Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (SÁ): Útvarpsumr. þeim, sem fara fram hér í kvöld, verður hagað þannig, að hver þingflokkanna hefur eina 50 mínútna umferð. Röð þingflokkanna í umr. er þessi: Fyrst er Framsfl., og tala af hans hálfu hv. 2. þm. Vestf., Hermann Jónasson, hv. 4. þm. Reykn., Jón Skaftason, og hv. 3. þm. Vesturl., Halldór E. Sigurðsson. Annar í röðinni er Alþb., og tala af þess hálfu hv. 6. þm. Sunnl, Karl Guðjónsson, og hv. 4. landsk. þm., Hannibal Valdimarsson. Þriðji í röðinni er Sjálfstfl., og eru ræðumenn af hans hálfu hæstv. forsrh., Ólafur Thors, hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, og hv. 6. landsk. þm., Birgir Kjaran. Fjórði og síðastur í röðinni er Alþfl., og tala af hans hálfu hæstv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, og hv. 5. þm. Vestf., Birgir Finnsson. - Eins og ég hef áður tekið fram, er ein 50 mínútna umferð fyrir hvern þingflokk, og hefst fyrsta umferðin með því, að hv. 2. þm. Vestf., Hermann Jónasson, tekur til máls og talar af hálfu Framsfl.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Megingrundvöllur lýðræðis eru almennar kosningar til þjóðþings, er ræður málefnum, kosningar, þar sem frambjóðendur skýra fyrir þjóðinni skýrt og skilmerkilega, hvernig þeir ætla að starfa og stjórna, ef kjósendur veita þeim vald til þess. Sjaldan í sögu þjóðarinnar mun hafa verið jafnötullega gengið til verks í þessu efni og fyrir síðustu kosningar. Leiðin til bættra lífskjara er að kjósa Sjálfstfl., var kosningakjörorð þessa flokks. Þeir, sem fylgja stöðvunarstefnunni, þeir, sem vilja stöðva verðbólguflóðið án þess að leggja á nýja skatta og álögur, þeir kjósa Alþfl. Þeir einir, sem ekki vilja stöðva, kjósa hina. - Þetta hátíðlega loforð til kjósenda var endurtekið á hverjum degi í blöðum flokkanna, á framboðsfundum, í útvarpsumræðum. Hver foringi Alþfl. eftir annan lét birta af sér stóra mynd ásamt fullyrðingum um það, að mönnum væri óhætt að treysta því, að þeir mundu framkvæma stöðvunarstefnuna eftir kosningar, og til að sanna kjósendum, hvað tryggð þeirra við stöðvunarstefnuna var einlæg, settu þeir brbl. um, að verð landbúnaðarafurða skyldi ekki hækka, eins og bændur áttu þó rétt til að lögum. En nú blasa efndirnar við þjóðinni. Í stað bættra lífskjara meiri skerðing á lífskjörum almennings en dæmi eru til um áratugi. Í stað stöðvunar, sem lofað var, er steypt yfir þjóðina dýrtíðarflóði. Það, sem nú er framkvæmt, er alveg öfugt, alger andstæða þess, sem lofað var fyrir kosningar. Ég spyr ykkur, kjósendur: Ef þetta eru ekki kosningasvik, hvaða verknaður er það þá, sem á að kallast því nafni? Ég spyr enn: Fer ekki að rýrna gildi almennra kosninga, fer ekki lýðræðinu að verða hætt, ef hægt er að fá sig kosinn upp á það að gefa kjósendunum loforð um að framkvæma ákveðna stefnu, en gera alveg það gagnstæða eftir kosningar? Fáum mun dyljast, að ólíklegt er, að núverandi stjórnarflokkar hefðu fengið meiri hluta í síðustu kosningum, ef þeir hefðu fyrir kosningarnar sagt satt um það, hvað þeir ætluðu að gera eftir kosningar. Sá meiri hl. þm., sem nú ræður, er fenginn á röngum forsendum og því tæplega lýðræðislegur. Vinnubrögðin sýna og sanna, að allt var þetta að yfirlögðu ráði. Þjóðinni, sem fyrir kosningar sigldi sléttan sjó verðstöðvunar, var tilkynnt, strax og atkvæðin voru komin í kassana, að hún væri að farast í verðbólguflóði, og 1. des. var notaður til þess að hrópa þetta að þjóðinni úr öllum áttum til þess að skelfa hana. Nú vantaði allt í einu hundruð milljóna í útflutningssjóð. Nú voru erlendar skuldir alveg að drekkja þjóðinni. En áður höfðu allir flokkar talið lofsvert að útvega erlend lán til að byggja upp arðbær fyrirtæki. Og loks þurfti að sögn að auka frelsið og afnema uppbótakerfið. Vitað var og nú sannað, að miklu minna vantaði í útflutningssjóð en þjóðinni var sagt. Einn þekktasti hagfræðingur landsins, dr. Benjamín Eiríksson, gerði skuldasöfnunargrýluna að engu með rökstuddum útreikningum, er sönnuðu, að vegna gjaldeyrissparandi fyrirtækja, sem fyrir erlendu lánin höfðu verið reist, væri þjóðinni nú auðveldara að standa í skilum en áður. Skuldagrýluna gerði ríkisstj. síðan sjálf hlægilega með því að semja um hærra erlent lán en áður hefur verið tekið og það til eyðslu, og uppbóta- og niðurgreiðslukerfið hefur ríkisstj. vissulega ekki afnumið, eins og ég mun síðar sanna. Hvers vegna var allur þessi fyrirgangur og óp að þjóðinni um það, að hún væri að farast? Það var allt gert í þeim tilgangi að skapa hræðsluástand til þess að geta í kjölfar óttans gerbreytt fjárhagskerfi þjóðarinnar, komið á nýrri skiptingu auðs og arðs til hagsbóta fyrir þá ríku og tekjuháu, til kjaraskerðingar fyrir hina. Að ríkisstj. hafi orðið að gera svokallaðar viðreisnarráðstafanir vegna neyðarástands, er tilbúningur. Neyðarástandið var aldrei til. Það er sett á svið til þess að gefa ríkisstj. átyllu til að koma hér á afturhaldspólitík í fjárhags- og atvinnumálum þjóðarinnar. Ég neita því ekki, að nokkurra aðgerða var þörf í efnahagsmálum s.l. haust. En eftir kauplækkunina og niðurfærslu á afurðaverði bænda í ársbyrjun 1959 voru þær aðgerðir ekki stærri en svo, að þær mátti gera án nokkurs sársauka. Það, sem gera þurfti, var að draga úr framkvæmdum, sem helzt máttu bíða, afla nokkurra tekna í útflutningssjóð af óþarfari innflutningi. Ef þetta reyndist síðar ófullnægjandi, mátti komast út úr uppbótakerfinu í áföngum með því að hækka yfirfærslugjaldið. Þegar yfirfærslugjaldið var á lagt 1958, var ætlunin sú, að það væri fyrsti áfanginn til þess að komast út úr uppbótakerfinu, að svo miklu leyti sem það er framkvæmanlegt. Þannig var hægt að halda áfram. Þessi þróun hefði alls ekki þurft að vera tilfinnanleg fyrir þjóðina. Hún var gerólík og raunar andstæða við þá fjárhagsbyltingu, sem núv. ríkisstj. hefur gert með jafnvægi í þjóðarbúskap að yfirvarpi, en raunverulega í allt öðrum tilgangi, eins og ég þegar hef sýnt og manni skilst, þegar aðgerðir stjórnarinnar eru krufnar til mergjar. Það, sem hefur komið í veg fyrir þá íhaldspólitík, sem nú ríkir hér á landi, var kjördæmaskipunin. Sjálfstfl. hefur alltaf verið og er fyrirtæki fámennrar klíku, sem hefur aflað sér kjósendafylgis með því að látast vera umbótasinnaður og eigna sér vinsæl framfaramál, sem hann hefur verið þvingaður til að fallast á í samstarfi við umbótaflokkana á undanförnum árum. Hann var neyddur til þess að reka þessa pólitík til að reyna að ná þeim 300 atkv., sem hann vantaði á vissum stöðum, eins og kjördæmaskipunin var, til þess að fá meiri hl. á Alþingi. Og þetta var óbeint játað í ræðu sjálfstæðisþingmanns hér á Alþ., þar sem hann lýsti því af miklum feginleik, að nú gæti Sjálfstfl. eftir breytta kjördæmaskipun og í nánu samstarfi við Alþfl. hætt að reka þá pólitík, sem hann hefði neyðzt til að reka í samstarfi við umbótaflokkana undanfarin ár, og framkvæmt þá stefnu, sem hann hefði löngum þráð. Hæstv. forsrh. sagði, að nú væru að koma í stjórnmálunum þeir góðu, gömlu dagar, sem flokk sinn hefði alltaf dreymt um. Hin breytta kjördæmaskipun leysti einnig önnur öfl úr læðingi. Úr Alþfl. hefur á undanförnum árum streymt látlaust vinstra sinnað fólk, einn og einn eða í stórum hópum. Eftir svo margendurtekna úthreinsun vinstri aflanna sat auðvitað eftir afturhaldssinnaðasta foringjaliðið og flokksmenn, sem áttuðu sig ekki á, hvert stefnt var. Við urðum fljótt varir við þetta, framsóknarmenn, er samstarfið hófst við Alþfl. í ríkisstj. 1956. Við rákum okkur á það sama og radikala fólkið, sem hafði flúið úr flokknum. Íhaldsliðið í Alþfl. í Reykjavík utan Alþingis beitti sér sem einn maður gegn myndun vinstri stj., og þétta liðmyndaði þegar samtök sín á milli við sjálfstæðismenn til þess að rjúfa stjórnarsamstarfið. Saga þeirrar skemmdarverkastarfsemi er svo kunn, að ekki ber að rekja hana hér. Hún reisti dýrtíðarölduna 1958 til þess að rjúfa samstarfið, sem henni tókst með samþykktum Alþýðusambandsþings, sem Alþb. þorði ekki að standa gegn. Þeir, sem eru undrandi yfir þeirri íhaldspólitík, sem ráðamenn Alþfl. nú reka í einlægu og ágreiningslausu samstarfi við Sjálfstfl., verða að gera sér ljósar þessar sögulegu staðreyndir og þá einnig það, að er Alþfl. myndaði ríkisstj. á Þorláksmessu 1958, urðu alger þáttaskil í stefnu og þó sérstaklega starfi flokksins. Þá hét Sjálfstfl. hinni svokölluðu Alþýðuflokksstjórn stuðningi, enn fremur að breyta kjördæmaskipuninni, eins og hann raunar sjálfur vildi, og taldi Alþfl. trú um, að hann væri með þessu að bjarga honum úr lífsháska. Þessu tækifæri var að sjálfsögðu tekið tveim höndum af þeim mönnum í Alþfl., sem í raun og veru vildu samstarf við Sjálfstfl. frekar en aðra flokka og höfðu stefnt að því leynt og ljóst. Hinir sættu sig við það, sem gert var, af ótta við lífsháska. En um leið kom Sjálfstfl. því í kring, að samið var um myndun þeirrar stjórnar, sem nú situr, og í öllum aðalatriðum um þá íhaldsstefnu, sem nú gengur yfir þjóðina. Í þessum samningum sameinast áhugi og stefnumál Sjálfstfl. og íhaldsaflanna í Alþfl., sem náðu þar algerum yfirráðum árið 1958, eins og ég hef áður sýnt. Ef menn efast um þetta, skulu menn hugleiða ummæli eins af þm. Sjálfstfl., Jóhanns Hafsteins, hér á Alþ., þar sem hann segist heldur vilja meiri hl. með Alþfl. en hreinan meiri hl. Sjálfstfl. Svo ágreiningslaust er samstarf stjórnarflokkanna. Þessi yfirlýsing sannar tvennt: Í fyrsta lagi, að sjálfstæðismenn álíta, að ráðandi íhaldsöfl í Alþfl. séu þeim svo sammála pólitískt, að við þau sé samstarfið eins öruggt og við eigin flokksmenn. Í öðru lagi, að þessi sömu íhaldsöfl séu örugg með alger yfirráð í Alþfl. Ég efast ekki um, að hið fyrra er rétt. Um hið síðara skal ég engu spá. Nú skulum við athuga, hvað þessir flokkar eru að gera. Ég hef sýnt fram á, að halli útflutningssjóðs var að verulegu leyti skröksaga, að skuldasöfnunin við útlönd var yfirskinsástæða. Þeir segjast hafa gert þessar viðreisnarráðstafanir til þess að auka frelsið og losna við uppbótakerfið. Rétt kann að vera, að frelsi hinna fáu og stóru hafi aukizt. En hvað skyldi almenningi finnast? Uppbótakerfið hefur ekki verið lagt til hliðar. Útflutningsuppbætur á landbúnaðarvörur verða að haldast, og nýlega varð að leiðrétta eina reikningsskekkjuna enn með því að greiða 60 millj. í útflutningsuppbætur á fisk, þótt að krókaleiðum sé gert. Niðurgreiðslur hafa verið auknar, svo að nú nema þær 300 millj. kr., en auðvitað eru niðurgreiðslur gerðar til þess, að kaupið geti verið lægra, framleiðslukostnaðurinn minni, og eru því uppbótakerfið sjálft í öðru formi. Fjölskyldubætur eiga að greiðast með fyrsta og öðru barni og eru ekki lengur venjulegar tryggingar, heldur niðurgreiðslur, sem eru viðurkenning ríkisstj. á því, að hún veit sig hafa sorfið svo að almenningi, að hjón geta ekki lengur lifað af launum sínum, ef þau eiga fyrir einu barni að sjá, og þurfi því að jafna þessum byrðum á þá, sem einhleypir eru. Að uppbótakerfið hafi verið afnumið með viðreisnaraðgerðunum, er því einnig tilbúningur. En það er annar þráður, sem gengur óslitinn gegnum allar ráðstafanir ríkisstj., falinn, en þó augljós, ef vel er að gáð. Það er engin tilviljun, að ríkisstj. vildi ekki fara út úr uppbótakerfinu í áföngum, leið þróunar, leið, sem gat orðið sársaukalítil vegna þess, að hún raskaði ekki hag manna með skyndibyltingu. Ástæðan til þess, að gengisbreytingin varð, er sú, að það var auðveldara að gera um leið í blóra við hana ráðstafanir, sem miða að því að gerbreyta tekjuskiptingu í þjóðfélaginu, gera þá fátæku fátækari, þá ríku ríkari. Þetta er þráðurinn, sem gengur í gegnum allar ráðstafanir ríkisstj. og er ekki hægt að fela. Þegar gera verður gengisbreytingu, hafa umbótaflokkar hér og annars staðar talið sér skylt að gera ráðstafanirnar þannig, að það dragi úr þeirri kjaraskerðingu, sem þeir valda þeim, sem fátækari eru. Stjórnarflokkarnir fara alveg öfugt að. Fjölskyldubæturnar eru það eina, sem hæstv. ríkisstj. gerir í þessa átt, og það er til bóta, þó að lítið sé, enda rétt að ríkum sem fátækum. Að öðru leyti miða ráðstafanir ríkisstj. allar í þá átt að rýra kjör almennings í ofanálag á kjaraskerðingu gengisbreytingarinnar og rífa niður umbótastarf síðustu áratuga og koma klafa afturhalds á þjóðina, líkt og var fyrir 30 árum, þegar umbótamennirnir brutu hann af þjóðinni. Með þeirri skinhelgi, sem er einkenni á málflutningi afturhalds allra landa og allra tíma, halda stjórnarflokkarnir því fram, að breyting á tekjuskattslögunum sé gerð til hagsbóta fyrir hina fátækari. Hið rétta er, að um leið og lækkaður er tekjuskattur á tekjulágum um nokkur hundruð, er lækkað á hinum tekjuháu um þúsundir og tugi þúsunda. Ráðstöfunin er því ein af mörgum gerð fyrir hina tekjuháu og ríku, hækkar nettótekjur hátekjumanna stórlega, lækkar hlutfallslega tekjur hinna. Hliðstæðu takmarki ná stjórnarflokkarnir nú með breytingu útsvarslaganna. Að sama marki er miðað og náð með söluskattinum. Eðli hans hefur ekkert breytzt, síðan hæstv. viðskmrh. taldi hann óréttlátastan allra skatta. Það er rétt, hann er skattur á heiðarleikann og kemur þyngst niður á þeim, sem hafa flesta að fæða og klæða. Veltuútsvarið er sama eðlis. Með því er þeim refsað, sem hafa mikla umsetningu, en leggja lítið á. Með þessu á að níðast á félagssamtökum fólksins, sem annast viðskipti fyrir félagsmenn fyrir mjög litla þóknun. Heiðarlegar verzlanir og kaupfélög geta hvorki né vilja fela umsetninguna. Þetta eru því verðlaun fyrir þá, sem leggja mikið á og kunna að fela umsetninguna. Með því að flytja útsvörin þannig í vaxandi mæli yfir á veltu er þeim, eins og söluskattinum, komið á bakið á almenningi og létt af hátekjumönnum útsvörum, svo að tugþúsundum nemur, því að auðvitað bera hvorki verzlanir né kaupfélög veltuútsvarið, heldur leggst það í hækkuðu verðlagi á bak viðskiptamanna. Í stað þess að létta byrðarnar, sem gengisbreytingin veldur, er skatta- og útsvarslögum breytt til þess að færa byrðarnar af baki þeirra, sem hafa þau breiðust, yfir á bak hinna. Þetta er alls staðar reglan. Gengisbreytingin stórhækkar byggingarkostnað, útilokar efnalítið fólk frá því að eignast þak yfir höfuðið. En þetta er ekki nóg. Vextir af lánum til bygginga eru hækkaðir í ofanálag og dregið úr útlánum. Hinir ríku eiga að byggja, hinir efnaminni að leigja, eins og í hina góðu, gömlu daga. Gengisbreytingin veldur stórhækkun á tækjum og vélum til framleiðslu. Af þessum ástæðum hafa ýmsir þegar gefizt upp við áform sín um búskap. En betur skal að vinna. Vextir hjá sjóðum, sem lána til uppbyggingar við sjó og í sveit, eru hækkaðir, og sumir sjóðir hafa verið lokaðir um lengri tíma. Atvinnuaukningarféð, sem hefur verið helzta stoð við uppbygginguna úti um land til sjávar og sveita, er lækkað, það á alls staðar að dragast saman. Skortur á fjármagni hefur mest hindrað uppbyggingu og framleiðsluaukningu úti um landið, við sjó og í sveit. Innlánsdeildir kaupfélaganna og sparisjóðir hafa verið þar nokkur hjálp. Nú á að taka helminginn af aukningu innlánssjóðanna og loka inni í Seðlabankanum í Reykjavík til þess að koma í veg fyrir framkvæmdir úti um landið. Bankavextir eru stórhækkaðir, svo að okur má kallast, og ofan á allt annað enn eitt, sem hækkar vöruverðið. Margir, sem minna mega sín, eru með víxillán og önnur óumsamin lán á húsum sínum, og liggur nú víða við, að þeir séu að sligast undir byrðunum. Auðsætt er, að landbúnaðurinn verður hart úti, og sjávarútvegurinn, sem þetta átti allt að vera gert fyrir, er uggandi um sinn hag. Það er sama, hvar gripið er niður. Alls staðar er stefnt að stöðvun og samdrætti. Allt á að bera sig sjálft og leita jafnvægis. Það á að vera hæfilegt atvinnuleysi, eins og það heitir. Kaupið á að vera hæfilega lágt, til þess að fólkið hafi úr hæfilega litlu að spila og kaupi hæfilega lítið af vörum. Gerið svo vel, segir ríkisstj. Nógar vörur, allir frjálsir að kaupa allt, sem þeir vilja. En skorturinn er skömmtunarstjórinn. Það er sama stefnan, sem ríkti á hinum góðu og gömlu dögum hér á landi, þegar bændur urðu næstum allir gjaldþrota, þegar framleiðslan gafst upp í Hafnarfirði, Ísafirði og víða í kauptúnum landsins og fólkið var atvinnulaust og hálfsvalt. Það var þá, sem umbótamennirnir byrjuðu að brjóta niður þessa frumstæðu stjórnmálastefnu, þar sem allt á að stjórna sér sjálft af handahófi og hinn ríki og sterki á að fá að gramsa og hrifsa til sín, en hinn veiki á að lúta. Það er þessi sama stefna, sem ríkti í Bandaríkjunum 1930 og leiddi yfir þetta land auðlegðarinnar margar milljónir atvinnuleysingja, hungur, bankahrun og fjöldagjaldþrot. Það var þá, sem Roosevelt kom til sögunnar og bjargaði þjóð sinni úr heljargreipum handahófstefnunnar, sem ríkisstj. hér er að innleiða eftir erlendri forskrift. Afturhaldsstefnur birtast einatt í nýjum og nýjum gervum, kalla sig viðreisnarstefnu eða öðrum slíkum gervinöfnum, en undir gervinu er íhaldsskrímslið, sem þjóðirnar þekkja. Síðustu 30 árin hefur þessi stefna orðið að víkja hér á landi fyrir stefnu félagshyggju og framfara. Undir merkjum framtaks hinna mörgu einstaklinga, sem ríkið hefur unnið í samstarfi við og stutt eftir megni, hafa orðið hér á Íslandi slíkar framfarir, að varla munu finnast hliðstæður. Þessa stefnu á nú að brjóta á bak aftur. Við erum mörg, sem teljum okkur vita það með vissu, að þótt afturhaldsófreskjan skjóti upp hausnum, muni henni reynast ofraun að brjóta þessa stefnu niður, því að í henni lifir þrá fólksins eftir betra þjóðfélagi. Sá tími er kominn, og skilningur á því mun verða enn almennari, að þjóðfélag án stjórnar, sem gerir fyrirframáætlun um þróun þess og grípur inn í, þar sem þess er þörf, til að skipa fyrir verkum, er viðlíka fjarstæða og atvinnurekstur við sjó eða í sveit, þar sem hver, sem að verki gengur, ræður sjálfur, hvað hann gerir. Þjóðfélagið er eins og stórt heimili. Ofstjórn, þar sem ríkið er allt, einstaklingurinn ekkert, er álíka fávísleg og þjóðfélag, þar sem örfáir einstaklingar eiga að vera forsjón allra og ráða í hlutfalli við þá aðstöðu, auð og völd, sem þeim hefur tekizt að hrifsa til sín, oft um stundarsakir. Gallar áætlunar- og skipulagsbúskapar eru margir. Allt nýtt á við marga barnasjúkdóma að stríða, meðan það er að þróast. Leiðin er ekki að brjóta það niður, eins og nú á að gera, heldur að endurbæta. Einstaklingsframtakið er mikið afl, sem þarf að njóta sín eðlilega í þjóðfélaginu. Hlutverk þjóðfélagsins, rannsókna þess og áætlana, á einmitt að vera til þess, að framtak hinna mörgu einstaklinga geti notið sín sem bezt. Einstaklingsframtakið og þjóðfélagið þurfa að læra að vinna saman og einnig þannig, að hvort hafi sitt starfssvið. Við Íslendingar höfum verið að þreifa okkur áfram á þessum leiðum á undanförnum áratugum, og þótt andstæðingarnir bendi á mistök, stendur þó óhögguð þessi stefna, þessi vinnubrögð, sem hafa skapað hér nýtt og betra þjóðfélag á örskömmum tíma, reist þjóðina úr niðurlægingu og örbirgð. Framfarahugur og þrá eftir betra og bjartara lífi í þessu landi hefur verið aflgjafi hinna miklu umbóta á öllum sviðum þjóðfélagsins. Þessi þrá hefur séð árangur verka sinna, og hún er svo lífseig, hún er svo sterk með þjóðinni, að hún mun vissulega ganga af núverandi íhalds- og samdráttarstefnu dauðri. Þau leikslok sjá flestir skynbærir menn fyrir. Spurningin í dag er aðeins sú, hve lengi ríkjandi afturhalds- og samdráttarstefna tórir og hve mikið tjón hún fær tækifæri til að vinna þjóðinni, áður en hún gengur til grafar.



