Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Diljá Mist Einarsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson og Hildur Sverrisdóttir verði fjarverandi á næstunni og frá varaformanni þingflokks Samfylkingarinnar um að Logi Einarsson muni ekki geta sinnt þingstörfum á næstunni. Þá hafa borist bréf frá formanni þingflokks Pírata um að Gísli Rafn Ólafsson og Halldóra Mogensen verði fjarverandi á næstunni og frá formanni þingflokks Viðreisnar um að Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Að lokum hefur borist bréf frá formanni Flokks fólksins um að Jakob Frímann Magnússon verði fjarverandi næstu daga. Í dag taka því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykv. n., Brynjar Þór Níelsson, 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Norðaust., Berglind Harpa Svavarsdóttir, og 4. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykv. s., Ragnhildur Alda María Vilhjálmsdóttir, en varamenn ofar á lista hafa boðað forföll, 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Norðaust., Hilda Jana Gísladóttir, 1. varamaður á lista Pírata í Suðvest., Eva Sjöfn Helgadóttir, 1. varamaður á lista Pírata í Reykv. n., Lenya Rún Taha Karim, og 2. varamaður á lista Viðreisnar í Suðvest., Thomas Möller, en 1. varamaður hefur boðað forföll. Að lokum tekur sæti 1. varamaður á lista Flokks fólksins í Norðaust., Katrín Sif Atladóttir. Brynjar Þór Níelsson, Berglind Harpa Svavarsdóttir, Hilda Jana Gísladóttir, Eva Sjöfn Helgadóttir, Lenya Rún Taha Karim, Thomas Möller og Katrín Sif Árnadóttir hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru þau boðin velkomin til starfa að nýju. Landskjörstjórn hefur gefið út tilkynningu á grundvelli 1. mgr. 113. gr. kosningalaga til Ragnhildar Öldu Maríu Vilhjálmsdóttur. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kosningu og kjörgengi hennar.

Forseti. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fengið til meðferðar tilkynningu landskjörstjórnar um kosningu Ragnhildar Öldu Maríu Vilhjálmsdóttur sem 4. varaþingmanns á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykjavíkurkjördæmi suður. Nefndin hefur fundað til að fjalla um kosninguna og kjörgengið og mælir nefndin einróma með staðfestingu kosningar Ragnhildar Öldu Maríu Vilhjálmsdóttur.



Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með staðfestingu kosningar Ragnhildar Öldu Maríu Vilhjálmsdóttur og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Ragnhildur Alda María Vilhjálmsdóttir hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.

Ragnhildur Alda María Vilhjálmsdóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Tillögunni var útbýtt síðdegis í gær og forseti lítur svo á að samþykki sé fyrir því að taka tillöguna fyrir á þessum fundi. Eru við það athugasemdir? Svo er ekki og er málið tekið á dagskrá. Samkomulag er milli þingflokka um fyrirkomulag umræðunnar. Framsögumaður og flokkur ráðherra hafa 15 mínútur hvor og aðrir þingflokkar 12 mínútur. Í lok umræðunnar fá síðan allir þingflokkar þrjár mínútur. Ræðutími hvers þingflokks getur skipst milli þingmanna hans. Andsvör eru ekki leyfð. Atkvæðagreiðsla fer síðan fram að lokinni umræðu. Umræðunni er útvarpað samkvæmt 2. mgr. 64. gr. þingskapa.

Forseti. Dómsmálaráðherra Íslands, Jón Gunnarsson, braut gegn þingskapalögum þegar hann bannaði Útlendingastofnun að afhenda þinginu þau gögn sem þingið óskaði eftir á grundvelli 51. gr. þingskapalaga. Með þessu athæfi sínu braut ráðherrann gegn einni af grunnstoðum þingræðisins á Íslandi. Hann braut gegn upplýsingarétti Alþingis Íslendinga. Það er grafalvarlegt brot gegn þinginu, brot sem þingið má ekki láta yfir sig ganga eins og ekkert hafi gerst. Réttur þingsins til að kalla eftir þeim upplýsingum sem það þarf til að sinna störfum sínum er skýlaus, víðtækur og gríðarlega mikilvægur. Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn og það má ekki leyfa ráðherrum að taka sér það vald að ákveða hvaða upplýsingar þingið eigi að fá og hverjar ekki. Ef við samþykkjum það einu sinni erum við að setja fordæmi sem er ekki bara hættulegt heldur beinlínis andstætt stjórnskipan lýðveldisins Íslands, enda er upplýsingaréttur þingsins tryggður í 54. gr. stjórnarskrárinnar. Þess vegna leggjum við þingflokksformenn Pírata, Samfylkingar, Flokks fólksins og Viðreisnar, fyrir hönd okkar flokka, til vantraust á hendur dómsmálaráðherra, Jóni Gunnarssyni, til að standa vörð um grundvallarstjórnskipan Íslands. Um það snýst þessi tillaga, ekkert annað. Hún snýst ekki um veitingu ríkisborgararéttar, hún snýst ekki um Útlendingastofnun, hún snýst ekki um útlendinga, hvað sem hver segir. Allra síst snýst hún um dylgjur dómsmálaráðherra í garð þingmanna allsherjar- og menntamálanefndar, sem er ein ógeðfelldasta afvegaleiðing sem ég hef orðið vitni að. Þessi tillaga snýst um það að ráðherra sem brýtur jafn freklega gegn upplýsingarétti Alþingis og þar með sjálfu þingræðinu eins og hér er gert, getur ekki, á ekki og má ekki njóta trausts þess sama Alþingis. Forseti. Tölum aðeins um þrískiptingu ríkisvalds. Ríkisvaldið skiptist í löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Eitt helsta hlutverk Alþingis, sem fer með löggjafarvaldið á Íslandi, er eðli máls samkvæmt að setja lög. Alþingi getur einnig samþykkt ályktanir á hendur ríkisstjórninni þar sem ráðherrum er falið að vinna ákveðin verkefni fyrir þingið og loks hefur þingið mikilvægu eftirlitshlutverki að gegna gagnvart framkvæmdarvaldinu. Okkur þingmönnum er falið þetta hlutverk í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, æðstu lögum landsins. Framkvæmdarvaldið hefur það hlutverk að framkvæma lögin og sinna þeim verkefnum sem þingið felur því með lögum eða ályktunum. Ráðherrar í ríkisstjórn eru æðstu handhafar framkvæmdarvaldsins í umboði meiri hluta Alþingis hverju sinni. Loks sker dómsvaldið úr um hvort stjórnvöld hafi farið að lögum og eftir atvikum hvort lög sem Alþingi hefur sett standist stjórnarskrána, að ógleymdu hlutverki þess gagnvart almenningi, svo sem að skera úr um deilumál borgaranna og dæma í sakamálum. Ég ber hér á borð þessa einföldu skýringu á grundvallarstjórnskipun Íslands, vegna þess að það ber á því að ráðherrar líti svo á að framkvæmdarvaldið sé hin heilaga þrenning, að ráðherra sé í raun löggjafi, framkvæmdastjóri og dómari í eigin sök og þurfi ekki að svara fyrir ákvarðanir sínar nema fyrir guði almáttugum og kjósendum á fjögurra ára fresti. Það sem verra er, þá er engu líkara en að sumir þingmenn haldi að þetta sé rétt hjá þeim. Það er ekki svo, virðulegi forseti. Ráðherrum í ríkisstjórn ber að fara að lögum og þeim ber alveg sérstaklega að fara að stjórnarskrá lýðveldisins sem segir þeim að Ísland sé lýðveldi með þingbundinni stjórn - þingbundinni stjórn. Þegar ráðherrar brjóta gegn þrískiptingunni, eins og dómsmálaráðherra hefur svo bersýnilega gerst sekur um, þá eiga þeir að víkja. Alþingi getur ekki og má ekki treysta ráðherrum sem hlýða ekki þinginu. Hér er ekki nóg fyrir stjórnarliða að segja, eins og þau munu eflaust mörg segja í þessari umræðu, að þau styðji ríkisstjórnina og þess vegna styðji þau ráðherra sem brýtur lög. Það er ekki boðlegur málflutningur í lýðræðisríki. Forseti. Til að Alþingi geti unnið og samþykkt lög þarf það alla jafna að afla gagna frá stjórnvöldum. Þess vegna er 54. gr. stjórnarskrárinnar alveg skýr með það að Alþingi megi afla þeirra gagna sem það þarf frá stjórnvöldum til að geta sinnt sínum mikilvægu löggjafarstörfum. Þessi gagnaöflun fer m.a. fram í fastanefndum þingsins sem sjá um úrvinnslu frumvarpa áður en þau verða að lögum. 1. mgr. 51. gr. þingskapalaga er nánari útfærsla á 54. gr. stjórnarskrárinnar en þar segir, með leyfi forseta: „Ef að minnsta kosti fjórðungur nefndarmanna krefst þess að nefnd fái aðgang að gögnum frá stjórnvöldum, þ.m.t. sjálfstæðum stjórnvöldum,“ - og takið nú eftir - „eða að teknar verði saman upplýsingar út af máli sem nefndin hefur til umfjöllunar skal stjórnvald verða við beiðni nefndarmanna þess efnis eins skjótt og unnt er og eigi síðar en sjö dögum frá móttöku beiðninnar.“ Dómsmálaráðherra Íslands beitti sér gegn því að stjórnvaldið Útlendingastofnun afhenti allsherjar- og menntamálanefnd gögn sem öll nefndin krafðist að stofnunin tæki saman fyrir nefndina út af máli sem hún hafði til umfjöllunar. Það mál var frumvarp til laga um veitingu ríkisborgararéttar. Þetta hefur dómsmálaráðherra játað í beinni útsendingu oftar en einu sinni, að hafa bannað Útlendingastofnun að hlýða þinginu. Hvers vegna? Vegna þess að honum finnst að Útlendingastofnun eigi ekki að taka saman þessar upplýsingar. Hvers vegna finnst honum það? Vegna þess að honum finnst að þingið eigi ekkert með að setja lög um ríkisborgararétt. En ráðherrann getur ekki valið hvaða lögum hann eða undirstofnanir hans eiga að fylgja. Ef hann er ósáttur við lögin eins og þau eru verður hann að reyna að breyta lögunum, ekki brjóta þau. Forseti. Stjórnarliðar munu nú væntanlega, því miður, koma hér upp hver á fætur öðrum og reyna sitt ýtrasta til að afvegaleiða umræðuna og koma sér hjá því að ræða þetta alvarlega brot ráðherrans gegn þingræðinu. Þau munu tala um hvað veiting ríkisborgararéttar sé umdeilt fyrirbæri. Þau munu tala um upphlaup og að við séum öll bara að misskilja þetta mál. Þau munu segja að það standi hvergi berum orðum í lögfræðiáliti skrifstofu Alþingis að Jón Gunnarsson hafi brotið lög. Þau munu benda í allar áttir aðrar en að augljósu lögbroti ráðherra sem hann hefur játað, ekki einu sinni heldur oftar, að hafa framið vegna þess að honum líkar ekki lögin sem hann braut. Þau munu reyna að láta þessa umræðu snúast um flóttafólk, útlendinga og ríkisborgararétt, en þessi tillaga um vantraust á hendur dómsmálaráðherra snýst ekki um þessa útúrsnúninga og þau vita það vel. Þetta mál snýst um það að það má ekki leyfa ráðherra í ríkisstjórn Íslands að komast upp með það að neita að afhenda Alþingi þau gögn sem þingið krefst og þarf til þess að sinna sínu starfi. En dómsmálaráðherra Íslands er ósammála. Hann telur sig þess umkominn að meta sjálfur hvaða upplýsingar þingið megi og eigi að fá og hverjar það eigi ekki að fá fyrr en einhvern tíma seinna, þegar og ef honum hentar. Sá þingmaður, hvar í flokki sem hann stendur, sem ákveður að verja þetta; verja hið óverjandi, verja það að ráðherra, hvar í flokki sem hann stendur, geti hunsað þingræðið og stjórnarskránna, hunsað lögin og brotið þau eftir eigin geðþótta af því að honum finnst að það sé bara allt í lagi - hver sá þingmaður sem ekki leggur sitt af mörkum til að koma slíkum ráðherra frá völdum er annaðhvort sannfærður um að einmitt þannig eigi hlutirnir að ganga fyrir sig í lýðræðisríki eða tilbúinn að ganga gegn eigin sannfæringu um hið gagnstæða; tilbúinn að fórna eigin sannfæringu, því eina sem hann er bundinn af samkvæmt stjórnarskránni, á altari flokkshollustu og sérhagsmuna. Sá þingmaður, sem er annaðhvort af þessu, á ekkert erindi á Alþingi. Það vitum við öll innst inni, hv. þingmenn, hæstv. ráðherrar og forseti. Ég er sannfærð um að langflest ykkar hafi þá sannfæringu að ráðherrar eigi að fara að lögum og rækja skyldur sínar gagnvart Alþingi og að þeir sem kjósa meðvitað að gera hvorugt eigi ekkert erindi í ríkisstjórn. Ég bið ykkur að fylgja þeirri sannfæringu. Þegar við samþykkjum þetta núna, virðulegi forseti - ef við samþykkjum þetta í þetta sinn, erum við um leið að samþykkja upplausn á þrískiptingu valdsins. Þá erum við að samþykkja að ríkisstjórnin vinni endanlegan sigur á þingræðinu á Íslandi, að hún og framtíðarríkisstjórnir, athugið það, hv. þingmenn, geti kippt þingræðinu úr sambandi þegar þeim hentar. Þá erum við að samþykkja að Ísland sé ekki og verði ekki lýðveldi með þingbundinni stjórn heldur eitthvað allt annað og verra.

