Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um framhaldsskóla. Ásamt mér flytja það hér í deildinni tveir hv. þm. Alþb., Helgi Seljan og Skúli Alexandersson. Rétt er að taka það fram að allur þingflokkur Alþb. stendur að flutningi frv. Það er samið af nefnd sem starfaði á vegum Alþb. og lagði mikla vinnu af mörkum til að koma því saman. S.l. laugardag var þáttur í hádegisfréttum Ríkisútvarpsins þar sem fjallað var um ástand skólamála hér á landi. Það var eftirtektarvert að meginniðurstaða þeirra upplýsinga sem þar voru veittar var einmitt sú að þörf væri á heildarlöggjöf um framhaldsskólastigið. Nefnd sérfræðinga frá OECD hafði kynnt sér stöðu skólamála hér á landi og hafði rekið augun í það sem vissulega blasti við öllum sem vildu kynna sér þau mál að ástand skipulags í framhaldsskólunum væri mjög bágborið og þörf væri á að stokka þar upp með nýrri löggjöf. Í þessum útvarpsþætti bætti síðan þingfréttaritari, sem hafði umsjón með þessum þætti, um betur og átaldi þm. harðlega fyrir áhugaleysi um skólamálin, taldi að augljóst væri að þingheimur hefði engan áhuga á skólamálum og það væri því ástæðan fyrir að engin löggjöf hefði verið sett um þessi mál. Ég verð að segja það alveg eins og er að mér þótti það nokkuð djarft hjá þessum þingfréttaritara að hann skyldi leyfa sér að hafa uppi sleggjudóma af þessu tagi án þess þó að láta þess getið að í þinginu hefur verið flutt mjög ítarlegt frv. um þessi mál þar sem er það frv. sem ég er að mæla fyrir. Það var flutt á s.l. vori og er nú endurflutt. Þetta er mjög ítarlegt frv., 44 greinar auk bráðabirgðaákvæða, og í því eru fjöldamargar nýjar hugmyndir og stefnumarkandi nýmæli sem ég mun hér rekja. En í stuttu máli sagt er í þessu frv. leystur sá fjármögnunarvandi sem við hefur verið að etja í sambandi við framhaldsskólanámið og mörkuð samræmd stefna í öllum málefnum framhaldsskólans. Og því er einmitt þetta það sem var verið að fjalla um í þessum útvarpsþætti og talað um að koma þyrfti. En þingfréttaritarinn sem annaðist þennan útvarpsþátt sá sem sagt enga ástæðu til þess að láta þess getið. Og það þótti mér vægast sagt mjög einkennileg afstaða. Svo farið sé yfir meginatriði frv. er þar í fyrsta lagi það að afnumin er sú mismunun sem hefur verið milli verknáms og bóknáms að því er varðar þátttöku ríkisins í fjármögnun skólahalds. Sömu kostnaðarákvæði gilda skv. frv. um allt nám á framhaldsskólastigi, að vísu með þeirri undantekningu að sérgreinaskólar, sem starfræktir eru fyrir landið allt, eru kostaðir af ríkinu að öllu leyti. Í þessu sambandi skiptir mestu máli að til viðbótar við að verið er að afnema mismunun, sem verið hefur milli verknáms og bóknáms, eru kostnaðarákvæðin algjörlega sambærileg gagnvart öllum sveitarfélögum í landinu en það er ekki í dag. Í dag er þetta svo að þar sem verið er að byggja menntaskóla greiðir ríkið kostnaðinn að fullu, en þar sem verið er að byggja fjölbrautaskóla verða sveitarfélögin að taka verulegan þátt í byggingarkostnaði skólanna. Í öðru lagi er rétt að benda á að með þessu frv. er reynt að tryggja sem greiðastar leiðir fyrir nemendur milli skóla og milli námsbrauta. Í þriðja lagi er það áberandi einkenni frv. að dregið er úr ákvarðanavaldi menntmrn. og völdum er beinlínis dreift til fræðsluumdæmanna. Þetta lýsir sér í því að fræðsluráð eru kosin beinni kosningu af kjósendum í tengslum við sveitarstjórnarkosningar þannig að úr verður valdastofnun sem sækir vald sitt beint til kjósenda og fær endanlegt ákvörðunarvald í fjöldamörgum málum sem varða rekstur og uppbyggingu framhaldsskólanna í hverju fræðsluumdæmi. Fræðslustjórar verða framkvæmdastjórar fræðsluráðanna. Raunar er rétt að geta þess að gert er ráð fyrir því að þessi fræðsluráð, þótt þau yrðu kosin á allt annan hátt en núverandi fræðsluráð eru kosin, verði áfram með yfirumsjón grunnskólanna í hverju fræðsluumdæmi fyrir sig eins og grunnskólalögin gera ráð fyrir. Þannig yrði ekki um það að ræða að tvö fræðsluráð yrðu í hverju kjördæmi heldur eitt sem yrði kosið á þennan nýja hátt, þ.e. beint af kjósendum í viðkomandi fræðsluumdæmi, en ekki yrði kosið til þeirra á árlegum aðalfundum landshlutasamtaka sveitarfélaga eins og nú er gert. Í þessu sambandi er rétt að taka fram að við teljum að í dag séu fræðsluráð kosin á mjög ólýðræðislegan hátt í raun og veru. Það er ekki hægt að líta á landshlutasamtök sveitarfélaga sem fullkomlega lýðræðislegar stofnanir. Kosningafyrirkomulag til þeirra er með þeim hætti að þau endurspegla ekki þann kjósendahóp sem er í hverjum landshluta og þarf ég ekki að fara neitt ítarlega út í þá sálma. Ég minni bara á að þar eru sem sagt einstakir fámennir sveitarhreppar með auðvitað miklu meiri ítök á þingum landshlutasamtaka en hægt er að segja að sé í nokkru samræmi við íbúatölu á viðkomandi svæði.  Í fjórða lagi er rétt að benda á það nýmæli frv. að skólastjórn skal skipuð fulltrúum kennara, nemenda og annarra starfsmanna skólanna eftir nánari reglum sem fræðsluráð setur. Skólastjórn fer með málefni hvers skóla skv. nánari ákvæðum í reglugerð. Nýmæli sem í þessu felst er að sjálfsögðu það að skólastjórnin er kosin af kennurum, nemendum og öðrum starfmönnum skólanna. Þá er rétt að nefna það nýmæli að skólastjórnin kýs skólastjóra en skólastjórar framhaldsskólastigsins eins og grunnskólastigsins eru í dag skipaðir að menntmrh. Í fimmta lagi vil ég nefna það nýmæli sem í þessum lögum felst að það er skólastjórinn sem ræður kennarana, sbr. 26. gr. frv., en í því felst veruleg valddreifing því að í dag eru allir kennarar skipaðir af menntmrn. Þarna hef ég nefnt þrjú dæmi þess að verið er að færa valdið úr menntmrn. og út til landshlutanna, til skólanna. Í fyrsta lagi fær fræðsluráðið stóraukið vald, í öðru lagi fær skólastjórnin vald sem hún hefur almennt ekki í gildandi kerfi og í þriðja lagi fær skólastjórinn vald, þ.e. til að ráða kennara sem að sjálfsögðu er ekki gildandi í dag. Enn má nefna það nýmæli að gert er ráð fyrir að sveitarfélögin myndi svokallaðan framhaldsskólasjóð í hverju fræðsluumdæmi og standi hann undir greiðslum til fræðsluráða vegna kostnaðar við framhaldsskólana. Framhaldsskólasjóðurinn er sem sagt í vörslu fræðsluskrifstofunnar í umdæminu og skv. 30. gr. er gert ráð fyrir því að tillög sveitarfélaga til sjóðsins greiðist úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, af framlagi hans til viðkomandi sveitarfélags, þannig að innheimta þessa fjár ætti að vera tiltölulega einföld. Loks má nefna, í sjöunda lagi, að kostnaðarskiptingarákvæði frv. verða að teljast veruleg nýmæli. Gert er ráð fyrir því að ríkissjóður greiði 80% stofnkostnaðar en 100% kostnaðar við heimavist. Hins vegar greiðir ríkissjóður allan launakostnað og skv. 32. gr., sem fjallar um kostnaðarskiptingarákvæðin, greiða svo aftur á móti sveitarfélögin, eða fræðsluráðið fyrir þeirra hönd, 20% stofnkostnaðar á móti og 40% af rekstrarkostnaði. Rétt er að geta þess án þess að fjölyrða frekar um það að kostnaðarákvæði þessi eru í fullu samræmi við tillögur sem fjölmennur hópur sveitarstjórnarmanna sendi menntinrh. á s.l. hausti, þ.e. fyrir einu ári síðan. Það er kominn vetur nú svo það er rétt að hafa þetta á hreinu að það er rúmt eitt ár síðan þessar tillögur voru sendar menntmrh. Þessi hópur sveitarstjórnarmanna hafði starfað um skeið og í honum voru fulltrúar ýmissa framhaldsskóla víðs vegar að af landinu, ásamt nokkrum sveitarstjórnarmönnum. Það má því víst heita að þessi kostnaðarákvæði eru í fullu samræmi við viðhorf og skoðanir sveitarstjórnarmanna um land allt, eftir því sem best er vitað. Rétt er að benda sérstaklega á ákvæði frv. um fullorðinsfræðslu og fjarnám. Það eru 21.-24. gr. frv. sem fjalla um það efni. Í 24. gr. er gert ráð fyrir því að Námsgagnastofnun gegni hlutverki fjarkennslumiðstöðvar og annist öflun og gerð námsefnis til fjarkennslu, svo sem myndbanda, hljóðbanda, tölvuforrita og prentaðs máls, en að Ríkisútvarpið annist útsendingu efnis til fjarkennslu eftir því sem þörf krefur. Í hverju fræðsluumdæmi sé starfrækt ein fjarkennsluútstöð þar sem best hentar að mati fræðsluráðs. Enn má nefna það ákvæði frv. að mynduð sé svonefnd eftirlitsnefnd, óháð eftirlitsnefnd þriggja manna með sérþekkingu á skólamálum, og er henni ætlað það hlutverk að fylgjast með starfi framhaldsskóla og afla hlutlægra og almennra upplýsinga um þá starfsemi. Eftirlitsnefndin á að beita sér fyrir úttekt á starfi og stöðu a.m.k. fimm framhaldsskóla árlega og skila niðurstöðum til menntmrn., hlutaðeigandi fræðsluráðs og skólastjórna. Það er áreiðanlega ekki ofmælt að dregist hefur úr hömlu að setja heildarlöggjöf um framhaldsskólastigið. Nú er liðinn rúmur áratugur frá því hafist var handa um þær breytingar á skólakerfinu sem áttu að mynda undirstöður fyrir úrbætur í framhaldsmenntun hér á landi. Setning laga um grunnskóla árið 1974 var vissulega áfangi að þessu marki. Það haust skipaði þáverandi menntmrh. nefnd til að gera tillögur um breytta skipan náms á framhaldsskólastigi og skilaði sú nefnd áfangaáliti í júlí 1976. Og í febrúar 1977 skilaði hún frv. til laga um framhaldsskóla. Þetta frv. var svo fyrst flutt á árinu 1977 og hefur síðan verið lagt fram fimm sinnum með ýmsum breytingum án þess að ná fram að ganga. Við Alþýðubandalagsmenn höfum alla tíð reynt að þrýsta eins fast á það og okkur hefur verið unnt að löggjöf um framhaldsskóla yrði sett. Við studdum á sínum tíma þá meginstefnu sem fyrrnefnt frv. um framhaldsskóla byggðist á og satt best að segja vantaði ekki nema herslumuninn á það á sínum tíma, þegar Alþb. átti sæti í ríkisstjórn á árunum 1978 og 1979, að frv. um þetta efni yrði lögfest því að frv. var komið til 3. umr., búið að ganga í gegnum töluverðan hreinsunareld, en þingslit urðu þess valdandi og annríki á seinustu dögum þingsins að ekki tókst að afgreiða málið. Á landsfundi Alþb. 1983 var gerð ítarleg ályktun um uppeldis- og fræðslumál. Þar var m.a. hvatt til þess að hraðað yrði setningu laga um framhaldsskóla. Veturinn 1984-85 helgaði hópur flokksmanna og áhugamanna utan flokksins sig þessu verkefni. Hópurinn gekkst fyrir opinni ráðstefnu um framhaldsmenntun í október 1985 og kynnti þar hugmyndir sínar, þar á meðal efnispunkta í frv. um framhaldsskóla. Mörg atriði í þessu frv. eru einmitt byggð á tillögum þessa starfshóps. Ég hef látið það koma hér fram og vil ítreka það að ein veigamesta breytingin í þessu frv. frá fyrri frv., sem flutt hafa verið um þetta mál, er einmitt sú að dregið er mjög einhliða úr ákvörðunarvaldi menntmrn. og að sama skapi eru aukin áhrif fræðsluumdæmanna á stefnumótun og stjórnun framhaldsmenntunar. Í þessu efni er frv. ætlað að ýta undir þróun sem verið hefur að gerast í þá átt að fræðsluumdæmin og hvert skólasamfélag axli aukna ábyrgð á þessu málefnasviði. Stefnt er að verulegri valddreifingu í málefnum framhaldsskólans og stjórneiningum í hverju umdæmi ætlað að taka við mörgum verkefnum sem áður voru á hendi menntmrn. Í þessu frv. er að vísu gert ráð fyrir því að menntmrn. hafi yfirstjórn með höndum en fræðsluráðin fara með stjórn í hverju fræðsluumdæmi og undir þau heyra skólastjórnir. Skólastjórnir kjósa síðan skólastjóra, eins og ég hef þegar nefnt, og skólastjóri ræður kennara. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að menntmrn. standi fyrir lágmarkssamræmingu náms í framhaldsskólum og gefi út svokallaða rammanámsskrá þar sem skilgreind væru helstu markmið námsins og kveðið á um meginatriði varðandi námsbrautir, markmið þeirra og inntak. Gert er ráð fyrir að landinu sé skipt í níu fræðsluumdæmi sem yrðu í meginatriðum byggð á kjördæmum landsins þó þannig að Reykjavík væri í fræðsluumdæmi með nálægum sveitarfélögum, Seltjarnarnesi, Mosfellssveit, Kjalarnesi og Kjós, en Hafnarfjörður, Garðabær, Bessastaðahreppur og Kópavogur yrðu saman um fræðsluráð. Þó er það tekið fram að sveitarfélag með 10 þúsund íbúa eða fleiri getur myndað sérstakt fræðsluumdæmi eins og er í sambandi við grunnskólana. Ég hef áður getið þess að fræðsluráðin eigi að kjósa með lýðræðislegri kosningu. Ég vék að því áðan að kosningar til landshlutasamtaka sveitarfélaga væru með þeim hætti að þær gætu ekki nýst í þessu samhengi. Við gerum ráð fyrir því að fræðsluráðin séu kosin í leynilegum almennum kosningum sem fram fara um leið og sveitarstjórnarkosningar fara fram. Þá séu níu menn kosnir í fræðsluráð en yfirkjörstjórn í viðkomandi kjördæmi við kosningar til Alþingis taki að sér þessa sérstöku kosningu á fræðsluráði. Að lokum er rétt að geta þess að markmið framhaldsmenntunar er hér skilgreint á nokkuð annan veg en verið hefur í þeim frv. sem fram hafa verið lögð um þetta efni. Markmiðin eru víkkuð til muna með hliðsjón af breyttum viðhorfum til menntunar og hlutverks skóla í lýðræðisþjóðfélagi. Lögð er áhersla á tvo meginþætti. Í fyrsta lagi að skólinn þurfi að búa einstaklinga undir virka og ábyrga þátttöku í lífi og starfi í þjóðfélagi sem er stöðugt að breytast og í öðru lagi að skólinn þurfi einnig, og ekki síður, að vera vettvangur félagslegra samskipta þar sem rík áhersla er lögð á persónu og tilfinningaþroska hvers einstaklings. Að endingu vil ég ítreka það sem ég hef þegar sagt að ég álít að það sé mjög mikil vanræksla löggjafans að framhaldsskólafrumvarp skuli ekki enn hafa verið afgreitt hér á Alþingi. Ég er sem sagt sammála niðurstöðu í skýrslu sérfræðinga OECD að þessi vanræksla hefur tafið æskilega þróun framhaldsmenntunar og jafnframt valdið margs konar vandkvæðum og óvissu varðandi starfsemi og rekstur framhaldsskólanna. Við svo búið má ekki lengur standa. En ég vísa því alfarið frá mér að Alþb. hafi ekki haft uppi vissa viðleitni í þessu efni eða bent á leiðir út úr þessum ógöngum en því miður hafði það farið fram hjá fréttastofu útvarps þegar svo ítarleg grg. var gefin um stöðu þessara mála, m.a. hér á Alþingi. Það er ljóst að frekari töf á því að hafist verði handa um skipulega uppbyggingu framhaldsmenntunar mun hafa ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir skólastarf í landinu og þá sem leggja stund á framhaldsnám. Þess vegna er það skoðun okkar Alþýðubandalagsmanna að með löggjöf þurfi nú þegar að marka helstu skipulagsdrætti framhaldsskólastigsins. En síðan þarf að sjálfsögðu að fylgja þessu starfi á löggjafarsviðinu eftir með auknum fjárveitingum og markvissum áætlunum um bættan aðbúnað skólastarfs. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði þessu máli vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Virðulegi forseti. Ég vil lýsa ánægju okkar Kvennalistakvenna með að frv. um framhaldsskóla skuli vera lagt fyrir hið háa Alþingi. Framhaldsskólamenntun hefur tekið miklum breytingum, allverulegum á síðasta áratug, og er orðin fjölþættari en áður var og nemendafjöldinn hefur aukist að miklum mun. Skortur á heildarstefnu framhaldsmenntunar hefur leitt til margvíslegs vanda sem einkum hefur bitnað á nemendum og leitt til aukins álags á kennara og stjórnendur framhaldsskólanna og voru þó störf þeirra ærin fyrir. Í útdrætti úr óbirtri skýrslu Efnahags- og framfarastofnunarinnar um skólamál á Íslandi, sem greint var frá í Ríkisútvarpinu hér á dögunum og flm. ræddi um hér í framsögu sinni, kom fram að ástandið í menntamálum okkar er ekki glæsilegt. Voru tilgreindar margar ástæður fyrir þeim vandamálum sem blasa við hvarvetna í skólakerfinu. Ein þeirra var talin sú að hér væri engin heildarstefna í menntun á framhaldsskólastigi. Það er því löngu orðið tímabært að á Alþingi sé hafin umræða um skólakerfi okkar og menntamál almennt og fagna ég því þessu frv. sem vonandi á eftir að hleypa þeirri umræðu af stað. Frv. er mjög ítarlegt og viðamikið - m.a. er þar kafli um fjarkennslu en við Kvennalistakonur lögðum fram á síðasta ári frv. þess efnis. Það eru því mörg efnisatriði í frv. sem þarf að kanna vandlega og samræma. Frv. verður væntanlega lagt fyrir menntmn. en þar á þingkona okkar, Sigríður Dúna Kristmundsdóttir, sæti. Ég tel því eðlilegt að frv. fái þar umfjöllun áður en við Kvennalistakonur tökum afstöðu til einstakra efnisþátta þess.



