Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Umræðan fer þannig fram að hver þingflokkur fær til umráða hálfa klukkustund. Umferðir verða tvær, 20 mínútur í þeirri fyrri og 10 mínútur í þeirri síðari. Kristín S. Kvaran 1. landsk. þm. fær 15 mínútna ræðutíma. Röð flokkanna verður þessi í báðum umferðum: Alþfl., Sjálfstfl., BJ, Alþb., Framsfl., SK. Ræðumenn flokkanna verða: Fyrir Alþfl. Karl Steinar Guðnason 6. landsk. þm. og Eiður Guðnason 5. landsk. þm. í fyrri umferð og Kjartan Jóhannsson 3. þm. Reykn. í seinni umferð. Fyrir Sjálfstfl. Salome Þorkelsdóttir 4. þm. Reykn. og Birgir Ísl. Gunnarsson 4. þm. Reykv. í fyrri umferð og Þorsteinn Pálsson fjmrh. í seinni umferð. Fyrir BJ tala Kristófer Már Kristinsson 4. landsk. þm. og Kolbrún Jónsdóttir 8. landsk. þm. í fyrri umferð og Stefán Benediktsson 8. þm. Reykv. í seinni umferð. Fyrir Alþb. tala Svavar Gestsson 3. þm. Reykv. í fyrri umferð og Skúli Alexandersson 4. þm. Vesturl. í seinni umferð. Fyrir Framsfl. tala Steingrímur Hermannsson forsrh. í fyrri umferð og Halldór Ásgrímsson sjútvrh. í seinni umferð. Fyrir SK tala Guðrún Agnarsdóttir 3. landsk. þm. og Sigríður Dúna Kristmundsdóttir 11. þm. Reykv. í fyrri umferð og Kristín Halldórsdóttir 7. landsk. þm. í síðari umferð. Kristín S. Kvaran 1. landsk. þm., utan þingflokka, talar síðust í fyrri umferð.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Fyrir skömmu heyrði ég frásögn frá ævilokum Benedikts Gröndals skálds. Þorvaldur Thoroddsen kom til Gröndals 2-3 dögum áður en hann dó og var hann þá mjög veikur. "Hvernig líður þér í dag, Gröndal?" spurði Þorvaldur. Gröndal svaraði: "Ég get ekki gengið og ekki andað, en annars líður mér vel." Án þess að ég vilji líkja saman hinu skarpgáfaða skáldi og þeirri vesölu ríkisstj. sem við búum við var henni eins farið þegar viðræður um kjarasamninga hófust í vetur. Henni var orðið þungt og þröngt um andardrátt og víst var það að hún gat ekki gengið. Hún réð ekkert við verðbólgu, erlendar skuldir og óreiðu í efnahagsmálum, en annars leið henni bara vel eða svo fannst þeim stjórnarsinnum. Það var við þær aðstæður sem verkalýðshreyfingin og Alþfl. kröfðust þess að gerður yrði kjarasáttmáli, farnar yrðu nýjar leiðir í stað þeirra gömlu slitnu leiða sem reyndar höfðu verið áður. Það er áreiðanlegt að öll þjóðin andaði léttar er tókst að knýja fram nýja efnahagsstefnu, ný viðhorf, von um bjartari framtíð. Þessi viðhorf, sem verkalýðshreyfingin og Alþfl. hafa barist fyrir, eru ekki ný af nálinni. Sumarið 1984, er landið var lamað af vinnudeilum, freistaði Verkamannasambandið að koma þessari stefnu fram með svokallaðri skattalækkunarleið. Hefði það tekist byggjum við í dag við betri efnahag, meiri kaupmátt. En ríkisstj. brást. Þá tókst okkur ekki að beisla hana til betri efnahagsstefnu. Samið var um 23% kauphækkun fyrir alla landsmenn. Þessi sama ríkisstj. notaði síðan fyrsta tækifæri til að hirða þessa kauphækkun aftur. Árangurinn varð enginn, en verðbólgan brenndi heitar og sárar efnahag heimilanna og atvinnulífsins. En þetta var reyndar engin nýlunda. Aðilar vinnumarkaðarins hafa í áratugi notað þessa slitnu leið. Kjarasamningar hafa hvað eftir annað verið gerðir án þess að taka tillit til þess að ríkisstjórn væri til í landinu, afl sem reynslan hefur sýnt okkur að svífst einskis í því að ógilda kjarasamninga, taka jafnóðum það sem um hefur samist. Engu máli hefur skipt hvort ríkisstjórnin hallaðist til hægri eða vinstri. Er skemmst að minnast ríkisstjórnar Svavars Gestssonar sem skerti kaupið 14 sinnum á sínum ferli. Þessi ríkisstjórn hóf sinn feril á um 25% kjaraskerðingu. Ábyrg öfl verkalýðshreyfingar og Alþfl. hafa bent á að verðbólga er versti óvinur þeirra sem minnst hafa. Hinir geta ætíð matað krókinn. Við höfum bent á að á árunum 1974-1980 áttfaldaðist taxtakaup. Á sama tíma lækkaði kaupmáttur um 1% yfir tímabilið. Þessar staðreyndir kölluðu á ný viðhorf, breytt vinnubrögð. Nýgerðir kjarasamningar byggjast á þeirri meginhugsun að lífskjör verkafólks á Íslandi verði hvorki í bráð né lengd bætt svo neinu nemur með kauphækkunum einum saman, hvorki með né án verðtryggingar, heldur verði til að koma víðtækar aðgerðir á sviði efnahags-, félags- og kjaramála. Það þýddi að binda yrði hendur ríkisstj., knýja hana til að láta að vilja verkalýðshreyfingar og vinnuveitenda. Okkur tókst það í nýgerðum kjarasamningum sem vissulega marka tímamót. Þar hafði ríkisstj. ekkert frumkvæði. Hins vegar skal það þakkað að hún stóð ekki í vegi fyrir nýjum leiðum eins og árið 1984. Auðvitað er engum ljósara en fulltrúum verkalýðshreyfingar að laun eru smánarlega lág. Við erum láglaunaland. Það er hins vegar staðreynd að gömlu leiðirnar hafa skilað okkur þeim árangri. Við viljum ekki 30-40% kauphækkun sem skilar engu nema verðbólgu. Við viljum ekki verðtryggingu sem skert er 14 sinnum eða alveg tekin þegar óvönduðum stjórnmálamönnum býður svo. Við viljum betri kjör, betri kaupmátt, réttlátara þjóðfélag. Hér á Alþingi hafa heyrst gagnrýnisraddir yfirstéttarkvenna og karla sem aldrei hafa kynnst mannlífi nema í huggulegu umhverfi foreldrahúsa eða þá í erlendum háskólahöllum. Þetta fólk hefur talið sig þess umkomið að segja fátæku verkafólki fyrir verkum. Þetta lið hefur ekki goldið verðbólgu og biturrar reynslu óábyrgrar efnahagsstefnu. Það hefur allt sitt á þurru. Forusta verkalýðshreyfingarinnar, það fólk sem hefur trúnað verkafólks, sem best sést á yfirburðafylgi við samningsgerðina, hefur þurft að þola rýtingsstungur Þjóðviljans sem leggur sig allan fram um að tortryggja samningsgerðina og eyðileggja árangurinn. Þar sem í hugum utangarðsmanna ríkir forneskjan, afturhaldið, sú merkilega þráhyggja að neita staðreyndum. Það þarf kjark og þor til að móta nýja stefnu, en það þarf aðeins smáborgaralega afturhaldssemi til að halda sig við það gamla. Verkalýðshreyfingin átti aðeins tvo kosti. Annars vegar þann að knýja fram yfir 30% kauphækkun án félagslegra úrbóta, án verðtryggingar. Reynslan sýnir okkur að sú leið hefði haft í för með sér óðaverðbólgu og atvinnuleysi. Hrammur ríkisstj. hefði strax að loknum undirskriftum fellt gengi krónunnar. Verkafólk hefði staðið verr að vígi en fyrir samningana - verst þeir fátækustu. Þeir sem neita þessu treysta hinni guðsvoluðu ríkisstj. betur en Alþfl. og verkalýðshreyfing. Hins vegar átti hreyfingin þess kost að móta nýja stefnu, stefnu framtíðar, stefnu sem byggði á raunsæju mati reynslunnar. Um þá leið náðist fullkomin eining. Það var fyrst er fulltrúar forneskjunnar höfðu skjól af samningsgerðinni að gagnrýnisraddir heyrðust. Áður brast kjarkinn líkt og hjá Katli skræk í Skugga-Sveini. Nýgerðir kjarasamningar marka tímamót. Þeir tryggja vaxandi kaupmátt, einkum hjá þeim lægst launuðu. Þeir tryggja byltingu í húsnæðismálum og lífeyrismálum, þeir tryggja stóraukin réttindi fiskverkafólks, þeir tryggja verðlækkun mikilsverðra vörutegunda og opinberra gjalda - og umfram allt, sem er okkur svo mikils virði, samningarnir miða við fastgengisstefnu sem er raunhæf verðtrygging. Þeir tryggja líka mjög lága verðbólgu sem er kjarabót út af fyrir sig. Þessi samningsgerð er tilraun. Hún getur mistekist en hún verður að takast. Stærsta hættan er ríkisstj. Það kann að reynast afdrifaríkt að ríkisstj. lét annarlega hagsmuni ráða þegar hún neitaði tillögu samningsaðila um sérstakan skatt á banka- og efnafólk til að standa straum af niðurgreiðslum umfram sérstök kaup lífeyrissjóðanna. Nú á næstu dögum og mánuðum verður hver einasti Íslendingur að leggja sig fram um það að þessi tilraun takist. Stöðugu gengi á að fylgja stöðugt verðlag. Í ljósi þess að fleira er kjör en króna verður hver og einn að fylgjast með verðlagi, leggja sitt lóð á vogarskálina svo að óvandaðir gróðamenn eyðileggi ekki þessa tilraun. Þar er treyst á þig. En höfum það í huga að enn hafa allar spár um árangur ræst. Verkalýðshreyfing og vinnuveitendur höfðu vit fyrir fársjúkri ríkisstj. Aðilar knúðu hana af rangri leið. Nýgerðir kjarasamningar eru mikill sigur fyrir launafólk í landinu, fyrir verkalýðshreyfinguna og helstu baráttumenn nýrra leiða. Þessir kjarasamningar eru ósigur forneskjunnar og óábyrgra gróðaafla. Helsta vandamálið er sjúklingurinn, ríkisstj. Við þurfum að gæta að hverju skrefi hennar svo að árangri samninganna verði ekki stefnt í voða. Við Íslendingar höfum í áratugi lifað við illvígar deilur og miskunnarleysi í garð hvers annars. Þar hefur sjálfseyðingarhvötin ráðið. Þessi staðreynd hefur átt sinn þátt í að halda lífskjörunum niðri. Nú hafa ábyrgir aðilar vinnumarkaðarins lyft umræðunni ofar hinu hversdagslega karpi. Nýgerðir kjarasamningar gefa tilefni til að ætla að félagslega hugsandi menn geti áfram mótað stefnuna. Við verðum öll að vinna saman. Við verðum að læra af reynslunni til að byggja betra þjóðfélag þar sem enginn þarf að vera fátækur, þar sem allir búa við öryggi. Takist það sjáum við framtíðarland jafnaðarstefnunnar fram undan. Innan skamms verða sveitarstjórnarkosningar í landinu. Þær skipta alla frjálshuga Íslendinga miklu máli. Það var fyrir tæpum 30 árum á þingi Sambands ungra jafnaðarmanna, sem haldið var suður í Keflavík, að tillaga að 18 ára kosningaaldri var fyrst samþykkt hér á landi. Ungir sjálfstæðismenn og fleiri börðust gegn þessu, en nú er þessi hugsjón orðin að veruleika. Áhrif æskufólks verða því meiri í komandi kosningum en nokkru sinni fyrr. Í prófkjörum Alþfl. að undanförnu hefur komið í ljós að æskufólk fylkir sér um jafnaðarstefnuna í stórauknum mæli. Það laðast að nýjum ferskum hugmyndum róttækrar umbótastefnu líkt og jafnaldrar þess um allan heim. Næstu vikur verður að vinna vel. Hin breiða fylking liðsmanna Alþfl. verður nú að þjappa sér saman til átaka og baráttu fyrir frjálsara, réttlátara og betra þjóðfélagi. Góður hlustandi. Við eigum samleið. Vertu með.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Það er eitt af einkennum nútímaþjóðfélags, fjölmiðlaþjóðfélagsins, að málin gera stuttan stans í hugum okkar. Hratt tekur eitt við af öðru og það fyrnist undrafljótt yfir athyglisverðustu mál og við erum fljót að gleyma. Þrennt er það, sem gerst hefur og borið hefur á góma í þingsölum og í fjölmiðlum að undanförnu, sem mig langar til að rifja aðeins upp og kannske setja í svolítið nýtt samhengi. Hið fyrsta: Ráðstefna var haldin um fátækt á Íslandi. Þar var sagt og hefur víða verið endurtekið að 20 þús. íslenskar fjölskyldur, 20 þús. af 70 þús., byggju við lífskjör undir fátæktarmörkum. Okkur brá. Gat það rétt verið að í velferðarþjóðfélaginu árið 1986 væri svona komið, 20 þús. fjölskyldur undir fátækramörkum? Annað: Frétt var lesin í sjónvarpi. Í athugun Þjóðhagsstofnunar var litið sérstaklega til fjölskyldna sem hafa meira en helming tekna sinna af sjálfstæðum atvinnurekstri. "Í ljós kom", sagði orðrétt í fréttinni, "að 37% þeirra eru undir tilgreindum fátæktarmörkum." Við erum að tala um þá sem eru með eigin atvinnurekstur. Í hópi launþega reyndist fimmta hver fjölskylda undir þessum mörkum, en hins vegar rúmlega þriðja hver hjá þeim sem eru með sjálfstæðan atvinnurekstur. Hið þriðja ætla ég að nefna. Þið sjáið samhengið sjálf. Í fyrradag svaraði fjmrh. og formaður Sjálfstfl. fsp. Jóhönnu Sigurðardóttur um umfang skattsvika. Þar kom fram að álitið er að ríkissjóður hafi tapað 2500-3000 millj. kr. vegna vangoldinna beinna skatta og söluskatts bara í fyrra. Er ekki samhengið skýrt? Fátækt í velferðinni og sjálfstæðir atvinnurekendur fjölmennir meðal hinna fátækustu, gífurleg skattsvik, svartur atvinnurekstur, menn skjóta sér undan að greiða milljarða til sameiginlegra þarfa. Jú, vissulega er fátækt í velferðarþjóðfélaginu þótt draga megi í efa að svo margir megi kallast fátækir að þar sé um 20 þús. fjölskyldur að ræða. Marklausar tekjutölur á skattframtölum skattsvikaranna stækka þennan hóp verulega, en fátækt er vissulega til. Hvar er hún? Þar koma þrír hópar einkum upp í hugann. Í fyrsta lagi einstæðar mæður með börn. Í öðru lagi aldraðir og öryrkjar sem hafa lífeyri almannatrygginga einan sér til framfæris. Í þriðja lagi ungt fjölskyldufólk sem er að berjast við að eignast þak yfir höfuðið og vinnur myrkranna á milli, en sér aldrei fram á að endar útgjalda og tekna nái að mætast. Þvert á móti breikkar það bil stöðugt eins og það raunar gerir almennt í þjóðfélaginu, bilið milli hinna ríku og fátæku, rökrétt afleiðing þeirrar stefnu sem ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar og Þorsteins Pálssonar fylgir. Það er staðreynd að stjórnarstefnan hefur fjölgað fátækum og gert þá enn þá fátækari. Svo eru það sjálfstæðu atvinnurekendurnir og fátæktin. Í hópi sjálfstæðra atvinnurekenda eru bændur taldir. Óðaverðbólga og vitlaus stjórnarstefna hafa leikið íslenska bændur grátt. Þeir eru ekki of sælir af sínum hlut, en það er enginn fátækrabragur á milliliðakerfinu í landbúnaðinum - eða hvað sýnist ykkur? Þar skortir hvergi fé þótt kerfið skammti bændum hin kröppustu kjör. Þegar fjmrh. og formaður Sjálfstfl. svaraði henni Jóhönnu Sigurðardóttur um skattsvikin hér á Alþingi í fyrradag var það í beinu framhaldi tveggja tillagna sem Alþingi samþykkti frá Alþfl. um athugun á umfangi skattsvika og aðgerðir gegn skattsvikum. Í framhaldi af samþykkt tillagna okkar var skipaður starfshópur til að kanna skattsvikin og verður skýrsla hans væntanlega birt á morgun. Þar er viðurkennt að dulin eða "svört" atvinnustarfsemi sé allnokkur hér á landi með tilheyrandi skattsvikum. Við höfum sagt og segjum það enn, Alþýðuflokksmenn, að skattsvikin eru eitt hrikalegasta ranglæti sem viðgengst í þjóðfélaginu. Þau verður að uppræta því að með því er líka stigið skref til að uppræta fátæktina í landinu. Þjóðfélagið væri áreiðanlega talsvert öðruvísi ef hver og einn greiddi réttan skerf til sameiginlegra þarfa. Lítum á annað, húsnæðismálin. Hversu margar fjölskyldur eru ekki að sligast eða kikna undan fjárhagsbyrðum vegna íbúðakaupa? Hve margir byggjendur og íbúðakaupendur síðustu ára hafa ekki staðið andspænis þeirri staðreynd um áramót að þeir áttu minna í íbúðinni sinni en áramótin á undan og voru þó ekki neinir vanskilamenn? Þeirri eignaupptöku verður að linna og það verður að gera fólki kleift að eignast húsnæði með mannsæmandi kjörum án þess að fara niður fyrir fátækramörkin, án þess að færa þær dýru fórnir sem margar fjölskyldur hafa þurft að færa til að fullnægja þeirri frumþörf að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Um síðustu helgi efndum við Alþýðuflokksmenn til fundar víðs vegar um land til að kynna nýjung, til að kynna nýja tillögu í húsnæðismálum sem við höfum lagt fram á Alþingi. Hún er um byltingu í húsnæðismálum, hún er um kaupleiguíbúðir, hún er um það hvernig hægt er að eignast íbúð með manneskjulegri hætti en unnt hefur verið til þessa. Samkvæmt tillögum okkar, og þær eru margreiknaðar og fyllilega raunhæfar, er með kaupleigufyrirkomulaginu t.d. hægt að eignast 100 fermetra íbúð í fjölbýlishúsi á 25 árum með því að greiða aðeins innan við 7 þús. kr. á mánuði miðað við lánakjör Byggingarsjóðs verkamanna og 9500 kr. á mánuði miðað við lánakjör Byggingarsjóðs ríkisins. Þessi till. okkar hefur vakið verðskuldaða athygli og ég skora á ykkur, góðir hlustendur, að kynna ykkur þetta mál. Þetta er eitt merkasta nýmæli í húsnæðismálum sem fram hefur komið í ein 50 ár eða allt frá því að Alþfl. innleiddi verkamannabústaðakerfið á Íslandi. En við vorum að tala um fátæktina í velferðarþjóðfélaginu, velferðarþjóðfélaginu sem boðberar nýfrjálshyggjunnar í Sjálfstfl. vilja feigt. Ég minntist á hina öldruðu. Aðbúnaður aldraðra í þessu þjóðfélagi er okkur til skammar. Hann er svartur blettur á þjóðfélaginu. Vitið þið að í Reykjavík einni eru á annað þúsund aldraðir á biðlista hjá Félagsmálastofnun sem bíða eftir húsnæði og umönnun? Þar af eru 400 á svokölluðum forgangslista. Hugsið ykkur hvaða forgangur það er, þrátt fyrir góðan vilja þeirra sem að þessu starfa, að vera nr. 399 á 400 manna forgangslista og það bætist við ein ný umsókn til jafnaðar á hverjum einasta degi. Þessu verður að linna. En því linnir ekki meðan í landinu situr ríkisstj. sem hefur jafnlítinn skilning á félagslegu réttlæti og sú sem nú situr. Þessu verður ekki breytt meðan postular nýfrjálshyggjunnar ráða ferð og stefnu ríkisstj. Ef við eigum að sameinast um að breyta þessu og afmá þennan smánarblett verðum við líka að sameinast um að skipta um stjórn í þessu landi og hefja ný sjónarmið til öndvegis, sjónarmið þar sem réttur þeirra sem minna mega sín er virtur, þar sem mannúð og manngæska eiga sér ríkari sess en þau sjónarmið nýju frjálshyggjunnar sem nú drottna. Og við skiptum um stjórn í þessu landi áður en langt um líður, en fyrst skulum við einbeita okkur að því að efla áhrif Alþfl. í bæjar- og sveitarstjórnarkosningunum um land allt, sem nú eru á næsta leiti, efla og styrkja áhrif þeirrar félagslegu mannúðarstefnu sem jafnaðarstefnan í eðli sínu er. Þökk sé þeim er á mál mitt hlýddu. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Innan fárra daga fara fram þinglausnir og að hefðbundnum hætti fara nú fram almennar stjórnmálaumræður héðan frá Alþingi þar sem þið, áheyrendur góðir, fáið að heyra sjónarmið stjórnar og stjórnarandstöðu. Slíkar umræður geta vissulega verið gagnlegar ef þær eru byggðar á málefnalegum grunni. Því hefur oft verið haldið fram af ýmsum þingmönnum stjórnarandstöðunnar, og þá ekki síst þeim sem ranglega telja sig vera einu fulltrúa hér á Alþingi sem gæta hagsmuna kvenna og barna, að sú ríkisstjórn sem nú situr sé óvinveitt launþegum, að hún hugsi ekki um hag aldraðra, að ekki sé nú talað um konur og börn. Vitanlega eru svona fullyrðingar rangar og eru einungis settar fram til að villa um fyrir almenningi. Ég ætla að freista þess að drepa á nokkur atriði máli mínu til sönnunar. Þegar ríkisstjórnin tók við völdum voru sérstakar ráðstafanir gerðar til að bæta kjör hinna lægst launuðu. Ýmsar bætur almannatrygginga voru hækkaðar umfram almennar launahækkanir, svo sem uppbætur á lífeyri, tekjutrygging og heimilisuppbætur. Mæðralaun, sem voru svo smánarleg að furðu sætir, voru hækkuð um 100% með 1 barni og 30% með 2 eða 3 börnum. Þrátt fyrir þessar hækkanir voru þær ekki til að miklast yfir. Þegar þáverandi heilbr.