Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Það gekk svo snöggt með 2. umr. þessa máls, að umræður urðu engar og var málið svo afgr. til 3.umr. Aths. mínar hér um eru almenns eðlis. Við 1. umr. spurði ég hæstv.atvmrh., hvað koma ætti í stað Síldareinkasölunnar. Voru svör hans ekki greið, og vænti ég þeirra greinilegri síðar. Enn hefir ekki bolað á neinum till. um það, hvað hér ætti að koma í staðinn fyrir einkasöluna. Veit ég ekki, hvort hv.n. hefir athugað þetta, og vil ég hér með spyrja hv.frsm., hvort eitthvað hafi komið fram í þessu máli. Þótt gallar hafi verið á Síldareinkasölunni, tekur ekki betra við, þegar þau lög eru numin úr gildi. 1927 var allt enn í öngþveiti, og lýsti Björn heitinn Líndal ástandinu svo á þingi, að illt hefði verið í hitteðfyrra, verra í fyrra og útlit væri fyrir, að versna myndi í ár. Þetta var meðan frjálsa samkeppnin réð í þessum málum, sama ástand og búast má við að sumri. Veit ég reyndar ekki vel, hvað gera átti, til þess að koma lagi á síldarverkunina. Sala á kryddsíld var svo að segja eingöngu í höndum Síldareinkasölunnar. Var markaður betri fyrir þessa vöru en almenna síld og verð hærra. nú býst ég við, að yfirráð hér um fari aftur til útlendinga, helzt þá Svía, sem munu láta menn sína kaupa hér upp síld fyrir það verð, er heim sýnist. Mun þá verða sem oft áður, að hafi ekki verið borgað út í hönd, hefir ekkert verið af þeim að hafa. Má koma í veg fyrir slíkt með því að halda sér að þeirri takmörkun á síldarsöltun, sem áður var í lögum Síldareinkasölunnar, en það getur ekki orðið, þegar þessi lög eru fallin niður. Væri fróðlegt að vita, hvað hæstv. stj. ætlar sér að gera í þessum málum hér á þingi og hvernig hagur Síldareinkasölunnar stendur. Þriðja atriðið, sem ég vildi fá upplýst, er um kröfur þær, sem ýmsir síldareigendur á Norðurlandi hafa gert til Síldareinkasölunnar um greiðslu úr búinu á andvirði síldar, sem þeir töldu ekki beinlínis heyra undir Síldareinkasöluna og bjuggust við, að greitt yrði. Menn hafa rætt margar leiðir til þess að koma á betra fyrirkomulagi við síldarsöltun, svo að Ísland missti ekki þann markað fyrir kryddsíld, sem það hefir þegar aflað sér. Ein er sú, að setja niður einskonar útflutningsnefnd, er hefði leyfi til að takmarka söltunina. Er nú orðið nokkuð áliðið til þess að það gæti orðið að gagni á komandi sumri, því að margir hafa ekki búizt við þessu og gert ráðstafanir, sem koma myndu í bága við það. En þó að þessi leið sé hugsanleg, verður henni ekki fram komið, nema stjórnarflokkurinn vilji beita sér fyrir henni, því að hann er hér í meiri hluta. sá flokkur hefir hér löngum haft hönd í bagga og þeirra tilhögun var það, sem 1928 komst í gegn með Síldareinkasölunni. Vildi ég við þessa umr. fá það skýrt fram, hvað hann ætlar sér í þessu máli. Býst ég ekki við, að það verði neitt mikið, eftir undirtektum hæstv.forsrh., en einn flokksmaður hans sagði þó við 1. umr. málsins, að ekki væri óhugsandi, að eitthvað kæmi fram hér um. Sagði hann að vísu ekkert ákveðið, en svona mátti skilja orð hans. Var þetta hv. 2. þm. Eyf. Heyri ég, að hæstv.dómsmrh. eigi að svara hér til saka, enda er honum það einna skyldast, því að hann átti ekki svo lítinn þátt í fyrirkomulagi Síldareinkasölunnar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Ástæðan til þess, að ég tek til máls, er ekki sú, að ég ætli að tala um síldarmálin í heild, heldur hin, að hv. 2. landsk. vísaði nokkrum orðum til hæstv.forsrh., sem ekki er viðstaddur, og vil ég svara því að nokkru, þótt ég sé málinu ekki kunnugur. Hygg ég, að hv. 2. landsk.þm. skilji, að Framsóknarfl. hefir ekki álitið sér skylt að hafa forgöngu í þessu síldarmáli, því að bæði kjósendur og þingmenn hinna flokkanna hafa meiri afskipti af síldarútveginum. Að Framsóknarfl. tók 1928 mikinn þátt í síldarmálunum, kom af því, að hafa þurfti meira skipulag hér á og koma fram ráðum sjómanna og útgerðarmanna. Þetta skipulag, sem þá var sett, gerði ráð fyrir samvinnu sjómanna og útgerðarmanna og verkamanna. Enda þótt Framsóknarfl. væri þá hæstur að fulltrúatölu, hafði hann þó aðeins 1 mann í n. þeirri, er hafa skyldi á hendi stjórn fyrirtækisins, því að hann áleit, að stjórn fyrirtækisins ætti að hvíla á herðum þeirra, sem þar hefðu mestra hagsmuna að gæta. Held ég, að hv. 2. landsk.þm. sé kunnugt um, að mistök urðu hér á, því að fulltrúar þessara tveggja aðilja voru ekki þessu trúnaðarstarfi vaxnir. Það væri raunar afsakanlegt, þótt hjá fulltrúum þessum hefði ekki gætt nægrar hagsýni, en óafsakanlegt er það, að þeir litu stundum á hagsmuni einstakra staða, svo sem Akureyrar og Svalbarðseyrar t. d. Um þessar mundir kom líka fram í flokki hv. 2. landsk. hagsmunaklofningur milli sjómanna og verkamanna í landi, og er ekki hægt að saka menn um það, þótt slíkur klofningur kæmi fram, en leiðtogar flokksins hefðu átt að jafna málið með sér. En þessa sambúðarörðugleika innan flokksins réðu þeir ekki við. Ég verð því að álíta, að aðalorsökin til þess, að þetta fyrirtæki blessaðist ekki, hafi verið sú, að fulltrúana hafi brostið hæfileika til að gegna þessu starfi fyrir almenning. Útkoman á Landsverzluninni hjá Magnúsi sál. Kristjánssyni varð öll önnur en hjá þessum mönnum. Vera má, að fyrirkomulagið hafi þar verið eitthvað betra, en mestu mun hafa um valdið, að hann hefir haft meiri hæfileika og meiri löngun til að láta fyrirtækið verða almenningi til gagns. Þeir tveir flokkar, sem hér höfðu beinna hagsmuna að gæta, sjómenn og útgerðarmenn, komu sér saman um það að breyta lögunum um stjórn Síldareinkasölunnar á sumarþinginu í þá átt, að vald þeirra óx, en vald okkar framsóknarmanna minnkaði. Við því var í rauninni ekkert að segja. Við vildum frá upphafi skipulag með samvinnu beggja aðilja. Flokkur hv. 4. landsk. virðist hafa sýnt meiri kænsku en íhaldið í þessum viðskiptum, því að við breyt. fengu sjómenn og verkamenn alveldi yfir síldareinkasölunni. Ég sé í rauninni ekkert út á það að setja, þeir náðu því sama marki og fulltrúar íhaldsmanna ætluðu sér að ná 1926. Þá höfðu þeir undirtökin, en verkamenn nú. Það hefði nú verið fróðlegt að sjá, hvort verkamenn og sjómenn hefðu ekki getað stjórnað þessu fyrirtæki betur í 1–2 ár. Íhaldsmenn gátu engum um þetta kennt, því að þeir höfðu búið svo um hnútana, að valdið lenti hjá hinum. Það er misskilningur, að bráðabirgðalögin um afnám einkasölunnar hafi verið sett vegna stjórnar verkamanna á fyrirtækinu. Ástæðan til þess, að ríkisstj. neyddist til að stytta þessu fyrirtæki aldur, voru vandræði þau, sem Síldareinkasalan var í frá sumrinu í sumar. Hv. 2. landsk. veit, að þegar haldinn var stofnfundur þessarar nýju einkasölu, voru flokksbræður hans hikandi í því, hvort þeir gætu tekið við völdunum. Þeir spurðust fyrir um það hjá stj., hvort gamlir erfiðleikar frá síðasta sumri þyrfti að hvíla á rekstri einkasölunnar. Stj. gat ekki um þetta sagt, þar sem þetta var algerlega á valdi þingsins. Vera má, að þingið hefði eitthvað hlaupið undir bagga. en fjármal einkasölunnar voru komin í það ólag; að ekki var forsvaranlegt að láta fyrirtækið halda áfram fram til þings. Engir skattar eða tollar til hins opinbera höfðu verið goldnir og auk þess verið stofnað til stórfelldra skulda erlendis. Var því allt undir því komið, að farið yrði að með ráðdeild, sem því miður hafði ekki ávallt gætt í stj. einkasölunnar. Ég er á sama máli og hv. 2. landsk. um það að ólag hljóti að verða á þessum atvinnurekstri, þar til einhverju skipulagi er komið á hann aftur. Ég hefi enga trú á, að kraftur verði í útgerðinni í sumar eða yfirleitt fyrr en skipulag kemur aftur, með hvaða hætti sem það verður. En hv. 2. landsk. verður að virða þeim það til vorkunnar, sem ekki hafa hér beinna hagsmuna að gæta, en vilja treysta hinum réttu aðiljum, þó að þeir hafi ekki frumkvæði og forgöngu í því efni. Frumkvæðið verður að koma frá sjómönnum og útgerðarmönnum, en af hinum er ekki hægt að vænta annars meira en stuðnings til að koma skipulagi á þennan atvinnuveg. Ég get sagt það fyrir sjálfan mig, og ég tek það fram, að ég tala hér ekki í nafni flokksins, að ég er sannfærður um að annaðhvort nú eða á næsta þingi verður að taka upp síldareinkasölu aftur í einhverri mynd. En forgangan verður að koma frá þeim, sem þar eiga hagsmuna að gæta. Stuðningsmenn hv. 2. landsk. eiga hér hagsmuna að gæta og ætti því frumkvæðið annaðhvort að koma frá þeim - eða hinum nýju bandamönnum hans. En ekki mun skuturinn eftir liggja hjá okkur framsóknarmönnum, ef vel er róið frammi í.

Frsm. (Einar Árnason) Hv. 2. landsk. spurðist fyrir um það, hvort sútvn. ætlaði að gera nokkrar till. um skipulag á síldarverzluninni. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er alveg sjálfstætt og útilokar ekki, að gerð verði ný skipun á þessum málum. En n. hefir þó ekki hugsað sér að flytja frv. í þá att. En út af öðru atr. vil ég taka það fram, að þar sem hv.þm. sagði, að ástandið í síldarútveginum myndi ekki batna við skipulagsleysi, þá er ég honum sammála. Hv. þm. sagði, að það stæði stj. næst að flytja frv. um nýtt skipulag. En þetta mál hefir ekki verið flutt af Framsóknarfl. inn í þingið. Fyrst var það flutt af Íhaldsflokknum og síðan af jafnaðarmönnum. Þetta er líka eðlilegt. Eins og hæstv.dómsmrh. sagði, stendur hinum flokkunum næst að hafa forgöngu í þessa máli. En ef þessir flokkar vilja flytja frv. um skipulag, er ég fús til samvinnu, og svo mun vera um fleiri framsóknarmenn. En ég vil ekki flytja það sem flokksmal, af því að ég álít það til skaða fyrir málefnið, og ég hefi þá trú, að ósamlyndi um málið milli flokka hafi fyrst og fremst orðið síldareinkasölunni að falli. En ef allir flokkar styðja þetta mál, efast ég ekki um, að skipulag sé mikil trygging fyrir því, að þessi atvinnuvegur geti gengið sæmilega. Hefi ég þá skýrt afstöðu mína til málsins.

Jakob Möller [óyfirl.]: Mér finnst langbezt fara á því, að framsóknarmenn og jafnaðarmenn tali hér yfir moldum þessa ástfósturs síns. En af því að mér fannst æfiferilslýsing sú, er hæstv.dómsmrh. gaf, ekki vera allskostar rétt, get ég ekki komizt hjá að gera nokkrar aths. Hæstv. dómsmrh. sagði, að svona hefði farið, af því að verkamenn og útgerðarmenn hefðu ekki verið því vaxnir að stjórna fyrirtækinu. En svo viturlega hefði hlutunum verið fyrir komið, að þessir tveir flokkar hefðu haft þar yfirtökin, eða undirtökin, eins og hæstv. ráðh. orðaði það. Þetta er sannarlega spaugilegur heilaspuni, sem getur að vísu verið gaman að, vegna þess hve gersamlega laus hann er við að eiga nokkra stoð í veruleikanum. Allir vita, að sjálfstæðismenn voru ávallt í minni hluta í stjórn Síldareinkasölunnar, en framsóknarmenn og jafnaðarmenn í meiri hluta, og fram á síðasta ár var samvinna milli þessara flokka. En Sjálfstæðisflokkurinn var áhrifalaus í stj. einkasölunnar frá upphafi og til hins síðasta. Þetta veit hæstv.dómsmrh. ósköp vel. Hitt er skiljanlegt, að framsóknarmenn vilji nú færast undan allri ábyrgð og ekki eiga frumkvæði að nýrri „skipulagningu“. En sannleikurinn er sá, að framsóknarmenn áttu frumkvæðið að Síldareinkasölunni, eins og hún varð, sbr. frv. þeirra Ingvars Pálmasonar og Erlings Friðjónssonar. I. P. er þar fyrsti flm., svo að Framsóknarfl. á ekki aðeins frumkvæðið að hálfu leyti, heldur að mestu leyti, og auk þess eru miklar líkur til, að frv. hafi verið samið og flutt fyrir forgöngu stj. En nú hefir Framsóknarfl. séð að allt fór út um þúfur, eins og strax var það, að ekki kynni góðri lukku að stýra að taka öll ráð af þeim, sem mestra hagsmuna höfðu að gæta. Frv. 1926 fór í alveg öfuga átt, sem sé þá, að leggja stj. fyrirtækisins fyrst og fremst í hendur þessara manna, og þótt ég væri því mótfallinn, dylst mér ekki, að það bar stórum af frv. því, sem að lögum varð fyrir forgöngu Framsóknarfl. Hæstv. dómsmrh, segir, að útkoman hafi orðið allt önnur hjá Magnúsi Kristjánssyni, er hann stýrði Landsverzluninni, en hjá fulltrúum sjálfstæðis- og jafnaðarmanna við Síldareinkasöluna. ég efast mi ekki um, að ef Síldareinkasalan hefði haft somu aðstoðu og Landsverzlunin, hefði útkoman orðið sæmileg. Landsverzlunin gat sjálf ákveðið verðið á vörum sínum, en það gat Síldareinkasalan ekki. Þetta er því ekki annað en blekking, og ef maður vissi ekki, að hæstv. ráðh. segði þetta á móti betri vitund, væri hér um óvenjulega fáfræði að ræða. Ég held, að mér sé óhætt að lýsa yfir því f. h. Sjálfstæðisflokksins, að hann muni ekki bera fram frv. um nýja einkasölu. Hann er búinn að fá nóg af þeirri tilraun, sem gerð hefir verið og gefizt hefir þannig, að útflutningur hefir minnkað, en útlendingar aukið veiði sína svo, að við borð liggur, að þeir séu að draga þennan atvinnuveg úr höndum íslendinga, ýmsum gömlum mörkuðum verið lokað, en engum nýjum bætt við, og allt eftir þessu. Verra en þetta getur ástandið ekki orðið. Og það mun sannast, að þessi atvinnuvegur gefur meira af sér á næsta ári en í höndum einkasölunnar.