Hæstvirtur forseti. Ég vil fyrst láta það koma fram að mér finnst þakkarvert þegar þm. flytja frv. og ekki síst af þessum toga. Hv. þm. Ragnar Arnalds kvartaði mikið yfir fréttaflutningi og ekki síst því að fréttamaður hefði látið í það skína að þm. hefðu engan áhuga fyrir þessum málum. Nú er það mála sannast að frv. um framhaldsskóla hafa áður verið lögð fram og þá af menntamálaráðherrum, frv. sem væntanlega hafa verið undirbúin í samvinnu við viðkomandi þingflokka, þannig að hinir almennu þm. hafa fyrr komið að þessum málum en nú. Þetta frv. er, eins og hv. 1. flm. hefur komið að, nokkuð frábrugðið þeim frv. sem hingað til hafa verið flutt. Ég ætla ekki að fara djúpt í sakir en ég satt að segja efast um þær kosningaaðferðir sem lagðar eru til í frv. og þá er ég með í huga kjör fræðsluráðanna. Eins og þessar frvgr. koma mér fyrir sjónir óttast ég að þarna geti orðið um að ræða mjög harða og óvæga kosningabaráttu, jafnvel það að pólitík verði með óvægari hætti blandað inn í skólamálin en þó nokkurn tíma er nú. Ég óttast það. Ég get að ýmsu leyti tekið undir orð hv. 1. flm. þess efnis að það beri að færa völd og ábyrgð til sveitarfélaganna sem næst vettvangi og að það fari sem mest saman fjárhagsleg og verkleg ábyrgð. Ég get tekið undir það. Hitt vil ég jafnframt taka undir að það er óþolandi misræmi varðandi stofnun framhaldsskólanna eins og hún hefur verið hingað til. Þá er ég m.a. með í huga menntaskólana og fjölbrautaskólana. Áfram varðandi stjórnunarfyrirkomulagið. Ég efast jafnframt um að það sé hið heppilegasta fyrirkomulag að skólastjóri einn hafi með höndum ráðningu kennara. Þar finnst mér hv. flm. ganga þvert á þá stefnu sína að auka lýðfrelsi, lýðræðislegar ákvarðanir. Í grunnskólanum er þetta þannig eins og allir vita að skólanefndir hafa með höndum ráðningu kennara, að vísu er þeim skylt að bera slíkar ráðningar undir skólastjóra. Reyndar er það menntmrn. sem staðfestir þá ráðningu endanlega, en það eru skólanefndirnar sem hafa afskaplega mikið um það að segja og ég hygg að í langfæstum tilvikum, í undantekningartilvikum, gangi ráðuneytið yfir viðhorf skólanefnda í þessu efni. Þegar slíkt hefur gerst er það býsna áberandi og sporin hræða í hverju slíku tilviki. Hæstv. forseti. Ég sagðist ekki ætla að fara djúpt í sakir varðandi þetta frv., en ég mun heils hugar taka þátt í þeirri umræðu sem óhjákvæmileg er vegna tímabærrar löggjafar um framhaldsskólann. Að ýmsu leyti er sá dráttur sem orðið hefur á setningu löggjafar um framhaldsskólann skiljanlegur. Við skulum viðurkenna að vegna örra breytinga og vegna óvissu að ýmsu leyti um þróun okkar samfélags höfum við alþm., og kannske ekki síst af þeim sökum, alls ekki verið tilbúnir að festa í lög þessi mál. Í þessu efni er spurning að hve miklu leyti slík lagasetning bæri vott um framtíðarsýn og að hve miklu leyti hún væri staðfesting á orðnum hlut, reynslu liðinna ára varðandi stofnun, rekstur og allt fyrirkomulag framhaldsskólans. En ég endurtek: Ég er tilbúinn að ræða þessi mál, taka þátt í umræðu um þau. Þetta frv. verður að sjálfsögðu til meðferðar í menntmn. Reyndar á ég ekki sæti í þeirri nefnd, en mér þykir ólíklegt að frv. verði afgreitt frá nefndinni án þess að slíkt kæmi fyrir þingflokka.



