Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Í dag, kl. 1.30, að loknu matarhléi, fer fram umræða utan dagskrár um stöðu eldri borgara í skatt- og almannatryggingakerfinu. Málshefjandi er Ágúst Einarsson en hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 50. gr. þingskapa, hálftíma umræða. Önnur umræða utan dagskrár verður kl. 2 síðdegis um öryggismál fiskiskipa og stöðugleikamælingar. Málshefjandi er Kristján Pálsson og hæstv. samgrh. Halldór Blöndal verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 50. gr. þingskapa, hálftíma umræða.

Virðulegur forseti. Það er af allgildu tilefni sem ég kveð mér hljóðs um störf þingsins. Við höfum fylgst með því í fréttum að hæstv. iðnrh. og Landsvirkjun hafa verið að undirbúa samninga við eigendur Íslenska járnblendifélagsins í sambandi við hugsanlega stækkun verksmiðjunnar. En það hefur lítið heyrst frá hæstv. ráðherra í þinginu um þetta mál. Okkur er sagt að verið sé að ganga frá samningum um stækkun verksmiðjunnar og í tengslum við það afhendingu á meiri hluta íslenska ríkisins í Íslenska járnblendifélaginu til norska fyrirtækisins Elkem sem nú á 30% í verksmiðjunni. Landsvirkjun hefur sem kunnugt er sett eindaga varðandi þegar gerðan raforkusamning miðað við að svör liggi fyrir frá Íslenska járnblendifélaginu fyrir 8. mars nk. Þá er reynt að knýja fram pólitískar yfirlýsingar frá Landsvirkjun þess efnis að Elkem verði tryggður aðgangur að raforku frá hagkvæmustu virkjunarkostum landsmanna til frekari stækkunar járnblendiverksmiðjunnar á næstu árum ef þeim hentar að flytja hingað starfsemi sína. Það liggja fyrir útreikningar, virðulegur forseti, að ég best veit á verði járnblendiverksmiðjunnar samkvæmt mati þar sem gengið er út frá svartsýnustu forsendum um afkomu fyrirtækisins og háum vöxtum. Þessir útreikningar er sagt að skili nafnvirði hlutafjár í verksmiðjunni upp á aðeins 2,7 milljarða kr. sem er lægri upphæð en stofnkostnaður við stækkun verksmiðjunnar gæti skilað. Það verður að hafa í huga, virðulegur forseti, að íslenska ríkið hefur þegar lagt 4 milljarða kr. í verksmiðjuna frá upphafi, reiknað á núvirði og án vaxta. Á síðasta ári skilaði verksmiðjan 600 millj. kr. hagnaði og raunar gott betur vegna raforkusamningsins þar sem á annað hundrað millj. kr. gætu orðið afturkræfar. Samkvæmt þessu, virðulegur forseti, stefnir í það að Elkem verði nánast gefin þessi verksmiðja og Landsvirkjun skuldbindi sig í þokkabót til að afhenda nýjum meirihlutaeiganda orku næstu ár og áratugi á kostakjörum. Þetta er nú hagsmunagæsla eða hitt þó heldur. Hæstv. iðnrh., hefur 

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að staðið hafa yfir bráðum í eitt og hálft ár viðræður milli eignaraðila Íslenska járnblendifélagsins, þ.e. Elkem í Noregi, Sumitomo í Japan og íslenska ríkisins um hugsanlega stækkun járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga. Lengst af hafa þessar umræður farið fram innan stjórnar fyrirtækisins. Þær umræður hafa hins vegar ekki skilað árangri og nú í nokkurn tíma eða síðan í október hafa eignaraðilar fyrirtækisins rætt um stækkun á fyrirtækinu. Málið er þar af leiðandi alls ekki komið á það stig að hægt sé að gera þinginu grein fyrir um hvað er verið að semja þar sem samningar hafa ekki náðst enn þá. Um breyttan eignarhlut í fyrirtækinu verður auðvitað ekki samið nema með samþykki Alþingis vegna þess að lagabreyting þarf að koma til ef breyting á að verða á eignarhluta ríkisins í þessu fyrirtæki. Afstaða ríkisstjórnarinnar til þessarar stækkunar byggist á því að bæta afkomu Íslenska járnblendifélagsins og tryggja stöðu þess til lengri tíma litið. Í öðru lagi að stækkun með þriðja bræðsluofninum treystir samkeppnisstöðu fyrirtækisins allverulega og tryggir þá um leið atvinnuöryggi þess fólks sem núna vinnur hjá fyrirtækinu. Áætlað er að með stækkun þriðja ofnsins muni framleiðslukostnaður hjá fyrirtækinu í heild sinni lækka úr 3.800 norskar kr. á tonnið niður í 3.200 norskar kr. á tonnið þannig að veruleg hagkvæmni hlýst af þessu. Fyrirtækið lenti í mjög miklum fjárhagslegum erfiðleikum á síðasta samdráttarskeiði hjá fyrirtækinu árin 1992--1994 og þurfti þá að koma til enn ein aðstoð ríkisins til að fyrirtækið héldi velli í þeirri samkeppni sem þá var. En með því að stækka fyrirtækið og ná fram aukinni hagkvæmni í rekstri þess eru menn að tryggja að fyrirtækið verði betur í stakk búið til að mæta næstu niðursveiflu sem allir spá að verði um aldamót.

Herra forseti. Ég tek undir óskir um að hæstv. iðnrh. geri Alþingi grein fyrir stöðu þessa máls. Ég vil jafnframt upplýsa að ég hef óskað eftir því í efh.- og viðskn. að þangað komi upplýsingar um hvar þessi mál standa, sérstaklega í tengslum við fréttir sem hafa verið að koma fram nú upp á síðkastið að farið sé að ræða um breytt eignarhlutföll í fyrirtækinu án nokkurrar kynningar á þingi eða í þingnefndum. Ekki hefur reynst unnt að koma þeim fundi við m.a. vegna fjarveru þeirra manna sem um þessi mál véla í hinu háa iðnrn. og virðist þá skrifstofustjórinn vera innsti koppur í búri í öllu tilliti því ekki er talið mögulegt að veita um þetta neinar upplýsingar nema hann sé á landinu. Herra forseti. Ég held að það liggi í hlutarins eðli að miðað við þá fjármuni sem íslenska ríkið hefur lagt í þetta fyrirtæki, þær geysilega stóru tölur sem liggja í virkjunum og öðru sem þessum málum tengjast, þá sé það með öllu óásættanlegt að þingmenn séu að fá flugufregnir utan úr bæ um stefnubreytingu í málum af þessu tagi, hvort sem heldur varðar breytta eignaraðild eða meðferð á eignarhlut ríkisins í þessu fyrirtæki í ljósi allra þeirra fjármuna sem í það hafa verið settir eða önnur áform sem tengjast þessum samskiptum íslenska ríkisins við meðeigendur, svo sem fréttir sem heyrst hafa um að inn í þetta gætu komið áform Elkem um að flytja hingað marga gamla ofna sem þeir eru að flýja með frá Noregi. Þá væri komin upp enn önnur hlið á þessu máli sem snýr að umhverfisþáttunum. En fyrst og fremst, herra forseti, tel ég að það sé réttmæt krafa sem hæstv. iðnrh. beri að verða við, úr því að hann sá ekki sóma sinn í að gera það sjálfur óumbeðinn, að gera Alþingi grein fyrir hvar þessi mál standa þannig að menn þurfi ekki að byggja á óljósum fréttum úr fjölmiðlum um hluti af þessu tagi.

Virðulegur forseti. Það var ekki mikið að hafa upp úr hæstv. ráðherra um þetta mál. Þó sagði þögn hæstv. ráðherra varðandi það sem fram kom í mínu máli talsverða sögu. Er það rétt, hæstv. ráðherra, að í það stefni að íslenska ríkið afhendi norska fyrirtækinu Elkem meirihlutaeign í fyrirtækinu? Er það rétt að verið sé að knýja á um að Landsvirkjun gefi yfirlýsingar um að þeir eigi kost á því að ganga hér að íslenskri raforku, bestu raforkukostum landsmanna á næstu árum ef þeim hentar? Það eru þessi stóru mál og þessar stóru spurningar sem Alþingi Íslendinga verður að geta rætt áður en málið er læst af hálfu ríkisstjórnarinnar sem fer með meiri hlutann, meirihlutaeign í fyrirtækinu, sem ætla að afhenda og hæstv. forsrh. hefur gefið yfirlýsingar um að eigi að setja hlutabréf á almennan markað. Hvers konar hagsmunagæsla er það sem hér er á ferðinni? Er það rétt, virðulegur forseti, að mat liggi fyrir á fyrirtækinu, á nafnvirði fyrirtækisins upp á 2,7 milljarða kr. sem eigi að leggja til grundvallar við hugsanlega sölu á meiri hluta í fyrirtækinu? Þetta eru svo stórar spurningar, virðulegur forseti, að það er náttúrlega með fádæmum að hæstv. ráðherra skuli ekki þegar hafa gefið óumbeðið efh.- og viðskn. og iðnn. þingsins upplýsingar um þetta. Fyrir utan það sem hér var minnt á í sambandi við umhverfismál fyrirtækisins. Ég hélt að ekki væri nú bætandi á þá stöðu sem blasir við í sambandi við stóriðjustasjón uppi í Hvalfirði. Ég held að menn fagni því ekki að verið sé að falbjóða íslenska orku til Elkem sem því miður hefur ekki allt of góðan orðstír heima fyrir í sambandi við umhverfismál. Þetta efni, virðulegur forseti, er þess eðlis að ég tel að 

Herra forseti. Því miður átta ég mig nú ekki alveg á málflutningi hv. þm. Alþb. sem hér hafa talað. Í öðru orðinu er það alveg skelfilegt, þeir miklu fjármunir sem ríkið hefur sett í fyrirtækið og í hinu orðinu, að menn séu hugsanlega að setja fyrirtækið í hendur einhverra annarra aðila. Því miður gengur svona málflutningur ekki upp.

Hvernig væri að svara spurningunni?

Það er rétt að verulegir fjármunir hafa verið settir af fé skattborgaranna til að mæta þeim töpum sem þetta fyrirtæki hefur orðið fyrir í gegnum tíðina. Þær aðgerðir sem verið er að ræða núna í samvinnu við aðra eignaraðila okkar í fyrirtækinu byggjast á því að styrkja og treysta fyrirtækið í sessi þannig að við þurfum ekki, þegar við lendum í næsta erfiðleikatímabili í rekstri fyrirtækisins, að koma með fé úr ríkissjóði til að aðstoða fyrirtækið. Fyrirtækið verður þess vegna betur í stakk búið til að mæta þeirri niðursveiflu sem þá mun verða. Það hefur engin ákvörðun verið tekin um hvort gerð verði breyting á eignarhlutum í fyrirtækinu eða ekki. Sú ákvörðun hefur ekki verið tekin vegna þess að ekki hafa enn náðst samningar milli eignaraðila með hvaða hætti verði staðið að stækkun fyrirtækisins ef sú ákvörðun verður á annað borð tekin, en um það eru skiptar skoðanir milli eignaraðila. Í öðru lagi hefur verið gerður samningur milli Landsvirkjunar og fyrirtækisins um raforku ef af stækkun fyrirtækisins verður um einn ofn. Fyrirtækið hefur hins vegar ekki frest nema til 8. mars til að svara því hvort það sé tilbúið til að taka þeim samningi sem þar er í boði. Verði af stækkun og náist samkomulag er ljóst að fyrirtækið getur hugsanlega stækkað enn frekar. Þá þurfa eignaraðilar að hafa ákveðna vissu, ekki tryggingu, 

Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að segja nokkur orð um þau vinnumarkaðsmál hæstv. félmrh. eða þau frv. sem hæstv. félmrh. ber hér fram um vinnumarkaðsaðgerðir annars vegar og breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar hins vegar. Maður staldrar auðvitað fyrst við þau vinnubrögð sem hæstv. félmrh. hefur tamið sér eða lent í hvað varðar öll meiri háttar mál, samskiptamál við aðila vinnumarkaðarins og breytingar á löggjöf þar um. Það er óþarfi að rifja upp fyrir hv. alþm. hvernig umræður stóðu hér á Alþingi á síðasta vori þegar hæstv. félmrh. var að böðlast með breytingar sínar á lögum um vinnumarkaðinn við litla hrifningu þeirra sem við áttu að búa eins og kunnugt er. Sérstaklega voru færð fram sem rök í þeirri umræðu að þær breytingar mundu auðvelda svo gerð kjarasamninga og það væri svo skynsamlegt með tilliti til þess að bæta andrúmsloftið í samskiptum við aðila vinnumarkaðarins og greiða fyrir fram fyrir gerð kjarasamninga að þröngva fram löggjöf í harðri andstöðu við allt og alla. Þessar fínu viðræðuáætlanir og allt það áttu að vera slíkt lykilatriði til að ná snurðulaust kjarasamningum í þjóðfélaginu. Hver hefur niðurstaðan orðið? Hver hefur uppskera hæstv. félmrh. orðið í því? Ekki önnur en sú að í langan tíma hefur ekki horft jafnalvarlega hvað varðar samskipti aðila vinnumarkaðarins við aðstæður sem hefðu þó átt að vera nokkuð hagstæðar til að gera kjarasamninga í sæmilegri sátt eins og nú er í þjóðfélaginu þegar eitthvað er þó til skiptanna og allir viðurkenna það, meira að segja hæstv. ráðherrar bjóða talsverðar kjarabætur. En það er ekki eins og hæstv. félmrh. hafi lært mikið af þessu því hæstv. ráðherrann heldur áfram eða gerði það að minnsta kosti þegar hann lagði fram þessi frv., til að mynda þetta dæmalausa frv. um breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar. Nú er það að vísu svo að hæstv. ráðherra hefur verið laminn til baka með efni málsins að verulegu leyti og vegna þrýstings fyrst og fremst væntanlega frá yfirstandandi kjarasamningum og kröfum verkalýðshreyfingar. Í tengslum við þær viðræður hafa verið gerðar ýmsar breytingar á frv. sem fluttar voru hér af meiri hlutanum og afgreiddar í atkvæðagreiðslu á þingi í gær þannig að það má segja að búið sé að draga að verulegu leyti tennurnar úr frv. í þeim skilningi að mikið af þeim skerðingum og þeirri réttindasviptingu sem í því átti að felast er gengið til baka. En eftir standa auðvitað vinnubrögðin sem hæstv. ráðherra hefur tamið sér og það hlýtur nú að fara að verða fleirum en ræðumanni umhugsunarefni hvort hæstv. ráðherra ætli að varða allan feril sinn með þessum hætti, að mikilvægustu grundvallarlög um málefni vinnumarkaðarins eða réttindi þeirra, sem hafa ratað í þá ógæfu að missa atvinnu sína, séu sett við þessar kringumstæður og í þessu andrúmslofti, í bullandi átökum undir hörðum mótmælum þeirra sem við þau eiga að búa. Mikið má hæstv. ráðherra vera sanntrúaður á eigin visku og ágæti ef ekki læðast að honum efasemdir um hvort hann sé á réttri braut. Það séu bara allir hinir sem hafi rangt fyrir sér. Það voru í raun svör hæstv. ráðherra hér sl. vor þegar allir helstu forsvarsmenn verkalýðsfélaga í landinu vöruðu hæstv. ráðherra við. Þessar aðgerðir væru óskynsamlegar og þær mundu ekki verða til velfarnaðar, þá sagði hæstv. ráðherra bara: Jú, víst, og trúði á eigin yfirburði og visku í því máli. Hæstv. ráðherrann virðist ekki heldur, því miður, megna að læra neitt af reynslunni. Herra forseti. Ég tel að þetta frv. um atvinnuleysistryggingar, svo ég snúi mér fyrst að því málinu sem er með lægra númeri, 171. máli á þskj. 663 eins og það er nú eftir 2. umr., sé þrátt fyrir þær breytingar sem á því hafa orðið langt í frá nógu gott. Það stofnar ekki til þess að ég hafi sérstakan áhuga á að styðja þetta mál þó búið sé að draga út úr því dálítinn hluta af þeim breytingum, skerðingum og fantaskap sem í því var þegar það var lagt fram. Það eru ekki aðferðir af þessu tagi sem menn eiga að temja sér. Það er dapurlegt að sjá jafnágætan mann og hæstv. félmrh. lenda í því leiðindafari sem mikið hefur borið á hér undanfarin ár, að ríkisstjórnir leggja fram frv. þar sem mönnum er hótað illu einu. Það á að skerða þetta og taka af hitt. Síðan er látið undan þrýstingi og eitthvað af þessu eða hinu dregið til baka og þá eiga allir að vera glaðir og ánægðir og þakka hæstv. ráðherrum, ríkisstjórn eða meiri hluta fyrir gæskuna að í staðinn fyrir að gefa mönnum á kjaftinn, þá sé kannski látið nægja að löðrunga menn. Það er þessi aðferðafræði, hóta nógu illu, leggja frv. fram af nógu miklum skepnuskap, þannig að mikið svigrúm sé til að draga eitthvað af því til baka og þá eiga allir að vera ánægðir og þakka fyrir og knékrjúpa fyrir hinu miskunnsama valdi sem hefur fallist á að milda nú aðeins hlutina. Þetta er formúlan sem trekk í trekk hefur verið keyrt eftir hér á undanförnum árum og jafnvel hæstv. félmrh. lætur sig hafa að falla í þetta ógæfufar. Ég tel t.d. að enn þá eimi eftir í frv. af því viðhorfi til atvinnulausra og atvinnuleysis sem vandamáls og ég get afar illa sætt mig við. Að rót vandans liggi hjá hinum atvinnulausa eða hjá þeim sem hefur misst atvinnu sína, það sé eitthvað að hjá honum. Og maður heyrir oft, því miður, fordómum hlaðin viðhorf gjósa upp --- ja, það geti allir fengið vinnu ef þeir bara nenni því eða vilji. Þetta viðhorf er náttúrlega af því tagi að ekki þarf að ræða það mikið. Þetta er forneskja og tilheyrir aðstæðum sem við viljum helst ekki kenna okkur við eða tímabili í mannkynssögunni, að ég hélt. Það er líka, því miður, út frá aðstæðum á Íslandi, eins og þær eru orðnar í dag augljóslega rangt, vegna þess að raunverulegt, varanlegt atvinnuleysi er orðið á Íslandi. Það er þannig. Menn geta deilt um hvers eðlis það vandamál er að stórum hluta ef skráð atvinnuleysi er kannski að mælast af stærðargráðunni 0,5--1,5%. Sumir segja að það hljóti að vera svo ef ekki er þeim mun meiri umframeftirspurn eftir vinnuafli þá sé einfaldlega vegna breytinga, sem alltaf eru, ákveðnar hreyfingar á vinnuaflinu og alltaf eitthvert skráð atvinnuleysi, kannski af þessari stærðargráðu. Einhver hluti þess geti líka legið á hinu gráa svæði á mörkum þess að vandamálin séu af félagslegum eða heilsufarslegum toga eða eitthvað því um líkt. En það þýðir ekki að bera slíkt fram þegar langtímaatvinnuleysi, nokkurn veginn viðvarandi atvinnuleysi er orðið um 5%. Þegar kannski 6.000--7.000 Íslendingar ganga að staðaldri atvinnulausir, þá held ég að það sé augljóst mál að slíkt á ekki lengur við. Eða dettur mönnum t.d. í hug að tíunda hver kona á atvinnumarkaði væri atvinnulaus á sumum landsvæðum ef ekki væri um raunverulegt atvinnuleysi að ræða? Nei, það vona ég ekki. Þannig að við skulum ræða þetta vandamál eins og það er. Það er því miður þannig að á Íslandi er nú við að glíma, að vísu að hluta til svæðisbundið og að einhverju leyti árstíðabundið, en samt varanlegt atvinnuleysi sem er stórfellt vandamál. Þá er það mjög sérkennilegt að upp skjóti kollinum breyting á löggjöf sem gengur nánast að öllu leyti í þá átt að skerða kjör þess fólks sem orðið hefur fyrir þessu. Auðvitað var íslensk löggjöf þannig vanbúin til að taka við atvinnuleysinu eftir langt tímabil þegar það var nánast ekki fyrir hendi nema mjög staðbundið og árstíðabundið. Auðvitað vantaði fjölmargt í okkar viðbrögð við þessu vandamáli sem menn voru búnir að þróa erlendis svo sem að ýta undir að á þessu sé tekið með ýmiss konar endurmenntun, starfsþjálfum og endurhæfingu þeirra sem verða fyrir því að missa vinnu og þurfa kannski að aðlaga sig að breyttum aðstæðum, fara að vinna í nýju starfi við nýjar aðstæður o.s.frv. Það hefði frekar verið breyting í þá átt og stuðningur af því tagi sem maður hefði bundið vonir við að sjá á þingi á Íslandi á þessum árum en aðgerðir af þessu tagi. Það er auðvitað búið að bakka með vissa hluti eins og þá að unglingar á aldrinum 16--18 ára sem væru án atvinnu gætu ekki fengið atvinnuleysisbætur og fleira af því tagi en eftir standa hlutir sem tvímælalaust og því miður eru vitnisburður um það hugarfar sem á bak við málið liggur. Ég nefni til að mynda langtímaatvinnuleysið og það tímabil sem stendur enn þá inni að henda mönnum út eftir fimm ára atvinnuleysi. Það er í raun ákveðin neitun, ákveðin tilraun til að neita því að horfast í augu við að um langtímaatvinnuleysi, eiginlegt langtímaatvinnuleysi geti verið að ræða í þeim skilningi að fólk geti lent í aðstæðum sem hreinlega bjóða ekki upp á atvinnu árum saman. Ég nefni einnig, herra forseti, þann þátt að hengja allt sem lýtur að starfsmenntun í atvinnulífinu á Atvinnuleysistryggingasjóð. Það höfum við gert að umtalsefni ítrekað og gagnrýnt mjög harðlega. Ég held að það alvarlegasta við það mál sé kannski ekki útgjaldahlutinn sjálfur, ekki byrðin sem slík sem á Atvinnuleysistryggingasjóð lendir heldur fyrst og fremst hugarfarið. Hvað á þessi tenging að þýða? Af hverju á starfsmenntun að vera flokkuð sem sérstakt vandamál Atvinnuleysistryggingasjóðs? Af hverju er það ekki sett fram með jákvæðum formerkjum sem sjálfstætt jákvætt mál, sem sé fjármagnað sem slíkt, en ekki hengt utan á Atvinnuleysistryggingasjóð eins og það sé sérstakt vandamál sem eigi helst heima þar? Mér finnst þetta óskaplega ógeðfelld hugsun, ég verð að segja það alveg eins og er. Þessi tenging er að mínu mati óviðurkvæmileg. Að farið verði að líta á allt sem lýtur að því að fara í endurmenntun, starfsmenntun og starfsþjálfun sem næsta bæ við það að menn séu atvinnulausir og einhverjir aumingjar sem þurfi á sértækum aðgerðum að halda af því tagi.  Verið er að henda því út að Alþingi kjósi, eins og er í tísku núna, í stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs. Það er líka mjög athyglisvert að þessi hæstv. ríkisstjórn, þessi sérstaka lýðræðissinnaða og valddreifingarsinnaða ríkisstjórn rekur einhverja hörðustu miðstýringar- og valdasamþjöppunarpólitík sem lengi hefur sést. Það kemur hér varla frumvarp að ef einhvers staðar er eða hefur verið lýðræðislega kjörið apparat er því hent út til að ráðherrar Framsfl. geti einir raðað sínum gæðingum þar í stjórnir og ráð. Þetta gerist undir merkjum hinnar svokölluðu einkavæðingar sem er yfirleitt einhvers konar einkavinagæðingavæðing. Og hér er angi af þessu þ.e. að fulltrúar Alþingis sem þarna hafa verið eiga ekki að koma við sögu meir og þeim er hent út. Síðan er eitt atriði, herra forseti, sem ég vil gera sérstaklega að umtalsefni og tengist í raun og veru málunum báðum. Það er spurningin um réttarstöðu þess fólks sem verður atvinnulaust, missir atvinnu, í samhengi við skilgreiningu á landinu sem vinnusvæði og rétti fólks til að halda bótum þó að það treysti sér ekki til að sækja vinnu sem því kann að bjóðast, annaðhvort vinnu af öðrum toga en það telur sig fært um að fara í eða vinnu í fjarlægum byggðarlögum. Ég hef satt best að segja, herra forseti, miklar áhyggjur af því máli og þeim mun meiri sem ég hef velt því meira fyrir mér. Mér finnst hæstv. ráðherra á stundum hafa talað furðuglannalega um þau mál, svo ekki sé nú meira sagt, og tel ég mig þá vera ákaflega hógværan í einkunnagjöf. Mér finnst stundum að það viðhorf sé orðið uppi að ástæðulaust sé að þetta lið fái atvinnuleysisbætur ef það fari ekki í þá vinnu sem býðst hvar sem er á landinu. Hvað er verið að segja með slíku hugarfari? Það er verið að segja að einhver hluti landsmanna eigi að sæta því að njóta ekki eiginlegra framfærsluréttinda nema þá þannig að hann sé tilbúinn til að hverfa frá heimili sínu og ganga að vinnu einhvers staðar og einhvers staðar ef hún er í boði. Ég hef fengið upplýsingar um það á síðustu dögum að verið sé að henda fólki út af atvinnuleysisbótum vegna þess að það hefur ekki treyst sér til að sækja vinnu í fjarlæg byggðarlög eða um nokkurn veg. Þar virðist vera um afar handahófskennt mat að ræða hvort viðkomandi hafi fært fram réttmætar eða tilgreint ástæður sem ástæða sé að taka tillit til. Ég ætla að sleppa því, herra forseti, að nefna hér nöfn en ég hef um þetta áreiðanlegar upplýsingar sem ég vona að mér leyfist að vitna til. Þannig hafi t.d. tekist til í einu ónefndu byggðarlagi. Hópur fólks, aðallega kvenna, hafði misst atvinnu sína vegna þess að vinnustað þeirra var lokað. Tiltekinn fjöldi starfa bauðst í nágrannabyggðarlagi, að vísu mun færri störf en nam því atvinnulausa fólki sem misst hafði vinnu sína, og vegna þess að þau störf voru ekki öll mönnuð, u.þ.b. eitt eða eitt og hálft stöðugildi var ófyllt, þá eigi fjöldi fólks að missa atvinnuleysisbætur. Og sumt af því fólki sem treysti sér ekki til að sækja þessa vinnu í fjarlægt byggðarlag missir bæturnar en aðrir ekki. Og þá vil ég leyfa mér að segja að við séum komin hér út í nokkuð sem hljóti að kalla á mjög vönduð vinnubrögð hvað varðar mat á aðstæðum fólks. Ég veit um dæmi þess að húsmæðrum hefur verið synjað bóta af úthlutunarnefnd --- að vísu hefur því máli verið skotið áfram til stjórnar --- þó að í sumum tilvikum eigi það við húsmæður sem annars vegar eigi börn í skóla og treysta sér af þeim ástæðum ekki til að fara burt úr byggðarlaginu heilan dag. Þær gátu sótt vinnu í sínu heimabyggðarlagi vegna þess að þær gátu hlaupið heim í pásum, kaffitímum og matartímum, og þær voru til staðar ef eitthvað bjátaði á og börnin vissu hvar þær unnu. En það allt saman er úr gildi fallið ef þær þyrftu að fara eldsnemma að morgni, áður en börnin fara í skólann, og sækja vinnu í annað byggðarlag og væru ekki til staðar ef eitthvað bjátaði á. Í öðru tilviki er um að ræða einstakling sem lítur til með rúmliggjandi sjúkum maka sínum heima. Og sama gildir, þegar vinnustaðurinn var steinsnar frá heimilinu var hægt að hlaupa yfir götuna og líta til með sjúklingnum en það á að sjálfsögðu ekki við ef viðkomandi er kominn í vinnu í annað byggðarlag og hefur þar á ofan ekki yfir bifreið að ráða, fer með skipulagðri ferð, þannig að hún hefur ekki sjálf möguleika á því að ráða sínum ferðum. Samt sem áður metur úthlutunarnefnd það svo að þetta séu ekki gildar ástæður hjá viðkomandi aðilum til að treysta sér ekki til að fara í vinnu, og tekur viðkomandi út af bótum. Hvað segir hæstv. félmrh. um slíka hluti? Hvað þá ef á að gera allt landið að einu vinnusvæði í þessum efnum? Hvernig í ósköpunum ætla menn þá að skilgreina hvar mörkin liggja gagnvart því hvaða heimilisaðstæður, fjölskylduaðstæður eða félagslegar aðstæður gera það að verkum að mönnum sé stætt á því að biðjast undan eða neita að fara í vinnu í fjarlæg byggðarlög án þess að missa atvinnuleysisbótarétt? Ég er ekki viss um að menn hafi séð fyrir endann á þessu máli, hvaða flækjur geta komið upp í því sambandi ef menn ætla að fara út í mat af þessu tagi á annað borð sem mun reynast mjög erfitt. Þá spyr ég líka hver eigi að leggja hið faglega mat á það. Hvaða félagslegu eða fjölskyldulegu aðstæður séu teknar til greina og hverjar ekki. Það held ég að verði býsna vandasamt mál og geti þurft að kalla ýmsa aðra til en þá sem eru að véla um þessi mál í dag, og er ég þá ekkert að kasta neinni rýrð á það fólk sem því sinnir að það sé ekki almennt að reyna að gera það vel. Ég held að þessi þáttur hafi ekki verið nálægt því nógu vel skoðaður og stórhætta sé á því að menn séu að stofna til mikilla vandræða ef menn halda áfram á þessari braut og með því hugarfari sem mér virðist þarna vera að hluta til á ferðinni hjá núverandi yfirvöldum þessara mála. Ég held að fróðlegt væri að heyra hæstv. félmrh. gera grein fyrir meginviðhorfum sínum í þessum efnum. Málin eru að sjálfsögðu tiltölulega einföld á meðan þetta er bundið við heimabyggðarlag. Þá er að sjálfsögðu tiltölulega einfalt að fara í gegnum það, hverjir eru raunverulega tilbúnir til að taka vinnu og hverjir ekki, sérstaklega ef það eru menn með staðgóða þekkingu á aðstæðum sem halda þar utan um hlutina. En nú á líka að breyta því með uppsetningu þessarar nýju stofnunar þar sem stóraukin miðstýring á að færast í meðferð þessara mála. Ég tel mig þekkja dæmi um það hjá sveitarfélögum þar sem mjög vel hefur verið staðið að þessum málum og þar sem sveitarfélögin hafa með metnaðarfullum hætti reynt að taka á atvinnuleysi með átaksverkefnum og öðru slíku hjá sér og gott samstarf hefur tekist milli úthlutunarnefnda, milli verkalýðsfélaga og sveitarfélaga. Og ég veit dæmi þess t.d. að menn hafa hreinsað upp atvinnuleysisskrána með því að fara skipulega yfir þá sem á skrá voru, bjóða öllum, sem treystu sér til að taka vinnu, störf við átaksverkefni eða önnur störf sem í boði voru, og taka þá á vandamálum þeirra með öðrum hætti sem eftir stóðu. Með öðrum orðum menn greindu málin og sorteruðu þau upp og fóru skipulega í gegnum þau. Það er hægt að mínu mati ef menn vinna þetta á faglegum forsendum og út frá hagsmunum eða aðstæðum í hverju einstöku byggðarlagi. En inn koma fjölmargir þættir sem flækja málin ef á að fara að beita þessu þannig að mönnum sé hent út ef þeir færast undan því að sækja vinnu jafnvel um langan veg í fjarlæg byggðarlög. Því þá þarf að fara að meta hvaða aðstæður séu þess eðlis að réttmætt sé eða eðlilegt að menn geri það og hverjar ekki. Ég hef ekki séð að búið sé að leggja niður miklar línur í þeim efnum. Eða liggur það eitthvað fyrir? Hvernig á þá að standa að slíku mati? Hverjir eiga að veita þar sérfræðilega ráðgjöf eða faglega aðstoð o.s.frv.? Ég held að það væri langfarsælast, herra forseti, að hæstv. ráðherra tæki þessi mál sín bæði aftur og reyni að vinna að þeim með öðrum hætti en hann hefur gert hingað til. Laða menn til samstarfs um þetta og gera þetta í sátt við verkalýðshreyfinguna og í sátt við sveitarfélögin þannig að út úr því kæmu hlutir sem sæmilegur friður gæti orðið um og menn gætu unað við. Það er því að lokum, herra forseti, tillaga mín til hæstv. ráðherra að hann brjóti nú odd af oflæti sínu og leggi af það vinnulag sem hann virðist vera að temja sér hér, að þjösna þessu áfram, taka mest lítið tillit til gagnrýni eða athugasemda eða andstöðu þeirra sem eiga við að búa og jafnvel þó að um sé að ræða heildarsamtök launamanna í landinu sem nú er upp á nýja tísku farið að kalla þrýstihóp og ég verð að segja alveg eins og er að er einhver stórkostlegasta hugtakaskilgreining sem ég hef nokkurn tíma heyrt þegar farið er að kalla obbann af landsmönnum þrýstihóp --- gagnvart sjálfum sér? Eða hverjum?

