Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg stend hér upp vegna brtill., sem eg og annar þingmaður höfum leyft okkur að koma fram með. Þessi breyt.till. er í samræmi við það semeg mintist á við síðustu umræðu málsins. Fanst mér það hart aðgöngu fyrir þann sem ætlaði að ráðast í þetta fyrirtæki að afgjaldið til landasjóðs yrði eftir 10 ár hækkað um alt að helmingi eða úr 5% alt að 10% af ágóðanum. Því höfum við, háttv. 1. þm. S.-MúI. (J.Ól.) og eg, komið okkur saman um breyt.till.. sem fer fram á það að þessi málsgrein í 5. gr. falli burtu. Getur landsstjórnin hækkað hundraðagjald þetta um alt að helmingi að 10 árum liðnum frá byrjun fyrirtækisins. Við viljum að leyfishafinn greiði að eins þessa 5% af hreinum ágóða til landasjóða. Því maður verður að taka tillit til þess að töluverður skattur kemur til þess að hvíla á þessu fyrirtæki, svo sem vörutollurinn. Síðari töluliðurinn í breyt.till. við frv. að eins í samræmi við hinn. Hefi eg svo ekki fleira að athuga við þetta frumvarp.



Herra forseti ! Eg stend að eins upp til þess að minnast á orðið í byrjun 5. gr.: »Af hreinum ágóða þessa fyrirtækis« o. s. frv. Eg vildi að það kæmi skýrt fram, hvað sé meint með þessu: «Hreinum ágóða«. Eg skil þetta þannig, að það sé sá ágóði, sem skift mundi milli hluthafa, eða sem því svarar. Eg skil það svona, og ef enginn hér segist hafa annan skilning á, því, þá tel eg það að þessi skilningur felist í þessum orðum frumvarpsins.



Ef þessi réttur er veittur einum manni, en ekki neinu hlutafélagi, þá er hér ekki um neina hluthafa að ræða og þá heldur ekki um neina úthlutun á arðinum til þeirra Athugasemd háttv. 1. þm. S.-Múl. (J.Ól.) á því ekki við hér.



Meiri hluti nefndarinnar hefir komið með nokkurar breyt.till., flestar nauðsynlegar sem afleiðing breytinga þeirra, sem á frumv. voru gerðar við 2. umr., og skal eg ekki eyða orðum að þeim brtill. Aðalbrtill. meiri hl. nefndarinnar er fólgin í því, að kosnir skuli hlutbundnum kosningum um land alt 8 menn til Ed., í stað allrar Ed., eins og meiri hl. lagði til við 2. umr. Þessi breyting er sjálfsögð samkv. skoðun meiri hl. Þar með er fengin nokkur trygging fyrir nokkurri festu í þinginu, þótt ekki sé svo mikil trygging, sem meiri hlutinn óskar. Ef 8 eru kosnir hlutbundnum kosningum til Ed , eru þeir þó meiri hluti þar, þótt ekki sé öflugur. Nefndin þykist hafa orðið þess vör, að deildin vilji ógjarna fækka þeim, sem kosnir eru í sérstökum kjördæmum; því leggur nefndin til að fjölga tölu þingmanna um 2 til þess að haldist tala þeirra þingmanna, sem kosnir eru í einstökum kjördæmum. Meiri hluti nefndarinnar gat ekki hugsað sér að þessi litla, fjölgun mundi mæta mótspyrnu; hún hefir ekki í för með sér svo mikinn kostnaðarauka. Fjölgunin kynni að geta leitt til þess að málin gengju fljótara. Eg hefi orðið var við það, sérstaklega á þessu þingi, að störfin hafa verið meiri en nóg fyrir þá tölu þingmanna, sem nú er. Meiri hluti nefndarinnar hefir fallist á fyrri till. á þgskj. 577, að þingmenn kosnir hlutbundnum kosningum séu kosnir til 12 ára, og fari helmingur þeirra frá 6. hvert ár; þessa brt. hefir meiri hl. tekið upp í brtill sínar. Að öðru leyti eru brtill. nefndarinnar afleiðingar af þessari breytingu eða þá lagfæringar á frumv. í samræmi við atkvgr. við 2. umr. Skal eg ekki að svo stöddu fara frekara út í breyt.till. meiri hlutans. Eg vil lítillega minnast á fram komnar brtill. frá einstökum háttv. þm. Eg gat þess, að meiri hluti nefndarinnar hefði fallist á fyrri brtill. á þgskj. 577. Aftur hefir nefndin ekki getað fallist á síðari brtill., um að fella burtu síðari hluta 19. gr., að þeir, sem ekki eru í þjóðkirkjunni né öðrum viðurkendum trúbragðaflokki, greiði til háskólans gjöld þau sem ella gyldu þeir til kirkju. Þessi brtill. meiri hl. Var allmikið rædd við 2. umr. og kom meiningamunurinn þá greinilega í ljós. Eg tel enga þörf þess, að fara að taka upp aftur nú umræðurnar um þetta atriði. Þá skal eg drepa á brtill. á þgskj. 578 frá háttv. þm. Sfjk. (V.G.). Þær eru einna veigamestar af brtill., sem fram hafa komið. Þær fela í sér miklar breytingar á frumv., og það í aðalatriðum. Þær eru yfirleitt þannig lagaðar, að engin tiltök eru að þær nái fram að ganga. Fyrsta brt. er við 5. gr., um að engan megi skipa embættismann á Íslandi nema hann hafi rétt innborinna og kunni íslenzku. Eg álít enga ástæðu til að gera það að skilyrði fyrir því, að menn geti orðið embættismenn hér, að þeir hafi rétt innborinna manna. Það er að vísu sumstaðar gert ráð fyrir því, að embættismenn hafi rétt innborinna manna. Eg hygg samt, að víðast sé það ekki skilyrði fyrir embættaveitingum, og jafnvel ekki heldur fyrir kosningarrétti og kjörgengi, að hlutaðeigandi hafi fullkominn rétt innborinna manna. Sízt tel eg þetta ákvæði heppilegt, eina og hér hagar. Eg býst við að flutningsm. tillögunnar hafi það fyrir augum, að þeir einir skuli teljast embættismenn, sem konungur veitir embætti, en þetta getur ekki staðist. Þeir verða taldir embættismenn, sem ráðherra veitir embætti eða stöðu í landsins þjónustu, en hingað til hygg eg ekki að talið hafi verið nauðsynlegt, að hver sá er stöðu hefir í landsins þjónustu, hafi rétt innborinna manna. Upp hitt atriðið, að embættismenn hér skuli kunna íslenzka tungu, er það að segja, að þess er ekki nokkur þörf að taka slíkt ákvæði upp í stjórnarskrána. Þetta er ákveðið í mörgum konungsúrskurðum, útgefnum um miðja 19. öld. Ef nauðsynlegt þykir að taka það betur fram, má gera það með einföldum lögum. 2. brtill. á sama þgskj. fer fram á það, að flytja megi embættismenn úr einu embætti í annað. Ef eftirlaun verða aftekin, þá er ekki ástæða til að heimila stjórninni það að geta flutt embættismenn úr einu embætti í annað móti vilja þeirra. Það er mikill munur nú, þar sem eftirlaun eru lögmælt. Till. strandar annars á því, að það er óhætt að segja, að meiri hluti þingmanna vill ekki gera ráð fyrir eftirlaunum í stjórnarskránni. Á 3. brtill. á sama þgskj. var minst við 2. umr.; skal eg því ekki orðlengja um hana. Meiri hl. nefndarinnar leggur á móti henni, eins og öllum brtill. á þessu þgskj. Í 4. brtill. á sama þgskj. vill háttv. þm. breyta því gamla nafni á deildunum í málstofur, efri og neðri. Það sýnist vera óþörf tillaga. Aðalefni tillögunnar er að fækka kjördæmunum; eg býst við, að það sæti sömu meðferð sem tillögur meiri hl. við 2. umr. Deildin hefir ljóslega sýnt það við 2. umr., að hún vill með engu móti fallast á fækkun kjördæma. Skal eg ekki frekara minnast á hana. Það var að vísu samþykt í nefndiuni að greiða atkvæði gegn öllum brtill. á þgskj. 578; 6. brtill. þar, um lengd kjörtímabilsins, gæti þó komið til mála svolítið breytt. 7. brt., sbr. og 8. brt., fer fram á, að innborinna réttur sé skilyrði fyrir kosningarétti og kjörgengi. Samkv. frumv. er kosningarrétturinn bundinn við sumpart, að kjósandi sé hér fæddur eða hafi átt landavist tiltekinn tíma. Þetta er ekki einsdæmi. Í Noregi er kosningarréttur bundinn við, að menn séu norskir borgarar, en í engum lögum þar er ákveðið, hvað til þess þurfi að vera norskur borgari, en venjan er sú að skilja það svo, að norskur borgari sé sá, sem fæddur er í landinu eða hafi haft þar landvist 5 ár og unnið eið að stjórnarskránni. gjörgengi er þar bundin við 10 ára landsvist. Fleiri lönd mætti telja, þar sem ekki eru heimtuð réttindi innborinna manna til kosningarréttar. Það er eðlilegt, að vér Íslendingar, sem vantar svo mjög fólk, viljum, að útlendingar setjist hér að og landsmönnum fjölgi, og séum því greiðari að veita útlendingum réttindi, heldur en t.d. Danir. 9. brt. gildir sama um, sem áður er tekið fram. 10. brtill. fer fram á það, að nefnd manna skuli dæma um það, hvort þingmenn séu löglega kosnir eða hafi mist kjörgengi. Þessa brt. hefir nefndin ekki heldur getað fallist á. Þykir henni engin ástæða til að svifta - Alþingi þeim rétti, sem það hefir í þessu efni. Eg veit ekki, hverja fyrirmynd háttv. þm. hefir haft fyrir sér í þessu. Eg vil gjarnan heyra ástæður háttv. þm. fyrir þessu ákvæði. Eg get ekki hugsað mér neina réttmæta ástæðu fyrir þessu ákvæði. Auðvitað má segja, að þá sé síður hætt við, að meiri hluti þingsins heiti rangindum; en ef á að draga úr því, að meiri hl. þingsins misbeiti valdi sínu, þá þyrfti að lagfæra margt. Nefndin vill ekki gera þingið ómyndugt í þessu atriði fyrir það. Nefndin sér enga ástæðu til að heimila ráðherra, að láta annan mann mæta á Alþingi við hlið sér, eins og farið er fram á í 11. brt. Sama er að segja um 12. brt., sem fer fram á að fella burt úr 22. grein ákvæðið um það, að ef Alþingi samþykkir breytingu á sambandinu milli Íslands og Danmerkur, skuli það mál borið undir þjóðaratkvæði. Nefndin álítur ekki rétt, að hverfa frá þessu ákvæði. Eg veit ekki, hverjar ástæður háttv. þm. eru, en eg býst ekki við, að þær séu þannig, að taka þurfi till. til greina. Um 13. brtill. skal eg geta þess, að nefndin álftur ekki þörf á, að nýjar kosningar fari fram í inum sérstöku kjördæmum þegar væntanleg stjórnarskrárbreyting nær gildi, enda veit nefndin ekki, hverjar ástæður eru fyrir þessari tillögu. Væntanlega koma þær fram hjá háttv. flutnm. En skyldi svo fara, að brt. meiri hl. um fjölgun þm. yrði feld, þá álit eg rétt, að samþykkja brt. á þgskj. 614. Um brt. háttv. minni hl. þarf eg ekki að tala. Það er ekki annað, sem nú ber okkur á milli, en var við 2. umræðu. Hann vill gera sem minst úr þeim, ákvæðum, sem miða að því að skapa meiri festu í þinginu. Að eins skal eg geta þess, að meiri hlutinn er nú eina og áður mótfallinn því, að stytt verði 15 ára tímabilið þangað til allir kjósendur, sem rýmkun kosningarréttarins nær til, fái hann. Við greiðum því atkvæði á móti brt , sem vili færa aldurinn niður í 35 eða 30 ár. Þetta tímabil má ekki styttra vera. Eg man ekki til, að eg hafi nokkuð frekara að segja nú. Hafi eg gleymt einhverju, gefst mér tækifæri til að geta þess síðar.



