Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Thoroddsen) : Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér liggur fyrir, hefur verið í athugun hjá allshn., og mælir allshn. með því, að hún verði samþ. með breyt., sem till. um eru prentaðar á þskj. 457. Allshn. sendi þessar till. á sínum tíma til Rafmagnseftirlits ríkisins, og álit Rafmagnseftirlitsins er birt í nál., og er það á þá leið, að það mælir með samþ. þessarar þáltill. og álítur hana þarfa. - Allir allshnmenn voru sammála um þáltill. efnislega, en með þeim breyt., sem ég gat um. Þáltill. þessi fer fram á, að rannsókn fari fram á því, hvernig verði helzt leyst þörf þeirra sveitaheimila fyrir rafmagn, sem hvorki hafa skilyrði til vatnsvirkjunar né eiga heldur kost á að fá raforku frá almannarafveitum, og að þegar þessi rannsókn hafi farið fram, um það, hvaða tæki heppilegust væru til þess, og gefa út leiðarvísi um gerð vélanna, niðursetningu og meðferð fyrir notendur. Og þáltill. gerir ráð fyrir, að þegar rannsókn hafi leitt í ljós, hvaða vélar hentugast verði að nota til þess að bæta úr raforkuþörf sveitanna, þá verði bændum tryggðar þær vélar með beztu fáanlegum kjörum og ákveðið, að ekki skuli vera hærri tollur greiddur af þessum vélum en landbúnaðarvélum. Þetta ákvæði viðkomandi tollgreiðslunni þótti n. orka tvímælis, að gæti staðið í till., og lýtur ein brtt. að þessu atriði sérstaklega. Hitt eru meira orðabreyt. Allshn. var sem sagt öll sammála um að leggja til, að þáltill. yrði samþ. með þeim brtt., sem ég gat um áðan.

Flm. (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Þessi þáltill., sem hér liggur fyrir á þskj. 438, er um rafveitu Norðurlands, flutt af níu þm. Í þáltill. er í fyrsta lagi lagt til, að ríkisstj. verði falið að láta hraða áætlunum um virkjun Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu, er miðast við það að fullnægja raforkuþörf Norðurlands, og að fullnaðaráætlanir verði tilbúnar áður en næsta Alþ. kemur saman og þá lagðar fyrir í byrjun þess. Við þetta vatnsfall er nú rafstöð sem Akureyrarbær reisti þar fyrir nokkrum árum. En hún mun nú senn ófullnægjandi fyrir þá rafmagnsnotendur, sem fá rafmagn þaðan, og vitanlega eru svo fleiri, sem þurfa á raforku að halda, sem mun verða heppilegt að taka einmitt frá virkjun við Laxá. Það er talið, að auðvelt sé að auka mjög virkjun við Laxá á þessum stað, þar sem rafstöðin nú er. En auk þess mun vera unnt að byggja rafstöð ofar við ána og fá þar mikið afl. - Hér er lagt til, að þeim áætlunum um virkjun, sem þegar er byrjað á, verði hraðað, eins og ég áður gat um, þannig að fullnaðaráætlanir um byggingu stórrar rafstöðvar við Laxá liggi fyrir í byrjun næsta þings. Þá er hér í öðru lagi lagt til í þessari þáltill., að ríkisstj. verði falið að afla nú á þessu ári tilboða í efni í háspennulínur frá orkuveri við Laxá norður um Norður-Þingeyjarsýslu allt til Raufarhafnar og vestur um Norðurland, um Þingeyjar-, Eyjafjarðar-, Skagafjarðar- og Húnavatnssýslur, og einnig að afla tilboða í efni í aðalspennistöðvar í þessum héruðum. Er til þess ætlazt, að þessara tilboða - verði leitað svo tímanlega, að þau geti legið fyrir þegar næsta Alþ. kemur saman: Þetta ætti að vera auðvelt að gera nú þegar, þó að ekki sé lokið fullnaðaráætlun um virkjunina. Í þessar línur og spennistöðvar ætti að vera hægt að leita tilboða þrátt fyrir það, og vil ég í því sambandi, ef þetta verður samþ., vænta þess, að reynt verði að fá tilboð um sölu á þessu efni sem víðast að frá þeim löndum, sem til greina geta komið, til þess að tryggt sé, að hægt sé að fá þetta efni, þegar ráðizt verður í kaup á því, með svo góðum kjörum sem kostur er á. Svo sem kunnugt er, liggur fyrir þessu þingi frv. til raforkulaga, og ég geri ráð fyrir því, að það verði að 1. áður en þessu þingi lýkur. Í því frv. er