Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu með löngum titli, um frumvarp til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, lögum um mat á umhverfisáhrifum og lögum um loftslagsmál (niðurdæling koldíoxíðs). Það er styst frá því að segja að hv. umhverfis- og samgöngunefnd fékk til sín níu gesti og bárust fjórar umsagnir. Af því að nefndarálitið er stutt ætla ég að lesa meginefni þess. Með frumvarpinu er innleiðingu tilskipunar 2009/31/EB um geymslu koldíoxíðs í jörðu í íslensk lög breytt á þann veg að kolefnisföngun og niðurdæling koldíoxíðs til varanlegrar geymslu verði heimiluð á íslensku yfirráðasvæði. Þannig verður hefðbundin niðurdæling koldíoxíðs til geymslu leyfð sem og niðurdæling koldíoxíðs til steinrenningar, þ.e. Carbfix-aðferðin sem þróuð hefur verið hér á landi og vakið athygli víða um heim. Nefndin fagnar því að Carbfix-aðferðin hafi sannað sig sem góður kostur við bindingu koldíoxíðs hér á landi. Enn fremur er ánægjulegt að hún nýtist utan lands þar sem aðstæður eru réttar. Hún gagnast einnig erlendum fyrirtækjum til að binda hérlendis þessa gróðurhúsalofttegund og hagnýta sér þar með ETS-viðskiptakerfi Evrópusambandsins. Með notkun Carbfix-aðferðarinnar getur Ísland lagt fram frumlegan og árangursríkan skerf í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Bent var á að skilgreining frumvarpsins á niðurdælingu koldíoxíðs til varanlegrar geymslu í jarðlögum kynni að vera of þröng með því að tiltaka sérstaklega steinrenningu. Aðrar tæknilausnir við geymslu og bindingu koldíoxíðs gætu þróast og bæri því ekki að afmarka skilgreininguna með því að tiltaka sérstaklega steiningu sem aðferð til varanlegrar geymslu. Nefndin tekur undir þau sjónarmið sem fram koma í greinargerð frumvarpsins þess efnis að áfram verður hægt að prófa aðrar aðferðir til niðurdælingar þar sem heimild til rannsókna og þróunarverkefna verður enn til staðar. Komi fram nýjar öruggar aðferðir til varanlegrar geymslu koldíoxíðs úr slíkri rannsóknar- og þróunarvinnu væri unnt að endurskoða lögin og heimila slíkar aðferðir. Líkt og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu fellur Carbfix-aðferðin sem slík undir tilskipunina að mati sérfræðinga Evrópusambandsins. Minni áhersla sé á hvað gerist eftir niðurdælingu, þ.e. hvort það steinrenni eða geymist sem lofttegund neðan jarðar. Nefndin hvetur stjórnvöld til áframhaldandi viðræðna við framkvæmdastjórn ESB með það að markmiði að flýta endurskoðun regluverks Evrópusambandsins þannig að báðum aðferðum niðurdælingar til varanlegrar geymslu verði tryggður skýr sess í regluverkinu. Mig langar að bæta því við, herra forseti, til skýringar, að þessi niðurdæling koldíoxíðs sem lofttegundar og geymsla þess sem lofttegundar hefur tíðkast en þessi, við skulum segja, íslenska aðferð, með smábandarísku ívafi, er ný af nálinni. Það mikilvæga er að samkvæmt Evrópusambandinu tekur það mark á báðum aðferðum þó að það vanti enn í orðalag að þess sé getið í reglugerðinni. Umhverfis- og samgöngunefnd er sem sagt að hvetja til þess að þeim viðræðum verði haldið áfram og það verk klárað. Nefndin telur að með þessari lagasetningu sé ekkert að vanbúnaði þeim aðilum er hyggjast nýta Carbfix-aðferðina til kolefnisbindingar, hvorki innlendum né erlendum. Nefndin ítrekar jafnframt að leggja ber ríka áherslu á að minnka losun gróðurhúsalofttegunda jafnhliða aukinni kolefnisbindingu. Hvorugt verkefnið útilokar eða dregur úr mikilvægi hins. Hér er ákveðin breytingartillaga sem ég ætla ekki að lesa vegna þess að það er bara leiðrétting á tilvísun í tölulið. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri litlu breytingartillögu og undir þetta skrifa 25. febrúar í ár, Bergþór Ólason formaður, Ari Trausti Guðmundsson sem hér stendur, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Jón Gunnarsson, Karl Gauti Hjaltason, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Líneik Anna Sævarsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Jón Gunnarsson og Vilhjálmur Árnason voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir þetta álit samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Hér hef ég farið yfir þetta nefndarálit og það sérkennilega kann að vera, þar sem við stöndum hér og erum að ræða um hvernig eigi nú að fyrirkoma koldíoxíði ofan í jörðinni, að eldgos gæti verið að hefjast á Reykjanesskaga sem mun dæla verulegu magni af koldíoxíði út í andrúmsloftið eins og eldgos hafa gert öldum og milljónum ára saman og við munum ekki ráða við að dæla því niður í jarðlög og binda. En, herra forseti, ég hef lokið máli mínu.

Hæstv. forseti. Ég sé að það er brjáluð stemning í þingsalnum en ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um reglubundna og viðvarandi upplýsingaskyldu útgefenda verðbréfa og flöggunarskyldu. Frumvarpið felur í sér innleiðingu tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins frá 2004 sem er gjarnan nefnd gagnsæistilskipunin. Með þessu frumvarpi er lagt til að sett verði heil ný heildarlög um upplýsingaskyldu útgefenda verðbréfa. Tilskipunin mælir einkum fyrir um samræmingu reglna um birtingu reglulegra upplýsinga um útgefendur verðbréfa sem tekin hafa verið til skipta á skipulegum verðbréfamarkaði og um birtingu upplýsinga um breytingu á verulegum hlut atkvæðisréttar eða eignarhaldi í slíkum útgefendum. Nefndin vekur athygli á því að við framlagningu var frumvarpið merkt röngu löggjafarþingi og telur eðlilegt að það verði lagfært með uppprentun. Nefndinni barst minnisblað frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu um breytingar sem einkum eru tæknilegs eðlis og unnar voru í samráði við Seðlabanka Íslands og telur meiri hlutinn þær ábendingar sem fram koma í minnisblaðinu réttmætar og leggur til breytingar á frumvarpinu í samræmi við þær. Meiri hlutinn leggur jafnframt til að heiti frumvarpsins verði stytt, auk þess sem lagðar eru til nokkrar breytingar tæknilegs eðlis sem er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Smári McCarthy var fjarverandi við afgreiðslu málsins en á álitinu eru, auk mín sem framsögumanns: Óli Björn Kárason formaður, Jón Steindór Valdimarsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Þórarinn Ingi Pétursson.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannavarnir, nr. 82/2008 (borgaraleg skylda). Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Dagmar Sigurðardóttur og Valgerði Maríu Sigurðardóttur frá dómsmálaráðuneyti, Hrannar Má Gunnarsson frá BSRB, Halldór Oddsson frá Alþýðusambandi Íslands og Bryndísi Gunnlaugsdóttur frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Nefndinni bárust umsagnir frá Alþýðusambandi Íslands, BSRB og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Með lögum nr. 27/2020, um breytingu á lögum um almannavarnir, nr. 82/2008, var bætt við almannavarnalög bráðabirgðaákvæði um borgaralega skyldu starfsmanna opinberra aðila til að gegna störfum í þágu almannavarna á hættustundu. Ákvæðið gilti til 1. janúar 2021 og var ætlað að bregðast við því ástandi sem skapast hafði í þjóðfélaginu vegna kórónuveirufaraldursins. Með frumvarpinu er lagt til að bráðabirgðaákvæði sama efnis gildi til 1. janúar 2022. Ekki hefur enn tekist að ráða niðurlögum kórónuveirufaraldursins og því telur meiri hlutinn tilefni til að bráðabirgðaheimild sú sem frumvarpið mælir fyrir um gildi enn um sinn. Reynsla síðasta árs sýnir að heimildin hefur gefist vel og hafa ýmsir opinberir aðilar óskað eftir því að gildistími hennar verði lengdur. Að öðru leyti vísar meiri hlutinn til greinargerðar með áðurnefndum lögum, nr. 27/2020, um tilefni og nauðsyn lagasetningar og nefndarálits nefndarinnar um málið (697. mál á 150. löggjafarþingi), þar á meðal sjónarmið um meðalhóf og um launakjör. Meiri hlutinn tekur einnig fram að hafin er endurskoðun á lögum um almannavarnir. Var frumvarp þess efnis birt í samráðsgátt Stjórnarráðsins 29. janúar sl. og er fyrsta skrefið í endurskoðun laganna. Í greinargerð með því frumvarpi kemur einnig fram að fyrirhugað er að árin 2022–2025 verði unnið í víðtæku samráði að heildarendurskoðun laganna. Meiri hlutinn fagnar framangreindu en í fyrrgreindu nefndaráliti var það mat nefndarinnar að ærið tilefni væri til að ráðast í heildarendurskoðun laganna. Að öllu framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt og undir þetta rita Páll Magnússon, sem hér stendur, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingmannamáli, frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Þetta er mál sem tengist samfélagslegri ábyrgð lífeyrissjóða og jafnréttisstefnu þeirra og að því standa 12 þingmenn úr fjórum flokkum, þingflokkur Viðreisnar ásamt þingmönnum úr Framsóknarflokki, Samfylkingu og þingflokki Pírata. Frumvarpið hefur verið lagt fram þrisvar sinnum áður án afgreiðslu og er því endurflutt nú. Breytingin sem lögð er til í þessu frumvarpi er tvíþætt, sú fyrri hljóðar svo: „Við 1. mgr. 36. gr. laganna bætist nýr töluliður, svohljóðandi: Lífeyrissjóður skal setja sér jafnréttisstefnu er nái til fjárfestinga sjóðsins.“ Í 36. gr. laga um lífeyrissjóði er almennt fjallað um fjárfestingarstefnu lífeyrissjóða og tilgreind nokkur atriði sem lífeyrissjóðir skulu hafa í huga, þar með talið að hafa hagsmuni sjóðfélaga að leiðarljósi og setja sér siðferðisleg viðmið í fjárfestingum, svo fátt eitt sé nefnt. Í þessari tillögu er sem sagt verið að leggja til að við bætist nýr töluliður um jafnréttisstefnu og að jafnréttisstefna nái þá til fjárfestinga sjóðsins. Síðari breytingin varðar 41. gr. sem tekur til skýrslu stjórnar lífeyrissjóðs og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Við 2. mgr. 41. gr. laganna bætist nýr töluliður, svohljóðandi: framkvæmd jafnréttisstefnu sjóðsins.