Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Framsóknarflokksins, um að Höskuldur Þórhallsson, hv. 3. þm. Norðaust., geti ekki gegnt þingmennsku á næstunni. Í dag tekur því sæti 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í kjördæminu, Hjálmar Bogi Hafliðason. Hjálmar Bogi Hafliðason hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.

Forseta hefur borist erindi frá þingflokki Framsóknarflokksins um mannaskipti í nefnd, samanber 16. gr. þingskapa: Haraldur Einarsson tekur sæti sem varamaður í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Þessi breyting skoðast samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.

Forseti. Þann 23. apríl 2013 segir formaður Sjálfstæðisflokksins að hægt verði að afnema gjaldeyrishöftin á næstu mánuðum. Þann 27. maí 2013 tilkynnir þá nýr forsætisráðherra að höftin verði afnumin samkvæmt áætlun sem byggist á hans eigin hugmyndum. Þann 15. ágúst 2013 tilkynnir forsætisráðherra að afnám haftanna geti hafist í fyrirsjáanlegri framtíð. Þann 15. október 2013 segir síðan fjármálaráðherra að stutt sé í afnám haftanna. Þann 16. október segir fjármálaráðherra að meiri háttar skref árið 2013 um afnám haftanna verði kynnt á næstu fimm mánuðum. Þann 30. október 2013 segir forsætisráðherra að það taki bæði skamman tíma og langan að afnema höftin. Þann 26. janúar 2014 segir forsætisráðherra að ríkisstjórnin hafi skamman tíma til að afnema höftin. Þann 25. febrúar 2014 segir fjármálaráðherra að framkvæmd afnáms gjaldeyrishaftanna sé þegar í fullum gangi. Þann 7. júní 2014 segir fjármálaráðherra að pólitískan kjark þurfi til að afnema gjaldeyrishöftin. Þann 25. september 2014 segir fjármálaráðherra að árið 2014 hafi verið örlagaár við afnám haftanna enda sé ekki eftir neinu að bíða. Þann 1. nóvember 2014 segir fjármálaráðherra að hann hafi aldrei verið jafn sannfærður um að markverður árangur muni nást á allra næstu mánuðum við afnám haftanna og þann 11. nóvember sama ár segist fjármálaráðherra vongóður um að geta opinberað áætlun um afnám haftanna fyrir jól. Þann 4. janúar 2015 segir forsætisráðherra að stór skref verði stigin í þeim mánuði. Þann 20. janúar segir fjármálaráðherra að afnám haftanna sé að hefjast og það skipti ekki öllu hvorum megin mánaðamótanna það verði úr þessu. Þetta er stuttur listi, bara brot af því besta. Fyrir þá sem hafa áhuga á að lesa þetta ítarlegar má fara inn á hina 

Hæstv. forseti. Í fréttum undanfarið hefur það komið fram að að minnsta kosti einn viðskiptabankanna þriggja hafi ákveðið að hækka vexti á verðtryggðum lánum. Þetta gerist á sama tíma og stýrivextir lækka og jafnframt hefur verðbólgan lækkað verulega. Þetta kemur mjög á óvart því að margir neytendur töldu að vextir mundu lækka þegar utanaðkomandi aðstæður væru jákvæðar sem þær eru virkilega nú. Þessar aðstæður virðast þó ekki vera öllum jafn jákvæðar eða hagstæðar. Núna þegar stýrivextir hafa lækkað og verðbólgan er í sögulegu lágmarki hækka viðskiptabankarnir vexti á lánum sínum. Það vekur auðvitað upp spurningar sem fróðlegt gæti verið að fá svör við. Getur verið að verðtryggð lánasöfn bankanna séu það stór og bankarnir sjái hag sinn í því þegar verðbólgan er há? Framkvæma þeir einhverja aðgerð sem gerir það að verkum að verðbólgan hækkar? Hvað er málið? Getur verið að þeir hagnist um háar upphæðir við hvert prósentustig sem verðbólgan hækkar? Er núna verið að grípa til varúðarráðstafana sem tryggi þeim svipaðan hagnað og þegar verðbólgan er há? Hvað er eiginlega í gangi? Vert er að geta þess að eingöngu er hér um vangaveltur að ræða en óhætt er að segja að sú mynd sem maður fær upp í hugann af þessum gjörðum sé ekki falleg. Það er ekki nóg með að vextir hækki heldur hafa þjónustugjöld bankanna hækkað, auk þess sem farið er að rukka fyrir þjónustu sem áður var gjaldfrjáls. Samkvæmt upplýsingum innan úr Neytendasamtökunum kemur þessi gjaldtaka harðast niður á eldri borgurum og þeim sem ekki greiða reikninga í heimabanka sem og öðrum sem ekki eru með tölvu eða kunnáttu til að nýta sér möguleika tölvunnar. Þessi háttsemi fjármálastofnana er alls ekki í lagi og ég hvet okkur öll sem hér störfum til að skoða þetta nánar og taka höndum saman til að tryggja betur hag neytenda.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að óska þingheimi öllum sem og starfsmönnum Alþingis gleðilegs ár og þakka ánægjulegt samstarf á liðnu ári. Hver áramót færa okkur nýjar áskoranir og ný tækifæri og á þessum tímamótum endurskoðar maður þær ályktanir sem maður hefur áður dregið og reynir að skerpa þær áherslur sem maður telur bestar fyrir sjálfan sig, fjölskyldu sína og vinnustaðinn sinn, gerir áætlanir sem miða að því að maður bæti sig og verði besta útgáfan af sjálfum sér. Það góða samfélag sem við lifum í er okkur í Bjartri framtíð afar hugleikið og ekki síst hvernig við getum gert þetta góða samfélag enn betra. Við viljum vera virkir þátttakendur í því og leggja okkar af mörkum við að byggja hér upp lifandi efnahagskerfi sem býr við heilbrigt samkeppnisumhverfi sem hvetur fjárfesta og frumkvöðla til framtaks, athafna og fjárfestinga sem munu skapa ótal tækifæri sem munu gera öllum kleift að fá vinnu sem þeim hentar og eru tilbúnir að vinna við. Við leggjum ríka áherslu á að allt þetta sé gert í fullkominni sátt við náttúruna og umhverfið, með sjálfbærni að leiðarljósi. Við viljum leggja okkar lóð á vogarskálarnar til þess að hér sé auðvelt fyrir alla að lifa og starfa, ekki síst á tímum fjölmenningar og margbreytileika mannlífsins. Það að byggja hér upp samfélag sem verður besta útgáfan af sjálfu sér er mikil áskorun sem krefst kjarks og þátttöku allra þeirra sem þetta samfélag byggja, þátttöku stjórnvalda, sveitarfélaga, atvinnulífsins, fræðasamfélagsins og hvers konar samtaka og félaga og svo að sjálfsögðu allra íbúa. Til að ná sem bestum árangri í þeirri viðleitni okkar að skapa samfélag sem setur framfarir og hag almennings í forgrunn verðum við að leggja til hliðar ágreiningsefni, sem eru óhjákvæmilega mörg, og auka samráð, samvinnu og loka ekki á neina möguleika sem aukið gætu hagsæld. Hæstv. forseti. Ef við setjum okkur þetta leiðarljós til framtíðar hræðist ég ekki þessa framtíð því að þegar öllu er á botninn hvolft er þetta að okkar dómi það sem farsælt samfélag snýst um.

Virðulegur forseti. Fyrir tæpum þremur vikum, um áramótin, tóku gildi mjög viðurhlutamiklar breytingar á skattkerfinu sem snúa að afnámi vörugjalda og breytingum á virðisaukaskatti. Þessar breytingar eru mér mikið ánægjuefni og ég lít á þær sem fyrsta skrefið í meiri háttar breytingum sem hægt er að ráðast í í skattkerfinu með það að markmiði að lækka skatta og einfalda skattkerfið ekki hvað síst, gera það opnara og gagnsærra. Þá vil ég sérstaklega nefna það sem ánægjulegast er við breytingarnar, það að þær byggja á því að hér er aukinn kaupmáttur almennings. Til að þær breytingar sem urðu um áramótin nái þó þeim árangri sem þær eiga að ná vil ég benda á að neytendur verða að vera afskaplega vel á verði fyrir því að þessar breytingar skili sér rétt í vöruverði og í verðbreytingum á vöru og þjónustu. Þá er gott að hafa í huga að bæði Neytendasamtökin og ASÍ hafa ljáð þessu máli gott lið með því að vera tilbúin að taka við ábendingum frá neytendum, sem ráða þarna ferðinni, um verðbreytingar, bæði um það sem jákvætt er, það sem vel er gert, og eins það sem miður fer. Ég vil sérstaklega benda í því sambandi á vef sem heitir vertuaverdi.is.

Virðulegi forseti. Í fréttum hefur komið fram að menntamálaráðherra hefur sett fram þá hugmynd að sameina þrjá háskóla, Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri, Háskólann á Hólum og Háskólann á Bifröst, í nýja sjálfseignarstofnun með forstöðumanni á hverjum stað en með sameiginlegri yfirstjórn. Með þessum hugmyndum er verið að færa tvær opinberar stofnanir yfir í einkarekstur og auðvelda þar með ákvarðanir um að ráða og reka starfsfólk. Ekkert opinbert samráð hefur verið haft við skólastjórnendur eða starfsfólk um þessar hugmyndir, ekkert liggur fyrir um faglegan ávinning eða samlegðaráhrif þessara skóla sem átt hafa vissulega í miklum fjárhagserfiðleikum, en mikil samstaða hefur hingað til ríkt með þingmönnum Norðvesturkjördæmis og heimamönnum um að standa vörð um öflugt skólastarf háskólanna í kjördæminu. Það tókst að styrkja eitthvað fjárhagsstöðu þessara háskóla við síðustu fjárlagagerð en vissulega þurfti að koma meira til og bundu menn vonir við að áfram yrði unnið í þeim málum. Sjö umsóknir bárust um rektorsstöðu við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri en valnefnd hefur ekki enn tilkynnt hver hlýtur stöðuna. Í ljósi þessara hugmynda hefur maður vissulega áhyggjur. Allt þetta umrót hefur mikil áhrif á starfsfólk sem hélt að það væri að skapast eitthvert öryggi. Um er að ræða hátt í 100 manns í þessum þrem skólum. Það þarf að skapa þarna stöðugleika til framtíðar um skólastarfið, það er mjög brýnt, og mig langar að spyrja hv. þm. Ásmund Einar Daðason hvort hann styðji þessar hugmyndir ráðherra um einkavæðingu eða einkarekstur þessara tveggja opinberu háskóla 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir að taka þetta mál hér upp og tek undir með hv. þingmanni, það er full ástæða til að fagna því að fjárhagur bæði Landbúnaðarháskóla Íslands og Háskólans á Hólum var nokkuð réttur í síðustu fjárlögum og var aukning til þessara stofnana bæði í formi rannsóknafjár og til framkvæmda á Hólum í Hjaltadal. Það er full ástæða til að fagna því auk 6. gr. heimildar sem heimilar landbúnaðarháskólanum að selja eignir og láta andvirðið renna upp í skuldir. Það er full ástæða til að fagna líka þeirri skilgreiningu að það megi láta það renna upp í skuldir. Hv. þingmaður spyr út í sameiningu Landbúnaðarháskóla Íslands, Bifrastar og Háskólans á Hólum sem kom fram í fréttum í gær. Ég held að þar hafi komið fram að ráðherra talaði um að þetta væri mál sem ætti að skoða og ætti að setja í gang vinnu við það. Það voru engar fullyrðingar um að þessi skref yrðu stigin en ég vil þó segja að það er full ástæða til að fagna því að menn eru búnir að slá út af borðinu sameiningu Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri og Háskóla Íslands vegna þess að það eru þrjú sjónarmið sem þarf að hafa í huga og hv. þingmaður kom inn á þau áðan, gæði menntunarinnar, að námið sé framsækið og skólarnir hafi ákveðið sjálfstæði til að þróa það áfram að þörfum atvinnugreinarinnar. Hins vegar eru fjárhagsleg rök og svo auðvitað byggðasjónarmið sem hafa líka áhrif í Borgarfirði, Skagafirði og Hjaltadal. Varðandi þessa hugmynd hæstv. ráðherra held ég að það sé full ástæða til að taka því af jákvæðni, fara í þá skoðun hvort þarna séu samlegðaráhrif sem uppfylli þau sjónarmið sem ég rakti hér áðan og hv. þingmaður gerði líka. Það þarf ekki að fara í það með einhverja fyrirframneikvæðni að leiðarljósi en við þurfum að hafa í huga að þessi sjónarmið séu uppfyllt og það er það sem ráðherra boðar að eigi að gera í framhaldinu. Við getum öll verið sammála um að það er mikilvægt að hafa hér öflugan skóla, m.a. í landbúnaðar- og matvælafræðum, vegna þess að þetta 

Virðulegur forseti. Misskipting auðs er mesta ógn við velferð og lýðræði í heiminum. Ríkasti hluti veraldarinnar verður sífellt ríkari á kostnað hinna, líka hér á Íslandi. Ríkasti hluti Íslendinga hefur á síðastliðnum áratug verið að eignast enn stærri hluta af kökunni en hann átti fyrir. Það er nú þannig að eitt prósent Íslendinga á 23% af eignunum í landinu meðan 75%, eða 3/4 hlutar framteljenda, eiga 27% eða rétt um það bil svipaðan hlut af kökunni og ríkasta eitt prósentið. Það versta er að það Alþingi sem nú situr, meiri hlutinn á Alþingi hefur ekkert gert annað en að auka á þessa misskiptingu. Allar aðgerðir hans hafa markvisst miðað að því að lækka skatta á ríkasta eitt prósentið en auka byrðar þeirra sem neðst eru settir. Þannig hefur hann sérstaklega létt auðlegðarskatti af ríkustu 6.000 heimilunum í landinu, ríkustu þremur prósentunum sem nú þurfa ekki lengur að leggja til eina 11 milljarða á ári til samneyslunnar. Meiri hlutinn boðar núna að afnema hátekjuskattinn og hygla þannig enn og aftur ríkasta hluta Íslendinga, hann hefur hækkað matarskattinn á lægst launuðu hópana um leið og hann hefur aflétt vörugjöldunum á flatskjáina og nuddpottana sem kemur auðvitað þeim best sem efnaðastir eru. Þetta er hættuleg braut sem við erum á og við verðum að snúa af henni vegna þess að þessi misskipting ógnar bæði hagvextinum, velferðinni í landinu og lýðræði í okkar heimshluta.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka Helga Hjörvar fyrir að taka þetta upp, en leiðrétta þingmanninn engu að síður að sú þróun sem hann fór yfir byrjaði ekki þegar ríkisstjórn Sigmundar Davíðs tók við. En öll kerfi hafa tilhneigingu til að viðhalda sjálfu sér. Þannig skapast jafnvægi og kerfi þurfa ekki að takast á við breytingar. En kerfið sem við mennirnir bjuggum til á örfáum árum og búum við hefur leitt af sér gríðarlegan ójöfnuð, misskiptingu auðs og sóun. Í kvöldfréttum RÚV í gærkvöldi var greint frá því að ríkustu 10% Íslendinga eiga 73% auðs í landinu. Jafnframt kom fram að um 30% landsmanna eiga ekki fyrir skuldum. Getur slík misskipting viðgengist? Það er mjög mikilvægt að þetta verði kannað enn frekar og að allar okkar ákvarðanir leiði til aukins jöfnuðar í samfélaginu. Ég vil ganga svo langt í þessum ræðustól að segja að þetta sé ein af ástæðunum fyrir miklum fólksflutningum frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins á skömmum tíma. Þannig er það víða hringinn í kringum jörðina. Það er nefnilega ný þróun að borgir vaxi vegna lífsbjargarviðleitni fólks fremur en af velmegunarhvöt þess, en í hverri viku fjölgar borgarbúum á jörðinni um milljón. Ég segi það hér: Núna er ekki tími nornaveiða eða pólitískra vinsældarkapphlaupa. Fyrst og fremst er þörf á vitundarvakningu og kerfisbreytingu. Það að helmingur fátæklinga á jörðinni búi meðal auðlindaþjóða er ekki eðlilegt kerfi. Það að 70% íbúa í Nígeríu sem er eitt mesta olíuútflutningsríki Afríku búi undir fátæktarmörkum er ekki eðlilegt kerfi. Það að Gínea á vesturströnd Afríku sé einn helsti útflytjandi báxíts sem notað er í álframleiðslu sé níunda fátækasta land á jörðinni er ekki eðlilegt kerfi. Orð forsætisráðherra um svigrúm til hækkunar lægstu launa vöktu því ákveðna ánægju hjá mér, og jafnframt að í komandi kjarasamningum verði hugsað um að hækka laun í krónum en ekki prósentum. Það eitt væri aðeins lítil kerfisbreyting í rétta átt gegn innbyggðum ójöfnuði í kerfinu.

Hæstv. forseti. Ég ætla líkt og þeir tveir hv. þingmenn sem hafa talað á undan mér að vera á svipuðum slóðum, þ.e. fjalla um misskiptingu auðs sem er eitt af stóru málum samtíðar okkar. Ef fram fer sem horfir sjáum við fram á vaxandi vandamál frekar en hitt. Málið snýst í stuttu máli um það að við höfum annars vegar fámennan hóp fólks sem á gríðarleg auðæfi og hins vegar hinn mikla manngrúa sem lifir við fátækt eða jafnvel örbirgð. En eins og bresku hjálparsamtökin Oxfam bentu á í fyrradag mun staðan að óbreyttu verða sú árið 2016 að ríkasta 1% jarðarbúa mun eiga stærra hlutfall auðæfa heimsins en hin 99%. Misskipting auðs er ekki vandamál sem tilheyrir bara hinum fjarlægu útlöndum þó að hlutföllin milli þeirra ríku og fátæku séu sem betur fer ekki jafn afgerandi hjá okkur, a.m.k. ekki enn sem komið er. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni sem talaði á undan mér að misskiptingin hófst ekki með ríkisstjórn Sigmundar Davíðs, hún hófst fyrr, misskiptingin á Íslandi má segja að hafi farið á skrið upp úr síðustu aldamótum þegar hugmyndafræði nýfrjálshyggju komst á flug. Þess vegna er mikil ástæða til að hafa áhyggjur því að þetta ástand, ef svo má kalla, verður einmitt ekki til af sjálfu sér, heldur snýst þetta um ákvörðunartöku stjórnmálamanna, þ.e. okkar. Því miður höfum við fjárlög síðasta árs þar sem þessi nýfrjálshyggja er aftur komin á fullt skrið þar sem auðlegðarskattur 

Herra forseti. Mig langar til að vekja athygli hv. þingmanna á afar þarfri og góðri blaðagrein eftir Semu Erlu Serdar sem birtist á vefnum í dag undir fyrirsögninni „Að ala á ótta“. Þar ræðir greinarhöfundur meðal annars hina pólitísku jarðskjálfta í Evrópu og setur einnig í íslenskt samhengi. Þar segir meðal annars: „Flestir eiga þeir stjórnmálaflokkar og aðrir formlegir eða óformlegir hópar sem nú tröllríða hinum pólitíska vettvangi í Evrópu það sameiginlegt að ala á þjóðernishyggju, innflytjendaandúð og andúð á því fjölmenningarsamfélagi sem hefur tekið yfir í flestum ríkjum Evrópu.“ Hér eru orð í tíma töluð. Þar er því einnig velt upp af hverju okkur stafi ógn í þessum efnum. Stafar okkur ógn af innflytjendum á Íslandi? Stafar okkur ógn af fjölbreytni og fjölmenningarsamfélagi eða ólíkum trúarbrögðum? Eða skyldi okkur stafa ógn af hinum sem ala á ótta, fordómum og fáfræði og skapa spennu í samfélaginu á þeim nótum? Það held ég að sé sönnu nær. Við erum öll Íslendingar sem höfum valið að búa í þessu landi óháð því hvort við höfum flutt hingað nýlega, foreldrar okkar, afar eða ömmur gerðu það eða forfeður fyrir 1000–1100 árum. Það eru engin við og hin í þessari umræðu. Ég held að það sé tímabært, því miður af meðal annars nýlegum og sorglegum tilefnum, að Alþingi sendi skýr skilaboð um að við ætlum ekki að líða umræðu eða framgöngu sem byggist á þessum forsendum. Við ætlum ekki að gera það, a.m.k. ekki baráttulaust, ekki sá sem hér stendur. Það er algerlega ömurlegt ef menn ætla að róa á þessi mið og gera út á andúð, fordóma og ótta í garð tiltekinna hópa í okkar samfélagi. Við erum öll eitt, Íslendingar. 
            

Virðulegi forseti. Mig langar að vera á svipuðum nótum og nokkrir á undan mér og ræða aðeins um mýtu hægri manna um einföldun skattkerfisins, með fjármálaráðherra í broddi fylkingar og áðan hv. þm. Elínu Hirst. Það er einhver mýta að tekjuskattskerfið verði tekið allt saman í sundur og úr verði eitt tekjuskattsþrep. Það vitum við að er ekkert annað en ávísun á mismunun og þeim ríku í hag. Flækjustigið felst fyrst og fremst í hinum ýmsu sérreglum sem meðal annars snúa að rekstrartekjum, fjármagnstekjum og öðru slíku. Það að tekjuskattsþrepin séu þrjú, eins og þau eru í dag, er notað sem jöfnunartæki en ef það er eitt þýðir það auðvitað að þeir sem minni tekjur hafa greiða hlutfallslega meira. Við vitum að hér á landi hvílir mesta skattbyrðin að öllu meðtöldu á fólki sem er með meðaltekjur. Það borgar hærri hluta tekna sinna fyrir hinar ýmsu vörur, m.a. það sem við ræddum hér fyrir áramótin í tengslum við fjárlögin, í gegnum matinn og annað því um líkt, þ.e. notar peningana í þessa óbeinu skatta. Því miður hafa þær breytingar sem nú hafa verið gerðar á skattamálum allar verið í þá átt að ívilna þeim sem hærri tekjur hafa. Núna þegar kjarasamningar eru fram undan og búið að semja við lækna er vert að minna á það líka að þriðja þrepið, þ.e. hátekjuskattsþrepið, byrjar við 836 þúsund. Það er vert að stjórnvöld hugi að því að þetta þrepaskipta tekjuskattskerfi er hluti af kjarasamningum, það er jöfnunartæki. Við eigum hins vegar að stefna að hærra grunnkaupi, draga úr yfirvinnu og óhóflegri atvinnuþátttöku. Við eigum sem þjóð 

Virðulegi forseti. Mig langaði að tala aðeins meira um umferðaröryggismál og umferðina. Það eru búnar að vera í fjölmiðlum að undanförnu gleðilegar fréttir að vissu leyti, en ekki öllu, um hvað hefur dregið úr alvarlegum umferðarslysum. Það gleðilega í þessum fréttum er það hvað banaslysunum hefur fækkað mikið og er hlutfallið með því lægsta sem hefur sést og það lægsta sem hefur sést hér í að minnsta kosti tíu ár. Svoleiðis á það að vera, þarna hefur náðst árangur. Það má örugglega þakka þennan árangur mjög mörgum hlutum, það er verið að vinna að þessu á mörgum stöðum. Það sem er ekki jafn gott við þessar fréttir er að hinum alvarlega slösuðu í umferðarslysum fækkar sama sem ekki neitt. Þeim látnu fækkar en alvarlega slösuðum fjölgar þannig að samtalan er svipuð. Þarna þarf að vinna betur. Helsta ástæðan fyrir þessu er kannski að bílarnir eru að verða betri þannig að fólk sleppur frekar lifandi úr slysunum en er samt sem áður alvarlega slasað. Þarna þurfum við að taka hlutverk okkar alvarlega, vinna þannig að uppbyggingu í samgöngumálum og gera vegakerfið líka öruggara þannig að það dragi úr slysunum, auka eftirlit á vegum með löggæslu og öðru slíku. Það hefur sýnt sig að aukið eftirlit lögreglu getur fækkað hverjum fimm banaslysum í umferðinni um fjögur. Það hefur tekist oftar en einu sinni að hafa ekkert banaslys á sjó, á síðustu 20 árum þrisvar sinnum, og í fluginu mun oftar, meira en tíu sinnum. Þetta er því hægt og við eigum að stefna á það og taka þetta hlutverk okkar hér alvarlega af því að við getum gert gagn.