- og trmrh. Svavar Gestsson lét af embætti voru mæðralaun með einu barni litlar 247 kr. á mánuði. Þegar núverandi ríkisstj. tók við hækkaði hún þessar greiðslur í 493 kr. eða um 100% . Nú eru mæðralaun með einu barni 2222 kr. á mánuði eða 900% hækkun á þeim tæplega þremur árum sem þessi ríkisstj. hefur setið. Mæðralaun með tveimur og þremur börnum hafa hækkað um 400% á sama tímabili. Áður en þingi lýkur verður tillaga heilbrrh. Ragnhildar Helgadóttur væntanlega að lögum þar sem mæðralaun verða greidd með börnum einstæðra foreldra til 17 ára aldurs í stað 16 ára nú frá 1. júní n.k. og til 18 ára aldurs frá n.k. áramótum. Þessar ráðstafanir verða væntanlega bót fyrir einstæða foreldra sem eiga unglinga á þessum aldri og gera þeim fremur auðveldara að stunda framhaldsnám. Í sama frv. er gert ráð fyrir að sjúkratryggingar taki þátt í heimahjúkrun, en svo er ekki í núgildandi lögum. Slík þjónusta, sem heimilum er ofviða í mörgum tilvikum að veita, mun bæta úr brýnni þörf ekki síst hvað varðar aldraða. Þá hefur ráðherra einnig kynnt athyglisverðar hugmyndir um að koma á dagvistun aldraðra í heimahúsum. Fjárframlög til Framkvæmdasjóðs aldraðra eru næstum tvöfalt hærri en á síðasta ári vegna breytinga sem gerðar voru á lögunum. Leiðrétting á lögum almannatrygginga varðandi fæðingarorlof hefur verið gerð vegna fleirburafæðingar. Jafnframt hefur ráðherra nú skipað nefnd undir forustu Ingibjargar Rafnar, formanns félagsmálaráðs Reykjavíkurborgar, til að endurskoða núgildandi ákvæði í lögum almannatrygginga um fæðingarorlof og fæðingarstyrk með endurbætur á fyrirkomulaginu fyrir augum. Jafnréttismálin hafa oft borið á góma hér í þingsölum og ekki síst það launamisrétti sem er ríkjandi gagnvart konum almennt, sérstaklega þegar það er haft í huga að konur eru fjölmennastar í láglaunahópunum. Það vantar ekki lög til að leiðrétta slíkt misrétti. Konur verða að standa saman í þeirri baráttu á vinnumarkaðinum og láta sjálfar til sín taka við gerð kjarasamninga. Það gerir það enginn annar. Einn þáttur varðandi kjaramálin er sá að fá metin heimilisstörf til starfsreynslu á vinnumarkaðinum við hliðstæð störf í almennum kjarasamningum. Þetta er réttlætismál sem þarf að koma inn í kjarasamninga almennt. Sú mikla umræða, sem orðið hefur um launalegt misrétti gagnvart konum, hefur vakið athygli, haft áhrif og er nú viðurkennd. Ég trúi því að hún eigi eftir að skila sér enn betur í náinni framtíð. Að undanförnu hefur verið talsverð umræða um þörfina á betra samstarfi heimila og skóla og tengist hún m.a. þeim skýrslum sem unnar voru af vinnuhópi sem Ragnhildur Helgadóttir þáverandi menntmrh. skipaði í upphafi þessa kjörtímabils og hafði það hlutverk að kanna tengsl heimila og skóla, samfelldan skóladag og nestismál skólabarna. Með skipan vinnuhópsins var mörkuð stefna ríkisstj. í þessu brýna hagsmunamáli ungs fólks í landinu, máli sem varðar börn, unglinga og foreldra með börn á framfæri, mál sem tengist einnig forvarnarstarfi á sviði slysavarna og heilsugæslu. Skýrslurnar hafa fengið jákvæðar undirtektir foreldra og skólamanna. Óhætt er að fullyrða að það er stefna stjórnvalda að vinna markvisst að úrbótum í þessum málum í samvinnu við bæjar- og sveitarfélög og óhætt er að treysta á góða samvinnu við foreldra og forráðamenn skóla sem nú þegar hafa margir reynt að aðlaga sig breyttum högum heimilanna. Ungt fólk á í sífelldu basli með að samræma dýrmætan vinnutíma sinn slitróttum skóladegi barna sinna. Því er samfelld viðvera nemenda í skólum eitt brýnasta hagsmunamálið og að þeim verði tryggð holl næring í skólanum. Það má segja að börnin hafi gleymst að þessu leyti. Vinnustaðamáltíðir hafa tekið við af heimamáltíðum um miðjan daginn hjá flestum fjölskyldum. Hvers eiga börnin að gjalda? Eitt skref í rétta átt var að greiða niður skólamjólk eins og nú hefur verið gert, en áfram þarf að vinna að lausn þessa þáttar skólastarfsins. Í nýafstöðnum kjarasamningum og þeim efnahagsráðstöfunum ríkisstj., sem fylgdu í kjölfarið, voru í fyrsta skipti um langan tíma lagðar efnahagslegar forsendur til grundvallar kjarasamningum og horfið frá leið hárra prósentuhækkana og gengisfellinga en í stað þess byggt upp á stöðugu gengi og hóflegum launahækkunum ásamt ýmsum ráðstöfunum til þess að tryggja sem best lífskjör fólksins í landinu. Horfið var frá leið verðbólgunnar sem stefnt hefur hag heimilanna og friðsæld fjölskyldnanna í hættu. Óhætt er að segja að kjarasamningarnir séu tímamótasamningar. Þeir eru alger andstæða kjarasamninganna sem gerðir voru haustið 1984. Þá reyndi ríkisstj. að fara leið skattalækkana og bauð fram aðgerðir í þá veru líkt og nú. Um þá leið tókst því miður ekki samstaða með þeim afleiðingum sem alþjóð þekkir. Þessir samningar líkjast mun meir kjarasamningunum frá því í febrúar 1984. Í þeim samningum náðust fram mikilvæg atriði sem ekki má gleyma. Þá var tekinn upp sérstakur tekjutengdur barnabótaauki, óendurkræfur barnalífeyrir var hækkaður og sömuleiðis mæðra- og feðralaun. Hjá elli- og örorkulífeyrisþegum voru tekjutrygging, frítekjumark og heimilisuppbót hækkuð. Í gær voru samþykkt á Alþingi ný sveitarstjórnarlög. Þau fela m.a. í sér að staðfest er sú stjórnarskrárbreyting sem gerð var 1983 og fá 18 ára einstaklingar nú í fyrsta skipti að kjósa í sveitarstjórnarkosningum. Þessu ber vissulega að fagna og sjálfstæðismenn eru ekki í nokkrum vafa um að hinir nýju ungu kjósendur munu ráðstafa atkvæði sínu að vel athuguðu máli. Á undanförnum árum hefur tilhneigingin verið sú að miða réttindi borgaranna við 18 ára aldur. Þeir sem orðnir eru 18 ára hafa leyfi til að gifta sig. Þeir eru fjárráða og að öllu leyti fullgildir þjóðfélagsþegnar. Þeir bera þær skyldur sem þjóðfélagið leggur þeim á herðar. Þess vegna eiga þeir að hafa þau réttindi sem borgarar í lýðræðisríkjum hafa. Það er því von mín, og ég beini orðum mínum til þeirra 25 þúsund ungmenna sem nú kjósa í fyrsta skipti, að þau kynni sér vel þann mun sem er á stefnumálum stjórnmálaflokka til sveitarstjórna og hugi vel að því hvernig þeir ráðstafa atkvæði sínu. Sjálfstfl. hefur ávallt sótt styrk til ungra kjósenda, lagt megináherslu á að gera ungu fólki kleift að eignast eigið húsnæði og heimili og viljað standa vörð um fjölskylduna sem hornstein samfélagsins. Ég þakka áheyrnina. Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Á Íslandi eru skriðuföll algeng og við þekkjum að auðveldara er að hleypa skriðum af stað en stöðva þær. Fyrri ríkisstjórn hleypti fjórum stórskriðum af stað og það hefur verið hlutverk núverandi ríkisstj. að stöðva þær. Við skulum aðeins líta á þessar stórskriður. 1. Verðbólgan var komin á ógnarhraða. Hún mældist 130 stig á síðustu mánuðum fyrri ríkisstjórnar. Ekkert atvinnulíf fær til lengdar staðist slíka verðbólgu. Stöðvun fyrirtækja og atvinnuleysi blasti því við. Það var því brýnt forgangsverkefni að stöðva verðbólguna og koma á eðlilegu jafnvægi í íslensku atvinnulífi. 2. Þessi ríkisstjórn hleypti af stað skriðu erlendra skulda. Skuldasöfnunin undir forustu fjmrh. Alþb. keyrði fram úr öllu hófi og lán voru í stórum stíl tekin til daglegrar neyslu. Á þessum árum jukust erlendar skuldir miðað við gengi í dag um rúmlega 28 milljarða króna. Sú stjórn skildi eftir sig arf, skuldabagga upp á meira en 100 000 kr. fyrir hvert mannsbarn í landinu. Auðvitað hlýtur það að skerða lífskjör þegar lán þessi greiðast til baka. Allir vita að menn geta ekki notað sömu peningana til að greiða upp skuldir sínar og jafnframt keypt sitthvað sem hugurinn girnist. 3. Á þessu tímabili hófst mikill fólksflótti frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Þessu olli m.a. þröngsýn og afturhaldssöm stefna í atvinnumálum þar sem reynt var að reyra allt í fjötra ríkisforsjár og miðstýringar, auk þess sem Alþb. kom í veg fyrir það í heil fimm ár að viðræður færu fram við erlenda aðila um samstarf á sviði orkufreks iðnaðar með þeim afleiðing um að orkuframkvæmdir og nýjar verksmiðjubyggingar stöðvuðust. 4. Kaupmáttur byrjaði að hríðfalla. Ég hef hér fyrir framan mig línurit úr síðasta fréttabréfi kjararannsóknarnefndar sem gefið er út undir ritstjórn Ásmundar Stefánssonar, forseta Alþýðusambands Íslands. Nú væri gott að hafa sjónvarp og bregða þessu línuriti á skjáinn svo að áheyrendur sæju þetta svart á hvítu. Línuritið sýnir kaupmátt greidds tímakaups miðað við vísitölu framfærslukostnaðar árin 1982-1985. Á þessu línuriti má sjá að kaupmáttur tímakaupsins byrjaði að hríðfalla á þriðja ársfjórðungi 1982 og fallið er mest á tímabilinu frá þeim tíma og þar til fyrri ríkisstjórn fór frá. Og þetta skriðufall kaupmáttarins stöðvast ekki fyrr en í árslok 1983. Við öll þessi stóru vandamál átti núv. ríkisstj. að glíma þegar hún tók við. Samstarfsmönnum Alþb. í fyrri ríkisstjórn ber saman um að ástæða þess hvernig fór hafi verið sú að Alþb., sem gegndi lykilhlutverki í ríkisstjórninni, gat ekki eða vildi ekki gera neinar þær ráðstafanir sem gera þurfti. Í þeim flokki eru menn góðir að tala eins og við munum vafalaust heyra hér í kvöld, en þeir eru lélegri þegar til framkvæmdanna kemur. Núverandi ríkisstjórn hefur um margt tekist vel í glímunni við þessi miklu vandamál. Verðbólgan hefur verið færð niður á það stig sem er meðal helstu viðskiptaþjóða okkar. Aukning erlendra skulda hefur stöðvast þótt ekki hafi enn tekist að grynnka á skuldunum, enda hefði slíkt haft í för með sér óbærilega lífskjaraskerðingu. Kaupmátturinn er að byrja að mjakast upp á við og margvíslegar fyrirætlanir í atvinnulífi landsmanna eru líklegar til að koma á eðlilegu jafnvægi að nýju í byggð landsins. Í því sambandi vil ég nefna mikla aukningu í fiskeldi, loðdýrarækt og líkleg ný stórverkefni á sviði orkufreks iðnaðar í samvinnu við erlenda aðila sem virðast reiðubúnir til að taka á sig meiri hluta áhættunnar við reksturinn. Ég nefni einnig í þessu sambandi mikinn og vaxandi skilning á markaðsmálum meðal Íslendinga þar sem menn sækja fram á erlendum mörkuðum til að selja margvíslegar vörur, bæði fiskafurðir og iðnaðarvarning. Þessu starfi þarf að fylgja eftir með aukinni kynningu á Íslandi erlendis, þar sem Ísland sé kynnt sem tæknivætt nútímaþjóðfélag, þar sem framleiddar séu nútímavörur fyrir heimsmarkaðinn og að hér sé vettvangur fyrir samstarf við erlenda aðila um uppbyggingu nýrra hátækniiðngreina. Því aðeins bætum við Íslendingar lífskjör okkar til frambúðar að við aukum framleiðslu okkar og komum henni í gott verð á erlendum mörkuðum. Utanríkismál hafa mikið verið á dagskrá síðustu daga. Því veldur auðvitað fyrst og fremst árás Bandaríkjamanna á Líbýu og hér á Alþingi tengdist umræða um það mál ítarlegri skýrslu utanrrh. um hina ýmsu þætti utanríkismála. Íslenska ríkisstjórnin hefur harmað þessa árás þar sem hún gæti leitt til frekari átaka og haft í för með sér ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Öll hljótum við að vona að til frekari átaka komi ekki þótt það hryðjuverkaríki, sem fyrir árásinni varð, sé auðvitað óútreiknanlegt. Fréttir í kvöld gefa vonir um að ekki verði framhald á hernaðaraðgerðum. Þessir atburðir hafa hins vegar orðið til þess að andstæðingar varnarsamstarfs okkar við vestrænar þjóðir hafa enn á ný reynt að egna til andstöðu við þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu og veru varnarliðs á Íslandi. Hér á Alþingi eru þessar skoðanir settar fram af Alþb. og hinum óbrigðula fylgihnetti þess, Kvennalistanum. Í heiminum í dag geisar mikið áróðursstríð. Þetta áróðursstríð tengist öllum þáttum alþjóðamála eins og friðarumræðunni, afvopnunarmálum, hryðjuverkastarfsemi, svo að eitthvað sé nefnt. Það er því auðvelt að tapa áttum í því moldviðri og því er ekki síður þyrlað upp á Íslandi en annars staðar. Í allri þessari umræðu reyna vinstri sinnaðir stjórnmálamenn að koma því inn hjá fólki að öll svonefnd hernaðarbandalög séu eins og í raun sé enginn munur á varnarbandalagi vestrænna þjóða, Atlantshafsbandalaginu, og bandalagi kommúnistaríkjanna í austri, Varsjárbandalaginu. Í þeim áróðri ganga menn fram hjá þeirri sögulegu staðreynd að ríki Vestur-Evrópu og Bandaríkin tóku saman höndum í Atlantshafsbandalaginu til að verja sig þegar hvert ríkið á fætur öðru hvarf inn fyrir járntjaldið á árunum eftir stríðið. Þá spurðu menn: Hvaða ríki verður næst? Og til að þurfa ekki lengur að svara þeirri spurningu þá bundust þessi ríki samtökum um að verja sig, einn fyrir alla og allir fyrir einn. Sovétríkin beita stöðugum pólitískum og hernaðarlegum þrýstingi hvar sem glufa myndast, bæði í Evrópu og annars staðar í heiminum. Við megum heldur ekki gleyma því að lýðræði er á undanhaldi í heiminum. Lítill hluti mannkyns býr við lýðræðislegt þjóðskipulag en lýðræðið viljum við vernda eins og lífsandann. Að lýðræðinu er nú mjög sótt. Sú sókn er frá ýmsum einræðisöflum víða um heim. Þessi sókn að lýðræðinu birtist m.a. í vaxandi hryðjuverkum sem teygja sig til okkar heimshluta, eins og morðið á Olof Palme minnti okkur óþyrmilega á. Lýðræðisandúðin er einnig til innan lýðræðisríkjanna sjálfra í hópum öfgasinna til hægri og vinstri. Þetta stöðuga áróðursstríð og þessi mikli þrýstingur hefur glapið mörgum sýn. Slagorðið "betra rauður en dauður" hafa friðarhreyfingar úti í Evrópu tekið upp í baráttu fyrir einhliða afvopnun Vesturlanda. Það hefur líka hljómað hér á landi. Í því felst siðferðileg uppgjöf fyrir ofbeldis- og einræðisöflum. Í því felst einnig að menn vilja engu fórna og engu hætta til að vernda lýðræðið, það þjóðskipulag sem okkur flestum finnst ómissandi. Þess vegna hljótum við Íslendingar að taka áfram þátt í varnarsamstarfi vestrænna þjóða eins og mikill meiri hluti þjóðarinnar hefur viljað hingað til. Ég ætla ekki hér að ræða um samvinnu eða tengsl íslenskra stjórnmálaflokka við erlend samtök. Það vekur hins vegar óneitanlega athygli og jafnframt áhyggjur að fulltrúi Alþb. í Norðurlandaráði hefur skipað sér til samstarfs með kommúnistaflokkum á Norðurlöndum og jafnvel gerst framsögumaður í málum af þeirra hálfu. Á meðal þeirra flokka eru kommúnistaflokkar Finnlands og Svíþjóðar, sem ekkert fara dult með náin tengsl sín við Moskvu og lúta því valdi eins og tíðkast hjá kommúnistaflokkum. Það er þetta sama Moskvuvald sem styður hryðjuverkastarfsemi Sýrlands og Líbýu svo eitthvað sé nefnt. Alþb. verður auðvitað að svara fyrir þessi nánu tengsl. Herra forseti, góðir áheyrendur. Nú er stutt í sveitarstjórnarkosningar og nýjar sveitarstjórnir munu vinna á grundvelli nýrra laga um sveitarstjórnarmál sem hér voru samþykkt í gær. Alþingi lýkur störfum eftir fáa daga til að gefa sveitarstjórnarmönnum eftir hið pólitíska svið þann rúma mánuð sem þá verður eftir til kosninga. Að venju mun kosningabaráttan hér í Reykjavík vekja mesta athygli. Í Reykjavík stendur baráttan milli trausts, samhents og ábyrgs meiri hluta undir forystu Davíðs Oddssonar borgarstjóra annars vegar og hins vegar ósamstæðs og margklofins minni hluta. Reykvíkingar muna vel óstjórnartímabilið 1978-1982 þegar ósamhentur vinstri meiri hluti reyndi að stjórna hér í borg við lítinn orðstír. Það tímabil stendur Reykvíkingum öllum í fersku minni og þeir munu þess vegna ekki láta slík ævintýri henda aftur. Ég hvet Reykvíkinga til að kynna sér nú næstu vikur störf borgarstjórnarinnar á þessu kjörtímabili. Hlutlægt mat borgarbúa á störfum meiri hluta sjálfstæðismanna í borgarstjórn er Sjálfstfl. í hag. Kosningar vinnast þó aldrei án fyrirhafnar og því þurfa sjálfstæðismenn að vera vel á verði til að tryggja sigur í borgarstjórnarkosningunum. Ég þakka þeim sem hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti. Ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar er lánsamasta ríkisstjórn sem setið hefur að völdum hérlendis í 15 ár. Nú mætti ætta að við þessa lánsömu ríkisstjórn byggi fullt eins lánsöm þjóð. Málum er bara engan veginn þannig farið. Í þessu landi býr ólánsöm þjóð. Hennar stærsta ólán er þessi lánsama ríkisstjórn. Ólán þjóðarinnar felst í því að hún fær í engu að njóta lánsemi ríkisstjórnarinnar. Ráðherragengið og sérfræðingasveitir þess eru á sex mánaða verðbólguhjöðnunarfylliríi og enginn í þeim söfnuði hirðir um að undirbúa sig undir timburmenn aldarinnar í nóvember. Lukkutröllin í ríkisstjórninni trúa því vafalaust að lækkandi olíuverð, hækkandi fiskverð og blíða til lands og sjávar sé þeirra verk á sama hátt og þeir trúa því að hjöðnun verðbólgunnar hafi verið það. Það er skondið að líta til þess að það eru ekki kommafantarnir í Alþb. sem stíga fyrsta stóra skrefið í átt til langþráða landsins, Sovét-Íslands, heldur er það postulasveit frjálshyggju og kapítalisma sem boðar og berst fyrir þjóðarsátt um sultarlaun og miðstýringu. Nýgerðir og svokallaðir kjarasamningar eru stærsta blekking Íslandssögunnar og þannig að gjaldmiðilsbreytingin verður að minni háttar brellu í samanburðinum og byggði þó margur auð sinn á fimmaurakúlum í kjölfar hennar. Hér er sá munur á að við gjaldmiðilsbreytinguna skyldu verðmæti fólks óskert, en með talnaleikjum og efnahagstöfrabrögðum þjóðarsáttarinnar hefur vinnuframlag og eignir almennings verið skert um 20-30%. Í þessum skrípaleik hafa kjör fólks engu skipt. Það er samið um laun til handa hinum sérstöðulausu, laun sem hver heilvita maður sér að enginn lifir mannsæmandi lífi af. Menn gera rétt í því að átta sig á að í svokölluðum kjarasamningum er raunverulega verið að semja um bindandi kjör fyrir þá sem hafa lægstu launin. Aðrir, þeir sem hafa menntun eða aðra sérstöðu, semja sjálfir hver á sínum vinnustað. Nýgert samkomulag verkalýðs- og atvinnurekenda staðfestir þá nauð og eymd sem þessir aðilar hafa reyrt sig í með meðaltalsbulli sínu. Á Íslandi verða ekki greidd mannsæmandi laun fyrr en farið verður að semja um það sem er til skiptanna á hverjum vinnustað fyrir sig. Það er uggvænlegt en ljóst að ekki er enn séð fyrir endann á Garðastrætisstjórninni. Nýjasta tilskipunin birtist hér á Alþingi í gær. Ákvarðanir aðila vinnumarkaðarins í húsnæðismálum. Stefnulaust plagg sem virðist ætlað að dæla fé sem kúgað er út úr lífeyrissjóðum í byggingabransann. Þeir, sem hafa gerst svo djarfir að freista þess að semja upp á sína um kaup og kjör og hafa þannig ætlað að nota sjálfsagðan rétt sinn, hafa orðið fyrir barðinu á sveigjanleika hv. alþm. gagnvart mannréttindum þegar óbreytt ástand á meðaltalsafkomutöflum stjórnvalda er annars vegar. Það er vert að gefa gaum að því að blekið var vart þornað í Garðastrætinu er hæstv. ráðherrar og snatasveitir þeirra hófu af umtalsverðri ábyrgð tal um að ýmislegt væri athugavert við innra öryggi landsins. Það er eftirtektarvert að í þeirri umræðu hefur ekki verið vikið að öryggi landsmanna heldur fyrst og fremst stofnana. Ég hefði haldið að það væri alveg á hreinu að lýðveldið og stofnanir þess er til orðið fyrir þegnana en ekki öfugt. Frjáls þjóð verður að vera þess umkomin að leggja niður vondar stofnanir og jafnvel að losa sig við vond stjórnvöld með öllum tiltækum ráðum sé nauðsyn á. Við megum aldrei fallast á persónunjósnir, leyniþjónustu og heimildir til aðgerða sem eiga sér þann tilgang einan oftast að reka fleyg á milli þjóðar og ríkis. Lýðveldið og stofnanir þess eru samkomulagsatriði allra þegna þessa lands. Þetta verða stjórnmálamenn að skilja, en augljóslega gengur kommúnistunum í Sjálfstfl. það illa. Og svo að vikið sé að þessum fulltrúum einkaframtaksins þá verður ekki betur séð en að skilningur hæstv. ráðh. Sjálfstfl. á því framtaki sé sá að þeim beri allt þetta framtak og þannig og þess vegna sé það einka. Einn hæstv. ráðherra ygglir sig í sjónvarpi út í fyrirtæki úti í bæ sem leyfir sér þann munað að selja hæstbjóðanda eignir sínar vegna þess að hæstv. ráðh. hafði látið annan vilja í ljós. Annar hæstv. ráðherra breiðir úr sér yfir Austfirði alla, belgir sig út og gefur skólaálmu hér, háskólalíki þar, að ógleymdri verksmiðju fyrir þjóðina alla að tapa á um ókomin ár. Nú er gott eitt um frumkvæði og dugnað ráðherra að segja og því ber að fagna að upp komi í landinu ráðherrar sem ekki þjást af meðaltalsvilja og skoðunum. En ráðherrar mega aldrei frekar en aðrir þjónar fólksins gleyma því að eðli málsins samkvæmt þá erum það við, þjóðin öll, en ekki hann einn sem framkvæmir. Sitthvað fleira er athyglisvert við það lánsemislið sem myndar hæstv. ríkisstjórn. Lagasmíð og lagasetning hefur í hennar meðförum orðið persónubundin, sniðin að þörfum og skapferli einstakra ráðherra, ef lagatextinn á annað borð er fullsmíðaður. Stjórnkerfi okkar hefur mörg greinileg fráhvarfseinkenni sem birtast t.d. í því að um leið og sú þróun á sér stað í nágrannalöndum okkar að valdi er dreift og dregið úr miðstýringu, eykst hún hérlendis. Við búum enn við stjórnarhætti kreppu og styrjalda og það eru engin teikn á lofti um að á því verði breyting á næstu áratugum. Hvert miðstýringarfrv. á fætur öðru verður að lögum í þessari virðulegu stofnun. Kvóti í sjávarútvegi og landbúnaði, sveitarstjórnarlög, selveiði. Einkennandi fyrir þessi lög og frv. eru setningar eins og: Ráðherra getur, ráðherra ákveður, ráðherra er heimilt. Þannig hefur hæstv. ríkisstj. í lagasmíð sinni staðfest þann vonda sið að lög séu fyrst og fremst alls kyns heimildir um hitt og þetta til ráðherra og stjórnarstofnana. Herra forseti. Síst ætla ég mér það hlutverk að telja kjark úr þjóðinni nú þegar loksins vorar í efnahagslífinu. Þjóðin er að drukkna í kjarahjólbörðum og kostabílum eða hvar í veröldinni býr fólk við þá makalausu aðstöðu að kjarabæturnar vaxi í réttu hlutfalli við eyðsluna? Og hvers vegna ætti fólk yfirleitt að bera ugg í brjósti, eða er ekki ljóst að fjmrh., sem skattlagði bakaríin og ferðamennina, veit hvað hann er að gera? Er ekki jafnframt ljóst að ríkisstjórnin - sem lét semja frv. um skipulega útrýmingu eða fækkun á sel og tókst að friða endanlega þann hluta stofnsins sem frá örófi hefur verið réttdræpur - er ekki ljóst að sú ríkisstjórn veit hvert hún er að fara? Ríkisstjórnin sem með lagasetningu afnemur forréttindi seðlabankastjóra og sker ráðningartíma þeirra niður við trog, en undanskilur þá sem nú sitja í þeim embættum, það er auðsjáanlega gallhörð ríkisstjórn sem kallar ekki allt ömmu sína. Herra forseti. Endurskoðun stjórnarskrárinnar er jafngömul lýðveldinu. Lengi hefur staðið til að gera þessari þjóð stjórnarskrá og henda þeirri þýðingu sem nú er í gildi. Nefnd á vegum hins háa Alþingis hefur verið til frá því fyrir lýðveldisstofnun. Enn þá hefur ekki tekist að ná samkomulagi um annað en hlutaskiptareglur á milli stjórnmálaflokka. Núverandi stjórnarskrárnefnd hefur ekki séð ástæðu til að funda í heilt ár og það eru vond tíðindi. Hins vegar eru góð tíðindi af fólkinu í landinu og stjórnarskrá. Fólk um allt land hefur stofnað Samtök um jafnrétti á milli landshluta. Á vegum þessara samtaka vann fjöldi fólks að því að gera stjórnarskrá. Þessu skal fagna eða hvar á stjórnarskrá að verða til ef ekki meðal fólksins? Stjórnarskrá sem ekki á rætur hjá þjóðinni verður aldrei annað en orðin tóm. Það er mín skoðun að þessi samtök séu vísir mikilla breytinga í íslenskri pólitík. Það má merkja af ýmsu, m.a. fýlu þorra hv. alþm. í garð þessarar hreyfingar. Ég vona að samtök um jafnrétti á milli landshluta verði sú þúfa sem dugir til að velta því þrúgandi hlassi sem íslensk stjórnmál hafa orðið á þessari þjóð. Herra forseti. Það er ósennilegt að það vori með þessari þjóð fyrir tilverknað hæstv. ríkisstj. Ég hef hins vegar þá trú á fólkinu í landinu að það vori þrátt fyrir þessa ríkisstj. Ég hef lokið máli mínu.



