Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Svo sem öllum má kunnugt vera, er jarðamat það, sem nú er í lögum, orðið svo gamalt, að ekki er við hlítandi. Jarðabókin er nú fimtug, en matið sjálft er þó talsvert eldra, eða 66 vetra gamalt. Á þessum tíma hafa vitanlega orðið fádæma breytingar á verðmæti fasteigna, og er matið því orðið mjög úrelt og marklítið í flestum greinum. Milliþinganefndin, sem skipuð var hjer á árunum, til þess að athuga skattamálin, kom fram með frv. um jarðamat. Gjörði hún það í þeirri veru, að hækka ábúðarskattinn og afla landssjóði þann veg fjár. Vera má, að sumir hafi sett fyrir sig þessa hækkun ábúðarskattsins, en slíkt er smásmuglegt, og má ekki til greina koma. Aðrir kunna að hafa óttast kostnaðinn við framkvæmd nýs jarðamats, en óþarft virðist það, því að kostnaður sá mundi að líkindum ekki fara fram úr 20 þús. kr. og kæmi sjálfsagt inn þegar á næstu misserum fyrir eðlilega hækkun á ábúðarskattinum. 1913 lagði stjórnin þetta frumv. nefndarinnar fyrir Alþingi, en það var felt í Nd. umræðulítið, og varð það verk óvinsælt og alstaðar illa rómað af góðum mönnum og vitrum, að farga svo dýru máli af dutlungum einum. Jeg hefi vikið orðum að því, hve gagnsamt nýtt jarðamat væri fyrir landssjóð, en hins er þó ekki síður getandi, að það mundi efla lánstraust alls landslýðsins, og annað það, sem til bóta má horfa. Mjer hefir verið sagt af fróðum mönnum og margvísum, að húseignirnar í landinu sjeu metnar 8 milj. kr. verðhærri en jarðeignirnar. Fyrr má nú vera samt en að landið sjálft sje svo miklu verðminna en húsakofarnir, sem á því standa, fúnir og fallsælir. Um frumv. sjálft ætla jeg ekki að fara fleiri orðum um sinn. Því hefir verið breytt nokkuð frá því, sem það var 1913, en þó kunna enn þá að vera nokkrar á því misfellurnar, og vil jeg því leggja til, að skipuð verði þriggja manna nefnd, til þess að vinna á því bætur. Vona jeg nú, að málinu farnist vel á þessu þingi, og menn kunni þar um þess til að gæta, er til þjóðþrifa má horfa, því það er stórnauðsynlegt og mikilsvert fyrir land og lýð, alinn og óborinn.



Svo sem háttv. deildarmönnum er kunnugt, ná forðagæslulögin frá 1913 að eins til sveitafjelaga, en ekki til bæjafjelaga. Jeg veit ekki, hvort þetta hefir komið til af gleymsku, eða af því, að menn hafa haldið, að bæirnir þyrftu ekkert eftirlit í þessu efni: Það er þó kunnugt, að talsvert er til af ganganda fje í öllum kaupstöðum, bæði kýr, hestar og sauðfje. Kaupstaðarmenn þurfa því, ekki síður en sveitamenn, að hafa fyrirhyggju, þegar þeir setja á á haustin, því annars er ekki loku skotið fyrir, að fóðurskortur og horfellir geti orðið í kaupstöðunum, ekki síður en í sveitunum. Hjer á landi eru nú þrenn lög í gildi, sem öll miða í þá átt að tryggja landslýðinn gegn harðindum. Þessi lög eru forðagæslulögin, bjargráðalögin og lögin um kornforðabúr. Tvö hin síðan nefndum ná til alls landsins, kaupstaðanna líka, en forðagæslulögin að eins til sveitanna. Að minni hyggju er ekkert vit í þessu. Jeg þekki best til í Seyðisfjarðarkaupstað, og það veit jeg, að þar væri engin vanþörf á forðagæslu. Þar er það alsiða, að menn setja á ekkert, nema von um hey úr næstu sveit, og þarf ekki mörgum orðum um það að fara, hvað stórbagalegt þetta getur orðið fyrir sveitina. Kaupstaðurinn getur á þenna hátt gjört sveitina ófæra því að bændur geta oft ekki fengið af sjer að neita um hey, þegar kunningjar þeirra í kaupstaðnum eru í hraki. Þannig er þetta í Seyðisfjarðarkaupstað, og get jeg ímyndað mjer, að líkt eigi sjer stað annarsstaðar. Svo sem mönnum er kunnugt, hefir komið fram frv. í háttv. Nd., um að afnema forðagæslulögin með öllu: Það frv. var tekið aftur, en hins vegar skorað á stjórnina, að leita álits allra hreppsnefnda á landinu um forðagæslulögin. Það er því víst, að lögin verða í gildi næstu tvö ár, og virðist því sjálfsagt að gjöra þá umbót á þeim, sem frv. þetta fer fram á: Annars finst mjer mál þetta svo ljóst, að jeg tel óþarfa að skipa nefnd í það, og læt jeg mjer því nægja að óska þess, að háttv. deild vísi því til 2. umr.