Virðulegi forseti. Ég hef áhyggjur af samgöngumálum Vestmannaeyja. Landeyjahöfn hefur verið lokuð frá því í lok nóvember og Herjólfur hefur fellt niður margar ferðir til Þorlákshafnar. Þetta hefur gríðarleg áhrif á atvinnulífið í Vestmannaeyjum, svo ekki sé talað um íbúana, að Herjólfur sigli jafnvel ekki dag eftir dag. Framleiðslufyrirtækin sem stóla á að koma vöru sinni á markað á fastalandinu á hverjum degi sitja uppi með harðan skell. Þetta er alvarlegt mál. Það var samþykkt að Víkingur, sem er lítill ferjubátur, mundi sigla í Landeyjahöfn en hann hefur enga ferð farið vegna ástandsins í höfninni. Höfnin í Landeyjum er full af sandi. Í upphaflegri áætlun við höfnina var gert ráð fyrir því að það þyrfti að dæla um það bil 30 þús. rúmmetrum af sandi úr höfninni á ári til að halda henni opinni. Í dag telja þeir sem þekkja til við höfnina að til að opna hana núna þurfi að dæla 60 þús. rúmmetrum, þ.e. tvöföldu því magni sem menn gerðu ráð fyrir að ætti að dæla á ári. Á rifinu fyrir utan höfnina sem hefur aldrei farið niður fyrir 5 metra er 4 metra dýpi núna og til að dýpka höfnina þarf að byrja á því að dýpka rifið. Það hefur aldrei þurft áður. Í hafnarmynninu er dýpið 1,9–2,6 metrar. Þarna á milli er nánast hægt að ganga þurrum fótum. Það skiptir ekki máli hvort við leigjum skip eða byggjum nýja ferju, það siglir ekkert skip í höfn fulla af sandi. Verkefni okkar er að láta laga þessa höfn til að koma henni í lag til að hún nýtist Vestmannaeyingum og þeim sem þangað vilja sækja, friðarhöfn allt árið sem er örugg og traust. En til þess þarf að skoða alla hönnun hafnarinnar upp á nýtt og hlusta á það sem reynslan hefur talað í þeim efnum.

Forseti. Ný upplýsingalög tóku gildi árið 2012. Lögin hafa það göfuga markmið að tryggja gegnsæi í stjórnsýslu, m.a. í þeim tilgangi að styrkja upplýsingarétt og tjáningarfrelsi, auka möguleika almennings til þátttöku í lýðræðissamfélagi, tryggja aðhald fjölmiðla og almennings að stjórnvöldum, tryggja möguleika fjölmiðla til að miðla upplýsingum um opinber málefni og auka traust almennings á stjórnsýslunni. Ekki veitir af. Þrátt fyrir að Ísland flokkist ofarlega í nýlegri skýrslu um opin gögn teljumst við ekki lengur meðal þeirra ríkja sem standa sig best allra. Ástæða þess að við skorum lágt í þessum flokki er sú að þrátt fyrir lögin okkar, stefnur og tækifæri hefur okkur ekki auðnast að koma þessu nægilega til framkvæmda. Þrátt fyrir ýmsar umbætur til hins betra í nýju upplýsingalögunum eru einnig gallar á þeim. Í 13. gr. þeirra segir að stjórnvöld skuli veita almenningi með reglubundnum hætti upplýsingar um starfsemi sína, svo sem með rafrænni útgáfu skýrslna, samantektum um mikilvæg verkefni o.fl. Þá skulu stjórnvöld vinna markvisst að því að gera gögn, gagnaskrár og málalista aðgengilega almenningi með rafrænum hætti. Hér er ekki beinlínis fast að orði kveðið og mér þykir miður að svona veikt orðalag rati í lög sem sett eru á Alþingi. Hvers konar upplýsingarétt skapar þetta? Í ákvæðinu kemur einnig fram að ráðherra skuli veita Alþingi reglulega skýrslu um framkvæmd laga þessara, þar á meðal um hvað áunnist hafi varðandi aukið aðgengi almennings að upplýsingum. Samkvæmt þingmálaskrá fyrir 144. þing stóð til að forsætisráðherra flytti téða skýrslu nú á vorþingi. Hins vegar segir í endurskoðaðri þingmálaskrá að ekki verði af því á þessu þingi. Það er mjög miður og ég skora á forseta að beina þeim tilmælum til forsætisráðherra að við fáum skýrslu um ástandið því að það er mjög bagalegt að við höfum hrunið um ein níu sæti meðal þjóða sem við viljum bera okkur saman við varðandi upplýsinga- og tjáningarfrelsi. Upplýsingalögin eru gölluð 

Virðulegur forseti. Það er tvennt sem mig langar til að gera að umtalsefni vegna orðaskipta í þinginu í gær þar sem hæstv. fjármálaráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, hélt því fram að því miður hefði engin efnisleg umræða farið fram um viðræðurnar og kosti og galla Evrópusambandsaðildar. Af því tilefni minni ég á að á síðasta ári komu tvær efnisþykkar skýrslur til umræðu í þinginu og í samfélaginu, önnur frá Alþjóðamálastofnun og hin frá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Það er því kannski ekki furða að menn spyrji sig á hvaða plánetu hæstv. fjármálaráðherra hafi verið staddur þegar sú umræða fór fram og hvort sjálfstæðismenn muni eftir því sem gerðist daginn eftir að síðari skýrslan, þ.e. skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands, var lögð fram. Þá var flutt hér tillaga um að slíta viðræðunum við Evrópusambandið, einum degi eftir að sú efnismikla og þykka skýrsla var lögð hér fram. Í annan stað vil ég tala um það sem er gjarnan rökstuðningur Sjálfstæðisflokksins fyrir stuðningi sínum við hina svokölluðu leiðréttingu. Jú, að um það hafi verið kosið í kosningunum, að það hefði verið skýrt umboð til að ráðast í leiðréttinguna. En um hvað var kosið þegar kom að Evrópusambandinu í síðustu kosningum? Lagði Sjálfstæðisflokkurinn það þá fram við þjóðina að hann hygðist standa hér að tillöguflutningi um að slíta viðræðum við Evrópusambandið? Þvert í mót. Það var lagt fyrir þjóðina að farið yrði fram með þjóðaratkvæðagreiðslu og að aðkoma þjóðarinnar að ákvörðun um framhald málsins yrði tryggð. Af þessum tveimur dæmum sem ég hef nefnt hér má helst ráða að ekki standi steinn yfir steini í málflutningi Sjálfstæðisflokksins um þessi efni.

Virðulegi forseti. Þetta frumvarp hefur vafist mikið fyrir mér af ástæðum sem ég hef því miður ekki tíma til að rekja hér, en þar standa helst upp úr kostnaðarþátttaka ríkisins af samgöngum og spurningin um reglugerðarheimildina í 3. gr. Það er þrennt sem ég vil halda til haga. Í fyrsta lagi: Talið er að námsgagnakostnaður nemenda lækki eða hækki í það minnsta ekki. Mikilvægt er að þetta gangi eftir. Í öðru lagi: 51. gr. laga um framhaldsskóla kveður á um kostnaðarþátttöku ríkisins við námsgagnakaup nemenda. Það ákvæði þarf að virkja og skora ég á hv. fjárlaganefnd að gera það. Í þriðja lagi: Samtöl nefndar við ýmsa aðila voru mjög gagnleg og sorglegt að almenningur hafi ekki haft aðgang að þeim. Eftir verulega íhugun og samráð við fjölmarga aðila um allar hliðar þessa máls hef ég komist að þeirri niðurstöðu að kostir þessa frumvarps vegi þyngra en mögulegir ókostir. Framleiðsla á íslenskum rafrænum námsgögnum, sem höfundar hafa hag af því að framleiða, er ákallandi, enda erum við mjög aftarlega í upptöku þeirra á alþjóðlegum mælikvarða. Því greiða ég og aðrir þingmenn Pírata atkvæði með frumvarpinu. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir. 
            

Virðulegi forseti. Samfylkingin vill vekja athygli á því að hér er í fyrsta sinn verið að setja í lög heimild til innheimtu gjalda hjá nemendum fyrir námsgögn. Samfylkingin telur afar mikilvægt að stuðla að aukinni notkun rafrænna námsgagna í kennslu en er ósammála því að nemendur eigi einir að greiða fyrir þróun og innleiðingu slíks námsefnis. Það eru engar hugmyndir lagðar fram um upphæð gjaldtökunnar eða umfang og það vantaði skýrari línur um þetta. Samfylkingin telur að gjaldtökuheimild sem er verið að veita sé ekki í samræmi við grundvallarhugmyndina um jafnan rétt allra til náms óháð efnahag. Við munum sitja hjá við afgreiðslu frumvarpsins í heild þó að við gerum vissulega athugasemdir við þessa grein.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með þeim sem hér hafa talað um þann þátt sem snýr að gjaldtöku fyrst og fremst í þessu frumvarpi. Það er rétt, sem komið hefur fram, að það er líka margt gott þarna, meðal annars að fá náms- og starfsráðgjafa inn í námsorlofssjóði. Það er vert að vekja athygli á því að vegna þeirrar umræðu sem hér fór fram í þingsal þá voru fjármunir settir í það sem annars var ekki búið að gera ráð fyrir, annars hefðu þeir bæst við þann sjóð. Varðandi rafrænu námsgögnin þá erum við hlynnt því að sú útgáfa verði aukin, en við getum ekki fallist á þessa heimild til gjaldtöku. Við viljum frekar stefna í átt að jöfnuði í skólakerfinu og hefðum talið borð fyrir báru núna, miðað við fjárlög, að tilraunaskólar hefðu verið fengnir til verksins þar sem ríkið hefði greitt fyrir þann kostnað og fyrir fram ákveðnar greinar hefðu verið settar þar undir til að búa til þessa tilraunakennslu í staðinn fyrir að þetta sé opið upp á gátt og nemendur borga.

Herra forseti. Með gleði greiði ég atkvæði með frumvarpinu. Ég tel að sú breyting sem hér er farið inn á, að heimila rafræn námsgögn og greiðslu fyrir þau, geti, ef vel er á spilunum haldið, valdið verulega mikilli breytingu til framtíðar og gert að verkum að kennslan verði nútímavædd og í samræmi við það sem ungt fólk upplifir, að vera á netinu og geta verið að læra. Það er leikur að læra.

Forseti. Ég er mjög hlynnt því að mótuð sé stefna og búinn til vettvangur til að hafa rafræn námsgögn. Mér finnst þó mjög mikilvægt að benda á að það er ekkert þak, mér finnst það dálítið alvarlegt, og jafnframt er ekki nægilega skýrt hvernig höfundar fá greitt fyrir þá vinnu sem þeir leggja í að búa til námsgögn. Ég hefði viljað sjá skýrari og skarpari greinar þar að lútandi. En mér finnst þetta framför og ég fagna henni og mun með gleði greiða atkvæði með þessu. Þetta mun gera námið einfaldara og sennilega munu nemendur verða betri í bakinu ef þetta verður að veruleika.

Virðulegur forseti. Þingflokkur Vinstri grænna telur að stofnun hlutafélags um þátttöku íslenska ríkisins í kolvetnisstarfsemi eða íslensku ríkisolíufélagi sé ótímabært. Ljóst er að einhver tími mun líða þar til félagið verður stofnað og það er langur tími þangað til í ljós kemur hvort hægt verður að vinna olíu á Drekasvæðinu. Vinstri græn telja að brýnt sé að mörkuð verði stefna fyrir Ísland þar sem byggt yrði á bestu fáanlegum upplýsingum um loftslagsbreytingar og þátt jarðefnaeldsneytis í þeim breytingum. Jafnframt er afar brýnt að rannsaka áhrif olíuvinnslu á lífríki norðurslóða, einkum ef mengunarslys mundi eiga sér stað.

Forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Lilju Rafneyju út af því að mér finnst við eiginlega vera að fara aðeins fram úr okkur, og mér finnst þetta mál alls ekki nægilega rætt. Ég er í sjálfu sér alveg sammála því að við séum með opinbert hlutafélag um þessa hagsmuni, en þetta mál er ekki rætt. Ég hef ekki orðið vör við mikla umræðu um þetta í samfélaginu og mér finnst við ekki hafa rætt það nægilega vel hér á Alþingi, þessa framtíðarstefnu, þann framtíðarblús um olíu á mjög háskalegum svæðum og þær afleiðingar sem það gæti haft ef hún finnst og slys yrði á þeim slóðum. Mér finnst í raun og veru stefna um olíufundi ekki hafa borið nægilega á góma, sér í lagi þegar maður hugsar út í það hverjir hafa fengið heimildir til að bora og rannsaka hvort olía sé þarna út frá, því að þar á meðal fékk einhver mesti umhverfissóði sem um getur frá kínverska ríkinu gríðarlega hátt hlutfall heimilda til að gera þetta. Ég vil meiri umræðu og nýtt … 
            

Forseti vill minna hv. þingmenn á sem taka til máls og víkja að öðrum hv. þingmönnum í ræðum sínum að gera það með því að nefna þá fullu nafni.

Virðulegi forseti. Nú greiðum við atkvæði um breytingu á umferðarlögum með breytingartillögum frá umhverfis- og samgöngunefnd þar sem tókst mikil sátt um þessi mál sem sum hver hafa valdið deilum milli manna. Ánægjulegt var hversu starfið gekk vel í nefndinni og hversu góðri lendingu við náðum í þessum málum og vil ég nefna tvö mál, hið fyrra er endurmenntun atvinnubílstjóra. Við teljum okkur hafa gert málið þannig úr garði að það muni ekki íþyngja um of einyrkjum og þeim sem búa í dreifbýlinu og tryggja það að slíkt nám geti farið fram í fjarnámi gegnum tölvuna eins og gengið hefur svo vel í almennu ökunámi. Hitt sem ég vil nefna er að nefndin var sammála um að umferðareftirlit sem Samgöngustofa heldur úti núna eigi betur heima hjá lögreglunni til að nýta þá starfskrafta mun betur og auka sýnileika löggæslunnar og nýta fjármunina betur. Ég fagna þessu og legg til að þetta verði allt samþykkt.

Herra forseti. Ég er með breytingartillögu við frumvarpið sem ég mun draga inn í 3. umr. til að gefa stjórnarflokkunum tækifæri til að skoða þetta. Ég veit að Sjálfstæðisflokkurinn hefur sérstaka ástæðu til að skoða þá breytingartillögu. Með þeirri breytingartillögu er lagt til að opinber birting og framlagning álagningar og skattskráa landsmanna verði lögð af í þeirri mynd sem hún er nú. Tillaga er lögð fram samhliða framlagningu í þingsályktunartillögu um útgáfu ópersónugreinanlegra upplýsinga um skattgreiðslu landsmanna. Síðast þegar sjálfstæðismenn lögðu málið fram sagði Persónuvernd frumvarpið samrýmast almennum sjónarmiðum um einkalíf þess og Sjálfstæðisflokkurinn hefur þrisvar sinnum lagt fram þetta sama frumvarp þegar flokkurinn var við stjórn. Á málinu var m.a. núverandi formaður flokksins, hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson, en þeim hefur ekki tekist að klára málið. Núna eða við 3. umr. er tækifæri til þess.

Forseti. Ég vil vekja athygli á þessum lagabreytingum sem eru mjög jákvæðar. Við vorum síðast í morgun á fundi þar sem fjallað var um málefni flóttamanna og hælisleitenda, og var meðal sérfræðinga sem vinna að þessum málaflokki mikið fjallað um hve nauðsynlegt væri að tryggja að þeir sem fá hér dvalarleyfi af mannúðarsjónarmiðum njóti sjúkratrygginga. Ég vil fagna þessari breytingartillögu og lagabreytingunni í heild sinni. Það er nefnilega stundum sem við gerum ágæta hluti hérna á þingi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Menntamálastofnun, nýja stjórnsýslu- og þjónustustofnun á sviði menntamála. Stofnuninni er ætlað víðtækt hlutverk en það felst fyrst og fremst í því að stuðla að því að íslenskir nemendur fái notið bestu mögulegrar menntunar og styðja við aukin gæði og framfarir í menntamálum. Á undanförnum árum hefur verið lagður grunnur að eflingu íslensks menntakerfis. Má í því samhengi nefna nýleg lög um öll skólastig, framhaldsfræðslu og menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda, útgáfu nýrrar aðalnámskrár fyrir leik-, grunn- og framhaldsskóla og þá áherslu sem lögð hefur verið á að innleiða aðgerðir sem byggja á fyrirliggjandi stefnumörkun og er ætlað að efla íslenskt menntakerfi enn frekar. Til að þau góðu áform sem lágu til grundvallar framansögðu nái fram að ganga er mikilvægt að hugað sé að skipulagningu og framkvæmd menntakerfisins í heild. Fram til þessa hefur ekki verið til staðar eiginleg stjórnsýslustofnun sem þjónar menntakerfinu. Stór hluti stjórnsýslu menntamála fer nú fram innan veggja mennta- og menningarmálaráðuneytis en eftir því sem viðfangsefnin verða flóknari og ábyrgð á framkvæmd dreifist á fleiri aðila er mikilvægt að samhæfing verði aukin sem og yfirsýn með upplýsingaöflun og mati. Með frumvarpi þessu er leitast við að skerpa og styrkja stjórnsýslu menntamála, gæðastarf og þjónustu við skólann. Fyrirhugað er að fela stofnuninni að sinna tilteknum verkefnum sem ráðuneytið sinnir nú, auk þess sem hún taki yfir verkefni sem nú eru á höndum Námsmatsstofnunar og Námsgagnastofnunar. Útfærslu þá sem mælt er fyrir um með þessu frumvarpi má rekja til mats sem fram fór innan mennta- og menningarmálaráðuneytisins á fýsileika þess að setja á laggirnar stofnun á borð við Menntamálastofnun og vinnu starfshóps sem skipaður var í kjölfar þess. Fyrst fór fram greining á núverandi stofnanaskipulagi og þeim verkefnum sem mennta- og menningarmálaráðuneytið sinnir í dag samkvæmt lögum. Í kjölfarið voru skoðuð samlegðaráhrif verkefnanna sem sinnt er í þessum málaflokki og niðurstaðan varð sú að það kynni að hafa jákvæð áhrif, bæði faglega og rekstrarlega, að þessum verkefnum yrði sinnt innan einnar og sömu stofnunar. Í kjölfarið voru lögð drög að mögulegu verksviði nýrrar stofnunar, skoðaðar sambærilegar stofnanir í Svíþjóð og Noregi og lagðar fram fyrstu hugmyndir um framtíðarsýn fyrir nýja stofnun. Nágrannalöndin hafa í vaxandi mæli lagt áherslu á að nýta þekkingu og rannsóknir til að efla sín menntakerfi, þróa náms- og gæðamat og miðla námsgögnum í samræmi við nútímakröfur. Mikilvægt er að Íslendingar nýti reynslu annarra og þá kosti sem fyrir hendi eru hér á landi til að bæta opinbera þjónustu við nemendur og menntun. Frumvarpið var samið í mennta- og menningarmálaráðuneytinu. Frumvarpsdrög voru birt til kynningar og athugasemda á vef ráðuneytisins 13. október árið 2014, auk þess sem haldnir voru fundir með helstu hagsmunaaðilum. Við samningu frumvarpsins var áhersla lögð á að halda starfsfólki Námsgagnastofnunar og Námsmatsstofnunar og mennta- og menningarmálaráðuneytisins upplýstu um gang mála. Haldinn var kynningarfundur um frumvarpsdrög, eins og þau lágu fyrir á haustdögum, með starfsfólki beggja stofnananna og leitast við að svara spurningum starfsfólks eins og kostur var. Jafnframt var haldinn fundur með trúnaðarmönnum og stéttarfélögum. Frumvarpið mælir fyrir um að Menntamálastofnun verði skipaður forstjóri til 5 ára í senn. Honum er ætlað að setja á fót fagráð fyrir helstu verksvið stofnunarinnar sem eiga að vera forstjóra stofnunarinnar til ráðgjafar og aðstoðar eftir því sem ákveðið verður í birtum reglum. Fyrirhuguðu hlutverki Menntamálastofnunar má skipta í ráðgjafarhlutverk, mats- og eftirlitshlutverk og þjónustu- og framkvæmdahlutverk. Ráðgjafarhlutverk Menntamálastofnunar er tvíþætt. Annars vegar er mælt fyrir um að stofnunin verði ráðherra til aðstoðar við undirbúning laga, reglugerða og aðalnámskráa á sviði menntamála. Er það liður í að efla stefnumótunarhlutverk ráðuneytisins. Jafnframt er með þessu leitast við að nýta markvissar þá sérþekkingu sem verður til innan stofnunarinnar. Hins vegar er stofnuninni ætlað að veita stjórnvöldum, fagaðilum og almenningi upplýsingar og leiðbeiningar á sviði menntamála. Hér getur til dæmis átt við almenna upplýsingagjöf um menntamál og leiðbeiningar til skóla og annarra aðila um framkvæmd skólastarfs á grundvelli laga, reglugerða og aðalnámskráa. Mats- og eftirlitshlutverk Menntamálastofnunar felst meðal annars í að afla, greina og birta upplýsingar um menntamál. Eru Menntamálastofnun í frumvarpinu veittar víðtækar heimildir til að afla gagna frá skólum, sveitarfélögum og öðrum stofnunum. Mikilvægt er að Menntamálastofnun leggi áherslu á að miðla sem víðast upplýsingum sem hún býr yfir og nýta þekkingu starfsfólks sem hjá henni býr í þágu betra skólastarfs. Menntamálastofnun á einnig að hafa eftirlit með og meta árangur af framkvæmd skólamála og bera saman við sett viðmið. Í því felst að annast framkvæmd samræmds námsmats og könnunarprófa sem kveðið er á um í lögum um grunnskóla og undirbúning og framkvæmd lögbundins ytra mats á skólum samkvæmt ákvörðun ráðuneytisins. Menntamálastofnun er ætlað að fylgjast með og styðja við þróun og framfarir á málefnasviði sínu. Í þessu felst að afla upplýsinga um, leggja mat á og miðla niðurstöðum verkefna og aðgerða sem horfa til nýbreytni og framfara og hafa sýnt að stuðli að auknum árangri í skólastarfinu. Framkvæmdahlutverk Menntamálastofnunar er fólgið í að stofnunin sjái til þess að nemendum í skyldunámi standi til boða vönduð og fjölbreytt námsgögn, eins og grunnskólalög kveða á um, en jafnframt á öðrum skólastigum eftir því sem stofnuninni kann að verða falið með öðrum lögum. Þar að auki felst í framkvæmdahlutverki stofnunarinnar að sinna öðrum verkefnum sem henni eru eða verða falin með lögum, reglugerðum eða ákvörðun ráðherra. Menntakerfið er háð sífelldum breytingum og því er æskilegt að ný stofnun geti tekið við ýmsum verkefnum á sviði menntamála hratt og vel án þess að það kalli á lagabreytingar. Undir þetta geta fallið ýmis verkefni sem ráðuneytið hefur hingað til sinnt eða hafa að nokkru leyti verið utan yfirstjórnar og almenns eftirlitshlutverks þess. Virðulegi forseti. Með frumvarpinu er enn fremur í einstökum ákvæðum kveðið á um söfnun og meðferð upplýsinga sem varða skólagöngu nemenda um heimild Menntamálastofnunar til að afla sér sértekna, um heimild ráðherra til að kveða nánar á um framkvæmd laganna og um sérstök heimildarákvæði. Efnislega fela síðasttöldu ákvæðin í sér heimildir handa stofnuninni til að semja við utanaðkomandi aðila um að sinna þjónustu á hliðstæðan hátt og Námsmatsstofnun hefur heimild til og að stofnuninni verði veittar hliðstæðar eftirlitsheimildir gagnvart skólum og aðrar sambærilegar eftirlitsstofnanir hafa samkvæmt lögum. Þá er mælt fyrir um heimild stofnunarinnar til að leggja fyrir próf og kannanir fyrir nemendur og birta upplýsingar um niðurstöður þeirra eftir skólum, sveitarfélögum, landshlutum og öðrum breytum sem kunna að skýra niðurstöður. Enn fremur er mælt fyrir um heimild fyrir stofnunina til að setja og birta reglur um afhendingu námsgagna auk heimildar til að hafa námsgögn sem stofnunin dreifir til sölu á almennum markaði. Að lokum er, eins og í lögum um námsgögn, kveðið á um rétt hvers grunnskóla til að fá afhent námsgögn, sem ræðst af nemendafjölda og er stofnuninni heimilt að ívilna fámennum skólum. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á öðrum lögum til að heimila ráðherra að fela Menntamálastofnun að annast framkvæmd ýmissa verkefna. Markmiðið er að ráðuneytið fái aukið svigrúm til að sinna því yfirstjórnunarhlutverki sem því er ætlað að sinna samkvæmt lögum, og til að sinna stefnumótun í samræmi við ákvæði sérlaga á sviði menntamála. Um er að ræða breytingar á skipulagi framkvæmdar en ekki á efnislegum atriðum. Í tveimur bráðabirgðaákvæðum frumvarpsins er kveðið á um réttindi og skyldur starfsmanna sem verða við störf við lagaskil, en með ákvæðinu er m.a. kveðið á um að starfsfólki skuli boðið nýtt starf hjá Menntamálastofnun og þarf ekki að auglýsa þau störf eins og 7. gr. starfsmannalaga gerir ráð fyrir. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins. Eins og ég vék að í upphafi er stofnuninni ætlað mikilvægt hlutverk í stuðningi við menntun og framþróun hennar hér á landi og ég vona að samstaða geti náðst þar um. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka ráðherra þessa yfirferð. Ég vil aðeins koma inn á nokkur atriði. Í fyrsta lagi vil ég halda því á lofti, vegna þess að ráðherrann talaði um að þetta hafi verið gert í mikilli sátt, að ekki má gleyma því að engu að síður heyrðust háværar raddir í báðum þessum stofnunum um óánægju með þessa sameiningu. Þarna er verið að sameina tvær líkar stofnanir en samt ólíkar á ákveðinn hátt. Hér er verið að sameina stofnun sem býr til efni fyrir skólana og stofnun sem metur það efni sem skólarnir vinna með. Lesa má út úr þessu frumvarpi, og ég vil spyrja ráðherrann um það, að Námsgagnastofnun sé á ákveðinn hátt að fara að aðlagast Námsmatsstofnun og vinna Námsgagnastofnunar eða nýrrar Menntamálastofnunar fari í auknum mæli að taka mið af starfi Námsmatsstofnunar, þ.e. samræmdum könnunarprófum sem ráðherra varð því miður of tíðrætt um að mínu mati. Svo vil ég spyrja ráðherrann: Var kannað hvort þetta væri einhver kostnaðarauki fyrir sveitarfélögin, því að oftar en ekki er ríkið einn erfiðasti samningsaðili sveitarfélaganna og oft fylgir ýmsum frumvörpum kostnaður fyrir sveitarfélögin sem ekki hefur verið metinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Hér er um að ræða sameiningu tveggja stofnana sem vissulega, eins og alltaf er þegar stofnanir eru sameinaðar, kallar fram umræðu. Það er eðlilegt þegar jafn rótgrónar stofnanir og hér um ræðir eru sameinaðar að ekki verði fullkomin sátt eða samkomulag í upphafi um það hvernig á skuli haldið. En ég vonast til þess að hér í þingsal náum við góðri sátt um meðferð þessa máls. Ég er algjörlega sannfærður um að það er mjög til bóta fyrir menntakerfið að við búum til þessa stjórnsýslustofnun. Við höfum af því ágæta reynslu að gera slíkt í okkar stjórnkerfi, að það sé sérstök stjórnsýslustofnun á viðkomandi málasviði, en ráðuneytin séu þá meira að huga að stefnumótun. Vil ég þá nefna sérstaklega þær breytingar sem eru að verða á ríkisfjármálum og því fyrirkomulagi sem fram undan er, sem kallar á mun meiri getu ráðuneytanna til að móta stefnu til lengri tíma en verið hefur, sem síðan birtist í fjárlagafrumvörpum framtíðarinnar. Það er grundvallaratriði hér. Hvað það varðar hvort Námsgagnastofnun sé einhvern veginn að færast undir Námsmatsstofnun þá er það ekki svo. En auðvitað viljum við meðal annars kanna hvernig námsgögn og námsmat spila saman og nýta þau sóknarfæri sem í því felast. Hvað varðar samræmd próf vil ég minna hv. þingmann á að þau eru til staðar núna. Á mismunandi tímum eða á mismunandi árum í skólagöngu barna eru haldin samræmd könnunarpróf. Það er í þau próf sem hér hefur verið vísað. Hvað varðar kostnað fyrir sveitarfélögin þá er þetta starfsemi sem er á vegum ríkisins.

