Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Út af umr. um frv. þetta við 1. umr. hefir allshn. borið fram nokkrar brtt. á þskj. 69. Brtt. við 1. gr., að fyrir „vörur“ komi: munir, eru bornar fram eftir bendingu hv. 1. þm. G.-K. Það er augljóst, að engum, dettur í hug að setja merki hátíðarinnar á vörur yfirleitt, heldur aðeins á einstaka muni. Brtt. við 5. gr. er borin fram í samræmi við ummæli hv. 4. landsk. um það, að sjálfsagt sé að sama gildi um þessi efni í Hafnarfirði og Reykjavík, og að ástæða væri til að gera ráðstafanir um lokun fleiri stofnana en sölubúða, jafnvel að ákvæðin væru látin ná til almennrar vinnu.

Þm. (Erlingur Friðjónsson) Á síðasta þingi flutti ég frv. sama efnis og þetta. Hlaut það góðar viðtökur hér í deildinni og var afgr. með flestum atkv. til Nd., en þar dagaði það uppi. Nú flyt ég þetta frv. aftur, því að ég tel það skipta talsverðu máli, að núverandi ástand um sölu síldar til bræðslustöðvanna haldist ekki lengur. Þar, sem síldin er mæld, mun ekki vera fylgt fyrirmælum í tilskipun um mælitæki og vogaráhöld frá 13. marz 1925, sem þó ættu að gilda við mælinguna. Að vísu hafa allmargir tekið upp vigt á síld, en almennt er það ekki ennþá, enda ekki í lögum, og leiðir af þessu óreglu um afhendingu síldar til verksmiðjanna. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um mál þetta, þar sem það fékk svo góðar undirtektir í fyrra, en óska, að því verði að lokinni umr. vísað til sjútvn.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Tilefni þess, að till. til þál. um björgunar- og eftirlitsskip við Vestmannaeyjar er fram komin, eru atburðir þeir, er skeð hafa með strandi björgunar- og eftirlitsskipsins Þórs, og í sambandi við þann atburð. Sá atburður, að Þór strandaði rétt fyrir áramótin, hefir orðið til þess, að svo virðist, sem það sé skoðun hæstv. stj., að með þeim atburði sé sá samningur niður fallinn, sem gerður var milli ríkisstj. og björgunarfélags. Vestmannaeyinga 1926. Þetta hefir nú að vísu ekki komið alveg skýrt fram hjá hæstv. stjórn. En í skeytum þeim, sem Vestmannaeyingum hafa borizt frá stjórnarráðinu, lá nærri að ætla, að þessi skilningur lægi til grundvallar þeim úrskurði, er stjórnarráðið gaf. Ég verð því að álíta, að það atriði samningsins frá 1926, að ríkisstj. skuli halda Þór úti sem björgunar- og eftirlitsskipi við Vestmannaeyjar, „meðan skipið er vel til þess fært“, sé sá snagi, er ríkisstj. hengir hatt sinn á með þeirri neitun, er hún hefir gefið. Hér gerist engin þörf að segja sögu Þórs né Björgunarfélags Vestmannaeyinga. Þegar Þór var fyrir 10 árum síðan keyptur sem björgunar- og eftirlitsskip, þá var það gert af ítrustu og brýnustu nauðsyn. Þetta var að nokkru gert fyrir hvöt og framlag einstakra manna, en bær og ríki studdu til framkvæmda. En brátt kom í ljós, að auk síns aðalhlutverks, þá fór skipið einnig brátt að vinna fyrir ríkið, með því að taka togara að ólöglegum veiðum. Og þótt Þór væri ekki góður til þeirra hluta, þá var það þó svo á þeim árum, að útlendu togararnir voru ekki vanir neinum skörungsskap um landhelgisvarnirnar og vöruðust því ekki gæzlu Þórs, enda varði skipið landhelgina vel. Ég vil leyfa mér að halda því fram, að þetta framtak Vestmannaeyinga hafi orðið til þess að uppörva þing og stj. um að hefjast handa með björgun og vörn á fiskimiðum landsmanna. Og ég held, að einmitt þetta skip hafi vakið Íslendinga til umhugsunar um að taka sjálfir að sér strandvarnirnar og hvatt til framkvæmda í því máli. Það, sem gerðist 1926, að ríkið keypti Þór með þeim ákvæðum, að honum skyldi verða haldið úti við Vestmannaeyjar yfir vetrarvertíðina, vil ég einmitt skoða sem viðurkenningu á því mikla starfi og framlagi, sem héraðið hafði lagt í sölurnar fyrir þetta mál. Ég vil áður en ég kem nánar að því atriði, hversu öfugt mér finnst hæstv. núv. stj. hafa snúizt við þessu máli nú, fara nokkrum orðum um þær forsendur, sem lágu fyrir þeirri samningagerð, er hér um ræðir. Í þál. þeirri, er samþ. var 1926, kemur fram sama orðalag og sett var í samninginn. Vil ég því, með leyfi hæstv. forseta, lesa hana upp: „Alþingi ályktar að samþykkja kaup ríkisstjórnarinnar á björgunar- og eftirlitsskipinu „Þór“ fyrir allt að 80 þús. krónur, með því skilyrði, að ríkið láti skipið framvegis, meðan það er vel til þess fært, halda uppi á kostnað ríkissjóðs samskonar björgunar- og eftirlitsstarfsemi við Vestmannaeyjar í 3½–4 mánuði (vetrarvertíðina) árlega sem það hefir haft á hendi undanfarin ár, enda leggi bæjarsjóður Vestmannaeyjakaupstaðar árlega fram 15 þús. kr. til útgerðar skipsins“. Þetta var ályktun þingsins þá, og á þeim grundvelli var samningurinn gerður. En til þess að sýna, með hvaða huga Vestmannaeyingar gengu að þessu, vil ég, með leyfi hæstv. forseta, einnig lesa upp ályktun Björgunarfélags Vestmannaeyja, og sem stendur í framsöguræðu minni frá 1926. Hún hljóðar svo: „Í fullu trausti þess, að ríkisstjórnin haldi áfram í framtíðinni björgunar- og eftirlitsstarfsemi þeirri hér við Vestmannaeyjar, sem Björgunarfélagið hefir gengizt fyrir til þessa, samþykkir aðalfundur Björgunarfélagsins að gefa félagsstjórninni fullt umboð til þess að selja ríkisstjórninni björgunarskipið Þór, við því verði og með þeim skilmálum, sem teknir eru fram í bréfi forsætisráðherra til félagsins, dags. 3. des. 1925“. Hér er það ljóslega sýnt, með hvaða hug við Vestmannaeyingar göngum að þessum samningi. Við gerum það í fullu trausti þess, að þetta mál sé vel tryggt í framtíðinni. En til þess að sýna, hvernig sú stj., er þá fór með völd, leit á þetta mál, þá vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upphaf ræðu, er þáv. forsrh. (J. M.) hélt um þetta mál. Hann sagði svo: „Þessi till. er borin fram af sjávarútvegsnefndum beggja deilda og í samráði við stjórnina. Það hefir þótt réttara og tryggara að öllu leyti, að Alþingi legði samþykki sitt á þennan samning. Að vísu hafði stjórnin heimild til að kaupa skipið samkv. lögum, sem. samþ. hafa verið fyrir löngu, og í þeim felst og heimild til þess að ráðstafa rekstri skipsins og notkun um sinn, en vegna þess að samningurinn við Björgunarfélag Vestmannaeyja lítur nokkuð fram á leið, þá þótti réttara að bera málið undir þingið“. .. .. Og í sömu ræðu segir ennfremur svo: „Eðlilega er ekki hægt að fara lengra hér en að binda samningana við þetta skip, en ég býst við, að þó annað skip yrði sett í stað Þórs, yrði fylgt svipaðri reglu“. Hér kannast þáv. forsrh., Jón heit. Magnússon, við það, að stj. hafi í raun og veru haft vald til að ákveða kaupin á Þór án þess að kveðja þingið til þess. Sama skoðun kemur líka þá greinilega fram í ræðu núv. hv. 4. landsk. (JBald). En ég býst við, að ástæðan til þess, að þáv. stj. vildi þó leggja þetta mál fyrir þingið, felist einmitt í þeim orðum þáv. hæstv.forsrh., að „samningurinn lítur nokkuð fram á leið“ og að „þó annað skip yrði sett í stað Þórs, yrði fylgt svipaðri reglu“. En ég ætla ekki að þreyta hv. deild með því að endurtaka öll hin vinsamlegu ummæli, sem þá féllu í garð Vestmannaeyinga vegna starfsemi þeirra í björgunar- og eftirlitsmálinu og um réttmæti þess, að ríkið létti þessum störfum af þeim að miklu eða öllu leyti. Þau ummæli er víða að finna. En ég vildi með því, sem ég hefi tilfært, sýna, í hvaða anda þessi samningur var gerður. Og ég vil vekja athygli manna á því, að orðalagið er einmitt miðað við það, að Þór var gamalt skip, en Björgunarfélagið hafði ekki um annað skip að semja. Það mun því hafa verið efst í huga allra, að björgunar- og eftirlitsstarfið væri aðalatriðið í málinu. Hitt væri aukaatriði, hvað skipið héti, sem til þess væri notað. Þá var hv. 3. landsk. fjmrh. Það var álit hans þá, og er enn, að aðalástæðan fyrir réttmæti þess, að ríkið keypti Þór og héldi honum úti sem björgunar- og eftirlitsskipi á sama hátt og áður hafði gert verið, væri sú, að með því gæti ríkið haft það í sinni hendi, að til þessa starfa væri ávallt notað nógu traust skip. Hætta lægi í því fyrir björgunarstarfið og skipverja sjálfa, ef haldið væri áfram að nota Þór til þess, ef til vill lengur en hann væri til þess fær. Hinsvegar ef ríkið ætti skipið, þá gæti það ávallt ráðið því, hvaða skip væri notað. Ég hygg og, að þáv. hæstv.atvmrh. (MG), sem enn á sæti hér í þessari hv. deild, hafi haft líka skoðun á þessu máli. Ég hygg, að hann sé sammála mér um, að í þessum anda hafi samningarnir þá verið gerðir. Og það er vitanlegt, að Vestmannaeyingar hefðu aldrei sleppt Þór úr sinni hendi, hefðu þeir ekki talið sig hafa fulla tryggingu fyrir því, að björgunar- og eftirlitsstarfseminni yrði haldið áfram við Eyjarnar. Ég tel, að við höfum siðferðislegan rétt til að krefjast þess, hvað sem þeim lagalega rétti kann að líða. Þegar því fréttin um, að Þór hefði farið í strand barst til mín og ég hafði frétt, að skipshöfnin var heil á húfi, þá varð sú hugsun fyrst fyrir mér, að þetta þyrfti ekki að verða til tjóns, hvorki ríkinu né Vestmannaeyingum. Þór myndi hafa verið vátryggður og hægt mundi vera að fá jafngott skip aftur fyrir vátryggingarupphæðina. Nú vil ég koma að því, að áður en Þór strandaði, hafði ég fengið bréf frá ríkisstj. um það, að ég sæi um, að það 15 þús. kr. tillag frá okkur, sem greiða átti samkv. samningnum frá 1926, yrði greitt. Þetta tillag var eigi farið að greiða nema að nokkru leyti, enda þótt það hefði verið sett á fjárhagsáætlun bæjarins öll árin. Ég skal taka það fram, að mér þótti mjög miður, að sá dráttur á greiðslunni hafði átt sér stað, að gjaldið hafði ekki verið greitt, eins og vera bar. Af þremur greiðslum var aðeins ein greidd, en tvær ógreiddar. En þar sem þetta hafði verið tekið á fjárhagsáætlun, er engu hægt um að kenna, að svo fór, öðru en drætti hjá þeim manni, er sjá átti um greiðsluna. Ég tek þetta sérstaklega fram af því, að ég hefi rekið mig á þau ummæli í hlaði einu, sem hefir verið gefið hér út um hríð, að þetta hafi verið viljandi gert af mér. Það er hinsvegar alveg rangt, því að mér þykir það leiðara, að þetta skuli hafa dregizt, en þrátt fyrir þetta álít ég, að hér geti alls ekki verið um samningsrof að ræða. Ég fékk bréf frá ráðuneytinu rétt áður en Þór strandaði, og svaraði ég því svo að segja um hæl með símskeyti. Nokkru síðar var kallaður saman bæjarstjórnarfundur, sem samþykkti, að kostnaðurinn skyldi greiddur, og bæjarstjóra falið að annast málið. Hann svaraði síðan ríkisstj. og ákvað, að féð skyldi greitt verða á tilteknum degi. Til þess að skýra málið nánar fyrir hv.