Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 132 lagði ég fram fsp. til fjmrh. Hún var að vísu gerð fyrir áramót og þess vegna eru dagsetningar miðaðar við það. Til fjmrh. um lántökur ríkissjóðs og ríkisstofnana 1. jan. til 30. nóv. 1981: „I. Hverjar eru lántökur ríkissjóðs, ríkisstofnana, fjárfestingarlánasjóða ríkisins svo og lántökur annarra með ábyrgð ríkissjóðs eða fjárfestingarlánasjóða ríkisins? Sundurliðist á eftirfarandi hátt: 1. Erlendar lántökur: a) Ríkissjóðs. b) Ríkisstofnana og fjárfestingarlánasjóða ríkisins. c) Annarra, sem fengið hafa ríkisábyrgð, og þá hverjir? d) Annarra án ríkisábyrgðar. 2. Innlendar lántökur ríkissjóðs: a) Seld spariskírteini ríkissjóðs. b) Seld happdrættisskuldabréf. ríkissjóðs. c) Verðbréf keypt af bönkum og sparisjóðum. d) Verðbréf keypt af lífeyrissjóðum. e) Annað. 3. Innlendar lántökur ríkisstofnana og fjárfestingarlánasjóða ríkisins: a) Verðbréf keypt af bönkum og sparisjóðum. b) Verðbréf keypt af lífeyrissjóðum. c) Annað. II. Að hve miklu leyti hefur því lánsfé, sem aflað hefur verið, verið ráðstafað og hvernig? Samanburður sé í öllum tilvikum gerður við lánsfjáráætlun 1981.“



Herra forseti. Hv. þm. Matthías Á. Mathiesen spyr hverjar séu lántökur ríkissjóðs, ríkisstofnana, fjárfestingarlánasjóða ríkisins svo og lántökur annarra með ábyrgð ríkissjóðs eða fjárfestingarlánasjóða ríkisins og biður um sundurliðun með sérstökum hætti. a) Erlendar lántökur ríkissjóðs. Svarið er: Á tímabilinu 1. jan. til 30. nóv. 1981 tók ríkissjóður tvö erlend lán að upphæð 15 millj. sterlingspunda og 30 millj. dollara. Síðara lánið var til skamms tíma. Hluta af andvirði fyrrnefnda lánsins var varið til greiðslu lántökukostnaðar og erlends skammtímaláns frá árinu 1980, en innkomið andvirði þessara lána er 372.7 millj. kr. á gengi 30. nóv. 1981. b) Erlendar lántökur ríkisstofnana og fjárfestingarlánasjóða ríkisins. Svarið er: Framkvæmdasjóður tók á árinu 1981 lán að upphæð 212 490 918 kr. reiknað á gengi lántökudags. Lánið sundurliðast annars vegar í lán í yenum upp á 1605 millj. yena og svo hins vegar lán í dollurum upp á 19.5 millj. dollara. Áburðarverksmiðja ríkisins tók lán vegna byggingar saltpéturssýruverksmiðju. Hinn 30. nóv. s.l. hafði verksmiðjan tekið 550 þús. dollara af 2.2 millj. dollara lánsloforði og 3.3 millj. franskra franka af öðru lánsloforði sem var upp á tæpar 17.3 millj. franskra franka. Á þessu tímabili tók Sementsverksmiðjan eitt erlent lán með milligöngu Landsbanka Íslands frá Irving Trust í New York að upphæð 1 272 500 dollara til 7 ára. Lánið var tekið í september. c) Þá er spurt um erlendar lántökur annarra, sem fengið hafa ríkisábyrgðir. Þar er um að ræða í fyrsta lagi Útgerðarfélag Norður-Þingeyinga hf. 1 900 126 pund, sem á lántökudegi jafngilti 27.2 millj. kr. Búlandstindur hf. tók lán í dollurum upp á 2.8 millj. dollara og það jafngilti á lántökudegi 23 millj. ísl. kr. d) Spurt er um lántökur annarra án ríkisábyrgðar. Þetta er viðamikil spurning og var leitað svara hjá gjaldeyrisbönkum við henni. Svörin eru svohljóðandi: Frá Útvegsbanka Íslands. 1. Staða skammtímalána, sem Útvegsbanki Íslands hafði tekið erlendis og endurlánað innanlands, var 31. des. 1980 nýkr. 69 591 896.65 á gengi þess dags, en 31. des. 1981 var staðan kr. 67 742 199.40 á gengi þess dags. Skammtímalán af þessu tagi tekin á árinu 1981 og endurgreidd á sama ári voru 55 að tölu og námu 312 914 485 kr. á gengi greiðsludags. Innifalin í ofangreindum tölum er fjármögnun greiðslufrests á olíuinnflutningi, sem nam 35 768 627 kr. 31. 12. 1981, og kr. 296 391 544.30 af teknum og uppgreiddum lánum ársins 1981. Auk þessa eru skammtímalántökur í formi greiðslufrests erlendra seljenda oftast annaðhvort gegn ábyrgð bankans eða gegn samþykki víxils sem bankinn tekur til innheimtu en kaupir ekki. Af þeim sökum koma þeir ekki fram í reikningum bankans. Greiðslufrestir gegn ábyrgð bankans námu 31. des. 1981 55 653 820 kr. á gengi þess dags, en af því voru 37 803 600 kr. vegna olíuinnflutnings frá Sovétríkjunum, en 31. des. 1980 námu þeir í nýkr. 30 millj. 304 þús. á gengi þess dags og þar af í nýjum krónum talið 16 490 400 vegna olíuinnflutnings frá Sovétríkjunum. Frá Landsbankanum barst svohljóðandi svar: Staða skammtímalána, sem Landsbankinn hafði tekið erlendis og endurlánað innanlands, var 31. des 1980 nýkr. 314 499 800 kr. á gengi þess dags, en 31. des. 1981 var staðan 413 649 435 kr. á gengi þess dags. Skammtímalán af þessu tagi tekin á árinu 1981 og endurgreidd á sama ári voru 185 að tölu og námu 1052 990 000 kr. á meðalgengi ársins 1981. innifalin í ofangreindum tölum er fjármögnun greiðslufrests á olíuinnflutningi utan Sovétríkjanna, sem nam kr. 92 millj. 96 þús. 31. 12. 1980, en 104 millj. 793 þús. kr. 31. 12. 1981. Auk þessa er mikið af erlendum skammtímalántökum í formi greiðslufrests erlendra seljenda oftast annaðhvort gegn ábyrgð bankans eða gegn samþykkt víxils sem bankinn tekur til innheimtu en kaupir ekki. Af þeim sökum koma þeir ekki fram í reikningum bankans og eru ekki á hraðbergi hjá bankanum tölur um þá. Hins vegar er til hjá gjaldeyriseftirliti Seðlabankans skráning á þeim fyrir gjaldeyrisbankana báða og verður að vísa þangað um upplýsingar um þennan þátt. Greiðslufrestir gegn ábyrgð bankans námu 31. des. 1981 320 millj. 834 þús. kr. á gengi þess dags, en af því voru 225 millj. 986 þús. kr. vegna olíuinnflutnings frá Sovétríkjunum, en 31. des 1980 námu þeir í nýkr. 120 millj. 934 þús. á gengi þess dags og þar af í nýkr. talið 48 millj. 836 þús. vegna olíuinnflutnings frá Sovétríkjunum. Þá kemur 2. liður fsp. Innlendar lántökur ríkissjóðs. a) Seld hafa verið spariskírteini að andvirði 37.7 millj. kr. b) Seld hafa verið happdrættisbréf að fjárhæð 5 millj. kr. c) Bankar og sparisjóðir höfðu 30. nóv. keypt skuldabréf af ríkissjóði fyrir 53.9 millj. kr. d) Lífeyrissjóðir höfðu 30. nóv. keypt skuldabréf af ríkissjóði fyrir 52.2 millj. kr. 3. Innlendar lántökur ríkisstofnana og fjárfestingarlánasjóða ríkisins. a) Það er spurt um verðbréf keypt af bönkum og sparisjóðum. Húsnæðisstofnun fékk lánsheimild hjá Seðlabanka Íslands fyrir 40 millj. kr. Um s.l. áramót hafði stofnunin notað 20 millj. kr. af þessari lántökuheimild. b-liður. Verðbréf keypt af lífeyrissjóðum. Hinn 30. nóv. höfðu lífeyrissjóðirnir keypt skuldabréf af fjárfestingarlánasjóðum ríkisins fyrir 323 millj. kr. e) Annað. Áhaldahús Vegagerðarinnar tók lán hjá Framkvæmdasjóði að fjárhæð 5.7 millj. kr. og er það lán gengistryggt. II. Að hve miklu leyti hefur því lánsfé, sem aflað hefur verið, verið ráðstafað og hvernig? - Upplýsingar um þennan þátt málsins hafa áður verið gefnar fjárhagsnefndum hv. Ed. og Nd. þingsins og vegna þess að fsp. er skammtaður ákveðinn tími og ég mundi ekki komast mjög langt með þá upptalningu vil ég leyfa mér að vísa í þær upplýsingar sem gefnar hafa verið í fjh.- og viðskn. deildanna. Ég vil taka það fram, að hér er um mjög viðamikla fsp. að ræða og vissulega má hugsa sér að fsp. væri svarað á miklu ítarlegri hátt en hér er gert, en þetta verður að duga og vænti ég þess að fsp. sé svarað.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. hefur svarað þessari fsp. sem, eins og ég sagði áðan, var borin fram fyrir áramót. Það ætti að vera þannig með þær upplýsingar, sem hér um ræðir, að það tæki ekki svo langan tíma fyrir Alþingi að fá þær sem raun ber vitni. Eins og hæstv. ráðh. gat um áðan hafa fjh.- og viðskn. beggja deilda verið nánast í morgun gefnar upplýsingar varðandi 2. tölul. þessarar fsp. og þá miðað við síðustu áramót. Ekki væri óeðlilegt að slíkar upplýsingar sem hér komu fram og ekki er hægt að gera að umræðuefni sérstaklega lægju fyrir tvisvar á ári, þ.e. á miðju ári og svo skömmu eftir áramót, til þess að þm. gætu gert sér grein fyrir því, hvernig framkvæmd lánsfjáráætlunar hefur átt sér stað. Ég vil að lokum mega spyrja hæstv. ráðh. hvort ekki sé að vænta innan tíðar greinargerðar eða skýrslu hans um niðurstöður á ríkisreikningi ársins 1981 samkv. bráðabirgðatölum ríkisbókhaldsins. Slíkar skýrslur hafa verið gefnar frá því 1976, og ég tel að slíku eigi að halda áfram og gera það fyrr en verið hefur, - fyrr en er komið að því að ríkisreikningurinn, A-hlutinn, er lagður fram. Það fer að vísu eftir því, hvenær þinglok eru, hvort ríkisbókhaldi tekst að koma ríkisreikningi út fyrir þau. Þess vegna er eðlilegt og nauðsynlegt að Alþingi fái slíka skýrslu miklu fyrr en í miðjum marsmánuði. Ég vil leyfa mér að spyrja ráðh. hvort þessarar skýrslu sé ekki að vænta innan tíðar.



Herra forseti. Eins og kunnugt er liggja fyrir upplýsingar um afkomu ríkissjóðs á hverju ári með tvennum hætti. Annars vegar liggur fyrir afkoman á liðnu ári samkv. rekstraryfirliti, en þó byggðu á greiðslugrunni, þ.e. þá er búið að átta sig á hver staðan er greiðslulega séð um áramót, án þess að raunverulegar tekjur ársins séu þá að öllu leyti komnar inn í myndina. Upplýsingar um þetta atriði málsins eru yfirleitt gefnar einhvern tíma á fyrstu mánuðum ársins. Ég geri ráð fyrir að yfirlit af þessu tagi verði gefið innan fárra daga, en vil þó láta þess getið, að samkv. þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir, hefur orðið rekstrarafgangur hjá ríkissjóði á liðnu ári miðað við greiðslugrunn, eins og fjárlög gera ráð fyrir. Hins vegar tekur öllu lengri tíma að reikna nákvæmlega út hverjar hafa verið raunverulegar tekjur og gjöld ríkisins. Þær upplýsingar hafa yfirleitt ekki legið fyrir fyrr en A-hluti ríkisreiknings hefur verið lagður fram hér á Alþingi í maímánuði. Ég geri sem sagt ráð fyrir að þessu verði hagað með svipuðum hætti nú, að bráðabirgðaupplýsingar verði gefnar innan nokkurra daga um rekstrarafkomu ríkissjóðs á greiðslugrunn miðað við s.l. áramót, en hitt verði svo að bíða fram til maímánaðar, að upplýsingar liggi fyrir um raunverulega útkomu samkv. ríkisreikningi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. þessi svör og vænti þess, að sú skýrsla, sem hér hefur verið lögð fram undanfarin ár, komi innan tíðar, eins og hann orðaði það. Það er einmitt vegna þess að uppgjör ríkissjóðs skömmu eftir áramót er á greiðslugrunni og þá er það til samanburðar við þau fjárlög sem samþykkt hafa verið. Síðan er þess að vænta, að áður en Alþingi lýkur liggi ríkisreikningurinn fyrir samkvæmt þeim tölum sem til hans er aflað, þ.e. þá með öðrum hætti en greiðslugrunnstölur. Það eru nánast uppgjörstölur samkv. þeim bókhaldsreglum og lögum sem um ríkisbókhaldið gilda.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 324 leyft mér að leggja fsp. fyrir félmrh. um það, hver hefðu orðið áhrif viðskiptakjara á verðbætur á laun á s.l. ári ef Ólafslög svokölluð hefðu verið í gildi. Ástæðan fyrir því, að þessi fsp. er lögð fram, er einfaldlega sú, að engar upplýsingar lágu fyrir um það, hvorki hjá Þjóðhagsstofnun né Hagstofu Íslands, hvernig viðskiptakjörin breyttust á s.l. ári. Það áleit ég óeðlilegt. Þar sem ég gat ekki fengið slíkar upplýsingar með eðlilegum hætti átti ég ekki annarra kosta völ en að flytja fsp. þessa með þinglegum hætti í Sameinuðu þingi. Forsaga þessa máls er sú, að með Ólafslögum, sem samþykkt voru 10. apríl 1979, var ákveðið að það skyldi hafa áhrif á kaupgjaldsvísitölu hvernig viðskiptakjörin út á við breyttust frá einum tíma til annars. Þetta var rökstutt á þann einfalda hátt, að eðlilegt væri að launþegar nytu þess, ef hagur þjóðarbúsins í heild færi batnandi, á sama hátt og færð voru fyrir því rök, að ekki væri grundvöllur fyrir launahækkunum á sama tíma og útflutningsafurðir okkar lækkuðu í verði eða innflutningurinn hækkaði í erlendri mynt. Ég skal ekki hafa frekari orð um hversu eðlileg sú lagabreyting var, en á sínum tíma var meiri hluti fyrir því hér á Alþingi að samþykkja hana. Eins og menn muna var á gamlársdag 1980 tilkynnt um að gefin hefðu verið út brbl. sem fólu m.a. í sér 7% skerðingu kaupgjaldsvísitölunnar 1. mars bótalaust. Jafnframt var svo ákveðið að verðbætur á laun samkv. 51. gr. Ólafslaga, þar sem talað er um viðskiptakjörin, skyldu ekki reiknaðar hinn 1. júní, 1. sept. og 1. des. Fsp. mín er svohljóðandi: „Hver hefðu orðið áhrif 51. gr. laga nr. 13 10. apríl 1979 á verðbætur á laun 1. júní, 1. sept. og 1. des. 1981, ef viðskiptakjörin hefðu verið reiknuð inn í kaupgjaldsvísitöluna? 2. Hver verða áhrif þessarar lagagreinar á kaupgjaldsvísitöluna 1. mars n.k.?“ Eins og síðari spurningin ber með sér er nokkuð síðan þessi fsp. var lögð fram hér á Alþingi.