Saga Íslandsbyggðar hefst á því að hingað flúðu menn undan ofríki valdhafa síns heimalands. Með öðrum orðum, hér námu menn land sem fremur kusu landflótta en una því að vera sviptir sjálfstæði sínu, menn sem vildu halda reisn sinni og fá að ráða högum sínum sjálfir. Tæpum þremur öldum eftir landnám urðu það örlög þessarar þjóðar að lúta erlendum yfirráðum um margra alda skeið. Þjóðin undi illa þeim höftum og þeim skorðum sem hinir erlendu drottnarar settu henni. Eftir langvinna baráttu þrautseigra manna hlaut þessi hrjáða þjóð loks frelsi og lýðveldið Ísland var stofnað. Menn horfðu björtum augum til framtíðarinnar fyrir 40 árum. Kreppan að baki, heimsstyrjöldin síðari var öll, og loks réðu Íslendingar sér sjálfir, þurftu ekki að eiga afkomu sína undir ákvörðunum yfirvalda sem ekkert eða nánast ekkert skynbragð báru á þarfir þeirra. Við skulum stökkva yfir s.l. fjóra áratugi og athuga hvernig staða lýðveldisins er nú. Er hér lýðveldi í orðsins fyllstu merkingu? Hverjir ráða á Íslandi? Hvernig er farið með vald? Á dögum Danastjórnar ríkti hér fámennisstjórn konungs, ráðuneyta hans og embættismanna. Íslandi var stjórnað af fáum og þeir höfðu harla litla þekkingu á högum landsmanna og þörfum þeirra. Til þeirra leituðu auðmjúkir þegnar, biðjandi um góðfúsleg leyfi um nánast allt. Ráðamenn deildu og drottnuðu og hygluðu sínum. Hvernig er staðan nú? Enn þurfa landsmenn að leita til stjórnvalda um náðarsamlegar leyfisveitingar. Enn á þorri landsmanna afkomu sína undir geðþóttaákvörðunum valdhafa sem eiga það sammerkt með nýlenduherrunum dönsku að þekkja harla lítið til aðstæðna og bera sig lítið eftir því að bæta úr þeim þekkingarskorti en ganga þeim mun ötullegar fram í því að treysta valdanet sitt. Allir kerfisflokkarnir hafa lagt sitt af mörkum til að viðhalda þessu stjórnkerfi. Stjórnkerfi sem einkennist af sterkri miðstýringu og fámennisvaldi. Þetta stjórnkerfi tryggir það að enn skulu Íslendingar, svo sem á dögum Danastjórnar, fara bónleiðir og þiggja með þökkum góðfúsa greiðasemi valdhafa. Sú stjórn sem nú situr virðist hafa það helst á sinni stefnuskrá að slá stjórnarkrumlu sinni á allt kvikt, bæði til sjós og lands. Engum er frjálst að draga bein úr sjó án þess að fá leyfi hjá sjútvrn. Öll framleiðsla hefðbundinna landbúnaðarvara er háð leyfi landbrn. Launasamningar eru misjafnlega stórir félagsmálapakkar ríkisstjórnarinnar. Félagsmálapakkinn að þessu sinni felst í vísitöluleik, lækkun tolla á bílum vegna þess að bílar vega þungt í vísitölu framfærslukostnaðar. Það fólk sem þarf að lifa á lægstu launatöxtunum hefur ekki efni á því að kaupa né reka bíl, enda sér það hver sá, sem á annað borð hefur opin augun, að 19 þús. kr. á mánuði duga skammt til að framfleyta einstaklingi, hvað þá heldur fjölskyldu. En er við ríkisstjórnina að sakast nema um launakjör ríkisstarfsmanna? Eru það ekki launþegarnir sjálfir sem semja um kaup og kjör? Þannig ætti það alla vega að vera. En því er ekki að heilsa hér á landi. Verkalýðsforustunni og vinnuveitendum hefur tekist að gera ríkisstjórnina samábyrga fyrir smánarkjarasamningum, ekki bara samábyrga, heldur þarf að greiða 1800 milljónir úr tómum ríkissjóði með samningunum. Hver kemur til með að greiða þessar milljónir nema launþegar sjálfir í gegnum skatta? Ríkissjóði tókst að eyða 2500 milljónum umfram fjárlög á s.l. ári sem standa enn eftir ógreiddar. Það er lítil von til þess að hallanum frá síðasta ári eða væntanlegum halla á þessu ári verði að neinu leyti mætt með sparnaði opinberra aðila. Slíkur hugsunarháttur kemst ekki inn hjá stjórnvöldum. Nú er aðalmál stjórnarsinna, þrátt fyrir umsamda tollalækkun á grænmeti, að leggja allt að 200% toll á innfluttar kartöflur. Það er ekki hægt að mati stjórnvalda að leyfa neytendum að njóta lægra kartöfluverðs yfir sumartímann þegar innlend framleiðsla annar ekki eftirspurn. Slíkt mundi auka kaupmátt launafólks og brýtur því í bága við stefnu stjórnvalda. Ríkisstjórnin sóar ekki fjármunum til að bæta lífsafkomu þegnanna. Hlutverk hennar er að segja almenningi að herða sultarólina og axla ábyrgð á mistökum ríkisstjórna fjórflokkanna. Glappaskot ríkisstjórna undanfarinna ára eiga stærstan þátt í skertum lífskjörum íslenskrar alþýðu. Kjör aldraðra og öryrkja, sem þurfa að lifa af smánarbótum hins opinbera, eru vægast sagt þjóðfélaginu til háborinnar skammar. Á sama tíma og ekki er til fjármagn til þess að byggja heimili eða íbúðir fyrir aldraða er varið andvirði 350 meðalstórra íbúða í Seðlabankahöll. Hvar er réttlætið? Óhæf ríkisstjórn sem nú situr er fangi fortíðarinnar. Í stað þess að breyta því ónýta kerfi sem við búum við leita þeir leiða fram hjá lýðræðinu og auka miðstýringu. Bandalag jafnaðarmanna berst gegn miðstýringu. Við viljum að sett verði á stofn fylki til að auka sjálfsforræði fólks. Hver er færari að taka ákvörðun um málefni héraða en íbúar þess? Hvers vegna er fólksflótti af landsbyggðinni á sama tíma og metaflaár er hér á landi ef það er ekki vegna rangs stjórnkerfis? Ef fjármagn fengist nýtt þar sem þess er aflað þyrfti landsbyggðin ekki að óttast um sinn hag. Hvers vegna eru stjórnmálamenn tregir til að dreifa valdi nema vegna þess að með því missa þeir spón úr sínum aski? Það er nákvæmlega sama hver af kerfisflokkunum situr við stjórnvölinn. Þeir hafa hvorki vilja né getu til þess að breyta því gjörspillta stjórnkerfi sem við nú búum við. Góðir áheyrendur. Þessu verður ekki breytt fyrr en til valda komast stjórnmálamenn sem ekki eru flæktir í kóngulóarvef kerfisins. - Góðar stundir.



Góðir Íslendingar. Einu sinni var stjórnmálaflokkur sem vildi herinn úr landinu. Nú veitir hann forstöðu ríkisstjórn sem styður í öllum meginatriðum utanríkisstefnu Reagan-stjórnarinnar. Einu sinni var sami stjórnmálaflokkur talinn sérstakur málsvari bænda og búaliðs, dreifbýlis í þessu landi. Nú hefur hann forustu fyrir aðgerðum í ríkisstjórn sem hafa komið svo illa við landbúnaðinn og framleiðsluatvinnuvegina að auðn blasir við stórum hluta landsbyggðarinnar og fjöldi bænda sér fram á gjaldþrot. Einu sinni var sami stjórnmálaflokkur sem hafði stuðning um 30% þjóðarinnar í almennum kosningum hvað eftir annað og sami flokkur var næststærsti flokkur höfuðstaðarins fyrir aðeins 16 árum. Nú eru áhöld um það hvoru megin þessi sami flokkur verður við 10% mörkin í næstu alþingiskosningum og ljóst að hann yrði minnsti flokkur Reykjavíkur í næstu kosningum ef Flokkur mannsins byði ekki fram. Einu sinni hafði þessi stjórnmálaflokkur kjörorðin "allt er betra en íhaldið" og vann síðar stórfelldan kosningasigur á grundvelli þessa kjörorðs árið 1979. Nú hefur flokkurinn annað kjörorð "allt er best hjá íhaldinu". Nú heyri ég hér í salnum að einhver áttar sig á að ég er að tala um Framsfl. og einhvers staðar heyrist tuldrað: Já, en Framsfl. er ekki einn í núv. ríkisstj. og það er rétt. En í rauninni er Framsfl. í núv. ríkisstj. ekkert frábrugðinn íhaldinu og ég man ekki eftir neinu máli þar sem hann hefur skorið sig frá íhaldinu með afgerandi hætti. Hann hefur hlýtt eins og húsbóndinn skipar hverju sinni. Munurinn kemur að vísu örsjaldan í ljós, en sá munur minnir á muninn á hjáleigunni og höfuðbólinu. Framkoma Framsfl. eftir kosningarnar 1983 eru einhver stærstu kosningasvik sögunnar og það er ljóst að það er aðeins eitt sem Framsfl. skilur, tap, stórfellt tap í kosningunum og það strax í sveitarstjórnarkosningunum í vor. Fyrir kosningarnar 1983 lýsti Sjálfstfl. því yfir að við tæki gullöld og gleðitíð ef hann aðeins kæmist til valda. Hver er niðurstaðan? Hafa erlendar skuldir minnkað? Nei, þær hafa aukist svo nemur milljörðum króna í tíð þessarar ríkisstjórnar. Hefur viðskiptahallinn minnkað? Nei, hann nemur 15 milljörðum króna í tíð þessarar ríkisstjórnar. Hefur hagur framleiðsluatvinnuveganna batnað? Nei, þar blasir við stórfelldur hallarekstur þegar líður á árið þrátt fyrir stöðuga árgæsku og hækkandi verð á erlendum mörkuðum. Hafa vextirnir lækkað? Nei, vextir eru þeir hæstu í heimi. Hefur hagur ríkissjóðs batnað? Nei, ríkissjóður er rekinn með meiri halla en nokkru sinni fyrr, þar hefur Þorsteinn Pálsson slegið fyrri met íhaldsins í fjmrn., þeirra Alberts Guðmundssonar og Matthíasar Á. Mathiesens. En hið alvarlegasta er þó það hvernig stjórnarstefnan, frjálshyggjan hefur leikið heimilin í landinu. Þúsundir heimila eru komnar á vonarvöl. Nú er ekki deilt um það að það er stórfelld fátækt á Íslandi á nýjan leik. Deilurnar snúast um það hversu víðtæk hún er. Sérfræðingur Þjóðhagsstofnunar telur 20 þúsund fjölskyldur af 70 þúsund hafa tekjur undir fátæktarmörkum. Sérfræðingur kjararannsóknarnefndar tetur mörkin vera 17% af félagsmönnum verkalýðsfélaganna. Hvor talan sem rétt er, þá er hér komið upp nýtt ástand á Íslandi, ástand sem við þekkjum ekki frá stjórnmálaumræðu síðustu ára. Fólk á mínum aldri hefur alist upp við batnandi lífskjör undanfarna áratugi. Við höfum rætt um það á þeim tíma hvernig eigi að bæta félagslega þjónustu, bæta heilbrigðiskerfið, skólakerfið, menntakerfið, dagvistun barna. Nú er fátæktin orðin dagskrárefnið, rétt eins og fyrir stríð í kreppunni miklu. Virðingarleysið fyrir sammannlegum verðmætum er í hámarki. Rætt er um að stjórnarstefnan hafi í för með sér mannfórnir. Þetta er Ísland árið 1986. En eru ástæðurnar kannske þær að þjóðarbúið sé efnahagslega komið á vonarvöl? Nei, það er ekki skýringin. Síðasta ár var metár í afla Íslendinga. Við höfum aldrei dregið meiri fisk að landi og verðmæti aflans er í hámarki. Verðlag á erlendum mörkuðum hefur aldrei verið hærra. Olía og bensín er nú á lægra verði á alþjóðamörkuðum en verið hefur í meira en hálfan annan áratug. Allt ætti að vera með blóma. Vegna ytri aðstæðna hafa þjóðartekjur á mann og þjóðarframleiðsla farið vaxandi allt frá árinu 1983. Nú er því ekki til að dreifa, sem var á árinu 1982, að þjóðarbúið hafi orðið fyrir stórfelldu áfalli. Þvert á móti, þjóðartekjur hafa aukist um 10 milljarða króna frá árinu 1983 á föstu verðlagi síðasta árs. Og samt er fátæktin þessi. Samt dugir ekki margfaldur vinnuþrældómur fjölskyldnanna til þess að framfleyta þeim með eðlilegum hætti. Samt blasir óvissan við börnum og unglingum sem nú eru að vaxa úr grasi. Og hvað veldur þessu? Svarið er: Stjórnarstefnan og sú misskipting auðæfanna sem af henni hlýst. Við eigum svo mikil verðmæti á Íslandi að allir ættu að geta búið við sæmileg lífskjör. En á sama tíma og hundruð fjölskyldna sjá íbúðirnar sínar í tilkynningum um nauðungaruppboð, á sama tíma og fátæktin heldur innreið sína á ný, á sama tíma og örvæntingin læsist um íslensk heimili þúsundum saman, þá vitum við að fámennur, forríkur minni hluti býr við betri kjör en nokkru sinni fyrr. Eftirspurn þeirra eftir rándýrum nýjum bílum er nú slík að bílaumboðin anna ekki eftirspurn. Það sem byggt hefur verið í Reykjavík á undanförnum árum eru aðallega rándýr einbýlishús. Verslunarhús sem kosta hundruð milljóna króna rísa hvert af öðru. Okurlánastarfsemi skilar okrurum hundruðum milljóna. Þeir fáu sem nást fara svo úr landi án þess að þurfa að hlíta dómi og lögum og leika sér í útlöndum í vellystingum praktuglega meðan láglaunafólkið er hundelt með reikningana sína. Og þetta gerist auðvitað á sama tíma og Sjálfstfl. ræður öllu og hefur Framsfl. í tjóðurbandi í landsstjórninni, og á þeim tíma sem Sjálfstfl. er algjörlega einvaldur í Reykjavík og í mörgum byggðarlögum öðrum, sérstaklega hér á Suðvesturlandi. Sjálfstæðisflokkurinn er flokkur auðmanna. Hann er hið pólitíska skjól fyrir fjármálabrask og spillingu - og Framsfl. á sínar kaffibaunir líka. Sjálfstfl. hefur hagsmunagæslu fyrir þessa aðila á hendi og hann starfar í samræmi við það. Það er þess vegna dapurlegt upp á að horfa ef launamenn styðja íhaldið. Með því eru þeir að kjósa á móti sjálfum sér og sínum hagsmunum. En eru þeir ekki allir eins? Því er stundum haldið fram, en hugleiðum þessar spurningar: 1. Af hverju hefur kaupmáttur launa á undanförnum áratugum alltaf verið hæstur þegar Alþb. hefur verið aðili að ríkisstjórnum? 2. Af hverju er uppbygging á félagslegri þjónustu, skólamálum og heilbrigðismálum öflugust þegar Alþb. er í ríkisstjórn? 3. Af hverju er byggðaþróun jákvæð þegar Alþb. er aðili að ríkisstjórnum? Það er vegna þess, góðir hlustendur, að Alþb. hefur stefnu sem byggist á hagsmunum meiri hluta þjóðarinnar, hinna vinnandi manna í landinu. Alþb. skorar nú á þennan meiri hluta að höggva á viðjar vanans, snúa baki við íhaldinu og veita stjórnarflokkunum ærlega ráðningu. Það er tækifæri til þess í næstu kosningum eftir aðeins sex vikur. Alþb. hefur á þessum vetri sýnt fram á að það er unnt að lifa á Íslandi og það er unnt að bæta lífskjörin. Það á að gera í fyrsta lagi með því að skipta jafnar. Auðvitað geta ekki allir fengið allt. Þeir lægstu eiga að hækka verulega en lífskjör þeirra auðugu verður að skerða frá því sem nú er um að ræða. Samkomulagið í Bolungarvík er skynsamleg tilraun til þess að brjótast fram á nýjum brautum og ákveða að enginn skuli hafa minna fyrir sig að leggja en 30 þús. kr. á mánuði. Í annan stað verður að takast að skera niður milliliðakostnaðinn og yfirbygginguna í þjóðfélaginu. Landsbankinn græddi á síðasta ári um einn milljarð króna, Seðlabankinn á síðustu tveimur árum um hálfan milljarð króna - eftir að hafa reist hús sem kostar 547,8 millj. kr. á núvirði, samkvæmt upplýsingum sem ég fékk frá Seðlabankanum í dag. Þetta milliliðabákn þarf að skera miskunnarlaust niður og yfirbygginguna þungu sem er að sliga þjóðarbúið. Skattsvikin verður að uppræta með þeirri stefnu sem Alþb. samþykkti á landsfundi sínum: Með margföldun skattsekta, einfaldara skattakerfi og hertu skatteftirliti. Opinber nefnd hefur nú komist að sömu niðurstöðu og telur að skattsvikin nemi 6000-7000 millj. kr., en tap ríkis og sveitarfélaga þess vegna nemi 2,5-3 milljörðum kr. Það er ein meginforsenda þess að unnt verði að bæta lífskjörin að skattakerfið verði betra en verið hefur. Í þriðja lagi hefur Alþb. bent á leiðir til nýrrar sóknar í atvinnulífinu. Með aukinni áherslu á nýsköpun, tækniþróun og rannsóknarstarfsemi getum við hér á næstu árum skapað forsendur fyrir lífskjör sem eru sambærileg við það sem gerist í grannlöndum okkar, bæði í kaupi og félagslegri þjónustu. Þá munu Íslendingar ekki lengur þurfa að flýja til granniandanna til þess að bjarga sér undan gjaldþrotastefnu ríkisstjórnar, eins og þeirri sem nú birtist launafólki og framleiðsluatvinnuvegum. Góðir hlustendur. Í kjarasamningunum í vetur gerðust þau tíðindi að aðilar vinnumarkaðarins sameinuðust um að stilla ríkisstjórninni upp við vegg. Stærsti árangur samninganna eru húsnæðismálin. Þar hafði Sjálfstfl. lofað 80% lánum en svikið og aldrei hefur verið erfiðara fyrir fólk að festa kaup á húsnæði en undanfarin ár. Mátti heita að Sjálfstfl. hefði beinlínis drepið svokallaða sjálfseignarstefnu í húsnæðismálum. Verkalýðshreyfingin knúði fram lagfæringar, nýtt húsnæðislánakerfi, þar sem er byggt á hugmyndum sem hafa þróast á undanförnum árum. Húsnæðissamkomulagið er hápunktur kjarasamninganna og ber að jafna því til stærstu ávinninga verkalýðshreyfingarinnar á liðnum áratugum. En þrátt fyrir samkomulagið sem gert hefur verið í húsnæðismálum er vissulega hvergi nærri nóg að gert. Efla verður félagslegt íbúðabyggingakerfi, stuðla að viðgangi húsnæðissamvinnufélaga og síðast en ekki síst er óhjákvæmilegt að grípa til sérstakra aðgerða vegna þeirra sem hafa orðið harðast fyrir misgengi launa og lána á undanförnum árum eftir að kaupgjaldsvísitalan var bönnuð með lögum. Auk þess að knýja fram nýja stefnu í húsnæðismálum tókst verkalýðshreyfingunni að hrekja ríkisstjórnina á flótta í verðlagsmálum. Þar hefur til þessa verið fylgt stefnu hins hömlulausa álagningarokurs. Nú hefur verðlagseftirlit verið eflt verulega fyrir frumkvæði verkalýðssamtakanna. Í samningunum var líka tekið á félagslegum réttindum fiskvinnslufólks og foreldra í veikindum barna. Þar með verða að veruleika þingmál sem þeir Guðmundur J. Guðmundsson, Karvel Pálmason og Ragnar Arnalds hafa átt fyrir þinginu að undanförnu en stjórnarliðið hefur fellt. Þar með kemur í ljós að hið stéttarlega vald verkalýðsins getur beygt meiri hluta Alþingis þó hann sé almennt fjandsamlegur verkafólki. Þá er í kjarasamningunum gert ráð fyrir mun minni verðbólgu en áður hefur verið um langt skeið, en minnkandi verðbólga byggist fyrst og fremst á því að útflutningsafurðir okkar hækka stöðugt í verði og olíuverð fer lækkandi, og loks á því að kaupmáttur launa er enn mjög lágur þó hann geti aukist um 6-7% á samningstímabilinu. Kaupmáttur launa hér á landi er óþolandi lágur og vinnuþrældómurinn er yfirþyrmandi. Lífskjörin verður að bæta og Alþb. er ekki til viðtals um þjóðarsátt um fátækt á 20 þúsund heimilum í landinu. Það er hlutverk Alþb. að berjast gegn fjármálavaldinu hvar sem það birtist. Eini raunverulegi andstæðingur íhaldsins í þjóðmálum er Alþb. Þess hefur orðið vart eftir kjarasamningana að margir hafa orðið fyrir vonbrigðum með þá og það er ekki að undra því margt hefði þurft að takast betur. Hitt er ljóst að kjarasamningar hafa aldrei skilað varanlegum þjóðfélagslegum breytingum undir hægri stjórn og að þjóðfélaginu verður aldrei breytt til frambúðar nema með pólitískum breytingum. Kjarasamningar eru áfangi og þar tekst oft vel til en stundum miður. En einungis með víðtækum pólitískum breytingum getum við skapað varanlegt velferðarríki hins vinnandi manns á Íslandi. Og fram undan er tækifæri: Kosningarnar 31 maí. Þá verður tekist á um stjórn byggðarlaganna. Berið þið saman, góðir hlustendur, stjórn byggðarlaganna þar sem Alþb. er aðili að meiri hluta og þar sem Alþb. er utan meirihlutaaðildar. Svo vill til að nærri hlið við hlið eru álíka stórir bæir, Kópavogur og Hafnarfjörður. Þar er fróðlegt að bera saman félagslega þjónustu. Sá samanburður er Kópavogi tvímælalaust í vil. Athugið Neskaupstað sérstaklega. Þar er nægilegt framboð á dagvistarrými fyrir börn og hefur verið allt frá árinu 1966. Berið saman stjórnarhættina í Reykjavík og annars staðar. Berið saman framkvæmdir í þágu aldraðra nú og áður í Reykjavík. Berið saman veisluhöldin fyrir flokksgæðinga íhaldsins - sem fá gefnar 60 millj. kr. fyrir landsvæði sem þarf í fyrsta lagi að nota seint á næstu öld - berið þetta saman við framlög félagsmálastofnunar handa fátæku fólki í Reykjavík. Um þetta verður að fjalla í kosningabaráttunni. En hitt er ekki minna um vert, góðir tilheyrendur, að við setjum kosningarnar í landsmálapólitískt samhengi: Af hverju er minna fé til framkvæmda í félagsmálum, menningarmálum, samgöngumálum og heilbrigðismálum en áður? Það er vegna þess að ríkisstjórnin hefur skorið niður um meira en helming framlög til sameiginlegra verkefna ríkis og sveitarfélaga. Ríkisstjórnin, hvað er hún? Hún er Framsfl. og Sjálfstfl. Þeir sem styðja þessa flokka eru að leggja blessun sína yfir niðurskurð félagslegra framlaga til sveitarfélaganna. Frambjóðendur þessara flokka eru frambjóðendur niðurskurðarstefnunnar. Hvar sem þeir eru í framboði þá eru þeir að skrifa upp á þessa stefnu. Á mannamótum munu þeir reyna allt hvað þeir geta til að sverja flokka sína af sér á landsmálagrundvelli. En orð þeirra eru innihaldslaus og marklaus. Og þegar þeir tala um nauðsyn sjálfstæðis sveitarfélaganna gegn hinu ægilega ríkisvaldi eru orð þeirra einnig marklaus því flokkar þeirra hafa skrifað upp á skerðingu á eina verðtryggða tekjustofni sveitarfélaganna, Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, en Alexander Stefánsson hefur haft forustu um þá skerðingu sem nemur fleiri hundruð milljónum króna. Kosningarnar til sveitarstjórna 1982 voru upphafið að sigri frjálshyggjunnar og þeirrar stefnu sem hefur haft í för með sér upplausn og örvæntingu á þúsundum heimila, landflótta og byggðaröskun, og minnkandi félagslegar framkvæmdir. Kosningarnar 1986 þurfa að marka önnur þáttaskil, þau að félagsleg sjónarmið sæki á á nýjan leik og að frá og með kosningunum 1986 hefjist nýtt sóknarskeið á Íslandi, framfarir og uppbygging, bjartsýni og baráttugleði í stað niðurdrepandi vonleysis undanfarinna þriggja ára. Í kosningunum 1982 tapaði Alþb. nokkru fylgi en er samt næststærsti flokkurinn í kaupstöðum landsins með verulegt forskot á þá sem næstir komu. Alþb. er þannig eini raunverulegi andstæðingur íhaldsins en þarf að eflast að miklum mun. Í kosningunum 1982 skiptu íhaldsandstæðingar sér á fleiri flokka en áður. Sundrungin þá er ein ástæða kjaraskerðingarinnar sem hefur dunið yfir að undanförnu. Ég hvet Alþýðubandalagsmenn um allt land til þess að fylkja liði á komandi vikum. Íhaldið hefur yfir stórfelldum fjármunum að ráða og ekkert getur unnið það forskot upp annað en stöðug vinna stuðningsmanna Alþb. Nú er skammur tími til stefnu og hverja stund þarf að nota til markvissra starfa. Góðir hlustendur. Síðustu daga höfum við verið minnt óþyrmilega á það að Ísland er hluti heimsátakanna, þegar Bandaríkjastjórn hóf árásir á Líbýu og Bandaríkjaforseti tók ábyrgð á hryðjuverkum gegn saklausu fólki. Þegar slíkt gerist erum við minnt á að hér á landi er bandarískur her, sami herinn og gerði árásina á Líbýu. Hefðu stjórnvöld í Bretlandi neitað um aðstöðu fyrir morðárásina á Líbýu er næsti NATO-flugvöllur Bandaríkjamanna hér á Íslandi. Sem aðilar að NATO erum við kölluð til ábyrgðar á árásinni vegna þess að hér er bandarískt herlið. Viðbrögð íslenskra stjórnvalda voru aumingjaleg og viðbrögð stærsta blaðs landsins hneyksli, en Morgunblaðið hefur í raun réttlætt árásina sem hafði í för með sér morð á konum og börnum - saklausu fólki. Það ber að beita sér af alefli gegn hryðjuverkum og hryðjuverkamönnum, en það verður ekki gert með öðrum hryðjuverkum. Ætlum við að bera ábyrgð á því að þessar deilur magnist stig af stigi rétt eins og í Víetnam á sínum tíma? Ætlar íslenska ríkisstjórnin að bera ábyrgð á þeirri stórfelldu hættu sem blasir við öllu mannkyni þessa dagana? Ef íslenska ríkisstjórnin vill við þessar aðstæður tryggja öryggi Íslands og grannþjóða okkar ber henni að fordæma árásir Bandaríkjamanna á Líbýu. Alþb. hefur haft sérstöðu í utanríkismálum; hefur viljað stuðla að friði og afvopnun; hefur viljað halda Íslandi utan hernaðarátaka; hefur viljað herinn burt og Ísland úr NATO. Friðarstefna Alþb. í utanríkismálum verður aldrei brýnni en þegar vá ber að dyrum eins og nú, og sú stefna á vissulega stuðning víða í þjóðfélaginu. Að lokum þetta, góðir tilheyrendur. Fyrir nokkrum dögum birtist í sjónvarpinu stutt viðtal við Kjartan Ragnarsson leikstjóra og leikritahöfund. Kjartan er tvímælalaust einn fremsti listamaður Íslendinga um þessar mundir og í viðtalinu lýsti hann því hvernig menn hefðu tekið framtíðinni opnum örmum með bjartsýni og framfarahug er kreppunni lauk. Nú, sagði hann, nú er fólk hrætt við framtíðina, og fortíðarhyggjan einkennir samfélagið. Þessi skil sýnir Kjartan ákaflega vel í leikverki sínu Land míns föður, og margt er til í orðum Kjartans: En ber okkur ekki engu að síður að reyna að efla trú fólksins á framtíðina, á lífið? Auðvitað. Og besta leiðin til þess er alhliða ný sókn í efnahags- og atvinnumálum okkar, sókn til betri lífskjara, auðugra menningarlífs, styttri vinnutíma, betri félagslegrar þjónustu, en umfram allt sókn til lífsins með friðarstefnu í utanríkismálum. Okkar skylda er að færa hinni ungu kynslóð nýtt Ísland, bjartsýni og lífsgleði. Ísland sem þorir á alþjóðavettvangi að berjast fyrir friði og sjálfstæði smáþjóðanna gegn hryðjuverkum, hver sem ber ábyrgð á þeim, berjast fyrir jöfnuði, jafnrétti og lýðræði inn á við. Ísland er gott land og fagurt. Fólkið er vel menntað og duglegt. Hér eru öll skilyrði til betra lífs, til þess að skapa trú á framtíðina og lífið. Gefum voninni líf. Gleðilegt sumar!



