Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ástæðan fyrir því, að þessi þáltill. er flutt, er, að l. þau, sem nú eru í gildi um þetta efni, eru orðin gömul og margt komið í ljós við framkvæmd þeirra á síðari árum, sem sýnir, að þau fullnægja ekki því, sem tímarnir krefjast. Það er þá sérstaklega eitt atriði þeirra, eftirlitið, sem er ekki í því ástandi, sem því ber að vera. Á fjöldamörgum vinnustöðum hafa komið fyrir atvik, sem sýna, að þessu eftirliti er mjög ábótavant, og hafa mörg tæki og vélar verið þannig á vinnustöðum, að legið hefur við stórslysum, en sem betur fer hafa þau ekki orðið, og er það þá hrein tilviljun. Það er því ekki óeðlilegt, að ýmis verklýðsfélög hafa látið sig þetta skipta, og er þá fyrst að nefna Félag járniðnaðarmanna í Reykjavík, sem hefur gengið fram fyrir skjöldu í þessu efni, sem heldur er ekki að ástæðulausu, þar sem þeir vinna í verksmiðjum, þar sem mikið er um vélar. Sömuleiðis hefur Dagsbrún einnig látið sig þetta skipta. Og nú á síðasta hausti, þegar haldið var 19. þing Alþýðusambands Íslands, komu fram háværar raddir um það, að bæði þyrfti eftirlit og öryggi hjá verkafólki á vinnustöðum, bæði á sjó og landi, að komast í betra horf, og var á þessu þingi samþ. einróma till. þess efnis, að endurskoðun verði látin fara fram á þessum l. um eftirlit og því verði komið í betra horf. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara um þetta mörgum orðum. Það er gert ráð fyrir því, ef þessi þáltill. verður samþ., að ríkisstj. skipi 3 manna n. til þess að endurskoða gildandi l., og verði hún þannig skipuð, að ráðh. skipi einn mann án tilnefningar og hinir tveir verði skipaðir af Alþýðusambandi Íslands og Félagi íslenzkra iðnrekenda. Það má vera, að einhverjum hv. þm. finnist ekki vera brýn nauðsyn til þess að framkvæma það eftirlit, sem hér er gert ráð fyrir. En það er fullkominn og ákveðinn vilji fyrir því hjá verklýðsfélögunum í landinu, sem líka eiga mest undir því, að þessi endurskoðun fari fram, og eins og ég gat um, þá liggur fyrir ákveðin ítrekun frá þeim um, að slíkt eftirlit komist í betra horf. Vitaskuld tekur það tíma að endurskoða l. sem þessi, og tíminn frá því, að þessi þáltill. er samþ., ef hún verður það, þangað til næsta reglulegt Alþ. kemur saman, ætti að vera nægilegur tími, miðað við, að í það starf væru settir menn, sem eru ágætlega kunnugir þessu. En á meðan væri beðið eftir niðurstöðum þessarar n. og eftir, að sú n. skili áliti, verði eins og hægt er aukið eftirlit til þess að svipuð atvik, sem komið hafa fyrir, þar sem legið hefur við stórslysum, komi ekki fyrir. Og vil ég beina því til þess hæstv. ráðh., sem með þessi mál hefur að gera, að hann hlutist til um, að þar til þessari athugun n. er lokið, verði reynt að hafa þetta eftirlit í betra horfi en verið hefur til þessa. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að segja meira um þetta að sinni, nema ástæða gefist til. Ég vil vænta þess, að hv. Alþ. samþykki þessa þáltill.



Herra forseti. Fyrir Alþ. liggur nú frv. að miklum lagabálki um eftirlit með skipum, og hefur sjútvn. Ed. með það að gera. Ég mun bera þar fram sérstakar brtt. þess efnis, að það eftirlit, sem hér um ræðir, verði sameinað skipaeftirlitinu, og verður það jafnframt tekið til athugunar, hvaða nauðsynlegar breyt. þurfi að gera í þessu efni. Ég tel, að þessi mál séu svo skyld, að þau eigi að vera undir einu og sömu stofnuninni og með því sé einnig sparað mikið fé að hafa það svo og einnig betra eftirlit með því að hafa slíkt ekki í tvennu lagi. Um þau ummæli, sem komu fram í grg. um vanrækslu á eftirliti á vélum úr hófi fram, skal ég ekki ræða hér. Það eru nokkuð þung orð í garð stofnunarinnar, sem hún mun sennilega svara fyrir. En ég ber það traust til þess ráðh., sem með þessi mál fer, að hann láti athuga fljótt, hvort þessi orð eru á rökum byggð, og láti bæta úr því, ef þörf krefur. Ég mun fylgja þessari þáltill. til n., en mér þykir eðlilegt, að sú hv. n., sem sennilega verður allshn., hafi samvinnu við sjútvn. Ed., ef ske kynni, að samkomulag gæti orðið um að sameina þessar tvær stofnanir.



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir, að umr. um þessa till. verði frestað og henni verði vísað til n., svo að hún geti fengið þá athugun, sem æskilegt væri og nauðsynlegt er, að hún fái. En um málið almennt talað er það að segja, að á því eru eins og reyndar mörgum öðrum tvær hliðar. Annars vegar þau lög og fyrirmæli, sem um þetta gilda, og hins vegar framkvæmd l. og fyrirmælanna. Ég býst við, að það sé rétt, að það skorti nokkuð á, að verksmiðju- og vélaeftirlitið hafi getað innt af hendi þau störf, sem því er ætlað, eins og þau l. gera ráð fyrir, sem nú eru í gildi. En það er af ýmsum ástæðum, sem eru mjög skiljanlegar. Í fyrsta lagi er það fé, sem þeirri stofnun er veitt, sem ætlað er að hafa með höndum eftirlitið, mjög skorið við nögl í fjárl., og í öðru lagi hefur aðalmaður þessarar stofnunar af ríkisstj. eða einstökum ráðh. hennar oft verið tekinn frá þessum störfum og yfir í allt önnur og óskyld störf, sem að vísu voru nauðsynleg, en hafa orðið til þess, að hann hefur ekki getað sinnt sínu aðalstarfi eins og vera bar og þurft hefði. En til þess að bót yrði ráðin á þessu, er nauðsynlegt, að þeir menn, sem störfuðu að þessu eftirliti, störfuðu fyrst og fremst að því, en ekki að öðrum óskyldum störfum, þó að slík störf væru kannske ekki síður nauðsynleg fyrir þjóðfélagið, sem ég skal ekkert um segja. Þau störf geta verið bæði jafnnauðsynleg, en hitt er víst, að þeir sömu menn geta ekki unnið að þessum störfum í einu. Nú held ég, að ýmis og kannske mörg af þeim ákvæðum, sem um þetta gilda, séu þannig, að það megi færa þar ýmislegt til betri vegar, án þess að l. sjálfum sé breytt, ef til vill væri það nægilegt að fá um þetta nýjar og endurskoðaðar reglugerðir, en allt þetta kemur nú í ljós, þegar málið verður athugað í n., sem ég vil gera ráð fyrir, að það fari til, hv. allshn. Sþ.  Hvað víðvíkur till. hv. þm. Barð. um það að fela skipaeftirlitinu þessi störf, þá tel ég það ekki heppilegt og reyndar mjög vafasamt. Ég veit, að þeir menn, sem þar eru, eru hlaðnir störfum, og þessi tvö störf eru að mörgu leyti mjög ólík og óskyld, og ég veit ekki til, að nokkurs staðar í heiminum sé þessum störfum blandað saman, þó að kannske þrátt fyrir það þurfi það ekki að vera útilokað, að það sé hægt. En að því leyti, sem ég þekki til þessara starfa, álít ég, að það sé ekki heppilegt hvorki fjárhagslega né tekniskt. Ég vildi svo vænta þess, að þessari umr. verði frestað og málinu verði vísað til n.