einmitt gert ráð fyrir því, að ríkið komi upp stórum rafstöðvum og aðalleiðslum frá þessum stóru rafstöðvum um byggðir landsins, en síðan taki við héraðarafveitur, annaðhvort reknar af héruðum eða ríkinu. Þetta, sem hér er lagt til í þessari þáltill., að undirbúin verði stórvirkjun og að undirbúin verði kaup á efni í háspennulínur og aðalspennistöðvar í nokkrum héruðum, er því í fullu samræmi við ákvæði þessa frv., sem ég nú hef nefnt. Loks er svo í þessari þáltill. rætt um fyrirhugaða virkjun Laxár í Austur-Húnavatnssýslu. Það mun vera langt komið að gera kostnaðaráætlun um virkjun þar, og telur Rafmagnseftirlit ríkisins horfur á, að þar muni vera hægt að byggja sex til sjö þús. hestafla rafstöð. Hér er í till. lagt til, að ríkisstj. verði heimilað að verja fé úr ríkissjóði þegar á þessu ári til kaupa á efni og vélum til þeirrar virkjunar, ef hagkvæmt þykir að koma upp orkuveri þar að loknum áætlunum um virkjun vatnsfallsins. Vil ég benda á, að áður hefur ríkisstj. verið heimilað að verja fé úr ríkissjóði til slíkra framkvæmda. T. d. er það svo um þær rafveitur, sem nú er unnið að að koma upp bæði hér um Reykjanesskagann og frá Laxárvirkjuninni til Húsavíkur og nú einnig frá Sogsstöðinni til kauptúna og byggðarlaga á Suðurlandsundirlendinu, að þar hefur ríkisstj. fengið heimild til að verja fé úr ríkissjóði til þeirra framkvæmda, með ályktunum og frv., sem samþ. hafa verið hér á Alþ., og er gert ráð fyrir því þar, að þessi fyrirtæki verði rekin af ríkinu. Ég sé ekki ástæðu á þessu stigi málsins að fara fleiri orðum um þessa till. Væntanlega er öllum hv. þm. það ljóst, að þörfin er mjög mikil í öllum héruðum landsins fyrir rafmagnið, og er þess þá að vænta, að menn geti orðið sammála um það að greiða fyrir því, að þeirri þörf verði fullnægt svo fljótt sem kostur er á, og ef þessi till. verður samþ., þá ætti það að flýta fyrir nauðsynlegum framkvæmdum á þessu sviði í þeim fjórðungi landsins, sem þar er um að ræða. Það mun hafa verið venja um till. slíkar sem þessa, að fjvn. fengi þær til athugunar, og vil ég því leggja til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til síðari umr. og fjvn.



Herra forseti. Það er að sjálfsögðu ekki nema eðlilegt, að þeir hv. Þm., sem standa að flutningi þessarar þáltill., sem munu vera allir kjördæmakjörnir þm. í Norðlendingafjórðungi, sýni áhuga sinn fyrir því, að gerðar séu ráðstafanir til þess að koma upp orkuveri til að fullnægja raforkuþörf Norðlendingafjórðungs, og er ekki nema gott um það að segja, og ég fyrir mitt leyti mun að sjálfsögðu verða því fylgjandi, að gerðar verði svo fljótt sem kostur er á þær ráðstafanir, sem þessi till. fjallar um, þó að sýnilega megi telja nokkuð vafasamt, að hægt verði að gera þær ráðstafanir, sem talað er um, á jafnskömmum tíma og þar er gert ráð fyrir. En hitt kemur mér dálítið undarlega fyrir sjónir, þegar áframhaldandi virkjun Laxár er gerð að þingmáli og ætlazt til, að gerðar séu ráðstafanir til áframhaldandi virkjunar, að þá skuli í því sambandi ekki vera minnzt neitt á þann aðila, sem nú þegar hefur látið reisa allstóra virkjun við Laxá og rekur hana, sem sé Akureyrarkaupstaður. Ég get ekki betur skilið en flm. þessarar till. ætlist til, að sú stórvirkjun, sem ráðgerð er við Laxá, verði framkvæmd af hálfu ríkisins, verði sem sagt ríkisrafveita, væntanlega samkv. þeim l., sem sennilega verða sett á þessu þingi um rafveitur ríkisins, og ég fæ sömuleiðis ekki betur séð en það sé ætlun þeirra, að sú virkjun, sem Akureyri hefur látið gera við Laxá, hljóti þá að renna inn í þessa heildarvirkjun og verða tekin af Akureyrarbæ. Ég skal náttúrlega ekki fullyrða, hvort þetta er ætlun þeirra, en mér sýnist þetta samt og ekki sízt í tilefni af þeim orðum, sem féllu frá hv. frsm. þáltill., þegar hann talaði um, sem rétt er, að allmiklir