Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um stofnun hlutafélags um Síldarverksmiðjur ríkisins. Það má segja að tvær meginástæður liggi til þess að frv. þetta er flutt á þessu þingi. Í fyrsta lagi er á það að líta að á sl. vori blöstu við mjög verulegir og alvarlegir rekstrarörðugleikar hjá Síldarverksmiðjum ríkisins sem óhjákvæmilegt var að bregðast við. Ef ekki hefði verið gripið til aðgerða er eins víst að rekstur verksmiðjanna hefði stefnt í þrot. Í öðru lagi er á það að líta að frv. er til komið vegna þess yfirlýsta markmiðs ríkisstjórnarinnar að stefna að því að afla heimilda til að breyta opinberum fyrirtækjum, sem starfa á samkeppnismarkaði, í hlutafélög og selja þau eftir því sem æskilegt er talið og aðstæður leyfa hverju sinni. Í samræmi við framangreinda stefnu og í ljósi þeirra aðstæðna sem voru í rekstri fyrirtækisins var hafinn undirbúningur að því að breyta rekstrarformi Síldarverksmiðja ríkisins. Var strax á sl. sumri skipuð nefnd sem fékk það hlutverk að móta tillögur þar að lútandi. Nefndin skilaði þeim á sl. hausti og voru nefndarmenn sammála um að leggja til að rekstrarformi Síldarverksmiðja ríkisins yrði breytt í hlutafélag. Stefna ríkisstjórnarinnar og niðurstaða nefndarmanna endurspegla þá skoðun sem hefur vaxið mjög fylgi, bæði hér á landi og erlendis, að ríkið eigi að draga sem mest úr allri atvinnustarfsemi sem er í beinni samkeppni við almennan atvinnurekstur. Þá er jafnframt talið henta að reka opinber fyrirtæki sem þannig háttar til um í hlutafélagsformi. Með þannig formbreytingu er öllum aðilum sem standa að atvinnurekstri í sömu grein búin sambærileg starfsskilyrði hvort sem eigandi fyrirtækisins er einstaklingur, ríki eða aðrir opinberir aðilar. Þær fiskmjölsverksmiðjur sem eru í rekstri á Íslandi starfa langflestar á grundvelli hlutafélagalöggjafarinnar. Rökrétt afleiðing af því er að Síldarverksmiðjum ríkisins, sem starfa á samkeppnismarkaði og eru í eigu ríkisins, verði breytt í hlutafélag og búi þar með við sama rekstrarform og samkeppnisaðilarnir. Ýmis önnur veigamikil rök hníga að því að nýta hlutafélagaformið fyrir fyrirtæki. Má þar nefna að hér á landi, eins og í flestum öðrum löndum hins vestræna heims, hefur löggjafinn skilgreint starfsemi hlutafélaga vandlega og sett ítarlegar reglur þar að lútandi. Í lögum um hlutafélög er kveðið nákvæmlega á um starfssvið stjórnar, framkvæmdastjórnar og aðalfunda. Þar er einnig ákvæði sem verndar rétt minnihlutaeigenda. Hlutafélagaformið er að því leyti hentugt félagsform þegar margir aðilar sameinast um rekstur eins fyrirtækis. Einnig má benda á að rekstur fyrirtækis verður sveigjanlegri. Stjórn getur sótt stuðning við fyrirhugaðar aðgerðir til hluthafa. Unnt er að leita að nýju fjármagni með hlutafjáraukningu og nýjum hluthöfum. Þess má geta að fyrstu lög um Síldarverksmiðjur ríkisins voru sett á árinu 1928. Núgildandi lög um Síldarverksmiðjurnar voru sett á árinu 1938 og hafa að mestu leyti staðið óbreytt síðan. Eru lögin í mörgum atriðum úrelt og ýmis ákvæði þess eðlis að nauðsynlegt er að fella þau úr gildi. Má þar nefna að í þeim er ákvæði um að ríkisstjórnin þurfi að veita leyfi til að reisa eða stækka síldarverksmiðjur. Jafnframt er ríkissjóði í lögunum tryggður forkaupsréttur á síldarverksmiðjum. Þá gera núgildandi lög ráð fyrir að Síldarverksmiðjur ríkisins taki hráefni til vinnslu fyrir reikning innleggjanda en kaupi það ekki. Með öll framangreind atriði í huga er með frv. þessu lagt til að Síldarverksmiðjum ríkisins verði breytt í hlutafélag sem taki við rekstri verksmiðjanna frá og með 1. maí nk. Hlutafélagið tekur við öllum eignum Síldarverksmiðja ríkisins, þar með töldum fasteignum. Fara mun fram mat á eignum og skuldum Síldarverksmiðjanna. Matið verður notað til viðmiðunar þegar hlutafé og eiginfjárstaða nýja félagsins verður ákvarðað. Ekki er gert ráð fyrir að nýja hlutafélagið yfirtaki allt uppsafnað rekstrartap Síldarverksmiðjanna en hins vegar er gert ráð fyrir að ríkissjóður yfirtaki hluta skulda verksmiðjanna. Föstum starfsmönnum Síldarverksmiðja ríkisins, sem nú munu vera um 45 talsins, eru tryggð sömu störf við stofnun hlutafélagsins og þeir gegna nú. Síldarverksmiðjur ríkisins reka nú verksmiðjur á fimm stöðum á landinu: Skagaströnd, Siglufirði, Raufarhöfn, Seyðisfirði og Reyðarfirði auk vélaverkstæðis á Siglufirði. Eru verksmiðjurnar vel tækjum búnar. Ekki er ofsögum sagt að verksmiðjurnar séu burðarás í atvinnulífi flestra viðkomandi sveitarfélaga. Á Skagaströnd er eingöngu unninn fiskúrgangur. Í hinum verksmiðjunum hefur um árabil aðallega verið framleitt mjöl og lýsi úr loðnu. Afkastageta þessara fjögurra verksmiðja er talin vera tæplega 30% af afkastagetu allra fiskmjölsverksmiðja í landinu. Á undanförnum sex árum hafa Síldarverksmiðjur ríkisins að meðaltali tekið á móti og unnið úr tæplega 25% af því magni sem landað var hjá innlendum bræðslum. Mest var móttekið á árinu 1986, 31,4% en minnst á árinu 1991, 12,5%. Það ár fór tvennt saman. Annars vegar var loðna gengin austur fyrir land þegar veiðar hófust. Verksmiðja SR á Siglufirði tók þar af leiðandi á móti litlu magni þar sem of langur siglingartími var af miðum til Siglufjarðar. Hins vegar var verið að ljúka enduruppbyggingu á verksmiðjunni á Seyðisfirði þannig að hún tók einnig á móti litlu magni. Sjö af síðustu átta árum hafa Síldarverksmiðjur ríkisins verið reknar með tapi. Eigið fé félagsins hefur rýrnað að sama skapi. Í árslok 1986 var eigið fé félagsins um 800 millj. kr. á verðlagi ársins 1990 en í árslok 1991 má gera ráð fyrir að það hafi verið komið niður í um það bil 150 millj. kr. Tap síldarverksmiðjanna má m.a. rekja til brests í loðnuveiðum. Á árinu 1990 var ráðist í enduruppbyggingu á Seyðisfirði. Kostnaður af breytingum fór langt fram úr áætlun og er fyrirsjáanlegt að sú framkvæmd muni verða verksmiðjunum fótakefli verði ekkert að gert. Gera má ráð fyrir að uppsafnaðar skuldir Síldarverksmiðja ríkisins hafi verið á bilinu 1.300--1.400 millj. kr. í árslok 1991. Framlag rekstrar til afskrifta og fjármagnskostnaðar miðað við framleiðslu í meðalári nemur um 13--14% af tekjum samkvæmt rekstraráætlun verksmiðjanna. Miðað við þá forsendu munu Síldarverksmiðjur ríkisins ekki geta staðið undir greiðslubyrði vaxta og afborgana af þegar teknum langtímalánum. Er því með frv. þessu, í tengslum við stofnun hlutafélagsins, leitað heimildar til að ríkissjóður yfirtaki allt að 500 millj. kr. af skuldum verksmiðjanna að undangengnu mati sjútvrn. og fjmrn. á rekstrarhæfni verksmiðjanna þannig að eiginfjárstaða hins nýja félags verði viðunandi. Verði frv. þetta að lögum er lagður grunnur að næsta skrefi málsins sem er að einkavæða fyrirtækið. Ríkissjóður verður einn eigandi allra hlutabréfa í hinu nýja félagi í upphafi. Enda þótt ríkissjóður verði eigandi allra hlutabréfanna við stofnun þess er fyrirhugað að selja öðrum hlutabréf í félaginu eða einstakar eignir þess. Skal við söluna sérstaklega horft til heimamanna og starfsmanna á þeim stöðum þar sem verksmiðjur eru starfræktar. Meta þarf sérstaklega hvenær aðstæður eru ákjósanlegar til sölu áður en ákvörðun verður tekin þar um. Að mati fiskifræðinga eru horfur vænlegar um loðnuveiðar næstu tvö ár, vænlegri en oft áður. Það ætti að geta leitt til betri sölumöguleika og að hæfilegir samningar um sölu náist þegar þar að kemur. Herra forseti. Ég hef þá lokið við að gera í aðalatriðum grein fyrir þeim ástæðum sem liggja til þess að þetta frv. er flutt og lagt er til að Síldarverksmiðjum ríkisins verði breytt í hlutafélag og heimiluð verði í framhaldi af því sala á fyrirtækinu. Ég legg svo til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Herra forseti. Ég er ekki sannfærður um að hér sé verið að stíga rétt eða nauðsynlegt skref og læt í ljósi þá persónulegu skoðun mína. Hins vegar vil ég greina frá því að innan míns þingflokks er meiningarmunur um þetta mál og t.d. taldi fyrrv. sjútvrh. það gott ráð að breyta Síldarverksmiðjum ríkisins í hlutafélag. Síldarverksmiðjur ríkisins hafa fært þjóðarbúinu mikinn auð á umliðnum áratugum. Það er að vísu rétt að þær hafa átt í erfiðleikum á síðustu tveimur árum sérstaklega. Þar verkar saman loðnubrestur og mikil uppbygging eða endurnýjun á verksmiðjunni á Seyðisfirði sem reyndist mjög dýr. En nú eru batnandi horfur eins og hæstv. sjútvrh. greindi frá varðandi loðnuveiðar og líklegt að Síldarverksmiðjur ríkisins geti unnið sig út úr þeim vanda sem þær eru í á næstu tveimur árum og ríkið þyrfti þá ekki að yfirtaka skuldir þeirra vegna. Það hefur staðið Síldarverksmiðjunum fyrir þrifum á undanförnum árum að þær eiga ekki loðnuskip og líka það að of margar loðnuverksmiðjur eru í landinu miðað við þann skipastól sem loðnuveiðar stundar. Þar af leiðir að hér hafa menn verið í fjárfestingum sem ekki hafa verið fullkomlega rökréttar. Samkeppnisstaða Síldarverksmiðja ríkisins hefur af þeim sökum verið örðugri en þurft hefði að vera. Hér er um mjög stórt fyrirtæki að ræða og í raun mjög gott fyrirtæki að því leyti að þær eiga tvær mjög góðar loðnuverksmiðjur og jafnframt mjög vel búið verkstæði á Siglufirði. Nú er fyrirsjáanlegt að hið stóra og góða fyrirtæki verði limað sundur og afhent öðrum. Ég vona sannarlega að það verði ekki til mikilla óheilla. Mér þætti sjónarsviptir að ef Síldarverksmiðjur ríkisins hættu starfsemi sinni á Siglufirði og ég tel að það yrði mikið áfall fyrir Siglufjörð ef svo færi. Ég sé ekki að við séum að vinna rétt eða gott verk með því að afhenda þetta einstaklingum. Um það er mikill efi í mínu brjósti. Allt um það þá ætla ég ekki að reyna að bregða fæti fyrir málið en vildi láta þessi varnaðarorð mín koma fram við 1. umr.