Jón Baldvinsson Hæstv. dómsmrh. hefir nú flutt hér alllanga ræðu, og hefir aðalefni hennar verið að neita ábyrgð Framsóknarfl. á stofnun og endalokum Síldareinkasölunnar. Ég skal ekki fara langt út í það mál, en eins og allir vita, hélt Alþýðuflokkurinn fram öðru fyrirkomulagi 1928, er við fluttum hér frv., sem ekki fann náð fyrir augum Framsóknar. Hinsvegar var annað frv. samþ., sem hæstv.dómsmrh. segir, að gert hafi ráð fyrir samvinnu flokkanna. Ég hygg, að stj., og þá ekki sízt hæstv.dómsmrh., hafi ráðið miklu um val manna í útflutningsnefnd Síldareinkasölunnar 1928, og að framsóknarmenn hafi ráðið miklu um val framkvæmdarstjóra einkasölunnar. Oddamaðurinn í útflutningsnefndinni var úr þeirra hóp, og með atkvæði hans gátu þeir samþ. eða synjað tillögum hinna flokkanna á víxl, og þannig ráðið eftir vild, hvorum þeirra hann skyldi fylgja. Ég neita því ekki, að samvinna væri um þetta mál í þinginu á milli Framsóknarfl. og Alþýðufl.; við AIþýðuflokksmenn töldum réttara að reyna þetta skipulag Framsóknarfl. á síldarsölunni og studdum það, þó við værum ekki ánægðir með það. En mér er nær að halda, að engin samvinna hafi verið milli flokkanna um skipun framkvæmdarstjóra einkasölunnar, heldur hafi þeir verið ráðnir samkv. einhliða ákvörðun Framsóknarfl., eða eftir samningum einstakra manna við þann flokk. Hæstv. dómsmrh. sagði, að það hefði verið ósamkomulag innan Alþýðufl. um þessi mal. En það er ekki rétt, því að þar var um tvo flokka að ræða. Kommúnistar voru búnir að kljúfa sig frá Alþýðufl. 1928 og mynda sérstakan flokk, og einn af forustumönnum þeirra var ráðinn framkvæmdarstjóri við síldareinkasöluna. Hæstv. ráðh. vek að því, að á Alþingi 1931 hefðu Sjálfstæðisfl. og Alþýðufl. verið sammála um að breyta fyrirkomuIagi á stj. einkasölunnar, og mátti draga út úr ummælum hans, að Framsóknarfl. hefði verið heim breyt. mótfallinn, en svo var ekki, ég man ekki eftir, að það kæmi nokkursstaðar fram. Það mátti ennfremur skilja á orðum hæstv. ráðh. hið sama og kom fram í ræðu hæstv.forsrh. við 1. umr. þessa máls, að samkv. þessum breyt. hefðu framsóknarmenn ekki átt að hafa áhrif á stj. einkasölunnar framvegis, og hefði það raðið miklu um afdrif hennar og örlög, sem ákveðin voru með bráðabirgðalögunum. Það er einkennilegt að heyra það, þegar Framsóknarfl. telur sjávarútveginn sér óviðkomandi, en fjöldi af bændum landsins rekur þó sjávarútveg, eins og nafnið útvegsbóndi bendir til. Ég geri ráð fyrir, að talsverður hluti bænda í landinu reki útveg, ýmist sérstaklega eða í sambandi við landbúnað. Og ólíklegt er, að flokkur, sem telur sig bændaflokk, geti haldið sig utan við útvegsmálin, þó að hæstv.dómsmrh. virðist stundum halda því fram. Af því að þessu fyrirtæki, sem hér er um rætt, síldareinkasölunni, hefir farnazt illa, þá vilja framsóknarmenn láta svo sem það hafi verið þeim óviðkomandi. En þeir geta þó ekki neitað því, að á sumarþinginu 1931 kaus Framsóknarfl. mann í útflutningsnefnd síldareinkasölunnar með öllu sínu þingfylgi, í stað fulltrúa Alþýðufl., sem gekk úr nefndinni. Það bendir til þess, að framsóknarmenn hafi viljað hafa þar yfirráð. Og mér finnst réttmætt að álykta út af orðum ráðherranna, að það hafi valdið miklu um niðurlagningu einkasölunnar, að Framsóknarfl. átti ekki að ráða þar framvegis. Hæstv. dómsmrh. vildi halda því fram, að meðferð malanna á fundi síldareinkasölunnar síðastl. haust og kosning útflutningsnefndar, sem þar fór fram, hefðu ráðið úrslitum um, að einkasalan var lögð niður. Ég mun ekki fara út í það mál og ræða um þær kosningar, enda koma þær að líkindum ekki til framkvæmda. Út af fyrirspurn minni til hv. stjórnarflokks um áform hans að því er snertir síldarverzlunina framvegis hefi ég ekki fengið önnur svör en þau, að flokkurinn mundi ekki eiga frumkvæði að till. um að skipuleggja síldarútveginn, en hinsvegar geti komið til mála, að hann styðji uppástungur í þá átt, ef þær koma fram. Og hv. 2. þm. Eyf. kvaðst mundu styðja till. í þeim tilgangi. Það er ekkert einkennilegt, þó að eftir þessu sé spurt, því að Alþýðuflokkurinn hefir ekkert atkvæðamagn í þinginu til þess að gera nokkuð í þessu efni, og jafnvel ekki þótt við værum í samvinnu við þann flokk, sem hæstv.dómsmrh. kallar bandamenn okkar, því að Framsóknarfl. getur fellt í þinginu það, sem honum sýnist. Hæstv. ráðh. kvaðst að vísu mundu styðja till. um að skipuleggja síldarsöluna, ef þær kæmu fram, en það eru litlar líkur til, að svo verði, gegn andstöðu Sjálfstæðisfl. og óvilja Framsóknarfl. Það er líklegt, að næstu 2–3 árin verði þjóðin að sætta sig við það fyrirkomulag á þessu sviði, sem Björn Líndal lýsti á Alþ. 1926, þar sem eitt ríkti öðru verra, leppmennskan og óreiðan í síldarútveginum, og fór stöðugt versnandi frá ári til árs. Enginn undrast yfir því, þó að hv. 1. þm. Reykv. mæli á móti hverskonar skipulagi á síldarútveginum. Það er í fullu samræmi við hugarfar hans. Hann var á móti frv. núv. flokksbræðra sinna, sem þeir fluttu á þinginu 1926. Hann er yfirleitt á móti öllum takmörkunum á atvinnufrelsi einstaklingsins og trúir í blindni á hið gamla slagorð liberala -einstaklingsframtakið -, sem hann fylgdi einu sinni að málum, en er nú runninn frá og inn í annan flokk. Og þannig hefir farið fyrir liberölu flokkunum um víða veröld, þeir hafa þurrkazt út eða bræðzt saman við aðra flokka. Það er vitanlegt, að allmargir menn í Sjálfstæðisflokknum, einkum utan þings, telja nauðsynlegt að koma skipulagi á fisksöluna út úr landinu, og þeir hafa dálítið sýnt þetta í verki á þann hátt að stofna fisksölusamlög í einstökum héruðum landsins, til þess að hefta svolítið einstaklingsframtakið á þessu sviði. Í slóð þessa samlags koma svo samvinnufélögin, þó að þau verði e. t. v. ófullkomin í fyrstu. Hv. 1. þm. Reykv. taldi vel fara á því, að Alþýðufl. og Framsóknarfl. töluðu yfir moldum Síldareinkasölunnar. Ég sé ekkert á móti því, þó að þeir flokkar geri það. En mér fannst hv.þm. ekki trúaður á það eins og skyldi, að eftir dauðann hefst upprisa og nýtt líf, að loknum þrengingum í hinu fyrra lífi. Ég hefi með fyrirspurn minni verið að leitast fyrir hjá hinum þingflokkunum um endurreisn einhvers skipulags á síldarútveginum og sölu síldar, en hefi fengið loðin svör. Ég veit ekki, hvort það er til nokkurs að ganga eftir skýrari svörum. Ég get hugsað mér, að þeir Ingvar og Óskar verði að gera út í 2–3 ár áður en þingið sannfærist um, að nauðsyn sé á föstu skipulagi á þessu sviði.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég sagði í fyrri ræðu minni, að það færi vel á því, að framsóknarmenn og jafnaðarmenn töluðu yfir moldum Síldareinkasölunnar, samkv. hinum gamla málshætti: Nil de mortuis nisi bene, en það þýðir: Mælum gott eitt um þá látnu. Þess vegna þykir mér þetta vel til fundið. Ég get tekið undir ósk hv. 2. landsk. um að hið látna fóstur þeirra rísi aftur upp frá dauðum, en ég vona, að það verði þá í betra heimi, en ekki í þessari syndumspiltu veröld, sem við lifum í. Ég býst við, að líf Síldareinkasölunnar yrði jafn sorglegt og það áður var, ef það ætti að endurtakast aftur í þessum heimi. Trú mín á framtak einstaklingsins er byggð á reynslu, t. d. eins og þessari, sem hér liggur fyrir, að þegar slík fyrirtæki bregðast, þá verða einstaklingarnir að taka við verkefnunum. Saga Síldareinkasölunnar sýnir, að betra hefði verið að láta einstaklingana afskiptalausa um þann atvinnuveg. Ég hefi ekkert á móti frjálsum samtökum framleiðenda um sölu á saltfiski, en hverskonar þvingun í þeim efnum á ekki að eiga sér stað. Hv. 2. landsk. sagði, að frjálslyndu (liberölu) flokkarnir væru að hverfa inn í aðra flokka. Ég hygg, að það stafi af því, að aðrir flokkar hafa nálgazt þeirra stefnu í þjóðmálum og tileinkað sér hana. Jafnaðarmannaflokkar ýmsra þjóða hafa t. d. sveigt frá sínum upphaflegu stefnumálum og samið sig að háttum frjálslyndu flokkanna, og hið sama hafa ýmsir hægri flokkar gert. Þessu uni ég vel. Það er rétt, sem hv. 2. landsk. sagði, að ég var á móti lögunum frá 1927, sem þáv. íhaldsmenn áttu frumkvæði að, en í því sambandi var hv.þm. að vitna í orð Björns Líndals, og vil ég leiðrétta þá tilvitnun. Í þeirri lýsingu, sem B. L. gaf, var ekki átt við síldarútgerðina sjálfa, heldur skipulagsleysið á sölu síldarinnar og framkomu ýmsra spekúlanta, sem keyptu síldina hér innanlands, og hygg ég, að það hafi verið nokkuð til í því. Síldarverzlun þeirra gekk illa og versnaði ár frá ári. Reynslan hefir synt, að hún gengur misjafnlega, hver sem með hana fer og þó verst hjá Síldareinkasölunni. Þegar markaðurinn er allur í öðru landi, þá er það ekki á valdi einkasölunnar að ákveða verðið á sama hátt og landsverzlun, sem ein selur vissar vörutegundir innanlands. Þetta hefir reynslan sannað. Hinsvegar höfðu þeir, sem stunduðu síldveiðar, miklu betra upp úr atvinnu sinni fyrir 1928 en eftir að einkasalan var stofnuð. Þó að einstakir menn hafi áður tapað á síldveiðum, þá hafði allur þorri útgerðarmanna venjulega góða afkomu áður en einkasalan tók til starfa. Þá var oftast hægt að fá allhátt verð fyrir síldina hjá útlendum síldarkaupendum, en nú hefir Síldareinkasalan gert það að verkum, að meðalverðið á síld hefir lækkað stórkostlega erlendis. Þetta er mér vel kunnugt fremur en hv. 2. landsk.þm.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Ég vil aðeins segja nokkur orð út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. vildi halda fram, að sá flokkur, sem hann fylgir nú, hafi engin áhrif haft á framkvæmdir Síldareinkasölunnar. Mér þykir réttara að sýna íhaldsfl. meiri mildi en hann gerir og viðurkenna störf hans og þátttöku í Síldareinkasölunni. Ég er ekki í vafa um, að hv. 1. þm. Reykv. gerir allt of lítið úr sérfræðingum Íhaldsfl. í síldarmálunum og helztu skörungum þess flokks við Eyjafjörð, heim Ásgeiri Péturssyni og Birni Líndal, þegar hann segir, að þeir hafi engin áhrif haft á rekstur síldareinkasölunnar, því fremur sem það er öllum kunnugt, að oddamaður útflutningsnefndarinnar, Böðvar Bjarkan lögmaður, er samvinnuþýður maður og ekki líklegur til þess að taka illa upp till. annara málsaðilja í nefndinni. Hann var kjörinn oddamaður með sérstöku tilliti til þess, að hann hafði góða aðstöðu til að vinna með aðiljum hinna flokkanna í n. og þá ekki síður með fulltrúum útvegsmanna. Ég vil minna hv. 1. þm. Reykv. á eitt atriði frá síðastl. sumri, sem bregður skýru ljósi yfir starfsemi útflutningsnefndarinnar þá. Böðvar Bjarkan var staddur erlendis, þegar n. tók ákvarðanir um að veita útgerðarmönnum viðbótarsöltunarleyfi, og ég hygg, að hv.þm. sé ekki ókunnugt um, að fulltrúar útgerðarmanna og verkamanna voru sammála um að veita hin víðtæku söltunarleyfi, og að fulltrúum hans eigin flokks var það ekki síður ljúft. Þessi veiðileyfi komu sér vel fyrir þá menn, sem taka á móti síld til söltunar og fengu þannig aukna atvinnu fyrir söltunarstöðvar sínar. En þessi ákvörðun eyðilagði síldarsöluna síðastl. sumar, eins og kunnugt er. Sá af framkvæmdarstjórum einkasölunnar, sem er gamall flokksbróðir hv. 1. þm. Reykv., gerði allt, sem hann gat til að sporna við því, að útflutningsnefndin veitti þessi leyfi og lét bóka ýtarleg mótmæli gegn því í gerðabók nefndarinnar. Hann sagði fyrir um þær ófarir, sem af þessu mundi leiða, en það var ekki haft að neinu. - ég veit að hv. 1. þm. Reykv. er svo sanngjarn maður, að honum dettur ekki í hug að neita því, sem öllum landsmönnum er kunnugt, að fulltrúar útgerðarmanna og jafnaðarmanna brugðust þarna því trausti og þeirri ábyrgð, sem lögin lögðu þeim á herðar, að líta fremur á hagsmuni almennings og þjóðarinnar heldur en eigin hagsmuni eða stéttarhagsmuni. Ég vona því, að hv.þm. geri ekki tilraun til að hreinsa flokksmenn sína af þessu. Annars ætla ég ekki að ræða þetta frekar, m. a. af þeirri ástæðu, að annar fulltrúi útgerðarmanna í útflutningsnefndinni, Björn Líndal, sem var andstæðingur minn hér á þingi, er nú dáinn. Í fyrri ræðu minni talaði ég um þá ágalla, sem sneru að fulltrúum verkamanna í þessum málum. En ég mun aldrei framar taka þátt í samtökum um að skipuleggja þennan atvinnuveg, ef að útgerðarmannafél. og verkamannafél. á Norðurlandi eiga að ráða mestu um framkvæmdir á því sviði. Svo gersamlega hafa þau brotið af sér alla tiltrú í þeim málum.

Frsm. (Einar Árnason) Hv. 1. þm. Reykv. fór nokkrum orðum um Síldareinkasöluna, furðanlega barnalegum að ýmsu leyti, og að öðru leyti af vanþekkingu eða rangfærslu, til þess að snúa sig út úr þeim fullyrðingum, sem hann áður fór með um tildrög einkasölunnar. Í tilefni af því, sem ég benti á um það, hverjir hefðu átt frumkvæði að stofnun Síldareinkasölunnar, las hv.þm. upp nöfn flm. frv. um Síldareinkasöluna, sem flutt var 1. ári síðar en málið kom fyrst fram á Alþingi. En hann nefndi ekki það frv. um einkasölu á síld, sem flutt var árið áður af mönnum úr hans eigin flokki og þá varð að lögum. Hv. þm. vildi ekkert gera úr skoðunum þeirra og framkomu í þessum málum. Það, sem ég taldi bera vott um fáfræði og vanþekking hv.þm. um störf stj. einkasölunnar, var sú fullyrðing hans, að oddamaðurinn í útflutningsnefndinni, sem var framsóknarmaður, hafi getað ráðið þar öllu. Þegar fulltrúar hinna flokkanna voru sammala, réð vitanlega meiri hl. Hv. þm. þarf ekki annað en að kynna sér þær samþykktir, sem gerðar voru á nefndarfundum og bókaðar í gerðabók útflutningsnefndar Síldareinkasölunnar til þess að sjá, hvernig fundarstörf fóru fram. Hv. 2. landsk. sagði, að Framsóknarfl. hefði á síðasta þingi rutt fulltrúa Alþýðuflokksins úr útflutningsnefndinni og skipað mann í hans sæti. Þess vegna ætti Framsóknarfl. sök á óförum einkasölunnar síðastl. ár. Þessi mannaskipti urðu ekki fyrri en í sept. síðastl., svo að flokksbróðir hv. 2. landsk. átti sæti í útflutningsnefndinni meðan teknar voru þær ákvarðanir, sem örlagaríkastar hafa orðið fyrir síldareinkasöluna.