þdm. vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp þau skeyti, sem fóru milli stj. og Vestmannaeyinga. Fyrsta skeyti frá hæstv.dómsmrh. kom til Eyja 2. jan., og hljóðaði það svo: „Út af bréfi yðar 19. f. m. um greiðslu 30 þús. króna skuldar bæjarsjóðs Vestmannaeyja til ríkisins vegna veru varðskipsins Þórs við Eyjarnar tekur ráðuneytið það fram, að greiðslufrestur sá veitist, er þér beiðist, sem sé til miðrar vertíðar. Ennfremur skal tekið fram: samningsskylda til að hafa skip við Vestmannaeyjar er að vísu fallin niður, að líkindum að fullu og öllu, en ráðuneytið sér nauðsynina á, að skip sé þar, og býðst því hér með til að hafa þar á næstu vertíð vitaskipið Hermóð sem varðskip þann tíma, er Þór mundi hafa verið látinn vera þar, og á sama hátt, gegn því að bæjarsjóður Vestmannaeyja greiði ráðuneytinu 15 þús. kr. fyrir. Svar umbiðst þegar“. Þarna er sem sagt með tilmælum bæjarstj. og samþykki ríkisstj. sáttmáli ger, og þann sáttmála munu Vestmannaeyingar reyna að standa við. Stj. segir að vísu í skeytinu, að samningar séu að líkindum niður fallnir, en þau ummæli segja ekki, að svo sé, enda lítum við í Eyjum svo á, að svo væri ekki. Hinsvegar sáum við mætavel, að stj. fullnægði ekki kröfum okkar með því að láta okkur fá vitaskipið Hermóð, því að það var talið ófært af öllum sjómönnum og öðrum, sem til þekktu. Við vildum gjarnan sætta okkur við að hafa Hermóð til netagæzlu, þegar fram á kæmi og veður tæki að batna, því að vitanlega er hvorki hægt að binda Óðin né Ægi við slíkt. Sú gæzla er líka miklu staðbundnari en björgunargæzla, því að þá hefir skipið nóg svigrúm til að gæta landhelginnar líka. Netaveiðar eru hinsvegar reknar á vissu svæði úti í hafi, og það má svo að orði kveða, að þar hafi Vestmannaeyingar skapað sér nokkurskonar landhelgi fyrir sig, og þar getur ekki komið til mála að binda varðskipin. Þetta var bæjarstj. ljóst, og svaraði hún skeyti ráðuneytisins þann 7. jan. á þessa leið: „Bæjarstjórn þakkar símskeyti ráðuneytisins viðvíkjandi greiðslufresti á því, sem ógreitt er fyrir veru Þórs hér við Eyjar undanfarið, sömuleiðis fyrir tilboð um annað gæzluskip í stað Þórs, og leyfir sér út af því að taka fram eftirfarandi: Bæjarstjórnin lítur svo á, að til þess að hafa á hendi björgunarstarfið aðallega fyrri hluta ársins sé lífsnauðsyn að hafa skip, sem ekki sé minna né á neinn hátt lakara en Þór var, og fer því fram á, að ríkisstjórnin láti Óðin eða Ægi hafa á hendi björgunarstarfsemi fram á netavertíð, eða þar til ríkið hefir ráð á öðru skipi til þess, er sé a. m. k. jafnoki Þórs. Bæjarstj. lítur svo á, að þetta sé vel fært fyrir varðskipin, þó þau hafi á hendi landhelgisgæzlu við suðurströndina samtímis. Hinsvegar álítur bæjarstj., að vitaskipið Hermóður geti komið að nokkru gagni í bili við gæzlu netanna, þegar þar að kemur, svo fremi hann sé útbúinn með samskonar tækjum og Þór var. Þó vill bæjarstj. taka það fram, að hún telur, að gæzla Hermóðs, ef til kemur, sé aðeins bráðabirgðaráðstöfun, þangað til ríkið hefir skip til gæzlunnar, er komi að öllu leyti í stað Þórs og sé að öllu leyti eins hæft til þess, bæði hvað stærð og annað snertir, allt samkv. samningi þeim, er gerður var þegar Þór var seldur ríkinu. Bæjarstjórn vill taka það fram, að hún telur sér skylt að greiða ríkissjóði hina samningsbundnu upphæð fyrir björgunar- og eftirlitsstarfið framvegis eins og hingað til“. Þessu skeyti svaraði hæstv.dómsmrh. næsta dag á þessa leið: ,.Samningsskylda ríkisstj. til að hafa sérstakt skip við Vestmannaeyjar er fallin niður. Óhugsandi að binda mánuðum saman á einu svæði, þar sem skip þessi, Óðinn og Ægir, verða að verja alla landhelgi landsins. Eina skipið, sem hugsanlegt er að staðbinda við Vestmannaeyjar, er Hermóður. Bæjarstj. Vestmannaeyja verður því að svara skýrt játandi eða neitandi, hvort hún æskir, að Hermóður verði nú í vetur gæzluskip við Eyjarnar eins og Þór var áður, með skilyrðum þeim, sem tilgreind eru í skeyti ráðuneytisins 2. jan.“. Ég vil taka það fram, að þegar þetta skeyti kom, voru uppi raddir um það, að þetta væri algerlega ófullnægjandi, en aftur á móti samþ. meiri hl. bæjarstj. að beygja sig undir þetta valdboð stj., því að valdboð verður þetta að kallast. Ennfremur duldist það engum, að sá fyrirsláttur stj., að ekki væri hægt að staðbinda Óðin né Ægi, var ástæðulaus, því að þau eru svo hraðskreið, að þau geta auðveldlega gætt landhelgi við suðurströndina, þótt þau annist björgunarstarfið við Eyjar. Hitt var eins víst, að vitaskipið Hermóður er alveg ófullnægjandi til þess starfs, og ef það er ekki komið fram þegar, mun það koma fram síðar. Þar sem bæjarstj. virtist ekki eiga annars úrkostar, svaraði hún skeyti ráðuneytisins á þessa leið: „Bæjarstjórnin samþykkir eftir atvikum að taka tilboði ríkisstj. um vitaskipið Hermóð, er komi hér í vetur í stað Þórs sem björgunar- og eftirlitsskip. Með skírskotun til þess, er bæjarstjórnin hefir sagt í skeyti 7. jan. síðastl., væntir hún þess fastlega, að ríkisstj. sjái svo um, að strandgæzluskipin Óðinn eða Ægir verði höfð að staðaldri á vetrarvertíðinni svo nálægt Eyjum, að þau geti komið fljótt til hjálpar bátum, ef Hermóði yrði björgunin ofvaxin vegna stórveðra eða af öðrum orsökum. Leyfir bæjarstjóri sér að vitna til samtals við skrifstofustjóra ráðuneytisins um þetta atriði“. Ég hefi þá, með því að lesa upp þessi skeyti, sýnt glögglega fram á, hvaða afstöðu stj. tók til þessa máls eftir að Þór strandaði vestur á Húnaflóa, og í hvaða anda samningar voru gerðir 1926. Ég geng út frá því, að eina ástæðan fyrir ríkisstj. til að álíta okkur réttlausa, sé, að skylda ríkisins sé fallin burtu þegar Þór var ekki lengur fær til gæzlunnar, en hún getur ekki ásakað okkur fyrir að hafa trassað rétt úr hendi okkar með því að svíkjast undan greiðslum, því að um skuldina var búið að semja áður en Þór strandaði. Ég vil þá benda á það, að jafnvel þótt Alþingi vildi ekki líta á sanngirnishlið þessa máls, heldur vildi halda sér við orðalagið eingöngu, þá hlyti það að vera á annari skoðun en hæstv. stj., ef það vildi ekki haga sér eins og bragðarefur eða „prokurator“, sem leitar að smáglompum til að smeygja sér frá gerðum samningi. Vitanlega var ríkisstj. skyld til að annast um, að skipið væri haft til gæzlunnar svo lengi sem Þór gat séð um hana. Það, sem átt var við, var vitanlega traustleiki og aldur skipsins, en ekki þótt það yrði ófært til gæzlunnar vegna árekstrar eða vegna strands. Þetta mál er svo þýðingarmikið fyrir okkur Vestmannaeyinga, að við eigum ekki annað mál, sem er okkur þýðingarmeira eða hjartfólgnara. Það eru þó ekki Vestmannaeyingar einir, sem hér eiga hlut að máli, heldur fjöldi manns úti um land. Um vertíðina þyrpist fólk víðsvegar að til Eyjanna og mörg hundruð manns úr öllum landshlutum eru þar á skipum, svo að ráðstafanir verður einnig að gera þeirra vegna og þeirra ættmenna. Hversu mjög þetta mál snertir hjartataugar svo að segja hvers einasta manns og konu, sýnir álit kvenfólksins þar eystra. Mér var nýlega sent símskeyti frá tveim ágætum konum, sem stóðu fyrir kvennafundi, sem haldinn var í Eyjum, og safnað hafa undirskriftum 937 kvenna að áskorun til ríkisstj. um að fá betra skip en Hermóð til gæzlunnar. Það sjá allir, að Hermóður er ófær, jafnvel konunum liggur það í augum uppi, því að skipið er bæði minna og eldra, en þótt það sé máske hraðskreiðara, sannar það ekki að það sé sjófærara. Vildi ég svo, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp þetta skeyti: „Biðjum yður að játa stjórn og þing vita, að á leiðinni sé almenn áskorun til þessara stjórnalvalda um, að hér sé ávallt á vertíðinni fullkomið björgunarskip til tryggingar lífi sjómanna og velferð heimila þeirra. Áskorunin er undirrituð af 937 konum hér í Eyjum og borin fram af þeirri meginhugsun, að skipið Hermóður sé ekki nægilega fullkomið til björgunarstarfsemi hér, eins og fram kom á almennum kvennafundi um þetta mál 27. þ. m.“. Skeytið er undirritað að frú Ingibjörgu Theodórsdóttur og frú Elínborgu Gísladóttur. Ég býst við, að það sé tæplega þörf fyrir mig að eyða tíma hv.þdm. í að flytja fleiri rök að þessu máli. Eins og liggur í augum uppi, hefir það hina mestu þýðingu fyrir atvinnulífið í Eyjum; þar sem bæði er um björgun manna að ræða og gæzlu netanna, því að í þau hafa menn veitt mestan afla undanfarin ár. Þetta tvennt vil ég biðja hv.þdm. að athuga. Það er ekki lítil áhættan, þegar 500–700 manns fara á sjó og veðurfar vont, eins og t. d. sýndi sig nú um daginn, þegar bátur tapaðist með allri áhöfn. Sjórinn breyttist á einni klst. og varð svo vondur, að elztu menn muna ekki eftir öðru eins. Hvað veiðarfærin snertir„ þá eru þau lengst úti í hafi og aðeins hægt með mikilli gæzlu að sjá um, að útlendu togararnir vaði ekki yfir svæðið. Það sýndi sig líka, að þótt Þór væri vopnaður, þá óttuðust þeir hann ekki eins og Óðin, meðan hann hafði gæzluna. Fari nú svo, að ófullnægjandi skip verði haft við Eyjar, er það álit manna, að sjó verði að sækja á einhvern annan hátt og fyrirkomulagið hljóti að verða allt annað en það hefir verið, en af því leiðir, að vertíðin er ónýt fyrir okkur, eða í það minnsta partur af henni. Fjölmargir formenn hafa lýst yfir því, að ekkert vit sé í því að leggja net í sjó án þess að skip sé við hendina, sem sé fært um að annast gæzluna. Af þessum orsökum hefi ég leyft mér að koma fram með þessa þáltill. um endurnýjun sáttmálans frá 1926. Ég lít svo á, að það megi ekki vera lakara eða í nokkra staði verra skip en Þór, sem haft verður til að annast björgunargæzlu, og ég álít, að það sé stj. innan handar að afla sér jafngóðs skips og Þór var fyrir þá upphæð, sem hann var tryggður fyrir. Mér er fullkunnugt um það, að verð á skipum hefir breytzt svo mjög, að þetta ætti að vera auðvelt, en hinsvegar verð ég að segja það, að mér finnst það undarlegt, að ríkisstj. skyldi ekki hafa vátryggt Þór hærra en gert var. Fyrst og fremst höfðu miklar endurbætur verið gerðar á honum, og auk þess höfðu verið keypt til hans sjómælingartæki, sem kostuðu ærið fé, og má þetta því kallast óskiljanlegur sparnaður á iðgjöldum, sem stj. hefir þarna sýnt. Þrátt fyrir það, að Þór var ekki vátryggður hærra en þetta, veit ég samt með vissu, að fyrir þá upphæð er hægt að afla sér eins góðs skips og Þór var. Því hefir verið varpað fram við mig af ýmsum þm., sem velviljaðir eru þessu máli, hvað nú ætti að gera, en ég hefi í rauninni sagt það. Það á að afla annars skips fyrir vátryggingarféð og það skip á að annast gæzluna við Eyjar í stað Hermóðs gamla, sem er vitanlega með öllu óhæfur til þess, ef ekki þykir fært, að Óðinn eða Ægir komi í stað Þórs. Flutningar og sjómælingar eru inntar af hendi um allt annan tíma árs, og því gæti skipið einnig sinnt þeim störfum. Ég skýt þessu til hæstv. stj., en hvað sem kann að verða, vona ég, að Alþingi líti á þá sanngirniskröfu, sem við eigum í þessu máli, og gangi ekki inn á að láta okkur gjalda þess, að Þór strandaði norður á Húnaflóa. Þegar ég segi þessi orð, tala ég fyrir munn þeirra mörg hundruð manna, sem eiga afkomu sína og jafnvel líf sitt undir þessu. Ég treysti drenglyndi hv. þingdeildar, að hún skoði samningana frá 1926 eins og samninga, sem gerðir eru í fullu trausti beggja hlutaðeigenda, í velferðarmáli, sem eiginlega snertir allt ríkið í heild sinni, en ekki sem samninga, þar sem hver reynir að draga annan á tálar og beitir þeim brögðum, sem hægt er að koma við. Þetta var það, sem ég vildi hafa sagt í máli þessu, og hygg ég, að ég þurfi ekki að rökstyðja það frekar.

