Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að 110. mál þingsins, fyrirspurn á þskj. 110, er kölluð aftur.

Forseti vill láta þess getið að kl. 12.30 fer fram umræða utan dagskrár um stöðu löggæslumála frá Höfn til Keflavíkur. Málshefjandi er hv. þm. Margrét Frímannsdóttir. Hæstv. dómsmrh. verður til andsvara. Þá vill forseti geta þess að umræða utan dagskrár, sem áformuð var kl. 1.30, um vændi, verður ekki vegna veikinda málshefjanda. Þess í stað verður umræða utan dagskrár á sama tíma, kl. 1.30, um afstöðu íslenskra stjórnvalda til mögulegra hernaðaraðgerða í Írak. Málshefjandi er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon en hæstv. forsrh. verður til andsvara.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 73/2002, um breytingu á lagaákvæðum er varða samgönguáætlun o.fl. Frv. er frá meiri hluta samgn. og hljóðar 1. gr. svo, með leyfi forseta: ,,28. gr. laganna orðast svo: Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Og 2. gr.: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Í frv. til laga um breytingu á lagaákvæðum er varða samgönguáætlun o.fl. sem samþykkt var frá Alþingi samhliða frv. til laga um samgönguáætlun sl. vor var gert ráð fyrir að hafnaráð og flugráð sem skipuð voru samkvæmt þágildandi lagaákvæðum skyldu sitja út gildistíma núgildandi hafnaáætlunar og flugmálaáætlunar. Gildistími þessara áætlana er til 31. desember 2002. Þetta þýddi að breyttu hafnaráði og flugráði samkvæmt lögum nr. 73/2002, þar sem þátttaka fulltrúa atvinnulífsins er aukin, gefst hvorki tækifæri til að veita samgrh. umsögn um tillögu samgönguráðs að samgönguáætlun 2003--2014 né samgn. eftir að ráðherra hefur lagt tillöguna fyrir Alþingi. Það er mat meiri hluta samgn. að eðlilegt sé og þarft að nýju hafnaráði og flugráði gefist kostur á að koma fram með ábendingar í tengslum við meðferð þingsins á samræmdri samgönguáætlun sem samkvæmt upplýsingum frá samgrn. verður lögð fram um miðjan nóvember nk. Herra forseti. Nefndin gerir ekki ráð fyrir því að þessu máli verði vísað til nefndar.

Herra forseti. Í þessu máli sem hv. formaður samgn. mælir hér fyrir, um að lögin sem tengdust samgönguáætlun sl. vor hvað snertir flugráð taki gildi nú þegar, er í sjálfu sér verið að leiðrétta viss mistök við lagasetninguna í vor þegar ekki var tekið tillit til þess að skipunartími flugráðs var þá u.þ.b. að renna út. Flugráð hefur því starfað í sumar án þess að eiga sér beina lagastoð. Ég sit í minni hluta samgn. og sé ekki ástæðu til að hindra framgang þessa frv. sem meiri hlutinn leggur fram. Þessi gjörningur allur, bæði mistökin og leiðréttingin, er hins vegar á ábyrgð meiri hluta samgn. og þess vegna stend ég ekki að þessum tillöguflutningi en tel að öðru leyti eðlilegt að þetta mál fái eðlilegan framgang.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um neysluvatn. Í tillögunni er því beint til ríkisstjórnarinnar að a. neysluvatn verði skilgreint sem auðlind í lögum, b. málefni þess verði vistuð á einum stað í stjórnsýslunni og c. stuðlað verði að útflutningi á fersku neysluvatni í samstarfi við vatnsútflutningsfyrirtæki og sveitarfélög. Gert er ráð fyrir að eftirlit með gæðum vatns verði áfram á vegum Hollustuverndar ríkisins og heilbrigðisnefnda sveitarfélaga. Sú merka auðlind sem felst í fersku lindarvatni er ekki öllum ljós. Þó er vitað að við Íslendingar eigum yfir að ráða mun meira vatni en við þurfum sjálf á að halda þótt vatnsskorts geti gætt á einstaka stað á landinu. Samt er auðlindin munaðarlaus og hvergi vistuð í stjórnsýslunni þar sem engin ein stofnun fer með markvissa ráðgjöf eða heldur utan um málefni hennar. Mikilvægt er að umgangast þessa auðlind þannig að komandi kynslóðir eigi aðgang að fersku neysluvatni í framtíðinni því þrátt fyrir gnægð þess núna er ferskt vatn á Íslandi ekki ótakmörkuð auðlind. Núverandi heildarnotkun og vinnsla á neysluvatni er hvergi skráð og í stjórnsýslunni er hvergi haldið utan um þekkingu á auðlindinni á einum stað. Eðlilegt væri að mínu mati að fela t.d. Orkustofnun það verkefni. Mestu skipta eftirtalin þrjú atriði: 1. Að auðlindin verði skilgreind sem slík og stjórn á meðferð hennar vistuð á einum stað í stjórnsýslunni. 2. Að eftirlit með gæðum neysluvatns og vernd vatnsbóla í heimabyggð sé áfram í þeim góðu höndum sem það hefur verið, þ.e. hjá heilbrigðisnefndum sveitarfélaga og Hollustuvernd ríkisins sem verður Umhverfisstofnun þann 1. janúar 2003. 3. Að möguleikar séu á arðbærri nýtingu á neysluvatni umfram það sem þjóðin neytir sjálf. Herra forseti. Um 70% af yfirborði jarðar eru vatn en af heildarvatnsforðanum á jörðinni er megnið, eða 97,4%, saltvatn. Ferskvatn nemur aðeins 2,5% af öllu vatni og neysluhæft vatn er eingöngu 0,27%. Vatn er því takmörkuð auðlind, sérstaklega þegar þess er gætt að aðgangur að neysluhæfu vatni er mjög misjafn eftir landsvæðum á jörðinni. Neysluvatn er skilgreint sem matvæli á Íslandi og vatnsveitur sem matvælafyrirtæki. Vatn þarf að lúta ströngum gæðakröfum og um vatn gilda fjölmörg lög sem talin eru upp í greinargerð með þáltill. Vatnsveitulög eru til og heyra undir félmrn., hitaveitur og rafveitur undir iðnrn. og Hollustuvernd ríkisins (Umhverfisstofnun) undir umhvrn. Í vatnalögum er gert ráð fyrir að atvinnumálaráðherra hafi yfirstjórn vatnamála á hendi. Þá er rétt að minnast á væntanlega Matvælastofnun en til stendur að hún muni heyra undir sjútvrn. Í auðlindanefndinni svokölluðu, sem skilaði skýrslu í september árið 2000, var fjallað um auðlindir sem eru eða kunna að verða þjóðareign, þ.e. nytjastofna á Íslandsmiðum, auðlindir á, í eða undir hafsbotni utan netalaga og náttúruauðlindir í þjóðlendum. Í auðlindaskýrslunni kemur fram að eignarhald á náttúruauðlindum sé skilgeint í ýmsum lögum og sumar náttúruauðlindir á landi háðar einkaeignarrétti en aðrar eignarrétti ríkisins sem sérstaklega er kveðið á um í lögum. Með þessari skýrslu fylgdi reyndar sérálit Geirs Oddssonar umhverfisfræðings þar sem sagði að í raun mætti skilgreina alla náttúruna, þar með jarðveg, plöntur, dýr, andrúmsloft, sól og vatn, sem mögulega náttúruauðlind. Herra forseti. Íslenskt vatn á gjöfulum linda- og grunnvatnssvæðum er hreint, gerla- og efnasnautt. Sýrustig vatns hér á landi er víða pH 8,5--9, t.d. í Reykjavík, en allvíða er það lægra þar sem vatnið kemur grynnra úr jörðu eða allt niður fyrir pH 7 sem þó er afar sjaldgæft. Nokkuð víða er sýrustigið á bilinu pH 7,5--8,5. Leyfileg mörk sýrustigs vatns hér á landi samkvæmt reglugerð nr. 536/2001 eru á mörkunum pH 6,5--9,5. Svolítið er misjafnt með hverju er mælt sem ,,æskilegu`` sýrustigi vatns en neðri mörk eru oftast sett við pH 7 og efri mörk kannski við pH 8,5. Þá er einnig litið til þess hve ,,þurrt`` vatn er, ef svo má kalla, en það veldur því að vatnið er síður óæskilegt, þrátt fyrir sýrustig á bilinu pH 8--8,5 eins og víða erlendis. Unnt er að lækka sýrustig vatns með því að bæta í það kolsýru. Slíkt telja margir að sé vænlegur kostur hér á landi, einkum þar sem við höfum yfir að ráða nýtanlegri náttúrulegri kolsýru. Vatn á Íslandi kemur úr kísilríkum og tiltölulega kalksnauðum jarðvegi. Veldur það því að harka þess er mjög lítil og bragðið ekki eins rammt og víða er. Þess vegna helst bragð ýmissa blandefna í íslensku vatni vel, betur en í hörðu og kalkríku vatni. Jafnframt hefur íslenskt vatn komið vel út í bragðprófunum eitt og sér. Annað er sérkennandi fyrir íslenskt grunnvatn og það er hve lítið er í því af nítrötum. Það mun einkum vera vegna gróðurleysis á hálendinu. Magn nítrats í íslensku vatni er 0,1--0,3 mg/l en Evrópustaðallinn er 25--40 mg/l. Í ýmsum iðnaðarlöndum kringum Norðursjó, svo sem í Danmörku, Þýskalandi, Bretlandi, Frakklandi og Niðurlöndum, er nítrat í vatni farið að nálgast hættumörk. Víða um lönd hefur miklu verið spillt af vatni, t.d. með áburði og skordýraeitri. Víða um lönd er almennt vatn aðgreint frá drykkjarvatni og gerðar mismunandi kröfur um efnainnihald og gæði. Í mörgum löndum er klórbragð af vatni enda er það klórblandað, sums staðar eru eiturefni í því en það er víðast hvar gerlafrítt, einkum af því að það hefur verið meðhöndlað. Arsenik er náttúrulegt efni í jarðvegi víða. Herra forseti. Í bæklingi frá Worldwatch Institute á Norðurlöndunum frá 1998 kemur í ljós, þegar borið er saman hversu vatnsrík hin ýmsu lönd eru í heiminum, að Ísland er ferskvatnsauðugasta land veraldar, með 666.667 rúmmetra á mann á ári. Við erum fámenn þjóð í stóru landi. Kongó hefur t.d. helming af þessu vatni, Kanada 1 6 , Noregur heldur minna en það. Brasilía hefur innan við 47 þús. rúmmetra, Bandaríkin tæpa 10 þús. rúmmetra, Japan 4.400 rúmmetra á mann á ári, og þannig má áfram telja. Séu vatnssnauðustu ríkin tekin til samanburðar má nefna Jórdaníu, sem hefur 327 rúmmetra af vatni á mann á ári, Sádi-Arabíu 306, Singapúr 221, Möltu 85 rúmmetra, en þar er reyndar unnið vatn úr sjó sem kemur þá til viðbótar við þetta. Í Kúveit eru 75 rúmmetrar á mann á ári og lestina rekur Djíbútí með 23 rúmmetra af fersku vatni á íbúa á ári. Það er ljóst að vatnsskortur er orðinn verulegur í ýmsum stórborgum heims og má nefna sem dæmi Mexíkóborg og Rio de Janeiro. Samkvæmt upplýsingum frá Orkustofnun koma um 400.000 l/sek. af grunnvatni upp í byggð á vatnsgæfum lindarsvæðum en talið er að vatnsöflun í iðnaðarlöndunum, þar sem ekki er um slík vatnsgæf lindarsvæði að ræða, geti verið allt að tífalt dýrari en hér. Í grein eftir Freystein Sigurðsson jarðfræðing í ritinu AVS 1994 kemur fram að um 1 rúmmetri af hreinu grunnvatni á Íslandi kosti um 20 kr. hér á landi en jafnvel tífalt það er kostnaðurinn af vatni úr krana í Kaupmannahöfn. Vatn er selt út úr búð í útlöndum á 10--50 kr. hver lítri. Það má því segja að það magn af vatni sem við gætum með frekar auðveldum hætti nýtt og jafnvel selt til útlanda ætti að vera há tala fyrir okkar þjóðarbúskap. Ef vel á að vera þarf að taka vatn við uppkomustað, t.d. undan hrauni nálægt sjó. Við Íslendingar nýtum nú um eitt prósent af vatnsmagni hér á landi. Ef við ykjum vatnstökuna, t.d. um eitt prósent í viðbót, er líklegt að það mundi ekki hafa teljandi áhrif á lífríki landsins, en það færi þó eftir því hvaðan vatnið væri tekið. Hugsa mætti sér að tekin yrðu 100 millj. tonna á ári eða jafnvel 150 millj. tonna. Þetta eru háar tölur ef maður hugsar um magn af innfluttu eldsneyti til samanburðar þ.e. 1 millj. tonna. Við seljum á ári eða flytjum úr landi nokkur hundruð þúsund tonn af fiski, þannig að þetta er gríðarlega mikið magn. Ég tel, herra forseti, okkar möguleika helst liggja í drykkjarvatni. Hver maður er talinn neyta um tveggja lítra á dag og ef maður leikur sér að samanburðartölum, ef við tækjum 500 þús. lítra á sekúndu á dag af vatni þá eru það um 500 millj. lítra. Við gætum með því fullnægt þörfum allra íbúa Evrópusambandsins fyrir drykkjarvatn, þótt það standi ekkert endilega til því að flest þau lönd sjá sér þokkalega vel fyrir drykkjarvatni. En ég tek þennan samanburð til að draga stærðarhlutföllin fram í dagsljósið. Samkeppni í vatnssölu í veröldinni er gríðarlega mikil. Víðast hvar reyna menn að nota vatn sem fæst í heimabyggð. Þannig verður hver eining ekki dýr vegna þess að flutningskostnaður verður þá svo lítill. En það er hár flutningskostnaður sem háir okkur mest við að koma vatni á markaði erlendis. Nokkuð hefur verið gert af því að flytja vatn út frá Íslandi og var frumkvöðull í því Davíð Scheving Thorsteinsson. Síðastliðinn áratug hefur fyrirtækið Þórsbrunnur, sem Orkuveita Reykjavíkur veitti stuðning, selt vatn úr landi, einkum á Bandaríkjamarkað. Samkvæmt upplýsingum sem ég aflaði mér frá Orkuveitu Reykjavíkur var sú vatnssala lengst af í jafnvægi þótt tap hafi orðið á henni undanfarna mánuði. Nú hafa orðið breytingar á eignarhaldi á Þórsbrunni og menn fara sér hægt sem stendur. Þó hefur t.d. ekki verið kannað til hlítar hvort flytja megi og selja vatn með tankskipum til fjarlægari heimshluta eða hvort vatnsútflutningur geti orðið liður í þróunaraðstoð Íslendinga. Í handbók um vistvernd í verki, sem gefin var út hér fyrir skömmu, kemur fram að flestir landsmenn, næstum því 2 3 eru tengdir vatnsveitum sem vinna vatn úr borholum, um þriðjungur nýtir sér vatn úr uppsprettum og lindum, 3% úr brunnum og önnur 3% nota yfirborðsvatn. Eftir því sem vatnið er unnið úr efri jarðlögum er meiri hætta á mengun vatnsins. Vatnsveita Reykjavíkur tók til starfa 1909 og hún var eitt mesta mannvirki sem Íslendingar höfðu ráðist í frá landnámi. Herra forseti. Ég ætla ekki að tíunda nánar efni þessarar greinargerðar en við vitum að innan 50 ára munu yfir 4 milljarðar manna búa í löndum sem geta ekki séð fyrir því sem Sameinuðu þjóðirnar mæla með af vatni, en það er a.m.k. 50 lítrar af vatni á dag til matseldar, þvotta og drykkjar. Mannfjöldasjóður Sameinuðu þjóðanna telur að heiminn muni skorta ferskt vatn árið 2050 vegna fólksfjölgunar og að auðlindir veraldar séu nýttar meira nú en nokkru sinni fyrr í sögunni. Herra forseti. Ég legg til að þessari tillögu verði vísað til iðnn. að lokinni umfjöllun hér. Henni var vísað til umhvn. eftir umfjöllun sl. vor og þar hefur fengist nokkuð af umsögnum en ég óska eftir því að henni verði vísað til iðnn.

Virðulegi forseti. Við fjöllum hér um till. til þál. um neysluvatn. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Katrínu Fjeldsted fyrir að koma fram með þetta mál. Það fjallar um að Alþingi samþykki að beina því til ríkisstjórnarinnar: 1. að neysluvatn verði skilgreint sem auðlind í lögum, 2. að málefni þess verði vistuð á einum stað í stjórnsýslunni og 3. að stuðlað verði að útflutningi á fersku neysluvatni í samstarfi við vatnsútflutningsfyrirtæki og sveitarfélög. Ég held að þessi tillaga sé allrar athygli verð og ég vil þakka hv. þm. fyrir að hafa unnið svo vel í hendurnar á hinu háa Alþingi upplýsingar um málið sem hér er fjallað um. Þessi þáltill. er mjög vel gerð og hefur verið lögð í hana mikil vinna. Mig langar til að drepa á örfá atriði. Við Íslendingar áttum okkur kannski ekki á því, vegna þess að við höfum svo greiðan aðgang að neysluvatni, hversu mikilvæg auðlind þetta er. Ég er heils hugar sammála hv. þm. um að við verðum að velta þessu fyrir okkur og skoða á hvaða leið við erum. Vatnsnotkun okkar er mjög mikil. Ég vil nefna sem dæmi að t.d. iðnaðarhönnun í landinu, svo sem eins og í fiskvinnslu, byggir á gríðarlega mikilli vatnsnotkun vegna þess náttúrlega hve greiður aðgangur er að auðlindinni. Þetta er notað til flutninga eins og við vitum innan fiskvinnslufyrirtækja þar sem aðrar lausnir væru notaðar ef ekki væri svo greiður aðgangur að vatninu. Við þurfum stöðugt að hugsa um þessi mál á öllum vígstöðvum vegna þess að þó að vatnið sé í sjálfu sér aðgengilegt þá er kostnaðarsamt að leggja pípur og virkja þessar auðlindir. Umræða um þetta mál er því mjög mikilvæg að mínu mati. Það er mikilvægur punktur sem hv. þm. Katrín Fjeldsted kemur inn á, þ.e. að vatnsskortur er fyrirsjáanlegur í heiminum. Við stöndum frammi fyrir því og síðast í fréttum í gær voru fréttir af átökum Ísraelsmanna og Líbana um aðgang að vatni á því landsvæði. Hér að mínu mati eigum við gríðarlega möguleika á að koma til liðs. Mér er sagt að í allra nánustu framtíð eigum við möguleika á því t.d. að fara í útflutning á iðnaðarvatni, þ.e. vatni sem er notað til landbúnaðar og iðnaðar í þeim löndum sem eru vatnslítil þannig að þær vatnslindir sem eru til ráðstöfunar væru þá frekar notaðar til drykkjar fyrir fólkið í viðkomandi löndum. Staðan er t.d. þannig í heiminum í dag, eftir Exxon Valdez slysið í Ameríku, að öllum tankskipum sem flytja olíu er gert að hafa gríðarlega ballest, sem sagt neðarlega í skipunum, þannig að þau eru ævinlega með fleiri milljónir lítra af sjó til að skapa ballest í skipunum. Þarna er gríðarlegur möguleiki inn á hafnir, t.d. stórhöfnina Rotterdam, sem þjónar Evrópu í ríkum mæli með olíu, að koma vatni á þá pósta til iðnaðarframleiðslu eða sem sagt það sem kallað er ,,iðnaðarvatn``. Ég ítreka að það er ekki lakara en annað vatn en það er notað í iðnað og áveitur. Þetta eru hlutir sem þarf að skoða mjög alvarlega. Það háttar þannig til að þessi skip, þessi flutningsgeta, er einmitt inn á þau lönd sem standa hvað verst að vígi varðandi vatnsbúskap, eðli málsins samkvæmt. Þetta eru olíuframleiðsluríkin þar sem stórvöntun er á vatni. Þarna getum við, jafnframt því að skapa útflutningsmöguleika í framtíðinni í ríkum mæli, stuðlað að friðvænlegri heimi. Að margra mati geta átökin um vatnsforðann, sérstaklega á þeim svæðum þar sem olíuframleiðslan er mest, leitt til ófriðar. Ég held að við verðum að velta þessu mjög alvarlega fyrir okkur. Það væri kannski betra að bisnessmenn okkar, íslenskir viðskiptamenn, væru uppteknari af því að kortleggja þessa möguleika en að reyna að komast yfir í einkavæðingarferlið með kaupum á því sem sett er á sölutorg innan lands. Þarna er um milljarða- og tugmilljarðamöguleika að ræða og ég er sannfærður um að þetta verður ein af okkar styrkustu stoðum þegar til framtíðar er litið. Möguleikarnir eru gríðarlegir. Það hafa opnast möguleikar vegna breyttra aðstæðna, m.a. vegna breyttra krafna um flutning á olíu um heimshöfin. Það hafa komið upp möguleikar út af ballest í skipum sem gera þetta miklu fýsilegra núna en það var fyrir nokkrum missirum. Ég styð þessa tillögu, virðulegi forseti, heils hugar og þakka hv. þm. Katrínu Fjeldsted fyrir að koma fram með frv. Ég býst þó við að fjallað verði um það í nefnd hvar eigi að vista þetta mál. Það getur verið að það komi upp t.d. að málið eigi að vistast annars staðar en hjá Orkustofnun. Ég veit það ekki. Ég varpa því svona fram. Ég held að það þurfi að skoða í meðförum nefndarinnar. Málið í heild sinni er hið besta mál og tími til kominn að velta því sér á þann hátt sem hv. þm. Katrín Fjeldsted leggur til.

Virðulegur forseti. Ég vil aðeins blanda mér í umræðuna til að taka undir mikilvægi þessarar þáltill. Ég tel einsýnt að vatn verði skilgreint sem auðlind. Við Íslendingar erum vanir því að vatn sé drykkjarhæft nánast hvar sem við förum um landið. Ferðamaður getur svalað þorsta sínum nánast í hvaða læk eða lind sem hann kemur að hvar sem er á landinu. Þannig er ekki víða í heiminum. Víða erlendis er vatn á svipuðu verði og ódýrustu gosdrykkir sem segir nokkuð um verðmæti vatnsins. Það fer eftir því hvar maður er staddur í heiminum hvernig það er verðlagt. Mér er það minnisstætt að á þingi Alþjóðaþingmannasambandsins í Kóreu fyrir nokkrum árum heyrði ég fyrst mjög alvarlega umræðu um þessi mál og það voru Sádi-Arabar sem vöktu athygli á því hversu óhugnanleg staða væri fram undan í heiminum. Þeir lýstu stöðunni þannig að stríðsátök vegna vatnsskorts gætu verið fram undan og væru í sumum tilvikum hafin. Þegar þessi orð voru flutt hafði ég ekki gert mér grein fyrir því að málin gætu verið þannig að þegar væri komið til stríðsátaka vegna vatns. Herra forseti. Í mínum huga er vatn auðlind. Ég tel að það sé aðeins spurning um tíma hvenær við Íslendingar hefjum útflutning vatns í alvöru. Það hefur verið reynt og kom fram í máli hv. þm. Katrínar Fjeldsted að margir aðilar hafa reynt fyrir sér, en það er kannski ekki von að vel til takist því að það eru mjög stórir aðilar sem er við að keppa jafnvel þó að við séum með mjög gott vatn sem er nánast hægt að pakka í umbúðir ómeðhöndlað. Ég tel að það komi mjög til greina að skoða þá möguleika að fara í vöruskipti á vatni og olíu. Ég tel að það sé mögulegur kostur einmitt með vísan til þeirra þjóða sem ég nefndi áðan, Sádi-Araba, og þetta ætti að geta orðið okkur mjög hagstæður kostur ef vel tekst til. Ég hugsa að menn hafi ekki enn þá skoðað nægilega vel hvaða möguleikar gefast með nýtingu risatankskipa sem til eru í heiminum og þau gætu komið inn í slíka mynd innan skamms tíma. Vatn ætti að geta orðið veruleg undirstaða tekna Íslendinga vegna útflutnings innan fárra ára. Eins og ég sagði í upphafi, virðulegi forseti, stend ég upp til þess að taka undir og hvetja til afgreiðslu á þessari þáltill. þar sem ég tel hvað mikilvægast að neysluvatn verði í raun skilgreint sem auðlind í lögum. Það er það mikilvægasta. Hvar umsýslunni verði fundinn staður í stjórnsýslunni skiptir ekki mjög miklu máli í mínum huga en það skiptir auðvitað máli. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því eins og ég nefndi að íslenska vatnið er auðlind sem við eigum að virða rétt eins og loftið í kringum okkur og aðrar auðlindir sem í kringum okkur eru. Herra forseti. Ég styð þessa tillögu einlæglega og vona að hún fái framgang.

Herra forseti. Þessi till. til þál. um neysluvatn sem hv. flm. Katrín Fjeldsted hefur mælt fyrir er að mínu viti hið besta og mikilvægasta mál. Í upphafsorðum tillögunnar segir, með leyfi forseta: ,,Alþingi samþykkir að beina því til ríkisstjórnarinnar að a. neysluvatn verði skilgreint sem auðlind í lögum.`` Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur. Það að eiga gott og ríkulegt neysluvatn er ekki endilega sjálfgefið. Við finnum það ef við förum um lönd erlendis að þá er það alls ekki svo. Því er ekki sjálfgefið að þetta geti varað, ekki heldur hér á landi. Tillagan miðar að því að neysluvatn verði skilgreint sem auðlind sem snýr ekki bara að skilgreiningu heldur líka að verndun þess, þ.e. þegar við erum með aðgerðir í einu eða öðru formi sem geta haft áhrif á gæði, stöðu og varanleika neysluvatnsins, þá ber okkur að sýna formlega og skipulega varúð. Ég hygg að það sé nú svo að við göngum hér á landi nokkuð ógætilega um vatnið okkar. Tillagan er einmitt til þess að skerpa á því að þetta sé auðlind sem okkur beri að vernda og varðveita og nýta til komandi kynslóða eins og segir í grg. með tillögunni. Þetta er ekki aðeins auðlind fyrir okkur heldur líka auðlind á heimsvísu. Við erum hér verndarar, varðveisluaðilar mestu auðlindar heims sem er ferskt vatn. Það er því fyllilega tímabært að það njóti þeirrar skilgreiningar og þeirrar stöðu í lögum. Það er síðan annað mál að hve miklu leyti og hvenær við getum hafið útflutning á þeirri auðlind okkar á sjálfbæran hátt, útflutning til annarra landa. Ég er viss um að það er aðeins spursmál um tíma, um tækni og um markaðssetningu, ekki hvort heldur hvenær. Ég tel því mikilvægt, herra forseti, að Alþingi líti ekki aðeins á mikilvægi þessa máls sem auðlindar heldur horfi líka til þess hvernig nýta mætti þá auðlind til þess að efla útflutning og atvinnulíf hér á landi. Það væri fyllilega athugandi að Alþingi beitti sér hreinlega formlega fyrir því að fram færi úttekt á útflutningsmöguleikum á vatni. Við eigum að vísu þar nokkra sögu að baki en allt hefur þetta verið bundið þeim þrepum og þröskuldum sem frumkvöðlar verða fyrir þegar verið er að hefja nýjan rekstur og kannski ekki heldur þá ratað á þær réttu markaðsleiðir sem leitt hefðu til árangurs. Við megum ekki láta þar deigan síga. Við eigum að sækja fram. Þetta er ein mesta auðlind okkar og þess vegna væri alveg athugandi að ríkissjóður kæmi beint eða óbeint að því að veita fjármagn bæði til rannsókna og markaðsathugana og ef það leiddi til jákvæðs árangurs, að koma slíkum atvinnurekstri á legg. Við erum að gera annað eins varðandi virkjanir og ýmsar aðrar atvinnugreinar, ríkið leggur fram stórfé bæði í formi beinna fjárframlaga og ríkisábyrgða og þess vegna er fullkomlega eðlilegt að einnig væri komið að því að kanna og standa að möguleikum um uppbyggingu atvinnulífs sem byggir á okkar hreina vatni. Ég tel, virðulegi forseti, að ef þessi tillaga fer til iðnn., sem mér finnst vera skiljanlegt af vissum ástæðum, henni var vísað til umhvn. á sl. ári og á vegum umhvn. komu umsagnir frá þeirri hlið um málið, en þegar farið er að líta á þetta sem atvinnumál jafnframt, þá er eðlilegt að iðnn. fái málið til umfjöllunar hvað það varðar án þess þó að verið sé að binda það að vistunin sem auðlind verði á sviði Orkustofnunar. Mér finnst að þess vegna mætti hugsa sér að stofnanir á vegum umhvrn. tækju á málinu, auðlindinni sem slíkri. En þetta er ekki aðalmálið heldur að finna málinu hraðan, öruggan og góðan framgang. Ég vil ítreka það að hv. flm. Katrín Fjeldsted sem leggur tillöguna fram hefur unnið hana afskaplega vel og greinilega og þar kemur skýrt fram sá vilji sem flutningsmaður leggur til við þingið, að neysluvatn verði skilgreint sem auðlind í lögum og það er grundvallaratriði.

Herra forseti. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hafa talað að hér er afar athyglisverð tillaga á ferðinni og vel unnin. Það er mikill fróðleikur í greinargerðinni eins og hér hefur verið drepið á og ég held þegar á heildina er litið sé hér um mjög þarfa tillögu að ræða sem fjallar um skynsamlega auðlindanýtingu. Og skynsamleg auðlindanýting er einmitt eitt af því sem mest var talað um á nýafstöðnu heimsþingi Sameinuðu þjóðanna í Jóhannesarborg. Þar var fjallar um það hvernig maðurinn hefur farið með auðlindir jarðarinnar, hvernig hann hefur sóað þeim og hvernig hann hefur í raun og veru níðst á þeim en jafnframt brýnt fyrir þjóðum heims hversu mikilvægt er að endurnýja kunningsskapinn og umgengnina við auðlindir veraldarinnar og vatn er svo sannarlega ein af mikilvægustu auðlindunum sem mannkynið þarf á að halda. Eins og kemur fram í grg. tillögunnar er það skilgreint sem mannréttindi í sáttmálum Sameinuðu þjóðanna að eiga aðgang að vatni og einn þáttur þessa máls sem kemur mjög upp í hugann þegar ég lít yfir þetta svið, er einmitt staðan í þróunarlöndunum. Í grg. kemur fram að árið 2050 muni 4,2 milljarðar manna búa í löndum sem ekki geta séð fyrir því sem Sameinuðu þjóðirnar mæla með af vatni en það eru a.m.k. 50 lítrar af vatni á dag til matseldar, þvotta og drykkjar. Mjög mikilvægt er þegar þetta mál er skoðað í heild sinni að líta til þróunarlandanna sérstaklega því að alveg eins og það væri gott og gilt og örugglega mjög arðbær og göfugur atvinnuvegur að flytja út vatn til þeirra landa í veröldinni sem geta keypt af okkur vatn, þá er það ekki síður göfugt að skoða þá möguleika að flytja vatn til þróunarlandanna í formi þróunaraðstoðar frá Íslandi til þróunarríkjanna. Hv. þm. Katrín Fjeldsted getur þessa í grg. með tillögunni en þar segir, með leyfi forseta: ,,Ekki hefur verið kannað til hlítar hvort t.d. megi flytja og selja vatn með tankskipum til fjarlægari heimshluta eða hvort vatnsútflutningur gæti orðið liður í þróunaraðstoð Íslendinga.`` Ég tel mjög mikilvægt, herra forseti, að vekja sérstaka athygli á þessum þætti málsins hér. Ég hefði jafnvel viljað sjá setningu af þessu tagi inni í hinum eiginlega tillögutexta því að ég tel að Íslendingar þurfi að taka aldeils vel í hnakkadrambið á sjálfum sér varðandi þróunaraðstoðina en eins og menn vita greiða Íslendingar miklu minna til þróunarhjálpar en þeir hafa þó sett sér sjálfir að markmiði. Íslendingar hafa samþykkt að greiða 0,7% af þjóðarframleiðslu sinni til þróunarhjálpar en þeir eru með 0,1% í þróunarhjálp eins og málin standa núna. Það virðist ekki hreyfast neitt og hefur ekki hækkað á síðustu árum. Hér gæti verið tækifæri fyrir okkur til þess að rétta þennan kúrs til muna þannig að ég tel mikilvægt að iðnn. eða hvaða nefnd sem fjallar um málið --- ég tel í sjálfu sér vel til fundið af hv. flm. að leggja til að hv. iðnn. fjalli um það --- fari sérstaklega ofan í þennan þátt tillögunnar og skoði þá mögulega hinn eiginlega tillögutexta með það fyrir augum hvort ekki væri hægt að setja hér upp eitthvert fyrirheit varðandi þróunarhjálpina. Þá vil ég geta þess, herra forseti, að atvinnuvegur af því tagi sem hér gæti skapast fellur afar vel að hugmynd Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hvað varðar sjálfbæra atvinnustefnu. Í mínum huga er þetta mun skynsamlegri nýting á náttúrulegum auðlindum en sala á raforku frá fallvötnunum okkar á útsöluprís til erlendrar stóriðju. Enn eitt atriði langar mig að nefna, herra forseti, og það er sá þáttur í greinargerð tillögunnar þar sem fjallað er um meðferð okkar á þessari auðlind. Hv. þm. getur um innlendan vatnsskatt og gerir grein fyrir því að ekki sé greitt fyrir magn heldur eingöngu eftir rúmmáli húss. Enginn hvati er því í kerfinu til að spara vatn. Þetta tel ég líka að sé eitt af grundvallaratriðunum í tillögunni og ég held að umræðan megi einmitt gjarnan snúast um þennan hvata því að við Íslendingar sem höfum átt nóg af rennandi vatni í krönunum, í okkar minni í öllu falli, höfum haft tilhneigingu til þess að sóa þessari gífurlega dýrmætu auðlind. Ég held að það væri vel þess virði að við tækjum okkur tak í þeim efnum og færum að hugsa af meiri virðingu um þessa auðlind okkar. Alveg eins og við höfum sagt að þörf væri fyrir orkusparnaðarátak hér á landi er ekki síður þörf fyrir sparnað í vatnsnotkun. Það er bara mergurinn málsins að til þess að við gerum okkur grein fyrir dýrmæti auðlindanna okkar skiptir okkur máli að skoða neysluvenjur okkar. Neysluvenjur Íslendinga í þessu tilliti hafa litast af græðgi. Við höfum litið á vatnið okkar sem sjálfsagðan hlut en þegar okkur er stillt upp við vegg og við látin skoða málið út frá þeim sjónarmiðum og þeim atriðum sem hv. þm. Katrín Fjeldsted veltir hér upp í sinni góðu greinargerð förum við að hugsa um þetta á örlítið annan hátt. Ég tek heils hugar undir þá hvatningu sem hér má finna varðandi það að við setjum okkur einhvers konar vatnssparnaðarmarkmið, og ég tel það afar mikilvægt. Eins og getið hefur verið um í ræðum þingmanna er vatn auðlind sem getur verið dýrmæt á svo mörgum sviðum. Ég tel að sú nefnd sem fær málið til umfjöllunar þurfi að skoða það á mjög breiðum grunni til þess að það geti fengið þá afgreiðslu sem það á sannarlega skilið.