Framsm. (Hákon Kristófersson) : Svo sem nál. ber með sjer, vill nefndin gjöra allmiklar breytingar á frv. því, sem jeg bar upphaflega fram hjer í deildinni. Jeg get verið fáorður um brtt. nefndarinnar, því að nál. gjörir rækilega grein fyrir þeim, og vænti jeg, að háttv. deildarmenn hafi kynt sjer það. Jeg fyrir mitt leyti hefði helst óskað, að frv. hefði mátt haldast óbreytt, en þó verð jeg að játa, að jeg tel stórmikla bót að frv. með þeim breytingum, sem nefndin leggur til að gjörðar verði á því. Jeg hefi alt af verið þeirrar skoðunar, að það sje óheppilegt, hvað langan tíma þarf til þess, að menn vinni sjer sveitfesti, og hefir þessi agnúi á núgildandi löggjöf lang oftast orðið fæðingarhreppnum tilfinnanlegur. Það er mín hugmynd, að eðlilegast sje, að sjerhver sje sveitfastur í þeim hreppi, sem hann hefir lengst unnið í. Annar háttv. meðnefndarmanna minna (Stgr. J.) gat ekki fallist á þessa skoðun, og hefi jeg því gjört það til samkomulags, að fallast á brtt. þær, er fyrir liggja, með því að jeg álít frv. til stórra bóta, þó að því sje þannig breytt. Eins og nú stendur á, geta menn farið sveit úr sveit, áratugum saman, og komið svo loks á fæðingarhrepp sinn, ef til vill með stóra fjölskyldu, þegar þeir eru komnir af fótum fram. Þetta er óhæfilegt, og þarf að kippa því í lag sem fyrst. Jeg get ekki heldur sjeð af umr. þeim, sem fóru fram um þetta mál á þingi 1905, að meiri hluti þingmanna hafi þá verið hlyntur 10 ára sveitfestistíma. Flestir hjeldu því þá fram, að best væri að sjá, hvort menn gjörðu sig ekki ánægða með þetta tímatakmark, og sögðu, að alt af væri hægt að breyta því, án þess að lögunum væri breytt að öðru leyti. Jeg vona líka, að háttv. deild sje mjer sammála um, að nú sjeu aðrir tímar en 1905; möguleikarnir til ýmislegrar atvinnu hjer og þar eru nú meiri en þá, og fólkið því orðið miklu óstöðugra. Reynslan hefir sýnt, að þetta kemur harðast niður á fæðingarhreppnum. Tilgangur frv. er að bæta úr þessu, og vona jeg því, að háttv. deild taki því vel, ásamt þeim breytingum, sem nefndin hefir gjört á því: Jeg hefði að vísu helst óskað, að þær brtt. hefðu ekki komið fram, en samt sem áður álít jeg frv. þannig breytt til nokkurra bóta. Það vil jeg þó taka fram, að jeg tel frv. ekki hafa sætt þeirri meðferð hjá nefndinni, er æskilegust hefði verið. Það, sem vakti fyrir mjer með samningu frv., var sjerstaklega það, að því yrði komið á, að þar ætti hver einn sveit, er hann hefði lengst unnið. Að það væri samfleytt, virtist mjer óheppilegt; hitt var mjer aðalatriði, að þar væri hver einn sveitfastur, er hann hefði samtals unnið lengst. Með því hygg jeg, að ólíkt meira rjettlæti, en nú á sjer stað, hefði komist á gagnvart fæðingarhreppnum.

