Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta frv. er um þá breyt. á l. nr. 52 27. júní 1925, um verzlunaratvinnu, að í 10. gr. bætist ákvæði um, að leyfi til þess að reka útibú frá aðalverzlun megi veita með sömu skilyrðum og almenn verzlunarleyfi, þótt eigi sé það stofnsett í löggiltum verzlunarstað. Undantekningar í l. eru aðeins tvær frá þessu: þeir, sem hafa leyfi til heildsölu, mega safna tilboðum í vörur sínar, hvar á landi sem er og í íslenzkri landhelgi, og í öðru lagi í 11. gr. l. frá 1925, sem setur skilyrði fyrir leyfi til sveitaverzlunar. Vegna breyttra aðstæðna og samgangna á síðari árum hefur orðið nauðsynlegt að reisa útibú á öðrum stöðum en áður, þótt ekki sé í löggiltum verzlunarstað, og er frv. þetta fram borið til þess að verzlunarleyfi nái líka til þeirra. Allshn. er sammála um að mæla með, að frv. verði samþ.



Herra forseti. - Ég get verið mjög stuttorður um þetta mál, meðal annars vegna þess, að þótt það hafi ekki legið fyrir þinginu áður í frv.- formi, er það mjög vel kunnugt flestum þm. Eins og í grg. segir, hefur útgerð í Keflavík farið ört vaxandi á undanförnum árum, og er þar nú ein af stærstu verstöðvum landsins. Hafnarskilyrði hafa hins vegar verið þar mjög bágborin, og hefur aðallega verið stuðzt við mannvirki, sem einstakur maður lét reisa fyrir nokkrum árum, en hreppurinn hefur nú keypt nýverið. En áður tryggði hann sér fyrirheit þáverandi ríkisstj., þjóðstjórnarinnar sálugu, og fjvn. Alþ. um, að lagt yrði fram af hálfu ríkisins fé til aukinna hafnarbóta, og átti þá kaupverð þessara eigna að skoðast sem framlag af hálfu hreppsins. Nú hefur verið hafizt þarna handa um framkvæmdir á þessu sviði og verkið að sjálfsögðu rekið undir umsjón og eftir fyrirmælum vitamálastjórnarinnar. Verkinu er hagað þannig, að steypt verða þrjú stór ker, sem sett verða niður með nokkru millibili, þannig að framlenging garðsins verður um 40 metrar með þessum kerum og bilunum á milli þeirra, sem einnig verða fyllt. Þessi nýi garður kemur til með að kosta um 700–800 þús. kr., og hef ég talið öruggara að miða við hærri upphæðina í frv. Heildarkostnaður við verkið mun þá verða um 1100–1200 þús. kr. Til samanburðar má geta þess, að í hafnarl. fyrir Grundarfjörð er framlag ríkissjóðs ákveðið 3/5 kostnaðar, en hér er aðeins farið fram á 2/5. Þörfin á þessum hafnarbótum er flestum þm. mjög vel kunn. Í óveðrum hafa oft orðið þarna miklir skaðar og slys, og mun auðna mest hafa ráðið, að ekki skuli hafa orðið manntjón, en þarna hafa oft orðið gífurleg fjárhagstjón á einni nóttu. Eins og vitað er, eru líka öll skilyrði þarna miklu lakari en skyldi. Þetta frv. hefði átt að vera komið fram fyrir löngu, en það er svo stutt síðan, þeir, sem þarna eiga hlut að máli, hafa komið sér niðar á, hvernig verkið skyldi framkvæmt. Ég veit ekki hvaða ráðstafanir Alþ. kann að gera til þess að koma upp landshöfn á Suðurnesjum, en það er líka þessu máli alveg óviðkomandi. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta, en legg til, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og sjútvn.



Herra forseti. - Ég get upplýst, að n. hafði þetta mál til meðferðar og er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. með þeirri orðalagsbreyt., sem um getur í nál. á þskj. 206.



Herra forseti. - Ég þarf ekki að fylgja þessu frv. úr hlaði með mörgum orðum. Með því er gert ráð fyrir að leiðrétta gömul og úrelt lög um réttleysi höfunda til verka sinna. Frá því að l. um rithöfundarétt og prentrétt voru sett árið 1906, hefur aðeins verið gerð á þeim smábreyting 1912, en fyrir mörgum árum befur verið kvartað undan því af hálfu listamanna og annarra, að þessi úreltu lög mættu ekki standa svo lengur. Fyrir nokkru var flutt frv. til breyt. á þessum lögum, en það dagaði þá uppi. Árið 1939 var svo flutt frv., sem stefndi í svipaða átt og þetta, en það dagaði einnig uppi. En nú er kominn nýr skriður á þetta mál. Þeir, sem hér eiga um sárt að binda, hafa myndað með sér sterk samtök og hafa nú óskað eftir að löggjafarvaldið veitti þeim aukinn rétt til verka sinna. Höfuðatriðið er að rýmka það takmarkaða svið til höfundaréttinda, sem rithöfundum og tónskáldum var veitt árið 1905 og með lagabreyt. 1912 var einnig látið ná til mynda og uppdrátta. Mesta öryggisleysið er þó fólgið í því, að eftir 5 ár frá gerð verksins máttu allir notfæra sér það, án þess að höfundurinn gæti nokkuð sagt við því. Nú er lagt til að höfundur fái fullan rétt á verki sínu frá útgáfu þess og áfram um ótakmarkaðan tíma. Þá er og lagt til að rýmka svið laganna, þannig að þau nái til fleiri listagreina og andlegra verka. En svo að þessi lög komi ekki of hart niður á almenningi og öllum félagsskap hér á landi, er sett inn ákvæði um það, að þessi verk megi um hönd hafa á smærri samkomum kvaðalaust án leyfis og endurgjalds. Nú hefur stéttarfélag höfunda komið sér saman um ákveðinn taxta á verkum sínum, og skal þá sá taxti því aðeins hafa gildi, að hann sé staðfestur af menntmrh. Þetta er gert til þess að tryggja það, að höfundar geti ekki haft fulla einokun á verkum sínum. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta frv. Ég vænti þess, að þar sem það er vel undirbúið, fái það að ganga hraðbyri í gegnum þingið. Ég legg svo til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og menntmn.