Virðulegi forseti. Hér er um stórmál að ræða sem þegar hefur verið gerð svo góð grein fyrir af hálfu 1. flm. að ég þarf fáu þar við að bæta. Hitt er kannske rétt að undirstrika út af því sem hann kom inn á þegar í upphafi varðandi áhuga eða áhugaleysi alþm. á framhaldsskólamálum almennt að rekja söguna alveg aftur til þess þegar menn voru að reyna að fikra sig áfram á sviði fjölbrautaskólanna og voru þá um leið að flytja þau mál inn á vettvang Alþingis án þess að þau fengju afgreiðslu - á ýmsan máta, bæði hvað varðar kostnaðarhlutdeild og hvernig með skyldi fara þannig að skipulag væri nokkuð tryggt á þessum málum. Þessu man ég eftir frá þingum 1974 og 1975, man eftir að sjálfur stóð ég hér í Ed. að flutningi frv. um þetta efni. Ég man ekki betur en að yrðu líflegar umræður um það efni hér og menn sýndu því áhuga þó ekki næði það fram að ganga, enda var komið þar kannske að kviku þess sem þetta framhaldsskólamál hefur stöðugt strandað á, þ.e. kostnaðarskiptingunni milli ríkis og sveitarfélaga. Þegar hæstv. fyrrv. menntmrh. Ingvar Gíslason var með þetta frv. á sínu borði á sínum tíma, sem hann tók við af hálfu fyrirrennara síns hv. þm. Ragnars Arnalds fyrrv. hæstv. menntmrh., vildi svo til að ég sat í nefnd á vegum ráðuneytisins til að reyna að finna leiðir til þess að þetta mál mætti leysa. Það voru reyndar ýmsir aðrir þættir sem þar var komið inn á. Sannleikurinn var sá að við náðum samkomulagi í þessari nefnd. Þar voru líka staddir og tilkvaddir fulltrúar sveitarfélaganna og m.a. Reykjavíkurborgar þar sem fyrirstaðan var nú allra mest við því að hægt væri að ná samkomulagi. Þá náðu menn engu að síður samkomulagi um alla þætti nema hvað snerti kostnaðarskiptinguna. Þar strandaði algjörlega og þar strandaði fyrst og fremst á þeim fulltrúa sem Reykjavíkurborg var með í þessari nefnd og varð til þess að nefndin treysti sér ekki til að skila einróma áliti um þetta og lét það í vald ráðherra hvernig með skyldi fara. Þetta var svo áfram sá ásteytingarsteinn sem þessi löggjöf hefur fyrst og fremst strandað á. Hitt er svo annað mál að það er miklu lakara þegar farið er að tala um þetta í fjölmiðlum af m.a. aðstoðarmanni hæstv. fyrrverandi menntmrh. þar sem aðstoðarmaður ráðherrans er einmitt að taka undir þetta áhugaleysi þm. Þá held ég að væri rétt að rifja upp að hæstv. fyrrv. menntmrh. Ragnhildur Helgadóttir var spurð að því hér á Alþingi skömmu eftir að hún tók við því embætti hvort hún hygðist beita sér fyrir því að leggja fram frv. um samræmdan framhaldsskóla. Ég man eftir að hæstv. ráðh. svaraði því til að hún hefði það ekki í hyggju, hún vildi sjá til hvernig þróunin yrði, þetta væri allt að gerjast og þróast og það væri rétt að sjá til hvernig það gerðist, í raun og veru að því er ég taldi að láta tilviljanir ráða þessu. Mér finnst það því koma úr hörðustu átt þegar fólk úr menntmrn. er að tala um áhugaleysi þm., aðstoðarráðherrar hjá jafnvel þeim fyrrv. menntmrh. sem hafa hreinlega sagt að þeir vildu ekki samræmda löggjöf af þessu tagi og ætluðu sér ekki að beita sér fyrir neinni löggjöf af þessu tagi. En við vitum mætavel að skortur á þessari löggjöf er í raun og veru orðinn hemill á mjög mörgum sviðum á allt skólastarf á þessu stigi. Núv. hæstv. menntmrh. mun hafa skipað nefnd í þetta mál, ég man ekki hvort hv. 1. flm. kom inn á það hér áðan, og hvar hún er á vegi stödd veit ég ekki, a.m.k. er ekki gert ráð fyrir því á málaskrá Alþingis í vetur að neitt verði hreyft við þessu máli, ekki hef ég séð það, enda munu hafa orðið einhverjar sviptingar í nefndinni, formaður sagt af sér, nýr formaður verið munstraður til stjórnar. Reyndar hef ég ekki hugmynd um hvort þessi nefnd er yfirleitt nokkuð farin að starfa eða hvort hæstv. menntmrh., sem hefði verið gott að hafa inni við þessa umræðu, er með þetta mál í einhverjum gangi yfirleitt, svo knýjandi sem það er. Aðeins vildi ég svo segja það varðandi kosningar í fræðsluráðin að vissulega má segja að það megi með ýmsum hætti fara að því að kjósa í fræðsluráð, en hér er þó a.m.k. enginn vafi á því að aðferð lýðræðisins er viðhöfð og það er ansi langt frá, eins og hv. 1. flm. kom inn á, þeirri aðferð sem fræðsluráðin fyrir grunnskólana eru kosin eftir nú af þeim þrönga hópi og ólýðræðislega kjörnum sem heita landshlutasamtök sveitarfélaga. Ég er ekki að segja að það hafi tekist illa til. Ég er ekki að segja að menn hafi ekki reynt að velja hæfa og góða menn í fræðsluráðin. M.a. veit ég að við eystra erum þekktir fyrir að vera lýðræðissinnaðir í þeim efnum og halda vel á málum. Þar hefur verið mannval í fræðsluráðin, en það er ekki vegna þess með hvaða hætti það er kosið, því miður.  En að öllu gamni slepptu eða alvöru í þessu efni held ég að við ættum að taka rögg á okkur hér og taka lotu á þessu máli, virkilega góða umræðu í nefnd þar sem t.d. kæmu boð frá hæstv. menntmrh., sem ekki er viðstaddur þessa umræðu, um hvort það sé virkilega svo að í ráðherratíð þeirra sjálfstæðismanna sé ekki meiningin að hreyfa neitt við þessu máli. Áður var þetta mál þó, bæði á vegum Alþb. og Framsfl., í fullum gangi í ráðuneytinu og lögð mikil vinna í það bæði af hálfu ráðuneyta og þm. þeirra flokka sem stóðu að þeim ríkisstjórnum. Ég sé að hv. 9. þm. Reykv. hefur kvatt sér hljóðs. Hann getur þá kannske upplýst okkur um það hér á eftir hvort það sé vinna í gangi hjá núverandi stjórnarflokkum undir farsælli forustu hæstv. núv. menntmrh. um að koma þessu máli í höfn svo sem brýn nauðsyn er á.



Virðulegi forseti. Aðeins í byrjun örfá orð vegna þess sem hv. síðasti ræðumaður drap á viðvíkjandi Háskóla Íslands. Það er mikið rétt að að honum er ekki búið eins og skyldi og svo hefur lengi verið. Það er ekki afsökun fyrir því að menn draga við sig fjárveitingar til hans nú, fjarri fer því. En ég bið menn samt að hafa í huga að svo verður að telja að Háskólinn sé í sókn í sínum málum, líka vegna þess að ungir stórhuga menn hafa tekið þar við stjórn. Enda þótt ég sé ekki með því að draga úr sókn minni til að mynda í frekari fjárveitingum til Háskólans, nýframkvæmda og viðhalds, hlýt ég að tíunda það sem til hans hefur verið vel gert að undanförnu. Ég minni á kaup ríkissjóðs á nýrra húsi gamla Verslunarskólans við Grundarstíg. 26 millj. kr. var varið í því skyni og stórbætir úr þörf Háskólans vegna hinna stóru deilda, lögfræðideildar og viðskiptadeildar, vegna fyrirlestra og húsrými verður þar fyrir fleiri og aðra starfsemi Háskólans. Ég verð að minna á kaup á húsnæði inn við Ármúla vegna veirurannsókna. Ég verð að minna á það að Rannsóknaráð ríkisins undir minni stjórn og Reykjavíkurborg gáfu Háskólanum á 75 ára afmælinu nýja aðstöðu fyrir rannsóknardeildir í sama skipulagi og fyrir verður komið rannsóknarstofnunum atvinnuveganna inni í Keldnaholti. Það er ekki óviðkomandi Háskólanum að hafa ráðið fram úr hinum mikla vanda sem Þjóðarbókhlaðan og bygging hennar var í vegna þess að þar verður helli Háskólans. Þess vil ég geta af því að þetta vill oft gleymast í umræðunni. Því miður hafði ég hugsað mér að hlýða á framsögu fyrir því frv. sem hér er til umræðu, en ég kom því ekki við og fékk skilaboð, sem ég þakka fyrir, frá hæstv. forseta rétt í þessu að mál þetta væri til umræðu. Ekki er það vegna þess að ég sé við því búinn að fara einhverjum orðum um einstakar greinar þess eða þær tillögur sem þar er að finna í málinu heldur aðeins til þess að upplýsa að ég hef gert gangskör að því að koma skipan á þessi mál því að það er ekki vansalaust hvernig það hefur farið úr hendi. Sér í lagi verð ég þar að vísa til hins háa Alþingis af því sem fyrirrennarar mínir, a.m.k. tveir, hafa lagt fram frv. á hinu háa Alþingi um lagaramma vegna framhaldsskólanna. Fyrst, að því mig minnir, Vilhjálmur Hjálmarsson árið 1977, ef ég man þetta ártal rétt, og það má mikið vera ef Ingvar Gíslason hv. 1. þm. Norðurl. e. hefur ekki lagt fram slíkt frv. á árinu 1982 líklega.

