Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Málmfríður Sigurðardóttir : Virðulegi forseti. Á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna árið 1988 var gerð samþykkt þess efnis að sú vika sem innihéldi 11. nóv. yrði alþjóðleg vika vísinda í þágu friðar. Óhugnanlegt er að hugsa til þess að stærstu vísinda- og tækniuppgötvanir í heiminum hafa iðulega tengst þróun í framleiðslu á vígvélum, enda hafa ráðamenn ekki horft í peningana þegar vopn eru annars vegar. Það er löngu tímabært að hverfa af þessari braut og neyta til þess allra krafta. Með viku vísinda í þágu friðar gera Sameinuðu þjóðirnar tilraun til að brjóta upp þessa hugsun og fá vísinda- og tæknimenn til að skoða störf sín sérstaklega með tilliti til friðsamlegrar notkunar. Friðarvika þessi hefur verið haldin með einhverjum hætti í 20 til 30 ríkjum frá 1986. En eins og áður sagði var hún samþykkt árið 1988 hjá Sameinuðu þjóðunum sem alþjóðleg friðarvika. Aðalritari Sameinuðu þjóðanna beindi, í framhaldi af því, þeim tilmælum til ríkisstjórna aðildarríkjanna að sjá til þess að m.a. stofnanir eins og háskólar og aðrar menningar- og vísindastofnanir standi að fyrirlestrahaldi og umræðufundum þar sem rætt yrði með hvaða hætti hagnýta megi vísinda- og tækniframfarir í þágu friðar. Fyrirspurn var gerð hér á Alþingi þann 23. nóv. sl. um þetta efni og upplýsti hæstv. forsrh. þá að málið hefði aldrei borist hæstv. menntmrh., það hefði hvergi fundist í ráðuneytunum. Hins vegar kvaðst hæstv. forsrh. hafa formlega vakið athygli hæstv. menntmrh. á málinu og óskað þess um leið að því yrði sinnt í framtíðinni. Ekkert hefur þó frést enn af undirbúningi í þá veru að tilhlutan ráðuneytis menntamála. Því spyr ég hæstv. menntmrh.: ,,Á hvern hátt mun menntmrh. stuðla að þátttöku Íslands í alþjóðlegri friðarviku Sameinuðu þjóðanna í nóvember nk.?``

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Það er tíðkað hjá Sameinuðu þjóðunum að gera samþykktir um ár og vikur og daga til þess að minnast og gera átak í tilteknum mikilvægum málum. Þannig er um friðinn eins og margt fleira. Hef ég undir höndum lista yfir átök af því tagi sem Sameinuðu þjóðirnar hafa ákveðið, eða öllu heldur beint til aðildarríkja sinna að sinna sérstaklega. Það er brotalöm á því í stjórnkerfi íslenska ríkisins, og sjálfsagt annarra ríkja líka, hversu þessum málum er sinnt. Ég geri ráð fyrir því að það séu utanríkisráðuneytin sem að jafnaði eigi að fylgjast best með því sem kemur fram á þingum Sameinuðu þjóðanna og síðan er væntanlega ætlunin að þau komi þeim málum áleiðis til viðkomandi ráðuneyta. Eins og hv. fyrirspyrjandi gat um í inngangsræðu sinni er gert ráð fyrir því að friðarvikur verði að jafnaði í nóvembermánuði ár hvert til þess að leggja áherslu á friðarboðskapinn, friðarinnihaldið í baráttu og starfsemi Sameinuðu þjóðanna. Af því tilefni hefur menntmrn. fyrir sitt leyti ákveðið að þessi þáttur verði hafður til hliðsjónar þegar ákveðin er stefna Íslendinga í vísinda- og tæknimálum sem verður til meðferðar á næstu vikum og mánuðum, m.a. á ársfundi vísindaráðs og rannsóknaráðs. Þannig er komið til móts við þau grundvallaratriði sem minnst var á í samþykkt Sameinuðu þjóðanna þegar hún var í upphafi gerð. Hins vegar er það svo að í okkar stjórnkerfi eru auðvitað viss takmörk fyrir því hvað menn komast yfir og hvað það er sem menn geta lagt áherslu á með einhverjum myndarskap. Á þessu ári, að þessu sinni höfum við ákveðið að leggja megináherslu á alþjóðaár læsis, sem ég vona að hafi ekki farið fram hjá hv. þm., alþjóðaár lestrar, sem er ákveðið í beinu framhaldi af málræktarátaki sl. árs og í beinum tengslum við menningarhátíðir á landsbyggð sem framkvæmdar hafa verið og hafa verið í gangi að undanförnu. Við höfum tekið þetta ár læsis út úr að okkar leyti. Ég tel hins vegar að fsp. hv. þm. eigi fyllilega rétt á sér og þakka henni fyrir að minna á málið, svo mikilvægt sem það er. Á undanförnum árum hefur talsvert verið rætt um almenna friðarfræðslu og hv. þm. Samtaka um kvennalista hafa iðulega hreyft því máli hér á hinu virðulega Alþingi. Í þeim efnum hafa komið upp mjög skiptar skoðanir. Aðalatriðið í þeim efnum er það að námsskrá og námsstefna sé á hverjum tíma ekki rígbundin heldur sveigjanleg, þannig að það sé svigrúm til þess að takast á við einstök mikilvæg verkefni sem upp kunna að koma á hverjum tíma. Sú aðalnámsskrá grunnskóla, sem við gáfum út vorið 1988, er mikilvæg forsenda þess að hægt sé að taka á málum af því tagi innan hins almenna grunnskóla. Mér er ljóst að svarið er ekki fullnægjandi en þetta er það svar, virðulegi forseti, sem ég hef á þessu stigi málsins.

Málmfríður Sigurðardóttir : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svar hans sem, eins og hann sjálfur gat um, var ekki fullnægjandi. Það er leitt að heyra um þá brotalöm sem er á því að utanrrn. komi því til skila til annarra ráðuneyta til hvers Sameinuðu þjóðirnar ætlast af þeim þjóðum sem eru innan vébanda þeirra. Hins vegar þykir mér aftur á móti gott að heyra að það er fyrirætlun menntmrh. að koma með nokkrum hætti til móts við þá samþykkt sem hér er til umræðu. Vissulega er gott og þarft að taka upp ár læsis en þetta er þriðja árið, árið í ár, sem ekkert sérstakt er gert til að fylgja eftir þeirri samþykkt að hafa alþjóðlega friðarviku og minnast þess hve rík þörf er hjá þjóðum fyrir að finna einhvern farveg fyrir friðarumræðu. Það blæs kannski byrlegar í þeim efnum nú eða hefur gert en oft áður þó vissulega séu yfirvofandi ýmsir þeir atburðir sem aftur á móti ekki orka til friðar. Ég held að það sé brýnt málefni að vekja upp á ný umræðu um frið í heiminum.

Fyrirspyrjandi (Matthías Bjarnason) : Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram fsp. til hæstv. viðskrh. um bætta aðstöðu verslunarfyrirtækja í strjálbýli. Fsp. er svohljóðandi: ,,1. Hvað hefur ríkisstjórnin gert til þess að efla það fyrirheit sitt að bæta aðstöðu verslunarfyrirtækja í dreifbýli? 2. Ef engin slík aðgerð hefur verið gerð, hverra úrbóta má þá vænta og hvenær?`` Í málefnasamningi ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar, sem mynduð var 28. sept. 1988, segir: ,,Unnið verður að því að bæta aðstöðu verslunarfyrirtækja í dreifbýli,`` og ég vil ætla að þó einhver breyting hafi orðið á ríkisstjórninni hafi ekki verið horfið frá þeim ásetningi að bæta þjónustu verslunarfyrirtækja. Mér er kunnugt um hvaða nefnd var skipuð í þessu sambandi. Hún skilaði áliti svo ég þarf ekki að spyrja um það. Hitt veit ég að ástand og horfur í strjálbýlisverslun eru afar slæmar og ljótt útlit hjá margri strjálbýlisversluninni. Margar hafa þær gefist upp að fullu og öllu og hinar, sem enn eru starfandi, flestar hverjar, búa við mjög slæma stöðu. Þjónusta verslunar er í ríkari mæli að færast frá þessum strjálbýlli héruðum, og jafnvel flestum landsbyggðarhéruðum, hingað á höfuðborgarsvæðið. Svo er hitt aftur önnur saga að verslun er mjög að færast úr landi hér af höfuðborgarsvæðinu og mörgum er það mikið áhyggjuefni. Gæti ég komið inn á það síðar þegar tími vinnst til og þá undir öðrum kringumstæðum en í sambandi við svarið við þessari fsp. Virðulegi forseti, ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég vænti þess að hæstv. viðskrh. hafi eitthvað nýtt að segja í þessum efnum.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Hæstv. forseti. Eins og fram kom hjá fyrirspyrjanda var nefnd skipuð á sl. ári til þess að gera athugun á afkomu og stöðu verslunarfyrirtækja í strjálbýli og til þess að gera tillögur um það hvernig bæta megi stöðu þeirra. Nefndin skilaði allítarlegu áliti 27. nóv. 1989 ásamt tillögum til úrbóta. Hún lagði þar áherslu á ráðgjafarþjónustu, á sameiningu og hagræðingu fyrirtækja, á bætta stöðu þeirra í skattalegu tilliti, ekki síst gagnvart skatti á verslunar- og skrifstofuhúsnæði. Það er skemmst frá því að segja að ekki fékkst fjárveiting á fjárlögum yfirstandandi árs til þess að hrinda tillögum nefndarinnar í framkvæmd en það hefur verið leitað leiða til þess að byrja a.m.k. á fyrstu aðgerðum. Í frv. til fjáraukalaga, sem nú er til meðferðar hjá þinginu, er gert ráð fyrir 2 millj. kr. fjárveitingu til viðskrn. til þess að kosta ráðgjafarþjónustu fyrir verslun í strjálbýli en nefndin taldi einmitt slíka þjónustu mikilsverðan þátt í þeim aðgerðum sem hún gerði tillögur um. Ég vona að það fáist síðar nauðsynlegt fjármagn til þess að halda áfram aðgerðum til að treysta verslunarþjónustuna í strjálbýli, sem ég er sammála fyrirspyrjanda um að er eitt af grundvallarskilyrðum þess að byggðin dafni. Ég vænti þess líka að Byggðastofnun sýni málefnum verslunar- og þjónustufyrirtækja meiri áhuga og treysti á gott samstarf við hana. Ég nefni það líka að þeir sem áttu hlut að þessari nefnd, fulltrúa samtaka verslunar, verða hafðir með í ráðum þegar þessi ráðgjafarþjónusta, sem ég vona að þingið veiti fé til, hefur sín störf.

Fyrirspyrjandi (Matthías Bjarnason) : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir svörin en ósköp var þetta dapurleg niðurstaða. Hæstv. viðskrh. skipaði nefnd 22. febr. 1989. Sú nefnd lauk störfum og skilaði tillögum til ráðuneytisins 27. nóv. á sl. ári, svo það er nú senn liðið eitt ár frá því að nefndin lauk sínum störfum. Nefndin lagði til að endurgreiðsla færi fram á sérstökum skatti á verslunar- og skrifstofuhúsnæði sem lagður er á verslunarhús í strjálbýli, þ.e. á verslunarsvæðum þar sem íbúafjöldi er um eða innan við 1500 íbúa og hefur verið það undanfarin fimm ár. Jafnframt lagði nefndin til að á fjárlögum þessa árs, ársins 1990, yrði í tilraunaskyni sérstök fjárveiting að upphæð 25 millj. kr. og yrði Byggðastofnun falin ráðstöfun hennar við framangreind verkefni, að fengnum tillögum þriggja manna nefndar sem viðskrh. skipar. Eigi bæði samvinnu- og einkaverslun fulltrúa í nefndinni. Nefndin gerði einnig að tillögu sinni að fjárhæðinni yrði varið þannig að 10 millj. renni til að borga fyrir ráðgjafarþjónustu við verslunarfyrirtæki í strjálbýli og allt að 10 millj. kr. yrði varið til þess að greiða fyrir sameiningu verslunarfyrirtækja og hagræðingu verslunarþjónustu og allt að 5 millj. kr. samtals yrði varið til þess að veita styrki til breytinga og endurbóta á verslunarhúsnæði og til rekstrarstyrkja vegna verslunarþjónustu. Ekkert af þessu var gert, þrátt fyrir tillögur nefndarinnar, þrátt fyrir það að ríkisstjórnin skipar þessa nefnd. Nú segir hæstv. viðskrh. að lagt sé til að verja 2 millj. kr. í fjáraukalögum til viðskrn. til hagræðingar í verslunarrekstri. Þetta finnst mér vera dapurleg niðurstaða, hæstv. viðskrh. Hæstv. viðskrh. benti á að rétt væri að Byggðastofnun tæki meira að sér í þessum efnum. Hér eru málefni hennar ekki til umræðu en það verður síðar. Hún hefur verið gjörsamlega svelt með fjárveitingar í mörg undanfarin ár og hefur þar af leiðandi ekki getað bætt á sig nýjum verkefnum. En ég þori að fullyrða það að öll stjórn Byggðastofnunar er reiðubúin til þess að taka slík verkefni að sér ef hæstv. ríkisstjórn vildi leggja henni lið í þeim efnum. Svo þakka ég að nýju fyrir svörin.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 1. þm. Vestf. fyrir að gera svo glögga grein fyrir nefndarálitinu sem skilað var í nóvember á liðnu ári, hann tók af mér ómakið. Ég vona að í þessu sannist að jafnvel hinar lengstu ferðir byrji á einu skrefi og bið nú hv. þm. að deila þeirri von minni með mér að úr þessu geti ræst og að mjór sé mikils vísir í þessu máli eins og svo mörgum öðrum. Ég endurtek það sem ég sagði, ég er alveg sannfærður um það að Byggðastofnun þarf að sinna þessum þætti byggðamálanna betur en gert hefur verið. Það er rétt hjá hv. þm. að málefni hennar eru ekki til umræðu, en ég vek athygli á því að hún kom einmitt við sögu í nefndarálitinu sem hv. þm. vitnaði til. Ég treysti á það að við náum góðu samstarfi um málið og vilji finnist í þinginu til þess að leggja þessu máli lið. Það er með þetta eins og fleira að það eru mörg verðug erindi sem koma fyrir fjvn. Þetta er eitt af þeim. Þar verða menn að velja og hafna. Það gildir líka hjá Byggðastofnun. Spurningin er hvort forgangsröðin hafi alltaf verið rétt.

Fyrirspyrjandi (Málmfríður Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Nú eru tvær eða þrjár vikur síðan hæstv. heilbrrh. kynnti endurskoðuð almannatryggingalög, eða frv. til þeirra, í fjölmiðlum og lagði þau fram til kynningar í þingflokkum stjórnar sinnar. Hins vegar hefur ekki verið gert neitt af hans hálfu til þess að drög þessi kæmu fyrir augu stjórnarandstöðunnar og þykir mér það miður. Þessi háttur sumra ráðherra, að kynna þingmál í fjölmiðlum áður en þau eru lögð fram á þingi, er vægast sagt mjög óviðfelldinn. Ekki er hægt að skoða hann öðruvísi en sem lítilsvirðingu við Alþingi. Sá tími sem liðinn er síðan ráðherra kynnti lagafrv. er orðinn um það bil þrjár vikur, eins og ég sagði áðan, og ekki er það enn komið á borð þingmanna. Eigi það að fá afgreiðslu fyrir jól, sem mér skilst að sé nauðsyn vegna fjárlaga, þá fer tíminn að verða naumur til að skoða svo viðamikið plagg. Auk þess bíða margir landsmanna þess að sjá hvort þetta frv. boði breytingar sem vonast hefur verið eftir að næðu fram að ganga um ýmis brýn réttindamál fólks. Því hef ég leyft mér á þskj. 27 að beina þeirri spurningu til hæstv. heilbr. - og trmrh. hvenær megi vænta þess að nýtt frv. um almannatryggingar verði lagt fram á Alþingi.

Heilbrigðis - og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason) : Virðulegi forseti. Hv. þm. Málmfríður Sigurðardóttir hefur beint til mín fsp. sem hún hefur nú gert grein fyrir varðandi frv. til nýrra laga um almannatryggingar. Eins og þingheimur veit hefur nú um tíma starfað nefnd að endurskoðun á þessari viðamiklu og mikilvægu löggjöf, eða allt frá því í árslok 1987. Nefnd sú hefur nýlega lokið störfum og skilað nefndaráliti í formi lagafrv. til heilbrrh. Það er vissulega svo að hér er um að ræða stórt mál sem varðar alla þjóðina, varðar alla þegna þjóðfélagsins hversu til tekst um almannatryggingalöggjöf. Almannatryggingalöggjöfin er að stofni til frá 1971 og hefur á nánast hverju einasta þingi síðan tekið einhverjum breytingum, meiri eða minni. Þess vegna hlaut þetta endurskoðunarstarf að taka nokkuð langan tíma. En nú er því sem sagt lokið og með bréfi sem ég fékk nýlega sent frá nefndinni með hennar tillögum kemur fullbúið frv. fram. Vil ég leyfa mér að lesa þetta bréf sem stílað er til heilbrrh. og hljóðar svo: ,,Nefnd sú, sem þér skipuðuð 17. des. 1987 til þess að endurskoða lög um almannatryggingar, hefur nú lokið störfum. Nefndin skilar hér með af sér fullbúnu frv. til laga um almannatryggingar ásamt greinargerð með frv., kostnaðarútreikningi og samanburðarútgjöldum, samkvæmt frv. og gildandi lögum, ásamt skýringum á einstökum greinum frv. Ekki náðist fullkomið samkomulag í nefndinni. Þó stendur mikill meiri hluti nefndarinnar að frv. eins og það er hér lagt fyrir, þó með fáum undantekningum við einstaka þætti frv. Þær athugasemdir fylgja hér með. Minni hluti nefndarinnar, fulltrúar ASÍ og VSÍ, skilar séráliti og fylgir það einnig hér með. Guðmundur H. Garðarsson er sammála séráliti ASÍ og VSÍ og skrifar undir afgreiðslu málsins frá nefndinni á sambærilegum forsendum og fram kemur í því áliti.`` Undir þetta skrifa Finnur Ingólfsson, sem var formaður nefndarinnar, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Árni Gunnarsson, Benedikt Davíðsson, Bolli Héðinsson, Guðmundur H. Garðarsson, Helgi Seljan, Hrafnhildur Stefánsdóttir, Kristján Guðjónsson og Sigurður Hermundarson. Þetta var það fólk sem starfaði í nefndinni eins og hún var fullskipuð síðari hluta þess tímabils sem hún vann. Nú er það svo, eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda, að þetta nefndarálit hefur verið kynnt. Í fyrsta lagi hefur það verið lagt fram í ríkisstjórn og síðan hefur það sem slíkt verið kynnt fjölmiðlum. Getur það varla talist óeðlilegt að svo viðamikið starf, eins og hér er um að ræða, sé kynnt í fjölmiðlum en ég undirstrika að hér er aðeins um að ræða nefndarálit, þó að það sé í formi lagafrv. Þetta nefndarálit hefur síðan verið sent til kynningar í þingflokkum ríkisstjórnarinnar og er þar núna til meðferðar. En ég mun að sjálfsögðu taka til athugunar þá athugasemd, sem kom fram í máli hv. fyrirspyrjanda, að það væri eðlilegt að slíkt mál fengi líka umfjöllun eða væri sent til kynningar í þingflokkum stjórnarandstöðunnar. Mun ég taka það mál til skoðunar og finnst sjálfsagt að verða við því því að hér er um stórt og viðamikið mál að ræða. En ég vil undirstrika það á þessu stigi að hér er um að ræða nefndarálit. Þetta er ekki enn þá í því formi að það sé lagt fram sem fullbúið frv. af minni hálfu. Það gæti auðvitað tekið breytingum, ekki ólíklegt að það geri það að einhverju leyti í meðförum þingflokka ríkisstjórnarinnar. En það er líka rétt sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda að þetta mál þarf ítarlega umfjöllun á Alþingi. Því þyrfti það fyrr en seinna að koma hér inn til umfjöllunar og ég vona að það líði ekki mjög langur tími þar til hægt verður að leggja málið fram. Mér er þó ljóst, og ekki síst fyrir þær sakir að um þetta var ekki fullkomið samkomulag í nefndinni sem vann þessa vinnu, að það tekur einhvern tíma í meðförum þingflokka stjórnarinnar.