Herra forseti. Ég kem upp í stólinn til þess að lýsa yfir stuðningi við þá till. til þál. um neysluvatn sem hér er til umfjöllunar. Flm. tillögunnar er Katrín Fjeldsted, þingmaður Reykv. Ég vil segja að þessi tillaga lýsir sömu framsýni og mörg önnur mál sem þingmaðurinn stendur fyrir. Við gerum okkur grein fyrir því að vatnið er auðlind, auðlind framtíðarinnar. Það var sagt áðan að stríð framtíðarinnar verði í kringum vatn, stríð nútímans er í kringum olíu. Þessi hugmynd er ekki fráleit vegna þess að við höfum einmitt rætt um að orkugjafi framtíðarinnar verði vetni, og vetni er unnið úr vatni. Það sem mér finnst þessi tillaga gera sérstaklega er að draga fram mikilvægi vatnsins og skapa umræður í samfélaginu um hvað vatnið er okkur dýrmætt. Við höfum í áranna rás tekið vatninu sem allt of sjálfsögðum hlut. Í þáltill. kemur fram að notkun hvers einstaklings á dag er um 200 lítrar sem er mjög mikið. Í samanburði við t.d. Dani notum við helmingi meira vatn hér á landi en þessir nágrannar okkar, eins og kemur fram í greinargerðinni. Það er líka mjög sláandi að bera saman umgengni okkar við vatnið annars vegar og umgengni fólks í þróunarlöndunum við vatn. Hér á landi getum við skrúfað frá og látið vatnið renna þangað til það er kalt sem kallar á ákveðna sóun meðan í sumum löndum, t.d. í Afríku, fer meginhluti dagsins hjá börnum og konum í að sækja vatn til neyslu. Við getum ímyndað okkar hvað vatnið er verðmætt í þeim löndum sem byggist einmitt á þessum skorti. Tilraunir til útflutnings hafa verið gerðar hér á landi með vatn, og ekki með góðum árangri. Þær hafa yfirleitt mistekist og það væri þess virði að skoða hvers vegna það hefur gerst. En við höfum núna á síðustu árum séð að neysla á vatni hér á landi hefur aukist. Fólk kaupir vatn í flöskum. Þessi vatnsneysla hefur aukist verulega og fólk virðist vera tilbúið til þess að eyða miklum peningum í að kaupa vatn sem annars rennur nánast ókeypis úr krananum. Ef við berum t.d. verðið á vatnslítra í búðum saman við verð á bensíni á bensínstöðvum virðist vera hægt að selja kolsýrt vatn fyrir nánast helmingi hærra lítraverð en bensínið. Það segir okkur þá í krónum talið hvað við erum með verðmætt efni í höndunum. Það kemur fram í greinargerðinni að neysla okkar á dag er um 200 lítrar sem þýðir 73 þús. lítrar á einstakling á ári hverju. Ef við leikum okkur að því að umreikna þetta og segjum að við notum 200 lítra á dag á 100 kr. lítrann sem væri búðarverðið --- það er náttúrlega óraunhæft --- erum við í rauninni að neyta vatns fyrir um það bil þá 20 þús. á dag. Við borgum núna á ári á mann 10--15 þús. kr. Það er alveg ljóst að við þurfum aðeins að taka til í okkar ranni varðandi viðhorf okkar til þessarar auðlindar. Þetta er auðlind á sama hátt og auðlindir annarra þjóða eru gull, járn, olía o.s.frv. Okkur ber að virða þessa auðlind á sama hátt og aðrir virða sínar auðlindir. En það þýðir hins vegar ekki að þó að við nýtum hana með þessum hætti útiloki það aðra nýtingu varðandi virkjanir, eins og kom hérna fram hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur. Ég vildi sem sagt með þessum örfáu orðum lýsa stuðningi við þá hugmynd sem liggur að baki þáltill. um neysluvatn. Ég mun styðja hana.

Herra forseti. Mig langar að þakka frábærar undirtektir við þessa þáltill. sem stendur hjarta mínu mjög nálægt. Þær myndir sem dregnar hafa verið upp af veröldinni þar sem dagur getur farið í að sækja vatn í vissum hluta veraldarinnar rifja upp fyrir mér sögu sem ég las einhvern tíma um mann sem ferðaðist í heitu landi þar sem lítið var um vatn. Þar lærðu menn að fara í sturtu úr einum bolla af vatni. Með því að sápa sig á ákveðinn hátt og halda bollanum á réttum stað tókst að láta vatnið renna nákvæmlega niður og skola sápuna af. Það er sem sagt hægt að fara í sturtu úr einum bolla af vatni. Reynum við Íslendingar að gera slíkt. Að leggjast niður á lækjarbakka og teyga ferskt lindarvatn er unaðslegt og okkur finnst það sjálfsagt en það er svo sjaldgæft í heiminum. Það liggur við að það sé varla til. Þetta eru okkar forréttindi. Þess vegna finnst mér rétt að við lítum á vatnið sem auðlind, að við virðum hana og reynum að nýta hana bæði sem auðlind og atvinnumöguleika í okkar landi. Þetta er hráefni sem við eigum. Og sömuleiðis tel ég að við eigum að nýta hana öðrum til hjálpar, kannski á sviði þróunaraðstoðar. Það eru svo margar hliðar á þessari auðlind sem þarf að fara ofan í saumana á og vista hana þess vegna á einhverjum ákveðnum stað í stjórnsýslunni. Hvort það er Orkustofnun eða Umhverfisstofnun eða einhver slíkur aðili geri ég ekki að aðalatriði heldur að hún sé skilgreind sem auðlind í lögum. Það þarf að fara fram úttekt á útflutningsmöguleikum á vatni, ég er sammála því. Við eigum þarna möguleika á skynsamlegri auðlindanýtingu innan þeirra marka sem lífríkið heimilar. Við getum skapað atvinnu hér heima. Þetta er hráefni sem við eigum til og erum ekki háð öðrum með þannig að hliðarnar eru ótal margar. Ég vil að lokum ítreka það sem ég óskaði eftir áðan, herra forseti, að að lokinni umfjöllun verði tillögunni vísað til hv. iðnn. þingsins og við fáum hana síðan aftur fyrir lok þings, vonandi til endanlegrar afgreiðslu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 98/1999, um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, sem er 183. mál þingsins á þskj. 184. Eins og fram kemur í athugasemdum við frv. er það lagt fram vegna athugasemdar Eftirlitsstofnunar EFTA við innleiðingu tilskipunar 97/9/EB, um tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Í 6. gr. tilskipunarinnar segir að skuldbindingar skuli njóta tryggingaverndar þar til starfsleyfi viðkomandi fjármálafyrirtækis er afturkallað. Í 8. gr. laga nr. 98/1999 segir hins vegar að skuldbindingar, sem stofnað er til áður en frestur fjármálafyrirtækis til að uppfylla skyldur sínar rennur út, skuli njóta tryggingaverndar. Með þeirri breytingu sem hér er lögð til njóta viðskiptavinir aðildarfyrirtækja Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta tryggingaverndar þangað til starfsleyfi viðkomandi fjármálafyrirtækis er afturkallað í samræmi við tilskipun nr. 97/9/EB, um tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði vísað til efh.- og viðskn. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um úttekt á óhreyfðum skipum í höfnum og skipsflökum og kostnaði við hreinsun. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Ásta Möller, Gunnar Birgisson, Kristján Pálsson, Guðjón Guðmundsson, Guðmundur Hallvarðsson og Einar Oddur Kristjánsson. Í tillögunni segir: ,,Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að láta kanna fjölda óhreyfðra og úreltra skipa í höfnum landsins, svo og fjölda strandaðra skipa og skipsflaka nálægt landi. Kannað verði hvort unnt sé að nýta þessi skip á einhvern hátt en ella hvað það kosti að flytja þau burt og farga þeim og jafnframt hvort það borgi sig að endurvinna brotamálm, timbur og plast úr skipsskrokkunum.`` Herra forseti. Umhverfis landið, jafnt í höfnum sem annars staðar, er að finna óhreyfð skip, úrelt, ónýt og jafnvel án eigenda. Þar sem eigendur eru fyrir hendi er oft enginn vilji til að fjarlægja úr sér gengna skipsskrokka sökum þess hve kostnaðarsamt það er talið vera. Á síðustu árum hefur verið lögð vaxandi áhersla á það, bæði hér heima og erlendis, að endurnýta og endurvinna og draga þar með úr sóun. Starf á vegum Sorpu bs. hefur verið þungt á metunum og skipt sköpum hvað endurvinnslu varðar hér á landi. Á árinu 2000 voru tæp 36 þús. tonn af brotajárni og málmúrgangi flutt úr landi. Sama ár var skilað 10.000 tonnum af timbri til endurvinnslu í Sorpu og þar var einnig tekið á móti 60 tonnum af drykkjarfernum og 5.500 tonnum af dagblöðum. Endurvinnslan hf. tók á móti 3.300 tonnum af gleri, 1.400 tonnum af plasti og 500 tonnum af málmi, aðallega áli. Ætlunin er að koma á skilagjaldi á bifreiðar. Það mun gjörbreyta margra ára ófremdarástandi því að bílhræ hafa víða verið skilin eftir í reiðileysi um landið. Þó hefur hreinsun á bílflökum um allt land skilað þó nokkrum árangri. Erfiðleikar hafa hins vegar skapast á mörgum stöðum á landinu hvað skipsskrokka varðar. Þannig hafa safnast saman úr sér gengin og ónýt skip í höfnum sums staðar á landinu. Þar geta legið talsverð verðmæti í málmi, timbri og plasti. Þá er skipsflök einnig að finna utan hafna auk þess sem skip hafa strandað eða sokkið nálægt landi. Ekki hefur verið lagt mat á hvert verðmæti í þessum skipum og bátum kynni að vera, en kostnaður við að flytja efnið í móttökustöð til endurvinnslu hefur vaxið mönnum í augum og orðið til að engin úrlausn hefur fundist. Þannig er um óleyst umhverfisvandamál að ræða. Samkvæmt upplýsingum hafnarstjórans í Reykjavík eru engin ónýt skip í Reykjavíkurhöfn. En þar eru nokkur verkefnalaus skip sem þó er vel við haldið. Umhverfisnefnd Hafnasambands sveitarfélaga gekkst fyrir könnun á langlegu- og reiðileysisskipum í höfnum á Íslandi í desembermánuði árið 2000 og kom í ljós að slík skip voru á þeim tíma um 161 talsins, brúttóþyngd þeirra alls 37 þús. tonn. Þar voru m.a. 14 skuttogarar, 88 fiskibátar og 38 trillur. Í Hafnarfjarðarhöfn voru þá 17 skip, í Vestmannaeyjahöfn tíu skip og á Höfn í Hornafirði þrjú skip, svo að dæmi séu nefnd frá desembermánuði árið 2000. Á Mjóafirði var þá einn skuttogari og á Reyðarfirði annar. Í Grindavíkurhöfn voru sjö skip, sex fiskibátar og ein trilla. Í Ísafjarðarhöfn voru sjö skip, þar af fimm fiskibátar, og á Siglufirði fimm skip, tveir skuttogarar og þrír fiskibátar. Herra forseti. Samkvæmt 13. gr. laga nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar, sbr. 3. tölul. 3. gr. sömu laga, er bannað að sökkva skipum í sjó og er það í samræmi við alþjóðlega samninga, sem kallast OSPAR, þótt í þeim sé gert ráð fyrir að bannið taki gildi á alþjóðavísu í ársbyrjun 2005, þ.e. fram að þeim tíma má veita undanþágu til að sökkva skipum í sjó. Tillagan sem ég mæli hér fyrir gerir ráð fyrir að metið verði umfang þessa umhverfisvandamáls nú, einkum með tilliti til þess hve kostnaðarsamt yrði að leysa það. Í kjölfarið þyrfti ríkisstjórnin, í samvinnu við hafnarstjórnir og sveitarfélög og einstaklinga sem e.t.v. vildu nýta þessa skipsskrokka, að ákveða til hvaða aðgerða sé rétt að grípa. Herra forseti. Tillaga þessi er nú endurflutt frá síðasta þingi. Hún hlaut þá ekki afgreiðslu en ég vona að henni reiði betur af í þetta sinn.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Fjeldsted fyrir að vekja athygli á þessu máli. Ég er meðflutningsmaður hennar að þessari tillögu í annað sinn. Ég álít fulla þörf á yfirliti yfir það hvernig búið er að skipum sem ekki eru lengur notuð og safnast upp í höfnum landsins af ýmsum ástæðum. Að sjálfsögðu koma alltaf upp einhver álitamál um hvernig eigi að farga skipum reynist það nauðsynlegt. Samkvæmt OSPAR-samningnum, eins og hv. þm. réttilega nefndi, eru ákvæði um að enn sé leyfilegt að sökkva skipum samkvæmt ákveðnum reglum eftir að þau hafa verið hreinsuð af öllum spilliefnum og öðru. Ég held samt að við höfum ekki sótt um undanþágu frá þessum samningi. Ég er ekki viss um að við getum sökkt skipum öðruvísi en að fá sérstakt leyfi til þess eins og staðan er í dag. Víða um heiminn er það svo, ég þekki alla vega staði, að á ákveðnum svæðum í hafinu hafa menn ákveðið að sökkva megi skipum. Þar hafa skapast athyglisverðar, fyrst og fremst fyrir atvinnukafara og jafnvel fólk sem er að æfa sig við köfun og vill öðlast þjálfun, þ.e. að fá að vera innan um þessi skip, æfa sig inni í þeim og aðgerðir sem lúta t.d. að björgun úr skipum og öðru slíku. Þetta hefur dregið að fólk sem hefur áhuga á þessum málum. Ýmsir eru þeirrar skoðunar að skip á sjávarbotni skapi skjól fyrir fiska og botndýr þannig að flökin geti í raun auðgað og hjálpað lífríkinu í hafinu. Auðvitað er þó ekki hægt að gera svona hluti nema undir mjög góðu eftirliti og samkvæmt ákveðnu skipulagi. Það verður aldrei svo að hægt sé að sökkva öllum skipum og verður heldur ekki leyfilegt. Það verður að finna aðra leið. Ég held að það sem hér er lagt til sé mjög þarft og þess vegna mæli ég eindregið með því að þetta mál verði rætt þannig í hv. umhvn. að menn nái einhverri niðurstöðu í því. Ég er hins vegar líka á tillögu þar sem gert er ráð fyrir að heimilt sé að sökkva skipum. Ég tel að þetta geti vel farið saman og þá fyrst og fremst með þeim formerkjum að skipin séu hreinsuð af öllum þeim efnum sem ekki mega vera í hafinu eða geta spillt umhverfi þess. Þetta verður allt að fara saman.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kristjáni Pálssyni fyrir að taka vel í þessa tilögu sem hann flytur reyndar með mér. Oft þarf maður að horfa á hið stóra í samhengi við hið smáa. Við hvetjum til þess að fólk flokki sorpið sitt og setji mjólkurfernurnar frekar í endurvinnslu en að henda þeim í ruslið og láta tæta þær niður og urða þær. Á sama hátt, ef við getum nýtt efnið sem er í skipum sem ekki nýtast lengur til að sækja sjóinn, finnst mér að við eigum að reyna að gera það. Þess vegna er eðlilegt að stjórnvöld hafi þá umhverfisstefnu að reyna að nýta sem mest af því hráefni sem liggur í skipsskrokkum. Ég tel það algjört neyðarúrræði að sökkva skipum. Þó að menn hafi að vísu haldið því fram að þau gætu skapað einhvers konar uppvaxtarskilyrði fyrir fiska og botndýr þá eru hin náttúrulegu uppvaxtarskilyrði hafsbotnsins æskilegust. Réttara væri að við Íslendingar færum að gæta svolítið að því hvernig við höfum farið með hafsbotninn, kórallamyndanir eru þar gott dæmi. Þar er pottur víða brotinn. Máltækið segir: Lengi tekur sjórinn við. Ég held að það sé orðið tímabært að endurskoða það ágæta, gamla máltæki. Sjórinn tekur ekki endalaust við. Við vitum að mengun frá landstöðvum, mengun sem kemur í sjóinn hefur áhrif á lífríkið þar og einn af okkar aðalatvinnuvegum er jú að veiða fiskinn í sjónum. Hvað æfingasvæði fyrir kafara varðar þá er það satt og rétt í sjálfu sér. En það þarf ekki 161, 200 eða 150 skip úti um allt land til að þjálfa kafara. Það er annað mál að koma fyrir slíku æfingasvæði og er þá sérstakt mál í sjálfu sér.

Herra forseti. Ég deili ekki um það við hv. þm. Katrínu Fjeldsted að það geti vel verið mjög eðlilegt og nauðsynlegt að farga skipum með þeim hætti sem hún leggur til. En margir gamlir sjómenn, fiskimenn, vilja halda því fram að eftir að sjávarbotninn hefur verið skrapaður, eins og raun ber vitni, af togurum, t.d. Halamið og fleiri mið, sé ekkert skjól orðið eftir fyrir fiskinn. Mjög íhugull og virtur sjómaður, Karvel Ögmundsson, frægur maður og mikil aflakló hér á árum áður, sagði í viðtalsþætti í sjónvarpinu að hann teldi að það stæði uppgangi fiskstofna fyrir þrifum í dag að þá vantaði meira skjól. Hann lagði reyndar til að það yrði hent út stórgrýti og öðru slíku til að skapa þetta skjól. Ég ætla ekki endilega að segja að það sé nauðsynlegt en þegar hv. þm. segir að þetta þurfi að vera náttúrulegar aðstæður þá spyr ég: Hvað eru ónáttúrulegar aðstæður í sjálfu sér þegar við erum að tala um stál sem kemur úr jörðinni eða tré sem vex upp af jörðinni? Ég sé ekki að það séu ónáttúrleg uppvaxtarskilyrði þó að þetta séu skipsskrokkar. Sé búið að hreinsa úr þeim öll þau spilliefni sem hættuleg eru fyrir umhverfið þá er þetta eins náttúrulegt og hvað annað. Ég man eftir því frá því er ég var á sjónum að á vinsælum togslóðum voru flök merkt nákvæmlega inn á kortin, menn vissu svona nokkurn veginn hvar þau voru. Oft var hins vegar farið mjög nærri þessum skipsflökum vegna þess að það var oft mikill fiskur í kringum skipsflökin. Þess vegna kom alveg oft fyrir að menn festu trollið þar og töpuðu því aftan úr sér. Menjan er frægt dæmi um það. Önnur skipsflök mætti nefna sem skipstjórnarmenn þekkja og hafa reynt að varast í gegnum tíðina þótt þar sé oft og tíðum meira líf en annars staðar í kring, þar sem allt er autt eða slétt. Herra forseti. Ég sé ekki beint ástæðu til að vera að blanda þessu saman við spilliefni, blaðapappír, fernur og annað slíkt. Auðvitað er það sérstakt mál og tekið á því í þinginu sem umhverfismáli þar sem menn skili ákveðnum upphæðum við kaup á vöru til þess að hægt sé að eyða henni, t.d. bílum og þungavinnuvélum og ýmsu öðru. Það er allt að komast í eðlilegra horf þannig að hægt sé að fylgja málum eftir frá framleiðslustigi til úreldingar.

Herra forseti. Aðeins nokkur orð út af skemmdum á hafsbotni. Það er rétt hjá þingmanninum að menn hafa skrapað hafsbotninn og skemmt hann, líkast til í alveg ótrúlegum mæli og líkast til hefur ekki verið kannað nægilega hversu miklar skemmdir hafa verið unnar. En fyrir mér vakir að koma í veg fyrir frekari skemmdir á hafsbotni. Ég mundi telja að ef sökkt yrði nægilega miklu af skipum til þess að hafa einhver áhrif á viðgang fiskstofna þá þyrftu það að vera mörg hundruð ferkílómetrar af skipsflökum þannig að ég held að það sé kannski ekki raunhæft fyrir okkur, hugsandi um stofnstærðir í heild sinni. Auðvitað þarf að fá álit líffræðinga á svona málum, sjávarlíffræðinga, þeirra sem fylgjast með og hafa mesta þekkingu á viðgangi fisktegundanna. En ónáttúruleg uppvaxtarskilyrði mundi ég setja lægra en náttúruleg uppvaxtarskilyrði og að sjálfsögðu þarf líka að horfa til framtíðar og gæta þess að menn haldi ekki áfram að skemma hafsbotninn en það er önnur saga.

Herra forseti. Ég held að við séum ekki mjög ósammála um þetta, enda flytjum við málið saman. Hægt er að fara út um víðan völl í þessari umræðu. Það er viðurkennt, og ég hef talað um það í þessum ræðustóli, tel mig þekkja það aðeins, að það er búið að fara mjög mikið yfir hafsbotninn og breyta honum frá því sem áður var. Það þekkja sjómenn sem hafa verið að veiðum á Halamiðum og þekkja söguna mann fram af manni að þar hafa aðstæður breyst gríðarlega. Þar sem áður var fullt af osti og alls konar gróðri sem hefur þrifist á hafsbotni, þá fylltust trollin af slíkum gróðri þegar menn voru að byrja veiðar á Halamiðum, togveiðar, og smám saman eftir því sem veiðin jókst og menn voru lengur að, þá bara tæmdist þetta og eyddist einhvern veginn þannig að þó að ostinum hafi verið hent fyrir borð þá er eins og hann hafi ekki náð að vaxa upp að nýju. Í dag er botninn eins og hefluð fjöl. Mörg veiðisvæði þar sem eru viðkvæm hraun hafa menn skrapað niður ákveðnar rennur í hafsbotninn gegnum hraunin til þess að eiga togslóð. Það er alveg rétt að rannsaka þyrfti þetta miklu betur en gert hefur verið og við höfum lagt til að það verði gert. Og ég vona svo sannarlega að menn nái saman um að gera eitthvað slíkt.

Herra forseti. Skemmdir á hafsbotni eru auðvitað ekki séríslenskt fyrirbæri, menn tala um þetta víða um lönd eins og þingmenn þekkja. Vitað er að kórallasvæði skapa náttúruleg uppvaxtarskilyrði fyrir lífið í sjónum og það kom fram í umræðum hér síðasta vor þegar ég bar fram fyrirspurn um þetta atriði, bæði til sjútvrh. og umhvrh., og vísa bara til þess. En menn hafa verið að skrapa hafsbotninn. Hugmyndin hins vegar með þáltill. er að reyna að fá því svarað hvort það borgi sig ekki í raun að endurvinna brotamálminn, timbrið og plastið úr skipsskrokkunum eða vita hvort einstaklingar eða fyrirtæki hafa áhuga á að endurnýta þau eða nota þessa skipsskrokka á einhvern hátt. Ég held að tímabært sé að láta þetta ekki liggja svona lengur heldur reyna að ná utan um málið og að ekki séu sögusagnir um að það sé svo dýrt að endurvinna þetta heldur viti menn og fái upplýsingar um hvað kosti að endurvinna slíka hluti. Auðvitað kostar líka að láta skip liggja í höfnum og taka þar upp verðmætt pláss sem mætti nýta fyrir önnur skip. Ég bind því vonir við að slíkt komi út úr þáltill. og það er von mín auðvitað að menn sjái að það borgi sig að nýta þessa skipsskrokka, það borgi sig að endurvinna eins og er jú stefna í umhverfismálum í flestum málaflokkum í veröldinni í dag.

Herra forseti. Í sumar höfðu menn samband við mig sem hafa mikinn áhuga á að taka að sér að eyða þessum skipum eða farga þeim með einhverjum hætti. Það eru fyrirtæki hér á landi sem geta gert þetta og eftir því sem þeir segja þá er þetta allt í sjálfu sér auðvelt. Þetta kostar peninga og er enginn gróðavegur eins og er, en hugsanlega væri hægt að finna það betur út ef nefnd yrði sett í málið sem skoðaði einhverjar sérstakar leiðir sem væri hægt að fara til að gera þetta hagkvæmara og það væri í sjálfu sér ekkert óeðlilegt að slík nefnd skoðaði þetta mjög vel ofan í kjölinn. En varðandi það hverju þarf að eyða af þessum skipum og hverju ekki þá geri ég mikinn mun á því hvort sökkt væri skipum sem eru byggð úr timbri eða stáli eða skipum sem eru byggð úr plasti eða jafnvel áli. Það er grundvallarmunur á þessu tvennu. Eins og ég sagði áðan, ég sé ekkert ónáttúrulegt eða umhverfisspillandi við það að sökkva skipum sem eru úr stáli og úr timbri, hreinsuðum, á hafsbotn þar sem menn vita nákvæmlega hvar þau eru og þau eru ekki fyrir neinum. Þetta getur aftur á móti skapað tækifæri og möguleika sem geta auðgað bæði mannlífið og dýralífið. Og auðvitað mundum við helst vilja að þetta gæti allt farið saman.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 45/1998. Ásamt mér eru flutningsmenn hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir, Lúðvík Bergvinsson, Guðrún Ögmundsdóttir og Kristján L. Möller. 1. gr. frv. orðist svo: ,,Á eftir 104. gr. laganna kemur ný grein er orðast svo ásamt fyrirsögn: Íbúaþing. Sveitarstjórn skal að jafnaði einu sinni á hverju kjörtímabili standa fyrir íbúaþingi. Á þinginu skal sveitarstjórn leitast við hlusta eftir skoðunum íbúa sveitarfélagsins og leita samráðs við þá um forgangsröðun verkefna í tengslum við gerð langtímaframkvæmda- og fjárhagsáætlun. Tryggt skal að að allir þátttakendur eigi jafna möguleika á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Sveitarstjórn skal að loknu íbúaþingi gera grein fyrir framkomnum tillögum, skoðunum og skoðanaskiptum á þinginu og áformum sveitarstjórnar um eftirfylgni. Þetta verði gert á opnum fundi og/eða með því að birta skýrslu um niðurstöðurnar. Ráðherra setur nánari reglur um framkvæmd íbúaþings. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Virðulegi forseti. Eins og fram kom í nýliðnum sveitarstjórnarkosningum lagði Samfylkingin og okkar fólk úti um land áherslu á að íbúalýðræði og íbúaþing væri gert virkara, íbúaþingið og íbúalýðræði yrði virkara í hverju sveitarfélagi. Ég tel, virðulegi forseti, að það megi ekki hvað síst þakka áherslum okkar á aukið íbúalýðræði þá góðu útkomu sem Samfylkingin fékk í nýliðnum sveitarstjórnarkosningum. Með íbúaþingum er ekki átt við það að haldnir séu svokallaðir borgarafundir þar sem sveitarstjórn mætir og kynnir það sem hún er að gera og hugsanlega tekur á móti einhverjum athugasemdum heldur fyrst og fremst sé það þannig að íbúarnir taki virkan þátt í gerð langtímaáætlana, hver í sínu bæjarfélagi, þannig að þeir hafi það á tilfinningunni að skoðanir þeirra séu einhvers metnar. Ekki er verið að draga úr vægi sveitarstjórnarmála eða sveitarstjórnarmanna og ábyrgð þeirra heldur og ekki síður að fá þá til að efla lýðræðislega þátttöku þeirra sem í sveitarfélaginu búa. Í grg. með frv. segir, með leyfi forseta: Þær meginbreytingar sem nú eiga sér stað á sveitarstjórnarstiginu í vestrænum þjóðfélögum einkennast af þremur þáttum. Í fyrsta lagi er aukin samvinna við einkageirann og samtök af ýmsu tagi í því skyni að sinna betur tilteknum þjónustuþáttum. Í öðru lagi er valddreifing sem vísar til þeirrar meginreglu að ákvarðanir séu í sem flestum tilvikum teknar af því stjórnvaldi sem er næst íbúunum. Dæmi um þetta hér á landi er flutningur verkefna frá ríki til sveitarfélaga. Í þriðja lagi er á alþjóðavettvangi vaxandi áhersla á þátttökulýðræði. Sveitarstjórn er það stjórnvald sem er næst íbúum og gegnir því veigamiklu hlutverki við mótun hvers samfélags. Vegna þessarar nálægðar liggur lykillinn að auknu lýðræði, þ.e. að auka vitund íbúanna um ábyrgð og möguleika til áhrifa á framgang og þróun einstakra mála og málaflokka í sveitarfélaginu, hjá sveitarstjórnum. Með aukinni áherslu á þjónustuhlutverk sveitarfélaga verður samráð við þá sem njóta þjónustunnar, þ.e. íbúana sjálfa, stöðugt mikilvægara. Því má halda fram að hver og ein sveitarstjórn gegni leiðtogahlutverki við að tryggja góða þjónustu. Af þessum sökum er samráð við íbúana um málefni sveitarfélaga nauðsynlegt. Margt bendir til þess að hollusta við stjórnmálaflokka sé á undanhaldi og víða erlendis fer þátttaka í sveitarstjórnarkosningum minnkandi. Á sama tíma kallar almenningur eftir auknu samráði og þá oftast um einstök málefni, svo sem í skipulagsmálum og skólamálum. Af því má draga þá ályktun að fulltrúalýðræði eitt og sér nægi ekki lengur til að skapa öflug, framsýn og lifandi sveitarfélög. Það getur aðeins gerst með því að íbúarnir taki virkari þátt í mótun samfélagsins. Sveitarfélög hafa yfir takmörkuðu fjármagni að ráða og því eru átök um forgangsröðun óhjákvæmileg. Ólíkir hópar hafa ólíka sýn og ólíkar þarfir. Samráðsferlið snýst því ekki síst um að tryggja að öll sjónarmið komi fram og að leitað sé leiða til samræmingar. Endanleg ákvörðun er í höndum sveitarstjórnar, sem síðan getur staðið íbúum skil á ákvörðun sinni. Með því að virkja þá þekkingu og reynslu sem býr í hverju samfélagi fást betri lausnir. Ólíkir hópar í sveitarfélaginu kynnast og læra að hlýða hver á annars sjónarmið. Þannig getur skapast kraftur og samstaða sem getur orðið grunnur að jákvæðum breytingum í sveitarfélaginu. Lýðræði vísar ekki eingöngu til kosninga. Það vísar til samræðna ólíkra hagsmunaaðila í því skyni að komast að sameiginlegri niðurstöðu um þau málefni sem brenna á samfélaginu. Í fulltrúalýðræði er áherslan á baráttu, þ.e. fulltrúar berjast fyrir kjöri og stjórnmálaflokkar berjast innbyrðis innan yfirstjórnar. Þannig dregur þetta ferli fram ágreiningsmál. Með auknu samráði við íbúa, þar sem beitt er aðferðum sem draga fram sameiginlegar áherslur, fæst ákveðið jafnvægi inn í það ákvarðanaferli sem beitt er við stjórnun sveitarfélagsins. Meðal þess sem vinnst með auknu íbúalýðræði er að almenningur verður meðvitaðri um málefni sveitarfélagsins, sem undir venjulegum kringumstæðum eru eingöngu til umfjöllunar meðal kjörinna fulltrúa og embættismanna. Þannig á sér stað uppfræðsla og menntun sem stig af stigi styrkir grunninn undir aukna aðkomu íbúa að ákvörðunum. Með þátttökunni er brúað bilið milli almennings og kjörinna fulltrúa og íbúar fengnir til liðs við sveitarstjórnir í ákvarðanatöku. Þannig eykst skilningur íbúa á nauðsyn málamiðlunar. Almennt ríkir heldur takmarkað traust milli sveitarstjórna og íbúa. Þegar stigin eru skref í átt að auknu samráði snúast þau í fyrstu um að byggja upp þetta traust. Ef sveitarstjórn boðar til opins samráðs og nýtir síðan niðurstöðurnar við ákvarðanatöku, sjá íbúar ástæðu til að taka frekari þátt í mótun samfélagsins. Þannig getur traust milli þessara tveggja aðila, sem hvor um sig skiptir sköpum um hag sveitarfélagsins, vaxið stig af stigi. Notað hefur verið hugtakið ,,félagslegur auður`` um það traust sem þannig myndast. Það hefur m.a. verið skýrt á eftirfarandi hátt: Einn hagnýtur afrakstur þátttöku, er myndun ,,félagslegs auðs``. Félagslegur auður er það traust og trúnaður sem þróast þegar stjórnvöld og hið almenna samfélag koma saman til að vinna að sameiginlegum hagsmunum, samfélaginu til góða, segir stjórnmálafræðingurinn Robert Putnam. Félagslegur auður er grunnurinn að lögmæti opinberra stjórnvaldsstofnana og er nauðsynlegur fyrir áhrifaríka og árangursríka stjórnun. Án félagslegs auðs, þegar traust og trúnaður er ekki til staðar, getur það stöðvað framvindu aðgerða stjórnvalda; til lengri tíma litið virka samfélög án trausts illa og í verstu tilfellum getur brotist út ofbeldi milli andstæðra fylkinga samfélagsins. Samstarf og samráð stjórnvalda við almenning geta skipt sköpum í að efla þann félagslega auð sem er til staðar og byggja hann upp frá grunni þar sem hann hefur ekki þekkst áður. Ýmsar leiðir eru færar til samráðs sveitarstjórnar við íbúa, en þar er lykilatriði að farvegurinn sé skilgreindur og ljós. Í fámennum sveitarfélögum, þar sem aðgengi íbúa að sveitarstjórnarfólki er mjög gott, getur það þó aldrei komið í stað formlegs samráðs sem sveitarstjórn boðar til, með það að markmiði að hlýða á raddir íbúa. Lengst getur sveitarstjórn gengið með því að boða til almennrar og bindandi atkvæðagreiðslu um tiltekin mál. Tilgangur íbúaþings, eins og hér er vísað til, er að sveitarstjórnir boði til opins samráðs við íbúa um forgangsröðun verkefna í tengslum við gerð fjárhagsáætlunar og langtíma verkefnaáætlunar. Frumvarpið gerir ráð fyrir að íbúaþing sé haldið að jafnaði einu sinni á hverju kjörtímabili. Eðlilegast verður að telja að íbúaþing séu haldin á fyrri hluta hvers kjörtímabils enda mest um vert fyrir nýkjörnar sveitarstjórnir að leita samráðs við íbúa áður en þær hrinda stefnumálum sínum í framkvæmd. Hætt er við að íbúaþing stuttu fyrir kosningar missi marks af ýmsum ástæðum. Mikilvægt er að notaðar verði aðferðir sem tryggja að allir þátttakendur eigi jafna möguleika á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Á íbúaþingi verði megináhersla á að hlusta eftir skoðunum íbúa, frekar en kynningar af hálfu sveitarstjórnar. Má segja að þetta sé það sem aðgreinir íbúaþing frá hefðbundnum borgarafundum. Æskilegt er að óhlutdrægur aðili verði fenginn til að stýra samráðinu. Ekki er gert ráð fyrir að ályktanir séu gerðar á íbúaþingum enda hér fyrst og fremst um samráðsvettvang að ræða og það er síðan hlutverk sveitarstjórna að vinna úr því sem fram kemur. Að loknu íbúaþingi gerir frumvarpið ráð fyrir að sveitarstjórn geri grein fyrir framkomnum tillögum, skoðunum og skoðanaskiptum á þinginu og áformum sveitarstjórnar um eftirfylgni. Þetta verði gert á opnum fundi og/eða með því að birta skýrslu um niðurstöðurnar. Loks gerir frumvarpið ráð fyrir að ráðherra setji nánari reglur um framkvæmd íbúaþings. Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið í greinargerðinni og reyndar texta frv. sjálfs er hér tillaga á ferðinni um að lögfesta að haldið verði reglubundið samráð við íbúa og að sveitarstjórnum sé skylt að halda einn samráðsfund með íbúum viðkomandi sveitarfélags minnst einu sinni á kjörtímabili. Í stærri sveitarfélögum, hér t.d., má gera ráð fyrir að slík íbúaþing yrðu haldin á fleiri en einu svæði þar sem skoðanir íbúa eða þarfir og þau mál sem brenna mest á á hverju svæði verða að komast til skila. En ekki er víst að þarfirnar í einstökum hverfum --- t.d. í Reykjavík og hugsanlega Akureyri, Kópavogi, Hafnarfirði og stærri sveitarfélögum og þeim sveitarfélögum sem hafa sameinast úr mörgum smáum sveitarfélögum --- og það sem mest brennur á á hverju svæði sé algerlega það sama. Eðlilegt verður því að teljast að íbúaþingið sé haldið ekki bara á einum stað heldur fylgt eftir í smærri einingum hvers sveitarfélags. Hér er ekki um algert nýnæmi að ræða. Ég vil benda á fyrirtæki sem hér er starfandi. Þar hafa ungar og vaskar konur komið á og staðið fyrir svokölluðum íbúaþingum á vegum sveitarfélaga, m.a. í Vestur-Skaftafellssýslu og fleiri stöðum á landinu, t.d. Kjalarnesi, reyndar í Reykjavík, og Kópavogi. Þær hafa sérhæft starfsemi sína, þ.e. að stýra og skipuleggja slík íbúaþing þannig að þau skili árangri. En það hefur auðvitað lítið að segja að halda íbúaþing, jafnvel þó þau séu lögbundin, ef þeim er ekki fylgt eftir. Það er því nauðsynlegt að sveitarstjórnarmenn geri sér grein fyrir því að það verður bæði að skila skýrslu um niðurstöðurnar og gera íbúum grein fyrir því hvernig tillögum þeirra er fylgt eftir. Það hefur verið mjög skemmtilegt að fylgjast með starfi þessara dugnaðarkvenna í fyrirtækinu Alta, hvernig þær hafa dregið íbúa, ekki bara þá sem eru kjörgengir eða með kosningarrétt heldur alla íbúa, að borðinu og fengið fólk til virkrar þátttöku í því að móta samfélagið í kringum sig. Í því hafa m.a. börn og unglingar tekið virkan þátt. Ég er sannfærð um að við gerð langtímaáætlana, sem er auðvitað lögbundið hlutverk sveitarstjórna, er nauðsynlegt og mjög gott fyrir hvert sveitarfélag, sveitarstjórnarmennina og fyrir þróun samfélagsins að íbúarnir sjálfir finni að mark sé tekið á því sem þeir segja. Og til þess að fyrirbyggja allan misskilning þá er þetta allt annað fyrirkomulag heldur en svokallaðir borgarafundir þar sem ákvarðanir eða fyrirætlanir einstakra sveitarstjórna eru kynntar og ræddar en kannski ekki svo mikið gert með þær athugasemdir sem fram koma frá íbúunum. Það verður að gera skýran greinarmun á þessu. Ég tel nauðsynlegt að lögbinda þetta ferli þannig að allir sveitarstjórnarmenn geri sér grein fyrir því að þetta er þeirra hlutverk, þ.e. að efla þátttökulýðræðið í sveitarfélaginu og gera íbúana meðvitaðri um þarfir sveitarfélagsins og framtíðarstefnu og möguleika hvers sveitarfélags. Ég legg til að frv. verði vísað til hv. félmn. að lokinni þessari umræðu og vil gjarnan koma því á framfæri sem 1. flm. frv. að ég tel nauðsynlegt að það fari í umsögn til allra sveitarfélaganna og samtaka sveitarstjórnarmanna og þá ekki síst til þess að ýta þessari hugmynd á flot og gefa mönnum færi á að segja skoðanir sínar á efni frv. og greinargerð. Í Vestur-Skaftafellssýslu var íbúaþing haldið. Síðan var skilað mjög ítarlegri og viðamikilli skýrslu til íbúanna um framkvæmdina og tillögurnar sem fram komu og hafðar eru að leiðarljósi í starfsemi sveitarstjórnanna þar. Reyndar ætlaði ég að láta hana fylgja með frv. sem fylgiskjal. Ég vil fara fram á það, virðulegi forseti, þegar nefndin sendir málið til umsagnar að sýnishorn af skýrslunni fái að fylgja með, vegna þess að þetta er dálítið viðamikið plagg sem talið var erfitt að láta fylgja með í þingskjölum.

