Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrir tveimur dögum kvaddi ég mér hljóðs um þingsköp vegna þess að ekki hefur borist svar við fsp. sem ég lagði fram og heimiluð var til hæstv. menntmrh. og hæstv. fjmrh. um húsnæðismál Þjóðskjalasafns. Þessi fsp. var lögð fram 10. desember í sameinuðu þingi og óskað skriflegs svars. Ég bað um liðsinni hæstv. forseta fyrir tveimur dögum til þess að ganga eftir svari við þessu. Nú leyfi ég mér að inna eftir því hvernig hafi miðað og af því að báðir hæstv. ráðherrar eru hér viðstaddir vildi ég óska skýringa varðandi þetta mál, ef ekki er von á fsp. á þessum fundi.



Herra forseti. Mér þykir leitt að verða að skýra frá því að niðurstaða hefur ekki enn fengist milli ráðuneytanna í því með hvaða hætti húsnæði þessu skuli ráðstafað. Ekki þann veg að skilja, að sjálfsögðu verða þarfir Þjóðskjalasafns látnar sitja fyrir en að öðru leyti eru ekki ástæður til að kveða upp úr með endanlegu svari um niðurstöður. Ég legg áherslu á að engin hætta er á að við komum okkur ekki vel ásamt um þetta. Starfsmenn ráðuneytanna hafa verið að ræða um fyrirkomulag og framkvæmd. Þetta er stórt viðgerðarverkefni og margs að gæta í þessu sambandi og því er það að við höfum ekki komið saman heillegu svari enn sem komið er og þykir mér mjög miður.



Herra forseti. Mér þótti dapurlegt að heyra þessar niðurstöður frá hæstv. ráðherrum. Hæstv. menntmrh. hefur gefið sínar skýringar, að ekki hafi tekist samkomulag milli ráðherra um svar við þessari fsp. sem var í fjórum liðum. Hér er um að ræða eitt af þeim söfnum sem hafa búið við miklar þrengingar í húsnæðismálum. Miklar vonir voru bundnar við úrlausn sem í sjónmáli var og þessi fsp. varðaði framkvæmd þess sem fram hefur komið um þessi efni og nánari skýringar. Mér þykir það mjög miður að ekki hefur komið svar við fsp. og mér finnst það tæpast þinglegt að veita ekki svör við fsp. með svo góðum fyrirvara sem hér um ræðir. Ég verð að treysta á það að hæstv. menntmrh. komi ár sinni fyrir borð varðandi hagsmuni Þjóðskjalasafnsins þann tíma sem hann á eftir að starfa í sínu embætti. Ég vona að það verði rutt úr vegi þeim hindrunum sem kunna að vera fjármálaráðuneytismegin þannig að þeim verðmætum sem liggja nú óaðgengileg og sumpart undir skemmdum, að ég hygg, a.m.k. óaðgengileg almenningi, verði bjargað og að þeim búið svo sem verðugt er.



Herra forseti. Vegna þessara ummæla hæstv. forseta um að hér sé eitthvað óvenjuleg fsp. á ferðinni þykir mér það einkennilegt að það sé verið að finna að því þó að það hafi nú kannske ekki legið beint í orðum hæstv. forseta. En ég held að viðbrögðin við fsp. sýni það og sanni að þörf hafi verið á að inna tvo ráðherra í ríkisstjórninni eftir stöðu þessa máls, þar sem það er ekki einn sem ræður. Ég tel sjálfur að það sé síður en svo nokkuð óeðlilegt að ganga þannig fram til að fá skýr svör varðandi mál sem heyra undir fleiri en eitt ráðuneyti. Ég held að það gæti verið til eftirbreytni í fleiri málum, þannig að ríkisstjórn og ráðherrar komist ekki upp með að bera fram loðin svör eða svör sem í rauninni segja takmarkað. Og það hefur reynst svo að viðkomandi ráðherrar hafa ekki komið sér saman um svar við þessari fsp.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 1055 um till. til þál. um lífeyrisréttindi heimavinnandi fólks, frá félmn. Till. þessi hlaut ítarlega umræðu í félmn. Auk hennar liggur fyrir þessu þingi frv. til laga á þskj. 27 um lífeyrisréttindi heimavinnandi húsmæðra en það frv. er flutt í Nd. af Málmfríði Sigurðardóttur og Kristínu Halldórsdóttur. Jafnframt hefur verið flutt hér í Sþ. till. til þál. á þskj. 959 um undirbúning lífeyrisréttinda þeirra sem sinna heimilis- og umönnunarstörfum. Flm. þeirrar till. eru Gunnar G. Schram, Pétur Sigurðsson, Salome Þorkelsdóttir og Kristín S. Kvaran. "Þessi þingmál fjalla öll í megindráttum", segir í nál. félmn., "um sama efni. Nefndin hefur rætt málið með hliðsjón af þessum