Hæstv. forseti. Já, ég þekki ágætlega til samræmdra könnunarprófa enda búinn að starfa sem grunnskólakennari í 14 ár svo að ég upplýsi ráðherrann um það, hann þarf nú ekki að upplýsa mig um tilurð þeirra prófa eða hvernig þeim er beitt. Ég vildi hins vegar bara, eins og ég sagði hér áðan, halda því á lofti að það var óánægja með þessa sameiningu, burt séð frá því hvort markmiðin með henni hafi verið góð. Ég var heldur ekki að meina að Námsgagnastofnun ætti að fara undir Námsmatsstofnun. Það sem ég átti við er að starf nýrrar Menntamálastofnunar fari í auknum mæli að taka mið af samræmdum könnunarprófum, það má lesa það aðeins út úr frumvarpinu og það veldur mér ákveðnum áhyggjum. Að lokum: Já, vissulega er Námsmatsstofnun ríkisstofnun. Engu að síður hefur oft, þegar frumvörp af þessu tagi hafa komið fram, þó að um sé að ræða ríkisstofnanir, fylgt því kostnaðarauki fyrir sveitarfélögin. Ég spurði ráðherrann hvort það hefði verið kannað og hefði viljað fá svar við því hvort það hafi verið gert.

Virðulegi forseti. Mér var það fullljóst að hv. þingmaður hafði þennan bakgrunn og þessa reynslu. Ég var einungis að benda á að í því sem um var rætt, samræmd könnunarpróf, í minni ræðu, var verið að vísa til þeirra prófa sem nú þegar eru haldin. Hvað varðar stöðu Námsmatsstofnunar annars vegar og aukin áhrif þeirrar hugmyndafræði þá tel ég að ekki sé hægt að lesa það út úr þeim áherslum sem voru í ræðu minni eða í frumvarpsdrögunum að einhverjar breytingar verði þar á. Þó er rétt að hafa í huga að því má halda fram að nokkuð skorti upp á upplýsingagjöf í menntakerfinu okkar, um stöðu þess og hvernig það hefur verið að þróast. Ég er til dæmis ekkert sáttur við það, virðulegi forseti, að eitt helsta gagn í opinberri umræðu um stöðu íslenska skólakerfisins séu PISA-prófin. PISA-prófin eru sérstaklega hönnuð til að mæla ákveðna afmarkaða þætti skólastarfs. Þau leggja ekki mat á skólastarfið sjálft og reyndar langur vegur þar frá. Aftur á móti hefur borið á því í umræðu að menn hafa ruglað þessu tvennu saman og litið svo á að PISA-prófin séu einhvers konar mælikvarði á íslenska skólakerfið. Það eru þau ekki, en þau mæla ákveðna afmarkaða þætti. Það skiptir því máli fyrir þetta mikilvæga kerfi, sem ég ætla að halda fram að sé einhver almikilvægasta starfsemi hér í landinu þegar horft er á efnahagslega og félagslega stöðu okkar, að við höfum einhverja mælikvarða um það hvernig okkur miðar áfram og að við notum þá mælikvarða skynsamlega. Samspil námsmats og námsgagna er auðvitað eðlilegt og við eigum að auka það þannig að við tryggjum, með því að mæla réttu hlutina og gera það skynsamlega, að námsgögnin styðji við starfið og öfugt, að námsgögnin og mælingarnar fari saman. Hvað varðar kostnaðarþátt sveitarfélaganna þá er það alla vega mat mitt að það sé ekkert þarna sem eigi að kalla á aukinn kostnað, því að þetta er starfsemi sem áfram verður hjá ríkinu. En það er sjálfsagt fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd að kanna það alveg sérstaklega eða kalla eftir því hvort um eitthvað slíkt er að ræða. Ég á ekki von á því, virðulegur forseti, en þakka hv. þingmanni fyrir þá ábendingu.

Forseti. Ég var aðeins að velta þessu fyrir mér. Hérna er verið að sameina tvær stofnanir, ég skil það mæta vel, Námsgagnastofnun og Námsmatsstofnun. Ég get líka alveg skilið það að þegar svona stofnanir eru sameinaðar þá séu ekki allir á eitt sáttir, það er nú eins og gengur og hlýtur að verða að takast á við það. Út af fyrir sig skilur maður það alveg bara um leið og það er sagt að hugsanlega gæti skapast eitthvert rekstrarlegt hagræði af því að sameina, væntanlega eitthvert faglegt hagræði líka og allt gott með það. Það er eitt sem ég skil ekki alveg og mundi vilja biðja hæstv. ráðherra að útskýra aðeins nánar fyrir mér, af því að hann segir að þetta sé ný stjórnvaldsstofnun. Þetta er ekki bara sameining þessara tveggja stofnana. Það er eitthvað meira þarna á ferðinni. Það er kannski það sem mig langar að spyrja ráðherrann um, að hann útskýri fyrir mér hvað er þarna meira á ferðinni. Eins og ég skil það þá hlýtur að vera að verið sé að færa einhver verkefni sem núna eru í ráðuneytinu yfir í þessa stofnun. Hæstv. ráðherra segir já og það er til þess að ráðuneytið geti sinnt betur stefnumörkun og öðru og það er líka jákvætt. En fækkar þá í ráðuneytinu? Er þetta eitthvað þannig að þessi deild, skrifstofa eða hvað það heitir fari úr ráðuneytinu og þangað inn? Ef hann gæti aðeins útskýrt þetta nánar fyrir mér vegna þess að mér finnst það ekki alveg skýrt.

Virðulegur forseti. Það sem mun gerast með sameiningu þessara tveggja stofnana að þeirri nýju stofnun sem hér er um að ræða er ekki bara það að verkefnin fari saman frá Námsmatsstofnun og Námsgagnastofnun, eins og ég rakti hér, heldur mun stofnunin líka hafa stjórnsýsluhlutverk að lögum. Ég tel það farsælt að ýmis stjórnsýsluverkefni sem núna eru í ráðuneytinu flytjist inn í þá stofnun. Nú þegar hefur verið tekin ákvörðun um að einstaka starfsmenn sem starfa innan vébanda mennta- og menningarmálaráðuneytisins færast yfir í stofnunina. Jafnframt var því lýst yfir að þeim starfsmönnum sem núna hafa störf í Námsmatsstofnun og Námsgagnastofnun mun verða boðið starf í hinni nýju stofnun. Ég held að með því að skerpa á stjórnsýsluþættinum með þessum hætti hafi ráðuneytið betra tækifæri til að sinna því gríðarlega mikilvæga starfi sem mun reyna meira og meira á, sem er stefnumótun, stefnumótun til lengri tíma og þær áherslur sem slíku starfi fylgja. Það hefur til dæmis að gera með hvernig verður ráðið inn í ráðuneytið í framtíðinni, hvaða tegundir af starfsmönnum, ef má nota slíkt orðalag, virðulegi forseti, verða ráðnir og hvaða verkefnum þeir eigi að sinna. Það er einmitt þetta, að vera þá ekki að ráða endilega til að sinna stjórnsýslunni, heldur meira til þess að horfa á langtímastefnumótun. Ég held að það skipti verulegu máli.

Virðulegi forseti. Já, svo þarna er komin stjórnsýslustofnun og yfir henni er einhver stjórn - ég sé að hæstv. ráðherra hristir hausinn - það er sem sagt ekki stjórn. Það verður sem sagt ráðinn forstjóri og hann ráðinn til fimm ára. Þá langar mig að spyrja: Má ráða hann oft? Má endurráða hann? Er búið að hugsa um hæfniskröfur þess forstjóra? Það er ekki stjórn þannig að stofnunin er þá út af fyrir sig ekki sjálfstæð, hún heyrir undir ráðuneytið. Mér finnst þetta ekki alveg nógu skýrt, ég er kannski ekki búin að lesa þetta alveg nógu vel, ég var að reyna það samt, en gott væri að fá smá útskýringu á þessu.

Virðulegi forseti. Ég vil gjarnan létta undir með hv. þingmanni hvað þetta varðar, það er einmitt fyrirkomulagið, að það verði ekki stjórn. Það eru rök fyrir því vegna þess að það er einmitt verið að útvista eða færa stjórnsýsluverkefni frá ráðuneytinu inn í þessa stofnun og þá er ekki að mínu mati eðlilegt að það sé stjórn þar á milli. Það verður starfandi forstjóri sem er ráðinn til fimm ára, en sökum þess hvers eðlis verkefnin eru þá er ekki eðlilegt að sérstök stjórn sé þarna á milli. Hvað varðar hæfi eða hæfniskröfur vil ég, virðulegi forseti, benda á að í 2. gr. stendur, með leyfi forseta: „Hann skal hafa háskólamenntun sem nýtist í starfi og þekkingu á verksviði stofnunarinnar.“ Þetta er tiltölulega með almennum hætti, en þó er gerð ákveðin menntunarkrafa og hvers eðlis hún á að vera. Síðan hvað varðar árafjölda er ekki kveðið á um það í þessu lagafrumvarpi að takmark sé þar á.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að spyrja hæstv. ráðherra og ég tek undir með hv. þm. Hjálmari Boga - ég man ekki í augnablikinu hvers son hann er …

Hafliðason.

… Hafliðasyni fyrir þá áherslu sem birtist í hinum ýmsu samræmdu prófum og öðru slíku, það er svona kannski fullmikið, en það er hluti af þessari stofnun. Það kemur fram í 6. gr. þar sem talað er um að ívilna fámennum skólum varðandi námsgögn án endurgjalds, ef ég skil þetta rétt, þ.e. hvernig er miðlað og staðið að úthlutun þeirra. Í hverju felst það? Hvar eru mörkin dregin við fámenna skóla? Ég hef áhyggjur af því að svolítið sé verið að huga að skilgreiningu á rekstrarhagkvæmni en ekki endilega einhverju öðru þannig að námsframboðið verði áfram fjölbreytt. Síðan hef ég auðvitað ákveðnar áhyggjur af því að fram kemur að stofnunin megi afla sér sértekna, taka gjald fyrir sérþjónustu og það eigi að mæta sölu. Hvaða gögn sér ráðherrann fyrir sér að við seljum á markaðslegum forsendum í gegnum þessa stofnun? Svo má velta því líka fyrir sér, er þetta eitthvert millistig? Er það óþarft millistig að vera með stofnun á milli ráðuneytis og skóla? Hefur eitthvað verið hugað að því, af því að nú hefur þetta fyrst og fremst gengið út að sinna grunnskólanum? Er einhver tenging komin við framhaldsskólana sem hönd er á festandi? Þetta eru svona nokkrir hlutir. Ég hef áhyggjur af því að það sé stýring í áttina, hvað eigum við að segja, að því að námsgögn verði útvistuð með ákveðnum hætti. Það kemur fram í einhverjum greinum, auðvitað höfum við verið að kaupa þjónustu varðandi ýmislegt og meðal annars 

Virðulegi forseti. Hvað varðar þá möguleika stofnunarinnar að beita ívilnandi aðgerðum eða reglum gagnvart skólastærðinni, þ.e. þegar um litla skóla er að ræða, þá getur það meðal annars snúið að því að stofnunin geti þegar kemur til dæmis að magninnkaupum, þar sem litlir skólar standa augljóslega frammi fyrir því að gera minni pantanir, létt undir þar. Og það getur snúið að ýmsum öðrum verklagsreglum sem þarf þá að taka tillit til ef um er að ræða fámenna skóla. Þetta segi ég nú svona án þess að hafa kannað það nákvæmlega hvað í þessu felst, en það er mikilvægt að hafa, virðulegi forseti, í reglum og lögunum skýr ákvæði um að slíkri stofnun sé heimilt að gera það. Hvernig það síðan birtist kemur síðar fram. En heimildarákvæði þarf að vera þannig að ekki leiki vafi á því að stofnunin hafi heimild til að gera það. Hvað varðar, virðulegi forseti, sölu eða sértekjur er rétt að hafa í huga að það ákvæði eða þeir möguleikar eru ekkert ólíkir þeim sem til dæmis Hagstofan hefur. Ég vil vísa til laga nr. 163/2007, um Hagstofuna, þar sem segir í kaflanum Ýmis ákvæði, með leyfi forseta: „Hagstofunni er heimilt að afla sértekna og taka gjald fyrir sérþjónustu í hagskýrslugerð og þjónustu við rannsóknaraðila og aðra gagnabeiðendur svo og vegna hagnýtingar á upplýsingakerfum hennar og þjónustu í því sambandi.“ Þetta er sambærilegt ákvæði. Í því eru auðvitað ekki fólgin nein stórtíðindi hvað það varðar, en það getur verið eðlilegt að ef einstakar stofnanir vilja kalla eftir einhverri aukinni greiningu á gögnum eða vinnslu á gögnum eða einhverjir aðrir aðilar vegna rannsókna eða annars slíkt, þá séu slíkir möguleikar opnir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. ráðherra svörin. Það er auðvitað mikilvægt að við skilgreinum þessa ívilnun og þessa fámennu skóla, hverjir eigi í rauninni rétt á að njóta slíkrar ívilnunar. Mér finnst það vera mjög mikilvægt. Mig langar í síðara andsvari mínu að velta því upp að ekki liggur fyrir nein heildstæð rekstraráætlun fyrir þessa stofnun. Gert hefur verið ráð fyrir töluverðum útgjöldum sem skipta tugum milljóna sem það á að kosta að breyta þessu. Eitthvað af því er auðvitað einskiptiskostnaður. Einungis voru veittar 15 milljónir núna á fjárlögum yfirstandandi árs. Ef þetta á að taka gildi 1. júlí - hér er líka talað um að rekstrarhalli gæti myndast fyrstu tvö árin eða eitthvað slíkt - sér hæstv. ráðherra það fyrir sér að sækja þurfi um aukafjárveitingar í fjáraukalögum á þessu ári?

