Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Eftirfarandi bréf hefur borist: ,,Steingrímur Hermannsson forsrh. hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Framsfl. í Reykjaneskjördæmi, Níels Árni Lund, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti. Óli Þ. Guðbjartsson, forseti Nd.`` Þar sem Níels Árni Lund hefur áður átt sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili þarf kjörbréf hans ekki rannsóknar við og er hann boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Kristinn Pétursson Hæstv. forseti. Ég sé að hæstv. forsrh. er ekki staddur hér. Það er frekar óþægilegt að ræða þessi mál og hafa hann ekki viðstaddan.

Má ég upplýsa hv. þm. um að hæstv. sjútvrh. er forsrh. vegna fjarveru Steingríms Hermannssonar.

Í sambandi við stöðu sjávarútvegsmála um þessar mundir liggur við að manni fari að verða orða fátt. Það er búið að ræða þau mál nokkrum sinnum hér í vetur og það virðist vera einhvern veginn að þetta mál sé orðið hálfpatt. Sífellt hallar undan fæti. Sama virðist vera þó að vilji allra sé til þess að koma á heilbrigðum rekstri í undirstöðuframleiðslufyrirtækjum landsmanna í útflutnings- og samkeppnisiðnaði. Það kemur allt fyrir ekki, það hallar sífellt meira undan fæti. Hér á hæstv. Alþingi kom fram fyrir stuttu í svokölluðum eldhúsdagsumræðum að hæstv. ráðherrar töluðu aðallega um að það væru ekki á stefnuskránni einhverjar gengiskollsteypur. Það væri gaman að fá nánari skilgreiningu á þessu orði ,,gengiskollsteypa``. Ég geri ekki ráð fyrir að það sé til í orðabókum. En ég hef skilið það þannig alla tíð að það væri hlutverk stjórnvalda samkvæmt lögum um Seðlabankann og gengisskráningu að viðhalda jafnvægisástandi í utanríkisverslun, það væri fyrsta, annað, þriðja og fjórða skilyrðið í sambandi við gengisskráningu. Skrýtið er það ef menn tala síðan um að það séu ekki á stefnuskránni einhverjar gengiskollsteypur. En í sambandi við þetta dettur mér í hug að það kemur fram í Íslandssögunni að Skúli fógeti hafi starfað hjá dönskum einokunarkaupmanni í búð á Húsavík og kaupmaðurinn hrópaði jafnan til hans ,,Mældu rétt, strákur!`` og þá átti kaupmaður við að það skyldi hallað á kaupendur. Mér dettur í hug hvort fyrirmæli framkvæmdarvaldsins til Seðlabankans séu eitthvað í þessum dúr, ,,Mældu rétt, strákur!`` Gengisskráning er afgangsstærð þegar kemur að því að gera upp viðskiptahalla þjóðarbúsins eins og ég hef litið á það og er óskiljanlegt og raunverulega hálfgerð hrollvekja að eigur undirstöðuframleiðslufyrirtækja sem standa undir verðmætasköpun í þessu þjóðfélagi skuli vera gerðar upptækar í gegnum ranga gengisskráningu. Viðskiptahallinn var jákvæður, það var ekki viðskiptahalli, heldur afgangur í viðskiptum við útlönd 1986 upp á 554 millj. Þá var líka allt í lagi í atvinnulífinu og gekk til betri áttar. Síðan var 7 milljarða viðskiptahalli, rúmlega, 1987 og 9,5 árið 1988 og það er áætlað að viðskiptahallinn í ár verði 9 milljarðar. Þegar menn tala síðan um gengiskollsteypur eiga menn væntanlega við það að þeir ætli ekki að viðhalda jafnvægisástandi í utanríkisviðskiptum. Ég verð að segja eins og er í sambandi við þessi mál að manni er að verða það alveg hreint óskiljanlegt hvert er verið að stefna, gjörsamlega óskiljanlegt. Raunverulega er ekki hægt að ætla nokkrum manni að hafa hugmynd um hvert þeir eru að fara. Ég hafði lagt fram tillögu á Alþingi sem ekki hefur fengist tekin á dagskrá enn þá, lagði hana fram í vetur, og þar átti að skipa nefnd, ef tillagan mundi ná fram að ganga, til að ræða þrjár leiðir í sambandi við gengisskráningu. Það er í fyrsta lagi að gera Seðlabanka Íslands að sjálfstæðri stofnun, í öðru lagi að láta framboð og eftirspurn ráða verðgildi gjaldmiðilsins og í þriðja lagi að tengja gjaldmiðilinn við stærra myntsvæði. Ég vil taka fram að þetta eru ekki hugmyndir að neinum patentlausnum. Þetta eru fyrst og fremst hugmyndir til að leita að betri leiðum en þeim sem farnar eru í dag, að eigur framleiðslufyrirtækjanna í landinu séu gerðar upptækar í gegnum ranga gengisskráningu. Markmiðið með þessum tillöguflutningi hjá mér var að reyna að finna leið til að gera íslenska gjaldmiðilinn að alþjóðlega viðurkenndri mynt sem ég tel vera algjört grundvallaratriði ef alls konar spákaupmennsku á að stöðva hér á Íslandi. Í fyrsta lagi vil ég nefna að spákaupmennska grassérar hér vegna þess að raunverulega trúa ekki Íslendingar sjálfir á sinn gjaldmiðil. Það leiðir síðan af sér spákaupmennsku. Við vitum að erlendir aðilar hafa enga trú á myntinni. Í sambandi við framkvæmdir flýta sér allir að öllu. Það þekkja allir bölvað stressið alls staðar. Og það er ein tegund af spákaupmennsku. Verkalýðsforystan heimtar ríflegar kauphækkanir. Ég segi ríflegar kauphækkanir vegna þess að það er líka spákaupmennska vegna þess að menn vita að það er allt að hækka og verðlag hækkar sífellt eins og verðbólgumælingar bera vitni um. Síðan eru það þessar blessaðar offjárfestingar á öllum sviðum þjóðlífsins. Það er ein tegund af spákaupmennsku vegna þess að menn hafa ekki trú á myntkerfi landsins. Síðan veldur þetta allt saman gífurlegum vaxtahækkunum og verðbólgu og þenslu. Ég tel að við eigum að ræða þetta út frá því að reyna að finna leið til að gera íslensku krónuna að alþjóðlega viðurkenndri mynt. Af hverju skyldi þjóð með stórkostlegar auðlindir eins og Ísland ekki geta átt alþjóðlega viðurkennda mynt? Það eru nákvæmlega engin rök fyrir því að við getum ekki haft sterka mynt. Þetta er bara spurning um nákvæmni í hagstjórn og hagstjórn af sömu gæðum og í flestum vestrænum ríkjum, frjálsum ríkjum. Ég held að það sé kjarni málsins í sambandi við framtíðarlausn á rekstrarvanda fiskvinnslufyrirtækja að þau fái alvörupeninga í skiptum fyrir alvörupeninga en ekki ónýta peninga í skiptum fyrir alvörupeninga. Hins vegar virðist vera voðalega þungt í sambandi við umræður um þetta að fá þetta rætt því að kerfið á Íslandi virðist ætla að leyfa sér að vaða í höfuðstóla þessara fyrirtækja. Og hver á að sitja fyrir fjármagni á fjármagnsmörkuðum? Á atvinnulífið sem skapar verðmætin að sitja fyrir fjármagninu? Á ríkissjóður að sitja fyrir fjármagninu? Á húsnæðismálakerfið að sitja fyrir fjármagninu? Í hvaða forgangsröð á þetta að vera? Á fyrst að eyða peningunum og síðan að skammta peninga í Húsnæðisstofnun? Síðan er ekki hægt að fá lán t.d. til fiskeldis til að framleiða verðmæti. Það er fullt af nýjum fiskeldisfyrirtækjum í landinu sem áttu að leysa heilmikinn vanda. Þau fá ekki rekstrarfé. Síðan setja menn ráðherradóm að veði til að geta afgreitt marga milljarða í húsnæðislánakerfið sem er svo sem ósköp gott og blessað. En hvað með þá sem framleiða verðmætin? Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta að sinni.