Jón Baldvinsson Hv. 1. þm. Reykv. þykist hafa meira vit á síldarmálum en aðrir í þessari hv. d., a. m. k. finnst honum, að hann hafi allt fram yfir mig í heim málum. Það er alveg víst, að þótt við veiðum árl. 300–400 þús. tunnur síldar, getum við ekki selt nema mjög takmarkað. Síldarframleiðslan eykst ár frá ári. Nýir markaðir hafa ekki opnazt að sama skapi; þvert á móti. Síldveiðar eru stundaðar víðar en hér við land. Samtímis okkar framleiðslu koma á markaðinn milljónir síldartunna frá öðrum löndum. Það er því takmarkað, sem við getum selt af þessari voru, e. t. v. tæpar 150 þús. tunnur árl. Þegar veiðarnar hér eru algerlega frjálsar, eru engin takmörk fyrir því, hve mikið má afla. En birgðirnar, sem þá safnast fyrir, liggja óseldar, og framboðið verður svo mikið, að síldin fellur stórkostlega í verði. Hin stórkostlegu söltunarleyfi voru höfuðsynd Síldareinkasölunnar á síðasta sumri. Það má koma í veg fyrir þetta, en það er ómögulegt, ef allt á að vera komið undir framtaki einstaklingsins, eins og hv. 1. þm. Reykv. vildi vera láta. Því miður er að fara eins um annan aðalatvinnuveg okkan, þorskveiðarnar. Það er líka að verða of mikið af þeirri vöruteg. Það er eins og með framleiðslu viðast hvar um heim. Kaffi er brennt í Brasilíu og hveiti í Ameríku, af því að ekki svarar kostnaði að flytja það í hús. Má vel vera, að að því reki, að við neyðumst til að moka fiskinum í sjóinn, og vist er um það, að stundum hefði borgað sig betur að kasta fiskinum aftur en að hirða hann. Árið 1930 hefir sennilega kostað um 100 kr. hvert skp. af fullverkuðum fiski í Vestmannaeyjum, þótt ekki fengjust nema 40–50 kr. fyrir það. Þannig fer það e. t. v. einnig með síldina frá seinasta sumri. Og oft hefir áður legið við, að moka yrði síld í sjóinn sökum söluörðugleika. Það skal játað, að í fyrra mistókst síldareinkasölunni að koma í veg fyrir þetta, en með einkasölu er það hægt, en á engan hátt, sé verzlunin gefin frjáls. Þetta veit hv.þm., og jafnvel þeir, sem ekki eru málinu eins kunnugir og hann. Ég ætla að lofa hv.þm. að lifa í þeirri trú, að allir flokkar víðsvegar um heim séu nú að ganga inn á stefnuskrá „frjálslyndu“ flokkanna, en ekki munu margir taka undir það með honum. Sannleikurinn er sá, að þeir eru gersamlega að hverfa úr sögunni og ganga nú ýmist inn í jafnaðarmannaflokkana eða íhaldsflokkana. Þetta er staððreyndin viðast hvar í heiminum. Má glöggt sjá það af atkv.magni þeirra við kosningar og þingmannatölu þeirra, að þeim fer mjög fækkandi. Ég skal ekki deila meira að sinni við hv.þm. um þetta atr., en lofa honum að lifa í sinni sælu trú.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég nenni nú varla að deila um þetta atr. við hv.þm., en hann ræður því alveg, hvort hann nefnir það svo, að þeir flokkar, sem taka upp stefnuskrár gamalla flokka, gleypi hina. En það, sem jafnaðarmannaflokkarnir lifa á er hin „liberala“ stefna. Hitt er satt, að svo virðist sem saklaus almenningur hafi um skeið lagt trúnað á orð þeirra jafnaðarmanna, sem komu til þeirra undir yfirskyni fagurra loforða, sem síðan hafa verið margsvikin, og meir og meir færzt í það horf, að jafnaðarmenn vinna að stefnu, sem í rauninni er ekkert annað en hin „liberala pólitík“, að undanskilinni þessari skipulagsfirru jafnaðarmanna, sem þeir raunar hafa hvarvetna yfirgefið, þegar þeir hafa verið búnir að fá aðstöðu til að koma henni á. Þar sem foringjar jafnaðarmanna eru sæmilega menntaðir menn, yfirgefa þeir þessa firru, þegar ábyrgðin á að leggjast á þeirra eigin herðar. Þetta er einungis handhægt verkfæri til þess að vinna lýðhylli. En ég álít tilgangslítið að þrátta um þetta atr., en þeim barnaskap hv. 2. þm. Eyf., að mig bresti þekkingu á þessum málum, vísa ég bara heim til föðurhúsanna. Slíkt orðalag sem hann við hafði, er vel fallið til skemmtunar, en fer ekki sérstaklega vel í munni þessa hv.þm. Það, sem hv.þm. átti við með því, að ég hefði sýnt barnalega vanþekkingu, var, að ég hefði haldið því fram, að framsóknarmenn hefðu átt frumkvæðið að þessu einkasöluskipulagi. Ég held fast við þetta, og barnaskapurinn er hjá hv. 2. þm. Eyf., en ekki mér. Vil ég benda hv.þm. á lögin, sem sett voru 1928, og framsóknarmenn áttu frumkvæðið að. Í frv. frá 1926 er ekkert slíkt skipulag. Það voru framsóknarmenn, sem 1928 komu þessu skipulagi á, gegn vilja og atkvæðum andstæðinganna. Það er því rétt, að þeir áttu frumkvæði þessa skipulags. Það er dálítið gaman að því, þegar þessir syrgjendur, hv. framsóknarmenn, harma örlög einkasölunnar, en hugga sig þó við það, að þeir geti kennt stj. síldareinkasölunnar síðastl. sumar um allar ófarirnar. Það voru þessi óskaplegu söltunarleyfi, sem allri ógæfunni ullu. Þetta mætti e. t. v. til sanns vegar færa, hefði Síldareinkasalan nokkurntíma greitt nokkuð út á þessi söltunarleyfi. Hún greiddi 2 kr. til framleiðenda fyrir síldartunnuna. Þótt leyfin hefðu verið margfalt minni, var útborgunin hvergi nærri hæfileg. Þetta atr. ætti því ekki að valda ógæfunni. Nei, það er annað og eldra. Þrátt fyrir það, að ekki voru greiddar nema 2 kr. fyrir tunnuna, er tapið talið 1,5 millj. kr. Ekki hefir sú upphæð farið í greiðslu fyrir síld. Þetta er því einungis blekking. Það er skipulagið sjálft, sem hefir reynzt ófært, og er frá upphafi dauðadæmt, eins og nú er fram komið. Skraf hv. 2. þm. Eyf. er árangurslaust. Það þýðir hvorki fyrir hann né hæstv.dómsmrh., að halda því fram, að sjálfstæðismenn í stj. Síldareinkasölunnar hafi haft nokkur völd. Það er kunnugt, að þeir höfðu þar ekkert að segja fyrr en þá í sumar, ef þeir hafa tekið þátt í því að samþ. þessi söltunarleyfi, sem mér er ókunnugt um, hvort þeir hafa gert. En til sönnunar því, í hve miklum hávegum sjálfstæðismenn í stj. voru hafðir, má geta þess, að einum þeirra var boðin formannsstaðan í stj. einkasölunnar á sumri sem leið, en einungis af því, að framsóknarmenn sáu, hvert stefndi, og vildu gjarnan komast undan ábyrgðinni. Sjálfstæðismaðurinn afþakkaði boðið. Hann vildi ekki taka við rústunum og tókst því ekki að koma ábyrgðinni formlega á hendur þeirra. En þá fyrst er þeim boðið upp á völd og áhrif í einkasölunni, þegar búið er að stýra öllu í strand. Þetta er sannleikurinn í þessu máli. Það er þýðingarlaust atriði, hvort Boðvar Bjarkan var fjarverandi eða ekki þegar leyfin voru samþ. mér er ekki kunnugt um, á hvaða tíma það var, en held þó, að það hafi verið eftir að hann kom heim, að leyfin voru aukin. Og það er sú aukning, sem þýðingu hefir í þessu sambandi. Í upphafi var ekkert ákveðið um það, hve mikið ætti að salta, heldur var það aukið smátt og smátt, er leið fram á sumarið. Þótt Böðvar Bjarkan hafi þá verið fjarverandi, hefir væntanlega einhver verið í hans stað. Ef skipulagið er, segir hv. 2. landsk., þá er hægt að gera þetta og þetta. En hvað sýnir reynslan? Þrátt fyrir skipulagið eru söltunarleyfin ekki takmörkuð. Það er auðvelt að setja fram hina og þessa möguleika í sambandi við skipulag og gefa fögur loforð, loforð, sem aldrei verða efnd. Hið eina, sem ræður bót á þessu, er framtak einstaklingsins. þegar ábyrgðin á atvinnurekstrinum færist yfir á einstaklingana, þegar þeir vita fyrirfram, að þeir sjálfir eiga að bera tap eða gróða, þá mun öllu reiða betur af en eins og nú er, þegar ábyrgðin á skipulögðu fyrirtæki hvílir á stj., sem í rauninni er þó ábyrgðarlaus, þegar á að fara að stunda síldveiðar undir frjálsu fyrirkomulagi, munu einstakir atvinnurekendur reikna út fyrirfram, hvort þeir muni hafa ávinning af því að gera út. Og þeir munu afla sér tryggingar fyrir því, að andvirði síldarinnar fáist greitt. Þannig gekk það áður, og þetta hefir nú verið tekið upp aftur. Á þennan hátt takmarkast framleiðslan, því að menn vita, að ekki þýðir að framleiða út í bláinn. Og þeir einir, sem hafa nægilegt fjármagn eða eiga vísa sölu á síldinni, geta gert út. Einkasöluskipulagið hefir verið reynt. Gyllingarnar eru farnar af því og það fer alveg gyllingalaust í gröfina. Það þýðir ekki að vera að reyna að gylla það upp á ný í því skyni að fá okkur til að gleypa við því.

Dómsmrh. (Jónas Jónason) [óyfirl.]: ég gleymdi að leiðrétta eina villu hjá hv. 1. þm. Reykv., þegar hann aftur, eftir marga ára dvöl og hvíld, hóf að kasta hnutum að Landsverzluninni. Hv. þm. má vera ánægður með að hafa komizt á þing fyrir að segja meiri fjarstæður og hugsanavillur um þetta skipulag en nokkur annar Íslendingur hefir gert. Og að því leyti, að hann langaði inn í þingið, þá var það gott fyrir hann. Hitt er öllu verra fyrir hv.þm., að það var töluvert annar blær á Landsverzluninni, sem Magnús Kristjánsson stýrði, bæði með innkaup á erlendum vorum, og svo olíuverzluninni, meðan hún stóð, heldur en síldarsölunni, þegar núv. hv.þm. G.-K. (ÓTh) og Björn Líndal komu til þingsins 1926 og viðurkenndu, að þeir yrðu að biðja um einkasölu á síld, af því að stefna sú, sem hv. 1. þm. Reykv. hafði öruggast haldið fram í blaði sínu, væri búin að reyna sig, og hefði reynzt óhæf. Hv.1. þm. Reykv. er það ljóst, að þá komu þessir merku fulltrúar útvegsins eins og sigraðir menn. þeir komu á sama hátt sigraðir eins og og ef S. Í. S. kæmi til kaupmannanna í landinu og segði: Við höfum reynt, að ekki er hægt að notast við kaupfélagsstefnuna, við biðjum kaupmennina því að taka verzlunina í sínar hendur eins og áður. Þegar hv. 1. þm. Reykv. vill því láta í ljós gremju sína yfir því, að reynt hefir verið lögþvingað skipulag, þá bitnar það allt á hans eigin stefnu, á hans eigin flokki, þar sem tveir af leiðtogum hans flokks komu þessu skipulagi á, af því, að allt var komið í strand hjá þeim sjálfum. Og það mun ekki líða langur tími unz hv. 2. landsk. kemur eins og flokksmenn hans 1926 og verður að biðja aðra þm. að bjarga sér út frá þeirri stefnu, sem hann taldi sig geta fylgt, en hvorki hefir reynzt holl né góð. Hv. 1. þm. Reykv. hefir viljað halda því fram, að við framsóknarmenn berum ábyrgð á, að þetta gekk fram og að ekki gekk betur með þessa tilraun þegar til kom. Mjög fáir okkar kjósenda, og engir okkar þm. höfðu haft afskipti af síldveiðum eða síldarsölu, þegar hv.þm. G.-K. og Björn Líndal fengu þessa sorglegu reynslu, sem leiddi til laganna frá 1926. Okkur framsóknarmönnum verður því ekki um það kennt. Eftir að komnar voru einróma yfirlýsingar bæði frá sócíalistum, sem lengi höfðu haldið fram slíku skipulagi, og útvegsmönnum, var orðin talsvert önnur aðstaða miðflokksins, hvort hann ætti ekki að hjálpa til að koma þessu skipulagi a. Við vildum á þ. 1926 hjálpa til að koma þessu skipulagi á, þar sem hið gamla kerfi var hrunið í rústir, en við tökum það fram þá, að skipulagið myndi ekki gefast að öllu leyti vel. Íhaldið átti kost á að reyna sitt skipulag vorið 1927. En þeir gerðu það ekki. Þeir voru orðnir hræddir við sínar eigin tilraunir, og því lágu fyrir sannanir um vanmátt hinnar frjálsu samkeppni í síldarmálum. Með reynslu þeirri, sem þessir menn fengu við framkvæmd 1. frá 1926, og reynslunni frá vorinu 1927 voru þeir búnir að koma auga á, að hér þurfti skipulags við, en þeir gátu ekki fundið það. Þingið 1928 tók þetta upp eins og arf frá íhaldsmönnum. Það gat ekki annað en breytt skipulagi, sem upphafsmennirnir sjálfir höfðu dauðadæmt. Það gat ekki annað en viðurkennt, að úr því að bæði sjómenn og útgerðarmenn höfðu bannfært stefnu hinnar frjálsu samkeppni, væri ástæða til að ath. málið alvarlega. Í stað þess að taka á okkur ábyrgð eins og við Landsverzlunina forðum, að við skyldum trúa þessum aðiljum, þá getur verið, að það sé rangt, og ég vil trúa hv. 1. þm. Reykv. fyrir því, að ég býst við, að ómögulegt verði að notast við nokkurn mann úr íhaldsflokknum til þess að standa fyrir svona framkvæmdum. Ég býst því við, að eftir undanfarinni reynslu fái þeir aftur að reka sig á í sumar, þótt það verði e. t. v. betra en var frá 1,91926. Bankarnir munu ekki trúa þeim fyrir miklu fé, en vesöldin og leppmennskan mun verða hin sama, og enginn efast um, að þýlyndið gagnvart útlendingum verði eigi hið sama og áður. Ég vil minna hv. 1. þm. Reykv. á það 1919–26, sem hann sjálfsagt getur gert án þess að misnota sitt embætti, mun hann skilja hvers vegna hv.þm. G.-K. og Björn Líndal neyddust til þess að yfirgefa sína stefnu, samkeppnina. Hann mun sjá, að milljónir og aftur milljónir hafa runnið úr bönkum landsins út í sandinn. Ég hygg, að hv. 1. þm. Reykv. hafi komið fyrst á þing árið 1919. E. t. v. man hann eftir því, að einn fylgismaður hans, kaupmaður hér í bænum, var búinn að draga saman um 1/2 millj. kr., en tapaði svo öllu, af því að hann hlýddi ekki ráðum hins vitra manns í þeim efnum, Óskars Halldórssonar, og seldi síldina of seint. Hv. þm. getur litið inn í bankann, þar sem nokkur hluti þessarar skuldar stendur enn. Hv. þm. getur ímyndað sér, hverjar afleiðingar þetta fjársukk hefir fyrir manninn sjálfan, fyrir bankann og fyrir landið. Ég get hugsað mér, að ef hv.þm. vildi verja einhverju af sínum dýrmæta tíma í það að leggja saman milljónirnar, sem vinir hans og flokksmenn eru búnir að sóa af landsins fé, samtímis því, sem leppmennska og hverskonar ósjálfstæði þróaðist, þá gæfi það honum e. t. v. einhverja auðmýkt gagnvart þeirri strandlífsskoðun, sem fleytti honum inn í þingið 1919, en skapaði bönkunum nokkurra millj. kr. tap.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég geng út frá því vísu, að hæstv.dómsmrh. hafi ekki vitað, að ég var dauður, annars myndi hann ekki hafa farið út í það, sem hann nú gerði. 