Herra forseti. Leiðir þær, sem hæstv. ríkisstj. velur til þess að laga þann skakka, sem verið hefur í þjóðarbúskapnum á undanförnum árum, eru gamalreyndar. Jöfnuði inn á við og út á við á að ná með því að gera allar framkvæmdir það dýrar, að einungis örfáir efnamenn geti í þær ráðizt, og með því að skera stórlega niður neyzlu launafólks í landinu. Vinstri stjórnin hafði leitazt við að mæta þeim vanda, sem fyrir var, með því að efla framleiðsluna til lands og sjávar, viðhalda fullri atvinnu og leggja grundvöllinn að nýjum atvinnugreinum, m.a. í stóriðju, svo sem með Sogsvirkjuninni og sementsverksmiðju. Þessi stefna, framleiðslustefnan, var á góðum vegi með að skila okkur yfir verstu ófærurnar í efnahagslífinu, sem m.a. sást á því, að árið 1958 náðist jöfnuður í viðskiptunum við útlönd í fyrsta skipti um nokkurra ára skeið. Vinstri stjórnin varð að hrökklast frá vegna óheilinda innan frá og dæmalausrar stjórnarandstöðu, sem skeytti hvorki um skömm né heiður í aðgerðum sínum. Og nú sitja þeir saman í ríkisstj., flokkarnir, sem fyrst og fremst felldu vinstri stjórnina, og framkvæma sína stjórnarstefnu, sem almenningur hefur gefið nafnið „hrunstefnan“. Ég bið hlustendur að athuga vel það, sem flokkar þessir eru nú að framkvæma, og bera saman við loforð þeirra við tvennar kosningar á s.l. ári. Með efnahagsráðstöfununum hafa stjórnarflokkarnir samþykkt nýjar álögur á þjóðina, sem nema a.m.k. 1000 millj. kr., og er þá tekið tillit til hækkana á bótagreiðslum trygginganna og breytinga á skattalögunum. Verðhækkanirnar af völdum efnahagsaðgerðanna eru þegar orðnar gífurlegar, og eru þó öll kurl ekki komin til grafar enn, fjarri því. Sem dæmi þessara verðbreytinga vildi ég nefna verðbreytingar á örfáum vörutegundum fyrir og eftir efnahagsaðgerðirnar. Magn af hveiti, sem áður kostaði 100 kr., kostar nú kr. 152.57. Búsáhöld úr leir, sem áður kostuðu 100 kr., kosta nú kr. 141.62. Bómullarefni mislitt, sem áður kostaði 100 kr., kostar nú kr. 184.51. Gúmmískófatnaður, sem áður kostaði 100 kr., kostar nú kr. 186.51. Timbur, sem áður kostaði 100 kr., kostar nú kr. 157.96. Þakjárn, sem áður kostaði 100 kr., kostar nú kr. 158.78. Kol, sem áður kostuðu 100 kr., kosta nú kr. 146.25. Dráttarvélar hafa hækkað í verði um 66%, vörubifreiðar um rúm 62%. Nýr 75 rúmlesta vélbátur úr eik kostaði áður um 3 millj. kr., en nú um 4.5 millj. kr., eða hækkun um 50%. Það er staðreynd, að verðhækkunum þessum og kjararýrnunum, sem verða munu vegna minnkandi atvinnu, eiga launamenn að mæta með óbreyttu kaupgjaldi. En fá þeir þá ekki eitthvað annað á móti? Í grg. efnahagsmálafrv. gaf ríkisstj. svofelldar yfirlýsingar, með leyfi hæstv. forseta: „Til þess að draga úr þeirri kjaraskerðingu, sem þessar ráðstafanir hafa í för með sér vegna hækkaðs verðlags, og til þess að koma í veg fyrir hana með öllu hjá þeim, sem sízt mega fyrir henni verða, leggur ríkisstj. til, að mjög mikil hækkun sé gerð á bótum almannatrygginga, sérstaklega fjölskyldubótum og elli- og örorkulífeyri. Munu heildarbótagreiðslur um það bil tvöfaldast. Þá leggur ríkisstj. til, að tekjuskattur verði felldur niður á almennum launatekjum.“ Þetta eru fallegar yfirlýsingar og bera vott um jafnréttis- og réttlætisást hæstv. ríkisstj. Þeim átti að bæta upp kjaraskerðinguna með öllu, sem sízt máttu fyrir henni verða að dómi ríkisstj. Og hverjir eru það svo að dómi ríkisstj., sem sízt mega verða fyrir kjaraskerðingu? Hverjir fá fullar bætur og ríflega það? Það dæmi er lærdómsríkt að rekja, því að það sýnir ljóslega eðli hæstv. núv. ríkisstj. Bætur almannatrygginganna átti að auka. Það hefur verið gert. Elli- og örorkubætur hafa hækkað um 20% frá í fyrra, og fjölskyldubætur hafa verið hækkaðar verulega hjá fjölskyldum með allt að þrem börnum, en fari barnafjöldinn fram yfir það, þá nemur hækkunin aðeins 269 kr. á barn á ári eða tæplega svo, að nægi til að kaupa fyrir ódýra barnsskó. En bætur þessar fá bæði ríkir og fátækir, þannig að ekki verður af því dregið, hverja að dómi ríkisstj. þurfi fyrst og fremst að verja fyrir kjaraskerðingu. Þá er á hitt atriði kjarabótanna að líta, lækkun skatta og útsvara, og þá sést líka fljótt, hverjir fá kjaraskerðinguna bætta og sumir rúmlega það. Hjón með þrjú börn og 50 þús. kr. tekjur lækka í skatti um 236 kr. Séu þau með 100 þús. kr. tekjur, lækkar skattur þeirra um 5700 kr. Og hafi þau haft 200 þús. kr. tekjur, lækkar skattur þeirra um 20869 kr., eða nálægt nítugföld lækkun á við þá, sem fjölskyldan með 50 þús. kr. tekjurnar fær. Nákvæmlega sama gerist í sambandi við breytingarnar á útsvarslögunum. Hátekjumennirnir fá margfalda lækkun í útsvari, miðað við menn með miðlungstekjur eða þaðan af lægri tekjur. Dæmi: Einstaklingur í Reykjavík með 200 þús. kr. tekjur árið 1959 og 50 þús. kr. útsvar það ár fengi 15 þús. kr. lækkun í útsvari 1960 samkvæmt nýsamþykktum útsvarslögum, en einstaklingur með 60 þús. kr. tekjur sama ár og 8500 kr. útsvarsfrádrátt fengi rúmar 2000 kr. í lækkun í útsvari 1960. Hátekjumaðurinn fengi því rúmlega sjöfalda lækkun á móts við hinn. Ég vil ekki draga í efa, að nauðsynlegt hafi verið að lækka hæstu þrepin í skatta- og útsvarsstigunum, þau voru of há. En ég mótmæli kröftuglega þeim vinnubrögðum, sem hér eru viðhöfð. Það er óhæfa, að menn með algengustu launatekjur skuli fá nokkur hundruð eða þúsundir króna í skatta- og útsvarslækkanir sem kjarabætur vegna stórhækkaðs verðlags, en hátekjumenn lækkanir, sem nema tugum þúsunda. Ég mótmæli slíku ríkisstjórnarréttlæti og vara við afleiðingum þess. Sem fyrr segir, er stefna hæstv. ríkisstj. við það miðuð, að jöfnuður í greiðsluviðskiptum við útlönd og jöfnuður í ríkisbúskapnum fáist með því, að dregið sé úr verklegum framkvæmdum einstaklinga, félaga og hins opinbera og með minnkandi neyzlu þjóðarinnar. Þessu marki á að ná með því að gera allt svo dýrt, að aðeins fáir útvaldir geti ráðizt í framkvæmdir. Samdráttarstefnan gerir þannig ráð fyrir því, að innflutningur á þessu ári verði um 200 millj. kr. lægri en hann var árið 1958, miðað við það gengi, sem þá var. Fjárveitingar á fjárl. til verklegra framkvæmda og atvinnuveganna eru hlutfallslega lægri í ár en verið hefur síðasta áratuginn, eða aðeins um 19.7% af heildarútgjöldum fjárl. fyrir árið 1960 á móti 31.8% árið 1.957. Íbúðabyggingar á að skera niður með því að hætta hinni pólitísku fjárfestingu í íbúðabyggingum, sem talsmenn stjórnarflokkanna nefna svo, en því nafni er stuðningur hins opinbera við húsbyggjendur nefndur, og taka á upp í staðinn efnahagslega fjárfestingu, þ.e.a.s. að fáir, en fjársterkir aðilar byggi íbúðirnar og leigi út. Með þessum aðgerðum sannar Sjálfstfl., sem fyrst og fremst ber ábyrgð á stjórnarstefnunni, hverra flokkur hann er. Hann miðar aðgerðirnar við að safna eignunum og framleiðslutækjunum á fárra manna hendur. Hann vill fórna hagsmunum hins tiltölulega fjölmenna hóps sjálfstæðra atvinnurekenda, húseigenda og framleiðenda og safna eignum þeirra og rekstri á hendur fárra, en voldugra einstaklinga, sem eru innsti kjarninn í fyrirtæki því, sem nefnir sig Sjálfstfl., enda ráða þeir mestu um reksturinn á því fyrirtæki. En er þessi stefna í samræmi við þjóðarhag? Eru það hagsmunir þjóðarinnar, að hún skiptist upp í fjölmenna stétt þeirra, sem ekkert eiga, og hinna, sem allt eiga? Á fyrstu dögum umræðna hér á Alþ., eftir að efnahagsmálafrv. var lagt fram, heyrðust talsmenn ríkisstj. iðulega halda því fram, að aukning á bótagreiðslum trygginganna og skattalækkanir mundu fyllilega bæta upp kjaraskerðingu launafólks vegna efnahagsaðgerðanna. Nú heyrist slíku ekki lengur haldið fram. Allir viðurkenna kjaraskerðinguna, sem orðin er, og á þó meira eftir að koma í dagsljósið. Og hver eru svo rökin fyrir þessum glæfralegu ráðstöfunum? Talsmenn ríkisstj. telja þau aðallega þrenn: Í fyrsta lagi til þess að forða þjóðinni frá því að sökkva í skuldir og vanskil út á við. 800 millj. kr. eyðslulántaka ríkisstj. fellir þau rök. Í öðru lagi: kollsteypan á að vera nauðsynleg til þess að komast út úr uppbótakerfinu. Það fær ekki heldur staðizt. Uppbótakerfið á alls ekki að leggja niður. Annan meginþátt þess, niðurgreiðslurnar, á að auka stórlega, eða upp í 303 millj. kr., og útflutningsuppbætur halda áfram. Útflutningssjóður á að vera við lýði, þangað til ríkisstj. telur hlutverki hans lokið. Í þriðja og síðasta lagi á svo að stórauka frelsið og minnka ríkisafskiptin. Frelsispostular íhalds og krata geta tæplega tára bundizt, er þeir ræða þennan þátt viðreisnarinnar. En í hverju er þetta mikla og áður óþekkta frelsi fólgið? Er það útflutningurinn, sem gefinn er frjáls? Nei og aftur nei, engu er þar hróflað. Er innflutningurinn gefinn frjáls? Um 40% hans verða áfram háð leyfum, eða svipað og áður hefur verið. Og nú verða lánsfjárhöft svo gífurleg og íhlutun um þau mál svo mikil, að aldrei hefur nokkuð slíkt þekkzt fyrr. Svo er af fjálgleik skrafað um aukið frelsi. Ríkisstj. hefur tekið mjög ógiftusamlega á þessum málum. Hún leitaðist ekki við að fylkja sem flestum saman um þær ráðstafanir, sem gera þurfti. Hún neitaði allri samvinnu um þessi mál, bæði innan þings og utan, og sekt þeirra manna, sem svo gálauslega fara með þýðingarmestu málefni landsins, er mikil. Og það er með öllu óverjandi, að efnt sé til glæfra um þau, án þess að hugsa nokkuð um, hvað framkvæmanlegt sé eða til hvers það kann að leiða, sem þvingað er fram, og án þess að það eigi hljómgrunn hjá þjóðinni eða nauðsynlegan stuðning. Góðir hlustendur. Á s.l. ári gekk þjóðin til tveggja alþingiskosninga. Alþfl. bað þá um stuðning kjósenda til þess að framkvæma áfram þá stöðvunarstefnu, sem hann sagðist hafa framkvæmt s.l. ár það vel, að dýrtíðin væri stöðvuð og tiltölulega sléttur sjór fram undan. Hinn stjórnarflokkurinn, Sjálfstfl., kvað leiðina til bættra lífskjara vera þá að setja X-ið við D. Þjóðin veitti flokkum þessum meiri hluta á þingi, og nú eru þeir að framkvæma stjórnarstefnu, sem gengur í þveröfuga átt við það, sem lofað var. Aldrei hefur dýrtíðarspólan snúizt jafnhratt og nú, og aldrei um langt árabil hafa lífskjör almennings verið verri en nú. Gamall málsháttur segir: Skamma stund verður hönd höggi fegin. Ég ætla, að svo verði um núverandi stjórnarflokka. Sá trúnaður, sem þeim var sýndur af kjósendum í síðustu kosningum, dvín nú óðum, og ég þykist mega fullyrða, að stuðning þjóðarinnar skorti þá til þeirra framkvæmda, sem þeir eru nú að gera. Valdaferli stjórnarinnar mun því ljúka senn, aðeins er eftir spurningin um nafn þess mánaðar, sem hún mun deyja í. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ég vil byrja mál mitt á því að minna á nokkur fyrirheit, er stjórnarliðar gáfu þjóðinni í kosningunum á s.l. hausti, svo sem stöðvun verðbólgu, án þess að nýjar álögur yrðu lagðar á almenning, sköttum skyldi aflétt, sparnaður viðhafður í ríkisrekstrinum, uppbyggingunni haldið áfram, styrkjastefnan afnumin og lífskjörin bætt. Ég mun nú athuga, hvernig til hefur tekizt með framkvæmd á þessum fyrirheitum, þó fyrst og fremst að því leyti, sem þessi atriði varða afgreiðslu fjárlaga. Er þá fyrst að athuga, hvort á almenning hafa verið lagðar nýjar álögur. Ég hef gert samanburð á fjárl. tveggja síðustu ára og fjárlögum ársins 1960. Inn í það dæmi hef ég tekið niðurgreiðslur á vöruverði, er útflutningssjóður annaðist á árunum 1958 og 1959, þannig að niðurstöðutölur fjárlaga þau ár hækka sem því nemur, svo að um hliðstæðan samanburð er að ræða öll árin. Rekstrartekjur ríkissjóðs hafa hækkað frá því 1958 og þar með álögur á almenning um 554 millj. kr., eða milli 50 og 60%, og um 358 millj. kr. frá því 1959, eða yfir 30%. Einhver kann að hugsa sem svo: Hér vantar að geta þess verkefnis, sem útflutningssjóður annaðist, en ríkissjóður gegnir nú. - Svo er þó ekki. Sá þáttur útflutningssjóðs, sem ríkissjóður tekur nú að sér, er niðurgreiðslur á vöruverði innanlands að fullu og annað ekki. Það kostar ríkissjóð 113 millj. kr. umfram það, sem hann greiddi á s.l. ári. Eins og ég hef tekið fram áður, er fjárveiting til niðurgreiðslna tekin með öll árin, svo að hér er ekki á neinn hallað. En ekki eru öll kurl komin til grafar um álögur á þjóðina af hendi ríkisstj. Ef innflutningur 1958 er lagður til grundvallar tekjuáætlun ríkissjóðs nú, ætti tekjuáætlun fjárl. 1960 að hækka a.m.k. um 250 millj. kr. Tekjuáætlunin er miðuð við 14% minni innflutning en hann var 1958, og hefur þó þjóðinni fjölgað um ca. 5–6% síðan. Þessi áætlun á innflutningi er þeim mun fráleitari, er það er haft í huga, að ríkisstj. hefur tekið erlent eyðslulán að fjárhæð 760 millj. ísl. kr. Þessi innflutningsáætlun kemur illa heim við þann boðskap hæstv. ríkisstj., að nú sé frelsi í viðskiptum að halda innreið sína, tími hafta og ófrelsis liðinn hjá. Innflutnings- og tekjuáætlun hæstv. ríkisstj. er á vissan hátt viðurkenning á því, að stefna hennar muni leiða til fátæktar og kyrrstöðu. En henni er einnig ætlað það hlutverk að leyna þjóðina, hve mikið af nýjum álögum er á hana lagt, og að skapa tekjuafgang, er ríkisstj. geti ráðstafað eftir eigin geðþótta. Þó að ég hafi hér að framan sýnt, hvað gífurlegar álögur hafa verið á almenning lagðar, þegar litið er til fjárl., er dæmið ekki allt reiknað. Ber þá fyrst að líta á það, að hinir nýju tekjustofnar, t.d. söluskatturinn, gefa ekki tekjur nema hluta af árinu, svo að miðað við heilt ár eru auknar álögur til ríkissjóðs yfir 450 millj. a.m.k., þegar lækkun á tekjuskatti og söluskattur á innlendri framleiðslu og þjónustu, er niður var felldur, hafa verið dregin frá. Þar við bætast álögur þær á almenning, er lagðar eru á með breyttu skráðu gengi krónunnar og vaxtahækkuninni. Nema þá álögurnar a.m.k. yfir 600 millj. kr., þegar frá er dregið það, sem gengur inn og út í dæminu vegna atvinnuveganna og fjölskyldubóta. Hér er því um að ræða álögur, sem nema a.m.k. um 1100 millj. kr. Það, sem hér hefur gerzt á yfirstandandi Alþingi, er það, að á almenning hafa verið lagðar svo stórkostlegar og skefjalausar álögur, að undrun sætir. Hitt er þó enn alvarlegra, að þetta skuli hafa verið gert þvert ofan í gefnar yfirlýsingar um hið gagnstæða og í þeim tilgangi að koma þar að nýrri stefnu í efnahagsmálum þjóðarinnar, stefnu, sem mun veita máttarstólpunum í liði stjórnarliða meira olnbogarúm, en skapa fátækt hjá almenningi, kyrrstöðu hjá þjóðinni, þ.e.a.s. leysir ekki vandamálin, heldur eykur þau. Lækkun skatta var annað boðorðið í boðskap stjórnarliða. Skal lítið eitt að því vikið. Ég hef ekki reiknað með þeim hluta söluskattsins, er rennur til sveitarfélaganna, í dæminu hér að framan. Þeim álögum er þar sleppt. Ríkisstj. hefur notað þessa ráðstöfun á skattinum ásamt tekjulækkuninni sér mjög til hróss. Verður ekki hjá því komizt að benda á, hvaða stefnu ríkisstj. hefur fylgt í framkvæmd þessa máls. Hún er þessi: Því meira burðarþol, því meiri byrðum aflétt, því minna burðarþol, því minni byrðum aflétt. Þetta er réttlætið, sem ríkisstj. býður þjóðinni upp á. Um þetta réttlæti hæstv. ríkisstj. má með sanni segja, að vont er hennar ranglæti, en verra er hennar réttlæti. Sparnaður var eitt af boðorðum stjórnarliða, og mun ég nú víkja að því. Ekki hefur skort yfirlýsingar undanfarin ár hjá stjórnarliðum um, að mikið mætti spara í ríkisrekstrinum, ef ekki skorti einbeitta forustu, víðsýni og kjark. Fyrrv. fjmrh., Guðmundur Í. Guðmundsson, lýsti því yfir við afgreiðslu fjárl. 1959, að unnið væri að sparnaðaráætlun hjá ríkisstj. Og hæstv. fjmrh. taldi upp einar 12 sparnaðartill. í fjárlagaræðu sinni í haust, er hann mundi nú beita sér fyrir. En hvað segja staðreyndirnar í þessu máli? Ekki ein einasta sparnaðartillaga kom fram við afgreiðslu fjárl. að þessu sinni frá ríkisstj. Var þó fullkomin ástæða til þess að ætla, að nú yrðu bornar fram rökstuddar sparnaðartillögur. Hér hefur farið sem fyrr, að lítið hefur orðið úr efndunum. Hins vegar berast fregnir af útfærslu ríkisbáknsins og nefndaskipun til margs konar verka, eins og t.d. með endurskoðun útsvars- og skattalaga, sem við höfum séð árangurinn af, nefnd til að líta eftir starfsemi bænda í ræktunarsamböndunum o.fl., o.fl. Sparnaðurinn kemur e.t.v. síðar, en sjáanlegur er hann ekki enn þá. Uppbyggingarstefnunni í landinu átti að halda áfram samkvæmt stefnu stjórnarliða. Skal nú athuga, hvernig að því hefur verið staðið. Þegar svo mikið hefur verið tekið af þjóðinni í álögur sem nú er, má ætla, að miklu fé sé varið til uppbyggingar, enda skiptir það mestu máli fyrir þjóðina, hvort hún nýtur verulegs hluta þess fjár, er af henni er tekið með álögum, til þess að bæta land sitt. Ég hef gert samanburð á, hve miklu af rekstarútgjöldum ríkissjóðs hefur verið varið til uppbyggingar í landinu, þ.e.a.s. til nýbygginga á þjóðvegum, brúm, til hafna, skóla, raforkuframkvæmda og atvinnuveganna. Það tímabil, sem ég hef tekið, eru árin 1950–1960, að báðum meðtöldum. Ef árin 1950–1958 eru tekin sérstaklega, er það að meðaltali 28.5% af heildarrekstrarútgjöldum fjárl., sem er varið til uppbyggingar. Mest er það þó árið 1957, eða 31.8%, en lækkar niður í 21.2% 1959, og á fjárl. 1960 nema þessi framlög aðeins 19.7%. Hér er um eins greinilegan stefnumun að ræða og orðið getur. Eftir að Framsfl. hætti að hafa áhrif í ríkisstj., lækka framlög til uppbyggingar í landinu úr 31.8%, eins og var 1957, í 19.7%, eins og nú er orðið. Þetta sýnir líka glögglega það, sem áður átti að vísu að vera fullkunnugt almenningi, að Framsfl. er að þakka hin mikla þátttaka ríkisins í þeirri uppbyggingu, sem hér hefur átt sér stað um meira en 30 ára skeið. Eitt gleggsta dæmið um viðhorf hæstv. ríkisstj. til uppbyggingarstefnunnar kemur fram í viðhorfum hennar til samgöngubóta á landi. Ekki þarf mörgum orðum að því að eyða, að samgöngumálin eru þau mál, er heitast brenna í hverju byggðarlagi, enda lyftistöng í viðskipta- og athafnalífi landsmanna og ástandið þannig, að ekki einungis einstakir bæir, heldur heil byggðarlög eru samgöngulaus á landi verulegan hluta ársins. Ekki er aðeins knýjandi nauðsyn að bæta úr þessu, heldur að hefja framkvæmd í vegagerð úr varanlegu efni, þar sem umferðin er mest, eins og t.d. hér á Reykjanesi. Við afgreiðslu fjárl. í vetur sköpuðust möguleikar til þess að gera stórt átak í samgöngumálum, og skal það nú skýrt. Til útflutningssjóðs runnu 50 aurar af þeim benzínskatti, er áður var á lagður. Með breytingu á gengi krónunnar féll þetta gjald að sjálfsögðu niður, enda greiða benzínnotendur gjald sitt til framleiðslunnar með hærra gjaldeyrisverði. Auk þessa hækkaði ríkisstj. benzínskattinn um 34 aura á hvern benzínlítra. Hún hafði því til ráðstöfunar 84 aura nýtt gjald af hverjum benzínlítra, eða 42 millj. kr. Hér voru skapaðir möguleikar til þess að gera stórt átak í samgöngumálum, enda eðlilegt, að þeir, er nota vegina, byggi þá upp, svo sem gert er með öðrum þjóðum. Hver var stefna hæstv. ríkisstj. í þessu máli? Hún var sú, að 3 millj. kr. af þessari fjárhæð ganga til nýbygginga í samgöngumálum, en hvorki meira né minna en 39 millj. kr. af þessum nýja skatti, er vegfarendur greiða umfram aðra, tekur hæstv. ríkisstj. til ríkissjóðs. Þrátt fyrir auknar tekjur ríkissjóðs af vegfarendum tókst ekki að halda í horfinu með framlag á fjárl. til samgöngubóta á landi, hvað þá að gera nokkurt átak, eins og efni stóðu til. Við Framsóknarflokksmenn höfum gert margar tilraunir til þess að fá stjórnarliða til þess að falla frá þessari fráleitu stefnu sinni, og þeirri baráttu verður haldið áfram. Allar till. okkar hafa verið felldar, en þó tókst fyrir þessa baráttu að þoka framlögum til vega lítið eitt til hækkunar frá því, sem ríkisstj. ætlaði sér. Sömu söguna er að segja um till. okkar um aukin framlög til atvinnuveganna, svo sem sjóða Búnaðarbankans, fiskveiðasjóðs, iðnlánasjóðs, til raforkuframkvæmda, framlag til rannsókna í þágu atvinnuveganna og aukið atvinnuaukningarfé. Allar till. okkar til hækkunar á fjárl. gengu í þá átt að halda áfram með uppbyggingarstefnuna í landinu, halda því hlutfalli, er uppbyggingarstefnan hefur haft á fjárl., meðan Framsfl. hafði forustu um afgreiðslu þeirra. Eitt af fyrirheitum stjórnarliða var, að styrkjastefnan skyldi lögð til hliðar. Skal nú vikið að því. Hvernig hefur tekizt með framkvæmdina? Aldrei hefur á fjárl. íslenzka ríkisins verið meira varið en nú til niðurgreiðslna á vöruverði, eða 303 millj. kr., og hefur sú fjárhæð meir en tvöfaldazt á tveimur árum. Þá ver ríkisstj. um 100 millj. kr. til að greiða fjölskyldubætur með fyrsta og öðru barni. Er það viðurkenning á því, að vegna stjórnarstefnunnar sé þannig að þjóðinni búið, að fólki á bezta aldri sé það ofraun að sjá fyrir tveimur börnum án styrkja. Ber að sjálfsögðu að virða þessa viðurkenningu, því að öllum er ljóst, hvað þessi styrkjastefna væri fráleit, ef lífskjörin væru eðlileg. Hins vegar hefur þannig tekizt með framkvæmdina, að þessar uppbætur eru aðeins 269 kr. með fjórða barni og þar yfir umfram það, sem áður var, svo að réttlætið er samt við sig hjá hæstv. ríkisstj. sem fyrr. Ég hef hér að framan drepið á örfá atriði um framkvæmd á fyrirheitum stjórnarliða frá kosningunum. Þess er þó ógetið, hvernig til hefur tekizt með stöðvun verðbólgunnar. Það atriði minnir svo á sig sjálft, að óþarft er að geta þess hér, enda látið nægja að geta orsakanna. Niðurstaðan af því, sem að framan er sagt, er þessi: Heitið var stöðvun verðbólgu, framkvæmd óðaverðbólga. Heitið var lækkun skatta, framkvæmdar skefjalausar álögur. Heitið var sparnaði í ríkisrekstrinum, framkvæmd aukin eyðsla. Erlendar lántökur fordæmdar, stórkostleg eyðslulán tekin. Verzlunarfrelsi boðað, samdráttur í viðskiptalífinu áætlaður. Hækkun fjárl. talin uggvænleg fyrir tveimur árum, fjárlög hækkuð um 50–60%. Heitið var áframhaldandi uppbyggingu, framkvæmdur samdráttur og kyrrstaða. Heitið var afnámi styrkjastefnunnar, í framkvæmd styrkjastefna stóraukin. Heitið var bættum lífskjörum, kjararýrnun framkvæmd. Góðir áheyrendur. Þannig hafa stjórnarliðar staðið við fyrirheitin, sem þeir gáfu ykkur í kosningunum s.l. haust, en eftir er enn yðar hlutur. - Góða nótt.



