Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Einarsson) [óyfirl.]: Fjvn. hefir haft þetta frv. til meðferðar og leggur til, að það verði samþ. með einni breyt. Það er við 5. gr. 14. II, að í staðinn fyrir „34858,24“ komi „43858,24“. Þetta er gert til samræmis við landsreikninginn. Er það auðsjáanlega prentvilla í frv., að þessi tala er svona, og er því í raun og veru ekki nema um leiðréttingu að ræða. Án þess að vilja stuðla að því, að efna til langra umr. um þetta frv., þá get ég samt ekki látið hjá liða að segja um það nokkur orð, auk þess að gera grein fyrir þessari brtt.fjvn. Á þessum fjáraukal. er upphæð, sem er ekki svo allskostar lítil, eða samtals 2017211.76 kr. Nú er það út af fyrir sig enginn prófsteinn á réttmæti stjórnarráðstafana eða þá, sem stjórna yfir höfuð, hvort verður að fara fram úr fjárveitingunum. Til þess liggja ýmsar ástæður, að svo verður oft að gera, en ástæðurnar eru misjafnlegs réttmætar. Það er einn gjaldliður í þessu frv., sem í sjálfu sér er ekki hægt að bindast orða um, vegna þess að það er álit fjölmikils meiri hl. alþýðu manna í landinu, að þar hafi á mjög óviðurkvæmilegan og óréttmætan hátt verið gripið til þess að eyða stórfé úr ríkissjóði. Í 4. gr. þessa frv., 13, er sakamálakostnaður og lögreglumála m. m. 420334 kr. Þetta er eins og menn sjá einhver allra stærsta gjaldaupphæðin, sem þetta frv. hefir inni að halda á einum lið. Og orsökin til þess er sá, að á því fjárhagsári, sem hér ræðir um, var tiltekin stjórn að borga fé til þess að koma sér upp að ástæðulausu miklum hér manna. Árið 1925 kom í fyrsta sinn hér á þingi viðleitni til þess að koma upp vopnuðu og vel búnu liði til þess að beita gegn samtökum verkamanna og alþýðu, ef á þyrfti að halda að dómi valdhafanna. Sú till. fékk þá útreið hér á þingi, að margir mundu hafa ætlað, að ekki yrði aftur reynt að fara þá braut. Sú viðleitni var sem sé algerlega felld. En sá munur er þó á þeim valdhöfum, sem þá vildu stofna til þessarar fjáreyðslu, að sú stj., sem hér á hlut að máli, hikaði ekki við að grípa til þessarar fjáreyðslu og koma upp þessum hér í algerðu lagaleysi. Við fjvnm. Alþýðuflokksins höfum ekki gert aths. við frv. í heild. og það er vegna þess, að við erum þess fulltrúa, að þjóðin sjálf, almenningur í landinu, óski þess ekki að gera ráðstafanir til að koma fram refsingu á þeim ógæfumönnum, sem stóðu að þessu fyrirtæki. Þjóðin hefir sjálf skorið úr þessu, og gert það á þann hátt, sem réttast og drengilegast var, með því að taka aðstöðuna til að fara þannig með ríkisfé af þeim mönnum, sem treysta ekki stjórnarráðstöfunum sínum betur en svo, að þeir þurfa að hafa hér manna til þess að verja sig. M. ö. o., þetta mál er að vissu leyti úr sögunni, því að þjóðin hefir tekið í taumana og óskar ekki eftir neinni refsingu á hendur þeim mönnum, sem gerðu sig seka um þetta gáleysi. En þetta tiltæki allt kemur til með að standa í endurminningu alþýðu manna hér á landi sem eftirminnilegur, stórkostlegur og ískyggilegur minnisvarði yfir þá hættu, sem er því samfara að trúa þeim fyrir almennum málum, er grípa til slíkra ráða. Þetta er miklu meiri kostnaður en þjóðfélagið á venjulegum tímum ver til þess að halda uppi lögboðnum fangelsum og varúðarráðstöfunum, sem þjóðfélagið telur sig þurfa að gera til þess að tryggja líf og limu borgaranna fyrir misendismönnum. Ég heyri, að margir menn eru búnir að biðja um orðið, og geri ég ráð fyrir, að þessi fáu orð mín, þetta bergmál af tilfinningum þjóðarinnar fyrir þessu, hafi komið við tilfinningar þeirra manna, sem hér eru sekir beint og óbeint. En það vil ég segja þeim hv.þm., sem hér ætla að tala og verja þetta tiltæki, að þeirra hlutur verður því verri og þeirra framkoma því varhugaverðari sem meira er um þetta talað. Það er því engin ástæða til þess fyrir þá að fagna því, að sorfið verði til stáls um þetta mál.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Það er sagt, að sá sé ekki allheimskur, sem þegja kann. Ég hygg, að ef hv. 9. landsk. hefði kunnað að þegja um þetta mál, þá hefði það verið talið honum til skynsemdarauka, en hann hefir nú ekki borið gæfu til þess fremur en svo margs annars, sem honum er þörf á. Ég hélt satt að segja, að það þyrfti talsverða einurð til þess fyrir menn, sem vitanlegt er, að þjóðfélagið verður að standa á verði fyrir með talsverðum kostnaði og mikilli varúð til þess að tryggja það, að þeir gangi ekki á rétt annara, ekki aðeins með venjulegri frekju, heldur með ofbeldisverkum, sem gjarnan geta kostað líf manna, - það þarf einurð fyrir mann úr þeim flokki að vaða hér uppi með jafnósönnum ásökunum eins og hv. 9. landsk. gerði í því máli, sem honum var trúað fyrir illu heilli og óverðskuldað að leggja hér hlutlaust fyrir. Ég þarf ekki að rifja upp þá atburði, sem gerðust hér fyrir þremur árum og eru einna ljótastir og ískyggilegastir af öllum þeim atburðum, sem hér hafa skeð í manna minnum. Þegar stofnað var til að misþyrma mönnum og limlesta og jafnvel myrða og talsvert af þessu var framkvæmt, a. m. k. að misþyrma og limlesta, og þeir, sem að þessu stóðu, höfðu fengið sinn dóm, þá var strax hlaupið til með samþykki allra annara en illræðismannanna að skapa öryggi í þessum bæ með því að kalla til lögreglu, og það held ég, að fyrst og fremst hafi verið gert fyrir forgöngu þáv. lögreglustjóra í Rvík á fyrsta stigi málsins, núv. hæstv.forsrh. landsins. Og það var virkilega gert af því, að það var ekki grunur, heldur vissa, að hér voru blóðþyrstir menn tilbúnir til hryðjuverka og til glæpa, og þeir höfðu sýnt það í verki, hvert innræti þeirra var. Og ég skal geta þess strax, að ég frétti til eins þokkapilts, sem hafði ekki kjark til þess að vera við þessi hryðjuverk, en hafði iðað í skinninu aftan við hina eins og bleyður gera, en svo á eftir kom hann á vettvang, þessi skepna í mannsmynd, til þess að geta séð fallinn val. Þessi maður var nýbúinn að slíta af sér messuskrúðann, það sýnir, að innræti mannsins var það sama og hinna, en þegar hann kom til, sá hann minni ummerki sinna flokksbræðra en hann hafði vænzt og vonað. Það er engum minnsta vafa bundið, að ein fyrsta skylda hvers ríkis er að vernda líf og limi borgaranna. Það dettur engu siðuðu ríki annað í hug en að því beri skylda til að vernda borgara sína og gera ráðstafanir til þess, að menn njóti þess réttar, sem l. áskilja þeim. Sá réttur er fyrst og fremst sá, að enginn annar maður með ofbeldi ráðist á þá til hryðjuverka, hvorki til þess að taka sér ímyndaðan eða virkilegan rétt sinn, og því síður, til þess að af algerðri árásargirni og ofbeldi að misþyrma mönnum og ganga á þeirra rétt, ekki aðeins hagsmunalegan, heldur líkamlegan. Það, sem gerðist 9. nóv. 1932, var ekkert annað en það, að nokkrir menn illa innrættir æstu upp fjölda manna, sem vitanlega var ekki hægt að heimta jafnmikla ábyrgðartilfinningu af. Þeir æstu þá beinlínis þangað til fólkið trúði því, að það væri að sækja rétt sinn og ætlaði að taka þann rétt með valdi. En þessi réttur, sem það ímyndaði sér, að það hefði, var að ganga yfir aðra menn með ofbeldi og drepa þá, ef með þyrfti. Þessir menn voru svo blygðunarlausir, að þeir hafa haldið þennan dag hátíðlegan. Þeir byrjuðu á því að gera þennan dag að hátíðisdegi, og meira að segja hafa þm. hlaupið úr þessum sal til þess að halda minningu þessa þokkalega dags. En þeir kváðu hafa sligazt undir þessari tilraun sinni, því að fólkið hefir ekki viljað taka undir þessa gleði. Það hefir orðið einskonar smánarblettur, sem þessir menn eru að lokum flúnir undan, en það er sýnilegt, að það eru þó til svo ófyrirleitnir menn í þessum hópi, að þá langar til að rifja þetta upp, menn, sem sjá ekki smán sína. Og það er það, sem hér hefir skeð, þegar þessi svokallaði hv. 9. landsk. dregur þetta mál alveg að óþörfu inn í d. Ég hefi yfir höfuð hvorki utan þings né innan sagt mikið um þessa atburði, og ég stóð ekki upp til þess að deila um þetta mál, því að þetta er ekki umdeilanlegt efni, það er svo vitanlegt, að hryðjuverk og ofbeldi eru fyrirlitlegir hlutir, og þeir hafa líka fengið sinn dóm hjá dómstólunum. Ég stóð upp til þess að veita þessum hv.þm. áminningu, þó að það hefði fremur verið verk hæstv. forseta. En þegar hingað koma menn með þann strákskaparsið að hrósa hryðjuverkum og ódæðisverkum og snúa þeim til ádeilu á saklausa menn, þá vil ég láta þá vita, að ég hefi dýpstu andstyggð á slíku framferði.

Forseti (JBald): Þá verður þessum efnilegu umr. frestað um stund.

Fram. (Þorsteinn Þorsteinsson) Þetta frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1934 er að upphæð kr. 207405.34. Ein upphæðin er sérstaklega há, eða um 145 þús. kr., en það er upphæð sú, sem veitt var vegna jarðskjálftanna norðanlands, með samþykki allra flokka. Hinar upphæðirnar nema rúmum 60 þús. Nefndin leggur til, að frv. verði samþ. og hefir ekkert við það að athuga.

Frsm. (Páll Hermannsson) Þetta frv. hefir þegar fengið afgreiðslu í Nd., og að ég ætla með sæmilegu samkomulagi. Í frv. eins og það er lagt fyrir þingið má sjá allglögga grg. fyrir málinu. Ég hirði því ekki um að lýsa því almennt, það yrðu aðeins endurtekningar. Iðnn. þessarar d. hefir athugað frv. og hefir rætt við ýmsa, sem málið snertir, t. d. allmarga meistara og iðnrekendur í ýmsum iðngreinum hér í bænum. Þeir hafa ýmislegt út á lagafrv. að setja, en n. hefir ekki sem heild getað fallizt á, að þær aðfinnslur væru á rökum byggðar. Eins og sést á nál., vilja 2 nm.samþ. frv. óbreytt. Einn í n., hv. 5. landsk., vill að vísu samþ. frv., en með breyt. Þær breyt. eru á þskj. 847, og hirði ég ekki um að ræða þær fyrr en hv.þm. hefir mælt fyrir þeim, en ég get getið þess, að það sem þær ná, þá eru þær í samræmi við þær aðfinnslur, sem n. hafa borizt frá meisturunum. Ég geri ráð fyrir, að hv. 5. landsk. mæli fyrir brtt. sínum á þskj. 847, og mun ég taka þar til yfirvegunar að því loknu.

Frsm. (Páll Hermannsson) Út af fyrri brtt.hv. 5. landsk. vil ég segja það, að ég geri ráð fyrir, að slíkt ákvæði, um að meistararnir leggi til námsbækur og áhöld, sé sett til þess að tryggja það, að iðnneminn fái þessi áhöld og hafi þau. Það er nú svo, að þetta eru fátækir unglingar, er fá litla þóknun fyrir starf sitt, og gæti því farið svo, að þá vantaði þessi námstæki, ef ekki væri séð fyrir því af meisturunum, enda má og á það líta, að vanalega er samið um þóknun til iðnnemans í byrjun, og mætti þá taka tillit m. a. til þessa ákvæðis laganna. Ég játa, að það gæti viljað til, að nemandi færi verr með áhöldin, ef hann fengi þau ókeypis til afnota, en það færi eftir því, hvernig hver og einn er gerður, og mundi í mörgum tilfellum vera alveg sama, því sá, sem er nýtinn og hirðusamur, færi vel með þau, hver sem teldist vera eigandi. Um síðari brtt. lít ég þannig á, að hún geti ekki náð samþykki. Tryggingarlöggjöfin nær ekki yfir þetta atriði, t. d. um fæði og aðhjúkrun, sem veikir menn skulu fá. mér virðist líka, að ákvæðin eins og þau eru sett fram í 12 gr. frv. séu eðlileg, og blátt áfram ætlazt til líks og fram að þessu hefir verið ætlazt til af meisturunum. Það er gengið út frá, að komi slík veikindi fyrir, standi meistari straum af nemanda í 6 mán. Þetta hefir verið svo um þá nemendur, sem hafa búið hjá meisturum, en það þykir rétt, að þetta gangi jafnt yfir alla nemendur, hvort sem þeir búa hjá meisturum eða ekki. Væri hálfóviðkunnanlegt, að þessir menn yrðu að gerast þurfalingar, ef veikindi bæri að höndum. Aftur á móti um slysa- og sjúkratryggingu er gert ráð fyrir, að meistari tryggi sína nemendur, og geri því ekki annað en greiða tryggingargjöld eða iðgjöld, og tryggi á þann veg sjálfan sig fyrir áhættunni. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þessar brtt., en get lýst því yfir, að meiri hl. n. fellst ekki á þær.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Eins og hv.frsm. meiri hl. menntmn. hefir tekið fram, þá var lítilsháttar meiningarmunur um þetta frv. í n., þó ekki um það, hvort það ætti að ganga fram eða ekki, heldur var það svo, að minni hl. taldi rétt að binda ákvæði frv. við það hérað, þar sem mestur áhugi hefir verið á þessu máli. Brtt. mínar eru á þskj. 786, og eru þær nærri orði til orðs endurprentun á till., sem núv. hv. 1. þm. Reykv. flutti á Alþ. 1929, og þess vegna verða mín rök að mestu leyti hin sömu og hans. Ég vil benda á, að það er engin ástæða til þess, að þetta frv. sé látið ná til nema Rangárvallasýslu, því sú nýung, sem frv. fer fram á, hefir hvergi gert vart við sig nema í þessu eina héraði, og því er ekki sanngjarnt að lögfesta þetta fyrir hin önnur héruð, sem eru annars búin að sjá fyrir þörf sinni í þessum efnum, eða þannig er ástatt um, að þetta á ekki við hjá þeim. Það má t. d. benda á, að í frv. er gert ráð fyrir. því formi, að þetta fyrirkomulag geti átt við í kaupstöðunum. Nú sjá allir, að Reykjavík og Hafnarfjörður hafa ekki þessa vinnuþörf á sama stigi og þá, sem sýslumaðurinn í Rangárvallasýslu fann til, að væri fyrir hendi þar. Það er í raun og veru misskilningur hjá aðalhöfundi þessa frv. og fullhæpið hjá flm. þess, að það er beinlínis gert ráð fyrir því, að bæjarfélögin noti þetta fyrirkomulag, og að það eigi við hjá þeim, en það er í rauninni eins fjarstætt og það, að byggður væri unglingaskóli í Reykjavík með heimavist í miðjum bænum. En slíkt hefir aftur á móti verið gert í ýmsum héruðum landsins. Það eru býsna mörg héruð, sem eru búin að sjá fyrir skólaþörf sinni. Ég vil benda á Austfirði, sem hafa Eiðaskóla og gagnfræðaskólann á Norðfirði. Það eru því ekki líkur til þess, að Austfirðingar hafi neitt með þessa heimild að gera. Þingeyjarsýslur hafa einn skóla, Eyjafjarðarsýsla hefir ekki beinlínis neinn héraðsskóla, en það eru tveir almennir skólar á Akureyri. Skagafjörður hefir Hólaskóla, Húnavatnssýslur hafa tvo skóla og Vestfirðir hafa sína skóla. Borgarfjarðarsýsla og Árnessýsla hafa sína héraðsskóla. Frá skynsamlegu sjónarmiði er því till.hv. 1. þm. Reykv. frá 1929 eðlilegt svar í þessu máli. Þó að Rangarvallasýsla, sem engan héraðsskóla hefir, vilji fá þessa heimild, þá er engin þörf á því að binda hana við önnur héruð landsins. Ég furða mig á því, að hv. meiri hl. hefir ekki viljað ganga inn á það, að svara þeim áhuga, sem komið hefir fram í Rangárvallasýslu á þessu máli, með því að veita þeirri sýslu einni þetta leyfi. Ég vil nú spyrja hv.frsm. meiri hl. að það, hvernig beri að skilja þetta fyrirkomulag, sem fn. gerir ráð fyrir, þegar til framkvæmda kemur. Ég hefi nú bent á, að það er óeðlilegt að blanda kaupstöðunum inn í þetta mál, því fyrirkomulag það, sem frv. gerir ráð fyrir, á ekki við þar. Nú vil ég spyrja hv.frsm. að því, hvort ætlunin sé sú, að reistir séu sérskólar fyrir stúlkur. Og ef svo er, þá verður í hverju héraði að reisa tvo skóla, annan fyrir pilta, en hinn fyrir stúlkur. Það er að vísu sagt í frv., að fyrst eigi að reyna með piltaskólana, og ef þeir reynast vel, þá lítur út fyrir, að það eigi að reisa aðra skóla fyrir stúlkur. En þegar þar að kemur, hlýtur sú spurning að vakna, hvernig þær eigi að vinna fyrir skólavistinni. Í 1. gr. frv. segir: „Heimilt skal sýslunefndum og bæjarstjórnum að ákveða það lýðskólafyrirkomulag innan sýslu eða bæjarfélagsins, að allir ungir menn verkfærir á aldrinum 18 ára vinni kauplaust líkamleg störf í þarfir síns sýslu- eða bæjarfélags, þar sem þeir eiga heimili, 7 vikur að vorlagi, gegn ókeypis húsavist og kennslu við verklegt og bóklegt nám í skóla í 6 mánaða tíma næsta vetur eftir að vinnan hefir farið fram“. Nú vil ég fá að heyra það frá hv.frsm. meiri hl., hvaða líkamlega vinnu stúlkur myndu geta unnið fyrir hérað sitt fyrir skólavistina. Ég veit, að piltar geta t. d. unnið í vegavinnu. En ætlast hv. meiri hl. n. eða ætlast sýslumaðurinn í Rangárvallasýslu til þess, að stúlkur séu látnar vinna í vegavinnu, eða kannske hlaða fyrir Markarfljót eða gera aðra slíka gagnlega hluti? Í frv. vantar ákvæði um þetta. Ég veit, að hv.frsm. meiri hl. sér, að það er nógu slæmt að lögleiða svona frv. fyrir eina sýslu, þó það sé ekki lögleitt fyrir allar sýslur, þar sem ríkissjóður á að kosta byggingu skólanna. Og þegar búið væri að byggja einhvern slíkan skóla, þá gæti svo farið, að héraðið vildi ekkert með hann hafa og mundi hann þá skella yfir á ríkissjóð. En þegar búið væri að byggja slíkan skóla, þá er ég viss um, að menn teldu það ekki viðeigandi að svipta þá skólavist, sem ekki vildu vinna. Í 3. og 4. gr. frv. er sagt, að þessa skóla eigi að byggja fyrir ríkisfé. Nú er komið það lag í kaupstöðunum og sveitunum, að þar er lagt fram mikið fé á móti því, sem ríkissjóður leggur fram. Það er t. d. svo um hinn nýja Flensborgarskóla, og þar leggur ríkið fram 2 hluta á móti 3 hlutum frá bænum. Framlagið frá kaupstöðunum og sveitunum á að vera trygging fyrir því, að slíkar byggingar séu ekki knúðar fram nema vilji héraðanna sé fyrir hendi. En þegar búið er að lögleiða þetta fyrirkomulag, sem frv. gerir ráð fyrir, þá getur Rangárvallasýsla samþ. Það, að hún vilji fá slíka skóla. Og þegar það er búið, þá skulum við segja, að sá flokkur, sem hv.frsm. meiri hl. telst til og fulltrúar Rangárvallasýslu og sýslumaðurinn í Rangárvallasýslu tilheyra einnig, setti það á oddinn, þar sem hann hefir meiri hl. í sýslunni, að slíkur skóli væri byggður í Rangárvallasýslu. En svo þegar skólinn væri kominn, þá vildi unga fólkið kannske ekki sækja hann. Þá kæmi fram sama spurning eins og um spítalann á Eyrarbakka á sínum tíma: Hvað á að gera við bygginguna? Það má alveg búast við því, að unga fólkið vilji ekki gangast undir þetta, enda hefir mikið verið talað um þrældóm í sambandi við þetta mál. En ég vil nú ekki nota svo stórt orð um þetta. En ég vil benda á, að það væri hægt fyrir lagna sýslunefnd að nota þessi ákvæði, sem í frv. eru, til þess að koma upp skóla í sýslunni, þó að bak við það kynni að liggja sá tilgangur, að skólinn yrði starfræktur á nokkuð annan hátt en gert er ráð fyrir í frv. Það hefði verið hægt fyrir sýslunefnd Hafnarfjarðarkaupstaðar að viðhafa slíka aðferð með Flensborgarskólann, og heimta það af þm. kjördæmisins, að hann fengi þann þingmeirihl., sem hann tilheyrir, til þess að samþ. að veita fé til slíkrar byggingar. En þegar búið væri að byggja skólann, þá vildi fólkið ekki sækja hann, ef hann væri rekinn með þessu fyrirkomulagi, og yrði þá að starfrækja hann á annan hátt. Ég tek þetta fram til þess að sýna, að það getur orðið sama spursmálið eins og var með spítalann á Eyrarbakka, sem aðeins var búið að gera fokheldan, en svo varð að taka húsið og breyta því og nota það til annars, til þess að láta það ekki standa autt. Það er ómögulegt að neita því, að það er bæði skrítið fyrirkomulag á kennslunni samkv. þessu frv. og þessari skiptingu á piltum og stúlkum, og það gerir það sérstaklega óaðgengilegt að samþ. frv. sem landslög í heild. Af kurteisi við höfund og flm. frv. höfum við ekki lagt til, að frv. verði fellt, heldur takmarkað þannig, að það nái ekki nema til eins héraðs, Rangárvallasýslu. Nú vildi ég óska, að hv.frsm. meiri hl. menntamn. eð hv. 2. þm. Rang. útskýrði, hvernig hægt er að hindra það, að ríkið yrði hreinlega að geta viðkomandi héraði það hús, sem ríkið væri þar búið að byggja, og hvers vegna þá ekki er réttara að gefa Rangárvallasýslu einni það leyfi, sem felst í frv., heldur en fara að leiða önnur héruð í þá gildru, sem lögð er með þessu frv. og sett er til þess að eyðileggja það skipulag, sem komið er í skólamálum alþýðu bæði í sveitum og kaupstöðum.

Pétur Magnússon Ég vildi segja aðeins örfá orð um brtt.hv.þm. S.-Þ. Aðalbrtt. er sú, að láta heimildina til þess að stofna slíkan skóla, sem frv. gerir ráð fyrir, aðeins ná til Rangárvallasýslu. Þá till. rökstyður hv.þm. með því, að því er mér skildist, að í þeirri einu sýslu hefði komið fram einhver áhugi fyrir þessu máli. Það liggur ekkert fyrir, sem sýnir, að í Rangárvallasýslu sé meiri áhugi fyrir þessari hugmynd en annarsstaðar, þó sá maður, sem frumkvæði á að þessu máli, sé sýslumaður í þeirri sýslu. Það hefir að vísu verið leitað hófanna um undirtektir við þetta mál innan Rangárvallasýslu, og get ég upplýst það, að æðimargir áhrifamenn þar eru hugmyndinni fylgjandi, en slíkt mun ekki vera neitt einsdæmi um Rangárvallasýslu. Ýmsir menn víðsvegar á landinu eru hugmyndinni fylgjandi, og það er augljóst, ef hér er um að ræða breytingu til bóta á skólafyrirkomulaginu, að þá getur það vitanlega átt víðar við en í Rangárvallasýslu. Það hefir vakað fyrir höfundi frv., að skylduvinna veiti ekki aðeins aðgang að skólavist, heldur yrði vinnan líka uppeldismeðal, sem þroskaði unglingana ekki aðeins líkamlega heldur og andlega. Náttúrlega fer slíkt mest eftir því, hvernig menn veljast til að veita þessu forstöðu, en ef til þess veljast góðir menn, orkar það ekki tvímlælis, að vinnan verður ekki ómerkilegur þáttur í uppeldi unglinganna. Það er að vísu svo, að þegar eru komnir héraðsskólar í mörgum sýslum, og þarf ekki að búast við, að þær sýslur noti þetta fyrirkomulag, en hinar eru líka margar, sem engan skóla hafa, og hafa þær eins mikla ástæðu og Rangárvallasýsla til þess að vilja notfæra sér þetta frv., þegar það er orðið að lögum. Það er því hrein og bein fjarstæða að binda þetta frv. við Rangárvallasýslu eina, því ekkert bendir til þess, að sú sýsla byggi slíkan skóla á undan öðrum. Hitt aðalatriðið í ræðu hv.þm. S.-Þ. var sú hætta, sem hann taldi á því, að þrátt fyrir það þó ríkissjóði yrðu bundnir óhæfilegir baggar með byggingu skólahúsanna, þá gæti farið svo, að skólarnir yrðu ekki starfræktir. Það má segja, að sú hætta sé samfara öllum skólum, því það er aldrei hægt að lofa því fyrirfram um einn skóla, að hann standi um aldur og æfi. Það má því segja, að ríkissjóður eigi alltaf nokkuð á hættu, er hann leggur fé í byggingu skóla, hvort sem fyrirkomulag hans er á þennan eða annan hátt. Hitt liggur í augum uppi, að, ekkert hérað leggur í þann kostnað að reisa skóla nema að það ætli sér líka að reka hann. Nú getur maður auðvitað gert ráð fyrir þeim möguleika, að fyrirkomulagið reyndist ekki vel, en þá eru þó mestar líkur fyrir því, að skólahúsið yrði notað áfram fyrir skóla með breyttu fyrirkomulagi. Mér sýnist sem sé, að það sé ekki meiri hætta á því, að hætt verði að nota þessi hús til skólahalds fremur en önnur skólahús. Auk þess er eins og hv. 5. landsk. tók fram, í 4. gr. frv. gert ráð fyrir því, að sýslu- eða bæjarfélag endurgreiði framlag ríkissjóðs á 40 árum, ef hætt er að nota skólann. Það má náttúrlega segja, að þetta ákvæði sé ekki mikils virði, því héruðunum mundi slík endurgreiðsla ofvaxin, en það mætti þá í raun og veru segja hið sama um aðra skóla. Ég hefi þá minnzt á þessi tvo atriði, sem hv.þm. minntist á. Hann sagði, að ekki mundi verða hægt undir neinum kringumstæðum að framkvæma þetta skólafyrirkomulag í kaupstöðunum. Það hygg ég að sé mjög vafasöm staðhæfing. Ég hygg, að ekki muni frekar verða vandræði að finna verkefni fyrir unglinga í kaupstöðum enn í sveitum, svo margt er eftir ógert hér í þessu landi.