Dómsmrh. (Jónas Jónason) Ég ætla að leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hv.þm. Vestm., til að gera aðstöðuna gleggri, hvernig hann hugsar sér framkvæmd þessa máls nú í vetur og lengra fram.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ég vil, að því er snertir þessa fyrirspurn hæstv.dómsmrh., skírskota til þeirrar meginhugsunar, sem kom fram í símskeyti bæjarstj. í Vestmannaeyjum og sem var svarskeyti til stj. gegn uppsögn hennar á samningnum um björgunar- og eftirlitsskip við eyjarnar. - Þar tók bæjarstj. það fram, að hún vænti þess, að annaðhvort varðskipanna Óðinn eða Ægir annaðist björgunarstarfsemina og að hún gæti fellt sig við, að Hermóður hefði netjagæzluna. Þegar ríkið byrjaði að inna af hendi björgunarstarfsemina við Vestmannaeyjar, hafði það aðeins tvö skip: Óðin og Þór; annað gott og hraðskreitt, en hitt gamalt og hægfara. Þrátt fyrir þetta sá stj. sér fært að annast björgunarstarfsemina og gerði það. Nú hefir ríkið til umráða tvö góð strandvarnarskip, auk Hermóðs; þess vegna taldi bæjarstj. í Vestmannaeyjum fært, að annað strandvarnarskipið hefði björgunarstarfsemina, en Hermóður netjagæzluna. Þegar hæstv. ráðh. spyr, hvaða breyt. ég leggi til, að gerðar séu á því ástandi, sem nú er, þá er svar mitt það, að nú fyrri hluta vertíðarinnar, meðan allra veðra er von, eigi Óðinn að vera sem næst þessu svæði við eyjarnar; ég get varla búizt við öðru héðan af en að Hermóður annist netjagæzluna í vetur, ef til vill með einhverri aðstoð frá Óðni, ef á þyrfti að halda. Hvað snertir framtíðina, þá hefi ég lýst yfir því, að réttast væri að endurnýja Þór, eins og gerist þegar skiptapar verða og vátryggingarupphæð skipsins er notuð til þess að endurbyggja skip til sama starfs og hitt hafði áður. Ég vil í þessu sambandi benda á ummæli eftir merkum manni hér á landi, dr. Bjarna Sæmundssyni, sem standa í eftirmælum, er hann skrifaði eftir Þór. Þegar hann er búinn að lýsa afdrifum skipsins, lýkur hann máli sínu með þessum orðum: „En upp af moldum hans vex vonandi bráðlega nýr og betri „Þór II.“, sem getur haldið áfram hinu virðulega starfi hins „látna“, sem varð björgunar-, mælinga- og rannsóknaskip“. Þetta sýnir, að hinn merki maður, Bjarni Sæmundsson, hefir hugsað á sama hátt og ég og ýmsir aðrir gera í þessu máli, að í stað Þórs kæmi annað skip, er héldi uppi hinni sömu blessunarríku starfsemi hér við land sem Þór hefir gegnt í 10 ár.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, þar sem hér er um fjármál að ræða í þeirri þáltill., sem fyrir liggur, og farið fram á fjárframlög til kaupa á nýju skipi, hvort ekki þurfi að vísa henni til nefndar og hafa um hana tvær umr. í hvorri þd.; því að ég mun haga mér í umr. um hana eftir því.

Forseti (BSv): Þessi þáltill. var þannig stíluð af hv.flm., að hún yrði rædd við eina umr. í Nd. En þó að till. feli það í sér, að hún varði fjárhagsmál, leit ég svo á, sem þessi meðferð gæti staðizt, þar sem í henni er skírskotað til eldra samnings. En ég hafði þá jafnframt í huga, að fresta mætti þessari umr. og láta málið ganga til nefndar. Ef n. kæmist svo að þeirri niðurstöðu að athuguðu máli, að till. hefði í sér fólgna nýja fjárveiting og yrði því að ganga í gegnum tvær umr. í hvorri þd., þá gæti hún borið fram brtt. í þá átt við frh. umræðunnar. Ég tel því rétt, að málinu verði á þessu stigi vísað til n. og umr. frestað.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég álít, að þetta sé góð úrlausn hjá hæstv. forseta, en ætla að víkja nokkrum orðum að þáltill. þeirri, sem fyrir liggur. Hin fjárhagslegu atriði, sem í henni felast, verða nánar skýrð fyrir n. og við síðari umr. þessa máls. Ég lít svo á, að aðalhugsunin í ræðu hv.flm. hafi ekki fengið sem heppilegastan búning. Hann virðist hugsa sér framkvæmd hennar á þann veg, að byggt verði eða keypt nýtt skip í staðinn fyrir Þór; en þar er um svo stórt mál að ræða, að ekki er leyfilegt fyrir stj. að ráðast í það, og enda mjög óhyggilegt, nema í samræmi við vilja þingsins og eftir fyrirmælum þess. Það er rétt, að skipið var vátryggt fyrir 120 þús. kr. Ríkissjóður keypti Þór fyrir 80 þús. kr. 1926 af Vestmannaeyingum, og hefir miklu verið kostað til hans síðan í aðgerðum og auknum tilbúnaði, en engin breyt. var gerð á vátryggingarupphæðinni frá því, sem fyrrv. stj. hafði ákveðið. Ég get því miður ekki verið eins bjartsýnn og hv.þm. Vestm. um, að unnt sé að fá viðunanlegt skip til þess, sem hér um ræðir, með þeim kjörum, er hann lýsti.

Vill hæstv. ráðh. gefa mér umboð til þess að útvega skipið?

. Ég geri ráð fyrir, að Alþingi gefi það umboð, og þá að sjálfsögðu stjórninni. En kaupverð slíks skips er í raun og veru miklu minna atriði heldur en árlegur rekstrarkostnaður þess. Í Ed. er til umr. frv., sem er líks efnis og þessi þáltill. Flm, þess, hv.þm. Snæf., leggur þar til, að byggt verði nýtt strandvarnarskip sérstaklega til gæzlu fyrir Vesturlandi. Og gæzlustarf þess skips mundi ekki mega staðbinda nema við Faxaflóa og Breiðafjörð, og ef til vill Vestfirði. En hinsvegar virðist ekki hægt að fullnægja þörfum Vestmannaeyinga, nema skip á stærð við Þór sé þar staðbundið við eyjarnar. Ég vil gefa þessa skýringu til þess að þm. sé það ljóst, að ýmsir landshlutar vilja fá sérstakt gæzluskip fyrir sig. En þeir verða vel að athuga, að það þarf meira en að byggja skipin og leggja fram stofnverð þeirra, það þarf líka að greiða rekstrarkostnað þeirra á hverjum tíma, og sá baggi er ríkissjóði erfiður. Vestmannaeyingar og þm. þeirra vilja halda því fram, að samningur sá, sem stj. gerði við bæjarstj. Vestmannaeyja 12. nóv. 1926, sé enn í gildi. En bæði ég og þeir lagamenn, sem ég hefi átt tal við um þetta, erum þeirrar skoðunar, að þessi samningur hafi eingöngu verið bundinn við Þór. Vestmannaeyingar selja Þór fyrir fullt verð og fastákveðið, en áskilja sér jafnframt, að Þór annist björgunarstarfsemi og netjagæzlu við Eyjarnar gegn vissri greiðslu. Þessi samningur náði aðeins til Þórs meðan hann væri nothæfur. Kunnugir sjómenn í Vestmannaeyjum héldu því fram, að Þór væri ekki nógu sterkbyggður til þess að hafa gæzlu við Eyjarnar. Svo að það var aðeins tímaspursmál, hversu lengi hann hefði fullnægt þeim kröfum, sem Vestmannaeyingar gera til slíks skip. Mig furðar, að hv.þm. Vestm. skuli mæla með þessu máli á þann hátt, sem ekki getur orðið því til gagns, og að hann skuli leggja annan skilning í samninginn en unnt er að fá út úr honum, og halda því fram, að skilyrðum hans sé ekki fullnægt. Ef bæjarstj. í Vestmannaeyjum færi í mál við stj. út af því, að þeir fengu ekki stærra skip en Hermóð, þá hlyti bæjarstj. að tapa því. - Samningurinn hljóðaði aðeins um Þór. Og þess vegna er ekki hægt að segja annað en að samningurinn um Þór sé úr gildi fallinn, eftir orðalagi hans að dæma, eins og hv.þm. Vestm. ætti að vita. Enda er það alveg þýðingarlaust fyrir hann að byggja kröfur á samningnum. En hv.þm. Vestm. verður að athuga annað; Vestmannaeyingar ættu sem fyrst að gera nýjan samning við þing og stjórn. Þar gæti margt komið til greina; annarsvegar verður að líta á þörf Vestmannaeyja og hinsvegar á getu ríkissjóðs. Um gildi gamla samningsins þarf ekki að deila; hann er svo ljós, að hv.þm. ætti ekki að gera frekari tilraun til þess að byggja kröfur Vestmannaeyinga á honum. - Þess má og geta, að ýms vandkvæði hafa verið á framkvæmd samningsins af hálfu Vestmannaeyinga. Síðan 1926 hafa þeir aðeins einu sinni greitt hið árlega iðgjald fyrir starfrækslu Þórs við Eyjarnar. Fyrir síðastl. 2 ár hafa þeir ekkert greitt, og stj. hefir vissulega farið hóflega í þær sakir og sýnt mikla biðlund. Þegar Vestmannaeyingar báðu um greiðslufrest á framlagi sínu í vetur, þá gekk stj. inn á uppástungu þeirra um frestinn. Svo að hv.þm. verður að játa, að í þessum efnum hefir verið sýnd fyllsta sanngirni af hálfu stj. Ég þykist vita, að hv.þm. játi, að þessi vangreiðsla af hálfu Vestmannaeyinga gat ein út af fyrir sig fellt samninginn úr gildi. En ég þykist vita, að það hafi stafað af getuleysi bæjarfélagsins, og tel, að stj. hafi tekið mildilega á því. Á móti drengskap frá hálfu ríkisvaldsins verður að ætlast til hins sama frá hálfu Vestmannaeyinga. Það hefir ekki gætt mikillar sanngirni né vinsemdar frá íhaldsmönnum við meðferð þessa máls, og á ég þar sérstaklega við framkomu þeirra í hlöðunum, róg þeirra um Hermóð o. fl. Þegar um það er að ræða, hvort það eigi að byggja eða kaupa nýtt skip og gera það út til eftirlits við Vestmannaeyjar, þá getur verið um fleiri leiðir að velja. Það væri t. d. ekki óeðlilegt, að Vestmannaeyingar keyptu sjálfir björgunarskip með styrk frá ríkinu, og hefðu þá sjálfir allan veg og vanda af því. Þess má geta, að Vestmannaeyingar hafa ekki gefið ríkissjóði neitt í þessum viðskiptum; þeir hafa aðeins selt landinu skip gegn fullu verði. Úr ríkissjóði hafa árlega verið greiddar 48 þús. kr. í rekstrarstyrk vegna Þórs, og á sumrin hefir landið haft hann á leigu; eitt sumarið t. d. fyrir 174 þús. kr.