Það hef ég ekki gert.

Nei, það hefur hæstv. ráðherra ekki gert, það er best að tilgreina við hvern er átt, það er hv. þm. Pétur H. Blöndal, sem hefur endurtekið flutt þessar röksemdir inn í umræður um þessi mál hér að það eigi ekki að vera að hlusta of mikið á verkalýðshreyfinguna vegna þess að hún sé þrýstihópur. Og það eru nú meiri ósköpin, að verkalýðshreyfingin skuli leyfa sér að vera að reyna að gæta hagsmuna umbjóðenda sinna sem er fólk á vinnumarkaði í landinu og þar með talin helftin af þjóðinni. Nei, ætli það verði nú ekki þannig þegar upp er staðið að þá megi menn ekki missa algjörlega marks á því hver er tilgangurinn með allri lagasetningu. Hver er hann? Hann er að bæta aðstæður fólks í landinu. Að laga einhverja hluti í þjóðfélaginu sem betur mega fara. Fyrir hverja? Fyrir fólkið í landinu en ekki gegn því eða á móti því. Það er ekki verið að setja lög bara laganna vegna. Það er ekki verið að setja lög bara ráðherranna vegna eða einhverra sem hafa samið frumvörp eða einhverra sem hefur dottið eitthvað í hug í einhverjum stofnunum eða ráðuneytunum. Það er ekki þannig. Við erum hér umbjóðendur fólksins, við erum hér til þess að bæta aðstæður fyrir það og okkur öll og megum aldrei missa sjónar á því. Þannig eru menn auðvitað á mjög háskalegum brautum þegar þeir hvað eftir annað í málum af þessu tagi láta það sem vind um eyru þjóta þó að heildarsamtök t.d. launamanna í landinu vari við hlutunum eða leggist gegn þeim. Ég tala nú ekki um ósköpin þegar í hlut á sjálf grundvallarlöggjöf vinnumarkaðarins eða almenn réttindi vinnandi fólks. Ef einhvern tíma er ástæða til að taka virkilega mark á þeim aðilum þá er það náttúrlega þegar í hlut á löggjöf vinnumarkaðarins, réttindi atvinnulausra eða annað slíkt. Herra forseti. Þessum athugasemdum vildi ég koma á framfæri þar sem ég átti þess ekki kost að taka þátt í umræðunni við 2. umr. málsins og segi það að þó að málin hafi vissulega skánað vegna þess að hæstv. ráðherra hefur verið píndur til að laga þau 

Hæstv. forseti. Hin svokölluðu vinnumarkaðsfrumvörp, þ.e. frv. um atvinnuleysistryggingar og vinnumarkaðsaðgerðir, eru nú komin til 3. umr. og því ljóst hver staðan er, hvað búið er að samþykkja, hvaða breytingar er búið að gera á þessum frumvörpum. Það kom greinilega í ljós við atkvæðagreiðsluna í gær að við stjórnarandstæðingar höfum mjög margt við þessi mál að athuga. Ég hygg að það hefði verið skynsamlegra að leggja þau til hliðar bæði tvö vegna þess að það sem eftir stendur, sérstaklega af frv. um atvinnuleysistryggingar, er þess eðlis að sú löggjöf og þær breytingar eru ekki að skila nokkrum sköpuðum hlut. Eftir 2. umr. blasir við okkur kerfi sem er afskaplega sundurlaust og enginn veit hvert muni þróast. Þetta getur orðið margfalt kerfi þeirra sem eru að fást við atvinnuleysið og löggjöfin um atvinnuleysistryggingar er alveg meingölluð. Og það var ástæðan fyrir því að ekki bara núv. hæstv. félmrh. heldur einnig fyrrv. félmrh. settu nefndir á laggir til þess að fara í gegnum þessi lög. Menn höfðu rekið sig á það, á þessu atvinnuleysistímabili sem nú hefur staðið í ein sex, sjö ár, að ýmsu þurfti að breyta. Staðan núna, eftir að þær breytingar sem nefnd hæstv. félmrh. hafði lagt fram hafa verið dregnar til baka nánast allar, er sú að við stöndum uppi með sama skemmda grautinn. Að mínum dómi hefði verið miklu skynsamlegra að draga málin til baka. Nú er spurningin þessi: Hvað ætlar félmrh. að gera nú? Ætlar hann að sitja uppi með þessa meingölluðu löggjöf eða er meiningin að byrja upp á nýtt? Ef það er meiningin þá held ég að menn verði að vanda sig betur en gert var í þessu tilviki. Ég verð að segja að þau vinnubrögð sem við höfum horft upp á undanfarin ár í málefnum vinnumarkaðarins hafa verið alveg með eindæmum. Menn leggja fram vægast sagt illa unnin frumvörp, vanhugsuð, jafnvel frumvörp sem brjóta í bága við þá alþjóðlegu sáttmála sem við höfum undirritað þannig að það verður að kollvarpa öllu saman. Og í öðru frv. sem hér eru til umræðu, þ.e. frv. um atvinnuleysistryggingar, gerist það sama að það er allt meira og minna dregið til baka. Þetta segir okkur auðvitað að menn þurfa að vanda sig miklu betur. Það þarf að vanda miklu betur undirbúning frumvarpa af þessu tagi. Og það gengur ekki að bera fram lagafrv. sem eru algjörlega í blóra við vilja þeirra sem málið snertir. Auðvitað er það meiri hlutinn hér á Alþingi sem ræður og auðvitað hafa kjósendur, seinna meir, í því sem nú er farið að kalla hlutalýðræði, part time democracy eins og það er kallað á ensku, fólk hefur ekki tækifæri til þess að kveða upp sinn dóm fyrr en eftir tæplega tvö ár núna í málum eins og þessu og það er algjörlega óviðunandi þegar gengið er fram með þessum hætti. Það er verið að bera fram frv. sem snerta þúsundir manna og réttindi alls launafólks í landinu og þetta er svo hrikalegt að við blasir að málið hefði getað orðið átakspunktur í þeim samningum sem fram undan eru. Og það er auðvitað ástæðan fyrir því að hæstv. félmrh. dró þessar breytingar til baka. En það er orðið alveg makalaust að horfa upp á þennan hrærigraut. Það var skipuð nefnd 1994. Hún komst að niðurstöðu, lagði fram merka skýrslu sem var miklu jákvæðari en sá andi sem var að finna í frv. hæstv. núv. félmrh. Hann kastar þessu náttúrlega öllu út um gluggann, skipar nýja nefnd og sú nefnd hefur ekki fyrir því að ræða við þá sem fyrst og fremst eru að vinna í þessum málum t.d. Vinnumiðlun Reykjavíkurborgar þar sem sennilega er að finna mesta og besta þekkingu á þessum málum hér. Nei. Það er ekkert verið að ræða við slíka aðila. Fulltrúi Sambands íslenskra sveitarfélaga virðist ekki hafa haft nokkurt samráð við sína umbjóðendur og niðurstaðan verður þessi grautur sem gerðar hafa verið miklar athugasemdir við og sveitarfélögin hafa síðan gagnrýnt mjög harðlega vegna þess að það var augljóst að velt yrði yfir á þau miklum kostnaði. Það standa nokkur atriði eftir sem snerta sveitarfélögin varðandi atvinnuleysistryggingarnar, t.d. fimm ára reglan. Það er alveg augljóst að þegar þeir sem eru fórnarlömb langtímaatvinnuleysis missa endanlega sinn rétt þá er auðvitað ekki um annað að ræða en að leita til sveitarfélagsins. Þetta er fráleit aðferð og ég get ekki hugsað það dæmi til enda þegar þessi regla fer að virka og það fólk, sérstaklega þeir sem eldri eru á vinnumarkaði, fá þann dóm ofan á þá erfiðleika sem þeir hafa lent í við að fá vinnu að vera kastað út úr atvinnuleysistryggingakerfinu. Þeir eru þar með endanlega dæmdir nánast óvinnufærir. Þetta er alveg hörmulegt og ég ítreka það sem ég sagði í seinni ræðu minni við 2. umr. að þessi viðhorf á vinnumarkaðnum og hér með viðhorf atvinnuleysistryggingakerfisins til eldra fólks á vinnumarkaði eru mjög umhugsunarverð og þarna þarf virkilega að grípa á og taka á og reyna að stuðla að viðhorfsbreytingu því að það er augljóst að þarna er oft á ferð mjög öflugur og góður vinnukraftur, sérstaklega konur sem allir vita að eru mjög góður og stöðugur vinnukraftur. Þær eru samviskusamar og vilja vinna sitt verk vel eins og reynslan sýnir. Ég ætla að nefna þau atriði sem mér finnst upp úr standa eftir 2. umr. Mig langar til að koma aðeins betur inn á þær aðgerðir og umræður sem hafa átt sér stað erlendis um atvinnuleysi. Ég hef verið að lesa mér til um það, hæstv. forseti, að víða um lönd, bæði í Evrópu og í Bandaríkjunum, á sér stað mikil umræða um þróun vinnumarkaðarins og hvert stefnir. Það eru líklega orðin ein 20 ár síðan þekktur hagfræðingur, Andre Gotts, skrifaði bók sem hann kallaði Gullöld atvinnuleysisins þar sem hann var að spá því að í framtíðinni yrði miklu minni þörf fyrir vinnuafl, tæknin mundi hafa það í för með sér að að drægi mjög úr þörf fyrir vinnuafli. Hann var m.a. að vekja athygli á hinni breyttu samsetningu vinnumarkaðarins og að sá hópur fólks sem hingað til hefur verið flokkaður sem verkafólk yrði mun fámennari í framtíðinni en hann hefur verið. Það þarf ekki annað en skoða tölur um skiptingu vinnumarkaðarins á Íslandi til að sjá að það hefur orðið alveg gífurleg breyting. Tökum sem dæmi fiskvinnsluna þar sem fólki hefur fækkað alveg gífurlega. Við þekkjum líka dæmin úr landbúnaði. Það hefur hins vegar ýmislegt komið til móts við þessa fækkun starfa. Það hafa orðið til nýjar greinar, sérstaklega í þjónustu, sem hafa boðið upp á vinnu og kalla fyrst og fremst á menntað vinnuafl. Það segja allir sem skoða framtíð vinnumarkaðarins að það sem þörfin kallar á er fyrst og fremst menntað vinnuafl. Og það vekur miklar áhyggjur hvað við höfum verið sofandi, bæði gagnvart því að endurmennta vinnuaflið, bjóða upp á nýja möguleika og það kemur augljóslega fram í því sem hér er verið að staðfesta að núverandi hæstv. ríkisstjórn lítur á starfsmenntun í atvinnulífinu sem eitthvert atvinnuleysismál. Þetta er ekki spurning um atvinnuleysi. Þetta er spurning um stöðuga endurnýjun og endurmenntun vinnuaflsins. Þetta þarf að skoða algjörlega upp á nýtt og út frá allt öðru sjónarhorni heldur en einhverjum vandamálafræðum eða einhverjum atvinnuleysisvanda. Atvinnuleysi er sérstakt fyrirbæri sem þarf að greina og taka á sérstaklega, en hinn breiði straumur, framtíðin og þörf vinnumarkaðarins er annað mál sem tengist einfaldlega framtíð menntakerfisins. Ég vil benda mönnum á það að kynna sér þá umræðu sem á sér stað erlendis. Meðal annars hafa Norðurlöndin verið að vinna mjög ötullega að því að þau mál, framtíð vinnumarkaðarins og allt sem snertir vinnumarkaðinn, komi inn í umræður, áætlanir og áform Evrópusambandsins. Þeir hafa tekið þessi mál upp á ríkjaráðstefnunni og vilja fá þau inn í hina fyrstu stoð Evrópusambandsins. Það er hörmulegt að sjá það svo hér, hæstv. forseti, hvað þessi umræða um atvinnuleysið og um vinnumarkaðinn og framtíðina er ótrúlega þröng og gamaldags og mótuð af einhverjum viðhorfum til þeirra sem eru atvinnulausir sem einhvers vandamáls og þetta sé eitthvert letingjamál eða spurning um vinnufælni eða hvað maður vill nú kalla þetta. Þar vil ég vitna í marga þá sem komu á fund félagsmálanefndar, t.d. félagsmálastjóra Reykjavíkurborgar, Láru Björnsdóttur, sem sagðist einfaldlega vera sjokkeruð yfir þeim anda sem væri að finna í þessum frv. Sjokkeruð. Hún komst þannig að orði. Ég ætla aðeins að víkja nokkrum orðum að þeirri stöðu sem blasir við okkur í þessum málum, hæstv. forseti. Það ræðst af því að ég fékk í pósti í gær nýja úttekt Þjóðhagsstofnunar á atvinnuástandi í janúar 1997. Það tengist nákvæmlega þessu sem ég var að segja um þróun vinnumarkaðarins. En þessi nýja könnun Þjóðhagsstofnunar sýnir að það virðist vera lítil eftirspurn eftir vinnuafli, þó einna helst í byggingariðnaði, en það segir að atvinnurekendur vilji helst fækka fólki í sjúkrahúsrekstri, fiskiðnaði og verslun og veitingastarfsemi. Þar vilja menn fækka. En það kemur ekki á óvart að það er vaxandi eftirspurn í iðnaði, sérstaklega byggingariðnaði, og það tengist margra ára samdrætti í iðnaðinum. Núna er byggingariðnaðurinn í uppsveiflu og ýmis verkefni honum tengd og það eru þessar miklu framkvæmdir sem eru hafnar í Hvalfirðinum og væntanlega eru fram undan á þeim sama stað, stækkun álversins og fleira sem hefur kallað á aukna eftirspurn. En það sem vekur ekki síst athygli er að á höfuðborgarsvæðinu virðist vera aukin eftirspurn eftir því sem hér er flokkað sem önnur þjónustustarfsemi. Þetta sýnir að það er ekki eftirspurn eftir ófaglærðu verkafólki. Þar er nánast engin eftirspurn, þar er fækkun. Og þetta er sá hópur fólks sem er fjölmennastur í hópi atvinnulausra sem segir okkur að þar þarf að grípa til sérstakra ráðstafana. Þar þarf að skipuleggja menntun og umskólun ófaglærðs fólks. Ég fæ því miður ekki séð, hæstv. forseti, að það sé neitt hér á ferðinni sem sérstaklega beinir sjónum að því. Það er ekkert verið að gera sem beinir sjónum að því að bjóða ófaglærðu fólki, ungu jafnt sem því sem eldra er, upp á raunverulega endurmenntun. Þarna er mál sem þarf að taka verulega á. Hæstv. forseti. 3. umr. þessa máls er hafin. Það kom fram við atkvæðagreiðslu í gær að það er eitt ákvæði þessa frv. sem er ófrágengið og væri fróðlegt að fá að heyra það frá hæstv. félmrh. hvort niðurstaða er komin í það mál, þ.e. um afturvirknina, hið afturvirka ákvæði sem gerir það að verkum að þeir sem hafa átt við langtímaatvinnuleysi að stríða detta út af bótum. Hafi þeir verið atvinnulausir frá 1. júlí 1994 þá fer reglan að virka á þá 1. júlí 1999. Þetta ákvæði var mjög lítið rætt við 2. umr. en ég vil segja það sem mína skoðun að mér finnst þetta mjög sérstakt í lagasetningu. Ég held það sé rétt hjá hæstv. ráðherra að þetta tengist ekki broti á stjórnarskrá eða slíku en það er afar óvenjulegt í íslenskri lagasetningu að ákvæði séu afturvirk með þessum hætti. Mér finnst þetta koma við þá sem verst standa og efast um að það ástand eða þau verkfæri verði til staðar að hægt verði að aðstoða þann hóp, sem því miður fer vaxandi samkvæmt tölum frá Reykjavíkurborg, sem hefur átt við langvarandi atvinnuleysi að stríða. Því skora ég á hæstv. félmrh. að breyta þessu. Það er augljóst að þetta hefur ekki áhrif á kostnað eða sparnað á þessu ári. Það gerist ekki fyrr en á eftir 1. júlí 1999 að fólk detti út af bótum. En áður en sá tími rennur upp verður vonandi búið að skipta um ríkisstjórn og vonandi verða önnur sjónarmið komin að í þessum málum og horfi ég nú til formanns Alþfl. sem situr hér í hliðarsal sem ég vona að muni reynast liðsmaður í því að taka á þessum lögum þegar þar að kemur. Herra forseti. Ég vil aðeins nefna starfsmenntun í atvinnulífinu og styrki til atvinnusköpunar kvenna sem verður hluti af þessum lögum þegar þau verða endanlega afgreidd og vil ítreka þá skoðun mína að þessir þættir eigi ekki heima í Atvinnuleysistryggingasjóði. Þetta eru mjög sérkennilegar ráðstafanir. Það eru tvö verkefni flutt inn í Atvinnuleysistryggingasjóð, þ.e. starfsmenntun í atvinnulífinu og styrkir til atvinnusköpunar kvenna sem eru auðvitað allt annað mál og tengist almennt nýsköpun í atvinnulífinu en á ekki að vera að tengja við atvinnuleysi. Ég veit ekki betur en von sé á frv. frá hæstv. viðskrh. um nýsköpunarsjóð. Auðvitað hefði þetta mál átt miklu frekar heima þar, í nýsköpunarsjóði, heldur en í Atvinnuleysistryggingasjóði. Jafnframt var meiningin samkvæmt því sem fram kom við fjárlagagerðina fyrir jól að taka kjararannsóknarnefnd út úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Það væri gott að fá það upplýst hjá hæstv. félmrh. hvar það mál stendur. Ég skil þetta eiginlega svo að kjararannsóknarnefnd hafi eiginlega verið hálfmunaðarlaus og hafi gleymst á fjárlögum og ekki verið ljóst eiginlega hver átti að borga fyrir hana. En ég er í sjálfu sér sammála því að taka hana út úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Hún ætti að heyra undir vinnumálin og reyndar tel ég að það þurfi að stórefla kjara- og vinnumarkaðsrannsóknir hér á landi sem eru afskaplega takmarkaðar. Þær eru mjög takmarkaðar og þyrfti að skipuleggja miklu betur. Vil ég þar t.d. vísa til Svíþjóðar þar sem verið hafa mjög öflugar vinnumarkaðsrannsóknir. Hæstv. forseti. Aðeins meira um atvinnuleysið og afleiðingar þess. Við erum hér að fjalla um lög um Atvinnuleysistryggingasjóð og ef ég reyni að draga saman það sem blasir við mér þá sýnist mér að því miður munum við búa við nokkurt atvinnuleysi hér. Eins og ég rakti við 2. umr. bendir allt til þess að það muni ekki fara niður fyrir 3--4%, þessi staða sé einfaldlega komin upp hér eins og í flestum vestrænum samfélögum. Það þýðir að hér er bæði orðinn til hópur ungs fólks sem kemur út á vinnumarkaðinn og er einmitt mjög athyglisvert og hefur vakið óhug okkar í félmn. að sjá þennan stóra hóp af ungu fólki sem er réttindalaus og bótalaus. Svo ég vitni í það sem fram kom hjá Loga Sigurfinnssyni, sem annast atvinnuleysismál hjá Hinu húsinu hér í Reykjavík, þá kom það fram hjá honum að á síðasta ári fengu 373 einstaklingar framfærslubætur á aldrinum 17--19 ára í Reykjavík. Langflestir í þessum hópi eru réttindalausir. Fólk hefur fengið tímabundnar bætur. Það kom fram hjá Láru Björnsdóttur, félagsmálastjóra Reykjavíkurborgar, að langflestir þeirra sem fá bætur hjá borginni eru innan við fjóra mánuði á bótum. Þeir fá aðstoð í innan við fjóra mánuði. En þetta segir okkur að það eru hundruð ungmenna, karlar og konur, og ungar mæður eru m.a. allnokkrar í þessum hópi, það er vaxandi hópur ungs fólks sem er réttindalaus og bótalaus. Þetta er alveg sérstakt áhyggjuefni sem þarf að taka á af krafti og þarf samræmdar aðgerðir og markmið. Eins og fram hefur komið í okkar gögnum setti ríkisstjórn Noregs sér það markmið og kvað á um það í lögum að atvinnuleysi ungs fólks skyldi útrýmt. Það er einmitt eitthvað slíkt sem við hefðum viljað sjá hér, ákveðnar aðgerðir sem beinast að ákveðnum hópum. Það er líka orðinn til, hæstv. forseti, hópur fólks sem á við langtímaatvinnueysi að stríða og virðist fara fjölgandi í þeim hópi. Enn ein afleiðing atvinnuleysisins er stóraukið álag á félagsmálastofnanir sveitarfélaganna. Það er mjög athyglisvert að skoða tölur t.d. úr Reykjavík á síðasta kjörtímabili. Þegar við vorum samherjar, hæstv. félmrh. og sú sem hér stendur, þá vitnuðum við oft til þess að á örskömmum tíma tvöfaldaðist fjárhagsaðstoð Reykjavíkurborgar til þurfandi, en það kom fram hjá félagsmálastjóra Reykjavíkurborgar að á árinu 1996 fóru 733 millj. kr. til fjárhagsaðstoðar. Þar af fóru 75% til atvinnulausra. Af þessum hópi atvinnulausra, og nú kem ég aftur að því, var helmingur bótalaus. Því vil ég segja enn og aftur, hæstv. forseti, að þennan hóp sem er réttindalaus og bótalaus þarf að skoða alveg sérstaklega. En hér er fyrst og fremst verið að skilgreina hverjir fái bætur og hvernig sé hægt að henda fólki út úr bótakerfinu. En hvað svo? Það hefði verið stórmannlegra að sjá einhver markmið þess efnis að taka á þessum vaxandi vanda. Enn eitt atriði, hæstv. forseti, og svo fer ég alveg að ljúka máli mínu, og það er sú hugmynd í frv. um vinnumarkaðsaðgerðir sem mér finnst afar sérkennileg sem er þetta svæðafyrirkomulag, að koma upp svæðisvinnumiðlunum. Í því ráðuneyti sem hæstv. félmrh. stýrir er einnig fjallað um málefni fatlaðra. Þar hefur um margra ára skeið verið til staðar svæðafyrirkomulag, landinu hefur verið skipt upp í ákveðin svæði. Það voru settar upp skrifstofur í öllum landshlutum sem önnuðust málefni fatlaðra. Núna er verið að hverfa frá þessu skipulagi af því að það þótti ekki gefast nógu vel. Það þótti betra að taka öðruvísi á þessum málum og fyrst og fremst er verið að vinna að því núna að flytja málefni fatlaðra yfir til sveitarfélaganna. En í þessum málum á að taka upp svæðafyrirkomulag. Og hver eru rökin? Hvað er það sem bendir til þess að það fyrirkomulag muni reynast eitthvað betur en að málin séu hjá sveitarfélögunum? Hefði ekki verið nær að skoða reynsluna af þessu svæðafyrirkomulagi, skoða kostina og þó kannski einkum gallana, fyrst menn eru greinilega að hverfa frá þessu, og hugsa sinn gang áður en taka á upp nýtt skipulag með forstöðumönnum, ráðum, undirráðum og öllu þessu gríðarlega battaríi sem á að koma upp. Hæstv. forseti. Ég hef nú nefnt þau atriði sem ég vildi víkja að við 3. umr. Ég vil nefna það sérstaklega að það er mjög athyglisvert að skoða hvert atvinnuástandið er í dag, hvar eftirspurnin er eftir vinnu og hvaða aðgerðir það eru sem ríkisstjórnin er að grípa til, bera þetta tvennt saman og spyrja sig: Er von nokkurra úrbóta? Því miður, hæstv. forseti, fæ ég ekki séð að svo sé. Það eru ýmis góð áform og góðar hugmyndir í frv. um vinnumarkaðsaðgerðir en vandséð að þeim verði komið í framkvæmd, m.a. vegna þess að það fólk sem á að sinna þessum úrbótum er ekki til. Það þarf að byrja á því að mennta ráðgjafa og sjá til þess að hægt sé að veita þá þjónustu sem lögin kveða á um. Það er í það minnsta eitt atriði í frv. sem enn er óleyst og fróðlegt væri að fá upplýst hvar stendur og það sem er allra síðast, hæstv. forseti, er það að frv. um atvinnuleysistryggingar er orðinn algjör bastarður eins og hér kom fram í gær. Lögin standa næstum því söm og jöfn og þau voru áður nema hvað búið er að kasta út fulltrúum Alþingis og gera breytingar hér og þar. Ég mun kjósa að sitja hjá við endanlega afgreiðslu þess frv. og mér er alveg hjartanlega sama um það hverjir sömdu um hvað og hvenær og með hvaða samráði. Okkar hlutverk hér er að taka málefnalega afstöðu til þessara laga og spyrja okkur þeirrar spurningar hvort þau komi þeim að gagni sem þau eiga að nýtast. Og þó að ég segi þetta um samráð, þá vil ég ítreka að ég tel að það eigi og þurfi að ríkja samstaða í þjóðfélaginu um stóra málaflokka eins og skólamál, heilbrigðismál og leikreglur vinnumarkaðarins en þar hafa aðferðir ríkisstjórnarinnar verið vægast sagt hörmulegar. Hvað varðar hið ömurlega frv. um vinnumarkaðsaðgerðir, sem að mínum dómi er ein hringavitleysa, þá mun ég greiða atkvæði gegn því frv., hæstv. forseti.

Herra forseti. Við erum að ræða hér um gríðarlega stór mál sem snúa að atvinnuleysistryggingum og vinnumarkaðsmálum og ég tek undir orð þeirra sem hafa nefnt að æskilegra hefði verið á þessum tímum að það mál sem hér liggur fyrir hefði eilítið annað snið en raun ber vitni. Atvinnuleysistryggingar eru hluti af því öryggisneti sem langt samkomulag er um í okkar þjóðfélagi að þurfi að vera í lagi. Það er hins vegar rétt sem fram hefur komið að e.t.v. varð okkur ekki ljóst fyrr en á allra síðustu árum að ýmsir þættir þessa hluta öryggisnetsins voru orðnir fúnir og þurftu endurnýjunar við, en þá hefði verið ráðlegra að litið hefði verið til þeirrar þróunar og þeirrar breytingar sem ekki er bara orðin á okkar vinnumarkaði, heldur er fyrirsjáanleg. Þegar þetta frv. kom fyrst inn í Alþingi mætti það harðri andstöðu, ekki bara minni hlutans hér á Alþingi heldur einnig verkalýðshreyfingarinnar. Það hefur orðið til þess að nú undir lokin á vinnslu málsins í nefnd voru teknir út úr frv. ákveðnir þættir, þeir sem þrengdu helst kosti fólksins í landinu og frv. stendur nú eftir með veigamiklum breytingum en í rauninni óskiljanlegum tilgangi og uppbyggingin líður að sjálfsögðu fyrir þessi vinnubrögð. En ef við lítum, herra forseti, til þeirra breytinga sem eru að verða á vinnumarkaði, þá kom það fram í máli hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur að ekki er eftirspurn eftir ófaglærðu fólki. Það er ekki einstakt við íslenskan vinnumarkað. Þetta er staða sem er komin upp um öll Vesturlönd. Það er sótt eftir sérþekkingu eða menntun af einhverju tagi, einfaldlega vegna þess að störfin eru að verða flóknari og æ færri störf krefjast vöðvaorkunnar einnar. Þess vegna er það svo að þeir sem missa atvinnu vegna þess að störf þeirra hafa úrelst, vegna þess að vélar eða ný tækni hefur leyst störf þeirra á annan hátt en áður var gert, þurfa alveg sérstakra ráðstafana við. Og frv. eins og það var upphaflega var ekki ýkja vinsamlegt gagnvart þessum hópi. Síðan er annar hópur á markaðnum sem einnig verður atvinnulaus en má kannski frekar rekja atvinnuleysi til tafar, þ.e. það fólk fær ekki atvinnu umsvifalaust heldur verður á töf vegna þess að menn eru að leita bæði að vinnu við hæfi sinnar þekkingar og menntunar og markaðurinn er líka að leita e.t.v. nákvæmar en fyrr að réttum starfsmönnum. Þannig hafa orðið miklar breytingar að þessu leytinu til á íslenskum vinnumarkaði. En það eru líka að verða breytingar á vinnumarkaðnum hvað það varðar að fjarlægðir, sem áður gerðu það að verkum að vinnumarkaður í litlu plássi úti á landi gat verið mjög einangraður, eru að styttast vegna bættra samgangna og vegna allt annarra aðstæðna. En þó svo að þær aðstæður hafi breyst, þá þýðir það ekki endilega að fólk sé alveg tilbúið til þess að breyta því munstri sem það hefur komið sér upp varðandi atvinnuþátttöku og það er ekki nema sanngjarnt að fólki sé gefinn ákveðinn aðlögunartími til þess að takast á við þessar breytingar. Að svipta fólk atvinnuleysisbótum vegna þess að það treystir sér ekki til þess að taka atvinnu í öðru byggðarlagi, þar sem samgöngur kunna að vera hæpnar yfir vetrartímann, er ekki aðferð til þess að aðlaga þann hugsunarhátt sem einu sinni var bundinn við hið þrönga svæði sveitarfélagsins því að möguleikar eru í raun breyttir. Mér finnst að þessar miklu breytingar hafi ekki verið íhugaðar nógu nákvæmlega við gerð þessa frv. og að til þeirra hafi ekki verið tekið það tillit sem við hefðum þurft á að halda einmitt núna vegna þess að það eru miklir breytingatímar. Við þurfum löggjöf sem tekur á eða mætir þeim aðstæðum sem nú eru og eins og ég rakti áðan eru ekki einstakar fyrir Ísland, heldur er sama tilhneigingin á öllum Vesturlöndum. Tilurð þessa frv., herra forseti, hefur verið rakin hér prýðilega af öðrum þeim sem rætt hafa um þessi mál og ég vil nota þetta tækifæri til að deila áhyggjum með þeim sem hér hafa komið upp, áhyggjum vegna þess hvernig frv. lítur út núna og hvernig löggjöf við erum að fá. Í hana vantar því miður, eins og ég hef reynt að benda á, þá framsækni og í rauninni þá víðsýni, þá opnun gagnvart þeim breytingum sem eru að verða á vinnumarkaði sem við þurfum helst á að halda. Það er forvitnilegt, herra forseti, að velta því fyrir sér hvernig hæstv. ráðherra ætlar að snúa sér gagnvart 1. gr. frv. þar sem fjallað er um skilyrði bótaréttar. Ég hafði skilið það svo að svokallað einyrkjafrv. mundi fylgja þessum tveimur inn í þingið og verða rætt samhliða, enda kemur fram í 1. gr. frv. að það er búið að taka út ákvæði um það að einyrkjar þurfi að hafa hætt atvinnurekstri. Það segir í greinargerð með frv. að talin hafi verið þörf á sveigjanlegri reglum heldur en þar voru inni, en við höfum ekki séð eða heyrt önnur svör varðandi þann sveigjanleika en þann að þrír hópar einyrkja eru teknir út úr og að þeim virðist eiga að snúa tilteknu öryggisneti. Hvað aðra varðar höfum við engin svör fengið enn. Þess vegna væri fróðlegt að heyra hver er hugsun hæstv. ráðherra með framhald þess máls. Það eru margir hópar svokallaðra einyrkja í íslensku samfélagi og þeim hefur verið að fjölga á undanförnum árum. Eftir því sem fleiri hafa verið ráðnir á svokallaða verktakasamninga, sem hefur verið mjög áberandi ráðningarform á undanförnum árum bæði hjá ríkinu og á almenna markaðnum, þá hafa menn ekki notið þess öryggisnets sem verkalýðshreyfingin hefur þó hannað og búið til fyrir sína félagsmenn. Þessum einkstaklingum hefur verið að fjölga og þeir eru í mun fleiri greinum en bara í hópi vörubílstjóra, bænda eða smábátasjómanna eins og einyrkjafrv. lýtur að. Því hljótum við einhvern veginn að verða að leysa mál þessara hópa og ég auglýsi eftir þeim hugmyndum sem liggja að baki þeirri breytingu sem í þessu tilfelli á að gera á lögunum, ef þetta verður verður að lögum. Og auðvitað hlýtur að hafa verið einhver hugsun varðandi þessa hópa að baki þessari breytingu fyrst rökin eru þau að þurft hafi sveigjanlegri reglur. Ég vil ekki, herra forseti, ljúka máli mínu án þess að víkja að því frv. sem snýr að vinnumarkaðsaðgerðum. Ég tek undir og ítreka þá gagnrýni sem hér hefur komið fram á það fyrirkomulag sem verið er að setja á. Markmið þessarar löggjafar er að hafa eða koma á jafnvægi á milli framboðs og eftirspurnar vinnuafls í landinu. Það er býsna stórt markmið en ég er ekki viss um, herra forseti, að ríkisstofnun sé endilega best til þess fallin að ná slíku markmiði. Það hefur komið fram af hálfu þeirra sem talað hafa fyrir hönd minni hlutans, og ég vil ítreka það, að sveitarfélögin, þ.e. vettvangur þar sem til er staðarþekking hlýtur að vera betri til þess að taka á vinnumarkaðsmálum, til að koma inn með vinnumarkaðsaðgerðir heldur en ríkisstofnunin. Það hlýtur að vera eðlilegt að setja bæði ábyrgð og framkvæmd á þann aðila sem líklegastur er til að leysa verkefnið best af hendi. Ég veit að stofnanir af þessu tagi eru rótgrónar víða annars staðar, en ég er ekki endilega viss um að ef verið væri að taka þetta fyrirkomulag upp í dag þá væri það nákvæmlega svona. Það hefur orðið mikil þróun hvað varðar verkefni, hverjir fara með hin ýmsu velferðarverkefni og hjá okkur hefur tilhneigingin á undanförnum árum verið sú að flytja þessi verkefni frá ríki og til sveitarfélaganna. Þess vegna er það sem hér er verið að gera í fullkominni andstöðu eða mótsetningu við annað sem gert hefur verið og óskiljanlegt í því samhengi líka. Ég vil svo að lokum taka undir það sem kom fram áðan að starfsmenntun í atvinnulífinu og stuðningur við ýmis verkefni kvenna, sá sjóður sem kenndur hefur verið við Jóhönnu Sigurðardóttur, þau verkefni sem hafa verið unnin og það nám sem fram hefur farið á vegum þessara aðila eiga ekki heima í Atvinnuleysistryggingasjóði. Þessi verkefni, hvort sem um er að ræða nám eða vinnu, eru hugsuð sem hluti af nýsköpun, af sókn en ekki sem hluti af lausnum varðandi atvinnuleysi eftir að það er orðið. Mér fannst sú hugmynd sem fram kom áðan um að nær hefði verið að tengja þessa þætti nýsköpunarsjóði sem ríkisstjórnin hefur verið að fjalla um, mér fannst sú hugmynd reyndar þess eðlis að ég skora á hæstv. ráðherra að líta til þess. Þar væri annar bragur á þessum málum og öllu líklegri að mínu mati til þess að gera þessum sjóðum tveimur fært að sinna því hlutverki sem þeim var upphaflega ætlað.

