Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JörB): Þá fara fram útvarpsumr. um frv. ríkisstj. um ráðstafanir vegna dýrtíðar o. fl., 89. mál, Nd., þskj. 281, 1. umr. Verður umr. tvær umferðir. Af hálfu ríkisstj. mun fjmrh., Björn Ólafsson, tala fyrst. Því næst tala eftir röð fulltrúar Sósfl., Sjálfstfl., Alþfl. og loks Framsfl., en því næst hefst síðari umferð. Í fyrri umferð má ræðulengd verða um 30 mín. hjá hverjum flokki eða lítið eitt meiri, ef svo stendur á, en tími hvers flokks í báðum umferðum 45 mín. alls. Þá tekur til máls hæstv. fjmrh. og talar af hálfu ríkisstj.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) Þær umr., sem hér fara fram, fjalla um frv. það til dýrtíðarráðstafana, sem ríkisstj. hefur lagt fyrir Alþ. Sökum þess, að dýrtíðarmálin varða miklu alla afkomu þjóðarinnar og lausn þeirra getur mótað til góðs eða ills lífið í landinu næstu árin, er líklegt, að umr. þessar komi víða við. Aðeins róleg og hleypidómalaus athugun á málinu frá ýmsum hliðum getur gert mönnum fyllilega ljóst, í hvert öngþveiti stefnir og hversu óvenjuleg nauðsyn er á því, að snúið verði við á þeirri braut, sem nú er haldið. Sum blöðin hafa látið í ljós undrun yfir því, að stj. hafi óskað eftir útvarpsumr. um mál þetta, áður en flokkarnir hafi tekið ákveðna afstöðu til málsins eða það hafi verið gerathugað í þingnefnd. Stj. fór fram á það við flokkana fyrir nærri tveim vikum, að þeir létu uppi afstöðu sína til frv. fyrir 10. þ. m. Ekkert svar hefur komið. Flokkarnir hafa haft dýrtíðarmálin til athugunar nú í nærri tvö ár. Engar till. hafa frá þeim komið. Nú finnst stj. tími til kominn, að flokkarnir geri hreint fyrir dyrum sínum í þessu máli og skýri þjóðinni frá, hvernig þeir ætli sér að leysa það. Hver dagur, sem nú líður, færir nýjar sannanir fyrir því, að lok styrjaldarinnar í Norðurálfu séu í nánd. Hvort um vopnahlé verður samið eftir viku eða mánuð, getur líklega enginn sagt, en þeir, sem bezt þekkja til þessara mála og sjálfir hafa þræðina í hendi sér, munu vera þeirrar skoðunar, að um næstu jól muni styrjöldinni lokið í álfunni. Hér á landi getur fáum dulizt, að allt atvinnulíf landsmanna hefur undanfarin fjögur ár mótazt og vaxið vegna beinna áhrifa styrjaldarinnar. Þensla atvinnuveganna hefur orsakazt af óvenjulegri eftirspurn, sem styrjaldir jafnan skapa, um vörur og vinnukraft. Þegar ófriðurinn hættir, fellur niður hin óvenjulega eftirspurn, vegna þess að þörfin minnkar, en um leið hlýtur ofþenslan að fjara út. Þjóðin er eins og skipverjar á litlum seglbáti. Meðan stormurinn varir, eru seglin þanin, og báturinn þýtur áfram, en þegar aftur lygnir, fer vindurinn úr seglunum og skipverjar verða að fara að róa, hvort sem þeim líkar betur eða verr. Ef svo er, að allt atvinnulíf vort hefur undanfarið verið mótað af áhrifum ófriðarins, þá er það bein og eðlileg afleiðing, að miklar breyt. hljóta því að verða, þegar þessara áhrifa hættir að gæta. Lok ófriðarins hljóta því að marka mjög ákveðin og áhrifarík þáttaskipti í atvinnumálum landsmanna, og þjóðin þekkir ekki sinn vitjunartíma, ef hún áttar sig ekki á þessari staðreynd nógu snemma. Til þess að fá heildarmynd af því, hvernig dýrtíðarmálin standa nú og hvernig aðstaða atvinnuveganna er í því sambandi, er nauðsynlegt að fara nokkuð aftur í tímann. - Í ársbyrjun 1940 stóð vísitalan í 112, en á því ári hækkaði hún um 30 stig. Árið 1941 hækkar vísitalan enn um 35 stig. Er því hækkunin þessi tvö ár mjög svipuð hvort árið og frekar hægfara. Í árslok 1941 er vísitalan 177 stig. Hefði á þessum tímamótum verið tekið rösklega og af einbeitni í taumana, eins og flestum var þá ljóst, að þörf krafði, hefði að líkindum verið hægt að forðast þá miklu verðbólgu, er síðar varð. Á árinu 1942 tók skriðan hins vegar að renna fyrir alvöru, og er lítill vafi á, að hin pólitísku átök og áhrif tveggja kosninga, sem urðu á því ári, áttu ekki óverulegan þátt í því, að svo varð. Á árinu hækkaði vísitalan um 95 stig, en 50 stig af þeirri hækkun koma fram af verðhækkunum, sem fram fóru í mánuðunum sept.-nóv., aðallega á kjöti og mjólk. Í des. 1942 var vísitalan komin upp í 272 stig. Enginn vafi er á því, að verð landbúnaðarvara, sérstaklega á kjöti og kartöflum, hefur verið sett of hátt um haustið 1942. Þá hækkaði kjöt úr kr. 4,10 upp í kr. 7,75, mjólk úr kr. 1,21 í 1,57 og kartöflur úr kr. 60,00 upp í kr. 85,00 í heildsölu. Hagstofan hefur reiknað út, að samkvæmt grundvelli sex manna n. hefði verð á kjöti haustið 1942 átt að vera 3,59 til bænda, en þeir fengu kr. 5,21, sem meðalverð á Suðurlandi. Kartöfluverðið hefði átt að vera kr. 64,50, en varð um kr. 85,00. Samkv. þessu hefur Hagstofan enn fremur reiknað út, að hefðu landbúnaðarafurðir 1941 og 1942 verið verðlagðar samkv. nefndum grundvelli, þá hefði vísitalan í des. 1942 átt að vera 242 í stað 272 stig. - Þau mistök, sem hér virðast hafa orðið, stafa af því, að við verðlagningu afurðanna var enginn mælikvarði að fara eftir í því skyni að halda réttu hlutfalli milli afurðaverðs og vinnulauna. Þess vegna var verðsetningin matsatriði hverju sinni með þeim árangri, sem nú var getið. Út af þessu hafði raunverulega myndazt kapphlaup milli afurðaverðs og vinnulauna, sem enginn gat séð fyrir, hvernig enda mundi, ef ekki yrðu settar skorður við slíku kapphlaupi með frjálsum samningum eða lagaboði. Þegar núv. ríkisstj. tók við völdum 16. des. 1942, var vísitalan 272 stig, eins og áður er sagt. Verðlagið innanlands var að miklu leyti að fara úr reipunum, og viðbúið var, að hver hækkunin mundi reka aðra. Með sérstökum bráðabirgðaráðstöfunum var verðlagið stöðvað, og í byrjun ársins 1943 lækkaði vísitalan nokkuð vegna fjárframlaga úr ríkissjóði til verðlækkunar. Ríkisstj. lagði þá fram í þ. frv. um dýrtíðarráðstafanir. Flestum er enn í fersku minni, hvernig þingið fór með það frv., og hirði ég ekki um að rekja þá sögu hér. Þingið vék sér undan því að gera nokkrar raunhæfar aðgerðir gegn verðbólgunni. En upp úr þessu spratt starf sex manna n. og sá grundvöllur, sem hún setti um verðlag landbúnaðarafurða. Þessi grundvöllur, þótt gallaður sé, kom að vísu festu í verðlagningu afurðanna, en hann orsakaði jafnframt hækkun á verðinu og gerði stórum erfiðari en áður baráttuna við dýrtíðina. Grundvöllur sex manna n. styrkti mjög aðstöðu framleiðenda landbúnaðarvara, en eins og hann er lagður, hindrar hann það, að verðlagið geti breytzt nema á tiltölulega löngum tíma. Í þessu sambandi er þó rétt að hafa það hugfast, að grundvöllurinn stendur ekki lengur en ófriðarástandið varir. - Á miðju ári 1943 hafði vísitalan komizt niður í 245 stig. En vegna verðhækkunar, sem stafaði af samkomulagi sex manna n., og öðrum ástæðum, hækkaði vísitalan í lok ársins upp í 266 stig. Síðan hefur hún haldizt nokkuð stöðug með fjárframlögum úr ríkissjóði. Þetta er í fáum dráttum gangur málsins. Enn þá hefur ekkert verið gert af hendi þingsins til þess að stöðva vöxt dýrtíðarinnar varanlega. Ríkisstj. hefur haldið verðbólgunni í skefjum í nærri tvö ár, aðallega með verðlagsráðstöfunum og fjárframlögum. Þingið hefur ekki treyst sér til að svipta stj. heimild til slíkra ráðstafana, en sumir flokkar þess hafa gert stj. allan þann óleik, er þeir hafa mátt. Mundu þó margir ætla, að það væri sameiginlegt áhugamál allra þjóðhollra manna að koma í veg fyrir hinar örlagaríku afleiðingar verðbólgunnar. Nú stendur þjóðin á nýjum vegamótum í þessu máli. Ný verðhækkun á landbúnaðarvörum stendur fyrir dyrum, og nú verður að fara að hugsa fyrir því að létta af ríkissjóði þeim miklu útgjöldum, sem hann notar nú til að standa á móti flóðbylgju dýrtíðarinnar. Samkv. útreikningi Hagstofunnar hækkar vísitala landbúnaðarins um 9,4 stig. Samkv. hinu nýja verði landbúnaðarvara er talið, að útsöluverð á kjöti, mjólk og kartöflum ætti að vera sem hér segir: Kjöt . kr. 9,90 kg, er nú kr. 6,50 Mjólk ...... kr. 1,76 l, - - - 1,45 Kartöflur . kr. 1,54 kg, - - - 0,80 Af þeim mismun, sem er á kjöti og mjólk, greiðir ríkissjóður nú til verðlækkunar kr. 1,90 fyrir kg af kjöti og 16–18 aura fyrir lítra af mjólk. Hinn mikli verðmunur, sem er á kartöflum, stafar af því, að undanfarið misseri hafa erlendar kartöflur verið seldar á 80 aura kg. Er það nær helmingi lægra verð en innlendu kartöflurnar eiga að kosta. Fjárframlag ríkissjóðs til verðlækkunar er áætlað, að muni nema nú um einni millj. kr. á mánuði fyrir kjöt og mjólk. Þetta fjárframlag lækkar vísitöluna kringum 14 stig. Ef engum fjárframlögum væri beitt, ætti vísitalan raunverulega að vera nú 280 stig í stað 266. Hækkunin, sem kemur 15. sept. á kjöti og mjólk og kartöflum, má ætla, að hækki vísitöluna um allt að 17 stig. Af þessu er hækkunin á kartöflunum einum rúmlega 7 stig. Um 5 stig af þessari hækkun munu koma fram í vísitölunni fyrir september. - Ef hætt verður greiðslum úr ríkissjóði 15. sept. og þessar afurðir verða seldar samkv. framangreindri verðlagningu, mun vísitalan verða um 297 stig. Við það mundi svo bætast eftir einn til tvo mánuði frekari hækkun, er mundi sækja á með miklum þunga. Það er ekki auðvelt að áætla, hversu mikið mundi kosta ríkissjóð að greiða niður alla þessa hækkun á vísitölunni, en ég gæti trúað, að til þess þyrfti yfir tvo tugi millj. yfir árið eða allt að 2 millj. kr. á mánuði. Engum getur dulizt, að slíkt mundi ríkissjóði gersamlega ofviða til lengdar. Landbúnaðarvísitalan nýja kemur til framkvæmda 15. sept., ef ekkert er gert fyrir þann tíma, sem hindrar verðhækkunina á einn eða annan hátt. Ríkisstj. er ljóst, að hún hefur skyldu til að leggja til málanna það, sem hún telur nauðsynlegt til þess að forðast öngþveiti í þjóðfélaginu, en hins vegar er það á valdi Alþ., hvort till. hennar ná fram að ganga eða hvað gert verður í málinu. Verði ekkert gert, er það ekki hennar sök. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er hvorki stórt skref né miklar aðgerðir. En það er stöðvun. Það ætti að geta stöðvað frekari vöxt verðbólgunnar og hindrað, að sú þróun, sem nú virðist ætla að sprengja öll bönd og liða sundur fjármála- og atvinnukerfi landsins, geti haldið áfram. Ég skal með fáum orðum geta helztu atriða frv. Uppistaðan í því er þreföld: í fyrsta lagi lækkun á verði landbúnaðarafurða um 10%; í öðru lagi lækkun á dýrtíðaruppbót allra, sem laun taka í landinu, í hlutfalli við lækkun á verði afurðanna; í þriðja lagi skattur á þá, sem eignazt hafa mikið fé á ófriðarárunum. Til þess að setja sem sterkastar skorður við aukningu verðbólgunnar, er ákvæði um það, að dýrtíðaruppbót megi aldrei reikna með hærri vísitölu en 270. Ef framfærsluvísitalan fer hærra, greiðist engin dýrtíðaruppbót með því, sem fram yfir er. En til þess að hindra það, að vísitalan fari langt upp fyrir 270, er svo ákveðið, að verð landbúnaðarvara skuli lækka í réttu hlutfalli við þá skerðingu, sem launþegar verða fyrir vegna hámarksbindingar vísitölu í sambandi við kaupgreiðslu. Heimilað er, að ríkissjóður haldi áfram greiðslum til verðlækkunar til áramóta. Eftir þann tíma er gert ráð fyrir, að þær falli alveg niður. Við það mun vísitalan hækka, en þá kemur til framkvæmda ákvæðið um, að verðlag afurðanna lækki í hlutfalli við þá skerðingu, sem launþegar verða fyrir. Eftir því, sem næst verður komizt, mundi vísitalan að líkindum hækka um áramótin um allt að 20 stig eða upp í 286, en lækkun á afurðaverðinu, sem næmi um 6%, mundi lækka vísitöluna ofan í 279, og í námunda við það mundi hún að líkindum stöðvast. Samkv. 5. gr. frv. skal engin dýrtíðaruppbót greidd af kauphækkunum, sem fara fram á tímabilinu 1. sept. 1944 til 1. júlí 1945. Er þetta ákvæði sett til að hindra nýjar kauphækkanir, því að þær stefna að aukinni verðbólgu og vinna því öfugt við tilgang frv. Þá er eftir að minnast á þann hluta frv., sem fjallar um eignaraukaskattinn. Þetta er skattur, sem allir flokkar hafa tjáð sig fúsa að samþykkja. Þess vegna er hann nú hér borinn fram í því skyni að jafna metin í sambandi við þær byrðar, sem mönnum eru lagðar á herðar með frv. Ég skal fúslega játa það, að hér er um mjög óvenjulega skattlagningu að ræða, sem ekki getur komið til mála að framkvæma nema undir mjög óvenjulegum kringumstæðum. Ef bændur og launþegar verða að taka á sig nokkra byrði til þess að stöðva rýrnun krónunnar, þá virðist ekki ósanngjarnt, að þeir, sem grætt hafa mikið fé vegna ófriðarástandsins, fé, sem nú er í hættu vegna verðbólgunnar, leggi nokkuð af mörkum til tryggingar afkomu almennings eftir stríðið. Skatturinn verður engum ofviða og snertir ekki nýbyggingarsjóði fiskiflotans. Hversu miklu hann nemur, er ekki auðvelt að segja um nákvæmlega, en eftir því, sem næst verður komizt, mun hann nema um 11–12 millj. kr. Lagt er til, að skatturinn verði allur notaður til tryggingar afkomu almennings eftir stríðið með því, að stofnaður verði með honum sjóður, er nefnist atvinnutryggingarsjóður og ráðstafa má aðeins af Alþ. með sérstökum l. um atvinnutryggingar í landinu. Sjóðurinn yrði því hin fyrsta undirstaða slíkra trygginga, sem ættu að verða einn þátturinn í skipulagningu vinnunnar og baráttunni gegn atvinnuleysi eftir stríðið. Það hlýtur að verða eitt af höfuðverkefnum þjóðfélagsins á næstu árum að útrýma óttanum við skort og örbirgð með því að veita einstaklingunum öryggi fyrir sæmilegri lífsafkomu. Þessu frv. verður vafalaust fundið margt til foráttu og um það deilt, hver af þeim aðilum, er frv. snertir, beri verstan hlut frá borði. Það er hin smáborgaralega hlið málsins. Ef menn vildu líta á það, hvað þjóðinni í heild er fyrir beztu, þá mundu flokkssjónarmiðin hverfa. Ég hef ekki gert ráð fyrir því, að ekki væri hægt að benda á galla eða annmarka á frv. Það gengur að ýmsu leyti skemmra en ríkisstj. hefði kosið. En engum mun það ljósara en hv.þm. sjálfum, hversu miklum erfiðleikum er bundið að leggja fram dýrtíðartill., sem enginn flokkur hefði nokkuð út á að setja. Þess vegna geng ég þess ekki dulinn, að till. verða harðlega gagnrýndar af talsmönnum flokkanna á þann hátt, að hver mun verja hagsmuni þess, er hann telur sinn umbjóðanda, og benda á veilur frv. í því ljósi. Ég vænti þess, að einhver þeirra taki málstað þess aðilans, sem mest á í húfi, þjóðarheildarinnar. Ég býst við, að bent verði á það sem megingalla frv., að ekki séu settar öruggar skorður gegn hækkun grunnkaups og að launþegum sé innan handar að knýja fram hækkun á grunnkaupi sínu til þess að gera að engu skerðingu, sem frv. gerir ráð fyrir. Ef svo færi, mundi byrðin lenda eingöngu á framleiðendum. Þessu er því til að svara, að stj. mun fús til að breyta 5. gr. frv. á þá leið, að öll kauphækkun sé bönnuð frá 1. sept. 1944 til 1. júlí 1945 og að verkföll, sem hafin eru í því skyni að gera að engu þetta ákvæði, séu ólögleg. Ef þingið vill setja þetta inn í frv. til þess að bæta úr göllum þess, þá mun það ekki gert að deiluefni af hendi stj. Ef þingið hikar við að setja inn þetta ákvæði, þá virðist lítil ástæða til að ásaka stj. fyrir að hafa látið það undir höfuð leggjast. Annars vil ég benda á það, að þótt launþegar vildu bregðast sinni þegnlegu skyldu um þátttöku í aðgerðum gegn dýrtíðinni, þá eru talsverðir örðugleikar á því, er til framkvæmdanna kemur. Í fyrsta lagi mundi slíkur skortur á félagsþroska og þegnskap verða fordæmdur af almenningsálitinu og skapa stórkostlega mótstöðu gegn slíkum kauphækkunum. Í öðru lagi þyrftu launþegar nálega að þrefalda kröfur sínar á við það, sem nú er framborið, vegna þess að hin nýja grunnkaupshækkun tæki ekki dýrtíðaruppbót. Slík hækkun á grunnlaunum yrði ekki auðfengin undir þessum kringumstæðum, nema menn geri ráð fyrir, að verkalýðsfélögin hafi þessi mál svo í hendi sér, að þau geti einhliða ákveðið allt kaupgjald í landinu. Slíkt vill víst enginn viðurkenna, enda væri þá allt unnið fyrir gýg, er stefnir að lækkun framleiðslukostnaðar. Þótt ég hafi orðið nokkur fjölorður um þetta atriði, er það ekki af því, að ég hafi nokkurn tíma efazt um, að verkamenn og aðrir launþegar sýni ekki jafnmikinn þegnskap og aðrir í baráttunni við dýrtíðina, ef þeir eru sjálfráðir og geta látið skoðun sína í ljós. Slíkt vantraust væri óverðskuldað, því að það gæfi til kynna, að þeir stæðu öðrum mönnum að baki um þjóðhollustu. Slíkt væri mjög fjarri sanni. Sumir halda því fram, að frv. sé kúgunarlög á hendur verkalýðnum, gerð í þeim tilgangi einum að skerða laun hans. Það er venjulega auðvelt að þyrla moldviðri upp í kringum alvarleg málefni, svo að sumir menn missi alveg sjónar á kjarna málsins. Sú kaupskerðing, sem hér er um að ræða, er engin kúgunartilraun, enda mundi hún ekki miklu valda í þá átt. Hún er aðeins liður í ráðstöfunum til að stöðva hina hættulegu þróun dýrtíðarinnar, sem aðeins getur endað í langvarandi atvinnuleysi, ef ekkert er að gert og hún er látin halda áfram. Þetta er framlag verkamannsins til þess að tryggja það, að atvinnan geti haldizt, til þess að tryggja afkomuna fyrir sig og sína, í stað þess að láta upplausnarástand vaxandi dýrtíðar stöðva atvinnutækin. Hið raunverulega kaup verkamannsins byggist ekki á tölu krónanna, sem hann fær, heldur á gildi þeirrar krónu, sem honum er greidd. Framlag verkamannsins, sem áður er greint, hindrar verðlækkun krónunnar, þeirrar krónu, sem honum er greidd í laun. Í þessu sambandi tala sumir um fórn. Hver mundi kalla það fórn af manni, sem hefur ofhlaðið skip sitt, að kasta út litlu broti af farminum til þess að ná landi heilu og höldnu með það, sem eftir er, í stað þess að láta allt fara í kaf. Það má snúast á tvennan hátt gegn vandamáli verðbólgunnar. Það má gera það á þann hátt, sem stj. stefnir að, með því að minnka verðbólguna og þannig hækka gildi krónunnar, auka kaupmátt hennar og gildi hins sparaða fjár í landinu. Það er einnig hægt að gera það með því að fella gengi krónunnar og þannig lögfesta verðbólguna og þá rýrnun sparifjár, sjóða og trygginga, sem nú er orðin. Slíkt væri að kippa stoðunum undan þeim fjárhagsgrundvelli, sem þjóðin byggir nú á. Hin síðari leiðin er auðveldari í framkvæmdinni eins og jafnan, þegar slegið er undan og gefizt upp. Það er hægara að fljóta undan straumnum en synda á móti honum. Að fella gengi krónunnar væri ekkert annað en uppgjöf, uppgjöf þreyttra og ráðlausra manna. Gengisfelling til þess að gera framleiðsluna samkeppnisfæra yrði skammgóður vermir. Með einu pennastriki væri kaupgjaldið í landinu lækkað um þriðjung, ekki í krónutölu, heldur að verðmæti. Allar innfluttar nauðsynjar mundu hækka að sama skapi í verði. Verkamaðurinn mundi fá sömu krónutölu og áður, en maturinn, fatnaðurinn, eldiviðurinn mundi kosta miklu fleiri krónur en áður. Sparifé almennings mundi verða lítils virði, - opinberir sjóðir sömuleiðis. Tryggingarfé, sem fjöldi manna hefur lagt til hliðar á langri ævi, mundi fara sömu leiðina. Ef um er að ræða þær tvær leiðir, sem ég nú hef nefnt, þá getur engum skynsömum manni við nánari athugun dulizt, að vér eigum að synda á móti straumnum í þessu efni og sigra erfiðleikana. Gengisfall í stórum stíl, eins og nú standa sakir, væri þjóðarógæfa, það væri uppgjöf og vonleysi, vesallegur flótti frá ábyrgðinni og gæfi frið, meðan gengið væri frá öskunni til eldsins. Þetta frv. er aðeins stöðvun, eins og áður er fram tekið. Og þjóðinni er brýn nauðsyn, að stöðvun geti nú orðið. Rekstrarkostnaður framleiðslunnar og allt verðlag í landinu er að komast út í öfgar. Vér seljum í dag fiskafurðir vorar fyrir hátt verð, en um næstu áramót, eftir aðeins hundrað daga, getum vér búizt við, að samningar falli niður og verð afurðanna fari stórum lækkandi. Um leið og verðið lækkar, verður rekstrarkostnaður útgerðarinnar að lækka í réttu hlutfalli, til þess að atvinnuvegurinn geti haldið í horfinu. Ef söluverð aflans er ekki nægilegt til þess að standa straum af kostnaðinum við framleiðsluna, stöðvast reksturinn mjög fljótlega, þangað til jafnvægi er náð milli framleiðslukostnaðar og söluverðs. Það er vonlaust til lengdar fyrir einstaklinga eða þjóð að afneita þessum staðreyndum Menn geta alveg eins afneitað flóði og fjöru og sagt, að aldrei fjari út. Vér verðum einnig að gera oss grein fyrir því, að samkeppni á fiskmarkaðinum getur komið, fyrr en nokkurn varir. Hugsanlegt er, að eftir 1–2 mánuði fari að berast fiskur á markaðinn í stórum stíl frá löndum, sem nú eru lokuð. Einnig er ástæða til að ætla, að vegna breyttrar hernaðarafstöðu sé nú verið að útbúa skip til fiskveiða í stórum stíl, sem til þessa hafa verið bundin við hernaðinn. Fullyrt er, að nokkrar gerðir hinna smærri varðskipa séu þannig útbúin, að hægt sé að breyta þeim í fiskiskip með stuttum fyrirvara. Það verður því að hafa það hugfast, að afkoma útgerðarinnar getur breytzt mjög skyndilega og áður en langt um líður. Ef rekstrarkostnaðurinn í landinu verður enn látinn vaxa stórum og verðlagið hækka mikið með því að gefa verðbólgunni lausan tauminn, þá fjarlægjumst vér stöðugt það mark að geta haft atvinnu fyrir alla þjóðina eftir stríð. En vér nálgumst með óhugnanlegum hraða það ástand, að atvinnugreinarnar geti ekki staðið undir kostnaðinum, með því að enginn vilji greiða það verð, sem þær þurfa að fá. Verkfall er nú í iðnaðinum, vegna þess að krafizt er hærri launa, sem enn mundi hækka verð iðnaðarvaranna. Þó eru þær flestar í miklu hærra verði en sams konar erlendar vörur. Smjörlíki er hægt að flytja inn frá Ameríku, greiða af því 30% toll og selja það á sama verði og hið íslenzka er selt nú. Íslenzk veiðarfæri eru allt að því 25–30% dýrari en erlend. Dúkar og skófatnaður stenzt ekki samkeppni við sams konar erlendar vörur þrátt fyrir háan verðtoll. Húsgögn eru hér allt að helmingi dýrari en innflutt þrátt fyrir hátt flutningsgjald og 50% verðtoll. Í járniðnaðinum er einnig verkfall, og skipaviðgerðir hafa stöðvazt. Ástæðan er krafa um hærri laun. Þó er vafasamt, að skipaviðgerðir séu nokkurs staðar í heiminum jafndýrar og hér. Undanfarið hefur íslenzkum járnskipum gengið betur en áður að fá viðgerðir í Bretlandi, og viðgerðarkostnaðurinn er þar aðeins lítill hluti af því, sem hann er hér. Eitt skip fékk þar nýlega viðgerð, er kostaði um 10 þús. kr., en mundi að líkindum hafa kostað hér 40 þús. kr. Þegar stríðinu er lokið, má búast við, að hvert skip, sem þess óskar, geti fengið viðgerð í brezkum skipaverkstæðum. Á sömu stundu hlýtur mestöll viðgerð járnskipa að hverfa úr höndum íslenzkra járniðnaðarmanna, vegna þess að kostnaðurinn er kominn úr hófi fram. Þó er enn farið fram á að hækka hann. Það mun sannast hér hið fornkveðna, að skamma stund verður hönd höggi fegin. Hvert tonn í tréskipum, sem hér eru smíðuð, kostar nú um 10–11 þús. kr. Það er líklega helmingi hærra en það, sem hæst er annars staðar. Ef Íslendingar yrðu að kaupa fiskiskip slíku verði eftir stríðið, þá mundi vélbátaútvegurinn fljótlega verða að leggja árar í bát. Það, sem ég hef nú talið, eru aðeins fá dæmi um það, hvernig íslenzk iðja og framleiðsla er komin vegna hins mikla framleiðslukostnaðar, sem er bein afleiðing dýrtíðarinnar. En þótt þetta sé napur sannleikur, þarf enginn að undrast, að svona er komið. Ef vér berum saman aðstöðu nágrannaþjóðanna, þeirra sem Íslendingar hafa mest skipti við eftir stríðið, er ljóst, að framleiðslukostnaður þeirra kemst hvergi í námunda við kostnaðinn hér á landi. Síðan í ófriðarbyrjun hefur verðlag hækkað í Bretlandi um 29 stig, í Bandaríkjunum um 25 stig og í Svíþjóð um 54 stig. En hér á landi er hækkunin 166 stig. Getur nokkrum dulizt, hvaða erfiðleika Íslendingar eiga fyrir höndum, ef þeir fá ekki skilið í tíma, að atvinnuvegir þeirra eru háðir viðskiptalögmáli umheimsins? Þessar þjóðir, sem ég nefndi og haldið hafa verðbólgunni í skefjum, hafa gert það á svipaðan hátt og núv. ríkisstj. hefur framkvæmt eða lagt til. En það, sem hér skilur á milli feigs og ófeigs, er, að þessar þjóðir hófu aðgerðir sínar strax í byrjun verðbólgunnar, í stað þess, að hér var það ekki gert að nokkru ráði, fyrr en ástandið var orðið lítt viðráðanlegt. - Í Bretlandi var þegar í byrjun ófriðarins sett á strangt verðlagseftirlit, og jafnframt var verð lækkað með framlagi úr ríkissjóði. Framlag ríkissjóðs í þessu skyni er talið nema nú um 200 millj. £ árlega, en það eru um 113 kr. á hvern íbúa á ári. Það samsvarar, að hér á landi væri varið rúmlega 14 millj. kr. til verðlækkunar á ári. - Í Bandaríkjunum hefur verið beitt líkum aðferðum. Hámarksverð hefur verið sett á landbúnaðarafurðir sem aðrar vörur, og talsvert fé hefur verið greitt úr ríkissjóði til verðlækkunar, þótt ekki liggi fyrir tölur í því efni. Í Svíþjóð hafa verklýðsfélögin og samband atvinnurekenda gert samninga um, að ekki skuli greidd full dýrtíðaruppbót á laun. Vegna vísitöluhækkunar, sem nú er 54 stig, fá verkamenn nú aðeins 21% hækkun á laun sín í stað 54%, ef full uppbót væri greidd. Fer þetta eftir föstum en nokkuð margbrotnum reglum. - Hér á landi má slíkt ekki heyrast nefnt og er talið kúgun, ef fram er fært. Svíarnir hafa þó sýnt öllum heiminum, að þeir kunna að stýra búi sínu. Hér veltur í rauninni allt á því; að verkamenn og launþegar á Íslandi sýni sama skilning og félagsþroska og verkamenn Svíþjóðar. Auk þessa voru í Svíþjóð settar mjög strangar reglur um vöruverð og sett bann við ýmiss konar hækkun, þótt kostnaður hækkaði. Verkföllin, sem nú dynja yfir, eru pólitískir beinverkir í fjármálasjúku þjóðfélagi. Allir vita, að núverandi ástand í atvinnumálunum getur ekki staðið til lengdar, en þrátt fyrir það er haldið áfram að spenna bogann, meðan hann brestur ekki. Þetta er einn þátturinn í kapphlaupinu um skiptingu gæðanna, kapphlaup, sem þreytt er án fyrirhyggju. Sanngjörn og eðlileg skipting afrakstrar atvinnuveganna er sjálfsögð, en hún getur aðeins byggzt á því, hvað atvinnuvegirnir gefa af sér. Þeir eru háðir sama lögmáli og hænan, sem verpti gulleggjunum. Ef þeir fá að starfa í friði og með eðlilegum hætti, flýtur gullið frá þeim út til þjóðarinnar. En sé þeim slátrað, er hætt við, að fljótlega verði þröngt í búi. Sumir munu nú ef til vill segja, að óþarfi sé að vera með þennan barlóm, því að þrátt fyrir aðvaranir og hrakspár undanfarin tvö ár hafi allt gengið vel og velgengnin hafi aldrei verið meiri en nú. Er því nokkur ástæða til að ætla, að farsældin geti ekki enn haldið áfram að vaxa, þótt dýrtíðinni séu engar skorður settar? Eftir síðasta ófrið var ástandið í Bandaríkjunum ekki ósvipað því, sem hér er nú. Af völdum ófriðarins streymdi gullið þangað, og verðbólga magnaðist. Hin falska velgengni var meiri en nokkurn tíma hafði áður þekkzt. Þjóðin var farin að trúa, að velsældinni væru engin takmörk sett, og menn hlógu að þeim, sem vöruðu við ástandinu. Á nokkrum dögum hrundi spilaborgin, og þá hófst fjárhags- og atvinnukreppa hin mesta, sem heimurinn hefur séð til þessa. Í Ameríku varð eitthvert hið mesta fjárhagshrun, sem komið hefur þar, og leiddi af sér almennar þrengingar og atvinnuleysi. Það verður sama lögmálið, sem endurtekur sig hér með nokkrum öðrum hætti vegna ólíkra staðhátta, en með svipuðum árangri, ef ekki verður tekið í taumana nógu snemma. Verðfall á íslenzkum afurðum og framleiðsluvörum hlýtur að koma, þegar friður er fenginn og viðskiptin leita í eðlilegan farveg. Þess vegna eru þau átök, sem nú eru gerð um hækkun launa og þar með alls framleiðslukostnaðar, eins og glíma við skuggann sinn. Þessi átök geta ekki fært nokkrum aukinn hagnað raunverulega, vegna þess að sjálft ástandið, hin óumflýjanlega rás viðburðanna, hlýtur að þurrka slíkt burtu. Vér getum að sjálfsögðu sett hvaða verð, sem oss sýnist, á eigin afurðir og vinnu, en vér höfum ekkert vald til þess að skipa nokkrum að greiða þetta verð. Þess vegna er streitan til einskis. Hún fer í bága við lögmál viðskipta og atvinnu. Atvinnugreinarnar geta ekki borið kostnaðinn. Þeim, sem nú herða róðurinn í þessu efni, fer eins og manni, sem sáir vorkorni sínu að hausti. Sáðkornið þolir ekki breytingu árstíðanna, og það gefur enga uppskeru. Svo verður um allar kauphækkanir, sem nú kunna að bætast við kostnað vorrar ósamkeppnishæfu framleiðslu. Þær gefa enga uppskeru, bera engan ávöxt vegna þeirrar breytingar á ástandinu í heiminum, sem nú stendur fyrir dyrum og ekki verður umflúin, en vér fáum ekki við ráðið. Það gengur því brjálæði næst og væri fjörráð við framtíðarheill þjóðarinnar, ef nú ætti að láta allan framleiðslukostnað í landinu stórhækka, nokkrum vikum áður en rás viðburðanna gefur merki um lækkandi verð á öllum sviðum. Viðvörunin hefur verið rituð á vegginn nú þegar. Straumbreytingin er fram undan. Hvernig mundum vér líta á hyggindi þess manns, sem klifrað hefði hátt, en reyndi þó að klifra enn hærra vitandi það, að fallið væri óumflýjanlegt og yrði því þyngra og átakanlegra sem hann færi hærra. Vér mundum álíta, að honum væri ekki ljóst, hvað hann væri að gera. Núv. ríkisstj. hefur jafnan talið það aðalhlutverk sitt að halda dýrtíðinni í skefjum. Þá tuttugu mánuði, sem hún hefur starfað, hefur dýrtíðin staðið í stað. Nú er svo komið, að nýr þungi bætist við, og í dag verður ekki séð, að stj. verði mögulegt að halda verðbólgunni í skefjum, nema Alþ. fái henni þau vopn í hendurnar, sem henni eru nauðsynleg í baráttunni. Ef Alþ. synjar um þetta eða hefst ekkert að, er ekki útlit fyrir, að ríkisstj. hafi tök á að sporna móti flóðbylgjunni. Flóðið verður þá að skella yfir. Alþ. eitt hefur valdið til að hindra þetta, og það ber því eitt ábyrgðina á afleiðingunum. Ef hætt verður öllum aðgerðum í dýrtíðarmálunum 15. sept., hækkar vísitalan eftir næstu mánaðamót upp í 297–300 stig, - næstu tvo mánuði á eftir líklega um 10–15 stig í viðbót. Þegar svo er komið, að vísitalan er orðin yfir 300 stig, er mestallur iðnaðurinn í landinu dauðadæmdur, enda væri þá bein skylda að heimila innflutning hvers konar erlendra iðnaðarvara til þess að útvega landsmönnum ódýrari vörur. Í byrjun næstu vertíðar mundu frystihúsin að líkindum stöðvast. Bátaútvegurinn mundi bera svo skarðan hlut frá borði, að mjög vafasamt er um reksturinn. Síldarafurðirnar mundu ekki seljast á næsta ári fyrir það verð, er næmi framleiðslukostnaðinum, enda þyrfti verð á mjöli og lýsi að hækka mikið frá því, sem nú er. Síldarútgerðin gæti því stöðvazt alveg næsta sumar með sama áframhaldi. Þetta eru ekki glæsilegar horfur. En hér stoðar ekkert annað en gera sér grein fyrir, hvað fram undan er. Ríkisstj. leggur fram þessar till. vegna þess, að hún telur skyldu sína að benda á leiðir, sem geta stöðvað dýrtíðina. Hún er reiðubúin að ræða aðrar till., að ræða aðra lausn á málinu. Aðalatriðið er ekki formið eða það, hver till. ber fram, heldur árangurinn, sem næst, hvaða leið sem farin verður. Ríkisstj. heldur því ekki fram, að till. hennar séu eina rétta leiðin. En hún heldur því fram, að Alþ. beri skylda til, ef það vill ekki aðhyllast þessar till., að bera fram og samþ. aðrar, sem tryggi ekki lakari árangur. Alþ. getur ekki lengur látið undir höfuð leggjast að stöðva verðbólguna með einhverjum ráðum, ef það vill ekki algerlega bregðast skyldum sínum og trausti þjóðarinnar. Ef það vegna innbyrðis sundrungar treystist ekki til að koma í veg fyrir það öngþveiti í þjóðfélaginu, sem er að skapast, þá er það ekki hlutverki sínu vaxið, og öngþveitið heldur áfram að vaxa, meðan svo stendur. Á engu er nú hinu unga lýðveldi meiri þörf en að hin elzta og virðulegasta stofnun þess, Alþingi, skipi þann sess í lífi þjóðarinnar, sem til er ætlazt og framkvæmd hennar, frelsi og framtíðarheill er undir komin.