Einar Árnason Það er nú orðinn alllangur ómagahálsinn á þessu frv. frá því það kom fyrst fram hér á Alþingi. Satt að segja hefi ég ekki nennt að hyggja að því, hve langt er síðan, en ég hygg, að það sé ekki ofmælt, þó sagt sé, að það sé búið að liggja fyrir einum 10 þingum. Það er nú ekki orðið að lögum enn, en sennilega á nú yfir að ljúka með það nú, svo þjóðin geti nú fengið þetta ágæta mál til afnota. Ég ætla ekki að lengja mikið umr. um það, enda mun það hafa litla þýðingu, en ég vildi ekki láta það fara svo í gegnum hv. deild, að ég ekki gerði grein fyrir afstöðu minni til þess. Ég get sagt það, að öll þau ár, sem þetta frv. hefir legið fyrir þinginu, hefi ég átt tal um málið við mjög marga hv.þm., og ég verð að segja það, að ég hefi ekki fyrirhitt einn einasta, sem hefir trúað því, að það yrði að nokkru gagni eða að það kæmi nokkurn tíma til framkvæmda, þótt að lögum yrði. Þegar þetta mál hefir verið rætt og fram hafa verið færð rök á móti því, hafa svörin verið þau, að ekki væri mikið að óttast, þó frv. yrði samþ., af því það þyrfti svo mikinn meiri hl. atkv. heima í héraði til þess að þetta skipulag næði að koma til framkvæmda. Það er eins og þó leynist einhver ótti á bak við hjá formælendum frv. við það, að eitthvert sýslu- eða bæjarfélag hlypi nú í það að samþ. þetta skipulag. Ég segi fyrir mig, að ég er alveg sannfærður um, að ekkert sýslu- eða bæjarfélag lítur við því. En þegar menn hafa þá vissu, eins og jafnvel flm. frv. hafa, hvað þá aðrir, þá er það alveg dæmalaus hégómi að samþ. það. Hv. frsm. meiri hl. menntmn. var að tala um þá rækt, sem unglingarnir fengju til sinnar sveitar fyrir það, að þeir fengju að vinna fyrir ekki neitt. Þeir mundu við það festast þar. Ég held þetta sé hreinasti misskilningur. Allir vita, að mikill skortur er á vinnukrafti í sveitunum, svo að ekki er hægt að framkvæma nauðsynlegustu störf á heimilunum. Það er svo með mörg hjón, sem búa í sveit, að einasta hjálp þeirra við búskapinn eru börn þeirra á unglingsaldrinum. Þessa einu stöð á nú að taka af foreldrunum, þegar unglingarnir eiga að fara að moka skít fyrir ekki neitt, og fara síðan í skóla innan sýslunnar. Ef þessa unglinga skyldi nú langa til að fara í skóla í öðrum landsfjórðungum, þá á að fara svo með þá, að fyrst eiga þeir að fá að vinna fyrir ekki neitt í heimahéraðinu og svo að fara á skóla í öðrum héruðum án nokkurrar hjálpar. Ég hygg, að þetta stuðli ekkert að því, að unglingarnir festi rætur í sínu héraði. Nú er þetta frv. ekki svo yfirgripslítið, þar sem það nær til kaupstaðanna líka. Hv. þm. S.-Þ. hefir sýnt fram á, hvílík fásinna það er að hugsa sér, að það geti nokkru sinni orðið, og skal ég ekki fjölyrða um það. Nú, ungu stúlkurnar eiga líka að fá að komast í þessa paradís, en þó ekki fyrr en drengirnir eru búnir að reyna sig. Það er eins og einhver ótti sé þarna á bak við. Hv. þm. S.-Þ. spurði að því, hvað ungu stúlkurnar ættu að vinna, en það var lítið um svör. Ég býst ekki við, að nokkrum detti í hug, að þær verði látnar vinna að vegagerð. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að hægt væri að láta þær stunda innivinnu, ganga milli bæja, spinna og prjóna og kannske hannyrða fyrir sýsluna, kannske sjóða einn allsherjar graut fyrir alla sýslubúa. Mér finnst eins og hv.þm. S.-Þ., að með frv. þessu sé farið út á hálfgerða fjárglæfrabraut viðvíkjandi byggingu skólanna. Frsm. meiri hl. taldi, að í frv. væru sett svo greinileg takmörk fyrir framlögum ríkissjóðs, þar sem ekki mætti byggja slíkan skóla nema þingið samþ. til þess sérstaka fjárveitingu; þess vegna væri ekkert í hættu. Það á að varpa öllum áhyggjum upp á þingið; það er vonað, að það grípi í taumana og sjái um, að ekki verði flanað út í þá vitleysu að framkvæma ákvæði laganna. En ég verð að spyrja, ef Alþingi gengur inn á að samþ. frv., getur þá ekki eins verið hætta á því, að það samþ., að farið verði eftir lögunum? Sem sagt, það er engin trygging í frv., af því það er ekki trygging fyrir því, að Alþingi felli frv. Þá var hv.frsm. meiri hl. að tala um það, að sýslan ætti að endurgreiða tillag ríkissjóðs á 40 árum, ef skólinn yrði ekki starfræktur. Ég segi: „Mikil er trú þín, kona“. Við, sem búin erum að starfa hér í mörg ár, vitum það vel, að ekki mundi endurgreiðast einn einasti eyrir af tillagi ríkissjóðs í slíkum tilfellum. Það er því engin trygging í 4. gr. frv. fyrir því, að ríkissjóður fái nokkuð af sínu tillagi endurgreitt, þó illa færi. Ég verð að segja það, að mér þætti leiðinlegt, ef frv. þetta verður samþ., þar sem ég veit, að ekki einn einasti þm. innan þessara veggja hefir trú á því, að það komi nokkru sinni til framkvæmda, þó það verði að lögum. Það sýna bezt þær ástæður, sem færðar eru fram með frv., að það sé ekkert að óttast. Ég skal að lokum taka það fram, að ég mun greiða atkv. með brtt. hv þm. S.-Þ., en svo að lokum gegn sjálfu frv. Ég ætla ekki að sýna því neina hræsni, hefi hingað til verið á móti því, og læt hug minn í ljós skýrt og skorinort. Annars ætla ég ekki að fara að deila um þetta mál, en ég vildi, að það sæist í þingtíðindunum, að ekki líta allir hér í hv. d. með jafnmiklum hátíðleik til þessa máls og hv.frsm. virðist gera.

Magnús Jónsson Ég held, að þetta frv. eða þessu svipað hafi fyrst komið fram á þinginu 1929. Menntmn., sem fékk frv. til athugunar, lagði til, að því væri vísað til stj. til nánari athugunar. Ég held, að ég hafi verið einn um að gera ágreining, og gerði þá brtt., að þessi heimild yrði eingöngu bundin við Rangárvallasýslu. Mér finnst ekki nema rétt, ef áhugi væri í einni sýslu fyrir slíku, að Alþingi gengi frá heimildarlögum í þessa átt. En það er hinsvegar engin ástæða til að gefa þá heimild fyrir allt landið. Síðan þetta mál kom fram, hafa menn jafnan skipzt í 3 hópa um það. Einn hópurinn hefir viljað samþ. það, annar hópurinn hefir viljað takmarka heimildina við eina sýslu, og loks þriðji hópurinn, sem hefir vilja fella frv. Ég get sagt það fyrir mitt leyti, að ég er enn á sömu skoðun og þegar málið kom fyrst fram, að ég tel rétt að takmarka heimildina við eina sýslu, sem sýnt hefir áhuga á þessum málum, en láta það ekki ná lengra. Ég verð að segja, að mér finnst það kannske lítil vinnuvísindi í n., að hún skuli vera með þetta mál þing eftir þing, í stað þess að samþ. þessa heimild einu sinni, þó að hún yrði gagnlaus. Mín skoðun á þessari hugmynd er sú, að þetta gæti verið prýðilegt fyrirkomulag, ef nógur áhugi stæði á bak við, en það er sem sagt skilyrðið. Ég er sannfærður um, að ef hreyfingin gripi um sig að koma þannig upp skólum, sem menn borguðu skólagjaldið með vinnu, þá mætti þetta fara prýðilega fram. Það er ekkert farið fram á annað en að þar, sem slíkur áhugi er fyrir hendi, sé lögheimilað, að það megi setja slíka skóla á stofn. Ég mun því verða meðmæltur þeirri till., sem liggur fyrir frá hv.þm. S.-Þ., um að Rangárvallasýsla fái þessa heimild til að byrja með. Ég skal ekki segja neitt um það, en ég er hræddur um, að þetta komist aldrei í framkvæmd, en það eru þá vissulega fleiri slíkar heimildir, sem aldrei komast í framkvæmd. Ég veit, að á þessu þingi og öllum öðrum er keyrður áfram mikill fjöldi mála, sem eru miklu meiri hégómi en þetta mál, t. d. skotvopnafrv. Og vera svo að tala um þetta mál sem hégómamál, það nær engri átt. Ég skal annars ekki orðlengja um þetta frekar; það getur vel verið, að ég hafi ekki farið nákvæmlega yfir till.hv.þm. S.-Þ., en við skjótan yfirlestur virðist mér hún stefna í svipaða átt eins og fram hefir komið áður, þar sem þetta er fært í það horf, að veita Rangárvallasýslu einni þessa heimild. En sérstaklega vildi ég leggja áherzlu á, að ef þessar breyt. verða felldar og frv. sjálft samþ., þá sé það hreinn hégómi að taka bæina með. Þetta er ennþá meiri hégómi fyrir bæina, af því að það er víst, að þeir notfæra sér þetta aldrei.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Síðan ég talaði hér áðan hafa ýmsir tekið til máls, þar á meðal frsm. meiri hl. Frsm. gerir ráð fyrir því, að þegar farið verði að byggja yfir stúlkurnar og þegar þær eigi að fara að vinna, þá verði þar ekki settar í vegavinnu, frekar en hingað til, og mundi því ekki vera um annað að tala heldur en innanhússtörf. Er þá komið að því, að sýslun. eða héraðsstj. yrði að lána þessar stúlkur á þau heimili, sem vantaði stúlkur á, og ég efast ekki um, að þau yrðu mörg, en ég vil segja hv.frsm. sem dæmi um, hvað svona ráðagerðir eru á móti skapi kvennfólksins: Það var samkomuhús nálægt skólahúsi, og einn sinni þegar átti að vera þar ball, þá voru þar margir ungir menn, en nokkuð fáar dömur til að dansa við. Þá kemur einn þessara ungu manna heim í skólahúsið og segir við forstöðukonuna, hvort hún vilji ekki lána sér fáeinar dömur. En aumingja maðurinn fékk ekki eina einustu dömu, en var rekinn öfugur til baka. Ég býst þó við, að kvenfólkið sé fúsara til að fara á svona samkomur heldur en að fara að vinna. Það er fullvíst, að svo illa sem það gengi að fá pilta til að vinna í þessu efni, þá yrði ómögulegt að framkvæma þetta, að lána stúlkur á heimili, þar sem mest þörfin er, og stundum þar, sem menn vilja sízt vera. Þá talaði hv.frsm. um það, að það yrði að gera ráð fyrir, að ef þessi heimild yrði ekki notuð, þá fengist húsið endurgreitt, ef það væri hætt við að nota það í þessu skyni. Ég heyrði það á ræðu hv.þm. Rang., að hann skyldi það, að þessi endurheimta mundi verða hæpin. Ég benti á það áðan, og um það er hv. 1. þm. Reykv. mér í sjálfu sér sammála, að ef einhver bær notaði þessa heimild, þá væri það bara til þess að koma upp skólahúsi, og láta svo málið stranda, en semja á eftir við ríkissjóð. Eina afleiðingin af þessari heimild yrði sú, að það yrði notað til þess að leika á Alþingi af kaupstöðunum. Af þessum ástæðum finnst mér, að hv. meiri hl. gæti gert sig vel ánægðan með, eins og við hv. 1. þm. Reykv. viljum hafa það, að það hérað, sem hefir sýnt áhuga fyrir þessu máli, fái þessa heimild, en hitt er í rauninni of mikið, þar sem miklir erfiðleikar eru að framkvæmd þess og mætti misbrúka það. Hv. 2. m. Rang. vek nokkuð að áhuga Rangæinga fyrir þessu máli, en sagði líka, að það væri áhugi fyrir því annarsstaðar. Ég held, að hv.þm. geti ekki komið með önnur rök fyrir áhuga annarsstaðar en það fylgi, sem frv. hefir í þinginu og þessa 7-8 flm. Fyrir utan þessa flm. held ég að frv. hafi mjög lítið fylgi. Mér þætti mjög gaman, ef hv.þm. vildi benda á dæmi um fylgi við frv. annarsstaðar. Hv. þm. sagði, að þetta gæti verið uppeldismeðal fyrir unglinga. Það er nú svo, að fyrir piltana yrði þetta bara eins og hver önnur vegavinna, en fyrir stúlkurnar yrði þó a. m. k. að tiltaka, hvað þær ættu að vinna. Hv. þm. sagði, að aðsókn að öllum skólum væri mjög óviss. Þetta er ekki alveg rétt, því að þegar hvert hérað hefir lagt fram mikið fé og mikla fyrirhöfn við að koma upp skólunum, eins og t. d. Laugaskóla og Reykholtsskóla, og þar, sem unga fólkið hefir sýnt áhuga fyrir málefninu, þar verður aðsóknin tryggari. Ég veit til, að áhuginn hefir verið svo mikill við byggingu eins héraðsskólans, að stúlkurnar unnu að því að grafa fyrir vatnsleiðslunni, og sýnir það, að konur geta unnið moldarvinnu annarsstaðar. En ég hygg, að þeim verði ljúfara að gera það eftir eigin vilja heldur en eftir valdboði.

Alveg eins og með dansinn

. Já, ef á að lána þær til þess að dansa. Það efast enginn um það, að ef hætt verður við að reka þessa skóla, þegar búið er að byggja yfir þá, þá verði hægt að nota húsin, en það verður bara notað eins og ég sagði áðan, til þess að blekkja Alþingi. Það yrði auðvitað að gera annað við húsin, alveg eins og spítalann á Eyrarbakka, af því að hann reyndist ekki nothæfur sem spítali. Ég er ákaflega hræddur um, að það sé ástæða til að ætla, að unga fólkið sætti sig ekki við þetta fyrirkomulag.

Pétur Magnússon Ég skal ekki teygja umr. um þetta mál mikið. Ég veit ekki, hvaða rétt menn hafa til þess að segja, að þetta mál hafi ekkert fylgi. Meðferð þess hér í þinginu sýnir, að þetta er alveg rangt. Það hefir ekki enn fengizt úr því skorið í Nd., en hér í d. er mér óhætt að fullyrða, að það eru margir, sem hafa þá skoðun, að þessi breytta tilhögun, sem frv. gerir ráð fyrir, geti orðið til góðs og fylgja því af því, að þeir hafa trú á málinu, en ekki af því, að það sé ekkert að óttast. Hv. þm. S.-Þ. talaði um, að það mundi ekki verða vinsælt í mörgum sveitum, að unglingarnir ættu að vinna fyrir ekki neitt. Þetta er alls ekki rétt, því eins og frv. ber með sér, þá eiga þeir að fá fría kennslu og húsnæði. Ég vil leggja áherzlu á viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði, að það er alls ekki meiningin með þessu, að höfuðtilgangurinn sé að fá einhver ákveðin verk í framkvæmd, heldur að þeir, sem þarna eiga að vinna, fái tilsögn og kennslu í vinnubrögðum og líkamsmennt. Þetta nýja fyrirkomulag leiddi mikið gott af sér, þó að ekki væri annað en unglingarnir lærðu betur að vinna. Auk þess er ekki þýðingarlaust fyrir unga menn að halda félagsskap með glaðværð og öðru, sem slíkum félagsskap fylgir, einmitt að vorinu til. þegar okkar íslenzka náttúra hefir upp á flest að bjóða. Ég ber ekki miklar áhyggjur út af því, að það sé ekki hægt að finna eitthvað handa ungum stúlkum að gera að vorlagi til, þó þær verði ekki lánaðar út til innanhússstarfa. Það væri t. d. ekkert á móti því fyrir ungar stúlkur að vinna nokkra vikur að garðrækt eða skógrækt. Ég ímynda mér, að margar konur myndu mega þakka fyrir ef þær hefði lært meira að garðrækt í æsku sinni heldur en þær hafa gert. Auðvitað kemur ekki annað til mála en að þessum skólum verði valdir hæfir menn, sem geta fullkomlega kennt sína grein. Út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, vildi ég segja það, sem ég hefi áður tekið fram, að þetta kemur því aðeins til framkvæmda, að almennur áhugi sé fyrir því í héraði, að nota þessa heimild, og á það alveg eins við um Rangárvallasýslu og aðrar sýslur. En ef þessi áhugi kemur fram, á hann þá ekki að fá að njóta sín jafnvel, hvar sem er? Mér sýnist bein mótsögn í því, að gefa einstökum héruðum þessa heimild, en varna öðrum héruðum að njóta sömu réttinda, ef þau vildu taka upp þessa aðferð. Mér sýnist ekki, að það geti komið til mála, og mér liggur við að segja, að hjá þeim, sem slíku halda fram, sé ekki ástæða til að halda, að mikil alvara sé fyrir málinu. Hv. þm. S.-Þ. sagði, að minni hætta væri á, að almennir unglingaskólar legðust niður heldur en þeir, sem reistir væru á þessu fyrirkomulagi. Ég held, að þetta sé misskilningur. Hann sagðist ekki vita til, að unga fólkið hefði sýnt áhuga fyrir þessu eða að það langaði mikið til að vinna kauplaust. Ég véfengi þetta á engan hátt. - En kynslóðir koma og kynslóðir fara, og þótt sú kynslóð, sem nú er uppi, hafi sýnt einhverju ákveðnu máli velvild, þá er engin vissa fyrir því, að kynslóðin, sem á eftir kemur, sýni því samskonar velvild. Auk þess er svo þess að gæta, að til þess að sú tilhögun verði upp tekin, sem hér er talað um, þá er það skilyrði, að almennur áhugi komi fram, og er ekki síður ástæða til, að sá áhugi haldist, svo framarlega sem þessi aðferð sýnir það, að hún gefi góðan árangur. En ef hún gefst ekki vel, þá má búast við, að fyrirkomulaginu verði breytt og þau skólahús, sem reist hafa verið í þessu skyni, verða þá notuð til þess að reka í þeim almenna skóla með venjulegu fyrirkomulagi. Það má segja, að þá geti komið fram vandkvæði á að fá það tillag, sem héruðum er ætlað að leggja fram til slíkra skóla, en samt sé ég ekki neina ástæðu til að óttast það frekar í þeim héruðum, sem stofna þessa skóla, heldur en þar, sem skólar hafa verið stofnaðir eða verða stofnaðir samkv. eldra fyrirkomulagi. Fleira hefi ég svo ekki ástæðu til að taka fram og vil ekki tefja umr.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Mér finnst hv. 2. þm. Rang., sem er þm. fyrir það kjördæmi, sem hér á sérstaklega hlut að máli, þurfa að gera betur grein fyrir fjárhagslegum möguleikum með þessa skóla heldur en hann hefir gert. Mér finnst, að hann hafi sneitt hjá því að tala um, hvers vegna hann er á móti brtt. minni um að þessi heimild nái ekki til bæjanna. Ég geri ráð fyrir, að bæirnir komi ekki til greina, og þessi skoðun mín hefir verið studd af hv. 1. þm. Reykv., sem hefir fullkomlega tekið í þann streng, að ekki sé sýnilegt, að bæirnir hafi nokkuð með þessa heimild að gera, en það er til skaða fyrir málið, að heimildin sé veitt lengra en eðli máls stendur til.

Það kostar ekkert að hafa heimildina

. En það er tilgangslaust að byggja lögin þannig upp, það er eins og okkur fyndist ekki nóg að gera lög fyrir þennan hnött, en færum líka að gera lög fyrir tunglið og sólina. En við höfum sannarlega nóg með að sjá um okkur. Þessi löggjöf getur ekki náð til bæjanna vegna þess, að það er óhugsandi, að þeir notuðu hana, þótt heimildin væri látin ná til þeirra. Eðli málsins er þannig háttað. Þá hefi ég spurzt fyrir um það, og ekki fengið nægilega skýr svör, hvernig er hugsað að kosta þessa skóla. Það er sagt, að 7 vikna vinna að vorlagi eigi að borga húsaleigu og kennslu heilan vetur á eftir. Nú eru ekki fengnar nokkrar sannanir fyrir því, að þetta fé sé nándar nærri nóg. Ég vil því snúa mér til hv. 2. þm. Rang. til þess að fá skýr svör og útreikning fyrir því, hvernig á að sjá fjárhag þessara skóla borgið. Ef teknir eru ungir menn í sýslu, sem hefir 4 þús. manns - það mun vera nærri því í Rangárvallasýslu - og þessum ungu mönnum er reiknað það kaup, sem venja er að borga í sveitum að vorlagi, þá mun sú upphæð verða litlu meiri en það, sem yfirleitt er borgað í unglingaskólum fyrir húsaleigu og upp í kennslu, en fyrir utan þetta er svo mjög stór partur kennslugjaldsins, sem hv.þm. segir, að sýslan eigi að standa undir, en það hefir ekki reynzt ennþá ein einasta sýsla, sem gæti staðið undir slíkum kostnaði. Múlasýsla hefir lítilsháttar gert það, þar sem Eiðaskóli er, en það er sýnt, að þar er alveg nóg að standa undir kostnaði við húsið. Ég vil fullyrða, eftir þeirri reynslu, sem fengin er, að þá er kennslugjald við 40 manna skóla að meðaltali alveg ofvaxið sýslunum. Það verður því að gera ráð fyrir, að kennslukostnaðurinn leggist helzt allur á landið, þótt það sé ekki sagt hér, og fer þá eins og þegar lagt var í brimbrjótinn í Bolungavík, að eftir að hann var kominn af stað, þá hefir alltaf verið krafizt, að ríkið héldi áfram að leggja fé til hans. Hvernig leysir hv.þm. úr þeirri spurningu, hvort Rangárvallasýslu sé fært að greiða úr sýslusjóði 12 þús. kr. á ári til kennslugjalda við þennan fyrirhugaða skóla. Af því að hér er staddur sá maður, sem þessum málum er kunnugur (þ. e. hv.þm. Dal.) þá langar mig til þess að heyra, hvort hann álítur, að Dalasýsla gæti lagt fram 10 þús. kr. á ári til kennslugjalda í viðbót við annað það, sem sýslan þarf nú að greiða, og með núverandi fjármálaástandi, sem ég veit, að ekki er lakara í Dalasýslu en annarsstaðar.

Ég skal taka það fram við 3. umr.

. Það gæti haft áhrif nú við atkvgr. að fá upplýsingar um þetta frá fyrstu hendi. Ennfremur finnst mér standa upp á hv. 2. þm. Rang. um að veita þær upplýsingar, til þess að skýra málið, hvort Rangæingar muni hugsa sér að setja á stofn tvo skóla, annan fyrir pilta, hæfilega stóran, og svo annan jafnstóran fyrir stúlkur. Því þar mun tekjuhallinn verða ennþá meiri, vegna þess að kaup kvenna er lægra en karla. hvort sem það er nú réttmætt eða ekki. Ennfremur vil ég spyrja hv. 2. þm. Rang. um það, hvort hann álítur, að ef Rangárvallasýsla fengi svona skóla - sem við unnum henni að fá -, væri líklegt, að sýslan gæti endurborgað þá peninga. Ég tel ekki, að það sé mögulegt að gera ráð fyrir, að það yrði minna en 150 þús. kr., sem sá skóli kostaði, sem sýslan gæti sætt sig við. Að síðustu vil ég svo svara þeirri einu röksemd, sem kom fram hjá hv. 2. þm. Rang., þar sem hann hélt því fram, að það væri svo mikil trygging fyrir starfrækslu þessara skóla í atkvgr. í sýslunni, vegna þess almenna áhuga, sem þar yrði að koma fram. Ég get alls ekki sannfærzt um, að þetta sé rétt, því þessi áhugi getur verið algerlega fölsk mynd. Ef það er rétt, sem hv. 2. þm. Eyf. hélt fram, að það sé óeðlilega lítill áhugi á bak við þetta mál, eftir því sem ætla mætti, þegar á það er litið, hve oft það hefir komið fram, og að ekki sé að marka þann atkvæðastyrk, sem það virðist hafa, þá getur alveg það sama átt sér stað innan sýslunnar. Það er vel hugsanlegt, að eldra fólk vildi fá peninga frá ríkissjóði til að byggja skólahús, og unga fólkið er ekki nema lítill hluti af atkvæðisbærum mönnum sýslunnar, og er þá vel hugsanlegt, að eldra fólkið samþ. þetta skólafyrirkomulag án tillits til þess, hvað framkvæmdamöguleika snerti, og unga fólkið væri svo á móti því. Svo það er ekki sýnt, að þessi áhugi hefði nokkra þýðingu fyrir starfrækslu og lífsmöguleika skólans, og það verður því miður að játast, að þegar þegnskylduvinnuhugmyndin kom fram, þá var unga fólkið á móti henni. Ennfremur vil ég skjóta því til hv.frsm. meiri hl. og óska skýringar á því, hvernig muni standa á því, að hv. 1. þm. Rang. hélt ákaflega kröftuga ræðu um það, hve upphafsmaður þessa máls hefði verið lítið heppilegur fyrir Rangárvallasýslu. Það vildi svo til, að sýslumaður Rangæinga var staddur í ráðherraherberginu og hv. 1. þm. Rang., sem nýtur afarmikils trausts hjá meiri hl. kjósenda í þessu kjördæmi, hélt því fram, að þessi mikli og gáfaði hugsjónamaður hefði verið beinlínis skaðlegur fyrir héraðið. Ég vil ekki halda þessu fram, en þessi ummæli hv. 1. þm. Rang. hygg ég, að séu í Alþt. frá árinu 1929.

var þetta rætt í n.?

. Nei, þetta var ekki rætt þar, sú hlið lá ekki fyrir. En þegar talað er um aðstöðu Rangárvallasýslu, þá verð ég að telja, að það spái ekki góðu fyrir framkvæmd málsins, þegar yfir þessa hugsjónahetju er steypt svona kaldri vatnsgusu, og það af þeim manni, sem mest fylgi hefir í Rangárvallasýslu. Ég gat ekki skilið þetta öðruvísi en hv. 1. þm. Rang. áliti, að þetta hugsjónamál væri þess eðlis, að það stafaði af því alvarleg hætta fyrir sýslufélagið. Þessi mæti maður hefði aldrei haft svo sterk orð sem hann hafði, ef hann hefði ekki álitið, að í þessu máli væri stefnt á villigötur. En ástæðan til þess, að ég nú fylgi þeirri leið, sem hv. 1. þm. Reykv. sló inn á árið 1929, er sú, að ég virði þann áhuga, sem ég held, að hv. 1. þm. Rang. hafi áfellzt. Ég veit, að upphafsmaður þessa máls hefir virðingarverðan áhuga fyrir því, að það komist til framkvæmda, og fyrir þeim áhuga vil ég beygja mig, og þess vegna legg ég til, að gerð sé undantekning með þetta eina hérað. - En mér finnst, að hv.frsm. ætti að óska eftir því, að málinu væri frestað, svo honum gæfist tækifæri til þess að tala við hv. 1. þm. Rang. og vita, hvað fyrir honum hefir vakað, þegar hann mælti svo kröftuglega á móti þessu máli.

Páll Hermannsson Það er búið að benda á það réttilega, að þetta frv., eða frv. um sama efni, er búið að liggja fyrir mörgum undanfarandi þingum, en ég man ekki eftir, að það hafi fyrr legið fyrir þessari hv. d., og finnst mér þess vegna ekki óeðlilegt, þótt hv.þdm. vilji lýsa skoðun sinni á þessu máli, sem svo lengi hefir legið fyrir til meðferðar í hv.Nd. Eftir því sem mér skilst, er þungamiðja málsins sú, að það á að láta unga menn - á aldrinum 18 ára - vinna í þágu sveitar- og bæjarfélaga í því augnamiði, að vinnan verði þeim skóli, og jafnframt á þessi vinna að skaffa unglingunum aðgang að sex mánaða skóla að vetrinum, svo kennslan verður þannig bæði verkleg og bókleg, því það er meiningin, að þessi vinna, jafnframt því að vera skóli, eigi líka að greiða skólagjald og húsaleigu á sex mánaða skóla veturinn eftir. Mér þykir alls ekki ólíklegt, að svo vel megi vanda fyrirkomulag á þessari vinnu, og líka á þessum skóla, að þetta verði gagnlegt fyrir þá nemendur, sem þetta vilja nota. Ég álít, að reynslan ein skeri úr því til fulls, en tel ekki ólíklegt, að þetta gæti orðið gagnlegur skóli. En það er önnur hlið þessa máls, sem ég vil vekja athygli á. Það er nú þegar búið að reisa hér á landi marga skóla fyrir þetta sama fólk, og þessir skólar eru teknir til starfa. Þessir skólar munu vera um 20. Ég þarf ekki að telja þá upp; ég hygg það muni vera a. m. k. 6 unglingaskólar og auk þess 2 bændaskólar, sem sóttir eru af mönnum á sama reki, og svo man ég eftir 4-5 húsmæðraskólum. Ég vil vekja athygli á því, hvort ekki sé nokkur ástæða til að óttast það, ef þetta frv. kæmist til framkvæmda, að þá yrði fólki almennt ýtt á nýja skólafyrirkomulagsbraut, og að viljað gæti til, að það yrði til þess, að reistir yrðu fleiri skólar en þörf er fyrir. Mér finnst, að hv.þdm. eigi líka að gefa þessu gaum. Mér hefir fundizt stundum undanfarið, að svo væri komið, að hingað og þangað væri búið að reisa nægilega marga skóla. Nú má ekki gleyma því, að til viðbótar við þá skóla, sem ég taldi upp áðan, eru líka unglingaskólar í bæjunum og gagnfræðaskólar, sem líka taka fólk á sama aldri. Mér hefir stundum dottið í hug, hvort ekki væri jafnvel búið að stofna fleiri skóla heldur en þörf er fyrir; en það má vera, að þetta sé ekki rétt. Ég mun hafa fengið þessa hugmynd af því að ég hefi veitt því eftirtekt, að bæði húsmæðraskólar og líka sumir hinna skólanna hafa ekki verið fullskipaðir, en það getur hafa stafað af fleiru en því, að fólk hafi ekki verið til til þess að sækja þá. Það getur líka hafa stafað af því, að fólk hafi vantað peninga til þess að sækja skólana, því nú á undanförnum árum hefir almenningur ekki gengið með fulla vasa af peningum. En vegna þess að ég hygg, að til séu nægilega margar námsstofnanir, sem hafa það hlutverk að taka á móti ungu fólki, þá tel ég ekki víst, að það sé hættulaust að opna nú nýja braut með nýju fyrirkomulagi, sem kannske er betra en það, sem nú er, en hvorki verður betra né verra, nema það sé notað. Brtt. frá hv.þm. S.-Þ. verður til þess að beina málinu inn á ákveðna braut, og ef um er að ræða hættu af of mikilli skólafjölgun, þá er sú hætta að mestu útilokuð, ef gengið er inn á brtt.hv.þm. S.-Þ. og heimildin ákveðin í sambandi við eitt sýslufélag. Ég hafði ekki veitt því eftirtekt, hvernig málið lítur út, ef það er athugað frá þessari hlið, en það er rétt að vekja athygli á þeirri hlið málsins.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég skal taka það fram, að ég kvaddi mér hljóðs m. a. vegna þess, að mér finnst málið nokkuð reikult á milli flokka, og er þá gamall síður, að menn geri grein fyrir atkv. sínu, og vil ég nú gera grein fyrir atkv. mínu, en ég get huggað hv.þdm. með því, að það hefir aldrei verið mín tilætlun að hefja neitt málþóf. Það er sú aðferð, sem hvorki ég né mínir flokksmenn hafa við afgreiðslu mála, þótt þeim séu þau ógeðfelld. Mín afstaða til þessa frv. er sú, að ég er því andvígur, og aðallega af þeirri ástæðu, að hér er ætlazt til þess, að komið sé á þegnskylduvinnu fyrir unglinga, og það um land allt, jafnt í sveitum og bæjum. Þessi stefna er ekki ný, en hversu mikið fylgi hún hefir í landinu. er ekki hægt að dæma um, en það er skoðun mín, að slíka löggjöf eigi ekki að setja nema atkvgr. hafi farið fram og skorið úr málinu. Ég hygg jafnvel, að í þessu héraði, Rangárvallasýslu, hafi alls ekki verið leitað álits sýslubúa um þetta mál.

Jú, það var einu sinni gert

. Ég hefi ekki heyrt þess getið. Og hvernig fór það?