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Eflaust hefur einhver undrast stóryrta ræðu Svavars Gestssonar hér áðan. Það gerði ég ekki. Ég þekki Svavar Gestsson vel. Þar talaði fulltrúi þess flokks sem á stærstan þátt í því að verðbólga fór úr böndum um áramótin 1982-83. Þar talaði fulltrúi þess flokks sem á stærstan þátt í því að auka erlendar skuldir þjóðarinnar svo að þær eru nú orðnar um eða yfir 50% þjóðarframleiðslu. Eins og stjórnarsáttmálinn ber með sér var þessi ríkisstjórn mynduð til að fást við þessi vandamál. Hún var mynduð til þess að ráða niðurlögum verðbólgu og stöðva erlenda skuldasöfnun. Það var með þetta í huga sem við framsóknarmenn gengum til stjórnarsamstarfsins. Við vorum og erum sannfærðir um að þjóðarbúið hefði ekki þolað þá vaxandi verðbólgu sem var í upphafi ársins 1983. Við erum einnig sannfærðir um það að erlendar skuldir þjóðarinnar mega ekki aukast þótt þær séu ekki komnar á sama hættustig og verðbólgan var. Flestar gerðir ríkisstj. hafa því einkennst af viðureigninni við verðbólguna og erlendar skuldir. Við höfum talið óhjákvæmilegt að meta bæði eldri og nýjar ráðstafanir í þessu ljósi. Allir viðurkenna þann mikla árangur sem náðist í upphafi stjórnartímabilsins þegar verðbólga var færð úr 130 í 20% á átta mánuðum. Það var gert með hörðum lögbundnum aðgerðum sem stjórnarandstaðan kallaði gerræðislegar en við framsóknarmenn töldum óhjákvæmilegar. Þær tókust vegna þess að þjóðin skildi að um nauðsyn var að ræða og studdi aðgerðirnar. Síðast liðin tvö ár töldu ýmsir rétt að láta á það reyna hvort áframhaldandi árangur næðist í efnahagsmálum með sem mestu frjálsræði og afskiptaleysi stjórnvalda. Ég þarf ekki að rekja þróun mála á þessu tímabili. Þetta tókst ekki. Í ljós kom að íslenskt efnahagslíf er enn þá allt of veikburða eftir eld verðbólgunnar til þess að laga sig án opinberra aðgerða að breyttum aðstæðum og tryggja um leið hjöðnun verðbólgu. Ríkisstjórnin bauð að vísu þátttöku í kjarasamningum og m.a. fyrir tilstuðlan ríkisstj. tókust skynsamlegir samningar í febrúar 1984. Þátttaka ríkisvaldsins má segja var hins vegar ekki nægilega markviss, enda ekki ákveðið eftir henni leitað. Í peningamálum sérstaklega kom í ljós að atvinnuvegirnir og þjóð, sem er almennt í fjársvelti eftir fjársóun á verðbólguárum, þarf töluverðan tíma til þess að ná jafnvægi á markaðnum. Með tilvísun til þessarar reynslu töldu stjórnarflokkarnir óhjákvæmilegt að ganga ákveðnar til verks og bjóða þátttöku stjórnvalda í kjarasamningum um s.l. áramót. Ég þarf ekki að rekja árangurinn, hann er öllum í fersku minni. Með markvissu samstarfi aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda náðust kjarasamningar og samkomulag um aðgerðir í efnahagsmálum sem mun tryggja hið langþráða markmið um verðbólgu sem eins stafs tölu í lok þessa árs. Þetta tókst þrátt fyrir markvissa viðleitni Svavars Gestssonar og Alþýðubandalagsmanna að koma í veg fyrir þessa samninga og þetta mun takast ef ekkert óvænt gerist í heimsmálum. Til þess að ná þessum árangri hafa stjórnvöld orðið að grípa mjög ákveðið inn í fjölmarga þætti efnahagsog peningamála. Dregið var án tafar úr hækkun á opinberri þjónustu, nafnvextir voru lækkaðir þegar í kjölfar samninganna og bankarnir knúðir til þess að falla frá hækkun á ýmiss konar þjónustu. Niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðum voru auknar og tollar á ýmsum innflutningi lækkaðir en um leið er af opinberri hálfu og á vegum verkalýðshreyfingarinnar vandlega fylgst með því að lækkun verðlags skili sér til almennings. Það hefur loks sannast að niðurtalning verðbólgu er fær leið þegar um samstillt átak stjórnvalda, verkalýðshreyfingar og atvinnurekenda er að ræða, auk þess sem verðbólga í lok ársins mun að öllum líkindum verða um 6%, sem að sjálfsögðu er lítið annað en bylting í íslensku efnahagslífi, verður umtalsverð aukning á kaupmætti almennings sem mun í lok ársins verða svipaður og hann var um áramótin 1982-1983. Svavar Gestsson hafði ekki rétt svar við spurningu sinni um kaupmátt tímakaups þann tíma sem hann var í ríkisstj. Sá kaupmáttur var falskur. Hann var gerður með erlendri lántöku og miklum viðskiptahalla. Það er ekki síst ánægjulegt að þessi árangur sem ég hef lýst hefur náðst án atvinnuleysis. Ég þekki enga aðra þjóð sem af því getur státað. Að sjálfsögðu hefur það Alþingi sem senn lýkur einkennst mjög af ráðstöfunum í efnahagsmálum, lög um ýmiss konar aðgerðir í kjölfar kjarasamninganna hafa verið samþykkt með víðtæku samkomulagi á þingi og enn liggja fyrir þinginu frv. sem eru sprottin úr kjarasamningunum. Með frv. um húsnæðismál, sem nú hefur verið lagt fyrir þingið eftir mikla vinnu í kjölfar kjarasamninganna, er staðið að fullu við þau fyrirheit sem ríkisstj. gaf í þeim efnum. Ég hygg að varla verði annað sagt en að með þeim sé boðuð stórkostleg framför í húsnæðismálum þjóðarinnar. Með þeim tengjast lífeyrissjóðirnir húsnæðiskerfinu og lán Húsnæðisstofnunar, bæði til nýbygginga og kaupa á eldra húsnæði, eru stórlega aukin. Verða lán til þeirra sem byggja í fyrsta sinn allt að 2 millj. 100 þús. kr. sem mun vera 70% af kostnaðarverði meðalíbúðar. Þeir sem standa í byggingu eða húsakaupum öðru sinni eða oftar fá einnig umtalsverðar hækkanir. Ríkisstj. hefur jafnframt heitið því að vextir af lánum Húsnæðisstofnunar verði ekki yfir 3,5% á meðan hún ræður. Eftir að lög þessi koma til framkvæmda 1. sept. n.k. sýnist mér að það eigi ekki að vera neinum sem er í fullri atvinnu ofraun að eignast viðunandi húsnæði. Fjármagn sem ráðstafað er í gegnum hina svonefndu ráðgjafarþjónustu til þeirra sem hafa lent í erfiðleikum vegna misgengis launa og fjármagnskostnaðar er jafnframt enn aukið um 300 millj. kr. Hefur þá verið varið í þessu skyni samtals 800 millj. kr. Það er sannfæring mín eftir að ég hef kynnst ýmsum sem notið hafa ráðgjafarþjónustunnar í erfiðleikum sínum að sú aðstoð sem þannig hefur verið veitt hefur bjargað mörgum. Með því að koma skuldum í skil og framlengja lán með lægri vöxtum skapast mönnum nú, þegar kaupmáttur fer hækkandi umfram kostnað fjármagns, svigrúm til þess að vinna upp það sem tapaðist. Með því sem verið er að gera í húsnæðismálum er enn einum áfanga náð í þeirri viðleitni félmrh. og stjórnvalda að auka fjármagn til þess málaflokks. Árið 1982, þegar Svavar Gestsson fór með félagsmálin, var 2% af þjóðarframleiðslu varið til húsnæðislána en á árinu 1985 3,6% og það mun nú enn aukast. Með endurnýjuðum reglum um stærð íbúða og fleira sem allt var gefið laust í tíð Svavars Gestssonar, með flýtingu á útborgun lána og fjölmörgum öðrum nýmælum ásamt þeirri ráðgjafarþjónustu sem haldið verður áfram og öllum er opin eru húsnæðismálin loks að komast í höfn. Það er mikill árangur. Framkvæmd laga um framleiðslu landbúnaðarafurða hefur mjög verið til umræðu. Það er eðlilegt. Samdráttur í hefðbundnum og aldagömlum atvinnugreinum hlýtur ætíð að vera mjög viðkvæmt mál. Ég vil hins vegar enn leggja áherslu á þá staðreynd að fyrir þjóð sem er með erlendar skuldir sem nema um 53% landsframleiðslunnar er útilokað að greiða 7080% framleiðslukostnaðar með útflutningi landbúnaðarafurða eða nokkurrar annarrar vöru. Slíkt eykur erlendar skuldir þjóðarinnar. Frá þessum vanda hljóp Framsfl. ekki. Það boðaði Svavar Gestsson hins vegar áðan. Hann áfelldist þessar aðgerðir, boðaði aðgerðarleysi. Alþýðubandalagið hefur venjulega hlaupið frá vandanum og leitast við að ná atkvæðum í gruggugu vatni. Útflutningsbætur hafa vissulega verið mikilvægar til þess að tryggja byggð víða um land. Sú leið er hins vegar ekki fær lengur. Aðrar leiðir varð að finna. Að því er einnig stefnt með fyrrnefndum lögum um framleiðslu landbúnaðarafurða og öðrum aðgerðum landbrh. og ríkisstj. Um leið og ég legg áherslu á að framkvæmd þessarar breytingar verður að vera með þeim hætti að tekið sé fullt tillit til stöðu einstakra byggða og möguleika til annarrar framleiðslu er óhjákvæmilegt að framleiðslubreytingin verði. Ef rétt er að málum staðið er ég jafnframt sannfærður um að byggðaröskun þarf lítil að verða og landbúnaður verður sterkari eftir en áður. Málefni sjávarútvegsins hafa verið mjög til meðferðar á þessu þingi. Þar er nú bjartara fram undan. Um það efast enginn. Stjórnun fiskveiða hefur hins vegar verið umdeild sem er ekki óeðlilegt þegar um svo viðkvæmt mál er að ræða. Mikill meiri hluti hagsmunaaðila hefur þó staðfest fylgi sitt við þá fiskveiðistefnu sem fylgt er. Í samræmi við það hlaut sjútvrh. að starfa. Ég vil hins vegar lýsa ánægju minni með það að ýmsar lagfæringar fengust fyrir landshluta sem háðari eru sjávarútvegi en aðrir hlutar landsins. Nefni ég sem dæmi að línuveiðar eru nú að hálfu utan kvóta í fjóra mánuði ársins. Nú liggur fyrir Alþingi frv. til laga um afnám sjóðakerfisins sem ég hygg að hafi að flestra dómi verið orðin hin versta flækja. Afnám þessa kerfis í sjávarútvegi er sérstaklega mikilvæg fyrir landshluta sem byggja fyrst og fremst á þorskveiðum því að frá þeim hefur verið tekið og greitt með öðrum fisktegundum. Þótt afli sé vaxandi og bjartara framundan í sjávarútvegi eiga fyrirtæki í þeirri grein eðlilega í erfiðleikum vegna óhjákvæmilegrar aðlögunar að gjörbreyttum aðstæðum, einkum á fjármagnsmörkuðum. Nú kostar fjármagnið sitt eins og sagt er og eins og hlýtur að vera í eðlilegu þjóðfélagi. Ég er þó ekki í nokkrum vafa um að sjávarútvegur mun komast yfir þann þröskuld, enda væri framtíð þessarar þjóðar að öðrum kosti vægast sagt í mikilli óvissu. Eins og ég hef áður sagt tel ég fulla ástæðu til að ætla að sá árangur muni nást sem að er stefnt. Reyndar er von til þess að ástand í lok ársins geti orðið töluvert betra en menn hafa þorað að gera ráð fyrir. Nýjasta endurskoðun Þjóðhagsstofnunar á ástandi og horfum í efnahagsmálum, sem birt verður eftir fáeina daga, bendir til þess að þjóðartekjur vaxi allmiklu meira en áður hafði verið gert ráð fyrir. Stafar það fyrst og fremst af enn batnandi viðskiptakjörum sem felast í lækkun olíu umfram það sem áður var talið og nokkurri viðbótarhækkun á fiskverði á erlendum mörkuðum. Því er nú talið að rúmlega milljarður geti orðið umfram á vöruskiptareikningi og að viðskiptahalli verði því minni en áætlað var, þrátt fyrir nokkuð aukinn innflutning í kjölfar tollalækkana, og verður hann þá minnstur sem hann hefur verið um langt bil. Erlendar skuldir þjóðarinnar munu þá lækka töluvert sem hundraðshluti af þjóðarframleiðslu í fyrsta sinn um árabil og greiðslubyrði sömuleiðis. Þjóðarframleiðsla mun þá jafnframt aukast um nálægt 3,5%. Þessar horfur tryggja að sjálfsögðu þau markmið sem að er stefnt, bæði aukinn kaupmátt launa og minni verðbólgu. Hitt má þó ekki gleymast að atvinnuvegirnir eru margir hverjir í sárum eftir verðbólgueldinn. Óhjákvæmilegt er því að ráðstafa verulegum hluta batnandi efnahags til þess að treysta stöðu atvinnuveganna og renna fleiri stoðum undir íslenskt efnahagslíf. Á það hefur ríkisstj. lagt áherslu þau ár sem hún hefur setið og sérstaklega eftir að tókst að draga úr verðbólgu á árinu 1983. Nýjar atvinnugreinar hafa fengið forgang að lánsfé, sérstakt fyrirtæki, Þróunarfélagið hf., sett á fót til að stuðla að nýsköpun í atvinnulífi og Stofnlánasjóður fengið fyrirmæli um að lána til slíkra greina. Ég veit að sumir kappsamir menn eru óþolinmóðir og vilja sjá árangurinn strax. Staðreyndin er að ótrúlega margt er í bígerð. Ég er sannfærður um að það mun skila þjóðarbúinu ómældum arði á næstu árum og stórlega styrkja allan grundvöll efnahagslífsins. Ég er hins vegar jafnsannfærður um það að hollt er að fara varlega í sakirnar og rasa ekki um ráð fram. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á því að yfir 200 loðdýrabúum hefur verið komið á fót og þeim fjölgar ört. Fyrirtæki á sviði ýmiss konar hátækni hafa vaxið, bæði þau sem nokkuð eldri eru og mörg ný. Sumt af því á eftir að skila sér í ríkum mæli, m.a. í fiskiðnaði landsmanna. Mjög er mikilvægt að Fiskveiðasjóður og Byggðasjóður taki skipulega á þeim málum og hvetji menn til að nota það fjármagn sem sjóðirnir hafa til ráðstöfunar í þessu skyni. Í fiskeldi er sérstaklega mikill hugur í mönnum. Þeir aðilar munu nú vera orðnir um 60-70 sem þar ætla að hasla sér völl. Sumar hugmyndir eru afar stórar. Þetta er ekki að ástæðulausu þegar þess er gætt hvað vöxtur fiskeldis hefur verið mikill og hraður í nágrannalöndum okkar, t.d. Noregi. Þar hefur fiskeldi aukist um u.þ.b. 40% á ári. Er því spáð að það verði orðið töluvert stærra en sjávarútvegur Noregs innan örfárra ára. Við höfum dregist aftur úr þrátt fyrir það að allir viðurkenna að aðstaða hér á landi er stórum betri til fiskeldis en þekkist víðast annars staðar. Af þessum ástæðum taldi ég nauðsynlegt að skipa nefnd á s.l. ári til þess að gera tillögur um samræmdar aðgerðir og ráðstafanir vegna fiskeldis. Þessi nefnd hefur þegar skilað ýmsum tillögum sem eru að koma til framkvæmda. Frv. um veðhæfni eldisfiska er að verða að lögum og frv. um Rannsóknadeild fisksjúkdóma verður afgreitt fyrir þingslit. Það er e.t.v. hið mikilvægasta sem gert hefur verið til þess að treysta og tryggja fiskeldi hér á landi. Sjúkdómar eru sú hætta sem verst er eins og reynslan sýnir. Á vegum Framkvæmdasjóðs Íslands, Byggðasjóðs og Stofnlánadeildar landbúnaðarins verða lánaðar um 350 millj. kr. á þessu ári til fiskeldis. Auk þess hefur Fiskveiðasjóður veitt ábyrgðir sem munu nema um 400 millj. kr. Mikið fjármagn hefur einnig fengist með beinni þátttöku erlendra aðila. Það er umhugsunarefni. Við verðum að gæta þess vandlega að missa aldrei tökin á þessari álitlegu atvinnugrein. Þannig gæti ég reyndar haldið áfram að ræða um nýsköpun í íslensku atvinnulífi en tíminn leyfir það ekki. Það sem ég hef nefnt verður að nægja til þess að undirstrika þá bjartsýni sem ég ber í brjósti í þessu sambandi og hún er allt annað en það svartagallsraus sem Svavar Gestsson fór með áðan. Nú þegar verðbólga næst niður í svipað og er í nágrannalöndum okkar er orðinn allt annar og heilbrigðari grundvöllur fyrir atvinnulífið, bæði hið hefðbundna og nýtt. Möguleikarnir eru óteljandi og dugnaður landsmanna mikill. Ég lít því björtum augum til framtíðarinnar, enda takist okkur að halda verðbólgunni í skefjum, draga jafnt og þétt úr erlendum skuldum og búa þannig við heilbrigt efnahagslíf. Því get ég þó ekki neitað að stóran skugga ber á bjartsýni mína þegar að ástandi heimsmála kemur. Vonarneisti var kveiktur með fundi forustumanna stórveldanna í Genf á s.l. hausti. Það var eðlilegt. Þeir höfðu ekki lengi talast við þótt örlög heimsins alls séu í raun í þeirra höndum. Því miður hefur þessi neisti nú dofnað. Endurnýjaðar tilraunir með kjarnavopn eru mönnum að vonum ekki að skapi. Árás Bandaríkjanna á Líbýu ræður þó úrslitum í þessu sambandi. Þegar málið er skoðað frá öllum hliðum virðist mér sú aðgerð óafsakanleg. Ég mæli hryðjuverkum ekki bót, því fer víðs fjarri. Alsaklausir einstaklingar verða fyrir slíkum árásum, jafnvel fullhlaðnar flugvélar sprengdar í loft upp, aðeins vegna þess að þær bera merki einhverrar þjóðar, og flugfarþegar myrtir í flughöfnum. Að sjálfsögðu eiga allar lýðræðisþjóðir að taka höndum saman gegn slíku brjálæði. Veita verður þeim þjóðum sem að hryðjuverkum stuðla verðuga ráðningu. Að svara með hernaðarárás mun hins vegar að mínu mati aldrei stöðva hryðjuverk, fremur auka þau. Árás Bandaríkjamanna á Líbýu er móðgun við önnur lýðræðisríki í heiminum og sérstaklega við bandamenn þeirra í Evrópu. Hún sýnir virðingarleysi við almenningsálitið, a.m.k. utan Bandaríkjanna. Með árásinni er jafnframt tekin sú áhætta á vaxandi átökum sem engri þjóð er leyfilegt að taka. Góðir Íslendingar. Senn líður að lokum þessa kjörtímabils. Ég sé enga ástæðu til að ætla að kosningar til Alþingis verði fyrr en á eðlilegum tíma að ári. Kosningar til sveitarstjórna verða hins vegar nú fljótlega og þá mun m.a. vera metið það verk sem ríkisstj. hefur unnið. Ég efast ekki um hver niðurstaðan verður. Stjórnarflokkunum ber hins vegar skylda til að sanna að sá árangur náist sem þeir hafa lofað. Þeir eiga jafnframt fyrir höndum hið mjög svo erfiða verkefni að endurreisa fjárhag ríkissjóðs. Frá því verður að sjálfsögðu ekki hlaupið. Í því eru stjórnarflokkarnir ákveðnir. Því verður ekki neitað að fjárhagur ríkissjóðs er mjög erfiður í kjölfar kjarasamninganna. Má jafnvel segja að ríkissjóði hafi að nokkru verið fórnað til þess að auka kaupmáttinn og ná verðbólgunni niður. Hins vegar bíða ríkissjóðs fjölmörg nauðsynleg verkefni sem úr hefur verið dregið á undanförnum árum. Hafnir landsins eru margar í erfiðri stöðu, flugvellir og skólabyggingar hafa tafist og sjúkrahús og fleira. Tekist hefur að viðhalda velferðarkerfinu og er það vel og þar með því jafnræði og öryggi sem þegnunum er ætlað með heilsugæslutryggingu, menntun og fleiru. Um þetta verður að standa vörð þótt sparnaðar beri að leita á öllum sviðum. Fjármagn til opinberra framkvæmda verður að aukast jafnt og þétt á ný, um leið og efnahagslífið styrkist, þótt það náist ekki á einu eða tveimur árum. Verkefnin eru þannig mörg fram undan. Frá þeim verkefnum mun Framsfl. ekki hlaupast á meðan hann er í ríkisstjórn.