Virðulegi forseti. Ég vona að svo verði ekki og það takist að halda allri þessari starfsemi innan þeirra marka sem fjárlög kveða á um, eðlilega. Ég vil nota tækifærið og segja að tilgangur þessarar sameiningar, markmiðið er - þó að það sé mikilvægt markmið í sjálfu sér að auka hagkvæmni, rekstrarhagkvæmni, sem við eigum auðvitað að hafa að leiðarljósi í öllum okkar störfum - ekki síður það, og jafnvel enn mikilvægara í þessu tilfelli, að horfa til þjónustu og mikilvægis hennar og að auka gæði í menntamálum okkar, gæði í skólastarfinu. Það er auðvitað grundvallarhugsunin í þessum breytingum, ná fram samlegðaráhrifunum hvað varðar gæði, samspili námsmats og námsgagna, rannsóknum í menntamálum, sem vantar töluvert upp á hér á landi þegar við miðum okkur við nágrannalöndin, þannig að við séum betur í stakk búin til að horfa til langtímasjónarmiða varðandi menntakerfið og líka betur í stakk búin til að meta og greina áhrif á þeim breytingum sem eru innleiddar í skólakerfið og gera það þannig að við getum hagað allri starfsemi sem best og þannig tryggt að það nám sem við bjóðum nemendum okkar upp á sé sem best.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynningu hans á þessu þingmáli sem að lokinni umfjöllun okkar í þingsalnum gengur til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til frekari umfjöllunar og umsagna og þeirrar þinglegu meðferðar sem mál hér fá. Það vakna auðvitað strax ákveðnar spurningar um málið við kynningu ráðherrans sem væri gott að fá ráðherrann til að svara við lok umræðunnar þegar hann flytur síðari ræðu sína. Mér gafst kostur á að koma þeim að í andsvörum við framsöguræðu ráðherrans. Fyrsta atriðið sem ég staðnæmist nokkuð við í málinu er verksvið fyrirhugaðrar stofnunar. Það kunna að vera rök fyrir því að setja upp sérstaka menntastofnun. Það verður að vega og meta í hinni þinglegu meðferð, en verkefni hennar þurfa þá að vera býsna skýrt skilgreind og þess vegna staðnæmist ég við orðalagið „ákvörðun ráðherra“. Er það þá hugmynd ráðherrans að hann geti, eftir að Alþingi hefur lagt blessun sína yfir þessi lög, ákveðið hver þau verkefni sem hann telur henta og falið stofnuninni án nokkurrar aðkomu Alþingis? Eða er verið að vísa til einhverra minni háttar verkefna, einstakra mála eða annarra slíkra hluta sem eðli máls samkvæmt þurfa ekki þinglega meðferð? Mér finnst nauðsynlegt að ráðherrann skýri þetta býsna vel vegna þess að það er þannig um stofnanir ríkisins að verkefnasvið hverrar og einnar stofnunar er ákveðið með lögum og ég held að það kynni almennt ekki góðri lukku að stýra ef það væri ákvörðun ráðherra hvert verksvið stofnananna væri frá einum tíma til annars án nokkurrar pólitískrar aðkomu þingsins eða umræðu. Það verður að minnsta kosti að vera í mjög föstum skorðum hvernig verkefni stofnana breytast þótt sérstök sjónarmið kunni að eiga við um óveruleg atriði eða einhvers konar minni háttar verkefni. Mér þætti þess vegna vænt um að ráðherrann færi yfir hvernig þetta er hugsað og hvort um slík ákvæði séu önnur fordæmi. Það kann vel að vera að ráðherra setji þetta hér fram með vísan til fordæmis í öðrum lögum og verklagi sem hafi verið komið á en ég held að það hljóti að vera sameiginlegur skilningur, bæði þingsins og ríkisstjórnarinnar, að það að ákveða að fela stofnun umfangsmikil verkefni eða mikilvæg verkefni í samfélagsþjónustunni þurfi að gerast með aðkomu þingsins og viðkomandi fagnefndar hverju sinni, enda varla hægt að sjá fyrir sér að slíkur verkefnatilflutningur verði til í snarhasti eða þurfi að bjarga fyrir miðnætti einhvern daginn og þurfi þess vegna að vera hægt að gera snarlega með einfaldri ákvörðun ráðherra. Það hljóta að vera breytingar á stofnunum ríkisins sem eiga sér aðdraganda, fá kynningu, umfjöllun, umræðu, koma inn í þingið og til umfjöllunar nefndarinnar. Ég geng út frá því en vil biðja ráðherrann um að gera betur grein fyrir því hvernig sá þáttur í málinu er hugsaður. Ég vil í öðru lagi fagna því að ráðherra er, venju fremur af ráðherrum að vera, raunsær um kostnaðarhlið málsins. Nú hefur auðvitað mikið verið um það rætt, ekki síst af forustumönnum stjórnarflokkanna í ríkisfjármálum, formanni og varaformanni fjárlaganefndar, að hér eigi að sameina stofnanir til rekstrarhagræðis og sparnaðar fyrir ríkið. Þeir sem hafa fylgst með sameiningu stofnana á undanförnum árum og hafa farið yfir skýrslur Ríkisendurskoðunar um það efni vita að sameiningu stofnana fylgir kostnaður. Það kostar einfaldlega peninga að slá stofnunum saman. Það er kostnaðarauki af því, a.m.k. hin fyrstu árin ef ekki varanlegur og viðvarandi kostnaður. Hér er gert ráð fyrir því að það verði nokkur kostnaðarauki og það geti þurft á því að halda að fara fram úr rekstri á fyrstu tveimur árunum. Það er óvenjulega raunsæ nálgun og það er ágætt að komið sé hreint fram með það. Þetta er breyting sem mun kosta og það er af faglegum ástæðum sem ráðherrann sækir þetta, vegna þess að hann telur vera hagræðingu í þeim árangri sem við fáum út úr þeim kostnaði sem til er stefnt. Ég bið hæstv. ráðherra að fara ögn betur í gegnum það, þetta eru 15 milljónir sem gert hefur verið ráð fyrir í aukinn kostnað á þessu ári, í hverju sá kostnaður er fólginn fyrst og fremst og hversu umfangsmikill reksturinn er fyrst ekki liggur fyrir rekstraráætlun fyrir sameinaða stofnun, sem mér þykir miður og vona að megi bæta úr meðan málið er í umfjöllun í nefnd, en starfsmannafjöldi til að mynda og áætluð heildarumsvif á þessu ári núna fyrst á ekki að byrja fyrr en 1. júlí. Í þriðja lagi vildi ég inna ráðherrann eftir því hvað það hafi verið í umfjöllun málsins í ráðuneytinu sem einkum hafi þótt álitaefni. Nú er það þannig, eins og ráðherrann kynnti, að málið hefur verið kynnt til umsagnar á vegum ráðuneytisins, væntanlega kynnt á vef ráðuneytisins og fengnar athugasemdir frá ýmsum aðilum, hagsmunaaðilum og aðilum tengdum málinu, við það. Málið hefur verið rætt við starfsmennina sem er alltaf mikið lykilatriði í farsælli sameiningu, að það sé í góðri samvinnu við starfsfólkið. Það er alltaf þannig þegar verið er að leggja upp í vegferð eins og þessa að þá eru ólík sjónarmið um einstaka þætti. Það er til að greiða fyrir vinnunni í þinginu að ráðherrann dragi fram um hvað voru helst skiptar skoðanir við vinnslu málsins, um hvaða þætti málsins eru helst uppi ólík sjónarmið, hvar ágreiningsfletirnir í málinu eru. Það væri gagnlegt að fá þá reifaða strax við 1. umr. vegna þess að þannig nýtist sú ágæta vinna sem ráðuneytið hefur unnið með hagsmunaaðilum og starfsmönnum og þeim stofnunum sem í hlut eiga í aðdraganda þess að málið er flutt fram í þinginu. Ég heyrði áðan orðaskipti hæstv. ráðherra við hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur um stjórn yfir stofnuninni. Þau vöktu mig aðeins til umhugsunar vegna þess að ef það er ætlun ráðuneytisins að koma sér upp stofnun, eins og við höfum dæmi um annars staðar, sem annast um stjórnsýslu og ákveðna framkvæmdaþætti á málasviði ráðuneytisins þá eru þess dæmi að slíkum stofnunum hafi verið settar stjórnir og jafnvel að í þeim stjórnum hafi verið tilnefndir fulltrúar annarra aðila, þ.e. þingflokka í sumum tilfellum og einnig ýmissa hagsmunaaðila, hvort sem það er annarra opinberra aðila eins og sveitarfélaga eða samtaka eins og aldraðra eða fatlaðra eða eftir málaflokkum hverjir í hlut eiga. Mér finnst það sannarlega vera umræðunnar virði, ef það er markmiðið með því að koma þessari stofnun á laggirnar og hún eigi, eins og ráðherra verður best skilinn, að vinna til langframa meira og meira að stefnumörkun í málaflokknum, hvort ekki eigi að nota ferðina, ef svo má segja, og fá formlega að borði sem flesta aðila í málaflokknum til þess einmitt að leggja inn í þá stefnumörkun og koma að því uppbyggingarstarfi í stefnumótun sem þar ætti að fara fram. Mér finnst alls ekki jafn sjálfsagt og ráðherranum virtist þykja að það væri óþarfa- eða ónauðsynlegur milliliður á milli ráðherrans og ráðuneytisins annars vegar og stofnunarinnar hins vegar. Þvert á móti held ég að slíkur vettvangur gæti orðið ráðherranum að gagni í þeim ákvörðunum sem hann þarf síðan að taka um stærri línurnar í stefnumörkuninni. Ég held að við höfum ýmis dæmi um svipaða hluti, þótt ekki væri nema í fræðsluráðum sveitarfélaga þar sem eru starfandi nefndir með bæði pólitískum fulltrúum og fulltrúum frá nemendum, kennurum, skólastjórnendum og öðrum fagaðilum sem mætti segja að væru einhvers konar milliliður á milli fræðslustjórans og bæjarstjórans eða borgarstjórans í viðkomandi sveitarfélagi, en hefur nú engu að síður reynst býsna gott fyrirkomulag víða. Ég held, eins og vinsælt er að segja þessa dagana, að það megi a.m.k. taka umræðuna um þetta. Þó þarf um leið að hafa í huga að boðleiðirnar mega ekki verða of langar í opinberu kerfi okkar. Það er kannski það sem er ástæða til að spyrja um í upphafi þegar rætt er hvort það eigi að koma á sérstakri stjórnsýslustofnun í menntamálum sem eigi líka að hafa stefnumörkun með höndum, sem hefur verið á höndum ráðuneytisins sjálfs. Erum við með því skrefi einfaldlega að lengja óþarflega boðleiðirnar í okkar litla samfélagi? Við erum aðeins 0,3 milljónir manna sem búum í þessu landi. Við höfum flutt stór verkefni á sviði fræðslumála til sveitarfélaganna. Erum við hér að bæta við einni stofnuninni enn þannig að menn þurfa að leita til grunnskóla síns og síðan til fræðslunefndarinnar og þegar þeir eru búnir að leita til hennar fara þeir til bæjarráðsins og þegar þeir eru búnir að fara þangað fara þeir til bæjarstjórans og svo til bæjarstjórnarinnar og svo fara þeir til Menntastofnunarinnar og svo til ráðuneytisins? Við þurfum að minnsta kosti að vera býsna viss um til hvers þessi nýja stofnun eða nýi milliliður á milli borgarans og hins endanlega valds ráðherrans á að vera. Þá kemur að þeim spurningum sem lúta að innihaldi starfseminnar, af því að námsgagnagerðin hlýtur að vega nokkuð þungt í þessu. Þegar ráðherrann talar um, sem hann hafði vissulega innan gæsalappa, að í framtíðinni kæmi þarna inn „önnur tegund“ starfsmanna, þ.e. starfsmenn sem ynnu í raun og veru að öðrum verkefnum, það var ekki hægt að skilja orð ráðherrans öðruvísi - 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir þessa umræðu, andsvör og ræður og vildi nota tækifærið til þess að bregðast við nokkrum af þeim athugasemdum sem hv. þm. Helgi Hjörvar bar fram um málið. Í fyrsta lagi varðandi verkefni og eðli þeirra verkefna sem ráðherra getur skotið til þessarar stofnunar. Það er hárrétt að hér er um nokkurt nýmæli að ræða frá því sem áður gilti um Námsmatsstofnun og Námsgagnastofnun, þar sem verkefni þeirra stofnana voru tæmandi talin í lögum og til þess að geta fært þeim einhver önnur verkefni hefði þurft lagabreytingar til. Ég vísa þá, virðulegi forseti, til 4. gr. h-liðar þar sem stendur, með leyfi virðulegs forseta: „Önnur verkefni sem stofnuninni verða falin með lögum, reglugerðum eða ákvörðun ráðherra.“ Ég er algjörlega sammála hv. þm. Helga Hjörvari að það getur auðvitað og augljóslega ekki verið svo að það sé þar með komin einhvers konar opin heimild fyrir hverju sem er, enda má það ráða af 4. gr. að þar eru talin upp meginverkefni stofnunarinnar og þau fest í lög. Ef hugmyndir eru um að bæta við þau meginverkefnum hlýtur því að þurfa lagabreytingar til, að mínu mati. En það eru ýmis önnur verkefni sem eru þess eðlis að það mundi teljast vera nokkuð mikið í lagt að vera með sérstakar lagabreytingar þeirra vegna. Ég vil vísa til athugasemda við frumvarpið um 4. gr., h-liðinn, þar sem nokkuð er vikið að einmitt þessu máli og hvers eðlis slík verkefni gætu verið. Ég gríp hér niður, með leyfi virðulegs forseta, þar sem stendur: „Samkvæmt ákvæðinu getur ráðuneytið einnig haft frumkvæði að því að kalla eftir umsögn frá stofnuninni í þeim málum sem ráðuneytinu berast. Þá mætti einnig fela stofnuninni umsýslu nefnda, stjórna eða ráða sem hafa með höndum verkefni sem tengjast verkefnum stofnunarinnar.“ Með öðrum orðum hlýtur sú skoðun að vera uppi, og ég er sammála henni, sem þingmaður nefnir, að ekki er hægt að gera einhvers konar eðlisbreytingar á verkefnum þessarar stofnunar án þess að löggjafinn komi þar að. En hvað varðar ýmis önnur verkefni sem eru tilfallandi, sem falla þar að en er ekki sérstaklega getið um í lögum, tel ég að það sé til hægðarauka að ráðuneytið geti sent þau með annaðhvort reglugerð eða beinni ákvörðun ráðherra til þessarar stofnunar. Hvað varðar kostnaðarmatið vísa ég í umsögn um frumvarp til laga um Menntamálastofnun frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, skrifstofu opinberra fjármála, sem er í fylgiskjali II, en þar segir í niðurlagi, með leyfi virðulegs forseta: „Verði frumvarpið óbreytt að lögum er því ekki gert ráð fyrir að það hafi áhrif á útgjöld ríkissjóðs í teljandi mæli til lengri tíma litið.“ Það er alveg rétt sem fram hefur komið að það kann að vera að rétt á meðan verið er að sameina stofnanirnar geti fallið til kostnaður. Eðlilega verður þess gætt að hann verði sem minnstur, en það er rétt sem hv. þingmaður nefndi að rökin fyrir sameiningunni snúa fyrst og síðast að því að bæta gæði menntunar í landinu. Sú grundvallarhugsunin er að baki. Það er ágætt ef það leiðir til þess að við getum sparað einhverja fjármuni. Augljóst má vera að ein ný stofnun þarf ekki á að halda til dæmis tveimur fjármálastjórum eða einhverju þess háttar, en aðalatriðið er að við viljum bæta gæðin, við viljum bæta stafsemina, við viljum líka ná fram því sem ég hef rætt varðandi stjórnsýsluna, að styrkja hana og þá um leið skapa aukið svigrúm fyrir ráðuneytið sjálft til þess að sinna því sem mestu máli skiptir, sem er langtímastefnumótun á sviði menntamála. Ég ítreka líka að þegar kemur að umræðu um sparnað hefur því verið lýst yfir gagnvart starfsfólki að þeir sem starfa í þessum tveimur stofnunum munu fá starf í hinni nýju stofnun. Það hefur verið tekin ákvörðun um það. Ég mun koma að því síðar, virðulegi forseti. Hvað varðar rekstraráætlun og heildarniðurstöðu um það hvernig stofnunin mun líta út, fjölda starfsmanna o.s.frv. þegar til lengri tíma er litið, þá stendur sú vinna yfir þessa dagana. Stofnunin er í mótun. Við höfum þó gætt þess sem framast er kostur að starfsmönnum öllum sé haldið upplýstum, þeir þekki til þessara mála, það sé ekkert sem komi fólki á óvart. Við höfum reynt að vinna þetta með sem bestu samkomulagi við starfsmenn stofnunarinnar, en það er alveg hárrétt sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir benti á, að sjálfsögðu gerist svona lagað ekki þannig að allir verði 100% sáttir við þá ákvörðun, það gefur augaleið. En vonandi verða sem minnst átök hér um. Þá kem ég að þeim lið athugasemda hv. þm. Helga Hjörvars þar sem hann spurði mig um þau álitamál sem hafa komið upp í þessari vinnu, við hvað hafi verið gerðar athugasemdir. Það eru ákveðin atriði, eðli málsins samkvæmt. Ég vil nefna nokkur og vona að það nýtist í þeirri vinnu sem fram undan er innan þingsins. Til dæmis hefur verið rætt varðandi 2. gr. um skipulagið, hvort það eigi að vera stjórn eða ekki. Það eru rök fyrir báðum aðferðunum. Ég er þeirrar skoðunar, og þess vegna er málið lagt fram á þennan hátt, að eðlilegt sé að það sé ekki stjórn. Ástæðan er sú meðal annars að hér er verið að færa stjórnsýsluverkefni til þessarar stofnunar sem nú eru innan vébanda mennta- og menningarmálaráðuneytisins. Ráðherrann getur ekki fríað sig neinni ábyrgð á þeim. Þá kemur upp spurningin um stöðu stjórnar við slíkar aðstæður og til hvers hún raunverulega verður. Aftur á móti er hér lagt upp með það, og það eru líka umræður um það, sem snýr að 3. gr. og það eru fagráðin. Farin er sú leið að fela forstjóra að setja á stofn eða fót fagráð fyrir helstu verksvið stofnunarinnar. Önnur leið er vissulega sú að kveða á um í lögum um ákveðin fagráð, að það sé búið að festa það þar. Það er líka hægt að nálgast það, og um það hafa skapast umræður, hvort það skuli staðið þannig að aðkomu ráðherra þurfi að því, þ.e. að fagráðin þurfi að leita samþykkis ráðherra um þau og þær reglur sem um þau gilda. Hér er þó lagt upp með að um fagráðin, sem eiga að vera til ráðgjafar fyrir stofnunina, séu settar reglur og þær birtar, þannig að hægt sé að kalla fram umræðu um þær, þannig að það séu opinber gögn. Ein af ástæðum þess að ég legg ekki til við Alþingi að festa þetta um of er að það kann að vera hentugt að geta skipað tímabundið fagráð um ákveðin verkefni sem stofnunin sinnir þá og þá stundina, sem eru ekki sett til þess að vera til langframa en eru tilkomin vegna ákveðinna áherslna eða verkefna sem er verið að vinna. Þetta eru tvö dæmi um mál sem hv. þingmaður kallaði eftir. Ég tel rétt og skylt að nefna einnig að það er umræða, eðli málsins samkvæmt, um ákvæði til bráðabirgða sem snúa að embættum og störfum þeirra sem eru með ráðningarsamband við Námsgagnastofnun og Námsmatsstofnun og eftir atvikum við mennta- og menningarmálaráðuneytið. Hér er lagt til að þau störf, þessi embætti og störf, verði lögð niður frá og með 30. júní 2015 en aftur á móti skuli bjóða stafsmönnunum nýtt starf hjá Menntamálastofnun, en þeir kunna þá að þurfa að hlíta breytingum á starfi eða starfsstigi í samræmi við nýtt skipurit og starfslýsingu. Þetta hefur vakið nokkra umræðu, þetta fyrirkomulag sem hér er lýst eða hvort það ætti að vera ný stofnun og hinar stofnanirnar yrðu lagðar niður og síðan yrðu þau störf auglýst. Þannig væri enginn fyrir fram forgangur þeirra starfsmanna sem eru nú við störf í þessum tveimur stofnunum en þeir gætu þá sótt um eins og aðrir. Þessi leið er ekki farin heldur sú að tryggt sé að þeir starfsmenn sem nú eru fái störf. Í þriðja lagi væri hægt að nálgast þetta þannig að starfsmennirnir eða störfin flytjist með um leið og embætti flytjast inn í hina nýju stofnun. Sú leið er ekki farin. Sú leið sem lagt er upp með er sambærileg til dæmis við þá leið sem farin var í lögum nr. 50/2014, lögum um framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði, en þar er í bráðabirgðaákvæðum ákvæði sem snúa að þessu eða má hafa til skoðunar, en þar segir, virðulegi forseti: „Ný embætti sýslumanna samkvæmt lögum þessum taka við öllum réttindum, eignum og skyldum þeirra sýslumannsembætta sem þau leysa af hólmi, þó ekki hvað varðar löggæslu. Eftir að skipulag embætta hefur verið ákveðið, sbr. ákvæði til bráðabirgða I í lögum þessum, skal bjóða öllum starfsmönnum þeirra embætta sem lögð verða niður störf ýmist hjá hinum nýju embættum sýslumanna eða lögregluembættum. Ef ekki er unnt að bjóða núverandi starfsmanni starf við ný embætti sýslumanna eða lögreglu skal leitast við að bjóða honum starf annars staðar á umsýslusviði þess ráðuneytis sem fer með málefni sýslumanna.“ Síðan, virðulegi forseti: „Viðkomandi starfsmaður kann þó að þurfa að hlíta breytingum á starfi vegna skipulagsbreytinga eða í tengslum við stofnun nýrra sýslumannsembætta og lögregluembætta í hverju umdæmi og með hliðsjón af nýju skipuriti.“ Ég bendi á þennan þátt málsins og eins það að í lögum nr. 72/2002, lögum um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum, er rétt að hafa í huga að í 1. gr. þeirra laga er kveðið á um hvaða starfsemi lögin ná ekki utan um og það er í a-lið, með leyfi forseta: „Breytingar á skipulagi og starfsháttum stjórnvalds eða tilfærslu á verkefnum milli stjórnvalda.“ Þetta er rétt að hafa í huga. Aðalatriðið er að í þessari sameiningu er lagt upp með að þeir sem hafa núna starf í þessum tveimur stofnunum verði boðið starf í hinni nýju stofnun. Það skiptir máli að starfsmenn geti gengið að því sem vísu. Þess vegna er það sett hér í bráðabirgðaákvæði á þennan hátt, virðulegi forseti. Síðan hvað varðar stjórnina, því að hv. þm. Helgi Hjörvar vék að henni og eðli hennar þótt ég hafi vikið að því að nokkru fyrr í ræðu minni, er rétt að hafa í huga að þeirri spurningu hvort ætti að hafa stjórn og hvort ætti að tilnefna í hana o.s.frv. tel ég að ég hafi í raun svarað áður og fyrr í ræðu minni og ítreka að hugmyndir um stefnumótun í menntamálum verður áfram innan vébanda menntamálaráðuneytisins og er þessi aðgerð einmitt hugsuð til að styrkja þann þátt málsins. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður nefnir hvað varðar fjölda stofnana, það er réttilega bent á að það er alveg örugglega ekki vandamál í þessu landi að það séu of fáar stofnanir, frekar má benda á hitt. Þetta frumvarp, verði það að lögum, gerir það þó að verkum að tvær stofnanir verða að einni. Þá kemur sú spurning sem hv. þingmaður velti upp: Er verið að lengja boðleiðir eða gera borgurunum flóknara fyrir að leita réttar síns o.s.frv.? Ég tel að svo sé ekki með þessu. Ég tel þvert á móti að ef vel tekst til sé hægt að einfalda verkferlana, einfalda aðkomu almennings að þeim úrlausnarefnum sem fólk kallar eftir, t.d. ef menn hafa athugasemdir við stjórnsýsluna, þá eru líka mögulega kæruleiðir ef einstaklingarnir eru ósáttir við niðurstöðuna. Fyrst og síðast held ég að það skipti máli að byggja upp sérfræðiþekkingu á sviði stjórnsýslunnar og á þeim þáttum sem stofnunin mundi fjalla um og hafa til umsýslunnar og um leið byggja enn frekar upp innan ráðuneytisins, þegar horft er til lengri tíma, þá þætti sem ég hef áður gert að umtalsefni og snúa að framtíðarstefnumótun í menntamálum.

Frú forseti. Nú mun þetta frumvarp fara til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til umfjöllunar. Þar munu menn velta við öllum steinum. Eins og ég sé þetta fyrir mér - og hæstv. ráðherra fór yfir það hér áðan - er ekki bara verið að sameina tvær stofnanir, heldur er verið að taka mjög stóran hluta, að mér sýnist, úr starfsemi ráðuneytisins og færa undirstofnun. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra út í það. Hvað verður eftir í ráðuneytinu hvað varðar menntamál? Hvað mun sitja þar eftir? Talað er um það í skýringum með frumvarpinu að mikil sérþekking tapist út úr ráðuneytinu. Ég held að það sé augljóst þegar umfangið er skoðað, það sem á að fara undir þessa nýju stofnun. Nú er ég ekki að segja að það sé ekki gott, en það þarf alla vega að skoða hvað stendur eftir í ráðuneytinu. Hvað stendur líka eftir af ábyrgðinni? Hér er talað um frumkvæðisskyldu stofnunarinnar og ég bið hæstv. ráðherra að fara betur yfir hvað það þýðir. Er verið að taka ábyrgð af ráðuneytinu? Hvernig verður þessi verkaskipting? Hér er líka talað um mikilvægt hlutverk sem er greining og birting upplýsinga um fræðslumál, að það eigi að vera í samstarfi við Hagstofuna, sveitarfélög og fleiri stofnanir. Er þetta hugsað þannig að þessi stofnun eigi að safna saman upplýsingum, á hún líka að taka við hlutverki Hagstofunnar sem hefur séð um að safna saman upplýsingum um skólamál?

Virðulegi forseti. Ég get fullvissað hv. þingmann um að það verður nóg eftir af verkefnum í ráðuneytinu. Með þessu er verið að skerpa á hlutverki ráðuneytisins og hlutverki þessarar stofnunar sem fer með ýmis málefni sem snúa beint að stjórnsýslunni. Fyrir þessu eru fordæmi í okkar ríkisrekstri sem ég held að séu í sjálfu sér ágæt. Hvað varðar ábyrgðina þá er það svo að aldrei er hægt að taka ábyrgðina af ráðuneytinu af því ráðuneytið ber enga ábyrgð, eins og hv. þingmaður þekkir fullvel, það er ráðherrann sem ber ábyrgðina. Það er meðal annars þess vegna sem ég tel skynsamlegt að hafa ekki sérstaka stjórn yfir þessari stofnun vegna eðlis þeirra verkefna sem þar eru, þannig að það sé alveg skýrt að það er ráðherrann sem ber ábyrgðina, það er aldrei hægt að flytja hana neitt annað. Viðkomandi einstaklingur sem gegnir því embætti hlýtur að bera þá ábyrgð með sama hætti og áður, það er ekki hægt að skjóta sér undan því. Hvað varðar gögn og birtingu þeirra og samstarf við Hagstofu þá má kannski líta svo á, hvað varðar gagnaöflun um menntakerfið, að það sé verkefni Hagstofunnar að halda utan um hina stóru mynd, hina þjóðhagslegu þætti menntakerfisins, en þessi stofnun mundi frekar afla sérhæfðari gagna um einstaka þætti menntakerfisins sem ég tel að við þurfum að bæta okkur í til að bæta stefnumótun hjá okkur og auka gæði í menntakerfinu. Aftur á móti er nauðsynlegt að Hagstofan og þessi stofnun vinni náið og þétt saman. Í frumvarpinu eru síðan ákvæði sem eru mjög skýr um rétt þessarar stofnunar til að kalla eftir gögnum, meðal annars frá skólum og rekstraraðilum skóla. Misbrestur hefur verið á því, gögnum hefur stundum verið skilað seint og illa. Þarna er sérstaklega kveðið á um þann lagagrunn sem þarf að vera til staðar 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og fyrir að minna mig á hvar ábyrgðin liggur í þessu öllu saman. Það hafði svo sem ekkert vafist fyrir mér að það er hæstv. ráðherra sem ber ábyrgðina. Samt sem áður er ég, ekki bara sem þingmaður heldur sem fyrrverandi starfsmaður menntamálaráðuneytisins, að reyna að skilja hvernig þetta mun falla saman. Þessi stofnun er með leiðbeiningarhlutverk, hún er líka með frumkvæðisskyldu. Hún tekur stóran hluta af menntasviði ráðuneytisins eins og það var að minnsta kosti þegar ég var þar, auðvitað eru nokkur ár liðin síðan það var. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvar er undirbúningurinn staddur? Er vitað hve margir starfsmenn fara úr ráðuneytinu yfir í þessa stofnun? Hér er gert ráð fyrir að lögin taki gildi um mitt þetta ár. Nú fer þetta í meðferð þingsins og þingið getur auðvitað breytt þessu ef það telur undirbúninginn ekki nægan. En telur hæstv. ráðherra að undirbúningur að nýrri stofnun, sem ekki hefur verið búin til lagaumgjörð um enn, sé kominn á þann stað að stofnunin geti byrjað að starfa eftir aðeins örfáa mánuði?