Virðulegi forseti. Ástæða er til þess að fagna því að frv. er komið fram, svo sjálfsagt og eðlilegt sem það er að breyta ríkisfyrirtæki, sem annast rekstur síldarverksmiðja, í hlutafélag vitaskuld með það fyrir augum að selja hlutabréfin á markaði þannig að eignarhald þess fyrirtækis breytist. Allt á sinn tíma, Síldarverksmiðjur ríkisins einnig. Ég efast ekki um að á þeim tíma sem það ágæta fyrirtæki hóf starfsemi sína voru rök sem mæltu með því að ríkið hlutaðist til um rekstur á síldarverksmiðjum á Íslandi. Síðan eru einfaldlega liðin býsna mörg ár og áratugir og aðstæður hafa breyst. Ekkert það sem þá var talið réttlæta eignarhald ríkisins á síldarverksmiðjum er fyrir hendi í dag. Verkkunnáttan sem þarf til þess að reka síldarverksmiðjur er fyrir hendi. Það hefur sýnt sig vegna þess að síldar- og loðnuverksmiðjur eru reknar allt í kringum landið af einstaklingum, hlutafélögum og útgerðarmönnum sem þekkja og kunna vel til verka. Möguleikar manna til þess að kaupa sig inn í þennan rekstur, sem þá voru e.t.v. ekki til staðar, þekkjast í dag og það er mjög athyglisvert þegar við skoðum þá þróun sem hefur orðið í eignarhaldsbreytingum á tilteknum verksmiðjum að þá er það svo í flestum tilvikum að ég hygg ef ekki öllum að sala á einstökum loðnuverksmiðjum hefur einatt orðið til þess að breikka það eignarhald. Sannleikurinn er sá, eins og hv. 1. þm. Norðurl. v. vakti athygli á, að mjög hörð samkeppni er um loðnuna við landið og verksmiðjurnar þurfa að leggja mikið á sig til þess að ná í hana. Þær hafa margar hverjar, sem það hafa getað, brugðið á það ráð að reyna að tengjast sem best útgerðum bæði með því að kaupa loðnuskip og einnig með því að laða til rekstrarins einstaka útgerðarmenn í því skyni að tryggja betur hráefnisöflun viðkomandi verksmiðja. Allt þetta hefur orðið til þess, eins og hv. þm. vakti réttilega athygli á, að staða þessara verksmiðja til þess að afla sér hráefnis hefur gerbreyst. Nú má orðið heita nauðsynleg forsenda fyrir því að geta rekið verksmiðju að einhverju viti að hafa með höndum nokkurt eignarhald á skipi í því skyni að geta tryggt sér hráefnisöflun. Núverandi fiskveiðistjórnun gerir ráð fyrir að menn leiti fanga um að sameina veiðiheimildir einstakra skipa. Um þetta hygg ég að sé býsna mikil sátt í þjóðfélaginu. Menn eru almennt komnir að þeirri niðurstöðu að skip séu of mörg miðað við þann afla sem við erum a.m.k. að veiða í dag. Þess vegna sé það hluti af þeirri hagræðingu sem menn telja nauðsynlega í íslenskum sjávarútvegi að menn sameini aflaheimildir með einum eða öðrum hætti. Ég á ekki von á að um þetta sé svo mikill ágreiningur þó um aðra þætti fiskveiðistefnunnar sé ágreiningur. Þannig hafa menn auðvitað staðið að verki í loðnubransanum og nú er ekki óalgengt að skip séu með einn og hálfan loðnukvóta. Þetta þýðir einfaldlega að færri skip bjóða núna loðnu til sölu en fyrir nokkrum árum sem gerir það að verkum að samkeppnin um hráefnið hefur verið að aukast. Síðan hefur það gerst, eins og allir vita og ég hef verið að nefna hér, að útgerðirnar hafa verið að tengjast æ meir verksmiðjunum sem gerir það að verkum að þær verksmiðjur sem ekki hafa átt kost á skipum eða ekki átt skip hafa einfaldlega orðið undir, hafa ekki fengið hráefni. Dæmi eru um að skip sigli í stórum stíl fram hjá einstökum höfnum og einstökum verksmiðjum af því að þau eru á leið til heimahafnar. Útgerðarmynstur loðnuskipanna hefur verið að breytast að þessu leyti. Sú var tíðin að menn vissu nánast aldrei þegar þeir lögðu úr höfn hvar þeir mundu landa sinni loðnu. Nú er það þannig með fjölmörg skip að þau eru gerð út frá tiltekinni höfn í því skyni að landa loðnunni þar hvenær sem möguleiki er á. Þetta hefur auðvitað gerbreytt allri aðstöðunni og átt sinn þátt í því m.a. að Síldarverksmiðjur ríkisins hafa átt í verulegum erfiðleikum. Margir hafa orðið til þess að hafa stór orð um stöðu Síldarverksmiðja ríkisins, skuldastöðu þeirra, rekstrarafkomu o.s.frv. Ég ætla ekki að setja mig í neitt dómarasæti þar um. Kjarni málsins er auðvitað sá að mjög miklir erfiðleikar hafa verið í þessari grein. Það hefur verið verðfall og mjög mikið aflaleysi á loðnu undanfarin ár. Síldarverksmiðjur ríkisins, þetta stóra batterí með mikla fjárfestingu, hefur orðið mjög illilega fyrir barðinu á þessu. Eins og fram kom í máli hæstv. sjútvrh. er það ekki nema önnur ástæðan eða ein ástæðan fyrir því að nauðsynlegt er nú að breyta fyrirtækinu í hlutafélag. Aðalástæðan er allt önnur og hefur í sjálfu sér ekkert með rekstrarstöðu þessa fyrirtækis að gera. Nákvæmlega sömu rök finnst mér gilda fyrir því að einkavæða þetta fyrirtæki þó að staða þess væri mjög góð, fyrirtækið væri forríkt og stæði vel, að aldrei hefði komið neinn aflabrestur og allar aðstæður hefðu verið mjög hagstæðar. Aðalástæðan fyrir því að eðlilegt er að breyta þessu fyrirtæki nú, og þó fyrr hefði verið, er sú að engin rök mæla með því að ríkið sé að fást við þennan atvinnurekstur núna. Það er ekkert fyrir hendi sem menn töldu að væri og var örugglega fyrir hendi á þeim tíma sem verksmiðjurnar voru stofnaðar. Þetta er ekki til staðar núna. Hitt er miklu óeðlilegra að ríkið sé að fást við atvinnurekstur af þessu tagi þar sem samkeppnin er svona grimm í beinni samkeppni við einstaklinga þegar til staðar er öll þessi þekking sem þarf til þess að reka loðnuverksmiðjur í landinu og þess vegna mælir ekkert með því að ríkið sé að fást við þá hluti. Þegar verið er að stíga skref af þessu tagi sem felur það í sér að eignarhald ríkisins sleppir og einstaklingum er seld fyrirtækið vaknar mjög oft þessi spurning: Hver verður nú eigandinn? Er líklegt að það verði hinn voðalegi ,,kolkrabbi`` sem menn telja að sé að læsa sig um allt íslenskt atvinnu-, efnahags- og athafnalíf? Því er til að svara að kolkrabbinn svonefndi hefur ekki séð mikla arðsemi í því að fjárfesta í íslenskum sjávarútvegi og það er út af fyrir sig dálítið umhugsunarefni og segir manni kannski nokkra sögu um stöðu sjávarútvegsins, að þeir sem hafa leitað eftir arðsemi af sínu eigin fé hafa ekki séð ástæðu til þess að fjárfesta í þessari grein. Ég held að langlíklegasta þróunin hljóti að verða sú að aðilar í þessari grein og alveg sérstaklega heimamenn, sem hafa beinna hagsmuna að gæta, muni leita leiða til þess að eignast hlut í þessum fyrirtækjum til þess að tryggja að rekstur þeirra verði sem eðlilegastur í framtíðinni, til sem mestra hagsbóta fyrir þeirra pláss. Og miðað við þá þróun sem ég rakti áðan og hefur verið að eiga sér stað er auðvitað líklegast að þeir aðilar, sem hafa þarna beinna hagsmuna að gæta og vilja tryggja þennan rekstur sem hnökralausastan í framtíðinni, muni freista þess að eignast hlutabréf í Síldarverksmiðjum ríkisins, eins og það fyrirtæki heitir nú, í því skyni að fjárfesta í þeim atvinnurekstri. Ég held að það sé ekkert ofmælt sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði áðan að mikillar hagræðingar er þörf í þessari grein vegna þess að verksmiðjurnar eru of margar. Mér finnst að vel mætti hugsa sér og skoða í mestu vinsemd, eins og skáldið segir, hvort ekki mætti nota tækifærið sem nú gefst með sölu Síldarverksmiðja ríkisins til þess að stíga eitthvert skref í þessa átt. Á þessu stigi málsins vil ég ekki segja í hverju það ætti að vera fólgið. Ég held að eðlilegt væri að aðrir sem skoðað hafa þau mál betur hefðu meira um það að segja. En auðvitað væri hægt að hugsa sér ýmislegt í þessum efnum sem vissulega gæti þó orðið til hagsbóta fyrir atvinnulíf viðkomandi staða. Ég er ekki að tala um að leggja niður atvinnustarfsemi í tengslum við verksmiðjuna. Ég er að tala um aðra hluti sem gætu falið í sér aukna samvinnu, að menn kysu að hafa ekki endilega loðnuvinnslu með fullum þunga í hverri þeirri verksmiðju sem nú er starfandi heldur einhvers konar aðra starfsemi af því tagi. Þetta er alla vega hlutur sem mér finnst alveg ómaksins vert að menn velti fyrir sér. Ef heimamenn t.d. sjá sér hag í slíkum breytingum á atvinnurekstri í sínu heimahéraði þá reyni ríkið fremur að greiða fyrir þeirri hagræðingu en að trufla hana. Ég tel ekki að ríkið eigi að standa að málinu þannig að það sé að keyra fram einhverjar breytingar í trássi við vilja heimamanna. Ég er miklu frekar að tala um, ef hægt væri, að ríkið notaði tækifærið nú ef heimamenn, sem þarna kæmu að máli, teldu ástæðu til að gera einhverjar breytingar og að ríkið auðveldaði, greiddi fyrir þessum breytingum. Ég vek athygli á að í 9. gr. frv. er gert ráð fyrir því að fjmrh. sé heimilt að yfirtaka skuldir verksmiðjanna að fjárhæð 500 millj. Ekki er ólíklegt að með þessu skapist eitthvert svigrúm af því tagi sem ég er að tala um mjög almennum orðum vegna þess að mér finnst engin ástæða til þess að vera að slá neinu föstu um þetta eða nefna nein dæmi vegna þess að ég er ekki búinn að skoða það mál nægilega vel. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að það er alveg hárrétt sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði. Hagræðingar er þörf í greininni. Nauðsynlegt er að breyta þannig að hin grimmilega samkeppni um hráefnið sé ekki öll á annan veginn eins og núna og þess vegna væri athugandi að við notuðum tækifærið nú til þess að hagræða í greininni. Að lokum vil ég nefna atriði sem mér finnst skipta verulegu máli í þessu sambandi og það er hvert líklegt söluverð verksmiðjanna verður. Í loðnuverksmiðjugeiranum eru fjölmörg fyrirtæki fyrir úti um allt land eins og kemur fram í fylgiskjölum frv. Þessi fyrirtæki þurfa að starfa áfram í samkeppni alveg eins og þau eru að gera núna. Væntanlega í samkeppni við hið nýja fyrirtæki sem rís á grunni Síldarverksmiðja ríkisins. Þess vegna þarf að búa svo um hnútana að ekki verði um neina óeðlilega viðskiptahætti að ræða, svo að ég orði það nú þannig, sem gera það að verkum að fyrirtæki sem rísa á þessum grunni hafi aðstöðu sem önnur fyrirtæki í greininni geta ekki búið við. Þau fyrirtæki sem eru í eigu einstaklinga, útgerðarmanna, hlutafélaga og almennings hafa orðið að fjárfesta í stórum stíl í mjög dýrum tæknibúnaði. Og kröfurnar sem eru fram undan í þessum efnum eru um aukna fjárfestingu, auknar mengunarvarnir, aukinn búnað til þess að nýta orku o.s.frv. o.s.frv. Við höfum fylgst með þeim deilum sem hafa farið fram í þeim stóra sjávarútvegsbæ, Reykjavík, þar sem svo virðist sem stór hópur fólks telji að hin merka og ágæta atvinnustarfsemi sem fram fer úti á Granda sé óvelkominn gestur í sjávarútvegsplássinu, verstöðinni Reykjavík, svo undarlegt sem nú það hljómar í eyrum okkar sem búum úti á landi. Engu að síður er það þannig og endurspeglar fyrst og fremst þá miklu kröfu sem uppi er í þjóðfélaginu um að fyrirtækin auki fjárfestingu sína í alls konar búnaði, tækjum og vélum, sem er býsna dýr. Þess vegna skiptir það mjög miklu máli fyrir þá samkeppnisstöðu sem fyrirtækjunum verður búin í framtíðinni og að þannig verði búið um hnútana að hin nýju fyrirtæki eða hið nýja fyrirtæki, hvernig sem þessi mál þróast, sem rís á grunni Síldarverksmiðja ríkisins hafi ekki neina óeðlilega samkeppnisstöðu í framtíðinni að þessu leyti. Ég tel nauðsynlegt að viðra þessar --- ég segi nú ekki áhyggjur mínar en þessi sjónarmið mín vegna þess að ég veit að hæstv. sjútvrh. hefur mikinn skilning á málinu. Ég treysti honum manna best til þess að standa vel að sölu fyrirtækisins svo nauðsynleg sem hún er. Ég vil þess vegna ítreka að ég fagna framlagningu frv. og vænti þess að það fái hraða, vandaða og góða meðferð í þinginu og verði samþykkt sem lög frá Alþingi vel fyrir vorið.

Virðulegur forseti. Þetta mun vera annað frv. ríkisstjórnarinnar um sölu á ríkisfyrirtæki, eða breytingu í hlutafélag, sem kemur fram á þessu þingi og er auðvitað hluti af stefnu ríkisstjórnarinnar, þ.e. að einkavæða og selja ríkisfyrirtæki. Mig langar í upphafi að fara fáeinum orðum um þau mál almennt. Fyrst vil ég segja að ég er alls ekki á þeirri skoðun að ríkið eigi endilega að eiga öll fyrirtæki sem eru í eigu þess núna. Ég tel fulla ástæðu til þess að hafa þau mál ævinlega í skoðun og ekkert eðlilegra en ríkið selji sambærileg fyrirtæki og eru almennt orðin í eigu landsmanna og ekki neinar sérstakar röksemdir fyrir því að ríkið eigi viðkomandi fyrirtæki. Þetta fyrirtæki, Síldarverksmiðjur ríkisins, er að mörgu leyti mjög sérstakt. Ég held að menn verði líka að skoða hvert og eitt fyrirtæki sem kemur til afgreiðslu í hv. Alþingi í tengslum við þær hugmyndir að það eigi að selja þau. Síldarverksmiðjur ríkisins eru mjög gamalt fyrirtæki í eigu ríkisins og miklar breytingar hafa orðið á löngum tíma. Ég ætla ekki að endurtaka lýsingar á því en bendi á að skuldastaða Síldarverksmiðja ríkisins hefur gerbreyst á örfáum árum. Árið 1986 skuldaði fyrirtækið alls samtals 484 millj., ef ég man rétt, en skuldar núna 1.300--1.400 millj. Tvær aðalástæður eru fyrir þessari skuldaaukningu. Önnur er gífurlegt tap verksmiðjanna á þessum árum, hin er endurnýjun eða réttara sagt ný verksmiðja á Seyðisfirði. Ef grannt er skoðað er framtíð Síldarverksmiðja ríkisins kannski fólgin í verksmiðjunni á Seyðisfirði og svar við þeirri þróun sem er í gangi, þ.e. sífellt auknum kröfum til þess að mjölið verði betra sem verið er að bjóða upp á. Í þeirri verksmiðju er unnið gæðamjöl og fyrir það fæst miklu hærra verð en annað mjöl. Afkastageta annarra verksmiðja í landinu til að framleiða slíkt gæðamjöl er lítil eins og er. Þannig verður að skoða allt sem hér er til meðferðar í því ljósi. Þrátt fyrir möguleikana á að selja hluta framleiðslunnar á miklu hærra verði eins og er fyrir hendi hjá Seyðisfjarðarverksmiðjunni þá er niðurstaða nefndar sem fór yfir málin sú að Síldarverksmiðjur ríkisins gætu ekki vænst þess að standa undir öllum sínum skuldum með þeim áætlunum sem menn höfðu um loðnubræðslu á næstu árum, því miður. Nú ætla ég ekki að gerast spámaður um það hvort sú nefnd hafi rétt fyrir sér. Hins vegar er rétt að rifja það upp að Síldarverksmiðjur ríkisins hafa ekki tekið við peningum af hendi ríkisins nema í mjög litlum mæli við stofnun fyrirtækisins. Síðan hafa ekki verið lagðir peningar inn í fyrirtækið að öðru leyti en því að yfirmenn Síldarverksmiðjanna munu hafa verið um eitt ár á launum hjá ríkinu einhvern tíma þegar verst gekk í sögu þess. Þannig má segja að Síldarverksmiðjur ríkisins séu dæmi um margt sem er æðisveiflukennt í útgerðinni hjá okkur og sannar það sem sagt var áður að svikull er sjávarafli. Að mínu viti er alls ekki öll nótt úti enn um að Síldarverksmiðjur ríkisins geti skilað miklum arði til þjóðarbúsins. Og mér segir svo hugur um að í hinum nýju kröfum um gæðamjöl muni framtíð þessarar starfsemi fólgin hvort sem hún verður í eigu ríkisins eða einhverra annarra. Í sambandi við meðferð málsins tel ég skipta almestu máli að haldið verði um það af festu og varúð vegna þess að um mikla atvinnustarfsemi er að ræða á vegum fyrirtækisins. Styrkur fyrirtækisins hefur verið í því fólginn að geta tekið á móti hráefni á fleiri en einum stað á landinu. Ég veit vel að önnur fyrirtæki hafa leiðst út í að taka meiri þátt í útgerð og reyna þannig að fá til sín meira af því hráefni sem hefur verið til staðar á hverjum tíma. En Síldarverksmiðjur ríkisins hafa þrátt fyrir allt verið með allt að þriðjungi þess afla sem komið hefur á land og það er ekki svo lítið. Við erum því að tala hérna um mjög stórt fyrirtæki og ég vara mjög við því að menn fari að líta á hugmyndina um sölu á Síldarverksmiðjum ríkisins sem einhvers konar lykil að því skríni sem ég ímynda mér að ýmsir vilji að opnist, þ.e. að einhvers konar úrelding á verksmiðjum í landinu eigi öll að koma niður á starfsemi Síldarverksmiðja ríkisins. Ég hef ákveðinn grun um vissir aðilar í bransanum, eins og sagt var áðan, vildu nú helst að þannig yrði farið að. Ég tel að skoða eigi þetta mál gaumgæfilega eins og ég sagði áðan. Ég get út af fyrir sig ekki sett mig upp á móti því að Síldarverksmiðjum ríkisins verði breytt í hlutafélag. Þó finnst mér einn stór galli vera á því og hann er sá að fram að þessu a.m.k. hafa menn haft þann hátt á gagnvart hlutafélögum sem eru að öllu leyti í eigu ríkisins að stjórnir fyrirtækjanna hafa eingöngu verið skipaðar af viðkomandi ráðherra. Þegar um stór eða jafnvel mjög stór fyrirtæki er að ræða tel ég mjög óeðlilegt að stjórn þeirra sé þannig. Þess vegna tel ég fulla ástæðu til að velta því fyrir sér, úr því að menn telja að hlutafélagaformið eigi að vera ráðandi í rekstri fyrirtækja, líka þeirra sem ríkið á aðild að, að menn komi sér niður á sérstaka aðferð við að skipa stjórn þessara fyrirtækja þannig að hægt sé að koma inn sjónarmiðum þeirra opinberu aðila sem hlut eiga að máli, Alþingis Íslendinga, sem auðvitað ber ábyrgð á eigum ríkisins og á að taka þátt í að stjórna þeim. Mér finnst að taka hefði átt á þessum málum fyrir langa löngu og ekki setja viðkomandi ráðherra í þá aðstöðu að skipa alfarið alla stjórn slíkra fyrirtækja. Þess vegna tel ég, ef þessi breyting verður gerð, að skoða eigi vandlega hvort í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins verði ekki kosið núna með sérstökum hætti og breyting verði þá á því þegar búið er eða ákveðið er að selja meiri hlutann í fyrirtækinu. En á meðan ríkið á hlut að máli og meiri hluta í þessu fyrirtæki verði það ekki sett á hendur einum ráðherra að velja sína flokksmenn í stjórnina. Þannig held ég að eigi t.d. að skoða málin í sambandi við Sementsverksmiðju ríkisins ef af því verður að henni verði breytt í hlutafélag. Ég tel fráleitt að farið verði að selja hlut í því fyrirtæki vegna einokunaraðstöðu þess á markaðnum. Ég held að skoða verði hvert og eitt þeirra fyrirtækja sem er fjallað um á þessum nótum, annars vegar að breyta þeim í hlutafélag þar sem ekki eru yfirlýstar skoðanir á lofti um að eigi að selja þau og hins vegar þeim fyrirtækjum sem á að selja. Sum fyrirtæki, sem komið hafa til umræðu í vetur, eru orðin að hlutafélögum og skemmst er að minnast að við afgreiðslu fjárlaga var ákveðið að gefa heimild til þess að selja hlutafé í Bifreiðaskoðun Íslands sem mér finnst benda eindregið til þess að menn vandi sig ekki nóg í sambandi við einkavæðingu. Það að meiri hlutinn á Alþingi skuli hafa gefið heimild til þess að selja hlutafé í Bifreiðaskoðun Íslands bendir til þess að menn hafi nákvæmlega ekkert hugsað sig um og né velt því fyrir sér hvað búið er að gerast í því máli. Það sem er búið að gerast er að ríkið hefur stofnað fyrirtæki með öðrum aðilum í þjóðfélaginu og gefið því fyrirtæki einkarétt á því að skoða bifreiðar fram að aldamótum. Gjaldskráin hefur verið geysihá. Menn hafa mótmælt því og fengið þau svör að það sé eðlilegt og til hagsbóta fyrir neytendur að fyrirtækið hafi háa gjaldskrá til að byrja með en síðar meir muni það koma neytendum til góða. Hvað svo? Svo lýsir meiri hluti á Alþingi því yfir að selja eigi hlutafé í fyrirtækinu. Hvenær á að skila arðinum til neytenda? Ætlar einhver að halda því fram að þegar búið er að selja fyrirtækið eigi þeir aðilar sem boðið verður upp á og koma til með að kaupa hlutafé í fyrirtækinu að fá þau svör að þeir eigi ekki að fá neinn arð af sínum hlutafjárkaupum vegna þess að búið sé að segja við neytendur að þeir eigi að fá eitthvað til baka af því sem þeir lögðu í stofnkostnað? Nei, það verður ekki aldeilis þannig. Ef menn selja hlutaféð eru þeir að kveðja þann möguleika að skila til baka arðinum til þeirra aðila sem hafa verið að byggja upp Bifreiðaskoðun Íslands með viðskiptum sínum. Ég vara mjög við því að halda áfram á þessari braut og ég tel reyndar að gera þurfi sérstaka athugun á Bifreiðaskoðun Íslands með það fyrir augum að einhver ákveðinn árafjöldi verði tekinn í að skila þessu herfangi til baka. Ef á í raun og veru að einkavæða þetta fyrirtæki og selja hlut í því verður ríkið fyrst, meðan það hefur afl til þess og á svona stóran hlut í fyrirtækinu, að sjá til þess að svo gangi fram sem yfirlýst hefur verið að neytendur fái til baka það sem þeir hafa lagt inn. Úr því sem komið er tel ég hins vegar eðlilegt að stefna að því að Bifreiðaskoðun Íslands verði ekki einkaaðili á markaðnum og að aðrir aðilar fái tækifæri til þess að keppa við það fyrirtæki. En núna meðan það liggur fyrir að búið er að moka gróða inn í fyrirtækið með því að láta neytendur borga stofnkostnaðinn á svona fáum árum geta menn ekki rokið í það að fara að selja hlutafé í því. Ég nefni þetta hér vegna þess að ég sé á því og fleiru að menn hafa ekki velt hlutunum gaumgæfilega fyrir sér þegar þeir voru að ákveða með hvaða hætti ætti að ná fé út úr einkavæðingu á því ári sem nú er að líða. Því hér hafa menn sett sér markmið sem er að selja hlutafé á vegum ríkisins fyrir einn milljarð á árinu og þeir munu ekki hafa þann gróða upp úr sölunni á Síldarverksmiðjum ríkisins eða svo virðist ekki vera ef menn eru í alvöru að hugsa um að leggja því fyrirtæki til hálfan milljarð um leið og það yrði hugsanlega selt. Ég tel, eins og ég sagði áðan, að við munum eðlilega ræða hvert og eitt af þeim málum sem koma inn og alls ekki sé ástæða til þess að slá neinu föstu fyrir fram um að maður verði með eða móti. Það verður að skoða hvert og eitt mál sér og ég tel, eins og ég sagði áðan, að til greina komi að gera Síldarverksmiðjur ríkisins að hlutafélagi. Hins vegar hefur maður ákveðinn fyrirvara á þessum málum vegna þess að spor ríkisstjórnarinnar í þeim málum sem hún hefur verið að vinna að, hræða orðið töluvert. Þar er flumbrugangurinn gífurlegur og menn hafa ekki sést fyrir. Þess vegna vil ég meina að menn verði að gefa sér tíma til þess að fara betur af stað en gert hefur verið í vetur. Og ég óska þess mjög að menn gefi sér allan þann tíma sem til þarf vegna þess að hér er á ferðinni geysilega stórt mál sem má ekki verða til þess að setja atvinnulíf úr skorðum í þeim byggðum þar sem verksmiðjan hefur rekið starfsemi sína og það má heldur ekki verða til þess að setja meira úr skorðum en orðið er í þeirri starfsemi sem almennt er rekin í landinu í greininni. Þess vegna verða lokaorð mín hér þau að við skulum fara að öllu með gát og ekki gefa okkur það fyrir fram að farið verði að selja hlutafé í Síldarverksmiðjum ríkisins á þessu ári.