Forseti (JörB): Þá hefur hæstv. fjmrh. lokið máli sínu. Næstur tekur til máls hv. 2. þm. Reykv. og talar af hálfu Sameiningarflokks alþýðu - Sósfl.

Einar Olgeirsson Herra forseti, heiðruðu hlustendur. - Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er ekki neitt nýtt „bjargráð“ núv. ríkisstj. til lausnar á dýrtíðinni, bjargráð vegna hins óvenjulega ástands, sem nú er, eins og hæstv. fjmrh. vildi vera láta. Það er ljót og leið afturganga, ekki aðeins frá fyrstu tímum hennar, heldur og frá verstu tímum þeirra ríkisstj., er hér sátu 1939 og í ársbyrjun 1942. - Hvort sem atvinnuleysi hefur verið eða yfrin atvinna, hvort sem neyð hefur verið hjá almenningi eða sæmileg afkoma, hvort sem atvinnurekendur hafa verið á hausnum eða milljónamæringar, hvort sem vísitalan hefur verið 100 eins og í apríl 1939, 177 eins og í jan. 1942 eða 266 eins og nú, - sem sé, hvort sem dýrtíð hefur verið mikil eða engin, þá hefur „bjargráð“ afturhaldsins alltaf verið eitt og hið sama, að skera niður kaupið, lækka launin við verkafólkið, taka af þeim, sem minnst hafa, til að tryggja þá voldugu og auðugu. Frv. þetta er því engan veginn fyrst og fremst frv. til lausnar á dýrtíðinni. Það er upphaf og liður í öðru, sem er enn þá afdrifaríkara og hættulegra fyrir þjóðina í allsherjarárás á lífskjör alþýðu og allsherjarbaráttu innan þjóðfélagsins. Þetta frv. er stríðsyfirlýsing af hálfu stj., stríðsyfirlýsing á hendur hinum vinnandi stéttum landsins. Það er stríðsyfirlýsing á hendur verkamönnum Íslands, sem nú fyrst um þriggja ára skeið hafa notið sæmilegrar lífsafkomu í nokkrum hluta landsins eftir áratuga atvinnuleysi og ótrygg kjör. Nú loks, er flestir þeirra hafa fengið viðunandi launakjör, t. d. hér í Reykjavík og víðar, á að skera niður launin við þá með lagaboði. En þar er stj. stórvirk, 10% launalækkun tafarlaust. Og þetta gerist á sama tíma sem allar aðrar þjóðir ræða um að bæta lífsafkomu fjöldans hjá sér og tryggja öllum atvinnu. En hér svarar stjórnarblaðið Vísir spurningum alþýðu þeirrar, sem áhyggjufull er um atvinnuástandið eftir stríð, þeim orðum einum, að það væri glæpur gagnvart þjóðfélaginu að kaupa hingað nýtízkuatvinnutæki, meðan ekki væri fyrir fram búið að tryggja atvinnurekendum gróða af þeim. Þetta frv. er stríðsyfirlýsing á hendur starfsmönnum hins opinbera, sem ár eftir ár og áratug eftir áratug hafa búið við óþolandi launakjör. Þessum mönnum hefur verið lofað þing eftir þing, að launakjör þeirra skuli samræmd við aðrar launastéttir í landinu. Hvað eftir annað hefur þetta verið svikið. Og nú loks þegar mþn. hefur að fullu útbúið till. um launakjör þeirra og einhver von væri til þess, að þær næðu fram að ganga, eins og starfsmenn eiga siðferðislega kröfu á, þá kemur ríkisstj. sjálf með frv. um að skera niður laun þeirra um 10%. Öllu harðvítugra hnefahögg framan í eina launastétt, sem beðið hefur eftir réttlætingu á kjörum sínum árum saman, getur maðnr varla hugsað sér. Þetta frv. er einnig árás á íslenzka bændur, því að hvað sem um uppbætur á landbúnaðarafurðum til stærri bænda má segja, þá er hitt staðreynd, að með þessu frv. væri skorið niður verð á framleiðsluvöru smærri bænda, t. d. einyrkjanna, jafnhliða því sem lækkað væri við þá kaup, þegar þeir reyna að vinna fyrir sér sem launþegar í vegavinnu o. fl., svo að það væri í senn níðzt á þeim sem launþegum og smáframleiðendum. Hins vegar fer ekki í þessu frv. ríkisstj. mikið fyrir árás á lífskjör heildsala eða þeirra annarra, sem mest hafa grætt á stríðinu og þægilegast eiga með að koma gróðanum undan. Þessir herrar hafa þvert á móti undir stjórn núv. hæstv. viðskmrh. fengið eins konar löghelgaða einokun á vörum og getað skipulagt söluhringa í flestum viðskiptagreinum til þess í skjóli verðlagseftirlitsins að geta skattlagt neytendur sér til handa. Manni veitist yfirleitt erfitt að taka tal ríkisstj. um vilja sinn til viðureignar við dýrtíðina alvarlega, þegar maður sér, hvernig hún veitir heildsölunum einokunaraðstöðu gagnvart fólkinu, lætur þá m. a. gefa út faktúrurnar handa sér sjálfum lengi vel, - eða hvernig hún lætur Eimskipafélaginu í té leiguskip ríkisins, til þess að þetta félag græði á þeim 23–28 millj. kr. á einu ári og auki þannig dýrtíðina í landinu um yfir 50 millj. kr. Manni verður ósjálfrátt hugsað til linleskju hennar gagnvart olíuhringunum, þegar maður sér í þessu frv. harðneskjuna, sem á að beita við verkalýð og bændur. Það er auðséð, að í augum þessarar hæstv.ríkisstj. er það sitt hvað: heildsalar, Eimskip og olíuhringar eða Íslendingar, sem eru „bara“ verkamenn og bændur. - Hinum fyrri skal gefinn gróði og einokunarstaða til þess að græða á vinnu annarra, - við hina síðari skal skera niður þau þurftarlaun, sem þeir vinna sér inn í sveita síns andlitis. Lausn dýrtíðarvandamálsins er í þessu tilfelli aðeins yfirvarp til þess að ráðast á launakjör launþeganna, átylla til þess að hefja þá allsherjarherferð, sem afturhaldið í landinu vill leggja í gegn verkalýðnum. Ríkisstj. hefur aldrei viljað sinna neinum öðrum till. um lækkun dýrtíðarinnar, svo sem t. d. tollalækkunum, þótt sannað væri, að þær yrðu ríkissjóði hentugri. Þeir, sem ráða í ríkisstj., vilja stríð, stríð við vinnandi stéttir Íslands. Og með þessu frv. stj. er verið að efna til stéttastyrjaldar með þjóðinni, einmitt þegar henni ríður hvað mest á að standa saman, - verið að sundra þjóðinni, þegar öll afkoma hennar og framtíð er undir því komin, að hún sé einhuga og sterk. Við sósíalistar lítum svo á, að samþykkt þessa frv. eða einhvers álíka væri ekki aðeins hið mesta óréttlæti og ögrun gagnvart vinnandi stéttum landsins, heldur og hin mesta ógæfa fyrir alla þjóðina vegna þeirrar sundrungar og harðvítugrar innanlandsbaráttu, sem af því mundi leiða, og þess ófyrirsjáanlega tjóns, sem þjóðin gæti beðið í slíkri baráttu. Við sósíalistar álítum, að íslenzka þjóðin hafi nú tækifæri til að tryggja framtíð sína betur en hún gat nokkru sinni vonað, tækifæri, sem kemur ekki aftur, ef því er sleppt nú. Og þetta tækifæri verður að grípa nú þessa dagana hér á Alþingi, ef það á ekki að ganga þjóðinni úr greipum, oss öllum til óbætanlegs tjóns. Og þetta tækifæri er því aðeins hægt að nota, að saman standi að því framfaraöflin úr öllum höfuðstéttum landsins, verkalýð, bændum og atvinnurekendum, er myndi sterka stj. hér á Alþ. næstu dagana í því skyni. Ég skal nú greina nánar, hvað ég á við. Stríðið er brátt á enda, ef til vill verður því lokið fyrr en þessu þingi. Þá mæta oss algerlega ný viðhorf í stjórnmálum heimsins, í tækni, atvinnuháttum og fjárhagsmálum veraldarinnar. Í þessari styrjöld hefur tækni mannanna fleygt svo fram, að tala má um nýja tæknibyltingu í sögu mannkynsins. Við þurfum ekki nema hugsa til flugvélanna, sem nú fara daglega milli Íslands og Ameríku, til þess að sjá, hver risaskref mannkynið hefur stigið í tækninni síðan t. d. fyrir 5–10 árum. Ef hin nýja framleiðslu- og samgöngutækni veraldarinnar verður hagnýtt til þess að gera líf mannanna betra og auðveldara, þá verða slíkar framfarir á jörðunni á næstu árum, að aldrei hafa sézt þvílíkar. Og það verður gerð stórfelld tilraun til þess að gera þetta, tilraun að skapa stórfelldan iðnað með öllum þjóðum, bæta lífsafkomu og kaupgetu hverrar einustu þjóðar og leggja þannig öruggan grundvöll að alhliða framförum og friði í heiminum. Þessi tilraun verður gerð vegna þess, að stjórnendum og forystumönnum hinna sameinuðu þjóða er ljóst, að ef ekki tekst samstarf milli þjóðanna um framleiðslu- og verzlunarmálin í heiminum, ef nú hefst vægðarlaus barátta út á við um markaði, tollverndun, einkaréttindi, og nýlendur ásamt þeim árásum á lífskjör almennings inn á við, sem slíkri samkeppni fylgir í hverju landi, - þá dynur stríð og fasismi yfir þjóðirnar innan 10–20 ára í kjölfar nýrrar kreppu og atvinnuleysisfaraldurs. Þessi tilraun til alþjóðlegs samstarfs þjóðanna um atvinnumálin verður gerð, og undir því, hvort hún tekst, er framtíð og friður mannkynsins kominn. Það liggur nú fyrir oss á næstunni að taka þátt í þeirri umskipulagningu atvinnulífsins í heiminum, sem óhjákvæmilega fer fram. Við eigum í öllu þessu umróti að tryggja pólitískt og fjárhagslegt sjálfstæði litla lýðveldisins okkar, skapa grundvöll að stórkostlegum atvinnulegum framförum þjóðarinnar og sjá um, að fámennasta þjóð veraldarinnar geti lifað áfram við beztu lífsafkomu, sem nokkur þjóð í Evrópu býr nú við. Það verða þrjú höfuðsvið, þar sem reynir á okkur, hvort við erum því hlutverki vaxnir, sem saga og þróun þjóðarinnar krefst, að við leysum af hendi á þessum tímamótum mannkynssögunnar. Í fyrsta lagi: verndun sjálfstæðis þjóðarinnar. Landið okkar er ekki lengur afskekkt ey langt frá öðrum þjóðum. Við erum nú staddir á alfaraleið. Það er orðið bara bæjarleið að bregða sér til Ameríku. Og með afnámi fjarlægðarinnar er öryggi einangrunarinnar horfið. Við vitum, að land okkar er hernaðarlega orðið einn af þýðingarmestu deplum á yfirborði jarðarinnar, ef ógæfa styrjaldanna á enn að fylgja mannkyninu í nánustu framtíð. Við heyrum af erlendum blöðum, hvernig talað er um land okkar og hernaðargildi þess. Og í amerískum stórblöðum er jafnvel ekkert utan af því skorið, að Bandaríkin verði að ráða yfir Íslandi eftir stríð, hafa hér hervernd á hendi og bækistöðvar fyrir flugher og flota. Það, sem áður hét Grímsey, nefnist nú Keflavík og Hvalfjörður. Og það eru ekki aðeins amerísku blöðin, sem heimta þetta. Ábyrgir amerískir stjórnmálaleiðtogar gera hið sama. Ég skal rétt geta þess út af afneitunum Connallys, form. utanríkismálan. öldungadeildar Bandaríkjaþings, sem nýlega var gert allmikið úr hér í blöðunum, - að í síðasta tölublaði White Falcon (Hvíta fálkans), blaði Bandaríkjahers hér á Íslandi, upplýsir ritstjórinn að gefnu tilefni, að „öldungaráðsmennirnir Connally, Reynolds og McKellar hafi komið fram með uppástungur um, að Bandaríkin fengju hernaðarbækistöðvar á Íslandi eftir stríð“. - Við vitum því, að hætta vofir yfir. Við vitum líka, að hvað sem stórþjóðirnar kunna að hugsa sér viðvíkjandi Íslandi, þá hafa þær þó eitt sameiginlegt: Þær kæra sig ekki um það hver um sig, að hinar fái hér drottnunaraðstöðu. Og það er þetta, sem við eigum að nota okkur til þess að tryggja raunverulegt sjálfstæði landsins, með því að ljá engri einstakri þeirra fangstaðar á oss, en hafa vináttu við þær allar. Slíku jafnvægi fáum við því aðeins haldið í utanríkispólitík okkar, að öflugt samstarf sé með sterkustu stéttunum í landinu í þessu skyni. Ef harðvítug innbyrðisstyrjöld geisar hér milli stéttanna, þá er að vonum auðveldara fyrir erlend yfirdrottnunaröfl að hagnýta sér sundrungu þjóðarinnar og flokkadrætti, líkt og gert var á Sturlungaöld. Sjálfstæði þjóðarinnar getur því oltið á því, að samstarf takist milli verkamanna, bænda og annarra millistétta og atvinnurekenda um markvísa utanríkispólitík til að tryggja sjálfstæðið, eigi aðeins í orði, heldur og á borði. Í öðru lagi: Við þurfum að tryggja atvinnulega aðstöðu íslenzku þjóðarinnar í heiminum. Við Íslendingar höfum síðasta aldarfjórðunginn átt meira undir heimsmarkaðinum hlutfallslega en nokkur önnur þjóð. Við höfum flutt meira út á hvert mannsbarn en nokkrir aðrir. Við verðum að selja á heimsmarkaðinum helminginn af allri okkar framleiðslu. Og nú er verið að skipuleggja að meira eða minna leyti þennan heimsmarkað með samningum milli þjóðanna. Atvinnuleg afkoma okkar og framtíð veltur á því, að þegar þessi verkaskipting þjóðanna í framleiðslunni er ákveðin, þá fáum við fyrst og fremst tryggðan réttinn til hagnýtingar íslenzku fiskimiðanna með stækkaðri landhelgi og að það falli í okkar hlut framar öðrum að fá að birgja Evrópu að fiski og fiskafurðum héðan svo sem við frekast megnum. Við vitum Íslendingar, hvað það þýðir, ef aðrar þjóðir, svo sem t. d. Englendingar, fara að margfalda útgerð sína hingað til Íslands, í stað þess að hafa þá eðlilegu verkaskiptingu, að þeir framleiði vélarnar og skipin, sem bezt eru til þess búnir, en við, sem fyrst og fremst verðum að treysta á sjóinn til að veita okkur grundvöll að góðri lífsafkomu, fáum að einbeita kröftum okkar á að hagnýta auðlindir lands okkar og sjávar. Við skulum gera okkur það ljóst, að ef hagsmunir okkar Íslendinga verða fyrir borð bornir við þær ráðstafanir, sem nú verða gerðar í alþjóðlegum atvinnumálum, þá getur svo farið, að erfitt verði síðar að bæta úr þeirri villu og framtíð sjávarútvegs og fiskiðnaðar á Íslandi yrði máske eyðilögð þess vegna. Ákveði meginlandsþjóðir Evrópu t. d., að þær skuli sjálfar framleiða allan þann fisk, er þær þurfa, þá sjáum við, hvernig komið er atvinnumálum Íslendinga, því að á sjávarútveginum byggjast í rauninni allir aðrir atvinnuvegir okkar og hrynja eins og spilaborg, ef sjávarútveginum, grundvellinum, er undan þeim kippt. Það verður áreiðanlega enginn hægðarleikur að tryggja Íslendingum rétt sinn við þessa alþjóðlegu samninga um atvinnumál. Við þurfum áreiðanlega á því að halda að beita öllum þeim færustu mönnum, sem þjóðin á til, hvar í flokki og stétt, sem þeir standa, til þess samhentir að standa fyrir máli hennar og hafa með höndum þá samninga, sem afkoma hvers einasta manns í landinu byggist á, máske um áratugi. Við höfum hins vegar vafalaust tækifæri til þess að koma ár okkar vel fyrir borð, ef við kunnum að hagnýta okkur allar aðstæður. Við höfum ef til vill möguleika til að leggja grundvöll að því, að Ísland fái ótakmarkaðan markað fyrir fisk sinn og fiskafurðir á meginlandi Evrópu og víðar, ef við látum ekkert tækifæri ónotað nú þegar. En ef við höfum hér ríkisstj., sem engu sinnir á þessu sviði, - eða ef allt atvinnulíf okkar er í öngþveiti og þjóðin innbyrðis sundruð og sú ríkisstj., sem með völd fer, svo veik, að hún ræður í rauninni engu í atvinnulífinu, - þá gengur þetta tækifæri úr greipum okkar, og afleiðingin er óhjákvæmileg afturför í öllu atvinnulífi Íslands með öllum þess fylgifiskum: atvinnuleysi, hruni og fátækt þjóðarinnar. Þriðja höfuðsviðið, sem krefst samstarfs með höfuðöflum þjóðarinnar, er ef til vill allra veigamest. Það er: Alger nýsköpun atvinnuveganna á Íslandi með öflun fullkomnustu tækja, er við eiga, til atvinnurekstrarins. Íslenzka þjóðin á nú yfir 500 millj. kr. í innistæðum erlendis. Ef við notum þetta fé rétt, getum við með því gerbreytt atvinnuvegum okkar og lagt öruggan grundvöll að blómlegasta atvinnulífi, sem hér hefur þekkzt. Ef allt þetta fé væri notað á næstu 4–5 árum til þess einvörðungu að kaupa fyrir það framleiðslutæki og efni til varanlegra bygginga og mannvirkja, allt samkv. fyrir fram gerðri áætlun um þjóðarbúskap okkar, þá getum við tryggt hverjum einasta Íslending vinnu með tækjum, sem hann afkastar margfalt meira með en nokkru sinni fyrr, og getur því um leið tryggt sér miklu betri og öruggari lífsafkomu en áður. Fyrir þessar 500 millj. kr. getum við keypt 20–30 nýja dieseltogara af beztu gerð, 200–300 nýtízkuvélbáta, tvöfaldað fiskiskipaflota Íslendinga með nýjum, glæsilegum skipastól, verðugum þeim hraustu sjómönnum okkar, sem í fimm ár hafa lagt lífið í hættu til að afla þess fjár, sem nú skapar velmegun þjóðarinnar. - Fyrir þessar 500 millj. kr. getum við á næstu 4–5 árum keypt hentug millilandaskip til flutninga á afurðum okkar, þ. á m. næg kæliskip til að flytja fisk og kjöt í því ástandi til neytendanna erlendis, sem þeir óska. - Fyrir þessar 500 millj. kr. getum við komið upp 4–5 stórvirkum síldarverksmiðjum í viðbót við þær, sem nú eru, svo að sjómenn þurfi ekki framar að kasta síldinni, sem þeir veiða, í sjóinn. Og við getum reist nýtízkuhraðfrystihús og niðursuðuverksmiðjur til þess að vinna úr fiski, síld og kjöti, svo að við getum sjálfir farið að flytja vörur okkar fullunnar út í stað þess að selja útlendingum þær sem hráefni. - Fyrir þessar 500 millj. kr. getum við keypt vélar til þess að umbylta landbúnaðinum, svo að hægt verði með þeim að slétta meira landflæmi á Íslandi á næstu 4–5 árum en sléttað hefur verið, síðan land byggðist, og láta íslenzkum bændum í té svo stórvirk landbúnaðarverkfæri, að afköst hvers manns, sem með þeim vinnur, ætti að verða 5–10 sinnum meiri en þegar vinna verður með orfi og hrífu í kargaþýfi. - Fyrir þessar 500 millj. kr. má kaupa vélar og efni til rafvirkjunar, stórfelldari en Sogsvirkjunin og Laxárvirkjunin til samans, sem, eins og menn muna, kostuðu um 20 millj. kr., þegar öll íslenzk vinna við virkjanirnar sjálfar er reiknuð með. - Fyrir þessar 500 millj. kr. getum við keypt vélar og efni til að reisa áburðar- og sementsverksmiðjur og aðrar þær verksmiðjur, sem okkur eru nauðsynlegastar fyrir eðlilega atvinnuvegi vora. - Fyrir þessar 500 millj. kr. getum við keypt vélar til innanhússtarfa til þess að létta lífið fyrir þeim Íslendingum, sem oft verða að þræla mest, íslenzku húsmæðrunum. - Fyrir þessar 500 millj. kr. má fá vélar og efni til íbúðarhúsbygginga í bæ og sveit, til hafnarmannvirkja, til hagnýtra vegagerða, - og þannig mætti lengi telja. Og þó er það trú mín, að frekar yrði afgangur af þeim 580 millj., sem þjóðin á nú inni erlendis, einmitt hjá þeim þjóðum, sem framleiða efnið og vélarnar, sem við þurfum, - heldur en okkur skorti fé. Hitt yrði frekar, að við yrðum að hafa okkur alla við til þess að geta haft nægan vinnukraft til að reisa öll þessi mannvirki og manna skip vor og atvinnutæki. Og eitt er víst, að við yrðum að hagnýta vinnuafl landsmanna vel og skynsamlega, því að vel gæti svo farið, að sumt af þeim vélum, er okkur vantaði, gætum við ekki fengið strax og yrðum máske fyrst að einbeita vinnukraftinum á einhverja ákveðna atvinnugrein, t. d. byggingar, rafvirkjanir, hafnarmannvirki, til þess að geta síðan einbeitt honum að hinum greinunum, jafnóðum og vélar og efni fengjust. Ef við Íslendingar bærum gæfu til þess að standa saman um að framkvæma þessar fyrirætlanir á næstu 4–5 árum, gerum við þrennt í senn: 1) Við hindrum, að atvinnuleysið komi aftur, og setjum hvern vinnufæran Íslending til hagnýtrar vinnu. Og við búum þannig í haginn fyrir framtíðina með því að koma á svo stórvirkri tækni í atvinnuvegunum, að það ætti aldrei framar að þurfa að verða atvinnuleysi á Íslandi, ef rétt væri á haldið, - og ekki heldur sá þrotlausi þrældómur til lands og sjávar, sem vinnandi stéttirnar áður urðu að þola, þegar atvinnuleysið þjáði þær ekki. 2) Við aukum afköst hvers manns og margföldum framleiðslu þjóðarinnar, en við lækkum að sama skapi kostnaðinn við að framleiða hvert kíló af fiski, kjöti, mjólk og öðrum afurðum, af því að við framleiðum þetta með fullkomnari tækjum og aðferðum. Og slík lækkun framleiðslukostnaðarins er ásamt eðlilegum leiðum, svo sem lækkun tolla, minnkun verzlunarálagningar o. fl., höfuðaðferðin, sem við getum beitt í þessu þjóðfélagi til þess að geta í senn haldið uppi núverandi lífsafkomu þjóðarinnar og gert vörur hennar samkeppnisfærar erlendis, ef hún þyrfti að lækka þær til muna. Þetta er sem sé um leið ein af þeim lausnum dýrtíðarmálsins, sem samrýmist hagsmunum allrar þjóðarinnar. 3) Við tryggjum þjóðinni þá lífsafkomu, sem hún býr við nú, og leggjum grundvöll að því að bæta hana í framtíðinni. En þetta getum við því aðeins unnið, að allar höfuðstéttir þjóðarinnar leggist á eitt, að framfaraöflin meðal launþega, bænda og atvinnurekenda sameinist um að framkvæma þetta, að stjórnmálaflokkarnir taki nú þegar höndum saman um að mynda stj. til að framkvæma þessar fyrirætlanir og tryggja með því lífsafkomu þjóðarinnar. Það verður erfitt átak að framkvæma þessa nýsköpun atvinnuveganna á fáum árum. Þjóðin getur þurft að leggja þó nokkuð að sér, ef hún ætlar að lifa af því einu, sem hún framleiðir og flytur út, en nota innstæðurnar erlendis einvörðungu til nýsköpunar atvinnulífsins. Það þarf meiri samstillingu kraftanna en við höfum nokkurn tíma fyrr þekkt hér á Íslandi. En eftir framkvæmd einnar slíkrar fjögurra eða fimm ára áætlunar um nýsköpun sjávarútvegs, landbúnaðar og iðnaðar væri Ísland eins og annað land, hvað tækni snerti, og afkastamöguleikar framleiðslugreinanna væru margfaldaðir. Og hver er sá, sem vill sleppa tækifærinu til að búa þannig í haginn fyrir samtíð og framtíð? En ef við hins vegar förum nú að berjast af öllum mætti innbyrðis, ef allt á að loga í deilum milli verkamanna og atvinnurekenda, ef úlfúð og barátta á að verða milli sveita og kaupstaða, ef mánaðalangar vinnustöðvanir og árlangt atvinnuleysi á nú að taka við, ef valdhafar landsins ætla að einbeita sér að því einu að kúga launþegana til kauplækkunar með svipu atvinnuleysis og öngþveitis yfir höfði þeirra, - þá verður lítið sem ekkert af þessu framkvæmt nú á næstunni, þá kaupum við matinn handa okkur erlendis frá fyrir innstæðurnar, á meðan við rífumst hér heima um, hverjir eigi að tapa. Og glæsilegasta tækifæri, sem Ísland hefur haft til að verða atvinnulega sjálfstætt og velmegandi þjóðfélag, væri glatað. Þjóð okkar hefur alla sína ævi verið fátæk. Kynslóð fram af kynslóð hefur hún þjáðst undir oki örbirgðarinnar. Nú hefur hún möguleika til þess að tryggja núlifandi og komandi kynslóðum betri afkomuskilyrði en okkur hafði órað fyrir, að hægt væri að fá svo fljótt. Á nú að glata þessum möguleikum sakir innbyrðis sundrungar? Þjóð okkar hefur lengst af verið eftirbátur annarra þjóða í tækni. Við höfum lengst af orðið að kaupa framleiðslutækin gömul, þegar aðrar þjóðir voru að leggja þau niður. Nú hefðum við tækifæri til að komast í röð fremstu þjóða, hvað tækniútbúnað allra atvinnuvega okkar snertir. Eigum við að sleppa því tækifæri? Land okkar hefur lengst af verið nýlenda og þjóðin orðið að framleiða hráefni handa iðnaðarþjóðum, sem þær síðan vinna til fulls úr hjá sér. Nú hefðum við möguleika til að verða iðnaðarþjóð, að svo miklu leyti sem framleiðslu okkar hentar iðnaður, og selja niðursoðnar vörur til þeirra markaða, sem milliliðir lokuðu fyrir okkur áður. Eigum við að láta okkur lynda atvinnulegt hlutskipti nýlenduþjóðarinnar? Ég hef nú orðið svo langorður um þessa framtíðarmöguleika þjóðarinnar vegna þess, að ég álít, að sjálfstæði okkar, markaðir fyrir framleiðslu okkar, nýsköpun atvinnulífsins og afkoma almennings í landinu verði mestmegnis undir því komin næstu árin, hvaða ákvarðanir verða teknar nú þegar um þessi mál, - hvort mynduð verður sterk stj. í landinu með samstarfi þingflokkanna til þess að inna þetta hlutverk af hendi eða hvort hér á að verða sundrung og flokkadrættir, atvinnuleysi og öngþveiti, öll beztu tækifærin látin ganga þjóðinni úr greipum. Til lítils kunna þá þm. okkar sumir Sturlungu sína utan bókar, ef við getum ekkert af henni lært. Tíl lítils höfum við þá þolað nýlendukúgun í sjö aldir sakir sundrungar okkar fyrrum og háð fórnfreka sjálfstæðisbaráttu öldum saman, ef við kunnum ekki fótum okkar forráð nú, þegar stjórnfrelsið er að fullu fengið. Og það er annaðhvort að hrökkva eða stökkva í þessum málum næstu dagana. Sósfl. er fyrir sitt leyti reiðubúinn til þess að taka nú þegar þátt í myndun ríkisstj. til að framkvæma þær fyrirætlanir, sem ég hef lýst. Sósfl. er reiðubúinn til þess jafnframt í sambandi við slíka stjórnarmyndun að beita áhrifum sínum til þess, að frjálsir samningar takist milli verkamanna og atvinnurekenda um grunnkaup, t. d. til næstu tveggja ára, og milli neytenda og bænda, að svo miklu leyti sem ríkisvaldið leyfir, um grundvöll afurðaverðs á sama tíma, - allt miðað við að láta dýrtíðina ekki aukast frá því, sem nú er, og að tryggja afkomu vinnandi stéttanna svipaða og verið hefur og bæta hana, strax og skilyrði til þess batna. Á grundvelli þess innanlandsfriðar, sem þar með væri tryggður, og þeirrar sameiningar beztu og sterkustu krafta þjóðarinnar um þingræðislega ríkisstj. væri hægt að framkvæma það mesta stórvirki, sem unnið hefði verið í atvinnulífi Íslendinga, og leggja öruggari grundvöll að afnámi alls atvinnuleysis og að batnandi lífsafkomu hjá þjóðinni. - Og ef þetta er ekki gert, - ef tækifærið, sem nú er í þessari viku til stjórnarmyndunar um þetta mál, er ekki notað, hvað tekur þá við? Það er eitt af tvennu: Annar möguleikinn er sá, að þau öfl, sem ráða í atvinnurekenda- og bændastétt og vilja ekki samstarf við verkamenn, taki höndum saman til árásar á verkalýðinn og alla launþega til þess að leysa dýrtíðarvandamálið á þeirra kostnað með launalækkunum. Það þýðir, að Framsókn og Sjálfstfl. myndi stj. eða geri þessa stj. að sinni og taki t. d. upp gerðardómsþráðinn frá 1942 í einni eða annarri mynd til þess að framkvæma hann nú „röggsamlega“ og „renna ekki frá honum“, eins og Tíminn mundi orða það, og brjóta verklýðshreyfinguna á bak aftur „í eitt skipti fyrir öll“, eins og Vísir mundi segja. Við vitum, að það eru til svo harðsvíraðir atvinnurekendur, að þeir vilja fyrst og fremst nota þann mikla gróða, sem þjóðin og þá fyrst og fremst sjómennirnir hafa veitt þeim á undanförnum árum, til þess að láta sverfa til stáls við verklýðshreyfinguna, sem þeim finnst orðin of voldug í landinu. Ef slíkir atvinnurekendur, sem sækjast eftir einræði peningavaldsins í atvinnulífi Íslendinga, skyldu verða ofan á í atvinnurekendastétt, mundi það verða íslenzku þjóðinni í heild og atvinnurekendum ekki sízt til óbætanlegs tjóns. Við vitum einnig, að rekinn hefur verið harður áróður í bændastétt fyrir því, að bændur tækju höndum saman við stríðsgróðavaldið í kaupstöðunum til þess að leggja verklýðshreyfinguna að velli. Ef þau öfl, sem slíka stefnu framkvæma, - undir hvað yfirskini sem það svo er, ráða fyrir bændum nú, þá væri þar með gengið í berhögg við vilja og hagsmuni sveitaalþýðunnar á Íslandi. Það er trú mín, að jafnvel þótt afturhaldsöflin yrðu ofan á í báðum þessum stéttum, þá mundu þau í fyrsta lagi ekki vera nógu sterk til þess að geta framkvæmt kúgunarpólitík sína, og í öðru lagi, þá mundi einvörðungu hljótast af því bölvun fyrir þjóðina, ef þau megnuðu nú að framkvæma það, sem þeim mistókst 1942. Afleiðingin af því, að þessi leið yrði reynd í alvöru, mundi því verða langvinn og dýr hjaðningavíg, sem enginn okkar veit nú, hvernig lyki. Hinn möguleikinn, ef eigi tækist eining um athafnasama framfarastjórn nú, væri það, að alþýðan í landinu og öll þau öfl, hvar í flokkum sem þau standa, sem vilja til hins ýtrasta reyna að tryggja núverandi lífsafkomu almennings, nái þeim pólitísku völdum í kosningum í haust, sem til þyrfti til að framkvæma slíka framfarastefnuskrá. Það er ekki á mínu færi að segja, hvort slíkt væri hægt nú í haust, það er á valdi kjósendanna að ákveða það. Og svo mikið er víst, - þau öfl, sem ekki vilja einingu nú, mundu vafalaust geta gert alla slíka framkvæmd mjög erfiða, þótt það tækist að ná pólitískum meiri hluta á þingi, er framkvæma vildi þessa stefnu. En hitt liggur í augum uppi, að takist engin eining nú þessa dagana um slíka stjórnarmyndun, er ég hef lýst, þá mun Sósfl. beita öllum áhrifum sínum til þess að knýja fram kosningar nú strax og treysta á þjóðina að leysa með sköpun nýs þingmeirihluta þau vandamál, sem þetta þing hefði gefizt upp við eða ætlað að leysa til hins verra. Sósfl. mun þá heita á öll verklýðssamtökin í landinu, öll samtök launþega og alþýðu manna, öll framfaraöfl í bænda- og atvinnurekendastétt að fylkja sér saman til þess að reyna að ná þeim þingstyrk, er þyrfti til að geta framkvæmt hana í baráttu við þau öfl, sem hefðu hindrað einingu nú. Þriðji möguleikinn: að láta núverandi stjórn sitja og ekkert gerast á neinu sviði, er ekki til. Mun allt í senn þrotið: þolinmæði þingsins að sitja með svona stjórn, þolinmæði stj. að fást við slíkt þing - og þolinmæði þjóðarinnar gagnvart slíkri stjórn og slíku þingi. Það var hægt að una þessu ófremdarástandi, meðan sameina þurfti þjóðina um lýðveldisstofnunina og við sósíalistar, - en okkur hefur þessi stjórn verið fjandsamlegust, - létum okkur setu hennar lynda, unz það mál var komið í höfn. - En nú munum við næstu daga leggja fram vantraust á hana til þess að fá úr því skorið, hvaða flokkar vilji taka ábyrgð á þessu ástandi lengur, ef þá stj. segir ekki sjálf af sér, er hún sér undirtektir þær, er þetta frv. hennar nú vonandi fær. Það verður ekki ráðið fram úr dýrtíðarmálinu nema til stórtjóns fyrir þjóðina, ef það á að höggva á hnútinn með sverði nýrra þrælalaga í stað þess að leysa hann með allsherjarsamstarfi. Þrátt fyrir það kapp, sem nú einkennir höfuðstéttir þjóðfélagsins í afstöðu þeirra hver til annarrar, þá er það sannfæring okkar, að þjóðarheildinni yrði það fagnaðarefni, ef Alþ. gæti nú komið sér saman um að leysa málin með samstarfi. Eigi kappið ekki að leiða til nýrra hjaðningavíga, þá verður forsjáin að koma frá Alþ. Við sósíalistar erum reiðubúnir til að berjast, nú sem fyrr, - berjast af kappi, ef þess gerist þörf, og draga hvergi af okkur. En okkur er ljóst, að aldrei hefur íslenzka þjóðin sem heild átt eins mikið undir því, að eining og samstarf gæti komizt á, - aldrei hefur innanlandsfriður verið henni jafndýrmætur og nú. Og þess vegna vonum við, að þetta þing beri gæfu til þess næstu daga að skapa það jákvæða samstarf um djarfa framfarapólitík, sem þjóðin áreiðanlega þráir.