Herra forseti. Ég þakka frummælanda fyrir að leggja fram þetta frv. og þar með benda á mikilvægi þess að efla íbúalýðræði í hverju sveitarfélagi því að það er mjög mikilvægt. Í sambandi við íbúaþingin og það fyrirkomulag sem hér er bent á vil ég minna á verkefni eða breytta starfshætti öllu frekar þeirra sveitarfélaga sem hafa tekið upp og gert að sínu markmiði sem hefur verið fellt undir heitið Sjálfbær þróun sveitarfélaganna. Staðardagskrá 21 er annað heiti yfir þá hugmyndafræði og vísar til breyttra starfshátta og frekari íbúalýðræðis á 21. öldinni. Í frv. kemur fram að sveitarstjórn skuli að jafnaði einu sinni á hverju kjörtímabili standa fyrir íbúaþingi. En samkvæmt hugmyndafræði Staðardagskrár 21 er þessi hugsun innbyggð í vinnuferlið. Nú þegar hafa fjölmörg sveitarfélög tekið upp þessa stefnuskrá og gert að sinni. Ég vil minna á að þetta er meira en pappír. Um er að ræða breyttar vinnuaðferðir í stjórnsýslunni, m.a. að koma á auknu íbúalýðræði. Hjá þeim sveitarstjórnum sem fara af alvöru í þessa vinnu getur íbúaþing, að mínu mati, orðið sjálfsagður hluti af stjórnkerfinu og jafnvel verið háð árlega. Eins og kom fram hjá frummælanda er íbúaþing ekki það sama og borgarafundur. Það á að vinna áfram með íbúaþingin. Þau eru ekki bara til þess ætluð að fá fram ábendingar heldur eru þau grunnur að áframhaldandi vinnu hjá sveitarfélaginu. Þetta er, eins og ég segi, breyting á vinnuaðferðum innan stjórnsýslukerfisins. Íbúaþingin geta síðan verið margvísleg. Þau geta verið uppspretta frekari vinnu í minni hópum og á íbúaþingum geta menn skilað af sér ákveðinni vinnu og kynnt hana. En þau eru sá grunnur sem sveitarstjórnirnar eiga svo að byggja á. Ég tek undir að mjög mikilvægt er að auka íbúalýðræði og hvetja til þátttöku, bæði á slíkum þingum og ekki síður í minni vinnuhópum. Það á að nýta krafta íbúanna til þess að takast á við ákveðin og afmörkuð verkefni sem falla að áhugasviði hvers og eins. Þannig myndast frjór jarðvegur sem gerir íbúana meðvitaða. Þeir verða þátttakendur --- þetta smitar út frá sér --- og þeir hafa áhrif á ákvarðanatöku sveitarfélaganna. Segja má að á flestum stöðum fari í gang vinnan í kringum verkefni sem snúa að okkur öllum, t.d. hvernig eigi að fara með sorp frá heimilunum, hvernig eigi að flokka, hvað við getum gert, hvernig við getum endurnýtt, hvernig við getum minnkað sorpið. Þetta er einmitt tilvalið verkefni fyrir smærri hópa en verður svo stórt viðfangsefni fyrir sveitarstjórnirnar og fyrir íbúana alla til að taka þátt í þegar búið verður að finna viðunandi lausnir. Ég tel að íbúaþingum sem slíkum ætti að vera vel fyrir komið hjá þeim sveitarfélögum sem hafa gert Staðardagskrá 21 að hluta af stjórnsýslu sinni, hjá þeim sveitarfélögum sem taka það starf alvarlega, og þar með séu þessi íbúaþing í raun hluti af því ferli. Hvort binda eigi þetta í lög tel ég að megi skoða í framtíðinni ef misbrestur verður á því að sveitarfélögin taki þetta upp. Ef svo verður ekki þá veit ég ekki hvort lagasetning dugi til. En eitt er víst, þá hafa þau sveitarfélög sem hafa gert Staðardagskrá 21 eða vilja vinna að sjálfbærri þróun ekki skilið hlutverk sitt. Ég tel að við eigum að stuðla að því að fá fleiri sveitarfélög og helst öll sveitarfélög í landinu til að vera vel virk í þessu mikla verkefni.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir undirtektir hv. þingmanns. Hv. þm. hafði efasemdir um að nauðsynlegt sé að binda þetta í lög en ég tel það nauðsynlegt. Á undanförnum árum hafa sveitarfélög verið að sameinast, tvö eða fleiri, og ef það hefði t.d. verið lögbundin skylda sveitarfélaga að hafa samráð við íbúa sína með íbúaþingi tel ég að miklu betur hefði mátt vinna málið. Sterkari og stærri heild hefði komið út ef íbúum hefði verið gert kleift að fjalla um sameiningu viðkomandi sveitarfélaga á íbúaþingum og koma að því með hvaða hætti tekist væri á við verkefnið. Ég tel sjálfsagt líka að við gerð langtímaáætlana hvers sveitarfélags og Staðardagskrár 21, eins og hv. þm. nefndi hérna, sé unnið eftir skýrt skilgreindu ferli. Fyrirtækið Alta hefur unnið að gerð skipulagsmála þar sem þessi íbúaþing hafa verið tekin inn. Alta hefur jafnframt komið að mótun frv. Í hinum vestrænu ríkjum, kannski sérstaklega í Evrópusambandinu, er íbúalýðræði í stöðugt auknum mæli bundið í ákvarðanatökuferlið með tilskipunum, ekki bara varðandi mat á umhverfisáhrifum og skipulagsmálum almennt heldur fleiri þætti. Þar er verið að taka upp þetta virka íbúalýðræði og leggja áherslu á það. Og ég tel nauðsynlegt að setja þetta hreinlega í lög til þess að breyta vinnuaðferðum innan sveitarfélaga. Ég get tekið undir það að ég vildi sjá íbúaþingin oftar en einu sinni á hverju kjörtímabili en það er hins vegar algjört lágmark við gerð langtímaáætlunar.

Herra forseti. Við getum sannarlega verið sammála um nauðsyn þess að hvetja til og stuðla að því að íbúaþing verði hluti af stjórnsýslu hvers sveitarfélags, um ákveðin verkefni, bæði stór og smá, helst ekki sjaldnar en einu sinni á ári til þess að auka lýðræðið og gera íbúana samábyrgari í samfélagi sínu. En ég vil að það komi fram að mér þykir miður að í þessu sambandi skuli ekki hafa verið dregið sérstaklega fram í rauninni mikilvægi þeirrar hugmyndafræði sem er á bak við Staðardagskrá 21 og sem kemur, og þarf að koma, frá íbúunum og sveitarstjórnum sjálfum til þess að ná ákveðinni virkni. Ég hefði talið að hér þyrfti að koma inn í hvatning til sveitarstjórna um að taka upp það vinnuferli því það nær ekki bara yfir umhverfismál og sorp, það nær til allra þátta í hverju sveitarfélagi fyrir sig, bæði félagslega og varðandi rekstur og umhverfi. Ég sakna þess að sjá ekki svona hvatningu í því vinnuferli. Það er grasrótin. Það er frumkvæðið, það kemur ekki ofan frá. En ég fagna þessari tillögu um íbúaþingið eftir sem áður.

Virðulegi forseti. Þessi tillaga fjallar fyrst og fremst um það að auka íbúalýðræði og að þátttökulýðræði verði virkt í hverju sveitarfélagi. Auðvitað hefði verið gott að taka inn í greinargerð bæði Staðardagskrá 21, hvernig menn hafa getað notað hana erlendis varðandi skipulagsmál hér á landi, taka líka fyrir mat á umhverfisáhrifum, aðkomumöguleika fólks eða íbúanna að þeim. En hins vegar tel ég þetta miklu víðtækara. Þetta fjallar um lýðræðislega ákvörðun, lýðræðislega vinnu í sveitarfélögum almennt hvað varðar alla þætti. Og sé það vilji, sem ég vona svo sannarlega að það sé í flestum sveitarfélögum, að vinnubrögð eða Staðardagskrá 21 verði samþykkt inn í verkefni sveitarfélaganna almennt mun það örugglega koma fram á þessum íbúaþingum. Samfylkingin er með þessu að leggja áherslu á breytt vinnubrögð, lýðræðislega aðkomu íbúa sveitarfélaganna að framtíðarskipulagi og framtíðarfyrirkomulagi öllu í sveitarfélögunum. Ég er sannfærð um að þetta er til hagsbóta, ekki bara fyrir stjórnendur sveitarfélaganna heldur íbúana sjálfa, og að stjórnendur sveitarfélaga muni fyrir vikið njóta meira trausts og meiri virðingar þegar þátttökulýðræði innan sveitarfélagsins er orðið virkt.

Virðulegi forseti. Í umræðum hér á Alþingi í gær um stöðu löggæslumála í landinu kom fram hjá hæstv. dómsmrh., að á síðustu fimm árum hefðu framlög til málaflokksins aukist um 30%. Þrátt fyrir þessa aukningu glíma flest sýslumannsembætti landsins við stöðugan fjárhagsvanda sem oftar en ekki bitnar á fjölda stöðugilda lögreglumanna á svæði embættanna. Eitthvað virðist á reiki með það hvert þessi aukning framlaga hefur farið og það sem skiptir ekki minna máli; það verður ekki séð að það hafi verið gerð tilraun til að meta þarfir hvers löggæsluumdæmis og skipta heildarfjárveitingum í samræmi við það. Þaðan af síður virðist hafa verið tekið tillit til þess breytta umhverfis sem við búum við. Mikil aukning eiturlyfjaneyslu hefur haft í för með sér fjölgun afbrota og meira ofbeldi, meira álag á lögregluna. Við höfum undanfarið heyrt sögur af ótrúlegu ofbeldi sem viðgengst í heimi eiturlyfjaneytenda, jafnvel án þess að það sé kært. Umræðan um það verður vonandi til þess að við viðurkennum þetta breytta umhverfi sem við búum við og grípum til réttra aðgerða. Álag í starfi lögreglumanna hefur aukist gífurlega, án þess að fullt tillit hafi verið tekið til þess við ákvörðun um fjölda stöðugilda. Þetta á ekki bara við hér á höfuðborgarsvæðinu. Ástandið víða um land er afar erfitt og alvarlegt. Fyrir stuttu síðan barst okkur þingmönnum Suðurlands bréf frá Lögreglufélagi Suðurlands. Félagssvæði þess nær yfir embætti lögreglustjóranna á Selfossi, Hvolsvelli, Vík og Höfn. Á öllum þessum stöðum hafa lögreglustjórar á síðustu árum lent í erfiðleikum með rekstur embætta sinna sem hefur bitnað á löggæslumálum, þannig að lögreglumönnum hefur fækkað hjá embættunum. Í bréfi þeirra kemur m.a. fram að í Rangárvallasýslu var ekki mögulegt að framlengja ráðningarsamning við einn ófaglærðan lögreglumann 1. sept. sl. Það var gert í sparnaðarskyni. Fjórir lögreglumenn hafa verið þar að störfum síðan 1983 en eru nú þrír. Það, hæstv. ráðherra, er algerlega óviðunandi. Umhverfið hefur ekki staðið í stað í Rangárþingi síðan 1983 frekar en annars staðar og kröfur um aukna löggæslu fylgja breytingunum. Íbúar sýslunnar eru rúmlega 3.200, fjöldi íbúa á bak við hvern lögreglumann í Rangárvallasýslu er 1.070. Þar hefur Íslandsmet Kópavogs verið slegið. Auk þessa er fjöldi sumarbústaða á svæðinu og vinsælir ferðamannastaðir. Starfssvæðið er stórt og álagið mikið. Í Árnessýslu er sama staða. Þar hafa verið kynnt þau áform að 25 lögreglumenn verði að störfum í stað 27. Heilbrrn. borgar fjórar af þessum stöðum vegna sjúkraflutninga. Umdæmið þarna nær yfir 9.000 ferkílómetra. Íbúatalan u.þ.b. 12.300 og 5.000 sumarbústaðir sem flestir eru nýttir allt árið. Fjölsóttir ferðamannastaðir eru einnig á svæðinu. Hjá embættinu á Selfossi hefur safnast upp fjárhagsvandi sem mæta á í fjáraukalögum þessa árs með 50 millj. kr. fjárveitingu. Þó með því fororði að gerðar verði ráðstafanir til þess að reksturinn verði í samræmi við fjárheimildina frá og með árinu 2002. Þar sem ekki verður séð að rekstrargrunnur þessa embættis hafi verið leiðréttur frekar en annarra embætta hlýt ég að áætla sem svo að fækkun lögreglumanna þar geti orðið viðvarandi og álagið á starfandi lögreglumenn verði óviðráðanlegt, þjónusta við íbúa svæðisins skert og ófært að sinna þeim skyldum sem lögreglan hefur. Á Höfn var einnig um fækkun að ræða nú í haust. Þar koma til með að starfa þrír lögreglumenn í stað fjögurra. Í fjárlögum þessa árs var gert ráð fyrir fjölgun um eitt stöðugildi. En vegna fjárhagsvanda þess embættis verður að grípa til þessara ráðstafana. Þó er embættið vel rekið að mati Ríkisendurskoðunar. Félagssvæði Lögreglufélags Suðurlands nær yfir u.þ.b. 31.000 ferkílómetra landsins. Íbúatala um 19.000 manns fyrir utan svokallaða dulda búsetu en reikna má með að íbúatalan tvöfaldist vegna sumarbústaðabyggðar. Eftir fækkun, starfa á svæðinu 33 lögreglumenn. Það er algerlega óviðunandi á sama tíma og nauðsyn á öflugri löggæslu á öllum sviðum hefur aukist þar eins og annars staðar. Hæstv. ráðherra. Embætti lögreglustjóra á þessu svæði og mörgum öðrum hafa verið stórlega vanmetin hvað varðar fjár- og mannaflaþörf. Við höfum áður rætt vanda þeirra hér á Alþingi en ekkert hefur gerst. Þó ætti ráðuneytið að hafa til þess þekkingu og mannafla að meta þessa stöðu og bregðast við. Þeir lögreglumenn sem þarna starfa hafa gegnt störfum sínum einstaklega vel en álagið á þá er óhóflegt og ekki bjóðandi. Þessi umræða er tekin hér vegna þess að langlundargeð Lögreglufélags Suðurlands er þrotið. Bréf þeirra einkennist ekki af upphrópunum heldur staðreyndum um stöðu löggæslumála. Því spyr ég: Hvert er mat dómsmálaráðherra á stöðu löggæslumála á félagssvæði Lögreglufélags Suðurlands sem nær yfir embætti lögreglustjóra á Selfossi, Hvolsvelli, Vík og Höfn í Hornafirði? Ef það er mat ráðherra að það sé óviðunandi hvenær má vænta úrbóta? Hver er staðan í Vestmannaeyjum og Keflavík? Hver telur ráðherra að sé viðeigandi íbúafjöldi á bak við hverja stöðuheimild löggæslumanns á þessum stöðum, að teknu tilliti til þess landsvæðis sem embættin ná yfir og dulda búsetu? Er það mat ráðherra að um verulega misskiptingu sé að ræða við útdeilingu fjármagns ríkisins til lögregluembætta. Ef svo er hvað verður gert til þess að leiðrétta þá misskiptingu?

Herra forseti. Staða lögreglunnar á Íslandi er sterk. Við eigum fjölmennt og vel þjálfað lögreglulið sem stenst fyllilega samanburð við nágrannaríki okkar. Í þessari umræðu vekur hv. málshefjandi sérstaka athygli á stöðu mála í hinu nýja Suðurkjördæmi en í því kjördæmi eru yfir 80 lögreglumenn að störfum, um 120 ef lögreglan á Keflavíkurflugvelli er talin með. Það þýðir að á svæðinu í heild er um það bil einn lögreglumaður á hverja 500 íbúa ef lögreglan á Keflavíkurflugvelli er ekki tekin með í myndinni. En það er einmitt sú tala sem lengi var höfð til viðmiðunar þó hún sé ekki algild vegna mismunandi aðstæðna á hverjum stað. Út frá þessu sjónarmiði er því ekki hægt að segja annað en fjöldi lögreglumanna sé viðunandi. Við verðum líka að hafa í huga að í flestum lögregluumdæmum sem hér eru til umræðu er tíðni alvarlegra afbrota, svo sem líkamsárása, eignaspjalla og auðgunarbrota töluvert undir landsmeðaltali. T.d. er hvergi á landinu minni afbrotatíðni en í umdæmi sýslumannsins á Höfn, nema í Búðardal. Í heildina tekið er því ljóst að lögregluliðin á þessu svæði eru vel í stakk búin til þess að takast á við þau verkefni sem gert er ráð fyrir að þau leysi af hendi eins og þau hafa svo sannarlega gert, ekki síst í fíkniefnamálum eins og hv. fyrirspyrjandi minntist sérstaklega á hér áðan. Í þessari umræðu var líka gert að umtalsefni bréf frá Lögreglufélagi Suðurlands sem mér var ekki sent en fékk tækifæri til þess að sjá fyrst í gær. Þetta bréf kom mér á óvart þannig að ég leitaði álits þeirra sem gerst þekkja til hjá embættum sýslumannanna sem fara með stjórn og skipulagningu lögreglunnar á svæðinu. Ég hef fengið svör frá þeim sem ég get afhent hv. málshefjanda hér á eftir sem getur þá kynnt sér betur stöðuna enda nauðsynlegt fyrir þingmann kjördæmisins sem sérstakan áhuga hefur á lögreglumálum að fá nákvæmari og réttar upplýsingar um stöðu mála. Sýslumaðurinn á Höfn segir í bréfi sínu: ,,Vegna fyrirspurnar yðar varðandi ástand löggæslu hér í umdæminu þá telur undirritaður að hún sé í sómasamlegu ástandi og hafi nokkuð batnað frá fyrri árum þar sem heimild fékkst á fjárlögum fyrir 2002 til þess að fjölga um einn lögreglumann.`` Síðan lýsir hann því að það hafi verið ákveðnir rekstrarörðugleikar og að óskað hafi verið eftir skýrslu frá Ríkisendurskoðun um fjárhag embættisins. Það er rétt að geta þess að niðurstaða Ríkisendurskoðunar var sú að fjárveitingar til embættisins á Höfn væru í samræmi við umfang verkefna og er nú unnið að úttekt á stöðunni á vegum dómsmrn. Reyndar bætir sýslumaðurinn við að löggæsla hér hafi verið viðunandi og fjarri lagi að hér ríki eitthvert ófremdarástand í þeim efnum. Sýslumaðurinn í Vík segir vegna ályktunar stjórnar Lögreglufélags Suðurlands, þá leyfi hann sér að lýsa því yfir að hún eigi engan veginn við um umdæmi sitt. Hann segir: ,,Landsvæðið tekur yfir Vestur-Skaftafellssýslu, sirka 7.700 ferkílómetra. Þannig tel ég að löggæslumálum hafi aldrei verið betur háttað í umdæminu en í dag eftir að heimild ráðherra fékkst fyrir þriðju stöðu lögreglumanns árið 2000.`` Því má bæta við að gert er ráð fyrir 1 millj. kr. fjárveitingu til embættisins í fjárlögum til að taka sérstaklega á stöðunni varðandi lögregluna og aðstöðuleysi sem hefur verið á Kirkjubæjarklaustri sem ég tel fagnaðarefni. Sýslumaður á Hvolsvelli tók ákvörðun í samráði við sveitarstjórnarmenn og lögreglumenn um að fækka um eina stöðu tímabundið. Það mun breytast um áramótin því að þá bætist við ein staða sem kemur frá embætti ríkislögreglustjóra. Það er mál sem ég beitti mér sérstaklega fyrir. Í bréfi sýslumannsins segir: ,,Það er því mat embættisins að öryggi íbúa í umdæminu sé með þessu á engan hátt stefnt í hættu enda hefði aldrei verið gripið til þessara aðgerða ef svo hefði verið talið eða telja megi að löggæsla sé óviðunandi, enda um tímabundna aðgerð að ræða og fyrirsjáanlegar breytingar þegar um næstu áramót með viðbótarmanni frá ríkislögreglustjóra.`` Sýslumaðurinn á Selfossi er líka með langt bréf og segir í umsögn sinni að til margra ráðstafana hafi verið gripið þar sem ekki var ráðið í tvær stöður lögreglumanna þegar samningar sumra afleysingamanna runnu út 1. október sl. En ráðið verði í þær tvær stöður sem um er að ræða þegar um næstu áramót. Í bréfinu vísar sýslumaðurinn til þess að gert er ráð fyrir 50 millj. kr. aukafjárveitingu til embættisins í fjárlögum þannig að það er ljóst af viðbrögðum og upplýsingum sýslumanna að staða mála er alls ekki með þeim hætti sem hv. málshefjandi er að reyna að draga hér upp. Þvert á móti bendir flest til þess að löggæslan sé í sókn á því svæði sem hér er til umfjöllunar. Það er raunar spurt um fleiri embætti. Ég fékk bréf bæði frá Vestmannaeyjum og Keflavík. Þar er mjög góð staða í löggæslumálum þannig að þegar litið er til þess sem hér er til umræðu, þá er ekki hægt að segja annað en að staðan sé góð hvort sem litið er til fjölda lögreglumanna miðað við íbúafjölda, stærð umdæma eða verkefnafjölda og það er ýmislegt í deiglunni sem miðar að því að styrkja og efla löggæsluna enn frekar á þessum svæðum.

Herra forseti. Ég er sammála hæstv. dómsmrh. að staða lögreglunnar á Íslandi er sterk. Staða ríkisstjórnarinnar gagnvart almennri löggæslu, forvarna- og fíkniefnastarfi er hins vegar veik og það er tilefni þeirrar utandagskrárumræðu sem hér fer fram og ég vil þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir að hafa forgöngu um hana. Upphaflega er þetta runnið undan rifjum Lögreglufélags Suðurlands sem hefur ritað þingmönnum á Suðurlandi bréf, en félagssvæði lögreglufélagsins tekur til embætta lögreglustjóranna á Selfossi, Hvolsvelli, Vík og Höfn. Í þessu bréfi segir Lögreglufélag Suðurlands að þessi embætti hafi verið að safna upp fjárhagsvanda, velta honum milli ára og nú sé svo komið að við honum sé brugðist með því að fækka lögreglumönnum í þessum landstóru embættum. Síðar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Það er skoðun stjórnar Lögreglufélags Suðurlands að embætti lögreglustjóranna á félagssvæði þess hafi til margra ára verið vanmetin hvað varðar fjár- og mannaflaþörf til löggæslu af hálfu ríkisvaldsins og skilur afstöðu lögreglustjóranna að grípa til þessara neyðarúrræða í baráttu sinni við fjárhagsvandann sem til kominn er vegna þess vanmats fjárveitingavaldsins og er það óviðunandi með öllu að gripið sé til þessara ráða að fækka lögreglumönnum.`` Herra forseti. Vandinn er tvíþættur: Annars vegar viðvarandi fjárþörf til að sinna löggæslu á viðunandi hátt á þessu stóra landsvæði. Við í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs viljum að á þessum vanda verði tekið við afgreiðslu fjárlaga. Hins vegar er einnig um að ræða tímabundinn vanda sem þyrfti að leysa með fjárveitingu til þessara embætta. Ég vil vekja athygli á mjög athyglisverðu viðhorfi sem kemur fram hjá formanni Landssambands lögreglumanna í Formannshorninu í Lögreglumanninum, síðasta tölublaði, en þar setur hann þær fjárupphæðir sem þyrftu að koma til sögunnar í samhengi við fjárausturinn í NATO og vegna komu Kínaforseta. Það er athyglisverð lesning.

Hæstv. forseti. Það hefur ítrekað komið fram í umræðum á Alþingi af hálfu hæstv. dómsmrh. að hún hafi hug á að efla grenndarlöggæslu svokallaða og get ég vissulega tekið undir þá markmiðssetningu. En ég verð að segja eins og er að mig undrar á hvaða vegferð hæstv. ráðherra er þegar í ljós kemur að fjárveitingar til almennrar löggæslu hafa verið skornar niður að raungildi á undanförnum árum á sama tíma og ríkulega er veitt til embættis ríkislögreglustjóra. Virðist þessi leið vera ótrúlega krókótt og flókin ef markmiðið er að efla grenndarlöggæslu í landinu. Það er talandi dæmi um þessa skrýtnu aðferðafræði að á sama tíma og gríðarleg fjölgun hefur orðið á sumarbústöðum í Rangárvallasýslu sem eru nýttir meira og minna allt árið og umferðarþungi um sýsluna hefur aukist mjög þá verður að fækka í lögregluliðinu vegna rekstrarfjárskorts. Í umræðum hér um fyrirspurn í gær kom fram að hæstv. ráðherra fannst þingheimur ekki nógu jákvæður vegna þess sem vel hefur verið gert. Ég ætla því að tilfæra mjög jákvætt dæmi um árangur vegna grenndarlöggæslu í minni heimabyggð. Fyrir nokkrum árum var mikið áhygguefni íbúa í Keflavík og nágrenni að unglingar söfnuðust saman í miðbænum um kvöld og nætur á helgum og virtist vandamálið óyfirstíganlegt. Lögregla, félagsmálayfirvöld og foreldrar í bænum skáru upp herör gegn þessu vandræðaástandi og tókst að kveða það niður. Þetta er dæmi um góða grenndarlöggæslu. Ég vil taka það fram, hæstv. forseti, til að fyrirbyggja misskilning að þetta gerðist ekki fyrir tilstilli embættis ríkislögreglustjóra.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. málshefjanda fyrir að hreyfa þessu mikla og viðkvæma máli. Það má segja að umræða um löggæslu sé orðin nokkuð viðvarandi bæði í fjölmiðlum, á sveitarstjórnarvettvangi og hér í sölum Alþingis. Hvað segir það okkur? Það segir okkur einfaldlega að almenningur hefur áhyggjur af stöðu þeirra mála. Hins vegar heyrist á móti að verið sé að fjölga störfum á þessu sviði þannig að þar er augljós ágreiningur. Menn spyrja jafnvel hvort sú fjölgun nái einungis til skrifstofustarfa en ekki á akrinum, ef þannig má að orði kveða. Tilefni þessarar umræðu er bréf frá Sambandi lögreglumanna á Suðurlandi. Sömu áhyggjur bera löggæslumenn á Suðurnesjum. Þeir telja að að þeim sé saumað og starfsskilyrði séu ekki með þeim hætti sem þeir vildu. Sama hefur komið fram hjá sveitarstjórnum á Suðurnesjum. Ég nefni sveitarstjórnir í Garði, Sandgerði og Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum þar sem menn benda á að grenndarlöggæsla innan héraðs sé afskaplega hverfandi á stöðum eins og í Garði og Sandgerði þar sem búa þó um 2.000 manns. Ég vil í þessu sambandi líka vekja athygli á því að það er ekki nóg miða við íbúa sem hafa lögheimili á stöðunum eins og Suðurlandi og Suðurnesjum. Þar þarf að bæta við þeim þúsundum sem eru þar á ferðinni vegna sumarbústaða og vegna ferða til Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Menn hafa sem sagt áhyggjur. Fólk vill öryggi og síðast en ekki síst aukna grenndarlöggæslu sem almenningur eins og hæstv. dómsmrh. hefur trú á. Ég vil um leið vekja athygli á því að fyrir þinginu liggur nú þáltill. sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir er 1. flm. að og að ég held þingmenn úr öllum flokkum koma að, þar sem er mælst til þess að yfir þessi mál verði farið með yfirvöldum, með löggæslumönnum, sýslumannsembættum þannig að raunveruleg lausn og sátt um þetta mikilvæga mál náist en ekki sú spenna sem nú er ríkjandi.