Herra forseti. Eins og hv. þm. Halldór Blöndal gat um er nokkuð síðan fsp. var lögð fram á Alþingi og fyrir liggur nú samkv. opinberum útreikningum kauplagsnefndar og Hagstofu hver frádrátturinn var vegna skerðingarákvæða Ólafslaga 1. mars s.l., þannig að ég ætla ekki að fjölyrða um þann lið fsp. En fyrri liður fsp. er þessi: „Hver hefðu orðið áhrif 51. gr. laga nr. 13 10 apríl 1979 á verðbætur á laun 1. júní, 1. sept. og 1. des. 1981, ef viðskiptakjörin hefðu verið reiknuð inn í kaupgjaldsvísitöluna?“ Nú var það þannig, að á árinu 1981 voru þessi skerðingarákvæði Ólafslaga ekki í gildi. Þau voru afnumin frá og með áramótunum þar á undan og af þeim ástæðum voru þessir frádráttarliðir ekki reiknaðir út á árinu 1981 af Hagstofunni né heldur af Þjóðhagsstofnun. Þess vegna er það í raun og veru ekki fyrr en núna sem liggja fyrir alveg óyggjandi niðurstöður í þeim efnum, hvaða áhrif þessir frádráttarliðir hefðu haft á kaupið hefðu þeir verið í gildi á síðasta ári. Ég vil fyrst taka það fram, að það málefni, sem hér um ræðir, heyrir i raun undir Hagstofu Íslands og kauplagsnefnd, en Hagstofan heyrir undir núv. hæstv. forsrh. En samkv. upplýsingum, sem borist hafa frá Hagstofu Íslands, segir á þessa leið í bréfi frá hagstofustjóra: „Samkv. lauslegri áætlun Þjóðhagsstofnunar hefðu áhrif viðskiptakjarabreytingar á verðbótahækkun launa orðið sem hér segir frá og með eftirtöldum greiðslutímabilum, ef ákvæði 51. gr. laga nr. 13/1979 hefðu þá verið í gildi: 1. júní 1981: Áhrif til hækkunar verðbóta á laun sem svara 0.9% 1. sept. 1981: Áhrif til hækkunar verðbóta á laun sem svara 0.6%. 1. des. 1981: Áhrif til lækkunar verðbóta á laun sem svara 0.2%. “ - Það er hækkun í hinum tilvikunum báðum, en lækkun 1. des. Síðan segir orðrétt áfram í bréfi hagstofustjóra: „Áhrif viðskiptakjarabreytingar til lækkunar á verðbótahækkun launa frá 1. mars 1982 urðu 0.6% samkv. útreikningi kauplagsnefndar.“ Hér er sem sagt um að ræða tilvitnun í svar Hagstofu Íslands.

Vill ráðh. endurtaka síðasta svarið?

1. mars er viðskiptakjarabreytingin 0.6% lækkun. Síðan aflaði ég upplýsinga um aðra frádráttarliði Ólafslaga á s.l. ári, hvernig þeir hefðu komið út, en eins og hv. þm. er kunnugt var einnig um að ræða sérstakar reglur varðandi meðferð á hækkun áfengis og tóbaks annars vegar og hækkun á launalið búvörugrundvallarins hins vegar. Ég spurðist fyrir um þessa liði og svörin eru sem hér segir: 1. júní 1981 hefðu viðskiptakjör hækkað laun, eins og ég sagði áðan, um 0.9%. Áfengi og tóbak hefðu lækkað laun um 0.31 %, en launaliður búvörugrundvallar hefði lækkað laun um 0.39%. Áhrifin af Ólafslagavísitölunni hefðu þá orðið hækkun á kaupi um 0.2% þegar allt er tekið saman 1. júní 1981. 1. sept. 1981 lítur dæmið þannig út, að viðskiptakjörin hefðu valdið hækkun á verðbótavísitölu um 0.6%, eins og ég sagði áðan. Aftur á móti hefðu laun lækkað um 0.49% vegna hækkana á áfengi og tóbaki og laun hefðu að auki lækkað um 0.53 % vegna launaliðar í búvörugrundvelli þannig að skerðingarákvæði Ólafslaga hefðu haft í för með sér 0.42 % lækkun á kaupi 1. sept. 1981. 1. des 1981 hefðu áhrifin aftur á móti orðið þau, að viðskiptakjörin hefðu lækkað verðbótavísitöluna á laun um 0.2%. áfengi og tóbak hefði enn lækkað vísitöluna um 0.5%, en launaliðurinn í búvöruverði hefði lækkað vísitöluna um 0.58% þannig að vegna skerðingarákvæða Ólafslaga hefði heildarlækkun launa 1. des. s.l. orðið 1.28% . Samkv. þessu yfirliti hefðu viðskiptakjör á þessum þremur dagsetningum hækkað laun um 1.3%, en það að hækkanaáhrif áfengis og tóbaks komu ekki til framkvæmda á þessum þremur dagsetningum hefði aftur lækkað laun um 1.3% eða sömu prósentutölu. Búvöruverð hefði síðan að auki lækkað verðbótavísitöluna um 1.5% þannig að heildarávinningur launamanna af því að fella niður skerðingarákvæði Ólafslaga nam a.m.k. 1.5% í kaupi á árinu 1981. Eins og hv. þm. Halldór Blöndal gat um voru gerðar efnahagsráðstafanir um áramótin 1980–1981 og ég ætla í sjálfu sér ekki að fara yfir þær mjög rækilega núna. Það voru felld niður 7% í kaupi 1. mars og var talið að þau kæmu aftur til skila í fyrsta lagi með minni verðbólgu, í öðru lagi með afnámi á skerðingarákvæðum Ólafslaga og í þriðja lagi með skattalækkun. Ég hef haldið því fram annars staðar, að hér hafi verið um að ræða „slétt skipti“ og ég held að það standist fyllilega að launamenn hafi fengið þessi 7% aftur. En ég minni auðvitað á að forsendan fyrir útreikningum okkar um áramót 1980 og 1981 var sú, að viðskiptakjörin væru í raun og veru hlutlaus í kaupútreikningum á árinu 1981. Það var því sú breyting sem gerðist frá því sem menn gerðu ráð fyrir, að viðskiptakjörin fóru heldur batnandi á fyrri hluta ársins 1981, en fóru svo því miður versnandi á síðari hluta ársins og einnig á fyrri hluta ársins 1982. Ég vænti þess, herra forseti, að ég hafi svarað fsp.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. þessi svör. Ég vil minna á að þegar frv. til l. um ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu var til afgreiðslu hér í deildinni fyrir ári eða svo varaði ég mjög við því, að viðskiptakjaraþátturinn yrði tekinn út úr kaupgjaldsvísitölunni einmitt á þeim tíma þegar fyrirsjáanlegt var að viðskiptakjör mundu batna. Ég þóttist færa fyrir því rök, að launþegar mundu verða tregir til að taka viðskiptakjörin inn í kaupgjaldsvísitöluna ef stjórnvöld og Alþingi héldu þannig á málum að viðskiptakjaraþátturinn verkaði einungis til lækkunar á almenn laun í landinu, en væri hins vegar tekin úr sambandi undireins og viðskiptakjörin færu batnandi. Ég vil vænta þess og vona að það fordæmi, sem hér hefur komið í ljós, verði ekki til þess að launþegahreyfingin snúist öndverð gegn því, að viðskiptaþátturinn verði í næstu samningum áfram hafður með í útreikningi kaupgjaldsvísitölunnar, vegna þess að ég tel að sú viðmiðun hafi verið til bóta og sé bæði heilbrigð og eðlileg. Ég vil svo segja það út af þeim ummælum sem hæstv. félmrh. hafði um kjör launþega á s.l. ári, að í fyrsta lagi var verðbólgan meiri á árinu 1981 en heitið hafði verið, m.a. vegna þess að efnahagsráðstafanir ríkisstj. fóru úr böndunum á ýmsan hátt og líka vegna þess að nauðsynjavörur, sem kallaðar eru, hækkuðu mun meira en nemur þeim uppbótum sem launamenn fengu með hækkun verðbótavísitölu. Ég vil í öðru lagi minna á það, að skattalækkunin, sem heitið var um áramótin 1980–1981, varð engin frekar en sú skattalækkun sem hæstv. félmrh. hét í des. 1978 að yrði á árinu 1979. Bæði þessi ár, bæði í fyrra og hittiðfyrra, þyngdust skattar á verulegum hluta launþega, og þótt finna megi hóp skattgreiðenda þar sem tekjuskattur lækkaði heldur frá fyrra ári, takmarkaðan hóp, liggur hitt fyrir, að kjaraskerðingin vegna skerðingar vísitölunnar varð mun meiri. Og eins og ég sagði áðan fékk ríkissjóður meira í hlut sinn í tekjuskattstekjur á s.l. ári en fjárlög gerðu ráð fyrir. Sem sagt: Ríkissjóður græddi en tapaði ekki á þeim breytingum sem gerðar voru á tekjuskattinum á s.l. ári. Ég vil svo í þriðja lagi aðeins segja að það sé spélegt að heyra þennan mann, sem skrifaði leiðarann um „Alþingi götunnar“ um þetta leyti árs 1978, halda því fram, að 1.5% skerðing vegna búvöru, sem afnumin var, skuli jafngilda 7% hækkun 1. mars. 7% hækkunin var fyrr á árinu. Hins vegar dreifðist 1.5 % skerðing vegna búvöru á þrjá mánaðardaga síðar á árinu. Ég skal ekki við þetta tækifæri rifja upp ýmsar ræður sem Lúðvík Jósepsson hélt um prósentureikning og hversu mætti blekkja með honum, en það er ekki hægt að taka prósentureikning með þessum hætti til umræðu hér á hinu háa Alþingi. Ég skal svo ekki lengja þessar umr. Ég legg aðeins áherslu á það sem ég var búinn að vara við áður: Lögin um ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu urðu launþegum til tjóns að því er varðar þann þátt þeirra sem snertir viðskiptakjörin.



Herra forseti. Það er ekki nokkur vafi á að afnám á skerðingarákvæðum Ólafslaga var verulegur ávinningur fyrir verkalýðshreyfinguna og verkafólk í landinu. Verkalýðshreyfingin hafði gert um þetta samþykkt á þingi sinu haustið 1980, ef ég man rétt, og hafði gert þessa kröfu í kjarasamningunum, sem voru undirritaðir í okt., 27. okt. minnir mig, 1980, en þessi krafa náðist þá ekki fram. Það var þess vegna pólitísk ákvörðun að standa þannig að málum að þessi krafa verkalýðshreyfingarinnar varð að veruleika og skerðingarákvæði Ólafslaga voru felld úr gildi á þremur dagsetningum á árinu 1981. Það er svo aftur annað mál, að verkalýðshreyfingin féllst á að þessi skerðingarákvæði yrðu í gildi 1. mars 1982 samkv. þeim skammtímasamningum sem gerðir voru seint á s.l. ári. Hv. þm. Halldór Blöndal kom með nokkrar aths. við minn málflutning og ég ætla að svara þeim. Í fyrsta lagi sagði hann að verðbólgan árið 1981 hefði orðið meiri en ríkisstj. hét. Í yfirlýsingum ríkisstj. var alltaf rætt um 40% verðbólgu innan ársins 1981. Útreikningar ríkisstj. og Þjóðhagsstofnunar á kaupmætti launa samkv. efnahagsráðstöfunum á árinu 1981 gerðu hins vegar ráð fyrir nokkru hærri verðbólgutölu þannig að verðbólgan varð minni en gert var ráð fyrir í þeim áætlunum sem kaupmáttarreikningarnir voru byggðir á. Þess vegna varð ávinningur verkalýðshreyfingarinnar og launafólks í landinu af ráðstöfunum ríkisstj. meiri en reiknað var með í þeim áætlunum sem gerðar voru í upphafi ársins 1981. Í annan stað, herra forseti, er því haldið fram, að skattalækkunin hafi engin orðið. Það er rangt. Sjúkratryggingagjald var fellt niður af lægri tekjum þannig að það nam 1.5% í kaupi. Í þriðja lagi hef ég að sjálfsögðu aldrei haldið því fram, herra forseti, að 1.5% niðurfelling á launafrádrætti vegna launaliðar búvörugrundvallar jafngilti 7% í kaupi. Því fer víðs fjarri. Launafólk fékk þessa skerðingu aftur með þrennu móti. Í fyrsta lagi með afnámi á skerðingarákvæðum Ólafslaga upp á 1.5%, í öðru lagi með lækkun á sköttunum upp á 1.5% og í þriðja lagi með því að verðbólgan á árinu 1981 varð minni en ella hefði verið. Þess vegna var það sem hér var um að ræða slétt skipti. Kaupmáttur launa stóð á sama grundvelli og þeir kjarasamningar sem gerðir voru seint á árinu 1980.