Það var samþ.

. Ég ætla ekki að rengja hv. 1. þm. Eyf. En mér skilst, að þetta mál hafi verið aðaláhugamál sýslumanns Rang., sem eitt sinn bauð sig fram til þingmennsku fyrir þetta hérað. Og þar sem hann féll við þær kosningar, hygg ég, að m. a. vegna þessa máls hafi fylgi hans ekki verið mikið.

Þetta mál kom ekkert þeim kosningum við

. Ég álít, að þingið eigi ekki að samþ. slíka löggjöf sem þessa, fyrr en fullvíst er, að unga kynslóðin í landinu sé því fylgjandi, að þessi þegnskylda komist á í einhverri mynd. Þar sem lýðræði er efst á baugi hjá þjóðunum, er þegnskylduvinnan skoðuð sem kvöð á þjóðinni. Að vísu geta svona skólar og þegnskylduvinnu haft nokkurt uppeldislegt gildi. En vitanlega fer slíkt eftir því, hvernig svona stofnunum er stjórnað. Á það hefir verið bent af hv.þm., að e. t. v. yrði svona skólafyrirkomulag til þess, að unglingar hrektust úr sveitum til kaupstaða, vegna þess að þeim fyndist þessi þegnskylda vera ok á hálsi þeirra. Á það var bent hér af hv. 1. þm.N.-M., að sjálfsagt væri meiri vöntun á öðru en skólum í landinu. Þetta hygg ég, að rétt sé. Ef hér væri aðeins um verklegt nám að ræða og mál þetta væri flutt hér eftir vilja æskunnar í landinu, þá væri allt öðru máli að gegna. Í 2. lið 1. gr. er ákvæði, sem mér virðist óviðfelldið í þessu frv. Þar eru undanþegnir þessari þegnskyldu unglingar, sem hafa haft efni á því að fara í skóla eftir fermingu, og nær þetta undanþáguákvæði þá til barna efnaðri munna. Það lítur út fyrir, að þegnskylduákvæði þessi séu eingöngu stíluð upp á börn fátækara fólksins. Þessi stefna frv. gerir það óalandi í mínum augum, að það er eins og verið sé með ákvæðum þess að tyfta fátæklingana fyrir það, að þeir geti ekki látið börn sín ganga í skóla. Það er þó nokkur bót á þessari ósniðsflík, að undanskilin þessum tyftunarákvæðum frv. eiga að vera bæjarfélög. Mun ég greiða því undanþáguákvæði atkv. mitt, en mun að lokum leggja mitt lið til að fella frv.

Frsm. (Finnur Jónsson) Þetta mál er komið hingað frá Ed. - Það er lögð áherzla á það af bankanna hálfu, að ráð nái fram að ganga nú, þar sem það gengur í þá átt að tryggja veðhæfni skipa. - N. leggur einróma til, að frv. verði samþ.

Bergur Jónsson Hv. 1. landsk., sem er frsm. þessa máls, er nú fjarstaddur. Ég ætla nú ekki að fara að hlaupa í skarðið fyrir hann, en ég vil taka það fram, að eftir að búið var að leyfa mér að fara burt af fundi í nótt eð var, þá var gerð leit að mér til þess að hafa framsögu í máli. Ég get aðeins tekið það fram, að allir nm. nema einn, hv.þm. Snæf., eru sammála um, að frv. verði samþ., og mun hann gera grein fyrir því, hvers vegna hann er því mótfallinn að fylgja meiri hl. í þessu máli.

Forseti (JörB): Það er rétt, sem hv.þm. Barð. sagði um þetta atriði, og ég á víst alla sök á því. Ég hefi sennilega lítið á annað þingskjal og vil biðja hv.þm. afsökunar á því.

Thor Thors Það lýsti sér í ræðu hv. síðasta ræðumanns, að það er ekki mikil hrifning á þessu máli hjá meiri hl., sem þó hefir lagt til, að frv. verði samþ. En ég hefi ekki getað verið þeim samferða, af þeirri ástæðu fyrst og fremst, að eins og komið er hag ríkissjóðs, þá virðist annað þarfara við fé hans að gera heldur en að leggja það í tugthús. Ég vil ekki taka þátt í tugthúspólitík þeirra, sem þetta frv. flytja. Ég tel og af annari ástæðu ekki rétt að taka þetta til meðferðar nú, því að einmitt nú stendur yfir endurskoðun á refsilöggjöfinni, og er ekki vitað, hverjum eða hve margvíslegum refsitækjum verður þar komið upp. Ég tel rétt að bíða með að afgr. þetta frv. þangað til séð verður, hvaða stefna verður ráðandi í þeirri refsilöggjöf. Ég tel sennilegt, að það verði aðrar stefnur, sem hin nýja refsilöggjöf álítur nauðsynlegri en tugthús, sem hafi það fremur með höndum að koma mönnum burt af glæpabrautinni en að útvega mönnum vist í tugthúsi. Það er af þessum ástæðum, að ég hefi neitað að taka þátt í þessari tugthúsaviðleitni meiri hl. n.

Pétur Ottesen Hv. þm. Snæf. talaði mikið um tugthúsapólítík, og skal ég láta honum það eftir. En ég skal reyna að upplýsa þetta mál nokkuð. Það er fram komið út af þeim erindum, sem hafa borizt fjvn., bæði nú og 1934, utan úr kaupstöðum landsins, þar sem ákaflega mikið er kvartað um það, að ómögulegt sé að halda uppi reglu á þessum stöðum, vegna þess að ekki sé til neitt hús á staðnum, þar sem hægt sé að setja menn inn, sem valdir eru að vandræðum á almannafæri, og séu ekki tök á því að gera þá óskaðlega fyrir skikkanlegt fólk, sem verður á vegi þeirra. Það hefur náttúrlega ýtt undir þessa þörf, sem verið var að tala um áðan, hinn nýji vínstraumur til landsins, sem hefir skapað mikla óró og erfiðleika, sem hafa gert þörfina fyrir þetta miklu brýnni en áður var. Menn ættu því ekki að vera að tala um þetta í hæðnistón. Þetta er fram komið af þörf, sem er fyrir hendi víðsvegar í kauptúnum landsins og kaupstöðum. Ég vildi bara láta þetta koma fram, af því að enn hefir ekkert verið upplýst um þetta, og meiri hl. n., sem að þessu stendur, fylgir þessu máli ekki eftir eins og ástæða væri til. Þetta mál gekk í gegnum Ed., og að því er ég held andmælalaust þar. Ég man, að fjvn. stóð að því óskipt, að rétt væri að koma þessu máli fram og greiða þannig úr þeim erfiðleikum, sem kvartað var um utan af landi, að slík hús væru ekki til, til þess að geyma menn í, þangað til þeir væru komnir í það ástand, að þeir væru hæfir til að vera á almannafæri.

Thor Thors Það má vel vera rétt hjá hv.þm. Borgf., sem nú hefir tekið upp vörn fyrir þetta frv., að það sé víða þörf fyrir tugthús. Ég skal ekki mótmæla því. En það er svo ákaflega margt, sem þörf er fyrir í okkar þjóðfélagi, og það miklu meiri en tugthús. Ég er á þeirri skoðun, að það sé margt annað, sem sé heillavænlegra fyrir þjóðfélagið að koma sér upp á undan tugthúsunum.

Forseti (JörB): Hv. 3. þm. Reykv. óskaði úrskurðar forseta viðvíkjandi því, hvort brtt. á þskj. 824 myndi geta komið hér til atkv. Taldi hv.þm., að með flutningi slíkrar brtt. væri gengið á snið við ákvæði stjórnarskrárinnar, þau, að frv. hvert skyldi ræða þrisvar í hvorri d. Skildist mér hann telja brtt. þessa svo viðtaka, að hún bryti í bága við ákvæði stjskr. Í þingsköpum Alþingis er svo ákveðið um meðferð mála, að ef brtt. koma fram, hvort þar eru smáar eða stórar, þá skuli ganga til atkv. um þar út af fyrir sig. Er gert ráð fyrir, að brtt. geti fram komið á hvaða stigi máls sem er. Þó er viðtekið, að ef mál er búið að ganga milli deilda og komið í Sþ., þá má ekki bera fram brtt., sem hafa í sér fólgin önnur atriði en þau, sem verið höfðu til meðferðar í annarihvorri d. - Um meðferð mála og brtt. við þau væri erfitt að ákveða markalínu, sem ávallt skæri úr um það, hvort breytingin bryti í bága við ákvæði stjskr., hvort hún væri það stórfelld eða ekki. En nú eru til fordæmi um, að breytingar af þessu tægi, allróttækar, hafa verið fram bornar á Alþingi, og hefir þá stundum verið leitað úrskurðar forseta um meðferð slíkra till. Hefir þá venjan verið sú, að svo framarlega sem málsatriði voru skyld og ekki horfið frá grundvelli þeim, sem málið stóð á í upphafi, þá hafa þar brtt. komið til atkv. Að undangengnum slíkum fordæmum, tel ég ekki rétt að víkja þessari brtt. frá, sérstaklega þar sem hún fjallar um sama efni og áður hefir verið til meðferðar í sambandi við þetta mál. Því úrskurða ég, að brtt. skuli koma til atkv.

Jakob Möller Úrskurður hæstv. forseta er á annan veg en ég hafði búizt við. Ég leyfi mér að mótmæla því, að það hafi þýðingu í þessu sambandi, hvaða fordæmi liggja fyrir í þessu efni á Alþingi, því að sé eitthvað ekki í samræmi við stjskr., þá verður svo ekki fremur fyrir það, þótt áður hafi verið brotið gegn stjórnarskránni.

Frsm. 2. minni hl. (Sigurður Kristjánsson) [óyfirl.]: Það er örlítil breyting, sem þarf að gera á þessu frv. Við 2. umr. málsins var farið fram á það við okkur hv.þm. Vestm., á við tækjum aftur til 3. umr.brtt., sem við fluttum við 3. gr. frv. Þegar við fórum að athuga frv. nánar, þá álitum við, að þessi breyt. mætti niður falla, en jafnframt kom í ljós við þessa nýju athugun, að það er galli á 2. gr. frv., og kom landssímastjóra og eins forstöðumanni loftskeytastöðvarinnar það hálfvegis á óvart, að þessu var ekki breytt strax í hv.Ed. En 2. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Afl stöðvanna skal vera minnst 125 vött í loftneti á 600 metra öldulengd og fullnægja að öðru leyti ákvæðum um loftskeytastöðvar í skipum.“ Nú segir landssímastjóri og forstöðumaður loftskeytastöðvarinnar, að þessi styrkleiki nái engri átt, því að ekkert skip hafi meira en 75 vött, og togarar allir miklu minna afl. Og að af hinum nýrri stöðvum sé það aðeins ein, sem hafi 100 vött, en annars sé orkan minni eftir því, sem stöðvarnar eru yngri. Þeirra till. er því sú, að þetta sé í frv. 75 vött miðað við siglingu milli landa. Brtt. mín er skrifleg og hljóðar því þannig, að í staðinn fyrir 125 vott komi 75 vött og að á eftir orðunum „600 metra öldulengd“ komi: „í skipum, sem sigla milli landa“. Það þarf auðvitað ekki að gilda hið sama um skip, sem sigla hér við land.

Frsm. 1. minni hl. (Páll Þorbjörnsson) [óyfirl.]: Ég er þakklátur þeim hv. 6. þm. Reykv. og hv.þm. Vestm. fyrir það, að þeir hafa fallizt á að taka aftur brtt., og ég get lýst yfir því, að frá minni hendi og frá hendi hinna, sem staðið hafa að þessu frv., er ekkert því til fyrirstöðu, að þessu sé breytt úr 125 vöttum niður í 75. Ég hefi ekki meira við þetta að bæta, en ég vona, að málið nái fljótt fram að ganga.

Jakob Möller [óyfirl.]: Þetta var nokkurt ágreiningsmál, þegar það var til meðferðar í þessari hv. d., og voru gerðar á því breytingar frá því, sem það var þegar það kom fyrir d. Meðal annars var gerð sú breyting á því, að ýmsar útgerðarvörur voru felldar úr frv., en hv.Ed. hefir sett þær inn aftur. Mér finnst líka rétt, að málið sé afgreitt í n., enda er það vel hægt, því ef samkomulag verður um að afgreiða það óbreytt, þá er tími til þess, þó að það fari til n. Það er að vísu ekki hægt að taka það formlega fyrir, en ef n. er beðin um að athuga það, þá er ég viss um, að hún mun gera það.

Frsm. meiri hl. (Bjarni Ásgeirsson) Mál þetta er komið frá hv.Ed. og hefir nú legið fyrir hjá landbn. þessarar deildar. Landbn. er ekki öll samferða eða sammála um afgreiðslu þessa máls. 4 af 5 nm. leggja til, að frv. nái fram að ganga, þó eru tveir þeirra með fyrirvara. En 1 nm., hv.þm. Ak., mælir gegn frv. þessu. Frv. miðar að því að greiða fyrir verzlun með kartöflur og aðra garðávexti frekar en nú á sér stað. Er í því falin heimild til handa ríkisstj. að taka í sínar hendur þessa verzlun við útlönd frá 1. maí næstk., en gert er ráð fyrir, að salan verði frjáls innanlands. Þá er verzluninni gert að skyldu að taka við öllum kartöflum, sem bjóðast og ætlaðar eru til sölu innanlands, að svo miklu leyti sem geymslumöguleikar og aðrar ástæður leyfa. Er lögð áherzla á það í frv., að verzluninni sé ekki skylt að kaupa meira en tök eru á að geyma. Meiri hl. n. lítur svo á, að svo mikill vandi sé og áhætta að geyma mikið af kartöflum saman, að ekki sé rétt að gera ráð fyrir og ekki ástæða til, að falli meira en þarf í forsjá verzlunarinnar, en þykir þó rétt að skylda hana til að taka við því, sem býðst, meðan framboðið er mest - á haustin - og mönnum er þörf að koma þessari vöru út og frá sér. Er þá gert ráð fyrir, að þeir sitji fyrir, sem næst búa verzlunarstaðnum. Þá er ákvæði í 5 gr., sem heimilar grænmetisverzlun ríkisins að reisa geymslu og markaðsskála hér í Rvík. Þetta er mikið nauðsynjamál fyrir framleiðsluna, og hefir því iðulega verið hreyft hér áður á Alþ., en aldrei náð fram að ganga. Er gert ráð fyrir, ef ágóði verður af verzluninni, að honum verði varið til að koma upp slíkum skilum í öðrum kaupstöðum. Ef verulegur árangur verður af þessari tilraun, má fara svo áður en mjög langt liður, að vegna ráðstafana þessara aukist svo innlend framleiðsla garðávaxta, að hlutverk verzlunarinnar um verzlun með erlendar kartöflur og garðivexti falli niður og ekki þurfi að flytja þessa vöru inn í landið, en að því er einmitt stefnt með frv. þessu. Án þess að ég ætli mér að fara út í einstakar gr. frv., þar sem ég geri ráð fyrir, að þm. hafi kynnt sér það, þá vil ég aðeins minnast á ákvæði til bráðabirgða, þar sem gert er ráð fyrir að verja ákveðinni upphæð af fé ríkissjóðs á næstu 3 árum til verðlauna fyrir aukna kartöfluframleiðslu, og er þá búizt við, að náð verði því framleiðslumagni, að ekki verði skortur á innlendri vöru þessarar tegundar. Landbn. hefir orðið sammála um að bera fram nokkrar brtt. við frv., og skal ég skýra þær lítilsháttar. Við 1. gr. gerum við breyt. við það ákvæði, sem snertir innflutning á kartöflum með skipum og skotið er til álits tollstjóra, að við bætist „eða lögreglustjóra“. Þótti okkur réttara að taka það fram, þar sem tollstjóri er aðeins í Rvík. Í 2. gr. frv. stendur: „Grænmetisverzlun ríkisins skal annast innflutning og verzlun kartaflna og annara garðávaxta.“ Þetta er svo undantekningarlaust ákvæði og svo fast að orði kveðið, að okkur þótti rétt að bæta inn í frvgr. „samkv. lögum þessum“, af því annarsstaðar í frv. er gert ráð fyrir, að sala þessi fari gegnum annara hendur, eða bændum sé frjálst að selja til neytenda og innlendra verzlana. - Þá er brtt. við 5. gr. þar sem ákvæði var sett inn í Ed. um, að geymsluskála hér í Rvík mætti aðeins byggja, ef bæði hæstv.ríkisstj. og fjvn. áliti það rétt. Okkur þykir nægilegt, að hæstv.ríkisstj.samþ. þetta ein og ekki ástæða til að skjóta þessu til hv.fjvn., sem hér er aðeins samankomin lítinn hluta ársins, og yrði þá e. t. v. að kalla hana saman til að afgr. þetta mál, sem yrði óþarfur kostnaðarliður. Í ákvæði til bráðabirgða stendur svo, að eigi megi veita verðlaun fyrir framleiðslu annara kartaflna en þeirra, sem seldar eru til neyzlu. N. álítur þetta ákvæði mjög óheppilegt, vegna þess að ef svo væri, að engin verðlaun yrðu veitt fyrir það, sem gengi til heimilisneyzlu, yrði framboð á kartöflum óeðlilega mikið og selt meira en rétt er til þess að ná í verðlaunin, og yrði þá síðari hluta ársins að kaupa aftur til heimilisþarfa, - auk þess, sem mætti fara í kringum þetta ákvæði, því það væri nægilegt, að A. seldi B. kartöflur og B. seldi svo aftur A. til að ná í verðlaunin. Fyrir þessa óeðlilegu verzlun vill n. komast og leggur því til, að þetta verði niðurfellt. Þá eru fram komnar brtt. frá þeim þm., sem skrifað hafa undir nál. með fyrirvara, hv.þm. A.- Húnv. og hv.þm. Hafnf., sem skrifaði undir með fyrirvara um 1. gr., og hv.þm. Ak., sem er á móti frv. - Sé ég ekki ástæðu til að sinni að segja fleira um þetta mál.

Pétur Ottesen Ég sé, að hér vantar 3 hv.þdm., sem skrifað hafa undir nál. með fyrirvara, og býst ég við, að það sé vegna þess, að málið er neðarlega á dagskrá og þeir hafi því búizt við, að önnur mál yrðu tekin á undan. Ég vil þó minna á vafaatriði í sambandi við frv. og beina fyrirspurnum til hv.frsm. viðvíkjandi ákvæðum 10. gr. frv. En áður en ég geri þetta, vildi ég benda á það, að þetta er ekki í fyrsta sinn, sem fram kemur á Alþ. till. viðvíkjandi verzlun með innlendar kartöflur, sérstaklega að því, er snertir fyrirgreiðslu með að koma innlendum kartöflum á stærstu og beztu markaðssvæðin, bæði til Rvíkur og á aðra staði. Ennfremur hafa komið fram till. um að koma upp geymslustöðum fyrir innlendar kartöflur í stærstu markaðsstöðunum, og þá fyrst og fremst í Rvík. Við hv.þm. Mýr. höfum oftast verið tillögumennirnir og komið okkur allvel saman um það, hvaða leiðir væru líklegastar til að greiða fyrir framleiðslu þessarar vörutegundar. Þessar leiðir hafa verið þær, sem ég minntist á áðan, að greiða fyrir að koma vörunni á markaðsstaði með ívilnun á flutningsgjöldum og koma upp góðum geymsluhúsum fyrir kartöflurnar, en þetta hefir verið á öðrum grundvelli, að því, er til framkvæmda kemur, heldur en hér er ætlazt til, að verði samkv. þessu frv. við höfum ætlazt til, að allar framkvæmdir yrðu í höndum framleiðenda sjálfra eða þess félagsskapar, sem þeir mynduðu með sér í þessu augnamiði, og að það yrðu þeir, sem verzluðu með kartöflurnar. Við höfum hugsað okkur á undanfarandi þingum, að í markaðsstöðunum yrðu geymsluhúsin byggð þannig, að myndaður væri samfélagsskapur kartöfluframleiðenda, sem verzluðu með kartöflur og byggðu þessi hús, en nytu styrks frá hinu opinbera til þess að koma þessu í framkvæmd. Höfuðatriðið var, að allar till. stóðu á þeim grundvelli, að framleiðendur sjálfir beittu sér fyrir þessum málum og hefðu allar framkvæmdir með höndum. Mín aðstaða er sú, að ég álít heppilegast, að málið sé leyst á þennan hátt. Hinsvegar hefir hv.þm. Mýr. horfið að því að láta ríkið taka að sér verzlun með þær kartöflur, sem innfluttar eru, og að nokkru leyti með innlendar kartöflur, og að ríkið hafi forgöngu með að koma upp geymslu- og markaðsskála. Þetta er áframhald af þeirri hröðu sókn sósíalista í áttina til allskonar einokunar, sem þeir nú hafa hafið í samvinnu við framsóknarflokkinn og knúið fram svo hröðum skrefum sem raun ber vitni um. Hv. þm. Mýr. hefir við það að komast í þessa nánu samvinnu við sósíalista horfið af þeim grundvelli, sem hann áður áleit heppilegastan. Um þetta hefi ég ekki annað að segja en að ég harma það, að hann skuli hafa horfið frá sinni fyrri stefnu, því ég tel þessa leið sízt til bóta frá þeirri, sem við áður vorum sammála um, að mundi vera líklegust til að greiða fyrir málinu. Frv. er allt byggt upp á þeirri hugmynd að láta ríkið eitt hafa framkvæmdarvald til þess að flytja inn kartöflur og hafa hagnað af því að verzla með þær og láta þennan verzlunarhagnað renna til þess að koma upp geymsluskála og bera verzlunina uppi. Það getur verið rétt að leggja nokkurt gjald á kartöflur í þessu augnamiði, en það bar enga nauðsyn til þess fyrir hv.þm. Mýr. að hverfa til ríkiseinokunar, til þess að fá skatt af kartöflum til fyrirgreiðslu innanlands ræktunar. Það var hægt að leggja verðtoll á innfluttar kartöflur og láta þann skatt renna til þeirra hluta, sem þessi verzlunarágóði á að renna til. Það var mjög einföld leit ef heppilegt þótti að leita þessum málum stuðnings, að leggja þá gjald á aðfluttar kartöflur. - að vísu er bat svo, að unnt á að vera að verzla með innlendar kartöflur, án þess að það sé rígbundið við þetta kartöfluverzlunarfyrirtæki ríkisins. Kartöfluframleiðendum á þó að vera frjálst að selja framleiðslu sína hverjum, sem vera skal. Þó mun þetta frjálsræði bundið við, að þeir selji beint til neytenda, en bundið af ákveðnu verðlagi. Nú hefir það til þessa fyrst og fremst verið gildandi lögmál um verðlag á innlendum kartöflum, að það skapaðist af hlutfalli á milli framboðs og eftirspurnar. Hins vegar hafa oft verið uppi till. um það, og seinast samþ. frá síðasta þingi, sem réttmætt er til stuðnings þessu máli, að takmarka eða banna innflutning á erlendum kartöflum á þeim tíma, sem nógar birgðir af innlendum kartöflum eru til í landinu. Aðalástæðan fyrir því er sú, að greiða fyrir því, að menn geti selt afurðir sínar á þessum tíma. Víða eru erfið skilyrði fyrir því að geyma kartöflur og þess vegna var á þennan hátt nokkuð aukin trygging fyrir því, að framleiðendur gætu fengið það verð fyrir vöru sína, að þeir stæðust kostnaðinn við framleiðsluna, en það þarf ekki að grípa til neinnar einokunar til þess að ná þessum tilgangi. Í lögum frá síðasta þingi er ríkisstjórninni heimilat að láta gjaldeyrisnefnd banna innflutning á erlendum kartöflum á þeim tíma, sem nógar innlendar kartöflur eru á markaðinum. Þarna er ekki farið inn á einokunarbrautina en spursmálið er leyst á þennan hátt. -Þótt nú framleiðendur eigi að fá að selja vöru sína og selja hana beint til neytenda, þá á vertið ekki að vera byggt á samkomulagi milli framleiðenda og neytenda, eins og verið hefir, heldur verður hér sett á stofn ein af þessum n., sem við höfum búið við nú um nokkurt skeið og eiga að vera til þess að verðleggja afurðir bænda, hliðstæð n. við þá, sem verðleggur kjöt, og við þá n., sem ákveður verð á mjólk, og þessa n. á að byggja upp á svipuðum grundvelli. Með þessum nefndarskipunum er horfið inn á þá braut að fela neytendum að ákveða, hvaða verð framleiðendur fái fyrir vöru sína, en hingað til hafa það verið framleiðendur, sem hafa ákveðið verðlagið, og hefir það ekki valdið neinum árekstri í viðskiptum. Hér er svo haldið lengra inn á þá braut með því að láta umboðsmenn neytendanna líka ákveða verð fyrir kartöflur. Ef reynslan hefði sýnt, að framleiðendur væru ánægðir með verðskráningu á kjöti og mjólk, þá væri síður hægt mikið við því að segja, þótt þetta væri fært út á víðara svið, en reynslan hefir orðið sú, að það liggja frammi áskoranir frá bændum um, að þessu verði breytt og það fært í fyrra horf og þeir látnir um að ákveða verð á sinni vöru, eins og verkalýðsfélögin ákveða, hvaða kaups verkamenn skuli krefjast fyrir vinnu sína. Þetta tvennt er hliðstætt og eðlilegt, að það haldist í hendur, og reynslan í þessu efni að undanförnu er sú, að þetta hefir ekki valdið erfiðleikum á nokkurn hátt, að því, er afurðasöluna snertir, en hvað hið nýja skipulag snertir, er óhætt að segja, að bat hefir þegar reynzt svo illa, að það er stórum varhugavert að halda lengra inn á þá braut. Ég er þess vegna andvígur því, að þetta sé tekið upp í frv., að fulltrúar neytendanna ákveði verði á kartöflum, sem einstakir framleiðendur selja einstökum viðskiptavinum sínum, þótt þat jafnvel sé ekki meira en 1/2 tunna. Ég held, að þetta sé óheppilegt fyrirkomulag, og ég vil vekja athygli þeirra hv.þdm., sem á mál mitt hlusta, á því, að bat er varhugavert að fara út af þeirri braut, sem farin hefir verið að undanförnu. Ég vil vekja athygli á því, að það er varhugavert að fara þannig með allskonar verðlagsákvæði, og að fara með verðlag á kartöflum inn á þessa braut uggir mig, að gæti orðið til þess að verka gagnstætt þeim góða tilgangi hv.þm. Mýr. að greiða fyrir sölu á kartoflum og bæta úr á þessu sviði framleiðslunnar, en ég þekki það frá fyrra samstarfi, að hann hefir áhuga fyrir því, að fyrir þessu verði greitt. Næst kem ég svo að þeim grundvelli, sem ætlazt er til, að verðlagsnefndin byggi verðlagsákvæði sín á. það kann að vera, að ég hafi ekki sett mig nógu vel inn í tilhögun þá, sem gert er ráð fyrir í 10. gr., en mér finnst, að það geti orkað tvímælis, sem þar segir, og að það geti valdið óþægilegum árekstrum við framkvæmd verðskráningar. Það segir hér fyrst í 10. gr. orðrétt þannig: „Verðlag á innlendum garðávöxtum skal ákveðið þannig, að verð um uppskerutímann, frá 15. sept. til 1. nóv., skal lagt til grundvallar“. - Hvaða verð er það, sem nefndin á að leggja til grundvallar? Mér skilst helzt, að n. eigi sjálf að skapa það.

Það kemur fram síðar í greininni

. - Svo er haldið áfram og ekki um annað talað en nefndin ákveðið verðið, en sagt, að eftir þennan tíma eigi verðið að fara hækkandi, og er það rétt í sjálfu sér, þar sem hæfa verður við geymslukostnaði á þeim kartöflum, sem síðar eru seldar, svo að hann gangi ekki út yfir verðlagið. En átti ekki líka að haga þessu þannig til með kjötið? Hvernig fór það í höndum kjötverðlagsnefndarinnar?

Í hvaða gr. kjötsölulaganna er talað um það?

