Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég tel ekki ástæðu til að vera langorður uni þetta frv. En af því mér virðist talsverður vígahugur í sumum hv.þm. út af því, finnst mér sanngjarnt að búa í haginn fyrir þá, sem á eftir taka til máls, með nokkrum orðum, láta þá fá eitthvað að glíma við. Efni þessa frv. er fyrst og fremst það, að lengja tímann, sem dragnótaveiðar í landhelgi eru leyfðar, úr 3 upp í 7 mánuði á ári. Nú eru þær leyfðar frá 1. sept. til 1. des., en í mínu frv. er lagt til, að þær verði leyfðar frá 1. agúst til marzloka. Annað nýmæli frv. er það, að jafnframt því, að veiðitíminn er lengdur, sé ráðh. heimilað að ákveða með reglugerð möskvastærð nótanna, lágmarksstærð þess fiskjar, sem hagnýta megi úr afla dragnóta. Er það til að koma í veg fyrir, að ungviðið sé drepið að óþörfu. Slík ákvæði hafa aðrar þjóðir sett, þar sem stunduð er samskonar veiði og hér er um að ræða, og hefir það reynzt vel. Í þriðja lagi gerir frv. ráð fyrir, að 8. gr. laganna falli burt. Hún er þess efnis, að ráðh. skuli vera heimilt, eftir tillögum hlutaðeigandi héraðsvalda, að lengja þann tíma ársins, sem dragnótaveiðar í landhelgi eru bannaðar, frá því, sem lögin ákveða. Á fiskiþingi hefir þetta mál verið mikið rætt, og var þar samþ. að skora á Alþ. að fella úr lögunum þessa gr. Þegar lög þessi voru til umr. á þingi 1928, töldu margir illa farið að hallast að því ráði, sem með þeim var upp tekið. Og óánægjan með þau hefir farið vaxandi. Sjómenn víðsvegar um land telja þau valda miklum skaða, en álíta þau hinsvegar til því nær einskis gagns. Tvær ástæður voru til þess, að bannaðar voru dragnótaveiðar í landhelgi. Önnur sú trú manna, að dragnótaveiðar spilli veiðiskap almennt og eyðileggi fiskstofninn. Hin: ótti landsmanna við það, að Danir notuðu sér svo mjög þá aðstöðu, að hafa sama rétt til dragnótaveiða í landhelgi og við sjálfir, að þeir myndu bera okkur ofurliði í þessari grein fiskveiðanna, ef hún væri ekki þröngum takmörkum bundin. Hvað fyrra atriðið snertir, þá mun það ekki vera ofmælt, að flestir, sem þessu efni eru kunnugir, telji óttann við það, að notkun dragnóta spilli veiðiskap almennt, sömu vitleysuna og það, þegar menn álitu þau veiðarfæri, sem nú eru mest notuð, línur og þorskanet, hættuleg veiðiskapnum. Þessi hjátrú varð svo mögnuð, að það var jafnvel bannað um eitt skeið að nota þorskanet og línur hér við Faxaflóa. Ég held, að allir núlifandi menn séu á þeirri skoðun, að óttinn við notkun þessara veiðarfæra hafi ekki haft við nein rök að styðjast, og sama mun reynslan sýna um óttann við dragnótaveiðarnar. Engar sannanir eru fyrir því, að þær eyði fiskstofninum fremur en aðrar veiðiaðferðir. Dragnótin er létt og veigalítið veiðarfæri, sem ekki er hægt að nota nema þar, sem er mjúkur og slettur botn. Þorsksilin hafast aftur á móti við á ósléttum og grýttum botni, svo ekki er mikil hætta á að dragnótirnar grandi þeim. Um hitt atriðið, að Danir mundu flykkjast hingað og bola okkur frá að hafa hagnað af dragnótaveiðum, er svipað að segja. ég veit ekki betur en Danir hafi yfirleitt sama rétt til fiskiveiða hér við land og við sjálfir, og hefir þó reynslan hvergi synt, að þeir stæðu betur að vígi en við, enda yrði það harla óeðlilegt. Reynslan hefir þvert á móti sannað, að við stöndum Dönum miklu framar í fiskveiðum hér við land, jafnvel líka kolaveiðum með dragnót. Þá 3 mánuði, sem kolaveiðar með dragnot eru leyfðar, veiða Danir ekki nema 1/3 á við okkur. En þegar þeir telja sig hafa hag af að senda hingað skip til að veiða kola þennan stutta tíma, sem dragnotaveiðar eru leyfðar, þá hljótum við að hafa af okkur stórfe með því að stunda ekki slíkar veiðar það sem hægt er. Það er engin ástæða til að óttast, að við fórum halloka fyrir Dönum fremur, þó veiðitíminn sé lengdur. Það er rétt, að ég geri tilraun til að sýna hv.þdm. , fram á, hvað hér er um mikið hagsmunamál að ræða. Árni Friðriksson fiskifræðingur hefir samið skýrslu um lifnaðarháttu kolans og kolaveiðar við strendur Íslands. Ætla ég með leyfi hæstv. forseta að skýra frá og lesa upp nokkur atriði úr henni, og byrja þá á byrjuninni. Í sambandi við þá trú manna, að dragnótaveiðar spilli veiðiskap, segir fiskifræðingurinn, að skarkolinn hafist við aðeins þar, sem er slettur og mjúkur leirbotn, en á þeim stöðum lifi þorskaseiðin ekki. Fullyrðir hann því, að óttinn við, að dragnótaveiðar eyðileggi fiskstofninn, sé ástæðulaus. Fiskifræðingurinn segir, að við suður- og vesturströnd landsins byrji kolinn að hrygna í marz og þar sé hrygningartímanum lokið síðast í maí. En norðan og austanlands, þar sem sjórinn er kaldari, byrjar hrygningartíminn í maí og stendur yfir fram í júlí eða byrjun ágúst. Ef menn vilja athuga frv., sjá menn, að kolinn er friðaður einmitt um hrygningartímann, frá marz til júlíloka. Kolinn er grunnsævisfiskur og lifir ekki á meira en 100 m. dýpi; annarsstaðar er hans ekki að leita. Ég hefi tekið upp yfirlit úr árbók, sem hagstofan hefir gefið út um fiskveiðar 5 þjóða í Evropu, sem ég skal lesa upp fyrir deildina. Þar er og reiknað út, hvað þessar þjóðir hafa fengið fyrir kg. af heildaraflanum að meðaltali. Árið 1327 hafa Íslendingar veitt 249410 þús. kg. af fiski alls, sem hefir verið að verðmæti 33729 þús. kr., meðalverð 13,6 au. Danir veiddu sama ár aðeins 83951 þús. kg., eða 1/3 á við veiði okkar Íslendinga, og seldu aflann fyrir 40280 þús. kr., eða fyrir 7 millj. kr. meira en við Íslendingar fengum fyrir okkar afla, sem var þrefalt meiri að vöxtum og þyngd. Danir fengu 48 au. fyrir hvert kg. að meðaltali. Svíar veiddu 79640 þús. kg. og seldu aflann fyrir 32894 þús. kr.; meðalverðið var 41,3 au. Þjóðverjar veiddu 240333 þús. kg. og fengu fyrir aflann 66742 þús. kr.; meðalverð 27,8 au. á hvert kg. Bretar veiddu 1020729 þús. kg. og seldu aflann fyrir 379G95 þús. kr.; meðalverð 37,2 aurar. Á þessu yfirliti sést, að við Íslendingar fáum ekki helming verðs fyrir kg. á við það, sem Þjóðverjar fá, ekki nálægt 1/3 á við Dani, tæpan 1/3 á við Englendinga. Þetta liggur í mörgu. Fyrst og fremst í því, hvernig fiskurinn er verkaður og hvar hann er seldur, en jafnframt mikið í því, eftir hvaða fiski er sótzt. Það sýnir sig, að þær þjóðir, sem sækjast eftir öðrum fiski en þorski, fá hæst verð fyrir sinn afla. En hinar, sem eingöngu hirða um síld og þorskveiðar, fá lægst. Við Íslendingar leggjum minnsta stund á að veiða kolann, sem er langverðmætasti fiskurinn. Þetta verður ljóst, ef menn athuga yfirlit yfir kolaveiðar hér við land. ég hefi hér skýrslu frá fiskifræðingi Íslands um skarkolaveiðar Íslendinga og annara þjóða hér við land á árunum 1919–'28. Bretar veiddu árið 1919 92.6% af öllum kola, sem veiddur var við landið það ár. Íslendingar 6,4%, en aðrar þjóðir til samans 1%. Árið 1924 veiddu Bretar 88,9%, Ísl. 6,2%, aðrar þjóðir 4,9%. - 1926 veiddu Bretar 83,2%, Ísl. 10,3%, aðrar þjóðir 6,5%. 1928 veiddu Bretar 81%, Ísl. 9,3%, aðrar þjóðir 9,7%. Skarkolaveiði hefir þessi ár við Ísland numið í smálestum: árið 1919 6765 smál., 1923 6323 smál., 1926 6526 smál., 1928 6455 smál. Hluti Íslendinga þessi ár af veiðinni hefir orðið árið 1919 um 400 smál., 1926 670 smál., 1928 601 smál. af 6455 smál., eða 9,3%, eins og áður er sagt. Af þessu sest, hve mikils - eða réttara sagt lítils - við njótum af skarkolaveiðunum hér við land. Aldrei náð meiru en 9,3% af kolaaflanum, verðmesta fiskinum. Eftir skýrslu hagstofunnar hafa Íslendingar veitt árið 1927 688 smál. af skarkola og fengið fyrir hvert kg. 90 au., eða h. u. b. sjöfalt á við meðalverð. Um veiðiskap Dana hefi ég aflað mér upplýsinga. Árið 1927 höfðu Danir 4 skip hér við land og veiddu samtals 230 smál. af skarkola, eða 1/3 á við veiði okkar þá. Fyrir kg. fengu þeir tæpa 90 au., sama og við Ísl. Árið 1928 höfðu Danir einnig 4 skip, veiddu 95 þús. kg. og fengu 1 kr. fyrir kg. 1929 höfðu þeir einnig 4 skip, veiddu 125 þús. kg. og fengu fyrir kg. 1.09 kr. Mér er ekki kunnugt, að til sé sérstök skýrsla yfir veiði Færeyinga hér við land. En þeir eru taldir með öðrum þjóðum í skýrslu fiskifræðingsins, og með leyfi forseta ætla ég að lesa nokkur orð úr skýrslu hans. Hann segir: „Það eru Bretar, sem eru að eyða skarkolanum okkar. Þeir fá árlega um 80–90% af öllum skarkola, veiddum við Ísland, eða með öðrum orðum, þegar við Íslendingar sjálfir og allir útlendingar við Ísland, aðrir en Bretar, veiðum 1 eða 2 skarkola, veiða Bretar einir 8–9 kola. Við erum því að friða kolann okkar fyrir útlendinga, sérstaklega Breta, því sjálfir veiðum við ekki nema 1/10 hluta á móti útlendingum, eða varla það að jafnaði. Þetta er þeim mun meira áberandi, þegar þess er gætt, að við veiðum langmest allra þjóða af flestum öðrum nytjafiskum vorum hér við land, eins og sjá má á þessum tölum: Árið 1927 veiddu Íslendingar 164783 smál. af þorski, en Bretar, sem komu ná næstir, veiddu þá hér 104683 smál. Sama ár veiddu Ísl. 51371 smál. af síld, en Norðmenn, sem komu næstir, fengu 18528 smál. En af skarkola veiddu Ísl. þá aðeins 688 smál., en Bretar 6488 smál.“ - Að lokum vil ég lesa upp niðurlagsorð skýrslu fiskifræðingsins um notkun dragnotar: „Það er óþarfi að lýsa dragnótinni hér og nægilegt að taka það fram, að hún er handhægt og ódýrt veiðarfæri, sem getur gert fátækum fiskimönnum það fært að nota björgina, sem oft er við bæjardyrnar, an mikils mannafla eða kostnaðar. Dragnót er einungis hægt að nota á sand- eða leirbotni, því hún er veikgerð og þolir hvorki grýttan botn né þaragróður. Hún getur því ekkert mein unnið þaragróðrinum, sem reyndar er lítils virði fyrir útgerðina, og það mjög óbeinlínis. Ungviði þorskins og annara bolfiska getur hún ekki grandað svo neinu nemi, af þeim ástæðum, sem nú skal greina: Í fyrsta lagi er þorskurinn ekki við land, nema á meðan hann er á unga aldri, þegar hann er svo lítill (um 20 cm.), að hann getur hæglega smogið vanalega dragnot. Í öðru lagi hefst hann helzt við á þara og grjóti meðan hann er á grunnsævi, eða einmitt á þeim stöðum, sem dragnotaveiðum verður ekki komið við. Það er með öllu ómögulegt, að dragnótin geti eyðilagt „botninn“ eða lífsskilyrði fiskanna, þar sem hún er notuð, því bæði er það, að hún nær litlu af þeim dýrum, sem að gagni mega koma sem fiskfæða, og svo er hitt, að slíkum dýrum er engin hætta búin, þótt þau kæmu inn í skipið, því að þau lifa alveg eins vel fyrir það, þegar þeim er kastað út aftur. Niðurstaðan í mínum augum getur aðeins orðið ein. Og hún er sú, að með þeirri lagasetningu, sem nú er gildandi, höfum við af okkur ársárlega mikið fé, sem auðvelt er að taka með litlum tilkostnaði við strendur landsins. Þetta er því meira glapræði, sem meira og meira er unnið að því að flytja fiskinn ísvarinn á útlendan markað. Það sýnir sig, að útlendir togarar eru fengsælli en íslenzkir, þar sem þeir fáa 9 fiska meðan Íslendingar fá 1. Við erum, eins og fiskifræðingurinn segir, að friða kolann í landhelgi handa útlendingum, sem veiða fyrir utan landhelgi, og stundum jafnvel innan landhelgi, og þeir mest, sem frekastir eru og ásælnastir. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta nú, en vil mælast til þess, að frv. verði, að umr. lokinni, vísað til sjútvn., og vil ég biðja þá n. að athuga, hvort ekki er hægt að segja gerr en í frv. stendur, hvað er dragnót. Skilgreiningin er tæpast nógu skýr. Ég vænti þess, að n. vilji taka þetta til athugunar um leið og hún athugar frv.