Virðulegi forseti. Undirbúningur þessa máls hefur staðið yfir alllengi og ég tel að hann hafi verið mjög vandaður. Gefinn hefur verið góður tími til þessa og mjög hæfir starfsmenn fengnir til að leiða þá vinnu. Þannig að ég ætla að þær áætlanir sem fyrir liggja um það hvenær þessi stofnun tekur til starfa, ég tel að það eigi allt saman að vera gerlegt og sé raunhæft. Að sjálfsögðu mun síðan taka einhvern tíma að fullmóta stofnunina eðli málsins samkvæmt. Við vonumst til þess að það gangi sem hraðast fyrir sig en ég get auðvitað ekki sagt það með einhverri nákvæmni. Hvað varðar verkefni ráðuneytisins hef ég áður lýst því að gera þarf ákveðnar breytingar. Ég vil beita mér fyrir því að auka vægi stefnumótunar og langtímahugsunar í menntamálum og þá í starfi ráðuneytisins. Ég veit að hv. þingmaður gjörþekkir þær breytingar sem nú er unnið að varðandi fjárlög og framlagningu þeirra hjá íslenska ríkinu og það hefur nokkuð að segja, þ.e. að krafan mun aukast á fagráðuneytin að leggja fram langtímaáætlanagerð á sínum málasviðum. Það skiptir miklu máli, þegar kemur að menntamálum, að langtímasýnin sé til staðar - að unnið sé eftir einhvers konar langtímaáætlun - studd gögnum og rannsóknum sem við ætlum að efla með tilkomu þessarar stofnunar. Það er því eðlilegt að starfsemin í ráðuneytinu taki breytingum og lagt er upp með það að svo verði. Ég tel að það muni verða til styrkingar að þessi sérhæfða stofnun, sem hefur meðal annars þetta stjórnsýsluhlutverk, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör við flestum spurningum sem ég hafði hér uppi. Það var eins og mig grunaði, hæstv. ráðherra gerði ekki ráð fyrir því að það væri ákvörðun ráðherra að flytja meginverkefni til nýrrar stofnunar, það hlyti að gerast með lögum. Ég held að það sé mikilvægt að nefndin skerpi þau skil ef þetta orðaleg verður viðhaft, þ.e. hvað felist í heimild ráðherra til þess að ákvarða stofnuninni einhver verkefni og hvers konar minni háttar verkefni það séu sem þar er um að ræða, því að þetta nýmæli gæti orðið útbreiddara og átt við fleiri stofnanir. Þess vegna skiptir miklu máli að það sé vel útfært og feli ekki í sér óeðlilegt framsal valds frá löggjafarvaldinu til framkvæmdarvaldsins. Ég vildi inna ráðherrann frekar eftir því sem ég spurði um varðandi innihaldið í starfseminni, um námsgagnagerðina sjálfa. Sér hann fyrir sér breytingar í því? Eru einhverjir þættir í starfsemi þessara stofnana sem hann telur að eigi að vera víkjandi í þróun hennar? Eru einhver verkefni þar inni sem hann telur að eigi betur heima hjá einkaaðilum en hjá opinberum aðilum og þar fram eftir götunum? Síðan vil ég spyrja um hinar lengri boðleiðir og þá sérstaklega í þeim málum sem fólk rekur í sveitarfélögunum vegna grunnskólans og leikskólans. Hvernig er áfrýjunarleiðum fyrirkomið eftir þessu skipulagi? Ef menn greinir á um einhverja þætti við sveitarstjórn sína og áfrýja málum sínum og hafa til þessa áfrýjað því til ráðuneytisins og ráðherrans, þyrftu þeir þá að áfrýja því til Menntamálastofnunar og síðan eftir umfjöllun þar að áfrýja málunum til ráðuneytisins og ráðherrans, eða mundu þeir eftir sem áður áfrýja málum sínum beint til ráðuneytisins og ráðherrans án aðkomu þessa millistigs?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir athugasemdirnar og andsvörin. Varðandi áhyggjur hv. þingmannsins af valdaframsali verkefna vil ég nefna að hér er ekki endilega uppi sú staða að verið sé að taka verkefni eða vald umfram það sem kveðið er á um í lögum að heyri undir ráðherrann og ráðuneytið. Svo er það spurningin um hvar ráðherrann vill að verkið sé unnið, hvort það er unnið innan ráðuneytisins eða í þessari stofnun. Hér rekumst við þá aftur á umræðuna um stjórnina, þ.e. að með því að hafa ekki stjórn er verið að færa þessa stofnun nær ráðuneytinu, ef svo má að orði komast, en verið hefur en þær tvær stofnanir hafa verið sem nú er verið að sameina. Þegar horft er á 4. gr. eru talin upp meginverkefni og ef bæta á við einhverjum meginverkefnum sem eru sambærileg við það sem talið er upp í töluliðum a–g er eðlilegt að það fari í gegnum þingið. Hvað varðar breytingar varðandi námsgögn og námsgagnaútgáfu vil ég vekja athygli hv. þingmanns á e-lið 4. gr. Þar segir, með leyfi forseta: „[A]ð sjá nemendum í skyldunámi fyrir vönduðum og fjölbreyttum námsgögnum og öðrum nemendum eftir því sem stofnuninni kann að verða falið …“ Með öðrum orðum er þar ekki sagt að stofnunin skuli ein framleiða slíkt efni. Þarna er bara sú skylda sett á stofnunina að hún skuli tryggja að þetta sé efni sé til staðar. Hvað varðar áfrýjunarleiðirnar þá höfum við í þinginu fjallað um breytingar þar á vegna athugasemda sem umboðsmaður Alþingis hafði uppi um óskýr mörk á milli innanríkisráðuneytisins annars vegar og mennta- og menningarmálaráðuneytisins hins vegar 

Virðulegur forseti. Mér þætti nú heldur verra ef málið yrði til þess að lengja áfrýjunarferli það sem einstaklingar þurfa að sækja í málum sínum ef þeir fá ekki viðunandi þjónustu. Ég held að það sé mikilvægt að áfrýjunarleiðirnar séu sem skýrastar og að menn fái sem fyrst niðurstöðu í þær. Ef einhver leið er til þess að komast hjá því þá hvet ég ráðherrann og nefndina til þess að skoða það. Varðandi námsgagnagerðina hlýt ég að spyrja: Hyggst ráðherrann draga úr framleiðslu á vegum sameinaðrar stofnunar á námsgögnum frá því sem verið hefur? Telur hann að námsgagnagerð sé betur komin í höndum einkaaðila eða hins opinbera, svo ég orði spurninguna skýrt? Að lokum varðandi niðurlagningu starfanna. Hæstv. ráðherra vísaði til fordæmis varðandi sýslumenn á síðasta ári. Ég spyr: Er sátt um þá útfærslu við þau stéttarfélög sem í hlut eiga? Það er hið mikilvæga í aðdraganda málsins, að það sé góð samvinna við samtök starfsfólksins sem í hlut á og auðvitað starfsfólkið sjálft.

Virðulegi forseti. Hvað varðar kæruheimildir og annað tel ég að slíkt muni ekki flækja málin. Þvert á móti tel ég að þetta fyrirkomulag muni skýra og verða jafnvel til hægðarauka og auka réttaröryggi borgaranna. Hvað varðar útgáfu námsgagna og aðkomu ríkisvaldsins annars vegar og hins vegar annarra aðila eftir atvikum er ég þeirrar skoðunar að það sé sjálfsagt mál að skoða það eins og annað. Ég stend nú þar í pólitík að ég er ekki þeirrar skoðunar að ríkið sé ætíð og ávallt besti aðilinn til þess að veita þjónustu. Það skiptir samt sem áður máli hér að það hlýtur að vera svo, eins og kveðið er á um í 4. gr., að sú stofnun sem hefur yfir þessu alla umsjá á að sjá fyrir vönduðum og fjölbreyttum námsgögnum. Og með því að það er orðað svo í 4. gr. er auðvitað lagt upp með að gæði þess námsefnis sem notað er í grunnskólunum séu tryggð. Ég hef margoft lýst því yfir og er þeirrar skoðunar að það sé sjálfsagt mál að skoða það eins og annað í þessari starfsemi hvernig við getum best tryggt að börnin okkar fái sem best námsefni og besta þjónustu. Hvað varðar ákvæði til bráðabirgða, sem ég greindi frá að væri meðal þeirra ákvæða sem ágreiningur væri um, vil ég taka það fram að þarna hafa verið nokkrar deilur eða nokkur umræða um þá aðferð sem lögð er til grundvallar. En hún á sér stoð sem hvílir í því að lög um réttarstöðu starfsmanna við aðildarskipti að fyrirtækjum ná ekki yfir breytingar á skipulagi og starfsháttum stjórnvalda eða tilfærslu á verkefnum milli stjórnvalda. Það er nauðsynlegt að hafa það í huga. Aðalatriðið er, og það skiptir mestu fyrir starfsmennina, að tryggt er með þessu ákvæði að allir þeir starfsmenn sem nú hafa starf í þeim stofnunum sem verið er að sameina, fái störf. Ekki er lagt upp með að þessi störf séu auglýst en sagt að starfsmenn kunni þó að þurfa að hlíta breytingum á starfi eða starfsstigi í samræmi við nýtt skipulag og starfslýsingu. Ég tel því að komið sé mjög til móts við starfsmennina hvað varðar starfsöryggi þeirra.

Virðulegi forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um grunnskóla. Frumvarpið er samið í mennta- og menningarmálaráðuneyti í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Tilefni og tilgangur frumvarpsins er í fyrsta lagi að leitast við að skýra betur valdmörk ráðuneyta sveitarstjórnarmála annars vegar og fræðslumála hins vegar með tilliti til kæruleiðar vegna ákvarðana sem teknar eru í grunnskólum á vegum sveitarfélaga og lúta að réttindum eða skyldum einstakra nemenda. Í öðru lagi er fjallað um skilyrði þess að sveitarfélög feli rekstur grunnskóla í hendur einkaaðila. Í þriðja lagi er lögð til orðalagsbreyting þannig að fjallað er um skólaþjónustu í stað sérfræðiþjónustu í ýmsum ákvæðum laganna. Í fjórða lagi er með frumvarpinu lögð til breyting á orðalagi í grunnskólalögum um samvinnu sveitarfélaga um grunnskólahald til samræmis við sveitarstjórnarlög frá árinu 2011. Með lögum um grunnskóla, nr. 91/2008, var leitast við að afmarka skýrar en áður hvaða stjórnvaldsákvarðanir skólayfirvalda væru kæranlegar til mennta- og menningarmálaráðuneytis. Var það gert á þann hátt að tiltaka eftir lagagreinum hvaða stjórnvaldsákvarðanir sættu kæru til ráðuneytis fræðslumála. Aðrar stjórnvaldsákvarðanir, jafnvel þótt þær væru teknar á grundvelli ákvæða grunnskólalaga, gætu á hinn bóginn sætt endurskoðun af hálfu ráðuneytis sveitarstjórnarmála. Reynslan sýnir að farsælt virðist að ganga enn lengra og færa meðferð úrskurðarvalds að öllu leyti til mennta- og menningarmálaráðuneytis. Hefur embætti umboðsmanns Alþingis jafnframt ítrekað bent á nauðsyn þess að leitað yrði leiða til að leysa úr óvissu sem af þessu leiðir og tryggja þar með betur réttaröryggi borgaranna. Sú leið sem lögð er til í frumvarpinu felur í sér að allar stjórnvaldsákvarðanir teknar á grundvelli grunnskólalaga verði kæranlegar til mennta- og menningarmálaráðuneytisins. Vil ég þá vekja athygli, virðulegi forseti, á þeim umræðum sem urðu hér fyrir skömmu um það frumvarp sem ég mælti fyrir áðan varðandi nýja Menntamálastofnun. Í frumvarpi þessu er jafnframt lagt til að gerð verði breyting á ákvæði 43. gr. grunnskólalaga, en það ákvæði fjallar um sjálfstætt starfandi grunnskóla. Tilefnið eru álitamál sem hafa komið upp í tengslum við heimildir sveitarfélaga til að gera samninga við einkaaðila um rekstur á allri grunnskólastarfsemi viðkomandi sveitarfélaga. Með umræddri breytingu er brugðist við þeim álitamálum með það að markmiði að tryggja hag þeirra barna sem um ræðir og rétt þeirra til menntunar en einnig að setja skýrari ramma um slíka samninga til hagsbóta fyrir viðkomandi sveitarfélög og samningsaðila þeirra. Samkvæmt grunnskólalögum er það á ábyrgð sveitarfélaganna að tryggja börnum rétt til fullnægjandi grunnskólagöngu og sjá til þess að skólaskyldu sé fullnægt. Grunnskólalög gera hins vegar ekki endilega ráð fyrir því að sveitarfélögin sjái sjálf um rekstur grunnskóla, enda er það vel þekkt að hér á landi hafa um langan tíma starfað sjálfstætt starfandi grunnskólar til hliðar við hefðbundna grunnskóla. Slíkir skólar hafa hins vegar almennt verið starfandi í stærri sveitarfélögum landsins þar sem börnum og foreldrum hefur verið kleift að velja milli hinna sjálfstætt starfandi skóla og skóla á vegum hins opinbera. Með frumvarpinu er ekki ætlunin að hrófla við því né sérstaklega breyta eða auka frelsi sveitarfélaga til að gera samninga við einkaaðila um rekstur grunnskóla. Hins vegar verður að teljast mikilvægt að löggjöf um starfsemi sjálfstætt starfandi eða einkarekinna grunnskóla sé fullnægjandi og svari með sem ítarlegustum hætti álitamálum um réttindi barna og foreldra og um inntak náms í slíkum skólum. Í gildandi lögum er aðeins fjallað um sjálfstætt starfandi grunnskóla og samningssamband þeirra við viðkomandi sveitarfélag í 43. gr. grunnskólalaga. Á það hefur verið bent að ákvæði þetta er ekki svo glöggt sem æskilegt væri um starfsumhverfi og skyldur hinna sjálfstætt starfandi skóla og þar með um réttindi þeirra barna sem þar sækja nám. Mikilvægt er að leitast við að bæta úr þessu, ekki síst ef það verður þróunin í auknum mæli að sveitarfélög kjósa að gera samninga við einkaaðila um rekstur alls eða umtalsverðs hluta grunnskólahalds í sveitarfélaginu. Mennta- og menningarmálaráðuneytið telur að verði frumvarpið að lögum leiði það ekki til viðbótarkostnaðar fyrir ríkissjóð. Vakin er athygli á að verið er að flytja verkefni frá innanríkisráðuneytinu til mennta- og menningarmálaráðuneytisins sem gæti þýtt tilfærslu fjárheimilda á milli ráðuneyta. Þá er það niðurstaða ráðuneytisins að sveitarfélögin verði ekki fyrir auknum kostnaði vegna ákvæða frumvarpsins. Framangreind niðurstaða hefur verið borin undir Samband íslenskra sveitarfélaga sem gerir ekki athugasemd við umsögnina. Virðulegi forseti. Þetta frumvarp hefur að geyma tillögur um breytingu á ákvæðum laga að því er varða valdmörk innanríkisráðuneyti og mennta- og menningarmálaráðuneytisins hvað varðar kæruleiðir vegna ákvarðana sem teknar eru í grunnskólum á vegum sveitarfélaga og lúta að réttindum eða skyldum einstakra nemenda. Í frumvarpi þessu er nýmæli þar sem kveðið er á um skilyrði sem þarf að uppfylla ef sveitarfélag ætlar að útvista rekstri eins eða allra grunnskóla sveitarfélaga til einkaaðila. Að lokum eru lagðar til orðalagsbreytingar til samræmis við almenna málvenju og sveitarstjórnarlög frá árinu 2011. Í kjölfar lögfestingar frumvarpsins er ráðgert að reglugerð um viðurkenningu grunnskóla sem reknir eru af öðrum en sveitarfélögum og skólahald samkvæmt erlendri eða alþjóðlegri námskrá og námsskipan, nr. 699/2012, verði endurskoðuð, m.a. með það að markmiði að létta á reglubyrði og greiða fyrir skilvirkni, afgreiðslu, viðurkenningu á sjálfstætt starfandi grunnskólum. Að lokum vil ég nefna að sú breyting sem lögð er til í frumvarpinu er skref í þá átt að skýra starfsumhverfi einkarekinna grunnskóla. Á hinn bóginn verður ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að gildandi lög um grunnskóla eru einkum sniðin að rekstri opinberra grunnskóla. Fræðimenn hafa bent á að lögin séu að mörgu leyti óhentugur rammi sjálfstætt starfandi grunnskóla og hafa lagt til að sett verði sérstök lög um sjálfstætt starfandi grunnskóla, eins og gert hefur verið t.d. í Danmörku. Af þeim ástæðum hef ég ákveðið að setja af stað vinnu við undirbúning nýrrar löggjafar um sjálfstætt starfandi grunnskóla. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargerð hans fyrir málinu og fagna því að hann hyggist fara í heildarendurskoðun á lögunum. Og kannski eðlilegt að spyrja fyrst að því hvort það sé ekki einfaldlega rétt að taka á því atriði sem hér er drepið á í heildarlöggjöf sem lýtur að einkareknum skólum eða hvers vegna hann kýs að taka þetta í gegn hér sem sérstakt og sjálfstætt mál. Ef ég hef skilið vandamálið rétt þá lýtur það meðal annars að sveitarfélögum þar sem aðeins einn grunnskóli er eða jafnvel ef þeir væru fleiri ef einkaaðili tæki að sér rekstur þeirra allra og þar með ættu íbúarnir í viðkomandi sveitarfélagi ekki annarra kosta völ en viðkomandi skóla, að þá sé óheimilt að taka af þeim skólagjöld. Ég held að það sé út af fyrir sig ekkert nema jákvætt að það sé alveg skýrt að óheimilt sé við slíkar aðstæður að taka skólagjöld. Það vakna þá spurningar um stöðu þeirra sem í slíku sveitarfélagi búa, vegna þess að nú er það kunnara en frá þurfi að segja að á Íslandi eigum við hefð fyrir því að ýmis lífsskoðunarfélög hafa tekið að sér rekstur bæði leikskóla og grunnskóla. Það hefur satt að segja í sumum nágrannalöndum okkar sem hafa kannski verið óheppnari með lífsskoðunarfélög en við valdið harðvítugum deilum, slíkur rekstur. Þá spyr maður: Erum við þá lagalega í þeirri stöðu að íbúar í einu sveitarfélagi ættu ekki annarra kosta völ en að sækja skólaþjónustu á vegum einkaaðila sem væri til dæmis einhvers konar lífsskoðunarfélag? Nú vil ég ekki gera upp á milli lífsskoðunarfélaga í þeim 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar athugasemdir og andsvar. Ég vil nefna að í 2. gr. a-liðar er sérstaklega fjallað um þann þátt málsins sem kannski snýr að því sem kom fram undir lok andsvarsins hvað varðar lífsskoðunarfélög og önnur slík félög sem gætu verið rekstraraðilar að skólum, þ.e. að skólanefnd sveitarstjórnar hefur sambærilegt hlutverk gagnvart skólahaldi í sjálfstætt starfandi grunnskóla og henni er ætlað samkvæmt 6. gr. gagnvart skólahaldi í grunnskóla sem rekinn er af viðkomandi sveitarfélagi, þegar um slíka stöðu er að ræða. Það á því að vera hægt að tryggja það að skólahaldið lúti öllum þeim sömu reglum eins og um almenna skóla væri að ræða á vegum sveitarfélagsins og að kennt sé eftir viðurkenndri námskrá með þeim áherslum sem þar birtast. Ég er sammála hv. þingmanni, og kveðið er sérstaklega á um það í b-lið hvað varðar kostnað að þegar um er að ræða þá stöðu að sveitarfélagið útvisti skólahaldinu með þeim hætti sem hér er um að ræða í 2. gr. þá getur það ekki verið svo að innheimt séu einhvers konar skólagjöld í þá starfsemi. Af hverju núna? spyr hv. þingmaður. Jú, á Tálknafirði kom þetta mál upp fyrir skemmstu þar sem ráðuneytin, þ.e. innanríkisráðuneytið annars vegar og mennta- og menningarmálaráðuneytið, greindi á um hver væri lagaleg staða þess skóla og réttur sveitarstjórnarinnar til að taka þá ákvörðun sem tekin var. Kallað var eftir lögfræðilegri úttekt á því máli. Niðurstaða þeirrar úttektar birtist í raun og veru hér þannig að við vildum koma með þetta mál núna strax inn í þingið til að það lægi fyrir til að tryggja meðal annars hagsmuni þeirra barna sem eru í þeim skólum þannig að það sé tryggt nú þegar. Og líka ef önnur sveitarfélög 

Virðulegur forseti. Nú höfum við í hér landinu í grundvallaratriðum opinbert kerfi grunnskóla. Við höfum hins vegar ágæta sögu af einstaka einkaskólum sem hafa ræktað sérstaklega ákveðna þætti eða sýnt tiltekinn mikinn metnað á einstaka sviðum og verið hvatning fyrir grunnskólakerfið í heild sinni. Ég held þó að það hljóti að vera okkur nokkurt umhugsunarefni hver staðan væri ef einkarekinn skóli væri eini valkostur í viðkomandi samfélagi. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort honum finnist það fullnægjandi að skóli falli undir reglur skólanefndar í viðkomandi sveitarfélagi ef maður sem íbúi gæti verið í þeirri stöðu að þurfa að senda barnið sitt í skóla sem er rekinn af einhverjum samtökum sem maður er ósammála í grundvallaratriðum vegna lífsskoðana eða annarra slíka þátta. Nú erum við auðvitað ekki í þeirri stöðu sem sum nágrannalönd okkar hafa lent í að vera með lífsskoðunarfélög sem hafa beinlínis talist vafasöm í slíkum rekstri. Mér finnst einfaldlega að það hljóti að þurfa að ræða það alveg sérstaklega. Það er allt annað mál hér í Reykjavík þar sem þetta hefur verið valkostur fyrir okkur sem höfum gengið í slíka skóla eða sent börn í slíka skóla að geta gert það, en allir hafa átt hinn almenna grunnskóla sem valkost. Ég held að það hljóti að orka tvímælis að minnsta kosti ef um rekstraraðila er að ræða sem geta verið öndverðir lífsskoðunum fólks, að þeir geti komið að hinum almenna grunnskóla og verið hinn eini 

