miða ég í þessu tilfelli við núv. afurðaverð hjá síldarverksmiðjum ríkisins, og hvað útreikning gjaldsins fyrir síldarverksmiðjuna á Raufarhöfn snertir, þá miða ég útreikninginn við það, sem gert var ráð fyrir, að síldarverksmiðjan gæti tekið á móti síðasta sumar. Til viðbótar við þetta vil ég geta þess, að þegar þessi áætlun var samin, þá var afkastageta verksmiðjunnar áætluð minni en hún reyndist að vera í sumar, eftir að verksmiðjan komst í hendur ríkisins. Ég skal taka það fram, að ég geri ráð fyrir, að þessar upphæðir, sem ég nefndi, geti farið fram úr þessum áætlunum. En samkv. þessum útreikningi verða öll þessi gjöld um 75000 kr. á ári. - Svo er annað, sem vert er að benda á í þessu sambandi, og það er það, að þetta 11/2% gjald af andvirði afurðanna þýðir því sem næst 3% skatt á sjómenn og útgerðarmenn, sem leggja afla upp í verksmiðjurnar, því að útborgað verð til útgerðarmanna og sjómanna nemur því sem næst helmingi af því verði, sem fæst fyrir afurðirnar. Þess vegna hlýtur þetta að tvöfaldast á útgerðarmönnum, þannig að 3% skattur skelli á þeim. Og miðað við afurðaverðið eins og það er nú í dag, ætla ég að draga fram ljóst dæmi. Sem dæmi tek ég meðalafla eins báts í samvinnufélagi Ísfirðinga, eins og hann hefir verið undanfarin meðalár. Þessi bátur leggur upp 6000 mál til bræðslu, en það þýðir, að það kemur hvorki meira né minna en 990 kr. skattur á hvern einstakan bát. Þarna er um meðalafla eins báts að ræða, miðað við síldarafla 7 báta. Nú vil ég spyrja hv.flm. þessa frv., hvort honum finnist sanngjarnt, að útgerðarmenn og sjómenn, sem leggja afla sinn á land og útvega fjölda manns atvinnu, verði að greiða þennan þunga skatt, sem nemur í þessu tilfelli, sem nefnt var, nærri því þúsund krónum á hvert skip. Hv. flm. óskaði eftir því, að þessu frv. yrði vísað til fjhn., að þessari umr. lokinni. Ég verð að segja, að mér finnst þetta mál snerta meir sjómannastéttina og útgerðarmennina í landinu heldur en aðrar stéttir, og vil ég því mælast til þess, að frv. verði vísað til sjútvn., svo framarlega sem því verður vísað til 2. umr. og nefndar.

Flm. (Gísli Guðmundsson) Ég skal verða stuttorður, ef það gæti orðið til þess, að umr. yrði lokið á þessum fundi. Út af því, sem hv. 3. landsk. sagði um það, að þetta frv., sem ég flyt hér, væri yfirlýsing af minni hálfu um það, að frv. um hafnarl. á Sigluf. hefði verið sérstaklega stefnt að síldarverksmiðjum ríkisins, skal ég taka það fram, að ég sé ekki, að ég hafi gefið nokkra yfirlýsingu um það, hvert ákvæði þess frv. stefna, enda var ég ekki flm. þess frv. Hinsvegar er það vitanlegt, að ákvæði þessa frv., sem hér liggur fyrir, koma til með að auka gjöld á síldarverksmiðjum ríkisins á Siglufirði, þannig, að ef þetta frv. kæmist í framkvæmd, kæmi það til móts við hitt frv. um að afla þeim bæ tekna. Hv. 3. landsk. lagði áherzlu á það, að þeir staðir, sem síldarverksmiðjur ríkisins væru á, hefðu sótzt mjög eftir því að fá þá atvinnuaukningu, sem verksmiðjurnar létu í té, og að hörð samkeppni hefði verið milli ýmsra staða um að fá verksmiðjurnar til sín. Þetta er alveg rétt hjá hv.þm., en ég sé ekki, að þetta út af fyrir sig sé nein rök fyrir því, að ekki megi leggja gjöld á þessi fyrirtæki. Sérhver staður óskar að sjálfsögðu eftir því að fá sem flest atvinnufyrirtæki til sín og að atvinna sé sem mest hjá sér á hverjum tíma, án þess þó að hann vilji afsala sér rétti til þess að leggja á þessi fyrirtæki réttmæt gjöld til bæjar- og sveitarsjóðs. Þá vildi hv.þm. gera mikið úr því, að hér væri um skatt á útgerðarmenn að ræða. Það má vitanlega um það deila, hvort þetta 11/2% gjald sé ósanngjarnt, en eins og ég tók fram í framsöguræðu minni, þá er ég tilbúinn til samkomulags í þessu efni. 