Benedikt Sveinsson Hv. flm. hefir gert góða grein fyrir sínum málstað og notað skýrslu fiskifræðings Íslands sér til stuðnings. En þó held ég, að ekki sé nema hálfsögð sagan, þegar einn segir frá, þar sem ræða hans er. Hann segir, að fiskimenn líti svo á, að engin ástæða sé að banna dragnótaveiðar í landhelgi, og gefur hann í skyn, að fyrir almennar raddir frá þeim flytji hann frv. En hann hendir ekki á óskir nokkursstaðar af landinu, nema frá fundi, sem haldinn var í Fiskifélagi Íslands. En á þeim fundi var ekki farið fram á annað en að 8. gr.l. yrði breytt á þann veg að afnema heimild þá, er veitt er til frekari friðunar, samkv. kröfu og ósk þeirra, er mest eiga hlut að máli. Ýms byggðarlög hafa óskað eftir að fá friðuð viss svæði, t. d. Hafnahreppur, Gerðahreppur, Keflavíkurhreppur og Vatnsleysuströnd. Kröfur þessara fjögurra hreppa hafa verið teknar til greina, því að svo er til skilið í lögum, að krefjast megi þess, að landhelgi á tilteknu svæði sé að fullu friðuð gegn dragnótaveiði með auglýsing stjórnarráðs, en áður því verði framgengt skuli þó leitað umsagnar hreppsnefnda þeirra, er þar eiga fyrir að ræða, og svo umsagnar stjórnar Fiskifélags Íslands. Það hefir ekki staðið á hreppunum að láta óskir sínar í ljós, og hafa þær ávallt verið eindregnar með friðun, en svokölluð stjórn Fiskifélagsins hefir staðið fyrir því, að nokkurt svæði fengist friðað norðanlands, síðan lögin frá 1928 voru sett. Skortir þó eigi á fullkomlega eindregnar kröfur um þetta efni frá þeim héruðum, er harðast hafa orðið úti fyrir freklegan ágang útlendinga árum saman, t. d. í Þistilfirði, Axarfirði, Skjálfandaflóa og ennfremur í Skagafirði. Frá þessum héruðum, flestum eða öllum, komu árið 192fi sterkar kröfur um algerða friðun fyrir dragnótaveiði, en þótt allar hreppsnefndir styddu þær kröfur einróma, þá hefir landsstj. ekki séð annað fært en að láta Fiskifélagið hafa fullnaðar-„veto“ gegn löglegum kröfum, sem komið hafa fram í þessu máli. Er hér tekið fram fyrir hendur löggjafarvaldsins, héraðanna og stjórnarráðsins. - Merkilegt í þessu máli er það, að Fiskifélagið hefir friðað tvo svæði hér við Faxaflóa, Hafnaleir og svæði frá Garðskaga til Keilisness, að því er ég veit bezt. Er það undarlegt - eftir aðstöðu Fiskifélagsstjórnarinnar - að hefjast handa til þess að friða þá staði, sem Íslendingar sjálfir hafa helzt tækifæri til að stunda þessar veiðar, en standa á móti því að friða þau svæði, sem einungis útlendingar veiða á og hafa spillt veiði fyrir landsmönnum, eins og átt hefir sér stað stórkostlega, svo sem í Lónafirði. Að vísu hefir komið dálítill afturkippur í þetta friðunarmal hér við Faxaflóa. frá einum hreppi, Keflavíkurhreppi, var skrifað bréf nú í vetur á fundi í Keflavík, þar sem 17 - sautján - menn samþykkja að skora á Alþingi að afnema þessa þriggja mánaða friðun, sem heimild hafði verið veitt til að nota. Á hinn bóginn hafa ekki komið neinar óskir frá nokkrum hrepp eða sýslufélagi neinsstaðar af Íslandi um að fara fram á slíkt, nema á fundi í Fiskifélagi Íslands í vetur um að afnema 8. gr.l. Þar hafðist það fram, eftir langa mæðu og mjög mikla smölun af hendi forseta - aldrei þessu vant - að 10 menn af 14, og með því að fengnir voru nokkrir nýir menn í félagið, greiddu atkvæði með því, gegn fjórum, að skora á Alþingi að afnema heimild héraðanna, sem um getur í 8. gr. laganna. Aðrar „óskir“ en þessar hefi ég ekki heyrt á nafn nefndar um rýmkun laga um dragnótaveiði, en margar og veigamiklar í þveröfuga átt. Þessi óskmál, sem hv.flm. kemur fram með, eru því eigi nýmæli, er styðjist við ósk nokkurra fiskimanna hér á landi. Blöðin í Reykjavík minnast ekki á þessa fundi í Fiskifélaginu. Það kemst upp seinna, þegar menn hafa lesið fiskitímaritið Ægi, að þessir fundir hafa verið haldnir. Og þegar það fer að kvísast, risa menn upp og halda mótmælafundi gegn þessum tillögum, sem forsetinn knýr fram eftir tveggja daga rimmu með tíu gegn fjórum! Ég hafði símað Húsvíkingum þessa ályktun Fiskifélagsins vegna þess, að sagt var á fundinum, að þeir væru nú alveg horfnir frá kröfum sínum um friðun gegn dragnótaveiði, heldur væru þeir henni nú orðnir mjög fylgjandi. Var síðan haldinn fundur um málið þar í kauptúninu. Til hans var boðað af fiskifélagsdeildinni „Garðar“ og til kvaddir allir útgerðarmenn og sjómenn. Á fundinum voru alls 64 menn. Þar var svofelld samþykkt gerð: 1) Fundurinn skorar á ríkisstjórnina að friða Skjálfandaflóa fyrir dragnótaveiðum í landhelgi, eins og hlutaðeigandi hreppar hafa farið fram á. 2) Fundurinn er eindregið mótfallinn því, að 8. gr. gildandi laga um bann gegn dragnótaveiði í landhelgi sé burtu numin úr lögum og lýsir óánægju sinni yfir því, að slík málaleitun skuli hafa komið frá formanni Fiskifélags Íslands. 3) Fundurinn lýsir yfir því, að gefnu tilefni, að honum er gersamlega ókunnugt um, að Húsvíkingar séu orðnir andvígir friðlýsing fyrir dragnótaveiði, og telur öll ummæli í þá átt uppspuna einn. Maður einn af Akureyri hafði gefið þær upplýsingar á Fiskifélagsfundinum hér í Rvík, að Húsvíkingar vildu láta opna landhelgina fyrir dragnótaveiðum. Þetta mun hafa haft sín áhrif, þótt það væri uppspuni einn, enda hafði þessi fulltrúi hælzt um það á eftir, hve slunginn hann hefði verið að blekkja fundarmenn. Þá tók ekki betra við, er Skagfirðingar fengu að heyra þennan fagnaðarboðskap hv.þm. Ísaf. í útvarpinu.

Ætli þeir hafi ekki fengið hann annarsstaðar frá?

Ég skammast mín ekkert fyrir að játa, að ég hafi einnig gert nokkrum mönnum aðvart um þetta. Haldnir voru þegar fjórir fundir um málið, á Sauðárkróki, í Hofsósi og í Skarðshreppi, og loks var málið tekið fyrir á sýslufundi þar í Skagafirði. Mun enginn gerast svo djarfur að segja, að slíkur fundur sé skipaður fíflum einum og fáráðlingum. Menn kröfðust þess einróma á öllum þessum fundum að fá flóann friðaðan. Ef ekki á að taka þessar undirtektir til greina, þá veit ég ekki, hvað á að hafa áhrif í þessu máli. Ég held því, að það sé prentvilla í frv., að menn óski eftir að opna landhelgina fyrir dragnótaveiðum „víða um land“. mér finnst sennilegra, að þetta hafi átt að vera „víða í öðrum löndum“. Þingeyingar hafa ekki talið sig þurfa að samþykkja enn á ný mótmæli gegn rýmkun dragnótaveiðinnar. Henni hafði áður verið mótmælt á þrem fundum á Langanesi og einum fundi á Húsavík. Ég hefi því sýnt fram á, að því fer svo fjarri, að almennar óskir hafi komið fram um þetta efni, að heil héruð, hvert af öðru, hafa risið upp til mótmæla. óskir í þessa átt hafa hvergi komið fram, nema úr Keflavíkurhreppi. Þar var farið fram á, að veiða mætti þrjá mánuði á ári, eins og nú er leyfilegt, ef héraðssamþykkt er ekki á móti. Hv. flm. tók ýmislegt upp úr fróðlegri skýrslu eftir Árna Friðriksson fiskifræðing um eðlisháttu skarkola og dragnotaveiðar. - Þrátt fyrir niðurstöður hofundar er þó ýmislegt í skýrslu þessari, er styður mál þeirra, er ekki vilja láta opna landhelgina til þessara veiða. Fiskifræðingurinn segir, að kolinn sé að ganga til þurrðar við Ísland, jafnvel þótt bannað sé að veiða hann í landhelgi, - vegna veiða útlendinga utan landhelgi. Hann segir ennfremur, að kolinn fari ávallt smækkandi. Áður hafi langmest af þeim kola, er veiddist, verið í 1. flokki (stórkoli). Nú nemi smákalinn 22% af aflanum í stað 1% fyrir rúmum tuttugu árum. Af þessu sest, að verið er á góðri leið með að eyða þessum fiski, þótt ekki sé farið inn fyrir landhelgina. Mun honum því sízt veita af þeirri vernd, sem hún veitir honum. Hv. flm. sagði, að veiðarfæri þetta væri gott, létt og ódýrt, en því aðeins getur það talizt gott, að hægt sé að veiða í það. Reynslan hefir líka sýnt það í öðrum löndum, að veiðitæki þetta hefir verið ærið mikilvirkt um koladrápin, þar sem leirbotn er undir eða sandur. Má svo heita, að það taki hvern kola, sem fyrir verður. Hér heldur kolinn sig á tiltölulega litlu svæði, einkum í fjörðum, sem ár falla í, svo sem Skagafirði, Skjálfanda, Axarfirði og Þistilfirði, og myndu þau mið fljótlega hroðin með nót þessari, ef leyft væri að beita henni hindrunarlaust. Reynslan hefir sýnt það hér við land. Hv. þm.N.-Ísf. hefir sagt mér, að tvo skip hafi upprætt allan kola á Aðalvík á skömmum tíma fyrir nokkrum árum. Þannig er þessu alstaðar farið, enda segir einn mjög kunnugur maður, að hægt sé að veiða kolann í tvo ár með þessum hætti hér, en svo ekki meira að sinni. Látið er í veðri vaka, að það sé koli einn, sem veiðist í dragnætur, en það er ekki rétt. Í dragnætur veiðist einnig lúða, allt að 60 pundum. Hefir það komið berlega fram við Langanes, að lúðuveiðar hafa að mestu gereyðilagzt síðan farið var að stunda dragnótaveiðar. Ennfremur veiðist ýsa í nætur þessar, enda er hún á sömu slóðum sem kolinn. Hefi ég og séð í erlendum fræðibókum, að þorskur sé veiddur á þennan hátt, þótt eigi sé það svo mjög sem flatfiskur og ýsa. Þessi nót eyðileggur ekki botninn, en hún er drápsvél engu að síður. Sá fiskur, sem drepinn hefir verið, gengur ekki aftur. Árni Friðriksson segir, að vér Íslendingar ölum kolann upp fyrir Englendinga. Ég skal ekki segja um það, hvort sá koli, sem þeir veiða, sé alinn upp utan eða innan landhelgi. En ef vér öfundumst yfir því, að einhver fiskur fer út úr landhelginni, ætti að vera ástæða fyrir oss að gæta þess að hleypa ekki öðrum þjóðum í landhelgina sjálfa til þessara veiða. Skýrsla Árna Friðrikssonar ber það með sér, að íslendingar veiða meira en aðrar þjóðir af öðrum fiski en kola hlutfallslega. Kolaveiðarnar einar virðast hafa mætt afgangi í samkeppni Íslendinga og annara þjóða hér við land. Ástæðan til þess getur ekki verið sú, að Íslendingum láti verr að veiða kola en annan fisk, heldur hitt, að þeim þykir borga sig betur að sækja þorsk á djúpmið í stormum og stórsjó en fást við kolann, þótt skemmra sé hans að leita. Hvernig hefir nú reynsla Íslendinga sjálfra verið um þessar veiðar? Byrjað var á veiðum þessum vestur á fjörðum fyrir 30 árum, og viðar hafa þær verið reyndar, en hvergi þótt borga sig. Kolinn eyðist fljótt hér við land, og auk þess kunna íslendingar ekki eins vel til þessara veiða sem aðrar þjóðir, t. d. Danir, enda er veiði þessi einhver hin vandasamasta í alla staði, og að því hefir Íslendingum orðið hingað til. Hafa gagnkunnugir menn sagt mér þetta með rökstuðningi margra dæma. - Tveir bátar í Vestmannaeyjum hafa stundað þessar veiðar, og hefi ég átt tal við formann annars bátsins, Þorvald Guðjónsson Grænlandsfara, sem er fiskimaður mikill og dugandlegur maður í hvívetna. Hann kvaðst mundu græða á því í sumar, ef landhelgin yrði opnuð, en taldi þó hið mesta glapræði að gera slíkt, því að það myndi hefna sín síðar. Þessari skoðun hafa líka menn vestan af fjörðum haldið fram við mig, og ýmsir fleiri. Vil ég þar til nefna tvo nafnkunna skipstjóra, Jón Sigurðsson á Blómsturvöllum og Jón Árnason frá Heimaskaga, sem báðir eru manna kunnugastir hér í flóanum. Íslendingar hafa harðar landhelgisvarnir og láta sökudólga gjalda afbrota sinna eftir því sem föng eru á. Sökudólgarnir kvarta oft undan meðferðinni, er þeir koma heim til sín, en stjórnir þeirra hafa ekki sinnt þeim kvörtunum, því að þær vilja halda lög og siðgæðireglur þær, sem gilda milli þjóða, og þar við bætist að allar menningaþjóðir vita, að landhelgin er mikilsverð til að ala upp fiskstofninn og halda honum við. Rætt hefir verið um að reyna að fá landhelgina færða út þar á meðal þannig, að hún næði út yfir Faxaflóa. Hefir jafnvel komið fram í enskum blöðum nú fyrir skemmstu, að nauðsyn bæri til að friða Breiðafjörð, vegna smálúðunnar, þar sem öll lúða þykir nú stórum vera að ganga til þurrðar. Þetta virðist benda til þess, að hægt yrði að fá samþykki erlendra þjóða til að færa landhelgina eitthvað út, eða friða ákveðin svæði hér við land, utan landhelgi, fyrir jafnhremmilegum veiðarfærum sem botnvörpu og öðrum dragnótum. Það væri því að stefna í öfuga átt, að fara að brjóta þessar vonir á bak aftur með því að fara að leyfa dragnótaveiði í þeirri landhelgi, sem nú er. Ef slíkt verður gert, eru þessar vonir að engu orðnar. Ritari Fiskifélagsins, Sveinbjörn Egilsson, telur alls ekki örvænt um, að Faxaflói fengist friðaður með það fyrir augum, að fiskistofninn varðveittist bezt á hann hátt. Því hefir oft verið haldið fram, að ekki sé hætta á því, að kolinn gangi til þurrðar, þótt dragnotaveiðar séu leyfðar í landhelgi. Hann hafi verið veiddur í Eystrasalti og dönsku sundunum árum saman og ekki þorrið. Hvað sem þessu liður, á þetta ekki við her. Eftir skýrslu fiskifræðingsins að dæma, er kolinn einmitt að þverra hér við land utan landhelginnar. Kolinn er hér á tiltölulega litlu svæði, svo að samanburður við veiðarnar í Eystrasalti og sundunum er ekki réttmætur. Kolinn hér við land þroskast seinna en þar og viðkoman er minni, vegna þess að sjávarhitinn er lægri og lífsskilyrðin því mun lakari. Að vísu er það ekki sönnun þess, að kolinn sé ekki að minnka þar syðra, þó að mikið veiðist af honum enn. T. d. fara hvalveiðar Norðmanna vaxandi, vegna þess að útgerðin eykst stöðugt, en allir vita þó, að hvölum fækkar sífellt, svo að gerauðn nemur bráðlega, nema friðunarreglur verði settar. Ég sá frásögn um það í „Extrabladet“ frá því í marzmánuði þ. á., að drepizt hefði koli, sem fluttur var lifandi í kossum til Esbjerg, og því var bætt við, að því hefði ekki fengizt þar koli í hálft ár! Bendir það ekki á miklar veiðar. En nú mæna Danir vonaraugum á landhelgi vora vegna þessa frv. hv.þm. Ísaf. Tugir skipa í Danmörku og Færeyjum bíða eftir því að hagnýta sér þessa veiði, sem Íslendingar ætli nú að gefa þeim. Hér eru svo sem 5–6 smáskip innlend, sem mega sín lítils og ætla sér ekki þá dul að keppa við flota tveggja þjóða um dragnótaveiðina í landhelgi. Enda væri það hinn mesti barnaskapur. Ákvæðið í 6. gr. sambandslaganna um gagnkvæman ríkisborgararétt Dana og Íslendinga er þannig, að óskiljanlegt er, að nokkur siðuð þjóð skuli hafa látið bjóða sér slíkt, sem landar vorir létu flekast til 1918. Slíkt ákvæði gildir jafnvel ekki meðal nýlendna Englendinga. - Þetta dragnótamál myndi horfa allmjög annan veg við, ef íslendingar væru einir um hituna í sínu landi. En úr því er að ráða, sem komið er, og þar sem þeir eru svo hörmulega settir, þá verður að gæta nauðsynlegrar varúðar. Því var haldið fram á Fiskifélagsfundi í vetur, sem háður var af 14 mönnum, að gott væri að opna landhelgina fyrir Dönum, því að af því myndi leiða fjandskap milli Dana og Íslendinga, sem flýta myndi fyrir uppsögn sambandslaganna og leiða til skilnaðar. - Þótt ég ætli, að ég sé ekki ófúsari á skilnað við Dani en aðrir menn, þá er ég ekki svo fíkinn í að fjandskapast við þá, að ég vilji fórna öllum skarkolanum í landhelgi Íslands til slíks, enda mun mega útkljá sambandsslit og skilnað á friðsamlegan hátt, er til þess kemur. Ég skal ekki neita því, að stundarhag gæti leitt af samþykkt þessa frv. fyrir Íslendinga, í sumar og e. t. v. næsta sumar, en lengur stendur sá hagnaður ekki í bili, jafnvel að dómi þeirra, sem þessu máli eru fylgjandi. Ég hefi ekki trú á því, að Íslendingar færu að stunda kolaveiðar meira en áður fyrir það, þó veiðitíminn yrði lengdur. Þeir sækja einmitt veiðina á djúpmiðin, eins og skýrslur Fiskifélagsins vitna bezt um. Árangur þess, að veiðiheimildin væri rýmkuð, mundi verða ærið ankannaleg, - sú, að útlendingar veiða næst landi í logni og skjóli meðan Íslendingar stunda sína veiði á djúpmiðum innan um hafís og þoku úthafsins. Ég hefi mörg gögn fram að færa, önnur en þau, er ég hefi þegar tilfært, til stuðnings mínu máli, en mun þó nema staðar að sinni, því að liðið er á fundartíma, en mörg mál á dagskrá, og því rétt, að eigi séu lengdar umr. að mun á þessu stigi málsins. ég ætlast aðeins til þess af hv.þd., að hún hafi fyrir augum hag landsfólksins í þessu máli og taki til greina kröfur þjóðarinnar og álitsgerðir, er hingað hafa borizt hvaðanæva, sem byggðar eru á þeirri reynslu, sem öllum ætti kunn að vera í þessu efni. Í sambandi við það, sem hv.flm. sagði um það, að útlit væri fyrir, að kolaveiðin yrði Íslendingum arðsöm atvinnugrein, þar sem útlendingar sæju sér hag í því að stunda hér þá arðsömu veiði, þá má segja, að þetta horfir í fljótu bragði nógu vel við. En það, að útlendingar leggja nú svo mikið kapp á þessa veiði hér, bendir einmitt á það, að allalvarleg þurrð sé komin í þessa veiði á þeirra heimamiðum, og einnig hitt, að þessi veiðarfæri, dragnæturnar, muni eigi vera svo meinlaus og hv.flm. telur. Auk þess verður á það að líta, að þjóðir þessar, Danir og Færeyingar, hafa þegar til að bera fullkomna kunnáttu á þessu sviði og sömuleiðis reynslu fram yfir Íslendinga. Þeir þekkja veiðiaðferðir, markaði og meðferð vörunnar. Þeir standa einnig betur að vígi en Íslendingar fyrir það, að þeir þurfa eigi að greiða útflutningsgjald af veiðinni, eins og Íslendingar, ennfremur ekki innflutningsgjöld af vörum og veiðarfærum til kolaveiðinnar, sem Íslendingar mega sætta sig við að greiða. Allt þetta gerir mikinn aðstöðumun milli Íslendinga annarsvegar og Færeyinga og Dana hinsvegar. Skal ég þá eigi að sinni fjölyrða meira um þetta mál, en vænti þess, að hv.þd. taki það þeim tökum, sem heillavænleg eru landi og þjóð.