Forseti (JörB): Hv. 2. þm. Reykv. hefur lokið máli sínu. Þá tekur til máls hv.þm. A-Húnv. og talar af hálfu Sjálfstfl.

Emil Jónsson Ég vil fyrst með nokkrum orðum gera grein fyrir, hvernig frv. það, sem hér liggur fyrir, ber að. Með bréfi dags. 30. f. m., mótteknu rétt um það leyti, sem Alþ. var að koma saman, var flokkunum sent frv. þetta sem algert trúnaðarmál til athugunar. Óskað var eftir, að svör flokkanna væru komin ríkisstj. í hendur eigi síðar en 10. þ. m. Virtist því mega álíta, að flokkarnir hefðu málið til athugunar þessa tíu daga og að ríkisstj. mundi að þessum tíma liðnum taka til athugunar svör flokkanna. En þetta fór á annan veg. Áður en kunnugt var um svar flokkanna, er málinu útbýtt á Alþ., eins og engra till. hefði verið leitað, 5. þ. m. að ég ætla, og útvarpsumr. ákveðnar, einnig áður en svörin komu. Nú vil ég spyrja hæstv.ríkisstj., hvort hún álíti, að svona vinnubrögð séu vænleg til góðs árangurs í svo stóru máli? En þetta er því miður ekkert nýtt. Hæstv. ríkisstj. hefur viðhaft þessi vinnubrögð oft áður eða svipuð. Hún ákveður að fara sínar leiðir, hvað sem flokkunum líður og án samráðs við þá, og því fer oft sem fer, að árangurinn verður lítill eða enginn. Ef einhver alvara hefði fylgt, hefði vitanlega átt að reyna samvinnu við flokkana, gera a. m. k. tilraunina alvarlegar en hér hefur verið gert og sjá svo til, hver útkoman yrði. Þetta er um formshlið málsins. Enda þótt það hafi oft verið gert áður, bæði af mér og öðrum, í útvarpi og annars staðar, tel ég vera nauðsynlegt að rifja upp fyrir sér í upphafi í mjög stórum dráttum gang dýrtíðarmálanna í heild til þess að geta betur gert sér grein fyrir, hvaða ráð hafa verið ráðin í þessum málum, hvaðan þau hafa komið og hvernig þau hafa reynzt. Ef við hverfum aftur til ársins 1939, finnum við fyrstu aðgerðirnar: 1) Hlutfallið milli kaupgjalds láglaunaðra verkamanna og verðlags landbúnaðarafurða var sett fast, eins og það var þá, 2) húsaleigan var fest, 3) verðlagseftirlitið skerpt og 4) bönnuð hækkun á útlánsvöxtum banka. Árið 1940 voru tengslin slitin, sem bundin höfðu verið milli kaupgjalds og verðlags landbúnaðarafurða. Árið 1941 fékk ríkisstj. þáverandi heimild til: 1) að lækka tolla á nauðsynjavörum og jafnvel fella þá niður með öllu af sumum vörutegundum, 2) að ákveða farmgjald af vörum, 3) verja fé úr ríkissjóði til uppbóta, styrktar og verðjöfnunar, 4) að innheimta ýmsar aukatekjur í þessu skyni. Þessar heimildir notaði ríkisstj. ekki nema að litlu leyti, og þó of seint, og dýrtíðin hélt áfram að vaxa. Síðari hluta þessa árs bar Alþfl. fram sínar till.: 1) Samræming verðlagseftirlits hjá einum aðila og skyldi taka til innlendra jafnt sem erlendra vara, 2) fastari grundvöll fyrir verðlagseftirlitið að starfa á, 3) afnám tolla á ýmsum nauðsynjavörutegundum, 4) lækkun farmgjalda, 5) stofnun dýrtíðarsjóðs o. fl. Á þessu haustþingi 1941 gerðist þó ekkert jákvætt, og hvorki þessar till. né aðrar náðu fram að ganga. Um áramótin 1941 og 1942 gerðust aftur þeir atburðir, sem öllum eru enn í fersku minni, þegar gerðardómsl. voru sett og stjórnarsamvinnan rofnaði. Síðustu aðgerðir af hálfu Alþ. eru svo breyt. á dýrtíðarl. 1943, þar sem nefnd sex manna er falið að ákveða hlutfallið milli kaupgjalds og verðlags, og ákvæðin um að greiða úr ríkissjóði það, sem á vantar, að bændur fái fyrir framleiðslu sína það verð, sem sex manna n. lagði grundvöllinn að og Hagstofan síðan reiknar út. Þetta er í stuttu máli annáll þess, sem gerzt hefur í dýrtíðarmálunum frá ársbyrjun 1939 og til þessa dags. Afstaða Alþfl. til þessara mála hefur alla tíð verið í meginatriðum hin sama og kemur fram í till. þeim, sem bornar voru fram í frv.formi 1941 og áður er lauslega getið. Alþfl. átti þátt í, að húsaleigul. voru sett 1939, og má fullyrða, að þau hafi í aðalatriðum náð tilgangi sínum. Þó að þau í einstöku tilfellum komi óþægilega við og séu erfið í framkvæmd, hefur þó með þeim tekizt að hafa mjög veruleg áhrif í þá átt, sem til var stofnað, að halda dýrtíðinni niðri, - eða hvernig ætli húsaleiga væri í Reykjavík og reyndar víðar nú, ef hömlur hefðu ekki verið á hana lagðar? Þá hefur flokkurinn ávallt haldið því fram, að réttlátast væri að binda verðlag landbúnaðarafurðanna við kaupgjald verkamanna, ef ætti að binda það á annað borð, í því hlutfalli, sem var á milli 1939, en ekki á þann hátt, sem gert var af sex manna n. Þetta hefur svo oft verið rætt og rökstutt af okkur, að ég hirði ekki um að fara frekar út í það hér. Hvað má svo af þessum aðgerðum læra? Hverjar hafa reynzt miður? Og hvernig verður stefnan bezt mörkuð í framtíðinni út frá þeirri reynslu, sem fengizt hefur? Þessu er í raun og veru fljótsvarað. Húsaleigul., verðlagseftirlit, það sem það hefur náð, tollalækkanir og samræming á landbúnaðarafurðaverði og kaupgjaldi verkamanna, eins og það var bundið 1939, hefur yfirleitt verkað í rétta átt, eins og til var stofnað í upphafi. Gerðardómsl. reyndust afar illa, eins og Alþfl. sagði fyrir, enda voru þau fljótlega afnumin, eins og kunnugt er. Verðlagning sex manna n. á landbúnaðarafurðunum virðist einnig stefna út í hreinar ógöngur, eins og Alþfl. hefur einnig sagt fyrir, og það svo, að hæstv.ríkisstj. hefur séð þann kost vænstan að koma hér fram með brtt. í því efni. Enda mun nú komið svo, að greiðslur úr ríkissjóði til uppbótar á það verð, sem þessar vörur eru nú seldar fyrir, munu nema um 22-25 millj. kr. á ári, og þegar enn bætist við um 10% hækkun, er sýnt, að annað hvort verður að ske: verðlagið og þar með vísitalan að hækka sem því svarar með þeim eftirköstum, sem það nú kann að hafa, eða greiðslurnar úr ríkissjóði verða að hækka sem þessu nemur til viðbótar við þær 22–25 millj. kr., sem þegar eru greiddar, og það er bersýnilega ríkissjóði ofviða með öllu, sjálfsagt nógu erfitt að standa undir þessum gjöldum, eins og er. Þetta er orsökin til þess, að frv. ríkisstj. er nú fram komið, og er í sjálfu sér bein viðurkenning á því, að þetta sexmannanefndar-fyrirkomulag er þjóðinnni ofvaxin byrði. En svo kemur það merkilegasta af öllu: Hvernig hæstv.ríkisstj. hyggst að kippa þessu í lag, því að um efnishlið frv. þess, er hér liggur fyrir, er það í stuttu máli að segja, að þar er stungið upp á að fara þá einu leið í dýrtíðarmálunum, sem þegar hefur sýnt sig að vera ófær. Það er búið að reyna þessa leið eða svipaða, og það var hætt við hana aftur, vegna þess að hún reyndist þeim, sem fyrst prófuðu hana, alófær, fyrir utan allt annað, sem segja má um hana. Höfuðstefna frv. er nefnilega sú að ákveða með l., hvert kaupgjald skuli vera í landinu, og ákveða þetta einhliða án viðræðna við þann aðilann, sem við þetta fyrirkomulag á að búa. Þetta var reynt með setningu gerðardómsl. um áramótin 1941 og 1942, og allir muna, hvernig þeirri tilraun lauk. Sams konar eða svipaða aðferð er gert ráð fyrir að viðhafa um verð landbúnaðarafurðanna. Ég hélt satt að segja, að hverjum heilskyggnum manni ætti að vera ljóst, að þessa leið er ekki hægt að fara aftur. Það eru engar minnstu líkur til þess, að svona tilraun mundi reiða öðruvísi af nú en þá. Þegar af þessari ástæðu er óþarft að rekja efni frv. miklu nánar, enda hafa þeir gert það nokkuð, sem talað hafa hér á undan mér. - Eitt aðalákvæði frv. er, að kaup skuli lækka um 10% frá því, sem nú er, eins og segir í 3. gr. frv.: „Frá byrjun næsta mánaðar eftir gildistöku laga þessara, skulu laun eða kaup fyrir hvaða starf, sem vera skal, eða annað, sem dýrtíðaruppbót hefur verið greidd af, reiknuð með aðeins 90% af gildandi framfærsluvísitölu, þó aldrei af hærri vísitölu en 270 stig, sbr. 2. gr. Næsta mánuð á eftir skal reiknað með 90% af gildandi vísitölu og þar til öðruvísi kann að verða ákveðið.“ Þetta þýðir, að rúmum mánuði eftir, að l. ganga í gildi, verður allt kaupgjald lækkað um 10%, og þessi lækkun getur orðið meiri, ef vísitalan fer yfir 270, því að aldrei skal reikna af hærri vísitölu en 270 stigum. Enn fremur er ákveðið, að á grunnkaupshækkanir, sem eiga sér stað á tímabilinu 1. sept. 1944–1. júlí 1945, skuli enga grunnkaupshækkun greiða. Af þessu mundi t. d. leiða það, að félög, sem nýlega hefðu fengið einhverja hækkun á kaupi sínu fyrir 1. sept., mundu fá 90% vísitöluhækkun á hana, en hin ekkert, sem hækkunina hafa fengið eftir þann tíma eða eru að fá hana nú, kannske til samræmingar við hina, sem áður höfðu hækkað. Þetta ósamræmi er líka beinlínis stórhættulegt, því að það ýtir undir alls konar skæruhernað, en það fyrirbrigði álít ég einna hættulegast fyrir hvort tveggja í senn, heilbrigt atvinnulíf í landinu og raunhæfa verkalýðsbaráttu. Hann skapar óvissu, glundroða og upplausn, sem engum er til gagns, þegar til lengdar lætur, en öllum til ills. Að þessi leið sé opin, leiðir af því, að í frv. er grunnkaupshækkun þó hvergi bönnuð, og að hún verði notuð, hefur reynslan sýnt á tíma gerðardómsl. Allt í allt má segja, að þessi einhliða ákvörðun kaupgjaldsins sé leið, sem ekki komi til greina, nema stórkostleg vá sé fyrir dyrum og engin önnur leið til úr ógöngunum. Nú má að vísu segja, að hér sé voði á ferðum fyrir þjóðfélagið, ef svo heldur áfram til lengdar sem nú horfir í dýrtíðarmálunum, en ég vil á hinn bóginn halda því fram, að ekki hafi verið reyndar til hlítar aðrar leiðir, sem aðgengilegri eru og ég mun minnast á síðar. Af þessum ástæðum get ég ekki fylgt frv., og vegna þess grundvallarmismunar, sem er á milli skoðunar okkar Alþýðuflokksmanna á því, hvernig leysa beri málið, og stefnu þeirrar, er í frv. kemur fram, geri ég tæpast ráð fyrir, að því verði breytt í það horf, að við getum við unað. Um önnur atriði frv., verðlagningu landbúnaðarvaranna og eignaraukaskattinn, er það að segja, að fyrra atriðið er bundið við launaákvæðin og verður því ekki tekið upp sjálfstætt og síðara atriðið, eignarskatturinn, heyrir eiginlega ekki þessu máli til beinlínis og virðist tekið upp til þess eins, að samræmi nokkurt verði í meðferðinni á eignamönnum, launþegum og bændum, og er út af fyrir sig ekki nema gott um það að segja. Reyndar er ég hræddur um, að ef ákvæðin um eignaraukaskattinn yrðu lögfest eins og þau eru í frv., yrði framkvæmd þeirra l. talsverðum erfiðleikum bundin, en ég tel þýðingarlaust að ræða það á þessu stigi málsins. Þá verður þeirri spurningu auðvitað varpað fram: Hvað er hægt að gera? Eða er ekkert hægt að gera? Þessari spurningu vildi ég svara á þá leið, að ég tel miklar líkur fyrir því, að leið í þessum málum, sem ég vil kalla samningsleið, sé ekki útilokuð og hana beri að reyna, a. m. k. áður en farið er inn á þær brautir, sem í frv. eru markaðar og næstum með óyggjandi vissu er hægt að gera ráð fyrir, að leiði til sundurlyndis og skæruhernaðar og nái þar að auki ekki tilgangi sínum. Þetta úrræði, sem hér er tæpt á, er í meginatriðum á þá leið, að leitazt verði við með samningum við hlutaðeigandi aðila, þ. e. Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendafélagið annars vegar og bændur hins vegar, að fá bæði verðlag landbúnaðarafurða og kaupgjald í meginatriðum fest á núverandi grundvelli og samið um, að þetta gildi í 1–2 ár. Eru nokkrar líkur til, að þetta takist? Þýðir nokkuð að tala um þetta? - spyrja menn. Og ef svo er, hvernig stendur á, að þetta hefur ekki verið reynt fyrr? - Þessu er aftur því til að svara, að það er ekkert leyndarmál lengur, að viðræður hafa farið fram milli flokkanna allra um möguleika á myndun fjögurra flokka samstjórnar. Eitt af þeim málum, sem þar þarf fyrst að leysa á viðunandi hátt, er einmitt þetta mál, því að engin stj. getur setið með því, að allt fari fram eins og gert hefur hingað til. Í þessum umr. hefur komið fram, að leita þurfi þessara aðila til viðtals á þeim grundvelli, sem nefndur er hér að ofan, og þessu hefur verið vel tekið, fyrst af flokkunum öllum og síðan af aðilum þeim, sem náðst hefur til. Stjórn Alþýðusambands Íslands hefur lýst yfir því, að hún sé fyrir sitt leyti meðmælt því, að gerðir verði heildarsamningar um kaup og kjör til tveggja ára í meginatriðum á grundvelli núverandi samninga stéttarfélaganna með nauðsynlegum lagfæringum kaups og kjara á hinum ýmsu stöðum og starfsgreinum, og að hún væri reiðubúin til að hefja viðræður við fulltrúa atvinnurekenda um þetta efni og leita umboðs sambandsfélaganna til samninga, ef líkur eru til, að samkomulag náist, enda verði um leið samkomulag um verð landbúnaðarafurða í sanngjörnu hlutfalli við almenn launakjör á grundvelli þess verðs, sem verið hefur undanfarið, og gerðar ráðstafanir til að tryggja stöðuga atvinnu og fyrirbyggja atvinnuleysi með öllu eftir nánara samkomulagi um þessi atriði o. fl. Vinnuveitendafélag Íslands hefur einnig fyrir sitt leyti lýst sig samþykkt viðræðum um þetta efni, og þær hafa verið hafnar fyrir atbeina þingflokkanna. Ég þarf ekki að lýsa því, hversu geysiþýðingarmikið atriði það væri fyrir þjóðfélagið í heild, ef þessir samningar gætu tekizt, verðlagið og kaupið yrði fest um ákveðið tímabil, segjum 1–2 ár. Vinnufriður og festa fengist í allar framkvæmdir. Flokkarnir hafa allir lýst sig fylgjandi þessari tilraun, eins og áður er sagt, svo að enn þá ætti a. m. k. að vera von um, að þetta mætti takast. Þetta mundi þýða, ef samningar takast á þessum grundvelli, að samið yrði í meginatriðum á þann hátt, sem samkomulag hefur orðið um síðast hjá stéttafélögunum, og samræmt hjá hinum, sem ósamið eiga. Að vísu eru alltaf til ævintýramenn, sem annaðhvort enga samninga vilja eða þá a. m. k. hlíta ekki því, sem bezt þekkist annars staðar, en þess er að vænta, að atvinnuöryggi og trygging fyrir því óskertu, sem þannig fæst, vegi þyngra á næstunni hjá verkamönnum og launþegum, vel flestum, en ævintýrapólitík, sem fyrr eða síðar leiðir til glundroða og ófarnaðar. Í frv. ríkisstj. er farið fram á lækkun á kaupgjaldinu, og þær raddir munu áreiðanlega heyrast háværari mjög bráðlega, sem lækkunar krefjast. En á meðan ástandið helzt í atvinnumálum okkar svipað og nú og aðalútflutningsvörurnar er hægt að framleiða með núverandi tilkostnaði, væri vænlegra til árangurs að reyna fyrst að stöðva hækkanirnar og festa verðlagið í því formi, sem það er, meðan verið er að bíða eftir að sjá, hvernig hlutunum verður skipað í heiminum að stríði loknu, en sá tími er nú vonandi ekki langt undan. Ef leysa á þessi mál með samkomulagi við aðila, - og það er sú eina heilbrigða og varanlega lausn, sem til greina kemur að mínu áliti, - verður áreiðanlega að halda sér við festingu með lagfæringum til samræmis, en ekki við lækkun. Um möguleikana til að ná samkomulagi um svipaða festingu á landbúnaðarvöruverðinu, eins og hér hefur verið nefnd viðvíkjandi kaupinu, skal ég ekkert segja með vissu, en ekki fyndist mér óhugsandi, að svipuðum árangri væri hægt að ná þar og það af þessum ástæðum: 1. Ríkssjóður getur ekki hækkað meðgjöfina með þessum vörum úr þeim 22–25 millj. kr., sem nú eru greiddar, og veruleg hækkun á verðinu nú mundi koma af stað nýjum glundroða. 2. Verðlagningin og verðtryggingin samkv. útreikningi sex manna n. gildir aðeins, „meðan núverandi ófriðarástand helzt“, en fellur niður að því breyttu eða loknu. Væri því mikið öryggi fyrir bændur að fá tryggingu fyrir sama verði 1–2 ár eða jafnlengi og kaupsamningar eru ákveðnir. 3. Það hefur komið í ljós af útreikningum hagstofunnar, að um skeið hefur verðlag landbúnaðarafurða verið tiltölulega miklu hærra en það hefði átt að vera, jafnvel samkv. útreikningi sex manna n., að vísu áður en hann gekk í gildi, og gefur það tilefni til að ætla, að einhver tilslökun á verðinu nú ætti þess vegna að geta orðið auðveldari en ella. Ég vil því ætla, að á þessu sviði, landbúnaðarvöruverðinu, sem raunar hefur mest áhrif á framfærsluvísitöluna af öllu, séu einnig möguleikar til samkomulags á þeim grundvelli, sem ég hef hér minnzt á. Af öllu þessu vil ég svo draga þá ályktun, að hæstv.ríkisstj. sé á rangri braut með frv. sitt, þar sem í meginatriðum er farið inn á að lögbjóða kauplækkun; hin aðferðin sé réttari og vænlegri til varanlegs árangurs, að ná samningum um að festa það, sem er, fyrst um sinn, á meðan séð er, hverja stefnu og hverja þróun atvinnuvegir okkar geta tekið í nánustu framtíð.