Herra forseti. Fyrir nokkrum árum hóf dómsmálaráðuneytið samtal við Alþingi um þá stöðu sem var komin upp varðandi umsóknir um ríkisborgararétt. Við afgreiðslu umsókna um ríkisborgararétt hjá Alþingi er óskað eftir umsögnum um hvern og einn umsækjanda frá Útlendingastofnun á grundvelli 6. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt. Í framkvæmd var þessum umsögnum forgangsraðað fram yfir þær umsóknir sem bárust beint til stofnunarinnar sem eðli máls samkvæmt er stjórnsýsluleiðin. Málsmeðferðartími í stjórnsýsluleiðinni var orðinn mjög langur, meira en heilt ár, og umfang beiðna frá Alþingi jókst. Umboðsmaður Alþingis gerði athugasemdir við þennan langa málsmeðferðartíma í stjórnsýsluleiðinni og til að bregðast við því gaf dómsmálaráðherra út þau fyrirmæli að stofnunin ætti að hætta að forgangsraða umsagnarbeiðnum frá Alþingi og í stað þess afgreiða allar umsóknir í þeirri röð sem þær bárust. Þingið fengi því áfram sínar umsagnir en ekki jafn hratt og áður. Umboðsmanni var kynnt um þessa breyttu tilhögun mála og gerði ekki athugasemd við það og síðar lauk málinu og náðst hafði að stytta málsmeðferðartíma í stjórnsýsluleiðinni með hinni breyttu tilhögun. Með þessu fékk Alþingi ekki umbeðnar umsagnir afhentar á sama hraða og áður. Í því skyni að fá umsagnirnar afhentar hraðar ákvað Alþingi að krefjast þess að fá umsagnirnar útbúnar og afhentar með vísan til 51. gr. þingskapalaga innan tiltekinna tímamarka. Ákvæðið byggir á eftirlitsheimild þingsins til að fá afrit af gögnum. Ágreiningur hefur verið milli ráðuneytisins og þingsins um hvort hægt sé að beita þessari grein til þess að krefjast þess að ný gögn verði búin til. Þann ágreining þarf eðli máls samkvæmt að leiða í jörðu. IV. kafli laga nr. 51/1991, um þingsköpin, fjallar um eftirlitsstörf Alþingis með framkvæmdarvaldinu. Í kaflanum er fjallað um valdheimildir Alþingis til að sinna eftirliti og aðhaldi, krefjast skýringa, fá afrit af gögnum o.s.frv. Í þessum kafla er að finna 51. gr. sem veitir fastanefndum þingsins heimild til að krefjast afrits af gögnum og að teknar verði saman upplýsingar í því skyni að sinna eftirliti með framkvæmdarvaldinu. Beiðni þingsins um að fá umsagnir um umsækjendur um ríkisborgararétt snýst ekki um eftirlitshlutverk þingsins. Þá gerir 51. gr. þingskapalaga ekki ráð fyrir að ný gögn verði búin til fyrir nefndarmenn sérstaklega nema í undantekningartilfellum og þá helst yfirlit yfir þau gögn sem leggja á fram. Í greinargerð með frumvarpinu sem varð að lögum nr. 80/2021 er fjallað nánar um 51. gr. þingskapalaga en þar segir, með leyfi forseta: „Með breytingunni er lagt til að heimild þingnefndar til þess að krefja stjórnvald, svo sem sjálfstæð stjórnvöld eða sjálfstæðar stjórnsýslunefndir, um upplýsingar verði ekki takmörkuð við afhendingu fyrirliggjandi gagna heldur einnig að teknar séu saman upplýsingar og unnið úr þeim yfirlit eftir atvikum í nýtt skjal fyrir þingnefnd.“ Þarna er vísað til þess að hægt sé að krefjast þess að teknar séu saman upplýsingar og unnin séu yfirlit úr gögnum. Deilt er um hvort þessi grein sé grundvöllur fyrir því að krefja stjórnvald um að vinna umsagnir sem krefjast lögfræðilegs mats fyrir Alþingi. Þessu er skrifstofa Alþingis ósammála, samanber minnisblað sem mikið hefur verið rætt um og vísað til í þessari umræðu. Minnisblaðið tekur ekki á meginröksemd ráðuneytisins um að 51. gr. þingskapalaga geti ekki lagt skyldu á stjórnvöld til að búa til ný gögn nema í ákveðnum undantekningartilfellum. Þar fyrir utan er þessi beiting ákvæðisins í tilefni ríkisborgararéttar ekki í samræmi við eftirlitshlutverk þingsins en ákvæðið er undir þeim kafla laganna. Miðað við upplegg stjórnarandstöðunnar, um að tilefni tillögunnar sem við ræðum hér um vantraust sé að hæstv. dómsmálaráðherra hafi þverbrotið lög með vísan í umrætt minnisblað, er langt seilst. Stórkarlalegar yfirlýsingar bera þess ekki merki að hv. þingmenn, sem farið hafa mikinn, sýni viðeigandi yfirvegun og hafa uppi málefnalega nálgun á lögfræðilegt viðfangsefni. Fyrir utan þá staðreynd að gögnin hafa verið afhent, þ.e. umræddar umsagnir, og þingið hefur afgreitt ríkisborgararétt með lögum síðan ágreiningurinn hófst í góðri samvinnu okkar hér á þinginu. Hér er einfaldlega uppi réttmætur ágreiningur um túlkun 51. gr. þingskapalaga. Það er hins vegar ekki sómi að þeirri stöðu sem uppi er og það er sameiginlegt verkefni þingsins og dómsmálaráðuneytisins að leiða í jörð þann ágreining sem uppi er og sýna að við ráðum við það verkefni að endurskoða þetta verklag og skýra löggjöfina sem um þetta gildir því að leiðsögnin í lögunum er sannarlega rýr. Saga veitinga ríkisborgararéttar er óhefðbundin og fleira sem teiknar upp verkefni sem við þurfum einfaldlega að leysa í sameiningu. Staðreyndin er sú, og þessu er gríðarlega mikilvægt að halda til haga, að Alþingi hefur ekki almennar yfirstjórnunar- og eftirlitsheimildir með Útlendingastofnun. Breyti Útlendingastofnun framkvæmdinni einhliða hefur Alþingi ekki þær yfirstjórnunarheimildir gagnvart stofnuninni sem ráðherrann hefur. Alþingi getur því ekki, í krafti þeirra heimilda, gefið Útlendingastofnun fyrirmæli um hvernig hún hagar framkvæmdinni. Líkt og ég nefndi hér áðan gerði umboðsmaður Alþingis ekki athugasemd við þetta breytta verklag, svo því sé áfram haldið til haga. Alþingi á að sjálfsögðu rétt á að fá umsagnir Útlendingastofnunar afhentar. Sá réttur er hins vegar fyrst og fremst til staðar á grundvelli 2. mgr. 6. gr. laga um ríkisborgararétt, óháð 51. gr. þingskapalaga. Alþingi ætti rétt á umsögnunum, jafnvel þótt 51. gr. þingskapalaga væri ekki til að dreifa. Útlendingastofnun getur að sjálfsögðu breytt framkvæmd sinni einhliða og Alþingi getur ekki gefið stofnuninni fyrirmæli um hvernig hún hagar sinni framkvæmd. Alþingi væri þannig að ganga inn á verksvið framkvæmdarvaldsins sem væri á skjön við 2. mgr. stjórnarskrárinnar um þrískiptingu ríkisvalds. Gildandi lög gera ráð fyrir að Alþingi veiti Útlendingastofnun þetta verkefni og það þarf að fylgja þeim lögum nú eða breyta þeim. Þess utan þarf Alþingi ekki að vera með sérstök lög um ríkisborgararétt ef því er að skipta né málsmeðferð í slíkum málum. Alþingi getur í krafti stjórnarskrárinnar og löggjafarvaldsins sett lög hvenær sem er um að einhver hljóti ríkisborgararétt. Sú framkvæmd sem viðhöfð er með þriggja manna undirnefnd, og því ógagnsæi sem sú aðferð býður upp á, er síðan staða sem ég teldi eðlilegt að endurskoða en við erum ekki að ræða hér. Að þessu sögðu þykir mér augljóst að sú vantrauststillaga sem hér er lögð fram er langsótt tilraun til að koma höggi á ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Við höfum verk að vinna í þessum málaflokki og mörgum öðrum. Ég tel farsælla fyrir land og þjóð að við einbeitum okkur að þeim verkefnum þegar þessu upphlaupi hér í þinginu lýkur.

Forseti. Hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis tók fyrr í vetur til skoðunar samskipti dómsmálaráðherra við Útlendingastofnun annars vegar og allsherjar- og menntamálanefnd hins vegar. Ástæða þeirrar skoðunar voru ummæli ráðherrans um að hann hefði gefið Útlendingastofnun fyrirmæli er varða afhendingu gagna og upplýsinga til hv. allsherjar- og menntamálanefndar vegna veitingar ríkisborgararéttar, en eins og kunnugt er hefur verið tekist á um afhendingu gagnanna um nokkurra missera skeið og ljóst að ráðherra hefur ekki orðið við beiðnum þingnefndarinnar um gögn með þeim hætti sem nauðsynlegt er og áratugahefð er fyrir. Forseti. Nú kann einhver að halda að hér sé smámál á ferðinni, mál sem varði hvorki almenning né þingheim. Það er fjarri lagi. Þess vegna óskaði stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd eftir minnisblaði frá skrifstofu Alþingis um samspil 2. mgr. 6. gr. laga nr. 100/1952, um veitingu ríkisborgararéttar, og 1. mgr. 51. gr. þingskapalaga. Þingskapalögin eru lagaramminn um allt okkar starf á löggjafarsamkomunni, lög sem öllum ber að hlíta sem kosnir eru til Alþingis. Í minnisblaðinu er reifað hvort lög um veitingu ríkisborgararéttar feli í sér sérreglu sem túlka megi þannig að hún gangi framar ákvæðum þingskapalaga. Í stuttu máli er niðurstaða lögfræðinga og skrifstofu Alþingis að svo sé ekki og af því leiðir að dómsmálaráðherra beri líkt og öðrum að afhenda þingnefndinni umbeðin gögn og upplýsingar innan tilskilins frests, sem er sjö dagar. Það skal tekið fram af þessu tilefni að stór hluti þingmanna hefur aldrei verið í neinum vafa um túlkun 51. gr. á meðan á þessum undarlegu samskiptum við ráðuneytið hefur staðið. Í minnisblaðinu segir, með leyfi forseta: „Alþingi fer með forræði á veitingu ríkisborgararéttar og svo hefur verið frá gildistöku stjórnarskrár konungsríkisins Íslands, nr. 9/1920, sbr. 64. gr. hennar. Í skýringum við ákvæðið sagði að rétt þætti að taka það beint fram að útlendingur gæti ekki öðlast ríkisborgararétt nema með lögum. Með setningu lýðveldisstjórnarskrárinnar árið 1944 var þessu ákvæði viðhaldið.“ Allt til ársins 1998 var ríkisborgararéttur aðeins veittur með lögum en með breytingu á stjórnarskipunarlögum árið 1995 var löggjafanum veitt svigrúm til að fela stjórnvöldum að annast veitingu ríkisborgararéttar en jafnframt alveg skýrt að löggjafinn gæti beitt báðum aðferðunum. Þetta var áréttað með breytingum árið 2007 og hnykkt á þeirri meginreglu að valdheimildir til veitingar íslensks ríkisfangs séu að meginstefnu hjá Alþingi og undirstrikað forræði þingsins á málaflokknum með því að heimild ráðherra til veitingar ríkisborgararéttar var markaður skýr rammi, svo aftur sé vitnað beint í minnisblaðið. Forseti Alþingis fer með forræði á veitingu ríkisborgararéttar. Á því leikur enginn vafi og því fyrirkomulagi verður aðeins breytt með lögum. Það skaut því skökku við að hv. allsherjar- og menntamálanefnd hafi verið tilkynnt með bréfi frá dómsmálaráðuneytinu, 1. júní 2021, að frá og með haustþingi yrði tekið upp breytt verklag Útlendingastofnunar og umsóknir sem bærust til Alþingis nytu ekki lengur forgangs í afgreiðslu stofnunarinnar. En hafa skal í huga að áratugahefð er fyrir samskiptum þingnefndarinnar og stofnunarinnar vegna veitingar ríkisborgararéttar tvisvar á ári. Forseti. Með breytingum á þingskapalögum árið 2011 var lögfest sú meginregla að Alþingi ætti aðgang að upplýsingum frá stjórnvöldum sem væru nauðsynlegar til þess að þingið gæti gegnt hlutverki sínu samkvæmt stjórnarskrá. Og þar, forseti, erum við komin að kjarna málsins. Þetta mál snýst um fortakslausan rétt Alþingis til upplýsinga frá framkvæmdarvaldinu. Lög um veitingu ríkisborgararéttar fela ekki í sér sérreglu hvað þetta varðar. Stjórnskipulag Íslands byggir á þrískiptingu ríkisvaldsins í löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Hver þessara greina er sjálfstæð í störfum sínum en í landinu okkar er líka þingræði, eins og fram hefur komið, sem þýðir að framkvæmdarvaldið starfar í umboði meiri hluta Alþingis alla jafna. Með öðrum orðum, hver einasti ráðherra sem situr í stjórn Katrínar Jakobsdóttur situr í umboði sérhvers þingmanns Vinstri grænna, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins. Forseti. Vantrauststillagan sem hér er til umræðu, og er lögð fram af formönnum þingflokka Samfylkingarinnar, Viðreisnar, Flokks fólksins og Pírata, er lögð fram af ríkri ástæðu og að vandlega athuguðu máli. Ráðherrum í ríkisstjórn Íslands ber að fara að lögum líkt og öðrum borgurum í þessu landi. Mér er ekki kunnugt um að staða sem þessi hafi áður komið upp í samskiptum þingnefnda við ráðherra og ráðuneyti eða undirstofnanir þeirra. Það er umhugsunarvert. Ef afleiðingarnar verða engar fyrir hæstv. dómsmálaráðherra skapar það hættulegt fordæmi í samskiptum Alþingis og Stjórnarráðsins, fordæmi sem vegur að sjálfstæðum rétti löggjafans til að afla nauðsynlegra gagna og upplýsinga fyrir störf sín og ákvarðanir. Þetta mál snýst um stjórnfestu, gagnsæi, lýðræðisleg vinnubrögð sem standast lög. Það snýst um sjálfstæði löggjafans og varnir Alþingis gegn gerræði framkvæmdarvaldsins. Það snýst sem sagt um grundvallaratriði í stjórnskipun lýðveldisins Íslands. Þess vegna á hið háa Alþingi engan annan kost en að samþykkja vantraust á dómsmálaráðherra.

Herra forseti. Það er ekki af léttúð sem lögð hefur verið fyrir Alþingi Íslendinga vantrauststillaga á hæstv. dómsmálaráðherra Jón Gunnarsson. Það er af virðingu við lýðræðið, virðingu við stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og virðingu við þrískiptingu ríkisvaldsins sem við finnum okkur knúin til að stíga fram fyrir skjöldu og verja þessar mikilvægustu burðarstoðir stjórnskipan landsins. Það er af virðingu við verkin sem við erum að vinna, virðingu við löggjafann, þann sem er kjörinn af alþýðu landsins, kjósendum landsins, til þess að setja reglur sem almenningur og allir aðrir eru skikkaðir til að fylgja. Geðþóttaákvarðanir einstakra ráðherra eru algerlega með öllu ólíðandi. Það sem við höfum þurft að verða vitni að upp á síðkastið í sambandi við nákvæmlega það kemur ekki í veg fyrir, eins og t.d. hæstv. ráðherra Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir segir hér áðan, að löggjafinn geti krafist gagna frá Útlendingastofnun.  Við þurfum ekki að flækja málin, við þurfum ekki að draga í efa hvað raunverulega stendur skrifað í löggjöfinni. Lagabókstafurinn er skýr. Hann er skýr; ráðherra ber skylda til þess að verða við því ef fjórðungur nefndar óskar eftir gögnum, þá á hann að verða við því. Í þessu tilviki sem hér um ræðir, þrátt fyrir að það eigi ekki að vera meginstefið hér hvort það hafi tekist á einhverjum ákveðnum tíma að veita ríkisborgararétt, hvort það hafi hamlað þinginu í störfum þess að nokkru leyti, um það snýst þetta mál alls ekki neitt - þetta snýst um geðþótta ákveðins hæstv. ráðherra. Þetta snýst algerlega um það hvort hann persónulega og prívat sé hafinn yfir lög og reglur. Þau skilaboð, herra forseti, út í samfélagið eru síðasta sort. Hvernig þessi framkoma vegur að þrískiptingu ríkisvaldsins, vegur að þingræðinu okkar, við getum ekki látið kyrrt liggja. Þeir þingmenn sem loka augunum fyrir því og láta sig það engu varða hvernig við erum að rugga bátnum, hvernig við erum að láta reka á reiðanum þá stjórnskipan sem við höfum verið stolt af frá því að við eignuðumst okkar frábæra lýðveldi 1994, urðum sjálfstæð og frjáls þjóð - við byggðum þetta upp saman, þetta sem við þekkjum, stjórnskipan landsins, allt sem hefur verið okkur heilagt, löggjöfin sem við eigum að vera stolt af að hafa sett og hafa gert það í góðri trú. En slík og þvílík léttúð gagnvart lögunum má aldrei líðast. Fordæmin sem það mun skila til framtíðar ef við lokum augunum fyrir því að slíkar geðþóttaákvarðanir eru teknar og valtað yfir gildandi rétt á skítugum skónum eins og hér er gert - það má aldrei líðast. Virðulegi forseti. Það er búið að vera ákveðin umræða um það hvort og hvernig við ættum virkilega að stíga fram og hvernig við gætum varið í rauninni það sem er okkur hjartans mál og á að vera okkur öllum hjartans mál í hvaða flokki sem við stöndum. Niðurstaðan var aðeins ein og gat aldrei orðið önnur: Við verðum að stíga fram fyrir skjöldu og við verðum að gera það sem rétt er. Forseti og alþingismenn, hæstv. ráðherrar, það eina rétta sem við getum gert í stöðunni núna, það eina sem við eigum að gera í stöðunni núna er að samþykkja vantraust á hæstv. dómsmálaráðherra og það er að standa með stjórnarskrá lýðveldisins, þrískiptingu ríkisvaldsins, standa með grundvallarstoðum réttarríkisins, standa með stjórnskipan landsins.

Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði í dag um vantraust á dómsmálaráðherra. Eftir því sem má lesa í orð framsögumanns, hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur, snýst hún um að ráðherra hafi bannað Útlendingastofnun að afhenda þinginu nauðsynleg gögn sem það kallaði eftir. Hér hefur í umræðunni og einnig fyrr verið farið yfir það að lögfræðilega er það vafa undirorpið hvaða gögn Útlendingastofnun ber að afhenda þinginu og hvenær. Þessi tillaga hvílir því á veikum grunni. Svo er það hitt að í langri umræðu um útlendingamál á þinginu undanfarið og í málþófi stjórnarandstöðunnar hafa þung orð fallið á báða bóga og sýnist mér að ástæðan fyrir þessari vantrauststillögu nú sé fyrst og fremst að hæstv. dómsmálaráðherra hafi í umræðum fyrr í vikunni vegið að heilindum þeirra sem harðast hafa barist gegn hinu svokallaða útlendingafrumvarpi. Hæstv. dómsmálaráðherra og sá sem hér stendur hafa oft tekist hart á og því fer fjarri að ég sé alltaf sammála hæstv. ráðherra, einstaka ákvörðunum hans eða því hvernig hann á það til að kynna mál sitt og setja fram. Hins vegar er í mínum huga þessi vantrauststillaga stjórnarandstöðunnar hluti af þessari eitruðu orðræðuhefð sem hefur skapast í kringum málefni útlendinga á Alþingi Íslendinga. Í þeirri umræðu þykir mér þeir sem harðast hafa talað, t.d. gegn útlendingafrumvarpinu, hafa gert mikið til að magna upp átök um málefnið þegar það er fyrst og fremst skylda þingmanna að tala af yfirvegun, skynsemi og mannúð um þennan viðkvæma málaflokk. Hér er stjórnarandstaðan einu sinni enn að freista þess að búa til átök um útlendingamál á Íslandi, að þessu sinni með því að krefjast þess að hæstv. dómsmálaráðherra fari frá og kljúfa þannig ríkisstjórnina sem stendur frammi fyrir, ásamt Alþingi öllu og okkur öllum, gríðarlega mikilvægu verkefni; því að verja lífskjör þjóðarinnar við erfiðar efnahagslegar aðstæður. Sjaldan veldur einn er tveir deila, segir máltækið. Látum þessa umræðu marka endalok ofsafenginnar umræðu um viðkvæmt málefni og upphafið að umræðum sem einkennast af skynsemi, yfirvegun og mannúð.