“ Hér er þá átt við að í skýrslu stjórna komi fram, samhliða almennu yfirliti um starfsemi sjóða á árinu, upplýsingar um það hvernig lífeyrissjóðirnir hafi staðið að framkvæmd jafnréttisstefnunnar sem þeim verður, verði þetta frumvarp samþykkt, gert að setja. Áður en ég fer nánar í sjálft efni frumvarpsins langar mig til að hafa örfá orð um þá stöðu sem kemur í ljós þegar valdaþræðir í íslensku fjármálalífi eru raktir. Þá kemur nefnilega í ljós að íslensk fjármálaþjóð er einkynja. Íslensk fjármálaþjóð er karlkyns. Yfirgnæfandi meiri hluti starfsmanna viðskiptabanka, sparisjóða, lífeyrissjóða, skráðra félaga á markaði, óskráðra tryggingafélaga, lánafyrirtækja, verðbréfafyrirtækja og -miðlana, framtakssjóða, orkufyrirtækja, greiðslustofnana, Kauphallar og lánasjóða eru karlar. Þetta er hópur sem stýrir þúsundum milljarða króna og velur í hvaða fjárfestingar þeir peningar sem þeir stýra rata hverju sinni. Þegar þessar tölur eru skoðaðar, þessi gögn, þessi staða, þá er óhætt að segja að þar sem peningar og völd fara saman haldi glerþakið heldur betur. Nú eru í Kauphöll Íslands skráð 19 félög og þau uppfylla öll skilyrði um hlutföll kynja í stjórnum, eðlilega. Þau kynjahlutföll hafa verið fest í lög. Í stjórnum fimm félaga af þessum 19 eru konur jafnmargar og karlarnir eða fleiri, en í 17 af þessum félögum eru karlar bæði forstjórar og stjórnarformenn og í 11 af þessum félögum eru framkvæmdastjórnir skipaðar að þremur fjórðu hlutum körlum eða meira og engin kona er forstjóri í skráðu félagi í Kauphöllinni. Þegar litið er til baka nokkur ár sést að munurinn á þessum tölum eða þessum hlutföllum sem ég hef rakið hér, hlutfalli karla og kvenna í hópi æðstu stjórnenda, stendur nær í stað. Hann hefur lítið sem ekkert breyst á undanförnum árum sem þó verða að teljast einhver framsæknustu ár sem við höfum lifað almennt í jafnréttismálum. Herra forseti. Það mál sem ég ræði hér núna snýst um lífeyrissjóðina okkar. Áhrif þeirra í íslensku viðskiptalífi eru veruleg. Lífeyrissjóðir eru umsvifamestu aðilar á íslenskum fjármálamarkaði nú um stundir. Aðeins til að setja hlutina í frekara samhengi varðandi völd og umsvif lífeyrissjóðanna þá voru eignir þeirra í lok desember árið 2019 metnar á u.þ.b. 5.000 milljarða kr. og rúmlega 70% af þeim eignum voru innan lands. Það á sínar eðlilegu skýringar og er að breytast smám saman en setur engu að síður ákveðin viðmið um stöðu og völd stjórnenda lífeyrissjóða í íslensku atvinnulífi, stóru jafnt sem smáu. Sjóðirnir halda á stórum hluta skuldabréfa og skráðra hlutabréfa, hvort sem er óbeint eða beint í gegnum sjóði sem þeir hafa fjárfest í og svo hafa þeir, eins og þekkt er, líka fjárfest mikið í óskráðum eignum, t.d. sótt mikið á í útlánum til fasteignakaupa og þannig mætti áfram telja. Samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sem ég var að vísa til í upphafi, og starfsemi lífeyrissjóða er öllum launamönnum og þeim sem stunda atvinnurekstur og/eða sjálfstæða starfsemi skylt að tryggja sér lífeyrisréttindi með aðild að lífeyrissjóði. Lífeyrissjóðirnir okkar fara þannig með almannafé og hafa þar af leiðandi augljóslega ríkara samfélagslegu hlutverki að gegna en á við um flestalla aðra fjárfesta. Það hlutverk er viðurkennt og endurspeglast m.a. í umræddri 36. gr. þar sem kveðið er á um að lífeyrissjóðir skuli hafa hagsmuni sjóðfélaga að leiðarljósi og setja sér siðferðisleg viðmið í fjárfestingum. Með breytingunni sem hér er lögð fram er sem sagt verið að leggja til að hnykkt verði frekar á samfélagslegu hlutverki lífeyrissjóða að því er varðar jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna í samfélaginu með því að kveða á um að sjóðirnir setji sér jafnréttisstefnu sem nái til fjárfestinga þeirra og að sama skapi skuli þess getið í ársskýrslu sjóðanna hvernig framkvæmd þeirrar stefnu hafi gengið, þ.e. hvernig fjárfestingar sjóðanna hafi samræmst stefnunni. Þannig beri lífeyrissjóðum samkvæmt þessu að skýra sérstaklega forsendur þess þegar fjárfest er í fyrirtækjum þar sem kynjahalli er verulegur meðal æðstu stjórnenda, svo dæmi sé tekið. Það er ekki verið að banna það, verið er að fara fram á að það sé skýrt. Herra forseti. Í raun ætti svona stefna að vera sjálfsögð og eðlileg í ljósi þess hlutverks sem lífeyrissjóðir gegna í samfélaginu, enda sýna rannsóknir fram á að fyrirtækjum þar sem jafnvægi er í kynjahlutföllum í stjórn og framkvæmdastjórn vegnar alla jafna betur en þar sem mikil skekkja er í aðra hvora áttina. Þetta ætti því raunverulega að falla undir samfélagslega ábyrgð sjóðanna sem þegar hefur verið tilgreind. En í ljósi stöðunnar í íslensku viðskiptalífi, tölfræðinnar sem ég hef m.a. lesið upp hér og er þekkt og hefur lítið breyst á undanförnum árum, þá þykir rétt að mæla sérstaklega fyrir um skyldu lífeyrissjóðanna með lögum. Þó svo að margt hafi áunnist í jafnréttismálum hér á landi er eins og ákveðin svið samfélagsins séu svolítið sér á báti og dæmi um það er einmitt fjármálageirinn sem er stýrt af körlum. Síðan eru það lífeyrissjóðirnir sem skera sig frá öðrum fyrirtækjum vegna þess að þeir tilheyra almenningi. Þeir hafa líka, svo ég árétti það, samfélagslegu hlutverki að gegna með því að þeir sýsla með peningana okkar, skyldugreiðslur okkar inn í sjóðina, og eru umsvifamiklir þátttakendur í viðskiptalífinu í gegnum fjárfestingar sínar. Hér er lagt til að lífeyrissjóðirnir axli ábyrgð þegar kemur að framgangi jafnréttis í samfélaginu. Þannig sinni þeir áskilinni samfélagslegri ábyrgð sinni á bestan hátt. Ákvæðið um jafnréttisstefnuna sem kveðið er á um í 1. gr. þessa frumvarps er hins vegar ekki nóg vegna þess að það þarf að ríkja gegnsæi um hvernig hún er framkvæmd og þess vegna er verið að hnykkja á því að lífeyrissjóðunum sé skylt samkvæmt þessum lögum að gera grein fyrir því hvernig hún er framkvæmd, þ.e. útskýra hvers vegna fjárfest er í fyrirtækjum sem uppfylla ekki jafnréttisviðmið og rökstyðja þar með að sú fjárfesting uppfylli samt samfélagslega ábyrgð, siðferðisleg viðmið o.s.frv. Það getur vel verið að sú staða komi upp en þá ætti að vera einfalt mál að rökstyðja þau kaup. Hér er sem sagt verið að lögfesta skyldu lífeyrissjóða til að rökstyðja val sitt og ákvarðanir, en ekki verið að festa í lög ákvæði um hvernig nákvæmlega þeim ákvörðunum og því vali er háttað. Þetta er ekki lögfesting á inngripi í ákvarðanir að öðru leyti og getur því í raun og veru fráleitt talist stórkostleg takmörkun á frelsi lífeyrissjóðanna heldur einfaldlega eðlileg krafa af hálfu eigenda sjóðanna og þeirra sem hagsmuna eiga að gæta að ákvarðanir og aðgerðir séu vel rökstuddar. Það er skylda stjórnmálanna að vera vakandi yfir því hvernig megi bæta og breyta kerfum almenningi til góðs og það er engin ástæða, þvert á móti, til þess að láta tilskilin svið samfélagsins þar undanskilin. Við eigum ekki heldur að láta það líðast að tiltekin svið samfélagsins festist í kynbundinni misskiptingu eins og hér virðist vera hætta á. Í umsögnum sem bárust við málið í fyrri tilraunum var samhljómur um mikilvægi málsins og um mikilvægi þess markmiðs sem þar er sett fram. Hins vegar bar á því að einhverjir teldu að með þessum breytingum væri möguleiki á því að minni áhersla yrði lögð á að lífeyrissjóðir fjárfesti í samræmi við skynsemisregluna og ég vísa þar t.d. í umsögn Fjármálaeftirlitsins, þ.e. að til að uppfylla þá skyldu að fjárfest sé í fyrirtækjum þar sem jafnrétti er í kynjahlutföllum í stjórn og framkvæmdastjórn eða rökstyðja fjárfestinguna ella væri hætta á að minni áhersla yrði lögð á að fjárfesta í samræmi við skynsemisreglu. Ég verð að segja að hér gætir ákveðins misskilnings sem verður gott að fá nánar útkljáðan eða útrýmt í vinnu nefndarinnar þegar málið fer í þinglega meðferð og nefndin fær til sín gesti. Staðreyndin er sem sagt sú, eins og ég hef ítrekað sagt, að það eina sem þarf að gera er að rökstyðja þá ákvörðun sem tekin er. Við hljótum öll að geta verið sammála um það. Sú krafa er í anda skynsemisreglu. Að sama skapi má segja að það sé andstætt skynsemisreglu að fagfjárfestar líkt og lífeyrissjóðir í íslensku atvinnulífi geti fríað sig allri eigendaábyrgð eins og manni finnst stundum loða við þegar kemur að fjárfestingum í íslensku atvinnulífi. Einstaka umsagnaraðilar hafa líka bent á að það væri rétt að svona lagasetning, svo ágæt og jákvæð sem hún er, næði til allra stofnanafjárfesta og að lífeyrissjóðirnir væru þar ekki teknir sérstaklega út fyrir. Ég get alveg tekið undir það að æskilegt væri að svona væri fjárfestingum alla jafnan hagað en það er grundvallarmunur á lífeyrissjóðum og öðrum stofnanafjárfestingum, sem er sá að lífeyrissparnaður er lögbundinn. Þess vegna ríkir meiri og ríkari samfélagsskylda á stjórnendum þeirra fagfjárfesta. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu og óska þess að málið fari til efnahags- og viðskiptanefndar og treysti á að það fái að þessu sinni góðan og skjótan framgang.