Ég vil þakka þeim ræðumönnum, sem hér hafa tekið til máls, fyrir góðar undirtektir við málið. Út af þeim brtt., sem hv. þm. Barð. talaði um, þess efnis að sameina þessi tvö störf, eftirlit með skipum og það eftirlit, sem ræðir um í þessari þáltill., þá er ég alveg sammála hæstv. samgmrh., að ég tel það mjög hæpið. Hins vegar mun nánari athugun skera úr því, hvort slíkt er tiltækilegt. Hv. þm. Barð. sagðist ekki vita, hvort ummæli mín um þetta væru á rökum byggð. En þau ummæli mín er skjallega hægt að sanna, að t.d. á árinu 1945 fór fram skoðun á kolakrananum hér í Reykjavík og skoðunarmaðurinn var að enda við að skrifa undir það - og blekið varla orðið þurrt -, að þessi krani væri í ákjósanlegu ástandi, þegar hann slitnar niður. Orsökin fyrir því var sú, að lásar og skiptikrókar -.voru svo ryðgaðir. Árið 1945 var verið að gera við Jón Dan hjá skipasmíðastöð Magnúsar Guðmundssonar, og var búið að gera við vél skipsins með miklum tilkostnaði, en þegar verið var að lyfta vélinni, brotnaði bóman, sem notuð var til þess, svo að vélin eyðilagðist þannig, að útgerð bátsins var útilokuð þá vertíð. Augabolti, sem endi bómunnar var festur við, bilaði. Skoðunin var framkvæmd af Ásgeir Sigurðssyni, forstjóra landssmiðjunnar, og það kom í ljós við þá skoðun, að augaboltinn hafði ekki verið í lagi og lásinn ekki festur nema annars vegar, og þessi bóma hafði ekki verið skoðuð í 10 ár. Fleiri dæmi mætti nefna. Það hafa ekki alltaf orðið slys, en það er ekki að þakka eftirlitinu. Það hefur verið rætt um það af ráðh., að þessir menn væru önnum kafnir og gætu þess vegna ekki sinnt þessum störfum eins og skyldi. Svo mun t.d. vera með Þórð Runólfsson, sem hefur verið tekinn af ríkinu til annarra starfa í þágu þess, til þess að vera við byggingu síldarverksmiðja ríkisins, og þess vegna hefði hann ekki getað sinnt starfi sínu sem eftirlitsmaður. Þá hefði einnig annar maður, sem átti að sinna þessu eftirliti, verið tekinn til annarra starfa, svo að hann hefði naumast komið að því starfi, sem ekki er að vísu undarlegt, því að hann er bæði kennari við sjómannaskólann og iðnskólann. Það má álíta, að þarna sé nokkur ástæða fyrir því, að þessi vanræksla hefur átt sér stað, vegna þess að þessir menn eru teknir í allt annað. Ég held því fram, að aðalástæðan fyrir því, að eftirlitið er ekki eins og það á að vera, sé því fyrst og fremst að kenna, að verkalýðshreyfingin hefur ekki haft neina íhlutun um þessi mál, en hún á meira undir því, að þessi mál séu í lagi, en allir aðrir. Það er hennar líf, sem er þar í veði. Þess vegna á þessi hreyfing að hafa meiri íhlutun um þessi mál en verið hefur. Og það er þess vegna fyrst og fremst, sem þessi þáltill. er flutt. Það hefur komið fram ósk um það, að þessi þáltill. fari til hv. allshn. Sþ., og ég óska þess fremur en að hún verði látin fara til fjvn., og ég vil mega vænta þess, að n. athugi hana fljótt.



Herra forseti. Hér hefur verið rætt um ófullnægjandi eftirlit með verksmiðjum og vélum. Þetta er ekki því að kenna, að ekki sé veitt nægilegt fé til þessarar stofnunar á fjárl. Síðan ég tók við störfum í fjvn., hefur ekki verið synjað neinni beiðni um fjárveitingar til þessara starfa. Ég hygg, að nú séu veittar 95 þús. kr. til þessara starfa, og ég veit ekki til, að það hafi vakið nokkra andúð að leggja fram fé til þessara framkvæmda. Það er því ekki fjvn. að kenna, þótt fé vanti í þessu skyni. Hitt er svo rétt hjá hv. flm., og það heyrir undir viðkomandi ráðh., að sá maður, sem þetta starf hefur haft á hendi, hefur verið látinn annast margs konar starfsemi aðra bæði fyrir ríkið og einstaklinga. Ég hygg, að samkv. núgildandi l. geti þessi maður látið sýslumenn og tollstjóra innkalla skoðunargjaldið hjá viðkomandi verksmiðjum, án þess að skoðun fari fram, og mér er kunnugt um það, að t.d. síðustu 4 ár hefur ákveðin verksmiðja orðið að greiða þung skoðunargjöld, án þess að nokkur skoðunarmaður hafi komið inn í verksmiðjuna á því tímabili. Það er náttúrlega þörf á að breyta þessu, og það heyrir undir það ráðuneyti, sem með þessi mál fer. Ég er algerlega á móti hæstv. ráðh. í því, að þessi störf séu ákaflega ólík, hvað snertir skip og verksmiðjur. Hvað er eðlilegra en sami maðurinn skoði díeselmótor í verksmiðju og í mótorbát eða yfirleitt vélar í verksmiðjum og skipum? Það er enginn óskapa munur á gufukatli í verksmiðju og skipi. Þetta er nú það, sem venjulega þarf bæði að skoða í verksmiðjum og skipum. Ég sé ekki betur en að ná mætti miklu betri árangri, ef þetta hvort tveggja yrði falið sömu mönnunum og þeir geti þá á vissu svæði skoðað bæði skip og verksmiðjur. Ég er viss um, að hæstv. ráðh. hefur ekki sett sig enn nægilega inn í þetta mál, ef hann heldur því enn fram, að þetta séu svo óskyld mál. Þetta sanna bezt dæmin, sem hv. flm. nefndi, t.d. varðandi ryðgaða lásinn, og blokkir, kaðlar og bómur á skipum eru eins og í verksmiðjum. Þetta sannar, að ég hef farið með rétt mál. Þessi mál eru það skyld, að ekki ber að skilja þau í sundur. Annars var dæmið, sem hv. flm. nefndi varðandi kolakranann, þess eðlis, að það stafaði af vanrækslu skoðunarmanns. Og það getur alltaf komið fyrir, hversu mikið fé sem veitt er til þessara hluta. Það var nýbúið að skoða þennan hlut, þegar hann datt niður. Slíkt er ekki löggjafanum að kenna. Síðara dæmið var bein vanræksla á starfinu, þar sem hluturinn hafði ekki verið skoðaður í 10 ár. Ég er sammála því, að málið fari til n., og styð að því, að það fari til hv. allshn. Og ég vil taka það fram, að ég tel rétt, að sú n., sem um málið fjallar, hafi fulla samvinnu við n., sem fjalla um sams konar mál, eins og t.d. skipaeftirlitið.