Herra forseti. - Ég skal ekki tefja hv. d. með langri ræðu. Það var fullt samkomulag um málið í sjútvn., en ég hef áður haft tækifæri til að skýra frv. efnislega hér í d., því að það hefur verið flutt þrisvar áður. Ég vil aðeins flytja þau skilaboð frá n., að hún telur mikla þörf fyrir slíkar tryggingar, og þó að lítil reynsla sé um, hvernig bezt muni að koma þeim fyrir, mælir n. með því, að frv. verði samþ. með einni smá breyt., að í stað þess að Fiskveiðasjóður Íslands sjái um reikningshald Jöfnunarsjóðs, verði það Tryggingastofnun ríkisins. N. virtist þetta einn liður í tryggingastarfseminni og eiga eins vel þar heima. Hv. þm. Ísaf., N.-Þ. og 6. landsk. þm. hafa áskilið sér rétt til að koma með brtt. eða fylgja brtt., sem fram kynnu að koma.



Herra forseti. - Eins og hv. frsm. tók fram, höfum við þrír nm. áskilið okkur rétt til að flytja eða fylgja brtt. Ég vildi gera grein fyrir því, að ég hef ekki við þessa umr. lagt fram neina brtt., af því að málið var tekið fyrr fyrir en ég hafði búizt við, og vil ég geyma mér rétt minn til 3. umr. Ég vil taka það fram í sambandi við þetta frv., að við í n. erum sammála um, að æskilegt sé að fá slíka tryggingu, en hins vegar er það svo um frv., að ákvæði þess eru ekki nákvæm. Þar er aðeins í aðalatriðum og mjög lauslega kveðið á um, hvernig tryggingunni skuli fyrir komið. Enda er þess varla að vænta, að Alþ. geti nú afgr. mjög nákvæma löggjöf um þetta efni. Málið hefur ekki hlotið þann undirbúning, sem venjulegt er um tryggingalöggjöf. Alþ. ætlaðist til fyrir 2 árum, að sá undirbúningur væri látinn fara fram, og gerði samþykkt hér í d, um það, en sú rannsókn hefur ekki farið fram, og hafði n. því ekki þau gögn við að styðjast, sem æskilegt hafði verið, að hún hefði. Það er býsna margt, sem stj. þarf að ákveða í væntanlegri reglugerð. T.d. er það ekki skýrt í frv., hvað átt sé við með orðinu „hlutaráðning“. Ekki er greinilega fram tekið, hvað telja skuli sameiginlegan kostnað. Það er ekki heldur ákveðið í frv., hvar gjaldið skuli innheimt, þar sem skipið er skrásett eða í veiðistöð. Ég skal minna á, að það hefur á undanförnum þingum þótt álitamál, hvort tryggingin skuli vera frjáls trygging eða skyldutrygging. Að lokum vil ég aðeins geta þess, að ég mun bera fram brtt, við 3. umr., ef mér sýnist, að það gæti orðið til bóta.



Herra forseti. - Eins og fram er tekið í nál., hef ég áskilið mér rétt til þess að flytja og styðja brtt. við þetta frv. Ástæðan hjá mér er að miklu leyti sú sama og hjá hv. síðasta ræðumanni, að ég hef ekki getað athugað frv. sem skyldi, en þó sýnast mér sum ákvæði frv. þannig, að nauðsynlegt verði að gera breyt. á þeim. Í 1. gr. frv. stendur, að í lok hverrar vertíðar skuli greiða 1% af verðmæti aflans í óverkuðu ástandi eftir að sameiginlegur kostnaður hefur verið dreginn frá. En þetta kemur mjög misjafnt niður eftir því, hvað er reiknað til sameiginlegs kostnaðar og hvað ekki. Hér við Faxaflóa og víðar er t.d. olía og salt reiknað sem sameiginlegur kostnaður, en svo er ekki fyrir öllu Austurlandi og a.m.k. nokkrum hluta Norðurlands, Af þessu leiðir, að útgerðarmenn og sjómenn á Austurlandi og Norðurlandi greiða mun hærra gjald í sjóðinn en gert verður hér við Faxaflóa. Þeir sem greiða hærra gjald, fá að vísu meiri rétt til greiðslna úr sjóðnum. En allt um það efast ég um, að réttmætt sé, að þeir, sem skipta hlutunum á þann veg, sem gert er hér við Faxaflóa, greiði mun lægra gjald til sjóðsins en hinir. Mér skilst, að helzta ætlun frv. sé. að útgerðarmenn greiði jafnt í sjóðinn og þeir. sem taka hlut, en að ríkið greiði svo jafnt og báðir þessir aðilar til samans. Verður þá útkoman sú, að útgerðarmenn greiða 1/4 hluta gjaldsins, sjómenn og ríkið 1/2. Ég hef ekkert við þetta hlutfall að athuga og álít það að öllu leyti sanngjarnt. En ég álít, að ástæða sé til þess að athuga þetta frv. nánar en við höfum ástæður til að gera í nefndinni.



