Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svofellt bréf frá Björgvini G. Sigurðssyni, 1. þm. Suðurk.: „Fyrir Alþingi liggur það vandasama verk að vinna úr skýrslu rannsóknarnefndar þingsins um aðdraganda og orsakir efnahagshrunsins haustið 2008. Meðal þess sem sérstök þingmannanefnd um skýrsluna þarf að vinna úr eru mál sem snúa að ábyrgð ráðherra. Slík úrvinnsla á sér engin fordæmi og brýnt er að til hennar sé vandað svo sem mest má verða og ekkert verði til þess að draga úr trúverðugleika þeirrar vinnu. Ég tel að vera mín í þinginu á þeim tíma gæti truflað þessa vandasömu vinnu og tel því rétt við þessar aðstæður að víkja tímabundið sæti á Alþingi á meðan þingmenn komast að niðurstöðu í þessu mikilvæga máli.“ Samkvæmt þessari ósk þingmannsins tekur 1. varamaður Samfylkingarinnar í Suðurkjördæmi, Anna Margrét Guðjónsdóttir forstöðumaður, sæti á Alþingi í dag sem varamaður Björgvins G. Sigurðssonar. Anna Margrét Guðjónsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa á ný.

Frú forseti. Það er forseta að setja saman dagskrá og það er afskaplega brýnt að eitt máli verði afgreitt hér sem allra fyrst, og er ekki seinna vænna. Það er mál sem hv. þm. Helgi Hjörvar flytur um lengingu fyrningarfrests. Núna þessa dagana er að renna út fyrningarfrestur á aðgerðum og gjörningum sem gerðir voru á þessum tíma árið 2008 og þeir voru fjöldamargir. Það er mjög brýnt, frú forseti, að þetta sé tekið á dagskrá sem allra fyrst og afgreitt sem lög frá Alþingi helst í dag.

Frú forseti. Ég get að mörgu leyti tekið efnislega undir það sem hv. þm. Pétur Blöndal sagði varðandi það frumvarp sem hv. þm. Helgi Hjörvar er 1. flutningsmaður að og hefur núna verið tekið út úr allsherjarnefnd. Í gær, þegar verið var að undirbúa dagskrá þingsins fyrir daginn í dag, ræddi ég um að það væri mjög æskilegt að þetta nefndarálit kæmist á dagskrá í dag og hægt væri að mæla fyrir því og gera það að lögum. Eins og dagskráin ber með sér var ekki orðið við því en ég treysti því, og hef reyndar orð fyrir því, að málið verði sett á dagskrá strax eftir helgi. Ég heiti þá á alla þingmenn, hvar í flokki sem þeir standa, að sameinast um að taka þetta mál út og gera það að lögum eins hratt og okkur er unnt. Það er rétt sem komið hefur fram að þetta er afar brýnt mál vegna þess að þetta snýst um fyrningarfrestina og í þeim efnum skiptir hver einasti dagur máli.

Líka dagurinn í dag.

Líka dagurinn í dag, það er rétt sem hv. þm. Pétur Blöndal segir. Eigum við ekki að vonast eftir því og sammælast 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri Blöndal fyrir að vekja athygli á þessu máli sem var fyrst lagt fram hér á þinginu fyrir ári síðan. Sömuleiðis vil ég þakka hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur fyrir að hafa afgreitt það hratt og vel út úr allsherjarnefnd og að það sé tilbúið til afgreiðslu. Ég fagna því að hjá formanni allsherjarnefndar kom fram að það er vilji til þess að taka það á dagskrá strax eftir helgina. Ég heyri að það hefur undirtektir í öllum flokkum hér í þinginu og að það geti orðið góð samstaða um að gera það þá þegar að lögum. Nú er svo komið að tveggja ára fresturinn er farinn að líða hjá þeim sem gripu til aðgerða til að koma undan eignum við gengishrunið, sem varð einmitt fyrir páska árið 2008, þannig að hver dagur héðan í frá skiptir býsna miklu máli og mikilvægt er að þetta verði klárað hratt og vel.

Í ljósi umræðna þeirra þriggja þingmanna sem hér hafa tekið til máls mun forseti stuðla að því að þetta mál verði tekið á dagskrá á þriðjudag, þar sem þingflokksfundur er á mánudegi og þingið kemur aftur saman á þriðjudaginn.

Frú forseti. Mig langar til að ræða við tvo hv. þingmenn, Ólínu Þorvarðardóttur, varaformann sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar, og Ögmund Jónasson. Mig langar til að spyrja varaformann landbúnaðarnefndar hvort unnið sé að eða gerð hafi verið neyðaráætlun vegna öskufalls sem hugsanlega eyðileggur blómleg landbúnaðarhéruð þannig að búpeningur drepst, heyskapur bregst, skera þarf niður skepnur í stórum stíl eða flytja þær burt og flytja þarf mikið magn af heyi og fóðri milli héraða eða jafnvel erlendis frá með hugsanlega ófæra vegi og vélar sem ekki ganga í öskufalli. Ég tel brýnt að við sofum ekki á verðinum og þó að ég voni hið besta skulum við líka vera búin undir það versta eins og fornar sagnir kenna okkur. Hv. þm. Ögmund Jónasson langar mig til að spyrja út í málefni LSR sem hann hefur stýrt í áratug og að auki talað oft um félagslegt jafnrétti. Hversu miklu tapaði LSR á hruninu og hvernig er stöðu hans háttað? Þarf að hækka iðgjald ríkisins til A-deildar og þá hvað mikið? Hve mikið hafa ríkið og opinberir aðilar greitt til B-deildar í gegnum tíðina og hvað er mikið ógreitt? Hvernig samræmist það félagslegu réttlæti að greiða í sumum tilfellum mjög háan óskertan lífeyri til fyrrum opinberra starfsmanna úr B-deild á meðan sjóðfélagar og lífeyrisþegar almennu lífeyrissjóðanna þurfa að horfa upp á umtalsverða skerðingu sinna réttinda og lífeyris og þurfa svo að borga með hækkuðum sköttum til hinna fyrrnefndu? Hver er ábyrgð stjórna lífeyrissjóðanna og ættum við ekki að fara að láta sjóðfélagana kjósa þá beint?

Hæstv. forseti. Stjórnarmenn í lífeyrissjóðunum eru kosnir lýðræðislegri kosningu, það eru verkalýðsfélögin og síðan atvinnurekendahliðin sem kýs þá til starfa. Varðandi þær spurningar sem beint er að mér hvað áhrærir LSR þá er ég ekki með þessar tölur á hraðbergi enda ekki öll kurl komin til grafar. Það er ekki vitað hvert áfall Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins er fremur en hjá öðrum lífeyrissjóðum þegar hrunið er annars vegar. Um LSR er það að segja að kerfið er tvískipt. Annars vegar er það B-deild lífeyrissjóðsins sem var lokað 1. janúar árið 1997. B-deildin er í reynd blanda af lífeyrissjóði og gegnumstreymiskerfi sem var notað um áratugaskeið til þess að niðurgreiða almannatryggingar, auk þess sem ríkið tók vaxtalaus lán úr þeim sjóði. Hvað A-deildina áhrærir eru 80% sjóðfélaga í LSR í þeirri deild. Hún tekur breytingum, eða lífeyrisréttindin taka breytingum samkvæmt hækkun neysluvísitölu og á árabilinu 1997 til ársloka 2009 var engin umframaukning í réttindum. Ef við lítum hins vegar til Lífeyrissjóðs verslunarmanna þá voru réttindin aukin um 21,1% á þessu tímabili. Í gær var tilkynnt að lífeyrisgreiðslur yrðu skertar um 10%. Þá standa út af 9% sem lífeyrisþegar í Lífeyrissjóði verslunarmanna hafa fengið umfram þá sem eru í A-deild LSR. Þegar við tölum um réttlæti, jöfnuð og jafnræði þarf að sjálfsögðu að horfa 

Frú forseti. Hv. þm. Pétur Blöndal beindi fyrirspurn til mín sem varaformanns sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar um það hvort unnið væri að neyðaráætlun vegna öskufalls í kjölfar eldgossins í Eyjafjallajökli. Sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd þingsins hefur ekki unnið slíka neyðaráætlun enda er það kannski ekki í hennar verkahring og hefði verið nær að beina þessari fyrirspurn til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins. Ég hef aflað mér upplýsinga þaðan og það vill svo til að þar er fundur núna klukkan tvö í dag með þeim aðilum sem málið varðar. Ég hef fengið þær upplýsingar að ráðuneytið fylgist mjög grannt með framvindu mála á gosstöðvunum í samráði við m.a. Matvælastofnun, sveitarfélög á svæðinu og viðbragðsaðila, enda mun ráðuneytið vera hluti af almannavarnateymi vegna þessara atburða. Hitt er annað mál að sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd, eins og umhverfisnefnd þingsins, þarf að fylgjast mjög vel með því sem nú er að gerast og ég held að það gæti verið góð hugmynd að þessar tvær nefndir hittust sameiginlega og færu yfir stöðuna. Það er líka staðreynd að allir helstu sérfræðingar landsins sem koma að þessu máli eru mjög uppteknir núna vegna viðbragðsáætlunar og almannavarna.

Virðulegi forseti. Í þeirri ágætu skýrslu sem við erum flest að glugga í þessa dagana er töluvert rætt um tengsl fjármála við stjórnmálaflokka og stjórnmálamenn og einnig fjölmiðla við stjórnmálamenn. Persónulega hef ég lýst því hér í ræðustól að mér fyndust fjölmiðlar sleppa heldur billega í þessari skýrslu en það kann að vera ástæða til að skoða það sérstaklega. Það sem hefur gerst undanfarið er að hæstv. utanríkisráðherra hefur viðurkennt að það voru óheppilega mikil eða náin tengsl milli Samfylkingarinnar og Baugs þegar verið var að fjalla m.a. um fjölmiðlafrumvarpið. Þetta var svolítið merkileg yfirlýsing, ekki síst í ljósi þess að ef við fylgjumst með fjölmiðlaumræðunni í dag er eins og lítil breyting hafi orðið á, sérstaklega á ákveðnum miðlum. Vil ég í því sambandi benda á að enn fer Baugur með tögl og hagldir í 365 miðlum, ef ég veit rétt, og hefur þar af leiðandi væntanlega mikil áhrif á þá umfjöllun sem þar fer fram. Þá kem ég að því sem ég vildi ræða sérstaklega, frú forseti, og það er að mér virðist sem ákveðnir fjölmiðlar, tengdir einmitt þessu ágæta fyrirtæki, forðist mjög að fjalla um tengsl Samfylkingarinnar við fjármálaöfl í þessari skýrslu, t.d. þá styrki sem komu allt í einu upp á yfirborðið sem ekki virðist hafa verið gerð grein fyrir, og ýmislegt annað í þessari skýrslu. Frú forseti. Ég tel að það þurfi að fara mjög vandlega ofan í það hvort þingið þurfi að beita sér hratt og örugglega fyrir því að tengsl stjórnmálaflokkanna við fjölmiðla verði tekin fyrir með ákveðnum hætti og skýrð og reynt að koma í veg fyrir þau. Að mínu mati er hrópandi í allri umræðu í dag að þessi tengsl Samfylkingarinnar og Baugsmiðlanna virðast ekki hafa verið rofin.

Virðulegi forseti. Ríkisendurskoðun er sjálfstæð eftirlitsstofnun sem starfar á vegum Alþingis og Alþingi hefur ríka eftirlitsskyldu með þeim stofnunum sem undir það heyra. Eins og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson kom inn á hefur nú verið upplýst í skýrslu rannsóknarnefndar um óeðlilega styrki til Samfylkingarinnar sem ekki er að finna í reikningum flokksins. Þetta er mjög alvarlegt mál og segja má að upphæðirnar þarna á milli séu mjög háar. Raunverulega má segja að himinn og haf sé á milli þess sem Samfylkingin gefur upp og þess sem bankarnir hafa lagt af mörkum en um þetta má lesa í skýrslunni. Þess vegna langar til að spyrja forseta Alþingis: Hyggjast forseti Alþingis og forsætisnefnd vísa þessum málefnum Samfylkingarinnar til Ríkisendurskoðunar og gera að tillögu sinni að þessi mál verði rannsökuð?

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst og fremst taka undir með þeim hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni og Vigdísi Hauksdóttur að í ljósi rannsóknarskýrslunnar er mikilvægt að við tökum þessa umræðu algerlega heildstætt og allt sé þá rætt og allt undir og ef þarna eru upplýsingar um eitthvað sem misræmi er í þá er um að gera að klára það. Ég vil einnig taka undir með hv. þm. Pétri H. Blöndal sem hvatti til þess að gerð yrði neyðaráætlun vegna afleiðinga gossins undir Eyjafjallajökli. Ég sé að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra er mættur í salinn og ég treysti því að hann muni upplýsa um þá vinnu sem fer fram á vegum ríkisstjórnarinnar. Hugur okkar allra er að sjálfsögðu hjá íbúum þessa svæðis, hjá björgunarfólki, almannavarnafólki, lögreglu og öllum þeim fjölmörgu sem eru að vinna þrekvirki, t.d. starfsmönnum Suðurverks sem unnu þrekvirki við að rjúfa skarð í veginn, eins og okkur er öllum kunnugt um. Ég tel nauðsynlegt, eins og hefur verið nefnt af öðrum þingmönnum úr þessum ræðustól, að við tökum þetta mál á dagskrá þingsins strax og best væri að það væri gert í dag eða strax eftir helgi þegar þing kemur saman hvort sem umræðan verður utan dagskrár eða sett á dagskrá, t.d. í formi skýrslu frá annaðhvort hæstv. forsætisráðherra eða hæstv. dóms- og kirkjumálaráðherra sem fer með almannavarnamál. Ég held að nauðsynlegt sé að við förum vandlega yfir það hvað þarna er að gerast. Afleiðingar þessa goss eru hrikalegar nú þegar og við sjáum að við lifum ekki í einangrun hér á norðurhjara þegar kemur að þessu. Þetta hefur ekki bara áhrif á okkur heldur eru áhrifin eins og allir vita víðtæk úti um alla Evrópu þannig að ég hvet hæstv. forseta til að beita sér fyrir því að setja umræðu um eldgosið og afleiðingar þess á dagskrá þingsins 

Virðulegur forseti. Mig langar til að ræða aðeins þann merkisatburð að hv. fyrrverandi þm. Björgvin G. Sigurðsson hefur sagt af sér þingmennsku. Það er vel skýrt í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis hver aðkoma ráðherra eða afskiptaleysi þeirra var af hruninu, hvort sem var í aðdraganda þess eða eftirmála. Það er ljóst að þar bera allir ráðherrar ábyrgð þótt mismikil sé. Það er líka ljóst að í tilviki Björgvins G. Sigurðssonar brást stjórnsýslan í að upplýsa hann og sumir samráðherrar hans í hans eigin flokki brugðust líka og hvorki upplýstu hann né aðstoðuðu á einni mestu ögurstund sem nokkur ráðherra hefur lent í. Sá gamalkunni frasi að menn hafi lent í hinu og þessu er í þessu tilviki að hluta til réttur og það ber að hafa í huga. Það er augljóst af lestri skýrslunnar að tengsl margra annarra núverandi þingmanna og ráðherra við hrunið eru mikil og með þeim hætti að ámælisvert getur talist þótt lagaleg og formleg ábyrgð þeirra sé ef til vill ekki fyrir hendi nema í fáum tilvikum. Þessi tengsl sem og aðgerðaleysi allra ráðherra fyrri ríkisstjórnar á einni mestu ögurstund lýðveldisins gera það nauðsynlegt að þeir endurmeti einnig stöðu sína á Alþingi, ekki vegna lagalegrar eða formlegrar vanrækslu í starfi heldur vegna framtíðar Alþingis sjálfs og íslenskra stjórnmála sem trúverðugs vettvangs. Það er fyllilega réttmæt krafa að þeir sem á þingi sitja og tengjast hruninu axli ábyrgð með raunverulegum og sjáanlegum hætti en ekki með orðskrúði og froðu og víki til hliðar þótt ekki væri nema til næstu kosninga þar sem kjósendur geta nú lagt raunverulegt mat á störf þeirra. Afsögn Björgvins G. Sigurðssonar er eftirbreytniverð. Hann er maður að meiri fyrir vikið og á hrós skilið frá almenningi og þakkir skildar frá þinginu því að það eru svona ákvarðanir sem munu gera meira en nokkuð annað til þess að efla traust þjóðarinnar á Alþingi og á stjórnmálum. Megi honum vegna vel í því sem hann tekur sér fyrir hendur hvort sem það verður endurkoma í stjórnmál eða annað.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur fyrir svar sitt. Ég er ekki sammála því að þetta sé ekki í verkahring Alþingis. Alþingi setur lagaramma og annað slíkt utan um slíkar aðgerðir og vel má vera að það þurfi að breyta töluvert mikið lögum til að mæta þeim ósköpum sem vonandi verða ekki en hugsanlega gætu orðið og fornar sögur segja frá, þannig að ég skora á hv. varaformann sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar að gera það sem í hennar verkahring er til að kynna sér málin. Varðandi það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði þá þakka ég honum fyrir það en er ekki sammála honum um að stjórnir lífeyrissjóða séu lýðræðislega kjörnar. Það er ekki þannig. Þetta er mjög formfast og stjórnir lífeyrissjóða breytast helst aldrei og hafa ekki breyst nú eftir hrunið. Menn hafa ekki axlað ábyrgð á því. Þó að hv. þingmaður sem er í stjórn lífeyrissjóðsins viti það ekki þá get ég upplýst hann um það að ávöxtun sl. árs var 25,3% í mínus. Einn fjórði af eignunum hvarf í stað þess að sjóðurinn sýndi þá 3,5% ávöxtun sem þarf til að halda honum á floti. Þó að hv. þingmaður viti það ekki þá get ég upplýst hann um það að ógreiddar skuldbindingar vegna B-deildar eru 430 milljarðar, það er tvöfalt Icesave. Það er óbreytt og það er verið að borga þarna út mjög háan lífeyri sem ekki er skertur. Varðandi það að Lífeyrissjóður verslunarmanna hafi bætt sín réttindi þá er það rétt en margir aðrir sjóðir hafa ekki bætt réttindi sín og þurfa samt að skerða þau eftir hrunið þannig að staðan er mjög slæm. Ég höfða til ábyrgðar þeirra sem sitja í stjórnum þessara sjóða og minni á það að hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur bæði verið varaformaður og formaður stjórnar Lífeyrissjóðs verslunarmanna, ég veit ekki hve lengi.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal segist ekki vita hve lengi ég hafi verið formaður og varaformaður í stjórn Lífeyrissjóðs verslunarmanna. Ég hef aldrei verið þar í stjórn,  Það er ekkert nýtt að hv. þm. Pétur H. Blöndal reyni að sá fræjum tortryggni í garð Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins sem er í senn lífeyrissjóður og gegnumstreymiskerfi sem lokað var 1. janúar árið 1997. Aðeins 20% þeirra sem eru í starfi hjá ríkinu eru núna í þeirri deild lífeyrissjóðsins, allar nýráðningar eru í A-deildinni sem er hönnuð þannig að hún sé sjálfbær. Það er hins vegar rétt að í þeirri deild eru réttindin föst en iðgjöldin breytileg. Innan verkalýðshreyfingarinnar hafa verið mismunandi áherslur um hvað sé rétt að gera í þessum efnum. Ég hef persónulega verið því fylgjandi að stefna að kerfi þar sem lífeyrisréttindin eru föst en kaupmáttur launanna breytilegur. Um þetta eru skiptar skoðanir. Sumum finnst við setja of mikla fjármuni í lífeyrissjóði og í ljósi hrunsins er vissulega ástæða til að skoða á gagnrýninn hátt sjóðsmyndunina og hvort þetta sé heppilegasta formið sem fyrir finnst. Ég hefði talið að hv. þingmaður ætti að beina sjónum sínum að lífeyrissjóðunum, ekki með það í huga að skerða réttindin heldur skoða hvernig á því standi að þörf sé á því.  
            

Frú forseti. Í tilefni af umræðu um áhrif eldgossins, sem nú stendur yfir og hv. þm. Pétur Blöndal opnaði, get ég upplýst að fulltrúar almannavarna mættu á ríkisstjórnarfund í morgun og gerðu grein fyrir hver staða málsins væri. Eins og við höfum fylgst með í fréttum er alveg greinilegt að mjög vel er haldið utan um þessi mál af hálfu almannavarna, slysavarna- og björgunarsveita, heimamanna, sveitarfélaga og annarra þeirra sem að þessu koma á svæðinu  Nú vitum við ekki hvert framhaldið verður eða hvort breyting verður á vindátt sem getur þá dreift öskunni til annarra átta. Sem ráðherra fylgist ég náið með þessu öllu saman og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið heldur fund nú kl. 14:00 með fólki frá Matvælastofnun, yfirdýralækni, Bændasamtökunum, sveitarfélögunum, Veðurstofunni og öðrum sem þessu tengjast til að fara yfir málið, hvernig við getum sem best tekið þátt í að koma nauðsynlegum upplýsingum á framfæri og gripið til aðgerða ef með þarf eða samhæft aðgerðir. Ég vil 

Virðulegi forseti. Ég kem upp í framhaldi af orðum hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar um þá umræðu sem hefur skapast um tengsl viðskiptavelda í landinu og þá sérstaklega Baugs við stjórnmálaflokkana. Ég tek undir það að sú umræða sem var í þinginu í fyrradag vakti athygli mína og þau orð sem þar féllu um tengsl Baugs við minn flokk, Samfylkinguna. Þar var ýmislegt sem kom mér í opna skjöldu og ég tel að þessi ummæli gefi fullt tilefni til að fara mjög vandlega ofan í hver voru raunverulega tengsl viðskiptaveldanna í landinu við stjórnmálaflokkana í landinu, Samfylkinguna og alla hina flokkana, því að hvorki þingheimi né stjórnmálaflokkunum í landinu er bjóðandi upp á það að hér sé talað í einhverjum hálfkveðnum vísum og vangaveltum sem eru meira og minna órökstuddar. Auðvitað hef ég eins og aðrir tekið eftir því að úr þessum ranni, t.d. úr þeim fyrirtækjum sem tengdust Baugi, komu risastyrkir upp á allt að 30 millj. kr. til tiltekinna stjórnmálaflokka og vakti það mikið uppnám á sínum tíma. Varðandi síðan það sem tengist styrkjum frá bönkunum til Samfylkingarinnar þá hefur það líka vakið athygli mína að ekki er samræmi í þeim tölum sem koma fram í rannsóknarskýrslunni annars vegar og hins vegar í þeim gögnum sem Samfylkingin sjálf skilaði inn til Ríkisendurskoðunar. Í þeim tölum sem eru sendar inn á árinu 2009 til Ríkisendurskoðunar kemur fram að Samfylkingin fékk styrki upp á 28,6 millj. en sú tala sem kemur fram samanlögð í skýrslunni er einungis upp á 26 millj. Þarna er misræmi upp á 2,6 millj. sem ég hef ekki fengið neinar viðhlítandi skýringar á af hverju rannsóknarnefndin hefur ekki upplýsingar um en það er eitt af því sem þarf að fara vel yfir í framhaldinu því að gagnsæi er krafa þjóðarinnar og okkar allra á þessum tíma. Við eigum að hafa alla þessa hluti uppi á borðinu og allt misræmi kallar á frekari 

Hæstv. forseti. Mig langar til að þakka hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fyrir að koma hér upp og upplýsa okkur um þær aðgerðir sem ráðuneyti hans er að fara yfir vegna eldgossins sem við Íslendingar stöndum frammi fyrir. Það sem er mikilvægasta verkefni stjórnvalda í dag varðandi það mál er að upplýsa almenning og íbúa og eins okkar ágætu nágranna sem verða fyrir töfum í flugi um það hver staðan er og hverjar horfurnar eru, eftir því sem menn best mega. Það er gríðarlega mikilvægt að bændur og aðrir, þá sérstaklega þeir sem þegar hafa orðið fyrir tjóni, finni að hugur okkar sem hér störfum er hjá þeim og hjá þeim íbúum sem þurfa að yfirgefa heimili sín og þeim sem þurfa nú að þola mikið öskufall. Það er gott að vita til þess að við eigum viðbragðskerfi sem heldur og sem virkar og það veitir manni fullvissu fyrir því að við höfum gert margt gott á undanförnum árum. Við erum þeim hæfileikum búin að geta þrátt fyrir allt staðið saman á tímum sem þessum. Við eigum gríðarlega sterka innviði og það hefur verið merkilegt að fylgjast með þeim fjölda sjálfboðaliða sem hafa unnið nótt sem dag á undanförnum vikum við að tryggja öryggi íbúa og ferðalanga á þessu svæði. Það segir okkur margt, það segir okkur að íslenska þjóðin kann að standa saman. Atvinnurekendur sem missa starfsfólk úr vinnu til að sinna þessum sjálfboðaliðastörfum hafa ekki gert mikið úr sínum hlut en mig langar að þakka þeim sérstaklega fyrir þeirra þátttöku í þessum viðbúnaði öllum saman sem og að sjálfsögðu því fólki sem stendur þarna vaktina, íbúum svæðisins sem hafa brugðist gríðarlega vel við fyrirmælum og tilmælum frá almannavörnum og ég vil hvetja okkur öll til að fylgjast vel með þessu máli og reyna að halda sem best utan um fólkið okkar.

Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þm. Skúla Helgasyni um að gagnsæi er krafa fólksins. Það er líka krafa okkar sem hér erum. Því lít ég svo á að við tveir a.m.k. hljótum að vera sammála um að núna strax þurfi Alþingi og stjórnvöld að taka upp gagnsæ vinnubrögð. Mér dettur í hug yfirlýsingin sem skrifað var undir gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, hún er trúnaðarmál, er sagt, og þingmenn ekki upplýstir um hana. Auðvitað hefði átt að kynna hana í utanríkismálanefnd, þar sem ríkir trúnaður, til þess að flokkarnir séu upplýstir sem og þingmenn. Mig langar líka, virðulegur forseti, að koma einu á hreint. Hv. þm. Pétur H. Blöndal nefndi m.a. lýðræði í lífeyrissjóðum. Ef ég man rétt liggur hér frammi frumvarp sem ég held að Eygló Harðardóttir sé 1. flutningsmaður að og lýtur einmitt að því að auka lýðræði í lífeyrissjóðum. Hv. þm. Þór Saari kom inn á eitt mál áðan og orðaði það þannig að í næstu kosningum mundu menn endurnýja umboð sitt. Ég velti fyrir mér hvort það þurfi ekki að huga að því að kjósa fyrr, ekki síst í ljósi þessarar skýrslu - hvort það þurfi ekki að skoða vandlega að boða til kosninga innan ekki mjög margra mánaða, hugsanlega innan árs eða eins og hálfs árs, til þess að stjórnmálamenn fái endurnýjað umboð. Þá geta kjósendur sagt hug sinn til stjórnmálamanna og stjórnmálaflokka. Ég vil bara velta því upp hvort þessi skýrsla kalli hreinlega á þetta.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir að fá tækifæri til að gera smá athugasemd við orð hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar. Mér fannst hann vera að kvarta yfir því að utanríkismálanefnd hefði ekki verið gerð grein fyrir því erindi sem væntanlega verður tekið fyrir í dag hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Það var gert í morgun. Enginn fulltrúi Framsóknarflokksins mætti á þann fund en sérstaklega var spurst fyrir um þetta. Það eru tilmæli frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum að þetta sé ekki gefið út fyrr en fundur er afstaðinn og við verðum að hlíta því. Þetta var sem sagt gert í morgun og síðan verður þetta væntanlega opinbert eftir helgi.