Herra forseti. Út af spurningu hv. þm. varðandi Tryggingasjóð einyrkja, þá hefur komið í ljós að það eru einhverjar aðrar stéttir sem hafa áhuga á því að gerast aðilar að sjóðnum og ég mun leggja til að frv. um einyrkjana verði breytt þannig að opnað verði fyrir öðrum hópum eða stéttum einyrkja sem kynnu að æskja aðildar að sjóðnum. Ég tel að það sé einboðið að gera það. Ég tel líka að það sé eðlilegt að það sé a.m.k. heimild til þess að deildaskipta sjóðnum. Sjónvarpsþýðendur hafa komið á minn fund t.d. og kvartað yfir réttleysi sínu. Þegar ég fór að athuga það sýndist mér að þeirra mál væru í hinum mesta ólestri, þ.e. félagsleg mál, og ég ætla að setja nefnd með aðild þeirra og menntmrn. og fjmrn., hvort ekki væri mögulegt að koma betra skipulagi á þeirra félagsskap og þá gæti í framhaldinu hugsanlega orðið vilji þeirra að gerast aðilar að sjóðnum og ég hef ekkert á móti því.

Herra forseti. Ég vil fagna þeim skilningi sem hér kemur fram í orðum hæstv. ráðherra á kjörum þeirra sem hafa á undanförnum árum og áratugum unnið sem verktakar bæði hjá hinu opinbera og á almenna markaðnum. Hann nefnir hér einn tiltekinn hóp sem eru þýðendur. Þeir eru fleiri. Ég hygg að hv. félmn. hafi orðið vör við fleiri slíka hópa sem væri mjög æskilegt að fengju að koma sínum sjónarmiðum á framfæri og það yrði vissulega rós í hnappagat ráðherrans ef honum tækist í góðu samstarfi við Alþingi og hv. nefnd að leysa mál þess stóra hóps réttindalauss fólks sem hefur þurft að sæta þeim afarkostum á undanförnum árum að vinna sem verktakar við sitt starf, en leit eðlilega til þess nokkru vonarauga þegar það heyrði um einyrkjasjóðinn.

Herra forseti. Ég stend hér upp til þess, sýnist mér, að ljúka þeirri umræðu sem hófst fyrir viku síðan um stöðu drengja í grunnskólum. Þá varð hér býsna mikil og góð umræða um stöðu grunnskólans og um möguleika hans til þess að mæta þörfum nemenda sinna. Þeir hv. alþm. sem tóku þátt í umræðunni voru á einu máli um að hér væri mál sem þyrfti að skoða öðruvísi en gert hefur verið, þ.e. að þær niðurstöður, sá mælanlegi munur sem er á gengi stúlkna og drengja í þeim tilvikum sem hér eru rakin, hljóti að verða okkur tilefni til þess að skoða þessi mál betur en gert hefur verið. Menn hafa nefnt það oft í umræðu um stöðu drengja í grunnskólum, og hún hefur verið nokkur á undanförnum árum, að það yrði að líta til stúlknanna einnig. Það er vissulega gert og hlýtur að verða gert ef farið verður að vilja flm. þessarar tillögu og nefnd sett á laggirnar til að skoða málin vegna þess að um leið og menn horfa til þess að drengir taka í rauninni 70% þeirrar þjónustu sem skólinn býður upp á, þá setja menn eðlilega spurningarmerki við það af hverju stelpurnar fá þá ekki nema þessi 30%. Er það vegna þess að þær eru látnar mæta afgangi eða hvernig er staða þeirra að öðru leyti? Ég gat þess í framsöguræðu minni að jafnréttisbaráttan hefði á undanförnum árum og áratugum fyrst og fremst verið borin uppi af konum og svo virðist, herra forseti, sem hún hafi haft ákveðin jákvæð áhrif á stúlkurnar. Sumir vilja bæði rekja til þess batnandi námsárangur og einnig hitt að rannsóknir hafa sýnt að stúlkur hafa öðlast bæði félagslegan styrk og sjálfstraust á undanförnum árum. Þrátt fyrir þetta er enn þörf á því að styrkja stúlkurnar og sannfæra þær betur um að þær séu ekki veika kynið en við verðum að horfa til þess líka, og það er e.t.v. það sem er nú svo tímabært, að drengirnir hafa ekki síður en stúlkur liðið fyrir eða verið fórnarlömb kynbundinna fordóma og staðlaðra fyrirmynda. Rannsóknir benda einnig til þess að drengir séu nú undir mun meiri þrýstingi en stúlkur hvað það varðar að haga sér strákalega, leika sér með strákaleikföng o.s.frv. Jafnréttisbaráttu kvenna virðist hafa tekist að víkka út þann ramma sem stúlkur og konur ,,mega`` haga sér innan, en strákarnir virðast samkvæmt þeim rannsóknum sem ég er að vitna til enn vera undir mikilli pressu hvað það varðar að vera strákar. Menn hafa líka nefnt það í þessari umræðu að ekki ætti að tengja þetta vandamál einungis skólunum. Það er auðvitað mikið rétt en það er hins vegar svo að samskipti einstaklinga í hópum, þegar um börn er að ræða, fara fyrst og fremst fram í skólunum, í leikskólanum, grunnskólunum og síðan í framhaldsskólum, þannig að sú félagsmótun sem fram fer í hópnum, og samskipti kynjanna þar með, þróast fyrst og fremst á þessum stöðum vegna þess að þar fara samskiptin í hópum fram. Þess vegna er svo mikilvægt að kennarar á öllum þessum skólastigum séu meðvitaðir um að það skiptir verulegu máli hvernig umfjöllunin er um kynferði og jafnrétti. Í Kennaraháskóla Íslands er nú fjallað um þessi mál, þ.e. um kynferði og jafnrétti, á námskeiði í þróunarsálfræði á fyrsta ári vegna þess einmmitt að á síðustu árum hefur athygli fræðimanna í auknum mæli beinst að kynferði sem áhrifavaldi í þroska barna. Menn eru búnir að gera sér grein fyrir því að börn læra kyndbundna hegðun vegna þess að þeim er umbunað fyrir það sem kölluð er rétt hegðun eða viðunandi hegðun og svo fá þau aftur neikvæð viðbrögð gagnvart óæskilegri hegðun. Við getum svo velt því fyrir okkur hver hefur verið talin rétt og viðeigandi hegðun og framkoma, annars vegar stráka og hins vegar stelpna og við vitum öll að þar hefur ekki verið um sömu kröfur að ræða. Á vegum starfshóps í menntmrn. var gefin út skýrsla árið 1990 þar sem gerðar voru tillögur um stefnu og markmið í skólastarfi. Þar var lögð áhersla á að jafnrétti yrði haft að leiðarljósi. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í skólastarfi skal leitast við að efla sjálfstæði og sjálfsvirðingu bæði stúlkna og drengja og búa þau jafnt undir virka þátttöku í fjölskyldulífi og mótun samfélagsins alls.`` Hér eru háleit markmið og í raun sjálfsögð. Það er samt sem áður svo, herra forseti, að ef kennarar ætla sér að sinna þessu verkefni eins og þarna er lagt upp með, þá verða þeir að brjóta þær venjur sem ríkja í skólastarfinu og þeir verða einnig að leggja á sig vinnu við að móta eigin námskrá og námsefni. Það er þess vegna sem við flm. teljum að umfjöllun um þessi mál eigi heima við gerð nýrrar námskrár fyrir grunnskóla, að það sé þar sem eigi að byrja á því að leggja áherslurnar af virkilegum krafti til þess að við getum náð þeim árangri sem sóst er eftir, þ.e. að við náum því jafnrétti að hvort heldur börn eða fullorðnir einstaklingar geti náð árangri án tillits til þess hvort þau eru karlar eða konur og þau þurfi hvorki í skólum né annars staðar í samfélaginu að líða fyrir kynferði sitt eða þurfa að búa við svo þröngan ramma að þau fái ekki notið hæfileika sinna. Aðeins að lokum, herra forseti. Í þessari umræðu hefur komið fram að 70% þeirra sem fá sérkennslu- og sálfræðiþjónustu í skólunum eru drengir. Rannsóknir hafa líka sýnt að drengir taka um það bil þetta hlutfall af tíma kennarans og sumir hafa nefnt þar til hærri tölur eða allt að 80%. Þess vegna veltum við auðvitað fyrir okkur hvað verður um stelpurnar á meðan og hvaða félagsmótun fer fram einmitt við þær aðstæður að drengirnir með fyrirferð taka athygli og tíma en þær bíða. Við höfum líka nefnt það í þessari umræðu og nokkrir hv. þm. hafa komið inn á það að hlutfall drengja er óhugnanlega hátt þegar litið er til slysa, sjálfsvíga og svo einnig innilokunar á stofnunum ýmiss konar. Ég held að við verðum að fara að horfa af meiri alvöru á þessi mál, og um það hefur mér fundist menn vera nokkuð sammála, meiri alvöru en verið hefur. Það eru ýmsar tilgátur sem settar hafa verið fram um orsakir. Menn hafa sett fram tilgátur um mismunandi þroska og ekki bara tilgátur. Rannsóknir sýna á ýmsum sviðum að svo muni vera. Menn hafa talað um að það hafi sín áhrif að konur sinni uppeldisstörfum fyrst og fremst, bæði inni á heimilum og eins í skólum. Ég veit að frændur okkar á hinum Norðurlöndunum, ekki síst í Danmörku, eru nokkuð uppteknir einmitt af því. Í framhaldi af því hefur verið talað um að drengi vanti þar af leiðandi eðlilegar fyrirmyndir. Það hefur verið talað um að orsakirnar kunni að vera vegna erfiðleika drengja við að tjá tilfinningar og síðan hefur verið bent á að áhrif umhverfis á kynferðisvitund, þ.e. að börn læri ákveðna hegðun, svokallaða rétta hegðun, hafi einnig sín áhrif. Ég held að þetta séu allt hlutir sem þurfi að skoða og ég er sannfærð um að við hér á Íslandi höfum vegna fámennis einstakt tækifæri til þess að bregðast við þessum hlutum með þeim hætti að við getum boðið börnunum okkar, ef svo má að orði komast, upp á betra uppeldi að þessu leytinu til heldur en flestar aðrar þjóðir.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur fyrir framlag hennar í þessu máli. Hér er til umræðu mjög brýn þáltill. sem tekur á miklum vanda. Ég ætla ekki að fara mikið í gegnum þetta, ég er að mestu leyti sammála hv. þm. En ég vil benda á að drengir hafa fyrirmyndir sem passa illa við það hlutverk sem þeim er ætlað. Þar á ég við þær fyrirmyndir sem felast í tölvuleikjum og kvikmyndum, það eru ofbeldiskenndar fyrirmyndir og á margan hátt neikvæðar sem brjóta niður í staðinn fyrir að byggja upp. Ég held að það sé mjög mikilvægt að reyna að átta sig á þeirri klemmu sem drengir lenda í í grunnskólunum þar sem fyrirmyndin fer ekki saman við það hlutverk sem þeim er hins vegar ætlað að uppfylla og því held ég að það sé mjög brýnt að taka á þessu. Og það er rétt sem hv. þm. nefndi að vandamál með börn í grunnskólum eru að mestu leyti vegna drengja. Sem dæmi má nefna þau börn sem þjást af ofvirkni sem er umtalsverður hluti. Ofvirkni lýsir sér öðruvísi hjá drengjum heldur en hjá stúlkum. Stúlkur verða bældar og niðurdregnar en hjá drengjum kemur þetta fram í árásargirni og uppivöðslusemi. Ég held að það sé mjög brýnt að skoða þessa hluti alla og reyna að ráða bót á þessu því að hér er um að ræða mikið mein sem er í allra þágu að sé lagað.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum. Flutningsmenn erum við þingkonur Kvennalistans, Guðný Guðbjörnsdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir og Kristín Halldórsdóttir. Frumvarpstextinn hljóðar svo, með leyfi forseti: ,,1. gr. Á eftir 72. gr. kemur ný grein er verður 73. gr. og breytist röð annarra greina til samræmis við það. Greinin hljóðar svo: Nytjastofnar á hafsvæði því sem fullveldisréttur Íslands nær til eru sameign íslensku þjóðarinnar. Kveðið skal á um sjálfbæra nýtingu þessara auðlinda til hagsbóta fyrir þjóðarheildina í lögum og stjórnvaldsfyrirmælum. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Í greinargerð með frv. eru raktar helstu ástæður fyrir því að við leggjum þetta frv. fram, en þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru langmikilvægasta auðlind íslensku þjóðarinnar. Í lögum um stjórn fiskveiða hefur frá árinu 1988 verið ákvæði um að þeir séu sameign íslensku þjóðarinnar. Með þessu frumvarpi til stjórnarskipunarlaga er verið að tryggja stjórnskipulega stöðu þess ákvæðis.`` Þá segir nánar að með þessum fyrra málslið fyrri greinar sé verið að tryggja annars vegar forræði Íslendinga yfir auðlindinni og hins vegar að auðlindin sé sameign íslensku þjóðarinnr en ekki þeirra sem fara með nýtingarréttinn hverju sinni samkvæmt lögum. Það er lögð mikil áhersla á nauðsyn þess að tryggja stjórnskipulega stöðu þessa ákvæðis þó að sé þegar lögbundið vegna þess hvernig núverandi fiskveiðistjórn er framkvæmd og vegna fyrirhugaðra lagabreytinga sem varða veðheimildir á aflahlutdeild. Ég kem nánar sérstaklega að þeim þætti í ræðu minni á eftir. Í síðara ákvæði 1. gr. er kveðið á um að nýta beri auðlindina á sjálfbæran hátt, en með því er átt við að nýtingin mæti þörfum núverandi kynslóðar án þess að skerða möguleika kynslóða framtíðarinnar til sambærilegrar nýtingar. Í því sambandi er minnt á hið mikla brottkast sem hefur ógnað sjálfbærri nýtingu auðlindarinnar og mjög margir telja að sé meira en góðu hófi gegnir í núverandi kerfi. Hins vegar er yfirlýsing um að hagnýting auðlindarinnar eigi að vera til hagsbóta fyrir þjóðarheildina og ákveðin samkvæmt lögum og stjórnvaldsfyrirmælum. Ástæða þykir til þess að ítreka hagsmuni þjóðarheildarinnar í ljósi þess að heilu byggðarlögin geta misst viðurværi sitt við kaup og sölu einstaklinga á aflahlutdeildum. Þetta getur einnig átt sér stað þegar aflahlutdeildum er úthlutað án endurgjalds til einstaklinga og fyrirtækja sem nýta ekki veiðirétt sinn en hagnast á því að selja hann eða leigja til þeirra sem stunda fiskveiðar, þeirra sem ekki fá veiðileyfi eða aflahlutdeild þrátt fyrir ákvæði 69. gr. stjórnarskrárinnar um að ekki megi leggja bönd á atvinnufrelsi manna nema almannaheill krefji. Þá er þarna vísað í skilgreiningu á hugtakinu nytjastofnar og ég vísa sérstaklega í greinargerðina varðandi það atriði. Það er meira tæknilegt atriði en að ég telji nauðsynlegt að leggja áherslu á það hér í þessari ræðu. Áður en ég fer nánar út í þessi efnisatriði, herra forseti, vil ég benda á það sem kemur fram í greinargerðinni, að frv. þetta er nær samhljóða frv. því sem hæstv. forsrh. flutti á síðasta kjörtímabili, á 118. löggjafarþingi 1994--1995, sem stjfrv. Sjálfstfl. og Alþfl. Og samkvæmt stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstjórnar stefnir ríkisstjórnin að því að festa í stjórnarskrá ákvæði um að auðlindir sjávar séu sameign íslensku þjóðarinnar. Af þessu dreg ég þá ályktun, herra forseti, að það hljóti að vera mikil víðtæk sátt um þetta mál í þinginu. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan þá tel ég vera ástæðu til að styrkja sameignarákvæði fiskveiðistjórnarlaganna með því að festa það inni í stjórnarskrá, ekki síst vegna þess að það liggja nú fyrir rannsóknir á því að aflahlutdeild er að færast á æ færri hendur. Kvóti fimm stærstu útgerðanna á Íslandi var 12% árið 1991 en er nú eða var í árslok 1996 21%. Og enn heyrum við sögur af því að stóru fyrirtækin séu að stækka. Þetta kemur m.a. fram í nýlegri grein sem birtist í Morgunblaðinu eftir þá Agnar Helgason og Gísla Pálsson sem heitir Hver á kvótann?, en þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Vandinn er sá að þótt lög kveði skýrt á um að fiskistofnarnir umhverfis landið séu sameign þjóðarinnar, eru kvótarnir sjálfir --- þ.e.a.s. rétturinn til að veiða --- ,,eign`` útgerðarmanna...`` --- Þetta er reyndar notað í gæsalöppum og ég legg áherslu á það. --- ,,Og sá eignarréttur virðist vera tryggður eins lengi og núverandi kvótakerfi er við lýði. Þá kynnu menn að spyrja: Hvað er það nákvæmlega sem þjóðin á? Hvað merkir það að eiga fiskistofna en ekki réttinn til að veiða úr þeim? Á meðan útgerðarmenn eru handhafar ... aflakvóta er lítið hægt að gera til að sporna gegn samþjöppun aflaheimilda, ,,kvótabraski`` eða upplausn byggða vegna kvótasölu. Ef útgerðarmönnum er frjálst að kaupa, selja eða leigja kvóta munu þessi ,,vandamál`` halda áfram að skjóta upp kollinum.`` Þá segir síðar í þessari sömu grein: ,,Hvað sem líður afstöðu manna til sjálfs kvótakerfisins ... ætti þeim að vera ljóst að frekari tafir á því að tekið sé á kjarna þess ósættis sem ríkir um kerfið munu leiða til fleiri verkfalla, byggðaröskunar og félagslegrar upplausnar. Hér er því ekki aðeins um siðferðileg gildi að ræða heldur einnig beinharða fjármuni. Nauðsynlegt er að svipta burt þeirri þoku sem hulið hefur eignarréttarstöðu kvóta og fiskistofna. Það er kominn tími til þess að menn setjist niður ... og skilgreini nánar hvað það merkir að ,,eiga`` fiskistofna en ekki réttinn til að veiða úr þeim og hvaða svigrúm þjóðin hefur hvað þetta snertir.`` Það virðist að mínu mati, herra forseti, vera nokkuð merkingarlaust að eiga eitthvað sem ekki má nota. Það er því mat mitt, herra forseti, að það sé mjög mikilvægt að styrkja þetta sameignarákvæði og ekki síst í ljósi umræðunnar sem hefur átt sér stað á meðal lögfræðinga, og meðal annars í hv. allshn. sem núna er að fjalla um heimildir til þess að veðsetja aflaheimildir, og það er alveg skýrt að færustu lögfræðinga þjóðarinnar greinir á um nákvæmlega hvað hér er á ferðinni. Mig langar, herra forseti, áður en ég kem að veðsetningu aflaheimilda að koma aðeins nánar að því að auðlindin verði nýtt til hagsbóta fyrir þjóðarheildina. Á undanförnum mánuðum hefur komið í ljós að nokkur byggðarlög hafa verið svipt aflaheimildum vegna þess að útgerðarmenn eða sægreifar viðkomandi staða hafa séð sér hag í því að hoppa af bátnum og selja fyrirtækið annað. Ég tel því að það stjórnarskrárákvæði sem hér er lagt til að verði lögfest ætti að gera það erfiðara að fólk missi lífsviðurværi sitt ef það er lögfest að það eigi að nýta auðlindina til hagsbóta fyrir þjóðarheildina. Varðandi þau rök sem oft koma gegn því að aflaheimildirnar séu að færast á æ færri hendur segja þeir stundum, sem ekki telja það mikilvæg rök, að þetta séu stórfyrirtæki sem séu á hlutabréfamarkaði og það séu mjög margir sem eigi þau. Ég tel að þessi rök vegi ekki mjög þungt vegna þess að í ljós hefur komið, og þar vil ég vitna í Sigurgeir Stefánsson í nýju fréttabréfi LÍÚ, að það er í raun ekki svo margir sem eiga stærstu útgerðarfyrirtækin. Það er nefnd talan 5.000 eigendur að 10 stærstu fyrirtækjunu og þar af séu 1.800 eigendur að ÚA. Ég vil einnig benda á að þó að því hafi verið haldið fram að fiskvinnslukonur og starfsfólk í fiskvinnslustöðvum og í sjávarplássum eigi stundum hlut í sjávarútvegsfyrirtækjum, þá má vel vera að til séu dæmi um slíkt. En það er alveg ljóst að fiskverkakonur eða almenningur yfirleitt hefur ekki mikil efni á því að vera að fjárfesta í þessum fyrirtækjum. Þess vegna finnst mér ljóst að þessi fyrirtæki eru enn þá í eigu hlutfallslega fárra, þau eru í eigu þeirra sem eiga peninga hér á landi, eiga fé aflögu til þess að kaupa sér hlutabréf og þá erum við að binda það við svona ríkari helming, eða hvað eigum við að segja, jafnvel 1/10 þjóðarinnar, réttinn til þess að fjárfesta í fiskveiðiarðinum sem er að myndast vegna þess að sægreifarnir eru að selja þjóðinni sína eigin eign, selja þjóðinni hlutabréf í fiskveiðiauðlindinni sem hún sjálf á. Ég tel þetta algerlega óviðunandi og þess vegna verði að stoppa þetta með einhverjum hætti. Varðandi frv. sem nú liggur fyrir þinginu um að heimila veðsetningu á aflaheimildum, þá er mjög athyglisvert að skoða þann ágreining sem er um túlkun þess sem þar er að gerast og um leið að hvaða leyti sú túlkun byggir á sameignarákvæði fiskveiðistjórnarlaganna. Ef við lítum á frv. um samningsveð, þá er því haldið fram af sérfræðingum, sem allshn. hefur verið að ræða við að undanförnu, að eins og frv. er orðað núna muni sameignarákvæði fiskveiðistjórnarlaganna halda. Þarna á ég við prófessor Þorgeir Örlygsson. Hann telur sem sagt að þetta sameignarákvæði sé það sterkt og mikilvægt að það muni halda þó að fiskveiðistjórnarlögunum verði breytt og muni ekki skapa neinn bótarétt á hendur ríkissjóði þó að því verði breytt. Það sem kom mér hins vegar verulega á óvart við málflutning prófessors Þorgeirs Örlygssonar í allshn. var að hann taldi að það sama mundi eiga við þó að frv. sem var lagt fram fyrir tveimur árum væri lagt fram, þ.e. þó það væri sagt alveg skýrum orðum að veðsetning á aflahlutdeild sé heimil, þá muni þetta sameignarákvæði samt halda að hans mati. Mér finnst ástæða til þess að leggja áherslu á þetta vegna þess að málflutningur framsóknarmanna að undanförnu við framlagningu á frv. um samningsveð hefur gengið út á að nú sé búið að finna svo fínt orðalag á 4. mgr. 3. gr. frv. um samningsveð að það muni ekki vera neitt vandamál þetta með að veðsetja aflahlutdeildina. Til þess að minna hv. þingheim á hvernig þetta er orðað núna ætla ég að lesa 4. mgr. 3. gr., með leyfi forseta: ,,Eigi er heimilt að veðsetja réttindi til nýtingar í atvinnurekstri sem skráð eru opinberri skráningu á tiltekið fjárverðmæti og stjórnvöld úthluta lögum samkvæmt, t.d. aflahlutdeild fiskiskips og greiðslumark bújarðar.`` Síðan segir í seinni hluta greinarinnar: ,,Hafi fjárverðmæti það sem réttindi eru skráð á verið veðsett er eiganda þess óheimilt að skilja réttindin frá fjárverðmætinu nema með þinglýstu samþykki þeirra sem veðréttindin eiga í viðkomandi fjárverðmæti.`` Þ.e. fyrst er bannað að veðsetja aflahlutdeild og síðan er sagt: Ekki má veðsetja skip nema aflahlutdeildin sé með. Að mati prófessors Þorgeirs Örlygssonar skiptir ekki máli hvort þetta orðalag er viðhaft eða það sem var fyrir tveimur árum hvað það snertir. Að hans mati heldur sameignarákvæði fiskveiðistjórnarlaganna. Þetta legg ég áherslu á ekki síst vegna þess að nýlega hafa birst í dagblöðum nokkrar greinar eftir annan lagaprófessor, prófessor Sigurð Líndal, sem sérstaklega hefur tekið fyrir í þremur greinum í Dagblaðinu að undanförnu hvað þetta sameignarákvæði stjórnarskrárinnar merki og hvort aflaheimildir tengist stjórnarskrárvernduðum ákvæðum um eignarrétt. Það er skemmst frá því að segja að það er mat prófessors Sigurðar Líndals að 1. gr. laga nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, sé haldlaust ákvæði ef það eigi að tryggja raunverulegt eignarhald þjóðarinnar á fiskstofnum. Ástæðan er, svo ég vitni beint í prófessorinn, með leyfi forseta: ,,þjóðin hafi engin þau eignaráð sem eignarréttindum fylgja eins og hugtakið er skilið samkvæmt lagabókstaf og lagafræðum.`` Með öðrum orðum er prófessor Sigurður Líndal að rökstyðja það í sínum greinum að atvinnuréttindi útgerðarmanna falli undir stjórnarskrárvernduð eignarréttindi af því að þeir hafi lagt í ákveðinn tilkostnað og að sameignarákvæði fiskveiðistjórnarlaganna dugi lítið. Þetta dreg ég hér fram, herra forseti, til þess að sýna fram á að virtustu prófessora við Háskóla Íslands, sem eru sérfræðingar á þessum sviðum, greinir á. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að styrkja þetta ákvæði um sameign þjóðarinnar á auðlindinni. Það er alveg ljóst að það vefst fyrir prófessor Sigurði Líndal í sínum greinum hvort atvinnuréttindin, þessi atvinnuréttindi í sjávarútvegi séu stjórnarskrárvarin eða ekki. Hann segir: Það er pínulítið óljóst, þau eru ekki eins vel varin og aðrar eiginir og það er alveg ljóst að þarna er vafi, þó að prófessor Sigurður Líndal virðist gera lítið úr þeim vafa. Í framhaldi af því andmælir hann málflutningi þeirra sem hafa mælt með bæði veiðileyfagjaldi og sem telja að sameignarákvæðið þýði það í raun að þjóðin eigi fiskstofnana. Hann bendir á að vissulega sé hægt að hugsa sér þannig fiskveiðistjórnun og bendir á að Morgunblaðið þurfi pínulítið að breyta sínum málflutningi ef þeir ætli að leggja áherslu á það. Það er einmitt skoðun okkar kvennalistakvenna að það verði að gera allt til þess að tryggja að svo verði, að það verði útgangspunkturinn í umræðunni, þarna eru tvær lagagreinar að mínu mati sem stangast á, þ.e. 1. og 4. gr. fiskveiðistjórnarlaganna, og tekin séu af öll tvímæli um að sameignarákvæðið sé það ákvæði sem gengið er út frá. M.a. þess vegna er þetta frv. lagt fram til þess að tryggja að það verði útgangspunkturinn í öllum frekari breytingum á fiskveiðistjórnun hér á landi. Eins og prófessor Sigurður Líndal segir sjálfur er ekkert því til fyrirstöðu að gera það að útgangspunkti. Við kvennalistakonur erum eindregið þeirrar skoðunar að þetta eigi að vera hinn eini og rétti útgangspunktur og mér virðist það vera skoðun þingheims almennt þó að auðvitað séu nokkrar undantekningar þar á innan ákveðinna flokka. Þess vegna tel ég mjög eðlilegt sem lið í því að styrkja þá hugsun sem prófessor Þorgeir Örlygsson kom með, að útgangspunkturinn eigi að vera sameignarákvæðið um nytjastofnana sem nú eru eingöngu í fiskveiðistjórnarlögunum og setja það í stjórnarskrána. Ég vil aðeins að lokum, herra forseti, ítreka að núverandi ríkisstjórn virðist vera alveg sammála þessu frv. Hún hefur lýst því yfir í stjórnarsáttmála að hún stefni að því að gera þetta. Yfirleitt eru stjórnarskrárbreytingar ekki samþykktar fyrr en á síðasta þingi rétt fyrir kosningar þannig að það má vel vera að ríkisstjórnin hyggist sjálf flytja svona frv. á næsta ári, en ég tel að umræðan núna sé það mikil að tímabært sé að halda þessu sjónarmiði á lofti. Ég legg því mikla áherslu á að þetta frv. fái vandaða umræðu núna og að lokinni þessari umræðu verði því vísað til sérstakrar nefndar sem fjallar um stjórnarskrármál.

Eins og áður hafði verið getið mun nú hefjast utandagskrárumræða. Efni hennar er staða eldri borgara í skatt- og almannatryggingakerfinu. Málshefjandi er hv. þm. Ágúst Einarsson. Hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 50. gr. þingskapa, þ.e. hálftíma umræða.