stækkunarmöguleikar væru þar, sem Laxá hefur verið virkjuð, og eins, að reisa mætti fleiri orkuver við Laxá. En einmitt með því, ef virkja á Laxá fyrir önnur héruð, þar sem virkjun Akureyrar er, þá hljóta hagsmunir Akureyrar að koma mjög til greina. Mér þykir því ástæða til þess í sambandi við þessa þáltill. að gera það atriði nokkuð að umtalsefni. Ég vil benda á, að í þeim l., sem nú er fyrirhugað að setja um rafveitur ríkisins, er gert ráð fyrir þeim möguleika, að þeir staðir, sem nú þegar hafa reist og reka rafveitur, fái að reka þær áfram og enda að stækka þær, a. m. k. upp að vissu marki. Í sambandi við raforkulagafrv. er einnig frv. um virkjun Sogsins, sem heimilar Reykjavíkurbæ að stækka mjög mikið þá virkjun, sem bærinn á nú, þrátt fyrir þessa fyrirhuguðu rafveitu ríkisins. Mér finnst, að það hljóti að koma til með að gilda svipað gagnvart Akureyri, og þrátt fyrir það að ríkið mundi hraða að reisa virkjun við Laxá fyrir Norðurland og aðra þá staði, sem til greina gætu komið, þá ætti Akureyri að halda rétti sínum til að reka það orkuver, sem bærinn hefur nú reist og enda til stækkunar. Ég tel eðlilegt, að Akureyri fái að fullvirkja Laxá þar, sem núverandi orkuver er. Þar eru nú virkjuð um 6 þús. hestöfl, og í áætlunum um framhaldsvirkjun á þeim stað, sem eru að vísu ekki alveg samhljóða, er gert ráð fyrir. að hægt sé að virkja a. m. k. 6 þús. hestöfl í viðbót, og eftir sumum reikningum allt að 10 þús. hestöflum, en hins vegar er gert ráð fyrir. að Laxá fullvirkjuð gefi um 40 þús. hestöfl. Sá hluti, sem þarna kemur til greina, er því ekki nema kringum 1/3 af Laxá fullvirkjaðri. Og þegar tillit er tekið til þess, að væntanlega er mjög mikið vaxandi rafmagnsþörf á Akureyri vegna iðnaðar, sem þar kann að rísa upp, þá er eðlilegt, að Akureyri fái leyfi til að fullvirkja Laxá á þessum stað. vegna þess að líkur eru til, áður en mjög langur tími líður, að ef til vill verði þörf fyrir svo að segja alla þá raforku á Akureyri einni vegna mikils iðnaðar, sem þar kann að rísa upp. Ég hef því ekki viljað láta þessa þáltill. fara hér fram hjá án þess að á það sé bent, að Akureyrarkaupstaður á hér hagsmuna að gæta og ástæða til, þegar talað er um og síðan framkvæmdur sá undirbúningur, sem hér er ráðgerður, sem sé stórvirkjun við Laxá, að þá sé tillit tekið til hagsmuna Akureyrarkaupstaðar. Ég vil því leyfa mér að bera fram brtt. við þessa þáltill., þannig að á eftir orðunum „þegar næsta Alþingi kemur saman“ komi nýr stafliður, svo hljóðandi: Akureyrarkaupstað skal þó gefinn kostur á að starfrækja áfram núverandi orkustöð sína við Laxá og stækka hana svo, að áin verði fullvirkjuð á þeim stað. Ég held, að ekki sé ástæða til að fjölyrða sérstaklega um þetta. Akureyrarkaupstaður hefur þegar gert nokkrar ráðstafanir til að undirbúa framhaldsvirkjun við Laxá, þ. e. a. s. stækkun þeirrar stöðvar, sem nú er við Laxá. Ég veit ekki nákvæmlega, hvað sá undirbúningur er langt kominn, en ég hygg, að ef að því er undinn bráður bugur, mundi Akureyrarkaupstaður geta fullnægt því ákvæði, sem er í hinum væntanlegu raforkul., að áætlunum sé skilað innan sex mánaða frá gildistöku l. Mér er nær að halda, að það takist, en fullyrði það ekki. Á þann hátt gæti Akureyri þá fullnægt ákvæðum l., sem væntanlega verða samþ. á þessu þingi. En hvað sem því líður, álít ég, að þegar Akureyri er búin að leggja þann kostnað á sig, sem hún hefur gert við að reisa stöðina, og vitað er, að rafmagnsþörf á Akureyri eykst mjög á næstu árum, þá komi ekki til mála að útiloka Akureyrarkaupstað frá að mega stækka orkuverið, svo að tryggt sé, að bærinn sjálfur hafi næga framleiðslu í eigin orkuveri. Ég vil svo leyfa mér að leggja fram þessa brtt. og óska þess, að leitað verði afbrigða fyrir hana, svo að hún komi til afgreiðslu í sambandi við þessa þáltill.