Virðulegi forseti. Frumvarp til laga um breyting á lögreglulögum er hluti af heildstæðum breytingum sem áformaðar eru á skipan stofnana löggæslu- og sýslumannsembætta. Segja má að frumvarp til lögreglulaga sé fyrri áfanginn en í því er lagt til að fækka lögregluumdæmum úr 15 í sex og samhliða því að skilja yfirstjórn lögreglu frá embættum sýslumannsembætta. Starfsemi þessara tveggja stofnanaflokka er nátengd, enda eru 13 sýslumenn einnig lögreglustjórar. Gert er ráð fyrir að breytingarnar á skipan löggæsluembætta taki gildi í upphafi næsta árs eins og fram kemur í þessu frumvarpi. Stefnan verði tekin á síðari áfanga á komandi haustþingi en þá verði lagt fram frumvarp um breytta skipan sýslumannsembætta. Skipan sýslumannsembætta taki mið af skiptingu landsins í stjórnsýslusvæði samkvæmt sóknaráætlun 20/20. Stækkuð sýslumannsembætti verði stjórnsýslumiðstöð ríkisins í héraði og unnið verði að því í samstarfi við önnur ráðuneyti að færa verkefni og þjónustu til þeirra. Það, virðulegi forseti, er lykilatriði en ljóst er að mikil tækifæri felast í því að fela stærri og öflugri sýslumannsembættum fjölþætt verkefni sem eru á hendi ríkisvaldsins og jafnvel víðar. Ákveðin grunnvinna hefur verið unnin í sambandi við tillögur að breytingum á skipan sýslumannsembætta í landinu sem finna má í skýrslu Þorleifs Pálssonar, fyrrverandi sýslumanns, en skýrslan hefur verið birt á vef ráðuneytisins. Í frumvarpi til laga um breyting á lögum um framkvæmdarvald ríkisins í héraði er í grófum dráttum lagt til að heimilað verði að auglýsa ekki störf sýslumanna sem losna og er miðað við að í stað þess verði sýslumanni úr aðliggjandi umdæmi falið að gegna lausu embætti og jafnframt sínu eigin. Þetta tengist vitaskuld þeim breytingum sem áformuð eru í þessu frumvarpi en einnig því sem er áformað að leggja til á næstu missirum. Fjögur ný lögregluembætti verða til ef frumvarpið verður samþykkt. Hugmyndin er sú að sýslumönnum fækki sem því nemur með því að sýslumenn í nágrenninu taki við sýslumannsverkefnum frá þeim sem verða lögreglustjórar, eins og ég greindi frá áðan. Þannig, virðulegi forseti, og ekki öðruvísi tel ég að sú hagræðing sem frumvarpið felur í sér náist fram. Víkjum nánar að tillögum að breytingum á lögreglulögum. Þær eru afrakstur vinnu sem hefur farið fram á vegum dómsmála- og mannréttindaráðuneytis undanfarin missiri. Tillögur frumvarpsins eru í raun framhald af þeirri braut sem mörkuð var með sameiningu lögregluliða árið 2007. Nefnd þáverandi dómsmálaráðherra, sem skipuð var til að meta árangur af þeim skipulagsbreytingum sem tóku gildi 2007, komst að þeirri niðurstöðu árið 2008 að árangur af nýskipan lögreglumála hefði verið góður en ljóst væri að vart væri hægt að ná markmiðum sem stefnt væri að nema lögregluliðin yrðu stækkuð enn frekar. Nefndin lagði fram ýmsar aðrar ábendingar, m.a. um að rétt væri að lögreglustjórum yrði gert kleift að sinna eingöngu lögreglustjórn. Þótt efni frumvarpsins taki vissulega mið af þessari niðurstöðu byggir frumvarpið einnig á ítarlegri vinnu sem unnin var af starfshópi sem skipaður var sl. sumar. Í starfshópnum sátu fulltrúar ráðuneytisins og skólastjóri Lögregluskóla Íslands. Starfshópurinn ræddi við ýmis samtök lögreglumanna, lögreglustjóra, fulltrúa ákæruvalds og fleiri. Á síðari stigum í starfi hópsins störfuðu fulltrúar Landssambands lögreglumanna og Lögreglustjórafélagsins með starfshópnum en afar dýrmætt var að fá þessa aðila að borðinu sem best þekkja til og eru fulltrúar þeirra sem starfa í lögreglunni. Starfshópurinn skilaði skýrslu sinni í október 2009 og er hún fylgiskjal með þessu frumvarpi. Þannig byggir frumvarpið í rauninni á tveimur úttektum sem báðar fela í sér þá meginniðurstöðu að fækka beri lögregluumdæmum í sex til átta og skilja lögregustjórn frá sýslumannsembættum. Með frumvarpinu er auk fækkunar lögregluumdæma lagt til að lögfest verði almenn heimild til að fela einstökum lögregluembættum verkefni á landsvísu, m.a. verkefni sem nú heyra undir embætti ríkislögreglustjóra. Í þriðja lagi eru ýmis ákvæði sem varða einstakar stöður felld úr lögunum en gert er ráð fyrir að samhliða lagabreytingunni verði skipurit embætta ýmist sameinuð eða endurskoðuð með það fyrir augum að draga úr kostnaði við yfirstjórn. Á bak við þá heimild sem lagt er til að ráðherra fái til að koma verkefnum á landsvísu fyrir hjá einstökum lögreglustjórum er ákveðin stefnumótun. Ég tel að það geti verið að mörgu leyti óheppilegt fyrirkomulag að embætti ríkislögreglustjóra sinni samræmingu, eftirliti og yfirstjórn á sviði löggæslunnar og virki þannig sem hattur ofan á lögregluembættin en reki um leið eitt stærsta lögreglulið landsins. Því tel ég nauðsynlegt að fara yfir ýmis verkefni með það fyrir augum að færa þau frá embætti ríkislögreglustjóra til einstakra lögregluembætta. Í þessu sambandi legg ég áherslu á að í þessu felst ekki gagnrýni á þau verkefni sem innt eru af hendi í ranni ríkislögreglustjóra. Þau verkefni hafa mörg hver verið byggð upp í embætti ríkislögreglustjóra og eru rekin þar með sóma en ég tel að við verðum að fara yfir þetta faglega, skoða hvert og eitt verkefni og athuga hvort tilefni sé til að færa þau til annarra lögregluliða. Þar spilar ekki síst inn í myndina að þá verðum við búin að fá öflugri og stærri lögreglulið í landinu. Um leið tel ég að við verðum að fara yfir einstök verkefni sem nú eru unnin í lögregluliðunum og spyrja okkur hvort hagkvæmara sé að vinna þau á einum stað fyrir alla lögregluna. Þetta legg ég til að verði gert á vegum ráðuneytisins. Þessi skoðun kallar einnig á umræðu um hvert verði hlutverk ríkislögreglustjóra, eins og ég sagði áðan. Fleira gæti kallað á slíka endurskoðun og þar vísa ég til ráðagerða sem fram koma í frumvarpi utanríkisráðherra til laga um breyting á varnarmálalögum sem útbýtt hefur verið hér á Alþingi. Ef frumvarpið verður að lögum verða, eins og áður segir, sex lögregluembætti á landinu auk ríkislögreglustjóra og Lögregluskólans, eitt á höfuðborgarsvæðinu, annað á Suðurnesjum og hið þriðja á Vesturlandi og Vestfjörðum, fjórða á Norðurlandi, fimmta á Austurlandi og loks eitt embætti á Suðurlandi. Í frumvarpinu er að finna mikilvæga heimild þess efnis að heimilt verði að fela sýslumanni daglega lögreglustjórn í umdæmi sínu í umboði viðkomandi lögreglustjóra þar sem aðstæður krefjast þess, t.d. vegna samgangna. Þannig er tekið tillit til mismunandi aðstæðna í landshlutum. Ég tel að huga verði að því að beita þessari heimild t.d. í umdæmi lögreglustjórans á Vesturlandi og Vestfjörðum, m.a. með vísun til sjónarmiða um almannavarnir. Einnig þyrfti að huga að þessari heimild í Vestmannaeyjum með vísun til staðhátta. Heimild þessi er upphaflega lögð til í fyrrgreindri skýrslu Þorleifs Pálssonar, fyrrverandi sýslumanns í Kópavogi. Rætt er um stærri og öflugri lögregluembætti ef frumvarpið verður að lögum. Hvað þýðir það fyrir lögregluliðin? Hjá lögregluembættunum yrðu eftir lagabreytinguna á bilinu 50 til rúmlega 80 ársverk lögreglumanna, að undanskildu embættinu á Austfjörðum sem er með nálægt 30 ársverk og höfuðborgarsvæðinu sem sker sig mjög úr með ríflega 300 ársverk. Þótt stofnanirnar sýnist fljótt á litið ekki mjög fjölmennar er rétt að hafa í huga að núna rekum við níu lögreglulið með um eða innan við 12 ársverk lögreglumanna. Það virðist augljóst að við getum fengið meiri slagkraft úr lögreglunni með því að skipta henni í stærri einingar. Ég kem nánar að faglegum rökum fyrir skipulagsbreytingum hér á eftir. Það er líka útilokað að leggja fyrir menn að hagræða frekar en orðið er í rekstri en horfa um leið fram hjá því óhagræði og stjórnunarkostnaði sem hlýst af núverandi skipulagi. Sem fyrr segir er lagt til að lögreglustjórarnir komi úr hópi þeirra sem nú sinna lögreglustjórn. Tekið skal fram að í þessu frumvarpi er ekki mælt fyrir um hvar höfuðstöðvar embætta skuli vera eða hvernig lögreglustjórar skuli skipuleggja lið sín að öðru leyti. Það virðist einsýnt að lögreglustjórarnir sem bera ábyrgð á framkvæmd lögreglustarfa í sínu umdæmi fái svigrúm til að stilla liði sínu upp þannig að það nýtist sem best. Mikilvægt er að undirstrika að ekki verða byggðar nýjar stórbyggingar undir þessi lögregluembætti heldur verður að nýta þá aðstöðu sem til er. Mun það án vafa ráða miklu um staðsetningu starfseminnar, a.m.k. næstu árin. Lagt er til að hver lögreglustjóri skipi sjálfur lögreglumenn í sitt embætti en það gerir ríkislögreglustjóri nú. Eðlilegt er að sá sem ber ábyrgð á störfum undirmanna sinna skipi starfsmenn sína, enda er það hann sem hefur heimild starfsmannalaga til áminningar á hendi sinni. Skipunarvald í stöður yfirlögregluþjóna og aðstoðaryfirlögregluþjóna færist frá dómsmálaráðherra til embættis ríkislögreglustjóra. Rökin fyrir því að færa ekki allar skipanir að fullu til embættanna í einu lagi eru annars vegar þau að heppilegra sé að gera breytingar að þessu leyti í áföngum og hins vegar að mikilvægt sé að haldið sé á skipunarmálum stjórnenda embættanna með samræmdum og tryggum hætti þegar hin nýju sameinuðu embætti taka til starfa. Samkvæmt frumvarpinu verða hæfisskilyrði lögreglustjóra í sjálfum lögreglulögunum í stað þess að vísað sé í hæfisreglur sýslumanna, sem aftur vísa í hæfisskilyrði dómara. Ákveðnar breytingar verða samkvæmt frumvarpinu á högum Lögregluskólans og nemenda hans. Gert er ráð fyrir að nemendur verði á launum við starfsþjálfun innan lögreglunnar á vegum skólans en að öðru leyti verði námið ekki launað. Nemendur gætu þá fengið námslán eins og nemendur í öðrum skólum. Hér er um að ræða framþróun á skólanum í sömu átt og stefnt hefur verið að undanfarin ár. Rétt er að rifja upp að til skamms tíma tók skólinn við lögreglumönnum sem lögreglustjórar höfðu þegar ráðið til starfa og höfðu oft unnið í lögreglu um árabil áður en þeir fóru í gegnum Lögregluskólann. Þeir voru þá sendir til skólans sem starfsmenn viðkomandi lögregluembættis á fullum launum og dagpeningum. Smám saman hefur þetta breyst. Lögregluskólinn velur nú nemendur úr hópi umsækjenda og útskrifar þá til starfa í lögreglu. Fyrirkomulag á greiðslum hefur breyst í samræmi við þetta. Námið í Lögregluskólanum stendur í heilt ár og skiptist í þrjár annir, þar sem miðönnin felst í starfsþjálfun í lögregluliði. Greiðslur fyrir nám á fyrstu önn voru felldar niður fyrir allnokkru síðan en samkvæmt gildandi lögum taka lögregluembættin nemendur í starfsþjálfun og greiða þeim laun samkvæmt kjarasamningi. Á lokaönn námsins hafa lögreglunemarnir fengið laun sem Lögregluskólinn greiðir. Rekstur lögregluembætta er erfiður og fyrrgreint fyrirkomulag gengur ekki lengur vegna fjárskorts, auk þess sem sá faglegi galli hefur ávallt verið á fyrirkomulaginu að fremur hefur verið litið á starfsþjálfunarnema sem afleysingamenn en nemendur. Lagt er til að skólinn sjái nemendum fyrir starfsþjálfun í lögreglunni á annarri önn í a.m.k. fjóra mánuði og greiði þá föst mánaðarlaun þeirra. Hins vegar verður hætt að greiða lögreglunemum laun á lokaönn námsins í skólanum. Virðulegi forseti. Mikilvægt er að hafa í huga að hér er ekki um að ræða heildarendurskoðun á lögreglulögum. Mörg ákvæði þeirra kalla á yfirferð og breytingar og ýmsir hafa orðið til að benda á möguleika á mun róttækari uppstokkun en hér er lagt til. Markmið þess frumvarps sem hér um ræðir miðast við að gera fremur einfaldar breytingar sem geta komið hratt til framkvæmda og auðvelda lögreglunni sem stofnun að bregðast við hagræðingarkröfu sem gerð er til hennar. Eðli málsins samkvæmt er aldrei hægt að sjá fyrir allar fjárhagslegar afleiðingar breytinga af þessu tagi. Ljóst er þó að þessar breytingar skapa svigrúm til að spara töluvert í veigamiklum þáttum á borð við stjórnunarkostnað. Fjárveitingar til löggæslu nema samtals um 7,3 milljörðum kr. Engum blöðum er um það að fletta að lækkun útgjalda í samræmi við hagræðingarkröfur fjárlaga komandi ára verður lögreglunni mjög erfið og gerist einkum með fernum hætti. Í fyrsta lagi leiðir af stækkun embætta að yfirmönnum fækkar hlutfallslega meira en almennum lögreglumönnum. Í öðru lagi má gera ráð fyrir að lögreglumönnum sem og öðru starfsfólki lögregluembætta fækki í heildina á næstu árum með því að nýráðningar munu ekki vega að fullu upp á móti fækkun vegna þeirra starfsmanna sem fara á eftirlaun eða hverfa til annarra starfa. Í þriðja lagi er áætlað að samþætting verkefna á landsvísu við einstök umdæmi lögreglu komi til með að nýta betur starfsfólk og að samhliða endurskipulagningu á öllu innkaupaferli lögreglu náist fram töluverð hagræðing. Í fjórða lagi er áætlað að skipta fjárveitingu til löggæslu upp með sanngjarnari og faglegri hætti en verið hefur fram til þessa. Í því skyni verður útbúið reiknilíkan sem tekur tillit til íbúafjölda, aldursdreifingar, fjölda afbrota, umferðarþunga og ýmissa annarra þátta í stað þess að taka eingöngu mið af fjárheimildum fyrra árs. Munu því fjárveitingarákvarðanir verða gagnsærri og samanburður milli embætta auðveldari þar sem hægt verður að rekja hvernig mismunandi aðstæður hafa áhrif á fjárveitingar. Engu að síður hefur verið lagt gróft mat á ýmsa kostnaðarþætti og hagræðingarmöguleika þeim tengdum. Þar má nefna fækkun yfirmanna en samsvarandi fjölgun almennra lögreglumanna gæti skilað um 120 millj. kr. sparnaði á ársgrundvelli þegar sá sparnaður er kominn að fullu til framkvæmda. Í þessu sambandi skal nefnt að ekki er gert ráð fyrir uppsögnum starfsmanna í tengslum við þessa sameiningu, þ.e. sameiningin ein og sér felur ekki í sér uppsagnir. Ný lögreglulið munu taka við öllum skuldbindingum eldri embætta, þar á meðal öllum ráðningarsamningum. Í fyllingu tímans mun yfirmönnum fækka með stækkuðum embættum. Þegar ég segi að sameiningin ein og sér feli ekki í sér uppsagnir gegnir öðru máli um skertar fjárheimildir, því það segir sig sjálft að ekki er hægt að halda úti óbreyttri starfsemi endalaust með minnkuðum fjárheimildum úr ríkissjóði. Þá vil ég nefna að sameining lögregluliða með fækkun bakvakta gæti einnig skilað rúmlega 100 millj. kr. Virðulegi forseti. Ég hef nú reifað helstu atriði frumvarpsins. Eins og ég kom inn á áðan fylgir greinargerð starfshópsins með frumvarpinu sem fylgiskjal. Þar koma fram margvísleg fagleg rök fyrir því að hafa færri og stærri lögregluumdæmi. Ég geri ráð fyrir því að þetta frumvarp muni hljóta mjög almenna og víðtæka umræðu og að allsherjarnefnd fái frumvarpið sent til umsagnar. Eins og ég drap á í upphafi er gert ráð fyrir að frumvarpið taki gildi 1. janúar 2011, þó þannig að dómsmálaráðherra geti undirbúið starfsemi hinna nýju lögregluliða með því að velja þeim lögreglustjóra og fela verkefnisstjórn að vinna að undirbúningi breytinganna. Rétt er að taka fram að gert er ráð fyrir að ný lögregluembætti taki við starfsmönnum eldri embætta, eins og ég sagði áðan. Virðulegi forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til allsherjarnefndar og 2. umræðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirlestur á þessum frumvörpum eða þessa kynningu sem hér er. Vitanlega er þetta bara 1. umr. þannig að þau fara til nefnda og fá þar væntanlega umfjöllun. Það eru nokkur atriði sem ég vil samt benda á og nota þetta andsvar til þess. Í fyrsta lagi finnst mér svolítið kaldhæðnislegt að vera að ræða um breytingar á lögreglunni þegar lögreglumenn ganga hér um samningslausir og vita mjög lítið um sína fjárhagslegu framtíð og annað. Mér hefði fundist brýnna að drífa í að klára það og sjá til þess að lögreglumenn geti sómasamlega unað við sitt eins og aðrir ríkisstarfsmenn því að ég held að margir ríkisstarfsmenn séu allþokkalega haldnir og held ég að höggva eigi á þennan hnút sem allra fyrst. Það hefði vitanlega átt að vera búið fyrir löngu. Hitt er að í þessum frumvörpum, sérstaklega þó í frumvarpinu um framkvæmdarvaldið, eða því sem er boðað þar og þar af leiðandi skýrslu þeirri sem hæstv. ráðherra vitnaði í, er gert ráð fyrir fækkun opinberra starfa. Ég vil í þessu sambandi benda á að það er ekki alveg sama hvar er höggvið í að mínu viti þegar menn fara af stað í þetta. Ég vil t.d. benda á að hjá sýslumanninum í Hólmavík, sem er jú í mínu kjördæmi svo því sé haldið til haga, eru 14% opinberra starfa þess byggðarlags. Bið ég menn að huga að því hvað það mundi þýða t.d. á höfuðborgarsvæðinu ef svipuð fækkun opinberra starfsmanna yrði þar. Vil ég endilega líka koma því að, frú forseti, að heildarfjöldi stöðugilda hjá ríkinu, opinberum hlutafélögum, var 18.819 í lok síðasta árs og hafði aukist úr 13.940 og á árum ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar fjölgaði opinberum störfum um 20% ef ég man rétt, reyndar 38% í ráðuneytum Samfylkingarinnar. Þannig 

Virðulegi forseti. Ég get alveg verið sammála því að það er brýnt að ljúka kjarasamningum við lögreglumenn og að það sé afleit staða að þeir séu lausir og við séum akkúrat að ræða þetta frumvarp núna. Ég taldi mér hins vegar ekki annað fært en að leggja þetta frumvarp fram á þessu þingi því að það er mjög brýnt að vinna að þessum skipulagsbreytingum innan lögreglunnar, ekki síst með tilliti til þess að fjárheimildir fara nú minnkandi og ætla ég nú ekkert að fara yfir það aftur. Hvað það varðar að hugsa þurfi fyrir því hvar borið sé niður þegar hugað er að fækkun opinberra starfa þá er ég algjörlega sammála hv. þingmanni og ég hef af ásettu ráði ákveðið að slíta þessi mál í sundur þótt tengd séu, annars vegar breytingar á lögreglunni og hins vegar á sýslumönnum, því að í rauninni eru þau ekki tengdari en svo að það er hægt að gera þetta í þessum áföngum. Þannig gefst þinginu tækifæri til þess að taka afstöðu til breyttrar skipanar á lögregluumdæmum. Þegar þar að kemur getur þingið fjallað um sýslumennina en ef þetta frumvarp verður að lögum er ekki óumflýjanlegt að samþykkja breytingar á skipan sýslumannsembætta þótt ég telji að svo sé en það er önnur saga. Ég er alveg sammála því að það þarf að fara mjög varlega í að segja við heilu byggðarlögin að nú eigi að kippa burtu opinberri stofnun eða embætti. Þess vegna hef ég sagt að þetta sýslumannsmál, þ.e. endurskipulagning sýslumannsembætta, sé ekki bara mál dómsmálaráðuneytis. Þetta er mál alls ríkisvaldsins og jafnvel sveitarfélaga. Vilja menn hafa þessi embætti í byggðarlagi? Ef svarið er já skulu menn líka athuga hvaða verkefni þar er hægt að inna af hendi og vinna með okkur í dómsmálaráðuneytinu að því.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hennar greinargóðu svör.

Hæstv. forseti. Ég vil nú í upphafi þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að leggja þetta frumvarp fram og þakka vinnuna sem liggur þar að baki. Ég tek þó undir það sem kom fram í ræðu hæstv. ráðherra hér áðan að málið sé þess eðlis að það sé auðvitað nauðsynlegt að vel verði yfir það farið í allsherjarnefnd og ýmsir þættir skoðaðir nánar. Þá er ég bæði að velta fyrir mér ýmsum útfærsluatriðum sem frumvarpið sjálft tekur kannski ekki á því að ég held að nauðsynlegt sé að þingið sjái betur fyrir sér hvernig útfærslan verður en greinir í frumvarpstextanum sjálfum áður en málið hlýtur hér afgreiðslu. Í annan stað hlýtur auðvitað að fara fram umræða á vettvangi allsherjarnefndar um annan undirliggjandi þátt þeirrar stefnumörkunar sem frumvarpið byggir á. Það er sú krafa sem fram hefur komið í sambandi við mótun fjárlagaáætlana fyrir næstu ár, þ.e. að draga úr framlögum til þessa málaflokks. Ég get eindregið tekið undir það að á þessu sviði eins og svo mörgum öðrum þarf að nýta sem best fjármunina sem fara til málaflokksins en ég held hins vegar að óhjákvæmilegt sé að gera athugasemdir við með hvaða hætti sparnaðar- eða hagræðingarkrafa hefur verið gerð til lögreglunnar á þessum tímum. Það eru auðvitað sjónarmið sem komu fram við umræður um afgreiðslu fjárlaga hér í vetur en náðu því miður ekki fram að ganga nema að litlu leyti vegna þess að frá mínum bæjardyrum séð er alveg ljóst að lögreglustarfsemin er slík grundvallarstarfsemi að hagræðingarkrafan 

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála því að það þarf að huga vel að tæknilegum atriðum, þ.e. útfærslu, sem eru kannski ekki svo tæknileg þegar öllu er á botninn hvolft heldur enda í rauninni á að vera efnisleg. Þar á ég við skiptingu í fjölda umdæma, hvernig þau skiptast, hverjum er falið að stýra þeim og hvernig það er gert og hvaðan. Ég er sjálf búin að fara í gegnum mikla vinnu í þessu sambandi og geri þess vegna ráð fyrir að þingmenn þurfi að gera það líka vegna þess að maður þarf aðeins að hugsa málin upp á nýtt og velta fyrir sér öllum þeim kostum og göllum sem slíku fyrirkomulagi fylgja. Það þarf líka að vera vel vakandi fyrir því að ráðherranum séu ekki falin óheyrileg völd í þessu sambandi. Þannig er gert ráð fyrir umsagnaferli áður en reglugerð er sett um umdæmi o.s.frv., en þetta tel ég mjög brýnt og eðlilegt að þingið ræði. Hvað varðar síðan fjárlögin og skertar fjárheimildir er alveg á hreinu að þetta frumvarp á sér þau faglegu rök að skynsamlegt sé að ráðast í þessar breytingar burt séð frá þeim fjárhagslega sparnaði sem af því mundi hljótast. Ég vil í þessu sambandi leggja áherslu á að þingið geri sér grein fyrir að þegar skorið er niður í opinberum stofnunum þá verði maður að gera sér grein fyrir því á hverju það bitnar. Núna sýnist okkur það bitna mest á lausráðnum lögreglumönnum sem missa vinnuna, að akstri lögreglubifreiða verði hætt o.s.frv., þess vegna ráðumst við núna á yfirbygginguna, en reynum þó að gera það með þeim hætti að það verði farsælt fyrir alla aðila og að sameiningin ein og sér valdi því ekki að menn missi vinnuna.

Hæstv. forseti. Ég get eindregið tekið undir með hæstv. ráðherra að það sé mikilvægt að fram fari umræða í nefndinni, þegar menn hafa tækifæri til þess að fara nánar yfir efnisatriði þessa frumvarps, um hvaða ákvarðanir eiga í rauninni að liggja hjá þinginu um skipulagsmál í lögum, hvaða ákvarðanir eiga að liggja hjá ráðherra, sem hefur reglugerðarvald, og hvaða ákvarðanir eiga að liggja hjá einstökum embættum. Það eru rök fyrir hvoru tveggja, annars vegar sveigjanleikarökin, sem felast í því að ákvarðanir séu teknar með reglugerð, og hins vegar um pólitíska ábyrgð því að auðvitað þarf þjóðkjörið þing að taka pólitíska ákvörðun um mörg meginatriði og þess vegna er álitamál að hve miklu leyti þingið á að framselja slíkar ákvarðanir til ráðherra. Ég kem nánar inn á 

Virðulegi forseti. Ég vildi kannski bara hnykkja á því að stærri umdæmi, fyrst orðið sveigjanleiki var nefnt, þá verður það þannig að stærri umdæmin fela í sér aukinn sveigjanleika. Eins og ég kom inn á í framsöguræðu er þetta samt enginn óskaplegur fjöldi lögreglumanna í hverju umdæmi, en þó, þetta yrðu burðug lögreglulið. Það má heldur ekki, þegar menn tala um stærri umdæmi og sveigjanleika, horfa fram hjá því að staðarþekking er mikilvæg og stærri umdæmi eiga ekki að koma í veg fyrir það að hægt sé að haga málum þannig innan umdæmisins að hugað sé vel að staðarháttum og staðarlögreglu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargerðina fyrir málinu og raunar fyrir störf hennar almennt. Hæfni ráðherrans í að fást við viðkvæmt ráðuneyti á erfiðum tímum hefur sannarlega vakið athygli, bæði hér innan þings og utan. Ég held að það mál sem hér er mælt fyrir um fækkun lögregluumdæma sé sannarlega skref í rétta átt en vil lýsa því sjónarmiði mínu að þar er varlega farið í að fækka þeim ekki nema í sex. Ég vil sömuleiðis lýsa því almenna sjónarmiði að Ísland eigi að vera eitt umdæmi, nema í algjörum undantekningartilfellum, hvort sem við erum að tala um kjördæmi eða þjónustuumdæmi. Vegna þess að við höfum skipt okkar litla landi, sem telur nú ekki nema 0,3 milljónir manna, upp í umdæmi á tímum þegar samgöngur voru með allt öðrum hætti en nú er, þegar fjarskipti voru með allt öðrum hætti en nú er og þegar allir möguleikar okkar til yfirsýnar yfir landið allt voru með allt öðrum hætti. Ég hef staðið fyrir því sem formaður efnahags- og skattanefndar hér fyrr í vetur að sameina öll skattumdæmi í eitt ríkisskattstjóraembætti og umdæmi. Það varð ekki til þess að fækka störfum úti á landi. Það varð að ýmsu leyti til þess að efla starfsstöðvar þar með því að þangað var hægt að flytja ýmis verkefni og standa fyrir sérhæfingu. Ég tel að við eigum að horfa til þess í öllum málaflokkum að leggja niður þessi sveitamæri vegna þess að afbrot spyrja ekki um sveitamæri. Afbrot eru framin á Íslandi og ég held að þó að það sé eflaust af ýmsum ástæðum og rökstutt og vel grundað af ráðherrans hálfu að taka þetta skref að þessu sinni, þá eigi það sannarlega að vera markmið okkar til lengri tíma að hafa hér eitt ríkislögreglustjóraumdæmi á Íslandi og fást við landið sem eina heild í þessum málaflokki eins og öllum öðrum því að sameinaðir kraftar ná mestum árangri.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir orð hans og fyrir þá skoðun sem hann lýsti vegna þess að það gefur mér tækifæri til að fara aðeins yfir það að starfshópurinn sem skipaður var síðasta sumar komst upphaflega að þeirri niðurstöðu að farsælast væri og væru helstu rök til þess að lögreglan yrði eitt umdæmi og lögreglustjóra yrði skipað á landsvísu. Þegar málið var unnið áfram varð niðurstaðan hins vegar sú í ljós að menn hurfu frá þeim áformum og það þótti of róttækt og of bratt í farið með tilliti til þess að það voru líka hagsmunir okkar að þetta yrðu breytingar sem næðu fljótt fram að ganga. Ég skal því viðurkenna að í þessu frumvarpi er nefnilega varlega stigið til jarðar, og í rauninni þau stystu skref sem unnt var að taka þegar litið var til stofnanakerfis lögreglu og sýslumanna í ljósi stórminnkaðra fjárheimilda. Í raun er þetta frumvarp stysta skrefið. En eins og ég kom inn á áðan var líka rætt um sýslumenn en þessu hefur nú verið skipt upp og það tek ég fyrir síðar. Ég tel að með frumvarpinu séu lögð til þessi skref. Löggjafanum gefst líka tækifæri til að skoða málið og líta á það og lýsa vilja sínum með það ef framtíðarfyrirkomulagið ætti að vera eitthvað annað, ef við ætlum að fara í róttækari breytingar gefst löggjafanum tækifæri til að lýsa þeirri skoðun sinni. En þetta frumvarp eitt og sér og þessar tillögur koma nefnilega ekki í veg fyrir frekari breytingar þótt ég telji að hér sé nægilega að gert.

Virðulegur forseti. Ég geri engar athugasemdir við það mat ráðherrans að þetta sé það skref sem farsælt sé að stíga núna með hliðsjón af sjónarmiðum um breytingastjórn og nauðsyn þess að ná samstöðu um breytingar og allt annað þess háttar. Ég árétta þá afstöðu mína, bæði um lögregluumdæmin og eins og þær breytingar endurspegluðu sem við gerðum á skattumdæmunum fyrr í vetur, eins og við eigum að gera í kjördæmaskiptingu landsins og uppskiptingu landsins í svo fjölmörgum atriðum, það sjónarmið að landið Ísland á að vera eitt þjónustuumdæmi, enda búa hér ekki nema 0,3 milljónir manna. Við eigum einfaldlega að haga skipulagi okkar í því ljósi og skipuleggja með heildstæðum hætti og nota þá nútímatækni sem okkur gefst til að skipa þeirri þjónustu vel um land allt.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa yfirferð yfir málið sem var greinargóð. Þegar ráðist er í stórar og miklar breytingar er gott að hafa vaðið fyrir neðan sig og vera búinn að undirbúa þær vel. Ég fagna því að ekki var ráðist í þessar breytingar frá og með síðustu áramótum, enda áttum við þar orðaskipti um málið, þær tillögur komu fram í nafni hagræðingar en ekki var búið að sýna fram á neina hagræðingu af þeim fyrirætlunum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort einhver úttekt hafi verið gerð eða hvort meiningin sé að gera einhverja óháða úttekt á því hvernig þær breytingar sem fram hafa farið á embætti lögreglunnar í Reykjavík hafa komið út. Hefur löggæslan eflst við þær breytingar? Eru fjármunir betur nýttir? Hefur yfirmönnum fækkað? Hefur lögreglumönnum á götunni fjölgað? Er embættið að nýta eða njóta stærðarhagkvæmni eða er það einfaldlega of stórt? Jafnframt væri gott í samhengi við þetta að gera úttekt á því hvernig breytingarnar á embættinu á Suðurnesjum hafa komið út, og þá með tilliti til sömu spurninga. Það er gríðarlega mikilvægt þegar við förum í miklar breytingar að vera vel áttaður á hlutunum. Ég hef ákveðnar áhyggjur af því að við séum búin að temja okkur þau vinnubrögð að læra ekki af reynslunni. Þess vegna tel ég mikilvægt að fara í þessa skoðun og sérstaklega í ljósi þess að ríkisendurskoðandi hefur einhvern tímann sagt í lærðri skýrslu að breytingar heppnist í um 15% tilvika, og vísar þá til hagræðingarbreytinga, þ.e. breytinga sem hafa það markmið að hagræðing fylgi. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra að því að umsögn fjármálaráðuneytisins með frumvarpinu gefur okkur til kynna að það geri ráð fyrir því, þ.e. fjármálaráðuneytið, að lögreglumönnum sem og öðru starfsfólki lögregluembætta fækki í heildina á næstu árum með því að nánast engar nýráðningar koma á móti fækkun vegna þeirra starfsmanna sem fara á eftirlaun eða hverfa til annarra starfa. Er þetta það sem dómsmálaráðuneytið er að leggja til með frumvarpi þessu?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Það er vissulega rétt að líta þarf til þess sem þegar hefur verið gert og læra af því. Þannig var gerð áfangaskýrsla árið 2008 í tíð þáverandi dómsmálaráðherra sem fól í sér þá niðurstöðu að sameiningin frá 2007 hefði í meginatriðum tekist vel. Það sýnir sig líka í því sem gerðist þar að það er í rauninni vel hægt að stækka umdæmin og hagræða í yfirbyggingu án þess að það bitni á starfseminni. Í þessu sambandi vil ég reyndar koma inn á það að launakerfi lögreglumanna er þannig háttað að ástæður eru fyrir því að strúktúrinn er eins og hann er. Auðvitað er, eins og ég kom inn á, mikilvægt að leysa kjaramál lögreglumanna. Hvað varðar umsögn fjármálaráðuneytisins þakka ég hv. fyrirspyrjanda að nefna það. Eins og ég kom inn á í framsöguræðu minni felur þessi sameining ein og sér ekki í sér það að menn missi störf og við reynum að fara eins mjúkum höndum um þetta og við getum. Hins vegar er það þannig að með skertum fjárheimildum verður einhvers staðar undan að láta, en það er vissulega ekki stefna ráðuneytisins að það eigi að fækka lögreglumönnum. Það viljum við forðast í lengstu lög. Það tel ég afar óheppilegt ef það yrði niðurstaðan.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar, við deilum þá þeim áhyggjum varðandi spekúlasjónir fjármálaráðuneytisins um að þetta hafi þær afleiðingar að lögreglumönnum á götunni fækki, vegna þess að það er ekki það sem við þurfum á að halda í dag. Mig langar að nýta þennan stutta tíma í seinna andsvari til að ræða aðeins um embætti ríkislögreglustjóra og þær fyrirætlanir sem birtast í frumvarpinu um breytingar á því embætti. Í 2. gr. frumvarpsins kemur fram að dómsmálaráðherra, verði þetta frumvarp að lögum, verði veitt heimild til að fela einstökum lögreglustjórum umsjón tiltekinna verkefna sem eru talin upp í 2. mgr. 5. gr. laganna, þ.e. þar sem talin eru upp þau verkefni sem m.a. ríkislögreglustjóri er að sinna. Ég velti upp þeirri spurningu: Er heppilegt að dómsmálaráðherra taki þessar ákvarðanir? Væri ekki heppilegra að það væri annaðhvort við hér í þinginu sem tækjum þessar ákvarðanir vegna þess að það er óþægilegt að hafa of mikið vald í hendi dómsmálaráðherra sjálfs? Við þurfum enn og aftur að læra af reynslunni. 

