Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Augúst Flygenring) Eg þarf ekki að tala neitt um frumvarpið sjálft, en vildi að eins geta brtill. á þskj. 933. Eg tók það fram með nokkrum orðum við seinustu umræðu og gerði þá grein fyrir því, að full þörf væri á meiri hækkun á kaffi og sykri en hér er farið fram á. Þessu hefir ekki verið andmælt og engar tillögur hafa komið fram um, hvernig afla eigi landsjóði tekna. Það er stefna nefndarinnar, sem hún víkur ekki frá, að tollstofnarnir séu fáir og þeir látnir bera mikið, og að tollarnir séu lagðir á eyðsluvörur eða munaðarvörur, helzt á þær vörur, sem menn geta valið eftir vild sinni. Eins og kunnugt er, hefir einum tollstofninum, vínfangatollinum, verið kippt burtu og lá þá ekkert beinna við, en að flytja þann toll, sem goldinn var af vínum, yfir á kaffi og sykur. Það er reynsla fyrir því, að þessir tollar hafa gefist mjög vel. Eg efast um, að nokkur skattur hér á landi komi betur niður, þessir tollar íþyngja mönnum minst. Þetta er margfalt betra en að dreifa skattinum á margar vörutegundir og láta fólk svo vera í þoku um þá skatta, sem það greiðir til opinberra þarfa. Með því fyrirkomulagi koma skattarnir misjafnar niður, af því að sárafáar vörulegundir eru það, sem allir neyta í svipuðum mæli. Skatturinn lendir þá á einstökum stéttum og verður í raun og veru tilfinnanlegri fyrir buddu almennings, því það er víst, að kaupmenn munu þá færa vöruna fram um talsvert meira en tollinn og sem maður kallar „runda tölurnar of víða“ til þess að ná sé vel niðri fyrir tollinum. Eg vona, að þessi skilningur nái meira og meira fylgi hjá þjóðinni. Það er ekkert nýtt, sem við tillögumennirnir förum fram á. Það ekki ný stefna, sem eg held hér fram. Það er ekki annað en það, sem viðgengst hjá öllum siðuðum þjóðum, sem við höfum kynni af. Þessi skattur er miklu hærri hjá þeim en oss, eins og eg sýndi fram á við síðustu umræðu. Eg ætla ekki að þreyta deildina með langri ræðu. En eg varð að gera grein fyrir afstöðu meiri hluta nefndarinnar, en hún er sú, - og eg hef sýnt fram á það með fullum rökum, bæði nú og einkum við síðustu umræðu, - að þetta sé eina leiðin til að fylla það skarð, sem bannlögin hafa höggvið í landsjóð. En það er eins og það þýði ekki neitt að tala við menn um þetta, ekki af því, að þeir fallist ekki á þessar röksemdir, heldur af því, að þessi tillaga kemur fram á óhentugum tíma. (Sigurður Stefánsson: Hví er tíminn óhentugur?) Það er óhentugur tími af því, að nýjar kosningar eru í nánd. Eg hefi átt tal við marga þingmenn í dag af báðum flokkum eða öllum flokkum. Allir eða að minsta kosti flestir hafa þeir verið tillögunni mótfallnir. Þeim þykir rétt að bíða aukaþings 1912. Það er því ekki til neins að koma fram með þessa tillögu. Hún verður ekki samþykt á þinginu, fyrir því hef eg fengið fulla vissu. Af þessari ástæðu tekur nefndin tillöguna aftur, svo að málið verði ekki að þrætuepli milli deildanna og frumvarpið verði ekki að lögum fyrir þá sök.

Lárus H. Bjarnason Eg er háttv. meiri hluta nefndarinnar sammála um það, að breytingartillagan hefði útvegað áreiðanlegan tekjuauka, sem sá kostur er og á, að hann er auðveldur innheimtu. En tollur á kaffi og sykri er nú orðinn svo hár, að mér finst ógerlegt að fara lengra á þeirri leið, en farið er í frumvarpinu, enda kemur þessi tollur þar harðast niður, er sízt skyldi, kemur þeim verst, er fátækastir eru, þeim sem búa við sjávarsíðuna. Þar mega þessar vörur heita orðnar nauðsynjavörur. Enn verður að gæta þess, að þessi tollhækkun er gerð að þjóðinni fornspurðri. En ef þjóðin á nokkru máli að ráða, þá er það þau atriði, á hvern hátt og hve mikið hún vill gjalda í skatta. Eg er því meiri tollhækkun á þessum vörum, kaffi og sykri, mótfallinn, enda er það ekki okkar minni-hlutamanna á alþingi að benda á tekjuauka handa landsjóði. Í gær voru fjárlögin, eins og háttv. þingdeildarmenn vita, til einnar umræðu í neðri deild, og þar voru útgjöldin aukin nálægt 100 þús. kr. Þar af átti minni hlutinn að eins þátt í 600 kr. á fjárhagstímabilinu, ellistyrk til gamals þingmanns. Að öðru leyti átti „Sjálfstæðisfl.“ svo kallaði alla hækkunina. Einn meiri-hlutaþingmaður, þm. Rvík, fór fram á 104,500 kr. hækkun. Það er því skylda þeirra, sem gjöldin auka svona gífurlega, að fylla þessa hít. Það er enganveginn vegna væntanlegra kosninga innan skamms, að eg er þessari tollhækkun mótfallinn, heldur af því, að tollurinn yrði að minni ætlun með því móti of hár.

Sigurður Stefánsson Mér þótti leiðinlegt, að þessi breytingartillaga var tekin aftur. Eg hefði greitt atkvæði með henni, ef til hefði komið. En það er víst ekki til neins að taka hana upp aftur. Og mér þykir það illar fréttir, að þingmenn sjá sér ekki fært að styðja hana, því að það hefði verið mikil þörf á þessari hækkun, eftir því sem fjárhagshorfur eru á næsta fjárhagstímabili. Eg er háttv. 5. kgk. þm. ekki sammála um, að tollur á þessari vöru sé of hár og að hér verði nú staðar að nema. Það er skoðun mín, að þessir tollstofnar séu þeir hentugustu og hagfeldustu, sem vér höfum. Háttv. framsm. hefir bent á það, að tollar á þessum vörum er hærri hjá öðrum þjóðum, en hjá okkur. Þó að þessi tollhækkun kæmist á, yrðu kaupin söm og áður. Kaffi og sykur hafa hækkað mjög í verði frá því eg man fyrst eftir, en alt af verið keypt fyrir því. Það sýnir, hve fólkinu er mikil nauðsyn á að kaupa þessa vörur. Mér finst það hégómamál, að ekki megi leggja toll á nauðsynjavörur. Landið þarf á auknum tekjum að halda og einhversstaðar verður að taka þær. Meinið er, að flestir skoða tollana sem böl. Það er hugsunarháttur, sem vér þurfum allir að mótmæla. Háttv. 5. kgk. þm. (L. H. B.) tók það fram, að það væri skylda meiri hlutans að sjá landsjóði fyrir tekjuauka. Mér þykir það skrítin flokkaskipun, ef að eins annar flokkurinn hefir þá skyldu, að hugsa um að sjá landinu farborða í fjárhagslegum efnum. Eg hélt, að við hefðum allir, hvaða flokks sem við teljumst til, sömu skyldu gagnvart landi okkar og þjóð. (Lárus H. Bjarnason: Þeir eiga að auka tekjurnar, sem útgjöldin auka)  . Mér þykir leiðinlegt að heyra þennan matning meðal góðra manna um það, hverjir eigi sök á, að útgjöldin eru aukin og hverjum beri að sjá fyrir tekjuauka. Eg skil ekki annað, en að allir samvizkusamir þingmenn hljóti að telja það skyldu sína að stuðla að því, að bjarga landi sínu úr fjárhagslegum voða. Að minsta kosti vil eg taka höndum saman við alla þingmenn og flokka til þess. Sannfæring mín er fyrir ofan alla flokka og eg tek það, sem mér þykir gott og styð að framgangi þess, þótt eg geri það með andstæðingaflokki mínum. Mér þótti, eins og eg sagði, leitt, að breytingartillagan var tekin aftur, og það er víst árangurslaust að taka hana upp. Raunar er eg ekki hræddur við að láta fella fyrir mér tillögur eða mál. Það hefir verið felt fyrir mér á þingi nú, sem mér þykir meira um vert en þessa tillögu. En eg ætla samt ekki að taka hana upp, þar sem það yrði naumast til annars en að tefja fyrir frumvarpinu eða verða því að falli.

