Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Jeg bjóst nú aldrei við því, hvorki að hæstv.forsrh. (JÞ) nje fyrirsvarsmenn Framsóknarflokksins myndu fallast á það, sem jeg sagði um markmið þeirra með brtt. þeim, sem þeir hafa borið fram við stjórnarskrána á undanförnum árum. En þeir, sem hafa hlýtt á þær umr., sem hjer fóru fram í gær, hafa sennilega getað getið sjer til, hvernig sambandið milli þeirra hafi verið á undanförnum þingum, því að það hefir verið mjög svipað eins og það er nú milli hv. 1. landsk. og hæstv.forsrh. Jeg ætla aðeins að svara hæstv.forsrh. viðvíkjandi því atriði, sem hann vildi afsaka með aðferð sinna flokksmanna. Hæstv. ráðh. vildi láta líta svo út, sem brtt.hv. 4. þm. Reykv. (HjV) væru líka einskonar leikaraskapur. En það er dálítið annað að leggja fram till., sem menn árum saman hafa lýst yfir fylgi við, eða að leggja fram tillögur, sem menn hafa áður sýnt, að þeir vildu gera alt til að hindra, að gengju fram. Og það er enginn vafi á því, ef þær breytingar hv.þm. (HjV) eru bornar saman við stjfrv., og ef þær ná fram að ganga, þá eru það stórkostlegar rjettarbætur fyrir almenning, því að með stjfrv. er verið að minka rjett þjóðarinnar, - eða skyldi það ekki vera rjettarbætur, borið saman við það, sem nú er, að 7000 kjósendur fá einn þingmann, en aðrir 7000 kjósendur fá 11 þingmenn? Skyldi ekki vera munur á því, sem hjer á að reyna að gera, að fjarlægja áhrif kjósendanna á þingið, eða breyta því ranglæti, sem flaut á eins atkvæðis mun inn í stjórnarskrána 1920, að svifta menn kosningarrjetti, ef þeir af óviðráðanlegum ástæðum þyrftu opinberan styrk? Þessi stjórnarskrárbreyting, sem hjer liggur fyrir, gengur sem sagt alveg í íhaldsáttina, og þeir flokkar, sem stuðla að því að koma slíku fram, gera sig bera að fylgi við íhaldsstefnu. Það er síður en svo, að það sje sambærilegt það frv., sem hjer kemur frá Alþýðuflokknum, og þær breytingar, sem stjórnarflokkurinn hefir verið með á undanförnum árum. Þetta fellur líka að sumu leyti saman við það, sem hv. 1. landsk. talaði um í gær, þar sem hann mintist á að spara þingtímann með því að hafa langan undirbúningstíma, og það mundi líka spara tíma að hafa aðeins eina málstofu; en fyrir mjer er það ekki aðalatriðið að spara þingkostnaðinn, heldur það, að öll þjóðin fái að taka þátt í störfum þingsins að rjettu hlutfalli, en ekki að fá hundruð kjósenda í sumum kjördæmum fái jafnmikil áhrif og jafnmörg þúsund í öðrum. Þá vildi jeg víkja nokkrum orðum að hæstv.forsrh. Það er víst alveg rjett hjá honum að láta ekki koma við neinni samvinnu um breytingar á stjórnarskránni; þykir mjer það vel farið, því að jeg get ekki sjeð, að frá hæstv. ráðh. komi annað en það, sem jeg verð að telja alveg óhafandi. En svo vil jeg víkja nokkrum orðum að því atriði, sem er aðalatriðið í frv., því, að hafa þing annaðhvert ár. Það sjá allir, hvernig það verður að gera fjárlögin svo úr garði, að sæmilegt sje, tveim árum áður en þau koma til framkvæmda. Hæstv. ráðh. hefir fundið þessa veilu og verið að reyna að afsaka hana með því, að það væri meiri sparnaður, ef þingið þyrfti ekki að koma saman á hverju ári til þess að fjalla um fjárlögin, en það getur eins vel verið, að það verði mesti ósparnaður að því. Hugsum oss, að dýrtíðin í landinu breyttist til hins verra á þeim tveim árum, er fjárlögin eru samin fyrir; hugsum oss t. d., að laun starfsmanna ríkisins hækkuðu upp úr öllu valdi. Hvað ætti þá að gera? Þá er ekkert þing, sem hægt er að kalla til, til þess að gera ráðstafanir gegn þessu með nýjum tekjufrumvörpum eða til að reyna að vinna á móti sveiflunni í fjármálunum, og þótt nokkuð sje liðið frá stríðinu, þá er þó svo langt frá því, að menn sjeu komnir á fastan grundvöll. Og eftir þeim frjettum, sem daglega berast, virðist svo sem menn geti aldrei vitað, hvenær ófriðareldurinn getur blossað upp aftur, og auk þess geta þær byltingar orðið í þjóðlífinu, er ekki er hægt að sjá fyrir, svo að frá sparnaðarsjónarmiði getur þetta ekki kallast rjett; það getur einmitt orðið mörgum miljónum dýrara fyrir það eitt, að þingið ekki kemur saman og að geta ekki fylgst með því, sem gerist, því að það getur orðið of seint að kalla saman aukaþing. Það má t. d. benda á það, að á stríðsárunum varð íslenska þjóðin og þingið of seint á sjer að taka peninga í ríkissjóð. Það voru látin líða hjá mörg ár, áður en þingið fór að hugsa um að ná fje með gróðaskatti í ríkissjóð, alveg eins og hann þyrfti þess ekki með; en vjer höfum nú fengið að kenna á því. Nú standa krepputímar yfir, svo að það er ekki ástæða til að gera þær breytingar á stjórnarskránni, að þingið sje aðeins látið koma saman á tveggja ára fresti, sá aðili, sem að rjettu lagi á að ráða fram úr vandamálunum, og svo einhverjum tveimur eða kannske þremur herrum uppi í stjórnarráði falið að skera úr öllu upp á eigin ábyrgð, sem þó reynist altaf einskis virði. Við að athuga Alþt. frá 1919 sje jeg, að fyrv. forsætisráðherra, Jón Magnússon, hefir þá talið, að enginn gæti verið á móti því að hafa þing á hverju ári, því að það hefði verið svo síðan um aldamót, og taldi sjálfsagt að breyta stjórnarskránni í það horf, sem nú er. Hæstv. ráðh. (JÞ) hefir ekki fundið ástæðu til að gera brtt. um neitt, sem hann vill koma fram um tölu ráðherranna, en tekur fram í aths. frv., að það