Það var fyrir 9 mán.

. Útgerðarkostnaður skipsins var 200 þús. kr. á ári. Og ef Vestmannaeyingar hafa veigrað sér við að greiða sinn umsamda hluta af þeirri upphæð, sem ég fyrir mitt leyti trúi, að hafi stafað af getuleysi, þá er það mjög athugunarvert fyrir þjóðina, hvað hún getur í heild lagt árlega til þessarar gæzlu í einni verstöð landsins. Ég álít eðlilega að ríkið annist strandgæzluna að öllu leyti, og það er nú margra mál, að ef Alþingi samþykkir það frv., sem fyrir liggur um eftirlit með loftskeytum til togaranna, þá muni tvö íslenzk skip nægja til, gæzlunnar, auk danska varðskipsins í 9 mán. árlega. - En þá er eftir að ráðstafa gæzlu við Vestmannaeyjar, sérstaklega til björgunar og verndunar veiðarfærum; og við Breiðafj. og Faxaflóa yfir veturinn og fyrir Austfjörðum að nokkru leyti. Á öllum þessum svæðum þarf mikla gæzlu. Og ef ríkið tekur eitt þeirra að sér og kostar þar gæzluna að öllu leyti, þá koma hin á eftir með samskonar kröfur, og þeirra þörf er líka mikil; því verður ekki neitað. En þá er spurningin aðeins sú: Hvað er framkvæmanlegt fyrir ríkið í þessu efni? Ég býst við, að ég játi þessi fáu orð nægja að sinni til þess að reifa málið og benda hv.flm. og öðrum þdm. á þá erfiðleika, sem fyrir liggja í því. Ég vil skjóta því til hv.flm., að ég tel óviðeigandi og órökstudd þau ummæli í ræðu hans, sem mikið hefir verið stagazt á í hlöðum Íhaldsfl., að Hermóður væri óhæfur til gæzlu við Vestmannaeyjar.

Sem björgunarskip

. Ég get sagt hv.þm., að margir samherjar hans hafa talið Hermóð ónýtt skip, og blöð þeirra flutt harðorðar greinar um hann. Og svo þegar vitamálastjóri, sem hafði keypt skipið, séð um viðgerð á því og gat bezt um það dæmt, skrifaði leiðréttingu á þessu ranghermi og sendi Morgunbl. til birtingar, þá neitaði blaðið að taka hana. Ég vil skjóta því til hv.þm., hvort þessi rógur um Hermóð hafi ekki verið gerður að kappsmáli, þegar ekki mátti birta gögn vitamálastjóra. Vill hv.þm. mótmæla því, að skipstjórinn á Hermóði hafi gert skyldu sína? Skipshöfnin er yfirleitt sú sama og var á Þór, og Eiríkur Kristófersson þaulkunnugur við Vestmannaeyjar.

Hefi ég borið sakir á skipshöfnina?

. Nei, ekki sérstaklega, en ummælin beindust að því og það hefir komið fram í blöðunum, að hún hafi ekki gert skyldu sína. Ég vil biðja hv.þm. að taka það skýrt fram í næstu ræðu sinni, að hann hafi ekki beint örvum til skipshafnarinnar á Hermóði, og á hverju hann byggir það, að Hermóður geti ekki annazt eftirlitsstarfið við Eyjarnar.

Það er sitthvað skip og menn

. Ég álít rétt að taka það fram við þessa fyrstu umr., að það hefir áður fengizt reynsla fyrir því, hvað Vestmannaeyingar meta það, ef gæzluskipið þarf um stundarsakir að víkja sér frá til að elta togara.

Ef það á að koma með þessa sögu enn, þá verður umr. ekki strax lokið

. Hv. 1. þm. Skagf. má halda eins langa ræðu og hann vill fyrir mér, - en þegar það kostar ríkið 25 þús. kr. að fá skipið til þess að vera í þrjá daga fjarri Eyjunum, þá er það greinilegt að Vestmannaeyingar ganga hart eftir rétti sínum gagnvart ríkinu, og það er ekki nema eðlilegt, að sérhver stj. vilji hafa hreina og glögga samninga, þar sem athugaðar eru skyldur beggja aðila. Að síðustu vil ég benda hv.þm. Vestm. á það, að till. hans er ekki á réttum grundvelli, þar sem hún í raun og veru fer fram á það, að keypt verði nýtt skip og rekið af ríkinu. Ég treysti mér því ekki til að taka hana til greina, nema hún verði samþ. við tvær umr. í báðum deildum. En ef hv.þm. ætlast aðeins til bráðabirgðalausnar á þessu máli, þannig að annaðhvort Óðinn eða Ægir verði staðbundinn við netjagæzlu við Vestmannaeyjar, verður að gæta þess, að ekki er hægt að binda þessi 2 gæzluskip okkar við ákveðinn stað, þar sem allir vita, hvar þau eru, og hegða sér þar eftir. - En eins og ég hefi áður tekið fram í símskeyti til bæjarstj. í Vestmannaeyjum, þá er það skip, sem þeir hafa nú til gæzlu, bæði sterkbyggt og vel skipað mönnum, svo að það er engin ástæða til að kvarta undan því.

Gunnar Sigurðsson Enda þótt ég búist við því, að hugir manna stefni meira að öðru stærra máli en þessu, verð ég þó að kveðja mér hljóðs um þetta mál. Ég hefi ávallt fylgt björgunarmáli Vestmannaeyinga með mjög miklum áhuga, ekki síður vegna þess, að ég var einn af þeim mönnum, sem börðust fyrir því, að þetta skip var upphaflega útvegað, og ég gerði það í alveg óeigingjörnum tilgangi, ásamt fleiri mönnum, sem fyrir því gengnst. Og ég vil ennfremur minna á það, að eftirmæli Þórs ættu að vera mjög merkileg, því að hér hefir stórfengleg breyt. orðið á strandvarnarmálunum við hans tilkomu, þar sem hann er fyrsta íslenzka varðskipið. En ég ætla ekki að fara að rekja þá sögu frekar, og ég ætla ekki heldur að fara að hlaupa í skörðin fyrir hv.flm. með því að fara að halda fram þörf Vestmannaeyinga, því að það er kunnugra en frá þurfi að segja, að þörfin er ekki einasta einföld, heldur þreföld, til að hafa skip þarna sem björgunarskip, eftirlitsskip og löggæzluskip. Ég man það, að í þeirri miklu baráttu, sem stuðningsmenn Þórs áttu fyrst framan af fyrir tilveru hans, þá var það hæstv.dómsmrh., sem barðist af miklum dugnaði fyrir því máli, og ég vænti þess, að svo verði enn. Mér er svo kunnur dugnaður Vestmannaeyinga að fiskveiðum og harðfylgi þeirra sem sjómanna, að ekki væri rétt né sanngjarnt að taka af þeim þetta skip. Þetta mál tekur ekki aðeins til Vestmannaeyinga, heldur einnig Árnesinga og Rangæinga, sem senda þangað fjölda manna til fiskveiða.

En Skaftfellingar?

. Já, að Skaftfellingum ógleymdum. Ég tel það ekki einungis sanngirniskröfu fyrir Vestmannaeyinga að fá skip af líkri stærð og Þór var, heldur líka fyrir nálægar sýslur. Það er líka frá fjárhagslegu sjónarmiði nauðsynlegt; Vestmannaeyingar leggja mikið í ríkissjóð og eiga því fulla sanngirniskröfu um vernd. En þeir eiga það einnig frá öðru sjónarmiði, sem ekki verður metið til peninga, en það er ef tillit er tekið til mannslífanna. hvað það muni geta kostað þá, ef ekkert sæmilegt skip er til varnar bátum. Þeir, sem kunnugir eru, vita, að það hefir um alllangt skeið verið mun harðari sjósókn þar en áður var, þó að mjög hafi úr dregið við það, að Þór fór. Ég er sammála hæstv.dómsmrh. um það, að ekki hafi mátt taka þau skip, sem við nú höfum til strandvarna annarsstaðar við landið, og þess vegna rétt að taka Hermóð til þessa starfa, þar sem bjargast má við hann, að mínu áliti. Án þess að mér sé kunnugt um það, að Hermóður sé ekki hæfur til þessa starfa, verð ég þó að taka hv.flm. trúanlegan, og er þá bezta leiðin, sem Alþingi getur farið í þessu máli, að kaupa skip, ekki mjög stórt, en sem ætti að geta nægt til þessa verks, og líka til þess að verja landhelgina þar í nánd. Eins og menn vita, eru þar mjög merkilegar klakstöðvar í grennd, sem nauðsynlegt er að vernda fyrir ófriði togaranna; þar er einnig nokkur útvegur, þótt smár sé, bæði úr Rangárvalla- og Skaftafellssýslu og munu þeir miklu frekar hætta sér út, er þeir vita af gæzluskipi nálægt, ef illa tekst til, enda fremur von að fá eitthvert bein úr sjó, ef landhelginnar er gætt þar. Þetta er eitt af þeim málum, sem alls ekki á að vera flokksmál, en af því að mér fannst brydda á því, að ætlaði að koma hiti í málið, þá vildi ég gjarnan vera talsmaður þess, að það yrði ekki gert að flokksmáli, ekki að neinu illindamáli, til þess eins að hindra viturlegar framkvæmdir í því.