Herra forseti. Stjórnmálahefð okkar á Íslandi er hreint og tært meirihlutaræði. Flokkar mynda meirihlutasamstarf, teikna upp leikskipulagið og svo hefjast leikar. Sum kerfi ganga upp önnur ekki en samstarfið heldur yfirleitt. Flokkar halda saman í blíðu og stríðu. Flokkar utan samstarfsins eru andstæðingurinn, sama hvað, það er ekkert gefið eftir. Það eru auðvitað kostir við þá hefð að líma sig saman í meirihlutasamstarfi og fara svo alltaf sínu fram í ljósi atkvæðamagns, takast á innbyrðis en koma fram sem ein heild. Liðsheildin er mikilvægasta eignin, það er mikilvægast að passa upp á hana af því að þar liggur valdið. En gallarnir eru svo sannarlega líka til staðar. Leikskipulagið gerir það að verkum að flokkar sem eru að einhverju leyti ólíkir með mismunandi áherslur gefa eftir í tilteknum málum. Það þarf jú að passa upp á liðsheildina og áferðina út á við. Sumir gefa meira eftir en aðrir eftir efnum og ástæðum. Við þekkjum þetta. Samstarf felur iðulega í sér málamiðlanir og það á við um pólitík eins og annað. Það þarf oft að kyngja einhverju óþægilegu í þágu samstarfsins, jafnvel brjóta prinsipp í þágu valdsins og aldrei verður teygjanlegt hugtak. Svona getur þetta verið erfitt, jafnvel niðurlægjandi á köflum, í meirihlutasamstarfi. Erfiðar ákvarðanir velta á pólitísku mati á stöðunni, um hvað er best fyrir flokkana sem mynda samstarfið eða hvað er minnst vont. Spurningin er: Hvað kostar valdið og hvenær, ef einhvern tímann, er verðmiðinn orðinn of hár? Þetta er pólitík, herra forseti. En það sem við greiðum atkvæði um í dag fellur utan við hefðbundið flokkspólitískt tafl, fellur utan við samstöðu um vald af því að það verður að gera það. Dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson, hefur ítrekað lýst því yfir að það hafi verið hans ákvörðun og hans ábyrgð að koma í veg fyrir afhendingu gagna frá stjórnvaldi þvert á það sem þingskapalög kveða á um. Þau kveða á um að stjórnvaldi beri að taka saman upplýsingar og skila þeim til fastanefnda Alþingis innan gefins tímafrests svo að þingið geti sinnt hlutverki sínu. Með þessu braut dómsmálaráðherra gegn þingskapalögum líkt og staðfest er í nýju minnisblaði skrifstofu Alþingis. Dómsmálaráðherra braut lög sem ætlað er að tryggja að þingið ráði ferð í störfum sínum, braut lög sem ætlað er að tryggja að framkvæmdarvaldið ráði ekki för löggjafarvaldsins. Þetta er algjört grundvallaratriði. Alþingi Íslendinga er hér að taka afstöðu til þess nú hvort þingið sætti sig við að ráðherra í ríkisstjórn Íslands, sem kemur í veg fyrir að Alþingi geti rækt skyldur sínar og sett lög, sitji áfram í skjóli sama Alþingis. Um það snýst málið. Ekkert annað. Ætlar meiri hluti Alþingis að verja ráðherra sem brýtur lög sem trufla gagngert til að hindra störf Alþingis og treysta í kjölfarið á meirihlutaræðið sér til varnar í krafti valds, í skjóli valds? Um þetta greiðum við atkvæði í dag og það er óhugsandi að láta flokkshollustu ganga lengra en virðingu fyrir þrískiptingu ríkisvaldsins. Það getur bara ekki verið sannfæring einstakra þingmanna að gera svona lítið úr störfum okkar hér og gera svona lítið úr Alþingi Íslendinga.

Herra forseti. Við ræðum hér í dag um vantrauststillögu fulltrúa fjögurra stjórnarandstöðuflokka á hæstv. dómsmálaráðherra. Af þeim ræðum sem fluttar hafa verið í dag má ljóst vera að sú tillaga byggir fyrst og fremst á minnisblaði frá skrifstofu Alþingis um verklag við veitingu ríkisborgararéttar og þeirrar ályktunar sem hv. þingmenn hafa dregið af því að dómsmálaráðherra hafi þar brotið þingskapalög. Eins og kunnugt er veitir Alþingi ríkisborgararétt samkvæmt stjórnarskrá lýðveldisins og samkvæmt lögum frá 1952, en hefur hins vegar falið framkvæmdarvaldinu með lögum að kanna umsóknir og veita umsögn um þær til þingsins en það er nú í höndum Útlendingastofnunar. Löggjöf Alþingis um veitingu persónubundinna sértækra réttinda lýtur ýmiss konar sérsjónarmiðum og sker sig þar með frá almennri löggjöf sem Alþingi setur. Ég vil segja það að hér hafa fallið stór orð því ég tel ekki einsýnt að hér hafi lög verið brotin. Það er alveg ljóst að hér er uppi lögfræðilegur ágreiningur sem snýst um samspil þingeftirlits og skyldu ráðherra til að veita þinginu upplýsingar og einnig um rétt umsækjenda um ríkisborgararétt til að njóta jafnræðis við meðferð mála sinna. Ég tel líka einsýnt að þessi deila getur ekki haldið áfram með þeim hætti sem hún hefur haldið áfram. Verklagi þarf að breyta, skýra réttarstöðuna og það skiptir máli að við gerum nauðsynlegar breytingar, þar með talið að breyta lögum ef þarf, til þess að tryggja að afgreiðslu þessara mála, verklagi og samskiptum Útlendingastofnunar og Alþingis, sé komið í viðunandi farveg, því þessi tilhögun er Alþingi og framkvæmdarvaldinu ekki til sóma. Ég vil ítreka þá afstöðu mína að ég tel að Alþingi eigi að hafa þá heimild að veita ríkisborgararétt en að sjálfsögðu er mikilvægt að við náum saman um það hvernig það verður gert. Ég tel hins vegar að þessi vantrauststillaga sem hér er lögð fram og mælt fyrir sé engan veginn nægjanlega vel rökstudd. Ég tel ekki að minnisblað Alþingis skapi grunn fyrir þeim orðum sem hér hafa fallið, hvað þá að þetta minnisblað og þessi umræða hér marki endalok þingræðis á Íslandi. Þessi málflutningur stenst enga skoðun. Nú er það svo að hv. þingmönnum getur fundist ýmislegt um störf hæstv. ráðherra og það á við um mig líka. Ég leyfi mér að ímynda mér það að auðvitað hafi óviðeigandi ummæli ráðherra hér í þingsal á þriðjudag, þar sem heilindi hv. þingmanna voru dregin í efa, haft einhver áhrif hér um. Ég vil ítreka þá afstöðu mína að þau eiga ekki við í þingsal. Ég vil um leið segja það að mér finnst minnisblað Alþingis ekki vera grunnur að vantrauststillögu fremur en þessi tilteknu ummæli. Herra forseti. Við vitum það öll sem hér erum í þessum sal að vantrauststillaga er svo sannarlega ekki sett fram af neinni léttúð og þar er ég sammála hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar. Hún er svo sannarlega ekki meðhöndluð af neinni léttúð af þingmönnum ríkisstjórnarflokkanna enda ekkert skemmtiefni um að ræða. En við vitum það líka sem hér erum að slíkar tillögur eru iðulega settar fram til að kljúfa samstöðu í ríkisstjórn, kannski eðlilega. Ég vil ítreka það hér að ríkisstjórnarsamstarfið stendur styrkum fótum. Áskoranirnar fram undan eru stórar og verkefnin mikilvæg og við hikum ekki við að takast á við þau. Ég tel, eins og ég hef áður sagt, að þetta minnisblað sem er forsenda fyrir þessari vantrauststillögu skapi engan grundvöll fyrir þeim stóryrðum sem hér hafa fallið. Ég tel þessa tillögu þar af leiðandi ekki nægjanlega ígrundaða, en ítreka að það er full ástæða til að skýra verklag við veitingu ríkisborgararéttar hér á Alþingi og ákveða nánar tilhögun þeirrar afgreiðslu sem þingið hefur þegar falið Útlendingastofnun með lögum þannig að á því sé sá bragur að við getum öll vel við unað.

Forseti. Í áratugi hefur Alþingi veitt einstaklingum ríkisborgararétt með lögum. Það hefur tíðkast að gera það tvisvar á ári, kallað er eftir gögnum frá Útlendingastofnun sem hafa almennt verið afhent. Það er hins vegar ljóst að það eru ekki öll á eitt sátt um það hvernig fyrirkomulagið við veitingu ríkisborgararéttar skuli vera. Hæstv. ráðherra, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, fór í löngu máli yfir afstöðu Útlendingastofnunar og ráðuneytisins - og ég heyrði ekki betur en að hæstv. ráðherra hafi tekið undir þær athugasemdir - til fyrirkomulags um veitingu ríkisborgararéttar. Notaði hæstv. ráðherra orðin, með leyfi forseta, „sem ég teldi eðlilegt að endurskoða“ og, með leyfi forseta, „að við ráðum við það verkefni að endurskoða þetta verklag“. Þá sagði hæstv. ráðherra að gögnin hefðu verið afhent. Það er rangt. Þann 11. október sl. var beiðni samþykkt enn á ný á grundvelli 51. gr. þingskapa þar sem farið var fram á afhendingu þeirra gagna sem Útlendingastofnun ber að afhenda Alþingi vegna afgreiðslu umsókna um ríkisborgararétt. Síðan eru ekki liðnir sjö dagar, eins og lögin kveða á um, ekki 17 og ekki 70. Síðan eru liðnir 170 dagar. Þessi saga er hér að endurtaka sig þriðja sinni. Sem fyrr segir eru uppi ýmsar hugmyndir um það hvernig fyrirkomulagið um veitingu ríkisborgararéttar skuli vera. Sett var á fót sérstök undirnefnd allsherjar- og menntamálanefndar við upphaf þessa þings til að ræða fyrirkomulagið og hvort ástæða sé til að gera breytingar á því. Það er nefnilega á valdi Alþingis að gera breytingar á fyrirkomulaginu, ekki hæstv. dómsmálaráðherra eða annarra. Nefnd þessi hætti síðan að funda, þar sem ekki náðist samkomulag um það hvert vandamálið væri og því síður um hvernig ætti að leysa það vandamál, sem óljóst er hvert er. En málið snýst ekki um það. Málið snýst um það að hæstv. dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson, hefur ítrekað lýst því yfir að það hafi verið hans ákvörðun og á hans ábyrgð að koma í veg fyrir afhendingu gagna frá stjórnvaldi þvert á það sem þingskapalög kveða á um, að stjórnvaldi beri að skila gögnum til fastanefnda Alþingis innan gefins tímafrests svo þingið geti sinnt hlutverki sínu. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur með þessu brotið gegn þingskapalögum. Eitt megineinkenni íslenskrar stjórnskipunar er hin svokallaða þrígreining ríkisvaldsins í löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Hugmyndin um þrískiptingu ríkisvaldsins er iðulega rakin til skrifa franska 18. aldar stjórnspekingsins Montesquieu, um leiðir til að tempra ríkisvald í þeim tilgangi að minnka líkur á ofríki og geðþóttastjórnun. Ýmsar útfærslur eru svo til á þessari hugmynd, þar á meðal sú stjórnskipan sem við búum við, sem gjarnan er kölluð þingræði, en það er sú stjórnskipunarregla að ríkisstjórn geti aðeins setið með stuðningi löggjafarþingsins. Hér er því um sitt hvorn hlutinn að ræða. Ég ætla að minna hv. þingmenn meiri hlutans á það að Alþingi er eitt en ríkisstjórn annað. Það er hlutverk löggjafans að setja lög. Handhafar framkvæmdarvalds sjá um framkvæmdina en vald þeirra er afmarkað af lögum. Þetta er mikilvægt. Samkvæmt þingræðisreglunni ber forsætisráðherra að biðjast lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt ef tillaga um vantraust á ríkisstjórn er samþykkt á Alþingi. Hið sama gildir ef Alþingi samþykkir tillögu um vantraust á einstakan ráðherra í ríkisstjórn, en þá er forsætisráðherra skylt að leggja fyrir forseta Íslands tillögu um að viðkomandi ráðherra verði leystur frá embætti. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur ekki bara viðurkennt opinberlega, heldur beinlínis hreykt sér af því að hafa fyrirskipað Útlendingastofnun að fylgja ekki lögum og meina þinginu þar með um þær upplýsingar sem það þarf til að geta sinnt hlutverki sínu. Þetta gerir hann vegna þess að honum finnst að lögin eigi að vera öðruvísi en þau eru og Alþingi eigi að vinna öðruvísi en það gerir. En, forseti, ráðherrum ber að fylgja lögum algjörlega burt séð frá skoðunum sínum á þeim. Það að gefa undirstofnun fyrirmæli um að fylgja ekki lögum sem ráðherra fílar ekki er skýrt brot á lögum um ráðherraábyrgð. Aftur, þá er það málinu alfarið óviðkomandi að um ríkisborgararétt sé að ræða. Þetta mál er stærra og mikilvægara en það. Með því að láta brot hæstv. ráðherra óátalið, með því að styðja hann í embætti með atkvæði sínu hér í dag eru þingmenn að setja alvarlegt fordæmi um það hvernig stjórnskipan okkar virkar. Með því eru þingmenn að samþykkja það að ráðherra geti neitað Alþingi um gögn eftir eigin geðþótta vegna sinna skoðana á því hvort, hvenær, hvernig og að hvaða leyti Alþingi eigi rétt á gögnunum. Með því að láta brot ráðherra óátalið eru þingmenn að fallast á þá túlkun ráðherra sjálfs að stjórnvöld geti virt að vettugi beiðni Alþingis um gögn sem því eru nauðsynleg til að sinna löggjafarvinnu sinni, hver svo sem hún er. Hér hefur margt verið sagt til þess að gera lítið úr þessu máli, en ég held að við áttum okkur öll á því sem er í húfi. Vantrauststillaga þessi er ekki sett fram af neinni léttúð, líkt og hæstv. forsætisráðherra sagði. Hér er það virðing og vald Alþingis sem málið snýst um. Ég bið hv. þingmenn meiri hlutans um að íhuga vandlega atkvæði sitt í dag, fyrir framtíð þingræðisins, fyrir framtíð lýðræðisins og réttarríkisins á Íslandi; fyrir framtíð Íslands.