Herra forseti. Batnandi manni er best að lifa, og það væri óskandi að um varanlegan bata væri að ræða hjá hæstv. félmrh. Hv. þm. Halldór Blöndal rifjaði það upp, að fyrir fjórum árum skrifaði hæstv. núv. félmrh., þáv. ritstjóri Þjóðviljans, greinar í blað sitt um „Alþingi götunnar“ vegna þeirra efnahagsráðstafana sem þáv. ríkisstj. stóð fyrir. Markmið þeirra efnahagsráðstafana var að minnka verðbólgu í landinu og það var enginn vafi á að sú mundi raunin hafa orðið hefði ekki verið gripið til óyndisúrræða og ólögmætra verkfallsaðgerða. Það var tilgangurinn að minnka verðbólguna og auka þannig kaupmátt launa. Það vildi hæstv. félmrh. ekki hlusta á þá. Þá var lækkun verðbólgunnar ekki jafngildi aukins kaupmáttar, eins og hann var að enda við að skýra þingheimi frá að sú væri raunin. Hann nefndi „slétt skipti“ í sambandi við efnahagsráðstafanir ríkisstj. um næstliðin áramót og taldi til viðbótar 1.5% skattalækkun, sem þó tekur ekki til lægst launaða fólksins og 1.3–1.5% vegna áhrifa afnáms skerðingarákvæða Ólafslaga, taldi að þetta jafngilti 7% kauplækkun. Mismuninn, 4% og raunar meira; áttu launþegar að fá uppi borinn með því, að verðbólgan varð samkvæmt fölsuðum tölum rúmlega 40% Í staðinn fyrir tæplega 60% eins og hún hafði verið áður. Ég vek athygli á þessari röksemdafærslu hæstv. félmrh. Þessu til viðbótar vil ég taka fram að það var ekki eingöngu 1. mars s.l., því að nú er búið að viðurkenna á ný skerðingarákvæði Ólafslaga sem höfðu þau áhrif að útborgað kaup var 2.21 % lægra en ella hefði orðið, og það verður einnig svo 1. júní n.k. að skerðingarákvæði Ólafslaga verða í gildi og munu valda 1.5 %–2 % lækkun á kaupi. Þá hafa skerðingarákvæði Ólafslaga afturgengin þau áhrif, að launþegar fá allt að 4% lægri laun en ella, þannig að öll grunnkaupshækkunin, sem fékkst í samningunum s.l. haust, er aftur tekin og meira til. Undir þessum kringumstæðum ganga launþegar til samninga. Ég vænti þess, að bæði launþegar og vinnuveitendur sýni ábyrga afstöðu í þeim samningum, sem nú fara í hönd, og taki með í reikninginn að minnkandi verðbólga er auðvitað öllum til hagsbóta. Og ég vænti þess, að hvort sem hæstv. félmrh. á sæti í ríkisstjórn eða er utan ríkisstjórnar haldi hann fast við þá skoðun, sem hann hélt fram áðan, að minnkandi verðbólga, sem m.a. stafar af lækkuðu kaupi, sbr. kaupskerðinguna í fyrra, sé jafnvel þáttur í því, þegar til lengdar lætur, að verða launþegum til gagns eins og öðrum þjóðfélagsþegnum.



Herra forseti. Aðeins örfá orð þar sem ég hef aðeins heimild til að gera örstutta aths. Hv. 1. þm. Reykv. gerði tilraun til að réttlæta kaupránsaðgerðir ríkisstjórnar sinnar enn þá einu sinni. Það er greinilegt að „Alþingi götunnar“ í þessu landi þarf að búa sig undir að verjast þeirri pólitík áfram og það mun verða hvatt til þess eftir því sem nauðsyn krefur. Staðreyndin er hins vegar sú, að þær aðgerðir, sem hæstv. ríkisstj. hans greip til á sínum tíma, voru ekki einasta kaupránsaðgerðir, ekki einasta höfðu þær það í för með sér að rífa niður grundvöll kjarasamninga til margra ára, heldur höfðu þær engin áhrif til lækkunar verðbólgu. Til þess voru þó refirnir skornir.



Herra forseti. Ég heyrði það á síðustu orðum hæstv. félmrh., að hann býr sig nú mjög undir að setja á stofn Alþingi Helguvíkur eða dreymir a.m.k. um það. En út af því sem hann sagði, að ríkisstj. hefði sett sér að verðbólgan á s.l. ári yrði 40% innan ársins, vil ég vekja athygli á tölum sem eru í nýjasta hefti af Hagtölum mánaðarins, mars 1981, sem út eru gefnar af Seðlabanka Íslands. Kauptaxtar launþega - þá er miðað við 1. mars eðlilega - á síðustu 12 mánuðum hækkuðu um 57.4% og næstsíðustu 12 mánuðum um 50.8% eða samtals á 24 mánuðum um 237.36%. Ef við tökum vísitölu framfærslukostnaðar hækkaði hún frá 1. febr. 1981 til 1. febr. 1982 um 58% og á næstsíðustu 12 mánuðum um 61.4% eða samtals um 255%. Ef við tökum vísitölu neysluvöruverðs hækkaði hún enn meir eða á síðustu 12 mánuðum um 58.5% og næstsíðustu 12 mánuðum um 62.6% eða samtals um 257.72%. Þessar tölur staðfesta því að verðbólgan á síðasta ári lá einhvers staðar nær 60% en 50. Ég vil líka vekja athygli á því, að engin verðkönnun fór fram 1. jan. 1981 borið saman við 31. des. 1981. Það var gerð verðkönnun um miðjan janúarmánuð 1981. Engin slík verðkönnun fór fram á sama tíma á þessu ári þannig að samanburður á því, sem hæstv. félmrh. kallar verðbólgu innan ársins 1981, er ekki til. Þetta hefur aldrei verið reiknað. Það, sem við komumst næst því, er að miða við 1. febr. 1981 og 1982, bæði árin, og þá er verðbólgan og framfærslukostnaður 58% og vísitala neysluvöruverðs 58.5% Ef hæstv. félmrh. veit einhver gögn sem eru nær því að sýna verðbólguna á árinu 1981 - eða hæstv. dómsmrh., sem situr hjá honum, eða aðrir sem á mál mitt hlýða, þá skora ég á þá að gera grein fyrir þeim mælingum, hvernig þau gögn eru fundin og hvar þær eru. Slíkar mælingar eru, held ég, ekki til.



Herra forseti. Ég tek til máls nú aðeins til að vekja athygli á yfirlýsingu hæstv. félmrh. Hún er í raun svar við þeim innri átökum sem hafa átt sér stað í ríkisstj. að undanförnu - svar við kröfum Framsfl. og hæstv. utanrrh. á hendur ráðherrum Alþb. um að viðkomandi ráðh., hæstv. utanrrh., fái að fylgja eftir samþykktum Alþingis. Það svar og viðbrögð Alþb.ráðh., sem hér var að tala, er að það verði tekið upp gamla vopnið þeirra, þegar þeir eru í þeirri aðstöðu að þurfa og geta beitt því, að beita „Alþingi götunnar“. Hann hótar úr ræðustól á hv. Alþingi að það skuli verða hvatt til aðgerða í fyllingu tímans til að mótmæla því sem hann kallar nú undir rós kauprán, væntanlegt kauprán, en er ekkert annað í raun en viðbrögð við þeim atburðum sem hafa verið að gerast innan hæstv. ríkisstj. að undanförnu. Að öðru leyti skal ég taka undir það sem hv. þm., bæði 1. þm. Reykv. og hv. 7. landsk. þm., hafa hér sagt. Það hafa auðvitað aldrei nokkurn tíma í stjórn þessa lands verið framkvæmdar jafnmiskunnarlausar og vísvitandi falsanir á þeim hugtökum sem við látum falla undir t.d. kaupmátt launa. Meira að segja hafa það verið dyggustu stuðningsmenn hæstv. félmrh. sem hafa staðið hér ítrekað upp í ræðustól á Alþingi til að benda á þá svívirðu sem hefur átt sér stað og átti sér stað í kjölfar myntbreytingarinnar, sem er líklega mesta svindlfyrirtæki sem hefur átt sér stað varðandi hag launþega, og bendi ég þar á orð hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur og reyndar fleiri þm. Alþb. að undanförnu. Og ég tek undir áskorun hv. 7. landsk. þm. til ríkisstj., til hæstv. ráðh., um að þeir svari því sem hann fullyrti hér og kom fram hjá honum um verðlagsþróunina frá febr. 1981 til febr. 1982.



Herra forseti. Það eru auðvitað engin tök á því að ræða í fsp.-tíma um stöðuna í kjaramálunum. Verðbótaþátturinn er aðeins einn þáttur þess máls sem hér er um að ræða. En það getur vart nokkur, sem hefur horft á og fylgst með störfum, tali og öðru hjá hæstv. félmrh., eins og raunar fleiri áberandi mönnum í Alþb., orða bundist eftir að verða vitni að því æ oftar hvers konar sinnaskiptum þeir menn taka eftir því hvort þeir eru aðilar að ríkisstj. eða hvort þeir eru í stjórnarandstöðu. Um það eru skiptar skoðanir hvort rétt sé að miða verðbætur við viðskiptakjaravísitölu. Eigi að síður var það gert og var í gildi nokkurn tíma. En hvað sem mönnum finnst um hvort það er rétt eða rangt er hitt náttúrlega ótæki, að slíkt kerfi skuli vera í gildi þegar viðskiptakjör fara versnandi, þegar það þýðir kauplækkun hjá launafólki, en síðan kippt úr sambandi þegar viðskiptakjör fara batnandi og það ætti að þýða kjarabætur hjá launafólki. Þetta er auðvitað meginmálið í þessum umr. Það er athyglisvert, að það er undir forustu Alþb., þegar það er aðili að ríkisstj., sem það gerist að viðskiptakjaravísitölu er kippt úr sambandi þegar launakjör launafólks í landinu ættu að fara batnandi vegna batnandi viðskiptakjara. Þetta er mergurinn málsins í þessum þætti þess. Þetta er athyglisvert ef litið er til þess, hvað hæstv. félmrh. - og ekki síst hann - hefur sagt, gert og hvernig hann hefur hagað sér á undangengnum árum. Ég heyri það á hæstv. ráðh., eftir því sem hann talaði hér áðan, að nú undirbýr hann ákallið til „Alþingis götunnar“. Hvort honum þykir sá tími, sem nú fer í hönd, henta til slíks kemur auðvitað í ljós í áframhaldinu. En ekki dettur mér í hug að halda það sem hv. 1. þm. Reykv. vék að áðan, að þetta sé vegna þess að hæstv. félmrh. sé að batna. Það á ekki við hann orðatiltækið „batnandi mönnum er best að lifa“. Það á ekki við hann í þessu tilfelli vegna þess að í forustusveit Alþb., fyrst og fremst í hinni pólitísku forustu, eru tækifærissinnar sem nota hvert einasta tækifæri, hvenær og hvar sem það gefst, til að spila á strengi sem eru fyrst og fremst þess eðlis að það er tækifærismennskan sem er í hávegum höfð.



Herra forseti. Út af þeim orðum, sem hv. 7. landsk. þm. beindi til mín áðan meðal annarra, vil ég taka þetta fram: Að sjálfsögðu má ræða um verðbólguna frá ótal sjónarmiðum og beita þar ýmsum reikningsaðferðum. Hitt er staðreynd, að ríkisstj. einsetti sér að koma verðbólgunni niður í allt að 40% frá upphafi s.l. árs til ársloka, frá 1. jan. til 31. des. 1981. Þessi tala varð 41.1%. Svo geta menn haldið áfram að rífast um þetta eins og þeim sýnist.



Herra forseti. Hafi ég haft einhverja von um að hæstv. félmrh. væri að taka framförum og færi batnandi, þá var sú von brostin eftir ræðu hans áðan þar sem hann hótaði enn á ný „Alþingi götunnar“ þegar hann vermdi ekki ráðherrastólinn lengur. Honum er alveg sama þó að hann gangi á rétt launþega og skerði kjör þeirra meðan hann situr í ráðherrastólnum. Hann kaupir setu í ráðherrastólnum því verði að skerða hag launþega, og hann mun sitja í ráðherrastólnum þrátt fyrir storm í vatnsglasi undanfarna daga þar til hann gerist hræddur um völd flokksins innan verkalýðshreyfingarinnar. Það kann að vera, að sú hræðsla grípi um sig fljótar en ætla mætti og þá ókyrrist hæstv. félmrh. Ég vil vekja athygli á því, að það er ómótmælanlegt að kaupskerðing var 7% frá og með 1. mars á s.l. ári og upp í það er ekki unnt að tína til eitt eða neitt sem máli skiptir nema það sem hæstv. félmrh. sagði, að minnkandi verðbólga yrði auðvitað öllum landsmönnum til gagns og kæmi þeim til góða. Þess vegna var það ákaflega misskilið af honum 1978 að beita sér gegn efnahagsráðstöfunum ríkisstj. sem hefur fært verðbólguna niður fyrir 30% á því ári. Og þess vegna er ákaflega mikill misskilningur hjá hæstv. félmrh. og hæstv. dómsmrh. að telja það til afreka núv. ríkisstj. að hafa komið verðbólgu niður í allt að 40% frá upphafi til loka síðasta árs, vegna þess, eins og hv. 7. landsk. þm. benti á áðan, að engar áreiðanlegar tölur eru til um verðbólguvöxt frá byrjun til loka þess árs. Það er auðvitað hægt að fá út tölu sem kann að vera í lægra lagi með því að hleypa öllum verðhækkunum fram fyrir áramótin 1980–1981 og halda verðlaginu niðri á óraunhæfu stigi fram til áramóta 1981–82, en hleypa svo verðhækkunaröldunni af stað aftur upp úr s.l. áramótum .eins og landsmenn hafa fengið að reyna.



Herra forseti. Hæstv. félmrh. heldur sig enn þá við „slétt skipti“. 7% kauplækkun tók gildi 1. mars, verkaði í 10 mánuði á síðasta ári. Hún er reyndar enn þá inni í kerfinu og verður áfram. Gróði af því að taka Ólafslög úr sambandi var 0.4% 1. sept., eins og kom fram hjá hæstv. ráðh., m.ö.o. í fjóra mánuði, og 1.3 % frá 1. des. í einn mánuð. Ef þetta er reiknað, út frá sama grundvelli og 7% er ekki mikið eftir af því sem kemur til baka. Hann talaði um skattalækkun upp á 1.5%. Það er rétt að skattalækkun var nokkur hjá litlum hluta fólks. Út af fyrir sig er rétt að þakka það. Síðan er þá eftir verðbólgan, minni verðbólga. Með mikilli vísitöluleikfimi tókst að koma vísitölunni á milli tveggja dagsetninga niður í 41.1 %, alls ekki frá ári til árs. Það vantar mikið á að það séu 40% eða 41.t% að meðaltali frá ári til árs, heldur bara á milli tveggja dagsetninga og i engan tíma annan. En ef það ætti að slétta þessi 7% út, fá „slétt skipti,“ þá þarf að miða við að vísitalan hefði ella orðið nálægt 100%.