Herra forseti. Einn af forsvarsmönnum í sveitarstjórnargeiranum á Suðurnesjum sagði við mig í morgun: ,,Stjórnarandstaðan er að reyna að kjafta upp einhverja óánægju með löggæsluna í landinu.`` Ég fer að halda, herra forseti, að það sé staðreyndin. Eftir skoðun mína og viðtöl við sveitarstjórnarmenn bæði í gær og í dag og við sýslumenn á Suðurnesjum og á Hornafirði þá er ekkert í spilunum sem bendir til þeirrar óánægju sem mér finnst koma fram í dag og í gær með störf lögreglunnar almennt. Ég talaði við sveitarstjórnarmenn í Reykjanesbæ, í Grindavík, í Garði, í Sandgerði og á Höfn í Hornafirði. Í stuttu máli eru forsvarsmenn á Suðurnesjum og í Höfn almennt ánægðir með löggæsluna eins og hún er rekin í dag. Það er samningur um löggæsluna í Grindavík. Það er samningur um gagnkvæma aðstoð milli sýslumannsembættanna í Keflavík og á Keflavíkurflugvelli þegar þurfa þykir. Það er samningur milli fjögurra embætta um eftirlit á Reykjanesbrautinni, sem hefur leitt til þess að slysum hefur fækkað þar, og það er mjög gott samstarf lögreglunnar í Keflavík við forvarnahópa um fíkniefnamál og um grenndarmál almennt. Að þessu leyti er því mjög góð samvinna og vaxandi samstarf á þessu sviði. Lögreglan í Hornafirði fékk aukið fjármagn í ár fyrir fjórða lögreglumanninum og það stendur ekki til að skera það niður. Fyrir utan þessa fjóra eru tveir héraðslögreglumenn á Hornafirði. Auðvitað er alltaf hægt að gera betur, herra forseti, og auka fjármagn. Allt tal um ófremdarástand á þessu sviði er þó algerlega úr lausu lofti gripið og sýnir aðeins örvæntingu stjórnarandstöðunnar sem fyrir nokkru var að reyna að keyra upp óánægju með einkavæðinguna, sem fór um koll, og ég geri ráð fyrir því að þessi umræða fari á sama veg. 
            

Virðulegi forseti. Það er dálítið fróðlegt og forvitnilegt að fylgjast með þeirri umræðu sem hér fer fram. Við sem höfum tekið þátt í umræðunni, við sem höfum verið á því svæði sem hér er um rætt, höfum orðið vör við um langt skeið, í langan tíma, óánægju vegna lítillar almennrar löggæslu. Svo kemur hæstv. ráðherra hér upp og segir okkur sem höfum verið á ferðinni í nokkuð langan tíma að hér sé allt í fínasta standi. 
             Ég verð að segja það alveg eins og er að það er dálítið sérstætt að fylgjast með þessu. Síðan koma hér aðrir þingmenn sama flokks og fullyrða eitthvað svipað. En það er eins og það fólk sem býr við þessa löggæslu og það fólk sem vinnur við þessa löggæslu hafi þá lítið sem ekkert vit á þessum málum, ef marka má þessi orð og þessa umræðu. Mig langar, virðulegi forseti, í ljósi þeirra merku bréfa sem hæstv. ráðherra las upp úr hér áðan að leyfa mér að lesa, með leyfi forseta, upp úr grein Óskars Bjartmarz, sem er formaður Landssambands lögreglumanna, en þar segir svo: ,,Lögreglumenn upplifa æ oftar að umræður á opinberum vettvangi um raunverulega stöðu lögreglunnar í landinu virðast ráðamönnum í dómsmálaráðuneytinu ekki þóknanlegar. Tjáningarfrelsi hér á landi er kannski að mati ýmissa ekki svo sjálfsagt þegar upp er staðið.`` Þetta er fullyrðing formanns Landssambands lögreglumanna. Síðan kemur hér hver spekingurinn á fætur öðrum með sjálfan dómsmrh. í broddi fylkingar og lýsir yfir því að allt sé í himnalagi, allt sé í stakasta lagi. Ég verð að segja eins og er, virðulegi forseti, að ég bar þá von í brjósti þegar hæstv. dómsmrh. tók við, vegna þess að henni var falið að gegna einu ráðuneyti, að eitthvað mundi koma út úr þessum verkum. En líklega verða eftirmælin og bautasteinarnir ekki aðrir en bætt salernisaðstaða í ráðuneytinu, sveit pappalögga og stórt ríkislögreglustjóraembætti. 
            

Herra forseti. Við ræðum löggæslumál í hinu nýja Suðurkjördæmi frá Keflavík til Hafnar í Hornafirði. Ég vil byrja á því að fagna þeim upplýsingum sem komu fram hjá hæstv. dómsmrh. um nýja stöðu lögreglumanns frá og með næstu áramótum á Hvolsvelli. Mér finnst hér hafa verið farið vítt og breitt yfir málið og margar rangfærslur hafa verið hafðar hér frammi. 
             Árið 2000 var bætt við fíkniefnalögreglumanni á Selfossi sem hefur unnið ómetanlegt starf. Ég vil minna á fíkniefnaleitarhundinn í Vestmannaeyjum þar sem líka hefur verið unnið mjög mikið starf. Fé hefur verið veitt fyrir nýja stöðu í Vík. Árið 2001 var veitt fé til að ráða nýjan lögreglumann á Höfn í Hornafirði og í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir auknum fjárveitingum til þess að efla löggæslu við Kirkjubæjarklaustur. Síðast en ekki síst eru á aukafjárlögum 50 millj. til embættisins á Selfossi. Þessi atriði sýna að það er unnið markvisst að því að efla löggæslu á því svæði sem við erum að ræða um hér í dag. Verkin tala einfaldlega í þeim efnum. Á fjárlögum núna eru til aukningar löggæslu á svæðinu 24 millj. Við erum öll sammála um það hér að þessi mál þurfa að vera í góðu lagi. Lögreglan hefur mikinn metnað í sínu starfi. Suðurkjördæmi er stórt og víðfeðmt svæði. Þar eru miklar vegalengdir og mikið álag á lögreglunni á þeim tímum sem margir sumarbústaðaeigendur eru á svæðinu. En það er fráleitt, herra forseti, að tala um eitthvert neyðar\-ástand. Það vill enginn kannast við það í einu einasta embætti á svæðinu.

Virðulegi forseti. Þetta er bara allt saman í ári góðu lagi. Löggæslan á Suðurlandi, þrátt fyrir bréfin frá formanni lögreglufélagsins á svæðinu og varaformanni sem eru nú, hv. þingmenn, starfandi þar ....

Það er verið að bæta úr því.

Þeir eru starfandi þar. Ég er búin að heyra í eitt eða tvö ár frá hæstv. ráðherra að þetta sé allt saman í góðu gengi, sómasamlega staðið að málum. Það er bréf 

Já.

Halda hv. þingmenn að svona bréf séu skrifuð til að kjafta upp óánægju með stöðu löggæslumála á Suðurlandi?

Sýslumenn eru ...

Ég held að hv. þingmenn ættu að mæta á vinnustöðum hjá þessum mönnum með slíkan málflutning 

Herra forseti. Mér þykir miður að hv. málshefjandi sé svo reið þegar henni er bent á ákveðnar staðreyndir í þessu máli. Ég hefði haldið að þar sem þingmaðurinn á sæti í fjárln. hefði hún kynnt sér hvað er verið að bæta við í fjárveitingum til kjördæmis hennar.

Ég þekki það.

Það er auðvitað áhyggjuefni að þingmaðurinn skuli ekki kynna sér það betur.

Það er verra ef dómsmrh. þekkir ekki stöðuna.

Ég vil biðja hv. þingmenn um að kynna sér líka umsagnir frá sýslumönnum í þessu kjördæmi sem ég hef undir höndum og er tilbúin til að afhenda. Það er auðvitað ekkert eðlilegra en að þeir sem ábyrgð bera á stjórn og skipulagningu þessara embætta hafi á því skoðun hvernig mál standa í þeirra embættum og láti þær í ljós. Það er alveg ljóst að umsagnir sýslumanna eru skýrar og sýna fram á að ýmsar af fullyrðingunum sem hér hafa komið fram eru tilhæfulausar.

Frá lögreglunni?

Ég sé hins vegar ástæðu til að minna sérstaklega á að hv. þm. Lúðvík Bergvinsson er alltaf jafnmálefnalegur í þessum umræðum. Ég vona bara að kjósendur  Ég vil taka það fram, herra forseti, að það hefur komið skýrt fram að í þeim tilvikum sem þörf hefur verið til staðar hafa yfirvöld brugðist við með auknum fjárveitingum, svo sem á Selfossi og í Vík í fyrirliggjandi fjárlagafrumvörpum, og í Höfn í frv. á síðasta ári og með þeirri úttekt sem nú er unnin af embættinu. Það er auðvitað svo í lögreglumálum eins og á mörgum öðrum sviðum að ávallt er hægt að gera betur. Staðan er ekki fullkomin. En það er ekki þar með sagt að málin standi ekki vel. Það er unnið að því að efla löggæslu á þessu svæði öllu eins og á landinu almennt séð. Ég hef bent á það með áþreifanlegum dæmum: Aukning á framlögum til lögreglunnar í Höfn á síðustu fjárlögum, nýr fíkniefnalögreglumaður á Selfossi árið 2000, aukning um 1 millj. til Víkur í fjárlagafrv., 50 millj. til lögreglunnar á Selfossi og nýr lögreglumaður á Hvolsvöll. Við munum halda áfram á þessari braut til þess að gera góða löggæslu enn betri.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir að þessi umræða kemst að í dag og hæstv. forsrh., starfandi utanrrh., fyrir að vera hér til svara en þannig stendur einmitt á að málið er á dagskrá öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, var þar á dagskrá á fundi í gær og er sömuleiðis á dagskrá fundar í dag eða á morgun. Heimsbyggðin hefur undanfarnar vikur og mánuði með ugg í brjósti horft upp á stríðsundirbúning. Bandaríkjamenn virðast hafa ákveðið að ráðast inn í Írak og skipta þar um stjórn hvað sem til þarf og jafnvel hvort sem til þess fæst samþykki öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna eða ekki. Nú er engin deila um það að Saddam Hussein er einn allra ógeðfelldasti harðstjóri okkar tíma og heimsbyggðin mundi væntanlega án undantekninga og þar á meðal einnig almenningur í Írak upp til hópa fagna því ef hann hyrfi frá völdum. En ekki er þar með sagt að það réttlæti að einstök ríki taki sér vald til einhliða aðgerða. Þvert á móti hafa flestar þjóðir lagst gegn slíku og þrátt fyrir mikinn þrýsting af hálfu Bandaríkjamanna hefur þar ekki orðið mikil breyting á. Nú síðast hefur Alkirkjuráðið sent áskorun til öryggisráðsins þar sem tekið er svo djúpt í árinni að segja að árás á Írak yrði bæði ólögleg og ósiðleg. Írakska þjóðin hafi liðið nóg undir 11 ára viðskiptabanni og á þær hörmungar sé ekki bætandi. Helsti stuðningsmaður Bandaríkjamanna í málinu hefur verið Tony Blair, forsætisráðherra Bretlands, þrátt fyrir umtalsverða andstöðu heima fyrir og skiptar skoðanir þar. Nýlega hafa Frakkar, Rússar, Ítalir og fleiri þjóðir endurtekið og áréttað andstöðu sína við einhliða aðgerðir og við ályktun í öryggisráðinu sem heimilaði hernaðaraðgerðir fyrir fram. Aðallega hafa verið færð tvenn rök fyrir því að nauðsynlegt sé að grípa til aðgerða gegn Írak. Þau fyrri að þeir séu að koma sér upp eða gætu mögulega komið sér upp gereyðingarvopnum verði ekki að gert og þau síðari að Írak virði ekki ályktanir öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Viðskiptabann sem staðið hefur í 11 ár með miklum hörmungum fyrir almenning hefur þá, ef marka má þetta a.m.k. ekki skilað þeim árangri sem ætlunin var, að koma í veg fyrir að Írakar kæmu sér upp gereyðingarvopnum í gegnum viðskipti. Sömuleiðis hefur viðskiptabannið ekki leitt til þess að staða Saddams Husseins í írökskum stjórnmálum hafi veikst. Þvert á móti færa margir fram rök fyrir því að viðskiptabannið hafi einmitt tryggt hann í sessi. Margir hafa áhyggjur af því að átök kynnu að breiðast út í Miðausturlöndum og ég vitna í því sambandi t.d. til stórfróðlegs erindis dr. Magnúsar Bernharðssonar, sérfræðings í málefnum Austurlanda og málefnum Íraks, sem hann hélt í Háskóla Íslands fyrir nokkrum dögum. Eins og áður sagði eru þessi mál á dagskrá Sameinuðu þjóðanna og nú dregur til úrslita um það með hvaða hætti öryggisráðið gengur frá þeim skilmálum sem vopnaeftirlitið fer eftir og hvort vilji Bandaríkjamanna nær fram að ganga um að heimiluð verði valdbeiting fyrir fram eða hvort beðið verður með slíkt þar til látið hefur verið á vopnaeftirlitið reyna. Í gær gaf utanríkisráðherra Noregs, Jan Petersen, norska Stórþinginu upplýsingar um afstöðu Norðmanna en þeir fara eins og kunnugt er með atkvæðisrétt í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna á þessu ári og þar var sérstök áhersla lögð á að allar aðgerðir þyrftu að eiga sér stoð í skýrum heimildum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Ég vil því óska eftir því, herra forseti, að gerð verði grein fyrir afstöðu ríkisstjórnar Íslands í þessu sambandi eftir því sem mögulegt er við núverandi aðstæður og hef leyft mér að leggja eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. forsrh., starfandi utanrrh.: 1. Hver er afstaða ríkisstjórnarinnar til hugsanlegrar innrásar Bandaríkjanna í Írak? 2. Hefur ríkisstjórnin tekið afstöðu til fyrirhugaðs tillöguflutnings Bandaríkjanna í öryggisráðinu um að hernaðaraðgerðir verði samþykktar fyrir fram (ein ályktun) og þetta byggir þá á því að Bandaríkjamenn héldu afstöðu sinni til streitu? 3. Hvernig metur ráðherra hættuna á því að innrás í Írak leiði til útbreiddra stríðsátaka í Miðausturlöndum sem gætu falið í sér þátttöku herskárra hópa frá mörgum ríkjum í þessum heimshluta og tilraunir til að draga Ísrael inn í ófriðinn? Ég minni á í því sambandi að öfugt við ástandið 1991 þegar Flóabardagi fór fram hafa Ísraelsmenn nú hótað því að svara fyrir sig. 4. Hvernig metur ráðherra áhrifin af mögulegri innrás í Írak sem m.a. yrði réttlætt með því að Írakar hefðu brotið gegn ályktunum öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna á stöðuna í deilu Ísraela og Palestínumanna í ljósi ítrekaðra brota Ísraelsstjórnar á ályktunum öryggisráðsins?

Herra forseti. Íslenska ríkisstjórnin sem og íslenska þjóðin eru friðelskandi fólk sem vill auðvitað forðast stríðsástand hvarvetna í veröldinni og auðvitað líka í Írak ef þess er nokkur kostur. Afstaða ríkisstjórnarinnar hefur komið fram annars vegar í ræðum hæstv. utanrrh. á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og eins í stefnuræðu minni fyrir fáeinum vikum. Þar kom fram sú eindregna afstaða að mál þetta skyldi rekið undir merkjum eða a.m.k. ályktunum og ákvörðunum hinna Sameinuðu þjóða, enda væri málið þaðan runnið. Ályktun var gerð þar áður en lagt var til atlögu við Írak eftir innrás þeirra í Kúveit á sínum tíma. En jafnframt hefur verið tekið fram, m.a. af hæstv. utanrrh., Halldóri Ásgrímssyni, að spurningin gæti einnig verið um trúverðugleika Sameinuðu þjóðanna og hvort þau göfugu samtök geti haldið fram vilja sínum og ekki sé hægt að útiloka það að einstök ríki fari með einhliða hernað gagnvart Írak sem hljóti þó að vera í samræmi við ályktanir Sameinuðu þjóðanna. Þetta hefur verið afstaða íslensku ríkisstjórnarinnar. Varðandi hugsanlega tillögu Bandaríkjanna, þá er sú tillaga ekki komin fram þótt hún hafi legið í loftinu. Það er enn þá verið að véla um þessa hluti einkum og sér í lagi á milli þeirra fimm ríkja sem fara með neitunarvaldið í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Tillagan er því ekki komin fram, og fyrir fram getum við út af fyrir sig ekki sagt til um hver afstaða okkar verður. Það rekur engar nauðir til þess. Við tökum beina afstöðu til málsins nú vegna þess að umræður um þá tillögu eru enn þá í mótun. En ég nefni á nýjan leik að við höfum sagt að ekki sé hægt að útiloka ef allt um þrýtur að beita þurfi hervaldi í Írak. Hótanir um hervald hafa þegar bersýnilega leitt til þess að einræðisstjórn Saddams Husseins Íraksforseta er að gefa eftir stig af stigi. Þá er spurt um hvernig áhættan sé metin af innrás Íraka með hliðsjón af því að stríðsátök í Mið-Austurlöndum gætu breiðst út og falið í sér þátttöku herskárra hópa í mörgum ríkjum í þeim heimshluta og tilraun til þess að draga Ísrael inn í ófriðinn. Það er mjög erfitt að dæma um þetta fyrir fram. Við höfum haft marga spádóma til að mynda í Persaflóastríðinu, og eins þegar gerð var árás sérstaklega á Líbíu á sínum tíma, þá var talið af margvíslegum fræðimönnum að þær mundu leiða til þess að hryðjuverk mundu færast í aukana en hið þveröfuga gerðist. Úr hryðjuverkum dró um allan heim við þær árásir. Því er afskaplega erfitt að meta þetta en spurningin hlýtur einnig að vera sú hvort ekki væri meiri hætta á því ef Saddam Hussein er látinn óáreittur við iðju sína og síðan verði gripið í taumana, að þá verði vandinn enn þá stærri og áhættan enn þá meiri. Þá er spurt um það hvernig metin séu áhrif af mögulegri innrás í Írak sem m.a. sé réttlætt með því að Írakar hafi brotið gegn ályktunum öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna með hliðsjón af deilu Ísraels og Palestínumanna í ljósi ítrekaðra brota Ísraelsstjórnar á ályktunum öryggisráðsins eins og þar segir. Ég tel að það sé afar hæpið að líkja þessu saman eða blanda þessu saman á nokkurn hátt. Það verður að hafa í huga að þær ályktanir sem annars vegar gilda um Írak og hins vegar um Ísrael og Palestínu eru gerólíks eðlis. Þær ályktanir sem snúa að Palestínu og Ísrael eru bundnar við VI. kafla ályktana öryggisráðsins sem fjallar um friðsamlega lausn á deilum ríkja og heimila öryggisráðinu að setja fram tilmæli sem ekki eru bindandi fyrir aðildarþjóðirnar. En á hinn bóginn veita þær ályktanir sem falla undir VII. kafla öryggisráðinu víðtækari völd, m.a. til stríðsaðgerða. Slíkar ályktanir eru bindandi fyrir allar aðildarþjóðir innan Sameinuðu þjóðanna þannig að á þessu er reginmunur. Þær ályktanir sem öryggisráðið samþykkti vegna Íraks í kjölfar árásarinnar inn í Kúveit féllu allar undir VII. kafla en engar af þeim ályktunum sem samþykktar hafa verið um deilu Ísrael og Palestínu falla undir VII. kafla. Meðal annars palestínskir diplómatar viðurkenna þennan mun á þessum ályktunum og ég hygg að við hljótum að gera það einnig. Á þessu er því reginmunur. Það má segja að um ákvarðanir VII. kafla öryggisráðsins gildi það sama og gilti í fornum rétti hér þar sem Sameinuðu þjóðirnar hafa ekki her frekar en við höfðum lögregluvald á 11., 12. og 13. öld, að þá er hverjum borgara og ríki heimilt að fylgja eftir ályktunum Sameinuðu þjóðanna með vopnavaldi.

Herra forseti. Íslendingar eru friðelskandi þjóð og ég held að ekki sé mjög mikill munur á þeim viðhorfum sem fram koma í þessum sölum. Deilan snýst e.t.v. um það, hið sama og reyndar á alþjóðavettvangi, hvort beita eigi hervaldi að undangenginni ákvörðun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna eða hvort heimila eigi Bush Bandaríkjaforseta annaðhvort formlega eða með siðferðilegum stuðningi Vesturlanda, þeirra þjóða sem oft hafa staðið saman, að fara og beita hervaldi án þess að öryggisráðið hafi tekið undir það. Ég og minn flokkur erum þeirrar skoðunar að Saddam Hussein eigi ekki að komast upp með það að skaka skellum að heiminum. Öryggisráðið á að sjálfsögðu að fara fram á að það verði kannað með hvaða hætti hann stendur að vopnaframleiðslu og hvaða aðgerðir kunni að vera þar í undirbúningi en það verður að vera öryggisráðið sem tekur ákvörðun um það. Og ef í kjölfarið er nauðsynlegt að grípa til einhvers konar hernaðarlegrar íhlutunar, þá hlýtur það að vera öryggisráðið. Það er einungis að því undangengnu sem hægt er að fallast á að hervaldi verði beitt. Herra forseti. Ég rifja það upp að í kjölfar þeirra skelfilegu voðaverka sem urðu 11. september í fyrra þá töluðu menn um að það væri nauðsynlegt að ráðast gegn hryðjuverkum með tvenns konar hætti. Í fyrsta lagi með því að ganga milli boðs og höfuðs á hryðjuverkasamtökunum al Qaeda, og það var gert í Afganistan með stuðningi allra Vesturlanda með mjög einbeittum hætti. Hins vegar var líka talað um það að nauðsynlegt væri að ráðast að hinum raunverulegu orsökum hryðjuverka. Hver eru þau og hvernig er það gert? Það verður gert með því að Vesturlönd láti það sjást að þau vilji jafna lífskjörin í hinum íslamska heimi, að þau styðji ekki ríkisstjórnir sem þar hafa verið við völd með ólýðræðislegum hætti mjög lengi. Og ekki er hægt að ljúka við þetta mál, herra forseti, án þess að minnast á Palestínu. Palestína og það hvernig óöld ríkir þar að mér liggur við að segja stundum í skjóli Bandaríkjanna og hlutleysis þeirra, hlýtur auðvitað að leiða til þess að þar verða til ungir menn sem eru reiðubúnir til þess að láta lífið í hryðjuverkum og sjálfsmorðsárásum.

Herra forseti. Íraksmálið er nú í mjög erfiðri stöðu. Það er mikilvægt að vopnaeftirlitsmenn Sameinuðu þjóðanna snúi aftur til Íraks sem fyrst og fái að starfa þar algjörlega óhindrað á grundvelli ályktana öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Til að treysta vopnaeftirlitið er nauðsynlegt að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna samþykki afdráttarlausa ályktun sem tryggi hindrunarlaust vopnaeftirlit alls staðar í Írak þannig að hvorki íbúum landsins né nágrannaríkjum Íraks standi ógn af gereyðingarvopnum þess. Þetta tel ég vera kjarna málsins. Herra forseti. Það er mikilvægt að náin samvinna takist á milli vopnaeftirlitsmanna Sameinuðu þjóðanna og stjórnvalda í Írak um framkvæmd vopnaeftirlitsins og að við lok þess eftirlits verði staðfest að Írakar hafi hvorki undir höndum né séu að þróa gereyðingarvopn. Það verður að vera hafið yfir allan efa og staðfest af öryggisráðinu að engin gereyðingarvopn sé að því loknu að finna í Írak. Að fenginni slíkri staðfestingu ætti ekki að þurfa að koma til hernaðaraðgerða gegn Íraksstjórn á grundvelli umboðs öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna.

Herra forseti. Vikum saman hefur Bandaríkjastjórn lagt hart að öðrum ríkjum, einkum þeim sem eiga sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, að fá stuðning til að ráðast með hervaldi gegn Írak. Þær ályktanir sem þegar hafa verið samþykktar í ráðinu eru Bandaríkjastjórn ekki að skapi, að því er virðist vegna þess að ekki hefur verið gefin út bein stríðsheimild gegn Írökum. Bandaríkjaforseti þrástagast á þeirri hernaðarógn sem hann telur stafa af Írak. En hverjum stafar ógn af Írak, Bandaríkjunum? Það hefur ekki heyrst um nein áform Íraka að ráðast á Bandaríkin að fyrra bragði í erlendum fjölmiðlum. Lesa má í fjölmiðlum fjölda greina um að Írakar séu langt frá því að búa yfir tæknilegri getu til að geta ráðist á Bandaríkin í 8.000 km fjarlægð. Bandaríkjastjórn heldur því fram að Saddam Hussein sé eitt mesta illmenni heimsbyggðarinnar og hér skulu ítrekuð þau orð hv. málshefjanda í þessari umræðu, að þar fer að sjálfsögðu einn ógeðfelldasti þjóðarleiðtogi allrar veraldarinnar. En við Saddam Hussein áttu Bandaríkjamenn ábatasöm viðskipti í meira en áratug og Saddam Hussein er maðurinn sem Bush eldri studdi með fjárframlögum meðan ríkisstjórn hans beitti efnavopnum gegn eigin þegnum. Persaflóastríðið, herra forseti, var ekki háð til að koma Saddam Hussein frá, heldur til að eyðileggja efnahagsundirstöður íröksku þjóðarinnar. Þetta hefur einnig verið markmið viðskiptabannsins sem enn er við lýði. Herra forseti. Í erlendum fjölmiðlum hefur mátt lesa fjöldann allan af frásögnum um það að alþjóðleg olíufyrirtæki komi að borðinu á bak við tjöldin. Ef svo er þá er það í sjálfu sér óskiljanlegt að Bandaríkjastjórn skuli geta hugsað sér að fórna eigin hermönnum og óbreyttum borgurum í Írak fyrir hagsmuni olíufyrirtækjanna. Spurningin sem við stöndum frammi fyrir hér er auðvitað sú hvort íslensk stjórnvöld ætla að láta draga sig inn í slík átök sem yrðu, hvernig sem á það er litið, stríð gegn friði.

Herra forseti. Hryðjuverkin í Bandaríkjunum í fyrra hafa haft gífurlegar afleiðingar á sviði öryggismála, alþjóðastjórnmála og alþjóðaviðskipta. Þeir atburðir minntu okkur óþyrmilega á að við getum ekki gengið út frá öryggi sem gefnu. Það er auðvitað stærsti lærdómurinn sem við getum dregið af þeim voðaverkum. Ekki þarf að fjölyrða um afleiðingar þess ef harðstjórar, einræðisherrar og hryðjuverkasamtök kæmust yfir gereyðingarvopn til að nota í glæpsamlegum tilgangi gegn þeim sem þeir telja óvini sína. Ástandið í Írak er ógn við heimsfriðinn sem verður að linna. Íraksstjórn hefur hingað til haft að engu ályktanir Sameinuðu þjóðanna um þessi mál og þannig komist hjá því að unnt yrði að fylgjast með sannanlegri framleiðslu þeirra á gereyðingarvopnum. Meðan svo háttar er friður og öryggi allra þjóða heims í hættu. Mikill þrýstingur er nú á vettvangi Sameinuðu þjóðanna á að leiða þessi alvarlegu mál til lykta og telja margir að trúverðugleiki Sameinuðu þjóðanna sé í húfi. Bandaríkjaforseti hefur sett fram mjög afgerandi stefnu gagnvart Írak og freistar þess nú að vinna henni fylgi innan öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Herra forseti. Það hlýtur að skýrast á næstu dögum hvort öryggisráðinu tekst að ná ásættanlegri niðurstöðu um aðgerðir gegn Írak, sem hljóta fyrst og fremst að byggja á pólitísku mati þeirra þjóða sem skipa öryggisráðið. Aðalatriðið hlýtur að vera að afvopna Íraksstjórn, koma í veg fyrir að hún eignist gereyðingarvopn og kjarnorkuvopn og tryggja þannig að þjóðum heims stafi ekki hætta af hugsanlegum aðgerðum Íraka gegn heimsfriðnum.

Hæstv. forseti. Saddam Hussein varð ekki harðstjóri, illmenni eða einræðisherra 11. sept. árið 2001. Hann hefur verið við völd í Írak frá 1979 og árið 1988, þegar efnavopnum var varpað á þorp og bæi í Kúrdistan, var hann látinn óáreittur af Bandaríkjastjórn og Bretastjórn. Þá var hann bandamaður þeirra í baráttunni við klerkaveldið í Íran og þá stóð taflið eilítið öðruvísi. En hverjir eru bandamenn Bandaríkjastjórnar í Miðausturlöndum helstir? Ariel Sharon í Ísrael --- sem því miður virðist eiga þá ósk heitasta að með átökum í Írak megi beina athygli heimsins frá ástandinu í Palestínu og þar megi þá ganga milli bols og höfuðs á þeirri þjóð. Saudí-Arabía --- ekki þekkt fyrir ást sína á lýðræði, stjórnin þar. Harðstjórar hafa margir kallað þá. Mesta olíuveldi í heimi. Kúveit --- enn hafa konur ekki fengið kosningarrétt í Kúveit. Samt fóru Sameinuðu þjóðirnar í stríð fyrir 11 eða 12 árum síðan til að frelsa það land. Hér býr margt að baki, herra forseti, og það er ekki svo einfalt að hægt sé að tengja stjórnina í Írak við hryðjuverkamenn eða hryðjuverkaárásir. Það að afvopna Írak er eitt mál og skyldi ekki rugla saman við að koma Saddam Hussein frá völdum eins og Jacques Chirac Frakklandsforseti benti okkur á í gær. Þessu tvennu þarf að halda aðskildu og það verður líka að vera þannig, herra forseti, að ef farið verður í stríð þarf að vera algjörlega ljóst hvernig eigi að standa að uppbyggingunni þegar því er lokið, hverjir eigi þá að komast til valda og hvort lýðræði og mannréttindi verði virk. Og við sjáum það því miður nú þegar í Afganistan að ríku þjóðirnar eru að kippa að sér hendinni þegar kemur að því að fjármagna þá uppbyggingu sem þar er nauðsynleg.

Herra forseti. Árið 1990 var samþykkt í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna mjög umdeild ályktun um heimild til að beita valdi gegn Írak. Í kjölfar Persaflóastríðsins, sem svo er nefnt, hafa verið samþykktar fleiri ályktanir í öryggisráðinu, þar á meðal frá 1991 og aftur ítrekuð 1998 þar sem vísað er til afvopnunar og eftirlits með vígbúnaði í þeim heimshluta. Sá skilningur var ríkjandi í arabaheiminum að eftirlit með gereyðingarvopnum, sýkla- og efnavopnum, ætti að taka til stærra svæðis en Íraks eins, þar á meðal til Ísraels. En Ísraelsríki hefur komist upp með að neita öllu eftirliti og sama gildir um önnur ríki á því svæði sem vitað er að búa yfir gereyðingarvopnum. Talið er að Íranar séu nú að koma sér upp gereyðingarvopnum, kjarnorkuvopnum, og ekki er langt síðan heimsbyggðin stóð á öndinni vegna yfirvofandi kjarnorkustyrjaldar á milli Indlands og Pakistans. En hvers vegna vilja Bandaríkjamenn fá uppáskrift til að ráðast á Írak? Það er ekki vegna þess að þar er harðstjóri við völd. Bandaríkjastjórn studdi þennan sama mann allan níunda áratuginn og það er kaldhæðnislegt að sá sem annaðist milligöngu á milli Bandaríkjastjórnar og Íraksstjórnar á þeim tíma var Donald Rumsfeld, einn aðalhaukurinn núna í Bush-stjórninni. Hann þrýsti hönd Husseins á flugvellinum í Bagdad árið 1983 þegar Írakar fengu búnaðinn í efnavopn frá Bandaríkjunum. Þetta er staðreynd. Að mati óvilhallra sérfræðinga í alþjóðamálum er ástæðan fyrir því að Bandaríkjastjórn vill ráðast á Írak sú að þeir eru að slægjast eftir olíuhagsmunum. Írakar eru taldir búa yfir eins miklum olíuauðæfum og Sádi-Arabar. Herra forseti. Ég vil leyfa mér að óska eftir því að íslenska ríkisstjórnin taki undir með mannréttindahreyfingum, trúarhreyfingum og verkalýðshreyfingum um heim allan og fordæmi yfirgang Bandaríkjastjórnar. Það er svo að þeir sem fylgja Bandaríkjastjórn að málum í þessu efni eru annaðhvort börn eða bandingjar. Börn eru yfirleitt réttsýn. Herra forseti. Það er barnalegt að ímynda sér að annað vaki fyrir Bandaríkjastjórn en að tryggja hernaðarlega hagsmuni sína og peningalega. En varðandi bandingjana þá er það ömurlegt hlutskipti ef Íslendingar ætla að leggjast á hnén í þessu máli eins og allt virðist benda til.