Herra forseti. Þær upplýsingar, sem fram hafa komið, staðfesta það, sem ég hef sagt áður. Mér virðist þetta ástand vera fullt svo mikið því að kenna, hvernig þessi störf hafa verið leyst af hendi, eins og því, að það skorti löggjafarákvæði um þetta. Og ég verð að skýra frá því, hvers vegna það er að sumu leyti eðlilegt, að það skorti eftirlit. Það er í fyrsta lagi vegna þess, að forstöðumanninum hefur verið falið starf, sem hindrar hann í að gegna þessu starfi, sem hann átti að gegna. Það er ekki gott fyrir samgmrn., sem þetta mál heyrir undir, að hafa á móti því, þegar annað ráðuneyti telur sér nauðsyn að fá manninn um ákveðið tímabil í sína þjónustu. Ég var að vísu ekki fús til þessa, en lét kyrrt liggja vegna þess, hve þau verkefni voru nauðsynleg, er forstöðumanninum voru falin. Það má að vísu segja, að það hafi verið vanræksla að hálfu samgmrn. að taka ekki fyrir þetta, en eins og málin lágu þá fyrir, taldi ég ekki ástæðu til að neita um þetta. Hins vegar er ég eindregið þeirrar skoðunar, að þetta eftirlit með vélum í verksmiðjum sé ekki líklegt til að verða vel samræmanlegt við skipaeftirlitið. Ræða hv. þm. Barð. sannfærði mig ekki um það gagnstæða. Þar sem ég þekki til erlendis, eru það tvær stofnanir, sem hafa þessi verkefni með höndum, og það er vegna þess, að störfin eru ólík. Það er ekki alltaf um það að ræða, að einhver ákveðinn bolti eða lás sé nægilega stæltur. Þetta er í grundvallaratriðum ólíkt. Í verksmiðjum er um heilsugæzlu og vinnuvernd að ræða og margar kemiskar hliðar, sem skipaskoðunin ber ekkert skyn á, og fjöldamargt annað má nefna, sem er ólíkt. Það er rétt, að einstaka hlutir eru líkir, eins og þegar hefur verið bent á, en í aðalatriðum er þetta tvennt mjög ólíkt. Báðar þessar stofnanir munu hafa næg verkefni, og þess vegna sparar það ekkert mannahald, þótt þær væru sameinaðar. Ég skal svo á þessu stigi málsins ekki ræða það nánar, en vænti hins vegar, að ég fái tækifæri til að ræða málið við hv. allshn. Mun ég þá ef til vill leggja eitthvað til málsins þar.



Herra forseti. Í grg. fyrir þessari till, er nokkuð rakið þetta mál um stækkun landhelginnar frá því, sem nú gildir samkv. samningi frá 1901. Ég hygg, að mál þetta, stækkun landhelginnar frá því, sem nú er, sé eitt af allra stærstu hagsmunamálum okkar þjóðfélags, eins og nú er komið. Það þarf tæplega að rekja þetta hér fyrir hv. þm., sem munu allir vera þessu máli mjög kunnugir. Það er vitað mál, að með því fyrirkomulagi, sem nú er, hinni litlu landhelgi, er ungfiskinum mjög hætt vegna þeirrar notkunar fiskimiðanna, er nú tíðkast bæði af okkur og útlendingum. Það eru engar líkur til þess, að fiskimergðin haldist svipað því sem nú er með slíku framhaldi. Það er vísindalega sannað, að með sams konar fyrirkomulagi og nú ríkir, og er það allmikið rannsakað, hljóti fiskistofninn að ganga til þurrðar. Ef menn athuga, hvaða afleiðingar þetta getur haft fyrir okkar þjóð, hljóta allir að skilja, hversu mál þetta er stórt og aðkallandi fyrir okkur. Ég sé ekki ástæðu til að rekja það í löngu máli, hvernig samningurinn frá 1901 varð til, eða sögu þessa landhelgismáls, áður en þessi samningur var gerður. Ég geri ráð fyrir því, að flestir hv. þm. hafi kynnt sér þær 2 ritgerðir, er aðallega hafa birzt um þetta mál. Á ég þar við í fyrsta lagi bækling, sem Matthías Þórðarson hefur gefið út um málið. Þar er að finna merkilegar upplýsingar um þessi mál öll. Í öðru lagi á ég hér við ritgerð, er Júlíus Havsteen sýslumaður hefur skrifað um þessi mál. Það er vitað mál, að þessi samningur frá 1901 var gerður af Danakonungi án okkar tilstillis. En undanfarið hafa komið fram sterkar kröfur af hálfu Íslendinga um, að landhelgin verði ekki takmörkuð við það, sem þar er ákveðið. Það er ekki að undra, þótt þessar kröfur komi fram, því að fyrrum var það svo, að landhelgin var allt hafið kringum Ísland eða líklega 16–20 mílur, Á 19. öld var gerð breyting á landhelginni og hún minnkuð niður í 4 sjómílur, en firðir og flóar friðaðir. Gegn þessu komu mótmæli frá Frökkum og Englendingum. Um þetta leyti voru gerðir samningar milli þeirra þjóða, er land áttu að Norðursjó og öll höfðu sameiginlegra hagsmuna að gæta. Var landhelgin þar ákveðin 3 sjómílur. Í samræmi við þetta var svo landhelgi Íslands ákveðin 3 sjómílur og friðun flóa og fjarða afnumin. Það voru uppi sterkar raddir meðal Íslendinga, áður en þessi samningur frá 1901 var gerður, um það, að aldrei kæmi til þess, að slíkur samningur yrði gerður. M.a. er til rökstudd krafa um þetta og að aldrei kæmi til mála annað en að friðaðir yrðu firðir landsins og ákveðnar kröfur varðandi það, að sérstakt tillit skyldi taka til friðunar Faxaflóa og Breiðafjarðar, skyldu þeir alfriðaðir, þar sem þar væri um að ræða aðaluppeldisstöð ungviðisins. Niðurstaðan varð þessi, sem raun ber vitni um. Upp á síðkastið hefur þjóðin vaknað til meðvitundar um það, að ekki væri hægt að una við samninginn frá 1901. Það ber margt til þess. Áhugi hefur aukizt fyrir fiskveiðum, og rannsóknir, er hér hafa farið fram og annars staðar, hafa sýnt, að með áframhaldandi rányrkju hlýtur fiskistofninn að minnka mjög. Renna margar stoðir undir, að við getum fengið þessu breytt. Hins vegar skal ég ekkert um það fullyrða, hversu auðsótt það verður að fá breytingu á ákvæði samningsins um, að 3 mílna landhelgin skuli verða 4 mílna, sem virðist eiga fullan rétt á sér. En það kemur ýmislegt til hér, sem veldur erfiðleikum. Hins vegar mælir engin sanngirni með því, heldur hið gagnstæða, að okkur verði neitað um að fá miklu meiri friðun á flóa okkar og firði en nú er, einkum þar sem margar þjóðir hafa hjá sér firði og flóa friðaða, sem eru miklu breiðari en Faxaflói og Breiðafjörður. Má benda í því sambandi á Bandaríkin, Kanada og Noreg. Þetta er ekki aðeins réttlætismál, heldur ætti einnig að létta okkar hlut, að þær vísindalegu rannsóknir, sem ég minntist á áðan og leiða í ljós, að fiskistofninn minnkar, ef áfram er haldið á þessari braut, hafa þegar vakið athygli erlendra vísindamanna á nauðsyn þess að friða uppeldisstöðvar fisksins. Í því sambandi nægir að vísa til erindis, sem Árni Friðriksson hefur haldið um þetta mál, og ritgerðar, sem hann hefur um það skrifað, Má sérstaklega benda á reynslu í Norðursjónum og reynsluna hér við land, sem er óglæsileg. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa framsögu um þetta mál langa. Ég geri ráð fyrir, að enginn ágreiningur verði um þetta mál á Alþ., því að það er vitað, að almennur áhugi allra landsmanna er fyrir hendi í þessu máli. Ég veit, að það getur verið eitt atriði í flutningi þessa máls, sem getur kannske valdið ágreiningi. Það er, hvort eigi að segja samningnum upp nú þegar samkv. ákvæðum hans sjálfs eða fara samningaleiðina, eins og heyrzt hafa raddir um, án þess að segja samningnum upp. Ég hef tekið það fram í grg., að ég tel ekki rétt, á þessu stigi málsins, að fara nákvæmlega út í það, hvaða skref skuli stíga næst hér á eftir í þessu máli. En eftir þeirri reynslu, sem aðrar þjóðir hafa af því að sækja þennan rétt í eigin hendur úr höndum þeirra þjóða, sem hagsmuna hafa að gæta á fiskimiðum þeirra, þá virðist svo sem gera verði ráð fyrir því, að þessi réttur verði það harðsóttur, að tæpast dugi aðrar leiðir en uppsögn til þess að sýna þegar á fyrsta stigi málsins, að okkur sé full alvara. Ég er hræddur um, að það sé ekki rétta leiðin að mótmæla samningnum án þess að segja honum upp. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega nefna reynslu Norðmanna. Þær kröfur, sem þeir og fleiri þjóðir settu fyrst fram, og sú landhelgi, sem þeir töldu sig eiga rétt til, var ekki viðurkennd fyrst í stað af þeim þjóðum, sem hlut áttu að máli. Ég viðurkenni, að við höfum ekki mikinn mátt til að knýja fram rétt okkar með þeirri leið og við höfum ekki góða aðstöðu til að verja okkar landhelgi. En mér virðist, eftir að ég hef rannsakað þetta mál, þá sé hinn siðferðilegi réttur okkar til að fá breyt. á samningnum frá 1901, einkum hvað snertir friðun fjarða og flóa, svo sterkur samanborið við aðrar þjóðir, að erfitt verði fyrir þær þjóðir, sem á annað borð vilja sýna sanngirni, að standa á móti því. Ég geri ráð fyrir því, að þessari umr. um till. verði frestað, og tel eðlilegt, að hún fái meðferð í utanrmn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 372. Það, sem vakir fyrir mér með þessari brtt., er eitt og hið sama og fyrir hv. flm. aðaltill., hv. þm. Str., að vinna að því að fá íslenzka landhelgi stækkaða, enda beindist öll framsöguræða hv. flm. að því að sýna fram á og sanna þörf okkar og réttmæti til þess að fá stækkaða íslenzka landhelgi. Brtt. mín miðar að því, að Alþ. geri ályktun almennt þess eðlis, að ríkisstj. beiti sér fyrir aðgerðum í þessa átt, og er það í samræmi við yfirlýsta stefnu núverandi hæstv. ríkisstj. samkv. málefnasamningi, sem hún hefur lagt fram. Nú er það svo, að ég er ekki viss um, að rétt sé, að við stígum fyrsta skrefið í þessu máli á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í till. á þskj. 327. Þó er í minni till. engan veginn girt fyrir, að ef svo sýnist að vel athuguðu máli, þá segðum við upp samningnum frá 1901. Hv. þm. Str. vék að því í ræðu sinni, og það kemur einnig fram í grg. till., að hann vilji ekki fara nánar út í það, hvaða skref yrðu stigin næst í þessu máli. En þó vill hv. þm. slá þessu föstu sem fyrsta skrefinu, er stíga bæri í málinu. Ég hygg, að það megi vissulega um það deila, hvort í þessu sambandi sé þetta rétta leiðin fyrir okkur Íslendinga. Í öðru lagi er það augljóst, að í samningnum er ekkert réttlæti í garð okkar, enda er hann, eins og stendur í grg., gerður milli Danmerkur og Stóra-Bretlands og var á sínum tíma fullkominn nauðungarsamningur. Og uppi voru á þeim tíma mjög háværar raddir um það, að slík athugun yrði gerð, Enda er það augljóst, þar sem um svo mikla réttarskerðingu fyrir oss Íslendinga var að ræða, því að landhelgin var þá mjög þrengd fyrir Íslendinga. Áður var talið, að landhelgin næði yfir firði og flóa hér við land, en nú voru þeir opnaðir með sama sem engum takmörkunum. Það mætti í fyrsta lagi um það deila, hvort þessi samningur frá 1901 út af fyrir sig sé þess eðlis, að ástæða sé til þess, að Alþ. Íslendinga árið 1947 fari með samþykkt eins og þessari, ef þáltill. þessi væri samþykkt óbreytt, að viðurkenna gildi þessa samnings, þó að reglum hans hafi verið beitt í framkvæmdinni, og byggi ég það bæði á því, hvernig hann er til orðinn og ýmsum breyt. á þjóðarhögum, síðan samningurinn var gerður. Má í því efni benda á aðstöðubreyt. þá, sem varð á milli ríkjanna Danmerkur og Íslands 1918 og einnig þegar lýðveldið var stofnað árið 1944. Og það er vitanlegt, að við erum hér inni á sviði, sem a.m.k. er mjög um deilt á vettvangi þjóðarréttar, hvort samningur eins og þessi er bindandi um ríki, sem eins er ástatt um og ríkin Danmörku og Ísland er nú. Hv. flm. sagði, að það hefði verið furðu hljótt um þetta mál, stækkun landhelginnar, en nú í seinni tíð hefði þorið meira á sókn í því máli en áður og væri að sjálfsögðu hægt að rekja orsakir þess til þess, hve Íslendingar væru að auka fiskiveiðaflota sinn. Það kann að vera, að nokkuð sé til í þessu. En önnur straumhvörf hafa sjálfsagt valdið miklu um vakningu í þessu máli ekki hvað sízt, sem sé lýðveldisstofnunin 1944, þegar Íslendingar tóku í eigin hendur meðferð allra utanríkismála sinna, Og þegar slík straumhvörf hafa orðið, er eðlilegt, að Íslendingar færi sig meira upp á skaftið um að reyna að fá rétt sinn í sínar hendur, einnig í landhelgismálunum. Árið 1930, þegar allmikil tímamót urðu í sögu landsins, þá voru raddir uppi hjá ýmsum áhugasömum mönnum um það, að ríkisstj. gengi þá á lagið og reyndi að fá viðurkenningu annarra þjóða í landhelgismálum okkar meir en áður hafði fengizt, viðurkenningu fyrir rýmkaðri og meiri landhelgi. Málinu var að vísu hreyft þá af íslenzkum stjórnarvöldum, en án þess að árangur yrði að. En ég hygg, að Íslendingar sæki nú þetta mál af meira kappi en áður, af því að þeir hafa nú tekið stjórn allra sinna utanríkismála í eigin hendur. Ég álít, að á þessu stigi málsins eigi hæstv. Alþ. ekki að samþykkja annað í till.formi, eins og hér er stefnt að, heldur en það, að ríkisstj. sé falið að stefna að því og vinna að því, að landhelgin verði stækkuð kringum Ísland, en að það sé svo nákvæmlega athugað undir forgöngu ríkisstj., á hvern hátt séu réttar gerðir okkar í þessu efni. Það þarf að sjálfsögðu að rannsaka mjög vel, hvernig á að bera upp kröfur okkar Íslendinga í þessum efnum og hverjar kröfur okkar ættu helzt að vera í þessum efnum. - Hv. flm. talaði um, að rétt mundi vera að reyna að fá rýmkaða landhelgina úr 3 mílum í 4 mílur út frá landi, því að það sýndist, að það ætti að vera minni fyrirstaða á því að fá rýmkaða landhelgina þannig en að fá friðaða alla firði og flóa. Nú er, að ég hygg, ekki ástæða