Eg ætla að byrja á því, sem háttv. ræðumaður endaði á, brtill. mínum. Það er öfugt við þá venju, að geyma sér það bezta þangað til seinast og byrja á því lakasta. Við höfum 2 minni hl. menn, eg og hv. 1. þm. Eyf., sem heitir Stefán Stefánsson, en ekki Hannes Hafstein, eins og stóð í blaði hér á dögunum, leyft okkur að koma fram með varatillögu við frv. Svo stendur á henni, að háttv. meiri hluti hefir lagt það til, að tölu alþjóðkjörinna þingmanna yrði fjölgað um 2 og allra þingmanna því upp í 42. Samkvæmt þessari tillögu ginni hefir svo meiri hlutinn orðað 8. gr. En verði þessi breytingartillaga feld, þá kæmist lögunin á 8. gr. alls ekki að, nema slík tillaga sem okkar væri borin fram, og því höfum við flutt hana. Báðir erum við á móti fjölgun þingmanna. En eg hefði ekki gert þessa tölu þingmanna að neinu höfuðatriði, ef meiri hlutinn hefði ekki alt af fært sig upp á skaftið, ekki viljað neita að þingrof næði til Ed, lengt kjörtímabilið o.s.frv. Það getur, að mínu áliti, ekki verið að tala um að hafa kjörtímabilið lengra en 8 ár, og er það alt of langt, að mínata kosti ef ekki þingrof á ekki að ná til Ed. Það er meiningarlaust að láta þessa þingmenn sitja í sætum sínum 8 eða 12 ár og stritast á móti því, sem þjóðin öll vill og allir aðrir, en þessi halakleppur í Ed. Dálítið öðru máli væri að gegna, ef þingrof ætti að ná til efri deildar þingmanna. Þá gæti verið gott að hafa menn, semvanir væru þingstörfum, meðan þeir gerðu ekki neitt ilt, sem stríddi á móti vilja allra annara. Þess vegna er höfuðatriðið ekki það, hve langt kjörtímabilið er, heldur hitt, að þingrof nái líka til þessara þingmanna. Eg vona því, að breyt.till. lútandi að þessu, sem einnig hefir komist inn á þgskj. 621, verði samþykt - að þingrof nái til allra þingmanna. Í sambandi við hana er svo önnur tillaga um það, að síðasta setningin í tillögu meiri hl. falli niður. Um breyt.till. okkar hv. 1. þm. Eyf., sem fer fram á að stytta þann rangláta tíma, sem kjósendur eiga að bíða eftir að geta notað þann rétt, sem viðurkent er að þeir hafi, þarf ekki margt að segja. Mér fullnægir alls ekki að hann sé styttur um 5 eða 10 ár, en af tvennu illu kýs eg þó heldur það sem minna er ilt. Það er auðvitað ranglæti að setja nokkurn frest, en þó er betra að binda framkvæmd réttarins við 30 ára aldur en 40 ára. Þá þurfa menn að líkindum ekki að bíða nema einar kosningar. Háttv. 1. þingm. Eyf. stóð hjarta nær að ákveða 35 ár og með því mun eg greiða atkvæði, ef tillagan um 30 ár verður feld. Þá þurfa menn þó ekki að bíða nema 10 ár í stað 15. Því að þessi reikningur, að 15 sé ekki nema helmingur af sjálfum sér, gildir auðvitað ekki. Það er hægt að fá alt til með því að deila tölu með öðrum tölum upp úr þessu. Það er ekki til annara en að ginna þá menn, sem lauslega líta á málið. Það liggur í augum uppi, að samkvæmt tillögum meiri hlutana, liða 15 ár, þangað til allir 25 ára menn geta notið kosningarréttar síns. Viðvíkjandi breytingatillögum annara háttv. þingmanna skal eg geta þess, að eg er fylgjandi 2. lið brtill. á þgskj. 577, sem vill undanþiggja utanþjóðkirkjumenn, sem ekki eru í neinu trúarbragðafélagi, gjaldi, samsvarandi gjaldi til þjóðkirkjunnar. Eg talaði um þetta atriði við 2. umræðu og skal því ekki fara langt út í það nú. Eg skal að eins viðvíkjandi þeim mótbárum, sem komu fram á móti þessu við 2. umr., að hætt væri við, að menn hlypu hópum saman úr þjóðkirkjunni, ef þessu gjaldi yrði létt af þeim, geta þess, að þeir menn, er svo tala, gera lítið úr krafti kristinnar kirkju. Og ef hún stendur ekki fastari fótum en það, að menn vilja ekki leggja á sig lítilfjörlegt gjald hennar vegna, þá er hún óþörf og má gjarnan hverfa úr sögunni. Þá skal eg lítið eitt drepa á brtill. vinar míns, háttv. þingm. Sfjk. (V.G.). Eg þarf ekki að vera margorður um þær, því að háttv. framsögumaður meiri hlutans hefir hrakið þær rækilega. Eg er sammála honum í því, að engin þeirra geti komið til greina. Til dæmis er alveg ómöguleg 2. till. hans, að konungur geti flutt mann úr einu embætti í annað og látið hann velja um, hvort hann kjósi heldur flutninginn eða verða settur á eftirlaun. Í þessu stjórnarskrárbreytingarfrumv. er verið að setja ákvæði um það, að hægt sé að afnema eftirlaun með einföldum lögum og öll þjóðin hefir heimtað þau afnumin í afarmörg ár. Það er því alveg til ónýtis að vera að setja svona ákvæði inn í stjórnarskrána. Ekki geta tillögur hans um skifting deildanna og kosning til efri deildar í fjórðungskjördæmum og með sýslunefndum og kjörmönnum heldur komið til mála. Deildin hefir þegar sýnt það, að hún vill ekki að allir þingmenn efri deildar séu kosnir hlutbundnum kosningum um alt land. Að raska kjördæmaskipun þeirri, sem nú er, er að stofna málinu í inn mesta voða. Annars er þessi stjórnarskrárbreyting hér fram komin til þess að lagfæra helztu kórvillurnar í stjórnarskránni, svo sem setu konungkjörinna þingmanna, ríkisráðsákvæðið o.s.frv. En það sem ábótavant er inn á við, getum við alt af lagfært. Slíkar tillögur sem þessar yrðu því til að fella málið, eða þess valdar, að það gengi ekki fram nema með ærnum kostnaði og mörgum aukaþingum. Líka virðist það all-óskynsamlegt, að ætla kjörmönnum og sýslunefndum að kjósa þingmenn. Afleiðingin yrði annað hvort sú, að alveg yrði rent blint í sjóinn með það, hverjir kosnir yrðu til þings, eða þeir einir í sýslunefndir, sem hefðu sömu skoðun í pólitík og kjósendur. Og við það yrði afarmörgum mönnum, sem nýtastir væru til þess starfa, hægt frá sýslunefndum, og væri það ilt verk. Þá ber háttv. þm. þennan almenna rétt innborinna manna ákaflega heitt fyrir brjóstinu. Er það til þess að veikja ekki ríkistengslin um of ? Eða er það til þess að við getum orðið aðnjótandi hér á Alþingi gáfna og stjórnkænsku einhvers halanegra frá Sánkti Thomas 2 Eg er hræddur um, hvað sem því líður, að brtill. sé til einskis borin fram. Eg er samdóma háttv. framsm. meiri hl. (J. M.) um það, sem hann sagði um 10. brtill. og þarf því ekki að orðlengja um hana. Sama máli gegnir um þá, 11., þar sem háttv. þm. stingur upp á því, að ráðherra megi gefa öðrum manni umboð til þess að »mæta« á Alþingi. Mæta hverjum ? Annað hvort hlýtur það að vera Alþingi sjálfu eða einhverjum á þinginu. Annars býst eg við að þetta sé prentvilla, því að háttv. þm. er kennari í íslenzku við háskóla Dana, og er því ósennilegt að hér sé um málvillu að ræða. »Eða jafnframt« sér? Þetta virðist vera ónauðsynlegt, nema ráðherra sé svo illa að sér í íslenzku, þótt hann hafi getað náð einhverju prófi í henni, að honum sé stirt um mál og hann þurfi að hafa einhvern Aron sér við hlíð til þess að mæta einhverju á Alþingi. Þá er undarleg till. hans um það, að fella burtu það ákvæði, að bera skuli undir alþjóðaratkvæði hvern þann sáttmála, er gerður kynni að vera um þjóðréttarlega stöðu Íslands. Þá væri hægt að skella slíkum samningum á, án þess að kjósendur vissu nokkuð af. Þing, sem samsett væri af miður vönduðum hrossapröngurum, gæti þá lagt þann dróma á landið, sem ekki væri hægt að drepa sig úr. En fái kjósendur að greiða atkvæði um málið, þá mega þeir sjálfum sér um kenna. Eg áliti það réttara, að þjóðfundir skæri úr um slíkt, en eftir atvikum get eg þó sætt mig við þetta. Það er hangandi Damoklesarsverð yfir höfðum þingmanna. Þá er háttv. þm. samdóma meiri hl. í því, að nauðsynlegt sé að fá eitthvert íhald, eða festu, eina og þeir kalla það, í þingið. Þeir eru hræddir um að alt muni að göflunum ganga, ef allir þm. eru kosnir í kjördæmum. Á hverju byggja þeir það ? Það hafa verið leidd rök að því, að allir kjósendur landsins eru af sama bergi brotnir, hafa notið sömu mentunar, sama uppeldís og lífskjara. Hvaða hætta stafar þá af því, þótt kjósendum sé fjölgað. Það væri helzt hér í Reykjavík, sem dálítill munur er á kjörum manna í þessu efni, en það er ekki nema örlítið brot, og atkvæði manna féllu þá jafnt á báða bóga. Líka er þess að gæta, sem eg hefi áður tekið fram, að þetta íhald kemur líka, því miður, við það, að kvenfólk fær kosningarrétt. Því að það er alkunnugt, að það er tryggara og fastheldnara við gamlar venjur en karlmenn. Þessi hræðsla, sem háttv. þm. og meiri hl. gengur með, minnir mig á söguna um manninn, sem hljóp bæ frá bæ, sveit úr sveit og land úr landi af hræðslu um það, að hann gengi með rauðskjöldóttan bolakálf í maganum.



Eg held að mér hafi gleymst að geta þess áðan, að meiri hlutinn verður að leggja mikla áherzlu á það, sem samþykt hefir verið hér í deildinni, að þingrof skuli ekki ná til þeirra þingmanna, sem kosnir eru með hlutbundnum kosningum. Ið minsta, sem meiri hlutinn getur vænst af deildinni er að þingrof nái ekki til þessara 8 manna fremur en til þeirra konung- kjörnu, eftir fyrirkomulaginu nú. Ef þingrof einnig nær til þessara manna, er þessi litla festa, sem meiri hlutinn fer fram á, algerlega numin burt, og væri þá fult eins gott að hafa þingið eitt óskift. Vonast eg því til að háttv. deild taki ekki tillit til breytingartiliðgunnar um að þingrof nái einnig til þeirra, sem kosnir eru hlutbundnum kosningum.