Herra forseti. Hv. þm. Geir Hallgrímsson sagði að það hefði orðið kauplækkun um 7% 1. mars, og hv. þm. Magnús H. Magnússon endurtók þessa fullyrðingu. Ég er ekki alveg viss um að þetta þoli dóm reynslunnar, vegna þess að það voru gerðar ýmsar hliðarráðstafanir jafnhliða þeirri ákvörðun að skerða vísitölu um 7% 1. mars á fyrra ári. Það voru t.d. lækkaðir skattar, það voru lækkuð aðflutningsgjöld, það voru tvisvar lækkaðir vextir og það var gert ýmislegt fleira til þess að halda niðri verðlagi. Þegar upp var staðið í árslok, stóðum við frammi fyrir þeirri staðreynd, að kaupmáttur launa á síðasta ári var meiri og það talsvert miklu meiri en hann hefði orðið ef engar ráðstafanir hefðu verið gerðar.  Mér finnst athyglisvert og það meira en lítið, að á sama tíma sem verðbótavísitala var skert um 7%, þ.e. á síðasta ári, þá gerist það að kaupmáttur launa minnkar minna og það talsvert minna en verið hefði ef engar ráðstafanir hefðu verið gerðar. Um þetta er ekki deilt. En það koma þarna fleiri atriði til eins og ég minntist á áðan. Einnig verður að taka með í reikninginn, það viðurkenni ég, þróun viðskiptakjara á síðasta ári. Kauplækkun og kaupmáttur eru tvö hugtök sem þarf að skýra með eðlilegum hætti. Og það er kaupmáttur launanna sem hefur gildi fyrir launafólk, en ekki krónurnar í launaumslaginu.



Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. viðskrh., að það er kaupmátturinn sem skiptir máli. En hvernig er staðan í kaupmætti nú? Ef við berum saman kaupmátt launafólks í febr. 1981 og aftur í febr. 1982, þá hefur hann minnkað samkvæmt nýjustu skýrslum. Þetta ætti hæstv. viðskrh. að kynna sér. Dettur hæstv. viðskrh. eða félmrh. í hug að í flóði þeirra verðhækkana á öllum nauðsynjavörum almennings í landinu, sem nú hafa riðið yfir og eru enn að ríða yfir, sé um að ræða kjarabætur til handa launafólki miðað við það ástand sem þessir annars ágætu menn, hæstv. ráðherrar, skapa í efnahagsmálum og efnahagskerfi þjóðarinnar? Það er staðreynd, að 7% kjaraskerðing varð um áramótin 1980–1981. Um það þarf ekki að deila. Á því ári versnuðu kjör launafólks í landinu, ekki síst láglaunafólksins. Það mega þeir þó eiga, hæstv. ráðherrar Alþb„ að þeir sömdu alltaf fyrst og best fyrir hálaunafólkið í landinu, sbr. læknasamningana á sínum tíma, þegar læknarnir fengu allt upp í 40% kjarabætur á sama tíma og hæstv. ráðherrar Alþb. telja nægjanlegt fyrir láglaunafólkið innan Alþýðusambands Íslands að fá 3.25%. Þetta er þeirra saga í þróun kjarabaráttu og efnahagsmála á þeim tíma sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur verið við völd. Það eru þeir sem hafa ráðið ferðinni í þessum efnum. Það er annað hljóð, sem verið hefur ríkjandi hjá þessum hæstv. ráðherrum í forustusveit Alþb.. frá því að núv. ríkisstj. tók við völdum en meðan þeir voru í stjórnarandstöðu. En það virðist vera að koma a.m.k. einhver vottur af sama hljóði í hæstv. félmrh. núna eins og var á þeim tíma sem hann var utan ríkisstjórnar með sitt lið. „Alþingi götunnar“ skal kallað til. Nú eru taldar líkur á því - eða a.m.k. er svo að sjá - að brestur sé kominn í stjórnarsamstarfið. Og það er á þeirri stundu sem hæstv. félmrh. ákallar „Alþingi götunnar“ til liðs við sig, að koma nú eins og áður hafði gerst. Ég er viss um að almenningur í landinu er farinn að sjá í gegnum þennan blekkingavef hæstv. félmrh. og annarra pólitískra forustumanna Alþb. að því er varðar a.m.k. kjaramálin. Menn láta ekki endalaust draga sig á asnaeyrunum þó að hæstv. félmrh. eigi í hlut.



Herra forseti. Ég vil enn vekja athygli á ummælum hæstv. ráðh. sem hér hafa komið fram. Ég vil sérstaklega vekja athygli á orðum lögfræðingsins, hæstv. dómsmrh., sem talaði hér áðan og lýsa auðvitað í hnotskurn því sem hefur verið að gerast hjá hæstv. ríkisstj. á undanförnum misserum. Hann sagði hérum bil orðrétt að ég megi segja: Að sjálfsögðu má ræða um verðbólguna frá ýmsum hliðum og beita ýmsum reikningsaðferðum. - Þetta er einmitt það sem hæstv. ríkisstj. hefur verið að fást við frá því að hún tók við völdum, að beita ýmsum reikningsaðferðum. Þetta er kurteislega mælt af fyrrv. dómara, hæstv. dómsmrh., sem hefði alveg eins getað notað sömu orð og ég notaði áðan: að beita blekkingum, svikum og fölsunum í sambandi við þau hugtök sem hér hefur verið um að ræða. Það er ekki nóg að halda því fram, eins og hæstv. viðskrh., að kaupmátturinn hafi haldist vegna aðgerða ríkisstj. Hins vegar undirstrika ég þau orð hans, að kaupmáttur launa er meiri að sjálfsögðu vegna nokkurra aðgerða ríkisstj. En hann hefur ekki haldist eins og lofað var, og hann er minni en ætla mætti. Kaupmátturinn, eins og hann er í dag, er m.a. vegna krafna og samninga verkalýðshreyfingarinnar við atvinnurekendur í landinu, ekki vegna neins sem ástæða er til að þakka ríkisstjórnarskömminni fyrir. Nei, það er langt frá því. En það er auðvitað alveg rétt hjá hæstv. viðskrh., að það er ekki sama hvað upp úr umslaginu kemur. Kaupmátturinn segir til um hvað við fáum fyrir þá peninga, hvernig afkoma heimilanna í heild verður þegar búið er að borga skatta til þjóðfélagsins og þær nauðsynjar sem heimilið þarf til að lifa af. Og ég fullyrði við ykkur, hæstv. ráðherrar, að það er ekki sama stig lífskjara hjá almennu launafólki í dag og var áður en þið tókuð við völdum, því miður, vegna þess að ég efa ekki að undir því ágæta forsæti, sem þið búið við, munuð þið hafa viljað betur en ykkur hefur tekist. Ykkur hefur aðeins mistekist á þessu sviði.1618



Herra forseti. Mér finnst satt að segja nokkuð sérkennilegt að kynnast því hér, að búið er að halda hverja ræðuna á eftir annarri með árásum bæði á mig persónulega og minn flokk. - Þar hefur verið framarlega í flokki hv. 1. þm. Reykv., þar hefur verið þm. eins og hv. þm. Karvel Pálmason og fleiri - án þess að ég hafi í raun og veru getað svarað innan ramma þingskapanna. Ég ætla ekki að fara að svara efnisatriðum sem hér komu fram vegna þess að til þess hef ég ekki heimild innan ramma þingskapanna. En ég vil gera athugasemd við þau vinnubrögð að nýta fyrirspurnatíma Alþingis með þessum hætti. Ég vil að lokum aðeins nefna eitt efnisatriði í þessu máli sem er þetta: Árið 1981 varð kaupmáttur launa a.m.k. svipaður eða betri en gert hafði verið ráð fyrir við frágang kjarasamninganna í lok ársins 1980. Í öðru lagi: Það er í allra mesta lagi svo að mati Alþýðusambands Íslands, að um hafi verið að ræða kaupmáttarskerðingu á kauptöxtum nokkuð innan við 1%. Og ég segi í þriðja lagi: Kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann var betri á árinu 1981 en á árinu 1980.



Herra forseti. Ég vil nú segja það fyrst, að ræðutími.ráðh. er býsna rúmur hér á hinu háa Alþingi. Það er að vísu svo, að ráðherrar mega ekki taka til máls svo oft sem þeir vilja í fyrirspurnatímum. Þá eru þeir settir á sama bekk og þm. og mega einungis tala tvisvar. En þegar til umr. eru lagafrv. eða þáltill. geta ráðherrar staðið upp svo oft sem þeim sýnist. Við höfum þurft að horfa á þennan hæstv. félmrh. standa býsna oft upp í umr. í Nd. um ýmis mál og þó stillt okkur um að kveðja okkur hljóðs um fundarsköp út af því að við getum ekki svarað honum innan ramma þingskapa. Ég held að hæstv. ráðh. sé lítil vorkunn þó að hann reyni að temja sér - þennan stutta tíma sem hann á eftir að vera ráðh. - að tala einungis tvisvar í máli, því að þau verða örlög hans næsta áratug a.m.k., þegar þessi ríkisstj. fellur, eins illa og hún hefur haldið á málum. Það þarf a.m.k. hálfa mannsævi til þess að gleyma þeim ósköpum sem yfir hafa dunið á síðustu tveim árum. En ég vil svo víkja að því sem hann segir um lífskjörum. Hann sagði: Kannað hefur verið, sagt er og reiknað hefur verið út. - Ég skora á hann að bera saman með mér hver kaupmátturinn varð á fyrri hluta s.l. árs og bera hann saman við þær vonir og við þá útreikninga sem hagfræðingur Alþýðusambands Íslands gerði fyrir síðasta Alþýðusambandsþing. Við skulum reikna út kaupmáttinn á þessum tveimur stöðum, og það geta þeir menn staðfest með mér sem hafa kynnt sér þá útreikninga, að kaupmátturinn fór langt niður úr því sem Alþýðusambandið hafði búist við síðast þegar Alþýðusambandsþing var haldið. Niðurstaðan af því, hvernig ríkisstj. skerti samningana í árslok 1980, niðurstaða verkalýðshreyfingarinnar varð sú að gera einungis bráðabirgðasamninga ári síðar, af því að verkalýðshreyfingin sá fram á það, að ef hún gerði raunverulega samninga, semdi í alvöru, mundi ríkisstj. nota fyrsta tækifærið sem henni gæfist til þess að rifta samningunum, til þess að ógilda þá og til þess að keyra kaupmáttinn niður aftur, eins og gert var með áramótaráðstöfununum sem hæstv. forsrh. lýsti fagurlega þegar honum tókst best upp á gamlárskvöld fyrir rúmu ári.



Herra forseti. Mér finnst að það, hvernig hæstv. félmrh. hagar sér við þessar umr., sé kannske ljósasta merkið um það, hversu veikburða málstaðurinn er. Hæstv. ráðh. kvartar undan því hér, að hann skuli ekki hafa fengið að tala nema fjórum sinnum. Hæstv. ráðh. er búinn að tala fjórum sinnum í þessari umr, og kemur hér upp og biður um orð um þingsköp. Hvað sýnir betur hversu veikburða málstaður er hér á ferðinni sem hæstv. félmrh. er að reyna að verja? Við skulum líta á það aðeins frekar. Ég hef hér í höndunum alveg nýjar upplýsingar frá Alþýðusambandi Íslands sem útbýtt var nú rétt fyrir helgina. Samkvæmt þeim upplýsingum kemur í ljós að kaupmáttur verkamanna miðað við framfærslukostnað var í febr. 1978 - við skulum halda áfram að miða við þann tíma þegar hæstv. félmrh. kallaði „Alþingi götunnar" til liðs við sig - í febr. 1978 var hann 109.4 stig. Kaupmáttur verkamanna miðað við framfærsluvísitölu var í febr. 1982 106.7 stig, - 109.4 stig 1978, 106.7 stig 1982. Hvað þýðir þetta, hæstv. félmrh.? Þýðir þetta, sýnir þetta fram á að forustusveit Alþb. hinni pólitísku hafi tekist að bæta kjör verkamanna frá því að hún beitti sér fyrir „Alþingi götunnar“ 1978? Nei, það sýnir einmitt að vegna stjórnaraðildar Alþb. hafa lífskjör versnað. Kaupmáttur verkakvenna á þessu sama tímabili miðað við framfærslukostnað var í febr. 1978 1 14.6 stig en er í febr. 1982 1 10.7 stig. Þetta eru upplýsingar sem Alþýðusamband Íslands hefur látið vinna og dreifa á 72 manna nefndarfundi s.l. föstudag. Hæstv. félmrh. ætti að fá að koma hér upp til þess að segja af eða á hvort hann rengi þetta eða ekki.

Ég geri það ekki, ég rengi ekki þessar tölur.



Herra forseti. eins og öllum er kunnugt hefur risið harkalegur ágreiningur um valdsvið og verkaskiptingu ráðherra í ríkisstj. vegna ákvarðana hæstv. utanrrh. í svonefndu Helguvíkurmáli. Hæstv. félmrh. hefur fullyrt að með ákvörðunum sínum í málinu hafi utanrrh. farið út fyrir valdsvið sitt, m.a. með ákvörðunum er snerta skipulagsmál sem eru á verksviði félmrh. Í samræmi við þessa skoðun sína hefur hæstv. félmrh. skipað sérstaka nefnd á vegum rn. síns til þess að fjalla um skipulagsmál á hinu umdeilda svæði, en hæstv. utanrrh. gaf í gær út reglugerð um skipulagsmál á varnarsvæðunum sem gerir ráð fyrir skipun annarrar nefndar um skipulags- og byggingarmál innan varnarsvæðanna og starfi nefndin á vegum utanrrn., enda lúti skipulagsmálin eins og önnur mál á varnarsvæðinu forræði utanrrn. Í Þjóðviljanum 10. mars s.l. lýsir formaður þingflokks Alþb. yfir að Keflavíkurflugvöllur sé skipulagsskyldur og heyri undir skipulagsyfirvöld, m.ö.o. hvað skipulag varðar undir félmrn. Í Þjóðviljanum sama dag segir hæstv. félmrh. orðrétt: „Að sjálfsögðu hlýtur ríkisstjórnin sem heild að fjalla um slík mál.“ M.ö.o.: þau eru ekki á forræði hæstv. utanrrh. Í sama streng tekur iðnrh. Hjörleifur Guttormsson sem segir í viðtali við Dagblaðið og Vísi í dag að ákvörðun hans um hvort heldur frestun eða stöðvun framkvæmda, sem Orkustofnun hafi samið um við Almennu verkfræðistofuna á Helguvíkursvæðinu, stafaði af því, að hann vildi fá úr því skorið, „hvort hægt sé að teygja varnarsvæði hingað og þangað og stunda skiptiverslun með land til þess að planta út varnarsvæðum eftir geðþótta einstakra ráðherra.“ Í lögum nr. 73 frá 1969 um Stjórnarráð Íslands og í reglugerð settri samkv. þeim eru ákvæði um valdsvið og verkaskiptingu ráðherra. Í 4. gr. þessara laga stendur orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Nú þykir vafi á leika undir hvert ráðuneyti málefni heyri og sker forsrh. þá úr.“ Þar sem ágreiningur um valdsvið og verkaskiptingu ráðherra hefur risið í ríkisstj. hefur þingflokkur Alþfl. samþykkt að óska þess með tilvísun til framangreindrar lagagreinar, að hæstv. forsrh. geri Alþingi grein fyrir úrskurði sínum. Hefur utanrrh. tekið einhverjar ákvarðanir í svonefndu Helguvíkurmáli sem falla utan valdsviðs ráðherrans?



