Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. var til umr. hér í d. á síðasta Alþ., og var þá lagt til, að því yrði vísað frá til frekari undirbúnings, samkv. till. frá minni hl. n., en umr. varð ekki lokið. Heilbr.- og félmn. hafði þetta mál til meðferðar einnig í fyrra og hefur nú kynnt sér málið á ný og var sammála um, að þetta mál væri svo mikils virði, að það væri rétt að láta það ganga fram á þessu þingi. Það er ljóst, að atvinnuháttum Íslendinga er nú svo komið, að viðhorf og aðstaða á heimilum er allt önnur en hún var fyrir hálfri öld, þar sem heimilin gátu valið úr vinnuafli svo að segja eins og þau vildu. Nú er svo komið, að heimilinum, bæði í bæjum og sveitum, er oft ekki annað en húsmóðirin sjálf með mismunandi stóran barnahóp, sem verður að hafa heimilisstörfin með höndum, og forfallist hún vegna veikinda eða fjarveru, þá er sýnilegt, hvaða voði steðjar að slíku heimili og þá sérstaklega, ef einnig eru á heimilinu gamalmenni, misjafnlega heilsugóð. Einkum er þetta þó tilfinnanlegt, ef slíkt ástand er í sveitum, sem eru strjálbýlar, og erfitt er að leita hjálpar. Þess vegna leggur n. einróma til, að þetta mál nái fram að ganga, en þó með þeim breyt., sem prentaðar eru á þskj. 154. Fyrsta breyt. n. er sú, að hún leggur til, að meginefni 1. og 3. gr. frv. verði dregið saman í eina grein og 1. mgr. þeirrar gr. orðist svo: „Sveitarstjórnum og sýslunefndum er heimilt að ákveða, að setja skuli á fót í umdæmum þeirra heimilishjálp í viðlögum samkvæmt lögum þessum.“ Meginefni þessarar málsgr. er tekið upp úr 1. gr. frv. - Síðan heldur 1. liður brtt. áfram: „Hlutverk hennar er að veita hjálp á heimilum, þegar sannað er með vottorði læknis aða ljósmóður eða á annan hátt, sem aðilar taka gilt, að hjálparinnar sé þörf um stundarsakir vegna sjúkdóma, barnsburðar, slysa, dauðsfalla eða af öðrum óviðráðanlegum ástæðum, sem kunna að setja heimili í hættu.“ Þessi málsgr. er aftur meginefni 3. gr. frv., sem lagt er til að verði sameinuð 1. gr. frv. í eina grein, og er þar nokkru nánar skilgreint, hver tilgangur þessara laga er. Í 3. gr. frv. er talað um, að hjálp skuli veita húsmæðrum á heimilum þeirra, þegar þess sé þörf um stundarsakir vegna sjúkdóms eða sængurlegu, en hér í brtt. er gert ráð fyrir, að þörfin geti einnig verið vegna slysa eða dauðsfalla eða annarra óviðráðanlegra ástæðna. N. var sem sagt sammála um að orða 1. gr. þannig. Þá hefur n. gert breyt. við 2. gr. og leggur til. að í stað orðanna „skuli tekin upp forfallahjálp til húsmæðra“ komi: skuli komið á fót heimilishjálp í viðlögum. - Þarna er aðeins um að ræða orðalagsbreytingu. 3. till. n. er um það, að 3. gr. frv. skuli falla niður og er það eðlilegt, þar sem efni hennar yrði þá tekið upp í 1. gr. - Við 4. gr. hefur n. gert lítils háttar orðalagsbreyt. Við 5. gr., sem verður 4. gr., gerði n. nokkra breyt. Hún leggur til, að gr. orðist þannig: „Heimilishjálp veitist gegn endurgjaldi samkvæmt gjaldskrá, er sveitarstjórn eða sýslunefnd setur og ráðherra staðfestir. Heimilt er sveitarstjórn eða sýslunefnd að gefa eftir hluta af greiðslu fyrir veitta heimilishjálp eða fella greiðslu alveg niður, þegar efnalítið fólk á í hlut eða aðrar sérstakar ástæður til slíkrar ívilnunar eru fyrir hendi. Þetta er aðalefni 5. gr. frv. með nokkrum breyt., en síðasta mgr. 5. gr., sem fjallar um það, hvað gera skuli, ef ágreiningur yrði um, hvort hjálpina skuli veita eða ekki, er felld niður, en n. þótti ekki ástæða til að hafa það ákvæði í gr. eftir þá breyt., sem hún hafði gert á henni. Við 6. gr., sem verður 5. gr., gerði n. lítils háttar breyt. Hún leggur til, að greinin orðist svo: „Heimilt er sveitarfélögum að gera með sér samning um sameiginlega heimilishjálp í umdæmum sínum.“ Í frv. er gr. orðuð þannig: „Heimilt er sýslufélögum og sveitarfélögum, tveimur eða fleiri saman, að gera með sér samning um sameiginlega forfallahjálp húsmæðra í umdæmum sínum.“ N. þótti heppilegra að gera þessa breyt. á gr. Við 7. gr., sem verður 6. gr., er um nokkra breyt. að ræða. N. leggur til, að gr. hljóði þannig: „Á þeim tíma, sem húsmæðraskólarnir starfa, skulu þeir halda uppi kennslu, ef húsrúm og aðrar aðstæður leyfa, til leiðbeiningar konum, sem taka vilja að sér að stunda heimilishjálp samkvæmt lögum þessum. Fer um kostnað við kennslu í þeim greinum á sama hátt og annan rekstrarkostnað húsmæðraskólanna.“ Í frv. er ætlazt til, að efnt verði til sérstakra námskeiða í þessu skyni og ríkissjóður greiði kostnað við þessi námskeið að nokkru leyti. N. leit svo á, að þessari kennslu mætti koma fyrir í sambandi við skólastarfsemina á hentugan hátt. M.a. er það vitað, að kvennaskólar hér í Reykjavík hafa yfir kennslutímann efnt til námskeiða fyrir konur, sem vildu læra matreiðslu. Á þennan hátt mundu námskeiðin verða ódýrari og koma að sömu notum, og það þótti eðlilegt, að staðið yrði undir kostnaðinum á sama hátt og rekstrarkostnaði húsmæðraskólanna. 8. gr. frv. leggur n. til, að felld verði niður, en hún fjallar um sérstaka reglugerð um starfskjör þeirra kvenna, sem taka að sér heimilisstörfin í forföllum húsmæðra. Þetta ákvæði kemur fram fyrr í frv., þar sem kveðið er á um, að sveitarfélögin skuli setja sérstaka reglugerð til framkvæmdar þessu máli og fá staðfestingu félmrn. á henni, og þarf því ekki að taka þetta fram í nýrri gr. Við 9. gr., sem verður 7. gr., hefur n. gert allmiklar breyt. Hún leggur til, að fyrsta málsgr. þeirrar gr. hljóði þannig: „Ríkissjóður endurgreiðir 1/3 hluta af halla þeim, sem sveitarsjóðir og sýslusjóðir kunna að verða fyrir af starfsemi heimilishjálpar, þó eigi yfir 100 þús. kr. á ári.“ Það er alveg ókunnugt um það, hve mikinn kostnað framkvæmd þessara laga hefði í för með sér. Það fer bæði eftir því, hvað þessi starfsemi verður tekin upp víða og hvað þarf að gefa eftir af greiðslum, sem heimilin eiga sjálf að greiða. Skoðun n. var sú, að fyrst um sinn mundi halli af þessari starfsemi ekki verða meiri en svo, að 100 þús. kr. framlag ríkissjóðs mundi nægja til að greiða 1/3 hluta hans, og auk þess væri rétt að kveða á um hámark þessa framlags. Það kann að vera, að reynslan sýni, að þessari gr. þurfi að breyta seinna, en um þetta hámark varð samkomulag í n., og það var rætt um þetta við fjmrh., sem féllst á þessa breyt. fyrir sitt leyti og kvað mundu vera hægt að taka þessa upphæð inn í fjárlög þau, sem nú liggja fyrir, ef þetta mál næði fram að ganga. - Seinni hluti gr. hljóðar svo: „Þegar reikningar hvers starfsárs eru að fullu uppgerðir og endurskoðaðir, skal senda þá til félmrn., sem úrskurðar hluta ríkissjóðs til greiðslu á hallarekstri sveitarfélaganna. Nægi ekki framlag ríkissjóðs samkvæmt fyrirmælum þessara laga til þess að greiða að fullu 1/3 hluta af sameiginlegum rekstrarhalla sveitarfélaganna, ber að greiða sveitarfélögunum hallann hlutfallslega miðað við framlagið.“ Það þótti rétt að taka þetta fram, svo að sveitarfélögunum yrði ekki misgert í þessu efni. Þá leggur n. til, að 10. gr. falli niður. Sú gr. hljóðar þannig: „Félmrh. er heimilt að fela sérstökum ráðunaut að leiðbeina sveitarstjórnum og sýslunefndum við að setja á stofn forfallahjálp húsmæðra og hafa eftirlit með starfsemi þessari, þar með talin námskeið þau, sem í 7. gr. getur.“ N. leit svo á, að fyrst um sinn a.m.k. væri ekki ástæða til að stofna nýtt embætti í þessu skyni. Það mundi hafa í för með sér töluverðan kostnað, en vafasamt, hversu brýn þörfin væri. Þetta væru heimildarlög, og væri því rétt að bíða og sjá, hvernig þetta mál færi af stað, og mætti þá að fenginni reynslu breyta l., ef þörf þætti á. 11. brtt. n. er svo sú, að fyrirsögninni verði breytt og frv. heiti: Frv. til laga um heimilishjálp í viðlögum. - Þetta þótti heppilegra orðalag, og var n. sammála um að taka það upp. Ég skal svo enda mína framsöguræðu með því að taka fram, að það var enginn ágreiningur innan n. um þau atriði, sem ég hef hér drepið á, og hún væntir þess, að d. samþ. frv. endanlega með þeim breyt., sem ég hef nú gert grein fyrir.