muni hægt að framfylgja því án þess að breyta ákvæðum stjórnarskrárinnar. En jeg verð að telja það ákaflega hæpið að vera þannig að toga og teygja stjórnarskrána, þótt langt sje gengið í því að teygja almenn lög, og þó að í hv.Nd. hafi einu sinni verið feldur úrskurður um það, að sú till., er hæstv. ráðh. nefndi, mætti komast að, þá sagði forseti Nd. einmitt, að sá úrskurður væri mjög hæpinn. Vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa upp þau orð, er forseti Nd. sagði við það tækifæri (Alþt. 1922, D, d. 235): „Skal jeg þó kannast við, að orka muni tvímælis, hvort þessi úrskurður sje eigi of vægur, samkvæmt orðalagi fyrnefndra lagagreina og skýring þeirri, sem felst í athugasemd stjórnarinnar við frumvarp til núgildandi stjórnarskrár. Og eigi vildi jeg alls kostar synja fyrir, að landsdómur kynni að vera svo skipaður, að hann sakfeldi stjórn, er rjeði konungi til þess að staðfesta slík ákvæði, sem í till. felast, sakir þess, að of nærri gengi stjórnarskránni“. Þannig sjer maður, hve ákaflega veikur þessi úrskurður forseta hefir þá verið, og ef hæstv. ráðh. og stjórnin vildu ekki altaf vera að teygja stjórnarskrána eins og hrátt skinn, þá mundi hún hafa komið með þessa brtt. um ráðherrana, ef hún hefði ekki viljað láta þetta atriði vera svona óljóst og óákveðið. Hæstv. ráðh. var ákaflega drýldinn, þegar hann var að svara mjer því, að núverandi ráðherrar tækju ekki laun þriggja ráðherra. En það minkaði þó dálítið, þegar hann sagði, að þeir tækju þó meira en laun tveggja; þeir tækju hálf laun þriðja ráðherrans líka, svo að mjer skilst, að sparnaðurinn verði ekki ákaflega mikill. Svo er það viðvíkjandi 28. gr. stjórnarskrárinnar og breytingum þeim, er felast í frv. stjórnarinnar um þetta, þá held jeg, að hæstv. ráðh. hafi ekki skilið það rjett, hvers vegna kosningar voru látnar fara fram síðastliðið haust; jeg hefi að minsta kosti heyrt alla halda því fram, að það hafi verið vegna þess, að það voru ótvíræð fyrirmæli kosningalaganna fyrir því, að kosning á landskjörnum þingmanni skyldi fara fram, þegar svo er ástatt eins og þá var, að aðalmaður og varamaður voru báðir fallnir frá. Að mínu viti þarf því ekki annað en að gera einfalda breytingu á kosningalögunum til þess að varamenn taki sæti í þeirri röð, sem þeir hafa verið kosnir á landslista. Orðalag 28. gr. stjórnarskrárinnar er alls ekki því til fyrirstöðu að slíka lagabreytingu megi gera. Ástæðurnar fyrir þessari breytingu á stjórnarskránni eru því ekki mikils virði. En það er eitt, sem gengið hefir í gegnum þessar umræður, og að nokkru leyti um frv. líka; það er þessi vörn í kringum árið 1930. Það er eins og eitthvert dularfult afl sveimi í kringum það ártal, eða eins og hæstv. ráðh. (JÞ) sje að reyna að tryggja umboð íhaldsmanna á þingi fram yfir það ár. Hann vill endilega lengja kjörtímabil þeirra fram yfir það ár, og jafnvel vinna það til að taka hv. 1. landsk. með, og það kalla jeg meira en lítið til unnið frá sjónarmiði hæstv. ráðh. Og það er fleira, sem ber vott um, að það er ákaflega mikið „spekulerað“ í árinu 1930. Í einu stjfrv. er ákvæði, sem sagt er, að sje alveg miðað við árið 1930. Það er í bankafrv., þar sem verið er að hefta einn af núverandi og fyrverandi stjórnmálamönnum landsins í því að taka þátt í stjórnmálum eftirleiðis, og menn segja, að það sje gert til þess, að hann geti ekki kept um virðingar- og valdastöður á því ári, svo að maður sjer, að það er nokkuð langt gengið í því að verja virðingar og völd sín þetta ár. Og jeg hefi líka heyrt, að það sje ákaflega illa við það, ef stjórnin væri þá ekki úr flokki íhaldsmanna, ef þessir svokölluðu stjórnarandstæðingar yrðu þá í meiri hluta, því að þá mundu þeir vafalaust láta núverandi forseta sameinaðs Alþingis „repræsentera“ á hátíðahöldunum 1930, en þeir Íhaldsmenn eru sagðir ekki glaðir í huga, ef sá maður ætti þá slík völd. Það er nú alveg af og frá, að hæstv.forsrh. vilji neinar kosningar hafa fyrir hátíðahöldin, en getur þó gengið inn á að láta kosningar fara fram haustið 1930. Ef eitthvað í þessa áttina, sem jeg nú hefi minst á, vakir fyrir hæstv. stjórn, þá álít jeg því minni ástæðu til að búast við, að nokkuð gott leiði af þessu frv., því að það er þá orðið svo mikið tildur, að það verður að teljast einskis virði. En svo að jeg víki aftur að þeim hrossakaupum eða þeim leikaraskap, sem jeg gat um, að hefði verið milli Íhaldsflokksins og Framsóknarflokksins á nokkrum þingum um breytingu á stjórnarskránni, þá vil jeg vitna í umræðurnar í gær, þegar hv. 1. landsk., eftir að hafa vikið nokkrum vel völdum orðum að hæstv.forsrh., bauð honum það til sátta að vera með þeirri breytingu, að þing væri haldið annaðhvert ár, ef hann aftur á móti vildi falla frá öðrum grunsamlegum brtt. sínum, en hæstv.forsrh. var þá ekki sáttfúsari en svo, að hann sló á þá hönd, sem fram var rjett, og þykir mjer það benda á, að hjer eigi að halda áfram sama leiknum og á fyrri þingum: að þykjast vera sammála í aðalatriðunum, en finna svo einhver aukaatriði, til þess að geta drepið málið hvor fyrir öðrum. Þetta finst mjer hafa komið fram í ræðum þeirra hæstv.forsrh. og hv. 1. landsk., sem töluðu hvor úr sínum flokki. Hv. 4. landsk. (MK) kom alveg hreint fram, en það finst mjer, að verði alls ekki sagt um hina tvo hv.þm., sem talað hafa um þetta mál.