Sveinn Ólafsson [óyfirl.]: Ég finn ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta frv. að þessu sinni, sumpart fyrir það, að ég býst við að mér gefist kostur á að fast við það í þeirri n., sem það væntanlega verður sett í, en einkum vegna þess, að hv.þm.N.-Þ. hefir nú með ræðu sinni tekið nálega allt það fram, er ég vildi sagt hafa í þessu efni. ég get lýst því yfir, að ég vil einmitt undirstrika það, sem hv.þm. sagði um málið. Það eru aðallega þrjú atriði, sem lagt er til í þessu frv., að breytt verði í gildandi lögum. Hið fyrsta er lenging veiðitímans, sem leiðir til þess að gera samkeppni Dana og Færeyinga við okkur Íslendinga haganlegri fyrir þá. Veiðitíminn var áður aðeins september- og októbermánuðir, en nú er ágústmánuði bætt við, og það til stórhagnaðar fyrir þessar þjóðir. Annað atriðið er það, að heimila ráðh. að setja reglugerð um meðferð veiðarfæra á þessum skipum, og get ég vel fallizt á, að það sé þarft ákvæði. Þriðja atriðið er niðurfelling 8. gr. laganna frá 1928, sem einmitt kveður á um rétt hinna einstöku héraða til þess að verja sínar landhelgilóðir. Það er augljóst, að hér er alveg sérstök ástæða til þess að taka tillit til hinna mörgu ákveðnu óska hlutaðeigenda um friðun miðanna, sem sýna svo glögglega, að það er alls ekki tímabært að fara að breyta eða fella niður ákvæði 8. gr. Ég vil segja það út af ræðu hv.flm., að mér fannst hann ekki skýra rétt frá, hver reynslan væri í þessum efnum, því hann gekk alveg framhjá að tala um athafnir keppinauta okkar, Dana og Færeyinga, um þessa veiði. Færeyingar hafa að vísu fáir stundað þessa veiði hér fyrr en nú upp á síðkastið, en þeir eru nú farnir að sækja hana fastar, og Danir eru þegar farnir að sækja hingað af kappi. Það er alveg ljóst, að afleiðingin af rýmkun lagaákvæðanna yrði til þess, að þessar þjóðir mundu stórum auka útgerðina hér við land. Það vita allir, að kolaveiðin er talin dýrmæt veiði og því mjög eftirsóknarverð. Fiskiskýrslur Dana sýna það, að þessi veiði er þorrin þar, en fer mikið minnkandi við Færeyjar. Er það augljóst, hvaða áhrif það hefði, þegar þannig stendur á, að opna fyrir þeim landhelgina hér meira en þegar er. Ég ætla þá ekki að tefja tímann með því að ræða þetta frekar. Ég býst við, að þeir, sem aðeins byggja á fiskiveiðaskýrslunum í þessu máli, telji okkur ekki dómhæfa, en við því er ekkert að gera, og verður að fara um þetta mál sem auðið er, en ég legg lítið upp úr niðurstöðum fiskiveiðaskýrslnanna.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Það væri synd að segja, að þær viðtökur, sem þetta frv. hefir fengið hjá hv. tveim síðustu ræðumönnum, séu vonum betri. Hv. þm.N.-Þ. andmælti því, að rétt væri, að fiskimenn víðsvegar teldu bann gegn dragnótaveiðinni okkur Íslendingum óhagstætt, en helt því aftur fram, að sjómenn væru yfirleitt fylgjandi banninu. Hann gat engin rök fært fyrir sínu mali, en var að reyna að vísa til nokkurra fundarsamþykkta, sem eru mjög óábyggilegar. En honum láðist að geta um samþykkt á fjölmennum fundi í Keflavík og sömuleiðis að segja frá þeirri afstöðu, sem Fiskifélag Íslands hefir tekið til frv. Hann gat ekki um það, að bæði samþykktin frá Keflavíkurfundinum og eins Fiskifélag Íslands var frv. mjög fylgjandi. Það er merkilegt, að hv.þm. skuli ekki taka meira mark á jafnvirðulegri stofnun og Fiskifélaginu, sem hann er nú, að ég hygg, talsvert við riðinn.

Já, ég er einn af stofnendum þess og hefi verið í því frá upphafi

. Þá er merkilegt, að hv.þm. skuli gleyma sínu eigin félagi.

Félaginu hefir verið fremur illa stjórnað í seinni tíð

. Það er einkennilegt, hvað hv.þm. er tryggur við þetta félag, sem er bæði illa stjórnað og hefir allt aðra stefnu en hann í þýðingarmiklum efnum. Vill ekki þm. reyna að bæta félagið?

Ég er að vinna að því að bæta félagið

. Hv. þm. drap á mótmælafund gegn frv., er haldinn hefði verið á Húsavík, en þm. var undarlega fáorður um þann fund, og litur út fyrir, að honum hafi fundizt lítið vera á honum að græða. Ég skal einnig benda hv.þd. á samþykkt fundarins í Nesi í Norðfirði, sem hv.þm. minntist á, þar sem átti nú að hóa saman mótmælum gegn frv., en tókst ekki betur en það, að fundurinn einmitt samþ. áskorun til Alþingis um að lengja veiðitímann. Þá gat hv.þm. um öflug mótmæli, er samþ. höfðu verið á fundi í Skagafirði, sem haldinn hafði verið, er fréttist um þetta voðalega frv. Mér er sagt, að til fundarins hafi verið stofnað með auglýsingu frá sýslumanni Skagfirðinga, og að í fundarbyrjun hafi verið lesið upp skeyti til sýslumannsins frá hv.þm.N.-Þ., sem var á þessa leið, eftir því sem mér hefir verið sagt: „Haraldur Guðmundsson flytur frv. um víkkun dragnótaveiða. Friðunartíminn virðist miðaður við þann tíma, sem dönsk skip eru bundin við veiðar annarsstaðar. Sat sapienti. Ben. Sveinsson“. Þetta er nú heimild Skagfirðinga í málinu. ég veit ekki, hvort þetta skeyti er samboðið virðingu hv.þm., en það er áreiðanlega ekki samboðið virðingu hv.þd.Hv. þm. virðist með skeytinu vera að gefa í skyn, að með frv. sé gerð tilraun til þess að svíkja landsfólkið, og sjá allir af því, hversu ábyggileg heimild skeytið er, enda tókst nú ekki betur með þann umrædda fund á Sauðárkróki en það, að öllum þorra fundarmanna þótti málið svo illa upplyst, að þeir neituðu að taka afstöðu til þess, og greiddu því ekki nema sárafáir atkv. á fundinum. Það er því von, þótt hv.þm. sé upp með sér af árangrinum. En hann huggar sig líklega við gamla málsháttinn, að betra sé að veifa röngu tré en öngu. Ég vil skjóta hér inn í nokkru, sem ég gleymdi að svara hv. 1. þm. S.-M. Hann var að tala um, að frv. færi fram á, að veiðitíminn yrði lengdur um 2 mánuði að sumrinu til, en þetta er algerlega rangt hjá honum.