Herra forseti. Ég vil nota tækifærið hér við þessa umr. og þakka samstarfsmönnum mínum í heilbr.- og félmn. fyrir afgreiðslu þessa máls. Og ég vil undirstrika það, sem hv. frsm. n. sagði, að um málið var enginn ágreiningur í n. Það kann að virðast, að breyt. þær, sem n. hefur gert á frv., séu allvíðtækar. Þó er hér að mestu leyti um að ræða tilfærslur í greinum og formsbreytingar, og ég sem flm. frv. tel þær vera nokkuð til bóta og get fellt mig við þær með tilliti til þess, að hér er um nýmæli og heimildarlög að ræða og ástæða til fyrir Alþ. að leita fyrir sér um það, hvernig þetta gefst í framkvæmdinni, áður en þessu máli er skapað fast og ófrávíkjanlegt form. Ég endurtek því, að ég er algerlega ánægð með þessa afgreiðslu málsins, - nema kannske eitt lítið atriði, sem óg vildi hafa öðruvísi, - ef d. samþ. þessar till. heilbrigðis- og félagsmálanefndar.



Herra forseti. Frv. til l. um togaraútgerð til atvinnujöfnunar var flutt á síðasta Alþ., en þó eru nokkrar breyt. á efni þess, eins og það er nú, borið saman við frv. í fyrra. Þá stóð þannig á, að íslenzka ríkið átti allmarga togara í smíðum í Bretlandi, og var þá lagt til, að ríkið gerði sjálft út fjóra af togurunum, en seldi þá ekki. Nú hefur svo farið, að ríkið hefur selt öll þessi skip eða ráðstafað þeim, þegar smíði þeirra verður lokið. Nú er því ekki um það að ræða, að hægt sé að ráðstafa til þessa þeim togurum, sem þá var talað um, og er frv. því breytt efnislega að því leyti. Nú er gert ráð fyrir, að ríkið kaupi fjóra togara af nokkuð annarri stærð og gerð en áður var gert ráð fyrir. Ástæðan til þess, að frv. var upphaflega flutt, var sú, að atvinnuleysi var farið að gera vart við sig í kaupstöðum og kauptúnum landsins og ekki líkur til þess, að úr því fengist bætt, nema með sérstökum ráðstöfunum. Þessar meginástæður, sem upphaflega voru til þess, að frv. var flutt, eru enn þá óbreyttar. Atvinnuleysi gerir enn þá vart við sig víðs vegar um land, vegna þess að aflabrestur er víða og ekki eru heldur fullnotuð þau atvinnutæki, sem eru til í kaupstöðum, til þess að vinna að fiskverkun og fiskiðnaði. Spurningin er, hvernig fara eigi að því að fullnýta það vinnuafl, sem nú er ónotað, og hvernig nýta eigi þær vélar, sem löngum eru ónotaðar. Sumir mundu segja, að það ætti að láta vélbátaflotann afla hráefna fyrir þessi fiskiðnaðartæki og þá fullnýttist þetta. En þessu er ekki þannig farið. Það er víða svo langsótt á fiskimiðin, að vélbátaflotinn fær ekki aflað fanga með línu og togarar, sem að vísu eru ekki til nema í stærri útgerðarbæjum landsins, eru að stærð og gerð miðaðir við það fyrst og fremst að flytja aflann á erlendan markað sjálfir, án þess að þeir hafi viðkomu í útgerðarstöð togarans og þar sé unnið úr honum. Það er ekki hægt að bæta úr þessu tvennu með vélbátaflotanum, og reynslan virðist benda til þess, að okkar stóru og dýru togarar bæti ekki úr þessu heldur. Stórútgerðin er annaðhvort eign einstaklinga eða bæjarfélaga og rekstur þeirra þá miðaður við hag útgerðarinnar sjálfrar eða þá við heimastöðvar togaranna, þar sem eigendurnir telja sig hafa skyldu til þess að sjá fyrir atvinnuþörf fólksins. En það getur verið atvinnuleysi í þessu þorpinu í ár, en í öðru næsta ár. Þess vegna er það ekki hent fáum einstaklingum að ráða við þetta. Þá má segja, að það geti verið hlutverk viðkomandi sveitarfélags að ráða fram úr atvinnuleysinu með svokallaðri atvinnubótavinnu. En slík vinna verður dýr og hún skilar ekki þeim verðmætum, sem bein aukning framleiðslunnar gerir. Það er hugmynd okkar flm. að nota betur vinnuaflið og bæta þannig úr atvinnuleysi og nota betur atvinnutæki og á hagfelldari hátt og þetta megi gera, t. d. með því, að ríkið eigi fjögur skip og láti þau leggja upp afla sinn einkum á þeim stöðum, þar sem atvinnuleysi er. 1. gr. þessa frv. greinir frá því, hvers konar skip þetta ættu að vera. Þar segir: „Ríkið kaupir og gerir sjálft út ekki færri en fjóra togara af þeirri stærð og gerð, sem að áliti reyndustu útgerðarmanna eru taldir heppilegastir til öflunar hráefnis á heimamiðum fyrir hraðfrystihús og önnur fiskiðjuver, sem eru illa hagnýtt vegna hráefnisskorts.“ Það má vel vera, að okkar stóru nýsköpunartogarar, sem flestir eru um 700 tonn að stærð, þyki of dýr tæki til þess að fara út á miðin og vera þar nokkra daga og fiska og fara síðan inn og leggja síðan aflann upp nýjan eins og þarf að vera, þegar á að vinna úr honum. Ég hef heyrt útgerðarmann halda því fram, að ef togarar ættu að bæta úr þessu, þá ættu skipin að vera 2–3 hundruð smál. að stærð. Slík skip eru ódýr í rekstri og þurfa ekki að hafa eins langa útivíst hverju sinni og geta skotizt inn með tveggja, þriggja sólarhringa millibili og notað til þess þann tíma, þegar veður er slæmt, og bætt með því úr atvinnuleysi í landi og afkomu fyrirtækja, sem annars skortir hráefni til vinnslu. Ef þetta væri gert, þá sýnist mér svo, að aflafengur þessi bætti mikið úr atvinnuleysi í landi og yki mikið verðmæti framleiðslunnar og bætti afkomu vinnandi fólks í þorpunum og atvinnurekstur þeirra fyrirtækja, sem hráefnið fengju. Ég hef hugsað um þetta þannig, að togararnir ættu heimilisfestu á ákveðnum stað og stjórn síldarverksmiðja ríkisins annaðist rekstur þeirra og framkvæmdarstjórn og síðan semji hún við hlutaðeigendur, sem þurfa að fá bætt úr atvinnuleysi hjá sér, um að fá til sín togara, einn eða fleiri, til þess að leggja upp aflann til vinnslu. Væri um það að ræða, að togarar ríkisins skyldu bæta úr atvinnuleysi á Vestfjörðum, þá færu skipin á fiskimiðin úti fyrir Vestfjörðum. Mér sýnist, að víða væri hægt að bæta úr atvinnuleysi á þennan hátt með því að koma upp þessari togaraútgerð. Það hefur verið upplýst nýlega af manni, sem þekkir náið til, að síldarverksmiðjur ríkisins á Siglufirði hafi ekki fengið meira hráefni til vinnslu s. l. ár en sem nemur tveggja sólarhringa vinnslu. Svona stór fyrirtæki hljóta að skila tapi, þegar þau standa ónotuð meginhluta ársins. Það er ætlun okkar flm., að þetta risavaxna fyrirtæki standi ekki ónotað meginhluta ársins, og höfðum við það í huga, að togarar legðu þar upp afla sinn og með því væri aukinn vinnslutími verksmiðjanna. Á sumrin mætti vonast til þess, að atvinnuleysi yrði lítið, þar sem þessi skip, 200–300 smál. dieseltogarar, eru vel fallin til síldveiða í þjónustu verksmiðjanna sjálfra. Ef einhverjum dytti í hug, að skipin yrðu gerð út af einstaklingum, er auðsætt, að skipin mundu leggja afla sinn upp víðs vegar um landið. Það yrði að gera skipin út af ríkinu sjálfu, og þá eru þau ekki bundin til atvinnuöflunar fyrir einstaka staði. Það er því lagt til, að á þessum skipum verði ríkisrekstur, sem bein afleiðing af því hlutverki, sem þau eiga að gegna. Það hafa vafalaust ýmsir gert sér vonir um, að nýsköpunartogararnir yrðu stórvirk atvinnutæki, sem mundu eiga mikinn þátt í því að