Jónas Jónsson Í gær ljet hæstv. ráðh. (JÞ) falla nokkur orð um það, að sín ræða mundi ekki uppfylla fylstu ræðukröfur, að því er mjer skildist, og vildi hann koma ábyrgðinni fyrir það yfir á mig, en ekki á þann, sem annars er vant að kenna um slíkt, nefnilega á sjálfan ræðumanninn. Það er til gamalt máltæki, sem segir, að „árinni kennir illur ræðari“, og ef hæstv. ráðh. (JÞ) vill gera sjer það ómak að athuga ræður sínar, þá hlýtur hann að sjá það, að fyrsta ræðan er venjulega sæmileg, en þegar hæstv. ráðh. (JÞ) þarf að fara að svara, þá verður svarið venjulega eintómur grautur og endileysa. Heilavjel hæstv. ráðh. er svo stirð, að hann þarf lengri tíma til ræðugerðar en kostur er á til undirbúnings svarræðu. Þess vegna eru svarræður hans altaf ófullkomnar. Næst þessu játaði hæstv. ráðherra, að af þessu frv. mundi ekki leiða þingfækkun á næstu árum, eða fram til 1930. Maður verður því hissa, að hann skuli leggja svo mikið kapp á að koma þessu fram, þegar ekki verður gagn að því fyr en eftir mörg ár. Þetta er því undarlegra, þegar þess er gætt, að í frv. er gert ráð fyrir því, að breyta megi til um þinghaldið og kjörtímabilið í það horf, sem nú er, með einföldum lögum. Ráðherrann játar, að þetta frv. skapi enga breytingu fyrst í stað, en þegar fram líða stundir, er opin leið með einföldum lögum til þess að koma öllu í sama horf aftur. Til hvers er þetta þá gert? Hæstv. ráðherra neitaði því, að þetta væri gert í flokkshagsmunaskyni. En það er tómur fyrirsláttur. Hann reyndi ekki að hrinda þeim rökum, er jeg færði fyrir því, að í kjölfar þessarar breytingar er sótt eftir smávægilegum flokkshagsmunum, svo sem framlengingu kjörtímabils tveggja íhaldsatkvæða, en stytting kjörtímabils tveggja stjórnarandstæðinga. Það hefði verið dálítið annað mál, ef hæstv. ráðherra hefði ráðgert næsta landskjörið 1929; þá hefði leikurinn verið jafnari. Jeg held, að líku máli sje að gegna um þetta frv. og frv. um ríkislögreglu, sem talið var, að borið hefði verið fram af umhyggju fyrir alþjóðarheill. Það var drepið í Nd. Ef það hefði verið borið fram vegna heilla alþjóðar, þá hefði stjórnin átt að koma með það aftur. En tilgangurinn var sá, að þjóna flokkshagsmunum, og það komst upp, og er það komst upp og þjóðin hafði fordæmt frv., þá þorði stjórnin ekki að koma með það aftur. Öðru máli er að gegna um frv. mitt um fjölgun býla; jeg ber það fram á hverju þingi, uns góður málstaður sigrar. Það er ekki til neins að reyna að telja mönnum trú um annað en að hjer sje verið að leika sjer að stjórnarskránni, eða þá að gera tilraun til þess að krækja í flokkshagnað, sem kemur stjórninni til góðs, en verður þjóðinni í heild til skaða. Þá talaði hæstv.forsrh. um hörð orð, er jeg hefði viðhaft við umr. í gær, og tilnefndi nokkur. En þar til er því að svara, að að minsta kosti eitt þessara orða er löghelgað hjer af hinum látna forsætisráðherra, Jóni Magnússyni, svo ekki verður annað sagt en fordæmið sje fínt. Annars fá dómar um athafnir manna gildi eftir sannleik þeim, sem í þeim felst. Það verður að teljast sannað, að frumvarp stjórnarinnar á þinginu 1924 hafi verið fram borið af helberum loddaraskap, og þá veit jeg ekki, hvaða orð á betur við um slíka framkomu en einmitt orðið hræsni. Ef hæstv.forsrh. svíður undan þessu, þá er það hin sannsögulega staðreynd, sem á bak við liggur, sem brennir. Ef nú hæstv. ráðh. vill athuga það, sem kom fyrir í starfsbyrjun þessarar deildar, að stjórnarskrá Alþingis er brotin svo greinilega, að engin afsökun er til.  (Forseti HSteins hringir: Við hvað á hv. 1. landsk.?)  . Jeg á við úrskurð hæstv. forseta um nefndakosningarnar.  (Forseti HSteins: Jeg held, að hv. 1. landsk. og hv. 5. landsk. ættu ekki að vera að reyna að gera mikinn hvell út af þeim úrskurði, þar sem hann er hárrjettur, því að ákvæði 16. gr. þingskapanna fara í bága við önnur ákvæði þeirra. Það stendur að vísu svo, að sami maður megi ekki sitja í fleiri en tveim fastanefndum, en það stendur líka, að fastanefndir skuli vera 7 og 5 menn skuli sitja í fjvn. Nú er það vitanlegt, ef ráðherrarnir þrír eiga sæti hjer í deildinni, þá er ekki hægt að framfylgja þessum ákvæðum, og jafnvel þótt ekki ættu nema tveir þeirra sæti hjer, því að ekki verður forseti settur í nefndir. Jeg skil því ekkert í þessum hv.