Herra forseti. Það er brýn ástæða fyrir því að málefni aldraðra séu tekin til umræðu á hinu háa Alþingi. Þrengt er að hag þeirra og óöryggi skapað. Það eru um 65 þúsund manns yfir 50 ára hérlendis og 27 þúsund yfir 67 ára aldri. Þetta fólk á sammerkt að hafa lifað tímana tvenna og byggt upp þau lífskjör sem við búum nú við. Það er samfélagsleg skylda stjórnmálamanna, einkum jafnaðarmanna, að veita öldruðum öryggi og gott viðurværi í ellinni. Skammarlegt er að það skuli vera ástæða fyrir aldraða að fyllast réttmætri gremju gagnvart stjórnvöldum. Þessi hópur á ekki margra kosta völ til að þrýsta á stjórnvöld til að leiðrétta kjör sín. Það er ekki rætt við þennan hóp í karphúsi og ekki fara aldraðir í verkfall ef þeim þykir á sig hallað. Þessi hópur hefur skilað því margföldu til þjóðfélagsins sem rennur til hans á síðari hluta ævi þeirra. Ríkisstjórnin afnam tengingu greiðslna úr almannatryggingakerfinu við launabreytingar og skerti hlut aldraðra nú í haust. Þetta er ríkisstjórnarstefna. Þeir hlífa ekki þessum hóp. Lífeyrisgreiðslur eiga að hækka um 2% á þessu ári án tillits til væntanlegra kjarasamninga. Persónuafsláttur og vaxtabætur eru óbreyttar þrátt fyrir verðbólgu af því að ríkisstjórnin er að aura upp í kjarasamninga. Ríkisvaldið ætlar nú eina ferðina enn að greiða launahækkun fyrir VSÍ með skattalækkunum, þ.e. á kostnað almennings, en ekkert tillit er tekið til hagsmuna aldraðra. Heilbrrh. lýsti á fundi með eldri borgurum 21. febrúar á Hótel Borg, samkvæmt Morgunblaðinu, að hún væri hlynnt því að ellilífeyrir væri aftur tengdur almennum launakjörum. Ráðherrann stóð hins vegar að því í desember 1996 ásamt stjórnarliðinu að fella tillögu stjórnarandstöðunnar að þetta samband yrði tekið aftur upp. Formaður jaðarskattanefndar vill samkvæmt blaðaummælum sem minnst vita af hagsmunamálum aldraðra í vinnu nefndarinnar. Ellilífeyrir er hér 2,3% af landsframleiðslu, en í Svíþjóð er þetta hlutfall um 10%. Við í þingflokki jafnaðarmanna munum óska eftir samanburði á kjörum eldri borgara hérlendis og í nágrannalöndunum. Samkvæmt dæmi Félags eldri borgara og aðgerðahóps aldraðra tapar sá aðili sem fær 10 þús. kr. hækkun lífeyrisgreiðslna. Tekjutrygging, heimilisuppbót og lyfjauppbót lækka, svo og fríðindi vegna ljós- og hljóðvakamiðla. Þetta eru jaðaráhrif kerfisins. Auðvitað er þetta jafnforkastanlegt og það er gagnvart millitekjufólki vinnumarkaðarins. Munurinn er sá að þar er verið að leggja til lausnir en gagnvart eldri borgurum er ekkert gert. Grunnlífeyrir er nú 13 þús. kr., tekjutrygging 25 þús. sem skerðist við 18 þús. kr. tekjur. Greiðslur úr lífeyrissjóðum skerða tekjutryggingu og það er harðlega gagnrýnt af eldri borgurum. Eldra fólk ber oft mikinn kostnað, t.d. við kaup og rekstur þjónustuíbúða. Það er aukin harka í viðbrögðum eldra fólks vegna þess að því er misboðið með framgöngu ríkisstjórnarflokkanna. Þó eru þar í forustu ýmsir sem hafa verið nokkuð ráðandi innan stjórnarflokkanna, en það kemur fyrir ekki. Þeir tala fyrir daufum eyrum og það er skammarlegt, herra forseti. Niðurstaða jaðarskattanefndar getur orðið lykilatriði við gerð kjarasamninga varðandi jaðarskatta og jaðaráhrif í skatta- og almannatryggingakerfinu og slíkt hefur mikil áhrif á fjárlög. Ég spyr því hæstv. fjmrh. eftirfarandi spurninga: Mun fjmrh. beita sér fyrir því að ellilífeyrir, tekjutrygging og tengdar bætur fyrir árið 1997 hækki a.m.k. til samræmis við launabreytingar 1997 og þá meira en um þau 2% sem kveðið er á í fjárlögum fyrir árið í ár? Mun fjmrh. beita sér fyrir því í ríkisstjórn að hækkun lífeyrisgreiðslna til aldraðra sé tengd almennum launabreytingum eins og var áður, samanber kröfu Félags eldri borgara og nýlegar yfirlýsingar heilbrrh. um stuðning við að slíkt samband sé tekið upp aftur? Hyggst fjmrh. beita sér fyrir afnámi eða minnkun tekjutengingar ellilífeyris, tekjutrygginga og tengdra bóta? Hyggst fjmrh. beita sér fyrir því að fulltrúar aldraðra fái að taka þátt í tillögugerð um endurbætur á skattkerfinu eins og gildir mjög oft um aðila vinnumarkaðarins?

Virðulegi forseti. Svokölluð jaðarskattanefnd starfar á grundvelli stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar en þar segir að tekið skuli upp samstarf við aðila vinnumarkaðarins um tiltekna endurskoðun á skattkerfinu. Ástæðan fyrir því að leitað var samstarfs sérstaklega við aðila vinnumarkaðarins er sú að skattkerfið hefur mikil áhrif á tekjuskiptinguna og þar með á framboð og eftirspurn eftir vinnuafli. Ekki síst á þetta við þegar haldið er fram að jaðaráhrif tekjuskattskerfisins letji menn til vinnu vegna stighækkandi skatts eða missis tekjutengdra bóta. Lífeyrir almannatryggingakerfisins var hækkaður um 2% í takt við verðlagshækkanir um sl. áramót þótt engar launahækkanir ættu sér þá stað á vinnumarkaði. Eins og margoft hefur komið fram verður lífeyririnn endurskoðaður þegar kjarasamningar liggja fyrir. Í lögum um bætur almannatrygginga segir að þær skuli breytast árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni. Til hliðsjónar við ákvörðun bóta skal hafa þróun launa, verðlags og efnahagsmála. Heimilt er að breyta bótafjárhæðinni um allt að 3% ef verulegar breytingar verða á þjóðhagsforsendum. Eins og menn vita byggja forsendur fjárlaga á að almennar launabreytingar verði 3,5% og almennt verðlag hækki um 2% milli ára. Nauðsynlegt er að endurskoða lagaákvæðin um viðmiðun bótanna fyrir árslok vegna þess að það er tímabundið. Mín skoðun er að við breytingar á lífeyri sé eðlilegast að hafa hliðsjón af almennum verðlagsbreytingum þannig að þær verði óháðar kaupmáttarsveiflum, enda er um lágmarkstryggingar að ræða. Sífellt fleiri ríki miða framfærslu við kostnaðarbreytingar frekar en launabreytingar og greiðslur úr lífeyrissjóðum fylgja lánskjaravísitölu eða vísitölu neysluverðs. Á vegum heilbrrh. er starfandi nefnd sem hefur það hlutverk að endurskoða lög um almannatryggingar. Nefndinni var sett það markmið að einfalda bótakerfi almannatrygginga ásamt því að nýta betur fjármagn til þeirra sem mest þurfa á því að halda. Reglur um samhengi lífeyris og annarra tekna og jaðaráhrif þeirra hafa verið til umræðu innan nefndarinnar ásamt einföldun kerfisins. Auk fulltrúa ráðuneyta, stjórnmálaflokka og aðila vinnumarkaðar eiga Landssamtök aldraðra, Öryrkjabandalagið og Þroskahjálp aðild að nefndinni. Ljóst er að gera verður viðamikla útreikninga á þeim leiðum sem koma til greina þegar einfalda á kerfið. Breytingar kosta mismunandi mikið og hafa mismunandi áhrif á þá einstaklinga sem eru að fá lífeyri í núverandi kerfi. Hefur nokkuð tafið úrvinnslu að frekari upplýsingar þarf til að meta áhrif breytinganna. Mín skoðun er sú að óhjákvæmilegt sé að gera breytingar á tekjutengingu lífeyris, tekjutrygginga og tengdra bóta sem allra fyrst og reynt verði að samræma skerðingarnar. Kerfið í dag er flókið og jaðaráhrifin geta orðið mun meiri en í skattkerfinu. Sérstaklega þarf að beina athyglinni að þeim tilvikum sem geta komið upp í samspili ýmissa bótaflokka og valdið miklum sveiflum á tekjum lífeyrisþega. Ekki eru uppi hugmyndir um að fulltrúar aldraðra taki sæti í jaðarskattanefndinni. Fulltrúar Landssambands aldraðra, Félags eldri borgara og aðgerðahóps aldraðra hafa hins vegar komið sjónarmiðum sínum að við fjmrh. og heilbrrh. og einstaka nefndarmenn. Formaður jaðarskattanefndar hefur bent á að skoða þurfi samspil skattkerfis og tryggingakerfis. Þegar rætt er um lífeyrisgreiðslur almannatryggingakerfisins þarf að líta til lengri tíma og taka ákvarðanir með tilliti til þess. Meðalaldur Íslendinga er lágur. Gera má ráð fyrir að breytt aldurssamsetning leiði til þess að á bak við hvern aldraðan verði aðeins þrír Íslendingar á vinnualdri, þ.e. 20--67 ára, árið 2030 en nú eru þeir sex til sjö. Þetta er gífurleg breyting. Vandamál þau sem aðrar þjóðir eru nú að kljást við af þessum sökum, munu því koma yfir okkur ef ekki er brugðist rétt við. Þessu til viðbótar má benda á að Hagfræðistofnun telur að útgjöld til heilbrigðismála muni vaxa um 50--65% á mann á sama tíma. Til hvaða ráða á að grípa? Flestir eru sammála um þrennt: Í fyrsta lagi verður að reka ríkissjóð án halla og koma í veg fyrir að ríkið safni skuldum. Þannig gefst okkur svigrúm til að fást við vaxandi kostnað vegna breyttrar aldurssamsetningar án þess að þyngja skattbyrðina óhóflega. Í öðru lagi þarf að auka langtímasparnað m.a. í lífeyrissjóðum eða með öðrum ámóta hætti þannig að fólk með tekjur leggi fjármuni fyrir til elliáranna. Stöðugleiki í efnahagsmálum og fjölbreytni sparnaðarforma hafa áhrif í þessa átt auk skattívilnana. Í þriðja lagi þarf að skipuleggja samspil lífeyristryggingabótakerfisins og lífeyrissjóðakerfisins, en smám saman munu greiðslur úr lífeyrissjóðum verða mikilvægari þáttur í afkomu eldra fólks en nú er og lífeyrisbætur verða lágmarkstrygging og takmarkast við þá sem þurfa á aðstoð samfélagsins að halda. Herra forseti. Að þessum langtímamarkmiðum mun ríkisstjórnin vinna um leið og hún mun leitast við að laga þá ágalla sem ætíð munu koma upp þegar bætur eru tekjutengdar.

Virðulegi forseti. Það var satt að segja heldur kaldranalegur boðskapur til aldraðra og öryrkja í landinu sem kom frá hæstv. fjmrh. Það var tvennt sem hæstv. fjmrh. hafði að segja við aldraða og öryrkja á Íslandi í þessari ræðu. Það var í fyrsta lagi að það þyrftu að fara fram viðamiklir útreikningar á kjörum þessa fólks. Það vita allir hvað þýðir. Það þýðir að það á að drepa málinu á dreif. Í öðru lagi sagði hann að hann hefði komist að þeirri niðurstöðu að það væri nauðsynlegt að --- gera hvað? Að samræma skerðingarnar. Þetta eru brýnustu verkefnin að mati hæstv. fjmrh. þegar það blasir við að kjör aldraðra og öryrkja eru að versna dag frá degi fyrst og fremst vegna ákvarðana sem eru teknar hér í þessum sal, pólitískra ákvarðana um skerðingu á svo að segja öllum þáttum almannatrygginga og stöðugt brattari tekjutengingum. Ég nefni í því sambandi t.d. lyfjauppbót, sem í sumum tilvikum er verið að strika út. Ég nefni í því sambandi sérstaka heimilisuppbót sem er verið að strika út. Ég nefni í því sambandi hina almennu heimilisuppbót, sem er jafnvel strikuð út, og ég nefni í því sambandi fréttirnar núna sem hafa borist öldruðum hundruðum saman síðustu daga frá Tryggingastofnun ríkisins og Ríkisútvarpinu um að fella niður þá heimild sem hefur verið hjá öldruðum og öryrkjum að þeir þyrftu ekki að borga afnotagjöld útvarps og sjónvarps. Þetta blasir núna við í stórum stíl og þýðir að í mörgum tilvikum er fólk er að borga langt yfir 100% í jaðarskatt af tekjum umfram t.d. 75 þús. kr. á mánuði. Það er því alveg ljóst, herra forseti, að á þessu máli verður að taka núna í tengslum við samningana. Það þarf enga viðamikla útreikninga á kjörum aldraðra og öryrkja í þessum efnum, hæstv. fjmrh. Það þarf að fara í málið. Vandinn hefur verið sá núna undanfarin ár, allt frá 1991, að svo að segja á þriggja mánaða fresti hafa borist tilkynningar til þessa fólks um að það ætti að skerða kjör þess með einum eða öðrum hætti. Þetta fólk býr við stöðuga óvissu í kjörum sínum. Kjör þess eru flókin og það er alvarlegur hlutur að standa þannig að málum. Þess vegna er brýnt að taka málið fyrir og það má ekki standa upp frá þeim kjarasamningum sem nú eru fram undan öðruvísi en að ríkisstjórnin verði knúin til undanhalds í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Eins og hér hefur komið fram, eru aldraðir í landinu, þeir sem eru 67 ára og eldri, um 27 þúsund manns eða 9,9% af íbúafjölda. Það er nokkuð ljóst að þeim mun fjölga og er álitið að um 2030 verði þessi aldurshópur 16--17% af þjóðinni. Meðal annars vegna þessa er ljóst að við stöndum frammi fyrir viðfangsefni sem verður að taka á og verður að leysa. Í ríkisstjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar er ákvæði þess efnis að sett verði ný lög um almannatryggingar þar sem réttur þeirra sem raunverulega þurfa á bótum að halda verði betur tryggður en nú er. Í þessu sambandi vil ég geta þess að þegar tekjutryggingunni var komið á árið 1971 voru rökin sem stóðu að baki því þau að hún skyldi tryggja framfærslu lífeyrisþega í samræmi við lægstu laun þangað til lífeyrissjóðirnir hefðu bolmagn til að taka við. Þetta finnst mér vera grundvallaratriði og sú hugsun sem ég vil halda á lofti í þessu sambandi. Það er hins vegar langt í það að lífeyrissjóðirnir geti leyst þetta verk af hendi. Bætur almannatrygginga, svo að ég komi aðeins inn á þær, hafa hækkað verulega í tíð núv. ríkisstjórnar, núv. hæstv. heilbrrh. Sem dæmi: Þeir sem búa einir og hafa ekki aðrar tekjur hafa hækkað úr 47.031 kr. í 53.137, eða um tæplega 13%. Á sama tíma hafa heildarútgjöld hækkað úr 15 milljörðum 830 millj. í 18 milljarða 81 millj., eða um 14,22%. Hæstv. forseti. Ég sé að tíma mínum er lokið en ég vil bara að síðustu segja að bótagreiðslur almannatrygginga hljóta fyrst og fremst að eiga að þjóna þeim sem ekki hafa úr öðru að spila. Það er hins vegar sú stóra spurning sem við stöndum frammi fyrir: Hvar eiga mörkin að liggja? Hvenær eiga þessi skerðingarákvæði að koma inn og taka gildi? Það er viðfangsefni sem núv. hæstv. ríkisstjórn mun taka á.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mál til umræðu á Alþingi. Ég vil biðja aldraða afsökunar á því að ekki skuli vera fleiri þingmenn í salnum en raun ber vitni en þar kemur margt til og m.a. miklar annir. Ég verð að segja að ég tek undir það sem hér hefur verið sagt að nokkru leyti hvað varðar þá ádeilu sem hefur komið upp varðandi stöðu aldraðra hér á landi. Mikinn hluta starfsævi sinnar eru einstaklingar að búa sig undir áhyggjulaust ævikvöld og taka þá mið af gildandi lögum og reglum um aldraða þegar lagt er í sameiginlega sjóði almannatrygginga og séreignarsjóði lífeyrissjóðanna. Það er því nauðsynlegt að stöðugleika sé gætt í hvívetna hvað varðar fjárhagslega afkomu aldraðra. Hér hefur verið rætt nokkuð um lífeyrissjóðina og það er vissulega vandamál út af fyrir sig. Ég held að þegar lagt var upp með lífeyrissjóðinn hafi mönnum ekki órað fyrir því að jafnhrikalegar örorkugreiðslur yrðu úr sjóðnum og raun ber vitni. Væri hægt hins vegar að koma því við að örorkubætur yrðu greiddar úr Tryggingastofnun ríkisins gætu lífeyrissjóðirnir staðið mikið betur að vígi gagnvart greiðslum til aldraðra heldur en raun ber vitni í dag. Hér hefur komið fram að 27 þús. aðilar eru 67 ára og eldri. Þeirra gremja er réttlát að mörgu leyti vegna þess að aldraðir eiga vissulega að fá að koma miklu meira að stjórnsýslunni heldur en gerst hefur fram að þessu. Mér heyrðist það á fjmrh. að þess muni ekki langt að bíða og ég fagna því. Ísland er í dag gott og gjöfult land og ég þakka þeim og við hinir yngri hljótum að þakka þeim öldruðu sem landið byggðu. Við hinir sem erfum eigum gott eitt að láta af okkur leiða í umhyggju gagnvart öldruðum.

Herra forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar er eitt af meginmarkmiðunum að lækka jaðarskatta til að gera landsmönnum kleift að ganga bjartsýnir og með reisn inn í 21. öldina. Hvernig hefur ríkisstjórnin unnið að þessu markmiði þegar aldraðir eru annars vegar? Jaðarskattarnir hafa verið auknir verulega. Skerðing grunnlífeyris er nú 30% í stað 25% gagnvart tekjum. Lyfja- og umönnunaruppbótin vegna nauðsynlegs kostnaðar hefur verið tekjutengd, sem er algert nýmæli. Það hefur í för með sér verulega tekjuskerðingu á annað þúsund lífeyrisþega og töpuð tengd réttindi sem eru afnotagjöld af Ríkisútvarpinu. Þannig ber nú fjöldi lífeyrisþega yfir 100% jaðarskatt. Það þýðir að ef t.d. lífeyrissjóðsgreiðslur hækka, þá verða ráðstöfunartekjurnar enn lægri en áður en hækkunin varð. Þetta hljómar eins og hver annar brandari en eru því miður grafalvarlegar staðreyndir. Álögur hafa verið auknar á aldraða á kjörtímabilinu. Þjónustugjöld í heilbrigðisþjónustunni hafa verið hækkuð verulega og réttindi skert. Tvísköttun á hluta lífeyrisþega hófst að nýju og síðast en ekki síst, lífeyrisgreiðslur aftengdar við launaþróun í landinu sem er algert siðleysi. Og hér er fátt eitt tínt til. Nú stendur fyrir dyrum aukin skattheimta með aukinni greiðsluþátttöku þeirra fyrir sjúkraþjálfun sem hæstv. heilbrrh. þorði ekki að kannast við, aðspurð hér á þinginu á dögunum. Aldraðir sjálfir og aðgerðarhópur þeirra hefur unnið ötult starf við að vekja athygli á stöðu þeirra og hvernig ríkisstjórnin hefur veist að kjörum þeirra. Ég krefst þess að aldraðir komi að vinnu jaðarskattanefndarinnar eins og endurskoðun almannatrygginganna. Lífeyrir verður að ná framfærslumörkum, tekjutenging hans að minnka og upphæðir að fylgja launaþróun í landinu. Það er sanngirniskrafa og það þarf að gera það strax. Það er réttur aldraðra og skylda okkar að tryggja öldruðum mannsæmandi viðurværi á ævikvöldinu, herra forseti.

Hæstv. forseti. Aldrað fólk er ungt fólk fram eftir öllum aldri sé heilsan góð. Aldrað fólk á sínar vonir og þrár ekkert síður en þeir sem yngri eru. Því er það mikilvægt verkefni stjórnmálamanna að tryggja jafnræði og ásættanlega afkomu þessa þjóðfélagshóps. Margur eldri borgari býr við kröpp kjör, aðrir hafa það gott, sem betur fer, og eiga að viðurkenna það. Það á að vera aðalsmerki ríkis og sveitarfélaga að búa öldruðum og sjúkum öryggi. Við eigum að breyta lífeyrissjóðakerfinu. Það ræður nú yfir 350 milljörðum kr. en greiðir í mörgum tilfellum smánarellilífeyri. Við eigum að stofna skattfrjálsa séreignarsjóði launþega við hliðina á þessu kerfi til að létta af okkur áhyggjum þegar hlutfall aldraðra hækkar á næstu öld. Ég vil hér, hæstv. forseti, þar sem hæstv. heilbrrh. er með veikindaforföll í dag, minnast á nokkur atriði sem unnið er að. Í fyrsta lagi hefur hæstv. heilbrrh. lýst yfir þeirri skoðun sinni að jaðarskattanefnd og ríkisstjórnin verði að taka til skoðunar jaðaráhrif tekna lífeyrisþega á bætur almannatrygginga um leið og jaðarskattar á barnafólk eru teknir til endurskoðunar. Innan ráðuneytisins og í samstarfi við fjmrn. er verið að skoða sérstaklega samspil bóta frá félagsmálastofnunum við bætur almannatrygginga og skattkerfið. Lífeyris- og sjúkrasjóðir hafa hingað til verið allt að því ósnertanlegir vegna áfalla sem félagar þeirra hafa orðið fyrir, við veikindi og fleira. En það sem er langmikilvægast í mínum huga sem nú er unnið að er að sérstök nefnd, sem samtök aldraðra og öryrkja eiga aðild að, er nú að fara yfir áhrif reglugerðar um frekari uppbót vegna 75 þús. kr. tekjumarksins og hugsanlega hækkun þess. Vegna þess sem kom fram í umræðunni vil ég taka fram að ellilífeyrisþegar hafa ekki tapað hingað til vegna aftengingar bóta við laun. Sem betur fer hefur ríkisstjórnin passað upp á að lífeyrisgreiðslur hækki í takt við lágmarkslaunin. Við eigum að standa saman um málefni aldraðra og að þetta fólk megi búa við öryggi. Ég trúi því að þessi ríkisstjórn muni ná samstöðu um það.

Hæstv. forseti. Aldraðir hafa á undanförnum mánuðum margir hverjir orðið fyrir umtalsverðri tekjuskerðingu venga lækkunar á tekjutryggingu, niðurfellingar á lyfjauppbót og að afnotagjald útvarps og sjónvarps hefur verið lagt á fjölmarga sem áður greiddu ekki slíkt gjald. Til að bæta um betur ákvað ríkisstjórnin að hækka elli- og örorkulífeyri aðeins um 2% við afgreiðslu síðustu fjárlaga þegar meira að segja ríkisstjórninni sjálfri er það ljóst að laun á vinnumarkaði munu hækka miklu meira. Það er ljóst að stjórnvöld telja sig hafa fundið þau hin breiðu bökin í þjóðfélaginu meðal þeirra sem eru á eftirlaunum og telur að þau geti nú farið að borga stærri skerf í fjárlagahallanum en þau hafa áður gert. Þetta skýtur nokkuð skökku við því að það er einmitt þetta fólk sem hefur á undanförnum áratugum byggt upp það velferðarþjóðfélag sem við búum við í dag. Einnig vil ég vekja athygli á því að okkur sem höfum starfað í samninganefndum á vegum samtaka launamanna á undanförnum árum er ljóst að sú ofuráhersla sem hefur verið lögð á það, t.d. af samninganefnd ríkisins og Vinnuveitendasambandsins, að halda niðri umsömdum grunnlaunum en bjóða í staðinn alls kyns sporslur og aukagreiðslur af ýmsu tagi, er ekki hvað síst gert til að halda niðri eftirlaunum. Eftirlaunin eru einmitt prósentur af umsömdum grunnlaunum. Mörgum hefur verið ljóst lengi að þessi aðför að þeim réttindum sem fólk hefur unnið sér inn á langri ævi er með öllu ósæmandi og tekur þó steininn úr þegar stjórnvöld leggja sérstakan krók á hala sinn til að skerða réttindi þessa sama hóps með óréttlátum jaðarsköttum eins og hér er gert að umtalsefni. Ég vil minna á frv. um jaðarskatta sem Steingrímur J. Sigfússon lagði fram á sl. hausti sem mundi draga mjög úr þessu óréttlæti ef samþykkt yrði en hefur hingað til ekki hlotið afgreiðslu á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Við Íslendingar búum við tvöfalt kerfi lífeyristrygginga. Í fyrsta lagi almannatryggingar, sem veita 53 þús. kr. á mánuði fyrir mann sem aldrei hefur unnið á vinnumarkaði eða aldrei greitt í lífeyrissjóð, og svo hins vegar fjölda lífeyrissjóða sem greiða 60--80% af launum þegar menn eru búnir að vera í þeim svona 30--40 ár. Þessi tvö kerfi eru mjög góð og fullnægjandi hvort fyrir sig. Þegar þau fara saman veita þau greinilega oftryggingu. Og vegna þess að þau veita slíka oftryggingu, þá hafa menn búið til ákaflega, og ég segi bara verulega flókið kerfi á skerðingum til þess að mæta þessari oftryggingu sem sífellt verður meiri og meiri. Frá 1980 og jafnvel frá 1974 var skylduaðild að lífeyrissjóði. En reglurnar taka ekki mið af því. Það er ekki gert ráð fyrir að menn hafi borgað í lífeyrissjóð frá þessum tíma og það er þar sem vandinn liggur. Herra forseti. Ef gert væri ráð fyrir því að fólk hefði farið að lögum frá 1974 og frá 1980 og borgað í lífeyrissjóð og gert væri ráð fyrir því að menn væru með þann lífeyri, þá þyrftum við ekki þetta kerfi skerðinga sem við höfum í dag. Þeir sem hafa borgað í lífeyrissjóð í 20--30 ár fá í rauninni sáralítið fyrir það umfram hina sem hafa svikist um að greiða í lífeyrissjóð þrátt fyrir lagaskyldu. Þetta er mjög hart fyrir fólk að horfa upp á. Það sem er nauðsynlegt og brýnt er að koma á eðlilegum samskiptum almannatrygginga, lífeyrissjóða og skattkerfisins. Það er svo önnur saga að það er sjálfsagt að veita öldruðum alla þá heilbrigðisþjónustu sem þeir þurfa á að halda án tillits til tekna. Það er óeðlilegt að skattleggja tekjurnar aftur eftir að búið er að skattleggja þær einu sinni.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ágúst Einarssyni fyrir þessa umræðu og tek heils hugar undir þau sjónarmið sem fram komu í ræðu hans. Það er til háborinnar skammar að mínu mati hvernig búið er að eldri borgurum þessa lands og öðru láglaunafólki eftir að sú launastefna hefur verið ríkjandi að halda lægstu töxtum niðri og miða bætur við þá. Hér eru einkum til umræðu kjara- og skattamál aldraðra sem eru auðvitað brýnust núna en vissulega er margt fleira við þeirra kjör og aðbúnað sem væri ástæða til þess að ræða við annað tækifæri heldur en núna þegar við höfum tvær mínútur til umræðu. Það er rétt hjá hæstv. fjmrh. að við sjáum fram á mjög miklar breytingar á aldursskiptingu þjóðarinnar og þeim mun mikilvægara er að koma lífeyrismálunum í sæmilegt horf en því miður er ekki margt sem bendir til þess, t.d. varðandi þá hópa sem ekki njóta neinna lífeyrisréttinda núna eins og t.d. húsmæður eða þeir fjölmörgu og sífellt fleiri launþegar sem eru settir undir svokallaða gerviverktöku, ekki síst hjá ríkinu sjálfu. Þetta er til háborinnar skammar og verður að breyta og núna er lag að mínu mati, þegar efnahagsbatinn er, að hækka lægstu laun og tengja laun aldraðra aftur við þau laun. Einnig er mjög mikilvægt að eldri borgarar fái aðgang að jaðarskattanefnd eða alla vega að tekið verði mið af sjónarmiðum þeirra í vinnu nefndarinnar.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þann málflutning að mikilvægt er að tryggja í alla staði réttindi eldri borgara, taka undir orð hæstv. fjmrh. um að mikilvægt sé að einfalda alla hluti í framsetningu er varðar réttindi eldri borgara sem annarra í landinu og tryggja að ekki verði misvísun til lengri tíma í þeim efnum. Það er mikilvægt að eyða allri óvissu í málefnum sem varða réttindi aldraðra borgara, tryggja eðlileg og sanngjörn réttindi þeirra. Vissulega hefur margt áunnist í þeim efnum, bæði fyrir atbeina ríkisvalds, bæjarfélaga og ekki síst fyrir atbeina eldri borgara sjálfra sem hafa verið duglegir í að byggja upp starfsemi og nýta ýmsa möguleika sem þeir hafa ýtt á með athafnasemi sinni. Ágætisvinur minn í Vestmannaeyjum, Þorsteinn Þorsteinsson, í daglegu tali Doddi í olíunni, hefur bent á fyrir stuttu sem einn úr hópi eldri borgara að það sé mikilvægt að ríkisvaldið fari ekki að gera út á eldri borgara landsins, það sé enginn bisness í því, eins og Doddi orðaði það. Mikilvægt sé að hugsa til enda samsetningu allra skatta og gjalda og tryggja eins vandlega og unnt er réttindi eldri borgaranna sjálfra.

Herra forseti. Ég þakka fjmrh. svör hans. Þau voru lítil en þau sögðu okkur samt eitt: Það á ekkert að gera gagnvart öldruðum við þessa samningsgerð núna. Það á ekki að hleypa neins staðar að sjónarmiðum aldraðra í þá vinnu sem núna er í gangi. Það kom út úr þessari umræðu. Þeir eiga ekki að fá að koma að endurskoðun á skattalöggjöf. Það á ekki að taka tillit til jaðartenginga nema að vísa því í nefndarstarf sem er langt fram undan. Það á ekki að bæta hag þeirra hvað varðar lífeyrisgreiðslur með tengingu við launaþróun. Það kom einnig fram hjá hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur að allt væri raunverulega í góðu lagi. Þá spyr ég: Af hverju eru aldraðir að láta svona? Af hverju eru aldraðir að mótmæla eins og aldrei fyrr? Það er vegna þess að gengið er á kjör þeirra og hlutirnir eru ekki í lagi. Það dugir ekki að koma hér upp eins og hv. þm. Guðni Ágústsson og spjalla um daginn og veginn þegar horft er til þess að það eru ekki fögur orð sem skipta máli í þessum ræðusal, heldur er það stefnan, breytingarnar sem eru fyrirhugaðar. Og þær eru engar. Þetta á að vera algjörlega óbreytt gagnvart öldruðum í landinu. Herra forseti. Það er oft sagt, að virði þjóðfélags sé kannski best metið eftir þeirri umhyggju sem það sýnir öldruðum. Ég er ansi hræddur um að þjóðfélag okkar, herra forseti, sé ekki mikils virði mælt á þennan mælikvarða.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þær umræður sem hafa orðið hér. Hv. þm. Svavar Gestsson talaði um kaldranalegan boðskap þegar rætt var um að samræma skerðingar vegna jaðaráhrifa í þessu kerfi, bótakerfi almannatrygginganna. Af hverju eru skerðingar? Þær eru ekki nýjar af nálinni. Þær voru einnig þegar hann var við stjórn. Það er vegna þess að menn eru að reyna að beina fjármununum til þeirra sem þurfa raunverulega á þeim að halda. Og það er nauðsynlegt að samræma þessar skerðingar og gera það sem allra fyrst til þess að út úr dæminu komi ekki sá óskapnaður sem sumir hv. þm. hafa gert hér að umtalsefni. Kaldranalegasta kveðja til aldraðra er þegar stjórnmálamenn sitja í ríkisstjórnum og safna skuldum, láta ríkið safna skuldum þannig að ríkið hefur ekki efni á því að hjálpa þeim sem eru hjálparþurfi. Það eru kaldranalegustu kveðjurnar sem þingið getur sent frá sér. Hér var sagt að það væri siðleysi að aftengja bætur við laun. Má ég minna á að það hafði engin hækkun orðið um sl. áramót, þessi 2% hækkun hefði alls ekki komið til skjalanna ef eingöngu hefði verið miðað við laun. Menn verða að átta sig á því hvað þeir eru að segja þegar þeir segja slíkt hér í ræðustólnum. Það hefur komið skýrt fram í dag, bæði af minni hálfu og annarra, að þegar kjarasamningarnir liggja fyrir þá verða bæturnar endurskoðaðar. Kjör aldraðra eru misjöfn. Það sem skiptir máli er að horfa til lengri tíma og leysa málið með stefnu eins og hv. fyrirspyrjandi gat um. Ég hef bent á í mínum málflutningi að það er mikilvægast að koma í veg fyrir halla á ríkissjóði, í öðru lagi að það sé sem árekstraminnst samspil lífeyriskerfanna og í þriðja lagi að auka fjölbreytni sparnaðar, sérstaklega langtímasparnaðar. Þetta er það sem skiptir máli þegar til lengri tíma er litið.

