Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur svolátandi bréf: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Austurlandskjördæmi, Pétur Blöndal vélsmíðameistari, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Sverrir Hermannsson, 3. þm. Austurl. Til forseta Nd.“ Pétur Blöndal hefur áður skipað þingbekk á þessu kjörtímabili og býð ég hann velkominn til starfa í hv. deild.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, á sér nokkuð langa sögu þó það hafi ekki séð dagsins ljós fyrr en nú. Við setningu laga nr. 46 1973, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, var gerð veruleg breyting á aðild starfsmannafélaga ríkisstarfsmanna að kjarasamningum við ríkisvaldið. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Bandalag háskólamanna fengu þá beina samningsaðild að aðalkjarasamningum, en aðildarfélög bandalaganna beggja um sérkjaraatriði sinna félagsmanna. Gert var ráð fyrir að fjmrh. úrskurðaði um kjör þeirra starfsmanna sem voru ekki innan vébanda bandalaganna tveggja. Við setningu kjarasamningalaganna 1973 lýstu allir ráðuneytisstjórar stjórnarráðsins yfir, að þeir væru utan vébanda Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Bandalags háskólamanna, og byggðist sú afstaða á stöðu þeirra sem forsvarsaðila fyrir hönd ríkisvaldsins gagnvart stofnunum ríkisins og starfsmönnum. Jafnframt kom fram sú skoðun í þeirra hópi, að eðlilegast væri að Kjaradómur úrskurðaði um kjör þeirra, enda væri Kjaradómi falinn slíkur úrskurður um kjör hæstaréttardómara og ríkissaksóknara, auk þess sem Kjaradómur úrskurðar laun forseta Íslands og ráðherra. Þegar ráðuneytisstjórar ræddu þessi mál við mig lýsti ég mig samþykkan afstöðu þeirra, og það varð að samkomulagi, að lagt yrði fyrir Alþ. frv. þess efnis sem hér liggur fyrir. Afstaða mín til málsins byggist á því, að ráðuneytisstjórarnir eru flestir að meira eða minna leyti í forsvari fyrir ríkið við gerð kjarasamninga, bæði við hina eiginlegu ríkisstarfsmenn og þá starfsmenn sem eru í stéttarfélögum innan Alþýðusambands Íslands. Það er því heppilegast að ákvarðanir um kjör þeirra sjálfra séu í höndum óháðs aðila og að hvorki þurfi þeir að reka kjaramál sin sjálfir né ráðh. að úrskurða um kjör nánustu samstarfsmanna sinna. Ég vil að lokum leggja áherslu á að um þetta frv., eins og önnur frv. sem flutt eru varðandi þessa löggjöf, er samkomulag milli ríkisstj. og þeirra sem við lögin eiga að búa. Ég vænti þess, að einnig sé hægt að ná samkomulagi um málið hér eins og þau hin fyrri. Málið hefur verið kynnt öllum þingflokkunum, og ég vænti að það geti fengið skjóta afgreiðslu á Alþingi til þess að ljúka megi þeim launaákvörðunum sem nú þarf að taka fyrir. Vil ég mælast til þess við hæstv. forseta, að unnt verði að ljúka málinu í þessari hv. þd. í dag. Að þessu mæltu leyfi ég mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Tilefni þess, að ég kveð mér hljóðs utan dagskrár, eru ummæli hæstv. forsrh, á flokksráðsfundi Sjálfstfl., sem haldinn var nú um þessa helgi, varðandi svonefnd varnarmál. Þau ummæli, sem ég hér á við, eru tekin upp úr ræðu hæstv. forsrh. sem birt er í Morgunblaðinu í gær. Hæstv. forsrh. sagði orðrétt sem hér segir: „Æskilegast væri að við hættum að deila um þessi einföldu grundvallaratriði og gætum heilshugar snúið okkur að hinu, sem ávallt á að vera íhugunar- og umhugsunarefni, hvort gera þurfi frekari ráðstafanir til varnar í landinu en nú er. Verði niðurstaðan sú, t.d. eftir slíkt mat, að byggja þurfi nýjan flugvöll, t.d. á Austurlandi eða annars staðar, og leggja vegi sem tengi flugvellina, verðum við að gera okkur grein fyrir því, að við verðum að sætta okkur við aukin umsvif varnarliðsins. Slíkur nýr flugvöllur, reistur í varnanna þágu, kallar á lið og herbúnað til þess að hann komi að gagni. Allar aðrar þjóðir hafa í raun og veru þurft að framkvæma slíkt mat og meta hve mikil umsvif og höft þær vilja leggja á daglegt líf sitt á friðartímum til þess að vera viðbúnir árás eða ófriði eða koma í veg fyrir ófrið.“ Það er ljóst að þessi ummæli hæstv. forsrh. eru í beinu framhaldi af umr. um talsverðan skoðanaágreining sem virðist vera innan Sjálfstfl. um það, hvort krefja skuli Bandaríkin um sérstakt gjald fyrir hernaðarlega aðstöðu, sem þau hafa hér á landi, eða ekki. Hæstv. forsrh. hefur tekið það skýrt fram, að hann sé andvígur því að krefja Bandaríkjamenn um slíkt gjald fyrir þá aðstöðu sem þeir hafa hér nú. Hins vegar er ljóst af sérstakri skoðanakönnun, sem fram fór í sambandi við prófkjör Sjálfstfl. hér nýlega, að margir menn innan flokksins eru á annarri skoðun og krefjast þess, að farið verði fram á sérstakt gjald af hálfu Bandaríkjanna fyrir þá aðstöðu sem þau hafa hér á Keflavíkurflugveili. Ég skil þessi ummæli hæstv. forsrh. á þá lund, að þó að hann haldi sér við fyrri yfirlýsta afstöðu sína, þá telji hann að annað geti orðið upp á teningnum