þm. að vera að finna sjer þetta til)  . - Jeg vil svara útskýringum hæstv. forseta nokkrum orðum. Jeg vil þá fyrst benda á, að bókstafur þingskapanna er beinlínis brotinn. Í öðru lagi eru eins og nú stóð á 2 þm. ekki nema í einni nefnd, af því að þeir fengu ekki að vera í fleiri nefndum. Ennfremur vil jeg benda á, að forseti úrskurðaði tvisvar sinnum 5 menn í fastanefndir, þar sem ekki ber skylda til að hafa fleiri en 3 menn. Ef forseti hefði úrskurðað 3 menn í þessar fastanefndir, þá hefði verið hægt að fylgja fram ákvæðum þingskapanna.  (Forseti HSteins: Það var samkvæmt tilmælum tveggja aðalflokka hjer í deildinni, að 5 menn voru settir í samgmn. og fjhn., og var búið að kjósa í þær nefndir, er mótmælin komu fram. Annars læt jeg útrætt um þetta)  . Jeg vænti því, að hæstv. ráðherra skilji það, að eftir það, sem skeði hjer í deildinni fyrsta daginn, þá verði því tekið með „kritiskum“ augum, er farið er að tala um velsæmi af hálfu íhaldsins. Þeir, sem búa í glerhúsi, ættu að gæta þess að kasta ekki grjóti. Í stjfrv. er talað um það, að hinu og þessu sje slept til þess að fá samkomulag um það að koma fram aðalatriðunum. En þegar jeg bendi á atriði, sem altaf hefir verið meira deiluatriði, lenging kjörtímabilsins, og þegar jeg tek fram, að jeg vilji hjálpa honum til þess aðkoma frv. í gegn, ef ekki sje verið með slíkar veiðibrellur, þá verður hæstv. ráðherra æfur og heldur, að jeg sje kominn til hans í sementsbúðina og ætli að fara að hefja verslunarþjark, sem þar kann fram að fara. Þótt hæstv. ráðh. tilheyri verslunarstjettinni, vænti jeg, að hann þurfi ekki að óvirða sína stjett með þessu, og vona jeg, að hann verði kurteisari næst þegar hann talar um verslun. Annars var það misskilningur, að jeg væri að bjóða honum nokkra verslun. Jeg vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp samskonar orð, sem hæstv. atvrh. (MG) sagði í fyrra: „Þá vil jeg taka upp það, sem jeg hefi sagt, að til samkomulags get jeg gengið inn á 1., 3., 5. og 6. brtt., svo fremi hv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) vill fylgja frv. út úr deildinni, af því að jeg geri mjer von um að koma málinu í gegn, þótt þessar till. verði samþ.“ Jeg vona, að heili hæstv. ráðh. sje ekki hrumari en það, að hann sjái, að hæstv. atvrh. hefir hjer hegðað sjer á sama hátt og jeg, og jeg vænti þess, að mjer verði ekki lagt það til lasts, þótt jeg í þessu eina efni feti í fótspor hans. Mjer fyndist sanngjarnt, að hæstv. ráðherra, er berst fyrir þessu máli nú, gefi skýringu á því, hvers vegna flokksmenn hans drápu samskonar frv. 1924. Hefir þeim nú snúist hugur? Jeg ætla, að fimm þeirra sjeu hjer í deildinni nú, en enginn þeirra hefir tekið til máls. Þeir ætlast víst til, að forsvarsmaður þeirra leysi þá úr þeim vanda. Það var ekki Jón heitinn Magnússon, sem drap þetta frv., heldur þessir flokksmenn hans. Það er því mjög líklegt, að það hafi verið núverandi hæstv.forsrh., sem fyrirskipaði þetta stjórnarskrármorð 1924. Þá talaði hæstv. ráðherra um það, að stuðningsmenn sínir þyrftu ekki að vera hræddir við kosningar. En það er nóg, ef þeir eru það. En síðasta landskjör sýnir þó, að hæstv. ráðherra er 3/8 minna metinn en sá flokksmaður hans, er að komst og lýsti hæfileikum sínum á mjög yfirlætislausan hátt, er hann kallaði sjálfan sig pólitískan dverg. Annars fanst mjer það vanta á, til þess að maður fengi fullkomna mynd af ánægju ráðherrans yfir kosningunum, að hann lýsti því, hvort honum hafi líkað vel að bíða ósigur í fimm kauptúnum við bæjarstjórnarkosningar á síðasta ári. Það mun vera einn af ritstjórum íhaldsins, sem símaði þá til útlendrar frjettastofu, að þetta væri stórsigur fyrir jafnaðarmenn. En ráðherranum mun vera líkt farið og Morgunblaðinu, sem gat ekki um bæjarstjórnarkosninguna á Siglufirði fyr en að hálfum mánuði liðnum, en þar kom íhaldið engum manni að. Það er ekki annað sýnna en tvent sje það í máli þessu, sem vakir fyrir stjórninni, og hvorugt gott. Annað er það, að reyna á ódýran hátt að slá sjer upp á því að látast fylgja því, sem hún ekki fylgir, en hinsvegar, ef það er samþykt, þá fylgja því flokkshagsmunir, svo stjórnin hafi eitthvað fyrir snúð sinn. Jeg vil aðeins svara hv. 5. landsk. (JBald) því, út af endurtekningum hans á aðdróttunum í garð Framsóknarflokksins um óheilindi í þessu máli, að hann gat ekki hið minsta hreyft við þeim rökum, sem jeg bar fram í gær, t. d. um óeigingirni Framsóknarmanna í hæstarjettarmálinu. Þannig eru þeir ávalt fúsir að vinna með andstæðingum sínum, er þeir telja, að það geti orðið til góðs.