. - Ég veit ekki, hvort það er í kjötsölulögunum, en ef það er þar ekki, þá hefir n. ákveðið það heimildarlaust, og er bat því verra. Annars er ég hissa á því, að hv. 2. þm. M.-M. skuli nú minnast á kjötsölulögin, því við háðum nokkra sennu um þau nú á dögunum, og ég hélt, að hann fýsti ekki að halda þeim orðaskiptum áfram eða fá gleggri mynd af aðstöðu sinni í kjötverðlagsnefnd heldur en þá kom fram. En þar sem nú kemur fram nýtt frv. um annað hliðstætt mál og sporin virðast stefna inn á sömu braut, þá minntist ég á þetta hliðstæða mál til þess að minna á, hvernig leiðin hefði reynzt. - Svo stendur hér: „Nýir innlendir garðávextir, sem koma á markaðinn fyrir 15. sept„ skulu skráðir hærra verði, því fyrr sem þeir eru afhentir til sölu“. Um þessa nýju garðávexti er svo sagt: „Skal verðlagið miða að því, að tryggð verði framleiðsla snemmvaxinna garðávaxta“. Þarna er það skýrt tekið fram, að verðlagið eigi að miða að því að tryggja framleiðsluna, þannig að framleiðslukostnaðurinn fáist uppborinn í verðlaginu á snemmvöxnum garðávöxtum, en svo koma almennu ákvæðin, sem eiga að tryggja framleiðendum, sem selja á almennum markaðstíma, að þeir fái uppborinn framleiðslukostnað sinn, og þar virðist mér, að ákvæðin stangist allmikið og að óvíst sé, hvað verður ofan á í höndum hinnar væntanlegu verðlagsnefndar. Þar segir svo: „Verðskráning garðávaxta skal aðallega miða við markaðsverð garðávaxta í nálægum löndum, að viðbættum flutningskostnaði“. - Það á að fara að miða verðlag aðallega við það, sem er markaðsverð á garðávöxtum í nálægum löndum. Það er það fyrsta, sem á að leggja til grundvallar, þegar verðið er ákveðið, en svo kemur hitt atriðið, sem nefndin á aðeins, að því er virðist, að líta á sem nokkurskonar aukaatriði, nefnilega þetta: „Þó skal þess gætt jafnframt, að framleiðendum sé tryggt hæfilegt framleiðsluverð“. Aðallega á að miða við verðlag í nálægum löndum, en svo má n. rétt gjóta augunum út undan sér til framleiðslukostnaðarins. Nú skulum við líta á aðstöðuna, sem er til ræktunar í nágrannalöndunum, og þá aðstöðu, sem hér er, og athuga, hvort réttmætt er að leggja verðið í nágrannalöndunum aðallega til grundvallar, og er þá auðsætt, hve fjarstætt það er, þar sem öll framleiðsluskilyrði eru margfalt betri hjá nágrannaþjóðunum heldur en hér á landi. Ég vildi benda á þann reginmun, sem er á því, sem aðallega á að leggja til grundvallar fyrir verðlaginu, og á hinu, sem á að hafa til hliðsjónar, og ég er hræddur um, að verðlagsnefndin eða fulltrúar neytendanna þar geti fest fætur sína svo vel í því bili, sem þarna er á milli, að ekki verði gott að krefja hana reikningsskapar um það að tryggja framleiðsluna, þegar þess er beinlínis krafizt í lögunum, að fyrst og fremst sé miðað við markaðsverð í nálægum löndum. Við stöndum höllum fæti með að segja, að nefndin hafi gengið í berhögg við lögin, þótt verðið sé sett fyrir neðan það, sem framleiðendur þurfa að fá, til þess að þeir beri uppi þann kostnað, sem þeir hafa af framleiðslunni. Það er fullkomlega ástæða til að taka þetta grundvallaratriði nánar til athugunar. Ég hefi sýnt fram á það, að þótt þessu máli hefði verið haldið á þeirri braut, sem við hv.þm. Mýr. höfum verið með það á að undanförnu, þá hefði mátt ná þeim sama tilgangi, að greiða fyrir sölu á þessari vörutegund og efla framleiðslu hennar innanlands. Þessum tilgangi var hægt að ná, án þess að fara með málið inn á þá braut, sem það nú hefir verið fært á, og án þess að raska því heilbrigða fyrirkomulagi, að láta verðlagið liggja í samkomulagi milli kaupenda og seljanda, með þeim stuðningi, sem felst í því að offylla ekki markaðinn með erlendum kartöflum á þeim tíma, sem nóg er til af innlendum kartöflum, og það er hægt að gera samkvæmt heimild í núgildandi lögum. Þá er aðeins eitt atriði eftir, sem er nýtt og við hv.þm. Mýr. höfum ekki verið með í þessari mynd, en á að miða að því að ýta undir kartöfluframleiðsluna í landinu, og það eru verðlaunin, sem á að veita í þessu skyni. En ég þykist sjá, að þetta muni bera að sama brunni og þær till., sem við hv.þm. Mýr. höfum verið með áður, og að þetta sé ekki alveg viðbót við það, sem í þeim till. hefir falizt; því jafnframt því, sem þetta ákvæði hefir verið tekið upp, hefir verið fellt niður það ákvæði, sem við höfðum áður verið með, að létta undir með flutning á kartöflum frá framleiðslustöfnum til sölustaðanna, og það ákvæði var mikilsvirði fyrir þá, sem langt þurfa að flytja framleiðslu sína. Ég skal ekki um það dæma, hvort muni vera betra til þess að ýta undir kartöfluframleiðsluna, þau verðlaun, sem hér er gert ráð fyrir, að séu veitt, eða sá stuðningur, sem fólst í till. okkar um að greiða fyrir flutningi vörunnar á sölustaði, því einn aðalþröskuldurinn í vegi fyrir dreifingunni úti um land er vitanlega það, hve kostnaðurinn er mikill við flutninginn bæði á landi og með ströndum fram. Sá kostnaður er meiri heldur en við að flytja vöruna frá öðrum löndum, og þetta gerir aðstöðuna innanlands svo erfiða í samkeppninni við erlendar kartöflur. Ég skal ekkert um það dæma segi ég, hvort muni verka betur þessi verðlaun eða sá léttir, sem fólst í till. okkar áður, en það er áreiðanlegt, að í þeim fólst mikill léttir fyrir framleiðendur og mikil orvun til aukinnar framleiðslu. Mér er nær að halda, að till. okkar um flutningsgjöldin séu meira virði en verðlaunin. Ég mun við 3. umr. athuga frv. nokkru nánar og bera þá fram brtt. við þau atriði, sem ég hefi nú minnzt á, að mér þættu varhugaverð. Ég álít ólíklegra til úrlausnar og fyrirgreiðslu á kartöfluframleiðslunni í landinu að færa þetta mál inn á þá braut, sem hér er gert, heldur en að halda því á þeirri braut, sem við hv.þm. Mýr. höfum verið með það á á undanfarandi þingum.

Jón Pálmason Ég var ekki kominn hér á fund. þegar hv.frsm. talaði og gat því ekki heyrt hans ræðu, en eins og menn hafa tekið eftir, varð ágreiningur í landbn. um þetta mál, og skal ég víkja að því almennt, og síðan einstökum atriðum, sem fram koma í mínum brtt., og loks að öðru leyti að málinu í heild. Einn nm., hv.þm. Ak., hefir klofið n. og leggur til, að þetta frv. verði alveg fellt. Hv. þm. er ekki viðstaddur, en ég skal geta þess, sem hv.þdm. er ef til vill ekki ljóst, að hann byggir þessa afstöðu sína fyrst og fremst á því, að það hafa verið sett lög um þetta efni fyrr á þessu þingi, sem nú stendur yfir, og það mun líklega vera einsdæmi í þingsögunni, að á sama þinginu sé farið fram á að afnema lög, sem sett voru á fyrri hluta þess, en það er gert með þessu frv., því að það fer fram á afnám á lögum, sem sett voru á fyrri hluta þessa þings. Ég skal taka það fram, að ég hafði mikla tilhneigingu til þess að taka sömu afstöðu í þessu máli eins og hv.þm. Ak. í n., en það sem gerði það að verkum, að ég tók ekki sömu afstöðu, var það, að hér er boðin fram af hálfu hæstv. stj. töluverð fjárupphæð til styrktar kartöfluræktinni. Af því að svo standa sakir, að ég sé, að þannig er farið með fé hér á þinginu í sambandi við ýms önnur mál, að það er ekki ástæða fyrir okkur framleiðendur að hafna þessu boði, þá fannst mér það ekki vera réttmætt frá minni hálfu, enda þótt ég teldi þetta frv. mjög galla, að slá á þessa hönd, sem fram er rétt til styrktar þeirri framleiðslu, sem hér um ræðir. Það er vita, að kartöfluræktarskilyrðin í landi okkar eru það góð, að það ætti að vera auðvelt að framleiða ekki aðeins allar þær kartöflur, sem þjóðin þarf að nota með sömu neyzlu í landinu og verið hefir, heldur miklu meira, því að þjóðin getur haft þörf fyrir að nota miklu meiri kartöflur en hún nú notar. Frá þessu sjónarmiði er sjálfsagt, að löggjafarvaldið hlynni að því, að allar þær kartöflur og allt það grænmeti, sem þjóðin þarf, sé ræktað í landinu, en í því sambandi þarf að athuga þá leið, sem bezt væri að fara í þessu efni. Fljótt sagt, er ég andvígur þeirri leið, sem hér er stungið upp á, að fara að stofna einkasölu á erlendum kartöflum og láta ríkið taka að sér mikla verzlun í þessu sambandi. Ég tel tvímælalaust hægt að ná þeim tilgangi, sem þarf að ná, án þess að ganga inn á þessa braut. Þess vegna er það mín till., að þessi einkasöluheimild á innfluttum kartöflum sé numin burt úr þessu frv., hún er alveg óþörf, sérstaklega vegna þess, jafnvel þótt ekkert annað kæmi til greina, á stjórnarvaldið eitt hefir það alveg í hendi sér samkvæmt öðrum lögum og líka samkvæmt 4. gr. þessara laga að takmarka innflutning þessarar vöru, til þess að hún hlaðist ekki á markaðinn til samkeppni við innlenda framleiðslu. Till. mín fer fram á að afnema þessa einkasöluheimild úr frv. Geri ég ráð fyrir, að þessi verzlun sé sett á stofn aðallega í þeim tilgangi, að með þeim hætti sé hægt að koma upp geymslustöðum fyrir innlendar kartöflur. Þegar þetta er athugað, þá liggur það í augum uppi, að ég tel það ekki miklu skipta í þessu sambandi, þótt slík verzlun sé sett upp, aðeins ef þeirri takmörkun er haldið í þessu efni, sem frv. gerir ráð fyrir í 7. gr., að innlendir framleiðendur hafi leyfi til þess að selja sínar afurðir, en séu ekki skuldbundnir á neinn hátt til þess að fela ríkisverzlun þessa sölu, eins og nú á sér stað að mjög miklu leyti bæði með kjöt og mjólk. Skal ég ekki fara út í þá brtt., sem flutt er af einum nm. til þess að afnema þessa heimild, það gefst tækifæri til þess síðar við þessa umr. En að því, er snertir það atriði, sem hv.þm. Borgf. var að tala um, viðvíkjandi verðlagsnefndinni, þá vil ég taka það fram, að mér virðist það ekki skipta mjög miklu máli, þótt hún sé skipuð á þann veg, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., því að það er ekki nema um einn mann að rata af hálfu neytendanna, og að því, er verðlagsákvæðið snertir, þá held ég, að höfuðóánægjan með starfsemi þessara n. sé ekki sprottin af verðlagsákvæðinu fyrst og fremst, heldur af annari þeirri starfsemi, sem þessar n. hafa framkvæmt í sambandi við þau mál, sem þeim er falin yfirstjórn á. Frá þessu sjónarmiði lagði ég ekki til, á breytt yrði ákvæðinu um þessa verðlagsnefnd, en að því yrði haldin með þeim skilgreiningum, sem í frv. eru. En hinsvegar ætlast ég til þess, eins og brtt. mín ber vott um, að síðari setning 12. gr. falli niður, en hún gerir ráð fyrir, að einhverri ríkisstofnun eða S. Í. S. sé falið að hafa þessa verzlun með höndum. Skal ég svo ekki fara nánar út í þennan hluta brtt., sem hér liggur fyrir á þskj. 840, en snúa máli mínu að því stóra atriði, sem hér er aðalatriðið í þessu sambandi, og það er, hvernig skuli haga þeirri styrkveitingu, sem ráðgerð er til þess að létta fyrir framleiðendum, að því. er þessa vöru snertir. Í frv. er gert ráð fyrir, að veittar verði árið 1936 30 þús. kr. til verðlauna, á árinu 1937 20 þús. kr. og 10 þús. kr. 1938. Það er ætlazt til þess samkvæmt þessu ákvæði, að þessum verðlaunum sé skipt niður á það, sem framleiðslan eykst um frá því, sem hún var á þessu ári. Ég veit ekki, hvort hv.flm. þessa frv. hefir gert sér það ljóst, hversu margir annmarkar hljóta að koma fram á þessari leið, sem hér er gert ráð fyrir að fara. Í fyrsta lagi er ófullkomin skýrsla um það, hver framleiðslan er á þessu yfirstandandi ári, því að þótt þessi framleiðsla sé talin fram, þá er ég viss um, að það framtal er í mörgum tilfellum gert af handahófi. Svo koma aðrar ástæður til greina, sem gera það að verkum, að þetta er mjög varhugaverð leið. Í fyrsta lagi er talað um, að það skuli aðeins veita verðlaun út á þá aukningu, sem er seld og sem fer fram úr 5 tunnum. Þetta ákvæði, sem miðað er við 5 tunnur, verkar þannig, að það verða mjög fáir einstakir framleiðendur, sem fá nokkuð af þessum verðlaunum. Það verða fáir bændur, sem eru nú flestir að verða einyrkjar, sem hugsanlegt er, að fái þessi verðlaun, sem hér um ræðir, heldur verða það félög og þeir menn, sem sérstaklega tækju það fyrir sem atvinnugrein að fara að auka í stórum stíl framleiðsluna á þessari vöru, enda gerir þetta frv. ráð fyrir því, að það vera stærri félög, sem gefi sig við þessari starfsemi og hljóti þessi verðlaun. Þá verða það ekki síður kauptúnin heldur en sveitirnar, sem starfa að ræktun á kartöflum í stórum stíl, til þess að eiga kost á verðlaununum. En þess ber að gæta, að þetta ákvæði um það, að ekki skuli veitt verðlaun fyrir aðra aukningu en þá, sem er seld, er óframkvæmanlegt í „praksis“, þegar til kemur, vegna þess að bændur geta selt hverjum öðrum eins og þeim sýnist og fengið verðlaun fyrir allar kartöflurnar.

N. leggur á móti því

. Ég er að tala um þetta eins og það er í frv. sjálfu, og þannig liggur það fyrir hér. Svo er annað, sem athuga hér í þessu sambandi, og það er það, að óneitanlega verður það að teljast mjög óeðlilegt að grípa svona inn í á þessu sviði af handahófi og upp úr þurru og veita verðlaun fyrir þá aukningu, sem fram kemur frá því, sem orðið er. það hefir verið svo, að ýms búnaðarsambönd í landinu hafa lagt mikið kapp á að auka framleiðsluna á þessari vöru eftir því, sem þau hafa getat. Hefir þessu sumstaðar verið mjög vel tekið, enda þótt ekki hafi enn náðst það takmark, sem ætlazt var til. Hugsum okkur nú, að tveir bændur hefðu sett sér það mark, t. d. í fyrra, að auka kartöfluuppskeruna, t. d. um 10 tunnur hvor. Gerum ráð fyrir, að annar bóndinn hafi verið duglegur fyrirhyggjumaður og komið þessu í verk á þessu ári, en segjum svo, að einhverjar orsakir hafi orðið þess valdandi, að hinn hafi ekki getað komið þessu í framkvæmd á þessu sama ári, en að honum tækist það á næsta ári, þá ætti hann að fá verðlaun fyrir alla kartöfluaukninguna bara fyrir það, að hann var ekki eins duglegur í þessu efni og hinn var. Svo eru það ýms önnur atriði í þessu sambandi, sem gera það að verkum, að ég tel þessa leið ófæra. Ég teldi það miklu nær sanni að grípa til þess að auka jarð ræktarstyrkinn samkvæmt jarðræktarl., og það kæmi öllum þeim að gagni, sem auka sína jarðrækt. Í öðru lagi er ýmislegt í þessu sambandi, sem gerir það að verkum, að menn gætu kannske ekki, þrátt fyrir ríka viðleitni til aukningar á þessari framleiðslu, átt kost á því að fá þessi verðlaun, t. d. vegna óhagstæðs tíðarfars á vissum svæðum landsins. Annars eru skilyrðin fyrir kartöflurækt yfirleitt sæmilega góð hér á landi, og er hún nú án efa sá þátturinn í starfsemi íslenzkra bænda, sem einna bezt borgar sig, og það er alls ekki af því, að kartöfluræktin borgi sig ekki, að hún hefir ekki verið meiri undanfarin ár en raun ber vitni um, heldur eru aðrar orsakir sem þar koma til greina, og mættu þeir menn hugsa rækilega um það, sem á síðari árum hafa mest barizt fyrir því að teyma, ef ég mætti svo að orði komast, vinnandi fólk burt úr sveitum landsins, því að það er einmitt ein aðalorsökin fyrir því, hversu kartöfluræktin hefir víða verið lítil upp á síðkastið. - Til þess að hafna því ekki á nokkurn veg, að þessi styrkur, sem boðinn er, verði notaður til þess að greiða fyrir viðskiptunum og greiða fyrir því, að þessi framleiðsla verði aukin, þá legg ég til, að þessu verði snúið upp í að greiða fyrir flutningnum innan lands milli markaðsstaðanna, því að það er sannleikur, að viðskiptin með þessa vöru milli seljanda og neytenda hafa fyrst og fremst strandað á því, hve dýrt er að flytja þessa vöru milli landshluta í hlutfalli við það verðgildi, sem liggur í ákveðnu magni af vörunni, því að hún er, eins og kunnugt er, fyrirferðarmeiri og þyngri en flest önnur vara í hlutfalli við verð á hverri einingu. Nú er það víst, að í stærri kaupstöðunum, Reykjavík, Hafnarfirði og Ísafirði, og víðar á landinu, er markaður fyrir meiri innlenda framleiðslu af þessari vöru en þar er notað, og þessi markaður hefir verið notaður fyrir meiri útlenda framleiðslu af þessari vöru en nokkurt við er í, og stafar þetta af því, að flutningarnir eru svo örðugir. Þess vegna kemur það sér bezt, að þessu fé, sem hér um ræðir, sé varið til þess að styrkja flutninga innanlands, bæði á sjó og landi, og greiða þar með fyrir því, að ekki þurfi að nota erlendar kartöflur í bæjum landsins. Ég vona, að ég hafi nú gert grein fyrir því, hvað það er, sem veldur því, að okkur nm. greinir á, og ég veit, að þeir fáu hv.þm., sem hér eru, skilja, að það er síður en svo, að það sé nokkur tilhneiging frá minni hálfu til þess að drepa þetta mál, heldur vakir það fyrir mér í þessu efni að koma þessu í það horf, að það geti komið að því gagni og náð þeim tilgangi, sem til er ætlazt, því að á þessu sviði, sem öllum öðrum, tel ég, að löggjafarvaldið eigi að gera sitt ýtrasta til þess að þjóðin geti notað það, sem hægt er að framleiða í landinu sjálfu, svo að hún þurfi ekki að kaupa eins mikið og gert hefir verið af erlendum vörum.

Frsm. meiri hl. (Bjarni Ásgeirsson) Ég skal ekki verða eins langorður og þeir tveir hv.þm., sem andmæltu þessu frv. Ég verð að taka undir það með hv.þm. Borgf., að það er illt til þess að vita, ef leiðir okkar ætla að skilja í þessu efni, því að við höfum saman stritað marga langa og erfiða daga í þessu máli undanfarin þing, og ég hefði viljað, að við gætum fylgzt að allt til enda í því að koma þessu góða áhugamáli, kartöflugeymslu og markaðsskála, í framkvæmd; en því miður virðist þetta samkomulag ætla að fara út um þúfur að nokkru leyti. Þó vil ég ekki trúa því, að hv.þm. ætli að leggjast á móti þessu máli, enda þótt það sé ekki í alveg sama formi og hann hefir hugsað sér. Hv. þm. talar um, að hann vildi halda áfram með þetta mál á sama grundvelli og við höfum barizt fyrir því. Það má vera, að það sé betra, en hv.þm. veit, að þótt við fylgdum málinu fast eftir, þá hafa því verið grafnar grafir, bæði af okkar eigin flokksmönnum og andstæðingum bæði í þessari hv. d. og eins í hv.Ed., grafir, sem málið hefir ekki getað risið upp úr aftur. Hugsum okkur nú, að við vildum breyta þessu máli í það form, sem hv.þm. vill hafa það á. Er hv.þm. viss um, að málið næði fram að ganga í þeim grundvelli? Enda þótt margt í þessu frv. sé öðruvísi en ég fyrir mitt leyti hefði óskað, þá verð ég samt að segja, að ef þau stóru atriði, sem í því eru, nást á þann hátt, sem þetta er fram borið, þá mun ég sætta mig við það, eins og nú standa sakir í þessu efni. við skulum hugsa okkur, að við hefðum borið fram brtt., t. d. um það, að ekki yrði um neina einkasöluverzlun að ræða á erlendum kartöflum. Er hv.þm. viss um, að það hefð ekki einmitt orðið til þess, að þetta mál hefði strandað á því? Eða segjum t. d., að við hefðum verið sammála um, að enginn skyldi ráða verðlagi á kartöflum nema framleiðendur sjálfir. Er hv.þm. viss um, að það hefði náð fram að ganga? - Ég verð að segja, að það sem hv.þm. var að gefa í skyn, að það væi sama að segja í þessu tilfelli og venjulega, að það væru jafnaðarmenn, sem öllu réðu hjá framsóknarmönnum, að þetta er heldur hæpin fullyrðing. Vil ég minna hv.þm. á till., sem formaður Alþýðuflokksins bar fram í hv.Ed., og till., sem flokksbróðir hans, hv.þm. Hafnf., ber fram hér í þessari hv. deild, um það, að ríkið skuli eitt mega verzla með allar kartöflur, bæði erlendar og innlendar. Ég skal segja hv.þm. það, að till.hv. 4. landsk. var felld í hv.Ed. af mínum flokksbræðrum, og ég hefi lagt á móti þessari till.hv.þm. Hafnf. og mun greiða atkv. á móti henni, m. a. vegna þess, að ég álít svo mikla áhættu fylgjandi verzlun með kartöflur, að það nái engri átt að leyfa ríkinu einu og engum öðrum að verzla með þessar vörur. Ég álít nauðsynlegt, að sem flestum gefist kostur á því að verzla með þessar vörur, m. a. til þess að forðast, eins og unnt er, þá miklu áhættu, sem stafar af geymslunni, sem einstaklingar með litlar birgðir eiga mikið auðveldara með að hafa, heldur en einn allsherjar kaupandi. Hér er farið bil beggja í þessu frv. milli hv.þm. Borgf. og sumra samflokksmanna hans annarsvegar og hv.þm. Hafnf. og samflokksmanna hans hinsvegar. Hitt tel ég að sumu leyti kost að láta ríkið verzla með kartöflur, m. a. er þá mögulegt gegnum innflutning á kartöflum að nota þann hagnað, sem verða kynni af sölu þeirra, til þess að koma upp þessu fyrirtæki, sem við höfum barizt fyrir, en aldrei fengið fé til. Hv. þm. var að fetta fingur út í ýms ákvæði frv., einkum verðlagsákvæðin, og þá einkum skipun verðlagsnefndar. En um leið og löggjafarvaldið gefur innlendum framleiðendum aðstöðu til þess að vera einir um söluna, virðist ekki ósanngjarnt, að settur sé nokkur varnagli við því, að þeirri aðstöðu verði ekki misbeitt gagnvart neytendum. Samkv. frv. á landbrh. að skipa formann nefndarinnar, Búnaðarfélag Íslands að tilnefna einn mann, S. Í. S. einn Alþýðusamband Íslands einn og Verzlunarráð Íslands einn. Með þessarri skipun verður að telja hag framleiðenda fyllilega borgið, þar sem þrír menn af þessum fimm eiga að gæta hagsmuna þeirra, en þeir tveir, sem Alþýðusambandið og Verzlunarráðið skipa munu fremur mega teljast fulltrúar neytendanna. Nefndin virðist því vera fullkomlega eðlilega skipuð á þennan hátt. Þá vék hann að 10. gr., sem fjallar um það, hvaða grundvöll eigi að leggja að verðlagi á íslenzkum kartöflum. Það má vel vera, að orðalag greinarinnnar hefði getað verið betra og rétt hefði verið að breyta því, ef nú væri ekki orðið svo áliðið þings sem er, en þó held ég, að ekkert í henni geti orkað tvímælis, ef hún er lesin með skilningi. Hann fetti fingur út í það ákvæði, að verðskráningu garðávaxta skuli miða við markaðsverð í nálægum löndum auk flutningskostnaðar. Þetta er einmitt það, sem mestu hefir ráðið um verðlag á íslenzkum kartöflum hingað til. En jafnframt er tekið fram í lok gr., að framleiðendum skuli jafnan tryggt hæfilegt framleiðsluverð. Þetta er tekið svo skýrt fram, að ummæli hv.þm. um þetta eru ekkert nema útúrsnúningar. Hér er á alveg ótvíræðan hátt verið að tryggja hagsmuni innlendra framleiðenda. Þá minntist hann á framleiðsluverðlaunin og flutningsstyrkinn, sem við höfum áður borið fram. Ég get játað, að ég legg að vísu ekki sérstaklega mikið upp úr verðlaununum, en þó má vel vera, að þau geti orðið til að glæða framleiðsluna eitthvað. Fyrir mitt leyti get ég ekki gert upp á milli þess, hvort muni hafa meiri áhrif, verðlaunin eða flutningsstyrkurinn. Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að það myndi víst vera einsdæmi, að lög, sem samþ. hefðu verið á fyrri hluta þings, séu afnumin á seinnihluta þess. En þótt hér sé að nafninu til um sama þingið að ræða, verða þinghlutarnir að sumu leyti sem tvö þing, og eins og hv.þm. veit, er ekkert eins dæmi, að lög séu afnumin á næsta þingi eftir að þau voru sett. Hér er í raun og veru um breytingu á eldri lögum að ræða, þótt þetta sé borið fram sem sérstakt frv. Ég skal ekki deila við hv.þm. A.-Húnv. um verðlaunin. Fyrir mér eru þau ekkert aðalatriði, þótt ég álíti, að þau geti orðið til þess að ýta nokkuð undir framleiðsluna. Þá vil ég drepa nokkuð á þá tillögu, þótt hún verði tekin aftur til 3. umr., sem fjallar um það, að engum skuli heimilt að verzla með kartöflur, nema ríkinu. Ég álít, að það gæti valdið hinum mestu vafningum, að enginn megi selja tunnu og tunnu, nema hann hafi leyfi til þess. Auk þess gæti þetta fyrirkomulag ekki þrifizt, nema ríkið hefði umboðsmenn í hverju héraði, en slíkt myndi hafa talsverðan kostnað í för með sér. Fáar vörur eru hættulegri til geymslu en kartöflur, og ef ríkið væri skyldað til þess að taka á sig allan kostnað og áhættu af slíkri verzlun, gæti leitt af því stórtjón fyrir ríkið. Með því fyrirkomulagi, sem lagt er til í frv., er farið bil beggja milli þess ástands, sem nú er, og algerðrar einkasölu. Ríkið er hér aðeins milliliður milli framleiðenda og neytenda, sem hjálpar til að selja vöruna, ef þeir óska, til hagsmuna fyrir báða, án þess að leggja hömlur á bein viðskipti þessara aðilja. Þess vegna legg ég til, að málið verði samþykkt óbreytt, og mun fylgja því við atkvgr.

Pétur Ottesen Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um ræðu hv.þm. Mýr.1) Það fékkst viðurkennt af honum, að orðalag 10. gr. væri óviðunandi og greinin þyrfti að orðast upp, þótt hann teldi, að málinu lægi svo mikið á, að ekki væri hægt að koma leiðréttingu að á þessu þingi. Annars finnst mér það ekki bera vott um mikla þrautseigju hjá hv.þm. Mýr., þótt nokkrir erfiðleikar steðji að, að fara nú með þetta mál inn á einkasölubraut, og það því síður, sem við höfðum í fyrra fengið framgengt tveim mjög svo mikilvægum, ef ekki hinum mikilvægustu atriðum í þessu máli, banni á innflutningi á kartöflum og greiðslu flutningskostnaðar til þeirra bænda, sem erfitt eiga með að koma framleiðslu sinni á markað sökum fjarlægðar. Á þeim grundvelli hefði okkur átt að vera hægt að leiða málið til sigurs. En hv.þm. Mýr. hefir nú sogast inn í einkasöluhringiðuna, og skal ég ekki ámæla honum fyrir það, en álít þó, að hann hefði getað látið ógert að taka upp nýja og lakari stefnu í þessu máli.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Þótt ég sé enginn einkasölupostuli og myndi fremur hafa óskað, að grænmetisverzlunin væri í höndum framleiðenda sjálfra en ríkisins, sé ég þó ekki ástæðu til þess að leggjast á móti frv. af þeim orsökum, enda er í 12. gr. heimild til að fela S. Í. S. þessa verzlun. Sú stofnun hefir nú áburðarverzlun ríkisins með höndum, og hefir enginn fundið að þeirri ráðstöfun. Ég best því eins við því, að flestir gætu sætt sig við það, að Sambandið reki grænmetisverzlunina. Hinsvegar er ég að ýmsu leyti mótfallinn ákvæðum 9. og 10. gr. Í 9. gr. álít ég, að sé óþörf uppstilling á verðlagsnefnd, og skipun hennar með þeim hætti, sem ég get ekki fellt mig við í afurðasölumálunum. Ég hefði talið nægilegt, að Búnaðarfélagið hefði ákveðið verð á vörum grænmetisverzlunarinnar, en að öðru leyti hefði verðið látið vera óbundið. Því að auðvitað yrði enginn svo óklókur, að hann fari að selja kartöflur sínar undir verði einkasölunnar, því þar sem öllum á að vera heimilt að afsetja vörur sínar í einkasöluna, á að vera auðvelt fyrir þá að sæta því verði, sem ákveðið er í einkasölunni. Með þessu er eitt stórt atriði fengið og það er það, að nokkuð mikil trygging á að vera fyrir því, að framleiðendur verði sæmilega ánægðir með það verð er þeir fá fyrir sínar vörur, ef Búnaðarfélag Íslands ákveður verðið eftir till. búnaðarsambandanna, því í búnaðarsamböndunum eru flestir eða allir bændur landsins. Ég legg því mikla áherzlu á, að gr. breytist í það horf, og sé ég ekki, að hv.frsm. Þurfi að setja sig á móti slíku. - Þá verð ég að taka undir með hv.þm. Borgf. um það, sem hann sagði um verðlagninguna. Mér finnst mjög óheppilega að orði komizt í 10. gr. frv., þar sem sagt er, að miða skuli söluverðið við verð á erlendum markaði, að viðbættum flutningskostnaði, og þó eigi að tryggja það, að framleiðendur fái hæfilegt framleiðsluverð fyrir vöruna. Það er ómögulegt að komast hjá því, að þessi ákvæði rekist á. Framleiðslukostnaðinum er ómögulegt að koma svo langt niður, að hann verði ekki hærri en erlent verð, að viðbættum flutningskostnaði. Það hlýtur því að verða nokkur vafi á því, hvoru verðinu á að fylgja, og þegar sagt er, að aðallega eigi að miða við erlenda verðið, já er líklegt, að verðið verði ekki sett hærra en mitt á milli, og er þá gefið, að framleiðendur fá ekki kostnaðarverð, og er þá ekki náð því takmarki, sem ég hygg að liggi á bak við frv., og flm. hefir hugsað sér er hann samdi frv., þó svo hafi mistekizt með þessa gr. Ég hefi um skeið verið fylgjandi einkasölu á kartöflum og hefi ég gert ráð fyrir því, að hagnaði af þeirri verzlun yrði varið til hagsbóta fyrir kartöfluræktina í landinu. Þetta má gera á ýmsan hátt, og skal ég ekki blanda mér inn í deilu hv.þm. A.-Húnv. og hv.frsm., hvað snertir uppbótina, en þó verð ég að segja það, að mér sýnist sú stefna, sem hv.þm. Borgf. og hv.þm. Mýr. fylgdu áður í þessu máli og hv.þm. A.-Húnv. sveigir nú inn á í sínum brtt., vera betri. - ég geri ráð fyrir að flytja brtt. við þær gr., sem ég hefi aðallega gert að umræðuefni. Þykir mér leitt, ef ekki verður hægt að leiðrétta þær gr., því ég er viss um, að eins og þær eru nú, draga þær úr því gagni, sem vinnast á með l. 1) Hér vantar í ræðuna hjá þingskrifaranum. P.O.