Karl Finnbogason : Jeg er sammála. háttv. framsm. (H. K.) og nefndinni, að mikil þörf er á, að afnema þá agnúa, sem óneitanlega eru á núgildandi fátækralöggjöf. Fæðingarhreppur er nú skyldur til þess, að sjá fyrir ósjálfbjarga börnum ósjálfbjarga foreldra. Þetta er ekki nema eðlilegt og óhjákvæmilegt, fyrst nokkur framfærsluskylda sveitafjelaga er til. Hitt er ósanngjarnt, að þeir, sem t. d. fyrst eru aldir upp á hrepp, en dvelja síðan alla æfi annarsstaðar en í fæðingarhreppnum, geti aftur komist á fæðingarhrepp sinn sem örvasa gamalmenni, þó að þeir á bestu árum sínum hafi aldrei unnið þar eitt einasta handtak. Um þetta er jeg sammála nefndinni, en hitt get jeg ekki fallist á, að brtt. hennar sjeu til bóta. Jeg álít þvert á móti, að ákvæði frumvarpsins um, að maður skuli eiga sveit þar, sem hann hefir dvalið lengst samtals, eftir að hann komst til fullorðins ára, sje mjög heppilegt. Því fyrst viðurkent er, að rjett sje, að maður vinni sjer hrepp, þá er ekkert sjálfsagðara en það, að maðurinn vinni sjer framfærslurjettinn þar, sem hann starfar lengst og gjörir mest gagn. Og engu máli skiftir það, hvort maðurinn vinnur samfleytt í hreppnum eða ekki. Samtals er aðalatriðið. Auðvitað mætti segja, að í raun og veru hvíldi framfærsluskyldan á öllum hreppum, þar sem maðurinn hefir unnið. En það mundi ekki auðgjört, að koma slíku ákvæði í framkvæmd, og hygg . jeg því, að næst hinu rjettasta verði komist með því að ákveða, að þar eigi maður framfærsluhrepp, sem hann hefir dvalið lengst samtals. Nefndin vill binda sveitfestutíman við 5 ára dvöl í hreppnum samfleytt. Það tel jeg óheppilegt, og engu betra, nema verra sje, en 10 ár. Það er t. d. hægt að hugsa sjer, að maður hafi á aldrinum frá 16 til 65 ára dvalið í 10 hreppum, 5 ár í 9 þeirra, en 4 ár í einum. Er það nú sanngjarnt, að hann skuli sveitlægur þar, sem hann dvaldi síðast í 5 ár, t. d. árin frá 60–65, þegar maðurinn var orðinn ófærastur til starfs? Jeg segi nei; þetta ákvæði er því alveg út í bláinn. Líka má gjöra ráð fyrir, að maður hafi dvalið t. d. 32 ár í sama hreppi, en ekki samtleytt, heldur 8 sinnum, 4 ár í hvert skifti. Finst mönnum sanngjarnt, að þessi maður sje sveitlægur í hreppi, þar sem hann hefir dvalið að eins í 5 ár? Þá hefir verið stungið upp á því, að maður skyldi vinna sjer sveit, þar sem hann fyrst verður þurfamaður. Ekki get jeg heldur sjeð, að nein sanngirni sje í þeirri hugsun. Ef slíkt ákvæði kæmist inn í lögin, mundi tilviljunin ein ráða um sveitfesti manna. Loks vil jeg benda á eitt atriði þessa máls, sem mjer finst ekki lítils vert. Öllum er kunnugt, hvílíkt kapp margar sveitastjórnir hafa lagt á að hrekja burt fátæklinga, áður en þeir yrðu sveitlægir. Það er hart, að slíkt skuli hafa verið og ef til vill vera alsiða, að sparka mönnum burt, þegar að þeim fer að kreppa, þótt þeir hafi árum saman dvalið í hreppnum og unnið í sveita síns andlitis. En því skemri, sem sá tími er, sem þarf til þess, að menn vinni sjer sveit, því oftar munu sveitastjórnir hafa ástæðu til að grípa til slíkra úrræða. Vegna alls þess, sem jeg nú hefi nefnt; er mjer ómögulegt að fallast á brtt. háttv. nefndar, og þykir mjer undarlegt, að að háttv. flutningsm. og framsm. (H. K.) skuli hafa getað fengið af sjer að ljá samþykki sitt til, að frv. hans yrði spilt svo mjög, sem raun hefir á orðið.



Svo sem menn munu hafa heyrt af orðum mínum áðan, er jeg sammála háttv. þm. Seyðf. (K. F.) í öllum aðalatriðum. Jeg fjelst á brtt. nefndarinnar, að eins vegna þess, að jeg sá þann einn veg til þess, að frv. næði fram að ganga, að jeg beygði mig fyrir þeim, og það gat jeg gjört með góðri samvisku, vegna þess, að jeg tel frv. vera til bóta, þó að þessar brtt. verði samþ.  (Karl Finnbogason: Nei, þvert á móti!)  Þar skilur okkur, háttv. þm. Seyðf. (K. F.) og mig. Jeg fylgi alt af þeirri reglu, að ef jeg get ekki fengið það besta, þá tek jeg það næst besta. Annars er jeg sammála hinum háttv. þm. Seyðf. (K. F.) um, að það fyrirkomulag, sem nú er, er mjög ranglátt, og eins um hitt, að rjettast væri, að maður ætti sveit þar, sem hefir lengst dvalið. Dæmi þau, sem hinn háttv. þm. (K. F.) tilfærði, finnast mjer ekki sannfærandi, því að engin löggjöf getur hindrað, að slíkt komi fyrir. Jeg skal ekki neita því, að dæmi hans geti átt sjer stað, en það. mun ekki koma oftar fyrir en í einu tilfelli af þúsund. Það kann að hafa við rök að styðjast, sem hinn háttv. þm. (K. F.) sagði, að sveitastjórnir mundu reynast enn þá harðhentari við fátæklinga og ótrauðari til þess, að sparka þeim burtu úr hreppnum, ef sveitfestistíminn yrði styttur. En samt sem áður held jeg, að þetta mundi ekki reynast svo. Jeg vona, að það mundu þvert á móti verða minni brögð að þessari hreppapólitík, ef sveitfestistíminn væri færður niður í 5 ár. Því að það er margur, sem kemst mjög vel af 4 til 5 ár, já, svo vel, að engar líkar eru til að hann þurfi að þiggja af sveit. Svo kann ómegð að hlaðast á hann, eða einhver óhöpp að steðja að, kann ske á 9. eða 10. ári, og þá er það, að sveitastjórnirnar fara að taka það til athugunar, hvort ekki beri að fara að reyna, að koma slíkum manni í burt. Annars vil jeg láta í ljós þá skoðun, að athæfi sveitastjórnanna í þessu efni hefir verið á stundum, ef ekki gagnstætt lögum, þá allri mannúð og rjettlæti, og ætti því ekki að þolast. Jeg þykist nú hafa gjört nokkra grein fyrir, hvers vegna jeg hefi getað aðhylst brtt. þær, sem fram hafa komið við frv. Jeg hefi viljað forða fæðingarhreppnum frá hinum verstu skakkaföllum, sem hann nú verður að þola. Og það tel jeg að frv. gjöri, þrátt fyrir þær breytingar, sem nefndin hefir gjört á því. Að endingu vil jeg taka það fram, að ef frv. þetta verður að lögum, þá er það bót frá því, sem nú er, meðal annars að því, að. hafi einhver maður dvalið í einum hreppi samfleytt 6 ár eða meira, en dvelur síðan 5 ár í öðrum hreppi og verður þá styrksþurfi, þá á hann þó þar framfærslurjett, er hann hefir dvalið lengur en 5 ár, þó áður hafi verið. En samkvæmt núgildandi lögum eru það seinustu 10 árin, sem gjöra sveitfestina gilda