Forseti (JörB): Hv. þm. A-Húnv. lauk máli sínu, og tekur þá til máls hv.þm. Hafnf. og talar af hálfu Alþfl.

Jón Pálmason Herra forseti. - Einhver allra vandasömustu og viðkvæmustu deilumál, sem borið hefur að höndum á síðari tímum, eru hin svonefndu dýrtíðarmál, þetta veigamikla styrjaldarfyrirbrigði. Hjá íslenzku þjóðinni er á þessum málum gerólíkur svipur því sem verið hefur og er hjá flestum öðrum þjóðum veraldarinnar. Víðast meðal annarra þjóða hefur verið stríðsástand, sem hefur orsakað það, að allri orku hefur þurft að beita að sókn og vörn í stríði eða baráttu gegn ófyrirleitnum erlendum yfirgangi. Launum og verðlagi hefur þess vegna verið tiltölulega auðvelt að halda í skefjum. Fjármagnið hefur farið í stríðskostnað víðast hvar, og því hafa viðkomandi þjóðir þurft að takmarka öll lífsþægindi. Hjá okkur hefur hamingjan verið það gjöful, að þjóð okkar hefur losnað við að taka þátt í stríði, þótt hingað hafi flutzt fjölmennar hersveitir annarra þjóða. En stríðið hefur orsakað gerbreytingu í fjárhags- og atvinnumálum okkar fátæka og fámenna lands. Fjárfúlgur, áður óþekktar á okkar mælikvarða, hafa streymt í hendur þjóðarinnar, að nokkru leyti á kostnað þjóðlegra menningarverðmæta og innlendrar atvinnu, en að öðru leyti sem hreinn vinningur í happdrætti stríðsins. Eins og kunnugt er, hefur þetta orsakað mikla verðbólgu og launahækkun, sem ríkisvaldið hefur ekki getað stöðvað vegna samkeppninnar um vörur og vinnukraft. Stéttir og einstaklingar hafa háð kapphlaup um hinn stopula stundargróða, eins og fátækir og matarlitlir menn um óvænt höpp á hvalfjöru. Allir vita, að aldan líður hjá og höppin berast burtu, ef eigi eru strax handfest. En hættan fyrir atvinnuvegi landsins er á næstu grösum vegna hins gífurlega rekstrarkostnaðar, sem ólgan hefur valdið. Alþ. hefur ekki tekizt að undanförnu að taka þessi mál föstum tökum, að nokkru leyti vegna ágreinings flokka, en þó einkum vegna þess, að vilja þjóðarinnar hefur skort til að fylgja harðtækni á þessu sviði, sem meðfram er sprottið af hinni miklu og vel borguðu atvinnu hjá herjunum í landinu. Þess vegna hefur verðlag og kaupgjald hækkað á víxl. Þessi mál eru vandasöm og viðkvæm vegna þess, að hagsmunir og réttindi stétta og einstaklinga rekast á. Eins hagur er annars tjón í svipinn, þó að allir hafi sameiginlegra hagsmuna að gæta vegna framtíðarinnar að koma í veg fyrir framhald á kapphlaupinu. Hæstv. fjmrh. sagði hér áðan, að flokkarnir væru búnir að hafa þessi mál með höndum í tvö ár án þess að gera neitt. Náttúrlega hafa flokkar og ríkisheild haft þau til athugunar í fjögur ár og núv. ríkisstj. í tvö ár. Hún tók að sér að stjórna landinu bak við Alþ. og lofaði sérstaklega að koma þessum málum í rétt horf. - Ráðh. var að hæla stj. fyrir að hafa haldið verðvísitölunni óbreyttri á þessum tíma, en hann komst í nokkuð mikla mótsögn við sjálfan sig, þegar hann var líka að lýsa því óhófsverði, sem hér er orðið á iðnaðarvörum, veiðarfærum o. fl., jafnframt því sem hann nefndi þann kunna sannleika, að vísitalan er nú raunverulega um 300 stig, þótt henni sé haldið niðri með fjárframlögum ríkissjóðs. Það er kunnugt, að frá upphafi hefur verið og er enn aðeins um tvær leiðir að ræða í dýrtíðarmálunum, sem vit er í. Önnur er sú að semja friðsamlega milli aðila, milli framleiðenda og launþega og fulltrúa þeirra innan og utan þings. Hin er sú að ákveða allsherjarlögfestingu, er byggð sé á fullu réttlæti. Hæstv. ríkisstj. hefur hvoruga þessa leið reynt. Með því frv., sem hér er til fyrstu umr., er hún á sömu villigötum sem hún hefur áður verið, með því að flytja till. um hálfgerða lögfestingu, sem hvorki er byggð á réttlæti né er líkleg til að ná tilgangi sínum. Aðferðin í þetta sinn er næsta furðuleg. Ríkisstj. og almenningur veit, að umboðsmenn þingflokkanna hafa undanfarnar vikur verið að reyna samninga um friðsamlega lausn þessara mála. Hvort þeir takast, er enn í óvissu. En þegar þingið kom saman 2. þ. m., er lagt fyrir þingflokkana bréf frá stj. með þeim till., sem þetta frv. felur í sér, og beðið um svar fyrir 10. þ. m. Á næsta þingfundi, þann 4. þ. m., er till. kastað inn í þingið í frv.formi og heimtaðar útvarpsumr., áður en fresturinn er liðinn. Á þeim hefur nú að vísu orðið nokkur bið. Allt þetta bendir í þá átt, að þessar útvarpsumr. séu stofnaðar til þess að etja fulltrúum þingflokkanna út í deilur til að koma í veg fyrir friðsamlega samvinnu, er yrði stj. að bana. Við þessu væri ekkert að segja, þótt aðferðin sé óvanaleg, ef það lagafrv., sem um er að ræða, væri viturlegt og aðgengilegt. Þessu er því miður ekki að heilsa, og skal ég nú færa nokkur rök að því áliti. Samkv. 1. gr. frv. á að verðleggja landbúnaðarafurðir 10% lægra frá 15. þ. m. en lög standa til samkv. útreikningi Hagstofunnar. Eftir sömu gr. er ríkisstj. heimilt að halda núverandi verðlagi óbreyttu með ríkisframlagi til næstu áramóta, en þá skal milligjöfinni hætt eftir frv. að dæma. Samkv. 2. gr. skal engin dýrtíðaruppbót greidd af hærri vísitölu en 270. Eftir 3. gr. skal greiða 95% þeirrar dýrtíðaruppbótar fyrsta mánuðinn, sem l. gilda. Annan mánuðinn og þar til öðruvísi verður ákveðið, skal greiða 90% af hinni ákveðnu dýrtíðaruppbót, sem er að hámarki miðuð við vísitöluna 270, og þar eru grunnlaun auðvitað í. 4. gr. frv. hljóðar þannig: „Fari framfærsluvísitala yfir 270 stig, skal verð landbúnaðarafurða til framleiðenda lækka í sömu hlutföllum og dýrtíðaruppbót skerðist vegna hámarksskuldbindingar vísitölu í sambandi við kaupgreiðslur; sbr. 2. gr.“ Í 5. gr. segir svo, að enga dýrtíðaruppbót skuli greiða af kauphækkunum, sem verða á tímabilinu 1. sept. 1944 til 1. júlí 1945. Hvað þýða nú þessi ákvæði? í fyrsta lagi það, að dýrtíðaruppbót er lögfest með hámarki og takmörkun, en engin bönd eru á hækkun grunnlauna eða launadeilum. Kaupkröfur og vinnustöðvanir eru heimilar eftir sem áður. Hæstv. ráðh. taldi nú, að hann gæti fallizt á að setja á þetta frekari bönd, en auðvitað hljótum við hér að ræða þetta frv. eins og það liggur fyrir. Lögbindingin gildir að fullu fyrir fastlaunaða menn, en ekki aðra og verður að því leyti ósanngjörn í framkvæmdinni. Ef vísitalan væri t. d. 300, fengju þeir greiðslu miðað við 243 stig annan mánuðinn, sem lögin giltu. En þetta miðar ekki að því að sætta eða setja niður þau verkföll, sem nú eru, heldur er miklu hættara við hatrömmum launadeilum eftir en áður, og gefur ræða síðasta ræðumanns (EOl) nokkra hugmynd um það efni. Grunnkaupshækkanir mundu því koma í stað dýrtíðaruppbótanna. Á afurðasölu og tekjum okkar bændanna er tekið heldur öðrum tökum. Þar er dyrunum lokað að fullu. Fyrsta bandið er það að verðleggja vöruna frá 15. þ. m. 10% lægra en lög standa til. Þetta er vara, sem búið er að framleiða með þeim hækkaða tilkostnaði, sem þekktur er og reiknað hefur verið með. Að lækkunin verði borguð með lækkuðum tilkostnaði vegna þessa frv., er ekki einungis óvíst, heldur ólíklegt. Kaupgjald getur staðið í stað, meiri líkur þó, að það hækki, ef frv. þetta yrði samþ. Þetta ákvæði er þó mest í samræmi við frv. að öðru leyti, og við bændur vitum fyrir fram, hvað það gildir. Það er 77,6 aura á hvert kjötkg., 13,4 aura á mjólkurlítra og 11,60 kr. á kartöflutunnuna. - En það er heldur meira blóð í kúnni. Eins og stendur, eru landbúnaðarafurðir lækkaðar í verði til neytenda um 20,7 vísitölustig, eftir því sem Hagstofan gefur upp, - kjöt sem svarar 9,1 stigi, mjólk 5,7 stigum og kartöflur sem svarar 5,9 stigum. - Þessu á að hætta á næsta nýári, en vörurnar mega ekki hækka til neytenda; sem þýðir tilsvarandi lækkun til framleiðenda. Þetta er af því, að þá mundi vísitalan hækka um 20,7 stig, sem allt yrði fyrir ofan 270, og samkv. hinni makalausu 4. gr. frv. á öll skerðing á launum, vegna þess að vísitalan fer yfir 270, að borgast launþegum með tilsvarandi lækkun á landbúnaðarvörum. Að öll hækkunin yrði fyrir ofan 270, ef útsöluverðið yrði hækkað sem svarar ríkisframlaginu, þegar því er hætt á nýári, er augljóst mál. Vísitalan er nú 266 stig, og sú hækkun, sem orðin er á kartöflum að fráteknu ríkisframlaginu, gildir 5½ vísitölustig. Að nokkrar vörur hafi lækkað síðasta mánuðinn, er ekki vitað, og þá er vísitalan komin upp í 271–2 stig og verður það frá 1. þ. m. Væri ríkisframlaginu hætt nú þegar og landbúnaðarvörurnar verðlagðar lögum samkv., þá væri vísitalan nú full 300 stig. Ef frv. ríkisstj. væri lögfest, þá ættu landbúnaðarafurðir að lækka til framleiðenda á næsta nýári frá lögboðnu verði sem svarar 20,7 vísitölustigum fyrir utan þau 10%, sem rætt er um í 1. gr. frv. Það gildir um 28% á kjöti og 12% á mjólk miðað við útsöluverð. En það er ekki þar með búið. Ef vísitalan ætti að hækka af öðrum ástæðum, t. d. hækkuðu verði aðfluttrar vöru, þá yrði sú hækkun þrátt fyrir þessi 1. ofan við 270, og þá ættu launþegarnir að fá hana greidda með tilsvarandi lækkun á landbúnaðarafurðum samkv. 4. gr. frv. Eins og áður er sagt, eru litlar eða engar líkur til, að nokkur ákvæði þessa frv. hefðu í för með sér lækkaðan tilkostnað við landbúnað, svo að allt er þetta á eina leið: óréttlátt og mótsagnakennt. Það hefur nú oft verið rætt um það, að okkur bændum væri ekki alltaf gert hátt undir höfði, en ég minnist þess ekki nýlega, að stétt okkar hafi verið réttur slíkur löðrungur, sem hæstv.ríkisstj. gerir með þessu frv. Ég verð að segja það, að hann er ekki lítið vinsamlegur landbrh., sem er meðflm. að svona till. Ég held nú samt, að þetta sé ekki sprottið af illvilja í garð bændastéttarinnar, heldur hinu, að í þessari hæstv.ríkisstj. er enginn maður, sem hefur þekkingu eða skilning á landbúnaði og högum bændastéttarinnar. Þegar ríkisstj. flutti sitt fræga dýrtíðarfrv. á vetrarþinginu 1943, þá var eitt aðalatriði þess að þrengja kosti bænda með ósanngjarnri verðfestingu á afurðaverði. Þessu frv. fylgdi enginn þm. hér í þessari d. Það fór í ruslakörfuna, eins og hæfilegt var. En þá varð um það samkomulag fyrir forgöngu okkar í fjhn. að rannsaka, hvert væri hið rétta hlutfall milli kaupgjalds og verðlags landbúnaðarafurða. Skyldi niðurstaðan gilda sem lög til stríðsloka, ef samkomulag næðist milli fulltrúa bænda og launastétta. Þetta tókst, eins og kunnugt er, og mátti ætla, að þá væri fenginn réttur og eðlilegur grundvöllur til niðurfærslu á báða bóga. Deilunum átti að vera lokið. Báðir aðilar höfðu samþykkt útkomuna. En hæstv.ríkisstj. getur ekki unað þvílíku, jafnvel þótt ekki standi á bændum um niðurfærslu dýrtíðarinnar á réttlátan hátt. Það var auðheyrður tónninn í hæstv. fjmrh. hér áðan. Hann sagði meðal annars, að öll dýrtíðarhækkunin 1942 hefði stafað af hækkuðu verði landbúnaðarafurða. Þó vita allir, sem vilja vita, að áður en þær vörur voru hækkaðar, hafði kaupgjald og öll laun hækkað stórkostlega vegna æsinganna út af gerðardómsmálinu. Þá var ráðh. að harma það, hve sex manna n. samkomulagið hafði styrkt mikið aðstöðu bænda og valdið ríkisstj. miklum örðugleikum í dýrtíðarmálunum. Náttúrlega er það verra að níðast sérstaklega á bændum þessa vegna, af því að það kostar lögbrot. Það harmar ráðh. mjög. Fulltrúar bænda á búnaðarþingi hafa lýst þeim vilja að lækka afurðaverð í réttu hlutfalli, ef kaupgjald og annar tilkostnaður fengist lækkað. Ég hef ekki hitt einn einasta bónda, sem telur það ekki sjálfsagt mál. Margir þeirra mundu meira að segja vilja fórna án endurgjalds í lækkun einhverju af lögbundnu verðlagi, ef það gæti skapað fullan frið í þjóðfélaginu og tryggt atvinnuvegina framvegis. En að lækka afurðaverðið jafnstórkostlega og hér er lagt til, án þess að nokkrar líkur séu þess vegna fyrir lækkuðum tilkostnaði, er fjarlægt allri sanngirni. Þegar till. eru að öðru leyti þannig, að þær mundu verka sem olía í eld launabaráttunnar og valda því, að flóðalda stéttastríðsins mundi enn meira en áður streyma yfir alla bakka, þá þarf enginn að ætla, að hér séu till. til bóta. Slíkt og þvílíkt er ekki til að fjarlægja þá hættu, sem nú steðjar að atvinnulífi okkar. Ef fara skyldi út í lögfestingu til stöðvunar dýrtíðinni, þá verður sú lögfesting að byggjast á samræmi og réttlæti. Hún verður að vera heil, en ekki hálf. Með henni verður að leggja bann við atvinnustöðvun á öllum sviðum, og með henni verður að banna verðhækkun og grunnlaunahækkun o. s. frv. og láta gerðardóm skera úr ágreiningi. Það getur orðið, að stéttabaráttan og atvinnustöðvanirnar verði til þess að neyða Sjálfstfl. til að fylgja þvílíkri harðleikni og afdráttarlausum höftum. En hann mun aldrei gera slíkt nema sem neyðarúrræði. Flokkurinn hefur, eins og kunnugt er, verið með í tilraun, er gekk í þessa átt. Sú tilraun reyndist óframkvæmanleg þá, og ég býst við, að flokkur okkar leggi ekki út á þá braut aftur, fyrr en hann er sannfærður um, að öll sund séu lokuð til friðsamlegra samninga og sanngjarnra ráðstafana til að halda fjárhag okkar og atvinnulífi í sæmilegu horfi. Við höfum ekki lagt fram ákveðnar till. og ekki sett hnefann í borðið, af því að umboðsmenn okkar hafa talið það líklegra til friðsamlegs árangurs að leita samninga í kyrrþey um sæmilegar úrlausnir. Við vitum, að við erum sem stendur í minni hluta, ef andstæðingar okkar sameinast, og gerum allt, sem í okkar valdi stendur, til að bjarga því, sem bjargað verður, án þess að kasta okkur út í fjármálalega og atvinnulega borgarastyrjöld, sem ekki er hægt að vita, hvar endar. Vilji okkar og viðleitni miðar að því að sefa, en ekki æsa baráttuna milli stétta og einstaklinga. Friður í landi og frjálsræði í atvinnurekstri er takmark okkar. Horfurnar eru ískyggilegar sem stendur, vegna þess hve langt er gengið í verkföllum og launáhækkunarkröfum. Ef slíku heldur áfram, er ekki gott um friðsamlega starfsemi, en víst er það ekki nema betur rætist úr en útlit er á. Það er og víst, að þetta frv. óbreytt bætir ekki neitt úr. Þá skal ég víkja nokkuð að öðrum kafla þessa frv. hæstv.ríkisstj. Hann er um eignaraukaskatt og á víst að skoðast sem eins konar skrautblóm í hinu mislita túni. Þetta er ekki nýtt af nálinni, því að hæstv. stj. var í fyrra að basla við lögfestingu á svipuðum till. og hafði til þess fylgi nokkurra þm., sem láta sér vel líka, að atvinnurekendur landsins séu hart leiknir. Þetta náði þó ekki fram vegna harðrar andstöðu okkar sjálfstæðismanna, og frá okkar sjónarmiði hefur svipurinn ekkert fríkkað á þessu stjórnarbarni, þó að það rísi nú upp úr gröfinni. Eignarskattur hefur fram að þessu verið tiltölulega lágur í landinu og á að vera það. Tekjuskattur aftur á móti hefur verið og er gífurhár, og er það sanni nær, því að svo miklu leyti sem taka þarf fé til opinberra nota með beinum sköttum, þá er eðlilegt að miða við tekjur þær, sem skattþegnarnir hafa. Það kann að mega til sanns vegar færa, að þessi skattur sé ekki hættulegur, ef það væri tryggt, að ekki yrði haldið áfram á sömu braut, og hins vegar mætti færa rök að því, að með þessu mætti tryggja atvinnuvegina framvegis. Hvorugt þetta er fyrir hendi. Það er ýmislegt, sem veldur því, að þessi skattur mundi verða verulega ranglátur. Til þess að fá viðunandi grundvöll fyrir slíkum skatti þyrfti nákvæma rannsókn, sem framkvæmd væri alls staðar um landið og alveg hlutdrægnislaust. Það er mikið verk og vandasamt, sem taka mundi langan tíma. Margt af því, sem kallað er eignaraukning, er það ekki, og fleira kemur til greina. Við bændur álítum það enga eignaraukningu, þótt ærnar okkar, kýrnar og hrossin séu virt þreföldu eða fjórföldu verði frá því, sem var fyrir stríð. Það er heldur engin eignaraukning, þó að vörubirgðir verzlana, útgerðartæki og óseld framleiðsla sjávarútvegsmanna o. s. frv. sé reiknað með margföldu verði, og nýjar byggingar, sem nú hafa kostað 5 eða 6 sinnum meira en tilsvarandi hús fyrir stríð, eru líka vafasöm eignaraukning. Þess ber og að gæta, að eignaraukning í peningum er líka hæpin, þegar kaupmáttur krónunnar í innanlandsviðskiptum er ekki nema 10–20 % af því, sem var fyrir stríð. Á það má einnig minna gagnvart útgerðarfélögunum, að með skattal. 1940 var lögfestur réttur þeim til handa að fá bættan þann rekstrarhalla, sem þau biðu árin fyrir stríðið. Með þessu frv. er lagt til að svíkja þá löggjöf og leggja skatt á þetta fé sem eignaraukningu, fjórum árum eftir að þessi lög tóku gildi. Allt eru þetta vafalaust lítilsverðir smámunir í augum hæstv. ráðh., en þeir menn, sem hafa vilja til að byggja starf sitt á nokkurri sanngirni, telja allt þetta þess virði að taka það til greina. Um trygginguna, sem þessi skattur veitti atvinnuvegunum í framtíðinni, er það að segja, að hún virðist heldur vafasöm, enda er aðferðin nokkuð undarleg. Okkur bændum mundi finnast skrítin aðferð að fá fyrirskipun um að skera 10–20 % af ánum okkar eða kúnum og fá verðið í hendur Tryggingastofnun ríkisins til að tryggja framleiðslu okkar síðar. Svipað má segja um það að fyrirskipa útgerðarfélögunum að taka háar upphæðir af því, sem telst varasjóður eða önnur eign, en er fest í framleiðslutækjum, og verja því á þennan hátt. Með síðari málsgr. 10. gr. viðurkennir líka ríkisstj. veiluna í öllu þessu, þar sem hún ráðgerir allt að þriggja ára gjaldfrest á þessum skatti og jafnvel brottfall, ef eignaraukningin verður þá týnd, sem er ekki mjög ólíkleg tilgáta. Allt þetta gerir það að verkum, að þessi annar kafli virðist heldur lítil uppbót á fyrri hluta frv. Hér er um að ræða meingallað fordæmi, og framkvæmdin á till. er sjáanlega lítið hugsuð. Að öllu því athuguðu, sem ég hef nú tekið fram verð ég að segja, að ég held, að það þurfi verulega hugkvæmni til að semja frv., sem í væri öllu minna vit eða sanngirni en þessu, sem hér liggur fyrir. Ég hef ekki verið og er ekki sérstaklega bjartsýnn á velvilja eða vitsmuni sumra þingbræðra minna, en ég get varla hugsað mér, að nokkur þeirra vildi gerast til þess að samþ. þetta frv. óbreytt. Hvort samkomulag getur orðið um eitthvað annað til lausnar þeim vanda, sem fyrir liggur, er ekki enn víst. Það er sú þraut, sem stjórnmálaflokkarnir hafa verið að glíma við undanfarið - og eru enn að, og ekki enn séð, hversu þær tilraunir enda. Hæstv. ráðh. endaði með því að segja, að ríkisstj. mundi ekki standa svo fast á till. sínum, að hún væri ekki fús til að samþ. eða fallast á verulegar breyt. á frv. Þetta er út af fyrir sig gott, en mér virðist, að öllu eðlilegra hefði þá verið að gera þær athuganir hér á Alþ. áður, hvaða breyt. hefði verið mögulegt að fá samkomulag um, þar sem um svo vandasamt mál og flókið er að ræða, heldur en biðja um útvarpsumr. frammi fyrir alþjóð, áður en nokkuð er reynt í þessa átt. Ég held, að þessi aðferð hæstv.ríkisstj. bæti ekki að neinu leyti afstöðuna til úrlausnar þessa máls, sem kallar nú svo mjög að og nauðsynlegt er, að samvinna takist um. Ég má ekki vera að því að svara ýmsum aths. í ræðu síðasta ræðumanns (EOl), þó að margt mætti um þær segja, m. a. að þær 500 millj. kr., sem landið á í útlöndum, eru ekki eign ríkissjóðs, heldur einstakra manna og sparifé þjóðarinnar, sem ekki er hægt að reikna með að taka til þessa eða hins. Skal ég svo ekki fara lengra út í þá ræðu.

Forseti (JörB): Hv. þm. Hafnf. lauk ræðu sinni, og tekur þá til máls hv. 2. þm. S-M. og talar af hálfu Framsfl.