Kristinn Daníelsson Það er í rauninni óþarfi að tala um þessa breytingartillögu, þar sem hún er nú tekin aftur. Þó get eg ekki stilt mig um að láta þá skoðun í ljósi, að það sé mjög illa farið, ef hækka ætti toll á kaffi og sykri. Háttv. framsögum. mintist á það í umræðunum um farmgjaldsfrumvarpið, að ýmislegt væri ranglátt í því. En það er nokkru meira ranglæti í því, ef tolla ætti kaffi og sykur. Slíkt kæmi harðast niður á fátæklingunum. Eg er viss um það, að margur embættismaður í Reykjavík brúkar minna kaffi en margur þurfamaður við sjó. Eg get að vísu tekið undir það, sem háttv.þm. Ísf. (S. St.) tók fram, að það geti verið réttmætt að leggja toll á nauðsynjavörur. Landsjóður þarf að fá fé, og það getur verið hentugt og sanngjarnt að leggja toll á vörur, sem allir neyta. Eg get ekki leitt hjá mér að minnast á það, sem háttv. 3. kgk. þm. (Aug. Fl.) drap á, að tíminn væri óhentugur til að koma á slíkri tollhækkun, sem brtill. fer fram á, fremur sakir þess, að kosningar væru í nánd. Þetta ætti ekki að koma kosningum neitt við, né þær að hafa áhrif á þetta mál. Eg væri, að minsta kosti, óhræddur við að hleypa öllum mínum skipum til brots og mundi vera með tollum, ef það væri sannfæring mín, að það væri rétt. Hitt er það, að flestir þingmálafundir eru mótfallnir hækkun á kaffi og sykri. Þess hefir alment verið krafist, að tollar yrðu lagðir á sem flestar vörur. Þá vil eg stryka undir orð háttv.þm. Ísf. (S. St.) gegn háttv. 5. kgk. þm. (L. H. Bj.). Eg tek fyllilega undir það, sem hann svaraði honum um skyldur minni hlutans, um að hugsa um að sjá landinu fyrir auknum tekjum. Það er sannarlega líka skylda minni hlutans, ekki sízt þegar minni hlutinn hefir jafnmikið bolmagn og getur komið jafnmiklu til leiðar og núverandi minni hluti á þingi getur. Eg hygg, að eg geti fullvissað háttv. 5. kgk. (L. H. Bj.) um það, að ef eitthvað fer aflaga á þessu þingi, komi það ekki síður á bak flokki hans, en þeim flokki, sem eg er í. Hann sagði, að þeir, sem ykju gjöldin, ættu líka að sjá fyrir tekjuauka og benti á það, sem hefði gerst í neðri deild í gær við umræðurnar um fjárlögin, að það hefði verið tillögur meiri hlutans, er ofan á urðu og voru valdandi að útgjaldaaukanum. Eg skal nú geta þess, að eg hefi aldrei farið yfir fjárlögin til þess, að rannsaka slíkt og eg tel mér það til heiðurs fremur en hitt, að eg hefi ekki setið við pósta fjárlaganna í því skyni. En ef þetta er satt, að það hafi verið tillögur meiri hlutans, er samþyktar voru í neðri deild og juku útgjöldin, er það ekki af því, að minni hlutinn er búinn að koma sínu fram og nú er það meiri hlutinn sem tekur við? Eg veit þetta ekki með vissu, því að eg hefi ekki kynt mér breytingartillögur neðri deildar við fjárlögin í gær. Og hví vill minni hlutinn ekki leggja fram sinn skerf til þess að laga það, sem laga þarf í fjárhagnum? Annars þykir mér þessi matningur um, hverjum tekjuhallinn sé að kenna, heldur leiðinlegur. En eg get ekki látið vera að svara, úr því að þessar brýningar komu fram.

Augúst Flygenring Brtill. er tekin aftur og skal eg því ekki svara hv.þm. V.-Ísf. nú; eg mun gera það þegar farmgjaldið verður til umræðu. En þess vil geta, að það eru hreinustu draumórar og heimska, ef hann heldur, að hann geti unnið fátæklingum gagn með þessari nýju stefnu í tollmálinu.

Steingrímur Jónsson Eg þarf ekki að minnast á brtill., þar sem hún hefir verið tekin aftur, en hv.þm. Ísaf. vil eg segja það, að það eru takmörk fyrir því, hve háan toll má leggja á kaffi og sykur, ef þessar vörur eiga að vera framvegis sá góði tekjustofn fyrir landið, sem þær hafa verið. Eg segi ekki, að við séum komnir að þessu takmarki, en við erum komnir mjög nálægt því. Hv. framsögumaður gat þess, að engin till. hefði komið frá stjórn eða þingi um tekjuauka. Þetta má til sanns vegar færa, ef undanskilið er það frumvarp, sem hér liggur fyrir, því að eg geri ráð fyrir því, að hv. þingm. geti sýnt fram á það, að farmgjaldsfrumvarpið sé ekki nothæft til tekjuauka. En eg vil benda á þá tillögu milliþinganefndarinnar í skattamálum, að aðalliðurinn í tekjuaukningu verði beinir skattar. Þessu er eg samþykkur. Hingað til hefir sú stefna ríkt að leggja aðaláherzluna á óbeina skatta, að taka fé af mönnum án þess þeir viti af. En þessi stefna er óholl. Næsta skref okkar í þessu efni ætti að vera það að koma beinu sköttunum í fast kerfi. Það er óhugsandi annað en að fá mætti talsverðan tekjuauka með því móti. Hvort menn vilja það eða ekki er auðvitað ómögulegt að segja fyrr en leitað hefir verið álits kjósenda um það. En eg get fullyrt, það að í kring um mig í Þingeyjarsýslu mundu allir vera slíkri stefnu meðmæltir. Beinir skattar eru líka nú að ryðja sér til rúms alstaðar annarsstaðar í heiminum. Þeir eru aðal nýmælið í fjárlagafrumvarpi því, er fjármálaráðherra Breta, Lloyd George bar fram í enska þinginu í fyrra. Það er vegna beinu skattanna, sem baráttan um þetta frumv. hefir verið svo ákaflega heit í Englandi. Eg skal ekki fara að blanda mér inni þann samanburð á flokkunum, sem háttvirtir þm. hafa verið að gera. En þó get eg ekki stilt mig um að svara nokkrum orðum hv.þm. V.-Ísf. Haun sagði, að minnihlutinn væri sterkur á þessu þingi og hefði komið miklu fram. Það er satt minnihlutinn er sterkari nú, en hann var á síðasta þingi og þykist eg mega fullyrða, að gott eitt hafi hlotist af, en það vil eg segja sem minnihlutamaður, að eg fann mjög til þess, hversu minnihlutinn var veikur í gærkveld í hv.Nd.

Gunnar Ólafsson Þetta mál var tekið út af dagskrá í gær, en eg skal fyrir minn part segja, að eg áleit frumvarpið þá í fullgóðu lagi til þess að verða að lögum. Nú hefir því þó verið breytt dálítið, en eg vona samt að það verði samþykt.

Sigurður Stefánsson Frv. þetta er hingað komið frá hv. neðri deild, en það sem mér þykir harla undarlegt við frv. er það, að ekki skuli vera neitt ákvæði um það, með hvaða kjörum lánið skuli tekið. Mér finst hv.n. d. hafa verið í þessu efni nokkuð svipuð manninum, sem tók lánið, hvað sem það kostaði. Þetta þykir illa viðeigandi, og auk þess vantar mig alveg upplýsingar um það, til hvers þessu lánsfé skuli verja. En eftir því sem eg kemst næst, verður þetta einungis eyðslulán, frumvarpið fór því nær umræðulaust í gegn um hv. neðri deild, og þar var bara ekki annað sagt, en að stjórnin mætti taka lán. Eg vil taka það fram, að þetta er hvorki sprottið af tortrygni til núverandi stjórnar né nokkurrar annarar stjórnar landsins. Það er einungis sprottið af varkárni.

Ráðherra (Kr. J.) Eg skal leyfa mér að geta þess, að peningamálanefnd hv. neðri deildar spurði mig einu sinni í vetur, hvort eg óskaði lántöku-heimildar, og var þá jafnframt bent á þessa svokölluðu landsjóðs víxla. Mér er það kunnugt, að aðaltilefnið til þessara heimildarlaga er tillagið til hafnargerðarinnar í Reykjavík, sem ráðgert er að landsjóður leggi fram; en það er nauðsynlegt að bæjarstjórnin geti komið hafnargerðinni í framkvæmd á sem allra styztum tíma og það er aðalástæðan fyrir frumvarpi þessu. Lánsupphæðin öll á að vera 500,000 kr., þar af eiga 400,000 kr. að ganga til hafnargerðarinnar, og eru þá eftir 100,00 kr. til þess að grípa til, ef í harðbakka slær fyrir landsjóðinn. Viðvíkjandi landsjóðsvíxlunum er það að segja, að landssjóður hefir stundum þurft að fara til bankanna og fá þar fé, til þess að geta staðist dagleg útgjöld. Nú má búast við því að bankarnir verði tregir á að veita þessi lán, nema lagaheimild sé fyrir þeim, einkum ef búast má við, að stjórnin, sem þarfnast lánsins, sé völt í sessinum og muni bráðlega fara frá. Því að bankarnir geta litið svo á, að næsta stjórn muni ef til vill eigi vilja greiða lán fráfarandi stjórnar. En sé lagaheimild fengin fyrir þessum bráðabirgðarlántökum, eins og frumvarp þetta fer fram á, þá geta bankarnir verið öruggir og veitt lánin gegn lögheimiluðum víxlum. Enn eitt vil eg taka fram, og það er það, að engin samvizkusöm stjórn mundi misbrúka þannig lagaða lánsheimild.