Herra forseti. Gott kvöld, góðir hlustendur. Það bar upp á hinn 20. nóv. s.l. haust, sama daginn og nýkjörið þing kom saman, að ríkisstj., sem við nú búum við, tilkynnti valdatöku sína. Þegar á þeim degi sté hinn nýbakaði stjórnarhúsbóndi, Ólafur Thors, hér í ræðustól, setti upp eins landsföðurlegan svip og hann gat, og á því sviði getur hann hreint ekki svo lítið, og tilkynnti þingheimi og alþjóð, að nú væru nýir stjórnarherrar teknir til sinna ráða, og mátti vel á honum skilja, að þar færu engir aukvisar, heldur þeir, sem hefðu allt í senn, vizku, vald og manndóm til þess að hefja þjóðina á ný á hærra og heilbrigðara stig en hún hefði áður komizt í snertingu við. Eftir að þing og þjóð hafði þannig fengið að heyra mat ráðh. á stjórninni og þeim stórbrotnu og göfugu efnisþáttum Sjálfstfl. og Alþfl., sem hún væri samanslungin af, kom svo lýsingin á þjóðinni, sem undir stjórnina skyldi lúta, en þar kvað raunar nokkuð við annan tón. Þjóðin hafði, að ráðherrans áliti, lifað lengi um efni fram, látið halla á sig í skiptum við aðrar þjóðir, safnað að sér skuldasúpu erlendis, en látið dýrtíðina vaxa heima fyrir. Ráðh. og síðan aðrir talsmenn stj, töldu framferði þjóðarinnar allt öðruvísi en eðlilegt gæti talizt, lýstu henni raunar sem fárlega höldnum sjúklingi, sem ætti sér þá eina afturbatavon, að nú hefði hún þó hlotið stjórn, sem treysta mætti til þess að ráðast að kjarna vandamálanna, og í því og því einu taldi ráðh. svo fólgna möguleikana til þess, eins og hann orðrétt sagði, „að efnahagslíf þjóðarinnar kæmist á traustan grundvöll, þannig að skilyrði sköpuðust fyrir sem örastri framleiðsluaukningu og að lífskjör þjóðarinnar gætu í framtíðinni enn farið batnandi.“ En svo sem til frekari áherzlu tók húsbóndinn það sérstaklega fram, að það, sem hann þarna segði, væri raunar aðeins brot af því, sem koma mundi í ljós, þegar sú rannsókn á ástandi þjóðfélagsins, sem yfir stæði, væri öll, og þar með mátti lýðum ljóst vera, að raunverulega væri þjóðin miklu verri og stjórnin þá jafnframt miklu hugrakkari en hann í lítillæti sínu hafði á orði. Það varð svo sem ekki misskilið, að mikilleiki dagsins var sá, að hin aumlegasta þjóð hafði eignazt dáðum prýdda stjórn. Og svo leið af það haustið allt til áramóta, og það heyrðist lítið annað til stjórnarinnar en þessi árgali og mismunandi skær endurómur af honum. Þingið var sent á burt, og stjórnin sagðist vera að rannsaka og hugsa og reikna og semja viðreisnartillögur. Þá var mikið annríki, svo mikið, að margir fyrirmenn urðu að hafa skemmri setur en vert hefði verið í hinu hátíðlega kveðjuhófi, er stjórnin hélt brezka sendiherranum, er vék sæti fyrir eftirmanni sínum einmitt um þessar mundir, og máske hafa afsakanir þeirra fyrir kulda Íslendinga í garð Breta innan íslenzkrar landhelgi líka orðið stuttaralegri en ella fyrir þessar annir. En jafnvel hin ágætustu stjórnarvöld eiga stundum skilningstregðu að mæta hjá einhverjum, og svo fór líka hér. Sökum þess, að staðreyndir og skýrslur sýndu, að framleiðsla landsins fór hraðvaxandi og að útflutningur og aðrar gjaldeyristekjur ásamt birgðaaukningu í seldri vöru í landinu námu á tveimur síðustu árum jafnmikilli upphæð og gjaldeyriseyðsla þeirra ára, þá leyfðum við Alþýðubandalagsmenn okkur að halda því fram, að tímabili hallans á gjaldeyrisviðskiptunum við útlönd væri lokið. En þetta töldu stjórnarinnar menn, jafnt sérfræðingar sem aðrir, að engu hafandi. Það féll nú ekki alveg að efninu í það virðulega helgirit stjórnarinnar, sem um þessar mundir var í smíðum og síðar var gefið út á ríkisins reikning undir nafninu Viðreisn. Til þess að komast fram hjá því að viðurkenna þessa staðreynd og þá um leið það, að með stuðningi vinstri stj. við útveginn og einkum þó með landhelgisstækkuninni hafði þegar tekizt að ná raunverulegu jafnvægi í viðskiptunum við útlönd, settu þeir góðu herrar í bók sina alrangar tölur um útflutningsverðmæti liðinna ára. En einhver höfundanna hefur verið að burðast með tiltölulega virka samvizku af slíkum að vera og hefur ekki alls kostar kunnað við að láta hinar röngu tölur standa með öllu naktar og lætur því með þeim fylgja aths. „áætlun“, rétt eins og hér væri fjallað um óorðna hluti. Enginn mun hafa orðið til þess að neita því, að skuldir landsmanna hafi nokkuð aukizt erlendis á síðustu árum. En hinu hafa raunar margir haldið fram, að ekki væri slíkt nein dauðasynd, þegar í landinu mynduðust móti þeim skuldum mannvirki og framleiðslutæki, svo sem sementsverksmiðja, raforkuver og ný vönduð skip, sem gerðu okkur hæfari til að greiða ekki einasta skuldir, heldur og samtíða þarfir þjóðarinnar. Ekki bitu þær röksemdir á stjórnina. Hún ætlaði ekki að láta það henda sig að fara að viðurkenna, að eitthvað af því, sem gert var á vinstristjórnartímabilinu, væri nýtilegt, enda stóðu þá enn á fjölmörgum staurum og húsveggjum höfuðborgarinnar skærlitir leiðbeiningamiðar Sjálfstæðisflokksins til kjósenda frá haustkosningunum, merktir ránfuglsmerki flokksins og með áletruninni: Aldrei aftur vinstri stjórn. Sjúkdómsgreining stjórnarinnar á þjóðfélaginu var í flestum atriðum vefengd og raunar sýnt fram á, að í ýmsum efnum var hún alröng. En hetjur og ofurmenni láta sér ekki allt fyrir brjósti brenna. Ráðstafanir skyldu koma, sem byndu endi á skuldasöfnun erlendis, settu niður verðbólgu, örvuðu framleiðsluna og bættu kjör fólksins í landinu. Þessu höfðu þeir heitíð þjóðinni í kosningunum, og enn töluðu þeir um þetta, þegar stjórnin ýtti úr vör. Hér má til glöggvunar skjóta því inn í, að stjórnin hefur nú setið í eitt missiri, og hún verður tæplega sökuð um að hafa vanrækt nokkurt eitt þessara fyrirheita. Hún hefur þar á móti gengið þvert á þau öll, og verður nú vart greint, hvar mestur árangur hefur náðst: í söfnun erlendra eyðsluskulda, dýrtíðarspennu, kyrkingi framleiðslunnar eða almennri kjararýrnun. En svo að aftur sé vikið að tilburðum stjórnarinnar, meðan hún var að ná þessum árangri, er þess næst að minnast, að um áramótin heyrðist svo aftur hljóð úr horni. Þar var enn forsrh. á ferð. Nú var hann miklu daufari í dálkinn, að því er varðaði kjarabætur fólksins í landinu, og lét raunar í það skina, að hyggilegast mundi í þeim efnum að fara hina leiðina, þ.e.a.s. aftur á bak, það væri tryggara upp á framtíðina. Ekki virtist hann þó telja lífskjörin stórt atriði. Hitt væri fyrir öllu, að hafa rétt skráð gengi, og það skyldu menn fá. Ekki mun brúnin hafa hækkað á öllum hans flokksmönnum, er á ræðuna hlýddu, og grunur leikur á, að um þær mundir hafi sumir, er áður límdu upp leiðbeiningar Sjálfstfl. til kjósenda, notfært sér skammdegið til þess að fjarlægja þær aftur. A.m.k. tóku þær mjög að strjálast á almannafæri um þetta leyti, enda munu ýmsir af þeim, sem veittu stjórnarflokkunum að málum í kosningunum, þegar um áramótin hafa getað hugsað sér ýmislegt voðalegra en vinstri stjórn. Og enn liðu fram stundir, og þegar mánuður var af þessu ári, mátti lesa af þingskjölum, í hverju ágæti stjórnarinnar lá. Stjórnarfrv., sem þá voru hvert af öðru lögð á borð þm., greindu að vísu á nokkurri tæpitungu frá því, sem nú er sem óðast að verða blákaldur veruleiki, þótt mörgum grandalausum stjórnarsinna þættu fyrstu frásagnir stjórnarandstæðinga um þetta ærið fjarstæðukenndar og ótrúlegar. Ekki verður því hér við komið að rekja í smáatriðum hvað eina, sem stjórnin lét lögtaka á hinum næstu mánuðum eftir þetta. En af því að dýrtíðarvöxtur undanfarinna ára var eitt af því, sem lækna átti með nýjum aðgerðum, er máske vert að skoða áhrif aðalþátta viðreisnarinnar á verðbólguna í landinu. Mér telst vissulega til, að þar sé stj. nokkru mikilvirkari en hv. síðasti ræðumaður taldi. En ef lítið er á aðalþættina, kemur þetta í ljós: Fyrst ber að nefna lögbundna gengisfellingu á íslenzku krónunni, þannig að miðað við skráð gengi þarf núna 233 eða 234 kr. á móti hverjum 100 áður. Þess ber þó að geta, að jafnhliða þessari gengisfellingu voru afnumin 30% og 55% yfirfærslugjöldin, sem áður giltu, hið fyrra um gjaldeyriskaup til brýnustu nauðsynja, en hið síðara um flest annað. Hvaða áhrif hefur nú gengisbreytingin í heild á verðlagið í landinu? má því spyrja. Setur hún niður dýrtíð? Það verður máske ráðið af þeim staðreyndum, að árlegur innflutningur var um 1300 millj. kr. Við verð það bættust svo um 700 millj. í yfirfærslugjöldum. Nú kostar sama vörumagn ekki 2 milljarða eins og áður, heldur 3 milljarða eða sem allra næst því. Ætla má, að nærfalt fjórðungur af verðmæti þessa vörumagns sé rekstrarvörur og skip, og snertir verðhækkunin, að því er þann hluta varðar, hið almenna verðlag ekki eins og neyzlu- og fjárfestingarvörurnar, heldur með öðrum og óbeinni hætti, svo að til þess að forðast að gera dæmið dekkra en einsýnt er að staðreyndir heimta, þá má ætla, að af 1000 millj. kr. hækkun vegna gengisfellingarinnar komi svo sem 750 millj. beint út í hið almenna verðlag. Næst á eftir gengisfellingunni kemur svo ákvörðunin um vaxtahækkun, en hún nemur yfirleitt 4% á bankaviðskipti og litlu lægri hundraðstölu á sum önnur lán. Ekki leggst ofurþungi vaxtabyrðanna á öll lán samstundis, það skal játað. En fljótlega hlýtur hækkunin að flæða um allt lánakerfið. Nú nema útlán bankanna um 4 milljörðum kr. Um aðra lánastarfsemi er minna vitað, en varlega mun áætlað, að útlán einstaklinga, fjárfestingarsjóða, tryggingarfélaga og annarra nemi hálfri þeirri upphæð. 4% ofan á bankaviðskiptin nema 160 millj. kr. á ári, og ef öðrum aðilum er ætlað 3% meðaltalsvaxtahækkun, bætast þar við 60 millj., og nemur þá árleg vaxtahækkun, sem auðvitað er hluti af verðlaginu, alls 220 millj. kr. Þrátt fyrir verulega ívilnun á tekjuskatti, sem hátekjumenn nú hljóta samkvæmt nýjum skattalögum, hækka tekjur ríkissjóðs samkvæmt viðreisnarfjárlögum þessa árs. Munar þar mest um hinn nýja söluskatt. Tekjur fjárl. eru svo að segja allar teknar með einhvers konar álögum á vöruverð, og kemur því öll fjárlagaaukningin fram í hækkuðu verðlagi. Á árinu 1959 námu tekjuáætlanir fjárl. rúmlega 1030 millj. kr. Í ár hefur þessi upphæð hlaupið upp í rúmlega 1500 millj. Þar kemur því fram dýrtíðaraukning upp á því sem næst 470 millj. En hins er vert að geta, að af þeirri aukningu renna um 150 millj. kr. til aukinna bóta úr almannatryggingum og um 40 millj. til aukinna niðurgreiðslna á vöruverði. Hrein og óbætt hækkun verðlags vegna hækkunar á fjárl. nemur því nálægt 280 millj. kr., en það er jafnhá upphæð og áætlað er að hinn nýi söluskattur færi ríkissjóði, áður en frá er talinn hlutur bæjanna. Ef saman eru taldar verðhækkanir þessara þriggja liða og þó það eitt tilfært, sem að öllum bótum frátöldum hlýtur að þyngja á verðlaginu, verður þetta ljóst: Gengisfellingin hækkar almennt verðlag um 750 millj., vaxtahækkunin þyngir á útgjöldunum um 220 millj., og fjárlagaliðirnir auka dýrtíðina um 280 millj., en þetta nemur samtals 1250 millj. kr. Vera má, að eitthvað af þessu verði sparað sem bein útgjöld, með því að neyzlan dragist saman, en samanburður á því, sem var, og því, sem verður, fæst ekki nema halda þessum tölum í fjárupphæðum. Ef þessari aukningu, 1250 millj. kr., er skipt jafnt á rösklega 4000 fjölskyldur í landinu, fellur um 30 þús. kr. árlegur greiðsluauki á hvert heimili, miðað við óbreytta neyzlu. Þegar hækkunin er að fullu komin á vöruverðið og vextina, má því ætla, að hin almenna verðbreyting nemi að meðaltali 25–30% til hækkunar. Ólafur Thors gat þess við myndun stjórnarinnar, að á það yrði lögð megináherzla, að þannig yrði haldið á efnahagsmálunum, að ekki leiddi til verðbólgu, eins og fyrr er á drepið. Og síðan voru lögfestar ráðstafanir, eins og hér er lýst. Einhvern veginn hélt maður þó, að hækkað vöruverð væri ekki alveg óskylt verðbólgunni, og nú er sem sagt í ljós komið, að á máli stjórnvitringanna á orðið verðbólga við um kaup og ekkert annað. A.m.k. hefur ekki þótt ástæða til í átökum stj. við verðbólguna að koma í veg fyrir hækkanir á neinu nema kaupi. En það er ekki heldur ómerkasti þátturinn í afrekaskrá stjórnarinnar, að ofan á lögþvingaða kauplækkun í fyrra rauf stjórnin nú með lagaboði alla kjarasamninga stéttarfélaga í landinu og bannaði allar verðlagsuppbætur á laun, hverju nafni sem nefnast, en það jafngildir auðvitað banni við öllum hækkunum á kaupi nema þeim einum, sem nást kunna með nýjum kaupsamningum. En þar með tekur stjórnin líka á sig ábyrgðina á þeim truflunum, sem það kann að valda í atvinnulífinu að koma á nýjum kaupsamningum, samhæfðum hinum nýju viðhorfum, sem skapazt hafa við þær verðbreytingar, sem orðnar eru. En það má öllum ljóst vera, að þau batnandi lífskjör í framtíðinni, sem ráðh. talaði um í haust, verða ekki til fyrir stjórnaraðgerðir þessarar stjórnar, heldur verður verkalýðshreyfingin að hafa þar hönd í bagga um framkvæmdir. En nú búum við þó við rétt gengi. Það er allur munur. Hugtakið „rétt gengi“ er að vísu dálítið umdeilanlegt. En stjórnin hefur skilgreint það, hvað hún á við með því orðalagi. Það er gengi bátsins - og af enn meiri nákvæmni sagt, það er sú skráning krónunnar, sem tryggir venjulegum vélbát hallalausa afkomu án allra uppbóta í meðalárferði. Það voru næsta fáir aðrir en ráðherrar og máske fáeinir hagfræðingar, sem héldu því fram, að almenn lífskjarabót mundi haldast í hendur við þetta rétta gengi. En hinir voru margir, sem sögðu, að þó að hið gagnstæða kynni að verða reyndin, væri það ekki nema réttmæt fórn til að tryggja afkomu atvinnuveganna. Víkjum því að þeirri reynslu af hinu rétta gengi. Út frá forsendunni um gengi bátsins var svo allt hitt reiknað. Forustumenn útgerðarinnar, þeir sem trú hafa á Sjálfstfl., töldu nú allt á góðri leið og voru sumir hverjir dálítið stoltir af því að vera þannig orðnir sá punktur efnahagslífsins, sem allt átti að snúast um og miðast við. Stjórn L.Í.Ú. hefur vafalaust hugsað þannig, því að nú brá hún öllum sínum fyrri venjum um ráðstafanir til að sjá hag sinna manna borgið. Á undanförnum árum hefur hún sem sagt harðlega bannað félögum innan sinna vébanda að hefja nokkrar vertíðarveiðar, fyrr en séð væri, hvert yrði hið gildandi fiskverð vetrarins og hvers stuðnings útgerðin mætti að öðru leyti vænta af hálfu hins opinbera. Og til þess að enginn skyldi þá gleyma kyrrsetuskyldunni, heldur hafa ótta af og bera lotningu fyrir L.Í.Ú.-stjórninni, hafa einstakir útvegsmenn orðið að árita og afhenda L. Í. Ú.-stjórninni víxla í tugþúsunda upphæðum fyrir hvern bát til tryggingar því, að ekki yrði haldið til veiða, fyrr en stjórnarvöld landsins hefðu tekið að sér að tryggja nógsamlega rekstrargrundvöll bátaflotans. En nú var að völdum setzt svo göfug ríkisstj. að dómi L.Í.Ú.-stjórnarinnar, að slíkt var ekki nefnt á nafn. Forsrh. íhaldsins hafði lofað réttu gengi, og nú kom útvegsmálaráðherra kratanna, sem áður hafði sýnt hæfni sína í því embætti með því að svíkja af sjómönnum 10 aura á hvert fiskkg í skiptaverðinu þvert á nýgerðan samning, sem hann sem slíkur var aðili að, steig í ræðustólinn á L.Í.Ú.-fundi og lofaði útgerðinni ekki lakari aðstöðu í ár en hún hafði haft í fyrra. Þetta skraf ráðh. var svo haft fyrir rekstrargrundvöll útgerðarinnar þetta árið. Nú í vertíðarlokin hélt L.Í.Ú. svo almennan fulltrúafund til að ræða einmitt þessi mál. Enginn reyndist svo mikill stjórnarsinni í því samkvæmi, að hann viðurkenndi ekki, að ráðherraloforðin hefðu reynzt ekki einasta ótraustur, heldur og með öllu óhæfur rekstrargrundvöllur fyrir flotann og ekki kæmi til mála að hefja vertíð út á þau né gengi bátsins framar. Það er líka deginum ljósara, að grundvöllur fyrir hallalausan rekstur fiskiflotans er nú ekki fyrir hendi lengur. Hinn gífurlegi stofnkostnaður skipanna, hækkunin á verði veiðarfæra, vátryggingu og vöxtum samfara kyrrstöðu og lækkun á almennu fiskverði og síldarverði ræður algerum úrslitum í þessu efni. Með svipuðu aflamagni og verið hefur hlýtur því bátaflotinn að lenda í síharðnandi skuldaflækjum, hætta veiðum á skemmri og lengri tímabilum vegna fjárhagsörðugleika og stórlega draga úr eðlilegum afköstum hans af þeim sökum. En þótt ráðstafanir stjórnarinnar hafi reynzt launþegum og útgerðarmönnum svo sem lýst hefur verið og stefni vissulega hvorki að kjarabótum né framleiðsluaukningu, heldur beint að hinu gagnstæða, er þó hreint ekki svo að skilja, að allir landsmenn aðrir hafi sloppið undan plágunni heilir á húfi. Engir hafa goldið meira afhroð í dýrtíðarflóði stjórnarinnar en bændur. Samkv. verðlagsgrundvelli fylgir vinna þeirra sömu reglum og vinna launþega. Þeir verða því sem slíkir að búa við alla hina sömu kjararýrnun og verkamenn: óbreytt kaup í vaxandi dýrtíð. Um stofnkostnað búsins gegnir alveg sama máli og um útveginn. En allur tilkostnaður búsins kemur seint og sumpart aldrei þeim í hendur aftur gegnum afurðaverðið. Það líður ærinn tími, frá því að dýra benzíninu er hellt á dráttarvélina til þess að slá túnið, svo að það dæmi sé tekið, þar til verð þess skilar sér aftur í kjöt- eða mjólkurverði, og vextir af því fjármagni, ef það væri nú fengið að láni, koma beint sem ný kjaraskerðing á bóndann, enda er nú svo komið, að ef ráðherrana skyldi fýsa að hagnast á búskap, þegar þjóðin segir þeim upp núverandi starfi, þá verður ábyggilega nægilegt jarðnæði laust til ábúðar fyrir þá, ekki sízt ef vistaskiptin kynnu eitthvað að dragast á langinn. Það er ekki vitað, hvert útlit ráðherrarnir telja á því, að góðar horfur séu fram undan í íslenzkum þjóðarbúskap. En hvað sem ráðh. kunna að segja, - reynslan sannar líka, að ekki er algengt, að ræður þeirra eigi samleið með veruleikanum, - þá breytist það ekki, að sá skaði skellur á þjóðinni, sem efnt er til með núv. stjórnarstefnu: samdráttur í atvinnulífi og framleiðslutap. En þótt aflasæld og önnur árgæzka hlypi hér undir bagga og rétti að einhverju það, sem hallast á óstjórn í landinu, þá innsiglar stjórnin það jafnframt með öðrum hætti: samdráttur og tekjurýrnun í þjóðarbúinu með almennri fátækt og versnandi lífskjörum skal verða okkar hlutskipti. Það er sem sagt alveg sama, hvað mikið kann að aflast, ef ekki er jafnframt séð fyrir því, að markaður sé tiltækur fyrir framleiðslu okkar. Nú er það þrautreynd stefna íhaldsins að leggja allt kapp á að kaupa vörur í sem allra ríkustum mæli frá hinum frjálsa heimi, en svo eru allir Ameríkusinnar vanir að nefna þau lönd, þar sem auðvelt er að geyma bankainnstæður, án þess að gera þurfi mjög grein fyrir uppruna þeirra, og þar sem faktúrur eru allt eins skrifaðar eftir óskum kaupenda og verðlagi þeirrar vöru, sem keypt er. Í þeim löndum stendur hins vegar svo á, að kaupendur finnast engir að nema svo sem helmingnum af afurðum okkar. Meðan þeirri stefnu var fast framfylgt að hafa lítil eða engin skipti við lönd sósíalismans, fór þess vegna svo, að markaðstregða háði okkur. Við sátum t.d. uppi með full frystihús af torseljanlegri, en ágætri vöru, og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna gaf þá út fyrirskipanir til hinna einstöku frystihúsa: Svo marga kassa máttu framleiða og meira ekki, því að það er ekki markaður til fyrir það. En svo hófust austurviðskiptin og leystu með öllu markaðsvanda okkar. Á síðustu árum allt til þessa hefur engin markaðstregða hindrað okkur. Við höfum í rauninni getað framleitt í fullu öryggi þess, að allar okkar sjávarafurðir seldust á góðu verði. Hitt er rétt, að austurviðskiptin hafa farið fram eftir jafnkaupasamningum, þannig að jafnmikil verðmæti í þeirra útflutningsvörum höfum við fengið sem greiðslu frá þeim eins og við létum til þeirra ganga. Þessi viðskipti ásamt þeirri afurðasölu og vörukaupum frá dollara- og sterlingssvæðunum, sem við með eðlilegum og hagkvæmum hætti gátum fengið, hafa verið undirstaða þeirrar hagsældar, sem hér var náð, þegar bezt gekk. En því er svo farið um valdamenn þessa lands, jafnt íhaldsmenn sem krata, og raunar eiga þar margir framsóknarmenn óskilinn hlut við stjórnarsinna, að þeir telja það boðorð æðst allra að þóknast stórveldunum í Atlantshafsbandalaginu eða NATO, eins og þeir skammstafa nafn bandalagsins. Og því er ekki að leyna, að á fundum og ráðstefnum með slíkum hefur þar nætt um okkar ráðh. og sérfræðinga eins og kaldur gustur að heyra sagt: Þið verzlið við Rússa. - Þótt þessi viðskipti séu okkur í alla staði hin hagkvæmustu, má það sín, þegar til lengdar lætur, minna en blygðan núverandi ráðh. á þeim slóðum, þar sem þeir vænta samúðar og viðurkenningar á öllu því, sem þeir hafa í sölurnar lagt til þess að þóknast einmitt þessum ímynduðu vinum sinum. En í stað þess, sem vænzt var, kemur ásökun, sambærileg við gamla skammaryrðið: Þú hefur étið folald, - þið verzlið við Austur-Evrópu. - Og þegar hinir sakfelldu manna sig svo upp í það að spyrja: Getið þið þá keypt allan varninginn af okkur, - þá bætist allt til þessa ný ásökun við: Þið eruð með ranga gengisskráningu. Þegar þið eruð búnir að leiðrétta hana, getum við séð til. Og hvað eiga svo menn að gera, sem eins ástatt er fyrir og okkar ráðamönnum, í hópi slíkra vina, sem þeir hafa kosið sér að tigna og vegsama? Allir vita, að heimurinn skiptist fyrst og fremst í tvær voldugar samstæður, alþýðuveldin og auðvaldslöndin. En þar utan við standa svo hlutlausu ríkin, og í þeirra hópi vorum við lengst af. Við höfum veruleg kynni af báðum stóru aðilunum. Alþýðuveldin hafa í hvívetna reynzt okkur vel. Samskiptin við þau hafa verið okkur mjög hagkvæm, og þau viðurkenna öll rétt okkar til landhelginnar, jafnvel einnig þau, sem við viðurkennum ekki að til séu. Í sumu höfum við einnig góðra hluta að minnast úr samskiptunum við ríki vesturblakkarinnar, en þar eru þó á alvarlegar snurður. Öll hafa NATO-ríkin reynt að þrengja kosti okkar í landhelgisátökunum. Afstaða þeirra á alþjóðaráðstefnum hefur mótazt af fjandskap við okkur, og Bretar hafa sem kunnugt er beitt okkur vopnuðu ofríki. Nú er á það að líta, að íslenzkir valdhafar, einmitt þeir, sem nú sitja, og raunar voru þeir af fleirum studdir þá, hafa af dæmafárri skammsýni kastað hinu forna hlutleysi okkar fyrir borð, tekið afstöðu með og látið vopnlausa þjóð okkar ganga inn í hernaðarbandalag þeirrar valdasamstæðunnar, sem verr hefur reynzt okkur, og léð henni land okkar undir herstöðvar Bandaríkja Norður-Ameríku til undirbúnings árása á hinn aðilann, sem betur reyndist. Ekkert af þessu hefur íslenzka þjóðin nokkru sinni samþ., og raunverulega er hún á móti þessu, þótt henni hafi til þessa láðst að gefa þeim mönnum frí frá stjórnarstörfum, sem þessum ráðum réðu á sinni tíð. En mennirnir, sem lánuðu landið, njóta ekki virðingar herra sinna, af því að þeir verzla við Rússa og voru með rangt skráð gengi. Og því skyldu þeir láta slíka hluti standa í veginum fyrir vináttu við hinn frjálsa heim? Og svo var gengið fellt, og nú er eyðsluinnflutningur til landsins að verulegum hluta fluttur inn þaðan, sem ekki er markaða von, og greiddur með lánsdollurum að vestan, en innkaupin frá jafnkaupalöndunum rýrð að sama skapi, en það þýðir minnkaða möguleika til afurðasölu sem þessu nemur. Enda má um þetta segja, að ekki komi það alveg á óvart, því að í því riti, Viðreisn, stendur skýrum stöfum á bls. 13, ef ég má til þess vitna, með leyfi forseta: „Á hinn bóginn telur ríkisstj. sanngjarnt, að Bandaríkjastjórn fyrir sitt leyti stuðli að því að draga nokkuð úr þeim erfiðleikum, sem þessi breyting veldur á greiðsluviðskiptum þjóðarinnar. Um þetta atriði hafa undanfarið átt sér stað viðræður á milli fulltrúa frá ríkisstj. beggja landa, og telur ríkisstj., að viðunandi lausn þess máls muni fást.