Það var tvískipt.

Já, jæja, alveg rétt. Það er mikið rétt. Þegar ég setti á stofn nefnd til að semja drög að lögum að frv. til l. um framhaldsskóla gaf ég henni lítið vegarnesti fyrir utan það að vísa til þeirra ráðagerða, skýrslna, rannsókna og niðurstöðu sem nefndin hefur komist að og finna mátti í frv. þeim til l. sem fyrir höfðu legið áður. En að einu leyti setti ég fram ósk um sérstaka athugun. Það var vegna kostnaðarskiptingar og stjórnar á slíkum skólum og fyrirtækjum. Ég spurði: Er hugsanlegt að færa framhaldsskólann með öllu til ríkisins, til hins opinbera, af því að ég hef mjög mikla trú á að þeim mun skýrari sem skipti eru milli ríkis og sveitarfélaga, þeim mun líklegra er að betur fari úr hendi stjórn og rekstur skólanna okkar. Í sama máta varpaði ég því fram við endurskoðunarnefnd grunnskólalaganna, sem einnig er að störfum, hvort hugsanlegt væri að grunnskólinn hyrfi fil umráða og forsjónar sveitarfélaganna með öllu. Hvorug þessara nefnda hefur skilað niðurstöðum sem líklegt er. Þó hygg ég að ekki líði á löngu þar til framhaldsskólanefndin er tilbúin með sínar niðurstöður. En af því er að segja að formaður hennar, Birgir Ísl. Gunnarsson hv. 4. þm. Reykv., hefur greint mér svo frá að nefndin sú treysti sér ekki til að stíga það skref til fulls að framhaldsskólinn verði með öllu á vegum hins opinbera. Ég bíð og sé til hverju fram vindur og lít á þau rök sem að því hníga. Í sama máta get ég skýrt frá því að Páll Dagbjartsson, sem er formaður í endurskoðunarnefnd grunnskólalaganna, tjáir mér, sem mér að vísu kom ekki mjög í opna skjöldu, að þeir í þeirri nefnd telji með öllu útilokað að gera tillögur um að grunnskólinn og rekstur hans, stofnkostnaður og rekstur, hverfi til sveitarfélaganna. Það er auðvitað á engum leiðarenda þetta mál vegna þess að hinn aðalþáttur málsins, sá með hvaða hætti sveitarfélög gætu undir slíku risið, er óræddur enn. Samstarfsnefnd ríkis og sveitarfélaga tekur væntanlega fljótlega til meðferðar umræðu um málið. En það sjá menn í hendi sér að ríkið þarf að sjá af stórfelldum tekjustofnum til handa sveitarfélögum ef eitthvað slíkt á að verða á færum þeirra, milljarða reksturskostnaður og stofnkostnaður sem grunnskólarnir eru í dag í ríkisbúskap okkar. En ég hef marglýst því yfir að ég hef áhuga á að þeir sem næstir eru vettvangi ráði sem mestu og þeir sem ráði mestu hafi í leiðinni fjárhagslega ábyrgð á málum, beri fjárhagslega ábyrgð. Á þetta hefur skort og þarf ég ekki sérstaklega að nefna enn á ný hið vel þekkta dæmi um skólaaksturinn til að mynda eða gæslu í skólum og rekstur mötuneyta. En úttekt á þeim málum get ég væntanlega lagt fyrir hið háa Alþingi um næstu mánaðamót eða alla vega vel fyrir aðra umræðu fjárlaga. Ég ætla ekki að dæma þetta frv. Það er góðra gjalda vert að menn hyggi að þessu og ekki síður fyrir fyrrv. menntmrh. og hæstv. fjmrh. þar sem þessi mál hlutu mjög að vera á hans borðum í báðum þeim embættum og ekkert síður á borði fjmrh. sem af sjálfu leiðir. En ég sé að hér er gerð tillaga um fræðsluumdæmin níu. Ég vil ekkert segja um þá tillögugerð nema að ef ég fæ einhverju ráðið til frambúðar í embætti menntmrh. er alveg áreiðanlegt að ég mun ekki til þess gildra að reisa níu menntmrn. út um öll foldar ból. Ég hef aðrar hugmyndir um fræðslustjóraembættin og umdæmin. Það er ekki fyrir það að synja og ég get játað það hreinskilnislega að mér hefur þótt fræðslustjórarnir taka sér um of vald sem ég tel að þeir eigi ekki með að fara, jafnvel í fjármálum og þá sérstaklega í þeim. Ég hef áhuga á því að fræðslustjórarnir og umdæmin hafi með höndum alveg sérstaklega að líta eftir gæðum náms og kennslu og að þeir hyggi vandlega að því því að ekki mun af veita. Þótt ég sé ekki miðstýringarmaður heldur valddreifingar hlýtur mér að vaxa í augum að fræðslustjóraembættin hafa nú aðeins fleiri stöðugildi en menntmrn., langstærsta ráðuneytið, mannflesta ráðuneytið í ríkisbúskapnum okkar. Mér hlýtur að vaxa það í augum að það nálgast 70 stöðugildi hjá þeim og aðeins tíu ár hefur þetta tekið. Ég sé ekki betur en að hér muni Parkinson gamli hafa tekið til sinna ráða með auðþekktum afleiðingum. Með þessu er ég ekki að segja að fræðslustjórar og þeirra embætti hafi ekki unnið gagnsamleg störf og með þessu móti dreifðum við vissulega valdi, en ég vil ekki að það komi fyrst og fremst niður á því að auka og hafa eftirlit með gæðum kennslu og fræðslu og námi því að það situr á hakanum. En ég sé ekki að það sé rétt valddreifing að margir hafi fjárhagslega ábyrgð, í þessu falli að starfsmenn menntmrn. út um land taki til sín, að ég ekki tali um umfram það sem til er ætlast, fjármálavald. Það kann ekki góðri lukku að stýra og fyrir það mun ég reyna að girða og enda með tillögum um lagabreytingar ef þurfa þykir og þá í sambandi við endurskoðun grunnskólalaganna. Ég tek það fram að ég geri mér engar háar hugmyndir um að svo viðamiklir málaflokkar nái slíkum framgangi á kosningaþingi að að lögum verði. Allra síst geri ég mér neinar vonir um það að breytingar á grunnskólalögum, eins og menn muna með hvaða þrautum þau voru sett og miklum og langæjum undirbúningi, geri mér engar vonir um það að breytingar á þeim sem neinu nemi nái fram að ganga á kosningaþingi eins og þessu sem auk þess sem mér skilst á stöku manni að muni nú ekki standa mjög lengi en eftir er reyndar að taka ákvörðun um. En það er ekki mál fyrir mig að þæfa og ég kippi mér lítið upp við það þótt menn geri sér það að þrætuepli. En ég mun áreiðanlega beita mér fyrir því að það sé von um skaplegt veður þegar við förum að kjósa um Austurland. Og þó ég sé að vísu að verða allhagvanur hér í útnesjanáranum kannast ég ekkert við það að hann geti ekki hreytt úr lofti þó að apríl sé kominn. En það er annað mál. Ég er kannske veðurgleggri að þessu leyti en ýmsir félagar mínir. Ég geri mér sem sagt ekki vonir um það né heldur er ég viss um að það séu skynsamleg áform að ætla sér að hraða mjög málatilbúnaði vegna grunnskólalagabreytinganna sérstaklega. Ég hins vegar hlýt að leggja allmikla áherslu á framgang framhaldsskólalaganna því okkur er hin mesta nauðsyn á að að minnsta kosti rammi um þá starfsemi komist í lög. Ég bæti því enn við að minn áhugi beinist ekki sérstaklega að því að sá lagarammi verði mjög þröngur af því sem ég vil vissulega að skólar fái að ráða aðeins meiru en raun ber vitni um í dag, til að mynda skólastjórar. Hann hefur lent í útideyfu töluverðri, skólareksturinn okkar, og ef menn dreifa valdinu með þeim hætti að enginn þykist geta og eiga að ráða kann það ekki góðri lukku að stýra. Ég efast um að nýjungar í skóla okkar nái auðveldlega fram að ganga ef til að mynda þeir sem stýra skólanum sjálfum hafa ekki nægjanlegt vald til þess að taka upp á nýbreytni og reyna fyrir sér en allt er ekki skrúfað niður eftir miðstýrðum reglum frá menntmrn. Ég ætla ekki, virðulegur forseti, að bæta fleiru við þessi orð nú. Allt sem menn nenna saman að setja til framgangs slíku máli eins og þessu er af hinu góða og ég veit að menntmn. hv. mun taka þetta til meðferðar og leita umsagnar. Ef dregst eitthvað úr hömlu að nefndin, sem hefur með höndum samningu frv. til laga um framhaldsskóla, skili áliti sýnist mér eðlilegt að hún til að mynda fengi þetta til umsagnar og benti þá á í hverju aðallega það stangast á við það sem hún ráðgerir, sem mér sýnist í fljótu bragði að sé í veigamiklum atriðum, eftir því sem ég hef spurt um starf þessarar nefndar.



Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. sem hafa tekið til máls hér í þessari umræðu, einnig hæstv. ráðherra. Ég vakti á því athygli í upphafi míns máls að s.l. laugardag hefði verið sérstakur umræðu- og fréttaþáttur í útvarpsfréttum, í hádeginu s.l. laugardag, þar sem þm. hefðu fengið heldur kaldar kveðjur. Af því tilefni hóf hv. 5. þm. Vestlendinga að rifja upp hverjir hefðu flutt mál af þessu tagi hér í þinginu og það er rétt að halda því öllu til haga. Það er rétt að fyrrv. menntmrh., Vilhjálmur Hjálmarsson, flutti framhaldsskólafrv. fyrstur í kjölfar álits framhaldsskólanefndarinnar á sínum tíma, eins og hæstv. ráðherra tók fram áðan. Það mun hafa verið 1977. Síðan flutti ég sem menntmrh. frv. tvívegis, þ.e. árin 1978 og 1979, og svo aftur í ríkisstjórn dr. Gunnars Thoroddsens flutti fyrrv. menntmrh., Ingvar Gíslason, þann hluta frv. sem vék að skipulagi framhaldsskólanna án þess að þar væru kostnaðarákvæði með vegna þess að hann vissi að ágreiningur var um þann hluta frv. og hann freistaði þess að koma í gegnum þingið öllu öðru sem viðvék framhaldsskólunum en kostnaðarákvæðunum. Þetta þótti þm. ekki fullgilt og fannst að kostnaðarákvæðin skiptu þarna verulegu máli og yrðu að fljóta þar með og því var það frv. heldur ekki samþykkt. Það er sem sagt ekki að ástæðulausu að yfir því er kvartað í þingsölum að þm. séu fluttar kaldar kveðjur í Ríkisútvarpinu og þeir sakaðir um algert áhugaleysi á þessum málum. Og svo að öllu sé nú til skila haldið og vegna þess að hæstv. ráðherra hefur greinilega áhuga á þessu má kannske bæta því við að skrifstofustjóri hans, Sólrún Jensdóttir, taldi það helst hafa staðið þessum málum fyrir þrifum hvað þm. hefðu lítinn áhuga á þeim. Og þetta var margendurtekið í þessum fréttapistli í hádeginu s.l. laugardag, að áhugaleysi þm. væri einn helsti þröskuldurinn í þessu máli. Þess vegna segi ég að það er ágætt að rifja upp í þessari umræðu hvaða afskipti þm. hafa haft af þessu máli og ég hygg að ef á að leita að áhugaleysi meðal þm. eða í einstökum þingmannahópum verði alveg sérstaklega að leita í Sjálfstfl. vegna þess að það er alveg ljóst að þar hefur verið mestur ágreiningur um þessi mál alla tíð. Þar hefur staðið mikill styr um þessi mál. Og ég er sannfærður um að ef sjálfstæðismenn hefðu tekið á með okkur öðrum þm. um afgreiðslu þessa máls væri það fyrir löngu komið á hreint. Þannig að mér fannst að sjálfsögðu að þessi ábending Sólrúnar Jensdóttur kæmi úr hörðustu átt.

Var hún ekki að meina okkur sjálfstæðismenn þá?

Það skyldi nú ekki vera að hún hefði einmitt meint það þó hún tæki hinsegin til orða. Varðandi efnisatriði frv. sem við flytjum er það alveg hárrétt hjá hæstv. ráðherra að við leggjum töluverða áherslu á valddreifingu. Eins og ég rakti áðan gerum við í fyrsta lagi ráð fyrir að það sé flutt verulegt vald úr menntmrn. til fræðsluumdæmanna á þann hátt að fræðsluráðin verði yfirstjórnendur framhaldsskólakerfisins í hverju umdæmi. Í öðru lagi gerum við ráð fyrir að skólastjórnir velji skólastjórana, menntmrn. hafi þar ekki bein afskipti. Og við gerum reyndar þar að auki ráð fyrir því að skólastjórarnir ráði síðan kennarana án afskipta menntmrn. Mér þótti ekki nógu gott að hæstv. menntmrh. skyldi taka svo til orða að hann væri lítt hrifinn af því að búa til níu menntmrn. því að ég efast um að möguleiki verði á því að dreifa valdinu út til fræðsluumdæmanna öðruvísi en að fræðsluráðin fái verulega aukið vald.

Í fjármálunum?

Líka í fjármálunum, já. Það er okkar stefna. Við gerum ráð fyrir að ríkið greiði kostnaðinn við rekstur framhaldsskólanna að verulegu leyti og greiði síðan 80% af byggingarkostnaði skólanna eftir ákveðnum föstum reglum. Hins vegar hafi fræðsluráðin alla forustu um þessa uppbyggingu og geti ákveðið það fyrir sitt leyti hvort peningunum er ráðstafað í þennan hlut eða hinn, að þau hafi sem sagt mjög ákveðið vald innan vissra takmarka og þau þurfi ekki að leita til menntmrn. um samþykki á hverju einstöku smáatriði, heldur sé valdsvið þeirra töluvert, innan vissra marka, og mótist þá auðvitað af fjárveitingum hverju sinni. Á þessu er auðvitað reginmunur hvort við hér á Alþingi og þeir í menntmrn. erum að taka ákvarðanir um hvert einasta smáatriði sem varðar uppbyggingu framhaldsskólanna eða hvort Alþingi segir: Við látum þessa ákveðnu upphæð í þetta ákveðna fræðsluumdæmi, stefnum að þessari uppbyggingu í grófum atriðum, en látum síðan heimamenn um það að skipta upphæðinni og ráðstafa henni til þeirra hluta sem þar eru taldir mikilvægastir. Á þessu tvennu er auðvitað reginmunur og ég held að valddreifing geti ekki átt sér stað af neinu viti nema við þorum þó að treysta heimamönnum til að taka þarna ákvarðanir innan vissra takmarka. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra taldi að fræðsluráðin hefðu komið sér upp nokkuð viðamiklum skrifstofum á liðnum árum og að þar væri orðinn mikill fjöldi starfsmanna og það úr hófi fram. Það má vafalaust til sanns vegar færa. Þarna hefur átt sér stað nokkur þensla í starfsmannahaldi. En hvað er þarna fyrst og fremst um að ræða? Ég held að meginhlutinn af þeim starfskröftum sem hafa þarna bæst við séu starfsmenn ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu og starfsmenn sem tengjast ýmsum þeim sérverkefnum sem grunnskólalögin gera beinlínis ráð fyrir. Þannig að þarna er ekki um að ræða að maður að nafni Parkinson hafi komið við sögu og verið sé að þenja út skrifstofubákn sem engu hlutverki gegni og sé jafnvel í andstöðu við alla skynsemi. Þarna er bara ósköp einfaldlega verið að framkvæma grunnskólalöggjöfina. Þegar hún var samþykkt fyrir rúmum áratug var gert ráð fyrir stóraukinni þjónustu, einkum ráðgjafarþjónustu og sálfræðiþjónustu. Það var auðvitað ömurlegt hvernig búið var að skólum víða úti á landi í þessum efnum. Það var ekki nokkur leið að fá þjónustu sálfræðings þó að mikil þörf væri á því nema leita með viðkomandi nemanda alla leið suður til Reykjavíkur. Auðvitað gat þetta ástand ekki staðist til lengdar. Það varð að taka á þessu verkefni og það hefur verið gert með því að byggja upp þessa þjónustu víðs vegar um land og það tengist svo aftur því starfi sem núna er unnið í sambandi við afbrigðileg börn og þroskaheft börn o.s.frv. Við vitum að það eru gjörbreyttir tímar í þessum efnum. Við höfum byggt upp kerfi sem er allt annað en það sem fyrir var. Það var nánast ekkert fyrir. Við getum verið stoltir af þessari uppbyggingu og vitum það að hún kemur að miklum notum og við þurfum því ekkert að hafa áhyggjur af því þó þetta hafi kostað einhverja fjármuni. Það er auðvitað ekki hægt að byggja upp þjónustu af þessu tagi án þess að bæta við töluverðu af starfsmönnum. Að endingu bið ég hæstv. ráðherra fyrir kveðjur til skrifstofustjóra síns og hann má gjarnan segja henni að hún hefur meira en lítið misskilið áhuga okkar þm. í þessum efnum ef hún ímyndar sér að það strandi á áhugaleysi alþm. að komið sé fram nýrri löggjöf um samræmdan framhaldsskóla. Og reyndar gerir ekkert til þó hæstv. ráðherra skili kveðju til Mr. Parkinsons því hann kemur þessu máli ekkert við.



Hæstvirtur forseti. Ég þarf varla að taka fram að hæstv. núv. menntmrh. hefur sýnt mjög góðan vilja í málefnum Háskóla Íslands. Það held ég að hafi ekki farið fram hjá neinum og hann hefur leyst þar ýmsan bráðan vanda. En vandamál hæstv. ráðherra er hið sama og annarra menntamálaráðherra sem hér hafa verið síðan Gylfi Þ. Gíslason á sínum tíma stóð fyrir hinni gífurlegu og merkilegu uppbyggingu sem átti sér stað í málefnum æðri menntunar hér á landi fyrir rúmlega hálfum öðrum áratug. Það er baráttan við fjmrn., það er baráttan við að deila út peningunum. Mín orð ber að túlka sem vilja þeirra sem starfa við þessa stofnun og hafa starfað við þessa stofnun í hartnær hálfan annan áratug til þess að hún fái sinnt sem best sínu hlutverki og þeim verkefnum sem ríkisvaldið hefur falið henni sem er m.a. að þjálfa og búa kennara undir störf á framhaldsskólastigi. Háskóli Íslands er sú stofnun sem sér framhaldsskólastiginu fyrir langflestum þeim kennurum sem þar starfa. Ég vil aðeins undirstrika að við þekkjum og vitum hinn góða vilja ráðherrans og virðum og metum það sem hann hefur gott gert en við eins og aðrir hópar vildum bara svolítið meira.