Herra forseti. Í því máli, sem hv. þm. nefndi, hefur ekki reynst þörf úrskurðar samkv. 8. gr. laga um Stjórnarráð Íslands. Ef til þess kemur og úrskurður verður upp kveðinn verður að sjálfsögðu skýrt frá honum opinberlega.



Herra forseti. Ágreiningur utanrrh. og ráðh. Alþb. hefur ekki farið fram hjá neinum að undanförnu. Klögumálin hafa gengið á víxl og stór orð fallið um yfirgang ráðherranna hvers í annars garð. Hæstv. utanrrh. segir að vinnubrögð félmrh. séu markleysa. Fyrir þau orð kvittar hæstv. félmrh. með því að segja að orð Ólafs séu ekki lög. Félmrh. setur eina skipulagsnefnd til að fjalla um málefni varnarsvæðanna, utanrrh. setur aðra. Utanrrh. eða aðilar á hans vegum gera samning við Orkustofnun um afnot af jarðbor til könnunar á jarðlögum við Helguvík. Iðnrh. sem yfirmaður Orkustofnunar skipar orkumálastjóra að hafa þennan samning að engu. Með þeirri athöfn einni færir hann verk upp á einn milljarð gkr. úr höndum Íslendinga í hendur útlendinga. Þetta er líklega hin íslenska atvinnustefna sem Alþb. hefur verið að prédika að undanförnu. Með þessari athöfn tekur iðnrh. fram fyrir hendurnar á utanrrh., ómerkir gerðir hans, m.ö.o. niðurlægir kollega sinn sem mest hann má. En þetta eru víst dugandi menn og drengir góðir í ríkisstj., eins og sagt var fyrir ekki löngu. Eða hefur það álit kannske eitthvað breyst? Það er ekki að ófyrirsynju að hæstv. forsrh. er beðinn um að gera grein fyrir úrskurði sínum um valdsvið ráðherra sinna, þeirra sem þarna deila einkum. En hvert var svo svar hæstv. forsrh.? Jú, það var svo sem eins og við mátti búast, nákvæmlega ekki neitt, engu svarað. Í Morgunblaðinu í morgun er haft eftir hæstv. forsrh. „að hann telji ekki tímabært og það greiði ekki fyrir lausn mála að ræða málið á þessu stigi við Morgunblaðið“. Þetta svar var í sjálfu sér eðlilegt við dagblað. En það er ekki hægt að svara svona á hv. Alþingi. Alþingi getur ekki horft á það þegjandi að ráðherrar í ríkisstj. hagi sér eins og smákrakkar. Það er til annars ætlast af þeim sem sýndur er sá trúnaður að taka við ráðherradómi. Og það er engin afsökun í þessu máli að þeir ráðherrar Alþb., sem hér koma við sögu, hafi enga reynslu af stjórnarstörfum eða þingstörfum yfirleitt þegar þeir setjast í ráðherrastóla. Sá fíflskapur, sem hafður hefur verið í frammi af einstökum ráðherrum að undanförnu, er ekki samboðinn Alþingi. Hann kann vel að vera samboðinn þeim einstaklingum sem um ræðir, en ekki Alþingi sjálfu. Hvernig má það vera, að svo er nú komið fyrir þeim mönnum sem á sínum tíma bundust samtökum um myndun núv. ríkisstj. til þess að bjarga sóma Alþingis, eins og það hét þá? Hvar er nú sómatilfinning þessara sömu manna? Hvar eru nú hin föstu tök forsrh. sem allir ráðherrarnir virtust hlýða í byrjun? Eða hefur hann gefist upp á að halda hjörðinni saman? Menn hafa svo sem veitt því athygli, að forsrh. hefur forðast að greina frá skoðunum sínum í þeim deilumálum sem hæst hefur borið að undanförnu. Hann forðast að kveða upp úr um það, hver af ráðherrum hans hefur rétt fyrir sér. Á meðan geta þeir svo haldið áfram sínum sandkassaleik og gera það. Svo alvarlegt sem þetta ástand er, þá fer það að minna mann á vitleysuna sem sýnd er í sjónvarpinu og nefnd er Löður. Hvað gerist í næsta þætti? Verður Ólafur áfram utanrrh.? Éta kommarnir allt ofan í sig? Svo að notuð séu orð utanrrh. Hvaða skipulagsnefnd fer með mál varnarsvæðanna, nefnd Svavars eða nefnd Ólafs? Á samvinnuhreyfingin að marka stefnuna um staðarval og stærð olíugeyma fyrir Keflavíkurflugvöll, eins og kommarnir vilja, eða á utanrrh. í umboði Alþingis að gera það? Eru orð Ólafs lög eða ekki? Verða samningar um Blönduvirkjun staðfestir í ríkisstj. eða var Hjörleifur bara að stríða Páli í gær með því að narra norðanmenn hingað suður? Hvor ræður meiru í þingflokki Framsóknar, formaður þingflokksins Páll Pétursson eða iðnrh. Hjörleifur Guttormsson? Af því, sem ég hef nefnt, geta menn ráðið að næsti Löður-þáttur ríkisstj. verður býsna spennandi og forsrh. mundi gera vel að slaka svolítið á spennunni með því að svara einhverju af þessu strax, þó ekki væri nema því, að hve miklu leyti einstakir ráðherrar hafa forræði þeirra ráðuneyta sem þeir eru kenndir við. Þegar hæst söng í stönginni hér fyrir skömmu vegna buslugangs hæstv. iðnrh. í Alusuisse-málinu svonefnda voru einstakir ráðherrar spurðir álits á forræði málsins. Með leyfi hæstv. forseta nefni ég hér nokkur atriði úr svörum þeirra. „Þetta er stórt mál sem varðar ríkisstj. alla og ég tel eðlilegt að þriggja manna ráðherranefndin ræði við dr. Müller,“ sagði Friðjón Þórðarson dómsmrh. En Steingrímur, hæstv. sjútvrh., sagði: „Þetta er mál sem er tvímælalaust í höndum iðnrh. og hann hefur samkv. öllum reglum og lögum forustu um.“ Forsrh. svaraði: „Íslensk stjórnskipun kveður á um verkaskiptingu milli ráðherra. Hver þeirra hefur sín lögákveðnu verkefni. Þannig fer iðnrh. með iðnaðar- og orkumál, þ. á m. málefni ÍSALs, eins og fyrirrennarar hans hafa einnig gert.“ Ég rifja þetta upp hér ef hæstv. forsrh. skyldi finna þarna einhverja hliðstæðu, sem auðveldaði honum svarið við þeim spurningum sem hér hafa verið bornar fram. Eru athafnir hæstv. utanrrh. í samræmi við ákvæði laga um Stjórnarráð Íslands, eða eru afskipti hæstv. iðnrh. og hæstv. félmrh. eðlileg? Svona einföld er spurningin. Er ekki hægt að svara henni beint? Þarf að vefja tungu um höfuð sér þegar svarað er svo einföldum og skýrum spurningum. Kannske er það svo, að ráðherrar í þessari ríkisstj. séu alls ekki bundnir við venjulegar leikreglur. Upphaf þessarar ríkisstj. og tilurð var það ekki og því e.t.v. eðlilegt að framhaldið sé það ekki heldur. Áður hafa orðið hér á Alþingi umræður um leynisamninginn svonefnda. Ráðherrar hafa keppst um að afneita tilveru hans, og víst er að hæstv. utanrrh. vinnur í sínu rn. eins og hann sé ekki til. Hins vegar freistast maður til þess að ætla að ráðherrar Alþb. eigi slíkt plagg í fórum sínum og þeir kunni að draga það fram þegar þeim sýnist henta. Ég líkti áðan þessum skrípalátum ráðherranna við þáttinn „Löður“ í sjónvarpinu. Það á við þann hluta í leiksýningu þessari sem hægt er að hlæja að. En kannske ætti frekar að líkja þessu við „Dallas“, svo að maður haldi áfram við sjónvarpsþættina. Baktjaldamakkið, óheilindin, tilraunir einstakra ráðherra til að koma höggi á starfsbræður sína, minna fremur á það illa, sem þar er sýnt, en saklaust grínið í hinum fyrrnefnda þætti. Það má kannske segja að þeir Alþb.-menn kunni að vinsa úr þeim þáttum bandarískum þau atriði sem þeim eru kærust og þeir stunda mest sjálfir. Herra forseti. Við þurfum að fá fram hér á Alþingi það sem ráðherrar hafa verið að varpa á milli sín að undanförnu í blöðum, útvarpi og sjónvarpi. Það er nefnilega ekki nóg að berja sér á brjóst á þeim vettvangi. Ráðherrar verða að standa við það á Alþingi sem þeir eru að gaspra um í fjölmiðlum. Hæstv. ráðherrar, sem mest hafa deilt á opinberum vettvangi að undanförnu, verða því að gera Alþingi grein fyrir sínum málum og til þess er tækifæri nú.



Herra forseti. Það fer ekki á milli mála að deilurnar um valdsvið og verkaskiptingu hæstv. ráðherra hafa farið dagvaxandi. Skiptast þeir á brigslyrðum annaðhvort um valdníðslu einstakra ráðherra ellegar þá að einn ráðherra ber á annan að með athöfnum sínum hafi hann gert tiltekna ríkisstofnun skaðabótaskylda. Samkv. lögum ber hæstv. forsrh. að skera úr slíkum ágreiningsefnum. Ef hæstv. forsrh. hefði farið að lögum í þessu sambandi mundi deilan að sjálfsögðu fyrir löngu vera leyst því að það er hann sem á að skera úr þessum ágreiningi og þar með að leysa þessa deilu. Hæstv. forsrh. hefur hins vegar lýst því yfir úr þessum ræðustól, að hann telji sig ekki þurfa að hafa skoðun í þessu máli. Ég tel að slíki svar sé alls ekki samboðið hæstv. forsrh. með jafnlangan og að mörgu leyti merkan stjórnmálaferil að baki. En það er ótvírætt orðið í augu stingandi, hversu mjög hæstv. forsrh. virðist gera sér far um að hafa ekki skoðanir á viðkvæmum málum í stjórnmálum landsins og viðkvæmum málum í eigin ríkisstj. Herra forseti. Ég tel að hæstv. utanrrh. hafi hvergi farið út fyrir valdsvið sitt né heldur heimildir í þeim athöfnum og ákvörðunum sem hann hefur tekið í sambandi við Helguvíkurmálið. Ég tel að hæstv. utanrrh. sé þar að framkvæma vilja Alþingis, sem honum var falið að framkvæma með þáltill. um þessi mál sem samþykkt var af öllum flokkum þingsins. Eins og mál standa, þar sem hæstv. forsrh. neitar tilmælum að hann fari að lögum og skeri úr um ágreiningsefni ráðh. um valdsvið og verkaskiptingu, held ég að ekki verði hjá því komist að óska þess við hæstv. utanrrh., að hann geri hv. Alþingi einhvern tíma á næstunni grein fyrir þeim framkvæmdum sem hann hefur unnið að og þeim ákvörðunum sem hann hefur tekið í framhaldi af samþykkt þáltill. sem honum var falið að hrinda í framkvæmd og ég tel að hann hafi verið að framkvæma.