ef um frekari hernaðarlega framkvæmd hér yrði að ræða, eins og t.d. byggingu hernaðarflugvallar á Austurlandi eða annars staðar á landinu og síðan tengingu slíkra flugvalla, slíkra hernaðarlegra bækistöðva með nýjum vegum. Ég tel að það sé nauðsynlegt í tilefni af þessu að fá hér á hv. Alþ. frekari skýringar hæstv. forsrh. á því, hvað hann á í rauninni við með þessum ummælum. Það verður að teljast mjög ótrúlegt, að hæstv. forsrh. tilnefni á þann hátt, sem hann gerir í þessu tilfelli, sérstakar framkvæmdir, hernaðarlegar framkvæmdir, eins og hugsanlegan hernaðarflugvöll á Austurlandi eða annars staðar á landinu, án tilefnis. Því spyr ég: Eru þessi ummæli hæstv. ráðh. til komin vegna þess, að þetta mál hafi verið til umr.? Hafa komið fram af hálfu hernaðaryfirvalda Bandaríkjanna einhver tilmæli eða einhverjar hugmyndir í þessa átt, að ef til vill þyrfti að koma upp hernaðarmannvirkjum, eins og t.d. hernaðarflugvelli, á Austurlandi eða annars staðar á landinu og þá sérstakri vegagerð milli þeirra valla? Ég get ekki ímyndað mér að hæstv. forsrh. staðsetji slíkar hugsanlegar framkvæmdir á þann hátt sem hann gerði alveg að tilefnislausu eða að þetta sé aðeins hugmynd hans eins, að e.t.v. yrði þetta næsti áfangi. Ég óska því eftir skýringum varðandi þetta mikilvæga atriði af hans hálfu. Sé um það að ræða að erlendir hernaðaraðilar hafi komið fram með hugmyndir af þessu tagi, þá álít ég að það sé óhjákvæmilegt að Alþ. sé gerð grein fyrir slíkum hugmyndum og hvar undirbúningur af þessu tagi er á vegi staddur. Ég vil líka fá að heyra það, hvort hæstv. forsrh. er sjálfur á þeirri skoðun, að framkvæmdir af þessu tagi geti yfirleitt komið til greina, hvort það er hans skoðun, að það sé rétt af okkar hálfu að taka upp einhverjar viðræður, beinar eða óbeinar, við Bandaríkjamenn um framkvæmdir af þessu tagi. Það er ekki ætlun mín að fara í neinar almennar umr. að þessu sinni, en ég tel að hér sé um slíkt stórmál að ræða að það sé ómögulegt annað en að Alþ. fari fram á það við hæstv. ráðh., að hann geri grein fyrir hvað hann er að fara í þessum efnum, hvað liggur á bak við ummæli hans, því að hinu get ég ekki trúað, að það, sem hann sagði í þessum efnum, sé hending ein, því að þá held ég að hann hefði hagað orðum sínum á allt annan veg. Í von um það, að hæstv. ráðh. geri hér frekari grein fyrir þessum ummælum sínum, skal ég ekki ræða málið frekar að sinni.



Herra forseti. Mér skilst að til mín sé beint tveimur spurningum: annars vegar hvort umgetin ummæli séu tilkomin vegna þess, að þessi mál hafi verið til umr., eða hvort tilmæli eða ósk um þessar framkvæmdir frá Bandaríkjunum hafi komið fram, og hins vegar er spurningin, hvort ég sé á þeirri skoðun að framkvæmdir af þessu tagi komi til mála. Hvað fyrri spurninguna snertir, þá hafa þessi mál ekki verið til umr. í ríkisstj. og hafa engin tilmæli eða ósk frá Bandaríkjunum komið fram um þessar framkvæmdir. Hér er aðeins verið að nefna dæmi. Ég vil undirstrika að orðalagið er þetta: „Verði niðurstaðan sú, t.d. eftir slíkt mat, að byggja þurfi nýjan flugvöll, t.d. á Austurlandi eða annars staðar, og leggja vegi sem tengi flugvellina, verðum við að gera okkur grein fyrir því, að við verðum að sætta okkur við aukin umsvif varnarliðsins.“ Þessar framkvæmdir eru eingöngu teknar sem dæmi og eru ekki á dagskrá. Hin fyrirspurnin er á þá leið: Er forsrh. á þeirri skoðun, að framkvæmdir af þessu tagi komi til mála? Ég segi sem mína skoðun, að ég tel æskilegt að á hverjum tíma fari fram á mat á þeim varnarviðbúnaði sem nauðsynlegt er að hafa hér á landi. Þetta mat, sem sífellt þarf í raun og veru að vera í gangi, getur leitt til þess, að varnarliðið fari af landi brott, það getur leitt til þess, að varnarfyrirkomulaginu verði breytt, og það getur leitt til þess, að nauðsynlegt verði talið, að efla varnarliðið. Það er ekki nema að loknu slíku mati og slíkri athugun unnt að svara þeirri spurningu, hvort til mála komi framkvæmdir af þessu tagi. Ég vil leggja á það megináherslu, að við Íslendingar metum það hverju sinni, hvað við teljum nauðsynlegt að gera til þess að tryggja öryggi landsins. Það er skylda okkar sem sjálfstæðrar þjóðar. Ég nefni það í tilvitnaðri ræðu, að sams konar mat fer í raun og veru fram hjá öllum öðrum þjóðum og niðurstaða af því mati hjá öðrum þjóðum liggur í ákvörðunum varðandi t.d. skattlagningu þeirra þjóða á þjóðfélagsþegnana til þess að standa undir varnarviðbúnaði. Um sams konar mat er að ræða hjá okkur Íslendingum, þótt við að þessu leyti þurfum e.t.v. ekki að leggja fjárhagsbyrðar á þjóðfélagsþegnana. En við þurfum að leggja á óneitanlega annars konar byrðar, þ.e.a.s. leggja að einhverju leyti höft á daglegt líf okkar hverju sinni og það verður auðvitað hið neikvæða í sambandi við ákvörðun um auknar aðgerðir á þessu sviði.