Virðulegi forseti. Þetta er einmitt atriði sem þarf að ræða um. Tillagan í frumvarpinu er sú að þetta verði skoðað af hálfu ráðuneytisins. Hv. fyrirspyrjandi nefnir hvort Alþingi gæti tekið þessa afstöðu. Ég teldi reyndar að það væri óheppilegt, þar með væri Alþingi kannski að fara fullmikið inn í framkvæmd löggæslu, það teldi ég óheppilegt. Að sama skapi mætti segja að það væri óheppilegt að ráðuneyti færi að blanda sér í þetta á þennan hátt, þess vegna mætti hugsa sér að það væri ríkislögreglustjóri sem gerði þetta. En þetta er sem sagt tillaga frumvarpsins og ég á von á því að hún hljóti umræðu í hv. allsherjarnefnd.

Hæstv. forseti. Ég ætla að ítreka þakkir mínar til hæstv. dómsmálaráðherra fyrir vinnuna sem liggur að baki frumvarpinu og fyrir að leggja málið fram. Ég undirstrika það sem áður kom fram við umræðuna að mikilvægt er að allsherjarnefnd fari vandlega yfir málið vegna þess að það eru mjög margar grundvallarspurningar sem þarf að taka afstöðu til í þessu máli. Í andsvörum við hæstv. ráðherra nefndi ég áðan spurninguna um það hvaða ákvarðanir eiga í rauninni að lúta ákvörðun Alþingis og hverjar eiga að vera hjá ráðherra og hverjar hjá stofnunum sem um ræðir. Þetta er umræða sem þarf að fara í gegnum. Ég minni á að það eru tvö sjónarmið í þessu, annars vegar sveigjanleikasjónarmiðið, að það sé auðveldara að gera breytingar og hnika til skipulagi eftir því sem vindar blása, en á hinn bóginn eru sumar af þeim ákvörðunum sem þarf að taka pólitískar. Ég er þeirrar skoðunar að það sé eðlilegast að þær ákvarðanir sem eru í eðli sínu pólitískar séu teknar af þinginu en ekki á vegum framkvæmdarvaldsins. Þetta er eitt sjónarmið. Annað atriði. Ég þakkaði ráðherra fyrir þá vinnu sem liggur að baki frumvarpinu en það er hins vegar alveg ljóst að áður en málið hlýtur endanlega afgreiðslu er fleira sem þarf að gera. Ég vísa í því sambandi m.a. til þess sem kemur fram í kostnaðarumsögn fjármálaráðuneytisins þar sem segir að eftir eigi að finna út hagkvæmni þessara breytinga og að fjárhagsleg greining hafi ekki að fullu farið fram. Vissulega verður kannski seint komin endanleg niðurstaða í þeim efnum en ég er þó þeirrar skoðunar að mikilvægt sé að allsherjarnefnd fái upplýsingar sem lúta að þessum þáttum áður en lengra er haldið. Sama á auðvitað við um það atriði sem fjárlagaskrifstofan nefnir í sambandi við mannaflsstörf. Það er auðvitað rétt að það sé einnig undir í meðferð allsherjarnefndar. Það er rétt að menn hafi gleggri mynd af því áður en málið er afgreitt. Það eru svona þættir sem þarf vissulega að fara í gegnum í meðferð frumvarpsins. Um þá hugsun sem birtist í frumvarpinu og er kannski meginatriðið í henni, að fækka beri lögregluumdæmum, segi ég fyrir sjálfan mig að ég get stutt þá stefnumörkun. Ég tók þátt í umræðum hér fyrir nokkrum árum, ekki svo mörgum árum, um þá fækkun umdæma sem átti sér stað árið 2007, ég studdi þá breytingu og var þeirrar skoðunar að rétt væri að ganga lengra. Þannig að í prinsippi get ég vel stutt það sjónarmið að fækka beri lögregluumdæmum með það að markmiði að efla þau og gera sjálfstæðari og sterkari fyrst og fremst. Ég vek athygli á því að þetta sjónarmið, það meginsjónarmið um fækkun og stækkun lögregluumdæma, er auðvitað umdeilt eins og við þekkjum. Þar hygg ég að sé meiri ágreiningur eða meiri skoðanamunur, ef við getum sagt sem svo, milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis heldur en milli flokka. Ég held að það sé ekki endilega flokkspólitískt mál heldur mótist frekar af þeim bakgrunni sem þingmenn hafa í þessu sambandi. Það er umræða sem við þurfum að fara í gegnum hér í þinginu. Ég get mjög vel fallist á þá hugmynd sem frumvarpið byggir á að því leyti að rétt sé að fækka lögregluumdæmum og stækka þau. Ég hef hins vegar ekki sannfærst um það sjónarmið sem kom fram m.a. í andsvari hv. þm. Helga Hjörvars áðan að það sé rétt að landið allt sé eitt lögregluumdæmi. Ég hef örlítið hugleitt það sjónarmið og minnist þess að hafa tekið þátt í fundum þar sem þau sjónarmið voru til umræðu á sínum tíma. Ég hef ekki sannfærst um að það sé endanlega lausnin á málinu því að þrátt fyrir fámenni þjóðarinnar þá er það nú þannig að landið er stórt og það getur verið mikilvægt að hafa sjálfstæðan stjórnanda nær vettvangi en væri hægt með því að hafa landið allt eitt umdæmi. Það eru umræður sem við hljótum að fara í gegnum í þessu sambandi. Eins þarf að fara í gegnum umræðu um það sem aðeins örlar á í sambandi við þessa frumvarpsgerð að hvaða marki einstök lögregluembætti taka að sér miðlæg verkefni eins og það er orðað. Fyrir því eru sterk rök í mörgum tilvikum en það er ekki sama hvernig að því er staðið. Það leiðir auðvitað hugann að spurningunni um það hvort miðlæg verkefni af ýmsu tagi eigi að vera hjá einu embætti sem væri þá í líkingu við núverandi embætti ríkislögreglustjóra. Það má vel færa rök fyrir því að jafnvel fleiri verkefni sem fela í sér þjónustu eða starfsemi sem lýtur að öllu landinu gætu verið hjá embætti, einu miðlægu embætti, meðan verkefni sem eru eðli málsins samkvæmt staðbundnari séu hjá staðbundnum lögreglustjórum. Það má alveg velta þessu fyrir sér. Þetta er þáttur sem mikilvægt er að komi til umræðu í þessu starfi. Ég held að við förum kannski ekki mjög langt í þessari umræðu í dag vegna þess að ljóst er að það á eftir að kalla eftir umsögnum frá fjöldamörgum aðilum áður en málið fær afgreiðslu í þinginu. Það er vissulega mikilvægt að heyra sjónarmið þeirra sem starfa í kerfinu, hvort sem um er að ræða yfirmenn eða almenna starfsmenn og sjónarmið þeirra og félagasamtaka skiptir auðvitað miklu máli í þessu sambandi. Það er líka rétt að þingið fái milliliðalaust að heyra sjónarmið sveitarstjórnarmanna vítt og breitt um landið um þetta mál vegna þess að lögreglustarfsemin í landinu, hvað eigum við að segja, snertir málefni sveitarstjórnanna a.m.k. með óbeinum hætti í mjög mörgum tilvikum og eðlilegt að sveitarstjórnarmenn sem kjörnir fulltrúar fólksins á sínum svæðum hafi sjónarmið um þessi efni. Eins er nauðsynlegt að innan allsherjarnefndar fari fram frekari umræða um þau atriði sem ég vék helst að í andsvörum mínum áðan sem lúta að þeirri stefnumörkun sem snýr að fjármögnun lögreglunnar á næstu árum og hvaða fjármunum við, eða ríkið, við sem þing og fjárveitingavald, viljum verja til löggæsluverkefna á næstu árum. Það er töluvert mikilvæg umræða. Ég minni á það að þegar málefni lögreglunnar bar á góma á haustþingi komu þingmenn hér úr öllum flokkum, leyfi ég mér að segja, hver á fætur öðrum og lýstu þeim sjónarmiðum að standa yrði betur vörð um fjárveitingar til lögreglu en gert var í fjárlagafrumvarpi, en því miður náðu þau góðu áform sem hver þingmaðurinn á fætur öðrum lýsti í ræðum sínum ekki fram að ganga. Það er því mikilvægt að innan allsherjarnefndar fari fram hreinskiptin umræða um það hversu miklum fjármunum við erum til í að verja til lögreglumála. Inn í það kemur mat á þörfinni sem er auðvitað lykilatriði í þessu sambandi. Ég minni á í þessu sambandi að lögregla og starfsemi hennar er algjör grundvallarþjónusta, grundvallarstarfsemi á vegum hvers ríkis. Ef lögreglan er ekki í færum um að sinna hlutverki sínu sem skyldi þá er svo margt annað í samfélaginu sem getur farið úr skorðum. Við höfum vissulega tekið umræðu oft á liðnu þingi, liðnum missirum, um það að mikilvægt sé að standa vörð um stofnanir sem hafa hlutverki að gegna varðandi réttarvörslu, saksóknara, dómstóla og annað þess háttar en lögreglan má ekki gleymast í því sambandi. Lögreglan má alls ekki gleymast í því sambandi. Ég vil nota þetta tækifæri til að undirstrika það að á þeim tímum sem við göngum í gegnum núna er gríðarlega mikilvægt að sá þáttur hins opinbera verði ekki fyrir skerðingu fjármuna sem geri það að verkum að hann eigi erfiðara með að sinna því hlutverki sem ekki bara lögin heldur þjóðin öll gerir ráð fyrir að sé fyrir hendi og sé í lagi. Þetta eru nú svona þau almennu sjónarmið varðandi þetta frumvarp og þær hugsanir sem lúta að þessu sem ég vildi koma á framfæri við umræðuna. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að mikilvægt er að við förum vandlega í gegnum þetta í allsherjarnefnd. Ég vil af því tilefni nefna sérstaklega að það er ánægjulegt að frumvarpið sé - ég hefði náttúrlega kosið að frumvarpið kæmi fram fyrr en við sáum mikinn bunka frumvarpa koma hingað inn rétt fyrir lokadagsetninguna 31. mars og eigum í nokkrum vandræðum í þinginu með að greiða úr því, en þetta er hins vegar ótvírætt mál sem á að vera í forgangi að því leyti að allsherjarnefnd á að gefa sér tíma til að fara í gegnum það. Þegar við stöndum frammi fyrir því að fá frumvarpið núna og gildistakan er ákveðin eða boðuð 1. janúar á næsta ári, höfum við töluvert meira svigrúm en t.d. á liðnu hausti þegar umræður af þessu tagi fóru fram og miðuðu hugsanlega við áramótin síðustu. Ég fagna því að við höfum aðeins meira svigrúm og meira rými núna í þinginu til að fjalla um málið. Að öðru leyti ætla ég að geyma mér frekari umræður um málið þangað til við höfum fjallað um það í allsherjarnefnd en ítreka þakkir til dómsmálaráðherra og þeirra sem unnu að undirbúningi frumvarpsins, þó að ég sé ekki endilega tilbúinn fyrir fram að skrifa undir allt sem þeir segja í þessum frumvarpstexta.

Virðulegi forseti. Ekki frekar í þessari umræðu en öðrum skal ég villa á mér heimildir. Ég hef ekki verið mikill áhugamaður um sameiningu ríkisstofnana, alveg sérstaklega ekki á landsbyggðinni, og þess vegna kemur kannski engum á óvart að ég hafi ýmislegt við það að athuga sem í þessu frumvarpi segir. Til að slá aðeins jákvæðari strengi vil ég samt sem áður segja að ég ætla ekki fyrir fram að útiloka að það kunni að vera skynsamlegt að slá saman lögregluumdæmum með einhverjum hætti. Fyrir því kunna að vera fagleg rök eins og hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra rakti í ræðu sinni áðan. Það kunna líka að vera fyrir því fjárhagsleg rök. Þó að ég sé fyrir fram afar gagnrýninn á allar hugmyndir um sameiningu ríkisstofnana á landsbyggðinni ætla ég ekki að berja svo hausnum við steininn að ég sjái mér ekki fært að horfa a.m.k. sæmilega opnum huga á hugmyndir af þessu taginu, sérstaklega við þær aðstæður sem við búum við núna. Eins og hæstv. ráðherra rakti standa auðvitað spjótin á stofnununum og við þurfum að horfa til þess hvert hlutverk þeirra á að vera, hvernig við getum best ræktað það og hvernig við getum notað fjármunina sem núna eru takmarkaðri en áður til að fá sem mest út úr þeim verkefnum sem við ætlum þessum stofnunum að sinna. Þetta verður kannski allt sem ég mun segja jákvætt um málið en er þó dálítil byrjun og sýnir að ég er a.m.k. tilbúinn til að skoða þessi mál. Auðvitað vigta hvoru tveggja rökin þungt, þ.e. hin faglegu og síðan hin fjárhagslegu. Ég ætla í upphafi að fara yfir það sem mér finnst snúa að faglegu rökunum. Hugsunin er einfaldlega sú að segja að lítil embætti séu faglega verr í stakk búin en hin stóru til að takast á við þessi erfiðu mál, alvarlega glæpi, glæpi sem teygja sig um allt landið og kannski allan heiminn, og það eru dálítil rök í því. Það verða líka að vera fagleg rök sem lúta að því að menn horfi á þessa hluti í eðlilegu landfræðilegu samhengi. Að mínu mati er ekki nægjanlegt að horfa á þetta eingöngu út frá íbúafjölda, enda sjáum við að í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir því, ef við skoðum þetta þannig, að hin landfræðilega samsetning er með þeim hætti að íbúafjöldinn í lögreglustjóraembættinu, til að mynda á höfuðborgarsvæðinu, er allur annar en verður jafnvel í þessum sameinuðu embættum úti á landi. Það endurspeglar út af fyrir sig þann veruleika. Hinn landfræðilegi veruleiki er líka sá sem kemur hér fram að gert er ráð fyrir því að setja saman í eitt embætti lögregluumdæmi sem spanna stóran hluta landsins. Það er að mínu mati einfaldlega of í lagt, það er of hratt farið, of stórt skref stigið. Mjög vinsæll frasi þegar fjallað er um þessi mál með hliðsjón af landsbyggðinni er: Ja, nú er búið að laga svo mikið vegina. Það er ekki bara að þeir séu heflaðir betur, heldur er komið bundið slitlag, það er búið að ryðja burtu hindrunum og við erum með svo fín fjarskipti o.s.frv. Fjarskiptin eru reyndar svona og svona eins og við vitum sem ökum þjóðvegina, ég tala nú ekki um ef við förum út fyrir þjóðvegina. Það er líka orðum aukið að hinar miklu umbætur í samgöngumálum hafi leyst allan vanda. Það er stundum torleiði á milli höfuðborgarsvæðisins og Vestfjarða. Það er stundum erfitt að ferðast um svæði á Austfjörðum eða Norðurlandi svo dæmi séu tekin. Þess vegna verða menn að horfa á þetta svona og ekki líta fram hjá því að þessir erfiðleikar eru þrátt fyrir allt enn þá til staðar. Með öðrum orðum tel ég að í a.m.k. þeim tveimur umdæmum sem hér er verið að leggja til sé skrefið stigið of langt. Í fyrsta lagi tel ég algjörlega óraunhæft að hafa einn lögreglustjóra fyrir Vesturland og Vestfirði og í annan stað tel ég líka óraunhæft að hafa lögreglustjóra fyrir allt Norðurland. Fyrir því eru þau rök í fyrsta lagi að við erum hér að tala um landfræðilega of stór embætti. Embætti sem nær frá Bolungarvík í Hvalfjarðarbotn, til og með Snæfellsnesi, embætti sem nær úr Hrútafjarðarbotni austur og norður um að Langanesi er landfræðilega of stórt. Það gengur ekki. Ríkisstjórnin hefur lagt gríðarlega áherslu á sóknaráætlun 20/20 sem hæstv. ráðherra nefndi í ræðu sinni áðan. Til að árétta þetta fóru í vetur fram svokallaðir þjóðfundir, fundir þar sem reynt var að leggja á ráðin um sóknarfæri og sérstöðu í þessum landshluta. Það er engin tilviljun að ríkisstjórnin ákvað að skipta landinu upp þar með tilteknum hætti. Mér er ekki kunnugt um að það sé ýkja mikill ágreiningur um þá skiptingu. Sá ágreiningur var til staðar í upphafi. Ríkisstjórnin brást við því með því að hverfa frá þeirri skiptingu sem þá var lagt upp með og taka upp aðra. Það er í grófum dráttum sú skipting sem ríkti í gömlu kjördæmunum áður en þau voru sameinuð. Það vekur athygli mína að að öðru leyti eru hér lögð til lögregluumdæmi á Austfjörðum og Suðurlandi, í grófum dráttum, ekki algjörlega, eftir gömlu kjördæmamörkunum sem þá giltu. Ég tek fram að það er í grófum dráttum, ég sé að skiptingin er t.d. öðruvísi á milli Austfjarða eða Austurlands og Suðurlands en var í gömlu kjördæmaskipuninni ef ég les rétt út úr þessu korti. Aðalatriðið er þó að það er verið að víkja frá þeirri hugsun sem var, og er í sóknaráætlun 20/20, sóknaráætlun ríkisstjórnarinnar, sem var síðan kynnt með miklum bravör, lúðrablæstri og fundum úti um allt land til að leggja áherslu á að ríkisstjórnin hugsaði sér sóknarfærin eftir þessari skiptingu. Ég tel engin rök fyrir því að haga lögregluumdæmaskiptingunni í landinu með öðrum hætti en þarna var lagt upp með. Það er ekki nokkur vandi að sýna fram á að hin faglegu rök geta allt eins átt við um svæðin sem skipt yrði niður þannig að Norðurlandi væri skipt í tvennt og Vesturland og Vestfirðir væru hvort sitt umdæmið. Sömuleiðis er augljóst mál að fjárhagsleg áhrif af þessu yrðu lítil sem engin. Með öðrum orðum yrði ekki umtalsverður kostnaðarauki af því að í stað þessara tveggja umdæma, Norðurlands annars vegar, Vesturlands og Vestfjarða hins vegar, værum við með fjögur umdæmi. Ég er sannfærður um að um það mál yrði miklu frekar sátt en að stíga þetta stóra skref. Ég sat með hæstv. ráðherra á ágætum fundi fyrr á þessu ári, hygg ég að hafi verið frekar en fyrir áramótin, á Ísafirði sem boðað var til af hálfu Lögreglumannafélags Vestfjarða. Þá kom mjög skýrt fram að vilji heimamanna þar var að ganga til samstarfs um það verkefni að sameina lögregluumdæmin, m.a. til að ná fram fjárhagslegum sparnaði, en menn vildu ekki ganga eins langt og þessi tillaga felur í sér. Ég skora þess vegna á hæstv. ráðherra að taka tillit til þessara sjónarmiða þótt ekki væri nema af þeim ástæðum að reyna að skapa um þessi mál meiri sátt og betra samkomulag. Ég skora sömuleiðis á allsherjarnefnd sem fær þetta mál til meðhöndlunar að taka tillit til sjónarmiða heimamanna í þessum efnum. Þau hljóta að vega eitthvað, sérstaklega í ljósi þess að heimamenn taka í sjálfu sér undir það að þeir eru tilbúnir til að skoða breytingar á þessu fyrirkomulagi. Það er heilmikið skref sem verið er að stíga í þessum efnum og það er ekki að ástæðulausu sem menn hafa áhyggjur þegar kemur að því að sameina embætti úti á landsbyggðinni. Það er ekki eins og menn hafi ekki staðið frammi fyrir svona hlutum áður. Það er ekki eins og menn hafi ekki áður heyrt að þetta muni ekki hafa neina röskun í för með sér. Reynslan sem því miður er yfirleitt ólygnust segir okkur að þetta gangi allt ágætlega fyrst, en einhvern veginn toga hinir miðlægu kraftar fólkið og fjármagnið til sín. Þess vegna eru menn á landsbyggðinni logandi hræddir við að missa frá sér störf, áhrif og þjónustu. Það er það sem þetta snýst um. Ég las í gegnum álit fjármálaráðuneytisins og þar er reynt að meta sparnaðinn af þessu. Hann er sannarlega áætlaður allmikill. Það kemur að vísu ekki fram á hve löngum tíma menn hyggjast ná þeim mikla sparnaði sem þarna getur orðið, 330 millj. kr. á ári, 4,5% af veltu starfseminnar. Það er sannarlega mikill sparnaður. Það vekur athygli mína að u.þ.b. helmingurinn af þessum sparnaði á að nást í sparnaði á bakvöktum lögreglumanna. Mér finnst skipta gríðarlega miklu máli að menn viti hvað hér er um að ræða. Er þetta raunhæft? Er til dæmis raunhæft að lögreglumaðurinn á Ísafirði eða úti í Bolungarvík gegni bakvaktahlutverki á fjarlægum slóðum? Þannig hafa menn reynt að gera þetta upp á síðkastið. Ég hitti í fyrrasumar norður í Árneshreppi kunningja minn úr lögreglunni á Ísafirði. Hann var sendur þangað til að vera um nokkurra daga skeið til að gæta laga og réttar norður þar - þar sem menn eru almennt löghlýðnir með afbrigðum eins og allir vita. Ég á von á því að þetta verði erfiðara. Þess vegna óttast ég að þarna sé kannski verið að ofmeta sparnaðarmöguleika. Hins vegar væri fróðlegt að heyra hvað þarna liggur að baki, hvað menn geta ímyndað sér að hægt sé að ná fram í sparnaði í þessum efnum og með hvaða hætti sé hægt að ná sparnaðinum fram. Auðvitað munu menn horfa á þetta. Lögreglumenn hljóta að horfa á þetta. Hvað er verið að tala hér um? 140 millj. kr., helmingurinn af sparnaðinum sem kæmi í gegnum breytt bakvaktafyrirkomulag sem væntanlega hefði annaðhvort áhrif á fjölda lögreglumanna eða greiðslu til þeirra með einhverjum öðrum hætti. Sömuleiðis rek ég augun í að gert er ráð fyrir að hægt sé að ná fram 80 millj. kr. sparnaði með meiri miðstýringu á innkaupum. Það held ég að geti varla verið háð því að sameina þessi embætti. Það getur ekki annað verið en að við getum náð sambærilegum sparnaði með því að samkeyra innkaup núverandi stofnana þess vegna, eða fleiri stofnana. Ríkisvaldið hefur gríðarlega möguleika í þessu. Við erum með sérstakar stofnanir sem eiga að standa fyrir útboðum á innkaupum vöru og þjónustu. Ég get ekki séð að út af fyrir sig hangi þessi 80 millj. kr. sparnaður á hugmyndunum um að búa til sex lögregluumdæmi í landinu. Það er bara sjálfsagt verkefni í sjálfu sér að standa að innkaupum með þeim hætti, hvort sem það er á grundvelli núverandi lögregluumdæma eða einhverra fleiri lögregluumdæma. Það er alveg rétt sem kemur fram í þessu frumvarpi, athugasemdum við það og greinargerð að ýmislegt hefur verið gert til að færa verkefni út til sýslumannsembættanna og eftir atvikum lögregluembættanna. Sektarinnheimturnar bæði í Bolungarvík og Blönduósi eru mjög gott dæmi um það og þar hefur þetta virkað vel. Ég tel að þar séu gríðarlegir möguleikar sem við eigum að nýta okkur áfram. Það er alveg rétt sem bent hefur verið á, að menn þurfa að fara að vinna þetta yfir ráðuneytamörk. Í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu og í menntamálaráðuneytinu, svo dæmi séu tekin, fer fram alls konar innheimta sem vel mætti hugsa sér að færi fram á þessum stöðum. Ég tek eftir því að sérstök verkefnastjórn á að annast þessar breytingar, halda utan um þær og m.a. móta verklagið við þetta, þar á meðal að skoða svona leiðir og hugmyndir. Ég leyfi mér að skora á þá sem munu hafa það verk með höndum, að því gefnu að þetta frumvarp verði að lögum, að samhliða verði skoðaðir slíkir möguleikar því að það er einfaldlega ekkert fast í hendi fyrr en það er fast í hendi. Menn lifa ekki endalaust á góðum loforðum og velviljuðum huga. Reynslan sýnir okkur það, því miður. Fjandinn lætur ekki laust það sem hann hefur í hendi sér, eins og við vitum, og við þurfum þess vegna yfirleitt að toga öll þessi verkefni út á land með töngum. Þess vegna hvet ég til þess að samhliða því að þessi verkefnastjórn vinnur verkefni sitt móti hún einhverjar hugmyndir um með hvaða hætti hægt verði að toga þessi verkefni út í þessi umdæmi, til að styrkja grundvöll þeirra. Hæstv. ráðherra sagði að það biði betri tíma að ákveða hvar höfuðstöðvarnar yrðu í þessum nýju sameinuðu lögregluumdæmum. Eigum við ekki bara að tala hreinskilnislega um þessa hluti? Höfuðstöðvarnar verða auðvitað á stóru stöðunum. Höfuðstöðvarnar á Norðurlandi, ef þetta verður að veruleika, verða á Akureyri, þær verða ekki á Blönduósi, ekki á Sauðárkróki, ekki á Húsavík, þær verða á Akureyri. Sama yrði auðvitað með sýslumannsembættin. Þangað toga einfaldlega kraftarnir. Maður verður var við það að í stærri lögregluumdæmunum og sýslumannsembættunum er meiri áhugi á sameiningu en menn gjalda frekar varhuga við þessu í þeim minni. Þetta er bara veruleikinn. Þetta er vegna þess að menn óttast að völdin, áhrifin, þjónustan, störfin og fjármunirnir togist burtu úr þessum litlu byggðarlögum. Það eru lögmætar áhyggjur. Það eru áhyggjur sem menn eiga alveg að taka tillit til. Það er ekkert ljótt við það að hafa áhyggjur af því að byggðin manns láti undan síga. Virðulegi forseti. Þetta voru hugleiðingar mínar í þessum efnum. Fyrst og fremst vil ég skoða það með alveg opnum huga að það sé athugað með einhverjar sameiningar á þessum lögregluumdæmum. Ég tel bæði óraunhæft og óskynsamlegt að stíga svo stór skref eins og þarna eru stigin, sérstaklega rek ég hornin í hugmyndirnar um sameininguna á Norðurlandi og Vesturlandi og Vestfjörðum og tel að a.m.k. þar ættu að vera fjögur lögregluumdæmi en ekki tvö.

Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir þingmenn sem hafa blandað sér í umræðuna, þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir yfirferð yfir þetta frumvarp og fyrir þann vilja sem kemur fram í máli ráðherrans til þess málið fái vandaða umfjöllun í allsherjarnefnd og loka ekki fyrir að það taki breytingum þar. En frumvarpið er fyrst og fremst niðurskurðarfrumvarp eins og tímarnir gefa til kynna og veita ástæðu til og hægt er að hafa á því sterkar skoðanir hvort þarna sé of í lagt að fækka embættum úr 15 í sex. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson fór vel yfir það með hvaða hætti það varðar landsbyggðina að missa yfirstjórn lögreglu frá sér, og vissulega heyrast áhyggjuraddir frá sveitarstjórnarmönnum víða um land varðandi þessi mál. Það eru önnur atriði sem ég vil tæpa á í ræðu minni, ég mun hugsanlega koma aftur í aðra ræðu til að fara yfir sjónarmið landsbyggðarinnar, og það eru í fyrsta lagi þessar hugmyndir um hagræðingu, þ.e. sú hagræðing sem á að fylgja í kjölfar breytinganna. Auðvitað vill maður það og öllum þingmönnum ber skylda til þess að fara vel með fjármuni ríkisins og stuðla að því, og þá þarf maður að vera algjörlega sannfærður um að þær breytingar sem verið er að ráðast í komi til með að skila hagræðingu. Í umræðu um þetta mál á fyrra þingi eða á síðasta ári um svipað mál, var ljóst að ekki var búið að fara í neina útreikninga á því hverju þetta mundi skila í hagræðingu. Ég sé hér að farið verður í það verkefni af hálfu undirbúningsnefndar eða verkefnisstjórnar en spurningin er hversu mikilli hagræðingu ætlast er til að náð verði með þessu. Eina vísbendingin um það er í umsögn frá fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins, að heildarsparnaður geti verið á bilinu 330–450 millj. kr. á ári og það fari allt eftir því hvað starfsmönnum verður fækkað mikið. Af þessu hef ég ákveðnar áhyggjur vegna þess að ég tel rétta þá stefnu sem kemur fram í frumvarpinu að vissulega sé rétt að reyna að taka á því að fækka yfirmönnum en stuðla þá jafnframt að því að fleiri almennir lögreglumenn sinni störfum. Þetta hefur hins vegar þá fylgikvilla að möguleiki á framgangi lögreglumanna í starfi verður minni og ég veit að lögreglumenn hafa miklar áhyggjur af þessu atriði sem fylgir frumvarpinu. Því væri áhugavert að fá það fram hjá hæstv. ráðherra hvort búið sé að fara yfir þetta í ráðuneytinu og hvort meiningin sé að mæta lögreglumönnum að einhverju leyti með þá t.d. einhverjum hækkunum á launum. Jafnframt kemur fram, eins og ég kom örstutt inn á í andsvari áðan, að fjármálaráðuneytið gerir ráð fyrir að lögreglumönnum sem og öðru starfsfólki löggæsluembætta fækki í heildina á næstu árum með því að nánast engar nýráðningar komi á móti fækkun vegna þeirra starfsmanna sem fara á eftirlaun eða hverfa til annarra starfa. Þetta er í rauninni það atriði í öllu þessu máli sem ég hef mestar áhyggjur af, af því að við búum við þær aðstæður að við eigum að leita allra leiða til að fjölga lögreglumönnum. Það er einfaldlega það sem þarf að gera og talað hefur verið um það í mörg ár og stigin hafa verið ákveðin skref í þá átt. En ef þetta kemur til með að hafa þær afleiðingar að lögreglumönnum fækki enn frekar frá því sem nú er, fer ég að haga áhyggjur af öryggisstigi í landinu og því hvernig lögreglan eigi að sinna starfsskyldum sínum og ná að framkvæma og framfylgja öllum þeim fjölmörgu verkefnum sem lögreglunni eru falin samkvæmt lögum. Þetta eru atriði sem ber að hafa áhyggjur af. En ef það er rétt að ekki standi til að þetta fylgi í kjölfarið, er að sjálfsögðu ljóst að heildarsparnaðurinn verður ekki jafnmikill og fjármálaráðuneytið leggur upp með hér. Ég minni á utandagskrárumræðu sem fór fram fyrr í mánuðinum varðandi öryggisstig og þjónustustig innan lögreglunnar. Mjög mikilvægt er að við áttum okkur á því hvaða þjónustustigi við ætlum að viðhalda í landinu og hvaða öryggisstigi við ætlum að miða við að lögreglan sinni. Það er mjög mikilvægt að þetta sé skýrt af hálfu stjórnvalda, að þau hafi skýra stefnu í þessum málum svo þeir sem vinna hjá ríkinu og þurfa á þjónustu lögreglunnar að halda átti sig á hver stefna stjórnvalda er í þessu máli. Að öðru leyti hef ég ákveðnar efasemdir um þá stefnu sem birtist í frumvarpinu varðandi embætti ríkislögreglustjóra en á bls. 8 í greinargerð segir, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að verkefnisstjórn um útfærslu breytinganna geri tillögur um færslur á verkefnum og fjárheimildum, en embætti ríkislögreglustjóra hafi eftirlit með því að viðkomandi embætti uppfylli þær kröfur sem gerðar verða til rækslu verkefnanna. Á meðal þeirra verkefna sem þarna koma til skoðunar er rekstur sérsveitar, símsvörun og rekstur fjarskiptamiðstöðvar, flutningur brottvísaðra útlendinga úr landi o.fl. Heimildin tengist þannig þeirri áherslubreytingu sem boðuð er á embætti ríkislögreglustjóra …“ Ég átta mig ekki alveg á því í hverju þessi áherslubreyting á embætti ríkislögreglustjóra felst en mér virðist, miðað við lesturinn, að verið sé að taka af því embætti öll svokölluð „operativ“ verkefni og að ríkislögreglustjóra sé ætlað að vera einhvers konar stjórnsýslustofnun með frekar takmörkuð verkefni. Ég óska eftir því ef hæstv. dómsmálaráðherra kemur hér aftur að hún fari aðeins betur yfir þessar breytingar og rökstuðninginn fyrir þessum breytingum á embætti ríkislögreglustjóra. Nú er það svo að embættið hefur staðið sig með miklum ágætum og sinnir gríðarlega mikilvægu hlutverki. Það sem er mest áberandi þessa dagana er að sjálfsögðu það hlutverk sem ríkislögreglustjóri gegnir varðandi almannavarnir. Það er ákaflega mikilvægt fyrir lögreglustjórana úti á landi að hafa öflugan ríkislögreglustjóra sér til stuðning og fulltingis þegar óvæntir atburðir koma upp. Ég tel að það sé gríðarlega mikilvægt að við eigum þennan auð áfram sem felst í þessari stofnun. Við búum í landi þar sem náttúruhamfarir eru orðnar daglegt brauð ef svo má segja, og það getur vel farið svo að upp komi fleiri en eitt tilvik í einu. Þá er mjög mikilvægt að lögreglustjórar úti á landi geti leitað til einhvers aðila bæði til halds og trausts og ekki síður þar sem sérhæfingin er til staðar. Ég hef einnig áhyggjur af þeirri sýn ríkisstjórnarinnar sem birtist í þessu frumvarpi um hvernig úthluta á þeim verkefnum sem færa á frá ríkislögreglustjóra. Dómsmálaráðherra er veitt sú heimild að úthluta þessum verkefnum. Ég hef áður í þessum ræðustól hrósað núverandi dómsmálaráðherra og þetta snýst ekkert um persónu dómsmálaráðherrans sem gegnir því embætti, en það er hins vegar óheppilegt að vald af þessu tagi sé falið einum ráðherra. Pólitísk afskipti ráðherra af daglegri stjórn lögreglunnar og ákveðnum verkefnum sem þar er sinnt mega ekki vera til staðar. Ég tel að þarna séum við að opna á það að einhver möguleiki sé á að slíkt geti átt sér stað. Það er gríðarlega óheppilegt. Það er ekki samfélag sem ég vil búa í og það er ekki samfélag sem ég tel að við eigum að byggja upp á Íslandi. Það er gríðarlega mikilvægt að ráðherra sé með sem kallað var hér þegar talað var um Bankasýslu ríkisins „armslengd“ frá lögreglunni. Ég tel að ríkislögreglustjóraembættið sé gríðarlega mikilvægt í þeim tilgangi. Ef úthluta á þessum verkefnum eitthvert annað en þar sem þau eru stödd í dag, tel ég mjög mikilvægt að það sé annaðhvort gert beint af Alþingi og sú ákvörðun tekin hér, þetta er pólitísk ákvörðun, eða einfaldlega að ríkislögreglustjóri í samvinnu við aðra lögreglustjóra taki ákvörðun um hvernig heppilegast sé að skipta verkefnunum og þá sé ekki eingöngu um það að ræða að færa og flytja verkefni frá ríkislögreglustjóra, heldur einnig að flytja verkefni innan kerfisins alls. Það gætu því verið mismunandi áherslur á milli embætta lögreglustjóra sem eru víðs vegar um landið, ekki bara hvað varðar stóru verkefnin sem eru nú hjá ríkislögreglustjóra, heldur önnur verkefni lögreglu. Ég tel þetta vera heppilegri leið. Síðan er rétt að velta því fyrir sér í þeirri miklu umræðu sem fram hefur farið bæði í fjölmiðlum og annars staðar um þetta ágæta embætti ríkislögreglustjóra, hvað embættið hefur verið að gera og hverju það hefur staðið fyrir. Ég hef talað hér um almannavarnirnar og ég hef jafnframt minnst á sektarinnheimtuna. Ríkislögreglustjóri tók það verkefni að sér og vistaði það hjá sér en færði það síðan út á land þegar búið var að ná því í ágætishorf. Það er nú þegar reynsla af því að verklagið sem ég var að lýsa að væri heppilegra í þessu tilviki gengur einfaldlega vel upp. Og af því að ég talaði um það fyrr í dag í andsvörum mínum við hæstv. ráðherra að það sé mikilvægt að læra af reynslunni, tel ég mjög mikilvægt að farið verði vel yfir það í allsherjarnefnd hvort sé ekki heppilegra að fara þessa leið. Sérsveitin, sem jafnframt er vistuð hjá ríkislögreglustjóra, gegnir gríðarlega mikilvægu hlutverki og það er mikilvægt fyrir lögreglustjóra víða um land að eiga aðgang að henni þegar koma upp óvænt tilvik, t.d. eins og náttúruvá. Það gengur ekki að sérsveitin sé þá bundin í einhverjum daglegum verkefnum, t.d. að ganga vaktir hjá einhverju stóru embættanna sunnan heiða í forföllum annarra lögreglumanna, ef einhverjar hugmyndir eru um það sem maður hefur heyrt fleygt. Ég tel að ríkislögreglustjóri gæti útvistað fleiri verkefnum frá sér, t.d. varðandi bílaflotann, ég tel ekkert útséð með það að hægt sé að ná fram breytingu innan þess fyrirkomulags sem nú þegar er við lýði og hefur gefist vel. Fjarskiptamiðstöð ríkislögreglustjóra gegnir jafnframt gríðarlega mikilvægu hlutverki. Ég tel vandséð að ástæða sé til að hrófla mikið við því fyrirkomulagi sem hefur gengið vel upp. Frú forseti. Í þriðja lagi minntist ég á það í andsvari mínu að mikilvægt sé að gera úttekt á því hvernig þær breytingar sem nú þegar hafa verið gerðar á stóru lögregluembættunum hafa komið út og að óháður aðili geri þá úttekt. Í fyrsta lagi yrði skoðað hvernig breytingarnar hafa komið út hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu og með tilliti til þess hvort löggæslan hafi eflst, hvort fjármunir nýtist betur en áður, hvernig þróunin hefur verið varðandi yfirmenn. Hefur þeim fækkað eða hefur þeim fjölgað? Athugað verði hvort lögreglumönnum á götunni, eins og oft er kallað, hafi fjölgað og hvort embættið sé hagkvæm rekstrareining. Þá væri hægt að líta til embættisins á Suðurnesjum jafnframt í sömu úttekt til að fá einhvern samanburð á því hvort þetta hafi verið gert með samsvarandi aðferðum, sem ég tel reyndar ekki vera, og fá samanburð á því hvernig best er að fara í svona stórar breytingar. Það er oft verra að fara í breytingar breytinganna vegna, enda hefur ríkisendurskoðandi sagt það í áliti sínu að breytingar sem eiga að miða að hagræðingu heppnist í 15% tilvika. Því er stundum betra að hugsa hlutina mjög vel áður en menn fara af stað og full ástæða til að hvetja allsherjarnefnd til að nýta tímann vel í vinnu sinni fram undan. Í ákvæði til bráðabirgða kemur fram að við gildistöku laga þessara skipi ráðherra verkefnisstjórn sem leggja skuli mat á hagkvæmni og gera tillögu um hvaða verkefni, eins og mér hefur verið tíðrætt um hér, væri rétt að fela einstökum lögreglustjórum á grundvelli 5. mgr. 6. gr. lögreglulaga. Mér þætti líka áhugavert að heyra sýn ráðherrans á það hvernig þessi verkefnisstjórn verður skipuð. Er hér um að ræða verkefnisstjórn sem skipuð er af aðilum úr ráðuneytinu, verkefnisstjórn sem skipuð er af hálfu lögreglustjóra, af hálfu Landssambands lögreglumanna eða prófessorum eða hverjir eiga að skipa þessa verkefnisstjórn? Eru það rekstrarfræðingar? Hverjir eru eiga að fara með þetta mikla vald? Það væri gott að fá einhverja sýn frá ráðherranum á það. Frú forseti. Auðvitað væri rétt að ræða aðeins seinna frumvarpið sem hér liggur jafnframt fyrir sem varðar sýslumennina og ræða á í sömu umræðu. Þetta tengist landsbyggðarumræðunni og þeirri framtíðarsýn sem ríkisstjórnin hefur fyrir landsbyggðina. Ég tel gríðarlega mikilvægt að áður en farið verður í þessar breytingar á lögregluumdæmunum, hvort sem þær líta svona út eða hvort fleiri umdæmi verða þá komin í lögin, liggi jafnframt fyrir hvaða breytingar á að fara í varðandi sýslumannsembættin. Ég tel mikilvægt að ekki verði legið á neinum upplýsingum varðandi þau og að mótuð sé heildarframtíðarsýn um það hvernig þessir hlutir eiga að vera. Aðeins þannig getum við rætt málin af einhverri skynsemi við t.d. sveitarstjórnarmenn sem bíða eftir að fá að heyra hver stefnan á að vera í þessum málaflokki. Ég tel gríðarlega mikilvægt að hér sé ekki eingöngu lagt fram frumvarp um það að hætti sýslumaður störfum af einhverjum sökum, sé frestað að ráða í það starf og öðrum sýslumanni falið að gegna því embætti, heldur sé lögð fram einhver sýn um það hvað á að verða. Það er spurningin sem brennur á hinum fjölmörgu hagsmunaaðilum, sveitarstjórnarmönnum og íbúum út um hinar dreifðu byggðir sem horfa nú fram á það að missa störf, að missa t.d. einn af fáum háskólamenntuðum íbúum og starfsmönnum sem starfandi eru í sveitarfélaginu. 

Virðulegi forseti. Ég ætla að þakka þessa umræðu og vil byrja á því að segja að þær tillögur sem felast í þessu frumvarpi byggjast á töluvert mikilli vinnu. Sú vinna hefur tekið tíma og menn hafa þurft að rökræða ýmis atriði. Þess vegna tel ég hreint ekkert óeðlilegt að þingmenn þurfi einnig að gera það. Ef tillögurnar eru góðar þá þola þær umræðuna. Ef þær eru þannig að þær megi bæta þá er það niðurstaðan. Ég tel það ekki vera hlutverk framkvæmdarvaldsins að setja sig upp á móti neinum þeim breytingum sem meiri hluti þingsins telur skynsamlegar. Það er í rauninni inngangur minn að því hvaða tillögur eru gerðar varðandi umdæmi. Umdæmin eru lögð til á þennan hátt út frá ákveðnum sjónarmiðum um stærð lögregluliða og sveigjanleika í þeim efnum. En þegar kemur t.d. að umdæmum eins og Vesturlandi, sem yrði þá Vesturland og Vestfirðir samkvæmt tillögum frumvarpsins, þá tek ég undir að það gæti verið dálítið bratt að gera það að einu umdæmi. Á móti kæmi heimild sem fæli sýslumanni daglega stjórn lögreglu í umdæmi sínu til þess að vega upp á móti því. Hins vegar tel ég að þingmenn verði að ræða það. Ef niðurstaðan er sú að betra sé að hafa tvö eða fleiri fámenn lögreglulið innan þessa umdæmis eins og búið er að leggja til verður það þannig. Við skiptum ekki landinu með reglustiku. Þess vegna verður maður að skoða staðhætti og líta til stærðar lögregluliðs. Hvert er markmiðið með því að hafa lögregluliðið eins og það er og hvað tapast við það að hafa fleiri? Þannig held ég að þingmenn verði að vinna sig í gegnum þessa umræðu rétt eins og við erum búin að gera í ráðuneytinu og komast að niðurstöðu um að leggja þetta til. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að í sumum umdæmum frekar en öðrum geta verið uppi sérstök sjónarmið sem gætu valdið því að önnur umdæmaskipting væri skynsamlegri en lögð er til í frumvarpinu. Ég er með öðrum orðum að segja að það verði að fara í gegnum þetta og ræða það. Hvað varðar sparnaðinn, umsögn fjármálaráðuneytisins og hvort ekki megi ná fram hagræðingu í bakvöktum og innkaupum o.s.frv. eða aðallega með innkaupum án þess að fara í svo viðamiklar breytingar sem raun ber vitni, er ákveðin takmörkun fólgin í því að hafa mörg sjálfstæð embætti. Ákvarðanataka um ýmis atriði lítur öðruvísi út þegar um stærra embætti er að ræða og lýtur að mönnun, bakvöktum, innkaupum og öðru slíku. Hættulegt getur verið að sjá tölur í kostnaðarumsögnum vegna þess að ráðuneytin verða hrædd um að þar verði næsta sparnaðarkrafa. Ég tel aðalsóknarfærin hvað varðar fjármálin vera hagræðingu, þ.e. að hægt sé að nota peningana sem úthlutað er á sem bestan og hagkvæmastan hátt. Vilja menn eyða peningunum í yfirbyggingu eða vilja menn eyða þeim í eitthvað annað? Vilja menn t.d. eyða þeim í almenna löggæslu? Þetta tel ég að auki sveigjanleikann þannig að peningum sé sem best varið. Það er vissulega engin vanþörf á þegar spurt er um öryggisstig lögreglu. Ég velti þessu mikið fyrir mér vegna þess að löggæsla er enginn munaður. Löggæsla er nauðsynleg í okkar samfélagi. Ég hef talað um grunnþjónustu lögreglunnar og vinnuna sem felst í að skilgreina hana sem þegar hefur verið gerð skýrsla um en þarf að vinna aðeins meira í. Í raun og veru snýst þetta um þá niðurskurðartíma sem við lifum, þ.e. minnkaðar fjárheimildir alls staðar. Ef við ætlum að segja að sú krafa sem er gerð til okkar sé óraunhæf eða að við getum ekki mætt henni verðum við líka að vera viss um að við notum peningana á sem bestan hátt. Það tel ég algjört lykilatriði. Síðan er að minnka yfirbyggingu. Það er ekki til þess að tala niður til þeirra sem gegna yfirmannsstöðu hjá lögreglu. Það er einmitt eins og bent var á hérna áðan að ákveðið framgangskerfi innan lögreglunnar veldur því að strúktúrinn er eins og hann er og þá verður jafnvel að finna út aðrar leiðir til þess að umbuna lögreglumönnum í starfi. En það verður líka að vera þannig að það sé alveg ljóst að þótt viðkomandi sé í yfirmannsstöðu í núverandi kerfi gæti staðan í einhverju breyttu kerfi falist í almennum lögreglustörfum og verið jafnvirðingarverð og -hvetjandi til framgangs. Ég ætla aðeins að fá að víkja að höfuðstöðvum. Ég sé að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sýnir á sér fararsnið þannig að ég ætla að fá að -  Eins og ég sagði í byrjun umræðunnar er hér lögð til breyting á lögregluumdæmum og síðan kemur sýslumannsumræðan sem er í rauninni annað vers. Þetta er nátengt en þó ekki það samtvinnað að bráðnauðsynlegt sé að ráðast í breytingar á sýslumannsembættum strax og þetta er búið, þ.e. það eru ákveðin rök fyrir því en við erum ekki í neinni rússíbanagerð hér um stofnanakerfi dómsmála- og mannréttindaráðuneytisins. Ég tel að við verðum að gefa okkur tíma fyrir hvert skref. Ég tel mig hafa verið að gera það núna með því að fara vel ofan í málin og taka skrefin. Í því sambandi vil ég nefna sérstaklega embætti ríkislögreglustjóra vegna þess, eins og ég kom að hér í framsöguræðu, að í embætti ríkislögreglustjóra eru þessi verkefni leyst vel af hendi. Það eru ákveðnar ástæður fyrir því að þau hafa farið til embættis ríkislögreglustjóra. Það geta sömuleiðis verið ástæður til að þau fari frá embættinu en það geta líka verið ákveðin rök fyrir því að þau verði áfram þar. Þess vegna legg ég ekki til neinar grundvallarbreytingar í lagatexta varðandi embætti ríkislögreglustjóra. Það verður að fara mjög vel yfir hvaða skref við tökum og hvers vegna. Hvað varðar eldgosið sem er nú í Eyjafjallajökli sýnir það sig hversu sterkt er að hafa miðstýrða starfsemi á einstökum sviðum. Nefni ég þar almannavarnadeild. Það er auðvitað sterkt að hafa starfsemi á landsvísu sem kemur saman og hefur stjórn á samhæfingarstöðinni. Ég þarf ekki að rekja það hér. Það er önnur spurning hvort slík starfsemi ætti að heyra undir eitthvert eitt lögregluembætti. Ef ekki, þá hvers vegna ekki? Ég held að við þurfum að rekja okkur í gegnum þessa umræðu svona og fara í gegnum sterkustu og faglegustu rökin. Ég segi það aftur að ef tillagan þolir ekki umræðu er hún afskaplega slæm og vil ég ljúka máli mínu með því. Ég held að ég hafi svarað flestum spurningum.

Hæstv. forseti. Mig langaði bara að hrósa hæstv. dómsmálaráðherra fyrir viðhorf ráðherrans til þingstarfanna vegna þess að það er gríðarlega mikilvægt að nálgast verkefnin á þeim nótum að leggi menn fram tillögu, sem er þannig að hún þolir ekki umræðuna, verði henni einfaldlega breytt í þinglegri meðferð. Þetta er til eftirbreytni og kannski grunnurinn að ástæðunni fyrir því að hæstv. dómsmálaráðherra er vinsælasti ráðherra landsins og kannski erum við búin að finna svarið við því akkúrat hér. Ég get ekki látið hjá líða í þessari umræðu að vekja aðeins athygli á málefnum kjördæmis míns, sem er Suðurkjördæmi, og áhyggjum heimamanna bæði í Vestmannaeyjum og á Hornafirði af þessum fyrirhuguðu breytingum. Stundum hefur verið talað um Hornafjörð sem eyju vegna þess að samgöngur þangað eru stundum erfiðar. Vestmannaeyjar eru að sjálfsögðu eyjar og þrátt fyrir að menn séu þar að ná ágætissamgöngubót núna með tilkomu Landeyjahafnar eru þeir eðlilega tiltölulega afskiptir og það væri að sjálfsögðu erfitt að ímynda sér að öll lögreglustjórn færi fram ofan af landi út til Eyja. Þetta eru sjónarmið sem ég veit að hæstv. ráðherra er fullkunnugt um og sem ég vonast til að tekið verði mið af í þeirri vinnu sem fram undan er og hlustað á sjónarmið heimamanna. Ástæðan fyrir því að ég vakti athygli á að rétt væri að leggja spilin á borðið varðandi sýslumannsembættin við þessa meðferð frumvarpsins er einfaldlega sú að ég veit að heimamenn á hverjum stað eru að hugsa um þetta. Þeir vilja fá að gera sér grein fyrir heildarmyndinni, hvað þeir eru að missa, hvort þeir séu að missa bæði lögreglustjórnina og sýslumannsembættið frá sér. Þessar spurningar koma fram umræðunni. Þær eru erfiðastar fyrir okkur pólitíkusana að takast á við og mönnum finnst einfaldlega best að takast á við þetta allt í einum pakka.

Virðulegi forseti. Þessi ræða er mér í rauninni hvatning til að skipuleggja kynningu á þeirri skýrslu sem ég var að veifa hérna áðan þar sem eru tillögur að breytingum á skipan sýslumannsembætta í landinu. Þetta er í rauninni mjög varleg nálgun og farið yfir hvert landsvæði fyrir sig og kynntir þeir mælikvarðar sem lagðir eru til grundvallar í þessari vinnu. Ég í rauninni boða það að ég mun huga að þessu máli sérstaklega og legg áherslu á það að þótt mér hafi orðið tíðrætt um Vesturland og Vestfirði er mér líka fullkunnugt um staðhætti á Suðurlandi og tel einmitt mikilvægt að finna viðunandi lausn í því umdæmi og hvað varðar Vestmannaeyjar sérstaklega. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um gjaldþrotaskipti o.fl., nr. 21/1991, lögum um nauðungarsölu, nr. 90/1991, lögum um lögmenn, nr. 77/1998, og innheimtulögum, nr. 95/2008. Miða þessar breytingar að því að bæta réttarstöðu skuldara. Frumvarpið er unnið í dómsmála- og mannréttindaráðuneyti að höfðu samráði við Alþýðusamband Íslands og réttarfarsnefnd. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar á lögum um gjaldþrotaskipti o.fl. Í þeim felst að skiptastjóri þrotabús geti heimilað einstaklingi sem tekinn er til gjaldþrotaskipta að búa áfram í íbúðarhúsnæði í eigu þrotabúsins í allt að 12 mánuði. Þarf skiptastjóri ekki að leita til þess samþykkis veðhafa í eigninni, en áskilið er að hann leiti eftir afstöðu þeirra. Fyrir afnotin af húsnæðinu skal þrotamaður greiða leigu sem nemi a.m.k. þeim kostnaði sem þrotabúið ber af eigninni. Einnig getur skiptastjóri áskilið að trygging verði sett fyrir spjöllum sem kunna að verða á eigninni. Með breytingunni er einnig lagt til að þrotamaður geti með sömu skilyrðum fengið að hafa umráð einstakra lausafjármuna sem eru í eigu þrotabúsins. Með þessum breytingum er reynt að koma til móts við þrotamann sem hefur þörf fyrir að vera áfram um nokkurn tíma í því húsnæði sem hefur verið heimili hans á meðan hann leitar leiða til að koma sér fyrir annars staðar. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á lögum um nauðungarsölu. Í 28. gr. nauðungarsölulaga er tiltekið hvað kveða skuli á um í almennum uppboðsskilmálum á eignum. Er tekið fram í 6. lið ákvæðisins að sá sem kaupir eign á nauðungarsölu beri áhættu af eigninni frá því að boð hans er samþykkt og njóti réttar til umráða yfir henni frá sama tíma. Í frumvarpinu er lögð til sú viðbót að sé hin selda fasteign íbúðarhúsnæði, sem gerðarþoli hefur til eigin nota, skuli hann njóta réttar til að halda notum á húsnæðinu í tiltekinn tíma, allt að 12 mánuðum frá samþykki boðs. Fyrir þessi not skuli hann greiða hæfilega húsaleigu að mati sýslumanns. Tilgangurinn með þessari breytingu er sá sami og með breytingunum á gjaldþrotaskiptalögunum, þ.e. að hafi sá sem búið hefur í hinni seldu eign og haldið þar heimili þörf fyrir að vera þar áfram um nokkurn tíma, eigin hann þess kost. Þá er einnig lögð til mikilvæg breyting á 57. gr. nauðungarsölulaga. Í þeirri grein er kveðið á um hvernig skuli farið með þær kröfur sem ekki fást greiddar við nauðungarsölu. Í frumvarpinu er lögð til sú regla að sá sem á veð í fasteign sem seld er nauðungarsölu en hefur ekki fengið fulla greiðslu af söluverðinu, geti einungis krafið gerðarþola eða ábyrgðarmann hans um mismun þess sem er á eftirstöðvum skuldarinnar og markaðsvirði hinnar seldu eignar. Í þessu felast tvær breytingar frá fyrri reglu. Í fyrsta lagi tekur hin nýja regla til allra þeirra sem kunna að eiga veðréttindi yfir eign, en ekki aðeins þess sem kaupir eign á nauðungarsölu eins og er í dag. Í öðru lagi tekur hin nýja regla til þess að sá sem vill innheimta eftirstöðvar veðskuldar hjá gerðarþola eða ábyrgðarmanni á skuldinni, verður að sýna fram á hvert markaðsverð eignarinnar var á þeim tíma sem hún var seld. Er hér komin skýr regla um að sá veðhafi sem ekki fær kröfu sína að fullu greidda af uppboðsandvirði eignar, getur ekki krafið skuldarann eða ábyrgðarmann að skuldinni, ef hann er til staðar, um meira en sem nemur þeim mismun sem er á eftirstöðvum skuldarinnar og markaðsvirði hinnar seldu eignar á þeim tíma þegar eignin var seld nauðungarsölu. Sem dæmi má taka að ef fasteign er seld á nauðungarsölu og sá sem á veðrétt í fasteigninni kaupir hana á eina milljón. Krafa þess sem kaupir er 20 milljónir. Ef þessi kröfuhafi telur að hann hafi ekki fengið fulla greiðslu á kröfu sinni með því að kaupa fasteignina verður hann að láta meta markaðsvirði fasteignarinnar á þeim tíma sem hún var seld nauðungarsölu. Sé markaðsvirði fasteignarinnar 19 milljónir getur kaupandi krafið skuldarann um eina milljón, þ.e. þann mismun sem er á eftirstöðvum kröfunnar og þess sem var markaðsvirði fasteignarinnar. Í stuttu máli sagt er það þannig að skuldari getur ávallt gengið út frá því að markaðsvirði eignar sé dregið frá skuld hans. Þá er í ákvæðinu einnig lagt til að þeim sem kann að verða krafinn um eftirstöðvar skuldbindinga sé einnig heimilt að höfða mál á hendur kröfuhafa til að fá skuldir sínar færðar niður samkvæmt því sem lagt er til hér að framan. Þá er lögð til sú breyting að þær breytingar sem lagðar eru til á nauðungarsölureglunum eigi einnig við um sölu á lausafjármunum en slíkt er háð mati í dag. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar á lögum um lögmenn og innheimtulögum. Er þar lagt til að skilgreint verði hvað felist í löginnheimtu samkvæmt innheimtulögum og lögum um lögmenn. Í skilgreiningunni felst að lögmenn annist löginnheimtu og að löginnheimta sé innheimta á grundvelli réttarfarslaga og markist upphaf hennar við aðgerðir sem byggðar eru á lögum um aðför, lögum um kyrrsetningu, lögbann o.fl., lögum um nauðungarsölu, lögum um meðferð einkamála, lögum um gjaldþrotaskipti o.fl., lögum um skipti á dánarbúum o.fl., eða tilkynningum sem samrýmist góðum lögmannsháttum. Þá er lagt til að dómsmálaráðherra gefi út leiðbeiningar handa lögmönnum varðandi endurgjald frá skuldara við innheimtu skulda. Er með þessari reglu reynt að vernda skuldara gegn óhóflegum innheimtukostnaði lögmanna. Hér ber að hafa í huga, virðulegi forseti, að það er ekkert samningssamband á milli lögmanns og skuldara, það væri þá frekar milli lögmanns og kröfuhafa, þannig að skuldari hefur, samkvæmt gildandi reglum, engin tök á að hafa nein áhrif á það sem hann er krafinn um samkvæmt samkomulagi kröfuhafa og lögmanns. Hér er lögð til bót á því. Með sömu rökum er einnig lagt til að lögmenn megi ekki áskilja sér endurgjald af þeim hluta kröfu sem ekki er komin á gjalddaga. Er með þessu lagt til að þrátt fyrir að skuld sé gjaldfelld sökum vanefnda á afborgunum og vöxtum, sé lögmanni óheimilt að áskilja sér endurgjald af þeim hluta sem þannig er gjaldfelldur. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til allsherjarnefndar og 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að þetta frumvarp sé komið fram, enda tekur það á ýmsum álitaefnum sem hafa verið til umfjöllunar í þverpólitískum vinnuhópi sem var skipaður hér í haust og hefur unnið að því að fara yfir þau úrræði sem þegar hafa verið samþykkt af núverandi og fyrrverandi ríkisstjórn til að bæta stöðu þeirra aðila sem eru komnir í veruleg greiðsluvandræði. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig mun þetta mat á markaðsvirði eignar fara fram? Er gert ráð fyrir að það sé einfaldlega hringt í næsta fasteignasala og hann meti hana eða er gert ráð fyrir að kröfuhafinn sjálfur geti metið markaðsvirði eignar? Nú er ekki auðvelt að svara neinum spurningum varðandi fasteignir í dag. Markaðurinn er ekki mjög virkur, því miður, og því er gott í þessari umræðu að við reynum að átta okkur svolítið á því hvernig þetta komi til með að virka í framkvæmd. Að öðru leyti vil ég segja að það er gríðarlega mikilvægt að rétta af réttarstöðu skuldara. Mig langar þó jafnframt að beina þeirri spurningu til hæstv. dómsmálaráðherra, þar sem ráðherrann hefur velt þessum málaflokki mikið fyrir sér, þ.e. skuldavanda heimilanna. Hefur einhver af þessum aðgerðum það í för með sér að þeim aðilum, þeim heimilum sem komast í veruleg vandræði, fækki? Það hafa heyrst ákveðnar áhyggjuraddir af þeim yfirlýsingum ríkisstjórnarinnar að nú sé öllum vanda heimilanna svarað með þessum aðgerðapakka sem kominn er fram. En þær aðgerðir virðast flestallar beinast að því að aðstoða skuldara sem komnir eru í veruleg greiðsluvandræði, það er ágætt, það þarf að gera það, en færri úrræði séu komin fram sem gera það að verkum að þeim aðilum sem þurfa að nýta þessi greiðsluvandaúrræði, fækki. Hefur hæstv. ráðherra skoðað þetta mál eða er þetta einfaldlega alfarið á borði félagsmálaráðherra?

Virðulegi forseti. Svo ég víki fyrst að því sem lýtur að breytingu á nauðungarsölulögunum og spurningunni um hvernig markaðsvirðið er fundið út. Það er eiginlega þannig að það er kröfuhafans að sýna fram á það þegar hann gengur að skuldara og krefur hann um eftirstöðvar, þá er það kröfuhafans að sýna fram á það að hann eigi yfir höfuð þá kröfu á eftirstöðvum, hann verður að sýna fram á markaðsvirðið. Við ræddum það hvort miða ætti við fasteignamatið en hurfum frá þeim áformum og ákváðum að setja þetta svona fram, að það er kröfuhafans að sýna fram á það og ef skuldari er ekki sammála verður kröfuhafi einfaldlega að grípa til þeirra ráðstafana sem unnt er. Það gæti auðvitað endað fyrir dómstólum í stað þess að það sé alltaf skuldara að sýna fram á og fullyrða hvað sé markaðsvirði. Það er því látið í hendur kröfuhafans. Hvað varðar hina síðari spurningu eða síðara atriðið sem hv. fyrirspyrjandi kom inn á þá hefur það ávallt verið mín skoðun að skuldavandi heimilanna verði ekki leystur í gegnum fullnusturéttarfarið. Það er í rauninni það sem heyrir undir dómsmálaráðuneytið og vissulega er það þannig að greiðsluaðlögunarlöggjöfin sem nú er í gildi ber merki fullnusturéttarfars, þetta eru nauðasamningar til greiðsluaðlögunar. En það sem ríkisstjórnin er að leggja til er að þetta færist yfir í málaflokkinn hjá félagsmálaráðuneytinu og breyti þannig aðeins um eðli, ef það svarar einhverju.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Sú spurning kemur einfaldlega upp hvort skuldarinn eða lántakinn, eins og þeir einstaklingar sem hafa tekið lán vilja láta kalla sig og við eigum að temja okkur að tala um, hvort þetta sé verkefni sem gæti ratað inn á borð umboðsmanns skuldara, sem jafnframt er í umræðunni að breytist í umboðsmann lántakenda, og hvort það hafi eitthvað komið fram í umræðunni þegar var verið að smíða þessar reglur að þetta væri verkefni sem hægt væri að setja í einhvers konar sáttaferli þar innan dyra ef fer að reyna á það að menn séu ekki sammála um hvernig markaðsvirðið er metið. En þegar við erum að fara að breyta umgjörðinni okkar er náttúrlega mikilvægt að við hugsum þetta vel. Lagaumgjörðin hefur fengið á sig réttmæta gagnrýni, að hún hafi ekki stutt nægilega vel við skuldarann eða lántakandann. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að við búum ekki til nýtt kerfi, þ.e. að þau úrræði sem við erum komin með gangi í þá átt að fullu, það sé ekki bara bankinn sem fái lögfræðideildina sína til að slá á húsnæði einhverju markaðsvirði sem er svo erfitt að mótmæla eða fá fram einhverja breytingar á nema fyrir dómi og með tilheyrandi kostnaði fyrir lántakandann sem fólk sem komið er í veruleg greiðsluvandræði hefur einfaldlega ekki tíma eða getu til að sinna.

Virðulegi forseti. Þetta frumvarp er eins og áður segir samið í samráði við ASÍ en líka réttarfarsnefnd. Það er í rauninni smíðað inn í það kerfi sem við höfum núna. Og svo ég hnykki á því sem þessi regla þýðir þá er það auðvitað þannig að kröfuhafinn mundi kosta það ferli sem tekur til að sannreyna markaðsvirði fasteignar. En hvort umboðsmaður skuldara gæti orðið skuldara eða lánþega að liði í því efni tel ég að vel gæti komið til greina, en verð að viðurkenna að það var ekki skoðað sérstaklega í sambandi við þetta frumvarp því það er algjörlega smíðað inn í það fullnusturéttarfar sem við höfum núna og inn í nauðungarsölulögin.