Pálmi Jónsson Virðulegi forseti. Ég skal ekki taka langan tíma í þessari umræðu, en kem hingað til að rifja upp að ég hafði þegar þessi skýrsla var tekin til umræðu fyrir allmörgum vikum lagt fram nokkrar spurningar til hæstv. forsrh. Hann er ekki hér við heldur staðgengill hans, hæstv. sjútvrh., sem auðvitað er málið afar skylt. En ég hlýt að vekja á því athygli hversu erfitt það er að slíta sundur svona umræðu þannig að fyrirspurnir sem lagðar eru fram í umræðunni og henni síðan frestað vilja falla í gleymsku og verður ekki svarað nema þær séu þá endurteknar. Sú skýrsla sem hér er á dagskrá var, eins og fram kom í fyrri hluta umræðunnar, auðvitað góðra gjalda verð og birtir margar upplýsingar um stöðu fiskvinnslunnar í landinu eins og hún var, þegar skýrslan var samin fyrir mörgum mánuðum. Þá var talið, ef ég man rétt, að fiskvinnslan í landinu væri rekin með halla sem væri að meðaltali um 3,1%. Síðan hafa margir hlutir gerst sem hafa áhrif á stöðu þessa grundvallaratvinnuvegar þjóðarinnar, þar á meðal samningar um nýtt fiskverð og að sumu leyti samningar um kaup og kjör að öðru leyti sem allt hefur áhrif á stöðu fiskvinnslunnar, auk annarra aðstæðna í efnahagskerfinu sem ástæða væri til að skýra. Ég kem því aðallega upp til að rifja upp þær meginspurningar sem ég lagði fyrir hæstv. forsrh. sem eru mjög eðlilegar og ástæða til þess að svara og beini því til staðgengils hans, hæstv. sjútvrh., en það er auðvitað í fyrsta lagi: Hvernig er staða fiskvinnslunnar nú? Og það má þá svara því hvernig hún er að meðaltali eins og skýrslan gerði á sínum tíma. Nú höfum við heyrt að forstöðumenn sambandsfrystihúsa segja fiskvinnsluna í heild gjaldþrota. Það eru vitaskuld alvarleg tíðindi ef þessi undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar er gjaldþrota í það heila tekið. Við höfum horft upp á það að hvert fyrirtækið af öðru er í hrikalegum erfiðleikum og sum hafa verið að fara fram af brúninni, önnur á leiðinni þangað, en það hefur ekki komið fram jafnafdráttarlaus yfirlýsing um stöðu þessara mála og sú, sem gefin var af forstöðumanni sjávarafurðadeildar SÍS, að frystingin í heild væri gjaldþrota. Hæstv. sjútvrh. svaraði því á þann veg í ræðu sem sjónvarpað var frá með nokkrum formála að hann sæi ekki önnur ráð en ganga út og hengja sig. Það er sannarlega alvarleg staða sem þessi mál eru þá í. Ég hlýt því að ítreka þá fyrirspurn sem ég beindi í fyrri hluta þessarar umræðu til hæstv. forsrh. og beina því til hæstv. sjútvrh. sem að sjálfsögðu er ekki síður inni í þessum málum: Hvernig er staða fiskvinnslunnar nú? Og verður að ganga eftir að því sé svarað. Enn fremur og í öðru lagi: Hver eru áform hæstv. ríkisstjórnar til að bæta þessa stöðu? Allir sjá að það verður að gerast ef þessi atvinnuvegur á ekki að hrynja og ef hann hrynur þá stenst ekki þetta þjóðfélag. Þó að margoft hafi verið spurt áður ítreka ég spurningar mínar: Hverjar eru fyrirætlanir hæstv. ríkisstjórnar um aðgerðir í þessum efnum til að bæta stöðu fiskvinnslunnar og koma henni á rekstrarhæfan grundvöll? Þetta voru þær meginspurningar sem ég lagði fyrir hæstv. forsrh. fyrir allmörgum vikum þegar þetta mál kom þá á dagskrá. Enn fremur, sem var nokkuð veigamikill kafli í mínu máli þá, fann ég að því mjög sterklega hvernig framkvæmd var ákveðin á svokallaðri niðurgreiðslu á raforku til fiskvinnslufyrirtækja. Ég beindi því til hæstv. forsrh., sem ég trúi að hafi ekki verið mikið inni í því máli, að það væri ástæða til að taka það mál upp því að framkvæmdin sem sett er upp samkvæmt reglum sem gerðar eru í iðnrn. er bæði flókin og ranglát. Ég skal ekki, hæstv. forseti, taka langan tíma til að rifja það upp hvers vegna það sé flókið og hvers vegna það sé ranglátt, aðeins segja það til þess að skýra þá skoðun mína að það sé ranglátt að takmarkanir á þessari niðurgreiðslu eru m.a. eftir stærð fiskvinnslufyrirtækja og eftir raforkunotkun þeirra þannig að þau þurfa að eyða tilteknu magni af raforku til að njóta niðurgreiðslunnar. Smærri fyrirtækin og þau sem leitast við að haga starfsemi sinni þannig að það sé ekki mikil raforkunotkun fá ekkert. Síðan byrja þau að fá eitthvað lítils háttar og fer svo smávaxandi með mjög flóknum hætti. Það skorti þó ekki að það væru leiðbeiningar til iðnrn. um hvernig þessu mætti koma fyrir þannig að sæmilega greitt væri aðgöngu í framkvæmd og með miklu réttlátari hætti en niðurstaðan varð. Þessu fann ég mjög sterklega að við hæstv. forsrh. og bað um að þetta mál væri tekið til skoðunar að nýju og á því er full þörf. Þessu beini ég enn til hæstv. sjútvrh. sem auðvitað er málið ekki síður skylt en hæstv. forsrh. Ég skal svo, hæstv. forseti, ekki lengja mál mitt þó að hér sé um mál að ræða sem væri ærið umtalsefni, ekki á einum fundi Alþingis heldur svo dögum skipti, því að hér er um að ræða hið alvarlegasta mál sem þessi þjóð á við að búa, að undirstöðuatvinnuvegir hennar eru lýstir gjaldþrota í það heila tekið eins og hér hefur verið sagt um fiskvinnsluna. Ef undirstöðuatvinnuvegirnir geta ekki starfað munu þeir vitaskuld hrynja og þá mun afkoma þessarar þjóðar hrynja á eftir. Þetta þarf ekki að brýna fyrir hæstv. sjútvrh., en ég beini þessu til hans sem ég áður beindi til hæstv. forsrh. og vænti svara.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Áður en lengra er haldið vil ég upplýsa hv. þm. um að klukkan þrjú hefst umræða utan dagskrár sem stendur í hálftíma skv. síðari lið 32. gr. þingskapa að beiðni hv. 3. þm. Norðurl. e. Sú umræða fjallar um mengun hafanna í kringum Ísland.

Valdimar Indriðason Virðulegi forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð í þessu máli núna þó að það hefði verið full þörf á, en ég get ekki látið hjá líða að fjalla örlítið um þann stóra vanda sem er ríkjandi og hefur verið ríkjandi í íslenskum sjávarútvegi. Það vill svo til að ég var á hv. Alþingi í fjögur ár og var þá í fríi frá þessum störfum. Sl. tvö ár eða tæplega það hef ég verið í þessum störfum áfram og þess vegna kem ég beint af því sviði þar sem þessi mál brenna hvað heitast á hverjum degi og tel mig þar nokkuð kunnugan. Ég skal taka fram strax að ég veit að hæstv. sjútvrh. gerir sér ljóst hvernig mál standa þó að það vefjist fyrir honum eins og flestum öðrum að finna lausnir þar á. En eitt vil ég ítreka hér í þingsal, að það eru ekki ýkjur hjá þeim mönnum sem stjórna sjávarútvegsfyrirtækjum á Íslandi í dag að þar er ástandið slæmt. Ég gæti vafalaust fundið eitt og eitt fyrirtæki, eins og oft vill verða, sem ber höfuðið eitthvað hærra en hin, en ástandið er þannig að menn, og ég óttast það mjög, sem þessa atvinnugrein stunda eru að gefast upp smátt og smátt. Það er þetta sem ég óttast mest. Þannig eru stoðirnar dregnar undan því atvinnulífi sem hefur verið burðarásinn undir þessu þjóðfélagi. Ég ætla ekki að nefna úrlausnir hér vegna þess að ég er ekki með þær á takteinum. Þær verða að vera margvíslegar. En á meðan við gerum ekki annað en hækka útlagðan kostnað á þessum fyrirtækjum í stöðvuðum eða lækkandi markaði fyrir vöruna getur ekkert annað skeð en eigið fé brenni upp. Það er brunnið upp hjá langflestum fyrirtækjum. Þetta sjáum við best á þeim aðilum sem sóttu um aðstoð hjá þeim sjóðum sem stofnaðir voru hér í haust til að koma með skammtímalausn. Ég ætla ekki að gagnrýna þá ráðstöfun. Hún hefur komið mörgum til góða. En því miður: Þar er aðeins um gálgafrest að ræða. Þau lán sem þar eru eru afborgunarlaus fyrstu tvö árin. Hvað ætla menn að gera þá næstu tvö árin til að byggja upp eiginfjárhaginn þannig að það verði staðið í skilum? Ég sé ekki að það blasi við enn þá. Það er mjög spáð í það heyri ég núna af stjórnvöldum að við lifum í voninni um að erlendir markaðir muni hækka og lagast. Óskandi að svo verði. En lítil merki sjást þess enn þá að svo sé. En nú hafa komið viðbótarpakkar síðustu mánuðina og síðustu daga í sambandi við þennan rekstur. Það má nefna launin sem koma upp núna. Ég ætla ekki að gagnrýna að þau séu of há, en hvar skal taka fyrir þeim? Þá eru olíuverðshækkanir sem dunið hafa yfir og það eru fiskverðshækkanir. Allt kemur þetta inn. Það kemur ekkert meira fyrir vöruna. Það getur ekkert annað skeð en að eiginfjármagnið brennur áfram og það er þegar horfið hjá mörgum aðilum. Hvað er þá fram undan? Það er þetta sem ég vil undirstrika til þess að hv. þingheimur og stjórnvöld geri sér ljóst hvað vandinn er stór. Mér finnst hafa farið einkennilega lítið fyrir umræðu um þessi vandamál sjávarútvegsins á hv. Alþingi hér í vetur, það litla sem ég hef fylgst með því. Ég hef ekki séð mikið um það. Við eigum ekki að taka þessi mál upp til þess að rífast um þau heldur sameinast um að finna lausn á þessum málum. Bráðabirgðalausnir duga ekki. Það verður að takast á við vandann og reyna að leysa hann, en við gerum það ekki í einu lagi heldur sé stefnt að einhverju ákveðnu markmiði í þessum efnum en ekki eitthvað gert frá degi til dags og allir lafhræddir um að það sé hver síðastur í þessum efnum. Þetta er undirstaðan, það þarf ekki að undirstrika það við hv. þingheim, undir búsetu í landinu. Í langflestum byggðarlögum landsins er það sjávarútvegurinn sem er eina undirstaðan í atvinnu og ef þetta rennur algerlega út í sandinn, hvað skeður þá? Þá er ekki gott að eiga við málin á eftir. Ég heiti á ráðamenn þjóðarinnar að takast alvarlega á við þetta og koma þessum málum í betri farveg en er í dag.

Þórður Skúlason Virðulegi forseti. Mig langar til að koma með örstutt innlegg í þessa umræðu þó að ég geri mér grein fyrir því að hér sé um framhaldsumræðu að ræða og ég hafi ekki átt þess kost að hlýða á þær umræður em hér hafa farið fram áður um þetta mál. En mig langar til að benda á örfá atriði í þessu sambandi, t.d. að á sl. ári barst meiri afli að landi í tonnum talið en áður eru dæmi um. Jafnframt var það þannig á sl. ári að þá hélst einnig áfram hátt verð á útflutningsafurðum og hafa breytingar frá metárunum 1986 og 1987 verið mjög óverulegar. Á sl. ári var olíuverð jafnframt í lágmarki. Viðskiptakjör þjóðarinnar voru þannig í heildina tekið hagstæð á síðasta ári, sérstaklega kannski hvað varðar þá undirstöðuatvinnugrein sem við erum að ræða hér um, sjávarútveginn. Samt sem áður liggur fyrir skýrsla, sem nú er til umræðu, um vanda sjávarútvegsins og það kemur fram í þessari skýrslu að hagur þessara greina er langt frá því að vera nógu góður. Auðvitað liggja til þess margar ástæður hvernig komið er í þessari grein og er ekki hægt að kenna neinu einu einstöku atriði um og er auðvitað misjafnt milli byggðarlaga hvernig sjávarútvegurinn stendur. En ég vil þó nefna eitt atriði sérstaklega sem ég held að eigi stóran þátt í því hvernig komið er fyrir þessari grein og mörgum öðrum atvinnurekstri í landinu. Það er hinn gífurlega hái fjármagnskostnaður sem er að sliga þennan atvinnuveg eins og marga aðra. Nú vitum við að það hefur verið eitt af markmiðum þessarar ríkisstjórnar að ná þessum fjármagnskostnaði niður og að því er unnið og það hefur náðst lítils háttar árangur í því efni, en langt frá því nógu mikill. Það er raunar þannig að í gegnum þennan háa fjármagnskostnað hefur gífurleg fjármagnstilfærsla átt sér stað í landinu frá þessum undirstöðuatvinnugreinum til sjóða og peningastofnana. Það lætur nærri að í sumum byggðarlögum séu það sjóðir og peningastofnanir sem hafi nú orðið eignarhald á nær öllum atvinnutækjum og fasteignum atvinnurekstrarins í gegnum skuldsetningu þessara fyrirtækja. Það er ekkert eigiðfé orðið eftir í fyrirtækjunum sjálfum. Það er afleiðing af þeirri vaxtastefnu sem við höfum búið við að undanförnu. En það er viss viðleitni til að færa þetta til betri vegar. Sömuleiðis hefur verið komið upp Atvinnutryggingarsjóði sem hefur þegar leyst vanda líklega helmings þeirra fyrirtækja sem til hans hafa leitað. En það eru eftir sem áður allmörg fyrirtæki víða um landið sem enn eru í miklum erfiðleikum og sjá ekki fram úr sínum vanda, eru að vísu að bíða eftir fyrirgreiðslu Hlutafjársjóðs sem er ætlað það hlutverk að snúa við þeirri fjármunatilfærslu sem hefur átt sér stað og færa fjármuni aftur til baka til fyrirtækjanna og er vel ef það tekst. Síðan langar mig aðeins til að nefna í þessu sambandi hvernig þessi vandi er flesta daga eða alloft a.m.k. á borðum sveitarstjórnanna vítt í kringum landið. Það gerist með þeim hætti að þessi fyrirtæki verða gjaldþrota og sveitarfélögin verða þá fyrir skakkaföllum af þeim sökum. Það gerist með því að fyrirtækin hafa safnað upp skuldum hjá sveitarsjóðunum sem hafa leitt til þess að sveitarfélögin hafa ekki getað sinnt sínu þjónustuhlutverki eins vel og kröfur eru uppi um. Og það gerist með því að sveitarfélögin eru gjarnan knúin til að skuldbreyta skuldum þessara fyrirtækja við sveitarsjóðina og þau eru jafnvel einnig knúin til þess að fella skuldirnar niður og tapa þannig tekjum. Þannig get ég sagt t.d. frá því hér að mitt sveitarfélag á útistandandi núna hjá atvinnurekstrinum sem nemur um 40% af árstekjum sveitarsjóðs. Þar er að vísu ekki bara um sveitargjöld að ræða heldur ýmis þjónustugjöld önnur, eins og vatnsskatt og hafnargjöld og fleira þess háttar. En þetta er tala af þeirri stærðargráðu að er algerlega óviðunandi í einu sveitarfélagi. Síðan langar mig að lokum aðeins að ítreka að sá vandi sem þessi fyrirtæki eru í birtist okkur fyrst og fremst sem byggðavandi vegna þess að þessi vandi er nánast ekki annars staðar til staðar en úti á landsbyggðinni og í dreifbýlinu og ef það tækist að rétta við stöðu þessarar undirstöðuatvinnugreinar væri staða landsbyggðarinnar allt önnur en hún er.