Þetta mál er svo þýðingarmikið, að það ætti að vanda vel til þess. Það er algild regla í öllum siðuðum löndum, að vanda svo mikið til stjórnarskipunarlaga, að eigi þurfi að semja þau aftur og aftur. Í Bandaríkjunum er meira að segja svo um hnútana búið, að illmögulegt er að breyta þeim. Eg heyrði á háttv. þm. Dal. (B.J.), að það væri hér eigi meiningin að bæta úr verstu göllunum á stjórnarakránni, sem nú er í gildi, en svo mætti alt af koma með breytingar á eftir. En þetta er í alla staði röng skoðun, því það er óholt fyrir þjóðina, að alt af sé verið að breyta þessum lögum. Það er hvað eftir annað verið að koma með prívat-frumvörp, og menn verða skjótast frá öðrum nefndarstörfum til að sinna þessu máli. Það vinst enginn tími til að koma með breytingartiliögur, ekki einu sinni svo vel að menn fengju tíma til að lesa nefndarálitið áður en gengið var til atkvæða um málið við 2. umr. Ekki að tala um að stjórninni sé falið málið til undirbúnings. Nei, þingmenn vilja sjálfir sjá um allan undirbúning á því. En eg álít réttast að málinu sé vísað til stjórnarinnar til þess að hún undirbúi það undir næsta þing, en að það sé eigi notað eina og árið 1911 til þess að fá framgengt þingrofi. Þá var þetta mál, helgasta mál þjóðarinnar, notað til að fá kallað saman aukaþing, og eg get ekki varist því, að mér virðist eiga að nota það í sama tilgangi nú. En það er með öllu óhæfilegt, að kasta á þjóðina kostnaðinum við aukaþing og kosningar út af þessu máli og eiga von á að það gangi alls ekki fram þá. Eg skal geta þess, að þessar breytingartillögur, sem eg hefi komið fram með, eru af litlum efnum gerðar; eg varð að skjótast frá öðrum störfum til þess að semja þær. En eg vona að þær séu ekki minna virði en aðrar breytingartillögur, sem fram hafa komið, jafnvel eigi síðri en tillögurnar frá nefndinni sjálfri. Eg sé að nefndin fer alveg í gegn um sjálfa sig; þegar hún sér, að ekki muni alt ganga að óskum sínum, kastar hún grundvallarstefnu sinni og gengur inn á grasagraut minni hlutans. Sannfæring þessara manna nær ekki lengra en til þess er þeir mæta einhverjum mótbyr.  (Kristinn Daníelsson: Það er ekki til neins að berja höfðinu við steininn)  . Jú, það er alt af rétt að halda fram til þrautar því sem maður er sannfærður um. Sumt af því, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði, var viðvíkjandi tillögum mínum. Hefði hann heldur átt að spara sér að tala um þær til þess, er hann heyrði skýringar mínar á þeim. Eg ætlaði að minnast á eitt atriði, sem eg talaði um við 2. umr. Það er um tölu ráðherranna. Eg tók þá fram, að eg áliti langtum heppilegra að konungur ákvæði töluna, eins og er í annara þjóða lögum. Þá er bæði hægt að fjölga og fækka ráðherrunum eftir því, sem á stendur. kemur oft fyrir, að ekki er hægt að ná í þá menn í svip, sem menn helzt vildu og er þá hart að neyða menn til að skipa ráðuneytið, þar sem einn gæti til bráðabirgða gegnt 2 ráðherraembættum. Hefi eg ekki komið fram með breytingartillögu um þetta af því, að eg álít það ekki til neins. Þá vík eg að breytingartillögum mínum. Viðvíkjandi fyrstu breytingartillögu minni sagði háttv. framsögum. meiri hlutans að nefndin vildi ekki gera það að skilyrði fyrir því að maður gæti hlotið embætti hér í landi, að hann hefði rétt innborinna manna. Þetta ákvæði stendur í okkar núgildandi stjórnarskrá og hefi eg tekið það upp úr henni. Finst mér ákvæðið gott og ekki ástæða til að sleppa því, enda er sams konar ákvæði í stjórnarskrám allra landa, sem eg þekki til. Þetta ákvæði hefir einnig verið notað hér áður, t.d. þegar Péturson varð hér embættismaður, hann var aldrei skipaður, heldur að eins settur. Eg hefi því ekki komið með neitt nýtt í þessu efni, heldur að eins haldið fram þeim ákvæðum, sem eru í gildi. Að embættismenn hér á landi verði að fullnægja fyrirmælum gildandi laga um kunnáttu í íslenzkri tungu, álít eg rétt að sé ákveðið í stjórnarskránni, því menn geta aldrei séð hvað fyrir kann að koma. Önnur breyt.till. mín er um, að konungur geti flutt embættismenn úr einu embætti í annað. Það er líka tekið upp úr núgildandi stjórnarakrá og því heldur ekki nýtt. Hvers vegna á að svifta konungsvaldið þessum rétti 2 Þætti mér gaman að heyra, hvernig hæstv. ráðh. Vill skýra það, ef hann þá er með því. Það hefir verið haft á móti þessu af því að þar eru nefnd eftirlaun. Hvílík höfuðsynd! Það má ekki minnast á eftirlaun embættismanna hér. Menn segja að þjóðin sé á móti þeim, en alstaðar í heiminum er verið að setja sjálfa alþýðuna á eftirlaun, og eg veit ekki betur en að hér sé hreyfing í sömu átt. Mega ekki embættismenn fá eftirlaun eins og aðrir? En ef eftirlaun verða numin úr lögum, þá fellur þetta að sjálfsögðu niður. Eg skal geta þess að þetta ákvæði í núgildandi stjórnarskrá hefir verið notað gagnvart háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.), en hann kaus heldur lausn en vera fluttur. Eg tek það fram að betur hefði verið að þetta ákvæði hefði verið notað oftar. Fyrir fám árum var sýslumaður hér austur í Rangárvallasýslu kornungur maður. Hann fékk lausn frá embætti með fullum eftirlaunum alla ævi af því að hann var ekki fær um að ferðast á hestsbaki. Hefði stjórnin notað vald sitt og flutt hann til Vestmannaeyja, þar sem hann eigi hefði þurft að koma á hestsbak, hefði landasjóði sparast eftirlaunin til þessa unga manns. Nú lifir hann í öðrum löndum og brúkar peninga landssjóðs þar. Eg held því að full ástæða sé til að halda þessu ákvæði í núgildandi lögum. Þá kem eg að þriðju breytingartillögu minni. Hefi eg tekið upp úr núgildandi stjórnarskrá, að konungur geti rofið Alþingi, en breytt svo til að hann eigi þurfi að rjúfa báðar deildirnar, heldur að eins aðra ef hann vill. Skal eg játa að eg mundi fremur aðhyllast tillögur nefndarinnar um, að þingrof nái alls ekki til þeirra sem kosnir eru hlutbundnum kosningum. En eg býst við, að eftir þeim anda, sem hér ríkir, muni ekkí vera tök á að fá það samþykt. Eg er sannfærður um að það er upprunalega meiningin í núgildandi stjórnarskrá, að kosningar fari fram áður en 2 mánuðir eru liðnir frá þingrofi. Svo vildi eg einnig að Alþingi yrði stefnt saman ekki síðar en 4 mánuðum eftir að það var rofið. Það getur setið að völdum gerræðisfull stjórn, sem beiti valdi sínu til að rjúfa þingið og er þá áríðandi að það geti komið sem fyrst saman til að hindra stjórnina í að vinna tjón. Ef heimilað er í stjórnarskránni að þingið komi ekki saman fyr en ári eftir þingrof, verður heimildin auðvitað notuð og getur orðið til stórtjóns. Það er því langtum öruggara að ákveðið sé að þingið skuli koma saman svo fljótt sem auðið er eftir þingrof. Fjórða breytingartillaga mín er við 8. gr. Nefndin hefir þar gengið inn á frumvarpið um skipun Ed, en hefir að eins haft endaskifti á tölunum, 8 séu kosnir með hlutfallskosningu en 6 af Sameinuðu þingi. Þetta er óhafandi grautargerð. Meiri hluti nefndarinnar he8r farið í gegn um sjálfan sig og fallið frá grundvallarreglu einni um að öll Ed. ætti að hvíla á öðrum grundvelli en Nd. Frá þessar grundvallarreglu get eg ekki hlaupið eins fljótt og nefndin, er ekki svo liðugur í hálssnúningunum, því eg álít hana ina einu réttu, sem nefndin mun líka gera, þó hún hafi snúist svona fljótt, bara til samkomulags. Eg fer því fram á að öll Ed, sé skipuð á annan hátt en Nd. og að jafnframt sé breytt um nöfn á deildunum og þær kallaðar málstofur eins og sjálfsagt er, þar eð þær verða í rauninni 2 þing. Að byggja Ed. á sama grundvelli, með beinum kosningum eins og Nd., er mér vitanlega óþekt í heiminum. En þó nokkur hluti Ed. sé kosinn með hlutfallakosnigum, er grundvöllurinn þó sá sami. En þegar verið er að semja stjórnarskrárlög, er sannarlega vert að líta í kringum sig og sjá, hvernig aðrar þjóðir, sem meiri reynslu hafa, haga þessu. En það held eg að ekki hafi verið gert. En það má gera með því að líta í Gothakalenderen þýzka eða ina ensku Statemans Yearbook. Og þá kemur í ljós, að í flestum ríkjum í Evrópu er Ed. skipuð langtum meira aristokratiskt en Nd., og jafnvel þar, sem Ed. að nafninu til hvílir á almennum kosningarrétti, þá er kosningarréttur til hennar ekki eins um land alt, heldur af ásettu ráði einmitt gerður mismunandi til þess að verulegur munur verði á þessum 2 deildum. Eg skal til dæmis nefna, að í sumum af þeim fáu löndum, sem veitt hafa konum kosningarrétt og kjörgengi, þá nær þetta ekki jafnt til beggja deilda. Jafnvel í New Zealand, sem er svo frægt fyrir stjórnfrelsi sitt, hafa konur að eins kosningarrétt, en ekki kjörgengi, til neðri deildar og þær má heldur ekki skipa til þingaetu í efri deild. Í Suður-Ástralíu hafa konur heldur ekki kjörgengi til efri deildar, heldur að eins til neðri deildar. Skygnist maður um heiminn, þá finnur maður ekki eitt einasta land, þar sem konungsstjórn er, hvorki í Evrópu né í öðrum heimsálfum, þar sem efri deild er bygð á almennum kosningarrétti. Annað hvort er efri deild þannig skipuð, að sætin gangi ýmist öll eða þá langflest að erfðum, eða þá að þingmenn efri deildar eru skipaðir ævilangt af konungi. Í sjálfu fyrirmyndarlandinu Englandi, leiðarstjörnu allra þingfrjálsra landa, er efri deild, sem kunnugt er, mestmegnis skipuð lávörðum, sem fá sætin að erfðum, en auk þess byskupum og öðrum prelátum. Næstum því jafn »aristokratisk« er efri deild í Austurríki og Ungverjalandi, þótt í báðum þessum löndum sé meira blandað konungkjörnum þingmönnum, sem skipaðir eru ævilangt. Og á svipaðan hátt er efri deild skipuð á Prússlandi, Bajern, Würtenberg og í öðrum þýzkum ríkjum, á Spáni, í Portúgal og í keisaradæminu Japan. Á Ítalíu eru allir þingmenn efri deildar (»senatsins«) skipaðir af konungi ævilangt. Annars er kosningarréttur til efri deildar, þar sem hún er þjóðkjörin, mjög frábrugðinn kosningarrétti til neðri deildar. Svo er t.d. í Rúmeníu, og eins er í rauninni í Svíþjóð, þar sem efri deild er kosin með óbeinum kosningum af inum stærri sveitastjórnarnefndum, sem mundu samsvara fjórðungaráðum eða amtsráðum hjá okkur, því þó kosningarrétturinn til þessara amtsráða, sem eg vil nefna svo, sé töluvert almennur, þá er öðru nær en að hann sé jafn fyrir alla, þar sem hver kjósandi getur haft frá 1 upp í 40 atkvæði eftir því, hve miklar tekjur hann hefir. Mönnum mun vera kunnugt um, hvernig efri deild er skipuð í Danmörku. Þar eru 12 deildarmenn konungkjörnir, en hinir eru kosnir af kjörmönnum og stóreignamönnum, þannig, að þeir, sem hafa 4000 kr. tekjur og þar yfir, kjósa fyrst kjörmenn með inum almennu kjósendum, en kjósa svo eftir á jafnmarga kjörmenn og inir almennu kjósendur. Lítum svo snöggvast á þau lönd í Ameríku og Astralíu, sem heita ríki, og er atjórnað að hálfu leyti sem konungsveldi og hálfu leyti sem lýðveldi. Í Kanada og ríkjunum í Ástralíu, er efri deild, þar sem þinginu er yfirleitt skift í deildir, annaðhvort skipuð eintómum stjórnkjörnum mönnum ævilangt, eina og t.d. í sambandsþinginu í Kanada, New-South-Wales og Queensland, en í New-Zeealand eru þeir þó ekki skipaðir nema til 7 ára í einu, eða þá, að efri deild er þjóðkjörin, en kosningarrétturinn ekki inn sami og til neðri deildar, ýmist bundinn við vissa eign, eða þá við vissa uppfræðing og mentun. Í Victoria hafa þannig í ár (1913) 668.000 manna kosningarréttt til neðri deildar, en ekki nema 258.000 til efri deildar. Og í Suður-Átralíu hafa 224000 kosningarrétt til neðri deildar, en ekki nema 79.000 til efri deildar. Auk þess er efri deild alt af kosin til lengri tíma en neðri deild og verður aldrei rofin, þar sem ætíð má rjúfa neðri deild. Og þetta eru þó talin stjórnfrjálsustu löndin í heiminum, þar sem verkalýðurinn hefir stjórnina. Þar sem nú reynslan sýnir, að allar þjóðir, sem hafa tvískift þing, - og óskift þing hafa gefist mjög illa, eins og t.d. í Grikklandi - hafa efri deild skipaða á öðrum grundvelli en neðri deild, virðist ekki ósennilegt, að við reynum að færa oss þá reynslu í nyt, og högum okkar skiftingu eitthvað í sömu átt. Mér hefir dottið í hug, að við létum kjósa þingmenn efri deildar óbeinum kosningum, en á tvennan hátt. Sumpart af kjörmönnum, sem allir kjósendur kjósi, og sumpart af sýslunefndarmönnum, sem kosnir eru af hreppsbúum af kjósendum. Má gera ráð fyrir, að í sýslunefndir og bæjarstjórnir séu kosnir einhverjir beztu menn sveitanna og bæjanna, og því er meiri trygging í því, að þeir vil ji vel og viti betur en allur fjöldinn, sem þó fær nokkur áhrif gegn um sína sérstöku kjörmenn. Það verður að gá að því, að það er sjaldan, sem kosning til efri deildar kæmi fyrir; þetta mundi því ekki hafa áhrif á kosningar til sýslunefnda, og þó að þetta séu óbeinar kosningar, þá hvílir þetta samt á almennum kosningarrétti. Með þessu lagi verður tryggingin meiri fyrir því, að alt fari ekki í ólestri. Þá vil eg ekki fallast á, að landið verði eitt kjördæmi, heldur vil eg hafa þau fjögur og verði þá þingmönnum efri deildar skift á milli þeirra eftir fólksfjölda. Þá mundi Reykjavík og aðrir bæir ráða úrslitunum, ef landið væri eitt kjördæmi. En væri því skíft í fjögur kjördæmi, eftir mannfjölda, þá mundi sveitunum verða trygð meiri áhrif en bæjunum. Ekki hefir mér dottið í hug að skifta þingmönnum efri deildar jafnt niður á fjórðungana. Eg vil, eins og eg áður hefi tekið fram, láta skifta þeim á fjórðungana eftir mannfjölda. Samkvæmt manntalinu 1. Desember 1910, voru 33.406 menn í Sunnlendingafjórðungi, sem samsvarar rúmlega 5 fulltrúum. Í Vestfirðingafjórðungi vora 21.093 menn, sem samsvarar tæpum 4 fulltrúum. Í Norðlendingafjórðungi voru 19.602 menn, sem samsvarar rúmlega 3 fulltrúum. Og í Austfirðingafjórðungi voru 11.082 menn, sem samsvarar tæplega 2 fulltrúum. Á öllu landinu voru þá 85.183 menn, og kemur þá einn fulltrúi á hverja 6000 menn, þar sem 14X6000 eru 84.000. Hlutfallið verður þá sem næst því, sem eg hefi stungið upp á; en skyldi það breytast, hefi eg líka sett undir þann leka, með ákvæðinu um að tölum þessum megi breyta með lögum, svo að fulltrúatalan raskist ekki. Eg hefi farið fram á, að þingmenn til efri málstofunnar yrðu kosnir með hlutfallskosningu. Þetta kemur náttúrlega ekki til greina, ef ekki yrði kosinn nema einn þingmaður. Fyrirkomulag kosninganna vildi eg ekki ákveða í stjórnarskránni, heldur vildi eg láta ákveða það með sérstökum kosningalögum. Það getur verið spursmál um, hvort hver sýsla á að kjósa fyrir sig kjörmennina, eða allur fjórðungurinn í einu. Þessu er alt af hægt að breyta með einföldum lögum, ef það er ekki ákveðið í stjórnarskránni. Þingmenn neðri deildar vil eg að kosnir séu í einmenningskjördæmum, því að reynsla manna annarstaðar virðist sýna, að þetta sé affarasælast og sama sýnir reynslan að nokkru leyti hér. Þá yrði auðvitað nauðsynleg breyting á kjördæmaskipuninni, sem mundi mæta mótstöðu, en það ættum við ekki að setja fyrir okkur, því að þá yrði fyrirbygt, að eitt kjördæmi kysi menn, sinn úr hvorum flokki, svo að það hneyksli yrði þá fyrirbygt, að annar þingmaðurinn rifi niður það sem samþingsmaður hans bygði upp, eins og áttt hefir sér stað í fleiri en einu kjördæmi hér á landi, og það oftar en einu sinni. Þar sem að deildirnar verða með þessu móti bygðar á afar mismunandi grundvelli, þá vil eg ekki lengur tala um deildir, heldur málstofur, efri og neðri, sem líka er talsvert veglegra heiti. Kjörtími fyrir þingmenn neðri deildar álít eg að ekki megi verá skemri en 6 ár, meðan þing er ekki háð nema annaðhvert ár. En þingmenn efri deildar vil eg að séu kosnir til helmingi lengri tíma, til þess að fá meiri festu í deildina. Mér þykir of mikið að láta helming deildarinnar fara frá í einu, því er eg því fylgjandi, að ekki fari frá nema 1/4 eða því sem næst í einu, svo að deildin endurnýjist smátt og smátt, öll á 12 árum. Mér datt í hug að fara fram á, að ekki mætti rjúfa efri deild, eins og nefndin vill vera láta um þá, sem kosnir eru hlutbundnum kosningum. En eg þorði ekki að fara fram á það, af því að tillága sama efnis var feld við aðra umr. málsins hér í deildinni. Í breytingartillögum mínum við 10. grein, hefi eg farið fram á, að kosningarréttur til Alþingis og þá ekki síður kjörgengi, yrði bundin við fæðingarétt eins og tíðkast annarstaðar. Svo er það t.d. í grundvallarlögum Dana, og þar fá menn þó vanalega ekki fæðingjarétt fyr en eftir 16 ára dvöl í landinu, og með sérstökum lögum. Hugsum okkar nú, að hér fyndist gullnáma, eða aðrir dýrir málmar, svo að hingað flyktist alls konar útlendur óþjóðalýður, sem strax fengi kosningarrétt. og kjörgengi. Hann gæti þá með fjölda sínum hrifsað öll völd úr höndum okkar. Þetta kom fyrir í Transvaal. Þar vildi námafólkið hrifsa öll völdin úr höndum Búa; það var orðið langtum fjölmennara en þeir sjálfir. Það er ekki hægt að gera við því, þótt útlendingar flykkist hingað til landsins; en það er hægt að ákveða það með lögum, að þeir fái hér engin réttindi. Það var þetta, sem vakti fyrir mér, og annað ekki. Og mér er alveg óskiljanlegt það sem háttvirtur þingm. Dal. sagði - um þetta efni. Þá kem eg að 10. breyt.till. minni við 16. grein. Þar er ákveðið, hverjir skuli úrskurða það, hvort þingmaður sé löglega kosinn eða ekki. Eg vil að nefnd sem í sitja allir dómendur landsyfirdómsins, lögfræðiprófessorar háskólans og þrír menn, er Alþingi kýs. til þess með hlutfallskosningum í Sameinuðu þingi, hafi þar úrskurðarvald. Alþingi er ekki ævinlega réttlátur dómari í því efni, það hefir sýnt sig. Þó vil eg gefa því dálitla hlutdeild. Sumstaðar í öðrum löndum hafa þingin engin áhrif í því efni. Til dæmis er það í Kanada, að sambandsþingið hefir ekkert um það mál að segja, og er þó það þing nokkuð stærra en Alþingi Íslendinga. Og enginn tekur til þess þar, þótt þingið sé gert ómyndugt í því efni. Þar dæma dómarar um það, hvort þingmaður sé löglega kosinn eða ekki. Ef að vafi leikur á gildi einhvers kjörbréfs, þá velur hæstiréttur einn mann, sem sker úr því, hvort kjörbréfið skuli gilda eða ekki. Hans úrskurði má aftur skjóta undir dómstól, sem í sitja þrír dómarar. Í Bandaríkjunum heyrir líka úrskurðarvaldið að mestu leyti undir dómara, þótt þingið hafi þar síðasta úrslitavald; en reglurnar eru þar svo flóknar, að eg nenni ekki að rekja þær hér, en læt mér nægja að vísa til bókar um stjórnarfyrirkomulag í ýmsum löndum eftir Svejstrup, IV. 10, 63. Eg hefi nú sýnt fram á, að það er ekkert einsdæmi; þó að slíkt yrði ákveðið hér. Og þegar jafn-fjölment þing, eins og þingið í Kanada, lætur sér það vel líka, að bornar séu brigður á, að það sé óhlutdrægur dómari í sínu eigin máli, þá virðist engin óhæfa að fara fram á það við Alþingi Íslendinga, það láti sér það sama lynda. Þá kem eg að 11. brtill. minni við 17. gr., um að ráðherra megi setja umboðsmann, ekki einungis til þess að mæta fyrir sig á Alþingi, heldur einnig með sér. Það verk sem ráðherranum er nú áætlað að inna af hendi; er algerlega ókleift fyrir einn mann að vinna. Málin eru nú orðin svo margbreytt, að ógerningur er fyrir einn mann að kynna sér þau til hlítar. Það væri honum því mikill hægðarauki að mega setja mann, til þess að mæta með sér á þinginu. Hann getur heldur ekki verið á sama tíma í báðum málstofum. Hann er þm. í annari deildinni, og þarf að vera þar við atkvæðagreiðslu, og getur ekki á sama tíma mætti hinn deildinni. Þetta ætti að vera í líkingu við aðstoðarráðherra (Undersecretary) í öðrum löndum, Þannig er t.d. Baldvin Baldvinsson landi vor aðstoðarráðherra í Kanada, Þótt hann sé ekki þingmaður. 12. breyt.till. mín er við 22. gr., um það að síðasta málsgrein falli burt. Eg álít að almennir kjósendur séu ekki færir um að dæma um einstök atriði í jafnflóknu máli eins og t.d. sambandsmálið er. Og mér virðist engin sanngirni í því að heimta, að þeir séu það. Það er líka mín sannfæring, að sambandsmálið hefði aldrei átt fyrir alþingi að koma. Ætíð þegar að kosningar fara fram, ræður það miklu um úrslit þeirra hvort þingmennirnir mundu verða með eða móti Þeirri stjórn, sem þá situr við völdin. En þegar slíku stórmáli, sem sambandsmálið er, á að ráða til lykta, mega ekki neinar deilur um önnur efni blandast inn í það. Það hefði því verið það eina rétta 1908, þegar sambandsmálið var á dagskrá, að kveðja til þjóðfundar og látá hann útkljá málið annan hvorn veginn. Þetta var gert 1851; þá var kállaður saman þjóðfundur. Reyndar Var 1867 málið lagt fyrir Alþingi, en það var þá tekið fram; að það væri þá gert einungis í þetta eina skifti. Sambandsmálið er líka þannig vaxið, að það heyrir ekki undir starfssvið Alþingið að fjalla um það. Sambandsmálið er nefnilega sameiginlegt mál með okkur Íslendingum og Dönum; það er ekkert sérmál. Og það eru einungis sérmálin, sem Alþingi á að fjalla um. Það á því að kalla saman þjóðfund í næsta skifti, sem sambandsmálið kemur á dagskrá; og á þeim þjóðfundi verða að eiga setu miklu fleiri menn en sæti eiga á Alþingi; - og þeir eiga ekki að vera kosnir með það fyrir augum að steypa stjórninni, eða með nokkuð á að fyrir augum, en að ráða sambandsmálinu til heppilegrá lykta. Þá er 13. breyt.till , sem háttv. framsögum. fanst ekki vera nein ástæða fyrir. En það er þó einmitt, því að ég varð að miða við mínar eigin breyt.till., sem á undan eru gengnar, því að ef þær yrðu samþyktar, væri hún óhjákvæmileg vegna þess að þá breyttust allar kosningar. Áður eg lýk máli mínu, skal eg geta þess, að þótt þetta mál hafi oft verið rætt, þá finnst mér það þó enn illa undirbúið, og þyrfti einu sinni að fá rækilegan undirbúning og veitti ekki af milliþinganefnd, en ekki þannig að fela það annari þingnefnd, sem færi að skjótast í það milli funda. Það væri nær en að láta það nú ganga fram í einhverri mynd, demba svo á kosningum og eiga það svo vist, að það yrði ekki samþykt á aukaþinginu næst. Þetta mál hefir aldrei verið athugað rækilega af stjórninni, heldur að eins á hlaupum hér á þingi. Mér finst menn verði að gera sér það ljóst, að þegar um helgustu og dýrmætustu mál þjóðarinnar er að ræða, þá verða þeir að vanda eig margfaldlega. Það er ekki rétt, þótt það kunni að vera hægt einhvern veginn, að liðka sig hver eftir annars skoðunum í slíkum málum, heldur á hver að standa á sínum grundvelli og berjast þar til þrautar. Hér hvílir mikil ábyrgð á mönnum, og eg veit ekki, hvað menn gera af henni, ef þeir slá af eða kasta burtu sannfæringu sinni til þess að komast að einhverri, bara einhverri, niðurstöðu. Hvað viðvíkur ríkisráðsákvæðinu, þá er eg á sömu skoðun sem hæstv. ráðh. lét í ljósi við 2. umr., að heppilegt væri, að stjórnin fengi tækifæri til þess að tala við Hans hátign konunginn um þessa nýju leið. Hingað til hefir hún ekki fengið það; en ef þessu máli væri nú vísað til stjórnarinnar, þá væri það einmitt unnið, að henni gæfist þetta tækifæri. Eg er hræddur um, að þessi leið, sem nú er reynt að fara, muni ef til vill ekki reynast greiðfærari en sú sem reynd var 1911. En að kasta sér út í harða baráttu Við konungavaldið, álít eg ekki gerlegt fyr en í fulla hnefana; það væri ábyrgðarhluti, því að ef það væri gert, þá værum vér komnir að sama þröskuldinum sem Norðmenn og Svíar áður. Ef engin lögleg stjórn yrði fáanleg, þá er ekki nema um tvent að gera, annað hvort skilnað, láta oss sigla vorn eiginn sjó, eða þá að kippa burt stjórnarskránni. Mér er alveg sama um, hve mikið hróp er gert að þessu; fleiri vegir eru ekki til, ef þingið stendur fast fyrir á sinni skoðun og enginn ráðherra fæst. Það sjá allir, að hér er ekki nema um tvo kosti að velja, tertium non datur.