Ég nefndi aðeins einn mánuð

. Hv. þm. talaði um tvo mánuði, bæði júlí og ágúst, en ef hann vildi lesa frv. betur, þá getur hann séð, að þar er einmitt tekið fram, að friðunartíminn standi til 31. júlí ár hvert. Í sambandi við mótmæli Skagfirðinga gegn frv. vildi ég hinsvegar láta í ljós þá skoðun, að heppilegast mundi vera fyrir þá, að veiðitíminn yrði lengdur. Þá mundi ekki lengi á því standa, að bátaeigendur þar fengju sér dragnætur, og þrátt fyrir álit hv.þm.N.- Þ. er ég ekki í miklum vafa um, að Íslendingar stæðu Dönum fyllilega á sporði í þeirri veiðigrein. Hv. þm. helt því fram, að ekki mætti rýmka veiðiheimildina fyrr en eftir 10–12 ár, þegar veiðiheimild Dana og Færeyinga væri útrunnin. Þetta lítur í fljótu bragði ekki svo illa út, ef hv.þm. hefði ekki verið svo seinheppinn að koma í því sambandi fram með rök, er mæla einmitt með því að rýmka veiðitímann. Hann hélt því fram, að kolinn hér við land færi smækkandi og að hann væri að minnka. Ef þetta er rétt, þá sýnist það vafamál út af fyrir sig, hvort þetta einmitt gefi ekki næga ástæðu til þess að lengja veiðitímann, því að ekki sé eftir miklu að biða. Nú eru það útlendingar svo að segja einir, sem hafa not af þessari veiði, en þegar við kæmum til skjalanna eftir 10–12 ár, þá væri kolinn að mestu uppétinn. Ég held, að það séu engar skýrslur til um það, hve mikið af kola þeim, sem veiddur er hér við land, er veitt innan landhelginnar, en það er alveg vist, að það er aðeins lítill hluti, og þar af leiðandi mundi það hafa lítil áhrif í þessu efni, hvort veiðitíminn innan landhelginnar væri lengri eða skemmri. Til þess að vernda kolastofninn og halda honum við eru ákvæði gildandi laga ekki nægileg, eins og hv.þm. sjálfur viðurkenndi. Til þess þarf allt aðrar ráðstafanir, svo sem klakstarfsemi á þeim stöðum, sem því verður við komið, ákvæði um stærð möskva o. fl. o. fl. Hv. þm. fann það dragnótaveiðinni til foráttu, að með þeirri aðferð veiddust fleiri fisktegundir en kolinn, svo sem smáluða. Þetta tel ég einmitt kost. Aðalmótbára hans gegn frv. var sú, að Íslendingar væru ekki eins lagnir og útlendingar við þessa veiði og mundu því bera minna hlut frá borði. Þetta er hreinasta vitleysa. Reynslan hefir sýnt það, að þeir eru útlendingum a. m. k. jafnslyngir í þeim veiðiaðferðum, sem þeir hafa lært. Þær veiðiaðferðir, sem Íslendingar kunna ekki, verða þeir auðvitað að læra. Skúli fógeti fékk á sínum tíma útlenda sjómenn til þess að kenna Íslendingum nýjar veiðiaðferðir. Íslendingar verða vitanlega að sætta sig við það, að útlendingar séu þeim slyngari þangað til þeir eru búnir að læra veiðiaðferðirnar af útlendingum. Það er ekki eðlilegt, að smábátar hafi enn sinnt mikið þessum veiðum eða keypt veiðarfæri, meðan veiðitíminn er svo stuttur sem nú er. Ef hann væri aftur á móti lengri á hverju ári, svo hann yrði t. d. 7 mánuðir, þá mundu þessi veiðarfæri óðara verða keypt og menn komast upp á að nota þau. ég vil taka hér fram eitt atriði, sem ég gleymdi að geta um í fyrstu ræðu minni, sem mælir ekki alllítið með frv. Það er alkunnugt, að veiðarfærakostnaður við línuveiðaraútgerðina er svo gríðarhár, að til stórvandræða horfir, og það lítur helzt út fyrir, að hann ætli að sliga útgerðina, ef ekki verður unnt að draga úr honum með einhverju móti. Dragnót er miklu ódýrara veiðarfæri í rekstri heldur en línan, og er af því sýnt, hvaða áhrif það hefði á útgerðarkostnaðinn að taka upp dragnót í stað línu. Hv. þm. var að tala um friðun Faxaflóa fyrir botnvörpuveiðum í sambandi við þetta mal. Ég sé ekki, hvað það kemur þessu máli við. Ríkisstj. mun hafa eitthvað þreifað fyrir sér í því efni, eftir því sem upplýst hefir verið hér í d., þó ekki sé útlit fyrir mikinn árangur af því. En að þetta komi frv. við, er fjarstæða. Hv. þm. talaði eins og honum þætti það firn og endemi, að Íslendingar skyldu hugsa svo hátt að keppa við „stórþjóðirnar“ í kolaveiðum hér við land. Mér finnst það engin fásinna að ætla, að Íslendingar geti sýnt sama dugnað eða meiri í veiðiskap og fiskimenn stórþjóðanna. ég veit ekki betur en að reynslan hafi einmitt sannað, að íslenzkir fiskimenn eru yfirleitt miklu fengsælli en erlendir sjómenn, er sækja á miðin við Íslandsstrendur. Og ég tel hreinustu fásinnu að ætla, að íslenzkir fiskimenn geti ekki lært að hagnýta sér dragnót og veiða kola alveg eins og þeir hafa lært að nota net, línu og botnvörpu og skara fram úr öðrum í þorskveiðunum. Annars skildi ég ekki vei hvaða „stórþjóðir“ hv.þm. átti við. Mér er ekki kunnugt um, að aðrar þjóðir geti að lögum keppt við okkur í dragnótaveiðum innan landhelgi en Danir og Færeyingar. En Færeyingar hafa ekki talizt stórþjóð til þessa. Ræðkafli hv.þm. um það, hvernig verða myndi útlits á miðum hér við land, ef frv. þetta yrði samþ., bar fremur vott um skáldlega andagift en skynsamlega athygli. Spádómur hans um það, að þá myndi sífellt verða fullt af útlendum skipum við veiðar í logni og sólskini inni á fjörðum og víkum við strendur landsins, þar sem þeir myndu ausa upp dýrmætum kola og græða stórfé, meðan vesalings íslendingarnir yrðu að hafast við á sínum fleytum úti á djúpmiðum í þoku, hafís, illviðrum og hverskonar háska - og ekkert hafa upp úr sér fyrir stritið og hættuna - er vægast sagt ekkert annað en fávíslegt bull og vitleysa. - Hví skyldu Íslendingar ekki vilja veiða kolann í logninu? Rétt er það hjá hv.þm., að við Íslendingar þurfum að greiða útflutningsgjald af okkar fiski. En það verða útlendingar líka að gera, ef þeir leggja aflann í land. Annars munar þetta ekki miklu. Útflutningsgjaldið er ennþá ekki nema 11/2 eða 13/4%. Aðalatriðið er þetta: Eigum við að sitja hjá og hafast ekki að meðan útlendingar ausa upp milljóna króna virði af kola hér við bæjardyrnar hjá okkur sjálfum, eða eigum við að reyna að hafa eitthvert gagn af þessum dýra og auðsótta fiski sjálfir.

Sigurður Eggerz [óyfirl.]: Ég ætla aðeins að gera lítillega grein fyrir atkv. mínu um þetta mál, en ætla mér ekki að vera langorður. - Mér skilst svo, að ekki blási byrlega fyrir kolanum, ef þetta frv. er samþ. Fyrst er lýst, hvernig kolinn er veiddur utan landhelgi, en ef líka má veiða hann innan landhelgi, þá er aðstaða hans verri. Það liggur í hlutarins eðli, að hvað fínt sem þetta veiðarfæri er, þá er það skaðlegt fyrir kolann. Það þarf því enginn að vera í vafa um það, að með því að rýmka aðganginn að kolanum, verða lífsmöguleikar hans minni og árasin á hann meiri en áður. Annað atriði er veiðin utan landhelgi, sem hefir verið aðalatriðið, því veiðin innan landhelgi hefir verið ógnar lítil; en hv.þm.N.-Þ., sem er sérfræðingur í þessu máli, hefir talað ýtarlega um þetta, svo óþarft er að bæta nokkru þar við, en enginn, sem talað hefir í þessu mali, hefir sannfært mig um það, að hann ætli að standa á móti þessu. Hv. flm. syndi í ræðu sinni skýrt fram á, hve mikilsverður kolinn er, hverja þýðingu hann hefir og hve verðar hann er á markaðinum. Þetta er skýr ábending um, að sambandsjóð okkar noti sér þennan rétt. Enginn áfellist hana, þó hún geri það, en það má áfellast okkur fyrir að vilja tæma þessa kolauppsprettu okkar. Atvinnuleysið þjáir allar þjóðir, einnig sambandsþjóð okkar, Dani; þeir kunna vel með dragnót að fara, og sem að líkindum lætur, færa þeir sér það í nyt, en það er auðvitað mál, að aðstaða kolans verður verri, ef bæði Íslendingar og Danir ráðast inn í landhelgi, og má þá búast við, að þessi gullnáma verði fljótlega tæmd. - Aðalatriðið er, að kolanum fækkar, vegna þess, hve veiðarfærin eru hættuleg. Ég átti um daginn tal við fatækan fiskimann, og talaði hann einmitt um þetta frv. Sagðist hann hafa stundað dragnotaveiðar, og væri aðstaðan betri að stunda þær innan landhelgi, en aðstaða smábátaútvegsins hér til að taka þátt í veiðunum væri verri síðan varðskipið Þór hefði tekið þátt í þeim, því það seldi fiskinn svo ódýrt, - og sýndi hann mér fram á þetta með ýmsum rökum, en ég sagði: „Sýnist yður rétt að hleypa stærri þjóðum, sem koma með þetta veiðarfæri, inn í okkar landhelgi og láta þær eyðileggja fyrir okkur?“ Þá segir þessi fátæki fiskimaður, sem örðugt á uppdráttar og á í brösum við Þór: „Ef það er að óttast, að kolinn gangi til þurrðar, þá vonast ég til, að þér greiðið ekki atkvæði með þessu frumvarpi“. Þetta segir þessi fiskimaður, þótt hann hefði hag af þessum veiðum; hann er ekki samþ. frv., ef hann heldur, að það verði hættulegt fyrir þjóðina. Ég vildi, að fleiri hugsuðu eins, og ættu allir að taka hann til fyrirmyndar.

Jón Ólafsson [óyfirl.]: Það lítur svo út, að það sé nú eins og fyrri daginn, að hvorki dugi rok né vísindi til að sannfæra hv. dm. um ágæti þessa frv. Af verjendum málsins er gengið framhjá öllu því, sem skiptir mali, sem sé því, að afkoma þjóðarinnar veltur á því, hvernig málið fer. Við höfum fengið vísindalegar sannanir fyrir því, að verið er að eyða dýrmætum auðæfum okkar kringum landið, og okkar þátttaka er aðeins 10% af öllu, sem aflast. Það sjá allir, að það getur ekki gengið, að við látum eyða þessu fyrir okkur, því þjóðin þarf á öllu sínu að halda. - að nota allar auðsuppspréttur, í stað þess að láta útlendinga tæma þær. Það er ekki verið að tala um það, að þó þátttaka okkar sé lítil, þá munum við samt fá okkar skerf á hverjum fiskidegi í ís. Það er annað, sem vantar; það er ekki lagni, sem landsmenn vantar, heldur skipafloti, sem getur tekið þennan fisk. þegar hentugast er. Það er þess vegna kominn tími til að tala um þetta nú, þegar áhuginn er vaknaður, - til að finna leið til að taka meiri þátt í útflutningi á nýjum fiski en verið hefir, því ef ekki verður rýmkað til, er tilraunin dauðadæmd. Það má segja, að það komi úr hörðustu átt, er ég mæli með þessu frv., af því ég er riðinn við stærri útgerð, því ef farið er að stunda þessa veiði innan landhelgi, verður auðvitað minna fyrir þá, sem fiska fyrir utan. Þá sest, að Englendingar, sem hafa stóran flota, hirða allt, þó við höfum fiskimergð, en þeir, sem þurfa þess með, smábátarnir, geta ekki farið út fyrir landhelgi, - fá ekki neitt, og er þannig bægt frá að stunda þessa veiði. Það, sem þessu ræður, er það, að andstæðingar frv. eru hræddir við, að Danir taki þótt í þessu meira en verið hefir. En hér er aðeins um einn mánuð að ræða, því þeir hafa hingað til ekki þolað okkar loftslag að haustlagi eða vetrarlagi; þá er aðeins um ágúst að ræða, og lítið um þeirra þátttöku fyrst um sinn, þar eð ekki tekur að sækja svo langa leið fyrir svo stuttan tíma. Svo er annað atriði, sem gerir, að andmælingar eru á móti þessu, en það eru samþykktir og raddir utan af landi. Það má minna á það, að ekki er rétt, og hefir orðið til stórtjóns, að hlýða á raddir, sem komið hafa úr sveitum. Þarf ekki annað en minnast á samþykktirnar við Faxaflóa; þær eru 30 að tölu og allar af meinsemi við náungann, svo enginn fær afla. Strandarmenn, Vogamenn og Njarðvíkingar gerðu þessar samþykktir, svo Garðmenn fengju ekki afla. Þeir máttu ekki leggja net, en það brá svo við, að fiskurinn var horfinn, þegar þeir máttu leggja. Þá var ekki annað að gera en bíða til næsta árs, ef fiskinum þá þóknaðist að sveima um þær slóðir. Enn er þetta uppi að vilja friða sitt land fyrir ágangi annara; en það er fróðlegt að athuga, að fiskurinn flytur einmitt kringum þau héruð, sem sjálf hafa ekki hafizt handa. Það kemur strax fram, að þegar menn ætla að hefjast handa til veiða, þá upphefja þeir slíkar samþykktir; t. d. í Keflavík urðu 2–3 menn brotlegir við landhelgi og fengu afla. Þarna kemur það, sem menn mega vera vissir um, að hversu blindir sem menn eru nú, þá munu þeir hefjast handa síðar til að fá þetta afnumið. En hver veit nema það verði þá allt of seint; hver veit nema Englendingar hafi þá fengið 30% og haldið áfram að uppræta kolann, og engar tekjur sé af honum að hafa. Hv. þm. vitnaði í Norðmenn og hvalinn. Þeir hafa ofsótt hvalinn og upprætt hann á sumum stöðum. Þar hafa þeir tekið mikil auðæfi, svo hann var einhver stærsta gróðalind Norðmanna um langt skeið. Þeir hafa ekki hugsað svo, að bezt væri að geyma auðæfin í þeim tilgangi, að enginn næði í þau. Þeir hafa ekki lagt á sig þau meinlæti að snerta ekki á því að veiða hvalinn. En sú hugsun kemur fram hjá andstæðingum frv., að ekki beri að snerta gullnámuna, af því þeir eru hræddir við, að einhverjir kunni að koma og taka einhvern hluta af henni. Þetta minnir mig á þann kotungsríg og þá hreppapólitík, sem of mikið hefir verið af í okkar þjóðfélagi. Náttúrlega er auðvelt að hóa saman mótmælafundum, þegar svona er ástatt, en ef flytja á út kældan fisk, veiddan á smábátum, þá koma áreiðanlega áskoranir hvaðanæva um afnám bannsins, áskoranir, sem nægja til að opna augu þeirra, sem nú eru á móti málinu. Hv. þm. Dal. harmaði það, hver herferð væri hafin gegn kolanum og lífi hans, ef þetta yrði lög. Ég veit ekki, hver hermaður hv.þm. Dal. er, en ég veit, að ísl. sjómenn eru svo blóðþyrstir, að þeir munu ekki harma lát kolans, og ef hv.þm. Dal. þekkti málið, myndi hann ekki gera það heldur. Ég er viss um, að lögin yrðu til gleði mörgum sjómönnum, sem ætla að brjótast áfram á smærri skipum, ef þetta yrði samþ., en það lítur út fyrir sem fyrr, að ennþá sé ekki hægt að opna augu hv.þm. fyrir þessu þjóðþrifamáli. En fullviss er ég þess, að eigi verður þess langt að bíða, að augu manna opnist og þeir sjái, að með þessu banni sé búið að hafa af landsmönnum geysimikil auðæfi og að við séum máske orðnir of seinir til þess að opna landhelgina fyrir dragnótaveiðum. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta að sinni, en ég vona, að hv.þdm. líti ekki á þetta mál frá sjónarmiði þröngsyninnar, heldur frá því sjónarmiði, er til heilla horfir þjóðinni. En þjóðnytjamál má það kalla að rýmka um þau bönn, sem nú hvíla á þjóð vorri hvað dragnótaveiðar snertir.