Herra forseti. Enn ein utandagskrárumræða hefur farið fram og væntanlega er önnur hér á eftir. Ég verð að segja það og hef nefnt það áður hér á hinu háa Alþingi að það er vægast sagt sérkennilegt hvernig utandagskrárumræðu getur borið að. Í þingsköpum Alþingis segir svo í 50. gr. um utandagskrárumræður, með leyfi forseta: ,,Í allt að hálftíma á venjulegum fundartíma geta þingmenn fengið tekin fyrir mál utan dagskrár, hvort heldur er í formi yfirlýsingar eða fyrirspurnar til ráðherra. Skal þá þingmaður bera fram við forseta ósk sína hér um eigi síðar en tveimur klukkustundum áður en þingfundur hefst.`` Virðulegi forseti. Þetta er á stundum óviðunandi fyrir þá þingmenn sem jafnvel eru að störfum í nefndum annars staðar og koma hingað beint á þingfund og eru allsendis óundirbúnir að mæta þessum umræðum. Það er eindregin ósk mín, virðulegi forseti, að forsætisnefndin taki þetta til alvarlegrar íhugunar. Það er ekki eðlilegt fyrir flesta þingmenn að svo skammur fyrirvari sé varðandi þetta mál sem raun ber vitni um.

Vegna orða hv. þm. og tilvitnunar hans í 50. gr. þingskapa þar sem tímafresturinn er tvær klukkustundir vill forseti geta þess að almenna reglan er þrátt fyrir það sú að mun lengri aðdragandi er að þvílíkum umræðum sem hér um ræðir og raunar í flestum tilfellum margir dagar. Formenn þingflokka fá venjulegast upplýsingar með margra daga fyrirvara um hvað er í vændum. Forsætisnefnd hefur einnig reynt að setja mál þannig upp að utandagskrárumræður fari fyrst og fremst fram á mánudögum annars vegar og fimmtudögum hins vegar. Það er því álit forseta að þingmenn hafi að öllu jöfnu miklum mun lengri tíma til undirbúnings slíkra umræðna heldur en kveðið er á um í þingsköpum og heyrir til algerra undantekninga að utandagskrárumræður fari fram með jafnskömmum fyrirvara og hér um ræðir.

Hæstv. forseti. Vegna þessara ummæla hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar verð ég að segja það að sú umræða sem hér fór fram áðan var tilkynnt og kynnt fyrir a.m.k. tveimur dögum síðan. Eftir því sem ég best veit eru sendar út tilkynningar í öll hús sem Alþingi hefur til umráða þannig að þetta er náttúrlega spurningin um það að fylgjast með. Auðvitað kemur fyrir að umræður eru með stuttum fyrirvara og þannig erfitt að átta sig á því um hvað þær eru nákvæmlega og þá er náttúrlega einfaldast að leita til upphafsmannsins og fá upplýsingar um hvert inntak umræðunnar er. En að mínum dómi hefur öll þjónusta í kringum utandagskrárumræður batnað mjög með því einmitt að það eru sendar tilkynningar í hvert einasta hús þannig að þingmaðurinn þarf að halda vöku sinni.

Virðulegi forseti. Að gefnu tilefni vegna orða síðasta ræðumanns vildi ég taka fram að ég vissi af þessari umræðu. En engu að síður eru ákvæði í þingsköpum sem heimila það að þingmaður getur komið hér og beðið um utandagskrárumræðu með tveggja tíma fyrirvara. Það eru staðreyndir málsins sem ég er að ræða um en ekki það hvort menn halda vöku sinni eða ekki. Ég er nú vanur því að halda vöku minni og hef gert það sem sjómaður áður en ég kom á Alþingi, hv. þm. En ég vildi mælast til þess að forsætisnefndin athugaði með breytingu á þessum ákvæðum þingskapa og það er eðlilegt að það sé lengri aðdragandi að utandagskrárumræðu heldur en þingsköp heimila.

Herra forseti. Ég fullyrti í utandagskrárumræðu á hinu háa Alþingi í byrjun vikunnar að um 100 skip væru á sjó sem ekki ættu að vera þar. Þessi yfirlýsing hefur vakið mikla athygli og er ég mjög ánægður með það því að umræða af þessu tagi styrkir kröfuna um að öryggismál sjómanna séu í lagi. Sem annar af tveim þingmönnum á Alþingi sem hefur próf úr sjómannaskóla og langa reynslu af sjómennsku tel mig af þeirri ástæðu hafa meiri skyldum að gegna í að upplýsa hér í hvílíku óefni öryggismál sjómanna eru. Það er ástæðan fyrir þessari utandagskrárumræðu. Það hefur lengi verið máltæki sjómanna: Flýtur á meðan ekki sekkur, og á það að sýna hetjulund sjómanna sem alla tíð hafa sýnt ótrúlegt afskiptaleysi þegar kemur að því að vernda sitt eigið líf og öryggi. Það hefur lítið breyst, enda allt of mörg sjóslys sem rekja má beint til þess að öryggi var ábótavant og eftirlit ekki sem skyldi. Ég hef verið spurður að því hvort ég geti staðfest töluna um 100 skipin. Það vill svo til að hin nýja stofnun, Siglingastofnun Íslands, er nýbúin að gera úttekt á stöðugleika 728 skipa af 2.525 skipum á skipaskrá. Í könnuninni kom í ljós að um 80% tréskipa undir 15 metrum að lengd stóðust ekki kröfur um stöðugleika. Um 52% tréskipa 15--24 metra löng stóðust ekki kröfur og um 28% málmskipa 15--24 metrar að lengd stóðust ekki kröfur um stöðugleika. Af þessum 728 skipum sem skoðuð voru stóðst ekki 191 skip stöðugleikakröfur. Mín tala er því allt of lág. Þá er ekki tekið tillit til þeirra skipa sem hafa haffæriskírteini með athugasemdum vegna annarra óuppfylltra krafna um öryggi, eins og neyðarútganga úr vél, káetu, breytinga vegna vélaskipta, skilrúmabreytingar og fleira. Það er heldur ekki vitað hve mörg skip af þeim sem stóðust tvo stöðugleikapunkta og eru talin í lagi í dag uppfylli kröfur um 6 eða 8 punkta hallamælingar sem krafist er til að fá haffæriskírteini. Það er því spurningin hvort hér sjáist aðeins toppurinn af ísjakanum. Þetta eru einhverjar verstu fréttir sem ég hef fengið um ástand íslenska fiskiskipaflotans. Fjöldi skipa eru hreinar dauðagildrur þar sem endalausar undanþágur frá eðlilegum öryggiskröfum hafa tíðkast ár eftir ár og haffæriskírteini jafnvel gefin út hrein þó skipin væru vart sjófær. Ótrúleg staða. Því hefur verið borið við að lög sem farið er eftir um eftirlit með skipum sé ekki afturvirk og nái ekki yfir skip sem eru byggð eftir setningu reglna frá 1975. Samkvæmt mínum heimildum er þetta ekki rétt. Hér þarf aðeins að breyta reglugerð, sbr. lög nr. 35/1993, um eftirlit með skipum, en öryggiskröfur hafa ávallt verið háðar reglugerðarvaldi ráðherra. Málið er grafalvarlegt og grípa verður til aðgerða strax. Ég bind miklar vonir við að nýstofnuð Siglingastofnun Íslands, sem er nýtekin við hlutverki Siglingamálastofnunar, taki vel utan um þessi mál. Tillögur stofnunarinnar eru skynsamlegar að mínu mati nema að einu leyti: Að gefa fimm ára aðlögun svo að öryggismál komist í lag. Þetta er allt of langur frestur, hann má ekki vera lengri en eitt ár. Ég vil hér og nú fara þess á leit við hæstv. samgrh., herra forseti, að hann kynni sem allra fyrst aðgerðaplan þar sem því markmiði verði náð að öll skip standist reglur um smíði og búnað skipa. Til þess þarf að breyta reglugerð, gera ráð fyrir fjármögnun áætlunar, breytingar á úreldingarreglum skipa þurfa líka að koma til til að breytingar á sumum skipum séu mögulegar og margt annað. Á meðan aðgerðir standa yfir fer ég fram á að hæstv. samgrh. geri opinberan lista yfir þau 191 skip sem ekki standast öryggiskröfur í dag. Þetta er krafa sem er gerð vegna þeirra sjómanna sem þar eru og fjölskyldna þeirra. Þennan lista hef ég ekki fengið þrátt fyrir ósk þar um og hvað sem veldur. Herra forseti. Þegar ástand mála eins og hér um ræðir er svo lélegt sem raun ber vitni er það venjan að leita að sökudólgum. Að kenna einhverjum einum um ástandið tel ég mikla einföldun, enda margir sem koma að skipum án þess að stjórnvöld geti ein borið ábyrgð á því. Skipstjórnarmenn og útgerðarmenn verða sérstaklega að taka sér tak í þessu efni og bera ábyrgð á því að öryggi áhafna sinna sé ávallt í lagi. Ábyrgð samgrh. og Siglingastofnunar Íslands er fólgin í því fyrst og fremst á þessari stundu að láta hendur standa fram úr ermum og það strax. Það er krafa dagsins í öryggismálum þeirra hundruð sjómanna sem eiga líf sitt undir því að fyllsta öryggis sé gætt.

Herra forseti. Ég hlýt að láta í ljósi undrun yfir málflutningi hv. þm. og sérstaklega hlýt ég að láta í ljós undrun yfir því að hann skyldi ekki hafa vakið máls á þessu ástandi sem honum hefur verið svo lengi kunnugt á fiskiskipaflotanum, hefur þó átt sæti í samgn. Alþingis og hefur setið hér nokkurn tíma. Það hefur gefið honum fyllsta möguleika á því að taka málið sjálfur upp að fyrra bragði. Það hefur þó ekki til þess komið, en á hinn bóginn hefur hann fengið í hendur, að ég hygg, skýrslu um stöðugleika íslenskra fiskiskipa sem unnin var af Siglingastofnun síðustu tvo mánuði. Þessi skýrsla hefur verið lögð fram í siglingaráði og er til meðferðar bæði hjá samtökum sjómanna, farmanna, fiskimanna, vélstjóra og hjá útgerðarmönnum og það er verið að vinna upp úr henni. Ég hlýt líka að láta í ljósi undrun mína yfir þeim þunga áfellisdómi, sem fólst óbeinlínis í orðum hv. þm., um þá menn sem hafa unnið að öryggismálum sjómanna á undanförnum árum til hennar gömlu Siglingamálastofnunar og þeirra manna sem hafa unnið úti á örkinni að öryggismálum þegar hann gefur það í skyn að um það séu mýmörg dæmi að undanþágur hafi verið gefnar frá öryggiskröfum og gefur það í skyn og segir beinlínis í Dagblaðinu að fjöldi sjómanna, hann nefnir töluna 500, séu í hættu vegna þess að eftirlit sé ekki nóg og vegna þess að hér séu 100 skip með skipstjórum sem leggja út á hafið og fara á fiskveiðar þó þeir hafi um það gögn í höndum að þeir séu á skipum sem séu hættuleg sjálfum þeim og öryggi þeirra sjómanna sem þar eru. Ég hélt satt að segja að fullyrðingar af þessu tagi heyrðu fortíðinni til. Sannleikurinn er sá að á undanförnum árum hefur verið markvisst unnið að því að draga úr slysum á sjó. Það hefur verið markvisst unnið að því að skýra betur fyrir fiskimönnum og sjómönnum almennt hversu mikilvægt það er að reynt sé að bera virðingu fyrir því að skip séu rétt hlaðin og þar fram eftir götunum. Og þar sem hv. þm. er einmitt ættaður að vestan úr Hnífsdal ætti honum að vera það vel kunnugt að fyrir 6--7 árum, ætli það hafi ekki verið 1988--1989, var gert sérstakt átak í Djúpinu vegna þeirra slysa sem þar höfðu orðið. Niðurstaðan af því varð sú að síðan hefur ekki komið fyrir að skip hafi keyrt sig niður á þessum slóðum. Aflinn var látinn niður í lestar og annað eftir því og starfsmenn Siglingastofnunar hafa farið á Breiðafjörð og víðar, haldið námskeið með sjómönnum og skipstjórnarmönnum og reynt með þeim hætti að vinna að öryggi sjómanna. Hið sama á við um sjómannasamtökin sjálf og siglingaráð. Þar hefur verið unnið að þessum sömu málum. Hitt er alveg laukrétt hjá hv. þm., og kemur fram í skýrslu, að auðvitað eru enn til í flotanum skip sem ekki eru til gögn um stöðugleika og sem ekki standast stöðugleikaprófun. Ástæðan er sú að áður fyrr meðan okkar gömlu skipasmiðir og bátasmiðir voru við lýði voru ekki til teikningar af skipum eins og nú er orðið heldur smíðuðu menn skip sem vel höfðu reynst. Ef við förum yfir slys og annað, þá sjáum við að gömlu færabátarnir, sem fóru á færi, línu og net með gamla laginu, stóðu sig vel. Ég hygg að það sé almennt viðurkennt af mönnum sem hafa hugsað um þessi mál að auðvitað er nauðsynlegt að hafa stöðugleikaprófun á skipi sem er óreynt, nýju skipi eða skipi sem fer í miklar breytingar, en ef við erum að tala um gamla báta, við getum tekið sem dæmi vararbátana gömlu frá Akureyri, Níels Jónsson á Hauganesi, hér sé ég þingmann frá Dalvík sem þekkir þessi mál, þá var auðvitað ekki stöðugleikaprófun á því skipi þegar það var smíðað á 7. áratugnum. Það var ekki fyrr en 1975 sem byrjað var að stöðugleikaprófa fiskiskip. Síðan hefur verið unnið að því af Siglingastofnun og er unnið að því núna áfram að afla gagna um stöðugleika, vinna sig áfram og við erum fremstir þjóða í þessum efnum. Þær alþjóðasamþykktir sem hafa verið verið gerðar hafa verið gerðar að kröfu okkar Íslendinga og Hjálmar Bárðarson var m.a. formaður í alþjóðlegri nefnd sem vann að því að auka stöðugleika fiskiskipa. Ég efast ekki um að hv. þm. gangi gott til með því að vekja máls á þessu hér nú, en ég fullyrði það að fiskimenn, starfsmenn Siglingastofnunar nú og fyrr og líka þeir sem kenna í Stýrimannaskólanum eru að vinna saman að þessum málum, þeir eru að bæta úr þessum málum og það er unnið á mjög heilbrigðan og eðlilegan hátt að því að draga úr slysum á sjó.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kristjáni Pálssyni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli sem snertir svo mjög hagsmuni sjómanna, fjölskyldna þeirra og allrar þjóðarinnar í reynd. Þetta eru mál sem við megum með engu móti höndla með hangandi hendi og þetta eru mál sem við verðum að fjalla um af fullri ábyrgð og alvöru. Siglingastofnun hefur á síðustu vikum unnið markvisst að úttekt á stöðugleika íslenskra skipa með það að markmiði að móta stefnu og leggja grunn að ákvörðunum varðandi úrbætur í þessum efnum. Nýleg skýrsla liggur fyrir um það og hefur komið fram reyndar í þessari umræðu. Ég vil nota tækifærið og þakka Siglingastofnun fyrir þetta og lýsa ánægju með framgöngu stofnunarinnar um að taka á þessum málum. En niðurstaða skýrslunnar sýnir að þessi mál eru í óviðunandi horfi. Mörg skip hafa ekki verið stöðugleikamæld og það er í raun nokkur áfellisdómur yfir siglingayfirvöldum síðustu ára. Hins vegar vil ég vekja athygli á því að ábyrgð í þessum málum liggur ekki síður hjá skipstjórnarmönnum og útgerðarmönnum þannig að ég held að rétt sé að hafa það í huga líka. Í skýrslunni sem um er rætt er bent á tillögur og leiðir til úrbóta með það að markmiði að íslenski skipaflotinn verði stöðugleikamældur. Hér er um að ræða forvarnir sem geta líklega komið í veg fyrir skipskaða og jafnvel komið í veg fyrir mannskaða og það hlýtur allt að vera tilvinnandi til þess að koma í veg fyrir slíkt og þessi vinna Siglingastofnunar er mjög mikilvæg í þessu samhengi. Herra forseti. Okkur ber skylda til þess að beita öllum tiltækum ráðum til þess að öryggi sjómanna okkar sé sem best tryggt. Ég lít svo á að siglingayfirvöld séu að vinna markvisst að því að stöðugleiki íslenskra skipa verði eins og lög og reglur kveða á um, umrædd skýrsla sýnir fram á það. Ég vil nota tækifærið og skora á hæstv. samgrh. að veita Siglingastofnun það aðhald og stuðning sem þarf til þess að öryggishagsmunir íslenskra sjómanna verði sem best tryggðir. Öryggishagsmunir sjómanna eru grundvallaratriði og þá verður að tryggja svo sem frekast er kostur.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. málshefjanda fyrir að hafa tekið þetta mál uppi á þingi. Ég get alls ekki verið sammála hæstv. ráðherra að þetta sé ekki mál sem eigi að ræða hér. Mér finnst þetta mjög alvarlegar upplýsingar sem koma fram í skýrslu Siglingastofnunar Íslands um stöðugleika íslenskra fiskiskipa. Allt að fjórðungur íslenskra fiskiskipa stenst ekki reglur um stöðugleika. Mér finnst þetta mjög alvarlegt og ég hefði gjarnan viljað spyrja hæstv. ráðherra: Hversu margir sjómenn eru á skipum sem ekki uppfylla reglur um stöðugleika? Hversu margir sjómenn eru á þessum skipum? Það kemur einnig fram í þessari skýrslu að stór hluti íslenskra fiskiskipa er smíðaður fyrir gildistöku reglna um stöðugleika. Hvernig stendur á því að reglur eru ekki látnar gilda yfir öll íslensk skip sem eru á sjó? Mér finnst þetta svo alvarlegar upplýsingar sem koma hér fram að mér finnst að alveg skilyrðislaust eigi að ræða þetta hérna þegar við horfum líka til að þetta er einn aðalatvinnuvegur okkar, sjómennskan, og það á að huga að öryggi sjómanna. Ég var að renna í gegnum þessa skýrslu og það fór um mig þegar ég sá hvernig ástandið hefur verið fyrir nokkrum árum. Það er verið að tala um átak sem var gert á Vestfjörðum og hæstv. ráðherra gerði að umtalsefni. Það voru kannaðir 44 bátar á Vestfjörðum og kom í ljós að af 44 bátum reyndist aðeins einn uppfylla öll gildandi stöðugleikamörk. Mér finnast þetta uggvænlegar upplýsingar og ég velti því fyrir mér að hefði svona skýrsla komið út í útlöndum, hvort viðkomandi ráðherra hefði bara ekki þurft að segja af sér við það að fá svona upplýsingar frá sinni stofnun um hvernig ástandið er. En ég verð að segja að ég tel það löngu tímabært að tala um þessi mál og þakka fyrir úttekt Siglingastofnunar Íslands á þessum málum og vonast til að það verði tekið strax á þessum málum og reglurnar verði látnar gilda afturvirkt.

Virðulegi forseti. Það mál sem við ræðum hér er í senn þýðingarmikið, viðkvæmt og margslungið og þess vegna gersamlega borin von að hægt sé að fjalla um það nema með afar yfirborðslegum hætti á þessum tveimur mínútum sem þingmenn hafa til ráðstöfunar. Það er mikil ástæða til að vara alvarlega við því að menn fjalli um þetta vandasama viðfangsefni í upphrópana- og ásakanastíl. Hér stöndum við einfaldlega frammi fyrir gríðarlega stóru verkefni og sjómenn, útgerðarmenn og stjórnvöld verða sameiginlega að koma að því að leysa það enda snertir það slíkt grundvallarmál sem öryggi sjómanna og allir hljóta að vera sammála um að þurfi að auka í hvívetna. Ég vil í upphafi fagna því frumkvæði sem hin nýja stofnun, Siglingastofnun Íslands, hefur sýnt með útgáfu á skýrslu um þessi mál sem leit dagsins ljós nú í þessum mánuði en var hafin vinna við á sl. hausti. Ég vil enn fremur láta í ljósi stuðning minn við þau góðu vinnubrögð að kynna hana í siglingaráði með ósk um að þeir fagaðilar sem þar sitja taki hana til meðferðar í sínum hópum. Þessi vinnubrögð eru líklegust til að leiða til skynsamlegrar niðurstöðu. Við skulum ekki gleyma því að þessir bátar sem nú er sagt að standist ekki stöðugleikakröfur voru almennt smíðaðir samkvæmt reglum sem Siglingamálastofnunin setti á sínum tíma og hafa siglt um með athugasemdalaus haffærisskírteini, ýmsir þeirra jafnvel áratugum saman. Eigendur þessara báta hafa þess vegna staðið í þeirri góðu trú að bátar þeirra uppfylltu öll skilyrði sem íslensk stjórnvöld setja á þessum sviðum. Í þessum bátum liggur í mörgum tilvikum afrakstur lífsstarfsins. Þetta er mikilvægt að hafa í huga þegar þau mál eru rædd vegna þess að svo háttar einfaldlega til að stærsti hluti trébátaflotans, sem á annað borð ekki uppfyllir þessar kröfur, er þannig að ekki er hægt að breyta honum að neinu viti til að uppfylla ýtrustu kröfur um stöðugleika að mati þeirra sérfræðinga sem ég hef rætt við. Það þýðir einfaldlega að eigendur þessara báta geta staðið frammi fyrir því að eignir þeirra, afrakstur lífsstarfsins, verða gersamlega verðlausar á einni nóttu. Þess vegna hvílir ótvíræð skylda á stjórnvöldum í þessum málum. Við viljum ekki að þessum flota verði útrýmt nema önnur sambærileg en örugg skip komi í staðinn. Ýmsir þessara báta gegna lykilhlutverki í atvinnulífi í mörgum sjávarplássunum og jafnframt því að við hljótum að sjálfsögðu að gera kröfur um öryggi og stöðugleika á þessum bátum, þá verðum við líka að hafa í huga þann bakgrunn sem ég hef reynt að gera hér grein fyrir í nokkrum setningum. Þessi mál verða ekki leyst nema í samstarfi sjómanna, útvegsmanna og stjórnvalda.

Herra forseti. Ég vil taka undir orð þeirra sem hér hafa þakkað frummælanda fyrir að hefja umræðu um þetta, en ég vildi þó nálgast þetta mál, þessa ágætu skýrslu um stöðugleika íslenskra fiskiskipa frá öðru sjónarhorni. Í fyrsta lagi vildi ég fagna því að svo yfirgripsmikið og gott plagg skuli koma frá hinni nýju Siglingastofnun og það er áhugavert út af fyrir sig. Hins vegar segir í skýrslunni, sem menn ættu að hugleiða, að varhugavert sé að fullyrða að niðurstöður könnunarinnar séu óyggjandi. Það er hins vegar mat Siglingastofnunar Íslands að niðurstöðurnar séu marktækar og geti því verið grundvöllur málefnalegrar umfjöllunar um stöðugleika íslenskra fiskiskipa og stefnumótunar í þeim efnum og ég tek undir það. Við þurfum auðvitað að vinna þessu verki vel. Það eru hins vegar nokkur mál sem þarf að vinda bráðan bug að og ég beini orðum mínum sérstaklega til samgrh. vegna þess að hérlendis gilda ákvæði alþjóðahleðslumerkjasamþykktarinnar um lágmarksfríborð skipa. Sú samþykkt nær til skipa sem eru 24 metrar að lengd og lengri, að undanskildum m.a. fiskiskipum. Í reglum um smíði búnaðar í báta með mestu lengd í að allt 15 metrum er að finna ákvæði um lágmarksfríborð og gilda þau jafnt um fiskibáta sem aðra báta. Fyrir stærri fiskiskip eru engin ákvæði í reglum um lágmarksfríborð ef undan eru skildar reglur um hleðslu síldveiðiskipa á vetrarsíldveiðum frá árinu 1963. Nauðsynlegt er að koma á eftirliti með búnaði fiskiskipa, svo sem spilum, vírum, blökkum, krókum, lásum og keðjum sem notaðar eru við hífingar. Engar reglur gilda um eftirlit eða skoðun þessa búnaðar. Hér gæti verið skýring á hluta óeðlilegrar slysatíðni meðal íslenskra sjómanna. Siglingastofnun á ekki til álagsmæla til að mæla styrkleikaþol víra, keðja og festinga fyrir blakkir. Það er áhyggjuefni hvað fiskiskipastóllinn eldist og sífellt er verið að klastra upp á gömul skip. Virðulegi forseti. Siglingastofnunin þarf móralskan og fjárhagslegan styrk til að takast á við alvarlega brotalöm 

Hæstv. forseti. Hér er hreyft afar stóru máli og auðvitað verður að gera mjög miklar kröfur til farartækja í lofti, á sjó og umferðar á landi. Öryggismál sjómanna verða ætíð að vera undir miklu aðhaldi og eftirliti að mínum dómi. Hér eru auðvitað stór orð sögð og það skýtur manni skelk í bringu að heyra ef satt er þannig að hér er mál sem menn verða að taka fyrir og ég treysti hæstv. ráðherra til að fylgja því eftir. Það er margt sem snýr að öryggismálum sjómanna. Ég vil spyrja hæstv. samgrh. um eitt atriði þ.e. reglugerð um öryggisbúnað skipa, hvenær hún líti dagsins ljós. Ég hygg t.d. að á síðustu 15 árum hafi 20--30 einstaklingar fullyrt að þeir hefðu farist ef ekki hefði verið sleppibúnaður um borð. Ég vil spyrja um annað. Er það tilfellið að Siglingastofnun í einstaka tilfellum gefi skipum undanþágur til siglinga eða svokallaðar innanfjarðarundanþágur sem jafnvel fylgja svo ekki skipum þegar selt er á milli byggðarlaga? Slíkar undanþágur eiga ekki að þekkjast. Ég vil taka undir að það verður að gera mikið átak í því að hallaprófa öll skip og í það verkefni verður að fara. Ég lýsi því yfir sem þingmaður að Alþingi verður að koma að þessu máli með hæstv. ríkisstjórn. Þurfi til þess fjármagn, þá verður það að liggja fyrir og ég vænti þess að það standi ekki á þingheimi að verða við því, því ekki væri það gott til afspurnar ef fullyrt væri að menn kæmu öryggismálum ekki á hreint vegna þess að Alþingi neitar um peninga.

Herra forseti. Það er alltaf brýnt og þakkarvert að ræða öryggismál sjómanna, en þó verður að segjast eins og er að of djúpt er í árinni tekið hjá hv. málshefjanda þegar hann segir að öryggismál sjómanna séu öll í miklu óefni. Það er rangt. Það eru einstaka þættir í öryggismálum sjómanna sem þarf að huga betur að og mega mun betur fara. Eitt af þeim atriðum eru stöðugleikamælingar, annað sjálfvirkur sleppibúnaður og þriðja atriðið er flotvinnugallar. Þetta eru kannski brýnustu verkefnin sem þarf að fjalla um í öryggismálum sjómanna. Þingnefnd var sett á stofn í kjölfar hins hörmulega Helliseyjarslyss 1984 og sú nefnd, skipuð þingmönnum undir forustu Péturs heitins Sigurðssonar, skilaði 30 tillögum sem ollu byltingu í öryggismálum sjómanna. Öllum þessum tillögum hefur verið fylgt eftir. Að vísu hafa tvær þeirra fengið bakslag í seglin síðan og það eru þau tvö atriði, stöðugleikamælingarnar og sjálfvirkur sleppibúnaður. Öll önnur hafa verið unnin og fylgt eftir og almennt eru öryggismál sjómanna í allgóðu lagi. Það má nefna einn þátt líka sem var lengi mikið baráttumál, þ.e. ný og fullkomin björgunarþyrla sem auðvitað er snar þáttur í auknu öryggi sjómanna. Það er mikil ástæða til að hvetja hæstv. samgrh. til að fylgja eftir þeim þáttum sem út af standa í þessum efnum. Hér hefur verið minnst á sjálfvirkan sleppibúnað björgunarbáta. Um árabil hefur verið mikil togstreita í þeim efnum. Sigmundsbúnaður sem lengst af hefur verið eini búnaðurinn sem hefur verið löggiltur fékk löggildingu 1982--1987, þá var hann tekinn út. Hann fékk síðan aftur löggildingu 1995 alveg óbreyttur frá fyrri tíma. Þetta sýnir lausung og óstjórn í öryggismálum sjómanna. Þrívegis hefur verið veittur frestur til að koma á sjálfvirkum sleppibúnaði í björgunarbáta og vonandi veitir samgrh. ekki frest á ný þegar þetta á að taka gildi 1. apríl nk.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kristjáni Pálssyni fyrir að taka þetta mál upp á Alþing því að þetta er gríðarlega alvarlegt mál. Málefni sem varða öryggi sjómanna eru þau mál sem hvað mestan forgang eiga að hafa í samfélaginu. Það sem hefur vakið örlítinn ugg í brjósti mér sökum þess hversu alvarleg þessi umræða er, er hvernig menn nálgast þetta. Menn hafa gefið sér forsendur út frá þessari skýrslu, en í henni kemur fram að hún er ekki ábyggilegt, vísindalegt gagn. Í sumum tilvikum er aðeins prófað eitt tilvik af sex eða sjö og það er sérstaklega tekið fram í skýrslunni að mjög erfitt sé að draga af henni einhverja ábyggilega niðurstöðu. Þess vegna þótti mér eftirtektarvert þegar hv. þm. Kristján Pálsson orðaði það svo að hér væru á ferðinni dauðagildrur. Það er mjög alvarlegt þegar alþingismenn taka svo stórt upp í sig í málefnum sem þessum, í málefnum sem varða hundruð manna, sjómanna, aðstandendur og fleiri, að menn séu að draga slíkar ályktanir af þessari skýrslu sem sérstaklega tekur þó fram að megi ekki draga slíkar ályktanir, að menn skuli fullyrða í sölum Alþingis að einhver skip sem eru á floti, sem eru á sjó, séu dauðagildrur. Menn verða að gæta orða sinna í þessari umræðu því að hún má ekki fara út í slíka vitleysu. Virðulegi forseti. Það er þó eitt sem eftir stendur í þessu og kom sérstaklega fram í fréttum sjónvarpsins í gær, en þar kemur fram að það sé vilji nýrrar Siglingastofnunar að gera stöðugleikareglur afturvirkar svo að þær nái til bæði eldri og nýrri skipa. Ég spyr því hæstv. samgrh.: Er hugsanlegt að Siglingastofnun geti ekki gripið inn í og svipt tiltekin skip haffærisskírteini ef í ljós kemur að þau standast ekki kröfur um stöðugleika? Eru reglur þannig úr garði gerðar að í einhverjum tilvikum geti Siglingastofnun ekki svipt þessi skip haffærisskírteini? Getur það verið? Ég vona að svo sé ekki.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari umræðu þótt umræðuefnið sjálft sé svo sannarlega ekki fagnaðarefni. Öryggismál sjómanna eiga að vera forgangsverkefni. Að því vil ég svo sannarlega vinna. Því mun ég óska eftir því að gefnu tilefni sem hér hefur komið fram í þessari umræðu að þetta mál verði tekið til umfjöllunar í samgn. Alþingis hið allra fyrsta. Þar verði málið skoðað og réttir aðilar kallaðir að málinu. Ég vona svo sannarlega að málið sé ekki jafnalvarlegt og hér hefur verið haldið fram. Virðulegi forseti. Það þarf að eyða öllum vafa í málinu og því er nauðsynlegt að þessi umræða fari fram.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að leiðrétta hv. þm. Árna Johnsen. Ég sagði aldrei að öll öryggismál sjómanna væru í miklum ólestri. Ég hef fyrst og fremst verið að vitna í skýrslu sem Siglingastofnun Íslands hefur sent mér ásamt fleiri þingmönnum. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson sagði að ekki ætti að tala um dauðagildrur. Ég get upplýst hv. þm. um fjölda skipa sem hafa farið vegna þess að menn sáu ekki sóma sinn í því að hafa öryggismálin í þeim í lagi. Ég ætla ekki að rifja það upp í þessum ræðustól en vil taka undir með hv. þm. Stefáni Guðmundssyni og þakka honum fyrir að koma með þá hugmynd að taka þetta mál upp í samgn. Þar er hægt að upplýsa um mörg viðkvæm mál sem hafa komið upp á undanförnum árum eingöngu vegna þess að menn hafa ekki staðið að þeim öryggiskröfum sem ætlast er til samkvæmt reglum eða þá menn hafa fengið undanþágur þó svo vitað hafi verið að skipin stæðust ekki neinar öryggisreglur. Þetta er staðreynd, hæstv. ráðherra. Mér finnst mjög leiðinlegt að heyra hæstv. ráðherra segja að ég hafi átt að vita betur því ég sé í samgn. Ég minnist þess ekki nokkurn tíma að þetta mál hafi komið upp í samgn. eða það að hæstv. ráðherra hafi beðið samgn. um að taka öryggismál sjómanna fyrir. Ég hef aldrei heyrt það fyrr en í þessari skýrslu. Þetta hefði hæstv. ráðherra aftur á móti átt að vita sem yfirmaður þessara mála og láta gera eitthvað í málinu. Það er áfellisdómur að sjálfsögðu ef það getur verið að 80% af tilteknum bátahópi séu undir viðmiðunarmörkum.  Að segja, eins og hv. þm. gerði, að það rýri gildi skýrslunnar að mælipunktarnir séu fleiri en voru teknir  
            

Herra forseti. Það er mikill misskilningur hjá hv. þingmanni Þjóðvaka sem hér talaði áðan að ástandið væri verra hér á landi í þessum efnum en í öðrum löndum. Samt sagði hv. þm. að ef skýrsla af þessu tagi hefði birst í útlöndum hefði ráðherra sennilega orðið að segja af sér. Ástandið hér á landi er betra en í öðrum löndum og við höfum gengið lengra í öryggiskröfum fyrir sjómenn en aðrar þjóðir. Og út af því sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson spurði um áðan, þá vil ég að það komi fram að það er einmitt í tillögum Siglingastofnunar að settar verði reglur um lágmarksfríborð fiskiskipa og það mál verður rætt í siglingaráði þar sem hv. þm. á sæti fyrir samgrn. Ég vil taka undir það með hv. þm. Stefáni Guðmundssyni að það er rétt að samgn. ræði öryggismál sjómanna, þennan þátt sem aðra. Það hafa komið mál til samgn. sem varða öryggismál sjómanna og ég mun beita mér fyrir því að Siglingastofnun bjóði samgn. til sín og kynni fyrir henni þau störf sem þar er verið að vinna og varða sjómenn eins og aðra. Til að ekki vakni misskilningur af því að ég nefndi eitt fiskiskip áðan, Níels Jónsson, að því gefna tilefni, sem ég var að segja að væri einungis af því að þegar hann var smíðaður voru ekki uppi kröfur um stöðugleika, en þau skip standast auðvitað öll kröfur um stöðugleika og hafa slík vottorð sem smíðuð voru svo seint. Þetta vildi ég taka fram þannig að það sé enginn vafi um það, enda er það svo, og kemur fram í skýrslunni, að 80% þilfarsfiskiskipa sem skoðuð voru hafa fullkominn stöðugleikagögn. Mörg önnur eru mjög nálægt því. Um önnur liggja ekki fyrir upplýsingar enn, en það er verið að vinna að þessum málum og eins og ég sagði erum við á undan öðrum þjóðum í því. Um sleppibúnaðinn er það að segja að hinn 20. febr. sl. samþykkti siglingaráð á fundi sínum reglugerð um sleppibúnaðinn og er búist við því að þær reglur gangi í gildi 1. apríl. 
             Aðeins eitt atriði enn, og ég biðst afsökunar á því af því að málið er þannig vaxið, þá hefur ekki verið vikið frá öryggiskröfum um fiskiskip og þess ekki getið í haffærisskírteini en á hinn bóginn eru nokkur skip þannig, t.d. allar norsku ferjurnar, að þær hafa einungis takmarkað farsvið og er þess þá getið í haffærisskírteini. Hið sama á við um Íslending, knörrinn sem er mikið stolt okkar Íslendinga, fallegt skip og vel smíðað, en engin von er til þess að það standist fyllstu kröfur um útbúnað nýtískulegra skipa.