Herra forseti. Ég held að segja megi að á þessu máli séu margar hliðar og að til sanns vegar megi færa hið fornkveðna að tvær hliðar, hið minnsta, séu á hverju máli og eigi nú mjög vel við hér. Það má auðvitað ræða þetta mál fyrst og fremst út frá spurningum pólitísks eðlis um afstöðu manna til einkavæðingar versus annarra rekstrarforma í landinu og láta það liggja á milli hluta hvers eðlis atvinnustarfsemin er og hvaða áhrif hún hefði t.d. á atvinnuhagsmuni í einstökum byggðarlögum. Það er ein nálgun í málinu en ekki sú skynsamlegasta að mínu mati þó sjálfsagt sé að hafa hana undir. Í öðru lagi má líta á þetta frá algerlega gagnstæðri hlið og velta fyrst og fremst fyrir sér spurningum um framtíð Síldarverksmiðja ríkisins frá sjónarhóli mjöliðnaðarins í landinu, stöðu hans, afkomu og framtíðarhorfum. Í þriðja lagi mætti skoða þetta fyrst og fremst út frá ástandi efnahags- og atvinnumála, ástandi á peningamarkaði og þeirra líklegu áhrifa af því að setja slíkt fyrirtæki á markað sem hér á í hlut. Ég vil byrja á því að taka það fram að ég hef verið þeirrar skoðunar og margoft lýst henni á Alþingi og annars staðar að fyrirtæki af tagi Síldarverksmiðja ríkisins sé eitt þeirra í opinberri eigu sem ég tel fyllilega ástæðu til að skoða hvort betur væri komið undir öðrum rekstrarformum. Ég hefði gjarnan viljað skipta umræðum um þátttöku ríkisins í atvinnurekstri eða spurningu um einkavæðingu, allt hvað menn vilja nú kalla það, eftir því hvers eðlis viðkomandi rekstur væri og hvaða stöðu hann hefði í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar. Ég er þeirrar skoðunar að þar sem um er að ræða þátttöku ríkisins í atvinnurekstri, í fyrirtækjum sem ekki hafa einokunarstöðu eða drottnunarstöðu á íslenskum markaði sem eru í beinni samkeppni við einkarekin fyrirtæki og eru ekki það stór hluti af viðkomandi atvinnugrein að sköpum skipti, þá sé sjálfsagt mál að skoða hvort eðlilegt sé að ríkið dragi sig út úr slíkum rekstri. Dæmi um þetta hafa verið til umræðu á undanförnum árum. Fyrirtæki eins og Ferðaskrifstofa ríkisins á sínum tíma, ríkisprentsmiðjan Gutenberg og segja má að að nokkru leyti eigi hið sama við um Síldarverksmiðjur ríkisins. Af þessum sökum er því fullkomlega eðlilegt að menn taki málið til skoðunar. En á sama tíma er nauðsynlegt að hafa í huga að margt er að athuga og ég vona svo sannarlega að í þessu máli séu menn tilbúnir að ræða gersamlega hleypidómalaust á báða bóga um vænlegustu aðferðir í þessu sambandi, bindi sig ekki í einhverjar kennisetningar um einkavæðingu einkavæðingarinnar vegna eða öfugt ef einhverjum skyldi detta í hug að leggjast algerlega gegn þessu máli vegna þess að hann vildi fyrir alla muni sjá þennan rekstur um aldur og ævi í opinberri eigu. Til þess að fyrirbyggja allan misskilning, ef hann skyldi ella láta á sér kræla, þá er rétt að taka fram að ræðumaður er ekki í þeim hópi og hefur ekki verið um árabil. Mér finnst reyndar tvennt vega þyngst í því að eðlilegt sé að taka þetta mál til skoðunar og þarft að mörgu leyti. Hið fyrra er að hér á akkúrat við að einkarekin fyrirtæki eru í samkeppni og starfa og eru stærri hlutinn af þessari atvinnugrein í landinu. Hið síðara er svo að fullkomin þörf og nauðsyn er á því að taka málefni fyrirtækisins Síldarverksmiðju ríkisins til skoðunar, taka þann rekstur til skoðunar og fara ofan í saumana á honum og hefur verið um árabil að mínu mati. Þetta tvennt tel ég að vegi þarna þyngst. Í fyrsta lagi vil ég svo nefna að verði af þeim breytingum sem lagðar eru til í frv. hvað starfssvið Síldarverksmiðja ríkisins snertir, þá er þar um grundvallarbreytingu að ræða. Það er víðtæk breyting á hlutverki þessa fyrirtækis því að þær kvaðir sem á því hafa verið samkvæmt gildandi lögum, m.a. að taka ekki þátt í veiðunum, eru hér afnumdar. Í öðru lagi segir í síðari mgr. 2. gr. frv. að heimilt sé að breyta tilgangi félagsins á hluthafafundi. Þannig gæti mönnum með einfaldri samþykkt á hluthafafundi fyrirtækisins Síldarverksmiðja ríkisins hf., þó svo það væri jafnvel enn þá í meirihlutaeigu eða algjörlega í eigu ríkisins, dottið í hug að gerbreyta tilgangi þess og fyrirtækið færi að hasla sér völl á einhverjum nýjum skyldum eða jafnvel óskyldum sviðum. Þetta er auðvitað mjög víðtæk breyting því að fram að þessum tíma hafa Síldarverksmiðjur ríkisins verið reknar í ákveðnum tilgangi að mestu leyti að óbreyttri skipan frá 1938, ef ég man rétt. Í öðru lagi vil ég nefna það sem reyndar hefur þegar komið fram hjá einum ræðumanni og ég tel að ástæða sé til að staldra við og væri æskilegt að heyra nánar um viðhorf hæstv. sjútvrh. til þess. Það er hið einfalda form á alræðisvaldi til handa hæstv. sjútvrh. sem 3. gr. frv. gerir ráð fyrir. Ég tel það orka tvímælis þegar staðið er að einkavæðingu eða breyttu formi ríkisfyrirtækis með þeim hætti sem hér er lagt til, að fyrirtæki sem hefur verið í eigu ríkisins og kosin hefur verið stjórn til af Alþingi, eins og átt hefur við um Síldarverksmiðjur ríkisins um langt árabil, sé þannig með einfaldri lagabreytingu tekið út úr þeim farvegi og sett undir vald ráðherra með mjög víðtæku framsali alræðisvalds til handa þeim hæstv. ráðherra. Mér finnst koma mjög vel til greina, a.m.k. í ákvæðum sem væru að einhverju leyti bráðabirgðatengd, að séð væri fyrir stjórn þessa fyrirtækis áfram með svipuðum hætti og verið hefur þangað til breyttir tímar og/eða ákvarðanir um sölu þess eða endurskipulagningu í rekstri gerðu það að verkum að slíkt form væri orðið úrelt. Til dæmis gæti það verið þannig að meðan fyrirtækið væri í einu lagi og í eigu ríkisins eða að meiri hluta til í eigu ríkisins, þá sæi Alþingi áfram um að kjósa því stjórn. Það fyrirkomulag hefur tryggt aðild flestra stjórnmálaflokka að stjórn þessa fyrirtækis, breiðari skipun þeirrar stjórnar og meiri valddreifingu að mínu mati heldur en felst í því að setja þetta alfarið undir vald eins ráðherra. Ég veit að hæstv. sjútvrh er svo þroskaður stjórnmálamaður að hann tekur þetta ekki persónulega til sín enda ekki þannig meint. Ég treysti hæstv. sjútvrh. mörgum mönnum betur til að fara með umsjón þessa fyrirtækis ef sú yrði niðurstaðan og reyndin. En ég tel þetta umhugsunarefni hvað stjórnskipulag snertir og afturför í reynd og því verður tæplega á móti mælt að í þessu felist ekki valddreifing heldur valdasamþjöppun og þannig væri það skref aftur í tímann að ég hygg og er það að flestra mati. Í þriðja lagi vil ég svo nefna það sem mér finnst sérstaklega áfátt í frv. er að þar er ekki stafkrók að finna um það hvernig gæta skuli við þessar breytingar hagsmuna heimamanna, starfsfólks í verksmiðjunum eða viðkomandi atvinnuhagsmuna og efnahagshagsmuna í viðkomandi byggðarlögum. Hæstv. sjútvrh. nefndi þá hluti að vísu lauslega í framsöguræðu sinni en í frv. sjálfu, væntanlegum lagatexta yrði ekki stafkrók um það að finna. Þvert á móti er það algerlega opið samkvæmt þessu hvernig með þau mál yrði farið og hvernig að þeim yrði staðið. Þetta tel ég jafnframt mikið umhugsunarefni og ég held að hv. Alþingi hljóti að velta því fyrir sér, ekki síst ef það á nú fyrir okkur að liggja að standa hér áfram í miklum umræðum um einkavæðingu og uppskiptingu fyrirtækja sem verið hafa í eigu hins opinbera á næstu mánuðum og/eða árum, hvers konar verklag menn hyggjast móta sér í þeim efnum. Ég vil í þessu sambandi aftur minna á það fordæmi sem hér var gefið fyrir nokkrum árum síðan þegar fyrirtækið Ferðaskrifstofa ríkisins var einkavædd, skulum við segja eins og nú er í tísku að kalla það eða breytt í hlutafélag og seld að hluta til. Þá var þannig um hnútana búið af hálfu Alþingis að mjög skýr leiðsögn var í lagatextanum sjálfum hvernig standa skyldi að þeim breytingum. Þar var fyrst og fremst kveðið á um það að starfsfólki fyrirtækisins skyldi tryggður réttur til þess að taka yfir fyrirtækið. Jafnframt var ákveðið í þeim lögum að ríkið skyldi áfram eiga aðild að fyrirtækinu, a.m.k. um sinn og að lágmarki að 1 / 4 hluta þannig að ríkið gæti enn um sinn haft hönd í bagga með rekstrinum. Má þó til sanns vegar færa hvað snertir þetta eina fyrirtæki í ferðaþjónustu, sem var Ferðaskrifstofa ríkisins og var hlutfallslega miklu minni aðili í þeirri atvinnugrein heldur en Síldarverksmiðjur ríkisins eru í mjöliðnaðinum, að þá hafi ekki borið jafnbrýnar ástæður til að veita þessa leiðsögn í lagatextanum eins og hér gæti átt við að mínu mati. Síðan er það önnur saga sem ekki verður rakin hér, hvernig þetta tókst allt saman til með Ferðaskrifstofu ríkisins, reyndar að lokum allvel að mínu mati og starfsfólkið náði með góðra manna hjálp að hafa tögl og hagldir í þessu fyrirtæki og rekur það nú með myndarbrag. En það hefði ekki endilega gerst og sennilega alls ekki nema vegna þess að Alþingi tryggði stöðu starfsfólksins í þessu sambandi beinlínis með lagasetningunni sjálfri og stjórnvöld sem að þeim málum komu þegar til framkvæmdarinnar kom lögðu sitt af mörkum til þess að starfsfólkinu væri kleift að eignast þennan hlut. Ríkisvaldið var áfram þátttakandi í fyrirtækinu með minni háttar eignaraðild sem auðveldaði starfsfólkinu á hinn bóginn að ná til sín sínum hluta þar sem það þurfti ekki að ráðast í það að kaupa fyrirtækið allt á einu bretti. Þetta vil ég sérstaklega nefna, hæstv. forseti, og ég áskil mér allan rétt til þess að skoða, og vona að menn fallist á að það verði gert, hvort ekki sé eðlilegt að setja inn í lögin ákveðna skilmála, ákveðna leiðbeiningu um það hvernig að þessum breytingum verður staðið ef út í þær verður farið. Menn geta kallað það eftir atvikum hömlur eða skilmála sem fyrirtækinu Síldarverksmiðjum ríkisins yrðu settar þegar því yrði breytt í hlutafélag og síðan e.t.v. selt eða komið í hendur heimamanna í einu lagi eða fleiri hlutum. Þar held ég að eigi að koma til skoðunar hlutir eins og forkaupsréttur starfsmanna, heimamanna eða sveitarfélaga, allt eftir því hvernig menn vilja um þá hnúta búa. Ég tel það satt best að segja nokkurt undrunarefni að menn skuli a.m.k. ekki hafa lagt þetta mál fram og kynnt það hér með slíkum forkaupsréttarákvæðum. Það hefði ég talið hið minnsta til þess að sýna lit að um slíkan forkaupsrétt væri að ræða. Ég bendi á að í vissum byggðarlögum eru þessu fyrirtæki afar afdrifarík með sínum rekstri, annars vegar sem vinnustaðir en þó enn fremur vegna þeirra miklu tekjuáhrifa sem þau hafa í sínum byggðarlögum. Menn þekkja það að velta er geysimikil í gegnum þessa vinnslu og t.d. er það þannig að tekjur hafnarsjóðanna á mörgum þeim stöðum þar sem afkastamiklar loðnubræðslur eru reknar sveiflast um 50--70% og jafnvel 100% milli ára allt eftir því hvort veiðist meira eða minna af loðnu eða hversu mikið kemur til löndunar á viðkomandi stað og síðan afurðum til útskipunar. Með slíkum hætti hafa þessi fyrirtæki, til viðbótar því að vera auðvitað mikilvægir vinnustaðir í mörgum þessum byggðarlögum, haft afdrifaríka þýðingu fyrir afkomu fólks og sveitarfélaganna sem í hlut eiga. Ég tel til viðbótar því sem ég nefndi um forkaupsrétt og væri hið minnsta að mínu mati sem ætti að vera þarna til skoðunar, þá hljóti menn að eiga að hugleiða hvort ekki sé rétt að binda jafnvel enn frekar um hnútana hvað framkvæmd þessarar breytingar snertir. Ég nefndi sem dæmi þá möguleika að starfsmenn eða viðkomandi byggðarlög hefðu ákveðinn tíma, ákveðið forskot, til þess að kanna möguleika sína til að bindast samtökum, annaðhvort í heild eða hvert á sínum vettvangi, hvert á sínum stað til þess að yfirtaka fyrirtækið. Væri það óeðlilegt að þannig væri um hnútana búið með bráðabirgðaákvæði í lögunum að fyrstu 1--3 árin hefðu viðkomandi aðilar, starfsmenn, heimaaðilar eða sveitarfélög, forgang til þess að bindast samtökum eða ráðast í það að yfirtaka viðkomandi rekstur? Ég tel svo ekki vera. Menn hljóta að gera sér grein fyrir því í sambandi við atvinnustarfsemi af þessu tagi, sem ríkið hefur staðið fyrir og hefur afgerandi áhrif á atvinnuhagsmuni og fjárhag í viðkomandi byggðarlögum, að það er ekki sanngjarnt að henda mönnum fyrirvaralaust út í óvissuna og gerbreytt umhverfi í þeim efnum. Ég tel að það sé ekki sanngjarnt. Hið minnsta væri að gildistökuákvæði þessara laga væri þannig úr garði gert að menn hefðu einhvern undirbúningstíma eftir að þeir sjá hina nýju framtíð, lögfesta þá fyrir sér, til þess að safna kröftum ef menn vilja reyna slíkt. Auðvitað eru ýmsar fleiri leiðir hugsanlegar. Til greina gætu t.d. komið reglur sem miðuðu að því að tryggja heimamönnum meirihlutaaðild í félögum eða félagi sem yrði stofnað ef starfsmenn og heimamenn á viðkomandi svæðum þar sem Síldarverksmiðjur ríkisins hafa verið reknar vildu t.d. bindast samtökum um að reyna að tryggja sér meiri hluta, 51%, í hinu nýja fyrirtæki. Væru menn viljugir til þess að skoða það og auðvelda slíkt? Ég held að menn hljóti að átta sig á því að stórt fyrirtæki eins og Síldarverksmiðjur ríkisins á Siglufirði er gífurlega afkastamikil verksmiðja með 1.500 tonna afkastagetu á sólarhring. Það er stórt fyrirtæki í að ráðast að yfirtaka slíka verksmiðju. Og annað kemur svo til og það er að þessi rekstur er áhættusamur. Innan hans eru miklar sveiflur milli ára, bæði vegna sveiflna í veiðum og þó ekki síður vegna þess að þessi markaður er mjög sveiflukenndur eins og menn eru m.a. minntir á þessa dagana. Það er því augljóslega mikil áhætta í því fólgin að binda sér þungar byrðar skuldbindinga við yfirtöku á svona fyrirtæki og eðlilegt að menn sem eru þegar skuldsettir og í erfiðleikum hiki við slíkt, jafnvel á viðkomandi stöðum. Ég tel sem sagt að ef vilji er fyrir hendi til þess að tryggja með skynsamlegum og sanngjörnum hætti hagsmuni starfsfólks og byggðarlaga séu margar leiðir færar til þess og ég er þar viljugur til að skoða nánast hvaða fyrirkomulag sem menn telja heppilegast. Þess vegna mætti mín vegna bæta við í þennan hugmyndabanka möguleikum á einhvers konar kaupleigu eða leigusamningum við heimamenn yfir nokkurn tíma sem væri e.t.v. viðráðanlegri aðferð fyrir þá til þess að ná undirtökum í rekstri þessara fyrirtækja á einhverjum tíma heldur en þurfa að standa frammi fyrir spurningunni um að kaupa þau jafnvel í heilu lagi strax í upphafi. Síðan koma ýmsar fleiri spurningar upp í þessu sambandi sem tengjast frekar atvinnugreininni sjálfri, mjöliðnaðinum sem slíkum. Þar er langveigamesta spurningin í mínum huga: Er það skynsamlegt að hluta þetta fyrirtæki í sundur? Er það af hinu góða fyrir skipulag veiða og vinnslu í landinu í þessari grein? Ég held að það sé óhjákvæmilegt að setja ákveðið spurningarmerki í því sambandi. Styrkur Síldarverksmiðja ríkisins þrátt fyrir allt hefur verið sá að þetta fyrirtæki hefur vegna landfræðilegrar dreifingar verksmiðjanna verið betur varið fyrir sveiflum í veiðum og vinnslu að þessu leyti en önnur fyrirtæki sem bundin eru við einn tiltekinn stað. Það hafa menn m.a. séð á loðnuvertíðinni sem yfir stendur að loðnan fór ekki að verða veiðanleg að neinu ráði fyrr en hún var komin austur um Melrakkasléttu og Langanes og veiðitímabilið hefur nánast allt verið út af Austfjörðum. Þá hafa Síldarverksmiðjur ríkisins brætt af fullum krafti á Seyðisfirði og fyrirtækið notið þess að sjálfsögðu að geta keyrt þá nýju og ágætu verksmiðju af fullum krafti á sama tíma og verksmiðjur fyrir norðan hafa staðið tómar. Þannig geta sveiflurnar jafnast út vegna þess að fyrirtækið er þetta stórt og hefur bræðslur á nokkrum stöðum á landinu. Þessu yrði að sjálfsögðu fórnað ef fyrirtækinu yrði skipt upp í sjálfstæðar rekstrareiningar sem bundnar væru við hvern stað. Ég tel þess vegna, jafnframt þeim möguleika að heimamenn á hverjum stað gætu með einhverjum hætti náð undirtökum í rekstrinum á þeirri einingu sem þar er staðsett, að skoða eigi þá leið hvort byggðarlög, starfsmenn og e.t.v. fleiri aðilar sem hagsmuna eiga að gæta gagnvart Síldarverksmiðjum ríkisins í heild gætu e.t.v. sameiginlega myndað einhvers konar félagsskap um kaup á verksmiðjunum eða hlut í þeim eða yfirtöku þeirra að einhverju leyti. Það gæti haft ýmsa kosti í för með sér fyrir skipulag mjöliðnaðarins í landinu. Ég vona að ég þurfi ekki að rökstyðja frekar hvers vegna ég tel að svo sé. Ég vil skjóta því að í leiðinni, þótt það sé e.t.v. annað og óskylt mál en ég efast um að betra tækifæri gefist til að nefna það hér, að ég er þeirrar skoðunar að svo sannarlega væri ástæða til að taka jafnframt til skoðunar skipulag markaðs- og sölumála fyrir mjölframleiðsluna í landinu. Það er enginn vafi á því í mínum huga að við Íslendingar bíðum nokkurn veginn árlega stórtjón af því að þeir hlutir skuli ekki vera betur skipulagðir en raun ber vitni. Ég tel að sárlega vanti sölusamtök eða sölufyrirtæki, eitt eða tvö ef menn vildu frekar það fyrirkomulag, öflug og sterk, sem annist sölu á þessari vöru með samræmdum og öflugum hætti til að ekki séu þessar geysilegu sveiflur og afföll sem verða í viðskiptunum út af þeirri stöðu sem þarna er, að fjöldi smáaðila er að baksa við að selja hist og her. Það eru kauptilboð út og suður og kæmi ýmislegt skrautlegt í ljós í þeim efnum ef það væri allt saman rakið fyrir mönnum. Hér kunna að vera menn sem gætu staðið fyrir ágætri kynningu á því ef út í það væri farið. Ég er þeirrar skoðunar a.m.k. að lítill vafi sé á því að við gætum í mjöliðnaðinum með sama hætti og við höfum um áratuga skeið, t.d. við sölu á saltfiski, náð þarna miklu betri árangri ef sterk heildarsamtök önnuðust markaðsfærslu og sölu þessarar vöru erlendis fyrir okkar hönd. Það er enginn vafi á því í mínum huga. Sú er að mínu mati skýringin á því að við Íslendingar höfum með miklu færri mönnum selt miklu meira af saltfiski á miklu hærra verði en nágrannaþjóðirnar að hér hafa framleiðendur borið gæfu til þess að bindast samtökum nokkurn veginn allir í einum stórum og sterkum og öflugum sölusamtökum sem fara með þeirra hagsmuni. Ég veit að það er ekki í tísku í dag að halda svona ræður. Það er afskaplega ófínt og lítið í tísku og lítið móðins að tala um svona stór sölusamtök. Þetta heitir víst einokun og er víst vont mál og jafnvel guðlast í augum ýmissa nýfrjálshyggjumanna að bera sér þetta í munn. En það er nú þannig með þetta furðulega eintak sem hér stendur, mér er alveg sama þótt þeir segi það við mig því ég hef þá sannfæringu að þetta sé svona og ég tala fyrir minni sannfæringu hvaða einkunnir sem menn gefa mér út á það. Ég er viss um það að ef við berum saman árangur Íslendinga í sölu t.d. á saltfiski svo að aftur sé tekið það dæmi og hins vegar Norðmanna og Færeyinga þá geta menn ekki komist að annarri niðurstöðu en þeirri að það hafi verið sérstök gæfa okkar Íslendinga að hafa náð að varðveita þessa einingu sem ríkt hefur um sölumálin á þessari vöru hér á Íslandi undanfarin ár og áratugi. Þeir dauðöfunda okkur auðvitað í Noregi, Færeyjum, Kanada og víðar út af þessari einingu sem Íslendingar hafa þarna varðveitt. Þeir eru ekki í neinum vafa um að hún er skýringin á því að Íslendingar hafa haft og halda enn að mestu leyti sinni sterku yfirburðarstöðu í markaðsmálum á þessu sviði. Sama gætum við að verulegu leyti gert innan mjölmarkaðarins, a.m.k. hér í norðurálfu og norðurhveli, því við erum langöflugustu framleiðendurnir a.m.k. á sumum tegundum fiskimjöls og stærstu útflytjendurnir. Við erum að vísu þar í samkeppni við ýmsar þjóðir, t.d. Suður-Ameríkuþjóðir, og erum ekki jafnráðandi á þessum markaði og við erum á sumum mörkuðum fyrir aðrar fiskafurðir. En það mundi vissulega styrkja stöðu okkar geysilega ef við hefðum slíkt skipulag. Ég læt þetta nægja um þennan þátt málsins sem kemur ekki beint við efni þessa frv. en mér leyfist vonandi að ræða þetta undir þessum lið, enda eins og ég segi þá er ekki víst að dagskrárefnið ,,skipulag sölumála mjölframleiðslu á Íslandi`` verði hér á dagskrá alveg á næstunni. Ég vil þá enn nefna það sem reyndar hefur verið bent á af nokkrum mönnum að nú stendur svo á að það horfir vænlegar í þessum atvinnurekstri en gert hefur undanfarin 2--3 ár. Það er nokkurn veginn víst að búast má við mun meiri veiði á þessari vertíð og hinni næstu og verð er a.m.k. enn þá þokkalega gott. Þetta tel ég að menn þurfi auðvitað að hafa í huga þegar ræddar eru hugmyndir um einkavæðingu og ég tala nú ekki um sölu þessa fyrirtækis nú á næstunni. Ég tel að annað tveggja hljóti að koma til álita, að ríkið skoði eignarhlut sinn í fyrirtækinu í því ljósi að vænta megi hagnaðar af því að starfrækja þessar verksmiðjur á næstu einu eða tveimur árum. Spurningin er þá sú: Vill ríkið afsala sér þeim hagnaði með því að láta hann strax úr sínum höndum eða er þá ekki eðlilegt að tillit verði tekið til þessa við verðlagningu fyrirtækisins núna? Ég minni á þau ósköp sem hentu menn í umferðarslysinu mikla, þessu eina stóra máli sem hæstv. iðnrh., þáv. dómsmrh., hefur komið hér í gegn á fimm ára embættisferli sínum þegar hann bjó til Bifreiðaskoðun Íslands hf. Glöggir menn hafa vakið athygli mína á því að það sé stærsta og reyndar má segja eina stóra framlag þáv. hæstv. dómsmrh., núv. hæstv. iðnrh. til stjórnmálasögunnar sl. fimm ár að búa til Bifreiðaskoðun Íslands. Og hvað gerðist þar? Jú, menn bjuggu til þetta einkafyrirtæki með þessum hörmulegu afleiðingum sem raun ber vitni. Búið er að okra á þjóðinni alveg gegndarlaust síðan og safna upp miklum gróða. Það versta er að svo kom í ljós að þarna var einmitt skorin niður ein besta mjólkurkýrin því að gamla, góða Bifreiðaskoðun ríkisins hafði skilað ríkissjóði hundruðum milljóna í hagnað á hverju ári.  Ég vil aðeins vegna þess að hv. 3. þm. Vestf. missti það hér út úr sér að þessar verksmiðjur væru allt of margar og þyrfti m.a. að líta á þetta mál í því ljósi ræða örlítið um þá hlið málsins. Búið er að segja það býsna oft að þessar loðnuverksmiðjur séu auðvitað allt of margar og svo bullandi og gegndarlaus offjárfesting sé í þessu að engu tali tekur, þetta sé náttúrlega eins og með flotann sem sé allt of, allt of stór og þeir séu búnir að reikna það út uppi í Háskóla að helmingi minni floti gæti veitt þetta allt saman. Á þessu eru tvær hliðar eins og svo mörgu fleiru. Og ég hlýt að spyrja hv. 3. þm. Vestf. úr því að hann hóf máls á þessu: Er hann þeirrar skoðunar að loðnuverksmiðjurnar séu núna of margar eða öllu heldur of afkastamiklar? Eru þær það í dag? Er hv. 3. þm. Vestf. þeirrar skoðunar að afköstin í veiðum og vinnslu mjöliðnaðarins eða bræðslunnar í landinu séu of mikil í dag? Hvað segir reynslan okkur á yfirstandandi vertíð? Hvað segir hún okkur? Þegar við erum menn til þess að taka tillit til ógæfta og frátafa sem alltaf verða og erum því skyni bornari en reiknimeistararnir sumir að við vitum að það er ekki hægt að taka hámarksafköst verksmiðja og hámarksafköst veiðiskipa og margfalda þau með 365 dögum á ári og segja: Svona á þetta að vera. Verksmiðjurnar eiga að bræða á fullu og skipin eiga að veiða á fullu 365 daga. Þar með fáum við út þessi afköst. Þetta er allt of stórt, allt of margar verksmiðjur, of mörg skip, of mikil afköst. Þetta er auðvitað kjaftæði. Staðreyndin er sú að eins og ástandið er í dag á yfirstandandi vertíð, þá veitir ekkert af öllum afköstum loðnuflotans og bræðslnanna ef við eigum að bjarga þeim verðmætum sem loðnustofninn getur fært okkur að teknu tilliti til ógæfta og þess hvernig loðnugangan hefur hegðað sér á þessu ári. Það er staðreynd og dugir e.t.v. ekki til ef við verðum ekki þeim mun heppnari með veður og gönguna. Þetta er staðreynd sem við þurfum að muna. Það er út af fyrir sig reikningsdæmi hvort það geti borgað sig að missa stundum af örlitlum toppum í svona göngum og jafnvel afskrifa, þegar hámarksvertíðir gefast, kannski síðustu 10--20% vegna þess að reikningsdæmið kemur betur út þannig að það borgi sig ekki að liggja með fjármagn eða fjárfestingu til þess að ná toppunum. Út í þá umræðu er ég alveg tilbúinn. En hitt er mér ljóst að ef menn ætla að ná öllum verðmætum út úr göngunni sem núna er á ferðinni, miðað við þann kvóta hefur verið leyfður og þann tíma sem er til stefnu, þá veitir ekkert af þessum afköstum. Ég er að vísu þeirrar skoðunar, svo að ég rói nú hv. 3. þm. Vestf., sem er farinn að ganga hér um gólf, að nokkrar af lélegustu og minnstu verksmiðjunum mættu auðvitað missa sig enda eru einhverjar þeirra sennilega á útleið. Það er því kannski réttara að reikna með svona 15 bræðslum til frambúðar en þeim 20 eða 21 sem hér eru á skrá og það er eðlilegt. Tæplega er raunhæft að endurbyggja sumar þeirra eins og þær eru á sig komnar. Ég held, eins og horfur eru varðandi loðnustofninn og þær væntingar sem við höfum stundum verið að gera okkur undafarin ár um afrakstur jafnvel úr norsk/íslenska síldarstofninum í þessu sambandi, að þá hljótum við að fara mjög varlega í því að fella stóra dóma um að þarna sé um allt of mikil afköst að ræða, offjárfestingu og þar fram eftir götunum. Það er síðan þannig að á næstum sama tíma og menn halda ræður um nauðsyn þess að auka gæði, bæta nýtingu, spara orku og draga úr umhverfismengun þá hneykslast menn á fjárfestingunni, tala sig alveg upp í hita út af því hvílíkum ósköpum sé búið að eyða í þessa grein. Staðreyndin er auðvitað sú að það hefur gengið hægt að endurbyggja og tæknivæða íslenska mjöliðnaðinn til samræmis við nútímakröfur og nútímaðastæður. Það hefur gengið mjög hægt af því að afkoman hefur verið sveiflukennd, fyrirtækin sem eiga verksmiðjurnar búa mörg hver við bágan fjárhag vegna þess að þau eru í öðrum rekstri sem ekki hefur gengið vel o.s.frv. Og því miður er það svo að enn eru margar íslensku bræðslurnar að gera allt of lítil verðmæti úr þessu hráefni af því að þær eru gamaldags með eldþurrkurum, fyrir svo utan það að þær menga stórlega umhverfi sitt. Ég held að það megi alveg eins halda ræður um hið gagnstæða að það hafi í raun verið gengið of seint að endurnýja, endurbyggja og tæknivæða íslenska mjöliðnaðinn þannig að hann væri vel í stakk búinn til að gera hámarksverðmæti úr því hráefni sem þarna er í boði. Staðan er þannig hjá okkur Íslendingum ef við lítum yfir sjávarútvegssviðið og reyndar atvinnulífið allt að það er ekki svo víða sem við sjáum fyrir okkur sæmilegar framtíðarhorfur í auðlindanýtingu af þessu tagi. Ég held að mönnum ætti að vera það ljóst núna þegar menn horfa á það hrikalega tregfiskerí sem verið hefur á bolfiski alveg síðan síðsumars og í haust sem er auðvitað svo alvarlegt að maður talar helst ekki um það ógrátandi eða upphátt. Þannig er beygurinn í mönnum sem hafa fylgst með því hvernig það hefur gengið undanfarna mánuði. En það má þó hugga sig við það og sjálfsagt að gleðjast yfir því litla sem er gott að ástandið í þessum stofnum, loðnu og síld, er þokkalegt og horfurnar a.m.k. nokkuð góðar svona nær okkur litið auk þess sem menn hafa af og til verið að gæla við stóra happdrættisvinninginn sem gæti birst hér á nýjan leik ef göngur úr norsk/íslenska síldarstofninum færu aftur að leggja leið sína hingað til Íslands. Áður hefur verið á það bent af hálfu ræðumanna að ríkið hefur ekki verið að leggja þessu fyrirtæki fé í gegnum tíðina. Síldarverksmiðjur ríkisins hafa ekki verið baggi á ríkissjóði Íslendinga, öðru nær. Fyrirtækið hefur byggst upp fyrir eigið rekstrarfé og auðvitað skilað stórkostlegum fúlgum í ríkissjóð með rekstri sínum og verðmætasköpun til viðbótar því sem þjóðarbúið allt hefur notið af þeim rekstri á undanförnum árum og áratugum. Það er því kaldranalegt að fjalla um þetta fyrirtæki með þeim hætti sem ýmsir hafa gert í þjóðfélagsumræðunni á undanförnum mánuðum eins og hér sé nú enn einn fortíðarvandinn á ferðinni, enn eitt sukkið, enn ein bölvuð óráðsían, einn einn ómaginn á höfuðborgarsvæðinu skilst manni. Þessar vitlausu síldarverksmiðjur ríkisins úti um allt land sem eru ekkert nema sukk og svínarí og allt það. Undir þetta hafa valdamestu valdamenn þjóðarinnar í raun og veru ýtt með sínum málflutningi. Það er a.m.k. ljóst að þetta á ekki við um Síldarverksmiðjur ríkisins. Þetta fyrirtæki hefur ekki verið ómagi á hinu opinbera. Það hefur ekki þegið þaðan fé áratugum saman og þó svo staða þess hafi versnað núna sl. 2--3 ár vegna þess aflabrests sem þá varð, eins og hjá öllum öðrum fyrirtækjum sem unnið hafa úr þessu afurðum, þá breytir það engu um það að þetta er í gegnum tíðina búið að vera hið mesta þjóðþrifafyrirtæki og á sinn þátt í þeirri verðmætasköpun, velmegnun og hagvexti sem hér hefur orðið á undanförnum áratug. Amen. Að lokum, hæstv. forseti, vil ég eindregið færa þá frómu ósk fram við hæstv. sjútvrh. að hann verði því velviljaður að þeir skilmálar breytinganna á Síldarverksmiðjum ríkisins sem að lokum verði hér lögfestir verði vandlega athugaðir Í nefnd Alþingis. Það geri menn með því góða hugarfari að þeir vilji gjarnan reyna að ná sátt um það hvernig að þessum breytingum verður staðið. Ég tel að það eigi ekkert sérstakt að þurfa að koma í veg fyrir það að hér geti tekist þverpólitísk samstaða um að breyta þessu fyrirtæki í hlutafélag og jafnvel að ríkið minnki síðan eignarhlut sinn í því hlutafélagi ef það verður gert með þeim hætti að sæmilega góð pólitísk samstaða takist um það. Ef skilmálarnir verða þannig útfærðir, hagsmunir starfsfólksins og byggðarlaganna verði það vel tryggðir í þessu sambandi að við getum öll orðið ásátt um það. Ég ítreka þess vegna þá ósk mína til hæstv. fjmrh. að hann verði því velviljaður að þannig verði að þessu staðið. Fáist því hins vegar ekki framgengt og verði það eitthvert trúaratriði að knýja þetta frv. hér í gegn óbreytt, þá hlýt ég því miður, herra forseti, að boða fyrirvara minn um að ég geti staðið að þeirri breytingu þótt ég sé að öðru leyti efnislega velviljaður málinu eins og ég hef hér gert sæmilega rækilega grein fyrir.