Pétur Ottesen Ég get ekki fallizt á, að það sé hægt að neinu leyti að bera saman samþykktir þær, sem gerðar voru fyrrum við Faxaflóa um takmörkun á notkun þorskaneta og lína o. s. frv., og þær samþykktir, sem gerðar hafa verið um bann gegn notkun dragnóta í landhelgi. Slíkur samanburður nær ekki nokkurri átt, þar sem dragnætur eru náskyldar botnvörpum, sem drepa ungviðið jafnt nytjafiskinum; en það er ekki hægt að segja nema að örlitlu leyti um linu, og alls ekki um þorskanet. Það vita allir, sem kunnugir eru þessum málum, að þessu er þannig varið með dragnæturnar eins og aðrar botnvörpur, sem stærri eru, að þær drepa ungviðið jafnt sem fullorðna fiskinn. Þó að hv.flm. geri ráð fyrir því í frv., að möskvastærðin verði aukin að einhverju leyti frá því, sem nú er, þá verða næturnar aldrei hafðar þannig, að öll smásílin komist út um möskvana. Þau fara í eina þvögu og drepast á leiðinni, meðan verið er að draga næturnar upp í bátana. Þegar upp í bátinn er komið, er engin leið að bjarga þeim lifandi út aftur. Bann gegn dragnótaveiðum er því algerlega ósambærilegt við þær samþykktir, sem fyrr meir voru gerðar við Faxaflóa um notkun veiðarfæra. En dragnótaveiðamálið hefir fleiri hliðar en þessa einu. Það hefir verið bent á það að af ýmsum hv.þm., að við mættum minnast þess, að við höfum veitt þjóð, sem er 30 sinnum stærri en Íslendingar og 30 sinnum auðugri, jafnan rétt á við okkur sjálfa til atvinnurekstrar hér, - bæði á landi og í landhelginni. Mönnum mun og kunnugt, að þessi þjóð, Danir, eru upphafsmenn að dragnótaveiðum og hafa því mikla leikni og æfingu í að nota þetta veiðarfæri, enda hafa þeir stundað slíkar veiðar um nokkurt skeið á sínum fiskimiðum. Stöndum við því verr að vígi en þeir hvað þessar veiðar snertir. Að vísu geta Íslendingar tileinkað sér kunnáttu þeirra í þessu efni og hafa þegar nokkuð reynt þessa veiðiaðferð, en Danir hljóta að hafa þar nokkra yfirburði fyrst í stað. Hv. þm.N.-Þ. hefir upplýst það hér, og hefir því ekki verið á móti mælt, að á fiskimiðum við Danmörku og í Norðursjó, þar sem dragnótaveiði hefir mjög verið stunduð nú um skeið, sé flatfiskurinn nú mjög að ganga til þurrðar. Hafa Danir því ekki aðstöðu til þess að ausa honum upp í svo ríkum mæli sem áður. Skaðsemi dragnótaveiðanna og uppræting flatfiskjar af þeim völdum er þegar komin greinilega í ljós. En þeir hafa mikinn útbúnað til þessara veiða og bezta kunnáttu á þessum veiðiaðferðum. Megum við því vera þess albúnir, að Danir, sem nú færast mjög í aukana hvað fiskiveiðar snertir, muni sækja hingað til þess að stunda dragnótaveiðar í stórum stíl, og að flatfiskur og annar botnfiskur muni þá mjög ganga til þurrðar hér, eins og raun ber vitni um, að orðið er við strendur Danmerkur og í Norðursjó, þar sem þetta veiðarfæri hefir verið notað. Það er öllum kunnugt, að landbúnaður Dana hefir beðið mikið afhroð sökum verkfalls á framleiðsluvörum þeirra. Verða þeir því knúðir til þess að leita sér annara atvinnuvega að meira eða minna leyti. Er því fullkomin ástæða til að álíta, að þeir muni kosta kapps um að nota sér þann rétt, sem þeir eiga ennþá hér á landi, en sem þeir eiga skamman tíma eftir að njóta, sem betur fer. En því betur munu þeir nú hyggja á að nota sér hann þennan tíma. Þess vegna álít ég, að fullkomin ástæða sé til þess, að löggjöfin um þessi efni sé sniðin eins og núgildandi lög eru sniðin, með það fyrir augum að verja okkur fyrir því, að Danir noti hér meira en góðu hofi gegnir þetta skaðlega veiðarfæri. Ég álít, að fullkomin ástæða sé til þess að hafa slíka loggjöf nú, og ef til vill enn brynni nauðsyn nú en áður til þess að tryggja það, að Danir, með Færeyinga í eftirdragi, geri hér ekki usla með þessum veiðiaðferðum, og þá vitanlega flýti fyrir því, að sama niðurstaðan verði hér hjá okkur og hjá þeim, að kolaveiðarnar gangi til þurrðar og verði þannig til engra nota, nema kolinn verði friðaður að nýju. Þá kem ég að þriðja atriðinu, sem ég vil minnast á í sambandi við þetta mál, og er það atriði engan veginn ómerkast. frá því að botnvörpuveiðar hófust hér við land, hafa jafnan verið uppi kröfur um að færa at og rýmka landhelgina, svo sem hv.þm.N.-Þ. benti greinilega á í sambandi við þetta mal. Er fullkomin ástæða til að minnast þessa nú, þegar verið er að fara fram á, að slakað sé til í þessu efni hvað friðun landhelginnar snertir - minnast þess, að við höfum jafnan verið að gera allt okkar ýtrasta til að rýmka landhelgina og friða hana. Nú er því svo varið, að við eigum undir þær þjóðir að sækja um rýmkun landhelginnar, sem vel eru kunnugar þeim afleiðingum, sem dragnotaveiðar hafa haft. Ég býst fastlega við, að þeim mundi koma það undarlega fyrir sjónir, að við, sem krefjumst þess, að landhelgin sé rýmkuð, skulum samtímis slaka á þeirri löggjöf, er nú veitir okkur vernd gegn dragnótaveiðum í landhelgi, veiðum, er hafa orðið til þess að uppræta kola og annan botnfisk að mestu leyti þar, sem þær hafa verið stundaðar annarsstaðar. Ég vil fastlega mælast til þess, að hv.þdm. athugi það vel við afgreiðslu þessa máls, að rýmkun landhelginnar er stórt mál og mikilsvert fyrir okkur Íslendinga, mál, sem við verðum að leggja fram okkar ýtrustu krafta til að koma í framkvæmd, og að við megum ekki tefla út úr höndum okkar neinum sönnunargögnum, er megi verða því máli til stuðnings og framdráttar. En ef frv. þetta yrði samþ., þá býst ég við, að erlendar þjóðir mundu álíta, að minni nauðsyn væri fyrir okkur að fá landhelgina rýmkaða en við viljum vera lata. Það er ekki hvað sízt vegna þessa atriðis, að ég býst ekki við, að ég ljái frv. þessu fylgi. Þótt ég viðurkenni, að meðan verið væri að uppræta kolann, þá gæti okkur Íslendingum fallið nokkuð í skaut fram yfir það, sem nú er, þá álit ég þó hitt miklu meira virði, að við gætum jafnan haft hreinan skjöld í kröfum okkar um rýmkun landhelginnar. Sá hagur, er við mundum hafa af því, að frv. þetta væri samþ., kæmist aldrei í námunda við þann skaða, sem við mundum hljóta, ef samþykkt þessa frv. gæti tafið fyrir hinu mikla máli: rýmkun landhelginnar.

Benedikt Sveinsson Miklar umr. hafa dunið yfir síðan ég talaði síðast, og hefir hinn málsnari þm. Ísaf. reynt að verja sitt mal, en það verð ég að segja, að ekki hefir honum í annað sinn tekizt það lakar. Hv. þm. byrjaði á því að áfellast mig fyrir það, að ég hefði ekki fært rök fyrir þeirri fullyrðingu, að fiskimenn víðsvegar um land óskuðu eftir því, að frv. þetta næði ekki fram að ganga. Ég get auðvitað ekki sagt, að ég hafi yfirlýsingar frá öllum fiskimönnum á Íslandi, en ég hefi yfirlýsingar margra fjölmennra funda víðsvegar af landinu. Hv. þm. Ísaf. getur aftur á móti ekki bent á fylgi neinna funda við frv. sitt, nema fundar þess í Keflavík, er ég benti honum á, auk ummæla fiskiþingsins um 8. gr.l. Þetta er sýnishorn af röksemdafærslu hv.flm. Hefir hann óþægileg endaskipti á hlutunum, er hann bregður mér um röksemdaþrot í þessu mali, því að sönnunarskyldan hvílir á honum, að sanna það, er hann segir í grg. frv. síns, að fjöldi manna óski nýbreytinga á lögunum í umrædda átt, en hefir svo ekki fyrir sig að bera svo mikið sem þrjátíu hræður í öllu landinu. Þá minntist hv.þm. á fundinn á Norðfirði. Ekki getur hv.þm. átt við þær raddir í grg. sinni fyrir frv., því að þær komu ekki fram fyrr en eftir að frv. hafði verið útbýtt, svo að ekki er það nein sönnun fyrir ummælum hv.þm. Og þó að Austfirðingar þessir sjái sér einhvern hag í því, að frv. verði samþ., birtist þó í tillögu þeirra eigi alllítill geigur við það, því að þeir komast þannig að orði: „Vill fundurinn benda hinu háa Alþingi á, að varhugavert sé að opna landhelgina fyrir stærri skipum, ekki sízt bar sem sambandsþjóð vor hefir mikinn og fullkominn útbúnað til slíkra veiða“. Þá er fundurinn og mótfallinn því, að 8. gr. sé felld niður, og segir svo: „Ennfremur samþykkir fundurinn, að 8. gr. 1. nr. 55 frá 7. maí 1928 sé ekki felld úr gildi“. Í þessa fundargerð er hv.flm. að vísa til sönnunar um fylgi frv. síns meðal þjóðarinnar. ég býst nú við, að flestum muni þykja þetta allmögur meðmæli með því að opna landhelgina fyrir öðrum þjóðum og afnema 8. gr. Þá vildi hv.flm. gera lítið úr samþykktum Skagfirðiriga um þetta mal. Var líkast því, að hv.flm. vildi ætla, að skoðanir þeirra væru eingöngu byggðar á einu símskeyti frá mér til sýslumanns, og að þeir hefðu aldrei heyrt dragnótaveiðar nefndar á nafn fyrr. En hv.flm. gleymir því, að sími liggur héðan og norður í Skagafjörð og að daglega berast skeytasendingar á milli. Og þá er margir menn safnast saman á fundi norður í Skagafirði, þá láta menn sér varla nægja stutt skeyti frá mér til fullnaðarþekkingar um mikilvæg þingmal, þótt það sé hvorttveggja á íslenzka tungu og á latinu, og þó að ég sé mönnum að góðu kunnur þar sem annarsstaðar á landinu. En Skagfirðingar hafa reynslu í þessu máli. Þeir hafa ekki ennþá gleymt því, hvernig skipin upprættu kolann í Skagafirði með dragnótum, áður en bannið gegn þeim var sett. Ég held, að fáir gangi þess duldir, að Danir hafa mikinn viðbúnað til þess að efla fiskiveiðar sínar við Grænland. Færeyingar hafa sótt þangað undanfarin sumur á nær því tveim hundruðum skipa, og stunda þeir árl. veiðar hér við land áður þeir fari til Grænlands og síðan er þeir koma þaðan aftur. Það væri því mjög hentugt fyrir þá að stunda dragnótaveiðar hér við land þann tíma, sem þeir eru eigi við veiðiskap við Grænland. Eins og ég sagði áður, er nú mikill áhugi í Danmörku fyrir Norðurhafsveiðum. Í febr. síðastl. stofnuðu Danir banka með 25 millj. kr. höfuðstól, til þess að efla og styðja fiskiveiðar sínar á norðurveg um. Útlánsvextir bankans eru 41/2%. Held ég, að þessi banki standi Útvegsbanka vorum fullkomlega á sporði, eða treystir hv. 3. þm. Reykv. sér til þess að keppa við hann? Getur Útvegsbankinn látið hérlendum mönnum sömu kjör í té? Annað heyrðist mér á Vestmannaeyingum, sem ekkert höfðu fengið lánað þaðan til útvegs síns frá nýári og allt til þess, er þm. þeirra kom til þings um miðjan febrúarmanuð. Nei, við verðum að ræða um mál þetta í alvoru og reyna að skilja orsakasambandið milli hlutanna. Hér er um að ræða vaxandi útveg hjá þjóð, sem kalla mætti stóra veiðiþjóð í samanburði við oss, þar sem hún hefir margfalt meira auðmagn og meiri kunnáttu og leikni í að fara með þau veiðitæki, er þarf til dragnótaveiða, heldur en ver. Hvað Grænlandi viðvíkur, þá vil ég benda á það, að afli hefir verið þar mjög stopull og miklu óvissara að stunda þar veiðar heldur en við Ísland. Því var haldið fram til skamms tíma, að enginn fiskur væri við Grænland til neinna drátta, en eftir að Norðmenn og Englendingar fóru að veiða þar, kom í ljós, að stundum er þar mjög mikil veiði. Ganga þá stórar fiskitorfur á vissum aldri. En svo koma ár, að enginn fiskur sest á sveimi, er fæðzt hafi upp sum árabil. Virðast klakskilyrði því vera bar mjög stopul, og af því leiðir, að jafnan má búast við, að veiði bregðist þar um viss tímabil. Og þegar Danir hafa komið sér upp miklum skipastól og rammauknum banka, sem lánar út með beztu kjörum, og eru teknir að stunda þessar veiðar af kappi, er gefið mál, að þeir verða að fara á næsta stað, ef veiði bregzt við Grænland, - og það er Ísland. Fyrir hominem sapientem er það því augljóst, að samband er milli þessara hluta. Þetta veit ég og, að sýslumaður þeirra Skagfirðinga hefir skilið. Að hann hafi farið að hengja upp á vegg þetta skeyti, sem ég sendi honum, þykir mér allskáldskaparkennt, þó að ég hinsvegar vilji ekki rengja hv.þm. Ísaf.

Ég sagði það nú reyndar ekki, heldur að sýslumaðurinn hefði látið þá skýringu fylgja fundarboðinu, að Danir ætluðu að fara að sölsa Ísland undir sig

. Þetta atriði skiptir ekki heldur neinu meginmáli, heldur hitt, að hér er um enga hendingu að ræða, en þvert á móti fasta viðburðaröð, því að Danir hafa nú hafið rammaukinn viðbúnað til þess að hagnýta sér sem bezt þessar veiðar hér á norðurvegum. Þá var hv.þm. Ísaf. að áfellast mig fyrir það, að ég vantreysti Íslendingum til þess að læra dragnotaveiðar, svo sem Danir kynnu með þær veiðar að fara. Sagði ég ekkert í þessa átt, enda geng ég þess ódulinn, að ef Íslendingar fara á annað borð að stunda þessar veiðar, muni þeim fljótlega lærast þær og þeir verða jafnhlutgengir öðrum þjóðum við þær athafnir. En því er ekki til að dreifa eins og stendur. Ég sé, að sá tími, sem hæstv. forseti ætlaði mér, er liðinn, og mun ég því láta hér hlé á ræðu minni, og vænti ég þess jafnframt, að hæstv. forseti gefi mér færi síðar til þess að ljúka máli mínu, en það þarf ekki mín vegna að verða fyrr en upp úr sumarmálum. [Frh.]