“ Og þótt ýmislegt sé ósatt í Viðreisn, er vart að efa sannleiksgildi þessarar klausu, enda hefur nú verið tekið um 800 millj. kr. lán vestra, og mun það að miklum hluta horfið í eyðsluhítina, en óseljanlegar vörur þar á móti hlaðast upp hér heima, svo sem kunnugt er. Íslendingum hefur mörgum þótt það litlu máli skipta nú að undanförnu, hvort við værum þátttakendur í stríðsbandalagi vestrænna þjóða eða ekki. Ýmsir hafa yppt yfir því öxlum og helzt flokkað slíkt undir fremur ósmekklega, en meinlausa sérvizku þeirra pólitísku forustumanna, sem svona vildu haga málum. En þótt litið væri fram hjá öllu öðru, liggur það nú hreinlega fyrir, að einmitt frá efnahagsdeild NATO koma stj. ráðleggingar í efnahagsmálunum. Faðerni þess óburðar, sem ríkisstj. hefur nú af sér fætt og gefið nafnið „Viðreisn“, er hjá NATO. Þær búsifjar, sem efnahagsráðstafanir stj. leggja á íslenzkt þjóðlíf að þarflausu, og sú öfugþróun, sem þær valda í lífskjörum og framleiðslu, markaðsmálum og dýrtíð, verða að taka enda. Það er hlutverk þjóðarinnar að koma valdhöfunum í skilning um það, að hún sættir sig hvorki lengur við stjórnarhætti Sjálfstfl. og útibús hans, Alþfl., né við aðild Íslands að þeim óvinahópi þjóðarinnar, sem kallar sig Atlantshafsbandalag. Af áhrifum stj. og NATO höfum við þegar fengið meira en nóg. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Bezti mælikvarðinn á ríkisstj. er það, hvað hún gerir til þess að létta almenningi lífsbaráttuna. Sú stjórn, sem horfir á það aðgerðalaus, að hagur almennings þrengist í sífellu, en telur það sjálfsagt, að milljónir eftir milljón renni í vasa milliliða og fjáraflamanna, sú stjórn er ekki stjórn fólksins í landinu. Það er auðvitað vond stjórn, sem segist ætla að gera rangt. Sú stjórn er þó verri, sem segist ætla að gera rétt, en gerir rangt. En verst allra er sú, sem segist hafa verið að gera rétt, þegar hún hefur verið að gera rangt, en þannig er sú ríkisstj., sem nú situr að völdum á Íslandi. Nú haldið þið sjálfsagt, hlustendur góðir, að þetta séu mín orð, minn dómur um núv. hæstv. ríkisstj., og vissulega tel ég þetta allt saman hárrétt mat á þeirri endemisstjórn, sem nú situr að völdum hér á landi. En þetta eru samt orð núv. hæstv. menntmrh., Gylfa Þ. Gíslasonar, og þessi ummæli hans er að finna í útvarpsræðu, sem hann flutti 3. okt. 1951, um gengisfellingar-, dýrtíðar- og atvinnuleysisstjórn Ólafs Thors, en hann var forsrh. þeirrar stj.  Ég mun ekki beina gagnrýni minni að stjórnarstefnunni í heild, heldur aðeins að verðlagspólitík hennar og útlitinu í atvinnulífinu. Það var 19. febr. s.l., sem lög um efnahagsmál, þ.e. lög um gengislækkunina, lög, sem afnámu með öllu rétt launþega til að fá kauphækkun eftir vísitölu í vaxandi dýrtíð, voru afgreidd á Alþ. Sá dagur mætti með réttu kallast afmælisdagur viðreisnarinnar svokölluðu. - Lítum nú á þróun verðlagsmálanna síðan. Fyrir kosningar hafði verið heitið stöðvun dýrtíðar, en nú koma bölvaðar staðreyndirnar og fara heldur í aðra átt. Ýmsum kom það á óvart, að innlend þjónusta ýmiss konar varð einna fyrst til að hækka í verði eftir gengislækkunina. Póstburðargjöld hækkuðu á augabragði, símgjöld hækkuðu stórlega, bæði ársfjórðungsgjöld talsímans og skeytagjöld, sjúkrasamlagsgjöld hafa hækkað, tryggingasjóðsgjöld einnig, heita vatnið til húsahitunar, rafmagnið o.s.frv., svo að nokkuð sé nefnt. Lítum svo á verðþróun útlendra vara. Tökum þá fyrst byggingarefni. Mótatimbur, algengasta tegund, kostaði kr. 2.16 fetið, nú kr. 3.09, hækkunin 45%. Fragthækkun á næstu sendingu mun hækka það enn um 15% í viðbót, og er þá hækkun orðin samtals 60%. Steypustyrktarjárn, 10 mm. kostaði kr. 4.70 kg, en nú kr. 8.46, hækkunin er 80% . Sement við skipshlið kostaði 730 kr. tonnið, nú 1122, hækkunin er 54%. Meðaltalshækkun á byggingarvörum mun vera alveg um 60%. Álímd stígvél, svokallaðar sjóbússur, kostuðu fyrir viðreisn 344 kr. nú 536, hækkunin er 56%. Lág gúmmístígvél kostuðu 228 kr., nú 373, hækkunin er 64%. Baðmullarvörur, sem áður voru undir 30% yfirfærslugjaldi, hækka nú um 85-90%. Sex vörutegundir, allt saman algengustu neyzluvörur, hækkuðu frá 1. til 15. maí s.l. sem hér segir: Nýmjólk í flöskum kostaði kr. 3.15 11. maí, á hátíðisdegi verkalýðsins, en fyrir 15. maí var verðið komið upp í kr. 3.40. Skyr kostaði 1. maí kr. 8.60 kr., en hálfum mánuði seinna 9 kr. Óskammtað smjör kostaði 1. maí kr. 47.65, en 15. maí kr. 52.20. Rúgbrauð, sem vegur 1½ kg, kostaði 1. jan. kr. 5.40, en þann 1. maí kr. 6.70 og 15. maí kr. 7.20. Þann 1. jan. var verkamaður 15 mín. að vinna fyrir þessu brauði, en þann 1. maí tók það hann 18 mín. og hálfum mánuði seinna 20 mín. Franskbrauðið, ½ kg, kostaði 1. jan. kr. 3.90, þann 1. maí kr. 4.30 og þann 15. maí kr. 4.55. Verkamaðurinn var í ársbyrjun 10.7 mín. að vinna fyrir þessu brauði, 1. maí var hann 11.8 mín. að því og núna um miðjan mánuðinn 12½ mín. 1 kg strásykur kostaði 1. jan. kr. 4.12, þann 1. maí kr. 5.66. Fyrir því var verkamaður 11 mín. að vinna í ársbyrjun, en nú 15. Brennt og malað kaffi kostaði í ársbyrjun kr. 34.60, þann 1. maí hafði það hoppað upp í kr. 46.00. Verkamaðurinn var í ársbyrjun 1 klst. og 35 mín. að vinna fyrir kaffikílóinu, en þann 1. maí 2 klst. og 6 mín. Ekki bætir það efnahaginn að hætta að drekka kaffi og snúa sér að kakódrykkju, því að þann 1. jan. kostaði kakókílóið kr. 55.77, en 1. maí kr. 73.40. Það tók verkamanninn 2 klst. og 33 mín að vinna fyrir því í ársbyrjun, en núna kringum 1. maí 3 klst. og 21 mín. - Svona er hægt að halda áfram óendanlega. Þessi er þróunin, hvar sem niður er gripið, ekki sízt þegar farið er út fyrir vísitöluvörurnar. En kaupið á að vera óbreytt, segja stjórnarherrarnir, og atvinnurekendurnir brosa í kampinn og kinka auðvitað kolli. Og hvað ættu þeir annað að gera, blessaðir mennirnir? En hvað segir þá vísitalan um öll þessi boðorð? kynni nú einhver að segja. Vísitala vöruverðsins mun hafa verið talin um 108 stig við seinustu mánaðamót. En þar frá lætur ríkisstj. víst draga 3 stig vegna fjölskyldubótanna, og segjum, að það sé ekki ranglátt gagnvart þeim, sem þeirra bóta njóta, en hitt er augljóst, að það styðst við engin rök gagnvart öllum þeim, sem þeirra bóta njóta ekki. Þannig er sagt, að framfærsluvísitalan sé nú 105 stig. En viðurkennt er með því, að kjörum allra annarra en barnafjölskyldnanna hefur hrakað um 8 stig, en það er sama sem 16 vísitölustig samkv. gömlu vísitölunni. Nú er þess að geta, að mjólkurhækkunin í seinasta mánuði var ekki birt fyrr en eftir mánaðamótin, svo að ekki hefur hún því verið mæld í vísitölunni enn þá. Sama er að segja um hækkun heita vatnsins til upphitunar húsa og um hækkun strætisvagnagjaldanna hér í Reykjavík. En þegar þessa er gætt, er auðsætt, að vísitala vöruverðsins er nú ekki undir 110 stigum, en það þýðir eftir gamla vísitöluverðinu sama sem 20 stiga hækkun, og hefði það einhvern tíma þótt umtalsverð kjararýrnun. En því miður er bikarinn ekki tæmdur í botn enn þá, það er langt frá því. Miklar verðhækkanir eru enn þá fram undan fram eftir öllu sumri. Og lítum þá þessu næst á útlitið í atvinnulífinu í ljósi viðreisnarinnar. Hvaðanæva af landinu berast þær fregnir, að það heyri til undantekninga, ef nokkur maður leggi nú í það að hefja byggingu íbúðarhúss. Því veldur hin stórkostlega verðhækkun byggingarefnis, vaxtaokrið og lánabannið. Hér í Reykjavík er í fyrsta sinn í mörg ár engin eftirspurn eftir lóðum fyrir sambýlishús. Fáir einstaklingar hefja byggingar íbúðarhúsnæðis þrátt fyrir mikla þörf. En peningamennirnir rjúka nú af stað með hvert stórhýsið af öðru til verzlunarrekstrar. Og þeir mörgu, sem nú eru að byggja og peningaráð hafa, flýta sér allt hvað af tekur, áður en kaupið hækki. Samdrátturinn hjá byggingarverkamönnunum er því fyrirsjáanlegur, því að þetta eru allt saman lántökur upp á framtíðina. Ekki er líklegt, að flotinn stækki mikið í bili. Má ólíklegt teljast, að þeir verði margir útgerðarmennirnir, sem kaupa togara fyrir 38–40 millj. eða 100 tonna fiskibát fyrir 5–6 millj. Auk þess segja útgerðarmenn nú, að hag þeirra sé illa borgið eftir ráðstafanir ríkisstj. Strax hafa þeir knúið fram á þeim grundvelli 60 millj. í uppbætur, og fyrir nokkrum dögum gerði Landssamband ísl. útvegsmanna svo hljóðandi samþykkt: „Að gefnu tilefni telur fulltrúafundurinn, að í framtíðinni skuli ekki hefja vertíð, fyrr en tryggður hefur verið rekstrargrundvöllur fyrir fiskibátaflotann og samningar undirritaðir við fiskkaupendur.“ Hvað er að heyra þetta! Og þó var viðreisnin fyrst og fremst gerð til þess að koma útgerðinni á traustan grundvöll. Þarna virðist því botninn bara hafa dottið úr stjórnarkeraldinu, sem þeir kalla viðreisn. Og þó er það alvarlegast, að skipulega virðist að því unnið að eyðileggja okkar beztu markaði. Allt er gert, sem hægt er, til að lokka menn til viðskipta við hið svokallaða frjálsa svæði. Það dregur úr sölu sjávarafurða á okkar beztu mörkuðum og dregur auðvitað jafnframt úr allri atvinnu við fiskiðnaðinn í landinu. Og þá er svo sannarlega orðið auðskilið mál fyrir verkakonurnar og verkamennina, hvaða þýðingu þessir markaðir hafa haft og hafa fyrir lífsafkomu verkalýðsins. Enn þá er meiri hlutinn af sjávarafurðum okkar fluttur til jafnkeypislandanna, en þar safnast nú upp innistæður, en hins vegar flytjum við inn hvers konar varning fyrir lánsfé, þ.e.a.s. upp á krít, frá frjálsa svæðinu. Og hvað halda menn, að þetta geti staðið lengi? Allir sjá, að þetta er ekki blómlegt búskaparlag, það hlýtur að taka fljótt enda. Því meira sem við drögum úr vörukaupum okkar í vöruskiptalöndunum, því minna getum við selt þangað af fiski, og það þýðir samdrátt atvinnuveganna og jafnframt minni gjaldeyristekjur. Þó væri þetta allt saman í lagi, ef stjórnin gæti bara selt afurðir okkar á frjálsa svæðinu, en svo er ekki. Amerískir markaðir hafa ekki opnazt, ekki heldur í Vestur-Evrópu. Miklu fremur heyrum við nú um samdrátt markaða þar og verðfall, enda er nú svo komið, að fiskverðið er lækkað niður í kr. 2.20 til útgerðarmannanna. Síldarverðið á komandi vertíð er einnig lækkað, vorsíldarveiðin er stöðvuð og fiskverðið til hlutarsjómanna er lögfest í kr. 1.66 á kg. Hins vegar er nú sannað, að norskt hraðfrystihús getur borgað fiskimönnum þar í landi frá kr. 4.21 upp í kr. 4.80 fyrir kg af þorski, en eins og kunnugt er, selja Norðmenn fisk sinn á sömu mörkuðum og við. En þá vaknar spurningin: Hver eða hverjir eru það, sem hirða þennan mikla mismun til sín? Slíkur ótti hefur nú gripið forráðamenn Landssambands ísl. útvegsmanna út af því, að verið sé að eyðileggja markaðina í vöruskiptalöndunum, að þeir hafa ásamt síldarútvegsnefnd, síldarverksmiðjum ríkisins og Sambandi ísl. samvinnufélaga skipað n. til þess að fylgjast daglega með þróun viðskiptanna varðandi jafnkeypislöndin. Margt fleira þyrfti raunar að segja um yfirvofandi samdrátt atvinnulífsins, en þetta verður þó að nægja í þetta sinn. Þingi Vinnuveitendasambands Íslands er nýlokið. Það ræddi, eins og að líkum lætur, um efnahagsmálaaðgerðir hæstv. ríkisstj., og það gerði samþykkt, fagnaðarsamþykkt, út af þessum aðgerðum. En það gerði líka meira. Það samþ. auk þess ályktanir varðandi lögin um stéttarfélög og vinnudeilur, um atvinnuleysistryggingarnar og um lögin um rétt verkafólks í veikinda- og slysatilfellum, og allar fóru þessar ályktanir Vinnuveitendasambandsins í þá átt að krefjast skerðingar og takmarkana á þeim réttindum og þeirri vernd, sem þessi löggjöf veitir vinnandi fólki og samtökum þess. Hverju sætir þetta? Hvað sýnir þetta okkur? Það sýnir okkur það, að samtök atvinnurekenda eru staðráðin í því að fylgja fast eftir hinni pólitísku sókn ríkisvaldsins gegn verkalýðsstéttunum og gegn verkalýðssamtökunum. Fyrst var ráðizt á fjárhagsaðstöðu vinnandi fólks, nú er stefnt á mannréttindin. Verkalýðsráðstefna Alþýðusambandsins gerði á sunnudaginn var ályktanir, sem taka af allan vafa um það, að verkalýðshreyfingin stendur einhuga saman um að vernda þá dýrmætu réttindalöggjöf, sem fram hefur náðst, en sumpart hefur þegar verið skert og er nú beinlínis ógnað að öðru leyti mjög ákveðið af samtökum atvinnurekenda. Einn af forustumönnum Sjálfstfl. sagði nýlega á Alþ., að það, sem nú væri verið að gera í efnahagsmálunum, væri framkvæmd á stefnu Sjálfstfl., framkvæmd á málum, sem hann hefði fyrir löngu viljað vera búinn að framkvæma, aðeins ef hann hefði haft aðstöðu til, og nú hefði hann loks fengið aðstöðu, sem að ýmsu leyti væri betri en hann hefði haft, þótt hann hefði haft hreinan meiri hluta. Þetta er athyglisverð játning, en hún sýnir, að nú þykjast íhaldsöflin tveim fótum í jötu standa og geti því leyft sér það, sem hugurinn hefur lengi staðið til, þó að aðstöðuna til framkvæmda hafi vantað. Eitt sinn sagði orðsnjall maður, að klær atvinnurekendavaldsins hefðu lengstum hvassar verið og beinzt að íslenzkri alþýðu, væri það því mjög miklu brýnna verkefni alþýðustéttunum og alþýðusamtökunum að brjóta þær en brýna. En þó að sárt sé að verða að segja það, af því að það er satt, hafa nú klær atvinnurekendavaldsins fengið duglega brýnslu við þá aðstöðu, sem Alþfl. hefur veitt Sjálfstfl. með forustu í ríkisstj- og ákvörðun um stjórnarstefnu. Ég vil ekki trúa því fyrr en í síðustu lög, að hin faglega verkalýðshreyfing beri ekki gæfu til að sjá, hvert klóm atvinnurekendavaldsins er nú stefnt. Það er enn sem fyrr skylda hvers einasta manns, sem undir merkjum verkalýðssamtakanna berst, að brjóta þær klær heldur en brýna. Á laugardaginn var kom saman í Reykjavík fjölmennasta og myndarlegasta ráðstefna, sem haldin hefur verið í sögu verkalýðssamtakanna. Hún skyldi fjalla um kjaramál og atvinnuhorfur verkafólks, og það gerði hún. Fulltrúarnir voru úr öllum landshlutum, öllum héruðum landsins, úr öllum stjórnmálaflokkum. Enginn var sá á þessari fjölmennu ráðstefnu meðal forustumanna verkalýðsfélaganna, sem viðurkenndi ekki, að nú hefði svo stórkostleg kjaraskerðing orðið, að verkafólkið yrði að rétta sinn hlut. Einn fulltrúinn sagði: Við höfum verið úr öllum flokkum í stjórn míns verkalýðsfélags, en nú er eins og við séum allir úr einum flokki. - Annar sagði: Lengi vel vildu fylgjendur stjórnarflokkanna reyna að verja stjórnarstefnuna, en nú eru þeir allir þagnaðir og heimta eins og aðrir, að verkalýðssamtökin hefji þegar sínar varnarráðstafanir og gagnsókn upp úr því. Þannig var stemningin á þessari ráðstefnu, enda varð niðurstaðan sú, að allir fulltrúar, hver einasti, allra flokka menn, - enginn sat hjá og enginn greiddi mótatkv., - samþykktu svo hljóðandi ályktun um kjaramálin, með leyfi hæstv. forseta: „Frá því að verkalýðsfélögin hækkuðu almennt kauptaxta sína á árunum 1958, hafa kaupgjaldsákvæði í samningum þeirra tvívegis verið skert með lagaboði og nú síðast með því að afnema með öllu rétt launþega til að fá kauphækkanir eftir vísitölu í vaxandi dýrtíð. Ráðstefnan telur, að með þessum ráðstöfunum hafi samningsbundinn réttur verkalýðsfélaga verið freklega skertur, og mótmælir því harðlega. Afleiðingar gengisfellingarinnar og annarra ráðstafana eru þær, að nýju dýrtíðarflóði hefur verið hleypt af stað. Verðhækkanir á flestum sviðum eru meiri en dæmi eru til að komið hafi í einu, og er þegar sjáanlegt, að þær verða meiri en gert var ráð fyrir í byrjun. Allt launafólk hefur því þegar orðið fyrir mikilli kjaraskerðingu og augljóst, að sú skerðing muni enn aukast mikið. Hætta er á, að ríkjandi stefna muni ásamt minnkandi kaupmætti leiða til samdráttar í framleiðslu og framkvæmdum, þar af leiðandi til minnkandi atvinnu og jafnvel atvinnuleysis, verði ekki að gert í tíma. Launakjör verkafólks hafa um langt skeið verið með þeim hætti, að ókleift hefur verið að lifa af 8 stunda vinnudegi, og er kaupgjald íslenzkra verkamanna orðið mun lægra en stéttarbræðra þeirra á Norðurlöndum. Ráðstefnan álítur, að kjaramálum verkafólks sé nú svo komið, að óhjákvæmilegt sé fyrir verkalýðsfélögin að láta til skarar skríða og hækka kaupgjald og hrinda þannig þeirri kjaraskerðingu, sem orðið hefur. Jafnframt því lýsir ráðstefnan því yfir, að hún telur, að fyllilega sé unnt að verða við réttlátum kröfum verkafólks, án þess að verðbólgan vaxi, og ekki sízt ef um leið er framkvæmdur sparnaður í ríkiskerfinu og framleiðsla landsmanna aukin og gætt meiri hagsýni um rekstur framleiðslutækja þjóðarinnar. Ráðstefnan telur því nauðsynlegt, að hvert verkalýðsfélag hefji nú undirbúning að þeirri baráttu, sem óhjákvæmilega er fram undan, og felur miðstjórn Alþýðusambandsins að samræma kröfur félaganna og baráttu þeirra og hafi hún um það samráð við félögin eftir þeim leiðum, sem hún telur heppilegastar.“ Með þessari ákveðnu ályktun hefur einhuga verkalýðshreyfing dregið fána að hún. Hún hefur falið forustu sinni fullnægjandi umboð til að samræma kröfur félaganna og skipuleggja baráttu þeirra, og þetta var gert af öllum, ekki síður af fylgjendum stjórnarflokkanna en öðrum. En það verða enn fleiri, sem snúast til varnar gegn þeirri gæfusnauðu ríkisstj., sem ráðizt hefur af fádæma skilningsleysi og rangsleitni gegn bændastétt landsins, gegn samvinnuhreyfingunni. Það verður seint fyrirgefið, að auðvaldsklærnar hafa gerzt svo bíræfnar að seilast inn í hverja innlánsdeild samvinnufélaganna úti um land og heimta þaðan helming sparifjáraukningar til Reykjavíkur. Þeir verða margir alþýðumennirnir í sveitum og við sjó, sem hefna þessa ranglætis í einhverri mynd, þegar færi gefst. Að veltuútsvörum hefur verið skellt á félagsmannaverzlun samvinnufélaganna, það mun líka lengi í minnum haft. Þeir verða líka margir í ýmsum stéttum, sem minnast þeirra fríðinda og skattalækkana, sem hátekjumönnum og auðfélögum hafa verið veitt með hinum nýju tekjuskattslögum og útsvarslögum. Og ekki bætir það heldur fyrir ríkisstj., er hún er með það hræsnishjal, að þessi löggjöf sé til þess sett að létta byrðar hinna fátækari. Stjórnin, sem lofaði verðstöðvun og atvinnuöryggi, en færir þjóðinni hörmungar skefjalausustu dýrtíðar og ógnar með atvinnuleysi, er sannarlega ekki stjórn fólksins. Ég bið hlustendur að lokum að minnast nú ummæla hæstv. menntmrh., Gylfa Þ. Gíslasonar, þeirra sem ég viðhafði í upphafi ræðu minnar, nefnilega þessara: „Verst allra er sú ríkisstj., sem segist hafa verið að gera rétt, þegar hún var að gera rangt.“ En einmitt þannig er sú ríkisstj., sem nú situr illu heilli að völdum á Íslandi. Það er næsta ólíklegt, að hún þurfi að kemba hærurnar.



Herra forseti. Hermann Jónasson, fyrrv. forsrh., hefur gengið í fylkingarbrjósti árásarliðsins hér í kvöld. Hann lauk máli sínu með því að segja, að allir skyni bornir menn sæju fyrir fall stjórnarinnar. Ég skal ekki dæma um, hversu mikið af því, sem Hermann Jónasson sagði, var skoðun hans, en þetta meinti hann ekki. Það þori ég að fullyrða, því að ef hann tryði þessu, þá væri hann ekki jafnskapþungur þessa dagana og raun ber vitni um. Svo vel þekki ég Hermann Jónasson. Hv. þm. Jón Skaftason hélt svipaða ræðu og Hermann Jónasson, að vísu að viðbættum verðlistanum, sem Hannibal Valdimarsson tók hér upp áðan og notaði mestan hluta ræðu sinnar til að hafa yfir. Hann lauk ræðu sinni með sömu spá um feigð stjórnarinnar og stjórnarstefnunnar, bauð síðan góða nótt og fór heim að sofa. Ég spái því, að þessi ungi maður sofi enn pólitískum svefni í nokkur ár. En þegar hann vaknar, hugsa ég, að hann vakni við þann draum, að stjórnarstefnan lifi góðu lífi, og spyr þá væntanlega, hvort okkur vanti ekki háseta. En annars má með sanni segja, að sínum augum lítur hver á silfrið. Væri lýsing hv. stjórnarandstæðinga á ríkisstj. rétt, þótt ekki væri nema að hálfu leyti, mundi núverandi stjórn misvitrari, kaldrifjaðri og svikulli en nokkur önnur stjórn, sem hér hefur farið með völd, a.m.k. ef undan eru skildar hungurstjórnin, sem sat á árunum 1934 –1937, og svo auðvitað vinstri stjórnin svonefnda. En ekki var það þetta mark, sem við, sem að stjórninni stöndum, settum okkur, né heldur erum við okkur þess meðvitandi að verðskulda þá dóma, sem stjórnarandstæðingar hér kveða upp, látast trúa, en gera ekki. Mér er auðvitað ekki auðið að hrekja rangfærslur og rökvillur stjórnarandstæðinga á örfáum mínútum. Og þó - með því að segja frá staðreyndum hrek ég málflutning þeirra allra í senn, a.m.k. að mestu leyti. Ekki er auðið að gera sér sæmilega grein fyrir því, sem nú er að ske á sviði íslenzkra stjórnmála, án þess að horft sé um öxl og skoðað, hvar þjóðin var á vegi stödd, þegar núverandi stjórnarflokkar mörkuðu stefnu sína og hófust handa um viðreisnina. Ég verð að láta nægja að minna á, að þegar vinstri stjórnin tók við völdum á miðju ári 1956, hét hún því að marka nýja stefnu, hverfa með öllu frá uppbótastefnunni, sem hún taldi helstefnu, stórlækka skattana, ráða niðurlögum dýrtíðarinnar og leysa allan efnahagsvandann með varanlegum úrræðum, án þess að skert yrðu kjör nokkurs manns í landinu. Rúmum tveimur árum síðar gafst þessi stjórn upp. Hún hafði hækkað árlega skatta - ekki lækkað - hækkað um 1200 millj. kr. Uppbætur höfðu aldrei verið neitt viðlíka háar, dýrtíðin var í algleymingi. Og þegar forsrh. Hermann Jónasson tilkynnti lausnarbeiðni sína, sagði hann nýja verðbólguöldu vera riðna yfir þjóðina, í stjórn hans væri ekki samstaða um nein úrræði, en stjórnarskútan á reki rétt við brimgarðinn. Allt er þetta öllum kunnugt og lifir aðeins sem söguleg staðreynd til viðvörunar um alla framtíð. Það þarf sannarlega kokhraustan karl til að halda ræðuna, sem Hermann Jónasson hélt hér áðan með fortíð sína á bakinu. En hvað geta menn lengi búizt við að verða teknir hátíðlega með svona framferði? Með stuðningi Sjálfstfl. tókst Alþfl. á hendur þann vanda að gera bráðabirgðaráðstafanir til að stöðva verðbólguna og jafnframt að breyta kjördæmaskipan landsins í réttlátara horf, í því skyni m.a. að uppræta spillinguna á stjórnmálasviðinu, en hvort tveggja þetta hafði Sjálfstfl. sett að skilyrði fyrir stuðningi sínum, og féllu þar saman hugðarefni og skoðanir Sjálfstfl. og Alþfl. Þessum flokkum tókst að forða frá voðanum í bili og jafnframt að bera fram til sigurs hið mikla réttlætismál að endurreisa lýðræðið á Íslandi með breyttri kjördæmaskipan. Í haustkosningunum í fyrra kom í ljós, að í mörgum höfuðefnum höfðu Alþfl. og Sjálfstfl. markað svipaða stefnu. Það var því eðlileg rás viðburðanna, að eftir kosningasigurinn reyndu þessir flokkar með sér samning um samstjórn. Sem kunnugt er, gengu þeir samningar greiðlega, og var núverandi stjórn mynduð 20. nóv. s.l. Stjórn Alþfl. hafði aldrei sett sér annað mark en það að stöðva framrás ógæfunnar, þar til sterkari stjórn tæki við völdum. Núverandi stjórn varð hins vegar að ráðast gegn vandanum. Hún ásetti sér að láta einskis ófreistað til þess að leiða þjóðina inn á nýjar brautir, vel vitandi, að verkefnið var stórt og vandasamt, en þá líka svo veglegt, að sérhver stjórnmálamaður hlaut að girnast að þreyta þau fangbrögð. Hér eru þess ekki tök að rekja til hlítar aðkomu ríkisstj. né allar aðgerðir hennar, en rétt er að minna á það allra stærsta. Ég játa hispurslaust, að þegar haustkosningarnar fóru fram í fyrrahaust, renndi ég ekki grun í, hversu hörmulega var komið efnahagsmálum þjóðarinnar, enda þótt mér væri vel ljóst, að við hefðum lengi verið á hálum ís. Allt lá þetta skýrar fyrir, þegar stjórnin