Einar Jónsson Þótt jeg kveðji mjer hljóðs í þessu máli, er það ekki til að styðja þá nývenju, sem á seinni árum er farin að tíðkast á Alþingi, að 1. umr. mála sje ekki lokið á einum degi. Jeg játa raunar, að þetta mál sje þess vert að vera Vel rætt, en jeg hefi sjeð, að að undanförnu hefir þessi nýbreytni oft verið höfð að óþörfu, og þykir mjer illa á henni fara. Mjer virðist svo, sem þessar málalengingar hafi einkum stuðst við þrent. Fyrst endurtekningar á ræðum frá fyrri þingum, þá löngun til að tala, og loks löngun til að hártoga og rangfæra annara orð. - Sje þetta rjett á litið, væri betur að vera laus við þessar aðfarir, og að þeim vil jeg ekki styðja. En það er í raun og veru ekki undarlegt, þótt miklar umræður verði um svo stórt mál sem það, er hjer liggur fyrir. Það er sannarlega enginn leikur að breyta stjórnarskránni. Vandleg íhugun er því nauðsynleg, hvenær sem út í það er farið. Í þessu frv. sýnist mjer, að einkum sjeu tvö atriði, er miklu máli skifta, breyting kjörtímabilsins og þing annaðhvert ár. Bæði þessi atriði held jeg, að þjóðinni sjeu kærkomin. - Það er mikilsvert, ef hægt er að kjósa landskjörna þm. um leið og aðra. Það sparar meira en fáar mínútur, svo sem heyra var á hv. 5. landsk. (JBald), í hrepp, sem er 50–60 km. á lengd, að þurfa ekki að fara á kjörstað, einkum þegar minst er stórhríðanna, sem hv. 1. landsk. (JJ) dró hjer ófyrirsynju og að orsakalausu inn í umr. í gær. Það geta orðið meira en fáar mínútur og meira en einn dagur, sem menn tefjast af þessu, ef kjósa þarf í tvö skifti, þar sem eitt er nægilegt. Og fyrst þetta á að komast í framkvæmd, þarf auðvitað að ákveða breyting á kjörtíma nokkurra hv.þm. En það ákvæði hefir verið hártogað að gangi. Það á eingöngu að hafa hag Íhaldsmanna fyrir augum. Eins og hæstv.forsrh. (JÞ) upplýsti, leiðir það af þessu, að kjörtímabil hv. 1. landsk. lengist um eitt ár, en kjörtímabil hæstv. ráðh. styttist um 3 ár. Ekki þykir mjer mikið vinnandi til, að þetta geti orðið. En hinir 4 þm., sem þetta hefir áhrif á, eru úr þrem flokkum, og verður ekki annað sagt en að þetta skiftist jafnt niður á þá flokka, er þeir teljast til. Hvernig sem jeg velti þessu við, fæ jeg enga ástæðu sjeð til að vera því samþykkur, að hjer sje um að ræða eigingirni hjá Íhaldsflokknum. Jeg verð því að vera þessu atriði hlyntur, svo að hægt sje að sameina þessar tvennar kosningar. Það er bæði til sparnaðar og hægðarauka, og kjósendur eiga þá enn betra með að neyta kosningarrjettar síns. Hitt aðalatriðið, sem hjer ræðir um, er fækkun þinga. Jeg er þess fullviss, að þjóðin vill þetta. En sú löngun veit jeg, að orsakast ekki síst af því, hve þingin eru nú orðin löng. Nærri því alstaðar þar, sem jeg hefi komið og átt tal við kjósendur, hefi jeg fyrst og fremst orðið var við óánægju þeirra út af lengd þingtímans. Ef nokkurt ráð fyndist til þess að stytta hann, mundu menn fegnir vilja það, og þá heldur sætta sig við þing á hverju ári. En þessi er ástæðan til þess, að svo mikil löngun er til að koma á þinghaldi annaðhvert ár aftur. - Þegar þetta komst á, átti jeg heima hjer á Alþingi, og man jeg, að ein sterkasta ástæðan, sem fyrir þessu var færð, var, að fjárlögin yrðu hægari í meðförum og að eðlilegt væri, að ríkið hefði reikninga til eins árs eins og önnur fyrirtæki. Auk þess var því haldið fram, að við þetta yrðu þingin styttri, og verð jeg að játa, að þá lagði jeg nokkurn trúnað á, að svo mundi fara. - Á tímabilinu frá 1912 –'20 var þing raunar haldið á hverju ári, og í gær kom í ljós hjá hæstv.forsrh., að varla mætti vænta þess, að þing fjelli niður hjeðan af fyrr en eftir 1931. Þess vegna virðist mjer svo, sem ekki sje knýjandi nauðsyn að tefja þetta þing með umr. um stjórnarskrárbreytingu. En þegar farið er að breyta stjórnarskránni á annað borð, er nauðsynlegt að íhuga vandlega allar breytingar, sem þörf er á að gera, og koma þeim síðan öllum fram í einu lagi. - Í gær munu allir hafa orðið varir við, að útbýtt var í þinginu ákaflega víðtækum brtt. við stjórnarskrána, frá hv.þm. nokkrum í Nd. Ef nokkuð til muna kæmist fram af þeim, held jeg, að óhætt væri að hætta að tala um stjórnarskrá, og mætti nefna hana Bolsaskrá í staðinn. Í því frv. er ekkert til bóta, að því er mjer virðist, og vil jeg kalla það með öllu óhæft. Því verður hjer að ræða um stjfrv. eitt, án þess að hafa hitt einu sinni bak við eyrað um leið. Enda er það alls ekki hjer til umræðu. Jeg vil því endurtaka það, sem jeg sagði, að jeg er hlyntur þeim tveim ákvæðum, sem jeg hefi um talað, en jeg er í vafa um, hvort hjer er tekið með alt það, sem þörf er á að breyta, fyrst hróflað er við stjórnarskránni á annað borð. En „tími er til alls undir sólinni“, segir gamalt máltæki, og enn er tími til að koma með fleiri tillögur á þessu þingi, ef hv.þm. þykir ástæða til. En á því er enginn efi, að þessi tvö atriði eru mjög þörf og þjóðinni kær, enda þótt varla sjáist, að knýjandi þörf sje á að koma þeim fram á þessu þingi.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Þó að ræða hv. 5. landsk. (JBald) snerti hjer um bil eingöngu einstök atriði frv. og ætti því heima við 2. umr. málsins betur en við 1. umr., vil jeg svara henni að nokkru. Vænti jeg, að mjer leyfist að fara einnig ögn inn á hin einstöku atriði. Það er svo að segja eina mótbáran gegn því að hafa fjárlagaþing annaðhvert ár, að erfitt muni að semja fjárlögin fyrirfram um tvö ár. Eins og nú er ástatt, er þessi mótbára ekki mikils virði. Nú má heita“ að fjárlögin sjeu sett hjer um bil 11/2 ári fyrirfram, því að sá tími er frá því að fjárlagafrv. er samið til miðs tímabils þess, er það gildir fyrir. Svo löngu áður er ómögulegt að hafa hugmynd um ástand atvinnuveganna á því ári, sem fjárlögin eiga að gilda fyrir. Á þessu verður því engin breyting, þó að fjárlög verði sett til tveggja ára. Þó vil jeg ekki þar með segja, að þetta sje æskilegt að öllu leyti, og ef þjóðin vildi hafa fjárlög á hverju ári, þá mætti kannske færa samningu þeirra og þann tíma, er þau eiga að gilda fyrir, ögn nær hvort öðru. En eins og stendur, kemur mótbára þessi alls ekki til greina. Þá nefndi hv. 5. landsk. það sem aðra mótbáru, að undir breytilegum fjárhagsástæðum geti oft komið fyrir, að kveðja þurfi saman aukaþing til að samþykkja ný skattafrv. vegna hækkunar á útgjöldum ríkissjóðs. - Þetta er alveg rjett hjá hv.þm., en enginn hlutur verður hægari fyrir landsstjórnina heldur en að gera þetta, ef frv. er samþykt. - Það var dálítið óheppilegt dæmi, sem hv. 5. landsk. valdi máli sínu til sönnunar, ástandið hjer á stríðsárunum. Þá fóru útgjöld ríkissjóðs hækkandi, og hv.þm. þótti þingið hafa verið of seint á sjer að hækka skattana. En kom þá ekki þing saman á hverju ári?