eyða atvinnuleysi. En reynslan er í þá átt, að svo er ekki. Þau eru fyrst og fremst byggð af þeirri stærð og gerð, að þau séu hentug til að flytja aflann á erlendan markað. Þau eru góð atvinnutæki fyrir þá, sem vinnu njóta á skipunum, en skapa litla atvinnu í landi. Það er e. t. v. ekki við öðru að búast en að rekstri þeirra sé hagað þannig vegna þess, að gert er ráð fyrir með stærð þeirra, að þeir sigli á fjarlæg mið og með aflann óunninn á erlendan markað. Það má búast við því, að svona verði það í framtíðinni. Reynslan af veiðunum við Grænland bendir í þá átt, að það er farið fram hjá Íslandi til að leggja aflann upp óunninn í Esbjerg. Þar er engin vinnsla á aflanum, nema hann er pakkaður inn í hessian-umbúðir og sendur með lestum til Ítalíu á sömu markaði og við seljum okkar saltfisk. Þetta er gert á meðan hér er atvinnuleysi og útgerðarmenn telja sér ekki annars úrkosta en að haga rekstrinum svona. Ef þetta er rétt, er ekki um annað að ræða en stíga annað spor til úrlausnar. Vélbátarnir ná ekki í aflann, og svo ættu togararnir e. t. v. að vera af annarri gerð. Núna er góður afli á Halamiðum, og togararnir fara ekki inn á bæi á Vestfjörðum til að láta vinna úr aflanum, heldur sigla þeir til Englands og Þýzkalands með þann afla, sem þeir fá úti fyrir Vestfjörðum. Það virðist auðsætt, að ef aflinn væri unninn í landinu, græddi þjóðfélagið mikinn gjaldeyri á því. Einstaklingar og ríkið í senn mundu bæta afkomu þeirra fyrirtækja, sem fengju aflann til vinnslu, og sveitarfélög væru aðstoðuð með þessu til að sjá mönnum fyrir vinnu, sem annars mundu leita sveitarstyrks. Okkur er kunnugt um, að fjöldi sveitarfélaga telur sig ekki geta staðið undir sínum byrðum og heimtar aðstoð. Ég og meðflm. minn töldum rétt, að ríkið aðstoðaði sveitarfélögin með því að rétta atvinnulífinu hjálparhönd. Ég var rétt í þessu að opna bréf frá Súðavík. Þar er lýst atvinnuástandinu þar, og fylgir samþykkt, er gerð var í verkalýðs- og sjómannafélaginu þar. Hún er á þessa leið: „Fjölmennur fundur, haldinn í Verkalýðs- og sjómannafélagi Álftfirðinga 26. okt. 1951, skorar á Alþingi og ríkisstjórn að gera nú þegar alvarlegar úrbætur gegn atvinnuleysi úti um land. Fyrst og fremst með því að láta lögin um hlutatryggingasjóð (línubáta) þorskveiðideildar taka til starfa nú þegar. Enn fremur að láta togarana leggja afla sinn á land til vinnslu þar, sem skilyrði eru til þess.“ Úr mörgum áttum berast nú óskir um, að togararnir verði látnir leggja aflann á land til útvegunar hráefnis, en þó einkum frá Siglufirði, þar sem horft er á atvinnulausar hendur og skort á fjölda heimila. Þetta þarf ekki ýtarlegri túlkun, og læt ég því útrætt um málið, en vona, að það fái góðar undirtektir, því að þetta er mikilsvert mál. - Að lokum legg ég svo til, að málinu verði vísað til hv. sjútvn.



Herra forseti. Þar sem málið fer í n., sem ég á ekki sæti í, og ég er kunnugur þessum málum, óska ég eftir, að gerð sé nánari grein fyrir þessum málum en kom fram hjá hv. þm. og í grg. frv. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir, að „ríkið kaupi og geri sjálft út eigi færri en fjóra togara af þeirri stærð og gerð, sem að áliti reyndustu útgerðarmanna eru taldir heppilegastir . . .“ Nú er spurningin, hvað vakir fyrir hv. flm. Er ekki rétt að heimila að verja fé á næstu fjárl. eða taka lán til að kaupa skipin, eða þá að taka fram í l., með hverju þeir hugsi sér, að skipin séu greidd og hvaða upphæð sé notuð til þess? Það kemur fram í 5. gr. frv., að „togaraútgerð ríkisins hefur sjálfstæðan fjárhag og reikningshald, og ber ríkissjóður ábyrgð á rekstri fyrirtækisins og sér því fyrir rekstrarfé.“ Það er nauðsynlegt að taka fram í frv., til að tryggja fyrirtækinu nægilegt rekstrarfé, hve upphæðin er há og hvar eigi að afla þessa fjár, hvort sem það er rekstrarfé eða lán. Það er meiri ástæða til að minna á þetta, þegar það er kunnugt, að ríkið átti fiskiðjuver, sem kostaði 10 millj. kr., en nú er búið að auglýsa það til sölu fyrir áföllnum skuldum. Sá maður, sem veitir þessu fyrirtæki forstöðu, hefði fremur þurft á sérþekkingu að halda til að afla rekstrarfjár en að sjóða niður hráefnið, svo að hægt væri að reka fyrirtækið. - Ég held, að það sé bezt að forðast þá erfiðleika í upphafi, sem vitað er að verða, þegar ekki er séð fyrir nægilegu fé til byggingar eða rekstrar. Ég vil einnig fá upplýsingar um það, hvort hv. flm. hyggjast kaupa þessi skip frá útlöndum og auka með því skipastólinn, og hvort þau eigi þá að vera ný eða gömul. Það er eðlilegt, að hv. þm. fái upplýsingar um þetta. - Sé hugsað að kaupa skipin innanlands, kemur tvennt til greina, annaðhvort að kaupa eitthvað af hinum nýju togurum, sem mér heyrðist að hv. þm. teldi óheppilega stærð, eða þá einhverja af hinum 30–40 ára gömlu togurum, sem eru ekki til annars en taka á land. Það er lítið eða ekkert vit í því að eyða miklu fé í að breyta þessum skipum. Við slit síðasta þings veitti hv. Alþ. ríkisstj. heimild til að ábyrgjast slík kaup, og hygg ég, að allir þeir erfiðleikar, sem ég benti á, hafi komið í ljós. Í eitt þessara skipa, sem var tekið til breytinga, er allt verðmæti fyrri eigenda horfið, og meira til. Viðgerðar- og breytingarkostnaður er kominn upp fyrir það verð, sem skipið var selt fyrir í því ástandi, sem þeir áttu að skila því. En nú er engin reynsla fengin á eyðslu þeirra við veiðar, en það er sýnilegt, að vonir standa ekki til góðs árangurs. Ég benti þá á, að þrátt fyrir það að það væri erfitt að reka slík skip, mundi reynast erfiðara að halda úti skipum af þessari stærð vegna þess, að þau gefa skipshöfninni ekki svipaðar tekjur og stærri skip. Ef á að reka þessi skip hér á Íslandi, fæst enginn maður á þau, sem þekkir þægindi og aflamöguleika stærri skipanna. Það getur komið til greina, að þessi skip afli á heimamiðum. Ég vil benda á, að þótt Jörundur sé ekki nema 450 smál., þá hefur hann stundað hér síldveiðar með ágætum árangri og togveiðar með líkum árangri og stærri skip í hlutfalli við stærðarmismun, en tekjur mannanna hafa verið hlutfallslega minni. Slík skip eru ekki fáanleg hér innanlands og vafasamt, hvort þau fást frá öðrum löndum. Ef kaupa á þessi skip hér innanlands, bætir það ekkert úr atvinnúmöguleikum, nema keyptar verði fleytur, sem ekki eru reknar og liggja í höfn. Þá kemur það til athugunar, hvort ríkissjóður eigi að fara í slík ævintýri og tapa árlega fé á því, en kaupa ekki ný skip. Í sambandi við það, sem hv. flm. sagði um nýju togarana, að þeir reyndust ekki þau atvinnutæki, sem vonazt var eftir, held ég, að hjá honum gæti misskilnings. Það fer að sjálfsögðu eftir því, hvernig rekstrinum er hagað. Ég vil benda hv. flm. á, að nú um langt skeið hefur togarinn Bjarni Ólafsson sótt sína veiði vestur á Halamið og lagt hana upp á Akranesi. Það, að önnur skip hafa fremur kosið að sigla með aflann, er sjálfsagt af