til að álíta, að erfitt mundi verða að fá viðurkenningu um rýmkaða landhelgi almennt. Og ýmis rök hníga að því, að þetta mál mætti sækjast betur af hendi okkar nú en áður. Það er fyrir tilverknað Breta, að landhelgin hjá okkur hefur verið svo þröng sem hún er nú kringum landið og allt frá árinu 1901. Það er skiljanleg stefna hjá þeim, sem sækja mjög á fiskimið annarra þjóða. Og við höfum þess vegna þurft að búa við ásælni af hendi þeirra og annarra viðkomandi veiðum á fiskimiðum kringum landið. - Þegar samtöl hefjast yfirleitt milli stórþjóðanna um rýmkun landhelginnar á ýmsum stöðum í heiminum, þá hefst samstarf um það mál milli Breta og annarra stórþjóða, sem hafa hagsmuna að gæta í sambandi við það, að rýmkuð verði landhelgi hjá þeim, svo sem á sér stað um Bandaríkin í Norður-Ameríku og Sovétríkin, þá ættum við að fylgjast með þeim stefnum, sem uppi verða um það og uppi eru nú þegar, því að heyrzt hefur um það talað, að Bandaríkin hafi fært sig mjög upp á skaftið um kröfur til réttar á hafinu kringum landið hjá sér, og sérstaklega þá í þá átt, að viðkomandi land geti helgað sér landgrunnið allt í kringum landið til ýmiss konar atvinnurekstrar, ekki aðeins fiskveiða, heldur til þess að vinna úr skauti náttúrunnar einnig önnur gæði, þar með að stunda námugröft á hafsbotni. Allt er þetta þess eðlis, að það er einmitt tímabært fyrir okkur nú að taka þetta mál upp almennt. Og ýmislegt bendir til þess, að okkur Íslendingum gæti sótzt málið betur nú en áður, einmitt í sambandi við þessar umr. stórþjóðanna um landhelgina yfirleitt annars staðar í heiminum. En aðalatriðið tel ég, að við eigum ekki að slá neinu alveg föstu um það nú, hvert eigi að vera fyrsta skrefið í þessu máli né heldur það næsta, heldur tel ég það rétt fyrir Alþ. nú að gera í þessu máli, að fela ríkisstj. að vinna að stækkun landhelginnar. Og er þá undirskilið, að á hverjum tíma gæti orðið góð samvinna um það á milli hæstv. ríkisstj. og Alþingis.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að þessi þáltill. er komin fram. Það er kominn tími til þess, þó að fyrr hefði verið, að Íslendingar hefðu látið til sín taka að segja upp þessum nauðungarsamningum, sem við hófum orðið að sætta okkur við allt frá árinu 1901. Ég býst við, að hæstv. Alþ, á sínum tíma, þegar þessi samningur var gerður, hafi mótmælt því, hvernig með honum var þá gengið á okkar rétt. Við urðum að sætta okkur við það, eins og fleira, Íslendingar, að landhelgi okkar væri þannig minnkuð frá því, sem hún hafði áður verið, sem var um 16 mílur út frá landi. En því ráðríkari sem Englendingar urðu viðkomandi okkar landhelgi, því meir létu Danir undan kröfum þeirra, vegna þess að þeir (Danir) vildu tryggja sér samning um sölu landbúnaðarafurða sinna til Englands. - Ég held, að þessi samningur hafi aldrei verið samþykktur af hendi okkar Íslendinga, fyrr en lýðveldið var stofnað. Ef ég man rétt, var það eitt atriðið af hálfu Breta, þegar þeir viðurkenndu okkar lýðveldi, að við yrðum að binda okkur við þennan samning, sem Bretar og Danir hafa gert um okkar landhelgi, og ef þessi samningur hefur gildi, þá hefur hann það vegna þess, að við þá viðurkenndum þennan samning. Það er því rétt að segja honum upp sem fyrst. - Við urðum að berjast fyrir því að ná okkar rétti á undanförnum öldum. Það verður líklega einnig svo viðkomandi stækkun landhelgi okkar, og sú barátta okkar má ekki vera hikandi. Vald Breta er ekki það sama nú og það hefur áður verið á höfum heimsins. Til allrar hamingju er það veikara. Og það þýðir það fyrir þá, að það er ekki eins hægt að fara ránshendi gagnvart öðrum þjóðum og kúga þær til þess að láta af hendi rétt sinn. - Önnur ríki eru nú líka farin að gera slíkar kröfur um stækkun landhelginnar hjá sér eins og við stefnum að með þessu máli, sem hér liggur fyrir nú. Stórveldin hafa sett fram slíkar kröfur sér til handa í þessum efnum, að þau geta ekki neitað okkur um þetta, stækkun okkar landhelgi. Ég held, að það sé rétt með farið, að Bandaríkin hafi lýst því yfir, að þau tileinki sér allt landgrunnið við sitt land, sem er fyrst og fremst gert vegna náma á hafsbotninum. Sovétríkin hafa 10 mílna landhelgi. Þannig er það, að tvær þjóðir af þeim, sem mestu ráða, hafa þessa stefnu að rýmka landhelgi hjá sér, En engin þjóð á eins mikið undir því, að landhelgi hjá henni sé rúm, eins og Íslendingar. Og eftir að við höfum verið nýlenda í um það bil 700 ár, en höfum svo heimtað okkar rétt af þeirri þjóð, sem yfir okkur réð, þá er ekki nema rétt, að við séum ákveðnir í að heimta einnig okkar rétt um landhelgina kringum okkar land. Ég held, að Bandaríkin og Sovétríkin, sem sérstaklega mundi verða sótt undir á alþjóða vettvangi um aukin réttindi fyrir okkur um rýmkun landhelginnar, gætu ekki annað en samþykkt það, að við fengjum okkar landhelgi aukna, þar sem þau gera sams konar kröfur á alþjóða vettvangi sér til handa. Hins vegar er tvímælalaust rétt, að við gerum okkur það ljóst, að Bretar munu reyna að halda í sitt, þótt með yfirgangi af Dana hálfu gagnvart okkur sé það fengið. Bretar eru seigir og fastir fyrir, hvort sem á þá er ráðizt eða verið er að heimta úr þeirra höndum annarra rétt. Þeir hafa áður eyðilagt fiskimið annarra þjóða, sem nær þeim hafa verið. Og við sjáum, að þeir munu eyðileggja okkar fiskimið, ef þeir halda þeim hætti áfram, sem var á þeirra fiskveiðum fyrir stríð. Það er því ekki um annað að gera í þessum efnum en að sækja okkar mál fast og það nú þegar, því að þegar rætt er svo almennt um mannréttindi í heiminum eins og nú er gert og þegar viðurkenning á réttindum nýrra ríkja er nú orðin - í orði kveðnu a.m.k. - eins almenn og raun ber vitni, þá er tækifæri fyrir okkur til að sækja fast okkar rétt. - Það er vitanlegt, að Bretar verða seigir fyrir þarna, og það getur kostað okkur langa baráttu að heimta okkar fyrri rétt í þessum málum. Við getum t.d. hugsað okkur, hvernig það hefur gengið með eitt lítið atriði í þessum málum, friðun Faxaflóa. Það er því ekki vert að vera hér með neitt hik um að segja upp samningnum frá 1901 og gera kröfur um stækkun landhelginnar. Við verðum að gera okkur það ljóst, að við þurfum að hefja baráttu um að heimta okkar rétt úr höndum annarra þjóða, sem við eigum sanngirniskröfu til. - Ég held því, að þetta sé skref, sem við þurfum að stíga nú þegar, að segja þessum samningi upp. Við verðum að sýna, að okkur sé alvara með að sækja fram og heimta okkar rétt.