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006 (heildaraflahlutdeild). Frumvarpið hljóðar svo: „1. gr. Við 3. mgr. 13. gr. laganna bætast tveir nýir málsliðir, svohljóðandi: Kaupi einstakur aðili, sem fyrir á fiskiskip með aflahlutdeild, eignarhlut í útgerð, sem á fiskiskip með aflahlutdeild, skal leggja hlutfall kaupanda í aflahlutdeild seljanda saman við þær heimildir sem hann á fyrir. Telst sú heildaraflahlutdeild tilheyra kaupanda í skilningi 1. og 2. mgr. og sætir þeim takmörkunum sem þar er kveðið á um. 2. gr. Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Fari heildaraflahlutdeild fiskiskipa í eigu einstakra aðila yfir þau mörk sem kveðið er á um í 2. mgr. 13. gr. skulu aðilar gera ráðstafanir til að koma heildaraflahlutdeild þannig fyrir að hún rúmist innan lögbundinna marka fyrir lok fiskveiðiársins 2025/2026.“ Greinargerðin með frumvarpinu er svohljóðandi: „Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2016, til frekari afmörkunar á því hvernig telja skal saman aflahlutdeild aðila með hliðsjón af ákvæðum um lögbundna hámarksaflahlutdeild, sbr. 1. og 2. mgr. 13. gr. laganna. Reglur um hámarksaflahlutdeild voru lögfestar með lögum nr. 27/1998, um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða. Í greinargerð með frumvarpi að þeim lögum kom fram að meginmarkmið reglna um hámarksaflahlutdeild væri að einstök fyrirtæki gætu ekki orðið það stór að það beinlínis hamlaði eðlilegri samkeppni í útgerð. Markmiðið með framlagningu þessa frumvarps er því að kveða afdráttarlaust á um að þegar einstakur aðili kaupir hlut í öðru útgerðarfyrirtæki sem á fiskiskip með aflahlutdeild, hvort sem keyptur er minni hluti eða meiri hluti, leggst hið nýja hlutfall aflaheimildar við það sem fyrir var í eigu kaupanda. Liggur þá strax ljóst fyrir hvort aflahlutdeild aðila fari umfram þau mörk sem sett eru í 1. og 2. mgr. 13. gr. laganna. Sem dæmi má nefna að ef eigandi útgerðarfyrirtækis A sem á fyrir 5% aflahlutdeild kaupir 49% í útgerðarfyrirtæki B sem á alls 6% aflahlutdeild verður heildaraflahlutdeild útgerðarfyrirtækis A samtals þau 5% sem fyrir voru að viðbættum 49% af 6% aflahlutdeild seljanda, eða tæp 3%, þ.e. alls tæp 8%. Þeirri breytingu sem lögð er til með frumvarpinu er því ætlað að koma í veg fyrir að allt að helmingur allra aflaheimilda geti safnast á hendur eins aðila. Aðila ber eftir sem áður, skv. 1. mgr. 14. gr. laganna, að tilkynna Fiskistofu um kaup á eignarhlut í lögaðilum o.fl. sem snýr að því að aðili auki við aflahlutdeild fiskiskipa í sinni eigu og að fyrirsjáanlegt sé að samanlögð aflahlutdeild fari umfram þau mörk sem sett eru með 1. og 2. mgr. 13. gr. laganna. Þá er lagt til að sett verði nýtt ákvæði til bráðabirgða sem mælir fyrir um aðlögunartíma fyrir þá aðila sem verða fyrir áhrifum af þessum breytingum og fara yfir lögbundið hámark aflahlutdeilda á grundvelli þeirra. Efni frumvarpsins getur haft íþyngjandi áhrif á atvinnustarfsemi sem byggð hefur verið upp í samræmi við gildandi lög á hverjum tíma og þykir því rétt að gefa þeim aðilum rúman aðlögunartíma að breyttum reglum. Sambærilegt ákvæði var sett í lög þegar krókaaflahlutdeild var felld undir reglur um leyfilega hámarksaflahlutdeild. Þeirri breytingu sem lögð er til með þessu frumvarpi er ætlað að skýrar frekar þær reglur sem gilda um hámarksaflahlutdeild hverju sinni í lögum um stjórn fiskveiða og taka af allan vafa um að við kaup einstakra aðila á hlut í öðru útgerðarfyrirtæki leggst hlutfall aflahlutdeildar í eigu seljanda við þá aflahlutdeild sem fyrir er hjá kaupanda. Eru breytingarnar því til einföldunar og ætlað að styrkja stoðir heilbrigðrar samkeppni í sjávarútvegi.“ Þannig lýkur þessari greinargerð og ég ætla að draga saman kjarna málsins á mannamáli, ef þannig má að orði komast. Við Íslendingar höfum á síðustu áratugum komið okkur upp fiskveiðistjórnarkerfi sem er alveg örugglega með því besta, ef ekki það besta, sem þekkist í heiminum. Við nýtum fiskstofnana okkar með sjálfbærum hætti eftir því sem vísindin geta best sagt til um og fáum út úr þessari auðlind hámarksarðsemi fyrir samfélagið allt. Þetta er atvinnugrein sem malaði okkur stöðugt gull í gegnum bankakreppu og Covid og hefur alltaf verið til staðar þegar önnur krosstré bregðast. En ekkert kerfi er svo gott að ekki megi bæta það og hægt er að bæta ýmislegt í lögum um stjórn fiskveiða sem væri til þess fallið að auka samfélagslega sátt um kerfið. Á einu þessara atriða tek ég í því frumvarpi sem hér er til umræðu og snýr að samþjöppun á eignarhaldi í sjávarútvegi. Í nafni hagræðingar höfum við ákveðið að þola talsverða samþjöppun sem hefur skilað gríðarlegum ávinningi. Við sækjum nú aflann með miklu færri og fullkomnari skipum, miklu minni olíukostnaði og miklu minni tilkostnaði á öðrum sviðum en áður var. Sem dæmi má nefna að olíunotkun fiskiskipaflotans hefur minnkað um helming á rúmlega 20 árum. En við viljum setja þessari samþjöppun einhver mörk, eins og ég rakti hér áðan, bæði af samkeppnisástæðum og til að viðhalda ákveðnum fjölbreytileika í útgerð. Í núgildandi lögum um stjórn fiskveiða er sá áskilnaður að enginn einn aðili megi ráða yfir meiri aflaheimildum en sem nemur 12% af heildinni. Það er gott og blessað en gallinn er sá í lögunum að mínu mati að eignaraðild eins útgerðarfyrirtækis í öðrum telst ekki með nema hún fari yfir 50%. Með öðrum orðum gæti eitt fyrirtæki fræðilega séð ráðið yfir 12% aflaheimilda en síðan átt 49% í öllum öðrum fyrirtækjum á landinu sem fara með aflaheimildir. Það er ekki í anda laganna og á ekki að vera hægt. Til að taka af öll tvímæli um það atriði er þetta frumvarp lagt fram. Sem betur fer virðast nú stórir aðilar í þessari atvinnugrein í vaxandi mæli átta sig á mikilvægi þess að ná sem mestri samfélagslegri sátt um fiskveiðistjórnarkerfið og þar skiptir samþjöppun á eignarhaldi máli. Nú stendur til að skrá eitt glæsilegasta sjávarútvegsfyrirtæki landsins, Síldarvinnsluna, á hlutabréfamarkað og þessa frétt mátti lesa í Fréttablaðinu í síðustu viku, með leyfi forseta: „Skráning á hlut í Síldarvinnslunni er fyrst og fremst til þess fallin að svara kalli tímans um dreifðara eignarhald í sjávarútvegi, segir Þorsteinn Már Baldvinsson, forstjóri Samherja, sem er stærsti hluthafinn í félaginu. Umræða um breiðara og dreifðara eignarhald í sjávarútvegi hafi verið æ meira áberandi: „Menn þurfa ekki alltaf að vera fastir í sama farinu. Sala á hlut í Síldarvinnslunni er því tilraun til að mæta þeirri umræðu sem hefur verið um sjávarútveginn og ná fram betri sátt um greinina,“ segir Þorsteinn.“ Þessi orð forstjóra stærsta sjávarútvegsfyrirtækis á Íslandi, og eins af 100 stærstu sjávarútvegsfyrirtækjum í heiminum, ríma fullkomlega við efnið og andann í því frumvarpi sem við ræðum hér. Að lokum óska ég þess að frumvarpið gangi til 2. umr. og atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða og ég vil þakka framsögumanni fyrir þetta ágæta mál. Ég held að það sem hann kom inn á í ræðu sinni, um að auka gagnsæi í sjávarútveginum, sé gríðarlega mikilvægt. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir okkur öll. Sjávarútvegurinn er svolítið heit kartafla í umræðunni og þess vegna er mikilvægt að þegar við tökum hann til umræðu sé heil brú í því sem fram kemur. Það mætti skoða það í meðferð þessa frumvarps að þegar við tölum um 12% þorskígildishlutfall af heildinni þá er það nú svolítið skrýtin tala fyrir marga. Það er ekki þannig að allir viti hvað þorskígildi þýðir eða hvað hver tegund er mikið í þorskígildum. Jafnvel sá sem hér stendur og þykist nú vita ýmislegt um sjávarútveg væri kannski ekki alveg tilbúinn til þess að þylja upp hvað ufsi væri mörg þorskígildi eða karfi eða langa eða loðna eða hvað það nú heitir allt saman, þessar tegundir sem við fjöllum um. Þess vegna gæti það verið hugmynd, og ég vil leggja það til við atvinnuveganefnd, að skoða það í meðferð málsins að heildarhámarkseign hvers fyrirtækis í kvótanum eða í hlutdeildinni væri sett fram í prósentum af hverri tegund, ekki í þorskígildum. Það myndi auka mjög gagnsæi að fyrir lægi nákvæmlega hvað hvert fyrirtæki ætti t.d. í prósentum af síld eða hvað hvert fyrirtæki ætti í prósentum af humri, þorski eða ýsu. Þá gætu allir í sjálfu sér séð það í hendi sér hvað það er. En þegar talað er um að um sé að ræða þetta mörg þorskígildi af ufsa eða karfa eða ýsu þá ruglar það fólk. Ég held að þetta myndi auka gagnsæi. Ég held líka að það sem kom fram í ræðu framsögumanns hér áðan, þær fréttir sem hann segir af jafn ágætu fyrirtæki og Síldarvinnslunni, að það sé að fara á markað, sé eitt af því sem auki gagnsæi í greininni. Það mun verða til að auka sátt og trúnað sem þarf svo mikið að auka í sjávarútvegi og ég fagna því mjög að fleiri fyrirtæki fari í Kauphöllina. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að stærstu útgerðarfyrirtækin séu skráð þar. Þar er ákveðin upplýsingaskylda sem fyrirtækin þurfa að sinna, upplýsingaskylda sem fólk kallar eftir og er til þess fallin að auka sátt og trúnað og traust á sjávarútveginum. Hann er alger undirstöðuatvinnugrein í fjölda byggðarlaga. Hann er greinin sem stendur alltaf upp úr, greinin sem stóð upp úr í Covid og greinin sem stendur upp úr þegar kemur að nýsköpun. Í skjóli hennar hafa stærstu og öflugustu nýsköpunarfyrirtæki Íslendinga þróast og þannig mun það verða áfram. Það er gríðarleg arðsemi og fjárfesting í þessari grein. Hún þarf að halda áfram að eflast og dafna og það er auðvitað okkar hlutverk að skapa um sjávarútveginn, eins og alla aðra atvinnustarfsemi í landinu, góða umgjörð sem gerir atvinnulífið sterkt og gott til að borga fólkinu í landinu góð laun.