Eg er samdóma háttv. þm. Sfjk. (V. G.) um það, að litlar líkur séu til þess, að stjórnarskráin fái æskileg úrslit á þessu þingi eftir því sem áhorfist, svo að því leyti gæti komið til tals að vísa málinu til stjórnarinnar til undirbúnings undir næsta þing. Hins vegar þykir mér það ósanngjarnt ef ekki óviðeigandi á þessu stigi málsins, að Nd. gefi ekki Ed. kost á að athuga málið. En ekki fer eg í launkofa með það, að eg álít bezt eins og nú er ástatt að afgreiða málið ekki á þessu þingi. Eg stend aðallega upp til þess að minnaat með örfáum orðum á breyt.till. meiri hluta nefndarinnar, sérstaklega breyt.till. á þgskj. 604. Meiri hlutinn leggur þar til að fjölga þingmönnum úr 40 upp í 42; eigi þar af 28 sæti í Nd., en 14 í Ed. Af þeim 42 skuli 8 vera kosnir hlutbunduum kosningum. Eg þykist nú skilja, að þessi br.till. háttv. meiri hluta sé fram komin af því, að hann hefir viljað synda hjá því skerinu að þurfa að leggja niður kjördæmi til þess að það næðist, að 8 yrðu kosnir hlutbundnum kosningum. Eg fyrir mitt leyti álít algerlega óþarft að fjölga þingmönnum. Eg hygg, að höfðatalan sé næsta nóg, eins og er, og tel ólíklegt, að kollarnir verði betri við fjölgunina. Þess er að gæta, að af þessu mundi leiða talsverðan kostnaðarauka fyrir landssjóð, og er þetta einn vottur þeirrar tilhneigingar þingsins til að stofna ný embætti og auka útgjöld landssjóðs: Út af þessu hefi eg leyft mér að koma fram með brtill. á þgskj. 618, sem miðar að því að færa niður höfuðtöluna og að koma henni í sama horf sem nú er í hvorri deild. Það vakti þó fyrir mér, að 8 þingmenn yrðu kosnir hlutfallskosningum, og vildi eg með því mæta meiri hl. nefndarinnar á miðri leið, þótt við það hljóti að leggjast niður einhver 2 kjördæmi, sem þá líklega helzt ætti að vera Seyðisfjörður og Ísafjörður. Ástæður mínar fyrir þessari tillögu eru meðal annars, að þegar bætt var við inum 4 nýju kjördæmum síðast, þá var það svo að skilja, að sú fjölgun væri að eina gerð til bráðabirgða og að þess mundi skamt að bíða, að kjördæmaskiftingunni yrði breytt og við það mundu einhver kjördæmi leggjast niður, og þá líklega helzt þessi, sem nú voru nefnd. En ef breyting á kjördæmaskipuninni þarf að kosta það, að fjölga þingmönnum, þá get eg ekki fylgst með lengur. Mér er alls ekkert kappsmál, að hlutfallskosnu þingmennirnir verði 8, og sætti mig fullkomlega við þó þeir ekki verði fleiri en nú er í frumv., sem sé 6. Eg veit ekki gerla, hvernig atkvæði munu falla, en eg hefi þózt hlera það, að breyt.till. meiri hl. hafi ekki svo mikið fylgi, að þær nái fram að ganga. Ef eg væri viss um, að þessar brtill. meiri hl. yrðu feldar, mundi eg með mestu ánægju taka aftur brtill. mínar á þgskj. 618, því að fyrir mér vakir það fyrst og fremst, að koma í veg fyrir að þingmönnum verði fjölgað og hindra með því óþarfan kostnað. Þá skal eg minnast á brt. á þgskj. 644, sem eg hefi leyft mér að flytja ásamt háttv. þm. A -Sk. (Þ. J.). Eg hefi engan heyrt minnast á þá brtill. nema háttv. framsögum. meiri hlutans: Þó hefir sú tillaga mikið til síns máls. Hún er sú eina tillaga, sem fer í þá átt að ná þeim tilgangi, sem menn aðallega hafa fyrir augum, er menn vilja hafa Ed. hlutfallakosna, sem sé þann, að fá festu og nægilegt íhald með skipun efri deildar. Hún fer nær þessum tilgangi en nokkur önnur. Tillagan fer fram á, að Ed. skipi að sjálfsögðu þeir 6, sem kosnir eru hlutbundnum kosningum, og auk þess 4 þingmenn, sem lengst hafa átt sæti á Alþingi, og loks 4 kosnir af sameinuðu þingi úr hóp þeirra þingm., sem þá eru eftir. Með öðrum orðum, till. fer fram á það, að Ed. sé skipuð hinum reyndustu þingmönnum, þeim sem lengst hafa átt setu og þá venjulega eru gætnari og hafa meiri þingreynslu en nýir þingmenn. Menn hljóta að játa, a,ð það er meining í þessu, og vona eg því, að þeir sem alt af eru að gera tilraunir í þá átt að skapa festu og íhald í Ed., sjái, að þessi brt. er sú heilbrigðasta, af þeim sem komið hafa fram í þessa átt, og greiði atkvæði með henni. Úr því að eg stóð upp, skal eg leyfa mér að minnast á brtill. á þgskj. 577, sem eg er meðflutningsmaður að, ásamt háttv. þingm. V.-Ísf. og háttv. þingm. Ak. Fyrri till. hefir meiri hl. nefndarinnar tekið upp, og má því taka hana aftur. Alt öðru máli er að gegna um till., sem háttv. framsögum. taldi tæplega rétt að bera upp. Jafnvel þótt greitt hafi verið atkvæði um svipað ákvæði við 2. umr., þá sé eg ekki, að till. sé á móti þingsköpunum, enda hefir hæstv. forseti ekki, svo að eg hafi heyrt, lagt þann úrskurð á. Ástæðan fyrir þessari brtill. er sú. að vér flutningsm. hennar höfum viljað leiða fullkomlega í ljós, hvort menn eru svo þröngsýnir, að þeir endilega vilji að menn, sem ekki eru í þjóðkirkjunni eða nokkurum öðrum söfnuði, skulu skyldaðir til að greiða til stofnunar, sem ekkert á skylt við þeirra trúarskoðanir, jafnmikið og þeim ella bæri að borga til þjóðkirkjunnar, ef þeir væru í henni. Heilbrigð skynsemi segir manni það, að þeir sem eru utan þjóðkirkjunnar, eiga að vera gjaldfrjálsir, bæði til hennar og allra annara stofnana, að öðru en því, sem þeir sjálfir vilja á sig leggja. Að halda því fram, að menn kunni að segja sig úr þjóðkirkjunni, ef þeir eru leystir undan gjaldi til hennar, nær ekki nokkurri átt. Þá væri, eins og háttv. þm. Dal. tók fram, þjóðkirkjan á alt of veikum fótum.: Það hefir líka sýnt sig, að flestir, sem úr þjóðkirkjunni hafa gengið, hafa strax myndað nýja söfnuði, fengið sér prest og greitt jafnvel hærri gjöld til einnar guðsdýrkunnar, en þeir gerðu áður til þjóðkirkjunnar. Þetta sýnir, að það er ekki gjaldið, sem ræður, og um allan fjölda þeirra manna, sem ekki eru í þjóðkirkjunni, sýnir reynslan, að þeir eru í einhverjum öðrum söfnuði og greiða þar sín gjöld til presta og kirkju. En þótt nú einhver sé nú svo gerður, að hann geti ekki verið í neinum söfnuði, hví á hann þá að skyldast til að greiða til einhverrar stofnunar vegna trúar einnar eða trúarleysis. Það er algerlega ósamboðið þingfrjálsri þjóð, að leiða í lög annað eins ákvæði og síðari lið 19. gr. frumv.,- og það þjóð, sem hefir trúarbragðafrelsi. Slíkt er að brjóta alt trúarbragðafrelsi á bak aftur. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um þessa till.; eg býst við, að aðalflutningsmaður mæli fyrir henni.



Það er rétt hjá háttv. 1. Árn. (S. S.), að málið er tæplega svo undirbúið, að hægt sé að leiða það til fullra lykta á svo skjótum tíma. En háværar kröfur heyrast nú frá þjóðinni og hafa lengi heyrzt um stjórnarskrárbreyting. Eg er því á því, að nauðsyn sé að fá stjórnarskrármálið fram á þessu þingi, ekki af því að eg álíti svo mikla nauðsyn á að afnema þá konungkjörnu; það hefir sýnt sig nú og á undanförnum þingum, að þeir fylgja ekkert fremur stjórninni en öðrum að málum. Það er tvent, sem kemur mér til að óska stjórnarskrárbreytingar nú: Fyrst og fremst kröfur þjóðarinnar, og í annan stað mundu nýja kosningur leiða þingið og stjórnina út úr þeim vanda og ógöngum, sem nú er um að ræða. Að svo mæltu sný eg mér að brtill: á þgskj. 577, frá mér og 2 öðrum háttv. þm. Fyrri brt. hefir meiri hl. nefndarinnar tekið upp í sínar tillögur, og get eg því tekið hana aftur. 2. brt. á sama þgskj. miðar að því, að bæta úr sama ranglæti, sem komst inn í 19. gr. frumv. að leggja gjald á menn, sem í engum söfnuði eru, gjald, sem nemi því, er þeir ella ættu að gjalda til þjóðkirkjunnar. Á eg hér við viðbótina aftan við 47. gr. núgildandi stjórnarskrár. Það er að láta mann borga gjöld, sem hann er alls ekki skyldur til. Þetta er inn mesti ósómi: Að óttast það, að menn fari að segja sig úr þjóðkirkjunni, ef þeir verða gjaldfrjálsir, er ekki á rökum bygt. Reynslan hefir sýnt það, að af þeim, sem segja sig úr þjóðkirkjunni; eru þeir sárfáir; sem ekki ganga aftur í fríkirkjusöfnuðina, eina og háttv. 1. þm. Árn. tók skýrt fram. Þá vildi eg víkja lítillega að brtill. háttv. þm. Sfjk. (V. G.). Hann vill láta fella í burtu síðari málsgrein 22. gr. Raunar er eg honum að mestu leyti samdóma um það atriði, en eg hefði þó heldur kosið, að hann hefði borið fram tillögu í þá átt, er hann sjálfur tók fram að væri heppilegast, sem sé, að þjóðfundur kæmi í stað alþýðuatkvæðisins. Alþýðuatkvæðið getur aldrei sagt annað en annaðhvort já eða nei við því máli, sem undir það er borið, og það er alveg undir kasti komið, hvort nokkuð er á því að byggja eða ekki. Það væri alt annað, ef beztu menn væru kosnir á þjóðfund með það eitt fyrir augum, að ráða fram úr einhverju sérstöku vandamál. Slíkur fundur gæti gefið skynsamlegar bendingar um málið og rökstutt úrskurð sinn. Það gerir hitt ekki og getur þess vegna ekki blessast. Þjóðfundurinn yrði að vísu dýrari, en sá koatnaður mundi borga sig. Svo að eg snúi mér aftur að síðari breyt.till. á þgskj. 577, þá vil eg ekki segja, að ef hún gengi ekki í gegn, þá yrði það til þess að eg greiddi atkvæði á móti. stjórnarskráfrumv. í heild sinni. En það verð eg að segja, að mér þætti ilt til þess að vita, að frumv. fari með jafnsvartan blett út úr deildinni. Eg bjóst satt að segja við því, að háttv. nefnd mundi fella þetta atriði burtu til þess að það yrði ekki frumv. að falli. Eg hygg að hún eigi fáa skoðanabræður í því máli.