þingmálum og náð samkomulagi um eftirfarandi breytingu: Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa tillögur um lífeyrisréttindi þeirra sem eingöngu sinna heimilis- og umönnunarstörfum og leggja þær fyrir Alþingi eigi síðar en 1. nóv. 1987." Undir þetta nál. rita Gunnar G. Schram, Jóhanna Sigurðardóttir, Árni Johnsen, Stefán Valgeirsson, Jón Kristjánsson, Friðjón Þórðarson og Guðrún Helgadóttir. Í framhaldi af þessi, herra forseti, vil ég vekja sérstaka athygli þingheims á því að í þessari breytingartillögu, sem ég las, er eingöngu fjallað um það að undirbúnar verði tillögur um lífeyrisréttindi heimavinnandi fólks og þess sem jafnframt stundar umönnunarstörf á heimilum. Í tillögunni er ekki vikið að kostnaðarhlið þess máls af eðlilegum ástæðum og því ekki um það að ræða að í henni felist neinar ráðagerðir um greiðsluskyldu eða greiðslubyrði ríkissjóðs vegna þeirra lífeyrisréttinda sem hér um ræðir. Fjárhagshlið málsins er eitt þeirra atriða sem sérstaklega verður að kanna í þeirri undirbúningsvinnu sem tillagan gerir ráð fyrir. Ég vil að lokum, herra forseti, lýsa yfir, sem formaður félmn. Sþ., sérstakri ánægju minni vegna þess að fullt samkomulag varð milli fulltrúa allra flokka í nefndinni um nýjan og breyttan tillögutexta um þetta mikilsverða mál.



Herra forseti. Ég fagna því ákaflega að þessi tillaga, sem ég upphaflega flutti fyrir tveimur árum, skuli vera komin til afgreiðslu. Ég hefði raunar fremur kosið að ályktunin hefði verið alveg orðrétt útgáfa af tillögu hv. þm. Gunnars G. Schram. Þessi útgáfa er hér um bil orðrétt en þó er orðið "eingöngu" komið úr útgáfu Jóhönnu Sigurðardóttur hv. þm. Mér finnst að þetta orð þrengi ályktunina óþarflega mikið og að ástæðulausu og ég treysti því að heimavinnandi húsmæður geti öðlast eftirlaunarétt samkvæmt þessu kerfi þótt þær hafi á einhverju æviskeiði sinnt öðru en heimilis- og umönnunarstörfum og e.t.v. öðlast með því óverulegan lífeyrisrétt.



Herra forseti. Það eru tvö orð í þessari brtt. sem stinga mig nokkuð. Annað orðið er "eingöngu". Ef það kæmi nú í ljós að húsmóðir hefði mjög óveruleg lífeyrisréttindi vegna starfa sinna annars staðar en að mestu leyti ynni hún störf á heimili væri að mínu viti ekki gott ef þannig tækist til með lagasetningu að hennar réttur vegna heimilisstarfanna kæmi ekki þar til viðbótar. Ég vildi gjarnan fá úr því skorið hvort það væri hugsun flm. að svo væri. Ég teldi það allt of þröngt. Ég óska eindregið eftir því að það sé upplýst áður en þetta fer til atkvæða hvort svo sé. Hitt orðið er "umönnunarstörf". Ef umönnunarstörf eru unnin á heimili eru þau heimilisstörf og þarf ekki mikla rökhyggju til að átta sig á því. Séu þau unnin annars staðar hygg ég að það fari ekki á milli mála að þeir sem vinna þau þar öðlist lífeyrisréttindi vegna þeirra launa sem þeim eru greidd. Ég vildi gjarnan fá það upplýst hvaða hugsun liggur á bak við "umönnunarstörf". Er það hugsað á þann veg að störf þeirra sem vinni umönnunarstörf t.d. á þann hátt að þeir eru ráðnir af borgarstjórn Reykjavíkur til að hjúkra öldruðum í heimahúsum og fá að sjálfsögðu greiðslur fyrir það séu svo metin einnig þegar farið er í athugun á lífeyrisréttindum? Eða eru menn með þessu móti að taka upp þá flokkun að viss tegund af heimilisstörfum séu ekki heimilisstörf, heldur séu það umönnunarstörf? Það verður þá mikil spurning hvar mörkin eru. Hvað eru þá heimilisstörf og hvað eru umönnunarstörf á heimili? Ég hefði talið að þessi tvö orð mættu að ósekju fara út úr tillögunni. Þá stæði hér eftir: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa tillögur um lífeyrisréttindi þeirra sem sinna heimilisstörfum og leggja þær fyrir Alþingi eigi síðar en 1. nóvember. Það er þá sú merking sem menn eru hér að tala um að koma á framfæri, þ.e. að tekið sé á málum þeirra sem eru heimavinnandi og eru ekki með aðgang að öðrum lífeyrissjóði. Ég óska eftir því að fram komi svör við þessu hjá flm.