því, að af því er talinn meiri hagnaður. Ég hygg, að afkoma þeirra skipa, sem keypt voru á gamla genginu, sé ekki betri en svo, að þau verði að halda öllu saman, selja aflann fyrir sem bezt verð og kosta sem minnstu til. Hér er ekki eingöngu um að ræða útgerðarmenn, heldur bæjarfélögin sjálf. Þar, sem bæjarfélögin eiga helming af skipunum, þá eru þau svo sterk, að þau gætu haft áhrif á þetta. Ég hygg, að reynslan hafi sýnt þeim mönnum, sem eitthvað hugsa um þetta, að veiðin getur ekki greitt allan kostnaðinn. Ég hygg, að sú hugmynd liggi á bak við hjá hv. flm. að koma þessari ábyrgð á ríkissjóð. Bæjarfélögin eru nú búin að fá nokkra reynslu af þessu og vilja nú koma þunganum á ríkissjóð, er þau telja sig ekki megnug að standa undir þessu. En nú er svo komið, að þeir staðir fara hungurgöngu til ríkissjóðs, sem höfðu útgerð á góðum árum, eins og t. d. Hafnarfjörður, er ætti að hafa í vasanum 500 þús. kr., er hefði þurft að greiða á ári, ef útgerðin hefði verið rekin af einstaklingum. Þetta ætti að vera til í Hafnarfirði og ætti að geta fullnægt atvinnuþörf í sambandi við útgerð, þó að eitthvað bjátaði á. Það er sýnilegt, að ef skipin væru minni, stæðu þau verr að vígi að afla á þessum miðum. Þegar komið er út á Hala á 200–250 m dýpi, eru stærri skip færari um að halda áfram veiði í illviðri, en þá verða minni skipin að veiða á grunnmiðum og fá þar verri fisk, en hin stærri skip geta veitt á Halamiðum og veiða þá karfa, sem er talinn seljanlegasta varan fyrir frystihúsin. Það þarf að athuga nánar, hvort rétt sé að smækka skipin. Ég held, að bezt sé að halda sér við þá stærð, sem gefur mestan hagnað, en hitt er aðeins skipulagsatriði, hvort skipin leggja upp afla sinn á Vestfjörðum eða sigla með hann, og kemur þá til greina samkomulag, er fólkið semur um kaup og kjör. - Hv. frsm. minntist á, að það væri sorglegur sannleikur, að skip, sem eru á saltfisksveiðum við Grænland, sigla til Danmerkur og leggja þar upp aflann, sem svo er seldur til Ítalíu. Ég á bágt með að skilja, hvers vegna hér eru ekki gerðar róttækar ráðstafanir til að fá einhverju um þokað. Ég er nú ekki kunnugur í landafræðinni, en ég hélt nú, að Ísland væri í leiðinni frá Grænlandi til Danmerkur og styttra væri til Ísafjarðar en Esbjerg. Það tekur um átta daga að losa skipin í Danmörku, svo að hér hlýtur að vera einhver önnur og veigameiri ástæða. Er það minni kostnaður, sem gerir ódýrara að haga rekstrinum þannig, eða er það verð, sem þeir fá fyrir aflann í Danmörku, hærra en þeir geta fengið gegnum útflutningsaðila á Íslandi? Þetta er stórt atriði, og eðlilegt er, að þetta verði upplýst. Ég mælist til, að hv. sjútvn. athugi, hvar þessi mismunur liggur. Mér er vel kunnugt um, að þessi skip kosti 10 þús. kr. á dag. Þau eru um 8 daga að sigla til Danmerkur, og eru þar komnar 80 þús. kr. A. m. k. fara 14 dagar í þessar ferðir, og kosta þær því 140 þús. kr. Í hverju liggur það, að hægt sé að eyða þessu í ferðirnar? Mér finnst vera ástæða til að athuga þetta mál og nær að snúa frv. upp í að fyrirskipa ríkisstj. að athuga þetta nánar en að kaupa nýja togara. Þetta er bæði athyglisvert og alvarlegt, en það er ekki hægt að kenna stríðsgróðamönnum þetta, heldur bæjarútgerð Reykjavíkur, sem tók upp þessa siði. Það hlýtur að vera eitthvað alvarlegt, sem þvingar til þessarar breytni. Ég held, að það sé byggt á misskilningi, þegar hv. flm. segir, að hægt sé að leysa þennan vanda með því að samþ. frv. og kaupa þau skip, sem hér um ræðir. Væri farið að kaupa togara, sem vit væri í að flytja til landsins, mundi það taka langan tíma og miklu lengri tíma en þeir menn gætu beðið eftir úrlausn á yfirstandandi atvinnuleysi, sem í dag líða fyrir atvinnuleysi, því að mér er ljóst, að nú mundi ekki vera hægt að fá slík skip smíðuð á styttri tíma en 2-3 árum. Ættu Íslendingar að kaupa tilbúin skip í þessu augnamiði, þá veit ég ekki, hvað þau kosta, þegar búið er að gera þau upp þannig, að íslenzkir sjómenn vilji vinna á þeim og að þau geti hentað íslenzkum veiðisvæðum. Það gæti líka tekið langan tíma. Hitt dettur mér ekki í hug, að meiri hl. Alþ. fari að eyða stórum fjárfúlgum í að kaupa gömul skip, hvorki á lágu né háu verði, af íslenzkum útgerðarmönnum til þess að fara með þau inn í það ævintýri, sem því miður sumir hafa glæpzt inn á, og fara að gera þau út á ríkiskostnað. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á, að svo margir skammsýnir menn finnist á hæstv. Alþ., að það kæmi til mála, því að hvað mikið sem við deilum um það atriði, hvort hyggilegt og æskilegt sé að kaupa fjögur eða fimm skip og gera þau út af ríkinu til atvinnuöflunar, þá verður ekki um það deilt, að það er ekki vit í því fyrir bæi eða ríki eða einstaklinga að kaupa neitt af þeim gömlu skipum, sem nú liggja í höfnum á Íslandi, til þess að gera við þau og gera þau út. Það væri dauðadæmt fyrirtæki. Það er því miklu fremur hér um framtíðarmál að ræða, og væri kannske rétt að taka það þeim tökum að fá upplýsingar um það, hvaða skip henta okkur bezt í framtíðinni til slíkra veiða, láta svo ríkissjóð halda áfram og láta smíða þau skip og láta ríkið annaðhvort svo selja þau til annarra eða þá eiga þau sjálft. Það er annað atriði. En þetta mundi taka langan tíma, og ég er ekki viss um, þegar menn settust á rökstóla til að ákveða um stærð þessara skipa, að stærð þeirra yrði önnur eða þau yrðu minni en nýsköpunartogararnir nú, miðað við skip til venjulegra fiskveiða. Ég er hins vegar alveg viss um, að það gætu verið mjög hentug síldveiðiskip, þó að þau yrðu smærri. En það er ákaflega erfitt að koma því heim og saman að hafa sömu skipin, og þá hvort sem er að ræða um togara eða önnur skip, til þess að fiska á djúpmiðum að vetrinum og svo til þess að veiða síld á sumrin. Þó er það hægt, ef um er að ræða dieseltogara - og varla væri líka að tala um aðra togara til þessa - þó að áhættan sé of mikil til að láta þessi skip taka á sig, sem er í sambandi við síldveiðarnar að jafnaði. - Það er ekki hægt að taka í þessu sambandi dæmið af Jörundi, því að um það skip stendur nokkuð sérstaklega á. Framkvæmdastjóri útgerðar hans er hinn prýðilegasti dugnaðarmaður, og er hann stundum skipstjóri á skipinu; hann fylgist með rekstri fyrirtækisins daglega og hefur gert rekstur þessa togara að lífsstarfi sínu. Þar er stjórnað af stakri árvekni, og það er ekki víst, að slíkur árangur fengist af öllum skipum. En hvað sem því líður, held ég, að óhjákvæmilegt sé, að frv. þurfi að taka þeirri breyt., að ákveðið sé í því, hve miklu fé ríkissjóður skuli hætta í þessu fyrirtæki, fyrst í kaupverði og síðan í rekstrarfé, og þá jafnframt, hvernig fjárins skuli aflað, hvort það á að gera með lánum eða hvort á að taka það beint úr ríkissjóði með ríkisgjöldum. Þetta vildi ég láta koma strax fram við 1. umr., fyrst frv. fer ekki til athugunar til þeirrar n., sem ég á sæti í.