Magnús Guðmundsson Mér skildist af ræðu hæstv.dómsmrh., að hann eiginlega vísaði alveg frá hugsuninni um það, að annaðhvort Óðinn eða Ægir gæti verið til taks að inna af hendi björgunarstarfsemi við Vestmannaeyjar, jafnvel þótt maður hugsaði sér bát eins og Hermóð til að gæta netanna síðari hluta vetrar. Þetta kom að vísu ekki alveg skýrt fram hjá hæstv. ráðh., en mér finnst eðlilegt, að manni detti þessi lausn í hug, á meðan ekki fengist sérstakt skip til þessarar gæzlu, sem gæti gefið sig eingöngu við henni. Ég get vel skilið, að í ár sé þetta ekki hægt, af því að það stóð svo á, að Ægir þurfti að fara utan, en ef menn ganga út frá, að það verði ekki næsta ár, þá sýnist mér það alls ekki geta verið útilokað, að Ægir, sem að sögn er útbúinn með björgunartækjum, geti tekið þetta starf að sér. Ég er sannfærður um það, að hann getur, ásamt þessari starfsemi, haft allmiklar gætur á landhelginni meðfram strandlengju Rangárvallasýslu og langt austur eftir með Skaftafellssýslu. Mér þykir líklegt, að óhætt sé að gera ráð fyrir, að hann geti varið ströndina alla leið frá Ingólfshöfða til Reykjaness. Mér fannst það vera dálítið undarlegt í ræðu hæstv. ráðh. að vísa þessu alveg frá, því að það er bert af því skeyti, sem hv.þm. Vestm. las upp, að Eyjamenn álíta þetta ekki óframkvæmanlegt. Þess vegna vil ég gera þá fyrirspurn til hæstv.dómsmrh., hvort hann álíti ekki, að það sé neinn vegur til að hafa þetta svo í bili. Hæstv. ráðh. talaði um blaðagreinar í sambandi við þetta mál, og finnst mér það harla undarlegt, af því að af hálfu hans blaða hafa komið mjög ósanngjörn ummæli, og hvað það snertir, að ekki hafi verið leyfðar andmælagreinar í þeim blöðum, þá vil ég minna hæstv. ráðh. á það, að í blaði, sem hann hefir verið mjög við riðinn, hefir mér verið neitað um rúm fyrir svar við árásargrein, svo að hæstv. ráðh. getur ekki tekið eitt blað út úr, sem hafi sérstöðu í þessu. Um kaupin á Þór skal ég segja það, þótt ég hafi ekki lesið kaupsamninginn um hann nýlega, að ég get ekki betur munað en að kaupin á Þór færu fram með þeirri hugsun, að ekki skyldi niður falla gæzlan við Vestmannaeyjar, og eftir því, sem hv.þm. Vestm. sagðist frá í ræðu sinni, þá virðist hann hafa góð gögn fyrir sínu máli, enda ætti öllum að vera það ljóst, að þegar tekið er upp á svona nýjung og hún reynist vel, þá er ekki hægt að kippa henni af aftur. Hæstv. ráðh. hélt, að það þyrftu að vera tvær umr. um þessa till., og kvaðst ekki geta tekið hana gilda nema því aðeins, að tvær umr. færu fram um hana. Ég vil þá spyrja hæstv. ráðh.: Vill hann þá taka tvær umr. gildar í hvorri deild?

Það má athuga það

. Ég er þá hræddur um það, að hæstv. ráðh. við athugun, sem hann kannske lætur aðra framkvæma, komist að þeirri niðurstöðu, að það sé ekki nóg. En ég hefi staðið í þeirri meiningu, að þessi till. væri fram borin til þess fyrst og fremst að fá að vita um hug hæstv. stj. í þessu máli, og líka til að vita um það, hvort ekki mundi hægt að komast af nú allra fyrst með þann skipastól, sem við höfum nú, án þess að Vestmannaeyingar yrðu sviptir þeirri vörn, sem þeir hafa haft. Það má líka benda á það, að nú liggur frv. fyrir þinginu um að byggja nýtt skip, og á meðan það frv. liggur fyrir þinginu óafgreitt, er ekki við að búast, að nein till. komi fram, því að það má vel byggja þetta skip, sem nú liggur fyrir frv. um, með það fyrir augum, að það sé vel hæft til að hafa gæzlu við Vestmannaeyjar. En ástæðan til þess, að ég stóð upp í þessu máli, var sagan, sem hæstv. ráðh. hefir sagt margoft hér á þingi, að það hafi kostað ríkissjóð 25 þús. kr. að láta varðskipið skreppa stutta stund frá Vestmannaeyjum, í þeim tilgangi að elta togara, og yfirgefa veiðarfærin, - því að þetta er ekki nema hálfsögð sagan; en þótt hér væri alveg rétt frá sagt, þá er ekki hægt að finna nokkur sterkari rök fyrir nauðsyn Eyjamanna til þessara varna en einmitt það, að það hlýzt 25 þús. kr. skaði af því að varðskipið víkur sér frá í einn eða tvo daga. Og úr því að Vestmannaeyingar bíða slíkt tjón á þessum tíma, er þá ekki sjálfsagt að láta þá hafa þessa vernd? En það má geta þess í sambandi við söguna, að það var aðeins um tjón á veiðarfærum að ræða, en ekki á mannslífum. - Það var svo um samið við Vestmannaeyinga, að skipið mætti bregða sér frá, austur með söndum, til að elta landhelgisbrjóta, gegn því, að þeir fengju bætur eftir mati fyrir þær skemmdir, sem verða kynnu á veiðarfærum þeirra vegna burtfarar skipsins. Skaðinn var metinn 25 þús. kr., en ríkið fékk með sektum sökudólganna 50–60 þús. kr. í sinn sjóð. - Svona er sagan rétt sögð, og verði farið að segja hana aftur, skal ég vera tilbúinn að standa upp og leiðrétta, ef með þarf.