Fyrirspyrjandi (Málmfríður Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svar hans og vænti þess að það fari svo sem hann sagði, að stjórnarandstaðan fái að sjá þetta nefndarálit, sem hann kýs nú ekki að kalla frv. Þó það kæmi frá nefndinni, að hann segir, sem fullbúið frv. telur hann að ekki sé hægt að leggja það fram í því formi sem það er. En það var að skilja í kynningu að þetta væri fullbúið til framlagningar á þingi og var nokkuð erfitt að skilja þann drátt sem á því er orðinn. Ég vil undirstrika það enn að í þessu frv. eru, eftir því sem kom fram í kynningu á því, ýmis ákvæði sem snerta fjárlögin. Mér sýnist að nokkuð erfitt verði að samþykkja fjárlög ef ekki er búið að ákveða hvort af ýmsum ráðstöfunum verður sem þetta frv. ber í sér að því er varðar tekju - og gjaldahlið fjárlagafrv. Hins vegar dettur mér ekki í hug að þetta frv. renni athugasemdalaust í gegnum þingið. Þetta er mál sem allir landsmenn, held ég, hafa sérskoðun á og það kann að verða erfitt að samræma sjónarmið þannig að allir geti á þau sæst. En allt um það þá þakka ég ráðherra svör hans og vænti þess að við sjáum þetta frv. fyrr en seinna.

Fyrirspyrjandi (Geir H. Haarde) : Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að bera fram svofellda fsp. til hæstv. fjmrh.: ,,Hyggst fjmrh., eins og hann gaf í skyn í sjónvarpsviðtali 8. ágúst sl., bæta mönnum tjón sem þeir urðu fyrir vegna ákvæða í lögum nr. 79/1989 og lögum nr. 117/1989 þegar réttur til húsnæðisbóta og vaxtaafsláttar var felldur niður með afturvirkum hætti?`` Eins og menn rekur eflaust minni til, virðulegi forseti, voru hér gerðar breytingar á þessum lögum á síðasta ári. Það kom á daginn að í þeim lögum voru afturvirk ákvæði sem refsuðu fólki aftur í tímann, fólki sem hafði gert fjárhagslegar ráðstafanir vegna húsnæðisöflunar og gert ráð fyrir húsnæðisbótum, vaxtaafslætti eða vaxtabótum með öðrum hætti en síðar kom í ljós. Á síðasta þingi flutti ég ásamt fleirum frv. um að hnekkja þessum afturvirku ákvæðum og leiðrétta þetta gagnvart þeim einstaklingum sem hlut áttu að máli. Það frv. fékk ekki hljómgrunn. Þegar álagning fór fram í byrjun ágúst sl. kom í ljós að hér var stór hópur fólks sem átti hlut að máli og hafði verið þessum rangindum beittur. Hér gat verið um að ræða verulegar upphæðir fyrir hvern og einn, fyrir þá einstaklinga sem höfðu í góðri trú gert fjárhagslegar skuldbindingar vegna íbúðaröflunar. Þegar þetta mál kom til umræðu í fjölmiðlum gaf fjmrh. í skyn að hann gæti hugsað sér að gera einhverjar leiðréttingar í þessu efni. Það færi að vísu eftir því hvað hópurinn væri stór, kom fram í viðtali í sjónvarpinu, og hvers eðlis kvartanirnar væru, hvort hér væri um að ræða venjulegt launafólk o.s.frv. Eða eins og ráðherra orðaði það, með leyfi forseta: ,,Fólk sem hefur með eðlilegum hætti rétt á því að þess mál séu skoðuð sérstaklega.`` Þarna kemur fram sú nýlunda að það sé allt í lagi að beita fólk afturvirkum ákvæðum skattalaga ef það hafi efni á því að verða fyrir slíku en aftur á móti komi til greina að leiðrétta afturvirknina gagnvart einhverjum einstökum aðilum sem ráðherra eru þóknanlegir. Ég hef ekki orðið var við að það bóli neitt á þessum leiðréttingum og hef þess vegna borið fram þessa fsp. til þess að fá það fram hjá ráðherra hvað hann hafi hugsað sér að gera í þessu efni. Hafi hann hins vegar eitthvað lítið á prjónunum eða ekki hugsað sér að gera neitt býð ég honum upp á það hér á þessum fundi að styðja það frv. sem útbýtt var í morgun sem ég hef flutt og samið um að láta þessar leiðréttingar koma til framkvæmda með skynsamlegum hætti gagnvart öllum einstaklingum sem hlut áttu að máli.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Ég vil fyrst segja að það er sérkennileg notkun á þingsköpunum að flytja fsp. sem svarað er sæmilega fljótt, en vera svo búinn að flytja frv. um málið áður en fsp. er svarað. Við hefðum því kannski getað sparað okkur þessa umræðu, hv. þm., og rætt um málið þegar mælt verður fyrir frv. En látum það vera þó að þetta sé tekið fyrir svona með þessum hætti. Ég skal á fimm mínútum reyna að svara þeirri spurningu sem hér er borin fram. Lögin um vaxtabætur voru samþykkt á Alþingi 31. maí 1989. Í tengslum við þau og framkvæmd þeirra hafa menn leikið sér að því að toga hugtakið afturvirkni yfir á alveg nýtt merkingarstig. Auðvitað er hægt að rugla málin þannig því afturvirkni er frekar neikvætt orð og því er gefin ný merking sem með engum hætti samræmist þeirri almennu venju sem tíðkast hefur hér á landi varðandi lagasetningu. Það er alveg ljóst að með þessum lögum var með engum hætti brotið gegn þeim almennu venjum sem hér hafa tíðkast um áratugi varðandi lög og réttarfar. Í lögunum voru felld ur gildi ákvæði eldri laga um vaxtaafslátt og húsnæðisbætur. Þó var kveðið á um það í þessum lögum að allir þeir sem fengið hefðu úrskurð um húsnæðisbætur fyrir gildistöku laganna skyldu halda þeim rétti að fullu í þau sex ár sem hann gilti. Þessum aðilum var hins vegar gefinn kostur á að koma inn í vaxtabótakerfið við álagninguna árið 1990, enda ljóst að það nýja kerfi mundi koma mun betur út fyrir einstaklinga með þunga vaxtabyrði og miklar skuldir. Einnig var í því nýja kerfi ekki um að ræða tímamörk á réttindunum eins og var í eldri lögum. Það er því alveg ljóst, ef kerfin tvö eru borin saman, að það nýja kerfi sem tekið var upp með lögunum frá því í fyrra er mun hagstæðara fyrir einstaklinga sem hafa raunverulega þunga vaxtabyrði samanborið við þeirra tekjur. Hjá þeim einstaklingum sem hugsanlega kunna að fara verr út úr vaxtabótakerfinu en húsnæðisbótakerfinu, þegar þessi tvö kerfi eru borin saman, er ástæðan annaðhvort sú að vaxtagjöld einstaklinganna ná ekki lágmarksviðmiðun, þ.e. 6% af tekjum, eða vaxtagjöldin eru kannski engin --- það er auðvitað mjög sérkennilegt þegar verið er að tala um afturvirkni gagnvart einstaklingum sem hafa engin vaxtagjöld --- eða þá að skuldlausar eignir eru umfram lágmarksviðmiðun. Það er auðvitað rétt að menn átti sig á því þegar verið er að tala um eitthvert misrétti í þessum samanburði að annaðhvort eru menn þá að tala um einstaklinga sem hafa lítil eða jafnvel engin vaxtagjöld eða þá að skuldlausar eignir eru umfram lágmarksviðmiðun. Hins vegar má segja að við þessa breytingu, eins og ýmsar aðrar breytingar, geti komið fram tilvik, einhver fáein, gagnvart einstaklingum sem hægt er að líta á. Rétt er þó að vekja athygli á því að um áraraðir hafa verið gerðar breytingar á skattalögum, varðandi skatthlutfall, barnabætur, vaxtaendurgreiðslu og annað, og hefur iðulega verið gert þegar viðkomandi tekjuári er lokið. Að þessu leyti er enginn munur á þeim lögum sem sett voru hér í fyrra og skattalögum sem sett hafa verið á Alþingi um langt árabil, enda sérfræðingar samdóma í þeim efnum. En eins og ég var að víkja að hér, virðulegi forseti, þá er rétt að vekja athygli á því að með lögum nr. 117/1989 var gerð breyting á því hvaða vextir teldust til vaxtagjalda og var þar um þrengingu að ræða. Þá var ákveðið að hvorki teljist til vaxtagjalda hjá seljanda áfallnar, uppsafnaðar verðbætur á lánum sem kaupandi yfirtekur við sölu íbúðar né heldur uppsafnaðar, áfallnar verðbætur á lán skuldara sem hann greiðir á lánstíma umfram ákvæði viðkomandi skuldabréfs. Ákveðið var að þessi breyting tæki til vaxta sem greiddir voru á árinu 1989. Þetta getur hafa haft það í för með sér að einstakir menn hafa fengið lægri vaxtabætur á árinu 1990 en verið hefði ef umrædd breyting hefði ekki gilt frá 1. jan. 1989. Þess vegna má telja að sanngjarnt hefði verið að umrædd breyting hefði ekki komið til framkvæmda fyrr en 1. jan. 1990. Ég hef því ákveðið að leggja fyrir hv. Alþingi frv. þar sem kveðið verður á um það að framangreind breyting öðlist ekki gildi fyrr en 1. jan. 1990 og að heimilt verði að hækka vaxtabætur á árinu 1990 vegna vaxta sem greiddir voru á árinu 1989, í þeim tilvikum þar sem það á við.

Hreggviður Jónsson : Hæstv. forseti. Ég tel að það svar sem hæstv. fjmrh. veitti hér gefi jákvæða vísbendingu að hluta til. En ég vil jafnframt spyrja hann að því hvernig farið verði með þann hóp sem lenti á milli skips og bryggju í þessari lagagerð, þ.e. hópinn sem tilheyrði ekki fyrra kerfi og var búinn að gera sínar ráðstafanir um húsnæðiskaup eftir því kerfi þegar lög um vaxtabætur voru sett. Þ.e. hópurinn sem gerir sínar ráðstafanir á fyrri hluta árs 1989. Það er nauðsynlegt í þessari umræðu að fá úr því skorið hvað verður um þennan hóp sem nýtur ekki þeirra réttinda sem þeir höfðu áætlað sem þá gerðu sínar ráðstafanir í húsnæðismálum, þær standa ekki. Þess vegna er nauðsynlegt að fá úr því skorið hvort þessi hópur fái sams konar meðhöndlun og sá hópur sem tilheyrir lögunum sem giltu fyrir árið á undan.

Fyrirspyrjandi (Geir H. Haarde) : Virðulegi forseti. Svar fjmrh. einkenndist venju samkvæmt æði mikið af útúrsnúningum og skítkasti í garð þeirra sem hafa gagnrýnt hann í þessu máli. Það liggur alveg fyrir að það er ekkert verið að deila hér um mismuninn annars vegar á vaxtabótakerfi og húsnæðisbótakerfi. Málið snýst ekkert um það. Það snýst einfaldlega um það að lögin um að breyta úr húsnæðisbótum yfir í vaxtabætur voru sett með afturvirkum hætti. Það var fullt af fólki á árinu 1988 og fyrri hluta árs 1989 sem gerði ráðstafanir til húsnæðisöflunar í þeirri góðu trú að lögin, sem þá giltu, héldu gildi sínu áfram. Sama er að segja um þá sem gerðu ráðstafanir með tilliti til ákvæða um skilgreiningu á vaxtagjöldum, eins og ráðherrann útskýrði hér áðan. Ég vil nota tækifærið og fagna því að hann hefur séð að sér varðandi þetta tiltekna atriði og ætlar að breyta gildistöku þeirra ákvæða og bæta fólki þar með upp það tjón sem það varð fyrir þegar sett voru í desember á síðasta ári, að hans undirlagi, lög sem giltu fyrir allt árið í fyrra. Ef þetta er ekki afturvirkni skattalaga og ef það þarf að fara hér í einhverjar orðskýringar og viðhafa einhverja orðaleppa um það hvað orðið afturvirkni þýði þá held ég að fjmrh. standi höllum fæti í slíkri umræðu. Ég held að það sé ástæða til að benda á að vegna þeirrar deilu sem upp kom í sumar og vegna þeirrar gagnrýni sem fram hefur komið þá hefur a.m.k. tekist að fá ráðherrann til þess að leiðrétta þetta mál að hluta til þó þar sé auðvitað ekki nærri nógu langt gengið. Ég býð honum enn á ný til samstarfs um að afgreiða það frv. sem nú liggur fyrir á borðum manna frá þeim sem hér stendur um að afgreiða þessa afturvirkni og leiðrétta hana gagnvart öllum, en ekki bara sumum.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegur forseti. Ef það hefði verið ætlun hv. þm. Geirs H. Haarde að fá afstöðu mína hér til þess frv., sem dreift var í morgun, að mér skilst, og ég hef ekki séð, þá hefði verið skynsamlegra að kynna mér og fjmrn. frv. fyrir fram svo hann gæti vænst einhverrar afstöðu hér í umræðunni. Mér finnst nú ekki sanngjarnt að spyrja hér um afstöðu til frv. sem mun hafa verið dreift í morgun.

Ég spurði þig ekkert um það, ég bað þig bara að kynna þér þetta.

Nú, það er ágætt. Ég kynni mér öll frv., einnig frá hv. þm. Og það þarf ekkert að fara sérstaklega hér upp í ræðustól til að bjóða mönnum að kynna sér frv., það er bara almenn skylda hér í þinginu. Ég verð hins vegar að segja það að þessi túlkun á hugtakinu afturvirkni er alveg makalaus, eins og hún kemur fram hjá hv. þm. Hún er á þann veg að einstaklingar sem ákvæðu að eignast barn saman og væru að horfa á það að það væri ákveðið kerfi barnabóta í gangi í landinu og væru þess vegna búin að reikna sér það að á næstu 10 -- 15 árum mundu þeir fá ákveðnar barnabætur með þessu barni og hefðu þess vegna ákveðið að geta saman barn. Síðan, eins og alltaf gerist í okkar landi, er lögum breytt um tekjuskatt og barnabætur. Ættu þá þessir einstaklingar að geta gert kröfu í nafni afturvirkni um það að það barnabótakerfi sem var við lýði þegar þeir ákváðu að geta barnið yrði áfram næstu 10 -- 15 ár? Og hvers konar kerfi yrði þá hér í landinu eiginlega? Það sjá auðvitað allir í hendi sinni að þetta er fáránleg skilgreining á hugtakinu afturvirkni. En það er sá skilningur sem hv. þm. hefur talað fyrir hér í þessu máli. Hins vegar hefur það alltaf verið ljóst að bæði ég og embættismenn fjmrn. og skattkerfisins væru reiðubúnir að skoða sérhverja löggjöf og gera á henni betrumbætur út frá almennum sanngirnissjónarmiðum. Það höfum við gert í þessum efnum, reynum að bæta verkin og löggjöfina með eðlilegum hætti án þess að ganga gegn þeim almennu lagareglum og réttarfarsreglum sem þurfa að vera í okkar landi. Í anda þeirrar sanngirni og eðlilegra vinnubragða höfum við ákveðið að leggja til þessar breytingar.

Fyrirspyrjandi (Geir H. Haarde) : Virðulegi forseti. Það sem auðvitað er um að ræða er spurningin um það hvort afturvirk ákvæði séu til íþyngingar eða ívilnunar. Þetta er grundvallaratriði í allri lagasetningu, ekki síst í skattamálum. Og afturvirkar íþyngingar standast ekki, þó fjmrh. vildi kannski gjarnan að svo væri. Og það er um þetta sem málið snýst. Það er ekkert athugavert við að gera breytingar sem horfa fram í tímann, en það er margt athugavert við það að gera breytingar sem svipta fólk rétti aftur í tímann, rétti sem það hafði áður byggt á, á grundvelli þeirra laga sem giltu þegar fólk gerði sínar ráðstafanir.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að staðfesta skilning minn á hans orðum. Hann var að tala fyrir þeirri kenningu hér að þær barnabætur sem væru í gildi þegar ákveðið er að geta barnið gildi fram til 16 ára aldurs barnsins. Það megi hins vegar auka bæturnar á þeim tíma en það megi ekki minnka þær. Þannig að samkvæmt hans skilningi, af því að nú eru í gildi sérstakar barnabætur fyrir hátekjufólk með 400 -- 500 þús. kr. mánaðarlaun, að ef slíkt hátekjufólk ákveður að eignast barn á gildistíma þessara barnabóta skuli slíkar sérstakar barnabætur handa hátekjufólki vera í gildi næstu 16 ár.

Fyrirspyrjandi (Málmfríður Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Frá og með 1. júní sl. hætti félmrn. að endurnýja samninga við stuðningsfjölskyldur á þeirri forsendu að fé það sem áætlað var til þessa málsliðar væri uppurið. Þrátt fyrir að þessu hafi verið kippt í liðinn frá og með 1. ágúst til 1. nóv. hefur greiðsla verið skert úr því að vera fyrir fimm sólarhringa á mánuði niður í þrjá og var þó þessi greiðsla grátlega lág fyrir. Jafnframt er óvissa um framhald greiðslu eftir 1. nóv., sem er nú í dag. Þessi hringlandaháttur hefur valdið foreldrum fatlaðra barna miklum óþægindum og hefur jafnvel orðið þess valdandi að stuðningsfjölskyldur hafa íhugað að hætta. Þetta veldur svæðisstjórnum einnig ómældum erfiðleikum þar sem alls ekki er auðvelt að útvega stuðningsfjölskyldur sem fullnægja þeim skilyrðum sem sett eru. Eftirsókn eftir þessari aðstoð frá foreldrum fatlaðra barna fer vaxandi og mikil nauðsyn að henni sé sinnt. Foreldrum er þessi aðstoð ómetanleg og oft eina úrlausnin sem þau hafa til vistunar barna sinna. Þessi börn eru í hættu að einangrast frá öðrum börnum og þeim venjulegu daglegu samskiptum sem heilbrigð börn eiga við samfélagið. Þeim er nauðsyn að kynnast öðrum heimilum en sínu eigin og foreldrum er oft brýn þörf á hvíld, þó ekki sé nema dag og dag, frá erfiðri og krefjandi umönnun. Ég veit að það er vilji hæstv. ráðherra að komið sé til móts við þessar þarfir. Hins vegar gerir sú óvissa, sem ríkir um þessi mál, svæðisstjórnum mjög erfitt um skipulagningu starfsins í þessum geira og foreldrar bíða milli vonar og ótta um hvernig mál þeirra skipist. Því hef ég leyft mér á þskj. 65, að spyrja hæstv. félmrh. eftirfarandi spurninga: ,,1. Hvers vegna hætti félmrn. að endurnýja samninga við stuðningsfjölskyldur fatlaðra barna 1. júní sl.? 2. Hvers mega stuðningsfjölskyldur og fjölskyldur fatlaðra vænta 1. nóv., þegar núverandi millibilsástandi lýkur?``

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegur forseti. Sem svar við fsp. á þskj. 65 um greiðslur til stuðningsfjölskyldna fatlaðra barna, frá hv. þm. Danfríði Skarphéðinsdóttur og Málmfríði Sigurðardóttur, vil ég segja eftirfarandi: Fjárheimild fjárlagaliðarins Vistanir, sem ætlaður er til greiðslu á samningum við stuðningsfjölskyldur fatlaðra, er á fjárlögum þessa árs tæpar 3 millj. kr. Þessi upphæð var byggð á reynslu ársins 1988 enda lá ekki fyrir sú mikla aukning sem varð á árinu 1989 þegar fjárlagatillögur vegna þessa árs voru unnar en milli áranna 1988 og 1989 hækkuðu þessar greiðslur um rúmlega 200%. Í júní sl. höfðu verið greiddar 5,6 millj. kr. vegna samninga við stuðningsfjölskyldur. Þegar það lá fyrir tilkynnti ráðuneytið með bréfi dags. 25. júní til svæðisstjórna um málefni fatlaðra að ráðuneytið sæi sér ekki fært að samþykkja frekari greiðslur til stuðningsfjölskyldna. Með hliðsjón af breyttri meðferð og hertum reglum varðandi aukafjárveitingar taldi ráðuneytið ekki annað fært en að bregðast svo við. Í bréfinu var tekið fram að þessi ráðstöfun hefði ekki áhrif á samninga sem þegar höfðu verið samþykktir. Þessi ákvörðun þýddi hins vegar að þeir samningar sem voru með gildistíma til 30. júní sl. yrðu ekki endurnýjaðir fyrst um sinn. Alls var um að ræða 20 -- 25 samninga en í maímánuði var greitt vegna 95 -- 100 samninga. Í júlímánuði var leitað leiða til lausnar þessu máli. Var það m.a. rætt við greiðsludeild fjmrn., þar sem vænta mátti greiðslustöðvunar, í ljósi þess að greiðslustaða viðfangsefnisins var komin langt umfram fjárheimild. Eftir þær viðræður, þar sem boðað var að sótt yrði um aukafjárveitingu vegna þessa viðfangsefnis, tilkynnti ráðuneytið með bréfi til svæðisstjórna þann 28. ágúst að það heimilaði endurnýjun samninga frá 1. ágúst með þeim takmörkunum að aðeins yrði samið um þriggja sólarhringa vistun í mánuði á tímabilinu 1. ágúst -- 31. okt., en það er meginregla reglugerðarinnar um stuðningsfjölskyldur. Í þessu sambandi má benda á að í nefndri grein er heimilað að semja um lengri dvöl enda fari sú dvöl ekki fram yfir 15 sólarhringa á þriggja mánaða tímabili. Þróun undanfarinna mánaða hefur hins vegar verið sú að þessi heimild til að víkja frá þriggja sólarhringa vistun í mánuði var orðin að meginreglu. Þannig hljóðuðu 70 -- 75% allra samninga á tímabilinu janúar -- júní á þessu ári upp á fimm sólarhringa vistun í mánuði. Ljóst er að þessi þáttur í framkvæmd reglugerðarinnar hefur vegið þyngst í því að greiðslur hafa orðið mun meiri en ráðuneytið hefur ætlað. Í frv. til fjáraukalaga sem nú er til meðferðar í þinginu er farið fram á viðbótarheimild að fjárhæð 5,8 millj. kr. vegna vistana. Með þeirri fjárhæð er hægt að framlengja alla samninga til áramóta miðað við þriggja sólarhringa vistun í mánuði, eins og meginregla reglugerðarinnar kveður á um. Ráðuneytið mun einnig, þegar nauðsyn krefur, heimila á þessu tímabili fjögurra sólarhringa vistun sem reynt verður að finna svigrúm til innan annarra fjárlagaliða ráðuneytisins á yfirstandandi ári til að ekki þurfi að koma til frekari aukafjárveitinga. Reglugerð um stuðningsfjölskyldur fatlaðra er nú í endurskoðun og er unnið að því að tryggja fjármagn á næsta ári sem tryggir að ekki verði um skerðingu á þessari þjónustu að ræða frá því sem verið hefur. Stefna ráðuneytisins í þessu máli er að efla þennan þjónustuþátt við aðstandendur fatlaðra ungmenna eins og kostur er og fjárheimildir hverju sinni leyfa. Mikilvægið er ótvírætt og felst ekki síst í því, eins og hv. fyrirspyrjandi gat um, að þjónusta stuðningsfjölskyldna léttir álagi af mörgum aðstandendum fatlaðra barna og gerir þeim þannig kleift að hafa börn sín lengur í heimahúsum en ella. Því er mjög mikilvægt að tilskilið fjármagn fáist til að ekki þurfi að koma til þeirrar skerðingar á næsta ári sem þurfti að grípa til á þessu ári og að því er nú unnið í ráðuneytinu.