Virðulegi forseti. Það þarf ekki að draga í efa að hv. 4. þm. Norðurl. e. vilji mjög mikið leggja af mörkum til þess að um þetta mál megi takast þverpólitísk samstaða. Um leið og honum varð það á að andmæla einum litlum kafla í minni ræðu, þá lagði hann þá lykkju á leið sína að skipta strax um skoðun í næstu setningu og komast að annarri niðurstöðu, allt náttúrlega í þeim tilgangi að ná um þetta þverpólitískri samstöðu. Kjarni málsins, sem lýtur að því hvort um sé að ræða of mikla afkastagetu loðnuverksmiðjanna í landinu, er einfaldlega þessi: Það er þannig að langoftast eru aðstæður þær að um mikla umframgetu er að ræða, jafnvel á háloðnuvertíðinni. Það kann að koma fyrir dag og dag að flestar þrær landsins séu fullar. Ég vek þó athygli á því að stærsta loðnuverksmiðja landsins var samkvæmt upplýsingum blaðanna í morgun ekki búin að fá nema 1.200 tonn á land og svo mikið höfðu menn við á Siglufirði þennan morgun þegar þessi 1.200 tonn bárust að landi að allir fyrirsvarsmenn bæjarins mættu á bryggjuna með rjómatertu til þess að fagna þessu. Þetta sýnir það auðvitað að í dag, þrátt fyrir það að aflast hafi þokkalega núna síðustu dagana, þá er það þannig því miður að umframafkastageta er við allar venjulegar aðstæður. Ég tel hins vegar að það eigi að fara með mjög mikilli gætni í úreldingu á loðnuverksmiðjunum, gera það þannig að hagsmunir einstakra byggðarlaga séu hafðir í fyrirrúmi. Slík úrelding hefur verið að eiga sér stað, ekki að hún ætti eingöngu, eins og hv. 3. þm. Vesturl. ýjaði að, að fara fram á vettvangi Síldarverksmiðja ríkisins. Hún hefur farið fram hjá þó nokkrum loðnuverksmiðjum, einkanlega hér á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurnesjum og raunar víðar sem bendir til þess að menn í greininni finni það sjálfir að það þurfi að auka hagræðinguna, m.a. með því að draga úr afkastagetu verksmiðjanna.