Herra forseti. Hér á undan var verið að fjalla um frv. til laga um framhaldsskóla og inn í þær umræður fléttuðust umræður um háskóla, aðstöðuleysi hans, kjör kennara á öllum stigum skólakerfisins. Ég er hins vegar hér komin til að fjalla um grunninn að þessu öllu saman, þ.e. breytingu á lögum um grunnskólann. En í honum fer fram einn þýðingarmesti þáttur í skólakerfinu, að sinna ungviðinu á fyrsta þroskaskeiði þess á menntabrautinni. Frv. sama efnis og þess sem ég mæli hér fyrir á þskj. 89 var flutt á síðasta þingi en hlaut þá ekki afgreiðslu enda þá stutt til þingloka. Það er því endurflutt nú óbreytt. Meginefni þessa frv. varðar breytingu á 20., 21. og 22. gr. laga nr. 63 frá 1974 um grunnskóla. En þær greinar fjalla um daglega stjórn skóla, foreldrafélög og nemendaráð. Megintilgangurinn með þessu frv. er að auka aðild foreldra og nemenda að daglegri stjórn og innra starfi skóla. Síðustu áratugi hafa orðið miklar breytingar á þjóðfélagsháttum, ekki síst hvað varðar líf fjölskyldunnar. Atvinnuhættir hafa breyst og þátttaka kvenna í atvinnulífinu hefur aukist svo að nú stunda um 80% þeirra vinnu utan heimilis. Fjöldi barna sem dvelur hjá öðru foreldri hefur farið vaxandi og lætur nærri að sjötti hver nemandi í bekk sé barn einstæðs foreldris. Þetta kallar á breytt viðhorf til hlutverks skóla. Grunnskólinn hefur skv. lögum fyrst og fremst það hlutverk að mennta og fræða börn og unglinga en nú er ættast til að hann sinni einnig í ríkari mæli en áður ýmsum þáttum uppeldis og umönnunar sem ekki falla beint undir hefðbundnar námsgreinar og fræðslu. Það hefur því komið í hlut grunnskólans í auknum mæli að taka að sér gæslu og jafnt líkamlega sem andlega umönnun barnanna. Það getur engum blandast hugur um að þessi þróun hefur í för með sér vaxandi þörf á sterkum tengslum milli heimila og skóla og raunverulegri samvinnu foreldra og starfsfólks skóla um uppeldi og skólastarf. Rétt er að taka það fram að skólar og heimili hafa haft með sér samvinnu, og hafa, og stofnað til margs konar samskipta sem borið hafa árangur. Starfsemi foreldra- og kennarafélaga ber þess ljósan vott, þau hafa aukið tengsl milli heimila og skóla og milli foreldra og nemenda og foreldra innbyrðis. Þau hafa einnig aukið kynni foreldra af vissum hlutum skólastarfs og aukið kynni kennaranna af viðhorfum og skoðunum foreldranna. Þau hafa einnig aukið bein afskipti foreldra af ýmsum hliðarþáttum skólastarfsins, svo sem úrbótum á húsnæði og aðstöðu í umferðarmálum í nágrenni skóla svo að eitthvað sé nefnt. En það verður að segjast eins og er að það er mjög misjafnt hve virk foreldrafélögin eru við hina einstöku skóla og reynslan hefur sýnt að starfsemi þeirra, þó hún fari vel af stað í upphafi, vill lognast út af. Ýmsar ástæður geta legið að baki, m.a. annríki foreldra og langur vinnutími, og oft vill starfið lenda á fáum aðilum. Þess vegna var það einróma álit vinnuhópsins, sem þáv. rnenntmrh., Ragnhildur Helgadóttir, skipaði í júlí 1983 til að athuga tengsl fjölskyldu og skóla, að mæla eindregið með því að við hvern grunnskóla skuli starfa skólaráð, sem er stjórn skólans til ráðuneytis um innri mál hans, svo sem kennsluskipan, starfsáætlanir, skólatíma, slysavarnir og félagslíf í skólanum og fleira sem varðar daglega starfsemi skólans. Ég vil einnig láta þess getið að núv. hæstv. menntmrh. styður eindregið þá skýrslu sem vinnuhópurinn skilaði af sér og þarf ekki að fjölyrða um hér, því hv. alþm. munu þekkja efni hennar. Hann hefur einnig lýst yfir stuðningi við þennan þátt í tillögum vinnuhópsins, þ.e. breytingu á lögunum í þessa veru. Varðandi einstakar greinar þessa frv. er það að segja að eina breytingin, sem það felur í sér skv. 1. gr. og varðar 20. gr. gildandi laga, er sú að skólastjóri skuli bæði hafa samráð við skólaráð og kennara við stjórn grunnskóla. Þá eru ákvæði 21. og 22. gr. núgildandi laga um foreldrafélög og nemendaráð sameinuð í eina heildargrein í þessu frv. og ekki gerð önnur efnisleg breyting á þessum lagagreinum en sú að lögð er aukin áhersla á eflingu samstarfs heimila og skóla. Meginbreytingin kemur svo fram í 3. gr. frv. en hún fjallar um stofnun skólaráða sem ég minntist á áðan. Tilgangurinn með stofnun skólaráða er að skapa sameiginlegan vettvang fyrir skólanefnd, foreldrafélög, nemendaráð og kennararáð. Mál þau er skólaráð fá til umfjöllunar eru t.d. kennslu- og starfsáætlanir skóla, skólareglur, félagslíf nemenda, ferðalög nemenda, námsefni og fyrirkomulag námsmats, nýting húss og búnaðar, skólalóðin, tilrauna- og rannsóknaverkefni, valgreinar, öryggi á vinnustað, brunavarnir, umferðaröryggi í nágrenni skólans og annað sem lýtur að slysavörnum. Þá er gert ráð fyrir að skólaráð hafi frumkvæði um að vinna að slysavörnum innan skólanna. Það er orðið mikið áhyggjuefni hve slys á börnum og unglingum eru tíð hér á landi. Slysatíðni barna og unglinga á Íslandi er með þeirri hæstu sem gerist í heiminum og þó að mikið sé unnið að slysavörnum er augljóst að ná þarf til stærstu áhættuhópanna með því að virkja þá sjálfa, börnin og unglingana. Það verður best gert með samvinnu foreldra, forráðamanna skóla og nemenda. Rétt er að taka fram að það er ekki talin ástæða til að lögbinda stofnun foreldrafélaga og nemendaráða við hvern grunnskóla ef stofnun skólaráðs er gerð að skyldu. Séu foreldrafélög og nemendaráð starfandi og skóli er af þeirri stærð sem leyfir kennararáð er mikilvægt að auka samvinnu þessara aðila með setu fulltrúa þeirra í skólaráði. Þar sem ein skólanefnd er fyrir marga skóla, eins og t.d. er í Reykjavík, er útilokað að fræðsluráðsmenn sjálfir verði í öllum skólaráðum. Vænlegra þykir að fræðsluráð tilnefni fólk úr hverfi viðkomandi skóla. Þá er rétt að benda á ákvæði til bráðabirgða en það fjallar um að gefa skólum tveggja ára aðlögunartíma til að koma skólaráðum á og þá er einnig gert ráð fyrir undanþágu fyrir skóla sem telur ekki grundvöll fyrir stofnun skólaráðs og það sé þá hægt að sækja um undanþágu frá ákvæði 3. gr. til menntmrn. En gildar ástæður þurfa að liggja fyrir þeirri undanþágu, t.d. vegna smæðar skóla eða að hann sé með innan við 50 nemendur, og slíkri umsókn skal þá fylgja rökstudd greinargerð. Það er sem sagt ljóst að það sem á við í fjölmennum byggðarlögum, stórum skólum, það getur ekki átt við eða þarf ekki endilega að eiga við í skólum úti í dreifbýlinu þar sem skólanefndir gegna í raun og veru víða hlutverki foreldrafélaga og skólaráða ef því er að skipta. Sú breyting á grunnskólalögunum, sem þetta frv. felur í sér, er samin, eins og ég sagði áðan, í beinu framhaldi af tillögu vinnuhópsins sem ég gat um og tillagan er byggð á viðræðum við fjölmarga aðila og ítarlegri umfjöllun innan vinnuhópsins um það með hvaða hætti væri best hægt að virkja foreldra í daglegri stjórnun skólanna, að gera þá ábyrgari en nú er. Ég vil svo að lokinni þessari umræðu, herra forseti, leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Það er ekki sjaldheyrt að heyra hv. þm. vitna til hinnar köldu staðreyndar sem við stöndum frammi fyrir um slys á börnum í umferðinni. Ættum við nú ekki þess vegna, hv. þm., að taka okkur á og athuga um til að mynda stórlækkaðan hámarkshraða í þéttbýli og í íbúðarhverfum eins og við höfum dæmi til um aðeins í örfáum hverfum Reykjavíkurborgar? Ættum við ekki að hætta að láta við það sitja að vitna til þessarar hörmulegu staðreyndar og gera ökulögin okkar varðandi bílbelti virk? Hvernig væri nú að við tækjum okkur á í þessu falli og hafandi það í huga að öll tölfræði sannar okkur óvefengjanlega að dánartíðni og slysatíðni stórminnkar við almenna notkun bílbelta. En þetta var ekki erindið sérstaklega, heldur að gefnu tilefni að minnast á þetta mál að þetta frv., sem hér er til umræðu, er flutt með vitund minni. Ég bað þess aðeins að hv. flm. kynnti málið formanni endurskoðunarnefndar laga um grunnskóla. Þess hefur verið gætt og um leið og ég lýsi yfir stuðningi mínum við frv. ítreka ég beiðni mína um að fyllsta samráðs verði gætt og fyllsta samráð haft við endurskoðunarnefndina svo samræmi verði í störfum hennar og í því sem hér væntanlega verður að lögum. Ég vil svo aðeins að lokum bæta því við að ég vonast til að fleiri atriði úr niðurstöðum áminnstrar nefndar um tengsl heimila og skóla verði tekin til umræðu og framkvæmda.