Fyrirspyrjandi (Málmfríður Sigurðardóttir) : Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. svörin. Ég veit raunar að hún hefur fullan hug á að leysa þessi mál eins og kom fram í hennar máli. En eins og ég benti á, og hún líka, hefur þessi þörf eða eftirsókn farið vaxandi, þörfin hefur auðvitað verið fyrir hendi, en fólk hefur verið smám saman að skilja að það átti þennan rétt og þá eykst náttúrlega eftirsóknin eftir að nýta hann. Ég vil í ljósi þess sem hæstv. félmrh. sagði, að þetta er vitanlega undir fjárveitingarvaldinu komið, heita á þingmenn að leggjast allir á það mál að þessi þáttur fái viðhlítandi úrlausn í fjárlagagerð fyrir nk. ár.

Hreggviður Jónsson : Hæstv. forseti. Ég þakka bæði fyrirspyrjanda og hæstv. félmrh. fyrir svarið. Ég efast ekki um að hæstv. félmrh. muni í þessum málaflokki vinna hörðum höndum að því að stuðningsfjölskyldur fatlaðra barna fái þá aðstoð sem þörf er á. Þessi málaflokkur er erfiður og ég tel þetta góða aðferð til þess að styðja þær fjölskyldur og koma í veg fyrir að þær brotni undan því álagi sem þar er. Jafnframt spari þetta ríkinu stórfé, vegna þess að í þeim tilfellum er ekki til nema ein leið, að þau börn lenda á sólarhringsheimilum, sem eru mjög dýr í rekstri og jafnframt hefur það alvarlegar afleiðingar hjá fjölskyldum ef slíkt gerist. Ég vil því hvetja þingmenn hér og nú til að styðja félmrh. við að fá fjárveitingar til þessa verkefnis. Það eru ekki það háar fjárhæðir sem fara til þessa. Það er gífurlegur sparnaður á mörgum sviðum við að hafa þessa skipan mála. Ég fagna því að hæstv. félmrh. skuli vinna vel að þessum málum.

Fyrirspyrjandi (Egill Jónsson) : Virðulegi forseti. Ég hef borið fram svofellda fsp. til hæstv. samgrh.: ,,1. Hver er ástæða þess að eftirtöldum framkvæmdum í Austurlandskjördæmi hefur samkvæmt bréfi flugmálastjóra til fjvn. ýmist verið frestað eða þær felldar niður árið 1990: Egilsstaðir, ný flugbraut, 30 millj. kr., Vopnafjörður, tækjageymsla, flutningur, 4,8 millj. kr., Bakkafjörður, lenging flugbrautar, 5,5 millj. kr., Fáskrúðsfjörður, flugbraut, 7,9 millj. kr., Borgarfjörður, öryggissvæði, 3,4 millj. kr. Samtals 51,6 millj. kr. 2. Hvar eru fengnar heimildir til að víkja frá flugmálaáætlun, sem var afgreidd á Alþingi 4. maí sl., eins og að framan er greint?`` Þessi fsp. byggir á samanburði milli þál. um flugmálaáætlun sem var afgreidd á Alþingi 4. maí og bréfi flugmálastjóra til fjvn. frá 8. okt. Við nánari athugun verður ekki séð að nein sérstök regla finnist fyrir þeim breytingum sem hér hafa verið gerðar, t.d. til samræmis við grundvallarmarkmið flugmálaáætlunar um röðun framkvæmda. Það verður heldur ekki séð að skuldastaða flugvalla eða framkvæmda frá fyrra ári réttlæti þessa ákvörðun heldur virðist hér miklu frekar um handahófsákvarðanir að ræða. Nú er það svo að í fleiri tilvikum sem þessum eru afgreiddar áætlanir á Alþingi um sérstaka málaflokka. Ég minni t.d. á vegáætlun sem jafnan er lögð mikil vinna í og miklar hefðir eru á um framkvæmd hennar. Engu hefur verið breytt í þessum efnum sem væri hægt að sækja fordæmi fyrir til fyrri ákvarðana. Hér virðist þess vegna um sérstæða og einstæða ákvörðun að ræða og þess vegna er þessi fyrirspurn komin hér fram. Í framhaldi af því hlýtur enn fremur að vakna sú spurning hvernig hæstv. samgrh. hyggst gefa þinginu, með formlegum hætti, skýringar á þeim ákvörðunum sem hér hafa verið teknar.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Þetta mál var nú á dagskrá í utandagskrárumræðu fyrir nokkru síðan og í raun hið sama efni rætt þá. Enn fremur hafa fundir verið haldnir með fjvn. og þingmönnum þannig að ég vænti þess nú að málið hafi eitthvað skýrst frá því sem var þegar fyrirspurnin var borin fram. Það er engu að síður ljúft og skylt að svara henni. Þar vil ég fyrir það fyrsta segja og taka fram að engar endanlegar ákvarðanir hafa enn verið teknar þar sem hér eru á ferðinni tillögur frá Flugmálastjórn um það hvernig sé vænlegast að bregðast við breyttum forsendum og þeirri stöðu sem upp er komin varðandi framkvæmdir í einstökum tilvikum. Þar er í raun og veru fyrst og fremst um nokkrar tilfærslur að ræða innan þess tveggja ára tímabils sem flugmálaáætlunin tekur yfir og skipt er á framkvæmdir. Þegar upp er staðið yrði um tiltölulega litlar breytingar að ræða í framkvæmdum þegar tímabilið í heild væri skoðað. Það er jafnan svo að um einhverjar slíkar tilfærslur, vegna uppákoma sem verða vegna breyttra aðstæðna, er jafnan að ræða jafnvel þó tiltölulega nákvæmar framkvæmdaáætlanir liggi fyrir og svo hefur lengst af verið, t.d. bæði um vegamál, flugmál og fleira. Að sjálfsögðu er æskilegast að fylgja fram sem allra mest og nákvæmlegast framkvæmdaáætlun hvers árs, en ég hygg að hv. alþm. þekki það af eigin raun að gjarnan þarf þó að viðhafa einhvern sveigjanleik í þessum efnum vegna breyttra aðstæðna. Ég ræddi það nokkuð síðast hvað þarna hefði helst komið til sem gerir það að verkum að Flugmálastjórn leggur til nokkra tilfærslu og fjölyrði ekki um það. En í fæstum tilvikum, og ekki nema að mjög litlu leyti hvað upphæðirnar snertir, er verið að leggja til varanlegar breytingar á framkvæmdum. Þó gæti það verið skynsamlegt að bera undir Alþingi og afla þá heimildar til þess að fella alveg út tilteknar framkvæmdir þar sem mönnum sýnist að breyttar aðstæður geri það að verkum að ástæða sé til að endurskoða framkvæmdaáætlun. Það hafa sem sagt engar endanlegar ákvarðanir verið teknar. Flugmálastjórn er hér að leggja til ákveðnar tilfærslur og lagfæringar vegna breyttra forsendna. Telji menn ástæðu til að afla samþykkis fyrir slíku með formlegri afgreiðslu fyrir breytingum eða viðauka við gildandi flugmálaáætlun, þá stendur að sjálfsögðu ekki á samgrn. að undirbúa slíkt, en ég hygg nú að það sé matsatriði hvort hér sé um svo veigamiklar tilfærslur að ræða að ástæða sé til slíks. En þá yrði sem sagt heimilda aflað, ef það þætti nauðsynlegt, og svara ég þannig seinni spurningu hv. fyrirspyrjanda.

Fyrirspyrjandi (Egill Jónsson) : Virðulegi forseti. Í svari hæstv. samgrh. fólst ein mikilvæg niðurstaða þar sem ráðherrann segir að engar ákvarðanir hafi verið teknar um þær breytingar sem Flugmálastjórn leggur til í bréfi fjvn. Nú er mér hins vegar fullkunnugt um að sumum þeim framkvæmdum sem ekki voru inni á flugmálaáætlun í ár er búið að ljúka eða er verið að vinna að. Hvernig má það vera að hæstv. samgrh. komi hér upp og segi það eitt að ekki sé búið að taka ákvarðanir þegar jafnvel er búið að vinna framkvæmdirnar? Og ráðherrann segir enn fremur að það sé þá ástæða til þess að líta eftir því hvort afla eigi heimilda til þess að gera þær breytingar sem til þarf. Það er alveg augljóst af þessu svari að málið er í miklu erfiðari stöðu en ætla mátti því ráðherrann sjálfur virðist ekki hafa fallist á að gerðar yrðu þær breytingar sem hér um ræðir, og spurt er um, og að hér hafi verið um einhendis ákvarðanir Flugmálastjórnar að ræða. Þá fer nú málið að líta virkilega alvarlega út ef embættismenn gera þær breytingar á ákvörðun Alþingis sem hér liggur fyrir að gerðar hafa verið. Og það er alveg augljóst að slíkar ákvarðanir hafa verið teknar mjög fljótlega eftir að Alþingi afgreiddi flugmálaáætlun á sl. vori. Það hlýtur því að koma til álita og ákvörðunar þessa þings hvort hér verður látið staðar numið eða þær breytingar gerðar og ákvarðanir teknar sem eru í samræmi við þær venjur og þær reglur sem gilda um ákvarðanir Alþingis, um framkvæmdaáætlanir, t.d. vegáætlun og flugmálaáætlun.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Ég vil fyrst og fremst undirstrika það að flest þau frávik sem orðið hafa frá áður áformuðum framkvæmdum skv. flugmálaáætluninni stafa af því að ákveðin verkefni sem í gangi hafa verið hafa reynst kostnaðarsamari en til stóð og það hefur verið mat manna í framkvæmdinni að ekki væri um annað að ræða en ljúka þeim framkvæmdaáföngum sem þar áttu í hlut. Einnig þarf varla að útskýra að sumarið er háframkvæmdatíminn og það var ekki fyrr en með haustinu sem heildarmynd fékkst af því hvernig framkvæmdirnar stæðu. Það er þó rétt, sem hér kom fram hjá hv. þm., að í einstökum tilvikum, þar sem í hlut á tækjabúnaður sem tengist öryggismálum í flugi, hafa verið teknar ákvarðanir um ráðstafanir af slíku tagi sem hafa haft í för með sér kostnað umfram það sem áætlað hafði verið í frv. Mér dettur ekki í hug að neita því að slíkt hafi verið gert t.d. hvað varðar öryggisbúnað ýmsan og útbúnað á Reykjavíkurflugvelli, eins og vararafstöð, slökkvitæki og fleiri hluti. En stærstu framkvæmdaliðirnir tengjast framkvæmdum við lagningu slitlags á Ísafjarðarflugvelli og Vestmannaeyjaflugvelli og brautarframkvæmdir á nokkrum stöðum þar sem kostnaður við yfirstandandi verkáfanga hefur farið eitthvað fram úr áætlun. Þar er að sjálfsögðu um að ræða verkefni og framkvæmdir sem eru inni á flugmálaáætluninni og ætlaðir voru ákveðnir fjármunir í á þessu ári þó þeir dygðu ekki. Ég held að hv. alþingismenn verði að sýna nokkra sanngirni gagnvart því, sem jafnan er, að það er erfitt að áætla nákvæmlega upp á krónur og aura slíka framkvæmdaþætti. Ég spurði að því úr þessum ræðustóli um daginn, og get endurtekið það, hvað menn telji að Flugmálastjórn beri að gera þegar þannig háttar til að það vantar kannski nokkrar milljónir til þess að ljúka lagningu bundins slitlags á Vestmannaeyjaflugvöll eða Ísafjarðarflugvöll, að ljúka þeirri framkvæmd þó svo að verkið fari eitthvað fram úr kostnaðaráætlun sem lögð er til grundvallar eða stoppa og hafa flugvellina lokaða. Lái mönnum hver sem vill þó að þeir ætli að Alþingi geri ráð fyrir slíku svigrúmi innan hinnar samþykktu áætlunar. Þetta er fyrst og fremst spurning um það hversu nákvæmir menn vilja vera, hversu harðar kröfur menn vilja gera, eða hvaða svigrúm menn ætla framkvæmdaraðilunum, Vegagerðinni, Flugmálastjórn, byggingaraðilum stofnana o.s.frv., þegar áætlanir eru mótaðar. Ég held að Flugmálastjórn og samgrn. muni ekkert skorast undan, fyrir sitt leyti öðrum aðilum fremur, að framfylgja upp að því marki sem menn telja skylt slíkum áætlunum. Þá er fyrst og fremst nauðsynlegt að það svigrúm sem fyrir hendi er liggi ljóst fyrir. Ef menn ætla að binda þetta nánast við krónur og aura í hverjum einstökum framkvæmdaflokki er að mínu mati óhugsandi annað en að breyta uppsetningu slíkra áætlana og heimila framkvæmdaraðilanum ráðstöfun á einhverjum óskiptum lið sem er þá upp á að hlaupa þegar þannig ber undir. Öðruvísi er að mínu mati óhugsandi að svo viðamikill framkvæmdaflokkur geti gengið eðlilega fyrir sig ár frá ári. Ég teldi það að mörgu leyti skynsamlegri tilhögun að það væri regla að 15 -- 20% af framkvæmdafé hvers árs væri slíkur óskiptur og ómerktur liður sem framkvæmdaraðilinn hefði þá forræði á til þess að mæta breyttum aðstæðum og óvæntum uppákomum sem jafnan verða í þessum efnum eins og ýmsum öðrum. En ég held og vona að þetta mál sé allt að skýrast með eðlilegum hætti í samskiptum framkvæmdarvaldsins og fjvn. og ekki síst hafi nú kaffitíminn í fjvn. Alþingis í morgun verið mjög gagnlegur í þeim efnum.

Valgerður Sverrisdóttir : Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir fyrirspurn til hæstv. samgrh. á þskj. 33 sem lögð er fram af Jóhannesi Geir Sigurgeirssyni varaþm. Framsfl. Fyrirspurnin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Hvað hefur verið gert til þess að fylgja eftir skýrslu, unninni af Trausta Valssyni í samvinnu við Landsvirkjun og Vegagerð ríkisins, um gerð varanlegs sumarvegar í tengslum við lagningu háspennulínu yfir Sprengisand?`` Hér á hv. Alþingi hafa farið fram umræður um hálendisvegi, ekki síst í tengslum við þáltill. frá fyrirspyrjanda á 111. löggjafarþingi. Nú þarf að líta þetta mál í nýju ljósi og í tengslum við nýjar aðstæður, þar sem með væntanlegri byggingu álvers, eða við skulum segja hugsanlegri byggingu álvers og virkjanaframkvæmdum því samfara, þá hefur verið ákveðið að hönnunarvinna fari í gang þegar í þessum mánuði vegna byggingar Sprengisandslínu og áfram norður Bleiksmýrardal. En áður hafði verið reiknað með að þessi vinna færi fram á árinu 1994 -- 1995. Landsvirkjun áætlar að um 125 millj. kr. fari í línuveginn og það er því ákaflega mikilvægt að þetta fjármagn glatist ekki sem framlag í framtíðarveg þessa leið, en það mundi það gera ef ekki kemur til viðbótarfjármagn frá Vegagerð ríkisins. Þá er ég að tala um þokkalegan sumarveg og með því má segja að brotið yrði blað í samgöngumálum og þar með ferðamálum hér á landi.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda lá ekkert fyrir um það og var reyndar ekki á áætlun af hálfu Landsvirkjunar að leggja þessa línu með tilheyrandi vegagerð fyrr en um miðjan síðasta áratug aldarinnar. Þegar skýrsla kom út um hálendisvegi haustið 1988, unnin af Trausta Valssyni í samráði við samgrn., Vegagerð og Landsvirkjun, töldu menn því allnokkurn tíma til stefnu til þess að vinna úr þeirri skýrslu og fylgjast með framvindu málsins og það var reyndar gert og rætt, t.d. milli Vegagerðar og ráðuneytis og við fleiri aðila. Þegar síðan kom í ljós á þessu ári að áform um virkjanir gætu breytt verulega tímaáætlun í þessum efnum var málið tekið upp á nýjan leik og samstarfshópur um þessa vegarlagningu hefur hist og fundað og ritað ráðuneytinu bréf, eða ráðuneytum og ráðherrum því að hér koma að sjálfsögðu fleiri við sögu en samgrn. eitt. Þannig fengum við 24. okt. sl. erindi frá þessum starfshópi, forsrh., samgrh., iðnrh. og umhvrh., þar sem þessum hugmyndum er fylgt eftir og minnt á nauðsyn þess að taka þær nú upp á borðið ef af áformum um að hraða línulögn og vegarlagningu norður yfir hálendið verði. Í framhaldi af þessu var haldinn fundur í samgrn. í síðasta mánuði með ráðuneytisstjóra og skrifstofustjóra, sérfræðingum frá Vegagerð og verkfræðingi frá Landsvirkjun og Trausta Valssyni skipulagsfræðingi. Þar var rætt um nauðsyn þess að koma strax á samstarfi þeirra aðila sem hlut eiga að máli þannig að í allri undirbúningsvinnu og hönnunarvinnu, sem kynni þá að hefjast undir lok þessa árs, yrði sá möguleiki hafður í huga að Vegagerð ríkisins kæmi inn í framkvæmdaáform Landsvirkjunar og þar yrði því um að ræða eitthvað vandaðri og betur skipulagðan veg en einfaldan línuveg, eins og það er kallað. Það lítur út fyrir að unnt sé að ná með tiltölulega litlu viðbótarfjármagni, sem þá kæmi frá Vegagerðinni, talsverðum árangri í því að gera slíkan veg betur úr garði. Þá erum við sérstaklega að hugsa um að vegarstæðið sjálft sé valið með það í huga að þar geti í framtíðinni byggst upp öflugri vegur. Það liggur í hlutarins eðli að það er af praktískum ástæðum, hvað kostnað snertir, æskilegt að haga því þannig, en það er líka að okkar mati umhverfisverndarmál að ekki sé byrjað á því að leggja ófullkominn, krókóttan veg sem síðan þurfi e.t.v. að afleggja og leggja nýjan og beinni veg í landinu. Þarna eru menn ekki síst að hugsa um vegarstæðið niður Bleiksmýrardal svonefndan, ef hann yrði fyrir valinu sem aðaltenging af hálendinu sunnan lands, eða miðhálendinu, niður til Norðurlands samsíða þá raflínulögn niður þann sama dal sem er einna lengstur og fegurstur allra norðlenskra dala, eins og kunnugir menn þekkja, og teygir sig langleiðina inn undir Fjórðungsöldu. Ég vona að það svari fyrirspurninni að það eru þegar í gangi aðgerðir til þess að reyna að tengja þessa aðila saman ef af því verður að hraða svo þessum áformum að ekki er góður tími til stefnu til þess að menn hefðu þá möguleika á því að undirbúa slíkt samstarf í rólegheitum á næstu árum ef framkvæmdin kæmi ekki til sögunnar fyrr en að nokkrum árum liðnum. En ég legg á það áherslu að hér er fyrst og fremst verið að ræða um að koma þessu samstarfi á í sambandi við hönnun og skipulagningu á fyrsta stigi. Hvað úr framkvæmdum af hálfu hins opinbera, þ.e. Vegagerðar ríkisins, verður er svo að sjálfsögðu sjálfstætt ákvörðunaratriði í tengslum við afgreiðslu vegáætlunar og fjárlaga.