Herra forseti. Það er mikið álitamál hvernig rétt er að standa að því að ná fram stöðugleika og friði í Miðausturlöndum. Rétt er að geta þess að þó að Vesturlönd hafi um hríð reynt að eiga eðlileg samskipti við stjórnvöld í Írak, undir forustu Saddams Husseins, þá hefur reynslan af þeim tilraunum verið ákaflega dapurleg þó þær hafi staðið nokkuð lengi. Það verður að viðurkennast að innrás Íraka í Kúveit á sínum tíma sannaði endanlega fyrir forustumönnum allra vestrænna ríkja að ekki dygði lengur að bregðast ekki við árásargirni þeirra sem Írak hafa ráðið og ráða enn. Og alla tíð síðan hafa menn rætt það af mikilli alvöru hvernig verði knúið á um stjórnarskipti í Írak til þess að reyna að tryggja frið og stöðugleika í þeim heimshluta. Það verður að segjast eins og er að framkoma þeirra stjórnvalda hefur verið með öllum ólíkindum. Sennilega er það svo að ekkert ríki annað í veröldinni hefur jafnoft beitt gereyðingarvopnum af einhverju tagi og Írak --- ekki aðeins gegn grannríkjum heldur líka gegn eigin þegnum --- á þeim fáu áratugum sem þessir menn hafa þar ráðið málum. Það er ekki að ástæðulausu að menn hafa reynt að ganga lengra en gert var í lyktum Persaflóastríðsins til að ná fram breytingum á stjórnarháttum þessa ríkis sem skiptir að sjálfsögðu talsvert miklu í sínum heimshluta svo fjölmennt sem það er. En það er rétt að geta þess að vopnaeftirlit Sameinuðu þjóðanna gagnvart Írak hefur ekki gengið fram núna í heil fjögur ár vegna andstöðu írakskra stjórnvalda sem fram að því höfðu sífellt reynt að stemma stigu við framgöngu vopnaeftirlitsmanna. Síðan er vitað að olíuútflutningur Íraka, eftir eðlilegum leiðum og smyglleiðum, er orðinn svo mikill að það er talið að þeir flytji út fyrir jafnvirði þess sem þeir gerðu fyrir daga viðskiptabannsins. Enn í dag flytja þeir inn matvæli og lyf aðeins að því marki sem þeir gerðu meðan viðskiptabannið var sem strangast. Það er eðlilegt að menn spyrji: Hvað verður um mismuninn á fjármunum? Þess vegna vilja menn að kynna sér að nýju hvort um var að ræða tilraunir eða aðgerðir til að koma aftur upp gereyðingarvopnum innan Íraks og menn telja sig hafa fulla ástæðu til að álykta að svo kunni að vera.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og þau svör sem hér voru gefin þó ég hefði vissulega kosið að þau væru bæði skýrari og á annan veg. Mér finnst orðalagið sem hæstv. forsrh. endurtók hér og hefur komið fram áður í ræðum hæstv. ráðherra, utanrrh. og forsrh., um að ekki sé hægt að útiloka að einstök ríki grípi til aðgerða, halda öllu opnu í sambandi við að styðja eða a.m.k. láta ómótmælt þeim ásetningi Bandaríkjanna að gera það sem þeim sýnist í þessu máli, hvort sem þeir fá til þess uppáskrift öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna eða ekki. Ég hefði talið að Ísland ætti a.m.k. afdráttarlaust að lýsa sig fylgjandi tveggja þrepa framgangi málsins á vettvangi öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, með öðrum orðum að leggjast gegn því að menn fengju opnar heimildir til hernaðaraðgerða fyrir fram, en það er eins og kunnugt er vilji Bandaríkjamanna. Varðandi áhrif þess ef ráðist verður inn í Írak á deilur Ísraelsmanna og Palestínumanna er óhjákvæmilegt að horfast í augu við þá staðreynd að nú liggur fyrir að Ísraelsmenn áskilja sér rétt til þess að svara fyrir sig, öfugt við það sem lá fyrir áður en Persaflóaátökin hófust 1991. Þá höfðu bandamenn gengið frá því við Ísraelsmenn að þeir mundu ekki svara tilraunum Íraka til þess að draga þá inn í átökin. Og það vita allir sem eitthvað hafa sett sig inn í ástand mála á því svæði að nógu hættulegt og rafmagnað er ástandið fyrir þó ekki bættist við að Ísraelar blönduðu sér í leikinn og réðust á arabaþjóð, sem gæti aftur leitt til keðjuverkunar í þeim heimshluta. Herra forseti. Það er að vísu rétt að Ísland á ekki atkvæðisrétt í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna og þarf því ekki sem slíkt að taka pólitíska ábyrgð á atkvæði sínu þar inni. En við hljótum að ætlast til þess að íslensk stjórnvöld hafi skýra afstöðu í stórmáli af þessu tagi og sá veruleiki gæti bankað upp á að Ísland yrði t.d. spurt um hvort aðstaða hér fengist nýtt í þágu mögulegra aðgerða. Þá hefðum við gjarnan viljað vita fyrir fram að íslensk stjórnvöld muni hafna slíku.

Herra forseti. Ef aðgerðir verða taldar nauðsynlegar í Írak, með samþykki hinna Sameinuðu þjóða eða í umboði þeirra á einhvern veg, þá er enginn vafi á því að aðstaða og aðbúnaður hér á landi verður veittur sem atbeini að slíkum aðgerðum. Við erum þátttakendur í Sameinuðu þjóðunum og styðjum auðvitað aðgerðir brýnar af því tagi. Það þarf því enginn að velkjast í vafa um það. Hins vegar geta menn velt fyrir sér í kjölfar þessarar fróðlegu umræðu hér hvernig staðan er, því að því er haldið fram og það er rétt að hafa í huga, að heimildir séu enn til staðar til hernaðaríhlutunar í Írak. Menn minnast þess, ég hygg að það hafi verið 1998, að þá lét Clinton, þáverandi Bandaríkjaforseti, gera loftárásir á Írak með vísun til heimildar frá 1991 hjá Sameinuðu þjóðunum og síðan hefur ekkert breyst. Þáverandi Bandaríkjaforseti, Clinton, taldi sig hafa þær heimildir þá þegar Hér var nefnt að Vesturlönd ættu kannski ekki að hafa samskipti við ólýðræðisleg íslömsk ríki. Vandamálið er, svo við horfumst í augu við það, að það er nú ekki auðfinnanlegt íslamskt ríki sem lýtur lýðræðislegum lögmálum. Ég veit ekki hvort það finnst bara nokkurs staðar. Það var haft á orði hér að það hefði ekki verið ætlun manna með því að ráðast inn í Írak að steypa Saddam Hussein forseta, heldur eingöngu að lama íröksku þjóðina. Meginástæðan var nú sú að menn ætluðu að frelsa þjóðina í Kúveit. Reyndar var nefnt sérstaklega að það hefði verið gert þrátt fyrir það að konur hefðu þar ekki kosningarrétt, sem mér fannst sérstaklega athyglisverð ábending, því ég veit ekki til þess að konur hafi nokkurn þann rétt sem að gagni kemur í íslömsku löndunum yfirleitt.

Það er mjög misjafnt.

Og hvorki karlar né konur, vegna þess að kosningarrétturinn er ekki virtur með lýðræðislegum hætti þar, þó að í orði kveðnu geti menn fengið að kjósa.

Herra forseti. Við tökum nú til við að ræða aftur frv. til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum sem fjallar um íbúaþing og 1. flm. þess er hv. þm. Margrét Frímannsdóttir. Við ræddum örlítið í morgun þegar við vorum búin að opna umræðuna um þetta mál sem ég tel í sjálfu sér vera allrar athygli vert og vona satt að segja að það fái svolitla umfjöllun þannig að t.d. fjölmiðlar taki það aðeins upp á sína arma að ræða betur þessi íbúaþing, hlutverk þeirra og hugmyndafræði og skoða kannski ofan í kjölinn þau íbúaþing sem hafa verið haldin hér á landi, en eins og hv. 1. flm. frv. gat um í ræðu sinni í morgun hafa þau verið þó nokkur. Hún nefndi til sögunnar fyrirtækið Alta, ráðgjafarfyrirtæki sem hefur sinnt íbúaþingum sérstaklega. Fyrirtækið hefur gefið út afar gagnlega bæklinga sem fjalla um íbúaþing eða samráðsskipulag og þetta eru hin gagnlegustu plögg og satt að segja hefur verið afar gagnlegt og merkilegt að fá að fylgjast með þeim íbúaþingum sem hér hafa verið haldin. Ég vil halda því fram, herra forseti, að lýðræði af þessu tagi sé lýðræði í verki og það skili sér á mjög öflugan hátt og á mjög skömmum tíma út í samfélagið, því það er í gegnum slíkan mekanisma sem einstaklingarnir í samfélaginu finna að þeir skipta máli. Þannig má t.d. nefna íbúaþingið Undir Esjunni sem var opið þing um vistvæna byggð og haldið var í janúar sl. Það þing fjallaði um skipulagsmál. Á þingið voru boðaðir allir þegnar samfélagsins, ungir sem aldnir, og þangað kom fjöldinn allur af fólki og vann þarna heilan dag að því að búa sér til eða gera sér grein fyrir hugmyndum sínum um skipulagsmál á því svæði. Þetta var afar skapandi vinna og meginniðurstaða þess íbúaþings var sú í stuttu máli sú að íbúar á Kjalarnesi vilja efla vistvæna lífshætti og taka þátt í tilraunaverkefnum í þá átt. Eftir þetta þing voru menn sammála um að áhersla á byggð á Kjalarnesi ætti að þróast í sátt við náttúruna og að leggja ætti áherslu á að svæðið hefði ákveðna sérstöðu sem dreifbýli í jaðri borgarinnar og fólk kallaði eftir formlegri stefnumótun af hálfu borgaryfirvalda sem tæki mið af þeim áherslum sem íbúaþingið hafði sett niður í plögg sín. Þess má geta, herra forseti, að flokkarnir þrír sem standa að Reykjavíkurlistanum hafa gert í málefnasamningi sínum, sem starfað er eftir í borgarstjórn Reykjavíkur, sérstakan kafla sem fjallar um íbúalýðræði og þar eru íbúaþingin einmitt mjög veigamikill þáttur. Ég geri því ráð fyrir að við komum mjög fljótlega til með að sjá þennan þátt lýðræðisins verða afar virkan í stjórnkerfi Reykjavíkurborgar. Það sama er hægt að segja um fleiri sveitarfélög. Sérstaklega þó þau sveitarfélög sem hafa gerst aðilar að staðardagskrárverkefninu sem hv. þm. Þuríður Backman nefndi hér í morgun og ég get tekið undir orð hennar í þeim efnum, að auðvitað hefði mátt sjá í grg. með frv. betur gerða grein fyrir staðardagskrárverkefninu og þessum þætti í því verkefni. En nú er svo komið að ein 27 eða jafnvel fleiri sveitarfélög á Íslandi eru búin að undirrita Ólafsvíkuryfirlýsinguna sem er starfslýsing staðardagskrárverkefnisins, en hún var samin eða samþykkt af þátttakendum á landsráðstefnu um Staðardagskrá 21 í Ólafsvík þann 13. október árið 2000. Til þess að gera hv. þingheimi grein fyrir því hvernig íbúalýðræði eru gerð skil í Ólafsvíkuryfirlýsingunni, þá vil ég fá, með leyfi forseta, að vitna til 2. gr. þeirrar yfirlýsingar, en hún er svohljóðandi: ,,Forsendur okkar eru: 1. Skilaboð heimsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun í Ríó 1992 til sveitarstjórna um að hafa áhrif á íbúa, samtök og atvinnulíf með staðbundnum framkvæmdaáætlunum um sjálfbæra þróun (Staðardagskrá 21). 2. Að sveitarstjórnir eigi að bera ábyrgð á að virkja íbúana í þessu starfi og tryggja þannig þátttöku þeirra og aðild að ákvarðanatöku. 3. Að sérhvert samfélag gegni lykilhlutverki í að gera sjálfbæra þróun að veruleika og að umhverfis- og þróunarmálum sé best fyrir komið með þátttöku þeirra sem eiga beinna hagsmuna að gæta. 4. Að skilaboðin frá Ríó verði til þess að efla lýðræði í íslenskum byggðum.`` Undir þetta hefur meiri hluti sveitarstjórnarmanna á Íslandi skrifað. Ég held ég fari með rétt mál, herra forseti, þegar ég segi að 67% landsmanna séu núna búsett í sveitarfélögum sem eiga aðild að Staðardagskrá 21. Ég vil því meina að sveitarstjórnarmenn séu sér meðvitaðir um þetta. Þeir eru búnir að samþykkja Ólafsvíkuryfirlýsinguna. Mörg sveitarfélög eru búin að leggja grunninn að slíku starfi og það er afar ánægjulegt, herra forseti, að sjá það líf sem hefur kviknað undir merkjum staðardagskrárverkefnisins. Hvort þörf sé á því að setja lagagrein af því tagi sem hér er lagt til. Mér finnst allt í lagi að það sé skoðað og mér finnst bara sjálfsagt mál að farið sé yfir þetta á öflugan hátt í nefndum þingsins. Mér finnst líka veigamikið og mjög þýðingarmikið að fjölmiðlar á Íslandi bregðist nú við og taki þessi mál þannig til umfjöllunar að þeim séu gerð það góð skil að bæði sveitarstjórnarmenn finni að fjölmiðlar veita þeim svolítinn stuðning eða þrýsting í þessum efnum og svo líka bara til þess að skýra fyrir íbúum landsins hver réttur þeirra er, því auðvitað hafa verið brögð að því að sveitarstjórnir vítt um land, jafnvel þær sem undirritað hafa Ólafsvíkuryfirlýsinguna, hafa síðan ekki sinnt því að koma skilaboðum sínum nægilega vel á framfæri til íbúa samfélaga sinna. Ég held að í þessu máli sé afar mikilvægt að við fjöllum um þetta á öllum vígstöðvum þar sem við mögulega getum höndum undir komið og þess vegna ekki síst hér á Alþingi. Ég fagna því að þessi tillaga skuli hér fram komin og við ættum að sjá til þess að á henni verði tekið af afli í þingnefndum og að hv. þm. haldi þá líka áfram að ræða þá hugmyndafræði sem að baki liggur.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þær undirtektir sem hér hafa komið fram við þennan tillöguflutning og enn og aftur koma hér til að ræða það sérstaklega hvers vegna skilaboðin sem eru frá Staðardagskrá 21 eru ekki sérstaklega í tillögutextanum. En við gerð frv. og greinargerðarinnar var tekið mið af þeim íbúaþingum sem ráðgjafarfyrirtækið Alta hefur skipulagt og hafa gefið mjög góða raun. Þar er vissulega um svipuð vinnubrögð að ræða og þau sem búið er að taka inn í svokallaða Ólafsvíkuryfirlýsingu þar sem sveitarstjórnir skuldbinda sig til þess að hafa virkt samráð við íbúana. Ástæða þess hins vegar að við í Samfylkingunni ákváðum að leggja fram þetta frv. með breytingu á sveitarstjórnarlögum, þar sem sveitarstjórnum er skylt að halda íbúaþing og skilgreina íbúaþing og íbúalýðræði í lagatexta sveitarstjórnarlaganna er ósköp einfaldlega sú að við það að fylgjast með því hvernig þessu ákvæði eða þessum vinnubrögðum er fylgt eftir til að mynda í sambandi við það starf sem hefur verið vegna Staðardagskrár 21, þá finnst okkur svolítið vilja brenna við að sveitarfélög halda svokallaða borgarafundi en kalla það íbúaþing, þar sem borgurunum er hóað saman, flestir þá með kosningarrétt, á einn fund þar sem viðkomandi stjórnvöld segja: Þetta er það sem við ætlum að gera og svona höfum við ákveðið að: ... Íbúaþing og íbúalýðræði er allt annað. Það er virkt samráð þar sem sveitarfélögin, eins og kemur fram í tillögutextanum og greinargerðinni, skuldbinda sig til þess að halda íbúaþing um öll þau mál er snerta nútíð og framtíð viðkomandi sveitarfélags. Mér finnst það vera meginmálið. Við getum t.d. tekið það sem fellur undir Staðardagskrá 21 sem er auðvitað ekki bara umhverfisverndin heldur ýmislegt fleira. Við getum tekið skipulagsmálin sem þar eru undir, þar hefur íbúalýðræði töluvert verið notað. Og við getum tekið lög um mat á umhverfisáhrifum þar sem mér skilst að nýjasta tilskipunin sem kemur eða breytingin sem er að koma frá Evrópusambandinu kveði á um enn virkara lýðræði og aðkomu fólks og það hefur reyndar verið yfirlýst stefna þeirra að taka meira og meira inn í málaflokkana þetta virka íbúalýðræði. Til þess að taka af allan vafa um hvað íbúaþing er og skilgreina það skýrt í þessum texta, þá höfum við fengið aðstoð m.a. þeirra ráðgjafa sem hafa skipulagt íbúaþingin frá ráðgjafarfyrirtækinu Alta, Sigurborgar Hannesdóttur og Halldóru Hreggviðsdóttur, sem hafa unnið að mínu mati alveg sérstakt frumkvöðlastarf í þessum efnum, og líka vegna þess að það er ekki nóg að halda eitt íbúaþing, heldur er það eftirfylgnin sem skiptir öllu máli, hvernig sveitarfélögin vinna úr því, hvað þau gera með niðurstöðurnar, og síðan munu þau halda áfram til að þróa samvinnu við íbúana. Þar af leiðandi töldum við eðlilegt að setja þetta í lagatextann og það ætti ekki að vefjast fyrir sveitarstjórnum landsins sem búnar eru að undirrita Ólafsvíkuryfirlýsinguna og taka Staðardagskrá 21, að útbúa eða vinna eftir slíkum lagabókstaf. En þetta er þó fyrst og síðast til þess að tryggja ákveðin vönduð vinnubrögð þannig að sveitarstjórn geti ekki kallað borgarafund íbúaþing og talað þar um að lýðræði sé virkt. Ég held að sem betur fer og þá kannski ekki síst fyrir frumkvæði þeirra hjá Alta hafi þetta verið tekið upp og notað núna hjá þó nokkuð mörgum sveitarfélögum. En ég hef líka orðið vör við misnotkun á hugtakinu. Þetta var eitthvert stærsta málið hjá fulltrúum Samfylkingarinnar í sveitarstjórnarkosningunum í vor og þá lögðu fulltrúar okkar megináherslu á íbúalýðræðið og íbúaþingið, og ég segi enn og aftur að ég tel að það eigi stóran þátt í þeirri góðu útkomu sem Samfylkingin fékk. Við höfum tekið ýmsa þætti lýðræðis til umræðu, bæði á síðustu þingum og ráðstefnum sem við höfum verið með, og þarna er það sem við teljum þó að það geti orðið hvað virkast og nýst best stjórnendum sveitarfélaga og íbúunum. Tilhneiging hefur verið til þess, sem er auðvitað eðlilegt, að færa valdið heim í héruð með því að flytja verkefni frá ríki til sveitarfélaga, en til þess að tryggja sem allra besta útkomu, sem flestir eru sáttir við og þá málamiðlun sem flestir geta sætt sig við og ekki síst trú fólksins á að það geti haft áhrif í eigin umhverfi, þá teljum við nauðsynlegt að lögfesta það að halda skuli slík samráðsþing. En að öðru leyti, virðulegi forseti, þakka ég fyrir góða umræðu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um aðgerðir til stuðnings atvinnurekstri í smáum og meðalstórum fyrirtækjum. Þetta er tillaga á þskj. 16, 16. mál þessa þings. Flm. ásamt mér eru aðrir hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Tillögugreinin er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að vinna framkvæmdaáætlun um aðgerðir til stuðnings atvinnurekstri í smáum og meðalstórum fyrirtækjum. Meginmarkmið aðgerðanna verði að auðvelda mönnum að stofna til atvinnurekstrar, hlúa að nýsköpunar- og þróunarstarfi í smáatvinnurekstri og greiða fyrir vexti og viðgangi lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Áætlunin feli í sér sérstaka athugun á eftirfarandi þáttum og eftir atvikum tillögur til úrbóta: kostnaði við að stofna til atvinnurekstrar og aðgang að upplýsingum og ráðgjöf í því sambandi, aðgangi smáatvinnurekstrar að fjármagni og nauðsynlegri fjármálaþjónustu, kostnaði og aðgangi smáfyrirtækja að ráðgjöf og öflun upplýsinga, aðstöðu smáatvinnurekstrar til að kynna og markaðssetja framleiðsluvörur eða þjónustu, kostnaði og eftir atvikum öðrum hindrunum sem torvelda kynslóðaskipta í smáatvinnurekstri, kostnaði uppfinningamanna, frumkvöðla og smáfyrirtækja við að sækja um einkaleyfi á uppfinningum og gæta hagsmuna sinna varðandi framleiðsluleyndarmál, sérþekkingu og verðmætar upplýsingar, skattalögum og öðrum þáttum sem marka starfsskilyrði atvinnurekstrar með sérstöku tilliti til smáfyrirtækja, stöðu smáatvinnurekstrar samkvæmt lögum og reglum, gagnvart eftirliti og leyfisveitingum og kostnaði af samskipti við stjórnsýslu og stofnanir, stöðu sjálfstætt starfandi einstaklinga og einyrkja í atvinnurekstri, stöðu frumkvöðla, stöðu uppfinningamanna. Áætlunin skal lögð fyrir Alþingi til staðfestingar haustið 2003 og þinginu síðan gerð grein fyrir framvindu mála með skýrslu á tveggja ára fresti.`` Tímans vegna, herra forseti, rökstyð ég einstaka liði ekki nánar. Ég vil þó sérstaklega nefna annan liðinn, þ.e. aðgang smáatvinnurekstrar að fjármagni og aðstöðu gagnvart nauðsynlegri fjármálaþjónustu. Ég hygg að menn séu sammála um að ekki sé síst ástæða til að hafa áhyggjur af því að þar rekist atvinnurekstur í smáum stíl, frumkvöðlar, uppfinningamenn og aðrir slíkir, gjarnan á þröskulda sem jafnvel ríði tilraunum þeirra til stofnunar atvinnurekstrar að fullu. Sérstaklega er ástæða til að hafa áhyggjur af stöðu mála á landsbyggðinni í þessum efnum. Það er óumdeilt að þar er erfiðara um vik að sækja fjármagn t.d. með veði í fasteignum. Tiltrú fjármálastofnana á slíka starfsemi á landsbyggðinni á sannarlega á brattann að sækja. Það er líka ástæða til að hafa áhyggjur af aðgangi kvenna að fjármagni. Það eru ekki síst þær sem stofna gjarnan með hugviti og útsjónarsemi til smáatvinnurekstrar um þessar mundir. Þar getur verið á brattann að sækja. Varðandi skattamálin vil ég nefna að þau snúa ekki aðeins að almennum skattalegum reglum þar sem smáatvinnurekstur getur í sumum tilvikum verið lakar settur, einfaldlega vegna þess að hann hefur minni möguleika til að nýta sér undanþágur og heimildir en atvinnurekstur í stærri stíl. Ég minni á að víða í löndum í kringum okkur er skattalegu hagræði beitt til að hvetja menn til stofnunar fyrirtækja, til að auðvelda þeim fyrstu skrefin í þeim efnum, m.a. með því að létta mönnum róðurinn vegna fjármögnunar rannsókna, þróunarkostnaðar og annars af því tagi. Herra forseti. Ég held að það sé kunnara en frá þurfi að segja að frumkvæði einyrkja, brautryðjenda og uppfinningamanna og starfsemi smárra og meðalstórra fyrirtækja í vexti er drifkraftur og meginundirstaða framfara í efnahags- og atvinnumálum hvers lands. Þetta er orðin nokkuð óumdeild staðreynd og hefur mikið breyst í þeim efnum frá árunum eftir seinni heimsstyrjöld þegar hið almenna viðhorf var að fyrst og fremst umsvif stórfyrirtækja drifu áfram hagvöxt og síðan kæmu þeir molar sem af þeim borðum hrytu öðrum til góða. Þá var talað á vondu máli um ,,spin-off`` sem af starfsemi stórfyrirtækjanna leiddi. Menn trúðu því almennt að atvinnulífi hverrar þjóðar væri algjör lífsnauðsyn að eiga slík stórfyrirtæki og fátt gæti komið þar í staðinn. Á árunum í kringum 1960 og fram undir 1980 tóku þessi viðhorf að breytast, fyrst vegna þess að kannanir sýndu að öfugt við það sem haldið var voru það smáfyrirtækin, ný fyrirtæki og smáfyrirtæki í vexti, sem lögðu til mestan fjölda nýrra starfa. Þá tóku viðhorfin talsvert að breytast í þessum efnum. Nú hefur það bæst við að mönnum er orðið ljóst að ekki bara ný störf heldur hvers kyns nýsköpun, þróun uppfinningar og framfarir í atvinnurekstri, eiga sér mjög gjarnan uppsprettu í starfsemi smáfyrirtækja, einyrkja, frumkvöðla og uppfinningamanna. Nýsköpunin gengur þaðan upp á við í keðjunni, fyrirtækjakeðjunni ef svo má að orði komast, ýmist í gegnum það að slík fyrirtæki stækki og umsvif þeirra aukist hratt vegna uppfinninga, nýrra lausna sem menn hafa dottið niður á, eða vegna hins að stórfyrirtækin kaupa þessa þekkingu, kaupa framleiðsluleyndarmál og annað slíkt með því að kaupa upp smærri atvinnurekstur. Það liggur t.d. fyrir, herra forseti, að meira en helmingur af samanlagðri þjóðarframleiðslu allra Evrópulanda kemur frá slíkum litlum og meðalstórum aðilum, þeim sem kallaðir er á ensku SME, þ.e. Small or Mediumsize Enterprises. Stórfyrirtæki og fjölþjóðafyrirtæki leggja þarna til minni hluta af samanlagðri þjóðarframleiðslu, öfugt við það sem margir kynnu að halda. Kannanir, bæði austan hafs og vestan, hafa sýnt að allt að 70% nýrra starfa í hinu almenna atvinnulífi verða til í nýjum smáfyrirtækjum eða litlum og meðalstórum fyrirtækjum í vexti. Þetta gerist þrátt fyrir alla þá athygli sem umsvif stórfyrirtækja og fjölþjóðafyrirtækja fá. Ekki er síður, herra forseti, nauðsynlegt að líta til þess að atvinnurekstur í smáum stíl og starfsemi einyrkja, frumkvöðla og uppfinningamanna, er drifkraftur hvers kyns nýsköpunar. Þar kemur margt til. Það sýnir sig að smáfyrirtæki eru viðbragðsfljót og aðlagast iðulega miklu fyrr breyttum aðstæðum en stærri fyrirtæki gera. Smáfyrirtækin eru fundvís á nýja möguleika og ný tækifæri. Þau skynja fyrr breyttar aðstæður á markaði og uppfylla þarfir sem öðrum hefur yfirsést. Mikilvægi smáfyrirtækja í byggðaþróun á mögulegri atvinnuuppbyggingu í fámennari byggðarlögum er ótvírætt. Oft hafa orðið ævintýri og nánast kraftaverk í atvinnumálum, einmitt vegna þess að fólk hefur neitað að gefa upp búsetu í heimabyggðum sínum og farið út í að skapa sér sjálft atvinnu vegna þess að annað var ekki í boði. Þetta er atvinnuþróun af því tagi sem er drifin áfram af þörf viðkomandi aðila fyrir að skapa sér störf, tekjur og framfærslu. Hinn megindrifhvatinn er það sem kallað er tækifæri, þ.e. þegar menn hafa atvinnu fyrir og eru ekki sérstaklega að hefja atvinnurekstur vegna þess að þeir þurfi að skapa sjálfum sér störf. Þau gætu þeir fengið hjá öðrum. Menn eygja hins vegar stundum tækifærin og grípa þau. Það þarf ekki að fara mörgum orðum, herra forseti, um hversu mikilvægt er að hlúð sé að hvers kyns starfsemi af þessu tagi, sérstaklega með hagsmuni minni byggða og byggðamála í huga. Þá vil ég sérstaklega nefna frumkvæði kvenna í atvinnulífinu. Það kemur að sjálfsögðu ekki síst fram í gegnum stofnun nýrra fyrirtækja og smáfyrirtækja þar sem konur eygja með útsjónarsemi sinni tækifæri í viðskiptum sem aðrir hafa ekki nýtt. Ísland er að sjálfsögðu engin undantekning. Í því samandi má nefna fjölda fyrirtækja sem konur hafa aðallega verið í forsvari fyrir eða hafa byggt upp á undanförnum árum og áratugum. Þar má nefna ýmis svið viðskipta, m.a. ferðaþjónustu, menningu og listir, handverks- og smáiðnaðarframleiðslu, ráðgjafarþjónustu ýmiss konar og framleiðslustarfsemi, svo sem á snyrti-, lyfja- og heilsuvörum. Nýlega var í einu af blöðum landsmanna fjallað um merkilegt framtak ungrar konu við útflutning á þurrkuðu fiskroði sem lúxusfæðu fyrir gæludýr. Þar er gott dæmi um hugkvæmni og hvernig menn geta gert sér mat úr góðri hugmynd. Í sjálfu sér er þar að þakka hugviti og þekkingu fyrst og fremst þar sem hráefnið sem til fellur var ekki hátt skrifað, a.m.k. ekki áður. Herra forseti. Hið ánægjulega við frumkvæði smáfyrirtækjanna, frumkvöðlanna og uppfinningamannanna, og ekki síst kvenna í atvinnumálum, byggist oft á því að skapa verðmæti úr hlutum sem áður fóru forgörðum eða voru ekki nýttir. Það má t.d. segja það um áðurnefnda fiskroðsvinnslu og verðmæti unnin úr íslenskum jurtum og jarðefnum, ekki síst í lyfja-, snyrtivöru- og heilsuvöruframleiðslu. Brandarar margra sem talað hafa af fyrirlitningu um íslensk fjallagrös, hundasúrur og annað því um líkt, fara fyrir lítið þegar höfð er í huga sú tölulega staðreynd að fjöldi fyrirtækja, ekki síst þeirra sem stofnuð hafa verið af konum, gerir sér mikil verðmæti úr íslenskum náttúruefnum, grösum, jurtum og jarðefnum. Þau hafa komið vörumerkjum á kortið og á alþjóðlegan markað. Herra forseti. Menn í nálægum löndum hafa auðvitað þegar og fyrir löngu gert sér grein fyrir mikilvægi þessara þátta, að hlúa að frumkvöðlastarfi, uppfinningum og smáatvinnurekstri. Það hafa menn að sjálfsögðu gert á Íslandi einnig en ég hygg að það sé meira en tímabært að koma þeim málum betur og myndarlegar á dagskrá en hingað til hefur verið gert og láta þess sjá stað, ekki bara í veikburða tilraunum til atvinnuþróunar úti í einstökum byggðarlögum eða hjá opinberum stofnunum, eins og Iðntæknistofnun og Byggðastofnun, heldur líka í umræðum hér á hinu háa Alþingi og í stefnumótun þar um. Í Evrópusambandinu er m.a. í gildi sérstakur sáttmáli um smá og meðalstór fyrirtæki, European Charter for Small Enterprises heitir það á ensku. Nýlega var það samþykkt í Norðurlandaráði, að frumkvæði atvinnumálanefndar Norðurlandsráðs þar sem ræðumaður á nú reyndar sæti, að samþykktur verði sérstakur norrænn sáttmáli fyrir smá fyrirtæki, frumkvöðlafyrirtæki og uppfinningamenn. Efnahags- og atvinnumálaráðherrar Norðurlandanna samþykktu einmitt drög að þessum sáttmála á fundi sínum 7. okt. sl. Þó að hér sé ekki um að ræða ýkja viðamikið plagg er þarna settur ákveðinn rammi um stuðning stjórnvalda við þessa starfsemi. Með því er auðvitað fyrst og fremst verið að undirstrika mikilvægi þessa. Menn viðurkenna að fyrir efnahagslega velsæld, hagvöxt og örugga atvinnu á komandi árum og áratugum munu smáfyrirtæki og vöxtur í litlum og meðalstórum fyrirtækjum skipta sköpum. Þar ráða ekki hinar einföldu, stóru pakkalausnir sem allt of margir setja því miður allt sitt traust á og trúa á í blindni. Herra forseti. Ég var að koma af ráðstefnu í Ósló þar sem Norræni iðnþróunarsjóðurinn og Norðurlandaráð stóðu fyrir mikilli ráðstefnu um þessi málefni. Þar voru fluttir stórfróðlegir fyrirlestrar af lærðum mönnum í þessum efnum, bæði norrænum, breskum, bandarískum, kanadískum og fleiri þjóða fræðimönnum. Eitt var þeim öllum sameiginlegt. Enginn sem þarna tók til máls efaðist um að þekkingin mundi skipta sköpum í atvinnulífi og velsæld þjóða á komandi árum og áratugum, þ.e. hugvit og frumkvæði í litlum fyrirtækjum sjálfstæðra uppfinningamanna og frumkvöðla var talið gera gæfumuninn. Með öðrum orðum setja menn ekki traust sitt á að fjölþjóðafyrirtæki eða stórfyrirtæki leggi til hrygglengjuna í þessum efnum. Ég get ekki neitað því, herra forseti, að mér varð á að hugsa stundum, á þessari ráðstefnu, á þriðjudag og miðvikudag, að margir ónefndir menn sem blanda sér stundum í umræður um þessi mál hér á Íslandi hefðu mátt vera þarna og nema þennan fróðleik. Hér er að mínu mati enn ónógur skilningur á mikilvægi þessa hluta atvinnulífsins og allt of mikil blind trú á hinar stóru lausnir. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. iðnn. þar sem um atvinnuþróunar- og byggðamál er að ræða.

Herra forseti. Um þetta þingmál þarf ekki að hafa mörg fleiri orð. Hér hefur verið gerð ágæt grein fyrir þáltill. þessari sem lögð er fram af öllum þingflokki Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, en 1. flm. er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Þessi þáltill. er sprottin upp úr atvinnumálastefnu Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og gengur út á að styðja atvinnurekstur í smáum og meðalstórum fyrirtækjum. Við höfum áður lagt fram þingmál af svipuðum meiði, þ.e. till. til þál. um sérstakt átak til að treysta byggð og efla atvinnulíf á landsbyggðinni. Það þingmál hefur tvívegis verið flutt og beinist að verkefnum á sviði þróunar, byggða, viðskipta- og menningarmála. Við vildum byrja á að veita framlag til atvinnuuppbyggingar á Austurlandi, 400 millj. kr. fyrsta árið en alls mundi átakið taka til sex ára. Þótt við vildum hefja þetta uppbyggingarstarf á Austurlandi vildum við að það tæki einnig til annarra landshluta. Við höfum teflt þessari stefnu fram gagnvart stjórnarstefnunni sem byggir á stóriðju og risaverksmiðjum í anda Jósefs Stalíns fyrir einhverjum áratugum síðan. Mér fannst athyglisvert í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar þegar hann sagði frá ráðstefnu sem hann hafði sótt um þetta málefni, hvernig mætti styrkja smá og meðalstór fyrirtæki. Hann benti á að víða um veröld væru menn farnir að beina sjónum sínum að þess konar atvinnurekstri. Það er ekki aðeins á Íslandi að slíkt er talið heppilegt. Það er augljóst að Íslendingum ber að beina sjónum sínum að slíkum atvinnurekstri þótt ekki sé vegna annars en smæðar samfélagsins. Þá er heppilegra að efla smáiðnað og smárekstur, t.d. á Austurlandi þar sem atvinnusvæðið er ekki þéttbýlt. Líklega búa innan við 10 þúsund manns á atvinnusvæðinu sem áformað er að fara í virkjanaframkvæmdir og reisa málmiðjuver. Ljóst er að þar þarf að flytja inn atvinnuafl. Ég vil taka undir þau sjónarmið sem fram hafa komið. Menn telja að smá og meðalstór fyrirtæki séu fremur atvinnuskapandi en hin risavöxnu fyrirtæki þar sem mannaflaþörfin er ekki í neinu samræmi við fjárfestinguna. Fjármunir sem varið er til uppbyggingar smáiðnaði og smáfyrirtækjum nýtast miklu betur til þess að skapa störf. Annað kom fram í máli hv. þm., þ.e. að í smáu fyrirtækjunum nýtur frumkvæði og nýsköpun sín betur. Rannsóknir hafa sýnt að þegar allt kemur til alls er framlag stórfyrirtækjanna varðandi nýsköpun oft að þau kaupa og gleypa þessi smærri fyrirtæki. Þetta mun alla vega eiga við á ýmsum sviðum þótt ekki skuli gert lítið úr því sem fram fer á sviði rannsókna hjá stórum og öflugum fyrirtækjum. Þegar við, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, höfum ferðast um landið hefur eitt staðið upp úr öllum sem við höfum rætt við og koma úr atvinnulífinu, þ.e. þörfin á ódýru fjármagni. Enginn þeirra fer þess á leit að fá peningana gefins, aðeins að þeir séu ekki reiddir fram á okurkjörum, þeim okurkjörum sem fjármálakerfið hér býður því miður upp á. Sú var tíðin að við höfðum ýmsa fjárfestingarsjóði í atvinnulífinu, fjárfestingarsjóði sem í tíð þessarar ríkisstjórnar, þeirrar sem nú situr, voru sameinaðir undir hatt FBA, Fjárfestingarbanka atvinnulífsins, sem síðar var innlimaður í Íslandsbanka. Nú er á nýjan leik farið að tala um að stofna til fjárfestingarbanka atvinnulífsins í einhverju formi og hafa m.a. komið fram hugmyndir um að slíkt verkefni yrði á hendi Byggðastofnunar, að henni yrði breytt í lánastofnun í ríkari mæli en hún er núna. Við erum reiðubúin að skoða alla kosti í þessu efni en við leggjum áherslu á það í þessu þingmáli að kannað verði hvernig tryggja megi smáfyrirtækjum aðgang að fjármagni, að ráðgjöf og upplýsingum. Þar kæmi vissulega til álita að skoða breytt hlutverk Byggðastofnunar. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, herra forseti, en ég vona að þetta þingmál fái skjóta afgreiðslu, verði sent út til umsagnar og fái síðan samþykki Alþingis að lokinni þeirri skoðun.