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Árið 1986 var valið sem alþjóðlegt friðarár á vegum Sameinuðu þjóðanna. Það þótti vel viðeigandi í tilefni af 40 ára afmæli þeirrar stofnunar þar sem varðveisla friðar var einmitt megintilgangurinn með stofnun Sameinuðu þjóðanna í lok síðari heimsstyrjaldarinnar. Enn lifir tæpur fjórðungur þessa friðarárs þegar þeir atburðir hafa gerst sem stefna heimsfriði í verulega hættu. Hinar vítaverðu loftárásir Bandaríkjamanna á Líbýu hafa vakið ótta og andúð meðal almennings og ráðamanna flestra Evrópuþjóða þótt þær virðist njóta stuðnings heima fyrir. Bandaríkjamenn virðast trúa því að með illu megi illt út reka, en virðast ekki, þrátt fyrir dýrkeypta reynslu sína í Víetnam, muna eða skilja að skæruhernaður og hryðjuverkastarfsemi verða trauðlega brotin á bak aftur með loftárásum. Þeir virðast heldur ekki muna eftir því að ofbeldi leiðir af sér ofbeldi. Sú stigmögnun, sem margir óttuðust, er þegar orðin og fáir trúa því að hryðjuverkamönnum hafi verið gefin sú ráðning sem dugar, hve fegnir sem menn vildu þó vera lausir við voðaverk þeirra. Miklu líklegra er að þeir færist í aukana og sæki í sig veðrið til hefnda. Aðgerðir Bandaríkjamanna eru því líklegar til að draga á eftir sér slóða, sem enginn veit hvar endar. Bandamenn Líbýumanna, Sovétríkin, og Bandaríkin eru farin að senda hvort öðru tóninn og heimsbyggðin horfir kvíðin á fjöregg sitt í höndum tröllanna. Atburðir síðustu sólarhringa vekja upp fjölda hugsana og spurninga sem mig langar að víkja að í máli mínu hér vegna þess hve mikilvægar þær eru. Hvernig stendur á því að stórveldi eins og Bandaríkin lætur öfgafullan einræðisherra smáþjóðar mana sig til svo óábyrgra og hættulega skammsýnna aðgerða? Það hlýtur að leiða hugann að hæfni núverandi ráðamanna til að gegna því forustuhlutverki sem þeir hafa og jafnframt að því hvers konar ráðgjafa Bandaríkjaforseti hefur valið sér. Þessar loftárásir voru gerðar þvert gegn vilja helstu ráðamanna Evrópuríkja utan Breta. Það leiðir hugann að því hvert neitunarvald og sjálfræði bandalagsþjóðir stórvelda hafa þegar til kastanna kemur. Verður tekið tillit til óska þeirra og eindregins vilja ef upp kemur sú staða að ráðamönnum stórveldis hugkvæmist að beita kjarnorkuvopnum? Hin óbilgjarna stefna stórveldanna í kjarnorkumálum hefur leitt til þess að margar þjóðir velta því fyrir sér hver framtíð þeirra verði innan bandalaga við kjarnorkuveldin. Austur-Evrópuþjóðir eiga fárra kosta völ í þessum efnum. En sú skoðun er ríkjandi meðal almennings víða í Vestur-Evrópu að jafnvel þótt þjóðir þeirra séu fylgjandi aðild að bandalagi við Bandaríkin þá muni þær ekki una því að kjarnorkuvopn verði staðsett í löndum þeirra. Þrátt fyrir þessa skoðun hefur kjarnorkuvopnum verið komið fyrir í sumum þessara landa, t.d. Bretlandi, Vestur-Þýskalandi og nú síðast Hollandi, með því að beita þrýstingi á stjórnvöld og gegn kröftugum mótmælum, bæði almennings og margra stjórnmálamanna. Vígbúnaðarkapphlaupið byggir á sömu forsendum og það hefur ævinlega gert og nýjum og betri vopnum er ætlað að bera sigur af þeim sem fyrir eru. Fleiri vopn eiga að tryggja meira öryggi. Mergurinn málsins er þó sá að þessi röksemdafærsla gildir ekki um kjarnorkuvopn. Afleiðingar af notkun aðeins örlítils hluta þeirra mun hafa tortímingu í för með sér jafnt fyrir þá sem fyrir vopnunum verða og hina sem beita þeim. Engu jafnvægi er því hægt að ná í þeim leik. Árið 1944 orti skáldkonan Hulda hátíðarljóð í tilefni af stofnun hins íslenska lýðveldis, þar sem segir: Með friðsæl býli, ljós og ljóð svo langt frá heimsins vígaslóð. 42 árum síðar finnst enginn staður á þessari jörð sem gæti verið óhultur fyrir áhrifum þeirra kjarnorkuvopna sem stórveldin hafa sankað að sér. Svo miklu hefur nú verið safnað að ætla má hverju mannsbarni jafngildi 4 tonna af sprengjuefni og mætti því deyða hvern mann nokkru oftar en einu sinni ef það væri hægt. Samt heldur söfnunin áfram og hún kostar ekkert smáræðis fé. Til hennar var sólundað á s.l. ári 800-1000 milljörðum dollara. Það er um þúsundföld upphæð íslenskra fjárlaga þessa árs. Það virðist ekki öllum nægilega ljóst hve skaðvænlegar pólitískar og efnahagslegar afleiðingar hljótast af vaxandi kostnaði við vígbúnaðarkapphlaupið. En hernaðar- og gróðahyggja gagnsýrir pólitíska hugsun um víða veröld í allt of ríkum mæli. Sá baggi, sem kjarnorkuveldin og önnur vopnaframleiðslulönd binda sér vegna þessara útgjalda, er skoplítill miðað við þau efnahagsáhrif sem þessi fjársóun hefur í þróunarlöndunum. Halli á bandarískum fjárlögum á s.l. ári var um 200 milljarðar dollara og má reikna með svipuðu ástandi í Sovétríkjunum, en þessi stórveldi eru ábyrg fyrir meira en helmingi allra útgjalda til hermála. Vaxandi fjárlagahalli leiðir til vaxtahækkana, sem gerir skuldastöðu þróunarríkja erfiðari. Það fé, sem eytt er til vígbúnaðar árlega, jafngildir þjóðarframleiðslu allra þeirra landa þar sem fátækari helmingur jarðarbúa býr. Þessi árlega eyðsla jafngildir allri skuld hinna fátækari þjóða við hinar efnaðri, en vaxtagreiðslur af þessum skuldum eru að kyrkja efnahagslíf margra fátækra þjóða. Um 2 millj. manna eiga ekki kost á hreinu drykkjarvatni, en sýkingar af völdum mengaðs drykkjarvatns eru tíðasta dánarorsök ungbarna. Er talið að nokkrar milljónir barna deyi af þessum sökum á hverju ári. Jafnvirði þriggja vikna hernaðarútgjalda gæti þó útvegað heilnæmt drykkjarvatn handa öllum jarðarbúum. Fyrir áratug dóu 2 milljónir manna árlega úr bólusótt. Með því að verja 300 millj. dollara til bólusetninga tókst að útrýma þessum erkióvini mannsins á nokkrum árum. Þessar 300 millj. mundu samsvara 5 klst. hernaðarútgjöldum. Hernaðarútgjöld í hálfan dag mundu nægja til að útrýma malaríu. Góðir áheyrendur. Hugsið ykkur alla sjúkdómana sem við kunnum læknisráð við í dag og gætum losað okkur við. Og hvað með mannvitið og fjármagnið sem flytja mætti frá hernaði yfir í rannsóknir á sjúkdómum, eins og krabbameini? Hver mundi ekki vilja losna við það? Og hvað með hungrið, atvinnuleysið og ólæsið? Um 900 milljónir manna eru ólæsar, um 600 milljónir atvinnulausar og um 600 milljónir manna eru vannærðar eða líða hungur. Ef allur heimur er hafður í huga er 450 dollurum að jafnaði varið til mennta til hvers barns en kostnaðurinn við hvern hermann er aftur á móti 25 þús, dollarar. Þarna var skrýtin forgangsröð, góðir áheyrendur, hjá þjóðríkjum heimsins. Hverjum skyldu þau ætla að erfa löndin? Varla hermönnum. Að baki allra þeirra talna, er ég áður nefndi, liggja grimmilegar staðreyndir um þá efnahags- og félagslegu þróun sem ríkir á okkar dögum. Útgjöld til vígbúnaðar margfaldast meðan frumþörfum milljóna manna er ekki sinnt. Eldflaug, sem ber kjarnaodd, er aðeins 6 mínútur á leið sinni frá Vestur-Evrópu til Sovétríkjanna. Venjuleg afríkönsk húsmóðir þarf að ganga margar klukkustundir til að sækja drykkjarhæft vatn. En hverjir eru það sem velja slíka forgangsröð? Eru það stjórnmálamenn? Ekki nema að litlu leyti. Hópur enskra vísindamanna telur að í raun og veru séu það fyrst og fremst hergagnaframleiðendur og herforingjar sem taki úrslitaákvarðanir um hönnun og smíð vígbúnaðar á Vesturlöndum og þetta er áætlaður hópur sem ekki telur nema um 800 manns. Líklegt er að svipað gildi í Sovétríkjunum. Stjórnmálamennirnir standa oft frammi fyrir gerðum hlut eftir að miklu fé hefur verið varið til rannsókna og tilrauna og eru neyddir til að samþykkja hverja áætlunina á fætur annarri. En fjármagnið, sem viðheldur vígbúnaðarkapphlaupinu, það kemur frá skattgreiðendum, frá fólkinu sjálfu. Er þessi þróun í samræmi við vilja fólksins? Er það vilji fólksins að kosta meiru á hermennina en börnin? Er það vilji fólksins að búa við hið brothætta öryggi kjarnorkuváarinnar? Því trúi ég ekki, enda sýna niðurstöður skoðanakannana að svo er ekki. Á þessari öld hefur mönnum orðið það æ ljósara að þjóðir heimsins mynda eina heild. Öryggi allra þjóða er sameiginlegt og engin ein þjóð getur nú á dögum tryggt sér öryggi umfram aðrar eða á kostnað annarra. Því er sú sérhyggna hagsmunaþrönga utanríkisstefna, sem ríkt hefur víða um heim, úrelt og hættuleg og við verðum að beita nýjum hugmyndum og leita nýrra leiða við að tryggja sameiginlegt öryggi og hugsa í miklu víðara samhengi en við höfum áður gert með hagsmuni allra jarðarbúa í huga. Vaxandi fjöldi þjóða gerir sér grein fyrir nauðsyn þess að þrýsta á stórveldin til að knýja fram vilja hjá þeim og aðgerðir til að draga úr vígbúnaði og stöðva frekari vopnasmíð. Öll stjórnvöld svara þrýstingi og stórveldin munu svara þrýstingi frá bandamönnum sínum og nágrönnum en einungis ef sá þrýstingur er nógu mikill. Þess vegna er það hlutverk smáþjóðar eins og Íslendinga, sem æskja friðar og vilja bægja frá kjarnorkuvá, að láta þennan vilja sinn og skoðanir skorinort og ótvírætt í ljós, þær skoðanir sem meiri hluti Íslendinga hefur lýst í skoðanakönnunum og hafa reyndar komið fram í samþykkt Alþingis um afvopnunarmál á s.l. vori. Það er í samræmi við þær skoðanir sem Íslendingar hljóta að styðja tillögu Mexíkó, Svíþjóðar og fleiri ríkja á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna um frystingu kjarnorkuvopna, eins og hin Norðurlöndin gerðu, en ekki að sitja hjá eins og síðast var gert. Það er sömuleiðis í samræmi við yfirlýstar skoðanir meiri hluta þjóðarinnar í skoðanakönnunum að styðja hugmyndir um kjarnorkuvopnalaus svæði og því er eðlilegt að Íslendingar taki fullan þátt í og stuðli að umræðum um þau mál á Norðurlöndum. Góðir áheyrendur. Ég hef kosið að verja meginhluta máls míns hér í kvöld til að ræða um ástand mála á alþjóðavettvangi. Það er fyrst og fremst vegna þess að ærið tilefni hefur gefist til þess, en einnig vegna þess hve mikilvæg þessi mál eru og sjaldan rædd í almennum stjórnmálaumræðum á Alþingi. Af nógu er þó að taka á innanlandsvettvangi og vegna þess sem ég áður sagði um frið og öryggi má geta þess að misrétti og skortur á jöfnuði eru afgengar orsakir fyrir ófriði og ofbeldi. Þó að við hyggjum að alþjóðamálum og fordæmum það hrópandi misrétti, sem þar blasir við, skulum við gæta okkar því að misréttið fer vaxandi á Íslandi. Nú síðast var það lögfest í kjölfar nýgerðra kjarasamninga. Eitt það alvarlegasta við þá samninga var að engin tilraun var gerð til að hrófla við tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu. Það var þvert á móti staðfest að hér skuli ríkja láglaunastefna sem skipar fjórðu hverri fjölskyldu undir fátæktarmörk. Slíkt er óþolandi og óverjandi frá siðferðilegu sjónarmiði, en auk þess er það ákaflega dýrkeypt fyrir efnahag þjóðarinnar. Við höfum ekki efni á því að leiða svo stóran hóp manna í fátækragildru. Þetta er þeim mun ófyrirgefanlegra af því að öll ytri skilyrði eru svo hagstæð og hefðu í raun leyft að mun betur væri gert. Aðgerðir þessarar ríkisstj. í efnahagsmálum og úrræða- og aðgerðaleysi hennar í húsnæðismálum hafa leitt stóran hóp manna í gapastokk, þar sem ríkir örvænting, félagsleg upplausn og persónuleg ógæfa. Samt hefur þetta fólk ekkert gert annað en að reyna að koma yfir sig húsnæði. Sú neyðarþjónusta, sem sett hefur verið á laggirnar, hefur sumum hjálpað en er hvergi nærri nóg, enda er um þriðjungur, sem þangað leitar, nú að koma í annað sinn. Húsnæði tilheyrir frumþörfum og telst til mannréttinda, ekki bónbjarga. Það er skömm þessarar stjórnar að hafa leyft misréttinu að hreiðra um sig og skjóta rótum í þjóðfélaginu án þess að gera nokkra alvarlega tilraun til að koma í veg fyrir það. Það verður hennar versta skömm og hún á sér engar málsbætur, hún hefur umboð þjóðar sem er sú sjötta ríkasta í heimi. "Systir góð, sérðu það sem ég sé?" spurði Jónas Hallgrímsson og benti frænku sinni á bleika grastó í fjallinu. Þangað fóru þau svo í grasaferð og fylltu alla bagga sína en nóg var samt eftir. Það er enn nóg af grösum á Íslandi handa okkur öllum en við verðum að skipta þeim jafnara. Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hvert stefnir heimurinn? Þessi spurning er áleitin nú í kjölfar þeirra atburða sem orðið hafa við sunnanvert Miðjarðarhaf undanfarna daga. Með ugg í brjósti hafa menn spurt sig: Er það ofbeldið sem enn á að ráða för? Hefur því enn tekist að ná tangarhaldi á heiminum? Hafa menn ekki lært af reynslunni? Menn eiga engin svör við þessum spurningum. En í hjarta sínu vita menn að ofbeldi er engin lausn á neinu máli og getur aldrei verið til heilla í samskiptum manna og þjóða. Sennilega hafa fáir verið í vafa um að hermdarverk væru ofbeldisverk. Hins vegar kunna þeir að hafa verið einhverjir sem ekki töldu hernað til ofbeldis. Með árás sinni á Líbýu hafa Bandaríkjamenn hins vegar þurrkað út skilin sem að nafninu til hafa verið á milli hernaðar og hermdarverka og sýnt heiminum að ofbeldi, hvaða nafni sem það nefnist, er ávallt eitt og það sama. Það er gegn ofbeldi í hvaða mynd sem er og hvaða nafni sem nefnist sem okkur, hverjum og einum, ber skylda til að snúast því að við liggur ekki aðeins heiður okkar og mannúð, heldur líf allra heimsins barna. Í því efni skiptir álit hvers og eins, almenningsálitið, öllu máli því að það er því aðeins að menn sameinist um að vilja heim án ofbeldis, heim friðar og frelsis, að takast megi að byggja slíkan heim. Íslensk þjóð er að sönnu lítil þjóð út við ystu höf og vissulega ekki ráðandi í heimsmálum. En við erum rödd í samfélagi þjóðanna og þá rödd eigum við að láta hljóma hátt og skýrt gegn hvers konar ofbeldi, kúgun og valdbeitingu hvar sem er í heiminum. Að snúast gegn ofbeldi er það sama og að snúast til varnar fyrir rétti þeirra sem minna mega sín og það er ekki aðeins á sviði alþjóðamála sem slíkt skiptir máli. Slíkt skiptir máli á öllum sviðum mannlífsins og hvarvetna í samfélagi manna. Ef við lítum okkur nær þá eru mér efstar í huga upplýsingar, sem fram hafa komið að undanförnu, um vaxandi neyð fólks hér á landi. Sérfræðingar á Þjóðhagsstofnun reikna nú út að fjórða til fimmta hver fjölskylda hér á landi búi við afkomu sem telja verður undir fátæktarmörkum. Landlæknir segir okkur að fólk sé farið að tapa heilsu og verða veikt vegna fátæktar. Frá félagsmálastofnununum berast upplýsingar um geigvænlega fjölgun þeirra sem þangað leita eftir hjálp. Barnaverndarmálum fjölgar, hjónaskilnuðum fjölgar og þeir sem með sálgæslu fara, s.s. prestar og geðlæknar, segja okkur að sífellt fleiri láti bugast og gefist upp við að reyna að lifa lífinu upp á eigin spýtur. Þannig er ástandið þessa vordaga í sjötta ríkasta landi heims. Þetta ástand er með öllu óverjanlegt í íslensku velferðarþjóðfélagi fyrir utan það að vera þjóðfélaginu dýrt - því að menn skulu ekki gleyma því að það er rándýrt að brjóta fólk niður. Menn skulu heldur ekki gleyma því að fátækt er ekkert náttúrulögmál. Hún er til komin af manna völdum, vegna ákvarðana sem menn hafa tekið, ekki guðir. Og eins og öðrum mannanna verkum má henni af sér hrinda. Nýgerðir kjarasamningar hafa af ýmsum verið kallaðir tímamótasamningar. Það eru þeir, ekki síst fyrir þá sök að þeir festa í sessi það ástand sem ég hef hér gert að umtalsefni. Fyrir utan það að stefna ríkisfjármálum í óvissu og byggja á ótraustum forsendum verða samkvæmt þeim áfram greidd laun á Íslandi fyrir fulla dagvinnu sem ekki nægja einstaklingi til framfærslu. Samkvæmt nýjum útreikningum kjararannsóknarnefndar var kaupmáttur kauptaxta á síðasta ári sá lægsti sem verið hefur í 20 ár. Sömu útreikningar benda til að svo verði áfram út þetta ár. Það var um þetta sem þjóðarsáttin margfræga, samningarnir, var gerð - þjóðarsátt um lægstu laun í 20 ár, um fátækt. Það þýðir ekkert fyrir hv. þm. Svavar Gestsson eða hæstv. ráðh. Þorstein Pálsson né þá Framsóknar- og Alþýðuflokksmenn að standa hér upp og sverja af sér fátæktina. Þeir greiddu henni allir atkvæði, allir sem einn, þegar þeir staðfestu síðustu kjarasamninga hér í þingsölum. Hverjir skyldu svo fara verst út úr þessum kjarasamningum? Hverjir vinna eftir lægstu töxtum og njóta hvorki launaskriðs né annarra launatengdra fríðinda? Það eru fyrst og fremst konur. Þær eru mikill hluti þeirra sem ekki geta séð sjálfum sér farborða í dag með launum fyrir fulla vinnu. Ætli það sé einhver tilviljun að það eru fjórir karlastjórnmálaflokkar og karlstýrð verkalýðshreyfing og vinnuveitendasamtök sem semja um þessi lágu laun? Auðvitað er það engin tilviljun, svona mundi enginn semja fyrir sjálfan sig. Í raun er hér aðeins komið enn eitt lifandi dæmið um það hversu það á langt í land að konur njóti fullrar mannvirðingar hér á landi. Til þess að bregðast við þessu ástandi í launamálum höfum við Kvennalistakonur lagt fram hér á Alþingi frv. til laga um lágmarkslaun þar sem kveðið er á um að óheimilt sé að greiða lægri laun fyrir fulla dagvinnu en sem nemur framfærslukostnaði einstaklings. Frv. þetta nær til um 20 þús. launþega, þeirra sem lægstu launin hafa. Samkvæmt lauslegum útreikningum Þjóðhagsstofnunar hefði það aðeins um 3-4% hækkun á launakostnaði í för með sér. Hvorki mun þessi kostnaðarauki setja atvinnulífið á hliðina, allra síst nú á tímum óvenju hagstæðra efnahagsskilyrða, né valda aukningu á verðbólgu að ráði. Það kostar m.