Það fellur að sjálfsögðu í hlut hæstv. utanrrh. að hafa forustu af hálfu Íslendinga í því efni, að úr rætist frá því, sem nú er, um rýmkun landhelginnar við strendur þessa lands. Og þetta mál er þannig vaxið, eins og hér hefur verið lýst, bæði fyrr og síðar, að það er mjög aðkallandi fyrir Íslendinga fyrst og fremst, og þá einnig fyrir þær aðrar fiskveiðiþjóðir, sem hugsa til fiskveiða við strendur Íslands, að það dragist ekki allt of lengi, eftir að fiskveiðiflotinn hjá okkur og annars staðar hefur færzt í aukana eftir styrjöldina, að hér verði nokkur bót á ráðin. Það er alls ekki rétt, sem fram kom hjá hv. fyrri flm. þessarar þáltill., þm. Str., að það hafi verið hljótt um þetta mál á síðustu tímum hér hjá okkur Íslendingum, því að ég held, að ef flett er upp í Alþingistíðindum, þá sjáist, að á flestum þingum síðan árið 1916 hafi einmitt þessu máli verið hreyft og þá ævinlega rík áherzla á það lögð, að ríkisstj. Íslands gerði það, sem í hennar valdi stæði, til þess að færa út landhelgina. Enda er það kunnugt mál, að sókn þessa máls hefur vakið þá athygli þeirra þjóða, sem stóðu að samningnum, sem hér hefur verið lýst og gerður var árið 1901, að haldnar hafa verið fjöldamargar ráðstefnur um þetta mál, þar sem kröfur Íslendinga og skoðanir þeirra á málinu hafa komið mjög við sögu. Ýmsar fleiri fiskveiðaþjóðir en Íslendingar og Englendingar hafa og komið við sögu hin síðari ár í meðferð þessa máls. Og þetta mál hefur m.a. leitt til þess, að talið er, að það vanti aðeins herzlumuninn nú, til þess að sá flóinn hér við land, sem talinn er vera einhver mesta klakstöð fyrir nytjafisk, Faxaflói, verði með öllu friðaður, bæði fyrir dragnóta- og botnvörpuveiði innlendra og erlendra manna. Þetta skref - þó að ef til vill megi segja, að það sé ekki stórt, samanborið við miklu stærri árangur í þessum efnum - það ber þó þess ljósan vott, að sókn af hálfu Íslendinga í þessu máli, sem staðið hefur nú óslitið í fulla þrjá áratugi, hefur þó komið hreyfingu á málið og borið nokkurn árangur. Hitt er jafnsjálfsagt, að setja markið hærra í þessum efnum og stefna að því kappsamlega að því verði náð. Sú þáltill., sem hér liggur fyrir, um það að segja upp þessum samningi frá 1901, finnst mér ákaflega eðlilegt, að komi hér fram. Eins og hér hefur verið lýst, er þetta nauðasamningur gagnvart Íslendingum, sem gerður var að þeim forspurðum og á móti þeirra vilja, þar sem samningurinn skerðir stórkostlega hagsmuni Íslendinga. - Um hitt atriðið, eins og um gildi þessa samnings, þá segir hv. 7. þm. Reykv., að í raun og veru mætti líta svo á, að með því að segja þessum samningi upp, þá værum við að viðurkenna gildi þessa samnings. Þetta er ákaflega mikill misskilningur, því að öll barátta okkar í 30 ár fyrir rýmkun landhelginnar er byggð á gildi þessa samnings, því að það hefur verið farið fram á það í þessari baráttu, að færð verði út landhelgi okkar frá því, sem til er tekið í þessum samningi, bæði þannig, að í stað 3 mílna landhelgi kringum landið verði landhelgin færð út og að sá skilningur verði á því hafður - það hefur verið einn meginþáttur í okkar kröfum -, að allir flóar og firðir verði friðaðir kringum landið án tillits til stærðar þeirra. Þetta er vitanlega komið til af því, að með samningnum frá 1901, sem nefndur hefur verið hér, hefur verið opnuð leið inn á firði og flóa fyrir aðrar þjóðir til fiskveiða í skjóli þessara ákvæða samningsins um þriggja mílna landhelgi. Þess vegna erum við fyrir löngu búnir að viðurkenna gildi þessa samnings. Og viðkomandi landhelgisgæzlunni, bæði meðan hún var framkvæmd af hálfu Dana og eins eftir að Íslendingar tóku landhelgisgæzluna í sínar hendur, þá hefur hún mótazt af gildi samnings þessa, hvað landhelgina snertir. Fram hjá þessu verður ekki komizt. Það er því ekki hætta á því, að með uppsögn þessa samnings sé verið að veikja okkur eða okkar aðstöðu neitt, því að ef veikleiki felst í því að hafa viðurkennt þennan samning, þá er sá veikleiki löngu kominn fram í dagsljósið. Nú fer þessi þáltill. fram á, að þessum samningi verði sagt upp, en felur ekkert annað í sér, ekki það, að teknir verði upp samningar við aðrar þjóðir um takmörk íslenzkrar landhelgi. Og eftir því mætti líta svo á, að Íslendingar hugsuðu sér - ef þeir ætluðu ekki annað að gera nú en að segja upp þessum samningi - að verja a.m.k. fjögurra mílna landhelgi út frá ströndum landsins, út frá þeim grundvelli skoðað, að allir firðir og flóar væru friðaðir sem landhelgissvæði fyrir botnvörpu- og dragnótaveiðum. Þetta yrði þá vitanlega að byggjast á því, að Íslendingar væru þess megnugir að geta varið þetta svæði upp á eigin spýtur og án þess að samningar hafi komið þar til við aðrar þjóðir, sem leitað hafa hingað á fiskimiðin og mundu reyna að gera það áfram - sem sagt, að Íslendingar væru þess megnugir að verja þessa landhelgi -, því að annars kæmi þessi ráðstöfun ekki að liði fyrir Íslendinga. Þótt ég bendi á þetta, vil ég engan veginn gefa í skyn, að óhugsandi sé, að við ættum þeim skilningi að mæta hjá erlendum fiskveiðaþjóðum, sem sækja á miðin við Ísland, að þeir vildu hlíta ákvörðun okkar um útfærslu landhelginnar. Þar verða mér fróðari menn í þessum sökum að koma til og segja um, hvort ekki sé hyggilegra fyrir okkur, jafnframt sem við segjum nú upp þessum samningi - sem ég lít svo á, að sé sjálfsagt að gera, - að leita út á við samninga um þessi mál og freista þess að fá viðurkenningar annarra fiskveiðaþjóða á þeirri rýmkun landhelginnar. sem við keppum að. Og eins ber í þessu sambandi að athuga það - og því skýt ég fyrst og fremst til hæstv. utanrrh. og þeirra manna annarra, sem kæmu til með að fjalla um þetta mál -, hvort það mundi út af fyrir sig valda nokkrum erfiðleikum gagnvart því, að við næðum þeim áfanga, sem virðist skammt undan að geta náð, að fá viðurkenningu fyrir algerri friðun Faxaflóa. Þetta þarf allt að taka til athugunar í sambandi við þetta mál. Það eru að sjálfsögðu allir sammála um það, hver nauðsyn er hér á ferð, þ.e. rýmkun landhelginnar, fyrir framtíð Íslendinga, að því leyti sem hún byggist á utanríkisverzlun okkar, sem hvílir nú að langmestu leyti á því, að við getum sótt verðmæti í djúp hafsins. Hitt er ekki gott að segja um, en vel getur náttúrlega farið svo, að hinn annar höfuðatvinnuvegur landsins, landbúnaðurinn, eigi þá framtíð fyrir sér, að hann verði í miklu ríkara mæli en nú er þess megnugur að bera uppi okkar utanríkisverzlun til viðbótar því hlutverki, sem hann innir nú af hendi um framleiðslu á vörum til beinnar neyzlu fyrir þjóðina. En hvað sem þessu líður, á Ísland mikið undir því, hvað framtíð þess snertir, að Íslendingar fái meira olnbogarúm til eigin yfirráða á hafinu við strendur landsins en þeir nú hafa. Og auk þess eiga að sjálfsögðu allar fiskveiðiþjóðir, sem fiskveiðar stunda í námunda við strendur þessa lands, mikið undir því, að stóraukinni friðun fiskistofnsins verði komið á hér við strendur landsins. Og að því leyti, sem mál þetta kann að þurfa að sækja eftir samningaleiðum, þá verður vitanlega þetta sjónarmið þyngst á metunum hjá þeim, sem við eigum að sækja þessa samninga undir, að það sé einnig þeirra hagsmunamál, að landhelgin verði færð út, jafnframt því sem það er hagsmunamál okkar Íslendinga. Ég vil þess vegna mjög mæla með því, að þessi till., sem hér er mjög eðlilega fram borin, verði tekin til mjög gaumgæfilegrar athugunar, jafnframt því sem það sé athugað, hvort ekki sé rétt að kveða svo á í till., að jafnframt sé stjórninni falið að leita viðurkenningar á alþjóða vettvangi fyrir fyrirhugaðri rýmkun landhelginnar. Mér er kunnugt um það, að í utanrrn. liggja fyrir skjöl um ákvarðanir þær, sem Bandaríkin hafa tekið í landhelgismálum hjá sér, og hefur verið á það minnzt, og eins og hér hefur komið fram í umr., að að því leyti, sem hér gæti verið um alþjóðamál að ræða, gæti verið styrkur að því, að hið mikla stórveldi, Bandaríkin, hefði tekið upp þá stefnu, sem Íslendingar hafa barizt fyrir í 30 ár, og að ráðstafanir verði gerðar til friðunar fiskistofninum. Hitt er atriði út af fyrir sig, að landgrunnið hér getur haft í sér fólgin auðæfi, sem með nýrri og aukinni tækni gæti verið hægt að hagnýta sér, eins og Bandaríkin gera ráð fyrir úti fyrir ströndum Bandaríkjanna. Hvað hitt snertir, þá er aðalatriðið, eins og nú horfir við, að koma á aukinni friðun til verndar fiskistofninum. Hv. 2. þm. Reykv. (EOl) minntist á það, að annað stórveldi, Rússland, hefði uppi sams konar stefnu í þessum málum og Bandaríkin, og þar sem þessi stefna er vafalaust stefna framtíðarinnar, ætti í þessu að vera styrkur fyrir Íslendinga og aðrar þjóðir, sem mikið eiga undir fiskveiðunum, að þessi mál þokist áfram frá því, sem nú er, þannig að friðun fiskistofnsins aukist.