Herra forseti. Það frv. sem hér er til umræðu, frv. sem hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir mælti fyrir fyrir hádegisverðarhlé, snýst um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands til þess að tryggja sameignarákvæði laganna um stjórn fiskveiða. Hér er borin fram tillaga um það að breyta stjórnarskránni í þá veru að það verði alveg tryggt að fiskstofnarnir í hafinu séu sameign íslensku þjóðarinnar, ekki bara í orði heldur líka á borði. Eins og kom fram í framsögu hv. þm. er hér um að ræða mál sem virðist geta fagnað allvíðtækri samstöðu hér í sölum Alþingis sakir þess að það mun hafa verið áhugamál fyrrverandi ríkisstjórnar að mál sem þetta næði fram að ganga og sömuleiðis núverandi ríkisstjórnar. Við verðum því að ætla að hér sé komið fram mál sem verði samþykkt og að unnið verði að breytingum á stjórnarskránni í þessa veru. Við getum velt því fyrir okkur af hverju bæði fyrrverandi ríkisstjórn og núverandi hafa áhuga á því að stjórnarskránni verði breytt í þessa veru og af hverju hv. þm. sér sig knúna til að drífa málið hingað inn í þingið. Þar er auðvitað um að ræða, herra forseti, viðbrögð við fiskveiðistjórnarkerfinu og framkvæmd þess. Viðbrögð við kerfi sem er talið afar hagkvæmt og á sinn þátt í því að útgerð er nú rekin með miklum hagnaði á Íslandi þó að skattgreiðslur gefi reyndar annað til kynna. En útgerðin á eins og menn þekkja nægar gamlar skuldir frá þeim tímum þegar kerfið bauð ekki upp á sömu hagkvæmni og nú. En það kerfi sem menn eru að bregðast við með því að vilja treysta eignarákvæðið er í rauninni þannig að menn geta selt, leigt og nú síðast stendur til að menn geti líka veðsett það sem samkvæmt lögunum um stjórn fiskveiða er talið sameign þjóðarinnar. Auðvitað hlýtur það að kalla á viðbrögð og jafnvel ótta fólksins í landinu og fulltrúa þeirra hér á hinu háa Alþingi, ótta við það að einn góðan veðurdag verði fiskstofnarnir skilgreindir eða kannski öllu heldur dæmdir eign þeirra sem nú hafa tímabundinn afnotarétt, til þeirra sem nú fá tímabundin veiðileyfi frá ári til árs samkvæmt lögunum um stjórn fiskveiða. Þessi tillöguflutningur endurspeglar ótta við það að eignarhaldsákvæðið haldi ekki ef ekkert verður að gert. Þessi ótti, herra forseti, hefur speglast í öðrum tillöguflutningi hér á Alþingi, tillöguflutningi okkar jafnaðarmanna um veiðileyfagjald. Rökin fyrir veiðileyfagjaldi eru ekki hvað síst þau að með því að leggja á veiðileyfagjald þá gætum við treyst sameignarákvæði laganna um stjórn fiskveiða. Og 75% þjóðarinnar virðast, herra forseti, vera sammála þessu, að það þurfi að staðfesta eign þjóðarinnar á auðlindinni með því að þeir sem fá afnotarétt greiði fyrir hann. Í tillögu jafnaðarmanna um veiðileyfagjald eru talin upp tvenns konar rök fyrir veiðileyfagjaldi. Það eru annars vegar réttlætisrökin og hins vegar hin efnahaglegu rök. Ég ætla, með leyfi forseta, að leyfa mér að rekja hér þau efnisrök, réttlætisrök, sem þar eru fram borin: Í fyrsta lagi að þjóðin á fiskimiðin. Og grundvöllur veiðileyfagjalds væri þá sú staðreynd að fiskstofnarnir í kringum landið eru eign allrar þjóðarinnar og því óeðlilegt að arður af þeim renni eingönu til fámenns hóps sem fær þennan afnotarétt. Í öðru lagi væri setning veiðileyfagjalds staðfesting á þjóðareign. Það mundi staðfesta þjóðareign á fiskimiðunum og slík skipan mundi einnig stuðla að skynsamlegri framþróun í efnahagsmálum þó ég ætli ekki að gera það að sérstöku umræðuefni hér. Það væri líka eðlilegt, herra forseti, og er hluti af réttlætisrökunum að allir greiddu veiðileyfagjald vegna þess að það þurfa nýir aðilar að gera núna. Því það verður að hafa í huga að nýir aðilar greiða veiðileyfagjald en þeir greiða hins vegar ekki til ríkisvaldsins eða almannavaldsins í landinu heldur til annarra útgerðarmanna sem fá eða hafa fengið þessum veiðiheimildum úthlutað ókeypis á hverju ári. Fjórða röksemdin sem styður réttlætisrökin er sú að það er óásættanlegt að ríkið skuli skammta mönnum rétt til að selja eða hagnast á annarra manna eigum með þeim hætti. Í fimmta lagi er ljóst að það særir réttlætiskennd manna að verslað sé með veiðiheimildir og að þeir sem fengu þeim úthlutað upphaflega geti hagnast á því að selja þær eða leigja því þeir hafa ekkert greitt fyrir þær, hvorki við úthlutun í upphafi né árlegt leigugjald. Og, herra forseti, eitt að því sem þar er nefnt til sögunnar er einmitt að það sé forsenda fyrir því að sátt náist um núverandi stjórn fiskveiða að lagt sé á veiðileyfagjald. Þetta voru þau fimm atriði sem voru flokkuð sem réttlætisrök í þeirri tillögu sem jafnaðarmenn hafa lagt var fyrir Alþingi um upptöku veiðileyfagjalds. Það eru margir fræðimenn sammála um að núverandi fiskveiðistjórnarkerfi sé mjög hagkvæmt en þeir eru líka margir á þeirri skoðun að til þess að útgerðin nái sáttum við þjóðina um þetta fiskveiðistjórnarkerfi þurfi að koma til greiðslur vegna afnotaréttarins. Við höfum heyrt útgerðarmenn og talsmenn þeirra lýsa kostum kvótakerfisins, og á því þreytast þeir seint, bæði kostum þess og mikilvægi þess fyrir velgengni útgerðarinnar í landinu. Þeir hljóta samt eins og ýmsir ónefndir stjórnmálamenn að finna þá undiröldu sem er gegn þessu kerfi. Þeir hljóta að vera sér þess vel meðvitaðir um að til þess að ná sáttum við eiganda auðlindarinnar þarf eitthvað að koma til. Ég hef heyrt og lesið eftir tilteknum útgerðarmönnum að þeir vilji frekar gera kerfið aftur óhagkvæmt en að þurfa að greiða þjóðinni fyrir aðganginn. Vegna þess vil ég einungis segja það að veiðileyfagjald er ekki endilega bundið því kerfi fiskveiða sem nú er við lýði, hreint ekki. Þannig að þó svo að menn vildu, til þess að forðast það að greiða þjóðinni fyrir afnotin, gera kerfið óhagkvæmt á ný þá er það ekki undankoma þegar um það er að ræða að ríkið útdeili takmörkuðum gæðum og kalli þá á afgjald fyrir. En það sýnir okkur bara hversu langt einstaka menn eru tilbúnir til að ganga til þess að losna við það og þá réttlætiskröfu að greiða fyrir aðgang að hinni sameiginlegu auðlind. En það eru samt sem áður bæði til útgerðarmenn og þá ekki síður fræðimenn, og þeim er að fjölga, sem átta sig á því að það þarf að ná sáttum við þjóðina til þess að núverandi kerfi geti staðist. Rögnvaldur Hannesson prófessor skrifaði grein í Morgunblaðið um síðustu helgi sem heitir Hagvöxtur og kvótakerfi. Eftir að hafa farið yfir kosti kvótakerfisins og mikilvægi þess við að stýra útgerðinni með sem fyllstri hagkvæmni, ef við ætlum að byggja framtíð okkar að stórum hluta á nýtingu þessarar sameiginlegu auðlindar, þá segir prófessor Rögnvaldur, með leyfi forseta: ,,Hinu skulu menn átta sig á að kvótakerfið er háð því að það sé fyrir hendi pólitískur vilji hjá þjóðinni til að halda þessu kerfi úti. Það er alls ekki nóg að kerfið sé skilvirkt og hagkvæmt, það verður líka að vera sæmilega réttlátt. Það særir réttlætiskennd flestra að menn séu að hagnast á verðmætum sem þeir hafa fengið gefins og reyndar eru skilgreind sem þjóðareign. Séð í þessu ljósi, verður það að teljast furðulegt hve andsnúnir margir útgerðarmenn eru veiðigjaldinu svokallaða. Það er hvorki útgerðarmönnum né þjóðarheildinni í hag að kvótakerfinu verði kastað fyrir róða eða framsali kvóta settar svo þröngar skorður að það skili litlum sem engum árangri. Það þjónar að öllum líkindum langtímahagsmunum útgerðarmanna að sættast við þjóðina á hæfilegt veiðigjald. Sumum forystumönnum útgerðarmanna er þetta löngu ljóst.`` Herra forseti. Ég held að það sé nauðsynlegt í umfjöllun um nauðsyn þess að eignarhald þjóðarinnar á auðlindinni sé staðfest að hefja umræðu um það með hvaða hætti öðrum þarf að staðfesta eignarhald þjóðarinnar. Eins og fram kom í skoðanakönnun, og ég gat um áðan, eru 75% þjóðarinnar á því að það sé réttlætismál að útgerðarmenn greiði fyrir aðgang að hinni sameiginlegu auðlind. Áðan var vikið að því að það þarf pólitískan vilja til þess að halda úti svo umdeildu kerfi sem kvótakerfið er. Ef menn vilja treysta þann pólitíska vilja sem til þarf þá þurfa útgerðarmenn á Íslandi, forusta þeirra og talsmenn að hugsa þessi mál upp að nýju vegna þess, eins og ég sagði í upphafi máls míns, að sú hugsun sem liggur að baki þessu frv. til stjórnarskipunarlaga, bæði nú og áður, er sú að menn telja nauðsynlegt að bregðast við framkvæmd laganna um stjórn fiskveiða þar sem lýtur að eignarhaldi þjóðarinnar og meðferð á þeim lögum.

Virðulegi forseti. Ég þakka orð hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur um frv. mitt sem hér er til umræðu. Ég get í sjálfu sér tekið undir hvert orð sem hún sagði. Að auki vil ég aðeins bæta við nokkrum orðum vegna skrifa prófessors Sigurðar Líndals sem ég talaði um í morgun. Mér finnst mjög athyglisvert hvernig hann reynir að rökstyðja það að með því að taka upp kvótakerfið árið 1983 þá hafi atvinnuréttindi til fiskveiða verið viðurkennd sem eignarréttindi eins og stjórnarskráin skilgreinir þau. Þetta finnst mér mjög sérstakt. Þetta er ekki rökstutt öðruvísi en svo að það þurfti þriggja ára veiðireynslu til að fá þessi réttindi. En áður, eins og hann segir, alveg frá Grágásartímum, höfðu fiskveiðar verið hér frjálsar nema hvað þær voru leyfisbundnar frá árinu 1976. Má þá ekki alveg eins spyrja: Hvað með alla hina sem kannski voru með leyfisbundnar veiðar frá 1976--1983 en voru ekki með þessa þriggja ára veiðireynslu? Þeir fengu ekki neitt en hinir fengu allt saman. Eða þá ef við lítum á sameignarákvæðið: Hvað með alla hina sem ekki fengu, miðað við þessa viðmiðun, þriggja ára veiðireynslu? Ég er sem sagt mjög ósátt við þessa túlkun prófessorsins og einnig þá niðurstöðu hans að það sé ljóst mál að ríkið verði ekki bótaskylt ef kerfið verði aflagt og teknar upp frjálsar fiskveiðar. En hann segir ekki hvað muni gerast ef tekin yrði upp annars konar úthlutun á kvóta eða einhvern veginn skert sóknarkerfi. Ég get því ekki túlkað grein hans öðruvísi en svo að hann sé að segja að þá verði ríkið bótaskylt. Þetta er mjög alvarlegt mál og alvarlegt að svona túlkanir komi fram í blöðum. Þess vegna er mjög mikilvægt að þessi umræða haldi áfam hér á Alþingi og að sameignarákvæðið verði fest í stjórnarskrá eins og hér er lagt til.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um íslenskt sendiráð í Japan. Tillagan er stuttorð, svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að koma á fót íslensku sendiráði í Japan á árinu 1998.`` Það er ekki í fyrsta sinn sem þetta mál kemur hingað inn í þingsali því að á 115. og 116. þingi, tímabilinu 1991--1993, var tvívegis flutt frv. um hliðstætt efni um íslenskt sendiráð í Japan, þá flutt af fjórum þingmönnum sem voru ásamt þeim sem hér talar hv. þáv. þingmenn Gunnlaugur Stefánsson, Jón Helgason og Kristín Einarsdóttir. Nú er þetta mál tekið upp að nýju og ástæðan fyrir því er að ég hef verið þeirrar skoðunar, sem 1. flm. þessa máls á fyrri stigum, að það væri verðugt verkefni og nauðsynlegt sem liður í uppbyggingu okkar utanríkisþjónustu að koma upp sendiráði Íslands í Japan. Það eru mörg rök sem mæla með því að svo sé og má þar nefna viðskiptatengsl landanna sem eru veruleg og vaxandi og einnig samskipti á menningarsviði þótt um ólíka menningarheima sé að ræða sem auðgað geta hvor annan með samskiptum eins og þróast hafa nú um mörg ár en þar sem möguleikar eru jafnframt miklir til að treysta og efla þau samskipti. Það varð að ráði hjá fyrrv. ríkisstjórn á árinu 1995 að opna sendiráð Íslands í Kína. Með flutningi þessarar tillögu er ekki verið að gera athugasemd við þann gjörning. Það voru vafalaust rök fyrir því að velja Kína á þeim tíma þó að áhersla þess sem hér talar hafi hnigið í aðra átt þegar litið var til Austur-Asíu og eðlilegra hefði verið að mínu mati að láta sendiráð í Japan hafa forgang. Mætti færa fram ýmsar ástæður fyrir því en ég legg áherslu á að með þessari tillögu er ekki verið að leggja til neina breytingu á stöðu íslensks sendiráðs í Kína. Það sendiráð hefur þegar unnið ýmislegt gagnlegt fyrir samskipti landanna og þar er um mikla framtíð að ræða gagnvart því stóra ríki sem þar á í hlut. Það hefur heyrst víðar en frá þeim sem hér talar að ekki sé nægilegt að reka eitt íslenskt sendiráð í þessum heimshluta, heldur sé æskilegt að stíga það skref fljótlega að koma upp sendiráði í Japan. Í því sambandi er nauðsynlegt að fyrir liggi vilji Alþingis til málsins um leið og tekið er undir þær hugmyndir sem fram hafa komið af hálfu talsmanna ríkisstjórnar, þar á meðal af hálfu bæði hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. á þessum vetri að áhugi sé á því af hálfu stjórnvalda að koma upp sendiráði í Japan. Með flutningi þessarar tillögu og afstöðu Alþingis til málsins þá vinnst það bæði hvað tíma snertir að þingviljinn liggi fyrir í málinu og að stjórnvöld undirbúi málið fyrir sitt leyti. Það er auðvitað vandasamt mál fyrir litla þjóð að halda uppi öflugri utanríkisþjónustu og sinna þeim mörgu hagsmunum sem Ísland á víða og samskiptum við aðrar þjóðir. Það er alveg ljóst að við þurfum að þróa okkar utanríkisþjónustu öðruvísi en verið hefur á liðnum tíma og hugsa til þess að koma upp útstöðvum utanríkisþjónustunnar í heimsálfum sem eru alveg út undan. Það má segja að það séu þrjár heimsálfur ef við teljum Suður-Ameríku sem slíka í hópi þeirra þó til Ameríku heyri en einnig í Afríku og Ástralíu þar sem ekki er um að ræða sendiráð af okkar hálfu. Þar er hins vegar ekki um sömu samskipti að ræða og við Japan enn sem komið er og ekki sömu hagsmuni þó ég geri alls ekki lítið úr því að það þarf nauðsynlegga að hugsa til þess að bæta þessi samskipti, hugsanlega jafnhliða því sem utanríkisþjónustan almennt verði endurskipulögð sem oft hefur vissulega komið til tals en lítið orðið úr framkvæmdum í því sambandi. Í því efni má benda á að hugmyndir hafa komið fram um það, og ég þekki þær raddir m.a. úr mínum þingflokki, að hugsanlegt sé að halda úti fulltrúum utanríkisþjónustunnar án þess að um fullkomið sendiráð sé að ræða og slík skipan mála geti átt við á vissum stöðum. Ég hef síður en svo á móti því að slíkir möguleikar séu athugaðir. Ég tel hins vegar að í því tilviki sem hér um ræðir, þ.e. í Japan, þurfum við að koma upp fullveðja sendiráði þó að það óhjákvæmilega kosti talsvert vegna þess að kostnaður við slíkt er óvenjumikill, í Tókíó a.m.k., og menn þurfa að gera sér ljóst að talsverður kostnaður fylgir slíkri uppbyggingu. Ég vil nefna það, virðulegur forseti, að viðskipti landanna hafa farið vaxandi og Japan mun nú vera í 4. sæti þeirra ríkja sem við höfum utanríkisviðskipti við, á eftir Bretlandi, Þýskalandi og Bandaríkjunum. Á árinu 1995 fluttu Íslendingar út vörur til Japans fyrir 13 milljarða kr. eða 11,3% af heildarútflutningi Íslendinga. Vöruskiptajöfnuðurinn milli landanna var mjög hagstæður okkur því að innflutningur frá Japan á sama ári nam aðeins um 5 milljörðum kr. Af okkar hálfu voru það eðlilega fiskafurðir sem voru meginhluti útflutnings en innflutningur frá Japan einkum vélar, samgöngutæki og fatnaður. Þessi viðskipti er eflaust hægt að auka til muna af beggja hálfu og það er vafalaust áhugaefni beggja þjóðanna, Japana og Íslendinga, að styrkja samskiptin og auka þau, bæði á viðskiptasviði og eins á menningarsviði. Þó að fjarlægð sé mikil á milli landanna þá er sitthvað líkt með aðstæðum þessara þjóða. Báðar byggja eylönd, Ísland og Japan. Sjávarútvegur er mikilvæg atvinnugrein í báðum ríkjunum og ef litið er til náttúrufars, þá er sitthvað sem er líkt með þessum löndum, Japan og Íslandi, ekki síst eldvirknin og það sem henni fylgir, bæði jákvætt og neikvætt, ef svo má segja, og geta þjóðirnar þannig miðlað hvor annarri af reynslu í þeim efnum og hafa raunar þegar gert það. Af menningarsamskiptum mætti ýmislegt nefna, t.d. að fyrrv. forseti lýðveldisins, Vigdís Finnbogadóttir, ræktaði mjög samskipti við Japan, fór í heimsóknir þangað og var tekið með kostum og kynjum og af hálfu Alþingis fór sendinefnd til Japans sumarið 1992 og ýtti það raunar við þeim sem stóðu að flutningi málsins um sendiráð í Japan, á tillögunni sem flutt var hér á Alþingi í framhaldi af þeirri heimsókn, en þar var um að ræða samskipti milli þjóðþinganna. Ég vænti þess, virðulegur forseti, að máli þessu verði vel tekið, að málið fái efnislega umfjöllun í hv. utanrmn. og að við getum vænst þess að á allra næstu árum, helst á næsta ári eins og tillagan gerir ráð fyrir, verði komið á sendiráði í Japan og þá er tilgangi þessarar tillögu vissulega náð. Í kjölfarið þurfum við að vinna að traustari samskiptum sem hafa verið góð um langt árabil, en hægt er að efla bæði viðskiptalega og menningarlega.

Herra forseti. Það er nokkur vandi á höndum fyrir smáa þjóð að halda úti öflugri utanríkisþjónustu. Oft og tíðum er það þannig að hnýtt er í utanríkisþjónustuna og margir telja að fjármagnið sem til hennar er varið ávaxti sig ekki nægilega vel. Ég er ekki í þeirra hópi. Ég tel að ekki eigi að horfa í það fjármagn sem við leggjum í utanríkisþjónustuna vegna þess að oft og tíðum er þar beinlínis um að ræða mjög góða fjárfestingu sem í framtíðinni skilar sér vel. Við höfum í vaxandi mæli fest okkar augu á Austur-Asíu bæði vegna þess að þar er um að ræða menningarheima sem Íslendingar hafa gott af að kynnast en ekki síður vegna þess að þar liggja viðskiptatækifæri framtíðarinnar og nauðsynlegt er að rækta þau. Sú fjárfesting sem við setjum í utanríkisþjónustu í þessum heimshlutum er líkleg til að skila sér, e.t.v. ekki alveg á allra næstu árum en það kemur að því að hún mun skila sér. Við höfum með þrennum hætti að segja má, herra forseti, eflt okkar tengsl við Austur-Asíu. Í fyrsta lagi nefni ég samskipti á sviði menningar og mennta. Við höfum í vaxandi mæli skipst á námsmönnum en þó ekki síður vísindamönnum. Eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gat um í ræðu sinni hafa samskipti eflst við Japan til að mynda á sviði eldfjallafræði. Japan og Ísland eiga það sameiginlegt að vera eldfjallaeyjur þar sem eru virk eldfjöll og við búum við sams konar náttúruvá og þess vegna getur það gagnast báðum þjóðunum að deila sameiginlegri reynslu á því sviði. Í annan stað er ljóst að viðskipti Íslands og þessa heimshluta hafa aukist á síðustu árum. Það er rakið í grg. sem fylgir tillögu hv. þm. að Japan er nú komið í annað eða þriðja sæti ásamt Bandaríkjunum sem öflugasta viðskiptaland okkar á eftir EES-löndunum og það sýnir auðvitað þá hraðfleygu þróun sem þarna er í gangi. Í þriðja lagi höfum við síðan ræktað okkar tengsl við þennan hluta veraldar með því að hafa þegar sett upp sendiráð í Kína. Ég held að sú ráðstöfun að setja upp sendiráð í Kína á árinu 1995 hafi verið afskaplega heppileg og farsæl. Andstætt því sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði, þá tel ég að þar hafi verið um rétta forgangsröð að ræða vegna þess að Japan er miklu opnara land en Kína. Það er nauðsynlegra að ryðja burt hindrunum bæði á sviði menningarlegra samskipta en þó ekki síður viðskiptalegra í Kína sökum þess hversu einangrað það land er og meiri þörf er á því að hafa sendiráð þar. Þess vegna tel ég að við eigum absalútt að styðja og styrkja sendiráðið í Kína til þess ekki síst að byggja brú inn í framtíðina. Þar er um að ræða mjög öflug viðskiptatækifæri á næstu árum. Ég segi það líka, herra forseti, að ég tel að sú tillaga sem hér er flutt sé jákvæð. Það er kominn tími til að við hugum að því að koma á fót íslensku sendiráði í Japan og ég styð þessa tillögu og ég lýsi stuðningi mínum við hana, herra forseti. Þó þjóðirnar séu ólíkar þá er margt sem er sameiginlegt með okkur. Ég hef þegar rakið þau samskipti sem við eigum í vaxandi mæli á sviði náttúrufræða og það er auðvitað fyrst og fremst á sviði eldfjalla- og jarðskjálftafræði. En í vaxandi mæli erum við líka farin að skiptast og deila reynslu okkar á því sviði vísinda sem tengist fiski, fiskifræði og hvers konar fiskivísindum. Japanar eiga það líka sameiginlegt með okkur að þeir hafa í aldanna rás verið mikil fiskveiðiþjóð. Þar eru margvíslegar rannsóknir t.d. á fiskeldi mjög langt komnar og við gætum margt af þeim lært en við gætum líka miðlað þeim um margt af okkar reynslu og höfum reyndar gert. Það er því margt sem tengir þessar tvær þjóðir. Viðskipti Íslands og Japans hafa farið vaxandi en Japan mun óhjákvæmilega líka verða miðstöð verslunar við nálæg lönd. Ég held þess vegna að kominn sé tími til að við hugum að því að vinna ný lönd með því að setja niður sendiráð þarna. Hv. þm. getur þess í grg. sinni að hann taki ekki afstöðu til þess með hvaða hætti eigi að fjármagna sendiráðið, hvort eigi að gera það með því að hagræða annars staðar í utanríkisþjónustunni eða með nýjum fjárframlögum. Ég er þeirrar skoðunar að það væri fjárfesting sem til framtíðar mundi borga sig að auka oft og tíðum framlög til utanríkisþjónustunnar. Sú þróun hefur verið í gangi á síðustu árum. Menn hafa verið að setja upp viðskiptafulltrúa. Nú er fyrir dyrum að ráða þrjá nýja viðskiptafulltrúa til utanríkisþjónustunnar. Þetta er líka liður í því að ryðja íslenskum athafnamönnum brautina inn í ný lönd. Þess vegna tel ég farsælt að þessi tillaga komi fram.

Virðulegur forseti. Ég þakka stuðninginn sem fram kom í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar við það mál sem hér er flutt. Hv. þm. á sæti í utanrmn. þingsins og ég vænti þess að einmitt í þeirri þingnefnd þar sem um málið verður fjallað ríki svipaður skilningur. Ég vil taka undir það sem fram kom í máli hans varðandi þýðingu þess að standa vel að okkar utanríkisþjónustu og auka hana. Það er í rauninni sjálfsagt mál með auknum alþjóðatengslum. Við þurfum að gæta þess að skera þar ekki um of við nögl jafnframt því sem við reynum að gæta fyllstu hagkvæmni við rekstur hennar og meta það hverju sinni hvernig við verjum því fjármagni, að sjálfsögðu takmarkaða fjármagni, sem við getum lagt til þess arna. Þetta á ekki aðeins við um þjónustu í þjóðríkjum heldur á þetta jafnframt við um okkar fulltrúa sem vinna hjá alþjóðastofnunum mjög mikilvæg störf þar sem við þurfum að leggja í rauninni meira fram. Vegna breyttra aðstæðna í samskiptum okkar t.d. við hin Norðurlöndin og milli Norðurlandanna innbyrðis þurfum við Íslendingar að leggja meira af mörkum sjálfir en meðan við gátum stuðst meira við utanríkisþjónustur hinna Norðurlandanna, t.d. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Að þessu þarf að hyggja jafnframt því sem við færum út okkar tengsl við aðrar þjóðir með stofnun sendiráða eða sendiskrifstofa og gætum þess að ná þar sem bestum árangri og vanda sem best til verka.