Herra forseti. - Ég flyt hér 5. þskj. 143 lítils háttar viðauka við húsaleigul., sem miðar að því að breyta l. þannig, að þau nái yfir leigu eftir verbúðir. Þegar l. þessi voru sett, var meiningin sú, að húsal. hækkaði ekki nema eftir almennum reglum, sem settar yrðu samkv. l. Nú hefur sú raun orðið á, að t.d. leiga eftir sjóhús hefur farið lækkandi víða um land, og hefur þetta valdið ákaflega mikilli óánægju. Mér er kunnugt um það, að á Austurlandi, þar sem leiga eftir verbúðir hefur hækkað mjög mikið, hafa menn spurzt fyrir um það, hvort slík hækkun varðaði ekki við l. samkv. húsaleigul. frá 1941, en þessum spurningum hefur ýmist verið vísað frá eða svarað neitandi. En það gefur að skilja, að það er mjög svo svipað ástatt um þessa leigu sem aðra, og ég sé enga ástæðu til, að þeir, sem eiga sjóhús og verbúðir, fái að taka fyrir slík hús margfalda leigu á sama tíma og öðrum er bannað að hækka leigu nema að sáralitlu leyti. Ég vil leyfa mér í þessu sambandi að skýra hv. þd. frá því, hvernig t.d. er ástatt í þessum málum þar, sem ég er bezt kunnugur, en það er í Hornafirði. Það hafði verið þannig um mörg ár, að útgerðarmenn eystra höfðu borgað í húsaleigu ákveðinn part af fiskverðinu. Meðan fiskverð var lágt og afli lítill eða venjulegur, þá var þetta meðalleiga. En þegar fiskverðið hækkaði og afli fór þá líka að glæðast, varð gjaldið afar hátt og ekki sambærilegt við það, sem það var á öðrum stöðum á landinu. Stærstu bátarnir, sem gerðu út frá Hornafirði á s.l. vetri, greiddu í húsaleigu og ljós um kr. 8000,00 á sama tíma og bátarnir hér fyrir sunnan greiddu kr. 2400,00 fyrir sambærilegt pláss. Auk þess áskildi eigandi húsanna sér þann rétt að fá að ráða yfir sölu alls aflans á staðnum, en fyrir hana eru greidd frá 3 til 5% í umboðslaun. Eigandi úgerðarstöðvarinnar á Hornafirði áskildi sér rétt til þess að taka þessi umboðslaun, og hafa þau numið mun meira en húsaleigugjald báta hér við Faxaflóa. Útgerðarmenn á Austf jörðum eru, sem von er, mjög óánægðir með þetta og hafa krafizt þess að fá að ráða sölu aflans, en þeim hefur verið settur stóllinn fyrir dyrnar, með því að þeir fá ekki verstöðvarnar leigðar, nema leigjandi fái að ráða sölu aflans sjálfur. Það má því segja, að hver sjómaður hafi orðið að greiða háan aukaskatt vegna þessara kjara, eða allt að því 500 kr. af hverjum hlut. Með þeim breyt. á l., sem hér er gert ráð fyrir, yrði bannað að hækka leigu á verstöðvum nema eftir þeim almennu reglum, sem gilda um leiguhækkun annars staðar. Auk þess er gert ráð fyrir því, að þar sem greiðsla eftir verstöðvar hefur farið fram eftir aflahlut, eigi útgerðarmenn kost á að fá leiguna metna og greiða fast gjald sem svarar því, að leigan sé sambærileg við almenna húsaleigu. Ég vænti þess, að hv. þm. taki vel við þessu frv. ekki sízt með tilliti til þeirra erfiðleika, sem smáútgerðin á við að búa, þar sem fiskverðið er bundið, þó að allur útgerðarkostnaður og allt, sem sjómennirnir verða að kaupa, sé alltaf að hækka. Ég ætla svo ekki að sinni að fara fleiri orðum um þessi mál, en bið hv, þd. að samþykkja frv. til 2. umr. og vísa því til allshn.