Flm. (Jóhann Jósefsson) [óyfirl.]: Ég hefi leyft mér að bera fram þessa þáltill. og hefi greint þær höfuðástæður, sem til þess liggja, að ég tel, og menn yfirleitt í Vestmannaeyjum, að nauðsyn beri til þess, að gerðar verði meiri ráðstafanir en verið hefir til þess að verja landhelgina þá tíma, sem Þór er þar ekki. Eins og ég vísa til í grg. fyrir þáltill., hefir það verið svo á undanförnum árum, að þegar vertíð hefir verið lokið, hafa varðskipin yfirleitt ekki sézt fyrir sunnan land eða við Vestmannaeyjar, og það af þeirri eðlilegu ástæðu, að þau hafa verið við landhelgisgæzlu fyrir Norðurlandi á þeim tíma. En þetta er farin að verða of góð hlífð fyrir suma botnvörpungana, og vil ég ekki draga dul á, að þeir, sem við vitum um, eru eingöngu útlendir, og hafa þeir gert sig ákaflega heimakomna á heimamiðum Vestmannaeyinga undanfarið, og má segja, að þeir hafi hvað eftir annað tekið bitann frá munninum á sjómönnum okkar. Þetta er þeim mun leiðara og skaðlegra vegna þess, að nú á síðustu árum hafa dragnótaveiðar talsvert verið stundaðar við Eyjarnar að sumrinu og fram á haust. Það hefir oft farið svo, að dragnótabátarnir hafa orðið að gefast upp við veiðar á vissum stöðum innan landhelginnar vegna þess að þessir útlendu togarar hafa orðið fyrri til að taka veiðina. Ég á við, að það mætti beina einum vélbát í þá átt að verja landhelgi Vestmannaeyja. Myndi það nægja til að halda burtu skipum, sem ár eftir ár hafa sótt á þessi mið. Ég get bent á það, að dragnótaveiðarnar hafa gefið ekki svo lítinn erlendan gjaldeyri í ríkissjóð á undanförnum árum. Af þessum stað er mjög þægilegt að koma nýjum fiski á erlendan markað, og nú er það komið á góðan rekspöl, að bátar þeir, sem þessar víðar stunda, geti komið afurðum sínum á markaðinn. Er því sjálfsagt að stuðla að því, að þetta geti tekizt á sem affarasælastan hátt. Þetta gildir og að sjálfsögðu um aðra báta, er veiði stunda við Vestmannaeyjar með öðrum aðferðum. Þeir bíða samskonar tjón af þessum ágangi erlendra togara. vegna gæzluleysis, t. d. bátar, sem stunda þar veiði með línu, sumir allt haustið. Þessu er hægt að ráða bót á með þeim hætti, sem till. fer fram á. vona ég því, að hv. þingd. samþ. hana.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Það er mikilsvert, að hægt sé að koma á fullkominni landhelgisgæzlu á sem heppilegastan hátt og með sem minnstum tilkostnaði. Þetta árið lítur út fyrir, að kostnaðurinn verði nokkuð hár líklega nálægt 600 þús. kr. Tekjur af landhelgisgæzlunni fara minnkandi, og það verður alltaf minna, sem þaðan er hægt að leggja at mörkum til móts við ríkissjóð. Í fjvn. hafa farið fram ýmsar bollaleggingar um það á hvern hátt hægt sé að koma landhelgisgæzlunni fyrir á sem ódýrastan hátt, þannig, að þó sé gagn að. Þetta er vandasamt mál, og verður um það að taka tillit til margskonar tillagna, er fram koma. Vildi ég því gera það að till. minni, að málinu yrði vísað til sjútvn. og þessari umr. frestað. Beini ég því þá um leið til n., að hún athugi landhelgismálin í heild, tali við Pálma Loftsson og fái upplýsingar hjá honum um kostnað o. s. frv. Ennfremur ætti sjútvn. að kynna sér till. þær, sem uppi hafa verið í þessu efni í fjvn. Ég vænti þess að þessi orð mín verði ekki tekin þannig, að ég vilji koma málinu fyrir kattarnef. En þetta er svo mikið mál, að sjálfsagt virðist, að það verði athugað í sambandi við landhelgismálin í deild. Á þyngd.fundi geta menn ekki fengið nauðsynlega yfirsýn yfir þetta mál.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ég skil, að hæstv. ráðh. verði að taka tillit til kostnaðarhliðar málsins. Mér fellur ekki illa till. um, að málið verði athugað í sjútvn. Ég hefi ekki nema góðs að vænta af þeirri athugun. Það er nauðsynlegt, að sem bezt sé athugaður mismunurinn á gæzlu og gæzluleysi á góðum, viðurkenndum veiðistöðum, eins og við Vestmannaeyjar, að sem nákvæmust athugun fari fram á því, hverja þýðingu þessar veiðar hafa fyrir afkomu sjávarútvegsins og tekjur ríkissjóðs. Eg er þess vegna ekki mótfallinn því, að till. mín sé athuguð í n. Og það er fjarri mér að álíta, að orð hæstv. ráðh. séu af þeim rótum runnin, að hann vilji koma málinu fyrir kattarnef.