Herra forseti. Ég vil taka undir þau frýjunarorð sem hæstv. menntmrh. mælti hér áðan. Þó að það sé kannske svolítið til hliðar við efni þessa frv., þá tengist það því samt engu að síður. Ég vil minna hæstv. ráðherrann á það, nokkrar meginstaðreyndir í þessu máli, sem snýr að skólunum þar sem þeir eru stærstir og flestir í Reykjavík, að ástand þessara mála við skólana var kannað fyrir nokkrum árum af sérstakri nefnd sem til þess var sett. Og þá kom í ljós að það var ekki ein einasta lóð við grunnskóla í Reykjavík sem var fullfrágengin. Ekki ein einasta vegna þess að það eru þau atriði sem mæta afgangi í fjárveitingum. Bæði varðar þetta ýmiss konar öryggisframkvæmdir eins og lýsingu o.fl. Þarna má vissulega miklu betur gera og það eru borgaryfirvöld í Reykjavík m.a., hæstv. menntmrh., sem þarna ber að snúa sér að. Ég tek undir hvert orð af því sem hæstv. ráðherrann sagði með að lækka hámarkshraðann í kringum skólana, þetta er alveg rétt, og vík kannske aðeins að því hér aftur. Ég tek líka undir það sem hann sagði um bílbeltin og minni á það, sem ég veit að hæstv. ráðherra veit fullvel, að þessi hv. þingdeild hefur tvisvar sinnum samþykkt þetta mál, en hv. þingbræður okkar og systur í Nd. hafa enn ekki borið gæfu til að sjá Ijósið í þessum efnum og samþykkja það sem rétt er og skylt að gera, því miður. Varðandi slysin og aðstæður við skólana helst og fremst hér í þéttbýlinu, þá get ég sagt hæstv. ráðherra það að svo hefur viljað til að undanfarin þrjú ár eða svo hef ég verið formaður foreldra- og kennarafélags í einum af grunnskólum Reykjavíkurborgar og við höfum ár eftir ár skrifað borgaryfirvöldum í Reykjavík og óskað úrbóta í umferðarmálum og öryggismálum að því er varðar börn sem stunda nám í þessum tiltekna skóla. Síðast skrifuðum við umferðarnefnd Reykjavíkur í maímánuði s.l. og því bréfi hefur ekki einu sinni verið svarað. Slíkur er nú áhuginn þar á þeim málum. En ég tek heils hugar undir frýjunarorð sem hæstv. ráðherrann mælti hér og lýsi mig reiðubúinn, og minn flokk, til að starfa að lausn þessara mála með tilliti til þess að veita öryggi og draga úr þessari hrikalegu slysatíðni barna og unglinga hér á landi sem er okkur til skammar og háðungar sein eldri erum og ráðum ferðinni. Auðvitað er aldrei hægt að koma í veg fyrir öli slys, en það er hægt að draga verulega úr þeim og fækka þeim með því að gera viðeigandi ráðstafanir eins og hæstv. ráðherrann minntist réttilega á. En, herra forseti, varðandi frv. það sem hér liggur fyrir á þskj. 89, þá munu þetta vera tillögur vinnuhóps sem settur var og formaður vinnuhópsins hefur flutt þetta mál hér inn á þing eins og hún gerði raunar í fyrra líka. Ég verð að lýsa ýmsum efasemdum um þetta mál vegna þess að hér er verið að auka báknið sýnist mér að þarflausu. Það er verið að búa til nýtt stig, nýtt þrep og ég sé ekki alveg og er ekki enn þá sannfærður um - vera má að ég verði það síðar eftir að um þetta mál hefur verið fjallað í hv. menntmn. þessarar deildar, að ég verði sannfærður um að þessi breyting sé til bóta, en ég er það ekki eins og er. Í 21. gr. núgildandi grunnskólalaga er gert ráð fyrir foreldrafélögum og þessi félög hafa starfað með miklum ágætum við marga skóla. Þau efla samstarf skólans og heimilisins, þau efla samstarf foreldra, kennara og nemenda, a.m.k. þar sem ég þekki til, og ég held að það sé ekki nokkur trygging fyrir því að samband heimila og skóla verði meira eða betra þó að báknið sé aukið enn. Auðvitað er þetta gott mál og skylt að ræða, en ég held hins vegar að það séu mörg mál brýnni að því er grunnskólann varðar heldur en þetta núna. Og þar skal ég nefna þrennt til sögunnar: 1. Það er verið að skera niður fjárframlög til sérkennslu. 2. Það á að skerða framlög til skólaaksturs, sýnist manni, úti um landsbyggðina. 3. Þannig er búið að kennurum launalega að það gengur mjög erfiðlega að manna skólana. Ég held að þessi þrjú mál séu öll miklu brýnni, en auðvitað ber ekki að lasta þetta mál þess vegna. Þetta er mál sem sjálfsagt er að ræða. En ég hef töluverðar efasemdir um að þessi breyting sé til bóta. Þessi foreldrafélög starfa mörg hver mjög vel og þeirra starfsemi er skólunum til góða og það er engin trygging fyrir því að þetta verði betra. Eg held satt að segja að það hefði verið miklu brýnna að flytja núna t.d. tillögu um það að nemendur eigi kost á að fá máltíðir í skólunum, sérstaklega hérna í, þéttbýlinu. Ég held að það sé miklu brýnna mál heldur en þessi skipulagsbreyting sem ég sé ekki að hafi neinn skapaðan hlut upp á sig og orki tvímælis hvort er til bóta. Og ég held að foreldrafélögin geti nefnilega, og geri, unnið mjög gott starf að þessum málum. Ég skal nefna eitt dæmi. Hér hafa verið með miklu brambolti og látum stofnuð samtök sem heita Vímulaus æska. Ég man ekki hvort það voru 8 eða 11 þúsund manns sem skrifuðu sig í þessi samtök og þetta var allt gert með miklum áróðri og allt gott um það. Síðan efna þessi samtök til ráðstefnu sem varð að fella niður vegna þátttökuleysis vegna þess að það mættu miklu færri þátttakendur heldur en fyrirlesarar. Það mættu örfáir. En foreldrafélag í þeim grunnskóla þar sem ég þekki til efndi til fundar um ungt fólk og vímuefni og þangað komu 70-80 foreldrar, sem þykir góð fundarsókn í samkeppni við allt það sem um er að vera núna, þannig að ég held kannske að það eigi að kappkosta að virkja þessi foreldrafélög enn þá betur, gera þeim betur kleift að sinna störfum sínum, breyta kannske ákvæðum um að nemendur eigi líka formlega aðild að þeim. Víða eru nemendur hafðir með í ráðum um þessi mál. En ég hef miklar efasemdir um að þarna eigi að fara að auka báknið með þeim hætti sem hér er lagt til og tel það raunar mjög orka tvímælis og tel enga tryggingu fyrir því, því miður, ég veit að þetta mál er flutt af góðum hug, að þetta leiði af sjálfu til bóta. Ég held að það sé miklu vænlegri leið að hlúa að þeirri starfsemi sem þegar er fyrir hendi.



Virðulegi forseti. Ég vil þakka frummælanda fyrir þann skilning sem kom fram í framsögu hennar í garð kennara og þess starfs er þeir inna af hendi. Ég vil ítreka að vandi skóla- og menntamála hér á landi verður ekki aðskilinn frá því vandamáli sem kennarastéttin á við að etja. Flótti kennara úr skólum landsins stafar einkum af kjörum kennara, lélegra launa, aukins álags og óviðunandi vinnuaðstöðu. Í greinargóðu svari hæstv. menntmrh. hér í gær við fsp. minni um endurmat á störfum kennara kom fram að hann hafði skilning á að slíkt endurmat færi fram. Fyrir liggur skýrsla nefndar, er frú Ragnhildur Helgadóttir, fyrrv. menntmrh., skipaði og sátu fulltrúar menntmrn. og kennara í þessari nefnd. Nefndin skilaði áliti í febrúar 1985 og kom þar fram að brýnnar endurskoðunar er þörf á málum kennara og kjörum. Vona ég að hugur fylgi máli hjá hæstv. menntmrh. og að kjör kennara verði raunverulega bætt áður en óbætanlegt tjón hefur hlotist af í menntamálum þjóðarinnar. Í grg. þess frv., er hér er til umtjöllunar, segir að það sé flutt í beinu framhaldi af tillögu vinnuhóps er ætlað var að athuga tengsl fjölskyldu og skóla og gera tillögur um hvernig mætti bæta þau tengsl. Hv. þingkona Kvennalistans, Guðrún Agnarsdóttir, átti sæti í þessum vinnuhópi og styðjum við Kvennalistakonur heils hugar þetta frv. og þær hugmyndir er liggja að baki. Það er löngu orðið tímabært að endurskoða stjórn skólamála hérlendis, efla tengsl starfsmanna skóla og foreldra og draga úr þeirri miðstýringu er hefur einkennt allt skólastarf hér á landi. Við hefðum þó viljað að skólaráði væri falið lögformlegt valdsvið en væri ekki eingöngu stjórn skólans til ráðgjafar. Ef skólar eiga að geta haft frumkvæði að starfi sínu er einnig nauðsynlegt að auka fjárhagslegt sjálfstæði þeirra og því hefðum við viljað að frv. gengi lengra í þá átt að auka fjárhagslegt valdsvið skólaráðs. Með því móti gæti skólastjórn sérhvers skóla mótað stefnu hans á raunhæfan hátt er varðar þau mál er skólaráði er ætlað að fá til umfjöllunar skv. þessu frv. Samkvæmt frv. eiga átta fulltrúar rétt til setu í skólaráði auk skólastjóra, þar af einn fulltrúi skólanefndar. Í grg. með frv. segir að þar sem ein skólanefnd sé fyrir marga skóla eins og í Reykjavík sé eðlilegra að fræðsluráð tilnefni fulltrúa í ráðið úr hverfi viðkomandi skóla. Við Kvennalistakonur höfum margoft lýst þeirri skoðun okkar að það sé algerlega óviðunandi að á öllu höfuðborgarsvæðinu sé eingöngu ein skólanefnd, þ.e. fræðsluráð, er fari með mál 26 skóla eins og nú er. Höfum við ásamt minnihlutaflokkunum í borgarstjórn gert það að tillögu okkar að Reykjavík verði skipt upp í skólahverfi og í hverju þeirra verði skólanefnd skipuð af borgaryfirvöldum er fari með mál skólanna. Þessi tillaga var felld í borgarstjórn. Sýnist mér að þetta frv. styðji tillögu okkar um hverfaskiptingu skólastarfs í Reykjavík, þar sem kveðið er á um að fræðsluráð skipi fulltrúa í skólaráð úr viðkomandi hverfi. Það er því skoðun okkar Kvennalistakvenna að þetta frv. sé skref í þá átt að efla sjálfstætt skólastarf með því að stofna skólaráð við hvern skóla. En til þess að slíkt skref sé stigið til fulls er nauðsynlegt að auka fjárhagslegt sjálfstæði skólanna, auka valdsvið skólaráðs og draga úr miðstýringu skólamála.