Virðulegi forseti. Í þessu máli er mikilvægt að hafa til hliðsjónar og hafa í huga að deila var um ákvæði grunnskólalaganna, hvað þau þýddu, svo Tálknafjarðardæmið sé tekið, ef svo má að orði komast, þar sem tekist var á um þetta mál. Niðurstaðan var sú að samkvæmt gildandi lögum var það heimilt, sveitarstjórninni var heimilt að taka þá ákvörðun sem hún tók. Það sem er verið að gera með þessum lögum er að búa til umgjörð um þá stöðu þannig að hagsmunir barnanna séu tryggðir. Með þessu lagafrumvarpi er ekki verið að takast á við þá spurningu hvort það eigi að vera heimilt eða ekki. Það tilheyrir þá öðrum lögum. Hér er einungis verið að segja miðað við lögin eins og þau eru og hafa verið túlkuð, ég vísa þá til þeirra deilna sem voru á milli innanríkisráðuneytisins annars vegar og mennta- og menningarmálaráðuneytisins hins vegar, að að gefinni þeirri niðurstöðu sem þar er komin þá er það mitt mat að styrkja þurfi lagaumgjörðina um þessa starfsemi, meðal annars vegna þeirra sjónarmiða sem hv. þm. Helgi Hjörvar reifaði. Þannig að ef þessi staða kæmi upp þá sé það tryggt að foreldrar og börnin njóti menntunar eins og lög og reglur kveða á um, hver staða skólanefndanna sé og tryggt sé að kennt sé eftir námskrá o.s.frv. Ég tel því að með þessu sé verið að byggja þá umgjörð sem dugi til að takast við þessa stöðu sem getur komið upp. Hitt er síðan það, virðulegi forseti, að þegar við berum okkur saman við Norðurlöndin er það auðvitað mjög sláandi í okkar kerfi hversu fáir sjálfstætt starfandi grunnskólar eru til staðar. Þeir eru mun fleiri á Norðurlöndunum og hlýtur að vera til umhugsunar. Við höfum líka séð hver þróunin hefur verið á leikskólastiginu þar sem sjálfstætt starfandi leikskólum hefur fjölgað gríðarlega á undanförnum árum og stór hluti barna á því skólastigi er núna í sjálfstætt starfandi skólum og það fyrirkomulag hefur gengið mjög vel, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Eins og hæstv. menntamálaráðherra hefur farið í gegnum og kom fram í umræðunni snýst þetta frumvarp ekki um það hvort við ætlum að vera með einkarekna grunnskóla eða ekki, heldur um að ramma betur af þær heimildir sem eru í lögum. Hins vegar eru atriði sem ég mundi vilja fá að nefna og hef nefnt við hæstv. menntamálaráðherra og það væri áhugavert fyrir allsherjar- og menntamálanefnd að skoða þau, hvort sem er í tengslum við þetta frumvarp eða aðra löggjöf sem snýr að þessu. Eins og hv. þm. Helgi Hjörvar benti á getur verið óþægilegt fyrir fólk í sveitarfélagi að standa frammi fyrir því að aðeins einn skóli sé boði. Það hefur verið nefnt sérstaklega varðandi einkarekna skóla en ég held að það geti komið upp sambærilegar aðstæður þegar við erum að tala um opinbera skóla eða skólann sem rekinn er á vegum sveitarfélagsins. Það geta verið ýmsar ástæður fyrir því að foreldri er ósátt við þá menntun eða námsstefnu sem er í boði þar. Þá er valkostur sem hefur ekki verið þróaður á Íslandi, en maður hefur fylgst með áhugaverðri þróun til dæmis í Bandaríkjunum og jafnvel líka á meginlandi Evrópu, og það er að auka heimildir foreldra sjálfra til þess að kenna börnunum sínum. Að mínu mati þyrfti að ramma það mun betur af en að gefa bara frjálsa heimild til þess. Ég tel að við þurfum að auka fjölbreytnina en að sama skapi er í mínum huga lykilatriði þegar kemur að einkareknum skólum að þeir fjármunir sem fara frá hinu opinbera í rekstur skólanna séu nýttir til þess að bæta og bjóða upp á sem besta kennslu fyrir börn. Við höfum dæmi þar sem hagnaðarsjónarmiðin, því miður, hafa orðið ofan á frekar en að horft væri til þess hvernig væri hægt að setja peninga sem mest í að bæta kennsluna. Það er eitthvað sem ég held að engum hugnist á Alþingi.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og innleggið í þessa umræðu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji það ekki skipta máli hvort við séum með einkahlutafélag þar sem lagaramminn er þannig að hlutverk félagsins er að sjá til þess að eigendurnir græði, eða hvort um sjálfseignarstofnun sé að ræða þannig að hagnaðurinn verði til þess að nemendur, aðbúnaður þeirra og skólastarfið njóti ef það er einhver hagur eða afgangur af rekstrinum. Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því í hæstv. ríkisstjórn, af því að hæstv. menntamálaráðherra boðaði áðan að hér ætti að fara í heildarendurskoðun á lagaumgjörð sjálfstæðra eða einkarekinna grunnskóla, að þar verði tekið á rekstrarforminu og tekið fyrir þann vanda sem við höfum horft upp á framhaldsskólastiginu? Reyndar getur það alveg eins gerst á grunnskólastiginu. Að vísu er talað um á grunnskólastiginu að nemendur greiði ekki fyrir skyldunámið, þannig að það er kannski svolítið önnur staða. Samt sem áður vil ég spyrja hæstv. ráðherra út í viðhorf hennar varðandi rekstrarformið og hvort hún muni beita sér fyrir því í ríkisstjórn að það verði á ákveðinn hátt.

Ég er mjög jákvæð gagnvart því að fjölga rekstrarformum í velferðarþjónustunni en það er algerlega á þeirri forsendu, eins og ég nefndi, að það séu ekki hagnaðarsjónarmiðin sem ráði. Ég hef sjálf bent á samvinnufélagsformið. Hv. þingmaður talaði um sjálfseignarstofnun. Við erum með dæmi af mjög vel reknum einkahlutafélögum og höfum séð stjórnendur þar með mikinn metnað til að vera með mjög gott skólastarf og sinna börnunum sem þar eru eins vel og hægt er. Ég hef sjálf verið með dætur mína í leikskóla sem var rekinn samkvæmt Hjallastefnunni. Ég hef líka verið með dætur mína í grunnskóla sem var rekinn á vegum sjálfseignarstofnunar og svo að sjálfsögðu í grunnskólum sem voru reknir á vegum sveitarfélaga. Ég hef lagt áherslu á og átt mjög gott samtal um það við hæstv. menntamálaráðherra að mikilvægt sé að auka fjölbreytni. Eins og ráðherra nefndi í máli sínu eru valkostirnir fjölbreyttari annars staðar á Norðurlöndunum. Það hefur verið mjög áhugavert að sjá hvernig foreldrar þar hafa tekið sig saman um að reka menntastofnanir fyrir börn sín og meðal annars hefur samvinnufélagsformið hentað mjög vel.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Hæstv. ráðherra talar um ávinning, það sé ávinningur af fjölbreyttu rekstrarformi. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji að ávinningurinn sé bæði faglegur og fjárhagslegur og hvort hæstv. ráðherra geti ekki líka nefnt dæmi um vel rekna skóla í opinbera kerfinu. Við erum með vel rekna grunnskóla úti um allt land sem sveitarfélögin reka og gera fjárhagsáætlun fyrir og hafa aðkomu að gögnum til þess að geta skoðað reksturinn, og það þarf að áætla fé og það kemur í gegnum sveitarsjóðinn. Ef við erum hins vegar með einkarekinn grunnskóla hefur sveitarfélagið ekki eins góðan aðgang að bókum skólans. Telur hæstv. ráðherra að það gæti verið vandamál þarna þegar kemur að rekstrarsjónarmiðunum? Þegar kemur að faglegu sjónarmiðunum sé ég ekki sem fagmaður á þessu sviði að það sé endilega faglegur ávinningur af því það sé einhver annar aðili en opinber sem reki stofnunina. En það er gaman að fá að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég þakka enn á ný fyrir fyrirspurnina. Mér finnst það mjög áhugavert sem hv. þingmaður kemur með hér. Ég tel að svarið við báðum spurningunum sé já, en með þeim fyrirvara að fjárhagslegi ávinningurinn í mínum huga má aldrei vera gagnvart rekstraraðilunum heldur til þess að hægt sé að bjóða börnunum upp á betri þjónustu, að ávinningur af rekstrinum skili sér aftur inn í reksturinn og hann verði enn öflugri. Ég held ég hafi nefnt það í fyrra svari mínu að ég hef mjög góða reynslu af skólum sem eru reknir af sveitarfélögum. Ég hef líka slæma reynslu af skólum sem hafa verið reknir á vegum sveitarfélaga. Það sem ég held að sé mikilvægt hér eru auknir valkostir fyrir foreldra. Fyrir nokkrum árum síðan, áður en maður fór virkilega að leggjast yfir menntamálin, hafði maður þá sýn að það væri aðeins ein námskrá sem hægt væri að bjóða, þetta væri nám í sjálfu sér. Eftir því sem maður hefur kynnt sér málin betur og þá þróun sem hefur átt sé stað sér maður að nám getur náttúrlega verið ofboðslega fjölbreytt. Það var svolítið tilfinningin þegar ríkið var fyrst að færa grunnskólana yfir til sveitarfélaganna að sveitarfélögunum væri ekki treyst til að taka við verkefninu. Þá var reynt að ramma betur inn hvað ætti að bjóða upp á í námi í staðinn fyrir að hvetja til þess og horfa til þess að hægt er að læra sama hlutinn á margvíslegan máta. Ég get því ekki tekið undir að ekki sé faglegur ávinningur af því að bjóða upp á fjölbreytni í námi.

Forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mjög en ég hlýt að láta þá skoðun mína í ljós, sem hefur næstum því hellst yfir mig í þessari umræðu, að þau tvö frumvörp sem hæstv. menntamálaráðherra hefur talað fyrir virðast ekki mjög byltingarkennd. Mér hafði sannast segja ekki dottið í hug að ég ætti eftir að verða svona hugsi yfir þeim kl. þrjú í dag. Við sjáum það í frumvarpinu sem hann talar fyrir núna í seinna skiptið að það að færa stjórnvaldsákvörðunina, valdið, úr ráðuneytinu inn í stofnun er ekki einfalt og sniðugt mál. Það þarf náttúrlega að hugsa í þaula hvernig á að gera, hvert hægt sé að áfrýja, hvaða stjórnvaldsákvarðanir nákvæmlega þetta eiga að vera. Þetta má ekki vera svona: Við ætlum að flytja hóp af fólki þannig að fólkið sem eftir verður í ráðuneytinu geti sinnt stefnumótun. Þetta er grafalvarlegt mál. Það er grafalvarlegt mál að stofna þessa stofnun. Ég held að nefndin þurfi að fara mjög vel yfir það. Síðan er það seinna frumvarpið og menn segja: Jú, jú, einkaskólar eru leyfðir, það er ekki verið að breyta neinu hér. Það má reka - og ég er ekki að gera lítið úr starfinu, alls ekki - skólann á Tálknafirði. Það segir í lögunum og við erum aðeins að gera það skýrar. Við erum einfaldlega að gera það auðveldara að gera þetta á miklu fleiri stöðum, ef menn vilja. Við erum að tala um grunnstoð í landinu okkar, menntunina, menntun barnanna, og það á við bæði um innihald og hvernig þetta er rekið og af hverjum, og þann rétt sem við höfum öll til þess að börnin geti farið í góða skóla. Ég verð að segja alveg eins og er að ég er mjög hugsi yfir því af hverju það liggur á að leggja fram þetta frumvarp um grunnskólann og af hverju þetta er ekki tekið inn í heildarendurskoðun, sem hæstv. ráðherrann segir að standi fyrir dyrum. Nú er ég alls ekki með neina fordóma eða fyrir fram gefna skoðun á því hvort skólar eigi að vera einkareknir eða ekki. Auðvitað er opinbera kerfið og opinberir skólar grunnstoðin í þessu þjóðfélagi. Því vil ég alls ekki breyta. Ég vil alls ekki breyta því, en ef það er hægt að auka fjölbreytni með einkaskólum þá skoðum við það. Það má þó náttúrlega ekki vera gert þannig að það gerist sjálfkrafa og menn geti með því sótt opinbert fé til starfseminnar eins og þeim þóknast. Það þarf að fylgjast gífurlega vel með því. Virðulegi forseti. Ég kvaddi mér hljóðs vegna þess að þetta er stórmál sem við erum með til umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þær umræður sem hafa verið um þetta mál og taka undir með hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur að um er ræða mikilvæg mál sem ég veit að hv. allsherjar- og menntamálanefnd mun kanna vel og rýna, bæði það mál sem við ræddum áðan um Menntamálastofnun og eins það mál sem við ræðum nú. Ég fullvissa hv. þingmann um að það er ekki af léttúð sem það mál er unnið. Það hefur þvert á móti átt sér langan aðdraganda, er eitt af þeim fyrstu málum sem ég setti af stað í ráðherratíð minni og það hefur farið fram mikil undirbúningsvinna vegna þeirrar stofnunar. Þá að því máli sem er til umræðu. Það eru nokkur atriði sem ég vildi koma aðeins inn á. Fyrst, svo ég slái botn í þá umræðu sem hér var, varðandi stöðu foreldra til að velja skóla fyrir börn sín. Það er alveg rétt að í þeim sveitarfélögum þar sem er aðeins einn skóli starfandi og ekki hægt að koma við fleiri skólum vegna íbúafjölda getur það í sjálfu sér verið algjörlega óbærilegt fyrir íbúa að hafa ekki annað val en þann skóla sem sveitarfélagið rekur. Það geta verið ýmsar ástæður fyrir því, t.d. hverjir eru þar í forustu, einstaklingar, það geta verið uppi átök sem snúa að þeim einstaklingum o.s.frv. Það eru fjöldamargar ástæður sem geta leitt til þess að það getur verið þungbært fyrir einstakling að þurfa að setja barn sitt í slíkan skóla sem rekinn er af sveitarfélagi. Með öðrum orðum, það er ekkert val. Það sem skiptir máli eru ákvæði 2. gr., a, b og c, sem ég rakti í upphafsræðu minni og eins í andsvörum. Ég hafði áður gert að umræðuefni a-lið 2. gr., um stöðu skólanefnda sveitarfélagsins, en ég vil líka vekja athygli á c-liðnum, með leyfi virðulegs forseta: „Verði rekstraraðila ókleift að efna skyldur sínar samkvæmt þjónustusamningi eða eftirlit sveitarfélags eða ráðuneytis með skólastarfi leiðir í ljós verulega annmarka á skólastarfi skal gera ráð fyrir að sveitarfélag geti yfirtekið starfsemina í því skyni að tryggja samfellu í skólahaldi. Við yfirtöku starfseminnar verði unnt að ganga inn í samninga rekstraraðila, svo sem við starfsfólk, um húsnæði og tækjabúnað.“ Það er líka mikilvægt að hafa þetta í huga. Ég tel að hér sé gætt allra þeirra sjónarmiða sem snúa að því að tryggja rétt og réttindi barnanna. Það er það sem þetta mál snýst um. Það er nefnilega ekki svo að verið sé að taka afstöðu til þess hvort þetta fyrirkomulag, þ.e. að útvista skólahaldinu, eigi rétt á sér eða ekki eða sé heimilt eða ekki. Ég vil í því sambandi vísa til athugasemda við lagafrumvarpið á síðu 3. Þar er forsaga þessa máls rakin. Hún er, eins og ég hafði tæpt á, að það kom upp álitamál um hvort sveitarstjórn væri heimilt við þær aðstæður sem ég hef áður lýst, þar sem einungis einn skóli er starfandi, að útvista slíkri starfsemi. Afstaða mennta- og menningarmálaráðuneytisins var sú að svo væri ekki, það væri ekki heimild í lögum, og þá er horft til 100. greinar sveitarstjórnarlaganna og fleiri lagagreina og ég vísa til athugasemda, ég ætla ekki að lesa þær upp. Það var sem sagt álitamál hvort þetta væri yfir höfuð heimilt. Niðurstaðan hjá ráðuneytinu var að veita tilraunaleyfi en augljóst var að ráðuneytið taldi að þetta væri ekki heimilt. Innanríkisráðuneytið gaf aftur á móti út álitsgerð og þar var komist að öndverðri niðurstöðu. Innanríkisráðuneytið taldi að sveitarstjórninni væri þetta heimilt. Afstaða innanríkisráðuneytisins var sú að 5. gr. laga um grunnskóla stæði ekki í vegi fyrir að sveitarfélögum væri heimilt að gera samninga við einkaaðila um að þeir tækju að sér rekstur grunnskóla sveitarfélags í heild sinni. Af því að þessi deila var uppi og mismunandi skoðanir og af því að fleiri sveitarfélög höfðu lýst yfir áhuga á því að fara sömu leið og hafði verið farin, m.a. á Tálknafirði, tók Trausti Fannar Valsson, lektor við lagadeild Háskóla Íslands, að sér að fjalla um þetta álitaefni. Niðurstaða hans var, ég les upp úr athugasemdunum, með leyfi virðulegs forseta: „… að fallast bæri á að 43. gr. grunnskólalaga, um sjálfstætt starfandi grunnskóla og samninga rekstraraðila slíkra skóla við sveitarfélög, væri sérákvæði gagnvart 100. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 138/2011. Almennari reglan víki fyrir sérreglunni og starfsemi sjálfstætt starfandi grunnskóla og heimildir sveitarfélaga til að semja við einkaaðila um rekstur grunnskóla skuli því fullnægja fyrirmælum 43. gr. grunnskólalaga.“ Með öðrum orðum. Þessi niðurstaða liggur fyrir. Það sem þetta frumvarp gerir er að tryggja með lagasetningu stöðu þeirra barna sem eru í skóla sem er rekinn á þennan hátt. Það er það sem þetta frumvarp gengur út á. Það er spurt og hefur verið spurt ítrekað: Hvers vegna núna, af hverju ekki að bíða með þetta þar til síðar? Svarið er augljóst: Vegna þess að þessi starfsemi er nú þegar komin af stað og líklegt er að fleiri sveitarfélög kunni að æskja þess að fara af stað með þetta. Þá tel ég mjög mikilvægt að lagagrundvöllurinn sé skýr, til þess að tryggja hagsmuni barna, og vísa ég aftur til töluliðanna í 2. gr., a, b og c, þar sem kveðið er á um þessa hluti. Ég vil taka þetta fram af því ég tel að þetta skipti máli til þess að skýra nákvæmlega hvað er á ferðinni. Ég ítreka að það er ekki verið að taka afstöðu til þess hvort þetta sé heimilt. Sú niðurstaða liggur í raun og veru fyrir. Hér er verið að leggja grunn að því hvernig best sé að standa að þessu. Hæstv. félagsmálaráðherra velti upp áhugaverðu máli um heimaskóla og möguleikum á því að afnema í raun skólaskyldu, þá koma kannski um leið upp spurningar um fræðsluskyldu. Rétt er að taka það til að nú þegar er í lögum kveðið á um að slíkt er mögulegt, en með mjög ströngum skilyrðum. Þau eru mjög ströng. Það er auðvitað alveg til umhugsunar hvort ástæða sé til þess að létta þar eitthvað kvöðum. Ég hef ekki tekið neina afstöðu til þess máls en það er sjálfsagt að ræða það, m.a. í ljósi þess að menntunarstig þjóðarinnar hefur hækkað umtalsvert á síðustu árum og áratugum þannig að mun fleiri foreldrar eru í fullum færum til að sinna slíku. Aftur á móti koma upp önnur sjónarmið, t.d. réttur barna til þess að vera í skólasamfélaginu og njóta samvista við önnur börn í skóla, sem er gríðarlega mikilvægt atriði í þroskaferli barnsins, og önnur slík sjónarmið sem skipta máli. Þetta er því ekki einfalt mál. Ég fann það til dæmis á ferðum mínum um landið þar sem ég var að kynna hvítbók um umbætur í menntamálum, ég ætla ekki að segja að þetta sé komið upp alls staðar eða mjög víða en á nokkrum fundum komu upp spurningar hvað þennan þátt varðar. Mér sýnist svo að það verði vaxandi athygli á þessu máli á næstu árum. Í sjálfu sér er ekki mikið fleira sem ég vil bæta við að þessu sinni. Ég veit það og treysti að hv. allsherjar- og menntamálanefnd muni fjalla vandlega um þessi mál og vonandi klárum við og afgreiðum þetta frumvarp sem lög sem fyrst frá þingi. Ég tel að mikilvægt sé að þetta verði að lögum sem fyrst.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir síðari ræðu hans um málið og þær upplýsingar sem þar komu fram. Ég verð að segja að ég held að viðfangsefni okkar sé kannski brýnna þegar kemur að skólaskyldunni, að skoða hvort það eigi að auka hana, þ.e. færa hana neðar í skólakerfið, í leikskólastigið og gera þar almennt nám fyrir yngri börn en nú er, þó að það sé sjálfsagt að skoða hitt. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra um annað sem ég skildi af ræðu hæstv. félags- og húsnæðisráðherra áðan en það er um hagnaðinn af grunnskólarekstrinum, að honum skyldi verja til rekstrarins sjálfs. Ég held að það hljóti að vera mikilvægt að ræða og sérstaklega þegar rekstraraðili fer með allt skólahald í viðkomandi sveitarfélagi, því að nú er ráðherrann með tillögu sem lýtur að því að þá má rekstraraðilinn ekki krefja um umframgjöld, hann má ekki krefja um skólagjöld ofan á kostnaðinn. Þá hlýtur að vakna spurningin: Á honum að vera heimilt að spara í rekstrinum á hinni almennu grunnskólaþjónustu í sveitarfélaginu til þess að greiða sjálfum sér arð út úr rekstrinum? Auðvitað er það þannig að það má spara í heildarrekstri grunnskóla í ýmsum sveitarfélögum án þess að það bókstaflega bitni á námskránni sjálfri. Óhjákvæmilega getur það í mörgum tilfellum leitt til verri þjónustu eða aðbúnaðar nemenda. Þess vegna hlýtur spurningin um réttinn til greiðslu arðs af rekstri grunnskóla að vera sérstaklega krefjandi þegar um er að ræða einkaleyfi á starfsemi grunnskóla í viðkomandi sveitarfélagi. Hver er afstaða ráðherrans til þessa?

Virðulegi forseti. Í þessu frumvarpi er ekki tekin bein afstaða til þess álitamáls sem hv. þingmaður nefnir. Í raun og veru er það skilið eftir hjá viðkomandi sveitarstjórn að taka afstöðu til þess, þ.e. þegar gerður er samningur við viðkomandi rekstraraðila er hægt að ganga eftir slíkum þáttum með þeim hætti sem sveitarstjórnin sjálf kýs að gera. Í því felst auðvitað heilmikil ábyrgð en ég tel að sveitarstjórnum sé fullkomlega treystandi til þess að taka slíkar ákvarðanir og bendi á ný á þau ákvæði sem eru í 2. gr., sem eru einmitt til þess fallin að tryggja það að sú starfsemi sem fer fram í sjálfstætt reknum skóla sem er í þeirri stöðu sem um er að ræða, er eini valkosturinn, að það er tryggt að börn sem þar stunda nám hafi í engu minni réttindi eða fái í engu minni þjónustu en ef um væri að ræða skóla sem rekinn er af viðkomandi sveitarfélagi. Til þess eru þá fallin þau ákvæði sem eru í tillögum a, b og c og eins í því sem á undan kemur í 2. gr., að sveitarfélagi beri, virðulegi forseti, með yðar leyfi, „að tryggja að ákvæði grunnskólalaga séu uppfyllt“. Í því er auðvitað fólgin algjörlega stefnumarkandi ákvörðun sem sveitarfélögin þurfa að horfa til við alla samningagerð, og tel ég að það svari því álitaefni sem hv. þingmaður nefndi.

Virðulegur forseti. Nei, ekki svaraði það alveg þeim spurningum sem hv. þingmaður hafði. Spurningin er um afstöðu hæstv. menntamálaráðherra til þess að einkafyrirtæki greiði sér arð af þeim greiðslum sem viðkomandi einkafyrirtæki fær fyrir að annast alfarið alla grunnskólaþjónustu í viðkomandi sveitarfélagi. Ef til að mynda slík þjónusta er boðin út bjóða menn væntanlega í verkefnið og eru valdir til þess á forsendum einhvers útboðs. Telur ráðherrann að það sé eðlilegt skipulag að menn geti greitt sér arð af þeim rekstri og þá sparað í einstaka rekstrarþáttum sem eftir atvikum getur bitnað á þjónustunni? Nú hefur þetta ekki verið áhyggjuefni fyrir okkur hingað til, það hefur ekki verið mikið gróðaverkefni að reka einkaskóla, þá fáu sem hafa verið reknir á höfuðborgarsvæðinu, í raun og veru þvert á móti. Það er engu að síður ástæða til þess að ræða þetta ef menn taka alfarið yfir alla grunnskólaþjónustu í heilu sveitarfélagi. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra að því hvaða tök sveitarfélögin hafa á því ef rekstraraðili sem samið er við skiptir um eigendur, því að í því hafa menn lent í nálægum löndum, að slík félög hafa skipt um eigendur, og eigendaskiptin hugnast ekki alltaf sveitarfélaginu eða samfélaginu sem við hefur tekið. Og hvort það þurfi þá samþykki sveitarstjórnarinnar í hvert sinn sem slíkur aðili skiptir um eigendur eða hvernig því er háttað, hvaða tæki sveitarfélagið hefur til þess að gera breytingar ef breytingar verða hjá rekstraraðilanum sem upphaflega var samið við.