Sigurður Eggerz Það er aðeins örstutt aths., sem ég ætlaði að gera. Hvernig sem því er varið með þessa samninga ríkisstj. og Vestmannaeyinga, þá er það allt of mikill ábyrgðarhluti að taka þá vernd frá Vestmannaeyingum, sem þeir hafa haft. Þegar litið er á allan þann mikla fiskiflota, sem oft er úti í alveg ófærum veðrum, þá sýnist mér það ótvíræð skylda þingsins að láta Vestmannaeyinga ekki hafa minni vernd fyrir mannslífin en áður. Verður fyrst og fremst að leggja áherzlu á það. Þess vegna megum við ekki vera að deila um það hér á þingi, hvernig bókstafur þessa samnings er, en hitt er nær, að íhuga kjarna málsins, en hann er sá, að Vestmannaeyingar geta ekki verið án þess að hafa björgunarskip líkt og Þór við Eyjarnar á vissum tímum ársins. Og auðvitað er þetta ekki eingöngu nauðsynlegt vegna mannslífanna, en einnig vegna hins mikla útvegs, sem reynist ríkissjóði mjög drjúg tekjulind. Óttinn, sem hefir gripið menn í Eyjum við það, að þessi vernd verði tekin frá þeim, sést bezt á þeim áskorunum, sem Vestmannaeyingar hafa sent hingað, áskorunum frá 937 konum, sem skora á þingið að gera skyldu sína, og er eðlilegt, að áskoranir komi úr þessari átt, því að líklega finna engir betur til þess en konurnar, sem bíða í landi, hvað það er að vita af sjómönnunum úti í vondum veðrum. Það er hreint og beint siðferðisskylda að láta Vestmannaeyinga hafa ekki minni vernd en þeir hafa haft. Þótt ég sé þm. fyrir sveitakjördæmi, þá er ég alveg viss um það, að mínir kjósendur myndu hvetja mig til að taka fast á því máli, sem hér er á ferðinni.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Af því að ég gleymdi að stinga upp á n. áðan, vildi ég nú leggja til, að annaðhvort yrði málinu vísað til fjhn. sem fjármálaatriði, eða til sjútvn. sem atvinnumálefni, hvort sem hæstv. forseta þykir betur við eiga. Svo vildi ég leiðrétta strax þann misskilning, að menn gætu haldið, að það væri meining núv. stj., að skipin eigi aldrei að koma nálægt Vestmannaeyjum. En það hefir verið haldið þeirri reglu, sem hv. I. þm. Skagf. sagði, að sér fyndist eðlileg, að þegar eitthvað kemur fyrir við Vestmannaeyjar, eins og átti sér stað fyrir skömmu, þá var Óðinn undir eins beðinn að fara þangað. En ég álít, að ekki megi gera það án samþykkis þingsins, að binda annað varðskipið lengi á hverjum stað, og get ég sagt það til sönnunar því, að þegar svo vill til, að bæði Óðinn og Ægir eru hér inni, eins og kom fyrir um jólin, þá flykktust togararnir inn í landhelgina fyrir Vesturlandinu, vegna þess að þeir vissu þá, hvar skipin voru. - En ég legg til, að forseti fresti umr. og vísi málinu til nefndar.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ég verð að segja það, að ég er sannarlega hryggur yfir þeirri ógiftusamlegu andstöðu, sem hæstv.dómsmrh. hefir gegn þessu máli. Þótt hann ekki hafi stór orð um, er auðfundið, hvar hann er, því miður. Það hefir víst átt að vera eins og nokkurskonar gildra þessi fyrirspurn, sem hæstv.dómsmrh. lagði fyrir mig, hvort ég hugsaði til að láta byggja nýtt skip, gildra til þess að koma í veg fyrir það, að málið fengi afgreiðslu í þessari deild. - Ég vil strax mótmæla því, að þetta mál þurfi endilega að ganga til n., a. m. k. ekki í báðum deildum, því að hér er aðeins um endurnýjun á samningi að ræða, samningi, sem ég skoða svo, að sé ennþá í gildi, en sem hæstv. ráðh. vill láta niður falla. Eftir því, sem í till. segir, verð ég að telja sjálfsagt að kaupa skip í stað Þórs, en ekki að láta byggja skip, því þá þarf ekki að verja til þess öðru fé en því, sem liggur til reiðu, nefnil. vátryggingarfé Þórs, svo að það er, að mínu áliti, engin sérstök ástæða til að tefja þetta mál með að þvæla því á milli deilda, og einkum og sér í lagi vil ég leggja á móti því, að málið sé tafið með þeirri aðferð, sem hæstv.dómsmrh. vildi hafa, vegna þess að nú stendur vertíð sem hæst og hvorki hægt fyrir mig né heldur hæstv.dómsmrh. að taka á sig þá ábyrgð, sem dráttur á afgreiðslu málsins um björgunarskipið kann að valda. Ég vil ekki taka á mig þá ábyrgð, frekar en bæjarstj. Vestmannaeyja vildi taka á sig ábyrgðina af því að hafa Hermóð fyrir björgunarskip. Ég er áhyggjufullur vegna þessarar afstöðu, sem hæstv.dómsmrh. hefir tekið til málsins, vegna hins mikla fjölda manna, er sjó stundar frá Vestmannaeyjum, og vegna allra aðstandenda þessara manna. - Hæstv. ráðh. vildi svo sem hafa vaðið fyrir neðan sig, því að hann tók það líka fram, að þótt ég hefði aðeins viljað fá annaðhvort Óðin eða Ægi til starfsins, þyrfti málið líka að fara í n., svo að það virðist engin leið að þoka hæstv. ráðh. frá því að tefja málið. Hæstv. ráðh. vildi hnekkja mínum góða málstað með því að fara að benda á blaðaskrif einhverra flokksmanna minna. Held ég, að hæstv. ráðh. hafi sízt þá aðstöðu í þessu máli, að hann ætti að tala um blaðaskrif í sambandi við það. Í blaði, sem var flokksblað hans fyrir síðustu bæjarstjórnarkosningar hér í Rvík, er grein, sem virðist vera eftir hæstv.dómsmrh. sjálfan, eða einhvern, sem hugsar, talar og skrifar alveg eins og hann. Þar er farið mjög hörðum orðum um einstaka menn í Eyjum, bornar sakir á þá og sagt, að íhaldsmenn í Eyjum rjúfi gerða samninga og hrifsi til sín 25 þús. kr. handa sér fyrir þriggja daga burtveru Þórs, breiði út ósannindi um vitaskipið og heimti, að nýtt strandvarnaskil sé keypt handa þeim. Þar segir m. a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „En Íhaldið í Eyjum rýfur gerða samninga, svíkur um borgun fyrir Þór ár eftir ár, hrifsar 25 þús. kr. í bætur handa sér, fyrir þriggja daga burtveru Þórs, breiðir út vísvitandi ósannindi um vitaskipið og heimtar, að keypt sé þegar í stað nýtt skip og haldið við Eyjar, væntanlega með allt að 200 þús. kr. árskostnaði, til að þóknast hinum svikula íhaldsmeirihluta í Eyjum, sem svo illa hefir staðizt drengskaparprófið í sambandi við leigu Þórs“. Þetta er það, sem hæstv.dómsmrh. lætur sér sæma að skrifa í kosningablað Framsóknarflokksins um okkur Vestmannaeyinga, en ég skal ekki þreyta hv. deild með því að lesa alla þá illyrðaromsu um Vestmannaeyinga, sem hæstv.dómsmrh. hefir látið frá sér fara í blaði þessu, flokki sínum til kjörfylgis hér í bænum. Það er hægt að koma því að við tækifæri. Hæstv. ráðh. sagði, að samningurinn um Þór hefði verið athugaður af sér og „öðrum lagamönnum“. Ég hefi nú ekki heyrt það fyrr, þótt hæstv.dómsmrh. skipi það sæti, sem hann situr i, að hann hafi verið talinn lagamaður, en það getur verið, að í þessu máli skoði hann sig fullfæran til að vera kallaður lagamaður. Og skoðun ráðh. og lagamanna hans er þá sú, eftir því sem hann segir nú, að vegna þess að Þór strandaði séum við Vestmannaeyingar búnir að missa allt tilkall til ríkisins um björgunar- og eftirlitsstarfið. Mér þykir rétt að upplýsa, hverja skoðun hæstv.dómsmrh. hefir áður haft á þessum samningi. Ég get sannað það með tilvísun til þingtíðindanna, að á þinginu 1928 var skoðun hæstv. ráðh. á rétti. Vestmannaeyinga í þessu efni unnur en nú. Það raunalega við framkomu hæstv. ráðh. í þessu máli er, að alltaf síðan Þór var seldur ríkinu hefir hæstv.dómsmrh., sem áður virtist hlynntur björgunarmálum okkar, haldið uppi látlausum átölum fyrir þá ráðstöfun og ekkert tækifæri látið ónotað til þess að lasta skipið, vegna þess að það væri gamalt, ganglaust og illa útbúið. Ennfremur hefir hann mjög haft það á hornum sér, að Þór skuli hafa verið gerður út sem björgunar- og eftirlitsskip við Vestmannaeyjar. En nú kórónar hæstv. ráðh. fyrri framkomu sína í þessu máli með því að segja, að nú séu Vestmannaeyingar réttlausir með öllu, með því að skipið sé strandað. Ég skal nú leyfa mér að lesa upp úr þingtíðindunum frá 1928 nokkur ummæli hæstv. ráðh., til þess að varpa ljósi yfir fyrri afstöðu hans í þessu máli. Þar segir svo m. a.: „Þetta er nú inngangurinn að því, sem gerðist á þinginu í fyrra, að því viðbættu þó, að íhaldsstjórnin lagði til, að Þór yrði keyptur af ríkinu. Henni þótti þá heppilegt að kaupa hann, þegar bersýnilegt var orðið, að hann fullnægði ekki þeim kröfum, sem gera verður til þess, að skipin séu fær um að elta uppi togarana. En hann var seldur með því skilyrði, að hann héldi sig við Vestmannaeyjar um vertíðina“. Þetta segir hæstv. ráðh. eftir að hafa látið dæluna ganga um Óðin og smíðisgalla hans, þyngdarpunktinn o. fl. Ég skal skjóta hér inn í, til frekari skýringar, að Þór var af ríkinu aðallega keyptur til þess að vera eftirlits- og björgunarskip við Vestmannaeyjar, en eigi til landhelgisgæzlu. Því næst vitnar ráðh. í bréf frá skipherranum á Þór um að Þór væri of hægfara til strandvarna, og á þeim ummælum byggði hann síðan þá fullyrðing, að Þór væri ónýtt skip. Í lok þessara hugleiðinga um Þór og samninginn, sem ríkið og Vestmannaeyingar gerðu, segir hæstv. ráðh. þessi orð, sem ég vil leyfa mér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „En niðurstaðan á þessum samningum er sú, að ríkinu ber skylda til þess að verja Vestmannaeyjar, hvort sem til þess verður valinn Þór eða annað dýrara skip. En ekki eru slíkir samningar gerðir af framsýni“. Þessi er þá skoðun hæstv. ráðh. á þinginu 1928, og stoðar honum ekki að bera brigður á, því þessi ummæli eru skjalfest. Þá telur hann rétt Vestmannaeyinga alveg ótvíræðan, en nú kemst hann og „lagamenn“ hans að gagnstæðri niðurstöðu, og telur hann þær hafa tapað öllum rétti gagnvart ríkinu í þessum efnum. Ég hefi aðeins bent á þetta til þess að sýna, hve hæstv. ráðh. er glöggur(!) sem ,,lagamaður“ og sjálfum sér samkvæmur. Í þessu máli hefir hann kveðið upp tvo úrskurði, sem fara í gagnstæðar áttir. Hæstv. ráðh. gaf mér þann sjálfsagða vitnisburð, að ég hefði talað með hógværð og stillingu um þetta mál. Ég get lofað því framvegis að tala svo um þetta mál sem góðum málstað hæfir, en þó mun mér veitast örðugt að tala með eins mikilli hógværð nú sem áðan, því að mér bókstaflega ofbýður sú takmarkalausa óskammfeilni hæstv. ráðh., að hann skuli leyfa sér, þvert ofan í fyrr yfirlýstar skoðanir sínar, að halda á máli þessu með þvílíkri hlutdrægni, sem raun ber vitni um. Vel væri, ef hæstv. ráðh. gæti fundið til þeirrar miklu ábyrgðar, sem á honum hvílir gagnvart þeim fjölda mannslífa, sem hér eiga allt í húfi: Þá sagði hæstv. ráðh., að Vestmannaeyjar hefðu ekkert gefið landinu. Ég skal nú ekki deila við hæstv. ráðh. um rökstuðning þessarar fullyrðingar, enda er vant að sjá, hvað hann á við. En hitt ríki ég fullyrða, og get fært rök að, að Vestmannaeyjar hafa ekki hingað til staðið öðrum héruðum landsins að baki um framtak og hvergi legið á liði sínu. Höfum við óneitanlega lagt ríkulegan skerf til eflingar atvinnu í landinu og staðið í fullum skilum gagnvart ríkissjóði. Vestmannaeyingar áttu frumkvæði og verulegastan þátt í því að auka landhelgisgæzlu, eftirlits- og björgunarstarfsemi við Suðurlandið. Höfum við lagt mikið á okkur í því skyni. Það virðist því næsta lítil viðurkenning, þegar ráðh. strandgæzlunnar og björgunarmálanna í þessu landi lætur slík orð falla í okkar garð. Ég hygg, að þing og þjóð megi vera Vestmannaeyingum þakklát fyrir hið góða fordæmi, sem við höfum gefið í þessum efnum, og þá ósérplægni og áhuga, sem við höfum ávallt sýnt, þegar um eftirlits- og björgunarmál hefir verið að ræða. Hitt er að vísu rétt, að við gáfum ekki landinu Þór; við seldum hann fyrir það, sem á honum hvíldi, 80 þús. kr. Í þessu sambandi má og geta þess, að Vestmannaeyingar hafa árlega um 13 þús. kr. útgjöld til að afborga útgerð Þórs á þeim tíma er hún var dýrust. Hæstv. dómsmrh. sagði, að réttast væri, að við Eyjamenn keyptum sjálfir skip í þessu skyni og gerðum út. Gætum við það eins nú og áður. Þessum vinsamlegu (!) ráðleggingum hæstv.dómsmrh. vil ég svara með því að benda á, að þegar Vestmannaeyingar hófu björgunarstarfið og keyptu Þór, var enginn áhugi vaknaður hjá stj. eða þingi fyrir þessu máli. Vestmannaeyingar stígu fyrsta sporið og bentu með athöfnum sínum alþjóð manna á nauðsyn þessa máls. Aðgerðir þingsins, sérstaklega 1926, sýna það, að við höfðum þá opnað augu manna fyrir því, að hér þurfti ríkið að viðurkenna þjóðhollt starf. Ríkinu er nú innan handar að kaupa skip fyrir tryggingarupphæð Þórs hvenær sem er, og þangað til er mjög auðvelt að fullnægja eftirlitsþörfinni með Óðni og Ægi, á þann hátt, sem hv. 1. þm. Skagf. benti á, yfir mánuðina janúar, febrúar og fram í miðjan marz, án þess að landhelgisgæzlan þurfi hið allra minnsta við að líða, eins og bæjarstj. Vestmannaeyja hefir þegar bent ríkisstj. á, um leið og hún féllst á það, að Hermóður væri svo í bili notaður til gæzlu veiðarfæranna á netavertíð. Ef hæstv. ráðh. kynni að vilja afla sér raunréttrar þekkingar á þessum atriðum, ætti hann að snúa sér til sjófróðra manna, í stað hinna svokölluðu „lagamanna“, sem ráðh. vitnaði til. Þá myndi hann sannfærast um, að ég fer hér með rétt mál. Þá