Kristín Halldórsdóttir Virðulegi forseti. Nú eru reyndar liðnir sex mánuðir síðan beiðni okkar níu þingmanna Kvennalista, Sjálfstfl. og Borgfl. um þá skýrslu sem hér um ræðir var lögð fyrir Alþingi. Skýrslan sjálf hefur svo legið fyrir síðan í janúar og fyrri hluti þessarar umræðu fór fram 3. apríl sl. Þessi atburðarás er ekki til fyrirmyndar og afleitt að þessi umræða skuli hafa lent svona illa úti í þinghaldinu, en ég vil taka það skýrt fram að hér er ekki við hæstv. forseta að sakast sem ég veit að hefur haft fullan vilja til að haga málum öðruvísi. En enda þótt hæstv. forsrh. sé ekki viðstaddur samþykkti ég sem 1. flm. að þessari beiðni að reynt yrði að ljúka þessari umræðu í dag, enda skammt væntanlega til þingloka og ekki fært annað en reyna að ljúka þessari umræðu. En það er vitaskuld full ástæða til að fjalla um það efni sem þessi skýrsla tekur til og verður í rauninni alltaf ástæða til þess og ég ítreka þá skoðun mína að skýrslu af þessu tagi þyrftum við að fá og ræða með jöfnu millibili. Ég nefndi ýmis atriði við fyrri hluta þessarar umræðu sem mér þóttu athyglisverð og umhugsunarverð í þessari skýrslu, en hún staðfestir m.a. það, sem við höfðum reyndar margsinnis haldið fram, að staðan væri ákaflega misjöfn eftir fyrirtækjum og enn fremur hversu afar þungt fjármagnskostnaðurinn vegur eins og kom mjög glögglega fram í máli hv. síðasta ræðumanns. Ég vil taka undir það að þessi mál og þessi vandi, sem við er að fást í sjávarútveginum, er eitt stærsta byggðamál okkar. Þess vegna var lögð mjög þung áhersla á skuldbreytingar og aðra fyrirgreiðslu í þeim efnum til að reyna að létta skuldastöðu fyrirtækjanna, auk þess að reyna að ná vöxtunum niður. Það skal ekki dregið úr því sem reynt hefur verið að gera á þessu sviði. Það var vissulega mikið. En þeim mun uggvænlegra er að fiskvinnslan er enn og jafnvel enn frekar en áður á heljarþröminni þrátt fyrir milljarða tilfærslur. Tekjur fiskvinnslunnar eru enn þá allt of litlar til þess að hún geti talist hafa rekstrargrundvöll. Fiskvinnslan þarf auknar tekjur og þær virðast nú ekki í augsýn. Hæstv. forsrh. hefur ítrekað lýst nokkurri bjartsýni á að við getum átt í vændum hækkun fiskverðs á erlendum mörkuðum, en því miður eru nú fáir sem deila þeirri bjartsýni með honum að manni heyrist. Nýlegar fregnir af samdrætti í fiskneyslu Bandaríkjamanna auka á áhyggjur í þessu efni. Sömuleiðis segja fréttir að eftirspurn sé mest og vaxandi eftir sjófrystum fiski, þ.e. afurðum sem ekki koma á borð fiskvinnslunnar. Það minnir okkur á að hluti af vanda fiskvinnslunnar er breytt staða þessarar greinar sem hún er að reyna að bregðast við með ýmsum kostnaðarsömum breytingum og framkvæmdum sem vitaskuld þýða þungbæran fjármagnskostnað. Kröfur kaupenda fiskafurða hafa breyst mikið á síðustu árum. Nú eru gerðar miklu meiri kröfur en fyrir nokkrum árum til ferskleika fisksins og það held ég að sé meginbreytingin. Raunar má segja að annars vegar sé krafan að fiskurinn sé sem allra ferskastur og hins vegar að hann sé tilbúinn á pönnuna eða í örbylgjuofninn. Hvort tveggja gerbreytir vitanlega aðstæðum í fiskvinnslunni. Þetta er að mínu viti stór þáttur í almennum vanda fiskvinnslunnar. En þótt hér sé í rauninni aðeins verið að fjalla um vanda fiskvinnslunnar með tilvísun til þessarar skýrslu sem fyrir liggur er fiskvinnslan órjúfanlegur hluti af sjávarútveginum í heild og þótt afkoman í fiskveiðunum sé yfirleitt betri er staðan þar einnig slæm og fer versnandi samkvæmt nýjustu upplýsingum. Byggðastofnun mun nýlega hafa gert úttekt á stöðu fyrirtækja í sjávarútvegi og þar er m.a. bent á þá uggvænlegu staðreynd að rekstur þeirra fyrirtækja sem athuguð voru skilaði aðeins 10--11% tekna upp í afskriftir og allan fjármagnskostnað, en hefði þurft að skila um 20% upp í þessa liði vegna mikilla rekstrarskulda frá fyrri árum. Að öllu eðlilegu þyrfti þessi hlutdeild að nema um 15%. Af þessu má sjá að ekki er ástandið björgulegt. Það hríðversnaði árið 1988 og þar lögðust á eitt þungur skuldabaggi vegna fyrri atburða, háir vextir og léleg afkoma. Í niðurstöðum þessarar úttektar er undirstrikað að hér sé ekki um vanda einstakra fyrirtækja að ræða heldur séu einfaldlega flest fyrirtæki að sökkva í skuldafenið, þar á meðal mörg sem voru talin með mjög góða stöðu fyrir aðeins tveimur árum. Þetta er ekki hughreystandi og hlýtur að vera okkur öllum umhugsunarefni hver staðan er þrátt fyrir allar skuldbreytingar og fyrirgreiðslu sem beitt hefur verið. Ég man ekki betur en ég hafi séð það einhvers staðar að skuldir í hlutfalli við tekjur hafi tvöfaldast á síðustu sex árum. Hér þarf auðvitað meira að koma til en bjartsýni hæstv. forsrh. Ég ætla ekki að leggja sundurliðaðar spurningar fyrir hæstv. sjútvrh., ég veit að þess þarf ekki, en vænti þess og bið hann að gera Alþingi grein fyrir áliti sínu í framhaldi af þessari nýjustu úttekt Byggðastofnunar og fyrir þeim tillögum sem hann og væntanlega ríkisstjórnin öll, nema það sé einhver munur á, hafa til þess að bregðast við þessum mikla vanda. Við getum auðvitað ekki horft upp á þetta ástand. Við verðum að leggjast á eitt um að skapa þessum undirstöðuatvinnuvegum okkar þann grunn sem þeir þurfa til að standa á.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Virðulegur forseti. Ég get tekið undir það með hv. þm. sem hér hafa talað að staða fiskvinnslunnar og sjávarútvegsins í landinu er mjög alvarleg og það er mikilvægt að það sé skilningur bæði hér á Alþingi, í ríkisstjórn og í þjóðfélaginu öllu á þessari stöðu. Hitt er svo annað mál að þessi skilningur kemur ekki alls staðar jafnskýrt fram. M.a. hafa menn á undanförnum mánuðum verið að ganga frá kjarasamningum sem leiða til verulegra kostnaðarhækkana innan lands og með því virðist ekki koma fram mikill skilningur á því að þessi atvinnugrein er á engan hátt í stakk búin að taka á sig meiri kostnaðarhækkanir. Til þess að hún geti gert það þarf hún að fá meiri tekjur og til að gera henni það kleift þurfa tekjur greinarinnar að sjálfsögðu að hækka. Það kemur fram í þeim orðsendingum sem fóru á milli ríkisstjórnar og Vinnuveitendasambands Íslands og Vinnumálasambands samvinnufélaganna þar sem segir: ,,Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir því að samkeppnisstaða útflutningsgreina verði viðunandi á samningstímanum.`` Nú má hafa ýmsar skoðanir á því hvað sé viðunandi samkeppnisstaða útflutningsgreina. Ég held að allir geti þó verið sammála um að það er ekki viðunandi staða að þessi atvinnugrein haldi áfram að tapa. Það hefur verið mjög mikið tap í sjávarútveginum seinni hluta árs 1987 og allt árið 1988 og kjör okkar bötnuðu mjög mikið á þessum tíma án þess að grundvöllur væri fyrir því. Þetta kom ekki síst fram í versnandi stöðu útflutningsgreinanna. Það er vissulega alveg rétt að fjármagnskostnaður hefur hækkað mjög mikið og hefur verið þessum greinum ofviða, en það er þó ekki svo einfalt að það sé eina skýringin á stöðunni. Nú standa menn frammi fyrir því eins og undanfarna mánuði að tryggja það í fyrsta lagi að fiskvinnslan og sjávarútvegurinn haldi áfram með eðlilegum hætti. Ég minni á þá staðreynd að þrátt fyrir allt er atvinnugreinin víðast hvar í gangi þótt undantekningar séu þar á og hefur verið allgóð veiði að undanförnu. T.d. hefur vetrarvertíðin verið betri en oft áður. Þannig á sér stað mikil framleiðsla í landinu, en hins vegar er ljóst að atvinnugreinin má ekki halda áfram að tapa. Þær ráðstafanir sem gerðar hafa verið og verið er að vinna að byggja á því í fyrsta lagi að skuldbreytingar eigi sér stað og það hefur mikið verið unnið hjá Atvinnutryggingarsjóði. Hlutafjársjóður hefur nýlega hafið sína starfsemi og hefur enn þá ekki afgreitt neitt mál, en það liggur fyrir að hann mun koma til aðstoðar allmörgum fyrirtækjum. Hins vegar er slík aðstoð til lítils ef fyrirtækin halda áfram að tapa. Þau verða að skila hagnaði til að greiða sínar skuldir til baka og að því þarf að vinna. Ég get tekið undir að það er ekki hægt að reikna með verulegum verðhækkunum á næstunni þótt vonandi muni þar eitthvað batna. Það mun t.d. skipta verulegu máli að birgðatími styttist því það hefur verið veruleg byrði á greininni að hún hefur þurft að liggja með verulegar birgðir langtímum saman og það er að sjálfsögðu afar kostnaðarsamt þegar vextirnir eru jafnháir og raun ber vitni. Þótt annað gerðist ekki en birgðahaldstími styttist, sem ég held að sé ástæða til að ætla að sé að gerast, er það nokkur bót, en verðhækkanir ef einhverjar verða, sem vonandi verður, munu væntanlega koma fram í því að greiðslur Verðjöfnunarsjóðs muni þá lækka samsvarandi. Eitt af því sem nú liggur fyrir þinginu er frv. til l. um ráðstafanir vegna kjarasamninga, en í 1. gr. þess frv. er farið fram á heimild til að viðhalda greiðslum úr Verðjöfnunarsjóði út árið 1989, en þó þannig að þær lækki og falli niður um nk. áramót. Auðvitað liggur í þessum yfirlýsingum sú staðreynd að það skiptir miklu máli hvað atvinnugreinin fær fyrir tekjur sínar, þ.e. hvernig íslenska krónan er skráð, og auðvitað vita allir sem til þekkja að þegar efnt er til kostnaðarhækkana innan lands án þess að tekjur komi á móti mun það koma fram á gjaldmiðlinum. Þetta ættu Íslendingar að kunna og ættu að vera búnir að læra, en það virðist nú vera að menn læri aldrei þessa lexíu því að alltaf er verið að efna til kostnaðarhækkana með einum eða öðrum hætti. Þar á ríkið sína sök með sinni starfsemi, ekki aðeins nú heldur áður og í framtíðinni, og þeir sem semja um kaup og kjör á vinnumarkaði svo eitthvað sé nefnt þannig að fram hjá þessari staðreynd verður ekki gengið á næstu mánuðum. Ég ætla ekki, virðulegur forseti, að fara ítarlega út í þessi mál nú vegna þess að ég vænti þess að einhver umræða verði um þetta mál þegar ráðstafanir vegna kjarasamninga verða teknar til umræðu. Ég tek undir það með hv. þm. að það er óheppilegt að vera að slíta umræðu sem þessa sundur sitt á hvað og taka hana upp óreglulega. Ég hafði ekki hugsað mér að fara nánar út í stöðu sjávarútvegsins að svo stöddu, enda skildi ég virðulegan forseta þannig að það ættu að hefjast aðrar umræður kl. 3 og því vart tími til að fara ítarlega út í þessi mál. En ég vildi þó að lokum taka fram vegna orða hv. þm. Pálma Jónssonar að ég hef aldrei lýst því yfir að ég hefði hugsað mér að ganga út og hengja mig og ég vænti þess að mér muni aldrei detta það í hug eða nokkrum öðrum því það er ekki til þess að ráða neina bót á málum að gera slíka hluti.