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svarið, sem mér þykir þó vera þannig að það segi ekki alla sögu. Hæstv. forsrh. sagði í svari sínu, að þetta mál hefði ekki verið til umr. í ríkisstj. Það svarar vitanlega ekki spurningu minni að fullu og öllu. Hann sagði líka, að það hefði engin beiðni komið fram frá hálfu Bandaríkjanna. Það svarar málinu ekki heldur að fullu að mínum dómi. Spurningin er sú, hvort sú hugmynd, sem þarna kemur fram, hefur verið hér á ferðinni einhvers staðar eða hvort það er þannig, að hún hafi fæðst hjá hæstv. forsrh. sjálfum í sambandi við þessa ræðusmið, hann finnur það út, að ef til mála kæmi að gera hernaðarflugvöll á Austurlandi, þá sem sagt gæti margt litið öðruvísi út. Ég tók eftir því, að hæstv. forsrh. sagði að í rauninni gæti hann ekki svarað því, hvort hann teldi að þetta kæmi til mála eða ekki, fyrr en fram hefði farið mat á varnarþörfum okkar. Og hann undirstrikaði, að hann teldi að slíkt mat þyrfti alltaf að fara fram með vissu millibili. Ég tel að það ætti ekki að vera nokkur minnsti vafi á því, að hæstv. forsrh. hafi gert sér talsverða grein fyrir því, hvernig varnarmál landsins standa og hvort um það gætt verið að ræða að það þyrfti að fara út í einhverjar nýjar framkvæmdir af þeirri tegund, sem hann gerði þarna að umtalsefni, eða ekki, því þarna er ekki um neinar smáræðisframkvæmdir að gera. Við erum orðin vön því, að fréttir af meiri háttar málum, ekki síst varðandi þau mál sem hér er verið að ræða um, hin svonefndu varnarmál, - slíkar fréttir berist til okkar á skotspónum, oftast nær erlendis frá eða eftir krókaleiðum. Jafnan hefur það orðið svo, að þegar slíkar fréttir berast er þeim afneitað í fyrstu eða menn vilja ekki kannast við þær a.m.k. í þeim búningi, sem fréttirnar koma fram í upphafi. En því miður hefur farið svo, að æðioft hafa fyrstu fréttir um mál af þessu tagi reynst byggðar á meiri vitneskju en þeirri sem við höfum búið yfir hér heima. Ég verð að segja það, að mér fannst að hugmynd af því tagi sem var sett fram í ræðu sjálfs forsrh., um hugsanlegar hernaðarframkvæmdir í sambandi við flugvallargerð í nafngreindum landshluta, gætt ekki komið fram án þess að þetta hefði verið rætt af ábyrgum aðilum eða þá að hæstv. forsrh. sjálfur hefði einhverjar meiningar í málinu. En eins og málið liggur fyrir hafa ekki fengist neinar frekari skýringar á þessu, annað en það, að forsrh. segir að það þurfi að fara fram mat á þessu og þá komi að sjálfsögðu til athugunar að gera það upp, hvort hér sé nauðsyn á frekari framkvæmdum í þessa átt eða ekki. Ég endurtek það sem ég sagði hér áður, að ég tel að Alþ. eigi kröfurétt á því að fá upplýsingar um mál eins og þetta, um það hvort til umr. eru á einhverju stigi málsins hugmyndir um að koma upp fleiri hernaðarflugvöllum í landinu og í sambandi við það við kannske meir í háttar vegagerð á milli slíkra stöðva. Ég vil vara hæstv. forsrh. við því að gera nokkra minnstu tilraun til þess að leyna þjóðina slíku. Slíkt er vitanlega ekki sæmandi. Ef hugmyndir um þessi efni hafa komið fram, þá er rétt að þjóðin fái að vita um slíkar hugmyndir og mynda sér síðan skoðun á því, hvernig við á bregðast. Það er engin ástæða til þess að halda umræðum um slíkar hugmyndir leyndum. Hæstv. forsrh. hefur sagt að hér sé um hans hugrenningar að ræða. Hann er með þessar hugmyndir og leggur þær fram, vill að það fari fram nýtt mat á varnarmálunum, og eftir að slíkt mat hefur farið fram, þá sé hann tilbúinn að svara til um það, hvort hann aðhyllist framkvæmd á hugmynd af þessu tagi eða ekki. En það virðist a.m.k. vera svo, að málið sé ekki orðið það þróað enn þá að þarna sé um formlega beiðni af hálfu Bandaríkjamanna að ræða. Hins vegar hefur ekkert verið sagt afgerandi um það, hvaða hugmyndir þeir kunna að vera með.



Herra forseti. Ég vil láta það koma fram, að í blöðum hefur hugmynd á borð við flugvallargerð á Austurlandi og á Norðausturlandi komið fram. Og ég hélt nú sannast best að segja að hv. 2. þm. Austurl. væri það vel lesinn í blaðagreinum á þessu sviði, að hann vissi að þetta væri ekki ný hugmynd, sem ég hefði komið fram með, sem hann væri að fjalla um. Það er t.d. ekki mjög langt síðan tveir ágætir menn skrifuðu grein, þeir Sigurður Líndal prófessor og Valdimar Kristinsson viðskiptafræðingur og ritstjóri Fjármálatíðinda, þar sem þeir komu fram með hugmynd af þessu tagi. Ég hef verið á fundum víða um landið, m.a. á Austurlandi og Norðausturlandi, þar sem slíkar vangaveltur hafa komið fram í ræðum manna, og ég vil taka fram, að það voru ekki flokksfundir sem þar var um að ræða. Þetta held ég að sé rétt að komi fram, enn fremur hitt, að ég er þeirrar skoðunar, að mat af því tagi, sem ég gerði að umtalsefni í ræðu minni á flokksráðsfundi sjálfstæðismanna, eigi auðvitað að eiga sér stað fyrir opnum tjöldum að því leyti til, að gögn málsins séu lögð fram, og að almenn umr. sé um þau. Ég sé ekki ástæðu til að lengja þessar umr. að öðru leyti.