Virðulegi forseti. Það er afskaplega erfitt að fara í efnislega umræðu um þessa vantrauststillögu án þess að setja hana í samhengi við málaflokkinn sem verður tilefni þessarar vantrauststillögu. Þá erum við að tala almennt um það hvernig við sem löggjafarvald höfum byggt upp lagareglur sem fjalla um rétt fólks til að öðlast íslenskt ríkisfang. Hér hefur oftar en einu sinni verið minnt á þá meginreglu sem við höfum fest í lög að það sé að meginstefnu til á forræði þingsins að skera úr um með ríkisborgararétt. Ég þekki þessa sögu sjálfur ágætlega hafandi verið formaður allsherjarnefndar þegar hnykkt var á þessum reglum á sínum tíma með breytingunni frá 2007. Ef við lesum framsöguræðu dómsmálaráðherra þess tíma og förum yfir nefndarálitið og aðra þætti þá er alveg skýrt hvað var verið að gera. Frá fornu fari hefur það verið alger grundvallarregla, við meðhöndlun beiðna til Alþingis um ríkisfang, að tryggt sé að þingið hafi í höndum öll nauðsynleg gögn til að geta komist að niðurstöðu. Á sama tíma höfum við með lagabreytingum í gegnum tíðina verið að skýra þennan rétt fyrir stjórnvöld til að afgreiða mál með stjórnvaldsákvörðunum. Við breytinguna sem ég var að vísa til áðan var t.d. verið að samræma þessi réttindi dvalarleyfisumsóknum en þannig var komið á þeim tíma að það var eiginlega auðveldara að sækjast eftir ríkisfangi en fá dvalarleyfi. Það gat ekki verið þannig. Við vildum því gera það að skilyrði að viðkomandi, sem væri að sækja um ríkisfang, væri kominn með dvalarleyfi og hefði haft það í ákveðinn tíma. Þetta var ákveðinn tröppugangur í réttindaávinnslunni. En það geta alltaf komið upp vafatilvik. Við þekkjum það mjög vel úr sögunni. Ég man það, þegar ég sat sjálfur í nefndinni, að fólk getur verið með rof í samfelldri búsetu í landinu út af neyðartilvikum og öðru slíku og okkur fannst það ósanngjarnt að við það félli niður réttur til að fá ríkisfang. Slík mál voru þá gjarnan tekin hér til afgreiðslu á þinginu og afgreidd. Ég er að nefna þetta vegna þess að mér finnst sem þessi mál, um hlut Alþingis í að veita ríkisborgararétt með lögum, hafi farið í einhvern nýjan farveg sem er óskyldur því sem átti við hér sögulega. Það var nefnilega algjört grundvallaratriði að mál hefðu fengið efnislega meðferð í stjórnkerfinu, það lægju fyrir allar umsagnir. Þetta er mjög ljóst af öllum lögskýringargögnum, hefur verið þannig um árabil og áratugaskeið, að þingið vildi ekki koma að málum fyrr en allar nauðsynlegar upplýsingar væru fengnar úr stjórnkerfinu, m.a. frá lögreglu, eftir atvikum, og öðrum þeim sem gátu veitt umsögn og áttu að gera það lögum samkvæmt. En hér erum við sem sagt að ræða tilvik þar sem stofnunin sem hefur það hlutverk að undirbúa gögnin fyrir þingið hefur ekki lokið því verki en þingið krefst þess að fá málið í hendur sínar. Ég spyr mig bara: Hvernig komumst við á þennan stað? Hvernig gátum við endað á þeim stað, við afgreiðslu á þessum málum, að þingið gat bara ekki beðið eftir því, gat ekki beðið eftir og gat ekki sætt sig við að sú stofnun sem ávallt hefur verið treyst á til að undirbúa og veita umsögn um málin, veita leiðbeiningu, þannig að menn geti tekið góðar ákvarðanir hér á þinginu, getur ekki beðið eftir því að sú niðurstaða sé fengin? Auðvitað liggur það fyrir í þessu máli að hafi menn viljað fá gögnin hrá þá hefur það staðið til boða en það vill þingið ekki sætta sig við. Þingið vill fá umsögnina án tafar. Hér erum við komin út í algjörar ógöngur vegna þess að þar með erum við farin að þvæla saman lagasetningunni, sem fer fram hér, og þessari stjórnsýslulegu meðferð sem á að eiga sér stað hjá framkvæmdarvaldinu. Þetta er í raun og veru kjarni vandans sem hér er verið að ræða um og er tilefni þessarar vantrauststillögu, að ráðherrann skuli ekki hafa skipað stofnuninni að undirbúa sjálfstæða umsögn til þingsins þannig að þingið gæti tekið afstöðu til málsins. Ég verð bara að leyfa mér að spyrja: Hvað liggur svona mikið á? Hvað er að því að mál fái vinnslu í tímaröð eftir því sem umsóknir berast? Margir fá samþykktan ríkisborgararétt á grundvelli þess að þeir uppfylla skilyrðin sem við höfum ákveðið með lagasetningu. Sumir fá neitun. Þá er efnislegri meðferð lokið og þá getur þingið, með neitunina fyrir framan sig, tekið málið til skoðunar og velt því fyrir sér hvort ástæða sé til að vinda ofan af því. Þetta finnst mér vera mjög til umhugsunar þegar sú ákvörðun ráðherrans að verða ekki við beiðni um sérstaka flýtimeðferð sumra umsókna fyrir þingið endar í vantrauststillögu. Ég tek eftir einu líka, sem ég verð hreinlega að nefna: Það hefur enginn, ekki einn einasti ræðumaður sem hefur komið hingað upp, talað um rétt umsækjandans. Enginn. Það eru allir uppteknir af kerfinu, rétti Alþingis. En hvað með fólkið sem lagði fram beiðnirnar? Er einhver að hugsa um það fólk, að það fái vandaðan og yfirvegaðan undirbúning þannig að það sé komist að réttri niðurstöðu? Trompar kerfið sem sagt fólkið sem þarf að treysta á að kerfið virki? Ég held ekki. Ég held að það væri nær að huga að umbótum á lögum um það hvernig ríkisfang verður veitt á Íslandi og að gamla verklagið sé endurheimt sem snerist um það að Alþingi fær umsagnir fyrst þegar búið er að fara yfir þær í stjórnkerfinu og taka saman öll nauðsynleg gögn. Alþingi er ekki stjórnsýslustofnun. Hér setjum við lög og þegar taka á ákvörðun um jafnmikilvægt mál og hér á undir þá á Alþingi, eins og alltaf hefur átt við, að gefa sér tíma og bíða eftir því að þær stofnanir sem við höfum byggt upp og treystum á til að fara yfir þau mál hafi þann eðlilega tíma sem þarf. Ég vek athygli á því að í mjög stórum hluta þeirra tilvika sem koma til kasta Alþingis þá er engin bráð hætta fyrir dyrum hjá umsækjandanum. Það er engin bráð hætta vegna þess að í langflestum tilvikum hefur viðkomandi dvalarleyfi, er jafnvel hér með atvinnuleyfi o.s.frv. Það er því enginn að falla á fresti þannig að honum verði vísað úr landi fyrir það eitt að hafa ekki fengið ríkisfang. Það er almennt þannig. Rökin fyrir því að Alþingi fari að breyta sér hér í þá stofnun sem við höfum falið sérstaklega þetta hlutverk hjá framkvæmdarvaldinu eru ekki til staðar. Þetta samhengi finnst mér að hljóti að þurfa að vera uppi á borðum þegar menn velta fyrir sér því tilefni sem er hér orðið grundvöllur að vantrauststillögu á ráðherra. Ég verð að segja að mér þykir þetta vera afar langsótt tilraun sem í mínum huga byggir fyrst og fremst á pólitík, á því að fólk er í grundvallaratriðum pólitískt ósammála áherslum ráðherrans. Mér finnst að það geti alveg verið gild rök. Ég hef sjálfur notað þau rök í vantrauststillögu, að maður sé bara ósammála pólitískri stefnumörkun og maður þurfi bara að kalla fram breytingu. En þau rök sem verið er að nota hér duga ekki og það að þau séu komin hér til afgreiðslu á þinginu ætti að vera okkur ríkt tilefni til þess að taka þennan málaflokk til heildarendurskoðunar, þ.e. verklagið við aðkomu Alþingis að veitingu ríkisborgararéttar. Þá ættu menn að lesa framsöguræðu dómsmálaráðherra þess tíma og hvers vegna verið var að skerpa á skilyrðum þess að fólk gæti fengið ríkisborgararétt frá viðkomandi stofnun og hvaða ástæður voru til þess að önnur mál ættu að koma til þingsins.

Frú forseti. Það skiptir miklu máli að við sem kjörin erum á Alþingi Íslendinga virðum skýrar reglur um þrígreiningu ríkisvalds. Það er ástæðan fyrir því að lýðræðisríki um allan heim viðhafa nákvæmlega þetta, aðgreiningu og valddreifingu milli framkvæmdarvalds, löggjafarvalds og dómsvalds. Í þeim löndum hefur það afleiðingar ef þarna verður misbrestur á. Það er einmitt þetta sem við erum að fjalla um hér í dag. Það er þetta sem vantraustið varðar. Nei, hæstv. forsætisráðherra. Þetta vantraust fjallar ekki um einstaklinginn Jón Gunnarsson og mögulegan vinskap eða fjandskap við þann mann, smjörklípur hans eða dylgjur. Nei, hæstv. fjármálaráðherra. Þetta vantraust fjallar ekki um íslenskan ríkisborgararétt sem veittur er með lögum frá Alþingi af ýmsum ástæðum, sjaldnast þó flóttafólki svo því sé haldið til haga. Nei, hæstv. utanríkisráðherra. Þetta vantraust snýst heldur ekki um það hvað okkur finnst um að Útlendingastofnun sé yfirleitt að annast umsýslu gagna um umsækjendur sem stofnuninni ber lögum samkvæmt að gera né fjallar þetta um það hvað okkur kann að finnast um það að Alþingi hafi forræði á veitingu ríkisborgararéttar eins og hefur verið frá gildistöku stjórnarskrár 1920, 1944 og með mörgum breytingum og setningu laga um íslenskan ríkisborgararétt. Nei, þetta mál fjallar einmitt ekki um það þrátt fyrir að allir hæstv. ráðherrar séu að reyna að bera slíkt á borð. Ef við, löggjafinn, erum ósammála því sem stendur í lögum ber okkur að breyta lögunum, ekki brjóta lögin. Breyta, ekki brjóta. Svo einfalt er það. Það á við um þingmenn og það á við um ráðherra. Þetta vantraust sem við greiðum atkvæði um í dag snýst um embættisfærslu ráðherra sem fulltrúa einnar af þremur stoðum ríkisvaldsins þegar hann fyrirskipaði að undirstofnun hans skyldi ekki afhenda Alþingi Íslendinga nauðsynleg gögn svo Alþingi Íslendinga gæti sett lög í samræmi við stjórnarskrá Íslands og lög um íslenskan ríkisborgararétt. Þetta vantraust snýst um embættisfærslu ráðherra þegar hann fyrirskipaði undirstofnun sinni að fara gegn áratugalangri stjórnskipunarvenju sem myndast hafði við lagasetningu Alþingis um ríkisborgararétt tvisvar sinnum á ári. Það er hvorki á valdi ráðherra né undirstofnunar að breyta slíkri venju. Þetta veit hinn löglærði hæstv. utanríkisráðherra sem sagði Útlendingastofnun mega breyta einhliða verklagi Alþingis. Svo er auðvitað ekki og það vita allir sem hér sitja. Hvers vegna er það nauðsynlegt lýðveldinu Íslandi og almenningi hér á landi að stjórnarliðar, öll sem eitt, standi nú með stjórnskipan Íslands í dag en ekki með stundarhagsmunum eigin fólks í stólum ráðherra? Hvers vegna? Jú, vegna þess að þetta hefur fordæmisgildi til framtíðar. Við verðum öll að hugsa um það. Það hefur aukist verulega á undanförnum misserum að leiðtogar ríkisstjórnarinnar komi fram og árétti að ríkisstjórnin sé ekki fjölskipað stjórnvald. Þannig séu þeir ábyrgðarlausir af stjórnarathöfnum hver annars, enda sjáum við að það er allur gangur á því hvort mikilvæg stjórnarmálefni séu yfirleitt borin upp við ríkisstjórnarborðið eða ekki þessa dagana. En það er ekkert verið að spyrja hæstv. ráðherra hvort þeir beri ábyrgð á stjórnarathöfnum annarra ráðherra heldur um skoðun á þeim athöfnum. Hér í dag erum við að fjalla um lögbrot ráðherra og valdbeitingu hans gagnvart Alþingi Íslendinga og þá verður þingheimur allur að stíga fast niður fæti og senda skýr skilaboð um að við slíkt verði ekki unað. Að ráðherra vinni með embættisfærslum sínum gegn lögbundnum störfum þingsins er alvarlegur hlutur sem má aldrei endurtaka sig. Frú forseti. Hin pólitíska ábyrgð ráðherra gagnvart þinginu birtist í því að þeir sitja í krafti meiri hluta þings. Þannig má segja að hin pólitíska ábyrgð ráðherra smitist á einhvern hátt yfir á aðra þingmenn stjórnarflokkanna. Ég hvet alla þingmenn á Alþingi Íslendinga, hvar í flokki sem þau standa, að hugsa hér í dag fyrst og fremst til framtíðar, til stjórnskipunar landsins og velja þar að greiða atkvæði með meiri hagsmunum frekar en minni. Almenningur allur til nútíðar og framtíðar á rétt á því.

Virðulegi forseti. Ég er 1. varaformaður allsherjar- og menntamálanefndar og á því sæti í þeirri nefnd sem málið varðar. Allsherjar- og menntamálanefnd óskaði ítrekað eftir því að hæstv. dómsmálaráðherra sæi til þess að nefndin fengi afhent gögn með vísan til 1. mgr. 51. gr. þingskapalaga eða samtals þrisvar sinnum. Hæstv. dómsmálaráðherra varð ekki við því samkvæmt ákvæðinu og braut með því 1. mgr. 51. gr. þingskapalaga. Einungis ríkari almannahagsmunir og einkahagsmunir geta takmarkað aðgang nefndar að gögnum, samkvæmt niðurlagi 51. gr. laganna. Þessir ríkari hagsmunir voru ekki fyrir hendi. Hæstv. dómsmálaráðherra sýndi með framkomu sinni Alþingi mikið virðingarleysi, virðingarleysi fyrir störfum Alþingis og þeirri vinnu sem fer fram á Alþingi og í allsherjar- og menntamálanefnd við undirbúning löggjafar. Hér er ekki um að ræða undirbúning undir stjórnvaldsákvörðun hjá Útlendingastofnun líkt og hæstv. dómsmálaráðherra ber fyrir sig. Undirbúningur undir löggjöf og undirbúningur undir stjórnvaldsákvörðun eru tveir gjörólíkir hlutir. Stjórnsýslulög eiga ekki við um mál sem eru til afgreiðslu á Alþingi Íslendinga. Svo einfalt er það. Skiptir þá engu hvar sú vinna fer fram, hvort hún fer fram hjá stofnun eða hjá einkaaðila. Stjórnsýslulögin eiga einfaldlega ekki við um umsagnir við lagafrumvörp sem eru til afgreiðslu á Alþingi Íslendinga. Það að hæstv. dómsmálaráðherra hafi staðið að því að nefndin hafi ekki fengið þær upplýsingar og þau gögn sem nefndin bað um, vegna vinnu við lagafrumvarp sem var í smíðum, hefur valdið miklum töfum í störfum nefndarinnar og þyngt mjög vinnu í nefndinni og er ekki á bætandi. Mikill tími og mikil orka hefur farið í það hjá nefndarmönnum að reyna að fá hæstv. dómsmálaráðherra til að stuðla að því að umbeðin gögn yrðu afhent allsherjar- og menntamálanefnd. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur unnið markvisst gegn nefndinni með hegðun sinni í þessu máli og þar með komið í veg fyrir að allsherjar- og menntamálanefnd geti sinnt störfum sínum sem skyldi. Eins og áður sagði er hér ekki verið að tala um stjórnsýsluleið, líkt og komið hefur fram í ræðu. Hér um að ræða undirbúning undir löggjöf, ekki stjórnvaldsákvörðun. Umsagnir um lagafrumvarp til undirbúnings löggjafar falla ekki undir reglur stjórnsýslunnar. Stjórnsýsla framkvæmdarvaldsins og löggjafarstarf Alþingis eru tveir gjörólíkir hlutir. Það á sér stoð í þrígreiningu ríkisvaldsins sem tryggð er í 2. gr. stjórnarskrárinnar. Líkt og fram kemur í minnisblaði frá skrifstofu Alþingis um málið er 1. mgr. 51. gr. þingskapalaga liður í því að Alþingi geti framkvæmt þau störf sem stjórnarskráin felur því. Í minnisblaðinu kemur fram að til að Alþingi geti afgreitt mál með viðeigandi hætti þarf það að fá þau gögn sem máli skipta. Það gat Alþingi ekki vegna framkomu og virðingarleysis hæstv. dómsmálaráðherra. Allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis og þar með Alþingi Íslendinga fékk ekki þau gögn og upplýsingar sem nefndin óskaði ítrekað eftir að hæstv. dómsmálaráðherra léti þinginu í té og nauðsynleg voru til að Alþingi gæti sinnt starfi sínu með viðunandi hætti. Framkoma hæstv. dómsmálaráðherra kom í veg fyrir það. Með því að afhenda ekki gögnin sýndi hæstv. dómsmálaráðherra Alþingi Íslendinga mikla vanvirðingu og því mikilvæga starfi sem þarf að fara þar fram til undirbúnings lagasetningar. Við getum tekist á í þingsal og sinnt starfi okkar sem ráðherrar, stjórnarþingmenn í þingmeirihluta og í stjórnarandstöðu. Það breytir því ekki að við verðum alltaf að hafa virðingu fyrir Alþingi að leiðarljósi í öllu okkar starfi. Það er skylda okkar í þingræðisríki. Með framkomu sinni sýndi hæstv. dómsmálaráðherra Alþingi ótrúlegt virðingarleysi. Þetta virðingarleysi gagnvart Alþingi kallar á viðbrögð Alþingis. Allar gjörðir hafa afleiðingar og þetta virðingarleysi hæstv. dómsmálaráðherra gagnvart Alþingi á að leiða til þess að Alþingi Íslendinga á ekki að þola hæstv. dómsmálaráðherra í starfi, á ekki að þola að hann sitji áfram í embætti. Virðing alþingismanna fyrir starfi sínu krefst þess. Það sem meira er, virðing Alþingis krefst þess.