Eysteinn Jónsson Herra forseti. - Hinn 30. ágúst s. l. sendi ríkisstj. þingflokkunum bréf og frv. til l. um dýrtíðarráðstafnir og óskaði þess, að flokkarnir tilkynntu fyrir 10. sept., hver væri afstaða þeirra til frv. Engin grg. fylgdi frv. og engar upplýsingar. Í byrjun þingfunda í þessum mánuði lagði ríkisstj. frv. fyrir þ., og bjóst ég þá við, að því mundi af hálfu fjmrh. fylgja ýtarleg grg. um ástæður í dýrtíðarmálunum nú og áhrif þessa frv., ef að l. yrði. En þessi von brást alveg. Frv. fylgdu engar upplýsingar og í raun og veru engin grg. Hefði það þótt tíðindum sæta fyrir nokkrum árum, að hin flóknustu fjárhagsmál væru lögð fyrir Alþ. á þennan hátt. Fjmrh. hefur ekki átt frumkvæði að viðræðum milli ríkisstj. og þingflokkanna um málið eða tilraunum til sameiginlegrar lausnar. Er þetta ekki einsdæmi um vinnuaðferðir hæstv. fjmrh., en í algeru ósamræmi við þá starfshætti, sem annars hafa tíðkazt á Alþ. og líklegastir voru taldir til árangurs. Hefur það nánast verið venja núv. hæstv. fjmrh. að standa í bréfaskiptum við flokkana um mál sín, en reyna lítt viðræður. Getur hver og einn gert sér í hugarlund, hvort slík vinnubrögð séu líkleg til árangurs í hinum erfiðustu vandamálum, og þess vegna leyfi ég mér að finna að þessu nú. Ráðh. hefur nú í stað þess að leitast fyrir um samninga óskað eftir þessum útvarpsumr. Við því er ekki svo mikið að segja, þótt mörgum virðist ekki sérstök þörf kappræðna við 1. umr., ef ekki liti út fyrir, að hæstv. fjmrh. ætlaði að láta þær koma í staðinn fyrir samningstilraunir um lausn málsins. Má þó vera, að svo fari ekki sem á horfðist um það. Áður en ég vík að efni frv., þykir mér rétt og nauðsynlegt að rifja upp í stórum dráttum sögu hinna svokölluðu dýrtíðarmála og minna á, hvernig nú er ástatt í þessum efnum. Árið 1941 gerði Framsfl. tilraun til þess að fá samtök um stöðvun verðbólgunnar með lagasetningu um kaupgjald og verðlag í landinu og skattlagningu stríðsgróðans. Áður hafði verið gerð tilraun til þess að draga úr verðbólgunni með því að fá samþykkta löggjöf um niðurborgun dýrtíðar, en kaupgjaldi og verði innlendra vara væri þá ekki skipað með lögum. Sú tilraun kafnaði þegar í fæðingunni vegna þess, að sjálfstæðismennirnir í þjóðstjórninni vildu ekki gefa samþykki sitt til þess, að hún yrði reynd. Frv. Framsfl, um stöðvun dýrtíðarinnar var fellt á Alþ. haustið 1941. Ég benti þá á, að svo mundi fara, áður langt um liði, ef verðbólgan fengi að leika lausum hala, að þau mál yrðu komin í fullkomna sjálfheldu. Kaupgjaldið og verðlagið mundi hækka á víxl, þangað til ekkert samræmi væri lengur orðið milli verðlagsins á útflutningsvörunum og framleiðslukostnaðar í landinu. Jafnframt benti ég á, að kauphækkanir og verðhækkanir mundu éta hvor aðrar upp, þannig að ávinningur yrði harla lítill, þótt keppt yrði að hækkunum. Þá benti ég á, að verðbólgan mundi auka stórlega hvers konar brask og gróðabrall í landinu, en ræna þá, sem sparað hefðu fé saman. Þá gerði ég grein fyrir því, að vísitalan væri þannig fundin, að litlar eða engar líkur væru til þess, að kaupgjald og verðlag innan lands lækkaði aftur sjálfkrafa í hlutfalli við lækkun á erlendum vörum eða flutningsgjöldum, og byggði ég þetta á því, að vísitalan yrði, þegar verðbólgan hefði náð hámarki, að mestu leyti byggð upp af kaupgjaldi í landinu sjálfu og verðlagi innlendra vara. Þá gerði ég ráð fyrir, að verðbólgustefnan hlyti að leiða til þess, að ríkissjóður yrði févana í stríðslokin, þar sem útgjöld hans hlytu að fara stórkostlega hækkandi vegna verðbólgunnar, en hæpið, að tekjurnar hækkuðu að sama skapi. Ef menn litast nú um í landinu og athuga ástæður allar með stillingu, þá geta menn ekki hjá því komizt að viðurkenna, að aðvaranir um hættuna af verðbólgunni voru ekki út í bláinn, enda gat slíkt ekki átt sér stað, þar sem með öllum öðrum þjóðum höfðu samtök átt sér stað um að hindra eða draga úr verðbólgu og stríðsgróða. Um áramótin 1941–1942 virtust sjálfstæðismenn hafa skipt um skoðun á dýrtíðarmálunum. Það var auðséð, eins og raunar hafði verið haustið áður, að ný verðbólgualda var að skella yfir, enda þá þegar komið til verkfalla. Framsfl. sá, að það var þá þegar orðið erfiðara fyrir um stöðvun dýrtíðarinnar en verið hafði um haustið, en féllst þó á að gera samkomulag við sjálfstæðismenn um löggjöf í þessu skyni. Þeir flokkar, sem töldu sig hafa umboð fyrir verkalýðinn í landinu, snerust hart gegn þessari löggjöf, svo sem kunnugt er, og ekki hafði hún verið í gildi nema nokkra mánuði, þegar Sjálfstfl. snerist einnig gegn henni og efndi til samstarfs við verkalýðsflokkana í staðinn um kjördæmabreytingu og tvennar kosningar samsumars. Myndaði Sjálfstfl. stj. með hlutleysi kommúnista og Alþýðuflokksmanna, en sá stuðningur var því verði keyptur, að ekkert skyldi gert til þess að halda verðbólgunni í skefjum. Um þessar mundir hófst hinn svokallaði „smáskæruhernaður“ til kauphækkana, og var öllum lokum slegið frá í dýrtíðarmálunum. Niðurstaðan varð sú, að dýrtíðarvísitalan komst upp í 272 stig um þær mundir, sem stjórn sjálfstæðismanna fór frá völdum eftir síðari kosningarnar, og hafði verðlagsvísitalan hækkað um 89 stig, meðan hún sat við stýrið. Er skemmst frá að segja, að eftir kosningarnar 1942 voru flestir óánægðir yfir því, hvernig komið var, en þrátt fyrir það fengust ekki samtök um það á Alþ. að stöðva verðbólguna. Í des. 1942 var núv. ríkisstj. skipuð af ríkisstjóra, vegna þess að Alþ. hafði ekki getað komið sér saman um myndun stj. Lagði stj. fram frv. til dýrtíðarl., þar sem gert var ráð fyrir niðurfærslu verðlagsuppbótar á kaupgjald og afurðaverð, en óbundið látið um grunnkaup í landinu. Þótti þá ekki líklegt, að með því frv. yrði stöðvuð verðbólgan, þar sem ekki lá fyrir samkomulag við verkalýðsfélög um grunnkaup og yfir var lýst, að þau mundu gera ráðstafanir til þess að fá grunnkaupið hækkað sem svaraði þeirri lækkun, sem samkv. frv. átti að verða á verðlagsuppbótinni. Var þá sú leið farin að heimila ríkisstj. að mæta dýrtíðinni nokkuð með niðurborgunum á verðlagi landbúnaðarafurða innan lands. Jafnframt voru gerðar ráðstafanir til þess að skipa sérstaka n., sem átti að ákveða bindandi verðlag á landbúnaðarvörum, ef hún yrði sammála, og átti að miða það verðlag við kaupgjald og framleiðslukostnað á hverjum tíma og yfirleitt við það, að bændur hefðu svipaðar atvinnutekjur og aðrir vinnandi menn. Kaupgjaldið var hins vegar látið laust og óbundið, eins og áður segir. Vorið 1943 tók ríkisstj. að greiða niður verðlagið innan lands og þokaði á þann hátt nokkuð niður verðlagsvísitölunni, þó með ærnum kostnaði, og komst hún lægst í 245 stig í júlímánuði það ár. Sex manna n. komst að þeirri niðurstöðu, að verðlag landbúnaðarafurða væri of lágt miðað við kaupgjald og tekjur annarra en bænda, og ákvað, að það skyldi hækka talsvert haustið 1943. Stakk þessi niðurstaða n., - sem þá um leið var niðurstaða fulltrúa launastéttanna í n., - mjög í stúf við þær fullyrðingar, sem áður hafði verið mjög á loft haldið, að verðlag landbúnaðarafurða væri allt of hátt og sú væri meginorsök dýrtíðarinnar. Fékkst nú úrskurður um þetta, og voru gerðar ráðstafanir til þess á Alþ. 1943, að þetta samkomulag gæti staðizt í reyndinni, eins og lög gerðu ráð fyrir, með því að samþykktar voru uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir. Héldu flestir, að um þetta gæti orðið samkomulag, en það brást, þar sem ýmsir þm. beittu sér gegn samkomulagi sex manna n., þótt n. hefði haft fullt umboð frá öllum til þess að komast að niðurstöðu um þetta mikilsverða mál. Verður sú saga ekki rakin hér, en hitt er rétt að minnast á, að enn hafa bændur ekki að fullu fengið það verð, sem þeir áttu að fá samkv. áliti sex manna n., og er það atriði nú í athugun hjá þingflokki framsóknarmanna. Verður að krefjast þess, að úr þessu verði bætt um þær afurðir, sem ríkisstj. hefur í raun réttri tekið ábyrgð á, með niðurgreiðslum úr ríkissjóði og verðlagsákvæðum í sambandi við þær. Hér ber að vekja sérstaklega athygli manna á því, að með úrskurði sex manna n. var afurðaverð landbúnaðarins fastákveðið við vísitölu, og eftir það er kaupgjaldið í landinu eini stóri liðurinn, sem áhrif hefur á verðmyndunina, sem er óháður afskiptum ríkisvaldsins. Í októbermánuði í fyrra var vísitalan komin aftur upp í 260 stig, og var auðheyrt á forkólfum kommúnista, sem mestu réðu í verkalýðsfélögunum, og raunar fleirum, að ekki var ætlunin að láta hér staðar numið um vöxi dýrtíðarinnar. Ég hef ætíð haldið því fram og hlýt að halda því fram, að framleiðslukostnaðurinn, þ. e. kaupgjaldið og innlenda verðlagið, verði alltaf, þegar til lengdar lætur, að miðast við það, sem hægt er fá fyrir framleiðsluvörur okkar á erlendum markaði og þá fyrst og fremst fiskverðið. Ég reyndi því á haustþinginu 1943 að koma því til vegar, að dýrtíðarmálin yrðu tekin til sérstakrar yfirvegunar í sambandi við það, hvernig ástatt var í sjávarútvegsmálum. Ég flutti till. til þál. um, að fjórum mönnum yrði falið að rannsaka afkomu sjávarútvegsins og framleiðslukostnað sjávarafurða. Skyldu þeir leggja fram rökstutt álit um það, hvaða verð þyrfti að vera á sjávarafurðum, til þess að framleiðsla þeirra veitti þeim, er hana stunduðu, lífvænleg kjör og hliðstæð kjörum annarra vinnandi manna. Enn fremur átti að gera hlutlausa skýrslu um áhrif dýrtíðarinnar á framleiðslukostnaðinn og afkomu sjávarútvegsmanna og fiskimanna. Mér virtist þessi athugun fyllilega tímabær, áður en ný dýrtíðaralda yrði reist, og vonaði, að hún mundi leiða til þess, að menn litu með meiri ró og stillingu á þessi mál en áður. Mér til mikillar undrunar fékk þessi till. engan byr í þinginu, og meira að segja réðst einn hv.þm. harkalega gegn henni. Allir aðrir sýndu henni fullkomið tómlæti nema flokksbræður mínir. Till. fékkst ekki afgr. á því þingi. Ég flutti hana aftur í janúarmánuði þessa árs, en allt hefur farið á sömu leið. - Engin slík rannsókn hefur því farið fram, en grunur minn er sá, að erfiðari hefði verið róðurinn fyrir þá, sem haldið hafa uppi æsingum í kaupgjaldsmálum og verðlagsmálum, ef þessi rannsókn hefði legið fyrir og sýnt svart á hvítu, hvaða afleiðingar vaxandi verðbólga hlaut og hlýtur að hafa í för með sér fyrir sjávarútveginn. - Þetta dæmi um tómlæti er lærdómsríkt fyrir útvegsmenn og fiskimenn í landinu. Ný kauphækkunaralda var þrátt fyrir allt reist á þessu ári, og afleiðingarnar láta ekki á sér standa. Hagstofan hefur nú reiknað út vísitölu framleiðslukostnaðar landbúnaðarafurða, sem ákvarðar nú verðið á landbúnaðarvörum lögum samkv., og hefur hún hækkað um 9,4%. Stafar sú hækkun nær eingöngu af kauphækkunum, sem orðið hafa frá því í fyrra. Þá verður getið hér eins atburðar í málum þessum. Eins og ég gat um áðan, fékk ríkisstj. heimild til þess að borga niður dýrtíðina að vissu marki. Þessi heimild hefur verið notuð. Alþ. samþ. mjög sterka lagaheimild til þess að hafa eftirlit með verðlagi í landinu. Hæstv. fjmrh. hefur löngum látið drjúglega um það, að sterklega yrði á þessum heimildum haldið af hans hendi, og hefur þeim efalaust verið allverulega beitt í sumum atriðum. En þeim mun meiri furðu vakti, þegar það kom í ljós, að hæstv. ráðh. hafði látið það viðgangast, að Eimskipafélag Íslands, sem sér um allan vöruflutning til landsins, græddi á einu einasta ári 18–20 millj. kr. á þessum flutningum. Er ekki of mikið sagt, að tæplega hafi nokkur tíðindi vakið meiri furðu og gremju en þessi. Á sama tíma, sem hafður er heill her starfsmanna til þess að líta eftir verðlagi og smásöluálagningu í landinu og menn eltir með málshöfðun út af smáskekkjum, leyfist einu hlutafélagi að taka 18–20 millj. í hreinan gróða af flutningum þessara sömu vara til landsins og það á sama tíma, sem ríkisstj. ver um það bil 12 millj. kr. á ári til þess að halda dýrtíðinni í skefjum. Gróði félagsins mun vera álíka fjárhæð og andvirði allrar mjólkur og mjólkurvara, sem seldar hafa verið á mjólkurverðlagssvæði Reykjavíkur og Hafnarfjarðar allt síðastliðið ár. - Ekkert hefur heyrzt frá hæstv. fjmrh. um þetta mál, hvorki fyrr né síðar, svo að mér sé kunnugt, og ekki er á það minnzt í sambandi við dýrtíðarfrv., sem hér liggur fyrir. Væri næsta fróðlegt að heyra frá hæstv. ráðh., hvað hann hyggst að aðhafast í þessu máli. Ástandið í atvinnumálunum er vægast sagt óglæsilegt, en raunar ekki öðruvísi en fyrirsjáanlegt var, fyrst verðbólgunni var sleppt lausri. Verðlagsvísitalan er nú 266 stig eða um 6 stigum lægri en hún var, þegar núv. ríkisstj. tók við störfum, og mun þó þurfa um 12 millj. kr. framlög úr ríkissjóði árlega til þess að halda henni í skefjum, þótt engar nýjar hækkanir kæmu til. En hér við bætast svo hækkanir á landbúnaðarvörum samkv. útreikningi hagstofunnar. Er því von á aukningu verðbólgunnar, ef ekkert verður að gert. Jafnframt er svo komið, að við munum naumast geta framleitt nokkra vöru í landinu, sem samkeppnisfær sé á erlendum markaði. Stríðsverð það, sem nú er á fiski, hrekkur ekki lengra en svo, að meginþorri fiskimanna, sem vinna upp á hlut, mun hafa mun lægri tekjur en þeir, sem vinna í landi algenga vinnu, og fullyrða má, að aflabrögð smábátaflotans þurfa að vera með afbrigðum góð, ef reksturinn á að færa þær tekjur, sem svara til tekna annarra landsmanna. Stórfé er varið úr ríkissjóði til þess að hindra, að kaupgjaldið og innanlandsverðlagið falli með fullum þunga á útflutningsframleiðsluna, fyrst og fremst sjávarútveginn. Þessi niðurborgun er því skýlaus viðurkenning á því, að útflutningsverðið sé ekki einu sinni nú nógu hátt til þess að standast kaupgjald og verðlag, ef það fengi að koma í ljós að fullu. Þó er það fiskverð, sem við búum við nú, stríðsverð, sem byggist á skorti á þessum vörum á markaðinum, sem enn er ríkjandi í markaðslöndum okkar, en ekki eru horfur á, að svo muni standa til lengdar. Hvað halda menn, að þetta geti staðið lengi? Þá er það öllum kunnugt, að veruleg framlög eru greidd úr ríkissjóði til uppbótar á landbúnaðarvörur, og er það sú fjárhæð, sem á skortir, til þess að verð þessara vara á erlendum markaði svari til framleiðslukostnaðarins hér. Um iðnaðinn í landinu þarf ekki að tala langt mál í þessu sambandi. Mest af honum er með engu móti samkeppnisfært. Nú skyldu menn halda, að sú skoðun væri útbreidd orðin í landinu, að þeir, sem laun taka og endurgjald fyrir þjónustur, hefðu nú náð svo langt, að fullkomlega væri sambærilegt við þá, sem stunda þær atvinnugreinar, er allt þjóðfélagið hlýtur að byggja á, og gætu nú unnað sér hvíldar um skeið, nema þar, sem bæta þyrfti úr áberandi misrétti, - ekki sízt þegar þess er gætt, að skammt virðist nú til stríðsloka. Auðvitað er þessi skoðun útbreidd, einnig meðal þeirra, sem taka laun. Íslendingar væru skyni skroppnari en af er látið, ef svo væri ekki. En það undarlega skeður, að þrátt fyrir það er nú enn í undirbúningi ný kauphækkunaralda og þá um leið verðhækkunaralda. Mörg félög hafa sagt upp samningum nú þegar og farið fram á meiri eða minni grunnlaunahækkanir. Meðal þeirra, sem sagt hafa upp samningum, eru margir, sem sannast að segja ættu ekki að þurfa að hafa neinar áhyggjur af því, að þeir fái ekki sinn hlut að fullu frá borði, miðað við það, sem þjóðartekjurnar og framleiðslan leyfa á næstunni. Með hverjum deginum, sem líður, verður einnig ljósara, að því fer víðs fjarri, að allt sé með felldu um þessi mál. Kommúnistar hafa víða forystuna í verkalýðsfélögunum, og munu fámennir hópar þeirra nú standa fyrir því að koma af stað þessari nýju skriðu og áreiðanlega ekki til þess að fullnægja réttlæti eða koma á samræmi, og rökstyð ég það hér á eftir nokkuð. Hitt mun sönnu nær, að þessi verkföll, sem nú eru háð og undirbúin, séu flest í raun og veru pólitísk verkföll, sem stofnað er til af fámennum hópum til þess að auka sem mest glundroðann og ósamræmið og keyra atvinnuvegi landsmanna og fjárhagsmál í sjálfheldu, - allt í því skyni að benda síðan á, hversu gallað þjóðskipulagið sé og óbærilegt, skapa þannig jarðveg fyrir gerbreytingu, sem þeir treysta sér ekki til þess að koma á eftir venjulegum leiðum þingræðis og lýðræðis. Öll stjórn kommúnista á þeim verkalýðsfélögum, sem þeir hafa ráð á, bendir alveg ótvírætt í þessa átt, og þá ekki sízt, þegar þess er gætt, að jafnframt því sem þeir reka áfram verkföllin, þá forðast þeir sem heitan eld að eiga nokkurn þátt í því á Alþ., að bót sé ráðin á augljósum misfellum í löggjöf og framkvæmdum varðandi meðferð stríðsgróðans og önnur hliðstæð verkefni. Það er einn þátturinn í áætlun þeirra, að á þessu megi ekki ráða bót, það þurfi að hafa ólesturinn til þess að benda á hann sem grundvöll að ábyrgðarlausri framkomu. Af þessum ástæðum hindruðu kommúnistar myndun ríkisstj. veturinn 1942–43, þótt þeir hefðu hátíðlega lofað stjórnarþátttöku fyrir kosningarnar. Af þessum ástæðum hafa þeir hindrað stjórnarmyndanir og samtök um framfarastefnu síðan og bera höfuðábyrgð á því, að öllum tækifærum til þess að búa í haginn fyrir framtíðina síðastliðin tvö ár hefur verið sleppt. Af þessum ástæðum munu þeir enn koma í veg fyrir samtök um framfarastefnu, nema þeim verði næstu daga þrýst til hins gagnstæða af almenningsálitinu. En það mætti telja til kraftaverka, ef svo yrði! Þetta er aðvörun til þeirra, sem ljá eyru því, sem Einar Olgeirsson heldur fram um samstarfsvilja kommúnista. En þótt digurt sé talað, eru kommúnistar nú smeykir, og nú halda þeir, að til kosninga dragi, og er komið í þá kosningahljóðið. Nú er á nýjan leik farið að tala hátíðlega um vilja þeirra til samstarfs og stjórnarmyndunar. Við sjáum, hvað gerist, og bíðum þess, að kommúnistar hefji friðarstarfið. Kommúnistar vilja ekki taka þátt í umbótum. Fram undan á dýrðarríkið að blasa við, og er auðvitað hverjum, sem vill, frjálst að trúa á það, enda trúfrelsi í landinu, en þess verður að krefjast, að það verði stofnað, ef svo á að fara, eftir löglegum leiðum, en ekki með skemmdarstarfi fyrst og síðan ofbeldi. Hitt er svo annað mál, en þessu skylt, að upplýst er, að í því landi, sem fyrirmynd á að vera að dýrðarríkinu, er launamismunur a. m. k. tvítugfaldur og verkföll bönnuð. Get ég ekki stillt mig um að minna á þetta hér, enda þótt það verði ekki nú rætt til hlítar. Ekki dettur mér í hug að halda því fram, að allir þeir, sem gera kröfu til launahækkana nú, geri það í pólitískum tilgangi eða með þessa áætlun í huga, sem ég hef á minnzt. Því fer fjarri. Kommúnistar hafa haft sérstaka aðferð til þess að reyna að leyna tilgangi sínum. Aðferðin er sem sé sú að skapa og viðhalda stöðugt áberandi ósamræmi í kaupgjaldsmálum til þess að benda á hverju sinni. Hér skulu nefnd dæmi, sem sýna nokkuð, hvernig starfað er. Fyrir nokkru sömdu verkamenn í Hafnarfirði um hærra kaup en verkamenn í Reykjavík. Snemma á þessu ári var háð snörp deila í Reykjavík til þess að samræma kaupið hér Hafnarfjarðarkaupinu. Nú hefur Hlíf í Hafnarfirði hafið deilu til þess að komast fram úr verkamönnum í Reykjavík, og nú er hafnað í Hlíf tilboði atvinnurekenda um sömu kjör í Hafnarfirði og í Reykjavík. Að vísu af fámennum hóp úr félaginu, sjálfsagt aðallega skylduliði kommúnista. M. ö. o., það verður að heyja deiluna áfram til þess að skapa nýtt ósamræmi. Hvernig lízt verkamönnum á þessa forystu og meðferð á málum þeirra? Hvar halda menn, að svona vinnubrögð endi? Annað dæmi: Dagsbrún hefur deilu til kauphækkunar snemma á þessu ári. Þá er ekki hreyft við kaupi eða kjörum mánaðarkaupsmanna hjá olíufélögunum. Vegna hvers ekki? Var það vegna þess, að þess þótti ekki þörf, eða var það til þess að geta komið af stað annarri deilu síðar á árinu? Ein deila á ári væri ekki nóg. Síðan er ákveðið af örfáum mönnum í félaginu að krefjast kjarabóta fyrir þessa menn og vinnustöðvun ákveðin til þess að framfylgja kröfunni hjá þremur olíufélögum, en eitt gekk að kröfunum. Sáttasemjari gerir miðlunartill. um kjör þessum mönnum til handa, sem eftir því, er mér hefur verið sagt, jafnast á við kjör þeirra mánaðarkaupsmanna í Dagsbrún, sem ekki hefur verið sagt upp samningum fyrir, heldur þvert á móti framlengdir samningar fyrir alveg nýlega. Þeirri till. er hafnað af Dagsbrún. Í stað þess að samþ. samræmingu hefur verið lýst yfir af stjórn Dagsbrúnar, að sett verði verkfall á hjá olíufélaginu, sem hefur samþ. kröfur Dagsbrúnar, og það er gert í því skyni að stöðva alla vöruflutninga í landinu. Þá er einnig farið fram á, að stöðvaður verði út af þessu allur fiskifloti landsmanna og öll fyrirtæki, sem nota benzín og olíu, og allir flutningar bæði á sjó og landi. Af þessu mundi ekki aðeins leiða stöðvun framleiðslunnar, heldur eyðileggingu milljónaverðmæta. Það er farið fram á, að verkamenn um allt land undirstriki með þessu svo kröftuglega sem verða má, að þarna sé á málum haldið að þeirra skapi og eins og vera eigi. Það er stefnt markvisst að því að misnota samtök verkamanna í pólitísku skyni og á þann hátt, sem meginþorri verkamanna í landinu er mótfallinn. Á því leikur enginn vafi. Það er ekki nema ein leið út úr þessu öngþveiti. Hún er sú, að verkamenn taki málin í sínar eigin hendur, vinni að því af alvöru og festu að tryggja sér réttlátt endurgjald fyrir störf sín á hverjum tíma, miðað við afkomumöguleika þjóðarinnar í heild, en taki jafnframt fullan þátt í því að skipa málum þjóðarinnar á sem réttlátastan hátt í samvinnu við umbótamenn úr öðrum stéttum þjóðfélagsins. Á þessum grundvelli verður að starfa hér á næstunni, ef lýðræðið í landinu á að haldast og komast á hjá þeim öfgum í landsmálum, sem meginþorri þjóðarinnar, bæði í verkmannastétt og annars staðar, vilja í raun réttri ekki líta við, en kommúnistar hljóta að framkalla, fái þeir að móta vinnubrögðin. Frv. það, sem hér liggur fyrir, gerir ekki ráð fyrir því, að kaupgjald verði bundið með l. Hins vegar gerir frv. ráð fyrir hlutfallslegri lækkun kaupgjalds og afurðaverðs fyrst í stað. Ég byggi hér á því, að ætlunin sé jöfn hlutfallsleg lækkun þrátt fyrir ákvæði 4. gr. frv., og byggi það á upplýsingum frá ráðh. Mér skilst, að orðalag 4. gr. stafi því af einhverjum mistökum við meðferð málsins. Mun það vera ætlun hæstv. fjmrh. að hætta að verja fé úr ríkissjóði til þess að borga niður dýrtíðina og láta þessa niðurfærslu koma í hennar stað. Mun hann gera sér vonir um, að dýrtíðarvísitalan verði þá tæp 280 stig um næstu áramót, en þá yrði kaupgjald og afurðaverð miðað við vísitölu 243 eða þar í kring. Í frv. er grunnkaupið látið laust, og ekki hvílir frv. þetta á neinu samkomulagi við atvinnurekendur og verkamenn, sem þó hefði þurft að vera, eins og það er uppbyggt. Ég sé því ekki betur en svo geti farið, að frv., þótt að lögum yrði, hefði lítil áhrif á dýrtíðina nema stuttan tíma, vegna þess að hækkunum á grunnkaupi gæti orðið komið í framkvæmd til þess að mæta lækkun verðlagsuppbótarinnar samkv. frv. Þá sýnist mér, að þessi ákvæði gætu orðið til þess að skapa ósamræmi milli verkamanna og bænda á nýjan leik, því að bændur gætu ekki hækkað sínar afurðir, þegar hér væri komið, þótt kaupið hækkaði á ný, og ættu því allt í óvissu um það, hvort slíkar kauphækkanir kæmu nokkurn tíma til greina við verðlagningu á þeirra vörum og áreíðanlega ekki fyrr en eftir dúk og disk. Þetta er ranglátt og því óviðunandi. Nokkuð svipað er að segja um afstöðu opinberra starfsmanna, nema sérstakar ráðstafanir yrðu gerðar til þess að koma í veg fyrir, að nýtt ósamræmi skapaðist vegna nýrra kauphækkana. Þá ber einnig þess að geta, að bændum er samkv. frv. ætlað að taka á sig lækkun á afurðum þessa árs, sem þeir hafa framleitt með þeim kostnaði, sem verið hefur nú undanfarið, og þá er ekki síður ástæða til þess að benda á, að ekkert liggur fyrir um afstöðu hæstv. fjmrh. til þess að tryggja útflutningsverð landbúnaðarafurða. Hæstv. fjmrh. segir í grg., að með frv. sé stefnt að því að stöðva verðbólguna, og jafnframt er minnzt á, að með frv. sé leitazt við að stöðva verðbólguna varanlega. Ég efast ekki um, að þessi er ætlunin með frv., en eins og ég hef þegar sýnt fram á, þá er engin trygging fyrir því, að þessum tilgangi frv. verði náð, þótt að lögum yrði. Til þess að þetta væri tryggt með frv., hefðu ákvæði þess orðið að byggjast á samkomulagi um fastan grundvöll í kaupgjaldsmálum eða föstum samtökum um að framfylgja lögunum. En því fer fjarri, að slíkt liggi fyrir nú, eins og ég hef áður vikið að. Og það er alveg víst, að ákvæði þessa frv. mundu koma af stað nýjum átökum í þeim málum, hvernig svo sem þau kynnu að enda. Það er því áreiðanlega ekki of mikið sagt né neinn sleggjudómur, þótt því sé haldið fram, að fullkomlega sé óvíst um það, hver eða hvers eðlis áhrifin á dýrtíðina yrðu af frv. þessu. Ég mun þá víkja örfáum orðum að síðari kafla frv., sem fjallar um eignaraukaskatt. Þessi eignaraukaskattur er mun lægri en sá, sem hér hafa áður legið fyrir till. um, og fannst þó mörgum sá skattur, sem ráðgert var, að gæfi 15 millj. kr. tekjur, mætti ekki minna gefa. Þessi kafli þarf því endurbóta við. Auk þess vil ég taka greinilega fram, að ég tel óréttmætt að setja löggjöf um eignaraukaskatt, nema jafnframt séu gerðar ráðstafanir til þess, að hreint allsherjareignauppgjör geti farið fram í landinu, en í þessu frv. eru engin ákvæði í þá átt. Það væri að bæta gráu ofan á svart að leggja á eignaraukaskatt án þess að gera slíkar ráðstafanir samhliða. Það yrði til þess, að þeir einir, sem talið hafa samvizkusamlega fram tekjur sínar og eignir á stríðsárunum, borguðu þann skatt. En það er á almannavitorði, að verulega er ábótavant í þeim efnum. Ber hvort tveggja til, að ekki hafa fengizt samtök um að setja í löggjöf nægilega trygg ákvæði, til þess að öruggu eftirliti yrði við komið, og svo hitt, að upplýsingum hefur verið haldið fyrir skattyfirvöldunum, sem þau eiga rétt á að fá, og það af opinberum stofnunum í landinu. Mætti færa fram dæmi um þetta, ef dregið er í efa. Þá voru beinlínis gerðar ráðstafanir til þess, að löggjöfin um skattadómara yrði ónýt. Það mun vera megintilgangur hæstv.ríkisstj. með frv. þessu að draga úr verðbólgunni og stöðva hana við ákveðið mark, en gerir þó ráð fyrir, að ekki verði hjá því komizt að hleypa vísitölunni nokkru lengra en nú er orðið. Það er hin mesta nauðsyn á því, að þessu markmiði geti orðið náð með sem heppilegustu móti. - Ég hef gagnrýnt frv. þetta nú hér við 1. umr., en eigi að síður munu þingmenn Framsfl. að sjálfsögðu greiða frv. atkv. til nefndar og þá í trausti þess, að í þeirri n. fari fram gagnger athugun á viðhorfinu í dýrtíðarmálunum og samstarf verði milli n. og ríkisstj. um að finna heppilegustu leiðina til þess að ná aðaltilgangi frv., þ. e. að stöðva verðbólguna. Sé ekki hægt að tryggja það að fullu, þá heppilegustu leiðina til þess að berjast gegn og draga úr vexti verðbólgunnar, unz jarðvegur verður orðinn fyrir ráðstafanir, sem til frambúðar gætu tryggt samræmi á milli útflutningsverðs og framleiðslukostnaðar í landinu.

Forseti (JörB): Þá er lokið fyrri umferðinni, og hefst nú hin síðari. Þegar talað hefur verið af hálfu ríkisstj., munu fulltrúar flokkanna taka til máls í sömu röð og við fyrri umferð.