Herra forseti. Í sambandi við þær umr., sem hér hafa farið fram vegna fsp. hv. 2. þm. Austurl., tel ég ástæðu til að vekja athygli á því, að í þann mund sem þessar umr. hófust hér á hinu háa Alþ. barst hingað í húsið dagblaðið Vísir, útkomið í dag. Í Vísi, sem út kom nú fyrir stundu, segir í fyrirsögn yfir þvera baksíðu: „Við getum ekki lagt varanlega vegi af eigin rammleik.“ Það er ekki dagblaðið Vísir sjálft sem setur fram þessi ummæli. Dagblaðið Vísir er þarna að vitna í ummæli sem fram komu á hinum sama flokksráðsfundi Sjálfstfl. Skv. frásögn blaðsins voru þau að vísu ekki mælt af hæstv. forsrh., en þau voru mælt, skv. frásögn dagblaðsins Vísis, af öðrum hæstv. ráð. í ríkisstj. Íslands. Þau voru mælt af Gunnari Thoroddsen, hæstv. iðnrh. Ég hygg að það fari ekki milli mála, að þegar einn hæstv. ráðh. í ríkisstj. lýsir því yfir, að við Íslendingar getum ekki lagt varanlega vegi af eigin rammleik, og sjálfur forsrh. veltir fyrir sér þeirri hugmynd að byggja hernaðarflugvöll á Austurlandi og láta Bandaríkjamenn greiða kostnað við hann og einnig kostnað við vegarlagningu milli Keflavíkurflugvallar og hins nýja flugvallar, sem talað er um, og þegar þetta gerist fáum dögum eftir að yfirgnæfandi meiri hluti kjósenda Sjálfstfl. hefur í tengslum við prófkjör látið þá skoðun í ljós, að rétt sé að ætla Bandaríkjamönnum það verkefni að byggja hér upp þjóðvegakerfið, þá er að sjálfsögðu af hálfu hæstv. ráðh. verið að leita leiða til þess að það fólk, sem tók þátt í þessari skoðanakönnun og lýsti sig fylgjandi því, að Bandaríkjamenn tækju þátt í kostnaði við uppbyggingu vegakerfisins, geti sætt sig við. Þá er verið að leita leiða til þess að koma málum þannig fyrir að þetta fólk sé ánægt með niðurstöðurnar. Það er sagt í dagblaðinu Vísi, að hæstv. iðnrh., sem því miður er ekki hér í salnum, hafi einnig látið þá skoðun í ljós á flokksráðsfundi Sjálfstfl., að það væri mjög athugandi að ætla Bandaríkjaher fleiri verkefni hér á Íslandi en hann hefur nú. Dagblaðið Vísir hefur eftir hæstv. iðnrh. Gunnari Thoroddsen, að hann teldi eðlilegt að Bandaríkjaher sæi um okkar almannavarnir, og hæstv. iðnrh. á skv. frásögn Vísis einnig að hafa látið þá skoðun í ljós á flokksráðsfundinum, að eðlilegt væri að heimta af bandaríska hernum margvísleg skattgjöld sem hann greiðir ekki nú. Allt er þetta til marks nm það, að hér er á ferð innan Sjálfstfl. þung undiralda. Það eru þungir straumar sem stefna að því að ætla bandaríska hernum langtum viðtækari verkefni hér á landi en hann hefur nú. Það má vel vera, og við skulum vona að svo sé, að a.m.k. sumir hæstv. ráðh. flokksins og hv. þm. flokksins hafi miklar áhyggjur vegna þess, sem fram hefur komið í þessum efnum, m.a. í umræddri skoðanakönnun hjá flokknum. Við skulum vona að svo sé. En ef svo er, ef hæstv. forsrh. mælir af heilum hug í viðtali í sjónvarpi, þar sem hann segir að þeir flokksmenn hans, sem vilji taka leigugjald fyrir herstöðina við Keflavík, skuli strika hann út af framboðslista Sjálfstfl. í vor, - ef hann mælir þetta af heilum hug, þá held ég að það sé ekki hyggilegt að vera á sama tíma að gera gælur við hugmyndir eins og þær að byggja nýjan hernaðarflugvöll á Austurlandi - og ætla Bandaríkjamönnum að kosta ekki aðeins flugvöllinn heldur líka þjóðvegarlagningu milli hinna tveggja flugvalla sitt á hvoru landshorni. Með því er sannarlega verið að gefa alvarlega undir fótinn með að þrátt fyrir allt komi mjög til greina að ætla Bandaríkjamönnum og her þeirra hér að kosta að mjög verulegu leyti þjóðvegarlagningu um hálft Ísland. Og ef hæstv. iðnrh. er sammála hæstv. forsrh. um það, að hyggilegt sé fyrir þá Sjálfstfl.-menn, sem vilja taka leigugjald fyrir herstöðina, að strika hæstv. forsrh. út af væntanlegum framboðslista Sjálfstfl, og máske þá hæstv. iðnrh. líka, ef þeir félagar eru báðir sama sinnis, - ef svo er, þá er næsta furðulegt að hæstv. iðnrh. lætur dagblaðið Vísi hafa það eftir sér í risafyrirsögn á sama tíma, að við Íslendingar getum með engu móti lagt varanlega vegi um land okkar af eigin rammleik. Við erum þar á vegi staddir í þessum efnum, að það er full ástæða til að staldra alvarlega við og spyrja: Á framtíðin að verða sú hjá okkur Íslendingum, að við gefumst smátt og smátt upp við að búa í þessu landi sem sjálfstæð þjóð? Fari svo, að erlendur her, sem í okkar landi dvelur, - við skulum láta það liggja á milli hluta að þessu sinni hvort vera hans hér stafar af nauðsyn eða ekki, - en fari svo, að slíkur erlendur her, sem í landinu dvelur áratugum saman, taki smátt og smátt að sér þau verkefni, sem sérhver þjóð, sem hyggst standa á eigin fótum, hlýtur að telja sín eigin, svo sem vegagerð og aðrar opinberar framkvæmdir, þá blasir það við að fyrr en varir hljótum við að verða