Herra forseti. Hv. 3. þm. Vestf. er líklega námfús og hefur lært heilmikið af formanni sínum undanfarna mánuði. Hann er farinn að leggja það talsvert í vana sinn að koma hér í ræðustólinn með ómerkilega útúrsnúninga og skæting á eftir því sem ég hélt að hefði verið sæmilega málefnaleg ræða af minni hálfu. Hann gerði hvort tveggja að brigsla mér um að ég hefði skipt um skoðun, snúist eins og skopparakringla hvað mína skoðun á þessum málum áhrærir. Jafnframt gat ég ekki betur séð en dylgjur lægju í hans orðum, að ég meinti ekkert með því sem ég segði um það að ég vildi ná hér pólitískri samstöðu um þetta mál og leggja mitt af mörkum í þeim efnum. Hv. 3. þm. Vestf. verður e.t.v. svo vinsamlegur að koma hér í ræðustólinn og útskýra þá betur hvað fyrir honum vakti ef svo var ekki og tala þá mannamál sem skilst en ekki hálfkveðnar vísur. Ég stend við það sem ég sagði. Ég tel að það þurfi að fara mjög varlega í því, það voru efnislega mín orð, að fella stóra dóma um að afkastagetan í íslensku bræðslunni sé of mikil Ég tel að það þurfi að fara varlega í það. Ástandið á þessari loðnuvertíð, sem að mörgu leyti hefur verið afbrigðileg, segir ekki mikið um þá stöðu. Það er alveg ljóst að þær væru margar loðnuvertíðirnar sem við hefðum ekki náð að nýta okkur með sama hætti og við höfum gert ef ekki hefði verið fyrir hendi þessi afkastamikla verksmiðja á Siglufirði sem hv. ræðumaður, 3. þm. Vestf., var svo smekklegur að nefna hér áðan. Þegar loðnan er að veiðast fyrir norðan og við norðaustanvert landið, þá er auðvitað geysilega þýðingarmikið að sú afkastamikla verksmiðja sé þar. Hv. þm. virðist ekki átta sig á því að skipin verða þeim mun afkastameiri við veiðarnar sem þau þurfa styttra að sigla. Þess vegna er það eðli málsins samkvæmt þannig að þær bræðslur sem næst liggja veiðisvæðinu hverju sinni leggja mest af mörkum í afköstunum. Menn nýta síðan til afgangs eftir því sem kostur er þær verksmiðjur sem fjær liggja sem þurfa þá lengri siglingu til þess að verða nýttar. Þannig er þetta einfaldlega. Það er svo hættulegt að falla ofan í reikningsstokkshugsunarháttinn þegar svona sveiflukenndar veiðar og auðlindanýting af þessu tagi á í hlut. Ég skal ljúka máli mínu, herra forseti. 

Virðulegi forseti. Það frv. sem hér liggur fyrir um Síldarverksmiðjur ríkisins vekur margar spurningar. Ein spurningin vaknar við lestur á 9. gr. frv. þar sem segir að fjmrh. sé heimilt fyrir hönd ríkissjóðs að yfirtaka skuldir Síldarverksmiðja ríkisins að fjárhæð allt að 500 millj. kr. Það fyrirtæki sem við erum að ræða hér um er eitt mikilvægasta fyrirtæki landsmanna. Það hefur skilað þjóðinni gífurlegum arði, beint og óbeint, og ríkið hefur aldrei lagt fram eina einustu krónu til þessa fyrirtækis, hvorki fyrr né sé síðar. Fyrirtækið hefur aflað alls þess fjár sem þurft hefur til að byggja það upp, fengið að taka lán og endurgreitt þau. Að sjálfsögðu eru þeir fjármunir gífurlegir sem þetta fyrirtæki hefur skilað í þjóðarbúið. Nú allt í einu kemur fram tillaga um að ríkið eigi að taka á sig 500 millj kr., þær eigi að borga af almennafé til þessa reksturs 500 millj. kr. Hvað veldur þessu? Fyrirtækið er ekki gjaldþrota. Að vísu hefur hæstv. forsrh. ítrekað haldið því fram að fyrirtækið sé gjaldþrota. Hann hélt þessu mjög stíft fram í kosningabaráttunni fyrir einu ári síðan en það var afhjúpað sem ósannindi. Það reyndist blekking. Gögn komu fram í fjölmiðlum af hálfu Síldarverksmiðja ríkisins sem sýndu það greinilega að eiginfjárstaða fyrirtækisins var jákvæð um verulega upphæð. Það hefur ekki verið upplýst í þessu máli að fyrirtækið sé gjaldþrota nú og þess vegna vaknar spurningin: Hvers vegna á að leggja fyrirtækinu til 500 millj. kr.? Svarið er augljóslega það að ætlunin er að koma þessu fyrirtæki í hendur einkaaðila. Fyrirtæki sem búið er að starfa í hálfa öld og hefur aldrei þurft á fjármunum að halda af almannafé er núna loksins í þörf fyrir peninga og það vegna þess að það á að koma því í hendur einkaaðila. Þetta er auðvitað mjög eftirtektarverð staðreynd. Ég held að vandinn í þessu samhengi sé auðvitað sá að hér er um gríðarlega stórt fyrirtæki að ræða og það getur orðið vandi að finna út hverjir eiga að yfirtaka þetta fyrirtæki og með hvaða hætti. Ég tel að hér sé öfugt að farið. Auðvitað væri eðlilegast að móta einhverja stefnu í þessu máli, ákveða hvernig hugsanlegt væri að skipta upp þessu fyrirtæki, átta sig á því hvort það er mögulegt og afla síðan staðfestingar Alþingis á þeirri stefnu sem tekin er í málefnum fyrirtækisins. En hér er alveg öfugt að farið. Það er byrjað á því að biðja Alþingi að afsala sér yfirráðum yfir fyrirtækinu með því að breyta því í hlutafélag. Breytingin felur það í sér að í stað þess að Alþingi kjósi stjórn fyrirtækisins þá á fyrirtækið að verða í höndum hluthafa. Fyrst í stað er ríkið aðalhluthafinn þannig að það er sjútvrh. eða fjmrh. eða kannski þeir báðir í sameiningu sem skipa alla stjórnarmenn fyrirtækisins. Sem sagt, sú breyting sem fyrst og fremst felst í þessu frv. er þessi formbreyting að þeir sem ákvörðunina eiga að taka um stefnumótun í málefnum fyrirtækisins eru ekki fimm menn kjörnir hlutfallskosningu á Alþingi og þar af leiðandi tilnefndir af a.m.k. fjórum stjórnmálaflokkum heldur á að koma ákvörðunarvaldinu í hendur eins stjórnmálaflokks, þess stjórnmálaflokks sem fer með fjármál ríkisins og hefur yfirumsjón með fjmrn. Hins vegar liggur ekkert fyrir um það í þessu máli hvaða stefnu eigi að fylgja eftir að þessi breyting hefur verið gerð, hvernig verðlagningu á eignum fyrirtækisins verður háttað, hver verður forkaupsréttur heimamanna þegar kemur að því að fyrirtækið verði selt o.s.frv. Það er nákvæmlega engin stefna mörkuð í upphafi, aðeins verið að tryggja það í fyrsta lagi að ráðherrann hafi til úthlutunar 500 millj. kr. sem hann geti notað til þess að auðvelda að koma fyrirtækinu í hendur einkaaðila og í öðru lagi að Sjálfstfl. sé þarna einráður í málinu og engin hætta sé á að fulltrúar annarra flokka geti haft neitt um málið að segja. Ég álít sem sagt að það sé mjög einkennilega staðið að þessu máli. Ég álít þetta frv. stórgallað. Ég álít að eðlilegast væri að hæstv. ráðherra afturkallaði frv., undirbyggi þetta mál miklu betur og kæmi fram og segði hvernig á að standa í smáatriðum að því að einkavæða fyrirtækið frekar en fara svona í málið að tryggja einum stjórnmálaflokki alger yfirráð um þá stefnu sem verði mótuð og segja að öðru leyti ekkert um það hvernig á málinu verði haldið. Fyrst verða alþingismenn auðvitað að vita hvað á að gera. Fyrst verða þeir að fá tækifæri til þess að átta sig á því hvort nýtt skipulag verður eitthvað betra en það gamla og svo geta þeir tekið ákvörðun en ekki öfugt, að fyrst sé þeim ætlað að afsala sér öllum ákvörðunarrétti í þessu máli og svo eigi þeir eftir á að meta hvort það hafi verið hyggilegt af þeim eða ekki að veita þessa heimild.

Herra forseti. Það er bara smáviðbót af minni hálfu. Ég hafði ekki tíma til að klára almennilega að svara hv. 3. þm. Vestf. áðan. Við áttum aðeins orðaskipti um afköst í mjöliðnaðinum og ég gerði athugasemdir við ummæli hans í ræðu og varaði hann og aðra við að hrapa að því að fella stóra dóma um mikla umframafkastagetu í bræðslunni. Ég var að reyna að rökstyðja það sem er mín skoðun að ef við horfum til þess hversu afbrigðilegar loðnugöngur geta greinilega orðið þar sem nánast engin vertíð hefur verið annarri lík undanfarin allmörg ár og ber enn á því að loðnugengdin sé með nokkuð óvenjulegum hætti og veiðisvæðin mismunandi eftir árum. Sum árin hér fyrr var stór hluti veiðinnar norðan við land, síðsumars og á haustin en nú hin síðustu ár hefur veiðin í raun og veru tæplega hafist fyrr en um áramót og þá ekki í neinum mæli fyrr en gangan er komin austur fyrir Langanes. Þrátt fyrir það er hér mikið magn á ferð sem betur fer og horfur á jafnvel enn meiri veiðimöguleikum á næsta ári eða næstu vertíð. Einfalt reikningsdæmi sýnir manni að eigi að ná að vinna innan lands, sem hlýtur að vera keppikeflið, loðnuna á þessari vertíð það sem eftir er að veiða af henni og miðað við nokkurn veginn fullnýtta afkastagetu íslensku verksmiðjanna, lágmarksuppihöld eða frátafir vegna ógæfta, þá stendur það svona á endum að flotinn og verksmiðjurnar hafi það af fyrir miðjan apríl að klára vinnslu þessa loðnukvóta. Það má í raun og veru ekkert út af bera til að það takist. Þess vegna hefði hv. þm. eiginlega átt að varast að nefna það dæmi hér að verksmiðjan á Siglufirði hefði enn sáralítið hráefni fengið á þessari vertíð vegna þess að hver dagur sem líður og verksmiðjan á Siglufirði fær ekki hráefni dregur úr líkunum á því að við náum að nýta til fulls verðmætin í núverandi loðnukvóta á þessari vertíð. Það þarf ekki að útskýra fyrir hv. 3. þm. Vestf. eða vonandi ekki hversu skammlíf skepna loðnan er og að sú loðna sem einu sinni fer fram hjá gengur ekki aftur mörg ár til veiða eða mér er ekki kunnugt um það að loðnan sé almennt talin í hópi þeirra dýrategunda sem á líf eftir dauðann fyrir höndum, a.m.k. ekki í efnislegum skilningi og verður ekki brædd. Það alveg á hreinu. Þetta er einfaldlega svona að þegar maður fer yfir þessi dæmi um afkastagetu í veiðum og jafnvel í vinnslu og þegar öll þau frávik og sveiflur, sem þar er nauðsynlegt að taka tillit til og hafa vara á sér gagnvart, eru tekin með í dæmið þá reynast þessir útreikningar um hina miklu umframafkastagetu sem við höfum iðulega heyrt á undanförnum árum í flotanum og í vinnslunni oft á tíðum stórhættulegir, stórgallaðir. Ég tók það að vísu fram að það kann að vera reikningsdæmi út af fyrir sig hvort það borgi sig ekki að hafa í landinu þá uppbyggingu og þau afköst í veiðum og vinnslu að menn nái að nýta kannski hæstu toppana þegar þeir koma. Vel getur verið að það sé ekki nægjanlega arðsöm fjárfesting sem miði að því að fullnýta kannski 10--15% möguleikana á veiðum loðnu og síldar í metaflaárum. Þá það, þá er það bara reikningsdæmi sem menn þurfa að leysa ef þeir eru á annað borð tilbúnir til þess að fara út í að reyna að hafa einhvern hemil á því að stýra því með einhverjum hætti. Ég hélt satt best að segja að markaðurinn væri alvitur og óskeikull í þeim efnum og þetta ætti bara að hafa sinn gang. Og ef einhverjir væru svo vitlausir að þeir vildu byggja hér þúsund loðnubræðslur þá mættu þeir það því að markaðurinn mundi hafa hafa sinn gang. En hvað sem því líður þá er það nú ljóst að a.m.k nær okkur litið skiptir sú aðstaða og þau afköst sem fyrir hendi eru og til eru í landinu miklu máli þegar með tiltölulega skömmum fyrirvara koma upp þær aðstæður eins og hafa gerst á þessari vertíð að fiskifræðingar meta það óhætt að taka mun meiri afla heldur en áður var óformað. Og þá kemur það sem sagt í ljós sem ég tel mig hafa rökstutt sæmilega að í raun megum við hafa okkur alla við til þess að ná þessum verðmætisauka inn í þjóðarbúið sem er nú einn af fáu sólargeislunum sem borið hafa upp á í þessu skammdegi, þ.e. þessir 1--2 milljarðar kr. eða hvað það er sem viðbótarveiðiheimildir á loðnu geta gefið okkur ef við náum að nýta okkur þá. Eitt enn þarf hv. 3. þm. Vestf. líka að hafa í huga og aðrir ræðumenn og er hann kannski ekki sá sem helst þarf fræðslu við í þessum efnum hér í þingsalnum. Það er auðvitað að menn gera misjafnlega mikil verðmæti úr þessu hráefni sem þeir fá til sín og það er ekki endilega gleðiefni að verksmiðjan á Siglufirði standi tóm á sama tíma og hráefni hleðst upp í verksmiðjum á Austfjörðum og verður þar viku, tíu daga til hálfsmánaðar gamalt, vegna hvers? Vegna þess að um leið og hráefnið er orðið meira en fjögurra til sex sólarhringa gamalt vitum við að verðmætin sem úr því koma verða minni en ef það væri brætt ferskt. Þess vegna er það líka keppikefli í sjálfu sér að nýta afkastagetu verksmiðjanna þannig að þegar vel veiðist séu þær helst allar að bræða ferskt hráefni, þá verða verðmætin mest. Bara þessi eini þáttur gerir það að verkum að það getur verið ástæða til að skoða þetta afkastadæmi og birgðarýmið í alveg nýju ljósi, 10--15% viðbótarverðmætisauki út úr gæðamjöli eða ferskara hráefni getur sveiflað stórum upphæðum í þessu dæmi þar sem gróði og reyndar tap eins og við vitum, því miður, getur verið ákaflega fljótt að myndast. Um þetta gæti ég masað hér lengi dags og 