Dómsmrh. (Jónas Jónason) [óyfirl.]: Hv. þm., sem er bankaeftirlitsmaður, ætti að muna eftir því, að ríkinu kemur dálítið við töp bankanna, töp Íslandsbanka, töp útvegsbankans og jafnvel Landsbankans. Hv. þm. ætti að vita, að öll þessi töp eru í rauninni komin á herðar almennings eins og ríkisskuldir. Hv. þm. ætti að vita, hvernig Útvegsbankinn fór, hvaða þjóðaránægja hefir af honum orðið. Hann ætti einnig að muna eftir þeim skugga, sem Íslandsbanki lagði yfir þjóðina.

Jón Þorláksson Þessi seinustu ummæli hæstv.dómsmrh. í sambandi við réttmæti ábendinga hv. 1. þm. Reykv. um það, að forusta framsóknarmanna sé í því fólgin að veita stórtöpunum beint yfir á ríkissjóð, minna mann á það, að eftir að Framsóknarfl. er búinn að vera við völd nokkurn tíma, er hann búinn að veita þeim töpum, sem orðið hafa á allskonar síldarbraski, beint yfir á ríkissj., auk þess, að ríkið er nú reyrt í hverskonar ábyrgðum. Framsóknarfl. er búinn að reyna allar hugsanlegar leiðir til þess að vinna ríkissjóði tjón.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: ég held, að hv. 1. landsk. ætti að tala varlega um töp bankanna í sambandi við ríkissjóð. Þessi hv.þm. mun hafa setið á þingi 1921, þegar taka þurfti stórt og óhagstaett lán til hjalpar Íslandsbanka. Hv. þm. ber hluta af ábyrgðinni á þessu láni. En ástæðan til þess, að það varð að taka rétta lán, var auðvitað neyð bankanna, sem fram var komin ekki sízt fyrir vitlausar síldarspekulationir. En Íslandsbanki hélt áfram að tapa. Allt, sem við kom stj. hans var í megnustu óreiðu. T. d. það, hvernig nánustu vinum hv. 1. landsk., þeim Sæmundi í Stykkishólmi og Stefáni Th. Jónssyni, voru lánaðar stórfúlgur til þess að spekulera með eftir eigin geðþótta. Fyrir nokkru er búið að gera upp þrotabú Stefáns Th. og voru skuldirnar við bankann 21/2 millj. kr., en upp úr þrotabúinu hafðist alls 300 þús. kr. Svo fyrirkomulagið með útlán bankans virðist hreint ekki hafa verið gallalaust. Ef ætti að fara að rekja sögu lánsins frá 1921, hvernig það var tekið og hvernig því var ráðstafað, hvernig það hefir alltaf verið að verða þyngri og þyngri baggi á ríkissjóðnum, og hvernig hv. 1. landsk. kom ásamt fleirum veturinn 1930 og bað um ríkisábyrgð á allri súpunni, þó að hann fengi því ekki framgengt þá eins og hann vildi, ætti þetta að vera nægilegt til þess að sýna honum sambandið milli síldarspekulationa og bankatapa.

Jón Þorláksson Hæstv. dómsmrh. gleymdi bæði upphafinu og endinum á upptalningu sinni á mönnum, sem eytt hefðu almannafé í stórum stíl. Sjálfan sig átti hann að telja þar fyrstan, því að enginn hefir verið eins mikilvirkur í því að sólunda almannafé og einmitt hann sjálfur. Sjálfan sig átti hann einnig að telja síðastan, því að hann hefir haldið þessari iðju áfram, eftir að þeir, sem hann taldi upp áðan, eru hættir slíku.

Jón Þorláksson Ég mun sjálfur velja mér tíma til þess að sanna þetta, og vona ég þá, að hæstv.dómsmrh. þurfi ekki yfir neinu að kvarta. 

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Það hefir í raun og veru verið tekið fram flest það, er segja þarf um frv. Er því ekki þörf á langri ræðu. En ég verð þó að segja það, að mig undrar það, að þessir menn, sem ganga leitandi og þefandi að efni í skattstofn fyrir ríkið, skuli ekki enn hafa komið auga á ýms önnur gæði, sem mönnum eru þó veitt. T. d. Þetta einmuna goða tíðarfar. Það mætti setja vissan skatt fyrir hvern dag, sem menn fá að hreyfa sig úti í þessu dásamlega veðri. Það væri ekki ósanngjarnara eða vitlausara en sumt annað, sem fram er borið. Annars fer þessi eltingarleikur að nálgast það að vera hlægilegur. Ef sú regla er upp tekin að líta á öll lífsins þægindi ekki sem menningarvott, heldur sem skattstofn, þá má vissulega ganga langt í því. Ég er að vísu sammála hv.þm. G.-K. um það, að ekki sé nein fjarstæða að leggja skatt á mjög stórar íbúðir, ef um þær væri að ræða. Ef maður á og notar hús, sem kostar 70–100 þús. kr. eða e. t. v. meira, einungis fyrir fjölskyldu sína, þá væri rétt að skattleggja slíkt, ef reglur um það væru komnar í ákveðið kerfi. Það er skoðun mín, að miklu réttara sé að leggja á mikla eyðslu heldur en á miklar tekjur. Það er engin ástæða til að draga úr viðleitni manna til að eignast eitthvað, því tekjur slíkra manna koma þjóðarheildinni jafnan á einhvern hátt til goða. En á mikla eyðslu er ávallt miklu réttara að leggja, og þá einnig á óhófsíbúðir sem annað. En það er hið argasta rangnefni og blekking að kalla þetta frv. frv. um stóríbúðaskatt, þar sem miðað er við aðeins 18 þús. kr. hámark á skattfrjálsri íbúð. Hér er aðeins miðað við hið allra minnsta, sem hægt er að komast af með. Það er menningarmál, ekki síður en heilbrigðismál hverrar þjóðar að geta veitt sér góðar íbúðir. Það blátt áfram mannar fólkið að búa í góðum húsakynnum. En þetta frv. fer alveg í gagnstæða átt. Það þrengir mönnum til þess að láta sér nægja lélegar íbúðir og getur því kallast reglulegt skrælingjafrv. Hér í Rvík kostar sómasamleg íbúð fyrir fjölskyldumann 30–35 þús. kr. Og ég vil ekki skattleggja þá menn, sem geta veitt sér slíkar íbúðir, og tel þær engan óþarfa. Ég tel það engan óþarfa, þó hver meðlimur fjölskyldunnar hafi herbergi fyrir sig. A. m. k. mætti þó gera þá kröfu, að piltar væru sér og stúlkur sér. Að allt heimilisfólk eigi að láta sér nægja eitt svefnherbergi, er hreinasti skrælingjabragur. Mig undrar, að menn skuli vilja koma með till., er stuðlar að slíku. Frv. villir því á sér heimildir. Það talar um stóríbúðir, en er bara tilraun til þess að neyða menn til að búa í svo litlum íbúðum, að teljast mega alveg óviðunandi fyrir stærri fjölskyldur. En það er annað um tilgang frv., sem ég hefi að athuga við. Það skín að vísu ekki beint út úr frv. sjálfu, en það kom glöggt fram í ræðu hv.flm. Hann sagði, að þetta væri ekki borið fram sem tekjuaukafrv. Það var þó hið eina, sem gat verið skynsamlegur tilgangur þess. En hv.flm. lagði áherzlu á, að þetta frv. ætti að vera til að bæta úr húsnæðisvandræðunum hér í bæ. Það vantar nú sannarlega ekki frv. um þessi efni. En það gengur eins og rauður þráður gegnum þau öll, að þau beinlínis fæla menn frá að byggja, og það gera þau með því að leggja aukna skatta á húsin. Það er hreinasta hugsunarvilla, að þetta verði til þess að skipta íbúðunum í sundur. Það gæti að vísu orðið til þess, að eitthvað losnaði af einbýlisherbergjum, en á þeim er enginn skattur. Vegna kreppunnar er nú meira framboð en eftirspurn á þeim. Þetta hljóta þessir hv.flm. að vita, ef þessi skattgræðgi hefir ekki hlaupið svo í heilann á þeim, að þeir séu beinlínis orðnir vitlausir. Ef ég t. d. hefi 4 herbergi og eitt eldhús, hvernig á ég þá að skipta því í tvær fjölskylduíbúðir? Húsin eru þannig byggð, að það er ekki hægt að setja í þau eldhús hvar sem er. En vera má, að hv.flm. hafi sýnar fyrirmyndir frá Rússlandi, þar sem hver fjölskylda hefir aðeins eitt herbergi til umráða. Með því að taka það til fyrirmyndar, þá mætti kannske koma 5 fjölskyldum fyrir þar, sem er sæmileg íbúð fyrir eina fjölskyldu nú. ég veit hreint ekki, hvernig hv.flm. hugsar sér, að þetta frv. bæti úr húsnæðisvandræðunum, nema því aðeins, að hann gangi með einhverja slíka hugsun. Það er því hugsunarvilla, að hægt sé að skipta sundur íbúðum, en afleiðingarnar verða aðrar. Skatturinn hlýtur að hækka leiguna á íbúðunum. En aðalafleiðingin verður þó sú, að draga úr byggingum. Hv. 2. þm. Reykv. hefir glögglega sýnt, hvað húseigendur hér mundu eiga við að búa í sköttum, en auk þess eiga þeir að ábyrgjast skattinn hjá leigjendum sínum. Gæti þá farið svo, enda þótt leigjendur stæðu ekki í skilum með húsaleigu, að húseigendur yrðu að borga skattinn fyrir þá. Upp á slík býti mundi enginn vilja byggja hús, nema þá með svo litlum íbúðum, að hættulaust gæti talizt, að þær kæmust undir skatt. Það er lagt til, að skatturinn hvíli sem lögveð á húsinu. Það sést þó ekki, hvort hann á að ganga á undan 1. veðrétti til veðdeildar. Ef svo er, þá verð húsin óveðhæf fyrir slíkum lánum. Það dregur enn úr byggingum, ef hlaðið er lögveðum á húsin, sem ganga eiga fyrir 1. veðrétti. Veðdeild getur því ekki lánað út á húsin, nema ákvæði komi í frv., að þetta lögveð komi á eftir 1. veðrétti. Ekki verður heldur hægt að byggja svo, að tryggt sé, að íbúðirnar komi ekki undir ákvæði þessara laga. Það fer eftir fasteignamati í hvert sinn. Og þó virðing á íbúðum sé fyrir neðan hámark hinna skattfrjálsu íbúða þegar byggt er, þá er ekki víst, að svo verði síðar. Og þótt þetta hámark sé sett nú, þá er viðbúið, að skattaþefarar síðari tíma fari fram á, að það verði lækkað, og fái því framgengt. - ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta. Vegna þess, hvað mér finnst frv. mikil fjarstæða, mun ég greiða atkv. gegn því þegar við þessa umr.

Flm. (Steingrímur Steinþórsson) Ég hefi leyft mér ásamt þremur öðrum hv.þm. að bera þetta frv. fram. Á þessu stigi málsins ætla ég ekki að segja um það nema örfá orð. Eins og allir vita, hafa fasteignir hækkað úr hófi fram á síðustu tímum, og þessi almenna verðhækkun fasteigna hefir kreppt meira að öllum almenningi en flestir aðrir þættir þeirrar miklu dýrtíðar, sem menn eiga nú við að búa. Það er í raun og veru svo, að atvinnurekendum er það til alveg eins mikils. skaðræðis, að verð á fasteignum sé of hátt eins og bóndanum eða útgerðarmanninum að þurfa að kaupa tæki til atvinnurekstrar síns of dýru verði. Ég lít svo á, að almennur verðhækkunarskattur sé sjálfsagður til þess að hafa áhrif á þá óeðlilegu verðhækkun, sem iðulega á sér stað, - ekki svo mjög til að fá þessar tekjur, heldur fyrst og fremst til að halda fasteignum í hæfilegu verði, vera hemill á þeirri óeðlilegu verðhækkun, sem oft á sér stað um fasteignir og sem oft stafar af braski einstakra manna; veldur það öllum almenningi miklu tjóni, en kemur bröskurunum einum að gagni. Út í þetta mál ætla ég ekki að fara nánar nú, en það er þó náskylt því máli, sem hér er til umræðu. Það hefir farið svo um þessa hækkun fasteigna, að mörg gömul hús, bæði í Reykjavík og öðrum kaupstöðum hér á landi, hafa verið leigð gegn óhæfilega hárri leigu, og þá, einkum þau hús, sem hafa verið í eign sama manns frá því 1914, þegar verðhækkunin byrjaði. Slík hús hafa verið leigð svo haft, að eins árs leiga hefir jafnvel numið því upphaflega verði hússins. hér er því um óhæfilega háa húsaleigu að ræða. Í þessu sambandi vil ég nefna eitt einstakt dæmi, sem ég þekki, þó að það eitt sanni auðvitað ekkert sem almenna reglu. Ég kom í eitt slíkt hús hér í borginni nú fyrir fáum dögum til lítillar fjölskyldu, sem hafði litla íbúð, og þar var mér sagt, að sú íbúð hefði fyrir stríð verið leigð fyrir 10–12 kr., en nú 70–80 kr. Húsið hafði alltaf verið á sömu hönd, svo að ekki var kaupum og sölu um að kenna. Þar sem slíkur munur verður á húsaleigu að ástæðulausu, þá er auðséð, að leigan er langt úr hofi fram. Dæmi svipuð þessu eru til ekki svo fá. Þetta á að skattleggja; það er enginn minnsti vafi á því, og ekki sízt á tímum eins og nú, þegar margir eiga erfitt uppdráttar. Hér er réttlatur tekjustofn, þar sem svona miklar tekjur fást af eignunum. Ég lít svo á, að þetta geti haft þau áhrif, að húsaleigan lækki, og það er í mínum augum miklu mikilsverðara en það, að þarna sé hægt að fá nýjan tekjustofn. Vitanlega vilja menn, að hver tekjustofn gefi sem mest. En ég óska þess, að ef einhver háleiguskattur verður lagður á slíkur sem þessi, þá yrði hann til þess, að húsaleigan mætti lækka og tekjur af þessum skattstofni þá um leið litlar. Íbúðir í gömlu húsunum eru nú oft leigðar fyrir svipað verð og í nýbyggðum húsum, og þó vantar í mörg þeirra öll nýtízku þægindi, svo sem bað og miðstöð. Það er því ekki eingöngu svo, að eigendur slíkra húsa fái hlutfallslega miklu hærri leigu en þeir, sem leigja út ný hús, heldur er líka húsnæðið oft miklu verra. Tillögur um slíkan skatt sem þennan hafa áður komið fram. Eins og tekið er fram í grg., var háleiguskatturinn einn liðurinn í frv. jafnaðarmanna á síðasta þingi í sambandi við atvinnukreppuna, og má því vænta þess, að þeir ljái þessu máli fylgi sitt nú. Og þegar húsaleigufrv. var hér til umr., þá sagði hv. 2. þm. Reykv., að sér fyndist rétt að leggja skatt á óhæfilega háa húsaleigu. Þetta bendir til þess, að einnig megi vænta stuðnings frá sjálfstæðismönnum til að koma þessu máli áfram. Það virðist því svo, að menn séu farnir að sjá, að hér má vinna tvennt í einu, fá tekjur í ríkissjóð og svo hitt, sem er aðalatriðið, stuðla að því, að húsaleiga lækki. Áhrif þessa skatts mundu vitanlega einkum koma fram í Reykjavík, nokkuð annarsstaðar á landinu, en auðvitað í miklu smærri stíl. Ég álít, að á þessu stigi málsins sé ekki ástæða til að ræða einstök atriði frv. Ég vil aðeins taka það fram, að við flm. munum mjög fúsir til að ganga inn á breyt. á einstökum atriðum frv. T. d. skal ég ekkert um það segja, hvort sá skattstigi er réttur, sem stungið er upp á í frv., og geri ég ráð fyrir, að við getum til samkomulags gengið inn á einhverjar breyt. á því. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um frv. á þessu stigi málsins, en ég legg til, að samkv. eðli málsins verði frv. vísað til fjhn. að umr. lokinni.