Virðulegi forseti. Hvað varðar síðara atriðið vísa ég enn og aftur til c-liðar 2. gr. þar sem kveður á um möguleika sveitarfélagsins til þess að taka yfir, þannig að ef það verður einhvers konar forsendubrestur í starfsemi þess fyrirtækis sem rekur skólann hafi sveitarfélagið óskoraðan rétt til að grípa inn í. Hvað varðar eigendaskipti og annað slíkt er auðvitað í lófa lagið fyrir sveitarfélagið að kveða á um það í samningum að ef um slíkt sé að ræða geti það haft ákveðnar afleiðingar eða slíkt geti ekki gerst án þess að sveitarfélagið gefi sitt samþykki o.s.frv. Sveitarfélagið er í öllum færum með að skilgreina það eftir hentugleika. Hvað varðar fyrri spurninguna um greiðslu arðs þá er ég almennt þeirrar skoðunar að það sé ekki verra að möguleiki sé á arðgreiðslu en ég er sammála hv. þingmanni að það er kannski nokkuð annað í þeirri stöðu sem er uppi, að það þarf að huga vel að því og þess vegna er lagt upp með það hér að viðkomandi sveitarfélag hafi nokkurt svigrúm hvað það varðar. Það getur auðvitað sett það sem skilyrði í samningum sínum að það sé ekki gert. Sveitarfélögin núna, hvað varðar eigin starfsemi, geta auðvitað ef þau vilja dregið úr og reynt að komast þannig hjá rekstri skólahaldsins að það sé sem minnstum fjármunum veitt til þeirrar starfsemi. Það hefur ekki verið raunin. Grunnskólastigið er það skólastig sem er hvað best fjármagnað á Íslandi og í þjónustusamningum er hægt að gera mjög vel grein fyrir því til hvers er ætlast og hvernig skuli staðið að rekstrinum þannig að fullnægjandi sé og réttur barnanna sé tryggður. Og enn og aftur, virðulegi forseti, þetta frumvarp gengur út á það að að gefnu því lagaástandi sem er núna uppi sé þetta því til fyllingar og skýringar 

Virðulegi forseti. Það mál sem er komið á dagskrá er svokallað frumvarp til laga um örnefni, sem mér tókst ekki að vera þátttakandi í þegar það var tekið á dagskrá fyrir jól og áramót á síðasta ári. Mig langar samt sem áður til þess að gera að umtalsefni nokkur atriði í frumvarpinu sem ég hef í tvígang rennt í gegnum. Ég er almennt hlynntur meginmarkmiðum frumvarpsins en ég hef samt sem áður fyrirvara á nokkrum þáttum sem mér finnast bera með sér andblæ Ráðstjórnarríkjanna sálugu, það er ákveðinn sovéskur blær yfir þessu máli. Ég hef svipaðar skoðanir á örnefnanefnd og mannanafnanefnd, mér finnst það eitthvað sem hægt er að réttlæta undir ákveðnum kringumstæðum en vel hægt að vera án. Ef íslenska þjóðin varðveitir ekki sjálf mannanafnahefð sína hefur hún ekkert með hana að gera og enga þörf fyrir hana, ef það er niðurstaðan. Það sama má að vissu marki segja um örnefnin. Þó að það sé auðvitað jákvætt að stuðla að verndun örnefna og nafngiftahefðar í landinu finnst mér að það eigi að gerast af sjálfu sér og að það eigi að vera heimabyggðin eða fólkið í landinu sem varðveitir örnefnin og nafngiftahefðina. Markmið þessara laga er að stuðla að verndun örnefna og nafngiftahefðar í landinu sem hluta af íslenskum menningararfi og tryggja að honum verði viðhaldið handa komandi kynslóðum, að ný örnefni séu í samræmi við íslenska málfræði og málvenju, staðhætti og örnefnahefð, og að samrýma stjórnsýslu við skráningu örnefna þannig að ferli nafngifta sé opið, gagnsætt og skilvirkt. Íslensk örnefni hafa að mörgu leyti orðið til af sjálfu sér og þá í tengslum við atvinnuhætti og landnotkun hvers tíma. Þannig eru til dæmis í Vestmannaeyjum Skiphellar og Fiskhellar. Svo er þar líka Fjósaklettur, sem er tilvísun í atvinnuhætti og starfsemi sem var á staðnum. Þarna er einnig örnefnið Dufþekja sem má rekja til sögunnar af Dufþaki, þræl Hjörleifs, og svo auðvitað Herjólfsdalur sem er frægur að endemum fyrir ýmissa hluta sakir. Það eru líka dæmi um það á sumum stöðum á landinu, t.d. á Snæfellsnesi þar sem byggð liggur upp að fjallgarði hvor sínum megin, að sömu náttúrufyrirbrigðin heiti hvort sínu örnefninu, eins og t.d. fjallið Örninn sem heitir Örn sunnan megin nessins og Tröllkarlinn norðan megin. Hvor byggð fyrir sig hefur því ákveðið að þetta fjall heiti tilteknu nafni og það er auðvitað ákaflega jákvætt og skemmtilegt. Það eru líka til örnefni sem eru ekki í samræmi við íslenskuna eða í samræmi við neina málnotkun og málvenjur sem maður getur skýrt, a.m.k. í fljótu bragði. Til dæmis er að Fjallabaki fjallið Skerínef, sem er oft tilefni vangaveltna um hvernig sú nafngift geti verið til komin. Þar að auki eru örnefni í sífelldri þróun. Maður sér, ég er þá fyrst og fremst að vísa til reynslu minnar sem leiðsögumaður, að það verða til örnefni sem tengjast ferðum fólks um landið. Þannig hefur til að mynda í hópi þeirra sem ár hvert fara á Öræfajökul eða upp á Hvannadalshnjúk ákveðinn steinn fengið nafnið Línusteinn. Hann heitir það ekki í neinum kortum eða neitt slíkt, en þeir sem fara þangað reglulega vita alveg hvaða örnefni er þarna á ferðinni og það verður til út frá því að göngumenn setja sig gjarnan í línu á þessum tímapunkti og binda sig saman í öryggisskyni. Þótt ég geti alveg verið sammála meginmarkmiðinu, að þarna sé á ferðinni menningararfur sem okkur ber að varðveita skipulega, finnst mér líka að gæta þurfi að því að það séu ákveðnir vindar frjálslyndis og sjálfsprottin þróun. Mér finnst í mörgum tilfellum ekki nægilega vel gætt að því í þessu frumvarpi. Ef ég fer beint í 4. gr. um örnefnanefndina finns mér nokkrir liðir fullkomlega óþarfir, eins og að veita umsögn um fyrirhugað nafn á nýjum þéttbýliskjarna eða hverfi innan sveitarfélags. Mér finnst það sem segir í d-lið líka algjör óþarfi, að veita umsögn um nafn sveitarfélags. Að veita umsögn um nafn á nýju náttúrurfyrirbæri innan sveitarfélags er einnig óþarfi í mínum huga. Það er verið að búa til verkefni fyrir þessa nefnd sem í raun ætti að vera vistuð einhvers staðar annars staðar eða vera í höndunum á sveitarfélögunum sjálfum. Hér er lagt til að nefndinni verði heimilt að taka mál upp að eigin frumkvæði. Það kemur fram í skýringunum með 4. gr. að ekki sé alltaf öruggt að viðkomandi sveitarstjórnir á hverjum tíma fari eftir verklagsreglum eða lögum um örnefnavernd og nefndin þurfi þá að hafa tækifæri til þess að gera athugasemdir við ferlið og fara fram á endurskoðun á nafni í slíkum tilvikum. Ég verð að segja að mér finnst þetta vera einum of mikill málatilbúnaður í kringum það sem gæti verið sjálfsprottin og eðlileg þróun. Það er líka sagt frá því að kostnaður af starfsemi þessarar örnefnanefndar skuli greiðast úr ríkissjóði en þrátt fyrir að verið sé að fjölga fulltrúum í nefndinni úr þremur í fimm er ekki gert ráð fyrir neinum kostnaðarauka, þó er settur hér inn frumkvæðisréttur nefndarinnar til þess að taka upp alls konar mál. Það er meira að í segja í umsögn fjármálaráðuneytisins um málið svo óskiljanleg setning að ég hef ekki enn þá náð utan um hana eða áttað mig á því hver þýðing hennar er. Það segir hér, með leyfi forseta: „Nýir nefndarmenn þiggja laun á sama hátt og nefndarmenn þannig að breytt fyrirkomulag mun ekki leiða til aukins kostnaðar fyrir ríkissjóð.“ Ég held að þetta hljóti að vera einhver málfarsvilla, sem er bagalegt vegna þess að í frumvarpinu er einmitt ætlast til þess að hér sé sérstök varðveisla ákveðins sviðs tungumálsins. Svo segir í niðurlagi þessarar umsagnar: „Verði frumvarpið lögfest virðist ekki ástæða til að ætla að það hafi teljandi áhrif á útgjöld við þau verkefni sem tilheyra þessum málaflokki.“ Það er engin yfirsýn veitt í frumvarpinu eða í umsögninni þannig að mér finnst hún ófullnægjandi. Mér sýnist í fljótu bragði, eins og ég hef rakið í stuttu máli, að það væri hægt að einfalda þetta til mikilla muna og stytta og að þarna sé töluverður óþarfi. Það sem við eigum alltaf að spyrja okkur að þegar við setjum lög í þessari stofnun er: Er þetta nauðsynlegt? Mér sýnast vera nokkur atriði í þessari löggjöf sem eru það ekki. Það má líka alveg vera innbyggt í þá löggjöf sem er verið að setja hér að sjálfsprottinn frumkvæðisandi byggðanna fái að njóta sín. Ég hlakka til að sjá umsagnir um þetta mál, vegna þess að það er forvitnilegt að vita hver viðbrögð þeirra verða sem um það fjalla. Ég áskil mér allan rétt til þess að hafa hvaða skoðun sem er á málinu þegar það kemur til frekari afgreiðslu í þinginu.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður veit að ég er nokkuð veikur fyrir þeim rökum sem snúa að sjálfsprottnu skipulagi. En hér eru nokkur atriði sem menn verða að hafa í huga og ég kalla eftir afstöðu hv. þingmanns til þeirra, það er kannski fyrst og fremst þetta: Við kortagerð þar sem verið er að birta opinber kort sem geta skipt miklu máli, til dæmis út frá öryggissjónarmiði og öðru slíku, þarf að taka ákvörðun um hvað stendur á þeim kortum, hvaða örnefni eru þar og hvað viðkomandi náttúrufyrirbæri, fjöll, dalir og annað slíkt, heita. Vissulega er hægt að sjá fyrir sér einhver kort þar sem búinn er til langur listi yfir öll þau heiti sem orðið hafa til, en það er nokkuð umhendis. Það fyrirkomulag sem er núna er þannig að örnefnanefnd tekur ákvörðun um það. Með þessu erum við að færa okkur yfir í það fyrirkomulag að þegar nýtt náttúrufyrirbæri verður til séu það íbúar viðkomandi sveitarfélags sem taki ákvörðun um hið nýja örnefni. Sú ákvörðun getur átt sér aðdraganda þar sem mismunandi nöfn velkjast um en að lokum kemur að því að taka þarf einhverja ákvörðun um heiti vegna kortagerðarinnar. Ég vildi gjarnan heyra það frá hv. þingmanni, þó að við getum verið svo innilega sammála um mikilvægi sjálfsprottinna kerfa, hvernig þeim þætti málsins hv. þingmaður telur að væri best fyrir komið eða hvernig menn leystu það að þurfa að taka endanlega ákvörðun. Ég vísa þá til núverandi laga um hvernig það er gert.

Virðulegur forseti. Þetta er ágætis spurning hjá hæstv. menntamálaráðherra vegna þess að ég held að svona hlutir geti bara gerst af sjálfu sér, eins og þeir hafa gert í gegnum söguna. Það nafn sem nýtur mestra vinsælda verður ofan á. Í sumum tilfellum gerist það ekki og til verða mjög hástemmd deilumál um Hverfjall eða Hverfell, en þetta hefur tilhneigingu til þess að leysa sig sjálft. Svo þegar kemur að öryggisatriðunum er það alveg rétt að það getur verið mjög til hagræðis að hafa rétt örnefni skráð í kort. Hins vegar er það þannig á landinu okkar að mörg örnefni koma fyrir á mjög mörgum stöðum. Til dæmis eru mjög mörg Jökulfell í Öræfasveitinni. Á Suðurlandsundirlendinu eru ekki bara Tindfjöll heldur líka Tindafjöll, sem eru þar rétt hjá. Sem betur fer hefur nútímatækni gert björgunarsveitum okkar og ferðalöngum kleift að nota einfaldlega GPS-tæki til þess að vita nákvæmlega á hvaða stað á að fara, þannig að það leysir sig sjálft og er algjör óþarfi að hafa sérstaka nefnd í því sem hefur þar að auki sjálfstæðan frumkvæðisrétt til þess að funda allan ársins hring í þessum efnum, eins og mér sýnist af frumvarpinu. Ég held að menn ættu að slá þarna varnagla og reyna að hafa þetta eins einfalt og mögulegt er.

Virðulegi forseti. Það er rétt að vekja athygli á því að kortagerð á Íslandi á sér ekki langa sögu hvað það varðar almennt. Þó að til séu kort frá gamalli tíð þá voru samfélagsaðstæður hér í landi í svo mörg hundruð ár allt aðrar en þær eru núna þar sem nú er krafa um ýmislegt; um öryggi í þessum hlutum. Það snýr meðal annars að landamerkjadeilum, þ.e. hvernig örnefni eru færð inn í kort. Það getur haft áhrif á réttindi manna og annað slíkt sem er til þess fallið að hafa nokkra vissu um hvernig leyst er úr málum. Það er til þess að auka réttaröryggi en líka öryggi, og ekki bara þá hvernig björgunarsveitarmenn með GPS-tæki sín bregðast við heldur geta ferðalangar líka gert sér grein fyrir því hvað stendur á kortinu o.s.frv. Ég vil minna á, virðulegi forseti, að nú er í gildi ákveðið fyrirkomulag. Ég held að það sé nauðsynlegt að við höfum í huga hvaða fyrirkomulag er núna um þessi mál vegna þess að það er ekki svo að þetta sé allt saman sjálfsprottið í rómantísku umhverfi þar sem nöfnin verða einhvern veginn til og allt endar með einhverju allsherjarsamkomulagi, það er ekki alveg svo. Þetta frumvarp færir ákvörðunarréttinn, vissulega með umsögn frá örnefnanefndinni, til viðkomandi sveitarfélags þegar nýtt náttúrufyrirbæri verður til. Svo stendur ráðherrann frammi fyrir því að taka ákvörðun þegar til verða náttúrufyrirbæri utan sveitarfélagamarka. Tökum sem bara dæmi hvernig Surtseyjarnafnið kom til, ég veit að hv. þingmaður þekkir það, þ.e. hver aðdragandi og bakgrunnur þeirrar nafngiftar var. Ég mundi halda að það hafi ekki verið sérstaklega lýðræðislegt eða sjálfsprottið. Nýrri dæmi eru til um slíkt þar sem tekin hefur verið ákvörðun með þeim hætti en hefur í raun ekki átt sér lagastoð. Með því er vissulega verið að setja upp ákveðið kerfi en ég tel að það sé óumflýjanlegt 

Virðulegur forseti. Það er auðvitað rétt sem hæstv. ráðherra segir að það er nauðsynlegt að það sé innbyggt einhvers konar kerfi til þess að koma þessum málum í farveg. Ef ég man rétt er ætlast til þess í frumvarpinu að örnefnanefndin veiti fyrst og fremst umsagnir, ef um er að ræða einhvers konar landamerkjadeilur og það er auðvitað æskilegast að slíkar deilur séu leiddar til lykta fyrir dómstólum. Við erum þegar komin með ákveðinn farveg til þess að leysa úr slíkum málum. Ég er alveg sammála því að það getur verið jákvætt að búa til ferli til þess að búa til ný örnefni, sérstaklega þegar um er að ræða ný náttúrufyrirbæri, eins og tókst ágætlega að gera þegar gosið á Fimmvörðuhálsi bjó til tvö ný fjöll - eða eitt nýtt fjall sem er yngra en við öll sem erum hér inni. 

Virðulegur forseti. Það er nokkuð frá því að umræða um frumvarpið var síðast á dagskrá þingsins og farið að fenna dálítið í hana. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og tek undir með honum að ástæða er til að varast óþarfa stjórnlyndi í þessum efnum og ástæða til að takmarka sig við það sem nauðsynlegt er og mikilvægt. Ég held til dæmis að stjórnlyndið í mannanafnamálum hafi sannarlega ekki orðið til þess sem það var ætlað heldur sé löngu komið í fullkomna mótsögn við upphafleg markmið sín og löngu tímabært að afnema þá löggjöf. Hér rak mig hins vegar í rogastans þegar þingmaðurinn vekur athygli á því að nefndin eigi að hafa umsögn um nöfn á hverfum í sveitarfélögum og nöfn á sveitarfélögum, ef ég skildi það rétt, og einhvers konar rétt til þess að krefjast endurskoðunar, ef rétt eftir var tekið, í þeim efnum. Þá rifjast upp einhverjar deilur um nöfn á sveitarfélögum, hvort íbúum í því sem nú heitir Fjarðabyggð ætti að vera leyfilegt að velja sér nafnið Austurríki, ef ég man þær deilur rétt og deilur um fjölmörg önnur nöfn á sveitarfélögum. Ég verð að lýsa þeirri skoðun minni að ég tel að fólk eigi að fá að ráða því sjálft í sinni byggð hvað sú byggð eigi að heita en ekki einhver nefnd fyrir sunnan. Ég velti fyrir mér hvernig um þetta er búið í málinu og bið hv. þingmann að upplýsa um það hvort nefndin eigi með einhverjum hætti að geta krafið sveitarfélögin um breytingar á nöfnum á götum, hverfum eða á sveitarfélögunum sjálfum eða hvort einhver viðurlög séu við því ef sveitarfélögin kjósa að hafa orð erkibiskups að engu.

Virðulegur forseti. Ég vil ekki halda því fram að það sé einhver regla að þeir sem hafa sérþekkingu á íslensku máli séu svona almennt þvergirðingar en ég þekki hins vegar nokkur dæmi um að það fari saman hjá fólki. Þess vegna er það sérstakt áhyggjuefni að gerð er sú krafa að meðal nefndarmanna skuli vera sérþekking á íslensku máli og svo eru nefndinni falin nokkuð mikil völd þegar kemur að því að veita umsagnir um fyrirhugað nafn á nýjum þéttbýliskjarna eða hverfi innan sveitarfélags eða að veita umsögn um nafn á sveitarfélagi og að fela þá sveitarfélagi að taka mál til endurskoðunar. Ég held að þetta séu dæmi um hlutverk sem beri með sé einum of mikið stjórnlyndi og sé fullkominn óþarfi að það sé til einhver opinber nefnd sem fari með þetta hlutverk. Er það ekki þannig að við getum alveg treyst þeim hópi fólks sem samsetur einhvern þéttbýliskjarna eða sveitarfélag að ákveða hvaða nafn hann vilji bera? Mér finnst það blasa við og ég held að það hafi reynst algjör óþarfi að vera með einhverja sérstaka opinbera úrskurði í þessum efnum.

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að þetta sýnist vera algjör óþarfi og ekki bara óþarfi heldur beinlínis að geta valdið óþarfa erfiðleikum í samskiptum við sveitarfélögin, skapað óþarfa deilur. Ég treysti því nú sannast sagna að lokaorðið væri eftir sem áður, jafnvel þó að þessi þarflausu og jafnvel vondu ákvæði næðu fram að ganga, að úrslitaorðið sé áfram hjá sveitarfélaginu og bið hv. þingmann um að fara yfir það hvort heimildir nefndarinnar séu ekki bara til þess að biðja sveitarfélagið um að hugsa málið eða eitthvað í þá veruna, hvort hún hafi nokkrar heimildir til þess að skikka sveitarfélag til að breyta nöfnum á götum, hverfum eða sjálfum sér eða beita sveitarfélög nokkurs konar viðurlögum í þeim efnum eða taka af þeim ráðin. Ég treysti því að ákvæði stjórnarskrárinnar um sjálfsforræði sveitarfélaga hljóti að ná til þess að þau megi sjálf ráða því hvað þau heiti þó að einhver nefnd geti svo sem haft skoðun á því ef hún vill, en þá sé óþarfi að binda það í lög að henni beri að hafa skoðun á því í hvert eitt sinn. Það held ég að sé algerlega óþarflega mikil fyrirhöfn í ekki flóknari málum en hér eru á ferðinni.

Virðulegur forseti. Í 7. gr. þessa lagafrumvarps segir: „Ef nýtt náttúrufyrirbæri þarfnast nafns ber viðkomandi sveitarstjórn að hafa frumkvæði að nafngift að fenginni umsögn örnefnanefndar. Utan stjórnsýslumarka sveitarfélaga liggur frumkvæði að nafngift hjá ráðherra. Tillögu að nýju nafni ber að senda ráðherra til staðfestingar.“ Það virðist vera þannig að gert sé ráð fyrir að frumkvæðið að nýrri nafngift sé hjá sveitarstjórn en að fenginni umsögn örnefnanefndar. Það var einhvern veginn þannig - ég finn nú ekki alveg það sem að þessu sneri í athugasemdum með frumvarpinu en mátti einhvern veginn skilja það þannig, já, að gert sé ráð fyrir því „að örnefnanefnd skuli skila rökstuddu áliti til hlutaðeigandi sveitarstjórnar eða sveitarstjórna innan þriggja vikna frá því að erindi berst nefndinni. Þá skal nefndin senda afrit af áliti sínu til ráðherra sveitarstjórnarmála.“ Ég held að fara þurfi mjög vandlega yfir þessi ákvæði í frumvarpinu áður en það er afgreitt og ég treysti því að það verði gert í meðförum - til hvaða nefndar fer þetta mál, fer það til allsherjarnefndar? Já. Ég treysti því að nefndin muni fara mjög vandlega fyrir það. Mér finnst, eins og fram hefur komið í máli mínu, vera nokkur álitaefni í frumvarpinu sem er full ástæða til að við hér í þinginu förum mjög vandlega yfir. Ég er ekkert að hafna þessu svona holt og bolt án þess að hafa fengið umsagnir um málið. En það eru nokkur atriði sem vekja vissulega spurningar eins og hér hefur komið fram.