Herra forseti. Á þskj. 556 hef ég borið fram till. til þál. ásamt hv. þm. Sighvati Björgvinssyni og Jóni Baldvini Hannibalssyni. Tillagan sjálf er stutt. Hún er svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að skipa nefnd til að gera úttekt á áhrifum Efnahags- og myntbandalags Evrópu á íslenskt efnahagslíf. Nefndina skipi sérfræðingar á sviði hagstjórnar. Hún skili niðurstöðum fyrir árslok 1997.`` Þó svo Evrópuumræðan hér á landi hafi fyrst og fremst snúist um efnahagslega þætti, þá eru Evrópumálin miklu víðtækari og ber að skilja þau miklu víðtækara en við höfum oft rætt um þau, þ.e. að Evrópusamrunaferillinn sem hófst upp úr stríði var fyrst og fremst markaður af þeim vilja forustumanna í Evrópu að reyna að búa til þá umgjörð sem gæti betur tryggt frið. Þetta er fyrst og fremst markað af fólki sem var þá nýkomið út úr seinni heimsstyrjöldinni og margt af því fólki hafði einnig barist í fyrri heimsstyrjöld. Þessir forustumenn stjórnmálaflokka og landa í Evrópu um miðja öldina þráðu sárlega frið í löndum sínum. Sú hugmyndafræði sem þeir lögðu upp með er nokkuð einföld en kom að miklum notum. Hún byggðist einfaldlega á því að reyna að búa til samstarf um efnahagslega þætti sem hófst með Evrópusamstarfi á sviði kola- og námusamstarfs, kola- og stálsamband Evrópu sem undanfari þess sem síðar hér Efnahagsbandalag Evrópu og kallað er núna Evrópusambandið. Þeir forustumenn sem settu hvað mestan svip á þessa þróun voru Frakkar og Þjóðverjar. Vikið er að nokkrum nöfnum úr Evrópusögunni í grg. með tillögunni. Upphaflega koma þessar hugmyndir frá Frökkunum Jean Monnet og Robert Schuman og fylgt eftir á hinum pólitíska vettvangi af Charles de Gaulle og Konrad Adenauer í Þýskalandi og eftirmönnum þeirra François Mitterrand, Willy Brandt, Helmut Schmidt og Helmut Kohl svo nokkur nöfn séu nefnd úr Evrópusögunni, stjórnmálum Evrópu sem hafa fylgt þessari stefnu, þ.e. að stefna sífellt að nánara samstarfi á sviði efnahagsmála og pólitísku samstarfi og tryggt með því frið í álfunni. Það er merkilegt að hugsa til þess að einmitt tíminn frá seinni heimsstyrjöld til borgarastyrjaldarinnar í fyrrum Júgóslavíu, sem er ekki nema 40--46 ára tími, er lengsti friðartími í Evrópu. Það þarf eiginlega að fara aftur til tíma Rómverja til að finna sambærilegt friðartímabil og var nú ekki beint friður kannski á þeim tíma, enda erfitt að tala um sögu Evrópu í þessu sambandi vegna þess að hún var kannski ekki til í þeim skilningi sem við lítum á hana í dag. Samt sem áður segir þetta okkur heilmikið um þá aðferðafræði að stuðla að friði með efnahagslegu og pólitísku samstarfi. Þetta er sú umgjörð um Evrópusamstarfið sem mér finnst oft og tíðum gleymast í umræðu hér á landi. Hins vegar fjallar þessi tillaga einungis um einn þátt þessa samstarfs sem er um væntanlegt Efnahags- og myntbandalag Evrópu. Þetta er samstarf ríkja Evrópusambandsins og mun hefjast í ársbyrjun 1999. Það felur m.a. í sér eina mynt, evró, sameiginlega peningastefnu og einn sjálfstæðan seðlabanka. Þetta er mjög nákvæm stefnumörkun um efnahagslegt og stjórnmálalegt samstarf og það er mjög afdrifaríkt skref sem Evrópuþjóðirnar eru að stíga með þessu vegna þess að þetta krefst samstillingar mjög marga þátta sem áður voru í umsjá einstakra þjóðríkja. Það er ekki hægt að fletta einu einasta blaði í Evrópu núna og hefur verið um nokkurt skeið svo ekki sé mjög ítarleg umræða um EMU og áhrif þess á viðkomandi þjóðríki. Þessi umræða hefur ekki verið mikil hér á landi, helst vakið athygli fyrir þann misskilning eða þekkingarleysi ráðamanna hér á landi að halda að við gerðumst aðilar að Efnahags- og myntbandalagi Evrópu og vanþekking forsrh. var e.t.v. skýrust í þessum efnum þegar hann sagði að hann teldi að við ættum ekki að gerast aðilar að þessu myntbandalagi og sá helstu kosti í þessum málum að þetta yrði einfaldara fyrir ferðamenn. Ég man nú satt best að segja ekki eftir því að ráðamaður í Evrópu hafi farið slíkum orðum um þetta mál sem lýstu meiri vanþekkingu á því en einmitt hæstv. forsrh. Síðan átu nokkrir þingmenn þetta upp eftir forsrh., þ.e. um möguleika á aðild Íslendinga. En svo þetta sé nú alveg skýrt á slíkt efnahagssamstarf eða myntsamstarf vitaskuld einungis við ríki Evrópusambandsins og þá yrði Ísland fyrst að gerast aðili að Evrópusambandinu áður en það gerðist aðili að Efnahags- og myntbandalaginu. En það er önnur saga. Þessi umræða hér snýst ekki um hvort við eigum að gerast aðilar að Evrópusambandinu eða ekki heldur snýst hún um að setja í gang vandaða úttekt á áhrifum þessa myntsamstarfs á íslenskt efnahagslíf. Það eru ströng skilyrði fyrir þátttöku einstakra ríkja. Þannig verður halli á rekstri ríkis og sveitarfélaga að vera innan við 3% af vergri landsframleiðslu, skuldir hins opinbera innan við 60% af landsframleiðslu, vextir ekki hærri en tveimur prósentustigum yfir lægstu vöxtum og verðbólga ekki meira en 1,5% yfir verðbólgu þar sem hún er lægst. Ísland hefur uppfyllt flest þessi skilyrði og má segja öll skilyrðin nema vaxtaskilyrðið er líklega ekki lengur uppfyllt því að vextir eru 2--3% hærri en almennt gerist í Evrópu þó að mínu viti hafi ekki farið fram nákvæm úttekt á því. Það er einungis eitt ríki í Evrópusambandinu sem nú þegar uppfyllir öll þessi skilyrði. Það er Lúxemborg. Hins vegar er gert ráð fyrir aðlögun ríkja. Ef þau stefna í rétta átt geta þau orðið aðilar að Myntbandalaginu. Það hefur reynst einna erfiðast fyrir ríki Evrópusambandsins að uppfylla skilyrðin um skuldir og halla hins opinbera. Það eru 15 ríki núna í Evrópusambandinu og það er ekki vitað nákvæmlega hve mörg þeirra verða með frá fyrsta degi, en það er talið að þau verði a.m.k. 8 talsins sem munu vera með strax frá byrjun. Það eru Austurríki, Belgía, Finnland, Frakkland, Holland, Írland, Lúxemborg og Þýskaland. Það er náttúrlega ekki vitað hvort öll þessi ríki verða með. Það er ekki búið að taka hina pólitísku ákvörðun alls staðar. Spánn og Ítalía gera mikið til að reyna að uppfylla hin efnahagslegu skilyrði en það er ólíklegt. Talið er að Bretland muni örugglega ekki vera með og ólíklegt að Danmörk, Grikkland, Portúgal og Svíþjóð muni taka þátt í Myntbandalaginu frá byrjun en þessi ríki geta gerst aðilar að því síðar. Auðvitað kæmi til álita fyrir okkur, þó við gætum ekki gerst aðilar að þessu, að skoða áhrif þess á íslenska gengisstefnu og það væri hægt að tengjast Evrópumyntinni með einhliða yfirlýsingu. Slíkt þekkist og hefur þekkst í evrópskri hagsögu að þjóðir sem hafa ekki átt formlega aðild að samstarfi í myntbandalagi --- myntbandalag hefur verið mjög lengi við lýði, þó það hafi ekki verið í þessari mynd --- þá hafa menn tengst því með einhliða yfirlýsingu og lagað sína efnahagsstefnu að þeim skilyrðum. Finnar til að mynda gerðu þetta um tíma og aðrar þjóðir hafa einnig íhugað þessa möguleika. Flest ríki í Evrópu og Íslendingar meðtaldir hafa undanfarin ár fylgt svipaðri efnahagsstefnu, þ.e. að halda verðbólgu niðri, stuðla að stöðugu gengi og ná þannig upp skilyrðum fyrir hagvöxt og freista þess að ná niður atvinnuleysi. Þetta hefur gengið misjafnlega í Evrópu en þessi efnahagsstefna sem við tókum upp um 1990 hefur reynst hér nokkuð vel. Alla vega hefur stöðugleiki verið hér mikill og hagvöxtur meiri undanfarin ár en oftast áður. Þetta skiptir verulega máli fyrir okkur Íslendinga einfaldlega vegna þess að helsta viðskiptasvæði okkar er Evrópa. 65% af vöruútflutningi fer á Evrópusvæðið og 60% af vöruinnflutningi þannig að áhrif myntsamstarfsins í Evrópu hefur mjög mikil efnahagsleg áhrif hér á landi. Það má líka benda á að þetta hefur áhrif á vaxtastig hér á landi því talið er að vextir í Evrópu muni lækka í kjölfar myntsamstarfsins. Við skuldum núna 650 milljarða. Þannig er munur upp á eitt prósentustig hvorki meira né minna en 6,5 milljarðar bara ef maður tekur innlendu skuldirnar. Nú er vaxtamunurinn 2--3% og ef við bætist bara vegna Myntbandalagsins, þá sjá menn hvílíkar tölur við erum að tala um þannig að full ástæða er til, eins og segir í tillögunni, að gera vandaða úttekt á þessum efnum. Það eru fleiri atriði sem rétt er að vekja athygli á. Þeir telja sjálfir að sameiginleg mynt þýði betri samanburð á verði milli landa, stækki innanlandsmarkað, lækki fjármagnskostnað, stuðli að meiri viðskiptum, auki samkeppni og fjárfestingar. Búist er við að þetta samstarf muni auka hagvöxt innan Evrópusambandsins nokkuð mikið auk hins pólitíska samstarfs sem fylgir í kjölfarið. Þetta þýðir að Evrópusambandsríkin munu ná viðskiptalegu forskoti á okkur Íslendinga eins og á aðrar þjóðir og það er það sem við þurfum að horfast í augu við. Við þurfum að meta hvernig þetta forskot hefur áhrif á inn- og útflutning. Það er mikilvægt að skoða, og nefnt sérstaklega í tillögunni, samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja, áhrif á önnur viðskiptaríki t.d. Bandaríkin og Japan, sem var í umræðu áðan en sá markaður er okkur mjög mikilvægur. Vitaskuld þarf að skoða áhrif á vaxtastig, vinnumarkað og atvinnuástand. Allt hefur þetta áhrif á okkar umgjörð sem rétt er að lögð sé vinna í að kanna ítarlega. Sérstök ástæða er til að vekja athygli á einum þætti þessa samstarfs sem er hinn sameiginlegi Seðlabanki Evrópu. Settur er á laggirnar einn seðlabanki í Evrópu sem hefur mjög mikið frjálsræði við vinnu á faglegum forsendum að mótun peningastefnu út frá því markmiði að halda verðbólgu niðri og tryggja þannig möguleika til hagvaxtar. Þessi nýi seðlabanki er sniðinn eftir þeirri umgjörð sem þýski seðlabankinn hefur haft um áratuga skeið og hefur þótt reynast vel. Fram til þessa hefur efnahagslíf einmitt í Þýskalandi verið hvað sterkast í Evrópu þótt blikur séu á lofti nú sem stendur. Það er mikilvægt í þessu sambandi að hin faglega úttekt sé gerð. Talað er um að skipa sérfræðinga á sviði hagstjórnar. Hér erum við að skoða hin hagrænu áhrif af myntsamstarfinu. Þótt einhver vinna sé í gangi t.d. innan Seðlabankans eða Lánasýslu nær hún ekki utan um þessa víðtæku úttekt sem tillagan gerir ráð fyrir. Ýmis vinna hefur þegar verið unnin í þessu sambandi og má þarf nefna umræðu sem var fyrir nokkrum árum um þróun og tengingu íslensku krónunnar við ECU og nýtist þessi fyrri athugun vitaskuld vel við þá úttekt sem hér er nauðsynleg. Að lokum, herra forseti, má geta þess að nágrannaþjóðir okkar hvort sem þær ætla sér að gerast aðilar að myntsamstarfinu eða ekki, hafa sett í gang svipaða úttekt og gert er ráð fyrir, þ.e. faglega og ítarlega úttekt. Við tillögumenn gerum ráð fyrir að forsrh., sem fer með yfirstjórn efnahagsmála af hálfu framkvæmdarvaldsins, skipi þá nefnd sem hér um ræðir og niðurstöður muni liggja fyrir í lok þessa árs. Að lokum, herra forseti, geri ég það að tillögu minni að málinu verði vísað til síðari umr. og til hv. efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir efni þessarar tillögu og það ræðst af því að ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að við á Íslandi og kannski sérstaklega hér á hinu háa Alþingi fylgjumst alls ekki nógu vel með þeirri þróun sem nú á sér stað í Evrópu og snýr það bæði að umræðunum á ríkjaráðstefnunni og hvert hún stefnir og einnig að Myntbandalaginu og hvaða áhrif og afleiðingar það mun hafa á Íslandi. Það er rétt sem fram kom í máli 1. flm. að mjög mikið er um þetta fjallað í Evrópu, bæði um kosti og galla þess að koma á Myntbandalaginu og einnig því hvaða áhrif það muni hafa á efnahagslíf í Evrópu. Ég get nefnt sem dæmi að fylgst er með þessu annars staðar að sjálfsögðu og fyrir líklega um tveimur til þremur vikum var mikil umfjöllun um Myntbandalagið í bandaríska tímaritinu Newsweek þannig að mjög mikið er spáð í það hvað þetta þýðir. Og það þurfum við Íslendingar að sjálfsögðu að gera. Þó að Seðlabankinn sé að skoða þetta mál og hugsanlega aðrir aðilar, eins og fram kemur í grg., finnst mér að við hér á Alþingi eigum að skoða þessi mál sérstaklega. Þó að skipuð yrði sérstök nefnd, eins og tillagan gerir ráð fyrir, af hálfu forsrh. finnst mér vera mjög athugandi hvort þingið ætti ekki að fara aftur þá leið sem farin var undir lok síðasta áratugar þegar sett var á fót sérstök Evrópustefnunefnd, held ég að hún hafi verið kölluð, þar sem allir þingflokkar komu að. Sú nefnd tók saman heilmiklar skýrslur um þróunina í Evrópu og kynningu á því öllu saman. Ég held að full þörf væri á því að þingið sinnti því miklu betur að kynna sér þessi mál, bæði Myntbandalagið og einnig þá umræðu sem á sér stað á ríkjaráðstefnunni. Ég átti þess kost fyrir um það bil hálfum mánuði að sækja ráðstefnu Norðurlandaráðs þar sem verið var að gera þingmönnum á Norðurlöndunum og þeim þingmönnum þeirra Norðurlandanna sem eru í Evrópusambandinu grein fyrir hvar umræðan stæði. Það var mjög fróðlegt þó að það kæmi auðvitað berlega í ljós að ekki var búið að taka neinar ákvarðanir en það er að skýrast hvert stefnir. Og hvaða skoðun sem við höfum á aðild Íslands að Evrópusambandinu þá hljótum við að vera sammála um að við eigum og þurfum að fylgjast mjög vel með þessum málum vegna þess að við vitum að þetta hefur allt saman áhrif. Að því leytinu er ég sammála hv. flm. Hann vitnaði til örstuttrar umræðu sem varð í fyrirspurnatíma á hinu háa Alþingi þar sem ég spurði hæstv. forsrh. um hvort eitthvað væri verið að vinna í þessum málum og hann upplýsti þá að þessi nefnd Seðlabankans væri að störfum. Ég lét þá skoðun í ljós að ég taldi að við ættum ekki mikið erindi inn í þetta battarí og þá meina ég Evrópusambandið sem heild því að mér er það ákaflega vel ljóst að Myntbandalagið nær eingöngu til þeirra ríkja sem eru aðilar að Evrópusambandinu. En eins og fram kom í máli hv. ræðumanns er auðvitað möguleiki á því að aðlaga sig á ýmsan hátt að þessum breytingum. En fyrst og fremst þurfa menn auðvitað að gera sér grein fyrir því hvaða breytingar eru líklegar og hvernig á að bregðast við þeim og þær kunna að verða margvíslegar. Hitt er svo annað mál að hve miklu leyti og hvort þessi áform ná fram að ganga. Það er stefnt að því jafnt og þétt, en þetta er líka mjög umdeilt mál og m.a. Bretar, Svíar, Grikkir og fleiri þjóðir ýmist vilja ekki ganga þarna inn eða uppfylla ekki þau skilyrði sem sett eru fyrir því að þetta myntbandalag geti virkað. Það á því eftir að koma í ljós hvað úr verður. En mergurinn málsins er sá, hæstv. forseti, að við þurfum að átta okkur á þessu og fylgjast mjög vel með þessari þróun allri saman. Ég held að það sé í sjálfu sér ágætt að setja upp faglega nefnd sem gerir úttekt á þessum málum, en ég held að við á Alþingi ættum að taka okkur tak og reyna að fylgjast miklu betur með þessum málum en við gerum. Sting ég upp á því til umræðu hvort ekki væri ástæða til þess að fara aftur þá leið sem farin var fyrir nokkrum árum að setja hreinlega sérstaka nefnd á laggir til þess að skoða þessi mál. Við gerum allt of lítið af því hér að taka upp ákveðin mál til sérstakrar skoðunar þannig að þingið komi að því og átti sig á þróun mála óháð vilja og stefnu framkvæmdarvaldsins.

Virðulegur forseti. Ég vildi segja okkur orð vegna þessarar fram komnu tillögu sem hv. þm. Ágúst Einarsson hefur mælt fyrir um úttekt á áhrifum Efnahags- og myntbandalags Evrópu á íslenskt efnahagslíf. Það er að sjálfsögðu ekki hægt að hafa á móti því að athugun fari fram á hugsanlegum áhrifum þess sem stefnt er að innan Evrópusambandsins að koma þar á myntbandalagi og nýjum gjaldmiðli á grundvelli samþykktanna frá Maastricht 1991. Það er rétt sem hv. þm. mælti að um fátt meira er rætt varðandi efnahagsmál og þá um leið pólitísk efni í Evrópusambandinu um þessar mundir en einmitt spurninguna um tilkomu þessa myntbandalags, kosti þess og ókosti, spurninguna um hvort einstök ríki eða lönd Evrópusambandsins smjúgi í gegnum það nálarauga sem samþykktirnar frá Maastricht gera ráð fyrir. En á það var minnt af hv. flm. hver þau atriði eru sem uppfylla þarf til þess að lúta þeim skilyrðum. Og það er raunar svolítið kaldhæðnislegt að það ríki sem mestu veldur í efnahagspólitík Evrópusambandsins, sjálft Þýskaland, hefur verið í óvissu um hvort það stæðist þær kröfur sem þarna eru gerðar til inngöngu og á fátt meira horft heldur en efnahagsvogir í Þýskalandi þessa mánuðina hvað þetta snertir. Ég ætla ekki neinum getum að því að leiða hvað verður í þeim efnum, en það skiptir auðvitað ekki öllu hvort þessi skilyrði eru uppfyllt af Þjóðverja hálfu missirinu fyrr eða seinna. Það er alveg ljóst að Þýskaland og Frakkland eru þau ríki sem mynda uppistöðuna í sambandi við þetta myntbandalag, ef af verður, því að ég held að enn sé ástæða til þess að setja fram spurninguna ef eða fyrirvarann ef. Það er alveg ljóst að það er geysilega þung pólitísk undiralda í sambandi við þetta mál og mörgum spurningum ósvarað í því efni. Vissulega er það svo að líkurnar á því að þetta verði keyrt saman eru meiri heldur en minni. En hitt er jafnóljóst hvaða ríki það verða sem koma þarna með til að byrja með og enn óvissara og óljósara hvaða áhrif þetta myntbandalag mun hafa á þróun Evrópusambandsins. Þau skilyrði sem koma til við að aðeins hluti Evrópusambandsríkja gengur inn í upphafi geta haft djúptæk áhrif á Evrópusambandið sem slíkt og hugsanlega orðið til þess að veikja samstöðuna innan þess og innviðina. Síðan er það auðvitað skoðunarmál út af fyrir sig, og eitt af því sem hugmyndin er að athuga samkvæmt tillögunni, og það eru áhrifin sem þetta mun hafa í einstökum atriðum og þar er auðvitað af mörgu að taka. Það er hins vegar alveg ljóst að hér er komin spennitreyja, meiri spennitreyja heldur en menn hafa séð í Evrópulöndum fram til þessa sem mjög erfitt verður að komast úr ef menn einu sinni eru þar í komnir. Og það er auðvitað sérstakt fagnaðarefni fyrir okkur á Alþingi Íslendinga að við erum ekki í þeim hópi sem stendur frammi fyrir spurningunni hvort eigi að gerast þarna meðreiðarsveinar, hvort við eigum að reyna að komast þarna að eða ekki því að réttilega var á það minnt af hv. flm. að Ísland utan Evrópusambandsins er ekki gjaldgengur aðili í þessum klúbbi sem verið er að stofna. Ég vil líka slá varnagla við það sem hv. þm. sagði um afstöðu þeirra sem ekki vilja einblína á það sem er að gerast innan Evrópusambandsins. Mér fannst kannski ekki vera alveg rétt að vega að hæstv. forsrh. með þeim hætti sem hv. þm. gerði í þessu sambandi, hann vitnaði til áramótagreinar hæstv. forsrh. í þessum efnum en hann kvað mjög ákveðið að orði um þetta í áramótagrein. Það er kannski rétt að rifja upp, með leyfi forseta, það sem hann sagði: ,,Fáum blandast hugur um að Íslendingum væri ógerlegt að gerast aðilar að sameiginlegri mynt Evrópu. Þeir misstu þá umsvifalaust forræði á mikilvægustu þáttum íslensks efnahagslífs. Sveiflum á verði og magni á okkar meginafurðum yrði ekki lengur mætt með því að laga íslenskan veruleika að nýrri stöðu. Til yrðu að koma sérstakir sveiflujöfnunarsjóðir í Brussel, sem sæju á okkur aumur, þegar illa gengi.`` Þetta er úr áramótagrein hæstv. forsrh. Ég held að þessi orð séu ekki mælt af neinum misskilningi um að Íslendingar ættu þess ekki kost þótt einhverjir vildu að gerast formlegir aðilar að þessu, heldur einfaldlega lýsa þau hvaða aðstaða okkur væri sköpuð ef við ætluðum að fara þarna inn. Þetta tengist auðvitað spurningunni til Evrópusambandsins, spurningunni um hvort menn telja að Íslendingar eigi að gerast þar aðilar eða ekki og það er sú spurning sem ég taldi að hæstv. forsrh. væri að svara, ítreka og undirstrika, og ég fagnaði því að sjá þessi orð, eins og fleiri sem lúta að því hvaðan sem þau koma, sem vara eindregið við því að Íslendingar leiði hugann að því að fara þarna inn af pólitískum ástæðum alveg sérstaklega. Kem ég þá að því sem ég vildi gera smáathugasemd við varðandi efni tillögunnar. Ég hef sem sagt ekkert á móti því að fram fari athugun á hugsanlegum áhrifum þessa myntbandalags innan Evrópusambandsins á okkar aðstæður. En að í þeirri nefnd eigi fyrst og fremst, og eingöngu eins og gert er ráð fyrir, að sitja sérfræðingar á sviði hagstjórnar, það er ég ekki viss um að sé alveg rétt hugsað. Hér er um að ræða mál sem auðvitað er efnahagslegs eðlis en vitaskuld hápólitískt um leið og ég held að menn verði að líta á báða þættina samtímis. Það eru auðvitað ákveðnir hagtæknilegir, ef svo má orða það, hagtæknilegir þættir, hagstjórnarlegir þættir 

Herra forseti. Ég vil þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu fyrir undirtektir við tillöguna um að gera úttekt á áhrifum Efnahags- og myntbandalags Evrópu á íslenskt efnahagslíf. Ég held að það sé alveg rétt sem hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir sagði hér áðan að það má vera full ástæða til þess að Alþingi kanni líka sérstaklega þennan málaflokk því að eins og ég nefndi og hefur komið fram í umræðunni þá er um fátt meira rætt í stjórnmálum og efnahagslífi í Evrópu en einmitt þetta fyrirhugaða efnahags- og myntsamstarf. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson tók einnig undir efni tillögunnar í meginatriðum. Ég vil taka fram að þegar ég var að ræða um ummæli hæstv. forsrh., þá var ég einmitt að vitna til svars við fyrirspurn hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur sem var hér í þingsölum fyrir nokkru síðan. Ég var ekki að vísa til áramótagreinar hæstv. forsrh. heldur svars hans hér við hinni beinu fyrirspurn hv. þm. Ég þekki afstöðu hæstv. forsrh. og hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur og Hjörleifs Guttormssonar gagnvart Evrópusambandinu og hvort menn eigi þar að gerast aðilar eður ei. Um það snýst ekki þessi tillaga. Hún er sett upp af ráðnum hug. Það er ekki verið að taka afstöðu gagnvart þeim þáttum heldur fyrst og fremst verið að afla nauðsynlegra upplýsinga fyrir frekari umræðu um Evrópusamstarfið og aðkomu okkar að því. Það er m.a. þess vegna sem í tillögunni er sagt að að þessari nefndarskipan eigi að koma sérfræðingar á sviði hagstjórnar. Það má vel vera að nefndin kjósi ef málið nær fram að ganga að víkka það nokkuð út. Hins vegar er ákveðin hugsun fólgin í þessari framsetningu til að leggja áherslu á að hér er fyrst og fremst verið að gera vandaða úttekt á áhrifum og sú úttekt getur orðið og á að vera grunnur að frekari umræðu um aðkomu okkar að Evrópusamstarfinu því að eins og við vitum, þá skiptast menn þar mjög í flokka og hafa mismunandi skoðanir og það þarf að taka miklu fleiri þætti inn í þá umræðu heldur en gert er í þessari tillögu. Hér er verið að taka afmarkaðan þátt Evrópumála út úr sem hefur mikil áhrif á okkar efnahagslíf, vinna hann vandvirknislega þannig að við séum betur í stakk búin til að skiptast á skoðunum, vera sammála eða ósammála um Evrópumálin í víðu samhengi.

Herra forseti. Ég flyt till. til þál. um skipun nefndar um kaup eða leigu á skólabát og viðvaningshlutaskráningu. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Árni M. Mathiesen, Guðmundur Hallvarðsson, Guðjón Guðmundsson, Einar K. Guðfinnsson, Hjálmar Jónsson, Árni Johnsen, Lúðvík Bergvinsson, Gísli S. Einarsson og Magnús Stefánsson. Tillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að skipa nefnd til að kanna forsendur fyrir kaupum eða leigu á skólabát sem nýttur verði til kennslu í sjómennsku. Nefndinni verði einnig falið að finna leiðir til fjármögnunar á hugsanlegum kaupum og rekstri bátsins. Jafnframt kanni nefndin möguleika á viðvaningshlutaskráningu sjóvinnunemenda um borð í fiskiskipum. Nefndina skipi fulltrúar sjávarútvegsráðuneytisins, Fiskifélags Íslands, sjómannasamtaka, samtaka útgerðarmanna, Stýrimannaskólans í Reykjavík, Sambands ísl. sveitarfélaga, menntamála-, fjármála- og samgönguráðuneytis. Nefndin skili áliti sem fyrst.`` Þáltill. þessi er endurflutt frá síðasta þingi, þó aðeins breytt að því leytinu til að viðvaningshlutaskráning er viðbót við þá tillögu sem flutt var á síðasta þingi ásamt því að fjármögnunarleiðir eru settar inn í þáltill. Skólabáturinn Mímir RE var keyptur hingað til landsins til að sjá um kennslu í sjóvinnu og var rekstur slíks báts þá nýlunda hér við land. Það starf sem unnið var á þessum bát var mjög merkt og áhöfnin skilaði mjög góðu starfi ásamt þeim starfsmönnum Fiskifélagsins sem að þessum málum stóðu, en Mímir fórst eins og kunnugt er með voveiflegum hætti árið 1991. Koma bátsins varð mikil lyftistöng fyrir sjóvinnunám í grunnskólum landsins sem og í stýrimannadeildum og víðar. Má sjá í skýrslum Fiskifélagsins um rekstur bátsins að mikill áhugi var fyrir sjóvinnunni og ferðum skólafólks með bátnum. Meðan hans naut við fóru um 5.000 ungmenni í sjóferð með bátnum, flest í sína fyrstu sjóferð. Frá því að Mímir fórst hefur kennsla í sjómennsku verið mjög stopul í skólum landsins og áhugi á sjóvinnukennslu minnkað verulega. Þetta sést best á því að skólum sem kenna sjóvinnu sem valfag hefur fækkað úr 27 árið 1992 í 18 á sl. ári. Eftir að Mímir fórst lagðist hluti skólastarfsins, sjóferðirnar, niður að mestu sem að dómi allra sem að þessum málum hafa komið var mikil afturför og aðalástæða þess að sjóvinnukennslan er á slíku undanhaldi sem raun ber vitni. Á síðasta ári leigði Fiskifélagið 60 tonna bát, Haftind HF 123, svo að bjóða mætti sjóvinnunemendum um landið upp á sjóferð. Í umsögnum skólastjóra, sem fengu Haftind til sín, má glöggt sjá þann mikla áhuga sem er fyrir slíku skipi og þeim möguleikum sem það gefur, bæði við nám og til kynningar á sjómennsku fyrir nemendur. Halldór Valdimarsson, skólastjóri á Húsavík, segir í umsögn sinni, með leyfi forseta: ,,Ég lýsi yfir ánægju minni með ferðir Haftinds HF 123 með sjóvinnunemendur Borgarholtsskóla, Húsavík. Kennslan og aðbúnaður allur var með ágætum. Vonandi verður framhald á þessari frábæru þjónustu.`` Hugo Rasmus, kennari í Kópavogi, skrifaði: ,,Hvers vegna er ekki til skólaskip á Íslandi 1996? Allir sem undirritaður hefur rætt við um þessi mál eru sammála um að skólaskip sé sjálfsagt að starfrækja. Ég vona að ráðamenn rumski og kippi þessu í liðinn.`` Fleiri umsagnir hafa borist sem Karel Karelsson skipstjóri á Haftindi hefur fengið og leyft mér að nota. Þær eru frá Patreksfirði, Flateyri. Ein hljóðar svo, með leyfi forseta, undirrituð af Birni E. Hafberg skólastjóra: ,,Í dag, þriðjudaginn 19. mars 1996, kom í heimsókn til okkar á Flateyri skólaskipið Haftindur. Efstu bekkjum grunnskólans var boðið í sjóferð þar sem kynnt var á fjölbreytilegan hátt ýmislegt varðandi sjómennsku og siglingar. Allir nemendur efstu bekkjanna mættu í þessa ferð og var almennt mjög vel látið af þessari nýbreytni. Það er því einlæg von okkar að framhald geti orðið á starfsemi skólabáts af þessari gerð.`` Í Bolungarvík segir Rúnar Vífilsson skólastjóri eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Við þökkum kærlega fyrir þennan frábæra dag með ósk um að slíkt verði endurtekið á næstu árum.``

Forseti vill vekja athygli hv. alþingismanna á því að formaður grænlensku landstjórnarinnar, Lars Emil Johansen, er staddur á þingpöllum ásamt 1. varaforseta Alþingis, Ragnari Arnalds, og fylgdarliði. Formaður grænlensku landstjórnarinnar er hér í Alþingishúsinu í tengslum við opinbera heimsókn hans hingað til lands í boði forsætisráðherra. Forseti vill fyrir hönd Alþingis bjóða formann grænlensku landstjórnarinnar velkominn í Alþingishúsið og væntir þess að för hans til Íslands verði til að styrkja enn frekar þau góðu tengsl sem eru milli landa okkar. Forseti vill biðja hv. þingmenn að votta formanni grænlensku landstjórnarinnar og grænlensku þjóðinni vináttu og virðingu með því að rísa úr sætum. --- 
            

Herra forseti. Ég var að lesa upp hvernig skólamenn tóku velkomnum heimsóknum skólaskipsins Haftinds til sjávarútvegsplássa í kringum landið. Ég er með mun fleiri greinargerðir sem ég ætla ekki að lesa en þær eru allir á sömu lund; að skólastjórendur lýsa yfir sérstaklega miklum áhuga á þeirri starfsemi og skora á alla aðila sem að þeim málum koma að reyna að halda hinu góða starfi áfram og tryggja sem best undirstöðu þess. Nauðsyn þessa máls er augljós þegar haft er í huga að hér býr þjóð sem byggir allt sitt á afkomu sjávarútvegs. Þjóð, sem býr við slíkar aðstæður, verður að vekja áhuga á störfum til sjós og gera öllu námi sem getur stuðlað að því hátt undir höfði. Til að það sé hægt verða að vera til góð og örugg tæki eins og fram kemur í þeim umsögnum sem vísað er til hér að framan. Sú virðingarverða viðleitni sem einkaaðilar hafa sýnt til að sinna útgerð skólaskips sl. sumar, eins og með Haftindi, hefur gengið illa, enda ekki á færi einstaklinga að standa undir kostnaðarsömu kennslustarfi án þess að fyrir það komi full greiðsla. Einstaklingar á borð við Karel Karelsson, skipstjóra og eiganda Haftinds HF 123, hafa kynnst því og hugsjónin verið dýru verði keypt. Kemur þar margt til og má nefna kvótaleysi, kostnaðarsama útgerð og flókna sambúð við ríki og sveitarfélög þar sem mikill tími fer í að finna fjármagn og sannfæra yfirvöld ár eftir ár um nauðsyn starfseminnar. Því hefur verið haldið fram að rekstur skólabáts ætti að vera algerlega í höndum skólanna sjálfra þar sem hér væri um skólamál að ræða. Þetta hljómar vel en gengur þó ekki upp af mörgum ástæðum. Mikil ábyrgð fylgir því að gera út bát og ekki hvað síst þar sem um borð eru grunnskólanemar og ungmenni alls óvön sjómennsku. Um borð í slíkum skipum þarf aðbúnaður og öryggi að hafa sérstakan forgang og þar þarf að vera sérþjálfaður mannskapur. Slíkt er dýrt og ekki á færi útgerða sem einungis ætla að sinna þessu fáein skipti á ári. Einnig hefur sýnt sig að þrátt fyrir að mikið sé til af bátum sem henta og hægt væri að fá til kennslu verður kennslan tilviljanakennd og ómarkviss. Tryggingar verða einnig dýrari og annar kostnaður eykst vegna þeirrar sérhæfingar sem slíkri útgerð fylgir. Af þessum og fleiri ástæðum eiga kennsla og fiskveiðar í atvinnuskyni ekki saman. Einnig er óraunhæft að gera ráð fyrir að mörg sérútbúin skip sinni kennslu og í ljósi reynslunnar ekki gerlegt þegar varla gengur að halda úti einu skipi fyrir það fé sem fæst. Það er því eðlilegt hlutverk Alþingis og ríkisstjórnar Íslands að hafa frumkvæði að kaupum eða leigu á skólabát og fá til liðs við sig sveitarfélög og hagsmunasamtök. Reynslan sýnir að það er eina færa leiðin til árangurs. Tilgangurinn með þeirri þingsályktunartillögu sem hér er rædd er að tryggja þetta og um leið að kennsla í sjómennsku verði í boði í grunnskólum sem þá ali af sér áhugasöm sjómannsefni. Reynslan sýnir að það gerist ekki betur en með skólaskipi og er þá ekki aðalatriði hvort ríkið á skipið sjálft eða leigir það. Aðalatriðið er að slíkur möguleiki sé fyrir hendi og öryggi og útbúnaður sé eins og best verður á kosið. Sú trygging fæst ekki nema ríkissjóður beri ábyrgð og tryggi nauðsynlegar rekstrarforsendur, eins og rekstrarfé og heimildir til veiða utan kvóta. Mímir var of lítill sem skólaskip og háði það starfinu um borð. Skip sem er 50--60 tonn að stærð eins og Haftindur er mun betri kostur sem opnar möguleika á að reyna flest þau veiðarfæri sem notuð eru á fiskiskipum. Sú nýbreytni er í þessari þáltill. að gera ráð fyrir viðvaningshlutaskráningu um borð í fiskiskip. Það var til siðs hér á árum áður að leyfa ungmennum að koma um borð í fiskiskip upp á hluta úr aflahlut og ekki óalgengt að tvö ungmenni skiptu á milli sínum einum heilum hlut. Þetta þýddi það að ungmenni komust fyrr á sjó til reynslu með vönum mönnum og auðveldaði í raun samskiptin og kynninguna til muna umfram það sem hefur orðið síðari árin eftir að þessi regla var felld út vegna þess að þetta var misnotað af einhverjum, að því mér er sagt. Það er slæmt að það skyldi fara svo en eigi að síður held ég að full ástæða sé til að taka þetta upp aftur og þá á þeim forsendum að nemendur sem hafa stundað sjóvinnunám í grunnskólum og fari með slíkum skólabát ættu að njóta þess að geta skráð sig sem viðvaninga á hluta úr aflahlut ásamt einhverjum öðrum þannig að hugsanlega væru tveir á slíkum hlutakjörum um borð í hverju skipi. Þetta gæti að sjálfsögðu ekki átt við nema um einn túr eða svo ef um togara væri að ræða þannig að ekki yrði um neina misnotkun að ræða, enda gerum við ráð fyrir að ungir menn og konur læri fljótt það sem fram fer um borð í skipum, en eigi að síður eru menn alltaf að læra, enda svo margt sem kemur til þegar menn eru á sjó sem enginn getur lært nema af reynslunni. Þess vegna er sú nýbreytni í þáltill. um að leyfa hlutaskráningu. Ég vona, herra forseti, að þetta mál fái þá afgreiðslu á þingi að hv. Alþingi fallist á að gera út skólaskip og koma á nýjum reglum varðandi hlutaskráningu því að eins og fram hefur komið í máli mínu er þetta eitt af því sem flestöllum skólamönnum og ég hygg einnig mörgum sjómönnunum finnst hafa vantað á undanförnum árum að yrði í þeim föstu skorðum sem ætlast var til í upphafi. Þeir eiga þakkir skildar sem hafa sinnt þessum málum á undanförnum árum og lagt á sig mikið og óeigingjarnt starf. Ég vona svo sannarlega að við náum því markmiði að festa það í sessi. Að því loknu, herra forseti, óska ég þess að málinu verði vísað til hv. sjútvn.