Herra forseti. Ég tel óhjákvæmilegt að rifja upp þá þáltill. um byggingu eldsneytisgeyma fyrir varnarliðið sem í raun og veru er grundvöllur þeirra umræðna sem hafa farið fram um þetta mál sem orðið hefur að ásteytingarsteini sérstaklega milli hæstv. utanrrh. og hæstv. félmrh. Ég minni á það, að utanrmn. Alþingis varð sammála um afgreiðslu till. til þál. er nokkrir þm. Reykn. fluttu hér á Alþingi. Það voru hv. þm. Ólafur Björnsson, Karl Steinar Guðnason, Matthías Á. Mathiesen, Ólafur G. Einarsson og Salome Þorkelsdóttir. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að vitna til þess, sem ég sagði sem frsm. fyrir hönd utanrmn. í umr. um þetta efni, olíuhöfn og birgðastöð í Helguvík. Það var svohljóðandi: „Að loknum umr. í utanrmn. urðu nm. sammála um að mæla með samþykkt tillögunnar með breytingu sem flutt er till. um á þskj. 948. Brtt. á þskj. 948 er svohljóðandi: 1. Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að fela utanrrh. að vinna að því, að framkvæmdum til lausnar á vandamálum, er skapast hafa fyrir byggðarlögin í Keflavík og Njarðvík vegna eldsneytisgeyma varnarliðsins, verði hraðað svo sem kostur er. 2. Fyrirsögnin orðist svo: Tillaga til þingsályktunar um lausn á vandamálum vegna eldsneytisgeyma varnarliðsins.“ Ég sagði síðan: „Efnislega er hér ekki um að ræða breytingu á þeirri till. til þál. sem fyrr var flutt hér á þingi. Mönnum þótti hins vegar rétt að það kæmi fram, að utanrrh. og þar til bær íslensk yfirvöld hefðu frjálsar hendur um tilhögun framkvæmdanna, hvernig unnt væri að koma þeim á sem allra fyrst með tilvísun til þeirrar nauðsynjar sem á því er að úrbætur fáist annars vegar fyrir byggðarlögin, sem hlut eiga að máli, Njarðvík og Keflavík, og hins vegar þeirra þarfa sem varnarliðið og varnarstarfsemin á Keflavíkurflugvelli hafa til þess að hafa öruggar geymslur fyrir eldsneyti það sem nauðsynlegt er vegna starfsemi varnarliðsins.“ Það er nauðsynlegt að rifja þetta hér upp vegna þess að ég tel að hæstv. utanrrh. hafi verið að framfylgja þessari þáltill., og ég ítreka og legg áherslu á það, sem raunar kom skýrt fram í umr. um þessa þáltill., að utanrrh. hafði í raun frjálsar hendur um það hvernig framkvæmdum skyldi hagað, þ. á m. varðandi staðarval, auðvitað bundinn í þeim efnum íslenskum lögum. Auðvitað á þetta mál sér lengri forsögu, þá forsögu, að þegar Benedikt Gröndal var utanrrh. skipaði hann nefnd til að fjalla um lausn þessa vanda, vanda byggðarlaganna á Reykjanesi varðandi mengunarhættu og varðandi byggingarsvæði og þörf varnarliðsins fyrir endurnýjun eldsneytisgeyma. Þessi nefnd starfaði að málinu og gerði sínar tillögur, og það var á grundvelli þess nefndarálits sem hin upprunalega þáltill. var flutt. Þegar núv. hæstv. utanrrh. tók við því embætti eða mjög skjótlega eftir það fylgdi hann þessu máli eftir og ákvað hönnun eldsneytisgeyma í Helguvík. En þá strax komu fram mótmæli af hálfu hæstv. félmrh. sem taldi slíkt málefni heyra undir ríkisstj. alla. Hæstv. forsrh. var þá spurður um álit sitt hvað það snerti. Taldi hann að þótt málið heyrði undir utanrrh. samkv. starfsskiptingu ráðh. væri hér um svo viðamikið mál að ræða, m.a. hvað efnahagslegt mikilvægi snertir, að það væri eðlilegt og sjálfsagt að það væri til umræðu í ríkisstj. allri. Hæstv. utanrrh. brást þannig við þessum ummælum forsrh., að hann lét sig hvergi og sagði að mál þetta heyrði undir utanrrh. og ekki undir neinn annan ráðh., hann hefði vald til þess að kveða á um framvindu málsins og ríkisstj. gæti þar ekki stöðvað réttmætar stjórnaraðgerðir og athafnir utanrrh. eðli málsins og stjórnarskipunarlögum samkvæmt. Þegar málin stóðu með þessum hætti var sú þáltill. samþykki sem ég hef þegar í upphafi máls míns gert að umtalsefni. En í upphafi þessa máls, þegar deilur voru um hvort utanrrh. hefði vald á framvindu málsins eða hvort málið heyrði undir ríkisstj. í heild, var mönnum ekki eins ljóst og síðar varð hvar fiskur lá undir steini. Í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. er ekki getið um annað en að það sé eingöngu bygging flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli sem bundin sé samkomulagi allrar ríkisstj. Í málefnasamningi núv. ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar er tók til starfa 1. sept. 1978, þar sem talað var um að allar meiri háttar framkvæmdir á varnarsvæði skyldu vera háðar samkomulagi ríkisstj. í heild. En í kjölfar þessa og þegar á það var bent, að aðrir ráðherrar en utanrrh. hefðu ekkert um það að segja, hvort eldsneytisgeymar væru byggðir, þá kom upp úr kafinu að leynisamningur hafði verið gerður. Þessi leynisamningur fjallaði um það, eins og komist er að orði í fréttabréfi Alþb., fyrsta bréfi 1981, með leyfi forseta. „Þegar ríkisstj. var mynduð var undirritað samkomulag milli flokkanna þar sem kemur fram að ef ágreiningsmál komi upp í ríkisstj. hafi hver stjórnaraðili neitunarvald, ef hann vill beita því.“ Hér er innan tilvitnunarmerkja það efnisatriði, að ef ágreiningsmál komi upp í ríkisstj. hafi hver stjórnaraðili neitunarvald, ef hann vill beita því, eins og þar segir. Með tilvísun til þessa munu ráðherrar Alþb. hafa þóst hafa vald á framvindu málsins. En hæstv. utanrrh. kvað í blaðaviðtali sig ekkert hafa vitað um slíkan leynisamning og ekki hafa tekið þátt í samningu stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. og hélt sínu striki. Það er þó fyrst nú í s.l. viku sem skriður kemst á málið og hafa þm. átt kost á að lesa í blöðum margs konar tilvitnanir og ummæli hæstv. ráðherra. Fyrir réttri viku gerði hæstv. félmrh. harða hríð að hæstv. utanrrh., m.a. á ríkisstjórnarfundi, vegna fyrirhugaðra varnarliðsframkvæmda í Helguvík. Í kjölfar þessarar árásar á samráðherra gefur félmrh. út reglur um skipulagsmál á Suðurnesjum og taldi sig með því hafa náð tökum á utanrrh. Það er næsta einkennilegt, að hæstv. félmrh. hafði raunar hótað einhverju þessu líku þegar hann tók það fram í blaðaviðtali, að hann væri yfirmaður skipulagsmála sem félmrh. og hann hefði tök á því að neita staðfestingu aðalskipulags eða koma í veg fyrir tilteknar byggingarframkvæmdir sem slíkur. Í kjölfar þessarar hótunar sinnar gefur hann út reglugerð sem hæstv. utanrrh. telur raunar seinna að sé markleysa. Utanrrh. fær samþykkt bæjarstjórnar Keflavíkur s.l. þriðjudag um að hún skuli semja við varnarmáladeild um leigu á 13 hektara landi á Hólmsbergi norðan Keflavíkur og Helguvíkur. Þessi samþykkt er gerð með öllum atkvæðum gegn atkvæði bæjarfulltrúa Alþb. eins. Þegar Ólafur Jóhannesson utanrrh. heldur þannig sínu striki lýsir hæstv. félmrh. yfir í forsíðuviðtali í Þjóðviljanum að hann sé „furðu lostinn yfir vinnubrögðum utanrrh.“, og Þjóðviljinn fylgir eftir orðum hans í tveim leiðurum 11. og 12. mars s.l. En ekki er látið við það sitja, heldur lætur hæstv. iðnrh. nú til sín taka s.l. föstudag og bannar Orkustofnun að láta verkfræðifyrirtæki í té tæki til að kanna jarðveg þar sem ætlunin var að eldsneytisgeymarnir risu, þótt búið væri að undirrita samkomulag milli verkfræðistofunnar og varnarmáladeildar um notkun þessara tækja. Það var svo svar hæstv. utanrrh. að hann segir í Morgunblaðinu 12. mars s.l.: „Það hefur nú ekki snúið að mér sú hlið á þeim ráðherrum Alþb. nú nýlega, að ég sé líklegur til að rétta þeim aðra kinnina eða knékrjúpa þeim á nokkurn hátt. Það er þeirra mál hvað þeir gera, en þessi framkvæmd er mjög í samræmi við það sem þeir héldu fram í sínum málflutningi áður. Þá var það stækkunin sem þeir fettu fingur út í, og þá töldu þeir flutning á geymunum nauðsynlegan. Nú hefur allt snúist við. En ég held mínu striki og sagði þeim það á ríkisstjórnarfundi í morgun.“ Þetta var 11. mars s.l. Og hæstv. utanrrh. tók enn dýpra í árinni, vegna þess að hann sagði að hann teldi þann gjörning orkuráðherra að stöðva framkvæmd á samningsbundnu verki eða leigu á tækjum valdníðslu sem beitt væri í annarlegum tilgangi. Hann talaði og um tilefnislaust og fyrirvaralaust samningsrof þar sem skriflegur verksamningur lá fyrir undirritaður og verkið hafið. „Það alvarlega í þessu er það, að maður hefur unnið að því að undanförnu að stuðla að því, að sem mest af þessu verki og rannsóknum komist í íslenskar hendur en iðnrh. er beinlíms að koma í veg fyrir það, að íslenskar hendur og íslensk kunnátta verði notuð í því verki sem verður unnið“ - er haft eftir hæstv. utanrrh. Þegar hæstv. utanrrh. talar þannig um valdníðslu af hálfu hæstv. iðnrh., þá svarar hæstv. félmrh. og talar um valdarán af hálfu hæstv. utanrrh. Þeir stéttarbræðurnir, ráðherrar í núv. ríkisstj., vanda þannig ekki hver öðrum kveðjurnar. Og 13. mars s.l. treystir utanrrn. forræði sitt með því að gefa út reglugerð um skipulagsmál á varnarsvæðunum. Athyglisvert er að í hinni nýju reglugerð utanrrh. er hvergi minnst á samvinnunefnd félmrh. er hann skipaði á svig við skipulagsstjórn ríkisins. Þvert á móti er í reglugerð utanrrn. mælt fyrir um bein samráð byggingarnefndar við skipulagsstjórn ríkisins og forsvarsmenn þeirra sveitarfélaga, sem hlut eiga að máli. Og enn bregst félmrh. hinn versti við hinni nýju reglugerð hæstv. utanrrh., sbr. forsíðuviðtal við hann í Þjóðviljanum í dag, en þar tekur hann sér í munn orð utanrrh. og segir reglugerð hans markleysu, en í þessu eina orði: „markleysa“, lýsa ráðherrarnir reglugerðum og gerðum hver annars. Orðrétt segir Svavar: „Vinnubrögð utanrrh. á undanförnum vikum og dögum eru furðuleg.“ Það er þess vegna ekki að ófyrirsynju, að vakið er máls á þessu hér á Alþingi, svo ósparir sem hæstv. ráðherrar hafa verið á kveðjur hver til annars varðandi þetta mál í fjölmiðlum, eins og síðast mátti sjá í viðtali sjónvarpsfréttamanns við þá hæstv. utanrrh. og hæstv. félmrh. á víxl í gærkvöld. Svo óviðurkvæmilegt sem þetta háttalag ráðherra í einni og sömu ríkisstjórn er, þá hlýtur það að vera skylda þeirra að gera Alþingi grein fyrir þessum viðhorfum og gefa skýringu á orðum sínum. Auðvitað skipta hér þó mestu máli efnisatriði þess máls sem um er fjallað og deilt. Það er engum blöðum um það að fletta, að Alþingi hefur lagt fyrir utanrrh. að flýta byggingu eldsneytisgeyma fyrir varnarliðið. Það er ekki heldur vafamál, að i þeirri þáltill. voru hendur hæstv. utanrrh. í engu bundnar utan þess sem íslensk lög almennt fjalla um og segja fyrir um. Honum bar að vega og meta rannsóknir, sem fram færu um staðsetmigu eldsneytisgeymanna, og taka síðan ákvörðun um þá staðsetningu í samræmi við lög og venjur. Það hefur hæstv. utanrrh. gert, og í morgun gaf hann utanrmn. skýrslu um gerðir sínar í þessu máli. Ég hef heimild til, fyrir hönd fulltrúa Alþfl. og fulltrúa Sjálfstfl. í utanrmn., að lýsa yfir þeirri skoðun okkar, að meðferð hæstv. utanrrh. í þessu máli sé að okkar mati eðlileg og gerð í fullri heimild. Ljóst er að þingflokkur Framsfl. hefur lýst sömu skoðun á gerðum og meðferð utanrrh., þannig að þrír af flokkum Alþingis hafa lýst fylgi sínu við meðferð utanrrh. á þessu máli. Það er því nauðsynlegt að það liggi hér ljóst fyrir á Alþingi, að eigi verði lagður steinn í götu framkvæmda af hálfu ríkisstj. og áætlanir hæstv. utanrrh. megi komast í framkvæmd. Ég ítreka og endurtek að þessi nauðsyn byggist á hagsmunum sveitarfélaganna á Reykjanesi, á mengunarhættu sem þar er fyrir hendi og nauðsynlegt er að koma í veg fyrir, á nauðsyn sveitarfélaganna og byggðarlaganna þar syðra að geta nýtt byggingarsvæði á sem hagkvæmastan hátt og tengt saman byggðahverfi á eðlilegan hátt. Hér er og um nauðsyn þess að ræða, að varnarliðið á Keflavíkurflugvelli sé í stakk búið að gegna því ætlunarverki sínu sem er í samræmi við hagsmuni Íslendinga, varnar- og öryggishagsmuni Íslendinga og bandalagsþjóða okkar: Með tilvísun til þessa Legg ég höfuðáherslu á að línur séu skýrðar svo að enginn dragi í efa að utanrrh. hefur farið að lögum í máli þessu og hefur starfað í umboði Alþingis og hefur borið skylda til aðfylgja máli þessu fast fram og ber skylda til að sjá fyrir endann ú þessu máli. Ég mælist til þess, hvort sem það er á þessum fundi eða á öðrum fundi, en þó sem allra fyrst. að hæstv. utanrrh. geri Alþingi grein fyrir aðgerðum sínum í einstökum atriðum varðandi framkvæmd þáltill., eins og hann gerði utanrmn. fyrr í dag, sem varð til þess að allir utanrmn.menn tjáðu sig samþykka þeirri meðferð málsins, að einum undanteknum; fulltrúa Alþb., eins og ég tel mér heimilt að skýra frá. Ég tel líka nauðsynlegt að það komi skýrt fram þegar í dag, að það beri enginn brigður - allra síst hæstv. forsrh. - á heimild hæstv. utanrrh. til að hafa forræði þessa máls. Ég sagði að enginn ætti að hreyfa andmælum gegn þessu. Mér er ljóst að það er borin von að fulltrúar Alþb. hér á þingi hafi vit til að bera til þess að láta mál þetta kyrrt liggja og það vera áfram í höndum hæstv. utanrrh. En ef allir aðrir þm. eru sama sinnis um það, að málið eigi að vera undir forræði hæstv. utanrrh., þá tel ég málinu vel borgið og sama hvorum megin hryggjar ráðherrar eða þm. Alþb. liggja að þessu leyti. Það hafa sumir haft á orði að þetta mál og ágreiningurinn um það geti valdið stjórnarslitum og Alþb. muni draga ráðherra sína vegna þessa máls út úr ríkisstjórninni. Á þessu stigi hef ég ekki neina trúa á því. Ég held að hér sé um hreinan leikaraskap, ef ekki loddaraskap hjá ráðherrum Alþb. að ræða. Ég er þeirrar skoðunar, að þessi leikbrögð séu höfð í frammi til þess að reyna að hressa upp á minnkandi fylgi Alþb. og mæta þeim vonbrigðum sem kjósendur Alþb. hafa orðið fyrir vegna lélegrar frammistöðu Alþb.-ráðherranna í ríkisstj. og þm. Alþb., miðað við þau kosningaloforð, sem Alþb. gaf fyrir síðustu tvennar kosningar, þegar hrópað var um samningana í gildi og aukningu kaupmáttar launa launþega í landinu. Hér er umeina mögulega útgönguleið að ræða, sem Alþb. er að búa sér til, ekki til útgöngu úr ríkisstjórninni strax á þessu stigi, heldur e.t.v. síðar, ef - eins og allar líkur benda til - úrslit sveitarstjórnarkosninga verða þeim andstæð og ef þeir sjá fram á það, að þeir geta ekki boðið fylgismönnum sínum í launþegahreyfingunni þau býti sem þeir telja nauðsynleg til áframhaldandi setu í ríkisstjórn. Við þetta bætist að spár Þjóðhagsstofnunar benda nú til þess, að þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur fari minnkandi. Það er í slíku árferði sem kommúnista og Alþb.-menn brestur kjark til átaka við vandamálin. Og þá kann vel að vera að þeir flýi sökkvandi ríkisstjórnarfleyið. Það er í þessu skyni sem moldviðri er þyrlað upp um eldsneytisgeymana í Helguvík sem og til þess að reyna að telja herstöðvaandstæðingum svokölluðum trú um að Alþb. hafi áhuga á að þeirra mál nái fram að ganga. Alþb. hefur margoft hopað af hólmi í þeim efnum og vermt ráðherrastólana þótt ekkert sé gert í þeim tilgangi að draga úr athöfnum varnarliðsins eða framkvæmdum þess hér á landi. En það mun sannast mála, að með byggingu flugskýlanna og með byggingu eldsneytisgeymanna hafi sjaldan eða aldrei verið um meiri framkvæmdir á vegum varnarliðsins að ræða en undir verndarvæng Alþb., svo einkennilegt sem það kann að virðast. Ég leyfi mér, herra forseti, að ítreka tilmæli mín um, að hæstv. forsrh. svari efnislega þeirri fsp. er hér hefur verið fram borin af hálfu þingflokks Alþfl„ svo og þau tilmæli mín til hæstv. utanrrh. að hann gefi Alþingi skýrslu um meðferð sína á þessu máli er þál. um byggingu eldsneytisgeyma fjallaði um.