Sigurður Stefánsson Eg skal játa að eg man ekki glögglega, hvernig á hefir staðið með eldri lán, hvort þar hafa verið ákveðin lánsskilyrði eða ekki. En eg get fullyrt það, að frv. um lántökuheimild, sem samþykt var á síðasta þingi, ákvað glögglega hver kjörin skyldu vera. En hér er um lán að ræða, sem ég verð að skoða sem hálfgert eyðslulán. Eg kalla sem sagt fjárframlagið til Hafnargerðarinnar í Reykjavík hálfgert eyðslulán. Eg vil taka það aftur fram, að eg er þess fullviss, að hæstv. ráðherra fer samvizkusamlega með lánið, en það gæti ef til vill stundum komið sér illa, ef einhver stjórn gæti tekið lán með hvaða vöxtum, sem henni þóknaðist.

Ráðherra (Kr. J): Mér fanst ræða hv. vinar míns, sem nú settist síðast niður, að sumu leyti bygð á misskilningi. Þess verður vel að gæta, að nú mun vera harla ervitt fyrir Ísland að fá lán erlendis, en á hinn bóginn sé eg ekki vel, hvernig landstjórnin getur komist af án einhverrar lánsheimildar. En auðvitað mun stjórnin reyna að komast að sem beztum kjörum. Eftir því sem eg nú veit bezt, eru vextir á norðurlöndum frá 4-5½ af hundraði.

Sigurður Hjörleifsson Eg vil mæla með þessu frumv. Það eru ýms ákvæði í því, sem miða að því að bæta úr vandkvæðum á læknaskipuninni í landinu. Hinsvegar má líka geta þess, að sumt getur verið athugavert við frv., og tel eg þá ekki það sem flestir mundu talið hafa, því að eg tel engan veginn skaðlegt að takmarka lækningaleyfi. En það er dálítið annað, sem eg á sérstaklega við. Eg veit ekki betur en sum kirkjufélög kristninnar telji það þýðingarmikinn rétt kirkjunnar að leggja hendur yfir menn. Þessum rétti kirkjunnar hefir verið haldið fram á Englandi á seinni árum og er tíðkaður þar. Frv. mundi koma í bága við þennan rétt, ef hér væru kirkjufélög sem héldu honum fram. Hér er um gamlan rétt kirkjunnar að ræða, en þar sem hans gætir ekki hér á landi sem stendur, má ætla að þetta geri lítið til. Ennfremur má geta þess að frv. að öðru leyti getur riðið í bága við ýmsar af þeim skoðunum á meðferð sjúkdóma, sem nú eru að ryðja sér til rúms í heiminum. En vér verðum að líta á málið frá praktísku sjónarmiði, og þá vil eg mæla með frumvarpinu. Landlæknir hefir yfirfarið frv. eins og það er nú og telur að það mundi verða til bóta. Enda mun honum vera manna kunnugast um það, hve mikið ilt hefir leitt af lækningum ólæknisfróðra manna hér á landi.

Framsögumaður (Kristinn Daníelsson) Eg þarf lítið annað að gera en vísa til nefndarálitsins. Þar er tekið fram það, sem nefndinni þótti athugavert við frumvarpið, sérstaklega að nefndinni þótti ekki 1. gr. þess fallin til þess að verða að lögum. Aðalefni þeirrar greinar er að rýmka um kosningarétt þeirra, sem þiggja af sveit. Nefndin álítur ekki tiltækilegt að gera það á þennan hátt, því að ef slíku væri haldið áfram, mætti vel gera ákvæði stjórnarskrárinnar um þetta efni afllaus með öllu. Meðnefndarmenn mínir vildu helzt láta alt frumvarpið sæta sömu forlögum og fella það í heild sinni. En mér þótti nokkur bót í ákvæðum 2. og 3. greinar, sem lúta að því, að dvalarsveit þurfalings skuli ekki vera skyld að bera þriðjung kostnaðar við dvöl hans á sjúkrahúsi, lengur en 2 mánuði. Ákvæðin miða að því að draga úr hvöt dvalarsveitar til að koma lasburða þurfalingum af höndum sér, og er sá tilgangur góður. Eigi að síður er mér ekki kappsmál að þetta nái fram að ganga. Hitt er öll nefndin sammála um, að 1. gr. eigi að falla, en felum hv. deild á vald, hvað hún vill gera við fr.varpið að öðru leyti.

Steingrímur Jónsson Eins og hv. framsögum. tók fram, vildum við 2 nefndarmenn helzt leggja til, að frv. yrði felt eins og það liggur fyrir í heild sinni. Við getum ekki séð, að ákvæði 2. og 3. gr., sem frsm. gat um, séu svo mikils virði, að það sé rétt að fara að breyta stórum lagabálk þeirra vegna. Ákvæði fátækralaganna, að dvalarsveit borgi sjálf ? fátækrastyrks, er gott, og engin ástæða til að fara að draga úr því eftir svo stutta reynslu. Því vil eg leggja til, að frv. verði alt felt.

Framsögumaður (Kristinn Daníelsson) Það er dálítill vafi á því, hvort fátækralögin frá 1905 eru alment skilin eins og hv. 4. kngkj. þm. lét í ljósi. Þegar dvalarsveit t. d. sendir þurfamann á sjúkrahús, þá held eg, að dvalarsveitin taki aðeins þátt í kostnaðinum að ? að svo miklu leyti sem kostnaðurinn fellur á í dvalarsveitinni sjálfri. Legukostnaður, sem fellur á utan dvalarsveitar, hygg eg að sé allur greiddur af framfærslusveit sjúklingsins. Þannig held eg að lögin séu alment skilin. En í þessu frumvarpi er einmitt farið fram á að breyta þeim þannig, að dvalarsveit skuli undir öllum kringumstæðum borga ? legukostnaðar í 2 mánuði. Að þessu leyti er því breytingin í þá átt, sem hv. 4. kngkj. þm. vildi mæla með. Annars er eg alt af í vafa um það, hvort þetta ákvæði fátækralaganna er til bóta, að dvalarsveit skuli ekki fá endurgreiddan þriðjung fátækrastyrksins. Af þessu leiðir að dvalarsveitin vill alt af koma fátæklingum sem fyrst af sér og getur það orðið til þess, að þeir séu rifnir upp þaðan sem þeir gætu þó helzt haft nokkurnveginn ofan af fyrir sér. Þess vegna er ákvæðið nokkuð varhugavert og eg hefi sem sagt altaf verið í vafa um, hvort það er til bóta eða ekki.

Sigurður Stefánsson Eins og hv. deild sér, hefir nefndin komið fram með nefndarálit, sem endar á þingsályktunartill. Þannig er fenginn sá árangur af till. okkar, sem getur orðið á þessu þingi. Við álítum því, að hún þurfi ekki að koma til umræðu og í samráði við meðnefndarmenn mína tek eg hana aftur.

Forseti: Eg legg til að málið sé rætt í einni umræðu. Sþ. í e. hlj. að ræða málið í einni umr. Ein umræða í efri deild 8. maí (931).