Karl Steinar Guðnason Hæstv. forseti. Ég tek undir með þeim sem tala um erfiðleika í sjávarútvegi. Erfiðleikarnir eru vissulega miklir og þeir voru ekki að verða til í gær. Þessi vandi hefur sífellt verið að hrjá sjávarútveginn en er nú reyndar meiri en oft áður. Ég vænti þess líka að það sé almennur skilningur að fiskvinnsla og sjávarútvegur þurfi að standa undir sér og vel það til að þjóðarbúið geti gengið. Það var ekki ætlun mín að taka þátt í þessari umræðu, en er ég heyrði ráðherra segja það áðan að skilningur væri ekki alls staðar á þessum erfiðleikum og í framhaldi af því var vísað til kjarasamninga vil ég að það komi skýrt fram að ég hygg að hvergi sé skilningurinn á vandræðum sjávarútvegs og fiskvinnslu meiri en hjá sjómönnum og verkafólki. Ég hygg að skilningsleysið sé annars staðar. Ég hygg að það sé hjá því fólki sem vart veit mun á flóði og fjöru. Þess vegna vil ég mótmæla því að skilningurinn sé ekki fyrir hendi hjá verkafólki og sjómönnum. Það lá fyrir að eftir að ríkisvaldið hafði samið við opinbera starfsmenn um hækkanir á launum var ekki unnt annað fyrir Verkamannasambandið og Alþýðusambandið en ganga til kjarasamninga á sömu nótum. Annað var ekki mögulegt. Ég tel að það þurfi að skoða ýmsa þætti aðra en launin hvað varðar þessa atvinnugrein og nefni ég þá innflutningsverslunina og ýmsar kostnaðarhækkanir sem verða til vegna annarra samninga og annarra taxta sem settir eru upp víðs vegar fyrir þjónustu í þjóðfélaginu og bitna á útgerðinni. Ég hygg að það sé gert allt of lítið af því að skoða hvernig þessi útvegur er rændur á þann hátt. Vegna tilmæla forseta ætla ég ekki að hafa þetta lengra, en vildi koma þessu á framfæri.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti mun freista þess að ljúka þessari umræðu. Tveir eru enn þá á mælendaskrá, en ákveðið hafði verið að utandagskrárumræða hefjist hér kl. 3. Ég mun fresta henni um sinn og reyna að ljúka þessari umræðu þar sem mjög hefur dregist að leiða hana til lykta.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Ég þakka forseta fyrir að leyfa umræðu í nokkrar mínútur fram yfir þann tíma sem hafði verið áætlað, en ég vildi koma upp og færa alveg sérstaklega hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur þakkir fyrir hvað hún hefur talað ég vil segja af miklum skilningi um stöðu og rekstur fiskvinnslunnar. Það er vissulega mjög þýðingarmikið þegar hv. þm. koma að málum með þeim hætti sem hún hefur gert í umræðum bæði fyrr í vetur og núna um stöðu fiskvinnslunnar. Menn eiga því frekar að venjast að þeir sem hafa starfað í þessari atvinnugrein sérstaklega og eru á þingi standi uppi og tali um sínar sérgreinar, en hér stendur upp þingmaður sem hefur komið við sögu geri ég ráð fyrir einhvern tíma á ævinni í sambandi við vinnu í fiskvinnslu og á sérstakt frumkvæði um að ræða um stöðu þessarar mikilvægu atvinnugreinar með þeim hætti sem hv. þm. hefur gert. Er það vissulega bæði eftirtektarvert og þess virði að vekja sérstaka athygli á því að svona málflutningur er bæði því máli sem hér um ræðir og atvinnugreininni mikils virði. Ég vildi, virðulegi forseti, fá að víkja að nokkrum atriðum sem mér finnst ekki hafa verið rætt um sem skyldi varðandi stöðu hraðfrystiiðnaðar og fiskvinnslu almennt á Íslandi. Það er það atriði að á síðustu 2--3 árum hefur orðið ákveðin ,,strúktúr``breyting í íslenskum sjávarútvegi og fiskvinnslu sem m.a. hefur haft í för með sér að títtnefndur fjármagnskostnaður hefur lagst miklu þyngra á fiskvinnsluna en orðið hefði ef sú breyting hefði ekki orðið í sambandi við sjávarútveg og fiskvinnslu sem ég ætla að koma inn á. Það sem hefur verið að gerast í íslenskum sjávarútvegi og fiskiðnaði er m.a. að á sama tíma sem við erum hér í kvótakerfi verður sú breyting að frystitogurum, frystiskipum fjölgar verulega á Íslandi, en það hefur haft í för með sér að þessi hluti togaraflotans, frystitogararnir, hafa tekið allverulegan hluta af kvótanum af eðlilegum ástæðum í vinnslu um borð með þeim áhrifum að minna hefur farið af fiski í vinnslu í landi. Jafnframt hefur það gerst að saltfiskmarkaðir hafa verið tiltölulega mjög sterkir svo að meira hefur farið í saltfisk. Þar við bætist þriðja atriðið, sem er mjög þýðingarmikið að hafa í huga, að á síðustu árum hefur útflutningur á ferskum fiski aukist mjög mikið. Þetta hefur haft í för með sér að þau fyrirtæki, m.a. þau frystihús sem höfðu fjárfest á síðustu árum verulega í endurbótum og sett upp nýtísku vélar og tæki, hafa setið uppi með mjög dýra fjárfestingu á sama tíma sem hráefnið, fiskurinn, hefur horfið frá þeim. Þetta hefur gert það að verkum að fjármagnskostnaðurinn hefur verið hlutfallslega þyngri en menn áttu von á. Þessu held ég að sé þýðingarmikið að gera sér grein fyrir jafnframt því sem innlend verðbólga hefur bætt við þann vanda sem fylgir því að vera mjög skuldugur. Mér finnst nauðsynlegt, virðulegi forseti, að menn hafi í huga í fyrsta lagi þessar innlendu aðstæður, fjölgun frystitogara, en hér munu nú vera 20 raunverulegir frystitogarar. Það má gera ráð fyrir að 30--40 skip geti fryst um borð en raunverulegir frystitogarar eru um 20. Þetta hefur m.a. gert það að verkum að minna kemur til vinnslu í frystihús og fiskvinnslufyrirtæki í landi samfara stórauknum útflutningi á ferskum ísuðum fiski, en árið 1988 fóru 109 þús. smálestir á markaði í Bretlandi og Vestur-Þýskalandi, ýmist vegna þess að skipin sigldu sjálf eða þetta var flutt út í gámum. Fyrir 5--6 árum var þessi útflutningur um það bil 50 þús. smál. Þetta hefur komið mjög hart niður á fiskvinnslunni innan lands. Ég vildi, virðulegi forseti, vekja athygli á þessu og enn fremur því að á síðasta ári varð verulegt verðfall á verðmætustu afurðategundum, þ.e. frystum sjávarafurðum sem voru seldar í Bandaríkjunum. Á sama tíma sem þetta verðfall verður á verðmætustu vörunni, sem eru fryst fiskflök, eykst útflutningur á óunnum frystum fiski. Sem dæmi má nefna að árið 1988 fóru um það bil 35 þús. smálestir af frystum sjávarafurðum til Bandaríkjanna. Þar af voru um 96% fiskflök og fiskblokkir. Á sama tíma fór svipað magn til Japans, um 35 þús. tonn. Þar af voru ekki nema 0,7% fiskflök og fiskblokkir. Þetta þýðir minni vinnu í landi, verri nýtingu á fiskvinnslustöðvunum og lakari afkomu bæði hjá fyrirtækjum og starfsmönnum. Þessi ,,strúktúr``breyting hefur haft gífurlega mikil áhrif til hins verra fyrir fiskvinnsluna í heild og einnig einstök fyrirtæki. Þetta vandamál er enn óleyst. Ég vil taka undir það, og skal nú ljúka máli mínu, virðulegi forseti, að það er gersamlega út í bláinn að halda því fram að menn skuli binda vonir sínar við markaðsverðshækkanir á verðmætustu fisktegundum í útflutningsafurðum þjóðarinnar í ár. Það eru ekki góðar horfur á því að verð fari hækkandi á frystum fiskflökum í Bandaríkjunum. Það eru ekki góðar horfur á því að Sovétríkin verði góðir viðsemjendur við Íslendinga í ár á þeim frysta fiski sem við þurfum að selja í Sovétríkjunum. Þeir eru að breyta sínum innflutningsháttum þannig að innflutningur matvæla, þar með innflutningur á fiskmeti, er ekki í þeim forgangsflokki sem hann hefur verið hingað til. Sovétmenn segja: Við höfum ekki ráð á að nota verðmætan gjaldeyri til að flytja inn fisk og ýmsar aðrar vörutegundir. Ég nefni sem dæmi ullarvörur. Einnig er ekki að vita hvað getur gerst á Evrópumarkaði í ár og vitað er að saltfiskmarkaðir eru erfiðir þannig að það er borin von að gera ráð fyrir því að staða íslensks sjávarútvegs og íslenskrar fiskvinnslu lagist af þeirri ástæðu. Mín niðurstaða er sú í stórum dráttum, virðulegi forseti, að vandi sjávarútvegs og fiskiðnaðar er enn óleystur.