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Ég skal nú ekki lengja þessar umr. mikið úr því sem orðið er, en ég skal benda á það, til viðbótar því, sem ég sagði áðan, að nokkrum dögum eftir að þetta undirskriftaskjal er undirritað, þá er haldinn fjölmennur fundur í Vestmannaeyjum, þar sem samþ. var nærri einróma áskorun til Alþ. um að framlengja gjaldið. Hv. 4. landsk. játaði, að hann legði í sjálfu sér ekki mikið upp úr þessum mótmælum, og ég vil undirstrika það sérstaklega, að hv.þm. sagði það sjálfur, að það væri eðlilegt, að einmitt Vestmannaeyjar, sem hafa haft þetta gjald, vildu halda því, þegar útlit er fyrir, að svipuð löggjöf fyrir kaupstaðina almennt verði sett. Ég vil að lokum taka það fram, að ég vil vona, að þetta sanngirnismál nái hér fram að ganga.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónason) [óyfirl.]: Þetta frv. mun hafa verið afgr. til 3. umr. á þeim eina fundi, sem ég hefi ekki verið á. Ég hefi því ekki þurft að nota framsögumannsrétt minn til að mæla með frv. sem frsm. meiri hl. n. En nú hafa komið fram mótmæli gegn frv. frá hv. minni hl. n., þar sem hann ber það fram sem eina af ástæðunum gegn því, að alþingi hafi borizt skrifleg mótmæli undirrituð af 240 kjósendum. - Þau eru annars ákaflega einkennilega til komin þessi mótmæli. Þetta hlaut engan byr að ráði á fjölmennum fundi, sem haldinn var í Vestmannaeyjum, þar sem rætt var um ýms þingmál, og þá sérstaklega áhugamál Vestmannaeyja. Á þessum fundi var engum andmælum hreyft gegn þessu frv. Það var fyrst eftir þennan fund, að gengið var með þetta skjal á milli manna, og það var auðvitað í þessu tilfelli, eins og alltaf er, að það eru einhverjir, sem eru á móti öllum skattaálögum, af því að þeir halda, að þeir komist betur út af því á einhvern annan hátt. Eins og grg. ber með sér, þá er frv. borið fram eftir ósk bæjarstj. Vestmannaeyjakaupstaðar, og ég hygg, að sú ósk ætti að vera eins mikils metin eins og þó að farið sé að safna svo og svo miklu af undirskriftum. Annars þarf ég ekki að endurtaka það, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði um þetta mál. Það stendur hér mjög sérstaklega á, þar sem þeir geta lagt á gjöld án þess að þau komi niður á nokkrum öðrum en íbúum þess staðar. Vestmannaeyjar hafa þarna algerða sérstöðu, e. t. v. að undanteknum Siglufirði. - Í sambandi við þau andmæli hv. 4. landsk., að nú liggi fyrir áskorun um að koma á einhverri slíkri löggjöf, vil ég segja, að fullgilt svar við því er sérstaða þessa bæjarfélags og að þetta fyrirkomulag hefir verið notað undanfarið. Það er vafalaust, að gert hefir verið ráð fyrir því, að þetta fengist framlengt, úr því það nú einusinni hefir verið samþ. Og það er víst, að þetta bæjarfélag hefir byggt á því, að þetta gjald fengi að halda áfram, og í frv. eins og það nú er orðið er aðeins farið fram á frumlengingu til ársloka 1936, svo að það er frjálst og óbundið að láta Vestmannaeyjar lúta þeim almennu lögum, sem kynnu að verða sett um þetta efni. Ég vil því mælast til þess við forseta, að hann fresti ekki þessu máli, því að það er fullkomlega upplýst. Og ég vil beina því til hv. d., að hún afgr. þetta mál, því að það er gersamlega því óviðkomandi, hvort síðar kynni að verða sett einhver löggjöf um þetta efni.

Jón Baldvinsson Ég vil afbiðja mér heiðurinn af því að hafa komið fram með þessa röksemd. Ég held, að það hafi verið hv.þm. sjálfur, sem talaði um það, að Vestmannaeyjar hefðu nú einusinni þessa löggjöf og þess vegna mætti ekki slíta henni. Ég get játað, að þetta er nokkur ástæða, en ekki svo mikilvæg, að hún nægi til þess, að framlengd verði þessi lög. Það hefir þegar verið borið fram frv. um þetta almennt, og getur vel verið, að það verði samþ. Ég segi ekki, að það verði endilega á þessu þingi, en það gæti vel orðið og þess vegna er ekki víst, að það þurfi að slíta þetta sundur. Það er af þeim ástæðum, sem ég vildi biðja forseta að láta málið bíða, þó ekki væri nema þangað til útséð er um, hvað gert verður í þessu máli á þingi, þar sem ekki þarf nema stuttan tíma til að koma því fram.