Guðmundur Ólafsson : Jeg er sammála háttv. þm. Seyðf. (K. F.) um það, að málið hafi ekki breytst til batnaðar hjá nefndinni, heldur til hins verra. Jeg er á þeirri skoðun, að sanngjarnt sje, að þeir sem styrks þurfa af sveit, fái hann þaðan, sem þeir lengst hafa unnið. Það virðist lítil ástæða til þess, þótt maður dvelji í fæðingarhreppi sínum, þangað til hann er 16 ára gamall, og flytur þá í burtu, áður en hann hefir unnið nokkuð til gagns, sje styrktur af því sveitarfjelagi, en aðrir hreppar; er hann sem vinnandi maður hefir dvalið í árum saman, að eins ekki nógu lengi samfleytt, til þess að vinna sjer sveitfesti, sleppi við allan kostnað við hann, er hann verður styrksþurfi. Á þessu ræðurfrv. nokkra bót, ef það nær fram að ganga,þó það sje lakara en hjá flm., og hreppar losna heldur við að bera kostnað af þeim, sem þegar flytja burt úr hreppnum 16 ára og ekki hafa orðið fæðingarhreppi sínum að öðru liði en því, að hann hefir kostað uppeldi þeirra. Jeg er því á þeirri skoðun, að sanngjarnt sje, að hver eigi þar framfærslurjett, sem hann hefir unnið lengst. Aðrar frekari athugasemdir getur nefndin athugað við 3. umr.

Steingrímur Jónsson : Mér finst háttv. þm. Seyðf. (K. F.) og háttv. þm. Húnv. (G. Ó.) vera á sama máli og niðurstaða nefndarinnar varð. Eins og framsögum. (H. K.) tók fram, var nefndin ekki sammála. Jeg segi fyrir mitt leyti, að jeg vildi helst, að frv. hefði ekki komið fram. Ekki vegna þess, að lögin sjeu rjettlát eins og þau eru nú, heldur vegna þess, að engar verulegar kvartanir hafa komið fram. Menn hafa sætt sig við fátækralögin síðan 1907, og þetta sveitfestisákvæði hefir gilt síðan um 1850. Jeg gekk inn á það með meðnefndarmönnum mínum, að stytta sveitfestistímam ofan í 5 ár, úr 10 árum, og gat jeg ekki betur heyrt, en að háttv. þm. SeyðF. (K. F.) áliti það heppilegt. En hann vildi fara lengra, binda það við 5 ár samtals en ekki samfleytt. Mjer skildist hann telja það framför, að menn, eftir frv. vinna sjer framfærslurjett með 5 ára dvöl, þó þannig, að maður á framfærslurjettt þar, sem hann hefir dvalið lengst eftir 16 ára aldur, ef dvölin er yfir 5 ár. Nú er þetta svo, að þó maður hafi átt heima 20 ár samfleytt í hreppi, en dvelur síðan annarsstaðar í 10 ár, þá eru það þessi 10 ár, sem ráða sveitfestinni. Þeir, sem hafa kynt sjer þurfamannamál og kynt sjer lífsferil þeirra manna, sem svo eru staddir, hafa komist að raun um, að mikill partur úr æfi þeirra, og þá sjerstaklega fyrstu árin eftir 16 ára aldur, hefir verið sífeldur flækingur hrepp úr hreppi, oftast eitt ár í stað, eða ekki það. Þetta á að vera þýðingarlaust fyrir framfæslurjett mannsins, því mjög oft er það tilviljun ein, sem ræður, hvar hann er talinn eiga heimili í kirkjubókunum, en eftir þeim verður að fara, þegar sveitfestismálið kemur til úrskurðar, má ske 20–30 árum síðar. Jeg álít því, að best sje að hafa samfleytt í stað samtals, og vona, að hv. þm. Seyðf. (K. F.) fallist á, að það sje að minsta kosti praktiskast, ef ekki rjettlátast, en um það er erfitt að segja. Jeg skal að eins víkja örfáum orðum að háttv. þingmanni Húnv. (G. Ó.). Það var að eins af athugaleysi, að nefndin breytti ekki 37. gr., og er sjálfsagt að gjöra það við 3. umr.