svo háð þessu erlenda herliði að erfitt muni reynast að losna úr þeim böndum á ný. Við skulum minnast þess, að ef spurningin er aðeins sú, hvort Bandaríkjamenn kynnu að telja nauðsyn á svokölluðum auknum vörnum hér á landi, þá er trúlega engin fyrirstaða að fá frá þeim jákvætt svar í þeim efnum. Hæstv. forsrh. talar um að það verði á hverjum tíma að meta nauðsyn, hvort þörf sé á auknum vörnum í landinu eða ekki, slíkt verði að meta á hverjum tíma. Hverjir hafa haft á hendi þetta mat? Hefur það verið einhver stofnun á vegum íslensku ríkisstj. á undanförnum árum? Hefur það verið einhver n, á vegum Alþingis, t.d. utanrmn.? Ég hygg að lítið hafi farið fyrir því. Það er bandaríski herinn sem í raun hefur haft þetta mat á hendi. Við skulum minnast þess, að á sínum tíma, í lok styrjaldarinnar, fyrir rúmum 30 árum, fóru Bandaríkjamenn fram á herstöðvar til 99 ára á Íslandi. Það er nú liðinn um 1/4 þess tíma. Og þeir fóru ekki fram á Keflavíkurflugvöll einan. Þeir fóru fram á fleiri herstöðvar hér, m.a. í Hvalfirði og reyndar í Reykjavík. Og við skulum ekki efast um það, að þegar Bandaríkjamenn, bandaríska utanrrn, og bandaríska hermálarn., fá fréttir af því, að sjálfur forsrh. Íslands sé með bollaleggingar um það á opinberum fundi, að það geti vel komið til mála að hér þurfi, áður en langt um liður væntanlega, að auka varnir landsins, byggja nýjan hernaðarflugvöll á Austurlandi og leggja veg á vegum hins erlenda hers á suðvesturhorni landsins til norðausturhornsins, þá hljóta ráðamenn bandaríska hersins að taka mjög eftir þessum ummælum. Þegar það kemur síðan fram í umræðum hér á Alþ., að hæstv. forsrh. segir sem svo, að hann hafi þarna verið að nefna dæmi um það sem geti svo sem alveg komið til mála, þá hljóta þeir aðilar erlendir, sem löngum hafa gjarnan viljað ná fastri og öruggri hernaðaraðstöðu hér á landi, að telja að þarna sé verið að gefa undir fótinn með það, að hér séu opnar dyr fyrir frekari hernaðarumsvif. Ég hefði gjarnan viljað, ef hæstv. iðnrh. hefði verið staddur hér í salnum, að hann gæfi ekki síður skýringu á ummælum sínum heldur en hæstv. forsrh. hefur gert. En því miður er hann hér ekki viðstaddur. Ég vil vænta þess, að hæstv. forsrh. komi því á framfæri við Gunnar Thoroddsen, hæstv, iðnrh., að hér hafi einnig verið um það spurt á hinu háa Alþ. hvað búi að baki þeim ummælum hæstv. iðnrh., að við Íslendingar gefum ekki lagt varanlega vegi um okkar land af eigin rammleik.



Herra forseti. Ég skal ekki svara fyrir hönd hæstv. iðnrh., en hann er fjarverandi vegna þátttöku í fundi iðnrh. Norðurlanda þessa dagana. Ég vil taka það skýrt fram, að ég tel það ekki ofverk eða ofætlun okkur Íslendingum til handa að standa undir og framkvæma varanlega vegagerð á Íslandi með eigin aflafé. Ég vil enn fremur taka það fram, að ég tel það ekki ofætlun fyrir okkur Íslendinga að standa undir kostnaði við almannavarnir. Við búum í landi þar sem hættur felast og við þurfum að hafa almannavarnir vegna þeirra náttúruhamfara sem hér geta á skollið. Kostnaði, sem viðbúnaður í þeim efnum leiðir af sér, verðum við að standa undir. Að svo miklu leyti sem almannavarnir eru nauðsynlegar umfram þessa ástæðu, þá getum við rætt um með hvaða hætti eigi undir þeim kostnaði að standa eða með hvaða hætti skuli að slíkum vörnum standa, En á þetta legg ég megináherslu, að við Íslendingar verðum sjálfir að standa undir þessum framkvæmdum, ákveða hverjar þær skuli verða. Auðvitað kemur til greina á hverjum tíma breytt tolla- eða skattameðferð í sambandi við dvöl varnarliðsins á Íslandi. En ég vil taka það skýrt fram, að varnarliðið er hér á Íslandi á þeim grundvelli, að við Íslendingar berum ekki einn kostnað af veru þess hér á landi eða mannvirkjagerð. Hins vegar gerum við ekki þá staðreynd, að erlent varnarlið er hér og er nauðsynlegt vegna varna landsins, að tekjustofni í einu eða neinu formi fyrir ríkissjóð. Við fáum greitt fyrir þá þjónustu sem við innum af hendi fyrir varnarliðið. En umfram kostnað, sem við höfum af veru þess hér, er það ekki virðingu okkar samboðið að einu eða neinu leyti að taka við fjármunum úr þess hendi. Ef slíkt er gert í sambandi við tolla- eða skattameðferð einstaklinga í varnarliðinu eða erlendra starfsmanna varnarliðsins, þá er skylda okkar að greiða þá upphæð til baka til þeirrar þjóðar sem innt hefur greiðsluna af hendi. Ég skil ekki þá taugaveiklun sem hér hefur bryddað á af hálfu hv. þm. Alþb. vegna ummæla minna. Finnst mér skjóta skökku við, þegar þeir annars vegar vilja hafa opnar umr. hér á Alþ. um allar aðgerðir á varnar- og öryggissviði, en átelja hins vegar, að dæmi sé nefnt um hugsanlegar framkvæmdir, sem gætu einhvern tíma komið til mála eða meta þurfi hvort komi til mála, - telja slíkt dæmi til þess