Herra forseti. Við ræðum hér till. til þál. um aðgerðir til stuðnings atvinnurekstri í smáum og meðalstórum fyrirtækjum, og það eru allir hv. þm. þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs sem standa að þessari þáltill. Það er svo sem ekki miklu við það að bæta sem tveir hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, Steingrímur J. Sigfússon og Ögmundur Jónasson, hafa sagt hér. Þó langar mig, herra forseti, til að koma því hér aðeins að í umræðuna sem hefur verið að gerast á vettvangi Sameinuðu þjóðanna í þessum efnum. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði frá því sem gerst hefði á vettvangi Evrópusambandsins og Norðurlandaráðs en það var afar athyglisvert sem íslenskir þingmenn sem sóttu heimsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun fengu að heyra hjá frjálsum félagasamtökum og baráttusamtökum sem hana sóttu. Stuðningur við fyrirtæki af smærra taginu var eitt af því sem félagasamtökin lögðu hvað mesta áherslu á í umræðunni um atvinnustefnuna. Þegar grannt er skoðað, herra forseti, er sannleikurinn auðvitað sá að stórfyrirtæki veraldarinnar sem hafa í auknum mæli verið að hasla sér völl, ekki hvað síst í þriðja heiminum síðustu árin, hafa verið að eyða lággróðri atvinnulífsins í þessum löndum. Það er auðvitað það sem þjóðir þriðja heimsins ekki hvað síst súpa núna seyðið af. Þessi yfirgangur stórfyrirtækjanna hefur verið studdur af stórum stofnunum Vesturlanda, má þar nefna Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og Alþjóðabankann. Sömuleiðis hafa mjög öflugar fjármálastofnanir lánað stórfyrirtækjum fjármuni til að leggja undir sig nánast heilu atvinnusvæðin í þróunarlöndunum. Afleiðingar þessarar yfirtöku stórfyrirtækjanna eru fyrst og fremst þær að lággróðurinn deyr. Litlu bændurnir flosna upp. Litlu iðnaðarfyrirtækin leggjast af. Allur smáiðnaður og smærri fyrirtæki eiga virkilega undir högg að sækja. Í ýmsum löndum hefur þetta gengið svo langt að þjóðirnar sem þessi lönd byggja eru mjög uggandi og finnst í sjálfu sér sem þær séu kúgaðar af stórfyrirtækjunum. Þessi umræða er í gangi vítt og breitt um heiminn núna og var vakin veruleg athygli á henni á heimsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Meðal þeirra baráttumanna sem sóttu þá ráðstefnu var fræg baráttukona frá Indlandi, Vandana Shiva, sem gerði ráðstefnumönnum grein fyrir því að þegar við tökum ákvörðun um að versla, hvort sem við kaupum vöru eða þjónustu, verðum við öll að gera okkur grein fyrir því hvaða áhrif ákvörðun okkar hefur. Hún hefur ekki bara áhrif á okkur sem kaupendur þjónustunnar eða kaupendur vörunnar. Okkar ákvörðun hefur áhrif út fyrir það. Vandana Shiva sagði söguna af sjálfri sér, þegar nælonkjólarnir flæddu yfir Indland þegar hún var að vaxa úr grasi. Hún og systur hennar langaði að eignast nælonkjól. Þær spurðu mömmu sína á endanum, í tilefni af afmæli Vandana Shiva, hvort þær mættu kaupa sér nælonkjóla. Móðir þeirra svarði: ,,Að sjálfsögðu megið þið kaupa ykkur nælonkjóla en ég vil samt að þið hafið eitt í huga áður en þið takið þá ákvörðun. Ef þið takið ákvörðun um að kaupa nælonkjól eruð þið að sjá til þess að ríkur Vesturlandabúi geti keypt sér einn Mercedes Benz í viðbót, en ef þið kaupið ykkur indverskan shari, handofinn úr indverskri bómull sjáið þið til þess að indversk móðir geti gefið börnunum sínum að borða í kvöld.`` Þetta er einmitt þýðing þess að standa við bakið á smærri iðnaði, smáfyrirtækjum og þeim atvinnurekstri sem á beinar rætur í hvaða samfélagi sem er. Þetta er ástæða þess að við eigum að sporna við yfirgangi stórfyrirtækjanna. Tillagan sem hér er á borðum okkar styður lággróðurinn. Hún eykur möguleika fjölbreytilegs atvinnulífs og vinnur gegn brjálaðri stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar. Hún er þess vegna öflugt mótvægi við þá atvinnustefnu sem ríkisstjórnin hefur keyrt hér fram af miklu offorsi. Þess vegna fullyrði ég, herra forseti, hér er um afar kröftuga tillögu að ræða sem gæti gagnast smærri fyrirtækjum og miðlungsstórum fyrirtækjum um allt land.

Virðulegi forseti. Það er kannski búið að segja það sem segja þarf um þessa þáltill. um aðgerðir til stuðnings atvinnurekstri í smáum og meðalstórum fyrirtækjum. Ég vil þó segja í byrjun að það veldur mér vonbrigðum að ekki skuli fleiri taka þátt í þessari umræðu. Hún er afar brýn. Í tillögunni er komið inn á atriði sem brenna á atvinnurekstrinum hér á landi, m.a. kostnað við að stofna til atvinnurekstrar og aðgengi að upplýsingum og ráðgjöf. Við hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði höfum lagt á það mjög ríka áherslu að öll atvinnuþróunarfélög verði efld og verði bakstuðningur fyrir þá sem vilja stofna til atvinnurekstrar af ýmsu tagi í landinu. Sá stuðningur er afar rýr eins og stendur og sannarlega þörf á að koma þar að málum. Annað atriði í þessari þáltill. er aðgengi smáatvinnurekstrar að fjármagni og nauðsynlegri fjármálaþjónustu. Það er aldeilis stórt mál sem hefur verið til umfjöllunar í þinginu, þ.e. angi af því er ferli ríkisstjórnarinnar hvað varðar einkavæðingu fjármálastofnana og þar með ríkisbankanna. Þarna er virkilegur þrándur í götu sem smá og meðalstór fyrirtæki finna fyrir úti um allt land. Það er orðið miklu erfiðara að fjármagna allan rekstur og hér um bil ómögulegt fyrir marga að fá nýtt fjármagn til nýrra fyrirtækja utan höfuðborgarsvæðis. Það er m.a. ástæðan fyrir því að við höfum lagt ríka áherslu á það hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði að til sé ríkisrekinn banki sem hafi það markmið að standa við bakið á slíkum atvinnurekstri hvar sem hann er stundaður á landinu. Þess vegna er það mikilvægur punktur í þessari þáltill. hvernig sem með verður farið. Eins og öllum er kunnugt er stefna ríkisstjórnarinnar allt önnur. Hún stefnir í einkavæðingu á fjármagnsmarkaði sem hefur skelfilegar afleiðingar í för með sér og hindrar raunar þá framþróun sem við sjáum fyrir okkur að hér gæti orðið á grunni þessarar þáltill. Það er líka nauðsynlegt að styðja við þá aðila sem þegar eru komnir með framleiðsluvörur í hendur til markaðssetningar í formi fjárframlaga til atvinnuþróunarfyrirtækja. Það er dýrt ferli en hægt er að stuðla að mörgum góðum uppbyggilegum hlutum í atvinnurekstri þjóðarinnar ef menn fá byrjunarframlög til þess að geta staðið í slíkum rekstri. Við eigum gríðarlega möguleika í þessu stóra landi okkar til fjölbreytileika í atvinnulífinu. Fjölbreytileiki í atvinnulífinu er stefna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Við viljum hafa flóru lítilla og meðalstórra fyrirtækja í landinu og teljum að það sé liður í að skapa þá samfélagslegu breidd sem er hverju samfélagi nauðsynleg. Það er þvert á stefnu ríkisstjórnarflokkanna sem ástunda stóriðjustefnu, stórfyrirtækjastefnu sem er af allt öðrum toga en það sem við tölum fyrir. Við töluðum í morgun um þáltill. um vatn. Þar eru gríðarlegir möguleikar fyrir hendi hvað varðar útflutning ef vel er á málum haldið. Þar voru ræddar upphæðir upp á milljarða og milljarðatugi sem gætu nýst íslensku samfélagi ef menn einhentu sér í að kortleggja og nýta þá möguleika sem fyrir hendi eru, t.d. stórfelldan vatnsútflutning til iðnaðarnota. Við erum með ýmsa vaxtarmöguleika, eins og í fiskeldismálum. Við hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði höfum lagt fram þáltill. um t.d. stofnstyrki sem ástundaðir eru til uppbyggingar atvinnulífsins í öðrum löndum, stofnstyrki til þess að koma upp fiskeldisfyrirtækjum til eldis kaldsjávarfiska. Við erum með brodda af þessu tagi. Norður í Eyjafirði eru framleidd u.þ.b. 400 þús. lúðuseiði sem að langmestu leyti eru flutt til útlanda til áframeldis og þannig mætti lengi telja. Gróður landsins og afurðir sjávarins eru grunnhráefni með fjölþættum möguleikum til atvinnuuppbyggingar í þessu landi. Eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom inn á er það reynsla allra þjóða að það er fjölbreytileikinn í flóru fyrirtækja sem hefur skapað langmesta framþróun í öllum löndum sem við berum okkur saman við. Þess vegna leggur Vinstri hreyfingin -- grænt framboð fram þáltill. til atvinnuuppbyggingar sem hefur aðra sýn, aðrar áherslur, en núverandi ríkisstjórnarflokkar keyra, að vísu með dyggum stuðningi aðila innan stjórnarandstöðunnar líka. Stefna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í atvinnumálum byggir á því að virkja frumkvæði einstaklingsins og virkja fjölbreytileikann sem býr í samfélagi okkar, hvað varðar einstaklinga og fjölskyldur þeirra sem hugsa til atvinnuuppbyggingar til hagsbóta fyrir landið og þjóðina alla.

Herra forseti. Nokkur orð aftur í lokin á þessari umræðu, ef þetta eru lokin. Það hefði að vísu verið fróðlegt, ég tek undir það með síðasta ræðumanni, að heyra viðhorf fulltrúa eða talsmanna fleiri stjórnmálaflokka um þetta mál. Ég vona að það beri ekki að skilja sem áhugaleysi á viðfangsefninu þó að fleiri blandi sér ekki í umræðuna. Út af fyrir sig er það ekki nýtt að þessir hlutir fái minni athygli á Íslandi en vera skyldi. Maður verður kannski ekki hvað síst undrandi þegar maður fer að kynna sér hvernig þessi mál standa í nálægum löndum, þegar maður áttar sig á hversu gríðarlegur munur er á þeirri athygli sem frumkvöðlastarfi, nýsköpunarstarfi og uppbyggingu atvinnurekstrar í smáum einingum, er sýndur í nágrannalöndunum borið saman við það sem er á dagskrá hér á landi. Vil ég þó taka það skýrt fram, herra forseti, að ég er ekki að varpa rýrð á það ágæta starf sem ýmsir aðilar reyna að vinna af veikum mætti hér innan lands. Nefni ég þá sérstaklega atvinnuþróunarfélög landshlutanna eða byggðanna. Þar er vissulega reynt en af miklum vanefnum að leggja lið ýmiss konar nýsköpunarstarfi. Ég nefni líka Byggðastofnun, Iðntæknistofnun og frumkvöðlasetur og frumkvöðlastarfsemina þar. Stofnaðir hafa verið sjóðir og hrint af stað ýmsum verkefnum en ekki alltaf kannski orðið mikil eftirfylgni í þeim efnum. Við höfum, eins og hér kom fram, reynt með ýmsum hætti að leggja lið atvinnusköpun og nýsköpun með fjölbreytni í atvinnumálum að leiðarljósi, m.a. margvíslegum tillöguflutningi á þingi. Við höfum, svo nokkuð sé nefnt eftir minni, flutt hér tillögur um aðgerðir til endurreisnar skipaiðnaði. Við höfum flutt tillögur um breiðbandsvæðingu landsins til að bæta aðstæður manna til fjarskipta og til að vera þátttakendur í upplýsingasamfélaginu og upplýsingatækninni. Við höfum flutt tillögur sem lúta að hagsmunum sementsframleiðslunnar, stofnstyrkjum til áframeldis kaldsjávarfiska, mótun sjálfbærrar atvinnustefnu, þessa tillögu sem hér er á dagskrá og og fleira mætti nefna. Eins og ég segi, herra forseti, er það kannski ekki síst það sem ég tel að við þurfum að gera í umræðum um þessi mál hér, að koma því á dagskrá með sambærilegum hætti og fyrir löngu er búið að gera í nágrannalöndunum, og eftirfylgni af hálfu stjórnvalda. Ég nefndi hér, en kannski hefur það farið fram hjá mönnum og ég minnist þess varla að hafa heyrt það í umræðum um atvinnumál á Íslandi áður, að nú er svo komið að það er bæði til evrópskur sáttmáli og norrænn sáttmáli um málefni atvinnurekstrar í smáum stíl. Ég held að þeir séu ekki til á íslensku. Ég hef þá a.m.k. ekki í höndunum. Hefði svo verið hefði ég látið birta þá sem fylgiskjöl með þessari þáltill. The European Charter for Small Enterprises er núna tveggja til þriggja ára gamall sáttmáli ef ég man rétt, og er talsvert viðamikið plagg þar sem meginreglur eru lagðar niður, þar sem línur eru lagðar fyrir aðgerðir og þar sem tekið er á og fjallað um hluti eins og menntun og þjálfun, hvernig hægt sé að gera fólki ódýrara og auðveldara að stofna fyrirtæki, bæta lög og reglur, auka tækniþekkingu, aðgang að netinu og upplýsingasamfélaginu, nýta innri markaðinn, skatta, fjármál og fleira í þeim dúr.  En það er ekki reyndar bara það, herra forseti, heldur hefur víðar verið unnið margvíslegt starf af þessu tagi. Ég nefni þar sérstaklega auðvitað Norðurlöndin sem ég hygg að að öðrum ólöstuðum, og næst á eftir löndum eins og Kanada, Hollandi, Bretlandi, Bandaríkjunum og Nýja-Sjálandi, hafi verið í fararbroddi í þessum efnum. Þessa sér m.a. stað í atvinnustefnu Norðurlandanna og þessa sér stað í þessum nýja norræna sáttmála sem heitir upp á dönsku, með leyfi forseta, Nordisk charter for små innovativ virksomheder, iværksættere og selvstændige opfindere og er á ágætri dönsku. Í Svíþjóð, svo að dæmi sé tekið um það hvernig unnið er að þessum málum þar, er rekin heil stofnun sem einbeitir sér að rannsóknum á smáfyrirtækjum og frumkvöðlastarfsemi. Hún er skammstöfuð ESBRI, Institutet för Entreprenörskaps- och småföretagsforskning. Þessi stofnun einbeitir sér að rannsóknum á þessu sviði, gefur út ársfjórðungslegt tímarit og fleira mætti nefna í þeim dúr. Í Bretlandi er um alþjóðlegt starf að ræða. Þar er gefið út árlegt rit sem skammstafað er GEM og stendur fyrir upp á enskuna --- mér þykir leitt að þurfa að vaða hér á milli tungumála, herra forseti, en því miður er það svo að þessi litteratúr er ósköp einfaldlega ekki til á íslensku  Í Danmörku, svo að eitthvað sé nefnt, er árleg verðlaunasamkeppni þar sem sjónum er sérstaklega beint að frumkvöðla-, nýsköpunar- og upplýsingastarfi, og horft til uppfinningamanna og sjálfstætt starfandi aðila í þeim efnum. Fleira mætti telja í þessum dúr, herra forseti. Ég nefni þetta fyrst og fremst hér til að draga athyglina að því hversu mikið er að gerast í þessum efnum í löndunum í kringum okkur og hversu mikilvægt er að við Íslendingar tökum á í þessum efnum en sitjum ekki gaddföst í einhverri áratugagamalli og úreltri þungaiðnaðarstefnu sem flestar aðrar þjóðir hafa fyrir lifandi löngu horfið frá í þeim skilningi að menn treysta ekki á atvinnuuppbyggingu á slíkum sviðum sem uppsprettu hagvaxtar og nýrra starfa á komandi árum og áratugum. Nýleg norsk rannsókn, herra forseti, má kannski verða mönnum aðeins umhugsunarefni í þessum efnum þegar verið er að bera saman hin ólíku verðmæti, annars vegar hin efnislegu og hins vegar hin huglægu, þau sem liggja í hugviti og mannauði þjóðanna. Það var reynt að slá á það máli hvernig þessir hlutir vægju saman í Noregi og niðurstaðan varð sú að hugvitið og mannauðurinn sem Norðmenn eiga, þessi 4,5 milljóna þjóð, væri 15 sinnum verðmætari --- en hvað? --- en allur olíuauður Norðmanna sem er óunninn og það sem þeir hafa lagt fyrir í olíusjóðnum. Fimmtán sinnum verðmætara en olían er mannauðurinn og hugvitið í Noregi. Ætli okkur mættu ekki verða þessi hlutföll og margt fleira til umhugsunar. Nú veit ég ekki hvernig þetta er nákvæmlega reiknað eða fundið út og hversu mikil nákvæmnisvísindi þetta eru en það skiptir varla öllu máli, það sem hér er svo sláandi eru þessar gjörólíku stærðargráður. Og þetta eru ekki útreikningar út í loftið, þetta er mat færustu manna á því hvað hvor þátturinn um sig muni skila í framtíðarhagsæld í Noregi, þekking og mannauður annars vegar og olíuverðmætin hins vegar. Matið er að þarna séu hin huglægu verðmæti 15 sinnum verðmeiri en sjálft svartagullið. Þetta held ég, herra forseti, að við verðum að skoða. Við þurfum svo sem ekki að sækja vatnið yfir lækinn í þessum efnum. Það er ósköp einfaldlega staðreynd að þegar skoðað er hvaða greinar íslensks atvinnulífs vaxa hraðast þessi árin og koma í raun og veru mest á óvart eru það eiginlega allt saman þekkingarbundnar greinar. Það eru að verða til ótrúleg verðmæti allt í einu úr þekkingu sem Íslendingar hafa byggt upp og úr fyrirtækjum sem einstaklingar koma á framfæri með hugviti sínu. Það eru ekkert óskaplega mörg ár síðan Íslendingar hófu t.d. útflutning lyfja yfir höfuð, og einhvern tíma hefði það þótt saga til næsta bæjar að ein helsta vaxtargrein í íslensku atvinnulífi og íslenskum iðnaði væri lyfjaútflutningur. Hann hefur vaxið með ótrúlegum hraða síðustu árin, og Íslendingar eru á góðri leið með að eignast stórveldi á því sviði þar sem er hagkvæm og vel rekin lyfjaframleiðsla sem nýtir sér markaðsmöguleika þegar sérleyfi falla niður á lyfjum eftir að einkaleyfatímabili uppfinningaaðilanna lýkur. Önnur grein sem hefur vaxið ævintýralega er auðvitað ferðaþjónustan. Hún hefur mikla kosti í þeim skilningi að hún dreifir afrakstri sínum mjög víða um samfélagið. Hún er tiltölulega mannaflsfrek og vöxtur á því sviði kemur þar af leiðandi mjög víða við, hríslast út um allan þjóðarlíkamann og styrkir þá innviði sem við höfum byggt upp í samgöngum, þjónustu o.s.frv. Raftækniiðnaður, lyfja-, heilsu- og snyrtivöruiðnaður og margs konar framleiðsla úr íslenskum náttúruefnum, grösum, m.a. fjallagrösum sem sumir hafa feilað sig á að tala háðslega um úr þessum ræðustóli, vex mjög hratt. Ég hvet menn til þess að vera dyggir lesendur Hagtíðinda og skoða hvernig einstakir flokkar útflutningsgreina þróast þar milli ára. Það er mjög fróðleg lesning, herra forseti, þar sem er vöxtur á ferðinni á ýmsum sviðum atvinnulífs sem menn hefði ekki órað fyrir fyrir 5--15 árum, t.d. allur sá fjölbreytti rafeindaiðnaður og þjónustuiðnaður sem núna vex mjög hröðum skrefum og varð ekki til sem útflutningsgrein í þessu landi fyrr en fyrir svona fyrir 10--20 árum. Að lokum, herra forseti, nefni ég aftur roðið. Það er svo sláandi skemmtilegt að velta fyrir sér t.d. þeim tveimur fyrirtækjum, þótt ólík séu að stærð, sem núna eru að þreifa fyrir sér með útflutning, verðmæti úr fiskroði, og sýnir okkur hvað hægt er að gera með hugviti og útsjónarsemi. Þar er annars vegar um að ræða það fyrirtæki sem ég nefndi og er nú sennilega orðið frægt eftir umfjöllun Morgunblaðsins þar sem er um að ræða útflutning á þurrkuðu fiskroði sem gæludýrafóðri, lúxusfóðri. Snakk heitir það víst --- ég veit ekki hvort til er betra íslenskt orð yfir það --- fyrir gæludýr og gæti vel átt eftir að leggja Bandaríkjamarkað að fótum sér. Við skulum bara vona að svo verði. Hins vegar er það sútað fiskroð sem hráefni í hágæðatískuvörur sem fyrirtæki norður á Sauðárkróki, í tengslum við Loðskinn, sútunarfyrirtæki þar, hefur verið að ná ótrúlegum árangri við að markaðssetja, sútað og í sumum tilvikum litað fiskroð sem hráefni í framleiðsluvörur frægustu tískuhúsa heimsins. Er þá ekkert lítið sem hangir á spýtunni ef menn koma ár sinni eitthvað þar fyrir borð. Herra forseti. Ekki síst í ljósi þess líka að oft þarf svo lítið til að gera gæfumuninn í sambandi við stuðning við veikburða uppbyggingu af þessu tagi, sem eðli málsins samkvæmt oft er þegar smáu fyrirtækin eiga í hlut, held ég að okkur sé skylt að fara rækilega yfir það hvernig þessi mál standa hér á landi. Á því vantar betri kortlagningu. Fyrir því hef ég nokkuð ríka sannfæringu. Ekki þarf að ræða lengi við fólk hér og þar í þjóðfélaginu sem er að velta einhverjum möguleikum fyrir sér til þess að átta sig á hversu ráðvilltir menn oft eru varðandi það hvaða aðstoð þeim standi til boða, hvert þeir eigi að snúa sér og þar fram eftir götunum. Þarna getum við tekið miklu betur á. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það er þjóðhagslega skynsamlegt, rétt og væri okkur farsælt að beina meiri athygli að þeim þáttum málsins. Og þótt ekki væri nema til þess að við stæðum að okkar leyti skammlaust að því að hrinda í framkvæmd þeim markmiðum, bæði evrópskra og norrænna sáttmála, sem við tengjumst og ég hef gert grein fyrir. Allt ber að sama brunni og ég held að það sé tímabært að Alþingi fyrir sitt leyti fjalli um þessi mál og geri þeim skil. Hvort sem það verður með því að samþykkja nákvæmlega þessa þáltill. eða eitthvað í þá áttina vona ég a.m.k. að nægur áhugi sé fyrir hendi til þess að málið sofni ekki svefninum langa.

Herra forseti. Hv. þm. átti kollgátuna þegar hann sagði að það glaðnaði yfir mér þegar hann nefndi lítil fyrirtæki í tengslum við Evrópusambandið. Það glaðnar alltaf yfir mér þegar mínir ágætu vinir innan Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs koma í þennan ræðustól og sjá eitthvað jákvætt við Evrópusambandið. Yfirleitt er málflutningur þeirra þannig að þar sé ekkert jákvætt hægt að finna. En ég auðvitað tók eftir þessu í máli hv. þingmanns. Síðan kemur þetta einnig fram í greinargerð með ágætri tillögu þingmannsins. Það er einfaldlega þannig að innan Evrópsambandsins hafa menn tekið mjög fast á í þessum efnum og það sem Evrópusambandið hefur umfram margar ríkisstjórnir er sú stefna þeirra að búa til framkvæmdaáætlun sem er nokkuð praktísk og sem hægt er að hrinda í framkvæmd alveg eins og við sjáum í byggðamálunum. Auðvitað gladdi það mig að sjá hv. þingmann fallast á þetta. Hins vegar kem ég aðallega hingað, herra forseti, til að segja að tillagan verðskuldar það að menn taki undir með flutningsmönnum og ég kem hingað sem þingmaður Samfylkingarinnar til þess að segja að það efni sem er í henni hugnast mér ákaflega vel. Af því að ég veit að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er áhugamaður um að skipta um ríkisstjórn í landinu og leggja áherslu á annars konar atvinnustefnu en hefur verið aðall núverandi get ég sagt að þetta sem er að finna í þingmáli hv. þm. VG er ákaflega gott framlag til umræðu um það hvernig eigi í framtíðinni að stjórna í landinu og hvernig eigi að beita ríkisvaldinu til þess að byggja upp atvinnulífið á jákvæðari hátt. Nú er það þannig, herra forseti, að svipaðar áherslur eru í atvinnustefnu Samfylkingarinnar. Við höfum verið að móta stefnu um smáfyrirtækin og það er sérstaklega einn hlutur þar sem ég hefði haft gaman af að gera að umræðuefni hér en það er einmitt áherslan sem við leggjum á að örva konur til að taka þátt í að stofna fyrirtæki, fyrst og fremst smáfyrirtæki.

Herra forseti. Getur nokkuð gott komið frá Nazaret? Getur nokkuð gott komið frá Evrópusambandinu? Jú, jú, jú. Það kemur ýmislegt gott frá Evrópusambandinu. Ég held reyndar að kannski sé svolítill munur á nálgun minni og flokkssystkina minna og hv. þingmanns og systkina hans stundum. Við reynum alltaf að sjá bæði kost og löst á Evrópusambandinu. Við erum alveg ófeimin við, eins og þessi tillaga er til marks um, að horfa til þess sem okkur sýnist vera skynsamlega gert þar og bendum á þann möguleika einmitt í rökstuðningi okkar fyrir því að við þurfum ekki endilega að ganga í Evrópusambandið til að horfa til þess sem þar er vel gert. Við getum tekið það upp sem okkur sýnist og er til bóta eins og við höfum lengi gert. Við höfum tekið upp mikið úr velferðarlöggjöf hinna Norðurlandanna án þess að ganga í Norðurlöndin. Við höfum kópíerað heilmikið af sænskri velferðarlöggjöf án þess að ganga í Svíþjóð. Er það ekki, hv. þingmaður? Alveg nákvæmlega eins er þetta með Evrópusambandið. Það er að sjálfsögðu rétt og skylt að menn skoði fordóma- og hleypidómalaust hvernig menn standa að málum í þessum efnum innan Evrópusambandsins eins og annars staðar og dragi dóm af því. Reyndar þarf ekki að sækja vatnið yfir lækinn, það þarf ekki að fara nema út í íslenska þjóðfélagið og a.m.k. ekki nema til Norðurlandanna því að í raun hafa Norðurlöndin, mörg hver, eins og ég fór yfir áðan í ræðu minni verið á undan frekar en á eftir í þessum efnum. Ég hygg að bæði Danir og Svíar t.d. og Finnar núna á seinni árum hafi verið gríðarlega öflugir í ýmiss konar starfsemi af þessu tagi. Það er alveg hárrétt að skipta þarf um ríkisstjórn og þetta gæti orðið einn liðurinn í skynsamlegum áherslubreytingum í þeim efnum, þ.e. að horfa meira til fjölbreytni í atvinnulífinu. Ég er alveg sammála hv. þingmanni í þeim efnum. En ég er ekki svo upptekinn af því núna strax á haustdögum að ég hugsi ekki um neitt annað en að skipta um ríkisstjórn eins og mér finnst stundum að hv. þm. Össur Skarphéðinsson geri. Ég held að við verðum bara að sjá hvernig aðstæður verða þegar þar að kemur en þetta yrði a.m.k. ekki ásteytingarsteinn í þeim efnum. Það er ljóst.

Herra forseti. Ég vil þjóð minni vel og þess vegna hugsa ég nátt- og daglangt um að skipta um ríkisstjórn í landinu. Það er það besta sem getur komið fyrir þjóðina. Hv. þm. hefur komist að því að ýmislegt gott getur komið frá Nazaret. Ýmislegt gott getur komið frá Brussel. Ég hef oft velt því fyrir mér þegar ég fylgist með því hvernig Evrópusambandið tekur ákvarðanir um stefnubreytingar og hrindir þeim síðan í framkvæmd að það er mjög margt líkt með áherslum um hvernig á að gera hlutina hjá Brussel og hjá þeim hugmyndasmiðum sem eru að baki VG. Tökum t.d. þessa ágætu stefnu sem liggur fyrir í þessu þingmáli sem við ræðum hér. Þar er beinlínis verið að tala um að ríkið komi með virkum hætti með fjárframlögum og atbeina sínum til þess að byggja upp lítil fyrirtæki, m.a. á landsbyggðinni. Hvað er það sem Evrópusambandið gerir? Nákvæmlega þetta. Það hefur áratugum saman tekið þátt í því að leggja fram hugmyndir um hvernig eigi að byggja upp smáfyrirtæki á tilteknum svæðum sem eru veikburða í atvinnulegu tilliti, sett þangað mannskap og fjármagn. Ég veit þetta af eigin reynslu vegna þess að ég var á sokkabandsárum mínum ráðgjafi í tveimur löndum þar sem beinlínis var verið að vinna í krafti fjármagns sem kom frá Brussel til þess að byggja upp slík héruð. Herra forseti. Ég segi að þær hugmyndir sem þarna eru eru um margt keimlíkar því sem ýmsir aðrir hafa velt fyrir sér. Það er einfaldlega þannig að um margt erum við sammála í mínum flokki og flokki hv. þingmanns. Hvort þetta gæti orðið eitthvað sem hægt er að vöndla saman í jákvæða stefnu fyrir þjóðina inn í framtíðina á eftir að koma í ljós. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að það sé jákvætt að þessir tveir flokkar hafi þarna ákveðna svipaða áherslu um hvernig á að byggja upp varanlega velsæld í landinu án þess að hún byggist á endalausum sveiflum eins og við höfum séð síðustu árin.

Herra forseti. Um aðferðafræði og framgang mála í Brussel er auðvitað verið að gera ýmislegt af metnaði og góðum hug. Það er alveg ástæðulaust að draga fjöður yfir það. Það er að vísu ekki þannig að menn hafi fundið þar upp hið fullkomna ríki og þar sé allt óskeikult. Við skulum líka átta okkur á því að sumt af því sem hv. þm. nefndi, eins og byggðastyrkir og annað í þeim dúr, eru auðvitað mótvægisaðgerðir í eðli sínu. Það eru í eðli sínu mótvægisaðgerðir gegn þeim áhrifum innri markaðarins og markaðsvæðingu viðskipta í Evrópu og á öllu Evrópska efnahagssvæðinu sem menn átta sig auðvitað á að getur haft neikvæðar og mjög slæmar afleiðingar ef ekkert er að gert. Má þá kannski segja að að þessu leyti sé þetta fyrst og fremst til marks um að menn eru meðvitaðir um að við innri markaði og því olnbogarými sem fjármagni og atvinnurekstri, og færslu vinnuafls þar með, er gefið þarf að bregðast með ýmsum mótvægisaðgerðum eins og þeim að styrkja byggðarlög og svæði sem hallar á. Þar skiptir náttúrlega frumkvöðlastarfsemi, uppfinningar og atvinnurekstur í smáum stíl mjög miklu máli. Ég held líka, herra forseti, að nauðsynlegt sé að minna á að þetta er nátengt þeirri hugsun að meginundirstöðurnar sem eru auðvitað menntun, rannsóknir og áhersla á þekkingu og mannauð, hanga saman. Í raun og veru eru þetta hliðar á sama teningnum, og það er ekki síður þar sem ég held að Íslendingar verði alvarlega að gá að sér ef ekki á illa að fara. Við með okkar blessuðu ríkisstjórn sem einlínir á blinda stóriðju verðum leidd út í miklar ógöngur ef menn vanrækja slíka undirstöðu og vanrækja það að hlúa að grasrótinni og vökva hana og næra.