Jón Baldvinsson [óyfirl.]: Þeir tveir hv.þdm., sem hafa tekið sér fyrir hendur að mæla með því, að þetta frv. verði samþ., hafa báðir talað um þau mótmæli, sem komið hafa fram úr Vestmannaeyjum. Í raun og veru hafa þeir lagt meira upp úr mínum orðum um það heldur en ég gaf tilefni til. Ég sagði aðeins, að ég áliti rétt, að þessi mótmæli kæmu hér fram, úr því að þau hefðu borizt Alþ., og það voru ekki tök á að bera þau fram annarsstaðar en við þessa umr., því að málið hefir ekki verið til umr. í Nd. Ég sagði jafnframt, að þó að mótmælin kæmu fram, þá gátu þau ekki verið afgerandi ástæða til þess að vera með eða móti málinu. Ég ætlaði ekki að leggja dóm á það, hvort frv. eigi ekki að ganga fram, en mér finnst aðrar ástæður, sem ég hefi borið fram, miklu veigameiri og hv.þm. hafa ekki getað hnekkt þeim. Það er auðvitað mál, að löggjöf í þessu efni verður aðeins umgerð utan um reglugerð, og þó að Vestmannaeyjar hafi að vísu sérstöðu hvað þetta snertir, þá ætti þessi löggjöf að vera fullnægjandi fyrir þær. Það er sem sagt þetta, að Vestmannaeyjar hafi þannig sérstöðu, að þar séu ekki lögð gjöld á aðra en íbúana sjálfa. Hv. frsm. meiri hl. benti á annan stað, þar sem svipað stæði á. Ég get bent á þrjá staði, þar sem líkt er ástatt um. Það er ekki mjög mikil verzlun út frá Seyðisfirði, a. m. k. ekki meiri en út frá Siglufirði. Hinsvegar koma til Vestmannaeyja margir, sem þessi gjöld bitna á, menn, sem eiga heima annarsstaðar, en sækja vertíðina til Vestmannaeyja, svo að menn taka raunverulega þátt í þessum gjöldum víðsvegar að af landinu, og atvinnuvegum er yfirleitt svo háttað hér á landi, að fólk er ekki mjög staðbundið. Fólk fer til Vestmannaeyja á veturna, svo að það er sannarlega almenns efnis, þegar sett er þannig löguð löggjöf. Ég álít rétt, að þegar á að fara að setja almenna löggjöf um þetta, þá sé betra og réttara, að Vestmannaeyjar standi eins að vígi og hinir kaupstaðirnir og komi þá undir hina almennu löggjöf, sem ég þykist vita, að verði sett annaðhvort á þessu þingi eða vetrarþinginu 1936. Ég sé ekki, að Vestmannaeyjar líði neitt tilfinnanlegt tjón, þótt það drægist nokkra mánuði, að þetta yrði að lögum, ef það yrði, sem og er talið víst, að það verði snemma á næstu ári komin löggjöf, sem heimili kaupstöðum að leggja á gjöld til þess að auka tekjur sínar. Þó að það sé auðvitað neyðarúrræði að þurfa að grípa til þessara ráða, þá virðist mér hér varla verða við það ráðið. - Hvað þessum fundi viðvíkur, sem hv.þm. var að tala um, get ég sagt það, að það hafa eflaust margir fundir verið haldnir í Vestmannaeyjum, þar sem ekki hafa verið tekin fyrir öll vandamál kaupstaðarins, svo að það sannar ekkert, þó að þessu hafi ekki verið hreyft þar. En mótmælin, sem seinna hafa komið fram, sýna það, að til er í Vestmannaeyjum allmikill hópur manna, sem er á móti þessu. Hv. frsm. meiri hl. vildi nú að vísu gera minna úr þessu heldur en rétt er, því að af þessum mönnum, sem hafa skrifað undir þetta skjal, er megnið kjósendur. Ég hefi ekki verið að halda því fram, að þetta mótmælaskjal væri nokkur mikilvæg ástæða, þótt ég hins vegar vildi geta þess, að það væri fyrir hendi.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Landbn. hefir haft þetta mál til athugunar, og eins og getið er í nál. hennar á þskj. 569, þá mæla tveir nm. með, að frv. verði samþ., - ég og hv. 2. þm. Rang. -, en þriðji nm., hv. 4. landsk., er frv. mótfallinn, a. m. k. í þeirri mynd, sem það hefir nú. N. ber ekki fram neinar brtt. við frv. nú, en mun taka það til nánari yfirvegunar á milli umr., og þar sem þetta er 2. umr. málsins og engin brtt. liggur fyrir, þá mun ég ekki fara mörgum orðum um það. Eins og menn vita, þá er þetta frv. borið fram af landbn. Nd., og er það einskonar samsteypa þriggja frv., sem flutt voru á fyrri hluta þingsins; í fyrsta lagi frv. um byggingu og ábúð á jörðum, sem eru almannaeign. Í öðru lagi frv. um ættaróðul og