Herra forseti. Hv. þm. Barð. hefur spurzt fyrir um það, hvort ekki væri réttara, að það stæði í frv., annaðhvort að fjárgreiðsla yrði jafnan tekin inn á fjárl. til þess að standa straum af greiðslu þessara fjögurra togara, sem um ræðir í frv., eða þá, að þar sé gert ráð fyrir lántöku af ríkisins hendi til þess að annast greiðslu á kaupverðinu. Ég tel þetta náttúrlega geta komið til athugunar. En ég hef nú litið þannig á, að þar sem fjárlög að jafnaði eru afgr. undir þinglokin, þá yrði nú á þinginu áður séð, hvaða afdrif þetta frv. fengi. Næði það samþykki, þá væri vitanlega rétt að gera ráð fyrir því á fjárl., að ríkið hefði eitthvert fé til umráða til að annast kaup á slíkum togurum. Ég býst við, að þetta bæri öllu fremur þannig að, ef frv. væri samþ., að þá hefði stjórn síldarverksmiðja ríkisins framkvæmdahlið þessa máls til meðferðar og það yrði reynt að finna út í samráði við reyndustu útgerðarmenn, hvaða stærð skipa væri hentugust til þess að inna þetta hlutverk af hendi, og þegar stjórn síldarverksmiðja ríkisins væri komin að niðurstöðu um það, þá leitaði hún tilboða um slík skip eða grennslaðist eftir því erlendis, hvort hægt væri að fá slík skip, sem okkur hentuðu, og þá gæti fyrst legið fyrir, hver fjárþörfin væri. E. t. v. gætu síldarverksmiðjur ríkisins að einhverju leyti séð um þetta og þyrftu síðan aðeins að fá einhverja aðstoð ríkisins, beina eða óbeina, til þess að geta komið þessu í kring. Ég tel því ekki alveg fullvíst, að það sé rétt á þessu stigi málsins að tiltaka neinar ákveðnar upphæðir, sem ætlazt væri til að teknar væru inn á fjárlög í þessu sambandi. Ég tel, að það þyrfti ekki frekar að vera málinu til tafar eða meins, þó að séð væri, hverju fram yndi í málinu að því er þetta snertir. Hins vegar, ef undirtektir undir málið væru það góðar á Alþ., að sýnt væri nú þegar, að málið væri líklegt til að sigla hraðbyri gegnum þingið, þætti mér ekki ólíklegt, að n., sem málið fær til meðferðar og mælti með frv., semdi þá till. um þetta atriði. Viðvíkjandi öðrum spurningum hv. þm. Barð. skal ég segja þetta: Það hefur ekki vakað fyrir okkur flm. frv., að keyptir yrðu gömlu aflóga togararnir, sem við erum sammála hv. þm. Barð. um, að séu ekki til neins annars hæfir en að vera höggnir upp og ekki líklegir til að geta borið sig með því að breyta þeim í olíukynt skip, eins og stundum hefur verið talað um. Teljum við, að það komi ekki til greina. Hins vegar skal ég alls ekki segja, að útilokað sé, að það gætu verið einhverjir af nýsköpunartogurunum, sem gætu verið teknir í þetta hlutverk, ef það væri álit reyndra útgerðarmanna, að skip, sem ættu að inna þetta hlutverk af hendi, mættu alveg eins vera af þeirri stærð, sem þeir togarar hafa. En mér hefur heyrzt á ýmsum útgerðarmönnum, að ef ætti að miða rekstur togara við það að leggja afla skipanna á land eftir stuttar veiðiferðir hér heima, en þeim ekki ætlað að sigla með aflann til útlanda, svo sem Englands og Þýzkalands, þá mættu skipin vera smærri, til þess að draga úr útgerðarkostnaðinum, og miða þau að öllu leyti við það, að þau væru tæki til þjónustu við fiskiðnaðinn innanlands. En yrði sú skoðun ofan á, að alveg eins væri hægt að framkvæma þetta hlutverk með skipum af stærð nýsköpunartogaranna, þá gæti alveg eins komið til mála, ef slík skip væru til sölu, að ríkið keypti þau skip til þessara nota eða aflaði slíkra skipa til viðbótar við flotann. En fyrir okkur vakti, að í þessu skyni yrðu fengin ekki færri en fjögur ný skip af þeirri stærð og gerð, sem að áliti reyndustu útgerðarmanna væru hæfust til þess að inna þetta starf af hendi. Við bjuggumst þá við, að fyrir valinu yrðu smærri skip en nýsköpunartogararnir okkar eru. Það kom fram í ræðu hv. þm. Barð., að einn nýsköpunartogarinn hefði hagað veiðum sínum þann veg að leggja afla sinn á land hér á landi. þ. e. á Akranesi, til þess að skapa atvinnu í landi. Þetta er rétt. Og mér er tjáð, að sú tilraun. sem gerð var um þetta með Bjarna Ólafsson. hafi gefizt þannig, að það hafi ekki verið tap á rekstrinum. Þetta gæti orðið til þess að sýna að það væri framkvæmanlegt að haga rekstri nýsköpunartogaranna þannig, að þeir legðu upp afla sinn til vinnslu hér á landi í hraðfrystihús og aðrar fiskvinnslustöðvar. Hitt er vitað, að þessi útgerðartilraun með Bjarna Ólafsson hefur gert rekstur hraðfrystihúsanna á Akranesi að mjög vissum gróðafyrirtækjum og valdið því, að þar hefur verið hver einasti maður vinnandi. Mér er sagt, að húsmæður almennt stundi vinnu til skiptis í hraðfrystihúsunum á Akranesi og komi börnunum fyrir til skiptis hver hjá annarri. Þannig hefur útgerðarfyrirkomulag þessa togara orðið til þess að mæta vinnuþörf karla og kvenna með vinnu í hraðfrystihúsunum í þessum bæ. Og ég er alveg sammála hv. þm. Barð. um það, að ef þessi rekstrartilhögun er eins arðvænleg fyrir útgerðina og hin, að sigla með aflann óunninn á erlendan markað og verja til þess geysilöngum tíma, þá er það auðsær gróði fyrir þjóðfélagið að taka heldur upp þessa tilhögun, sem höfð hefur nú verið með rekstur Bjarna Ólafssonar á Akranesi. Það hefur verið spurzt fyrir um það nú þrem til fjórum sinnum á síðustu vikum, hvað standi á bak við það eða valdi þeirri útgerðartilhögun að sigla með saltfiskinn af Grænlandsmiðum og til Danmerkur, og ekkert svar hefur komið við því, hvorki frá hendi útgerðarfyrirtækja eða ríkisvaldinu né frá neinum öðrum. Þetta fæst ekki upplýst. Bæjarstjórn Ísafjarðar hefur nýlega gert kröfu til útgerðarfyrirtækisins Ísfirðings h/f um, að útkoman af veiðiför Sólborgar til Grænlands verði gerð upp sérstaklega, til þess að það komi í ljós, hvernig rekstrarútkoman er á því að fiska þar og fara með aflann til Danmerkur. En útgerðarstjórnin hefur ekki orðið við þessari kröfu enn. Bæjarstjórn Ísafjarðar hefur óskað þess eindregið við Ísfirðing h/f, að annar eða báðir togararnir verði látnir skipa upp hér á landi aflanum, sem nú er mokað upp á Halamiðum. Með því að leggja hann upp á Ísafirði og nálægum stöðum er hægt að bæta úr atvinnuleysi þar og í Hnífsdal og Bolungavík og Súðavík og setja atvinnutækin þar í fullan rekstur. Hins vegar er ekki hægt að gera kröfur um þetta, ef það kæmi í ljós, að þetta leiddi til taprekstrar, en undir öllum öðrum kringumstæðum er það hægt. En þessir togarar eru ekki reknir í bæjarrekstri, heldur er hlutafélag, sem gerir það, og þeir eru reknir eftir venjulegu siðferði hlutafélaga. Hv. þm. Barð. talaði um, að það væri e. t. v. rétt af n., þegar hún fengi þetta frv. til meðferðar, að breyta þessu frv.