Herra forseti. Tillagan sem hér er til umfjöllunar, um aðgerðir til stuðnings atvinnurekstri hjá smáum og meðalstórum fyrirtækjum, er góðra gjalda verð. Fáist hún samþykkt á hv. Alþingi tel ég að hér sé verið að stíga gott spor og byggja undir framtíðina. Það er einfaldlega þannig, eins og segir í tillögunni, að það eru lítil og meðalstór fyrirtæki sem byggja upp nýtt atvinnulíf. Það eru þau sem fjölga störfum í landinu. Stórfyrirtækin og samþjöppunin, t.d. í sjávarútvegi, eru alls ekki að fjölga störfum. Störfum fækkar, hríðfækkar í kjölfar samþjöppunar. Hagkvæmni stórfyrirtækjanna er í raun aðeins fyrir þá sem eiga fjármagnið og stórfyrirtækin. Slík fyrirtæki eru rekin til að skapa eigendum fyrirtækjanna arð og þar er keyrt á hagkvæmni fjármagnsins og við það fækkar störfum í undirstöðugreinum í byggðum landsins. Sem betur fer hafa fjölmörg fyrirtæki hér á landi verið að gera góða hluti þó að þau hafi ekki verið starfandi í sjávarútvegi á undanförnum árum. Þar má nefna fyrirtæki eins og POLS á Ísafirði, 3X-Stál, Marel og Skagann hf. á Akranesi. Síðan má auðvitað nefna að ferðamannaþjónustan vex stöðugt en þá erum við í raun komin í hring. Við erum í raun komin aftur að þeim afleiðingum sem samþjöppun veiðiheimilda og stórfyrirtækin hafa á byggðina. Ísland sem ferðamannaland er í mínum augum ekki mjög verðmætt ef það helst ekki í byggð. Ég tel það skilyrði fyrir framþróun þessa lands sem ferðamannalands að byggðin haldi velli og eflist. Ég held að það sé líka skilyrði fyrir því að Ísland verði í framtíðinni ferðamannaland að við getum stundað okkar hefðbundnu atvinnuvegi og sýnt þá, að þeir ferðamenn sem vilja sækja landið heim geti séð hefðbundin störf landsmanna og við getum kynnt þau. Með því að viðhalda byggðinni, því að fólkið geti búið þar sem það vill búa, viðhöldum við söguþekkingu og þekkingu á staðháttum, sem eru ekki hvað minnst verðmæti fyrir ferðaþjónustuna í framtíðinni. Það eru því fjöldamörg rök fyrir því að styðja með öllum hætti þá þróun að efla smáfyrirtæki og meðalstór fyrirtæki í landinu. Allir þekkja skoðanir mínar á sjávarútvegsmálum. Ég ætla ekki að gera þær að sérstöku umræðuefni hér en ég segi einfaldlega að sú samþjöppunarstefna atvinnutækifæranna sem átt hefur sér stað og allt stefnir í að verði áfram er í algerri andstöðu við stefnu okkar í Frjálslynda flokknum. Tillagan sem hér er til umræðu í dag er tímabær að mínu viti. Hún mun vissulega verða til þess, ef samþykkt verður, að við stígum hér framfaraspor. Smærri fyrirtækin, m.a. í sjávarútvegi, eru viðbragðsfljótari, taka betur við sér og ná betra verði fyrir framleiðslu sína en t.d. stórfyrirtækin. Það er bara staðreynd málsins. Það má auðvitað líka velta fyrir sér á hvaða vegi sú ríkisstjórn er sem stjórnar landinu í dag. Það er ekki tekið undir uppbyggingu og eflingu atvinnuþróunarfélaganna. Því hefur ekki verið hægt að finna stað í stefnu ríkisstjórnarinnar. Varðandi þá stefnumótun sem lagt var af stað með, m.a. með skógræktarverkefnum vítt og breitt um landið, Skjólskóga, Héraðsskóga o.s.frv., ætla menn að draga saman seglin. Það eru ekki sérstakar aðgerðir á prjónunum við að viðhalda og efla landbúnað úti um sveitir landsins, hvað þá úrvinnsluiðnað. Það er því af fjöldamörgu að taka sem þessi tillaga kemur inn á. Ég lýsi yfir stuðningi okkar í Frjálslynda flokknum við tillöguna.

Herra forseti. Mig langaði að þakka hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni fyrir undirtektirnar og reyndar einnig hv. 7. þm. Reykv., Össuri Skarphéðinssyni. Ég er sammála hv. þm. um að að sjálfsögðu ber ekki síst í þessum efnum að horfa til þeirrar atvinnustarfsemi sem fyrir er, t.d. á landsbyggðinni, og nýsköpunar í kringum hana og innan þeirra greina. Þar er nú heldur betur og bærilega smáatvinnurekstur, ef við viljum nota það hugtak. T.d. er hvert einasta bú í landinu lítið atvinnufyrirtæki og lengi vel var það þannig í sjávarútvegi á Íslandi einnig að uppistaðan í íslenskum sjávarútvegi var starfsemi einyrkja, einstakra útgerðarmanna eða fjölskyldna. Það er líka rétt að þegar maður horfir til nýsköpunar, t.d. í íslenskri fiskvinnslu sem hefur lifað tímana tvenna og þar sem hefur orðið gríðarleg breyting á undanförnum árum og tugir fyrirtækja hafa horfið af sjónarsviðinu, fyrirtækja af meðalstærð, t.d. hefðbundin frystihús, hafa helst komið í staðinn ný smáfyrirtæki þar sem menn hafa eygt möguleika á því að gera verðmæti úr afskurði eða aukategundum sem áður voru lítt eða ekki nýttar. Að vísu hefur líka orðið uppbygging í fáum en mjög stórum og sérhæfðum og tæknivæddum vinnslustöðvum. Þannig má sækja heilmörg dæmi um nákvæmlega það sem hér er á dagskrá í þróunina í sjávarútveginum. Í landbúnaði og nýrri atvinnustarfsemi í sveitum á þetta líka við. Við getum nefnt uppbygginguna í ferðaþjónustunni, þar sem nokkur hundruð lítil ferðaþjónustufyrirtæki hafa byggst upp á landsbyggðinni á undanförnum árum. Við getum jafnframt bent á tilraunir margra bænda til þess að gerast orkubændur. Þetta eru góð dæmi um nýsköpun á sviði atvinnumála í smáum stíl sem ég held að væri mjög hyggilegt að hlúa betur að.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 18, um vöruverð og rekstrar- og samkeppnisstöðu atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni, sem við, nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar, flytjum. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd sem hafi það hlutverk að kanna þróun vöruverðs og rekstrar- og samkeppnisstöðu atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni síðastliðin tíu ár og bera saman við þróunina á höfuðborgarsvæðinu á sama tímabili. Nefndin kanni jafnframt hvaða þættir hafa helst áhrif á vöruverð og rekstrar- og samkeppnisstöðu atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni annars vegar og á höfuðborgarsvæðinu hins vegar og hvar skilur á milli. Nefndin kanni alveg sérstaklega og meti: a. áhrif þungaskatts á vöruverð og hvaða áhrif breytingar undanfarinna ára á þungaskatti hafa haft á vöruverð á landsbyggðinni, b. áhrif þungaskatts á rekstrarskilyrði og samkeppnishæfni atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni og hvaða áhrif breytingar undanfarinna ára á þungaskatti hafa haft á rekstrarskilyrði þeirra.`` Lagt er til, herra forseti, að nefndin móti tillögur sem hafi að markmiði að draga úr áhrifum þungaskatts á vöruverð og jafni rekstrarskilyrði atvinnufyrirtækja í sambandi við flutningskostnað milli landsvæða. Einnig er lagt til að sérstaklega verði kannað hvort breyta megi og jafna muninn í gegnum skattkerfið til að ná þessu markmiði. Herra forseti. Þessi tillaga er afar brýn. Ég hef hér sagt er hún tvíþætt. Annars vegar beinist hún að því að kanna hvað hefur áhrif á vöruverð á landsbyggðinni í samanburði við höfuðborgarsvæðið og hins vegar rekstrarskilyrði fyrirtækja. Ég ætla í innganginum að fyrri ræðu minni um þetta mál að snúa mér fyrst að því sem snýr að vöruverði á landsbyggðinni og höfuðborgarsvæðinu. Það er auðvitað kunnara en frá þurfi að segja að þar er mikill munur. Mesti munurinn er m.a. vegna hins svimandi háa flutningskostnaðar sem nú er um þessar mundir og hefur farið stighækkandi undanfarin ár. Í þessari þáltill. er birt, máli okkar til stuðnings, í töflu 1, verðkönnun sem ég gerði í 27 verslunum í sumar. Þetta eru verslanir jafnt hér á höfuðborgarsvæðinu og úti á landi. Í þessari verðkönnun minni á 10 vöruflokkum, þekktum vöruflokkum sem við vorum viss um að væru til í flestöllum ef ekki öllum búðum, mátti sjá, herra forseti, allt að 108% mismun milli landsbyggðarverslunar og höfuðborgarverslunar. Algengast er að munurinn sé í kringum 70--100%. Máli mínu til stuðnings bendi ég á útreikninga, sem fylgja þáltill. þessari, á verðinu sem landsbyggðarverslunin fær frá birgjum og heildsölum á höfuðborgarsvæðinu, hvað ríkissjóður fær út úr því í virðisaukaskatt, hvert innkaupsverð viðkomandi verslunar er og jafnframt hver áætlaður flutningskostnaður er. Rétt er að taka það fram að oft er það svo að framleiðendur eða heildsalar borga flutninginn út á land en auðvitað kemur það fram í vöruverði. Þetta sýnir hvað kaupmaðurinn í landsbyggðarversluninni sem selur þessar vörur fær í raun lítið fyrir sinn snúð, fyrir umsetningu sína. Ég vil taka það skýrt fram, herra forseti, að ástæðan fyrir háu vöruverði úti á landi er ekki álagning kaupmanna þar. Þeir eru ekki sælir af álagningu sinni. Þar ræður mestu hátt innkaupsverð og svimandi hátt flutningsgjald. Í töflu 2 má sjá að kostnaður við að flytja 1 kg af sykri út á land, á svona meðalstað skulum við segja, meðalflutningskostnaður, getur verið um 14 kr. á kíló þó viðkomandi kaupmaður hafi fengið sérstakt afsláttartilboð. En framlegðin sem hann hefur út úr því að selja þetta kíló af sykri er ekki nema 12 kr. Með öðrum orðum, herra forseti, flutningsaðilinn fær meira, sama má segja um ríkissjóð, út úr þessu en kaupmaðurinn. Ég vil halda þessu til haga og fara í gegnum þessar töflur þó að of langt mál sé að fara út í að nefna einstakar krónutölur. Þarna er hins vegar hreint út sagt hrikalegur munur á vöruverði. Þegar maður skoðar svo gjaldskrá fyrirtækisins Flytjanda, sem er fylgiskjal með þessari þáltill., getum við séð að það að flytja 300 kg af vöru samkvæmt gjaldskrá frá Reykjavík til Raufarhafnar kostar 28,30 kr. á kíló. Það getur átt eftir að versna enn meira. Ef við erum að flytja þessar vörur á Bakkafjörð eða Vopnarfjörð kostar það tæpar 33 kr. á kíló eða um 30 kr. á Miðausturland. Herra forseti. Ég ítreka, vegna þess að þetta eru lágar tölur í sjálfu sér, að þetta eru hrikalegar tölur sé litið til flutningskostnaðar. Nú er gjaldskrá eitt og raunveruleikinn annar. Í mörgum tilfellum hafa flutningsfyrirtæki sem betur fer gefið flutningsaðilum einhvern afslátt en hann er þó ekki alltaf voðalega mikill. Hér er ég bara með, af því að staðreyndirnar eru oft bestar, reikning frá ákveðinni verslun á landsbyggðinni sem sýnir svart á hvítu að það kostar tæpar 5 þús. kr. að flytja 155 kg af matvöru frá Reykjavík til viðkomandi staðar, þ.e. um 32 kr. á kg. Upp á þetta hljóðar reikningurinn. Þetta eru staðreyndir. Því vil ég segja, virðulegi forseti: Gjaldskrá er eitt og raunveruleikinn annað. Hann er því miður þessi. Um raunveruleikann í sambandi við flutningskostnað er hægt að taka ótal mörg dæmi. Eins og ég sagði áðan ætla ég á eftir að ræða um þennan flutningskostnað gagnvart rekstrarskilyrðum fyrirtækja og nefna nokkur dæmi. Þetta vildi ég sagt hafa um vöruverðið. Ég hvet til þess að þessi tafla verði skoðuð. Varðandi hlutfallsverðmismun milli landsbyggðarverslunar og höfuðborgarverslunar, sama hvort það er á Frón-mjólkurkexi eða grænum baunum, er hann um 100%. Verðmismunur þessi er skuggalegur og það sem ég nefndi áðan um hvað kaupmaðurinn fær er gríðarleg matarkista fyrir ríkissjóð. Ríkissjóður fær fúlgur í nafni flutningskostnaðar, í formi þungaskatts, olíugjalds, dekkjagjalds og hvað öll þessi gjöld heita. Þetta er þvílík matarkista að auðvelt væri að setja hluta þessa fjár í einhvern jöfnunarsjóð til þess að jafna flutningskostnað út á land og jafna þar með vöruverð sem er ein brýnasta aðgerð í byggðamálum, þ.e. að jafna rekstrarskilyrði fyrirtækja. Við getum líka kallað það að bæta rekstrarskilyrði fjölskyldna og heimila, þ.e. að lækka vöruverð. Virðisaukaskattur sem er greiddur af allri vöru til ríkissjóðs er rúm 12%, reiknað frá vörunni. Tafla 3 í þessari þáltill. sýnir lægsta og hæsta vöruverð. Þar kemur í ljós, herra forseti, sem kemur í raun og veru ekki á óvart að ef þessir 10 vöruflokkar væru keyptir þar sem varan er ódýrust, sem er í þessu tilviki á höfuðborgarsvæðinu, mundu þeir kosta 2.090 kr. Ef þessir sömu vöruflokkar eru keyptir í landsbyggðarverslun þar sem við getum tínt til hæsta verðið mundu þeir kosta 3.379 kr. Mismunurinn á hæsta og lægsta verði er 1.289 kr. eða 62%. Þá kem ég að virðisaukaskattinum, þessum mikla tekjustofni ríkissjóðs. Landsbyggðarbúinn sem þarf að kaupa þessar vörur á 3.379 kr. borgar 471 kr. í virðisaukaskatt til ríkisins meðan höfuðborgarbúinn sem kaupir við lægsta verði borgar rétt um 300 kr. Mismunurinn er rúmar 170 kr., þ.e. 58%. Ríkissjóður fær 58% meira af þessum 10 vöruflokkum hjá þeim sem búa úti á landi, búa við þetta háa vöruverð, vegna allra þáttanna sem hafa gert það að verkum að gjöldin sem ég nefndi áðan hafa hækkað og hækkað, þungaskatturinn, olíugjaldið, allir skattarnir og hvað þetta nú allt saman heitir. Herra forseti. Ég vil kasta þeirri spurningu fram á hinu háa Alþingi hvort jafnræðisregla stjórnarskrárinnar sé ekki brotin á landsbyggðarbúum með þessum dæmum. Ég tel svo vera vegna þess að við mismunum með þessari skattheimtu og vegna þess hvernig virðisaukinn kemur þarna inn í lokin. Þessi krónutölulegu áhrif virðisaukaskatts valda sem sagt þessu mikla misræmi með öðrum þáttum. Flutningskostnaðurinn veldur því að kostnaðarverð til ákvörðunar á endanlegu söluverði á vörum fjarri framleiðslu og innflutningshöfn verður miklu hærra. Áhrifin eru þau sem ég nefndi áðan að virðisaukinn leggst á hærri grunn og þar með fær ríkissjóður þessar svimandi háu tölur af matarkörfu heimilanna úti á landi, margfalt hærra hlutfallslega en gerist þar sem karfan er ódýrust. Herra forseti. Rétt í lokin á umræðu um vöruverð á landsbyggðinni vil ég segja að það þekkist í nokkrum vöruflokkum að flutningsjöfnun sé beitt. Nægir þar að nefna olíu. Olía kostar það sama hvarvetna, og bensín kostar það sama í Reykjavík og á Raufarhöfn. Sement er líka í flutningsjöfnun. Morgunblaðið og Dagblaðið kosta sama hvort sem það er á Akranesi, í Reykjavík eða á Vopnafirði. Mjólkin er yfirleitt á sama verði. Og síðast en ekki síst, ríkisvaldið ákvað á sínum tíma að hafa eina gjaldskrá á símanotkun um allt land þannig að jöfnunaraðgerðir eru þekktar. Ég segi, herra forseti: Að stærstum hluta er þetta þungaskattinum að kenna og að stærstum hluta er þetta núverandi ríkisstjórnarflokkum að kenna vegna þess að þeir hafa með aðgerðum sínum, og aðgerðaleysi líka, stuðlað að stórhækkun þungaskatts sem hefur farið þráðbeint út í verðlagið. Það sýna töflur og gögn sem við höfum verið að skoða frá 1996 til dagsins í dag. Hér í lokin á þessum fyrsta inngangi mínum vil ég ítreka það sem ég sagði áðan: Ef menn vilja bregðast við bráðavanda í byggðamálum á Íslandi þarf að ganga rakleitt í aðgerðir til þess að jafna, minnka eða breyta því formi sem er á þungaskatti og þeim sköttum ríkisins sem gera það að verkum að hinn hái flutningskostnaður er orðinn að veruleika. Þetta væri það skjótvirkasta til þess að jafna lífskjör í landinu. Jöfnun lífskjara er eitt brýnasta byggðamálið í dag gagnvart íbúum landsins. Það er með öðrum orðum, herra forseti, ekki hægt að una við það að íbúi á norðausturhorni landsins þurfi að greiða rúmar 30 kr. á hvert kíló sem flutt er til hans af matvöru svo hann geti dregið fram lífið. Þetta er ósanngjörn skattheimta. Það er mjög ósanngjarnt hvernig hæstv. ríkisstjórn hefur komið fram við landsbyggðarfólk á undanförnum árum. Þetta atriði sem ég hef hér nefnt er eitt stærsta atriðið í mínu máli ef frá eru skilin atvinnumál og breyting á þessum höfuðatvinnuháttum okkar. Í næstu ræðu minni á eftir ætla ég að koma inn á samkeppnishæfni atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni gagnvart höfuðborgarsvæðinu en þar hafa ýmsar strúktúrbreytingar í flutningskostnaði gert það að verkum að fyrirtækin sitja langt frá því við sama borð, og miklir erfiðleikar eru að koma upp í fyrirtækjarekstri í landsbyggðinni núna vegna þessa svimandi háa og hækkandi flutningskostnaðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Kristjáni Möller fyrir að hreyfa þessu máli. Ég held nefnilega að þetta sé liður í viðleitni okkar til að ná niður vöruverði í landinu, sérstaklega á matvælum og flutningi á vöru og þjónustu. Ég veit að hv. þm. er búinn að kafa djúpt ofan í þessi mál og flutningamálin eru náttúrlega stór þáttur í vandanum. Þá komum við að þeirri þróun sem hv. þm. veit mætavel um. Stór og mikil fyrirtæki hafa keypt upp nánast öll flutningsfyrirtæki á landsbyggðinni með góðu eða illu. Þar hefur mönnum verið stillt upp við vegg, og ef ég veit rétt eru örfá sjálfstæð flutningsfyrirtæki starfandi utan við þessa blokk. Ef við tökum Norðurlandið er Kaupfélag Skagfirðinga sennilega eini aðilinn sem er með flutningsfyrirtæki þannig að þetta er gríðarlega fjölþætt mál. Ég spyr hv. þingmann hvort hann vilji ekki leggjast á sveif með okkur og skoða hvort þessi þróun hafi ekki leitt mjög til ills sem ég veit að hún hefur gert. Í framhaldi af samþjöppun þar sem sumir geta stillt öðrum upp við vegg varðandi flutning á vöru og þjónustu og iðnaðarvörum hefur orðið gríðarleg hækkun. Kerfisbreytingar hafa átt sér stað og örfá fyrirtæki eru orðin ein um hituna og geta nánast krafið menn um hvaða prís sem er til flutnings á vöru og þjónustu. Þarna er einn liður. Ég mun flytja ræðu á eftir og koma inn á ýmsa pósta, og ég trúi því að í mörgum atriðum séum við hv. þingmaður sammála um að á mörgum þáttum þurfi að taka og skoða í þessu samhengi. En samþjöppun í þessari þjónustu er að mínu mati mjög stór og veigamikill þáttur og snertir bæði flutning á matvöru út á landsbyggðina og ekki síður á vöru og þjónustu til og frá landsbyggðinni. Þá er það hráefni til iðnaðar og líka iðnaðarvörur til sölu á stærri markaði.

Virðulegi forseti. Jú, ég og hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson erum sammála um þessi atriði enda komum við báðir af landsbyggðinni og vitum hvernig þetta brennur á fólki. Við finnum hvernig vöruverð er miklu hærra þar en á höfuðborgarsvæðinu. Við erum sammála um að flutningskostnaðurinn er stór þáttur í þessu, eins og við vitum og hv. þm. kom inn á. Það er auðvitað alveg hárrétt að vafalaust er það einn þáttur af stórhækkun flutningsgjalda að samþjöppun eykst og samkeppni minnkar. Það er alveg ljóst. Við sjáum að tvær meginblokkir sjá um flutningana í dag, þ.e. Flytjandi og Landflutningar -- Samskip. Flytjandi boðaði nú um mitt sumar 7% hækkun á flutningskostnaði. Ég vil samt sem áður halda því til haga að langstærstu útgjöld þessara flutningsfyrirtækja eru í formi þungaskatts. Ég er ekki endilega viss um að flutningsfyrirtækin séu of sæl af sinni afkomu, og tel mig reyndar hafa um það upplýsingar. Það styður það sem ég er hér að segja, ríkisvaldið sogar fyrst og fremst til sín sífellt meira. Þrátt fyrir hin háu flutningsgjöld berjast flutningsfyrirtækin jafnvel í bökkum. Ég tek það skýrt fram að ég þekki ekki rekstrarafkomu þeirra. En auðvitað skiptir líka máli að strandsiglingum hefur verið hætt og flutningurinn er kominn meira upp á landið. Mér þótti t.d. mjög athyglisvert á fundi fjárln. með hreppsnefnd Þórshafnarhrepps ekki alls fyrir löngu þegar einn rekstrarstjóri þar sagði okkur að það kostaði álíka mikið að flytja einn gám með bíl frá Þórshöfn til Húsavíkur til útflutnings eins og að flytja viðkomandi gám frá Rotterdam í Hollandi til Íslands.

Virðulegi forseti. Það er bent á marga og mikilvæga þætti. Hv. þm. Kristján Möller kom inn á strandsiglingar. Þær voru afgerandi þáttur. En þegar við skoðum öll þessi mál í heild sinni sést að ýmislegt af þeim varningi sem er búið að færa upp á þjóðvegi landsins á alls ekki heima þar. Það er einvörðungu til þess að framkalla slit á vegum sem kostar hundruð milljóna á ári ef allt er reiknað til. Þessi mál þarf greinilega að skoða öll í heild sinni. Ég bendi hv. þingmanni á og spyr hvort hann geti verið sammála okkur í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði um það að skoða hreinlega möguleikana á því að endurvekja á vegum opinberra aðila strandsiglingar og skapa þannig aðhald varðandi vöruflutning til og frá landsbyggðinni, hvort sem það eru neysluvörur til almennings eða iðnaðarvarningur. Það urðu þáttaskil þegar Skipaútgerð ríkisins var lögð niður. Þá gerðist raunar það sama og er búið að gerast í landflutningunum. Tveir aðilar ráða nánast ferðinni og kannski má segja að einn aðili ráði ferðinni núna með þeim afleiðingum að iðnaðurinn úti á landi og náttúrlega allir vöruflutningar líða fyrir. Í þeirri fákeppni sem þróast hefur er þeim aðilum í þessum rekstri raunar gefið veiðileyfi á að innheimta gjöld í formi þjónustugjalda eins og þeim sýnist. Við þekkjum öll þróunina í skipaflutningum, við höfum heyrt í iðnrekendum okkar og við höfum heyrt í fiskverkendum og þar eru ekki fallegar sögur á ferðinni. Til einhverra mótaðgerða þarf að grípa. Því vil ég spyrja hv. þingmann hvort hann geti aðhyllst fyrir sína parta og fyrir hönd síns flokks möguleika á skoðun á svona mótvægisaðgerðum gagnvart þeirri fákeppni sem nú ríkir.

Virðulegi forseti. Já, ég get tekið undir það. Ég er sammála þingmönnum í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði um að rekstrargrundvöll strandsiglinga þurfi að kanna. En ég vil taka það skýrt fram að ef það vakir fyrir þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að endurvekja Skipaútgerð ríkisins og gera þetta í einhverju ríkisreknu batteríi þá er ég mótfallinn því. Með öðrum orðum hef ég ekki trú á að slíkur ríkisrekstur mundi bera sig nægilega vel og ná að lækka flutningskostnað. Ég er hins vegar hjartanlega sammála þingmanninum um að það beri að kanna hvers vegna strandsiglingar eru taldar svo óhagkvæmar. Hvers vegna eru þær að leggjast af? Ég minni á breytingu sem Eimskipafélag Íslands gerði á sl. ári vegna strandsiglinga á Íslandi eins og áður hefur verið rætt um þar sem lögð voru gjöld á 20 feta gám og 40 feta gám og annað slíkt. Talað er um að í kringum 55 þús. kr. hafi allt í einu bæst við við breytinguna sem varð á gámaflutningi. Gera menn sér almennt grein fyrir því, herra forseti, að þessi breyting Eimskips gerði það að verkum, ef við tökum frystitogara sem kemur að landi á Miðnorðurlandi, að það kostar 1 millj. kr. meira að koma þessum 400 tonna farmi frá Miðnorðurlandi til Reykjavíkur í útflutningshöfn til að flytja þetta út? Þetta var sú breyting sem þar var gerð á. En til að hafa það alveg á hreinu, vegna þess að hv. þm. spurði út í strandsiglingar, þá er ég tilbúinn að skoða það og er sammála mönnum um að skoða verði hverjar eru rekstrarforsendur og hvað þurfi að gera til að gera strandsiglingar hagkvæmari svo skipafélögin sjái sér hag í þeim, jafnframt því að lækka flutningskostnað. Eigi hins vegar að gera það með ríkisfyrirtæki þá er ég því andvígur. Við verðum að mínu mati að fara aðrar leiðir.

Herra forseti. Eitt af því sem einkennt hefur núverandi ríkisstjórn er vaxandi ójöfnuður. Sá ójöfnuður birtist ekki síst í að íbúar landsbyggðarinnar búa við snöggtum verri og versnandi kjör en íbúar á hinu þéttbýla suðvesturhorni landsins. Jöfnun lífskjara er þess vegna meginbyggðamálið í dag. Í ljós kemur, þegar skoðaðar eru þær skýrslur sem gerðar hafa verið um ástæður þess að fólk er að flytja af þeim svæðum sem skilgreind hafa verið sem hættusvæði í byggðalegu tilliti, að það sem fólkið er að flýja eru fyrst og fremst hlutir á borð við þá sem hér hafa verið til umræðu. Lífskjör og lífskjararýrnun og hækkandi verðlag. Þetta gerir það að verkum að íbúar landsbyggðarinnar una sínum hlut illa. Þetta er það sem þeir setja í annað sætið á lista yfir orsakir þess að þeir fara í burtu. Til marks um hvernig ríkisstjórnin hefur tekið á málum má benda á að í hennar tíð hefur þessi ójöfnuður farið vaxandi. Í hennar tíð hefur þungaskattur hækkað og af þeim völdum hefur samkeppnisstaða fyrirtækja á landsbyggðinni rýrnað og vöruverð þar hækkað. Þetta hefur leitt til þess að fólk hefur í vaxandi mæli á síðasta áratug flutt búferlum. Sumir tala um byggðaröskun, aðrir um byggðaflótta. Hvað sem veldur, herra forseti, þá tala staðreyndirnar sínu máli. Þær staðreyndir sem við höfum fyrir framan okkur eru þessar: Í hverri einustu viku og hverjum einasta mánuði á síðustu 10 árum hafa 6 fjögurra manna fjölskyldur flutt af landsbyggðinni til Reykjavíkur. Þetta er líka mál sem skiptir okkur í þéttbýlinu máli, ekki bara vegna þess að við viljum halda landinu í byggð heldur vegna þess að það kostar mikla fjármuni að taka á móti þessu fólki og byggja upp svæði fyrir nýjar íbúðir og ný hús. Peningarnir sem í það fara eru ekki notaðir til viðhalds og annarrar uppbyggingar á þéttbýlissvæðunum. Ég nefni þetta, herra forseti, vegna þess að landsbyggðin og þéttbýlið eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta í þessum efnum. Ég vil í upphafi máls míns, herra forseti, þakka félaga mínum Kristjáni L. Möller fyrir þá tillögu sem hann hefur haft forgöngu um. Ég held að það yrði ákaflega stórt skref, ef samþykkt verður, til þess að grafast fyrir um rætur þessa ójöfnuðar og jafnframt að benda á leiðir til þess að leiðrétta hann. Ég vil ekki síst þakka hv. þm. fyrir þá miklu vinnu sem hann hefur lagt í að gera sérstaka könnun á vöruverði á landsbyggðinni. Hv. þm. Kristján L. Möller hefur farið vítt og breitt um landið og hefur kannað verðlag í 29 verslunum, á 10 nauðsynjavörum. Þetta hefur hann borið saman við verðlag á þessum varningi í stórverslunum á höfuðborgarsvæðinu. Niðurstöðurnar eru sláandi. Í ljós kemur að fólk á landsbyggðinni getur þurft að borga yfir 100% meira fyrir nauðsynjavarning en fólk á þéttbýlissvæðunum. Þetta skiptir ákaflega miklu máli, herra forseti. Okkur sem stöndum í að búa til leikreglurnar fyrir samfélagið sem orðið hefur til í þessu landi ber skylda til að gera það með þeim hætti að borgararnir búi við sem mest réttlæti. Þegar við skoðum með hvaða hætti vöruverð hefur þróast á landsbyggðinni er hægt að benda á þætti sem ekki er hægt að rekja til aðgerða stjórnvalda. Rekstrareiningar á landsbyggðinni eru t.d. óhagkvæmar. Það eitt leiðir til þess að vöruverð verður hærra. Ég tek eftir því líka í greinargerð hv. þm. Kristjáns Möllers með tillögunni að innkaupsverð til kaupmanna á landsbyggðinni er töluvert hærra en vænta má miðað við það sem gengur og gerist á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Þetta eru auðvitað hlutir sem erfitt er fyrir ríkisstjórn og stjórnvöld hverju sinni að grípa inn í. En það sem er sláandi, herra forseti, er tvennt. Ríkisvaldið hefur á tveimur stigum verðlagningarinnar komið inn í með vaxandi þunga. Aðgerðir hafa verið samþykktar sem beinlínis leiða til þess að vöruverð á landsbyggðinni hefur hækkað. Í fyrsta lagi blasir við að hækkun þungaskatts af völdum þessarar ríkisstjórnar hefur leitt til þess að flutningskostnaður hefur orðið mjög hár, allt of hár. Það skiptir verulega miklu máli. Það skiptir líka máli að í þessari tillögu sem þingmenn Samfylkingarinnar flytja er bent á leiðir sem aðrar þjóðir hafa farið með góðum árangri til að draga úr þessu. Það er t.d. bent á að í Noregi er landinu skipt í mismunandi svæði og þungaskattur mismunandi. Þetta væri hægt að gera á Íslandi með þeim hætti að þungaskattur yrði minni eftir því sem fjær dregur frá höfuðborgarsvæðinu. Það er ákaflega nauðsynlegt að menn hugi að þessu þegar það blasir við að samkvæmt rannsókn Kristjáns Möllers, þingmanns Samfylkingarinnar, eru kaupmenn á landsbyggðinni síður en svo að skara eld að eigin köku. Svo virðist sem þeir fylgi ákaflega hóflegri verðlagningarstefnu og oft á tíðum er hægt að sýna fram á að það sem þeir fá í sinn vasa er um það bil hið sama og borgað er fyrir flutning á vörunni. Jafnframt blasir við að ríkið græðir mest. Það er ekki aðeins þungaskatturinn sem ríkið stendur fyrir sem gerir að verkum að lífsjörin að þessu leyti, eins og þau speglast í matarverði, eru ójöfn. Það er líka hægt að halda því fram með nokkuð góðum rökum að ríkið ýti upp verði á landsbyggðinni með virðisaukaskattinum. Það er sláandi, herra forseti, að í þeim útreikningum sem hv. þm. Kristján Möller leggur fyrir blasir við að fyrir tiltekna vöruflokka greiða höfuðborgarbúar ríflega 2.090 kr. Landsbyggðarbúinn þarf að greiða miklu hærra verð, þ.e. 3.379 kr. fyrir þessa sömu vöru. Á tveimur stigum verðlagningar kemur ríkið inn í þetta. Ég nefndi áðan þungaskattinn en jafnframt verður að skoða virðisaukaskattinn. Virðisaukaskatturinn sem höfuðborgarbúinn þarf að borga af þessari matarkörfu er 299 kr. Landsbyggðarbúinn greiðir 58% meira til ríkisins, þ.e. 471 kr. Nú er kannski ekki hægt eins og með því að smella fingri að benda bara á leiðir til að draga úr þessu. Hins vegar er alveg ljóst, herra forseti, að hér er um sláandi ranglæti að ræða, hér er um sláandi ójafnrétti að ræða og það má beinlínis rekja til íslenska ríkisins. Þess vegna hlýtur sú skylda að hvíla á íslenska ríkinu að reyna að leita leiða til að draga úr þessu misrétti. Enginn þingmaður sem hér situr, í hvaða flokki sem hann er, vill stuðla að því að til verði einhvers konar kerfi sem mismuni íbúum landsins eftir því hvar þeir búa. Hv. þm. Kristján Möller hefur sýnt fram á að ákvarðanirnar sem við höfum tekið hafi leitt til þessarar mismunar. Þess vegna hlýtur sú skylda að hvíla á okkur, þingmönnum sem hér sitjum, að finna leiðir til að draga úr þessu og bæta fyrir þessi mistök því að það er ekki hægt að kalla þetta annað en mistök.