Friðrik Sophusson Ég skal, virðulegur forseti, ekki verða langorður um þetta mál. Hér er á ferðinni skýrsla sem um var beðið fyrir mörgum mánuðum og reyndar hefur legið fyrir þinginu en ekki tekist að ræða fyllilega fyrr en nú. Það er full ástæða til að ræða fjölmörg atriði sem upp hafa komið í umræðunni, en það gefst tóm til þess þegar til Nd. kemur svokallaður bandormur sem nú er til meðferðar í Ed. og er afleiðing kjarasamninga sem nýlega voru gerðir. Mér finnst athygli vert, sem fram hefur komið í þessari umræðu, að hæstv. sjútvrh., sá sem talaði fyrir nokkrum dögum og sagði að fiskvinnslan og sjávarútvegurinn hefðu ekkert þol til þess að greiða meira í laun en gert var fyrir kjarasamninga, stendur upp nú og bendir á að í bréfi hæstv. forsrh. til VMSÍ og VSÍ sé tekið fram að ríkisstjórnin muni beita sér fyrir því að samkeppnisstaða útflutningsgreina verði viðunandi á samningstímanum og bætir við: Það verður ekki viðunandi ef um tap er að ræða. Hæstv. sjútvrh. hefur lýst því að ef og þegar kjarasamningarnir sem gerðir hafa verið á ábyrgð ríkisstjórnarinnar koma til framkvæmda, því að auðvitað hlutu aðilar á almenna vinnumarkaðinum að semja í hátt við þann samning sem gerður var á milli ríkisvaldsins og opinberra starfsmanna, þá mun taprekstur aukast nema verðhækkanir komi til skjalanna. Hæstv. ráðherra bað menn um að binda ekki miklar vonir við slíkar verðhækkanir, en það er þvert á það sem hæstv. forsrh. hefur sýknt og heilagt gert í sínum málflutningi. Mér fannst athygli vert að þetta skyldi koma fram hjá hæstv. ráðherra og skil hann svo að hann telji að hreyfa verði til verð íslenska gjaldmiðilsins miðað við þær staðreyndir sem fyrir liggja. Það verður ekki skilið nema á einn veg og ég vil þakka hæstv. sjútvrh. fyrir að sýna þá hreinskilni í þessum umræðum. Það er annað atriði, virðulegur forseti, sem varð til þess að ég hlaut að koma upp og það var það sem sagt var um fjármagnskostnaðinn, en aftur og aftur er því haldið fram með réttu að fjármagnskostnaður sé hár hér á landi án þess að menn segi nákvæmlega hvað þeir eiga við. Ef maður spyr viðkomandi aðila hvað sé fjármagnskostnaður fær maður oftast svörin: Það eru vextir og hæð á vöxtum og vissulega eru vextir háir hér á landi, en í mjög mörgum tilvikum er hægt að lækka vexti með opinberum aðgerðum þannig að stjórnvöld geta haft veruleg áhrif á vaxtahæðina á hverjum tíma. En málið er ekki svona einfalt því að fjármagnskostnaður er ekki bara vextir. Verðbætur eru auðvitað ekki fjármagnskostnaður. Verðbætur eru aðeins verðbólgumæling, viðurkenning á því að bæta þurfi mönnum það upp sem verðbólgunni nemur. En fjármagnskostnaðurinn hjá fyrirtækjum er ekki eingöngu vextir heldur líka hve mikið þarf að borga í vexti og þá hefur það grundvallarþýðingu hve mikið fyrirtæki þurfa að taka að láni. Fyrirtæki sem er vel rekið, þar sem eigið fé er mikið og þarf ekki á lánum að halda, er algerlega ónæmt fyrir því hvort vextirnir eru 10% eða 20% ofan á verðbólgu. Þessu verða menn að átta sig á og þetta finnst mér eins og margir hv. þm. skilji ekki því að þeir koma upp og segja að fjármagnskostnaðurinn sé svo mikill að hann sé að drepa fyrirtækin nema menn segi til viðbótar hvernig fjármagnskostnaðurinn er til kominn. Hann er m.a. til kominn vegna þess að fyrirtækin hafa verið neydd til að tapa. Hæstv. ríkisstjórn hefur ekki viðurkennt að það þurfi að breyta rekstrarskilyrðunum og einustu aðgerðir ríkisstjórnarinnar eru þær að breyta skuldum í nýjar skuldir. Það lækkar auðvitað árlegan fjármagnskostnað, en það er vonlaust að beita eingöngu þessum aðferðum nema rekstrarskilyrðin séu bætt jafnframt. 

1998 eða 1989.

Þarna hefur hv. þm. fengið mikla hjálp frá flokksbróður sínum og vonast ég til þess að sú hjálp dugi hounum í þessu máli.

Það kemur í ljós að hv. ræðumaður veit ekki hvert af þremur ártölunum passar.

Ég held að hv. frammíkallandi hafi ekki hugmynd um hvað hann er að segja. Það kemur í ljós að hann getur ekki einu sinni lesið rétt úr tölustöfum. Virðulegur forseti. Ég var að lýsa þessu vegna þess að mér finnst hæstv. ríkisstjórn ekki hafa skilning á þessu máli né sumir þingmenn. Og eitt af því sem ég held að við gætum gert er að finna aðferðir til að auka eiginfjárhlutfallið í fyrirtækjunum og tillögur þess efnis liggja fyrir þessu þingi. Af því að ég veit að tíminn er skammur og ég hef ekki mikinn tíma hvet ég hæstv. ráðherra til að kanna það í sínum herbúðum, ekki síst af því að ég ber mikið traust til hans og held kannski að þessa dagana sé eitthvað hægt að gera af viti í landinu af sérstökum ástæðum sem ég hirði ekki um að nefna hér, en daginn í dag og næstu 2--3 daga sé hugsanlega eitthvað hægt að gera af viti í þessum málum því að þessa stundina eru við stjórn menn sem hafa þó a.m.k. þekkingu á þessum málefnum þjóðarinnar, að kanna hvort ekki sé hægt nú að nota tækifærið til að breyta til að mynda skattalöggjöf og löggjöf sem varðar hlutafé og fleira í slíkum málum til að koma til móts við fyrirtæki sem þurfa á auknu eiginfjármagni að halda. Eins veit ég að hæstv. ráðherra, fyrrv. formaður bankaráðs Seðlabankans, hefur líka skilning á því hvernig laga má rekstrargrundvöll fyrirtækjanna. Ég hvet þess vegna hæstv. ráðherra nú þegar hann hefur tækifæri til, miklu betra en ella, að láta nú sína skynsemi ráða en fara ekki að ráðum annarra manna sem ekki hafa vit á þessum málum í sama mæli og hæstv. ráðherra.

Árni Gunnarsson Virðulegi forseti. Í skýrslum forráðamanna íslensku fiskvinnslufyrirtækjanna í Bandaríkjunum, sem þeir hafa flutt á fundum að undanförnu, hefur komið í ljós að nokkur samdráttur hefur orðið í fisksölu þeirra og í Bandaríkjunum almennt. Ástæðurnar eru einkum raktar til mengunar og frétta af eiturefnum sem fundist hafa í fiski. Þessar fréttir snerta þó nær eingöngu fisk sem Bandaríkjamenn veiða sjálfir, en hefur einnig áhrif á sölu innfluttra fiskafurða. Hér er á ferðinni alvarlegt mál. Nú hefur það einnig gerst að í Svíþjóð hefur verið bönnuð neysla á íslensku þorskalýsi. Vísindamenn þar telja sig hafa fundið of mikið magn af díoxíði í lýsinu þótt það sé langt undir þeim mörkum sem hér eru talin hættuleg heilsu manna. Við þetta bætast svo fréttir frá Færeyjum um að í fituvef hrefnu hafi fundist ýmis eiturefni, t.d. DDT og PCB, og Færeyingar varaðir við að neyta hrefnukjöts oftar en tvisvar í viku. Þessar fréttir geta skaðað fisksölu Íslendinga þar eð hinn almenni neytandi gerir ekki greinarmun á langlífum fisktegundum eða spendýrum sem safna þessum eiturefnum í fituvefi og líffæri á margra ára tímabili og leita fæðu upp undir strendur meginlands Evrópu þar sem mengun er sannarlega mikil. Fréttir af stórfelldri mengun í Norðursjó og Eystrasalti bæta ekki úr, en þar sýna nú rannsóknir að aðeins 8% af urtum í selastofni eru frjóar. 92% af urtunum eru ófrjóar vegna eiturefna í höfunum. Atburðirnir við Bjarnarey þegar sovéskur kafbátur sökk þar hafa m.a. valdið því að hingað til lands hafa borist fyrirspurnir um geislavirkni í hafi. Þessir atburðir eru ástæða þess að fyrri hluta síðustu viku óskaði ég eftir utandagskrárumræðu til að fá fram skoðanir ráðamanna á því hvernig Íslendingar geta best brugðist við fréttum af þessu tagi og þeim alvarlegu viðvörunum sem felast í þessum fréttum. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að hér á landi þyrfti að efla til muna allar grundvallarrannsóknir á hugsanlegri mengun hafsins og Íslendingar yrðu að grípa til allra tiltækra ráða til að fylgjast með ástandi sjávar að þessu leyti. Einnig að við yrðum að hvetja til herts eftirlits með losun hvers konar úrgangs í hafið. Ég fagna því sérstaklega þeirri fsp. sem hv. þm. Friðrik Sophusson hefur lagt fram varðandi mál þessu tengd. Lífsafkoma þessarar þjóðar er undir því komin að við getum ávallt fært sönnur á það að íslenskur fiskur sé dreginn úr ómenguðu hafi, sé laus við eiturefni og að við höldum þeirri ímynd og að sú staðreynd breytist ekki að við seljum besta fisk í heimi. Allar efasemdir um það geta haft mjög skaðleg áhrif. Nú heyra rannsóknir á mengun hafsins undir fjögur ráðuneyti a.m.k. Þessar rannsóknir þarf að samræma og sameina undir einni stjórn. Þátttöku okkar í alþjóðlegu samstarfi á þessum vettvangi verður að efla. Vestnorræna þingmannaráðið hefur samþykkt tillögu sem ég lagði fram um samræmdar aðgerðir Grænlendinga, Færeyinga og Íslendinga á þessum vettvangi og að leitað yrði samvinnu við þær þjóðir sem eiga hagsmuna að gæta á Norður-Atlantshafi. Ég tel starfið innan Alþjóðahafrannsóknaráðsins ekki nægjanlegt hvað snertir Norður-Atlantshafið né heldur innan þeirra nefnda sem kenndar eru við Parísar- og Oslóarsamkomulagið og ekki heldur innan Norðurlandaráðs. Íslendingar hafa allt of lengi verið þeirrar skoðunar að þeir þyrftu litlar eða engar áhyggjur að hafa af mengun hafsins. Það er deginum ljósara að við verðum að vera á varðbergi og gefa þessum málum miklu meiri gætur en verið hefur. Allar fréttir á borð við þær sem ég hef nú nefnt geta valdið okkur miklu tjóni, bæði beinu og óbeinu. Ég vil með þessari umræðu, virðulegi forseti, skora á stjórnvöld og fjárveitingavaldið að hyggja betur að þessum málaflokki.