í það að vera frv. um að óska eftir rannsókn á því, hvað kæmi til þess, að veiðiskip, sem héðan færu á Grænlandsveiðar, sigldu með afla sinn beint til Danmerkur, en kæmu ekki með veiði sína hingað til lands, svo sem saltfisk. Ég held, að það komi ekkert þessu máli við. Sú rannsókn mundi ekki bæta úr því ástandi, sem þessu frv. er ætlað að bæta úr víða um land í framtíðinni. Mótbáran, sem hv. þm. Barð. hreyfði gegn því að kaupa ný skip til þessara nota, sem í frv. greinir, var sú, að það væri ekki hægt að fá þau í skyndi, heldur yrði að bíða eftir þeim í 2–3 ár. Menn sáu það, þegar samningurinn var gerður um byggingu tíu skipa í Bretlandi, að þeir togarar yrðu ekki afhentir og yrðu ekki atvinnutæki hér hjá okkur fyrr en að 2–3 árum liðnum, en samt var um smíði þeirra samið og kaup á þeim, vegna þess að það var álit manna, að þörf væri fyrir þessi atvinnutæki hjá okkur að 2–3 árum liðnum. Og ég get ekki séð, að atvinnuleysinu verði orðið útrýmt að þeim tíma liðnum, þegar hægt yrði að fá þessa togara í rekstur. Fyrir okkur vakir að fá ný skip, sem miðuð séu við það og fyrir það byggð að leggja aflann á land í fiskvinnslustöðvar og að stunda síldveiðar að sumrinu, þegar ekki væru líkur til, að atvinnuleysi þjakaði neins staðar á landinu, og að tillit væri tekið til þess um útbúnað skipanna, að þau væru álitleg síldveiðiskip. Hv. þm. Barð. var svo í leiðinni í ræðu sinni að skeyta skapi sínu á bæjarútgerð togara, og það held ég að hafi verið alveg út í hött. Ég veit ekki til þess, að neyðarópin hafi verið háværari til ríkisins frá þeim bæjarfélögum, þar sem togaraútgerð er rekin á vegum bæjarins, heldur en þar, sem slíkt á sér ekki stað. Hitt er fremur hægt að benda á og rökstyðja, að þau bæjarfélög, sem hafa haft togara í rekstri, eru miklu betur fær en hin um að ráða fram úr atvinnuleysisvandræðum. Ég hygg, að fáir kaupstaðir á landinu og það er óhætt að segja, að enginn kaupstaður á landinu - geti látið inna aðra eins vinnu af hendi og bæjarfélagið í Hafnarfirði hefur látið gera, og hefur þetta numið á þriðju millj. kr. nú á yfirstandandi ári. Það hefur einnig verið upplýst, að bæjarútgerð Hafnarfjarðar er ætlað að borga gjöld, alveg eins og hún væri útgerð í einkarekstri. Og þessari útgerð er ætlað að leggja stórfé í jarðræktarframkvæmdirnar í Krýsuvík eins og öðrum fyrirtækjum, er slíkan rekstur hafa með höndum í Hafnarfirði. Það væri óskandi, að fleiri félög hefðu komið á hjá sér bæjarútgerð, því að bæjarútgerð Hafnarfjarðar er undirrótin að því, að Hafnarfjörður er bezt stæða bæjarfélagið á landinu. Það er ekki heldur því til að dreifa, að hægt sé að koma því eingöngu á bæjarútgerðirnar, að þær hafi gert sig sekar um að láta skip sín sigla til Esbjerg með fisk. Það hafa einstaklingsútgerðir líka gert. Ég tek undir það með hv. þm. Barð., að það beri að rannsaka, hvers vegna þetta hefur verið gert. Ég vona, að það sé ljóst af því, sem ég hef nú sagt, að fyrir okkur flm. vakir, að keypt verði ný skip, sem miðuð væru við það tvenns konar hlutverk, sem ég hef getið um, bæði um stærð og annað, og að leitað verði álits reyndra útgerðarmanna um þetta, hvort sem svo keypt verða til þessa einhver af okkar nýju skipum eða byggð ný skip og þá kannske smærri. Og reynslan af rekstri togarans Bjarna Ólafssonar á Akranesi gæti bent í þá átt, - af því, hve mikla blessun rekstur hans hefur veitt viðkomandi bæjarfélagi, - að slíku væri hægt að koma fram víðar. Það er hugsanlegt, að sá þegnskapur hafi verið ríkjandi hjá eigendum togarans, að þeir hafi unnið það til að láta hann leggja afla sinn á land til vinnslu til þess að skapa atvinnu í landi og vegna bættrar afkomu atvinnufyrirtækjanna í landi, þó að útgerðin sjálf hefði ekki af því jafngóðan hag og með því að selja aflann á brezkum eða þýzkum markaði eða í Esbjerg. Þetta hef ég ekki fengið upplýst. En ég hefði getað vænzt þess af hv. þm. Barð., að hann ræddi um það, og jafnvel miklu fremur en um rannsókn á orsökum þess, hvers vegna togararnir hafa selt í Esbjerg, hvort ekki væri þörf á því að útvega hráefni fyrir fiskiðnaðarfyrirtæki á hinum einstöku stöðum kringum landið og hvort hann telji það fráleita aðferð að afla þessa hráefnis með togurum. Þó að mokafli sé nú á Halamiðum, hafa vélbátarnir á Vestfjörðum, sem ekki ná til að fiska á djúpmiðum, ekki fengið neinn afla í haust, og þannig hefur þetta verið haust eftir haust. Afleiðingin hefur orðið sú, að atvinnuleysi hefur þjakað fólkið á þessum stöðum. Það er hv. þm. Barð. jafnkunnugt um og mér. Og einstaka staðir hafa verið að reyna að ráða á þessu bót með því að setja í gang meira eða minna ófrjóa atvinnubótavinnu. - Ég teldi líka mjög æskilegt, að það væri rætt af jafnreyndum útgerðarmanni og hv. þm. Barð. er, hvort það væri alveg vonlaust verk að gera út ríkistogara á þennan hátt. Það teldi ég rök í þessu máli, ef hægt væri að benda á, að slík togaraútgerð væri auðsær hallarekstur, og þá hvers vegna hún væri það fremur en önnur togaraútgerð. Hins vegar dylst engum, að mikið væri við það unnið, ef hægt væri að haga þessu svona, eins og í frv. er stungið upp á, fyrir þá staði, sem fengju lagðan upp hjá sér afla þessara skipa, til að auka atvinnu einstakra manna og tryggja rekstur hraðfrystihúsa, sem nú standa að verulegu leyti ónotuð ár eftir ár, á vissum árstímum a. m. k.



Herra forseti. Ég er mjög feginn að hafa fengið upplýsingar um þetta mál í síðari ræðu hv. flm. Það er upplýst nú, að ekki sé ætlazt til, að keyptir verði til þessara nota hinir gömlu íslenzku togarar. Ég hefði ekki haft neitt á móti því, að það hefði komið fram í frv., að á þennan hátt mætti ekki nota féð. En það er kannske aukaatriði. - Ég get hins vegar ekki séð, hvað unnið væri við það t. d. á Ísafirði, að ríkið færi að kaupa þessa tvo togara, sem þar eru, af þessum hlutafélögum, sem reka þá eftir sömu siðferðisreglum og hlutafélög gera almennt, og veit ég ekki, hvað hv. flm. átti við með því orðalagi. Ég sé ekki, að það bætti neitt úr þessum málum, þó að ríkið tæki nú að sér að fara að reka þessa togara. nema því aðeins að það væri skuldbundið til þess að láta þessa togara leggja eitthvað af afla þeirra upp á þessum stöðum, þar sem þeir eiga heima, hvort sem rekstur þeirra getur borið sig með því eða ekki. Og væri það þá ekki nær af hv. þm. - og nokkuð seint hugsað þó af honum - að leggja til, að hin opinbera aðstoð til skipakaupanna væri bundin því skilyrði, a. m. k. um annað skipið, að hún væri veitt gegn því, að skipið skyldi undir öllum kringumstæðum fiska fyrir frystihúsin á þessum stöðum og leggja upp afla sinn þar, á Ísafirði, í Bolungavík, Hnífsdal og Súðavík? Því að ég minnist þess, að þegar þessi hv. þm. var að fá okkur þm. til þess að samþ., að togararnir yrðu keyptir þarna, þá var því haldið fram, að þetta væri gert til þess að bjarga fiskiðnaðinum þar. Ef til vill hafa þeir, sem ráðið hafa útgerð þessara skipa, ekki treyst sér til að haga rekstri þeirra á þann veg. Og ef svo væri, þá er ég ekki samþykkur hv. þm. um, að ríkið eigi að taka það að sér fyrir fólkið í landi, hvort sem tap væri að því eða gróði. Og ef hv. flm. vildi, hvort sem sú útgerð bæri sig eða ekki, skilyrðislaust, að Ísafjarðarkaupstaður skyldi kaupa þessa togara og reka þá þannig, að þeir legðu upp afla sinn á land þar, sem þeir eiga heima, þá finnst mér hv. þm. ætti að snúa frv. sínu upp í það, að heimilað yrði Ísafjarðarkaupstað að taka þessa tvo togara eignarnámi.