Herra forseti. Vegna fsp. hv. 5. þm. Vestf. Ólafs Þ. Þórðarsonar um texta þessarar tillögu er rétt að taka fram að orðalagið "þeirra sem eingöngu sinna heimilis- og umönnunarstörfum" í þessari till. er miðað við að hér sé um þá að ræða sem fyrst og fremst eða aðallega sinna heimilis- og umönnunarstörfum, hafi það sem sagt að aðalatvinnu og vinni ekki utan heimilis nema þá í mjög litlum mæli. Það er vitanlega í svo stuttum tillögutexta sem þessum, þar sem tillagan er ekki nema ein setning, ekki unnt að fara út í sérstakar skilgreiningar frekari á þessum orðum. Þess vegna hlýtur það að vera hlutverk þeirrar nefndar eða þeirra sem til þess verða settir af hálfu ríkisstjórnarinnar að undirbúa tillögur um lífeyrisréttindi þessa hóps að fjalla frekar um skilgreiningu hópsins, hverjir eiga að teljast til hans og hverjir ekki. Hér er hins vegar mjög eindregin vísbending um það til hverra þessi réttindi eigi að mati flm. að ná. Það er vitanlega sá hópur sem fyrst og fremst eða eingöngu, eins og það er orðað, sinna þessum störfum með þá mjög takmörkuðum frávikum - frávik hljóta vitanlega alltaf að eiga sér stað í litlum mæli. Það er til þess hóps sem ætlast er til að þessi lífeyrisréttindi nái. Það má segja að það sama gildi um umönnunarstörf. Hér er átt við störf sem unnin eru á heimilum við umönnun sjúkra og aldraðra. Hér er það einnig skilgreiningaratriði á sama hátt og verður þá hlutverk þeirrar nefndar sem gerir tillögur í þessum efnum á grundvelli þessarar tillögu að skilgreina það nánar. Ég hygg að það sé ljóst hvað í orðinu "umönnun" að þessu leyti og innan ramma tillögunnar felst.



Herra forseti. Það kom mjög skýrt fram í máli hv. 2. þm. Reykn. að þessi störf væru öll unnin heima og þar af leiðandi unnin af heimavinnandi fólki. Brtt. sem hér er fram komin er óþörf.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. félmn. um till. til þál. um fræðslu meðal almennings um kynferðismál: "Nefndin hefur rætt till. og telur að með hliðsjón af sjúkdómnum alnæmi sé full ástæða til aukinnar fræðslu um kynlíf og kynsjúkdóma en frumskilyrði er að efla almennt siðferði varðandi kynlíf og barneignir. Nefndin leggur til að till. verði samþykkt með svofelldri breytingu: Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að fela heilbrrh. að efla verulega fræðslu um kynferðismál meðal almennings með það að meginmarkmiði að koma í veg fyrir ótímabærar þunganir og hindra útbreiðslu sjúkdóma. Sérstök áhersla skal lögð á að upplýsa fólk á aldrinum 15-19 ára um kynlíf og getnaðarvarnir." Svohljóðandi var tillgr. Það er ljóst að ýmislegt hefur verið gert í fræðslu um þessi mál og unnið er að markvissri kynningu, m.a. á vegum skólayfirlæknis og landlæknis. Hitt er að í þessum efnum verður góð vísa sjaldan of oft kveðin.



Herra forseti. Fyrsta fsp. mín hér á þingi og raunar ef ég man rétt fyrsta þingmál Kvennalistans haustið 1983 var fsp. um framkvæmd kynfræðslu í skólum og meðal almennings. Slík fsp. var aftur borin fram haustið 1985 og í framhaldi af því bárum við Kvennalistakonur fram till. til þál. um eflingu kynfræðslu og aftur nú á þessu þingi. Ég ætla ekki að eyða tíma þingsins í umræðu, enda ekki ástæða til þess, en ég get ekki látið hjá líða að þakka hv. félmn. fyrir afgreiðslu þessa máls, sem við höfum svo lengi reynt að hreyfa við og fá færð til betri vegar þótt ýmislegt hafi gerst eins og hv. frsm. ræddi um. En mikið er ógert og fyrir hönd okkar sem fluttum þetta mál lýsi ég ánægju með afgreiðslu þess og vona að það verði til góðs.