Jeg ætla ekki að vera langorður. Jeg er á sama máli og háttv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.), að betra hefði verið, að frv. þetta hefði ekki komið fram, og jeg er á móti þessum breytingum á lögum þessum, þar eð engar óskir hafa komið fram í þá átt, og jeg tel mjög óvíst, að þær sjeu til batnaðar. Þessi ákvæði í fátækralögunum standa í nánu sambandi við hag sveitasjóðanna, og ef 10 ára sveitfestistíminn væri svo óvinsæll, að hann þætti ranglátur, væru vafalaust komnar fram óskir um breytingu á honum. Og mjer finst engin þörf knýja til þessarar breytingar, og alls ekki rjelt af þinginu að breyta þeim, meðan engar almennar óskir koma fram um það. Hjer er um vandaatriði að ræða. Ef breyta hefði átt lögunum á annað borð, hefði jeg helst greitt atkvæði með frv. eins og það upphaflega kom fram, og þó jeg sjái agnúa á 10 ára sveitfestistímanum, þá frekar vaxa þeir en minka við breytinguna, og vafasamt, hvort sveitastjórnir verða ánægðari eftir en áður. Jeg held að ekki sje heppilegt að breyta til. Við höfum haft fimm ára sveitfestistíma; var hann að eins í lögum ein 8 ár, og menn voru alment óánægðir með hann. Að vísu var nokkuð annað fyrirkomulag þá, en breytingar eru óheppilegar þar, sem þeirra er ekki þörf. Heppilegra mun vera að láta vera það, sem er, enda er erfitt fyrir sveitastjórnirnar, ef alt af er verið að breyta til. Það er gjörsamlega hárrjett hjá hv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.), að erfitt er að segja í þessu máli, hvað rjettast er, og því ekki rjett af þinginu að vera að breyta til, fyrren þörf krefur. Jeg vil því helst hafa allt eins og er um þetta mál.



Jeg ætla að eins. að gjöra grein fyrir atkvæði mínu. Jeg get fallist á brtt. við frv. Mjer finst,. að breytingin frá gildandi lögum sje aðallega sú, að sveitfestistíminn er færður úr 10 árum ofan í 5 ár, og er sú breyting eðlileg, þegar þess er gætt, að nú dvelja menn yfirleitt skemur í sama stað en áður var. Þó að ekki hafi komið óskir frá almenningi um að þessu verði breytt, veit jeg þó,. að margir hafa óskað þess, að tíminn yrði styttur, en þó vil jeg ekki, að eins langt. sje gengið og frv. upphaflega fór fram á. Mjer finst, að 2. grein ætti að orðast öðruvísi. Það, sem jeg vildi breyta, er þetta, að í stað „nú hefir maður dvalið jafnlengi samfleytt í sömu sveit“ komi:. „Nú hefir maður dvalið samfleytt í sömu sveit, 5 ár eða lengur“ o. s. frv. Þetta er nauðsynlegt. Vildi jeg skjóta því til nefndarinnar, hvort ekki væri ástæða til þessarar breytingar.