óðalsrétt, og í þriðja lagi frv. um afnám sölu þjóð- og kirkjujarða. I. kafli þessa frv. er um erfðaábúðina og um ábúð á opinberum jarðeignum. Samkv. honum eiga opinberar jarðeignir að byggjast með erfðafestu, nema þær jarðir, sem eru ætlaðar fyrir embættismannasetur, svo sem prestsetrin. Þá er það nýmæli í þessum kafla, að eftirgjaldið á þessum jörðum sé fastákveðið 3% af matsverði jarðarhúsa. II. kafli frv., um ættaróðul, er nýmæli, þar sem slík löggjöf hefir ekki áður þekkzt hér á landi, en tilgangurinn er auðsær, sem sé sá, að koma á meiri festu um ábúð jarða og að fyrirbyggja brask með jarðir, eins mg átt hefir sér stað undanfarið, landbúnaðinum til stórtjóns. Það ætti að mega vona, að þegar ætt væri búin að gera jörð að ættaróðali sínu, þá mundi hún frekar bera ræktarsemi til þess staðar en oft hefir áður verið um jarðir, sem hafa þó verið í einstaklingseign. Þriðja meginatriði þessa frv. er um afnám á sölu þjóð- og kirkjujarða, en þó þannig, að sala þessara jarða sé heimil eftir sem áður, ef sú jörð, sem seld er, er jafnframt gerð að ættaróðali. Það hefir oft verið deilt um þjóðjarðasölulögin. Sumir telja, að þau hafi unnið landbúnaðinum ómetanlegt gagn með því að koma fjölda jarða í sjálfsábúð, en aðrir hafa talið gagnið vafasamt. En í þessu frv. er hugsað til þess að nema burt þá ókosti, sem mönnum hefir fundizt vera í þjóðjarðasölunni, þannig, að koma í veg fyrir, að þessar jarðir séu seldar aftur og lendi þannig í óeðlilegu braski. Aftur á móti á að halda kostunum, þannig, að mönnum sé eftir sem áður gefinn kostur á að eignast jarðir, ef þeir vilja taka á sig þær kvaðir, sem því fylgir að gera jörð að ættaróðali. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara nánar út í þetta mál, því að engar brtt. liggja fyrir. Meiri hl. n. virtist sæmilega vel frá þessu frv. gengið, og er því alls ekki víst, að hann flytji neinar brtt. við það. Þó munum við taka frv. til nýrrar athugunar fyrir 3. umr. - Sé ég svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. að sinni.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Ég vil leyfa mér að fara þess á leit við hæstv. forseta, að mál þetta verði tekið út af dagskrá nú, til þess að tími vinnist til að athuga brtt. þær, sem fram hafa komið við það.

Jón Baldvinsson Mér þykir rétt, að það komi fram við þessa umr. málsins, að gegn þessu frv. eru komin fram mótmæli frá 240 kjósendum í Vestmannaeyjum. Mótmælin eru svo hljóðandi: „Við undirritaðir borgarar í Vestmannaeyjum skorum á Alþingi það, er nú tekur til starfa aftur, að framlengja ekki heimild þá, er Vestmannaeyjabær hefir nú til að leggja á vörugjald á inn- og útfluttar vörur. Vörugjald þetta er tilfinnanlegur skattur á nauðþurftir almennings og fisk og aðrar afurðir, sem fluttar eru frá Eyjum.“ Í sjálfu sér getur það vel verið, þó að slík mótmæli hafi komið fram frá hlutaðeigendum, að rétt sé að samþ. frv. En mér finnst þó, einnig af öðrum ástæðum, fullkomið tilefni til að málinu sé frestað að sinni og frv. tekið af dagskrá. Ég skal m. a. benda á, að í dag var á fundi í sameinuðu Alþ. ákveðin umr. um þál.-till. þess efnis að skora á stj. að láta athuga og undirbúa till. til nýrra gjaldstofna handa sveitar- og bæjarfélögum. Og í öðru lagi liggja fyrir Nd. í dag till. um að heimila einstökum bæjarfélögum að leggja einskonar vörugjald á innfluttar vörur, svo sem nánar er tiltekið í tillögunum. Tilefni þeirra er það, að flutt var frv. um að veita einu kauptúni á Norðurlandi heimild til vörugjaldsálagningar, en svo kom fram brtt. við það, þess efnis, að heimildin skuli veitast öllum kaupstöðum og kauptúnum á landinu. Þar sem þetta tvennt liggur fyrir: tillögur um nýjan gjaldstofn handa bæjarfélögum, sem eftir er að afgr., og að öðru leyti áskorun til stj. um að undirbúa fyrir næsta þing till. um nýja tekjustofna banda bæjar- og sveitarfélögum, þá sýnist mér réttast að fresta þessu máli þangað til síðar, að séð