Annars hefðu tekjuaukarnir komið helmingi seinna

. Jeg er ekki viss um nema þetta fari eins vel, þótt þing sje annaðhvert ár, því að þá hvílir meiri ábyrgð á stjórninni, er hún á sjálf að ráða, hvenær aukaþing er kallað saman. En nú er alment litið svo á, að ábyrgðin hvíli að mestu leyti á þinginu um það, hversu fer um fjárhag landsins. Án þess að jeg vilji ásaka nokkurn, verð jeg að segja, að þegar jeg lít yfir liðna tímann, virðist mjer sem hið slæma ástand, er stundum hefir verið, stafi a. m. k. meðfram af dreifingu ábyrgðarinnar milli þings og stjórnar. Ráðherrafækkunin er útrætt mál af minni hálfu meðan ekki liggur fyrir nein brtt. í þá átt. Þó skal jeg geta þess, að í umræðunum hefir verið blandað saman tveim óskildum atriðum: hvort tveir menn gegna ráðherrastörfum og hvort ráðherraembættin eru tvö eða þrjú. Nú eru aðeins 2 ráðherrar, en embættin eru þar fyrir þrjú, og þess vegna sparast ekki nema hálf ráðherralaun. Út af ummælum hv. 5. landsk. um, að óþarft sje að breyta 28. gr. um varamennina, get jeg bent honum á, að bandamaður hans, hv. 1. landsk. (JJ), hefir haldið því fram, að óhjákvæmilegt sje að breyta ákvæðum stjórnarskrárinnar um þetta, ef breyta eigi fyrirkomulaginu á annað borð. Jeg er þessu alveg sammála hjá hv.þm., og get bætt því við, að það, að afráðið var í sumar, eftir nákvæma athugun, að láta kosningar fram fara í haust, stafaði engu síður af ákvæðum stjórnarskrárinnar en kosningalaganna. Þegar hv. 5. landsk. var búinn með þessar athugasemdir, þótti honum ekki nóg komið og fór að semja skáldsögu. Verður ekki annað sagt en að hann tæki sjer ágætt yrkisefni: árið 1930 með öllum þess hátíðahöldum. En alt, sem hann sagði í því sambandi um þetta frv. og annað frv., sem liggur fyrir þessari hv. deild, er til orðið í hans eigin höfði. Mun jeg engar tilraunir gera til að spilla ánægju hans af þessum hugarsmíðum. Hv. 1. landsk. var óánægður með svarræðu mína í gær. Get jeg ekki tekið honum það illa upp. Seinna í ræðu sinni kom hann að því, sem jeg hafði sett ofan í við hann fyrir í gær, orðbragðið. Það gladdi mig að sjá, að áminningar mínar höfðu borið góðan ávöxt, því að öll ræða hv.þm. gekk út á að reyna að afsaka framferði hans. Get jeg ekki annað en látið mjer vel lynda þá tilfinningu, sem mjer hefir tekist að vekja í brjósti hans. Svo að jeg komi að þeim atriðum, sem hv. 1. landsk. talaði um og málinu komu við, þá var það fyrst, að hann benti á, að af þessu myndi fyrst um sinn leiða litla þingafækkun. Jeg hafði bent á þetta áður, og hv. 2. þm. Rang. (EJ) tók í sama streng. Þegar stjórnarskrárbreyting er samþ. á síðasta þingi kjörtímabils og fer fram á, að fjárlagaþing verði aðeins annaðhvert ár, þá eiga að fara fram kosningar, og verði stjórnarskrárbreytingarnar þá aftur samþyktar, hafa þær loks náð fram að ganga. Nú lít jeg svo á, að á sama þingi og stjórnarskrárbreyting er samþykt til fullnaðar (sem í þessu tilfelli ætti að verða þingið 1928), sje ekki hægt að gera fjárlög nema til hins næsta árs. Er bersýnilegt, að stjórnin getur ekki undirbúið frv. til fjárlaga eftir öðrum reglum en þeim, sem gildi hafa. Þess vegna yrði þingið 1929 að samþykkja fyrstu fjárlög til tveggja ára. Og árið 1930 geri jeg ráð fyrir, að allir sjeu sammála um að hafa þinghald vegna afmælishátíðarinnar. Er bersýnilegt, að þessir örðugleikar koma til greina, hvenær sem slík stjórnarskrárbreyting verður samþykt, og ætti þetta því ekki að hamla mönnum frá að samþ. frv. Ákvæðið um, að fjárlagaþinghaldi annaðhvert ár megi breyta með einföldum lögum, er eitt af þeim atriðum, sem stjórnin hefir tekið upp í frv. til samkomulags. Hún álítur, að í þessu frv. sjeu slíkar rjettarbætur fólgnar, að sjálfsagt hafi verið að beygja sig fyrir þessu ákvæði, sem sett var í frv. í Nd. árið 1923. Annars er stjórninni ósárt um þetta atriði. Þá hreyfði 1. landsk. því, hvort ekki mætti ákveða, að landskjör færi fram 1929, alveg eins vel og 1931. En eins og frv. er úr garði gert, nær það ekki einvörðungu til landskjörs. Jeg vil vekja athygli hv.þd. á því, að ákveðið er, að almennar kosningar eigi fram að fara á sama tíma. Ef hans uppástunga næði fram að ganga, þá yrði líka að ákveða, hvenær almennar kosningar skuli fram fara. Sje meiningin sú, að færa kosningar til ársins 1929, þá þýðir það sama sem, að kosningar þær, sem fram eiga að fara í ár, gilda aðeins til tveggja ára. En það sýnist ekki rjett að stofna til þessa, því að samkvæmt núgildandi reglum eiga næstu almennar kosningar að gilda til fjögurra ára. Sú uppástunga, er frv. þetta, er hjer liggur fyrir, felur í sjer, að láta kosningarnar gilda til fjögurra ára, er því í samræmi við núgildandi stjórnarskrá og í alla staði sanngjörn, og þá yrðu næstu almennar kosningar árið 1931, eins og í frv. stendur. Við þetta var miðað, þá er frv. var samið, en ekki við flokkshagsmuni. Hitt hefði mátt segja, að þar sem frv. þetta fer fram á að lengja kjörtímabilið upp í 6 ár, þá hefði það ákvæði átt að gilda um kosningarnar 1927, svo að það kjör næði til 6 ára. Þetta þótti stjórninni þó ekki rjett, enda hefði afleiðingin orðið sú, að lengst hefði um 3 ár kjörtímabil þeirra landskjörinna þingmanna þriggja, er kosnir voru 1922, eða þeirra, er kosnir voru í þeirra stað. Hv. 1. landsk. reyndi að vekja hjer upp umræður um stjórnarskrármálið frá 1924. Sjerstaklega var það eitt atriði, er hann mintist á, sem jeg þarf að leiðrjetta, sem sje, að frv., sem þá var felt, hafi verið nær samhljóða þessu frv. En þetta er fjarri öllu lagi. Frv. 1924, sem var felt með hjer um bil jöfnum atkvæðum, fól í sjer afnám landskjörsins. Þó ekki væri annar munur á frv. en þessi, þá væri geysimikil fjarstæða að halda því fram, að frv. væru