Flutnm. (Björn Þorláksson) : Eins og menn sjá, þá er hjer að ræða um dálitla breytingu á lögum um kosningarrjett og kjörgengi frá 30. júlí 1909. Með þeim lögum var konum veitt jafnrjetti, hvað snerti kosningarrjett og kjörgengi í sveita- og bæjamálum, en jafnframt var þeim veitt heimild til að skorast undan kosningu. Ástæðan til þess hygg jeg hafi verið sú, að óviðfeldið þótti, að skylda konur til þess starfa, á meðan þær höfðu ekki jafnan rjett og karlmenn á öðrum sviðum. En jeg fyrir mitt leyti verð að líta svo á, að fyrst þær fengu jafnan rjett og karlar í þessum málum, þá hefði verið eðlilegast, að þær hefðu haft sömu skyldum að gegna. Á þinginu 1911 var borið upp frv., sem fór í þá átt, að þessi heimild skyldi burt numin. Meiri hluti Nd. var fylgjandi frv., en Ed. feldi það, og það, sem rjeð niðurlögum frv., mun hafa verið það, að mönnum þótti ekki við eigandi að leggja kvenfólkinu þessar skyldur á herðar, fyrst þær skorti jafnrjetti við karlmenn að öðru leyti. En nú vita menn, að málið horfir alt annan veg við. Með stjórnarskrárbreytingunni frá 19. júní þ. á. er konum veitt jafnrjetti á við karlmenn, og þá er eðlilegast, að þessi undanþáguheimild falli burt. Ástæðurnar, sem hafa verið færðar fyrir henni, eiga ekki lengur við, og þeirri reglu ætti jafnan að fylgja, að jafnar skyldur sjeu samfara jöfnum rjettindum. Jeg vil taka það fram, að mjer kemur ekki til hugar, að vilja íþyngja kvenfólkinu fyrir þá sök, að jeg hafi verið á móti jafnrjetti karla og kvenna. Jeg hefi áður lýst yfir því hjer í háttv. deild, að mjer var það mikið ánægjuefni að stjórnarskráin var staðfest, ekki síst fyrir þá sök, að með henni var konum veitt jafnrjetti á við karlmenn. Jeg er sannfærður um, að það verður til blessunar fyrir land og lýð, að kvenfólkið fær nú tækifæri til að vinna með okkur karlmönnunum. En auk þess er önnur orsök til þess, að jeg er þessu fylgjandi. Sú reynsla er víða komin á, að bestu og færustu konurnar skorast oftlega undan því, að taka við kosningu til sveita og bæjarstjórna. Jeg hygg, að allir kannist við það, að miklu máli skifti, að nýtustu og færustu menn vinni jafnan hvert verk fyrir hið opinbera, hvort heldur það er karl eða kona. Starfið verður vitanlega því betur af hendi leyst, sem maðurinn er hæfari. En reynslan er sú, að þær konur, sem almenningur álítur best til fallnar, hafa oftast skorast undan að taka við kosningu. Þetta er að vísu mjög svo óheppilegt, en ekki er það óeðlilegt, þar sem karlmenn hafa líka oft leitað allra undanbragða, til þess að komast hjá þessu starfi. - En af þessu hefir það leitt, að miður hæfar konur hafa þá valist til starfsins. Þetta er mjög skaðlegt fyrir konurnar, þegar litið er á þeirra hag, það álit og traust, sem þær eiga að afla sjer. Álit kvenfólksins vex við það, að starfið, sem þeim er fengið í hendur, er vel af hendi leyst, en það hlýtur að draga úr álitinu, ef framgjarnar en miður hæfar konur gefa kost á sjer, en þeim hæfari konur draga sig í hlje. Mjer er kunnugt um það, að margar hygnar og skynsamar konur líta eins á málið og jeg. Þær eru þeirrar skoðunar, að við það, að nema undanþáguheimildina í burt, mundi kvenþjóðin græða. Jeg vil geta þess, að mjer finst málið svo einfalt og óbrotið, að ekki ætti að vera þörf á að setja það í nefnd. En jeg vona, að háttv. deild sýni málinu þá kurteisi, að vísa því til 2. umr.



Eins og mönnum er kunnugt, þá mæla lög svo fyrir, að karlmenn eru skyldugir til að taka á móti kosningu til sveita- og bæjarstjórna, hvort sem þeim er það ljúft eða leitt. Þetta álít jeg mjög svo ranglátt. Það getur vel verið, að þeir tímar hafi eitt sinn verið, að þetta væri nauðsynlegt, en mjer finst nú vera kominn tími til að breyta þessu. Það er ekkert rjettlæti í því, að sumir menn skuli vera skyldir til að vinna mikinn hluta æfi sinnar í almenningsþágu borgunarlaust, þar sem aðrir þurfa ekki annað að gjöra en sitja hjá og setja út á starfið. Jeg álít, að miklu betra væri, að engan mann væri hægt að kveðja til starfsins, nema með hans eigin vilja, og full borgun kæmi fyrir. Það er hart að þurfa að verja þeim kröfum, sem menn nauðsynlega þurfa til að framfleyta heimili sínu og skylduliði, í annara þarfir, án þess að fá nokkurt endurgjald. Þetta kemur hart niður á karlmönnum, en harðara kæmi það niður á kvenfólkinu. Konan á oftast enn óhægra með að leggjast undir höfuð þau störf, sem hún þarf nauðsynlega að vinna á heimilinu. Hjer er ekki um jafnrjetti að ræða, meðal annars af því, að konan hefir ekki það fjárforræði, sem maðurinn hefir. Jeg veit dæmi til þess, að svo hart var lagt að manni, að takast á hendur oddvitastarf í einni sveit, að hann sá þann kost vænstan að flýja úr sveitinni. En þetta getur konan ekki. Hún getur ekki flúið að heiman; hún hefir ekki fjárráðin. Og það er ekki rjett af því opinbera, að knýja hana frá heimili sinu, þar sem hún ef til vill hefir margra barna að gæta, til þess að vinna að þeim störfum, sem hlytu, ef hún er samviskusöm kona, að taka mikinn tíma.



Jeg leyfi mjer að benda á það, út af ræðu háttv. 1. kgk. þm. (E. B.), að enginn er skyldur að sitja i bæjar- eða sveitarstjórn, nema eitt tímabil í senn, og hver maður á síðan rjett á jafn löngu fríi. Ekki virðist ósanngjarnt, að hið sama gildi í þessu efni um konur sem karla, því rjettindi og skyldur ættu jafnan sem mest að fylgjast að. Skyldan til að taka við kosningu til sveitastjórna hefir vafalaust verið lögð á menn til að tryggja það, að hæfustu menn fengjust til starfsins. En jeg verð að telja það rjett, að ef karlmenn hafa þessa skyldu, þá verði kvenfólkið líka að hafa hana, því engu minni ástæða er til að tryggja það, að hæfustu kvenmenn fáist til starfsins en hæfustu karlmenn. En þyki hart og ósanngjarnt að skylda menn til þessa starfs, þá mætti benda á þá miðlun í málinu, að karlmenn yrðu leystir frá skyldunni, sem nú hvílir á þeim í þessu efni, og konum ekki lögð hún á herðar. Það væri jafnrjetti. Og því síður hættulegt að losa menn við skylduna, sem nú er um fleiri að gjöra en áður var.