Skúli Alexandersson : Virðulegi forseti. Það er nú svolítið vont að þurfa að koma hér upp og gera aðeins stutta athugasemd við þær fullyrðingar sem hafa komið fram í báðum ræðum fyrirspyrjanda. T.d. það að eitthvert fé glatist þó að lagður verði línuvegur um hálendið vegna fyrirhugaðrar mannvirkjagerðar Landsvirkjunar. Ég veit ekki til þess að eitt eða neitt fé hafi glatast þó að línuvegur hafi verið lagður frá Sigöldu niður í Borgarfjörð eða í Hvalfjörð. Hann er þar og gerði ekki mikil umhverfisspjöll, herra ráðherra. Þessi mikli áhugi þingmanna Norðurl. e., sumra hverra, á að koma á samgöngum yfir hálendið finnst mér að hljóti að vera af einhverjum öðrum toga en að verið sé að hugsa um það að spara. Ekki virðist hann vera af þeim toga að byggja upp Öxnadalsheiði eða Öxnadal eða koma því til leiðar að vegurinn um Norðurárdal á leiðinni norður til Akureyrar verði byggður upp. Getur verið að það sé af því að Akureyringar eða aðrir á Norðurl. e. kæri sig ekkert um að hafa samband við Skagfirðinga, Húnvetninga eða Vestlendinga og æskilegt sé að byggja upp samgönguleið sem fari fram hjá þessum svæðum, hvað þá þegar hugmyndin kemur nú á þann veg að þessi hálendisvegur liggi líka ofan á Hérað, þá geta Norðlendingar sleppt því alveg að hafa nokkur viðskipti við Sunnlendinga. Að brotið sé blað í sögu samgöngumála og ferðamála með aðgerð sem hér er verið að leggja til finnst mér náttúrlega alveg fráleitt. Ef við viljum byggja upp ferðamál á Íslandi þurfum við fyrst og fremst að byggja upp landið, hringinn, landið allt, ekki leggja neina sérstaka áherslu á það að komast sem stysta leið milli Mývatns, Landmannalauga og Gullfoss. Ég hélt að átroðningurinn á þeim svæðum væri nógu mikill fyrir þótt ekki væri verið að bæta og byggja upp, flýta þeim möguleika sem einhvern tíma getur komið í framtíðinni að það verði hálendisvegur. Fyrst þarf að leysa vandamálin í kringum Mývatn, Landmannalaugar, Gullfoss, Geysi og Þingvelli áður en verður farið að flýta málum á þann veg að þarna verði átroðningur enn þá meiri en er í dag.

Valgerður Sverrisdóttir : Hæstv. forseti. Mér er nú algerlega óskiljanleg þessi viðkvæmni hv. 4. þm. Vesturl. í sambandi við þetta mál því að þetta er mál sem varðar okkur öll. Ef það yrði að veruleika að þarna fengist þokkalega góður sumarvegur vil ég benda hv. 4. þm. Vesturl. á það að það myndast fleiri hringvegir. Það opnast sá möguleiki að fara hálendisveg norður fyrir fólk sem býr hér á suðvesturhorninu og Vesturland suður, eða þótt það væri nú á hinn veginn. Ég er sem sagt hrædd um að það sé af misskilningi sem hv. 4. þm. Vesturl. tekur þennan pól í hæðina. Um svar hæstv. ráðherra vil ég segja það að mér finnst kannski að hann gefi það ekki nógu mikið til kynna í sínu svari að þetta mál kalli á nokkuð skjót viðbrögð. Það er í sjálfu sér um þrennt að ræða. Þ.e. í fyrsta lagi að þarna leggi Landsvirkjun veg upp á 125 millj. sem nýtist ekki almenningi í landinu sem skyldi. Það vantar ekki nema 124 km upp á að þarna geti komið þokkalegur sumarvegur. Þetta er sem sagt einn kosturinn. Annar kosturinn er sá að bæta þarna við nokkrum, við skulum segja 20 -- 30, millj. kr. þannig að vegarlagningin verði á framtíðarvegarstæði og mundi þannig nýtast. Þriðji kosturinn er að fylgja þeim kostnaðaráætlunum og framkvæmdaáætlunum sem liggja fyrir frá Vegagerðinni. Þar yrði náttúrlega um mikið meira verk að ræða og kostnaðarsamara og gæti verið kannski upp á og yfir 300 millj. kr. Nú er ég kannski ekki fyrst og fremst að tala um að kosta svo miklu til því að ég veit að við eigum mjög mikið ógert í landinu í vegamálum, heldur finnst mér miðkosturinn sem miðjumanneskju álitlegur í þessu sambandi.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Ég vil taka það skýrt fram að það hefur oft áður komið fram af minni hálfu þegar þessi mál hafa verið rædd, tengist vegalagningu yfir hálendið, að það mál er ekki á forgangsverkefnalista í íslenskum vegamálum, ósköp einfaldlega vegna þess að það hafa ekki af hálfu Alþingis, hvorki í vegáætlunum til skemmri tíma né í langtímaáætlunum, verið áform um stórfelldar fjárveitingar til þessara framkvæmda. Að sjálfsögðu erum við á Vegagerð ríkisins og í samgrn. þess vegna að vinna að þessum málum út frá þeim ákvörðunum sem Alþingi hefur tekið á liðnum árum um forgangsröðun verkefna í vegamálum. Þar eru ekki inni fjárveitingar svo að neinu nemi í þessi verkefni. Þess vegna höfum við litið á það sem eðlilegri hlut að við reyndum að koma þessum sjónarmiðum að í sambandi við hönnun og skipulagningu og undirbúning þessara mála en létum allt sem héti ákvörðun um fjárveitingu, eðli málsins samkvæmt, bíða þess að Alþingi tæki á því hvort og þá í hvað miklum mæli það vill láta peninga í þessi verkefni. Þannig stendur það. Ég tek fram að ég tel auðvitað mjög æskilegt að sem best samstarf takist milli Landsvirkjunar og Vegagerðar ríkisins um hönnun og skipulagningu þessa samgöngukerfis á hálendinu, sem er í vaxandi mæli að verða það umfangsmikið að ástæða væri til að taka á því máli sérstaklega og gera alveg sérstakt skipulag um þessar vegarslóðir um hálendið. Línuvegirnir verða væntanlega lagðir fyrr eða síðar, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Það er viss galli í stjórnkerfinu hvað þetta snertir að Vegagerð ríkisins, sem að mínu mati á og þarf að vera hinn eini stóri samræmingaraðili þessara mála, hefur ekki lögsögu í sjálfu sér yfir því hvernig Landsvirkjun eða aðrir slíkir aðilar haga sinni vegalagningu. Það er fyrst og fremst iðnrn. sem samþykkir framkvæmdir á vegum Landsvirkjunar og síðan þá Náttúruverndarráð eða umhvrn. sem hefur, miðað við núverandi skipulag, yfir því að segja. Þetta höfum við rætt í samskiptum milli þessara aðila að þarna þurfi að koma á betra sambandi. Og ég held að það breyti engu um það þó að við komum á þessu samstarfi. Eftir sem áður er þörfin fyrir uppbyggingu hringvegarins og hins almenna vegakerfis í byggð jafnmikil. Við verðum samt að horfast í augu við þá staðreynd að umferðin á hálendinu er vaxandi ár frá ári, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Spurningin er því þessi: Hvernig eru vegirnir sem hún er á, hvernig eru þeir lagðir, hvernig eru þeir skipulagðir og kannski að einhverju leyti hve snemma á vorin opnast þeir og hve seint á haustin lokast þeir? Það getur ráðist dálítið af því hvað lagt er í þessa vegi, en enn sem komið er hef ég ekki heyrt neinn tala um annað en sumarsamgöngur á þessu svæði. Ég lít nú svo á að um það sé enn þá alger samstaða að ekki sé á dagskrá að fara út í einhver ævintýri af því tagi að hugsa þarna um heilsárssamgöngur. Ég tel því þrátt fyrir allt að um þetta sé ekki mikill skoðanaágreiningur í reynd í þjóðfélaginu og spurningin snúi meira að því hvernig að þessum málum er staðið skipulagslega og hvernig framtíðin á þessu sviði er undirbúin. En ég vil leggja á það áherslu, sem ég hef reyndar komið hér inn á áður, að ég tel nauðsynlegt að taka á þessum málum skipulagslega séð og þar þurfi aðilar eins og iðnrn. og orkufyrirtækin, samgrn. og Vegagerðin og umhvrn. og Náttúruverndarráð að taka höndum saman til þess að afstýra því að þetta vegakerfi á miðhálendi landsins verði meira hrafnaspark en orðið er.

Fyrirspyrjandi (Þorv. Garðar Kristjánsson) : Hæstv. forseti. Ég hef hér leyft mér að gera fyrirspurn til hæstv. samgrh. um póstflug frá Ísafirði til Hólmavíkur og Reykhóla. Með fyrirspurn þessari er leitað svara hæstv. samgrh. um hvað gert hafi verið til að komið verði á póstflugi frá Ísafirði til Hólmavíkur og Reykhóla. Hér er um að ræða mál sem varðar samgöngur innan Vestfjarðakjördæmis og er því mikilvægt þeim sem það varðar. Nú er haldið uppi póstflugi frá Ísafirði til allra þéttbýlisstaða á Vestfjörðum nema Hólmavíkur. Ekki er heldur um að ræða póstflug til Reykhóla, en þar er miðstöð byggðarlaganna í Reykhólahreppi og Austur - Barðastrandarsýslu svo sem kunnugt er. Og á Reykhólum er fyrir hendi flugvöllur sem gerir mögulegt að þangað verði um að ræða póstflug eins og til þéttbýlisstaðanna. Það þarf ekki hér að fjölyrða um mikilvægi þessa máls fyrir greiðar póstsamgöngur og enn fremur á að geta fylgt þessu póstflugi einhver þjónusta við flutning vöru og farþega. Á þingi fjórðungsþings Vestfjarða var samþykkt 1. sept. sl. svohljóðandi ályktun, með leyfi forseta: ,,Þingið ályktar að komið verði á fót póstflugi frá Ísafirði til Hólmavíkur og Reykhóla með svipuðum hætti og er til annarra þéttbýlisstaða á Vestfjörðum.`` Tilvitnun er lokið en það er óskað svars hæstv. ráðherra um hvað þessu máli líði.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Um miðjan síðasta mánuð barst samgrn. bréf frá Fjórðungssambandi Vestfirðinga þar sem sú ályktun, sem fyrirspyrjandi vitnaði í, var send um að flugfélaginu Erni hf. yrði auðveldað að koma á fót póstflugi á leiðinni Ísafjörður - Hólmavík - Reykhólar. Í bréfinu sagði að þess væri vænst að ráðuneytið stuðlaði að því að komið yrði á viðræðum milli flugfélagsins Ernis og póstmálayfirvalda og eftir atvikum yrði unnið að því að koma á umgetnu póstflugi. Þetta bréf sendi ráðuneytið ásamt ályktun þingsins Póst - og símamálastofnuninni til umsagnar. Í svari stofnunarinnar segir svo: ,,Með skírskotun til bréfs ráðuneytisins dags. 15 þ.m.``, þ.e. októbermánaðar, ,,og þar greindra fylgiskjala skal upplýst að af hálfu Póst - og símamálastofnunarinnar hefur ávallt verið áhugi á því að reglulegu póstflugi yrði komið á milli Ísafjarðar, Hólmavíkur og Reykhóla. Um þennan áhuga er flugfélaginu Erni hf. fullkunnugt. Með hliðsjón af þessu skal tekið fram að Póst - og símamálastofnunin er reiðubúin að greiða fyrir póstflutninga til þessara staða með sama hætti og gert er á öðrum leiðum félagsins innan Vestfjarða og er reiðubúin til viðræðna við það um þetta efni. Greiðslur fyrir póstflutninga munu þó aldrei geta numið nema hluta af kostnaði við slíkar ferðir``, segir í bréfi Póst - og símamálastofnunar. Þessi umsögn Póst - og símamálastofnunar er nýkomin til samgrn. og mun ráðuneytið taka þetta mál upp við flugfélagið og koma í framhaldinu af því á þessum viðræðum milli flugfélagsins og fulltrúa Póst - og símamálastofnunar. Hins vegar er alveg ljóst að hér er um að ræða það litla flutninga miðað við kostnað við flugrekstur á leiðinni að núverandi greiðslur Póst - og símamálastofnunar fyrir þessa þjónustu munu ekki duga til þess að halda þarna uppi, að því er virðist, ábatasömum eða lífvænlegum rekstri. Þess er og að geta að umrætt flugfélag á í vissum erfiðleikum sem komið hefur fram. Svipað má reyndar segja um fleiri landsbyggðarflugfélög. Þar er við erfiðar aðstæður haldið úti rekstri sem er gríðarlega mikilvægur fyrir samgöngur á viðkomandi svæðum en rekstrarlegur grundvöllur er mjög tæpur. Ráðuneytið hefur þess vegna verið að skoða stöðu svæðisflugfélaganna út frá þjónustu við fámennustu og afskekktustu staðina sérstaklega. Það eru fordæmi fyrir vissum stuðningi frá hinu opinbera, t.d. til flugs til Grímseyjar eftir að ferjusamgöngur lögðust þar af á sínum tíma og til flugfélagsins Ernis, en samvinnunefnd samgöngumála úthlutaði nokkurri fjárhæð á fjárlögum þessa árs sem að mestu leyti hefur verið varið til að styrkja loftflutninga til einangraðra staða á Vestfjörðum. Vissulega getur því komið til greina að horfa á þetta í því ljósi og að til viðbótar því sem Póst - og símamálastofnun getur greitt í gegnum venjulega gjaldskrá fyrir slíka flutninga kæmi til einhver beinn stuðningur hins opinbera ef það er af samgöngupólitískum ástæðum metið svo mikilvægt að koma á eða viðhalda slíkum samgöngum. Ég vil þess vegna segja að lokum að ég tel að áður en endanleg ákvörðun er tekin í þessu tilviki, sem og öðrum sambærilegum, þurfi að meta þörfina eftir bestu getu, hve mikið þurfi til að þær samgöngur sem þarna um ræðir komist á og sá rekstur geti gengið eðlilega fyrir sig. Menn verða líka að hafa í huga þegar póstsamgöngurnar sjálfar eru ræddar að tæknin kann að breyta ýmsu, og er reyndar þegar farin að breyta ýmsu, í þessum efnum. Tilkoma myndsendinga af ýmsu tagi um þráð eða með örbylgjum hefur gert bréfleg samskipti möguleg með áður ókleifum hætti milli staða. Þess vegna þarf að sjálfsögðu, ekki síður en að horfa á ástandið eins og það er í dag, að reyna að meta hvernig aðstæður verða í framtíðinni og það erum við að sjálfsögðu tilbúnir til að gera. En áhugi bæði ráðuneytis og Póst - og símamálastofnunar liggur fyrir og spurningin um það hvort þetta reynist kleift eða ekki snýr miklu frekar að því hvort unnt verður að brúa það bil sem virðist vera á milli sjáanlegra tekna af flugrekstrinum og óhjákvæmilegs kostnaðar.

Fyrirspyrjandi (Þorv. Garðar Kristjánsson) : Hæstv. forseti. Ég vil þakka undirtektir hæstv. samgrh. undir þetta mál. Hann fjallaði um það með nokkrum orðum og ég hef ekkert að athuga við það sem þar kom fram. Auðvitað þarf, eins og hann benti á, að athuga rekstrargrundvöllinn en hann benti líka á að fordæmi væri fyrir því að styrkja loftflutninga til einangraðra staða og ég geri ráð fyrir að hann hafi ekki verið að nefna það nema vegna þess að hann hefði í huga að slíkt úrræði væri til í þessu tilfelli sem hér um ræðir, þ.e. að koma á póstflugi frá Ísafirði til Hólmavíkur og Reykhóla. Mér þykir gott til þess að vita að ráðuneytið skuli hafa áhuga á þessu máli og ég verð að segja að ég treysti hæstv. ráðherra fullkomlega til að fylgja þessu máli eftir og má ég segja að ég gæti látið mér koma til hugar, og vona það reyndar, að hann geri sitt til þess að flýta afgreiðslu þessa máls. Og ég ætla að honum verði ekki skotaskuld úr því, þessum hæstv. ráðherra sem gat flýtt jarðgöngum á Vestfjörðum um nokkur ár.

Fyrirspyrjandi (Birgir Ísl. Gunnarsson) : Virðulegi forseti. Í málefnasamningi ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar segir í kafla um umhverfismál á bls. 10: ,,Samvinna hins opinbera, einstaklinga og frjálsra samtaka um skógrækt og landgræðslu verður efld. Ríkissjóður mun leggja fram fjármagn til sérstaks skógræktarátaks næstu þrjú árin og mun helmingur fjárins renna til skógræktarfélaga.`` Ég held að óhætt sé að segja að þessar setningar í málefnasamningnum hafi valdið mikilli ánægju hjá skógræktaráhugafólki. Reyndar bar vel í veiði að fá slíkt loforð því að á vegum Skógræktarfélags Íslands var einmitt um þessar mundir, þegar þetta var skrifað, verið að undirbúa sérstakt skógræktarátak í tilefni af 60 ára afmæli Skógræktarfélagsins á þessu ári. Þetta skógræktarátak hefur farið fram með mjög myndarlegum hætti nú á þessu ári og verður vonandi upphafið að stærri átökum á þessu sviði. En þar sem nú eru tvö ár liðin af því tímabili sem sérstaklega var nefnt í málefnasamningnum og frv. til fjárlaga liggur fyrir varðandi þriðja árið hefur mér þótt rétt að bera fram svofellda fsp. til hæstv. landbrh.: ,,Hvernig hefur það loforð í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar að ríkissjóður muni leggja fram fjármagn til sérstaks skógræktarátaks næstu þrjú árin og helmingur fjárins renni til skógræktarfélaga verið efnt? Svar óskast sundurliðað eftir árum og hversu mikið hefur runnið til skógræktarfélaga?``

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Sem svar vil ég segja almennt að tekist hefur á þessum árum sem um er að ræða og stefnir áfram í á árinu 1991 að auka talsvert heildarfjárframlög til skógræktar, en hins vegar má segja að þær fjárveitingar hafi farið að nokkru leyti í annan farveg en fyrirheit í stjórnarsáttmála gerðu ráð fyrir og tel ég eðlilegast að viðurkenna það hreinskilnislega og gera grein fyrir hvernig það hefur þróast. Þannig er að ný verkefni og ný átök hafa fengið mest af þeirri aukningu sem hér um ræðir. Á ég þar sérstaklega við skógræktarátak á Fljótsdalshéraði. Ég vænti þess að menn muni meta það að verðleikum þó svo að þar sé um að ræða nokkuð annan farveg fyrir fjárveitingarnar en upphaflega voru hugmyndir um þegar málefnasáttmáli ríkisstjórnarinnar var skráður á haustmánuðum 1988. Aukið hefur verið nokkuð við fjárveitingu til Skógræktar ríkisins og hefur sú aukning farið ekki síst til ýmiss konar sérverkefna, bæði rannsóknaverkefna og tilraunaverkefna, en að nokkru leyti runnið til Rannsóknastöðvar Skógræktar ríkisins á Mógilsá. Fjárveitingar í gegnum landgræðslu- og landverndaráætlun og Landgræðslusjóð eru sem hér segir á þeim árum sem hv. fyrirspyrjandi spyr um, þ.e. landgræðsluáætlun, og hlutur Skógræktar ríkisins í henni, er árið 1989 12 millj. 300 þús. kr., árið 1990 15 millj. 273 þús. kr. og í frv. fyrir árið 1991 16 millj. kr. Af þessum fjárveitingum renna 20% til skógræktarfélaga. Landgræðslusjóður hefur á sömu árum fengið 2 millj. 45 þús. kr. árið 1989, 3 millj. 724 þús. kr. árið 1990 og árið 1991 er í frv. gert ráð fyrir 3 millj. kr. Þessar fjárveitingar úr Landgræðslusjóði renna 100% til skógræktarfélaga, eitthvað um 40 -- 45 skógræktarfélaga, á árunum 1989 væntanlega til og með árinu 1991. Síðan er, undir liðnum Landbúnaðarmál, ýmis starfsemi, fjárveiting til Skógræktarfélags Íslands. Á árinu 1989 fékk Skógræktarfélagið 1270 þús. kr., árið 1990 1480 þús. kr. og í frv. ársins 1991 er gert ráð fyrir 1580 þús. kr. Þá má nefna að landgræðsluskógaátakið er með fjárveitingu á þessu ári upp á 653 þús. kr. Skógræktarátak á Fljótsdalshéraði hefur hins vegar fengið í aukafjárveitingu á árinu 1989 6 millj. 56 þús. kr., á fjárlögum ársins 1990 og með viðbótarfjárveitingu af óskiptum fjárlagalið ríkisstjórnar samtals 24 millj. 700 þús. kr. og í frv. ársins 1991 var samkomulag orðið um að talan sem inn í frv. kæmi yrði a.m.k. 25 millj. kr., en fyrir ákveðin mistök í vinnslu stendur talan 15 millj. 710 þús. Í greinargerð fjárlagafrv. er hins vegar gerð grein fyrir því samkomulagi sem orðið var um hærri fjárveitingu. Aukningin hefur sem sagt fyrst og fremst komið fram á þessum fjárlagalið og landgræðsluskógaátaksins. Þess má svo til gamans geta að líklegur árangur af hinni miklu söfnun Átaks 1990, landgræðsluskóga á árinu er um 50 millj. kr. og fyrir það söfnunarfé hafa þegar verið gróðursettar um 1,3 millj. plantna og í framleiðslu eru um 1,1 millj. plantna sem verða gróðursettar næsta vor og sumar. Ég vona að ég hafi að einhverju leyti svarað fsp. hv. þm. Ég get sannarlega viðurkennt að ég hefði gjarnan viljað sjá enn þá meira ávinnast í þessum efnum, en þó hefur, eins og ég sagði, tekist að auka allverulega fjárveitingar til skógræktarmála á þessu tímabili, þó að viðurkenna megi að þær fjárveitingar hafi að nokkru leyti farið í annan farveg en gert var ráð fyrir. Ég minni þó á að í stjórnarsáttmálanum eru nefndir einstaklingar og félagasamtök og það er nákvæmlega það sem á við um bæði skógræktarátökin á Fljótsdalshéraði og asparskógatilraunir og verkefni á Suðurlandi. Þau eru unnin í góðri samvinnu við einstaklinga, þ.e. bændur og gróðrarstöðvar og samtök þessara aðila.