Virðulegi forseti. Átök eru hluti af lýðræðinu. Hér í þingsal er tekist á um málefni sem varða þjóðarhag, stór sem smá. Síðustu mánuði og ár hefur verið mikil umræða um útlendingamál, bæði í þinginu sem og í samfélaginu öllu. Það er eðlilegt og mikilvægt að um þessi mál sé mikil umræða. Það er hins vegar skylda okkar þingmanna að tala af yfirvegun og virðingu um þennan viðkvæma málaflokk. Það er skylda okkar að sýna málaflokknum virðingu. Það er skylda okkar að ræða þessi mál af yfirvegun og gera okkar allra besta til að koma í veg fyrir skautun í samfélaginu. Það er mikilvægt að kjörnir fulltrúar almennings vandi til verka, ekki síst þegar þeir ákveða þá umgjörð sem sett er um málefni innflytjenda, aðlögun þeirra að íslensku samfélagi og aðlögun íslensks samfélags að nýjum veruleika. Okkur sem sitjum hér á Alþingi hefur verið falið það hlutverk að gæta almannahagsmuna í þágu landsmanna. Þá ábyrgð ber okkur að taka alvarlega. Við megum ekki láta sundurlyndi og togstreitu koma í veg fyrir að við sinnum af ábyrgð jafn mikilvægum málaflokki og útlendingamál eru, í þjóðfélagi sem telur um 370.000 manns þar sem innflytjendur nálgast það að vera 20% íbúa. Við þurfum að tryggja að þær stofnanir sem sinna þessum málaflokki séu í stakk búnar til að gera það og við þurfum að gæta að því að lögin sem stofnunum er ætlað að framfylgja séu sanngjörn og í samræmi við vilja landsmanna. Við þurfum einnig að tryggja að lög séu skýr hvað varðar skyldu stofnana ríkisins, svo ekki geti leikið vafi á því hvert hlutverk þeirra er. Það er á okkar ábyrgð að gera þær lagabætur sem nauðsynlegar eru til þess að samfélagið og stofnanir þess þekki réttindi sín og skyldur og geti í sífellu lagað sig að því hvernig samfélagið þróast. Frú forseti. Það er ekkert nýtt að togstreita myndist milli hinna þriggja greina ríkisvaldsins. Það má reyndar segja að sú togstreita sé nauðsynleg til að koma í veg fyrir of mikla samþjöppun valds. Sama má segja um togstreitu milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Hvort tveggja er hluti þess gangverks sem lýðræðið er. En í þessum efnum, eins og öðrum, verða menn að gæta hófs. Ég bind vonir við að ráðherrar jafnt sem þingmenn, hvar í flokki sem þeir standa, sjái ábyrgð sína hvað þetta varðar og rísi undir henni.

Virðulegi forseti. Það er ekki léttvægt að gera þetta en það er nauðsynlegt. Þetta mál er miklu stærra en persónur og leikendur í þessum sal. Við sitjum á Alþingi. Alþingi setur lög. Til að Alþingi geti sett lög þarf það iðulega að kalla eftir upplýsingum og gögnum, það liggur í hlutarins eðli. Öllu jafna er það ekkert vandamál. Alþingi kallar eftir gögnum og upplýsingum, ráðuneyti og stofnanir veita upplýsingar og gögn. Á hverjum degi gerist þetta. Í þingskapalögum er síðan ákvæði sem skyldar stjórnvöld, stofnun eða ráðuneyti til að láta Alþingi fá gögn innan sjö daga ef þess er krafist. Það er hér sem lögbrotið liggur, ekki bara að okkar mati heldur líka að mati lögfræðinga Alþingis. Þetta snýst nefnilega ekkert um ríkisborgararétt, þetta snýst ekki um útlendinga og þetta snýst ekki um Útlendingastofnun. Þetta snýst nákvæmlega um þetta: Hvar liggja mörk ráðherra þegar hann beitir valdi sínu? Þegar ráðherra kemur í veg fyrir að þingið fái gögn innan sjö daga, eftir að þingið hefur krafist þess, þá er ráðherra, framkvæmdarvaldið, að koma í veg fyrir að Alþingi, löggjafarvaldið, geti sinnt hlutverki sínu, hlutverki sem bundið er í stjórnarskrá. Það er enginn ágreiningur um þetta. Allsherjar- og menntamálanefnd, öll nefndin, líka stjórnarliðar, krafðist þessa og ítrekaði fjórum sinnum, með vísan í þingskapaákvæðið, í desember 2021, og þrisvar á síðasta ári, og í öllum tilvikum gaf nefndin lengri frest en þingskapalögin kveða á um. Í öllum tilvikum var þessari ósk, þessari lögbundnu ósk, hafnað af ráðherra. Honum fannst sjálfum að þingið þyrfti ekki að fá þessi gögn eins og þingið bað um. Honum fannst það ofur einfaldlega. Það var bara það sem honum fannst. Hann sagði orðrétt í ræðustól: Það var mín ákvörðun að vinna þetta með þessum hætti og ég tek ábyrgð á því. Hann játar hér í ræðustól lögbrot. Í öllum tilvikum endaði þetta með því að hafa bein áhrif á vinnu Alþingis. Þetta breytti því hvernig lög frá Alþingi litu út í endanlegri mynd, ekki einu sinni, ekki tvisvar heldur oftar. Lög um veitingu ríkisborgararéttar eru nefnilega einmitt það, lög, landslög, og við þurfum að hlíta öllum reglum þegar við setjum lög. Ef við erum ósátt við lögin þá breytum við þeim, við brjótum þau ekki. Þetta erum við búin að segja margoft í dag. Við breytum lögunum, við brjótum þau ekki. Skiptir þetta litlu máli, er þetta léttvægt? Nei, þetta er stórmál. Ráðherra á ekki og má ekki hindra þingið þegar þingið er að sinna störfum sínum. Hann má ekki og á ekki að koma í veg fyrir það að Alþingi Íslendinga fái upplýsingar sem hafa bein áhrif á þau lög sem það sama Alþingi setur. Við skulum hugsa þetta í aðeins stærra samhengi. Þetta á nefnilega við um öll önnur lög líka, ekki bara lög um ríkisborgararétt. Þetta er stórhættulegt fordæmi. Ef atvinnuveganefnd kallar eftir gögnum vegna laga um stjórn fiskveiða með vísan í þingsköp má þá hæstv. matvælaráðherra neita þinginu um gögn af því að hæstv. ráðherra finnst að þingið sé á rangri leið? Ráðherrann er ósammála þinginu, má hann þá segja nei? Hæstv. matvælaráðherra er að taka undir það sjónarmið ef hann greiðir atkvæði með þeim hætti sem allt stefnir í. Ofur einfaldlega: Hæstv. ráðherra er að búa til fordæmi fyrir sjálfan sig. Hæstv. fjármálaráðherra, má hann neita þinginu um gögn, t.d. við fjárlagagerð, ef fjárlaganefnd biður um gögn? Nei, auðvitað ekki. Myndi hæstv. fjármálaráðherra einhvern tímann standa hér í ræðustól og segja: Ég er ósammála fjárlaganefnd um það að fjárlaganefnd eigi að fá gögnin og ég hef fyrirskipað stofnunum að láta ekki þingið fá gögn? Þetta snýst bara ofur einfaldlega um þetta. Það er nákvæmlega þetta sem hæstv. forsætisráðherra er að búa til sem fordæmi inn í framtíðina. Hæstv. forsætisráðherra telur að ráðherrann megi þetta, af því honum finnst, þvert á lög, að þingið eigi ekki að fá einhver tiltekin gögn. Þetta er ekkert flóknara. Það er verið að reyna að flækja þetta hér með alls konar útúrsnúningum og vísan í einhver dæmi úr fortíðinni sem engu máli skipta. Menn eru á hröðum flótta undan grundvallaratriðum málsins. Þessa hugsun, sem ráðherrar eru væntanlega að ramma inn með atkvæði sínu í dag, má kjarna í fleygum orðum: Ég á þetta, ég má þetta. Mér finnst þetta, ég ætla að gera þetta. Ég ætla ekki að virða lög sem tryggja rétt þingsins til upplýsinga. Flóknara er það ekki. Það er gild ástæða fyrir því að við búum við þrískiptingu ríkisvaldsins. Það er ástæða fyrir því að við höfum hingað til mestan part virt þá sömu þrískiptingu. Við viljum ekki að ráðherra traðki á rétti þingsins til að vinna vinnuna sína. Hlustum ekki á rök með tilvísun í forsögu sem skiptir ekki máli þegar þetta grundvallaratriði er undir. Einkunnarorð þingsins ættu að vera betri og innihaldsríkari og meira í takt við stjórnskipun landsins en: Ég á þetta, ég má þetta. Ég ætla að gera þetta af því að mér finnst að ég eigi að mega gera þetta. Svona vinnum við ekki á þingi. Ráðherra sem segir: Ég á þetta, ég má þetta, verður að víkja.

Virðulegi forseti. Hér hefur stjórnarandstaðan dregið mjög brattar ályktanir af minnisblaði Alþingis um veitingu ríkisborgararéttar og samspil löggjafar- og framkvæmdarvalds. Mögulega eiga þessar bröttu ályktanir rætur að rekja til þeirra óviðeigandi ummæla sem hæstv. dómsmálaráðherra lét falla í þingsal fyrr í vikunni, 

Virðulegur forseti. Þetta mál snýst um það hvort Alþingi geti sinnt hlutverki sínu eftir því sem það telur best hverju sinni og hvort það fái þau gögn sem það telur sig þurfa eða ekki. Það skiptir engu máli hvaða mál var til afgreiðslu þegar Alþingi óskaði eftir þeim upplýsingum sem ekki fengust afhentar og voru kveikjan að þessu vantrausti. Málið snýst einfaldlega um að í því tilfelli fékk Alþingi ekki afhent þau gögn sem það óskaði eftir og að það var ráðherra sem neitaði að afhenda eða kom í veg fyrir að viðeigandi stofnun afhenti Alþingi þau gögn. Það má ekki líðast og alls ekki endurtaka sig. Við erum með þrískiptingu ríkisvalds og það er lögbundið hlutverk Alþingis að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og veita því aðhald. Alþingi getur ekki sinnt því hlutverki sínu ef það er háð geðþóttaákvörðunum framkvæmdarvaldsins um hvort það upplýsi þingið eða afhendi umbeðin gögn. Ákvæði 51. gr. þingskapa felur í sér þá meginreglu að Alþingi eigi aðgang að upplýsingum frá stjórnvöldum sem eru því nauðsynlegar til að þingið geti gegnt hlutverki sínu. Það má aldrei líðast að við umgöngumst þessa reglu eftir aðstæðum hverju sinni eða því hvort við erum fylgjandi því máli sem um ræðir eða ekki. Það að neita að afhenda Alþingi eða nefndum Alþingis umbeðin gögn er alger vanvirðing við Alþingi Íslendinga og kjörna fulltrúa. Til að Alþingi geti afgreitt hvaða mál sem er með viðunandi hætti þarf það að fá þau gögn sem máli skipta. Um það ætti ekki að þurfa að deila. Flokkur fólksins mótmælir harðlega að komið sé fram við Alþingi með þessum lítilsvirðandi hætti og styður því þessa vantrauststillögu. Ef ekki er hægt að treysta ráðherra dóms og laga til að fara að lögum, hverjum er þá treystandi?

Virðulegi forseti. Við greiðum hér á eftir atkvæði um vantrauststillögu á hæstv. dómsmálaráðherra Jón Gunnarsson. Minnisblað sem skrifstofa Alþingis skilaði frá sér nýverið staðfesti það sem ítrekað hefur verið bent á, að ákvörðun hans um að beina því til undirstofnunar sinnar að skila ekki nauðsynlegum gögnum til þingsins, þvert á skilyrði laga, hafi komið í veg fyrir að hv. allsherjar- og menntamálanefnd gæti sinnt lögbundnum skyldum sínum. Allsherjar- og menntamálanefnd kallaði ítrekað eftir gögnum frá Útlendingastofnun, m.a. í fundarstjórn hér í þingsal, en án árangurs. Hæstv. ráðherra gekk svo langt að halda því fram að hann væri í fullum rétti til að koma í veg fyrir að tilskilin gögn bærust nefndinni og hann hefði m.a. gefið Útlendingastofnun þau fyrirmæli að afhenda ekki gögnin. Með þessu háttalagi kom ráðherra í veg fyrir að þingið gæti unnið vinnuna sína, sem þinginu ber að sjálfsögðu að gera. Ýmsir þingmenn hafa í gegnum tíðina lýst sig ósammála því fyrirkomulagi að Alþingi veiti ríkisborgararétt. Það gerði líka forveri hæstv. dómsmálaráðherra í starfi, Sigríður Á. Andersen. Hún bar þá dómgreind til að fylgja lögum í stað þess að brjóta þau. Virðulegi forseti. Það má spyrja sig hvort þessi hegðan ráðherra eigi að leiða til þess að hann fái á sig vantrauststillögu. Eru þetta slík afglöp í starfi að það leiði til þess að hann láti af störfum? Í mínum huga leikur ekki á því nokkur vafi. Það var ekki eins og ráðherrann hefði misstigið sig ómeðvitað og hefði í framhaldinu beðist afsökunar á vinnubrögðunum, heldur var ráðherrann algjörlega meðvitaður um gjörðir sínar. Með því kom hann í veg fyrir að þingið gæti sinnt sínum lögbundnu og stjórnarskrárbundnu skyldum. Ég á því ekki erfitt með að styðja tillögu um vantraust á ráðherra sem gerir slíkt og mun segja já við fram kominni vantrauststillögu.

Forseti. Mér þykir leitt að tilkynna hversu sannspá ég var um nákvæmlega þá útúrsnúninga sem stjórnarliðar myndu nota um hvers vegna þau vildu akkúrat ekki tala um lögbrot ráðherra sjálfs. Þau töluðu um ríkisborgararétt, Útlendingastofnun, útlendinga og dylgjur dómsmálaráðherra í garð þingmanna allsherjar- og menntamálanefndar. Ég veit ekki alveg hvort stjórnarliðar átti sig á því, að með því að saka okkur um að þetta vantraust sé af þeim völdum þá eru þau að endurtaka nákvæmlega það sama og hæstv. dómsmálaráðherra gerði. Hann ber á borð þennan róg og dylgjur til að afvegaleiða umræðuna og hér koma hæstv. forsætisráðherra, hæstv. innviðaráðherra og þingflokksformaður Vinstri grænna og endurtaka þetta og telja okkur í einhverjum hefndarhug, til að reyna að beina sjónum frá því sem máli skiptir hér; stjórnskipan lýðveldisins Íslands. Ég átti heldur ekki von á að heyra ráðherra í ríkisstjórn Íslands endurtaka afsannaðan málflutning dómsmálaráðherra og gera lítið úr vönduðu minnisblaði skrifstofu Alþingis. Hvaða brýr er meiri hlutinn ekki til í að brenna í þessari vegferð sinni til að halda völdum? Nú hefur utanríkisráðherra endurtekið afstöðu dómsmálaráðherra um að smætta upplýsingarétt Alþingis ofan í eitthvert eftirlitsbox sem ráðherrar þykjast hafa skilgreiningarvald á, eins og það sé ráðherranna að meta hvaða upplýsingar þingið þurfi og hverjar ekki. Eiga þeir núna bara að fá að segja nei þegar við biðjum um upplýsingar í nefndum þingsins þegar við erum að vinna lög? Þetta eru skilaboðin sem hæstv. ráðherrar í ríkisstjórn eru að senda okkur. Í tilraun sinni til að afvegaleiða umræðuna um eigin lögbrot fór dómsmálaráðherra með ósannindi og dylgjur um aðra þingmenn, og hér er glæpurinn endurtekinn. Svo reyna þau öll, hvert á fætur öðru, að halda því fram að það sé einhver lögfræðilegur ágreiningur um það að þingið eigi rétt á að kalla til gögn þegar það vinnur að lagasetningu. Hvert erum við eiginlega komin, í alvöru talað? Ég held að ég verði að lesa niðurlag þessa minnisblaðs fyrir hæstv. ráðherra. Hér stendur, með leyfi forseta: „[51. gr. þingskapalaga] felur í sér þá meginreglu að Alþingi eigi aðgang að upplýsingum frá stjórnvöldum sem eru því nauðsynlegar til að þingið geti gegnt hlutverki sínu.“ Þetta er ekki flóknara en það. Ákvæðið hefur víðtækt gildissvið og það eru ekki gerðar ríkar kröfur til þess hvernig mál, sem nefnd hefur til umfjöllunar, er afmarkað. Þetta er það sem ráðherrar í þessari ríkisstjórn eru að andmæla. Það er rosalegt, virðulegi forseti, hversu langt þessi meiri hluti er tilbúinn að ganga til að verja eigin stóla.  
            