Sigurður Sigurðsson Þegar fjárlagafrv. kom frá Ed., þá var það með 324 þús. kr. tekjuhalla. Nú eru fram komnar margar breyt.till., sem flestar hækka útgjöldin, frá því sem er, og nemur sú hækkun samtals 190 þús. kr. Af þeim er lengst fara í þá átt, er br.till. frá háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), um 50 þús. kr. árlegan styrk til háskólabyggingar. Eg verð nú að segja, að mér að minsta kosti finst það vera einkennileg aðferð, nú á síðustu stundu, að vera að koma með brtill. um miklar hækkanir á fjárl.frv. ofan á það, sem er. Lítur það svo út, sem því fylgdi meira gaman en alvara. En sé það alvara hjá háttv.þm., þá freistast maður til að halda, að þeir hinir sömu séu ekki með réttu ráði. Breyttill. þær, er eg hefi leyft mér að koma með eru ekki margar né margbrotnar, og miða að því að græða og klæða landið. Brtill. mín á þgskj. 892, fer fram á það, að veitt sé fé til sandgræðslu Meðallands í Skaftafellssýslu, að upphæð 3500 kr. Sveit þessi er lítil og fátæk og liggur undir ágangi af sandfoki, sem hefir eyðilagt þar margar jarðir. Nú fyrir skömmu fengu bændur þar skógfræðing Koefoed-Hansen til að skoða, hvort ekki væri hægt að bæta úr þessu og hefta sandáganginn; álítur hann, að hægt sé að stemma stigu fyrir sandfokinu með því, að veita vatni á sandinn, og að þeir muni þá smátt og smátt gróa upp. Kostnaðurinn við þessa vatnsveitu álítur hann, að muni nema 3500 krónum. Til upplýsingar skal eg geta þess, að allar jarðir í Meðallandi eru eign landssjóðs og áætluð verðhæð þeirra 8-10 þús kr. Hér er því um fjárstyrk að ræða, sem nemur ? hluta af verði jarðanna. Ef ekkert verður gert bráðlega til að stemma stigu fyrir sandfoki þessu, verður eigi annað séð, en að mestur hluti Meðallandsins fari í sand eftir nokkur ár, og er því sveitin í voða. Menn sjá nú af þessu, sem fram hefir verið tekið, að hér er um nauðsynjamál að ræða, og að beðið er um styrk til að vernda eign landssjóðs. Eg skal geta þess, að eg flyt brtill. þessa sumpart eftir beiðni þm. V.-Sk. (G. Ó.) í Ed. og svo sumpart vegna þess, að eg hefi áður verið riðinn við þetta sandgræðslumál, og mér er það þess vegna persónulega kunnugt. Þá er brtill. á þgskj. 908, þar sem farið er fram á að kaupa skógarsvæði í Öndverðarnesi í Grímsnesi. Svæði þetta er um 50-100 dagsláttur að stærð, og liggur undir skemdum af mannavöldum. Eru þar enn miklar skógarleifar. Auk þess er svæði þetta sérstaklega fagurt - fögur fjallasýn, Sogið á aðra hönd og Álftavatn á hina, og landið umhverfis mjög tilbreytilegt - og eykur það verðmæti þessa lands. Það er því enginn efi á því, að landssjóður gæti á margan hátt gert sér skóglendi þetta arðberandi, og vona eg að háttv. deild sjái sér fært að samþykkja tillöguna. Þá er breyt.till. á þgskj. 907, en um hana skal eg ekki fjölyrða, einkum þar sem háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) hefir komið með samskonar tillögu og gert grein fyrir henni. Þá er loks breyt.till. á þgskj. 869, þar sem eg og háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) förum þess á leit, að Sigmundi Sveinssyni bónda á Brúsastöðum verði veittar 8000 kr. að láni, til að kaupa Valhöll og Miklaskála á Þingvöllum og til þess að endurbæta þær byggingar og gera þær eigulegri og gistilegri. Samflutningsm. minn fór mörgum orðum um mál þetta við 2. umr. og upplýsti það, og er því engin ástæða til, að endurtaka það hér, sem þá var sagt. En eg vil aðeins geta þess, að nú er lánbeiðnin færð úr 10 þús. kr. niður í 8 þús. kr. og vextir hækkaðir upp í 4½%. Vona eg því, að deildin sjái sér fært að sinna þessari fjárbeiðni. Áður en eg sest niður, vil eg minnast á brtill. 897 frá 3 þingmönnum, þeim 1. þm. Rvk. (J. Þ.), þm. Dal. (B. J.) og þm.N.-Þing. (B. Sv ). Tillagan er lítil fyrirferðar og fer fram á það, að svifta smjörbúin landssjóðsstyrknum. Meiningin hefir víst verið sú, að hafa hana svo litla, til þess, ef auðið væri, að villa mönnum sjónir. Þar að auki er hún svo naglaleg, eins og við var að búast, þar sem 1. þm. Rvk. (J. Þ.) á í hlut. En eg heyri nú í þessu, að nafn 1. þm.N.-Þing. (B. Sv.) hafi slæðst með af misgáningi og þykir mér vænt um það. Eins og menn muna, þá var mál þetta mikið rætt við 3 umr. og skildist mér þá að deildin sætta sig við, að styrkurinn til smjörbúanna færi lækkandi um 2000 kr. á ári og að þegar búin væru orðin 10 ára gömul, þá nytu þau einkis styrks úr því. Þetta var samþykt og verð eg fyrir mitt leyti að segja, að með þessu var gengið nógu langt, og meir en það. Kemur það því meir kynlega fyrir sjónir, að nú skuli þessi afturganga vera vakin upp á ný öllum til leiðinda og þeim til ergelsis og skapraunar, er unnu vexti og viðgangi smjörbúanna. Eg vildi leiða athygli manna að skrípistillögu þessari og vona um leið fastlega, að deildin meti hana að verðleikum og felli hana. Að endingu vil eg fara örfáum orðum um þær breyt till., sem hafa komið fram um það að fella burtu ýmsa liði í 22. gr. Lengst fer í því efni till. h. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.). Hann vill fella alla greinina burtu. Um þá till. þarf eg ekki að fara mörgum orðum, því að lítil líkindi eru til þess, að hún verði samþykt. En það er hættara við, að till.háttv. 2. þm. Rvk. (M. B.) fái betri byr; en þó vænti eg, að hann, við nánari íhugun komist að þeirri niðurstöðu að taka suma liðina aftur. Eg sé að komið hefir till. við 22. gr. um að fella 8. lið burtu. Nafn háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) stendur á tillögunni, en það er vegna misskilnings, að því er mér er sagt, enda er hann of góður drengur til þess, að hann færi að flytja slíka till. Aftur á móti mun till. vera fóstur h. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) honum var til þess trúandi. Þessi till. hefir það fram yfir allar hinar, að hún er svo rustaleg. H. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) læðist, eg vil ekki segja eins og rotta, til þess að fá feldan burtu aðeins einn einasta lið, sem varðar landbúnaðinn. Eg veit ekki hvort það er af því, að hann veit að mér er annast um þennan lið, eða hann amast við öllum verklegum framförum. Það hefði líklega orðið annað hljóð í strokknum, ef eitthvað hefði átt að fara að hreyfa við söfnum og draga úr styrknum til þeirra. Annars er það hálf hlægilegt að vilja fella burtu till., sem miða að eflingu nytsamra og arðsamra fyrirtækja, en koma með jafn fáránlega breyt.till og þá, sem sami háttv.þm. hefir flutt, þar sem hann vill skylda alla barnaskóla á landinu til þess að kaupa stóra bók, sem tillögumaður sjálfur hefir verið með að búa til en fáir vilja eiga og enn færri lesa.

Þorleifur Jónsson Eg á hér breyt.till. á þgskj. 868 um það, að veitt sé til þjóðvega í Austur-Skaftafellssýslu 2500 kr. hvort árið. Þetta fé var veitt við 2. umr. hér í deildinni og hefir haldist alla leið til Ed., en hún hefir strykað það út. Um fjárveitingar til þessa héraðs má segja, að þar var ekki af miklu að taka, en nú hefir þó verið tekið mest af því sem til var, því að ekki var ætlað annað til samgöngubóta þar en þetta. Eg hafði áður bent á það, að þetta fé var aðallega ætlað til akvegar, sem verið er að gera þessi árin, en er stutt kominn, svo að hann verður ekki að notum, eins og er, því að þar sem hann endar taka við torfærur, svo að allan farangur verður að leggja upp á hesta, og er þetta óþægilegt, og þörf á að ráða bót á því. Og ekki ímynda eg mér, að þetta baki fjárhag landsins tjón svo að neitt muni um það, hvað tekjuhallann snertir. Eg er nærri hissa á því, að háttv.Ed. skuli vilja synja um þessa litlu fjárveitingu, þar sem flest önnur héröð fá meira eða minna til samgöngubóta, skóla, brúa o. fl., sem þetta hérað fer á mis við, en eg ímynda mér, að það komi af því, að henni hafi ekki verið það nógu kunnugt, hve mikil þörf er á þessu. Skal eg svo ekki tefja deildina lengur, en vona að hún samþykki þessa litlu upphæð, eins og áður.