Páll Þorsteinsson. Herra forseti. - Eins og hv. þdm. munu þegar hafa gert sér ljóst, þá gerir frv. það, sem hér er komið fram, ráð fyrir, að húsaleigul. séu látin ná til húsnæðis sjómanna, þ.e. verbúða, byggja og palla þeim til afnota í verstöðvum. Í grg. þess er sérstaklega minnzt á Hornafjörð í þessu sambandi og það á þann veg, að ætla má, að frv. sé beinlínis komið fram vegna Hornafjarðar og miðað við þá samninga, sem gilt hafa milli kaupfélagsins í Hornafirði og austfirzkra útgerðarmanna. Ræða hv. flm. frv. gefur ástæðu til að ætla, að frv. sé flutt einmitt vegna þessara samninga. Og í grg. segir (og vil ég lesa það með leyfi hv. forseta): „Það mun að vísu vera rétt, að leiga eftir útgerðaraðstöðu hefur verið mjög misjöfn á hinum ýmsu stöðum, og í einstökum tilfellum má segja, að leigan hafi verið sanngjörn. En á öðrum stöðum hefur aftur á móti alveg keyrt um þverbak. Sem dæmi þar um vil ég taka Hornafjörð. Á Hornafirði er eina vetrarverstöðin á öllu Austurlandi. Þangað sækir því meginhluti austfirzkra báta á hverjum vetri. Kaupfélagið á staðnum á verbúðirnar og hefur tekið ákveðinn aflahlut í leigu. Húsaleiga fyrir beitingahús og sjómannaíbúðir hefur verið 5% af brúttóaflasölu. Auk þess hefur hver bátur greitt 11/2 skp. í ljósagjald. Auk þessa áskildi kaupfélagið sér að annast alla sölu aflans og njóta fyrir það ekki minna en 3% í umboðslaun, sem fiskflutningaskipin borga. Stærstu bátarnir, sem þarna gerðu út síðast liðna vetrarvertíð, greiddu í húsaleigu og ljós um 8000 kr., auk þess hefur kaupfélagið fengið í umboðsþóknun vegna sölu á afla hvers þessa báts um 5000 kr. Ef þessar tölur eru bornar saman við leigu á verplássum í Sandgerði s.l. vetur, þá sézt bezt, að hér hefur fram farið hið herfilegasta okur. Í Sandgerði greiddi hver bátur fast gjald, 2400 kr., fyrir húsnæði ásamt ljósi, og er húsnæðið þó í Sandgerði mun meira, þar sem þar fylgir með söltunarpláss“. Þetta er nú það, sem m.a. stendur í grg. frv. og kom fram í síðustu ræðu. Þegar búið er á þennan hátt að draga ákveðinn stað inn í málið og búið að útvarpa því um allt land., að þar sé beitt „hinu herfilegasta okri“, þá get ég ekki látið hjá líða að fara nokkrum orðum um málið. Til samanburðar er nefnt Sandgerði, þar sem hin fullkomnasta sanngirni á að ráða. Ókunnugir kynnu nú að halda, að kaupfélagið á Hornafirði væri hreinasta einokunar- og einræðisstofnun. Ég vil því taka það hér fram, að kaupfélagið er félagsskapur allra Austur-Skaftfellinga nema Öræfabúa og að nálega ekkert heimili í Austur-Skaftafellssýslu, utan Öræfa, mun standa utan við það. Allir starfa þar saman, án tillits til skoðana eða annarrar aðstöðu. Stjórn þess er skipuð mönnum, sem búa sinn í hverjum hreppi á félagssvæðinu. Sama er að segja um endurskoðendurna. Þeir eru sinn af hvorum enda félagssvæðisins og sinn úr hvorum stjórnmálaflokki. Ég bendi aðeins á þetta til að sýna, að kaupfélagið á Hornafirði er félagsskapur allra Austur-Skaftfellinga að fráteknum Öræfingum. Það er félagsskapur fátækrar alþýðu í sýslunni, sem stjórnað er af fulltrúum fólksins úr hverjum hreppi á félagssvæðinu. Útgerð vélbáta hefst á Hornafirði um líkt leyti eða litlu síðar en hér á Suður- og Suðvesturlandi. Þá var verzlun héraðsins að mestu leyti í höndum eins kaupmanns. Hann hófst handa um að byggja verstöð á Hornafirði, og þangað sóttu bátar frá Austfjörðum, sem æ síðan hafa gert út vélbátaflota sinn frá Hornafirði að meira eða minna leyti. En rekstur stöðvarinnar gekk ekki eins vel og skyldi í höndum þessa vinsæla og virðulega athafnamanns, og féll útgerðin í hendur bankans, sem lánað hafði til framkvæmdarinnar. Árið 1933 var svo stöðin laus til kaups. Eins og menn muna, var þá landbúnaðarkreppa og árin 1932 og 1933 sérstaklega erfið íslenzkum bændum og þá ekki sízt þeim, sem afskekktir bjuggu og áttu erfitt með sölu á landbúnaðarafurðum. Það var ekkert glæsilegt að ráðast í stórfelld fasteignakaup á þessum tíma, eins og kaupfélag Austur-Skaftfellinga þá gerði, er það keypti verstöðina á Hornafirði. Austur-Skaftfellingar réðust í þessi kaup í bjartsýnni trú á betri tíma og til að tryggja það, að þeir hefðu sjálfir eignarétt á og forgangsrétt til að njóta þeirra gæða, sem þeirra eigið hérað veitir. En síðan hófst mikil kreppa fyrir útveginn, eins og menn muna, að nokkru leyti vegna aflaleysis og að nokkru leyti vegna söluörðugleika. Þetta bitnaði vitanlega á útgerðinni í Hornafirði og annars staðar, en þó sérstaklega þar, vegna þess að þar var aflaleysi meira. Þetta skapaði kaupfélaginu, sem þá hafði nýlega ráðizt í kaup á verstöðinni, mjög mikla örðugleika, og útgerðarmenn hættu margir hverjir að stunda sjó þar eystra, en fluttust hingað suður, og útgerðin dróst svo saman, að tala bátanna, sem lögðu upp á Hornafirði, komst niður í 10, í stað þess að hún er stundum hátt á þriðja tug. Þetta stóð fram til ársins 1939. Þá fór að rakna úr fyrir sjávarútveginum yfirleitt, og þá einnig á Hornafirði, sumpart fyrir löggjöf, en líka vegna þess, að aflinn tók að glæðast og verð hækkaði. Allt frá því, er útgerð vélbáta hófst á Hornafirði, hefur verið sá háttur á, að leiga eftir verstöðina hefur verið tekin í aflahlut. Var það 1/2 fyrst, en síðar 1/15, og þannig stóð það fyrir 9 árum, er kaupfélagið tók við verstöðinni. Lækkaði kaupfélagið leiguna strax ofan í 1/16 af heildarafla, og þannig var það frá því 1933, er verbúðirnar urðu eign kaupfélagsins, og þar til eftir vertíðina 1940. Árin 1941 og 1942 var gjaldið aðeins 1/20, og ég hef það fyrir satt, að á yfirstandandi ári eigi að lækka það ofan í 1/25. Þetta sýnir, að á þessum 9 árum, sem kaupfélagið hefur átt og rekið stöðina, hefur leigan lækkað úr 1/12 aflans ofan í 1/25 part. Það er tvennt, sem þarna er um að ræða, og kemur það fram í grg. Í fyrsta lagi húsaleiga og ljósatollur, og í öðru lagi umboðslaun. Það liggur í augum uppi, að þar sem leiga er greidd í aflahlut frá ári til árs, þá er hún mjög misjöfn, enda er tekið fram í grg., að tölur þessar gildi aðeins um allra stærstu bátana. Ég held satt að segja, að sú athugasemd í grg. sé ekki ástæðulaus. Ég hef aflað mér upplýsingar hjá kaupfélagi Hornafjarðar um þetta mál, og það hefur tjáð mér, að af þeim 26 bátum, sem lögðu þar upp á síðustu vertíð, hafi 2/5 greitt tæplega 2000 kr., en lægsta greiðsla var tæpar 1000 kr. Meðalgreiðsla allra 26 bátanna var um 3000 kr. á bát. Þetta er sú tala, sem sambærileg er við það fastagjald, sem greitt var í Sandgerði. Um ljósagjaldið á Hornafirði gilda sérstakar ástæður, þannig að sá, sem á útgerðarstöðina, kom upp þremur olíuhreiflastöðvum, þremur, vegna þess að útgerðarstöðin er í þrennu lagi. Við þessar ljósastöðvar þurfti að ráða sérstaka menn til gæzlu þeirra. Nú hefur rekstrarkostnaður þessara rafstöðva aukist stórum síðustu árin með hækkuðu kaupgjaldi og hækkuðu verði á olíu. Á hinn bóginn get ég ekki fullyrt á þessu stigi málsins, hvort sú hækkun stendur í réttu hlutfalli við verðhækkun aflans. Umboðslaunin fyrir sölu afla eru nokkuð sérstaks eðlis og nýr liður í þessum málum. Slíka þóknun hefur félagið aðeins fengið síðasta ár og að litlu leyti 1941. Að mínum dómi er það ekki alls kostar eðlilegur liður, ef útgerðarmenn hafa aðstöðu til að selja fisk sinn sjálfir og óska þess. En samkvæmt eðli málsins er þetta og á að vera samningsatriði milli þeirra aðila, sem hér eiga hlut að máli, og óeðlilegt að fella ákvæði um umboðssölu sjávarafurða inn í löggjöf um húsaleigu. Enn fremur ber þess að gæta, að leigan er greidd af aflahlut, og þar eð hlutfallið, sem nú er greitt, er útgerðarmönnum hagstæðara en það var, þá hefur hlutur þeirra vitanlega fyllilega hækkað að sama skapi og leigan. Það er því augljóst, að útgerðarmenn eiga sízt erfiðara með að greiða leiguna nú heldur en áður. Kaupfélagið er því í raun og veru þátttakandi í þessum rekstri, arður þess byggist á aflamagni og sölumöguleikum, alveg eins og arður útgerðarmanna og sjómanna. Útgerðarmennirnir eru ekki bundnir við að taka á sig neinar byrðar fram yfir umsamda leigu til að standa straum af þeim gjöldum, sem óhjákvæmileg eru vegna þessara fasteigna. Þeir eru meira að segja ekki bundnir við að nota þær, enda hefur það sýnt sig, að áður, fyrir stríðið, þá voru bátarnir sendir suður á land, og þá stóð útgerðarstöðin á Hornafirði auð að meira eða minna leyti. Þá var hún baggi á kaupfélaginu, og viðhaldskostn. hennar þurfti þá að greiðast af arði verzlunarinnar sjálfrar, m.ö.o. það þurfti að sækja hann í hendur fátækrar alþýðu í héraðinu. Meðan svo stóð, höfðu útgerðarmenn engar óskir fram að bera, og kaupfélagið hélt umtölulaust þá samninga, sem gerðir höfðu verið um leiguna. Nú er sakazt um, að kaupfélagið fái ríflegri hlut en áður og fái að einhverju leyti greitt þann halla, sem var á hinum erfiðari árum. Útgerðarmenn hafa nokkur undanfar in ár grynnkað á gömlum skuldum og jafnvel greitt þær að fullu, svo að það mun ekki geta talizt nein goðgá, þó að kaupfélagið reki stöðina með dálitlum hagnaði, til þess að það nái því upp að nokkru leyti, sem á henni tapaðist á hinum erfiðari árum. Útgerðarmenn njóta þeirra hlunninda, að leigan lækkar, þegar afli verður minni og salan verri. Hv. 6. landsk. hefur án efa ætlað að bæta hag austfirzkra útgerðarmanna með þessu frv. En hefur þessi hv. þm. gert sér grein fyrir, hver sá grundvöllur er, sem hann byggir hér á? Í frv. er gert ráð fyrir að láta húsaleigulögin frá árinu 1941 gilda um leigu eftir verbúðir, og í 2. gr. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hafi leiga eftir verbúðir verið greidd með aflahlut, getur leigutaki krafizt mats á leigunni, og skal þá ákveða leiguna fast gjald og með tilliti til þess, að leigan hækki ekki nema sem svarar hækkun almennrar húsaleigu. Samkv. l. nr. 106 frá 1941 er svo fyrirmælt, með leyfi hæstv. forseta: „Óheimilt er að hækka húsaleigu eftir húsnæði frá því, sem goldið og umsamið var hinn 14. maí 1940, nema sem svarar auknum viðhaldskostnaði“ o.s.frv. Ef þetta frv. yrði að l., þá þyrfti að meta leiguna til verðs, og hún yrði hin sama og árið 1940, að viðbættu vísitölugjaldi því, sem húsaleiguvísitalan segir um. Nú er um tvær leiðir að ræða til þess að gera sér grein fyrir því. hver sá grundvöllur er, sem þetta frv. er byggt á. Önnur leiðin, og sú greiðasta að minni hyggju, er sú að fá uppgefið hjá kaupfélaginu, hversu há leigan hefur verið. Hin leiðin er að safna skýrslum meðal útgerðarmanna um þetta atriði. Ef til vill hefur hv. 6. landsk. farið þessa síðari leið og hefur þau gögn hér í höndunum, en samt er það grunur minn, að hagnaðurinn, sem þetta frv. á að fela í sér fyrir austfirzka útgerðarmenn, sé minni en hv. flm. gerir sér ljóst. Árið 1940 var greiddur 1/16 partur af afla í leigu, en nú er hún komin niður í 1/25 part, en vísitala húsaleigulaganna er, að ég hygg, í kringum 125 stig. Ég tel því frv. þetta óþarft, og meira en það, því að það getur verið varhugavert fyrir báða aðila. Margt bendir nú til þess, að hið mesta gróðatímabil útgerðarinnar sé senn á enda runnið, og það þarf því ekki mikla aflatregðu til þess, að það reyndist vafasamur hagur að lögbinda leiguna á þann hátt, sem frv. þetta felur í sér. Ég hef nú sýnt fram á, að hér er um að ræða tvo aðila, tvær félagsheildir, sem þarna eiga hlut að máli að því leyti. sem Hornafjörð varðar. Annars vegar kaupfélag Austur-Skaftfellinga á Hornafirði og hins vegar útgerðarmenn á Austfjörðum og kaupfélagið er sá vettvangur, þar sem hagsmunir beggja mætast. Málið á að vera samningsatriði milli þessara tveggja aðila. Útgerðarmenn eiga að kjósa sér fulltrúa til þess að semja við kaupfélagið, en ekki koma hver í sínu lagi eins og þeir hafa gert. Ef slíkir frjálsir samningar ættu sér stað, þá efast ég ekki um, að þessir aðilar geti leyst þetta mál án afskipta Alþ. svo að báðir megi vel við una. Ef þessu er svo háttað á Hornafirði, þar sem flm., háttv. 6. landsk., telur fram fara svo herfilegt okur, að alveg keyri um þverbak, hver skyldi þá efast um sanngirnina í Sandgerði og öðrum sambærilegum stöðum?