Hæstv. forseti. Mig langar að blanda mér aðeins í umræðuna um frumvarp þetta þar sem það er mál sem ég tel að við getum öll verið ágætlega ánægð með að sé komið fram. Hér á haustdögum tókum við þá sameiginlegu ákvörðun í þinginu að styðja við þau frumvörp sem félagsmálaráðherra legði fram í þeim tilgangi að koma til móts við skuldavanda heimilanna. Í kjölfar þess var það krafa og beiðni frá okkur í stjórnarandstöðunni, okkur sjálfstæðismönnum, að settur yrði á fót þverpólitískur hópur til að fara yfir þau úrræði með það í huga að það mætti sníða af þeim þá agnúa sem menn vissu að mundu finnast. Lagasetningin kom til í miklu hraði og við flýttum okkur óheyrilega mikið við að koma þessum úrræðum í gegn. Sem betur fer urðum við öll sammála um að setja þennan hóp á fót sem hefur unnið núna í nokkrar vikur. Ég veit til þess að mönnum í þjóðfélaginu hefur fundist erfitt í sumum tilvikum að bíða eftir einhverjum niðurstöðum og úrræðum og hafa sagt að ef menn ætluðu að vera svona agalega þverpólitískir þá gerist ekki neitt, menn séu bara eitthvað að liggja yfir þessu og reyna að finna einhverja málamiðlun og ekkert komi til með að gerast. Ég hef enn trú á þessari aðferðafræði og ég tel að við sem sitjum á þingi eftir þær miklu efnahagslegu hamfarir sem áttu sér stað hér á landi - frú forseti, gæti ég fengið aðeins betra hljóð? - Við verðum að tileinka okkur þau vinnubrögð að við getum brotið þann odd af oflæti okkar að við getum sest niður saman með erfið mál og komist að niðurstöðu. Við höfum öll auðvitað ólíka sýn á pólitík og ólíka stefnu þar, en í þessu máli sem varðar skuldavanda heimilanna er gríðarlega mikilvægt að við stöndum ekki hérna allan daginn í ræðustól og rífumst um það hver átti hvaða hugmynd og hver vilji ganga lengst og hver bjóði best heldur reynum í sameiningu að finna skynsamlegar lausnir á verkefnunum. Það tel ég að við séum að nálgast að gera varðandi skuldavanda heimilanna að því leyti sem varðar úrræði fyrir þá sem eru komnir í veruleg vandræði. Við eigum hins vegar eftir að finna út með hvaða hætti við ætlum að sporna við fótum þannig að það séu ekki fleiri heimili og fleiri einstaklingar sem þurfi á þessum úrræðum að halda. Ég hef á þessu stigi málsins ákveðnar áhyggjur af því að við komumst ekki lengra með þessa þverpólitísku vinnu en ég vonast þó til þess að okkur takist það. Í efnahags- og skattanefnd hefur verið sett af stað skoðun á því hvernig hægt sé að nálgast þá stóru spurningu hvort svigrúm sé innan bankanna til þess að fara í einhverjar almennar aðgerðir gagnvart heimilunum. Ég fagna því að efnahags- og skattanefnd sé í þessari vinnu. Ég vona að hún haldi vel á spöðunum og vinni hratt og vel að því að leita svara við þeirri stóru spurningu vegna þess að okkur sem sitjum í þverpólitíska starfshópnum hefur ekki auðnast það að fá svör við þessum spurningum. Við höfum einfaldlega ekki fengið upplýsingar frá bönkunum og við höfum lent í vandræðum með að fá það fram. Ég tel og byggi það jafnframt á þeirri skýrslu sem Seðlabanki Íslands lagði fram núna í vikunni um stöðu heimilanna að brýnt sé að við reynum að finna sameiginlega almenna lausn. Ég skal viðurkenna það að ég var algjörlega á annarri skoðun fyrir réttu ári síðan. Ég taldi að hægt væri að fara aðra leiðir en að fara í almennar niðurfellingar skulda. Ég taldi það. En úr því sem komið er, það er eitt og hálft ár frá hruni og miðað við upplýsingar frá Seðlabankanum erum við ekki komin með tök á þessum vanda. Við verðum einfaldlega að horfast í augu við það. Við þurfum að leita leiða til þess að fækka þeim aðilum sem þurfa á þessum úrræðum að halda. Skýrsla Seðlabankans segir okkur það, staðan er alvarleg. Það eru fjölmörg heimili og allt of há prósenta heimila sem eru í vandræðum um hver mánaðamót með að ná endum saman. Við verðum, ég sem aðrir, að hafa þroska til þess að endurskoða afstöðu okkar ef staðan er orðin sú að það þurfi að koma til almennar aðgerðir. Þær eru vissulega kostnaðarsamar. Við þurfum að hugsa þau útspil vel og við þurfum að skoða það með mikilli yfirvegun að við séum að nýta vel þá fjármuni og það svigrúm sem er til staðar, við erum einfaldlega ekki búin að festa puttana á því hvað það er mikið. Ég tel að bankarnir verði einfaldlega að svara okkur því betur en þeir hafa gert hvernig þeir sjálfir vilji ýta þetta svigrúm. Þeir hafa lagt fram ýmsar hugmyndir á aðgerðum sem hafa m.a. verið auglýstar en svo virðist sem fáir uppfylli þau skilyrði sem bankarnir setja til þess að menn komist inn í þau úrræði. Þar af leiðandi eru frekar fáir sem hafa náð að nýta sér þau. Ég vil einfaldlega nota þennan tíma minn til þess að skora á bankana að setja meiri kraft í þessa vinnu. Ég veit að þetta er hægt og það væri langbest ef bankarnir mundu einfaldlega sjá að það eru þeirra hagsmunir sem og okkar allra að taka hratt og vel á þessum vanda þannig að þeim fækki sem þurfa að nýta sér þessi greiðsluvandaúrræði. Ég vona að svo verði. Það hefur svolítið verið þannig að menn hafa bent hver á annan og sagt: Ja, ég og mitt fyrirtæki, við erum að bjóða mjög vel. Það er spurning hvort vandinn sé ekki bara kominn til vegna annarra skulda hjá öðrum fyrirtækjum. Þess vegna hefur verið erfitt að ná einhverjum árangri en nú er bara svo komið að við getum ekki beðið lengur. Það er best að bankarnir sjái þetta sjálfir, spýti í og taki á þessum verkefnum. Það væri mun heppilegra en að við hér á þinginu þyrftum að setja einhverjar þvingaðar aðgerðir á þessa aðila. En það er algjörlega ljóst að við getum ekki staðið hér og beðið eftir því að þetta vandamál leysist af sjálfu sér. Það gerir það ekki. Nú er einfaldlega svo komið að við þurfum öll sameiginlega á yfirvegaðan hátt að finna réttu leiðina til lausnar á skuldavanda heimilanna.

Virðulegi forseti. Ég gladdist þegar ég heyrði hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur flytja þessa ræðu vegna þess að nú höfum við til umræðu frumvarp sem er ætlað að leysa vanda þeirra sem eru komnir í þrot. Frumvarpið er góðra gjalda vert en það vill svo til að við gleymum aðalvandanum sem er sá að fólk kemst yfirleitt í þrot. Það er nauðsynlegt, og það er held ég að verða flestum landsmönnum ljóst, nema ef vera kynni þeirri ríkisstjórn sem nú situr, að á skuldavanda heimilanna þarf að taka með almennum aðgerðum. Þessar sértæku aðgerðir eru sambærilegar við það að leysa vandamál sem fylgja þakleka með því að reyna að setja undir lekann þar sem hann er verstur í stað þess að gera við þakið. Við þurfum á því að halda eigi síðar en nú þegar að farið verði út í almennar aðgerðir til skuldaniðurfellingar og þær gerðar að forgangsmáli á borði ríkisstjórnarinnar. Þess vegna vil ég fagna þessari ræðu hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur og fullvissa hana um að hún talar fyrir munn margra.

Hæstv. forseti. Ég hef ekki miklu við þetta að bæta en vil þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar og að hvetja okkur öll hér í þingsalnum til að gleyma ekki þessu máli. Okkur hefur verið legið á hálsi fyrir það hér í þinginu að geta bara talað um eitt mál í einu. Þetta mál hlaut mikla athygli í haust, síðan kom Icesave og við fórum að tala um það öllum stundum og misstum kannski aðeins fókusinn á þetta mál, við skulum bara viðurkenna það, það var þannig. Nú er rannsóknarskýrslan komin og hún er gríðarlega mikilvæg og það þarf að vinna úr henni og það er verið að gera það á ákveðnum vettvangi. En við megum ekki láta þá vinnu sem er í gangi varðandi skuldavanda heimilanna dragast í eina einustu mínútu. Við verðum að halda áfram með það verkefni af fullum krafti og vekja á því athygli hér í ræðustól Alþingis, hvenær sem við höfum færi á, og reyna að hvetja hvert annað áfram í því að vinna saman að lausn í þessu máli.

Virðulegi forseti. Í þessu frumvarpi er lagt til að starfsemi Þjóðskrár, sem nú er rekin sem skrifstofa í dómsmála- og mannréttindaráðuneytinu, og starfsemi Fasteignaskrár Íslands, sem er ríkisstofnun á ábyrgðarsviði ráðuneytisins, verði sameinuð í nýja stofnun sem fái heitið Þjóðskrá Íslands. Lagt er til að sameiningin miðist við 1. júlí nk. Frumvarpið er byggt á starfi samráðshóps um málefni Þjóðskrár og Fasteignaskrár Íslands. Í samráðshópnum voru fulltrúar dómsmála- og mannréttindaráðuneytisins, skrifstofustjóri Þjóðskrár og forstjóri Fasteignaskrár Íslands. Hópurinn var settur á fót í tengslum við flutning á málefnum Fasteignaskrár Íslands frá fjármálaráðuneytinu til dómsmála- og mannréttindaráðuneytis síðasta haust. Með þeirri breytingu heyrðu tvær af grunnskrám ríkisins undir ábyrgðarsvið dómsmála- og mannréttindaráðuneytisins, Fasteignaskrá Íslands, sem fer með skráningu allra fasteigna í landinu, og Þjóðskrá, sem annast m.a. almannaskráningu og útgáfu ýmissa vottorða og skilríkja því viðkomandi. Samráðshópnum var í fyrstu falið að skoða möguleika á sameiningu tölvudeildar Þjóðskrár og Fasteignaskrár. Hópurinn lagði til að deildirnar yrðu sameinaðar og var það gert um síðustu áramót. Í kjölfar tillagna um sameiningu tölvudeildanna var samráðshópnum falið að kanna til hlítar hagkvæmni þess að sameina starfsemi Fasteignaskrár og Þjóðskrár að fullu. Var það mat samráðshópsins að slík sameining mundi fela í sér aukna möguleika á rekstrarhagræði með ýmiss konar samrekstri og samvinnu. Helstu rök að mati hópsins snúa að því að Þjóðskrá og Fasteignaskrá hafa með höndum sambærileg verkefni, þ.e. að meginviðfangsefni þeirra eru skráning, varsla, úrvinnsla og miðlun upplýsinga um grunnþætti þjóðfélagsins. Einnig eru samlegðaráhrif á sviði skráarhalds, stoðþjónustu, öryggismála og miðlun og sölu upplýsinga eins og nánar er rakið í greinargerð með frumvarpinu. Í lok janúar skipaði ég stýrihóp til að hafa yfirumsjón með framkvæmd sameiningarinnar en í hópnum eru fulltrúar ráðuneytisins, Þjóðskrár og Fasteignaskrár. Hópurinn hefur unnið að ýmsum atriðum varðandi undirbúning sameiningar, skipulag og breytingar á húsnæði. Gert er ráð fyrir að hin nýja stofnun verði í húsnæði því sem Fasteignaskrá Íslands er nú í að Borgartúni 24 í Reykjavík. Virðulegi forseti. Í 1. gr. frumvarpsins er kveðið á um sameiningu Þjóðskrár og Fasteignaskrár Íslands. Þjóðskrá er nú hluti af ráðuneyti og eru ákvarðanir hennar í stjórnsýslumálum fullnaðarákvarðanir. Með því að starfsemi Þjóðskrár verði hluti af ríkisstofnun verða ákvarðanir sem sú stofnun tekur kæranlegar til ráðuneytisins. Þessi breyting er í samræmi við meginreglur stjórnsýsluréttarins um tvö stjórnsýslustig. Samkvæmt lögum um skráningu og mat fasteigna mótar sérstök stjórn starf og innra skipulag Fasteignaskrár Íslands. Hún ákvarðar einnig gjaldskrá stofnunarinnar sem standa skal undir rekstri hennar. Í 3. gr. er kveðið á um að hlutverk stjórnar Fasteignaskrár Íslands muni haldast óbreytt en að það nái ekki til starfsemi sem fellur undir lög um þjóðskrá og almannaskráningu eða annarra laga um starfsemi Þjóðskrár. Í frumvarpinu er ákvæði til bráðabirgða þar sem kveðið er á um að starfsmenn haldi störfum sínum og starfskjörum. Þannig er samkvæmt ákvæðinu gert ráð fyrir að forstjóri Fasteignaskrár Íslands haldi starfi sínu og verði forstjóri hinnar nýju stofnunar. Þá skal núverandi skrifstofustjóri Þjóðskrár halda starfi sínu sem skrifstofustjóri í hinni nýju stofnun. Sameining Þjóðskrár og Fasteignaskrár gefur möguleika á lækkun útgjalda til lengri tíma. Það er þó stefna ráðuneytisins að fjárhaldslegt svigrúm verði í fyrstu nýtt til framþróunar í starfseminni, svo sem með innleiðingu öryggisvottunar Þjóðskrár, yfirfærslu pappírsgagna Þjóðskrár í rafrænt form og hönnunar- og forritunarkostnaði við að gera kerfi Þjóðskrár og Fasteignaskrár sambærileg. Eftir að þessi verkefni eru að baki skapast forsendur til töluverðrar kostnaðarlækkunar og eftir atvikum aukinnar tekjuöflunar á grundvelli vöruþróunar. Einnig auðveldar sameining Þjóðskrár og Fasteignaskrár það að mæta og bregðast við fyrirsjáanlegri hagræðingarkröfu næstu ára. Sameinuð Þjóðskrá og Fasteignaskrá Íslands getur einnig orðið grunnur að nýrri stofnun er taki við rekstri fleiri grunnskráa ríkisins og samhliða mætti færa stjórnsýsluverkefni og ýmis verkefni á sviði skráningar og afgreiðslu til sýslumannsembætta á landsbyggðinni. Frekari þróun þjóðskrárgagnagrunnsins á rafrænt form mun veita möguleika á slíkum flutningi verkefna. Þjóðskrá Íslands tekur við verkefnum Þjóðskrár og Fasteignaskrár Íslands samkvæmt lögum um þjóðskrá og almannaskráningu, nr. 54/1962, lögum um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001, og tengdum lögum. Frumvarp það sem ég mæli hér fyrir snýr eingöngu að sameiningu þessarar starfsemi í eina stofnun en tekur ekki að öðru leyti til framangreindra laga. Lög um skráningu og mat fasteigna eru tiltölulega nýlega endurskoðuð og ekki var talið tilefni til að endurskoða þau nema það sem beinlínis snýr að sameiningunni. Ég hef hins vegna í hyggju að setja á fót nefnd um endurskoðun laga um þjóðskrá og almannaskráningu. Þau lög eru að grunni til frá árinu 1962 og í ljósi breyttra starfshátta og samfélagsbreytinga er nauðsynlegt að endurskoða þau og ýmis lög sem þeim tengjast. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins. Ég legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til allsherjarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Þó að þetta frumvarp til laga um sameiningu Þjóðskrár og Fasteignaskrár Íslands láti kannski ekki mikið yfir sér held ég að sú tillaga sem hæstv. ráðherra mælir hér fyrir sé til marks um þann sparnað og þá hagræðingu sem hægt er að ná víða í kerfinu. Hæstv. ráðherra kom inn á það, og ég vil taka undir það, að í framhaldinu, þegar fram líða stundir, þegar búið er að sameina þessar tvær stofnanir - við vitum að bæði fjárhagslegur sparnaður og samlegðaráhrif af sameiningu stofnana koma ekki alltaf fram alveg strax og til skemmri tíma getur jafnvel orðið tímabundinn kostnaðarauki, það þekkjum við sem höfum unnið í opinberri stjórnsýslu - mun sparnaður m.a. verða í starfsmannahaldi, í yfirstjórn o.s.frv. Eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu er einmitt gert ráð fyrir að það geti tekið 3–4 ár áður en þessar kostnaðarlækkanir fara að tikka inn ef svo má að orði komast. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að skoða það að ganga jafnvel lengra og skoða hvort ekki eru aðrar skrár, sem eru vistaðar til að mynda á vegum ríkisins, grunnskrár ýmiss konar, sem hugsanlega mætti flytja þarna yfir og þær væru þá í þessari einu sameinuðu stofnun sem hæstv. ráðherra gerði grein fyrir. Ég hygg, frú forseti, að víða í kerfinu séu matarholur innan ráðuneyta þar sem til að mynda má skoða frekari sameiningar stofnana. Ég mun koma að því og þeim hugmyndum frekar í síðara andsvari mínu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar athugasemdir. Þegar Fasteignaskrá Íslands var færð til ráðuneytisins lá beinast við að fara að huga að þessum þáttum. Sá einstaki munaður hefur verið við lýði í þessu máli að það er mikill vilji af hálfu beggja stofnana og starfsmanna í báðum þessum einingum að vinna að þessu og að sameinast. Það má því segja að miklir og góðir kraftar þeirra sem starfa að þessum málum hafi orðið til þess að þetta frumvarp er nú hér lagt fram á Alþingi. Það byrjar á því að menn sjá augljósa hagkvæmni í því að sameina tölvudeildir. Annað skref er það að hvort sem af lagalegri sameiningu verður eða ekki er augljós hagkvæmni fólgin í því að þessar skrár starfi hver nálægt annarri. En fullnaðaráhrif af hagkvæmni, bæði faglega og fjárhagslega, nást náttúrlega ekki nema með því að sameina þetta með þessum hætti. Hvað varðar aðrar skrár er það kannski ekki mitt að tjá mig um skrár sem heyra undir önnur ráðuneyti, en vissulega er hérna búið í haginn fyrir það að fleiri skrár geti tekið þátt í þessu, þ.e. að ríkið geti þá rekið skrárnar með einhverjum sameinuðum hætti - þó með þeim varúðarsjónarmiðum sem eiga að gilda með samrekstur allra slíkra skráa. Ég tel að það sé alveg skýrt af hálfu ríkisstjórnarinnar að það sé stefna til þess. En þetta er alla vega skrefið sem ég legg til núna að þessar skrár verði sameinaðar í eina öfluga skráastofnun.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Í þeim orðum í svari hennar, að það væri ekki hennar að tjá sig um skráningu sem heyrir undir önnur ráðuneyti, felst kannski vandi ríkisrekstrarins í hnotskurn að það er skortur á samvinnu milli ráðuneyta og stofnana þvert á ráðuneyti. Ég held að þetta sé eitthvað sem við verðum að skoða núna í tengslum við vinnuna við fjárlagafrumvarpið. Við verðum að fara að skoða ríkisreksturinn, stjórnsýsluna og Stjórnarráð Íslands sem einn pakka, sem eitt apparat, ekki bara sem dómsmála- og mannréttindaráðuneytið, utanríkisráðuneytið, menntamálaráðuneytið og síðan vantar alla samvinnu þarna á milli. Ég kalla eftir því að við leggjum okkur öll fram um að vinna með þeim hætti. Ég er algerlega sannfærð um það, sem ég stend hér, að hægt er að ná fram töluvert mikilli hagræðingu í ríkisrekstrinum með sameiningu og samvinnu þvert á stofnanir og þvert á ráðuneyti. Ég ætla meira að segja að leyfa mér að hafa þá skoðun að við eigum að hugsa svo djarft fyrir næsta fjárlagafrumvarp að velta því fyrir okkur hvort megi ekki einfaldlega leggja niður ákveðnar stofnanir sem ríkið rekur og þar eru engar stofnanir undanskildar, hvorki í utanríkisráðuneytinu, menntamálaráðuneytinu, dómsmála- og mannréttindaráðuneytinu né annars staðar. Mig langar að segja, af því að ég var að tala um sameiningu stofnana áðan og ég á sæti í samgöngunefnd þar sem verið er að reyna að sameina t.d. rannsóknarnefndir umferðarslysa, flugslysa og sjóslysa, að það er mjög mikil tregða hjá aðilum í kerfinu að fara í slík sameiningarferli eða samvinnuferli. Þegar maður er að vinna í svona kerfi er það bara þannig að það er eðli slíkra kerfa að verja sjálft sig. Fólk vill ekki breytingar vegna þess að það veit hvað það hefur en veit ekki hvað það fær. Mér finnst þetta því upplagt tækifæri og vil hrósa hæstv. ráðherra fyrir framlagningu þessa frumvarps, því að eins og ég sagði í upphafi lætur það ekki mikið yfir sér en þetta er vísir að því sem ég tel að koma eigi í ríkisrekstrinum almennt.

Virðulegi forseti. Ég legg í rauninni áherslu á það þegar mál heyra undir fleiri en eitt ráðuneyti að þá sé það forsætisráðuneytið sem hafi umsjón með því að stýra okkur á réttar brautir. Af hálfu forsætisráðherra hefur því við lýst yfir að það séu efni til að skoða sameiningu fleiri skráa. Ég vil í því sambandi leggja áherslu á að er þetta er í rauninni verkefni sem er til komið bara af vilja og þörf þeirra sem starfa í þessum tilteknu einingum. Þess vegna tel ég að þetta sé ágætt skref í þá átt að búa til þessa stofnun og síðan megi ræða hvað taki við. Ég vildi ekki gerast svo frek til fjörsins að fara að segja það að til þessarar stofnunar ættu allar mögulegar skrár að koma en vissulega tel ég að það kæmi mjög vel til greina.

Hæstv. forseti. Mig langar að beina örstuttri fyrirspurn til hæstv. ráðherra. Hún varðar 3. gr. og er um starfssvið stjórnar þar sem fjallað er um að hlutverk stjórnar haldist óbreytt en starfssvið stjórnar nái ekki til starfsemi Þjóðskrár Íslands sem fellur að sjálfsögðu undir önnur lög en Fasteignaskrá ríkisins hefur unnið eftir. Hefur verið umræða um það að stjórnin fái víðara starfssvið og taki þá yfir starfsemi Þjóðskrár líka vegna þess að það er fulltrúi frá sveitarfélögunum í stjórninni og sveitarfélögin hafa mikilvægu hlutverki að gegna í starfsemi Þjóðskrár? Því væri áhugavert að heyra það frá hæstv. ráðherra hvort það hafi verið rætt og skoðað í sambandi við þessar breytingar að útvíkka starfssvið stjórnar. Það kemur ekki nægilega skýrt fram í greinargerðinni. Af því að ég hef smátíma langar mig líka til að beina annarri fyrirspurn til hæstv. ráðherra. Hún varðar það sem kemur fram í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Ekki hefur verið unnin sérstök úttekt á fjárhagslegum samlegðaráhrifum stofnananna tveggja eða rekstraráætlun gerð fyrir sameiginlega stofnun á vegum dómsmála- og mannréttindaráðuneytisins.“ Nú dreg ég ekki í efa að þetta sé góð ráðstöfun, að sameina þessar tvær stofnanir, en af því að hér var rætt um opinbera stjórnsýslu, væri þá ekki rétt þegar farið er í slíkar framkvæmdir að sameina tvær stofnanir að gera úttekt eins og þarna er fjallað um? Væri það ekki eitthvað sem við ættum að innleiða í stjórnsýsluna, af því að við hljótum öll að ætla að vanda okkur í þeim miklu breytingum sem fram undan eru í kjölfar þeirrar hagræðingar sem þarf að fara fram í ríkisrekstrinum?

Virðulegi forseti. Vissulega er það rétt að gert er ráð fyrir því að starfssvið stjórnar Fasteignaskrár nái ekki til starfsemi Þjóðskrár og eins borðleggjandi og þessi sameining virðist vera eru í rauninni ákaflega ólík rekstrarform á þessu tvennu, þ.e. annars vegar Þjóðskrá og hins vegar Fasteignaskrá. Fasteignaskrá hefur ákveðna aðila í stjórn og þar á meðal sveitarstjórnir, þannig að þar er aðeins öðruvísi rekstrarumhverfi. Við leggjum því til að þetta haldist svona, að það verði forstjóri og það verði einingar, annars vegar Fasteignaskráin og hins vegar Þjóðskráin, og það geti verið stoðþjónusta sem gengur þvert á og gildi fyrir báðar einingar, en ég tel óhjákvæmilegt að í tímans rás verði þetta endurskoðað. Auðvitað ber þetta svolítið merki þess að hér er í rauninni verið að fara stysta skrefið og aftur tölum við nú um það. Það er einfaldlega vegna þess að ég taldi lag til að gera þetta svona. Það er mikill hugur í mönnum sem í þessu starfa að gera þetta með þessum hætti. En eins og ég hef sagt þarf að koma til nánari endurskoðun, einkum og sér í lagi á efnisreglum sem gilda um Þjóðskrá og ég tel óhjákvæmilegt einnig að það komi til endurskoðun á þessu þegar fram í sækir.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Ég fagna því að það sé komið fram að þetta er þá eitthvað sem gerist í tímans rás. Ég held að það sé mikilvægt að það komi fram í umræðunni, þannig að allir átti sig á að þetta er það sem verður á endanum. Það er auðvitað til þess að ná hámarkssamlegðaráhrifum og þá er náttúrlega augljóst að samlaga þarf reksturinn í tímans rás á þessum tveim stofnunum. Jafnframt vil ég minna hæstv. ráðherra á seinni spurningu mína sem ég veit að ráðherra ætlar að nýta seinna andsvar sitt til að svara.

Virðulegi forseti. Já, það varðar það að gera úttekt. Ég held að þessi stofnanasameining hafi í rauninni komið það mikið af sjálfu sér að ekki hafi farið fram formleg úttekt þó að vissulega hafi verið bæði starfshópur og stýrihópur að störfum og lagt hafi verið mat á ýmsa kostnaðarliði. Í rauninni sjá menn það fyrir sér að þegar fram í sækir geti hlotist veruleg hagræðing af þessu og ég tala ekki um við að rafvæða Þjóðskrá og starfsemi hennar. En ég get vissulega tekið undir það sjónarmið að í öllum þeim stofnanasameiningum sem verið er að tala um núna verði slíkt vandlega undirbúið og allir þeir þættir metnir sem þörf er á að meta að ég tali ekki um kostnaðinn. En það er kannski líka þannig að ef menn eru að fara yfir það hversu miklum sparnaði ákveðnar aðgerðir skila er spurning hvort menn eru kannski hræddir við að fá hagræðingarkröfu á sig strax frá fyrsta degi. Ég skal ekki leiða getum að því en í þessu sambandi skal minnt á það að ákveðinn kostnaður fylgir þessari sameiningu sem menn sjá samt fram á að geta ráðið við og í tímans rás hlýst af sparnaður sem mun þá glögglega koma fram í ríkisreikningi og hagræðingarkrafa gerð til samræmis.

Hæstv. forseti. Mig langar að koma inn á örfá atriði varðandi þetta mikilvæga mál. Ljóst er að grípa þarf til mikilla hagræðingaraðgerða í ríkisrekstrinum og þá er mikilvægt að menn byrji strax og taki vel á því. Hér er um að ræða sameiningu tveggja stofnana sem eiga mjög margt sameiginlegt og ég tel að reksturinn komi til með að falla vel saman. Fasteignaskrá Íslands er gríðarlega mikilvæg stofnun sem gegnir víðtæku hlutverki og ákveðnu forustuhlutverki varðandi fasteignaskráningu, ekki bara á landsvísu heldur í alþjóðasamhengi. Hefur verið litið mjög til Íslands varðandi starfsemi þeirrar stofnunar erlendis frá. Enn og aftur gefst okkur í þingsal tækifæri til að benda á hvað við eigum sterka og góða innviði og það er full ástæða til að gera það í þessu tilviki. Ég hlakka einfaldlega til að sjá þessa sameiningu verða að veruleika og ég er þess fullviss að starfsmenn beggja stofnana mæta þessu stóra verkefni með opnum huga og þetta kemur til með að takast vel til. Sveitarfélögin gegna mikilvægu hlutverki varðandi Þjóðskrá og að sama skapi eru sveitarfélögin mikilvægur hlekkur í starfsemi Fasteignaskrár ríkisins. Sá dagur hlýtur því að renna upp þar sem ein stjórn kemur til með að hafa áhrif bæði á málefni Þjóðskrár og eins Fasteignaskrár Íslands þannig að þetta renni saman í eitt, enda eru þarna miklir hagsmunir undir sem varða m.a. sveitarfélögin. Það er rétt sem fram hefur komið í umræðunni í dag að möguleiki er á að færa fleiri verkefni til Fasteignaskrár Íslands, þ.e. til hinnar nýju stofnunar sem kemur til með að heita Þjóðskrá Íslands. Það eru m.a. verkefni sem nú eru uppi áform um að búa til nýja stofnun utan um sem á að heita Byggingarstofnun og er í meðförum þingsins. Ég tel að þau verkefni sem eru þar á ferðinni muni eiga mjög vel heima hjá þessari stofnun. Þetta eru verkefni í tengslum við bæði byggingarfulltrúana hjá sveitarfélögunum og eins við brunavarnir og Brunamálastofnun. Ég tel að á tímum sem þessum verðum við að horfa á þetta í heild og vil hvetja til þess að við öll sem tökum þátt í þessari umræðu reynum að beita okkur í því að horfa svolítið út fyrir rammann, að við horfum ekki alltaf á það að eina leiðin sé sú að búa til nýjar stofnanir heldur reynum að nota þann góða grunn sem er til staðar og sem sannarlega er til staðar í því tilviki sem við ræðum hér. Því væri mjög við hæfi að fjölga verkefnum sem fara til þessarar stofnunar, enda er það svo frábært að það eru útibú frá Fasteignaskrá ríkisins bæði á Akureyri og eins á Selfossi sem full ástæða er til að styrkja og gætu vel tekið að sér frekari verkefni. Ég tel þess vegna að það mál og sú stofnun sem við ræðum hér geti verið ákveðið flaggskip í þeim miklu breytingum sem fram undan eru í íslenskri stjórnsýslu og ég veit að það er hugur í mönnum hjá Fasteignaskrá Íslands eins og hún heitir og Þjóðskrá að fara í þetta verkefni með opnum huga. Ég hlakka til að fylgjast með og hvet hæstv. ráðherra til að halda vel utan um þetta mál vegna þess að við vitum að þegar breytingar verða koma alltaf upp hnökrar og við þurfum að styðja fólkið þarna vel í því að þetta takist allt saman vel.