Jón Pálmason Það eru nokkur atriði í ræðu hv.frsm. meiri hl. og í síðari ræðu hv.þm. V.- Húnv., sem ég vil fara um nokkrum orðum. Það kom í ljós hjá hv.frsm. meiri hl., að hann skildi vel, hve það er óviðfeldið að nema úr gildi lög á sama þingi og þau eru sett, en út í það skal ég ekki fara, en ég hygg, að það hefði mátt með tiltölulega litlum breytingum bjarga þessu við. Ég vil víkja að hinu, að hv.frsm. meiri hl. virðist alls ekki ánægður með ýms ákvæði frv., en virðist hallast að sumum atriðunum í mínum brtt., jafnvel þó hann ekki vildi ganga inn á þær af ótta við það, að nýjar breytingar á frv. kynnu að verða því að falli, er svo mjög er áliðið þings. En hitt atriðið, hvort styrkveitingin frá ríkisvaldinu á að notast sem ræktunarverðlaun eða sem flutningastyrkur, tel ég stórt atriði í málinu. Ég er ekki í neinum efa um það, að flutningastyrkur er miklu affarasælli heldur en ræktunarverðlaun, eins og frv. ætlast til. Þá viku þeir báðir, hv.frsm. meiri hl. og þó sérstaklega hv.þm. V.Húnv., nokkuð að því, er hlýtur að verða stórt deiluatriði, sem sé einkasalan. Frsm. 1ýsti því yfir, að því er verzlunina snertir, að hann væri mótfallinn því, að ríkið hefði hana alla, eins og hv.þm. Hafnf. vill, og virðist honum vera það ljóst, sem öllum ætti að vera, að slíkri verzlun hlýtur að fylgja geysimikil áhætta vegna sjúkdóma og skemmdahættu, sem fylgir þessari vöru. Auk þess, sem gera má ráð fyrir eyðileggingu mikilla verðmæta af þeim sökum, mundi tað kosta geysimikla vinnu að sortera vöruna, þegar líður á sölutímann, svo að hagnaðurinn af sölunni mundi allur fara í þann kostnað. En hv.frsm. meiri hl. virðist ekki vera það ljóst, að allir hinir sömu annmarkar fylgja því, að einkasala hefði með höndum verzlun á útlendum kartöflum, ef nokkuð til drátta verður innflutt af þeim. Það mun eftirleiðis verða fylgt sömu reglu og hingað til, að verzlanir úti um land panta ekki nema lítið af þessari vöru í hvert sinn. Þó einkasalan flytti ekki inn í einu nema litla slatta, miðað við verzlunina á landinu öllu, þá yrði það samt svo mikið, að það verður allt önnur aðstaða heldur en nú er. Þar að auki hefir ekkert komið fram, sem sýnir það, að nauðsyn sé, að einkasala verði tekin á útlendum kartöflum. Hv. síðasti ræðumaður mælti kröftuglega með einkasölu á útlendum kartöflum og tók til samanburðar áburðareinkasöluna, en hér er svo ólíku saman að jafna, að það er ekkert líkt. Áburðarverzlunin er í höndum stórra verzlunarhringa, og áburðarvörurnar eru ekki notaðar nema á vissum tíma ársins og eru mjög lítilli skemmdarhættu undirorpnar. Þarna er því um enga áhættu að ræða, alveg gagnstætt því, sem er með kartöflurnar; auk þess þarf að nota þær á öllum tímum árs. Annars ætti það að vera öllum ljóst, að kaup á útlendum kartöflum ættu ekki að eiga sér stað nema til bráðabirgða, og þau ætti stj. að geta haft með höndum, án þess nokkur einkasala kæmi til. Styður því allt að því, að samþ. beri brtt. mína um að fella niður einkasöluheimildina. Ég ætla svo ekki að lengja umr. fremur en orðið er. Þetta er ekki svo flókið mál, að þess þurfi, enda virðist tilgangslítið að þreyta hér langar ræður, þegar komin er hánótt og hv.þm. flestir horfnir af fundi og farnir að halla sér á vangann og njóta hvíldar.

Frsm. minni hl. (Jóhann Jósefsson) [óyfirl.]: Þetta frv. er, eins og kunnugt er, flutt af nokkrum sjálfstæðismönnum, aðallega þeim, sem eru úr sjávarútvegskjördæmum. Ég hefði haldið, að það lægi nokkurn veginn ljóst fyrir, enda eru fleiri þeirrar skoðunar, að eftir að útflutningsgjaldi af landbúnaðarafurðum var af létt, þá væri talið sjálfsagt að afnema þetta gjald einnig af sjávarútveginum. Það þarf að vísu ekki að ganga í grafgötur um það, að þessu máli hefir ekki verið tekið með velvilja af hæstv. stj., og má telja það ennþá furðulegra fyrir þá sök, að þetta þing og þessi hæstv. stj. er að gera margháttaðar ráðstafanir, sem beinlínis íþyngja þessum atvinnuvegi, og get ég í því sambandi minnt á frv. til 1. um bráðabirgðaverðtoll, sem flutt var með samþykki hæstv. stj., frv., sem að vísu á að vera til þess að hlaða undir innlendan iðnað, en gengur þó í höfuðatriðum út á að íþyngja atvinnuvegunum, sérstaklega sjávarútveginum. Svo er frv. um bráðabirgðatekjuöflun til ríkissjóðs, sem gerir ráð fyrir því að skattleggja mjög margar vörutegundir, sem eru beinlínis neyzluvörur bæði sjávarútvegsmanna og annara landsmanna, og mun þetta frv. áreiðanlega íþyngja sjávarútveginum allverulega. Enda þótt hæstv. stj. hafi allt fram að þessu á yfirstandandi þingi bæði beint og óbeint sýnt sjávarútveginum ýmiskonar óvild og íþyngt honum á ýmsa lund, þá held ég, að menn hafi ekki átt von á því, að hæstv. stj. mundi beita þeirri aðferð að hnýta aftan í frv. nýjum skatti, hinum nýja benzínskatti, og kemur hann sem kunnugt er mjög hart niður á útgerðinni, því að hún þarf á mjög miklum landflutningum að halda. Þegar þess er gætt, að hin nýju tekjuöflunarfrv. hæstv.ríkisstj. ganga öll út á að íþyngja sérstaklega sjávarútveginum, þá væri ekki síður nauðsyn á að létta af beinum skatti til ríkissjóðs af vörum sjávarútvegsins. Ég þarf náttúrlega ekki að minnast á það, að útvegsmenn, sem héldu hér fund í haust, gerðu það einróma að kröfu sinni, að þessum beina skatti á framleiðsluvöru þeirra væri létt af. Því hefir stundum verið slengt framan í okkur, sem höfum komið með þessa kröfu, þessa jafnréttis- og réttlætiskröfu um afnám útflutningsgjalds á sjávarafurðum, að okkur bæri skylda til að sjá ríkissjóði fyrir jafnmiklum tekjum, ef við vildum losna við þetta gjald. Minni hl., sem heldur því fram, að rétt sé að afnema þetta útflutningsgjald af sjávarafurðum, viðurkennir ekki, að honum beri skylda til þess að gera þetta. Sjútvn. hefir aðallega það starf með höndum að berjast fyrir hagsmunum sjávarútvegsins. Þess vegna skýtur það skökku við, ef íþyngja á sjávarútvegsmönnum með sköttum meira en öðrum landsmönnum. N. á að gegna þessari skyldu fyrst og fremst. Hæstv. stj. hefir nógar n. og leiguþjóna til þess að skipa til að greiða jákvæði hverju tekjuöflunarfrv., sem henni þóknast að bera hér fram; það hefir sýnt sig allgreinilega síðustu dagana. Ég þykist vita, að ekki muni hafa skipazt neitt veður í lofti hjá hv. stjórnarflokkum síðan þetta frv. var hér fyrst á dagskrá, og þó hefir greinilega verið sýnt fram á það, að sjávarútvegsmenn eiga heimtingu á því, að þessum skatti sé létt af, sem er hvergi nokkursstaðar í neinu landi nema hér lagður á framleiðsluvörur landsmanna. Þegar því er haldið fram, að sjávarútvegurinn eigi heimtingu á því að losna við þetta útflutningsgjald, þá afsaka sumir menn sig með því, að útflutningsgjaldi af landbúnaðarafurðum hafi verið létt af sökum þess, hversu ójafnt það hafi komið niður á bændum landsins; sumir bændur, sem selt hafa kjöt á innlendum markaði, hafi alveg sloppið við útflutningsgjaldið, en það hefir hinsvegar lagzt á þá, sem urðu að senda kjöt, saltað og freðið, til útlanda. Þetta er aðeins yfirvarpsástæða, og má benda á það í þessu sambandi, að það eru til lög, sem framsóknarmenn hafa sett hér á þinginu, hin svo kölluðu kjötsölulög, sem gera einmitt ráð fyrir verðjöfnun milli hinna ýmsu landshluta og kjötframleiðenda. Það hefði verið leikur einn að jafna þessu útflutningsgjaldi milli framleiðendanna og gera aðstöðuna jafna fyrir bændur með þessum lögum. Ástæðan fyrir því, að útflutningsgjaldi á landbúnaðarafurðum var létt af, var sú, að fulltrúar bænda hér á þingi viðurkenndu, að útflutningsgjaldið var í sjálfu sér rangt, og af því að bændur stóðu þessum mönnum næst, þá voru þeir fyrst teknir úr flokki og þessu gjaldi létt af landbúnaðarafurðum. Ég vil minna hv. dm. á það, að hæstv. fjmrh. talaði með miklum fjálgleik, þegar hann var að verja hið svonefnda bráðabirgðatekjuöflunarfrv. fyrir nokkrum dögum, um það, að þetta frv. væri ekki þannig útbúið, að hinir svokölluðu smáframleiðendur í landinu yrðu fyrir nokkrum skaða af því. Það er orðinn nokkuð algengur „frasi“ hjá þessum mönnum, bæði kommúnistum og jafnaðarmönnum, að þeir þykjast vilja gera allt fyrir smáframleiðendur landsins, en hirða svo ekkert um þá stærri. En það er nú því miður svo, að hér á landi er lítið um stórframleiðendur, svo að þessir framleiðendur geta því flestir komið undir þá smærri. En þegar hæstv. ráðh. sagði þetta, var benzínskatturinn ekki kominn inn í frv., og býst ég ekki við, að smáframleiðendur þessa lands séu neitt hrifnir af frv. eins og það er nú, með benzínskatti og auk þess verðtolli, sem nær yfir allar fatnaðarvörur og margar nauðsynjavörur. Þegar svo þar við bætist, að hæstv. stj. skellir skollaeyrunum við þeirri jafnréttis- og réttlætiskröfu, að útflutningsgjaldi af sjávarafurðum sé af létt, þá veit ég ekki, hvar þessa „umhyggju“ hæstv. stj. fyrir hagsmunum smáframleiðenda er að finna, því að þeir, sem eru svo sem kunnugt er margfalt fleiri en þeir stóru, verða fullt eins tilfinnanlega fyrir barðinu á þessari ranglátu löggjöf. En sjávarútvegsnefnd á ekki að bera hag neinna sérstakra veiðimanna fyrir brjósti, heldur allrar stéttarinnar. En meiri hl. sjútvn. hefir skotið sér undan þessari réttlátu kröfu sjávarútvegsins, sem er tvöfalt réttlátari síðan létt var útflutningsgjaldinu af landbúnaðarafurðum. Skatturinn hefir alltaf verið ranglátur, en hann er tvöfalt ranglátari, þegar annar atvinnuvegurinn er losaður við hann, en hinn látinn bera hann áfram. Það má vera, að meiri hl. sjútvn. beri sigur af hólmi í þessu máli, en hitt er vist, að krafan um afnám útflutningsgjaldsins er ekki þar með fallin niður. Hönd hv. meiri hl. sjútvn. mun verða skamma stund fegin því höggi, sem hún nú greiðir sjávarútveginum. Aldrei hafa horfur þessa atvinnuvegar verið jafnerfiðlegar og nú. Hvert markaðslandið bregzt á fætur öðru. Á Ítalíu verður enginn fiskur seldur, nema gegn vörum. Um Spán er allt í óvissu, en almennt aðeins búizt við broti af innflutningsleyfi síðasta árs. Í Portúgal er að vísu ekki innflutningsbann á fiski, en þeir auka stöðugt útgerð á eigin skipum, og auk þess er samkeppnin við Norðmenn þar svo hörð, að verðið á íslenzkum fiski þar svarar alls ekki framleiðslukostnaði. Að vísu hefir dálítið af fiski verið selt til Suður-Ameríku, og sumir gera sér miklar vonir um sölu þangað. Það má vel vera, að einhver sala takist þangað, en það er barnaskapur að halda, að saltfiskssala þangað bæti á nálægum tíma upp þann markað, sem þegar hefir tapazt í Evrópulöndunum. Þegar litið er á það, hvað Suður-Ameríka flytur inn af fiski í allt, sést bezt, að Íslendingar geta aldrei flutt þangað inn mikið af saltfiski í harðri samkeppni við Noreg og Newfoundland. Ég er ekki að gera lítið úr þeim tilraunum, sem gerðar hafa verið til markaðsöflunar í Suður-Ameríku, en ég vil aðeins taka afstöðu gegn þeirri óleyfilegu bjartsýni, að Suður-Ameríkumarkaðurinn muni bæta það upp, sem misstst hefir og missist í Evrópulöndunum. Svona er nú ástandið hjá þessum atvinnuvegi, sem sjútvn. vill ekki unna þess, að létt sé af honum ranglátu gjaldi, sem hann greiðir fram yfir aðra landsmenn. - Ég öfunda ekki þennan meiri hl., sem nú er á hverjum degi að rétta upp hendurnar til þess að íþyngja afkomu útgerðarmanna enn meir og þeirra sjómanna og verkamanna, sem atvinnu hafa hjá þeim. Þótt þetta mál nái ekki afgreiðslu nú, mega þó andstæðingar þess vera vissir um það, að ávallt verða einhverjir til þess að halda uppi sókn í þessu máli, sem er réttlætismál, hvernig sem á það er litið, og fullkomið réttlætismál nú.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Þetta mál, sem er eitt hið mesta réttlætis- og áhugamál sjávarútvegsins, hefir nú verið sótt hér gegn stj., en þó sýnir hún þessu máli það tómlæti og þá óvirðingu, að enginn ráðh. er viðstaddur, þegar það er rætt. Sú svívirðing, sem stj. reynir að sýna sjávarútveginum með þessu, staðfestir þann orðróm, að henni sé ekki sárt um, þótt markaðir tapist í Suðurlöndum, og einstakir menn henni nákomnir hafi róið að því öllum árum að eyðileggja beztu markaði okkar þar. Ég vona, að stj. frétti þetta eftir mér, og hún á eftir að heyra það víðar að. Ég þarf ekki að endurtaka það, sem áður hefir verið margsagt og sannað, að það er útvegurinn, sem hefir haldið uppi fjárhag og menningu landsins síðustu áratugi og lagt allt það fram, sem varið hefir verið til efnalegra og andlegra framfara í landinu. Það eru því athafnamennirnir á því sviði, sem borið hafa ljós í hús þjóðarinnar. Því er það furða að mæta slíkum ofsa og fjandskap sem raun er á af hálfu stjórnarflokkanna í garð sjávarútvegsins. En víst er, að sá kuldi, er sjávarútvegurinn hefir kennt frá framsóknar- og jafnaðarmönnum, stafar ekki af því, að þessi atvinnuvegur hafi bakað þjóðfélaginu tjón, heldur af hatri á einstökum mönnum, sem að honum standa, og af hatri á því einkarekstrarfyrirkomulagi, sem hann hefir verið rekinn með. En þrátt fyrir allt það, sem þessi atvinnuvegur hefir lagt og leggur beint af mörkum, er hitt þó enn meira, sem hann leggur óbeint af mörkum til ríkis og einstaklinga. Það eru þessi óbeinu framlög, sem ber fyrst og fremst að vernda, en til þess verður að létta af hinum beinu gjöldum, eins og útflutningsgjaldinu. Þetta gjald var upphaflega lagt á sem gróðaskattur, en ekki með þeim rökum, að rétt væri að leggja skatta á framleiðsluvörur til útflutnings. Það er kunnugt, að um tíma varð allmikill hagnaður á rekstrinum, en hitt er líka á allra vitorði, að sá gróði hefir nú í mörg ár samfleytt snúizt upp í verulegt tap, svo að hver peningur, sem græddist á góðu árunum, er nú tapaður, og líka það fé, sem útgerðarmenn hafa aflað með öðru móti. Enda hefi ég engan heyrt halda því fram, að neitt annað réttlæti þennan skatt en fjárþörf ríkissjóðs. En í almennum viðskiptum þýðir ekki að segja: Ég þarf peninga og þess vegna verður þú að borga þá. Það er stj. ein, sem beitir þessari reglu gagnvart sjávarútveginum. - Því hefir verið haldið fram með réttu, að ef ríkissjóður missi tekjur sínar af útflutningsgjaldinu, verði hann annaðhvort að lækka útgjöld sín eða fá tekjur í staðinn. En eins og kunnugt er, lætur stj. sér ekki til hugar koma að draga úr neinum gjöldum, og því hefir sífellt klingt í eyrum okkar, sem heimtum afnám gjaldsins, að við verðum að sjá fyrir tekjum í staðinn. Ég hefi nú áður margsinnis sýnt fram á það, hvílík firra þetta er og þvertré í höfðum þeirra manna, er halda þessu fram. Það er stj. að þessu þingi loknu bætt við 31/2 millj. kr. fyrir tekjum. En það er hlutverk sjútvn. að gæta hagsmuna sjávarútvegsins, en ekki að mala gull í ríkissjóðinn. Um fjáröflun ríkissjóðs kemur til kasta atkvæðis hvers þm. gagnvart tillögum stjórnarinnar. Þrátt fyrir þetta hafa flm. þessa frv. boðizt til að sjá fyrir tekjum í staðinn, ef ekki eru hlaupin gönuhlaup í eyðslu. En nú hefir stj. að þessu þingi loknu bætt við 31/2 millj. kr. álögum á einu ári, og svo segir hún, að sjútvn. sé skyldug til að sjá fyrir tekjum, sem vegi á móti útflutningsgjaldinu, ef það verði afnumið! Á síðasta stigi málsins er komið með hækkunartill., sem nema um 350 þús. kr. í ríkissjóð, ef þær verða samþ. Þetta er svipuð upphæð og útflutningsgjaldið nemur. Mér skilst því, að stj. þurfi ekki að leita til sjútvn. til þess að láta hana benda sér á leiðir til fjáröflunar. Ég veit vel, að þetta mál kemst ekki gegnum þingið að þessu sinni, enda hefir mér skilizt, að stj. og þjónustufólk hennar sé alráðið í því að leggja það niður við trogið og slátra því. En það mega þeir herrar vita, að ofríki þeirra mun ekki eiga sér langan aldur, og áður en langt um líður verða þeir kallaðir til reikningsskapar fyrir framkomu sína í þessu máli og fjandskap sinn gegn sjávarútveginum fyrr og síðar. Og af því að nú er ekki lengur hægt að selja fisk án ríkjasamninga og stj. hefir núið andstæðingunt sínum því um nasir, að þeir hafi vanrækt að afla markaða, verða þeir áreiðanlega spurðir að því, hvað þeir hafa gert til þess að afla markaða á Spáni og Ítalíu. Það mega þeir vera vissir um. Ég veit, að það er ætlun meiri hl. sjútvn. að humma þetta mál fram af sér með því að þegja. Meiri hl. hefir ekki gefið út neitt álit, heldur hefir hann tekið það sama ráð og stj., að enda mótstöðu sína gegn málinu með því að sýna því fulla fyrirlitningu. En þeir skulu þó ekki halda, að sóknin verði látin niður falla. Þetta mál verður flutt á næsta þingi, og þótt nú sé komið illa fyrir sjávarútveginum, býst ég því miður við því, að þá verði hag hans enn verr komið, þrátt fyrir alla einlægni( !) stj. í þá átt að afla markaðar í markaðslöndunum.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) Þetta mál hefir legið fyrir landbn., en síðan það kom til n. hefir hún haft svo annríkt, að hún hefir ekki haft tíma til þess að athuga það lið fyrir lið. Hinsvegar eru allir nm. sammála um að leggja til, að málið nái fram að ganga, en hafa að öðru leyti óbundnar hendur um brtt., sem fram kunna að koma fyrir 3. umr. málsins. Það er öllum ljóst, að það er brýn nauðsyn á því að sjá um, að fóðurtryggingar yfirleitt í landinu séu í lagi, sérstaklega á þeim stöðum, þar sem ís getur heft siglingar meiri hl. vetrar. Það er geysilega mikill munur á því, hvað mikinn fóðurforða þarf, eftir því hvernig árar, og það er tæplega hægt að gera þær kröfur til allra einstaklinga, að þeir geti haft hann fyrirliggjandi á haustnóttum. Og svo hefir á seinni árum komið í ljós, að birgðir, sem til eru á haustnóttum á höfnum kringum land, hafa yfirleitt farið minnkandi. Sú gamla venja, að liggja með forða til vetrarins, er horfin og í stað þess komnir aðdrættir smátt og smátt. Af þessu leiðir, að nú er meiri hætta á fóðurskorti, bæði fyrir skepnur og menn, en áður var, þá menn og verzlanir birgðu sig upp til vetrarins strax á haustnóttum. En þetta frv., sem hér liggur fyrir, felur í sér þá hugsun, að ríkissjóður leggi visst fjármagn fram á ári, sem standi sýslunum til boða til þess að koma á hjá sér tryggingum, þ. e. a. s. sjóðum, sem varið skuli til þess að kaupa varaforða, sem til megi grípa, ef siglingar tepptust eða fóðurskortur yrði af öðrum ástæðum. - Það var minnzt á það við 1. umr., að það væru gerðar nokkuð miklar kröfur til framlags á móti, þar sem ætlazt væri til, að helmingur kæmi frá viðkomandi sýslufélagi, sem vildi koma upp hjá sér slíkum sjóði. Það kann vel að vera, að mörgum sýslufélögum mundi veitast það erfitt, en ég hygg, að ef sjóðirnir eiga að komast fljótt upp og verða öflugir, þannig að þeir geti komið að notum í náinni framtíð, þá sé ekki rétt að minnka þetta framlag á móti, a. m. k. ekki nú um skeið, en það getur vitanlega komið til mála seinna, þegar sjóðirnir vaxa. En meðan sjóðirnir eru að vaxa held ég, að framlagið megi ekki minna vera, ef þeir eiga fljótt að ná því marki, sem að er stefnt. Ég vonast til þess, að n. vinnist tími til að halda fund um þetta mál fyrir 3. umr., ef ekki verður unnið allar nætur hér í d., og má þá vera, að hún beri fram einhverjar brtt. til bóta við frv.

Jón Pálmason Það er út af fyrir sig rétt, sem hv.frsm. tók fram og getið er um í nál., að ekki hefir verið farið gegnum þetta frv. til hlítar á fundi. En ég vildi ekki láta þetta mál fara svo gegnum þessa umr., að ég ekki minntist á það örfáum orðum, vegna þess að því aðeins skrifaði ég undir nál., að ég hefi farið talsvert rækilega sjálfur yfir frv. og athugað, hvað það er, sem hér er um að ræða. Nánast tiltekið er þetta frv. þannig vaxið, að það eru heimildarlög, sem í sjálfu sér eru byggð á því, að sýslunefndirnar, og svo hinir einstöku bændur í hverju sýslufélagi, hafa heimild til þess samkv. ákveðnum reglum að stofna hjá sér fóðurtryggingarsjóði með styrk frá ríkinu. Hér er því ekki um neitt valdboð að ræða. En grundvöllurinn er náttúrlega sá, að hér er um ákaflega mikið vandamál að ræða fyrir íslenzkan landbúnað, sem er það atriði, hvernig búpeningurinn verður tryggður fyrir harðindum. Á þessu sviði hefir alla tíð síðan land þetta byggðist verið heldur tregt með tryggingar, og það hefir jafnan komið í ljós, þegar harðindi hefir borið að höndum, að víðast hvar hefir þannig verið um búið, að fyrirhyggja hefir ekki verið eins og þurfti. En ég fullyrði, að þrátt fyrir það, að þetta hafi verið illt á undanförnum áratugum, þá hafi það versnað nú upp á síðkastið, og það af þeirri einföldu ástæðu, hvað fólkseklan í sveitunum er orðin mikil. Enda hefir það komið í ljós, að á hinum góðu vetrum, sem nú hafa verið hver á fætur öðrum, hafa í flestum héruðum fleiri eða færri bændur orðið að gefa upp fóðurforða sinn. Sér hver maður, að með þeim hætti er voði fyrir dyrum, hvenær sem harðindi ber að höndum. En ég hefi satt að segja ekki sterka trú á því, að þetta verði fullnægjandi ráðstafanir til þess að girða fyrir þann háska, sem hér er um að ræða, en einhverja umbót kann af því að leiða, og þetta frv. er með þeim hætti sniðið, að ég sé ekki neitt því til fyrirstöðu, að það geti orðið að l. í þeirri eða svipaðri mynd, sem það nú liggur fyrir.

Jón Sigurðsson [óyfirl.]: Eins og þetta nál. ber með sér, þá lýsir n. því yfir, að henni hafi ekki unnizt tími til þess að fara yfir frv. í einstökum atriðum. Þetta er nú ekki nema spegilmynd af þeim hundavaðshætti, sem nú er viðhafður þessa dagana og er eðlileg afleiðing af því, að menn hafa ekki nokkurn tíma til þess að kynna sér mál, sem fram koma, og gera við þau nauðsynlega athugun, til þess að ekki þurfi að breyta þeim strax og þing kemur saman næst. Ég sé ekki heldur, hvaða ástæða er til að knýja þetta mál svona fram núna. Það vill svo til, að hér er gert ráð fyrir því, að til þess að þetta mál geti komið til framkvæmda, þurfi samþykki sýslunefnda. Nú er það vitað, að sýslufundir eru ekki haldnir fyrr en síðari hluta vetrar eða með vorinu, svo slíkar samþykktir verða ekki gerðar fyrir veturinn í vetur. Ef þing kemur saman 15. febr., þá er hægðarleikur að ganga frá þessu frv. Það ætti því að gefa mönnum tóm til þess að athuga þetta frv. og leggja það fyrir næstu sýslufundi, sem geta tekið það til meðferðar. Ég get að öðru leyti tekið undir með hv.þm. A.-Húnv., að þó þetta sé nauðsynjamál, eins og allir vita, að reyna að koma í veg fyrir fóðurskort, þá er ég fyrir mitt leyti vantrúaður á, að hér sé hitt á nokkurt allsherjarmeðal til bóta í þessu efni. Það er líklega um fátt, sem hafa verið sett öllu fleirþættari l. og verið gerðar jafnmargvíslegar ráðstafanir eins og einmitt þetta atriði. En því miður verð ég að segja, að það liggur fyrir sú sorglega reynsla, að það hefir ekki komið að þeim notum, sem menn hafa gert sér vonir um, og ég er hræddur um, að svo fari einnig um þetta. En það er jafnsjálfsagt fyrir því að athuga hvert skynsamlegt ráð, sem fram kemur til þess að ráða bót á þessu, en þá verður að gefa þm. og þeim, sem nokkuð eru kunnugir þessum málum, og öðrum sem áhuga hafa fyrir því, tóm til þess að athuga málið, miðað við mismunandi staðhætti á ýmsum stöðum. Ég get gjarnan endurtekið það, sem ég sagði við 1. umr. að ég tel mjög litlar líkur til þess, að sýslunefndirnar séu fúsar til þess að bæta miklum útgjöldum á hreppi, sem margir hverjir eru að því komnir að gefast upp með að inna sín gjöld af hendi. Ástandið er þannig í sveitunum, að það er engan veginn líklegt, að menn geti, þó þeir gjarnan vildu, lagt af mörkum tiltölulega mikið fé, þó þeir fái þar á móti tillag úr ríkissjóði. Af þeim ástæðum er ég hræddur um að þetta kunni kannske á ýmsum stöðum - beinlínis af fjárhagserfiðleikum - að dragast úr hömlu, og þess vegna ekki verða að þeim notum, sem til var ætlazt. Ég hefi heldur enga trú á því, þó þetta frv. verði gert að l. nú, að sýslunefndirnar yfirleitt hlaupi upp til handa og fóta og geri hjá sér samþykktir í þessu efni. Þær þurfa fyrst að athuga sinn gang, og fjárhagsástæður stuðla að því, að menn verða seinni til heldur en ella mundi vera.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) Ég þarf ekki miklu að svara, en þó aðeins hv. 7. landsk. Fyrst og fremst vil ég taka það fram, að við 2 flm. frv. erum úr landbn., og þar sem sagt er í nál., að n. hafi ekki unnizt tími til þess að fara yfir það í einstökum atriðum, þá er það meint þannig, að það hafi ekki verið gert á sameiginlegum fundi að lesa það lið fyrir lið og gagnrýna það. Það liggur í hlutarins eðli með okkur tvo, að við höfum farið oft yfir það, áður en við lögðum það fram, og í öðru lagi hefðu hinir nm. ekki skrifað undir nál., hefðu þeir ekki verið búnir að kynna sér það og ræða það okkar á milli, þótt ekki væri það á formlegum fundi. Það hefir verið bent á, að þetta mætti bíða þangað til á þinginu, sem kemur saman eftir áramótin, því að þá yrði hægt að taka það fyrir á sýslufundum áður. En í því sambandi vil ég benda á, að fyrstu sýslufundirnir eru haldnir um miðjan febrúar og svo fram í maí. Verði því ekkert gert í málinu nú, þá er fyrirsjáanlegt, að það dragist um eitt ár, að nokkuð verði gert í því. En verði þessi l.samþ. á þinginu nú, þá verður stj. um þessi áramót að semja reglugerð, eins og gert er ráð fyrir, og tilkynna sýslun., hve miklu þær geti átt von á. Ef þetta nær ekki fram að ganga fyrr en á næsta þingi, þá verður afleiðingin sú, að þessum framkvæmdum verður að fresta um eitt ár, því að ef þetta kæmi fyrir næsta þing, gengju l. ekki í gildi fyrr en eftir að þingi væri slitið, og þá væru sýslufundir yfirleitt búnir, nema e. t. v. í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu og Austur-Skaftafellssýslu. Nú veit ég, að bæði þessi hv.þm. og þm. A.- Húnv. vilja þessu máli vel, og ég veit, að báðir vilja, að málið komi sem fyrst til framkvæmda. Við sjáum, að fóðurbirgðafélögin, sem starfa innan hreppanna, hafa síðustu tvö árin verið í miklum uppgangi, og tel ég það vott um vaxandi skilning bænda á því, að þeir þurfi að hafa varaforða. Ætti þetta því að mælast vel fyrir og verða notað. Hygg ég því rétt, að mál þetta verði afgr. áfram á þessu þingi. Ég tel ekki vafa á því, að landbn. muni fyrir 3. umr. reyna að halda fund um málið og ræða það sameiginlega, sem ekki hefir verið gert, heldur aðeins manna á milli, eins og fram kemur í nál. Ég mæli því með því, að málið verði samþ. á þessu þingi, en ekki látið sofna.