Ég hélt, að eigi gerðist þörf að draga hér lengi umr. um viðskipti kaupfélagsins á Hornafirði við austfirzka útgerðarmenn, en eftir að hafa heyrt ræðu hv. þm. A.-Sk., þá býst ég við, að eigi verði hjá komizt að athuga þetta mál nánar. Hv. síðasti ræðumaður gaf hér skýrslu um þetta, sem hann byggði á sögusögn kaupfélagsstjórans á Hornafirði. En ég komst að því við að hlusta á ræðu hv. þm., að hann veit ekkert um, hvernig leigukjörum er í rauninni háttað þarna á staðnum. Hann segir, að fyrst hefðu bátar greitt 1/12 part aflahlutar í leigu, síðan hafði kaupfélagið lækkað leiguna niður í 1/16, þar næst í 1/20 og nú síðast í 1/25 part. Þetta má segja ókunnugum, og er hér að sönnu um brot af sannleika að ræða. Sannleikurinn allur er sá, að á þessum tíma hefur aflahluturinn breytzt úr 1/16 niður í 1/22, svo að tölur þær, sem hv. þm. las upp, gefa enga hugmynd um leiguna, fyrst hann tók ekki til greina það, sem ég sagði um breytingu aflahlutarins á þessum tíma. Um ljósagjaldið sagði hv. þm., að þar væri um sérstök kjör að ræða, og svo mun vera, því að þau kjör eru orðin fræg um allt land, og skal ég minnast nánar á það atriði. Annars staðar er venja að láta ljósagjaldið vera innifalið í húsnæðinu, en í Hornafirði er svo háttað, að þar greiðir hver bátur 11/2–2 skp. í ljósagjald. Kaupfélagið hefur lánað eina 40 króna lukt, og tekið 1 skp. í leigu fyrir hana, en útgerðarmönnunum var ekki leyft að koma með sína eigin lukt, þótt þeir fegnir vildu. Ég get tekið fram, að það mun ekki vera stjórn kaupfélagsins, sem þessu ræður, heldur kaupfélagsstjórinn sjálfur, Jón Ívarsson. Þá er sú fullyrðing hv. þm., að ég hafi aðeins getið um í grg. frv. stærstu bátana, sem greiddu í leigu 8000 krónur á síðustu vertíð, en láðst að geta um minni bátana, sem voru 2/5 af bátunum, og hafi greitt 2000 krónur í leigu. Þetta er mjög fjarri sanni fyrir þá menn, sem þekkja málavexti, og upphæðin getur all, ekki staðizt. Ég átti nýlega ásamt hv. meðflm. í Rvík í viðskiptum við Jón Ívarsson út af þessu atriði, og hann setti sem lágmarksleigu fyrir hvern bát 2700 krónur auk prósentna. Hann setti 2500 krónur sem lágmarksgjald, og þar með fellur sú fullyrðing hv. síðasta ræðumanns, að hver hinna minni báta hafi greitt 2000 krónur í leigu á síðustu vertíð. Enn fremur velur kaupfélagið stærstu bátana úr, og raunin mun verða sú á næstu vertíð, að það verði aðeins stærri bátarnir, sem fái pláss þarna. Eitt atriði er þó, sem hv. þm. A.-Sk. viðuzkennir, að sé ekki alls kostar réttmætt, en það er, að kaupfélagið skuli áskilja sér rétt til að selja aflann. Þetta atriði er hv. þm. kunnugt um, og ég er sannfærður um, ef hann hefði vitað hið sanna hvað öðru viðvíkur, þá myndi hann viðurkenna óréttlæti það, sem þarna á sér stað. Ég vil taka það fram, að kaupfélagið hefur ekki getað séð um sölu fiskjarins eins og það ætti að gera, þar eð það áskilur sér rétt til þess að selja hann. Það sem sé áskilur sér þennan rétt, en vill ekki ábyrgjast söluna. Þegar svo fer, að kaupfélagið fær ekki skip, þá verða sjómennirnir að sitja auðum höndum og geta ekki farið á sjó, enda þótt útgerðarmennirnir gætu útvegað skip til að kaupa fiskinn. Á þessu sést, að hér er um sérstæð leigukjör að ræða. Kaupfélagið áskilur sér rétt til að selja aflann og nýtur fyrir það ekki minna en 3% umboðslaun, en útgerðarmönnunum er meinað að selja hann, þó að þeir eigi þess kost. Í frv. er bannað að slík fríðindi eigi sér stað. Að endingu vil ég taka fram, að þetta frv. er ekki eingöngu fyrir Hornafjörð, heldur er það gildandi almennt. Það er sem sagt þannig, að þeir, sem eiga verstöðvar, eru óbundnir um það samkv. úrskurði húsaleigun. Reykjavíkur að hækka húsaleigu, enda hafa þeir allir gert það verulega og mundu sérstaklega gera það, þegar þeir sjá þetta góða fordæmi frá Hornafirði. Kaupfélagið í Hornafirði hefur fengið að taka eins mikið á hverju ári eftir vertíðina eins og eignarverð stöðvarinnar er, og þá sýnist ekki hart að kaupfélaginu gengið, þó að það ásamt öðrum yrði bundið með l. til að taka eitthvað lægri leigu eftir stöðina og hefði þar ekki jafnóbundnar hendur og áður. Ég vil einnig geta þess, að nú að undanförnu hefur staðið yfir allsnörp deila milli austfirzkra útgerðarmanna og kaupfélagsins í Hornafirði í sambandi við komandi vertíð, og hefur helzt litið út fyrir, að þeir færu ekki suður vegna þeirra ókjara, sem þar eru, og hafa þeir beðið mig og fleiri að reyna að fá þar bót á ráðna. Við höfum farið samningaleiðina eins lengi og unnt hefur verið. Útgerðarmenn hafa boðizt til að borga a.m.k. helmingi hærri leigu en víðsvegar annars staðar þekkist, svo að ég tel ekki rangt farið að, þótt þessi lagaákvæði yrðu samþ. hér og síður en svo farið illa með þann aðila, sem hér hefur verið mest rætt um. Ég vil undirstrika, að þetta gildir um leigu í öðrum verstöðvum alveg eins og í Hornafirði og hér er ekki farið fram á neina ósanngirni, heldur það, sem flestir munu mæla, að sé sanngjarnt gagnvart útgerðarstöðvum yfirleitt.