Herra forseti. Þeir sem hafa stundað sjó hafa oft haft á því orð að það sé að verða alvarlegt ástand með æskuna hér á landi, hún megi ekki dýfa hendi í kalt vatn fyrr en hún hefur lokið löngu námi. Hér þarf auðvitað að verða nokkur breyting á og ég tel að þessi þáltill. sé í nokkra átt til þess að mæta kröfum tímans en ungt fólk þarf auðvitað nauðsynlega á að halda að komast í snertingu við atvinnulífið með einum eða öðrum hætti. Landhelgisgæslan hefur nú um nokkurn tíma sinnt þessu hvar ungu fólki hefur verið gefinn kostur á að fara í hálfsmánaðar- til mánaðarferð með varðskipunum. Þar hafa þessu unga fólki verið kennd undirstöðuatriði sjómennskunnar þótt vissulega hafi kannski ekki verið farið eins langt og hér er lagt til. Öllum ber saman um það sem að þessum málum koma hjá Landhelgisgæslunni að greinilega megi sjá og finna mun á ungu fólki eftir að það hefur verið um borð í varðskipunum, lært þar ýmsa sjóvinnu en nokkuð meira þurfi vissulega til ef menn eru að hugsa um að þjálfa ungt fólk til starfa hvað áhrærir fiskimennskuna. Flm. kom inn á að það hefði þekkst hér á árum áður að ungu fólki var gefinn kostur á að vera um borð í fiskiskipunum. Ég man þá tíð að ég fékk ungur maður að fara um borð í einn síðutogarann og þá vorum við ungu mennirnir nefndir hálfdrættingar af því að við vorum upp á hálfan hlut. Það var auðvitað kappsmál allra ungra manna að vera ekki lengi á hálfum hlut heldur að reyna að vinna sig upp og lögðu menn margt þar af mörkum til þess að stytta sér leiðina upp í þá hefð að vera ekki lengur hálfdrættingur heldur háseti með respekt. Það var svo líka til á kaupskipunum nokkuð sem hét viðvaningar. En þannig þróuðust nú mál þar að bæði vegna fækkunar í áhöfn, meiri hraða og aukinna krafna til vinnunnar, voru oftar en ekki gerðar slíkar kröfur til þessara viðvaninga, sem voru komnir um borð til að læra sjómennskuna, undirstöðuatriðin og gera sig hæfari þá fram liðu stundir, að þær voru engu minni heldur en gerðar voru til þeirra háseta sem höfðu verið til sjós um nokkuð langan tíma. Það er vissulega athygli vert þegar litið er til nágrannalandanna hvað þau lönd, sem þó eiga ekki jafnmikið undir eins og við Íslendingar hvað fiskveiðar áhrærir, leggja mjög af mörkum til þess að stuðla að því að ungt fólk eigi möguleika á að komast til sjós. Mér er það minnisstætt að á sl. sumri var ég á sólarströnd Spánar hvar mikil og ágæt hollensk skúta kom að bryggju. Þegar ég gekk eftir því við skipstjórann hvað kæmi til, vegna þess að ég tók eftir því að um borð í skútunni var eingöngu ungt fólk, þá tjáði hann mér að þessi skúta væri gerð út af hollenska ríkinu og þarna væri verið að styðja unglinga sem höfðu lent á refilstigum eða misstigið sig í lífinu. Það væri verið að gefa þeim kost og möguleika á að endurskoða sjálfa sig og komast aftur til manns og þarna voru jafnt stúlkur sem drengir. Hollenska ríkið lagði sem sagt í þann kostnað að reka skútu við Spánarstrendur og senda ungt fólk þangað niður eftir til þess að læra að lifa lífinu. Þetta er athugunarvert og ég held sannarlega að við Íslendingar eigum alvarlega að hugleiða hvernig við ætlum að halda á okkar málum. Sem formaður Sjómannasamtakanna hef ég oftar en ekki leitað til erlendra aðila á merkum tímamótum í sögu sjómannadagsins og reynt að fá erlenda skútu til þess að koma hér við. Alltaf vekur það jafnmikla athygli Íslendinga þegar glæsileg seglskip koma brunandi inn Faxaflóann og leggjast að bryggju, alltaf er sama fólksstreymið til þess að skoða þessi skip. Hér er það ekki stórt skrefið sem stigið er til þess að gefa sem flestum ungmennum kost á að koma til sjós. En ég held samt sem áður að þetta sé skref í rétta átt, enda er ég meðflm. að þessari þáltill. og tel hana af hinu góða. Eins og frsm. kom hér inn á, ber alls staðar að sama brunni hvar spurt er. Þeir sem þjónustunnar hafa notið bera allir lof á og telja að þetta sé af hinu góða og vissulega er það það sem við mátti búast og menn vissu. Það er ákveðið vandamál, herra forseti, fyrir ungt fólk sem þarf að komast í störf og vill fara til sjós, það er ákveðinn vandi að senda ungt fólk beint um borð í togara án þess að það hafi nokkuð lært undirstöðuatriðin. Það er erfitt fyrir það að fá pláss og það kemur náttúrlega einhvern tíma að því að endurnýjunar er þörf í áhöfn þessara togara, þá þarf auðvitað að leita að nýju fólki og ekki væri það nú verra ef fólk hefði fengið einhverja tilsögn, hefði einhverja reynslu og þekkingu, það mundi örugglega stuðla að því að slysatíðni mundi m.a. minnka á þessum togurum. Mér er það minnisstætt þegar skuttogaraaldan gekk hér yfir. Þá var það því sem næst þannig að í höfninni lá nýr skuttogari, síðutogari kom brunandi að bryggju og lagðist nánast við hliðina á skuttogaranum, áhöfnin gekk yfir og síðan var haldið til hafs til veiða á ný án þess að nokkur þekking eða reynsla væri þar við lýði. Enda sagði líka slysatíðni sjómanna okkur allt um það hvað þarna væri að gerast. Enn er það svo að slysatíðni meðal íslenskra sjómanna er mjög há og er óeðlilega há miðað við t.d. slysatíðni hjá Norðmönnum sem gera út mjög svipuð skip og Íslendingar og oft á hafsvæðum þar sem veður eru válynd eins og hér. Þess vegna tel ég, herra forseti, að þessi þáltill. sé rétt í tíma sett og heiti á alþingismenn að veita þessu máli brautargengi svo þarft sem það er. En það vill nú oft verða svo, og var hér í umræðunni í gær um Sjómannaskólann, að þegar kemur að þessari stétt manna þá er eins og það sé mjög erfitt að fá fjármagn til þess að kenna þeim, eins og t.d. að reka hér skólabát, það er eins og þar séu allir sjóðir lokaðir. Virðulegi forseti. Ég ætla að ljúka máli mínu, en lýsi eindregnum stuðningi mínum við þetta mál og vænti þess að það fái góðar lyktir á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Það mál sem ég mæli hér fyrir lýtur að því að Alþingi feli menntmrh. að efla þjónustu Landsbókasafns Íslands -- Háskólabókasafns, m.a. með því að rýmka afgreiðslutíma safnsins og auka þannig möguleika þeirra sem nýta það, háskólastúdenta, fræðimanna og annarra notenda, á að hagnýta sér þau einstæðu gögn sem er að finna innan stofnunarinnar. Með mér flytja þetta mál hv. þm. Lúðvík Bergvinsson, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, Svanfríður Jónasdóttir og Rannveig Guðmundsdóttir. Herra forseti. Þegar Þjóðarbókhlaðan var opnuð fyrir örfáum árum voru það mikil gleðitíðindi fyrir þá sem sinna rannsóknum á íslenskri menningu, ekki bara fyrir þá heldur líka fyrir vísindamenn hér á landi og háskólastúdenta. Ég vil segja það í upphafi máls míns að þeir ágætu forverar okkar hér í þessum sölum sem áttu frumkvæði að því að reisa Þjóðarbókhlöðuna eiga virðingu skilið og þökk fyrir þá framsýni sem þeir sýndu í því máli. Lögin frá 11. maí 1994 sem samþykkt voru hér á þinginu gefa tilefni til mikilla væntinga um starfsemi hins nýja bókasafns. Þau segja ekki bara að safnið skuli í senn vera þjóðbókasafn og bókasafn Háskóla Íslands heldur er hlutverkum þess lýst í 18. töluliðum og þar segir m.a. að hlutverk þess eigi að vera að gefa safngestum kost á vinnuaðstöðu og greiðum aðgangi að safngögnum, að halda uppi fjölþættri rannsóknarþjónustu, að sinna þörfum kennslu og rannsóknarstarfsemi í Háskóla Íslands. Tæknilega er þessi nýja bygging frábærlega vel úr garði gerð og af þeim sökum á hin nýja háskólastofnun fyllilega að vera fær um að standa undir þeim væntingum sem henni tengjast hvort heldur varðar nám eða fræðistörf. Það er óhætt að fullyrða, herra forseti, að aðstaðan til fræðirannsókna er einstök innan þessarar nýju stofnunar. Hvergi í heiminum eru saman dregin jafnríkuleg föng um íslenska menningu síðustu alda og í fórum hennar. Þar er að finna tugi þúsunda handrita, flest pappírshandrit frá síðustu öldum. Þar er að vísu fátt skinnbóka, enda slík handrit aðallega varðveitt í stofnunum Árna Magnússonar hér heima og í Kaupmannahöfn. Þó er á annað hundrað skinnblaða varðveitt í fórum safnsins og þar er m.a. það merka blað sem Árni Magnússon tók og bar upp að skjánum þegar hann gekk inn á gólf örreytiskots á Skaga og mælti: Loksins það dýra membrana. Herra forseti. Það er líka þannig að tæknilega er safnið og byggingin einstaklega vel úr garði gerð til rannsókna og náms. Þar eru sérstakir lestrarsalir sem eru vel búnir tækjum og tölvum. Þar eru 100 tölvur sem standa opnar öllum fræðimönnum og stúdentum sem vilja notfæra sér hin viðamiklu gögn stofnunarinnar. Það er óhætt að segja að bókhlaðan er ómetanleg stoð fyrir námsmenn á háskólastigi, enda sannar aðsókn þeirra að safninu það. Á hinum þjóðlegu sviðum á safnið auðvitað engan sinn líka. En á öðrum sviðum vísinda er það líka gagnmerkt. Þar er alls að finna 800 þúsund bókatitla og á hverju ári berast því um 2.800 titlar tímarita um margvísleg, vísindaleg efni. Að vísu er það svo, herra forseti, að það er nokkurt hryggðarefni að undir forustu þessarar ríkisstjórnar hafa fjárveitingar til safnsins að því er varðar tímaritakaup verið svo skornar niður að háskólinn hefur neyðst til að draga um þriðjung úr kaupum á tímaritum. Aðgangur að nútímalegum ritakosti er vitaskuld afar nauðsynlegur, raunar óhjákvæmileg forsenda þess að fólk í ströngu háskólanámi standist kröfur um hæfni og þekkingu. Heimildir safnsins og aðstaða eru því sérhverjum háskólastúdent ómissandi hjálp. En það er eitt annað sem skiptir líka máli varðandi þetta safn. Eitt af helstu einkennum hinnar séríslensku fræðahefðar eru hinir sjálfstæðu fræðimenn, þeir sem hvorki tengjast akademískum stofnunum né hafa viðurværi sitt af því að sinna einhvers konar fræðimennsku. Þetta eru grúskararnir, þetta eru þeir sem hnýsast í gömul gögn. Framlag þessara manna til að ávaxta menningararfinn hefur í gegnum aldirnar og ekki síst á síðustu áratugum verið ómetanlegt. Það er hægt að nefna menn eins og Lúðvík Kristjánsson, Gils Guðmundsson og á allra síðustu árum menn á borð við Guðjón Friðriksson. Það er sammerkt öllum þessum mönnum að stærstan hluta fræðaferils síns iðka þeir rannsóknir utan hefðbundins vinnutíma. Hvernig eiga þessir menn þá að geta sinnt þessum rannsóknum innan þeirra vébanda sem Þjóðarbókhlaðan haslar ef hún er lokuð á þeim einu tímum sem þeir hafa möguleika til þess að stunda þessar rannsóknir. Það er nefnilega þannig að þetta eru mennirnir sem setjast við fræðabrunna heimildasjóða á borð við Landsbókasafn -- Háskólabókasafn þegar venjulegum vinnudegi sleppir. Í dag, herra forseti, er það þannig að Landsbókasafnið er opið 59 tíma á hverri viku. Það er allt of lítið. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson bar fram fyrirspurn til hæstv. menntmrh. í fyrra um opnunartíma. Þar kom fram að afgreiðslutími safnsins var alls 61 klukkustund á viku. Núna eftir allar kvartanir stúdenta blasir við að búið er að stytta afgreiðslutímann um tvær stundir og hann er aðeins 59 stundir í dag. Þessu hafa háskólastúdentar auðvitað mótmælt og þessu mótmæla líka þeir sem vilja notfæra sér gögn Þjóðarbókhlöðunnar utan hefðbundins vinnutíma. Ég, herra forseti, er einn af þeim mönnum sem hafa sótt í þessa sjóði og auðvitað þykir mér það slæmt að geta hvorki veitt stopulum frístundum mínum um helgar og utan þess tíma sem við vinnum hér til þess að stunda rannsóknir eins og hugur okkar stendur auðvitað til í þessari stofnun. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra á síðasta ári þegar hv. þm. Lúðvík Bergvinsson flutti sína fyrirspurn að hann taldi að miðað við önnur lönd væri staðan bara nokkuð góð hjá okkur Íslendingum. En ég hef, herra forseti, skoðað þau gögn sem hæstv. ráðherra lagði til grundvallar þessum staðhæfingum sínum, en það voru einmitt upplýsingar um opnunartíma bókasafna á hinum Norðurlöndunum. Þar kemur fram að Þjóðarbókhlaðan er opin tæpa 59 tíma á viku, en til að mynda Finnar hafa sín bókasöfn að meðaltali opin 69 stundir á viku, í Noregi eru þau opin að meðaltali tæpa 65 tíma, í Svíþjóð líka tæpa 65 tíma, þannig Íslendingar standa miklu aftar öllum þessum þjóðum. Það er einungis í Danmörku samkvæmt þessum upplýsingum sem opnunartíminn er skemmri. Það er hins vegar vert að undirstrika að t.d. miðstöð Konunglega bókasafnsins, sem í Danmörku gegnir svipuðu hlutverki og Þjóðarbókhlaðan hér, er opin 65 stundir á viku. Því er alveg ljóst að við stöndum líka að baki Dönum þegar um sambærileg bókasöfn er að ræða. Af þeim 19 bókasöfnum sem hæstv. menntmrh. dró saman í svari sínu í fyrra, þá eru 12 sem hafa opnunartímann mun rýmri heldur en við Íslendingar og það eru einungis sjö sem höfðu skemmri opnunartíma. Þetta, herra forseti, sýnir að við Íslendingar erum eftirbátar þeirra þjóða sem við berum okkur yfirleitt saman við og það er þess vegna sem þessi þáltill. er flutt. Það er nauðsynlegt að opna safnið. Það er nauðsynlegt að gera sjálfstæðum fræðimönnum kleift að notfæra sér gögnin sem í því er að finna og öll þau óskaplega fínu tæki sem þar er líka hægt að fá til þess að sinna rannsóknum með, en fyrst og síðast skiptir það máli að háskólastúdentar geti haft aðgang að safninu. Bókakostur þess er þess eðlis að hann er óhjákvæmileg forsenda þess að þeir nái að þróa með sér ekki bara rökræna hugsun heldur sköpunargleði og frumkvæði. Og það eru þessir þættir sem æ fleiri rannsóknir sýna að eru undirstaða þess að okkar háskólagengna fólk standist samkeppnina við háskólamenntað fólk frá öðrum löndum. Þetta er auðvitað spurning um framleiðslustig Íslands, þetta er spurning um atvinnulíf en þetta er líka spurning um það að verja hinar menningarlegu hefðir. Og því segi ég það, herra forseti, ég vænti þess að hin háa menntmn. þingsins fjalli um þetta mál af skilningi og geri sér grein fyrir því að til þess að reyna að bæta rannsóknir á Íslandi, bæta stöðu menntunar á Íslandi, þá þarf að efla bókasöfnin. Þetta er liður í því, herra forseti.

Herra forseti. Á þskj. 575 flyt ég ásamt hv. þm. Vilhjálmi Egilssyni till. til þál. um verðbólgureikningsskil. Tillagan fjallar um að fela viðskrh. að skipa nefnd sérfróðra aðila til að kanna hvort hverfa eigi frá verðbólgureikningsskilum hérlendis. Nefndin þarf að skoða lög um bókhald, lög um ársreikninga, lög um tekju- og eignarskatt og hún þarf einnig að skoða fyrirkomulag um fjárreiður ríkisins. Í tillögunni er kveðið á um að nefndina skipi m.a. endurskoðendur, kennarar í reikningshaldi og endurskoðun við Háskóla Íslands, sérfræðingar úr ráðuneytum viðskipta- og fjármála, aðrir sem starfa á fjármagnsmarkaði hérlendis og búa yfir víðtækri þekkingu á þessu sviði. Það er augljóst á þessu, herra forseti, að hér er sett upp vönduð nefnd til að skoða mjög mikilvægt mál. Það er gert ráð fyrir, ef tillagan verður samþykkt, að nefndin ljúki störfum í apríl 1998, þ.e. gert er ráð fyrir að nefndarstarfið taki um eitt ár og hún muni gera tillögur til lagabreytingar ef hún telur nauðsyn á því. Jafnframt er kveðið á um að viðskrh. leggi í kjölfar þess fram frv. til laga um breytingar á lagaákvæðum um verðbólgureikningsskil til kynningar á vorþingi 1998, þ.e. eftir eitt ár. Þetta er brýnt mál sem hér er til umræðu. Ég vil hins vegar strax í upphafi taka fram að það getur verið álitamál hvaða ráðherra á að skipa slíka nefnd, hvort það eigi að vera viðskrh. sem er með ábyrgð á flestum þáttum í viðskiptalífinu eða fjmrh. en einmitt skattalög og ýmis af þeim lögum sem ég vitnaði til falla undir fjmrn. og þar á meðal lög um endurskoðun. Þetta er vitaskuld álitaefni sem hv. efh.- og viðskn. verður að skoða en það verður gerð tillaga um að vísa málinu þangað. Verðbólgureikningsskil eru að nokkru leyti barn síns tíma hér á landi og voru eðlileg þegar verðbólga var hér miklu meiri en í nágrannalöndunum. Það þarf hins vegar að taka mjög skýrt fram að þó svo hætt verði við verðbólgureikningsskil þýðir það ekki að horfið verði frá verðtryggingu fjárskuldbindinga. Það er annað mál og kemur ekki inn á þá vinnu sem samþykkt þessarar tillögu hefði í för með sér. Eitt mikilvægasta atriði í verðbólgureikningsskilum er svokölluð verðbreytingafærsla en með henni eru áhrif verðlagsbreytinga á peningalegar eignir og skuldir reiknaðar og færðar í ársreikning. Það þarf einnig að hafa í huga að ársreikningur og skattframtöl þurfa ekki að vera samhljóða hjá einstökum fyrirtækjum. Skattframtöl taka mið af lögum um tekju- og eignarskatt og þau geta verið frábrugðin ársreikningi sem settur er upp til framsetningar á rekstrar- og efnahagsreikningi auk annarra þátta sem koma fyrst og fremst að gagni til að upplýsa hluthafa og aðra aðila um stöðu viðkomandi fyrirtækis. Það er mikilvægt, herra forseti, í þessu sambandi að skoðaðar verði sérstaklega uppgjörsaðferðir ríkisins. Vel gæti komið til greina að ríkið mundi ganga á undan að hverfa frá verðbólgureikningsskilum ef menn kysu að gera það, en það er ekki fullyrt í þessari tillögu að reynt sé að hverfa frá verðbólgureikningsskilum, heldur fyrst og fremst talað um vandaða nefndarskipun til að skoða allar hliðar þessa máls. Nú færir ríkið fjármagnskostnað þannig að raunvextir verðtryggðra lána og nafnvextir óverðtryggðra og gengistryggðra lána eru færðir til gjalda en verðbótaþáttur verðtryggðra lána og gengisbreyting gengistryggðra lána eru færð um endurmatsreikning, þ.e. yfir efnahagsreikning en ekki rekstrarreikning. Vitaskuld væri hægt að færa alla vexti hjá ríkinu og verðbætur til gjalda eins og er hjá fyrirtækjum en falla frá verðbreytingarfærslunni. Það gæti verið tiltölulega einfaldari útfærsla að byrja á þessum þætti vegna þess hvernig uppgjör ríkisins er. Þetta var rætt nokkuð í fyrra í sérnefnd á hinu háa Alþingi þegar frv. um fjárreiður ríkisins var hér til umræðu, það mál er nú reyndar aftur til umræðu hér á Alþingi, og niðurstaðan var þá og verður væntanlega aftur að leggja ekki til að hætt verði eða að ríkið hafi forgöngu um að hætta við verðbólgureikningsskil, heldur komst sérnefndin að þeirri niðurstöðu í fyrra að rétt væri að fylgjast mjög vel með þróun mála erlendis og athuga hvort aðstæður breyttust á þann hátt. Í greinargerð með tillögunni er sömuleiðis vitnað til umsagnar Stefáns Svavarssonar, dósents í reikningshaldi og endurskoðun við Háskóla Íslands, formanns reikningsskilaráðs og eins helsta einstaklings hér á landi á sviði endurskoðunarmála. Þar veltir hann upp möguleikum þess að skynsamlegt gæti verið að skoða nákvæmlega hvort hætta ætti verðbólgureikningsskilum. Það er ýmislegt sem mælir með því að það verði gert, sérstaklega með tilliti til þess að nú er verðbólgan miklu minni og svipuð og hún er í öðrum nágrannalöndum, en verðbólgureikningsskil þekkjast sáralítið annars staðar. Þó má geta þess að fræðilega er vitaskuld hægt að sýna fram á að verðbólgureikningsskil, þ.e. að taka tillit til verðbólgu, geta verið mjög hagkvæm og í sjálfu sér réttara að gera í reikningsskilum. Hins vegar lúta rökin fyrir því að hætta við þetta e.t.v. fyrst og fremst að því að gæta að samræmingu í samanburði milli ríkja, t.d. innan OECD-ríkjanna. Það eru því rök með því að láta af verðbólgureikningsskilum, sterk rök til samræmingar við það sem gengur og gerist í öðrum ríkjum og einmitt vegna þess að við erum horfin út úr þessari miklu verðbólgu sem var hér, en það eru hins vegar rök með því að halda þessu áfram vegna þess að það að taka tillit til verðbólgu þó að hún sé lítil gefur í sjálfu sér réttari mynd af þróun í rekstri fyrirtækja. Það er augljóst að nefndin sem hér gert er ráð fyrir að sé skipuð verður að afla sér upplýsinga erlendis frá og meta aðstæður hérlendis hvað varðar verðbólguþróun. Við flutningsmenn eigum báðir sæti í efh.- og viðskn. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson er formaður efh.- og viðskn. og ég er varaformaður hennar þannig að við komum til með að fjalla um málið í nefnd. Við erum þeirrar skoðunar að það sé rétt að setja þessa athugun af stað, en við segjum alveg skilmerkilega varðandi þetta mál að við höfum ekki myndað okkur skoðun fyrir fram hvort hætta eigi verðbólgureikningsskilum, en við viljum benda á að alþjóðlegur samanburður verður mun auðveldari, bæði milli fyrirtækja og opinberra aðila ef uppgjörsaðferðir eru sambærilegar. Að svo mæltu, herra forseti, legg ég til að tillögunni verði vísað til síðari umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Sú ályktun sem við ræðum hér felur í sér ákveðna skoðun á því að verðbólgureikningsskil séu slæm vegna þess að það stendur í henni að það eigi að kanna hvort hverfa eigi frá verðbólgureikningsskilum hérlendis. Það gefur til kynna að þau séu á einhvern máta slæm. Nú er það þannig að hagnaður fyrirtækja er mismunur á tekjum og gjöldum og sem mismunatala er hann ákaflega viðkvæmur fyrir sveiflum. Verðbólgureikningsskilin sýna miklu nær raunveruleikanum það tap og þann hagnað sem fyrirtæki hafa. Ef fyrirtæki t.d. skulda mjög mikið, þá kemur tekjufærsla vegna þess að skuldirnar rýrna að hluta til vegna verðbólgunnar og til þess að sýna þann hagnað fyrirtækisins, þá er mynduð tekjufærsla sem hækkar eðlilega tekjur fyrirtækisins og hækkar jafnframt skattgreiðslu þess. Öfugt gerist með peningalegar eignir. Þá er sýnt fram á að þær vaxtatekjur sem fyrirtækið hefur af þessum eignum eru ekki eins miklar og sýnist vegna verðbólgunnar. Eignirnar rýrna jú og þess vegna eru tekjurnar sýndar minni og skatturinn minni. Hvort tveggja hvetur fyrirtækin til þess að skulda minna og eiga meira fé. Og ekki veitir af hér á landi. Það var rætt um það hér af hv. þm. og frsm., Ágústi Einarssyni, að þetta mundi létta alþjóðlegan samanburð og það er rétt. Það má vel vera að það komi út úr þessu að skynsamlegt sé að fara þá leiðina. Hins vegar þykir mér slæmt ef Íslendingar ætla að hverfa frá kerfi sem hefur sýnt sig að vera mjög gott og miklu betra heldur en víðast hvar annars staðar. Og það hefur þann góða eiginleika að ráða við verðbólgu eins og hér var á árum áður og ráða líka við litla verðbólgu eins og nú er. Mér þykir því heldur miður ef menn hugsa sér að hverfa frá þessum verðbólgureikningsskilum, en að sjálfsögðu mun hv. efh.- og viðskn. ræða þessi mál þegar þau koma til hennar.

Herra forseti. Út af orðum hv. þm. vil ég taka fram, sem ég gerði reyndar skilmerkilega áðan, að í tillögunni felst ekki afstaða um hvort leggja eigi verðbólgureikningsskil niður eða ekki. Það eru fjölmörg rök fyrir því að gera það. Ég kom inn á þau. Það eru líka rök á móti. Hann drap á nokkur þeirra. Hér er fyrst og fremst verið að leggja upp með úttekt til að auðvelda ákvarðanatöku. Það er gert ráð fyrir nokkuð löngu ferli í því vegna þess að málið er flókið og afdrifaríkt eins og flest sem viðkemur lögum um skattamál eða endurskoðun. Ég er þess fullviss og veit að hv. þm. er fylgjandi því að þessi mál verði skoðuð mjög vandlega. Það breytir því ekki að allir, og hann einnig, hafa vitaskuld skoðun á því hvort eigi að gera þetta og taka þá afstöðu sem ég lýsti. Það eru tvær skoðanir í málinu; að hætta þessu til samræmis við aðra í ljósi minnkandi verðbólgu, eða vegna þess eins og ég gat einnig um, að það sýnir ákveðinn réttan feril að taka mið af verðbólgunni. Hins vegar vegur mjög þungt að aðrar þjóðir gera þetta ekki og þó að fræðilega séu þessi reikningsskil þekkt og hafi verið þekkt mjög lengi þá hefur engin þjóð farið í verðbólgureikningsskil í sama umfangi og við Íslendingar. Þau álitamál mun þessi nefnd skoða og eins og tillagan hljóðar er gert ráð fyrir þátttöku fjölmargra aðila, ekki einungis aðila frá hinu opinbera heldur líka aðila á fjármagnsmarkaði sem þekkingu hafa á málinu. Ég er þess fullviss að niðurstaða nefndarinnar verður mjög góð athugun og góð tillögugerð mun koma í kjölfar ef þessi tillaga verður samþykkt sem ég vona.