Herra forseti. Ég viðurkenni að vísu að.fundarstjórn í Sþ. er oft mjög lipur og góð. Ég veit ekki hvort á að skilja það svo, að forseti þingsins ætli að fresta fundi um sinn út af því að hæstv. forsrh. hefur týnst, til þess að reyna að leita að honum, senda einhverja sveinstaula til að leita að honum, eða hvort einhverjar aðrar ástæður er til þess. að hæstv. forseti hyggst nú fresta fundi. Ég vil vekja athygli á því, að þann tíma sem formaður utanrmn. talaði hér var sæti hæstv. forsrh. autt.

Þetta er um þingsköp, herra þm.

Mér er kunnugt um það. Ég kvaddi mér hljóðs um fundarsköp til þess að ræða þá frestun sem hefur verið boðuð á fundi þessarar deildar. Fyrr í dag, þegar ég spurði þann mann, sem þá sat í forsetastól, hvenær umr. utan dagskrár ættu að byrja um þetta mál, var mér sagt að það yrði kl. 5. Um það spurði ég tvívegis. Síðan er allt í einu flýtt umr. án þess að þm. sé gefið tóm til. Og nú er allt í einu hlaupið til og umr. frestað á ný án nokkurrar skýringar. Ég óska skýringar á hvernig á því stendur að þessum umr. er nú frestað. Það er ekki svo, að hæstv. forseti beiti forsetavaldi sínu til þess að knýja hæstv. forsrh. til svara þegar hann snýr út úr fyrir þingheimi og þjóðinni.



Eins og ég tók fram áðan var það vegna eindreginna tilmæla formanns þingflokks Alþfl. og formanns þingflokks Sjálfstfl. að þessar umr. hófust nú strax, en ekki kl. 5 eins og ég hafði ákveðið. Forsrh. var hins vegar bundinn milli kl. 4 og 5. Frestunin nú er til komin vegna þess að það hefur verið venja forseta að reyna að taka tillit til þess, þegar varaþm. koma stuttan tíma inn í þingið, að greiða fyrir að þeir geti komist að með sín mál. Það þarf að gera um mál sem eru á seinni fundi. Því þarf að ljúka þessum fundi og geta byrjað hinn síðari fund. Þessum utandagskrárumræðum verður haldið áfram kl. 5 eins og ákveðið hafði verið.



Herra forseti. Ég vil staðfesta það, að hæstv. forseti hefur um þessi mál haft samráð við okkur formenn þingflokka Alþfl. og Sjálfstfl. Auk þess vil ég bæta því við, að það var með stuðningi formanns þingflokks Framsfl. sem við fórum fram á að þessari umr. yrði flýtt.



Herra forseti. Ég held að það sé réttast að ég lýsi því yfir þegar í stað, að hvorki er ég varaþm. né vil ég gera hæstv. forseta þá skráveifu að troða inn máli eða fsp., heldur var búið að gefa mér orðið áður. Ég vék úr stól að beiðni forseta Sþ. En ég gríp auðvitað það tækifæri sem ég fæ til að bera fram þessa fsp. sem er búin að liggja fyrir þinginu nokkuð lengi, og líklega verður mér betur ágengt en öðrum hv. stjórnarandstöðuþm. sem hafa talað fyrr í dag í öðru máli án þess að fá nokkur svör. Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa langan formála að þeirri fsp. sem hér liggur fyrir til hæstv. dómsmrh. um vistun ósakhæfra atbrotamanna. Ég óska eftir því, herra forseti, að það fáist kyrrð í salinn því að þetta er mál sem varðar talsvert miklu þó að einhverjum þyki það ekki eins stórt í sniðum og Helguvíkurmál og önnur slík. Hér í Reykjavík varð mjög hörmulegur atburður fyrir nokkrum mánuðum þegar ósakhæfur afbrotamaður réðst á stúlku með afleiðingum sem ég ætla ekki að rekja hér. Af því tilefni beindist athygli manna að vistun ósakhæfra afbrotamanna hér á landi. Við, sem flytjum þessa fsp., hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og ég, töldum fulla ástæðu til að fá upplýst, hvernig þessum málum væri háttað, og höfum því leyft okkar að bera fram eftirfarandi fsp. til hæstv. dómsmrh.: „1. Hve margir geðveikir afbrotamenn hafa verið metnir ósakhæfir, en ekki dæmdir í öryggisgæslu? 2. Eru mál öryggisgæslufanga endurskoðuð reglulega, eins og lög gera ráð fyrir? 3. Hefur dómsmrh. reynt að fá ósakhæfan geðsjúkling, sem lengi hefur dvalið í fangelsi, innlagðan á geðsjúkrahús til meðhöndlunar og aðhlynningar? 4. Hvar fer geðrannsókn á afbrotamönnum fram og hvaða aðilar bera kostnaðinn af rannsókninni? 5. Hversu oft hefur ákvæði 62. gr. refsilaga verið beitt um vistun ósakhæfra manna á viðeigandi stofnun? 6.a) Til hvaða stofnana hefur verið leitað þegar slíkur úrskurður liggur fyrir? b) Hafa stofnanir, sem til hefur verið leitað, synjað um slíka vistun? e) Ef svo er, geta yfirmenn heilbrigðisstofnana gengið í berhögg við úrskurð dómstóla?



Herra forseti. Fyrsta spurning: „Hve margir geðveikir afbrotamenn hafa verið metnir ósakhæfir, en ekki dæmdir í öryggisgæslu?“ Svar: Ekki eru til neinar skýrslur um hve mörg slík tilvik eru, en þau munu vera nokkur. „2. Eru mál öryggisgæslufanga endurskoðuð reglulega, eins og lóg gera ráð fyrir?“ Svar: Samkv. 62. gr. almennra hegningarlaga skal Hæstiréttur skipa tilsjónarmann þeim sem sýknaður er samkv. ákvæðum I5. gr., en ákveðið er í dómi að komið sé fyrir á viðeigandi hæli til varnar því að háski verði af manninum. Tilsjónarmaðurinn skal hafa eftirlit með því, að dvöl mannsins á hælinu verði ekki lengri en nauðsyn ber til. Samkv. greininni er það hlutverk héraðsdóms þess, þar sem hæli það er sem viðkomandi maður dvelur á, að meta hvort vistun hans á hælinu skuli teljast lengur nauðsynleg. Getur bæði dómsmrh. og tilsjónarmaður lagt málið fyrir dómstólinn, enda liggi fyrir umsögn læknis. Dómsmrh. getur lagt málið fyrir þegar ástæða þykir til, en tilsjónarmaður getur krafist þess, þegar ár er liðið frá dómsuppsögn eða síðasta dómsúrskurði, að dómstóll úrskurði um nauðsyn hælisvistarinnar. Það fer því eftir mati ráðh. eða tilsjónarmanns hversu fljótt og hversu oft mál viðkomandi er borið undir dómstól. „3. Hefur dómsmrh. reynt að fá ósakhæfan geðsjúkling, sem lengi hefur dvalist í fangelsi, innlagðan á geðsjúkrahús til meðhöndlunar og aðhlynningar?“ Svar: Dómsmrn. hefur ekki s.l. þrjú ár reynt að fá vist fyrir slíkan sjúkling á geðsjúkrahúsi ríkisins, þar eð rn. er kunnugt um afstöðu stjórnenda sjúkrahússins til vistunar slíkra sjúklinga þar. Því til stuðnings vill rn. geta þess, að í bréfi yfirlæknis Kleppsspítalans, dr. med. Tómasar Helgasonar prófessors, sem dags. er 28. jan. 1976, segir m.a.: „Eins og rn. er kunnugt getur Kleppsspítalinn ekki tekið að sér öryggisgæslu fanga og er því ekki unnt að taka við N.N. á spítalann meðan hún er dæmd til að sæta slíkri gæslu.“ Bréf þetta er svar við beiðni rn. í bréfi dags. 30. des. 1975, þar sem rn. fer þess á leit við Kleppsspítalann að spítalinn taki að sér umræddan sjúkling til vistunar og gæslu. „4. Hvar fer geðrannsókn á afbrotamönnum fram og hvaða aðilar bera kostnaðinn af rannsókninni?“ Svar: Samkv. lögum um meðferð opinberra mála, nr. 74 frá 1974, 75. gr., 2. mgr., 2. tölul. d, skal leggja sökunaut undir viðeigandi læknisrannsókn, ef ástæða þykir til til þess að kanna andlegan og líkamlegan þroska hans, heilbrigðisástand, bæði andlegt og líkamlegt, fyrr og síðar, og er það dómara að taka ákvörðun um hvort slík rannsókn fari fram. Undanfarin ár hefur sökunautur oftast verið vistaður í gæsluvarðhaldsfangelsi meðan slík læknisrannsókn hefur farið fram. Kostnaður við rannsóknina greiðist úr ríkissjóði, eins og annar kostnaður við rannsókn mála. „5. Hversu oft hefur ákvæði 62. gr. refsilaga verið beitt um vistun ósakhæfra manna á viðeigandi stofnun?“ Svar: Um þessa spurningu er það sama að segja og þá fyrstu, að ekki liggja fyrir tölulegar upplýsingar um hversu oft menn hafa verið sýknaðir samkv. ákvæðum 15. gr. eða refsing talin árangurslaus samkv. ákvæðum 16. gr. þannig að 62. gr. hafi komið til álita um hvaða ráðstafanir skuli gera til að varna því að háski verði af manninum. „6. a) Til hvaða stofnana hefur verið leitað þegar slíkur úrskurður liggur fyrir?“ Svar: eins og fram kemur í svari við 3. spurningu hefur verið leitað til geðsjúkrahúss ríkisins, Kleppsspítala, en þar sem fyrir hefur legið nú síðustu ár að það sjúkrahús hefur ekki talið sér fært að vista menn, sem þannig hafa verið úrskurðaðir, hefur verið leitað til heilbrigðisyfirvalda í Svíþjóð um vistun slíkra sjúklinga á heilbrigðisstofnunum þar í landi. „6. b) Hafa stofnanir, sem til hefur verið leitað, synjað um slíkar vistanir?“ Svar: Hér má vísa til svars við 3. spurningu um afstöðu geðsjúkrahúss ríkisins. „6. c) Ef svo er, geta yfirmenn heilbrigðisstofnana gengið í berhögg við úrskurð dómstólanna?“ Svar: Dómstólar geta ekki dæmt menn til vistunar á tiltekinni heilbrigðisstofnun. Þessi svör læt ég nægja, að sinni a.m.k.



Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu hér. Það er full ástæða til að koma inn á þennan lið í málefnum geðsjúklinga alveg sérstaklega. Á ráðstefnu Verndar og Geðhjálpar á s.l. vetri komueinmitt mál geðsjúkra afbrotamanna mjög til umræðu. Sú umræða var fyrir okkur þm. mjög fróðleg. Við hófum verið að flytja tillögu um þessi mál og fengið samþykkta hér á Alþingi á síðasta þingi. Ráðstefnu þessa sóttu bæði þeir, sem eiga að þekkja gerst til þessara mála á öllum vígstöðvum, og eins aðstandendur þeirra sem þetta snertir mest. Það, sem kom okkur á óvart á þessari ráðstefnu, voru í raun og veru harkalegir árekstrar á milli valdamikilla aðila í heilbrigðiskerfinu um það, hvernig með mál geðsjúkra fanga skyldi fara, þ.e., svo að ég tali hreint út, milli landlæknis annars vegar og forstöðumanns Kleppsspítalans hins vegar. Vænti ég þess, að einmitt þær mismunandi skoðanir, sem þar komu fram, verði ekki lengur eins konar hemill á úrbætur í þessum efnum svo sem verið hefur. Málefni þessara ógæfusömu manna hafa verið sérstaklega tekin út úr hjá þeirri nefnd sem fjallar um geðheilbrigðismálin í heild sinni. Ég treysti því, að þessi nefnd taki þau mál föstum tökum og komi með tillögur sem allra fyrst til úrbóta. En ég vil lýsa því sem minni skoðun hér, eftir að hafa heyrt rök bæði með og móti, að það sé enginn vafi á að geðsjúka afbrotamenn, sem svo eru kallaðir, ósakhæfa afbrotamenn eða hvað sem við viljum kalla þá, eigi að vista á sérstakri deild við geðsjúkrahús þar sem þeir hljóti viðhlítandi meðferð.