Virðulegi forseti. Málefni útlendinga sem sótt hafa um hæli hér á landi hafa verið til talsverðrar umræðu og skoðunar undanfarin missiri. Vil ég af þeim sökum gera örstutta grein fyrir undirbúningi þessa máls. Þann 21. apríl 2009 skipaði ég nefnd um meðferð hælisumsókna. Var nefndinni m.a. falið að fara yfir lög og reglur um meðferð hælisumsókna í ljósi réttarframkvæmda hér á landi, dóms Hæstaréttar 12. mars það ár og alþjóðlegra skuldbindinga og koma með tillögur um úrbætur væri þess þörf. Nefndin skilaði skýrslu sinni í júlí 2009. Var hún kynnt hagsmunaaðilum og þeim boðið að gera við hana athugasemdir. Í kjölfar þessa ferlis var Lagastofnun Háskóla Íslands falið að gera frumvarp á grundvelli tillagna nefndarinnar og þeirra athugasemda sem ráðuneytinu bárust vegna skýrslunnar. Með frumvarpinu eru tillögur nefndarinnar færðar í frumvarpsform að því marki sem breytingar á gildandi lögum eru nauðsynlegar og þar sem þörf er á nýmælum í útlendingalögum. Þá eru nýjar heimildir til setningar reglugerðar lagðar til þar sem þurfa þykir umfram almenna reglugerðarheimild í 58. gr. laganna. Einnig má geta þess í þessu sambandi að frumvarpið var birt á heimasíðu ráðuneytisins þar sem öllum gafst kostur á að gera við það athugasemdir. Mun ég greina frá helstu breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu. Í fyrsta lagi eru ákvæði um viðbótarvernd styrkt til muna. Er í frumvarpinu gert ráð fyrir að hugtakið „flóttamaður“ taki til fleiri en einungis þeirra sem teljast flóttamenn samkvæmt ákvæði A-liðar 1. gr. flóttamannasamningsins en það eru þeir sem þurfa að óttast ofsóknir í heimalandi vegna kynþátta, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana. Þannig teljist útlendingur einnig til flóttamanna ef raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu verði hann sendur aftur til heimalandsins. Fram til þessa hefur einstaklingum í þessari aðstöðu verið veitt dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Með þessu móti fá bæði þeir sem teljast eiginlegir flóttamenn í skilningi flóttamannasamningsins og þeir sem þurfa á viðbótarverndinni að halda hæli hér á landi. Í öðru lagi er heimildarákvæði laganna um afturköllun á hæli skýrt til muna auk þess sem þar er að finna nýmæli þess efnis að heimilt sé að afturkalla hælisveitingu ef hæli hefur verið veitt og síðar kemur í ljós að flóttamaður hefur gerst sekur um nánar tiltekin alvarleg brot. Í þriðja lagi eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á ákvæðum laga um dvalarleyfi af mannúðarástæðum á þá leið að veita megi slíkt dvalarleyfi ef sýnt er fram á ríka þörf á vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna mjög íþyngjandi félagslegra aðstæðna eða almennra aðstæðna í heimalandi eða viðtökulandi. Sem dæmi um íþyngjandi félagslegar aðstæður má nefna aðstæður kvenna sem sætt hafa kynferðislegu ofbeldi sem leitt getur til erfiðrar stöðu þeirra í heimalandi eða aðstæður kvenna sem ekki aðhyllast kynhlutverk í heimaríki og eiga á hættu útskúfun eða ofbeldi við endurkomu. Einnig getur það verið metið svo að vegna viðvarandi mannréttindabrota sem eigi sér stað í heimalandi viðkomandi beri að veita honum sérstaka vernd í formi dvalarleyfis. Ber í þessu sambandi að taka sérstakt tillit til barna, hvort sem um er að ræða fylgdarlaus börn eða önnur börn. Þannig kæmi til greina að minni kröfur yrðu gerðar til að börn nytu verndar samkvæmt tillögunni. Þá er í fjórða lagi lagt til að ákvæði 45. gr. laganna, sem felur í sér meginregluna um að vísa fólki ekki brott þangað sem líf þess eða frelsi kann að vera í hættu, verði áfram í lögunum en þó með nokkrum breytingum. Í 45. gr. laganna er mælt fyrir um að hvorki megi senda útlending til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir sem geta leitt til þess að hann skuli teljast flóttamaður né þess svæðis þar sem viðkomandi er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Í frumvarpinu er lagt til, líkt og nú er, að heimilt sé að gera undanþágu frá þessu ef ríkar ástæður eru til. Í frumvarpinu er hins vegar mælt fyrir um þau nýmæli að ekki megi framkvæma frávísun eða brottvísun þess sem fellur undir undanþáguheimildina fyrr en sú hætta er liðin hjá að viðkomandi verði fyrir ofsóknum, lífláti eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Í fimmta lagi hefur réttarstaða hælisleitenda og fylgdarlausra barna verið styrkt frá því sem áður var og lagðar til breytingar að því er varðar málsmeðferðarreglur um meðferð hælismála, m.a. að því er varðar málshraða, leiðbeiningarskyldu, birtingu ákvörðunar, frestun réttaráhrifa ef málið er borið undir dómstóla og réttindi til réttaraðstoðar þar sem sérstaklega er gert ráð fyrir því að fylgdarlausum börnum verði skipaður löglærður talsmaður frá þeim tímapunkti sem mál kemur til meðferðar hjá stjórnvöldum. Í því sambandi má einnig geta þess að í frumvarpinu er lagt til að þeim hælisleitendum sem falla undir ákvæði hinnar svonefndu Dyflinnarreglugerðar verði skipaður talsmaður á kærustigi máls. Með þeirri breytingu munu allir hælisleitendur eiga rétt á talsmanni á kærustigi nema kærð sé veiting dvalarleyfis af mannúðarástæðum í tilvikum þar sem óskað hefur verið eftir hæli. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um embætti sérstaks saksóknara og er frumvarpið samið af réttarfarsnefnd. Meginmarkmið þess er að skilgreina með skýrari hætti en nú er gert hvert sé verksvið embættis sérstaks saksóknara gagnvart öðrum handhöfum ákæruvalds. Þegar frumvarp til laga um embætti sérstaks saksóknara var lagt fram var gert ráð fyrir að verksvið embættisins yrði takmarkað við rannsókn og eftir atvikum saksókn vegna gruns um refsiverða háttsemi í aðdraganda og tengslum við þá atburði er leiddu til setningar laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Í meðförum þingsins var verksvið embættisins rýmkað þannig að það tekur nú ekki aðeins til ætlaðrar refsiverðrar háttsemi í aðdraganda og tengslum við umrædda atburði, heldur slíkrar háttsemi í kjölfar atburðanna. Á þessum tíma var ekki ljóst hvaða mál mundu falla undir verksvið hins sérstaka saksóknara, en frá því að hann tók til starfa hefur hann hafið rannsókn á fjölmörgum málum sem öll eiga það sammerkt að þau tengjast með einhverjum hætti þeim fjármálafyrirtækjum sem urðu greiðsluþrota haustið 2008. Sum þessara mála varða þá sem áttu stóra hluti í þessum fyrirtækjum án þess að þau viðfangsefni sem rannsóknin beinist að verði öll heimfærð undir það orðalag sem nú er að finna í 1. mgr. 1. gr. laga um embætti sérstaks saksóknara. Ákveðið svigrúm felst í 5. mgr. 2. gr. laganna þar sem tiltekið er að ríkissaksóknari taki ákvörðun um hvort sérstakur saksóknari fari með mál ef háttsemi feli í sér annað eða önnur brot en þau sem 1. gr. laganna nær til. Þrátt fyrir það þykir rétt að taka af allan vafa í þessu efni. Er því lagt til að tilvísun til atburða sem leiddu til setningar laga nr. 125/2008 verði felld brott úr 1. mgr. 1. gr. Þess í stað verði verksvið embættisins miðað við rannsókn og eftirfarandi ákvörðun um saksókn þegar fyrir hendi er grunur um refsiverða háttsemi sem tengst hefur starfsemi fjármálafyrirtækja án tillits til þess hvort slík fyrirtæki tengist þeim atburðum er leiddu til setningar laga nr. 125/2008 og einnig miðað við eigendur fyrirtækjanna, stjórnendur þeirra og aðra sem þeim tengjast. Þá er jafnframt lögð til breyting á 5. mgr. 2. gr. á þann veg að ríkissaksóknari geti falið sérstökum saksóknara að fara með önnur mál en þau sem falla undir 1. gr. laganna ef það þykir hagkvæmara. Þá geti ríkissaksóknari falið öðrum ákæranda að fara með mál sem fellur þar undir, t.d. ef rannsókn er þegar hafin á máli er kann að eiga rætur að rekja til þeirra atburða sem vísað er til í 1. gr. en tengist ekki falli fjármálafyrirtækjanna eða öðrum þeim atburðum sem fyrst og fremst leiddu til setningar laga nr. 125/2008. Þessi breyting er hugsuð til að auka á hagkvæmni við rannsókn mála en henni er ekki ætlað að hafa áhrif á starfssvið sérstaks saksóknara eins og það var hugsað af hálfu löggjafans þegar embættið var sett á fót. Þá eru með frumvarpi þessu lagðar til þrjár breytingar á lögunum um meðferð sakamála, í fyrsta lagi að leiðrétta tvær villur sem læddust inn í lagatextann og í öðru lagi til að taka af skarið um að heimilt sé að kæra til Hæstaréttar úrskurði héraðsdómara um að skipa sakborningi verjanda eða synja honum um að fá skipaðan verjanda í sakamáli. Slík heimild var í eldri lögum og þykir rétt að taka af skarið um að þessi regla á enn við. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu efnisatriðum þessa frumvarps og legg til að að lokinni þessari umræðu verði því vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Hæstv. forseti. Miðað við framsögu hæstv. dómsmálaráðherra er hér um að ræða lagfæringar á löggjöf sem sjálfsagt er að skoða en ég hygg að séu byggðar á ágætum grunni. Ég vildi hins vegar nota þetta tækifæri til að lýsa því að í ljósi þeirra atburða sem átt hafa sér stað og í ljósi þess hvað rannsóknarskýrsla Alþingis tekur á mörgum þáttum sem geta leitt til afskipta hins sérstaka saksóknara vildi ég undirstrika að það er afar mikilvægt að tryggt verði að það embætti hafi bolmagn til að sinna þeim ótalmörgu verkefnum sem fyrirsjáanlegt er að það muni sinna. Þetta embætti var sett á fót með löggjöf haustið 2008 og eins og fram hefur komið áður í þinginu hefur það vaxið heilmikið frá því sem upphaflega var áætlað. Allt frá upphafi hefur verið um það býsna góð pólitísk samstaða að það væri nauðsynlegt að bregðast við þeim viðamiklu verkefnum sem að því snúa með þá nauðsynlegum fjárveitingum og mannaráðningum þannig að fjárhagslegir þættir yrðu ekki með neinum hætti til þess að takmarka möguleika þessa embættis á að sinna því hlutverki sem allir sjá að er gríðarlega mikilvægt í ljósi þeirra atburða sem átt hafa sér stað í þjóðfélaginu. Ég segi fyrir sjálfan mig að miðað við þá skoðun á skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem ég hef haft tök á að viðhafa núna í vikunni eru töluvert fleiri þættir sem augljóslega mun reyna á fyrir dómstólum en ég átti von á. Við getum sagt að megindrættirnir hafi kannski þegar verið komnir fram en á hinn bóginn virðast vera enn þá fleiri mál sem nauðsynlegt er að reyni á fyrir dómstólum, að það reyni á hugsanlega refsiábyrgð manna, og það er auðvitað gríðarlega mikilvægt að embætti sérstaks saksóknara geti unnið að þeim málum, bæði hratt og örugglega. Til þess þarf fjármuni, ég held að allir geri sér grein fyrir því, og ég fagna því að hæstv. dómsmálaráðherra lýsti einmitt nýlega vilja til þess að standa fyrir slíkum breytingum. Við stöndum frammi fyrir því, eins og áður hefur komið fram hér í dag í umræðum, að víða kreppir að í ríkisrekstrinum en þessi verkefni eru hins vegar alveg sérstaks eðlis. Á þeim tímum sem við lifum er staðan sú að réttarríkið og réttarkerfið þarf að sinna sínu gríðarlega mikilvæga hlutverki þannig að við getum í rauninni gert upp það sem liðið er og hafið uppbyggingarstarf til framtíðar. Embætti sérstaks saksóknara er þar í miðpunkti. Ég vildi nota þetta tækifæri í leiðinni til að nefna að þrátt fyrir að hæstv. dómsmálaráðherra hafi haft forgöngu um að fjölga héraðsdómurum, sem auðvitað er nauðsynlegt að mínu mati til að mæta auknum málafjölda vegna þeirra atburða sem átt hafa sér stað í fjármálakerfinu, þarf engu að síður einfaldlega að meta hvort það sé nægilegt til að mæta hinu stóraukna álagi á réttarkerfið. Eins þarf, eins og starfandi umboðsmaður Alþingis benti nýlega á í blaðagrein, að huga að stöðu Hæstaréttar. Er þannig búið að Hæstarétti að hann geti tekið við öllum þeim málafjölda sem fyrirsjáanlega mun rata þangað á næstu missirum, bæði í fjölda sakamála, sem er kannski það sem við erum að hugsa helst um núna, og eins í ljósi þess fjölda einkamála sem bankahrunið hefur í rauninni gefið tilefni til? Ég beini þeirri spurningu til hæstv. dómsmálaráðherra hvort sá þáttur sem snýr að dómstólunum hafi verið endurmetinn af hálfu ráðuneytisins á allra síðustu dögum eða vikum í ljósi aðstæðna. Auðvitað þurfa allir þættir kerfisins að vera í lagi. Það er mikilvægt að tryggja að ákæruvaldið, embætti saksóknara og sérstaks saksóknara séu í stakk búin til að sinna hlutverki sínu, en það þarf líka að búa þannig að dómstólunum að þeir geti tekið við þeim gríðarlega málafjölda sem mun stafa af þessum atburðum öllum. Það er forsendan til að dómstólarnir hafi afl til að takast á við þennan málafjölda og geti gert það á viðunandi tíma. Það má ekki verða einhver málahali sem geri það að verkum að mál sem varða mikilvæga fjárhagslega hagsmuni og líka spurningar um sekt eða sakleysi einstaklinga fái ekki eins skjóta úrlausn og hægt er þannig að bæði einstakir aðilar og þjóðfélagið í heild þurfi að bíða óhæfilega lengi eftir því að niðurstöður fáist.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Birgir Ármannsson kemur inn á þann viðbúnað sem þarf að vera fyrir hendi í réttarvörslukerfinu á okkar tímum. Ég hef litið svo á að þegar sérstakur saksóknari gerir grein fyrir því að hann þurfi aukið fjármagn til að geta sinnt sínu lögbundna hlutverki verði ég að gera grein fyrir því opinberlega. Þegar dómstólar telja að þeir þurfi auknar fjárheimildir til þess að geta starfað þá greini ég líka frá því opinberlega. Það var það sem ég gerði fyrir áramótin, ég greindi frá ákalli dómstóla um að fjölga þyrfti dómurum. Það var ákall frá dómstólaráði um að fjölga héraðsdómurum og það var ákall frá Hæstarétti um auknar fjárveitingar, þ.e. að horfið yrði frá þeim áformum að skera niður ákveðna fjárhæð í starfsemi Hæstaréttar. Hæstiréttur hefur hins vegar ekki, svo að ég viti, sent ráðuneytinu erindi þess efnis að fjölga þurfi hæstaréttardómurum. Framkvæmdarvaldið er í þeirri stöðu að vissulega er ábyrgð ráðherra töluverð og í rauninni mjög mikil. Maður getur líka velt fyrir sér í sambandi við rannsóknarnefndarskýrsluna að það er ráðherrans að sjá til þess að ekki séu kerfisvillur í systeminu. Ég tel hins vegar að dómsvaldið verði að gera framkvæmdarvaldinu grein fyrir því ef það vantar auknar fjárheimildir til þess að ráða fleiri dómara en ég hef sjálf verið að íhuga þann möguleika hvort unnt sé að koma á einhverju sem gæti heitið álagsprófun á dómstóla.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 50/2009, um tímabundna greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði. Þetta frumvarp er samið að mínu frumkvæði og flutt samhliða frumvörpum um greiðsluaðlögun einstaklinga og umboðsmann skuldara, sem vonandi gefst færi á að mæla fyrir hér á eftir. Í frumvarpi um greiðsluaðlögun einstaklinga, sem mælt verður fyrir síðar í dag, er lagt til að lögfesta verði sérstakar reglur um frjálsa og þvingaða greiðsluaðlögun fyrir einstaklinga. Markmið þeirrar löggjafar er að gera fólki í greiðsluvanda kleift að ná tökum á fjármálum sínum og byrja upp á nýtt. Skilyrði fyrir þeirri greiðsluaðlögun er að skuldari sé ófær um að standa í skilum eða verði það um fyrirséða framtíð. Hins vegar eru ekki allir skuldarar í þeirri stöðu og því frumvarpi sem hér er um að ræða er ætlað að tryggja afmörkuð greiðsluaðlögunarúrræði fyrir einstaklinga sem eru afmarkaðri í bæði efni og tíma en hin almenna greiðsluaðlögun kveður á um. Með frumvarpi þessu er gert ráð fyrir að þau lög sem samþykkt voru fyrir réttu ári um tímabundna greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði haldi gildi sínu og það úrræði verði frekar styrkt, þ.e. möguleikinn til tímabundinnar lækkunar á afborgun veðkrafna. Jafnframt verði fléttað inn í þau lög tímabundnu úrræði fyrir einstaklinga sem setið hafa uppi með tvær fasteignir frá því í október 2008 vegna kaupa á fasteign til að halda heimili án þess að unnt hafi verið að selja eldri fasteign. Þá er í frumvarpinu að finna ákvæði um breytingu á ráðstöfun afborgana af kröfum á þann veg að forgangsröðun innborgana á körfur í vanskilum breytist. Virðulegi forseti. Eftir hrun banka- og fjármálakerfisins haustið 2008 eiga margir í miklum greiðsluvanda þótt vandinn verði ekki í öllum tilvikum rakinn til hruns fjármálakerfisins. Fjöldi einstaklinga stendur ekki lengur undir greiðslubyrði lána, sem hefur þyngst mjög undanfarin missiri, enda skuldbindingar í mörgum tilvikum vaxið langt umfram virði eigna sem standa þeim til tryggingar. Með frumvarpinu er ætlunin að ná því markmiði að færa raunvirði fjárskuldbindinga að veruleikanum og hraða endurreisn samfélagsins eins og kostur er með fljótvirkri endurskipulagningu fjárhags einstaklinga. Ég mun nú gera grein fyrir ákvæðum laganna nokkurn veginn í þeirri röð sem þau koma fyrir í frumvarpinu. Gert er ráð fyrir því að skuldari geti óskað eftir því að greiðsluaðlögun vegna fasteignaveðkrafna taki einnig til skulda sem hann stofnaði til vegna kaupa á fasteign til að halda heimili og sem sannanlega runnu til greiðslu kaupverðs eignarinnar eða nauðsynlegra endurbóta á henni í tengslum við kaupin, en sem tryggðar eru með veði í fasteign þriðja aðila. Slík veðréttindi og kröfur eru almennt nefnd lánsveð og þinglýstir eigendur þeirrar fasteignar sem lánsveð hvílir á kallaðir lánsveðsalar. Með þessu er gert ráð fyrir að unnt verði að ná betur utan um erfið greiðsluvandamál fólks jafnvel þó að allar skuldir sem aflað var til að kaupa eða byggja viðkomandi húsnæði séu ekki þinglýstar á það húsnæði sjálft. Það er meginreglan að skuldari hafi fengið lánsveð til að standa straum af kaupum á heimili til að úrræðið eigi við og það er jafnframt skilgreint í frumvarpinu hvar telja beri lánsveð í veðröð þar sem fjallað er um stöðu skulda eftir veðröð í viðkomandi fasteign. Það eru nokkuð mörg dæmi um það að veruleg vandamál hafi komið upp vegna þess að þau úrræði sem þegar eru fyrir hendi ná ekki utan um heildarskuldbindingar skuldara þar sem hluti skuldbindinganna er tryggður með lánsveði í öðrum eignum. Jafnframt er gert ráð fyrir að heiti þessara laga verði breytt í ljósi þeirra breyttu efnisákvæða sem hér er um að ræða og það verði á þann veg að um verði að ræða lög um tímabundin greiðsluvandaúrræði fyrir einstaklinga. Jafnframt mun yfirstjórn þeirra mála sem þegar er að finna í núverandi frumvarpi flytjast yfir til félags- og tryggingamálaráðuneytisins frá dómsmála- og mannréttindaráðuneytinu í samræmi við þá ákvörðun okkar að flytja þau mál er lúta að meðferð skuldamála einstaklinga yfir til félags- og tryggingamálaráðuneytisins. Í frumvarpinu er jafnframt breytt efnisákvæðum um hvaða sjónarmið umsjónarmaður með greiðsluaðlögun á að hafa að leiðarljósi þegar reiknaðar eru út þær afborganir sem skuldari á að greiða af fasteignaveðkröfum á ákveðnu tímabili. Eins og lögin eru úr garði gerð í dag er gert ráð fyrir að skuldari geti greitt í samræmi við getu í allt að fimm ár en viðmiðið er að miðað skuli við það sem teljist hæfileg húsaleiga fyrir eignina sjálfa. Í dag er viðmiðið sem sagt það að um sé að ræða hæfilega húsaleigu á almennum markaði fyrir þá eign sem um ræðir en með þeirri breytingu sem gert er ráð fyrir hér er miðað við greiðslugetu skuldara. Með þessari breytingu er þess vænst að þetta úrræði nýtist fleirum. Flest rök hníga til þess að rýmka þetta skilyrði til að auðvelda fólki að halda húsnæði sínu á þeim óvissutímum sem fram undan eru. Það er hagur jafnt skuldara og kröfuhafa að áfram sé greitt af áhvílandi veðlánum í samræmi við getu lántakans frekar en að kröfuhafar þurfi að leysa til sín óþarflega margar eignir. Það er heldur ekki þannig að fyrir fólk sem hefur orðið fyrir umtalsverðu tekjufalli sé um auðugan garð að gresja með aðra kosti jafnvel þó að fólk hafi ekki reist sér hurðarás um öxl í skuldbindingum. Þá er í reynd í grunninn um að ræða tvær aðferðir til að ná fram eðlilegu samhengi á milli greiðslugetu fólks og verðmætis eignanna sem fólkið býr í, það er að efna til stórfelldrar nauðungarsöluhringekju þar sem tugþúsundir fjölskyldna þyrftu að missa heimili sín og flytjast þá í annað húsnæði og þannig væri hægt að þvinga fram ákveðna verðlækkun á markaðnum - eða með þessari aðferð að fólk borgi einfaldlega í samræmi við getu sína í allt að fimm ár og veðsetning eignarinnar verði í lok þess tíma löguð að markaðsverði eigna. Í frumvarpinu er jafnframt að finna nýjan ítarlegan kafla um meðferð ákvarðana þegar um er að ræða að skuldari greiðir fasteignaveðkröfur af tveimur fasteignum eins og rakið var hér í upphafi. Það eru býsna mörg heimili í þeirri stöðu að vera með tvær eignir þar sem fólk hafði tryggt sér nýja eign fyrir hrun en hafði ekki gefist færi á að selja þá eign sem það ætlaði að fara úr, og það þarf að höggva á þann hnút. Sú leið sem hér er lagt upp með, og það eru ítarlegar og langar lýsingar í frumvarpinu á því hvernig það gerist nákvæmlega, er í reynd sú að veðhafar taki yfir aðra eignina og skuldsetning vegna hennar falli niður en þó þannig að hin eftirstandandi eign verði veðsett upp að 80–110% af verðmæti þeirrar eignar í samræmi við greiðslugetu skuldara. Þetta er eina færa leiðin þegar fólk situr uppi með tvær eignir og ég tel að skilningur sé á því meðal kröfuhafa að þetta sé einfaldasta og skilvirkasta leiðin. Í frumvarpinu eru jafnframt lagðar til breytingar á fyrirkomulagi ráðstöfunar afborgana inn á lánasamninga. Samkvæmt dómvenju á Íslandi er innborgunum á peningakröfu ráðstafað fyrst til að greiða áfallinn kostnað og vexti og þegar kostnaður og vextir hafa verið greiddir að fullu þá fyrst er innborgun ráðstafað til að greiða niður höfuðstól kröfunnar. Það er lagt til að gerð verði breyting á þessu en til að byrja með taki hún bara til ákveðinna krafna fjármálafyrirtækja. Þannig er lagt til að frá 1. júlí 2010 skuli fjármálafyrirtæki ráðstafa innborgun einstaklinga vegna samningsbundinna afborgana lánasamninga við fjármálafyrirtækið þannig að innborgun skuli fyrst ráðstafað til lækkunar höfuðstóls, síðan til greiðslu áfallins kostnaðar og að lokum til greiðslu áfallinna vaxta. Margir hafa orðið til að gagnrýna þessa gildandi dómvenju um ráðstöfun á innborgun peningakröfu. Sem dæmi um áhrif þeirrar breytingar sem hér er lögð til má nefna vanefnd á mánaðarlegum afborgunum lánasamnings sem staðið hefur í þrjá mánuði. Er þá áfallinn kostnaður og dráttarvextir vegna þeirra vanefnda. Ef skuldari getur greitt inn á þessa skuld, þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur áföllnum kostnaði og dráttarvöxtum, stendur höfuðstóll óbreyttur að lokinni innborgun og áfallandi dráttarvextir reiknast af honum þrátt fyrir að skuldari sýni fram á vilja til greiðslu auk þess sem höfuðstóll kann að hafa áhrif á verðtryggingarþátt láns eftir atvikum. Þessu verður þá breytt á þann veg að fyrst er ráðstafað til greiðslu höfuðstóls, engu af greiðslunni er þá ráðstafað til greiðslu kostnaðar eða dráttarvaxta þar sem hún nægir ekki til að greiða niður allan höfuðstólinn. Frá þessum innborgunardegi lækkar þá höfuðstóll og myndar nýjan stofn til útreiknings dráttarvaxta. Ógreiddir en áfallnir dráttarvextir halda gildi sínu en eru ekki vaxtareiknaðir sérstaklega. Þetta úrræði nýtist sérstaklega vel þeim sem eiga við tímabundna greiðsluerfiðleika að etja og mun skipta mjög miklu máli til þess að koma í veg fyrir að lágtekjufólk verði fyrir verulegum skakkaföllum af tímabundnum greiðsluerfiðleikum eins og raunin hefur verið áratugum saman hér á landi. Þá er að finna í frumvarpinu ákvæði um heimild skuldara, sem er í vanskilum samkvæmt lánasamningi við fjármálafyrirtæki, til að gera kröfuhafa tilboð um tímabundinn samning aðila sem miði að því að lánasamningur verði í skilum í lok samningstímans. Slíkur samningur kann að fela í sér eftirgjöf krafna. Hér er boðið upp á úrræði sem kann að nýtast þeim sem ekki eiga í miklum vandræðum og geta með þessum aðgerðum komist hjá viðameiri greiðsluvandaúrræðum á borð við greiðsluaðlögun. Fjármálafyrirtæki væri þá í sjálfsvald sett í því tilviki hvort það tæki slíku tilboði skuldara en það þurfi að rökstyðja synjun slíks tilboðs. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu eru, eins og ég hef hér rakið, tekin saman ýmis úrræði sem ætlað er að mæta ýmsum afmörkuðum þáttum og skýrt greinanlegum hjá fólki í greiðsluvanda og er í sjálfu sér hugsað til fyllingar öðrum þeir úrræðum sem við höfum verið að vinna að og þá sérstaklega hinni almennu greiðsluaðlögun. Ég legg síðan til að að lokinni þessar umræðu verði frumvarpinu vísað til félags- og tryggingamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra þar sem verið er að laga lögin sem Alþingi setti í lok október á síðasta ári til að taka á skuldavanda heimilanna. Í þessum lögum var ekki tekið á ýmsum hópum, þar á meðal þeim sem hafa fjárfest eða endurnýjað húsnæði með lánsveði og þeim sem stóðu uppi eftir hrun með tvær fasteignir þar sem þeim tókst ekki að selja aðra fasteignina fyrir hrun. Þegar nýja frumvarpið er skoðað kemur í ljós að a.m.k. tveir hópar til viðbótar standa út af. Það eru annars vegar þeir sem eru með yfirveðsettar eignir og geta ekki greitt af lánum sínum en þurfa jafnframt að flytja af einhverjum ástæðum. Þessu fólki er ekki með nýja frumvarpinu gert kleift að losna við eignina eða komast út úr skuldafangelsinu. Síðan er hópur einyrkja með sjálfskuldarábyrgð eins og t.d. bændur. Þeirra skuldir eru að stórum hluta vegna atvinnureksturs og geta þeir þar af leiðandi ekki farið í þessa greiðsluaðlögun. Ég vil því beina þeirri spurningu til hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra hvort einhver ný úrræði séu á leiðinni fyrir þessa tvo hópa, þ.e. þá sem þurfa greiðsluaðlögun en jafnframt að 

Virðulegi forseti. Varðandi fyrri hópinn, þá sem eiga yfirveðsettar eignir og þurfa að flytja, er hin sértæka skuldaaðlögun væntanlega allra besta leiðin eða greiðsluaðlögun þar sem hægt er að koma skuldsetningunni í það horf að fólk ráði við hana og hún sé í samræmi við veðsetningu eigna sem að baki standa. Við opnum beinlínis fyrir það í hinni almennu greiðsluaðlögun sem mælt verður fyrir hér á eftir að einyrkjar geti fengið greiðsluaðlögun. Þó er miðað við að skuldir séu ekki fyrst og fremst vegna atvinnurekstrar. Hugsunin er sú að jafnvel þó að um einyrkja sé að ræða, eins og t.d. bændur sérstaklega sem hafa fjárfest í miklum mjólkurkvóta, henta greiðsluaðlögunarúrræði ekki sérstaklega vel mikilli skuldsetningu enda umtalsverð rekstrarsjónarmið sem að baki liggja. Hitt er aftur annað mál að fjöldi fólks getur í reynd ekki unnið fyrir sér nema sem einyrkjar og þess vegna var upphaflega greiðsluaðlögunin allt of lokuð hvað þá varðar. Margir komust ekki í greiðsluaðlögun vegna þess að þeir höfðu kannski unnið fyrir sér sem þýðendur, hárgreiðslumeistarar eða guð má vita hvað og gátu í sjálfu sér ekki fengið vinnu á öðrum forsendum en þeim að halda áfram rekstri eða starfsemi sem einyrkjar. Þess vegna erum við nú að greiða leiðina fyrir þá. Ég held líka að það sé mikilvægt í meðförum nefndarinnar að fara aðra yfirferð og gera eins og hv. þingmaður nefnir til að finna hópa sem út af standa. Ég er sérstaklega að hugsa um þann afmarkaða hóp sem er með framkvæmdalán, sem eru stutt lán, en hefur ekki náð að umbreyta þeim í langtímaíbúðalán og getur þess vegna ekki nýtt sér greiðslujöfnunina, hið almenna úrræði sem nýtist mjög vel þeim sem voru með almenn íbúðalán. Það er því umhugsunarefni hvort við getum náð að flétta í meðförum nefndarinnar 

Frú forseti. Það er ánægjulegt að heyra hversu viljugur hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra er til að koma til móts við skuldara af hvaða hópi sem þeir eru. Það er hins vegar spurning hvort allar þessar aðgerðir séu ekki of sértækar eða taki einfaldlega of langan tíma. Við sátum nokkur á fundi efnahags- og skattanefndar í morgun og fengum á fund okkar landstjórann svokallaða. Hann talaði um að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn væri þeirrar skoðunar að skuldaaðlögun heimilanna tæki of langan tíma. Ég mundi gjarnan vilja fá að vita hvert álit hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra er á því. Eru þessar sértæku aðgerðir allar sem hann er að bæta við of margar og flóknar og taka of langan tíma? Þurfum við kannski aðeins að velta fyrir okkur hvort ekki eigi að fara út í einhverja almenna niðurfærslu á höfuðstóli lána?

Virðulegi forseti. Við náðum auðvitað að fara í umfangsmiklar almennar aðgerðir í haust sem tugir þúsunda heimila nýta sér og skipta sköpum fyrir fjölda heimila. Ég held hins vegar að þetta sé hárrétt athugasemd hjá hv. þingmanni að það skipti máli að við höfum umgjörðina helst það skýra að bankarnir geti leyst úr sem flestum þessara mála sjálfir þannig að vinnist hratt úr þeim. Ef við höfum úrræðin það flókin að við þurfum opinberan atbeina til að leysa mál hvers og eins tekur það auðvitað lengri tíma. Þess vegna held ég að reglurnar þurfi að vera skýrar og það þurfi að vera auðvelt fyrir fólk að fá opinbera fyrirgreiðslu til þess að bankarnir vinni hratt og vel. Það hefur svolítið skort á það hingað til. Við reynum með þessu að tryggja það betur. Svo þurfum við að hafa á hreinu allar reglur, t.d. varðandi skattlagningu afskrifta og slíkt. Það þarf að vera alveg ljóst af hálfu ríkisvaldsins að fólk geti gengið frá sínum málum án þess að þurfa að óttast að sá ávinningur sem það fær af því að ljúka skuldamálum sínum verði tekinn af því um leið og það gengur út.