Flutningsm. (Benedikt Sveinsson) Háttv. þm. getur ekki komið þessi till. á óvart. Það var rætt talsvert um símskeyti til íslenzku skrifstofunnar í Khöfn og konungs viðvíkjandi ráðherraskiftunum á prívatfundi meðal þingmanna hér á dögunum, og þarf því ekki miklar umræður, þar sem málið liggur ljóst fyrir. Það hefir orkað tvímælis, hvort öll þau skeyti hafi verið sannleikanum samkvæm, og grunur á, að sumir hafi ekki með skeytasendingum sínum fært alt til sanns vegar, heldur hallað réttu máli. Að vísu er þetta ekki annað en grunsemd, en þar sem mjög er áríðandi að fá að vita sannleikann í þessu máli, sem mjög er mikilvægt og afdrifaríkt fyrir þjóðina, þá höfum vér komið fram með þessa þingsályktunartillögu. Eg vænti þess, að þeir, sem hafa hreinar hendur, séu fúsir á að samþykkja hana. Nefndinni ætti að verða þetta lítið starf og hægt að ljúka fyrir þinglok, enda þótt nokkuð sé liðið á þingtímann, og ef allir hafa hreint mjöl í pokanum, þá hlýtur rannsókn hennar að taka fyrir alla tortryggni og grunsemdir. Hvað breyt.tillögurnar snertir, þá vil eg mæla með till. á þgskj. 866, að ekki séu eingöngu rannsökuð þau símskeyti, sem hafa verið send íslenzku skrifstofunni, heldur og símskeyti, þau, er send hafa verið konungi eða handritara hans. Að því er snertir breyt.till á þgskj. 924, þá virðist hún ekki vera nauðsynleg. Hún fer fram á það, að fráfarandi ráðherra sýni einnig þau skeyti, er hann hefir sent, en þar sem hann er þingmaður, hlýtur þingsályktunartillagan að ná líka til hans, enda var það og bein tilætlun vor flutningsmanna. En úr því að brt. þessi er fram komin á annað borð, þá vil eg mæla með því, að hún verði samþykt, því að ef hún væri feld, gæti það valdið misskilningi og þótt sönnun þess, að ekki væri tilætlunin að rannsaka skeyti fyrverandi ráðherra. Að lokum skal eg geta þess, að svo ramt hefir kveðið að um skeytasendingarnar héðan, að orð hefir verið á því gert í dönskum blöðum, að borist hafi þangað einhver dularfull skeyti héðan út af ráðherraskiftunum, lítt vinsamleg sumum þingmönnum, og væri ekki vanþörf á að athuga það. Eg held, að allir ættu að geta verið ásáttir um það, að bezt muni vera, að allur sannleikur í þessu máli komi í ljós, - að minsta kosti þeir, sem um öll svik eru skírir, og getur þá atkvæðagreiðslan orðið nokkur raun á því.

Hannes Hafstein Það er kunnugt, að í öllum löndum er það siður þeirra, sem standa fyrir ríkisstjórn, að kveðja á fund sinn menn úr þingflokkunum til þess að leita upplýsinga hjá þeim um ástandið, þegar stjórnarskifti verða. Það hefir engum dottið í hug að efast um, að þetta sé sjálfsagður réttur konungs. Hér á Íslandi hagar sérstaklega til. Konungur verður, vegna hinnar miklu fjarlægðar, sem er á milli, að nota annan veg til þess að afla sér upplýsinga. Í staðinn fyrir að kveðja þessa menn á sinn fund, notar konungur þá leið að kveðja þá þess að gefa sér í símskeytum þær upplýsingar, er hann óskar um ástandið. Við það sparast bæði beinn kostnaður og óbeinlínis verður líka mikill hagur að því, vegna þess að þingið tefst þá ekki í störfum sínum fyrir utankvaðningar. Eins og engum manni hefir dottið í hug, að þeir menn, sem kvaddir eru á konungsfundi í öðrum löndum, séu skyldir að gefa skýrslu til þingsins, hvað þá hverjum þingmanni sem hafa vill, um viðtal sitt og konungs, eins er það öldungis víst og vafalaust, að það er ekki hægt að krefjast af þeim mönnum, sem hafa sent konungi símskeyti um ástandið samkvæmt ósk hans, upplýsinga um það, sem hefir farið á milli þeirra og konungs. Það er nóg, að hlutaðeigendur sýni, ef orð þeirra eru vefengd, að þeir hafi verið kvaddir upplýsinga af konungs hálfu. Hitt liggur fyrir utan umráð og úrskurð þingsins. Eg var einn af þeim þingmönnum, sem varð fyrir því, að vera kvaddur álits, eins og mönnum er kunnugt, og kom mér eigi til hugar að skorast undan að verða við þeim tilmælum. Eg hefi alls fengið 3 skeyti frá stjórnarskrifstofunni í Kaupmannahöfn um þetta efni, og get sýnt, að þau eru til mín og frá hverjum þau eru, en eg hvorki vil né má sýna hvað í þeim stendur, nema með samþykki þeirra, er skeytin hafa sent. Skeyti þau, sem eg hefi sent, má eg aftur á móti sýna, ef eg vil, en eg er ekki skyldugur til þess. Eftir lögunum er heldur ekki hægt að heimta þau af símastöðinni, nema með dómi. Í þeim 6 skeytum, sem eg hefi sent, er ekkert, sem eg þarf að leyna, en mér dettur ekki í hug að sýna þau hverjum forvitnum þingmanni, sem hafa vill; eg læt engan fyrirskipa mér neitt í því efni, hvað sem forseti sameinaðs þings, þm.N.-Ísf. segir. Eg hefi sýnt skeytin flestum samflokksmönnum mínum, las þau síðast öll upp á dagskrárfundi í dag, og eins hefi eg sýnt þau mínum forseta, háttv. forseta Nd. Allir þessir menn vita hvað í þeim stendur, og að það er ekkert annað, en auðvelt er að standa við, hvar sem er. Annars get eg gefið þá yfirlýsingu, að ef háttv.þm. Barð. (B. J.) og háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) sýna deildarforsetunum báðum sín skeyti, þá skal eg líka sýna forseta efri deildar mín skeyti. Eg skuldbind mig aftur á móti alls ekki til að sýna neinni »rannsóknar«-nefnd, þótt skipuð væri, eitt einasta af þessum skeytum, því eg veit ekki nema í þá nefnd yrði settir menn, sem eg alls ekki finn ástæðu til að sýna slíka kurteisi. Að öðru leyti hefi eg ekki meira að taka fram að svo stöddu. Eg álít alla þessa málsýfingu af hálfu tillögumanna harla óheppilega, og gæti slík tortryggni eða forvitni leitt til þess, að konungur sæi sér ekki fært eftirleiðis að leita upplýsinga á þennan hátt. Það getur staðið svo á, að hann kæri sig ekkert um að eiga það undir högg að sækja hjá meira eða minna óprúttnum þinggörpum og ráðherraspekúlöntum, hvort honum væri óhætt að spyrjast fyrir í trúnaði um málefnin, með því að nota símskeyti til þess. Það gæti leitt til þess, að konungur kysi heldur að nota dýrari veginn og kalla menn á sinn fund. Eg vona, að menn skilji það nú, að það er eingöngu »principsins« vegna að eg vil ekki sýna hverjum forvitnum þingmanni skeytin, en ekki af því, að eg hafi neitt að dylja. Eg hefi vitanlega ekki símað neitt annað en það, sem eg hefi vitað sannast og réttast.

Skúli Thoroddsen Það eru nokkur orð út af ræðu háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.). Hann sagði, eins og rétt var, að það væri algengt, að konungur kallaði þingmenn á fund sinn, við stjórnarskifti, til þess að leita hjá þeim upplýsinga um ástandið. Þetta er mikið rétt, en þar sem háttv.þm. sagði, að þingið gæti als ekki krafist sagna, að því er það snerti, er konungi og þm. færi í milli, þá álít eg þau orð hans bæði röng og blekkjandi. Það er vitanlegt, að það er réttur hvers þings, í hvaða máli sem er, einkum jafn mikilsverðu og þessu að heimta allan sannleikann leiddan í ljós. Þess vegna hafa bæði aðrar þjóðir í grundvallarlögum sínum og við í okkar stjórnarskrá ákvæði, sem heimila þinginu að heimta bæði munnlegar og skriflegar skýrslur af mönnum og öll gögn, er að málinu lúta til þess að komast að því rétta. Þetta veit háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) ósköp vel og ummæli hans eru því ekkert annað en blekkingartilraun til þess að fóðra það, hve nauðugt honum er að skeyti hans til konungs komi fram í dagsbirtuna. Eins og háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) gat um, var nýlega haldinn privatfundur meðal þingmanna, vegna þess að forseta höfðu borist kröfur frá einstaka mönnum viðvíkjandi símskeytasendingum til konungs, sem ættu að borgast af landsfé. Forseta þótti sem von var nokkuð viðurhlutamikið að skrifa undir ávísanirnar, án þess þingmönnum gæfist kostur á að sjá, hvað símað væri. Þegar því var hreyft á þessum privatfundi, að þeim, sem kröfu gerðu til þess, að skeytin yrðu borguð af landsfé, bæri að sýna þingmönnum innihaldið, þá brást háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) reiður við og hljóp burt af fundi í fússi. Það er ekki til neins fyrir háttv.þm. að þræta fyrir þetta. Vitnin eru milli 30 og 40. H. þm. fór mörgum orðum um það, að hann hefði ekkert það símað, sem allir mættu ekki sjá, en í sömu andránni sýnir hann hinn mesta hita og leggur hið mesta kapp á, að skeytin verði ekki birt. Þetta virðist nokkuð undarlegt, en annars skal eg ekki dæma um, hvað háttv.þm. hefir símað. Þar sem háttv. þm gat þess, ,að símastjóri væri ekki skyldur að afhenda væntanlegri rannsóknarnefnd skeyti þau, er send hefðu verið, þá er það ekki rétt. Að vísu hefir símastjóri þagnarskyldu, en hana er skylt að rjúfa þegar nefnd er skipuð eftir 22. grein stjórnarskrárinnar, eins og t. d. bankar eru skyldir að þegja yfir inneign manna en verða að skýra frá því, þegar slík nefnd er skipuð. Sama hlýtur að gilda um símastjórann, en það er svo sem auðséð, hvert stefnt er. H. 1. þm. Eyf. (H. H.) er góðkunningi símastjórans og ætlar líklega að benda honum á að láta ekkert í ljósi, fyr en dómur er fallinn fyrir því. Það er ósköp hægur vegur til þess að dylja það, sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) vill ekki, þrátt fyrir öll sín digurmæli, að komi fram í dagsbirtuna. Eg hélt annars, ef hann hefði svona góða samvizku, að honum ætti að vera það kært, þá yrði öllum dylgjum lokið og þó einhverjar misfellur væru á, þá yrði blöðum hans líklega ekki skotaskuld úr því að leiða alþýðu manna í allan sannleika. Eg get ekki séð annað en fyllsta ástæða sé til þess að skipa þessa nefnd. Hvernig störf hennar fara, er ekki gott að segja. Takist háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) að fá símastjóra til þess að trássast, er hætt við að lítið verði úr störfunum. Eg skal svo ekki eyða frekari orðum í þetta, en tek undir það með háttv.þm. N. Þing. (B. Sv.) að eg lagði sama skilning í till. og hann, að hún næði líka til fráfarandi ráðherra. Annars mun eg greiða breyt.till. atkv. til þess að forðast allan misskilning, þó að hún í sjálfu sér sé óþörf.