Jón Baldvinsson Ég vildi mælast til þess, að hæstv. forseti taki fyrst fyrir 5. málið á dagskrá, stjórnarskrárbreytinguna. Það mál var á dagskrá miðvikudaginn fyrir skírdag, en var þá ekki tekið fyrir. Og úr því að það er nú síðasta málið á dagskrá í dag, þá er viðbúið, að það komist ekki að heldur. Og jafnvel þótt það yrði tekið fyrir, þá yrði það svo seint, að ekki mundi málið verða útrætt í dag. Ég vil snúa þessari beiðni minni til hæstv. forseta, að hann beri þessa málaleitan mína upp nú þegar og láti hv. dm. greiða atkv. um þetta.

Forseti (GÓ): Ég vil verða við tilmælum hv. 2. landsk. að bera þetta undir atkv., þó að ég hinsvegar geri ekki ráð fyrir löngum umr. um þau mál, sem fyrr eru á dagskrá.

Frsm. (Páll Hermannsson) Í því frv., sem hér liggur fyrir, er aðallega um 2 brtt. að ræða við stjórnarskrána frá 1920, í fyrsta lagi, að landskjörið falli niður og þm. fækki úr 42 niður í 36, og í öðru lagi, að aldurstakmark til kjörgengis og kosninga sé fært niður í 21 ár. Stjórnarskrárnefndin hefir að sjálfsögðu athugað þetta mál og yfirvegað allrækilega. En eins og sjá má af áliti n. á þskj. 223, er n. bæði sammála og ósammála, enda þótt hún komi fram með eitt álit. Nefndin er sammála að því leyti, að hún vill aðhyllast það, að breyt. séu gerðar á stjórnarskránni. Og er það, út af fyrir sig, nokkurt atriði í slíku máli sem þessu, því að eins og kunnugt er, vilja menn ógjarna hrófla við stjórnarskránni nema fulla nauðsyn beri til, þegar þess er gætt, að það er bundið sérstökum erfiðleikum að koma því í kring. Nefndin hefir orðið ásátt um að mæla með annari höfuðbreytingunni í frv., sem sé að lækka aldurstakmarkið niður í 21 ár. Þetta atriði var nokkuð rætt í n. og lyktaði því svo, að nefndarmenn urðu sammála, enda þótt ástæður til þess kunni að hafa verið mismunandi, því að í n. heyrðust þær raddir, að þetta væri réttlatt og sanngjarnt. Líka heyrðust raddir um það, að hvað sem þessu liði, yrði ekki komizt hjá því til lengdar að gera þessa breytingu, nema þá um mjög stuttan tíma, en kröfurnar mundu ávalt vera fyrir hendi. Um hitt atriðið fékkst ekki beinlínis samkomulag. En ég held, að mér sé óhætt að fullyrða það, að enginn af nefndarmönnum hafi sett sig upp á móti því, að þetta kæmi til mála. Það, sem bar á milli í n. var, að 2 nefndarmenn úr Framsóknarflokknum, vildu samþ. þetta eins og það lá fyrir, án breytinga. Aðrir álitu, að þetta yrði að styðjast við aðrar breytingar, sem þá yrðu að koma jafnhliða. Um þetta var mikið rætt í nefndinni. T. d. var bent á, að nokkur atriði, er upphaflega var ætlazt til að leiddu af landskjöri, og sem öllu því, að sú aðferð var tekin upp, hefðu ekki reynzt á þann veg, sem búizt var við í fyrstu. Bent var á það, sem allir sjá, að það, sem allra fyrst vakti fyrir mönnum, er þeir tóku upp þessa aðferð var, að með því að velja á sérstakan hátt sérstaka þm. ætti að fast meiri þroski og festa í þinginu. Það var bent á, að einmitt þetta væri meint með aldri og þroska landskjörskjósenda. Tilgangur þessi hefir ekki náðst í þinginu. Þessir landskjörnu þm. hafa skipazt í pólitíska flokka engu síður en aðrir. Einnig var í upphafi ætlazt til þess, að landskjörið jafnað að einhverju leyti það misrétti, sem kynni að koma fram milli flokkanna við hinar almennu kosningar. En við síðasta landskjör kom í ljós, að enda þótt þetta fyrirkomulag hafi í for með sér jöfnuð fyrir einn þingflokkinn, auki það jafnvel óréttlætið gagnvart öðrum þingflokki. Þá var og bent á það, að landskjörnu þm. væru ekki eins bundnir við kjördæmapólitík eða hreppapólitík og skal ég játa, að þar standa þeir betur að vígi en aðrir þm. Sömuleiðis var talað um það, sem allir viðurkenna, að óeðlilegt er, að svo lítill hluti þingsins sé kosinn með sérstakri aðferð, þegar yfirgnæfandi meiri hl. er kosinn eins og nú er gert. Og þar sem þessir 6 þm. eru kosnir í tvennu lagi, hefir kosning þeirra mikinn kostnað í fer með sér, bæði fyrir hið opinbera og landsmenn. Nú hefir það komið í ljós, að einstakir nefndarmenn hafa borið fram brtt., og mun ein þeirra vera frá meiri hl. n. Mér kemur ekki til hugar að fara að minnast á hinar einstöku brtt., sem fram hafa komið. Enda álit ég ekki í mínum verkahring að sækja eða verja brtt. annara hv.þm. eða nm. Það kemur mér ekki við sem frsm.n. Ég veit, að þessi framsöguæða er stutt, og ef til vill nokkuð óskýr. Og ef til vill hefir mér ekki tekizt að gefa hv. dm. glöggar fregnir af starfi og áliti nefndarinnar. sé þetta þannig, vil ég biðja hv. dm. velvirðingar, en biðja þá jafnframt að athuga, að mér er nokkur vandi á höndum um framsögu fyrir n., sem bæði er klofin og óklofin, en kemur fram með eitt og sama nefndarálit. Sé ég svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, þar sem ég tel mér ekki skylt, né leyfilegt sem frsm.n. í heild, að deila á sérstaka stefnu eða skoðanir innan nefndarinnar.

Jón Baldvinsson Hv. frsm. hefir nú gert grein fyrir, að hve miklu leyti nefndin var sammála. Vil ég í þessu sambandi láta í ljós ánægju mína yfir því, að allir þingflokkar skuli nú vera orðnir sammála um að gera þá breytingu á kosningaréttinum, sem við í Alþýðuflokknum höfum barizt fyrir nú í 16 ár samfleytt. Hv. frsm. sagði, að þetta væri svo sterk krafa, að ekki þýddi að standa á móti henni lengur. Vitanlega þarf ekki að færa frekari rök að þessu en þegar hefir verið gert oft og mörgum sinnum áður, þar sem ekki er vitanlegt að nein mótmæli muni fram koma. Skal ég núi aðeins gera grein fyrir heim brtt., sem ég ýmist flyt eða stend að. 1. brtt. á þskj. 277 er við 1. gr. frv. Gengur hún út á það, að láta heimild eða ákvæði gr. um hlutfallskosningu ná lengra en til Rvíkur. Í stjórnarskránni frá 1920 er gert ráð fyrir, að þm. Rvíkur skuli kosnir með hlutfallskosningu. Þetta vil ég láta rýmka. Hvernig sem íbúatalan breytist í hinum ýmsu hlutum landsins, er ekki hægt að gera réttláta breytingu á kosningalögum Alþingis, nema almennari heimild sé fyrir hendi í stjórnarskránni. Ég vil því fella þetta orð „Reykjavíkurkaupstaðar“ úr 4. málsgr. 1. gr. frv. og verður þá heimilt að hafa hlutfallskosningar víðar en í Reykjavík. Enda álít ég ekki heppilegt að hafa ákvæði stjórnarskrárinnar svo einskorðuð, að þau geti orðið til þess að svipta mikinn hluta þjóðarinnar þeim rétti, sem allir viðurkenna, að honum ber. Það ætti ekki að verða mikill ágreiningur út af þessu hér í þessari hv. d., því að í n. komu engar verulegar mótbárur fram gegn þessu, þó að ég viti hinsvegar, að n. enn hafi óbundið atkv. 2. brtt. við 2. gr. frv. er um það, að heimilt sé að kjósa varaþm. eftir sömu reglum og þm., og samtímis. Hér í Rvík eru það 2 flokkar eða kannske 4, sem berjast um kjósendurna: Nú skulum við segja sem svo, að minnsti flokkurinn missti sinn þm., áður en kjörtímabilið er á enda. Ef þetta kæmi fyrir, mundi stærsti flokkurinn hremma sætið, eins og nú er, þvert á móti því, sem rétt er og tilætlunin er með hlutfallskosningum. Ég vil hafa þetta ákvæði svo rúmt, að varamaður taki sæti, meðan einhver er eftir á lista þeim, er komið hefir að manni. Ef t. d. listi, sem á voru 4 menn, kemur 1 manni að, og ef svo falla frá 3 af þeim lista, þá taki sá 4. við. Eða allir þeir, sem á listann eru settir upphaflega og ekki ná kosningu, verða varamenn, eftir því sem þörfin krefur, ef listinn á annað borð kemur að manni. Núverandi ákvæði um þetta mun vera svo, að hver listi fái jafnmarga varamenn og hann fær kosna. En rétta er of þröngt ákvæði, og er vafasamt, hvort þeir, sem sömdu ákvæði stjórnarskrárinnar um varamenn fyrir hina landkjörnu hafa ætlazt til þess, að þetta væri skilið þannig. Er því rétt að taka þetta alveg skýrt fram. Þá er líka rétt og sjálfsagt, að varamaður taki sæti á Alþingi, ef aðalmaður veikist eða forfallast. Annars getur farið svo, að kjördæmi verði fulltrúalaust og flokkur tapi manni heilt þing eða lengur. Vona ég, að þetta verði samþ., ef frv. stjórnarinnar gengur fram á annað borð. 3. brtt. mín er mikilsverðust. Hefir hún oft áður verið flutt hér á þingi í sambandi við stjórnarskrárbreytingar, en ekki náð fram að ganga. Féll sú till., að mig minnir, með eins atkvæðis mun síðast, þegar breytingin var samþykkt á stjórnarskránni. Sú till. er um það, að fella niður þau úreltu ákvæði, að allir þeir, sem njóta verða sveitarstyrks, tapi atkvæðisrétti. Þessu hefir nú verið kippt í lag að því er snertir kosningar í malefnum sveita og bæja. Þar er kosningarréttur miðaður við 21 árs aldur og þeginn sveitarstyrkur orkar ekki réttindamissis, nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi, svo sem leti, ómennska og annað ráð, sem þar er nánar tilgreint. ég álit því alveg sjálfsagt að taka þetta út úr stjórnarskránni. Það er beinlínis skömm að því að hafa það ákvæði þar, að þeir, sem vegna ósjálfráðra atvika þurfa að leita sveitarstyrks, séu sviptir kosningarrétti. Ég er hissa á þeim smásálarskap stj., að taka ekki þetta með, fyrst hún hvort sem var lagði til, að breytt væri ákvæði 29. gr. um aldurstakmarkið. Að taka þetta með, hefði þó verið í fullu samræmi við frv. það, er hún lagði fram 1929, um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða. Önnur ákvæði 29. gr. stjórnarskrárinnar halda sér samkv. minni till. Svo er um 1 árs búsetuna, um óflekkað mannorð, sem raunar er nú dálitið óákveðið orðalag, en sem vafalaust þýðir, að maður hafi ekki verið dæmdur fyrir neitt, sem er svívirðilegt að almenningsáliti, og loks, að maður sé fjár síns ráðandi. Í því fellst nauðsynlegt aðhald. Og það réttlætir að fella niður ákvæðið um þeginn sveitarstyrk. Það er rétt og á að vera heimilt, að þeir, sem af trassaskap og leti greiða ekki það, sem þeim ber að greiða til sveitarfélags síns, t. d. meðgjafir með börnum sínum, séu sviptir fjárráðum og missi við það atkvæðisrétt. Ég hefi þá nokkuð minnzt á brtt. á þskj. 277, sem ég ber einn fram. En svo er ég líka meðflm. að brtt. á þskj. 265, ásamt 2 öðrum þdm. Er sú brtt. um það, að ef frv. þetta til stjórnskipunarlaga verður að lögum á þingi 1932, þá verði þegar efnt til almennra kosninga að því þingi loknu. Í raun og veru hefði þetta átt að standa í frv. stjórnarinnar. Ef það verður samþ., þá má segja, að hinum mörgu ungu kjósendum, sem bætast við, sé synd en ekki gefin veiði. Þeir sem verða 21 árs þá, fá ekki að kjósa fyrr en þeir verða 25 ára, ef nýjar kosningar eru ekki látnar fram fara. Ef því brtt. við 29. gr. verða samþ., þá er sjálfsagt að samþ. þessa brtt. líka. Líkt þessu hefir verið gert áður. Þegar konur fengu kosningarrétt, þá voru látnar fara fram nýjar kosningar, svo að þær gætu strax neytt réttinda sinna. Ég býst við, að þessi fjölgun eftir frv. og brtt. nemi naumast minna en 10 þús. kjósendum. Er rangt að leyfa þeim ekki að neyta réttinda sinna, sem mestan þátt hafa átt í því, að þessi krafa er orðin svo sterk, að móti henni verður ekki lengur risið. - Það er því hvorttveggja venja, að kosning fari fram, þegar kjósendatalan er aukin á þennan hatt og ranglæti að skapa unga fólkinu þennan rétt, sem það hefir barizt fyrir, en veita því svo ekki tækifæri til að nota hann. Ég skal svo ekki segja fleira að sinni. Aðrar brtt., sem fram hafa komið, munu flm. sjálfir minnast á. Vera má þó, að ég fái það tækifæri, að ég taki aftur til máls við þessa umr.