Forsrh. (Björn Þórðarson) Herra forseti. - Á þessu stigi umr. þykir mér rétt að taka þetta fram: Eins og þegar hefur verið minnzt á, var það 30. f. m., miðvikudaginn annan en var, að ríkisstj. sendi miðstjórnum allra þingflokkanna frv. það, sem hér liggur fyrir, til athugunar og óskaði svars flokkanna um undirtektir þeirra fyrir 10. þ. m. Á mánudaginn var var frv. útbýtt í þ. og hefur síðan verið almenningi kunnugt. Þar sem stj. varð nú brátt þess áskynja, að flokkarnir mundu ekki, eins og raun hefur á orðið, gefa nein þau svör fyrir 10. þ. m., sem hún mætti við una, þá ákvað stj. að æskja þess, að fram færu útvarpsumr. um málið, svo sem nú hefur orðið. Í málgögnum flokkanna hafa till. stj. hvergi fengið stuðning, og í sumum þeirra hefur verið lagzt þunglega í gegn þeim. Í þessum umr. hefur það einnig orðið bert, að þær eiga ekki mikils byrs að vænta í heild í þinginu. Enginn þingflokkanna hefur þó borið brigður á það, að þingið geti ekki leitt dýrtíðarmálin hjá sér með aðgerðaleysi. Nýtt verðlagsár fyrir landbúnaðarafurðir hefst 15. þ. m., og vegna þessa var þingið kvatt saman 2. þ. m. og flokkunum sendar till. stj. nokkru fyrr, til þess að þeim gæfist tími til að íhuga ráðstafanir þær, er stj. taldi nauðsynlegar, og þinginu gæfist kostur á að hafa tekið afstöðu til málanna, áður en verðhækkunaraldan skylli yfir. Enn er það ekki vitað, að flokkarnir hafi komizt að niðurstöðu sín á millum um það, hvað gera skal, en eitthvað jákvætt í málinu verður að gera. Stj. vill minna á það, að þótt þ. geti ekki fellt sig við að veita henni atbeina í viðleitni hennar til að forða því, að verðbólgan vaxi atvinnuvegunum yfir höfuð, þá hefur stj. lýst yfir því, að hún muni þegar víkja fyrir nýrri stj. er hefði yfirlýstan meiri hl. þings að baki sér. Þennan meiri hl. hefur til þessarar stundar ekki verið hægt að mynda þrátt fyrir endurteknar og enn varandi tilraunir. Nú hefur stj. hins vegar engan veginn skuldbundið sig til þess að víkja eigi, fyrr en meiri hl. þings væri fenginn fyrir annarri stj. Þegar stj. var skipuð, var það yfirlýst markmið hennar að stöðva verðbólguna þá og reyna að vinna bug á henni. Nú horfir málunum þannig, að vegna lagasetningar og margvíslegra umbrota og óreiðu í kaupgjaldsmálum hefst óhjákvæmilega stóraukin verðbólga nú þegar, sem því næst fer ört vaxandi í nánustu framtíð, ef látið er skeika að sköpuðu. Ef viðleitni stj. til þess að hafa hemil á þessu getur ekki fengið stuðning þingsins, þá getur ekki rekið að öðru en því, að hún vill ekki una því ástandi. Stj. hefur því ákveðið, ef þingið eða meiri hl. þess hefur ekki fyrir 15. þ. m. bent á nýja stj. eða lýst yfir því eða samþ. það að gera þær ráðstafanir í dýrtíðarmálunum, sem núv. stj. telur eftir atvikum, að við megi hlíta, að leggja fyrir forsetann lausnarbeiðni sína, sem væntanlega verður tekin til greina. Þá kann svo að fara, að einhver öfl innan þingsins, sem ekki hafa notið sín til þessa, leysist úr læðingi og sameinist með nægum styrk til þess að koma því til vegar, að fólkið verði enn um skeið varið fyrir stóráföllum af völdum flóðbylgju verðbólgunnar.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) Tími minn er stuttur, en ég skal víkja nokkrum orðum að því, sem hér hefur farið fram. Talsmaður Sósfl., hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, talaði af miklum fjálgleik um „einingu og samstarf“ og um „samstillingu kraftanna“. Þeim, sem hafa fylgzt með samningsumleitunum flokkanna og þeim þætti, sem Sósfl. hefur átt í þeim samningum, hlýtur að ofbjóða hræsnin, hræsnin hjá þeim mönnum, sem nú kynda undir vinnudeilum, skæruhernaði og úlfúð í þjóðfélaginu. - Hann talaði um allsherjarsamninga. Það væri mjög æskilegt, ef slíkt gæti tekizt á heilbrigðum grundvelli. En margir munu gera ráð fyrir, að þeir samningar takist því aðeins, að flokkur hans ráði öllum skilmálum. Formælandi Sjálfstfl. hv.þm. A-Húnv., Jón Pálmason, sagði, að frv. væri hnefahögg framan í bændur, vegna þess að það mundi lækka verð á afurðum þeirra. - Ég veit, að þessi hv.þm. hefur ekki sérlega ljósan skilning á vandamálum dýrtíðarinnar, en ég vildi benda honum á, að svo er ekki um bændur landsins yfirleitt. Þeim er víst flestum ljóst, að afkoma þeirra er undir því komin - eins og allra annarra manna í landinu - að heilbrigt verðlagsástand geti skapazt. Sami þm., sem talaði fyrir munn flokks síns, þvoði hendur sínar og flokksins af eignaraukaskattinum og fann honum að sjálfsögðu allt til foráttu. Ég vil benda á, að á þingi 1942 gaf flokkur hans út opinbera yfirlýsingu um, að hann væri fylgjandi eignaraukaskattinum. Hv. þm. hefur auðsjáanlega verið búinn að gleyma þessu, og skal honum ekki láð það. Á því er jafnan hamrað af sumum, að stj. hafi ekki viljað neina samvinnu við þingið. Slíkt eru staðlausir stafir. Það hefur aldrei staðið á stj. að vinna með þinginu í hverju máli, sem horft hefur til heilla. En flokkarnir hafa haft önnur sjónarmið, þeir hafa haft sín flokkssjónarmið, og á því hefur strandað allt samstarf milli flokkanna og stj. Þrátt fyrir fögur orð hafa sumir flokkarnir frá byrjun leitazt við að torvelda allt starf ríkisstj. og verið meir um það hugað að leita að snöggum blettum á aðgerðum stj. en sinna þörfum alþjóðar. - Því hefur verið haldið fram, að ríkisstj. hefði átt að fara samningaleiðina og fá launþega og framleiðendur til þess að hefja einhverjar aðgerðir af frjálsum vilja. Þetta hefur verið reynt. Það var gert skömmu eftir að sex manna n. lauk störfum og ljóst varð, að samkomulag hennar mundi auka dýrtíðina og gera baráttuna að mörgu leyti erfiðari. Síðan var önnur sex manna n. skipuð, en árangur varð enginn. Hún skilaði lélegu nál. Fulltrúar verkamanna neituðu að sýna nokkurt brot af þeim þegnskap og hyggindum, sem verkamennirnir sænsku sýndu í byrjun stríðsins og sýna enn til að forða atvinnulífi lands síns frá hruni. Það fór svo sem við mátti búast, að allir flokkar þingsins hafa lagzt á móti till. stj. án þess að benda á aðrar leiðir til að leysa vandamálin og halda verðlaginu í skefjum. Enginn þeirra hefur sett fram raunhæfar till. um, hvað gera skuli. Þeir hafa allir valið sér það óglæsilega hlutskipti að þvo hendur sínar frammi fyrir alþjóð, afsala sér allri ábyrgð og sýna algera uppgjöf í málinu. Þingflokkunum er þetta sjálfum ljóst. Hverjum þm. er þetta ljóst. Öllum landslýð er þetta ljóst. En þrátt fyir það standa flokkarnir hver um sig aðgerðalausir og tvístíga af ótta við það, að hagsmunir þeirra muni bíða tjón við það, sem þeir þyrftu að taka á sig til að bjarga hagsmunum þjóðarinnar. Á þeim áttavita, sem farið er eftir, eru aðallega tvær áttir, og þær heita: þingsæti og kjósendafylgi. Einhverjir munu nú e. t. v. standa upp og svara því til, að þingflokkarnir séu spegilmynd af þjóðinni og þess vegna í samræmi við hennar vilja, kjörnir með frjálsum kosningum. Ef til vill er þetta svo. En mundi þá kjósandi í þessu landi mega spyrja: Er það samkv. vilja þjóðarinnar, að löggjafarsamkunda hennar leggur árar í bát eins og sigraðir menn, þegar afkomu landsmanna er ógnað af óstöðvandi dýrtíð og verðbólgu? Er það samkv. ósk þjóðarinnar, að flokkarnir láti stjórnast af hagsmunastreitu, sem allt samstarf strandar á og stofnað getur sjálfstjórn landsmanna í hættu þrátt fyrir nýfengið fullveldi? Það hlýtur mörgum að verða torskilið í bæjum og byggðum landsins, að 52 af úrvalsmönnum þjóðarinnar, sem hún hefur af frjálsum vilja og í fullu trausti kosið til að stjórna málum sínum, skuli taka svo fáránlega afstöðu til eins mesta máls líðandi stundar að rífa niður þær till., sem fram eru bornar til bóta, en koma ekki með neitt í staðinn, ekki neitt, - ekki hið allra minnsta, - ekki nema neikvæða, margendurtekna mælsku, sem landslýðurinn kann nú orðið utanbókar og kann vafalaust að meta að verðleikum. - Mun ég svo ekki ræða þetta mál frekar.

Einar Olgeirsson Ég held, að hæstv. fjmrh. hefði verið nær að segja nokkur orð til að verja aðgerðir hæstv.ríkisstj. í sambandi við Eimskipafélagið og heildsalaokrið en vera með þung orð í okkar garð. Hann hefði líka mátt sleppa að hæla vilja sínum til samvinnu við þ. Hann hefði átt af minnast afstöðu sinnar til verkalýðsins, þegar um annað eins smáræði var að ræða og að leyfa verkamönnum að hafa einn mann í verðlagsn., en hann sá um að bola honum burt til þess að geta komið að heildsala í staðinn. - Hæstv. ráðh. talar drjúgt um, að öllum landslýð sé ljóst, hve þ. sé óhæft. Hann ætti að bjóða sjálfan sig fram í Reykjavík og biðja allan fjöldann að kjósa sig og nýja flokkinn, sem hann ætlar að stofna, en enga aðra flokka. Við skyldum sjá, hvernig færi og hve rétt hæstv. ráðh. hefur að mæla. Ég held, að Reykvíkingar mundu líta þannig á, að hann hefði ekkert á þ. að gera, enda hefur hann ekki komizt þangað. Ræða hv. 2. þm. S-M. var undarleg og sú eina af ræðum þeim, er hér hafa verið fluttar, sem mér fannst furðulegur og ósæmilegur málflutningur, eins og þegar hv.þm. leyfir sér að lýsa yfir því, að samkomulag sex manna n. hafi leitt í ljós, að verð á landbúnaðarafurðum hafi verið of lágt, þar sem vitað er, að kjötverð 1942 var sett svo hátt, að það var 10 millj. kr. hærra en verið hefði, ef ekkert sex manna n. samkomulag hefði verið. Ég er hissa á því, að hv.þm. skuli leyfa sér jafnóheiðarlegan málflutning og þennan. Hv. 2. þm. S-M. segir, að við sósíalistar viljum ekki taka þátt í umbótastj., en hann hefur verið að hugsa um, að við séum ekki samþykkir því að mynda stj. með Framsfl. til þess að skera niður kaup verkamanna, því að Framsfl. setti það að skilyrði fyrir þátttöku í stj., að byrjað væri á þessu. - Hv. þm. segir, að við viljum keyra allt í sjálfheldu. Ég legg það undir dóm hv. hlustenda, hvort sú yfirlýsing um vilja okkar til að mynda stj., sem ég gaf hér áðan, beri vitni um, að við viljum koma öllu í sjálfheldu. En til er einn flokkur, sem unnið hefur að þessu, sem sé Framsfl. Hv. þm. talaði um, að nú væri á ferðinni ný kauphækkunaralda, og fór um þetta háðulegum orðum. En hv.þm. ætti sjálfur að tala við kjósendur sína á Austurlandi og spyrja þá, hvort þeim fyndist réttlátt, að Norðfirðingar t. d. hefðu aðeins kr. 1,85 á klukkustund, þegar 2 kr. væru borgaðar á Seyðisfirði. Mundi stafa hætta af því, að Norðfirðingar fengju sama kaup og Seyðfirðingar, eða mundi þjóðin bíða tjón, þó að samræming yrði á kaupi starfsmanna hins opinbera, eins og nú hefur verið farið fram á? Þá segir hv.þm., að kommúnistar misnoti samtök verkamanna og rói undir um verkföll í því skyni að stöðva framleiðslu þjóðarinnar. Hann talar um ábyrgðarleysi verkamanna í sambandi við olíuverkfallið. En ég get lýst yfir því, að því fer fjarri, að verkamenn sýni hér annað eins ábyrgðarleysi og hv.þm. með tali sínu. Þeir telja sig að vísu hafa fullan rétt til að gera samúðarverkfall, en eru sér þess fyllilega meðvitandi, hvenær rétt sé að beita þeim rétti og hvenær ekki. Trúnaðarmannaráð Dagsbrúnar tilkynnti t. d. í dag, að samúðarverkfallið hjá „Nafta“, sem búið var að samþ., að koma skyldi til framkvæmda 14. þ. m., yrði ekki framkvæmt fyrst um sinn. - Hv. þm. talaði um leið út úr öngþveitinu, sem sé þá, að verkamenn tækju málin í sínar eigin hendur. Hann vísaði til Hafnarfjarðar sem dæmis um þetta öngþveiti og talar um fámenna klíku kommúnista, sem hafi hafnað tilboði atvinnurekenda um sömu kjör þar og í Reykjavík. Það mun vera talið af þessum hv.þm., að við séum ekki sterkir í Hafnarfirði og Sjálfstfl. og Alþfl. séu sterkari þar. Í verkamannafélaginu Hlíf í Hafnarfirði var höfð atkvæðagreiðsla nú fyrir skömmu. Eftir því sem mér er kunnugt, hafa foringjar þessara flokka mælt með því, að verkamenn tækju þeim tilboðum, sem lágu fyrir. En það var fellt með 130:1 atkv. Þegar svo er, verður ekki talað um fámenna klíku. Hér er aðeins um að ræða sjálfsagða sjálfsbjargarviðleitni hvers manns, og það liggur ekki næst okkur þm. að álasa verkamönnum að vilja fá launahækkun, ef þeir halda, að þeir geti fengið hana. Það, sem nú liggur meira á, er að fá allsherjarsamkomulag um ráðstafanir til að tryggja atvinnu manna í framtíðinni. En þannig er ekki talað við verkamenn af hálfu Framsfl., heldur er þeim ögrað með gerðardómi. Á meðan talað er til verkamanna í þeim anda, er ekki von, að vel fari. Ég er yfirleitt alveg hissa á þeirri hræsni, sem fram kom í ræðu hv. 2. þm. S-M., því að hann veit vel, að við erum reiðubúnir til að taka nú þegar þátt í myndun stj., sem beitti sér fyrir því, að gerðir yrðu heildarsamningar milli atvinnurekenda og verkalýðssamtakanna um kaup og kjör til að tryggja vinnufrið í meginatriðum á grundvelli núverandi kjarasamninga með nauðsynlegum samræmingum og leiðréttingum, sem verkalýðsfélögin eru nú að vinna að, enda verði þær kaupdeilur, sem nú standa yfir, leystar um leið. Gerður verði samningur um afurðaverð landbúnaðar fyrir jafnlangt tímabil á grundvelli sex manna samkomulagsins með nauðsynlegum leiðréttingum, sem báðir aðilar, fulltrúar bænda og neytenda, komi sér saman um. En hver er þá tilgangurinn með þessari ræðu hans? Hann er sá, að koma í veg fyrir stjórnarsamvinnu, því að Framsfl. vill ekki slíka samvinnu. - Hv. þm. stoðar annars ekki að vera að keppa við Jónas, flokksbróður sinn, í kommúnistahatrinu. Hann verður aðeins enn þá leiðinlegri og klaufalegri í áróðri sínum en hinn. Hv. þm. Hafnf. sagði, að sósíalistar hefðu átt kost á samstarfi um þessi mál síðastliðin tvö ár. Þetta er ekki rétt. Hugmyndin um skipulega hagnýtingu þjóðarauðsins til að nýskapa atvinnulífið hefur fyrst komið fram síðastliðið vor, og nú fyrst er að skapast möguleiki á því að framkvæma hana, svo að um það hefur ekki verið hægt að semja síðastliðin tvö ár. Ef hv.þm. skyldi hins vegar hafa átt við samninga þá milli Framsfl., Alþfl. og Sósfl., þá ætla ég að minna hann á, að við Framsfl. voru samningar því aðeins fáanlegir, að fallizt væri á niðurskurð á kaupgjaldi, sem sé um sams konar höfuðreglu og er nú í frv. hæstv.ríkisstj. og við erum allir á móti. Að slíkri samvinnu vildum við sósíalistar og viljum ekki ganga. Nú er hins vegar um það að ræða að semja um að tryggja þá afkomu, sem nú er, og bæta hana í framtíðinni, leggja öruggan grundvöll að afnámi atvinnuleysis í framtíðinni, en á þess háttar samningum hefur enginn kostur verið fyrr en nú. Hæstv. fjmrh. minntist á, að verðfallið mundi skella á okkur eftir stríðslok. Ég veit ekki, hvaðan honum kemur sú vissa. Eftir síðasta stríð kom verðfallið ekki fyrr en tveim árum eftir stríðslok. Verðlaginu er haldið niðri nú, til þess að stríðsskuldirnar vaxi ekki fram úr hófi. En enginn er kominn til að segja, að almennt verðfall verði strax eftir stríð, þó að svo geti farið, að það verði. Þær ríkisstj., sem nú hafa hag af að halda kaupgjaldi og verðlagi niðri, geta eftir stríð haft hag af almennri verðhækkun. Það getur því eins farið svo, þegar Evrópa verður opnuð aftur, að verðhækkun verði. Hins vegar er sjálfsagt fyrir okkur að stöðva verðhækkunina nú og sjá, hvað setur. Hv. þm. A.-Húnv. minntist á 500 milljónirnar, sem ég talaði um, og sagði, að þær væru eign sparifjáreigenda erlendis. Þetta fé er eign íslenzku bankanna, og þeir eru ríkiseign. En út á þessar 500 millj. skulda svo bankarnir þær sparisjóðsinneignir, sem fólkið á hjá þeim. Það þyrftu því að verða samferða tvennar ráðstafanir í hvert sinn, þegar verið væri að framkvæma þær aðgerðir, er ég gat um, annars vegar viðvíkjandi gjaldeyrisinnstæðunum erlendis, hins vegar viðvíkjandi sparifjárinneignunum hér. Segjum t. d., að Íslendingar ætluðu að kaupa vélar og efni til hraðfrystihúsa. eða síldarverksmiðja. Þá þyrftu bankar og gjaldeyrisyfirvöld í fyrsta lagi að veita erlendan gjaldeyri til kaupanna, en í öðru lagi þyrftu svo sparisjóðseigendur að leggja fram íslenzkar krónur til þessara kaupa. Það gætu þeir gert ýmist með beinu framlagi, ef þeir væru að kaupa þetta sjálfir, eða með því að leggja fram hlutafé, ef stofnuð væru hlutafélög til slíks rekstrar, eða með því að veita lánsfé til að kaupa fyrir skuldabréf, ef t. d. bæir eða ríki væru að koma þessum atvinnufyrirtækjum upp og seldu skuldabréf til að fá fé til þess. Til að fá frjáls framlög í þessu skyni þarf því mjög almennan áhuga og mikla samstillingu þjóðarinnar, og slík samstilling er, eins og þjóðfélagi voru er háttað, aðeins hugsanleg, ef öll höfuðöfl þjóðfélagsins leggjast á eitt. Við skulum hins vegar gera okkur ljóst, hvað yrði, ef innflutningur fjár yrði ótakmarkaður og óskipulagður. Það mundi þýða, að auðugir menn gætu notað fé sitt til dýrindis lúxusbygginga, aðrir gætu eytt óhóflega miklu í alls konar húsgögn og útbúnað á heimilum. Og þó að menn færu að kaupa framleiðslutæki, þá gæti svo farið, að t. d. í Reykjavík risu upp 10 smjörlíkisgerðir, 12 súkkulaðigerðir o. s. frv., þótt þjóðinni nægði að hafa t. d. eina eða tvær af hvoru og þær gætu þá framleitt vörur fyrir helming þess framleiðslukostnaður, sem 10 eða 12 verksmiðjur þyrftu að greiða, ef allar væru hálfvinnandi með dýrum forstjórum, mörgum byggingum og tíföldum stofnkostnaði á við það, sem þyrfti að vera. Með öðrum orðum, það yrði meiri eða minni misnotkun á öllum erlendum innstæðum, ef engin skipulög samtök yrðu með þjóðinni um það, hvernig ætti að nota þær. Til skipulagðrar og skynsamlegrar hagnýtingar innstæðnanna, t. d. til þeirrar umbreytingar á atvinnulífinu, sem ég lýsti áðan, þarf hins vegar afskipta ríkisins og samstarfs þjóðarinnar, og við vonum, að Alþ. takist nú á næstunni að koma því til leiðar.

Jakob Möller Hæstv. fjmrh. sagði í frumræðu sinni, að er núv. ríkisstj. tók við völdum, hefði hún talið það vera sitt höfuðhlutverk að reyna að vinna bug á dýrtíðinni í landinu, og hefði hún síðan ekkert látið ógert, sem í hennar valdi stóð, til þess að ná því takmarki. Hann sagði einnig, að tekizt hefði þessi tvö ár að halda dýrtíðinni svo í skefjum, að hún mætti nú heita óbreytt frá því, sem hún var, þegar stjórnarskiptin urðu, en nú væri fram undan veruleg aukning dýrtíðarinnar sakir verðhækkunar á landbúnaðarafurðum, og mundi vísitala þessa mánaðar hækka um 5 stig af þeim sökum og fyrirsjáanleg væri 12 stiga hækkun í næsta mánuði, ef ekkert yrði gert til þess að koma í veg fyrir hana; en auk þessarar fyrirsjáanlegu hækkunar sé yfirvofandi 14 stiga hækkun á vísitölunni, sem haldið hefur verið niðri með greiðslum úr ríkissjóði, en fram hlyti að koma, ef þær greiðslur væru felldar niður. Þannig má því í rauninni telja, að dýrtíðin sé nú orðin sem svarar 297 vísitölustigum, og hefur hún því hækkað síðan í des. 1942 sem svarar 25 vísitölustigum, en að sjálfsögðu á svo dýrtíðin eftir að vaxa enn um nokkur stig vegna afleiðinga þeirrar hækkunar, sem þegar er komin fram, og á eftir að komast nokkuð yfir 300 stig, ef ekkert verður að gert. Ég get fullkomlega fallizt á það með hæstv. ráðh., að óvænlega horfi um afkomu atvinnuveganna og allt fjármálalíf þjóðarinnar, ef slíku á fram að fara. Og því er nú verr, að líkur eru ekki miklar til þess, að dýrtíðarflóðið láti sjálfkrafa staðar numið við þetta. Það er því að vonum, að ríkisstj., sem hefur sett sér það markmið að vinna bug á dýrtíðinni, þykist ekki geta setið aðgerðalaus, þegar allt sígur svo mjög á ógæfuhlið, en telja sér skylt að reyna af fremsta megni að koma því til leiðar, að ráðstafanir verði gerðar til að forða þjóðinni úr þeim voða, sem yfir henni vofir. Og í því skyni hefur hæstv.ríkisstj. borið fram það frv., sem hér liggur fyrir. Það verður nú hins vegar ekki sagt, að hæstv.ríkisstj. sé með þessu frv. að kanna ókunna stigu eða vísa á nýjar leiðir út úr þeim ógöngum, sem við erum komnir í sökum þeirrar geigvænlegu verðbólgu eða dýrtíðar, sem skapazt hefur í landinu á undanförnum stríðsárum. Ekki aðeins hefur hæstv. núv. ríkisstj, sjálf borið fram till. á Alþ. áður, sem mjög hafa farið í sömu átt og þetta frv., heldur hefur stj. og þ. fyrir tíð núv. stj. reynt þá leið, er vísað er á í frv., þ. e. lögbindingu kaupgjalds og verðlags. En ég held, að sú tilraun hafi leitt í ljós alveg ótvírætt, að sú leið sé lítt fær nema með samkomulagi við þá aðila, sem þeirri löggjöf eiga að hlíta. Það hefur að sjálfsögðu alltaf verið til meiri hluti í þinginu, sem hefur viljað stemma stigu við vexti dýrtíðarinnar og verið reiðubúinn til þess að fylgja fram hverjum þeim ráðstöfunum, sem ætla mætti, að því orkuðu. Til þess þurfti verðlagsvísitalan ekki að komast upp í kringum 270 stig, eins og hún var skráð í des. 1942, áður en farið var að borga með henni úr ríkissjóði, og eins og hún hefur verið skráð síðustu mánuðina með milljónameðgjöf, hvað þá upp í 300 stig eða þar yfir, eins og hún fyrirsjáanlega hlýtur að fara á næstunni, ef meðgjöfin verður felld niður og þegar verðhækkun sú á innlendu afurðunum, sem ráðgerð er, kemur til framkvæmda. Og ef það þyrfti ekki annað en einhvern lagastaf um bann gegn hækkun kaupgjalds og verðlags til þess að ráða niðurlögum dýrtíðarinnar, þá væri hér ekkert vandamál við að fást, af því að þá hefði dýrtíðin verið stöðvuð fyrir löngu. En það þarf meira til þess en lagastafinn einan, það þarf skilning almennings á því, að stefnt sé út á ófæru með því að gefa dýrtíðinni lausan tauminn, og umfram allt þarf fórnfúsan vilja til þess að hlíta þeim ráðstöfunum, sem gerðar kynnu að verða til þess að hafa hemil á dýrtíðinni og stöðva kapphlaupið milli kaupgjalds og verðlags. En sjást þess þá nokkur merki, að slíkur skilningur eða slíkur vilji sé fyrir hendi nú? - Ég held, hvað sem nú skilningnum líður, að fórnfýsin sé mest fyrir annarra hönd. Það vantar að vísu ekki, að háværar raddir heyrist um það, að dýrtíðina verði að stöðva, hvað sem það kosti. En margir eiga þó einkum við það, sem það mundi kosta aðra en þá sjálfa. Enn síður vantar þó hitt, að Alþ. sé úthúðað fyrir aðgerðaleysi í þessu efni og fyrir það, að það geti ekki komið sér saman um neitt. Og fannst mér hæstv. ráðh. að óþörfu og órökstutt taka undir þann són. Sannleikurinn er hins vegar sá, að Alþ. hefur gert allt, sem í þess valdi hefur staðið, til þess að halda dýrtíðinni í skefjum án þess að bera fyrir borð hag einnar stéttar frekar en annarrar. Og m. a. hefur, eins og ég drap á, verið reynd sú leið, sem hæstv. stj. vill nú láta leggja út á á ný, þ. e. lögbinding kaupgjalds og verðlags, og skal ég nú rifja upp sögu þeirrar tilraunar, því að það er nauðsynlegt til þess að geta gert sér grein fyrir því, hvers árangurs mundi að vænta af nýrri tilraun í þá átt, auk þess sem hv.þm. S.-M. sagði þá sögu ekki alls kostar rétta áðan. Það var, eins og kunnugt er, einkum Framsfl., sem beitti sér fyrir því, að l. yrðu sett um bann við hækkun kaupgjalds og verðlags, og á haustþinginu 1941 var af hans hálfu borið fram lagafrv. þess efnis. Þegar í stað var hafinn ákafur andróður gegn þeirri lagasetningu, bæði utan þings og innan. Var það Alþfl., sem forystuna hafði um þann andróður. Sjálfstfl. tók þá þann kostinn að reyna að koma á sáttum og vildi a. m. k. láta reyna samkomulagsleiðina, áður en í odda yrði látið skerast. Tekizt hafði, áður en til þingsins kasta kom, að koma í veg fyrir uppsögn kaupsamninga af hálfu verkamannafélagsins Dagsbrúnar, og yfirleitt var því líklega tekið af andstæðingum lögbindingarinnar, að með frjálsum samtökum mundi geta tekizt að koma í veg fyrir verulegar kauphækkanir. En það fór á allt annan veg. Samkomulagsleiðin fór alveg út um þúfur. Hvert félagið á fætur öðru sagði upp kjarasamningum, og krafizt var verulegra kauphækkana, og engar miðlunartilraunir báru árangur. Og sannleikurinn er sá, að í rauninni má segja, að þar hafi ekki aðeins verið um að kenna andstöðu verkamanna eða verkalýðssamtakanna. Það var þá lítill eða enginn áhugi á því meðal atvinnurekendanna, að kaupgjaldinu væri haldið niðri. Það var því auðsætt, að stórfelld kauphækkun og þar af leiðandi stórfelld hækkun verðlagsins í landinu var yfirvofandi, ef ekkert yrði að gert. Þegar samkomulagsleiðin var þannig úr sögunni, áttu ríkisstj. og Alþ. ekki nema um tvennt að velja, annaðhvort að leggja árar í bát og láta skeika að sköpuðu um vöxt dýrtíðarinnar eða þá að reyna að lögbinda kaupgjald og verðlag. Og þá varð það að ráði að grípa til þess úrræðis, sem hæstv.ríkisstj. er nú að benda þinginu á, að lögbinda kaupgjald og verðlag. - Meiri hl. þáv. ríkisstj., með Framsfl. og yfirgnæfandi meiri hl. Sjálfstfl. á Alþ. á bak við sig, taldi það með öllu óverjandi að láta nokkurs ófreistað til þess að hamla á móti dýrtíðarflóðinu. Og þess vegna voru sett brbl. um gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum og þau síðan staðfest af Alþ. með yfirgnæfandi meiri hl. atkvæða. Og síðan tók gerðardómurinn til starfa. Fyrsta kaupgjaldsmálið, sem kom til hans kasta að fjalla um, mun hafa verið kaupgjald járnsmiða. Og um það fjallaði hann raunar miklu fremur sem sáttanefnd í vinnudeilum en sem gerðardómur. Ég ætla, að segja megi, að járnsmiðirnir hafi fengið kröfum sínum fullnægt svona nokkurn veginn, eins og engin gerðardómsl. hefðu verið til. Hins vegar er það rétt, að prentarar fengu sínum kröfum ekki fullnægt og tóku aftur upp vinnu við svo búið. En það var ekki einvörðungu gerðardómsl. að þakka eða kenna. Kaupgjald almennra verkamanna kom ekkert til kasta gerðardómsins að sinni. Hins vegar var það opinbert leyndarmál, að kaupgjald í verkamannavinnu hækkaði óðum bak við tjöldin þrátt fyrir gildandi kjarasamninga og gerðardómsl., með þeim hætti, að atvinnurekendur og verkamenn komu sér saman um hærra kaupgjald en greiða bar samkv. kjarasamningum Dagsbrúnar og án þess að bera það undir gerðardóminn. En væru einhverjir atvinnurekendur, sem ekki vildu sæta því, þá var bara gengið þegjandi úr vinnu hjá þeim, eins og að lokum varð úr í hafnarvinnunni, þegar hún stöðvaðist algerlega og við borð lá, að siglingar stöðvuðust af þeim sökum, af því að verkamenn voru ófáanlegir til að vinna að skipaafgreiðslu fyrir það kaup, sem heimilt var að borga. Þá varð ekki hjá því komizt að úrskurða hafnarverkamönnunum opinberlega kauphækkun til samræmis við tekjur annarra verkamanna, sem fengu ólöglega greitt hærra kaup en samningar ákváðu og samþykki gerðardómsins var áskilið til, að mætti hækka. Og nú rek ég ekki þessa sögu lengra, þó að fleiri dæmi og jafnvel átakanlegri mætti telja fram um það, í hvert ófremdarhorf í þessum málum var komið, þegar gerðardómsl. að lokum voru afnumin. En það er með öllu tilhæfulaust, sem hv.þm. S-M. hélt fram í ræðu sinni, að gerðardómsl. hefðu verið numin úr gildi og allar dýrtíðarráðstafanir felldar niður eftir kröfu kommúnista og í sambandi við stjórnarmyndun sjálfstæðismanna vorið 1942. Að sjálfsögðu má nú varpa því fram, að saga gerðardómsl. hefði getað orðið á allt annan veg, ef betur hefði verið á haldið og l. verið framfylgt með óbifanlegri festu. Og það skal þá líka fúsiega játað, að sú saga hefði getað orðið nokkuð á annan veg. Það hefði verið hægt að stöðva vinnuna í smiðjunum um ófyrirsjáanlegan tíma og um leið fiskveiðar og siglingar á skipunum, er viðgerðar þurftu með. Og svo mátti náttúrlega láta alla hafnarvinnu liggja niðri og stöðva þannig einnig siglingar á þeim skipum, sem vinnustöðvunin í smiðjunum náði ekki til. En er það ekki einmitt þetta, stöðvun atvinnurekstrarins í landinu, sem við viljum koma í veg fyrir? Erum við ekki einmitt að reyna að finna einhver ráð til þess að vinna bug á dýrtíðinni, af því að við þykjumst sjá það fyrir, að þegar verðlag lækki í viðskiptalöndum okkar, þá muni atvinnurekstur okkar ekki geta risið undir tilkostnaðinum með óbreyttu eða hækkandi kaupgjaldi og verðlagi innanlands og hann hljóti þá af þeim sökum að stöðvast? Það er sú stöðvun, sem við óttumst, og það er hrunið, sem af slíkri stöðvun mundi leiða, sem við viljum afstýra. Það hefði náttúrlega ekkert vit verið í því að framkalla stöðvun atvinnurekstrarins í landinu á árinu 1942 með einstrengingslegri framkvæmd gerðardómsl. Gerðardómsl. höfðu þann tilgang að reyna að stöðva dýrtíðina, en ekki atvinnureksturinn. En til þess að sú tilraun gæti tekizt, þurfti þess með, að þeir, sem l. áttu að hlíta, létu sér skiljast það, að þeim væri það sjálfum fyrir beztu, að hemill yrði hafður á dýrtíðinni. Og við, sem að setningu þeirra l. stóðum í ríkisstj. og á Alþ., höfðum trú á því, að takast mætti að koma mönnum í skilning um það, að þeir væru litlu betur á vegi staddir, þó að þeir tvöfölduðu kaup sitt, ef af því leiddi, að nauðsynjar þeirra tvöfölduðust í verði. En sú trú okkar hefur látið sér til skammar verða. Við biðum ósigur og tókum afleiðingunum af því. En af því leiðir líka óhjákvæmilega, að við erum ragir við að endurtaka tilraunina. Ég skal þó taka það fram, að ég er jafnsannfærður um það nú og ég var, þegar gerðardómsl. voru sett, að ríkisstj. og Alþ. hafi borið skylda til þess að gera þá tilraun, eins og þá stóð á. Og ef það er trú núv. hæstv.ríkisstj., að skilningur manna á nauðsyn og réttmæti slíkra ráðstafana hafi aukizt að verulegum mun síðan, þá get ég líka látið mér skiljast það, að hún hafi ekki þótzt geta komizt hjá því að feta nú í fótspor okkar, sem að gerðardómsl. stóðum, og að endurtaka tilraunina og ganga þó feti lengra með því að beita sér fyrir verulegri lækkun kaupgjalds og verðlags, sem vissulega má gera ráð fyrir, að þörf verði á, áður en lýkur. En ég spurði um það áðan, hvort menn þættust sjá þess nokkur merki, að sá skilningur á nauðsyn slíkra ráðstafana, er var ekki fyrir hendi, þegar gerðardómsl. voru sett, mundi vera fyrir hendi nú, - eða sá fórnfúsi vilji, sem vissulega er ekki síður þörf á nú, ef til beinnar lækkunar á að koma á kaupgjaldi og verðlagi. Náttúrlega benda verkföllin, sem þegar hefur verið stofnað til og fram undan virðast vera, í allt aðra átt. En ef svo er, að skilningurinn og fórnarviljinn hafi vaxið til muna frá því, sem áður var, er þá ekki enn álitamál, hvort ekki væri eins mikils eða meiri árangurs að vænta af samkomulagsumleitunum eins og af lagaboðum? Það hefur verið talið, að til þess að koma í veg fyrir algert öngþveiti í kaupgjalds- og verðlagsmálum gæti verið um tvær leiðir að velja: samkomulagsleiðina og löggjafarleiðina. En ég hygg, þegar betur er að gáð, að leiðin sé aðeins ein: samkomulagsleiðin og engin önnur. Mér virðist, að reynsla sé fengin fyrir því, að löggjafarleiðin hljóti að mistakast og leiða einmitt til þess öngþveitis, sem henni er ætlað að bægja frá, nema hún byggist á samkomulagi, og virðist þá alveg einsætt að reyna a. m. k. samkomulagsleiðina til þrautar, áður en gripið er til hinnar. En ef samkomulag næst ekki, þá er það af því, að almenningur í landinu hefur ekki enn öðlazt réttan skilning á því, hvernig hag hans verði bezt borgið. En slíkan skilning, held ég ekki, að menn geti öðlazt með neinum atbeina löggjafarinnar. Menn öðlast hann aðeins með því að horfast í augu við veruleikann.