Frú forseti. Sú umræða sem hefur farið hér fram um vantrauststillögu á dómsmálaráðherra er dálítið sérkennileg en um leið pínulítið áhugaverð. Ég geri mér auðvitað grein fyrir því að stjórnarandstaðan er sannfærð um það að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur sé óhæf og eigi að fara frá völdum. Það er eðli stjórnarandstöðu á hverjum tíma. Engin ríkisstjórn og enginn ráðherra má vera án aðhalds stjórnarandstöðu. Málefnaleg gagnrýni er einn af hornsteinum lýðræðis. En, frú forseti, það skal játað að það hefur komið aðeins illa við mig að skynja það hversu persónuleg andúð á pólitískum andstæðingum er farin að vera ríkjandi þáttur í þessum þingsal á undanförnum mánuðum. Stjórnarandstaðan hefur ranglega haldið því fram að í minnisblaði frá skrifstofu Alþingis til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sé komist að þeirri niðurstöðu að dómsmálaráðherra hafi brotið lög. Það er rangt eins og allir þeir sem lesa minnisblaðið geta gert sér grein fyrir.

Þeir eru þá bara ólæsir.

Hvergi í minnisblaðinu, hv. þingmaður, er því haldið fram að ráðherra hafi brotið lög. Það er rangt að halda því fram að ráðherra hafi bannað Útlendingastofnun að afhenda Alþingi umbeðin gögn. En það vekur athygli mína, frú forseti, að enn einu sinni fæst staðfesting á því að Píratar marka stefnuna hjá stjórnarandstöðunni, taka forystu í upphlaupsmálum.  Hér í þessari umræðu hafa orð verið látin falla, sum stór. Það hafa verið ýkjur og það hafa verið rangar fullyrðingar en það hafa líka komið fram málefnaleg sjónarmið sem öllum er hollt að taka tillit til, ráðherrum og þingmönnum. Ég vona, frú forseti, að okkur auðnist eftir þessa umræðu og atkvæðagreiðslu að snúa okkur að þeim verkefnum sem eru svo mikilvæg og bíða okkar og þjóðin vill að við sinnum.

Frú forseti. Það var í sjálfu sér ekki margt sem kom á óvart í þessari umræðu um vantrauststillöguna á hendur hæstv. dómsmálaráðherra en það setur að mér beyg þegar hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar meiri hlutans gera stjórnarandstöðuþingmönnum ítrekað upp skoðanir og vilja og hugsanir. Það er vond pólitík, hún er ódýr  Hæstv. ráðherrar, m.a. hæstv. forsætisráðherra, hefur orðað það svo að löggjöfin skeri sig úr, þessi tilhögun sé ekki til sóma og hér sé um lögfræðilega deilu að ræða. Hæstv. utanríkisráðherra orðaði það líka þannig og smættaði þetta niður í lögfræðilegt úrlausnarefni. Það er stef sem við heyrum oft héðan úr ræðustóli Alþingis en hér er miklu stærra málefni á ferðinni en að hægt sé að smætta það niður í lögfræðilegt úrlausnarefni sem síðan er hægt að álykta og gagnálykta um. Við erum að tala um fordæmisgildi til framtíðar. Við erum að tala um varnir löggjafarsamkomunnar gegn gerræði einstakra ráðherra eða framkvæmdarvaldsins. Við verðum að hafa hér á hinu háa Alþingi hrygglengjuna til að taka þá umræðu án þess að hún sé lituð af ásökunum um persónulegar ástæður eða illvilja, eins og það hefur verið orðað, eða eitthvert fúllyndi, eins og það hefur næstum því verið orðað, því að þetta mál er svo miklu stærra.

Virðulegi forseti. Ráðherra dóms og laga þarf að vera hafinn yfir allan vafa um lögbrot. Ég er einn flutningsmanna þessarar vantrauststillögu. Það er ekki gert af léttúð að leggja fram vantraust á ráðherra ríkisstjórnarinnar. Það er ekki gert til að ná höggi á pólitískan andstæðing. Við leggjum þessa tillögu fram til þess að verja Alþingi, til að verja löggjafann gegn ofríki og geðþóttaákvörðunum ráðherra og til að verjast því til framtíðar að Alþingi sé hindrað í lögbundnum störfum sínum. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur haft til umfjöllunar þá ákvörðun dómsmálaráðherra að afhenda Alþingi ekki umbeðin gögn. Allsherjar- og menntamálanefnd óskaði eftir gögnunum á grundvelli heimildar 1. mgr. 51. gr. þingskapa Alþingis. Ráðherrann sagði um það á opnum fundi allsherjar- og menntamálanefndar, með leyfi forseta: „51. gr. þingskapa á ekki við í þessu tilfelli. Hún er í þeim kafla í þingskapalögum sem fjallar um eftirlit þingsins með framkvæmdarvaldinu. Hér er ekki um að ræða eftirlitshlutverk þingsins með framkvæmdarvaldinu heldur er undirstofnun að vinna ákveðna vinnu fyrir Alþingi. Þetta á ekki við í þessu tilfelli.“ Ráðherra taldi sem sagt að 51. gr. þingskapalaga ætti ekki við varðandi umbeðnar upplýsingar. Nú hefur borist lögfræðiálit frá skrifstofu Alþingis sem staðfestir að 51. gr. þingskapa Alþingis eigi við umbeðnar upplýsingar og 2. mgr. 6. gr. laga um ríkisborgararéttindi bindi ekki hendur Alþingis. Ég vil af þessu tilefni lesa úr niðurlagi álitsins, með leyfi forseta: „Þó ákvæði 51. gr. þingskapa hafi ekki verið hugsað til að nota í málum sem varða veitingu ríkisborgararéttar felur ákvæðið í sér þá meginreglu að Alþingi eigi aðgang að upplýsingum frá stjórnvöldum sem eru því nauðsynlegar til að þingið geti gegnt hlutverki sínu.“ Ekkert hér á vegum Flokks fólksins varðar það hvort við eigum að veita ríkisborgararétt. Það er enginn vafi á því, þetta er bara spurning um lög. Alþingi fór fram á upplýsingar frá stjórnvöldum. Ráðherrann kom í veg fyrir afhendingu þeirra. Ráðherra braut lög. Þannig vó hann gegn stjórnarskrárvarinni þrígreiningu ríkisvaldsins og lýðræðishlutverki og löggjafarvaldi Alþingis. Eins og ég sagði í upphafi: Ráðherra dóms og laga verður að vera hafinn yfir allan vafa um að hafa brotið lög - allan vafa. Því ber honum að víkja.

Frú forseti. Í umræðunni hér fyrr í dag ræddi ég um hina eitruðu umræðuhefð sem því miður er orðin staðreynd hér á Alþingi í umræðu um útlendingamál. Það er mikilvægt að hér í þessum sal ræðum við staðreyndir af skynsemi og yfirvegun og mannúð þegar um slíka viðkvæma málaflokka er að ræða. Grundvöllur vantrauststillögunnar byggir á veikum lögfræðilegum grunni. Rökstuðningur stjórnarandstöðunnar hér í dag hefur engu bætt við. Við stöndum hins vegar frammi fyrir gríðarlega mikilvægu verkefni, að verja lífskjör þjóðarinnar við sérstakar efnahagslegar aðstæður. Einbeitum okkur að því verkefni. Það er afstaða okkar í Framsókn og því munum við greiða atkvæði gegn vantrauststillögunni hér í dag.

Frú forseti. Ég ætla að fara yfir það nokkrum orðum hvernig stjórnarliðar og ráðherrar hafa rökstutt það að þeir styðji ekki þessa vantrauststillögu. Rökin sem notuð hafa verið hafa snúist um eitthvað annað en efni tillögunnar. Hér hefur hver komið upp í pontu á fætur öðrum og sagt: Þetta snýst um meiðyrði og brigslyrði ráðherrans. Þess vegna er tillagan sett fram. Af hverju segja stjórnarliðar þetta og ráðherrar? Það er vegna þess að þannig geta þeir rökstutt fyrir sjálfum sér að það eigi að fella vantraustið. Þeir treysta sér ekki í að kjarna efnið sem á bak við tillöguna er; hið raunverulega lögbrot ráðherrans sem kom í veg fyrir það að Alþingi gæti sinnt hlutverki sínu. Menn hafa notað hér sem rök langan málahala í stofnunum. Hugsið ykkur það. Það er svo mikið að gera í stofnunum að ég má brjóta lög. Ég á ekki að setja meiri pening í stofnanirnar eða breyta lagaumgjörðinni. Nei, þegar málahalinn er orðinn of langur, þá má ég brjóta lög. Við þurfum að leiða ágreining í jörð, sagði varaformaður Sjálfstæðisflokksins. Nákvæmlega. Við þurfum einmitt að leiða ágreininginn í jörð en ekki að brjóta lögin. Það er þannig sem við vinnum. Leiðum fyrst ágreining í jörð til þess að við getum unnið eftir breyttu verklagi. Það var vissulega áhugavert, þótt hæstv. ráðherrar væru að verja samráðherra sinn, hvað þeir gáfu sér góðan tíma í það að benda á að ráðherrann hefur á köflum verið eins og fíll í postulínsbúð í störfum sínum. Það hafa ráðherrarnir ítrekað komið inn á, m.a. bent á brigslyrðin og meiðyrðin og framgöngu hans í öðrum málum. Ég tek heils hugar undir það en þetta er ekki andlag þeirrar tillögu sem hér liggur fyrir. Við erum að ræða um það hvort við eigum að setja fordæmi fyrir því, að gefnum einhverjum ákveðnum forsendum, með vísan í eitthvað sem á sér rætur í fortíðinni, að við getum mögulega komist að þeirri niðurstöðu að ráðherra sé á einhverjum tímapunkti heimilt að brjóta lög, heimilt að koma í veg fyrir það að þingið fái gögn til að setja lög. Hæstv. fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins setti einhvers konar met hér áðan. Trompar kerfið fólkið? spurði hann. Trompar kerfið fólkið? Allsherjar- og menntamálanefnd, öll nefndin, var sammála um að biðja um þessi gögn fyrir fólkið sem sótti um en það var hins vegar kerfið sem kom í veg fyrir það að fólkið fengi inn í nefndina gögnin sem áttu að fylgja umsögnunum og því varð í sumum tilvikum ekkert úr því að fólkið fengi úrlausn sinna mála hjá nefndinni. Það er nákvæmlega kjarni málsins og fram hjá þessu komast menn ekki.  
             Við getum ekki hagað okkur á þann veg að rökstyðja það að fella tillögu um vantraust 

Herra forseti. Að mörgu leyti hefur þessi umræða verið ágæt og málefnaleg en ég get auðvitað ekki tekið undir það að hún snúist ekki um lögfræðileg álitamál, því að það hefur hún gert. Ég stend við það sem ég sagði í minni fyrri ræðu, að út frá þeim ræðum sem hér hafa verið fluttar og út frá þeim gögnum sem liggja fyrir þá eru dregnar allt of brattar ályktanir, sem leiða mig ekki að því að hægt sé að samþykkja vantraust á hæstv. dómsmálaráðherra. Ályktanir eru dregnar langt umfram efni þeirra gagna sem liggja fyrir og mjög stór orð látin falla. Eins og ég segi, þó að umræðan hafi að miklu leyti verið málefnaleg þá eru látin falla mjög stór orð sem ég get ekki fallist á og er ekki endilega til þess fallið að leiða fram niðurstöðu um það sem umfjöllunarefnið er í raun og veru, þ.e. hvernig við viljum sjá þessu samspili löggjafar- og framkvæmdarvalds háttað. Þingmenn Vinstri grænna munu leggjast gegn þessari tillögu. Þar með erum við ekki að smætta það viðfangsefni sem hér er til umræðu, eins og gefið hefur verið til kynna af einhverjum hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar. Við erum einfaldlega að benda á að þessi gögn leiða okkur ekki að þeirri niðurstöðu að vantrauststillaga eigi rétt á sér. Hins vegar hvet ég til þess að fundin verði viðunandi lausn á því máli sem hér hefur verið til umræðu, sem varðar samspil löggjafar- og framkvæmdarvalds, og treysti því að við séum fær um það án þess að halda fram stóryrðum hvert um annað.

Forseti. Réttur þingsins til þess að kalla eftir upplýsingum sem það þarf til að sinna störfum sínum er skýlaus, víðtækur og gríðarlega mikilvægur. Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn og ekki má leyfa ráðherrum að taka sér það vald að ákveða hvaða upplýsingar þingið eigi að fá og hverjar ekki. Ef við samþykkjum það einu sinni erum við að setja fordæmi sem er ekki bara hættulegt heldur beinlínis andstætt stjórnskipan lýðveldisins Íslands, enda upplýsingaréttur þingsins tryggður í 54. gr. stjórnarskrárinnar. Þess vegna leggjum við til vantraust gegn dómsmálaráðherra til að standa vörð um grundvallarstjórnskipan Íslands. Um það snýst þessi tillaga og ekkert annað.

Herra forseti. Alþingi Íslendinga á fortakslausan rétt til upplýsinga og gagna frá framkvæmdarvaldinu lögum samkvæmt, og um það snýst málið. Það snýst um rétt Alþingis samkvæmt lögum sem dómsmálaráðherra brýtur, um rétt Alþingis sem allir þingmenn allsherjar- og menntamálanefndar eru sammála um, þvert á flokka, að sé fortakslaus. En valdið ætlar greinilega að veita ráðherra skjól hér. Málsvörnin virðist fyrst og fremst snúast um persónu dómsmálaráðherra. Ég ætla ekki að deila um það. En efnislega er málsvörnin sú að lögin séu svo vond að það þurfi að breyta málsmeðferðinni. Það er grátbroslegt að heyra hvern einasta ráðherra og stjórnarþingmann koma hingað upp og lýsa þessu yfir. Ég segi: Ef bara þau gætu breytt þessu löglega. Fjármálaráðherra spyr svo: Hvað með almenning, trompar kerfið almenning? Ég spyr á móti: Kallast lög nú kerfi þegar á að brjóta lög? Trompar 

Virðulegur forseti. Hér er borin upp tillaga og rökin fyrir þeirri tillögu er minnisblað frá nefndasviði Alþingis. Einhverjir draga þá ályktun af lestri þessa blaðs að ráðherra hafi brotið lög. Það er pólitísk niðurstaða. Það er pólitísk niðurstaða að draga þá ályktun af þessu minnisblaði að hæstv. ráðherra hafi brotið lög. Hæstv. ráðherra hefur ekki fyrirskipað undirstofnun að fylgja ekki lögum. Aftur á móti hljóp í kekki milli allsherjar- og menntamálanefndar, Útlendingastofnunar og ráðuneytisins og það er alveg ljóst að það fyrirkomulag sem farið hafði verið eftir var komið út í skurð. Við höfum núna, að ég hélt, fundið nýja og betri leið til að fara í þetta verkefni og það sýna þau lög sem allsherjar- og menntamálanefnd hefur lagt fram og við höfum sameinast um að samþykkja þegar við veitum íslenskan ríkisborgararétt.  
             Virðulegur forseti. Ég vona að við getum horft til framtíðar, hætt að horfa til fortíðar 

Forseti. Það ætti ekki að koma neinum á óvart að ég vantreysti dómsmálaráðherra til þess að sinna starfi ráðherra. Það þýðir ekki að ég þurfi að leggja fram vantrauststillögu til að sýna fram á það vantraust mitt. Ef svo væri, þá þyrftum við að ganga í gegnum þetta ferli á hverjum degi enda er það svo sem hlutverk þingmanna meiri hlutans að verja störf ráðherra sinna eða skipta þeim út. Því væru daglegar vantrauststillögur alveg tilgangslausar. En stundum koma upp mál sem reyna á þennan stuðning meiri hluta þingsins og um það snýst þetta mál. Þetta snýst ekki um að við séum pólitískt ósammála, eins og fjármálaráðherra ýjar að. Umræðan hérna snýst dálítið um það, eins og hún er búin að vera, að við segjum: Það er sýnt fram á að ráðherra hafi brotið lög. Þingmenn og ráðherrar meiri hlutans koma og segja: Nei, þið meinið í rauninni eitthvað annað, þið meinið í raun og veru að ykkur er illa við dómsmálaráðherra. Þetta heitir gaslýsing, ekkert flóknara en það. 

Virðulegi forseti. Það ætti að vera öllum ljóst eftir umræður dagsins að ágreiningur er uppi um lögfræðilegt álitaefni. Stjórnarandstaðan hefur teiknað upp þá mynd að minnisblað Alþingis beri með sér að augljóst sé að ráðherra hafi brotið lög þótt minnisblaðið fjalli að sjálfsögðu ekkert um það og gleymir því að hér sitja þingmenn en ekki dómarar. Aðalatriðið hér er að Alþingi hefur fjórum sinnum, ekki einu sinni, ekki tvisvar, ekki þrisvar heldur fjórum sinnum, á síðasta ári afgreitt lög um veitingu ríkisborgararéttar hér í þessum þingsal. Fullyrðingar stjórnarandstöðunnar standast því enga skoðun. Þrátt fyrir að ágreiningur sé uppi um túlkun á 51. gr. þá hefur Alþingi sinnt þessu hlutverki sínu og tilefni vantrauststillögunnar er ekkert.