Það eru aðeins örfá orð. Hv. 6. landsk. telur, að ég hafi ekki farið rétt með þær tölur, sem ég tilgreindi um, hvaða borgun væri tekin af heildarafla hvers báts. Hann taldi, að ég hefði sagt, að greitt hefði verið 1/12 af heildarafla, þegar kaupfélagið hefði komið á þennan stað fyrir 9 árum. Þetta er misskilningur. Fyrst eftir að útgerðarstöðin var reist, var hún í höndum eins manns, og þá mun gjaldið um nokkurt skeið hafa verið 1h2, en var komið í 1/15, þegar kaupfélagið eignaðist hana. Síðar var það lækkað niður í 1/25, og þó segir hann, að tölurnar, sem ég birti um heildargreiðslur bátanna, séu fjarri lagi. Ég tók fram, að ég hefði leitað sérstaklega upplýsinga, eftir að þetta mál var flutt, hjá þeirri stofnun, sem kunnugust var þessu máli, og ég hef enga ástæðu til að efast um, að hún hafi gefið mér réttar tölur. Hins vegar er skylt að hafa það, er sannara reynist, ef eitthvað kemur í ljós, sem sýnir, að hér skakki verulegu, en meðan ekkert sannast í því efni, held ég fast við þær upplýsingar, sem ég hef fengið frá þessari stofnun. Hv. þm. bendir á, að nú muni meðaltalsleiga vera kr. 2500 á bát, og skakkar það nokkru frá því, sem ég sagði, að meðaltalsleiga hefði verið í fyrra 3 þús. Af 26 bátum, sem voru gerðir út frá þessari verstöð síðasta vetur, mun gjaldið af 2/5 hlutar bátanna hafa verið undir eða um 2 þús., en meðaltalsleiga af þessum 26 bátum er mér sagt, að hafi verið 3 þús. kr. Þá vék hann að því, að kapphlaup væri um að komast að þeirri verstöð, smæstu bátarnir yrðu útundan, en aðallega væru það stærstu bátarnir, sem kæmust að. Þarna gefur auga leið, hvort um okur er að ræða, þegar þeir bátar, sem mest afla og mest greiða í leigu, sækja mest á um að komast þarna að til að fá útgerðaraðstöðu. Það er rétt, að þetta umboðsgjald hefur ekki komið til fyrr en síðustu tvö ár, en eins og ég lýsti í fyrri ræðu minni, þá er þetta samningsatriði milli þeirra aðila, sem hér eiga hlut að máli. Annars hygg ég, að slík umboðslaun séu greidd víðar, þar sem ekki eru samtök milli útgerðarmanna um að annast sölu á fiskinum, en eins og ég sagði, þá er þetta samningsatriði milli þeirra, sem hér eiga hlut að máli. Ég benti á, að stjórn kaupfélagsins ásamt framkvæmdarstjóra þess væri réttkjörinn aðili að koma fram fyrir kaupfélagsins hönd og útgerðarmenn ættu að kjósa samningsaðila frá sinni hálfu. Hv. 6. landsk. þm. vill gera mikið úr því, að hér sé aðeins um einn einstakan mann að ræða, sem setji útgerðarmönnum stólinn fyrir dyrnar á Hornafirði. Ég hygg, að þessi hv. þm. tefli á tæpasta vað, ef hann ætlar sér að draga nafn ákveðins manns inn í umr. hér á þingi. Ég get bent honum á, að kaupfélagsstjórinn mætti ekki einn fyrir félagsins hönd til samninga við verkamenn í haust, heldur var þar og mættur formaður kaupfélagsstjórnarinnar, Þorleifur Jónsson, fyrrv. þm., sem var um skeið forseti þessarar hv. d., og ég hygg, að hv. þm. geti um það borið af gömlum kynnum við hann, hvort mundi vera frágangssök að ná samningum við hann, eða ætlar hv. þm., að þessi gamli þm. sé svo sérstaklega herskár í ellinni. Ég legg áherzlu á, að þetta er fyrst og fremst samningsatriði, og frá mínu sjónarmiði er eðlilegast að reyna að ná svo hagkvæmum samningum, að báðir aðilar megi vel við una, og ég er sannfærður um, að það er hægt að leysa þetta þannig með einföldum samningum. Þá minntist hann á, að hann hefði staðið í samningamakki. Það er aukaatriði, en ég held, að annar maður hafi þar verið stórtækari, sem sé Benedikt Guttormsson bankastjóri. Hann vill ekki fallast á, að grundvöllurinn undir þessu frv. sé ótraustur og vitnaði þar í 2. gr., þar sem gert er ráð fyrir að meta aflahlutann til verðs með tilliti til, að leigan hækki ekki. Ég hef veitt þessu athygli, að leigan á ekki að hækka, en það stendur hvergi, að hún eigi nokkurn tíma að lækka eða hvernig þi skuli verða með aflahlutann og verðlagning hans. Ég hef þá komið með þær helztu aths., sem ég tel þörf á á þessu stigi málsins, og skal ekki hafa um þetta fleiri orð að svo stöddu.