verður, hvað úr þessu verður. Þegar svo mikið kapp er á það lagt í þinginu að útvega bæjarfélögum meiri tekjur en þau geta félagið af útsvörum, þá sýnist mér réttast að láta mál þetta niður falla í bráðina; það þarf ekki að fella frv., heldur taka það út af dagskrá og geyma það þangað til séð verður, hvort þingið samþ. almenna löggjöf um nýja tekjustofna handa bæjarfélögum, eða þá að afgr. verður þál.till stj. um að undirbúa almenna löggjöf um þetta og leggja fyrir næsta þing. Þetta hvorttveggja eru svo mikilvægar ástæður fyrir frestun þessa máls, þar sem augljóst er, að annaðhvort á þessu þingi eða því næsta verður sett almenn löggjöf sem ætla má, að ráði fram úr tekjuöflunarvandkvæðum bæjarfélaga, að ég vil mælast til þess, að hæstv. forseti meti þessar ástæður svo mikils, að hann taki málið af dagskrá og fresti frekari afgreiðslu þess, þar til séð verður, hvað þingið gerir við áðurnefndar tillögur. Ég þykist vita, að önnurhvor leiðin verði farin. Og ef stj. verður falið að undirbúa málið til næsta þings, þá sýnist mér, að þetta frv. geti beðið eftir því. Það getur ekki skipt miklu máli, hvort þetta frv. verður afgr. í dag eða það bíður úrslita áðurnefndra tillagna. Það á ekki eftir nema þessa einu umr. hér í þd., og mætti þá samþ. það síðar, fyrirvaralaust, ef hinar till. verða ekki afgr. þannig, að þær leysi úr þessum almennu vandkvæðum bæjarfélaganna.

Jón Baldvinsson Mér þykir hv. 1. þm. Eyf. og frsm. meiri hl. ekki tala sérlega virðulega um þessa nýju aðalsmannastétt, og það er undarlegt, ef hann heldur, að þrengt sé að kosti þeirra. Ef hv.þm. hefir lesið frv. betur en ég, þá hlýtur hann að hafa tekið eftir því, að í 10. gr. b. og í 24. gr. 3. lið eru þeim, sem hljóta óðalsrétt, fengin aukin fríðindi. Þeir eiga ekki að erfa réttindin samkv. erfðalögunum, heldur er vikið frá þeim, þannig að foreldrar eiga að koma sér saman um. hvert af börnunum skal erfa ábúðar- eða óðalsréttinn. Hér er verið að lögleiða nýja skipun fyrir yfirstétt í sveitunum. Þegar hún er setzt á laggirnar, þá getur verið, að urðhagir menn geti fundið nafn, sem hæfir henni betur. Og svo er annað; í frv. eru engin takmörk sett fyrir því, hvað jarðeignir óðalsherra megi vera stórar, heldur er Búnaðarfél. Ísl. ætlað að kveða á um, að slíkar jarðir megi ekki vera stærri en svo, að þær hafi jafnaðarlega verið nokkurnveginn fullnytjaðar af einum ábúanda. Þetta er svo teygjanlegt og óákveðið, hvað Búnfél. Ísl. kann að álíta, að einn eða annar óðalsherra geti nytjað stóra jörð. Og það mun fara eins og ég áður sagði, að venjulegum bændum mun ekki fært að ná eignar og óðalsréttindum á þessum jörðum, heldur fyrst og fremst þeim mönnum, sem kunna að græða í síldinni eða á öðrum spekúlationum. Þessi lög eru því sett handa þeim, og álít ég, að þau séu ekki til bóta fyrir bændur. Það verða tiltölulega fáir í sveitunum, sem geta haft not af þeim, enda hljóta þau að vekja þar ríg og meting, og verða þar af leiðandi engum til blessunar. Það mun ekki verða vel liðið í sveitunum, þegar einstakir menn koma frá öðrum atvinnuvegum með nóga peninga til þess að ná óðalsréttindum á beztu jörðunum. Auk þess má gera ráð fyrir, að eftir mannsaldur verði þeir búnir að fá finna nafn en smábændurnir á leigujörðunum. Hv. frsm. misskildi það, sem ég sagði um skattinn; það eru ekki nafnabætur óðalsherranna, sem eru skattlagðar erlendis, heldur hin víðáttumiklu lönd þeirra. - Það er hlálegt að ætla með þessu frv. að vekja ber á landi upp þá stefnu í landskiptamálum, sem nágrannaþjóðir okkar eru að kveða niður. Í Danmörku eru óðalssetrin og hinar stærri jarðeignir teknar og bútaðar sundur í fleiri sjálfstæð býli. En hér er verið að magna þann draug, sem næstu kynslóðir þurfa svo aftur að glíma við að kveða niður. Mér finnst sannarlega, að við höfum annað að gera, sem meiri nauðsyn er á, hér á landi, heldur en að koma upp 40-50 yfirstéttarbændum með finna nafni en aðrir hafa.