Eg hafði ekki ætlað mér að taka til máls að svo stöddu. Ég hugði, að aðrir mundu verða til þess á undan mér. Það tekur því naumast, að fara að mótmæla því sem háttv. þm. Sfjk. (V.G.) sagði um breyt.till. sínar. Eg. hefi minst á þær áður, og eg býst ekki við að neitt frekara umtal þurfi um þær til þess að þær falli. Hann sagði fyrst, að málið væri ekki nægilega undirbúið og vildi helzt, að því væri, vísað til stjórnarinnar. Eg er ekki viss um að það hefði nokkra þýðingu, þó að svo væri gert og stjórnin legði síðan frumv. til stjórnarskrárbreytingar fyrir næsta þing. Eg býst við að svo mundi fara um það frumv. sem um gerðir þingeins 1911 og gerðir nefndarinnar nú í ár, að um það yrðu skiftar skoðanir. Hvað það snertir, að málið sé illa undirbúið, þá vil, eg ekki viðurkenna að svo, sé. Það var mikið gert í þessu máli á þinginu 1911, og á þinginu 1912 var það lítillega til meðferðar. Á þessu þingi hefir talsvert verið reynt til að komast að þeirri niðurstöðu í málinu, sem væri vænleg til framgangs. Eg verð að mótmæla að nokkuð sé til í því, að frumv. til stjórnarskipunarlaga, sem samþykt var á þinginu 1911, hafi að eins verið gert til þess að fá aukakosningu. Eg veit ekki betur en að meiningin hafi verið sú, að reyna að fá þá breytingu samþykta á tveim þingum og síðan gerða að lögum. Ið sama mun hafa vakað fyrir mörgum nú, að rétt væri að gera sitt til, að stjórnarskrárbreytingin gengi fram. Þeim þingmönnum hlýtur að minsta kosti að vera það alvara, sem sækja það fastast að kvenfólk og vinnuhjú fái sem allra fyrst kosningarrétt. Nei, undirbúningsleysinu er ekki um að kenna. En hitt er það, að svo lítur út sem aumir hverjir vilji ekki gera neitt til þess að stjórnarskrárbreyting gangi fram. Þeir vilja, ekki víkja, í neinu frá kröfum sínum til þess Ef menn vilja að málið fái framgang, þá verða menn eins og hér stendur á, að reyna að koma sér saman um það, sem flestir geta verið nokkurn veginn ánægðir með. Það er rangt af háttv. þm. Sfjk. (V. G.) að bregða meiri hluta nefndarinnar um, að hann fari í gegnum sjálfan sig í þessu máli, og viki frá kröfum sínum við hvað lítinn mótblástur sem er. Meiri hlutinn hefir einmitt sýnt, að hann vill vinna að málinu þannig, að það nái fram að ganga. Hann hefir sýnt það með því, að hann hefir farið svo langt sem hann hefir álítið fært, til þess að mæta þeim á miðri leið, er á annari skoðun eru en hann. Eg skil ekki, satt að segja, hvernig háttv. þm. (V.G.) hugsar sér að þetta mál geti komist áfram gegnum deildina, án þess að menn reyni að miðla eitthvað málum. Þegar meiri hlutinn sá, að ekki var hægt að koma því fram hér í deildinni, að efri deild yrði skipuð öll öðruvís en neðri deild, þá tók hann þá afstöðu, að reyna að fá meiri hluta hennar skipaðan þannig. Það er alveg víst, að kröfur þjóðarinnar ganga í þá átt, að fá verulegar breytingar á stjórnarskránni, og það er jafnvíst að þingið getur ekki látið það bíða mjög lengi, að verða við þeim kröfum. Hv. þm. Stfjk. (V.G.) áleit, að því er mér skildist, ekki rétt að taka tillit til þeirrar öldu, sem gengur yfir landið, að afnema eftirlaun embættis manna. Það getur vel verið, að ekki sé rétt að afnema eftirlaun. En hins verður að gæta, að krafan er svo almenn, að ekki verður hægt að komast undan því að verða við henni. Þá sagði háttv. þm. (V. G.), að í flestum löndum Evrópu væri »aristokatiskari« kosningarmáti til efri málstofunnar en til þeirrar neðri. Þetta er sjálfsagt alveg rétt hjá háttv. þm. (V.G.). En það eru líka almennar kvartanir yfir því, hvernig sú málstofan er skipuð annarstaðar. Eg hygg, að ekki sé heppilegt að gera þær breytingar, sem fara aftur á leið, ef svo má segja. Að minsta kosti býst eg ekki við að tillaga í þá átt fái mikið fylgi hér á landi. Þá sagði háttv. þm. (V.G.), að það gerði ekkert til þó að þeim þingmönnum fækkaði, sem kosnir væru í sérstökum kjördæmum. Að því leyti er meiri hlutinn ekki fjarri háttv. þm. (V.G.). En það hefir sýnt sig, að ekki er til neins að koma fram með það í deildinni. Og það hefir háttv. þm. (V.G.) hlotið að sjá. Eg ímynda mér ekki að það sé af því, að þingmenn séu hræddir um að þeir sjálfir nái ekkí síðar kosningu aftur, ef kjördæmunum verður fækkað. Heldur mun hitt vaka fyrir þeim, að ekkert kjördæmi í landinu vill missa sinn sérstaka þingmann. Sú ástæðan er líka réttmætari. Alþjóð manna er mjög sárt um, að missa þann rétt einn, að kjósa þingmenn út af fyrir sig í hverju kjördæmi. Eg hefi sagt áður, að meiri hluti nefndarinnar geti ekki fallist á að ráðherrann hafi mann »sér við hlið« Eg skil ekki heldur, hvernig háttv. þm. (V.G.) hugsar sér þetta, nema ráðherrann eigi þá að hafa undirráðherra - »undersecretary«. En svo er ekki um landritarastöðuna. Það gæti náttúrlega komið til mála að gera hana þannig. En hún er það ekki nú. Þar sem háttv. þm. (V.G.) talaði um, að merkileg mál gætu verið til umræðu í báðum deildunum í einu, þá mál vel koma því þannig fyrir, að svo sé ekki. Og eg veit ekki til að nokkur hafi orðið var við það hér í þinginu, að nauðsynlegt væri að fjölga ráðherrunum fyrir þá sök eina. Háttv. þm. (V. G.) sagði við 2. umr., að mig minnir, að einum manni væri ekki fært að fylgjast með í öllum málum, sem fram koma á þinginu. En þó að ráðherrann hefði mann sér til aðstoðar, þá yrði hann jafnt eftir sem áður að fylgjast með í málunum, því að alt starf aðstoðarmannsins yrði vitanlega á ráðherrans ábyrgð. Eg þarf ekki að fara langt út í það sem háttv. þm. Sfjk. (V.G.) sagði, að Alþingi ætti að eins að fjalla um sérmál landsins. Eg ætla að eins að láta þá skoðun mína í ljósi, að eg tel það ekki rétt. Eg álít að Alþingi hafi vald til að fjalla um öll mál landsins, bæði sérmál og sameiginleg mál.  (Valtýr Guðmundsson: Eftir hvaða lögum ?) Það er auðvitað rétt sem háttv. þm. Sfjk. (V.G.) sagði, að nýjar kosningar á öllum þingmönnum yrði að fara fram, ef stjórnarskráin gengi fram með hans till. í sér fólgnum. En eg hygg, að ekki þurfi að gera ráð fyrir því; eg býst við, að það sé fyrir fram afgert að till. hans geti ekki orðið samþykt að þessu sinni. Að svo stöddu skal eg ekki fara frekara út í það sem háttv. þingm. (V.G.) sagði. Eg hygg, að það sé óþarfi lengja umræðurnar að því leyti. Háttv. 1. þm. Árn. (S.S.) talaði einnig um, að rétt væri að vísa málinu til stjórnarinnar, því að það væri nægilega undirbúið. Honum get eg svarað á sama hátt og háttv. þingm. Sfjk. (V.G.), að eg tel það ekki rétt. Hins vegar dettur mér ekki hún, að hafa á móti því, að stjórnin verði beðin að taka málið upp og leggja það fyrirnæsta þing, svo framarlega sem ekki verður hægt að lúka við breytingarnar á þessu þingi. En hvort það yrði til þess að málið kæmist nær því að ganga fram, það veit ég ekki. Einstaka spursmál gæti vitanlega skýrst, en ég býst fastlega við, að flest af því sem hér er mest deilt um, yrði sömu vandkvæðum bundið. Eg ætla ekki að deila um það við hátt. þm. (S.S.) hversu hættulegt það væri að bæta 2 þingmönnum við. Eg ætla háttv. deild að skera úr því eins og öðru. Eg ætla ekki heldur að orðlengja um gjald, það sem þeim mönnum sem ekki eru í lögmætu kirkjufélagi er ætlað að greiða til Háskólans eða til einhvers annars sjóðs. En eg tel það ekki rétt af háttv. þm. (S.S.) að æsast svo mjög út af þeirri tillögu nefndarinnar. Því verður ekki neitað, að þetta er bót á því ástandi sem nú er. Nú er mönnum gert að skyldu að greiða þetta gjald til þjóðkirkjunnar, jafn vel þó að það geti verið á móti trúarskoðunum þeirra þessi tillaga nefndarinnar fer miklu fremur í þá átt að leysa heldur en að binda. Eg skil ekki, hvernig menn fara að tala um þetta, eins og hér sé verið að leggja nýtt gjald á menn. Þetta er einmitt rýmkun frá því sem nú er. Ef stjórnarskrárbreytingin næði fram að ganga yrði auk þess greiddur vegur fyrir ið almenna löggjavarvald til þess að leysa kirkjuna undan þjóðfélagsstjórninni. Eg sé svo ekki ástæðu til að tala frekara um málið, nema einhver gefi ástæðu þar til.



Eg ætla að hafa þá góðu reglu að vera stuttorður. Eg býst við, að margir ætli sé að taka til máls enn þá, og eg stend að eins upp til þess að gefa mönnum tækifæri til að hugsa sig um. En á meðan þeir eru að því, ætla eg að víkja að ræðu háttv. þm. Sfjk. (V.G.) - ekki að henni allri, heldur aðallega að þeim atriðum sem féllu út hjá háttv. frsm. meiri hlutans (J.M.). Eg ætla að eins að nefna 1–2 atriði sem hann mintist á og eg er honum ósamdóma um. Háttv. þm. Sfjk. (V.G.) sagði, að málið væri illa undirbúið. Og það verð eg að segja, að ólíkt betur er þetta mál undirbúið en Valtýskan var forðum daga. Í því tilfelli var það sorglegt, hvað undirbúningurinn var lítill, því að annars hefðu allir séð, hvaðan hún var kynjuð og engin glæpst á henni. Þar sem háttv. þingm. héldt því fram, að eg hefði átt að heyra ástæður sínar áður en ég fór að tala óvingjarnlega um tillögur hans, þá getur það verið rétt um eitt atriði. Hann hélt sem sé fram þeirri skoðun minni, að það ætti helzt að vera þjóðfundur sem fjallaði um sáttmála milli Íslendinga og annara þjóða. Þætti mér mikið í það varið, ef hann vildi sýna þetta í verki, en ekki einungis í orði. Eg vil helzt, að menn sýni mér trú sína af verkunum. En hvað gerir hann? Hann stingur upp á að felt verði burt ákvæðið um þjóðaratkvæði, en setur ekkert ákvæði um þjóðfund. Háttv. þm. Sfjk. (V.G.) er ekki konungur, svo það er betra að láta þetta standa í stjórnarskránni. Þar sýnir hann ekki trú sína í verkinu, og þess vegna legg eg minna upp úr því þótt hann sé á sama máli og eg um þetta. Um þennan almenna rétt innborinna manna, skal eg ekki fjölyrða. Eg veit ekki, hvort þetta orðalag er gleggra heldur en það sem áður var.  (Valtýr Guðmundsson: Það er þannig orðað í gildandi stjórnarskrá.)  . Nú, er það svo í stjórnarskránni? Þá bið eg fyrirgefningar, en eg tók svo eftir, að orðalagið væri frá höfundinum sjálfum, og það er ekki betra fyrir það, þótt það standi í gildandi stjórnarskrá. Þessi almenni réttur innborinna manna er jafnóskiljanlegur fyrir því. Hvar er sá réttur almennur? Og hverjir eru innbornir menn? Er það máske mótsetning Við útburði ?  (Valtýr Guðmundsson: Það stendur í bók, sem þm. hefir fyrir framan sig.)  . Það stendur ekki þar, að ekki megi breyta orðalaginu. Hann talaði mikið um, að hvergi í öðrum löndum væru efri deildir bygðar á almennum kosningarrétti. Nú er því fyrst til að svara, að hér hagar ekki til eins og í öðrum löndum. Hér eru ekki neinar stórborgir með stórborgarskríl, heldur eru hér allir jafnir og ættu því að hafa jafnan rétt til að kjósa. Hann veit, að einn kennari Við háskóla Dana er sprottinn úr fátæktinni hér heima. Hann er af almenningsstétt eins og við erum allir, og hann má leita hér í deildinni eftir öðru og hann mun ekki finna. Eg hefi tekið það fram í mínu nefndaráliti, að þjóðin væri jöfn að gáfnafari og uppeldi, og væru þess vegna allir Íslendingar almenningur eða allir höfðingjar. Þá er enn eitt atriði, sem eg vildi sérstaklega minnast á. Eg held, að það sé í þriðja sinni á þessu þingi, sem hann stendur upp og hótar okkur að stjórnarskráin verði tekin af okkur. Eg þakka honum fyrir það þolgæði, sem hann sýnir með að standa hér upp hvað eftir annað með þessar ógnanir, og það er skemtilegt að heyra, hvað hann talar þetta af mikilli sannfæringu.  (Valtýr Guðmundsson: Annaðhvort verður þetta eða skilnaður.)  . Ef við fáum skilnað, þá verður það ekki almennur réttur innborinna manna, sem gefur honum þingsæti hér. Eg skil ekki, hvernig inn háttv. þm. getur leyft sér að koma aftur og aftur með þessar hótanir og hræða þingið á því, að konungur muni fremja það ofbeldisverk að taka af okkur stjórnarskrána. Stjórnin ætti að setja ofan í við manninn fyrir þetta, og hún hlýtur að hafa rétt til þess vegna móðgunar við konunginn. Þetta atriði vildi eg benda á, ekki af því að eg hafi ekki gert það áður, heldur til þess að mönnum verði það því minnisstæðara. Á hverjum fingri er hann með herskip eða afnám stjórnarskrárinnar til að ógna okkur með. Og það er annað veldi í danska ríkinu, sem ætlar að taka af okkur ómakið í fjármálum. Eg hefi heyrt, að sameinaða gufuskipafélagið ætli sér að taka af Alþingi fjárveitingarvaldið, og það er alveg hliðstætt þessu, sem háttv. þm. Sfjk. (V.G.) er að hóta um. En það er svo sem ekki í óvænt efni stefnt, því að við vitum, að við eigum þarna hauka í horni, sem vilja taka þetta lítilræði af okkur. Að öðru leyti en þessu skal eg ekkí fara út í að svara ræðu háttv. þm. Sfjk. (V.G.), því að háttv. framsögum. meiri hlutans hefir líka hrakið það sem hann sagði, en eg vildi að eins láta menn taka vel eftir þessum hótunum hans.