Jón Þorláksson Eins og getið hefir verið um, þá gerir frv. þetta tvær höfuðbreytingar á stjórnarskránni. Og áður en ég tala um brtt. þá, sem ég ásamt hv.þm. Seyðf. hefi borið fram, þá vil ég fara nokkrum orðum um afstöðu mína til þessara tveggja höfuðbreytinga. Skal ég þá fyrst minnast á þá breytingu að færa aldurstakmarkið fyrir kosningarrétt og kjörgengi úr 25 niður í 21 ár. - Sú skoðun hefir nú rutt sér til rúms á síðustu árum, að sú breyting sé réttmæt og má gera ráð fyrir því, að fullt samkomulag verði um hana. Við þá breytingu fjölgar kjósendum um 15%. Er því öldungis hugsunarrétt afleiðing af þannig breyttri löggjöf, að kosningar fari þegar fram, svo að hinir nýju kjósendur geti strax neytt þeirra áhrifa á skipun Alþingis, sem löggjöfin ætlar þeim. Það er ekki rétt, að þing sitji í 3 ár, án þess að vera skipað af öllum þeim mönnum, sem stjórnarskráin gefur heimild til þess. Ég hefi því, ásamt hv. 2. landsk. og hv.þm. Seyðf. gerst meðflm. að því, að kosningar verði látnar fara fram, þegar þessi rýmkun á kosningarréttinum hefir verið lögfest. Þá er hin höfuðbreytingin, um afnám landskjörinna þm. Mér finnst nokkur ástæða til að gera grein fyrir því, hvers vegna ég ljæ nú máls á því, að fylgja þeirri breytingu. Eftir síðasta manntali munu vera rúm 108 þúsund manns á öllu landinu. Af þeim eru nú 28 þús. búsettir í Rvík, en liðug 80 þús. utan Rvíkur. Koma því um 2500 íbúar á hvern þm. utan Reykjavíkur, en yfir 7000 íbúar á hvern hinna 4 þm., sem Reykjavík hefir. Hér er atvinnulíf fjörugast og fjölgun fólksins örust. Er því réttur hvers kjósanda í Rvík skertur um 2/3 á móts við kjósendur annara landshluta. Og sú skerðing eykst meir og meir, eftir því sem fólkinu fjölgar meira hér en annarsstaðar. Í landskjörinu fólst dálitil bot á þessu, því að í því fengu atkv. manna að njóta sín allsstaðar jafnt. En sú réttarbót er þó mjög takmörkuð, og auk þess hefir landskjörið ýmsa ókosti. Var gerð nokkur grein fyrir því í sambandi við frv. til stjórnlagabreytingar, er lagt var fyrir Alþingi 1927; m. a. var þess getið, að með því fyrirkomulagi sem er á landskjörinu, þá kostar skipun þingsins kosningar um land allt að jafnaði annaðhvort ár, eða tvisvar á hverjum 4 árum. Þá er og ýmislegt fleira, sem við það er að athuga. En aðalgallinn er þó sá, hve lítið það bætir úr því misrétti, sem núverandi kjördæmaskipun veldur. Það er nú alveg auðvitað, að hið mikla misrétti, sem ýmsir landshlutar, einkum þó Rvík, eru beittir nú, getur ekki haldizt til lengdar. Er þá um tvær aðferðir að ræða, þegar bæta á úr þessu misrétti. Önnur er sú, sem Framsóknarflokkurinn beitti, þegar hann gerði Hafnarfjörð að sérstöku kjördæmi. Hin aðferðin er að láta hina vaxandi kaupstaði fá nýja þm. eftir því, sem fólki fjölgar þar. Hver þessara aðferða hefir sína kosti og sína galla. Hin fyrri hefir þann kost, að með henni er þm. ekki fjölgað. En gallinn er sá, að leitt er að svifta gömul kjördæmi þm. Ég fyrir mitt leyti álít, að sem minnst ætti að gera að því. Síðari leiðin hefir ekki þennan galla. En hún hefir stöðuga fjölgun þm. í för með sér. Er það hennar eini okostur. Nú eru þm. svo margir, að eðlilega verður mótstaða gegn mikilli viðbót þm. Ef því ætti að halda núverandi tölu þm., þá yrði það til þess, að fyrri leiðin væri farin og ryddi sér til rúms í beinu framhaldi af því, sem gert var gagnvart Hafnarfirði. Þá yrðu þingsætin smátt og smátt reitt af sveitakjördæmum og lögð til kaupstaðanna, eftir því sem kröfurnar verða sterkari og ómótstæðilegri frá hinum vaxandi kaupstöðum. Ég sé því enga aðra leið færa til að bæta úr því misrétti, sem nú er á kjördæmaskipuninni en þá, að leggja niður landskjörið og bæta kaupstöðunum upp með þeim sætum, er losna. - þetta er eina ástæðan fyrir því, að ég get verið með niðurlagningu landskjörsins. Breytingin ein út af fyrir sig, eykur að vísu misréttið og er því í raun og veru spor aftur á bak. En ég vil þó vinna til að vera með því, einmitt í þeirri trú, að þá verði fremur bætt, svo að um muni, úr því mikla ranglæti, sem nú orðið á sér stað. Vona ég, að um það fáist fljótlega samkomulag. Þá vil ég nokkuð minnast á brtt. þær, sem ég er riðinn við. Brtt. á þskj. 265 þarf ég þó ekki að tala frekar um. Nauðsyn nýrra kosninga, um leið og rýmkað er um kosningarréttinn og kjósendum þar með fjölgað, er alveg augljóst mál. - Brtt. á þskj. 266 eru fremur orðabreytingar til lagfæringar en efnisbreytingar. Eru þær tvær og báðar við 1. gr. frv. Sú fyrri: „Fjölga má þingmönnum með lögum“. Kemur í staðinn fyrir svohlj. málsl.: „Tölu þeirra (þ. e. þingmanna) má breyta með lögum“. Er lagt til, að aðeins megi fjölga þm. Er það gert af tveimur ástæðum. Hin fyrri er sú, að telja má ólíklegt, að þm. verði nokkurntíma færri en 36. Hin ástæðan er sú, að síðar í fyrstu gr. frv. er eingöngu gert ráð fyrir því, að þm. fjölgi, þar sem talað er um skiptingu í deildir. Þar er alls ekki gert ráð fyrir því, að tala þm. verði hreyfð til beggja hliða. Að vísu mætti líka laga þetta, með því að breyta orðalagi 3. málsgr. En ég tel enga þörf á því, að nein heimild til fækkunar felist í stjórnarskránni, þar sem telja má víst, að hún yrði aldrei notuð. Þá er síðari brtt. á sama þskj. Hún felur í sér, að ákveðið sé í stjórnarskránni, að kosningar þm. til Ed. fari fram með hlutfallskosningu. Þetta hefir nú verið framkvæmt svo um langt skeið, en það hefir ekki verið ákveðið í sjálfri stjórnarskránni. Telja má þó, að það liggi í hlutarins eðli, að þegar ætlazt er til, að Sþ. ráði eingöngu skipun Ed., þá sé það gert með hlutfallskosningu eingöngu. Ég lít því svo á, að þetta sé í sjálfu sér svo mikilsvert atriði, að það eigi að standa í stjórnarskránni. Þá er ekki hægt með einföldum lögum að ákveða það, að einfaldur meiri hl. ráði kosningu til Ed. En með því mætti raska hinni sjálfsögðu reglu, að flokkarnir hafi hlutfallslega sama atkvæðamagn í Ed. og Nd. Ég vil nú álíta, að það hafi verið meining stjórnarinnar, að þannig væri skipað í deildir. Er því ekki um neina efnisbreytingu, heldur einungis formbreytingu að ræða, með því að taka þetta upp í frv.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það mætti nú líta svo út við fyrstu sýn, að ég mætti una vel undirtektum þeim, sem frv. hefir fengið. Það hefir komið skýrt fram hjá þeim hv.þdm., sem tekið hafa til máls, einkum hefir það þó komið fram í ræðu hv. 1. landsk., að enginn ágreiningur muni vera um að samþ. hin tvö höfuðákvæði frv. Ég geri því ráð fyrir, að ákveðinn meiri hl. fáist með afnámi landskjörsins. Hinsvegar er það á allra vitorði, að ýmsar brtt., sem hér eru á ferðinni og bera vott um samstarf nokkurt milli hv. flokka til beggja handa við framsóknarmenn, munu sumpart gagnvart þessu frv. ekki af heilindum gerðar og benda í þá átt, að nú standi fyrir dyrum nokkru víðtækari samvinna milli þessara nábúaflokka til hægri og vinstri. Við framsóknarmenn höfum ekkert við það að athuga, þótt slík ný samvinna eigi sér stað. Ég þykist vita, að það, sem dregur þessa góðvini til samkomulags, samstarfs og samvinnu, muni vera sá sameiginlegi ótti við kosningarnar, sem nú fara í hönd, um að Framsóknarflokkurinn verði ofjarl þeirra beggja. Um þetta skal ég ekki fara fleiri orðum nú sem stendur, en ég vona, að það auglýsist greinilega nú á næstu dögum, hversu víðtæk þessi nýja samvinna er. Ég skal þá víkja að einstökum brtt. Ég geri ráð fyrir, að búið sé að hafa fast samkomulag milli þessara tveggja flokka um það hvernig eigi að ganga frá málinu, og skal ég því ekki tala hér langt mál, því að sameinaðir ráða þessir flokkar yfir meiri hluta deildarinnar. Ég vil láta í ljós ánægju mína yfir því, að allir eru sammála um, að þeir, sem hafa náð 21 árs aldri, skuli fá kosningarrétt. Hv. 2. landsk. talaði um þetta sem mál síns flokks, sem hann hefði haft með höndum í 12 ár. Ójá, þeir hafa haft það með höndum í 12 ár; - en það erum þó við framsóknarmenn, sem höfum borið málið fram, fyrst á þinginu 1929, að því er snerti kosningar í málefnum sveita og kaupstaða, og svo aftur nú. Það skiptir ekki máli, hver lengst hefir haft það á dagskrá, heldur hitt, hver ber það fram til sigurs, og það eru framsóknarmenn, en ekki flokkur hv. 2. landsk. 1. brtt.hv. 2. landsk. er á þskj. 277 um að hlutfallskosningar megi fara fram annarsstaðar en í Reykjavík. Ég ætla ekki að fjölyrða um þessa brtt. mi, en ég ætla, að það muni koma í ljós út frá henni, að um viðtækara mál sé að ræða en hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum núverandi. Og liggur hér fiskur undir steini. Um 2. og 3. brtt. skal ég heldur ekki fjölyrða. Ef ég ætti hér atkvæðisrétt, mundi ég greiða báðum þessum till.atkv. sú fyrri um varaþingmenn er sjálfsögð, til að raska ekki þeim grundvelli, sem hlutfallskosningin í Rvík hvílir á. sú síðari er í samræmi við það, sem áður hefir verið borið fram af stj. Hv. þm. þótti það smásálarskapur af stj., að bera það ekki fram. Það stafar ekki af smásálarskap, heldur af því, að þetta er gamalt deilumál í þinginu; það hefir verið fellt í þessari hv. d., og með því að ég gerði ekki ráð fyrir, að það yrði samþ., taldi ég þýðingarlaust að bera það fram. Um till. á þskj. 265, sameiningartill. milli hv. 1. og 2. landsk. og þm. Seyðf., skal ég ekki segja margt. hún ákveður, að fara skuli fram kosningar aftur 1932. Það lætur vel í eyrum, að þetta sé gert vegna unga fólksins. En ég hygg, að hér liggi annað og meira á bak við, sem senn mun reynast. Hv. 1. landsk. bar fram nokkrar almennar aths. um leið og hann mælti fyrir till. sínum og hv.þm. Seyðf. Ég tel ástæðulaust að gera að umtalsefni þessi almennu orð, sem hv.þm. let falla, eða yfirleitt að blanda hér inn í almennum umr. um kjördæmaskipunina í landinu. En hv.þm. gat þess í niðurlagi ræðu sinnar, að hann gæti gengið inn á að fella niður landskjörið, af því að hann byggist við, að á öðrum stöðum yrði þá fjölgað þm., svo að leiddi til meiri réttlætingar. Ég vil upplýsa í því sambandi, að hans flokkur hefir ekki leitað samkomulags við Framsóknarflokkinn um þetta, og fyrst hv.þm. talaði um samkomulag, hlýtur það að byggjast á samningum við einhvern annan flokk. En verið getur, að það eigi eftir að koma tilboð til Framsóknarflokksins. Um brtt.hv.þm. á þskj. 266 tel ég enga ástæðu að fjölyrða. Þar er ekki um neinar efnisbreytingar að ræða, sem geti valdið ágreiningi. Loks hefi ég borið fram brtt. á þskj. 322. Ég let þá till. ekki fylgja með frv., af því að ég taldi rétt að láta frv. ekki snúast nema um þessi tvo atriði, sem áður er getið. En þar sem komnar eru fram mjög margar brtt., sem má telja víst að nái fram að ganga, fannst mér rétt að bera hana fram eins og á þinginu 1927, til þess að prófa, hvernig atkv. fellu í þessari d. um þetta mál. Ef hún yrði samþ., mundi ég þó telja ástæðu til að gera breytingu á þessu til 3. umr., vegna hinnar breyttu aðstöðu frá þinginu 1927. Till. fjallar um það, að ef sérleyfis er beiðzt til stórrar virkjunar, sem er meira en 25000 hestöfl, beri að líta á það sem svo stórt og merkilegt mál, að það þurfi samþykki tveggja Alþinga í röð eins og um stjórnarskrárbreytingar. Það er ástæðulaust að rekja þau rök, sem fyrir þessu voru færð 1927, en ég vil aðeins taka það fram, að þetta var flutt sérstaklega vegna þess tilefnis, að þá var sótt um af hálfu erlendra félaga að fá virkjunarleyfi í stórum stíl; og vegna þess, hve alvarlegt mál það er fyrir okkar þjóð, er nauðsynlegt að búa vel um þá hnúta. Þá gerði enginn ráð fyrir, að í náinni framtíð mundu innlendar stofnanir, eins og t. d. Rvíkurbær nú, fara út í slíka virkjun; svo að ef til kæmi, þyrfti að breyta þessari till. þannig, að hún tæki aðeins til erlendra félaga eða fyrirtækja.