fallið að opna dyrnar fyrir ásókn eða óskir erlendra þjóða gagnvart okkur. Við Íslendingar eigum að vera menn til þess að gera okkur sjálfstæða grein fyrir því, hvað við teljum nauðsynlegt í þessum efnum, öryggis- og varnarviðbúnað okkar sjálfra vegna. Okkur er að vísu vandi á höndum vegna þess að okkur skortir sérfræðiþekkingu, þar sem við höfum ekki hernaðarsérfræðinga og við höfum ekki her og ekki þá þjálfun eða menntun sem tíðkast í þeim löndum sem halda skóla á þessu sviði og hafa sjálfstæðum her eða varnarliði. Engu að síður er það skoðun mín, að okkur beri fyrst og fremst að leggja sjálfstætt mat á umsvif varnarviðbúnaðar í landinu á hverjum tíma. Hitt kann svo vel að vera, að varnarbandalag það, sem við erum þátttakendur í, meti þetta frá sjónarmiði þess og frá sjónarmiði þeirra þjóða eða þess svæðis sem það bandalag tekur til. Við eigum ekki að taka allt saman sem góða og gilda vöru, sem þannig gæti komið fram af hálfu bandalagsins. Ég ítreka og endurtek: Það hafa engin tilmæli eða óskir komið fram af hálfu Atlantshafsbandalagsins eða Bandaríkjanna um aukin umsvif eða aðgerðir varnarviðbúnaðar hér á Íslandi. En þótt einhvern tíma í framtíðinni kæmu fram slíkar óskir, ættum við Íslendingar að leggja algjörlega sjálfstætt mat á það, hvort við samþykkjum slíkar framkvæmdir, hvort við teljum þær nauðsynlegar okkar vegna, og það mat á auðvitað að framkvæma af ríkisstj. og Alþingi og þeim sem löglega kjörnum yfirvöldum, 



Herra forseti. Hér er aðeins um aths. að ræða af minni hálfu við ummæli hæstv. forsrh. Hann sagði að sér fyndist það næsta ólíklegt, að ég hefði ekki fylgst svo með því, sem skrifað hefði verið í blöð, að ég hefði ekki orðið var við að rætt hefði verið um flugvallarbyggingu á Norðausturlandi. Jú, það fer vitanlega ekki á milli mála. Ég þekki það mætavel og veit að það hefur verið rætt um að koma upp svonefndum varaflugvelli fyrir alþjóðlegt flug á Íslandi í mörg ár. Ég er því ekkert hissa á því, að hæstv. forsrh, kannist við að það hafi komið fram í umr. á fundum sem hann hefur mætt á varðandi þetta atriði. En hitt er alveg ljóst, að hæstv. forsrh. er fyrsti maður og ég held eini maður sem hefur komið beinlínis fram með þá hugmynd eða viðrað þann möguleika opinberlega, að gerður verði - ekki neinn varaflugvöllur á Austur- eða Norðausturlandi fyrir almennt millilandaflug - heldur hernaðarflugvöllur. Í þeim ummælum, sem ég vitnaði til og hæstv. forsrh. viðhafði á umræddum flokksráðsfundi Sjálfstfl., segir hann beinlínis orðrétt á þessa leið: „Slíkur nýr flugvöllur, reistur í varnanna þágu, kallar á lið og herbúnað til þess að hann komi að gagni.“ Mér er ekki kunnugt um að neinn ábyrgur aðili á Íslandi hafi komið fram með þessa hugmynd opinberlega fyrr. Ég veit ekki til þess, að nokkur aðili hafi rætt um það opinberlega, og ég trúi því ekki, að það hafi farið fram hjá mér og öllum öðrum, að landsmenn hafi rætt um það hér á almennum fundum að þeir væru að óska eftir að komið yrði upp slíku hernaðarmannvirki eins og flugvelli með tilheyrandi herbúnaði, byggðum í varnanna þágu, eins og hæstv. forsrh. ræddi um. Ég tel að hæstv. forsrh. eigi ekki að gera neina tilraun til þess að skjóta sér undan ábyrgðinni af þessum orðum sem hann hefur þarna viðhaft. Hann hefur komið hér fram með þessa hugmynd eða rætt þennan möguleika fyrstur allra manna í tilefni af umræðum um þessi mál í hans flokki, og af því er um það spurt, hvað liggi hér á bak við. Hæstv. forsrh. á ekki að gera tilraun til þess að skjóta sér undan ábyrgð sinni í þessum orðum með því að segja: Hafa ekki fleiri verið að tala nm stóran flugvöll á Norðausturlandi? - þar sem menn voru að ræða um allt annað mál og undir allt öðrum kringumstæðum sem áttu ekkert skylt við nein hernaðarmannvirki. Ég vildi fyrst og fremst gera þessa aths. við það sem hæstv. forsrh. sagði. En auk þess vil ég svo bæta því við, að ég fagna ummælum hans um að hann sé á annarri skoðun en hæstv. iðnrh. varðandi vegagerð okkar Íslendinga. Ég fagna því líka, að hann skuli einnig vera á annarri skoðun varðandi stjórn og rekstur okkar almannavarna. Hann telur að þetta getum við Íslendingar gert sjálfir og þetta eigum við Íslendingar að gera sjálfir, og ég vona að hann láti ekki hrekja sig frá þessari skoðun þótt að honum sé sótt innan hans eigin flokks varðandi þessa afstöðu. Ég tek undir með honum, að það væri okkur ekki sæmandi. En það er okkur ekki heldur sæmandi að hafa hinn erlenda her í okkar landi, og þar skilur auðvitað á milli mín og hæstv. forsrh. um mat á því. En það gefur alveg auga leið um þessi ummæli hæstv. forsrh. varðandi gerð á nýjum herflugvelli, þar sem hann tilgreinir tiltekinn landshluta, að það mun verða tekið eftir þessum ummælum af fleiri en Íslendingum sjálfum. Það