Björn Jónsson Símskeytin út af ráðherraskiftunum komu í staðinn fyrir einslegt samtal við konung, og þykir ekki hlýða að gera það heyrinkunnugt, en sama á að gilda um símskeytin. Eg er því virðulegum 1. þm. Eyf. (H. H.) samdóma um þetta mál.

Hannes Hafstein Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) brá mér um, að eg hefði talað af kappi og hita. Eg kannast alls ekki við það, og skýt eg því undir h. deild, hvort svo hafi verið. Enda þótt eg hafi talað nokkru hærra eða heyranlegar en háttv.þm., sem er mjög rámur um þessar mundir, þá mun það þó flestra mál, að hitinn hafi verið hans meginn. Eg sagði ekkert stygðaryrði til hans, en út úr hans orðum skein blábert hatur og hann greip til þess úrræðis að bera fram ósannindi um mig, er hann vildi bera mér á brýn, það, sem hann sjálfur er sekur í. Framkoma þessa virðulega þm. sjálfs við ráðherraskiftin var í mörgu tilliti alveg óhæfileg. Hann fékk skeyti og var beðinn upplýsinga sem forseti sameinaðs þings. Hann tók það óðara svo, að verið væri að gefa sér undir fótinn sem ráðherraefni, og hagaði sér eftir því. Í stað þess að gera öllum þm. jafnt undir höfði, að sjá skeytið og vera með að svara því, tekur hann það sem hvalreka fyrir sjálfan sig og sinn flokk, lætur að eins sína menn vita um þetta, og sendir svo konungi tólf álna langt og tírætt skeyti, sem kostaði landssjóðinn yfir 280 krónur, til þess að leiða hann í allan sannleika um það, að þingið og þjóðin sannlega vildi engan nema hann, hr. Skúla Thoroddsen, til þess að taka við stjórninni og vera brjóst fyrir Íslandi í hvívetna. Hann hefir lengi treyst sér vel til þess að »representera« hina íslenzku þjóð, utan lands og innan, eins og kom fram seinast þessa dagana, þegar hann útvegaði sér fé af landssjóði til Frakklandsfararinnar sælu, þvert ofan í þingsköpin! Hvað er eitt lítið lagabrot í samanburði við þann sóma að hafa hann fyrir fulltrúa sinn og frumherja? Hvað gerir það til, þótt landinu þurfi að blæða dálítið, þegar hann á í hlut? Eg hefi heyrt að hann hafi sagt sínum flokksmönnum eitthvað úr þessu hinu mikla skeyti. Fyrir öllum öðrum var það hulinn leyndardómur, og er það enn. Hann, sem þannig fór að, hann er að slá í borðið og bregða mér um, að eg leggi ekki spilin upp, en hann sjálfur, sem ranglega notaði stöðu sína sem forseti sameinaðs þings í þarfir sjálfs síns og síns flokks, hann þykist ekki þurfa þess, hann leynir þingið því, sem hann hefir látið uppi sem svar til konungs upp á skeyti, er honum var sent eingöngu í því trausti, að hann svaraði jafnt fyrir báðar deildir og alla flokka þingsins. Hann sagði, að það væru blekkingar úr mér að segja, að þingið ætti ekki heimting á að fá eftirrit af privatsímskeytum. Þetta hlýtur hann að segja mót betri vitund. Hann hlýtur að vita, að eftir 49. gr. stjórnarskrárinnar má ekki rannsaka bréf né önnur skjöl nema eftir dómsúrskurði, og í 15. gr. ritsímalaganna er mjög ákveðið bann gegn því, að embættismenn ritsímans láti nokkuð uppi um skeyti þau, er send hafa verið. Þagnarskyldan nær - jafnvel gagnvart nefndum, er þingið setur - eins til skeyta embættismanna, sem borgað er fyrir af opinberu fé, og er þess nýtt dæmi á þessu þingi, sem nú stendur yfir. Rannsóknarnefnd Ed., sem skipuð er til að rannsaka ýmsar gerðir fráfarandi stjórnar, vildi fá nokkur símskeyti hjá símastjóranum, er ráðgj. fráfarni (B. J.) hafði sent, en ritsímastjórinn neitaði að láta þau af hendi. Sneri hann sér jafn framt til stjórnarráðsins með fyrirspurn um þetta efni og úrskurðaði stjórnarráðið að skeytin skyldu ekki látin af hendi nema eftir dómi. Þetta er og algeng regla annarsstaðar í heiminum, og verður væntanlega framfylgt hér einnig í þessu tilfelli, eins og því, sem eg hefi nefnt. Það er því tilgangslaust að skipa nefnd til þess að fá skeytin hjá símastjórninni. En eins og eg hefi margtekið fram hefir mér ekki dottið í hug að fara leynt með efnið í mínum skeytum gagnvart þeim mönnum, sem eg á annað borð hefi saman við að sælda. Nálega helmingur þingsins, þar á meðal forseti Nd., veit hvað eg hefi símað og auk þess ýmsir utanþingsmenn. Ef eitthvað væri þar í, sem væri rangt eða hættulegt fyrir landið eða þingræðið, þá mundu einhverjir af þessum heiðursmönnum segja til þess. Eg finn svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um þetta, og það enda þótt háttv.N.-Ísf. (Sk. Th.) finni ástæðu til þess að úthella sér eitthvað yfir mig.

Skúli Thoroddsen Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) gat um símskeytið, sem eg sendi konungi, og hvað það hefði kostað. Eg skal geta þess, að ástæðan fyrir því, að símskeytið var svo langt var sú, að konungi var ókunnugt um, hvernig sakir stóðu í þinginu. Varð eg því að gera glögga grein fyrir öllu. Meðal annars var í skeytinu skýrt með nöfnum frá atkvæðagreiðslunni í vantraustsyfirlýsingunni til fyrv. ráðh. (B. J.) Það er algerlega rangt af háttv.þm., að halda því fram, að eg hafi verið að trana mér fram; því fer svo fjarri að það hafi verið gert með einu orði. Það er alls engu að leyna í símskeytum þeim, er minn flokkur sendi. En okkur þykir kynlegt, að háttv.þm. skuli ekki hafa lagt fram símskeyti sitt. En orsökin fyrir því mun vera sú, að vopnum blekkinganna og lyganna mun hafa verið beitt, til þess að gera ráðherraskiftin eins og þau urðu. Það væri hægt að leiða rök að því. Það hlýtur að vera ástæðan fyrir því, að hann vill ekki sýna það. Því má þjóðin ekki sjá þessi símskeyti, sem mótstöðumenn mínir hafa sent? Mér finst, að þeim ætti sjálfum að vera umhugað um, að þau kæmu fram í dagsbirtuna. Háttv. þm. var að bregða mér um persónulega heift. Þetta er alveg rangt hjá honum, enda á alls engum rökum bygt. Blað mitt, »Þjóðviljinn«, ber það með sér, að eg hefi ætíð skýrt stutt og rétt frá málavöxtum hvers máls og að blekkingum þeim, er aðrir beita, er andmælt. Fjöldi manna grípa til blekkinga og lyga til þess að koma sínu máli fram. En þeir sem gera slíkt, verða óðir og uppvægir, ef það kemst upp. Þetta hafa andstæðingar mínir gert. Það er alveg ástæðulaust að bregða mér um heift. Það mætti miklu fremur bregða háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) um slíkt. Þetta kom svo ljóslega fram hjá honum í gær, þá er rætt var um ferðakostnað handa forseta sameinaðs þings, sem boðinn er til Frakklands. En af því að það er eg, sem á að fara þessa för, sem eg ef til vill hefði gaman af og gæti hrest mig, þá stendur allur heimastjórnarflokkurinn upp og greiðir atkvæði móti fjárveitingunni. Ef þetta er ekki gott dæmi þess, hvernig sú pólitíska barátta er hér á landi, þá veit eg ekki, hvað söguritararnir geta hagnýtt sér. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) var að skírskota til þessara heiðursmanna í sínum flokk. Sagði hann að þeir þektu innihald símskeyta hans. En hér við er það að athuga, að þessum mönnum voru ráðherraskiftin mjög mikið áhuga- og kappsmál. Það var um það að tefla, hvort völdin lentu hjá þeim manninum, sem hefir verið eins og viðbót við konungkjörna heimastjórnarliðið, eða ekki. Þetta skifti svo miklu, að allir þessir heiðursmenn gætu vel brugðið frá sannleikanum. Eg álít rétt, að skjölin séu lögð á borðið. Það hefir að vísu ekki þýðingu fyrir liðna tímann, því að það sem er skeð verður ekki aftur tekið. En það gæti haft þýðingu fyrir framtíðina. Það er áríðandi að vita, hvort konungur hefir verið blektur. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagðist mundi sýna forsetum efri og neðri deildar sín símskeyti, þá er háttv.þm. Barð. (B. J.) og eg hefðum sýnt okkar skeyti. En ef svo er, verð eg að taka mér það vald að krefjast þess, að hann sýni forseta sameinaðs þings þau einnig.