Jón Sigurðsson [óyfirl.]: Ég hefi ekki ástæðu til að karpa um það lengi, hvenær sýslun. hafi fundi. Ég veit það ekki, en eftir því, sem ég þekki til, þá held ég, að sýslunefndarfundir séu yfirleitt ekki haldnir fyrr en í marz. Mér þykir gegna furðu, ef sýslumenn eru yfirleitt búnir að ljúka sínum reikningum svo snemma. Ég hygg því, eins og ég sagði áðan, að þetta þyrfti ekki, nema í fáum tilfellum, að koma að sök, enda vekur þetta mál vafalaust þá athygli, að sýslun. á landinu munu fylgja því með gaumgæfni, og myndu þær þá gera ýmsar ráðstafanir í þessu efni. En á hinn bóginn lít ég svo á, að það sé ekki einskis virði, að þetta mál fáist athugað og rætt áður en það er gert að l. Ég tel ekki einskis virði, að slíkt mál sé athugað heima í héruðum og þeim gefið tækifæri til þess að leggja þar eitthvað til málanna. Það myndi og að sjálfsögðu verða, ef þetta mál yrði tekið upp strax á næsta þingi. Ég er alls ekki að gera lítið úr þeim flm., sem standa að þessu frv. Ég efast ekki um, að þeir hafi gert það úr garði eftir því, sem þeir hafa talið bezt og réttast. En á hinn bóginn er því yfir lýst, að nm. hafi ekki rætt það sameiginlega, eins og venja er til í n., og þar af leiðandi ekki getað borið sig saman, en málin skýrast venjulega bezt á þann veg. Það er ennfremur upplýst, að n. hafi ekki haft tíma til þess að halda fund um málið. Ég sný því ekki aftur með það, að þetta sé algerlega óhafandi meðferð á svona máli. Hv. frsm. sagði, að úr því myndi bætt, ef tími ynnist til. En svo á frv. líka eftir að fara í gegnum Ed. Ég hygg, að málinu sé enginn greiði gerður með því að flaustra því af á þennan hátt. Mér er hugleikið, að hægt sé að gera þessi lög þannig úr garði, að þau geti komið sem flestum að notum og verði þess vegna athuguð til hlítar.

Frsm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Þetta frv. er flutt eftir beiðni ríkisskattanefndar og felur í sér aðallega tvær til þrjár breyt. á gildandi lögum. Ein þessi breyt. er þó í raun og veru aðeins formsbreyting. Fyrsta og önnur brtt. miða að því að gefa heimild til, að útsvör, sem eru lögð á útlenda menn, er stunda hér atvinnu um stundarsakir, séu miðuð við tekjur þeirra á gjaldárinn, en hinsvegar slegið föstu hvað almenna gjaldendur snertir, að útsvör þeirra séu miðuð við tekjur síðastl. árs. Sú hefir og verið höfuðreglan, að miða útsvör við tekjur næsta árs á undan, og eftir gildandi lögum er óheimilt að leggja útsvör á tekjur yfirstandandi árs. Af þessu getur leitt, að útlendingar, sem stunda hér atvinnu um stundarsakir, sleppi við útsvör, en þessir menn, sem oft koma hingað og taka atvinnu stundum af innlendum mönnum, þykir ekki rétt, að sleppi án þess að greiða gjöld til opinberra þarfa. í sambandi við 2. brtt., sem er aðeins til samræmis við 1. brtt., skal ég geta þess, að eins og útsvarslögin nú eru skilin og framkvæmd, er alvarlega oft ruglað saman hugtökunum útsvarsári og gjaldári, en útsvarsár er árið áður en útsvarið er lagt á, það ár, sem á að miða útsvarið við, en gjaldárið er þegar útsvarið er lagt á. Í framkvæmdinni hefir þetta verið svo, að gjaldár hefir yfirleitt verið notað til að tákna bæði árin. - 3. breyt. er við 12. gr., um að fella niður 2. og 3. mgr. Í þeim gr. eru gefnar reglur um það, hvernig eigi að finna út, hvort útsvör séu hærri eða lægri í einu sveitarfélagi en öðru, því lögin gera ráð fyrir því, að útsvör þeirra, sem stunda atvinnu í fleiri en einu sveitarfélagi, skiptist á milli sveitarfélaganna. Um þetta eru í raun og veru gefnar fullkomnar reglur í 1. mgr. 12. gr., sem svo nokkru nánar eiga að vera skýrðar í 2. og 3, mgr., sem hér er lagt til, að falli niður, en þessar skýringar eru nokkuð flóknar, og hefir ríkisskaftanefnd komizt að því, að þær gera ekki annað en rugla menn gersamlega, og því er lagt til, að þessar tvær mgr. verði felldar niður. Hinsvegar hefir n. verið bent á það, hvort ekki mundi réttara að breyta þessum mgr. en að fella þær niður, og telur n., að það geti komið til álita, en vill þó ekki leggja það kapp á það, að málið tefjist fyrir það. 5. gr. felur í sér lagfæringu á villu, sem slæddist inn í útsvarslögin í fyrra. Vegna þeirrar breytingar eru sveitarstjórnir sviptar þeim rétti að áfrýja til ríkisskattanefndar úrskurðum yfirskattanefnda um útsvör. Samkv. þessari breyt. í fyrra hefir því ríkisskattanefnd ekki leyfi til að breyta útsvari, sem yfirskattanefnd hefir breytt, nema gjaldandi sjálfur óski þess. Það liggur í augum uppi, að báðir aðilar, sveitarstjórn og gjaldandi, hljóta að eiga rétt til þess að áfrýja úrskurði yfirskattanefndar til ríkisskattanefndar. Loks felst í 8. gr. sú breyt., að því er slegið föstu, að hjón beri ábyrgð á útsvarsgreiðslum hvors annars, enda búi þau saman, er niðurjöfnun fer fram. Nú er það að vísu svo, að niðurjöfnunarnefndir eða sveitarstjórnir hafa heimild til þess að ákveða slíka samábyrgð hjóna í hverju einstöku tilfelli, og er þar í raun og veru gengið inn á það princip, að hjón eigi allténd að bera ábyrgð á útsvarsgreiðslum hvors annars. En það, að hjón hafa ekki borið sameiginlega ábyrgð á útsvörum, hefir oft valdið því, að ekki hefir verið hægt að innheimta útsvör hjá gjaldendum, því þegar til þess hefir komið, þá hefir komið í ljós, að eignir allar hafa verið á nafni þess, sem ekki átti að greiða útsvarið. Þetta, sem hér er farið fram á með útsvörin, er alveg hliðstætt því, sem er um tekjuskattinn. Svo þess er að vænta, að það verði heldur enginn ágreiningur um þessa breytingu. Þá er um aðrar breyt. að segja, að það eru aðeins orðalagsbreyt. til samræmingar. Þetta mál er svo seint fram komið, að það getur ekki náð afgreiðslu, nema með margföldum afbrigðum. En ríkisskattanefnd telur brýna nauðsyn á, að það nái nú fram að ganga, og þess vegna er farið fram á það við hæstv. forseta, að hann hraði málinu svo sem hann sér sér frekast unnt. N. hefir athugað málið grandgæfilega og mun naumast glöggva sig betur á því, svo það er engin ástæða til að vísa því til n. aftur til nánari athugunar.

Jón Pálmason Ég ætla ekki að fara að tala, á móti þessu máli, sem ekki hefir verið útbýtt fyrr en núna. En ég vildi aðeins segja það, að ég teldi ekki nema réttlátt, að það biði til næsta þings. Bæði er nú að því komið að þessu þingi verði slitið, og svo var hér á ferðinni á síðasta þingi frv., sem mig minnir, að gengi gegnum þessa d., en strandaði í Ed. á atriði, sem mjög var um deilt, sem sé rétti atvinnusveitar til þess að leggja útsvör á menn sem ekki eiga þar heima. Ég held þess vegna, að það væri full þörf á því að athuga þessi atriði í sambandi við breyt. á útsvarslögunum og því væri hentugt að geyma málið til næsta þings, þrátt fyrir það, að menn geti fallizt á, að þau ákvæði, sem frv. hefir að geyma, séu í sjálfu sér réttmæt, það sem þau ná.

Flm. (Magnús Jónsson) Ég hefi heyrt, að við það, að þessi þáltill. kom fram, hafi verið gerð gangskör að því að finna þessa upphæð, og að hún sé nú fundin. Ég bað samt forseta um að taka till. á dagskrá, svo að það yrði ljóst og staðfest í þingtíð. En þar sem þáltill. þessi hefir náð tilgangi sínum, tek ég hana hér með aftur, því ástæðulaust er, að hún gangi til atkvæða.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Eins og hv.þdm. er kunnugt, eru reikningar Alþingis sérstakir, og aðeins færðar niðurstöður inn á LR. Þess vegna er ekki gert ráð fyrir því, að hinir umboðslegu endurskoðendur fari yfir þá eða endurskoði, heldur sé það eingöngu gert af yfirskoðunarmönnum LR. Þessi mismunur - kr. 148,30 -, sem er á reikningum Alþingis og LR. hefir komið fram þannig, að hjá ríkisféhirði hafa verið kvittanir fyrir hærri upphæð en átt hefði að greiða eftir reikn. Alþingis. Nú hefir verið lögð vinna í að finna, hvernig þessi mismunur hefir til orðið, enda þótt þetta sé verk yfirskoðunarmanna LR og það, sem þeim ber að gera. En þeir virðast ekki hafa endurskoðað reikning, Alþingis, aðeins fundið þennan mismun og látið við svo búið standa, og hefir því ráðuneytið látið framkvæma þetta verk, sem þeim bar að inna af höndum. Mismunurinn er fólginn í eftirtöldum ofgreiðslum. Ofgreitt þingfararkaup til Jóns Ólafssonar frá þinginu 1933 kr. 96,88. Þingfararkaup frá þingi 1931 til Jónasar Jónssonar kr. 50.40. Ofgreitt Héðni Valdimarssyni kr. 1.00, og útborgað Sveinbirni Högnasyni tveir aurar, og er þá öll upphæðin komin, kr. 148,30. Eins og ég hefi margtekið fram, var það og er verk endurskoðenda LR. að fara í gegnum reikninga Alþingis, en því hefir nú verið af þeim létt, þó að réttasta svar ráðuneytisins hefði verið að skipa þeim að gera skyldu sína. Annars vil ég nota tækifærið út af þessu máli og taka það fram, að ég álít, að þessu beri að haga öðruvísi en nú er um reikninga og útborganir vegna Alþingis, þannig að skrifstofa Alþingis greiði allt, en ekki eins og er, að hún greiði sumt, en sumt er greitt hjá ríkisféhirði. Af því hefir þessi mismunur komið fram, að greiðslur og reikningar eru sitt í hvorum stað. Ég hygg því, að það sé betra, að framvegis fari allar greiðslur á reikningum og til einstakra manna fram í skrifstofu Alþingis, sem annast reikningshaldið, en hún fái ávísanir frá ríkisféhirði, eins og svo fjölmargar aðrar stofnanir. - Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta.

Flm. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: Þar sem tilgangi þessarar till. er náð, er vitaskuld eðlilegt, að hún verði tekin aftur, og er ekki ástæða til, að hún verði samþ. formlega, þar sem hæstv. ráðh. hefir gefið fullnægjandi svör. Ég vil minna á, að það er ekki ráðh. að segja, að við svo búið megi standa eða úrskurða um aths. við LR., heldur er það endurskoðendanna. Úr því að ráðh. fór að blanda inn í þetta ákúrum til endurskoðendanna, um að við hefðum ekki gert skyldu okkar, finnst mér skylt að sýna fram á, að þetta er alveg gersamlega á misskilningi byggt. Það er alveg rétt, að reikningar Alþingis heyra ekki undir hinu umboðslegu endurskoðun. Hann segir, að við höfum ekki litið nema á niðurstöðutölur, en þetta er ekki rétt, því farið var gegnum alla reikningana og borið saman, svo að hér var fullkomin endurskoðun. En hæstv. ráðh. blandar hér saman endurskoðun og eftirliti með því, hvað ríkisféhirðir borgar út. Og þessar skekkjur koma af því, að ríkisféhirðir hefir borgað meira út en reikningar frá skrifstofu Alþingis sýna, að honum ber, og verða þeir því í ósamræmi við færslur ríkisbókhaldsins, og það er ekki endurskoðendanna að finna þetta út frekar en verkast vildi. Við höfðum mjög nauman tíma, og var erfiðara um að vinna við endurskoðunina vegna þess, hve stutt var milli þinghalda, en við settum töluverða vinnu í að leita þetta uppi, en fundum ekki. Ég vil algerlega mótmæla því, að við endurskoðendurnir höfum brugðizt hér skyldu okkar. Reikningar Alþingis voru endurskoðaðir af okkur og reyndust algerlega réttir. Við beindum þessu til ríkisbókhaldsins, en ekki til hinnar umboðslegu endurskoðunar. Við fórum í að leita, hvers vegna niðurstöðutölum bæri ekki saman, en annars er ekki ástæða til að karpa um þetta við ráðh. Ég vil þá minnast á eina skekkjuna, sem er greiðsla til hv.þm. S.-Þ. Tvisvar var búið að gera aths. út af henni og fékkst ekki leiðrétt. Loks var þetta greitt, og nú kemur fram misvísing í þriðja sinn vegna þessarar upphæðar.

Þetta gerir sparsemin

. Ég er ekki að ásaka hv.þm., en aðeins að benda á, að þessi upphæð hefir þrisvar sinnum valdið skekkju í LR. Hæstv. ráðh. var að tala um, að réttara gæti verið, að skrifstofa Alþingis annaðist allar útborganir. Þetta getur verið rétt, - ég veit þó ekki, hvort til þess er sérstök ástæða, en hefði það verið, þá hefði þessi skekkja aldrei orðið á þennan hátt, því þá hefðu niðurstöðutölurnar á reikningi skrifstofunnar komið óbreyttar inn á reikninginn. Þannig er þetta um fjölda reikninga, að niðurstöðutölur einar eru færðar inn hjá ríkisbókhaldinu á LR. og verður jafnan að athuga þá reikninga sérstaklega. En ef ætti að taka þann sið upp að greiða alla reikninga hér í skrifstofunni, yrði ekki hjá því komizt að ráða sérstakan mann til þess starfa og auka þannig skrifstofukostnaðinn. En þetta er ekki flóknara en svo, að þetta ætti að geta stemmt. Mismunurinn hefir alltaf fundizt þangað til nú og hefir hann venjulega stafað af því, að nokkuð af því kostnaðinum hefir verið greitt utan ávísana frá skrifstofustjóra Alþingis. Þingkostnaðurinn hefir, að ég held, aldrei stemmt við upphæðir á landsreikningunum, en hingað til hefir munurinn alltaf fundizt við stutta eftirgrennslan.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég skal ekki lengja umr. mikið. Hv. 1. þm. Reykv. sagði nú, að stj. ætti ekki að úrskurða um þetta, heldur yfirskoðunarmenn LR. Þetta er rétt. Stj. á ekki að úrskurða um þetta, enda hafði hún búizt við því, að þess mætti vænta, að endur skoðunarmenn LR myndu finna skekkjuna, en yfirskoðunarmennirnir hafa bara ekki fundið hana. Ég skal ekki bera á móti því, að reikningar Alþ. hafa sérstöðu. En það ætti að vera nægilegt, að yfirskoðunarmenn landsreikninganna endurskoðuðu einir þá reikninga, sem gefnir eru út af skrifstofu Alþ. og forsetum. Hitt veit ég, að sú skoðun er ekki nægileg, ef aðeins er litið yfir reikningana, en ekki fenginn samanburður á því. hvort allar þær upphæðir, sem færðar eru á landsreikninginn og eru á reikningum Alþ., séu réttilega útborgaðar. En hann fæst ekki nema með samanburði á reikningum skrifstofunnar og þeim upphæðum, sem ríkisféhirðir hefir borgað út. Þetta hefir verið gert núna, og kom þá í ljós, að ríkisféhirðir hefði borgað út hærri upphæð en skrifstofan hafði gefið upp. En í stað þess, að yfirskoðunarmennirnir áttu að leiða þetta í ljós, þá hafa nú aðrir orðið að gera það. En þeir eiga um leið og þeir endurskoða reikninga Alþ. að bera útborganirnar saman við tölur þær, sem ríkisféhirðir gefur upp. Og ef á milli ber, þá ber þeim að reyna að finna í hverju skekkjan liggur, því fyrr er endurskoðunin ekki fullkomin. Það verður að keppa að því að fá samanburð á því, hvort útborganir á landsreikningunum hafa farið réttilega fram, en um það er ekki hægt að sannfæra sig, nema með því að gera samanburð á reikningum Alþ. og þeim upphæðum, sem ríkisféhirðir hefir borgað út. Það, sem á milli ber, er ekki annað en það, hvort yfirskoðunarmönnum landsreikninganna beri skylda til að sannfæra sig um þetta. Ég lít svo á, að þetta sé skylda þeirra. Í stað þess að upplýsa þetta sjálfir núna, þá hafa þeir snúið sér til aðilja, sem ekki bar að upplýsa það. Það er svo með alla endurskoðun, að ef sá, sem endurskoðar, finnur einhverja skekkju, þá á hann ekki að fara til þess, sem fær hann til að endurskoða, og biðja hann um að finna, í hverju skekkjan sé fólgin, því að sá getur haft blekkingar í frammi, ef hann vill svo við hafa. Nei, endurskoðandinn verður sjálfur að rannsaka finna, í hverju skekkjan er fólgin.

Flm. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: Ég veit, að hæstv. ráðh. skilur það, sem ég sagði, en ég er ekki að heimta það af honum, að hann kannist við það, að hann hefir hér farið of langt í því að heimta, að starf yfirskoðunarmanna LR sé tvennskonar umboðsleg endurskoðun ofan á hina almennu endurskoðun. Starf yfirskoðunarmanna. LR. er að yfirlíta landsreikninginn, og ef það er einhver upphæð í honum, sem ekki stemmir við þær greiðslur, sem fram hafa farið, eða ef þar er einhver skekkja, þá geta þeir gert fyrirspurn til hinna umboðslegu endurskoðenda, og auk þess beint fyrirspurn til stj., en það er það, sem hæstv. ráðh. er að finna að, að þeir hafi gert í þessu tilfelli. En það hefir nú verið farið til hliðstæðrar endurskoðunar við hina umboðslegu, en hún er ekki umboðsleg nema að því leyti, sem hún er frá hendi reikningshaldarans, en hún er í sömu aðstöðu gagnvart reikningsfærslu Alþ. Það var beint til ríkisbókhaldsins fyrirspurn um, hvernig á því stæði, að reikningar þeir, sem athugaðir voru, stemmdu ekki við bókhald ríkisféhirðis. Hæstv. ráðh. skilur, að það er ekki verið að beina fyrirspurninni til ríkisféhirðis, því hann á hér hlut að máli, heldur til ríkisbókhaldsins, en það á að hafa eftirlit með útborgunum ríkisféhirðis. Í þessu tilfelli fann ríkisbókhaldið skekkjuna, en hún lá í því, að ríkisféhirðir hafði borgað of mikið. Það má segja, að svar hæstv. ráðh., að við svo búið megi standa, sé hæpið, þar sem ríkisféhirðir hefir borgað það, sem engin heimild var fyrir að borga. Það er ágætt, að það hefir verið gerð gangskör að því að leiðrétta þennan halla, sem er allt frá 2 aurum upp í 90 kr. Þar sem það hefir verið gert, þá get ég tekið þáltill. aftur, og er þá þessum eldhúsumr. væntanlega lokið.