Fyrirspyrjandi (Birgir Ísl. Gunnarsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans og ég þakka honum líka fyrir þá hreinskilni að viðurkenna að við þetta loforð sem gefið var í málefnasamningi hefur ekki verið staðið. Það er að vísu rétt að komið hafa auknar fjárveitingar til skógræktar en þeim hefur verið beint í annan farveg en upphaflega var lofað, þ.e. fyrst og fremst í skógræktarátak á Fljótsdalshéraði og önnur verkefni sem hæstv. ráðherra nefndi. Það kemur glögglega fram af þeim tölum sem hæstv. ráðherra bar hér fram að þáttur ríkisins í þessu mikla skógræktarátaki Skógræktarfélags Íslands hefur verið sáralítill. Það eru 50 millj. sem söfnuðust frá einstaklingum en ekki nema tiltölulega lítil fjárhæð sem hefur komið frá ríkinu. Það sakar ekki að geta þess í þessu sambandi að ríkið hefur innheimt um 7 millj. kr. í virðisaukaskatt af þeim trjáplöntum sem ræktaðar hafa verið og settar í þetta skógræktarátak. Hér hefur því verið um nettó tekjulind fyrir ríkissjóð að ræða þrátt fyrir það að maður hefði ætlað hið gagnstæða miðað við það sem lofað var í upphafi.

Flm. (Matthías Bjarnason ) Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram till. til þál. um vegar- og brúargerð yfir Gilsfjörð. Þessi tillaga er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að hún hlutist til um að framkvæmdir við vegar- og brúargerð yfir Gilsfjörð hefjist af fullum krafti vorið 1992. Þegar verði hafist handa um að ljúka forhönnun þessara framkvæmda og í framhaldi af því að undirbúa útboð. Við endurskoðun vegáætlunar á þessu þingi verði gert ráð fyrir þessum framkvæmdum og áhersla lögð á að þeim ljúki á þremur árum.`` Ég flyt þessa tillögu til að leggja áherslu á að tími sé kominn til að hefja framkvæmdir og taka inn á vegáætlun vegar - og brúargerð yfir Gilsfjörð. Þetta verkefni hefur verið í undirbúningi í alllangan tíma. Alþingi hefur veitt fé til rannsókna á brúar - og vegarstæði yfir Gilsfjörð allt frá árinu 1985 og þessar rannsóknir hafa staðið yfir síðan og verið allítarlegar. Hins vegar hefur það komið fram á fjölmörgum fundum þingmanna Vestfirðinga og Vestlendinga að þeir hafi talið að ekki væri hægt að fara í þessar framkvæmdir af fullum krafti fyrr en lokið væri að mestu þeirri stórframkvæmd sem nú stendur yfir með brúar - og vegargerð yfir Dýrafjörð. Á sl. vetri komu sendimenn úr Austur - Barðastrandarsýslu á fund þingmanna þessara beggja kjördæma og þá tók ég fram fyrir mitt leyti, og mér skildist að aðrir þingmenn tækju undir það, að ekki kæmi til greina að hægt væri að útvega fjármagn til þessara framkvæmda fyrr en lokið væri að mestu eða að verulegu leyti við framkvæmdirnar í Dýrafirði því að við gætum ekki búist við að farið yrði jafnhliða jarðgangagerðinni í tvö önnur stórverkefni samhliða. Nú er málum svo komið að búið er að byggja brú yfir Dýrafjörð og hafin er af fullum krafti uppfylling á vegi yfir fjörðinn. Aðalfjármunir í þetta verkefni hafa verið á þessu ári og sömuleiðis á næsta ári. Það er talið að þessari framkvæmd muni verða lokið seint á næsta hausti að öðru leyti en því að eftir er þá að leggja bundið slitlag sem gert verður árið 1992. Íbúar Austur - Barðastrandarsýslu hafa mjög kvartað yfir lélegum vegi fyrir Gilsfjörð og sýnt mikinn áhuga á vegar - og brúargerð yfir fjörðinn. Tvær leiðir hafa verið kannaðar. Sú fyrri var að byggja veg frá Kaldrana í Króksfjarðarnes sem er 48 km, frá Ólafsdal að svokölluðum Digramúla sem er 16,8 km vegalengd. Þessar vegalengdir eru miðaðar við Króksfjarðarnes í Reykhólahreppi og Neðri - Brunná í Saurbæjarhreppi. Vegurinn fyrir Gilsfjörð er hins vegar 24,9 km á milli þessara staða sem ég hér nefndi. Ég vísa til greinargerðar með þessari tillögu um þær rannsóknir sem unnið hefur verið að á undanförnum árum. Þar er byggt á umsögn sem Vegagerðin lét mér í té og unnin var af Jóni Helgasyni yfirverkfræðingi. Allt bendir til þess að ekkert sé því til fyrirstöðu, tæknilega séð, að hefja þessar framkvæmdir á árinu 1992. Mín skoðun er sú að ekki komi til greina nema ein leið, þ.e. frá Kaldrana í Króksfjarðarnes, en það mun stytta þessa vegalengd fyrir fjörðinn um tæpa 17 km eða nákvæmlega 16,9 km. Þó að fjármagn vanti víða til vegagerðar held ég að langmikilvægast af öllu sé að búa þannig um hnútana að hægt verði að fara í framkvæmd sem þessa. Það er mikil samvinna á milli Austur - Barðastrandarsýslu, eða Reykhólahrepps, og Dalasýslu. Barðstrendingar þurfa að sækja alla læknishjálp til Búðardals og læknar í Búðardal verða að inna þar af hendi þjónustu við Heilsugæslustöðina á Reykhólum. Enn fremur eru margvísleg önnur og vaxandi samskipti á milli þessara tveggja héraða á öðrum sviðum, bæði hvað varðar mjólkurflutninga og eiginlega öll hugsanleg félagsleg samskipti á milli þessara sýslna. Ég vil benda á það að vegurinn um Gilsfjörð þarfnast mikilla endurbóta og byggja þarf brýr þar fyrir ef ekki verður farin þessi sjálfsagða leið að stytta veginn um 17 km. Þessi vegur er ónýtur að kalla og verður ekki hjá því komist að leggja í hann stórfé. Gilsfjörður er mikill farartálmi og einmitt nú, eftir að þing hófst, ók ég þessa leið og þrátt fyrir það að við höfum nú lifað eitthvert besta haust sem hefur komið var töluverð ófærð á Svínadal, fyrir Gilsfjörð og í Reykhólasveitina þá daga sem ég var þar á ferð. Þá sannfærðist ég einu sinni enn um það hve brýnt verkefni er að leysa úr því öngþveiti sem oftast skapast í samgöngum milli þessara staða. Ég vil taka fram að íbúar Austur - Barðastrandarsýslu hafa tekið þessum málum af mikilli þolinmæði og sett sig í spor þeirra sem eru að bíða eftir framkvæmdum. En ég vil líka benda á að þó að góður flugvöllur hafi verið byggður á Reykhólum, þá er ekkert áætlunarflug þangað heldur er hann fyrst og fremst öryggisvöllur þegar eitthvað kemur fyrir og einu samgöngur þessa landshluta við akvegakerfið og við höfuðborgina eru fyrir Gilsfjörð. Þetta er langerfiðasti farartálminn á þessari leið allri. Það hafa orðið afar miklar breytingar á vegagerð og slitlagsframkvæmdum. Frá Reykjavík og upp í Borgarfjörð er nú komið alveg samfellt slitlag. Miklar framkvæmdir hafa verið í Dalasýslu á undanförnum árum en á tvo kafla er nú eftir að leggja slitlag, þ.e. yfir Bröttubrekku og á verulegan kafla Svínadals. Í Reykhólasveit hefur verið lögð klæðning á vegi en eftir er kafli frá Hólum og í Króksfjarðarnes og þessi kafli sem hér er um að ræða að Neðri - Brunná í Dölum. Ég vænti þess og treysti því að hæstv. samgrh. leggi þessu máli lið og fylgi því eftir að taka þetta upp. Þetta mál er flutt í þeim tilgangi að framkvæmdir við að stytta vegi, eins og gert hefur verið og er verið að gera í Dýrafirði og lagt er til með þessari till., verði ekki stöðvaðar. Í því felst mjög mikill sparnaður. Hér er um snjóþunga vegi að ræða sem er erfitt að halda opnum og vetrarviðhald því mjög dýrt. Því er skynsamlegt allra hluta vegna að hraða þessum framkvæmdum. Hér er um framkvæmdir að ræða sem fólkið á þessu svæði er búið að krefjast og biðja um með undirskriftasöfnun, ekki einu sinni heldur margoft. En við þingmenn höfum ekki treyst okkur til að leggja á það áherslu fyrr en eftir næsta ár að verkefnum við Dýrafjörð verður að mestu lokið. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari fyrri umræðu verði þessari tillögu vísað til hv. fjvn.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Ég get verið sammála hv. flm. um það að þetta sé ein þarfasta framkvæmd sem bíður þess að ráðist verði í í okkar vegakerfi. Má um það margt segja og ég hygg að þeir sem kynna sér aðstæður þarna, keyra fyrir Gilsfjörð og kynna sér nokkuð hagi fólksins í byggðarlögunum báðum megin við, þurfi ekki langa dvöl á þessum slóðum né hitta marga að máli til þess að sannfærast um hvílíkt gífurlegt stórmál og hagsmunamál fyrir viðkomandi landsvæði þessar samgöngubætur eru. Ég tel líka skynsamlegt og til fyrirmyndar, eins og við mátti búast af hálfu hv. flm., að hér er ekki lagt til að rokið verði til strax á morgun og framkvæmdir hafnar af fullum krafti heldur horfst í augu við það með raunsæjum hætti að þetta verkefni verður auðvitað að koma með einhverjum hætti inn í framkvæmdaröðina þar sem viðráðanlegt er. Ég tek það fram að ég teldi sjálfur mjög æskilegt að koma hlutum þannig fyrir að þessi framkvæmd kæmi í sem beinustu framhaldi af stórframkvæmdum í Dýrafirði og öðrum meiri háttar framkvæmdum sem nú eru í gangi. Hér er á ferðinni brúargerð og uppfylling yfir fjörð af því tagi sem nefnd er sérstaklega til sögunnar í einum af þremur undirflokkum stórverkefnaflokks samkvæmt nýrri vegáætlun. Þess vegna er það ljóst að ákvörðun um vegagerð yfir Gilsfjörð er sameiginleg ákvörðun sem þarf að taka með þeim hætti að afgreiða í ályktun Alþingis. Hér er þess vegna í raun stærra mál á ferðinni en venjubundin uppröðun framkvæmda innan hvers einstaks kjördæmis, enda eiga hér fyrir það fyrsta í hlut tvö kjördæmi þar sem mörkin skiptast um Gilsfjörð. Síðan er stærðargráða framkvæmdanna, eins og hér kemur fram í fskj., allveruleg, a.m.k. hálfur milljarður kr., ef ég man þetta rétt. Nú ber svo vel í veiði að vegáætlun fyrir næsta fjögurra ára tímabil skal koma hér til skoðunar á Alþingi á þessum vetri. Sömuleiðis er, eins og hv. þm. er væntanlega kunnugt, verið að leggja drög að nýrri langtímaáætlun um vegagerð og er hvort tveggja í undirbúningi og vinnu. Ég tel þess vegna æskilegt að þessi tillaga, sem væntanlega verður vísað til hv. fjvn., komi til skoðunar í tengslum við endurskoðun þessara áætlana sem ég hef nefnt og tek það fram að náist um það samstaða hér á hv. Alþingi að setja þessa framkvæmd á þann stað eða svipaðar slóðir í framkvæmdaröð sem hv. flm. leggur til, þá mun ekki skorta mitt samþykki fyrir því.

Eiður Guðnason : Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 1. þm. Vestf. fyrir að vekja hér máls á þessu mikilvæga samgöngumáli. Þetta mál hefur, eins og hann réttilega sagði, verið lengi til umræðu og íbúar beggja vegna Gilsfjarðar hafa lagt á það þunga áherslu að þessi samgöngubót næði fram að ganga og yrði að veruleika. Eins og fram kemur í greinargerð með tillögunni var í fyrra haldinn fundur í Króksfjarðarnesi sem m.a. hæstv. samgrh. sótti. Þann fund sóttu allir þingmenn Vesturl. en því miður voru forföll, af fullkomlega eðlilegum ástæðum að sjálfsögðu, hjá þingmönnum Vestfjarða þannig að aðeins einn þeirra kom því við að sækja fundinn. Það var heldur óheppilegt en við því var auðvitað ekkert að segja. Á þessum fundi kom fram mjög eindreginn vilji og mjög eindregin samstaða hjá þeim sem þar voru um nauðsyn þessarar framkvæmdar. Því eins og hv. flm., 1. þm. Vestf., réttilega rakti í sinni ræðu, þar sem hann gerði góða grein fyrir forsendum málsins, er fjörðurinn farartálmi hinn versti. Vegurinn um Gilsfjörð er beinlínis mjög hættulegur á vetrum og segja má að það sé mesta mildi að þar skuli ekki hafa orðið slys. Þessi framkvæmd er í rauninni forsenda byggðar á þessu svæði. Þetta er jaðarsvæði sem nú á í vök að verjast af ýmsum ástæðum og þetta er forsenda þess að fólk haldi áfram búsetu á þessum slóðum. Við getum talað endalaust um byggðastefnu og nauðsyn þess að þar sé skynsamlega á málum haldið, en þegar öllu er á botninn hvolft og allt kemur til alls þá eru það samgöngurnar sem eru undirstaða byggðastefnunnar. Góðar og greiðar samgöngur eru undirstaða búsetu á þessum stöðum. Og þær eru ekki bara undirstaða búsetu, þær eru undirstaða búrekstrar, sem er aðalatvinnugreinin á þessum slóðum, og þær eru undirstaða allrar annarrar starfsemi á sviði þjónustu og iðnaðar eða annars rekstrar. Ég held að menn hafi mjög til þessa vanmetið samgönguþáttinn í byggðastefnunni. Ég held að menn séu fyrst núna að vakna til vitundar um það að engri byggðastefnu verður fylgt af neinu viti nema samgöngur séu í góðu lagi. Þær eru forsenda alls annars sem á eftir kemur. Ég held að við höfum of seint gert okkur grein fyrir þessu og þess vegna vanrækt samgönguþáttinn, varið fjármunum til ýmissa annarra hluta sem ekki hafa skilað sér sem skyldi vegna þess að samgönguþátturinn var ekki í nægilega góðu lagi. Ég lýsti á fundinum í Króksfjarðarnesi stuðningi við að haldið yrði á málum með mjög svipuðum hætti og þessi tillaga gerir ráð fyrir, þ.e. að framkvæmdir gætu hafist á þeim tíma eða þar um bil, ef ekkert annað hindrar, sem þessi tillaga gerir ráð fyrir. Ég veit að íbúar þessara svæða treysta þeim loforðum sem á þessum fundi voru gefin. Ég mun a.m.k. gera mitt hér á hinu háa Alþingi til þess að við það verði staðið. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að hafa þessi orð fleiri, en ítreka þakkir til flm., 1. þm. Vestf., fyrir að hafa tekið málið hér upp og þykir aðeins miður að ekki skuli fleiri af félögum mínum úr Vesturlandskjördæmi vera hér til að taka undir í þessu máli.

Flm. (Matthías Bjarnason) : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir hans undirtektir við þetta mál og vinsamleg orð sem hann lét falla um nauðsyn þessara framkvæmda. Það er mér og vafalaust öllum þingmönnum og íbúum þessara héraða, bæði Barðastrandarmegin sem Dalasýslumegin, mikil ánægja að heyra jafnvelviljaðar undirtektir. Sömuleiðis vil ég þakka hv. 3. þm. Vesturl. fyrir þau orð sem hann lét hér falla og tek undir allt það sem hann sagði í þessu sambandi og þann fund sem hann vitnaði í. Seinna um veturinn varð fundur aftur, í febrúar eða mars, með þingmönnum úr báðum þessum kjördæmum. Ég vitna til þess í greinargerð að á sl. vetri var haldinn fundur með alþingismönnum þessara tveggja kjördæma og fulltrúum heimamanna sem þá knúðu á þingmenn um framkvæmdir í þessu mikilvæga samgöngumáli. Á þeim fundi kom skýrt fram að allir þingmenn vildu hraða framkvæmd þessari en töldu litlar líkur á að fjármagn fengist fyrr en vegar- og brúargerð yfir Dýrafjörð væri um það bil að ljúka. Síðan er sagt frá því að sú langþráða framkvæmd sé komin á fullt og vonir standi til að henni ljúki á næsta hausti að því undanskildu að slitlag verður ekki komið á fyrr en 1992. Ég vil aðeins benda á það til viðbótar því sem ég sagði áðan um ástand vega í Gilsfirði að þarna er mikil snjóflóðahætta og skriðuföll sem hafa oft nærri valdið stórslysum. Fólk segir: Af hverju er ekki farið í framkvæmd eins og þessa fyrr? Af hverju er henni ekki lokið? Það er þetta sama svar að við höfum ekki þá peninga, þessi þjóð. Ég tek undir það sem hv. 3. þm. Vesturl. sagði að áhugi manna og skilningur er að aukast á því að samgöngumál, og þá sér í lagi vegamál, eru byggðamál og jafnvel meiri byggðamál en nokkuð annað. Og ég held að framtíð byggðar í Reykhólahreppi eða í hinni gömlu Austur - Barðastrandarsýslu, og framtíð byggðar á norðanverðum Vestfjörðum sé komin fyrst og fremst undir þessum tveimur framkvæmdum, framkvæmdum fyrir Gilsfjörð og jarðgöngum gegnum Breiðadals - og Botnsheiði. Ég held að þegar fólkið sér ekki og finnur ekki að neitt eigi að gera, þá gefist það upp og þá þurfi menn ekki að hafa áhyggjur af þessum byggðum lengur. Þetta vona ég að þingmenn, hvaðan sem þeir eru af landinu, komi til með að skilja mun betur en gert hefur verið og mér finnst einhvern veginn það liggja í loftinu að þessi skilningur sé mikið að aukast.