Friðrik Sophusson Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að óska eftir utandagskrárumræðum um þetta mál. Ég vek athygli á því að hinn 18. mars 1987 var samþykkt hér á hinu háa Alþingi þál., en flm. þessarar þáltill. voru þrír þingmenn Sjálfstfl., Gunnar G. Schram, Pétur Sigurðsson og hv. þm. Eyjólfur Konráð Jósson. Ályktunartillögunni var lítils háttar breytt, en var samþykkt svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að hvetja til þess að efnt verði til ráðstefnu hér á landi um varnir gegn mengun við Ísland og annars staðar í Norðaustur-Atlantshafi þar sem sérstaklega verði fjallað um þá hættu sem fiskstofnum og mannvist á þessu svæði er búin vegna mengunar frá geislavirkum efnum. Felur Alþingi ríkisstjórninni að vinna að framgangi málsins.`` Í greinargerð með þáltill. þeirra þremenninga er síðan vitnað til skýrslu, einkum og sér í lagi um Dounreay í Skotlandi, og því lýst hver hætta sé á hafsvæðunum í kringum Ísland af efnum sem koma m.a. frá landstöðvum, en einnig vegna úrgangs sem losaður er á þessu svæði. Í þessu sambandi, virðulegur forseti, tel ég fyllstu ástæðu til að rifja upp að á sínum tíma beitti Matthías Bjarnason, þá siglingamálaráðherra, sér fyrir því á þingi í Cardiff, þar sem fjallað var um Parísarsáttmálann og þar sem þær þjóðir sem eru aðilar að sáttmálanum hittust, að íslenska sendinefndin flytti tillögu um reglur sem bönnuðu að landstöðvar losuðu geislavirkan úrgang á þetta hafsvæði, en um það snýst þetta mál ekki síst. Aðrir ráðherrar hafa fylgt þessu fordæmi, bæði á alþjóðlegum vettvangi og ekki síst innan vébanda Norðurlandaráðs, og skal ég ekki hafa mörg orð um það, en sá sem hér stendur til að mynda átti um þetta drjúgar viðræður við orkumálaráðherra Bretlands á sínum tíma, einkum vegna Dounreay. Ég vek athygli á því að ekkert hefur heyrst frá stjórnvöldum um undirbúning þeirrar ráðstefnu sem minnst er á í þál. Alþingis og ég vil hvetja hæstv. ríkisstjórn og þá væntanlega þá ráðherra sem um þetta mál fjalla. Á þeim tíma var forsrh. Steingrímur Hermannsson hæstv. forsrh. Hann varð síðar utanrrh. þannig að ef málið hefur farið þangað hlýtur það mál að hafa fylgt honum. Ég hef ekki getað fengið upplýsingar um það hvar á vegi þetta mál er statt, en ég hvet hæstv. ríkisstjórn eindregið til að fylgja eftir þál. hins háa Alþingis og vil að lokum þakka fyrir að það skuli vera vakin athygli á þessu máli í þessari umræðu.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um hve alvarlegt er það mál sem hv. 3. þm. Norðurl. e. Árni Gunnarsson hefur nú vakið athygli á með því að kveðja sér hljóðs utan dagskrár og þakka ég honum fyrir að hafa gert það hér. Vissulega hafa margir haft áhyggjur af mengun sjávar og þeim fjölgar sem betur fer ört sem gera sér grein fyrir að sjórinn tekur ekki við mengun og eyðir henni eins og allt of margir hafa haldið og trúað til þessa og kannast flestir við að ,,lengi tekur sjórinn við`` sem hefur löngum verið haft á orði. Rannsóknir á mengun sjávar hafa verið mjög takmarkaðar hér við land fram til þessa og er grundvallaratriðið að við gerum átak í þessum málum nú þegar. Þótt rannsóknir hafi verið af skornum skammti er þó ljóst að andvaraleysið hefur verið of mikið í þessum málum. Díoxíðmengun, sem hér hefur aðeins verið drepið á, getur m.a. stafað af bræðslu plastefna og vil ég benda á í því sambandi að víða á landinu er sorpeyðingu mjög ábótavant. Má minna á ástandið í Hnífsdal í þessu sambandi þar sem sorpbrennslan þar er rekin án starfsleyfis og stafar af henni mjög mikil mengun. Kvikasilfursmengun er einnig áhyggjuefni og hafa heyrst hrikalegar tölur um þess konar mengun í fiskum hér við land, sérstaklega þeim sem verða gamlir eins og t.d. lúða. Tölur um kvikasilfur í gömlum lúðum eru ógnvekjandi. Mengun hér við land er vissulega töluverð, en við vitum ekki nægilega mikið um hversu alvarlegt ástandið er orðið. Hreinn sjór og ómengaður fiskur hefur verið talinn okkar aðalsmerki og er mikilvægt að við gerum allt sem í okkar valdi stendur til að það geti verið staðreynd. Ég vil í þessu sambandi benda á að nú eru rannsóknarmenn sem sjá um mengunarmælingar m.a. í hafinu í verkfalli til að krefjast hærri launa fyrir störf sín. Vegna þessarar deilu eru mörg rannsóknarverkefni í hættu. Mikilvægi rannsókna í huga stjórnvalda birtist m.a. í því hve lítils virði þeir telja þessi störf vera þegar á að ákveða hvaða laun skulu greidd fyrir þau. Ábyrgð ríkisstjórnarinnar er mikil í þessu máli. Sá ruglingur sem á sér stað vegna þess hve mörg ráðuneyti fara með mengunarmál mundi leysast ef sérstakt ráðuneyti umhverfismála sæi um mengunarmálin bæði í sjó og á landi því að auðvitað tengist þetta allt saman. Ég skora á ríkisstjórnina að taka þessi mál föstum tökum nú þegar.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Það þarf ekki að koma neinum á óvart þó að það komi fram við mælingar og athuganir að mengun er í sjónum við Ísland og hún endurspeglast í þeim lífverum sem í sjónum lifa og ekki síst í þeim sem standa ofarlega, eins og kallað er, í fæðukeðjunni, sjávarspendýrin þar í efsta þrepi. Ástand í þeirra líkama er skýr vísbending um mengun efna sem ekki brotna niður í náttúrunni. Hér þarf að bregðast við. Og hvað getum við gert? Jú, við getum leitast við að draga úr mengun sem kemur frá landi og í sjóinn og við þurfum að ýta á eftir á alþjóðavettvangi hvarvetna til að styrkja alþjóðlegar samþykktir og knýja fram alþjóðlegar samþykktir til að draga úr mengun sjávar, auðvitað því nær sem þessi mengun er okkur. En þetta er alheimsvandamál í eðli sínu og mengunin flyst með hafstraumunum frá Mexíkóflóa og Bandaríkjunum, en einnig frá Evrópu eins og komið hefur fram í sambandi við geislavirk efni. Á vettvangi Norðurlandaráðs hafa þessi mál verið mikið rædd og á aukaþingi Norðurlandaráðs í Helsingör í nóvember sl. var gerð sérstök samþykkt, var samþykkt áætlun um varnir gegn mengun sjávar. Það er raunar hv. 13. þm. Reykv. Guðrún Helgadóttir sem flutti það mál inn á vettvang Norðurlandaráðs sem leiddi til þessarar samþykktar. Síðan er ákvörðun um að þessi áætlun verði endurskoðuð fyrir næsta þing Norðurlandaráðs sem haldið verður hér á komandi vetri og það er verðugt verkefni einmitt fyrir okkur Íslendinga að taka á öllum þeim þáttum sem að okkur snúa og varða mengun sjávarins í tengslum við þá endurskoðun á þessari áætlun sem ljósin munu beinast að á næsta þingi Norðurlandaráðs. Síðan er það meðferð mála hér heima fyrir. Mér er kunnugt um að hæstv. samgrh. hefur haft í undirbúningi hertar aðgerðir í sambandi við mengun sjávar sem heyrir undir hans ráðuneyti. En það þarf að taka samhæft á þessu í stjórnsýslunni og þess vegna þurfum við að tryggja að koma þeim málum í skaplegt horf áður en Alþingi lýkur með samþykkt frv. um sérstakt umhverfisráðuneyti til að sjá um meðferð þessara mála.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Baráttan fyrir verndun lífríkis hafsins er hin nýja landhelgisbarátta okkar Íslendinga. Umbætur byrja heima, segja menn gjarnan, og það út af fyrir sig er ánægjulegt að í stjórnartíma þessarar ríkisstjórnar hefur e.t.v. meira verið aðhafst á þessu sviði en áður, enda var fullkomlega tími til kominn að auka starf okkar að þessum málum. En um leið og þær umbætur byrja heima er baráttan gegn mengunarháskanum alþjóðlegs eðlis vegna þess að hún nær yfir öll landamæri þannig að hinn alþjóðlegi þáttur í því máli er stór. Sem dæmi um aðgerðir á þessum sviðum nefni ég fyrst frv. til l. um umhverfismál þar sem gert er ráð fyrir því að stofna sérstakt umhverfismálaráðuneyti og samræma stjórn þessara mála á vegum innlendra aðila í einu ráðuneyti og gefa því aukinn forgang með þeim hætti. Í annan stað nefni ég frumvörp iðnrh. sem varða slíkar sérstakar aðgerðir eins og t.d. frv. sem hér liggur fyrir um að draga úr skaða af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur. Í annan stað er hægt að nefna frv. um meðferð brotamálma og skilagjald af ökutækjum sem sent hefur verið öllum hv. þm. Þá minni ég á mál sem ég reyndar gerði mér vonir um að geta mælt fyrir hér og hef beðið eftir því að geta það sl. hálfan mánuð, þ.e. þáltill. um staðfestingu Alþingis á samningsskuldbindingum okkar um aðgerðir til verndunar ósonlaginu. En það er fjölmargt annað sem gera þarf og gert hefur verið. Ég nefni sem dæmi að innan EFTA og EB hefur verið stofnuð sérstök nefnd sérfræðinga um umhverfismál. Fyrsti fundur hennar verður haldinn 11. maí nk. Ég rifja upp að á sl. hausti var haldin sérstök ráðstefna um samstarf EFTA- og EB-ríkja þar sem umhverfismál voru mjög á dagskrá, þar sem voru saman komnir allir jafnaðarmannaflokkar Evrópu, þar sem að íslensku frumkvæði var sérstakur kafli ítarlegur um aðgerðir, áskorun til ríkisstjórna um samræmdar aðgerðir gegn umhverfisspjöllum og fyrir jákvæðum aðgerðum til verndunar umhverfisins. Fleira mætti til nefna og þá sérstaklega á vettvangi norrænnar samvinnu, svo sem eins og hina tvíþættu norrænu áætlun um umhverfismál, annars vegar almenna áætlun um samstarf Norðurlanda á sviði umhverfismála og hins vegar sérstaka norræna áætlun um varnir gegn mengun sjávar. Óhjákvæmilega tengist þessum málum líka barátta okkar fyrir því að koma í veg fyrir umhverfisslys, svo sem eins og t.d. af völdum umferðar kjarnorkuknúinna kafbáta. Í því efni liggur ljóst fyrir að við vinnum nú að undirbúningi að tillögum sem við munum taka upp við bandalagsþjóðir okkar innan Atlantshafsbandalagsins. Það er vettvangurinn til þess vegna þess að án aðildar okkar að Atlantshafsbandalaginu yrðum við ekki til kvaddir til að fjalla sérstaklega um afvopnunarmál. Loks er þess að geta að innan Atlantshafsbandalagsins er líka fram undan margháttuð starfsemi sem tengist umhverfismálum þar sem við munum leggja fram okkar tillögur. Þar nefni ég til fund vísindanefndar Atlantshafsbandalagsins sem kemur saman í Hollandi þann 17. þ.m., þingmannafund NATO í Tyrklandi þar sem umhverfismál munu verða á dagskrá, leiðtogafund Atlantshafsbandalagsins þar sem að okkar frumkvæði munu verða gerðar tillögur um að taka sérstaklega á umhverfisverndarmálum og loks ráðstefnu sem haldin verður í Osló á sumri komanda á vegum umhverfisverndarnefndar Atlantshafsbandalagsins þar sem við munum einnig fylgja eftir okkar málflutningi. Þessi dæmi, virðulegi forseti, nefni ég um það að við munum hvarvetna þar sem við höfum tækifæri til láta að okkur kveða að því er varðar tillögur um verndun umhverfisins.