Herra forseti. Í stuttum fsp.tíma gefst ekki tækifæri til að ræða vistunarmál geðsjúkra afbrotamanna ítarlega, en þær umræður, sem farið hafa fram um þessi mál að undanförnu, krefjast þó þess, að þessi mál séu færð inn á Alþingi og leitað sé svara við og úrbóta á alls óviðunandi ástandi málefna geðsjúkra afbrotamanna. Ég tel að flestir, sem vel þekkja til þessara mála, séu því sammála að ekki sé ofmælt að tala um að neyðarástand ríki í vistunarmálum geðsjúkra afbrotamanna og að þessi mál hafi árum saman verið látin ganga milli ráðuneyta án þess að á þeim hafi verið tekið þrátt fyrir mikinn þrýsting bæði frá aðstandendum geðsjúkra og frá heilbrigðiskerfinu. Það er ekki heldur ofmælt að við erum langt á eftir nágrannaþjóðum okkar í þessum málum, þar sem á þessu vandamáli hefur verið tekið. Samkv. upplýsingum frá Ólafi Ólafssyni landlækni, sem hefur beitt sér mjög fyrir því að geðsjúkir afbrotamenn fái nauðsynlega aðhlynningu og meðferð, kemur í ljós að á öðrum Norðurlöndum vistist geðsjúkir afbrotamenn á venjulegum geðsjúkrahúsum, en í sumum'tilfellum séu auk þess rekin sérstök réttargeðsjúkrahús. Sums staðar, t.d. í Danmörku, hafa réttargeðsjúkrahús ekki þótt heppileg og töldu geðlæknar þar mikla vankanta á að veita geðsjúkum læknismeðferð á réttargeðsjúkrahúsum. Almennt er framkvæmdin á öðrum Norðurlöndum því þannig, að geðsjúkir fangar eigi heima á almennum geðdeildum eða á deildum sem reknar eru í nánum tengslum við sjúkrahús. Landlæknir bendir á, að í nágrannalöndum okkar sé fangelsisvistun þessara sjúklinga ekki lengur til umræðu, og bendir auk Norðurlandanna á Írland og Holland, þar sem er sams konar skipulag þessara mála. Í þessum löndum hefur því í reynd verið lítið á geðsjúka afbrotamenn sem sjúklinga sem verði að fá nauðsynlega meðferð og aðhlynningu, og höfum við Íslendingar í nokkrum tilfellum leitað á náðir sjúkrahúsa erlendis til að hlífa sumum þessara sjúklinga við fangelsisvist, en það hefur þó ekki alltaf tekist. Miðað við þessar staðreyndir vakti satt að segja nokkra undrun mína yfirlýsing hæstv. dómsmrh. í Dagblaðinu nýverið, en þar segir hann að hann geti ekki fallist á að núverandi ástand málefna geðsjúkra afbrotamanna sé ófært eða að þjóðarskömm sé ef viðgengst áfram, eins og orðrétt er þar haft eftir honum. Ég held að flestir hljóti að viðurkenna að núverandi ástand geðsjúkramála sé ófært þegar ekki er til sjúkrarými fyrir nema hluta af þeim geðsjúklingum sem þurfa á að halda þó að fyrir liggi að við höfum hér yfir meira sjúkrarými að ráða en þekkist víðast í Vestur-Evrópu. Það er vissulega ófært ástand að geðsjúklingar þurfi að bíða í fangageymslum lögreglunnar eftir plássi á geðsjúkrahúsi, og það er vissulega ófært ástand og þjóðarskömm að geðsjúkir afbrotamenn þurfi að dveljast í fangelsum án nauðsynlegrar aðhlynningar og þeirrar geðheilbrigðismeðferðar sem þeir þurfa á að halda. Ég trúi ekki heldur að hæstv. dómsmrh. líti ekki á það sem ófært ástand að geðsjúkir afbrotamenn, sem dæmdir hafa verið ósakhæfir, fá ekki vistun á viðeigandi stofnun með þeim afleiðingum að auk þess að fá ekki þá aðhlynningu, sem þeim er nauðsyn á. geta þeir verið umhverfi sínu stórhættulegir. Þegar vitað er að nokkrir geðveikir afbrotamenn hafa verið metnir ósakhæfir, en ekki dæmdir í öryggisgæslu, er auðvitað um ófremdarástand að ræða sem ógnar öryggi manna, auk þess sem geðsjúkur maður hlýtur að eiga þann sjálfsagða rétt að fá læknismeðferð. Hér er auðvitað um slíkt mál að ræða að þá kröfu verður að gera til dómsmrn., heilbmrn. og Alþingis sem fjárveitingarvalds að taka sameiginlega á og leysa það. Það er einnig ljóst, að töluverður ágreiningur hefur verið uppi milli yfirmanna geðheilbrigðisstofnana annars vegar og landlæknis og borgarlæknis hins vegar um hvernig vistunarmálum geðsjúkra manna, sem dæmdir hafa verið ósakhæfir, skuli háttað. Hér er auðvitað um ótækt ástand að ræða og verður að gera þá kröfu til ráðh. bæði heilbrigðis- og dómsmála að þeir taki af skarið í þessu efni. Í viðtali við borgarlækni nýverið kemur fram að tiltekin geðheilbrigðisstofnun telur sig ekki þurfa að hlíta úrskurði samkv. 62. gr. refsilaga, en þar kemur fram að dómstóll geti ákveðið hvaða stofnun sé viðeigandi til öryggisgæslu. Svar dómsmrh„ sem fram kom áðan við 6. tölul. í þessari fsp., þar sem spurt er um þetta atriði, var mjög óljóst og ég er litlu nær eftir svar hans. Það verður að gera þá kröfu til hans sem dómsmrh., að afstaða hans sé skýr í þessu efni. Ekki er að vænta þess, að höggvið verði á þann hnút sem er milli yfirmanna geðheilbrigðisstofnana og embætta landlæknis og borgarlæknis á afstöðu til vistunarmála geðsjúkra afbrotamanna meðan yfirmaður dómsmála tekur ekki afstöðu til þess, hver réttur slíkra afbrotamanna er samkv. ákvæði 62. gr. refsilaga, sem kveður á um vistun á viðeigandi stofnunum.



Herra forseti. Ég vildi aðeins þakka fyrirspyrjendum, þeim hv. þm. Árna Gunnarssyni og Jóhönnu Sigurðardóttur, fyrir að bera þessa fsp. fram til hæstv. dómsmrh. En ég saknaði þess, að það kom ekki fram í svari hæstv. ráðh., hvort fyrirhugað er að bæta úr því ástandi sem ríkir í þessum málum, hvort hann telji það viðunandi lausn að senda geðsjúka afbrotamenn til vistunar erlendis, eða til Svíþjóðar, eins og kom fram í svari hans að gert væri. Það væri einnig fróðlegt ef hann gæti upplýst hversu margir dveljast erlendis af þessum sökum og þá hver kostnaður vegna dvalar þeirra er samanborið við að þeir væru vistaðir hérlendis.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. svör hans sem voru eins og efni og aðstæður gáfu tilefni til. Það kom mér nokkuð á óvart að dómsmrn. skuli ekki eiga skýrslur yfir hve margir geðveikir afbrotamenn hafi verið metnir ósakhæfir, og held ég að bókhald rn. að því leytinu hljóti að vera í einhverjum ólestri. Ég vil hins vegar ítreka það sem hefur komið hér fram, að ég óska eftir að heyra skoðun hæstv. dómsmrh. á hvort ekki beri brýna nauðsyn til að bæta úr því ófremdarástandi sem óneitanlega ríkir hér í þessum málum. Einnig væri fróðlegt að heyra álit hans á þeim deilum sem nú eru uppi á milli embættismanna um hvað gera skuli í þessum viðkvæma málaflokki. Það er að mínu mati ótækt að embættismenn skuli geta neitað, eins og hér hefur orðið raunin á, að taka við sjúku fólki á stofnun sem ríkið á og rekur. Það gengur auðvitað ekki. Og þó að það hafi komið fram i svari hæstv. dómsmrh„ að dómstólar geti ekki dæmt menn til vistunar á tiltekin sjúkrahús, er t.d. Kleppsspítalinn ríkissjúkrahús, ríkisspítali, og þess vegna hlýtur sá, sem með valdið fer, að geta ákvarðað að viðkomandi sé hýstur í því sjúkrahúsi. Ég vil taka undir það með hv. þm. Helga Seljan, að það er aðeins til ein lausn á þessu erfiða vandamáli. Hún er sú að koma upp sérstakri deild við geðsjúkrahús, og er eðlilegast að það verði við það sjúkrahús sem mest umsvifin hefur, Kleppsspítalann, og að það verði undinn bráður bugur að því, að þetta verði gert, því að þessi mál verða erfiðari og erfiðari eftir því sem tímar líða fram. Það er auðvitað gersamlega ótækt, eins og hér hefur tíðkast, að láta menn, sem eru á mörkum þess að vera geðsjúkir, í fangelsi með mönnum sem eru taldir andlega heilbrigðir. Þeir njóta þar auðvitað ekki þeirrar læknisaðstoðar og meðferðar sem þjóðfélaginu ber að veita þeim. Ég vænti þess að lokum, herra forseti, að hæstv. dómsmrh. geri nú gangskör að því að koma þessu vandræðamáli fyrri kattarnef með ákvarðanatöku um hvað gera skuli og að hann leysi málið til frambúðar.



Herra forseti. Það eru ekki tök á að ræða þetta mál undir þessum kringumstæðum eins ítarlega og vert væri, en ég ætla að leyfa mér að fara örfáum orðum um þátt hv. fyrirspyrjanda og annarra hv. þm. í þessum umr. Bent hefur verið á að geðsjúkir fangar á Norðurlöndum dveljist yfirleitt á sjúkrahúsum eða í sérstökum deildum við þau, þar sem þeir geta notið nauðsynlegrar meðferðar og aðhlynningar. Þetta er náttúrlega æskilegasta lausn mála og sú sem ber að vinna að, en hér á landi hefur hún strandað, eins og vikið hefur verið að, á árekstrum milli valdamikilla aðila í heilbrigðiskerfinu fyrst og fremst. Hv. 10. landsk. þm. vitnaði í einhver ummæli mín í Dagblaðinu. Ég fer nærri um hvaða ummæli það voru. En sá blaðamaður, sem sérstaklega hafði gengið fram í að kynna sér þessi mál, sneri næstum öllu við. Það hefur aldrei verið ætlun mín né annarra í dómskerfinu að halda í þessa menn innan fangelsismúra hjá okkur. Vitaskuld viljum við að þeir komist á þann stað þar sem best er hlynnt að þeim og þar sem þeir njóta bestrar aðhlynningar. En ég hef á nokkuð löngum æviferli kynnst þessum málum talsvert vel. Ég man eftir því hér á árum áður, þegar ég var fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík, að lögreglan þurfti að vaka marga nótt yfir slíkum mönnum, sem þó voru ekki afbrotamenn, heldur geðveikir, af því að geðsjúkrahúsin gátu ekki tekið við þeim. En síðan er vitað að þessi mál hafa verið deilumál um langan aldur. Þess vegna hef ég sagt að ég tek ekki lengur þátt í að kasta þessum mönnum til og frá. Dómsmálayfirvöld eru sá aðili sem hefur orðið að sitja uppi með þessa menn. Við reynum að búa þeim sem besta dvöl innan okkar veggja. Eins og menn muna kannske frá því að verið var að undirbúa fjárlögin í vetur þá lagði ég mikla áherslu á að fá fjárveitingu í Tunguhálsfangelsið svokallaða, en það er fangelsi sem búið er að steypa grunn að og er í byggingu. Fyrirhugað er að þar verði gæsluvistarfangelsi. En ég hef látið mér detta í hug - til þess að losna við að standa í þessum vanda - að leggja lið mitt til þess, að þarna verði ætluð ein álma fyrir umrædda menn, þar sem þeim verði búin eins góð vist og við getum í té látið. En þetta er einungis vegna þess hvernig þessi mál standa. Það hefur verið spurt um hvort ekki væri fyrirhugað að bæta úr þessu ástandi. Vissulega er það reynt eftir ýmsum leiðum. Ég held að ég hafi kynnt hér á hv. Alþingi snemma í vetur álitsgerð þeirra Jóns Thors deildarstjóra og Ólafs Ólafssonar landlæknis, þar sem þeir unnu sameiginlega að þessum málum og gerðu að tillögu sinni að reist yrði sérstök stofnun fyrir þessa menn. Sú tillaga hlaut nokkra áheyrn, og á fjárlögum þessa árs er heimild í 6. gr. fjárl. til að verja allt að 100 þús. kr. til greiðslu kostnaðar við undirbúning byggingar eða kaupa á húsnæði til vistunar fólks í öryggisgæslu, að fengnum tillögum heilbr.- og dómsmrh. Það fer þess vegna ekki á milli mála, að ég tel brýna nauðsyn bera til að greiða úr þessum málum og koma þeim í betra horf. Ég fagna því, að svo margir hv. alþm. sýna þessu máli áhuga. Ég get upplýst að einmitt um þessar mundir er unnið af kappi að því af hálfu landlæknis, geðlækna og starfsmanna dómsmrn. að komast að sáttum og niðurstöðu til frambúðar í þessum málum. Ég held að það fari samt of langur tími í að ræða þau mál til nokkurrar hlítar á þessari síðdegisstund. En ég hef hér undir höndum nýja skýrslu, ekki ýkjalanga, sem ég fékk í hendur fyrir tveim dögum, þar sem bent er á athyglisverða lausn í þessum málum. Þar er einmitt vikið að því, að hin svokallaða fullnustumatsnefnd sem starfar á vegum rn., skuli vera til sérstaks ráðuneytis í þessum efnum. Þess skal getið, að nýbúið er að endurskipuleggja þessa nefnd sem á m.a. að fjalla um hvaða vist muni henta dómfelldum best. Hefur verið horfið að því ráði að skipa einnig varamenn í nefndina. Ég get nefnt nú í lokin hverjir eru í henni. Þeir, sem starfað hafa, eru prófessor Jónatan Þórmundsson, formaður, landlæknir Ólafur Ólafsson og lögregluvarðstjóri Jónas Jónasson. Til vara hafa verið skipaðir Eiríkur Tómasson lögfræðingur, Sigmundur Sigfússon geðlæknir og Páll Eiríksson aðstoðaryfirlögregluþjónn. Ég fer ekki lengra út í þessi mál nú. Ég vil þó fullvissa hv. fyrirspyrjanda og hv. alþm. aðra um að unnið er að þessum málum með þeim hraða sem frekast eru föng á af hálfu ráðuneytisins.