Flm. (Matthías Bjarnason) : Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram till. til þál. um læknisþjónustu á landsbyggðinni. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkistjórninni að ganga nú þegar svo frá hnútum að fullnægt sé læknisþjónustu í hinum dreifðu byggðum landsins í samræmi við lög um heilbrigðisþjónustu.`` Það hefur sýnt sig að á undanförnum árum hefur orðið erfiðara að manna ýmis læknishéruð í dreifbýli landsins. Ég nefni í greinargerðinni staði eins og Þingeyri, Flateyri, Raufarhöfn, Þórshöfn, Vopnafjörð, Fáskrúðsfjörð og Djúpavog. Þetta veldur fólki sem býr á þessum svæðum miklum áhyggjum og það er órói ríkjandi að búa við slíkt öryggisleysi á síðustu árum 20. aldarinnar að fólk hafi ekki lækni. Þessum áhyggjum hefur verið lýst yfir með undirskriftasöfnunum á hinum ýmsu stöðum. M.a. fékk ég sendan undirskriftalista í júníbyrjun frá íbúum í Þingeyrar - og Mýrahreppi um það að þeir uni ekki öllu lengur að búa við það ófremdarástand að hafa ekki lækni og hjúkrunarfræðing búsettan og starfandi á staðnum. Þeir benda á það, þessir íbúar, að á sl. vetri hafi ekki verið fært á milli fjarða svo vikum skipti þannig að lítið öryggi var í því þó læknir væri starfandi á næsta firði. Og þeir enda þetta bænarskjal sitt á því að skora á heilbrigðisyfirvöld og heilbrrh. að ráða bót á þessu vandamáli hið allra bráðasta. Undir þennan lista skrifa 236 manns í þessum tveimur hreppum. Þetta sýnir mjög glöggt að áhyggjur fólksins sem þarna býr eru miklar. Það hefur lækni kannski eina, tvær, jafnvel upp í þrjár vikur og síðan hverfur hann. Þá er bent á lækni á einhverjum öðrum stað sem á að þjóna og það við þær aðstæður sem eru. Það eru auðvitað til ýmsar lausnir á þessum vanda. Í fyrsta lagi að hækka laun þeirra lækna sem störfum gegna í áðurnefndum héruðum. Í öðru lagi má sameina læknishéruð. í þriðja lagi mætti hugsa sér að breyta H1 - stöðvunum í H2 - stöðvar þannig að þar starfi minnst tveir læknar hverju sinni. En hitt er alveg ljóst, og raunar þarf ekki að taka það fram, að það þarf launahækkun til lækna sem vinna á þessum H1 - stöðvum. Það er eðlilegt og sanngjarnt að miða við laun aðstoðarlækna á sjúkrahúsum sem gegna vaktastörfum en taka um leið tillit til þess að þessir menn vinna einir og þurfa í raun og veru að vera á vakt allan sólarhringinn. Í ráðuneytum, bæði heilbrrn. og fjmrn., liggja frammi hugmyndir sem settar hafa verið fram af fulltrúa kjaranefndar heimilislækna í samráði við lækna í einmenningshéruðum. Þessar hugmyndir miðast við að laun heilsugæslulækna skuli miðuð við laun yfirlækna á sjúkrahúsum sem hafa, eins og flestir heilsugæslulæknar í dag, jafnlangt sérnám að baki. Auk þess sinna heilsugæslulæknar stjórnunarstörfum hver í sínu héraði hvað varðar heilbrigðismál og heilsugæslu og hafa þar af leiðandi heilmikla ábyrgð hvað varðar þessa þætti. Nú er ekki svo málum komið að samfélagið hafi gleymt þessum stöðum því með lögunum um heilbrigðisþjónustu sem Alþingi samþykkti 1973 og komu til framkvæmda 1. jan. 1974 var lögð áhersla á það að byggja upp heilsugæslustarfsemi úti um landið. Það viðamikla verkefni var framkvæmt á tiltölulega skömmum tíma þannig að það var gerbylting hvað snertir aðstöðu fyrir lækna og aðrar heilbrigðisstéttir að vinna í þessum heilsugæsluumdæmum. Það er því ekki það sem gerir það að verkum að starfandi læknar fást ekki á þessar H1 - stöðvar, sem ég legg hér áherslu á, heldur hitt að launakjörin eru með þeim hætti að menn sækja frekar í störf á þéttbýlissvæðunum en að fara út í þetta strjálbýli heilsugæslustöðvar H1. Því verður að bregðast þarna við. Menn mega ekki draga fæturna svo mánuðum og jafnvel árum skiptir við að gera þarna úrbætur því það fólk sem byggir þessi svæði á fullkomlega rétt til þess að njóta þeirrar þjónustu sem löggjafinn sjálfur ætlaðist til þegar lögin um heilbrigðisþjónustu voru sett. Ég man svo langt að allir þeir þingmenn sem töluðu þegar það frv. var flutt lögðu einmitt áherslu á þennan sameiginlega rétt allra landsmanna. En rétturinn er í raun og veru enginn ef það er ekki vinnandi vegur fyrir menn að fara út í þessi læknishéruð, út í þessar heilsugæslustöðvar, nema bera minna úr býtum en þeir hafa hér í þéttbýlinu. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði þessari tillögu vísað til hv. félmn.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Það er skaði að heilbrrh. skuli ekki vera nærstaddur umræðuna, og hefði þá getað skýrt okkur frá því sem til skoðunar hefur verið og mér er kunnugt um á vegum heilbrrn. og samræðum sem átt hafa sér stað milli heilbrrn. og fjmrn. um þetta tiltekna vandamál sem er undirrót tillöguflutningsins. Ég get þó upplýst að þar hafa menn rætt og skoðað vandamál H1 - stöðvanna og þeirra heilsugæsluumdæma sem verst hefur gengið að manna á undanförnum árum og mörg voru nefnd af hv. flm. Þar ber margt til. Eitt af nokkrum atriðum sem að sjálfsögðu hljóta að koma til skoðunar eru einfaldlega launakjör þeirra lækna sem við þessar aðstæður starfa. Því miður hefur nú tekist svo óhönduglega að á síðustu árum hefur launamunur í raun vaxið, þessum afskekktu einmenningslæknishéruðum í óhag, frá því sem áður var. Gengur það auðvitað þvert á það sem vera þyrfti og þvert á þá tilhneigingu, sem í æ ríkara mæli verður vart við, að menn mikla fyrir sér þau erfiðu starfsskilyrði sem að mörgu leyti eru búin starfsmönnum í einmenningslæknishéruðum og ekki þarf að fjölyrða neitt um. Ég vil þakka hv. flm. fyrir að taka þetta mál hér upp og finnst það skaði, þó ég sé ekki að lasta félagsskapinn sem hér er nema síður sé, að ekki skuli fleiri láta sig þetta mál varða. Ég held að hér sé á ferðinni mjög stórt mál í samhengi við það sem stundum er rætt undir samheitinu byggðamál eða byggðastefna. Það kemur einmitt inn á sjálfar rætur umfjöllunar um þau efni að mínu mati. Ég hef nú gjarnan viljað skilgreina byggðastefnu sem eitthvert vit væri í þannig að hún ætti að taka til og sjá um með fullnægjandi hætti þau undirstöðuatriði þjónustu og uppbyggingar á sviði samgangna og slíkra hluta sem samfélagið allt stæði á bak við og samkomulag væri um í þjóðfélaginu að allir landsmenn stæðu jafnir gagnvart án tillits til búsetu, kynferðis, aldurs eða slíkra hluta. Þar held ég að heilbrigðisþjónustan sé einmitt eitt besta dæmið, ef ekki það besta, sem til er um það, þar sem svo rík rök, jöfnuðarrök, sanngirnisrök og mannúðarrök og hvað eina, mæla með því að samfélagið allt standi á bak við þessa þjónustu og tryggi mönnum jafnan rétt og jafnan aðgang eftir því sem kostur er án tillits til búsetu. Reyndar gerir okkar löggjöf ráð fyrir því að svo sé, að sjálfsögðu þó með þeim fyrirvörum sem alltaf hljóta á að verða vegna mismunandi aðstæðna eftir staðháttum og enginn gerir kröfu til að verði nokkurn tíma jafnaðir út að fullu og öllu. Þess vegna gætir nú sívaxandi gremju og óánægju íbúanna í þessum byggðarlögum með það að lögbundinni þjónustu á þessum sviðum skuli ekki vera haldið uppi. Og þetta fólk spyr ósköp einfaldlega: Hvers eigum við að gjalda og af hverju eigum við að sætta okkur við það að ríkið standi ekki við þá þjónustu sem lögum samkvæmt ber að halda uppi í okkar byggðarlögum? Erum við eitthvað verri skattborgarar, einhverjir annars flokks þegnar í þessu landi? Og ef svo er, hvers vegna? Ætlar þá ekki bara hið háa Alþingi og ríkisstjórn að gera svo vel og viðurkenna það og segja okkur að það sé bara svoleiðis? Við hér við Þistilfjörð eða á Flateyri eða einhvers staðar annars staðar séum bara þarna í einhverjum öðrum flokki og það sé allt í lagi að ríkið sjái ekki um sinn þátt opinberrar þjónustu á okkar svæði. Og ég held að menn verði ósköp einfaldlega að svara fyrst spurningunni: Ætla menn að standa við ákvæði heilbrigðislaga, grunnskólalaga og aðra slíka þætti? Ef svarið er já, þá verða menn að gera svo vel að kosta því til sem til þarf svo hægt sé að halda uppi þessari þjónustu með sómasamlegum hætti. Ég tek það auðvitað fram og vona að það skiljist af mínu máli að ég er þeirrar skoðunar að nákvæmlega svona eigi að fara í þetta mál. Við eigum að svara þeirri spurningu fyrst: Ætlum við að halda uppi lágmarksheilsugæslu, fræðslustarfsemi og öðrum slíkum grundvallarþáttum opinberrar þjónustu og velferðarkerfisins? Og ætlum við að láta landsmenn standa jafnt að vígi, eftir því sem kostur er að breyttu breytanda, gagnvart slíkum þáttum? Ef svarið er já, þá verða ríkisstjórnir og hið háa Alþingi og fjárveitingavaldið að gera svo vel og átta sig á því að þetta kostar peninga og leggja til þá peninga sem til þarf. Ég vil ítreka þakkir mínar til hv. flm. og lýsa því yfir að ég vonast til þess að á þessu máli verði tekið á þessum vetri í tengslum við fjárlagaafgreiðslu og eftir því sem tilefni er til að öðru leyti. Og ég vænti þess að það starf sem unnið hefur verið á vettvangi heilbrrn. og í samskiptum heilbrrn. og fjmrn. skili einhverjum niðurstöðum og tillögum sem unnt verði að hrinda í framkvæmd til að ráða bót á því ófremdarástandi og óviðunandi ástandi sem ríkt hefur í þessum efnum á ákveðnum svæðum í landinu. Svo býð ég utanrrh. velkominn til fundar.

Flm. (Ellert Eiríksson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. á þskj. 48 um flutning varnarmálaskrifstofu utanrrn. Meðflm. mínir eru hv. 2. þm. Reykn. Ólafur G. Einarsson, hv. 6. þm. Reykn. Salome Þorkelsdóttir og hv. 11. þm. Reykn. Hreggviður Jónsson. Þetta eru þingmenn Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta flytja svo fljótt sem kostur er varnarmálaskrifstofu utanrrn. frá núverandi aðsetri til Keflavíkur.`` Tillögunni fylgir greinargerð þar sem gerð er ítarleg grein fyrir verkefnum skrifstofunnar og er vísað þar í mörg lög og lagabálka er varða framkvæmd varnarsamningsins milli Íslands og Bandaríkjanna. Það hefur löngum verið kappsmál margra íbúa utan höfuðborgarinnar að fá í sitt heimahérað starfsemi ríkisstofnana og jafnvel ráðuneyta. Nokkur hreyfing virðist nú vera um þessar mundir í þá átt. Norðlendingar t.d. sækjast eftir öflugri háskóla og telja að hið nýstofnaða umhvrn. mundi sóma sér vel á Akureyri. Hvers konar fjarvinnsla og nýtískutækni gerir hluti framkvæmanlega í dag sem útilokaðir voru fyrir fáum árum. Og vel má taka undir með Norðlendingum í þessu efni án þess að gera lítið úr eða hallmæla höfuðborginni. Ríkisvaldið þarf að flytja umsvif hins opinbera frá Reykjavíkurkjördæmi í önnur. Reykjaneskjördæmi hefur góða möguleika á móttöku opinberra stofnana. Þar eru mörg öflug sveitarfélög og þéttbýliskjarnar og samgöngur ágætar. Nýlegar kannanir sýna að aðalvandi margra þéttbýlisstaða er atvinnuleysi kvenna. Eðli málsins samkvæmt sækja konur í þjónustustörf frekar en stóriðnað og þungaiðnað. Það er því augljóst hagsmunamál kvenna og margra byggðarlaga að framboð verði aukið á þjónustustörfum og léttari iðnaði, jafnt af hálfu ríkisvaldsins sem og einkarekstursins. Þar kemur flutningur ríkisstofnana sterklega til greina sem góður kostur. Ein er sú stofnun á vegum utanrrn. þar sem langstærstur hluti samskiptaaðila er búsettur í Reykjaneskjördæmi en það er varnarmálaskrifstofan. Skrifstofan er nú til húsa í utanrrn. við Hverfisgötu í Reykjavík. Þangað þurfa allir að koma vilji þeir á annað borð ná tali af forstöðumönnum eða starfsfólki skrifstofunnar. Varnarmálaskrifstofan fjallar um mál er snerta framkvæmd varnarsamningsins milli Íslands og Bandaríkjanna. Einnig lagaframkvæmd á varnarsvæðinu, þar á meðal lögreglumál, dómsmál, tollmál, póst- og símamál, radarstöðvamál og heilbrigðis - og félagsmál. Sérstök verkefni sem þessi skrifstofa hefur til umfjöllunar eru: 1. Herfræðileg og hertæknileg málefni er lúta að upplýsingaöflun og rannsóknum, þannig að hægt sé hverju sinni að leggja hlutlægt mat á hernaðarstöðu landsins, varnarþörfina og fyrirkomulag varnanna. 2. Þátttaka í starfi hermálanefndar Atlantshafsbandalagsins, samstarf við varnarliðið og yfirstjórn Atlantshafsbandalagsins á Atlantshafi um gerð áætlana varðandi varnir Íslands. Samskipti við varnarmálaráðuneyti ríkja eftir ákvörðun utanrrh. 3. Skýrslugjöf og ráðgjöf fyrir ríkisstjórn. 4. Samstarf við almannavarnaráð og Landhelgisgæslu. 5. Yfirstjórn ríkisstofnana er starfa á og eru í tengslum við varnarsvæðin og heyra undir utanrrh. 6. Eftirlit með verktökum og þjónustuaðilum er starfa á varnarsvæðunum. Samskipti við nágrannasveitarfélög sem eru í nábýli varnarsvæðanna og stofnanir og aðila er hafa hagsmuna að gæta vegna veru varnarliðsins. Eins og þessi upptalning ber með sér eru verkefni skrifstofunnar fjölþætt. Starfsmannahald, samskipti við verktaka og nágrannasveitarfélög varnarsvæðanna fara að langmestu leyti fram á Suðurnesjum. Um það bil 1800 ársverk eru unnin á Keflavíkurflugvelli á vegum verktakafyrirtækja varnarliðsins, flugfélaga og ríkisstarfsmanna af íslenskum starfsmönnum. Svo viðamikil starfsemi erlendra og innlendra aðila kallar á mikil samskipti við fulltrúa varnarmálaskrifstofunnar sem er framvörður Íslendinga á varnarsvæðunum. Flutningur skrifstofunnar til Keflavíkur hefur stórsparnað í för með sér og þá sérstaklega fyrir Suðurnesjamenn. Mörg samstarfsverkefni eru t.d. í dag unnin á Suðurnesjum af sveitarfélögunum sjö, þ.e. hinum íslensku, og hinu áttunda sem er bandarískt. Þar skal nefna sameiginlega sorpeyðingu, skipulagsmál, heilbrigðismál, búfjárvörslu, almannavarnir, slökkviliðs - og sjúkraflutninga og mjög margt annað er heyrir til samreksturs sveitarfélaga á Íslandi. Á það skal einnig bent hér að Bandaríkjamenn sjá um allan rekstur og viðhald millilandaflugvallar Íslendinga, Keflavíkurflugvallar. Glataðar vinnustundir og ferðakostnaður þeirra aðila sem átt hafa viðskipti við þessa skrifstofu á undanförnum áratugum hefur verið ómældur og er mál að linni. Það hlýtur að vera metnaðarmál hverrar ríkisstjórnar, þrátt fyrir að hér sé um að ræða samskipti við erlenda aðila, að þeir flytji og dreifi valdinu og verkefnum ríkisins í sem flest kjördæmi. Starfsemi varnarmálaskrifstofunnar og þeirra sem þar starfa hafa í gegnum tíðina verið Suðurnesjamönnum yfirleitt vel þóknanleg. Við höfum átt mjög gott samstarf við þá starfsmenn sem þar starfa, bæði fyrrverandi og núverandi, og höfum ekkert annað en allt gott um þá að segja. Þetta fólk og starfsemi þessarar skrifstofu er sérstaklega velkomið til Keflavíkur og við mundum fagna því að sjá það gerast sem fyrst, Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umræðu og hv. utanrmn.

Hreggviður Jónsson : Hæstv. forseti. Það mál sem hér er til flutnings er till. til þál. um flutning varnarmálaskrifstofu utanrrn. sem er flutt af okkur þingmönnum Sjálfstfl. í Reykjanesi. Hún hljóðar einfaldlega svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta flytja svo fljótt sem kostur er varnarmálaskrifstofu utanrrn. frá núverandi aðsetri til Keflavíkur.`` Tillagan sem hér er flutt er eðlileg og sjálfsögð vegna þess að verkefni þessarar skrifstofu eru að stærstum hluta ýmiss konar samskipti við aðila á varnarsvæðinu. Þó ber að geta þess að skrifstofan er hluti af utanrrn. og starfsemi þess en meginhlutinn af vinnunni sem fer fram er við menn á Keflavíkurflugvelli. Stefnan í þessari till. er skýr og lýtur að því að hafa starfsemi ríkisins á þeim stað þar sem hún fer fram að mestum hluta. Í þessu tilfelli er augljóst og eðlilegt að staðsetning skrifstofunnar sé í Keflavík. Auðvitað væri hægt að halda alllanga tölu til frekari stuðnings því að þessa starfsemi eigi að flytja til Keflavíkur en að sinni verður það ekki gert. En ég tel mikilvægt að í ljósi þeirrar stefnu, sem hefur átt að ríkja hjá núverandi ríkisstjórn, að flytja starfsemi ríkisins út í hinar dreifðu byggðir, verði starfsemi varnarmálaskrifstofu utanrrn. flutt til Keflavíkur, enda hefur hæstv. forsrh. skilgreint það dreifbýli þegar komið er suður fyrir Straumsvík. Það liggur því í augum uppi að við, dreifbýlisþingmennirnir, óskum eftir því að þessi starfsemi verði flutt þegar í stað til Keflavíkur.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Það kom mér nokkuð á óvart að heyra að hv. þm. og núv. bæjarstjóri Keflvíkinga, Ellert Eiríksson, veit ekki hvar Varnarmálaskrifstofan er til húsa. Hún er ekki í aðalstöðvum utanrrn. við Hverfisgötu. Hún er í beitarhúsum við Skúlagötu. Í annan stað er álitamál um form þessarar tillögu, að Alþingi álykti að fela ríkisstjórn að flytja deild úr einhverju ráðuneyti milli staða. Samkvæmt lögum um Stjórnarráð Íslands er ríkisstjórn ekki fjölskipað stjórnvald. Þessi mál heyra undir utanrrh. og það er praktískt úrlausnarefni hvar skrifstofum er fyrir komið, en ekki ákvörðunarefni ríkisstjórnar Íslands. Málið sjálft er út af fyrir sig athyglisvert. Það var fyrst tekið upp við utanrrh. af fyrrv. bæjarstjóra Keflavíkur, Guðfinni Sigurvinssyni, sem reyndar flutti fyrstur manna um það tillögu í bæjarstjórn Keflavíkur 18. sept. sl. En hann hafði hreyft þessu máli mun fyrr og það hefur verið rætt. Á það var þá bent að þetta skyldi tekið til velviljaðrar athugunar. Hægt væri að gera ýmislegt með litlum fyrirvara. Að öðru leyti yrði að undirbúa slíkt mál, m.a. við fjárlagagerð og ákvörðun fjárlaga. Jafnframt var bent á að fyrir dyrum stendur að Ratsjárstofnun setji upp bækistöðvar sínar á Suðurnesjum og rétt væri að íhuga frambúðarlausn með samnýtingu á húsnæði stofnunarinnar fyrir starfsemi bæði Ratsjárstofnunar og Varnarmálaskrifstofu. Því næst er á eftirfarandi að benda: Varnarmálaskrifstofan hefur skrifstofuhúsnæði á leigu í Ytri - Njarðvík sem nú er notað af ráðningarskrifstofu Varnarmálaskrifstofunnar. Varnarmálaskrifstofan er þegar með verulega starfsemi á svæðinu, svo sem ráðningarskrifstofu og kaupskrárnefnd. Síðan eru þessi áform uppi um flutning Ratsjárstofnunar svo allt er þetta nú á réttu róli. Í fyrri athugunum um þetta mál hafa verið settar fram tillögur um að gera þetta í áföngum, byrja á því að staðgengill skrifstofustjóra verði framvegis þrjá daga í viku á skrifstofu Varnarmálaskrifstofu í Njarðvík. Formaður kaupskrárnefndar verði þar áfram, en hann sinnir sem kunnugt er öllum kjaramálum, og almenn afgreiðsla skrifstofunnar yrði áfram opin alla virka daga í umsjá tveggja starfsmanna og varnarmálafulltrúi sæti svo á skrifstofunni tiltekinn dag. Þetta er unnt að gera og þetta verður gert mjög fljótlega. Framtíðarlausn tekur síðan nokkuð mið af því hvenær Ratsjárstofnun verður flutt í heilu lagi. Þetta er ekki stórt mál. Þetta er lítið mál, praktískt mál, var vel á veg komið fyrir, enda hefur það verið rætt við forsvarsmenn Keflavíkurkaupstaðar, fyrrv. bæjarstjóra, fyrir alllöngu síðan.