ö.o. ekki mikið í peningum að hækka lægstu laun í landinu, það er ekki þröskuldurinn. Þröskuldurinn er að það kostar töluvert í virðingu. Það kostar það að saumakonan, sem nú er með rúm 17 þús. á mánuði, fær kannske verkstjóralaun fyrir vinnu sína án þess að verkstjórinn hækki nokkuð. Það er það sem ekki gengur að mati þeirra sem nú ráða ferðinni í efnahagsmálum þjóðarinnar. Þar erum við komin að kjarna málsins. Erum við í raun tilbúin til að breyta þessu þjóðfélagi á þann veg að hér njóti allir, konur, karlar og börn, sömu virðingar? Erum við tilbúin til að tryggja að hér líði enginn skort? Erum við tilbúin til að bera þá lágmarksvirðingu fyrir tilverurétti manna? Og erum við tilbúin til að sýna lífinu þá virðingu að gera allt sem við getum til að láta rödd okkar hljóma hvarvetna í þágu friðar og frelsis og gegn ofbeldi og valdbeitingu í hvaða mynd sem er og hvar sem er? Þetta bið ég þing og þjóð að íhuga því að þetta eru þær spurningar sem enga bið þola á þessum vordögum. - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þá er komið að hinum árlega viðburði sem eru almennar stjórnmálaumræður. Það hefur tíðkast í áranna rás að í þessum umræðum beini hin svokallaða stjórnarandstaða spjótum sínum að ríkisstjórninni og gagnrýni störf hennar. Aftur á móti taka stjórnarliðar sig til og bera blak af aðgerðum ríkisstjórnarinnar og telja fram til tekna það sem að þeirra mati hefur verið vel gert. Nú ber hins vegar svo til að í ár sér þess ekki nokkurn stað að það þurfi að beina spjótum að ríkisstj. í þessum umræðum. Af hverju skyldi það nú stafa? Jú, það kemur til af því að réttara væri að spyrja hvort það sé stjórn í landinu. Er stjórn í landinu? Jú, það á að heita að svo sé. En hvað er það þá sem hún hefur verið að aðhafast og hvar er frumkvæðið og hvar er ábyrgðin? Ég hef a.m.k. ekki orðið vör við að hér hafi verið að störfum ábyrg ríkisstj. sem hafi beitt sér fyrir nauðsynlegum efnahagsaðgerðum. Ég hef ekki heldur orðið vör við að hér hafi verið að störfum ábyrg ríkisstj. sem hafi haft frumkvæði að því að láta þegna landsins njóta þess góðæris sem staða þjóðarbúsins sýnir, eða að Ísland er jú sjötta ríkasta þjóð heims. Það fer hins vegar ekkert á milli mála að það er til nokkuð í landinu sem heitir ASÍ og VSÍ eða þeir aðilar vinnumarkaðarins sem stóðu að hinum margfrægu samningum sem skemmst er að minnast, þeir sem stóðu að þeim efnahagsaðgerðum sem nýlega hafa verið framkvæmdar og síðast en ekki síst þeir sem urðu til þess að lækka bensínverðið og dekkin undir bílana, svo að ekki sé minnst á lækkun á tollum á bifreiðum og heimilistækjum sem þessir aðilar stóðu fyrir að yrði að veruleika. En meðfram vegna þess að forustumenn aðila vinnumarkaðarins hafa nú komið öllu þessi til leiðar væri ekki úr vegi að leita eftir skýringu og svörum þeirra um það hvers konar framtíðarþjóðfélag þeir sjá fyrir sér. Reyndar er einnig þörf á að varpa þeirri sömu spurningu til þess meiri hluta sem virðist hafa allt sitt á hreinu, virðist vera ofan á, eins og það er kallað, þeir sem ekki hafa séð til þess ástæðu að mögla vegna útkomu þessara samninga. Enda hefur bilið breikkað milli þeirra og svo hinna sem vart hafa í sig og á. Þeir sem höfðu það gott fyrir samninga hafa það að sjálfsögðu betra en ekki eftir þá, þar sem samningarnir gáfu þeim í kjarabót möguleika á að eignast m.a. bíl og eða heimilistæki. Hinir, sem höfðu átt við erfiðleika að etja fyrir þessa samninga, fengu bara enn stærri bita af erfiðleikum til að kyngja niður samningunum með. Þeir fengu í kjölfarið enn þá meira óréttlæti og vonleysi til að búa við til frambúðar. Það fengu þeir til frambúðar, vegna þess að nú þykir sýnt að það er ekki stefnt á þau mið að rétta hlut þeirra lægst launuðu. Þessir samningar staðfestu einungis það bil sem orðið var. Þeir sem voru u.þ.b. að missa íbúðir sínar á nauðungaruppboðin misstu þær og hinir, sem áttu aðeins lengra í land með það, missa þær greinilega innan tíðar. Forustumenn aðila vinnumarkaðarins gleymdu að gera ráð fyrir því að launin duga lægst launaða fólkinu alls ekki fyrir brýnustu lífsnauðsynjum, hvað þá heldur að þau dugi til greiðslu afborgana og verðbótaþátta lána áhvílandi á íbúðum þeirra. Svo voru til þeir sem lifað höfðu í þeirri trú að með þessum samningum fengju þeir leiðréttingu þess óréttlætis sem þeir hafa búið við. Þeir vonuðu til einskis. Með þessum samningum staðfestu forustumenn ASÍ og VSÍ einungis bilið milli hinna ríku og fátæku í þjóðfélaginu. Það bil var staðfest með því að samningarnir hljóðuðu nær einvörðungu upp á það að ná niður verðbólgu, sem auðvitað er gott og blessað út af fyrir sig ef tilraunin heppnast, en það er óþarft að láta niðurtalningu verðbólgunnar verða svo öra að hér skapist neyðarástand. Samningarnir hljóðuðu upp á það að ná niður verðbólgunni en kjörin eru eftir sem áður óbreytt og verri hjá hinum verst settu og eftir stendur að launin hjá hinum lægst launuðu nægja ekki til framfærslu. Með því hafa samningarnir fært okkur fátæktarhugtakið í munn að nýju. Góðir áheyrendur. Þegar þetta ástand, sem skapast hefur í þjóðfélaginu, eða fátæktin, var til umræðu hér inni á hv. Alþingi nú í lok febrúar fannst mér sem þessi annars virðulega stofnun setti ofan. Þá var það orðið aðalatriðið í umfjöllun manna að karpa um það hverjum það ástand, sem skapast hefur, sé að kenna. Það eina, sem hins vegar skiptir máli í þessu sambandi, er að þetta ástand skuli vera staðreynd. Þar af leiðandi átti umræðan auðvitað að snúast um það á hvern hátt ráðamenn þjóðarinnar mundu leysa og leiðrétta það og koma þar með fátæktarhugtakinu fyrir bí. Það getur aldrei orðið aðalatriði hverjum sé um að kenna að svo er komið sem raun ber vitni. En slíkt karp um einskis nýt atriði eru næsta algengar uppákomur hér á hv. Alþingi. Það hafa tilheyrendur fengið að heyra í þessum umæðum hér í kvöld þar sem mikilvægið virðist liggja í því að koma höggi á persónulegan andstæðing. Þeir sem létu sig hafa það að karpa á þennan hátt um þetta háalvarlega málefni, fátæktina, eru hinir sömu sem að því er virðist telja virðingu sinni misboðið með því að hlusta t.d. á umræður um dagvistarmál og önnur skyld mál, taka sjaldnast ef nokkurn tíma þátt í umræðum af þeim toga. Ekki veit ég hvort það er af því að þeir telji virðingu sinni misboðið með því, en sé því svo varið verð ég að segja að þá datt sá ímyndaði virðuleiki af og undir grímunni kom í ljós að sumir eru vart komnir af sandkassastiginu enn þá. Ég vek athygli á því að það er urmull slíkra mála, sem snerta jafnari aðstöðu og jafnrétti fólki til handa, sem liggja óafgreidd hér á þinginu í þinglok. Það sem er þó alvarlegast í þessu sambandi er að á sama tíma gerði forsrh. þjóðarinnar sér lítið fyrir og gaf út um það yfirlýsingu að hann teldi sjálfstæði þjóðarinnar best borgið með því að ferðast um heiminn á kostnað skattborgaranna, ferðast um heiminn og eyða til þess fé þess fólks sem síðan þarf að taka við skömmtunarseðlum til brýnustu nauðþurfta. Tugir milljóna fara til ferðalaga á vegum ríkisins. Ef aðeins eru teknar utanlandsferðir ráðherranna á s.l. ári er ljóst að þær samsvara árslaunum 34 launamanna, þeirra sem hafa 20 þús. kr. mánaðarlaun. sem sagt. árslaun þeirra allra. Þá eru ótaldar allar utanlandsferðir alþm., starfsmanna ráðuneytanna og allra stofnana ríkisins. En sé miðað við það að kostnaður við utanlandsferðir starfsmanna ráðuneytanna að meðtöldum ráðherrunum var á s.l. ári 40 millj. kr. mun láta nærri að ekki sé oftalið að heildarferðakostnaður á vegum ríkisins hafi þegar allt er talið, bankarnir og allar aðrar ríkisstofnanir, verið um 100 millj. kr. Þetta er allt saman gott og blessað ef íslenska ríkið og þjóðarbúið hefði efni á þessu. En það hefur þjóðin ekki, ekki eins og nú árar. Þjóð sem hefur 25% launþega sinna undir fátæktarmörkum hefur ekki efni á því að senda fólk í löngum bunum á fundi og ráðstefnur erlendis. Það verður að gera um það kröfur að um leið og sett er fram krafa til almennings um að skera niður einkaneyslu, og sú skerðing hefur orðið sjálfkrafa að veruleika með því að lífskjörin hafa rýrnað, verður að gera um það kröfu að umsvif hins opinbera einkennist ekki af bruðli. Það verður að gera um það kröfur að þau verði dregin saman að því marki að a.m.k. sé ekki um að ræða að rándýrar utanlandsferðir séu farnar á kostnað launafólks í landinu. Það er enginn að tala um það að 100 millj. skipti sköpum um afkomu launafólks. En safnast þegar saman kemur. Það er athyglisvert að þessi kostnaður við utanlandsferðirnar nemur 2000 kr. á hverja fjölskyldu í landinu, 2000 kr. í ferðaskatt á hverja fjölskyldu í landinu. En það samsvarar svo aftur u.þ.b. þeirri upphæð sem fólk er þessa dagana að fá í launabætur. Þegar það nú hefur komið í ljós að svo miklu fé er eytt, og það aðeins í ferðalög, fer fólk að spyrja sig: Hvernig er þá ekki bruðlað með fé, okkar fé, á öllum mögulegum öðrum sviðum? Á meðan á öllu þessu stendur er launamanninum ætlað að sætta sig við kjararýrnun, sætta sig við það að ekki sé svigrúm til launahækkana. Góðir áheyrendur. Svo eru menn undrandi á því að almenningur skuli ekki hafa trú á ráðamönnum. Það er í raun og veru eðlilegasta mál í heimi að svo skuli vera komið þegar fólk horfir upp á tvískinnunginn í nærfellt öllu tilliti. Það er greinilegt að það er kominn tími til þess að þróuninni verði snúið við. Það verður að hefja til hásætis það sem er ótvírætt hægt að ná samstöðu um, en það er að jafnrétti verði virt og frelsi allra gert mögulegt, en ekki aðeins þeirra sem búa svo vel að eiga fjármuni og eignir. Góðir áheyrendur. Það er nú svo að frelsi getur aldrei náð lengra en þangað sem það fer að setja skorður við frelsi annarra. Það er þess vegna sem nú þarf að spyrna við fótum. Ég þakka áheyrnina. Góðar stundir.



Nú er fyrri umferðinni í þessari umræðu lokið. Hefst nú síðari umferð.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Áður en ég vík að meginefni þess sem ég ætla að ræða hér í kvöld kemst ég ekki hjá að fara nokkrum orðum um ræðu Steingríms Hermannssonar. Ég þarf að vísu ekki að lýsa fjárhag ríkissjóðs því að forsrh. lýsti því skilmerkilega að hann væri í rúst og sú lýsing er rétt. Hitt fór í verra þegar Steingrímur hélt því fram að nú væri erlendri skuldasöfnun hætt og hrósaði sér af. Það er nefnilega beinlínis rangt. Samkvæmt nýjum opinberum gögnum verður viðskiptahalli á árinu og erlendar skuldir munu enn vaxa um 3000-4000 millj. kr. á árinu. Það er óvefengjanlegt. Ég gat svo ekki gert að því að brosa þegar Steingrímur fór að hrósa sér og ríkisstj. sinni af þeim úrbótum sem fram undan eru í húsnæðislánum. Allir vita að ríkisstj. hefur verið að vandræðast með þetta mál árum saman og það var ekki ríkisstj. sem leysti málin. Það var verkalýðshreyfingin sem leysti húsnæðismálin í seinustu kjarasamningum og útvegaði meira að segja peningana í það. Það hafa væntanlega fleiri en ég brosað að sjálfshóli Steingríms. Hitt var svo reyndar hálfgrátlegt að Svavar Gestsson vildi líka eiga þessar úrbætur og þakka þær sínum flokki. Það var grátlegt því að allir vita að það var einmitt hann sem lagði húsnæðislánakerfið í rúst í ráðherratíð sinni. Ég ætla svo ekki, herra forseti, að fjalla frekar um þetta eða um almenn efnahagsmál hér í kvöld. Ég ætla í staðinn að gera að umræðuefni tvö mál sem lýsa öðrum sérstökum veikleikum þjóðfélags okkar og taka á því eftir þeim hugmyndum sem við Alþýðuflokksmenn höfum. Flest þekkjum við trúlega dæmi af fjölskyldum sem eru að sligast undan íbúðakaupum sínum. Þetta eru fjölskyldur sem byggðu eða keyptu íbúðir á árunum 1980-1985. Skýringin liggur í gölluðu húsnæðislánakerfi og svo sérstaklega í því að lánskjaravísitala æddi áfram á sama tíma og launakjör voru skert. Í nokkrum mæli hefur verið gripið til svonefndra viðbótarlána til þess að þetta fólk missti ekki íbúðir sínar. Menn hafa sagt að með þessum viðbótarlánum hafi einungis verið lengt í hengingarólinni og það er rétt. Málið er nefnilega langtum stærra og alvarlegra en svo að úr því verði leyst með viðbótarlánum. Hér er í raun og sannleika á ferðinni óbærilegt misrétti sem þjóðfélagið verður að grípa á. Staðreyndin er nefnilega sú að þeir sem öfluðu sér íbúðarhúsnæðis fyrir árið 1980 nutu til þess aðstoðar verðbólgu og neikvæðra vaxta. Að hinu leytinu liggur nú fyrir að stórbæta eigi húsnæðislánakerfið. Þeir sem afla sér íbúðarhúsnæðis samkvæmt nýja kerfinu munu því væntanlega njóta allhagstæðra lána. Eftir situr þá sá hópur sem aflaði sér íbúðar á þessum árum. Þessum hópi hefur verið sökkt í skuldafen og hann hefur verið gerður eignalaus. Þetta hefur ekki gerst fyrir annan tilverknað þessa fólks en þann að leyfa sér að afla íbúðarhúsnæðis á einmitt þessum árum, 1980-1985. Það voru ytri aðstæður, sem þetta fólk gat ekki haft áhrif á, sem réðu því að skuldirnar hækkuðu sífellt. Það var þannig ekki þetta fólk, heldur þjóðfélagið, efnahagsástandið og efnahagsstefnan sem brást. Sökin liggur ekki hjá þessu fólki heldur hjá þjóðfélaginu sjálfu. Það er þetta sem er kjarni málsins. Þjóðfélagið hefur hér skapað óbærilegt misrétti. Þjóðfélagið hefur mismunað þegnum sínum. Og þá er það verkefni og skylda þjóðfélagsins að jafna muninn. Þá duga ekki viðbótarlán. Það verður beinlínis að létta á skuldum íbúðabyggjenda og íbúðakaupenda áranna 1980-1985 svo að þeir geti staðið nokkurn veginn jafnfætis öðrum þjóðfélagshópum. Það er á þessum forsendum og út frá þessum sjónarmiðum sem við þm. Alþfl. höfum lagt fram tillögu hér á Alþingi um að ríkið í gegnum Húsnæðisstofnun ríkisins leggi fram fé til að lækka skuldir þessa þjóðfélagshóps. Hér er stórt sagt en þetta er nauðsynlegt. Í till. okkar er gert ráð fyrir að 50% af hækkun þessara skulda vegna íbúðaröflunar á þessum árum umfram hækkun almenns kaupgjalds í landinu myndi sérstakan endurgreiðsluhluta sem viðkomandi aðili ætti rétt á og yrði þessari upphæð þá varið til þess að greiða vanskil og lækka skuldir hans. Vafalaust geta menn haft skiptar skoðanir um ýmis framkvæmdaatriði í þessu sambandi. Það má skoða. En aðalatriðið er að menn viðurkenni að þann ójöfnuð, sem hér um ræðir, verður að jafna og að hér er um félagslegt verkefni að ræða sem greiða verður úr almannasjóði því að annars hefur þjóðfélagið mismunað fólki með óbærilegum hætti eftir því einu á hvaða tímabili það aflaði sér íbúðarhúsnæðis. Þetta vantar í það húsnæðismálafrv. sem ríkisstj. hefur nú lagt fram á sama hátt og þar vantar ákvæði um kaupleigu á íbúðum eins og við Alþýðuflokksmenn höfum flutt tillögur um. Ég skora á þingheim að bæta hér úr því að mikið er í húfi. Næst ætla ég, herra forseti, að víkja að máli sem nokkrum sinnum hefur komið til umfjöllunar á Alþingi en þingið hefur ætíð gefist upp við af ástæðum sem ég skal greina frá hér á eftir. Ég á hér við lífeyrissjóðsmálin. Það er best að ég segi það strax að þegar ég fór að kynna mér núverandi kerfi komst ég að því að það er langtum verra og gallaðra en ég átti von á og vissi ég þó að það væri ófullkomið. Helstu staðreyndirnar um núverandi kerfi eru þessar: 1. Í landinu eru starfandi 90 lífeyrissjóðir. 2. Fólk er í mörgum sjóðum. 7300 manns eru í sex sjóðum eða fleiri. Maður spyr: Hvernig gengur fólki að halda til haga réttindum sínum og e.t.v. rifja þau upp marga áratugi aftur í tímann við þessar aðstæður? Kerfið er herfilegt. 3. Fjöldi fólks greiðir verulegar fjárhæðir í lífeyrissjóði án þess að öðlast nokkurn rétt út á það eða einungis mjög skertan rétt. Þetta finnst ykkur sjálfsagt ótrúlegt. Það fannst mér líka þegar ég uppgötvaði það. Skýringin liggur í því að sjóðirnir setja alls konar og reyndar margbreytileg skilyrði fyrir því að menn öðlist rétt út á iðgjaldagreiðslu. Algengast er að krafist sé ákveðins lágmarkstíma, t.d. fimm ára iðgjaldagreiðslu, til þess að réttur til lífeyris fáist. Þegar sjóðfélagi hættir þátttöku í ákveðnum lífeyrissjóði er venjulegast að réttindi falli niður ef ekki eru uppfyllt skilyrði um lágmark greiðslutíma. En jafnvel þótt þeim skilyrðum sé fullnægt þegar menn flytjast úr ákveðnum sjóði skerðist réttur samt á ýmsa lund. Margir sjóðir fella þá niður barnalífeyri, aðrir fella niður rétt til örorkulífeyris og í sumum sjóðum verður verðtrygging einskis virði við þessar aðstæður. Af þessu má ráða að mörg iðgjaldagreiðslan ber ekki ávöxt í réttindum. 4. Sumir sjóðanna eru svo illa staddir að þeir geta engan veginn risið undir þeim lífeyrisgreiðslum sem þeir hafa lofað sjóðfélögum sínum. Þeir sjóðfélagar, sem greiða í þessa sjóði, munu því beinlínis verða sviknir um það sem þeim var lofað. Fleira mætti nefna en ég læt þetta nægja. Það sýnir að núverandi lífeyrissjóðskerfi er óviðunandi og veitir léleg réttindi. Það hefur vissulega verið reynt að lappa upp á þetta kerfi. En þetta kerfi verður ævinlega ófullkomið og stenst engan samanburð við kosti eins sameiginlegs lífeyrissjóðs allra landsmanna. Kostir þess að hafa einn sameiginlegan lífeyrissjóð eru fjölþættir. Ég ætla að nefna fáeina: 1. Þegar einn sjóður nær til allra landsmanna þarf enginn að velkjast í vafa um rétt sinn. Rétturinn er á einum stað og engum glatast neinn réttur þótt hann skipti um starf. 2. Einn sjóður yrði sterkur og öflugur. Sjóðnum væri því ekki hætt vegna áfalla, t.d. vegna slysa, eins og hinum litlu sjóðum er hætt sem nú eru við lýði. 3. Rekstrarkostnaður af einum sameiginlegum sjóði yrði mun lægri en af núverandi fjölsjóðakerfi. Þannig nýttust tekjur sjóðanna betur til að standa undir réttindagreiðslum. "Hvers vegna" hljóta menn þá að spyrja, "hefur þá hugmyndin um einn sameiginlegan lífeyrissjóð ekki náð fram að ganga?" Ég held að skýringin liggi í því að ýmsir svokallaðir áhrifaaðilar hafi brugðið fæti fyrir málið og Alþingi því gefist upp. Ég held hins vegar að miklum fjölda fólks, líklega meiri hluta landsmanna, séu ljósir kostir sameiginlegs sjóðs og vilji að honum verði komið á fót. Það er á þessum forsendum og við þessar aðstæður sem við nokkrir þm. Alþfl. höfum flutt till. um að málinu verði beinlínis skotið til þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Tillaga okkar er að þjóðaratkvæðagreiðslan fari fram við næstu alþingiskosningar og þjóðin sjálf fái þar að segja til um hvers konar lífeyrisréttindakerfi hún vill hafa. Í tillögu okkar hér á Alþingi er lýst megineinkennum hins sameiginlega sjóðs. Í fáum orðum eru þau þessi: 1. Sjóðurinn leysi gamla kerfið af hólmi 1. jan. 1990 og eftir það verði allir landsmenn félagar í nýja sjóðnum. 2. Þau réttindi, sem fólk hefur aflað sér fram til þess tíma í gamla kerfinu, haldist en gömlu sjóðirnir eigi kost á að sameinast nýja sjóðnum. 3. Sjóðurinn greiði tekjutengdan og verðtryggðan lífeyri til viðbótar greiðslum almannatrygginga. 4. Settar verði nýjar reglur um lífeyrisréttindi hjóna. 5. Sjóðurinn verði undir stjórn samtaka launafólks, atvinnurekenda og ríkissjóðs. Við teljum að fólkið sjálft eigi að fá að velja hvort það vill slíkan sameiginlegan sjóð eða núverandi fjölsjóðakerfi. Herra forseti. Ég hef gert að umtalsefni sérstaklega tvö mál sem eiga það sameiginlegt að fólki er herfilega mismunað við þær aðstæður sem nú ráða. Við Alþýðuflokksmenn teljum að slík mismunun sé óviðkomandi og hér verði úr að bæta. Mismunun og misrétti slítur sundur þjóðina og það er hættulegt. Við erum ein þjóð í einu landi. Það á að vera styrkur okkar að styðja hvert annað. Við eigum að leita eftir jöfnuði og jafnrétti. Það eykur þjóðarsamstöðu. Þannig áréttum við það og eflum sem er öðru mikilvægara að við erum og ætlum að vera ein þjóð í einu landi. - Góðar stundir.