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir að leyfa mér að kveðja mér hljóðs hér utan dagskrár vegna þess vanda sem nú blasir við í heilbrigðisþjónustu landsins. Þann 1. okt. s.l. sögðu 140 háskólamenntaðir starfsmenn ríkisspítalanna upp störfum sínum frá og með 1. jan. Þarna er um að ræða félagsráðgjafa, háskólamenntaða hjúkrunarfræðinga, iðjuþjálfa, líffræðinga, næringarráðgjafa, sálfræðinga og sjúkraþjálfara sem sagt hafa störfum sínum lausum vegna óviðunandi launakjara. Þessar uppsagnir eru óskyldar og óháðar þeim verkföllum sem stéttarfélög þessara starfsmanna og annarra standa nú að og eru til komnar áður en kjarasamningar voru gerðir í desember á s.l. ári. Þær eru einungis bundnar við ríkisspítalana því að þar fá þessir starfsmenn verulega lægri laun en aðrar heilbrigðisstofnanir og aðrir vinnuveitendur greiða fyrir sömu eða sambærileg störf. Forsvarsmenn ríkisspítalanna hafa látið í ljós áhyggjur sínar vegna þessa máls, en vísað ábyrgð á kjörum starfsmanna á fjmrn. Ríkisvaldið leitaði ekki eftir samkomulagi, en beitti sérstakri lagaheimild til að framlengja uppsagnarfrestinn um þrjá mánuði. Var haft á orði að þessi framlenging yrði notuð til að skapa svigrúm til þess að leita úrræða. Á þessum tíma hefur aldrei verið haldinn formlegur fundur með starfsfólkinu né heldur nein tilboð gerð til þess. Þann 11. febr. s.l. lýsti fulltrúi fjmrn. því yfir í fjölmiðlum að ráðuneytið hygðist ekki gera neinar ráðstafanir vegna uppsagna starfsfólks á ríkisspítölum. Jafnframt taldi hann eðlilegt að stjórn ríkisspítalanna endurskipulegði starfsemi þeirra með tilliti til þess að fólk hverfi frá störfum sínum þar. Starfsfólkið hefur kynnt þá afstöðu sína að eftir 1. apríl n.k. mundi það enga þjónustu eða neyðarþjónustu veita og gætu þá forsvarsmenn ríkisspítalanna keypt slíka þjónustu á almennum markaði ef hún væri föl, en án þess þó að starfsfólkið mundi skipuleggja hana eða veita hana. Ef ekkert er að gert og þetta fólk fer myndast skyndilega neyðarástand í heilbrigðisþjónustu, ekki bara á ríkisspítölunum heldur líka alls staðar á landinu vegna þess að ýmisleg þjónusta sem þetta fólk sinnir er einungis framkvæmd á ríkisspítölunum eða í tengslum við þá. Má sem dæmi nefna blóðflokkun og aðra lykilþjónustu Blóðbankans. Án slíkrar þjónustu eru skurðlækningar illmögulegar og sama gildir um ýmsa slysaþjónustu. Ekkert síður alvarleg eru langtímaáhrif þessara uppsagna og sá atgervisflótti sem þannig verður úr heilbrigðisþjónustunni. Þeim störfum sem þetta fólk sinnir verður ekki gegnt af íhlaupamanneskjum, hvorki hérlendum né erlendum. Hæfni manna í starfi ræðst m.a. af reynslu og ríkisspítalarnir og heilbrigðisþjónustan hafa ekki efni á því að missa þá reynslu og þá hæfni sem nú er verið að stökkva á flótta. Landspítalinn er t.d. að auki þjónustustofnun fyrir landið allt og hann er jafnframt háskólaspítali og kennslustofnun allra heilbrigðisstétta. Hann ber því margfalda ábyrgð gagnvart heilbrigðisþjónustunni í landinu. Ég vil því spyrja hæstv. fjmrh. og beina til hans eftirfarandi spurningum: 1. Er það stefna fjmrn. og annarra aðila ríkisvaldsins að hafast ekkert að í málinu eins og yfirlýsing fulltrúa ráðuneytisins gaf til kynna þann 11. febr. s.l.? 2. Hefur verið reynt af hálfu ríkisvaldsins að kanna samkomulagsgrundvöll í þessu máli? Ef svo er, hvernig hefur það verið gert? Í þriðja lagi þá vildi ég beina enn fremur spurningu minni til hæstv. heilbrmrh. ef það er ekki hæstv. forseta mjög á móti skapi: Hvaða áhrif hefur það á heilbrigðiskerfið ef ekki er hægt að halda hæfu fólki þar í starfi vegna slæmra kjara?