Skúli Alexandersson : Virðulegi forseti. Mér finnst svolítið sérstök kynning þeirra þingmanna, hv. þm. Hreggviðs Jónssonar og hv. þm. Ellerts Eiríkssonar á flm. og hvaða flokki þeir tilheyrðu, eða frá hvaða kjördæmi þeir eru kjörnir. Ég get náttúrlega ekki borið á móti því að sú athöfn hefur farið fram að hv. þm. Hreggviður Jónsson hefur gerst þingmaður Sjálfstfl., en hvort hann verður þannig sjálfkrafa þingmaður Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi átta ég mig ekki alveg á. Það má segja að það sé nokkur munur á því hvort hann er þingmaður og kjörinn sem þingmaður Sjálfstfl. eða genginn í Sjálfstfl. eftir að hafa verið kjörinn sem þingmaður Borgaraflokksins á svipaðan máta og hæstv. utanrrh. var að benda á að í texta tillögunnar: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni``, ekki utanrrh., að framkvæma þetta verk, væri um hlut að ræða sem sé kannski formsins vegna ekki alveg fullkominn. Mér finnst þessi tillaga seint á ferðinni. Við höfum fylgst með því í fréttum fjölmiðla undanfarnar vikur, og síðast í morgun, að herstöðvar vítt og breitt um heiminn eru að verða til hinna mestu vandræða. Þær eru að verða til vandræða vegna þess að sú góða þróun er að það er verið að leggja þær niður. M.a. er verið að leggja niður herstöð ekki langt frá okkur, þ.e. flugvöllinn í Syðri - Straumsfirði. Grænlendingar eru í miklum vandræðum með hvernig á að halda þeim flugvelli gangandi eftir að ameríski herinn hættir að greiða kostnað við hann og sjálfsagt koma þar upp vandamál í sambandi við starfsfólk kringum flugvöllinn. Mér finnst þess vegna að þessi tillaga sé allt of seint á ferðinni, vegna þess að það er trú flestra að herstöðvum muni fækka áfram, þessi þróun muni halda áfram, og við vonumst eftir því að ein af þeim herstöðvum sem fyrst verður þannig ástatt um verði herstöðin í Keflavík. Ég held að það væri því hálfgerður bjarnargreiði við Keflvíkinga ef ætti að fara að flytja Varnarmálaskrifstofuna, sem hér er lagt til, til Keflavíkur. Það er nóg fyrir Keflvíkinga að horfa upp á það að missa atvinnuna sem þessi staður skaffar þeim, eins og nú er, án þess að farið verði að auka umsvifin í Keflavík nú á, vonandi, þeim síðustu dögum sem þessi herstöð verður. Ég sé að hv. þm. Ellert Eiríksson setur nú á sig þanniglagaðan svip að hann trúi því kannski ekki að þróunin verði sú að herstöðin verði lögð niður. En ég hef mikla trú á því og ekki síst vegna þess að fyrir nokkrum dögum var miðstjórnarfundur þess flokks sem ég er nú félagi í, Alþb., haldinn á Akureyri og mér er sagt það, ég var nú því miður ekki á þeim fundi, að líkast til í fyrsta skipti sem Alþb. hefur haldið miðstjórnarfund og gert stjórnmálaályktun hafi ekki verið minnst á að herstöðin á Miðnesheiði ætti að leggjast af. Mér sýnist því flest benda til þess að þeir menn sem hafa góða yfirsýn og að bestu manna yfirsýn, séu hlutirnir að snúast á þann veg að þessi herstöð verði lögð niður. Þess vegna tel ég að þessi tillaga sé óþörf og jafnvel hættuleg fyrir Keflvíkinga og langt frá því að vera sá góði hlutur sem frsm. fyrir tillögunni og flm. hafa verið að benda á.

Flm. (Ellert Eiríksson) : Virðulegur forseti. Vegna orða hv. 4. þm. Vesturl. hér áðan um þann tíma sem runninn er upp í alþjóðasamskiptum að herstöðvar séu að verða úreltar í veröldinni, þá vil ég taka undir með honum og fagna því ef það er tímanna tákn og þeir taka mark á því, leiðtogar risaveldanna, að Alþb. á Íslandi álykti ekki um það í fyrsta skipti í sinni sögu að herstöð skuli fara úr Keflavík og það sé grunnur fyrir því að þetta haldi áfram get ég fallist á að það sé hið besta mál. Hins vegar, því miður, líst mér ekki á það að ályktun Alþb., eða engin ályktun, verði þess valdandi að eftirlitsstöð NATO í Keflavík hætti starfsemi á næstu árum eða áratugum. Ég sé það ekki fyrir mér enn. En það má vel vera að mér skarpari menn sjái. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir innkomu hér í þetta mál. Ég þakka honum fyrir að líta það sömu augum og ég að hér sé praktískt og gott mál á ferðinni. Það er hárrétt og skal ekki úr dregið að Guðfinnur Sigurvinsson, fyrrv. bæjarstjóri í Keflavík og núv. aðili að varnarmálanefnd utanrrn., hann situr í varnarmálanefnd, hafði rætt þetta áður við ráðherra og bæjarstjórn Keflavíkur, ekki Guðfinnur með leyfi, flutt um það tillögu, sem ég sendi hæstv. utanrrh., þess efnis að skora á ráðherrann að sjá um það að skrifstofan yrði flutt til Keflavíkur. Ég biðst velvirðingar á því að hafa ranglega staðsett þessa skrifstofu hér í höfuðborginni, að hún sé ekki á Hverfisgötunni. Ég hef komið í þetta ágæta hús við Skúlagötu og átt þar ágætis viðræður. En skrifstofan er á öðrum stað í Reykjavík. Það er hárrétt og ég tek að sjálfsögðu þeirri ábendingu. Ráðningarskrifstofan er búin að vera um langan aldur í Njarðvík, ráðningarskrifstofan sem sér um ráðningar til varnarliðsins. Það gleður mig að Ratsjárstofnun sé á leiðinni og það gleður mig sérstaklega að skrifstofustjóri Varnarmálaskrifstofunnar ætlar að hafa þriggja daga viðveru í viku á skrifstofunni í Njarðvík. Ég sé á þessu að þetta er allt hið besta mál og sýnilega skaðar ekki flutningur þáltill.

Hreggviður Jónsson : Hæstv. forseti. Það verður að segjast eins og er að það var hálfgerður sparðatíningur hjá hæstv. utanrrh. þegar hann var að toga til formlega hvernig tillagan er flutt. Ég vil benda honum á að það er alkunn regla á Alþingi Íslendinga að Alþingi ályktar að fela eða skora á ríkisstjórnir að gera hitt eða þetta. Þetta er venjan á Alþingi og veit ég ekki annað en hér liggi fyrir nokkrar ályktanir með svipuðum hætti og allmargar verið lagðar fram með svipuðum hætti síðan ég kom á þing. Það breytir því ekki að einstakir ráðherrar fara með sitt einskipaða vald, eins og hæstv. utanrrh. komst réttilega að orði. En þetta er auðvitað sparðatíningur og bar keim af því að hæstv. utanrrh. var að ýja að því að verið væri að taka þessi mál frá alþýðuflokksmönnum. Þeir hefðu einir hugsað um þessi mál og gert eitthvað í þeim. Ekki efast ég um að hæstv. utanrrh. er sammála þessu máli, eins og kom hér fram, og vill alla góða hluti varðandi utanríkismál. Hins vegar kom hv. 4. þm. Vesturl. hér upp og hélt undarlega ræðu, enda ekki nema von þegar komið hefur í ljós að Alþb. er búið að tapa herstöðinni út úr sinni ályktun í fyrsta skipti, eins og hv. þm. sagði, og er horfið frá því að tala nokkuð um herstöðina því að það sjá allir að hún hefur orðið okkur til bóta. Eins og hv. þm. benti hér réttilega á hefur það náttúrlega kostað stórfé að reka Keflavíkurflugvöll og við höfum ekki þurft að inna þær greiðslur af hendi heldur hafa þær verið greiddar úr sameiginlegum sjóðum Bandaríkjanna og NATO. Ég varpa þessu fram í þessari umræðu því að ég tel að tími sé kominn til að menn viti hverjir borga brúsann og hvaðan fjármagnið kemur. Hitt er annað mál að það verður erfitt fyrir Alþb. að lifa af þennan vetur þegar félagarnir í austri eru farnir og félagarnir um alla Evrópu eru farnir og þeir standa hér einir eftir og meira að segja án herstöðvarinnar í ályktun sinni.

Flm. (Þorv. Garðar Kristjánsson) : Hæstv. forseti. Þessi till. til þál. fjallar um vegamál á Vestfjörðum. Lagt er til að Alþingi álykti að skora á ríkisstjórnina að hún hlutist til um að mörkuð verði stefna um vegakerfið milli Ísafjarðar - og Patreksfjarðarsvæða þar sem tekin verði afstaða til jarðgangaleiðar milli Dýrafjarðar og Arnarfjarðar, svo og hvernig háttað verði vegagerð þaðan til þéttbýlisstaðanna á Patreksfjarðarsvæði og til Brjánslækjar. Það er margt sem telja má upp og miklu varðar í daglegu lífi til þess að fólk megi una hag sínum og byggð megi haldast og eflast á Vestfjörðum. En alla jafnan er það eitt sem fyrst ber á góma þegar maður talar við mann eða úrlausnar er þörf. Það eru samgöngumálin, samgöngur innan héraða og samgöngur við aðra landshluta. Þetta er ekkert nýtt fyrirbæri. Svo hefur þetta lengi gengið. Það var engin tilviljun að þegar Vestfjarðaáætlunin kom til á sínum tíma voru það samgöngumálin sem tekin voru fyrir. Vestfjarðaáætlunin var um átak í samgöngumálum, vegagerð, hafnargerð og flugvallargerð. Slík voru verkefnin og svo höfðu Vestfirðingar dregist aftur úr miðað við aðra landshluta að nauðsyn var að vinna það upp ef nokkur von ætti að vera til þess að hægt væri að forðast það uggvænlegasta um framtíð byggðarinnar. Þá var enginn tími til stefnu. Ástandið var þannig að það þoldi enga bið. Það var of lítið sem miðað gat eftir hefðbundnum leiðum. Hlutur Vestfjarða dugði ekki af reglubundnum ríkisframlögum til samgöngumála. Annað fjármagn þurfti að koma til og það var fengið frá Viðreisnarsjóði Evrópuráðsins. Þótt grettistaki hafi verið lyft með Vestfjarðaáætlun og stórvirki hafi síðan verið gerð í samgöngumálum Vestfjarða blasa samt í dag við gífurleg verkefni. Sumpart er nauðsyn mikilla átaka til þess að halda til jafns við það sem gert hefur verið í öðrum landshlutum til framfara í samgöngumálum. Og ekki síður er þörf vegna þeirrar sérstöðu sem Vestfirðingar hafa í samgöngumálum svo sem í mörgu öðru. Landshættir eru slíkir á Vestfjörðum að jarðgöng verður að gera þar í langtum ríkara mæli en í öðrum landshlutum. Sama er að segja um framkvæmdir til þess að brúa firði. Í slíkar framkvæmdir þarf að ráðast á Vestfjörðum til þess að svara þörfum og þeim kröfum sem gerðar eru um samgöngur í dag þar sem byggð á að haldast. Nú um þessar mundir standa yfir mikilvægar framkvæmdir við Dýrafjarðarbrúna. Aðrar framkvæmdir eru að hefjast, svo sem jarðgöngin í Breiðadals - og Botnsheiði, sem eru að sjálfsögðu það mikilvægasta. Aðrar framkvæmdir eru á næsta leiti svo sem hin aðkallandi brú yfir Gilsfjörð. Ein meginforsendan fyrir byggð á Vestfjörðum er samtenging byggðarlaga og byggðarsvæða með öruggum daglegum akvegasamgöngum sem tengjast aðalsamgöngukerfi landsins. Í kjölfar jarðganga á Ísafjarðarsvæði, brúar yfir Dýrafjörð og hinnar nýju ferju á Breiðafjörð þarf nú að marka stefnuna um vegakerfi milli Ísafjarðar og Patreksfjarðar þar sem tekin verði afstaða til jarðgangaleiðar milli Dýrafjarðar og Arnarfjarðar, svo og hvernig háttað verði vegagerð þaðan til þéttbýlisstaðanna á Patreksfjarðarsvæðinu og til Brjánslækjar. Vegagerð ríkisins hefur gert nokkrar lauslegar athuganir á þessu verkefni. Í september 1981 fór fram jarðfræðiathugun á þessu jarðgangasvæði. Til að bæta vetrarsamgöngur milli Arnarfjarðar og Dýrafjarðar var athugaður sá kostur að gera jarðgöng einhvers staðar í gegnum fjöll þau er aðskilja firðina. Hugsanlegar jarðgangaleiðir sem voru kannaðar voru fjórar. Hin lauslega jarðfræðiathugun sem fór fram þótti gefa vissar ábendingar um möguleika til jarðgangagerðar. En hér bíða frekari athuganir og rannsóknir. Ef hugsa á um jarðgöng á þessum stöðum í fullri alvöru er nauðsynlegt að gera jarðfræðirannsókn um gerð jarðlagasniða sem mæld yrðu í giljum og dölum í innri hluta fjarðanna og reyna að tengja þau saman og rekja þannig einstök lög þvert í gegnum fjallið. Það eru slíkar margháttaðar rannsóknir sem er nauðsynlegt að gera áður en endanlega verður tekin afstaða til jarðgangaleiðar milli Dýrafjarðar og Arnarfjarðar eins og lagt er til með þessari þáltill. Ekki þarf að fjölyrða um mikilvægi jarðganga á þessum stað fyrir samgöngur á milli fjarðanna. Einkum er ein leið höfð í huga og talin koma til greina. Það er innst í fjörðunum báðum, Dýrafirði og Arnarfirði. Leiðin þar mundi styttast um 25 -- 30 km og munar um minna. Þá ber að hafa í huga að hér er um að ræða þjóðbrautina milli Ísafjarðar og Reykjavíkur. Jarðgöngin sem hér um ræðir eru aðeins annar hluti af vegakerfinu milli Ísafjarðar og Patreksfjarðar. Hinn hlutinn er leiðin frá jarðgöngunum til þýttbýlisstaðanna á Patreksfjarðarsvæði og til Brjánslækjar. Sá hlutinn er í engu þýðingarminni en sjálf jarðgöngin. Hins vegar er það margslungnara viðfangsefni hvernig þar verður komið við vetrarsamgöngum og litlar sem engar forathuganir hafa farið fram á því. Það verður að marka stefnuna hvernig farið verður með Dynjandisheiði og aðra fjallvegi á þessu svæði og hvaða möguleikar eru til að ná settu marki með vegagerð með sjó fram. Þessar athuganir þurfa að hefjast strax því að ekki tjóar að hlutur suðursvæðisins liggi eftir í þeim efnum sem tillaga þessi til þál. fjallar um. Hér er farið fram á að mótuð verði stefnan í einu af stærstu málunum sem skipta sköpum fyrir byggðaþróun á Vestfjörðum. Það er ríkur skilningur og brennandi áhugi hjá Vestfirðingum á þessu máli. Fjórðungsþing Vestfirðinga samþykkti 1. sept. sl. ályktun um þetta efni. Hæstv. forseti. Ég vil að lokum taka fram að með þessari þáltill. er ekki lagt til að taka ákvörðun um framkvæmdir. Samþykkt þessarar tillögu felur ekki í sér að neitt sé tekið fram fyrir hinar mikilvægu framkvæmdir sem ég áður nefndi og ýmist standa yfir, eru að byrja eða eru á næsta leiti. Ekki heldur er til þess ætlast að víkja til hliðar öðrum framkvæmdum í vegamálum á Vestfjörðum sem þegar eru ákveðin. Hins vegar felur þessi tillaga í sér að mörkuð verði stefnan í tilteknum vegakerfum á Vestfjörðum til þess að þar sé hægt að taka til hendi án tafar, strax og röðin kemur þar að framkvæmdum. Ég leyfi mér að leggja til, hæstv. forseti, að þessari tillögu verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umræðu og hv. allshn.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Hér er hreyft einu af mörgum, stórum og mikilvægum málum á sviði samgangna og vegagerðar. Það er nú reyndar svo, sem eðlilegt má kallast með tilliti til mikilvægis samgangnanna, að fyrir þessu Alþingi, sem enn hefur ekki starfað nema þrjár vikur réttar, liggja nú fyrir allmargar tillögur um samgöngumál á landi í mismunandi landshlutum. Hér er 43. mál um vegakerfið milli Ísafjarðar og Patreksfjarðar. Í morgun var svarað fyrirspurn um gerð sumarvegar yfir Sprengisand. 45. mál er um stefnumörkun um jarðgangagerð á Austurlandi og heildarútboð framkvæmda. 52. mál er tvöföldun Reykjanesbrautar, 62. mál er könnun á gerð jarðganga og vegarlagningu milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar, 24. mál er um vegar - og brúargerð yfir Gilsfjörð, 71. mál er um brúarframkvæmdir á Suðurlandi og kann vel að vera að mér hafi yfirsést eitthvað í bunkanum þegar ég hljóp í gegnum hann áðan. Þetta segi ég ekki til að draga athyglina frá þessu þarfa og ágæta máli sem hér er verið að víkja að og ég hef sjálfur hugleitt, heldur til þess að minna menn á hversu víða samgöngurnar koma við og margir eiga þar mikilla hagsmuna að gæta. Ég held að það sé alveg hárrétt metið hjá flm. að það er eðlilegt að horfa með nokkuð nýjum hætti til skipulags framtíðarsamgangna á Vestfjarðasvæðinu núna í kjölfar ákvarðana um að hefja og hraða jarðgangaframkvæmdum á norðanverðum Vestfjörðum með tilkomu brúar yfir Dýrafjörð og vonandi vegtengingu um utanverðan Gilsfjörð innan tíðar. Með tilkomu ferju yfir Breiðafjörð hafa ýmsar aðstæður breyst eða munu breytast á næstu árum. Og hér er bætt við upplýsingum um fleiri vegamál sem mætti telja, svo sem í Árneshreppi norður. Með þessum breytingum sem ég var að nefna held ég að sé komið tilefni til þess að líta á nýjan leik á Vestfjarðasvæðið og þá ekki síst hvar aðaltenging norðanverðra Vestfjarða inn á þjóðvegakerfi landsins og til höfuðborgarsvæðisins eigi að liggja. Ef tækist að tengja norðursvæðið með auðveldum hætti, t.d. með jarðgangagerð milli Dýrafjarðar og Arnarfjarðar og vegabótum áfram suður, mundi það að sjálfsögðu stytta leiðir og greiða mjög samgöngur norðursvæðisins hingað suður á bóginn. Hér er á ferðinni, eins og reyndar kom fram hjá flm., framtíðarverkefni sem ekki verður ráðist í á næstunni heldur fyrst og fremst þarf að skoða og marka stefnu um þannig að menn viti á hvað á að stefna í þessum efnum. Reyndar er ýmiss konar starf í gangi á vegum samgrn. sem miðar einmitt að því að líta til lengri framtíðar þegar verkefni í samgöngumálum almennt eru lögð niður, hvort sem það er í vegagerð, hafnagerð, flugmálum, á sviði fjarskipta eða annars staðar. Um þetta hefur talsvert verið rætt á undanförnum árum og ég get upplýst það hér að ég á von á nú í haust eða snemma þessa vetrar áfangaskýrslu eða niðurstöðu frá nefnd sem vinnur að því að skoða allt samgöngusviðið með það í huga að leggja niður einhverja heildstæða stefnumörkun á því sviði fram til aldamóta a.m.k. Og þetta er einmitt mál af því tagi sem þarf að takast þeim tökum að með góðum fyrirvara séu aðstæður skoðaðar og stefna mörkuð um það hvert beri að halda. Það ber reyndar vel í veiði þar sem svo stendur á að á þessu þingi, á þessum vetri eiga að koma hér til endurskoðunar bæði vegáætlun til næstu fjögurra ára og sömuleiðis er verið að vinna að gerð nýrrar langtímaáætlunar um vegagerð og vegamál sem mundi þá endast eitthvað inn á næstu öld. Að sjálfsögðu tel ég það rétt og skylt að allar tillögur sem þessi verði teknar til skoðunar í tengslum við þá vinnu sem væntanlega fer hér fram á þinginu í vetur um stefnumörkun í vegáætlun, bæði til næstu fjögurra ára og líka langtímaáætlun í vegagerð. Þá á ég til að mynda við að menn reyni að gera sér grein fyrir því hversu mikil verkefnin eru sem fram undan bíða á þessu sviði, þá er ég að tala um vegamálin í heild, og Alþingi hafi þar af leiðandi eins traustar forsendur og hægt er þegar það ákveður hve stórum hluta þjóðarteknanna er rétt og nauðsynlegt að ráðstafa til þessa málaflokks á næstu árum. Það er kannski sú stærsta ákvörðun sem þarf að taka þegar forsendur nýrrar langtímaáætlunar um vegagerð verða markaðar, hversu mikið fé, hversu stóran hlut af okkar þjóðartekjum og þjóðarverðmætum á næstu árum er hægt að setja í þennan málaflokk því ég held að enginn deili um að verkefnin eru næg og þörfin er ærin. Ég vildi koma þessum almennu athugasemdum hér á framfæri í tengslum við þessa umræðu sem eru að hluta til þær sömu og ég gerði þegar annað dagskrármál var rætt hér fyrr á fundinum.