Það verður að bera í bakkafullan lækinn, að eg taki til máls, og það því fremur, þegar eg er ánægður með margt af því, sem háttv. framsögum. meiri hlutans hefir tekið fram, og er eg honum sérstaklega þakklátur fyrir, hvað liðlega hann vill taka í þetta mál. En það hefir vakað fyrir mér sú spuruing, hvort við séum að vinna að þessu máli með nokkurri alvöru, hvort við ætlum at til að það gangi fram eða ekki. Mér heyrist sumir háttv. þm., sem hafa tekið til máls, hafa þann formála, að málið sé ekki nægilega undirbúið. Það getur nú verið að þetta mál verði sízt of vel undirbúið, en eg hygg þó, að það sé búið að fá töluverðan undirbúning. Það hefir vakað fyrir síðustu þremur þingunum, og flokkarnir eru orðnir sammála fyrir löngu um umbæturnar. Alt þetta bendir á, að málið sé nú svo undirbúið, að einhvern enda mætti á það binda. Það hefir verið sagt, að réttast væri að vísa því til stjórnarinnar til frekari undirbúnings. En þjóðin hefir nú frá þremur stjórnum undanfarið getað með rétti átt von á að þessu máli yrði hrundið áleiðis, og eg vænti að eftirfarandi stjórn geri það ekki fremur en undanfarnar stjórnir. Sumir eru á þeirri skoðun, að rétt sé að láta málið bíða! þangað til endir sé fenginn á sambandsmálinu. Þessu er eg ekki samdóma. Eg hygg að sambandamálið eigi talsvert í land og að við getum ekki beðið eftir því með umbætur á stjórnarakránni. Enda býst eg við að umbætur á stjórnarakránni geti orðið til þess að þoka nær viðunanlegum enda á sambands málinu. Eg hygg að það sé rétt að nota þetta meðal til að þoka okkur nær rétti okkar, úr því að við þurfum að dragast með þannig lagað samband við Dani. Háttv. þm. Sfjk. (V.G.) sagði, að það þyrfti að ganga Vandlega frá stjórnarskrárbreytingunni, svo ekki þyrfti að breyta henni aftur. Eg hygg að það sé rétt og sjálfsagt að þetta þing skuldi þjóðinni það, að það hrindi nú málinu áfram, ekki með neinni hálfvelgju, heldur svo að það nái fram að ganga. Það virðist vera fremur góð samvinna milli meiri og minni hlutans, þeir hafa verið fúsir til að hliðra til hvor fyrir öðrum um ýmis atriði. Nefndin hefir unnið að málinu með alvöru, og eg vildi óska að háttv. deild gerði sitt til að það gengi fram. Þá skal eg leyfa mér að benda á nokkur einstök atriði, og skal ekki vera langorður. Eg ætla að fara eftir þingskjalatölunni, og kem þá fyrst að þgskj. 577, seinni tillögunni þar, viðvíkjandi gjaldfrelsi utanþjóðkirkjumanna. Eg verð að draga það í efa samkvæmt 30. gr. þingakapanna, hvort það sé leyfilegt að ganga til atkvæða um það aftur, þar sem búið var að fella samakonar atriði við 2. umr. En hvað sem um það verður, þá held eg að utanþjóðkirkjumenn eigi enga kröfu til að vera lausir við gjald til einhverrar stofnunar, sem álitin er þörf í landinu. Það er t.d. margur maðurinn nú, sem geldur ellistyrktarajóðsgjald og getur ekki búist við að njóta neina góðs af.  (Sigurður Sigurðsson: Það er alt annað mál)  . Nei, það er sama, meðan kirkjan er þjóðkirkja. Þetta er ekki annað en grímuklæddur skilnaður, og væri langtum betra að halda hreinlega fram skilnaði. En meðan ríkið álítur kirkjuna þarflega stofnun til þess að viðhalda trú og siðgæði í landinu, þá er rétt að allir gjaldi til hennar. Tillögumenn geta hrópað hátt um þetta, en þeir geta ekki fært rök fyrir því, að það sé sanngjarnt, að sumir borgarar þjóðfélagsina séu undanþegnir því gjaldi, en aðrir ekki. Þá kem eg að þgskj. 578, tillögum háttv. þm. Sfjk. (V. G.) og skal eg ekki fara langt út í þær, því að það hafa aðrir gert. Þó verð eg að minnast á það, er hann vill láta konung geta rofið þingið eða aðra hvora málstofu þess, Þetta þykir mér harla varhugavert ákvæði, að hægt sé hvenær sem er að rjúfa þá deildina, sem í þann eða þann svipinn yrði stjórninni þung í skauti. Þá er og annað atriði í breyt.till. hans, sem mér þykir varhugavert. Það er tillagan um að efri deild verði kosin í fjórðungum hlutbundnum kosningum af sýslunefndum. Því stingur hann þá ekki alveg eina upp á tvöföldum kosningum þar sem allir kjörmennirnir væru kosnir til? Annaðhvort yrðu sýslunefndirnar pólitískar, eða þessi kosning, sem á að vera pólitísk, verður gerð að hreppapólitík. Það er eitt atriði í tillögum hv. þm. Sfjk., sem eg er ekki ósamdóma honum um, og væri tilleiðanlegur til að greiða atkvæði með, enda þótt tillögur hans muni annars fæstar standa og falla hver með annari. Það er tillagan um, að úrskurður um réttmæti kosninga til Alþingis verði tekinn af Alþingi og falinn landsdómi. Eg skil ekki að með því sá nokkur réttur tekinn af þinginu eða að í þessu liggi vantraust til þingsins. Það á ekki að vera Alþingi, sem dæmir um þetta, það á ekki að kjósa sig sjálft, heldur er það þjóðin eða kjósendur, sem eiga að senda menn á þing. Háttv, framsögum. meiri hlutans hélt því fram, að af þessu gæti engin hætta stafað, en mér þykir skamt á að minnast að það hafi sýnt sig, að það er ekki gott fyrir minnihlutamann að eiga rétt einu að sækja undir meiri hluta Alþingis. Eg skal ekki fara að rifja þetta upp, þar sem eg átti þar sjálfur hlut að máli og er í engum vafa, að mér var óréttur gjör; það var lítill skaði um mig, en hitt féll mér illa, að Alþingi reyndist ekki réttlátt. Þá skal eg víkja að tillögum meiri hluta nefndarinnar á þgskj. 604. sérstaklega að fyrstu tillögunni um að fjölga þingmönnum um tvo. Eg get tekið undir það með háttv. framsögum. að það munar ekki mikið um þessa viðbót, en eg býst við að hún mæti andróðri í þinginu og muni ekki vera eftir skapi manna úti um land, enda treysti eg því, að háttv. meiri hluti, sem hefir farið svo liðlega í þetta mál, sé þetta ekki svo fast í hendi. Eg verð því að leggja á móti fyrsta liðnum á þgskj. 604, og með honum ætti annar liðurinn að falla. Aftur á móti finst mér þriðji liðurinn vera góður, þó að því tilskildu, að breytingartillaga minni hlutans á þingskjali 620 gangi fram. Að öðru leyti eru tillögur meiri hlutans að mestu leiðréttingar, sem eg get fallist á. Aftur á móti virðist brtill. minni hlutana við 8. gr. eiga að koma í staðinn fyrir tillögu meiri hlutana. Um aldurstakmarkið meðan alt er að færast í lag, skal eg ekki gera að kappsmáli, en mun þó greiða atkvæði með tillögum minni hlutans. Þá skal eg stuttlega minnast á tillöguna á þskj. 644, þar sem því er farið fram, að þeir 4 þingmenn, kosnir óhlutbundnum kosningum, sem lengst haf átt sæti á Alþingi, skuli vera sjálfkjörnir til efri deildar. Eg get vel virt þessa tilraun til að koma skipulagi á, en eg álít þó tillöguna varhugaverða. Eg hygg, að það geti vel verið, að þeir menn, sem lengi hafa setið í neðri deild, kynnu því illa, að láta setja sig upp í efri deild. Annars held eg að það sé búið að ræða nóg um þessa tillögu. Skal eg svo ekki fjölyrða meira um þetta mál, en leyfi mér að leggja til að tillögur minni hlutans verði samþyktar. Eitt atriði hefi eg ekki minst á; það er viðvíkjandi þingrofi, hvort það skuli ná bæði til þeirra sem kosnir eru óhlutbundnum kosningum og hinna, sem kosinr eru hlutbundnum kosningana. Eg gæti fyrir mitt leyti betur felt mig við, að það gilti líku fyrir þá, sem kosnir eru hlutbundnum kosningum, en get þó líka fallist á hitt til samkomulags og geri það ekki að kappsmáli. þegar hér var komið umræðum, var komið að nóni, og var þá fundi frestað til kl. 5 síðd. Kl. 5 síðd. var fundur settur á ný og umræðum haldið áfram.



Áður en þetta mál fer héðan úr deildinni, langar mig til þess að segja nokkur orð, þar sem málið fer héðan alls ekki í því horfi, sem eg myndi. kosið hafa. Menn gleyma því alment of oft - og svo er þá eigi síður um þingmenn en aðra - að eigi er oss það heimilt, að fara einatt að vilja vorum, eða láta hann ráða, þ.e. gleyma því, að oss er það því að eins heimilt, að hann sé þá á fullu samræmi við það sem hver af oss veit æ og finnur - eða ber í sér - að eitt er ið alóyggjandi sanna og rétta. Með öðrum orðum: Hver af oss verður æ að beygja svo vilja sinn, að hann geri það eitt, sem hann veit rétt vera geri það eitt, hversu mjög sem hann til þess kann að langa að gera eitthvað annað. Þó að mig t.d. - hvað eigi er - langaði til þess að slá einhvern ykkar eða að skrökva að honum eða að blekkja hann á einhvern hátt, þá má eg þó ekki fara að þeim vilja mínum. Á sama hátt er því þá og varið, að því er til vor þingmannanna kemur, er upp lagasetninguna ræðir. En því fer fjarri, er á stjórnarakrárfrumvarpið er litið, að það beri það með sér, að meiri hluta háttv. þingmanna þessarar deildar hafi verið það eitt ríkt í huga, að gera eigi annað en hver þeirra fann og vissi rétt vera. Þeir hafa látið viljann eða þá löngunina (sem fellur hér saman) ráða - látið hann leiða sig til þess að gera eða samþykkja eigi fátt, þess er þeir þó fundu og vissu að eigi var rétt; sbr. t.d. það, er þeir hafa samþykt þau ákvæði, að af »nýju kjósendunum« (konum. vinnuhjúum o.fl.), skyldu þó þeir einir fá kosningar- og kjörgengisréttinn þegar, er 40 ára eru orðnir. Og þetta - þ. e. að fyrst fá þeir einir réttinn, sem fertugir eru, þá næst þeir sem 39 ára eru o.s.frv. - lætur deildin sér sæma að samþykkja, þó að hún hafi þó í öðru orðinu viðurkent rétt mannanna, karla og kvenna - viðurkent, að þeim hafi öllum til þessa verið gert rangt, og eigi því að fá kosningar og kjörgengisréttinn strax, en eigi á nokkurra ára bili, eins og frumvarpið nánara ber með sér. Af sömu ástæðum get eg þá og ekki heldur felt mig við skipun efri deildar. Eg er að vísu eigi mótfallinn því, að 6 þingmenn efri deildar séu kosnir hlutfallskosningu í einu lagi um land alt, en hitt tel eg eigi rétt, að binda kosningarrétt eða kjörgengi til hennar því skilyrði, að hann fái að eins þeir sem orðnir eru 35 ára eða eldri. Það sem fyrir mönnum vakir, að því er til skipunar efri deildar kemur, það er það, að menn vilja skápa þar eins konar áhaldsafi gegn neðri deild, og ýmsum þykir sem í frumvarpinu sé að mun of skamt farið í íhaldsáttina. En hvaða rétt á þá íhaldið á sér í pólitík? Hver maður er svo gerður, að hann getur eigi annað en kent leiða eða kvalar, er honum mætir eitthvað það sem ilt er eða ljótt, í garð sjálfs hans eða annara. Leiðinn, sáraukinn, kvölin eða óánægjan - eða hvað sem menn nú kalla það - sem honum þannig vaknar, á þá að vera honum - og getur eigi annað en verið honum - hvöt til þess að hrinda því brott, eða fá því kipt í annað og betra eða réttara horf, sem leiðanum, kvölinni eða óánægjunni olli. Með öðrum orðum: Hver af oss er svo gerður eða skapaður, að hann ber það æ í sér, að honum er ætlað að vera umbótavera - þ. e. ætlað að kippa því í rétt horf, sem rangt er, óheppilegt eða ófullkomið, eins og hann og sí og æ að vera sjálfan sig eigi síður »reformerandi« (þ. e. umbætandi - betrandi). Benda má þá og á það, hver hætta það er einatt, sé eigi batt úr því eða því ástandinu, sem rangt er - hætta oss öllum og þá æ því fremur, er óánægja er vöknuð - og það þótt að eins væri um kvöl eða óánægju eins manns að ræða - þar sem vér allir berum það í oss að vér eigum hvorki að gera það sem rangt er, né heldur láta það við gangast. Þetta tvent, hið síðastgreinda, verður þá og einatt að marka íhaldinu í pólitík takmörkin. Allir vitum vér og og finnum, að eigi ber oss að fresta því sem gott er, hvað þá að hindra það, - né þá, að fresta eða hindra, að því sé æ breytt í rétt horf, sem rangt er. Íhaldsstefnan í pólitík á því að sjálfsögðu alls engan rétt á sér - til frestunar eða hindrunar, - er um það ræðir, að kippa því í rétt horf, sem rangt hefir verið, sbr. t.d. er um það, ræðir, að veita fulltíða kvenfólki kosningarrétt. Né heldur á hún né má eiga nokkurn slíkan rétt á sér, er um það ræðir, að fá því á komið, er vér allir finnum rétt og skylt vera - sbr. t.d. að rækja þær hjálparskyldur við aðra, sem annað hvort alls eigi hafa verið ræktar, eða þá eigi sint svo vel sem skyldi. Hér þá og að vísu eigi heldur um annað að ræða en að láta það eigi við gangast, sem rangt hefir verið. Alt öðru máli er á hinn bóginn að gegna, er einhver vill umturna þeim reglum eða venjum, er engum eru illar - þ.e. engum rangt gert, þótt haldist - því að þar er þá íhaldið í pólitík einatt, eigi að eins réttmætt, heldur og skylt. - Mörgum kynni t.d. að þykja það leitt, ef þingforseti Breta væri eigi á þingfundum svo búinn, sem venja hefir verið, eður ef lagður væri niður einkennisbúningur embættismanna o.fl. Margur hefir og unað, felt sig við þann eða þann staðinn, en vill eigi missa lækinn sinn, hólinn sinn o.s.frv. En auk þess er niðurstaðan, að því »nýju kjósendurna« snertir, hefir - eins og eg hefi þó minst tvívegis, ef eigi oftar, bent á - orðið sú, að gera eigi það, er hver háttv. þingmanna finnur og veit sér þó rétt og skylt vera, heldur að samþykkja hitt, sem þeir fundu og vissu að rangt var, og hver þeirra veit og, og vissi, að eigi á að þolast - sbr. þá og að enginn vill láta sínum rétti traðka, né að nokkur þoli að gert sé auk þessa, þá er það og eigi rétt, er hægt er frá kosningar- og kjörgengisréttinum mönnum, gjaldþrota eru, sem og þeim, er í sveitarskuld eru eða eigi hafa óflekkað mannorð, sem kallað er. Menn þessir bera þó eigi síður en aðrir ábyrgð á því, sem fram fer í þjóðfélaginu, þ. e ábyrð á því, að öllum sé gert rétt, en engum rangt, - bera þá ábyrgð, hvað sem öllum lögum um það efni liður. Margt er það fleira í frumvarpinu, sem eg get ekki felt mig við. Í 19. gr. stendur t.d., að sé maður utan þjóðkirkjunnar, þá skuli hann þó greiða til háskóla Íslands þau gjöld, sem hann ella hefði orðið að borga til þjóðkirkjunnar. En þetta tel eg ekki rétt vera né get felt mig við. Ef menn eru ekki í neinum söfnuði, finna enga hvöt hjá sér til þess, en telja sig geta séð trúarþörf sinni borgið án þess, þá eiga þeir og að geta verið lausir við öll safnaðarútgjöld, hvert sem þau eru látin renna. Sama er um 20. gr. Eg get ekki felt mig við hana eins og hún er, þar sem eg tel réttinn til þess að setja menn í gæzluvarðhald alt of rúman. Takmörkin ættu í þessu efni að vera - og verða æ að vera - sem þrengst, þ. e. gæzluvarðhaldið því að eins að vera heimilt, að viðkomandi maður sé þjóðfélaginu hættulegur. Eins og eg hefi bent á við fyrri umr. málsins, get eg og eigi heldur felt mig mig við það ákvæði, að tölu ráðherra megi breyta með lögum, þ. e. tel þar of skamt farið, í stað þess að fjölga ráðherrum nú þegar, eða veita konungi þó vald til þess, án þess lög þurfi að setja. Enn fremur hefir slæðst inn í 7. gr. ákvæði, sem gæti orðið óheppilegt og hættulegt, þ.e. að tölu alþingismanna megi breyta með lögum. Það hefir vakað fyrir mönnum, að landsmönnum myndi fjölga, og gæti þá og þurft að fjölga þingmönnum. En - eins og ákvæðið er -, þá má nú og engu síður fækka þeim með einföldum lögum; þeir gætu t.d. orðið ekki fleiri en fl. Fyndist mér því betra, að skjóta inn ákvæði um það, að þingmenn megi þó aldrei vera færri en þeir eru nú, þ.e. fjörutíu. Vil eg svo ekki fara fleiri orðum um mál þetta, þótti að eins rétt að drepa á helztu atriðin, sem eg er mótfallinn. Verði sú niðurstaðan, að það sofni í. efri deild, skiftir að vísu litlu, hvernig það fer hér í deildinni. En eigi málið fram að ganga, væri öllum heppilegast, að þessar bendingar mínar væru teknar til greina.