Haraldur Guðmundsson Það er sama um þetta frv. að segja og það frv., sem síðast var hér til umr. (frv. um stóríbúðaskatt), að við jafnaðarmenn munum koma með brtt. við 1. gr. frv. um sérstaka ráðstöfun þeirra tekna, sem frv. gerir ráð fyrir, í þá átt, að þær verði notaðar til að bæta úr húsnæðisleysinu og atvinnuleysinu, sem nú er fyrirsjáanlegt, með því að verja þeim til byggingar verkamannabústaða. Afstaða okkar til frv. er komin undir því, hvort sú brtt. nær fram að ganga. Við litum svo á, að rétt sé að nota slíkan skatt sem þennan og skatt af stóríbúðum til að ráða bót á atvinnuleysinu og húsnæðisvandræðunum. Hér í bæ eru til mörg hús, sem gefa stórkostlegar tekjur, miðað við verð þeirra, og verður ekki annað sagt en að rétt sé að skattleggja slíkar óhæfilega háar tekjur. Í grg. eru dæmi tekin, sem sýna þetta að nokkru, en þó má áreiðanlega finna dæmi, sem stinga ennþá meira í augun.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Það liggja fyrir þessu þingi, að ég ætla, um .10 skattafrv., bæði frá stj. og einstökum þm. ég veit ekki, hvað mörg þeirra ná fram að ganga á þinginu eða hve miklar tekjur ríkinu hlotnast af þeim. En ég veit þó, að skattafrv. þau, sem afgreidd verða frá þinginu, munu illa nægja til allra nauðsynlegra útgjalda ríkisins á þeim erfiðu tímum, sem nú standa yfir. Auk þess ber þess að gæta, að á tímum eins og þeim, sem nú standa yfir, er útgjaldaþörfin á ýmsum liðum meiri en jafnvel í venjulegu árferði. M. a. vil ég geta þess, sem flestum hv.þdm. mun vera kunnugt um, að nú mun innan skamms verða lagt fyrir þingið frv. um að greiða fyrir bændum og ýmsum smærri atvinnurekendum í þeirri kreppu, sem nú stendur yfir. Til þess að það frv. geti náð tilgangi sínum er óhjákvæmilegt að afla ríkissjóði tekna til framkvæmdar lögunum. Ég hefi átt nokkurn þátt í undirbúningi þessa frv., og ég hefi leitað dunum og dynkjum, hvar hægt væri að finna þennan skattstofn, og ég hafnaði þar, sem þetta frv. er. Ég hefi ekki getað komið auga á, að til væri annar líklegri, réttlátari og heppilegri skattstofn til framkvæmdar þessara mála. Ég hefði fyrir mitt leyti viljað setja það ákvæði í frv., a. m. k. til bráðabirgða, að þær tekjur, sem ríkissjóði hlotnuðust af þessu .frv., ef það yrði að l., skyldu að einhverju leyti fara beint til framkvæmdar þeirra 1., sem ég gat um aðan, en það varð þó ekki úr því. Ég veit ekki nema ég hafi sérstöðu í því meðal okkar flm. að vilja binda þessar tekjur við þessar vissu framkvæmdir. En fyrir okkur öllum vakti það sama, að við vildum afla ríkissjóði tekna með þessu frv. um sölu öls. Ég skal manna fúsastur játa það, að það er illt, að ríkið skuli þurfa að hafa miklar tekjur af sölu áfengis, og það skyldi ekki standa á mér að leita ráða til að útrýma víninu, ef ég hefði nokkra trú á, að lög yrðu fundin og framkvæmd til þess, en því miður sé ég enga leið til þess. Mer gafst kostur á því á sínum tíma að hlusta á umr. um áfengisbannslögin, og var þá eins og aðrir ungir og gamlir borgarar þjóðfélagsins hrifinn af þeirri löggjöf. Ég var álíka hneykslaður á þeim, sem leyfðu sér að greiða atkv. á móti þessum lögum, eins og ýmsir eru nú hneykslaðir af þessu frv. Ég man eftir því, að þegar lögin voru samþ., þá bjóst ég við, að sá dagur væri heilladagur, sem lengi yrði minnzt meðal þjóðarinnar sem eins af hennar mestu gleðidögum. En það má kveða svo að orði, að hver dagur, sem upp hefir runnið síðan þessi lög gengu í gildi, hafi verið ný og ný staðfesting á mótmælum þeim, sem gegn banninu komu. Hvert einasta atvik í framkvæmd þessara laga hefir verið ný og ný staðfesting á orðum þeirra manna, sem voru á móti aðflutningsbanninu, þó að þing og stj. hafi oft gert það, sem hægt var, til að framkvæma lögin svo, að þau yrðu mönnum að liði. Þetta, hvernig bannið hefir reynzt, það hefir sannfært mig um, að á þennan hátt verður víninu aldrei útrýmt. Þar verður annað að koma til skjalanna, og þá fyrst og fremst frjáls bindindisstarfsemi, sem hefir hér komið að nokkru liði. Auk þess verð ég að segja það, að eftir að hin nafnkunna Spánarvínaundanþága var veitt, hefir ekki verið hægt að tala hér um aðflutningsbann. Það hefir ekki verið nema á pappírnum, ekkert nema skrípamynd af banni, frá því að það leyfi var veitt, hefir víninu rignt yfir landið, svo að aldrei hefir verið skúraskil, og smyglaða vínið hefir flætt eins og um stórstraumsflóð inn á hvern fjörð og hverja vík. Og nú á síðari árum hafa opnazt sírennandi lindir af heimabrugguðu víni um allar sveitir, svo að ekki er annað hægt að segja en að Ísland hafi flætt í löglegu og ólöglegu víni. Hver, sem sér þetta ekki, hann er blindur, eða þá hræsnari, ef hann vill ekki viðurkenna það. Nú má segja sem svo eftir þennan formála, að réttara væri fyrir mig að flytja frv. um að afnema hreint og beint bannlogin. Það hefi ég samt ekki gert, heldur flyt ég nú þetta frv. ásamt öðrum hv.þm. Ég verð að játa það, að þegar svo er komið, að þingi, stj. og lögreglu reynist ókleift að halda uppi lögum, sem eiga að draga úr drykkjuskap, þá er sjálfsagt að veita inn í ríkissjóðinn sem mestu af því fé, sem eytt er fyrir þessa óþörfu og skaðlegu voru. Ég get ekki fyllilega gert grein fyrir, hve miklar tekjur ríkissjóður mundi fá af þessari ráðstöfun, en óhætt mun að fullyrða, að það muni skipta hundruðum þúsunda, án þess að drykkjuskapur væri, nema síður væri. Auðvitað býst ég við, að þetta. mundi draga úr notkun Spánarvína, en ölgerðin væri innlent fyrirtæki, sem gæfi nokkra atvinnu í landinu, og svo er líka það, að innkaupsverð Spánarvína fer eins og allir vita; út úr landinu, og er það ærið fé. Auk þess er það sannfæring mín og annara, sem um þetta mál hafa talað, að öl sé einna skaðminnstur drykkur af þeim áfengistegundum, sem menn neyta nú á dögum. Ég hefi heyrt þá einkennilegu mótbáru á móti þessu, að af því að öl sé svo óáfengt og saklaust, þá sé hættulegast að leyfa að brugga það og selja. Ef þetta eru rök, þá hlýtur að leiða þar af, að þeir, sem þessu halda fram, hljóta að vera fúsari á að leyfa sölu áfengari drykkja en hér er um að ræða. Ég er sannfærður um það, að ef þessi ölgerð kæmist á, þá mundu margir þeir, sem nú kaupa smyglað vín og innlenda framleiðslu (Höskuld), hætta því og drekka öl í staðinn. Þessi ráðstöfun mundi því hafa þær tvöföldu afleiðingar, að menn drykkju það áfengi, sem óskaðlegast er, og í öðru lagi mundi það fé, sem nú er greitt fyrir vín, að miklu leyti fara í ríkissjóð. Annar aðaltilgangur okkar með þessu frv. er því sá, að koma því svo fyrir að gera löglega þá neyzlu áfengra drykkja, sem mi á sér stað í landinu, og koma þannig í veg fyrir þau lögbrot og spillingu og svívirðingar, sem hér hafa átt sér stað í sambandi við það bann, sem ómögulegt hefir verið að framkvæma. Og það er gert með því að leyfa framleiðslu og sölu á þessari tegund áfengra drykkja, sem við álitum óskaðlegasta, og kosta kapps um það á þann hátt, að ríkið hafi sem mestar tekjur af sölu þess áfengis, sem haft er um hönd, í stað þess að horfa aðgerðarlaust á smyglara og launbruggara fleyta rjómann af þeim tekjum, sem ríkið á að réttu lagi að fá. Ég get svo að mestu leyti látið máli mínu lokið, Út í frv. sjálft þarf lítið að fara, því að það skýrir sig sjálft. Við hnigum að því raði að gera ráð fyrir í frv. sömu takmörkunum á sölu þessa áfenga öls eins og var á sölu áfengis yfirleitt áður en bannlögin gengu í gildi. Liggur því fyrir hverju héraði út af fyrir sig, ef frv. verður samþ., að velja um, hvort það vill leyfa sölu ölsins eða láta heimabruggaðan óþverra fljóta áfram í stríðum straumum, eins og nú á sér viða stað. Ég býst við, að 5. gr. frv., sem um þetta ræðir, og sérstaklega ákvæðið um, að gjald fyrir veitinga- og söluleyfi áfengs öls renni í sjóð viðkomandi sveitar- eða bæjarfélags, hafi þau áhrif, að meira verði litið eftir, að óleyfileg sala áfengis eigi sér ekki stað.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil taka það fram, að um þetta mál tala ég sem þm., en ekki sem ráðh. Flm. hafa ekki talað við stj. um frv. og hún hefir ekki seð ástæðu til að taka sérstaka afstöðu til þessa máls sem slík. Þess vegna tala ég hér ekki fyrir hönd stj. um þetta mál. Ég get tekið það fram strax í upphafi, að mér er það ekki ljúft að standa upp til að andmæla frv., sem jafnágætur samherji minn og hv.þm. Mýr. er formælandi að og annar hv. samherji minn meðflm. En ég tel mál þetta þannig vaxið, að ég get ekki setið hjá án þess að láta skoðun mína í ljós þegar við fyrstu umr. Frv. átti að geta fengið fulla afgreiðslu nú þegar við þessa umr., því að mínu áliti er ekki um margt að ræða í sambandi við það. Það er ástæðulaust að fara út frá því að tala um kreppuráðstafanir og öflun ríkistekna og því um líkt. Það eina, sem hér er um að ræða, er hinn aukni drykkjuskapur í landinu, sem af því mundi leiða, ef leitt yrði í lög, að brugga skuli og selja áfengt öl. Sumpart mundi það auka drykkjuskapinn strax og sumpart leggja grundvöll að vaxandi drykkjuskap í framtíðinni. Þessi afleiðing yfirgnæfir svo allar aðrar ástæður með og móti frv., að um þær ætti ekki að þurfa að ræða. Hv. flm. mun vera mér sammála um það, að frv. mundi hafa í för með sér aukna áfengisnautn í landinu, þar sem hann segir, að hér sé um svo mikla tekjuvon að ræða. Hann lysti yfir, að auknar tekjur af áfengissölu mundu nema hundruðum þúsunda, og gæti það ekki orðið nema með stórkostlega aukinni nautn áfengis. Hann lagði áherzlu á, að ölið mundi draga úr sölu Spánarvínanna. Samt sem áður býst hann við tekjuauka, sem nemur hundruðum þúsunda, af sölu áfengis, og gæti það ekki orðið nema það seldist geysimikið af öli fram yfir það, sem því nemur, er hv.flm. heldur fram, að sala Spánarvinanna minnki. Það er þess vegna augljóst, að frv. er blátt áfram flutt með það fyrir augum, að nautn áfengis í landinu aukist. Ég álít, að það sé rétt skoðun hv.flm., að ef frv. yrði að lögum, myndu tekjur ríkisins aukast í bili, því að drykkjuskapurinn mundi stórkostlega aukast. Um það atriði erum við sammála. En ég held, að það væri álíka viturlegt að auka tekjur ríkissjóðs á þann hátt eins og ef bóndi slátraði kúnum sínum til þess að fá meiri tekjur í bili. Hv. þm. kom inn á ýmsa aðra hluti í ræðu sinni, og var það að vissu leyti skynsamlegt af honum. Það ber vott um, að þessi hv.þm. finnur, að það muni vera heppilegra fyrir þá flm. að draga umr. og athygli manna frá þeim alvarlegu afleiðingum fyrir þjóðina, sem ölgerð þessi mundi hafa í för með sér, frá þeirri spillingu og eymd, sem sigla mundi í kjölfar ofdrykkjunnar. Hv. flm. talaði um frv. sem leið til að hjálpa atvinnurekstri landsmanna í kreppunni. Hv. d. mun nú bráðum fá til meðferðar frv. um ráðstafanir í þá átt, sem þessi hv.þm. hefir átt þátt í undirbúningi að fyrir hönd Búnaðarfélagsins. Það er nauðsynjamál, sem fyrr hefði þurft að koma fyrir hv. d. En umtal um slíka hluti mega menn ekki láta skyggja á aðalatriði þess máls, sem nú liggur fyrir hv. d. Öldrykkja er sérstakur liður í nautn áfengis, liður, sem hér er lítt þekktur. Með því að framleiða og selja áfengt öl hér er lagður grundvöllur að drykkjuskap á nýju sviði. Það má búast við, að þetta þing, sem við nú heyjum, verði að mörgu leyti ófrjósamt. Það er útlit fyrir, að sökum ósamlyndis takist ekki að leysa þau vandamál, sem fyrir liggja, og að ekki náist samkomulag um margar þær ráðstafanir, sem þurft hefði að gera á þessum óvenjulegu tímum. Þegar þannig standa sakir, væri harla einkennilegt, ef það kæmist í gegn og yrði kannske næstum því eina „kreppuráðstöfunin“, sem samkomulag fengist um, að leyfa og ýta undir framleiðslu á áfengu öli og sölu þess í landinu, sem að vísu fengjust einhverjar tekjur af, en fyrst og fremst yrði til að auka drykkjuskap landsmanna. Það vilja nú ef til vill einhverjir segja, að það sitji ekki á mér að tala um ýmsar tegundir drykkjuskapar og hvaða áhrif þær hafi, þar sem ég þekki ekki áfengisnautn af eigin reynslu. En ég vil nú segja, að ég hafði nægilega mikil kynni af þeirri kynslóð, sem ég ólst upp með, til þess að sjá afleiðingarnar af áfengisnautn á ýmsum sviðum og ýmsu stigi. Og ég er alls ekki sammála því, sem hv.flm. sagði, að öldrykkja væri mjög skaðlítil. Það má að vísu til sanns vegar færa að vissu leyti, þar sem ölið inniheldur miklu minna áfengi en ýmsir aðrir drykkir. En þegar lítið er á allt það, sem sækir í slóð öldrykkjunnar, þá kemur í ljós, að hún hefir jafnvel verri afleiðingar heldur en sterku drykkirnir einir út af fyrir sig. Og komi öldrykkjan hér við hliðina á þeim drykkjuskap, sem við höfum fyrir, þá er ekki við góðu að búast. Ég er ekki í nokkrum vafa um, að tilbúningur á sterku öli yrði til þess að auka mjög drykkjuskap meðal þeirra stétta og einstaklinga þjóðfélagsins, sem nú eru að miklu leyti lausir við hann. Ölið mundi vekja drykkjufýsnina hjá ungum mönnum, verkamönnum og skólapiltum. Eins og Spánarvínið hefir reynzt kvenfólkinu hættulegt, mundi ölið reynast unglingum og öðrum, sem lítil peningaráð hafa. Þekki ég mörg dæmi því til sönnunar frá mínum yngri árum, áður en bannið kom til sögunnar. Og ég get nefnt dæmi um enn sorglegri áhrif öls. Ég hefi þekkt unga, breyzka menn, sem haft hafa meðvitund um breyzkleika sinn og þess vegna gengið í bindindi til þess að forða sér frá drykkjuástríðunni. En þeir hafa álitið ölið sér skaðlaust, og það hefir hrifið þá af réttri braut og steypt þeim í það hyldýpi ófarnaðarins, sem ofdrykkjan hefir í för með sér. Þess vegna segi ég hiklaust, að það sé hættulegasta leiðin, sem hægt er að fara, að leyfa að brugga og selja sterkt öl; að það væri jafnvel skárra að skömminni til að hleypa inn sterku drykkjunum aftur. Ég ætla svo ekki að fara um þetta fleiri orðum, en aðeins víkja að því, sem ég sagði í upphafi ræðu minnar, að ég álít, að þetta frv. ætti að fá fullnaðarafgreiðslu þegar í stað; það mun hvort sem er aldrei ná samþykki þingsins. Þó svo færi, að þessi d. samþ. það, veit ég, að hv.Ed. gerir það ekki, þar sem aðalatriðið í því er að stuðla að aukningu drykkjuskapar í landinu, og það ofan á alla þá erfiðleika aðra, sem þjóðin á nú við að stríða. Ég vil því beina þeirri áskorun til hv.þdm., að þeir felli þetta frv. þegar í stað.