Jeg vildi að eins gjöra stutta aths. út af ræðu hv: 1. kgk. þm. (E. B.). Mjer fanst hann gjöra full mikið úr þessari skyldu karlmanna að taka við kosningu. Nefndi hann þar eitt dæmi um mann, er flúið hefði úr sveit sinni, til að komast hjá því, að verða oddviti. Þetta eina dæmi sannar í raun og veru ekki neitt, og er alveg þýðingarlaust í þessu sambandi. Hann taldi þessa skyldu mundu koma harðar niður á kvenfólkinu, ef hún væri lögð þeim á herðar. Jeg játa að svo gæti verið, ef konan væri neydd til að taka við kosningu, en hefði stórt heimili og margra barna að gæta. En jeg efast um, að nokkrum detti i hug, að til slíks geti komið í framkvæmdinni. Ef kona, sem annars þykir hæf til starfsins, skorast undan og ber við heimilisástæðum sínum, og ef menn sjá, að þær ástæður eru rjettmætar, þá verður hún vitanlega leyst undan starfinu. Það dettur engum i hug, að neyða konu með fjölment heimili og fjölda barna til slíks starfs. En ef konum er með lögum heimilað að skorast undan kosningu, þá er hætt við, að það verði til þess, að þær lakari veljist frekar til verksins. Háttv. þm. Seyðf. (K. F.) svaraði því fyrir mig, er háttv. 1. kgk. þm. (E. B.) gjörði svo mikið úr því, hvað menn yrðu að sitja lengi í þessum nefndum. Jeg fæ ekki sjeð, að það sje svo ýkja lengi. Menn fá að vera lausir i 6 ár, þegar þeir hafa starfað í 6 ár, og virðist það mjög sanngjarnt. En það verður að vera borgaraleg skylda allra, karla og kvenna, að vinna að þessum störfum, þegar þeirra þarf við, og á enginn að geta skorast þar undan. Háttv. 1. kgk. þm. (E. B.) kvartaði yfir því, að menn yrðu að starfa endurgjaldslaust. Þetta er raunar ekki alls kostar rjett, því aðalmaður hreppsnefndanna, oddvitinn, fær laun og innheimtumennirnir sömuleiðis. En annars eru sveitafjelögin ekki svo efnum búin, að þau geti goldið fullkomið gjald fyrir alt, sem þau þurfa að láta vinna fyrir sig.

Hákon Kristófersson : Jeg verð að lýsa yfir því, að mjer finst mikil sanngirni felast í þessu frv., en hins vegar er jeg sammála háttv. 1. kgk. þm. (E. B.) í því, að illt er að þurfa að þröngva mönnum í hreppsnefnd, og vissulega er það nóg, að þetta komi fram við okkur karlmennina, þó kvenfólkið verði friðað að þessu leyti. Auk þess gætu stafað af því þau vandræði, að bóndi og húsfreyja yrðu kosin hvort í sína nefndina, hreppsnefnd og sýslunefnd og gæti þá svo farið, að bæði yrðu að vera að heiman i senn, og hvorugt þá eftir til að gæta heimilisins. En jeg verð að vera gagnstæðrar skoðunar við háttv. 1. kgk. þm. (E. B.) í því, að karlmenn geti skorast undan kosningu. Jeg hygg, að með því lagi myndu engir fást í nefndirnar. Jeg veit, að svo mundi að minsta kosti fara þar, sem jeg þekki best til. Ef vel tækist, mætti ef til vill fá 1 eða 2 menn í þá nefnd, sem 3 eða 5 menn ættu að sitja i. Þó jeg kannist fúslega við það, að það er ekki sem sanngjarnast, að meiri hluti hreppsnefnda starfi kauplaust, þá ber hins að gæta, að efnahag hreppanna er allvíðast þannig farið, að það yrði þeim um megn, ef öll hreppsnefndin ætti að fá sanngjarna borgun fyrir starfa sinn. Eins og tekið hefir verið fram, þá er oddvitinn launaður, og sje hann duglegur maður, þá er reyndin sú, að alt aðalstarfið, nema niðurjöfnunin, lendir á honum, og er það ekki nema sjálfsagt. Jeg verð því fallast á það, að konur sjeu undanþegnar þessari nauðung, að verða að taka við kosningu til bæja- og sveitastjórna, hvernig sem á stendur hjá þeim. Jeg get raunar samsint því, að margar konur eru hæfari en ýmsir karlmenn til að sitja i slíkum stöðum, þó jeg á hinn bóginn telji það efasamt, að þá færi sveitastjórnin betur úr hendi, ef hreppsnefnd saman stæði af tómu kvenfólki karlmannalaust. Þó jeg telji, eins og jeg hefi að framan sagt, mikla sanngirni mæla með því, að konur væru undanþegnar kvöð þeirri, er hjer er um að tala, þá lít jeg þó svo á, að þær hafi bundið sjer þær kvaðir sjálfar, með því að óska eftir fullu jafnrjetti við karlmenn i hverju sem er.