Eg fylgi eðlilega meiri hlutanum að flestu. Þó er það eitt atriði, sem eg get nú ekki verið meiri hlutanum samþykkur um, það atriði, sem háttv. framsögum. gerði mest úr, að 8 þingmenn efri deildar skuli kosnir hlutbundnum kosningum. Eg vildi að vísu helzt að öll efri deild Væri skipuð þingmönnum, sem væru kosnir hlutbundnum kosningum. En úr því að búið er að samþykkja Við 2. umr. að að eins 6 af þingmönnum efri deildar skuli kosnir hlutbundnum kosningum, þá kann eg ekki við að nefndin fari að raska því, sem deildin hefir samþykt, enda er með því móti minst breytt frá núverandi fyrirkomulagi og sneitt hjá því, sem kjósendum mun þykja einna víðkvæmast, röskun kjördæma og breytingu á tölu þingmanna. Hins vegar vona eg, að deildin hallist heldur að 12 ára tímabili hlutbundinna þingmanna en 8 ára. Eg gæti heldur til samkomulags stutt að því, að færa niður kosningaraldurstakmark nýrra kjósenda úr 40 árum niður í 35, en af því að deildin er þegar búin að samþykkja 40 ára aldursmarkið, mun eg þó halda mér við það. Annars stóð eg aðallega upp til þess að lýsa undrun minni yfir brtill. háttv. þm. Sfjk. (V. G.), sem flestar hefðu fremur átt heima á ráðgjafarþingi heldur en á löggjafarþingi, og sumar voru sprottnar af hræðslu við að nefndartillögunum mundi ekki byrja vel suður í Danmörku. Eg er nú að vísu sammála háttv. þingm. um það, að æskilegt sé að íhald verði nokkurt í efri deild, og að taka verði tillit til hins þáttar löggjafarvaldsins, h.h. konungsins. En það verður ekki síður að gæta þess um fyrra atriðið, hverju er hægt að koma fram, og um síðara atriðið, hvað þjóðinni er fyrir beztu, enda má telja víst, að konungur vilji ekki standa í ljósi þjóð sinni. Hitt er ófært, sem mér virðist bera svo mjög á í ræðum háttv. þm. og hæstv. ráðherra, bæði í fánamálinu, stjórnarakrármálinu og fleiri málum, að þora ekki að láta uppi einn vilja, fyr en fengin er vissa um að alt falli í ljúfa löð hinum megin við pollinn. Sízt fer vel á slíku hjá ráðherra, því að hann gat Vitað vilja konungs um bæði málin og getur einn komist að vilja konungs um, hvaða mál sem er. Vík eg svo að þeim brtill. háttv. þm. Sfjk. (V.G.), sem mér er verst við, Og var upprunalega svo illa við, að eg náði ekki upp í nefið á mér, en vona að eg geti nú talað um með stillingu. Háttv. þm. Vill halda svo kölluðum innborinnarétti sem skilyrði fyrir embættisgengi, og lögleiða hann sem skilyrði fyrir kosningarrétti og kjörgengi, og fer þar miklu lengra en danska stjórnin hefir nokkru sinni farið. Í stjórnarskránni, sem nú er tæplega 40 ára gömul, er innborinnaréttur, sem vel að merkja er ekki annað en danskur borgararéttur, að eins lögmælt skilyrði fyrir embættisgengi. Síðan hefir réttur þessi samkv. frumkvæði Íslendinga verið gerður að skilyrði bæði fyrir framfærslurétti og jafnvel rétti til að vera formaður á skipi í innanlandssiglingum. En það er komið nóg af svo góðu og sízt ástæða til að fjölga slíkum skilyrðum, allra sízt sem skilyrði fyrir kjörgengi og kosningarrétti, enda næði þm. ekki tilgangi sínum að útiloka útlendan skríl frá afskiftum af landsmálum, nema því að eins að ekki sé til danskur skríll. Hins vegar er það rétt, að það á ekki að hleypa öllum útlendingum að stjórn og löggjöf, en það á ekki að verja íslenzk áhrif með dönskum borgararétti, heldur með íslenzkum. Þá get eg ekki með nokkru móti aðhylst tillögu háttv þm. um skipun nefndar til að meta lögmæti kosningar alþingismanna og kjörgengi. Það leiddi til fullkominnar umturnunar á valdi Alþingis, gerði það að ósjálfráðum valdhafa í stað þess að það er nú alls kostar sjálfrátt innan síns valdsviðs. Háttv. þm. (V.G.) skírskotaði Upprunalega til þings Bandaríkjamanna því til sönnnunar, að þetta fyrirkomulag væri gott, en þegar eg sýndi honum svart á hvítu, að Bandamenn höfðu sömu ákvæði hér að lútandi og ver og að minsta koati allar Norðurálfur, brá háttv. þm. sér til nýlenduríkja Breta, sérstaklega Kanada og taldi oss vel sama það sem þessir nýlendubúar gera hér gott af. En því get eg með engu móti játað, enda er svo langt frá því, að eg hafi sannfærst um að slíkt fyrirkomulag sé í Kanada, að eg hefi við fljótari lestur á stjórnarskrá Kanada í Posener, sem er um 30 árum yngri en Sveistrup, ekki fundið neitt ákvæði, er sanni mál háttv. þm. Eg get heldur ekki játað því, að nokkur trygging sé fengin fyrir réttdæmi um kosningar og kjörgengi þingmanna með nefndarskipun háttv. þm. Og eg fyrir mitt leyti mundi frábiðja mér hér að lútandi dómsvald, svo sem eg gerði þegar til orða kom að fela háskólaráðinu að meta gildi skáldrita. Eg er hræddur um, að ef til vill vafasamur úrskurður Alþingis 1909 um kosningu háttv. þm. (V.G.) hafi ráðið of miklu um þessa tillögu hans. Jafn vel auvirðilegustu félög hafa rétt til þess að kveða sjálf um, hverir séu félagsmenn, og þann rétt má sannarlega ekki taka af neinu löggjafarþingi og sízt fá hann í hendur nefnd, sem væri að mestu leyti stjórnskipuð. Ekki get eg heldur verið fylgjandi tillögum hv. þm. um óbeinar kosningar til efri deildar, enda þó að þær séu að nokkru leyti lánaðar frá grundvallarlögum Dana um kosningar til landsþingsins. Allar kosningar eiga að vera beztar spegilmyndir af vilja kjósenda, en það verða kosningar því síður, sem milliliðir eru margir milli kjósenda og fulltrúa. Það var líka rétt athugað af háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.), að tillaga þm. mundi annaðhvort leiða til þess að sýslunefndir og bæjarstjórnir yrðu pólitískar eða kosningarnar að nokkru leyti ópólitískar. Eg get verið sammála háttv. þm. um það, að kjósendaatvæði (referendum) um mál geti verið mjög aðgæzluverð og sérstaklega spilt framgangi góðra mála í bráð. En eftir öllum atvikum verð eg þó að telja rétt, að áskilja kjósendaatkvæði um sambandsmáliðið, enda er kjósendum ekkí ætlað að greiða atkvæði um einstakar greinar, heldur að játa eða neita sem heild því frv., sem undir þá væri borið. Háttv. þm. sakaði nefndina mjög um að hafa unnið of mikið til samkomulags, en slík ásökun situr sízt á þeim manni, sem haldið hefir einna fastast fram hentistefnu hér á landi og sýnir hana í framkvæmd jafnvel í dag. Hann hefir dag lofað ýmislegt, sem hann segist þó ekki bera fram breyt.till. um af því að hann sé vonlaus um framgang þess, t.d. um tölu og skipun ráðherra og rof E.d. Þá voru niðurlagsorð háttv. þm. ekki hvað sízt alveg óþolandi. Hann var þar að benda H.h. konunginum og jafnvel Dönum á það, hvað til bragðs mætti taka, ef Alþingi væri eigi nógu stimamjúkt, sagði, að jafnvel gæti rekið að því, að svifta yrði þá stjórnarskránni, af því að enginn ráðh erra fengist til að gegna. En fyrst er nú það, að engin hætta er á ráðherraleysi meðan háttv. þm. Sfjk. lifir. Og þar næst er það með öllu óforsvaranlegt, að þingmaður og ráðherra skuli hvað eftir annað opinberlega benda Dönum á tök gagnvari Íslendingum, svo sem gert hefir verið bæði í stjórnarskrármálinu og fánamáiinu. Þykist þeir herrar sjá betur, eiga þeir að segja til á flokksfundum og nefndarfundum, en ekki á þingfundum. Háttv. þm. taldi frumvarp og tillögur nefndarinnar heldur ómerkilegt. Slíku er hægt að slá fram, enda álitamál, hvað er merkilegt og hvað ómerkilegt, en samanburð við breyt.till. háttv. þm. held eg tillögur vorar þoli. Eg ætla að leyfa mér að rekja lauslega helztu breytingarnar frá því sem nú er, og sést þá hve merkilegar eða ómerkilegar þær eru. Það má segja, að lögfesta á eið konungs að stjórnarskránni og yfirlýsing um friðhelgi Alþingís skifti ekki mjög máli, en viðkunnanlegra er þó að hafa slíkt ákvæði í stjórnarskránni, enda lögtekin í annara landa stjórnarskrám. Þá trúi eg ekki öðru en að margir telji úrfellingu ákvæða um innborinna rétt og eftirlaun og bannið gegn bráðabirgðalögum, þótt skilyrt sé, til töluverðra bóta. Eða mundi afnám konungkjörinna þingmanna og hlutbundin kosning þingmanna í þeirra stað ekki mega heita fremur merkileg breyting? Og mundi ekki sama mega segja um rýmkun kosningarréttarins, sérstaklega um kosningarrétt til handa konum, sem með tímanum fjölgar kjósendum um meira en helming. Eg þykist að vísu vita, að mörgum mun þykja of skamt farið hér, en þegar á það er lítið að snögg og mikil aukning gæti orðið til skaða og núverandi kjósendur yrðu því harðara úti um afskifti af landsmálum, sem fleiri væri hleypt að í einu, vona eg að menn sætti sig við þessa varfærni, enda nokkur ár ekki nema augnablik miðað við þjóðlífið. Þá vona eg, að hérlendur fæðingjaréttur og heimilisvist innanlands sem skilyrði fyrir kosningarrétti og kjörgengi, þyki þjóræknum mönnum máli skifta, og nefna má og í þessu sambandi að einkadómurum er ekki ætlað kjörgengi og hefði svo átt að vera fyr. Ekki er það heldur ómerkilegt ákvæði, að endurskoðendur skuli vera 3 og hlutfallskosnir og bærir um að skygnast, á hvaða tíma sem er, í reikningsfærslu bæði landsféhirðis og stjórnarráða veljist góðir menn í þau sæti, býst eg við ekki litlum árangri af starfi þeirra. Í þessu sambandi má og geta þess að girt er fremur en áður fyrir gerræði stjórnarinnar með ákvæðinu um að Alþingi geti krafist aukaþingshalds. Þá þykir mér það ekki lítils virði, að breyta megi afstöðu þjóðkirkjunnar til landsstjórnarinnar með einföldum lögum. Nauðungar samband milli ríkis og kirkju er ekki réttlátt, því að átrúnaður manns er - eða á að vera - einkamál hans. Hitt er ekki þar með sagt, að rétt sé að vísa þjóðkirkjunni á klakann eða tæma hana óbeinlínis, eina og ýmsir eru hræddir um að verða mundi, ef fram gengi breyt.till. 577, 2 við 19. gr. Eg er nú raunur ekki svo hræddur um það, að kirkjan mundi tæmast fyrir það, en því býst eg við, að söfnuðir þjóðkirkjunnar mundu sumstaðar rýrna, ef menn gætu losnað við gjöld til hennar og þyrftu ekki að greiða neitt í þeirra stað. Það er að vísu svo, að trúlaus maður ætti að vera laus allra slíkra gjalda, en af praktískum ástæðum mun þó rétt að láta utanþjóðkirkjumenn leggja fram áviðlíka gjald til annara nytsemdastofnana. Nú liggur ekki fyrir nein br.till. um það, að leggja þau til annarar stofnunar en háskólans, svo að eg mun greiða þegar af þeirri ástæðu vonandi atkv. með því, enda er háskólinn ungur og ekki svo efnaður, að honum veiti af þessu. Eg skal svo ekki fara út í fleiri atriði. Eg er með tillögu meiri hlutans, nema þar sem eg hefi gert ágreining, en móti öllum breyt.till. háttv. þm. Sfjk., og vildi eg helzt að hann tæki þær allar aftur.