var mynduð 20. nóv. s.l., en skýrðist þó æ betur næstu vikurnar þar á eftir, jafnóðum og nýjar og nýjar skýrslur bárust af niðurstöðu rannsóknar efnahagsmálaráðunauta stjórnarinnar. Skiptir ekki höfuðmáli að rekja þá sögu hér, en þegar stjórnin tók endanlegar ákvarðanir og markaði opinberlega stefnu sína í lok janúarmánaðar s.l., hafði hún m.a. horfzt í augu við þessar staðreyndir: Í fyrsta lagi: Í ljós var komið, að síðustu 5 árin hafði þjóðin eytt 1050 millj. kr. meira en hún hafði aflað og tekið í því skyni erlend óhagstæð eyðslulán. Það er þetta, sem Hermann Jónasson áðan kallaði yfirskinsástæðu stefnubreytingar. Afleiðing þessa glæfralega framferðis var, að greiðslubyrðin, þ.e.a.s. sá hluti gjaldeyristekna þjóðarinnar, sem þurfti til þess að greiða vexti og afborganir af erlendum lánum hennar, var orðin geigvænlega há. Að svo sé, sést bezt á þessu: Á árunum 1951–1955 var greiðslubyrðin 30 millj. kr., eða um 3% af gjaldeyristekjunum, 1958 var hún orðin 87 millj., eða 8%, í fyrra var hún 138 millj., í ár verður hún 163 millj. og nær hámarki að ári, 183 millj., eða hvorki meira né minna en 11–12% af öllum gjaldeyristekjum þjóðarinnar, og það með því, að engin ný lán verði tekin. Við þetta bæti ég því einu, að talið er ískyggilegt, ef greiðslubyrðin fer fram úr 5% í stað 12% hjá okkur, og að með þessu eru Íslendingar orðnir þjóða verstir í þessum efnum, að einni undanskilinni. Afleiðing þessa varð m.a. sú, að engin þeirra stofnana, sem lán veita þjóðum eins og Íslendingum, taldi sér lengur fært að lána okkur og ekki heldur þær, sem við eigum aðild að, svo sem Alþjóðabankinn og Efnahagssamvinnustofnun Evrópu. Til skýringar get ég svo þess, að lán vinstri stjórnarinnar voru fengin frá öðrum og af annarlegum ástæðum veitt. Umbúðalaust sagt voru þau, svo sem alkunnugt er, borgun fyrir, að vinstri stjórnin brást kosningafyrirheiti sínu um að senda varnarliðið úr landi. Í öðru lagi: Næsta viðfangsefnið var athugun á getu Íslendinga til að standa undir þessari geigvænlegu greiðslubyrði. Í ljós kom, að í árslok 1954 áttu íslenzkir bankar hreina gjaldeyrisinneign í frjálsum gjaldeyri, sem nam 220 millj. kr. - 5 árum síðar, eða í árslok 1959, var hver eyrir uppétinn og í staðinn komin skuld að upphæð 65 millj. kr. Samtímis hafði gjaldeyrisaðstaðan gagnvart jafnkeypislöndunum versnað um 15 millj., eða alls 300 millj. kr. halli á 5 árum. Með þessu voru Íslendingar einnig í þessum efnum sokknir dýpra en nokkur önnur siðmenntuð þjóð, ef til vill að einni undanskilinni. Til skýringar get ég þess, að hverri þjóð er talið hollt að eiga gjaldeyrisforða, er nemi a.m.k. 30–40% af andvirði ársinnflutningsins. Á það skorti Íslendinga a.m.k. 1000 millj. kr. Ég get þess enn fremur, að í janúar versnaði þessi mynd enn óhugnanlega, þannig að við vorum hvern einasta dag haldnir ótta við algert greiðsluþrot, til óbætanlegs skaða og háðungar þjóð, sem slíkt ástand kallar yfir sig þrátt fyrir gott árferði, jafnt varðandi tíðarfar sem verzlun og viðskipti. Miðað við þann voða voru hitt kannske smámunir, en þó eitt ærið áhyggjuefni, að slíkt gjaldeyrisöngþveiti hlaut auðvitað að leiða til þess, að menn gætu ekki keypt rekstrarvörur, byggingarefni né ný atvinnutæki sæmilega eftir þörfum, en auðsætt var, að það mundi valda bæði óhagstæðu verðlagi og hættulegu atvinnuleysi. Í þriðja lagi: Þriðja viðfangsefnið var svo að skoða, hver áhrif uppbótastefnan og uppbótakerfið hafði á þessi dauðamein. Í ljós kom þetta: Hver sá, sem flutti út vörur fyrir 100 kr., eignaðist með því að meðaltali nær 87 kr. kröfu á útflutningssjóðinn. Þegar svo inn var flutt vara fyrir þessar 100 kr., voru meðaltekjur útflutningssjóðs af þeim innflutningi ekki 87 kr., heldur aðeins 68½ kr., en aðrar tekjur útflutningssjóðs voru sáralitlar. Af þessu leiddi stórkostlegan halla fyrir útflutningssjóð. Þennan halla var hægt að vinna upp með tvennu móti: 1) Að auka innflutning lúxusvaranna. 2) Með erlendum lántökum og eyðslu gjaldeyrissjóða og notkun yfirdráttarheimilda. Bæði vinstri stjórnin og stjórn Emils Jónssonar gáfust upp á lúxusinnflutningnum vegna gjaldeyrisskortsins. Síðari leiðin lokaðist, þegar allir sjóðir voru uppétnir og enginn vildi lengur lána Íslandi. Kjarni málsins er, að uppbótakerfi, sem nærist á eyðslulánum, er sjálfdautt, þegar engin lán eru lengur fáanleg að óbreyttu kerfi. En þannig var einmitt komið fyrir okkur Íslendingum um síðustu áramót. Með því var þeirri ógæfuleið lokað, hvort sem Íslendingum líkaði betur eða verr. Um það þurfti þess vegna ekki frekar að ræða né hugsa. Við það má svo enn bæta, að enda þótt einhver hefði viljað gustuka sig yfir okkur og auðvelda okkur að lifa áfram um efni fram á annarra kostnað, hefði vitaskuld af því leitt aukna byrði vaxta og afborgana. Einhvern tíma hlaut svo að koma að skuldadögunum. Spurningin var aðeins sú, hvort við hefðum manndóm til þess að hætta að eyða annarra fé og byrja í þess stað í tæka tíð að greiða skuldir, enda þótt af leiddi nokkra kjaraskerðingu í bili, eða að láta reka áfram á reiðanum, þar til allt var glatað og eini gjaldeyrir okkar var pólitískt sjálfstæði þjóðarinnar. Okkur í stjórnarliðinu fannst valið ekki örðugt. Bjartsýni mín er svo mikil, að ég leyfi mér að staðhæfa, að í okkar sporum hefðu andstæðingar okkar hugsað eins og við og hegðað sér líka eins og við, enda þótt þeir nú geri sér það til hugarléttis að sverta allar aðgerðir okkar og raunar sjálfa sig mest í leiðinni, áhrifa- og úrræðalitlir eins og þeir eru. Minni ég því til stuðnings á, að þegar við sjálfstæðismenn í ársbyrjun 1950 lögðum fram rökstuddar till. um lausn efnahagsvandans, sem þá var við að etja, flutti Framsfl. tafarlaust vantraust á okkur. Það var samþykkt, enda vorum við þá í minnihlutastjórn. Tíu dögum síðar myndar svo Framsfl. stjórn með okkur til þess að framkvæma sömu tillögurnar sem hann felldi okkur út af. Sama mundi ske nú, ef Framsókn væri samstarfshæf og fengi að koma í stjórn. En sleppum því. Þegar hér var komið sögu, þegar vantraust umheimsins setti slagbrand fyrir feigðarbrautir Íslendinga, var augljóst, hver úrræði voru helzt til bjargar. Allir ráðamenn voru á einu máli um, að viðurkenna yrði gengi krónunnar, eins og vinstri stjórnin skildi við hana. Að sjálfsögðu var nokkurt matsatriði, hvað minnst yrði komizt af með. Ofan á varð, að 38 kr. teldust jafngilda Bandaríkjadollar, og var þá miðað við þarfir útvegsins, áður en vitað var um langvarandi verðfall fisks og síldarmjöls. Jafngildir sú gengisfelling 20–34% í innflutningi og útflutningi, miðað við óbeina skráningu 1958, en þá var krónufelling vinstri stjórnarinnar orðin um 30%. Til samanburðar er svo gengisfellingin 1950, sem nam 42.6%. Ég minni hér á, að framsóknarmenn hafa oft talað um, að óþarft hefði verið að skrá krónuna svona lágt, nægt hefði 30 kr. dollarinn. Hver alvara fylgdi þessu sem öðrum þeirra málum sést á því, að þegar Björn Pálsson alþingismaður bar fram slíka kröfu, greiddi ekki einn einasti framsóknarmaður henni atkvæði. Augljóst var, að af gengisskráningunni leiddi hækkað vöruverð. En það var ekkert nýtt, aðeins það, sem skeði 1939, 1950, 1951, 1955, 1956, 1958 og oftar, fyrir beina og óbeina gengisfellingu. Nú var hins vegar bannað að greiða kaup með vísitölu. Kapphlaupið á milli kaupgjalds og afurðaverðs varð að stöðva. Það hefur reynslan kennt Íslendingum, eins og bezt sést á því, sem hv. alþm. Einar Olgeirsson oftast hefur bent á, að eftir öll verkföllin og kauphækkanirnar er kaupmáttur tímakaupsins einmitt vegna þessa kapphlaups minni í dag en 1947. Hefur þó tímakaup Dagsbrúnarmanna á þeim árum hækkað úr kr. 8.88 í kr. 22.19. En ekki nægði það eitt til að stöðva þessa vítisvél. Gera varð róttækar ráðstafanir til að létta byrðar þeirra af hækkandi vöruverði, sem bágust eiga lífskjörin. Það var gert. Með breytingu á tryggingalöggjöfinni og niðurgreiðslum á tilteknum nauðsynjavörum er séð fyrir því, að hjón með þrjú börn á framfæri, aldrað fólk og öryrkjar fái fullar bætur fyrir hækkað vöruverð. Er ætlað, að framfærsluvísitalan hækki tæplega um meira en 3–5 stig, sé lækkun útsvara og tekjuskatts meðtalin. Er það miklu minni kjaraskerðing en ella hefði orðið, jafnvel þótt ekki hefði verið kostur á eyðslulánum til aukins innflutnings á lúxusvörum, sem ekki var. Afnuminn hefur verið tekjuskattur á þurftartekjur, þannig að hjón með þrjú börn greiða ekki tekjuskatt. Hermann Jónasson taldi þetta skatt á heiðarleika og lét sér fátt um finnast afnám hans. Aðrir hugsa öðruvísi. Um aðrar tilfærslur á sköttum og tollum mun hæstv. fjmrh. án efa ræða, svo og um jöfnunarsjóð sveitarfélaga og önnur merk nýmæli, sem undir hans verkahring falla. Þá er enn þess að geta, að aflétt er nú að miklu leyti ánauð hafta og banna á sviði verzlunar og margvíslegra athafna, sem um aldarfjórðungsskeið hefur hvílt á þjóðinni eins og mara og þjakað hana og þjáð. Er það okkur, sem frelsinu unnum og frelsið munum, ósegjanlegt gleðiefni, að nú skuli þjóðinni að nýju gefast kostur á að neyta krafta sinna, hæfni og atorku til þess að sækja til fanga þangað, sem auðurinn bíður, í skaut jarðar og í greipar Ægis og aðrar auðlindir ættjarðarinnar, í stað þess að híma hokin með hneigingum við dyr valdamanna í leit að leyfum. Hvílík óhemjueyðsla á orku þjóðarinnar hefur ekki allur sá tími verið, sem farið hefur í leyfisbeiðnir og að koma sér í mjúkinn við valdhafana og svo aftur að játa eða neita beiðnunum? Skyldi ekki heiðarleg, harðsótt viðureign við náttúruöflin vera allt eins göfgandi iðja, og skyldi ekki stundum fremur hafa verið spurt um annað en réttlætið, þegar leyfin voru veitt? En hvað um það, nú verður aftur hægt að ná andanum í íslenzku athafnalífi, og nú getur almenningur vænzt góðs af auknum vörugæðum, sem ævinlega leiðir af frjálsri samkeppni. Samkeppnin mun einnig draga úr verðhækkunum. Mætti vel svo fara, að einmitt eftir þessum leiðum takist að draga verulega úr þeirri kjaraskerðingu, sem þjóðin verður að þola nú, þegar hún getur ekki lengur lifað á erlendum eyðsluskuldum, en þarf þess í stað að hefja greiðslur á þeim. Það er þetta, sem ég hef leyft mér að nefna endurkomu góðra, gamalla daga. Engum fær dulizt, að stjórnarliðið hefur verið djarft og mikilvirkt og þingið athafnameira en áður eru dæmi til. Stefnan hefur verið skýr og ótvíræð. Forðazt hefur verið að leyna þjóðina staðreyndum, en þess í stað leitazt við af fremsta megni að láta myndina blasa sem bezt við augum almennings, forða þjóðinni frá að fara villigötur um staðreyndirnar. Stóru drættirnir eru þessir: 1) Uppbótakerfið hafði sjálft kveðið upp sinn dauðadóm. 2) Eina úrræðið var að viðurkenna opinberlega með skráningu krónunnar sannvirði hennar, eins og vinstri stjórnin skildi við hana. 3) Af þessu hlaut að leiða hækkun vöruverðs. 4) Þeirri byrði hefur verið bægt frá dyrum þeirra, sem sízt gátu axlað hana. 5) Jafnframt hafa verið gerðar margvíslegar aðrar ráðstafanir, m.a. til að stemma stigu við nýrri verðbólgu, og í engu hikað við nauðsynlegar ráðstafanir í því skyni, þótt óvinsælar kynnu að reynast í bili svo sem vaxtahækkun og bann við greiðslu kaupgjalds eftir vísitölu. Leiðarljósið hefur frá öndverðu verið að forða þjóðinni frá efnahagslegu hruni, geigvænlegu atvinnuleysi og ef til vill glötun pólitísks sjálfstæðis. Og allar ákvarðanir stjórnarinnar hafa miðazt við að krefjast ekki stærri fórna en nauðsyn bauð og minnsts af þeim, sem sízt eru aflögufærir. Það er enn of snemmt að spá um, hversu fram úr vinnst, en sum sólarmerki eru fremur góð. Sparifé vex, gjaldeyrisaðstaðan batnar, og það sem mestu varðar: þjóðin hefur sýnt skilning, þroska og góðvild. En tekst viðreisnin samt? spyrja menn. Svar mitt er þetta: Viðreisnin tekst, ef þjóðin vill. Í dag gerir þjóðin sér ljóst eða að minnsta kosti mikill meiri hluti hennar, að fórnirnar, sem hún færir, eru að vísu tilfinnanlegar, en þó smámunir einir hjá því, sem verið er að bjarga, og miklu minni en nokkur önnur úrræði hefðu krafizt, þótt fyrir hendi hefðu verið. Í dag vill þjóðin. En því miður verður því ekki leynt, að vegna misskilnings eða valdastreitu eru sterk öfl að verki, sem reyna að villa henni sýn. Takist þeim óheillaöflum að skapa tortryggni, tregðu og úlfúð, getur allt farið forgörðum. Þá fá menn hrun, atvinnuleysi og mikla skerðingu eignarréttar og athafnafrelsis, a.m.k. um nokkurt skeið, og ef til vill líka glötun sjálfstæðisins, í stað þeirrar nýju aldar viðreisnar og stöðugt vaxandi velgengni, sem nú bíður þjóðarinnar, kunni hún fótum sínum forráð, forðist blekkingarnar og standi vörð um heill sína og heiður. Á þeim, sem nú vinna óheillaverkin, hvílir þung ábyrgð. Stöðvi þeir ekki ólánsatferli sitt, verður þeim aldrei fyrirgefið, því að þá er heift þeirra blind og ógæfa þeirra mikil og afbrot þeirra fáheyrt og fordæmanlegt. Enginn mun þá biðja þeim miskunnar né fyrirgefningar, enda vita þeir, hvað þeir gera. Nú sem fyrr trúi ég því betra, þar til ég reyni hið verra, en tel þó skynsamlegt að vera við öllu búinn. Að lokum þetta: Við, sem að stjórninni stöndum, erum margir, og enda þótt Alþfl. og Sjálfstfl. séu í mörgu ólíkrar skoðunar, standa þeir þó sem einn aðili í ágætu samstarfi um það að efna heit sín. En þjóðin öll verður að taka undir. Það er öllum fyrir beztu. Og þá má treysta því, að þær fórnir, sem í bili með engu móti verða umflúnar, verða skjótlega léttbærari. Við flokkssystkin mín um allt land segi ég þetta: Við erum því vanir, sjálfstæðismenn, að standa saman á hættunnar stund og því betur sem meira er í húfi. Við skulum enn berjast fyrir velferð þjóðar okkar, hvar sem er, við hvern sem er og hvenær sem er, og höfum þá réttmæta ástæðu til að vona, að okkur takist að afstýra þeim voða, sem óstjórn undanfarinna ára hefur fært að dyrum okkar allra. Við höfum alltaf talið okkur skylt að standa vörð um fjárhagslegt og pólitískt sjálfstæði Íslands. Sjálfstæðismenn, við skulum enn sem fyrr vera trúir þeirri helgu skyldu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Á þessum mánuðum mikilla umbrota og umbóta í þjóðfélagi voru er breyting á skatta-, tolla- og útsvarskerfi Íslendinga eitt hinna markverðustu mála, en um leið eitt hið umdeildasta. Þau frv., sem ríkisstj. hefur lagt fyrir þetta þing um lækkun tekjuskatts, jöfnunarsjóð sveitarfélaga, breyt. á söluskatti og útsvarslögum, eru öll liður í þessu umbótakerfi, en þau eru aðeins fyrstu áfangar. Öll þessi mál eru í heildarendurskoðun. Í haust er að vænta nýrra frumvarpa um þau mál flest, en ekki öll, því að slík endurskoðun krefst mikillar undirbúningsvinnu, ef vel á að vanda. Það verður kostað kapps um að gera hina nýju löggjöf um tolla og skatta og útsvör svo úr garði, að það sé ekki tjaldað til einnar nætur, heldur horft nokkuð til næstu framtíðar. En hverjir eru þá helztu annmarkar og ágallar þess skattakerfis, sem landsmenn hafa búið við? Ég skal nefna nokkra þá helztu. Tollar og önnur aðflutningsgjöld eru orðin miklu hærri en annars staðar á Vesturlöndum og eiga þátt í háu verðlagi erlendra vara. Tollar eru allt of margbrotnir. Af sömu vörunni er oft tekinn vörumagnstollur, sérstakur viðauki við hann, verðtollur, sérstakur viðauki við hann, söluskattur, innflutningsgjald með þremur mismunandi hundraðshlutum, 3% söluskattur á vörum til eigin nota, tollstöðvagjald, byggingarsjóðsgjald, alls 8 tegundir, auk matvælaeftirlits- og rafmagnseftirlitsgjalds, sem tollstjórar innheimta af sumum innfluttum vörum. En þetta er ekki nóg, heldur eru gjöldin reiknuð af mismunandi grunni. Eitt þeirra er miðað við brúttómagn, annað við cifverð, þriðja við cif-verð að viðbættum tollum og 10% álagningu, fjórða reiknað af cif-verði að viðbættum tollum, söluskatti, innflutningsgjaldi og 10% álagningu, fimmta af upphæð vörumagnstolls og verðtolls með viðaukum. Fimm eru þessir grunnar nú, voru sjö fyrir skemmstu. En allir geta gert sér í hugarlund, hvílíka vinnu, skriffinnsku, tímatafir þetta þýðir fyrir opinberar skrifstofur og innflutningsverzlanir. Mikið af erlendum varningi er flutt til landsins utan við lög og rétt. Tollsvik og smygl er talið eiga sér stað í stórum stíl, hið rammfalska gengi undanfarin ár með 10–20 gengistegundum og gjaldeyrisfríðindum í margs konar formi hefur verkað þar á örvandi og freistandi. Ef takast mætti að ná eðlilegum og hóflegum tollum af því vörumagni, sem smyglað er til landsins, mundi það eitt nægja til þess, að unnt væri að færa eitthvað niður hina háu tolltaxta á Íslandi. Beinir skattar hafa löngum verið óhæfilega háir. Hæst hafa þeir komizt í 90% af tekjum um fjölda ára, en voru á s.l. ári að hámarki 70%. Slík skattaáþján er í ósamræmi við réttarmeðvitund almennings. Hún er skaðleg fyrir þjóðina og velmegun hennar, leiðir til skattsvika og dregur úr framtaki og vinnusemi. Einn þáttur hinna beinu skatta eru útsvörin. Útsvörin eru í flestum bæjar- og sveitarfélögum of há, miðað við tekjur gjaldendanna, en of lág til að mæta þörfum sveitarfélaganna. Vegna þess að útsvörin skulu á lögð eftir efnum og ástæðum, eru yflr 200 mismunandi útsvarskerfi í landinu og mikið ósamræmi milli þeirra í mörgum greinum. Sums staðar er byrjað að leggja á hinar lægstu tekjur, jafnvel undir 1000 kr. Annars staðar eru 25 þús. kr. tekjur útsvarsfrjálsar. Sums staðar eru leyfðar venjulegar og eðlilegar afskriftir, annars staðar ekki. Sums staðar er tekið verulegt tillit til aldurs gjaldenda og bóta frá almannatryggingum, annars staðar ekki. Og mætti lengi rekja misræmið. Veltuútsvörin, sem lengi hafa tíðkazt, eru í núverandi mynd hreint neyðarúrræði, vandamál, sem verður að leysa vegna þess, hversu óþyrmilega þau koma niður á ýmsum atvinnurekstri. Viss form atvinnurekstrar og viðskipta njóta óeðlilegra og úreltra fríðinda, t.d. samvinnufélög og ýmis ríkis- og bæjarfyrirtæki, sem hafa með höndum starfsemi hliðstæða því, er skattskyldir einstaklingar og hlutafélög reka, og í fullri samkeppni við þau. Sjálf framkvæmd skattamálanna er úrelt orðin. Nú starfa að þessum málum 244 skattanefndir með 732 nefndarmönnum. Samræmi er ekki nægilegt né eftirlit með framtölum. Alla þessa skipan þarf að endurskoða. En bein afleiðing af öllum þessum meinlegu ágöllum, sem ég nú hef rakið, eru röng framtöl og skattsvik. Þetta gerist vegna þess, að skatta- og útsvarskerfið er í mörgum efnum svo ósanngjarnt og ranglátt, að það brýtur gegn almenningsálitinu og særir réttarvitund fólksins. Það er allt of algengt, að menn telji ekki aðeins afsakanlegt, heldur réttmætt og lofsvert að draga undan framtali allt, sem unnt er undan að draga. Þetta á ekki við atvinnurekendur fremur en fjölda manna úr öllum stéttum. En einn hópur manna hefur orðið sérstaklega fyrir barðinu á skattaokrinu. Það eru launamenn, en tekjur þeirra eru framtaldar af vinnuveitandanum. Af þessu skapast oft hið hróplegasta misrétti. Opinber starfsmaður greiðir fulla skatta af sínum tekjum, en við hlið hans er annar borgari, sem hefur hærri tekjur og betri lífskjör, en greiðir lægri skatta. Þetta misrétti, þetta ranglæti verður að uppræta úr þjóðfélaginu. Það væri æskilegt að rekja hér rækilega þær umbætur, sem nú er að stefnt í skattamálum til hagsbóta fyrir atvinnulíf og einstaklinga, til hagsbóta fyrir þjóðina alla. En það er hvort tveggja, að ræðutíminn leyfir það ekki, og hitt, að enn liggur ekki fyrir í öllum einstökum atriðum, hver lausn er heppilegust, en að því vinna trúnaðarmenn og sérfræðingar. En nokkrar umbætur taldi ríkisstj. rétt að leggja nú þegar fyrir þetta þing og freista þess að fá þær lögteknar strax. Skal ég nú rekja þær helztu: 1) Tekjuskattur hefur verið lækkaður svo verulega, að tekjur ríkissjóðs af honum minnka um 110 millj, kr. á þessu ári. Nú eru skattfrjálsar 50 þús. kr. fyrir einhleypa, 70 þús. fyrir hjón, 10 þús. fyrir hvert barn. Hjón með 3 börn og allt að 100 þús. kr. tekjum eru því tekjuskattsfrjáls. 2) 9% söluskatturinn á iðnaði og þjónustu, ranglátur og erfiður í álagningu og innheimtu, hefur verið felldur niður. 3) Sveitarfélögin fá nú nýjan tekjustofn, fimmtung söluskatts, en um langan aldur hafa sveitarfélög og samtök þeirra barizt fyrir því að fá nýja tekjustofna. Í ár nemur þessi upphæð 56 millj. kr. og skiptist á milli sveitarfélaganna eftir íbúatölu. Þessi ráðstöfun mun gera sveitarfélögunum kleift að lækka útsvörin. Í Reykjavík munu útsvörin, m.a. vegna söluskattsins, en einnig af öðrum ástæðum, lækka í ár um 10–15% til jafnaðar frá því, sem var í fyrra. 4) Í stað þess, að nú eru útsvarsstigar um eða yfir 200 í landinu, verður þeim fækkað í 3. Með þessu og öðrum ákvæðum útsvarsfrv. er stórt skref stigið til samræmingar á útsvörum um landið. 5) Veltuútsvör er sveitarstjórnum nú heimilt að hafa svo há sem þær vilja. Með útsvarsfrv. er stefnt að því að draga úr veltuútsvörum og takmarka þau: Í fyrsta lagi má veltuútsvar í engu tilfelli vera hærra en 3%. Í öðru lagi er lögbannað, að nokkurt sveitarfélag megi leggja á nokkurn gjaldstofn hærra veltuútsvar en í fyrra, þó með þeirri undanþágu, að sveitarfélag, sem hefur haft lægri veltuútsvör en Reykjavík, megi fara upp í Reykjavíkurstigann. 