Það er örstutt aths. Ég vil fyrst taka fram, að það er misskilningur, að ég hafi um það talað, að meðaltalsleiga yrði 2500 kr., heldur sagði ég, að kaupfélagsstjórinn hefði gert þá kröfu, að tryggt yrði lágmarksgjaldið af hverjum bát 2500 kr. Vitanlega ætlaðist hann til, að hún yrði miklu hærri og getur orðið miklu hærri í kapphlaupinu milli báta um þessa verstöð. Þó að leigan sé há, þá ætla ég, að flestir hv. þm. skilji, að eðlilegt er, að bátar sæki eftir að komast þangað, þar sem þetta er eina vetrarverstöðin á Austfjörðum, og er eðlilegt, að þeir keppist eftir að komast á þau ágætu fiskimið, sem þarna eru, þó að leigan sé há og jafneðlilegt, að þeir reyni kappsamlega að fá þessum ókjörum breytt. Þar sem hv. þm. minntist á, að þetta væri samningamál, þá vil ég endurtaka, að við höfum reynt að fara samningaleiðina, meðan mögulegt var. Þar sem hann minntist á Benedikt Guttormsson, þá skal ég taka fram, að hann hefur aðeins farið höndum um þetta mál nokkra daga til þess að reyna að ráða fram úr allra mestu andræðunum En hvað sem öllum samningaumleitunum líður og hvað sem þessu máli líður í þetta sinn, þá er eigi að síður bráðnauðsynlegt að setja l., sem eru bindandi fyrir allar verstöðvar í landinu, ekki aðeins Jón Ívarsson í Hornafirði, heldur alla, þó að hann hafi gengið lengst eins og hans var von og vísa. Það verður því að setja l., sem binda hann og aðra við sanngjörn kjör.