samhljóða, og verður þó enn meiri fjarstæða, er þess er gætt, að í eldra frv. var margt annað, sem ekki var samhljóða því, er í þessu frv. stendur. Þá er að minnast á lengingu kjörtímabilsins enn betur. Hv. 1. landsk. sagði, að þjóðin væri ekki of góð til að leggja á sig þann kostnað, sem fylgdi því, að kosningar færu fram 4. hvert ár. Þjóðin væri svo þjáð af skattaálögum hvort sem væri. En þessi hugsanagangur hans leiðir beint til þess að ofbjóða mönnum með gjöldum. Hann hugsar eins og svo margir aðrir, að það muni ekkert um, þótt bætt sje þessum og þessum kostnaði á þjóðina, en þeir gá ekki að hinu, að safnast þegar saman kemur og að af þessum hugsanagangi leiðir ofsköttun og ekkert annað. Hv. 1. landsk. hefir ekki minst á það, að nú er ekki kosið 4. hvert ár, heldur að meðaltali 2. hvert ár, vegna tvennskonar kosninga. Kosningarnar falla raunar sem stendur þannig, að kosið er tvö ár hvort á eftir öðru, og svo líða tvö ár án kosninga, en ávalt verður þó að kjósa tvisvar á hverjum 4 árum eftir núverandi tilhögun. Slíka tilhögun, eða svo tíðar kosningar, þekki jeg ekki annarsstaðar. Jeg veit, að það er rjett hjá hv. 2. þm. Rang., að þjóðin vill kippa þessu í lag, t. d. með því að láta hvorartveggja kosningar fara saman. Spurningin er þá sú, hvort kjósa á 4. eða 6. hvert ár. Það er að vísu rjett, að meðalkjörtímabil lengist með því að taka 6 ára tímatakmarkið, en það rjettlætist af þeirri hugsun frv., að þing skuli ekki haldið nema annaðhvert ár og að allir þingmenn skuli kosnir til þriggja þinga. Þegar menn halda því nú fram, að kjörtímabil eigi ekki að vera nema 4 ár, og halda því fast fram, þrátt fyrir það, þótt gert sje ráð fyrir, að þing sje ekki háð nema annaðhvert ár, þá hlýtur að liggja þar á bak við sú hugsun, að heimildin til þingafækkunar verði ekki notuð og þing verði látið koma oftar saman en annaðhvert ár. En þessir menn ættu að hugsa sig vel um, áður en þeir eru á móti umbótum, sem eru þarfar að dómi þeirra manna, er vilja fara bil beggja og færa saman til 6 ára kjörtíma allra þingmanna. Þá mun engu verulegu ósvarað af því, er hv. 1. landsk. sagði um málið. Skal jeg því ekki að svo stöddu auka skemtun manna með því að fara út í þær hugleiðingar, sem eru málinu óviðkomandi. En jeg þakka þó gullhamra hans, svo sem þá, er hann eignaði mjer svo fagra dygð sem lítillæti, er jeg tel með bestu mannkostum. Þetta hefði þó glatt mig enn meira, ef jeg hefði ekki jafnframt þóst finna, að ástæðan var sú hjá hv.þm., að koma með samanburð á mjer og háttv. 6. landsk. (JKr) og reyna í þeim samanburði að tylla sjálfum sjer stigi ofar en hv. 6. landsk., því að það sýndi ekkert lítillæti af hans hálfu. Jeg þykist vita, að hv. 6. landsk. eigi víðtækara fylgi hjá þjóðinni en jeg, og þykir sómi að því að vera settur honum hærra, en jeg get ekki felt mig við það, er hv. 1. landsk. þykist standa ofar hv. 6. landsk.

Jónas Jónsson Það kom í ljós í ræðu hv. 2. þm. Rang. (EJ), að hann tekur ekki þetta frv. alvarlega, og svo mun vera um samherja hans yfirleitt. Aftur á móti hygg jeg, að „heili heilanna“, sem svo var nefndur af einum íhaldsmanni, muni ekki vera í sem bestu ástandi nú sem stendur, hafi hann tekið ummæli mín í gær svo, að jeg sje óánægður með ræðu hans þá, enda hefi jeg beint því að honum, að sjálfsásökun hans þá hafi verið rjettmæt. Og hitt skjöplast honum, að jeg hafi nokkuð að afsaka fyrir mína hönd. Aðrir hafa afsökunarþörf, þeir, er standa að þeim úrskurði, er hjer var feldur þvert ofan í þingsköp. Hæstv. stjórn gerir ráð fyrir því, að þó aðalatriði frv. þessa verði samþ., komi það ekki til framkvæmda fyr en eftir 1930. Mjer finst undarlegt, að hæstv. stjórn skuli ekki hafa sömu skoðun á þessu máli og hv. 2. þm. Rang., að sje miklu breytt, verði að taka fleiri atriði til athugunar. Jeg skal hjer nefna tvö atriði, sem jeg býst við, að brtt. komi um við 2. umr., að dómarar og bankastjórar sjeu ekki kjörgengir. Eitt blöskrar mjer og, að menn skuli enn ekki hafa áttað sig á því, að sá kjördagur, sem nú er, er óhafandi. Það hefði verið heiðarlegt að koma fram með till. um færslu hans, því að það mun einstakt, að í nokkru siðuðu landi sje kjördagur á þeim tíma árs, er krap, snjór og frost getur gert mönnum ómögulegt að sækja kjörfund. Í þess stað er það beinlínis meiningin í frv. að færa landskjör frá þolanlegum degi yfir á hinn kjördaginn, sem reyndist ófær í haust. Þá er að minnast á lítillæti hæstv.forsrh. Það gleður mig að heyra þá skoðun hans, að hann telur lítillæti fara sjer vel. En því miður verð jeg að geta þess, að lítillætið býr ekki í honum sjálfum.  (Forsrh. JÞ: Ætlar hv.þm. að taka aftur það, sem hann sagði áður?)  . Nei, en hitt er annað mál, að það er þungbær reynsla, sem hann hefir fengið nú að síðustu, að lenda í minni hluta í hv.Nd. og að forsetakosning gekk svo hrapallega á móti honum. Jeg hygg, að hæstv.forsrh. fari nú bráðum að sjá, að úr því hann taldi það sjer og sínum flokksmönnum að þakka hjer á árunum, að þorskurinn lagðist að landinu, þá ætti óáran sú, sem nú stendur yfir, og yfirvofandi fjárhagshrun, að benda til þess, að lítillæti hæfði ráðherranum best.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Það mun ekki hugsað til þrautar hjá hv. 1. landsk., að komist verði hjá kosningum með því að færa árin til í kosningalögunum. Það hefir ekki hingað til þótt gerlegt að hagga við kjörtímabili kosinna þingmanna nema með stjórnarskrárbreytingu. Og þó nú svo vilji til, að kosningar beri upp á sama ár, og mætti þá láta bæði landskjör og kjördæmakosningar fara fram sama dag, þá breytist þetta undir eins aftur í hvert skifti, sem þing er rofið, á meðan þingrof nær ekki til landskjörinna þingmanna.