Þetta frv. virðist ekki hafa samúð háttv. þm. Barð. (H. K.), og finnur hann því það til foráttu, meðal annars, að ótækt sje, að bæði bóndi og kona hans sjeu hvert í sinni nefndinni, sýslunefnd og hreppsnefnd, því vinnutími þeirra falli saman, og bæði hjónin þurfi þá að vera að heiman í senn. Þetta held jeg að naumast gæti orðið hættulegt. Jeg hefi notið þess sóma, að sitja í báðum þessum nefndum, og hefi jeg þó aldrei orðið að vinna i þeim báðum á sama tíma, og hygg jeg, að það komi aldrei fyrir, að vinnutími beggja nefndanna falli saman. Jeg tók það fram í framsögu minni, að mjer virðist málið svo einfalt, að þarflaust væri að setja það í nefnd, en bjóst hins vegar við, að háttv. deild mundi sýna því þá kurteisi, að lofa því að ganga til 2. umr. En sje svo, að menn óski heldur að málinu verði vísað til nefndar, þá leyfi jeg mjer að gjöra það að tillögu minni, að málinu verði vísað til sveitarstjórnarlaganefndar að lokinni þessari umræðu.

Hákon Kristófersson : Jeg vildi að eins gjöra örstutta aths. við orð háttv. 4. kgk. þm. (B. Þ.). Hann virðist hafa skilið orð mín svo, sem jeg hafi haldið því fram, að sama persónan þyrfti, ef til vill, að vera á sama tíma í báðum nefndunum. En það var alls ekki það, sem jeg átti við. Jeg sagði, að hjón gætu verið í báðum nefndunum og gæti hlotist bagi af því. Mjer er vel kunnugt um það, að vorfundur hreppsnefndarinnar er oft á sama tíma og fundur sýslunefndarinnar. Annars get jeg þess, að mjer þykir leitt, ef háttv. flutnm. (B. Þ.) hefir skilið mig svo, sem jeg vildi leggja fót fyrir frv., því svo er eigi, og finst mjer sjálfsagt, að málinu verði sýnd sú kurteisi, að visa því til umr. Vil líka geta þess, að þó jeg teldi betur fara á því, að konur verði undanþegnar því, að vera skyldar til að taka á móti kosningu, virðist mjer á hinn bóginn og sjálfsagt, að auknum rjettindum fylgi auknar skyldur, og við það verði kvenfólk að sætta sig eins og karlmenn.

Flutnm. (Magnús Pjetursson); Það er ekki stórt á pappírnum frv., sem jeg kem hjer fram með. En þó hefi jeg þegar orðið þess var, að því muni ekki standa „beinn byrr undir báða vængi“ hjer út úr deildinni. Jeg býst við, að allir kannist við, að það er tvent, sem menn hafa ætlast til að áfengistollurinn gjörði; fyrst er það, að takmarka áfengisneytslu í landinu, og hitt, að gefa tekjur í landssjóð, en hvorttveggja þetta setti nú að vera úr sögunni. Víninu er með lögum útrýmt úr landinu, og í stað áfengistollanna er nú kominn nýr tollur, vörutollurinn. Og þó er áfengistollur enn þá hjer á landi. En þá verður að athuga, hvort hann er sanngjarn, og hvar hann kemur niður. En nú er því svo farið, að tollur þessi kemur mest á áfengi, sem notað er í meðul ella sem meðul. Landssjóður á því að hafa tekjur af sjúklingum. Þetta finst mjer rangt, og algjörlega gagnstætt stefnu tolllaga, því það hefir verið stefnan og venjan, að fyrst sje lagður tollur á munaðarvöru, en síðast á nauðsynjavöru. Og hvað á að teljast nauðsynjavara, ef það eru ekki læknislyf ? Mönnum gæti dottið í hug, af því að læknir ber fram frv. þetta, að það sje af eigingirni, eða hagsmunavon fyrir hann og stjettina, en það er rangt. Læknar selja lyf sín eftir taxta, sem landlæknir semur árlega handa þeim, og er þar gjört ráð fyrir ágóða þeim, er þeim er ætlaður af sölunni. Ágóðinn verður því hinn sami af lyfjasölunni, hvort sem verð lyfjanna er hátt eða lágt. Hitt dylst engum, hversu hróplegt ranglæti það er, að leggja skatt á sjúklinga - láta landssjóð græða á því, að menn sýkist. Það er þó sannarlega sjaldnast hægt að segja, að gjaldþol manna aukist við veikindi og sjúkralegur. Jeg hefi átt tal um þetta við menn, og mjer hefir verið sagt, að löggjafarvaldinu hefði að eins láðst, að fella þetta atriði úr lögunum, þegar aðflutningsbannið gekk í gildi. Tekjumissir er það að vísu, ef þetta er felt burtu, en þær tekjur eru rangfengnar. Jeg fjölyrði ekki meira um þetta í bráð, en óska að háttv. deild sýni frv. þá kurteisi, að minsta kosti, að kjósa þriggja manna nefnd, til þess að athuga það, og leyfi því til 2. umr.