Það skal upplýst að tillaga er um að málið gangi til allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þær umræður sem hér hafa verið um þetta mál sem er nefnilega mjög mikilvægt því að það fyrirkomulag sem við höfum um þessa hluti þarf að standa til langs tíma og hefur mikið menningarsögulegt gildi, ásamt þeim atriðum sem hafa verið nefnd hér um réttaröryggi og öryggi ferðamanna og annað slíkt. Mér hefur fundist nokkuð bera á því að hv. þingmenn tali svolítið eins og það séu engin lög um þessa nefnd í gildi núna eða neitt fyrirkomulag til staðar. Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, að grípa aðeins niður í núgildandi löggjöf og benda á nokkur atriði. Í 2. gr. laga um bæjanöfn o.fl., nr. 35/1953, er fjallað um örnefnanefnd eins og hún er í dag og skilgreind í lögum. Hér er sagt, með leyfi virðulegs forseta: „Örnefnanefnd skal fjalla um nafngiftir býla skv. 5., 7. og 8. gr. laganna. Jafnframt úrskurðar örnefnanefnd um hvaða örnefni verða sett á landabréf sem gefin eru út á vegum Landmælinga Íslands, eða með leyfi þeirrar stofnunar, sé ágreiningur eða álitamál um það efni. Þá sker nefndin úr ágreiningi um ný götunöfn og sambærileg örnefni innan sveitarfélaga. Málsaðild eiga Landmælingar Íslands, aðrir kortagerðarmenn, Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, landeigendur, sveitarstjórnir og hlutaðeigandi ráðuneyti, en um málsaðild fer að öðru leyti að hætti stjórnsýslulaga. Heimilt er nefndinni að leita álits sérfræðinga áður en ákvarðanir eru teknar. Úrskurðum nefndarinnar er hægt að skjóta til ráðherra …“ Svo heldur áfram hér, virðulegi forseti: „Í reglugerð, sem ráðherra setur, skal kveðið nánar á um starfsemi örnefnanefndar. Skulu þar m.a. vera ákvæði um undirbúningsferli ákvarðana nefndarinnar um nafnsetningar á landabréf, þar á meðal um að örnefni, sem ágreiningur er um, skuli auglýst fyrir almenningi með hæfilegum fyrirvara þannig að hverjum þeim sem telur sig búa yfir vitneskju eða ábendingum, er að haldi komi, gefist færi á að kynna nefndinni álit sitt.“ Slíkt er til staðar í því frumvarpi sem um ræðir hér. Síðan segir í 3. gr.: „Nöfnum á býlum utan kaupstaða og kauptúna eða þorpa, sem skráð hafa verið hjá Þjóðskrá Íslands, má ekki breyta nema með leyfi örnefnanefndar.“ Sjá menn nú það sovéska fyrirkomulag. Og í 4. gr. segir: „Tilkynna skal örnefnanefnd um nafn á nýbýli utan kaupstaða, kauptúna og þorpa.“ - Þarna er kveðið sérstaklega á um þetta. Í 5. gr. er sagt, með leyfi virðulegs forseta: „Vilji eigandi breyta nafni býlis síns skv. 3. gr. skal hann senda örnefnanefnd beiðni um það. Í beiðninni skal hann skýra frá ástæðum þess að farið er fram á að eldra nafn býlisins verði lagt niður og þeim ástæðum er ráðið hafa vali umsækjanda á nýju nafni. Breytingar á nafni býlis skal ekki leyfa, nema alveg sérstaklega standi á, svo sem að býlið eigi samnefnt við annað lögbýli í sama héraði eða því um líkt.“ Í 7. gr. er eftirfarandi: „Nú myndast þéttbýli - eða þorp - í landi einhverrar jarðar eða jarða, og er þá rétt, að sveitarstjórn sæki um það til örnefnanefndar að fá lögfest nafn á því, enda geri hún þá jafnframt tillögur um nafnið og lýsi staðháttum, eftir því sem ástæða er til …“ Ástæðan fyrir því að ég les þetta, virðulegi forseti, er að ég vil undirstrika að það er ákveðið fyrirkomulag til staðar um þessi mál. Ég fellst þess vegna ekki alveg á þá skýringu eða þá nálgun að hér sé með allt að því ráðstjórnarlegum hætti verið að búa til eitthvert skrifræðisapparat sem síðan drepi niður allt frumkvæði og hugmyndir og sjálfsprottna þróun í nafngiftum. Ég tel að það sé nú nokkuð langur vegur frá. Hér er auðvitað sú hugsun að baki, sem birtist líka í lögum nr. 35/1953, að það kemur alltaf að því að taka þarf ákvörðun um hvert heitið á að vera vegna þess að það þarf að færa það í kort. Þá dugar ekki að mínu mati, virðulegi forseti, að vísa til árþúsundahefðar eða þróunar hér í landi vegna þess að sá þáttur sem snýr að kortagerð og notkun á kortum er til þess að gera nokkuð nýlegt fyrirbæri, svona almennt í það minnsta í samfélagi okkar. Það skipti kannski ekki svo miklu hér áður fyrr þótt þessi þróun tæki töluverðan tíma af því að akkúrat þessi álitamál voru ekki uppi, þ.e. hvernig færa eigi heitin í kort. Þá vísa ég til dæmis til náttúrufyrirbæra eins og Surtseyjar og hvernig staðið var að nafngift hennar og eins á þeim fjöllum sem hv. þm. Róbert Marshall nefndi. Hvernig staðið var að þeirri nafngift var að mínu mati í raun ekki grundvallað á lögum eða heimilt samkvæmt lögum. Ef mig brestur ekki minni þá var sett á laggirnar nefnd sem lagði til þessi nöfn. Að mínu mati átti sú nefnd sér enga lagastoð. Aftur á móti hef ég heyrt frá t.d. fjölmiðlamönnum að þeir hafi áhyggjur af því að of langur tími líði frá því að til verður náttúrufyrirbæri sem er síðan fjallað um í fréttum, t.d. núna um Holuhraun svokallað, án þess að búið sé að taka ákvörðun um hvað það heitir. Þá sé það einhvern veginn þannig að fréttamennirnir gegnum umfjöllun sína taki ákvörðun um nafnið vegna þeirrar stöðu sem þeir eru í að gefa línu um hvert heitið eigi að vera. Þetta frumvarp, þó að það láti ekki mikið yfir sér, er því mikilvægt. Ég tel það til þess fallið að leysa ákveðin álitamál sem eru uppi og sé frekar til einföldunar frá því fyrirkomulagi sem var, það sé skýrara og færi ákvörðunina til fólksins sem býr á því svæði sem nýtt örnefni verður til eða þörf er á nýju örnefni, eitthvert nýtt náttúrufyrirbæri. Það sé fólkið þar sem taki ákvörðunina, þó að fenginni umsögn, vissulega. Það sé hvorki örnefnanefnd, eins og í núverandi fyrirkomulagi, sem taki slíka ákvörðun, né sé það gert með þeim hætti sem ég tel að hafi ekki alveg átt sér lagastoð, þótt ég geri svo sem í sjálfu sér enga athugasemd við það hvernig það var gert, þ.e. ég held að enginn skaði hafi orðið af. En það er nauðsynlegt að hafa um þetta eitthvert gott kerfi. Það að menn vilji hafa kerfi þegar kemur að opinberum afskiptum er ekki til marks um stjórnlyndi heldur einmitt takmörkun á stjórnlyndinu, vegna þess að með því að hafa ekki kerfið með þessum hætti heldur skilja þetta eftir opið eru einmitt meiri líkur á því að ráðherrar taki sér vald umfram það sem Alþingi hefur veitt þeim.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta innsýn inn í núgildandi lagaramma í þessum efnum. Ég held því ekki fram að kerfið eins og það er í dag sé fullkomið, ég er ekkert að verja það. Ég vildi aðeins benda á nokkur atriði sem ég tel að geti orðið til einföldunar í málinu og til styttingar. Ég nefni sérstaklega frumkvæðisrétt nefndarinnar. Af hverju telur hæstv. ráðherra að hann sé nauðsynlegur ef menn eru búnir að skilgreina nákvæmlega hvert hlutverkið er og það er til staðar ákveðin nefnd sem hefur það hlutverk að skera úr um ákveðna þætti sem til hennar er vísað, deilumál o.s.frv.? Af hverju þarf hún að hafa þennan sérstaka frumkvæðisrétt? Svo velti ég líka fyrir mér vistun þessa verkefnis, sem að mörgu leyti er hagsmunamál sveitarfélaga. Er ekki mögulegt að þetta væri verkefni sem Samband íslenskra sveitarfélaga sinnti, svo dæmi sé nefnt, vegna þess að oftast eru þetta einhvers konar sveitarfélagsmál? Það er hagsmunamál sveitarfélaganna að slíkir hlutir séu á hreinu. Þetta eru spurningar sem ég vil biðja hæstv. ráðherra að bregðast við í svari sínu við þessu andsvari mínu.

Virðulegi forseti. Vegna umræðu um flækjustig og annað slíkt vil ég halda því fram að það frumvarp sem nú hefur verið lagt fram skýri nokkuð og sé til einföldunar frá því ferli sem er í gildi. Að sjálfsögðu eru vel þegnar allar ábendingar um að finna aðrar leiðir sem eru til þess fallnar að skýra þetta og einfalda enn frekar. Ég treysti hv. nefnd vel, allsherjar- og menntamálanefnd, til að taka afstöðu til þess, en bendi á að það eru veigamikil rök fyrir mörgum þeim þáttum sem er lagt upp með hér. Við höfum langa sögu af því að þurfa að leysa úr álitaefnum sem upp kunna að koma vegna örnefna. Það er þá nauðsynlegt að fórna ekki slíku fyrir einhverja yfireinföldun sem síðan leiðir til þess að flækjustigið vex í raun og veru. Það er mikilvægara að til séu skýrar reglur sem um leið einfalda málsmeðferðina og gera hana auðveldari heldur en ekki. Hvað varðar frumkvæðisréttinn vil ég benda á athugasemdir um 4. g. Þar kemur fram hvað átt er við. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að vitna í þingskjalið, með yðar leyfi: „Í því sambandi lagði nefndin til að settur yrði eins konar „öryggisventill“ á ferlið þannig að nefndin hefði heimild til þess að taka mál upp á vettvangi nefndarinnar þó að tímafrestur til viðbragða væri liðinn, t.d ef nefndinni yfirsæjust gallar á nafni eða ef einhver annar aðili gerði athugasemdir við nafn. Það kom jafnframt fram í athugasemdum nefndarinnar að ekki væri alltaf öruggt að viðkomandi sveitarstjórnir, á hverjum tíma, færu eftir verklagsreglum eða lögum um örnefnavernd.“ Það eru slík atriði sem um er að ræða. Aftur á móti eru meginverkefni nefndarinnar talin upp þannig að það getur aldrei orðið um nema akkúrat svona atriði að ræða, sem snúa að frumkvæðisréttinum.

Virðulegur forseti. Aðeins um frumkvæðisréttinn. Ef örnefni til dæmis stangast á við íslenska málvenju á nefndin að geta tekið það upp, en það getur auðvitað verið alveg fullkomlega sjálfsprottið og eðlilegt að örnefni séu ekkert í tengslum við íslenska málvenju. Það getur verið í fínu lagi. Það eru til dæmis hús í Vestmannaeyjum sem bera erlend borgarnöfn, þau eru ákveðin tegund örnefna. London er til að mynda frægt hús þar. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra út í eina setningu í umsögn fjármálaráðuneytisins, hvernig hann skilji hana eða hvort hann yfir höfuð skilji hana. Þar segir: Nýir nefndarmenn þiggja laun á sama hátt og nefndarmenn þannig að breytt fyrirkomulag mun ekki leiða til aukins kostnaðar fyrir ríkissjóð. Nú er verið að fjölga nefndarmönnum úr þremur í fimm þannig að ég geri mér grein fyrir því að þetta eru ekki stórkostlegar upphæðir, en engu að síður gerir maður þá kröfu að þetta sé skýrt og maður viti nákvæmlega hvaða kostnaðarauki þetta er. Hvernig skilur hæstv. ráðherra þetta?

Virðulegi forseti. Það væri sennilega ráð að setja upp einhvers konar nefnd til þess að þýða texta frá fjármálaráðuneytinu. Ég held að það gæti verið til heilmikilla bóta fyrir okkur öll. Ég skil þetta þó þannig, og skal hafður allur fyrirvari við þann skilning, að hér sé verið að tala um að í raun þýði það að nefndarlaun lækki, þ.e. ef heildarkostnaður á að vera hinn sami en nefndarmönnum fjölgar gefur augaleið að þetta þýði það. En það er sjálfsagt að kalla nánar eftir þessu og það kann að vera að nefndin vilji breyta því, að ekki sé ástæða til að lækka nefndarlaunin. Þetta eru ekki þannig fjárhæðir að það valdi stórkostlegum efnahagslegum skaða þótt þeir nefndarmenn sem þarna eru hafi sömu laun og áður. Ég ætla ekki að taka stóra afstöðu til þess, það er ekki stærsta málið. Enn og aftur varðandi frumkvæðisréttinn og nafnhefðina, af því hv. þingmaður nefndi t.d. húsheitið London. Það fellur ágætlega að íslenskri beygingarhefð og öðru slíku. Það er hægt að beygja það orð og bæta við það greini o.s.frv., þannig að - 

Virðulegur forseti. Ég hlýt að byrja á að fagna yfirlýsingu menntamálaráðherra að hann setji á stofn nefnd til þess að þýða þann texta sem frá fjármálaráðuneytinu kemur, á köflum a.m.k. Ég undrast nokkuð tilvísanir hæstv. ráðherra til þess fyrirkomulags sem nú er, að það sé sérstök réttlæting fyrir því að þar eigi stjórnlyndi áfram að vera úr hófi fram. Ég held að það sé engum blöðum um það að fletta, hæstv. ráðherra, að við höfum gengið mjög langt í þessum efnum. Ég held að það sýni það kannski hvað best að við Íslendingar, 0,3 milljón manna þjóð, kusum að hafa alveg sérstaka ríkisstofnun um örnefni. Hún var sérstaklega klofin út úr Þjóðminjasafninu ef ég man rétt og gerð að sjálfstæðri ríkisstofnun til þess að halda utan um þennan mikilvæga þátt. Að einhverju leyti á þetta auðvitað rætur að rekja í sjálfstæðisbaráttu okkar og þá miklu áherslu sem var á nafna- og mannanafnahefð í landinu og mikla formfestu í kringum þá hluti. Ég held þó að þau sjónarmið séu kannski ekki jafn mikið í deiglunni núna á 21. öldinni og var þá og var kannski brýnt á sínum tíma. Ég hlýt að spyrja ráðherrann að því hvort honum finnist það ekki eiga vera hverju sveitarfélagi í sjálfs vald sett hvað götur og hverfi í því sveitarfélagi heita, hvað sveitarfélagið sjálft heitir, og þeim eigi að vera í sjálfsvald sett hvort þau kjósa að leita sér ráðgjafar í þeim efnum og hvaða ráðgjafa þá, og enn fremur hvort það sé nokkur réttlæting fyrir þessari skipan mála að það sé enn þá verra í gildandi löggjöf.

Virðulegi forseti. Hvað varðar fyrra ástand taldi ég rétt að rifja upp þá stöðu sem uppi er núna, það fyrirkomulag sem gildir um örnefnanefnd og verkefni hennar vegna þess að mér fannst nokkuð þannig talað eins og hér væri um nýmæli að ræða og við værum að hverfa frá fyrirkomulagi sem hafði átt að vera hér um aldaraðir, þetta væri allt saman eitthvert sjálfsprottið fyrirkomulag þar sem kostir nafnanna fengju að njóta sín í samkeppni sín á milli og ofan á yrði það nafn sem best þætti. Það fyrirkomulag er raunverulega ekki til staðar núna. Við höfum búið við fyrirkomulag sem er að mínu mati sennilega óþarflega flókið. Það fyrirkomulag sem lagt er upp með hér er til einföldunar. Ef hægt er að komast að þeirri niðurstöðu að hægt sé að einfalda þetta enn frekar þá mun ég að sjálfsögðu ekki setja mig á móti því. En í örnefnunum er fólginn gríðarlegur menningararfur. Saga þessarar þjóðar markast af örnefnum. Þau skipta miklu máli fyrir okkur og varðveisla þeirra og utanumhald er mikið atriði. Þegar kemur að því að breyta til dæmis bæjarheitum eða öðru slíku er ekkert óeðlilegt við að ekki sé hægt að gera það bara sisvona og án þess að færð séu fyrir því rök og að mínu mati að örnefnanefndin komi þar að. Þar með er ekki sagt að ekki sé hægt að gera það og gert er ráð fyrir því í lögunum að menn geti t.d. skipt um bæjarheiti, nöfn á götum og öðru slíku. En af því hér er um að ræða menningarverðmæti þá held ég að ákveðin íhaldssemi sé skynsamleg. Ég er í hópi þeirra sem er nokkuð 

Virðulegur forseti. Ég fagna því að ráðherra telur að ef hægt sé að einfalda löggjöfina í meðförum þingsins þá væri það ákjósanlegt. Ég hvet nefndina til þess að skoða þá möguleika vel og rækilega. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að örnefnin eru mikilvægur hluti af menningararfi okkar og það er sannarlega ástæða til þess að gæta að því, en það verður líka að hafa í huga að sá menningararfur varð til hjá fólkinu sjálfu, fólkinu á vettvangi, heima í héruðunum en ekki hjá nefnd fyrir sunnan. Það er aldrei hægt að segja það eða ég trúi því ekki að hæstv. ráðherra leggi að jöfnu örnefni í náttúru Íslands og síðan hvaða nöfn menn kjósa að velja nýjum hverfum í einhverjum sveitarfélögum eða sameinuðu sveitarfélagi sínu eða götum í einhverjum bæ. Það geta ekki verið menningarverðmæti eða hluti af sögu okkar á þann hátt að einhver nefnd fyrir sunnan þurfi 

Virðulegur forseti. Það er rétt að taka fram að hér er um að ræða umsagnir, en það skiptir máli hvað hlutirnir heita. Varla sæjum við það til dæmis fyrir okkur að hreppsnefndin í Reykjavík tæki ákvörðun um það, það mundi nú verða mál ef hreppsnefndin hér tæki ákvörðun um að breyta heitum sem eru hluti af þjóðarsögunni, á Austurvelli eða öðru slíku, sem skiptir okkur öll máli, hvort sem við búum í Reykjavík eða ekki. Það þyrfti þá að rökstyðja það alveg sérstaklega og ég mundi ekki vilja hafa það þannig að bara af því að allt í einu myndaðist einhver undarlegur meiri hluti í borginni væri þar með hægt að strika yfir slíka sögu með einu pennastriki. Ég held því að það sé ekki með nokkrum hætti til trafala eða valdi nokkrum vandkvæðum að leitað sé umsagna með þessum hætti. Ég ítreka að það ferli sem búið er að setja upp í frumvarpinu er til einföldunar. Það er sjálfsagt að skoða það betur, en það verður líka að vera tryggt að þau markmið sem sett eru fram með frumvarpinu glatist ekki og það verði hægt að ná þeim. 

Forseti. Já, ég ætla nú bara að gera smá athugasemd af því að ég tók þátt í þessari umræðu hér fyrir jól og ég er enn þeirrar skoðunar að mér finnst frumvarpið - ég ætla þá að nota sama orð og hv. þm. Róbert Marshall notaði, það er svona Ráðstjórnarríkjablær á því. Og það breytir engu í mínum huga þó að lög frá - ég held að hæstv. ráðherra hafi sagt að þau væru frá 1953, eldgömul lög - séu líka í þeim dúr. Þá held ég að það ætti frekar að vera okkar, ef við erum að endurskoða lög af því tagi og finnst þau of flókin, að gera þau einmitt einfaldari og reyna að halda því við þó að teknókratar segi: Það hefur aldrei verið þannig, þetta er sjálfsprottið hjá þjóðinni og svona. Ja, þetta er samt sem áður í þjóðarvitundinni, við höfum gaman af því að örnefni verði til svona smám saman og hjá okkur sjálfum. Svo gerist það náttúrlega í borgum líka að götunöfnum er breytt. Við á Skúlagötunni erum alveg rugluð út af því að helmingurinn af henni heitir núna Guðrúnartún eða eitthvað svoleiðis. Átti það að fara fyrir örnefnanefnd? Ég meina, það má gera alls konar svona hluti en bara ekki gera hlutina of flókna. Það er það sem ég vildi gera athugasemd við fyrst ráðherrann er þeirrar skoðunar að fyrst eitthvað er einhvern veginn þá eigi það endilega að vera þannig áfram. Ég er alveg á öndverðum meiði við það.

Virðulegi forseti. Ég ætla að sú breyting sem varð á götuheitum sem hv. þingmaður vísaði til, að með það allt hafi verið farið með þeim hætti sem lög kveða á um. Í því frumvarpi sem hér er lagt fram eru í sjálfu sér ekki nein nýmæli hvað þetta varðar. Ég tel að ástæða sé til að hafa um þessi mál ákveðið fyrirkomulag lögbundið. Ég held að augljóst sé að taka þarf, og undan því verður ekki komist, ákvarðanir um örnefni og heiti. Af hverju þarf þess? Það þarf meðal annars vegna þess að það getur skipt máli í landamerkjadeilum og augljóslega skiptir það máli varðandi kortagerð. Í gildi eru lög um hvernig skuli staðið að því. Og það hefur ekki valdið okkur neinum vandræðum hingað til. Það sem er nýmæli hér og ég tel til bóta er að þegar kemur að nafngiftum nýrra náttúrufyrirbæra þá er það fólkið sem býr nálægt því örnefni sem tekur ákvörðunina, fólk heima í héraði, vissulega með umsögn og aðkomu örnefnanefndarinnar. En ég tel þetta framför frá því sem áður hefur verið, til dæmis því fyrirkomulagi sem við höfum séð nýlega dæmi um, bæði gömul dæmi og ný, þar sem ráðherra skipar nefnd til að gefa nýju náttúrufyrirbæri nafn. Þá er það ekki fólkið heima í héraði sem gerir það heldur slík nefnd. Ég hef bent á það áður að ég held að það vinnuferli hafi ekki átt sér stoð í lögum. Þetta er ekki dæmi um stjórnlyndi eða fyrirkomulag Ráðstjórnarríkjanna heldur er verið að reyna að tryggja það að við verndum örnefnin okkar, breytingar séu gerðar að yfirlögðu ráði og með rökstuddum hætti og síðan hvernig skuli haldið utan um það þegar um er að ræða ný örnefni.

Virðulegi forseti. Lagahyggjan er náttúrlega orðin slík - hvað, má ráðherra aldrei skipa nefnd nema það séu lög fyrir þeirri nefnd? Ráðherra getur náttúrlega skipað nefnd, hann getur skipað starfshóp og beðið fólk um að vera sér til ráðuneytis til einhverra hluta án þess að lög séu um það endilega. Nú, ráðherrann leiðréttir mig þá ef svo er ekki. Ég trúi því bara ekki að ráðherra geti ekki kallað saman fólk, ætli að fá fimm manns til að ræða við sig um þetta og hitt, en hann megi það ekki af því að það standi ekki í lögum að hann megi gera það. Það hlýtur að vera, ég trúi ekki að lagahyggjan sé slík, virðulegi forseti, að ráðherrar hafi ekki heimild til þess. En ég verð leiðrétt þá.

Virðulegi forseti. Það sem hér er átt við er alls ekki það að ráðherra geti ekki sett á laggirnar nefndir. Reyndar má alveg velta fyrir sér hvort það væri nú ekki ástæða að festa í lög einhverjar takmarkanir á því, slíkt er nefndafarganið sem á okkur dynur. Það sem ég á við hérna er að til staðar er ákveðið lögformlegt ferli um það hvernig skuli gefið ákveðið nafn. Það hefur verið þannig að nafn getur myndast og það geta verið mismunandi skoðanir á því hvað fyrirbærið á að heita. Síðan er það þessarar nefndar samkvæmt núgildandi lögum að skera úr um það og taka ákvörðun. Það er svolítið annað ferli en þegar ráðherra setur sérstaka nefnd um að gefa ákveðnu náttúrufyrirbæri nafn. Það er aðeins önnur nálgun, það er það sem ég á við. Ég er ekki að hafa neinar áhyggjur af því að hér hafi verið með stórkostlegum hætti brotin lög eða eitthvert vandamál hafi hlotist af. Ég er bara að segja: Þegar verklagsreglur eru ekki skýrar er miklu meiri hætta á því að ráðherrar grípi til slíks. Samkvæmt frumvarpinu verður það þannig þegar um er að ræða nýtt náttúrufyrirbæri þá er það fólkið á staðnum sem tekur ákvörðun um það. Mér finnst það miklu betra fyrirkomulag en hitt.