Það má ákveða í stjórnarskránni, að aðalkjör fari fram fjórða hvert ár

. Jeg veit, að hv. 1. landsk. áttar sig á þessari fásinnu, er hann hugsar sig betur um.

Nei, þetta er rjett hjá mjer

. Um færslu kjördags er það að segja, að það mál var fyrir fáum árum til umr. í hv.Nd., þar sem jeg átti þá sæti. Jeg var því fylgjandi að hafa kjördag snemma sumars, í byrjun júlí, en ekki fyrsta vetrardag. En það náði ekki fram að ganga. Það þýðir því ekki að ámæla stjórninni fyrir það, þó hún komi ekki fram með slíka uppástungu. En á hitt ber að líta, að ef þetta frv. stjórnarinnar verður samþ., þá koma kosningalögin öll til endurskoðunar. Það var ekki ástæða til þess að koma fram með brtt. við kosningalögin nú, úr því stjórnin lagði fram frv. þetta, sem gerir endurskoðun kosningalaganna óhjákvæmilega.

Jón Baldvinsson Það er aðeins stutt athugasemd viðvíkjandi samningu fjárlagafrv. fyrir 2 ár. Hæstv. stjórn hefir ekki komið fram með neina brtt. um það að flytja þingtímann fram á sumarmánuðina heldur er gert ráð fyrir því, að þing komi saman í febrúar, eins og verið hefir. Hjer er því gert erfiðara fyrir en áður um fjárlagaáætlunina. Það er ólíku saman að jafna nú og áður, er alt var í föstum skorðum og menn gátu sjeð fyrirfram, hvað verða mundi. Nú vitum við, að stórbreytingar verða á öllu árlega, og þær snerta bæði fjárhag ríkis og einstaklinga. Eins og jeg hefi oft tekið fram áður, tel jeg óforsvaranlegt að leggja það í hendur 2–3 ráðherra að gefa út bráðabirgðalög um fjárhagsmálin. En ef stjórnin jafnt eftir sem áður, þrátt fyrir frv. þetta þótt að lögum verði, kallar saman þing árlega, þá sje jeg ekki betur en þetta sje alt helber leikaraskapur; fyrir utan það, að frv. er rjettarskerðing fyrir þjóðina, ef það verður samþykt. Hv. 2. þm. Rang. (EJ) kom með nokkrar hugleiðingar um stjórnarskrármálið yfirleitt og virtist andvígur brtt.hæstv. stjórnar. Hann var líka að tala um mælgi í sambandi við málið, en hann má ekki furða sig á því, þótt rætt sje um annað eins stórmál og stjórnarskrárbreytingu. Hann mintist líka á frv. það, er hv. 4. þm. Reykv. (HjV) ber fram í hv.Nd. um breytingar á stjórnarskránni. Býst jeg við, að hann hafi valið því það ljótasta nafn, er hann kunni, er hann nefndi það Bolsaskrá, en hjer hrekkur nú enginn við, þótt hann heyri slík nöfn. Menn hjer eru ekki eins hræddir eins og sagt er um einn kjósanda í kjördæmi hv.þm. (EJ), er var á báðum áttum um það, hvern kjósa skyldi við kosninguna síðustu, en snerist er honum var sagt, að ef hann yrði ekki með Íhaldinu, þá mundu Bolsar koma og taka alt hangikjötið úr eldhúsinu hjá honum. Hv. þm. bjóst ekki við því, að neinn þm. mundi greiða stjórnarskrárfrv. hv. 4. þm. Reykv. (HjV) atkvæði; en þó gerði hann ráð fyrir því að taka það frv. rækilega í gegn, þegar það kæmi til umræðu. En frv. getur nú ekki orðið hjer til umr. nema því aðeins, að fleiri en einn og fleiri en tveir þm. verði með því í Nd.; það getur sem sje alls ekki komið hjer til umræðu nema hv.Nd. samþykki frv., og vona jeg, að ef á annað borð verða gerðar breytingar á stjórnarskránni, þá verði það það frv., sem nær samþ. þingsins, en ekki frv. stjórnarinnar.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) * En honum hefir sjest yfir, að það þýðir ekki það sama og að þing komi saman á hverju ári til þess að semja fjárlög með tilliti til þeirra breytinga á ástandinu, sem fyrirsjáanlegar eru, þegar svo er ástatt, að fjárlögin eru samin svo löngu fyrirfram, að breytingarnar eru með öllu ófyrirsjáanlegar.

Þingið getur gert margvíslegar ráðstafanir

. Þegar á að setja áætlun um afkomu tíma, sem ekkert verður vitað um, - og það er nú altaf gert -, þá sje jeg ekki annað en að eins megi gilda, hvort heldur er fyrir eitt eða tvö ár. Óvissan er ekkert meiri fyrir tvö ár. Meira að segja, ef farið er eftir líkum, þá má gera ráð fyrir, að takast megi að komast nær hinu sanna með áætlun, sem tekur yfir tvö ár í senn, heldur en með áætlun, sem tekur til eins árs. Þá eru altaf nokkrar líkur til þess, að árferði þessara tveggja ára kunni að vega upp hvort á móti öðru. *Upphaf ræðunnar vantar. - J.Þ.