Flm. (Pétur Ottesen) [óyfirl.]: Raun ber vitni um það, að hæstv. forseta Sþ., sem haft hefir hér völd síðan þessi till. var borin hér fram á fyrri hl. þessa þings, hefir ekki þótt þetta mál svo mikilsvert, að ástæða væri að taka það á dagskrá fyrr en þetta, eða láta það sæta þeirri venjulegu meðferð mála, að láta ekki óhæfilega langan tíma líða frá því að mál koma fram og þangað til þau eru tekin fyrir. Framan af þessu þingi voru þó ekki svo miklar annir, að ekki hefði verið hægt að taka fyrir þetta mál og önnur fleiri þörf mál, sem nú bíða skipbrot, af því að þau hafa ekki verið tekin fyrir fyrr. Hefði þó verið eðlilegra að taka slík mál til meðferðar fyrri hluta þings heldur en að bíða þangað til allt er komið í þá stertabendu, að þing verður að heyja nætur og daga, til þess að eitthvað liggi þó eftir þetta tvöfalda þing. Mér finnst þetta mál, sem hér ræðir um, svo mikilsvert, að ég get ekki látið það óátalið, að forseti skuli hafa látið undir höfuð leggjast að taka það fyrir allan þingtímann, þangað til 4 dagar eru aðeins eftir af hinu lengsta þingi, sem háð hefir verið. Og ég segi þetta líka fyrir munn allra þeirra, sem hafa opin augu fyrir drykkjubölinu, sem herjar alla þjóðina, því að um leið og einstaklingarnir heyja baráttu sína gegn þessu böli, ætti þingið að finna skyldu hjá sér til að taka þátt í þeirri baráttu, ekki sízt þar sem það einmitt er það, sem leitt hefir þessa bölvun yfir þjóðina með öllum hennar óskaplegu afleiðingum. Ég þarf ekki mörg orð til þess að lýsa ástandinu í þessu efni nú. Dæmin eru deginum ljósari og skýrari en svo, að bregða þurfi upp neinni mynd fyrir þeim, sem annars vilja ekki loka augunum fyrir ósköpunum og ósómanum, en þeir eru því miður margir, einnig hér á Alþingi. Þeir haga sér alveg eins og sagt er, að stærsti fugl veraldarinnar, strúturinn, geri, er hann grefur höfuðið í sandinn til þess að sjá ekki hættuna. Við menn með slíku strútseðli þýðir auðvitað ekki að tala. En sem betur fer er til stór hópur manna, sem hefir opin augun fyrir hættunni, og engan þarf að furða á því, þótt þeir menn noti hvert tækifæri til þess að benda á þau ósköp, sem yfir vofa eru þegar dunin yfir, og beita áhrifum sínum til eflingar bindindisstarfseminni í landinu. Það er alveg víst, að haldi svo áfram sem hingað til, er þjóðinni meiri hætta búin af áfengisófögnuðinum en nokkru öðru, þrátt fyrir alla viðskiptakreppu, markaðsbresti og skuldir. Ekkert rífur ein, niður djörfung, dug og dyggð þjóðarinnar eins og áfengið, og á engum eiginleikum ríður þjóðinni sem þessum á erfiðleikatímum. Allir vita, hve geysimiklum hluta af aflafeng landsmanna er sóað á altari vínguðsins, en þótt slíkt sé sorgleg sóun fjármuna, er þó meira um hitt vert, hve mikið af atorku og siðgæði þjóðarinnar fer þar forgörðum. Þetta er atriði, sem mér finnst sérstök ástæða til að benda á, þar sem það virðist vera orðin ríkjandi stefna hjá þingi og stjórn að afla sem mestra tekna í ríkissjóð með áfengissölu, og sóa þannig í staðinn dýrmætustu eiginleikum þjóðarinnar alveg takmarkalaust með þeirri fjáröflun. Mér finnst, að ekki hafi komið neitt fram, sem bendi til þess, að valdhafarnir ætli að slaka á klónni í þeim efnum. Nú er útlit fyrir, að tekjur ríkissjóðs af vínsölu síðustu ár verði 21/2 millj. kr. Ég mun ekki fara út í að rekja það nánar, þótt ég hafi um það fullar skýrslur, hve vínsalan hefir aukizt og margfaldazt síðan 1. febr., en niðurstaðan er sú, að tekjur ríkissjóðs hafa aukizt svona. En enginn getur litið á þetta sem vinning, nema sá, sem lokar augunum fyrir því, hvað þessi tekjuöflun kostar af starfsorku, heilbrigði, siðgæði og heimilisfriði, sem eru hyrningarsteinar hvers þjóðfélags. Þáltill. þessi miðar að því að draga, úr þeirri hættu og bölvun, sem leidd var yfir þjóðina 1. febr. s. l. Ég býst við, að um það megi deila, hve mikill ávinningur kunni að verða að samþykkt og framkvæmd þessara 5 liða þáltill. minnar. Ég býst við, að það geti verið álitamál. En ég vil skora á þá, sem kynnu að fara að telja fram ókostina á þessum till., að þeir láti ekki sitja við það eitt að rífa þær niður, heldur bendi á einhver betri ráð, ef þeir hafa snefil af vilja til að bæta úr núverandi hörmungarástandi. Ég mun nú víkja að þessum 5 liðum. Samkv. l. lið á að takmarka þann tíma, sem vínbúðunum er haldið opnum, til þess að torvelda aðgang manna að því að kaupa vín. Því lengur sem búðunum er haldið opnum. því auðveldara er mönnum að svala vínþorsta sínum. Ég veit að vísu, að þar með er ekki lokað fyrir það, að menn geti náð sér í vín utan þess tíma, sem búðirnar eru opnar, en ég er þess fullviss, að ekki nærri allir, sem nú ganga inn í búðirnar, myndu offra þeim verðmætum, sem þeir gera nú, ef lokunartíminn væri lengri. Ég býst við, að í sambandi við þetta hefði verið rétt að taka upp þá reglu, að skrásetja alla, sem kaupa vín, til þess að sporna við því, að menn kaupi vín til þess að selja það aftur óleyfilega. Ég hafði þetta í huga er ég samdi brtt. þessar, þótt ég setti ekki það ákvæði í þær, en vitanlega er ávallt hægðarleikur að setja slíkt ákvæði inn til að draga úr hættunni af leynisölunum. Í næsta lið er gert ráð fyrir, að dómsmrh., sem veitir veitingaleyfi, takmarki tímann mjög frá því, sem nú er. Ég legg til, að tíminn verði takmarkaður svo, að ekki megi selja vín nema 3 tíma alls á dag, aðeins með mat og ekki eftir kl. 9 á kvöldin. Þetta er í samræmi við 1. lið og miðar að því að draga almennt úr vínnautn manna, og sérstaklega að sporna við því, að hún gangi fram á nætur, því að verri reynsla er fengin af þessari sölu en svo, að ekki sé vert að gera eitthvað til að sporna við þeirri spillingu, sem hún leiðir af sér. Er drepið á í grg., hve mjög þessi sala hefir spillt ástandinu í Reykjavík í bindindisefnum. Að vísu er pottur brotinn víða annarsstaðar, en hér er fleira og efnaðra fólk til að taka þátt í slíku. 3. till. er sú, að alveg sé tekið fyrir að selja vín í samkvæmum, dansskemmtunum sem öðrum, hvort heldur er í veitingahúsum eða félagsherbergjum, en slík leyfi er nú algengt að veita, enda hefir orðið gerbreyting á öllu samkvæmislífi við það, að vinstraumnum er leyft að reyna óhindrað ofan í fólkið í þeim mannfögnuði, sem það hefir komið sér saman um á síðkvöldum og svörtum nóttum. Má nærri geta, hvernig siðferðisástandið er, þegar saman er dauðadrukkið fólk af báðum kynjum langt fram eftir nóttum, því að það er sá sorglegi sannleikur, að kvenfólk drekkur nú orðið ekki síður en karlmenn, og mér er sagt, að áhrif áfengisins lýsi sér jafnvel enn ófegur hjá kvenfólki en karlmönnum, þegar það liggur flatt fyrir drykkjufýsninni. Það þarf svo sem ekki að leiða getum að því, að það eyðir enn miklu af verðmætum í þjóðfélaginu, miklu meiru en svo, að þjóðfélagið fái staðizt þá upplausn og þann ófögnuð, sem yfir vofir af þessari skaðsemdar hættu. Þá kem ég að atriðinu, og kemst ég ekki hjá því að beina máli mínu sérstaklega til ríkisstj., eins og ég líka hefi gert í sambandi við vínveitingaleyfin í veitingahúsum og í þessum geðslegu samkvæmum, sem ég hefi minnzt á. En það, sem ég nú vil vekja athygli á, er það, hvernig ríkisstj. stendur að vígi í gjaldeyrismálunum, til þess að veita vinstraumnum inn í landið. Mikið af starfi Alþingis beinist nú að því viðfangsefni, hvernig komizt verði með sem minnstum skakkaföllum framhjá þeim örðugleikum, sem að þjóðinni steðja, sérstaklega gjaldeyrisvandræðunum í viðskiptunum við aðrar þjóðir. Hvernig við eigum að mæta verðfalli afurðanna og því, að sölumöguleikar þeirra á erlendum mörkuðum þrengjast alltaf meir og meir. Um þessi erfiðu verkefni snýst ákaflega mikið af starfsemi Alþingis. Það þarf mjög mikið að herða að þjóðinni með innflutningstakmörkunum á erlendum, vörum, og það meira að segja á nauðsynlegustu vörutegundum. Um það er ekkert að segja Ástandið getur orðið þannig, að þetta sé alveg óhjákvæmilegt, að neita t. d. um byggingarefni og aðrar ómissandi efnivörur til þess að bæta húsnæði fyrir menn og skepnur, bæði við sjó og í sveitum. Ekkert sýnir betur, hvílík óhæfa það er, þegar svo er ástatt, að það verður að neita um gjaldeyri til þessara bráðnauðsynlegu umbóta, að þá skuli samtímis vera varið ótakmörkuðum gjaldeyri til innkaupa á víni og tóbaki í landið. Og þessi gjaldeyrieyðsla til vinkaupa, sem nemur geysiháum upphæðum. hefir ekki í för með sér annað en eymd, siðspillingu og tortímingu fyrir þjóðina og eyðslu á verðmætum hennar. Þegar þetta er svo borið saman við þær ráðstafanir, sem gerðar eru til niðurskurðar á óhjákvæmilegustu nauðsynjum almennings, þá kemur það skýrast í ljós, hvað þessi misnotkun á gjaldeyrinum er gersamlega óafsakanleg. - Af þessum ástæðum er 4. liður till. fram kominn, en þar er því beint til stj., að leggja fyrir gjaldeyris- og innflutningsnefnd að veita ekki gjaldeyri til kaupa á sterkum drykkjum, fyrr en fullnægt er gjaldeyrisþörfum landsmanna um kaup á nauðsynjavörum. Ég veit ekki, hvaða kröfur er sjálfsagðara að gera til valdhafanna heldur en þær, sem felast í þessari þáltill. Og það er einkennilegt um jafnaugljóst mál og þetta er að það skuli vera látin viðgangast þessi misnotkun á gjaldeyrinum. Ég verð að segja það, að ennþá sjást enginn batamerki. Það bólar ekki á neinni bending frá stj. í þá átt, að hún ætli að sjá að sér í þessu efni. Tillögur hennar, bæði um tolltekjur og einkasölugróða á áfenginu, ber vott um, að það á ekki að slaka til eða breyta um stefnu, heldur sjá sem rækilegast fyrir því, að gersamlega verði fullnægt öllum drykkjuskaparhvötum almennings í landinu. Nú er sagt, að samkv. áætlun fjárl. eigi að hækka tekjurnar af áfengissölunni, og ná þeirri aukningu með hækkun á útsöluverðinu. Hæstv. fjmrh. ætlaði að hækka tekjur af áfengistollinum, en það gat ekki byggzt á öðru en auknum innflutningi áfengis. Um hækkun á útsöluverðinu er það að segja, að ekki dregur það úr drykkjuskaparbölinu. heldur lyftir það undir aðstöðu bruggara og smyglara. Og reynslan hefir sýnt, að það er ekkert annnað en gaspur og orðagjálfur út í loftið, að nú sé verið að kveða þá niður. Nýjustu dæmin sýna hið gagnstæða. nú hefur fyrir skömmu verið gerð herferð gegn bruggurunum í landinu, og þá kemur það í ljós, að þeir eru svo að segja á hverju strái eins og áður. Það hefir sannazt, meðal annars, að hér í Reykjavík er farið að brugga vín uppi á háalofti í landsspítalanum síðastl. sumar. Hvað skyldi þá eiga sér stað í bruggunarmálunum úti um hinar dreifðu byggðir? Aldrei hefir verið sýnd önnur eins fífldirfska á þessu sviði og þegar farið er að stunda vínbruggun í aðalsjúkrahúsi landsins í höfuðstaðnum. Hvað mundu bruggararnir þá leyfa sér annarsstaðar? Þessi tiltæki eru aðalega sprottin af hagnaðarvon bruggaranna, eða til þess að afla þeim fjár. Ég er þá kominn að 5. og síðasta liðnum, þar sem skorað er á ríkisstj. að leggja ríkt á við löggæzlumenn ríkisins, að þeir gangi röggsamlega fram í því að hafa eftirlit með, að áfengislögunum sé hlýtt. Ég hefi nú með því, sem ég sagði síðast, sýnt fram á, að þessi áminning er ekki ástæðulaus, þar sem reynslan hefir sýnt, hversu mikið er framið af lögbrotum á þessu sviði, og jafnvel á hinum ólíklegustu stöðum. Það er sannarlega ekki að ófyrirsynju, þó að skorað sé á stj. að láta löggæzlumenn ríkisins ganga röggsamlega fram í því, þannig að þeir láti einskis ófreistað til þess að hamla á móti vínbruggi, smyglun og auðvitað líka óleyfilegri meðferð og sölu vína, sem leyfilegt er að selja í vínbúðum og á veitingastöðum. Það er því fremur ástæða til að leggja áherzlu á þetta, þar sem felldar voru á síðasta þingi brtt. frá mér við áfengislögin, um að hafa sérstakt eftirlit með vínbúðum úti á landi og með flutningi áfengis í bifreiðum. En afleiðing þess, að Alþingi vildi ekki hafa þetta ákvæði í lögunum, er vitanlega sú, að það krefur miklu meira starfs af löggæzlumönnum ríkisins að framkvæma eftirlitið heldur en ef slík ákvæði hefðu verið tekin í löggjöfina. Þetta er afleiðing af þeirri skammsýni löggjafanna, að vilja ekki fyrirbyggja sýnilega misnotkun á vínveitingaleyfum, eða gera löggjöfina þannig úr garði, að hægt sé að halda í skefjum misnotkun áfengis í landinu. Ég mun svo ekki fara um þetta fleiri orðum að sinni, en vil aðeins brýna það fyrir mönnum, hversu mikilsvert alvörumál það er, og þá sérstaklega fyrir þjóðfélagið í heild, að fullkomin samtök og samvinna sé á milli stjórnarvalda, bindindisfélaga og allra góðra manna í landinu um að framfylgja lögunum og halda vínnautninni í skefjum. En þess ber að gæta, að því fúsari eru einstaklingarnir til þess að leggja fram krafta sína og vinnu fyrir þetta málefni, sem þeir verða varir við meiri skilning og stuðning frá Alþingi og stjórnarvöldum í þessari nauðsynlegu baráttu. Það getur ennfremur tekizt með áhuga þings og stj. að ýta undir þá bindindissinnuðu menn í landinu, sem vilja leggja fram fé og vinnu til þess að hamla á móti þessum þjóðarvoða og kveða hann niður. Þessu þurfa Alþingi og valdhafar þjóðarinnar að gefa fullar gætur. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um till., og fer það eftir svörum hæstv.ríkisstj., hvort ég hefi ástæðu til að taka aftur til máls.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Hv. þm. Borgf. hefir nú gefið hér nokkuð langa skýrslu um það, hvernig ástandið hefir verið í landinu í áfengismálunum síðan áfengislögin gengu í gildi. Hann gaf einnig skýrslu um þetta í útvarpinu fyrir nokkru síðan, og sá ég þá ástæðu til að skrifa upp einstök atriði úr þeirri ræðu hans og leita fyllri upplýsinga út af þeim. Ég skal ekki fara hér út í þá skýrslu, sem hv.þm. flutti í útvarpinu. En hinsvegar mun ég athuga að nokkru það yfirlit, sem hv.þm. gaf hér um málið. Það fyrsta, sem máli skiptir, þegar verið er að beina ákúrum út af þessu gegn stj., er það, hvort ég hafi gert það, sem Alþingi ætlaðist til og lagði fyrir út af þessum lögum, eða hvort áfengislögunum hafi yfir höfuð verið réttilega framfylgt. Í fyrsta lagi var ætlazt til þess, að skipaður yrði fulltrúi í áfengismálum, sem kallaður er áfengismálastjóri. Þetta var gert. Það var skipaður í það starf mjög áhugasamur maður, sem mikið hefir unnið að bindindismálum í landinu og stórstúka Íslands hafði bent á. Þessi maður hefir ákveðin laun fyrir störf sín, svo að hann ætti að geta gefið sig óskiptan að þeim. Jafnframt hafa verið, samkv. till. áfengismálastjóra, skipaðar áfengisvarnarnefndir í hverjum einasta hreppi á landinu, eins og Alþ. ætlaðist til, til þess að vinna á móti áfengisbölinu. Ennfremur hefir á þessu ári, eins og hv.þm. gat um, verið gerð alveg sérstök herferð gegn bruggurum og smyglurum í landinu, og fyrir þeirri herferð stóð sá maður, sem bezt hefir reynzt í því á undanförnum árum að hafa upp á bruggurum og útrýma þeim. Þessi maður, Björn Blöndal, hefir verið margar vikur í ferðalögum úti um land í þessum erindum. Það hafa aldrei verið skiptar skoðanir um það milli mín og hv.þm. Borgf., að Alþingi beri að gera allt, sem það getur, til þess að útrýma áfengisbölinu úr landinu. En við höfum bara ekki verið sammála um leiðirnar til þess að ná því marki. Ég er alveg samþykkur 5. lið í þáltill.hv.flm., um að lagt sé ríkt á við löggæzlumenn ríkisins, að þeir gangi röggsamlega fram í því, að áfengislögunum sé hlýtt. En mér kemur það undarlega fyrir sjónir, að hv.flm. skuli nú bera fram áminningar um þetta, þegar búið er að skipa duglegan mann fyrir áfengismálastjóra, til þess að gefa stjórnarvöldum landsins upplýsingar um þessi efni og til þess að vinna gegn áfengisnautninni, og auk þess hefir verið skipuð nefnd í hverjum hreppi til að gera hið sama, og í þriðja lagi hefir verið gerð röggsamleg herferð á hendur bruggurunum. En þó ég líti svo á, að hv.flm. hafi engin tilefni til þess að veita stj. áminningar um framkvæmd áfengislaganna, þá er ég honum sammála um, að þessar ráðstafanir sé sjálfsagt að gera. En reynsla mín sem lögreglustjóri í Reykjavík í 8 ár hefir sannfært mig um það, hvaða tökum sé bezt að taka á þessum málum, og samkv. þeirri reynslu get ég ekki orðið hv.þm. Borgf. samferða lengra en þetta. Ég hefi þegar slegið því föstu, að ríkisstj. hafi gert allt á þann hátt, sem til var ætlazt samkv. áfengislögunum, til þess að vinna á móti áfengisbölinu. Og, eins og hv.þm. Borgf. tók fram, þá hefir sá löggæzlumaður, sem bezt hefir reynzt í þessu efni, verið sendur í herferð gegn bruggurunum út um land. Lýsing hv.þm. á því, hvernig ýmiskonar afbrot hafi aukizt, svo sem þjófnaðir og innbrot, síðan áfengislögin gengu í gildi, eins og hann tók fram í skýrslu sinni í útvarpserindinu er, sem betur fer, ekki sönn. Til þess að gefa hv. Alþingi réttar upplýsingar um það. hvernig áfengislögin hafa reynzt, skal ég leyfa mér að lesa hér upp, samkv. skýrslu lögreglustjórans í Reykjavík, í fyrsta lagi, hversu margir menn hafa verið sektaðir fyrir ölvun á almannafæri, og ennfremur eru talin ýms önnur áfengislagabrot o. fl. í Reykjavík. Gera má ráð fyrir, að skýrslan sé að öllu leyti rétt, þar sem hún er gefin af þeim mönnum, sem séð hafa um löggæzluna í mörg ár og alltaf fylgt sömu reglum, þar eð sömu menn hafa framkvæmt eftirlitið á því tímabili, sem skýrslan nær yfir. Búizt hafði verið við, að ástandið yrði verst fyrsta árið eftir afnám bannlaganna, eins og í Noregi. En niðurstaðan er sú, að árið 1935 eru talsvert færri sektaðir fyrir ölvun á 10 mánuðum heldur en sum árin þar á undan. Ölvunarbrotin komust hæst 1930. Þá voru þau alls 880. En samanburðurinn á milli ára er að öðru leyti þannig samkv. skýrslunni, sem ég minntist á, með leyfi hæstv. forseta: Skýrsla um ölvunarbrot, áfengislagabrot o. fl. í Reykjavík. 1/1-31/10 Brotin 1931 1932 1933 1934 Aths um árið 1935 1935 . Ölvun ..................... 594 614 518 483 1)546 1) Þar af 45 í janúarmánuði Ölvun við bifreiðaakstur ... 45 43 36 29 2) 21 2) - - 3 í Áengissala ................ 27 10 11 15 7 eða hærri þá en hina mánuðina Brugg ..................... 16 29 43 30 3) 13 3) Þar af 6 í janúarmánuði Smygl ..................... 31 14 12 26 4) 23 4) - - 3 í Þjófnaður ................. 76 78 88 83 5) 79 5) - - 6 í - Tala ölvunarbrota gengur sitt á hvað. Þó er hún langhæst 1930, og árin 1931 og 1932 eru þau allt eins há og þetta ár, sem búizt var við, að yrði verst allra ára. Um árið 1930 er rétt að geta þess, að þá var mannmörg aukalögregla starfandi um nokkurt skeið og umferð í bænum og fólksfjöldi algerð undantekning frá því vanalega vegna alþingishátíðarinnar. Það er eftirtektarvert, að brot fyrir vínbruggun hrapa niður í 13 árið 1935. Undir liðunum brugg og smygl í þessu yfirliti er langoftast einnig um sölu að ræða. þó að það komi hér ekki fram, enda oft ósannað. Þær tölur, sem skýrslan birtir um þjófnaði hér í bænum, hreyfast lítið frá ári til árs, og hafa eigi aukizt á þessu ári. Og þeir stórþjófnaðir, sem áttu sér stað í kirkjunum hér í bænum í fyrra vetur, og hv.þm. Borgf. talaði um sem dæmi þess, hversu stórfelldir og svívirðilegir þjófnaðir hefðu aukizt á þessu ári, þeir voru framdir áður en áfengislögin gengu í gildi. Þrátt fyrir þetta dettur mér ekki í hug að neita því, að ástandið í áfengismálunum er langt frá því að vera glæsilegt; það er þvert á móti mjög alvarlegt. En það þýðir ekkert að taka það sem mælikvarða á vínnautnina í landinu, hvað selt hafi verið nú á þessu ári í áfengisverzlun ríkisins og hvað selt hafi verið þar áður. Stafar það vitanlega af því, sem öllum má vera kunnugt, að það áfengi, sem áður var selt hér á landi í stærstum stíl, var smyglað áfengi, sem sett var hér upp úr skipum, víðsvegar við Faxaflóa og Breiðafjörð, og jafnvel á Norðurlandi, og síðan flutt með bílum hingað til bæjarins. Og fólk hirti Whisky-flöskurnar, sem það fann á við og dreif, og notaði þær undir kaffi. Alveg hið sama má segja um bruggarana. Það má geta því nærri, að þegar teknir hafa verið 40-50 bruggarar á einu ári, þá er það ekkert smáræði, sem þeir hafa getað framleitt og selt af áfengi áður en þeir voru teknir. Það verður aldrei mælt eða talið í tölum, hvað bruggarar og smyglarar hafa selt hér af áfengi árlega að undanförnu. Allur samanburður á vinsölu áfengisverzlunarinnar nú við það, sem áður hefir verið selt hér af áfengi, er því algerlega út í bláinn. vegna þess, að það veit enginn um, hvað áður hefir verið selt hér af brugguðu og smygluðu áfengi. Það átti sér meira að segja stað - og komst upp ári síðar -, að það komu upp heil skip, heilir togarar hingað til lands beinlínis til þess að smygla áfengi. Þau héldu sig á höfnum og í nágrenni og hlóðu sig af fiski aftur, sem þau svo fóru með til útlanda. Nei, það eina, sem við höfum til þess að miða við í þessu efni, eru skýrslur þær frá lögreglunni í Rvík, sem liggja fyrir um afbrot í þessum sökum, og þær eru eins og ég hefi þegar bent á. Þegar verið er að tala um að koma í veg fyrir meiri áfengisnautn með till. eins og þeim, sem hér liggja fyrir frá hv.þm. Borgf., þá verð ég að segja það, að ég hefi ekki mikla trú á því, að það geti tekizt, og skal ég færa að því nokkur rök. Ég hefi sagt, eins og ég tók fram í umr. um áfengismálið í fyrra, að það væri ekki hægt að vinna á móti áfengisbölinu í þessu landi frekar en annarsstaðar á annan hátt en að upplýsa fólkið um það, hvílíkt böl áfengisnautnin er. Aðrar þjóðir hafa orðið að beygja sig fyrir þessu, og við verðum að gera það sama. En ég er á sama máli og hv.þm. Borgf., að gera allt í þessu máli á því sviði, sem í valdi ríkisstj. er að gera. Ég skal þá minnast á þessar till. og reyna að eyða sem stytztum tíma í þær. Fyrsti liðurinn er um það, að sjá um, að í áfengisútsölu ríkisins sé ekki selt vín nema þrjá daga vikunnar, og aldrei lengur en 4 tíma á dag. Ef þetta ákvæði yrði samþ., þá er ég sannfærður um, að það yrði enginn ávinningur að því, vegna þess, að ef þessi till. yrði samþ., þá mundu áfengissalarnir birgja sig upp af áfengi eins og þeir gerðu meðan takmörkunin var ennþá meiri, og selja áfengi með hækkuðu verð: þá daga, sem áfengisverzlunin væri lokuð. Þetta er staðreynd, sem þýðir maður, sem mest hefir barizt gegn áfengissmyglun, sagði þegar búið var að samþ. að loka áfengisútsölum kl. 4 á laugardögum, að eini stórgallinn, sem hann sæi. væri, að það ætti að loka svona snemma á laugardögum, vegna þess að það væri vatn á myllu áfengissalanna. Og hann kom beinlínis til mín til þess að fá þessu breytt. En hvílíkt himnaríki yrði það ekki fyrir áfengissalana í þessum bæ, ef áfengsverzluninni yrði lokað annanhvern dag. Önnur till er um það að ákveða það í reglugerð, að veitingahús megi ekki selja vín nema með mat, og ekki nema 3 tíma og aldrei eftir kl. 9 kvöldin. Ég held, að menn séu yfirleitt á sama máli um það síðan þessu var breytt - því að þannig var það - þá hafi a. m. k. batnað ástandið á veitingahúsinu, sem hér er um að ræða. Því að reynslan var sú, að þegar menn fengu vín með mat frá kl. 7 til 19 á kvöldin, þá hvolfdu þeir því í sig í einu á seinustu mínútunum og urðu vanalega svo augafullir, að þeir urðu ósjálfbjarga það sem eftir var kvöldsins. Reynslan hefir orðið sú, síðan þessu var breytt, að betur hefir verið farið með vín á þessu veitingahúsi heldur en gert var áður. það yrði því tvímælalaust stórt spor aftur á bak í áfengismálunum, ef takmarka ætti svona vínveitingatímann á veitingahúsunum, og eins ef ætti að loka áfengisútsölum annanhvern dag. Það má gjarnan minnast á í þessu sambandi, að ég hefi spurzt ýtarlega fyrir um það, hvernig það hafi verið á stúdentaballinu 1. desember. því að 1. desember og gamlárskvöld hefir þótt talsvert bera á því, að mikið væri drukkið. En það ber öllum saman um að ástandið hafi verið betra nú 1. desember heldur en áður en áfengislögunum var breytt. Afleiðingin yrði engin önnur en sú, ef lokað yrði kl. 9, að það kæmist sama lagið á og áður, að hver einasti maður, og jafnvel konur líka, fá sér vín og hella því á pela og hafa það í rassvasanum 

Er hæstv. ráðh. búinn að sauma fyrir þær?

. Ég sé ekki ástæðu til að svara svona orðalagði, af því að ég er ekkert sérstaklega orðljótur, og held ég, að sæmra væri fyrir hv.þm. að halda sér saman en að viðhafa slík orð. Um 3. lið till., sem fjallar um vínveitingaleyfi í veizlum og á dansskemmtunum, gilda sömu rök og um annan liðinn. Sama reynslan á undanförnum árum, sú reynsla, að menn birgja sig upp af víni og hafa það með sér og drekka það einmitt á þeim stöðum, þar sem er miklu lakara að menn fari með vín heldur en á almannafæri. Þá minntist þessi hv.þm. á, að það væri eðlilegt að leggja hömlur á gjaldeyri til þess að kaupa áfengi fyrir. (Og hann álítur það. Þessi hv.þm., að það út af fyrir sig mundi verða til stórframdráttar fyrir þetta mál að loka fyrir gjaldeyrinn og á þann hátt í raun og veru að innleiða að nokkru leyti aftur bann á áfengi. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að það væri mjög ákjósanlegt að geta neitað um gjaldeyri, sem þarf til þess að flytja áfengið inn í landið. Ég er sammála hv.þm. um það. En ég er jafnviss um hitt, að þegar verður stöðvaður verulega innflutningur á áfengi inn í þetta land. Þá kemur það sama upp á teningunum og áður, að eftirspurninni verður fullnægt með smygluðu og brugguðu áfengi. Það er í raun og veru einkennilegt - og ég bið hv.þm. að taka vel eftir þeim rökum. - að hv.þm. Borgf. skuli jafnhliða og hann kemur fram með þessa till. um að hefta innflutning á áfengi með því að halda í gjaldeyrinn, sem en álít rétt að gera eins og mögulegt er, koma með þau rök í málinu, að ef áfengi væri hækkað í verði, mundi það þýðingarlaust. En vegna hvers? vegna þess - til þess að nota hans eigin orð -, að því dýrara sem áfengið er í landinu, þeim mun betri aðstaða fyrir smyglarana og bruggarana. Ef hækkað verð á áfengi verður vatn á myllu bruggaranna og smyglaranna -, hvað þá, ef bannaður er innflutningur á áfengi með öllu og neitað að selja það, hvað sem í boði er? Nei, hv.þm. kom þarna í sambandi við verðlækkun á áfengi einmitt með þau rök, sem gilda ekki nema að nokkru leyti um verðhækkun, en gildu til hins ýtrasta, ef á að stöðva innflutning á áfengi með öllu. Þar höfum við reynsluna frá undanförnum árum. Það er spurt um, hve mikið fé fari til innkaupa á áfengi. Ég hefi því miður ekki skýrslur um það við hendina, en það er óhætt að fullyrða, að sí gjaldeyrir, sem fer fyrir áfengi, er svo lítill, að menn trúa því varla. T. d. fyrir það brennivin, sem selt er hér, mun fura gjaldeyrir, sem nemur um 1 15 til 1 16 af útsöluverði þess. Ég hefi þá farið í gegnum þá liði, sem hv.þm. minntist á í þáltill sinni, og um einstaka liði byrjaði ég í raun og veru að ræða, t. d. að leggja ríkt á við lögreglumenn ríkisins að hafa eftirlit með, að áfengislögunum sé hlýtt. Ég er sammála hv.þm. um það, að það ber að gera allt, sem í valdi ríkisstj. stendur, til þess að halda fast að löggæzlumönnum ríkisins um að gera allt, sem þeim er mögulegt, til þess að sporna á móti því, að áfengislögin séu brotin, og gera allt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að áfengisnautn minnki. Ég hefi nú sýnt fram á, og þarf ekki að endurtaka neitt af því, að þetta er einmitt það, sem ríkisstj. hefir gert, eins og hv.þm. Borgf. sá sérstaka ástæðu til þess að minnast á í sambandi við löggæzlumanninn, sem sendur er út um land til þess að útrýma smygli og bruggun. Það er einmitt þessi leið, sem hefir verið farin í áfengismálunum. Það hefir verið skipaður mjög hæfur maður til þess að vera ráðunautur ríkisstj. í þessum efnum, og hefir hann valið sér til aðstoðar þrjá menn úr hverjum hreppi til þess að vinna að þessum málum. Jafnframt hefir hann stofnað fræðsluhringa, þar sem unnið er að því að leiða mönnum fyrir sjónir, hvílíkt böl áfengisnautnin er. Það er sannfæring mín, að einmitt á þennan hátt einan sé hægt að útrýma áfengisbölinu í landinu. Það er gleðilegur Vottur þess, sem ég er sannfærður um, að er miklu meira virði heldur en menn almennt taka eftir, að mikið af þeirri æsku, sem er að vaxa upp í landinu, er þeirrar skoðunar, að áfengisnautnin sé böl. Það er ekki heldur hægt að neita því, að mikill hluti íslenzkrar æsku er ákveðnari nú en nokkru sinni áður að berjast á móti áfengisbölinu, og það hafa verið stofnuð samtök í skólum landsins til þess að vinna á móti áfengisbölinu. Íþróttahreyfingin er mikið að eflast í þessu landi, eins og allir, sem í þessum bæ búa, hljóta að hafa tekið eftir. Er það líka stórt spor í sömu átt. Bezta vörnin gegn áfengisbölinu er, að fólk lifi heilbrigðu lífi og stundi útiveru. Það er á þennan hátt, sem ég vil taka höndum saman við hv.þm. Borgf. til þess að vinna á móti áfengisbölinu. Það skal ekki standa á mér sem dómsmrh. að gera það, sem í valdi ríkisstj. stendur, til þess að vinna á móti áfengisbölinu á þennan hátt. En að setja þessar reglugerðir, sem við erum margbúnir að reyna, að koma ekki að gagni, það er alveg þýðingarlaust. Það eina, sem hægt er að gera í þessu efni, er að láta lækninguna koma innan að frá fólkinu sjálfu.