Virðulegi forseti. Getur hæstv. ráðherra upplýst mig um afskriftirnar á milli gömlu og nýju bankanna þegar húsnæðislánin voru færð á milli? Jafnframt langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvernig við þingmenn eigum að geta myndað okkur skoðun og tekið afstöðu til þessara hluta þegar okkur hefur ekki enn þá tekist að fá upplýsingar um hverjar afskriftirnar voru á milli gömlu og nýju bankanna. Ég er búinn að heyra tölur frá u.þ.b. helming sem var afskrifaður en hef ekki fengið það staðfest enn þá. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra, nú þegar það liggur fyrir að lán hafi verið afskrifuð um 50% á milli gömlu og nýju bankanna, hver skoðun hans sé á því að nýju bankarnir rukki vexti af öllu láninu. Það þýðir í raun og veru að verið sé að borga helmingi hærri vexti og eru nú vextir nógu háir á Íslandi. Hægt er að heimfæra þetta þannig að ef lán upp á 10 milljónir er yfirtekið í nýja bankann á 5 milljónir þá eru áfram borgaðir vextir af 10 milljónum. Í raun er verið að borga nýja bankanum helmingi hærri vexti en hann á skilið. Mig langar í þriðja lagi að spyrja hæstv. ráðherra hver sé skoðun hans á því að tveir bankar séu búnir að kynna uppgjör sín fyrir árið 2009, annars vegar Landsbankinn með 14 milljarða hagnað og hins vegar Íslandsbanki með 24 milljarða hagnað, 40 milljarða á árinu 2009. Gæti verið, hæstv. ráðherra, að hagnaðurinn sé vegna þess að bankarnir gangi of hart fram gegn heimilunum í landinu? Gæti það verið ástæðan fyrir öllum þessum gróða hjá bönkunum núna? Þeir fengu kröfurnar ódýrar, á sirka helming, inn í nýju bankana. Þeir láta afskriftirnar ekki ganga til heimilanna, rukka svo vexti af allri upphæðinni og ganga þar af leiðandi mjög hart fram gegn heimilunum í landinu. Hver er skoðun hæstv. ráðherra á því? Gæti þetta verið skýringin á velgengni 

Virðulegi forseti. Ég held að endalaust sé hægt að velta vöngum yfir einhverjum meintum afskriftum milli gömlu og nýju bankanna. Ég held að við verðum hins vegar að horfast í augu við að tveir af þessum þremur bönkum eru í eigu sömu aðila og áttu gömlu bankana þannig að það er engin afskrift búin að eiga sér stað. Kröfuhafar ætla sér að fá allan peninginn út úr þessu. Þess vegna held ég að það sé einfalt fyrir alþingismenn að mynda sér skoðun á þessu máli eins og ég legg það upp hér, út frá hagsmunum skuldara. Mér kemur ekki við hvað bankar eða eignaleigufyrirtæki þurfa að afskrifa. Hvort þau fullnýta það svigrúm sem þau gerðu ráð fyrir að nýta við yfirfærslu á milli gömlu og nýju bankanna - ég vil að þau nýti það. Ég vil þess vegna að þau nýti enn meira ef á þarf að halda. Málið snýst ekki um hagsmuni banka, málið snýst um hagsmuni fólks. Það sem við erum að reyna að búa til er kerfi og farvegur fyrir skuldir sem eru ósjálfbærar, þ.e. meiri en svo að fólk fái risið undir þeim, til að þær verði afskrifaðar hratt og örugglega. Í því er ekkert hámark. Það er ekki þannig að baunateljarar í einhverjum bönkum, sem ákváðu hvernig efnahagsreikningur einhverra nýrra banka ætti að líta út, eigi fullnaðarval um hvaða peningar séu lagðir til hliðar til afskrifta fyrir almenning í landinu. Ef almenningur stendur ekki undir skuldsetningunni þurfa bankarnir að afskrifa meira. Ef bankarnir þola það ekki eiga þeir að fara á hausinn. Það er alveg sama með eignaleigufyrirtækin sem geta ekki komið til móts við fólk. Það á ekki alltaf að horfa á málið út frá hagsmunum bankanna eins og hv. þingmaður gerir. Það á að horfa á það út frá hagsmunum fólks. Við eigum að þvinga bankana og eignaleigufyrirtækin til að afskrifa allt sem ekki er raunsætt að innheimtist vegna þess að þannig verjum við hagsmuni almennings í landinu allra best. Þeim mun meira sem fært er niður þeim mun betra. Það sem við erum að búa til er fjölþætt löggjöf þar sem fólk við ólíkar aðstæður hefur mörg tækifæri til þess að losna undan skuldabyrði sem það ræður ekki við. Það þarf ekki að vera bónbjargafólk til þess að njóta þessara réttinda. Það erum við að gera. Við erum að búa til fjölþætt réttindi fyrir fólk í afmörkuðum vanda.

Virðulegi forseti. Það er mikið talað en lítið sagt. Ég frábið mér ávirðingar hæstv. ráðherra um að ég sé að hugsa um hagsmuni bankanna. Ég var einfaldlega að segja að mér fyndist mjög óeðlilegt að bankarnir skyldu ekki færa afskriftirnar til heimilanna í landinu, það er akkúrat það sem ég var að tala um. Þess vegna vil ég ítreka spurningar mínar, þessar tvær sem hæstv. ráðherra svaraði ekki: Hver er skoðun hæstv. ráðherra á því ef skuldin er yfirfærð með ákveðnum afskriftum á milli gömlu og nýju bankanna - það er nú einu sinni þannig að einn banki er í eigu ríkisins svo því sé haldið til haga - að í raun og veru sé hægt að rukka vexti af heildarskuldinni en ekki af því sem fært er yfir? Eins vil ég spyrja hæstv. ráðherra hver hann haldi að sé ástæðan fyrir þessum hagnaði bankanna tveggja, Landsbankans sem er ríkisbanki og Íslandsbanka sem er í eigu kröfuhafa sem enginn veit svo sem hverjir eru. Gæti það hugsanlega verið vegna þess að bankarnir færa ekki afskriftirnar til heimilanna? Hver er skoðun hæstv. ráðherra á því?

Virðulegi forseti. Ég hef haft öðrum hnöppum að hneppa en skoða reikningsskil þessara banka þannig að ég get ekki farið nákvæmlega yfir þau enda ekki kannað þau sérstaklega. Ég er ekki að ásaka hv. þingmann um að bera fyrst og fremst hag banka fyrir brjósti en mín skilaboð eru að við verðum að láta almenning njóta fulls svigrúms til að losna undan ósjálfbærri skuldsetningu. Auðvitað vinnur efnahags- og skattanefnd að því að kortleggja þetta svigrúm og markmiðið með vinnunni er að tryggja að bankarnir greiði úr vanda fólks í samræmi við svigrúmið sem þeir hafa. Það hefur heldur ekki farið á milli mála í sambandi við fyrirtæki á þessum markaði að innan bankanna, þar sem efnahagsreikningar hafa verið gerðir og nýir settir upp, er í mörgum tilvikum miklu auðveldara en hjá öðrum fjármálastofnunum að gera sér grein fyrir því sem er óhjákvæmilegt vegna þess að gert hefur verið ráð fyrir tapi. Við þurfum kannski að koma sama skilningi til allra eignaleigufyrirtækja, lífeyrissjóða, 

Hæstv. forseti. Ég fagna því að þetta frumvarp er komið fram. Við getum tekið á ýmsum álitaefnum sem við sem sitjum í þverpólitískri nefnd höfum bent á og unnið að til að koma fram breytingum og lagfæringum á þessum greiðsluvandaúrræðum. Ég er kannski á sömu línu og aðrir sem hafa verið hér í andsvörum í dag við hæstv. ráðherra. Það eru teikn á lofti um að ekki gangi nógu vel að taka á skuldavanda heimilanna. Ég vona að allir séu sammála um að það gangi of hægt. Síðast kom skýrsla frá Seðlabankanum sem segir okkur að betur má ef duga skal. Sú umræða sem spannst eftir að ríkisstjórnin kynnti aðgerðapakkann sinn, um að nú væri búið að svara öllum þeim vanda sem ríkisstjórninni væri kunnugt um varðandi skuldavanda heimilanna, tel ég að hafi sýnt að ríkisstjórnin tók aðeins of stórt upp í sig. Ég held að allir séu sammála um að það eigi eftir að svara þeim fjölda fólks sem stendur brátt frammi fyrir því að ráða ekki við skuldbindingar sínar. Við sem hér stöndum þurfum að hafa einhverja skoðun á því, ekki bara á því hvernig við ætlum að taka á þeim sem eru komnir í greiðsluerfiðleika heldur líka hvernig við ætlum að hindra að fleiri þurfi á þessum úrræðum að halda. Hvernig ætlum við að gera það? Ég er sammála hæstv. ráðherra um að best væri ef bankarnir byðu einfaldlega hratt og vel upp á þannig úrræði. Nú er hins vegar eitt og hálft ár frá hruni. Ég tel algjörlega útséð um að það gerist. Það hefur því miður ekki gengið nógu hratt. Þá er spurning mín til hæstv. ráðherra: Er hann sammála þessu mati mínu? Ef svo er, hvað er það sem við hérna inni getum gert til þess að tryggja að bankarnir bjóði úrræði sem nýtist og einhverjir uppfylli skilyrðin til að fá þau?

Virðulegi forseti. Ég hef ítrekað sagt að meðferð skuldamálanna hefur ekki gengið eins hratt og ég vonaði í haust. Það er hins vegar ekki hægt að lesa það út úr skýrslu Seðlabankans í þessari viku að ekkert hafi gerst. Þvert á móti er ljóst af niðurstöðu Seðlabankans að þrátt fyrir 35% hækkun verðlags og þrátt fyrir tíföldun atvinnuleysis hafa hinar almennu aðgerðir okkar tryggt að nokkurn veginn jafnmargir eru í alvarlegum vanda og voru í byrjun árs 2008, þ.e. löngu fyrir hrun. Ég verð að segja alveg eins og er að það gæti alveg verið ástæða fyrir okkur að berja okkur á brjóst fyrir þetta en ég sé enga ástæðu til þess því að betur má ef duga skal, eins og hv. þingmaður nefnir alveg réttilega. Stærsta aðgerðin sem getur hjálpað þeim hópi sem er í verulegum vanda er almenn aðgerð vegna bílalánanna. Hún er í vinnslu og það mun geta breytt miklu fyrir þann hóp. Síðan er fjöldi úr þessum hópi búinn að leita sér úrræða og lausna í bankakerfinu, í gegnum greiðsluaðlögun og sérstaka skuldaaðlögun án þess að það komi fram í tölum Seðlabankans. Við megum því gæta þess að oftúlka ekki hina neikvæðu sýn. Þó að 22% séu talin í vanda, og voru 20% fyrir hrun, ber að hafa í huga að þar er ekki tekið tillit til þess að a.m.k. 2.000 manns úr þessum hópi eru búin að leita sér úrræða og við munum með almennum úrræðum varðandi bílalánin koma mjög til móts við þennan hóp og fækka verulega í honum þannig að færri verði í alvarlegum vanda en voru fyrir hrun. Ég teldi mjög mikilvægt að við næðum því sem almennri aðgerð. Ég held að leiðin sem við eigum að fara til að þvinga bankana í að taka hratt og örugglega á málunum sé að samþykkja hratt og vel frumvörpin sem hér er mælt fyrir vegna þess að þau munu öll hafa þau áhrif að tapáhætta bankanna eykst stórlega. Þeir græða ekkert lengur á að drolla. Þeir græða ekkert lengur á að reyna að innheimta ábyrgðarskuldbindingar og það borgar sig fyrir þá að vinna hratt í málunum, leysa þau hratt og mæta fólki með jákvæðum og uppbyggilegum hætti.

Hæstv. forseti. Það er rétt að taka það fram þegar við ræðum um þessa niðurstöðu Seðlabankans að í þeim tölum sem þar birtust voru enn þá þær staðreyndir á borðinu að lán voru í frystingu. Það er þannig samkvæmt þeim sérfræðingum sem ég hef talað við. Eins inniheldur sá framfærslugrunnur sem miðað er við í einhverjum útreikningum Seðlabankans í þessari skýrslu ekki allar grunnskuldir íslenskra heimila, eins og t.d. LÍN-skuldir og dagvistunargjöld, að því er mér skilst. Það er gott að hæstv. ráðherra er farinn að tala um almennar aðgerðir og talar þar um bílalánin. Það er sama hvort menn eru sammála um hvort of langt sé gengið í þeim efnum, það er algjörlega ljóst að meira þarf að koma til en nú liggur á borðinu. Þá er næsta spurning þessi: Af hverju eru einhver önnur rök fyrir því að fara í almennar aðgerðir varðandi bílalánin en gagnvart þeim fasteignalánum sem bankarnir veittu fjölskyldum landsins?

Virðulegi forseti. Könnun Seðlabankans staðfestir af hverju það eru rök fyrir því að taka með öðrum hætti þar á. Hún sýnir okkur að við erum búin að fækka um 6.000 í hópi þeirra heimila sem ella hefðu verið í vanda með þeim almennu aðgerðum sem við höfum gripið til sem er greiðslujöfnunin. Hún virkar gríðarlega vel á löng íbúðalán. Hún er fullnægjandi lausn og setur satt að segja skuldara á gengistryggðum lánum í það góða stöðu að bankarnir þurfa að bjóða afskaplega vel í umbreytingum yfir í íslensk kjör til að það borgi sig yfir höfuð fyrir fólk sem ekki er í söluhugleiðingum á næstu missirum að færa sig yfir. Við tryggjum með almennum aðgerðum að fólk geti borgað í samræmi við það sem það borgaði fyrir hrun. Þetta á hins vegar ekki við um bílalánin vegna þess að þau eru svo stutt. Þess vegna tekur umbreyting þeirra yfir í íslensk kjör mið af því sem þau væru í ef tekið hefði verið verðtryggt íslenskt lán í upphafi. Þess vegna er hún svo mikilvæg. Hún er besta almenna aðgerðin sem við getum gripið til.

Hæstv. forseti. Um leið og ég lýsi fúslega yfir stuðningi við það frumvarp sem hérna liggur frammi, sem er liður í aðgerðum ríkisstjórnarinnar til rústabjörgunar eftir það efnahagshrun sem hér hefur orðið, vil ég árétta að í því fáti sem virðist hafa komið á ríkisstjórnina við þetta hrun - þótt hún hafi sýnt einlægan vilja til að bjarga þeim sem eru í andarslitrunum og hafa orðið verst úti - hefur henni gjörsamlega yfirsést það sem skiptir öllu máli í sambandi við þær efnahagslegu skelfingar sem þjóðin hefur upplifað. Hinar sértæku aðgerðir ríkisstjórnarinnar eru nákvæmlega eins og rústabjörgun af því tagi að á rústasvæðið mæti björgunarsveit og sorteri út og reyni að finna þá sem eru í andarslitrunum og bjargi þeim, lifandi eða dauðum, en skilji alla sem lifandi eru og lífsvon eiga eftir inni í rústunum. Efnahagshrunið lýsti sér í því að hver einasti banki í landinu fór á hausinn. Svo gott sem hver einasti Íslendingur er fórnarlamb þessa hruns. Um ábyrgðina á þessu hruni skal ég ekki ræða hér, við höfum rætt hana áður og þeirri umræðu er alls ekki lokið. En öllum hugsandi mönnum má ljóst vera að hér hefur orðið mikið tjón. Réttlætið felst í því að þessu tjóni verði skipt, að ekki einungis lántakendur verði látnir bera það heldur einnig lánveitendur. Þessu tjóni verður að skipta milli þessara aðila, annars verður aldrei friður í landinu. Í landi þar sem ekki er réttlæti verður ekki friður. Ég tel virðingarverðar þær sértæku aðgerðir sem gripið hefur verið til og þær bera vott um góðan vilja. Fyrir það er ég þakklátur. En ég kalla eftir því að fyrr en síðar vakni ríkisstjórnin til skilnings á því hversu algjört það hrun er sem hér hefur orðið og að auk þeirra sértæku aðgerða sem upphugsuð hafa verið verði gripið til almennra aðgerða til að reyna að ná þjóðinni allri út úr þeim efnahagsrústum sem við erum nú lokuð inni í.

Hæstv. forseti. Ég sit í þeirri þverpólitísku nefnd sem skipuð var í haust að afloknu ferli sem átti sér stað í þinginu þar sem við samþykktum, nánast öll sem eitt, frumvarp hæstv. félagsmálaráðherra um aðgerðir til handa skuldsettum heimilum. Sá hópur hefur starfað undanfarnar vikur, farið yfir löggjöfina og þau úrræði sem fólki standa til boða og reynt að sníða af þeim helstu agnúana. Þeim athugasemdum okkar í þverpólitíska vinnuhópnum var síðan að sjálfsögðu deilt með félagsmálaráðherra og ég tel að sú vinna hafi skilað sér inn í þau frumvörp sem líta hér dagsins ljós af hálfu ríkisstjórnarinnar. Og ég fagna því að hér sé að koma til réttarbóta á þessu sviði. Hins vegar veltir maður fyrir sér hvort nóg sé að gert, hvort þau úrræði sem fyrir liggja séu fullnægjandi og dugi til þess að snúa við þeirri þróun sem við sjáum, að skuldavandi heimilanna er gríðarlegur. Við í þverpólitíska hópnum veltum núna fyrir okkur hver næstu skref hjá okkur eru, hvort það sé rétt að við þurfum að íhuga til hvaða úrræða þurfi að grípa til að sporna við því að fleiri fjölskyldur þurfi á þessum greiðsluvandaúrræðum að halda. Ég vonast til þess að við fáum að halda áfram með þá vinnu. Margir hafa orðið til þess að tala um almennar aðgerðir, að nú sé svo komið að ekkert annað dugi til en að fara í almennar aðgerðir, leiðréttingu á höfuðstól húsnæðislána o.s.frv. Við höfum átt erfitt með að fá upplýsingar sem gera okkur kleift að meta það svigrúm sem bankarnir hafa til afskrifta og ég fagna þeirri vinnu sem nú er hafin í efnahags- og skattanefnd til að leita að svigrúminu. Það er gott að málið er enn í þverpólitískum farvegi, ég fagna því. Ég hef verið talsmaður þess að í þessum mikilvæga málaflokki tölum við saman, sitjum saman við borð og leitum lausna á þessu eina stærsta vandamáli íslenskra fjölskyldna. Við megum aldrei gleyma því að fjölskyldan er hornsteinn samfélagsins og hana eigum við að vernda með ráðum og dáð. Það er eitt af okkar mikilvægustu hlutverkum og ég er stolt af því að hafa tekið þátt í því að við í þingheimi höfum getað unnið saman í þessum mikilvæga málaflokki. Ég vona sannarlega að svo verði áfram. Þá verður áfram að vera vilji til þess að standa í samráðinu og ég vonast til þess að svo verði. Að sjálfsögðu höfum við fengið að heyra gagnrýni á okkur í stjórnarandstöðunni fyrir að vera ekki nógu grimm við hæstv. félagsmálaráðherra sem sumum hverjum þykir ekki ganga nógu langt. Ég tel samt að á endanum megum við ekki missa sjónar á markmiðinu og markmiðið er að koma með leiðir sem duga, leiðir sem nýtast þessum íslensku skuldsettu fjölskyldum til að geta farið að horfa fram á veginn, geta litið til þess að hér sé gott að búa, hér sé framtíðin o.s.frv. Okkar hlutverk er að veita fólki von, sýna fram á að við séum að vinna saman. Ég tel að það sé gríðarlega mikilvægt, ekki síst í þessum málaflokki.

Virðulegi forseti. Ég skal reyna að tala stutt. Mér fannst hv. þm. Þráinn Bertelsson lýsa þessu mjög vel áðan þar sem hann líkti þessu við það að menn væru með lekt þak en væru alltaf að setja stærri fötur undir og leita að mesta lekanum. Það er í raun og veru lýsingin á þessu. Ég tek hins vegar undir með þeim hv. þingmönnum og fagna þessu frumvarpi því að þar eru menn jú að bera inn stærri fötur undir stærri leka. En í raun og veru er það skoðun mín, og ég hef verið á þeirri skoðun alveg frá því að ég kom inn á þing, að við hefðum átt að gera þetta öðruvísi og þá hefði skaðinn ekki orðið eins mikill og hann er orðinn í dag, því miður. Það er líka staðfest núna, hv. þm. Lilja Mósesdóttir staðfesti það áðan og sagði frá því að á fundi efnahags- og skattanefndar í morgun hefði svokallaður landstjóri eða fulltrúi AGS einmitt sagt að það hefði gengið allt of hægt að leiðrétta skuldavanda heimilanna. Það er sú staðreynd sem við horfum fram á. Virðulegi forseti. Til að undirstrika þetta var viðtal við hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra fyrir ekki svo löngu síðan þar sem hann talaði um að það tæki svona tvö til þrjú ár að greina vandamál heimilanna í landinu. Við sjáum því í hvaða farvegi við erum. Ég hefði talið eðlilegra og hef lengi sagt það og margoft sagt það hér - en mig langar kannski að vekja fyrst athygli á einu. Ég fór í andsvar við hæstv. ráðherra og spurði hvort hann gæti veitt mér upplýsingar um hverjar afskriftirnar hefðu verið á milli gömlu og nýju bankanna. Hæstv. ráðherra gat það ekki og þá sjáum við umhverfið sem við erum í þegar menn eru að búa sér til hugmyndir og skoðanir og vinna að úrlausnum um þau vandamál sem þarf að leiðrétta fyrir heimilin, að menn hafa þá ekki þessar upplýsingar í hinu nýja opna og lýðræðislega þjóðfélagi þar sem allt á að vera uppi á borðum. Mig langar bara að vekja athygli á þessu. Ég er búinn að senda tvisvar skriflegar fyrirspurnir til að reyna að fá svör við þessum spurningum, hvað var í raun og veru fært á milli gömlu og nýju bankanna. Síðan geta menn sagt að kröfuhafarnir eigi þá, eins og hæstv. ráðherra sagði áðan, honum var svo sem alveg sama um bankana, þeir gætu bara farið á hausinn. En við skulum líka átta okkur á einu, að kröfuhafar gömlu bankanna eru að selja á milli sín skuldabréfin hjá bönkunum, þannig að það er ekkert víst að þeir sem áttu bankana þegar þeir fóru á hausinn eigi þá í dag. Margir sem voru að kaupa hlutabréf inni í þrotabúunum veðjuðu bara á þetta. Sumir keyptu í Landsbankanum og tapa þar af leiðandi öllu, sumir keyptu í Glitni og sumir keyptu í Kaupþingi og þeir hafa sumir hverjir, er mér sagt, grætt fúlgur fjár. Við getum því ekki sett þetta í það samhengi sem hæstv. ráðherra gerði áðan að það væri í raun og veru alveg sama hvort það væri nýi eða gamli bankinn vegna þess að kröfuhafarnir eru bara ekki þeir sömu og þeir voru. Eigendur bankanna við hrunið eru hugsanlega ekki þeir sömu og eru eigendur í dag, við vitum ekkert um það. Það eru vogunarsjóðir, það eru stórir bankar, er mér sagt, sem hafa gert þetta. Og markaðsvirðið á einhverju aflandsgengi á bak við tjöldin á einmitt nýju bönkunum, sérstaklega þessum tveimur, við þurfum ekki að tala um Landsbankann, það liggur fyrir með hann, hefur nefnilega hækkað, stórvaxið. Þess vegna var ég að vekja athygli á því áðan í ræðu minni, hvort það gæti verið að við hefðum ekki fært, og það er mín skoðun, afskriftirnar til heimilanna í landinu sem klárlega voru færðar á milli gömlu og nýju bankanna. Það er mín skoðun. Ég ætla að vekja athygli á einu, virðulegi forseti. Ég óskaði eftir skriflegu svari þar sem spurningin er svona: Um hve háa fjárhæð voru húsnæðislán gömlu bankanna afskrifuð við kaup nýju bankanna? Og þá kemur svarið, að ekki sé heimilt að veita mér þetta svar af hálfu Fjármálaeftirlitsins. Ég spyr síðan aftur: Hvað má gera ráð fyrir að ríkisbankarnir og Íbúðalánasjóður gjaldfæri háar afskriftir vegna niðurfærslu húsnæðislána til einstaklinga? Virðulegi forseti. Ég ætla að vekja athygli þingheims á því hvert svarið er. Svarið er nákvæmlega svona: Fjármálaeftirlitið telur sig ekki geta svarað spurningunni þar sem óljóst er við hvað átt er, til hvaða niðurfærslu er vísað í sambandi við húsnæðislán. Það er snúið út úr þessu á þennan veg. Þetta er skriflegt svar sem ég fæ frá efnahags- og viðskiptaráðherra. Næsta svar er nákvæmlega eins. Þeir gera sér ekki grein fyrir því, þó að ég sé að spyrja um húsnæðislán, hvað liggur í spurningunni, til hvers er verið að vísa. Þetta eru vinnubrögðin í hinu nýja opna lýðræðislega þjóðfélagi sem okkur þingmönnum er boðið upp á. Það sem við erum að læra núna eftir hrunið er það hversu þingið var veikt gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég spyr: Hefur eitthvað breyst? Nei, það hefur nefnilega ekkert breyst. Við erum ekkert farin að læra enn, það er það sem er verst við þetta. Þetta er umhverfið sem manni boðið upp á sem þingmanni að starfa í, maður fær ekki einföld svör og meira að segja er það þannig að það er snúið út úr því sem spurt er um. Ég velti því fyrir mér, virðulegi forseti, ég held að við höfum gert stór mistök með því að færa ekki öll húsnæðislánin í Íbúðalánasjóð úr öllum bönkunum með þeim afskriftum sem þar voru. Þá hefðum við getað gert þetta miklu betur. Ég held að við höfum gert stór mistök. Ég spurði að því þegar forustumenn Íbúðalánasjóðs komu á fund hjá fjárlaganefnd hvort þetta hefði eitthvað verið skoðað. Það hafði ekkert verið spáð í það og ekkert verið skoðað. Hver gæti hugsanlega verið skýringin á því að þetta hefur ekki verið skoðað? Það er kannski vegna þess að þetta voru nefnilega bestu lánasöfn kröfuhafanna. Það var hægt að afskrifa hjá einhverjum öðrum en ganga svo fram gegn heimilunum í landinu. Þannig varð í raun og veru innra markaðsvirði bankanna til og þeir fengu og eru að selja bréfin núna með hagnaði vegna þess að það er ekki verið að leiðrétta fyrir heimilin í landinu það sem þarf að gera og væri eðlilegt að gera. Virðulegi forseti. Menn þurfa að viðurkenna þann forsendubrest sem varð. Nú liggur rannsóknarskýrsla Alþingis fyrir og hvað segir hún okkur? Hún segir okkur náttúrlega margt. Ekki það að ég sé búinn að lesa nema lítið brotabrot af henni. Hún segir okkur líka það að þeir sem tóku stöðu gegn krónunni og soguðu inn allan gjaldeyrinn felldu krónuna. Þess vegna fóru íbúðalánin og þau stökkbreyttust og það þýðir forsendubrest. En hann á ekki að leiðrétta nema að því leyti til að það er alltaf verið að færa til greiðslugetu heimilanna eins hátt og mögulegt er. Þannig skal alltaf borga inn í þrotabú kröfuhafanna. Hverjir bera ábyrgð á þessu? Það eru auðvitað þeir - sem er ekkert minni ábyrgð - sem lánuðu bönkunum þessar háu upphæðir til að fara með í svona vegferð. Nei, heimilin í landinu skulu verða látin borga og þau skulu mjólkuð alveg eins og mögulegt er. Það þarf nefnilega að viðurkenna forsendubrestinn sem varð hér þegar bankakerfið féll. Síðan langar mig líka að velta því upp, virðulegi forseti, ef við setjum þetta í það samhengi þegar fólk tók lán - og ég skil ekki þá umræðu í dag, af hverju fólk er alltaf að tala um eignarvirði. Það er mér algjörlega hulin ráðgáta, þetta er svona huglægt mat. Mér finnst aðalmálið vera í dag að fólkið geti búið í húsunum sínum hvað svo sem þau eru metin á af einhverjum bankastofnunum, á 30 milljónir eða 40 milljónir, það þarf að geta búið í húsunum. Mig langar að taka tvö dæmi. Ef einhver hefur keypt íbúð fyrir 100 milljónir fyrir hrun og tekið fyrir því 90% lán, 90 millj kr. lán í jenum og frönkum eins og margir tóku, þá stendur það lán í dag í sirka 200 milljónum. Síðan gerist það við hrunið að stærstu og dýrustu eignirnar falla mest. Þetta hús er kannski 60–70 millj. kr. virði í dag og 110% leiðin er þá 66 milljónir, sem þýðir að þessi fjölskylda, ef hún fer þessa leið, ef miðað er við markaðsvirði eignarinnar þá er þetta lán tekið niður um 134 milljónir og fjölskyldan sem býr í þessu húsi miðar við það. Tökum síðan bara venjulegt fólk sem keypti sér íbúð og fór varlega. Það keypti sér íbúð fyrir kannski 40 milljónir og átti helminginn í íbúðinni og fór varlega. Það tók lán upp á 20 milljónir, það lán stendur í 40 milljónum í dag. Íbúðin hefur lækkað náttúrlega hlutfallslega miklu minna en dýru eignirnar, þannig að fólkið sem fór varlega og var búið að leggja til hliðar í áraraðir stendur í raun og veru þannig að 110% leiðin er sú sama og að gera ekki neitt, þ.e. að eignarvirði eða markaðsvirði íbúðarinnar er sama og lánið sem stendur á henni. Fólkið sem fór varlega, gekk rólega um, reyndi að vera skynsamt, stendur allt í einu frammi fyrir því að þurfa að borga af 40 millj. kr. láni, þó að það hafi átt helming í íbúðinni og farið varlega. Er þetta réttlæti? Nei, þetta finnst mér ekki réttlæti. Síðan skulum við gefa okkur það að eftir þrjú, fjögur, fimm ár, vonandi, muni eignaverð fara að hækka aftur. Þá hækkar akkúrat hjá þeim sem fóru óvarlega og keyptu dýra húsið, þá er það allt í einu komið upp í 90, 100 milljónir aftur eftir einhver ár. Þá á sú fjölskylda allt í einu kannski 35 millj. kr. virði í sinni eign á meðan fjölskyldan sem fór varlega á kannski 1 eða 2 milljónir. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að taka hefði átt öll erlendu lánin og færa þau yfir á upphafsdag lánanna og reikna þau út eins og þetta hefðu verið íslensk lán. Í framhaldi af því sætu allir við sama borð. Svo þegar það væri búið hefðu menn getað sagt: Til þess að leiðrétta hlutina hefðum við getað tekið einhverja dagsetningu á árinu 2008, hvort heldur sem hún er 1. janúar, 1. maí eða 1. apríl, það skiptir ekki máli, og þá hefðum við sagt að frá og með þessum tímapunkti er hámarksverðtryggingin 5%, 6% eða eitthvað svoleiðis, þannig að hluti af því sem verðið hefur fallið fari þá á þá sem lánuðu. Svo megum við heldur ekki gleyma þeim sem voru að veita ráðgjöf til þessa fólks, þó að allir beri náttúrlega ábyrgð á sínum lánum sem taka þau, en ráðgjöfin var líka með þessum hætti. Forsendurbresturinn og skuldaleiðrétting heimilanna hefur aldrei farið fram, að mínu viti, hún hefur í raun og veru aldrei farið fram. Virðulegi forseti. Það er þetta sem þarf að gerast og líka annað. Ef menn hefðu einfaldlega gert þetta hefðum við kannski borið gæfu til að gera þetta mjög fljótt. Þá hefðum við kannski ekki orðið fyrir öllum þeim skaða sem við sitjum uppi með í dag því að hann er gífurlega mikill. Þetta er mín skoðun og mér hefur ekki verið sýnt fram á annað. Þó að ég sé oft opinn og þykist vera það, alla vega fyrir hugmyndum og rökræðum ef mér er bent á að þetta sé ekki rétt, þá lít ég svo á að ég sé yfirleitt opinn fyrir hugmyndum og skoðanaskiptum við aðra, en þetta er niðurstaða mín. Mig langar að enda á, virðulegi forseti, bílalánunum. Ég fékk um daginn hringingu þar sem maður var að lýsa fyrir mér því sem hann hefur lent í. Hann átti bíl þar sem lán stóð í 2 milljónum og það er náttúrlega þessi forsendubrestur og allt sem við þekkjum. Þetta var maður sem hafði farið varlega, átti hluta í bílnum og lánið var komið í 2,2 milljónir. Markaðsvirði bílsins var upp á 1,5 milljónir. Hann lét óháðan aðila meta bílinn sinn upp á 1,5 milljónir. En af því að hann hafði einu sinni misst úr gjalddaga í desember og var aftur byrjaður að borga kom fyrirtækið og tók af honum bílinn, en það mat bílinn á 500 þúsund. Hann gat ekkert gert, ekki neitt, bara af því að hann missti úr einn gjalddaga. Fyrirtækið tók klárlega af honum 1 milljón eftir því sem hann hélt fram og ég hef enga ástæða til að ætla annað. En það sem eftir stóð af láninu hjá þessum ágæta manni, þ.e. mismuninn, 1.700 þúsund, fór kaupleigufyrirtækið í bílunum að rukka hann um og reyna svo að ná af honum íbúðinni hans. Því segi ég að við hefðum átt að grípa miklu fyrr til úrræða og ég fagna því að menn séu að taka núna þessi skref, en ég held í raun og veru að hv. þm. Þráinn Bertelsson hafi lýst þessu best þegar hann sagði að við séum alltaf að setja fötur undir lekann án þess að taka á honum af alvöru.