Svo sem mönnum er kunnugt, er það eitt af höfuðstefnuatriðum núverandi stjórnar að beita sér fyrir stækkun íslenzkrar landhelgi, og er það fagnaðarefni, að Alþ. skuli sýna áhuga sinn fyrir þessu máli með því að flytja þessa till., sem hér er komin fram. Það er að vísu rétt, að það hefur lengi verið áhugamál margra að fá landhelgina stækkaða, þó að með mismunandi hætti sé, og má ekki blanda saman, þótt íslendingar vilji fá tiltekin veiðisvið friðuð, bæði sjálfra sín og annarra. Það er atriði, sem í eðli sínu er óskylt sjálfri stækkun landhelginnar, en einnig að öðru leyti hafa verið uppi umr. um þetta mál nú alllengi, þó að menn hafi ekki beitt sér fyrir stækkun landhelginnar almennt. Það er og rétt að geta þess, að á fiskimálaráðstefnu, þar sem núverandi hæstv. forsrh. (StJSt) átti sæti, bar hann fram kröfu um stækkun landhelginnar, þó að hún næði ekki fram að ganga. Þá er og rétt að geta þess, að s.l. haust skipaði þáv. forsrh. (ÓTt) svo fyrir, að utanrrn. skyldi hefja undirbúning að rannsókn, sem nauðsynleg væri til þess að geta borið fram kröfur um landhelgisstækkun, og eru þær rannsóknir nú í framkvæmd. Þjóðréttarfræðingur, sem s.l. haust var ráðinn til utanrrn., Hans Andersen, mjög fær maður, hefur tekið þetta mál að sér og er að viða að sér gögnum um þetta efni til þess að geta orðið vopnaður í þeirri baráttu, sem fram undan er, vegna þess að fyrirsjáanlegt er, að þetta fæst ekki baráttulaust. Hins vegar er ég sannfærður um, að það er ekki tímabært að hefja þá baráttu gegn öðrum þjóðum fyrr en menn eru búnir að afla allra gagna og kynna sér, hvernig með þessi mál er farið hjá öðrum og í skiptum annarra ríkja. Það eru um þetta ýmsar kenningar hjá öðrum þjóðum, og um það þarf að afla sér gagna erlendis frá, eins og nú er gerð gangskör að fyrir fyrirmæli Ólafs Thors. Hv. þm. Borgf. gat um það sem meginþátt þessa máls, að það væri út af fyrir sig algerlega óvíst, hversu nærri við værum óskum okkar, þó að við værum búnir að fá þennan samning felldan úr gildi. Ég tel víst, að ekkert sé því til fyrirstöðu út af fyrir sig að segja honum upp og hann gæti þá fallið úr gildi eftir tilsettan tíma, en hvernig á næsta skrefið að vera og hverju erum við nær? Ég er ekki á þessu stigi málsins tilbúinn að gera þinginu grein fyrir, hverra frekari aðgerða er þörf, en að svo miklu leyti sem því hefur verið haldið fram og líkindi eru til, að því verði haldið fram af hálfu Bretlands, að hér sé um alþjóðamál að ræða, þá stöndum við í alveg sömu sporum, og eins og hv. þm. Borgf. sagði, kemur þá til, hvort við getum stækkað landhelgi okkar gegn mótmælum þessara aðila, ekki aðeins á pappírnum, heldur einnig í framkvæmd. Nú er það svo. eins og getið hefur verið um í umr., að vísu með óákveðnum orðum, að ýmis stórveldi hafa fært út yfirráðarétt sinn yfir hafinu, stækkað landhelgina. Ég hef þó hugboð um það, að þegar slík stækkun hafi verið viðurkennd, þá hafi haldizt þau réttindi, sem aðrar þjóðir hafa haft á hinum rýmkuðu svæðum, þ.e.a.s. að fiskveiðar annarra þjóða, að svo miklu leyti sem sannanlegt er, að þær hafi átt sér stað fram að þeim tíma, hafi ekki lagzt niður þrátt fyrir einhliða yfirlýsingu þessara þjóða. Ef slík stórveldi hafa orðið að hafa slíkan fyrirvara, má nærri geta, hvað verður með okkur. Nú hef ég ekki skoðað þetta mál ofan í kjölinn og er ekki kominn til að segja, að þetta, sem ég segi, þurfi að standa, en þetta er eitt af þeim höfuðatriðum, sem þarf að rannsaka til hlítar, bæði hvaða háttur hefur verið hafður um þetta, hverjir dómar hafa gengið, sem miklu þýðingu geta haft um þessi efni, og mörg önnur atriði, sem til greina geta komið. Ég held, að meðan ekki liggja fyrir fullkomnar skýrslur um þetta, fullkomin gögn, sem ég tel, að þurfi að safna sem fyrst og gera að uppistöðu, sé tæplega tímabært að taka ákvörðun um, hver einstök skref eigi að stíga í þessu máli. Ég tel, að það eigi að fela stjórninni, svo sem hugur hennar stendur til, að gera allt í samráði við Alþ. og utanrmn., ef Alþ. ekki starfar, til að koma þessu máli áfram svo fljótt sem unnt er. Eitt, sem til álita kemur, er það, hvort tímabært er að segja þessum samningi upp, en ég er ekki reiðubúinn til þess á þessari stundu að svara því. Ég veit, að ýmsir, sem hafa hugsað um málið, efast um það, að á þessu stigi sé sá undirbúningur réttur, en ég tel mig ekki hafa þau gögn í höndum, að ég geti kveðið upp sjálfstæðan dóm um þetta. Það verður að athugast í utanrmn., en það verður ekki undan því komizt, að hér er ekki fyrst og fremst um að ræða gildi einstaks samnings, heldur gildi óskráðra alþjóðareglna, þ.e.a.s. að alþjóðal. gilda í þessu efni og við höfum ekki mátt til að framfylgja öðru en því, sem stórveldin vilja viðurkenna. Nú kemur stórveldunum ekki saman um þetta, og er þá sjálfsagt fyrir okkur að ganga á það lagið og fara eins langt og við getum, en það er hætt við, að það sé þýðingarlaust fyrir okkur að setja um þetta aðrar reglur en viðurkenndar eru af þeim í heild, vegna þess að við höfum ekki mátt til þess að fylgja öðru fram. Nú er það eitt af þeim viðfangsefnum, sem liggja fyrir Sameinuðu þjóðunum, að koma upp heildarreglum um réttindi og skyldur ríkja. Ég hef ekki kynnt mér til hlítar, hver fyrirmæli eru þar um landhelgi og landhelgisstjórn, en vissulega gæti það komið til greina í sambandi við þetta mál að koma inn fyrirmælum um stjórn landhelgismála, sem gæti orðið viðhlítandi fyrir okkur Íslendinga, að koma inn slíkum fyrirmælum með þeim hætti, að aðrar þjóðir treystu sér ekki til að ganga á móti því. Leiðirnar eru margar, og ég tel rétt um leið og þessi till. er komin fram, að við í sambandi við hana athugum í utanríkismálan. um það, hvort þetta ætti að gera sem fyrst, t.d. áður en við gerum okkur grein fyrir, hvað ætti að gera næst.