vitnaði hæstv. ráðh. til umsagnar vitamálastjóra um það, að Hermóður væri sterkt skip og að hann hefði ekki verið að því kominn að sökkva á leiðinni upp o. s. frv. Þetta má vel vera satt, svo langt sem það nær, en á það ber þó að líta, að Hermóður er einskonar óskabarn vitamálastjóra, enda keyptur af honum í upphafi. Auk þess sem því verður að taka þessum ummælum með hæfilegri varúð, eru þau engin sönnun fyrir því, að Hermóður dugi sem björgunarskip. Hermóður er helmingi minna skip en Þór var, og því stendur það óhrakið, að hann er allsendis ónógur til eftirlits- og björgunarstarfsemi um vetrarvertíðina. Ég þykist geta talað um þessi mál af töluverðri þekkingu, og hefi auk þess persónulega reynslu síðan ég var útgerðarstjóri Björgunarfélagsins í Vestmannaeyjum. Komu oft þau veður við Eyjar, að tvísýnt þótti, hvort tiltök væru að senda Þór út til þess að leita að bátum. Má þá af líkum ráða, að hvaða gagni bátur eins og Hermóður kæmi í slíkum veðrum. Ég vil því segja hæstv.dómsmrh. það, að okkur Eyjamenn skiptir litlu, hvað vitamálastjóri segir um þessi mál; við þykjumst þekkja veðrin við Eyjar alveg eins vel og betur en hann. Okkur eru í of fersku minni öll þau ægilegu slys og manntjón, sem orðið hafa við Eyjar, og við hljótum því að byggja meira á reynslu undanfarinna ára en á ummælum vitamálastjóra. Hæstv. ráðh. fór með ísmeygilegar dylgjur um, að ég hefði í rauninni beint ásökunum mínum að skipshöfninni, er ég talaði um, að Hermóður væri ekki fullnægjandi skip. Mér er satt að segja ekki ljóst, hvað hæstv. ráðh. á við, eða hvaðan honum kemur slík speki. Ég hefi hvergi séð eða heyrt skipshöfninni á Hermóði ámælt, þótt Hermóður kæmist ekki út úr höfninni þegar báturinn fórst á dögunum. Sjálfum hefir mér aldrei komið slíkt til hugar. Í blaði sjálfstæðismanna í Eyjum, sem talar um atburð þennan, er farið lofsamlegum orðum um skipshöfnina á Hermóði, og það er það eina, sem ég hefi séð skrifað um þetta atriði. Þessa þáltill. her því alls ekki að skilja sem vantraust á skipshöfnina, enda hefir það verið skýrt tekið fram, áð það er skipið, sem er allsendis ónógt til þeirra starfa, sem það á að inna af hendi. Ég vil því vísa þessum órökstuddu dylgjum beina leið til föðurhúsanna. Ætti hæstv. ráðh. að spara sér þvílíkar glósur, ef hann getur ekki fært þeim neinn stað. Ég skal hinsvegar upplýsa það, að ég hefi sem formaður Björgunarfélagsins í Vestmannaeyjum haft bréfaviðskipti við skipstjórann á Hermóði um það, að við óskuðum eftir sem beztri samvinnu og samstarfi við skipið hvað björgunarmál snertir. Höfum við boðið honum alla þá hjálp og aðstoð, sem við getum í té látið, enda er okkur ljóst, hversu góð samvinna þeirra, sem í landi eru, við björgunarskipið er nauðsynleg til fyrirgreiðslu björgunar á bátum. Þetta eru nú þær einu „örvar“, sem ég hefi beint að skipshöfninni á Hermóði. Þá þykir mér það furðulegt tiltæki hjá hæstv. ráðh., er hann reynir að dreifa hugum manna frá meginatriði þessa máls, með því að vekja upp gamla sögu (um greiðslur fyrir netatjón Vestmannaeyinga 1926), sem engu máli skiptir í þessu sambandi. Hyggst hann sennilega að vekja andúð gegn þessari till. á þann hátt. Mjög er þeim manni vopnavant, er til slíkra gripur. Í blaðsnepli einum, sem ráðh. stóð að hér um kosningarnar, er sagt, að ég hafi stungið þessum umræddu 25 þús. kr. í vasa gæðinga minna. Er þetta að vísu stór framför til réttari frásagnar frá því í fyrra, þegar hæstv. ráðh. hagaði orðum sínum á þann veg, að ómögulegt var að skilja öðruvísi en að ég hafi stungið fénu í eiginn vasa. Ég skal reyndar geta þess, að þennan umrædda tíma, sem Þór yfirgaf netin til að handsama togarana 4, vann hann landinu inn milli 60 og 70 þús. kr., svo að vel mátti landið við una að greiða 25 þús. kr. fyrir netatöpin, sem orsökuðust af fjarvist hans. Annars er hæstv. ráðh. nú að draga þetta inn í umr. til þess að reyna að eyða málinu fyrir mér. Hæstv. ráðh. talaði um drengskap og brá okkur Eyjamönnum um drengskaparleysi í þessu máli. Ég verð nú að segja það, að einkennilega finnst mér orðið drengskapur hljóma í munni hæstv.dómsmrh., og ætti hann sízt að frýja öðrum drengskapar. Ég hefi komið fram með fullum drengskap í þessu máli; ég hefi skýrt satt og rétt frá málsástæðum og teflt fram rökum málsins með fullkominni kurteisi. En „drengskapur“ hæstv. ráðh. er fólginn í því að reyna að eyða þörfu og góðu máli með hinum lúalegustu aðferðum. Tekur mig það sárt, ekki mín vegna, heldur þeirra, er hér eiga líf sitt og efnalega afkomu undir, ef þau verða afdrif málsins, sem hæstv. ráðh. vill vera láta. Ég hefi áður fært rök að því, að dómar hæstv. ráðh. um rétt Vestmannaeyja eru tveir. Annar upp kveðinn á Alþingi 1928, hinn er upp kveðinn af honum í stjórnarráðinu í vetur, og brýtur algerlega í bága við hinn fyrri dóm hans um hið sama atriði. Ég vil hinsvegar leggja höfuðáherzlu á sanngirnishlið málsins, og væri ekki úr vegi að athuga þá hlið dálítið nánar. Er það sanngirni af landsstj. að senda Þór í snattferð norður á Húnaflóa um dimmasta skammdegið til þess að skila tveim gæðingum sínum heim til sín, og því næst, eftir að svo illa tókst til sem kunnugt er, að láta þá sjómenn í Vestmannaeyjum gjalda fyrir afleiðingarnar af þessari vanhugsuðu og óverjandi sendiferð? Er það drengskapur, að láta Þórs-slysið bitna á saklausum sjómönnum og sjómannakonum suður í Vestmannaeyjum? Hvers eiga þeir eða þær að gjalda? Til frekari stuðnings máli mínu skal ég leyfa mér að lesa hér upp álit hæstv.dómsmrh. á þinginu 1928 um það, hvað sé vit og hvað ekki um sendiferðir varðskipanna. Þar segir hæstv.dómsmrh. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það er og álit þeirra, sem vit hafa á, að Þór sé of lítill til þess að vera á ferð í ofviðrum fyrir norður- og austurströnd landsins“. Þessi er þá dómur þeirra, sem vit hafa á, að því er hæstv. ráðh. sjálfur segir. Ég get fyllilega tekið undir þessi ummæli. En hvernig breytir nú hæstv. ráðh. eftir þeim? Í skammdeginu 1929 er hann búinn að gleyma þeim. Ég skal annars hlífa hæstv. ráðh. við því að fara mikið inn á þetta mjög svo óvarlega tiltæki ráðh., þegar hann án nokkurrar skynsamlegrar ástæðu stofnaði skipi með 20 manna áhöfn í þá hættu, sem eftir hans eigin orðum leiddi af ferðalagi, sem „ekkert vit var í“. Hæstv. ráðh. ætti að hverfa frá þeirri villu síns vegar að láta saklausa gjalda þess, að hið gamla happaskip Þór hlaut af þessu að bera beinin á skeri norður á Húnaflóa. Jafnvel þó að í samningi þeim, sem ég gerði um Þór, sé ekki skýrt um svona tilfelli talað. Hvernig getur hæstv. ráðh. hugsað sér að nota þennan atburð til þess að koma fram samningsrofum og gerræði gegn Eyjamönnum, sem enga sök áttu á því, að förin var farin eða að skipið strandaði? Hvaða sanngirni er annað eins og þetta? Hvar er nú „drengskapur“ ráðh.? Jú, hann felst í þeirri vinsamlegu orðsendingu ráðh. til okkar Eyjamanna: Nú skuluð þið bara kaupa ykkur skip sjálfir. Ykkur er ekki vandara um að gera það nú en áður. - Ég ætla nú engar getur að því að leiða, hverju kjósendur mínir muni svara þessari vísbendingu hæstv. ráðh. En ef það á enn fyrir okkur Eyjamönnum að liggja að verða eins beygðir af sjóslysum eins og þegar við réðumst í að kaupa Þór forðum, þá gæti svo farið, að hæstv. ráðh. fyndi til - þó að það þá ef til vill yrði nokkuð seint - þeirrar þungu ábyrgðar, sem óhjákvæmilega mun hvíla á herðum þess manns, sem með köldu blóði sviptir þetta hérað þeim björgunarráðstöfunum, sem það hefir löglegan og samningsbundinn rétt til. Hæstv. ráðh. kvað mig hafa talað óskýrt og ekki tekizt að klæða hugsanir mínar og till. í heppilegan búning. Þetta má vel vera rétt, að hann líti svo á. En ég held þó áreiðanlega, að ég hafi hagað orðum mínum á þann veg, að vel mátti skiljast. En ef hæstv. ráðh. álítur, að ég hafi ekki talað nógu skýru máli til þess að d. mætti sannfærast um réttmæti míns máls, þá vil ég segja honum, að sá er til, sem talar nógu ljóst og kann að klæða hugsanir sínar í nægilega skýran búning. Sjórinn og veðrin kringum Vestmannaeyjar tala sínu skýra máli um, hvað gera þurfi fyrir sjómenn þá, sem þar stunda atvinnu sína erfiðasta tíma ársins í stöðugri baráttu við storma, stórsjói og krappar leiðir. Þetta hefir Alþingi áður viðurkennt og ber vonandi gæfu til þess að gera það líka í þetta sinn. Þá fór hæstv. ráðh. mörgum orðum um það atriði, að Vestmannaeyingar hefðu ekki goldið afborgunina, 15 þús. kr., til ríkissjóðs á tilsettum tíma. Gaf hann í skyn, að við hefðum ekki haft efni á því. Þessu vil ég hér með mótmæla. Af okkar hálfu var um óþarfan drátt en ekki annað að ræða. Fjárupphæð þessi var á fjárhagsáætlun bæjarins, og hafa þeir hlotið stór ámæli, sem sök áttu á því, að féð var ekki greitt í tæka tíð. En fé þetta mun verða greitt áður en samningstíma lýkur. Getur því hæstv. ráðh. sparað sér að svo stöddu að brýna okkur um svik. Vitanlega var tilgangur ráðh. með þessu einungis sá, að reyna að vefja málið og fá menn til að halda, að þetta væri svo athugavert mál, að það þyrfti að ganga gegnum báðar deildir og nefnd, og ennfremur að reyna að kasta rýrð á Vestmannaeyjar og koma því inn hjá hv.þdm., að þær verðskulduðu ekki, að ríkið héldi uppi eftirlits- og björgunarstarfsemi þar, enda hefði ríkið ekki ráð á því. Ég þarf svo ekki að segja fleira að þessu sinni, svo að hæstv. ráðh. getur komizt að með það, sem hann þykist hafa fram að færa. Ég vil þó benda honum á, að Vestmannaeyjar, sem hann taldi ekki hafa getað staðið í skilum um 15 þús. kr., hafa þó greitt til ríkissjóðs 589557 kr. árið 1928 og 570 þús. kr. árið 1929 í opinberum sköttum og gjöldum. Ég get því ekki annað en talið það hina mestu ósanngirni af ráðh. hendi, er hann aftekur með öllu að nota vátryggingarfé Þórs til kaupa á nýju skipi eða láta Óðin eða Ægi líta eftir við Eyjarnar, þegar þörfin er brýnust. Sé ég ekki, að hann fari svo sæmilega fram í þessu máli, sem kröfu verður að gera til af manni í hans stöðu. Veit ég vel, að hæstv. ráðh. hefir aðstöðu og vald til þess að gera Vestmannaeyjum erfitt fyrir um stundarsakir, en ég vil beina því til hv. deildar um leið, að allur dráttur á afgreiðslu þessa máls getur orðið mjög afdrifaríkur. Ég vil gera þá kröfu til þingsins, að það staðfesti, að gefnu tilefni, þann samning, sem gerður var um björgunar- og eftirlitsstarfið við Vestmannaeyjar, og sem vitanlega er enn í gildi, þótt Þór sé strandaður, þótt hæstv. ráðh. haldi nú hinu gagnstæða fram. Sé ég þess enga þörf, að málið sé látið ganga gegnum báðar deildir, því fjárhagshlið málsins snertir í bili einungis vátryggingarupphæðina, sem þegar er fyrir hendi. Ég mótmæli öllum óþarfa töfum og vífilengjum, er miða til þess að hindra sjálfsagða og réttmæta afgreiðslu þessa nauðsynjamáls. Að endingu vil ég leyfa mér að skírskota til réttlætistilfinningar hv.þdm. um það, að Vestmannaeyjum sé ekki frádæmdur réttur til björgunar- og eftirlitsskips um vetrarvertíðina, þó að Þór sé strandaður. Get ég ekki skilið, að hv. d. vilji fara að dæmi hæstv.dómsmrh., að setja sig í spor harðdrægra „prokuratora“. Vil ég brýna fyrir mönnum að líta með skilningi og velvild á kröfur Vestmannaeyinga og annara, sem hlut eiga að þessu máli.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. þm. Vestm. hefir tekið þá aðstöðu að vera mótfallinn því, að þessu máli sé sýnd full alvara, með því að láta það ganga til n. og að það sé rætt sem hvert annað alvarlegt mál. Svo mikið kapp leggur hv.þm. á að koma þessari till. sinni í gegn nú þegar á ólöglegan og óformlegan hátt. Hv. 1. þm. Skagf. var þó í vafa um, hvort tvær umr. í báðum deildum þingsins gætu talizt nægileg heimild fyrir stj. til að láta byggja nýtt skip. Til glöggvunar á því, hvað það muni kosta að láta byggja nýtt skip, skal ég geta þess, að sá maður, sem vanastur og kunnugastur er skipakaupum, E. Nielsen framkvæmdarstjóri, hefir fyrir stj. hönd leitað tilboða um skip til Borgarnesferða. Og hið eina tilboð, sem hann fékk, var meira en helmingi hærra en það, sem Þór var talinn kosta. Þar sem því jafneinfalt skip er svona dýrt, þá vil ég ekki að ókönnuðu máli slá því föstu, að hér sé ekki um stórt fjárhagsmál að ræða. En sennilega liggur annað og meira bak við till.hv.þm. Vestm. Hann vill vitanlega fá sem allra stærst og virðulegast skip til þess að gæta neta sinna og annara góðra manna í Vestmannaeyjum. Hv. þm. telur, að Hermóður sé ekki fullnægjandi til þessarar gæzlu. En þetta eru aðeins fullyrðingar hv.þm., óstuddar af rökum. Og þær koma algerlega í bága við umsögn og yfirlýsingu þess embættismanns, sem kunnugastar er skipinu. Sjálfur hefir hv.þm. játað, að skipshöfnin sé góð. Um hið sorglega slys, sem vildi nýlega til í Vestmannaeyjum, er það að segja, að ekkert skip mundi hafa getað bjargað þeim bát, sem eftir því sem sjónarvottar herma fórst á skeri í heimleið.