Frú forseti. Sjálfstæðismenn kvarta gjarnan yfir því að núverandi stjórnarflokkar taki langan tíma í að ráða við skuldavanda heimilanna en ég vil geta þess að þeirra er ekki síður sökin, því að á tímabilinu 1992–2007 voru lögð fram tíu frumvörp og þingsályktunartillögur frá þingmönnum á þinginu þess efnis að búinn yrði til lagarammi utan um greiðsluaðlögun. Ef við hefðum haft lagaramma utan um greiðsluaðlögun þegar bankarnir hrundu hér er ég þess fullviss að skuldaaðlögun heimilanna væri mun lengra á veg komin en hún er í dag. Því miður höfum við þurft að setja löggjöf um greiðsluaðlögun, ekki bara einu sinni heldur erum við núna aftur að laga þá löggjöf til að koma til móts við þarfir ólíkra hópa skuldara í dag. Það er sem sagt ekki bara við núverandi stjórnarflokka að sakast varðandi hversu seint hefur gengið að taka á skuldavanda heimilanna, það er líka við þann flokk að sakast sem var hér við völd síðustu 18 ár.

Virðulegi forseti. Þetta er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, þetta er algjörlega hárrétt. Ég var ekki í ræðu minni að kasta rýrð á neina stjórnarflokka, ég sagði í restina: hefðum við borið gæfu til þess að gera það strax -  Það sem kemur líka fram, og kemur fram í þeirri skýrslu sem við höfum verið að fjalla um, er einmitt þessi orðræða sem er hér á þinginu. Ég hef reynt að nálgast þessa umræðu og gerði það í sumar, ekki með neinum látum eða upphrópunum, ég hef ekki gert það. Þess vegna sagði ég að okkur hefur ekki tekist - ég var ekki að undanskilja mig frá því, en það er nú einu sinni þannig að það eru ákveðnir menn sem stýra yfirleitt, ég þekki það til sjós að þeir sem eru skipstjórar stýra skútunni. Það getur vel verið að eitthvað í orðfari stjórnarandstöðunnar hafi gert það að verkum að menn hafi hrokkið í gírinn. Menn voru líka í þessu andrúmslofti sem við erum í í dag. Þetta eru ekki eðlilegir tímar sem við lifum hér á hinu háu Alþingi og í öllu þjóðfélaginu náttúrlega. Þess vegna fagna ég því að þessi þverpólitíski hópur fór að starfa saman eftir að tekin var ákvörðun um að efnahags- og skattanefnd færi í þessa vinnu. Ég er mjög glaður yfir því. En ég benti á það, og það væri mín persónulega skoðun, að réttara hefði verið að gera þetta strax. En ég hef ekki alltaf rétt fyrir mér og virði yfirleitt skoðanir annarra.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um greiðsluaðlögun einstaklinga, sem er 560. mál. Hér er gengin áfram sú leið sem kannski má líkja við rústabjörgun, eins og hv. þm. Þráinn Bertelsson ræddi um áðan. Við erum í sjálfu sér að vinna áfram á þeim erfiða skuldavanda sem er viðvarandi verkefni okkar þessi missirin og væri einfaldara ef við hefðum haft þá löggjöf sem ég mæli nú hér fyrir til að byggja á þegar þessar hamfarir dundu yfir. Af því að hv. þm. Þráinn Bertelsson komst svo vel að orði áðan og rakti það að koma þyrfti í veg fyrir að við værum alltaf í aðgerðum sem fælust bara í að setja fötu undir leka þá er ég alveg sammála honum í því. Ég vil ekki túlka þau úrræði sem við höfum lagt til á þann veg að þar séum við að setja fötu undir leka. Þvert á móti erum við að reyna að koma öllu í horf, ekki þannig að við séum að þrautpína fólk, ekki þannig að við séum að gera fólki erfitt fyrir, heldur þvert á móti að gefa öllum færi á að komast undan skuldastöðu sem þeir ráða ekki við. Það eru engar einfaldar lausnir á þessum vanda. 20% niðurfellingin víðfræga er nefnilega ámóta gáfuleg lausn og sú að gera við 1/5 hluta af öllum þökum í bænum á kostnað ríkisins, óháð því hvort þau leka. Hvað gerir það fyrir fólkið sem býr í húsunum? Það gerir ekki mikið fyrir fólkið. Það er afskaplega dýr og óhagkvæm leið og hún gagnast nefnilega ekki þeim sem raunverulega eru með allt á floti. Þær leiðir sem við höfum lagt upp með, almenna greiðslujöfnunin og þessi víðtæku úrræði hér, eru einu leiðirnar sem tryggja fólki með mikla skuldabyrði, með gengistryggð lán, að komast raunverulega í skjól. Eins og hv. þm. Ásbjörn Óttarsson rakti áðan eru auðvitað mörg flókin siðferðileg álitamál í þessum spurningum öllum saman. Ég held hins vegar að eina rétta leiðin sem við getum farið sé sú að auðvelda fólki að losna undan skuldsetningu sem það ræður ekki við en gera fólki sem fór varlega líka kleift að lifa í samræmi við það sem lagt var upp með. Það tryggir hina almennu greiðslujöfnun, að fólk geti greitt í samræmi við upphaflegar forsendur. Virðulegi forseti. Þetta frumvarp sem ég mæli hér fyrir um greiðsluaðlögun einstaklinga er byggt á ýmsum fyrirmyndum í löggjöf nágrannalandanna. Markmiðið er að gera fólki í greiðsluvanda kleift að ná tökum á fjármálum sínum og byrja upp á nýtt. Þeim einstaklingum fjölgar alltaf sem ekki standa lengur undir greiðslubyrði lána og hún hefur þyngst mikið undanfarin missiri. Við þurfum að koma sem flestum í gegnum þær efnahagslegu þrengingar sem að þjóðinni steðja án þess að beita úrræðum gjaldþrotaréttarins. Það er forsendan fyrir endurreisn samfélagsins og því hraðar sem þetta gengur, þeim mun fyrr getur endurskipulagning samfélagsins hafist. Greiðsluaðlögun er ætlað að auðvelda skuldara að endurskipuleggja fjármál sín og laga skuldir að greiðslugetu þannig að raunhæft sé að hann geti staðið við skuldbindingar sínar. Skilyrði fyrir greiðsluaðlögun er að skuldari sé ófær um að standa í skilum eða verði það um fyrirsjáanlega framtíð. Þetta frumvarp er, eins og ég rakti, að miklu leyti byggt á norskum lögum um „gjeldsordning“ en í Svíþjóð, Finnlandi og Danmörku hafa einnig um margra ára skeið verið í gildi lög um greiðsluaðlögun. Það er líka rétt að minna á að frumvarp af þessum toga og af þessari ætt var fyrst lagt fram hér af Jóhönnu Sigurðardóttur árið 1995 og síðan í rykk í kjölfarið árum saman allt þar til það var síðast lagt fram, ef ég man rétt, árið 2006. Í kjölfarið var sett á fót nefnd af hálfu þáverandi viðskiptaráðherra sem hóf könnun á því hvort taka ætti upp ákvæði sem þessi í löggjöf. Það hefur með öðrum orðum staðið í stappi um það hvort þessa leið ætti að fara eða ekki í mjög langan tíma. Það er mjög mikilvægt að þessi löggjöf verði nú að veruleika því að hún tryggir rétt fólks til að losna undan skuldbindingum sem það ræður ekki við og að tekið sé á erfiðum skuldamálum á félagslegum forsendum en ekki á forsendum gjaldþrotaréttarins. Þær breytingar sem eru helstar frá gildandi lögum um greiðsluaðlögun eru að öll mál er varða greiðsluaðlögun verða nú færð úr dómsmála- og mannréttindaráðuneytinu í félags- og tryggingamálaráðuneytið. Þetta er mjög mikilvægt því að þá felst í þessu sú viðurkenning að um félagslegt en ekki réttarfarslegt úrræði sé að ræða. Í öðru lagi felur frumvarpið í sér að þeir sem leita þurfa greiðsluaðlögunar þurfa samkvæmt því einungis að fylla út eina umsókn um greiðsluaðlögun í stað þess að nú þarf að sækja annars vegar um greiðsluaðlögun vegna samningskrafna og hins vegar um tímabundna greiðsluaðlögun vegna fasteignaveðkrafna. Í þriðja lagi er lagt til að greiðsluaðlögun nái til bæði samningskrafna og allra veðkrafna en hingað til hefur aðeins verið mögulegt að fá greiðsluaðlögun vegna veðkrafna sem tryggðar eru með veði í íbúðarhúsnæði. Í fjórða lagi er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að það sé ekki lengur skilyrði fyrir því að fá umsókn um greiðsluaðlögun að umsækjandi hafi lögheimili á Íslandi. Þá auðveldum við einstaklingum sem borið hafa ótakmarkaða ábyrgð á atvinnustarfsemi að leita greiðsluaðlögunar. Það verður því ekki lengur skilyrði að atvinnurekstri hafi verið hætt en lagt til að það skilyrði verði áfram í lögum að aðeins megi rekja lítinn hluta af heildarskuldum til atvinnurekstrar. Loks gerir frumvarpið ráð fyrir meira samræmi í meðferð og úrvinnslu greiðsluaðlögunarmála en nú er. Ætlunin er að ná samræmingu með því að setja samræmdar verklagsreglur um greiðsluaðlögun og að einn aðili tilnefni umsjónarmenn með greiðsluaðlögun og með því að leggja til að einn héraðsdómstóll fari með öll mál er varða greiðsluaðlögun. Í frumvarpinu er umboðsmanni skuldara falið yfirgripsmikið hlutverk, en í frumvarpi sem lagt er fram samhliða þessu er lagt til að sett verði á fót sérstök stofnun er nefnist umboðsmaður skuldara. Gert er ráð fyrir að umboðsmaðurinn taki afstöðu til þess hvort veita á heimild til greiðsluaðlögunar. Ef heimild er veitt tilnefnir umboðsmaður umsjónarmann með greiðsluaðlögun og sá getur annaðhvort verið starfsmaður umboðsmanns skuldara eða verktaki hjá honum. Gert er ráð fyrir að umsjónarmenn séu löglærðir. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að greiðsluaðlögun verði alltaf í tveimur stigum. Alltaf skal byrja á að leita frjálsrar greiðsluaðlögunar þar sem umsjónarmaður reynir að ná samningi við kröfuhafa um greiðsluaðlögun. Ef samningar takast ekki við kröfuhafa getur skuldari krafist þess að málið verði sent héraðsdómi þar sem héraðsdómari úrskurðar um greiðsluaðlögun. Þvinguð greiðsluaðlögun af þeim toga líkist nokkuð núverandi fyrirkomulagi nauðasamninga til greiðsluaðlögunar. Vonir standa hins vegar til að norrænni fyrirmynd að hægt verði að ljúka sem flestum greiðsluaðlögunarmálum með frjálsum samningum og stytta þannig þann tíma sem meðferð mála tekur og minnka álagið á dómstóla vegna greiðsluaðlögunarmála. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að umsjónarmaður geti krafist þess að ákveðnum skilyrðum uppfylltum að skuldari selji eignir sem bersýnilega er ósanngjarnt að hann haldi eftir samhliða greiðsluaðlögun. Þá er það hlutverk umsjónarmanns að verðmeta þær eignir sem skuldari heldur eftir. Við skiptingu greiðslna til kröfuhafa er í frumvarpinu gengið út frá því að eignum og afborgunum sé skipt hlutfallslega milli kröfuhafa eftir fjárhæð krafna. Þó er gert ráð fyrir nokkrum undantekningum frá meginreglunni og gert ráð fyrir að sérstakar reglur gildi um kröfur um opinber gjöld sem falla til eftir að beiðni um greiðsluaðlögun er samþykkt. Þá falla ekki undir greiðsluaðlögun kröfur um framfærslu og meðlagsskyldu og kröfur sem eiga rætur að rekja til refsiverðs athæfis. Einnig er lagt til að sérstakar reglur gildi um námslán enda eiga allir í greiðsluvanda nú rétt á frystingu námslána. Í frumvarpinu eru sérstakar reglur um meðferð krafna sem tryggðar eru með veði. Það er lagt til að heimilt verði að fella afborganir af slíkum kröfum niður á greiðsluaðlögunartímanum. Þá er lagt til að veðkröfur umfram matsverð eignar verði að samningskröfum, sem verði hluti greiðsluaðlögunar og falli niður við lok greiðsluaðlögunartímans. Hins vegar er gert ráð fyrir að veðkröfur innan matsverðs eignar standi eftir við lok greiðsluaðlögunar. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að greiðsluaðlögun standi að jafnaði í tvö til fimm ár. Þá eru í frumvarpinu ákvæði sem veita heimild til breytinga á greiðsluaðlögun á greiðsluaðlögunartíma, bæði að kröfu skuldara og kröfuhafa en það úrræði er ekki fyrir hendi samkvæmt gildandi lögum. Virðulegi forseti. Eins og ég hef rakið er hér á ferðinni gríðarlega mikilvægt mál sem ég vona að fái skjóta meðferð í Alþingi. Ég mælist til þess að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til meðferðar í félags- og tryggingamálanefnd.

Virðulegi forseti. Glaður skal ég styðja þetta frumvarp sem enn einn liðinn í þeirri löngu keðju sértækra aðgerða sem ríkisstjórnin ætlar að grípa til. Ég kem í andsvar vegna þess að ég hjó eftir því í ræðu hæstv. félagsmálaráðherra að í hans huga virðast ekki komast að almennar aðgerðir né nokkur skilningur á nauðsyn þeirra. Hæstv. félagsmálaráðherra minntist á það hérna að sú leið að 20% skuldaniðurfelling væri álíka skynsamleg og hjá fólki sem býr við þakleka að gera við 20% af þakinu. Þetta á kannski að vera brandari en þetta er dauðans alvara, að sú aðgerð að gera við 20% af þakinu þýðir að fólk kemst í skjól og getur bjargað sér - nákvæmlega. Það er það sem við þurfum á að halda. Hrunið þrengir að allri þjóðinni. Það eiga allir rétt á leiðréttingu mála sinna eftir því sem tök eru á. Það er enginn að tala um allsherjarskuldaniðurfellingu. Það er verið að tala um að gera öllum lífið léttara. Til þess er ríkisstjórnin.

Virðulegi forseti. Þegar ég tók líkinguna um 20 prósentin sagði ég að þetta væri eins og að gera við 20% af öllum þökum, jafnvel þökum sem eru í lagi. Það er kostnaðurinn við 20% leiðina. Við erum með því að létta af öllum skuldum, jafnvel skuldum hjá fólki sem getur vandalítið staðið í skilum. Hugmyndin um að hægt sé að snúa öllu við og gera okkur öll þannig sett að ekki hafi orðið hrun held ég að sé ekki raunhæf vegna þess að við erum fyrst og fremst sem samfélag að glíma við afleiðingar hækkunar á skuldum vegna gengisfalls, krónan féll. Og þangað til við getum leiðrétt þá stöðu og gengi krónunnar breytist þá er þetta kostnaður sem fallið hefur á samfélagið. Ef við ætlum að létta honum af skuldurum almennt þurfum við að flytja hann annað almennt. Við höfum hins vegar gripið til margra almennra aðgerða, fyrst í haust með almennu greiðslujöfnuninni. Hún gefur öllum færi á að borga í samræmi við þær forsendur sem lagt var upp með í upphafi - öllum. Það er gert á kostnað kröfuhafa, ekki á kostnað ríkisins. Þess vegna er það svo mikilvæg aðgerð. Með sama hætti er ég núna að reyna að finna lausnir á þessum bílalánavanda og koma myntkörfulánunum þar í horf en á kostnað kröfuhafa, því að við ætlum ekki að ríkisvæða tjónið af þessu. Því að þá erum við náttúrlega að tína til sósíalisma andskotans ef við ætlum að láta einhverja aðra í samfélaginu, t.d. aldraða með skert lífeyrisréttindi, greiða fyrir lækkun skulda þeirra sem núna eru fullfrískir á vinnumarkaði. Það er náttúrlega ekki lausn sem getur gengið upp. Þess vegna verðum við, held ég, að gæta ákveðins raunsæis í þessu. Ég held að við eigum að vinna áfram að þeim lausnum, eins og við erum að vinna að núna, að búa til leiðir sem þvinga kröfuhafa til að bera stærri og stærri hluta þessa kostnaðar og allan þennan kostnað en gæta þess að fara ekki að búa til einhverjar 

Virðulegi forseti. Hæstv. félagsmálaráðherra notaði stærstan hluta tíma síns til að réttlæta fyrir mér og öðrum sem til heyra þær aðgerðir sem engrar réttlætingar er þörf á, þ.e. hinar ágætu sértæku aðgerðir sem gripið hefur verið til. Hins vegar hélt hæstv. ráðherra áfram að þverskallast við og taka líkinguna um að gert væri við 20% af öllum þökum í landinu - hvort sem þörf væri á viðgerðinni eða ekki. Þessi líking stenst ekki. Hér varð allsherjarhrun. Það er ekkert þak í landinu sem ekki þarf á viðgerð að halda. Allir sem skulda húsnæðislán hafa orðið fyrir stökkbreyttum lánum, gengishruni og bankahruni með tilheyrandi forsendubresti. Það þarf að laga vanda allra. Það þarf að skipta því tjóni sem orðið hefur milli lántakenda og lánveitenda. Ég veit að þetta er ekki auðvelt hlutverk, en ég reikna líka með því að hæstv. ráðherra hafi ekki tekið að sér ráðherraembætti til að eiga sjö dagana sæla.

Nei, virðulegi forseti, það gerði ég svo sannarlega ekki. Hitt er hins vegar staðreynd sem ekki verður umflúin að gengishrunið varð og kostnaðurinn af því er til niðurjöfnunar í íslensku samfélagi. Við getum ekki fært hann niður eða látið hann hverfa, ekki frekar en við getum fært niður fjárlagahallann og látið hann hverfa. Við erum að takast á við afleiðingar þess að hér varð skuldsetning sem var miklu meiri en við réðum við vegna þess að með efnahagsmistökum og vitlausri hagstjórn var dælt inn erlendu lánsfé og við héldum öll að við hefðum meiri kaupmátt en við raunverulega höfðum. Sparifé allra er að eyðast, jafnt þeirra sem fjárfestu í húsnæði og áttu sparifé sitt þar og þeirra sem eru aldraðir og þurfa núna að ganga á sparifé sitt til að láta enda ná saman. Þetta er afleiðing af efnahagshruni og við getum ekki blekkt okkur með því að halda að við getum eytt henni. Það sem við getum hins vegar gert er nákvæmlega það sem hv. þingmaður segir, að skipta kostnaðinum, koma hluta af kostnaðinum yfir á lánveitendurna. Það er það sem við erum að gera af fullum krafti. Sú almenna grunnaðgerð sem við komum á í haust tryggir að lánveitendurnir bera kostnað af því að fólk borgi núna eins og það borgaði fyrir hrun, þeir bera áhættuna af því. Það var ekki tekið út með sitjandi sældinni að fá þá til að samþykkja það í haust, ekki frekar en að þær hafi verið mjög einfaldar, þær samningaviðræður sem við höfum staðið í upp á síðkastið við eignaleigufyrirtækin til að láta þau axla ábyrgð á eigin lánveitingum. En þetta er grundvallarleiðarhnoða okkar, við ætlum ekki að ríkisvæða þetta tjón, við ætlum að koma tjóninu eins og mögulegt er yfir á lánveitendurna. Það er viðvarandi verkefni. Allar þessar löggjafarbreytingar núna auka tapáhættu banka gríðarlega. Þannig ætlum við að gæta þess að þeir beri tapið 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um umboðsmann skuldara. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði á stofn embætti umboðsmanns skuldara en að sú stofnun verði byggð á grunni Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna. Sú ágæta stofnun hefur verið starfrækt í rúmlega 13 ár, byggir á samkomulagi 17 aðila um hlutverk og rekstur Ráðgjafarstofunnar. Í ljósi þess að margir einstaklingar glíma nú við mikla fjárhagserfiðleika er mikilvægt að koma aðstoð við skuldara í sterkara og skýrara form en verið hefur. Í frumvarpinu er lagt til að hlutverk umboðsmanns skuldara verði að veita einstaklingum í greiðsluerfiðleikum aðstoð, hafa milligöngu um samskipti og samninga við lánardrottna, annast framkvæmd greiðsluaðlögunar, taka á móti erindum skuldara og annast almenna hagsmunagæslu fyrir skuldara. Þá er gert ráð fyrir að embætti umboðsmanns skuldara sinni ráðgjöf og fræðslu um fjármál heimilanna. Markmiðið er að umboðsmaður skuldara verði ekki hlutlaus ráðgjafi eins og Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna er nú, heldur er stofnuninni ætlað að gæta hagsmuna skuldara. Það er einnig mikilvægt að til að umboðsmaður skuldara geti rækt hlutverk sitt sinni hann því verkefni að gæta að því að þróa og viðhalda framfærsluviðmiði sem sé ákveðinn grunnur fyrir mat á því hvað er sjálfbær skuldsetning af hálfu einstaklinga. Í frumvarpinu er lagt til að þeir aðilar sem leggja stund á lánveitingar sem lánastofnanir greiði kostnað af starfsemi stofnunarinnar. Þetta er eðlilegt í ljósi þess að verkefni þessarar stofnunar munu snúa að ráðgjöf til einstaklinga um það hvernig best sé að haga greiðslu skulda og hvaða leiðir einstaklingum séu færar út úr skuldavanda. Það er því eðlilegt að þeir sem veita lánin beri hinn samfélagslega kostnað af útlánastarfsemi og aðgerðum til að koma henni í eðlilegt horf. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frumvarpinu vísað til 2. umr. og meðferðar í félags- og tryggingamálanefnd.

Hæstv. forseti. Ég gleðst yfir því að hæstv. félagsmálaráðherra er glaður yfir því að ég er komin í andsvar. Þessi viðleitni öll hjá félagsmálaráðherra og þeim sem hafa staðið að því að bæta réttarstöðu skuldara er mjög góð. Það er þörf á því að gera það en það er alltaf spurning hvaða leiðir menn fara. Hér er lagt til að sett verði á fót ný stofnun, reyndar á grunni Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna. Maður hefur orðið var við athugasemdir við að það sé verið að breyta Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna sem ætti að fá að standa áfram í sínum sporum og sinna því hlutverki sem hún hefur rækt með miklum ágætum þrátt fyrir að hér sé verið að ráðast í breytingar til að bæta réttarstöðu skuldara. Ég hlusta af athygli á þessar raddir. Svo er rétt að taka fram að skuldavandi heimilanna verður ekki leystur með því að búa til enn eina ríkisstofnunina. Ég held að við hljótum öll að vera sammála um það, og það hlýtur að vera þá innihaldið og afurðin sem út úr þessu á að koma sem hlýtur að eiga að vera aðalatriðið. Við skulum reyna að vanda okkur við það í félagsmálanefnd hvernig við tökum á því. Þótt það sé mjög erfitt að koma upp og fagna nýrri ríkisstofnun ætla ég ekki að láta af þeirri meginlínu sem ég hef verið með í þessu máli, að við ætlum að sitja saman við þetta borð og reyna að finna skynsamlegar leiðir en ég tel rétt að við í nefndinni ræðum vel hvort þetta sé raunverulega rétt skref fyrir Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna.

Virðulegi forseti. Ríkisstofnanir geta verið til margra góðra hluta nytsamlegar. Við sjáum það t.d. núna í þeim miklu hamförum sem dynja yfir á Suðurlandi að þar koma opinberar stofnanir að og vinna góð störf. Það er mikilvægt, held ég, að fara þessa leið. Ég er sjálfur enginn sérstakur áhugamaður um endalausa útþenslu opinberra stofnana en þarna eru skýr rök fyrir hendi. Við höfum séð að á köflum hefur verið erfitt fyrir Ráðgjafarstofuna að fóta sig í því hlutverki að vera hlutlaus ráðgjafi. Hún hefur þar af leiðandi þurft að afhenda fólki mikið sjálfdæmi í eigin málum þegar það kemur í miklum vanda inn með sín erfiðu skuldamál og þurft að afhenda fólki matseðil ólíkra úrræða þegar augljóst er að stofnun sem hefði haft það verkefni að sinna hagsmunum skuldara og koma málum þeirra í horf hefði byrjað að vinna með viðkomandi skuldara og leiða hann inn í nauðasamningaferli eins og við leggjum í sjálfu sér núna til, þ.e. að stofnunin komi beint að hinu frjálsa greiðsluaðlögunarferli, taki utan um skuldarann og vinni með honum í gegnum ferlið. Ég hlakka til meðferðar félags- og tryggingamálanefndar á þessum tiltekna þætti. Ég held að það séu skýr efnisleg rök fyrir því að fara þessa leið og fela þessari stofnun þetta verkefni, líka í ljósi þess að Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna þurfti annaðhvort löggjöf eða einhverja aðra umgjörð og var í sjálfu sér stofnun sem þurfti að taka einhverja ákvörðun um hvert ætti að fara með.

Hæstv. forseti. Með þessum aðgerðum öllum, þ.e. þeim lagafrumvörpum sem hér líta dagsins ljós, er ætlunin að sníða agnúana af þeirri löggjöf sem fyrir er. Varðandi umboðsmann skuldara er þeirri stofnun ætlað að ná svolítið utan um framkvæmdina gagnvart þeim aðilum sem þurfa að fara í þessi greiðsluvandaúrræði. Það er vel, það er gott að verið sé að því. En það væri hægt að gera það eftir öðrum leiðum. Þeir lögmenn sem hafa unnið sem aðstoðarmenn skuldara hafa kannski ekki fengið leiðbeiningar og þeir vinna ekki allir á sama hátt og það hefur varpað efasemdum á þetta ferli allt saman þar sem fólk fær mjög mismunandi fyrirgreiðslu og misvísandi afgreiðslu í gegnum þetta kerfi. Það eru til fleiri leiðir en þessi til að taka á þeim vanda og ég vonast til þess og hlakka sömuleiðis til vinnunnar sem fram undan er í félagsmálanefnd. Ég lofa samt ekki að við verðum jafnsnögg og í haust. Við þurfum að sjálfsögðu að vanda okkur.

Frú forseti. Ég vil byrja á að fagna þessu frumvarpi til laga um umboðsmann skuldara. Þetta var sérstakt baráttumál þingflokks Vinstri grænna þegar frumvarpið um sértæka skuldaaðlögun fór í gegn í fyrrahaust. Jafnframt lagði þessi þverpólitíska nefnd, sem oft hefur verið nefnd hérna, til við hæstv. ráðherra að þessu embætti yrði komið á og hefur hæstv. ráðherra orðið við þeirri beiðni sem er fagnaðarefni. Það eru þrjú atriði sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra út í, í fyrsta lagi varðandi framfærsluviðmiðið. Nú á að fela sérstöku embætti að koma með lágmarksframfærslu. Þá velti ég fyrir mér hvort ekki sé hægt að nota framfærsluviðmið Ráðgjafarstofunnar, eða embættis skuldara eins og það mun heita, til að ákveða lágmarksbætur í bótakerfinu. Hvað varðar síðan hlutverk umboðsmanns skuldara, eins og það er tilgreint í frumvarpinu, kom mér á óvart að hlutverk umboðsmannsins sé ekki að meta þau ólíku úrræði sem bankarnir bjóða upp á. Við í þessari þverpólitísku nefnd um skuldavanda heimila og fyrirtækja höfum orðið vör við að fólk er mjög óöruggt varðandi hvaða úrræði það eigi að þiggja. Að lokum er það fjármögnun þessa embættis, hún á að vera með gjaldi á ýmsar lánastofnanir. Sambærilegt gjald er lagt á þessar fjármálastofnanir til að fjármagna Fjármálaeftirlitið. Þar af leiðandi fannst mér svolítið skrýtið að setja þetta embætti undir félags- og tryggingamálaráðherra. 

Virðulegi forseti. Varðandi framfærsluviðmiðið mun það auðvitað nýtast almennt eins og t.d. við ákvörðun bóta og aðra slíka þætti. Við munum þá þurfa að svara því sem stjórnvöld og byggja ákvarðanir um lágmarksbætur á einhverjum rökstuðningi. Sama munu verkalýðshreyfingin og aðilar vinnumarkaðarins þurfa að gera þegar samið er um lægstu kjör, að þá verði einhver viðmið þar til grundvallar. Mat á úrræðum bankanna af hálfu umboðsmanns skuldara er atriði sem kemur til greina. Hann hlýtur að þurfa að leiðsegja skuldurum í gegnum frumskóginn og hlýtur þar af leiðandi með einhverjum hætti að mynda sér skoðun á þeim úrræðum sem í boði eru. Varðandi gjaldtökuna er rétt að hún er byggð á fordæminu frá Fjármálaeftirlitinu. Ástæðan fyrir því að við höfum þennan hátt á er sú að við teljum mjög mikilvægt að setja þessa svipu á bankana og fjármálastofnanirnar allar. Ef þær ætla ekki að vinna hratt og örugglega að meðferð erfiðra skuldamála verður umboðsmaður skuldara að vera í stakk búinn til að mæta því. Ef þá þarf að ráða hundruð eða þúsundir manna til að leysa þann vanda verður einfaldlega að gera það. Bankarnir verða að greiða þann kostnað. Þeir hafa þar af leiðandi með þessari aðferðafræði augljósan hag af því að hraða meðferð erfiðra skuldamála. Þeim mun hraðar sem þeir vinna, þeim mun minni verður kostnaður þeirra af kerfinu öllu saman. Ég held að í ljósi þess samfélagslega markmiðs að hraða meðferð erfiðra skuldamála sé þetta langbesta fjármögnunarleiðin.

Virðulegi forseti. Hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra hefur nú mælt hér fyrir þremur veigamiklum frumvörpum sem ætlað er að koma til móts við og leysa vanda fjölmargra heimila. Hér hafa orðið tiltölulega takmarkaðar umræður í dag þrátt fyrir að þetta séu mjög umfangsmikil frumvörp. Hv. félags- og tryggingamálanefnd mun nú taka þessi frumvörp til umfjöllunar. Ég held að það séu almenn jákvæð viðbrögð við þessum frumvörpum en ég vil taka undir með hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur sem sagði að það mundi taka sinn tíma að fara í gegnum þetta. En í ljósi þess að þetta eru aðgerðir sem skipta miklu máli fyrir fjölda heimila munum við að sjálfsögðu reyna að flýta vinnunni eins og við getum án þess að slá af þeim kröfum um vönduð vinnubrögð sem við verðum að hefja til vegs og virðingar hér á Alþingi.