Jón Ólafsson Herra forseti! Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) fór býsna langt út fyrir málið, því að hann fór að tala um förina til Frakklands. En eg vil leyfa mér að benda honum á, að það er alls ekki minni hlutinn, sem ræður hér, heldur er það meiri hlutinn. Tillagan um fjárveitinguna handa honum var feld af hans eigin flokksmönnum. Minni hlutinn gat ekki gert það. Háttv. þm. fór óþvegnum orðum um símskeyti háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) þar sem hann sagði, að þau hefðu verið vopn blekkinga og lyga. Eg hefi séð þessi símskeyti og get því vottað, að ummæli háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.), sem lýsti þessi ummæli háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) ærulausa lýgi eru á rökum bygð. Eg hygg, að háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) þori ekki að endurtaka þessi ummæli utanþings af ótta við dómstólana. Það mun sannast hið fornkveðna: „Skal til skammar talað, Skúli rann 'inn fúli; skullu við harðar hellur hælar á rögum þræli.“

Skúli Thoroddsen Mig furðar á því, að háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) skuli ekki hafa valið sér betra vitni, til þess að standa hér upp, en háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.). Það er óneitanlega harla kynlegt að sjá hann standa hér upp í deildinni sem sannleiksvitni, svo alkunnur sem hann er af blaðagreinum sínum í Reykjavíkinni og öðru. Að hann standi hér upp og segi: Eg get borið sannleikanum vitni, bendir meðal annars á fífldirfsku þá, sem getur gripið suma menn, jafnvel á gamals aldri. Öðruvísi virðist mér ekki ástæða til að svara digurmælum háttv.þm.

Hannes Hafstein Ummæli þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) um að eg og heimastjórnarflokkurinn hafi beitt óheiðarlegri aðferð við ráðherraskiftin, hefi eg þegar, um leið og hann kom fram með þau, brennimerkt með þeim verðskulduðu orðum, að ummælin væru ærulaus lýgi. Eg endurtek þetta aftur. Það er ærulaus lýgi hjá þingmanni Norður-Ísfirðinga. Hann verður að sætta sig við, að stinga hjá sér þessum orðum. Einasta afsökun hans er það, að hann er svo afskaplega reiður og aumur út af því, að honum skyldi enn þá einu sinni mishepnast að troða sér upp í ráðherrasætið, að hann getur ekki stjórnað sér. Hann er altaf að leita að ástæðu fyrir þessari miklu slysni sinni, eins og þeim hættir til, er hrakför fara. Stundum kemst hann að þeirri niðurstöðu, að þetta sé honum sjálfum að kenna að einhverju leyti, og þá er hann daufur í dálkinn og niðurlútur, eins og menn oft hafa séð hann þarna í horninu á þingsalnum. En stundum rífur hann sig upp í að kenna öðrum um þetta ólán sitt, og þá er hann strax hressari, en ákaflega reiður. Þetta er síðasti fjörkippurinn í honum sem tilvonandi ráðherra. Það brennur sí og æ í honum, að hann sé maðurinn, sem hefði átt að setjast í ráðherrasessinn, og við höfum heyrt það af hans eigin munni hér í þingsalnum, að það hefði verið ólán, ekki einungis fyrir þetta land, heldur einnig fyrir Norðurlönd öll og fleiri lönd, að hann skyldi ekki komast að með þær miklu fyrirætlanir, sem hann læst búa yfir, og alla sína miklu hæfileika. Aðfarir hans gagnvart núverandi ráðherra, og tilraunirnar til að troða hann undir og sjálfum sér fram, eru öllum þingmönnum í fersku minni, og verði einhverntíma rituð saga þessa þings, þá mun framkoma hans verða metin að verðleikum. Það er ekki nýtt hjá honum, að vilja skella skuldinni á mig fyrir ófarir sínar. Hann hefir lengi sýnt mér þann sóma, og um margra ára bil hefi eg orðið þessa var, að þegar eitthvað hefir gengið honum á móti, eða hann rekur sig á einhverja fyrirstöðu, þá segir hann: »Nú hefir Hannes Hafstein spilt fyrir mér«. Þetta hefir komið fram jafnvel þar sem sízt skyldi vænta þess, og stundum mjög kátbroslega; en eg hefi aldrei gert manninum neitt. Þetta er eins og einhver sérstakur sjúkdómur hjá honum, sem hann ræður ekki við. Mikið mun það þó hin síðari árin hafa ágerst við öfundina yfir því, að eg var skipaður í það embætti, sem hann svo mjög girntist. Eg get ekki annað en brosað að honum, og virt honum til vorkunnar þessa einkennilegu »monomani« gagnvart mér. En skeytin mín finn eg enga ástæðu til að sýna honum, þótt deildarforsetarnir sjái þau. Hann hefir ekkert að sýsla með það, að ávísa kostnaðinum við skeytasendingar. Hann á sjálfur undir deildaforsetunum, hvort þeir vilja ávísa af landssjóði kostnaðinum við langa skeytið hans, og önnur meðmælaskeyti hans með sjálfum sér sem ráðherraefni. Eg er viss um, að deildaforsetarnir láta sömu lög ganga yfir mig, eins og aðra, að því er snertir skeytakostnað minn, og með það er eg ánægður. Kostnaðurinn er heldur ekki svo mikill, að hann geri mér frá eða til.

Forseti: Eg verð að láta þess getið, að ummæli þau, sem fallið hafa hér í ræðum manna á báðar hliðar, hafa verið alt of svæsin og lítt þingleg, þótt eg hafi ekki fundið ástæðu til að hefta mál manna eftir atvikum.

Jón Magnússon Eg get verið stuttorður, því að háttv.l.þm. S.-Múl. (J.J.) hefir tekið alt það fram, sem eg vildi sagt hafa. Eg vil aðeins beina þeirri spurning til hins háttv. framsm. (S. S.), hvort hann hefir athugað, að þessi till. fer í bág við alla stefnu þingsins í eftirlaunamálum. Þegar prestaeftirlaunalögin voru samin, þá var landssjóði gert að skyldu, að leggja fé fram að sínu leyti. Lögin um almennan ellistyrk byggjast á hinu sama ákvæði, en hér er farið fram á, að skylda embættismenn til að leggja í sjóð, án þess neitt tillag úr landssjóði komi á móti. Nýlega hafa eftirlaun embættismanna verið lækkuð svo, að það er alveg meiningarlaust, að vera að bera þau saman við hin gömlu eftirlaun. Samkv. hinum gömlu eftirlaunalögum fengu fáeinir menn mjög há eftirlaun, svo tugum þúsunda skifti, en nú gegnir alt öðru máli. Eg sé ekki betur, en að tillagan fari beint fram á að afnema eftirlaun, en vitanlega þarf stjórnin ekki að sinna því, fremur en henni sýnist og til hvers ættu menn þá að vera að samþykkja slíka tillögu? Það er yfir höfuð ósiður, að vera altaf að samþykkja þingsál.till., og það jafnvel án þess, að deildin ætlist til, að tekið verði tillit til þeirra. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál, en vil eindregið mæla á móti því, að till. verði samþykt.