Forseti (EÁrna): Út af þeim tilmælum hv. 4. landsk., að ég taki málið út af dagskrá, þá vil ég taka það fram, að ég sé mér það ekki fært. Þetta mál er búið að liggja alllengi fyrir þinginu og búið að ganga í gegnum fimm umr. Ég sé því ekki, að ég hafi neinn rétt til að stöðva mál, sem komið hefir fram, nema að láta d. fá tækifæri til þess að greiða atkv. um það, og fer því fram atkvgr. um málið.

Jón Baldvinsson Eins og frá er skýrt í nál., sem er sameiginlegt fyrir alla n., þá hefi ég ekki getað sætt mig við þetta frv. og mun greiða atkv. gegn því, eða að öðrum kosti mundi ég vilja gera á því stórfelldar breyt. Get ég í fám orðum sagt, á hverju það er byggt, sem sé, að ég tel mjög varhugavert að lögleiða hér einskonar óðalsrétt, stofna hér til sérstakrar yfirstéttar í sveitum landsins, eins og á að gera með þessu frv. Það er alveg farið aftan að siðunum hjá löggjafanum, ef hann ætlar að fara að lögleiða sérstök hlunnindi og réttindi handa vissum fáum mönnum í sveitum landsins, því að þótt segja megi, að allir gætu notað sér þessi réttindi, þá vita allir, að það verður ekki gert. Nú er annarsstaðar verið að reyna að jafna þennan mismun á réttindum manna. Annarsstaðar hafa óðalseigendur haft stórfelld réttindi, en nú er verið að leggja á þá háa skatta. Þeir hafa haldið stórum löndum og lendum, en aðra vantað jarðnæði, og því hefir löggjafinn lagt á þá háa skatta og tekið jarðir upp í þá. Nú er þetta ekki ennþá svo hér. Það er ekki verið að koma hér upp greifum og barónum og öðrum slíkum tignarnöfnum, en þó er farið í þá áttina. Það eru þó litlir kuggar, sem verið er ýta á flot, svolitlir lénsherrar, sem mundu skoða sig jafna hinum tignustu furstum í öðrum löndum. Svo sé ég ekki annað, eftir því sem nú er lýst ástandinu hjá bændum, en að ekki mundu nema örfáir bændur á landinu geta gert jarðir sínar að óðalseign. En ef einhver græddi 20 þús. kr. á síld og keypti kot fyrir, þá gæti hann orðið aðalsmaður, meðan hann hrekst ekki í síldina aftur, sem gæti nú komið fyrir, því að þeir vilja oft fara þangað aftur, sem í henni hafa verið. En þá er hann bundinn af löggjöfinni, því að jörðin verður að halda áfram að vera óðalseign. Ég held því, að það sé alveg rangt að gera þennan mismun, mynda þennan stéttamun, sem hér er verið að gera, því að þetta verður aðeins til þess, að tiltölulega fáir menn geta skoðað sig fínni stétt en almúgann á kotjörðunum, sem hefir ekki ráð á að komast undir þessi l. og heita óðalsherrar. - Þetta er höfuðástæðan fyrir því, að ég vil ekki samþ. frv., þó að annars sé ýmislegt í því, sem gæti komið að gagni. Ég ætla því ekki að greiða þessu frv. atkv., einkum þó 2. kafla þess, en verði hann samþ., þá mun ég greiða atkv. á móti frv. sjálfu. Sé ég svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál að sinni, en það er áreiðanlega spor aftur á bak og á móti þeirri stefnu, sem nú er uppi hjá demókratískum þjóðum, að samþ. þetta frv.

Jón Auðunn Jónsson hér stendur nokkuð sérstaklega á um þetta mál. Þessi lög eru nú í gildi og þarf einungis að framlengja þau. Vestmannaeyjakaupstaður hefir sérstöðu að því leyti, að hann hefir engin verzlunarviðskipti við önnur héruð, og vörugjöld, sem þar eru lögð á til bæjarþarfa, koma ekki niður á öðrum en borgurum bæjarfélagsins. Þessu er öðruvísi háttað þar, sem kaupstaðir og kauptún eru í sambandi við héruðin umhverfis, sem reka þar verzlun sína. Þá verða slík vörugjöld einnig skattur á alla íbúa þeirra héraða. Í öðru lagi vil ég benda á, að hér er aðeins um að ræða löggjöf til eins árs; og það getur áreiðanlega ekki verið skoðun hv. 4. landsk., að almenn löggjöf um aukna tekjustofna handa bæjarfélögum verði komin svo fljótt í gildi, að hægt verði að framfylgja henni snemma n næsta ári. Um brtt. þær, sem fram hafa komið í Nd. við frv. um heimild fyrir Sauðárkrók til að leggja á vörugjald, er það að segja, að flm. frv. skoða það sem tilraun til þess að drepa frv. Það hefir þá nýlega skipt um stefnu í þessum málum í Nd., ef slíkar brtt. verða samþ., enda óskaði hæstv. fjármrh. eftir, að málið yrði tekið af dagskrá, þegar brtt. komu fram. Hv. 4. landsk. las hér upp mótmæli gegn þessu bæjargjaldafrv. frá 240 mönnum í Vestmannaeyjum. Það er nú tiltölulega lítill hluti af íbúum kaupstaðarins, líklega ekki nema 1/10 hluti af þeim sem greiða þar gjöld til bæjarþarfa. Ég held, að hv. 4. landsk. geti ekki tekið slík mótmæli alvarlega og flutt þau sem aðalástæðu gegn þessu máli.