6) Með útsvarsfrv. er afnumið það úrelta ákvæði, að verzlunarrekstur skuli njóta sérstakra fríðinda, ef hann er rekinn af samvinnufélagi. Það er bæði ranglátt og það er óviðunandi fyrir sveitarfélögin, að þessi tegund verzlunar njóti slíkra forréttinda. Það skapar ójafna aðstöðu í samkeppninni og veltir þeim hluta útsvarsþungans, sem kaupfélögin ættu með eðlilegum hætti að bera, yfir á almenning. Þó eru samkv. frv. mjólkurbú og sláturhús undanþegin veltuútsvari algerlega, og varðandi framleiðsluvörur bænda er sett sérstakt lágt mark, sem ekki má fara yfir, en það er 2½. 7) Nú er ákveðið að nýju, að áður en útsvar er á lagt, skuli draga frá tekjum gjaldanda útsvar s.l. árs. Þau rök liggja til þessa ákvæðis annars vegar að lækka útsvar hins skilvísa gjaldanda, örva og verðlauna skilamennina og hins vegar að hjálpa sveitarfélögunum við innheimtu útsvaranna. Þegar umbætur skal gera, laga og rétta ranglátt skipulag, eru jafnan einhver kyrrstöðuöfl, sem snúast gegn umbótunum og vilja halda í sérréttindin. Ótrúlegu moldviðri hefur verið þyrlað upp í sambandi við skatta- og útsvarsmálin, og ég mun nú athuga nokkuð þau andmæli, sem fram hafa komið í sambandi við þessar umbætur í skattamálum. Með útsvarsfrv. á ríkisstj. að vera að skerða sjálfsforræði sveitarfélaganna, svipta þau hinum aldagamla, fornhelga rétti til að jafna niður eftir efnum og ástæðum, rétti, sem ríkt hafi allt frá þjóðveldistímanum, eins og komið hefur fram hjá hv. 3. þm. Reykv., Einari Olgeirssyni, og lærisveinum hans hér. Ég vil í fyrsta lagi segja það, að kynni mín af bæjar- og sveitarstjórnarmálum í rúma tvo áratugi hafa sannfært mig um það æ betur, sem árin hafa liðið, hvílíkt fjöregg það er íslenzku þjóðinni allri að vernda og varðveita sjálfsforræði íslenzkra sveitarfélaga, sem stendur á gömlum merg, allt frá því að hrepparnir voru stofnaðir á 11. öld. Ég ætla, að ég þurfi engar örvanir eða áminningar í því efni. Með þessu útsvarsfrv. eru sveitarfélögunum gefnar það frjálsar hendur við útsvarsálagningu, að ég efast um, að nokkur sveitarstjórn óski eftir því sjálf að hafa rýmri hendur. Útsvarsfrv. er fyrst og fremst um samræmingu í anda þeirra óska, sem jafnan hafa verið fram bornar af samtökum sveitarfélaganna, frá því að þau voru fyrst stofnuð, enda er frv. undirbúið af mönnum, sem hafa allir þjónað sveitarfélögunum af kostgæfni um langan aldur, og er það sízt ætlandi þeim að vilja ráðast á sjálfstæði þeirra. En hver er svo sannleikurinn í hinum margendurteknu fullyrðingum um aldagamlan, fornhelgan rétt sveitarfélaganna til að jafna niður eftir efnum og ástæðum? Hann er sá, að niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum þekktist alls ekki fyrr en á 19. öld. Það var með hreppstjórainstrúksinu frá 1809, sem þessi skipan er upp tekin eftir danskri fyrirmynd, og „efni og ástæður“ er bein þýðing á dönsku orðunum „formue og lejlighed“. Það voru ekki heldur sveitarstjórnirnar, sem fengu þessa heimild 1809. Það voru sóknarpresturinn og hreppstjórinn, sem áttu að leggja útsvörin á, en hvorugur þeirra var kosinn af fólkinu. Það er ekki fyrr en 1872, eða fyrir 88 árum, sem hinar kjörnu sveitarstjórnir fá rétt til að jafna niður. Þessi er nú allur hinn fornhelgi réttur, sem svo tíðrætt hefur verið um á Alþingi síðustu daga. En fyrir þennan tíma höfðu íslenzkir hreppar alls ekki frelsi eða heimild til að leggja á borgarana eftir vild. Þvert á móti, aðaltekjustofn hreppanna var algerlega lögbundinn. Það var fátækratíundin. Tíundarlögin voru lögtekin árið 1096 að fortölum þeirra Gissurar biskups og Sæmundar fróða með umráði Markúsar lögsögumanns Skeggjasonar, eins og Ari segir frá í Íslendingabók. Í tíund skyldu menn greiða árlega einn hundraðshluta skuldlausrar eignar sinnar. Þessi skipan gilti í 818 ár, eða til 1914. Sú braut, sem farið er inn á með þessu frv., að lögfesta útsvarsstiga í meginatriðum, en með vissu frjálsræði fyrir sveitarstjórnir til hækkunar og lækkunar, er ekki gegn vilja sveitarfélaganna, heldur beinlínis eftir þeirra óskum. Það var strax á stofnþingi Sambands ísl. sveitarfélaga fyrir 15 árum, að þingið skoraði á ríkisstj. að láta fram fara sem fyrst gagngera endurskoðun á löggjöf um tekjustofna sveitarfélaganna, og sérstaklega taldi þingið nauðsynlegt, að útsvarslögin yrðu rækilega endurskoðuð, tekin upp í þau nánari ákvæði um reglur þær, sem fylgja beri við álagningu útsvara. Þingið vildi fá tillögur um fast kerfi fyrir álagningu útsvara, sérstaklega að því er tekur til hreppsfélaganna. Og síðan hefur þetta verið markvíss stefna samtakanna. Ekki síður hefur þetta komið fram á fundum kaupstaðanna á Vestur-, Norður- og Austurlandi. Þar eru margítrekaðar áskoranir, sem allar miða að því að ákveða í lögum útsvarsstiga og vinna að samræmingu þeirra. Önnur mótbáran er sú, að nú sé verið að lögfesta veltuútsvörin. Hér er algerlega snúið við sannleikanum. Tilgangur og fyrirmæli útsvarsfrv. miða þvert á móti að því að leggja bann við takmarkalausri heimild sveitarfélaga til að leggja á veltuútsvör, draga úr þeim, en ekki auka þau. Annars tala sumir hv. stjórnarandstæðingar eins og þeim sé ókunnugt um, að nokkur veltuútsvör hafi verið til í landinu. Veltuútsvörin hafa verið notuð um margra ára skeið af mörgum kaupstöðum og mörgum öðrum sveitarfélögum. Í dag eru veltuútsvör heimil að lögum, og það eru engar takmarkanir á því, hve há þau megi vera. Eftir þessu frv. er ekki skylt að leggja á veltuútsvar í einu einasta sveitarfélagi í landinu. Það eru aðeins heimildir fyrir hverja sveitarstjórn, sem hún verður að meta sjálf, hvort hún notar, og þá innan þessara nýju marka laganna. Þá er sagt, að þetta frv. sé fyrst og fremst til þess flutt að ná sér niðri á samvinnufélögunum og sé ofsókn gegn þeim. Ég ætla, að allur almenningur á Íslandi sé það réttsýnn, að hann sjái og viðurkenni, að eðlilegt sé, að verzlunarrekstur samvinnufélaganna greiði til þarfa sveitarfélaganna hliðstætt öðrum atvinnurekstri. Ég ætla einnig, að það sé ekki í þágu samvinnuhreyfingarinnar, heldur þvert á móti, að berjast fyrir áframhaldandi forréttindum þeirra, því að þegar menn sjá það í hverju bæjar- og sveitarfélagi, að eftir því sem verzlunin færist meira yfir á hendur kaupfélaganna, þá lækka útsvarstekjur þess sveitarfélags af verzlunarstarfseminni og útsvarsbyrði þyngist að sama skapi á öllum almenningi, þá ætla ég, að sú þróun miði ekki að því að gera samvinnuhugsjónina vinsælli, heldur þvert á móti. Framsóknarmenn hafa komizt svo að orði hér á Alþ., að þessi ákvæði, er heimila sveitarstjórnum að láta veltuútsvör einnig ná til kaupfélaganna, beri vott um glórulaust ofstæki og hatur í garð samvinnufélaganna. Ég hef farið yfir ályktanir þær, sem fulltrúar kaupstaðanna á Vestur-, Norður- og Austurlandi hafa gert undanfarin ár. Að þeim samtökum standa sveitarstjórnarmenn úr öllum flokkum. Ég tek hér fyrst ályktun frá árinu 1955, svo hljóðandi: „Bæjarfélögum heimilist að leggja veltuútsvar á rekstur bæði einstaklinga, hlutafélaga og samvinnufélaga.“ Árið 1956 ályktar fundurinn: „Bæjarfélögum og sveitarfélögum, þar sem samvinnufélög eru staðsett, heimilist að leggja veltuútsvör á rekstur samvinnufélaga á sama hátt og á rekstur einstaklinga og hlutafélaga.“ Og 1957 er samþykkt: „Veltuútsvör verði látin ná til alls rekstrar samvinnufélaga, sem og alls annars rekstrar.“ Að þessum ályktunum, sem ég nú hef rakið, stóðu allir fundarmenn á þessum fundum. Meðal þeirra voru valinkunnir og reyndir sveitarstjórnarmenn úr Framsfl., eins og þeir Jón Kjartansson forstjóri og alþm. og Guðmundur Guðlaugsson, sem löngum hefur verið forseti bæjarstjórnar á Akureyri. Báðir þessir menn greiddu atkvæði með þessum ályktunum. Það er sérstaklega bókað, að þær voru allar samþykktar með atkvæðum allra fulltrúanna. Og hvernig stendur á þessu? Þessir þaulreyndu sveitarstjórnarmenn vita það ákaflega vel, að þetta er nauðsynjamál fyrir sveitarfélögin, og það er réttlátt mál, að útsvörin nái einnig til samvinnufélaganna. Þegar þeir þess vegna fjalla hlutlaust og málefnalega um sveitarstjórnarmál, eru þeir alveg á sömu skoðun og gera sömu ályktanir og hinir. En mér finnst það vera kaldar kveðjur frá leiðtogum framsóknarmanna hér á þingi, ef þeir senda nú þessum dyggu og ötulu flokksbræðrum sínum þær kveðjur, að þeir séu haldnir glórulausu ofstæki og hatri með því að hafa stutt að því með atkvæði sínu á þessum fundum, að veltuútsvör skuli einnig ná til samvinnufélaga eins og annars rekstrar. Þá er gagnrýndur útsvarsstiginn, sem á að gilda utan kaupstaðanna, í sveitum og kauptúnum. Hann var upphaflega í frv. þannig, að lægstu tekjur, sem á var lagt, voru 3 þús. kr. Stjórnarandstæðingar hafa ekki átt nógu sterk orð í fórum sínum til þess að lýsa þeirri mannvonzku ríkisstj. að ætla sér að leggja útsvör á svo lágar tekjur. Nú hefur þessu verið breytt þannig, að lágmarkið hefur hækkað verulega. En hvernig eru þessi ákvæði komin inn í frv.? Það er fróðlegt að athuga. Þegar undirbúningsnefndin fjallaði um þetta mál, var stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga beðin um að semja útsvarsstiga fyrir sveitahreppana. Hún kvaddi sér til aðstoðar fimm reynda hreppsnefndaroddvita. Þessir fimm oddvitar kynntu sér útsvarsstigana, þeir eru margbreytilegir og lítið samræmi í þeim innbyrðis. Þeir fimmmenningarnir reyndu að samræma þessa stiga og bjuggu til úr þeim stiga, sem byrjaði á 3 þús. kr. Þessar till. hinna fimm oddvita voru svo teknar óbreyttar upp í stjfrv. En það sýnir drengskapinn og heiðarleikann í málfærslu framsóknarmanna á Alþ., að hér rís upp hver þm. þeirra eftir annan til að hella úr skálum hneykslunar og reiði út af varmennsku ráðherranna í sambandi við þetta mál, þó að tveir af þeirra eigin þm., þeir Ágúst Þorvaldsson og Garðar Halldórsson, séu meðhöfundar að þessum till., beri fulla ábyrgð á þeim og hafi engan ágreining um þær gert. Þá er frádráttarreglan gagnrýnd, reglan um það, að draga megi greidd útsvör frá tekjum gjaldanda, áður en útsvar er á hann lagt. Ég hef áður getið um tilganginn með þessu. En nú á þessi regla aðeins að vera ívilnun fyrir hátekjumenn, en ekki aðra. Eru stjórnarandstæðingar með þessu að gefa í skyn, að það séu aðallega lágtekjumenn, sem standa ekki í skilum með útsvör sín? Ég held, að það sé alrangt. Ég mundi ætla, að menn, sem hefðu miðlungstekjur og lágar tekjur, standi sízt verr í skilum með greiðslu útsvara en þeir, sem hærri hafa tekjurnar. Hitt er svo annað mál, að við lækkun óhóflegra skatta og útsvara hljóta þeir, sem háar hafa tekjur, að lækka meira í krónutölu en þeir, sem lágar tekjur hafa og lág útsvör. Þetta leiðir bæði af því, að launagreiðslur hér á landi eru mismunandi háar, mönnum er skipt í launaflokka eftir störfum, og þá ekki síður hinu, að útsvars- og skattstigar hér eru ört stighækkandi. Ég skal skýra þetta með litlu dæmi. Þegar vinstri stjórnin fékk lögfest bjargráðalögin 1958, var svo ákveðið, að laun skyldu almennt hækkuð um 5%. Hvað þýddi þetta í framkvæmd? Þetta þýddi, að vinstri stjórnin hækkaði með þessu lagaákvæði kaup flugstjóra og ýmissa forstjóra, sem voru í hæstu launaflokkum, um rúmar 400 kr. á mánuði, en kaup verkamannsins aðeins um 195 kr. á mánuði. Með þessum lögum vinstri stjórnarinnar fékk því hátekjumaðurinn, svo að maður noti það orð, rúmlega tvöfalt meiri launahækkun í krónutölu en verkamaðurinn. Herra forseti. Fjárlög ríkisins fyrir árið 1960 voru rædd ýtarlega í útvarpi frá Alþingi í febrúar, og ég mun ekki ræða þau hér, en vil þó aðeins út af orðum hv. 3. þm. Vesturl., Halldórs E. Sigurðssonar, drepa hér á örfá atriði. Hann talar um hækkun fjárl. frá 1958 til 1960 og telur, að sú hækkun sé yfir 500 millj. kr. En hv. þm. láðist alveg að skýra, hvernig á hækkun fjárl. á þessum tveimur árum stendur. Hv. þm. láðist að geta þess, að hér í millitíð eru tvær gengislækkanir framkvæmdar, fyrst og fremst 55% yfirfærslugjald vinstri stjórnarinnar og síðan gengisbreytingin í febrúar, með þeim afleiðingum, sem slíkt hefur fyrir útgjöld ríkissjóðs. Honum láðist enn fremur að geta þess, að framlög til almannatrygginga eru nú um 200 millj. hærri en 1958. Honum láðist að geta þess, að niðurgreiðslur á vöruverði til að lækka dýrtíð hafa hækkað um á annað hundrað millj. meira en hann gat um. Honum láðist að geta þess, að kostnaður við barna- og gagnfræðaskóla hefur á þessum tíma, án þess að núv. stjórn gæti við það ráðið, hækkað um 50 millj. kr. Honum láðist að geta þess, að framlög til verklegra framkvæmda samkv. 20. gr. hafa hækkað um 30 millj. kr. Honum láðist að geta þess, að framlög til vega hafa á þessum tíma hækkað um 20 millj. Og honum láðist að geta þess, að kostnaður vegna landhelgisgæzlunnar hefur hækkað um 17 millj. á þessu tímabili. Af þessu má nokkuð ráða, hversu föstum fótum standa ádeilur þessa hv. þm. Um afkomu ríkissjóðs á þessu ári er erfitt að fullyrða, en varðandi stöðu ríkissjóðs eru viðskipti hans við Seðlabankann, yfirdrátturinn þar, nokkur mælikvarði. Ef við lítum á þá stöðu í maílok um fjögurra ára skeið, eru tölurnar þessar: Í lok maímánaðar 1957 var skuld ríkissjóðs við Seðlabankann 77 millj., í maílok 1958 var skuldin 76 millj., í maílok 1959 var skuldin 69 millj., og í lok maímánaðar nú, þ.e. annað kvöld, mun skuldin verða um 2 millj.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ég mun á þeim mínútum, sem ég hef til umráða, freista að draga í örfáum meginlínum upp þá mynd þjóðmálanna, sem nú er harðast um deilt. Þau efnahagslegu vandamál, sem núv. hæstv. ríkisstj. tók við og hefur reynt að finna lausn á á þessu þingi, eiga rætur sínar að rekja í tvær áttir. Sumpart eru þau arfur 15 ára misvægis í þjóðarbúskapnum, og að hluta eru þau vanskilavíxill frá tímum vinstri stjórnarinnar. Jafnvægisskorturinn hefur að vísu verið á misháu stigi þennan hálfan annan áratug, en sömu sjúkdómseinkennin hafa alltaf verið fyrir hendi. Þau hafa lýst sér í, að við höfum í stað stöðugs verðlags búið við stöðuga verðbólgu. Þessu hefur verið samfara varanlegur greiðsluhalli við útlönd, meiru hefur verið eytt en aflað var og þjóðarskútunni fleytt áfram með sífelldum erlendum lántökum, sem á síðustu árum voru í æ ríkari mæli bein eyðslulán. Vanskilavíxill vinstri stjórnarinnar reyndist við nánari athugun heill vanskilareikningur. Á þeim reikningi mátti sjá, að á 5 missirum jukust skattbyrðar borgaranna um 1200 millj. kr., greiðsluhallinn við útlönd var orðinn 200 millj. kr. á ári og á einu ári hækkaði vísitalan um 34 stig. Með „jólagjöfinni“ 1956 og „bjargráðunum“ 1958 var framkvæmd dulbúin gengisfelling og gengi krónunnar fellt um 30%. Og á seinni hluta ársins 1958 var svo komið, að yfir vofði hrein og bein óðaverðbólga. Svo óhugnanlegur var vanskilavíxill vinstri stjórnarinnar orðinn, að forseti Alþýðusambandsins vildi ekki lengur vera ábekingur á honum og komst við það tækifæri svo að orði í Vinnugreininni frægu, með leyfi hæstv. forseta: „Nú er flestum orðið ljóst, að þetta er leiðin til glötunar. Þessa braut má ekki renna á enda, hún liggur fram af hengiflugi.“ Það var sem sé enginn annar en hv. þm. Hannibal Valdimarsson, sem gaf stefnu vinstri stjórnarinnar, styrkja-, uppbóta- og haftakerfinu með verðbólguvængjunum, nafnið „leiðin til glötunar“, og það nafn mun seint gleymast. Hermann Jónasson sá, hvað fara gerði. Hann hafði í Tímanum 11. jan. 1959 lýst því, hvað fyrir honum vakti, þegar hann stikaði út af fundi Alþýðusambandsins og snaraði sér úr stjórnarsessinum. Þar segir, með leyfi forseta: „Ég sakna samstarfs vinstri flokkanna, en tel þó langtum betur farið, að því væri slitíð á þessu stigi, þegar með réttu er hægt að benda á góðan viðskilnað, en að setið væri áfram og endað með strandi að ári liðnu.“ Hv. þm. Hermann Jónasson sá nefnilega fram á strandið. Þess vegna hljóp hann frá hinu helsjúka atvinnulífi, sem hann svo nefndi, og kvaddi með sínum fleygu orðum: „Ný verðbólguskriða er skollin yfir.“ Hannibal hélt, að þjóðarbúskapurinn væri að steypast fyrir björg, Hermann, að verið væri að sigla honum í strand. Það var sem sagt öllum ljóst, að í hreint óefni var komið í efnahagsmálum þjóðarinnar og að hafta- og styrkjakerfið hafði sungið sitt síðasta. Það var verkefni minnihlutastjórnar Alþfl. með stuðningi sjálfstæðismanna að stýra hjá boðanum og stöðva óðaverðbólguna. Það tókst, en var gert með bráðabirgðaúrræðum, sem var ekki ætlað að leysa vandann varanlega. Það flókna vandamál beið stjórnar Ólafs Thors. Uppbótakerfinu varð ekki lengur haldið við, því að það hlaut að kalla yfir þjóðina gífurlega kjaraskerðingu og að lokum atvinnuleysi. En hver voru þá úrræði stjórnmálaflokkanna? Það er skemmst frá að segja, að stjórnarandstaðan hafði í raun og veru engin úrræði fram að færa. Sósíalistarnir flögguðu að vísu með einhverjum áætlunarbúskap, en þar var jafnvel allur ferskur blær sannfæringar horfinn úr rödd Einars Olgeirssonar, enda er allt þetta kvak um áætlunarbúskap tómar tillærðar kennisetningar, sem aldrei geta skotið rótum í gegnum malbikið og því dæmdar til þess að visna og deyja. Áætlunarbúskapurinn gerir ekkert annað en skipuleggja fátæktina og leiðir áður en varir til stjórnarfarslegs einræðis. Framsóknarmennirnir stóðu uppi algerlega stefnulausir í málinu. Tíminn sagði líka, að það skipti ekki höfuðmáli, hvaða leiðir væru farnar í efnahagsmálunum. Stjórnarflokkarnir gengu hins vegar til kosninganna með ákveðna stefnuskrá í efnahagsmálum. Þeir hafa staðið við sín kosningaloforð og markað stefnuna í vetur á Alþ. með þeirri löggjöf, sem hér hefur verið samþykkt. Þessi stefna mótast ekki af neinni óskhyggju. Hún er raunsæ, bjartsýn og miðast við langan tíma. Kjarni hennar er að vinna að því, að velmegun manna verði almenn í þessu landi og reist á varanlegri grundvelli en verið hefur. Þau lög, sem hafa að geyma efnahagsmálastefnu núv. ríkisstj., eru: lögin um efnahagsmál, lög um skipan innflutnings- og gjaldeyrismála, lög um almannatryggingar og fern lög um skattamál. Þessi löggjöf í heild myndar efnahagsmálastefnu ríkisstj., heilsteypta stefnu og þá einu og aleinu leið, sem ríkisstj. að grandskoðuðu máli taldi færa. Höfuðþættir efnahagsmálalaganna sjálfra voru þessir: Gengi krónunnar var fellt, vísitölukerfið var afnumið, vextir hækkaðir og ný stefna tekin upp í útlánum bankanna. Stefnt skyldi að því að mynda gjaldeyrisvarasjóð. Fjárfestingarhöft voru afnumin. Lagðar voru niður eftirtaldar nefndir og stofnanir: innflutningsskrifstofan, útflutningsnefnd og jeppanefnd. Stjórnarandstaðan veittist að stjórninni fyrir hina nýju gengisskráningu, þegar hún var tekin upp. Í dag veit ég ekki um nema einn mann á Íslandi, sem mundi ekki a.m.k. í hjarta sínu viðurkenna, að ný skráning krónunnar hefði verið nauðsynleg. Þessi eini maður er Einar Olgeirsson, en hann hefur hvað eftir annað sagt hér á Alþingi: „Það er engin ástæða til þess að skrá rétt gengi.“ Aðrir sósíalistar eru á annarri skoðun um þetta. T.d. hefur Haraldur Jóhannsson hagfræðingur ítrekað lýst því yfir, að krónan hafi verið ofmetin, en sá ágæti sósíalisti hefur líka sagt þessi raunsæju orð um flokksbræður sína, með leyfi forseta: „En á sama hátt og strúturinn getur ekki forðazt hætturnar með því að stinga höfðinu í sandinn, geta vinstri menn ekki unnið bug á efnahagslegum erfiðleikum með því að virða þá að vettugi.“ Nei, gengisskráningin nýja var ill nauðsyn, því að gengi krónunnar var löngu fallið, féll m.a. hvað mest í tíð vinstri stjórnarinnar. Alþ. gerði ekkert annað en viðurkenna þessa gengisfellingu með því að lögbjóða hina nýju skráningu. Þá er það afnám vísitölukerfisins. Þetta kerfi átti að tryggja tvennt: afkomu launþeganna og vinnufrið í landinu. Hvort tveggja mistókst. Vinnudeilur voru sízt færri en áður, og varðandi afkomu launþeganna reyndist vísitölukerfið einmitt snar þáttur í svikamyllu verðbólgunnar, sem þyngstum búsifjum hefur valdið verkamönnum á liðnum árum, enda man ég ekki betur en að forseti Alþýðusambandsins hafi hér við einar eldhúsdagsumræður varið drjúgum tíma í að sýna fram á óhagræði þessa kerfis og haldið því fram, að það væru fyrst og fremst hálaunamennirnir, sem högnuðust á vísitölukerfinu. Þá geri ég ráð fyrir, að sumir útvarpshlustendur séu þess enn minnugir, er Hermann Jónasson 2. marz 1958 í eldhúsdagsumræðunum upplýsti, að stjórn hans hefði látið „taka vísitöluskrúfuna úr sambandi til hausts“, eins og hann orðaði það, og taldi þessa vísitöluskrúfu beint orsök allra erfiðleika. Það situr því illa á þessum mönnum og flokksbræðrum þeirra að fjargviðrast yfir því, að vísitölukerfið hefur nú verið afnumið með lögum. Varðandi nýju bankavaxtapólitíkina vil ég segja þetta: Hvorki mun tilætlunin, að vaxtahækkunin né útlánatakmörkunin verði varanlegt fyrirkomulag, heldur fyrst og fremst stundaraðgerðir til þess að tryggja, að gengisbreytingin verði ekki eyðilögð með nýrri verðbólgu. Gagnrýni stjórnarandstæðinga, a.m.k. framsóknarmanna, á henni er næsta kátbrosleg, einkum þegar maður hefur skjallegar yfirlýsingar hv. þm. Eysteins Jónssonar um þetta efni í álitsgerð hans um gjaldeyrismál frá 1941, en þar segir Eysteinn: „Bankarnir geta með útlánastarfsemi sinni og vaxtastefnu haft veruleg áhrif á verðlag og kostnaðarlag í landinu og þar með utanríkisverzlun og gjaldeyrisástand.“ Og það ráð gefur Eysteinn Jónsson, „að bankarnir séu varkárir í útlánastarfsemi sinni og verði útlánin á venjulegum tímum ekki aukin nema því, sem talið er svara raunverulegum sparnaði landsmanna.“ Afnám fjárfestingarhaftanna og andlát hinna þriggja nefnda geri ég ráð fyrir að sé engum hryggðarefni nema sósíalistum, því að eins og mönnum er kunnugt, hefur Einar Olgeirsson mjög haldið því til streitu hér á Alþ., að það sé hreint óbærileg tilhugsun, að innflutningsnefnd verði lögð niður. Þjóðfélagið verði „með harðri hendi að stjórna fjárfestingunni,“ svo að höfð séu hans eigin orð, og gallinn hafi bara verið, „að höftin voru ekki nógu alger.“ T.d. var honum mikil eftirsjá í, að hætt var að skammta brauð, sykur og fleiri nauðsynjar. Þetta er skoðun sósíalistanna á þeim málum. Lög um skipan innflutnings- og gjaldeyrismála eru hluti efnahagsmálalöggjafar ríkisstj. Sósíalistar hafa þau eins og aðrar efnahagsaðgerðir stj. mjög á hornum sér. Mænandi augum í háaustur hefur Einar Olgeirsson sagt: „Fríverzlunin er hættulegasta málið, sem ríkisstj. hefur flutt,“ og svo bætti hann við: „Frjáls verzlun er verri en herinn.“ Þá vita menn það. Sannleikurinn í málinu er hins vegar sá, að ef vel tekst til, getur verzlunarfrelsið orðið öllum almenningi í landinu kjarabót. Frjáls verzlun er nefnilega fyrst og fremst hagsmunamál launþeganna í landinu, sem byggja afkomu sína á að fá sem beztar vörur við sem lægstu verði. Fríverzlunin er því í raun og veru alþýðutryggingar út á við. Að lokum er það svo hin merka löggjöf um almannatryggingar, sem samþ. var á þessu þingi og færir styrkhöfum verulegar kjarabætur, og er hún ljós vottur um vilja ríkisstj. til þess að vefa nýja félagshyggju inn í uppistöðu frjálslynds efnahagskerfis. Góðir Íslendingar. Við stöndum nú á tímamótum mikilla erfiðleika og mikilla möguleika. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur gert þá alvarlegustu og ábyrgustu tilraun, sem fram til þessa hefur verið gerð hér á landi til þess að koma búskap þjóðarinnar á heilbrigðan, traustan grundvöll. Stjórn og þing hafa verið athafnasöm, og enn nokkurn tíma þarf til þess, að tilætlaðra áhrifa efnahagsaðgerðanna gæti í atvinnulífinu. Og þó vottar þegar fyrir fyrsta árangri, því að gjaldeyrisaðstaðan gagnvart útlöndum hefur á tveimur mánuðum, frá febrúarlokum til aprílloka, batnað um 202 millj. kr. Sama er að segja um sparifjármyndunina. Sparifé bankanna jókst í aprílmánuði einum um 43.6 millj. og veltuinnlán viðskiptabankanna um 33 millj. kr. En það eru viss öfl í þjóðfélaginu, sem vilja ekki, að þessi tilraun takist, og tala um að kollvarpa þessu efnahagskerfi á næstu mánuðum. Áður en menn ljá slíku tali eyru, ættu þeir fyrst að hugleiða eftirfarandi staðreyndir: 1) Vissulega hefur kjaraskerðing fylgt efnahagsaðgerðunum, en það er gert ráð fyrir, að sú kjaraskerðing verði aðeins tímabundin. Ef hins vegar ekkert hefði verið að gert, hefði óhjákvæmilega komið til kjaraskerðingar og hennar miklu meiri, þar sem henni hefði fylgt atvinnuleysi, og sú kjaraskerðing hefði ekki verið tímabundin, heldur varanleg skerðing á lífskjörum landsmanna. 2) Ef núv. tilraun mistekst, verður aftur horfið að enn þá harðhentari haftabúskap en áður hefur þekkzt hér á landi, sem mun hafa í för með sér ný fjárfestingarhöft, ný innflutningshöft, áframhaldandi verðbólgu, vaxandi gjaldeyrisskort, atvinnuleysi, skömmtun, biðraðir og svartan markað. Ef menn vilja ekki kjósa þessi ósköp yfir sig og sína, ættu þeir að sýna efnahagsmálaaðgerðum stjórnarinnar góðvilja og hafa nokkra þolinmæði til þess að bíða þess að sjá, hverju þessar aðgerðir fá áorkað til hagsbóta fyrir þjóðina alla. Góðir Íslendingar. Gefið stjórn landsins heiðarlegt tækifæri og dæmið hana síðan af verkum hennar. Það eru drengileg vinnubrögð og Íslendingum samboðin. - Góða nótt.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Í nýútkominni myndabók um Ísland er snjall formáli eftir Halldór Kiljan Laxness. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Ég minnist þess, er ég steig einhverju sinni inn í amerísku flugvélina í Keflavík síðla vors. Hún var á leiðinni milli Nýju-Jórvíkur og Kaupmannahafnar. Vorið hafði verið óvenjuhart, veturinn ætlaði aldrei að geta hypjað sig. Ferðamenn úr fjarlægum heimshluta horfðu sem steini lostnir út um flugvélagluggana niður á þennan snauða, nöturlega norðurhjara, sem þeir bárust yfir á vængjum. Fjöll, hraun, jöklar, eyðimerkur, upp aftur og aftur. Svartir klettar gægðust hér og hvar upp úr áfreranum, en á þeim jöðrum strandlengjunnar, þar sem byggilegt var, gat að líta bændabýli á víð og dreif og lítil þorp. Og þarna innanvert í víðum flóa var víst höfuðstaðarnefnan þeirra. Þetta líktist allt saman örvæntingarfullum upphrópunarmerkjum á óskrifuðu blaði. „Þeir eru sannarlega ekki öfundsverðir, sem þarna búa,“ segir einn ferðamaður. „Mér þætti fróðlegt að vita, hvað heldur lífinu í þessum aumingja manneskjum, sem hér verða að hírast yfirgefnar af guði og mönnum,“ sagði annar. „Fiskur,“ sagði þriðji maður. Allir ferðamennirnir ráku upp stóran hlátur. Þá mundi ég allt í einu eftir því, að fátt er tíðara með mönnum, sem eiga heima á meginlöndum, en að fiskur veki upp einhver sneypileg og hlægileg hugmyndatengsl í þeim og ekki síður fyrir því, þó að fiskur sé hafður sem tákn einhvers ástands. Í Tíbet hefur t.d. hver sá maður unnið til opinberrar hýðingar, sem staðinn er að því að veiða fisk. Nokkrum stundum síðar flugum við yfir Skagen í Danmörku, sem áður hét á Vendli, nú Jótland. Skógar þriflegir, en ekki víðlendir, voru að springa út og vor grænkandi í ökrunum gulu. „Þetta líkar mér betur,“ sagði einn ferðamaður. „Hér leynir sér ekki, að fólki vegnar vel“.“ Ég hef mál mitt á að lesa ykkur þennan kafla, af því að mér finnst hann með einföldum og skýrum dráttum lýsa staðreynd, sem við gerum okkur nú orðið yfirleitt ekki nógu ljósa, og brýna nauðsyn ber því til að við séum minnt á, a.m.k. öðru hverju. Það er ekki sjálfsagður hlutur, að menn búi við góð lífskjör á Íslandi. Það er þvert á móti ein af furðum 20. aldar, að á rúmum aldarhelmingi skuli 100–200 þús. manna hópi á eylandi norður við heimskautsbaug hafa tekizt að setja á stofn sjálfstætt ríki og koma jafnframt á fót nútíma menningarþjóðfélagi, þar sem ný véltækni er grundvöllur jafngóðra lífskjara og bezt gefast hjá gömlum iðnaðarþjóðum í Evrópu, - þar sem aldalöng barátta gegn áþján og harðrétti hefur orðið undirstaða þjóðfélags, er mótast af frelsi og jafnrétti, og forn bókmenntaarfur er lífæð fjölbreytts og gróskumikils menningarlífs. Þetta undur hefur gerzt, af því að feður okkar og mæður, afar okkar og ömmur áttu þá hugsjón, að á Íslandi skyldu búa frjálsir Íslendingar, að í brjóstum þeirra brann sú trú á landið, að það gæti búið börnum sínum bjarta framtíð og góð lífskjör, og vegna þess að þau voru reiðubúin að leggja mikið á sig, til þess að draumar þeirra gætu rætzt. En við, sem nú lifum, megum aldrei gleyma því, hvað það hefur kostað forfeður okkar að geta skilað í hendur okkar því, sem við nú njótum of oft sem sjálfsagðra hluta. Og við skulum heldur aldrei gleyma því, að við ávöxtum ekki það pund, sem okkur hefur verið trúað fyrir, nema með því að taka á, þegar þess er þörf, bera byrðar, þegar það er nauðsynlegt. Saga okkar Íslendinga á þessari öld, sú saga, sem greinir frá því einsdæmi í veraldarsögunni, að þjóð hefur hafizt til velmegunar af fiski, hefur ekki verið saga af jafnri, samfelldri þróun, heldur byltingarsaga. Hún greinir ekki frá stöðugum framförum, heldur víxlsporum og mistökum innan um glæsileg átök og stór framfaraspor. Í henni segir frá þungum áföllum og óvæntri, jafnvel óverðskuldaðri heppni. En í heild hefur þjóðinni miðað fram á við, af því að hún hefur alltaf borið gæfu til þess að átta sig, þegar hana var að reka af réttri leið. Það hefur kostað erfiðleika í bráð, en árangurinn hefur aldrei brugðizt. Vafasamt er, hvort nokkurs staðar hafi orðið jafnörar framfarir á jafnskömmum tíma og hér á Íslandi síðan um aldamót. Skýringarinnar er fyrst og fremst að leita í því, að þá voru Íslendingar í verklegum efnum öldum á eftir öðrum nálægum þjóðum. En fólkið var greint og hafði þrátt fyrir aldalanga fátækt þá almennu menntun og þá fróðleiksfýsn, sem gerði því auðvelt að læra nýja tækni og nýja starfshætti. Þjóðin fékk heimastjórn, og svo að segja samtímis náði iðnbyltingin út hingað í mynd botnvörpunga og vélbáta, auk þess sem erlent fjármagn fékkst til landsins. Engar skýrslur eru til, er geri kleift að áætla, hversu mikið lífskjör almennings hafi batnað síðan um aldamót. En fullyrða má, að s.l. 20 ár hafi þau batnað um helming. Þessi árangur hefur náðst þrátt fyrir þau alvarlegu mistök, sem orðið hafa. Okkur hefur t.d. tekizt það verr en flestum grannþjóðum okkar að varðveita stöðugt verðgildi peninganna. Krónan hefur fallið - hrapað í verði. Á þeim 40 árum, sem hún hefur verið sjálfstæður íslenzkur gjaldmiðill, hefur gengi hennar verið fellt beinlínis 6 sinnum, þar af víst tvisvar sinnum í sambandi við gengisbreytingar sterlingspundsins, og auk þess hefur gengi hennar á s.l. áratug verið oftsinnis fellt með óbeinum ráðstöfunum, sem jafngilt hafa gengisbreytingu, þótt þær hafi ekki borið það nafn. Enginn einn íslenzkur stjórnmálaflokkur ber sérstaka ábyrgð á þessari miklu og stöðugu gengisfellingu íslenzku krónunnar. Þeir hafa allir átt drjúgan þátt í að móta þá efnahagsmálastefnu, sem leitt hefur til gengisfellingar. Þeir hafa varið gengisfellinguna, þegar þeir hafa setið í stjórn, en gagnrýnt hana, þegar þeir hafa staðið utan stjórnar. En gengisbreyting hefur aldrei verið framkvæmd á Íslandi að ástæðulausu. Á undan hefur ávallt gengið þróun, sem gerði hana nauðsynlega. Hún hefur verið framkvæmd misjafnlega vel, sem liður í misjafnlega hyggilegum eða réttlátum heildarráðstöfunum. En allar lækkanir, sem gerðar hafa verið á gengi íslenzku krónunnar í þessi 40 ár, sem hún hefur verið til, hafa verið viðurkenning á orðnum hlut og það á einnig við um þá gengislækkun, sem nú nýlega hefur verið framkvæmd. Gengi krónunnar hefur aðeins einu sinni verið hækkað, á árunum 1924–1925. Það var gert til þess að vega upp á móti þeirri gengislækkun, sem orðið hafði nokkrum árum áður vegna lánsfjárþenslu Íslandsbanka. En einmitt á árunum eftir 1924 var mikið góðæri, sem gerði slíkt kleift. Í eitt skipti annað hefði tvímælalaust einnig átt að hækka gengið, þ.e. á fyrsta stríðsárinu 1940. Það voru mikil mistök, að svo var ekki gert og áhrifum verðhækkana erlendis þannig bægt frá íslenzkum þjóðarbúskap. Að því er hinar tíðu gengislækkanir snertir, hafa mistökin ekki verið fólgin í því að framkvæma gengislækkunina, þegar það var gert, heldur að búa þannig að krónunni, að gengislækkun hennar varð hvað eftir annað óhjákvæmileg. Þegar gengislækkun hefur verið ákveðin, hefur það verið gert eftir of mikið hik. Gengislækkunina 1939 hefði átt að framkvæma 8 árum áður, eða í upphafi kreppunnar 1931. Næstum áratugs barátta til þess að forðast hana reyndist árangurslaus og átti auk þess drjúgan þátt í hinu langvarandi kreppuástandi þeirra tíma. Gengislækkunina 1950 hefði átt að framkvæma strax eftir stríðið, eða 1945–1946, og þá breyt., sem nú nýlega hefur verið samþykkt, hefði verið skynsamlegra að ákveða fyrir a.m.k. fjórum árum, eða 1956, í stað þess að halda út á yfirfærslugjaldsbrautina til þess að standa undir síhækkandi útflutningsbótum. En hver eru þá þau mistök okkar, sem þannig hvað eftir annað hafa kallað á nauðsyn breyttrar gengisskráningar? Grundvallarvandamál íslenzks efnahagslífs nú verða alls ekki skilin, nema menn geri sér ljóst, að hinar þrjár miklu gengisbreytingar síðustu tveggja áratuga hafa allar fyrst og fremst verið afleiðing rangrar stefnu innanlands á sviði bankamála, fjármála ríkis og sveitarfélaga, verðlagsmála landbúnaðarins og kaupgjaldsmála. Þær hafa ekki verið orsök neins, sem síðar kann að hafa farið aflaga, heldur afleiðing þess, sem áður hafði verið gert rangt. Gengislækkunin 1939 var orðin óhjákvæmileg vegna þess, að innflutnings- og gjaldeyrishöftunum á fjórða áratugnum mistókst að halda upp gengi krónunnar, fyrst og fremst vegna rangrar stefnu í bankamálum. Gengislækkunin 1950 var orðin óhjákvæmileg vegna þess, að verðhjöðnunarstefna áranna 1947–1949 bar því miður ekki tilætlaðan árangur og átti röng stefna í fjármálum ríkisins einn meginþátt í því. Gengislækkunin 1960 var orðin óhjákvæmileg vegna þess, að útflutningsbóta- og innflutningsgjaldakerfið hafði raskað grundvelli heilbrigðrar efnahagsstarfsemi í landinu og skapað greiðsluhalla gagnvart útlöndum, sem var orðinn óbærilegur, og allan þennan tíma voru í gildi hættuleg tengsl milli verðlags og kaupgjalds og kaupgjalds og verðs á landbúnaðarafurðum, þannig að verðlagið og kaupgjaldið hækkaði á víxl og langt umfram þær hækkanir, sem urðu á verðlagi viðskiptalanda okkar. Heimsstyrjöldin og þær gagngerðu breytingar, sem sigldu í kjölfar hennar, áttu auðvitað mestan þátt í því, að gengislækkunin 1939 leysti ekki þann vanda, sem henni var ætlað. Ástæða þess, að gengislækkunin 1950 náði ekki heldur því takmarki, sem henni var ætlað, var sumpart sú, að Kóreustríðið breytti viðskiptakjörum landsins mjög til hins verra, en sumpart, að á öðrum sviðum og þá sérstaklega í bankamálum og verðlagsmálum var ekki fylgt þeirri stefnu, sem nauðsynleg var til þess, að réttur árangur næðist. Af því, sem nú hefur verið sagt, finnst mér mega draga tvenns konar lærdóm: 1) Gengisbreyting sú, sem Alþingi hefur nú samþykkt, er afleiðing rangrar stefnu innanlands, sem allir flokkar bera ábyrgð á að meira eða minna leyti. Að neita nauðsyn gengisbreytingarinnar er að neita staðreyndum. Þetta leyfi ég mér að fullyrða að leiðtogum stjórnarandstöðuflokkanna sé vel ljóst. 2) Við verðum að láta reynsluna af fyrri gengisbreytingum okkur að kenningu verða. Við verðum að gera okkur fullkomlega ljóst, hvers vegna þær báru ekki þann árangur, sem þeim var ætlað. Við verðum að skilja til hlítar, að gengisbreytingin getur því aðeins komið að gagni, að hún sé liður í heildarstefnu, sem miði að því að leggja traustan grundvöll að heilbrigðu atvinnu- og viðskiptalífi, þar sem allir hafa verk að vinna og neyzla og framkvæmdir eru ekki meiri en sem svarar þjóðarframleiðslunni og erlendum framkvæmdalánum. Af þessum sökum má ekki skoða stefnuna í gengismálum út af fyrir sig, heldur verður allt að fara saman, markvissar aðgerðir hvað snertir útlán bankanna og útlánsvexti, fjármál ríkisins og sveitarfélaga, viðskiptamál, verðlagsmál, kaupgjaldsmál og gengismál, ef sá árangur á að nást, sem að er stefnt. Ég held, að óhætt sé að segja, að aldrei fyrr hafi á Íslandi verið gripið til jafnvíðtækra og samfelldra ráðstafana í efnahagsmálum og núv. ríkisstj. hefur gert. Það er einmitt gert í ljósi þeirrar reynslu, sem fengizt hefur. Öllum, sem skyn bera á efnahagsmál, er ljóst, að stefnan í þessum málum verður að vera heildarstefna og hún verður að taka til allra sviða atvinnu- og fjármálalífsins. Syndir okkar í þessum efnum undanfarna áratugi hafa einmitt verið í því fólgnar, að menn hafa haldið, að hægt væri að láta sér nægja aðgerðir á þessu sviði eða hinu, en hliðra sér hjá hliðstæðum ráðstöfunum á öðru sviði. Hafi mönnum skilizt, að átak var nauðsynlegt einhvers staðar, hafa menn reynt að hlífa sér annars staðar. Þess vegna hefur árangurinn ekki orðið sá, sem við var búizt. Nú ríður á því, að haldið sé af sömu festu í taumana í öllum greinum. Þá mun hagstæður árangur ekki láta á sér standa. Fyrir nokkrum vikum var það aðalinntak áróðurs stjórnarandstöðunnar, að stjórnarstefnan væri röng. Nú virðist vera lögð öllu meiri áherzla á að sýna fram á, að hún hafi mistekizt. Um þetta hvort tveggja langar mig til þess að fara nokkrum orðum. Var það rangt að breyta gengisskráningunni? Þeir, sem svara þeirri spurningu játandi, hljóta jafnframt að halda því fram, að það hafi verið rangt að reyna að binda endi á þann greiðsluhalla við útlönd, sem var að koma þjóðinni á vonarvöl. Eða var kannske leyfilegt að framkvæma ráðstafanir, er hefðu sömu áhrif og gengislækkun, ef þeim var aðeins gefið annað nafn, eða rangt að gera innflutningsverzlunina eins frjálsa og viðskiptasamningar okkar við jafnkeypislöndin gera kleift og losa okkur þannig við þau höft, sem við höfum búið við lengur en nokkur þjóð Vestur-Evrópu, - höft, sem aldrei hafa komið að því gagni, sem til var ætlazt, af því að þeim hefur jafnan verið fengið stærra verkefni en íhlutun um innflutningsmál megnar að leysa, en hins vegar lagt lamandi hönd skrifstofumennsku og sérhagsmunastreitu á atvinnu- og viðskiptalíf landsins? Var það rangt að tryggja landinu yfirdráttarheimild hjá Efnahagssamvinnustofnun Evrópu og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og sjá þjóðinni þannig fyrir þeim gjaldeyrisvarasjóði, sem hana hefur svo mjög vanhagað um? Er það rangt að framfylgja þeirri stefnu einnig í bankamálum, að bankarnir auki útlán sín ekki meira en svarar aukningu innlánsfjár? Var rangt að hækka vexti og gera þannig hvort tveggja í senn, örva sparnað og hvetja menn til þess að nota ekki fé nema til hinna arðbærustu og nauðsynlegustu framkvæmda eða kaupa? Var það rangt að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög? Því mun varla nokkur halda fram, þótt tillögur stjórnarandstæðinga hefðu að vísu leitt til mikils halla á ríkisbúskapnum, ef þær hefðu allar verið samþykktar. Var það rangt að afnema tekjuskatt á almennar launatekjur og lækka útsvör, en innheimta í stað þess almennan söluskatt? Er ekki öllum sanngjörnum mönnum orðið ljóst, að eins og innheimtu tekjuskatts og tekjuútsvars hefur verið háttað hér á landi, hefur verið framið stórkostlegt ranglæti gagnvart launafólki, og úr því ranglæti hefur nú verið bætt að verulegu leyti? Var það rangt að tvöfalda bætur almannatrygginganna? Um það hefur engin rödd heyrzt. Var það rangt að afnema vísitöluuppbót á kaup og afurðaverð? Er ekki í raun og veru orðið langt síðan bæði launþegum og bændum var orðið fullljóst, að hvorugur aðilinn hagnaðist á sífelldum víxlhækkunum verðlags og kaupgjalds, en að þær væru þjóðarheildinni til tjóns? Ég hef nú í stuttu máli vikið að helztu þáttunum í stefnu ríkisstj. og staðhæfingum andstæðinga um, að hún hafi verið röng. Í þeim er tómahljóð. Enn þá greinilegra verður tómahljóðið þó, þegar það er hugleitt, að annar hvor eða báðir stjórnarandstöðuflokkarnir hafa margsinnis áður í orði og í verki beitt sér fyrir hverjum einasta þætti þessarar stjórnarstefnu. Þannig hefur Framsfl. staðið að öllum gengislækkunum, sem framkvæmdar hafa verið, síðan flokkurinn komst til áhrifa, að þeirri síðustu undantekinni. Og í síðustu stjórn Hermanns Jónassonar beitti hann sér eindregið fyrir till., er jafngiltu hreinni gengislækkun. Í þeirri sömu stj. stóð Alþb. að ráðstöfunum, er svöruðu til 30% gengislækkunar. Á árunum eftir 1950 stóð Framsfl. að mikilli rýmkun innflutningshafta, sem hann að vísu varð að hverfa frá, ekki sízt vegna skorts á gjaldeyrisvarasjóði. Hvers vegna telur flokkurinn þá rangt að losa um höftin nú og gera jafnframt ráðstafanir til að útvega þann gjaldeyrisvarasjóð, sem gerir þetta kleift? Það er rétt, að Framsfl. hefur aldrei viðurkennt nauðsyn róttækra aðgerða í bankamálum. Í því efni hafa sérhagsmunir því miður villt honum sýn allt of lengi. En í þeim málum hefur hinn stjórnarandstöðuflokkurinn, Alþb., verið því réttsýnni, eins og till. ráðh. í stjórn Hermanns Jónassonar báru ljósan vott. Um skaðsemi vísitölutengsla milli verðlags og kaupgjalds hefur Framsfl. hins vegar verið allra flokka fjölorðastur, og Alþb. hefur tvísvar sinnum á tveggja ára stjórnarferli staðið að veigamikilli skerðingu á þessum tengslum. Þannig hafa stjórnarandstöðuflokkarnir lýst sig og sýnt sig samþykka hverjum einasta einstökum þætti í ráðstöfunum núv. ríkisstj., enda þótt þeir því miður hafi ekki borið gæfu til að vera sammála, hvorki innbyrðis né núv. stjórnarflokkum, um nokkra þá heildarstefnu, er miðað gæti til lausnar á vanda þjóðarinnar. En hvað þá um þær fullyrðingar andstæðinganna, að stjórnarstefnan hafi þegar beðið skipbrot? Hefur ekki framleiðslan verið stunduð af kappi, viðskipti verið með eðlilegum hætti? Jú, vissulega. Hefur atvinnuleysis orðið vart? Nei, sannarlega ekki. Hefur þá verið svikizt um að ljúka skuldbindingum uppbótakerfisins á þann hátt, sem gert var ráð fyrir? Nei, við þær skuldbindingar hefur verið staðið og mun verða staðið jafnt fyrir því, þó að útflutningsskatturinn verði lækkaður úr 5 í 2½%. Þeim skatti var aldrei ætlað annað hlutverk en að standa undir gömlum skuldbindum útflutningsbótakerfisins. Að telja lækkun hans jafngilda nýjum uppbótum er hrein fjarstæða. Hafa verðhækkanir þá ekki orðið meiri en gert var ráð fyrir? Nei, gert var ráð fyrir 13% hækkun smásöluverðs af völdum gengisbreyt. og 1–1½% hækkun af öðrum ástæðum. Rösklega helmingur þeirrar hækkunar er kominn fram, og ekkert bendir til, að hækkunin verði meiri en gert hafði verið ráð fyrir. Fjölskyldubætur og auknar niðurgreiðslur munu hins vegar draga úr hækkun vísitölunnar sem nemur 10 stigum. Söluskatturinn mun aftur á móti hækka vísitöluna um 3–3½ stig til viðbótar. En ef tekið væri í vísitölunni tillit til afnáms tekjuskattsins á almennar launatekjur og þeirrar lækkunar útsvara, sem væntanleg er, þá mundi vísitalan lækka um svipaða upphæð, svo að skattabreytingarnar rýra ekki kaupmátt vísitölufjölskyldunnar, en auka hins vegar tvímælalaust kaupmátt þeirra launamanna, sem hafa hærri tekjur en vísitölufjölskyldan. Heildaráhrif efnahagsráðstafananna munu því verða þau, að framfærslukostnaður hækkar um 3%, en auk þess af öðrum ástæðum um 1–1½%, alveg eins og gert var ráð fyrir. Sú kjararýrnun, sem menn að meðaltali verða að sætta sig við, nemur þannig alls 4–4½%, að vísu nokkru meiri fyrir einhleypa og barnlaust fólk, en minni og jafnvel engin fyrir þá foreldra, sem hafa fleiri en tvö börn á framfæri. Hafa þá kannske ráðstafanir ríkisstj. stefnt hag landsins út á við í voða? Nei, því fer víðs fjarri. Frá febrúarlokum til aprílloka hefur gjaldeyrisaðstaða bankanna í frjálsum gjaldeyri batnað um 89 millj. kr. og heildaraðstaðan um 130 millj. Þá hefur það heyrzt, að stefna ríkisstj. í bankamálum væri óframkvæmanleg og mundi sigla öllu í strand, ef framkvæmd væri. Útlánaaukning bankanna er miklu minni á fyrstu fjórum mánuðum þessa árs en á undanförnum árum. Samt hefur framleiðslan gengið með eðlilegum hætti. Hins vegar hefur sparifjáraukning orðið mun meiri í marz og apríl en undanfarin ár. Fjárhagsafkoma ríkissjóðs er einnig enn sem komið er í fullu samræmi við það, sem gert hafði verið ráð fyrir, og er staða ríkissjóðs gagnvart Seðlabankanum nú betri en hún hefur verið um sama leyti árs um margra ára skeið. Í öllum þeim atriðum, sem ég hef nú nefnt, hafa því áætlanir ríkisstj. staðizt. Allt tal stjórnarandstæðinga um, að kerfið sé að hrynja, ríkisstj. sé að gerbreyta öllum fyrirætlunum sínum og sérfræðingar hennar hafi misreiknað sig um 100 millj. eða einhver ósköp önnur, eru út í bláinn. Allar þessar fullyrðingar eru algerlega úr lausu lofti gripnar. Hins vegar verður þjóðin að gera sér skýra grein fyrir því, að undanfarna mánuði hafa orðið miklar og alvarlegar verðlækkanir á útflutningsafurðum okkar. Engum manni mun þó væntanlega til hugar koma að gera ríkisstj. eða sérfræðinga hennar ábyrga fyrir því. Fiskimjöl og síldarmjöl hefur fallið í verði um 30–40% , og einnig hefur orðið verðfall á lýsi, freðfiski, rækjum og humar. Þessar verðlækkanir jafngilda um 5% lækkun á útflutningsverðmæti þjóðarinnar á ári og um 2% lækkun þjóðarframleiðslunnar, og eru þó ekki talin með þau óbeinu áhrif, sem minnkandi gjaldeyristekjur hljóta að hafa til að draga úr framleiðslunni á öðru sviði. Þessar verðlækkanir erlendis munu gera afkomu ársins í ár mun erfiðari en hún hefði ella orðið og tefja fyrir því, að ráðstafanir í efnahagsmálum beri fullan árangur. En er heiðarlegt og drengilegt að nota þá erfiðleika, sem þetta bakar þjóðinni í heild, í baráttunni gegn ráðstöfunum ríkisstj.? Ýmsir úr forustuliði stjórnarandstöðunnar hafa undanfarið látið í ljós þá skoðun, að ég ekki segi von, að verkalýðsfélög muni bráðlega efna til verkfalla og knýja fram kauphækkanir. Hér er alvörumál á ferð og nauðsynlegt, að þjóðin öll geri sér grein fyrir þeim atriðum, sem skipta máli í þessu sambandi. Annars vegar er þess að geta, að gengislækkunin var höfð eins lítil og frekast var unnt, þannig að útflutningsatvinnuvegunum var þröngur stakkur skorinn. Á hinn bóginn var hækkun bóta almannatrygginganna höfð eins mikil og fjárhagur ríkissjóðs frekast leyfði, og er þar í raun og veru um kauphækkun að ræða til þess að vega á móti verðhækkunum, en bótahækkunin er ekki enn komin til framkvæmda nema að nokkru leyti. Þá er aðstaða verkalýðshreyfingarinnar til þess að efla hagsmuni félaga sinna að tvennu leyti gerólík því, sem hún hefur verið um langt skeið undanfarið. Vinnudeila nú yrði eingöngu við atvinnurekendur. Ríkisstj. mun hvorki taka upp nýjar útflutningsbætur né lækka gengið á ný, til þess að hægt sé að velta kostnaðarauka af kauphækkunum yfir á þjóðarheildina. Ef atvinnurekendur geta hækkað kaup, eiga þeir að gera það. En þeir eiga að greiða kauphækkunina af rekstrartekjum sínum. Hana á ekki að greiða úr ríkissjóði eða neinum nýjum útflutningssjóði. Þetta er fyrra atriðið. Hitt er, að eins og kaupgjaldsmálum er hér nú háttað, væri ekki hægt að takmarka kauphækkanir við ákveðinn hóp, t.d. Dagsbrúnarmenn. Iðnaðarmenn, sjómenn, bændur og opinberir starfsmenn yrðu að fá sömu hækkun, þ.e. kauphækkunin mundi ná til nær allrar þjóðarinnar. En er nokkur von til þess, að slíkt væri kleift, án þess að ný verðbólguskriða skylli yfir? Mér finnst augljóst, að verkalýðshreyfingin geti aðeins dregið af þessu eina ályktun. Henni ber að sjálfsögðu að standa vörð um hagsmuni félaga sinna, en eins og málum háttar nú, eru hagsmunir þeirra nákvæmlega hinir sömu og þjóðarheildarinnar. Verkalýðshreyfingin gætir bezt hagsmuna og réttinda allra þeirra, sem fylla fylkingar hennar, með því að stuðla að því, að verðbólguhjólið fari ekki að snúast á ný, að ekki verði truflun á útflutningsframleiðslunni, að efnahagskerfið sé heilbrigt og traust. Væri nokkur önnur afstaða í samræmi við þær hugsjónir, sem verkalýðshreyfingin hefur helgað baráttu sína í áratugi? Þær raddir heyrast oft í umræðum um efnahagsmálín, að þjóðin muni ekki una aðgerðum ríkisstj., því að hún þoli ekki þá kjaraskerðingu, sem ríkisstj. hefur enga dul dregið á að í bráð muni fylgja ráðstöfunum hennar. Ég gat um áðan, að þessi kjaraskerðing mundi nema að meðaltali 4–5%, nokkru meira fyrir suma, en minna fyrir aðra og alls ekki vera nein fyrir þá, sem sízt mundu þola hana. Mig langar í fyrsta lagi til þess að benda ykkur, hlustendur góðir, á þá staðreynd, að ríkisstj. hefur enga tilhneigingu til þess að dylja þjóðina neins í þessum efnum, enga tilhneigingu til þess að leyna hana því, að nokkur kjaraskerðing er óhjákvæmileg í bráð. Það er skoðun ríkisstj., að það sé ekki aðeins rangt, heldur beinlínis hættulegt að láta þjóðina halda, að allt sé í góðu gengi, en rýra svo kjör hennar eftir einhverjum krókaleiðum. Íslendingar eru áreiðanlega svo þroskað og greint fólk, að þeir vilja láta segja sér satt. Þeir kæra sig ekki um að láta blekkja sig. Ríkisstj. hefur gert sér far um að láta það koma skýrt fram, að ráðstafanir hennar munu hafa í för með sé.r nokkra kjararýrnun. Hún hefur gert það í trausti þess, að þjóðin geri sér ljóst, að alvara er á ferðum, og kynni sér því rækilega orsakir þess, að þetta er nauðsynlegt. Ég er viss um, að þjóðin mun ekki bregðast þessu trausti. Í öðru lagi langar mig til þess að fara nokkrum orðum um þá staðhæfingu, að 4–5% kjaraskerðing sé meiri en