verður örugglega mikið umræðuefni meðal Íslendinga. En það er eins og hér hefur verið bent á, það munu fleiri taka eftir ummælum eins og þessum. Og ég vænti þess, að hæstv. forsrh. láti ekki heldur hrekja sig út í það, eftir að hann hefur tekið ákveðna afstöðu, m.a. í sjónvarpsviðtali, að hann sé á móti því að krefja Bandaríkin um sérstakt gjald fyrir aðstöðuna hér á landi, - að hann láti ekki hrekja sig út í það að hann geti þó verið með því að taka gjald ef þurfi að fara að byggja nýjan flugvöll og jafnvel að leggja veg þar á milli. Þessi mál eru af því tagi, að þarna er rétt að menn taki hreina og beina afstöðu og láti ekki hrekja sig úr einu horninu í annað. Það er von mín að það reynist rétt, að hér hafi verið næstum að segja um að ræða einhverja slysni af hálfu hæstv. forsrh. að minnast á þessi mál og þarna liggi ekkert á bak við. En ég get ekki neitað því, að enn hef ég ekki sannfærst um að þarna liggi ekkert meira á bak við. Ég á enn erfitt með að trúa því að menn nefni á þennan hátt jafnalvarlegt mál og þetta og staðsetji framkvæmdirnar í ákveðnum landshlutum af einhverri hendingu. Ég óttast, að þessar hugmyndir séu lifandi einhvers staðar á þeim stöðum, þar sem er hættulegt að þær komist inn, og af því vil ég gjarnan vara bæði hv. alþm. og þjóðina sem heild við þessum hugmyndum. Ég held að menn þurfi að gjalda þar varhug við strax í tíma.



Herra forseti, Ég held að það verði að koma alveg skýrt fram, að í umr. um flugvöll á Austurlandi eða Norðausturlandi hefur einmitt verið rætt um flugvöll á vegum varnarliðsins, og ábendingar þær, sem Sigurður Líndal og Valdimar Kristinsson settu fram og ég nefndi hér fyrr í umr., voru bundnar við það að slíkur flugvöllur hefði varnargildi fyrir landið. Hitt vil ég líka láta koma fram, að það kann að vera að sú staðreynd, að æskilegt væri að hafa stóran alþjóðlegan, fullkominn flugvöll á Norðausturlandi eða Austurlandi, hafi gefið einhverjum hugmyndir um að varnarliðið gæti gert þennan flugvöll okkur Íslendingum að kostnaðarlausu. Dæmi mitt í ræðunni er sett fram í því skyni að segja þeim íslendingum, sem álíta að unnt sé að láta varnarliðið borga þennan flugvöll, þann varaflugvöll fyrir albjóðaflug á Íslandi eða um Ísland, að skilyrði þess sé að slíkur flugvöllur hafi gildi fyrir öryggi landsins, og afleiðingin af því séu aukin umsvif varnarliðsins og afnot þess af þeim flugvelli. Ég er að aðvara menn, hvar á landinu sem þeir búa, að þeir geti ekki fengið slíkt upp í hendurnar nema böggull fylgi skammrifi, og ég bendi á það í þessari ræðu minni, að við verðum að gera okkur grein fyrir hvort þar kvaðir og sú breyting, sem aukin umsvif varnarliðsins hafa í för með sér, séu þess eðlis, að við séum reiðubúin að taka þær á og hlíta þeim. Ég held að það komi alveg skýrt fram í mínu máli, að í þessu felst greinileg aðvörun, það verði ekki ráðist í slíkar framkvæmdir fyrir annarra reikning, nema þær framkvæmdir séu ótvírætt nauðsynlegar vegna okkar eigin varna og vegna okkar eigin öryggis. Ég held, að engum blandist hugur um þetta sem les ræðu mína, að það er fólgin í henni aðvörun til þeirra landsmanna sem ætla sér að fá flugvöll upp í hendurnar, hvort heldur er á Austurlandi, Norðausturlandi eða annars staðar á landinu, eða varanlega vegi. Sú aðvörun er fólgin í því, að við tökum ekki við þeim framkvæmdum úr annarra hendi eða fjármunum til þess að standa undir þeim framkvæmdum, nema það sé nauðsynlegt frá öryggissjónarmiði okkar sjálfra. Og ég held líka, að það komi fram í mínu máli, en að svo miklu leyti sem það er ekki nægilega greinilegt skal það gert enn greinlegar með þeim hætti, að sem betur fer er nú vonandi ekki sú yfirvofandi hætta að við þurfum að gera ráð fyrir auknum umsvifum varnarliðsins eða framkvæmdum annars staðar á landinu en þar sem varnarstöðin nú er staðsett. En hins vegar getum við ekkert um þetta fullyrt um aldur og eilífð. Ég tel aukin varnarmannvirki alls ekki vera á dagskrá hér öðruvísi en ég bendi á að mat á nauðsyn varnarviðbúnaðar þarf ávallt að fara fram og við þurfum ávallt að gera okkur grein fyrir stöðu okkar og taka ákvarðanir. Þær geta falist í óbreyttu fyrirkomulagi, að varnarliðið fari af landi brott eða að varnarviðbúnaður verði aukinn með einhverjum hætti. Ég tel rétt að það komi fram, að ég hef aflað upplýsinga um það, að sú grein, sem ég hef gert hér að umtalsefni, birtist 16. jan. 1974 og bar fyrirsögnina: Nýskipan varnarmála, og undirfyrirsögn, sem ég er nú ekki alveg viss um hver var, en hún birtist sem sagt fyrir tæpum fjórum árum, þannig að út af fyrir sig er þetta ekki mín hugmynd og aðeins tekið sem dæmi í umr. Það er mjög óvenjulegt, að menn vilji ekki eigna sér hugmyndir í þessum ræðustól, en þessu er nú samt þannig varið.