Forseti (JPálm) : Það er gefið, að þetta mál fer til n., sennilega fjvn. Þess vegna vil ég fara fram á við hv. 4. landsk., ef honum væri sama, að fresta þessari till. til síðari umr., því að hér liggja fyrir fleiri brtt.



Herra forseti. Á þskj. 448 eigum við hv. þm. Str. viðaukatill. við þá meginþáltill., sem hér er til umr. Ég vil strax í upphafi taka það fram, að ég vil, að þessi þáltill., fylgi megintill. til n., sem athugi þessar till. og leggi úrskurð sinn á þær, og vænti ég þess, að sú n., sem verður sennilega fjvn., taki till. okkar til velviljaðrar athugunar og ályktunar. Það eru aðeins örfá atriði út af þessari till., sem ég vil minnast á. Því er þannig farið með það svæði, sem þessi viðaukatill. á við, Dali og nokkurn hluta Strandasýslu, að það má heita, að þetta svæði sé komið í kvína og hringinn í kringum það sé farið að hefjast handa um athugun og jafnvel framkvæmdir á rafvirkjunum. Með þessari till., sem hér liggur fyrir, megintill., er það Norðurland, sem á að takast fyrir og athugast. Vestfirðir eru þegar komnir á flugstig með, að þar verði hafnar framkvæmdir, og Snæfellsnes er í uppsiglingu í sambandi við rafveitu Borgfirðinga. Við erum því komnir, inn í hringinn, við erum eins og auður depill, þar sem hringur liggur allt í kring, þar sem verið er að vinna að þessum málum, en ég veit, að við verðum ekki skildir þar alveg eftir í eyðunni. En ég vil sérstaklega minnast á það atriði við þá n., sem tekur þetta mál til athugunar, enda þótt við höfum kveðið svo að orði, að athuga skuli um háspennulínu frá Andakílsárfossum, að hún taki það til athugunar, hvort ekki væri heppilegra að leggja línuna frá Laxárfossum. Það getur leikið á tveim tungum um það atriði, hvort heppilegra sé að leggja línu á Strandir og í Dali að norðan eða sunnan. Þetta bið ég n. að athuga. Þá er það einnig Þrándargil, sem þarf athugunar og rannsóknar, því að jafnvel við lauslegt álit frá Rafmagnseftirliti ríkisins gizka menn á, að þar mætti fá allt að 900 hestöfl, og gæti komið til mála, að það mætti verða til að bæta úr brýnustu þörf nokkurs hluta þessa svæðis. En sem sagt, að svo komnu máli treysti ég n., sem fær þetta mál til meðferðar, - og ég geri ráð fyrir, að hv. meðflm. minn geri það líka, - að hún athugi þetta mál, og vil fela henni það til beztu úrlausnar og sjá svo, hversu horfir, þegar hún er búin að leggja sína líknarhönd og réttlætishönd á þessa þáltill. og þá fylgifiska, sem henni fylgja.