Emil Jónsson Þessar umr. hér í kvöld hafa verið með nokkuð öðrum blæ en oft áður á Alþ. Það hefur ekki gætt eins mikið og áður átaka milli flokkanna, og get ég ímyndað mér, að það spái einhverju góðu um árangur af því samstarfi, sem talað hefur verið um, að verið hafi milli flokkanna. - Ég skal aðeins með örfáum orðum minna á nokkur atriði þó, sem komið hafa fram í umr. og mér finnst ástæða til að fara nokkrum orðum um. Hæstv. fjmrh. sagði í fyrstu ræðu sinni, að svo væri nú komið verðlagi á innlendum iðnaðarvörum, að þær væru hvergi nærri samkeppnisfærar við þær erlendu, og undir það tók hv. 2. þm. S-M. Ráðh. sagði, að verðlag á fiskibátum væri 10–11 þús. kr. á smálest, og væri það heldur hærra en hæst þekktist annars staðar. Þessa tölu hæstv. ráðh. tel ég vægast sagt mjög vafasama. Ég þekki dæmi um það og alveg nýtt, frá því nú fyrir nokkrum mánuðum, þar sem íslenzkur fiskibátur hefur verið smíðaður fyrir mjög miklu lægra verð en 10–11 þús. kr. á smálest. Ég veit ekki nákvæmlega, hvað mikið, en áreiðanlega lægra en þetta og miklu lægra. - Skipasmiðir, sem voru hér samankomnir á fundi ekki alls fyrir löngu, töldu, að verðlag á íslenzkum fiskibátum lægi í kr. 9–10 þús. smálestin, en þó var reiknað með farmgjöldum á efnið í skipin, sem voru talsvert hærri en nú gerist, svo að frá því verði, sem þá var reiknað, mun hægt að draga eitt þúsund krónur á smálest, og verður smálestin þá 8–9 þús. kr. Mér skilst á því tilboði, sem hæstv.ríkisstj. útvegaði í fiskibáta frá Svíþjóð, að þá sé verðlag hátt á 8. þús. kr. smálestin, ef allt er reiknað, svo að ekki mun mismunurinn á innlendu og erlendu verði vera eins mikill og hæstv. ráðh. vill vera láta. Nefndi hæstv. ráðh. ýmis dæmi þessu til sönnunar, svo sem húsgögn o. fl. Það er rétt, að sumt af þessu er dýrara hér en vörur, sem keyptar eru erlendis undir sama nafni, en það kemur margt til greina, áður en samanburð er hægt að gera, t. d. hvort það eru sams konar vörur og vinna erlendis og hér og ýmsir erfiðleikar, sem þessi starfsgrein á við að búa hér á landi. En þrátt fyrir það er mismunurinn á erlendum og innlendum vörum, hvað skipasmíði snertir, ekki meiri. Hvað mætti þá, vildi ég spyrja, hv. 2. þm. S-M. segja um smjörið, um kartöflurnar og landbúnaðarvörur yfirleitt? Það er verið að framleiða þær á þessu landi fyrir tvöfalt, þrefalt og margfalt hærra verð en maður fær þær erlendis frá. Það er erfitt að geta ekki fengið smjörkílóið fyrir minna en kr. 21.50, þegar maður veit, að það kostar ekki meira en 7 kr. frá útlöndum og hve áríðandi það er fyrir allan almenning að þurfa að fá betri vöru en smjörlíkið, sem boðið er upp á, - og ekki miðar þetta verðlag að því að halda dýrtíðinni niðri. Hæstv. fjmrh. sagði, að samningsumleitanir væru tiltölulega þýðingarlitlar; þær hefðu verið reyndar milli verkamanna og bænda, en mistekizt, - verkamenn vildu ekki offra broti af því, sem félagar þeirra í Svíþjóð offruðu. - Þessar samningsumleitanir miðuðu að niðurfærslu á hvoru tveggja, kaupgjaldi og vörum, sem ég efast um, að þeir hafi talið æskilega og eðlilega, eins og sakir stóðu þá. Og þó að ekki hafi náðst samkomulag, þegar þetta var reynt, þá er ekki sannað, að það næðist ekki nú, því að það eru aðrir möguleikar og meiri að ná samkomulagi nú en var aðeins fyrir stuttum tíma. Hæstv. ráðh. sagði, að það væru aðeins tvær áttir á áttavita þm. Önnur, sem hann tilnefndi, var átt kjósendanna og hin átt þingsætanna. Ég held, að þetta sé og eigi að vera sama áttin, eða svo bezt geta þm. gengið að starfi sínu eins og vera ber, að þeir vinni eins og kjósendurnir hafa falið þeim, og flestir þm. vilja áreiðanlega fara í sem flestu eftir vilja kjósenda sinna. Hæstv. forsrh. (BÞ) gaf hér áðan stórpólitíska yfirlýsingu, þar sem hann lýsti yfir, að ríkisstj. mundi sækja um lausn, ef ekki yrði ráðið fram úr þessu dýrtíðarmáli fyrir 15. þ. m. á þann hátt, sem ríkisstj. gæti fallizt á. Ég sé ekki, að þessi yfirlýsing hæstv.forsrh. hafi mikla þýðingu út af fyrir sig nema það, að hún getur sparað hv. 2. þm. Reykv. það ómak, sem hann sagðist ætla að taka á sig, að bera fram vantraust á ríkisstj. Hann sagði nefnilega, að sá möguleiki væri ekki til að láta ríkisstj. sitja lengur. Mér þótti þetta koma úr undarlegustu átt, því að raunverulega er hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, nokkurs konar faðir þessarar hæstv.ríkisstj., sem nú situr að völdum, svo að mér þykir það koma úr hörðustu átt, að boðun vantrauststill. skyldi einmitt koma frá honum. Hann sagði á fundi, sem ég var staddur á og haldinn var 3. des. 1942 í átta manna n. svokölluðu til að ræða möguleika til stjórnarmyndunar, að hann legði til, að ríkisstjóra yrði skýrt frá því, að flokkarnir hefðu ekki í bili komið sér saman um málefnagrundvöll til stjórnarmyndunar, og þess vegna legði hann til, að bráðabirgðaskipan yrði höfð á þessum málum, þannig að ríkisstjóri skipaði ópólitíska stjórn og flokkarnir reyndu síðan að koma sameiningu á. Hann taldi sig jafnfúsan þá að styðja þessa stj. og nú að bera fram vantraust á hana. Ég hafði aldrei fyrr heyrt getið um þennan möguleika, ekki fyrr en þessi hv. 2. þm. Reykv., sem nú boðar vantraust, bar það fram, og má því með sanni segja, að hugmyndin um hæstv.ríkisstj., sem nú situr, sé frá honum. Alþfl. lýsti sig strax andvígan þessari till., taldi það ekki þingræðislega að farið. Það væri æskilegt og nauðsynlegt, ef þingræðislegt starf skyldi fást, að ríkisstj. hefði nauðsynlegan meiri hl. á Alþingi. Alþfl. neitaði að leggja inn á þessa braut, fyrr en fyrst væri reynt og sýnt, að annað gæti ekki tekizt. Ég held, að Sjálfstfl. hafi haft svipaða aðstöðu. Sósfl. vildi fá þessa stj., og Framsfl. var veikur fyrir þessum möguleika. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að Alþfl. hefði reynt að hafa áhrif á atkvgr. um verkfall verkamannafélagsins Hlífar í Hafnarfirði. Þessu vil ég algerlega mótmæla og fullyrði, að engin áhrif var reynt að hafa á verkamennina þar. Þeir greiddu atkv. af eigin hvötum og án nokkurrar íhlutunar annarra. Fulltrúi Alþfl. í samningan. beitti sér fyrir því, að kaupgjald það, sem atvinnurekendum var boðið að greiða, yrði sama og Dagsbrúnartaxti. Ég álít ekki heppilegt að fara út í deilur, eins og þar er gert, til þess að fá kaup hækkað upp fyrir Reykjavíkurtaxta í Dagsbrún, þó að það stemmi ekki vel við þann kjósendaáttavita, sem hæstv. ráðh. talaði um áðan og við á í mörgum tilfellum að fara eftir. Ég býst við, þegar verkamenn í Reykjavík og Hafnarfirði hafa athugað kostinn við það að geta haft fast og öruggt starf í eitt til tvö ár, að þá hafi mörgum getað snúizt hugur um afstöðu í þessu máli. Það er allt annað að eiga fyrir sér fasta og trygga atvinnu en óvissan, sem ríkt hefur í þessum málum, og það er verkamönnunum efst í huga, þegar þeir greiða atkv. Ég get búizt við við nánari athugun, að af þessum ástæðum hafi kannske ekki verið hleypt í atkvgr. því kappi, sem annars mundi hafa verið réttlætanlegt. Ég skal ekki fara langt út í fleiri atriði, það er ekki tími til þess. En mig langar að minnast á eitt atriði í ræðu hv. 2. þm. S-M., þar sem hann segir, að bændur kvarti yfir því, að ekki fáist sama verð fyrir landbúnaðarvörur og eigi að vera samkv. áliti sex manna n. Mér er spurn: Hvar er mismunurinn, og hvað hafa bændur fengið? Og því er ekki hafður sami háttur um að gera grein fyrir þessu fé og öðru frá ríkissjóði? Því eru ekki teknar kvittanir frá bændunum? Frá því er gengið í kaupfélögunum og öðrum félögum, sem kvitta í heild til ríkissjóðs, og enginn veit, hver hefur tekið við. Hvar eru fylgiskjölin? Það mundi þykja einkennileg afgreiðsla í þeim rekstri, sem ég hef með höndum, ef ég afhenti verkstjóranum í einu lagi alla upphæðina og segði honum að borga þetta í vinnulaun, en fengi enga kvittun frá verkamönnunum. Þetta er nákvæmlega hliðstætt hátterni eins og um greidda uppbót til landbúnaðarins. Það hefur verið borin fram till. á Alþ. fyrir nokkru, þar sem lagt er til, að þessu yrði kippt í lag og kvittanir teknar upp, en ekki fengizt samþ. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Það líður vonandi bráðum að því, að styrjöldinni ljúki, a. m. k. í Evrópu. Styrjöldin hefur ekki komið neitt svipað við okkur eins og aðrar þjóðir, því að þessi ár hafa fært okkur fullt sjálfstæði og fullar hendur fjár. Fyrir styrjöldina skulduðum við öðrum þjóðum um 100 millj. kr. og áttum engar innstæður á móti, en nú eru innstæður bankanna erlendis á 6. hundrað millj. kr. Verður nú fé þetta notað sem eyðslueyrir eða til þess að byggja upp heilbrigt atvinnulíf þjóðarinnar? Lausn þessa máls, sem hér liggur fyrir, getur orðið afdrifarík, því að þau tækifæri, sem við höfum í dag, höfum við aldrei áður haft í sögu þjóðarinnar, og getur orðið langt að bíða, að þau berist. Þess vegna vil ég vænta þess, að um þessi mál náist samkomulag, fyrst og fremst um að festa hlutina eins og þeir eru, en í síðustu lög reynt að komast hjá að lögbinda lækkun, eins og gert er ráð fyrir í frv. því, sem hér liggur fyrir frá hæstv.ríkisstj.

Eysteinn Jónsson Hv. þm. Hafnf. beindi því til mín, að það væri alvarlegt, að menn þyrftu að kaupa landbúnaðarafurðir miklu dýrara en hægt er að fá þær erlendis frá. Það var ekkert tilefni fyrir hv.þm. Hafnf. að beina þessu sérstaklega til mín. Ég benti nefnilega á undan honum á það sama, að hvaða vörur sem við tækjum hjá okkur, væri framleiðslukostnaður þeirra miklu hærri en í öðrum löndum. Þetta er það, sem ég hef alltaf bent á. En það er ekki aðeins smjör og kjöt. Ekki tekur betra við, þegar ýmis dæmi eru tekin úr iðnaðinum, svo sem hæstv. fjmrh. gerði áðan, en hv.þm. Hafnf. sneiddi hjá nema þessu eina dæmi, sem var hagstætt fyrir iðnaðinn. Við eigum ekkert að metast um þetta, bara að horfa í þessar staðreyndir eins og þær eru. Þessi metingur, þegar sagt er, að óviðkunnanlegt sé að kaupa smjör og kjöt dýrar en hægt er að fá það í útlöndum, er álíka og ég færi að snúa mér að hv.þm. Hafnf. og segja, að óviðkunnanlegt sé að borga íslenzkum verkamönnum hærra kaup en hægt er að fá þá fyrir frá Færeyjum. Það er bezt að viðurkenna það eins og er, að það er allt í hærra verði hér en í nálægum löndum. Í tilefni af því, sem ég sagði um það, sem sex manna n. gerði áætlun um og útborgað var til bænda fyrir framleiðslu 1943, þá spurði hv.þm.: Hvar er mismunurinn? Og mér fannst hann hafa talsverða löngun til að koma því inn hjá mönnum, að einhver óviðkomandi hafi hirt mismuninn. Hér er aðallega um kjötið að ræða, og mismunurinn stafar einfaldlega af því, að auratalan áætluð á kg. fyrir flutningskostnaði og dreifingarkostnaði reyndist of lág, aðallega fyrir það, hve allur slíkur kostnaður hækkaði mikið. Ég held hv.þm. Hafnf. viti alveg eins vel og ég, hvað verður af peningum, sem menn taka fyrir flutning á kjöti fram og aftur um landið og til dreifingar í bæjunum. En það er þessi kostnaður, sem hefur hækkað og verður að fást borinn upp, ef bændur eiga að fá það verð, sem þeir eiga rétt til samkv. sex manna nefndarálitinu. Það þarf ekki að blanda hér inn í hálfkveðnum vísum um kaupfélög og kvittanir. Það er öllum landsmönnum vitað, að bændur sjá sjálfir um, að kaupfélög þeirra skili réttu verði fyrir vörurnar, og mun hv.þm. Hafnf. ekki þurfa að hafa neinar áhyggjur af því. Annars er það eftirtektarvert út af því, sem talað er hér oft og mörgum sinnum um bændur og verkamenn og þar með sænska verkamenn, að við höfum fengið fyrir því áreiðanlegar heimildir í fyrra frá Svíþjóð, að þar hefur verð á landbúnaðarafurðum verið bætt upp með fullu samkv. dýrtíðarvísitölu, en kaupið aðeins með 75%. Og það var vegna þess, að þar var viðurkennt, að framleiðslukostnaður á landbúnaðarafurðum hefði hækkað meira en framleiðslukostnaður í bæjum. Stafar það af því, að kaupgjald í sveitum hefur hækkað meir vegna aukinnar eftirspurnar eftir vinnukrafti. Þess vegna er villandi, þegar talað er um, að hlutfallinu í þessu efni hafi verið raskað að ófyrirsynju í byrjun styrjaldar, þar sem landbúnaðarafurðir voru hækkaðar um nokkur prósent meir en kaupgjald. Það stafaði af sömu ástæðu og í Svíþjóð. Þá eru örfá orð til hv. 2. þm. Reykv. Hann kallaði það furðulega staðreynd, - og hafði þar reyndar óviðurkvæmileg orð til mín, - að ég héldi fram, að sexmannanefndarálitið sýndi landbúnaðarafurðaverð of lágt, þegar n. sat á rökstólum. Hvernig dettur honum í hug að bera á móti því, þegar það vita allir landsmenn, að landbúnaðarafurðir voru þá hækkaðar í samræmi við kaupgjald? Og fyrir hvað var það gert? Af því að það var talið sanngjarnt. - Hann sagði, að 1942 hefði hækkun ekki átt sér stað um haustið. En hvað sannar þetta annað en það, að frá því um haustið 1942 og þangað til 1943, að sex manna n. tók til starfa, hefur þessu hlutfalli verið raskað fyrir þá kauphækkun, sem varð á því tímabili. Hefði því hv.þm. getað betur varið tíma sínum en með skætingi um þetta. Um samstarfsvilja hv. 2. þm. Reykv. og Sósfl. verð ég að segja örfá orð. Hann sagði, að þeir hefðu verið að koma sér saman við Framsfl. um árið, en það hefði strandað á því, að Framsfl. var ófáanlegur, nema kaupgjald væri lækkað, og ættu sósíalistar þakkir skildar fyrir að hafa ekki ginið við slíku. En það er bara sá galli, að þetta er algerlega rangt. Framsfl. gerði þetta ekki að skilyrði fyrir þátttöku í stjórnarmyndun, þó að um þetta væri rætt. Hann gerði málefnatilboð, þar sem þessu atriði um kaupgjald og afurðaverð var sleppt. Og því var hafnað af Sósfl. og valin hin hæðilegustu orð. Þar var engin kauplækkun né neitt annað í þá stefnu, og þó var tilboðinu svarað þannig, að ekki væri hægt að stofna til samvinnu nema fallast á það, sem Sósfl. héldi fram, annað þýddi ekki að nefna. Þetta var nú viljinn á þeim tíma. - Enn fremur sagði annar formaður flokksins, að það gengi glæpi næst, ef Sósfl. léði máls á því, eins og á stóð, að ganga í stj. Og svo er hv. 2. þm. Reykv. að fárast um, þegar ég dreg í efa, hversu mikið liggi á bak við yfirlýsingu hans, og segist leggja það undir dóm hlustenda, hvort hljóðið í sér hafi ekki verið þannig, að það væri áreiðanlegt, að Sósfl. vildi endilega koma á friði í landinu. Ég held þessi hv.þm. verði að hafa flesta landsmenn afsakaða. Þeir hafa heyrt hljóðið áður og vita, hvað er á bak við það. En ef nú hv.þm. hefur tekið sinnaskiptum og sé meira að marka hljóðið í honum en áður, þá er það gott, - en er þá aðeins fyrir það, að hann í sambandi við fyrri framkomu sína hefur fengið þá áminningu, sem hefur dugað, og sér sér nú þann kostinn vænstan að beygja sig fyrir almenningsálitinu, sem áreiðanlega vill ekki þau vinnubrögð, sem hann og flokkur hans hafa haft fram að þessu. Fróðlegt væri út af yfirlýsingu hv. 2. þm. Reykv. um samstarfs- og umbótavilja Sósfl., að hv.þm. og aðrir þm. flokksins gerðu grein fyrir, hverju þeir hafa afrekað á Alþ., síðan þeir komu hingað tíu saman fyrir tveimur árum. Mér er ekki kunnugt, að þeir hafi komið fram nokkru máli, sem nokkuð var varið í fyrir þá, sem þeir höfðu umboð fyrir. Þeir hafa haft annað að starfa, að koma í veg fyrir, að hér gætu myndazt slík samtök. Hafi þeir nú breytt afstöðu sinni, er það gott. Reynslan leiðir nú það í ljós. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að ég ætti að athuga, að kjósendur á Austfjörðum mundu vilja samræmingu á kaupgjaldi. Ég efast ekki um, að verkamenn á Austfjörðum vilji fá eins og þeim er mögulegt. En það eru líka til menn á Austfjörðum, sem stunda sjávarútveg, og ekki síður almennir fiskimenn en útgerðarmenn, sem alls ekki eru hrifnir af þeirri dýrtíð, sem flæðir nú yfir landið, og að fyrir aðfarir hv. 2. þm. Reykv. og fleiri er búið að gera þá að hálfdrættingum á við þá, sem sitja í landi. Hv. þm. og félagar hans, sem kynnu að hafa einhvern áhuga á því, hvað menn vilja á Austurlandi, ættu að hugleiða þetta. Með þessu er ég ekki að hafa neitt af verkamönnum, sem réttlátt er. En ég bendi aðeins á staðreynd. Og það sorglega er, að margir, sem hafa fengið talsverða kauphækkun, eru litlu betur settir en áður, ef þeir eru nokkru betur settir, vegna þess hve dýrtíðin fer hraðvaxandi. Og ef þeir svo ættu eftir að fá atvinnuleysistímabil út á þessa kauphækkun, þá held ég, að ávinningurinn fari að verða lítill. Hv. 2. þm. Reykv. minntist hér nokkuð á Dagsbrúnardeiluna. Ég gagnrýndi fyrirætlun Dagsbrúnarstj. um samúðarverkfall, sem ná skyldi til verkamanna víðs vegar og stöðva mundi flutninga í landinu. Ég gagnrýndi þetta hógværlega og sanngjarnlega og taldi þessa fyrirætlun runna undan rifjum annarra en verkamanna sjálfra. Ekki hafði hv. 2. þm. Reykv. talað í margar mínútur, þegar hann tekur undir þetta og upplýsir, að þegar verkamenn í trúnaðarmannaráði Dagsbrúnar tóku málið í sínar hendur, þá sáu þeir, að þessi aðferð var óskynsamleg, og breyttu þessari ákvörðun. Þetta veit ég, að allir sæmilegir menn í landinu telja skynsamlega að farið og ekki heppilegt, hvorki fyrir verkamenn né aðra, að halda á þessum málum eins og fyrirhugað var. Það sýnir, að gagnrýni mín var réttmæt og tímabær, því að ekki vissi ég, að þessari ákvörðun hafði verið breytt. Þá var hv. 2. þm. Reykv. að afsaka sósíalistana, að mér skildist, að það væru ekki þeir einir, sem bæru ábyrgð á vinnudeilunni í Hafnarfirði, og ber það einnig vott um, að hv.þm. er eitthvað farinn að hafa beyg af almenningsálitinu í þessu máli, sem er vel farið. Ég efast ekki um, að þegar verkamenn þar taka þessi mál sjálfir til yfirvegunar, þá muni þeir finna skynsamlega niðurstöðu. Hv. 2. þm. Reykv. sagði það firn mikil að heyra, að ég héldi, að hann og aðrir í Sósfl. vildu nú ekki koma á samstarfi, þar sem ég vissi, að þeir vildu stöðva kaupið og byggja á sexmannanefndarálitinu um afurðaverð. Ég verð að segja, að þetta er meira en ég vissi. Og sé það rétt, þá er það í ósamræmi við það, sem nokkur maður vissi áður. En það er gott, ef rétt reynist, en það mun sýna sig á næstunni, hvort afstöðu þeirra er þannig háttað. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) taldi mig hafa hallað réttu máli, þegar ég ræddi sögu verðfestingarmálsins, og talaði um lítilfjörleg afskipti stj. Sjálfstfl. til að viðhalda gerðardómsl. Hann hefði ekki átt að ásaka mig, vegna þess að ég byggði á upplýsingum frá hv.þm. G-K. (ÓTh), fyrrv.forsrh. Sjálfstfl. í þessari stj., þar sem hann, eftir að hann hafði látið af völdum, afsakaði, hversu lítið hægt var að gera í dýrtíðarmálunum, einmitt með því, að hlutleysisflokkar stj. hefðu ekki þolað, að öðruvísi væri haldið á en gert var. Ég verð að segja, að mér kom heldur á óvart hljóðið í hæstv. fjmrh. Ég verð að líta svo á, að ég fyrir mitt leyti hafi rætt þetta frv. af rökum og án þess að gefa nokkurt tilefni til þeirrar - ég vil segja útrásar, sem hann gerði á Framsfl. ekki síður en aðra flokka. Ég tók fram, að Framsfl. væri reiðubúinn til að semja um leiðir í dýrtíðarmálunum, sem hægt væri að ná sama marki með og vekti fyrir hæstv.ríkisstj. Og hæstv. ráðh. veit, að það eru til fleiri leiðir en hann leggur til í frv. sínu. En í stað þess að taka þessu boði Framsfl. kemur hér fram yfirlýsing um það frá stj., að ef ekki sé búið að ráða málinu til lykta eins og henni þyki rétt eftir fjóra daga, muni hún segja af sér. Ég verð að segja, að ég finn stórkostlega að þessari málsmeðferð hjá hæstv. stj. Ég benti á, að engar umr. fóru fram af hálfu stj. við flokkana, áður en útvarpsumr. hófust. Þær eru haldnar nú, 11. sept. Og eftir 3–4 daga verður að vera búið að ráða málinu til lykta, ef stj. á ekki að fleygja öllu frá sér. Ég álít, að þessi vinnubrögð séu ekki í samræmi við þá ábyrgðartilfinningu, sem vænta má hjá stj., sem hefur tekið sér fyrir hendur að fara með mál þjóðarinnar á þeim að mörgu leyti erfiðu tímum, sem við lifum á. Það er sjálfsagt að eyða næstu dögum til að gera sem ýtarlegastar athuganir á þessum málum og reyna að fá sem öflugust samtök, og skulum við vona, að það takist, enda þótt ég verði að segja, að mér finnst ekki vera þannig haldið á þessum málum, að lausn þeirra sé gerð léttari en efni standa til. Góða nótt.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég hygg, að það þurfi ekki að fylgja þessari þáltill. mörg orð. Efni hennar er hv.þm. svo kunnugt og hver nauðsyn er á, að þessi mannvirki komist bráðlega á fót, að það er óþarfi að láta því fylgja mikinn rökstuðning umfram það, sem efni till. sjálfrar segir til um. Við daglegan flutning yfir þetta vatnsfall þá er það nú svo, að ekki er hægt að halda uppi nema allra brýnustu flutningum, og þó veldur það feikilegum erfiðleikum og hefur í för með sér nokkra áhættu fyrir þá menn, sem að flutningunum standa. Auk þess er alveg víst, að undireins og veðurfar breytist og vatnavextir eða frost og ísskrið fara að verða í þessu vatnsfalli, þá má heita alveg útilokað, að flutningar geti farið fram á ferju yfir Ölfusá. Menn geta gert sér í hugarlund, hverjum erfiðleikum þetta veldur, ekki eingöngu í austursýslunum þremur, heldur og fyrir bæina vestan heiðarinnar, Reykjavík og Hafnarfjörð. Og eflaust tekur það líka til fleiri staða, þó í minna mæli en þeirra, sem nú eru taldir. Það mun nú vera í ráði að reyna að bæta að nokkru úr fyrir það, að brúin bilaði, unz ný brú verður fullgerð og flutningar geta hafizt um hana. En það hlýtur að dragast nokkuð, því að það mun vera langt frá því, að hinn nauðsynlegasti undirbúningur, sem þarf til brúarsmíði, sé fullgerður, og þótt svo væri, þá er þetta svo mikið mannvirki, að það mun taka alllanga stund að fullgera það. En á meðan sú smíði stendur yfir, þarf að annast flutninga og það mikla og mikilvæga yfir vatnsfallið. Nú mun ráð fyrir því gert að koma upp skyndibrú til þess að bæta nokkuð úr brýnustu þörf. Hve langan tíma það þarf að taka, get ég ekki um borið, - vonandi sem stytztan. En þetta er aðeins skyndiráðstöfun og má á engan hátt draga úr smíði þeirrar nýju brúar. Að fara aðra leið til þessara flutninga er lítt gerlegt nema það allra brýnasta. Að fara t. d. upp að Brúarhlöðum, þar sem Hvítá er nú brúuð, mun lengja veginn um 120–130 km. Það er þó sök sér um nokkurt skeið, en þá verður að hafa þann veg svo góðan, að hægt sé með fremur auðveldu móti að beina flutningum þar um, eftir því sem nauðsynlegt er. En 17 km kafli á þessari leið er ófær. Það verður því að vinda bráðan bug að því, að þessi vegur verði bættur, og leggja mikið kapp á að flýta þeim endurbótum. Ég veit ekki, hve mikið kann að hafa verið gert til að bæta veginn, en svo mikið er víst, að það á langt í land enn, svo að bílfær geti kallazt. Seinast í gær talaði ég við bílstjóra, sem fór frá Ölfusá eftir þessari leið og var búinn að vera 11 klst., frá því að hann lagði af stað frá Ölfusá, þar af 6 klst. frá Skipholti að Brúarhlöðum. Ég treysti mér ekki að segja alveg upp á km, hve mikil vegalengdin er, en lætur nærri, að það sé 8–10 km lengri leið, - og það tók hann 6 klst. að komast þessa leið. Það er náttúrlega ekkert undarlegt í raun og veru. Vegarkaflinn er ekkert nema moldargötur, sem léttum bílum hefur að vísu tekizt að fleyta sér yfir, þegar þurrviðri hafa gengið lengi, en þungir bílar hafa alls ekki komizt það. Það hefur ekkert heyrzt um, að búið sé að gera við þennan veg, a. m. k. hefur ekki verið lagt mikið kapp á þá vegarbót, því að eftir því sem bílstjóri, er ég átti tal við, sagði mér, þá undrar mig ekki, þó að það sé skammt á veg komið. Hann sagði, að 6 menn með tvo bíla væru að vinna við veginn. Hefðu það verið 50 bílar og mannafli eftir því, þá hefði mátt segja, að vilji væri á að bæta veginn, en tveir bílar til þess að bæta 17 km vegarspotta, það er meira sagt til gamans en maður taki það alvarlega. Enda skýrir þetta sig sjálft, þegar bílar, þó að góð farartæki séu, eru upp undir hálfan sólarhring á leiðinni. Þegar þetta er strax orðið svona til að byrja með eftir alllanga þurrka, þá sér maður, hvernig það muni enda. Og þó að ferju verði komið upp, nokkru fullkomnari en almennt tíðkast, þá getur það aðeins orðið skyndiráðstöfun og meðan vatnavextir eru ekki miklir í ánni og ekkert ísskrið. Samstundis og þetta kemur, er ómögulegt að ferja yfir Ölfusá. Ég sá nú reyndar í einu dagblaðinu talað um kláfferju. Þeir, sem nokkuð þekkja til flutninga yfir Ölfusá, geta gert sér grein fyrir, hvernig það mundi fara að annast flutninga á kláfferju yfir ána, þar sem tugi tonna þarf að flytja á hverjum einasta degi þar yfir. Ég tek þetta fram til þess, að hæstv.Alþ. og ég vona hæstv.ríkisstj. beiti sér fyrir því af alefli að fá úr þessu máli bætt, eftir því sem frekast eru föng til. Ég vil vona, að hæstv.Alþ. sé sammála okkur flm. um þessa till., um að þetta sé svo þýðingarmikið atriði og mikilvægt, að af hálfu þess opinbera, Alþingis og ríkisstj., verði að gera allt til þess að greiða fyrir flutningum yfir vatnsfallið og ekkert, sem geti stuðlað að fyrirgreiðslu þessa máls, megi hjá líða að framkvæma. Ég vil leyfa mér að þessari fyrri umr. lokinni að gera að till. minni, að þessari þáltill. verði vísað til hv.fjvn. Mér þykir í alla staði eðlilegt, að þetta mikilvæga mál fari til n., og tilheyrir hv.fjvn. að fjalla um það.