Jón Baldvinsson Hæstv. forsrh. hefir nú látið í ljós álit sitt um till. þær, sem fram hafa komið, og sannast að segja finnst mér hann taka heldur illa á móti þeim tilraunum, sem gerðar eru, til þess að koma þessu áhugamali stj. áleiðis, og bæta úr sýnilegum ágöllum á því. Mér finnst ekki rétt hjá hæstv.forsrh., þegar hann kallar það af litlum heilindum gert, þegar komið er með breytingar til bóta á stjfrv. Enda játaði hæstv. ráðh., að ýmsar af till. mínum væru til bóta og bjóst jafnvel við, að ef hann ætti hér atkvæði, mundi hann ljá þeim fylgi. Hæstv. ráðh. var í órólegu skapi. Hann talaði um, að sýnilegt væri af þessum tillögum, að samkomulag væri milli flokkanna til beggja handa. Það er satt, að við flytjum saman eina brtt. á þskj. 265, hv.þm. Seyðf., hv. 1. landsk. og ég. Þessi till. er í rauninni ekki annað en sjálfsögð afleiðing af þeirri breyt., sem hæstv. stj. ber fram. Hæstv. ráðh. sér í þessari einu sameiginlegu till. eitthvert samkomulag og er afar-hnugginn yfir þessu. mér finnst hann hinsvegar eigi að vera glaður yfir þessu og ætti að koma til stuðnings við till., svo að friður og samkomulag yrði um þetta frv. stj. hér á Alþingi, enda býst ég við, að hæstv.forsrh. æski þess helzt. Annars kemur það nú einstaka sinnum fyrir, að ég greiði atkv. með andstöðuflokkunum. Það er vitanlegt, að bæði íhöldin eru andstöðuflokkar Alþýðuflokksins; þeir eru báðir andvígir stefnumálum hans; og einn aðalforingi litla íhaldsins lýsti yfir því, að hvenær sem Alþýðuflokkurinn reyndi að koma áleiðis sínum stóru stefnumálum, mundi hann taka höndum saman við hv. 2. þm. G.-K., til þess að berja þau niður; og hann tók svona djúpt í árinni vegna þess að sagt er, að mjög sé grunnt á því góða milli þessara tveggja þm. Við Alþýðuflokksmenn þurfum þessvegna, til þess að koma áleiðis okkar málum, að eiga fylgi manna úr öðrum flokkum, og verðum að taka það alveg eins og málin liggja fyrir. Stundum eigum við samleið með stóra Íhaldinu, eins og þegar það samþ. með okkur höfnina í Hafnarfirði, og stundum eigum við samleið með litla Íhaldinu og samþ. frv. með því. Hæstv. ráðh. má ekki þykjast eiga einkarétt á því að gera samninga. Það er kunnugt, að bæði íhöldin eru sammála í flestu. Ég veit ekki betur en að það hafi verið yfirlýstir samningar þeirra í fyrra að slíta þingi í miðju kafi og drepa - stefnumál Alþýðuflokksins. Mér er líka sagt, að talsvert stífar samninga-umleitanir hafi staðið milli þessara flokka um að koma fram ýmsum málum. Hæstv. ráðh. má ekki vera svona hvimpinn, þótt hann sjái okkur þrjá saman á einni till. Stj. hefir mikilvöld, en ekki má hún ímynda sér, að hún hafi þau völd, að hún geti ráðið því, hverjir flytji brtt. við frv. hennar. Að öðru leyti var hæstv.forsrh. með harmavæl yfir einhverju samkomulagi, sem ekki hefði verið borið undir Framsókn, og verð ég að segja, að þetta finnst mér helzt til mikil viðkvæmni. Þetta var nú mergurinn málsins í hugleiðingum hæstv. ráðh. Hann sér ekkert annað en óheilindi í þessari till. um að láta kosningar fara fram 1932, hann sér ekki þessa 10 þús. nýju kjósendur, sem mundu eiga rétt á að kjósa á næsta ári, hann sér ekki þá reglu, sem þingið hefir haft, þegar það hefir aukið kjósendahópinn, að láta fara fram kosningar samstundis, til þess að sýna fullt réttlæti. Hæstv. ráðh. þykist þekkja þm. að svo miklum rangindum, að þeir muni á þinginu 1932 fella stjórnarskrárbreytingarnar, fyrir það eitt, að þá eiga nokkuð mörg þúsund nýir kjósendur að fá að neyta kosningarréttar. Ég álít þm. yfirleitt ekki svo rangláta. Það getur vel verið, að menn verði Þeirrar skoðunar þá, að þeir vilji fella frv., en ekki af þessari ástæðu, sem hæstv. ráðh. nefndi. Hæstv. ráðh. sagði réttilega, að Framsókn hefði borið fram rýmkun kosningarréttarins til fulls sigurs 1929. Hæstv. stj. bar það fram. En það var af þeirri ástæðu, sem hv.frsm. minntist á, að það var kominn fram svo sterk krafa um þetta, að ekki varð móti henni staðið; en það var ekki fyrir baráttu Framsóknarflokksins. Hann hefir að vísu heiður af því að bera málið fram, en það er Alþýðuflokkurinn, sem hefir skapað hreyfinguna, þó að bæði Íhöldin komi nú og vilji eigna sér framgang þessa máls. Þá sagði hæstv. ráðh. um sveitarskuldir og svipting kosningarréttar vegna þeirra, að það væri gamalt deilumál, og þess vegna hefði hann ekki viljað koma fram með það. En kosningarréttur sömu manna til bæja- og sveitarstjórna var einmitt líka gamalt deilumál, en það var þó samþykkt 1929. Árið áður höfðu hans eigin flokksmenn fellt till. um að veita 21 árs mönnum kosningarrétt. Það má ekki fæla menn frá að bera gott mál fram, að það sé deilumál. En samt skildist mér á hæstv. ráðh., að hann sé þessu vinveittur. Ég býst þá við því sama af flokksmönnum hans og þarf þá ekki að óttast um afdrif þessarar till. Ég vil alveg vísa því frá mér, svo að ég tali í fullri alvoru við hæstv.forsrh., að þessar till. séu ekki af fullum heilindum gerðar af minni hálfu. Mér finnst, að ég hafi fært svo sterk rök fyrir þeim, að þeim verði ekki hnekkt, enda hefir enginn gert tilraun til þess.

Jón Þorláksson Ég þarf mjög litlu að svara hæstv.forsrh. Hann var að sýna einhverja afbrýðisemi, til beggja handa þó. Hann talaði um samstarf milli Alþýðuflokksins og Sjálfstæðisflokksins, sem honum fannst eitthvað leiðinlegt fyrir Framsókn. Hann hafði ekki annað fyrir sér í því en það, að talsmenn þessara tveggja flokka hér í deildinni hafa getað orðið sammála um að fylgja í öllum aðalatriðum því frv. til breytinga á stjórnarskránni, sem Framsóknarstjórnin hefir borið fram. mér finnst satt að að segja hæstv.forsrh. vera orðinn óþarflega hvimpinn í þessari sambúð sinni við Alþýðuflokkinn, ef hann verður afbrýðisamur út af svona litlu. En það stóð heldur ekki á því, að hæstv. ráðh. færi að depla augunum til hægri handar, því að hann gat um, að við Sjálfstæðismenn hefðum ekki leitað samkomulags við Framsókn um réttingu á ósamræminu, sem nú er á kosningarréttinum, en gat þess þó til, sér til huggunar, að við kynnum að leita slíks samkomulags síðar. Ég vil taka það fram, að ég gaf honum ekkert tilefni til að þykkjast út af því, þótt við sjálfstæðismenn værum ekki enn þá búnir að leita samkomulags við Framsóknarflokkinn eða aðra um lagfæring á þessu ósamræmi. Ég sagði, að ég vildi samþ. afnám landskjörsins til þess að greiða fyrir fullkomnari endurbótum á kosningatilhöguninni og vonaði, að samkomulag næðist fljótt um það, eftir að þessi fækkun væri komin í kring. En það er satt, að hún er ekki komin í kring, og getur ekki orðið fyrr en eftir næstu kosningar og á öðru Alþingi. Ég vildi ekki gefa tilefni til þess, að hæstv.forsrh. þykktist við mig af því, að ég var ekki búinn að biðla til hans um sanngjarnlega afstöðu til þessarar réttlætiskröfu, sem er komin fram og hlýtur að koma fram, því sterkari sem veittir eru fleiri möguleikar til að verða við henni, sérstaklega með þeirri þingmannafækkun, sem afnám landskjörs hefir í för með sér. Ég held, að ég þurfi ekki að svara öðru en ég hefi þegar gert. Engin andmæli hafa komið gegn brtt. okkar þm. Seyðf. á þskj. 266, og um aðrar brtt. þarf ég eiginlega ekki neitt sérstakt að segja, nema að mér finnst ekki koma til mála að samþykkja þessa brtt.hæstv.forsrh. á þskj. 322 um hindranir á notkun vatnsorku, eins og hún liggur fyrir. Og mér skildist hann nú sjálfur sjá þetta, en ekki heyrði ég, að hann tæki brtt. aftur. Þá get ég ekki með nokkru móti annað en greitt atkv. á móti henni. Það kynni að vera rétt að setja hömlur við notkun þeirra landsgæða, sem eyðast við notkun. En vatnsorkan er auður, sem helzt. Eftir tímanum er skilað nákvæmlega jafnmiklu, þó að aflið sé virkjað. Því fyndist mér það blettur á stjórnarskrá landsins, ef þar væri sett ákvæði, sem leggur sérstakar hindranir fyrir notkun slíkra náttúrugæða. Annað mál er, hvaða ráðstafanir menn vilja gera til að varna því, að útlendingar fái fang á vatnsorku. En þessi brtt. stefnir ekki gegn því.

Fors.-, og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Örfá orð út af því, sem formenn flokkanna, hv. 1. og 2. landsk.þm., hafa látið fram koma, hvor fyrir sinn flokk. Ég get ekki kannast við, að ég hafi verið í vondu skapi, eins og hv. 2. landsk. sagði. Ég er yfirleitt heldur geðgóður maður, og í dag er ég í bezta skapi. Ég tók sannarlega ekki illa á móti sumum brtt. þeirra. Ég sagði, að ef á annað borð ætti að breyta frv., mundi ég greiða atkv. með þeim. Ég var þá hvorki ergilegur né hvimpinn, eins og hv. 1. landsk. sagði. En það kann að vera, að meiri vottur fari að sjást um samvinnu milli þessara flokka. Ég bíð rólegur, þangað til maður sér, hvað verður. Annars var það hv. 2. landsk., sem sagði: „Svo að ég tali nú alvarlega við ráðherrann“, sagði hann undir lok ræðunnar, og það var þó eitthvert smáatriði, sem kom. Þá hefir víst verið lítil alvaran fyrr í ræðunni.

það var spaug, eins og hjá hæstv. ráðh.

. Út af orðum hv. 1. landsk. þarf ég ekki að taka fram annað en ég er búinn að segja. Það var alls ekki meiningin að beina þessu ákvæði brtt. minnar gegn virkjun landsmanna sjálfra. Ég kvaddi til mann að afrita tillöguna eins og hún var flutt á þinginu 1927, án þess að muna eftir þeim breyttu kringumstæðum, sem nú heimta, að tillagan sé orðuð öðruvísi. Þá gerði enginn ráð fyrir svo stórum virkjunum innlendra manna sem nú er auðséð að muni koma. Ég hefi ekkert á móti því, að þessari brtt. verði frestað til 3. umr., svo að gallar á henni dragist ekki inn í umr. nú. En mér er þá forvitni á að vita, hvort hv.þm. vill vera með því að gera slíkar ráðstafanir, ef í hlut eiga útlend stórgróðafélög. Ég vildi vita, hvers sú tillaga má vænta frá honum við 3. umr., og að hann léti nú þegar í ljós skoðun sína á því efni.

Jón Þorláksson Það er sjálfsagt og rétt að svara fyrirspurn hæstv.forsrh. Ég ætla að bíða til 3. umr. og sjá, hvort honum tekst betur að orða hugsun sína þá heldur en í þessari tillögu á þskj. 322. Ég get ómögulega lofað fylgi við tillögu, sem hann ætlar að bera fram síðar meir, fyrr en það sést, hvernig honum tekst að smíða hana. Og ég tel mig því síður hafa ástæðu til þess, þegar hann hefir sjálfur játað, hversu mistekizt hefir smiðið á þessari till.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég get vitanlega ekki krafið hv. 1. landsk. svars. Og ég þyrfti ekki að fá svar hans, þó að ég vildi, að þeir, sem hér eru inni, fengju það. Ég veit, að hv. 1. landsk. mun aldrei rétta upp höndina móti því, að útlend auðfélög fái að búa um sig á þessu landi. Hans fortíð er þannig, að hann mun aldrei gera það.

Frsm. (Jón Þorláksson) Nefndin hefir orðið sammála um að mæla með frv., þó að áskildum fyrirvara hjá hv. 2. landsk., og mun hann gera grein fyrir því atriði við umr. Eins og sést á nál., ber n. aðeins fram þessa brtt. á þskj. 315 til að skýra ákvæði 1. gr. á sama hátt og segir í grg. frv., að ákvæðin í 1. og 2. lið 1. gr. taki ekki til þeirra vörutegunda, sem aðflutningsgjald er greitt af samkv. tollalögum. En það eru munaðarvörurnar gömlu, sem menn kannast við, kaffi, sykur, tóbak, vín og einstöku aðrar vörur. Ég þykist ekki þurfa að gera frekari grein fyrir þessu en gert er í grg. frv. og hér var gert við 1. umr. málsins.

Flm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er fram komið í tilefni af því, að svo sem öllum er kunnugt hefir nú verið reist útvarpsstöð hér á landi, allfullkomin, og eitt af því, sem menn vænta, að hún færi landsmönnum, er ekki sízt meiri fræðsla um þjóðmálin sjálf. Um byggðir landsins er mönnum oft býsna lítið kunnugt um dagskrármálin og þau verk, sem eru í framkvæmd á hverjum tíma. Það stafar ekki af því, að opinberir starfsmenn gefi ekki sínar skýrslur á réttan hátt til viðkomandi yfirvalda, en þær koma seint eða ekki fyrir sjónir almennings og eru ekki aðgengilegar. Þetta frv. gerir embættis- og sýslunarmönnum landsins að skyldu að gefa ekki aðeins þessa skýrslu til yfirboðara sinna, heldur veita landsmönnum kost á að fræðast um störf þeirra, framkvæmdir hinna ýmsu mála og framtíðarfyrirætlanir um þau. Þetta ætti ekki að valda mikilli fyrirhöfn fyrir þessa starfsmenn. Maður getur hugsað sér, að þetta verði aðeins yfirlit um það, sem skýrslan fjallar um, því verður ekki neitað, að í þessu er talsverður fróðleikur fyrir íbúa landsins. Ég þarf ekki að nefna dæmi um slíka starfsmenn. Það má benda á þá mörgu stjóra, sem hér eru nú starfandi og hafa verið um langt skeið, svo sem vegamálastjóra, vitamálastjóra o. s. frv. Ég veit ekki, hver ástæða mætti vera til þess, að þetta frv. mætti mótspyrnu. Ég get ekki séð annað en að krafan sé í fyllsta máta sanngjörn, og kostnaður af þessu getur aldrei orðið svo mikill, að það gefi ástæðu til andmæla. Hér er í 3. gr. frv. gert ráð fyrir því, að starfsmenn, sem búa úti um land, verði fengnir til að flytja slík erindi sem þessi í útvarpið. Það mundi að líkum ekki verða oft, en gæti þó komið fyrir, að það þætti nauðsynlegt. En þá er vitanlega ekki rétt, að starfsmaðurinn þurfi að greiða ferðakostnað úr eigin vasa, og því gerir frv. ráð fyrir, að hann fái greiddan ferðakostnað úr ríkissjóði samkv. reikningi, er atvmrh. úrskurðar. En þetta verður svo sjaldan, að það getur aldrei bakað mikil útgjöld. Ég sé ekki ástæðu til að eyða fleiri orðum að því, að þessi fróðleikur verði landsbúum nokkuð uppbyggilegri en dansmúsíkin, sem nú er þó talið nauðsynlegt að útvarpa. Og því vil ég vona, að hv. d. lofi frv. ekki aðeins að ganga til n., heldur láti það ganga fram. Ég legg til, að frv. verði vísað til allshn. að lokinni umræðu. Það gæti líka komið til mála að vísa því til menntmn., og læt ég hv. d. ráða því, þó að ég geri hitt að tillögu minni.