svo, að þjóðin geti þolað hana. Er ekki flestum áheyrendum mínum kunnugt, að Íslendingar eru í hópi þeirra þjóða í heimi, sem hæstar hafa tekjur á hvern vinnandi mann? Allir vita, að yfirleitt eru lífskjör hvergi betri og jafnari í Evrópu en á Norðurlöndum. Tekjur manna hér á Íslandi munu vera svipaðar og í Noregi, nokkru lægri en í Svíþjóð og Danmörku og talsvert hærri en í Finnlandi. Í alþjóðlegum hagskýrslum er þjóðarframleiðslan í Noregi talin um 1000–1100 dollarar á mann. Hún er mjög svipuð hér á landi. Tekjur Finna á mann eru 20–30% lægri en þetta. Eru Finnar komnir á vonarvöl? Skyldu þeir telja kjör sín óbærileg? Enn lærdómsríkara er þó að líta til Austur-Evrópu. Samkvæmt sömu alþjóðlegu hagskýrslum og ég gat um áðan var þjóðarframleiðsla þess lands í Austur-Evrópu, sem allir viðurkenna að hæstar hefur þjóðartekjur, þ.e. Tékkóslóvakíu, 400–500 dollarar á mann 1955 og því væntanlega nú um 600 dollarar, eða rúmlega helmingurinn af þjóðarframleiðslunni á mann, eins og hún er hér á landi og í Noregi. Það hlýtur að reynast fleirum en mér óskiljanlegt, að það verði allt að því ólíft á Íslandi, ef lífskjör manna hér þurfi í bráð að skerðast um 4–5% , samtímis því sem talið er ríkja sæluástand í Austur-Evrópu, þótt þar séu meðaltekjur manna næstum helmingi minni og þar sé enn fremur miklu fé varið til vígbúnaðar. Auðvitað hafa ýmsir hópar manna í þessum löndum jafngóð kjör og hér tíðkast og sumir jafnvel betri, enda er tekjuskipting þar miklu ójafnari en hér gerist, en á hinn bóginn býr mikill fjöldi og þá fyrst og fremst fátækir bændur við miklu lakari kjör en hér þekkjast, og dregur það meðaltal teknanna mjög niður. Þessar staðreyndir, að lífskjörin eru víða og meira að segja víðast hvar í heiminum lakari en hér hjá okkur og skipting þeirra ójafnari, eru auðvitað ekki rök fyrir því, að þau þurfi eða megi lækka hér, en það eru rök fyrir hinu, að við þurfum ekki að æðrast, að við þurfum sannarlega ekki að örvænta, þótt þau verði að lækka eitthvað í bráð. Ótal aðrar þjóðir búa við mikla menningu og afreka miklu í vísindum og listum, þótt lífskjör þeirra séu miklu lakari en þau, sem við njótum. En samt er það rétt, að lífskjörin eiga aldrei að versna, ekki heldur í bráð, nema það sé óhjákvæmilegt eða það sé liður í tilraun til þess að bjarga verðmætum, sem eru enn þá meira virði en efnaleg velmegun. Í sambandi við þær gagngerðu ráðstafanir í efnahagsmálum, sem við framkvæmum á þessu ári, skulum við aldrei eitt andartak gleyma því, hvers vegna þær voru nauðsynlegar, hvað í húfi var, ef við hefðum látið það undir höfuð leggjast að grípa til þeirra. Um margra ára skeið hafði verið um það bil 200 millj. kr. halli á gjaldeyrisviðskiptum okkar. Þjóðin var orðin óhóflega skuldug. Hún var hætt að fá venjuleg lán erlendis, hún hafði hvað eftir annað orðið að leita til ríkja, sem hafa hér mikilla hernaðarhagsmuna að gæta, til þess að fá hjá þeim lán og fékk þau með mjög óvenjulegum hætti. Gjaldmiðill hennar var einskis virði í alþjóðlegum viðskiptum. Var þetta ástand samboðið sjálfstæðri þjóð? Hvað varðveitir sú þjóð lengi stjórnarfarslegt fullveldi sitt, sem kann ekki að gæta fjárhagslegs sjálfstæðis síns? Það var þetta, sem var í húfi. Íslendingar voru á góðri leið með að verða bónbjargamenn og styrkþegar, sem gátu ekki litið framan í vini sína og viðskiptamenn sem frjálsir menn, sem þjóð, er vildi aðeins góð og heilbrigð viðskipti við aðrar þjóðir. Slíkur tími mátti aldrei koma. Íslendingar urðu að snúa við, áður en þeir voru búnir að glata áliti annarra og eigin sjálfsvirðingu. Það var þetta, sem gerði stefnubreytinguna nauðsynlega. Það er í ljósi þessara staðreynda, sem 4–5% kjaraskerðing í bráð er réttlætanleg. Ef okkur tekst að koma þjóðarskútunni á réttan kjöl, ef okkur tekst að koma í veg fyrir halla á viðskiptunum við útlönd, ef okkur tekst að skapa traust á gjaldmiðli okkar inn á við og út á við, ef okkur tekst að skapa trú á framtíð okkar sem frjálsra manna í fullvalda ríki, þá er ég sannfærður um, að þjóðin telur ekki eftir sér þá erfiðleika, sem þetta átak veldur henni í bráð. Hún veit og skilur, að þá mun hún uppskera þann ávöxt, sem saga hennar og sjálfstæðisbarátta hefur kennt henni að meta umfram allt annað. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hvarvetna í lýðfrjálsum löndum hefur stjórnarandstaðan mikilvægu hlutverki að gegna, og þar sem lýðræðið hefur náð mestum þroska, sýnir það sig oft, að stjórnarandstaðan starfar af engu minni ábyrgðartilfinningu en stjórnarliðið. Þetta sýndi sig t.d. í Bretlandi nýlega, þegar brezki verkamannaflokkurinn undir forustu Gaitskills studdi afstöðu íhaldsstjórnarinnar í utanríkismálunum vegna atburðanna í París, þegar fundur æðstu manna fór út um þúfur, og svipaðir hlutir hafa þráfaldlega skeð í brezkum stjórnmálum. Hið sama skeði í Bandaríkjunum. Báðir flokkar þar studdu dyggilega forseta landsins og þá afstöðu, sem hann tók á Parísarfundinum. Á Norðurlöndum verður þess sjaldan vart, að ágreiningur sé um utanríkisstefnuna af hálfu annarra en kommúnista. Þannig mætti telja margt fleira því til sönnunar, að lýðræðissinnaðir stjórnarandstöðuflokkar annarra landa láta þjóðarhag sitja í fyrirrúmi fyrir flokkshagsmunum. En hvernig er þessu farið hjá Íslendingum? Getur stjórnarandstaðan hjá okkur staðizt slík próf? Þeirri spurningu verður því miður að svara neitandi, og dæmin eru deginum ljósari, bæði fyrr og síðar. Athugum t.d. landhelgismálið. Það er eitt okkar stærsta mál og jafnframt vandmeðfarið utanríkismál. Einhugur þjóðarinnar er ótvíræður, og alþýða manna vill, að flokkarnir standi saman í málinu. Sem betur fer hefur þetta að mestu leyti tekizt og farið eftir atvikum vel, þrátt fyrir það, að stjórnarandstaðan hefur gert alvarlegar tilraunir til að rjúfa eininguna um málið og torvelda störf hæstv. utanrrh., Guðmundar Í. Guðmundssonar, sem hefur staðið allt slíkt af sér með mestu prýði og haldið á málstað okkar af þrótti og einbeitni, landi og þjóð til hins mesta sóma, og með þeim árangri, að 12 mílna fiskveiðilandhelgin er orðin viðurkennd staðreynd, þótt ekki hafi verið sett alþjóðalög um 12 mílna regluna. Það gönuhlaup stjórnarandstöðunnar, sem ég á einkum við, er afstaða hv. þm. Hermanns Jónassonar og Lúðvíks Jósefssonar á Genfarráðstefnunni um víðáttu landhelginnar til brtt. Íslands víð svonefnda bræðingstillögu Kanada og Bandaríkjanna, en sá bræðingur var eina till. á ráðstefnunni, sem líklegt var að mundi ná samþykki með tilskildum meiri hluta. Og ef svo hefði farið, að till. hefði verið þannig afgreidd, jafngilti það því, að við hefðum fyrst fengið 12 mílna landhelgi eftir 10 ár vegna ákvæðisins um sögulegan rétt og orðið að búa við 6 mílna landhelgi þangað til. Hvað var nú sjálfsagðara, þegar þessi hætta blasti við, en að bera fram brtt. við bræðinginn og gera þannig ýtrustu tilraun til þess að fá sérstöðu Íslands viðurkennda? Öll íslenzka sendinefndin á ráðstefnunni, að undanskildum leiðtogum stjórnarandstöðunnar, þeim Hermanni Jónassyni og Lúðvík Jósefssyni, var sammála um, að þetta skyldi gert, enda hefði þá tilganginum með sendiför okkar manna á ráðstefnuna verið náð, ef bræðingurinn hefði fengizt samþykktur þannig breyttur. Allir vita svo, hvernig fór, og þarf ekki að rekja þá sögu, því að sjaldan eða aldrei mun þjóðin hafa fylgzt með fréttum af meiri athygli en meðan á Genfarráðstefnunni stóð. En í framhaldi af þessu er vert að hugleiða þá spurningu, hvað fyrir tvímenningunum vakti með afstöðu þeirra. Þeim var sýndur mikill trúnaður með því að senda þá sem fulltrúa á ráðstefnuna, en þeir brugðust hrapallega þeim trúnaði með því að kljúfa sendinefndina á örlagastundu í augsýn alls heimsins. Eftir á hefur afstaða hv. þm. Lúðvíks Jósefssonar verið útskýrð með því, að hann hafi talið, að Ísland væri að bregðast þeim þjóðum, sem vilja 12 mílna landhelgi af allt öðrum ástæðum en við og hafa að því leyti til átt samleið með okkur á alþjóðlegum ráðstefnum um víðáttu landhelginnar, að þeir miða við 12 mílur eins og við, en leggja allt aðra merkingu í hugtakið landhelgi. Það vakir t.d. ekki fyrst og fremst fyrir Rússum að tryggja sér 12 mílna fiskveiðilögsögu, eins og við beitum okkur fyrir. Þeir eru svo voldug þjóð, að þeir þurfa naumast að spyrja aðra, hversu stóra fiskveiðilögsögu þeir helgi sér. Þeirra keppikefli er fullnaðarlögsaga yfir 12 mílna landhelgi, fyrst og fremst með tilliti til hernaðar. Þannig hafa þeir þrátt fyrir yfirlýsta 12 mílna reglu leyft bæði Bretum og Japönum að veiða hjá sér upp að 3 mílum, og er það fordæmi sízt til þess fallið að styðja Íslendinga í baráttu þeirra fyrir 12 mílna fiskveiðilandhelgi og réttindum til að gera friðunarráðstafanir lengra út frá landi. Afstaða Lúðvíks Jósefssonar í umræddu máli er þess vegna ekkert annað en venjuleg Rússaþjónkun, sem kemur ekki neitt óvænt úr þeirri átt. Og svo slæm sem frammistaða hans var, þá var þó hlutur Hermanns Jónassonar hálfu verri, því að um hann var a.m.k. ekki áður vitað, að hann væri sérlegur skósveinn Rússa eins og félagi hans og bandamaður. Sú skýring Hermanns Jónassonar, að hann teldi, að flutningur brtt. væri „taktísk skyssa“, þótti líka hin vandræðalegasta, og hér í sölum hv. Alþingis treysti formaður þingflokks Framsóknar sér ekki til að bera í bætifláka fyrir flokksformanninn, fyrst eftir að fréttin barst um það, að hann hefði klofið sendinefndina með fulltrúa kommúnista. Framkoma þeirra félaga í sambandi við þetta mál verður naumast útskýrð nema með því, að þeir eygðu þann möguleika, að brtt. Íslands yrði samþ., og þá hefði verið unninn stórsigur í landhelgismálinu undir forustu pólitískra andstæðinga þeirra. Þess vegna lögðust þeir gegn því, að brtt. yrði flutt, með venjulegri heift þeirrar stjórnarandstöðu, sem þessir menn hafa tamið sér. Það er sem sé viðtekin regla stjórnarandstöðunnar hér á landi, gagnstætt því, sem tíðkast í öðrum lýðfrjálsum löndum, að vera í einu og öllu á móti stjórninni, og er þá hvorki skeytt um fyrri afstöðu stjórnarandstæðinga til mála né þjóðarhags, heldur er allt miðað við þrengstu flokkshagsmuni, sem oft eru ímyndaðir, eins og í umræddu dæmi frá Genf, því að áreiðanlegt er, að hvorugur hv. þm. hefur vaxið í áliti meðal þjóðarinnar vegna þessa tiltækis. Hinum hefðbundnu vinnubrögðum íslenzkrar stjórnarandstöðu lýsti hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, á þessa leið við 1. umr. fjárl. fyrir árið 1958, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur komið í ljós í umræðunum, eins og reyndar áður, að sjálfstæðismenn hafa ekkert til landsmálanna að leggja annað en pólitísk yfirboð og neikvæðan áróður. Það vottar ekki fyrir því, að þeir hafi nokkrar till. fram að færa til úrlausnar í framleiðslu- og efnahagsmálum. Það bólar ekki á því, eins og nærri má geta, að þeir geri hina minnstu tilraun til að sýna fram á, hvaða ávinningur gæti verið af því yfir höfuð, að þeim yrðu veitt meiri áhrif en þeir hafa nú. Mun mönnum yfirleitt og það einnig mörgum, sem fylgt hafa sjálfstæðismönnum að málum, blöskra fullkomlega framkoma þeirra í stjórnarandstöðunni og hafa orðið fyrir stórfelldum vonbrigðum í því sambandi. Það verður að gera þá kröfu til þeirra, að þeir geri sér ljóst, að það er ábyrgðarstarf að vera í stjórnarandstöðu. Stjórnarandstöðunni ber skylda til að segja, hvað hún vill, ef hún ekki fellst á það, sem ríkisstj. og flokkar hennar aðhafast. Geri stjórnarandstaðan það ekki, þá svíkst hún um að gera skyldu sína.“ Þannig var dómur hv. 1. þm. Austf. um stjórnarandstöðuna, þegar hann var ráðh. Nú er taflinu snúið við. Nú er hann sjálfur og flokkur hans kominn í stjórnarandstöðu, og mætti þá ætla, að hann gerði sér far um að breyta samkvæmt þeim boðorðum, sem hann áður kenndi stjórnarandstöðunni alveg réttilega. En hvað skeður? Framsfl. beitir nú nákvæmlega sömu vinnubrögðum í stjórnarandstöðu sinni undir forustu hv. 1. þm. Austf. sem sá hinn sami maður fordæmdi í tilvitnuðum ummælum, og verður ekki á milli séð, hverjir hafa betur í kapphlaupinu um ábyrgðarlausa stjórnarandstöðu, framsóknarmenn eða kommúnistar, enda hafa þeir náið samstarf sín á milli. Vinnubrögð stjórnarandstöðunnar, sem ég hef leitazt við að lýsa lauslega, verða fyrst og fremst til þess, að málefnaleg barátta stjórnarandstæðinga missir marks, og er það út af fyrir sig ekki að lasta. Þannig er það upplýst, að vorið 1958 lögðu framsóknarmenn fram í vinstri stjórninni till., þar sem viðurkenndir voru stærstu gallar uppbótakerfisins, svo sem erfið samkeppnisaðstaða iðnaðarins og erfiðleikar á því að auka eða efla aðrar atvinnugreinar en þær, sem hæstar fengu uppbæturnar. Einnig var þar viðurkennd af Framsókn sú hætta, sem fólgin var í því að afla efnahagskerfinu tekna með háum aðflutningsgjöldum á óþarfavörur og láta þær ganga fyrir á undan nauðsynjavörum í innflutningnum. Játað var, að þetta fyrirkomulag bæri í sér þá hættu, að framleiðslan minnkaði stórlega og að þjóðartekjurnar og þar með lífskjör almennings yrðu mun rýrari en verið gæti og mundu halda áfram að rýrna. Í framhaldi af þessari lýsingu á ókostum uppbótakerfisins lagði svo Framsókn til, að það yrði lagt niður, en í stað þess yrði lögleitt almennt yfirfærslugjald á keyptan og seldan gjaldeyri, þ.e.a.s. að gengi krónunnar yrði fellt. Jafnframt átti að hækka aðflutningsgjöld og nota fé það, sem þannig fengist, í niðurgreiðslur. Launþegar og bændur skyldu fengnir til þess að falla að einhverju leyti frá því að taka kaupgjalds- og afurðahækkun samkvæmt framfærsluvísitölu, til þess að unnt yrði að forðast óheppilega víxlverkun til hækkunar á kaupgjaldi og afurðaverði, sem hvorugum aðila mundi að gagni koma. Enn fremur skyldi að því stefnt að koma á nýjum grundvelli að kaupgjaldsvísitölu, sem að verulegu leyti væri miðuð við aukningu þjóðarteknanna eða þjóðarframleiðslunnar, eins og það var orðað. Svo sem kunnugt er, tókst Framsókn ekki að koma á neinu samkomulagi í vinstri stjórninni um þessi mál vegna óraunhæfrar afstöðu Alþb., og svo fór, að þáv. forsrh., Hermann Jónasson, gerði deiluna um efnahagsmálin að fráfararatriði vinstri stj. og gaf um leið hina frægu lýsingu sína á því, að í efnahagsmálunum værum við staddir á heljarbrún og ættum ekki annað eftir en að kollsteypast fram af hengifluginu. Það var hans lýsing þá á neyðarástandinu, sem hann sagði í kvöld að hefði aldrei verið til, og allir hljóta að sjá, sem muna eftir boðskap Hermanns Jónassonar til þingsins, þegar hann kvaddi sem forsrh. vinstri stj., að hann er aðalhöfundur þeirrar sögu, sem hann segir nú að sé tilbúningur. S.l. ár tók svo Alþfl. að sér að halda þjóðarskútunni í horfinu og verja hana áföllum, og þótti sumum þar vera í mikið ráðizt af minnsta flokknum. En þetta tókst með þeim ágætum, að flokkurinn hlaut glæsilegan sigur í kosningunum á s.l. ári. Kom Alþfl. m.a. á víðtækara samstarfi í efnahagsmálum á milli flokka, sem stóðu þó ekki saman um ríkisstj., en dæmi eru til um áður. Og um lausn kjördæmamálsins náðist einnig samkomulag. En hvort tveggja var nauðsynlegur undanfari þess, að hægt yrði að hefjast handa um frambúðarlausn þeirra höfuðvandamála efnahagslífsins, sem Framsókn gerði að fráfararatriði vinstri stjórnarinnar haustið 1958. Viðreisnarstarfið hefur komið í hlut núv. stjórnarflokka, og getur engum dulizt, sem með málum hefur fylgzt, að í mjög veigamiklum atriðum eru nú farnar þær leiðir, sem Framsókn lagði til vorið 1958 að farnar yrðu, samkvæmt því, sem ég rakti áðan. Og þegar andstaða framsóknarmanna og linnulaus barátta þeirra gegn stefnu núv. stjórnar er skoðuð þannig í réttu samhengi við fortíð flokksins, þá er auðsætt, hvernig þeir leika tveim skjöldum eftir því, hvort flokksforingjarnir eiga sæti í ráðherrastólunum eða ekki. Er hægt að taka mikið mark á slíkri stjórnarandstöðu? Ég held ekki, og ég er sannfærður um það, hlustendur góðir, að ef Framsfl. kæmist fljótlega í stjórn á ný, þá mundi hann í höfuðatriðum fara sömu leiðir í efnahagsmálunum og núv. stjórn. Þannig segir flokkurinn alls ekki rétt til um það, hvað hann vill, heldur ber hann eingöngu á borð pólitísk yfirboð og neikvæðan áróður, og það er ekki til þess fallið að sannfæra fólk um, hvaða ávinningur gæti verið að því að láta flokkinn komast á ný til valda í stjórn landsins. Fer varla hjá því, að þessi framkoma valdi mörgum fylgjendum framsóknarmanna stórfelldum vonbrigðum, því að það verður að gera þá kröfu til þeirra, að þeir geri sér ljóst, að það er ábyrgðarstarf að vera í stjórnarandstöðu, svo að notuð séu orð hv. 1. þm. Austf., sem áður var vitnað til. Flest af því, sem ég nú hef sagt um Framsfl. og vinnubrögð hans í stjórnarandstöðunni, getur einnig átt við um Alþb. Till. þess í vinstri stjórninni vorið 1958 fólu það m.a. í sér, að lánveitingar yrðu minnkaðar til fjárfestingar, útlán Seðlabankans yrðu aðeins aukin í samræmi við auknar útflutningsbirgðir af seljanlegri vöru, gjaldeyrissala yrði ekki aukin, nema gjaldeyristekjur færu vaxandi. Gjaldeyrissala til fjárfestingar yrði 20% lægri en árið 1957. Dregið skyldi úr gjaldeyrissölu til véla- og tækjakaupa og fjárfestingarleyfi minnkuð um 20–30%. Og loks lagði Alþb. til, að útgjöld ríkissjóðs til framkvæmda skyldu lækkuð um 20 millj. kr. og þannig dregið úr fjárfestingu af hálfu ríkisins. Þó að þessar till. Alþb. séu frábrugðnar till. Framsóknar, sýna þær samt mætavel, að flokkurinn sá hætturnar, sem fólust í ástandi efnahagsmálanna, þó að hann legði eftir sem áður til, að gjaldeyrissala til hátollavöru yrði aukin um 10%, miðað við árið 1957. Þessar till. Alþb. voru að vísu stórgallaðar, en miðuðu þó að því að leysa mikið vandamál, sem Alþb. þar með viðurkenndi að væri fyrir hendi. En sú viðurkenning hefur horfið eins og dögg fyrir sólu, eftir að flokkurinn komst í stjórnarandstöðu, og nú ganga allar kröfur Alþb. í þveröfuga átt við fyrri till. þess. Stjórnarandstaðan berst þannig við sína eigin fortíð með ýmsu móti, eins og sýnt hefur verið fram á, og miðar allt við það að torvelda viðreisnarstarf stjórnarinnar sem allra mest, með það eitt fyrir augum að greiða götu forsprakkanna á ný upp í ráðherrastólana. Framsókn og Alþb. reyna að magna óánægju manna með efnahagsaðgerðirnar til þess að koma af stað nýrri öldu kauphækkana og þar af leiðandi verðhækkana, en það telja þeir vera leiðina til þess að brjóta niður efnahagsráðstafanir ríkisstj. og til þess að koma stjórninni frá. Þessa baráttuaðferð fordæmdi forseti Alþýðusambands Íslands á sínum tíma, en þá var það ekki flokkur hans sjálfs, sem átti í hlut, heldur andstöðuflokkar þeirrar ríkisstj., sem hann átti þá sæti í. Hv. 4. landsk. þm. taldi víst, með leyfi hæstv. forseta, „að fylgjendur Sjálfstæðisflokksins muni snúa sér með fyrirlitningu frá verðþenslustefnu hans og kenna þannig flokksforustunni betri siði í þeim efnum, eins og verkfallsbrölt hans (þ.e. Sjálfstæðisflokksins) fékk skjótan endi vegna fordæmingar fólksins sjálfs.“ Þannig talaði hv. forseti Alþýðusambands Íslands 1957, og í sömu ræðu, þ.e. við 1. umr. fjári. fyrir 1958, skýrir hann frá því, að þekktur hagfræðingur hafi þá um haustið komizt að þeirri niðurstöðu, að kaupmáttur launa væri hinn sami í byrjun september og verið hafði haustið áður og um vorið, þegar þessi atriði voru seinast athuguð. Síðan sagði hv. 4. landsk., Hannibal Valdimarsson, orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Berum þetta nú saman við reynslu okkar frá þeim árum, þegar skiptust á kauphækkanir, fengnar með fórnfrekum verkföllum, og sífelldar verðhækkanir rétt á eftir hverri kauphækkun. Hver reyndist þá jafnan niðurstaða þessarar hagfræðiathugunar um kaupmátt vinnulauna, sem gerð var þá með sama hætti og nú og af sama manni? Eins og margir muna, varð niðurstaðan þá sífellt rýrnandi kaupmáttur launa, nema skamman tíma rétt eftir hverja vinnudeilu. Ef ég man rétt, nam rýrnun kaupmáttarins ca. 20 stigum á árunum 1947 fram til verkfallsins vorið 1955.“ Þetta sagði forseti Alþýðusambandsins. Og enn fremur sagði hann: „Það var ekki sízt vegna þessarar bitru reynslu af vaxandi dýrtíð og verðbólgu, sem verkalýðshreyfingin varð að yfirgnæfandi meiri hluta sammála um, að hagsmunum vinnandi fólks væri betur borgið með stöðvun verðbólgu og dýrtíðar en með því að búa við sífelld víxláhrif kauphækkana og verðhækkana til skiptis. Og ég verð að segja það, að mér er ekki kunnugt um, að verkalýður landsins hafi skipt um skoðun í þessu efni.“ Lýkur þar tilvitnun í ræðu hv. 4. landsk, þm., Hannibals Valdimarssonar, og við orð hans hef ég engu að bæta öðru en því, að þau eru að efni til jafnsönn nú og þau voru haustið 1957, þótt höfundur þeirra sé ekki lengur ráðherra. Núv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hafa gert þjóðinni grein fyrir nauðsyn þeirra ráðstafana, sem gerðar hafa verið. Og meðan dómgreind stjórnarandstöðuflokkanna var átrufluð, viðurkenndu þeir einnig þessa nauðsyn, eins og ég hef sýnt fram á. Ríkisstj. hefur ekki heldur farið dult með það, að aðgerðir hennar hafa nokkra kjaraskerðingu í för með sér í bili, þótt reynt hafi verið, m.a. með auknum almannatryggingum, afnámi tekjuskatts á almennar launatekjur, niðurgreiðslum á nauðsynjum og 56 millj. kr. framlagi til sveitarsjóða, að létta byrðarnar, sem þjóðin í heild verður að taka á sig um skeið, og dreifa þeim sem jafnast. En þær álögur, sem reynzt hafa óhjákvæmilegar, eru ekki lagðar á í því skyni að koma af stað nýrri verðbólguskriðu, heldur til þess að greiða þær skuldir liðinna ára, sem óhjákvæmilega verður að greiða til þess að koma á jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Og þegar búið er að ná því markmiði, hefur skapazt grundvöllur til að koma á raunhæfum kjarabótum, þ.e.a.s. kjarabótum, sem byggjast á aukinni fjölbreytni í framleiðslu, aukinni framleiðslu og aukningu þjóðarteknanna, en það eru einu raunhæfu kjarabæturnar, eins og ég veit, hlustendur góðir, að þið hafið einhvern tíma heyrt talsmenn allra flokka boða ykkur, þegar þeir hafa látið skynsemina ráða, en ekki gengið berserksgang til þess að komast í ráðherrastóla. Þetta er kjarni málsins, og það væri mikið ólán, ef launþegar gleymdu nú hinni bitru reynslu sinni af vaxandi dýrtíð og verðbólgu, einmitt þegar búið er að koma á því skipulagi, sem á að hindra hin óheillavænlegu víxláhrif kauphækkana og verðhækkana, sem leiða ekki til annarrar niðurstöðu en sífellt rýrnandi launa eftir .fórnfrekar vinnudeilur. Mín skoðun er sú, að Alþfl. eigi að beita sér gegn afturhvarfi til þeirrar óheillastefnu. Hins vegar tel ég, að flokkurinn eigi að taka jákvæðan þátt í uppbyggingu atvinnuveganna um land allt og stuðla að atvinnuöryggi og aukinni framleiðslu, eins og hann hefur gert frá fyrstu tíð og ekki sízt hin síðustu ár. Jafnframt á flokkurinn, hvort sem hann er þátttakandi í ríkisstj. eða ekki, stöðugt að beita sér fyrir því, að allir launþegar fái réttmæta hlutdeild í þjóðartekjunum og í aukningu þjóðarteknanna, án þess að til þurfi fórnfrek verkföll, sem stórskaða þjóðarbúið í heild og einstaka starfshópa. Í þessu efni getum við sótt ágætar fyrirmyndir til bræðraflokka okkar á Norðurlöndum, þar sem verkalýðshreyfingin er sterkari en víðast hvar annars staðar og hefur tryggt launþegum eðlilega hlutdeild í þjóðarframleiðslunni og aukningu hennar, án þess að allt þjóðfélagið þurfi að fara úr skorðum af þeim sökum. Tími minn er nú á þrotum. Ég þakka þeim, sem hlýtt hafa. - Góða nótt.