Atvmrh. (Vilhjálmur Þór) Mig undrar það ekkert, þótt þm. Reykv. og héraðanna austan fjalls telji sér skylt að láta koma fram á Alþ. till. um, að sem skjótast og bezt verði bætt úr því, að samgöngur geti aftur hafizt með eðlilegum hætti yfir Ölfusá, og er ég að fullu og öllu samhuga þeim um það að láta í ljós ósk mína og vilja um, að þetta geti orðið sem fyrst. En þáltill. sú, sem hér liggur fyrir, gerir í raun og veru meira en að láta í ljós áhuga á þessu. Hún gerir þetta: Hún skorar á ríkisstj. að láta þegar í stað hefja smíði á nýrri brú, hún skorar á ríkisstj. að byrja og án nokkurs undandráttar að láta fara fram rækilega athugun á bráðabirgðabrú á Ölfusá og enn fremur gera umbætur á Hrunamannahreppsveginum. - Ég tel mér skylt að láta hæstv.Alþ. í té upplýsingar um, hvað þegar hefur verið gert í þessu máli. Í fyrsta lagi viðvíkjandi smíði nýrrar brúar er það, eins og hv.þm. er sjálfsagt kunnugt, í undirbúningi. Bráðabirgðaáætlanir hafa verið gerðar og uppdrættir að væntanlegri brú. Strax sama dag og þetta slys vildi til, að Ölfusárbrú féll niður, þá var lagt fyrir vegamálastjóra að verða sér úti um þá aðstoð, sem þyrfti, því að verkfræðingar eru tiltölulega fáir hjá vegamálastjóra sem stendur. Honum var falið að verða sér úti um verkfræðilega aðstoð til viðbótar til að hlaða undir brúna og framkvæma nýja brúarsmíði. Vegamálastjóri hefur lagt sig fram um þetta, og er það mál komið á sæmilega góðan rekspöl. En það er ekki nóg að láta í ljós ósk um, að brúin verði smíðuð og gerðir fullkomnir uppdrættir og útveganir á efni, sem nú þegar er verið að. Það þarf meira til. Það þarf peninga til þessara framkvæmda. Það liggur ekki fyrir nákvæm áætlun, en eftir áætlun, sem gerð var í sumar, þarf 1.600.000 kr. til að smíða nýja brú. Það, sem mest liggur á fyrir hæstv.Alþ., er ekki að skora á ríkisstj. að gera það, sem í fullum gangi er, heldur leggja til peninga, svo að mannvirkið verði smíðað. Hitt atriðið, að láta sem fyrst og án nokkurs undandráttar fara fram rækilega athugun um bráðabirgðabrú, þá er svipað um það að segja, að strax og brúin bilaði, lagði ráðun. til að hefjast þegar handa um að koma á bráðabirgðabrú, og hefur verið unnið að því sleitulaust síðan og með þeim árangri, að fyrir helgi náðist upp einn strengurinn og annar í morgun, og einnig hefur þriðja strengnum, styrktarstreng, verið komið yfir ána. Verður reynt að styrkja strengina og ef til vill síðar settur stólpi undir á grynninguna. Það virðist því vera á allgóðri leið, að heppnast megi að laga Ölfusárbrú svo, að hægt verði að notast við hana að nokkru leyti. Ég fullyrði þó ekkert um þetta, en það er vonandi, að tekizt geti að gera hana þannig, að hún verði a. m. k. nothæf fyrir gangandi fólk. Ef það heppnast, er það að sjálfsögðu öllum ljóst, að þetta munu verða fljótustu aðgerðirnar, sem hægt er að viðhafa til úrbóta um flutninga. En jafnhliða þessu er verið að framkvæma athugun á því að koma fyrir kláfferju á ána, ef brúin skyldi ekki duga. Og í tilefni af því, að hv. 1. þm. Árn. taldi áðan slíka kláfferju til lítils, þá viðurkenni ég, að ég hef persónulega ekki þekkingu til að dæma um það. En ég hef átt tal við mann, sem býr á árbakkanum og flutningarnir hvíla nú að verulegu leyti á, og hefur hann látið í ljós það álit sitt, að ef brúin kæmist ekki í það stand, að hún dygði til vöruflutninga, þá teldi hann kláfferju það næstbezta. Þetta er í athugun, og að henni lokinni verður ákveðið, hvað gera skuli, og höfð beztu manna yfirsýn um, hvað sé fært og hvað sé bezt. Ég vildi með þessu hafa skýrt frá því, að athugun og starf er í fullum gangi viðkomandi því, sem fyrri hluti till. fjallar um. Þriðja atriðið er Hrunamannahreppsvegurinn. Ég heyri á hv. 1. þm. Árn., að honum þykir lítið unnið þar, fátt fólk og fáir bílar. Þetta má svo vera, ég er þar ekki nægilega kunnugur til þess að svara um þetta nú á stundinni. En eftir því, sem hv.þm. upplýsti, er þarna 17 km vegur ófær, og við erum nú bráðum í miðjum september. Þó að settir væru í þetta verk allir menn, sem hægt væri að ná saman eins og stendur, þá efast ég um, að það kæmist svo vel áfram, að til verulegra úrbóta yrði. A. m. k. lít ég svo á, að það eigi að leggja meginkapp á að gera flutningsfært yfir ána, - láta orkuna ganga í það, - en síðan hitt að koma þessum vegi í lag, til þess að hægt sé að flytja þungavörur frá Reykjavík austur. Því að auk þess sem langur kafli vegarins er ófær, eins og hér var lýst, er á annað hundrað km. krókur að fara þessa leið. Ég hef svo ekki frekar að upplýsa að svo stöddu, en vil endurtaka, að það, sem hér veltur á, til þess að framkvæmdir geti gengið hiklaust með smíði nýrrar brúar, er ekki það að skora á ríkisstj. að undirbúa það mál, því að það er í fullum undirbúningi, heldur að leggja til peninga, svo að mannvirkið geti orðið byggt.

Eiríkur Einarsson Ég ætlaði nú ekki að kveðja mér hljóðs í þessu máli, heldur láta nægja það, sem hv. 1. flm. sagði, sem vitanlega er sagt af kunnugleika og á fullnægjandi hátt, svo langt sem sú skýrsla nær. En vegna ræðu hæstv. samgmrh. segi ég nokkur orð, en alls ekki af því, að hann hafi ekki tekið með nægum skilningi á málinu í meginatriðum, heldur þvert á móti. Og ég er honum þakklátur fyrir, hvað hann tók vel og rösklega í strenginn með þeim, sem fyrst og fremst eiga að vera málsvarar í þessu máli. Er góðra gjalda vert, að ríkisstj. og vegamálastjóri eru þegar komin á stað með nauðsynlegustu aðgerðir. En samt er ástæða til að minnast frekar á nokkur atriði, sem drepið hefur verið á. Um leið og hæstv. ráðh. mælti drengilega að öllu leyti með þessum aðgerðum, þá sagði hann eitthvað í þá átt, að það væri ekki fyrst og fremst framkvæmd brúarsmíðinnar, sem um þyrfti að tala, heldur hvernig útvega ætti peningana. Ég er í rauninni á allt öðru máli, þó að það þyki kannske gapalega sagt af mér. Undir venjulegum kringumstæðum er eftir hlutarins eðli það fyrsta að tryggja peningana og síðan framkvæmd verksins. En það getur stöku sinnum staðið svo alveg sérstaklega á, að það á ekki að spyrja um verð eða útvegun peninga, þar sem er, hvort sem er, einhver peningaleg geta fyrir hendi, sem ekki verður neitað, að hér á sér stað. Verk getur verið svo nauðsynlegt, að það verði að ákveðast og undirbúningi að hraða til framkvæmda á alla lund og peningarnir svo fyrir það að greiðast og útvegast jöfnum höndum við undirbúning og framkvæmd. Þær bráðabirgðaaðgerðir, sem hér er um að ræða, og framtíðarbrúin sjálf eru meðal slíkra aðgerða. Þar er ekki að ræða um, hvað hún kostar, heldur að hún sé gerð með fyllstu forsjá. Þess vegna verð ég að telja, að till. eins og hún er orðuð sé réttlát að öllu leyti, þótt í henni sé látið sitja við það eitt, að ríkisstj. sé heimil greiðsla fyrir þessar aðgerðir. Greiðslan verður að koma. Það væri allsherjar-gjaldþrotayfirlýsing nú á tímabili hinna bólgnu peningaseðla, ef slíkt yrði gert að nokkru álitamáli, þar sem um annað eins nauðsynjamál er að ræða. Samgöngumálin þarna eystra hefðu verið í betra horfi nú, ef Alþ. hefði sýnt skilning á því máli, sem ég og fleiri fluttum síðast nú fyrir nokkrum missirum, nefnilega um brú á Hvítá hjá Iðu. Sú samgöngubót var nauðsynleg og sjálfsögð, þar sem um slíka meginelfi er að ræða í miðju stóru héraði, bæði vegna læknisvitjana og annars. Ef við hefðum þá brú nú, væri minni krókur að venda þangað með umferðarstrauminn en alla leið að Brúarhlöðum, sem er þar að auki þýðingarlaust eins og stendur, þar eð vegurinn þar efra er ófær. En brúarþörfin við Selfoss hefði auðvitað staðið óbreytt fyrir því. Þegar maður ferðast til og frá um landið, blasa oft við brýr á tveimur til þremur stöðum á sömu ánni í sumum dölum og fjölbyggðum héruðum. Þessi eina brú á jafnstórkostlegu vatnsfalli í meginbyggð stenzt því engan samanburð við það, sem víða er á landinu. Þess vegna standa menn nú eins og þvörur með þarfir sínar báðum megin á bökkum elfarinnar. Viðvíkjandi orðalagi till., sem ráðh. minntist á, þykist ég vita fyrir mitt leyti, að fyrir flm. vaki það, að áður en hafizt er handa um sjálfar framkvæmdirnar, sé náttúrlega hafin rannsókn og undirbúningur og honum lokið, þó að till. nefni ekki þetta beinlínis. Hér eru aðeins notuð áherzlumikil orð. Um þessa brú má segja, að á því hefur verið nokkur seinagangur, - þó að enginn skuli hafður þar að sök, - um það, sem gera þurfti, síðan hún fór að eldast og reynt hefur meir og meir á hana. Þess vegna er ekki óeðlilegt, að kveðið sé eindregið að orði, og meðan það er ekki gert á óhæfilegan hátt, er ekki um það að fárast. Í till. er talað um að taka fullt tillit til um styrkleika brúarinnar, að flutningaþörf hafi verið og sé hraðvaxandi. Það er víst, að þarna þarf alveg sérstaklega að vanda til verks. Teikningin af fyrirhugaðri brú er falleg og gaman að horfa á hana. Má vera, að hún sé gerð af þeirri víðsýni, sem nauðsynleg er, því að þessari brú mun þurfa að ætla meira burðarmagn og kannske á annan hátt en gera þarf ráð fyrir um nokkra aðra brú hér á landi. Það er ekki komin nein niðurstaða um það, hvernig vegagerð skuli háttað austur í framtíðinni. Þetta vil ég segja, án þess að ég sé að gerast boðberi þess, að hin eina framtíðarlausn á samgöngum austur sé járnbraut, en um það heyrast nú ýmsar raddir. En þó að það verði ekki ofan á, þá eru svo miklar samgöngur á þessu svæði, sem nota brúna, og munu verða ekki síður á komandi tíma, að sú brú þarf að verða á sérstakan hátt rammbyggileg. Ég ætla ekki að lýsa nauðsyn þessa máls frekar í heild, því að það hefur verið svo vel gert af flm. þess. En um leið og ég sezt niður, vil ég þó taka fram eitt stórvægilegt atriði, sem lýtur að bráðaðkallandi þörf. Það eru fjárflutningarnir til Reykjavíkur. Úr sveitunum er flutt lifandi fé til slátrunar og allt yfir Ölfusárbrú. Meðan engin skyndibrú er, falla slíkir flutningar niður, því að flytja fé yfir á ferju í stórum stíl, held ég, að þeir, sem eru málinu nákunnugastir, telji ógerlegt. Ferjan við Selfoss er svo varhugaverð og heimtar svo sérstaklega mikinn kunnugleika, og það er þröngt um vik þarna. En hvað snertir að flytja mjólk og svo menn og farangur þeirra, þá er auðveldara að koma lögum yfir slíka flutninga. Ég álít rétt, að minnzt sé á það hér, að ef sláturfé er ekki slátrað austur frá og skrokkarnir fluttir, - því að ekki er frystihúsakostur mikill, - þá yrði að hefjast bráðlega handa af hálfu stj., sláturfélagsins og fleiri hlutaðeigenda um ferju annars staðar en á Selfossi, t. d. Kirkjuferju eða Kotferju, sem er hvort tveggja góður ferjustaður. Þó að ég hafi minnzt á fáein atriði, sem komu mér eitthvað öðruvísi fyrir sjónir en ég hefði helzt kosið, þá kann ég hæstv. ráðh. þakkir fyrir, að hann tók vingjarnlega og með skilningi í þetta mál og lét þess getið, að hafizt yrði nú handa. Það starf þarf að vera samtaka og fjölhliða, ef vel á að fara.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég vil þakka hæstv. samgmrh. fyrir ummæli hans og áhuga þann, sem hann lét í ljós um smíði þessa mannvirkis og fyrirgreiðslu á flutningi. Ég hafði fengið vitneskju um það áður, að vísu af hálfu ráðun., að það mundi verða unnið að þessu máli eftir því, sem tök yrðu á. Og ég vil vona, að hæstv.Alþ. geri af sinni hálfu ráðstafanir til þess, að ekki standi á fjármunum til að gera þær endurbætur, sem þarf að gera til samgöngubóta út af brúarbiluninni. Ég tel nú alveg vafalaust, að helzta fyrirgreiðsla í bili verði að koma upp bráðabirgðabrú, ef takast mætti að gera hana það vel úr garði, að hægt væri að koma nokkurn veginn allra brýnustu flutningum yfir hana. Ég get vitaskuld ekki um það borið, hvað vera kann af efni til þessara hluta hér á landi, t. d. strengjum og öðru þess konar, sem styrkja mætti brúna með. En sé slíkt efni til, skilst mér mega koma upp skyndibrú, sem hægt verður að nota til allra nauðsynlegustu flutninganna. Ég játa ókunnugleika minn á því, hvort heppilegt sé að koma upp kláfferju, en ég hygg, að tæplega verði komið upp slíkri ferju, að með henni verði annað öllum flutningum, sem yfir Ölfusá þarf að koma. Og bátaferja getur ekki verið nema um stundarsakir. En þó að þetta kunni að hjálpa, þá tel ég samt sem áður óráðlegt að treysta því, að ekki geti brostið. Þess vegna hygg ég það alveg óhjákvæmilegt að endurbæta veginn. Ég skal ekki segja fyrir víst, hvort hægt væri að fá betri bátakost til flutninga yfir Ölfusá, en að öðru leyti veit ég, að aðstæður til flutninga á bátum eru þær ákjósanlegustu nú, sem finnast. Áin er lítil og enginn farartálmi umfram það, sem ætíð hlýtur að vera. Og þó er það svo nú, að mikill fjöldi bíla verður að leggja þessa lykkju á leið sína, að Brúarhlöðum, til að koma óhjákvæmilegustu flutningum áfram. En það eru allar horfur á því, að þessi leið lokist gersamlega. Og fara má nærri um, hvort menn geri það að gamni sínu að vera hálfan sólarhringinn að brjótast þetta. En að þetta er gert, sannar bezt, hver nauðsyn er á að halda þarna uppi flutningum. Og þá tel ég alveg óhjákvæmilegt að gera endurbætur á veginum. Vitaskuld kostar það mikinn tíma og sérstaklega mannafla og fjármuni, ef á að fullgera hann. En ég held, að með því að púkka brautina og malbika nokkuð megi fá sæmilegan veg, sem nota mætti, þegar mest á liggur, fram eftir haustinu eða þar til snjór hindrar umferð, sem vonandi verður ekki, fyrr en kemur langt fram á haust. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta. Ég hef mikla ástæðu til að ætla, að ekki verði látið undir höfuð leggjast að gera allt, sem gera þarf, til fyrirgreiðslu, bæði af hálfu ríkisstj. og Alþ.

Sveinbjörn Högnason Ég þakka hæstv.atvmrh. fyrir ummæli hans, að það væri sjálfsagt að gera allt, sem hægt er, til að greiða fyrir flutningum vegna þess, sem fyrir kom með Ölfusárbrú. Ég sé ekki ástæðu til að lýsa þessari nauðsyn nánar. En ég vil láta það í ljós, að ég tel enga úrbót á flutningaerfiðleikunum til bráðabirgða annað en hægt sé að gera brú í skyndi, þannig að hún sé bifreiðum fær, enda heyrðist mér hann einnig halda því fram. Það sér hver einasti maður, að þótt hægt sé að koma á kláfferju eða halda flutningum uppi á einhvern hátt með ferju, þá er algerlega óhugsandi, þegar vetur kemur, að halda uppi samgöngum og flutningum yfir Hellisheiði með því, að bílar komist ekki yfir Ölfusá, og hafa þar af leiðandi ekkert viðgerðarverkstæði að flýja til, eins og það er títt, að eitthvað brotni hjá þeim í slíkum ferðalögum. En eins og nú standa sakir, virðist mér fullur skilningur hjá hæstv.ríkisstj. að gera allt, sem unnt er, til þess að koma brúnni í það horf aftur, að hægt sé með einhverju móti að notast við hana fyrir bifreiðir. Um samgöngumöguleikana um Brúarhlaðir, meðan sakir standa eins og er, er það að segja, að þar er enginn vegur á kafla og sú leið ófær með öllu, þó að bílar hafi reyndar klöngrazt hann einn og einn undanfarna daga. Yfirleitt standa þeir tímunum saman fastir í feninu á moldarveginum. Þessi leið er ekki svo löng, að ekki mætti fljótlega gera hana bílfæra nokkurn veginn, meðan ekki leggur snjó. Það þarf ekki svo mikla vinnu. Ég var þarna á ferð á laugardaginn var. Og framkvæmdirnar þá voru ekki meiri en svo, að þar var einn einasti hestvagn og maður með hann og einn bíll á öðrum kafla á veginum. Síðan voru þarna bifreiðir að festa sig í tiltölulega stuttum vegarspottum, sem ófærir eru af því, að enginn ofaníburður er, heldur bara mold. Ef einhver kraftur væri settur á verkið í nokkra daga, t. d. l0 bifreiðir, til að bera ofan í verstu kaflana, þá er ég sannfærður um, að vegurinn yrði fær á fáum dögum. Þetta er mikið nauðsynjamál, því að það gefur að skilja, að afar örðugt er að þurfa að hafa bíla bæði austan megin og vestan megin árinnar án þess að geta hnikað þeim til, hvernig sem á stendur. Þess vegna vil ég eindregið mælast til þess, að jafnhliða þessu, sem ég álít höfuðatriðið, að reyna að koma á bráðabirgðabrú yfir Ölfusá, sem hægt er að koma bílum yfir, þá yrði bætt úr vegleysunni nálægt Brúarhlöðum, sem ég er sannfærður um, að hægt er að gera á fáum dögum. Þetta er spottinn frá Gróf og upp að Skipholti. Það er alls ekki langur vegarkafli, sem er eingöngu á moldarbotni. En það hefur alls ekki verið unnið neitt, sem talizt getur. Það, sem að sjálfsögðu verður að leggja höfuðáherzluna á, er að fá brú á Ölfusá svo fljótt sem nokkur kostur er á, og veit ég, að á því er fullur skilningur hjá vegamálastjóra. En meðan verið er að koma brúnni upp, verður að gera aðrar þær ráðstafanir, sem unnt er, til að bæta úr allra brýnustu þörfinni, ekki aðeins með því að lagfæra verstu kaflana á veginum, heldur líka með bættum ferjum yfir Ölfusá. Það væri til mikilla bóta, ef þar kæmu stærri bátar með vél, svo að ekki þurfi að vera að kotla yfir ána á smákænum hundruðum manna auk 20 þús. lítra af mjólk á hverjum degi. Get ég ekki betur séð en að talsvert mætti bæta úr þessu með betri bátakosti, svo að ekki þurfi að standa í þessum smábátaflutningi alla daga. Þetta vil ég aðeins láta koma fram hæstv.atvmrh. til athugunar, og vænti ég, að hann íhugi, hvort ekki er hægt að bæta úr með slíkum bráðabirgðaráðstöfunum betur en enn hefur verið gert. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um málið fleiri orð. Fjöldi flm. sýnir, að þinginu er ljóst, að úr þessu verður að ráða svo fljótt sem unnt er, svo að þessi aðalflutningaleið landsins verði ekki lokuð, ekki aðeins fyrir þá, sem fyrir austan eru og verða að flytja afurðir sínar og nauðsynjar þessa leið, heldur vegna þeirra, sem eru fyrir vestan og verða að fá mikið af nauðsynjum sínum austan yfir á.

Helgi Jónasson Herra forseti. - Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta mál. - Ég vil láta í ljós ánægju mína yfir því, hvernig hæstv.atvmrh. hefur tekið í þetta mál. Ég er sannfærður um, eins og hann hefur líka fullan skilning á, að það, sem verður að keppa að í þessu máli, er að fá bílfæra brú strax yfir ána. Ég er ekki sömu skoðunar og hv.þm. V.-Sk., að hægt sé í skjótri svipan að gera veginn um Brúarhlöð bílfæran. Ég fór þessa leið á laugardaginn og var sex stundir að komast þessa 20 km. Ég er sannfærður um, að þó að vegagerðin láti alla sína bíla í að fullgera þennan veg, þá gera þeir ekki betur en að laga hann það, að þeir geti komizt hann sjálfir. Ég legg þess vegna ekkert upp úr því, þó að reynt verði að laga þennan veg. Það verður ekki búið að gera hann svo góðan, að bílar komist hann hindrunarlítið, fyrr en þá í haust, þegar snjóar eru komnir. Það verður því að leggja allt kapp á að endurbæta brúna, sem nú hangir niður. Ég skal ekki segja, hvernig það gengur, en eftir því sem ég hef hlerað hjá verkfróðum mönnum, má telja líklegt, að takast megi að ná brúnni upp og styrkja hana svo, að nota megi hana sem bráðabirgðabrú. En meðan því er ekki komið í kring, verður að sjá um, að ekki þurfi að bíða eins lengi og nú þarf til að geta komizt yfir hana. Það er gersamlega ófullnægjandi að hafa þar aðeins smábáta, sem taka ekki nema þrjá farþega. Þegar ég fór þar yfir nú um helgina, voru tveir menn fyrir í bátnum, sem ég ætlaði með, og það hefur kannske verið af því, að ég er svo þungur, að ekki þótti óhætt að bæta mér við í bátinn, og varð ég því að bíða eftir næstu ferð. Flutningarnir yfir ána eru svo gífurlega miklir, að bráðnauðsynlegt er að fá fleiri og stærri báta. Aðalatriðið er auðvitað að fá brú aftur, en þessu með veginn legg ég ekki mikið upp úr.

Atvmrh. (Vilhjálmur Þór) Herra forseti. - Ég vil láta í ljós ánægju mína yfir því, að allir virðast vera á einu máli um, að aðalatriðið sé að fá bráðabirgðabrú, og öllum er ljóst, að það getur aðeins orðið með því, að unnt verði að ná gömlu brúnni upp. Ég fullyrði ekki, hvort það heppnast, en það er von þeirra, sem bezt þekkja til, að svo megi verða, og vonandi sést innan fárra daga, hvort það tekst. Um hitt atriðið vil ég segja, að ég skal með mikilli ánægju reyna að hafa áhrif á, að bætt verði bátum við til að ferja á yfir ána og að einhver þeirra verði svo stór, að hann geti borið hv. 1. þm. Rang.

Ingólfur Jónsson Ég ætla ekki miklu að bæta við það, sem búið er að segja. Margir hv.flm. hafa nú látið í ljós skoðun sína, og mér virðist málið komið á víð og dreif. Ég vil leggja áherzlu á það, sem mér virðist réttast í þessu máli, en það er það sama og hæstv.atvmrh. sagði, að leggja ber megináherzluna á, að bílfær brú fáist sem fyrst á ána. Ég kom austur að Ölfusá í morgun og átti tal við menn, sem voru að vinna við brúna. Þeir voru nokkuð bjartsýnir á, að takast mætti að gera brúna bílfæra. Ég spurði þá, hvað langan tíma það mundi taka. Þeir sögðu, að búast mætti við mánuði eða sex vikum. Ef þarf að bíða svo lengi, þá er hlutur okkar þar eystra ekki góður. Nú fer í hönd sláturtíð og kauptíð, og þungavöruflutningur til vetrarins er eftir. Það er eftir að flytja úr Reykjavík mörg þúsund tonn af þungavöru, og þar að auki eru allir mjólkurflutningarnir til Reykjavíkur. Ég er sannfærður um, að þeir, sem búa ekki á þessu svæði og eru þessu máli ekki kunnugir, eiga erfitt með að gera sér grein fyrir því ástandi, sem hlýtur að skapast austur í sveitum, ef það dregst svo lengi að gera brúna bílfæra sem þessir menn gerðu ráð fyrir. Ég heyri, að hæstv.atvmrh. skilur málið vel og vill leggja kapp á, að verkinu verði hraðað sem mest. En ég vil spyrja hæstv. ráðh., hvort ekki megi auka vinnukraftinn frá því, sem nú er, því að nú starfa ekki að þessu nema 8–10 menn. Ég er ekki verkfróður og get ekki dæmt um, hvort hægt er að koma fleiri mönnum að þessu verki, en vil skjóta þessu fram til athugunar, því að verkið má ekki taka 4–6 vikur. Ef hægt er að ná brúnni upp, hlýtur að vera hægt að styrkja hana svo, að hún verði ekki aðeins eins sterk og hún var, heldur sterkari en áður. Um Brúarhlaðaveginn er það að segja, að ég get tekið þar undir með hv. samþm. mínum, að ekki séu miklar líkur til, að mikil not verði að honum. Þar eru 17 km. ólagðir, og við þekkjum haustrigningarnar og hvernig moldarvegir fara, þegar farið er að flytja þungavöru eftir þeim. Það verður því að leggja áherzlu á að fá bílfæra brú; það er það eina, sem við getum sætt okkur við. Það er því gleðiefni, að von er um, að það megi takast. Það er vitanlega meginatriði, að verkinu verði hraðað svo sem kostur er, og það verður að bæta mönnum við til verksins eftir því, sem við verður komið, því að það má ekki líða nema vika eða hálfur mánuður, þar til flutningar geta hafizt á ný.

Flm. (Áki Jakobsson) Herra forseti. - Það er óþarfi að hafa mörg orð um þetta mál, því að ég býst við, að flestir hv.þm. séu því kunnugir frá umr. um það utan þings. Svo er mál með vexti, að Siglufjarðarkaupstaður hefur rekið síldarverksmiðjuna Rauðku síðan 1938. Það hefur komið á daginn, að verksmiðjan er orðin svo úr sér gengin, að engin tök eru á að reka hana án tekjuhalla. Var þá um tvennt að ræða: hætta rekstri hennar eða byggja hana á ný. Var síðarnefndi kosturinn valinn, og er verkið nú langt á veg komið. Er búið að fá lán hjá Tryggingastofnun ríkisins og á vegum Útvegsbankans samtals 4 millj. kr., en hann hefur ekki talið sér fært að lána meira, eins og sakir standa. En hvað sem því viðvíkur, þá telja Siglfirðingar, að það sé svo mikið hagsmunamál fyrir almenning á Siglufirði að fá verksmiðjuna byggða á ný, að ekki sé horfandi í fyrir ríkið að ábyrgjast lán það, er hér er farið fram á. Stærð verksmiðjunnar á að verða 5 þús. mál strax, en byggð með tilliti til þess, að auka megi hana síðar upp í 10 þús. mál. Gert er ráð fyrir 4 millj. kr. láni frá Tryggingastofnun ríkisins og Útvegsbankanum. Þá er ein millj., sem farið er fram á ríkisábyrgð fyrir, er notuð verði að hálfu til byggingarinnar, en að hálfu leyti sem rekstrarfé. Síðan ætlar Siglufjarðarkaupstaður sjálfur að útvega 500 þús. kr. lán frá bæjarsjóði Siglufjarðar, sem fær 4. veðrétt á eftir ríkinu. Ég býst ekki við, að ræða þurfi málið frekar. Þó getur verið, að hv.fjvn., sem mun fá þetta mál til meðferðar, óski eftir að fá upplýsingar um byggingarkostnað og annað, sem við kemur fjárhag fyrirtækisins, og er ég fús til að láta í té allar upplýsingar, sem óskað kann að verða eftir af n.