Virðulegi forseti. Þetta fer að verða nokkur umræða um afkastagetu loðnuverksmiðja í landinu og ætti í sjálfu sér ekki að verða til þess að menn taki þetta mjög inn á sig eða séu mjög viðkvæmir fyrir einhverjum orðaskiptum af því taginu. Ég tók einfaldlega undir í mínu máli áðan mjög góða ræðu hv. 1. þm. Norðurl. v. sem vakti á því athygli að það væri um að ræða þá aðstöðu að við værum með umframafkastagetu og af því hefði hlotist nokkurt óhagræði. Mér er auðvitað manna best ljóst hvernig loðnuveiðarnar hafa verið að þróast síðustu árin þar sem haustveiðin hefur brugðist. Ég vakti á því að athygli að þrátt fyrir það að við værum að veiða loðnukvótann núna á enn þá skemmri tíma en oftast nær áður þá væri málum samt sem áður þannig komið að mjög góð loðnuverksmiðja sem ég nefndi, loðnuverksmiðjan á Siglufirði, hefði fengið sáralítinn afla. Og eins og hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði áðan þá eru verksmiðjurnar á Austurlandi farnir að búa sig undir skort á hráefni með því að bunka að sér loðnu. Mér finnst ekki að við þurfum í sjálfu sér að fara neitt að hnotabítast um þetta atriði. Ég held að þeir sem munu svara þessu best séu hagsmunaaðilarnir sjálfir, þeir sem reka verksmiðjurnar, sem munu finna það sjálfir hvort ástæða sé til að keyra allt verksmiðjuapparatið í landinu á fullum afköstum, hvort það séu möguleikar á því. Þeir hafa í rauninni svarað því þannig að það sé þörf á að fækka verksmiðjum og þetta hefur verið að eiga sér stað smám saman á síðustu árum. Ég held einfaldlega að þær staðreyndir sem við okkur blasa segi okkur þetta og um það þurfi ekki að verða neinn pólitískur ágreiningur og sé engin ástæða fyrir hv. 4. þm. Norðurl. e. að hafa hér uppi orð um það.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka þær málefnalegu umræður sem fram hafa farið um þetta frv. sem hér liggur fyrir. Það er ofur eðlilegt að um það geti verið skiptar skoðanir hvernig standa eigi að framkvæmd þessa máls. Hitt er athyglisvert að nú er miklu minni ágreiningur um það en áður hvert eigi að vera rekstrarform fyrirtækja sem eru í samkeppni á markaði. Allar aðstæður hafa breyst, bæði í rekstrarumhverfi fyrirtækjanna og eins í hinu pólitíska umhverfi þannig að það veldur nú minni deilum en áður að þegar fyrirtækjum af þessu tagi, sem eru í almennri samkeppni á markaði, er breytt úr ríkisrekstri yfir í hlutafélag með það að markmiði að selja þau síðar. Á það hefur verið bent að nauðsynlegt sé að vanda undirbúning mála af þessu tagi og ekki síst með því að hér á í hlut eitt af veigameiri fyrirtækjum landsins. Ég fullyrði að við undirbúning þessa máls hefur þessara sjónarmiða verið gætt til hins ýtrasta. Það var skipuð sérstök nefnd til þess að fara ofan í rekstur Síldarverksmiðjanna og gera tillögur um þessar breytingar. Þessi nefnd gerði ekki það eitt að setjast niður við skrifborð og athuga reikninga. Hún átti fundi á þeim stöðum þar sem Síldarverksmiðjurnar eru starfræktar með heimamönnum og hafði um það náið samráð. Á sama tíma voru tilnefndir af hálfu sjútvrn. og fjmrn. sérstakir menn til þess að fylgjast með rekstri fyrirtækisins og í frv. sjálfu er kveðið á um mjög vandaða málsmeðferð að því er varðar mat á eignum og hvernig standa á að sölu fyrirtækisins eða hlutabréfa ríkisins þegar það hefur orðið að lögum. Hv. 1. þm. Norðurl. v. óttaðist að það gæti orðið áfall fyrir Siglufjörð ef ríkisrekstri þar yrði hætt og ugglaust kunna það að vera sjónarmið sumra að það sé áfall fyrir viðkomandi stað ef ríkisrekstri þar er hætt. Ég er þvert á móti þeirrar skoðunar að það efli og styrki viðkomandi staði úti á landsbyggðinni þegar ríkisrekstri er hætt og stoðum er skotið undir öflug fyrirtæki í rekstri einstaklinganna. Ég er þeirrar skoðunar að það auki tiltrú fólks á þeim stöðum og örvi fjárfestingu og vilja manna til að taka sér þar búsetu og fjárfesta í öðrum fyrirtækjum því það eykur traust og tiltrú á slíku samfélagi. Hv. 3. þm. Vestf. vék að því að það yrði að hafa í huga við sölu á þessum eignum að þær skekktu ekki samkeppnisstöðuna. Ég skil hann svo að hann sé að bera fram óskir um að bréf ríkisins í þessu fyrirtæki verði ekki seld á undirverði þannig að nýir eignaraðilar hafi allt aðra og betri samkeppnisstöðu í þessum rekstri en þeir sem fyrir eru. Vissulega ber að gæta að þessu með tilliti til samkeppnisaðstöðunnar og eins út frá hagsmunum ríkissjóðs sem hlýtur að gera kröfu til að fá fullt verð fyrir þær eignir sem seldar verða. Út frá báðum þessum sjónarmiðum er þessi krafa eðlileg og vissulega verður þessa sjónarmiðs gætt enda mun fjmrn. eiga hlut að sölu hlutabréfanna þegar þar að kemur. Þá véku nokkrir þingmenn, hv. 3. þm. Vesturl. og hv. 4. þm. Norðurl. e. og reyndar einnig hv. 3. þm. Norðurl. v., að því hvernig velja eigi menn í stjórn hins nýja fyrirtækis þegar því hefur verið breytt í hlutafélag. Þeir átöldu að viðkomandi ráðherra færi með atkvæði á aðalfundi og töldu eðlilegt að Alþingi kysi fulltrúa í stjórn fyrirtækisins. Við þetta er tvennt að athuga. Í fyrsta lagi sé ég ekki hvernig Alþingi á að fara með atkvæði á hluthafafundi eða aðalfundi félags. Hér er verið að breyta rekstrarformi úr beinum ríkisrekstri yfir í hlutafélagarekstur. Stjórn hlutafélags er kjörin á aðalfundi og það er vandséð að Alþingi geti farið með atkvæði á aðalfundi í hlutafélagi. Í annan stað er á það að líta að ástæðan fyrir því að verið er að breyta úr ríkisrekstri yfir í hlutafélagaform er m.a. sú að verið er að gera auknar kröfur um fjárhagslega ábyrgð. Eins og hlutafélagaformið er uppbyggt felst í því aukið aðhald og aukin krafa um fjárhagslega ábyrgð. Því er auðvitað ekki að leyna að rekstrarform Síldarverksmiðja ríkisins hefur verið ádeiluefni því að fyrirtækinu hefur verið kjörin stjórn af Alþingi sem í raun og veru hefur ekki þurft að bera ábyrgð gagnvart einum eða neinum. Það ráðuneyti sem ber stjórnskipulega ábyrgð á fyrirtækinu hefur enga aðstöðu til að fylgja eftir á neinn hátt rekstrarlegum kröfum og Alþingi enn síður gagnvart þeim fulltrúum sem það kýs. Þeir sem kjörnir eru af hluthafafundi í stjórn félags bera skýra ábyrgð gagnvart aðalfundinum og ráðherra sem fer með atkvæði á slíkum fundi ber stjórnskipulega ábyrgð á þeim eignum sem honum ber að gæta. Það er nauðsynlegt að hafa í huga að þetta er einn þáttur og ein af ástæðum þess að hér er verið að gera breytingar, að koma fram skýrari og gleggri ábyrgð í þessu efni. Þess vegna sé ég ekki rök fyrir því að gera breytingar af þessu tagi á frv. Hv. 4. þm. Norðurl. e. ræddi einnig um að í frv. væri hvergi að finna ákvæði um það hvernig ætti að standa að sölu fyrirtækisins og tryggja hagsmuni heimamanna. Það er vissulega svo að í 3. gr. frv. þar sem kveðið er á um heimild til að selja bréfin er ekki með skýrum hætti tekið fram um þetta enda er það í sjálfu sér ekki lagasetningarefni. En í athugasemdum við 3. gr. frv. er með skýrum hætti tekið fram um það hvernig ætlunin er að standa að sölu hlutabréfanna. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Enda þótt ríkissjóður verði eigandi allra hlutabréfa félagsins við stofnun þess, er fyrirhugað að selja öðrum hluti og jafnvel öll hlutabréf í félaginu. Meta þarf sérstaklega hvenær aðstæður eru ákjósanlegar til sölu áður en ákvörðun verður tekin þar um. Skal við söluna stefnt að dreifðri hlutafjáreign þannig að enginn einn eignist meiri hluta. Frá þessu má þó víkja ef almenningshlutafélag á í hlut. Jafnframt skal við söluna sérstaklega horft til heimamanna og starfsmanna á þeim stöðum sem verksmiðjur eru starfræktar. Skal óskað eftir viðræðum við heimamenn og/eða samtök þeirra um hugsanleg kaup á hlutabréfunum. Ákvörðun um sölu hlutafjár í félaginu yrði samkvæmt þessari grein í höndum hluthafa.`` Hér er með öðrum orðum mörkuð alveg skýr stefna af hálfu stjórnvalda um það hvernig á að fara með þessa hluti og hvernig á að standa að sölunni. Það er í fyrsta lagi gerð um það krafa í lögunum að mat skuli fara fram á eignum félagsins áður en því er breytt í hlutafélag. Það er gerð hér grein fyrir því að það verður metið eftir aðstæðum hvenær hagstæðast er að selja fyrirtækið. Það verður ekki hlaupið í það án skoðunar. Þvert á móti verður reynt að meta bæði markaðsaðstæður og söluhæfni bréfanna og tímasetningin ákveðin í samræmi við það. Það er markvisst stefnt að dreifðri eignaraðild. Það er skýrt kveðið á um að það verða teknar upp viðræður við heimaaðila eða samtök þeirra áður en aðrar ákvarðanir verða teknar um sölu. Ég tel eðlilegt að slík stefnumörkun liggi fyrir þinginu þegar ákvörðun um þetta er tekin. En hitt væri óeðlilegt að binda það nákvæmlega niður í lögum hvernig að þessu skuli staðið því það er nauðsynlegt að nokkuð svigrúm sé í þessu efni þannig að þeir sem með samninga fara af hálfu ríkisvaldsins geti metið hagstæðustu kosti út frá þeim markmiðum sem hér er lýst. Þess vegna tel ég eðlilegra að hafa þessa skipan á að því er varðar það álitaefni sem hér hefur verið gert að umtalsefni. Hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði síðan í nokkrum hneykslunartón að gert væri ráð fyrir að yfirtaka allt að 500 millj. kr. af skuldum fyrirtækisins og spurði: Hvað veldur? Hann benti á að fyrirtækið væri ekki gjaldþrota og hann benti á að ríkissjóður hefði ekki þurft að leggja fyrirtækinu til fjármuni fram til þessa. Hvort tveggja er rétt. Fyrirtækið er ekki gjaldþrota og ríkissjóður hefur ekki þurft að bera þunga bagga af þessu fyrirtæki. Þvert á móti, eins og hér hefur verið bent á í umræðunni, hefur það skilað mjög umtalsverðum verðmætum í þjóðarbúið og verið mjög mikilvægt fyrirtæki bæði fyrir þjóðarbúið í heild og ekki síður þá staði þar sem það starfar. En hvers vegna að hneykslast á því að hafa þetta ákvæði inni í lögunum? Á það er að líta að fyrirtækið hefur verið rekið með tapi á undanförnum árum og eigið fé þess hefur verið að rýrna og var um síðustu áramót komið niður í u.þ.b. 150 millj. kr. Það er vissulega ekki gjaldþrota en það sér hver einasti maður hvert stefnir. Og ef hv. 3. þm. Norðurl. v. hefði lesið --- ég geri nú ráð fyrir að hann hafi lesið allar athugasemdir með frv. og fylgiskjöl. En það má vera vegna þess hve langt er liðið síðan frv. var lagt fram að það hafi fallið úr minni hans en í fskj. 7 með athugasemdum með frv. er bréf ríkisendurskoðanda til sjútvrn. frá því í október. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Hjálagt sendist ráðuneytinu reikningsskil fyrir Síldarverksmiðjur ríkisins fyrir tímabilið 1. jan. til 30. júní 1991, ásamt afriti af bréfi Endurskoðunar hf., dags. 8. okt. 1991, um reikningsskilin en Endurskoðun hf. annast endurskoðun hjá Síldarverksmiðjum ríkisins samkvæmt samningi við Ríkisendurskoðun. Ríkisendurskoðun er kunnugt um að ráðuneytið hefur fyrirtæki þetta til sérstakrar skoðunar og miðað við ástand mála hjá því er brýn nauðsyn á að leysa vandamál þess til frambúðar sem fyrst.`` Í umræddu bréfi frá endurskoðendunum sem birt er á fylgiskjali 6 segir m.a. þetta, með leyfi forseta: ,,Varðandi reikningsskilin fyrir fyrstu sex mánuði yfirstandandi árs viljum við leggja áherslu á eftirfarandi: Fjárhagsstaða fyrirtækisins og rekstrarhorfur eru nú með þeim hætti að fyrirtækið verður ekki talið rekstrarhæft án verulegrar fjárhagsaðstoðar með skuldbreytingum og auknu eigin fé. Fyrirhuguð lántaka að fjárhæð 300 millj. kr. nægir skammt eins og staðan er nú orðin.`` Það kemur einnig fram í athugasemdum með þessu frv. að þrátt fyrir meðalvertíð á næstu árum muni reksturinn ekki skila nægilegum arði til að standa undir þeim skuldum sem á fyrirtækinu hvíla nú. Það má vel vera að einhverjir séu þeirrar skoðunar að eðlilegast hefði verið að aðhafast ekkert. Og af því að hv. 3. þm. Norðurl. v. var að skora á mig að draga þetta frv. til baka þá skulum við athuga hvað gerist ef þetta frv. er dregið til baka og allri þeirri vinnu, sem lögð hefur verið í að treysta stöðu fyrirtækisins á undanförnum mánuðum og breyta síðan rekstrarformi þess, væri kastað á glæ. Þá mundi það gerast sem endurskoðendur og Ríkisendurskoðun eru hér að benda á. Að fyrirtækið yrði ekki rekstrarhæft. Og hvað þýðir það? Því yrði siglt í þrot. Ég hef átt viðræður við fjöldamarga aðila frá þeim stöðum þar sem Síldarverksmiðjurnar eru starfandi. Ég veit að þeim er ekki að skapi að þannig yrði tekið á málum. Og ég hygg að ef hv. 3. þm. Norðurl. v. ræddi við fólk á Siglufirði þá yrði ekki mikil hamingja yfir því þar ef ég yrði við ósk hans um að taka frv. til baka og henda því undirbúningsstarfi til viðreisnar þessu fyrirtæki á glæ. Því starfi sem unnið hefur verið undanfarna mánuði. Og það eru ekki einasta hagsmunir þess fólks sem starfar við fyrirtækið og býr á þeim stöðum þar sem það rekur sína starfsemi, það eru þjóðarhagsmunir að því að treysta undirstöður fyrirtækisins, breyta rekstrarformi þess, koma við rekstrarformi, nútímarekstrarformi aukinnar fjárhagslegrar ábyrgðar, breyta eignaraðildinni og koma rekstrinum yfir á herðar einstaklinga með hliðsjón af því að þetta fyrirtæki er í almennri samkeppni á markaði og ekki ástæða til að ríkið sé að halda uppi starfseminni. En að kalla frv. til baka og gera að engu þann undirbúning að endurreisnarstarfi sem unninn hefur verið undanfarna mánuði teldi ég alveg fráleitt enda gæti það einungis stefnt fyrirtækinu í rekstrarþrot. Og ég trúi því ekki og veit reyndar að það er ekki sjónarmið hv. 3. þm. Norðurl. v. Hygg fremur að þessi ósk hafi verið sett fram af einhverri vangá eins og oft getur orðið í umræðum. Ég vil þakka hv. þm. enn á ný fyrir þessa málefnalegu umræðu og treysti því að hv. þingnefnd taki málið til umfjöllunar og vandaðrar en um leið skjótrar afgreiðslu þannig að sú endurskipulagning sem hér á sér stað og hefur verið undirbúin geti gengið fram samkvæmt þeirri tímaáætlun sem lögð hefur verið og greint er frá í frv.