Herra forseti. Vegna fyrirspurna hv. málshefjanda vil ég taka þetta fram: Fjmrn. fer með gerð kjarasamninga af hálfu ríkisins. Á þessu þingi var sett ný löggjöf um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Þar var sú meginbreyting gerð að einstök félög opinberra starfsmanna fengu samningsrétt og verkfallsrétt. Fjmrn. fer með samningamál ríkisins og það mun fara með þau mál og leita samninga við einstök stéttarfélög á grundvelli þeirra laga sem Alþingi hefur sett. Ég veit að ég þarf ekki að ítreka hér að þessi löggjöf fól í sér mjög mikla réttarbót fyrir opinbera starfsmenn og færði samningsréttarmál þeirra mjög að því samningsréttarkerfi sem gildir á almennum vinnumarkaði. Einstök félög hafa samningsrétt og einstök félög hafa verkfallsrétt. Að öðru leyti kveða lögin á um það hvernig með samningamál skuli fara. Fjmrn. mun fyrir sitt leyti leita lausna á kjaradeilum við þá starfshópa sem hér eiga hlut að máli eins og aðra á grundvelli laganna. Við munum auðvitað kappkosta að leiða ágreining í þessum efnum til lykta sem fyrst þannig að sem minnst röskun hljótist af komi til verkfalla. Í einu tilviki hefur verkfall skollið á nú þegar á ríkisspítölum. Við stöndum á hinn bóginn auðvitað frammi fyrir því, eins og fram kom í umræðunni í gær um kjaradeilu kennara, að á almennum vinnumarkaði hafa verið gerðir kjarasamningar sem byggjast á ákveðnum efnahagslegum forsendum, samningar sem fyrst og fremst miðuðu að því að bæta kjör þeirra lægst launuðu í þjóðfélaginu, tryggja aukningu kaupmáttar án verðbólgu. Ríkisstjórnin var að sínu leyti þátttakandi í þessum kjarasamningum og hefur auðvitað skuldbindingum að gegna í því efni. Það sem boðið hefur verið í þessum kjarasamningum er fyllilega í samræmi við það sem aðrir hópar hafa fengið í kjarasamningum og nú þegar er búið að gera kjarasamninga við ýmsa hópa opinberra starfsmanna og þar á meðal ýmis félög háskólamenntaðra starfsmanna í þjónustu ríkisins. Það er ósk mín og von að við getum leitt þessa kjaradeilu til lykta sem fyrst. Öllum má vera ljóst að þó að meginlínu sé fylgt og henni verði að fylgja, þá eru aðstæður með ólíkum hætti í hverju félagi og auðvitað verður að huga að því í kjarasamningum en þrátt fyrir þá staðreynd verður ríkið að fylgja eftir þeirri meginstefnu sem lögð hefur verið. Að lokum vil ég aðeins ítreka það að fjmrn. getur ekki unnið að lausn kjarasamninga á öðrum grundvelli en þeim lögum sem Alþingi sjálft hefur sett til þess að vinna að lausn málanna og nú vill svo til að við störfum eftir nýjum lögum sem þetta þing hefur sett, sem mælir fyrir um stóraukin réttindi opinberra starfsmanna í samningsmálum og til þess að gera verkföll.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Til mín var beint spurningu og svarið við henni er auðvitað augljóst. Spurningin var þessi: Hvaða áhrif hefur það á heilbrigðisþjónustuna ef ekki er hægt að halda hæfu fólki í starfi? Það segir sig auðvitað sjálft að heilbrigðisþjónusta sem ekki er í höndum hæfra starfsmanna er ekki góð heilbrigðisþjónusta. Þess vegna skiptir það geysilegu máli að hægt sé að leiðrétta þau kjör sem þar eru of slæm nú til þess að unnt sé að leysa úr þeim gífurlegu vandamálum sem við stöndum andspænis, ekki aðeins nú. Ég get ekki komist hjá því, fyrst þessi mál eru rædd, að segja að við ættum að hugsa pínulítið um lögmál framboðs og eftirspurnar í þessu sambandi. Þær stéttir þar sem starfsfólk skortir eru einmitt þær stéttir sem eru í lægri launakantinum og það eru þær stéttir sem mestmegnis eru skipaðar konum. Ég held að þegar frá líður verði ekki hjá því komist að horfast í augu við þá staðreynd að það er geysilegur launamunur innbyrðis milli heilbrigðisstétta. Ein stétt getur hins vegar ekki fullnægt sínum skyldum án aðstoðar annarra stétta. Það er ekki hægt að komast af án þeirra. Þess vegna held ég að það hljóti að reka að því að það verði farið að skoða þessi mál öll í annars konar samhengi er frá líður, en til þess þarf að líta á hið innra skipulag sjálfra heildarsamtakanna. Stundum er það þar sem vandinn liggur. Þetta vildi ég nú segja í þessu sambandi. Aðalatriðið er þetta að auðvitað verða kjör þessara stétta að vera með þeim hætti að þau laði fólk að störfunum því að í sjálfu sér eru störfin heillandi og gefandi þótt erfið séu og það skýtur því skökku við að skortur sé á fólki til þeirra starfa sem hér er um að ræða. Ég bið hæstv. forseta velvirðingar á því að ég hef í þessu máli kannske litið til lengri tíma heldur en einungis til þessa vanda sem núna blasir við, en ég held líka að það sé einmitt eitt af því sem skortir stundum þegar við ræðum um mal af þessu tagi að við lítum aðeins til hins næsta tíma. Sú spurning sem þarf að svara núna er auðvitað þessi: Hvernig á að leysa vandann núna á næstunni? En ég held að það væri mjög skynsamlegt að hinir mörgu aðilar sem hlut eiga að máli skoði svo skipulag hlutanna, hið innra skipulag í kjarabaráttunni, með langtímasjónarmið í huga.