Herra forseti. Ég fagna því að þessi umræða á sér stað og því frv. sem hér er til meðferðar. Þar er vissulega verið að fjalla um mikilvæg mál í skólastarfi ekki síst í þéttbýlinu. Það snýr að sjálfsögðu að tveimur atriðum, annars vegar hag nemenda innan skólans og hins vegar utan og ég vil gera síðara atriðið að umræðuefni, þ.e. umferðina. Þegar mín börn sóttu grunnskóla og tóku strætisvagn, þá þurftu þau að fara yfir fimm umferðargötur til þess að komast frá strætisvagnastöðinni í skólann. Þau þurftu að fara yfir stórt opið bílastæði og á leiðinni var einnig hringtorg þar sem sex götur mættust, svo það gefur auga leið að á dimmum vetrarmorgnum voru foreldrar í Skerjafirði ekki alltaf ugglausir þegar 7, 8 og 9 ára börn voru að leggja af stað. Og stundum bara hreinlega þorði maður ekki að láta börnin fara heldur reyndi að finna önnur ráð, fara með þau í bíl eða koma þeim til nágranna. Annars staðar sameinuðust nágrannar um að flytja til skiptis börnin í skólann. Þarna voru engin umferðarljós, það voru jafnvel ekki gangstéttar, það voru engar umferðarhindranir á þessari leið. Þetta var náttúrlega algerlega óþolandi ástand, en þrátt fyrir að foreldrafélög og skólayfirvöld lægju í yfirvöldum Reykjavíkurborgar, þá fékkst engin leiðrétting þarna á. Það var ekki nokkur lifandis leið, hvorki að fá þarna umferðarljós, umferðarhindranir eða annað sem gæti auðveldað börnunum förina frá strætisvagnastöðinni í skólann. Það var einnig rætt um það að á vissum tímum dagsins gengju strætisvagnar aðrar leiðir til þess að hægt væri að koma börnunum nokkurn veginn að skólahliðinu en það var ekki heldur hægt. Það var reynt, held ég, einu sinni eitt haustið, en því var hætt eftir örfáa daga. Þetta held ég að hér í þéttbýlinu sé gífurlega mikilvægt mál og það eru umferðaryfirvöldin í Reykjavík sem hér ráða mestu. Og eins og hv. 5. landsk. þm. benti á, þá hefur yfirleitt verið talað fyrir daufum eyrum þegar reynt hefur verið að hafa samskipti við þau. Foreldrafélögin eru sjálfsagður vettvangur til að hrinda af stað umbótum í þessu efni, en þau hafa líka annað og ekki síður mikilvægt hlutverk, það er að auka velsæld og vellíðan barnanna í skólanum. Það er ákaflega mikilvægt að foreldrar fylgist vel með því sem þar fer fram og séu í nánum tengslum við skólastjóra og kennara. Það getur verið undir foreldrafélögunum komið og foreldrum barna hvernig þeirra eigin börnum og ekki síður börnum annarra vegnar í skólanum. Ég held að reynslan sé samt sú, eða a.m.k. fékk ég oft þær upplýsingar hjá kennurum og skólastjóra í skóla minna barna, að það væru kannske foreldrar þeirra barna sem helst þurftu á að halda sem sjaldnast eða aldrei sáust á foreldrafundum og aldrei komu til viðtals jafnvel þótt boðuð væru. Það liggur því í augum uppi að hér þarf mikið að gera. Hvort það verður gert með þeirri breyttu skipan sem hér er þori ég ekki að segja um. Ég tel þó að það sé til bóta. Það er í sjálfu sér ekki neitt bákn sem verið er að setja hér upp. Það er verið að setja upp fastan samráðshóp foreldra, kennara og nemenda um ýmis innri hagsmunamál nemendanna í skólanum. En náttúrlega hefur slíkt ráð eða slík nefnd lítið að segja ef ekki er hægt að virkja sem allra flesta foreldra í skólunum til þess að taka þátt í starfinu. Ég vænti þess að þetta frv. komi til meðferðar menntmn. og ég mun kosta kapps um að þar fari fram ítarlegar umræður um frv. og þar verði ræddar á því breytingar eða viðbætur sem gætu enn frekar stuðlað að því að það yrði til þess að bæta skólastarf og hag nemenda í grunnskólum.



Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð. Ég vil taka undir orð hv. alþm. sem hafa komið inn á hversu brýnt er að auka samstarf heimila og skóla. Og ég vil sömuleiðis taka undir hversu brýnt það er að foreldrafélög starfi með blóma. Það er kannske ekki síst hlutverk foreldrafélaganna að efla þessi tengsl. Það sem af er þessari umræðu hefur fremur verið vikið að þéttbýlinu. Sannleikurinn er náttúrlega sá að aðstaðan er ekki sambærileg í þéttbýli og dreifbýli, a.m.k. að mínum dómi. Þar sem ég þekki til í dreifbýli, þá er mér kunnugt um að áhugi foreldra er mjög vakandi fyrir skólanum. Það er mín reynsla sem fyrrv. skólanefndarformanns. Það sem hefur e.t.v. skort á og skortir enn á í sambandi við skólastarfið, þrátt fyrir góð samskipti aðila, er að óskir og þarfir berist með skjótum hætti til þeirra sem eiga raunverulega að taka ákvarðanir. Ég er ekki sannfærður um það, enda þótt ég viðurkenni að samráðsvettvangur geti verið af hinu góða eins og hér er lagt til með því frv. sem hér er til umræðu, þ.e. að stofnuð verði skólaráð, þá óttast ég að slík skólaráð verði lítið meira en aðeins umræðuvettvangur. Jú, þar skýra menn málin hver fyrir öðrum en þar eru engar ákvarðanir teknar. Það er gert ráð fyrir því að skólastjóri stjórni starfi grunnskóla í samráði við kennara og skólaráð ef skólaráðum verður komið á fót. Nú ber að gæta að því að samráð við kennara eru í raun með allt öðrum hætti heldur en samráð við skólaráð. Samráð af hálfu skólastjóra við kennara eru dags daglega. Í frv. er gert ráð fyrir því að skólaráð komi saman til fundar eigi sjaldnar en þrisvar á ári. Það liggur náttúrlega í augum uppi að skólaráð getur gert sínar samþykktir og sendir þær til annarra aðila, allra þeirra aðila sem eiga aðlld að ráðinu, skólanefnd, skólastjóra o.fl. Væri ekki að mörgu leyti skynsamlegra með þátt nemendanna í huga í því að hafa áhrif á umhverfi sitt, sem er nú kannske mergurinn málsins í þessu sambandi, að nemendaráðin fái aukin tækifæri innan ríkjandi fyrirkomulags í grunnskólum? Það er heimild til þess að koma á fót nemendaráðum í grunnskólum í dag, að vísu aðeins í efri bekkjum grunnskólans, en eftir því sem ég veit best eiga nemendaráðin ekki aðild að öðrum samkomum eða stjórnunarfyrirbærum í grunnskólanum. Það væri athugandi að mínum dómi að nemendaráðið ætti til að mynda áheyrnarfulltrúa á skólanefndarfundum og jafnframt væri gert ráð fyrir því í lögum að fulltrúi foreldrafélags ætti áheyrnarfulltrúa á skólanefndarfundum. Skólanefndin er jú sá aðili sem fer með málefni grunnskólans fyrir hönd sveitarfélaganna og þar eru ákvarðanir teknar. Ég held að ósk um breytingar og upplýsingar um þarfir kæmust fyrr til skila og fyrr til framkvæmda ef upplýsingastreymið yrði með þessum hætti. En ég tel þakkarvert að hreyfa þessu máli og vafalaust verður frekar um það fjallað í nefnd.



Herra forseti. Ég skal reyna að vera stuttorð því það er farið að styttast í fundartíma að þessu sinni. En ég vil byrja á því að þakka þeim hv. þm. sem hér hafa tekið til máls, þakka þá ágætu umræðu sem hér hefur farið fram um þessi þýðingarmiklu mál. Ég vil einnig og sérstaklega þakka hæstv. menntmrh. fyrir hans undirtektir og þá ekki síst varðandi þann þátt sem ég fjallaði um sem varðar slysahættuna í kringum skólana sem kemur óhugnanlega niður á börnum og unglingum á skólaaldri. Hv. 5. landsk. þm. tók undir þessi orð og svaraði því raunar á sama hátt og ég hefði viljað gera, minna á þau frv. sem við höfum flutt hér í þessari hv. deild um umferðarmálin og hafa verið kæfð eða felld í Nd. eftir að hafa fengið jafnvel alla hv. þdm. til að samþykkja þau í þessari hv. deild. Ég vil einnig láta þess getið að mér finnst sjálfsagt að haft verði samráð við þá endurskoðunarnefnd sem hæstv. ráðherra minntist á að væri nú að endurskoða grunnskólalögin. Hv. 5. landsk. þm. kom hér og lýsti efasemdum sínum um ágæti þessa meginþáttar í frv., þ.e. stofnun skólaráða. Hann hefur ekki skipt um skoðun frá því í fyrra. Hann lýsti einnig þessum efasemdum þá svo að það kom mér að sjálfsögðu ekkert á óvart, en ég er ekkert viss um að svo verði, eins og hann reyndar gaf í skyn, að hugsanlega ætti hann eftir að skipta um skoðun þegar ítarlegar yrði fjallað um þetta mál. Ég vil ítreka það, sem ég reyndar sagði hér í minni framsöguræðu, að þessi tillaga vinnuhópsins var sett fram að mjög vel athuguðu máli og eftir ítarlegar umræður við fjölmarga aðila, þar sem menn lýstu því yfirleitt að þeir teldu að þetta gæti verið til bóta. Auðvitað getur maður aldrei fullyrt slíkt fyrir fram. En þetta er í raun og veru það ráð sem vinnuhópurinn sá til þess að koma á í einhverjum þætti skólastarfsins raunhæfu sambandi eða ábyrgð foreldra í stjórnun skóla. Og varðandi það atriði að hér sé verið að auka bákn og búa til nýtt þrep, þá held ég að þar sé kannske aðeins byggt á misskilningi vegna þess að eins og lögin eru nú er gert ráð fyrir að skólastjóri hafi samráð við kennara og/eða kennararáð, þar sem þau eru starfandi, auk þess að hafa samráð við yfirstjórn menntmrn., fræðsluráð, fræðslustjóra og skólanefndir, en einnig er gert ráð fyrir að kennararáð séu starfandi við fjölmennari skóla svo að þarna er aðeins verið að bæta inn þessum fulltrúum sem eru fulltrúar foreldranna og barnanna, þ.e. nemenda. Og af því að hv. 5. þm. Vesturl. minntist á nemendur og að gera þá virkari, þá er gert ráð fyrir að nemendur eigi einmitt fulltrúa í skólaráðum. En þetta munum við væntanlega geta fjallað ítarlegar um þegar þetta verður rætt í hv. menntmn. Hv. 5. landsk. þm. minntist á að það væru mörg brýnni mál að flytja og ég get vel tekið undir það að það eru fjölmörg mjög brýn mál sem brenna á í skólamálum. Hann nefndi sérkennslu, skólaakstur og kjör kennara. En ég vil aðeins benda hv. þm. á að hér er einungis verið að flytja frv. vegna þess að það vantar lagabreytingu til þess að það sé hægt að koma þessum fulltrúum inn í stjórnun skólanna. Eins og nú háttar lögum er það ekki hægt. Þess vegna er þetta frv. flutt. Það eru fjölmörg atriði, fjölmargar tillögur sem vinnuhópurinn gerði um úrbætur í þessum ýmsu málum sem okkur var falið að vinna að, en þær tillögur kalla ekki á lagabreytingu. Þess vegna er ekki fjallað um þær hér. Aðeins varðandi kjör kennaranna, þá vil ég geta þess að kjör kennara gengu eins og rauður þráður í gegnum allar umræður, næstum því á hverjum einasta fundi nefndarinnar þegar hún var að fjalla um þessi mál. Ég sé að menn eru farnir að líta hér á klukkuna. Hún er orðin 5 mínútur yfir 4. Nú er 4. þm. Reykn. í þeirri stöðu að standa hér í ræðustóli og ætti nú sennilega síst af öllu að verða til þess að lengja hér fundi vegna annarrar stöðu sinnar í þessari hv. deild, en það eru hér fjölmörg atriði önnur sem mig hefði langað að minnast á. Mig langar að minna á, af því að hv. 5. landsk. þm. nefndi máltíðir skólabarna, að ýmislegt hefur verið gert í þeim efnum. Herra forseti. Ég er alveg að ljúka máli mínu og forseti hefur nú ekki hringt endilega á menn í miðri ræðu, ekki fyrr en hún er orðin aðeins einni eða tveim mínútum lengri en nú er.  Umræðu frestað.