Það sker er ekki til!

. Þetta hafa þó eins greinagóðir menn úr Eyjum og hv.þm. sagt mér. - Ég veit, að dylgjað hefir verið um það í flokksblöðum hv.þm., að Hermóður hafi legið inni þennan dag og verið að taka kol og vatn. Og þar var því dróttað að skipshöfninni á Hermóði, að hana hefði brostið kjark til björgunartilrauna. Ég veit, að þetta er alrangt. En hv.þm. ætti að gæta þess, að blöð hans færu ekki með svona dylgjur. Ég minnist þess, að eitt sinn er Þór átti að gæta neta þeirra Vestmannaeyinga - ég held það hafi verið 1923 -, þá var hann staddur hér á höfninni til að taka kol og fleira. Gerði þá rok, svo hann slitnaði upp, rak út af höfninni og strandaði inni við Laugarneskletta. Vestmannaeyingar leigðu þá sjálfir bát til að gæta veiðarfæranna og gegna björgunarstarfi. Sá bátur hét Þórður Kakali og var, að því er ég held, mótorbátur.

Hann var gufuskip, línubátur

. Það hefir þá verið lítill línubátur.

Það var togari

. Það var þó ekki togarinn af Vesturlandi, sem stjórnað var úr landi með skeytum, svo hann gæti óáreittur togað í landhelginni. Annars var víst Kakali verra og minna skip en Hermóður. Og þó gerðu Vestmannaeyingar sig ánægðan með hann um langan tíma, meðan verið var að gera við Þór. Til hins sama ráðs hefir verið gripið nú, þegar Þór er frá. Er því farið eftir fordæmi Vestmannaeyinga sjálfra. Hér hefir því verið bætt úr þörfum og kröfum þeirra eins og við varð komið. Enda þótt Vestmannaeyingar óski eftir að fá stórt og gott skip til þessara þarfa sinna, þá vil ég þó eindregið mótmæla aðferð hv.þm. þeirra, að ætla að lauma inn till. um skipakaup með einni umr., hér í deild. Og það skal hv.þm. vita, að enda þótt till. hans verði samþ. hér í deildinni, þá mun stj. þó ekki treysta sér að taka neitt tillit til hennar, fyrri en tillögur um skipakaup hafa verið samþ. sem lög og fjárveiting heimiluð. Ekkert sýnir eins glögglega og það, að hv.þm. vill ekki láta athuga þetta mál í n., að hann treystir illa sínum málstað. Ég er hræddur um, að ef Óðinn yrði látinn vera meiri hluta vertíðar við Vestmannaeyjar til að gæta neta þar, þá heyrðust raddir annarsstaðar frá áður langt liði.

Vill ekki hæstv. ráðh. minnast þess, að við höfum aldrei farið fram á, að Óðinn yrði bundinn við Eyjar allan veturinn

. Já, að vísu. En hvar væri trygging fyrir því, ef þeim væri réttur litli fingurinn, að þeir vildu ekki hafa hendina alla? Og líklega væri betra að hafa þann samning vel gerðan, er að gæzlu Óðins lyti þar, ef hv.þm. ætti ekki einusinni að geta gert tilraun til þess að fá út úr honum allt annað en í honum stæði. Ef Óðinn ætti að hafa þetta starf með höndum, þá er ég hræddur um, að heyrðist í hv.þm. Borgf. og hv.þm. Snæf. og, fleirum, þegar togararnir færu að vaða uppi í landhelgi um Faxaflóa og Vestfirði og víðar. Enda væri von, að slíkar raddir yrðu háværar. Það er því ekki nema rétt og viturlegt hjá hv.þm. að óttast alla athugun á þessari fjarstæðu. Hinir einu, sem yrðu glaðir við samþ. þessarar till., ef farið yrði eftir henni, væru þeir togaraeigendur, sem vilja láta togara sína fiska óáreitta í landhelginni. Þeir myndu að vísu ekki senda opinber þakkarskeyti, en þeir yrðu þeim mun glaðari í hjarta sínu. Þá mundu togarar þeirra skjótast óáreittir inn í landhelgina og útlendu togararnir elta þá þangað. - Þetta er því einhver sú hættulegasta till., sem fram hefir komið gagnvart landhelgisgæzlunni. Ekkert væri hættulegra en það, að binda varðskipin við eitt ákveðið svæði. Þá er það alveg rangt hjá hv.þm., er hann telur, að Þór hafi verið stofnað í sérstakan voða með því að láta hann fara norður fyrir land, af því að veður séu þar verri. Hafi Þór verið nógu sterkbyggður til að vera við Vestmannaeyjar, þá átti að vera hættulaust að láta hann skreppa norður fyrir, því allir vita, að veður eru miklu meiri fyrir sunnan land. - En ég vil ekki afsaka hv.þm. né blöð hans fyrir afstöðu hans og þeirra til björgunar mannanna á Þór. Það var ekki hægt að reka sig úr vitni um það matarhljóð, sem í þeim var yfir þeim möguleika, að mennirnir hefðu getað farizt, eins og t. d. þegar Forseti fórst hér suður frá, vitanlega af því hann hafði verið sendur til veiða. En ég vísa algerlega frá mér öllum ásókunum um manndráp, og segi það eitt að ef fara ætti út í slíka sálma, þá mundu það frekar vera einhverjir aðrir en ég, sem slíkt hefðu á samvizkunni. Það, sem olli strandi Þórs, var það, að stýrið bilaði og skipið rak á sker. Ef þetta hefði nú t. d. komið fyrir við Vestmannaeyjar, þegar Þór var þar að björgunarstarfi, hefði þá verið rétt að segja, að hann hefði verið sendur út í opinn dauðann? Ég spyr hv.þm. Vestm. En sé það ekki rétt, þá er ekki heldur rétt að segja þetta um þá ferð, er Þór fór norður. Hún var á engan þátt óforsvaranlegri en hversdagsleg vinna varðskipanna. Ég vil, að þetta komi skýrt fram, af því að sum þau blöð, sem eru brjóstmylkingar íhaldsmanna, hafa sagt, að mennirnir á Þór hafi verið sendir út í opinn dauðann í þetta sinn. Ég hygg þó, að íhaldið hafi hvorki sóma né pólitískan hagnað af slíkum ummælum. Ég þarf þá ekki að fara mikið lengra út í þetta mál. Mér finnst það ofrausn mikil hjá hv.þm. Vestm., að ætla að lauma stóru fjárhagsmáli inn á þing á þennan hátt, í því trausti, að hv.þdm. séu svo mikil börn, að þeir sjái það ekki. En hafi það verið meining hans, að byggt verði skip, þá átti hann að koma með það í frv.formi sem hvert annað þingmál. Þessi aðferð hv.þm. er bara til þess að fæla þá frá stuðningi við þarfir Vestmannaeyja í þessu máli, sem annars voru því hlynntir. Má hann sjálfum sér um kenna, ef það tekst, sem ég þó hefi ekki trú á, að takist. Hv. þm. hélt því fram, að ég hefði fyrr á árum haldið því fram, að samningur Jóns heit. Magnússonar væri bindandi um aldur og æfi fyrir landið gagnvart Eyjamönnum. Ég játa, að þegar ég hélt þessari skoðun fram, byggði ég á vitnisburði hv.þm. Vestm., sem jafnan hefir haldið fram þessari skoðun. Ég játa, að það var ógætilegt að trúa slíku vitni, og ég mun varast að trúa því sama vitni framvegis, nema aðrar sannanir komi til. Því að niðurstaðan varð sú, er ég kynnti mér sjálfur samninginn, þá var allt tóm endileysa, sem þm. hafði sagt, og þess vegna varð ályktun mín röng, meðan ég byggði á framburði hans. En eins og ég hefi áður sagt, þá er það óforsvaranlegt að ætla að drífa stórt fjárhagsmál í gegn með einni umr. í annari deild þingsins. En sé það meiningin með till. að binda þau skip við þetta starf hjá Vestmannaeyjum, sem eiga að verja strendur alls landsins, þá er það líka óforsvaranlegt.

Héðinn Valdimarsson Við jafnaðarmenn erum sannfærðir um það, að nauðsynlegt er að hafa skip við Vestmannaeyjar, sem ekki er lakara en Þór var, til þess að annast gæzlu og björgun. Þess vegna erum við líka fylgjandi till. Við viðurkennum og vitum, að mjög mikil þörf er á slíku skipi víðar, en þó mun að öllu samanlögðu þörfin hvergi vera eins mikil og í Vestmannaeyjum. En okkur finnst nauðsynlegt, að nánari grg. fylgi því frá þingsins hálfu, hvernig þessu skuli komið fyrir, heldur en gert er í tillgr. Við viljum því, að málinu verði vísað til n., sem athugi það og skili áliti sínu sem allra fyrst, og eigi síðar en innan viku frá því hún fær það. Ég geri ráð fyrir því, að till. fari til hv. sjútvn., en þar eigum við jafnaðarmenn fulltrúa, hv. 4. þm. Reykv., er mun túlka aðstöðu okkar til þessa máls.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ég vil mótmæla því sem persónulegri áreitni hjá hæstv.dómsmrh., er hann segir, að ég hafi hælzt um, að Þór fór í strand. Nei, ég hefi aldrei hælzt um það. Ég syrgi þetta góða og happasæla skip, eins og allir aðrir Vestmannaeyingar. En ég var nauðbeygður til að benda á orsökina til þess, að Þór strandaði, vegna þess að hæstv. ráðh. ætlar að láta strandið bitna á okkur Vestmannaeyingum. Það varð því ekki okkur til happa, heldur þvert á móti. Ég leiði algerlega hjá mér að svara hótunum hæstv.dómsmrh. um, að þessi till. mín muni fæla menn frá því að vilja sinna réttmætum kröfum okkar, svo að þeir, sem fyrr voru velviljaðir, muni snúast á móti málinu. - Björgunarmálið er ekkert flokksmál í Vestmannaeyjum, og ég verð að segja það, að sá maður, sem fylgir því vegna flokkshagsmuna eingöngu, hann fylgir því ekki af hinu rétta hjartalagi. Fylgi hans er ekki eins affarasælt og þess, er fylgir málinu af því að hann sér þörfina. Mér þótti vænt um, að hv. 2. þm. Reykv. fylgir þessu máli og sér nauðsyn þess. Og með því að ég vil stuðla að sem beztri úrlausn á þessu máli og mótmæli því jafnframt, að ég flytji mál þetta af svo mikilli léttúð, að ég vilji ekki leyfa að það sé athugað sem bezt, þá get ég vel fallizt á, að því verði vísað til sjútvn. þessarar deildar, án þess að því veiði vísað til hinnar deildarinnar líka. Og ég geri það með því fororði, að það sé innan viku komið hingað aftur til umr. og atkvgr.

Jón Auðunn Jónsson Ég vildi aðeins spyrja að því, hvort hæstv.dómsmrh. hefði kallað nokkuð á eftir mér áðan, er ég fór út úr deildinni, vegna þess að ég var kallaður í síma.

Talaði hv.þm. nokkuð til stj.?

Ég sagði aðeins, að skipið „Kakali“ hefði verið togari.

Ég svaraði því víst litlu

. Mér var þó tjáð, að hæstv. ráðh. hefði kastað til mín einhverjum orðum, líklega ljótum, þar sem hann ekki hefir kjark til að endurtaka þau. Má vera, að ég geti fengið betri vitneskju um það og þá svarað þeim síðar.