Virðulegi forseti. Ég vildi bara nýta þennan tíma í annarri umferð og taka hjartanlega undir það sem kom fram hjá hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni hér áðan. Ég nefndi í ræðu minni að þetta frumvarp eins og það liggur fyrir væri lagfæring á einu atriði í fiskveiðistjórnarkerfinu okkar. Það mætti nefna fleiri, m.a. það sem hv. þingmaður vakti máls á hér áðan. Í rauninni væri betra, og efni í annað frumvarp, í stað þess að miða við þessi torskildu þorskígildi sem var rætt um hér áðan, að miða við hámark í heildaraflahlutdeild í hverri kvótasettri tegund fyrir sig. Það er miklu skynsamlegri nálgun að mínu mati og þar erum við hv. þingmaður hjartanlega sammála. Það er eitt atriði sem má lagfæra. Ég vil í þessari stuttu ræðu nefna annað atriði sem er lagfæringaratriði. Í núgildandi lögum um stjórn fiskveiða er kveðið á um svokallaðan forkaupsrétt sveitarfélaga að skipum með aflaheimildum ef til stendur að selja þau úr viðkomandi byggðarlagi. Nú hefur reynt á það í dómskerfinu og fyrir liggur niðurstaða Hæstaréttar í því að þetta ákvæði eða sú hugsun sem þar liggur að baki heldur ekki. Enginn virkur forkaupsréttur er fyrir hendi eins og þó er gert ráð fyrir í lögum um stjórn fiskveiða. Þá tel ég að nauðsynleg lagahreinsun þurfi að fara fram í því tilliti. Annaðhvort kemst löggjafinn að þeirri niðurstöðu að tryggja verði þann forkaupsrétt eða afnema hann úr lögum. Hann er ekki tryggður með núverandi lögum samkvæmt dómi Hæstaréttar og þá er annaðhvort að ná þessu fram, gera forkaupsréttinn virkan eða þá að afnema þetta ákvæði úr lögunum, ekki láta standa eftir ákvæði í lögum um stjórn fiskveiða sem hafnað hefur verið af Hæstarétti. Nú er það svo að ég er ekki alveg viss í minni sök hvað varðar þetta mál. Á að gera þennan forkaupsrétt virkan eða ekki? Á að tryggja það að sveitarfélög fái þennan forkaupsrétt og þá með öðruvísi laganna hljóðan en núna er eða eigum við að taka hann í burtu? Annað tveggja verður að gerast. Það er ekki hægt að hafa ákvæði í fiskveiðistjórnarlögunum sem búið er að úrskurða að standist ekki.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um framkvæmdaleyfi fyrir lagningu Suðurnesjalínu 2. - 1 gr. þess hljóðar svo, með leyfi forseta: „Landsnet hefur leyfi til framkvæmda við lagningu raflínu, Suðurnesjalínu 2, samkvæmt aðalvalkosti, valkosti C, í skýrslu Landsnets um mat á umhverfisáhrifum, þrátt fyrir ákvæði skipulagslaga, nr. 123/2010, og ákvæði laga um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000. Sveitarfélögin Hafnarfjörður, Vogar, Reykjanesbær og Grindavík skulu birta opinbera tilkynningu þessa efnis innan tveggja vikna frá gildistöku laga þessara. Gildistími framkvæmdaleyfis er 12 mánuðir frá tilkynningu sveitarstjórnar. Viðkomandi sveitarfélag skal hafa eftirlit með framkvæmdunum samkvæmt ákvæðum skipulagslaga. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Virðulegi forseti. Svohljóðandi greinargerð fylgir frumvarpinu: „Markmiðið með framlagningu frumvarps þessa er að lögfest verði heimild til að veita Landsneti leyfi til framkvæmdar við lagningu Suðurnesjalínu 2 í landi sveitarfélaganna Hafnarfjarðar, Voga, Reykjanesbæjar og Grindavíkur. Styrking flutningskerfis raforku á Suðurnesjum er aðkallandi verkefni og hafa Suðurnes verið sett í forgang með þingsályktun um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku nr. 26/148. Mikilvægi framkvæmdarinnar er óumdeilt og framkvæmdin er á skipulagi þeirra sveitarfélaga sem hún liggur um. Þá lauk mati á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar með áliti Skipulagsstofnunar 22. apríl 2020 en í því var fjallað ítarlega um aðalvalkost framkvæmdaraðila, auk fimm annarra valkosta. Þrátt fyrir þetta hafa orðið óútskýrðar tafir á framkvæmdaleyfum vegna framkvæmdarinnar. Í því sambandi verður einnig að horfa til þess að umrædd sveitarfélög höfðu áður gefið út framkvæmdaleyfi vegna framkvæmdarinnar sem ógilt voru á grundvelli þess að ekki hefði verið fjallað nægjanlega um jarðstrengsvalkosti í mati á umhverfisáhrifum. Úr þeim ágalla hefur nú verið bætt og niðurstaðan er sú að aðalvalkostur sé heppilegastur með tilliti til kostnaðar og náttúruvárhættu á svæðinu. Þá liggur fyrir að framkvæmdin uppfyllir ekki þau viðmið sem sett eru um lagningu jarðstrengja í þingsályktun um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína nr. 11/144, nema á því svæði sem næst er Hafnarfirði. Þá liggur fyrir að möguleikar til lagningar jarðstrengja á svæðinu eru að einhverju leyti takmarkaðir, sbr. skýrsluna Jarðstrengir í flutningskerfi raforku eftir Hjört Jóhannsson. Líklegt er að jarðstrengsmöguleikar nýtist betur í öðrum hlutum flutningskerfisins á svæðum sem falla undir viðmið í stefnu um lagningu raflína. Frekari dráttur á framkvæmdum er því óviðunandi þegar um svo mikilvæga framkvæmd er að ræða. Um langa hríð hefur Landsnet áformað byggingu 220 kV raflínu milli Hafnarfjarðar og Rauðamels í landi Grindavíkur, Suðurnesjalínu 2. Markmið framkvæmdarinnar er að auka afhendingaröryggi og flutningsgetu en framkvæmdin er mikilvæg fyrir meginflutningskerfið og tengingu milli Suðurnesja og höfuðborgarsvæðisins. Landsnet hefur það lögbundna hlutverk að annast flutning raforku og stjórnun raforkukerfisins frá virkjun að tengipunktum og er jafnframt skylt að reka öruggt og skilvirkt flutningskerfi og skila truflanalausri raforku með tryggu afhendingaröryggi og gæðum innan viðmiðunarmarka til notenda, sbr. ákvæði raforkulaga, nr. 65/2003. Svo að þau markmið náist þarf Landsnet stöðugt að vinna að viðhaldi og endurnýjun flutningskerfisins í því skyni að uppfæra kerfið á hagkvæman og öruggan hátt. Suðurnesjalína 1, 132 kV raflína, liggur frá Hamranesi í Hafnarfirði að Fitjum í Reykjanesbæ og er eina línan sem flytur raforku til og frá Suðurnesjum en ekki eru til staðar aðrar flutningsleiðir raforku fari hún úr rekstri. Samkvæmt skýrslu orkuspárnefndar, Raforkuspá 2018–2050, og framtíðaráætlunum sveitarfélaga á Suðurnesjum mun eftirspurn eftir raforku aukast hraðar þar en annars staðar á landinu. Byggist spáin m.a. á spám um hagvöxt, spám um ætlaðan íbúafjölda, þróun atvinnustarfsemi og margvíslegrar raforkunotkunar. Er því spáð að raforkunotkunin 2020 verði 209 MW og 248 MW árið 2050. Stafar það m.a. af áformum um aukna raforkunotkun gagnavera á Suðurnesjum, auknum umsvifum á Keflavíkurflugvelli og örari fólksfjölgun. Áhrif þess að Suðurnesjalína 1 fari skyndilega úr rekstri eru nær undantekningarlaust rafmagnsleysi á Suðurnesjum, með tilheyrandi neikvæðum áhrifum á heimili og atvinnulíf. […] Framkvæmdin er matsskyld samkvæmt tölulið 3.08 í 1. viðauka laga nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum, og liggur þegar fyrir mat á umhverfisáhrifum Suðurnesjalínu 2 auk álits Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum frá 22. apríl 2020. Undirbúningur vegna Suðurnesjalínu 2 hefur staðið lengi yfir. Verkefnið var á sínum tíma hluti af mun umfangsmeira umhverfismati Suðvesturlína, en nú afmarkast matið eingöngu við Suðurnesjalínu 2. Í kjölfar dóma um ógildingu á heimild til eignarnáms og leyfi Orkustofnunar fyrir Suðurnesjalínu 2, ásamt ógildingu á framkvæmdaleyfi Sveitarfélagsins Voga, ákvað Landsnet að vinna nýtt umhverfismat, m.a. mat á umhverfisáhrifum ólíkra valkosta. Þeir valkostir framkvæmdarinnar sem hafa verið til skoðunar í mati á umhverfisáhrifum eru sex talsins. Allir sex kostirnir eru taldir uppfylla meginmarkmið framkvæmdarinnar, sem er að auka afhendingaröryggi og flutningsgetu raflína á milli Suðurnesja og höfuðborgarsvæðisins. Þá falla valkostir Suðurnesjalínu 2 vel að stefnu svæðisskipulags Suðurnesja 2008–2024. Aðalvalkostur Landsnets (valkostur C) fylgir lagnaleið aðalskipulags Hafnarfjarðar 2013–2025 og felst í lagningu 32 km loftlínu um Hrauntungur. Frá sveitarfélagamörkum Hafnarfjarðar og Sveitarfélagsins Voga liggur hún samhliða Suðurnesjalínu 1. Innan þéttbýlismarka Hafnarfjarðar liggur svo 1,4 km jarðstrengur í jörðu á milli Hamraness og Hraunhellu. Raflínan er alls um 33,9 km löng og er stofnkostnaður áætlaður um 2.329 millj. kr. Þá eru allir sex valkostir Landsnets í samræmi við stefnu aðalskipulags Reykjanesbæjar 2015–2030 um háspennulínur og jarðstrengi og flutningssvæði þeirra. Hið sama gildir um aðalskipulag Grindavíkur 2010–2030. Í aðalskipulagi Sveitarfélagsins Voga 2008–2028 er mörkuð sú stefna að nýjar rafmagnslínur verði lagðar í jörðu þar sem því er við komið og þar sem rafmagnslínur verði ofan jarðar (loftlínur) verði leitast við að draga úr sjónrænum áhrifum eins og frekast er kostur. Valkostur um loftlínu (C) er í samræmi við stefnu aðalskipulagsins um háspennulínur og jarðstrengi. Vegna aukinna jarðhræringa á svæðinu var í kjölfar mats á umhverfisáhrifum farið í frekari skoðun á mögulegum áhrifum eldgosa og jarðhræringa á fyrirhuguð mannvirki. Niðurstöður þeirrar skoðunar eru að loftlína sé mun öruggari valkostur en jarðstrengur við þær aðstæður sem er að finna á leið Suðurnesjalínu 2. Hvað varðar eldsumbrot og hraunrennsli er áhættan talin mjög sambærileg fyrir þá valkosti sem eru til skoðunar. Þar sem tíðni jarðhræringa á svæðinu með varanlegum höggunarhreyfingum eða mögnunar á hreyfingu við sprungubrúnir er umtalsvert meiri en tíðni eldgosa er talið rétt að miða frekar við slíka atburði við mat á líkum og jarðfræðilegri hættu við Suðurnesjalínu 2.