Pétur Ottesen Ég skal ekki fara að ræða almennt um afnám bannlaganna, þó hv. 1. flm. reyndi í framsöguræðu sinni að ryðja þeim braut, sem síðar kynnu að vilja fara inn á þá slóð. Það mál liggur ekki fyrir nú. Ég verð að segja það, að þó maður hafi mátt eiga von á ýmsu misjöfnu nú á hinum síðustu og verstu tímum, þá hefir maður tæplega búizt við að þurfa að horfast í augu við till. hér á Alþingi í þá átt, að gerð skuli tilraun til þess hreint og beint að eitra fyrir þjóðina eins og hrafna og önnur hrædýr, sem leggjast á búfénað bænda. En það er gerð tilraun til þess með þessu frv. Það er talað um það í grg. frv., og hv.flm. vek að því líka; að öl það, sem þeir vilja láta búa til, sé svo ákaflega meinlaust. Þó er eins og runnið hafi upp fyrir þeim, sem grg. ritaði, að það sé nú e. t. v. ekki alveg eins meinlaust eins, og hv.flm. vill vera láta í fyrstu pennadráttum grg., því að síðar í henni er meinleysið ekki orðið meira en það, að höfundurinn telur ölið „tiltölulega“ skaðlítið. Og eins og hæstv. ráðh. hefir nú bent á, er slík öldrykkja alls ekki svo meinlaus sem aðstandendur frv. vilja halda fram: hvert á móti væri það það hættulegasta, sem hægt væri að gera, að fara inn á þá braut, sem frv. gerir ráð fyrir, að fara að brugga hér áfengt öl, eins og ástandið er nú hjá þjóðinni. Við höfum nú hér lögum samkvæmt vín á boðstólum, sem ekki eru mjög sterk, en þó nógu sterk til þess, að fjöldi manna byrjar ekki vínnautn með því að leggja þau sér til munns. En ef fara á að auka það ógurlega vínflóð, sem hv. 1. flm. talaði um, með því að koma hér á fót bruggun á áfengu öli, þá er þar með lagður grundvöllur að stórauknum drykkjuskap í landinu. Þó sagt sé, að þetta öl eigi að hafa í styrkleika, mun það nægja til þess að vekja drykkjuhneigð manna, verða þess valdandi, að menn stigi fyrsta sporið. Með því væri áreiðanlega lögð gildra eða net fyrir æskulýðinn í landinu, karla og konur. Hann mundi byrja á að drekka þetta áfenga öl og halda síðan stig af stigi út á braut drykkjuskaparins. M. ö. o. væri með frv., ef að 1. yrði, lagður grundvöllur að drykkjuskap fjölda manns, sem nú er laus við hann, vegna þess að ekki má framleiða þetta „tiltölulega meinlausa“ öl. Það er kunnara en frá þurfi að segja, út í hvert hyldýpi spillingar, vesaldóms og örvæntingar leið þeirra liggur, sem gefa sig drykkjuskapnum á vald. Með því að samþ. þetta frv. fær áfengisnautnin hér á landi áreiðanlega byr undir báða vængi, og verður færð út á miklu víðara svið heldur en hún nú er á. Þess vegna er það einmitt hættulegasta leiðin, sem hægt er að fara í þessu máli, ef slíkar till. kæmu til framkvæmda, eins og nú er ástatt hjá okkur. Í því sambandi má benda á gamla málsháttinn: Af mjóum þvengjum læra hundarnir að stela. Frá ölinu liggur leiðin til hinna sterkari drykkja. Það er því mesta fjarstæða, sem hv.flm. heldur fram, að sala áfengs öls mundi minnka neyzlu Spánarvínanna. Eftir því sem fleiri leggja inn á drykkjubrautina, eftir því verður meira drukkið af vínum. Og þannig mundi öldrykkjan einnig ýta undir notkun sterkra drykkja, að því leyti sem menn geta í þá náð. Það vantar ekki, að reynt sé að slá á ýmsa strengi í grg. frv. og framsögu. Það er sagt, að þetta sé spor í áttina til að efla innlendan iðnað, og reynt að setja það í samband við aðrar kreppuráðstafanir. En hver er svo þessi innlendi iðnaður? Ekki er svo mikið um, að efnið til þessa öls sé innlent; Ég hygg, að það sé allt flutt frá útlöndum.

Það mætti kannske nota kartöflur!

. Mér er nú ekki kunnugt um, að kartöflur sé notaðar til slíkra hluta, enda höfum við annað þarflegra við þær að gera, en það getur svo sem vel verið, að þeir hugvitsmenn, sem sí og æ leggja höfuð sitt í bleyti til að finna leiðir til þess að veita áfengisflóði yfir landið, gangi með einhverjar hugmyndir í höfðinu í þá átt. - Það eina, sem við komum til með að leggja til í þessa „innlendu“ framleiðslu, er blávatnið. Það þarf ekki að setja upp neina ölbruggun til þess, að menn geti fengið sér vatnsdrykk hér í Reykjavík. Það er hægt að fá Gvendarbrunnavatnið úr hverjum krana hér.

Ætli það yrði ekki útibú uppi á Akranesi?

. Ég býst við því, að þeir, sem berjast fyrir áfengisbruggun í landinu, myndu ekki láta sér nægja bruggunarstöð hér í Rvík, heldur yrði reynt að breiða þessa starfsemi út um landið. Útreikningur hv. 1. flm. um þessar hundruð þúsunda, ef ekki millj. kr. tekjur af bruggun og sölu öls hlýtur að byggjast á því, að nokkuð víða á landinu eigi að brugga og að menn hafi auðveldan aðgang að þessu öli. Ef menn nú ekki vilja láta sér nægja blávatnið eins og það streymir tært og heilnæmt út úr iðrum jarðarinnar, þá geta menn svo sem fengið sér öldrykk eins og nú er. Hér er mikil ölframleiðsla, og ég verð að telja það fremur kost en galla á því öli, að menn skuli geta drukkið það án þess að verða fullir og vitlausir af því. Þá er komið að því atriðinu, sem er sterkasta driffjöðrin í ákafa hv.flm. við að koma þessu máli fram; það er umhyggjan fyrir því að bæta úr hinum sívaxandi fjárþörfum ríkissjóðsins, eins og hv. aðalflm. orðaði það. Ég vil nú í því sambandi benda á hið fornkveðna: „Svo skal böl bæta, að bíða ekki annað meira“. Frá mínu sjónarmiði eru tekjur þær, er á þennan hátt á að afla ríkinu, allt of dýru verði keyptar. Þær tekjur ganga út yfir andlega og líkamlega heilbrigði þjóðarinnar. Með hverjum þeim eyri, hverri þeirri krónu, er í ríkissjóðinn rynni af þessum völdum, væri eyðilagt og upptært margföldu verðmæti í dýrmætum tíma og starfsþreki þjóðarinnar; að ógleymdu öllu því böli og óhamingju, sem þetta að öðru leyti myndi leiða yfir þjóðina og alltaf fylgir drykkjuskapnum eins og skugginn ljósinu. Ég held því, að það sé ekki einasta óþarft, heldur beinlínis þjóðhættulegt að stofna til þessa mikla vínflóðs, er beint og óbeint mundi leiða af framgangi þessa frv. Eins og nú er hafa menn þegar allt of mörg tækifæri til að drekka frá sér vitið og alla blessun.

Jón Auðunn Jónsson Ég ætla aðeins að litlu leyti að svara þeim hæstv.forsrh. og hv.þm. Borgf., er hér hafa látið ljós sitt skína á nokkuð óvæntan hátt. Með flutningi þessa frv. vakir fyrir mér að draga úr neyzlu Spánarvína í landinu og ólöglegri bruggun. Það gat engan órað fyrir því, að neyzla hinna heitu sponsku vína yrði svo mikil sem raun varð á. Það eru engin fordæmi fyrir því annarsstaðar frá, að þau séu notuð til ofdrykkju. Þá er öllum vitanlegt, að á síðustu árum hefir komið upp heimabruggun í öllum sveitum landsins svo að segja, nema á Vesturlandi; þar þekkist það ekki enn. Þetta er sýnn voði fyrir andlega og líkamlega heilbrigði þjóðarinnar. Ég er sannfærður um, að neyzla létts öls mundi stórkostlega draga úr þessum ófögnuði. Englendingar flytja nú inn mikið af dönskum og þýzkum bjór, sem er örlítið sterkari en öl það, sem lagt er til, að leyft verði her. Það er reynsla þeirra, að eftir að farið var að flytja þetta öl inn hefir storkostlega dregið úr neyzlu whiskys og annara sterkra drykkja. Í Skotlandi hefir whiskydrykkja staðið í stað eða aukizt, í Englandi minnkað. Þetta ber öllum saman um, er til þekkja í landinu. Í Skotlandi er lítils neytt af léttari öltegundum, en í Englandi hefir neyzla þess stóraukizt á síðari árum. Menn, sem ég hefi talað við og kunnugir eru í Englandi, fullyrða það, að unga fólkið drekki nú létt öl í stað sterkra drykkja áður. Enski bjórinn sterki, „stout“, er nú orðið lítið keyptur. Menn kjósa heldur léttara öl. Ég hygg, að reynslan hér myndi verða sú, að stórlega drægi úr neyzlu Spánarvína líka, þótt ljúffeng séu. Það er nú svo, að fæstir aðrir en ofdrykkjumenn drekka til þess að verða fullir. Menn drekka til þess að gleðja sig, en ekki til þess að verða örvita og út úr fullir. Þá hygg ég, að enginn mæli móti því, að nokkur neyzla öls sé ekki líkt eins skaðleg heilbrigði manna eins og neyzla víns, jafnvel þótt lítil sé. Í öli er líka jafnan nokkuð af næringarefnum. Mér skildist á þeim hv.þm. Borgf. og hæstv.forsrh., að þeir væru ánægðir með ástandið eins og það er. Ég trúi því ekki, að þeir þekki þá ástandið eins og það raunverulega er. Ég hefi orðið fyrir alveg óvenjulegum vonbrigðum yfir bannlögunum. Ég var einn þeirra, er greiddu banninu atkv. Ég gerði það með þeirri hugsun, að unnt væri að ritrýma víninu algerlega úr landinu. En það liðu ekki mörg ár áður en ég sá, að þetta var ógerningur. Og hvernig er reynsla annara þjóða? Tvær Norðurlandaþjóðir hafa reynt áfengisbann. Hvorug þeirra hefir treyst sér til að halda því uppi. Í Noregi er reynslan sú, að þar er nú minna drukkið en á dögum bannlaganna og betur farið með neyzlu víns. Annað það, sem bannlögunum hefir algerlega mistekizt, er að fá samúð borgaranna. Það er mikið vegna þvingunar þeirrar, sem þeim fylgir. Unga fólkið þolir einkanlega illa þá þvingun. Það er vitað, að menn grípa jafnvel til örþrifaráða, þegar þeim finnst persónulegu frelsi sínu misboðið. Þetta er ein af orsökunum til þess, að það er ómögulegt að halda bannlögunum uppi. Enn hafa bannlögin orðið til þess að gera að engu hina miklu starfsemi áhugasamra bindindismanna, er var svo vel á veg komin áður en bannið komst á, að þeir voru búnir að vinna fylgi og samúð meiri hluta þjóðarinnar. Þá þótti það ósæmilegt að sjást ölvaður á almannafæri. En hver er skoðun þjóðarinnar á því nú? Nú er það fjöldi ungra manna, sem þykjist af því að hafa verið ölvaður. Það þykir bera vott um karlmannslund að hafa þorað að bjóða þvinguninni birginn. Ég skil ekki aðstöðu andmælenda þessa frv. Ég skil ekki, hversu ánægðir þeir virðast vera með árangurinn af bannlögunum. Mér finnst meiri ástæða til að hryggjast yfir honum. Nýlega kom hér upp hið svokallaða Borgarmál. Við rannsókn þess kom það upp úr dúrnum, að fjöldi löggjafa, embættismanna og góðborgara hafði brotið bannlögin, og það oftar en einu sinni og oftar en tvisvar. En nálega engin rödd heyrðist, er hneykslaðist á þessu. Það þótti svo að segja sjálfsagt. Hæstv. forsrh. telur, að skaðminna væri að leyfa innflutning sterkra drykkja en tilbúning létts öls í landinu sjálfu. Ég er sannfærður um, að ef hér væri frv. á ferðinni um afnám bannlaganna, þá mundi hann rísa upp og mælast til þess, að reynt yrði áður að leyfa tilbúning létts öls og sjá, hvort þjóðin gæti ekki vanizt af sterkum drykkjum með því. Hvað er verið að gera með því að halda við ástandinu, sem nú ríkir? Það er verið að halda Spánarvínum og heimabruggi að þjóðinni. Ég hygg, að flestum heilsufræðingum komi saman um, að mikil neyzla þessara heitu vina og „Höskuldar“ sé mönnum skaðlegri en neyzla létts öls. Hæstv. forsrh. sagði, að menn lærðu fremur að drekka á léttu öli en Spánarvínum. Ég er sannfærður um, að þetta er misskilningur. Öl er ekki ljúffengur drykkur nema með mat. En hin sætu Spánarvín eru sérstaklega til þess fallin að laða unga menn og konur til að byrja neyzlu víns. Ég tel hæstv.forsrh. vorkunn; hann hefir sjálfsagt aldrei neytt víns á sinni æfi og hefir því litla þekkingu á þessu. Þegar þessir hv.þm., sem virðast vera svona ánægðir með ósómann, sem fylgt hefir bannlögunum, fara að tala um, að hér sé verið að eitra fyrir þjóðina, þá tala þeir eins og útúrfullir menn, er ekki vita sitt rjúkandi ráð. Hv. þm. Borgf. sagði, að við hefðum ekki ýkjasterka drykki nú. Ég hélt nú satt að segja, að hann kærði sig ekki um sterkari drykki en t. d. „Höskuld“. Það er reyndar sjálfsagt hægt að bæta við styrkleikann, og verður sennilega gert von bráðar, ef engin breyting er gerð á áfengislöggjöfinni. Ég hygg líka, vegna þess hvað við höfum gott vatn hér í Reykjavík - það á ef til vill ekki sinn líka í víðri veröld -, að svo mætti fara, að við gætum flutt öl úr landi, jafnvel fyrir milljónir króna á ári. Við vitum, að síðustu árin hefir neyzla léttra öltegunda í Englandi stórum aukizt. Þeir drekka nú mikið af dönskum og þýzkum bjór, sem er léttari en hinn gamli enski bjór „stout“. Þetta hefir orðið til þess, að Englendingar sjálfir hafa orðið að breyta ölframleiðslu sinni og eru nú farnir að búa til léttari bjór, svonefndan „bash“.1) 1) Niðurlag ræðunnar vantar. - J. A. J.