Guðrún Agnarsdóttir Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 3. þm. Norðurl. e. fyrir að hefja þessa þörfu umræðu. Hér er um afar mikilvægt mál að ræða, grundvallaratriði fyrir afkomu þessarar þjóðar og varðar miklu að við séum vakandi fyrir þeim hættum sem okkur eru búnar af margvíslegri mengun í hafinu. Við teljum okkur njóta fjarlægðar hér á Íslandi og búa við fæðuöflun úr hreinum ómenguðum sjó, auglýsum það jafnvel þegar við seljum sjávarafurðir okkar, aðalútflutningsvörur okkar. Í þeirri umræðu virðumst við gleyma því að straumar í höfum tengja í raun saman öll heimshöfin og tekur nokkra mánuði fyrir straumana að bera efni um allan hnöttinn. Vaxandi mengun frá iðnaðarþjóðum í þéttbýli ber því eiturefni víða um heimshöf langt frá upprunastað sínum. Einnig má nefna þá hættu sem stafar af því að mörg eiturefni eru fituleysanleg og sækja í fitu og finnast því í meira mæli í fituvef sjávardýra, einkum þeirra sem eru langlíf. Af þessu stafar hætta fyrir þá sem neyta slíkrar fæðu og þetta hlýtur að vera ríkulegt áhyggjuefni fyrir þjóð sem lifir af sjávarfangi. Það er löngu brýnt fyrir okkur Íslendinga að skipuleggja og efla rannsóknir og eftirlit með mengunarmálum hér á landi. Mikilvægt skref í þeim efnum er að stofna umhverfisráðuneyti sem lengi hefur verið rætt hér á Alþingi en vegna skammsýnna sjónarmiða af ýmsu tagi ekki fengist samþykkt. Þetta telur Kvennalistinn afar brýnt mál og værum við þingkonur hans sannarlega reiðubúnar að vinna hér á þingi í vor þar til það mál er í höfn. Annað mikilvægt skref er að taka af skynsemi og framsýni á fjárveitingum til uppbyggingar rannsókna á þeim sviðum sem varða mengun og ekki síst að sjá til þess að það fólk sem þar vinnur geti unað sínum hag sæmilega. Og beini ég þessum orðum sérstaklega til hæstv. fjmrh. ef hann kynni að vera hér í húsinu.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Ég tek undir orð þeirra sem hér hafa talað um nauðsyn þess út frá þessu samhengi að hér komist á umhverfisráðuneyti sem fari með þessi mál, en eins og nú háttar til í okkar stjórnkerfi heyra mengunarmál hafsins undir samgrn. og sú stofnun sem fer með framkvæmd þessara mála er Siglingamálastofnun, sér m.a. um framkvæmd laga um varnir gegn mengun sjávar. Á vegum samgrn. hefur verið talsvert unnið að þessu máli að undanförnu, m.a. að gefnu tilefni. Samstarfsnefnd helstu aðila á þessu sviði starfar undir forustu ráðuneytisins og hefur sú nefnd þegar gert tillögur um að taka skuli upp sem fyrst reglubundnar mælingar á mengun sjávar hér við land. Að öðru leyti er þess að vænta að sá starfshópur skili áliti í þessum mánuði. Í framhaldi af þessu hef ég tekið upp málið í ríkisstjórn og hef þegar lagt fram tillögur um aðgerðir sem ég vil í örfáum orðum gera grein fyrir. Eru þar nokkur helstu áhersluatriði rakin sem að okkur snúa. Fyrst að hefja reglubundnar mælingar á mengunarefnum í sjó og sjávarlífverum í okkar hafsvæði. Í öðru lagi að taka upp reglur um dreifingu fóðurs og úrgangs frá fiskeldisstöðvum í sjó. Í þriðja lagi að auka söfnun úrgangsolíu frá skipum og aðilum í landi. Í fjórða lagi að bæta búnað ríkis og einstakra sveitarfélaga til að hreinsa olíu, lýsi og slíka mengun úr sjó. Í þessu sambandi má minna á norrænu mengunarvarnaáætlunina sem m.a. kemur inn á þessi atriði. Í fimmta lagi að vinna að því að uppræta losun sorps frá skipum í sjó. Í sjötta lagi að setja kröfur um hreinsibúnað á útblástur bifreiða til að hindra blýmengun sem að sjálfsögðu getur borist til hafsins. Í sjöunda lagi að vinna gegn förgun hættulegra efna á öskuhaugum sem af skiljanlegum ástæðum getur líka orðið að mengun í hafi. Og í áttunda lagi, og það er ekki síst mikilvægt, tel ég að það sé óhjákvæmilegt að nefna þá hluti sem stórfelldust mengunarhætta stafar af, en það er vígvæðing hafanna með tilheyrandi kjarnorkuvopnum og umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Það er enginn vafi á því að allar aðgerðir sem gætu orðið til að draga úr hættunni á geislamengun hafsins hljóta að teljast forgangsverkefni í íslenskum mengunarvarnamálum. Ég nefni þar að takmarka umferð kjarnorkuvopnaðra og kjarnorkuknúinna farartækja og banna komu þeirra inn fyrir 12 mílna land- og lofthelgi Íslands, að takmarka óþarfa viðdvöl slíkra farartækja í íslensku efnahags- og auðlindalögsögunni eftir því sem kostur er, að takmarka umferð farartækja sem flytja kjarnakleyf efni eða kjarnorkuúrgang um íslenska lögsögu og síðast en ekki síst vil ég nefna að við Íslendingar hljótum hvar sem við komum því við á alþjóðavettvangi að berjast fyrir okkar málstað í þessum efnum og ekki síst gegn þeirri nýju hættu sem okkur og öðrum þjóðum sem að hafinu liggja kann að stafa af þeirri tilhneigingu meginlandsþjóða að leysa mengunarmál sín á landi og í lofti á kostnað mengunar í höfunum. Ég vil sérstaklega nefna áform Breta um að hætta framleiðslu á raforku með brennslu kola og olíu til að draga úr loftmengun, en taka þess í stað upp framleiðslu á rafmagni með kjarnorku en úrgangurinn á síðan að fara í hafið. Þarna er á ferðinni ný og háskaleg tilhneiging sem við hljótum að beita okkur að, ekki bara í ,,friðarbandalaginu`` og ,,umhverfisverndarklúbbnum`` sem hér var nefndur áðan heldur alls staðar á alþjóðavettvangi þar sem árangur getur af slíku hlotist.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Það er hverju orði sannara að sú umræða sem hér var hafin af hv. 3. þm. Norðurl. e. er hin þarfasta. Við segjum oft á hátíðastundum og sérstaklega á sjómannadaginn: Föðurland vort hálft er hafið. Það er sá hluti okkar föðurlands sem við þurfum nú að verja og þess vegna er það sannmæli að varnir gegn mengun sjávar séu hin nýja landhelgisbarátta Íslendinga. Hana þurfum við að heyja bæði á heimavettvangi og erlendis og eins og kom fram hjá hæstv. utanrrh. og hæstv. samgrh. þurfum við að beita áhrifum okkar hvar sem þeirra gætir á alþjóðavettvangi og tala fyrir þessu máli. En það hefur ekki verið nefnt í þessum umræðum sem er kannski einna mikilvægast í málinu og það er að fleiri þjóðir staðfesti alþjóðahafréttarsáttmálann. Því eins og kom fram hjá Gro Harlem Brundtland og öðrum höfundum skýrslu nefndar Sameinuðu þjóðanna um umhverfisvernd er það kannski sú ein ráðstöfun sem mikilvægust væri til að leggja grunn að öflugum vörnum gegn mengun sjávar að hafréttarsáttmálinn verði staðfestur af fleiri ríkjum þannig að hann geti gengið að fullu í gildi.

Hann er lög de facto.