Virðulegi forseti. Staðan sem er komin upp hér er frekar vandræðaleg, ef ég á að vera hreinskilin. Hlutverk stjórnarandstöðunnar er að veita ríkisstjórninni og framkvæmdarvaldinu aðhald en það er svo sannarlega ekki hlutverk stjórnarandstöðunnar að minna ríkisstjórnina á að starfa lögum samkvæmt og sérstaklega eftir stjórnarskránni og lögum um þingsköp. Ég hef margoft sagt það hér í pontu að hér ríkir þingræði en ekki ráðherraræði og þegar stjórnvöld hafa brugðist lögbundinni skyldu sinni til að verða við beiðni þingsins um að afhenda nauðsynleg gögn og upplýsingar samkvæmt þingskapalögum, að beiðni og ákvörðun ráðherra, hefur ráðherra farið á skjön við lög um þingsköp og við meginregluna um þrískiptingu ríkisvaldsins. Þetta er grafalvarleg staða sem er hér uppi, virðulegi forseti, og vinnubrögð ríkisstjórnarinnar á þessu kjörtímabili hafa ekki verið Alþingi til sóma og hafa grafið undan trausti almennings til lýðræðisins. Orðræða hæstv. ráðherra sem hingað hafa komið og afvegaleitt umræðuna á þann hátt að þetta snúist um útlendingamál frekar en brot ráðherra á þingskapalögum 

Herra forseti. Við skulum einbeita okkur að kjarna málsins. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur ekki bara viðurkennt opinberlega heldur beinlínis hreykt sér af því að hafa fyrirskipað undirstofnun að fylgja ekki lögum, þingskapalögum, og þar með meinað þinginu um þær upplýsingar sem það þarf til að geta sinnt lögbundnu hlutverki sínu. Þetta gerir hann vegna þess að honum finnst að lögin eigi að vera öðruvísi en þau eru, að Alþingi eigi að vinna öðruvísi en það gerir. Með því að láta brot ráðherra óátalin, með því að styðja hann í embætti með atkvæði sínu hér í dag, eru þingmenn að setja alvarlegt fordæmi um það hvernig stjórnskipan okkar virkar. Með því eru þingmenn að samþykkja það að ráðherra geti neitað Alþingi um gögn eftir eigin geðþótta, vegna skoðana sinna á því hvort, hvenær og hvernig og að hvaða leyti Alþingi eigi rétt á gögnunum. Með því að láta brot ráðherra óátalið eru þingmenn að fallast á þá túlkun ráðherra að stjórnvöld geti virt að vettugi beiðni Alþingis um gögn sem því eru nauðsynleg til að sinna löggjafarvinnu sinni.

Forseti. Dómsmálaráðherra braut gegn upplýsingarétti Alþingis Íslendinga. Það er svo einfalt. Dómsmálaráðherra hefur ítrekað lýst því yfir að það hafi verið hans ákvörðun og á hans ábyrgð að koma í veg fyrir afhendingu gagna frá stjórnvaldi, þvert á það sem þingskapalög kveða á um. En þar segir, eins og hefur komið fram, að stjórnvaldi beri að skila gögnum til fastanefnda Alþingis innan gefins tímafrests svo að þingið geti sinnt hlutverki sínu. Dómsmálaráðherra hefur með þessu brotið gegn þingskapalögum. Ætlum við að taka þessu með léttúð og setja fordæmi um að það sé í lagi að gera þetta? Á hvaða vegferð erum við þá komin, forseti? Er það virkilega fordæmi sem við viljum setja? Dómsmálaráðherra hefur farið út fyrir sitt svið og brotið gegn þingskapalögum. Alþingi fer með forræði á veitingu ríkisborgararéttar og ráðherra má ekki láta eigin geðþótta ráða þar för. Forseti. Ég vona að hv. þingmenn átti sig á því hvaða fordæmi er verið að setja hér í dag.

Herra forseti. Þetta mál sem hér er fyrir framan okkur snýst um valdmörk, snýst um það hversu langt ráðherra má ganga og það snýst um rétt Alþingis til þess að vinna vinnuna sína. Það er rétt, sem hefur komið fram hjá hv. formanni allsherjar- og menntamálanefndar, að það kastaðist í kekki á milli nefndarinnar, ráðuneytisins og Útlendingastofnunar. Allsherjar- og menntamálanefnd, öll nefndin, brást við því með því að biðja um gögn með vísan í þingsköp Alþingis. Það er gefinn sjö daga frestur í þeim lögum. Allsherjar- og menntamálanefnd gaf lengri frest vegna þess að nefndin var sammála því að hún þyrfti gögnin og ætti rétt á þeim til þess að setja lögin. Gögnin bárust ekki innan þessa frests; ítrekað og aftur og aftur. Það breytti því hvernig lögin litu út. Það voru vissulega sett lög en það voru öðruvísi lög en hefðu annars verið sett. Hæstv. dómsmálaráðherra kom í veg fyrir það að þingið gæti unnið sína vinnu, 

Herra forseti. Þingræðisregla stjórnarskrárinnar er skýr. Á meðan meiri hluti þings ver ráðherra vantrausti ber allur meiri hlutinn ábyrgð á honum og hans störfum, ekki bara flokkssystkin ráðherrans. Ég hvet alla þingmenn á Alþingi Íslendinga, hvar í flokki sem þeir standa, til að hugsa hér á eftir fyrst og fremst til framtíðar, fyrst og fremst til stjórnskipunar landsins, hugsa til virðingar Alþingis og þess að landslög séu virt. Það skiptir máli að við sendum skýr skilaboð um einmitt það út til þjóðarinnar. Ég hvet alla þingmenn til að greiða atkvæði með meiri hagsmunum frekar en minni í þágu þings, í þágu þjóðar.

Herra forseti. Hvert erum við komin ef við munum samþykkja það hér að láta það viðgangast að brjóta lög? Hvaða skilaboð sendum við samfélaginu, því sama samfélagi og við ætlumst til að hlýði þeim lögum sem sett eru hér á hinu háa Alþingi Íslendinga? Hvert erum við komin ef fordæmið sem við sendum út í samfélagið styður það að brjóta lög? Það er spurning sem ég held að við verðum öll að velta verulega vandlega fyrir okkur áður en við greiðum atkvæði. Í öðru lagi: Allt þetta bull og allt þetta mal og allt þetta mas um það að einhverjir séu að stýra stjórnarandstöðunni í einhverri pólitískri herferð - og að við stöndum hér öll saman bara af því að við séum svo rosalega vond og viljum eyðileggja þessa ríkisstjórn - þá vil ég bara minna á að Flokkur fólksins stóð heils hugar á bak við hæstv. dómsmálaráðherra þegar hann kom hér með sitt útlendingafrumvarp. Við skulum ekkert gleyma því. Þetta er bara húmbúkk sem verið er að reyna að bera hér á borð.

Herra forseti. Af orðum stjórnarliða að dæma þá erum við hér að ræða vantraust á skjalaskrá Útlendingastofnunar, en sú er alls ekki raunin. Við erum að ræða grundvallaratriði þar sem skjöl frá Útlendingastofnun koma jú við sögu, en grundvallaratriðið er það að Jón Gunnarsson dómsmálaráðherra beitti sér gegn afhendingu gagna til Alþingis. Hann fékk stofnunina með sér í það lið og gerði hana samseka í brotum á 51. gr. þingskapalaga. Stjórnarflokkarnir eru með mjög skýra talpunkta, það er réttmætur ágreiningur, lögfræðilegur vafi eða lögfræðilegur ágreiningur eftir því hvaða flokkur talar. Eini ágreiningurinn hér er að Sjálfstæðisflokknum finnst annað. Sjálfstæðisflokknum finnst að Alþingi eigi að semja lög öðruvísi og þess vegna finnst þeim vera ágreiningur. Í atkvæðagreiðslunni hér á eftir fáum við að sjá hversu langt flokkshollustan nær, hvort stjórnarliðar séu orðnir 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að segja að ég tel að þessar umræður sem hér hafa átt sér stað séu alls ekki til vanvirðu fyrir Alþingi, þvert á móti. Þetta eru að mörgu leyti mjög góðar umræður. Ég tel heldur ekki að sú tillaga sem hér er lögð fram beri vott um einhverja vanvirðingu fyrir Alþingi eða eitthvað slíkt, þvert á móti. Alþingi á einmitt að senda þau skilaboð til ráðherra að það líði ekki framkomu eins og þá sem hér hefur átt sér stað. Varðandi efnislega málið þá held ég að allir viti hvert álitaefnið er. Einstaklingur sem óskar eftir ríkisborgararétti til Alþingis Íslendinga sendir umsókn til Alþingis. Alþingi felur stjórnsýslustofnun að veita umsögn um þá umsókn. Þessi umsögn fellur ekki undir stjórnsýslulög. Stjórnsýslulög eiga ekki við um mál sem eru til afgreiðslu á Alþingi Íslendinga, þau eiga það ekki. Umsagnir um lagafrumvarp til undirbúnings löggjafar falla ekki undir reglur stjórnsýslunnar. Það skiptir þá engu máli hvort það séu umsagnir um ákveðna þætti í frumvarpinu, í löggjöfinni, eða um frumvarpið í heild. Svo einfalt er það. 

Virðulegur forseti. Hér hefur verið rætt um þrískiptingu ríkisvalds, upplýsingarétt Alþingis, eftirlitshlutverk þingsins og mikilvægi þess að þingið geti veitt framkvæmdarvaldinu aðhald. Eru þetta kjarnaatriði þess máls sem við höfum verið að ræða hér í dag? 

Forseti. Á opnum fundi allsherjar- og menntamálanefndar svaraði dómsmálaráðherra fyrirspurn hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur um 51. gr. þingskapalaga, sem fjallar um upplýsingabeiðni nefndar til stjórnvalda. Spurningin var sem sagt: Er Útlendingastofnun bundin af fyrirmælum eða beiðnum þingsins skv. 51. gr. þingskapalaga? Svarið var, með leyfi forseta: „Nei, 51. gr. þingskapa á ekki við í þessu tilfelli. Hún er í þeim kafla í þingskapalögum sem fjallar um eftirlit þingsins með framkvæmdarvaldinu.“ Þetta er gríðarlega villandi. Það er einkennandi fyrir allan málflutning dómsmálaráðherra að í öllum þessum málum, þar sem hann kýs að vísa í að 51. gr. sé í kafla um eftirlitshlutverk, hunsar hann algjörlega að kaflinn heitir Eftirlitsstörf Alþingis og almennar umræður. Augljósara verður rökþrot ráðherra ekki þegar hann velur eftir sinni hentisemi þann helming kaflaheitisins sem skiptir engu máli í þessu samhengi með tilliti til 51. gr. 

Herra forseti. Við getum alveg farið í lögfræðilega túlkunarleikfimi á 1. mgr. 51. gr. þingskapalaga, en lögin eru skýr. Synjun stjórnvalda á beiðni þingsins um afhendingu gagna er bundin skilyrðum sem kveðið er á um í 1. mgr. 51. gr. laganna og það er ekki að sjá að þau skilyrði hafi verið uppfyllt. Að lokum minni ég líka á að hæstv. dómsmálaráðherra hefur tekið fram á opinberum vettvangi að þessi vinnubrögð stjórnvaldsins sem hér um ræðir séu af völdum fyrirmæla og ákvarðana hans. Líkt og áður hefur komið fram, þá snýst þetta um rétt Alþingis samkvæmt lögum til að fá afhent gögn sem það biður um, ekki um útlendinga, jafnvel þótt hæstv. ráðherrar vilji meina það. Ef þessi þróun heldur áfram í samskiptum Alþingis við ráðherra, þá verður skapað hættulegt fordæmi fyrir því að ráðherrar sinni bæði hlutverki löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins - í umboði ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Ég held að við getum öll sammælst um að það geti ekki verið hollt fyrir réttarríkið.

Herra forseti. Ég neyðist til að koma hér upp vegna orða hæstv. fjármálaráðherra sem undraðist að verið væri að krefja stjórnvöld um að útbúa gögn eins og Alþingi ætti einhverja heimtingu á því. Ég verð að hryggja hæstv. fjármálaráðherra með því að þetta stendur í lögum um íslenskan ríkisborgararétt frá 1952, en í 6. gr. stendur, með leyfi forseta: „Alþingi veitir ríkisborgararétt með lögum. Áður en umsókn um ríkisborgararétt er lögð fyrir Alþingi skal Útlendingastofnun fá um hana umsögn lögreglustjóra á dvalarstað umsækjanda. Enn fremur skal Útlendingastofnun gefa umsögn um umsóknina.“ - Enn fremur skal Útlendingastofnun gefa umsögn um umsóknina. Þannig er það. 

Herra forseti. Hér hafa nokkrir hv. þingmenn meiri hlutans komið upp og talað um að það sé eðlilegt að stjórnarandstaðan sé með vesen. Ég hef áframhaldandi skilning á því að þingmenn meiri hlutans þurfi að tyggja frasa af þessu tagi til þess að geta sofnað á kvöldin. Hins vegar langar mig að benda á að mér sýnist málum vera öfugt farið í þessu máli. Mér sýnist staðan augljóslega vera sú, sem þingmönnum meiri hlutans ætti líka að vera augljóst, að þessi tillaga er byggð á traustum grunni, lögfræðilegum rökum og raunverulegum áhyggjum af stöðu Alþingis. Hins vegar er afstaða meiri hlutans hér byggð á pólitík. Ég ætla að fá að lesa, með leyfi forseta, yfirlýsingu framkvæmdastjórnar ungliðahreyfingar eins stjórnarflokksins: „Framkvæmdastjórn UVG styður heilshugar vantrauststillögu á Jón Gunnarsson, dómsmálaráðherra. Dómsmálaráðherra hefur sannað það með sífelldum afglöpum og vanvirðingu í störfum sínum að hann er fullkomlega vanhæfur.  
             Framkvæmdarstjórn Ungra Vinstri grænna hvetur þingheim eindregið til þess að styðja tillöguna, það er löngu tímabært að fella þennan stjórnlausa ráðherra af stóli.“ Þetta er ekki ungliðahreyfing stjórnarandstöðunnar, 

Forseti minnir enn á að ræðutími er takmarkaður í umræðu um atkvæðagreiðslu.

Hæstv. forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að koma hingað upp til að tjá mig meira um þetta mál eða um atkvæðagreiðsluna, en þó er það þannig, og verður að koma skýrt fram úr þessum ræðustóli, að það er alvanalegt að ráðuneyti taki saman gögn, reikni jafnvel út og búi til alls kyns efni, skýrslur, upplýsingar og annað, sem liggur jú líklega fyrir í ráðuneytunum en er kannski ekki alltaf allt í sömu möppunni. Þetta gerist á hverjum degi í Stjórnarráðinu. Það er ekkert óvenjulegt við það að Stjórnarráðið taki saman gögn, pappíra og annað með þeim hætti sem hér hefur verið gert áratugum saman. Það á við í þessu máli eins og öllum öðrum. Næst ætla ég að muna það sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra benti okkur á í umræðunni, fyrst ég er komin hingað upp, að kannski er bara best að flytja vantrauststillögur af því að maður er svo rosalega leiður á ríkisstjórninni.  
            