Sigurður Sigurðsson Háttv. þm. G.-K. (Kr. D.) réðst á okkur flutningam. breyt.till., sem fer fram á það, að jafnframt inum 6 hlutfallakjörnu þingm., skuli sjálfkjörnir til Ed. þeir 4 þingm., er lengst hafa átt sæti á þingi. Mér skildist svo sem hann áliti það nokkurs konar móðgun við þessa menn að kippa þeim úr neðri deild og upp í efri deild. En slíkt er alveg fráleitt. Eg gat þess í dag, að þessi till. miðar að því, að ná þeim tilgangi, sem flestir hafa haft fyrir augum, þegar um skipun Ed. er að ræða, sem sé að skapa í hana festu og hæfilegt íhald. En að einstakir þm. hafi, eða geti haft, nokkuð á móti því, að vera fluttir upp í Ed. þegar þeir hafa þingaldur til, það skil eg ekki. Þeim ætti einmitt að þykja sómi að því, að hafa þann þingaldur, að þeir séu sjálfsagðir í Ed. eftir skýlausum fyrirmælum laganna. Og yfirleitt hefi eg ekki orðið var við það, að þm. kunni neitt ver við sig í Ed. en Nd. Sjálfur hefir þessi hv. þm. setið Ed. í 2 ár, og undi víst vel hag sínum. Þá hafa og komið fram mótmæli úr sömu átt gegn breyt.till. minni, háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.) og háttv. þm. Ak. (M. Kr.) á þgskj. 577, sem fer fram á það, að fella burtu síðari hluta 19. gr., sem gerir ráð fyrir að menn utan þjóðkirkjunnar greiði gjald sem svararkirkjugjöldunum, til háskólans. Háttv. þingm. sagði að þessi till. okkar væri grímuklæddur aðskilnaður ríkis og kirkju, en það er langt frá því. Hann sagði, að það væri betra að fara hreinlega að og aðskilja ríki og kirkju atrag. Það er nú ekki hægt, því að stjórnarskráin ákveður, að hér á landi skuli vera þjóðkirkja. Stjórnarskrárbreytingin verður því að ganga á undan, áður en hægt er að ganga inu á skilnaðarbrautina, og það vona eg að verði gert. Þegar þetta ákvæði er ekki lengur til, þá verður farið að undirbúa skilnaðinn. Háttv. þm. vildi bera þetta saman við það, að nú verða allir að borga til ellistyrktarsjóðs, hvort sem þeir notuðu hann nokkurn tíma eða aldrei. En hér er ólíku saman að jafna Það getur enginn vitað það fyrirfram, hvort hann kann að þurfa á styrktarsjóð að halda eða ekki. Jafnvel þótt að svo liti út um eitt skeið, að ekki muni koma til þess, þá getur svo farið, að það hendi þá sem sízt skyldi og fæstir hefðu búist við. En hvað býður þjóðkirkjan sínum mönnum ? Eg veit ekki til, að það séu nein sérstök hlunnindi, sem þeir megi ekki án vera og geti ekki fengið annarstaðar. Háttv. 1. þingm. Rvk. ( L. H. B.) var líka eitthvað að taka í sama strenginn, að það væri sama sem að tæma kirkjurnar, ef þessi till. okkar yrði samþykt. Eg verð nú að segja það, að það er ekki mikið traust, sem þessir menn bera til kirkjunnar. Og ef hún er ekki betur stödd en svo, að allir muni ryðjast úr henni um leið og þeir losna við gjöldin, þá er hún sannarlega á horleggjunum og henni ekki viðreisnar von, og þá er líka kominn tími til þess, að hún fái að leysast upp. En það er misskilningur og rangar getsakir hjá háttv. 2. K.G. (Kr. D.), sem virtist mega lesa á milli línanna hjá honum, að við séum að ganga í bandalag með vantrúar- og æsingamönnum móti þjóðkirkjunni. Eg þori nú fyrst og fremst að fullyrða það, að margir geta verið eins miklir trúmenn, sem ekki eru bundnir á hennar klafa, eins og hinir, sem í henni hanga. Og sömuleiðis skal eg geta þess, að eg tel það alls ekki kost á neinum manni, þótt hann sé trúlaus. En hins vegar vil eg ekki stuðla að því, að halda við ranglátum böndum, sem hver maður ætti að finna að ekki eru samboðin frjálsri þjóð í frjálsu landi. Það er líka langt frá því, að við, flutn.m. þessarar till., höfum fundið upp þetta púður. Þetta er almenn krafa, sem fjöldi manns fylgir fram. Og þetta ástand og þessi viðleitni að þröngva kosti þeirra, sem ekki eru í neinu kirkjufélagi, hlýtur að flýta fyrir skilnaði ríkis og kirkju, og það álít eg nú ekki reyndar það versta, sem fyrir gæti komið.



Hvort sem háttv. þm., sem nú var að setjast, hefði talað hátt eða látt, langt eða stutt, þá var það alt saman jafn óþarft. Mér finst það lítilsvirðing við þingið, þegar búið er að hafa 2. umr. um málið, að geta ekki skýrt afstöðu sína til brt. án þess að halda langar ræður.  (Lárus H. Bjarnason: Til hvers er þá þm. að tala?)  . Til þess að reyna að fá aðra til að eyða ekki tímanum í vitleysu. Eg er ekki vanur að tefja þingtímann eins og aumir menn, sem bæði tala manna oftast og þurfa svo stundum að tala klukkutímum saman. Eg vil að við 3. umræðu greiði menn atkv. um þessar fáu brtill., sem fyrir liggja með sem fæstum málalengingum, og helzt vildi eg, að til væru einhver ákvæði í lögum, sem hönnuðu alla þessa mælgi.



Eg verð sérstaklega að athuga ræðu háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.). Það var ekki lítill skúr, sem á dundi, þegar hann mintist á brtill. mínar. Eg skildi eiginlega ekki í því, hvernig á þessu atæði, fyr en í endalok ræðu hans. Þá sprakk blaðran. Hann var hræddur um, að einhverjir aðrir en hann yrðu til með að verða ráðherrar. En ef orð okkar beggja eru athuguð vandlega, þá kemur einmitt út það öfuga við það sem hann ætlaði að gefa í skyn. Því að eg gerði ráð fyrir því tilfelli, að enginn fengist til að vera ráðherra, en það tilfelli gat hann ekki hugsað sér. Það sem hann sagði, gat því ekki átt við mig. Það hlaut að eiga við einhvern annan. Hann sagðist oft hafa heyrt það, að menn fyrst leita fyrir sér suður við Eyrarsund og vita, hvort hitt og þetta væri fært, en það mundi hann ekki vilja, heldur fara sinnar leiðar. En seinna í ræðunni var hann þó kominn inn á það, að vilja fylgja hentistefnunni og liðka til. Það er nú einu sinni svo, að Alþingi hefir ekki nema hálft löggjafarvald. Hitt hefir konungur. Og hvernig fór 1911, þegar átti að fara beint og hugsa ekki um, hv ort betra væri að fara krók eða keldu ? Hann réðst mikið á tillögu mína um, að réttur innborinna manna skyldi vera settur sem skilyrði fyrir kosningarrétti og kjörgengi, því að ef það væri gert, þá væri dönskum skríl gert léttara fyrir að komast hér að. En er nokkuð betra að fá annan útlendan skríl hingað en Dani? Það hefir einmitt altaf sýnt sig, að Dönum lætur ekki vel að nota auðsuppsprettur hér á landi. Hafi þeir byrjað hér á einhverju, hefir það alt af mistekist fyrir þeim og þeir hætt við það. En ef hann vill vinna það til þess að sýna Danahatur sitt, að veita öllum þjóðum kosningarrétt og kjörgengi hér á landi, þá þykir mér hann ganga nokkuð langt. Fæðingjarétturinn er einmitt heimtaður sem skilyrði í flestöllum stjórnarskrám annara landa, ef ekki öllum. Eg hefi nýlega litið á fjölda þeirra í safni sem hér er til við þingið. Þannig er það t d. í öllum brezku ríkjunum, og á öllum Norðurlöndum. Í norsku stjórnskránni er þetta ákvæði reyndar dálítið óskýrt, eins og háttv. framsm. meiri hl. (J. M.) tók fram. En eg tel sjálfsagt, að þetta sama sé skilið við það. Þá talaði háttv. þm. mikið um það, hvað það gerði Alþingi ósjálfstætt, ef það eitt hefði ekki úrskurðarvald um, hvort þingmaður væri löglega kosinn eða ekki. En mér er spurn, getur hv. þm. sannfært nokkurn mann um, að Dominion of Canada sé ósjálfstæðari en Alþingi Íslendinga. Hann vildi segja, að Senatíð í Canada hefði úrskurðarvald um, hvort þeir er þar eiga sæti, væru löglega skipaðir eða ekki. Það er að vísu rétt. En þess er að gæta, að allir þeir sem í Senatinu sitja eru stjórnkjörnir, en enginn þjóðkjörinn; en um ina þjóðkjörnu í Nd. þingsins gildir alt önnur regla. Kosning þeirra er úrskurðuð af dómara. Að það sé hneykslanlegt, eins og hann komst að orði, að bera fram slíka tillögu, það tekur út yfir alt. Þetta fyrirkomulag á sér víða stað, enda er mjög hætt við misbrúkun þingsins á þessu úrskurðarvaldi sínu og þó sérstaklega hér á landi vegna fámennisins.  (Lárus H. Bjarnason: Þetta er nýlendufyrirkomulag)  . Það þýðir ekkert að hrópa upp með það, að lönd, þau er standa í sambandi við England, séu nýlendur. Það eru ríki með fullkominni sjálfstjórn og heita líka ríki -»states«. Háttv. þingm. vildi gera tortryggilega tillögu mína um kjörmennina, með því að segja, að það fyrirkomulag væri tekið úr grundvallarlögum Dana. En það er alls ekki tekið úr þeim. Þar er þetta alt öðruvís. Eg hefi sett þetta saman eftir fyrirkomulagi í mörgum löndum. Þar sem eg legg til að sýslunefndarmenn séu sjálfkjörnir kjörmenn. Þá hefi eg sniðið það eftir fyrirkomuleginu í Svíþjóð, og þó er það ekki alveg eins. Af því að eg miðaði við ástandið eins og það er hér, þá vildi eg ekki taka upp fyrirkomulag neins lands óbreytt, heldur vildi eg bræða saman fyrirkomulag margra landa, eftir því sem bezt átti við hér á landi Þess vegna hefi eg lagt til, að þingmenn efri málstofunnar skuli kosnir sumpart af sérstökum kjörmönnum og sumpart af sýslunefndum og bæjarstjórnum. Þegar hv. þm. var að telja upp alla kostina, sem stjórnast skrárbreytingin hefði í för með sér, þá taldi hann meðal annars þann kostinn, að kvenfólk og vinnuhjú fengju kosningarrétt, En í sömu andránni hélt hann því fram að það mundi verða til ógagns að þetta fólk fengi kosningarréttinn strax. Ætli það sé þá ekki dálítið vafasamt, hvort nokkurn tíma verður gagn að því? Eg hygg að þessi stefna yfirleitt, að rýmka kosningarréttinn eins og hér er farið fram á og jafn fljótt, sé mjög hættuleg. Menn eru alt af að vitna í kröfur þjóðarinnar um stjórnarskrárbreytingu. Eg hygg aftur á móti, að það sé lítill áhugi á því máli hjá almenningi. Það sýndu meðal annars kosningarnar 1911. Þá hafði stjórnarskrármálið engin áhrif á kosninguna. Eg hygg, að þjóðin mundi vel við una, þó að stjórnarskránni yrði ekki hreyft í nánustu framtíð. En það eru praktísku málin: fjárhagsmálin, að vinnumálin og samgöngumálin, sem þjóðin hefir áhuga á að komist í gott horf. Stjórnarskráin má hennar vegna liggja á milli hluta fyrst um sinn. Þá talaði hv. þm. um atkvæðagreiðsluna um sambandsmálið. Eg hélt því fram, að almennir kjósendur hefðu ekkert vit á að dæma um það mál. Hann sagði, að þeir gætu þó sagt já eða nei. En hvernig eiga þeir að segja já eða nei öðruvís en í blindni, ef þeir hafa ekkert vit á að dæma um einstök atriði málsins? Þá þótti háttv. þm. undarlegt, að eg skyldi ekki hafa borið fram tillögu um að þjóðfundur fjallaði um þetta mál, úr því að eg teldi það fyrirkomulag ákjósanlegra. Eg bar ekki fram tillögu um það, af því að eg taldi það alla óþarft. Konungur getur skipað að kalla saman þjóðfund, og það er hann einn, sem á að gera það. Það er að eins eitt í því efni, sem konungur getur ekki gert án þess að leita aðstoðar þingsins. Það verður að veita fé til þjóðfundarhaldsins. Eg hefi nú ekki borið þessar brtill. mínar fram; af því að eg væri þess fulltrúa að þær fengju allar samþykki. Mér var það ljóst, að þær komu of seint fram til þess. En eg bar þær fram af því að eg álít það skyldu hvers þingmanns, að leggja það til málanna sem hann telur bezt og heppilegast. Eg segi eins og draugurinn: Það er ekki öll nótt úti enn. Tillögur mínar verða íhugaðar og ræddar og eg býst við að það verði víðar gert en í þessum sal. Og það hefir komið fyrir að þeir síðustu hafa orðið inir fyrstu. Eg hefi lifað það, að menn hafa sannast á þær tillögur mínar, er frá leið, sem þeir vildu ekki líta við í fyrstu. Fyrir 18 árum vildi eg að Íslendingar færu að stunda fiskveiðar á eimskipum. Þá vildi enginn líta við því. Nú sjá menn að það var rétt en hve mörgum millónum landið hefir tapað á því, að sinna þessu ekki strax, verður ekki út reiknað. Eg vildi að járnbrautir væru lagðar hér á landi. Þá vildi enginn heyra það nefnt. Nú eru menn loksins farnir að sjá, að það var ekkert óráð. Eg vildi að ríkisráðsákvæðinu væri haldið fyrir utan stjórnarskrána. Þá var það talin vitleysa. Nú segja menn annað. Eg get ímyndað mér að eins fari um þessar tillögur mínar. Við skulum láta þær falla að þessu sinni - þær koma aftur.