Flm,. (Pétur Ottesen) [óyfirl.]: Hæstv. forsrh. segir, að hann hafi gert allt í þessu máli, sem fyrir hann hafi verið lagt af Alþingi. Ég skal ekkert um það segja, er hæstv. ráðh. taldi upp viðvíkjandi lögregluframkvæmdum á þessu sviði. Ég er ekkert að átelja hann fyrir, að hann hafi ekki gert skyldu sína í þessu efni, að því leyti sem stjórn lögreglunnar kemur til hans kasta. En hann hefir vanrækt allt annað, sem ég álít skyldu hans sem ráðh. að gera í þessu máli. sérstaklega þar sem hann hefir á valdi sinn veitingaleyfi veitingahúsa og vínveitingar í samkvæmum, og að því leyti, sem hann kann að vera samsekur hæstv. fjmrh. í að veita takmarkalausan gjaldeyri til þess að kaupa inn vín. Við vitum vel, að þegar afnám bannsins var samþ. hér á Alþingi, þá bjuggust þeir menn, sem að því stóðu, alls ekki við, að það hefði þær afleiðingar, sem raun hefir orðið á, og því var skylda hæstv. ráðh., þegar hann sá framan í þessar afleiðingar, að taka þær rækilega í taumana, að því leyti sem hann hafði aðstöðu til. Hann getur náttúrlega skotið skuldinni á takmarkalausum innflutningi vína yfir á hæstv. fjmrh., af því gjaldeyrismálin heyra sérstaklega undir hann, en þar sem hæstv.forsrh. er yfirmaður þessara mála í heild, hefði hann vitanlega getað gert sig gildandi í þessu efni. (Og þar sem hæstv. ráðh. gerði tilraun til að bera af sér þá ásökun, sem ég tel, að við bindindismenn höfum á hann, að hann hafi ekki gert það, sem í hans valdi stóð til þess að draga úr afleiðingunum af afnámi bannsins, þá ætla ég að fara nokkrum orðum um það atriði í ræðu hans. Hæstv. forsrh. sagði, að hér hefði verið settur áfengismálaráðunautur, sem rétt er, og hann hefði þá aðstöðu og væri þannig launaður, að hann gæti offrað öllum sínum kröftum fyrir bindindisstarfsemina. Hvernig er nú búið að þessum manni af hálfu Alþingis? Honum eru ætlaðar einar 3000 kr. til sinnar starfsemi á fjárl. Þetta er allt það fé, sem Alþingi ætlar honum til starfs síns, og mér virtist hæstv.forsrh. líta svo á, að með þeim launum ætti þessi maður að geta helgað bindindismálunum alla krafta sína. En það er síður en svo. Sökum þess hvað hann er vanhaldinn af þessum launum, getur hann vitanlega ekki látið nema brot af starfskröftum sínum af mörkum fyrir málefnið. Hvað snertir nefndirnar úti um land, þá má e. t. v. vænta einhvers gagns af þeim, en það er lítið komið fram frá þeim ennþá, m. a. af því þær eru nýlega skipaðar og hafa svo að segja ekkert starfað á þessu ári, þar sem þær hafa aðeins verið til á pappírnum. Ég skal ennfremur benda á dæmi um það, hvernig hæstv. ráðh. býr að áfengismálaráðunautnum að því leyti, sem hann ræður yfir blaðakosti síns flokks. Það var fyrir nokkru gerð árás á bindindisstarfsemi þessa lands í blaði hæstv. ráðh. og hún borin rógi. Áfengismálaráðunauturinn skrifaði svar við rógi þessum, en blaðið neitaði að birta svar þessa manns, sem skipaður er til þess að vera annar aðalmaður yfir þessum málum í landinu: hinn er vitanlegu forsrh. sjálfur, sem hefir flesta þræði þessara mála í sinni hendi. Þannig er þá búið að þessum áfengismálaráðunaut, þessum oddvita allra bindindismanna í landinu; hann fær ekki að koma að grein í blaði hæstv. ráðh. til þess að hnekkja rógi, sem þar hafði verið gegn bindindisstarfseminni áður fyrr. Það væri gott, ef hæstv. ráðh. leggur eins mikið upp úr starfi þessa manns eins og á honum var að heyra, að hann hnekkti slíkri framkomu gagnvart honum framvegis, þar sem hans áhrif ná til. Það, sem ég sagði um ástandið eftir að sterku vínunum var hleypt inn í landið, hafði ég eftir lögreglunni hér í Reykjavík. Hún tjáði mér, að í febrúar hefði meira en tvöfaldazt tala, þeirra manna, sem voru kærðir og settir í steininn fyrir áfengislagabrot. Hæstv. forsrh. kemur nú með skýrslu um þetta efni. Sýnir það vel, á hvað veikum ís hann stendur í þessu máli, að hann freistar þess að gera nokkurn samanburð á árinu 1930 og svo aftur árinu 1935. Hvað tímalengdina snertir, þá er þessi samanburður rangur að því leyti, að árið 1930 nær hann til alls ársins, en ekki nema til 10 mánaða árið 1935. Auk þess er annað við þennan samanburð að athuga, og það er, að árið 1930 var alþingishátíðin; þá safnaðist fólk hér saman af öllu landinu, svo tugum þúsunda skipti, og undir slíkum kringumstæðum er vitanlega meira seilzt eftir að ná í slíka hluti, sem hér er um að ræða, auk þess sem þá var meira gengið eftir að haldið væri uppi eftirliti heldur en nokkru sinni fyrr eða síðar, með tilliti til hinna erlendu gesta. Að þessu tvennu leyti er samanburður hæstv. ráðh. villandi, og sýnir það greinilega, á hvað ótraustum grundvelli hann stendur, er hann vill hnekkja rökum mínum um ástandið fyrir og eftir afnám bannsins, að hann tekur sérstaklega árið 1930 til samanburðar í þessu efni. Enn á ég ótalið eitt atriði, sem lögreglan hér í bænum gaf mér upplýsingar um, og það er, að nú eftir að sala sterku, drykkjanna fór að hafa áhrif, hefir ekki verið gengið líkt því eins ríkt eftir því eins og áður að draga í steininn þá, sem ölvaðir hafa verið á almannafæri, m. a. af því, að ekki hefir verið pláss fyrir þá alla í steininum. Sú regla hefir verið tekin upp, að reyna að bjarga þessum mönnum sem oftast heim til sín, til þess að tryggja það, að pláss væri í steininum fyrir þá, sem hvergi eiga samastað eða eru í því ástandi, að ekki þykir forsvaranlegt að leiða þá heim; svo miklu fleiri ölvaða menn hefir þurft að færa af almannafæri heldur en áður. Þetta kemur líka til greina. þegar verið er að bera saman tölu þeirra, sem settir eru inn fyrir ölvun nú og áður en sala sterku drykkjanna hófst. Ég vildi koma fram með þetta af því, að það tekur eiginlega af þann glans, sem hæstv. ráðh. virtist vilja setja á það, að áststandið væri ekkert verra en áður, þó hann raunar í öðru orðinu viðurkenndi, að ég hefði rétt fyrir mér í því, að ástandið á þessu sviði væri hér allillt. Ég ætla, að ég hafi þá með þessu hrakið það, sem hæstv.forsrh. hélt fram um lýsingar mínar á þessu efni, bæði í útvarpinu og hér á þingi, að þær hefðu ekki verið sannleikanum samkvæmar. Þegar þetta er allt lesið niður í kjölinn og öll atriði, sem máli skipta í þessu sambandi, tekin til athugunar, þá kemur í ljós, að ég hefi eigi tekið of djúpt í árinni. Viðvíkjandi brugginu gerði hæstv. ráðh. líka nokkurskonar samanburð á ástandinu á þessu ári og áður; komst hann að þeirri niðurstöðu, að það hefði minna verið bruggað heldur en áður. Það má vel vera, að þarna komi fram einhver munur, en e. t. v. á hann rót sína að rekja til þess, að bruggararnir hafi haldið í byrjun, að nú stæðu þeir verr að vígi með sölu sína eftir komu sterku drykkjanna inn í landið. Auk þess er víst, að trú margra á það, að sala sterku drykkjanna mundi kveða bruggið niður, hefir leitt til þess, að minna hefir verið sótt á að koma upp slíkri starfsemi í fyrstu heldur en gert hefir verið á síðari hluta þessa árs, eftir að reynslan hefir eyðilagt mannir manna um það, að sterku drykkirnir kveði bruggið niður. Þetta er a. m. k. atriði, sem vert er að athuga, þegar reynt er að fegra ástandið, sem við búum nú við, með samanburði við það ástand, sem áður var í þessu efni. Mér þykir gott að sjá hér framan í hæstv.atvmrh., því ég vona, að hann geti orðið nokkurt keyri á hæstv.ríkisstj. í þessu efni, a. m. k. miðað við þá afstöðu, sem hann hafði til áfengismálanna áður fyrr, og kem ég e. t. v. að því síðar í minni ræðu. Um smyglið, sem hæstv. ráðh. sagði, að hefði verið svo ógurlegt áður fyrr, er það að segja, að það var náttúrlega ógurlegt. Hann sagði, að það hefði verið smyglað áfengi í land hér við Faxaflóa og flutt hingað. Það hefði verið smyglað í land vestur á Breiðafirði og það hefði verið flutt áfengi norðan úr landi jafnvel. Hann sagði, að það hefðu komið heilir skipsfarmar af smygluðu áfengi hingað upp. Það er rétt, að í tvö skipti var gerð tilraun til að senda hingað sérstök skip til þess að selja áfengi, en í bæði skiptin tókst að koma því upp og gera skipin og farm þeirra upptæk. En hvernig er þetta nú? Ég hefi sagnir af því víðsvegar að af landinu, að ekki muni vera lítið um slíkan innflutning vína. Mér er t. d. sagt frá Austfjörðum, að ekki muni vera lítið um smyglun þangað, og víða annarsstaðar mun svipað ástatt. Þó það haldi e. t. v. áfram að vera meiri erfiðleikar á að koma smygluðum vínum í land hér í Reykjavík heldur en annarstaðar, þá hefir ekkert verið gert til þess að hefta það, að bílar geti flutt áfengi til Reykjavíkur og annara staða, þar sem markað er að fá fyrir það. Því er áreiðanlegt, að smyglið heldur áfram. Það kann að vera, að úr því hafi dregið eitthvað í bili, meðan menn voru að átta sig á hinum breyttu kringumstæðum og komast að raun um, hvað góð skilyrði eru til, að slík starfsemi geti haldið áfram. Hæstv. ráðh. sagði ennfremur, að það, þó sala vína hefði aukizt, væri enginn mælikvarði á vínnautnina í landinu, þar sem svo mikið hefði verið bruggað og smyglað áður. En þegar maður athugar þessa geysilegu aukningu á vínsölunni samhliða því, að bruggið og smyglunin heldur áfram, og ber þetta saman við ástandið, sem áður var, þá hygg ég það órækan vott þess, að margfalt meira áfengi renni ofan á landsfólkið nú heldur en áður en sterku vínin komu á markaðinn. Það hefir verið talað um vaxandi vínnautn hér í Reykjavík og öðrum kaupstöðum, en hún hefir einnig sýnt sig úti um sveitir landsins. M. a. varð á einum stað að fresta réttum til næsta dags sökum ölvunar, og þeir menn, sem áttu að reka féð úr réttum, komu því ekki til skila af því þeir voru miður sín af ölvun. Náttúrlega er drykkjuskapurinn mest áberandi í kaupstöðunum, m. a. vegna þess, hvað fólkið er þar margt, en afleiðingarnar af afnámi bannsins birtast nú einnig víðar og víðar úti um landsbyggðina. Hann verður þó ekkert vopn í höndum hæstv. ráðh., þessi samanburður, sem hann gerði til þess að draga úr því, sem ég hafði sagt um viðhorf áfengismálanna hér á landi nú. Það léttir ekki ábyrgðina, sem á hæstv. ráðh. hvílir fyrir það að ganga ekki röggsamlegar til verks heldur en hann hefir gert, þó hann reyni að slá ryki í augu manna, svo ástandið sýnist skárra heldur en það í raun og veru er. Það er svo, að enginn einstakur maður hefir kunnugleika til að skyggnast svo inn í alla króka og kima, að hann geti gefið tæmandi mynd af ástandinu, sem hið nýja viðhorf í áfengismálunum hefir skapað í landinu. Þá vék hæstv. ráðh. að till. mínum og lagði á móti þeim öllum, að undantekinni hinni síðustu, sem gengur í þá átt, að ástæða væri til að brýna fyrir stj. að skerpa eftirlitið eða ganga ríkara eftir ströngu eftirliti við löggæzlumenn landsins. Ég hefi nú ekki deilt á hæstv. ráðh. út af þessu atriði sérstaklega, en það hafa komið hér fram upplýsingar í þessu máli, ég ætla frá þeim hv.landsk., sem síðast talaði, sem benda fyllilega til þess, að hér þyrfti einnig að ganga röggsamlegar til verks heldur en gert hefir verið. Hæstv. ráðh. sagði, að eina afleiðingin af 1. lið till. minnar mundi verða sú, að hér mundi skapast gróðavænleg atvinna handa ýmsum af launsölu víns. Hv. 5. landsk. upplýsti nú, að þrátt fyrir allar þessar opnu gáttir víneinkasölunnar, þá væri selt mikið af vínum utan vínbúðanna. Þetta bendir til þess, að hæstv. ráðh. og þeir menn, sem stjórna lögreglunni hér í Reykjavík, þurfi að ganga nokkuð ríkar eftir um eftirlit með slíku, þó ég viðurkenni vitanlega fullkomlega, að þar sé um töluvert mikla erfiðleika að ræða. Mér skildist mega draga þá ályktun út af þeirri afstöðu, sem hæstv. ráðh. tók til till. minnar að því er snertir veitingaleyfi á veitingahúsum og samkvæmum, að helzta lækningin í því efni væri að láta vínbúðir ríkisins standa opnar allan sólarhringinn; takmarka ekki neitt þessa hluti, heldur láta sér ekki nægja útsölutímann, sem nú er, og bæta nóttinni við. Ef það er skoðun hæstv. ráðh., að ástandið verði því betra í veitingahúsunum, sem lengur er leyft að selja vínin, þá vitanlega leiðir af því, að það er skoðun hans, að það bæti líka ástandið yfirleitt að halda vínbúðunum opnum helzt allan sólarhringinn. Í þessu efni er það djúp staðfest milli skoðana okkar hæstv. ráðh., sem ég býst við, að gangi illa að brúa. Hvaða ráðs var gripið til í Vestmannaeyjum um lokaleytið síðastl. vor, þegar ástandið var orðið svo alvarlegt, að ekki var hægt að komu tauti við neitt? Mér er sagt, að þar hafi aldrei verið annað eins uppþotsástand síðan á dögum Tyrkjans. Var ekki gripið til þess að setja vínútsöluna undir hespu og lás? Það virtist eina ráðið til að bæla niður það uppþot, sem ölvun fjölda manns skapaði. Þetta bendir til þess, sem ég hefi haldið hér fram, að eina leiðin til þess að takmarka vínnautnina sé sú, að takmarka nokkuð frá því, sem nú er, aðgang manna að vínsölunni, halda búðunum ekki eins lengi opnum eins og gert hefir verið. Og sama hlýtur að gilda um hótelin og þær nætursamkomur, sem hæstv. ráðh. hefir verið að veita leyfi til vínsölu. Hæstv. ráðh. sagði, að 1. des. síðastl. hefði verið órækur vottur um, að ástandið hefði ekki versnað, heldur hefði það jafnvel batnað frá því, sem verið hefði. Ég hefi nú fengið lýsingu á því, hvernig þetta fór fram hér 1. des., og sú lýsing er alveg hræðileg. bæði að því er snertir karla og konur. Er verð að segja, að ef hæstv. ráðh. hefir fengið rétta lýsingu á samkomunni 1. des. og öðrum slíkum samkomum hér, þá lætur hann sér ekki allt fyrir brjósti brenna, og það hlýtur að vera nokkuð þykkur á honum skrápurinn, þegar um það er að ræða að komast inn að þeim skynjunarfærum hæstv. ráðh., sem hann hefir til þess að skapa sér rétta mynd af ástandinu eins og það er. Til þess manns, sem við samanburð sinn hér er að gefa í skyn, að við búum við eitthvert himnaríkisástand, miðað við það, sem áður var, er vitanlega ekki hægt að gera nema mjög takmarkaðar kröfur af hendi okkar bindindismanna, sérstaklega þegar athugað er, hverjum tökum hæstv. ráðh. hefir tekið þessa hluti hingað til. Nú, að því er snertir hitt atriðið, um gjaldeyri, þá kom þar fram sama grundvallarskoðun hjá hæstv. ráðh. Eins og hann vill svara drykkjugengdinni með því að hampa vínflöskunni framan í drykkjumanninn, eins vill hann ekki standa neitt á móti vínstraumnum inn í landið, svo að aldrei sé misst sjónar af því og haldið sé öllum möguleikum til þess menn geti fallið fyrir drykkjufýsninni og freistazt af þessum óþef. Hér ber nákvæmlega að sama brunni, að hæstv.forsrh. hefir gerólíkar grundvallarskoðanir og við, sem styðjum bindindis- og bannhugsjónina og trúum á réttmæti þeirra, þó að þær skoðanir hafi orðið að lúta í lægra haldi. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að það væri mótsögn hjá mér, að ég hefði viðurkennt, að með hækkun vínsins væri lyft undir smygl, en hinsvegar vildi ég takmarka innflutning á víninu. En hæstv. ráðh. hefir víst ekki athugað, hvað hann ristir grunnt með þessu og hvaða aðstöðumun það skapar handa bruggurunum, þegar allt flýtur í vínum, sem hægt er að selja leyfilega, eða þegar um takmarkaða sölu er að ræða. Þessi aðstöðumunur, með takmörkun innflutningsins, gerir það að verkum, að það er hægara að standa n móti brugginu eða mikilli vínsölu, af því að þá er frekar hægt að rekja feril bruggaranna og þeirra, sem sækja vín til þeirra. En þegar leyft er að selja ótakmarkað og verðið haft hátt á víninu, þá heldur sala bruggaranna áfram og þá er lokað fyrir þá möguleika að herja á bruggarana og uppræta þennan óþrifnað. Þegar hæstv. ráðh. ályktar, að um mótsagnir hjá mér sé að ræða, þá er það af því, að hann les ekki málið niður í kjölinn og gerir sér ekki grein fyrir því, hvernig það er í , framkvæmdinni. Jæja, ég hefi þó fengið það upp úr ræðu hæstv. ráðh., að hann lofar öllu góðu að því er snertir framkvæmd þessa máls, að svo miklu leyti sem löggæzlan fær haft hönd í bagga. En hann neitar gersamlega að ganga inn á þau atriði í minni till., sem létt gætu störf lögreglunnar til að standa móti vínnautninni. Þetta gerir hann með því, að hann vill ekki hefta aðganginn að Vínbúðunum, heldur öfugt,. Hann vill ekki heldur skerða sölu vínsins á veitingastöðunum, með því að takmarka tímann, sem það er á boðstólum. Hann vill ekki draga úr vínnautninni og þeirri spillingu, sem það hefir í för með sér, að vínveitingar séu leyfðar takmarkalaust, og ekki heldur með því að takmarka gjaldeyri í þessu efni. Þetta er skýr afstaða og gottað fá því yfirlýst, hver afstaða hæstv.forsrh. er gagnvart þessum þýðingarmiklu ráðstöfunum til þess að hamla á móti vínnautninni í landinn. Það er gott að fá því yfirlýst, hvað andvígur hann er þessum ráðstöfunum. Þá vil ég koma að hæstv.atvmrh. Það er kunnugt, að um hann gegnir öðru máli en hæstv.forsrh.; hann hefir verið áhugasamur um bindindismál, og hann oft verið inn á því og haldið fram, að mínar leiðir um takmörkun vínnautnarinnar gætu hamlað á móti þessari spillingu. Þá er hann sammála mér um það, að ef slíkar leiðir sem þessar væru farnar, þá mætti af þeim vænta árangurs í þessari baráttu. Nú vil ég skjóta því til hæstv.atvmrh., þar sem svo mikið djúp er staðfest milli hans og hæstv.forsrh. (ég dæmi þar eftir fyrri framkomu hans, og ég hefi ekki ástæðu til að halda, að honum hafi snúizt hugur, heldur sé hann nú einmitt sterkari í átökum, að hann beiti áhrifum sínum gegn skoðunum hæstv.forsrh., sem er af stjórnarvaldsins hálfu yfirmaður hans, og geri það, sem hann getur, til þess að uppræta þessar skoðanir forsrh. og leiða hann af villu síns vegar að taka nú í sína þjónustu þær till., sem ég hefi borið fram. Þó að ég hafi skiptar skoðanir í ýmsum efnum við hæstv.atvmrh., þá treysti ég honum, vegna þeirrar aðstöðu, sem hann hefir í ríkisstj., til þess að leggja fram lið sitt í þessu efni, treysti honum til að leggja þannig lóð sitt í skálina í ríkisstj., að það geti leitt til þess, að þetta mál yrði tekið þar fastari tökum heldur en yfirlýsing hæstv.forsrh. gefur vonir um. Það er því meiri von, að hæstv.atvmrh. geti gert sinn góða vilja og lofsverða tilgang gildandi í þessu máli, þar sem vitanlegt er, ,að það er eitt af þeim málum, sem sósíalistar liggja mikla áherzlu á, og eins og mönnum er kunnugt, þá er í ríkisstj. þeirra vilji mestu ráðandi. Ég treysti þannig atvmrh. til að taka í taumana, og ég veit hann getur verið sterkur, ef hann beitir sér, og ég skora á hann að láta málið til sín taka í ríkisstj. og beita þar sínu bolmagni. Og eftir því sem lýst hefir verið í hans blaði því hörmungarástandi, sem af drykkjuskapnum hefir hér leitt, og þar sem sagt er, að allir verði að taka höndum saman til að hamla á móti þessari spillingu, því fremur ætti hæstv. ráðh. að beita sér fyrir þessu, þar sem hann getur vænzt þess, að flokksblað hans styðji hann hvað þetta snertir. Ég vil því alvarlega skora á hæstv.atvmrh., að hann verði við þessum tilmælum mínum. Hann þekkir mína afstöðu og veit, að ég geri þetta málefnisins vegna að beina þessari áskorun til hans, þar eð þann ráðh., sem þetta mál heyrir undir, brestur algerlega skilning á því, að hvaða gagni þessi till. mín gæti komið, og stendur á öndverðum meiði við hæstv.atvmrh. og aðra landsmenn, sem vilja hefta áfengisstrauminn. Ég skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum, en ég vil aðeins að lokum benda hæstv.forsrh. á, að það er dálaglegt ástand, sem hann er að skapa og viðhalda í landinu, með því að skattleggja nauðsynjar manna og takmarka t. d. byggingarefni, en láta áfengið fljóta ótakmarkað inn í landið. Ég vil benda honum á, að það er svart ástand, sem hann skapar, þegar svo er komið, eins og fyrir bónda einum í Borgarf., sem ætlaði að koma sér upp fjárhúsi, en fékk ekki járn yfir það, því að gjaldeyrisnefnd neitaði um gjaldeyri til þess, og húsið varð að standa opið, og ef tíðin hefði ekki verið sérstaklega hagstæð, þá var búfjárstofninn í voða, vegna þess að nauðsynlegan hlut vantaði, af því að gjaldeyrir fékkst ekki fyrir honum. Það er væntanlegt, að hæstv.forsrh. geri sér rækilega grein fyrir þeirri mynd, sem hann er að draga upp í þessu þjóðfélagi með því að taka fyrir innflutning á nauðsynlegustu hlutum, meðan vínið er látið fljóta viðstöðulaust ofan í hvern mann, sem vili hella þessum drykk í sig. Ég vil brýna fyrir hæstv.forsrh., að hann setji vel á sig þessa mynd og þann stimpli, sem settur er á þetta þjóðfélag með þeirri grundvallarskoðun hans, sem ég hefi hér lýst. Það er gott fyrir hann að virða það sem gaumgæfilegast fyrir sér, hvernig hún lítur út í framkvæmd og veruleika.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég ætla að reyna að svara þessari löngu ræðu með eins fáum orðum og ég get. Það, sem okkur greinir aðallega á um, hv.þm. Borfg. og mig er það, hvernig eigi að sporna á móti áfengisbölinu. Þessi till. hans, eins og ég hefi sýnt fram á áður, tekur ekki þannig á málinu, að hún bæti nokkuð úr ástandinu sem er, heldur þvert á móti. Ég færði rök að því, að reynslan hefir skorið úr um þetta efni. Það er talað mikið um það, og ég viðurkenni, að ástandið er vont. Ég talaði ekki um neina Paradís, eins og hv.þm. Borgf. sagði, að ég hefði geri. En það er stöðugt verið að jagast á því og endurtaka það, að ástandið sé slæmt síðan áfengislögunum var breytt. En það er ekki minnzt á einu orði, hvernig ástandið var meðan landið átti að heita lokað fyrir áfengi. Og ég hefi sýnt fram á það með skýrslum, að ástandið er svipað og það var. Ég minni í því sambandi á afbrotin. Ég hefi lánað skýrslurnar, en ég var með þær í höndunum áðan, en mig minnir, að 1932 hafi afbrotin verið 614, en 10 mánuði ársins 1935 voru þau 546. M. ö. o., 1932 virðast afbrotin vera eins og árið 1935, þegar talið er, að ástandið yrði verst. Og árið 1932 er ekkert óeðlilegt í þessu efni. Þegar talað er um ástandið nú, mega menn því ekki gleyma, að ástandið 1930-1932 var ekki betra. Það voru eins drukkin vín þá, veik og sterk vín, og það þurfti ekki annað en hringja í áfengissalana. Þrátt fyrir það hafa starfað í lögreglunni þá eins og nú menn, sem hafa eins mikinn áhuga fyrir bindindismálum og hv.þm. Borgf. og rækt hafa starf sitt af mestu alúð. Og það þýðir ekki neitt að vera að draga fram ástandið nú sem nýtt ástand, er ekki hafi verið áður. Og þegar talað er um að loka fyrir sölu áfengis, þá er það margsannað af reynslunni í mörg ár, að þó að þetta sé gert, þá er það hið sorglega, að áfengisgirndin lætur ekki hefta sig. Og þó að farnar séu aðrar leiðir, eins og að takmarka gjaldeyri, þá er það svo að áfengið flýtur í landinu engu að síður: munurinn er bara sá, að ef lokað er fyrir innflutninginn, þá eru það áfengissalarnir, sem selja, en ríkisstj. annars. Munurinn er aðeins, að farið er með áfengið í vögnum, eins og þegar lokað er vínverzluninni, og það flutt upp um allan bæ og verzlað með það. Þetta er staðreynd, sem reynsla margra ára hefir sýnt, og það þýðir ekki að mæla á móti því. Ég er hv.þm. Borgf. þakklátur fyrir áhuga hans í þessu máli, og ég er honum sammála um nauðsynina að bæta úr því, og ég hefði viljað greiða fyrir þessum ráðstöfunum hans, ef reynslan hefði ekki sýnt, að þær koma ekki að neinu gagni. Og það er ekki einungis hér á landi, heldur líku í örðum löndum, þar sem samskonar löggjöf hefir verið reynd. Bæði hjá Norðmönnum, Finnum og Ameríkumönnum er þetta nákvæmlega það sama. Því er ekki til neins að vera að gera svona, tilraunir, og það er ástæðan fyrir því, að ég stend á móti. Að ég vilji ekki vinna móti áfengisnautninni, býst ég ekki við, að neinn geti haldið fram. Og ég bjóst sízt við, að hv.þm. mundi halda því fram, að ég vildi ekki gera allt, sem hægt er, til að vinna á móti drykkjuskap. Ég vil halda því fram, að aldrei hafi verið eins röggsamlega unnið á móti áfengisnautn af löggæzlunni í Reykjavík eins og meðan ég var fulltrúi hennar og lögreglustjóri. Þetta kom einmitt fram í þeim skýrslum, sem hv.þm. Borgf. hefir vitnað í, að eftirlitið var skerpt 1930 og hefir haldizt svo síðan. Þá þrefaldaðist tala þeirra manna, sem teknir voru fastir fyrir drykkjuskap, og þó var drykkjuskapurinn þá svipaður. Það er alveg táknandi um áhrif þeirra ráðstafana, sem hv.þm. Borgf. vill fara að koma á, að sá maðurinn í þessu landi, sem langduglegastur hefir verið að uppræta leynisölu og brugg, Björn Blöndal, bendir á það, að reynslan sýnir, að eitt af ákvæðunum, sem ýtir hvað mest undir leynisöluna, er það, að loka áfengisverzluninni kl. 12 á laugardögum. Þetta hefir gert það að verkum, að áfengissalarnir nota laugardagana til að selja áfengi á kvöldin. Ef ætti að halda áfram þessari röksemdafærslu, þá væri bezt, að búðirnar væru opnar allan sólarhringinn, en það má auðvitað ekki koma með slíkt, því það gildir ekki í þessu sambandi. Aðalatriðið er, að á kvöldin, þegar menn drekka mest, þá er þýðingarlaust að loka fyrir vínið. Það er hin sorglega reynsla í öðrum löndum og margra ára reynsla hér í Reykjavík og á þessu landi. Þetta er ekki leiðin, og þar skilur okkur á, hv.þm. Borgf. og mig, að loka fyrir vínstrauminn á þennan hátt. Leiðin er að reyna að uppræta áfengisgirndina með því að upplýsa fólkið, og til þess er auðvelt að finna leiðir. Það verður að vekja skilning hjá þjóðinni fyrir þeirri spillingu, sem af áfenginu stafar. Það er sú leið, sem verður að fara, En hér skiljast vegir milli mín og hv.þm. Borgf. Ég skal nú aðeins með örfáum orðum víkja að þeim liðum, sem hv.þm. hefir haldið fram, að ég hafi vanræki. Hv. þm. getur ekki hent nema á það eitt, að ég hafi gefið veitingaleyfi. Þar sem þessi leyfi hafa verið gefin, þá eru þau í höndum lögreglustjórans í Reykjavík, og hefir þar verið fylgt sömu reglu og áður, og Alþingi hefir séð sérstaka ástæðu til að veita heimild fyrir eitt veitingahús. En á öðrum veitingahúsum liggur veitingavaldið hjá mér. Og hvar eru þau leyfi, sem ég hefi gefið? Ég hefi ekkert slíkt leyfi gefið, þó að sótt hafi verið um þau í tugatali; ég hefi ekki veitt leyfi hótel Ísland, ekki hótel Skjaldbreið. Heklu eða Vík.

Ráðh. hefir veitt hótel Borg leyfi

. Hótel Borg er veitingastaður, sem löggiltur er sérstaklega. Það er ætlazt til þess samkv. áfengislöggjöfinni. Þar er gert ráð fyrir, að einu veitingahúsi sé veitt vínveitingaleyfi, og gerðu allir þm. ráð fyrir hótel Borg. Það hefir því ekki við nein rök að styðjast, að ég hafi veitt vínveitingaleyfi. Hv. þm. talaði um, að áfengismálaráðunautur hafi lág laun, 3000 kr., og ég er hv.þm. þar sammála, og var það hið eina, sem rétt var í ræðu hans. Ég skal fúslega fallast á, að þau verði hækkuð, því að það er í samræmi við mitt álit. Þá sagði hv.þm., að ég hefði ráðizt á stórstúkuna. En það hefi ég alls ekki gert. Það hefir verið ráðizt á stórstúkuna fyrir það, að hún hafi notað aðstöðu sína til þess að draga taum sérstaks flokks. Þessar árásir hafa verið nokkuð rökstuddar og virðast ekki hafa verið ástæðulausar. Ég verð að segja það, að starf stórstúkunnar undanfarin ár hefir verið mér sár vonbrigði. Sannleikurinn er sá, að Reglan er ekki lengur neinn lífrænn félagsskapur, eins og hún ætti að vera, og væri ástæða til þess að taka það mál sérstaklega til umr., en út í það skal ekki farið nánar hér. Það er fjarstæða hjá hv.þm., að það gildi ekki sama regla og áður um það, hverjir eru settir í fangelsi. Þeir, sem eru með óspektir, eru settir í fangelsi, en hinir eru fluttir heim. Hv. þm. sagði, að ástandið hefði verið sérstaklega slæmt í ýmsum réttum, svo að menn hefðu ekki getað sinnt störfum þar vegna ölæðis. Um þetta er sama að segja og um rök hv.þm. í heild. því hvernig var ástandið t. d. í Skeiðaréttum fyrir nokkrum árum, áður en bannlögin voru afnumin? Hefir nokkur yfirleitt heyrt verri lýsingu en þá, sem gefin var af ástandinu eins og það var þá? Þá varð að fá 4 eða 5 lögregluþjóna í þær réttir, og einnig varð að fá lögregluþjóna í aðrar réttir, til þess að reyna að koma í veg fyrir, að ástandið yrði áfram eins og það var þá orðið. Það má því vera slæmt núna, ef það er öllu verra en það var þá. Eins og menn sjá, þá er mikill meiningarmunur milli okkar hv.þm. Borgf. um það, hvernig eigi að vinna móti áfengisnautninni. Um það erum við ekki sammála, enda kom það glöggt fram, þegar áfengislögin voru samþ. Og ég hefi ekki breytt um skoðun síðan. Ég hefi með hverju ári styrkzt í þeirri skoðun, að ekki sé hægt að vinna móti áfengisnautninni, nema með því að uppræta áfengisgirndina. Hv. þm. Borgf. vill reyna að koma í veg fyrir áfengisgirndina með því að loka áfengissölunum 3 klst. fyrr á daginn, og hafa lokað annanhvern dag. En ég þykist hafa fært rök að því, að þetta sé ekki leiðin. En í öllu því, sem hv.þm. vill gera til þess að gera löggjöfina strangari - en þar þykist ég fyrst sem lögreglustjóri og síðar sem dómsmrh. hafa gert allt, sem í mínu valdi stendur, - og uppræta á þann hátt áfengisbölið, skal ég vera með honum í. Einmitt á þessu sviði þykist ég hafa sýnt, að ég vil vinna með honum. Að ég vil vinna í þá átt, hefi ég sýnt sem lögreglustóri og líka sem dómsmrh.Hv. þm. hefir ekki bent á eitt atriði, sem ég hefi vanrækt í þessu efni. Það eina er veitingaleyfið, en um það hefi ég gefið fullar upplýsingar. Ég held, að það yrði áfengismálunum til gagns, ef hv.þm. vill taka till. aftur, því eins og hún er, þá er hún algert spor aftur á bak, og reyna svo að sameinast mér og öðrum í því að vinna á þann hátt, sem reynslan hefir sýnt, að er eina leiðin til þess að vinna á móti áfengisbölinu. Ef hann gerði það, þá væri von um einhvern meiri árangur, en með till. er horfið að því að taka upp það, sem áður hefir verið og reynslan hefir sýnt, að hefir reynzt hörmulega.