Ég bar það ekki fram sem aðalástæðu

. Hv. þm. hefir ekki í öðrum tilfellum tekið til greina skrifleg meðmæli eða mótmæli frá kjósendum, sem þinginu hafa borizt um þau mál, sem það hefir haft til meðferðar. Ég hygg, að hann hafi ekki viljað taka til greina mótmæli frá borgurum Ísafjarðarkaupstaðar gegn bæjargjaldafrv. hv.þm. Ísaf., sem þetta þing hefir afgr., og hann mun ekki hafa tekið hátíðlega meðmæli frá mörgum þúsundum kjósenda víðsvegar um land, þar á meðal frá ýmsum flokksmönnum sínum, þegar þeir á síðasta þingi sendu þingmönnum áskoranir um að lögfesta frumvörp milliþingan. í sjávarútvegsmálum. Það hlýtur því að vera eitthvað sérstakt á bak við þessa kröfu hv.þm., um að frv. verði tekið af dagskrá, annað en undirskriftir 1/10 hluta gjaldenda í Vestmannaeyjum, sem gera má ráð fyrir, að hafi verið gengið hart að til þess að þeir skrifuðu undir mótmæli, eftir því sem sagt er. Ég get því ekki skilið, að þetta sé aðalástæða hv.þm. fyrir því að fresta samþykkt frv. - Hér er aðeins um að ræða framlenging á gildandi lögum til eins árs. Og þó er það sérstaklega annað, sem réttlætir þetta frv., eins og ég áður gat um, en það er, að vörugjaldið, sem ákveðið er í frv., snertir ekki íbúa annara héraða, en kemur aðeins niður á íbúum kaupstaðarins.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Ég þarf ekki að svara þessu mikið. Þó að hv. 4. landsk. ætti sæti í n., sem fjallaði um þetta frv., þá lítur næstum því út fyrir, að hann hafi ekki lesið það eða kynnt sér efni þess. Hann var að tala um ýmislegt, sem ekki er til í frv. Það er eins og hann áliti, að nú eigi að stofna aðalsmannastétt í landinu a. m. k. lagði hann mest út af því; en ég finn ekkert orð um aðalsmannastétt í frv. Hann sagði, að þeim mönnum, sem eignuðust ættaróðul, væru veitt sérstök réttindi. Það held ég, að séu nú ekki mikil réttindi; þvert á móti verða þeir að afsala sér réttindum. Fyrir einstaklinga, sem búa á ættaróðulum, er ekki um nein ný réttindi að ræða, heldur verða þeir að búa við talsverðar kvaðir. Þegar aðstaða þeirra er borin saman við kjör ábúenda á jörðum, sem eru almanna eign, og hafa þar erfðaábúð, þá get ég ekki séð, að um verulegan mun sé að ræða. Hv. 4. landsk. talaði mikið um, að stéttamunurinn væri aukinn meðal bænda eftir þessu frv. En ég held, að það megi alveg snúa þessum orðum við, þegar borið er saman við það, sem nú n sér stað. Óðalsbændur eru til nú og leiguliðar á þjóð- og kirkjujörðum eru einnig, til, eins og kunnugt er, við misjöfn kjör. Ég held, að það verði minni munur á kjörum óðalsbænda og leiguliða, sem fá erfðaábúð, heldur en nú tíðkast. Mér skildist hv.þm. vera eitthvað að tala um, að aðrar þjóðir legðu þunga skatta á slíka óðalsherra, eins og hér ætti að fara að skapa og hlynna að. Ég held, að fyrir honum vaki, að þessir herrar muni eignast svo sem hálfar sveitir fyrir óðul, svo mundu þeir hafa veiðigildi á haustin eins og aðalsmenn á Frakklandi gerðu á 17. öld með miklu óhófi, en þess á milli skemmta sér við að hýða „undirsátana“ á kotunum.

Þeir mega ekki hafa byssur, því nú eru að koma lög um bann við sölu skotvopna

. Ég get skilið, að hv.þm. litist ekki vel á þetta. En það er bara ekkert atriði til í frv., sem gefur honum átyllu til þessara hugmynda. Þess vegna þýðir ekki að tala um málið á þeim grundvelli. - En það getur verið ástæða til þess, að nefndin athugi frv. betur á milli umr., ef einhver smáatriði í því mættu betur fara á annan hátt. Er það þarfara en að vera með þessar bollaleggingar alveg út í loftið.