Herra forseti. - Það fer að vonum, að þessari till., sem er áhugamál allra þm., þó við tveir höfum orðið til þess að bera hana fram, hafi verið vel tekið. Ég þarf ekki að benda á mörg atriði í þessum umr. Ég vil segja það út af ummælum hv. þm. Borgf. (PO), að það er vitanlega rétt, að það hefur verið mikið rætt um rýmkun landhelginnar, þó umr. hafi snúizt um friðun Faxaflóa og ekki eins almennt og ætti að vera. Í annan stað tel ég rétt að taka það fram út af ummælum, sem hér hafa komið fram - og ég sagði í upphafi, - að það kynni að reynast erfitt að fá landhelgina stækkaða úr þrem sjómílum upp í fjórar sjómílur. Ég orðaði það þannig, að það mundi valda meiri erfiðleikum en að fá Faxaflóa friðaðan. En það er sérstakt atriði, sem hér er rætt um, sem sé uppsögnin á samningnum frá 1901. Það er gert ráð fyrir tveggja ára uppsagnarfresti. Ég er því fylgjandi, að rannsakaðar séu allar leiðir í utanríkismálan., og munum við allir að sjálfsögðu vilja, að málið fari þangað og verið rannsakað þar. En eitt vil ég benda á, ........ vegna þess að við höfum viðurkennt, að samningar, sem gerðir voru milli Dana og stjórnar Bretlands, væru áfram í gildi. Viðkomandi uppsögninni á samningnum vil ég segja þetta: Við verðum að gera okkur ljóst, að þegar við ætlum að sækja þennan rétt, er það vegna almennra umræðna um stækkun landhelginnar og friðun fiskstofnsins, sem ekki var til staðar árið 1901. Þá var auðveldara að sækja þetta mál. Við erum fiskveiðiþjóð, sem á stórkostleg auðæfi, sem brezka þjóðin og fleiri þjóðir líta hýru auga til. Það er vitað, að Bretar geta nú ekki safnað auði frá eins mörgum uppsprettum og áður, og það er ekki neitt launungannál, að þeir munu leggja meiri áherzlu á fiskveiðar en áður. Bretar eru ekki rík þjóð, og fiskveiðisvæði eru ekki mikil í nágrenni við þá. Þar á móti höfum við Íslendingar auðlindir, sem þeir vilja nota, og ef við segjum ekki upp samningnum frá 1901, verðum við að leita fyrir okkur með þær leiðir aðrar, sem hugsanlegt er að fara. Leiðirnar, sem hugsanlegt er að fara, eru: 1) að semja við Englendinga um að breyta samningnum, að semja við þá um, að við fáum rýmkun landhelginnar. 2) að lýsa því yfir, að við rýmkum landhelgina. - Ég geri ráð fyrir, að erfitt verði að sækja þessa samninga við Breta, og sömuleiðis geri ég ráð fyrir, að okkur þyki ekki fært að gefa út yfirlýsingu um landhelgina. Við hljótum því að hafa augun á þriðju leiðinni: Bandalagi hinna sameinuðu þjóða. Ég vil þó ekki fara nánar út í þetta og tek það fram, að ég tel ekki rétt að fara inn á það mál á meðan það er ekki tekið fyrir í n. En ég álít, að á meðan við segjum ekki upp, lokum við a.m.k. einni af þeim leiðum, sem hugsanlegt væri að fara, því ef við förum til Sameinuðu þjóðanna og krefjumst aðstoðar í þessu efni, virðist mér eðlilegt, að þeir segi við okkur: „Þið hafið samninginn frá 1901, og þess vegna er ekki eðlilegt, að málið verði tekið fyrir, þar sem samningnum hefur ekki verið sagt upp: Þess vegna hef ég hugsað málið þannig, að uppsögn sé eðlileg til þess að hafa opna þá möguleika. sem sérstaklega eru fyrir hendi í þessu máli. Ég skal svo ekki ræða um það - enda ekki til þess búinn á þessu stigi málsins - hvort samningurinn frá 1901 er í samræmi við alþjóðalög og reglur í þessu efni. Ég býst ekki við, að alþjóðalög og reglur í þessu efni séu í algerlega föstum skorðum. Það er rétt, að Bretar fengu þessum reglum breytt eftir miðja 19. öld, og samningurinn frá 1901 er einn árangurinn af þeim breytingum. Hitt er óhætt að fullyrða, að hvergi eru til reglur um landhelgi, sem er naumari en landhelgi Íslands. Ég tel mig hafa nokkuð áreiðanlegar heimildir fyrir því, m.a. frá Matthíasi Þórðarsyni og fleirum, sem hafa athugað þetta mál, - en hjá Matthíasi er beinlínis tekið fram, að sumar þjóðir, eins og Canada, Bandaríkin og Norðmenn, hafi rýmkað landhelgi sína. Ég man ekki, hvað Lófótfjörðurinn er þreiður, en hann mun vera um 17–20 sjómílur - og hann er varinn, og aðrir firðir í Noregi, sem eru álíka breiðir, eru líka varðir. Það er ekki hægt að neita því, að við gjöldum þess áreiðanlega mjög, að við sáum ekki sjálfir um samningana 1901. Aðrir hagsmunir komu þar til, og það var þung pressa á Dönum vegna hagsmuna frá þjóð, sem hafði hér hagsmuna að gæta, Englendingum, og í skugga alls þessa eru samningarnir gerðir. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál. Ég hygg, að það fari bezt á því, að það fari til utanrmn., þar sem það væri rannsakað gaumgæfilega.



Ég vildi aðeins taka það fram, að ég tel geta komið til greina að segja upp þessum samningi, og það er vissulega eitt af því, sem hlýtur að verða höfuðefni þeirra athugana, sem fyrir liggja í málinu. Hins vegar hef ég ekki trú á því, að það sé rétt, sem hv. þm. Str. segir, að það væri nauðsynlegur undanfari þessa máls, að það yrði borið undir Sameinuðu þjóðirnar. Ég hef ekki trú á því, að það hafi þýðingu fyrir Íslendinga að bera þetta mál upp fyrir Sameinuðu þjóðunum sem sitt sérmál, heldur yrði að taka það upp á þeim grundvelli að reyna að opna hliðið hjá öllum þjóðum, sem hafa svipaðra hagsmuna að gæta og Íslendingar í þessu efni. Yrði því þá slegið föstu í eitt skipti fyrir öll, sem nú er deilt um, hver alþjóðalög séu í þessum efnum. Þá yrðu settar ákveðnar reglur um alþjóðalög, sem yrðu þá bindandi fyrir alla, en ekki sérstaklega fyrir Íslendinga, heldur fyrir allar þjóðir, og ef slíkt næði fram að ganga, mundi þar af leiða, að allir samningar, sem væru þar á móti, féllu af sjálfu sér niður, um leið og slíkt samkomulag kæmi.



Herra forseti. - Það eru aðeins fáein orð í sambandi við þessar umræður. Í sambandi við brtt. mína var nokkuð að því vikið í umr., sem ég lagði mesta áherzlu á, hvort við ef til vill kynnum að viðurkenna gildi þessa samnings frá 1901 með því að segja honum upp. Taldi ég rétt að láta þessa hugsun koma fram í sambandi við breytta aðstöðu í alþjóðal. síðan 1901. Vil ég segja það í sambandi við ræðu hv. þm. Borgf., að það er vissulega allt annað að viðurkenna réttargildi slíks samnings en að hlíta honum í framkvæmd, og það kom fram í minni ræðu, að við hefðum orðið að hlíta þessum samning. Hitt er aðalatriðið, sem felst í brtt. minni, að ég álít ekki rétt, að Alþ. kveði nú á um það, hvaða skref á nú að taka í þessum efnum, og það meðal annars vegna þess, sem fram kom í ræðum hv. þm. Borgf. og hæstv. utanrrh., að jafnvel þó að þetta skref væri stigið, vitum við ekki, hvort við stöndum nær markinu. En aðalatriðið er þó það, að það sama vakir fyrir mönnum. Það greinir aðeins á um leiðir, og mun verða athugað í n., hvað muni teljast nauðsynlegt að gera nú.