Herra forseti. Ég tók hér til máls við umræður utan dagskrár um kjaramál í gær og get að flestu leyti vitnað til þess. Hér er á ferðinni tvíþætt mál, annars vegar þær kjaradeilur sem standa yfir og verkföll og hins vegar uppsagnir sem taka gildi 1. apríl og hv. málshefjandi gerði grein fyrir. Þar er í raun og veru á ferðinni mjög alvarlegt mál og sýnu alvarlegra að mínu mati þar sem veruleg hætta er á því, og það liggur reyndar fyrir, að fólk hverfi endanlega úr störfum með þeim uppsögnum. Þar fer úr störfum háskólamenntað og þjálfað fólk sem viðkomandi stofnun eða stofnanir hafa jafnvel kostað miklu til að þjálfa upp eftir sérnám. Ég veit ekki hvort allir hv. þm. gera sér grein fyrir því hversu mikils virði til að mynda sérþjálfaður hjúkrunarfræðingur með starfsreynslu á gjörgæslu eða skurðdeildum er í raun og veru fyrir eina stofnun. Slíkum starfsmanni verður ekki skipt út með manni af götunni. Það liggur langt nám og gjarnan mikil þjálfun og tilkostnaður viðkomandi stofnunar að baki þeirri hæfni sem slíkur starfsmaður býr yfir og það er því ekki lítill missir þegar stofnun á borð við ríkisspítalana horfir á eftir hundruðum slíkra starfsmanna burtu. Það er nauðsynlegt að menn átti sig einnig á því að hér er um endanlegar uppsagnir að ræða að framlengdum uppsagnarfresti liðnum þannig að þetta fólk er laust allra mála við sína stofnun og það gilda ekki sömu reglur og gera ef um vinnudeilur, kjaradeilur eða verkföll væri að ræða hvað varðar neyðarþjónustu og annað slíkt. Þetta fólk er ósköp einfaldlega farið úr störfum sínum og endanlega laust allra mála við þessar stofnanir. Menn þurfa að átta sig á því. Þannig að hér er á ferðinni verulega alvarlegt mál, ekki bara fyrir ríkisspítalana og þær stofnanir sem náttúrufræðingarnir vinna á, heldur líka fyrir alla heilbrigðisþjónustu í landinu vegna þess að á ríkisspítölunum er veitt ýmis sérhæfð þjónusta fyrir allt heilsugæslu- og heilbrigðiskerfi landsmanna, eins og hér var nefnt, þjónusta Blóðbankans og fleiri svonefndra deilda á ríkisspítölum, rannsóknarstofa og ýmis slík starfsemi. Ég verð að segja að með tilliti til alls þessa hafa mér þótt viðbrögð ríkisvaldsins einkennast af furðumiklu andvaraleysi. Að lokum þetta: Þetta mál verður ekki leyst, það er mér a.m.k. alveg fullljóst eftir kynni mín af þessum málum, nema gerbreytt verði um stefnu í launamálum starfsfólks í heilbrigðisstéttunum og reyndar í allri opinberri þjónustu. Annars hreinlega hrynur þessi þjónusta og stendur ekki undir nafni, verður ekki af þeim gæðum sem við auðvitað gerum og eigum að gera kröfu um.



Herra forseti. Hv. málshefjandi spurði: Hvaða afleiðingar hefur það þegar 140 háskólamenntaðir starfsmenn láta af störfum, segja upp störfum í heilbrigðisþjónustunni? Það má spyrja áfram: Hvaða afleiðingar hefur það þegar 200 sjúkraliðar segja upp störfum og ganga út 1. apríl, bara hjá ríkisspítölunum fyrir utan aðrar stofnanir? Það má spyrja áfram: Hvaða afleiðingar hefur það þegar kennarastéttin efnir til verkfalla þriðja árið í röð? Hvaða afleiðingar hefur atgervisflóttinn úr kennarastétt? Hvaða afleiðingar yfirleitt hefur þessi hrörnun opinberrar þjónustu sem við höfum fyrir augunum og nefnum dæmi um? Er það ekki undarleg þversögn: Ríkið er stærsti vinnuveitandi á Íslandi, ríkið er kannske líka um leið versti vinnuveitandi á Íslandi. Er það ekki undarleg þversögn að við búum hér í góðæri sem talnameistarar reikna upp á 10 þús. millj. en ríkið, þessi stóri vinnuveitandi, rekur sinn búskap með halla sem nemur mörgum þúsundum milljóna í miðju góðærinu? Er það ekki undarleg þversögn að á sama tíma og ríkið rekur búskap sinn með þvílíkum halla staðfesta opinberar tölur að skattundandráttur hinna efnameiri í þjóðfélaginu, sem eiga að greiða sinn hlut til þessarar þjónustu, nemur mörgum þúsundum milljóna? Er ekki sýnt, ef við leitum lausna og ef við