Virðulegi forseti. Auðvitað vitum við að Síldarverksmiðjur ríkisins eru í erfiðri stöðu. Hvers vegna? Vegna þess að það hefur engin loðna verið brædd þar mjög lengi. En hvers vegna er það staðreynd að Síldarverksmiðjur ríkisins hafa aldrei fengið fé frá ríkinu? Halda menn að þetta sé í fyrsta skipti sem svona erfiðleikaástand kemur upp eins og núna? Halda menn að það hafi ekki áður komið fyrir að Síldarverksmiðjur ríkisins væri í vandræðum vegna þess að engin loðna eða engin síld berst? Jú, oft hefur það áður gerst. Það sem er hins vegar meginkjarninn í rekstri fyrirtækisins undanfarna áratugi er að það er það stórt fyrirtæki að það hefur getað jafnað út öldudalina með þeim toppum sem komið hafa þess í milli. Og til þess hafa fyrst og fremst verið tekin lán. Það þýðir ekkert að segja manni það núna eftir djúpan öldudal að það sé algerlega vonlaust að fyrirtækið geti bjargað sér sjálft eins og það hefur oft áður gert með eðlilegri lánsfyrirgreiðslu. Hitt er annað mál að ef fyrirtækið fær ekki eðlilega lánsfyrirgreiðslu þá er það auðvitað í stórkostlegum vandræðum. Og það er það sem hefur skeð. Núv. ríkisstjórn nýtti sér aldrei þá heimild sem Alþingi gaf henni á sl. vetri til að rétta við erfiða rekstrarstöðu Síldarverksmiðju ríkisins með töku á rekstrarláni. Ríkisstjórnin vildi frekar koma fyrirtækinu í vandræði þannig að það væri síðan hægt að segja að það væri óhjákvæmilegt að breyta rekstrinum og endurskipuleggja hann miðað við ástandið eins og það væri orðið. Ég fullyrði að með eðlilegri rekstrarfyrirgreiðslu frá því í fyrravetur og fram á þennan dag mundi þetta fyrirtæki fullkomlega geta komist yfir þá erfiðleka sem nú er við að stríða. Og nú þegar loðna er aftur farin að veiðast eru allar líkur á því að sá toppur gæti jafnað þann öldudal sem nú er fyrir hendi. Ég vil svo segja að lokum að Siglfirðingar, af því hann nefndi þá áðan, hafa þungar áhyggjur af meðferð hæstv. sjútvrh. á þessu máli.

Herra forseti. Vegna þessara ummæla hv. þm. er rétt að taka fram að fyrirtækið komst ekki í þessa erfiðleika í tíð núv. ríkisstjórnar. Það er hins vegar rétt að ástæðan fyrir rekstrarerfiðleikunum er tvenns konar. Annars vegar er þar um að ræða loðnubrest og hins vegar fjárfestingu sem ekki var hægt að standa undir við slíkar aðstæður. Það lá fyrir að útilokað var að halda rekstrinum áfram án þess að til aðgerða kæmi af hálfu eigenda fyrirtækisins. Og það er rangt að núv. ríkisstjórn hafi ekki nýtt sér 300 millj. kr. lántökuheimild til að styðja við rekstur fyrirtækisins, þar er um að ræða ókunnugleika af hálfu hv. þm. Ráðuneytið hefur stuðst við álit eigin sérfræðinga, það tilnefndi sérstaka tilsjónarmenn ásamt fjmrn. sem fóru yfir rekstur fyrirtækisins og löggiltir endurskoðendur, tilnefndir af Ríkisendurskoðun, hafa framkvæmt mat á rekstri fyrirtækisins. Allir þessir aðilar hafa komist að þeirri niðurstöðu að fyrirtækið gæti ekki staðið undir þeim miklu lánum sem á því hvíla nú miðað við meðalloðnuvertíð á næstu árum. Það þyrfti eitthvað miklu meira þar til að koma. Hv. 3. þm. Norðurl. v. er sá eini sem hefur haldið því fram að fyrirtækið standi undir þessum lánum miðað við þær horfur í loðnuveiðum sem við stöndum frammi fyrir á næstu árum. Ríkisendurskoðun og aðrir sérfræðingar sem hafa verið nefndir til hafa komist að annarri niðurstöðu. Og ég bendi hv. þm. á að ræða við viðskiptabanka fyrirtækisins þar um einnig. Þessar staðreyndir blasa við og þess vegna er þetta gert og það er furðulegt að menn skuli lýsa yfir hneykslan á því að á þann veg skuli vera staðið að endurreisn fyrirtækisins sem hér er kveðið á um. En ég lít svo á að seinni ræða hv. þm. feli það í sér að hann hafi fallið frá kröfunni um að frv. sé tekið til baka og endurreisnarstarfið þar með eyðilagt.

Herra forseti. Það hefur teygst dálítið úr þessari umræðu og menn hafa farið um nokkuð víðan völl. Hv. 3. þm. Vestf. sagði að haustveiði loðnu hefði brugðist. Það er að vísu rétt að ekki hefur verið veitt nóg á haustin en það er a.m.k. skoðun margra að loðnuveiðar hefjist of seint á haustin. Það sé beðið of lengi með að gefa heimild til loðnuveiðanna og á því væri mikil höfuðnauðsyn að reyna að finna loðnuna fyrr að haustinu og koma veiðum í gang. Og reyndir skipstjórar halda því fram að í mörgum tilfellum hefði það verið unnt á undanförnum árum. Þá er loðnan ákaflega verðmæt og mikilvægt að reyna að finna hana sem fyrst. Auk þess sem það kemur auðvitað þeim byggðarlögum sem liggja vestan til á landinu eða norðan lands og vestan sérstaklega til góða. Og þeim er það alveg lífsspursmál að farið sé að veiða loðnu strax og mögulegt er, síðsumars eða á haustin. Hv. þm. Einar Guðfinnsson orðaði það svo að það væri verið að breikka reksturinn á SR með þessum aðgerðum. Ég get ekki fallist á það. Hann getur ekki orðið breiðari en að hann sé almenningseign. En ég tel hins vegar að það sé verið að þrengja reksturinn með því að afhenda fáum þetta fyrirtæki sem almenningur á. Hið mikla stjórnleysi sem verið hefur í uppbyggingu loðnuverksmiðja hefur verið gert að umtalsefni. Það eru of margar loðnuverksmiðjur í landinu miðað við skipakost og skipastóllinn er of mikill miðað við þá veiðimöguleika í hafinu sem við höfum til loðnuveiða. Og þarna hefur vinstri höndin ekki vitað hvað sú hægri var að gera. Það er út af fyrir sig sjónarmið að búta niður Síldarverksmiðjur ríkisins og fá þær í hendur einkaaðilum. Enda hefðu þeir þá getað sparað sér fjárfestingu annars staðar. Ég tel t.d. að það hafi orkað tvímælis eins og ástatt er með loðnuverksmiðjur í landinu að endurbyggja verksmiðjuna í Krossanesi. Ég tel að það hafi a.m.k. ekki endilega verið sjálfsögð þjóðhagsleg framkvæmd. En það var ekki gripið fram fyrir hendurnar á þeim sem vildu reisa þessa verksmiðju og þeir höfðu frelsi til að gera það og ég vona að þeim farnist vel. En það hefði ekki gert þjóðarbúinu mikið til þó einni loðnuverksmiðju hefði verið færra en hinar aftur betur nýttar. Það hefur verið gegndarlaus offjárfesting á þessu sviði. Síldarverksmiðjurnar hafa að vísu tekið nokkurn þátt í því með miklum fjárfestingum, sérstaklega á Seyðisfirði og það er hluti þeirra vandræða sem Síldarverksmiðjur ríkisins eru í núna. Ég er út af fyrir sig ekkert hissa á því þótt hv. 3. þm. Vestf. sé ákafur einkavæðingarmaður og leggi alveg sérstaklega til að einkavæða og telji sjálfsagt að einkavæða þessar tilteknu verksmiðjur. Hann þekkir þennan rekstur væntanlega talsvert mikið og er í tengslum við þennan fiskiðnað. En í öðru orðinu bendir hann á það að af því geti fengist mikil hagræðing. Og það er hugsanlegt, a.m.k. ekki eðlilegt að loka augunum fyrir að svo geti farið að þeir sem fyrir eru, þ.e. einkaaðilar í loðnubræðslu, kaupi þetta fyrirtæki í bútum eða eignist þetta fyrirtæki í bútum beinlínis til að leggja niður einhverjar af þessum verksmiðjum í hagræðingarskyni. Ég er að vona að það fari ekki svo með verksmiðjuna á Siglufirði. En þetta er atriði sem við getum ekki lokað augunum fyrir að svo geti farið. Við höfum mörg dæmi þess t.d. frá kolkrabbanum. Hann kaupir fyrirtæki beinlínis til að loka þeim til að koma í veg fyrir rekstur þeirra áfram ef hann á önnur fyrirtæki í samkeppni. Og þetta hlýtur hv. 3. þm. Vestf. a.m.k. að vera ljóst. Ég tel að við alþingismenn séum fjárhaldsmenn ríkisins og okkur beri á hverjum tíma að gæta hagsmuna ríkissjóðs. Við erum til þess kjörnir. Og það er ekki skynsamlegt, og við bregðumst skyldu okkar, ef við afhendum verðmætar eignir ríkisins til einkaaðila langt undir sannvirði. Við höfum nýleg mjög dapurleg dæmi um afhendingu á hlutabréfum í ríkiseigu langt undir sannvirði. Og ég tel að það sé höfuðnauðsyn að breyta þeim reglum sem gilda um ráðstöfunarrétt fjmrh. á hlutabréfum ríkisins. Það verður að gilda það sama um allar eignir ríkisins, allar verðmætar eignir ríkisins eins og fasteignir. Verslun með fasteignir verður að ganga fyrir Alþingi og hljóta þar samþykki áður en heimilt er að selja þær. Hið sama hlýtur að verða að gilda og ætti að gilda um aðrar verðmætar og hliðstæðar eignir. Ég flutti frv. um þetta efni í fyrra en það hlaut því miður ekki afgreiðslu á því þingi. Ég hef hugsað mér að endurflytja það mál. Ég ætla ekki að taka upp umræður um einkavæðingu í sjálfu sér. Við höfum prófað okkur dálítið áfram með einkavæðinguna. Við höfum dæmi eins og Bifreiðaskoðun Íslands sem viðskrh. taldi geníala lausn á vanda Bifreiðaeftirlits ríkisins. Þar höfum við einmitt ákaflega sláandi týpískt dæmi um hvernig einkavæðing vinnur. Og við höfum reynar fleiri, við höfum annað verk, það er ekki satt sem fram kom hér í ræðu áðan og ég vil bera til baka að þetta sé eina mál sem hæstv. viðskrh. hefur komið fram, hann einkavæddi líka Útvegsbankann.  Bretar eru búnir að einkavæða sig í hrein vandræði og halda vafalaust ekki áfram á þeirri braut. Þar var það mikið trúaratriði hjá Margréti Thatcher að allur vandi leystist með einkavæðingu. En á mörgum sviðum hafa þeir orðið fyrir hroðalegum vonbrigðum með þá stefnu sína því að þeir hafa gengið allt of langt. Ég tel að einkavæðing fyrirtækja geti átt rétt á sér í mörgum tilfellum og það getur verið skynsamlegt fyrir ríkið að losa sig við fyrirtæki sem það hefur ekkert með að gera. En það leiðir hins vegar ekki alveg af sjálfu sér að ríkið sé endanlega laust við fyrirtæki þó þau séu gerð að hlutafélögum og fengin í hendur einkaaðilum. Það eru tvö frv. til meðferðar í iðnn. þingsins þar sem kemur í ljós við athugun á málunum að lífeyrismálin eru í lausu lofti eða biðlaunaréttur og það þarf a.m.k. að finna eðlilega lausn á þeim vanda þegar ríkisstarfsmenn hætta allt í einu að vera ríkisstarfsmenn og eiga að fara að gerast annaðhvort starfsmenn einkafyrirtækis að þeim forspurðum eða þá að hverfa til annarra starfa. Ég hef ekki kynnt mér það sérstaklega með SR hvort þar sé eitthvað að ráði um ríkisstarfsmenn þannig að það gildir ekki alveg það sama og með Sementsverksmiðjuna og Staðlaráðið en ég vek máls á þessu því ég tel að það þurfi að skoða þennan þátt í nefndarstarfinu. Menn hafa talað hér dálítið um stjórnun ríkisfyrirtækjanna, hvort þau væru í hlutafélagsformi eða ekki. Það er auðvitað deginum ljósara að með því að gera ríkisfyrirtæki að hlutafélagi þá fær ráðherrann vald sem Alþingi hefur. Alþingi afsalar sér valdi til að hafa áhrif á það hverjir eru stjórnendur fyrirtækisins og ráðherrann ræður einn hverjir þar sitja svo framarlega sem hann hefur þorra hlutabréfa eða kannski öll á sínu forræði. Ég mótmæli því sem mér fannst mega skilja á ræðu hæstv. sjútvrh. að stjórn SR hefði á undanförnum árum starfað af einhverju ábyrgðarleysi. Ég tel að svo hafi ekki verið. Það getur vel verið að stjórn SR hafi gert mistök, það hefur kannski orkað tvímælis sumt af því sem hún hefur gert. En ég vil alls ekki að því sé ómótmælt hér eða það megi skilja af ræðu hæstv. sjútvrh. að þeir hafi starfað af einhverju ábyrgðarleysi sem setið hafa í stjórn SR á undanförnum árum. Ég tel að svo hafi ekki verið. Og ég ætla reyndar að vona að ráðherra hafi ekki meint það sem hann sagði. Það er heldur engin trygging fyrir því að trúnaðarmenn ráðherrans séu endilega hæfari til að stjórna fyrirtæki en þeir sem Alþingi kann að kjósa til þess. Ég gæti meira að segja nefnt dæmi um það að sendimenn ráðherra hafi farið óskynsamlega að ráði sínu með fyrirtæki sem þeir voru fyrir tilverknað ráðherra settir í að stjórna. Varðandi það að horft yrði til heimamanna, eins og segir í þessum texta sem hæstv. sjútvrh. var að lesa, þá segir það ósköp lítið. Það er jú svona heldur vinsamlegt og gott að horfa til heimamanna en það er svo sem engin trygging fyrir því að heimamenn séu reiðubúnir eða hafi getu til að leysa til sín þau fyrirtæki eða þá hluta fyrirtækis sem eru á staðnum. Þannig að ég veit ekki hvort þeim kemur þessi gæska eitthvað að gagni. Ég sé það ekki fyrir mér að eðlileg viðskipti geti átt sér stað t.d. á Síldarverksmiðjunum á Siglufirði, þ.e. að heimamenn hafi peninga til að leysa til sín þann hluta SR sem er á Siglufirði fyrir eðlilegt verð. Annaðhvort yrði ríkið að gefa heimamönnum einhvern hluta af raunverulegu, eðlilegu verði fyrirtækisins eða þá að þeir yrðu að horfa á eftir því annað. Hæstv. sjútvrh. greindi frá fylgiskjali 7 um horfur í rekstri Síldarverksmiðja ríkisins. Þetta var mat Ríkisendurskoðunar. Horfur í rekstri SR voru náttúrlega aðrar í október heldur en þær eru núna sem betur fer. Sem betur fer eru aðrar horfur núna og það veit náttúrlega enginn betur en sjútvrh. því síðan í október hefur verið gefinn út viðbótarloðnukvóti og komin ný spá um loðnu. Herra forseti. Ég ætla að fara að láta máli mínu lokið. Hæstv. sjútvrh. fagnaði því hvað frv. hans væri vel tekið og vildi meina að það væru einhver sinnaskipti hjá þingmönnum í þessu efni. Ég bið hann að líta ekki svo á mínar ræður að ég sé að lýsa stuðningi við þetta frv. Ég óttast að það sé spor aftur á bak, þetta sé ekki endurreisnarstarf, eins og hæstv. sjútvrh. kallaði það. Það er sköpuð veruleg óvissa í þeim byggðarlögum sem hafa átt mikið undir Síldarverksmiðjum ríkisins, þar sem verksmiðjurnar eru staðstettar. Alveg fyrirsjáanlega verður þetta til þess að sumum af þessum verksmiðjum verður lokað. Ég er ekki að leggja neinn dóm á það hvort þær verða fleiri eða færri og ég vona að ekki fari svo á Siglufirði því þar er þó kjarninn í þessu fyrirtæki þó mikið hafi reyndar verið fjárfest annars staðar. En það er ekki bara á Siglufirði og Seyðisfirði sem Síldarverksmiðjur ríkisins hafa haft starfsemi. Ég óttast töluvert að það verði ekki nein lyftistöng fyrir Raufarhöfn að þessi breyting er gerð. Það hefur sennilega verið skökk stefna sem mörkuð var að láta ekki Síldarverksmiðjur ríkisins kaupa loðnuskip. Þær hefðu vafalaust staðið betur núna ef þær hefðu fengið að taka þátt í þeim leik, ef þær hefðu eignast loðnuskip og tekið þátt í loðnuveiðunum. Og ég minni á málflutning varaþingmanns míns Sverris Sveinssonar sem taldi að það væri mikið nauðsynjamál fyrir Síldarverksmiðjur ríkisins að eiga loðnuskip og barðist fyrir því hér á Alþingi. Ég held að hér sé sköpuð veruleg óvissa í sumum byggðarlögum og sumum kann að verða þetta til góðs en það er engin trygging fyrir því að það verði öllum. Ég geri hins vegar ráð fyrir að það sé sterkur þingmeirihluti fyrir þessu máli og þingræðið verður náttúrlega að ná fram að ganga hvort sem manni líkar betur eða verr og þess vegna er ég ekkert að stipmast á móti því að þetta mál hafi sinn eðlilega gang. Meiri hlutinn í þessu tilfelli eins og öðrum verður að fá að hafa rangt fyrir sér ef hann vill.