Virðulegi forseti. Það vekur auðvitað athygli að þingmenn stjórnarflokkanna skuli ekki storma í ræðustól í dag og taka þátt í þeim umræðum sem hér hafa átt sér stað og varða uppbyggingu í landinu ekki síður en lífskjörin. Það vekur athygli, sökum þess að við höfum átt þess kost í upphafi þings að ræða mjög mörg mikilvæg mál er varða lífskjör í landinu, hve lítill áhugi hefur verið á því af hálfu stjórnarflokkanna að taka þátt í þeirri umræðu. Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, áður en ég vík að því máli sem hér er til umræðu, að koma inn á það mál sem rætt var hér á undan, um aðgerðir til stuðnings atvinnurekstri í smáum og meðalstórum fyrirtækjum og þeim athugunum sem þar eru lagðar til. Þær athuganir sem þar er spurt um vekja auðvitað þær hugsanir að svör við þeim ættu fyrir löngu að liggja fyrir. Það ætti að vera fyrirliggjandi vitneskja um þessi atriði sem skipta svo miklu máli, annars vegar um umhverfi smárra fyrirtækja og fyrirtækja á landsbyggðinni og hins vegar um hvað veldur háu matarverði. Það virðist ekki liggja fyrir. Hér er rekin skattapólitík sem er í engu samræmi við þarfirnar. Hún tekur ekki mið af mismunandi atvinnurekstri og þörfum hans og ekki hvernig hún hittir fyrir ólíka tekjuhópa í landinu. Þegar maður fer að velta fyrir sér því sem hefur verið að gerast undanfarin ár hjá þessari ríkisstjórn í skattamálum og öðrum aðgerðum fær maður á tilfinninguna að það sé mjög tilviljanakennt. Ég tek undir orð formanns Samfylkingarinnar, Össurar Skarphéðinssonar, sem hann lét falla við umræðuna um tillögu um að skoða vöruverð, rekstrar- og samkeppnisstöðu atvinnurekenda á landsbyggðinni. Í fyrsta lagi erum við hér að tala um mikilvægan þátt sem snýr að lífskjörum og í öðru lagi um mismunun sem er alveg greinileg. Þetta mál er framhald á þeirri umræðu sem sú er hér stendur hóf í upphafi þessa þings, að leita orsaka hins háa matarverðs á Íslandi. Ljóst er að skoða þarf hvaða þættir hafa áhrif á vöruverð og rekstrarsamkeppnisstöðu atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni. Lagt er til að sérstök nefnd skoði m.a. áhrif þungaskatts. Í greinargerðinni er m.a. nefnd hækkun tryggingagjalds og í tengslum við það vaknar spurningin: Af hverju hefur Byggðastofnun ekki verið að skoða þessi mál? Hver eru verkefni Byggðastofnunar? Þegar við hugsum um Byggðastofnun erum við yfirleitt að hugsa um fjárframlög til eins eða annars mikilvægs verkefnis á landsbyggðinni. En ætti Byggðastofnun ekki að skoða þróunina og hvað valdi óæskilegri þróun sem hefur mikil áhrif á búseturöskun? Af hverju höfum við ekki fengið skýrslur um svona hluti frá Byggðastofnun? Getur verið að það að atvinnumálum er stjórnað af a.m.k. þremur ráðuneytum ráði einhverju hér um? Getur verið að e.t.v. sé hægt að skrifa hina takmörkuðu athugun á því hvernig skattheimta hittir fyrir ólík fyrirtæki og ónóga könnun á rekstrarskilyrðum fyrirtækja á að enginn einn hefur borið ábyrgð á að skoða þessi mál? Í greinargerð er vikið að tryggingagjaldinu. Í tillögum frá samþykkt Sambands sveitarfélaga á Norðurl. v. segir að til að styrkja stoðir atvinnulífsins á landsbyggðinni sé lagt til að atvinnustarfsemi utan 100 km radíuss frá Lækjartorgi verði undanþegin almenna tryggingagjaldinu sem er nú 3,99%. Þetta mundi stuðla að flutningi atvinnustarfsemi út á land. Ég minni á umræðuna um skattamál sl. vetur. Þar lagðist Samfylkingin gegn því að lækka skattaprósentuna flatt á fyrirtæki og því að leggja tryggingagjaldið á öll fyrirtæki án þess að tillit væri tekið til þess hvort það hitti fyrirtæki illa fyrir, hvort fyrirtæki með litlar tekjur gætu borið þetta tryggingagjald. Á það var blásið. Það blasir líka við hjá okkur í þéttbýlinu að kaupmaðurinn á horninu er eiginlega alveg horfinn. Það er vegna ójafnrar aðstöðu gagnvart stóru verslunarhringjunum. Nú dregur hv. þm. Samfylkingarinnar, Kristján L. Möller, mjög vel fram að það sem hefur komið fólki á landsbyggðinni til góða er einmitt að þessir verslunarhringir hafa haldið sama verði í þéttbýli og í dreifbýli. Það hlýtur að vekja okkur til umhugsunar um hvert umhverfi þessara fyrirtækja er og hvernig sýnin á þau getur verið ruglingsleg. Í Morgunblaðinu í dag er pistill sem fjallar um hátt matarverð. Þar er verið að rifja upp að hæstv. forsrh. talaði um að það væri miður hve mikið fákeppni hefði færst í aukana hér á landi og að talsmenn Sjálfstfl. hefðu veist að Samkeppnisstofnun í þeirri umræðu. Út úr þessari umfjöllun má lesa það að umræðunni hefur verið drepið á dreif. Það sem er athyglisvert er spurningin: Hvað veldur því að stjórnvöld standa jafnráðþrota frammi fyrir háu matvöruverði nú og fyrir þremur árum? Hvers vegna hefur ekkert breyst þrátt fyrir hástemmdar lýsingar á hrikalegu ástandi haustið 1999 og 2000? Er hugsanlegt að hvorki sé við fákeppni né embætti Samkeppnisstofnunar að sakast? Menn spyrja hvers vegna ráðamenn þjóðarinnar skoði ekki hvað valdi og reyni að taka á þessum málum. Það er enginn vafi á því, virðulegi forseti, að mikilvægt er að skoða hvað veldur háu matarverði. Ég er sannfærð um að þegar slík athugun hefur farið fram kemur í ljós að stjórnvaldsaðgerðir þurfi til þess að snúa þeirri þróun við.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka 1. flm., hv. þm. Kristjáni L. Möller, fyrir að flytja þetta mál inn í sali Alþingis og sérstaklega á þann hátt sem hann hefur gert hér, í mjög vönduðu formi og safnað saman miklum gögnum og dregið mjög skýrt fram hvaða mismunur er á aðstöðu og búsetu fólks á landsbyggðinni annars vegar og á höfuðborgarsvæðinu hins vegar. Herra forseti. Þeir sem búið hafa á landsbyggðinni, eins og sá sem hér stendur, hafa auðvitað fundið fyrir þessu í gegnum árin og skynjað það að mörg varan og mörg þjónustan, sem þurft hefur að flytja út á landsbyggðina, hefur verið miklum mun dýrari heldur en ef sams konar vara og þjónusta hefði verið keypt á höfuðborgarsvæðinu. Þetta vita allir landsbyggðarbúar. En það er annað að vita þetta, hafa þetta á tilfinningunni, sjá einstök dæmi, reka augun í einstök tilfelli, en að koma að því og ræða málið og setja það í þann búning sem hv. þm. hefur gert. Ég vil enn á ný þakka honum alveg sérstaklega fyrir hvernig það er reifað og sett upp og hvet fólk sem hefur sérstakan áhuga á að kynna sér þá stöðu sem hér er gerð grein fyrir, mismunandi stöðu milli landsbyggðafólks annars vegar og höfuðborgarsvæðis hins vegar, að kynna sér málið. Ég er alveg sannfærður um að flestallir Íslendingar hafa það mikla réttlætiskennd og samviskusemi til að bera, og það á jafnt við fólk sem býr á höfuðborgarsvæðinu og þá sem búa úti á landsbyggðinni, að ég held að fólk geti ekki mælt með eða sætt sig við það ástand sem hér er dregið upp. Það er sláandi að ræða þessi mál á þennan hátt þegar þetta er svona skipulega dregið fram. Þó að maður hafi vissulega séð ýmis dæmi sem hníga í þá átt sem hér er sett upp í töflum og á skilmerkilegan hátt og hafi stundum nefnt þau hér í umræðunni, m.a. eins og verð á hveitikílói í Bónus á Ísafirði upp á 75 kr. og kíló af sams konar hveiti vestur á Patreksfirði upp á 150 kr. svo dæmi séu tekin. En það er auðvitað eins og kemur fram að hinar stærri verslunarkeðjur hafa talið eðlilegt að reyna að halda nokkuð jöfnu verði úti um landsbyggðina miðað við það sem þær hafa verið að bjóða upp á hér á höfuðborgarsvæðinu og á það við, held ég, megnið af stærri verslunarkeðjunum eins og Bónus, Hagkaup, Nettó og Samkaup, svo einhver dæmi séu nefnd. Þetta byggist einnig á því að það er, hygg ég, ekki þannig eins og reyndar kom skýrt fram í máli hv. flm. að smásöluverslunin úti á landi, þ.e. kaupmenn sem reka þar verslanir, hafi sérstakan áhuga á að halda vöruverðinu í þeim hæðum sem þar má finna dæmi um, heldur er það vegna þess að þeir hafa bæði mun lakari innkaupakjör hjá heildsölunum og svo, eins og hér er greinilega rakið, bætist flutningskostnaðurinn ofan á og þegar menn panta lítið magn af vöru, þá fá þeir ekki bestu viðskiptakjör. Að öllu samanlögðu verður þetta til þess að minni verslanir eiga undir högg að sækja og það dregur úr verslun jafnvel í þorpum þar sem er kannski aðeins ein verslun og íbúarnir leggja það á sig að fara í löng ferðalög til að gera verslunarinnkaup í stórum stíl. Allt vegur þetta auðvitað að smásöluverslun á landsbyggðinni. Það eru hins vegar alveg eðlileg viðbrögð fólks að leita eftir hagkvæmasta vöruverði hverju sinni. Ég lýsi því yfir fyrir hönd okkar í Frjálslynda flokknum að við styðjum þetta mál heils hugar og teljum að hér sé mjög gott mál reifað, skilmerkilega og vel fram sett. Það er vissulega fjöldamargt sem hægt er að ræða í sambandi við það sem kemur fram í upplýsingunum, bæði um samanburð á vöruverði og samanburð á flutningskostnaði og síðast en ekki síst hvernig virðisaukaskatturinn kemur svo ofan á allt saman og skekkir myndina enn þá meira en ella væri. Það er sláandi þegar bornir eru saman þeir vöruflokkar sem hér eru teknir saman í töflu 3 á bls. 4 í tillögunni, þá kemur fram að landsbyggðarfólkið er að borga 58% hærri virðisaukaskatt en höfuðborgarbúar af sams konar innkaupum. Það er gjörsamlega ólíðandi að búa við það til framtíðar. Þá getum við kannski vikið að öðru sem stundum hefur borið við í umræðum í sölum Alþingis, og um það hafa landshlutasamtök verið að álykta á undanförnum árum, að það mætti með ýmsu móti byggja undir það að fólk á landsbyggðinni byggi við jafnari stöðu í samanburði við höfuðborgarbúa m.a. í gegnum skattkerfið. Hvaða undirtektir hefur það fengið, m.a. hjá stjórnarliðum, þegar menn hafa nefnt að jafna mætti búsetuskilyrði fólks í gegnum skattkerfið? Um þetta hafa komið ályktanir frá fjórðungssamböndum, m.a. frá Fjórðungssambandi Norðurl. v. og ég hygg frá Vestfjörðum og vafalaust fleirum þótt ég hafi ekki séð það. Þá hefur þess gætt hér í umræðunni að þegar það hefur verið nefnt að e.t.v. mætti skoða skattkerfið í þessu sambandi, og þá jafnt virðisaukaskattkerfið sem staðgreiðslukerfið, þá hafa menn ævinlega lagst gegn því, jafnvel þeir menn sem hafa talið sig vera að tala fyrir hönd landsbyggðarinnar. Þeir hafa lagst sérstaklega gegn því að nota mætti skattkerfið í þeim tilgangi þó að hér sé skilmerkilega leitt fram í samantekt hv. þm. að einmitt virðisaukaskattkerfið mismunar mönnum alveg herfilega í þessu tilviki og að landsbyggðarfólk greiðir í raun og veru mun hærri virðisaukaskatt til ríkisins en þeir sem búa á hinu stóra höfuðborgarsvæði af sams konar vörusamsetningu eins og hér er skilmerkilega leitt fram í töflu 3. Sem betur fer höfum við í einstökum vöruflokkum enn þá nokkurn veginn sama verð úti um landið og hér í Reykjavík. Við höfum t.d. nokkurn veginn sama olíu- og bensínverð, sementsverð, blöð, mjólk og símagjöld en þá hygg ég líka að það sé að mestu leyti upp talið. Öll önnur vara og þjónusta er mun dýrari á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er ástand sem verður að laga og þess vegna tökum við heils hugar undir þá þáltill. sem hér er flutt.

Hæstv. forseti. Ef við lítum um 15--20 ár aftur í tímann og hugsum um landsbyggðina eða landsbyggðarþorpin, svo ég nefni þau, eins og þau litu þá út, hvernig staðir voru þetta þá? Þarna bjó fólk og staðirnir voru eftirsóttir af ungu fólki. Það hafði mjög góðar tekjur við fiskvinnslu en að vísu langan vinnutíma, mjög langan vinnutíma. Og það var mjög einkennandi fyrir þá staði að þegar hringt var bjöllum klukkan 12 þusti út á göturnar her manns í hvítum sloppum úr frystihúsunum og fiskvinnslunni. Síðan hefur kvótakerfið heldur betur tekið völdin af þessari þjóð og eftir situr hnípin þjóð í vanda. Það verður bara að segjast eins og er. Yfirleitt hringja engar bjöllur í þessum litlu sjávarútvegsbyggðum þó maður sé þar á ferðinni um hádegisbilið. Enginn her kemur út úr fiskvinnsluhúsunum í hvítum sloppum vegna þess að fiskvinnsluhúsin eru lokuð og fólkið sem býr þarna --- jú það er eitthvað af fólki eftir víðast hvar og það býr í sínum stóru húsum sem eru gersamlega óseljanleg og má segja að þau séu þeim átthagafjötur í mörgum tilfellum --- hefur eitthvað að gera en engin uppgrip eins og áður var vegna þess að fiskurinn er farinn og hann er unninn einhvers staðar annars staðar. Hluti af honum er flakaður úti á sjó og svo er spanað með hann beint til útlanda og aldrei vinnur nokkur mannshönd íslensk við að koma honum í verð eftir meðhöndlun um borð í frystitogurunum. Ég verð að segja að ég hef lengi haft miklar áhyggjur af þessu. Ég hef sérstaklega undrast hve mikið fálæti stjórnvöld í landinu hafa sýnt lífskjörum þessa fólks sem þó er eftir úti á landsbyggðinni. Auðvitað hefur ótölulegur fjöldi flúið, gerst nánast pólitískir flóttamenn á Reykjavíkursvæðinu. Eins og ég segi er þó eitthvað af fólki eftir, aðallega vegna þess að það á hús sem það getur ekki selt, ekki einu sinni fyrir andvirði kjallaraíbúðar á höfðborgarsvæðinu þó að það hafi byggt glæsileg hús á uppgangstímum þorpanna. Hér er ein af markverðustu tilraunum sem ég hef séð upp á síðkastið til að hugsa þetta dæmi upp á nýtt, að leggja til að ríkisstjórnin skipi nefnd sem hafi það hlutverk að fara ofan í nokkur þeirra atriða sem valda mestri mismunun milli íbúa á höfuðborgarsvæðinu og íbúa á Reykjavíkursvæðinu. Í þessari tillögu er ekki verið að tala um kvótakerfið. Það væri náttúrlega full ástæða til að rannsaka það í bak og fyrir og draga af því ályktanir. Hér er verið að tala um að kanna þróun vöruverðs, rekstrar- og samkeppnisstöðu atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni og hvaða þættir hafi helst áhrif á þróun þessa vöruverðs. Eins og þjóðinni er kunnugt er vöruverð mun hærra á landsbyggðinni en í Reykjavík og þarf ekki mikla spekinga til að sjá það. Flestir hafa farið svo sem eins og sumarferð upp í sveitir, jafnvel til annarra landshluta og það líður venjulega ekki á löngu þar til þeir þurfa að hafa einhver viðskipti á viðkomandi svæði og rekur í rogastans hvílíkur gríðarlegur munur er á vöruverði í almennum verslunum á Reykjavíkursvæðinu og úti á landsbyggðinni. Hv. 1. flm. þessarar þáltill. hefur gert sérstaka könnun á þessum mun og ferðaðist í þeim tilgangi vítt og breitt um landið í sumar. Hann keypti vörur á mismunandi stöðum og sýnir hér mun á nokkrum vörutegundum sem hann festi kaup á á 27 stöðum á landinu. Þá kemur náttúrlega í ljós þvílíkur munur að meira að segja við, hin svartsýnustu, höfðum ekki ímyndað okkur að hann væri svona skelfilegur. Svo ég taki eitt dæmi af handahófi úr þessum lista þá er hægt að fá Ora fiskbollur í dós, sem er afskaplega hversdagslegur matur en sumir láta sér nægja í matinn einu sinni í viku, í stórmarkaði á 199 kr. En í þeirri verslun á landsbyggðinni sem ég tel staðsetta fjærst höfuðborgarsvæðinu kostar þessi sama dós 340 kr. Þar munar 78%. Samt brennir fólkið sem býr á Þórshöfn og borðar fiskbollu úr dós þar jafnmörgum kaloríum og sá sem kaupir fiskbolludós í Reykjavík. Þetta er hreint ótrúlegt. Þó er þetta ekki það dæmi sem er verst. Ef maður talar um Ora grænar baunir, sem eru sérstakt vörumerki Íslendinga í matargerð, þá þarf að borga 104% hærra verð á þeim stöðum sem fjærst eru Reykjavík. Fólkið sem býr á þessum stöðum hefur að stórum hluta lægri laun heldur en tíðkast hér á höfuðborgarsvæðinu. Hvernig er þetta hægt? Ég þakka hv. 1. flm. þáltill. alveg sérstaklega fyrir þá töflu sem hér er birt. Þó að ég hafi talið mig vita að þarna væri munur á hafði ég ekki gert mér grein fyrir að hann væri svona skelfilegur. Þó þykir mér enn vænna um að hv. flm. sýndi fram á það með því að fara yfir reikninga viðkomandi kaupmanna að það er ekki er um það að ræða að þeir séu með skelfilega háa álangingu, síður en svo. Framlegðin þar er ekkert meiri en í Reykjavíkurverslununum. Það sem gerir útslagið er hinn gríðarlegi munur á flutningskostnaði. Þar á þungaskatturinn stóran hlut að máli og auðvitað er krafan sú að þetta verði leiðrétt.

Virðulegi forseti. Ég var búinn að geta þess í andsvari að mér fyndist þessi tillaga eiga að fá mikla og góða umfjöllun. Ég tel hana til mikilla bóta. Við getum náttúrlega öll talað okkur rjóð út af því hvernig ástandið er. Við vitum nákvæmlega hvernig það er og höfum vitað til margra ára. Staðreyndin er sú að stór hluti af vandamálinu er pólitísks eðlis. Stærsti hluti hins háa vöruverðs í landinu öllu er innanríkisvandamál. Það hefur komið fram í umræðum á hinu háa Alþingi að við erum stærstu innflytjendur landbúnaðarvöru á heimsverði. Sá innflutningur er t.d. ívið meiri en framleiðslan í landinu þannig að spjótin beinast öll að því sem við erum að gera innan lands. Ég spurði hv. þm. Kristján L. Möller að því áðan hvort hann gæti t.d. stutt tillögu okkar Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs um mótaðgerðir sem fælust t.d. í að hefja á ný strandflutninga. Hv. þm. sagðist til í að skoða það mál en alls ekki skipaútgerð á vegum ríkisins. Ég nefni hins vegar að við höfum brugðist við hvað varðar þjónustuflutninga í lofti með því að bjóða út á vegum ríkisins flug á vissa staði sem við viljum halda samgöngum við. Það er stjórnvaldsaðgerð sem kemur fólkinu til góða. Ég vil nefna að þetta er allt í einum potti hvað varðar vörur og þjónustu. Það var pólitísk aðgerð á sínum tíma að gefa flugið frjálst innan lands. Allir sem skoðuðu þau mál á sínum tíma voru sammála um að það væri óheppileg ráðstöfun vegna þess að það mundi leiða til gríðarlegrar samkeppni sem síðan mundi leiða til fákeppni. Þetta er að gerast á öllum sviðum í samfélaginu. Tökum heimabæ minn, Akureyri. Þar héldu menn upp á það um nokkurra mánaða skeið að frjáls samkeppni hefði komist á í flugi. Miðaverðið fór niður í 5.500--6.000 kr. Allir vissu að þetta var skammgóður vermir enda kom það á daginn að flugfélögin átu bæði upp eigið fé á örskömmum tíma, á nokkrum missirum. Nú stöndum við eftir með hámarksverð á flugi, yfir 20 þús. kr. Þetta er líka neysluvandamál fyrir landsbyggðina sem kemur ekki bara niður á einstaklingnum sem þarf að ferðast heldur hækkar kostnað fyrirtækja og alla vöru og þjónustu sem fæst í gegnum þetta flug. Við vorum þeirrar skoðunar að landið þyldi ekki frjálsa samkeppni af þessu tagi og vildum nota einkaleyfisaðferðina þar sem opinberir aðilar hefðu möguleika á að fylgjast með verðlaginu sem þjónustan væri boðin á. Ég nefni sem dæmi verslunina. Það eru ekki nema örfá ár síðan ég, sem borgari á Akureyri, gat farið inn í fyrirtæki sem sáu um vinnslu á kjöti ef mikið lá við og keypt á útsöluverði frá verksmiðjuborði. Þegar fákeppnin hélt innreið sína og stóru birgjarnir fóru að þjarma að framleiðendum kom ég einn góðan veðurdag inn í kjötvinnslu. Þá var mér sagt að verð kjötvinnslunnar, heildsöluverð frá vegg, væri dýrara en að fara út í Bónus eða Nettó. Hvað erum við að gera í þessu stóra samhengi? Ef við höfum pólitískan vilja til að stýra þessum hlutum, fara ofan í hvar skórinn kreppir og hvernig menn geta komist í þá aðstöðu að kreista menn á þann hátt sem hér virðist gert þá eigum við að taka á því máli. Það er grunnatriði í sambandi við verð á vörum og þjónustu í landinu. Það er ekkert launungarmál að við hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði viljum beita opinberum stýriaðgerðum til að jafna þessa hluti. Ég árétta enn og aftur: Þetta er pólitísk spurning. Þetta er spurning um það hvernig við viljum stýra þessu pólitískt. Nú á dögum aðhyllast menn markaðsvæðingu og markaðshyggju. Hún leiðir af sér gríðarlega samkeppni um tíma. Hún leiðir það af sér að stóru aðilarnir brjóta niður á smáu og leiðir af sér fákeppni. Við erum að súpa seyðið af fákeppni. Það er okkar vandamál í öllu þessu dæmi. Ef við viljum laga þessa hluti þurfum við númer eitt, tvö og þrjú að finna leiðir til að jafna leikinn. Það er aðalmálið. Og það er gert með stýriaðgerðum varðandi verslunina. Það er gert með stýriaðgerðum hvað varðar heiðarlega og góða viðskiptahætti o.s.frv. Við vitum vel að stóru birgjarnir kaupa vörur og þjónustu af framleiðendum á verði sem býðst ekki einu sinni frá þeirra söluborði inni í versksmiðjunum til neytenda eins og áður var. Er það ekki orðið eitthvað skrýtið? Hvernig halda menn þá að staða litlu verslananna sé? Þegar ég sem einstaklingur get ekki fengið vöruna á verksmiðjuverði, þá geta þær það að sjálfsögðu ekki heldur. Þetta endurspeglar vandamálið algerlega. Afleiðingin er sú að litlar búðir og þeir sem hafa lítið bolmagn og eru ekki í þessum stóru púllíum sem þrúkka niður verðinu verða ekki aðeins að kaupa vöruna á hærra verði heldur borga þeir fyrir niðurboðið inni við verksmiðjuvegg. Þetta sjá allir sem vilja opna augun fyrir því. Síðan rekur náttúrlega eitt annað. Stórar lágvöruverslanir eru reknar um allt land, t.d. ef við tökum Eyjafjarðarsvæðið. Öllum er í lófa lagið á Eyjafjarðarsvæðinu að fara til Akureyrar og kaupa sér vörur og þjónustu hjá þeim aðilum sem hafa aðstöðu til að þrúkka niður verðinu og hafa lægra vöruverð. Síðan kemur það niður á smærri verslunum úti í hinum smáu byggðakjörnum sem gerir allt miklu óhagstæðara og erfiðara um vik. Allir þurfa að reka sína búð, borga sín laun o.s.frv. Við hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði tökum heils hugar undir að gerð verði úttekt á þessum málum sem verði grunnur að nýrri pólitískri sýn á það hvernig við ætlum að haga okkur. Fákeppnin ríður ekki við einteyming. Hún er í allri þjónustu. Lögð hafa verið drög í því að hún verði í fjarskiptum. Við erum að leggja drög að því að hún verði í orkusölu o.s.frv. Þegar við gerum hlutina meðvitað og við vitum að hverju stefnir með hækkun á vöru og þjónustu, sérstaklega úti í hinum dreifðu byggðum, er ansi hart að þurfa að standa upp og kveinka sér undan því sem fyrirséð var að mundi gerast. Það er t.d. borðleggjandi að ef Landssíminn verður seldur hækkar verð á vöru og þjónustu Símans. Það er líka borðleggjandi að ef rafmagnskerfið verður einkavætt þá hækkar rafmagnsverðið jafnt úti á landi sem í þéttbýli. Virðulegi forseti. Við styðjum upplýsingaöflun af þessu tagi og viljum eindregið hvetja menn til þess að fara ofan í grunn þessara mála og hafa pólitískt þor til að stýra málum til hagsbóta fyrir landsmenn alla.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni og jafnframt Guðjóni Arnari Kristjánssyni fyrir þeirra mikla og góða innlegg í þessa umræðu. Jafnframt vil ég, herra forseti, vekja athygli á því sem er heldur ekkert nýtt, þ.e. að í umræðum um þetta mikilvæga mál, þetta stóra og mikla byggðamál, taka aðeins þátt fulltrúar þriggja stjórnmálaflokka á Alþingi. Við þessa umræðu vantar algjörlega fulltrúa Framsfl. og Sjálfstfl. Á þessu vildi ég vekja athygli. Þetta er afar athyglisvert og nauðsynlegt að komi fram. Það er sama hvort um er að ræða landsbyggðarþingmenn eða höfuðborgarþingmenn þessara flokka, ég held að þeir þingmenn þessara flokka sem vilja kenna sig við landsbyggð og tala á tyllidögum eða sunnudögum um vanda landsbyggðar og að það þurfi að jafna lífskjörin í landinu, ættu að skammast sín fyrir fjarveru sína við umræður um þetta mikilvæga mál sem hér er verið að ræða. Það var nú ekki þetta, herra forseti, sem ég vildi nefna í tengslum við ræðu hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar sem var mjög góð eins og ég sagði. Hann nefndi flugið og þá samkeppni sem átti sér þar stað og lækkaði mjög fargjöldin. Við höfum trú á því að samkeppnin sé til góðs og hún var það þarna. En hún var drepin. Hvers vegna var hún drepin? Jú, það var vegna þess að markaðsráðandi aðili lækkaði fluggjöld sín á sama tíma og gerði þar með rekstrarskilyrði hins aðilans vonlaus um langan tíma. Í velferðarþjóðfélögum þar sem samkeppnismál duga hefði þetta verið bannað. Herra forseti. Ég vek athygli á nokkru sem e.t.v. er bara helber tilviljun, kannski skemmtileg tilviljun. Í gær bárust okkur fréttir af nýju flugfélagi sem ætlar að fljúga til Kaupmannahafnar og London og bjóða lægri fargjöld. Og hvað gerist núna? Stóri bróðir, Flugleiðir, býður þá sérstök vildarkjör á þessari flugleið. Af hverju gátu Flugleiðir ekki boðið okkur Íslendingum þessi lágu fargjöld fyrir hálfu eða einu ári síðan?

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hv. þm. Kristjáni L. Möller. En svona eru bara leikreglurnar sem við erum að súpa seyðið af og tala um sem vandamál á hinum ýmsu sviðum. Það var alveg fyrirséð. Ég vann nú í þessum geira á þeim tímapunkti þegar hin harða samkeppni hófst. Að bestu manna yfirsýn var alveg vonlaust að lækka miðaverð á leiðinni milli Akureyrar og Reykjavíkur niður fyrir svona 8.500--9.000 kr. En þá var verið að bjóða miðann á 5.500 kr. Þetta var skammgóður vermir, en ekki mátti tala um það á þeim tíma. Auðvitað erum við að upplifa það að einn aðilinn eða sterkari aðilinn vinnur. Síðan verður fákeppni og þegar einokun ríkir geta menn nánast skammtað sér það sem þeir vilja. Við erum að súpa seyðið af nákvæmlega sama fyrirkomulagi hvað varðar flutningana. Við hv. þm. vitum báðir að menn voru látnir selja flutningsfyrirtækin sín sem voru starfrækt víða um land. Sum þessara fyrirtækja þjónuðu kannski bara einum bæ upp á 1.500 manns. Þessum mönnum var gert með góðu eða illa að selja fyrirtæki sín inn í stóra púkkið. Hver er svo afleiðingin? Hún er gríðarleg hækkun á þessum gjöldum þegar fákeppni er komin á. Hið háa Alþingi og hæstv. ríkisstjórn sýndu ekki neina tilburði til þess að stjórna þróuninni, en henni átti að vera fullljóst til hvers ráðstafanir hennar varðandi frjálsræði og samkeppnismál mundu leiða. Þetta vita allir sem vilja horfa á þessi mál.

Virðulegi forseti. Kannski þarf ekki að orðlengja þetta. Hv. þm. nefndi hér áðan að við þyrftum að jafna leikinn í þjóðfélaginu. Um það erum við alveg hjartanlega sammála. Við erum sammála um allt í þessu máli. Við höfðum að vísu skiptar skoðanir á ríkisrekstri á strandsiglingum. En ég vil taka eitt dæmi í viðbót. Vegna þess að við erum að tala um að jafna þurfi leikinn í þjóðfélaginu þá þarf ríkisvaldið kannski að beita opinberum styrkjum í þágu þess að halda uppi samgöngum til tiltekinna staða. Ég nefni eitt dæmi um þetta, þ.e. flug til ákveðinna byggðarlaga úti á landi sem ég fullyrði að flugfélögin mundu ekki sinna í dag nema vegna þess að farið var út í allsherjarútboð sem flugfyrirtækin á Íslandi gátu tekið þátt í. Hvort sem við erum að tala um flug til Hafnar í Hornafirði, Siglufjarðar, Vopnafjarðar eða Þórshafnar þá er það styrkt. Þannig á að taka þátt í að jafna leikinn. Við getum rétt ímyndað okkur ef þetta væri öðruvísi. Við þekkjum t.d. dýrustu fargjöldin, þ.e. Reykjavík/Vopnafjörður, sem eru náttúrlega þannig verðlögð að segja má að þau verðleggist eiginlega út af kortinu. En þetta er gott dæmi um hvernig hægt er að beita ríkisvaldinu til að halda uppi ákveðnu samgöngumunstri sem er nauðsynlegt. Það á að gera þetta á þennan hátt í staðinn fyrir að vera með eigin rekstur. Herra forseti. Mér datt rétt í hug í lokin hvort hægt sé að fara einhverjar svona leiðir. Það er hægt að nefna ótalmargar leiðir í þessu sambandi, t.d. hvað hægt sé að gera til þess að lækka flutningskostnað og lækka vöruverð á landsbyggðinni, svo maður tali nú ekki um það sem brýnast er, samkeppnisaðstöðu atvinnurekstrar á höfuðborgarsvæðinu gagnvart landsbyggðinni. Ég ætla spyrja einnar spurningar í lokin: Halda menn að kjötiðnaðarfyrirtæki í þeim ágæta bæ Akureyri sitji við sama borð og kjötiðnaðarfyrirtæki í Reykjavík við að koma vörum sínum á markað á Stór-Reykjavíkursvæðinu? Nei, segi ég. Ég veit til þess að kjötiðnaðarfyrirtæki norðan lands þurfa sjálf að borga flutningskostnaðinn til höfuðborgarsvæðisins og hafa þar með minna út úr framleiðsluvörunni.

Virðulegi forseti. Það þarf nú kannski ekki að nota meiri tíma í þetta. Við hv. þm. erum alveg sammála um meginlínurnar. Við höfum verið hlynntir því að styrkja flug til staða sem flugfélögin treysta sér ekki til og við höfum lagt fram þáltill. um enduruppbyggingu strandflutninga. Það má hugsa sér annað form ef menn hryllir við að nota orðin ,,Skipaútgerð ríkisins``. Þá má nota þá aðferð t.d. að bjóða út á sama hátt og gert var með flugið. Það er fær leið. Sannast sagna er ég ekkert viss um að það yrði óhagstætt fyrir ríkissjóð vegna þess að ef slit á vegum við flutninga væri tekið inn í það dæmi og ávinningurinn af því, bæði verðlagslega séð fyrir þjónustufyrirtæki og einstaklinga úti á landi og fyrir ríkið, er reiknaður út er ég viss um að ekki yrði um mjög háar tölur að tefla. Mjög margir vöruflokkar henta mjög vel til sjóflutninga vegna þess að margt af því sem verið er að flytja er hægt að geyma nánast endalaust eins og menn vita. Það yrði bara að flokka það. Auðvitað þarf dagvara að fara með bílum. En margt af því sem er verið að flytja, t.d. iðnvarningur og hráefni til iðnaðar, á skilyrðislaust að fara sjóleiðina. Þetta er líka gríðarlega stórt umhverfisspursmál. Það væri nú efni í aðra ræðu í sjálfu sér að fara yfir það. Evrópuþjóðirnar t.d. og Ameríkanar að vissu marki eru markvisst að vinna að því að koma flutningunum af þjóðvegakerfinu og yfir í lestir og skip. Við erum ekkert að finna upp hjólið hér. Við þekkjum þetta allt saman. Þetta er, eins og ég sagði í ræðu minni, fyrst og fremst spurning um pólitíska sýn. Hér vilja menn láta markaðs- og frumskógarlögmál ráða.

Hér voru tæpast á ferðinni andsvör. Þetta er eins konar samkór. En allt að einu er þeim lokið.