Kannske hv. þm. Barð. vilji mæla með því?

Við skulum ræða um það, þegar málið er komið í það horf. Ég sé ekki heldur, hvaða lausn það er í atvinnumálum Reykvíkinga, þó að farið væri að kaupa togara, t. d. Kveldúlfstogarana eða Bjarna riddara í Hafnarfirði, sem er rekinn af hlutafélagi, og reka þá af ríkinu. Það er ekkert, sem getur bætt úr í þessum efnum annað en fjölgun togaranna, en þá er komið að því, að það verður að gerast nokkuð fyrir framtíðina; ég veit, að það er ekki hægt að gera á skemmri tíma en tveggja ára tímabili, og þá þarf líka að athuga að hafa þau atvinnutæki fyrir Íslendinga og rannsaka vel, hvaða veiðiskip henta fyrir okkar þjóð í framtíðinni. Í því efni skal ég segja hv. þm. mína skoðun. Ég hygg, að næstu togarar, sem verða byggðir fyrir Íslendinga, ef það verður gert að ráði ríkisstj., verði ekki þessi skip, sem hv. þm. talar um, heldur skip, þar sem allt er gert um borð, flatt, fryst o. s. frv., þannig að þau geti margfaldað tekjur sínar, og ég er eins viss um, að ef eitt slíkt skip yrði byggt, tveggja þilfara, þá yrðu aldrei byggðir neinir annars lags togarar fyrir Íslendinga, og ég þykist hafa nokkuð mikið fyrir mér í því, því að þegar reyndir útgerðarmenn ætla að fara að leggja til, hvers konar skip þeir vildu láta byggja fyrir Íslendinga, þá vilja þeir fá voldugri, nýrri og betur útbúin skip en þau, sem nú eru. Hitt er svo glapræði, að ætla sér á þessum tímum, og hvaða tímum sem er, að fara að kaupa tilbúin fiskiskip inn í landið frá öðrum þjóðum, og það er m. a. vegna þess, að rekstrarkostnaður við slík skip er margfalt meiri en við þau skip, sem við höfum látið smíða. Þetta þekki ég af reynslu og get því fullyrt um þessa hluti. Ég skoðaði m. a. sjálfur í sumar nýtt, vandað brezkt skip, sem var til sölu, og ég skoðaði mörg af þeim nýju skipum, sem Englendingar höfðu byggt á þeim sama tíma sem við létum byggja okkar nýjustu togara, og ekkert af þeim eimskipum, sem ég skoðaði, hefði verið nokkurt vit í að kaupa til þessa lands. Hvert þeirra notar 2–3 sinnum meira af olíu en okkar skip vegna þess, hversu þau eru illa útbúin, og í þeim eru líka miklu lélegri vélar en við notum. Þetta skip var svo úr garði gert, að það var eitt hið prýðilegasta mótorskip, sem ég hef séð byggt í Englandi fyrir brezka útgerðarmenn. Það var þó svo, að það hefði orðið að kosta a. m. k. 2 millj. kr. til þess að komast nálægt þeim kröfum, sem gerðar eru hér á Íslandi, svo að ég tel ekkert vit í því að fara að kaupa notaða togara frá öðrum þjóðum til þess að fiska með hér við land. - Englendingar byggja nú mjög mikið af 125 feta bátum, sem þeir telja ágæta fyrir sig, en Íslendingar mundu ekki telja nein skip til þess að fiska á Halanum. Hið sama er að segja um Holland og Belgíu; þeir nota þessi skip í Norðursjónum, en þau geta ekki gengið hér á okkar veiðisvæði. Ég held því, að það sé bezt að byrja á byrjuninni, úr því að við erum ásáttir um, að það eigi ekki að kaupa gömul skip. Þá er fyrst að vita, hvað skipin kosta, og síðan að taka það inn í frv. Mér er ekki kunnugt um verðlag skipa í dag, en skip, sem nú eru byggð fyrir 10 millj. kr., er ekki hægt að kaupa eða semja um í dag fyrir minna en 12–13 millj. Ég skal ekki um það segja, hvað tveggja þilfara togari mundi kosta, en við höfum séð Þór, og ég hygg, að hann mundi kosta 10 millj. kr. eða meira, og er hann þó engan veginn eins traustur og togari. Þá er hér um að ræða 40–50 millj., sem vert væri að minnast á í frv., ekki síður en þegar sett er heimild til að virkja vatnsföll; þá er tekið upp, hvað upphæðin skuli vera, enda mundi vera hægt að gera það, ef um það væri að ræða að smíða skip. Hv. þm. segir, að það sé ekki hægt að krefjast þess, að þessi félagsskapur Ísfirðinga breyti um rekstur, meðan ekki er hægt að sanna, að annað fyrirkomulag borgi sig. Ég held, ef hægt er að sanna, að það sé almenningsheill að skylda bæjarsjóð Ísfirðinga til að eiga þarna hlut í, 50%, og þess utan er vitað, að Alþ. gerði sérstakar ráðstafanir til þess, að hægt væri að láta þetta skip ganga til þess að bæta úr atvinnuháttum Ísfirðinga, - þá held ég, að það sé engin goðgá að heimila Ísfirðingum að yfirtaka hinn hlutann, svo að þeir réðu yfir skipinu og gerðu það út eins og þeim hentar og bæru alla áhættuna og kostnaðinn. - Svo segir hv. þm., að ég sé gramur yfir því, ef einhvers staðar sé bæjarútgerð. Þetta eru hugarórar. Ég skýrði frá því að þessir menn kæmu í hungurgöngu til Alþingis, og hv. þingmaður hlustaði eins og ég á framsöguræðu borgarstjórans í Reykjavík, og ég veit ekki betur en að Reykjavík væri einn af þeim stöðum, sem togara fengu, en það var engu minni barlómur í honum en bæjarstjóranum í Hafnarfirði, sem sat við hliðina á honum. Báðir þessir staðir eru með bæjarútgerð, og þrátt fyrir það, þó að annar sé búinn að fá marga nýja togara og nýlega búinn að fá þá, þá voru þó ekki svo miklar atvinnubætur hjá þeim, að þeir þyrftu ekki að ganga beina hungurgöngu til fjvn. og biðja um fé beint úr ríkissjóði. Hinn bærinn hefur haft hin mestu aflaár og góðæri, sem verið hafa í togaraútgerð síðan Ísland byggðist. Alþ. hefur ekki átt sök á því, þó að því fé, sem þeir hefðu átt að greiða til ríkissjóðs, 500 þús. kr. á skip, hafi verið kastað í vitleysu í Krýsuvík, sem mjög mikið er deilt um, hvort ekki hefði verið rétt að setja í aukningu á flotanum. En ég hygg, að ekki komi mikið til baka til þegnanna í Hafnarfirði af þeim milljónum, sem búið er að setja í Krýsuvík, og kannske hefði verið skynsamlegra að nota það til þess að auka bæjarútgerð Hafnarfjarðar. Ég held ég hafi ekki sagt annað en satt og rétt, að þessir menn hafi allir komið til Alþ. og kvartað undan því, hversu búið væri að rýra alla þeirra tekjustofna, og þeir óskuðu eftir að fá allt að því helming af 77 millj. kr. tekjustofni ríkisins til þess að bæta hag sinn, og alveg eins þau bæjarfélög, sem stórútgerð hafa. Þá sagði hv. þm., að honum fyndist ég hræddur um, að þörf væri á að útvega hráefni, en hann vildi heldur ræða um togarana. Það er allt annað mál og líka, hvort hægara er að skipuleggja aðrar atvinnugreinar á þessum stöðum en að kaupa togara fyrir 40–50 millj. og hvort ekki er hægt að gera fleira en hér er gert ráð fyrir, ef á að bæta úr atvinnuleysinu, og þá sé eðlilegt að láta athuga, hvernig það verði gert sem fljótast og bezt. Það er m. a. íþyngt ákaflega mikið öllum þessum