Jón Þorkelsson Þessi tillaga er svo til komin, að háttv. samflutnm. minn og eg höfum tekið aftur fyrri till. okkar hér að lútandi, af því að sumt af efni hennar er nú komið inn í aðra till., en þessi viðaukatill. á þgskj. 857 viljum við að bætist hér aftan við, og eftir því sem mér hefir skilist á nefndinni, mun hún vera því samþykk. Efnið er hvergi tekið fram í öðrum tillögum, en er nauðsynlegt.

Framsögum. (Ólafur Briem]: Þessi till. á þgskj. 641 er frá tolllaganefndinni. Það sem fyrst og fremst vakti fyrir nefndinni var að safnað væri saman í eina heild núgildandi lögum um útflutningsgjald af fiski og lýsi og öðrum sjávarafurðum, sem nú eru öll á víð og dreif. Nú eru alls til ekki færri en 6 lög um útflutningsgjöld, og þau sjöundu hafa verið til meðferðar á þessu þingi. Þetta var þó ekki aðalatriðið, heldur hitt, að jafnvel þótt aðallögin, sem gilda um þetta efni, frá 4. nóv. 1881 kveði svo á, að útflutningsgjald skuli greiða af öllum fiski og lýsi, sem flytst út á skipum, sem afgreiðast frá einhverri höfn hér á landi eða frá eða í skipum, sem hafa um hönd síldarveiði á fjörðunum og við strendurnar, eða leggjast við akkeri innan þeirra takmarka á sjó, þar sem landhelgi er, til þess að fiska á bátum, þá hefir þó þetta ákvæði verið skilið svo, að skip, sem að eins koma inn á höfn með fisk eða aðra vöru, sem útflutningsgjald hvílir á, séu þó ekki skyldug að gjalda af henni, heldur eingöngu því, er úr landi flytst. Þótt að vísu séu skiftar skoðanir um þetta, þá hefir þó þessi skilningur lengi verið í gildi, og telur nú nefndin sjálfsagt að hreyfa þessu, ef nokkur tök eru á, því að það er mjög mikill tekjumissir fyrir landssjóð, að útlend skip skuli eigi vera skyld að greiða útflutningsgjald, þegar svo stendur á. Hitt aðalatriðið, sem nefndin vill láta taka til athugunar, er um hækkun útflutningsgjalds á hvalafurðum. Nefndin hafði nú fyrst hugsað sér að koma fram með frumvarp um þetta, en hvarf þó frá því, og lét sér nægja að koma fram með tillögu um að skora á stjórnina að athuga þetta. Nú sem stendur er útflutningsgjald af hvallýsi 1 króna af tunnu og virðist nefndinni mega hækka það, en svo eru til fleiri hvalafurðir, sem gjalda mætti af hærra en nú, svo sem hvalskíði, hvalbeinamjöl, hvalkjötsmjöl og hvalguano. Það sem einkum gerir það æskilegt, að auðið væri að hækka þessi gjöld, er það, að þetta er atvinna, sem landsmenn reka eigi sjálfir. Þótt þeir, er hana stunda, gjaldi töluvert til lands- og sveitarþarfa, þá eru þeir þó útlendingar og fara með arðinn af atvinnu sinni utan. Og hér er um atvinnu að ræða, sem ekki miðar til framleiðslu, heldur þvert á móti eyðir framleiðslustofninum. Þegar hvalir eru svo mikið veiddir sem hér, þá fer þeim auðvitað smáfækkandi, þannig að ef oss yxi einhverntíma svo fiskur um hrygg, að vér gætum farið að stunda hvalaveiðar, þá yrði búið að eyða þeim atvinnuvegi fyrir oss. Af þessum ástæðum virðist það ekki svo ísjárvert, þótt hátt gjald sé lagt á þessar afurðir, og það jafnvel þótt það kynni að verða til þess, að þeir menn, sem hlut eiga að máli, hefðu ekki þann hagnað af veiðunum, sem þeir hafa hingað til haft, því að á það er að líta, að það er af miklu að taka. Svo er hér eitt lítið atriði um útflutningsgjald af lifur, sem ekkert hefir verið hingað til. Nú á síðustu árum hefir nokkuð verið gert að því, að flytja hana út óbrædda og er þá ekki nema eðlilegt, að lagt sé á hana tiltölulega við lýsið. Þá hefir nefndin breytt nokkuð orðalagi fyrsta hluta till. sbr. þgskj. 852 og væntir hún þess, að háttv. deild fallist á það og till. alla í heild sinni.

Jón Magnússon Eg vil benda mönnum á aths. við 1. lið, þar sem á að skylda stjórnina til að koma með lög, sem tolla umhleðslu milli skipa inni á höfnum. Eg held að þetta sé tæplega ráðlegt og að öðrum þjóðum mundi þykja þetta nokkuð nærgöngult þeim rétti, sem þær hafa alment til þess að sigla frjálst um höf og hafnir. Þetta er auðvitað nokkuð undir því komið, hvort þessi starfsemi er skoðuð sem partur af fiskiveiðunum sjálfum, eða þá eingöngu sem vöruflutningur. Ef hið síðara verður ofan á, þá efast eg um, hvort hægt er að leggja toll á vöruna samkvæmt gildandi reglum. Hennar er ekki aflað á Íslandi, því að það er gert ráð fyrir að hennar sé aflað utan landhelginnar. Og hitt vitum vér, að aðrar þjóðir reyna að gera skipum, sem inn á hafnir koma, sem allra léttast fyrir. Þess vegna eru hvarvetna, er tæki eru til, gerðar fríhafnir, til þess að menn þurfi ekki að vera hræddir um, að tollmenn komi og hremmi skipin og taki toll af þeim, þó að þau komi á höfn. Þó að franskt fiskiskip komi inn í höfn og láti þar afla sinn yfir í annað frakkneskt skip, þá er valt að telja það skipið, er við aflanum tekur, til útgerðarinnar og eg er ekki viss um, nema hlutaðeigendum þætti svona ákvæði svo leið, að þeir hættu alveg að hafa þessa aðferð og þá missir landið tekjur sínar og sérstaklega skaðast hafnarsjóður á því. Það er ógn lítill munur á því og hinu, ef skip kemur snöggvast inn á höfn og heldur fiskinum í sér og getur þá enginn heimtað gjald af því. Þetta væri sama sem að banna mönnum hafnir, og eg held, að það væri í meira lagi varasamt.

Jón Magnússon Mér skilst svo, sem það sé skoðun háttv. þingm., að landssjóður eigi að eiga hlut í þeim afla, sem fenginn er hér við land, hvort sem er utan eða innan landhelginnar. En eg veit ekki til þess, að nokkurri þjóð hafi nokkurn tíma dottið í hug að tileinka sér nokkuð af því, sem aflað er utan landhelgi og úr því komið er út fyrir hana, er það þýðingarlaust, hvort þess er aflað fjær eða nær, og eins hitt, hvort skipin koma inn í höfn eða eigi.

Framsm. (Ólafur Briem) Það er sama að segja um þessa till. og till. um útflutningsgjald, að hún er líka frá tolllaganefndinni. Tillagan miðar að því, að skora á stjórnina að hlutast til um, að gildandi reglum um tolleftirlit sé stranglega hlýtt. Hún er í tveim liðum, og lýtur fyrri liðurinn að því, að um leið og ítarlegri ákvæði eru sett í sjálfum tolllögunum um toll af vörum, sem flytjast hingað og teljast til skipsforða, þá sé þess gætt, að ekki sé flutt fleira né meira en rétt er og góðu hófi gegnir, undir því nafni, að það eigi að vera til neyzlu á skipinu sjálfu. Ástæðan til þess, að nefndin hefir hreyft þessu, bæði hér og í brtill. við tolllögin, er sú, að komist hefir upp, að nú að undanförnu hafa verið nokkur brögð að því, að brytar á skipum hér við land hafa flutt hingað tollskyldar vörur til landsins, án þess að greiða toll af þeim. Viðaukatill., sem háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) hefir komið fram með, býst eg við að hann skýri sjálfur, og hefir nefndin ekkert við hana að athuga.

Ólafur Briem Þessar sömu efasemdir, sem háttv.þm. Vestm. (J. M.) taldi, vöktu einnig fyrir nefndinni, og voru þess valdandi, að hún hvarf frá því að koma fram með lagafrumv. um þetta efni, heldur vildi skjóta því til landsstjórnarinnar. Það er að minsta kosti ekkert varhugavert við að þetta sé athugað og að þá komi fram tillögur um það, sem tiltækilegt þætti að laga. Og ekki virðist mér það eðlilegt, að landið geti ekki ákveðið gjald af slíkum afurðum, þegar þær koma inn á landhelgissvæðið, heldur sé bundið við það eitt, sem úr landi flytst. Aðalatriðið virðist mér vera það, að veiðin er fengin við landið, og því ósanngjarnt, að ekkert sé greitt af henni til landsþarfa.