Herra forseti. Ég hefði ekki blandað mér í þessar umr., sem hafa spunnist út af ræðu sem hæstv. forsrh. hefur flutt á flokksráðsfundi sjálfstæðismanna, nema af því að svo stendur nú á að ég gegni um stundarsakir störfum utanrrh. En einmitt vegna þess er mér ljúft og skylt að staðfesta það. sem hæstv. forsrh. hefur þegar sagt, og undirstrikað mjög rækilega, að það hafa engin tilmæli komið frá Bandaríkjunum né NATO um hernaðarflugvöll á Austurlandi né neins staðar á Íslandi annars staðar en þau hafa bækistöð nú. Og auðvitað er enn fráleitara og ætti ekki að þurfa að taka það fram, að að sjálfsögðu hafa slíkar beiðnir ekki verið settar fram af hálfu Íslendinga. Það hafa engar umr. farið fram um þetta efni í ríkisstj. né annars staðar á milli ábyrgra aðila, svo að mér sé kunnugt um. Það er náttúrlega aldrei hægt að segja til um það, hvaða furðuhugmyndir geta fæðst í heilum sumra manna, en mér er ekki kunnugt um, að hugmyndir af þessu tagi hafi verið á sveimi fyrir atbeina neinna ábyrgra aðila. Þess er skemmst að minnast, að það er ekki langt síðan hæstv. utanrrh. var á ferð í Bandaríkjunum og ræddi þá málin við ábyrga aðila þar. Og það, sem hann m.a. ræddi um, var framkvæmd á þeim viðaukasamningi sem gerður var með varnarsáttmálanum 1974. Ég ætla, að hæstv. utanrrh. hafi gefið utanrmn. skýrslu um þær viðræður. Hafi svo ekki verið, þá er um misskilning hjá mér að ræða. En ég stend í þeirri meiningu. A.m.k. hefur ríkisstj. fengið rækilega skýrslu hans um þær viðræður. Þær snerust, eins og ég sagði, fyrst og fremst um framkvæmd á þeim ákvæðum sem um var að ræða í þeim viðaukasamningi. En ég held að það sé óhætt að segja, að meginefni þess viðaukasamnings hafi verið að takmarka frekar en hitt, þó að ekki geti orðið af þeirri fyrirætlun sem fyrrv. ríkisstj. hafði ráðgert. Eitt af þeim atriðum t.d. var að flytja varnarliðsmenn, sem utan vallarins búa, inn á völlinn og ganga eftir því, að það verði framkvæmt eins og gert hafði verið ráð fyrir og um var samið 1974. En það voru líka í þessum viðaukasamningi nefnd tiltekin atriði sem rétt væri að kanna hvert samráð Íslendingar og varnarliðið gætu haft um, þ. á m. landhelgisgæslu og almannavarnir. Vitaskuld hefur aldrei nokkrum lifandi Íslendingi dottið í hug, að ég ætla, að með þessu eða að öðru leyti væri gert ráð fyrir því, að varnarliðið tæki við yfirstjórn landhelgisgæslu, heldur hefur hugsunin verið önnur, né heldur hitt, að varnarliðið tæki við stjórn eða framkvæmd almannavarna, þeirrar stofnunar sem rekin er af hálfu íslenska ríkisins. En þrátt fyrir það geta átt sér stað ýmiss konar samráð og samvinna milli þessara aðila meðan við búum við þær aðstæður sem hér eru fyrir hendi. Að þessu lutu m.a. viðræður utanrrh. við fyrirsvarsmenn Bandaríkjastjórnar, bæði í utanrrn. og hermálaráðuneyti. Þetta er mér algerlega óhætt að fullyrða, og um þetta hefur hann gefið ítarlega skýrslu. Ég held því, að þó að erfitt geti verið að gefa hv. 2. þm. Austurl. trúna, þá held ég að hann geti sofið alveg rólegur, vegna þess að það eru ekki uppi nokkrar hugrenningar, að ég held, hjá nokkrum ábyrgum Íslendingi um hernaðarflugvöll, hvorki á Austurlandi né annars staðar á Íslandi. Ég tel eðlilegra að ræða þau ummæli, sem Vísir hefur eftir iðnrh., þegar iðnrh, er sjálfur við og getur gert grein fyrir, hver hans ummæli voru og hvað hann hefur átt við með þeim, heldur en að ræða þau að honum fjarstöddum. Það hefur nefnilega viljað til, einstaka sinnum a.m.k., að það hafa slæðst villur inn í frásagnir blaðamanna, jafnvel hinna vönduðustu blaðamanna, hvað þá hinna.  En viðvíkjandi því, hver sé afstaða manna til þess að láta varnarliðið greiða fyrir landsafnot hér, þá vil ég gjarnan nota þetta tækifæri og segja það, að ég tel það ekki koma til greina. Ég tel að það hafi aldrei komið til greina að varnarliðið greiddi leyfisgjald fyrir landsafnot hér. Hér er um samstarf að ræða, menn geta hatt mismunandi skoðanir á því, framlag okkar er fólgið í því að leggja til landsafnotin. Ég er því algerlega andvígur að við Íslendingar gerum okkur dvöl varnarliðsins - eða það væri kannske réttara að segja: þeirra viðvörunarsveita, sem hér dvelja, að féþúfu. En mér finnst jafnósanngjarnt að ætlast sé til þess af okkur Íslendingum, að við tökum á okkar herðar nokkur útgjöld sem stafa sérstaklega af dvöl þessara sveita hér eða má til hennar rekja.