Flm. (Skúli Guðmundsson) : Það eru nokkur orð út af því, sem fram hefur komið í ræðum manna. Hv. 4. landsk. gat þess, að flm. þessarar till. mundu ætlast til þess, að virkjun Laxár yrði framkvæmd af ríkinu, og það er alveg rétt hjá honum. Hitt, sem hann er að geta sér til, að flm. mundu gera ráð fyrir að taka af Akureyrarbæ þá rafstöð við Laxá, sem hann nú á, það hefur aftur á móti ekki við neitt að styðjast, er mér óhætt að fullyrða, enda vil ég benda á, að ef það frv. til raforkul., sem nú liggur fyrir þinginu, verður samþ., sem við gerum ráð fyrir, að verði, þá hefur Akureyrarbær samkv. því ótvíræða heimild til þess að reka sína rafstöð áfram. Ég sé því ekki, að nein þörf sé á því að taka neitt fram í þessari ályktun, að Akureyrarbær eigi að hafa leyfi til að reka stöðina áfram, því að það verður væntanlega komið í l. áður en þessu þingi lýkur. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að það sé engin fyrirætlun hjá flm. um það að taka þessa stöð af Akureyrarbæ eða á nokkurn hátt að hindra það, að Akureyri geti fengið raforku áfram frá Laxá og þá vitanlega aukið afl þaðan, eftir því sem þörf krefur. Það er sem sagt engum leiðum lokað fyrir Akureyrarbæ, þó að þessi þáltill. okkar verði samþ. Ég tel, að hér geti verið um fleiri en eina leið að ræða, þegar til framkvæmdanna kemur. Það getur vitanlega verið um þá leið að ræða, sem hv. 4. landsk. gat um, að Akureyrarbær auki við sína stöð til að fullnægja sinni rafmagnsþörf, og það getur líka verið um þá leið að ræða, að viðbótarvirkjanir við Laxá verði framkvæmdar í félagi af Akureyrarbæ og ríkinu, ef það þætti henta. En hvaða leið verður farin í þessu efni, það er alveg óákveðið og hægt að fara hvaða leið sem er í því, þótt okkar till. verði samþ. hér á þingi, hún er bara um undirbúning framkvæmdanna. Ég álít það vera frekar til stuðnings Akureyri en til tafar málum þessa kaupstaðar í þessu efni, að þessari fullnaðaráætlun um virkjun Laxár verði lokið svo fljótt sem verða má. Það mundi þá verða verkefni næsta Alþ., ef þessi till. yrði framkvæmd, að ákveða um það, hvernig framkvæmdum yrði hagað að þessu leyti. Mér finnst vitanlega rétt, að þessar framkomnu till., bæði frá hv. 4. landsk. og öðrum, fái athugun jafnframt aðaltill. í fjvn. En ég vil aðeins beina því til hæstv. forseta, að ég teldi, að eðlilegra og heppilegra væri, að sú athugun færi fram áður en brtt. koma til nokkurrar meðferðar eða afgreiðsla fer fram um þær sjálfar.



Herra forseti. Eins og kunnugt er, stendur yfir og hefur staðið yfir virkjun Andakílsár í Borgarfirði, og er því verki langt komið, svo að gera má ráð fyrir, að því verði lokið á næsta ári. Fyrirhugað er að leggja línur til Akraness og Borgarness og að teknir verði um leið nokkrir bæir í nærliggjandi sveitum. Þetta hefur í för með sér, að endurnýja verður rafmagnskerfi beggja þessara staða. Hefur þegar verið vísað til fjvn. till. um ríkisábyrgð fyrir innanbæjarkerfi Akraness, en þessi till., sem hér liggur fyrir, er um sama efni viðvíkjandi Borgarnesi og er flutt að beiðni oddvita Borgarness. Ég tel, að málið á þessu stigi þurfi ekki meiri skýringar við. Ég vænti þess, að till. verði nú vísað til fjvn. að lokinni þessari umr. eins og öðrum till. um þetta efni.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) : Það skulu verða aðeins örfá orð. - Við höfum nokkrir þm. leyft okkur að flytja þessa till., sem er um það að hraða undirbúningi að virkjun Sogsins og frekari rannsókn, sem komið hefur til orða að gera á Suðurlandsundirlendinu. Hvað áhrærir það fyrirkomulag, sem verða kann, svo sem hvaða aðili kann að annast þessar framkvæmdir, er alveg látið standa opið eftir þessari till., aðeins er þess óskað af stjórnarvaldanna hálfu, að þau flýti og greiði fyrir þeim undirbúningi og rannsókn og framkvæmdum, sem hér að lúta, og jafnframt því geri ráðstafanir til að afla efnis bæði hvað áhrærir virkjanirnar og enn fremur efni í línur og spennistöðvar á þessu svæði ásamt nákvæmum rannsóknum um dreifingu orkunnar. Það er eðlilegt, að fólkið þrái að fá raforkuna til sinna nota, og okkur er það ljóst, að það er mikil nauðsyn að greiða fyrir því að koma raforkunni til almennings eftir því, sem fljótast er hægt, og fyrir þá sök er ályktunin flutt. Ég ætla svo ekki að fjölyrða um þetta. Það er að öllum hætti eðlilegt, að þetta mál fari til n., og ég vil óska, að að þessari umr. lokinni verði málinu vísað til síðari umr. og fjvn.