Herra forseti. - Ég get verið fáorður um þetta frv. Það er þannig til komið, að bæjarsjóður á nú í óskiptu bæjarlandi, sem lögsagnarumdæmið nær yfir, 18 af 29 hundruðum að fornu mati, hin 11 eiga 6 menn eða 7. Bæjarstjórn er nauðsynlegt að fá umráðarétt yfir öllu þessu landi og óskar því eftir heimild til að taka það eignarnámi. Árekstrar hafa orðið milli bæjarstjórnar og Minna einstöku eigenda út af ráðstöfun landsins, og ég held, að almennt sé viðurkennd nauðsyn bæjarfélagsins til að ráða yfir landinu. Neskaupstaður er einn af þeim kaupstöðum, sem ræður ekki yfir öllu sínu landi, og er þetta frv. flutt til að ráða bót á því. Ég óska, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og allshn.



Sjútvn. hefur haft þessa till. til meðferðar, um fullnaðarrannsókn hafnarskilyrða á Þórshöfn, á þskj. 5. N. hefur leitað umsagnar vitamálastjóra um till., og er í umsögn hans lýsing á aðstöðunni, sem þarna er um að ræða. Umsögnin er prentuð sem fskj. með nál. á þskj. 188. N. leggur til, að till. verði samþ. með orðabreyt. samkv. því, sem segir í nál.



Herra forseti. - Í kauptúnunum Ólafsvík og Hellissandi ásamt Fróðárhreppi eru nú um 1000 íbúar. Þarna er talsverð útgerð og tvö hraðfrystihús. Þarna vantar hins vegar alla raforku til almenningsafnota og til rekstrar hraðfrystihúsanna. Fyrir tveimur árum var gerð rannsókn á möguleikum til að virkja fossá, og liggur nú fyrir nákvæm áætlun um virkjun þessa. Það hefur sýnt sig, að þessi á liggur sérstaklega vel við og er mjög heppileg til virkjunar. Samkvæmt áætlun mun kostnaður við virkjunina, þ.e.a.s. við orkuverið og háspennulínurnar, nema um 11/2 millj. kr. Lágspennukerfið mun svo kosta um 200 þús. kr. Ætlazt er til, að þarna verði reist 1000 hestafla stöð, en úr ánni má hins vegar vinna allt að 2000 hestöfl. Rafmagnseftirlit ríkisins telur, að hagstætt sé með núverandi verðlagi að virkjunarkostnaður fari ekki fram úr 1500 kr. hvert hestafl. Á þinginu í sumar flutti þáverandi þm. Snæf. frv. í þessa átt, um ríkisábyrgð fyrir láni til virkjunar á Fossá, og var það sent til fjvn., en það kom þaðan ekki aftur. Á þessu þingi hafa verið flutt nokkur frv. um virkjanir, t.d. Andakílsár í Borgarfirði, Fljótaar og Tungufoss, og er þetta frv. þeim frv. mjög shlj. Hér hef ég farið fram á, að ríkisstj. verði veitt heimild til þess að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs allt að 1100 þús. kr. lán fyrir Ólafsvíkurhrepp og Neshrepp til rafvirkjunar að meðtöldum háspennulínum og afspennistöðvum. Ég hef svo ekki fleiri orð um þetta, en legg til, að þessu frv. verði, að lokinni 1. umr., vísað til 2. umr. og fjhn., sem væntanlega sendir það Rafmagnseftirliti ríkisins til umsagnar.



Herra forseti. - Sjútvn. hefur haft till. til þál. um fullnaðarundirbúning hafnargerðar í Bolungavík til athugunar og hefur leitað álits vitamálastjóra, fengið umsögn hans og orðið sammála um að leggja til, að till. verði samþ. með lítils háttar breyt. Samkv. umsögn vitamálastjóra liggja fyrir nær allar nauðsynlegar mælingar, en eins og tekið er fram í fskj. með nál. á þskj. 189, er fyrst og fremst lögð áherzla á það, að hafnargerð í Bolungavík verði með tilliti til smáskipa, og vil ég lýsa yfir sem flm. till., að það, sem vakti fyrir mér, er alveg það sama og kemur fram í umsögn vitamálastjóra. Um þetta mál þarf ekki að fjölyrða. Eins og ég tók fram, leggur n. til, að till. verði samþ. með lítils háttar breyt. í samræmi við umsögn vitamálastjóra.