Það er því miður ekki svo að nægilega margar þjóðir hafi samþykkt hann. Þess vegna vantar þetta enn og þessu máli þurfum við að fylgja eftir hvar sem við komum því við. En hér er um fleiri mál að ræða á alþjóðavettvangi. Ekki síst er Norðurlandasamstarfsvettvangurinn okkur afar mikilvægur í þessu máli. Hér hefur verið vikið að því að á aukaþingi Norðurlandaráðs í Helsingör í nóvember sl. var samþykkt sérstök aðgerðaáætlun til varnar gegn mengun sjávar. Þessi áætlun verður endurskoðuð á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík á næsta vetri. Eins og fram kom í máli hv. 2. þm. Austurl. er það mjög mikilvægt að við notum þetta ár bæði heima og heiman til að búa okkur undir þessa endurskoðun þannig að sjónarmið Íslendinga komi þar rækilega fram.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir fá að þakka upphafsmanni þessarar umræðu fyrir að taka hana upp því að vissulega er það mjög alvarlegt mál sem hér er til umræðu, mengun í höfum, ekki hvað síst fyrir framtíð þjóðar eins og okkar, en við byggjum nánast tilvist okkar á hafinu og því sem við þar drögum upp. Það er vissulega mjög alvarlegt ef mengun og mengunarfréttir fara að berast til okkar erlendu markaða, alvarlegt fyrir þá markaði og það er alvarlegt fyrir hinn góða orðstír sem fer af okkar framleiðsluvörum. Auðvitað verða rannsóknir að hefjast sem allra fyrst og af fullum krafti og í fullri alvöru og ráðstafanir verða að vera gerðar til að koma í veg fyrir losun úrgangsefna, ekki hvað síst geislavirkra efna, í höfunum í kringum landið. Þess vegna vil ég nota tækifærið til að minna á þáltill., sem er á þskj. 572, um könnun og kostnað við kaup á rekstri dvergkafbáts því það er virkilega þarft tæki til þess að fylgjast með stöðu þessara mála í hafinu í kringum landið. Þar segir m.a., með leyfi forseta, í greinargerð: ,,Það má ekki gleyma hversu mikilvægt er að fylgjast með mengun og huga að mengunarhættu neðansjávar, en aðeins með varðveislu lífríkis sjávar er hægt að tryggja eðlilegan viðgang náttúrunnar í hafinu umhverfis landið.`` Ég tel að hér hafi verið sögð mörg stór og falleg orð um þennan þátt mála, en það er ekki nóg því að hugur verður að fylgja máli og þess vegna harma ég að slík tillaga skuli ekki hafa náð að komast inn á dagskrá þingsins í vetur og mun hún væntanlega verða endurflutt í haust og fá þá betri undirtektir miðað við það sem hér hefur verið sagt í dag. Ég sakna þess virkilega að hafa ekki heyrt afstöðu sjútvrh. í þessu máli þó að mér sýnist eftir bendingum að hann muni vera næstur eða fljótlega á mælendaskrá.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Virðulegi forseti. Á síðustu árum hefur hringrás efna í höfunum, einkum kolefnasambanda, verið mjög til umræðu, svo og samspil þeirra við andrúmsloft, hafsbotn og líffræðileg ferli í hafinu. Í því sambandi hafa komið fram ýmsar áætlanir um rannsóknir er lúta að því að kanna slík tengsl og gera magnbundna úttekt á myndun og eyðingu lífmassans í hafinu. Hafa haffræðingar vonast til að á þennan hátt megi öðlast aukna þekkingu og skilning á þeirri atburðarás sem ræður veðurfarsbreytingum á jörðinni, m.a. vegna breytinga á samsetningu andrúmsloftsins sem svo aftur hafa áhrif á hitafar í sjó og lofti, hafís, hafstrauma, gróðursvæði og loks útbreiðslu dýrastofna í hafinu. Þessu víðtæka verkefni var gefið nafnið Global Ocean Flux Study og undirbúningsrannsóknir hófust á vegum nokkurra hafrannsóknastofnana í Bandaríkjunum fyrir fáeinum árum. Hugmyndir um sameiginlegt alþjóðlegt átak í þessu skyni komu fram árið 1987 og í september það ár var boðað til undirbúningsfundar á vegum alþjóðasamtakanna Scientific Committee for Oceanic Research til að fjalla um hugsanlega alþjóðlega samvinnu. Við Íslendingar tókum þátt í þessari ráðstefnu, en þar var einróma samþykkt að mæla með alþjóðlegri samvinnu um þetta verkefni, sem síðan hefur verið nefnt Joint Global Ocean Flux Study, og þátttaka stærstu ríkjanna var þá þegar ákveðin. Fulltrúar Íslands og Svíþjóðar sem voru á þessum fundi gerðu þó þann fyrirvara um þátttöku að fé fengist til þess af hálfu Norðurlandanna. Markmið þessara rannsókna hefur verið skilgreint þannig að ákvarða og skilja fyrir jörðina í heild þau ferli sem ráða langtíma- og skammtímabreytingum á streymi kolefnis og annarra lífræðilega mikilvægra efna um hafið og meta efnaskipti þeim tengd milli hafsins og andrúmslofts, hafsbotns og meginlanda. Hér er því um mjög umfangsmikið verkefni að ræða og kemur inn á það sem hér hefur verið nefnt. Hafrannsóknastofnun okkar hefur farið með þessar rannsóknir á undanförnum árum og að því er stefnt að auka þær mjög verulega. Þessar yfirgripsmiklu rannsóknir sem ég nefndi hér munu í fyrstu einkum beinast að Norður-Atlantshafi. Þar er gert ráð fyrir víðtækri notkun sjálfvirkra tækja til mælinga á ýmsum eiginleikum sjávar og til efnagreiningar, notkun setgildra til söfnunar á lífrænum efnum á mismunandi dýpi og öflun uppýsinga frá gervitunglum um blaðgrænu í hafinu og um frumframleiðni sjávarplantna. Fyrsti fasi þessara rannsókna hófst í mars á þessu ári og var hafist handa um að leggja ótal tækjum við ankeri á nokkrum stöðum í Norður-Atlantshafi á sniði eftir lengdarbaugum 20 gráður vestur--norður og að 60 gráðum norður. Fram til hausts 1989 verða skip frá mörgum þjóðum við þessar rannsóknir á svæðinu. Talið er fullvíst að rannsóknir þessar eigi eftir að leiða til þróunar á nýjum og endurbættum tækjabúnaði og nýjum aðferðum. Í ársbyrjun 1988 lögðu þeir David Dyrsen frá Svíþjóð og Unnsteinn Stefánsson frá Íslandi fram tillögur til ráðherranefndar Norðurlandaráðs um norræna þátttöku og samvinnu í þessum rannsóknum. Bak við þessa tillögu var sú skoðun að norrænar þjóðir gætu lagt mikilvægt af mörkum í þessar sameiginlegu rannsóknir sem eiga að ná yfir alla jörðina. Nú er fyrirhugað að það muni eiga sér stað á næsta hausti sænsk-íslenskur leiðangur á Bjarna Sæmundssyni, 15 daga leiðangur, sem mun leggja út tæki bæði hér sunnan við Ísland í framhaldi af því sem lagt hefur verið út hér sunnar á Atlantshafinu og eins á svæðinu milli Íslands og Grænlands. Ég tel að hér sé um mikilvægt mál að ræða. Það vantar að vísu fé til þessara rannsókna, en ég leyfi mér að vona að ekki muni skorta fé til þess að við getum tekið þátt í þessum sameiginlegu rannsóknum því að með því að leggja út þessi tæki verður okkur gert kleift að fylgjast mun betur með því sem er að gerast í höfunum og vonandi leiða í ljós að mengun sé ekki eins alvarleg í höfunum í kringum Ísland og víða annars staðar.

Benedikt Bogason Virðulegi forseti. Ég tek undir ánægju manna með að þessi alvarlegu mál skuli tekin í stutta umræðu, en ég get ekki stillt mig um að bæta því við að mér finnst dæmigert að ætíð þegar okkur berast válegar fréttir, sem alltaf er að gerast, fer allt í gang. Mér finnst að við sofum svo alveg, gleymum okkar eigin garði og liggjum sumpart í eigin drullupolli hér heima. Í desember 1987 átti ég þess kost að sitja hálfan mánuð á þingi og þá lagði ég fram ásamt þingmönnum Borgfl. till. til þál. um könnun á ástandi frárennslis- og sorpmála. Þar er okkar raunverulega mengun. Þar er garðurinn okkar skítugur. Þessa tillögu lagði ég svo ásamt þingmönnum Borgfl. og Hreggviði Jónssyni fram til endurflutnings í byrjun apríl. Þar sem sýnt er að það er enginn áhugi fyrir þessu, þetta er víst ekki nógu fínt, ætla ég að leyfa mér aðeins að lesa hluta af greinargerðinni fyrir þessari tillögu til að vekja athygli hv. þm. á því hvað þar er á ferðinni og á hverju við getum byrjað strax í dag og kostar ekki mikinn pening. Tillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela félmrh. í samráði við Samtök ísl. sveitarfélaga og viðkomandi sveitarfélög að láta gera samræmda könnun á ástandi frárennslis- og sorpmála í öllum þéttbýlisstöðum á landinu, svo og þeim stöðum utan þéttbýlis þar sem atvinnustarfsemi eða annað getur leitt af sér mengun.`` Sveitarstjórnirnar eru með þekkingu og tæknimenn í hendi þannig að þetta er réttur vettvangur til að framkvæma þetta. Það vinnst víst ekki tími til að lesa þessa greinargerð, en ég mundi þá aðeins vilja taka 2--3 setningar innan úr þessu: ,,Eitt stærsta vandamálið, sem nú blasir við mannkyni öllu, er hraðvaxandi mengun láðs, lagar og lofts. Í öllu tæknikapphlaupinu hefur manninum yfirsést að varnar- og hreinsikerfum móður náttúru eru takmörk sett. Í þeirri viðleitni að ná sem mestu fyrir sem minnst hefur ekki aðeins nánasta umhverfi mannsins verið spillt heldur hafa spillandi áhrif breiðst út til næsta nágrennis og jafnvel landa í milli. Veður og vindar, vatnið á hringrás sinni og hafstraumar bera óþverrann landa og heimsálfa í milli. Ísland, umlukið hafinu, hefur fram að þessu sloppið vel. Þó er um talsverða megun að ræða frá okkur sjálfum og hún fer stigvaxandi. Vaxandi skilningur er á þessum vanda, m.a. á Alþingi, og hafa verið sett lög og reglur í varnarskyni. Einn er sá þáttur þessara mála sem vanræktur hefur verið þrátt fyrir reglur þar að lútandi, þ.e. hreinsun frárennslis frá byggð og bólum svo og sorpeyðing.`` Þá legg ég áherslu á að það virðist því miður allt of algeng skoðun að í lagi sé að losa sig við skolp í næsta skurð eða niður í fjöru, aka sorpinu út fyrir byggð og hrúga því í gryfjur og kveikja í öðru hverju svo félegur sem reykurinn er sem þaðan berst, sbr. Hnífsdal. Það eru til í byggingarreglugerðum, og búnar að vera í áratugi, alls kyns reglur um rotþrær og olíugildrur og fitu. Þessu er ekkert framfylgt. Þetta er kannski sett á teikningar, en er ekki framfylgt. Þarna er mjög mikilsvert að gera könnun og gera það strax og í framhaldi af því að samræma reglur fyrir allt landið. Á þessu er hægt að byrja strax á sama tíma og við í alþjóðasamstarfi tökum þátt í því sem hér hefur komið fram.