“ - Merkilegt að þetta skuli vera sagt hér í dag. „Hinn 22. apríl síðastliðinn gaf Skipulagsstofnun út álit um mat á umhverfisáhrifum. Taldi stofnunin umhverfismatið hafa leitt í ljós að lagning línunnar sem jarðstrengs sé best til þess fallin að draga eins og kostur er úr neikvæðum umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar. Æskilegasti kosturinn að mati stofnunarinnar sé því valkostur B meðfram Reykjanesbraut með jarðstrengjum þar sem raflínan er fyrirhuguð við Hvassahraun. Þar hafa stjórnvöld til athugunar að byggja upp nýjan flugvöll, sé tekið mið af þingsályktun nr. 11/144 um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína. Valkostur B, jarðstrengur meðfram Reykjanesbraut, fylgir röskuðu svæði meðfram veginum innan svæðis en breikkar það að einhverju leyti. Nýtt rask vegna þeirrar leiðar er 2,84 ha. Samkvæmt matsskýrslu er valkostur B talinn hafa nokkuð neikvæð áhrif á jarðminjar sem felast fyrst og fremst í raski í tiltölulega úfnu hrauni með fjölda rishóla og hraunbolla og við Vogaheiði en þar er sigdalur sem einkennist af misgengi og sprungum. Þá er valkostur B innan veghelgunarsvæðis Reykjanesbrautar, sem er ekki í samræmi við lýsingu á legunni í aðalskipulagi Sveitarfélagsins Voga. Áætlað er að það kosti rúmlega 300 milljarða kr. að gera nýjan millilandaflugvöll í Hvassahrauni en kostnaður við áframhaldandi uppbyggingu á Keflavíkurflugvelli er rúmir 160 milljarðar kr. samkvæmt skýrslu starfshóps undir formennsku Eyjólfs Árna Rafnssonar, sem var falið að fjalla um og greina flugvallarkosti á suðvesturhorni landsins og skilaði niðurstöðum sínum til samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins í nóvember 2019. Ef ráðist yrði í nýjan flugvöll í Hvassahrauni þyrfti eigi að síður samhliða því að halda áfram einhverri uppbyggingu á Keflavíkurflugvelli. Munur á stofnkostnaði þessara tveggja valkosta fyrir miðstöð millilandaflugs er það mikill að ekki er fyrirsjáanlegt að hægt sé að ná nauðsynlegu rekstrarhagræði til að réttlæta flutning millilandaflugs frá Keflavíkurflugvelli í Hvassahraun. Við bætist mikil óvissa í langtímaspám í vexti á flugumferð sem taka verður með í reikninginn. Hvað möguleg áform um alþjóðaflugvöll í Hvassahrauni varðar er ljóst að nýr flugvöllur yrði ekki tilbúinn fyrr en eftir hátt í tvo áratugi ef allt gengi upp. Til næstu áratuga er því um tvennt að velja; annars vegar að stöðva eða hægja á uppbyggingu á Keflavíkurflugvelli og hamla vexti flugsins og ferðaþjónustunnar, eða halda áfram uppbyggingu á Keflavíkurflugvelli og líta á þann kostnað sem sokkinn kostnað þegar nýr flugvöllur tekur til starfa, þegar og ef að því kemur. Hvort heldur sem annar valkosturinn verður fyrir valinu umfram hinn, þá þarf nauðsynlega að ráðast í framkvæmd Suðurnesjalínu 2 til þess að þjónusta þá starfsemi sem nú þegar er fyrir á Suðurnesjunum og til framtíðar. Að auki hafa miklar jarðhræringar átt sér stað á árinu á þessu svæði og mikill hiti er í jörðu sem gerir það að verkum að valkostur B er nú háður meiri takmörkunum en áður var talið. Þá ber þess einnig að geta að raffræðilegar ástæður lengdartakmarkana fyrir notkun jarðstrengja búa að baki aðalvalkosti Landsnets en helsta orsök lengdartakmarkana er að launaflsframleiðsla jarðstrengja er margföld á við loftlínur, sem getur leitt til þess að spenna innan línuleiðar haldist ekki innan vikmarka, með of miklu spennuþrepi. Langur strengur í jörðu getur því breytt raffræðilegum eiginleikum raforkukerfisins í heild sinni og aukið hættu á of hárri mögnun yfirtóna og þar með of mikilli bjögun á spennu. Einungis mætti koma um 10% af rúmlega 1.000 km af 132 kV loftlínum í jörðu og einungis mætti koma um 5% af heildarlengd nýrra 220 kV lína í jörðu samkvæmt greiningu dr. Hjartar Jóhannssonar, óháðs sérfróðs aðila, um jarðstrengi í flutningskerfi raforku, frá árinu 2019. […] Suðurnesjalína 2 er framkvæmd sem er mikilvæg út frá þjóðarhagsmunum og því þarf ekki að fjölyrða um brýna nauðsyn þess að ráðast í hana. Óviðunandi töf hefur nú þegar orðið á málinu sem hefur velkst í kerfinu árum saman. Flutningsmenn telja ekki ásættanlegt að íbúar svæðisins þurfi að líða fyrir þær miklu ógöngur sem leyfisveiting til þessarar framkvæmdar hefur lent í. Flutningsmenn telja því nauðsynlegt að grípa í taumana til að koma í veg fyrir frekari tafir og flýta því að framkvæmdir geti hafist og leggja sem fyrr segir til að lögfest verði heimild fyrir framkvæmdinni til að eyða óvissu.“ Virðulegi forseti. Ég verð aðeins þessu til viðbótar að segja að auðvitað er mjög merkilegt að þetta frumvarp, sem er búið að vera í undirbúningi í nokkra mánuði, skuli vera flutt hér í dag á þeim degi þegar rúm vika er liðin frá mikilli náttúruvá á því svæði sem við erum að tala um. Síðustu fréttir í fjölmiðlum hér rétt áðan benda til þess að kvikuskot geti jafnvel komist upp á yfirborðið á þessu svæði. Það er því gríðarlega mikilvægt að þau mannvirki sem Suðurnesin kalla eftir, sem atvinnulífið og sem íbúar á Suðurnesjum kalla eftir, og auka öryggi í orkuflutningum á svæðið verði nú þegar að veruleika. Virðulegur forseti. Flutningsmenn þessa frumvarps, sem eru auk mín hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir, Brynjar Níelsson, Haraldur Benediktsson, Jón Gunnarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Óli Björn Kárason, Páll Magnússon og Vilhjálmur Árnason, leggja því til að málinu verði vísað til atvinnuveganefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Ríkisútvarpið, lögum nr. 23/2013. Ásamt mér eru flutningsmenn þessa frumvarps hv. þingmenn Brynjar Níelsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Jón Gunnarsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ásmundur Friðriksson og Vilhjálmur Árnason. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um Ríkisútvarpið sem fela í sér breytt fyrirkomulag við innheimtu útvarpsgjalds. Lagt er til að gjaldið verði innheimt með beinum hætti tvisvar á ári og að meginstefnu rafrænt með greiðsluseðli í heimabanka líkt og gert hefur verið með bifreiðagjöld, samkvæmt lögum um bifreiðagjald, nr. 39/1988. Breytt fyrirkomulag innheimtu á jafnt við um einstaklinga sem lögaðila. Tilkynning um álagningu telst birt einstaklingi eða lögaðila þegar hann getur nálgast hana í pósthólfi á vefsvæðinu ísland.is. Með þessu er horfið frá því að innheimta útvarpsgjaldið samhliða álagningu opinberra gjalda en aðrir þættir varðandi gjaldskyldu, undanþágur frá gjaldskyldu og upphæð gjaldsins verða hins vegar óbreyttir. Ríkisskattstjóri og innheimtumenn ríkissjóðs sjá um innheimtu gjaldsins. Með frumvarpinu er ekki lagt til að lögþvingun áskrifta að Ríkisútvarpinu í formi útvarpsgjalds verði hætt. Og ég hygg, hæstv. forseti, að einhverjir verði fyrir vonbrigðum með það. Flutningsmenn telja hins vegar að með beinni innheimtu aukist eðlilegt og nauðsynlegt aðhald að Ríkisútvarpinu, jafnt rekstrarlega og faglega við dagskrárgerð. Bein innheimta stuðlar, eða ætti að öðru óbreyttu að stuðla að betri kostnaðarvitund almennings þegar kemur að tekjuöflun Ríkisútvarpsins en það er, sem kunnugt er, fjármagnað í samræmi við þjónustusamning, með fjárveitingu á grundvelli heimildar í fjárlögum sem nemur að lágmarki áætlun fjárlaga um tekjur af útvarpsgjaldi. Þessu erum við flutningsmenn ekki að breyta með neinum hætti. Það er auðvitað von okkar líka að með þessu aukist einnig áhugi almennings á eðli og rekstri Ríkisútvarpsins. Þegar menn finna það með beinum hætti að landsmenn eru í raun að borga áskriftargjald, eins og ég vil kalla það, útvarpsgjald, að Ríkisútvarpinu þá er heilbrigðara og eðlilegra að fólk greiði það sjálft en það sé ekki falið í innheimtu með staðgreiðslu opinberra gjalda. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu óska ég eftir því að málið gangi til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu um flutning höfuðstöðva Rariks ohf. á landsbyggðina. Flutningsmenn eru hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Líneik Anna Sævarsdóttir. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að stefna skuli að flutningi höfuðstöðva Rariks ohf. á landsbyggðina og að kannað verði á grundvelli hagsmuna félagsins hvar væri hentugast að byggja upp höfuðstöðvarnar og efla starfsstöðvar Rariks um landið.“ Í greinargerð segir, með leyfi forseta: „Rarik ohf. er opinbert hlutafélag sem stofnað var 1. ágúst 2006 og tók þá við rekstri Rafmagnsveitna ríkisins. Meginhlutverk Rariks ohf. er að afla raforku og dreifa henni með hagkvæmum hætti til almennings og atvinnulífs. Um 90% af dreifikerfi raforku í landinu eru í umsjón félagsins, m.a. í flestum sveitarfélögum utan höfuðborgarsvæðisins, Reykjaness og Vestfjarða, að því er fram kemur á heimasíðu þess. Mikilvægi Rariks ohf. fyrir samfélagið í heild er óumdeilt. Höfuðstöðvar Rariks ohf. eru í Reykjavík. Rarik ohf. er vinnuveitandi um 200 starfsmanna, sem starfa víða um landið. Af þeim starfa um 60 manns á höfuðborgarsvæðinu. Mikill meiri hluti opinberra stofnana og hlutafélaga er á höfuðborgarsvæðinu og sömuleiðis eru flestar höfuðstöðvar opinberra stofnana og hlutafélaga þar. Þetta leiðir til þess að yfirgnæfandi fjöldi opinberra starfa stendur einungis einstaklingum á höfuðborgarsvæðinu eða í nærliggjandi byggðum til boða, eðli málsins samkvæmt. Í IX. kafla grundvallarstefnuskrár Framsóknarflokksins kemur fram að flokkurinn telji það til grundvallarréttinda að fólki sé kleift að velja sér búsetu á landinu þar sem það kýs. Til þess að uppfylla það markmið þarf að tryggja ákveðin búsetuskilyrði um allt land. Með því er m.a. átt við að tryggð séu fjölbreytt atvinnutækifæri um allt land. Með dreifingu opinberra starfa, t.d. í höfuðstöðvum Rariks ohf., myndi hið opinbera stuðla að fjölbreyttum atvinnutækifærum um allt land. Á þann hátt er hægt að jafna búsetuskilyrði og gera fólki kleift að velja sér búsetu þar sem það kýs ásamt því að koma í veg fyrir mismunun sem gerir greinarmun á fólki eftir búsetu. Í sáttmála Framsóknarflokksins, Sjálfstæðisflokksins og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs um ríkisstjórnarsamstarf og eflingu Alþingis kemur fram að stefnt sé að því að tryggja öllum landsmönnum jöfn tækifæri ásamt því að halda landinu öllu í blómlegri byggð. Til þess þarf m.a. að tryggja landsmönnum jafnan aðgang að atvinnutækifærum og jöfn lífskjör um land allt. Þá kemur fram að horft verði m.a. til byggðaaðgerða sem tíðkast í nágrannalöndunum við mótun aðgerða hér á landi. Eins og nefnt er að framan hefur Rarik ohf. umsjón með 90% af dreifikerfi raforku í landinu, en það nær til Vesturlands, Norðurlands, Austurlands og Suðurlands og 43 þéttbýliskjarna víðs vegar um landið. Af þessu er ljóst að starfsemin er viðamikil og dreifð um landið allt. Finna má bækistöðvar félagsins m.a. á Selfossi, Höfn í Hornafirði, Seyðisfirði, Sauðárkróki, Siglufirði og í Ólafsvík. Meginstarfsemi Rariks ohf. fer fram á landsbyggðinni auk þess sem allar virkjanir félagsins eru þar. Þó eru höfuðstöðvar félagsins í Reykjavík. Núverandi staðsetning höfuðstöðvanna er ekki talin endurspegla starfsemina jafn vel og hægt væri. […] Fólksfækkun á landsbyggðinni vegna flutninga til höfuðborgarsvæðisins hefur lengi verið meginvandamál samfélaga á landsbyggðinni. Meðal helstu ástæðna fólksfækkunarinnar er skortur á störfum og lítil fjölbreytni starfa. Atvinnuöryggi og fjölbreytni starfa tryggir stöðugleika í íbúafjölda, laðar frekar til sín nýja íbúa og stuðlar að því að ungt fólk snúi heim aftur eftir nám. Skortur á fjölbreytni skekkir hlutfall þeirra aldurshópa sem eru almennt virkastir á vinnumarkaðinum. Þetta leiðir til fækkunar íbúa sem hefur í för með sér skerðingu á útsvarstekjum sveitarfélaga. Mikilvægt er að tryggja jöfn búsetuskilyrði um land allt. Með því að dreifa ríkisstörfum jafnt um landið er hægt að nálgast betur markmið ríkisstjórnarinnar um að tryggja öllum landsmönnum jöfn tækifæri ásamt því að halda landinu öllu í blómlegri byggð. Það yrði þó aðeins gert við réttu skilyrðin, sem flutningsmenn telja vera fyrir hendi í tilviki flutnings Rariks ohf. á landsbyggðina.“ Ég vil líka nefna að í óundirbúnum fyrirspurnum í gær ræddi ég við hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um þá hugmynd að sameina Orkubú Vestfjarða við Rarik. Þess vegna á þessi tillaga enn frekar rétt á sér inn í þá umræðu og hvernig við ætlum að haga þeirri starfsemi. Það er ekki sjálfsagt að fyrirtæki renni saman þótt þau séu í eigu ríkisins. Við verðum að skoða þetta heildrænt og með hag allrar landsbyggðarinnar í huga. Þess vegna legg ég þessa tillögu fram og óska eftir málefnalegri umræðu í atvinnuveganefnd. Virðulegur forseti. Er það ekki rétt hjá mér að hún geti farið þangað? Ég hlakka bara til að taka enn frekari umræðu í þeirri nefnd um málið. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu þingflokks Samfylkingarinnar um uppbyggingu geðsjúkrahúss, en hún er löngu tímabær. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að hefja vinnu við að tryggja bætta aðstöðu fyrir geðsvið Landspítala til frambúðar með uppbyggingu geðsjúkrahúss á höfuðborgarsvæðinu. Skipaður verði starfshópur fagfólks og hagsmunaaðila, þar með talið notenda og aðstandenda þeirra, sem annist frumathugun, þarfagreiningu og húsrýmisáætlun vegna verksins, beri saman ólíka kosti og leggi fram tillögur að staðsetningu og stærð. Tryggt verði að nýr húsakostur mæti kröfum nútímans um mannúðlega, framsækna og fjölbreytta geðheilbrigðisþjónustu. Starfshópurinn leggi greinargerð sína og tillögur fyrir ráðherra eigi síðar en 1. júní 2021.“ Herra forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að ráðist verði í markvissan undirbúning að uppbyggingu húsnæðis fyrir geðheilbrigðisþjónustu Landspítala – háskólasjúkrahúss. Brýnt er að samhliða uppbyggingu nýs þjóðarsjúkrahúss við Hringbraut verði geðsviði Landspítalans fundinn fullnægjandi húsakostur sem tekur mið af þörfum fólks sem glímir við geðrænar áskoranir. Í dag fer starfsemi geðsviðs einkum fram í gömlu byggingunni við Hringbraut og á Kleppi við Elliðaárvog. Húsnæðið á Hringbraut er byggt á áttunda áratugnum eftir byggingarreglugerðum þess tíma en Kleppsbyggingin var tekin í notkun árið 1929. Landssamtökin Geðhjálp hafa bent á að húsnæðið við Hringbraut sé um margt óhentugt fyrir starfsemina, þannig sé til að mynda ekki gert ráð fyrir útisvæðum fyrir þá sem eru í vistun á lokuðum deildum og í gæslu vegna veikinda sinna. Húsnæði Klepps er úr sér gengið og hugmyndafræðin að baki aðstöðunni gamaldags og á skjön við nútímakröfur um mannúðlega meðferð sjúklinga sem glíma við geðrænar áskoranir. Herra forseti. Í úttekt landlæknis á geðsviði Landspítala frá 2013 kemur fram að ástandi húsnæðis sé víða ábótavant og það standist ekki kröfur nútímans. Húsbúnaður sé úr sér genginn, skortur sé á viðtalsherbergjum og óæskilegt fyrir þennan viðkvæma sjúklingahóp hve mörg legurýmanna séu í tvíbýli. Þá telji starfsmenn niðurlægjandi fyrir sig og sjúklingana að vinna og dvelja í niðurníddu umhverfi. Landlæknir kemst að þeirri niðurstöðu í úttektinni að gera þurfi nauðsynlegar úrbætur á húsnæði og húsbúnaði geðsviðs sem fyrst. Þetta var árið 2013. Síðan hefur lítið breyst í þessum efnum og má segja að geðheilbrigðisþjónustan hafi setið eftir í þeirri