stöðum sökum þess, að þeir eru afskiptir með rafmagnið, og ég hygg, að sumir þeirra þyrftu ekki mjög fjárfreka aðstoð í sambandi við iðnað til þess að bjarga verulega á þeim tíma, sem að þeim kreppir, en höfuðskilyrðið í því sambandi er ódýrt rafmagn. Ég segi þetta ekki vegna þess, að ég sé á móti því, að Íslendingar eignist enn þá 4 togara; það er annað mál, og það má vel ræða um það, hvort ekki eigi að undirbyggja að kaupa enn fleiri skip fyrir ríkið, en alls ekki á þann hátt, sem hér um ræðir. Svo spurði hv. þm., hvort ég áliti vonlaust verk að reka togara með ríkisútgerð. Náttúrlega er það ekki vonlaust, ef nægilegt fé er til þess að borga, hvernig sem gengur, en það er mín skoðun, að ríkisútgerð á togara verði ekki hagkvæmari en ef einstaklingur rekur hann. Ég sé t. d., að nú eru reknir hér tveir strandferðabátar, 300 tonn hvor, og er áætlað, að þeir kosti 800 þús. kr. hvor í tap. Það er einn strandferðabátur í Faxaflóa, Laxfoss. Ég veit, að hann væri fyrir löngu stöðvaður, ef ætti að ætla honum 800 þús. kr. í tap. Þó er ljóst, að hann er engan veginn á heppilegra svæði til tekna en hin skipin, og kann að vera eitthvert tap af því. - Og hvernig var með sérleyfisferðirnar milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, sem fyrrv. ráðh. þessa ágæta flokks stjórnaði og stjórnaði þannig, að hann greip til þess að taka orlofsféð til að standa undir rekstrinum, þangað til sjálfstæðismenn björguðu því þannig að selja vagnana til einstaklinga. Nú skilst mér, að ríkissjóður sé farinn að fá tekjur af þessum rekstri í gegnum þessa einstaklinga. Þetta er skýrt dæmi um það, hvernig ríkisrekstur gengur. Ég segi ekkert um það, hvort það er vonlaust verk að reka togara með ríkisútgerð, en ég hef þá bjargföstu skoðun, að það sé betur séð um þau mál, ef þeir eru reknir af mönnum, sem eiga hagsmuna að gæta, heldur en af ríkinu. - Það má líka nefna útgerðina á Gretti. Ég veit ekki til, að það hafi komið fyrir annars staðar, að skipstjóri, stýrimaður og vélstjóri hafi haft stórar fjárfúlgur í yfirvinnu, en það sýnir sig á reikningunum, að allir þessir menn hafa haft stórar fjárfúlgur í yfirvinnu, og það þarf enginn að segja mér, að skipstjórar og stýrimenn á íslenzkri útgerð þurfi ekki að vinna meira en 8 tíma. - Þá þekkja allir, hvernig fæðiskostnaðurinn var, því að það var gerð um það fyrirspurn, og ég hygg, að þegar athuguð er útgerð á öðrum skipum, sem ríkið rekur, þá sannfærist menn um, að það sé ekki æskilegt form á rekstri útgerðar, að ríkið hafi það með höndum.



Herra forseti. Hv. þm. Barð. lætur enn gamminn geysa í allar áttir. Hann er kominn út í útgerðina á Gretti, útgerðina á Laxfossi, Breiðunum o. s. frv. Þetta er dálítið út frá þessu máli. Hv. þm. Barð. hefur fengið upplýst, að skipstjórinn á Gretti er ekki aðeins skipstjóri, heldur líka gröfustjóri á skipinu, og þegar unnið er meginhluta sólarhringsins við að grafa, þá hefur hann aukavinnu, en ekki fyrir skipstjórnarstörf. Viðvíkjandi því, að tap sé á Breiðunum, af því að það sé ríkisrekstur, þá vil ég segja það, að það er engin reynsla fyrir því, hvort ekki væri rekstrartap líka á strandferðabátum, sem fara sumar og vetur kringum landið á smærri hafnir, ef þeir væru í einkarekstri. Þarna hefur ríkið valið þá leið að taka ekki meira gjald fyrir þessa þjónustu, þegar séð er fyrir samgöngum við smærri staði, heldur en svo, að það standi ekki undir öllum kostnaði. Það hefur heldur kosið þá leið að láta þetta koma að einhverju leyti á ríkissjóð.  Hitt er vitanlega prinsipmál hjá hv. þm. Barð., að ríkið annist það, sem ekki getur borgað sig, og einstaklingarnir fleyti rjómann þar, sem rjómavottur er. Mér heyrðist á hv. þm. Barð., að hann væri því fylgjandi, ef kæmi fram till. um það, að togararnir á Ísafirði yrðu teknir af því hlutafélagi, er nú hefur fengið þá, og bænum heimilað að taka þátt í eignarnámi til þess að geta hafið rekstur þeirra með tilliti til vinnuþarfarinnar í landi og hagsmuna bæjarfélagsins. En með því er ekki leyst það mál, sem leysa á með þessu frv. Það var meiningin að geta gripið til þess, þegar atvinnuleysi er t. d. í Flatey, á Bíldudal og hvar sem væri á Austurlandi, Norðurlandi eða Vesturlandi, að þessir ríkisreknu togarar legðu afla sinn á land þar, sem atvinnuleysi er. Og þó að Ísfirðingar fengju að taka sinn togara eignarnámi, þá er þessi hlið málsins ekki leyst. En það væri mikilsvert fyrir Ísafjörð, ef bærinn fengi að taka togarana eignarnámi, en hv. þm. Barð. veit vel, að það er vonlaust verk á meðan núv. ríkisstj. situr. Ísafjarðarkaupstaður sótti um að fá einn af nýju togurunum, og það var enginn umsækjandi nema bærinn. Bæjarstjórnin hafði síðan samþ. með meiri hl., að með þessum togara, sem bærinn fengi, skyldi verða hafin bæjarútgerð, og ofan í þessa ákvörðun ákvað ríkisstj. að úthluta hlutafélaginu Ísfirðingi h/f togaranum í trássi við bæjarstjórnina, sem hafði sótt um togarann. Það var ríkisstjórnarákvörðun að hafa þetta svona, og bærinn var þannig sviptur þessum togara, og þess er rétt að vænta, að sú sama ríkisstj. sem þetta ofbeldi framdi léti honum nú báða togarana í hendur með eignarnámsheimild. Og nú er komið á daginn, að rekstri togaranna er hagað þannig, að saltfiskurinn, sem aflað er á Grænlandsmiðum, er fluttur með 9 sólarhringa tilkostnaði til Esbjerg, og verkamennirnir á Ísafirði fá ekki að skipa þeim afla upp eða út og fá ekki neina atvinnu við togarann, af því að hann er í höndum þeirra einstaklinga, sem ríkisstj. afhenti hann, en ábyrgðin er öll lögð á herðar bæjarfélagsins. - Og voru ekki sett skilyrði, spyr hv. þm. Barð., um að þessum tækjum væri beitt til atvinnuaukningar á Ísafirði og í nærliggjandi sjávarþorpum? Jú, það var á það minnzt, að til þess væri ætlazt af ríkisstj. En hefur nokkur orðið þess var, að ríkisstj. hafi fyrirskipað núna, þegar siglt er með aflann til Danmerkur, að leggja hann upp á Ísafirði og vinna hann þar? Þetta skilyrði er aðallega til þess að taka sig vel út á pappírnum, en ekki það, að ríkisstj. hafi hvatt þetta hlutafélag til þess að framfylgja því. Það er ástæðulaust að vera að fræða hv. þm. Barð. um þetta, hann veit um öll loddarabrögð, sem höfð hafa verið í frammi í sambandi við úthlutun þessa skips. Ísafjörður hefur verið sviptur hagnaðinum, en einstaklingar hafa fengið til umráða 9–10 millj. án þess að leggja fram eina krónu í auknu hlutafé.