Virðulegi forseti. Það er bara sjálfsagt mál fyrir stjórnarandstöðuna að flytja vantrauststillögu þegar henni sýnist og þá ætti kannski að ræða meiri pólitík en hefur verið boðið upp á hér í dag. Hér er verið að benda á það að þegar Alþingi kallar eftir því að stjórnkerfið framleiði gögn sem þarf til þess að taka ákvarðanir á Alþingi um lagasetningu, 

Virðulegur forseti. Upplýsingaréttur þingsins er til þess fallinn að þingið geti sinnt sínum löggjafarstörfum, þar á meðal búið til löggjöf, ekki bara í aðhaldi sínu og eftirliti með framkvæmdarvaldinu. Við skulum bara árétta þetta fyrir lögfræðingnum Bjarna Benediktssyni. Stjórnvöldum er einfaldlega skylt samkvæmt stjórnarskrá, samkvæmt 51. gr. þingskapalaga, að afhenda þinginu þau gögn sem það óskar eftir til að geta sinnt starfi sínu. Samkvæmt sömu ákvæðum er stjórnvöldum líka skylt að taka saman upplýsingar, vinna úr þeim svör við spurningum þingmanna um hin ýmsu álitaefni sem upp kunna að koma við vinnslu lagasetningar. Þannig getur ráðherra ekki bara sagt, ef þingið kallar eftir upplýsingum: Ég veit ekki hvernig sambærilegri löggjöf er háttað á Norðurlöndunum, eða: Það er allt of mikið vesen að skoða hvaða áhrif þessar tillögur mínar eiga eftir að hafa á samfélagið okkar. Ráðherrum ber einfaldlega skylda til að taka þessar upplýsingar saman og undirstofnanir bera þessa skyldu líka. Um það snýst þetta. Það er brotið gegn þessari skyldu og hér er verið að draga þessa skyldu í efa. Það er þetta fordæmi 

Forseti. Öllum ber okkur að fylgja lögum og þar eru ráðherrar auðvitað meðtaldir. Raunar ber ráðherrum að vera fyrirmyndir almennra borgara hvað það varðar, fyrirmyndir sem hafa lögin í hæstu hávegum. Það er því bersýnilega og augljóslega óverjandi þegar ráðherra dómsmála brýtur gegn ákvæðum þingskapalaga. Það er enn fremur ótrúlega undarlegt að ríkisstjórnin raði sér hér upp í pontu og verji ráðherrann. Við eigum að geta treyst því að ráðherra fari ekki með lagabókstafinn eftir hentisemi eða geðþótta. Ráðherrum í ríkisstjórn ber að fara að lögum og hér er þingbundin stjórn. Alþingi má og á að afla þeirra gagna sem það þarf til að geta unnið sína vinnu. Ef þingnefnd krefst þess að fá upplýsingar frá stjórnvaldi þá skal stjórnvaldið verða við þeirri beiðni. Þetta er mjög skýrt. Þessi atkvæðagreiðsla snýst í raun og veru aðeins um eitt, hvort þingheimur standi með þrískiptingu ríkisvaldsins og lýðræðinu sjálfu eða ekki.

Virðulegur forseti. Það er greinilegt að það er verið að fylgjast með okkur úti í samfélaginu. Mig langar að lesa upp, með leyfi forseta, ágætistexta sem mér barst sem einhver tvítaði á Twitter, sem mér fannst bara fyndinn og skemmtilegur. Hann er svohljóðandi: „Stjórnarandstaðan er að ræða vantraust á Jón Gunnarsson. VG er að ræða vantraust á ríkisstjórnina. Sjálfstæðisflokkurinn er að ræða útlendingafrumvarpið. Framsókn er að ræða um - orðbragð? Orðræðu? Hver veit.“ Þetta er bara umræðan hér í hnotskurn.

Forseti. Við greiðum hér atkvæði um vantrauststillögu sem byggir á minnisblaði frá skrifstofu Alþingis. Minnisblaðið er ekki formlegt lögfræðiálit. Minnisblaðið getur ekki leitt augljósan ágreining um lögfræðilegt álitaefni sem hér er uppi í jörðu. Minnisblaðið fjallar ekkert um það leikrit sem þessi vantrauststillaga á að byggja á. Vantrauststillagan er vanhugsuð, vanreifuð og byggð á sandi. Ég mun að sjálfsögðu greiða atkvæði gegn henni. Ég segi nei.

Forseti. Þingmaðurinn segir já. Það er dálítið merkilegt hver málflutningurinn er hjá meiri hlutanum, að það séu einhver lögfræðileg álitaefni í gangi og að ekki megi kalla eftir gögnum vegna lagavinnu ef nefndin biður um slík gögn af því að það sé vegna eftirlitsstarfa, og þá megi það einhvern veginn ekki vegna löggjafarvinnu. Það þýðir einfaldlega að í öll þau skipti sem við ætlum að kalla eftir gögnum frá stjórnvöldum vegna löggjafarvinnu, vegna vinnu við fjármálaáætlun, þá verður bara sagt: Nei, sú heimild er vegna eftirlitsstarfa en ekki vegna löggjafarstarfa. Þetta gengur ekki upp. Ef rök ríkisstjórnarinnar eru þau að það sé eitthvert lögfræðilegt álitaefni uppi þá er í raun bara eitt apparat sem getur skorið úr um það, það er eitthvað sem við ættum ekki að þurfa að grípa til af því að þetta er svo augljóst, og það er landsdómur. Það er ekkert flóknara en það. Til að skera úr um það lögfræðilega 

Forseti heyrði að hv. þingmaður sagði já hér í upphafi máls síns.

Hæstv. forseti. Ég þurfti að bíta svo oft í tunguna á mér í þessari umræðu að ég er alblóðugur, og ég bara skil ekki þessa umræðu.

Þú skilur ekki ýmislegt.

- Nei, og ég mun aldrei skila þig, hv. þingmaður. Þessi gögn eru ekki til. Þingið getur ekki krafist gagna sem eru ekki til en það getur krafist gagna þegar þau eru til. Hvað er svona flókið við þetta? Þingið á engan rétt því að stjórnsýslan eða framkvæmdarvaldið fari í einhverja vinnu þegar það vill það. Nei, það er hvergi í lögum og það dettur engum í hug að hafa það í lögum, ekki frekar en þið getið krafist þess að fá eitthvað strax. Það er bara farið eftir lögum og það er mikilvægt að farið sé eftir réttum lögum, að allt sé gert eftir  Hæstv. forseti. Ég segi nei.

Í 1. mgr. 51. gr. þingskapalaga segir, með leyfi forseta: „Ef að minnsta kosti fjórðungur nefndarmanna krefst þess að nefnd fái aðgang að gögnum frá stjórnvöldum, þ.m.t. sjálfstæðum stjórnvöldum, eða að teknar verði saman upplýsingar út af máli sem nefndin hefur til umfjöllunar skal stjórnvald verða við beiðni nefndarmanna þess efnis eins skjótt og unnt er og eigi síðar en sjö dögum frá móttöku beiðninnar.“ „ …eða að teknar verði saman upplýsingar út af máli sem nefndin hefur til umfjöllunar …“ - ákvæðið nær ekki bara til gagna, líka til þess að teknar verði saman upplýsingar. Ég segi já.

Forseti. Á þingfundi þann 25. október 2022 lýsti dómsmálaráðherra því yfir að hann tæki fulla ábyrgð á því að Útlendingastofnun hefði ekki afhent Alþingi þau gögn sem til þyrfti svo að þingið gæti afgreitt umsóknir um ríkisborgararétt. Ráðherrann telur sig sem sagt geta handstýrt því með gerræðislegum hætti hvort Alþingi fái að sinna lögbundnu hlutverki sínu. Þingmaður segir já.

Virðulegur forseti. Ég er á þessari þingsályktunartillögu um vantraust á ráðherra. Þetta er ein stysta þingsályktunartillaga sem ég hef verið á, en þar segir einfaldlega: „Alþingi ályktar að lýsa vantrausti á dómsmálaráðherra.“ Þetta snýst ekki um útlendingalög, þetta snýst ekki um ríkisborgararétt, þetta snýst um gjörðir og verk ráðherra. Þetta er ekki bara venjulegur Jón úti í bæ, þetta er hæstv. dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson, ráðherra dóms og laga. Um hann eiga að gilda mun strangari reglur en aðra og það á ekki að leika nokkur vafi á því, við eigum aldrei að vera í nokkrum vafa eða láta það vera neinum vafa undirorpið, að hann fái að brjóta lög. Það má ekki vera vafi um það. Þess vegna segi ég: Já.

Virðulegi forseti. Mig langar fyrst og fremst að ítreka að þetta snýst ekki um einstaka mál, svo sem um veitingu ríkisborgararéttar, og þetta snýst alls ekki um útlendinga, bara svo að það sé á hreinu. Hins vegar, þrátt fyrir staðhæfingar stjórnarliða, eru þessi gögn bara víst til staðar. Það þarf ekkert að deila um það meira, enda er það bara sóun á tíma. Þetta snýst líka um bersýnilega vanvirðingu ríkisstjórnarinnar við lög um þingsköp og 2. gr. stjórnarskrárinnar. Ég minni líka á að ráðherrar hafa komið hingað upp hver á eftir öðrum og réttlætt skítleg vinnubrögð hæstv. dómsmálaráðherra sem leiddu til þess að þingið hefur ekki getað sinnt lögbundnum störfum sínum. Vanvirðing hæstv. dómsmálaráðherra við lög um þingsköp og meginreglur um þrískiptingu ríkisvalds hefur náð hæstu hæðum hér á Alþingi og ráðherra þessarar ríkisstjórnar sömuleiðis með því að verja þessa hegðun. Hér erum við að segja stopp og við erum að leggja fram þessa vantrauststillögu. Ríkisstjórnin getur kennt sér einni um þá stöðu sem hér er komin upp, enda hefði átt að binda enda á þetta skítamix á valdsviðum framkvæmdarvaldsins og löggjafarvaldsins fyrir löngu. - Ég segi já.

Herra forseti. Samkvæmt lögum um ríkisborgararétt skal Útlendingastofnun skila umsögn til Alþingis. Alþingi fer með forræði á veitingu ríkisborgararéttar og hefur undanfarna áratugi gert slíkt tvisvar á ári og gerir slíkt með lögum. Það kemur því ekki á óvart að tvisvar á ári þurfi Útlendingastofnun að skila Alþingi Íslendinga umsögn um þær umsóknir sem þangað berast. Það eru fleiri stofnanir og ráð sem þurfa að gera slíkt við þingmál: Fjármálaráð þarf að skila Alþingi áliti við þingmál sem hér eru til meðferðar. Megum við t.d. búast við því að hæstv. fjármálaráðherra banni fjármálaráði að skila Alþingi nauðsynlegum umsögnum við þingmál sem berast til Alþingis? Megum við búast við því að slíkt verði uppi á teningnum næst þegar Sjálfstæðisflokknum og fylgiflokkum Sjálfstæðisflokksins hugnast slíkt? 

Herra forseti. Það er uppi lagalegur ágreiningur, lagalegur vafi, segir hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir. En það leikur enginn vafi á því, virðulegi forseti, að framkvæmdarvaldinu ber að veita löggjafanum upplýsingar þegar eftir þeim er leitað og stjórnvöldum ber að veita þingnefndum upplýsingar og taka saman, útbúa upplýsingar, þegar eftir því er leitað samkvæmt 51. gr. þingskapalaga. Við þurftum ekkert minnisblað til að staðfesta þetta. Þetta liggur í augum uppi. Eina fólkið sem er hér í þessum sal að sá einhverjum lagalegum vafa um þennan skýlausa rétt Alþingis er hæstv. forsætisráðherra, það er fólkið á ráðherrabekknum hérna, það eru stjórnarliðar, þingmenn Vinstri grænna, þingmenn Sjálfstæðisflokksins og þingmenn Framsóknarflokksins. Mér líst hreint ekkert á þetta. - Ég segi já. Þingið hefur þennan rétt og ráðherrar verða að virða hann.

Herra forseti. Frumlegast útgáfan af vörn hjá ríkisstjórnarflokkunum og einstaka talsmönnum ríkisstjórnarinnar er sú að gögnin séu ekki til. Voru sem sagt þingmenn stjórnarmeirihlutans í allsherjar- og menntamálanefnd að kalla eftir gögnum sem ekki voru til? Það var enginn ágreiningur í allsherjar- og menntamálanefnd um að þessi gögn væru til. Þessi gögn hafa verið til í áratugi. Þingið hefur fengið þessi gögn án nokkurra refja árum saman. Það var ekki fyrr en hæstv. dómsmálaráðherra fór gegn lögum og bannaði stofnuninni að senda þinginu gögnin sem einhver lögfræðilegur vafi varð til. Sá lögfræðilegi vafi er enginn. Þetta er algjörlega skýrt í lögum um ríkisborgararétt. Þetta er algjörlega skýrt í lögum um þingsköp Alþingis og það er algerlega skýrt hver valdmörk eru milli framkvæmdarvaldsins og löggjafarvaldsins. 

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn, hæstv. ráðherrar og kæra þjóð. Sitt sýnist hverjum. Eva Sjöfn Helgadóttir talaði um að veita fordæmi. Eins og allir vita var Alþingi Íslendinga stofnað 930. Á árunum 985 til 1001 var Þorgeir Ljósvetningagoði Þorkelsson lögsögumaður. Á þeim tíma risu upp deilur milli kristinna manna og heiðinna. Þorgeir var þá leiðtogi síðarnefndra, en leiðtogi kristinna manna var Síðu-Hallur. Sagt er að til að komast að niðurstöðu hafi Þorgeir lagst undir feld í nokkurn tíma og síðan ákveðið að Ísland skyldi vera kristið en leyfa útburð barna, át á hrossakjöti og blót ef það var gert í laumi. Ég stend hérna og upplifi það að ég er eins og vindpoki á flugvellinum uppi á Sandskeiði. Ég er búinn að hlusta á ykkur og eftir því sem ég heyri þá trúi ég báðum aðilum og segi eins og Sókrates: Ég veit það eitt að ég veit ekki neitt. Þess vegna greiði ég ekki atkvæði.

Virðulegur forseti. Forsætisráðherra sagði að í þessari umræðu hefðu stór orð verið látin falla og lýsti því yfir að það væri einhver lögfræðilegur ágreiningur um það hvort stjórnvöldum beri að afhenda þinginu umbeðin gögn. Sem sagt, hér var forsætisráðherra að lýsa sig ósammála því að allsherjar- og menntamálanefnd hafi átt rétt til þess að kalla eftir þeim gögnum sem nefndin þurfti til að vinna frumvarp sem hún var með til umfjöllunar. En það er enginn ágreiningur um rétt nefndarinnar til að gera nákvæmlega þetta. Þetta er bara einhver moðreykur, þetta er ósatt. Það er enginn ágreiningur um lögin. Fleiri ráðherrar og stjórnarþingmenn hafa tekið undir þessa skoðun forsætisráðherrans. Ég get tekið undir að það eru stór orð og það er þungt að heyra forsætisráðherra Íslands gera atlögu að upplýsingarétti Alþingis til að verja eigin völd. Það eru ekki málefnalegar ástæður fyrir því að verja dómsmálaráðherra vantrausti að vilja halda sínum eigin stóli. - Þingmaðurinn segir já.

Forseti. Það hefur verið áhugavert að heyra stjórnarliða, og sérstaklega í Sjálfstæðisflokknum, láta þetta mál snúast um allt annað en þá tillögu sem hér liggur fyrir, en við það hefur Sjálfstæðisflokkurinn sérstaklega undirstrikað einbeittan og ítrekaðan brotavilja Jóns Gunnarssonar og flokksins alls. Flokkurinn stendur óskoraður að baki því að dómsmálaráðherra standi í vegi fyrir lagasetningu Alþingis. Þeir vilja bara helst að hann geri meira af því. Og hver er síðan virðingin fyrir lýðræðislegu samtali hér í salnum þegar stjórnarliðar láta eins og við séum í einhverri pólitískri herferð þegar við erum að benda á efni máls þannig að þau benda bara á valdastólana? Þar vantar málefnalegu rökin. Rifjast því miður upp atkvæðaskýringar sem hér voru látnar falla síðast þegar Vinstri græn vörðu dómsmálaráðherra vantrausti þegar hv. þingmenn sögðu í ræðustól, frekar en að ræða efni málsins sem á endanum varð ráðherranum að falli, að þeir styddu ríkisstjórnina og greiddu þess vegna atkvæði gegn vantrausti. Sama jarmið heyrum við nú frá þingflokksformanni Vinstri grænna. Þetta snýst ekkert um efni máls. Þetta snýst um blinda hollustu. - Ég segi já.

Herra forseti. Það er skiljanlegt að hv. þingmenn meiri hlutans reyni að mála þetta upp sem pólitískt mál stjórnarandstöðu gegn stjórninni, annars vegar til þess að geta réttlætt sitt atkvæði hér í dag, sem sannarlega er á pólitískum forsendum eins og hefur ítrekað komið fram í ræðum hv. þingmanna meiri hlutans hér í dag, hins vegar af því að þetta eru sannarlega ekki fyrstu afglöp téðs ráðherra en það er hér sem steininn tekur úr. Og þar held ég að við séum bara öll sammála og ættum að vera það. 51. gr. þingskapa er notuð til þess að afla ýmissa gagna við löggjafarvinnu hér á þingi í nefndarstörfum, gagna sem eru til og gagna sem taka það saman, jafnvel minnisblaða sem stjórnvöld þurfa að útbúa sérstaklega fyrir nefndina. Mig langar til þess að biðja hv. þingmenn að stíga aðeins út úr núinu og inn í framtíðina og líta til baka til 30. mars 2023 þegar meiri hluti Alþingis vefengdi með formlegum hætti rétt Alþingis til að afla gagna frá stjórnvöldum til að geta unnið sína löggjafarvinnu. - Ég segi já.

Forseti vill geta þess að á síðari fundi eftir hlé, sem verður u.þ.b. hálf klukkustund, verða hér fleiri atkvæðagreiðslur um mál sem verða á á síðari þingfundi.