húsnæðisuppbyggingu sem stendur yfir í heilbrigðiskerfinu. Sú húsnæðisuppbygging var löngu tímabær og mjög vel að henni staðið og megum við öll vera stolt af því sem er þar á ferð. Víða á Norðurlöndum hafa verið stigin mikilvæg skref á undanförnum árum í átt að mannúðlegra og heilnæmara umhverfi fyrir sjúklinga sem glíma við geðrænar áskoranir. Í því samhengi má nefna geðsjúkrahúsið í Vejle í Danmörku sem var opnað árið 2017 í nýrri byggingu þar sem öll innanhússhönnun tekur mið af viðurkenndum áhrifum umhverfis og húsakosts á geðheilsu. Einnig er vert að skoða þá uppbyggingu sem nú á sér stað við Bispebjerg-spítalann í Kaupmannahöfn og réttargeðdeildina á Sct. Hans í Hróarskeldu. Löngu er orðið tímabært að stigin verði sams konar skref á Íslandi og starfsemi geðsviðs Landspítala – háskólasjúkrahúss fundinn húsakostur þar sem er bjart, vítt til veggja og hátt til lofts og í umhverfi sem býður upp á útiveru og hreyfingu því að það hlýtur alltaf að vera til góðs fyrir þá sem þurfa heilsu sinnar vegna að dvelja til skemmri eða lengri tíma á spítala. Lagt er til að heilbrigðisráðherra skipi starfshóp sem vinni frumathugun og skili af sér greinargerð um mitt ár 2021. Herra forseti. Eftir að þessi þingsályktunartillaga var lögð fram hér við þing bárust þær fregnir að nú væri rætt um að reisa allsherjarbjörgunarmiðstöð fyrir landið á lóð við Kleppsspítala, miðstöð fyrir lögreglu, slökkvistarf, Neyðarlínu, björgunarsveitir, já, allsherjarbjörgunarmiðstöð fyrir allt landið. Það er vel. En við hljótum að vera sammála um, og átta okkur á því, að slík björgunarmiðstöð, með því áreiti sem því fylgir, getur varla verið heppileg við hlið geðsjúkrahúss. Staðsetning sjúkrahússins á Kleppi hefur löngum þótt óheppileg vegna allrar þeirrar umferðar sem þar er í kring. Eins og áður hefur komið fram, hvort tveggja í úttekt sem fram fór árið 2013 sem og síðar, þá er afar mikilvægt að þeir sjúklingar sem þarna dvelja, bæði á réttaröryggisgeðdeildinni og öðrum deildum, lokuðum sem opnum, eigi möguleika á því að fara út, að njóta súrefnis, að komast út fyrir hússins dyr, að hreyfa sig, að fá einhvers konar heilsurækt. En því miður er ekki svo, hvorki við Hringbraut né á Kleppi. Þessi þingsályktunartillaga fjallar um aðstöðuna hér á höfuðborgarsvæðinu. Á Sjúkrahúsinu á Akureyri er geðdeild sem þarf líka að bæta en hún var ekki tekin með inn í þessa þingsályktunartillögu vegna þess að hér er meginþunginn af geðsjúkrahúsum landsins. Við þurfum að komast lengra. Við þurfum að komast inn í mannúðlegra umhverfi fyrir þá sem glíma við geðrænar áskoranir. Það er algjört lífsspursmál að við komumst inn í nútímann, að við færum þetta nær því sem við þekkjum í dag í læknisfræði, þegar kemur að geðheilbrigði. Það er ekki úr vegi í lokin að benda á að á Íslandi er engin deild sem leyfir lyfjalausa meðferð. Slíkar deildir þekkjast á öllum öðrum Norðurlöndum og í flestum ríkjum hins vestræna heims a.m.k. Það að þeir sjúklingar sem glíma við geðrænar áskoranir geti ekki fengið handleiðslu, fengið þjónustu, til að takast á við sín veikindi án lyfja árið 2021 er ekki boðlegt. Við þurfum að gera betur. Við þurfum að búa til aðstöðu þar sem er líka hægt að taka á móti sjúklingum sem velja að komast í gegnum sín veikindi án lyfjagjafar. Það þarf að vera val. Í OPCAT-skýrslu umboðsmanns Alþingis frá 2018 er líka talað um þessar þvinguðu meðferðir, þar á meðal þvingaða lyfjameðferð, af því að við höfum ekki möguleika á þessu vali. Við erum ansi aftarlega. Þrátt fyrir frábært starfsfólk, framúrskarandi starfsfólk á geðsviði Landspítala, erum við ansi aftarlega þegar kemur að þessu öllu. Þetta er byrjunin, þingsályktunartillaga um að færa geðsviðið og húsnæðið inn í nútímann og ég vona að þessi þingsályktunartillaga nái fram að ganga áður en vorþingi lýkur. Að þessu sögðu þá legg ég til að tillagan gangi til hv. velferðarnefndar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og þessa þingsályktunartillögu sem ég get að mörgu leyti tekið undir og verið sammála en ekki alveg öllu leyti. Ég myndi, virðulegur forseti, gjarnan vilja breyta henni á þann hátt að við værum eingöngu að tala um að tryggja bætta aðstöðu og uppbyggingu geðsjúkrahúss á höfuðborgarsvæðinu. Með öðrum orðum sé ég ekki ástæðuna fyrir því að það þurfi endilega að vera geðsvið Landspítalans sem byggir slíkt upp. Til að útskýra mál mitt frekar þá er ég að sjálfsögðu hlynnt því og við eigum að eiga öflugan og mikilvægan ríkisspítala, Landspítala – háskólasjúkrahús, og nú hefur verið tekist á um það svo áratugum skiptir hvar hann eigi að vera staðsettur. Nú er niðurstaðan í því að Landspítali – háskólasjúkrahús skuli byggjast upp við Hringbraut. Ég hef aldrei skilið það að allar tegundir lækninga eða fræðasviða þurfi að heyra undir Landspítalann sem rekstrareiningu og þaðan af síður að þær þurfi allar að vera við Hringbraut. Ég hef skilning á því að ákveðna þætti sé skynsamlegt að hafa á sama stað og hafa einhverja samnýtingu en ég hef lengi horft til ákveðinnar fegurðar sem hefur einmitt falist í - ég ætla að nefna Reykjalund, endurhæfingarspítala í Mosfellsbæ, í ofboðslega fallegu umhverfi, og ég myndi seint vilja sjá þá starfsemi flutta t.d. niður á Hringbraut, né heldur myndi ég vilja sjá þá starfsemi heyra undir Landspítalann. Ég sé engan tilgang með því. Ég hef oft horft til Kleppsspítala líka og verð ég að segja að ég er alin upp á Kleppi í orðsins fyllstu merkingu, bjó í litlu húsnæði við hliðina á Kleppsspítala. Á þeim tíma, auðvitað eru komnir einhverjir áratugir síðan, var það ofboðslega fallegt umhverfi, æðislegt umhverfi til útivistar og mikil náttúra þar í kring. En nú vitum við að svæðið er mjög breytt og eins og ég skildi tillöguflytjanda áðan þá er auðvitað verið að tala um að finna einmitt nýjan stað þar sem hægt er að bjóða upp á slíka aðstöðu. Ég ætla líka að nefna Vog, meðferðarspítala sem er einmitt ekki rekinn af Landspítalanum og er ekki á sama stað. Þá er hægt að nefna St. Jósefsspítalann gamla í Hafnarfirði. Ég held að það sé ofboðslega mikilvægt að við hugum að uppbyggingu á geðsjúkrahúsi hér á höfuðborgarsvæðinu og horfum til staðsetningar annars staðar á höfuðborgarsvæðinu en á Hringbraut. Ég held að engin ástæða sé til að festa sig við að slíkur spítali þyrfti að heyra undir rekstur Landspítalans. Ég velti því hreinlega fyrir mér hvort Landspítalinn eigi ekki fullt í fangi með að sinna öðrum mikilvægum heilbrigðistilfellum. Hvort sem það væri opinber stofnun eða einhver félagasamtök sem kæmu að slíkum rekstri, þá er ég að tala um að rekstrarkostnaður geðsjúkrahúss yrði alltaf greiddur af hinu opinbera, með skattfé, en það er spurning um rekstrarumhverfi í kringum það. Mig langar líka að nota tækifærið til að nefna mikilvægi fjarlækninga eins og ég hef talað um áður í dag í öðrum málum. Ég veit að við höfum gert ofboðslega mikið á síðustu misserum í geðheilbrigðisþjónustunni okkar og sálfræðiþjónustu og öðru en við getum, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir kom svo vel inn á, gert svo miklu betur. Það eru ofboðslega mikil sóknarfæri í því að veita enn betri þjónustu á því sviði. Ég held að við verðum líka að horfa á það að fjarlækningar og það að nota tæknina og huga kannski að ákveðinni nýsköpun í þjónustuformi skiptir miklu máli. Það er alltaf þannig að einhverjir eru það veikir að þeir þurfa á því að halda að leggjast inn á spítala en oft er hægt að veita þjónustuna án þess að það þurfi göngudeildarmeðferð. Maður veltir fyrir sér, af því að nú hef ég fylgt aðstandanda t.d. í göngudeildarmeðferð upp á geðsvið Landspítalans: Af hverju þarf fólk endilega koma og sitja á biðstofu til að tala við lækni? Stundum er hægt að gera það í gegnum fjarfund eða Zoom, sem allir kunna orðið á í dag, eða eitthvað annað sambærilegt. Í þeim tilfellum sem fólk útskrifast frá geðsviði þá vantar líka oft endurhæfinguna og utanumhaldið eftir útskrift og ég held að það séu ofboðslega mikil tækifæri í því að veita slíka þjónustu með meðferðarviðtölum. Það þarf ekki alltaf að vera þannig að einstaklingurinn þurfi að mæta og bíða eftir að hitta viðkomandi sérfræðing heldur er hægt að gera það í auknum mæli í gegnum tölvu. Ég óska hv. þingmanni til hamingju með þessa tillögu og vil bara beina þeim sjónarmiðum inn í hv. velferðarnefnd sem fer yfir hana hvort kannski sé ástæða til að taka orðin „geðsvið Landspítalans“ út úr fyrstu setningu þessarar þingsályktunartillögu og horfa frekar á að bara sé verið að tryggja og bæta aðstöðu sem er fólgin í geðsjúkrahúsi hér á höfuðborgarsvæðinu. Við myndum svo setja það kannski í annan farveg að átta okkur á því hvernig því væri best fyrir komið, hvort það væri sjálfstæð stofnun eða í samrekstri með einhverjum öðrum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þessi þingsályktunartillaga fjallar um geðsvið Landspítala sem er meginmiðstöð geðlækninga á Íslandi. Nú á sér stað uppbygging Landspítala við Hringbraut en ekkert í þingsályktunartillögunni segir að geðsvið Landspítala þurfi að vera við Hringbraut, alls ekki, heldur að þeirri þjónustu sem er veitt á geðsviði Landspítala verði búið sómasamlegt húsnæði hvar sem ákveðið verður að gera það. Það að stjórnvöld taki ákvörðun um að auka við þjónustu við þá sem glíma við geðrænar áskoranir á öðrum stöðum en Landspítala held ég að sé bara mjög af hinu góða. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur auðvitað talað mjög fyrir því og aukið við þjónustu á heilsugæslunni en því miður er svo löng bið eftir því að komast þangað inn til að ræða við sálfræðinga að það er alveg spurning hvort hægt sé að hrósa sér mikið fyrir það. Þegar nýbökuð móðir sem glímir við erfitt fæðingarþunglyndi þarf að bíða mánuðum saman eftir að komast í viðtal hjá sálfræðingi er það kannski ekkert sérstaklega góð þjónusta í opinberu kerfi. Börn sem glíma við átröskunarsjúkdóma komast ekki að í neinu teymi hér mánuðum og árum saman. Þessi þingsályktunartillaga fjallar um húsnæði geðsviðs Landspítala sem er bara því miður barn síns tíma og óboðlegt, bæði sjúklingum og starfsfólki.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og það er bara alveg skýrt. Það stendur hérna og það kemur líka alveg skýrt fram í máli hv. þingmanns að hv. þingmenn Samfylkingarinnar eru að leggja það til. Þá segi ég bara: Ókei, ég hef skilning á því og ég get verið sammála ýmsu. En mín sýn væri sú að við þyrftum að byggja hér upp eitthvað sem væri geðspítali Íslands, en hann þyrfti ekki að vera undir rekstrareiningunni Landspítala og það er kannski sú hugmyndafræði sem ég er hér að tala fyrir. Ég er að tala fyrir spítala sem er að öllu leyti kostaður af ríkinu og veitir fyrirtaksþjónustu og er á fallegum og góðum stað sem getur nýst í meðferðarúrræðum spítalans. En ég er bara að velta því fyrir mér og það er í raun skoðun mín að ekki þurfi allir sjúkdómar að vera hýstir innan þess sem við höfum kallað Landspítalann. Við gætum verið með aðra minni fagspítala, ef svo má að orði komast.

Herra forseti. Já, ég held að við séum komin á þann stað að hér sé mætt birtingarmyndin á muninum milli Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. Samfylkingin vill styðja við og byggja hér öflugt opinbert heilbrigðiskerfi sem þjónar öllum jafnt. Það breytir ekki því að það eru að sjálfsögðu sjálfstætt starfandi geðlæknar víða í kerfinu og sem betur fer er það hluti af heilbrigðisþjónustunni. Samfylkingin studdi líka tillögu um að sálfræðingar færu inn í hið opinbera kerfi sjúkratrygginga vegna þess að sálfræðingar eru hluti af geðheilbrigðisþjónustunni. Við þurfum að tryggja aðgengi allra landsmanna að þessari geðheilbrigðisþjónustu. Það breytir ekki því að við þurfum líka að hafa mjög öflugt opinbert kerfi, hvort sem er um að ræða líkamleg veikindi eða geðræn og ég tel að við myndum valda miklu tjóni ef við myndum undanskilja algerlega geðapparatið frá Landspítalanum. Þetta er þjóðarsjúkrahús okkar og þarna er miðstöðin. Þarna fer fram umtalsverð þjónusta sem ekki er hægt að veita annars staðar í erfiðustu tilvikunum. Ég held að við eigum að hlúa að því kerfi sem þarna er.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það er mjög gott ef það dregst upp hver er munurinn á Sjálfstæðisflokknum og Samfylkingunni því að hann er vissulega til staðar og ágætt að kjósendur geri sér grein fyrir því. En stefna Sjálfstæðisflokksins er að við séum með hið besta og öflugasta heilbrigðiskerfi sem allir hafa sama aðgang að og það sé kostað úr sjóðum almennings. Við gerum aftur á móti ekki endilega kröfu um að það sé ríkið sjálft sem sjái um reksturinn. Í okkar norrænu velferðarsamfélögum, sem við viljum svo gjarnan bera okkur saman við, er í miklu meira mæli en gert er hér á landi unnið með einkaaðilum og sjálfstæðum aðilum að því að veita þjónustuna, ávallt á kostnað ríkisins. Það var það sem ég var að tala fyrir hér. Landspítalinn gegnir veigamiklu hlutverki, ég lít upp til Landspítalans og mér finnst hann mjög mikilvæg eining. En ég velti því jafnframt fyrir mér hvort stundum geti farið betur á því að ákveðin veikindi séu tekin þar undan og látin í hendur annarra aðila, það gæti verið ríkisstofnun en gæti líka verið eitthvað annað, sem heldur utan um þau algerlega. Hv. þingmaður kom inn á heilsugæsluna. Jú, við höfum verið að efla sálfræðiþjónustuna en þörfin er enn meiri og ég tek undir það. Þá velti ég því líka fyrir mér: Er mikilvægt að við séum með eitthvert allsherjargeðsvið sem veitir þjónustuna, bæði „fýsískt“ á staðnum en líka inn til heilsugæslunnar? Þá kem ég kannski inn á það sem ég ræddi áðan varðandi fjarlækningar: Getum við eflt þessa þjónustu okkar enn frekar með öflugu batteríi sem heldur utan um okkar geðrænu vandamál og veitir farþjónustu inn til mismunandi stofnana sem eru að veita slíka þjónustu, inn í heilsugæsluna þegar það á við og 

Virðulegi forseti. Ég fagna þessu þingmáli af heilum hug. Geðheilbrigðismálin eru stærsta áskorun nútímans og verða líka ein stærsta áskorun framtíðarinnar. Geðheilbrigði er uppistaðan í heilbrigði þjóðar og rannsóknir sýna í auknum mæli að oft eru náin tengsl á milli andlegra og líkamlegra veikinda, enda er heilinn ekkert annað en líffæri og allt vinnur þetta saman. Samfélagslegir sem og kerfislægir fordómar hafa verið viðloðandi geðsjúkdóma í áratugi og það er ljót saga í kringum það. Það sárvantar einmitt að meiri fókus sé settur á uppbyggingu í þágu geðheilbrigðis innan ríkisstofnana. Til að mynda sárvantar afvötnunardeild á Íslandi. Oft er það örlítill gluggi sem fólk sér út um þegar það er illa statt í neyslu þar sem það er tilbúið til að koma í meðferð, tilbúið til að fara í afvötnun og tilbúið til þess að velja nýja leið í lífinu. Það er ekki til afvötnunardeild á Íslandi núna þar sem fólk getur bara gengið beint inn af götunni og sagt: Ég er tilbúinn. Núna ætla ég að taka ábyrgð og breyta lífi mínu til hins betra. Þetta vantar. Við missum til að mynda margfalt fleiri í sjálfsvígum á Íslandi en í öllum öðrum slysum á landinu. Samt gerum við allt of lítið. Við tökum geðheilbrigði og geðvandamál ekki nógu alvarlega. Við þurfum að taka geðheilbrigðismál í landinu algerlega nýjum tökum. Þessi vinna þarf raunar að byrja á skólaaldri. Hún þarf að byrja á fyrsta og öðru stigi. Það þarf að vera snemmtæk íhlutun og þarf að minnast á geðrækt í námskrá. Þetta frumvarp er því mjög jákvætt og leggur náttúrlega til að ráðist verði í markvissan undirbúning í uppbyggingu húsnæðis fyrir geðheilbrigðisþjónustu. Það vantar húsakost, það vantar mannlegt umhverfi fyrir fólk sem er andlega veikt og oft er það svo að fólk sem er mjög andlega veikt á geði er enn þá viðkvæmara fyrir umhverfi sínu en aðrir. Oft getur umhverfið gert veikindin verri en þau voru fyrir. Geðheilbrigðisfræðin eru að þróast hratt á heimsvísu og auðvitað á að gera þessu sviði lækninga hærra undir höfði en gert er í dag. Allt tal um að skilja það frá annarri starfsemi gerir lítið annað en að styrkja fyrir fram staðalímyndir um að þetta séu veikindi sem séu svo ólík öðrum veikindum, að þessir sjúklingar séu svo ólíkir öðrum sjúklingum og þurfi svo ólíka nálgun og ólíka meðferð. Fyrir nú utan það, virðulegi forseti, að það er ekki útilokað að gera hvort tveggja. Ég vil óska flutningsmanni og þeim sem eru á málinu innilega til hamingju með málið. Ég hlakka til að sjá það í velferðarnefnd verði ég enn þar þegar það kemur þangað inn og óska því velfarnaðar hér innan þings.