Herra forseti. Íslendingar. Núverandi ríkisstjórn var mynduð til þess að breyta og taka þátt í breytingum með fólkinu í landinu og það hafa sannarlega orðið umskipti í íslensku þjóðfélagi. Við búum við aðrar og betri aðstæður en áður var. Þeim árangri hefur að vísu ekki verið náð þrautalaust en því verður ekki á móti mælt að núv. ríkisstj. tók við efnahagslegri ringulreið á vormánuðum 1983. Verðbólga hafði þá á undangengnum misserum farið stöðugt vaxandi og var orðin 130% og stefndi hærra. Verðbótaskerðing á laun var viðvarandi og hafði verið framkvæmd 14 sinnum í tíð þeirrar ríkisstjórnar sem þá skildi við. Misgengi á milli launa og lánskjara fór stöðugt vaxandi. Hagvöxtur var um það bil að stöðvast og engir tilburðir voru til þess að auka framleiðslu og verðmætasköpun í þjóðfélaginu og alvarlegur og víðtækur atvinnubrestur blasti við. Gengi íslensku krónunnar féll á hverjum einasta degi. Peningalegur sparnaður minnkaði og erlendar skuldir jukust þannig að stórhætta var á ferðum. Allt þetta er nú liðin tíð. Fólkið í landinu vildi festu og öryggi í stjórnarháttum, það vildi breytingar. Það var tilbúið til þess að færa tímabundnar fórnir til þess að ná árangri. Staðreyndirnar tala nú skýrustu máli um að það var til mikils að vinna. En í hverju eru þá umskiptin fólgin? Í fyrsta lagi er á það að líta að við eygjum nú í fyrsta skipti möguleika á því að verðbólga geti komist á svipað stig og í nágranna- og viðskiptalöndum. Við höfum upplifað nú á þessu ári að framfærsluvísitala hefur beinlínis lækkað og lánskjaravísitalan hefur að auki lækkað. Það voru mikil tíðindi sem lengi hafði verið beðið eftir. Þrátt fyrir tímabundið áfall eftir verðbólgusamningana haustið 1984 er nú ljóst að með markvissum efnahagslegum aðgerðum og víðtækri samstöðu verkalýðshreyfingar, atvinnurekenda og stjórnvalda höfum við sannað fyrir okkur sjálfum, Íslendingar, og öðrum þjóðum að við getum náð verðbólgunni niður og gert okkur vonir um að búa við efnahagslegt jafnvægi rétt eins og aðrar þjóðir. Aðilar vinnumarkaðarins geta eftir að þessum árangri er náð gert kjarasamninga sem miða að því að viðhalda og auka kaupmátt án verðbólguskrúfu gamla vísitölukerfisins í samræmi við meiri framleiðslu og aukna verðmætasköpun. Hér hafa mest umskipti orðið. Auðvitað setjum við markið hærra, stefnum á betri lífskjör, en hér gildir að missa ekki fótanna loksins þegar fast land er undir fótum. Bætt lífskjör verða nú að fylgja þeim auknu verðmætum sem við sköpum sjálf með vinnu okkar og þeim ávöxtum sem fjármagnið gefur af sér. Lítum svo til þess sem var meðan Alþb. lék höfuðhlutverkið í fyrri ríkisstjórn. Þá var kaup hækkað í kjarasamningum en það var jafnharðan skert 14 sinnum með lögbundnum kjaraskerðingum. Samtals lækkaði sú lánlausa ríkisstjórn kaupmátt kauptaxta um 20% á 10 síðustu mánuðum sínum sem hún sat við völd. Á sama tíma og hún skerti kaupmáttinn þannig æddi verðbólgan upp í 130%. Þeir náðu ekki einu sinni, þeir góðu herrar, verðbólgunni niður með þessari kjaraskerðingu. Á fimm ára ferli í ríkisstjórn reyndi Alþb. árangurslaust að ná samstöðu milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins en verkalýðshreyfingin treysti þeim ekki. Hvernig ætla svo talsmenn Alþb. að telja fólkinu í landinu trú um að þeir mundu stjórna á annan veg nú en þeir gerðu fyrir þremur árum? Hvers vegna voru þau meðul sem þeir nú þykjast ráða yfir ekki notuð meðan þeir sjálfir sátu í ráðherrastólum? Nú hefur það hins vegar gerst að kauptaxtar munu hækka um 13-14% á þessu ári en áætlað er að hækkun framfærsluvísitölu verði innan við 10% . Kaupmátturinn er þannig að aukast. Tekjur fólksins munu jafnvel hækka meira vegna þess að gróska er í atvinnulífinu, ný störf eru að verða til, framleiðni er að aukast og verðmætasköpunin að vaxa. Kaupmáttur lífeyrisþega er 7% hærri en þegar Svavar Gestsson gekk út úr heilbr.og trmrn. á vordögum 1983. Kaupmáttur lífeyrisþega er 7% hærri en þegar þessi talsmaður og forustumaður Alþb. yfirgaf stjórnarráðið fyrir þremur árum. Fólkið í landinu vill kjarabætur sem endast. Það hefur hafnað stefnu gömlu flokkseigendadeildarinnar í Alþb. sem felst í því að lifa hátt og lifa um efni fram um stuttan tíma en fá svo stórfellda kjaraskerðingu á eftir. Hafi Alþb. verið treyst til ábyrgðar í ríkisstjórn hefur það ávallt hlaupist frá vandanum þegar í slíkt óefni hefur verið komið. Í þriðja lagi ber að hafa það í huga að í tíð fyrri stjórnar hækkaði lánskjaravísitalan um rúm 17% umfram það sem launavísitalan hækkaði. Á þessu sviði hafa orðið algjör umskipti. Um síðustu mánaðamót stóð svo á að lánskjaravísitalan og launavísitalan höfðu hækkað nokkurn veginn jafnt frá upphafi starfstíma þessarar ríkisstjórnar. Þetta eru umskipti í þágu launafólksins, ekki síst unga fólksins sem á það verk fyrir höndum að koma sér þaki yfir höfuðið. Í fjórða lagi getum við horft fram á veginn með nokkurri bjartsýni. Með breyttri efnahagsstefnu og bættum ytri skilyrðum þjóðarbúsins er framleiðslan að aukast og þjóðartekjurnar að vaxa og hallinn á viðskiptum við aðrar þjóðir, sem við höfum haft miklar áhyggjur af á undanförnum árum, verður minni en áður var ætlað eða um 2,3% af framleiðslunni. En á hinn bóginn er ætlað að launþegar beri meira úr býtum. Þó að kaupmáttur útflutningstekna aukist um 2% gerum við ráð fyrir því að kaupmáttur atvinnutekna aukist um 4%. Við höfum með öðrum orðum notað efnahagsbatann til þess að bæta lífskjörin, til þess að lækka verðbólguna og til þess að minnka viðskiptahallann við útlönd. Í fimmta lagi hefur það gerst að peningalegur sparnaður er að vaxa. Það eru einhver mikilsverðustu umskiptin sem átt hafa sér stað því að engin þjóð vinnur sig út úr erfiðleikum öðruvísi en að spara. Á félagsmálasviðinu hafa einnig orðið umskipti. Ég ætla að nefna eitt atriði. Jafnt og þétt hefur verið unnið að því að byggja upp traust og öflugt húsnæðislánakerfi. Framlög ríkisins til Byggingarsjóðs hafa verið stóraukin. Í tíð Svavars Gestssonar sem félmrh. námu fjárveitingar til Byggingarsjóðs aðeins 17% af heildarlánveitingum en eru nú komnar í u.þ.b. 60%. Þegar Svavar Gestsson var félmrh. voru engar tilraunir gerðar til að koma til móts við það fólk er varð svo hart úti sem raun ber vitni vegna misgengis launa og lánskjara. Í tíð núverandi ríkisstj. hafa hins vegar verið gerðar margháttaðar ráðstafanir bæði með skuldbreytingu og samþykkt sérstakra laga um greiðslujöfnun en nauðsynlegt var að hafa þau lög afturvirk til þess að rétta því fólki hjálparhönd sem hafði orðið fyrir barðinu á efnahagsog félagsmálastefnu fyrri ríkisstjórnar. Eigi að síður glímir það fólk enn við mikinn vanda. Og nú hefur tekist víðtækt samkomulag við aðila vinnumarkaðarins um enn frekari uppbyggingu húsnæðislánakerfisins. Það hefur alla tíð verið ljóst að endanlegum markmiðum í þeim efnum yrði ekki náð nema með samvinnu opinbera húsnæðislánakerfisins og lífeyrissjóðanna í landinu. Um þetta atriði náðu aðilar vinnumarkaðarins samkomulagi í síðustu kjarasamningum og ríkisstj. hefur þegar lagt fram frv. til þess að koma fram þeim breytingum sem samstaða varð um milli hennar og aðila vinnumarkaðarins á dögunum. Þetta er aðeins eitt dæmi af mörgum þar sem mjög myndarlega hefur verið tekið á hinum félagslegu verkefnum, samhliða því sem unnið hefur verið að því að uppræta efnahagslegar meinsemdir í þjóðfélaginu og skapa skilyrði fyrir uppbyggingu og velferð. Veruleg umskipti hafa einnig orðið í skattamálum. Í tíð núverandi ríkisstj. hafa beinir skattar verið lækkaðir um 1,4 milljarða króna sem er u.þ.b. helmingurinn af nettótekjuskatti einstaklinga. Skattbyrði einstaklinga til ríkisins vegna beinna skatta hefur lækkað um því sem næst fjórðung frá árinu 1982. Ýmsir óbeinir skattar og tollar hafa stórlækkað, launaskattur verið afnuminn í fiskvinnslu og iðnaði, verðjöfnunargjald á raforku afnumið. Samtals hafa skatttekjur ríkissjóðs verið minnkaðar um rúmlega 3200 millj. kr. á tíma þessarar ríkisstj. Fram hjá því verður hins vegar ekki litið að þessar umfangsmiklu skattalækkanir og aukin framlög t.a.m. til húsnæðismála hafa valdið hallarekstri á ríkissjóði. Það verður mikið verkefni á næsta ári að brúa það bil. Þessi ríkisstj. hefur talið rétt að auka sértekjur ríkisins á ýmsum sviðum með það í huga að þeir sem njóta þjónustu eigi að standa undir kostnaði við hana eða hluta hennar. Þeir sem ekki eiga bíl eiga t.d. ekki að greiða kostnað við bifreiðaeftirlit. Þeir sem lítið ferðast til útlanda eiga ekki að greiða sama skerf í afborgunum af lánum af nýrri flugstöð og hinir sem mikið ferðast til útlanda. Herra forseti. Á bak við þau umskipti sem hafa orðið í íslenskri pólitík er stefna í efnahagsmálum. Við sjálfstæðismenn viljum halda áfram að byggja upp á þessum grunni sem nú hefur verið lagður. Við höfum stigið fyrsta skref til betri framtíðar og vitum og finnum að við eigum samleið með fólkinu í landinu á þeirri vegferð.



Herra forseti. Góðir landsmenn, þeir sem enn eru að hlusta. Ég vil byrja mál mitt á að harma það að fólkið í landinu fær aldrei að heyra í fulltrúum sínum á þingi með öðrum hætti en þessum. Tvisvar til þrisvar á ári fær fólk þetta leikhús yfir sig. Menn koma hér í ræðustól og þenja sig framan í hljóðnema og auðan sal. Þessir atburðir eru leikhús vegna þess að þeir eru ekki veruleiki þingstarfa. Hvers vegna má almenningur ekki fylgjast með raunverulegum þingfundum? Hvers vegna má almenningur ekki fylgjast með þingmönnum þegar þeir verja málstað sinn í umræðum hér á þingi? Við hvað eru menn hræddir? Svo hræddir að það má ekki hafa sérstaka útvarpsrás opna á þingfundartíma sem menn geta hlustað á sem vilja. Í staðinn er skynsemi fólks misboðið með því að hlusta á þessar uppákomur, þegar fulltrúar stjórnar og stjórnarandstöðu tala hér hvor fram hjá öðrum. Stjórnarfulltrúar guma og gorta af afrekum sínum, skamma fyrri ríkisstjórnir og slappa stjórnarandstöðu en stjórnarandstaðan formælir ríkisstjórninni og skammar hana fyrir getuleysi og segist geta allt betur. Það sem er að þessum umræðum er að þær eru náttúrulausar. Þær eru náttúrulausar vegna þess að menn skiptast hér ekki á skoðunum, vega og meta skoðanir hvers annars, heldur gefa hástemmdar yfirlýsingar í þeirri von að einhver sé að hlusta á þá. Ég held ekki að það sé rétt að sýna fólki aldrei annað en þessa náttúrulausu mynd af Alþingi. Þingmenn eru að fara í 24 vikna sumarleyfi eða rúmlega fimm mánuði. Auðvitað munu þeir ekki sitja auðum höndum en fólk veit að á meðan verða ekki sett nein lög, hvorki góð né vond, og fólki svíður. Því svíður þegar það horfir í launaumslagið sitt því það veit að hluti af þeim peningum sem vantar í launaumslagið fer í að borga þingmönnum laun. Laun fyrir að sitja eða sitja ekki á þingi, laun fyrir að sitja í stjórnum banka eða fyrirtækja og laun fyrir að sitja í alls kyns nefndum og ráðum sem ekki eru í neinum tengslum við þess daglega líf. Hvað sögðu þeir í bankaráði Útvegsbankans? Bankaráðið, það gerir ekkert, það ræður engu. Og fyrir það þiggja þeir laun samt. Hvers vegna svíður fólki þessi vitneskja? Jú, vegna þess að það veit að þessir þm. bera ábyrgð á afkomu þess. Það eru þm. sem bera ábyrgð á því að krónurnar í launaumslaginu hrökkva svona skammt. Og fólkið veit að þm. hafa ekki sett nein lög á þessu þingi frekar en öðrum sem stuðla að því að laun þess nægi fyrir mannsæmandi lífi. Samt vill fólk hafa mannsæmandi laun og fólk vill að þm. setji þannig lög að það geti haft mannsæmandi laun. Fólkið veit að við erum sjötta tekjuhæsta þjóð veraldar. Fólk veit að verðmæti framleiðslu hvers Íslendings er hærra en hjá Dana, Finna eða Svía og samt sem áður eru launin lægri og verðlag neysluvarnings þrisvar sinnum hærra. Fólk veit að þm. geta breytt þessu. Þm. geta sett lög sem tryggja réttláta skattheimtu og koma í veg fyrir skattsvik. Fólk veit að þm. þurfa ekki að setja lög um offjárfestingar í virkjunum og verksmiðjum og byggingum sem eru baggi á þjóðinni. Fólkið veit að þm. geta sett lög sem koma í veg fyrir sjálfvirkt arðrán fyrirtækja eins og SÍS, Mjólkursamsölunnar og Seðlabankans. Fólk veit að við þurfum ekki 700 milljóna Seðlabankahús. Fólkið veit þetta og fólkið vill annað. Hvers konar lýðræði er það þegar þm. gera ekki það sem fólkið vill heldur eitthvað allt annað? Er það lýðræði þegar þjóðkjörnir fulltrúar fara ekki að vilja kjósenda sinna? Hvers konar stjórnkerfi búum við við að kjörnir fulltrúar skuli komast upp með það ár eftir ár að fara ekki að vilja meiri hluta kjósenda? Þingmenn geta hundsað vilja meiri hluta kjósenda í stjórnkerfi þar sem mannréttindi eru vanvirt með því að menn hafa ekki allir sama atkvæðisrétt. Stjórnvöld geta hundsað vilja kjósenda þegar þau eru ekki kosin af þjóðinni heldur af fámennum hópi flokkseigenda. Stjórnvöld geta hundsað vilja fólks þegar öllu athafnalífi er stjórnað af fámennum hópi ráðherra og flokkseigenda. Fólki eru allar bjargir bannaðar þegar verkalýðsforustan síðan sest í hóp þessara manna og semur um kjör launþega með lögum eins og gerðist í síðustu samningum. Góðir landsmenn. Gömlu flokkarnir munu ekki setja lög um jafnan kosningarrétt því að það eykur völd kjósenda og dregur úr valdi flokkanna. Gömlu flokkarnir munu ekki setja lög um að forsrh. verði kjörinn beint því það eykur völd kjósenda og dregur úr valdi flokkanna. Gömlu flokkarnir munu ekki setja lög um að skera niður miðstýringu ríkisvaldsins og flytja framkvæmdavald út til landshlutanna því að það dregur úr tökum flokkanna á miðstýringunni. Gömlu flokkarnir munu ekki setja lög sem heimila fólki að semja beint við fyrirtæki sín á vinnustað því að það drægi úr pólitísku valdi þeirra á verkalýðshreyfingunni. Gömlu flokkarnir munu heldur aldrei þora að leyfa ykkur, góðir áheyrendur, að fylgjast með venjulegum störfum hér á Alþingi, hvorki í útvarpi né sjónvarpi, því þá yrðu þeir að svara kjósendum fyrir gerðir sínar í hverju máli og því þora þeir ekki. Hvers vegna þora þeir því ekki? Jú, vegna þess að þá sæju kjósendur hvað þm. gömlu flokkanna eru ófrjálsir og rígbundnir í hagsmunavörslu fyrir flokkseigendurna. Hvers vegna heldur fólk að þm. hafi samþykkt lögin um kjarasamningana? Haldið þið að þeir hafi ekki gert sér grein fyrir því að þeir voru að dæma hóp fólks til að lifa á launum sem nægja ekki til framfærslu eða að dæma fólk til að vinna tvöfaldan vinnudag? Haldið þið að þeir hafi ekki vitað að einhleyp stúlka með eitt barn sem borgar 15 þús. kr. í húsaleigu og hita lifir ekki á þeim 7 þús. kr. á mánuði sem hún á eftir? Það eru 233 kr. á dag. Og þó hún fái hækkað meðlag og barnabætur hefur hún aldrei meira en 450 kr. á dag að moða úr. Haldið þið ekki að þeir hafi vitað þetta? Það skal reyndar sagt þessum þm. til afsökunar að það stendur ekki í dönsku stjórnarskránni okkar að allir skuli jafnir fyrir lögum af því að hún var samin af kóngi á síðustu öld. Góðir landsmenn. Stjórnarskrá okkar var samin á síðustu öld. Gömlu stjórnmálaflokkarnir okkar eru stofnaðir í byrjun þessarar aldar. Stjórnkerfi okkar varð til í lok fyrri heimsstyrjaldar. Vinnulöggjöf okkar varð til í kreppunni fyrir síðari heimsstyrjöld. Það eru 14 ár þangað til 21. öldin byrjar. Ég tel að þeir stjórnmálamenn sem halda að þessi tæki dugi til þess að stjórna á næstu öld eigi ekki rétt á að sitja á þessu þingi. Ég tel að stjórnarskrá sem samin var af fulltrúa lénsskipulags á síðustu öld sé ekki heppilegt stjórntæki á 21. öldinni. Ég tel að stjórnkerfi sem mótaðist af miðstýringarþörf við frumstæðar aðstæður fyrri heimsstyrjaldar sé ekki heppilegt stjórntæki á 21. öldinni. Ég tel að flokkakerfi hægri og vinstri sem varð til á uppgangstímum marxismans eftir fyrri heimsstyrjöld sé ekki flokkakerfi 21. aldarinnar. Ég tel líka að vinnulöggjöf kreppuáranna þurfi að breyta til að hún dugi næstu öld. Ég veit að þessum hlutum verður ekki breytt með starfi innan gömlu flokkanna. Þess vegna berst Bandalag jafnaðarmanna gegn flokkakerfinu og fyrir þeim breytingum sem verður að gera til þess að Íslendingar geti notið þeirra verðmæta sem þeir skapa. Góðir landsmenn. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Árásirnar á Alþb. og formann þess, Svavar Gestsson, hafa verið einkar athyglisverðar í kvöld. Ástæðurnar fyrir árásunum eru auðvitað ótti hinna flokkanna við Alþb. sem er í stórfelldri sókn um allt land nú fyrir sveitarstjórnarkosningarnar. Alþb. er flokkurinn sem íhaldsöflin óttast um þessar mundir og ræður stjórnarsinna lýsa taugaveiklun þeirra. Það er einkar fróðlegt fyrir hlustendur að þeir eyða ekki aukateknu orði á aðra stjórnarandstæðinga. Það segir líka sína sögu. Þriðja þing ríkisstjórna er þeim oft erfitt. Þá fara þreytumerki oft að koma á liðið og áhuginn og getan til að gera eitthvað minnkar, nýjabrumið og áhuginn sem oftast er ríkjandi fyrstu tvö þingin er ekki lengur til staðar. Það eru einmitt þreytumerkin á ríkisstjórnarliðinu sem einkennt hafa það þing sem nú situr og senn er lokið. Það er kannske vægt að orði komist að nefna það þreytumerki. Að sumra mati mætti nefna starfshætti ríkisstj. uppgjöf við að stjórna þjóðinni, þjóðarbúskapnum. Því ber vitaskuld að fagna að svo sé ástatt hjá þessari íhaldsstjórn, leiftursóknar- og frjálshyggjustefnunni sé ekki eins haldið til haga og við upphaf stjórnarsetunnar. Greinilegustu merki þreytunnar eru þau að þau þingmál sem í minnum verða höfð frá þessu þingi eru mál sem lögð eru fyrir þing og ríkisstjórn af aðilum utan þingsins. Málin hafa verið afhent ríkisstj. til afgreiðslu og framlagningar á Alþingi. Aðilar utan ríkisstj. hafa fyrir fram tryggt þeim meiri hluta á Alþingi. Þessi mál eru: Í fyrsta lagi þau lög sem samþykkt voru í beinum tengslum við kjarasamningana í vetur. Í öðru lagi frv. um nýtt húsnæðislánakerfi sem enn er til umræðu hér í þinginu og er í beinum tengslum við kjarasamningana. Þetta frv. mun verða að lögum á þessu þingi. Í þriðja lagi frv. um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins sem er samkomulagsmál hagsmunaaðila innan sjávarútvegsins og verður vonandi að lögum nú í þinglokin. Öll þessi mál eru staðfesting á uppgjöf ríkisstj. og að leiftursóknarstefnan og frjálshyggjupólitíkin gengur ekki upp hér hjá okkur á Íslandi frekar en annars staðar þar sem hún hefur verið reynd. Ríkisstj. hefur ekki tekist að ráða við verðbólguna, aðilar vinnumarkaðarins tóku ráðin af ríkisstj. í þeim málum. Þar hefur a.m.k. náðst tímabundinn árangur. Nú þarf að halda ríkisstj. við efnið og láta hana ekki komast upp með verðhækkanir eða aðrar millifærsluleiðir frá launafólki og framleiðslustéttum til afætuþátta í þjóðfélaginu. Eftir þriggja ára valdatíma þessara manna, sem lofuðu hvað mestu í kosningunum 1983 um aðgerðir í húsnæðismálum, hefur ekki örlað á neinu í þá átt að leysa á varanlegan hátt lánaþörf og húsnæðisvandamál. Það er ekki fyrr en verkalýðshreyfingin knýr þessa herra til aðgerða við samningaborðið um kaup og kjör í landinu að þeir fallast á að gera samkomulag um nýtt húsnæðislánakerfi. Það er öll reisnin eftir stóru loforðin 1983, m.a. hjá hæstv. félmrh., 2. þm. Vesturl. Þriðja málið nefndi ég, um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins. Þetta frv. er samkomulagsmál hagsmunaaðila og í reynd orðið til á svipaðan hátt og Garðastrætismálin sem ég nefndi hér á undan. Þetta mál hefur verið blásíð út í fjölmiðlum sem eitthvert afrek sjútvrh. og ríkisstj., verið sé að leggja niður ýmislegt sem vont hafi verið í kerfinu án frekari skilgreiningar þar um. En hvað skyldi það vera þetta vonda sem verið er að leggja niður með þessu frv. ef að lögum verður? Þar ber langhæst millifærslukerfi sem núverandi ríkisstj. hafði búið sér sjálf til og notað, m.a. sérstakur kostnaðarhlutur fram hjá skiptum, 29%, sem var grundvöllur bjargráðanna 1983 þegar ríkisstj. settist í stólana. Millifærslukerfi Aflatryggingasjóðs hefur verið uppáhaldskerfi ríkisstj. og síðast notað við fiskverðsákvörðun nú í vetur þótt auðvelt hefði verið að fella það niður og láta þá millifærslu koma beint í fiskverð. Við samningu þessa frv. var öðruvísi að staðið og umfjöllun virðist ætla að verða allt önnur en þegar frv. um Framleiðsluráð landbúnaðarins var hér til umræðu í fyrravor. Nú komu aðilar sjávarútvegsins með fulltrúum þingflokka sér saman um frv. sem einfaldar margflókið kerfi ríkisstj. Framleiðsluráðsfrv. var undirbúið í þröngum hópi og þrýst gegnum þingið gegn margháttuðum mótmælum. Stjórnarandstaðan fékk ekki að koma nálægt undirbúningi málsins. Ráðherra voru fengið stóraukin völd til að taka ákvarðanir í málefnum bænda. Það er gott þegar þreyta og uppgjöf ríkisstj. birtist á þann veg sem kemur fram í samanburði á meðferð þessara mála. Um þjóðfélagið allt er þó skaðinn skeður af öðrum verkum ráðherranna, heildarstjórnarstefnunni. Afleiðingar framleiðsluráðslaganna og þá kannske frekar aðdraganda þeirra og mistök við stjórnun landbúnaðarframleiðslunnar undanfarin ár eru nú að verða þess valdandi að við blasir eignamissir margra bænda með tilheyrandi röskun á byggð. Niðurskurður framlaga á fjárlögum til sameiginlegra verkefna ríkis og sveitarfélaga á valdatíma ríkisstj. er að verða þess valdandi að uppbygging félagslegrar þjónustu er í algjöru lágmarki víða á landsbyggðinni. Minnkandi félagsleg þjónusta og erfiðleikar sveitarfélaga eru einn aðalvaldur þess að fólk flytur af landsbyggðinni hingað á Reykjavíkursvæðið. Miðað við fjárlög 1983, síðustu fjárlög Ragnars Arnalds sem fjmrh., er útkoman þessi miðað við verðlag fjárlaga 1986: Framlag til grunnskóla er 44,4% af framlagi ársins 1983. Framlag til hafnarframkvæmda er 41,9% af framlagi 1983. Framlag til dagvistarstofnana er 64,3%. Framlag til flugvalla er 40,2% af framlagi 1983. Framlag til mennta- og fjölbrautaskóla er 43,6% af framlagi 1983. Framlag til héraðsskóla er 64,3% af framlagi 1983. Og framlag til sjúkrahúsa er 44,1% af framlagi 1983. Meðalhlutfallstala á framlögum þessara þátta á fjárlögum 1986 miðað við fjárlög fjmrh. Alþb. 1983 er 44,7%. Nú þegar líður að sveitarstjórnarkosningum er rétt að festa sér þessar tölur í minni, muna eftir því að aukið afl íhaldsins þýðir minni félagslegar framkvæmdir og þjónustu. Aldrei fyrr hefur jafnmargt ungt fólk haft rétt til að kjósa á Íslandi og í hönd farandi sveitarstjórnarkosningum. Ég óska því unga fólki til hamingju með þann rétt og 18 ára kosningaaldurinn. Engum er eins nauðsynlegt og unga fólkinu að séð sé vel fyrir félagslegri þjónustu. Til að tryggja það þarf að efla Alþb., öflugasta mótvægið gegn íhaldsstefnunni. Herra forseti. Í lokin nokkur orð um fiskveiðistefnuna. Fjölmiðlar hafa ekki gert mikið úr ábendingum okkar sem höfum talið þá fiskveiðistjórnun sem við höfum búið við undanfarin rúm þrjú ár mjög gallaða. Ábendingar okkar um það hvaða leiðir væru betri hafa ekki átt greiða leið í fjölmiðla. Einn er sá þáttur sem hvað mest hefur verið lofsunginn í sambandi við aflamarkið eða kvótann. Það er aukin hagkvæmni í rekstri, kvótakerfið stuðlaði að sparnaði á marga vegu. Þjóðhagsstofnun hefur m.a.s. reiknað út að hagkvæmnin sé mjög mikil! Eins og við vitum öll hefur þorskurinn gert mikið að því að flækja sig í netum sjómanna í vetur, sérstaklega þó við Vesturland. Breiðafjörður virðist vera fullur af fiski og þar hefur veiðst mjög vel og góður fiskur borist á land, stutt á miðin, netaeyðsla í lágmarki, tíðarfar mjög gott. Ef Þjóðhagsstofnun reiknaði út sparnað þeirra Breiðfirðinga nú mundi tölvan hjá þeim varla hafa forrit til að vinna það. Breiðafjörður hefur verið fullur af fiski frá því í febrúar og er það enn, en þeir eru alltaf fleiri og fleiri Breiðafjarðarbátarnir sem ekki eru á miðunum heldur bundnir við bryggju vegna þess að þeim er bannað að fiska meira. En það fjölgar jafnframt bátum frá Suðurlandi sem eru á Breiðafjarðarmiðum, bátum frá Grindavík, bátum frá Þorlákshöfn og jafnvel frá Hornafirði og veri þeir velkomnir á Breiðafjarðarmið. Þeir eru 15-20 klst. á miðin frá heimahöfn, jafnvel lengur, og þeir sigla með aflann til heimahafnar. Hvert skyldi vera tap þjóðarbúsins af því að meina Breiðafjarðarbátum að veiða þorskinn við landsteinana heima hjá sér, færa hann næstum spriklandi að landi, miðað við þann kostnað sem fer í siglingatíma Sunnlendinganna og verðmætisrýrnun sem óhjákvæmilega verður á afla þeirra? Herra forseti. Er nokkurt vit í fiskveiðistefnu sem stuðlar svona að auknum sóknarkostnaði og um leið verðmætisrýrnun á afla?