Virðulegi forseti. Það má vel vera rétt hjá hæstv. sjútvrh. að nú sé búið að nýta þá heimild sem Alþingi veitti til lántöku í þágu Síldarverksmiðja ríkisins og veitt var fyrir árið 1991. Lánsfjárlög voru samþykkt í marsmánuði á sl. ári. Mér er kunnugt um það að það leið mánuður eftir mánuð án þess að þessi heimild fengist nýtt. Ég hygg að það hafi a.m.k. liðið hálft ár frá því að heimildin var veitt og þar til hún var nýtt. Og ég dreg mjög í efa að hæstv. ráðherra treysti sér til að andmæla þessu. Ég stend því við það sem ég sagði hér áðan að á sl. vetri, sl. vori, sl. sumri var þessu fyrirtæki haldið í spennitreyju mánuð eftir mánuð á meðan verið var að hella sér yfir fyrirtækið í fjölmiðlum og benda á í hvaða erfiðleikum það ætti. En erfiðleikarnir stöfuðu ekki síst af því að fyrirtækið fékk ekki eðlilega rekstrarfjárfyrirgreiðslu með hliðstæðum hætti og aðrar verksmiðjur í landinu hafa fengið á því erfiðleikatímabili sem gengið hefur yfir. Það má vel vera að ýmsar raddir hafi heyrst um það að þörf sé á að styrkja eiginfjárstöðu Síldarverksmiðja ríkisins. Ég ætla að standa fast á því að það sé ekki tímabært. Ég hef ekki séð nein rök fyrir því enn um hversu háa upphæð eigi að vera að ræða og hvernig þeir reikningar komi út þegar tekið er tillit til þess að loðna er að byrja að veiðast á nýjan leik í miklum mæli og fyrirtækið hefur mikla möguleika til tekjuöflunar. Ég álít það stóran hlut þegar ríkið tekur á sig 500 millj. kr. af almannafé til að leggja í fyrirtæki af þessu tagi. Ég er ekki alveg búinn að gleyma því hvernig var að standa í rekstri á ríkissjóði á sínum tíma. Ég minnist þess að það gat auðvitað oft verið þörf á því að menn styngju við fótum og kæmu í veg fyrir að stórar upphæðir af þessu tagi legðust á ríkissjóð ef þess var ekki bersýnilega brýn þörf. Ég held að fjármál ríkisins og þessi hörmulegi hallarekstur sem verið hefur á ríkinu undanfarin ár stafi m.a. af því að menn hafa verið allt of fríir af sér að fleygja stórum upphæðum til hægri og vinstri sem kannski voru ekki í öllum tilvikum fullkomlega rökstuddar eða eðlilegt að láta þær af hendi og betra að beita öðrum úrræðum. Það er auðvitað afar slæmt að þurfa að láta svona heljarstóra upphæð til atvinnurekstrar af hálfu ríkisins nema þess sé sannanlega brýn þörf og ekki verði undan því vikist. Það hefur ekki verið sannað fyrir okkur hér í þinginu þó að bent sé á að Ríkisendurskoðun hafi komist að þeirri niðurstöðu og lýst með óljósum, loðnum orðum að hugsanlega þurfi að taka þarna eitthvað á. Hún nefnir ekkert um það hversu stór vandinn kunni að vera. Eins og hér var bent á af seinasta ræðumanni, þá eru viðhorf að breytast og allar líkur á því að þetta fyrirtæki hafi allt aðra og miklu betri möguleika en virtust vera á sl. ári. Á sl. ári vildi sjútvrn. ekki leyfa neinar loðnuveiðar. Talað var um að loðnustofninn væri gersamlega hruninn og allt útlit fyrir að ekkert mundi veiðast af loðnu í bráð. Síðan hafa viðhorfin sem betur fer gerbreyst. Ég leyfði mér hér að vekja athygli á því að fyrirtækið sem við erum að ræða um hefði aldrei fengið krónu úr ríkissjóði fram á þessa stund og hæstv. ráðherra stóð hér upp áðan og staðfesti orð mín. Ég er þakklátur honum fyrir það og ánægður með að við skulum vera sammála um þetta grundvallaratriði málsins. En hann verður að fyrirgefa mér þó að ég bendi á þá sérkennilegu staðreynd að einmitt á því augnabliki í 50 ára sögu fyrirtækisins þegar á að fara að afhenda það einkaaðilum, þá loks eftir 50 ár er talin þörf á því að taka 500 millj. kr. af almannafé og leggja í fyrirtækið. Ég spyr: Er þetta tilviljun? Ég held að það sé ekki tilviljun. Ég held að náin tengsl séu þarna á milli og að þetta sé einfaldlega heimanmundur ráðamanna, heimanmundur foreldranna þegar þeir láta fyrirtækið af hendi og það harma ég. Ég sé ekki rök fyrir að ríkið þurfi að vera eins örlátt og hér er verið að lýsa. Að lokum bara eitt orð um heimamenn. Ég tek undir það sem fram kom hjá hv. seinasta ræðumanni, hv. 1. þm. Norðurl. v., að það orðalag sem tiltekið er í greinargerð, að horft verði til heimamanna í þessu samhengi, er í sjálfu sér ákaflega lítil huggun fyrir þá heimamenn sem þar eiga í hlut. Vandinn er auðvitað sá að sumar rekstrareiningar Síldarverksmiðja ríkisins eru þess eðlis að auðvelt er að koma þeim í hendur heimamanna. Það gildir t.d. um vélaverkstæði Síldarverksmiðju ríkisins á Siglufirði. Það er tiltölulega auðvelt að selja það heimamönnum og láta þá reka það og ég er ekki frá því að það geti gengið ágætlega. En þegar um er að ræða sjálfar bræðslurnar, t.d. þær sem staðsettar eru á Siglufirði, þá er þar um svo mikla fjármuni að ræða í þeim fjárfestingum að mjög erfitt er að skapa um það þess háttar rekstrareiningu sem heimamenn eiga mjög auðvelt með að höndla. Og af því stafa áhyggjur manna. Og af því stafa þau orð mín hér áðan að hyggilegra væri að upplýsa okkur þingmenn og átta sig á því til fulls hvernig menn ætla að skipta Síldarverksmiðjum ríkisins og hvort það er yfirleitt hægt að búta þær niður í svo smáar einingar með skynsamlegum hætti að einkavæðing sé skynsamleg og hyggileg. Það verður að gera áður en við þingmenn erum beðnir um að veita heimild til þess að gefa hæstv. ráðherra nánast sjálfdæmi um það hvernig hann ætli að fara að þessu.

Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. v. og reyndar einnig hv. 3. þm. þess sama kjördæmis hafa haft orð á því að ekki væri mikið gefandi fyrir það orðalag í athugasemdum um 3. gr. frv. að horft skyldi til heimamanna á þeim stöðum þar sem verksmiðjurnar eru starfræktar þegar kemur að sölu þeirra. Það er vissulega rétt að þannig er til orða tekið í athugasemdunum en þeir slepptu því báðir hv. þm. að lesa það sem þar stendur til viðbótar. Þar segir svo: ,,Skal óskað eftir viðræðum við heimamenn og/eða samtök þeirra umhugsanleg kaup á hlutabréfum.`` Með beinum og skýrum hætti er sagt að óskað skuli eftir viðræðum við heimamenn þegar að sölunni kemur. Ég ítreka það að ég tel eðlilegt að sett séu fram almenn stefnumið og almenn stefnumörkun um það hvernig að sölunni skuli staðið með þessum hætti miklu fremur en rígbinda það í lögunum sjálfum þannig að þeir sem ábyrgð bera á sölunni þegar þar að kemur hafi til þess hæfilegt svigrúm. En það fer ekkert á milli mála hver er stefna ríkisstjórnarinnar í þessu máli að því er þetta atriði varðar. Hv. 1. þm. Norðurl. v. vék hér aðeins að því að ekki hefði verið hafin veiði á loðnu sl. haust og það hefði komið sér illa fyrir verksmiðjurnar norðan lands og vestan. Það er vissulega rétt að það veldur erfiðleikum þegar veiði getur ekki hafist á haustin. Mjög sérstaklega stóð á sl. haust eftir loðnumælingar sem fram höfðu farið fyrr á því ári. Þá treystu fiskifræðingar sér ekki til að koma með ráðgjöf um upphafskvóta. Mælingar höfðu gengið mjög illa fyrr á árinu og það leiddi til þessarar niðurstöðu. Það var því útilokað við þær aðstæður sem voru sl. haust að ákveða upphafskvóta fyrr en að lokinni haustmælingu. Það er alkunna, og ekki ágreiningsefni meðal þeirra sem loðnuveiðar stunda, að haustathugun ber ekki árangur fyrr en loðnan fer að þétta sig síðari hluta októbermánaðar. Mælingar fyrr skila afar litlum árangri. En sem betur fer hafa mælingar gengið betur bæði í lok sl. árs og ekki síður nú í byrjun þessa árs þannig að horfur eru nú betri en áður og ljóst er að við fáum ráðgjöf um upphafskvóta áður en haustmælingar fara fram. Næsta haust á því ekki að verða töf á því að loðnuveiðarnar hefjist. Hv. 1. þm. Norðurl. e. hélt því fram að ég hefði talað um ábyrgðarleysi stjórnar Síldarverksmiðja ríkisins og kannski þeirra einstaklinga sem þar sitja. Svo er alls ekki. Ég hélt því hins vegar fram að það fyrirkomulag að kjósa á Alþingi stjórn fyrir fyrirtæki, sem ekki gæti eðli máls samkvæmt staðið þinginu beint reikningsskap gerða sinna og þyrfti ekki að standa viðkomandi ráðuneyti reikningsskap gerða sinna, starfaði ekki við það skipulag sem skapaði best aðhald. Ég er ekki að halda því fram að einhverjir trúnaðarmenn ráðherra, hvorki trúnaðarmenn mínir né annarra ráðherra, séu betur til þess fallnir að hafa stjórn fyrirtækja á hendi en menn sem kjörnir eru af Alþingi. Skipulagið er hins vegar annað. Hlutafélagaformið er umgjörð utan um ákveðnara skipulag og meiri kröfur til ábyrgðar. Þar er ekki spurning um menn eða skyldurækni manna heldur að skipulagið sé með þeim hætti að sem mestrar ábyrgðar sé gætt hverju sinni. Þess vegna hafa menn kosið hlutafélagaformið fram yfir annað að það gefur kost á þessu. Með þessu var ég ekki að leggja á nokkurn hátt mat á störf einstakra manna eða varpa rýrð á þau. Það er svo vissulega rétt sem kom fram hjá þeim báðum, hv. 1. þm. Norðurl. v. og hv. 3. þm. sama kjördæmis, að horfur eru nú um margt betri um loðnuveiðar á næstu tveimur árum a.m.k. en verið hafa. Vonandi leiðir það til þess að við þurfum ekki að nota alla þá heimild til 500 millj. kr. styrkingar á eigin fé fyrirtækisins eins og heimild er til í þessum lögum. Það verður vitaskuld metið þegar það mat hefur farið fram á eignastöðu fyrirtækisins sem lögin gera ráð fyrir og rekstrarhorfur hafa verið metnar að nýju. Í þessu sambandi er óhjákvæmilegt að hafa í huga að fyrirtækið er mjög skuldugt. Það hvíldu nálægt 1.400 millj. kr. á því um sl. áramót og söluverð fyrirtækisins ræðst auðvitað af því hverjar eignir þess eru, hverjar eru skuldirnar og ekki síður hverjar eru rekstrarhorfurnar á næsta ári. Styrking á eiginfjárstöðu fyrirtækisins hefur því um leið áhrif á söluverð hlutabréfanna. Þau hljóta að seljast fyrir vikið á hærra verði eftir því sem eiginfjárstaða fyrirtækisins er betri. Hér er því ekki um það að ræða að verið sé að undirbúa það að gefa einhverjum væntanlegum kaupendum fjármuni. Þvert á móti er verið að huga að því fyrst og fremst að styrkja reksturinn og gera það að verkum að verið sé að selja rekstrarhæft fyrirtæki og að ríkissjóður tryggi og treysti sem best eiginfjárstöðu sína og eign sína þegar að þessari sölu kemur. Alveg er fráleitt að ákvæði af þessu tagi megi túlka á þann hátt að verið sé að ívilna eða gefa væntanlegum kaupendum einhverjar eignir.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. sjútvrh. fyrir að draga í land með ábyrgðarleysi stjórnarmanna í Síldarverksmiðjum ríkisins en það er ekki rétt hjá honum að hlutafélagsformið í sjálfu sér geri menn ábyrgðarfyllri í störfum sínum. Ég er ekki tilbúinn að samþykkja það. Varðandi haustveiðar á loðnu tel ég að óhætt ætti að vera og ætti að vera til viðmiðunar í framtíðinni að gefa út lítinn upphafskvóta. Ég er ekki að tala um að það sé verið að vaða neitt í óvissu. En ég sting því að sjútvrh. að ég held að heppilegt væri að gefa út lítinn upphafskvóta þannig að menn færu að prófa svo fljótt sem verða má, jafnvel þótt fiskifræðingar séu ekki tilbúnir með endanlegar spár. Það á ekki að vera mjög áhættusamt. Varðandi það að horft skuli til heimamanna, þá hafði ég að vísu lesið þessa klausu til enda með sjálfum mér þótt ég færi ekki með hana alla í ræðustólnum. Ef það gengur ekki að heimamenn séu tilbúnir að kaupa eða það semjist ekki um verð eða hvernig sem það nú fer, hvað verður þá? Þá verður fyrirtækið eða viðkomandi verksmiðja náttúrlega seld öðrum. Ég ætla ekki að blanda mér inn í þessar umræður um 500 milljónirnar. Hv. 3. þm. Norðurl. v. hélt því fram að þarna hefði sjútvrh. verið að greiða fyrir viðskiptum með því að taka skuldir af fyrirtækinu. En hann hafði fordæmi, hæstv. sjútvrh. Þetta er nákvæmlega það sem hæstv. fyrrv. fjmrh. gerði við Þormóð ramma.

Herra forseti. Aðeins út af ummælum hv. 1. þm. Norðurl. v. um upphafskvótann, þá er það svo að ekki var talið ráðlegt að gefa bráðabirgðakvóta í upphafi síðustu vertíðar fyrr en að lokinni mælingu vegna þess að mælingin fyrr á því ári hafði mistekist. Ef allt hefði verið með felldu hefði verið gefinn út bráðabirgðakvóti áður en haustleiðangur hófst. Nú horfir hins vegar betur og það liggur fyrir nú þegar, vegna þess hve mælingin í byrjun þessa árs tókst vel, að gefinn verður út bráðabirgðakvóti í upphafi næstu vertíðar áður en haustmælingin hefst sem verður svo grundvöllur fyrir endanlegri úthlutun á kvóta fyrir þá vertíð. Ástæðan fyrir því að þetta var ekki gert sl. haust var sú að mælingar fyrr á árinu höfðu verið svo slæmar að vísindamenn okkar treystu sér ekki til að veita ráðgjöf um upphafskvóta eins og þá stóð á. Það er sem betur fer undantekningartilvik og við væntum þess að meginreglan geti gilt um þetta á næstu árum.

Virðulegur forseti. Mig langar til þess að bæta fáeinum orðum við þetta. Í fyrsta lagi finnst mér að rökstuðningurinn fyrir því að breyta félögum yfir í hlutafélög sé ósköp haldlítill og í sjálfu sér ekki eitthvað sem hægt er að taka endalaust við. Ég hef sjálfur tekið þátt í hlutafélögum og annars konar félagaformum og ég hef ekki orðið var við þennan hreinsunareld sem menn tala um hér að hluthafafundur sé. Ég held að menn standi ekkert öðruvísi fyrir máli sínu á hluthafafundum en annars staðar og að menn sem eru kosnir af Alþingi séu ekkert ábyrgðarlausari en þeir sem kosnir eru á einhverjum hluthafafundum eða fá umboð sitt beint frá ráðherra. Ég vil því vísa þessu á bug. Ég tel líka ástæðu til þess að andmæla því sem hæstv. sjútvrh. sagði um að það væri ekki hægt að koma því við að þingið kysi menn til að fara með völd sín í hlutafélagi. Ég sé ekki annað en það hljóti að vera hægt að kjósa nefnd manna til þess að fara með eignarhlut fyrirtækisins í hlutafélagi, a.m.k. þangað til sá eignarhlutur hefur verið minnkaður niður í eitthvað ákveðið og þeir geti þá mætt sem einn hópur og farið með völd á hluthafafundi. Mig langar að lokum til að bæta við þá umræðu sem hér hefur átt sér stað í sambandi við það hvort allt of mikið sé af þessum verksmiðjum. Ég tel ástæðu til þess að menn doki við og velti þeim hlutum vel fyrir sér. Það er engin ástæða til þess að slá hlutunum endilega föstum. Þó að Síldarverksmiðjan á Siglufirði hafi ekki fengið verkefni núna skulu menn ekki gleyma því að verið er að safna núna í baukana fyrir austan sem þýðir að í það hráefni verður sett rotvarnarefni. Það þýðir að nú þegar hefur mjölið frá Íslandi fallið í verði. Á sama tíma koma boð frá kaupendum erlendis frá, t.d. frá Noregi, þar sem gæðakröfur hafa verið auknar verulega, þar sem menn vilja frekar kaupa gæðamjöl. Þetta er það sem hefur verið að þróast mjög hratt á síðustu árum. Menn geta staðið frammi fyrir því að mjöl sem unnið er eftir marga daga og með rotvarnarefni sé ekki seljanlegt nema fyrir litla peninga. Einhvers konar geymarými, sem menn hafa notað á undanförnum árum til þess að auka afköst ákveðinna verksmiðja, er kannski bara að verða liðin tíð. Ég endurtek það sem ég sagði hér fyrr á fundinum að útlit er fyrir að Síldarverksmiðjur ríkisins fái mjög gott verð fyrir gæðamjölið sem verður framleitt og er verið að framleiða á Seyðisfirði.