Vilmundur Jónsson Í grg. þessa frv. segir svo, að það sé fyrst og fremst borið fram til að draga úr notkun Spánarvínanna í landinu, en þó jafnframt með það fyrir augum að afla ríkissjóði aukinna tekna. Hv. fyrsti flm. frv., þm. Mýr., hefir í framsöguræðu sinni fyrir málinu undirstrikað þessi orð grg. um tilgang frv. Hv. meðflm. hans, þm.N.-Ísf., hefir síðan gengið hóti lengra, því að hann lagði ríka áherzlu á, að hið áfenga öl mundi ekki aðeins draga úr notkun léttu vínanna, heldur einnig úr notkun brenndra drykkja, og lét svo um mælt, að aðeins fyrir þá fullvissu væri frv. flutt, en tekjuöflunin væri algert aukaatriði. Skal ég taka það trúanlegt, að hv.flm. séu þeirrar skoðunar um áhrif hins áfenga öls, að það dragi úr löngun manna í sterkari drykki, og geri þá ráð fyrir því, að þeir muni falla frá frv., ef hægt er að sannfæra þá um, að það muni ekki ná tilgangi sínum um þetta, en að allar líkur séu þvert á móti til þess, að ölið auki nautn annara áfengra drykkja. Röksemdirnar í því máli er að finna í hagskýrslum hinna ýmsu þjóða, og vitnisburður hagskýrslnanna er eindregið í þá átt, að það sé hin mesta villukenning, að öldrykkjan leiði til minnkandi nautnar léttra vína og brenndra drykkja. Ef það væri svo, ætti vínnautn að vera minnst með þeim þjóðum, sem mest drekka af öli, en því er yfirleitt þveröfugt farið, eins og ég nú skal færa dæmi að. Við Íslendingar drekkum mjög lítið af öli miðað við aðrar þjóðir, 2,45 1. á mann á ári og eingöngu óáfengt öl. Vín drekkum við sem svarar 1,52 1. á mann á ári. Danir drekka aftur á móti afarmikið af öli, 62,7 1. á mann á ári, eða um 25 sinnum meira en við, og þó er víndrykkja í Danmörku svipuð og hér, eða 1,49 1. á mann á ári. Þjóðverjar eru miklir öldrykkjumenn eins og Danir, og drekka þó þrisvar sinnum meira vín. Hjá þeim nemur öldrykkjan 67,6 1. á mann á ári, og víndrykkjan 4,6 1. Austurríkismenn eru enn meiri öldrykkjumenn en Danir og Þjóðverjar. Drekka þeir 72,4 1. af öli á mann á ári og 14,5 1. af víni. Frakkar drekka öl sem svarar 42 1. á mann á ári, en þeir drekka líka 124 1. af víni á mann á ári, af samskonar vínum þeim, sem seld eru og drukkin hér á landi. - Sú kenning er því úr lausu lofti gripin, að það dragi úr vínnautn manna, ef þeim aðeins er gefið tækifæri til að drekka öl. Og sama máli gegnir um brenndu drykkina. Þannig drekka Danir auk alls ölsins 1,32 1, af brennivíni á mann á ári. Í Noregi nemur öldrykkjan 25,5 1. á mann á ári, en jafnframt drekka Norðmenn 0,87 1. af brennivíni á mann á ári. Og auk hinna 67,6 1. af öli, sem ég áður gat um, drekkur hver Þjóðverji árlega til uppjafnaðar 2,22 1. af brennivíni. Það er reyndar ekki í fyrsta skipti nú, sem þeirri villukenningu skýtur hér upp, að hið veikara áfengi dragi úr nautn hins sterkara. Sama var uppi, þegar bannlögin voru hér á dagskrá á sínum tíma. Þá var talað um, að nauðsyn væri að vinna gegn nautn brenndu drykkjanna, og samkv. því lýstu sumir andbanningar sig reiðubúna til að mæta templurum á miðri leið í áfengismálunum og banna innflutning á brenndum drykkjum. Man ég það, að sú var afstaða Steingríms Jónssonar, núverandi bæjarfógeta á Akureyri, sem þá átti sæti í Ed. og var harðsnúinn andbanningur. Hann vildi sætta sig við að banna innflutning á brenndum drykkjum, en hinsvegar leyfa innflutning á öllum léttum vínum. Var látið í veðri vaka, að allir mundu sætta sig við þá lausn málsins og talið, að ef þjóðinni væri þannig gefinn kostur á að neyta „hinna hollu, suðrænu vína“, myndi öll ofdrykkja hverfa af sjálfu sér og böl drykkjuskaparins þar með vera úr sögunni, enda þá engin freisting til þess að smygla inn víni, eins og verða mundi, ef algert bann væri leitt í lög. Ég hefi getið um þetta vegna þess, að hér fellu svo orð áðan, að andbanningarnir einir hefðu haft rétt fyrir sér í umr. um bannlögin og þannig reynzt hinir sönnu spámenn í þessum málum. Margir andbanningar báðu einmitt um það ástand, sem nú ríkir í þessum efnum og allir eru óánægðir með, hv.flm. þessa frv. eins og aðrir. Þegar Spánarvínin voru leyfð, var einnig sagt, að það mundi draga úr freistingunni til að smygla og brugga, en reynslan hefir ekki orðið að sama skapi. Og þekking manna og reynsla annarsstaðar í þessum efnum tekur af skarið um það, að því meira sem drukkið er af léttum vínum, því meira er líka drukkið af brenndum drykkjum. Spánverjar, sem drekka 87,8 l. af léttum vínum á mann á ári, drekka þannig 4,25 1. á mann á ári af brennivíni. Og Frakkar, sem drekka jafnframt mikið af öli, drekka árlega sem svarar 5,49 1. af brennivíni á hvert mannsbarn, auk þess sem nautn hinna léttari vína nemur þar í landi 124 1. á mann á ári, eins og ég áðan sagði. - Það ber þess vegna allt að sama brunni í þessu efni. Því meira sem drukkið er af öli, því meira er drukkið af léttum vínum, og því meira sem drukkið er af léttum vínum, því meira er líka drukkið af brenndum drykkjum. Þessar tölur hagskýrslnanna verða ekki rengdar. Hér þýðir því ekki að standa upp og vitna og segja sína skoðun. Í þessum efnum sem öðrum verða menn að hlíta dómi reynslu og þekkingar. Ég get nefnt nokkur einstök dæmi í viðbót um þetta. Ég vil þó taka það fram, að tölurnar eru orðnar nokkurra ára gamlar, en þær missa auðvitað ekki gildi sitt fyrir því. Í Märisch Ostrau, sem er bær í Tjekko-Slovakiu, en mun áður hafa tilheyrt Bæheimi, eru drukkin feiknin öll af öli. Íbúarnir eru 30 þús., 2–3 þús. fleiri en hér í Reykjavík, og bjórdrykkjan nemur þar 150 l. á hvern mann á ári. Maður skyldi nú ætla, að íbúarnir létu sér nægja ekki minna af þessum „holla drykk“ og sneiddu alveg hjá nautn annara áfengra drykkja. En það er nú eitthvað annað en að svo sé, og þeim mundi jafnvel ekki nægja allur sá „Höskuldur“ í viðbót, sem að sögn er framleiddur hér á landi, því að íbúar þessa bæjar eyða 15–50% af launum sínum í brennivín eingöngu. 50% íbúanna drekka til uppjafnaðar 28 1. af brennivíni á ári auk alls ölsins, og 30% af íbúunum drekka 50 1. af brennivíni ofan á þessa 150 1. af öli, sem hver maður drekkur árlega í þessum bæ. - Þá skal ég geta þess til fróðleiks, af því að hér hefir verið drepið á kartöflur í sambandi við ölbruggun, að í Bæheimi er einn þjóðrétturinn kartöflusúpa, sem er þannig til búin, að kartöflurnar eru soðnar í brennivíni. - Ég sé, að hv.þm. Borgf., sem er mikill kartöflnuvinur eins og ég, hristir höfuðið, og er reyndar ekki að furða.

Þær eru ekki vel notaðar kartöflurnar þar

. Nei, manni virðist svo. Erlend reynsla í þessum efnum, og við hofum ekki annað áreiðanlegra að miða við, er því öll á þá leið, að því meira sem drukkið er af öli, því meiri verður líka fýsnin í vín og aðra sterkari drykki. Auk þess er á það að líta, sem hæstv.forsrh. réttilega drap á, að öll líkindi eru til þess, að drykkjuskapurinn breytist, ef ölið verður leyft - að aðrir fari að drekka en nú gera það aðallega. Það er enginn vafi á því, að ölið mundi leiða margan verkamanninn út í drykkjuskap, og jafnvel börnin líka. Ölið er tiltölulega ódýr drykkur og mundi því brátt geta orðið á borði hvers manns, sem ráð hefir á fáum aurum, og þannig leiða til daglegrar áfengisnautnar. Eins og nú er, er engin hætta á þessu, af því að Spánarvínin eru svo dýr, að menn almennt hafa ekki ráð á því að veita sér þau. Fyrir bannið höfðum við hér nær eingöngu drykkjuskap karlmanna. Með Spánarvínunum bættist kvenfólkið í hópinn, og það er enginn vafi á því, að með ölinu mundi röðin koma að börnunum. Ég segi þetta ekki út í bláinn, því að það styðst við reynslu annara þjóða í þessum efnum. Drykkjuskapur barna er því miður allalgengur með öðrum þjóðum, einkum hinum miklu öldrykkjuþjóðum. Og þetta er eðlilegt, því að þar sem öl er almennt notað með mat og ölglas stendur á hverju borði, verður jafnan einhver meiri eða minni lögg eftir í glösunum fyrir börnunum, sem fljótlega venjast á ölið með þessu móti engu síður en fullorðna fólkið. Skal ég til fróðleiks lesa nokkrar tölur um þetta efni, og eru tölurnar að vísu orðnar nokkurra ára gamlar, en þó nytsamar til lærdóms engu að síður. Samkvæmt skýrslum skólalæknanna í Berlín drekka 4/5 barnanna þar meira og minna. 39% af börnunum þar drekka einn bjór á viku og 11% einn snaps á viku. 33% af börnunum drekka bjór daglega og 2–3% snaps á hverjum degi, enda segja skólalæknarnir, að drykkjuskapur barna sé þjóðarsiður. Í Gera fór einnig fram slík rannsókn á skólabörnum, 515 drengjum og 554 stúlkum. Reyndist þar svo, að aðeins 4 drengir og 8 stúlkur höfðu aldrei smakkað áfengi, 235 drengir af þessum 515 neyttu víns og 109 bjórs daglega. Af stúlkunum neyttu 257 víns og 130 bjórs á degi hverjum. Í München fór rannsókn fram á 4562 skólabörnum. 13,1% voru í bindindi, 55,3% drukku að staðaldri, 6,4% voru snapsdrykkjumenn, og 4,5% reglulegir ofdrykkjumenn. Í Nordhausen var rannsakaður drykkjuskapur barna í fyrsta og fjórða bekk barnaskóla þar. Í 1. bekk skólans voru 49 sjö ára börn. 38 drukku vín, 40 þeirra snaps og öll drukku þau bjór. Í 4. bekk skólans voru 28 stúlkur. 27 þeirra drukku vín, 24 snaps og allar bjór. Í Schönberg, sem er útborg við Berlín, fór fram rannsókn á drengjaskóla og stúlknaskóla þar. 56,2% af drengjunum drukku bjór að staðaldri 30% önnur vínföng. Og á stúlkunum drukku 48,7% bjór að staðaldri og 32% önnur vínföng. Rannsókn í menntaskólunum í Þýzkalandi leiddi það í ljós, að meira en 50% af 11–12 ára börnum neyttu áfengis daglega. Ég vona, að þetta nægi til að sýna fram á, að það er engin fjarstæða að minnast á drykkjuskap barna í þessu sambandi. Og ég geri ráð fyrir, að bindindisþekking sé á svo háu stigi í þessu landi, að hv.þdm. sé að minnsta kosti ljóst, hvílíkan voða er hér um að ræða, þar sem fjöldi kornungra barna neytir áfengis daglega, að ekki sé minnzt á þau ósköp, þegar 4,5% þeirra eru beinir ofdrykkjumenn, eins og í dæminu frá Þýzkalandi, og ræði ég því ekki þá hlið málsins frekar. Viðvíkjandi þeim tölum, sem ég hefi hér lesið upp, skal ég að lokum geta þess, ef einhver skyldi verða til að rengja þær, að ég hefi tekið þær eftir þýzku riti, sem 22 læknar standa að. Heitir ritið Krankheit und Soziale Lage, og aðalútgefendur þess eru þeir próf. Mosse og próf. Tugendreich. Forlagið, sem að útgáfunni stendur, er alþekkt bókaforlag í Þýzkalandi, forlag Lehmanns í Munchen, sem gefur út læknisfræðibækur. Vil ég ennfremur taka það fram, að þetta rit er alls ekki skrifað sem bindindisrit, heldur sem hvert annað vísindarit. Ég vona, að hv.þdm. hafi orðið það ljóst af því, sem ég nú hefi látið þá heyra, að það er engin firra, þó að því sé haldið fram, að ölundanþágan muni leiða til aukins drykkjuskapar með þjóðinni, og þá ef til vill fyrst og fremst með þeim stéttum og aldursflokkum þjóðfélagsins, sem enn eru lausir við áfengið að mestu leyti, sem betur fer. En við Íslendingar höfum einnig okkar eigin reynslu í þessum efnum, sem við getum dregið lærdóm af. Við höfum á stuttu tímabili búið við ýmiskonar ástand í áfengismálunum. Her var engin gullöld í þeim efnum áður en bannið kom til sögunnar, þó að þeirri fjarstæðu sé stundum á lofti haldið af andbanningum. Með banninu varð á þessu mikil breyting til batnaðar, þó að sumir hefðu ef til vill gert sér vonir um enn betri árangur. Og við munum allir, hvernig farið hefir við hverja tilslökun, sem gerð hefir verið. Við munum, hve mjög ástandið versnaði með læknabrennivíninu, og síðan leyfður var innflutningur á „hinum hollu Spánarvínum“ hefir öllu enn stórum hrakað í þessum efnum. Ég verð því að segja, að þegar verið er að brigzla um blindni í áfengismálunum, getur það ekki átt við aðra en þá, sem eru svo blindir á þá reynslu, sem við höfum fengið með öllum tilslökununum, að þeir ætla sér að bæta ástandið með því að gera eina tilslökunina enn.