erum sammála um það að ríkið eigi að halda uppi slíkri þjónustu, að við verðum að taka ríkisbúskapinn í heild til endurskipulagningar? Verðum við ekki að fara að reyna að á einhverju samkomulagi um það hvað er það sem við ætlumst til af ríkinu? Hvert á hlutverk þess að vera? Er það hlutverk ríkisins að verja kannske allt að þriðjungi af sínum útgjöldum til þess að reka fyrirtæki og reka þau illa eða borga hallarekstur fyrirtækja? Eða reka stofnanir sem fyrst og fremst eru í þjónustu atvinnuvega og fyrirtækja? Getum við náð samkomulagi um það að forgangsverkefnin ættu að vera þau að ríkið einbeiti kröftum sínum, starfsorku stjórnsýslunnar, fjármunum sínum að því að treysta undirstöður velferðarríkisins, að bæta þjónustu við fólk? Þarf ekki hvort tveggja að koma til? Ef ríkið, sem við erum hér fulltrúar fyrir, ætlar að bæta laun þess fólks sem er í þjónustu heilbrigðiskerfisins, skólakerfisins o.s.frv., er þá ekki fyrsta skrefið það að ríkið afli tekna til þess með því að útrýma skattsvikum? Væri ekki hin hliðin á sama málinu sú að við, sem hér erum saman komnir, reyndum að móta stefnu um hvert ætti að vera hlutverk ríkisvaldsins, m.a. með því að fækka útgjaldaliðum ríkisins, skilgreina hver skuli vera forgangsverkefnin? Það er ekki nóg að horfa upp á þessar undarlegu þversagnir um góðærið og hallareksturinn, horfa upp á þá undarlegu þversögn að einkaneyslan, öll ytri einkenni hennar eru sýnilega mikil, vídeóvæðing heimilanna en hinn vanbúni skóli, villubyggingarnar en hrörnun opinberra bygginga. Þannig mætti lengi tala. Herra forseti. Ég skal ekki hafa þessi orð lengri. Ég vil aðeins draga saman í einni setningu niðurstöðuna. Hún er þessi: Hið góða sem við viljum gera ef við viljum bæta kjör fólks í opinberri þjónustu og bæta þjónustu við fólk, þá er hin hliðin á því máli sú að við tökum ríkisbúskapinn í heild til endurskoðunar, fyrst tekjuöflunina, skattkerfið og því næst útgjaldahliðina og skilgreinum hlutverk ríkisins upp á nýtt.



Herra forseti. Svör hæstv. fjmrh. voru afar ófullnægjandi. Í raun er ég steinhissa á því að hann virðist ekki hafa gert sér grein fyrir því hvernig málið er vaxið. Og á vissan hátt hefur hv. 5. þm. Reykv. heldur ekki gert það. Hér er ekki um að ræða verkföll. Hér er ekki um það að ræða að það sé verið að segja upp kjarasamningum. Þetta fólk sagði upp vinnu sinni 1. október 1986, áður en lög um kjarasamninga voru gerð. Þetta mál er allt öðruvísi vaxið heldur en þau verkföll sem nú standa yfir. Þetta fólk er að fara úr störfum sínum. Þetta er ekki fólkið sem er að fara í verkfall. Ég hélt að ég hefði gert þetta mjög skýrt í máli mínu áðan. Það verður laust allra mála þegar það fer, nema sett verði sérstök lög í landinu sem skylda menn til að vinna að þeim störfum sem ríkisstjórnin ákveður. Hæstv. fjmrh. svaraði í raun alls ekki því sem ég var að spyrja um. Stéttarfélög standa ekki að baki þessum uppsögnum. Þess vegna er ekki hægt að taka á málinu eins og um kjarasamninga sé að ræða. Ég spurði hvort það væri stefna fjmrn. og annarra aðila ríkisvaldsins að hafast ekkert að í málinu eins og yfirlýsing fulltrúa þess gaf til kynna þann 11. febr. s.l. Ég spurði líka hvort reynt hefði verið af hálfu ríkisvaldsins að kanna samkomulagsgrundvöll í þessu sérstaka máli og hvernig það hefði verið gert. Ég fékk engin svör við þessum spurningum. Hér er ekki um verkfall að ræða, hæstv. fjmrh. Þetta fólk er að fara og það verður enginn í Blóðbankanum til þess að flokka blóð. Hver á þá að sinna blóðgjöfum? Þá verða engir uppskurðir. Það verður engin slysaþjónusta. Hvað ætlar hæstv. fjmrh. að gera þá? Þessu verður hann að svara núna. Hann hefur svo fáa daga þangað til þetta skellur á. Hvað á að gera? Þetta er ekki fólkið sem er að fara í verkfall. Þetta er allt annað mál. Þess vegna vakti ég máls á því nú í dag, einmitt þess vegna. Og ég fer fram á svör.