Herra forseti. Góðir hlustendur. Nú eru liðin tæp þrjú ár frá því að núv. ríkisstj. var mynduð og því farið að síga á seinni hluta starfstíma hennar. Þegar hún tók við voru ytri aðstæður okkur Íslendingum óhagstæðar og höfðu verið það um nokkra hríð. Það þurfti því áræði og festu til að takast á við þau vandamál sem biðu úrlausnar. Alþb. hafði brugðist kjarkur hvað eftir annað í fyrri ríkisstjórn og svo var einnig þegar kom til myndunar nýrrar ríkisstj. að afloknum síðustu kosningum. Alþb. kaus að hlaupa frá stjórn landsins í 130% verðbólgu og við blasti hætta á miklu atvinnuleysi. Framsfl. ákvað að axla þá ábyrgð sem því fylgdi að takast á við aðsteðjandi vandamál sem Svavar Gestsson kallaði hér áðan kosningasvik. Ef eitthvað eru kosningasvik er það að bregðast á vandasamri stund, eins og hann hefur iðulega gert. Framsfl. lagði fram strax í upphafi ákveðnar tillögur um úrlausn mála og þó að margt hafi farið með öðrum hætti en gert var ráð fyrir má fullyrða að árangurinn er mikill. Verðbólgan er nú minni en um áratuga skeið en það er forsenda þess að okkur takist að byggja upp heilbrigt atvinnu- og menningarlíf og minnka þær skuldir sem við höfum safnað. Það er hins vegar engin ástæða til að hrósa strax sigri. Því það á eftir að vera verkefni okkar á næstu árum og jafnvel áratugum að glíma við miklar erlendar skuldir. Það er því eðlilegt að menn spyrji í dag hvernig sá árangur sem náðst hefur verði tryggður og með hvaða hætti takast megi að mynda þá samstöðu í þjóðfélaginu sem þarf til að gera hann varanlegan. Við höfum lært það af reynslunni að það er lítill vandi að missa tökin á verðbólgunni og enn minni vandi að auka skuldirnar. Ef samstaða er um eitthvað í þessu þjóðfélagi hygg ég að hún sé um að halda verðbólgunni í skefjum og lækka erlendar skuldir. Það verður hins vegar aldrei alger eining um með hvaða hætti þessum markmiðum verði best náð. Það er verkefni stjórnmálaflokkanna að leiða þjóðina til farsællar lausnar á þeim vandamálum sem að steðja. Þeir þættir sem mestu ráða í þeim efnum eru uppbygging og skipulag atvinnuveganna, kjaramál, ríkisfjármál og peningamál. Þeir kjarasamningar sem nýlega voru gerðir eru mjög mikilvægir því að með þátttöku aðila vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins í sameiningu var ráðist að verðbólguvandanum með markvissari og ákveðnari hætti en við höfum áður kynnst. Þessir samningar setja okkur hins vegar þröngar skorður í ríkisfjármálum. Framsóknarmenn leggja áherslu á að tryggja þurfi betri atkomu ríkissjóðs, afla þurfi nauðsynlegra fjármuna til sameiginlegra þarfa og hvergi megi slaka á til að viðhalda því velferðarríki sem tekist hefur að byggja upp hér á landi. Því verður það eitt aðalverkefni stjórnvalda á næstunni að huga að þessum þáttum. Það er á margan hátt merkilegt að þegar stjórnarandstaðan ræðir um framtíðina í íslenskum stjórnmálum komast leiðtogar hennar oft að þeirri niðurstöðu að til að tryggja áframhaldandi árangur í íslenskum efnahagsmálum þurfi að útiloka Framsfl. frá þátttöku í ríkisstjórn. Hins vegar virðast þeir vera reiðubúnir að eiga aðild að ríkisstjórn sem er breyting frá 1983, rétt sé að mynda ríkisstjórn Alþb., Alþfl. og Sjálfstfl. að loknum næstu kosningum. Þessi niðurstaða stjórnarandstöðunnar er torskilin hugsandi fólki sem hafa aðdraganda, undirbúning og framkvæmd síðustu kjarasamninga í huga, en enn þá furðulegri verður niðurstaðan þegar forsendur slíkra fullyrðinga eru skoðaðar. Því er gjarnan haldið fram að til að ná frekari árangri í efnahagsmálum þurfi að taka á skipulagsmálum atvinnuveganna og því þá bætt við að slíkt verði ekki gert með Framsfl. Í þessu sambandi er rétt að líta til þess tímabils sem liðið er af kjörtímabilinu. Framsfl., fyrstur flokka, lagði fram heilsteypta stefnu í atvinnumálum undir kjörorðinu Nýsköpun atvinnulífs, sókn til bættra lífskjara. Þessi atvinnustefna hefur síðan verið grundvöllurinn í atvinnustefnu ríkisstj. Í sjávarútvegi hafa verið gerðar miklar skipulagsbreytingar. Fiskveiðistefnunni hefur verið gerbreytt og miklar takmarkanir settar á stækkun fiskiskipaflotans. Með frv. um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun, sem nú er til meðhöndlunar á Alþingi, hefur verið ákveðið að leggja sjóðakerfi sjávarútvegsins niður. Með þessum aðgerðum hafa verið sköpuð mun betri skilyrði í sjávarútvegi en annars hefði orðið. Arðsemi greinarinnar hefur aukist, framleiðslan vaxið og tilkostnaðurinn minnkað sem hefur gert henni kleift að takast á við þá erfiðleika sem hún var komin í. Breytingarnar hafa jafnframt skapað grundvöll til að bæta kjör þess fólks sem mun vinna við sjávarútveg um ókomin ár. Breytingar á sjóðakerfinu bæta stöðu sjómanna. Unnið er skipulega að aukinni starfsfræðslu fiskvinnslufólks sem mun verða grunnur að auknum réttindum og bættum kjörum. Það er því að ganga yfir mikið breytingaskeið í sjávarútvegi sem lýsir sér í skipulagsbreytingum og margvíslegum nýjungum. Í landbúnaði hefur stjórnun framleiðslunnar verið gerbreytt og aðstæður skapaðar til að auka arðsemi greinarinnar og tryggja hag þess fólks sem mun vinna við landbúnað í framtíðinni. Hér er um óvenjuvandasamt mál að ræða og landbúnaðurinn mun þurfa fyrst í stað að taka á sig þá erfiðleika sem breytingunum fylgja með sama hætti og sjávarútvegurinn. Það er ávallt skammsýni að taka ekki á erfiðleikum. Ávöxtur aðgerðanna mun koma síðar og tryggja framtíðarhag landbúnaðar og búsetu í sveitum. En hvað eru þessir forustumenn stjórnarandstöðunnar að tala um þegar þeir segja að það sé forsenda til frekari árangurs að Framsfl. verði ekki með í næstu ríkisstjórn? Hvaða aðrar breytingar ætla þeir að gera í sjávarútveginum til að tryggja betri árangur? Ekkert hefur komið fram um það nema e.t.v. þau orð sem komu fram hjá hv. þm. Skúla Alexanderssyni sem sýndi mikla þröngsýni í fiskveiðistjórnun því að að sjálfsögðu þarf að tryggja fiskveiðar allra landsmanna. Hverjum öðrum breytingum ætla þeir að standa að í landbúnaði til að tryggja betri árangur? Lítið hefur komið fram um það, en þó má ráða af orðum þeirra að það þurfi að draga enn meira úr framleiðslu landbúnaðarvara en gert hefur verið sem mundi leiða til þess að heilar sveitir legðust í eyði. Fróðlegt væri að vita með hvaða hætti þeir hafa hugsað sér að standa að málum. Hitt er svo annað mál að víða má taka til hendi. Hömlulaus fjárfesting og óráðsía í raforkumálum hefur orðið þess valdandi að raforkuverð hér á landi er mun hærra en annars þyrfti að vera. Lítið var gert til að selja þá orku sem ákveðið var að framleiða. Þar er enn mikið óunnið. Uppbygging heilbrigðiskerfisins hefur ekki verið framkvæmd af nægilegri fyrirhyggju og víða eru vandamál í menntakerfinu. Framsfl. hefur á engan hátt komið í veg fyrir að tekið væri á þessum málum. Mikill ofvöxtur hefur verið í bankastarfsemi hér á landi og hafa m.a. í þeim tilgangi að ráða þar bót á verið samin ný lög um bankastarfsemina. Sú löggjöf hefur enn ekki leitt til mikillar hagræðingar í bankakerfinu, en vonandi mun það gerast. Ekki hefur Framsfl. komið í veg fyrir að myndarlega væri tekið á þeim málum heldur lagt á það mikla áherslu. Ástæðurnar fyrir því að þessir flokkar telja að útiloka beri Framsfl. frá frekari stjórnarþátttöku eru að sjálfsögðu allt aðrar. Alþfl. hefur kosið sér forustu sem aðhyllist svokallaðar frjálshyggjukenningar. Alþb. hefur á síðari árum litið á það sem sitt aðalhlutverk að ráðast á Framsfl. og taka upp ýmis stefnumál hans í þeim tilgangi að komast inn á það svið íslenskra stjórnmála sem Framsfl. hefur starfað á, eins og skýrt kom fram hjá hv. þm. Svavari Gestssyni áðan. Þeir byrjuðu sem kommúnistar, en það er sama hvar kommúnistar starfa í heiminum, alls staðar reyna þeir að komast inn á svið lýðræðisflokkanna í þeim tilgangi að ná völdum. Það er í sjálfu sér mikilvægt að þetta skuli koma hreint fram hjá Alþb. Nú hyggst foringi kommúnistanna taka saman við Alþfl. og Sjálfstfl. Þar ætlar hann að finna nýja vini sína. Með þeim ætlar hann að komast til valda. Herra forseti. Góðir hlustendur. Framsfl. fékk ekki auðvelt hlutskipti í þessari ríkisstjórn. Hann tók að sér forustu í henni og erfiða málaflokka í atvinnumálum. Það var einnig hans hlutskipti að hafa forustu um mikilvægar breytingar í húsnæðismálum sem nú hafa komið fram hér á Alþingi og eiga eftir að skipta sköpum fyrir þær kynslóðir sem nú eru að vaxa úr grasi. Við höfum unnið að þessum verkefnum af fullum heilindum og starfað á grundvelli þeirra hugsjóna sem við berjumst fyrir. Við höfum að sjálfsögðu þurft að standa að málamiðlunum. Íslenska flokkakerfið er kerfi málamiðlunar og það er ekkert sem bendir til að það muni breytast. Framsfl. hefur hins vegar haft meiri áhrif á mótun íslensks þjóðfélags en nokkur annar flokkur og má vera að þeim sem standa innan vébanda annarra stjórnmálaflokka þyki nóg komið. Við erum hins vegar stoltir af því þjóðfélagi sem við búum í og við erum hreyknir af sporum flokksins sem liggja um allt þjóðfélagið og erum þess fullvissir að það muni koma skýrt fram í þeim sveitarstjórnarkosningum sem nú eru fram undan.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hvert þing hefur sitt svipmót. Það sem nú er senn á enda hefur mörgum þótt dauft og sviplítið lengst af. Ef að er gáð hljótum við þó að minnast hressilegra skoðanaskipta um hin margvíslegustu málefni, kjaramál og okurmál, húsnæðismál og stjórnun fiskveiða, afvopnunarmál og gjaldþrotamál, selveiðar og sveitarstjórnarmál og svo eru öll hin málin, sem of langt yrði upp að telja, sem ekki síst þm. stjórnarandstöðu hafa lagt fram til umfjöllunar en litlu fengið áorkað því stjórnarliðum er hreint ekki sama hvaðan gott kemur. Slíkur er samkeppnisandinn og eiginhagsmunapotið, því miður. Það er þó engan veginn tilgangslaust að leggja fram till. hér á Alþingi, þótt þær leiði ekki til tafarlausra úrbóta. Hugmyndir þurfa sinn tíma til að skjóta rótum og öðlast viðurkenningu og skilning og stundum sjá stjórnvöld sér hag í því að nýta hugmyndir óbreyttra þm., jafnvel úr stjórnarandstöðu. Mestu skiptir þó að allur almenningur fylgist sem best með störfum fulltrúa sinna, kynni sér málflutning þm. og hvetji þá og letji eftir atvikum, frjóvgi þá með hugmyndum og bendi á hvað eina sem betur má fara. Almenningur á ekki að láta sér nægja þau áhrif sem hafa má í kjörklefanum. Eitt þeirra mála sem í mínum huga skipa hvað stærstan sess af þeim sem fjallað hefur verið um á þessu þingi er baráttan um Lánasjóð ísl. námsmanna. Kvennalistinn hefur alltaf látið sér annt um málefni lánasjóðsins og snúist hart gegn öllum hugmyndum sem vinna gegn markmiði hans, en það er að jafna aðstöðu fólks til náms óháð búsetu, kynferði og efnahag. Sá vöxtur sem orðið hefur á sjóðnum er ekki vegna núgildandi laga heldur vegna uppbyggingar í skólakerfinu. Með síauknum menntunarkröfum, fjölgun námsleiða og fjölgun framhaldsskóla um allt land hefur lánshæfum umsóknum að sjálfsögðu fjölgað mjög mikið og það er gleðileg þróun. Við eigum að hafa metnað til að búa svo um hnútana að allir fái notið menntunar og þroskað hæfileika sína eftir því sem hugur stendur til. Auðvitað kostar það fé, það kostar mikið fé, en því fé er vel varið. Og við skulum hugsa dæmið til enda. Þörfin fyrir háar fjárveitingar úr ríkissjóði mun fara ört minnkandi innan tiltölulega fárra ára þegar sá stóri hópur sem nú nýtur námslána verður farinn að endurgreiða lánin sín. Ætla má að um aldamótin þurfi framlag ríkissjóðs ekki að vera nema sem svarar 100-200 millj. kr. á núvirði, þ.e. ef skammsýnum mönnum tekst ekki að eyðileggja þetta kerfi. Það fólk sem nú nýtur námslána mun að stórum hluta standa undir námslánakerfi barna sinna með endurgreiðslum eigin lána, ég tala nú ekki um eftir að horfið hefur verið frá láglaunastefnunni sem er að brjóta niður allar venjulegar fjölskyldur. Kvennalistinn hafnar algjörlega öllum hugmyndum um vexti á námslán og stórfellda hækkun á lágmarksendurgreiðslu á ári sem mundi bitna fyrst og fremst á hinum efnaminni, þ.e. námsmönnum utan af landi, börnum einstæðra og efnalítilla foreldra og stúlkum sem sjá ekki fram á að geta ráðið við endurgreiðslu lánanna. Það verða einnig konurnar sem fara verst út úr því ef hætt verður að taka tillit til tekna við úthlutun námslána, ekki síst þær sem eiga fyrir börnum að sjá. Þær eiga erfiðara með að fá vel launuð störf milli anna og geta því síður bætt sér upp óhagstæðari námslán. Við skulum ekki gleyma því hvern þátt lánasjóðskerfið hefur átt í aukinni sókn kvenna í framhaldsnám. Lánasjóðskerfið er helsta skjól jafnréttis hér á landi. Kvennalistinn vill verja það skjól. En jafnréttið á víðar í vök að verjast en hjá Lánasjóði ísl. námsmanna. Árin 1984 og 1985 fækkaði fólki á landsbyggðinni í beinum tölum reiknað, en slíkt hefur ekki gerst síðan á árunum 1945-1946 þar eð náttúrleg fjölgun hefur vegið upp fækkun vegna flutninga. Þessi þróun á rætur í þeim erfiðleikum sem sjávarútvegur og landbúnaður eiga nú við að etja og þeim stórfelldu breytingum og endurskipulagningu sem þessar atvinnugreinar ganga nú í gegnum. Hún er enn fremur afleiðing af samdráttarstefnunni í ríkisfjármálum sem hefur bitnað harkalega á framkvæmdum á landsbyggðinni. En hún á einnig rætur í breyttum og vaxandi kröfum fólks til félagslegrar og menningarlegrar þjónustu og fjölbreytts mannlífs á alla lund. Síauknar kröfur um menntun og sérhæfingu á öllum sviðum, breytingar á fyrirvinnuhlutverkinu, síaukin þátttaka kvenna í atvinnulífinu samhliða breyttri stöðu þeirra í þjóðfélaginu, allt eru þetta þættir sem hafa áhrif á þróunina. Sumarið 1984 fóru Kvennalistakonur í hringferð um landið og hittu hvarvetna að máli konur og fræddust um hagi þeirra. Tvennt lá þeim alls staðar þyngst á hjarta: Einhæfni atvinnulífsins og erfiðar aðstæður til menntunar. Þessu verður að breyta. Kvennalistinn hefur gert ýmsar tillögur um bætta aðstöðu í skóla- og menntunarmálum landsbyggðarinnar, svo sem um námsgagnamiðstöðvar í öllum fræðsluumdæmum og fjölgun skólaselja svo að engin börn undir 10 ára aldri þurfa að dveljast í heimavist. Þá höfum við hvatt til eflingar fullorðinsfræðslu og lagt fram frv. til l. um fjarnám sem mundi gjörbreyta aðstöðu fólks um allt land til náms og símenntunar. Sem betur fer virðist vaxandi áhugi stjórnvalda á fjarnámi, enda vonum seinna að við förum að nýta okkur nútímatækni til annars en léttvægrar afþreyingar. Ekki skiptir minna máli hvernig til tekst með atvinnuþróun á landsbyggðinni. Fjölgun starfa hefur á síðustu árum fyrst og fremst verið í þjónustugreinum og að flestra áliti mun svo verða áfram í náinni framtíð. En hvaða líkur eru á því að landsbyggðin fái aukna hlutdeild í þeirri atvinnusköpun sem á sér stað í þjónustugreinunum? Líkurnar eru háðar því hvort okkur auðnast að gera umtalsverðar breytingar í stjórnkerfi landsins sem færi landsbyggðinni aukna sjálfsstjórn og forræði um eigin málefni og aflafé. Í gær voru afgreidd héðan frá Alþingi ný sveitarstjórnarlög og því miður nýttist ekki það tækifæri til að gera neinar þær breytingar á stjórnsýslukerfinu sem skipt geti sköpum fyrir fólkið í landinu. Meiri hluti Alþingi náði ekki saman um þetta stærsta hagsmunamál landsbyggðarinnar. Það eru mörgum mikil vonbrigði og ég óttast að þessi niðurstaða verði til þess að draga á langinn nauðsynlega uppstokkun í stjórnkerfinu. Kvennalistakonur telja að ekki megi dragast öllu lengur að koma á nýrri verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga með það að markmiði að færa ábyrgð og verkefni nær fólkinu sjálfu og tryggja að saman fari ábyrgð á fjármálum og framkvæmdum. Sveitarfélögin eru of sundurleit og flest of fámenn til þess að gegna stærra hlutverki en þau gera nú, enda hafa verkefni flust frá þeim til ríkisvaldsins á undanförnum árum að tilhlutan þeirra sjálfra. Sameining þeirra í stærri heildir virðist þrautreynd. Hér þarf því að koma til millistig stjórnsýslu sem hafi bolmagn til framkvæmda og reksturs á sviði menntunar og menningarmála, heilsugæslu, samgangna, brunavarna og skipulagsmála. Jafnframt afsali ríkið sér tekjum sem staðið geti undir þessum þáttum. Til þessa stjórnsýslustigs vill Kvennalistinn láta kjósa beinni lýðræðislegri kosningu án takmörkunar á kjörgengi. Slík grundvallarbreyting í stjórnsýslunni gæti snúið við eða a.m.k. dregið úr þeirri óheillaþróun síðustu ára sem ógnar öllu jafnvægi í byggð landsins. Valddreifing og virkara lýðræði eru kjörorð nútímans. Tími er til kominn að gerðir taki við af orðum. Góðir hlustendur. Allt bendir nú til þess að konum fjölgi verulega í bæjar- og sveitarstjórnum landsins eftir nokkrar vikur. Það er okkur Kvennalistakonum fagnaðarefni, enda ekki minnsti vafi á hlutdeild okkar í þeirri jákvæðu þróun. Trú mín er að áhrif kvenna og ungs fólks fari jafnt og þétt vaxandi á næstu árum til góðs fyrir þjóðfélagið allt, en til þess að svo megi verða eigum við konur að þora að vera við sjálfar, þora að vera konur, hlusta á röddina í eigin brjósti. Annars verður engu breytt til betri vegar. Hið sanna jafnrétti kynjanna er ekki fólgið í því að konur leitist við að haga sér nákvæmlega eins og karlar, tala eins og karlar og tileinka sér störf, áhugamál og leikreglur karla. Konur verða að gera kröfu til að verða metnar á eigin forsendum, að þjóðfélagið virði áhugaefni kvenna og meti þær leikreglur og þau störf sem konum henta best engu síður og minna en það sem hæst er skrifað hjá körlum. Á það skortir svo sannarlega enn í dag. Hugarfarsbreytingin er ekki enn orðin að byltingu, en við skulum næra þann vaxtarbrodd sem svo vænlegur er á þessu vori. Það er líka vor í kvennabaráttunni og sumarið á næsta leiti. Gleðilegt sumar, góðir hlustendur, og þökk fyrir áheyrnina. - Góða nótt.