Hannes Jónsson Mér kom það ekki á óvart, þó að ýmsir hv.þm. hafi orðið til að halda því fram, að þetta frv. mundi verða til að auka vínflóðið í landinu, og er þetta þó ekki af því, að ég haldi, að þetta sé rétt, nema ef síður sé. Hv. þm. Ísaf. las hér upp tölur og skýrslur, sem áttu að sanna þetta, því að hann dró eina óskeikula setningu út frá öllum þessum tölum sínum, sem hljóðaði eitthvað á þá leið, að því meira, sem drukkið væri af öli, því meira væri og einnig drukkið af víni. Má auðvitað eins snúa þessari setningu við og segja, að því minni sé víndrykkjan sem öldrykkjan sé minni. En skyldi þetta nú vera tilfellið, t. d. með okkur Íslendinga? Það mun síður en að svo sé, og koma mér í hug í þessu sambandi hin alkunnu orð Snorra góða, þau er hann mælti á Alþingi kristnitökusumarið, þegar sú fregn var borin til þings, að jarðeldur stefndi á bæ Þórodds Eyvindarsonar á Hjalla, og heiðnir menn vildu kenna þetta goðagremi : „Um hvat reiddust goðin þá, er hér brann hraunit, er nú stöndum vér á?“ Hverju er þar um að kenna, að Íslendingar yfirleitt eru svo sólgnir í vín sem raun ber vitni, og ekki sízt hinn uppvaxandi æskulýður í landinu, úr því að öldrykkjunni er ekki um þetta að kenna? Því að þótt óáfengt öl sé að vísu framleitt í landinu, verður því þó varla um þetta kennt, og er enda eingöngu drukkið hér í Reykjavík og hinum stærri kaupstöðum, en þekkist hinsvegar ekki í sveitunum, og þar færist vínnautnin þó stöðugt í vöxt með heimabrugginu. Og það er reyndar fleirum en okkur sveitamönnunum, sem geðjast vel að „Höskuldi“ og öðrum ágætum sterkum drykkjum, sem framleiddir eru í sveitunum, því að kaupstaðarbúar munu ekki síður sólgnir í þessa drykki.  Hæstv. forsrh. undirstrikaði það um þau orð, sem hann sagði, að hann talaði sem þm., en ekki sem ráðh. Ég hefi nú samt mikla löngun til að svara honum einmitt sem ráðh., en ekki sem þm. Núv. stj. hefir setið að völdum frá því 1927, og allan tímann hefir hún haft nægan þingvilja til að gera allt, sem hún taldi nauðsynlegt að gera til þess að draga úr vínnautninni í landinu og halda áfengislögunum í gildi. Og ég efast ekki um, að stj. hefir gert allt, sem í hennar valdi stóð, til þess að draga úr böli áfengisnautnarinnar, því að þing eftir þing hefir hún fengið stuðning þingsins til að skerpa lögin svo mjög, að kalla má, að úr öllu hófi hafi keyrt, en þrátt fyrir þetta hefir ekkert áunnizt í þessum efnum, nema hvað eitthvað talsvert mun hafa dregið úr smyglun frá því, sem áður var, en samhliða því hefir líka bruggið í landinu stórum aukizt. Vil ég út frá þessu leggja þá spurningu fyrir hæstv.forsrh., hvort hann sé svo glaður yfir að sjá þessa innlendu framleiðslu þróast í landinu, að hann vilji ekkert gera til að stemma stigu fyrir henni, ef hægt væri. En ef hvorki er hægt að útiloka vínnautnina úr landinu né að stemma stigu fyrir hinni innlendu framleiðslu, væri það þá ekki einmitt í samræmi við stefnu hv.þm. Ísaf. og þeirra jafnaðarmanna að láta ríkið sjálft annast þessa framleiðslu? Hvað annað væri betra að gera að ríkisfyrirtæki en framleiðslu þessarar alóþörfu munaðarvöru? En ef menn skyldu nú ekki vilja ganga svo langt, væri þá ekki ráð að leyfa þessa voru og leggja á hana ríflegan skatt, svo að ríkissjóði stæði þó eitthvað gott af þessum hlutum? Eins og ég gat um fyrr, hefir hví verið haldið fram, að ölið mundi kenna þjóðinni að drekka, ef leyft yrði. Ég hefi áður sýnt fram á það, að ölsins þarf ekki við um þessa hluti. Íslendingar kunna nú þegar að drekka, án þess að nokkurt öl hafi verið til að kenna þeim það. Þeir hafa einhvern veginn komizt upp á bragðið án þess. Hitt er annað mál, að Íslendingar yfirleitt kunna ekki að drekka eins og menn, og það hefir heyrzt úr ráðherrastól, að það þurfi að kenna þeim að drekka, svo að þeir drykkju ekki í óhófi, bæði sér til skaða og skammar, heldur svo, að þeir hefðu ánægju af drykkjunni. Og það er hverju orði sannara, að þessa er hin fyllsta þörf. Og skyldi ekki ölið einmitt verða til að kenna Íslendingum að drekka á þennan hátt? Ég fyrir mitt leyti er sannfærður um það, að ölið mundi hafa sína miklu þýðingu í þessu efni. Hæstv. forsrh. þótti sem það væri hið sama og að drepa kúna til að hafa hagnað af henni í svip að, fara nú að leyfa framleiðslu áfengs öls, og hv.þm. Borgf. var eitthvað að tala um, að verið væri að eitra fyrir menn eins og gert væri um hrafna, í svipuðu sambandi. Má þetta hvorttveggja til sanns vegar færast. Við viljum einmitt lóga nythæstu kúnni, þar sem er heimabruggið, sem þeir hæstv.forsrh. og hv.þm. Borgf. hinsvegar virðast hafa tekið ástfóstri við svo miklu, að þeir vilja ekkert gera til þess að hún veslist upp. Við viljum eitra fyrir hana með ölinu, því að við göngum þess fullvissir, að þegar mönnum gefst kostur á að drekka hæfilega áfengt öl, hverfur heimabruggið af sjálfu sér úr sögunni. Og heimabruggið er það böl, sem við verðum umfram allt að vinna gegn. Hv. þm. Borgf. var að tala um það, að á mjóum þvengjum lærðu hundar að stela, og skildist mér hann þar eiga við ölið, en ég fyrir mitt leyti er ekki í nokkrum vafa um það, að það er heimabruggið, sem mest eykur vínnautnina í landinu, og ég óttast ekki „hina mjóu þvengi“ ölsins, en geri mér hinsvegar góðar vonir um, að það geti útrýmt heimabrugginu. Það hefir verið dregið í vafa, að af þessu frv. leiddi verulegan tekjuauka fyrir ríkissjóð. Má um það deila, og getur verið, að neyzla Spánarvína myndi minnka stórlega eða jafnvel hverfa alveg við tilkomu ölsins. En af því myndi auðvitað leiða stórkostlegar tekjur af ölinu, og þar við bættist, að fé fyrir drykkjarvörur færi ekki lengur út úr landinu. Þótt efnið til ölgerðar kosti nokkuð, veit hv.þm. Borgf., að það er svo sáralítið, að það kemur varla til greina. Þetta frv. er frá minni hendi borið fram fyrst og fremst til að hindra hina miklu heimabruggun, sem nú er komin í hverja sveit og sumstaðar á hvern bæ. Ég ætla, og tel víst, að menn hefðu miklu meiri tilhneigingu til að sporna við þessum ófögnuði en nú er, ef hægt væri að fá gott áfengt öl. Til þess að eitthvað verði gert til að draga úr áfengisflóðinu, verður að fá fólkið í landinu til að starfa. Löggjöfin í landinu stendur mattlaus uppi gegn hverskonar áfengisbrotum. Jafnvel beztu bindindismenn eins og hæstv.forsrh. og hv.þm. Borgf. vita, að fjöldamörg lögbrot eiga sér stað, án þess að hreyfa legg eða lið til að ljósta þeim upp. Allir hylma yfir með lögbrjótunum, en enginn hreyfir sig gegn þeim. En yrði slík löggjöf sett, sem þetta frv. fer fram á, tel ég engan vafa á, að lögin yrðu frekar studd af þjóðinni en áður, og það yrði ef til vill mesti vinningurinn. Ég hefi enga trú á því, að öldrykkja leiði menn til óhófsdrykkju, hvað sem öllum skýrslum hv.þm. Ísaf. líður. Ölið hefir ekki kennt mönnum að drekka vín hér á landi. Fremur mætti snúa þessu við og segja, að það væri vínið, sem hefði kennt mönnum að drekka ölið.

Pétur Ottesen Það hefir nú margt fróðlegt komið fram í ræðum þeirra hv.þm., sem að þessu frv. standa. Það er auðsætt af öllu, að þeir hafa einkum haft í huga þá nauðsyn, er þeir telja, að á því sé að afnema áfengislöggjöfina, því að þeim hefir orðið miklu tíðræddara um hana en sitt eigið frv. Margt bendir til þess, að þeir hafi villzt um á frv. Ég hefi séð, að undanfarið hefir gengið á milli manna stór lagabálkur um afnám áfengislaganna, en fáa hefir þó enn sem komið er fyrst að gerast flm. Ég býst við, að það sé með tilliti til þessa, að þessir menn þykjast hafa tvöföldu hlutverki að gegna, að auka tekjur ríkissjóðs og afnema áfengislöggjöfina. Allt bendir í þá átt. Hv. þm.N.-Ísf. þótti við andstæðingar frv. taka öðruvísi á móti þessari útréttu hönd en hann hafði búizt við. Dró hann af því þá ályktun, að við værum ánægðir með núv. ástand. Við höfum þó alls ekki farið út í þá sálma og ekki látið í ljós neina ánægju, enda gefur ástandið ekki tilefni til þess, en við viljum ekki rétta flm. frv. hendina til að gera ástandið verra en það er. Ég býst við, að þeim fari að verða aðstaða okkar skiljanleg eftir þessar upplýsingar og aðrar, sem fram hafa komið. Hv. þm.N.-Ísf. var drjúgur yfir því, hve kunnugur hann væri því, hvernig menn höguðu drykkjuskap sínum í Englandi og Noregi og víðar, að þar drykkju menn stundum meira af öli og stundum meira af whisky. Ég efast nú um kunnugleika hv.þm.N.-Ísf. í þessum efnum. Til þess að vera vel kunnugur þessum málum þar hefði hann þurft að vera tíður gestur í kjöllurum og á knæpum í utanferðum sínum, en ég veit, að hv.þm. hefir haft alvarlegri störfum að gegna en svo, að hann hafi haft tíma afgangs til að heimsækja slíka staði. Annars hefir hv.þm. Ísaf. tekið af skarið í þessu efni með skýrslum sínum. Þær sýna, að öldrykkja leiðir af sér aukna vínnautn, svo að það er þveröfugt við það, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði, að „stout“ - svo trúi ég, að hann kallaði það - hefði dregið úr whiskydrykkju í Englandi. Skýrslur hv.þm. Ísaf. sýna, að þetta er ekki til að státa af. Hv. flm. þessa frv. hafa haldið því fram, að þeir, sem vildu drekka öl, gerðu það ekki til að verða drukknir, heldur til að gleðja sig, og því vilja þeir haga styrkleika ölsins þannig, að menn geti „glatt“ sig, þ. e. a. s. komizt undir þau áhrif, að þeir „finni á sér“. En nú er það sá sorglegi sannleikur, að þeir, sem byrja að drekka, byrja allir með þessu hugarfari, en lenda þó síðar að meira eða minna leyti í klóm ofdrykkjunnar og glata manngildi sínu og velfarnan. Hættan við frv. liggur einmitt í því, að fleiri byrji að drekka en áður með þessum skammgóða ásetningi, enda kom það glögglega í ljós í ræðu hv.þm. V.-Húnv., að hann gerði ráð fyrir, að öldrykkjan yrði mikil og almenn. Hv. þm.N.- Ísf. talaði um árangurslausa bindindisstarfsemi. Þessi ummæli hans eru röng og ómakleg með öllu, þótt bindindisstarfsemin hafi ekki komið að fullu haldi, m. a. af því, að fjarveitingarvaldið hefir ávallt skorið styrk til hennar allt um of við neglur sér. Hv. þm.N.-Ísf. er einn af þeim, sem stuðlað hafa að því að draga úr þessum styrk, og má hann því sjálfum sér kenna um „árangursleysi“ bindindisstarfseminnar að nokkru leyti. Þá sagði hv.þm.N.-Ísf., að hann hefði engar raddir heyrt, sem ekki hefðu látið fyllstu samúð í ljós með hinu svokallaða Borgarhneyksli. Ég hefi aftur á móti engar raddir heyrt, sem ekki hafa talið, að um argasta hneyksli væri þar að ræða, enda er um allt land litið á þetta hneykslismál með fyrirlitningu. Þetta er því gripið úr lausu lofti hjá hv.þm. Hv. þm.N.-Ísf. var að brigzla mér og hæstv.forsrh. um, að við hefðum litla þekkingu á þessum málum. Það mun vera rétt, að við þekkjum lítið persónulega bragð og áhrif þessara vökva, en við vitum, að þeir renna ljúflega ofan í allt of mikinn hóp manna í þessu landi og höfum seð mörg og átakanleg dæmi þess, hver háski stafar af vínnautninni, og því viljum við hindra, að þær ráðstafanir séu gerðar, sem auka þennan voða. Hv. þm. sagði einnig, að bezt væri að búa að sínu. Ég hefi nú haldið þessu sama fram, þegar um hefir verið að ræða framleiðslu góðra hluta og nauðsynlegra, og það hefir verið mér sorgarefni, hve lítt hv.þm.N.-Ísf. hefir þá tekið undir með mér. En þessi skoðun mín nær ekki lengra en til góðra og gagnlegra hluta, því að ég er ekki sá bókstafsþræll, að ég vilji fara að stofna til eiturbyrlunar, þó að hún sé innlend. Hv. þm. V.-Húnv. bar fram spurningu til hv.þm. Ísaf., sem ég veit, að hann er maður til að svara, og læt hana því afskiptalausa. En ég vil víkja að öðru atriði í ræðu hv.flm. Hann sagði, að einn af ráðh. hefði sagt það vel og drengilega, að það þyrfti að kenna þjóðinni að drekka. Þessi sami ráðh. sagði, að Íslendingar væru ekki samkvæmishæfir nema undir áhrifum víns. Fræðslan til að bæta úr þessu átti að vera fólgin í því, að menn lærðu að drekka vín eins og kaffi. Mér skildist á hv.þm., að tilgangurinn með frv. væri sá, „að kenna þjóðinni að drekka“, svo að þeir, sem ekki vilja eða geta veitt sér Spánarvín eða önnur sterkari, geti lært það á ölinu, þótt það kosti þá síðar að verða ofdrykkjunni að bráð. Ég þakka hv.þm. fyrir hreinskilnina, þótt hann að öðru leyti reyndi að fara kringum kjarna málsins eins og köttur kringum heitan soðpott. Ég vil svo að lokum láta þá ósk í ljós, að hv. deild taki þeim tökum á þessu máli sem vera ber og er við hæfi þeirra tíma, sem yfir standa, að byggja út erfiðleikunum í staðinn fyrir að leiða þá inn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil lýsa sérstakri ánægju minni yfir því, hve glöggt hefir komið fram í ræðum þeirra flm., hv.þm. V.-Húnv. og hv.þm.N.- Ísf., að þessi ráðstöfun myndi auka nautn áfengis í landinu, og þó einkum í skýrslu hv.þm. Ísaf., þar sem hann sýndi fram á, að öldrykkja hefir ávallt í för með sér aukna vínnautn, og vínnautn aukna nautn sterkari drykkja. Öldrykkjan er grundvöllurinn undir drykkjuskapnum, einkum hjá verkamannastéttinni og yngstu kynslóðinni, eins og hv.þm. Ísaf. sagði. Ég vil undirstrika það, að þetta er grundvallaratriðið í málinu. Fyrst ég er staðinn upp, þá vildi ég víkja að tveimur atriðum í ræðu hv.þm.N.-Ísf. Hann lét svo um mælt um hv.þm. Borgf. og mig, að við værum svo ánægðir með ástandið eins og það er. Við höfum ekki sagt eitt einasta orð í þá átt. Við vildum sjálfsagt allir, að það væri betra en það er nú, en það, sem við viljum ekki, er, að ástandið verði verra en það er nú. Við erum sannfærðir um, að hér fari með öldrykkjuna eins og hv.þm. Ísaf. hefir sýnt fram á, að farið hefir annarsstaðar, að hún býður heim aukinni notkun annara tegunda áfengra drykkja. Það, sem um er að ræða fyrir okkur, er það, að við viljum ekki fá ástandið verra, en það erum við sannfærðir um, að af þessum ráðstofunum muni leiða. Hv. þm.N.-Ísf. er oft að vitna í það, sem er í öðrum löndum, og það þá eftir sögusögn þessa og hins, allt ónafngreint. Ég vildi biðja hv.þdm. að bera svo saman, hvernig hv.þm. Ísaf, hefir birt opinberar tölur úr vísindaritum um þetta mál og það, sem hv.þm.N.-Ísf. segir. Það er merkara en að taka sögusagnir úr andbanningablöðum úti um heim. Í því sambandi vil ég koma inn á einstakt dæmi, af því að hv.þm. var að vitna í það, hvernig bannið hefði gefizt á Norðurlöndum, og þá sérstaklega í Finnlandi. Ég hefi það fyrir satt og hefi ekki ástæðu til að rengja það, að Finnar hafi afnumið bannið af svipuðum ástæðum og við Íslendingar á okkar tíma. Þá stóð okkur til boða að velja á milli vínsins og geipilegra tolla. En ég hefi fyrir satt, að Finnum hafi staðið til boða 100 millj. marka lán með sérstaklega góðum kjörum, ef þeir afnymdu bannið. Um þetta land, verður alltaf andstæðingum bannstefnunnar tíðrætt, hvað ástandið sé þar slæmt, og hv.þm. vitnaði líka í það. En ég vildi leyfa mér að spyrja hv.þm., hvað hann viti um það. Hefir hann komið til Finnlands? - Ég vildi enda orð mín með því að segja, að ég hefi komið þangað og verið þar um nokkurn tíma, an þess að sjá einn einasta mann undir áhrifum víns. Þykir mér um þetta sem annað sjón sögu ríkari.

Héðinn Valdimarsson Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvenær vænta megi, að fjárlagafrv. komi til umr. hér í d.

Forseti (JörB): Því miður get ég ekkert fullyrt um það að svo vöxnu máli og ekki fyrr en ég hefi fengið um það nánari upplýsingar. 

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Fyrst hér er farið að spyrja um afgreiðslu þingmála, vil ég spyrjast fyrir um frv., sem ég bar hér fram um skipulag kauptúna og sjávarþorpa. Það mun hafa verið tekið af dagskrá 5. þ. m. Ég var þá ekki viðstaddur, en mér var sagt, að n. hefði óskað eftir að fá málið aftur til meðferðar og athugunar. Ég vil því beina þeirri ósk til hæstv. forseta, að hann ýti undir afgreiðslu frv. hjá n. Ég sé enga ástæðu til, að þetta frv., sem er einfalt og hefir legið fyrir á undanförnum þingum, sé svo lengi hjá n. Ég geri ráð fyrir, að n. hafi viljað athuga einhverja smámuni, en það er meiningarlaust að líða henni að setjast alveg á frv.

Forseti (JörB): Út af því, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði, vil ég taka það fram, að ég geri ráð fyrir, að frv. geti nú fljótlega komið á dagskrá. Annars mun það ekki vera af rótum n. runnið, að málið var tekið af dagskrá, heldur mun það hafa stafað af því, að einn eða fleiri af þeim mönnum, sem starfað hafa í skipulagsn., hafa óskað eftir að fá að bera sig saman við n. Ég skal athuga þetta og get lofað hv.þm. því, að málið komi fljótlega á dagskrá. Á 37. fundi í Nd., 29. marz, áður en gengið væri til dagskrár, mælti