Herra forseti. Ég verð að ítreka það sem ég hef áður sagt að fjmrn. starfar að gerð kjarasamninga á grundvelli laga sem Alþingi hefur sett og það getur ekki unnið að lausn kjarasamninga á öðrum grundvelli. Getur nokkur ætlast til þess að ráðuneyti vinni að þeim málum sem þeim er með lögum falið á öðrum grundvelli en lögin mæla fyrir um? Við höfum sett löggjöf um meðferð kjaramála í þjóðfélaginu bæði á almennum vinnumarkaði og hjá opinberum starfsmönnum til þess að tryggja það að einstakir hópar í þjóðfélaginu hafi svipaða aðstöðu til þess að semja um kaup sitt og kjör, hafi svipaða aðstöðu til þess að knýja á um framgang kröfugerðar sinnar. Ef við tökum dæmi af almennum vinnumarkaði, þá hygg ég að til að mynda aðstaða hafnarverkamanna sé slík að það mundi ekki hafa mikinn tilgang fyrir þá að segja upp störfum sínum til þess að knýja á um bætt kjör vegna þess að þá yrðu einfaldlega aðrir ráðnir í staðinn. Það er nóg framboð af mönnum til slíkra starfa. Þeir fara eftir almennum reglum um samningamál sem gilda á almennum vinnumarkaði og knýja á um kröfur sínar í gegnum samninga, og ef þannig stendur á með verkföllum. Þannig njóta þeir og eru þeim tryggð réttindi, tryggð sambærileg aðstaða annars staðar í þjóðfélaginu. Bæði á almennum vinnumarkaði og á meðal ríkisstarfsmanna eru hópar sem hafa betri aðstöðu til þess að knýja á um sín samningamál, m.a. með uppsögnum. Þetta á bæði við um hópa innan opinberra starfsmanna og á almennum vinnumarkaði. En löggjöfin er sett til þess að tryggja einstökum hópum sömu aðstöðu í þessu efni. Og fjmrn. getur ekki út frá þessum meginsjónarmiðum og út frá almennum stjórnskipunarreglum staðið að kjarasamningum á öðrum grundvelli en þeim lögum sem um þá gilda. Ef einhverjir hópar fara þá leið að knýja á um lausn kjaramála með uppsögnum, þá getur fjmrn. ekki farið sérstaklega með þau mál. Það verður á grundvelli laganna að eiga þær viðræður á sama grundvelli og við önnur félög sem ekki hafa þá aðstöðu að knýja á með uppsögnum. En nú höfum við á þessu þingi gert þá réttarbót að félögin hafa samningsrétt hvert fyrir sig og þau hafa verkfallsrétt. Háskólamenn í opinberri þjónustu höfðu ekki verkfallsrétt á síðasta ári. Við höfum veitt þeim þennan rétt og það var nauðsynleg réttarbót þannig að menn hefðu þá leið einnig til þess að knýja á um kröfur sínar og ekkert óeðlilegt við það að sá réttur sé notaður. En fjmrn. verður að ganga til þessara samninga á grundvelli þessara laga þar sem einstökum félögum er áskilinn réttur. Það undrar mig ef annað sjónarmið er uppi hér á hinu háa Alþingi. Þetta verð ég að ítreka hér enn vegna síðari ræðu hv. málshefjanda, en vil svo að lokum ítreka það að samninganefnd ríkisins mun auðvitað leggja sig fram um það að reyna að leiða þessar deilur til lykta á sem skemmstum tíma og án þess að brjóta þá meginstefnu sem fylgt hefur verið í þjóðfélaginu. Hér í þessum þingsal sitja tveir af forustumönnum Verkamannasambandsins. Það væri fróðlegt að heyra álit þeirra á því hvort það væri réttlætanlegt fyrir ríkið að ganga mikið lengra í kjarasamningum við opinbera starfsmenn en gert hefur verið við verkafólkið í kjarasamningum nýlega og sem gilda þetta ár. Það væri fróðlegt að spyrja að því: Telja menn að ríkisvaldið eigi að ganga miklu lengra í þessu efni? Það er rétt að taka það fram að á síðasta ári hækkuðu laun opinberra starfsmanna nokkuð meira en laun starfsmanna á almennum vinnumarkaði og fyrir því voru ákveðin rök. Og ég hygg að forustumenn innan Alþýðusambandsins til að mynda hafi haft á því skilning. Það kann auðvitað að vera að í einstökum tilvikum þurfi að sveigja mál á þann veg að launahlutföll milli einstakra hópa séu leiðrétt lítið eitt. En stór stökk í þeim efnum hjá opinberum starfsmönnum í heild umfram það sem gerist á almennum vinnumarkaði hygg ég að séu óhugsandi og ég geri ekki ráð fyrir því að nokkur hv. þm. muni í raun og veru leggja það til eða telja það vera réttlætismál. En mál sigu í þessa átt á síðasta ári að opinberir starfsmenn fengu lítið eitt meira og fyrir því voru rök. Og ég segi enn og aftur: Við munum kappkosta að finna lausn á þessari deilu, til þess að hún hafi sem minnsta röskun í för með sér fyrir þá sem þeirrar mikilvægu þjónustu njóta sem hér er fjallað um.