Friðjón Þórðarson : Virðulegi forseti. Vegna misskilnings var ég ekki viðstaddur í morgun þegar umræða fór fram um vegar - og brúargerð yfir Gilsfjörð, enda munu þá aðeins hafa verið þrír í salnum að mér er tjáð. Ég átti ekki von á því að það mál yrði tekið fyrir fyrr en eftir kl. 2 samkvæmt upplýsingum sem mér voru gefnar. En það kemur nokkuð í einn stað niður því að hér er fjallað um vegamál á allbreiðum grunni og bæði hv. 4. þm. Vestf. og hæstv. ráðherra hafa einmitt vikið að því máli, vegar - og brúargerð yfir Gilsfjörð. Þess vegna ætla ég að leyfa mér að minnast á það mál í þessari umræðu. Satt að segja finnst mér að því máli hafi nokkuð verið vikið til hliðar á síðari árum og það dregist úr hömlu því það er ekki nýtt af nálinni. Ég minni á tillögu sem flutt var um það efni á 105. löggjafarþingi 1982 -- 1983, það var 165. mál. Þar var flutt till. til þál. um vegar - og brúargerð yfir Gilsfjörð. Flm. þá voru hv. alþm. Sigurlaug Bjarnadóttir, Alexander Stefánsson, Sighvatur Björgvinsson, Ólafur Þ. Þórðarson, Skúli Alexandersson og Friðjón Þórðarson. En þetta mál hefur verið mjög mikið rætt núna að undanförnu og það ekki að ástæðulausu. Hæstv. samgrh. er vel kunnugt um þetta mál, m.a. frá fundum og umræðum um það fyrir vestan á sl. sumri. Sjálfur minntist hann í ræðu sinni hér áðan á að innan tíðar yrði hugað að vegartengingu við utanverðan Gilsfjörð. Þótti mér þetta nú ekki fast að orði kveðið og get ég vitnað til samtala við hæstv. ráðherra fyrr og síðar um þetta efni.  Ég ætla ekki að fara að telja upp rök í þessu Gilsfjarðarmáli, sem svo má nefna, en þau eru mörg og sterk og þung þegar til þess er tekið að það er búið að tengja Vestfirði með nýrri ferju suður yfir Breiðafjörð, það er búið að gera mikinn og góðan veg yfir Steingrímsfjarðarheiði og nú hefur verið ákveðið að flýta jarðgangagerð á Vestfjörðum eins og öllum þingheimi er kunnugt. Ég ætla að allir þingmenn Vestfjarða og Vesturlands standi saman um Gilsfjarðarmálið. Ég efast ekki um það. Ég ætla aðeins að minna á einn fund í því sambandi sem við héldum sameiginlega um það efni í Þórshamri 9. mars sl. Gestir þess fundar voru úr Dala - og Austur - Barðastrandarsýslum. Þar samþykktu allir viðstaddir og voru á einu máli um að Gilsfjarðarverkefnið yrði tekið inn á vegáætlun við endurskoðun hennar árið 1991. Og við í fjvn. sem fórum um Vestfjörðu á sl. sumri sáum gjörla að Dýrafjarðarbrúnni miðar góðu heilli vel áfram. Því verki verður jafnvel lokið á undan áætlun, þ.e. á næsta ári, og þá er komið að því að hefja framkvæmdir við Gilsfjörðinn á árinu 1992, eins og segir í þeirri tillögu sem rædd var hér í morgun. En ég vil ítreka það að á þessum fundi í Þórshamri, sameiginlegum fundi þingmanna Vestfirðinga og Vesturlands, var ítrekað og bókað að Gilsfjarðarvegur og brú eigi að koma umsvifalaust á eftir Dýrafjarðarbrú, eins og það er orðað. Og nú skulum við athuga hvað orðið ,,umsvifalaust`` merkir samkvæmt Íslenskri samheitaorðabók. Það merkir gagngert, hiklaust, krókalaust, orðalaust, strax, tafarlaust, án tafar, umbúðalaust, umyrðalaust, undir eins, vafningalaust, viðstöðulaust, vífilengjulaust. Og þarna er að verki hinn ágæti, orðhagi rithöfundur sem allir kannast við, Þórbergur Þórðarson. Þess vegna vænti ég þess að allir skilji, eins og raunar allir vita, að íslenskan er orðafrjósöm móðir. Og orð skulu standa, þingmenn góðir. Þetta vænti ég að hæstv. ráðherra og allir þingmenn hafi í huga.

Flm. (Þorv. Garðar Kristjánsson) : Hæstv. forseti. Hv. 2. þm. Vesturl. minntist hér á Gilsfjarðarbrúna. Ég tek undir hvert einasta orð sem hv. þm. sagði um það mál og ég minnist alls þess sem hann sagði um góða fundinn í Þórshamri. Ég vil taka undir þær frómu óskir og þá ákveðnu afstöðu sem þessi hv. þm. hefur til þessa máls og ég ætla að við tveir höfum alltaf haft álíka afstöðu. Ég vildi svo standa upp til þess að þakka hæstv. samgrh. fyrir það sem hann sagði. Ég tek undir hinar almennu athugasemdir sem hann gerði um framkvæmd vegamála, undirbúning og áætlanagerð. Sérstaklega tek ég undir það sem hann sagði um tillögu þá sem hér er til umræðu og þakka honum fyrir hans ágætu undirtektir.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) : Virðulegur forseti. Góður þingheimur. Ég flyt hér í annað sinn till. til þál. um þinglega meðferð allra mála á Alþingi. Flutningur þessa máls kemur ekki til af góðu. Stöðugt er verið að gera grín að þingmönnum með því að leyfa þeim að leggja fram mál sem aldrei fá þinglega meðferð, aldrei eru rædd, þeim er aldrei lokið í þingsölum. Þegar ég tala um þinglega meðferð á ég ekki við að málin eigi endilega að hljóta samþykki þingsins heldur það að þingheimur fái að fjalla um málin, hafna þeim eða samþykkja þau. Það er sama hversu mikið ég velti fyrir mér eðli Alþingis, ég kemst alltaf að þeirri niðurstöðu að það sé hlutverk þingsins að fjalla um málin frá upphafi til enda, ekki að láta þau sofna í nefndum þar sem ríkisstjórnin hefur sett þungavigtarmenn til þess að gæta þess að mál fari ekki úr nefndunum heldur sofi þar vært og verði aldrei tekin til lokaafgreiðslu í þingsölunum. Þess í stað megum við alþingismenn stöðugt vera kallaðir á vettvang til þess að greiða atkvæði með málum sem ríkisstjórnin sjálf leggur fram. Við sem styðjum ríkisstjórn á hverjum tíma erum kölluð til á hvaða tíma sólarhringsins sem atkvæðagreiðsla er til þess að flýta fyrir afgreiðslu mála. Stjfrv. eru stöðugt tekin og sett fremst á dagskrá á meðan mál þingmanna sjálfra mega bíða. Það er á þennan hátt sem stöðugt er verið að gera grín að alþingismönnum. Þess vegna hef ég lagt fram þessa tillögu til að reyna að rétta þeirra hlut á þinginu, til þess að reyna að losa þá undan því ægivaldi sem ríkisstjórnir og stjórnarandstaðan hafa yfir hinum einstöku þingmönnum. Það er til gömul regla sem ég lærði þegar ég var að byrja að læra veitingahúsarekstur og hljóðar svo á ensku: First comes first gets, þ.e. þann fyrsta í röðinni á að afgreiða fyrst. Það er engin undantekning til frá þeirri reglu. Hér hef ég hins vegar lýst þeim undantekningum sem gilda að ríkisstjórnin hefur stöðugan forgang á þingmenn. Þessi regla hefur því miður fengið að þróast hér og ég er alveg hissa á því að þingmenn hafi ekki einhvern tíma á þeim ferli síðan þing var endurreist reynt að rétta sinn hlut. Í greinargerðinni með þessari tillögu segir m.a., með leyfi forseta: ,, Alþingi er löggjafarþing og hlutverk þess er að setja íslensku þjóðinni lög. Alþingi lýsir líka vilja sínum með ályktunum sem eru bindandi fyrir þingið og aðra valdhafa í landinu. Alþingi er málstofa fyrir umræður og fyrirspurnir. Þingheimur er kallaður saman til þessara verka og önnur verk alþingismanna eru því hjáverk. Alþingismenn fá greitt þingfararkaup fyrir setu í þingsölum og störf í þingnefndum. Þetta er hlutverk Alþingis og alþingismanna. Alþingismenn gegna líka ýmsum öðrum trúnaði á vegum þingsins. Ráðherrar eru oftast valdir úr hópi alþingismanna og þingmenn sitja einnig í fjölþjóðanefndum, svo sem Norðurlandaráði og ýmsum þingmannasamtökum. Ýmis annar trúnaður er alþingismönnum sýndur. Þessi trúnaðarstörf þingmanna eru hins vegar öll hjáverk og mega því ekki hafa áhrif á hlutverk Alþingis.`` Þrátt fyrir það hefur þinghald verið fellt niður heilu vikurnar vegna þess að erlend mót á borð við Norðurlandaþing eða eitthvað slíkt stendur einhvers staðar yfir og fjöldi þingmanna er þar bundinn. Ekki er það til þess að liðka fyrir því að mál gangi í gegnum þingið með því að gefa þingheimi frí á þennan hátt. Oft hefur verið gert að skilyrði að viðkomandi ráðherra sé í sal þegar mál eru flutt sem undir hann heyra. Þetta er að mínu mati hinn mesti óþarfi. Það ætti að vera nóg að formaður viðkomandi þingnefndar eða þingnefnda fylgdist með málflutningi á hverjum tíma. Ráðherra veitir ekkert af sínum tíma til þess að sinna ráðuneytunum. Það er liðin sú tíð að menn á borð við Gissur Ísleifsson biskup fæðist með þessari þjóð en um biskupinn var sagt að úr honum mætti auðveldlega gera þrjá menn: Bónda, víkingahöfðing og kennimann og gæti hann sinnt öllum þessum þremur verkefnum jafn vel. Ég sé ekki fyrir mér þá þingmenn sem geta bæði sinnt þingmennsku og ráðherradómi og jafnvel formennsku í sínum eigin flokki án þess að það bitni á starfinu á einhverjum af þessum þrem póstum. Virðulegi forseti. Flm. þessarar tillögu hefur talað fyrir mörgum þingmálum hér í salnum og án þess að viðkomandi ráðherrar hafi heiðrað hann með nærveru sinni í þingsal. Það kemur ekki að sök því að ég tel að þingmenn eigi fyrst og fremst erindi hver við annan og við fólkið í landinu, ekki endilega við ráðherra. Þingmönnum er leyft að leggja fram ný þingmál allt undir lok hvers þings. Þó er ljóst að þau þingmál fá aldrei afgreiðslu. Þau verða tæplega afgreidd í nefndum og tæplega tekin fyrir í nefndum, enda eru þess mörg dæmi að mál sem hafa verið lögð fram í þinginu hafi ekki einu sinni verið sett á dagskrána og fylgt úr hlaði. Samt sem áður er þingmönnum gefinn kostur á þessu. Það er haldið áfram að gera grín að þingmönnum. Fyrir bragðið leggja þingmenn ekki fram sín mál öll til þess að sjá fyrir endann á þeim, heldur til þess að sýnast í fjölmiðlum. Þetta er orðið eitt allsherjar fjölmiðlaþing frekar en löggjafarþing. Menn vita það ósköp vel að hin ýmsu mál sem eru lögð fram, seint fram komin, geta af tæknilegum ástæðum aldrei náð fram að ganga, aldrei hlotið endanlega afgreiðslu í þingsal. Samt eru málin lögð fram. Þau eru ekki lengur lögð fram sem þingmál heldur sem ódýr auglýsingamálflutningur. Þetta er blettur á Alþingi og þetta er til vansa. Þetta er eitt af því sem þarf að laga í meðförum þings á málum þingmanna. Andinn á bak við þingræðið er sá að Alþingi ráði málum til lykta með lögum. Þannig tryggir þjóðin lýðræði sem Íslendingar hafa kosið í landi sínu og skiptir í þrjá þætti: Löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Þingheimur velur sér svo ráðherra til þess að stjórna ríkinu í umboði Alþingis og framkvæma vilja þingsins. Alþingi er hin raunverulega valdastofnun fólksins í landinu og alþingismaðurinn er þar hornsteinn. Nú stendur yfir 113. löggjafarþing. Það eru liðin 1060 ár frá stofnun Alþingis. Fyrsti ráðherrann tók hins vegar ekki við embætti á Íslandi fyrr en fyrir 87 árum og fyrsta ríkisstjórnin fyrir 74 árum. Þannig er Alþingi miklu, miklu eldri stofnun en bæði ráðherrar og ríkisstjórn. Alþingi getur vel stjórnað án ráðherra, en ráðherrar geta aldrei stjórnað án Alþingis. Löggjafarvaldið er æðra en framkvæmdarvaldið. Þetta er andi þingræðisins og honum mega alþingismenn aldrei glata. Hins vegar hefur framkvæmdarvaldið því miður vaxið stöðugt í þjóðfélaginu og seilst til meiri áhrifa á hlut og kostnað löggjafarvaldsins.

Með þinni aðstoð.

Með minni aðstoð --- og þinni líka, Kristinn. Ég hef séð þína hönd hér oft á lofti. Alþingismenn hafa því ekki staðið vörð um Alþingi sem löggjafarþing og eru stöðugt að afhenda stærri hlut af valdi þingsins umboðsmönnum sínum í ríkisstjórn. Það er komin slagsíða á löggjafann með þessu móti. Ráðherrar sæta lagi að leggja fram lagabálka sem enda oft að viðkomandi ráðherra eða ráðuneyti sé falið að semja reglugerð þar sem nánari útfærsla og oft það sem skiptir höfuðmáli í viðkomandi lagabálki er fest á blað. Síðan er það afhent einum starfsmanni í ráðuneytinu og Alþingi sér aldrei þessa niðurstöðu. Reglugerðir eru aldrei bornar undir Alþingi. Þær eru þó oft veigamesti hluti laganna. Þetta er eitt af því sem þarf að breyta. Alþingi þarf að fjalla um allar reglugerðir því að þær eru stór hluti af viðkomandi lögum. Virðulegi forseti. Á þingfundum á hv. Alþingi í fyrra leið mér oft eins og hverjum öðrum merktum grip í eigu ríkisstjórnarinnar, nákvæmlega eins og myndirnar sem hanga á veggjunum, og ísskápurinn frammi er með litlum límmiða á sem stendur á Alþingi og eitthvert númer. Á sama hátt fannst mér ég stundum vera eins og eins konar bandingi í klóm stjórnarandstöðunnar, sérstaklega fyrir jólin þegar stjórnarandstaðan setti þau skilyrði að menn skyldu ekki búast við sæmilegum friði hér um jól við afgreiðslu fjárlaga og annarra mála nema hin og þessi mál fengju einhvers konar afgreiðslu.

Er nú betra að vera bandingi í klóm ríkisstjórnarinnar?

Báðir hópar eru jafnslæmir, frú Ragnhildur. Ekki geri ég upp á milli þeirra, enda eru oft hröð mannaskipti á milli hópanna. Einn getur verið stjórnarsinni í dag og stjórnarandstæðingur á morgun án þess að skipta um föt. Kjarni málsins er sá að stjórnarandstaðan er minnihlutahópur á Alþingi. Stjórnarsinnar á hverjum tíma og ríkisstjórnin leggja fram mál sem meiri hlutinn hefur komið sér saman um að nái fram að ganga. Þegar minnihlutahópur setur sig gegn málum á þennan hátt er hann að beita sömu vinnubrögðum og flugvélaræningar hafa gert og terroristahópar til að þröngva sínum málum fram.  Hér höfum við, fyrir síðustu jól, hlustað á óskyldar kröfur stjórnarandstöðunnar sem ekki snertu þingmál. Því aðeins boðaði stjórnarandstaðan sæmilegan vinnufrið um jól að mál sem tengdust ekki Alþingi næðu fram að ganga. Þau snertu spítala, Borgarspítalann. Má rifja þetta upp í viðtali við Ólaf G. Einarsson þingflokksformann í Morgunblaðinu, að ég held 21. des. í fyrra. Þar kemur fram hvað ég á við. Því miður er ég ekki með greinina við hendina. Ég lýsti því áðan hvernig mér hafi liðið sem gísli og hvernig mér hafi liðið sem hverjum öðrum grip í einkaeign ríkisstjórnarinnar. Af þeirri líðan er þessi tillaga mín sprottin. Ég tel að sú meðferð sem þingmál fá sé ekki í þinglegum anda. Það hljóti að vera fyrsta og síðasta verkefni Alþingis að ljúka hverju máli, á sama hátt og það kann ekki góðri lukku að stýra í þjóðfélaginu ef fyrirtæki og stofnanir ljúka ekki sínum vinnudegi, klára öll mál sem koma upp á borð í fyrirtækjunum þann daginn áður en næsti dagur rennur upp. Þetta gerir þingið ekki. Þingið er með sérskipaða og þjálfaða menn í að svæfa mál og geyma. Stjórnarsinnarnir, nefndarformenn ríkisstjórnarinnar, hafa það eitt hlutverk að gæta þess að þingmannafrumvörp sjái ekki dagsljósið á meðan þingmönnum er smalað saman, stjórnarsinnum, hvenær sem á þarf að halda til að tryggja málum ríkisstjórnarinnar framgang. Því vil ég að öll mál hafi sama rétt, að þau verði tekin fyrir í þeirri röð sem þau berast. Virðulegi forseti. Ég vil ljúka þessu með því að lesa orðrétt VIII. gr. í greinargerðinni: Með flutningi þessarar þáltill. gerir flm. þær kröfur að öll þingmál, sem fram koma fyrir síðasta skiladag nýrra þingmála í vor, fái þinglega meðferð og sæti lokaafgreiðslu á Alþingi Íslendinga sem nú situr. Frumvörp til laga, þingsályktunartillögur, beiðnir um skýrslur og fyrirspurnir, eða önnur þau mál sem Alþingi fjallar um, hverju nafni sem nefnast. Greidd verði atkvæði um frumvörpin, tillögur og beiðnir og fyrirspurnum svarað. Forsetar Alþingis ásamt formönnum þingflokka tryggi alþingismönnum þessi málalok með breyttri skipan mála og dagskrá fram að þinglausnum. Alþingi sitji lengur en áætlað er, ef þessi gerist þörf, til að ná þessu marki. Virðulegi forseti. Ég þakka gott hljóð.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Forseti vill að gefnu tilefni áminna þingmenn um að ávarpa ekki hver annan hér í þingsal heldur er samkvæmt þingskapalögum gert ráð fyrir að þingmaður ræði við forseta þingsins. Þá tel ég að nokkur orð hafi fallið í ræðu hv. síðasta ræðumanns sem fara nálægt því að vera brigslyrði um hv. þm. Forseti sá ekki ástæðu til að nefna vítur í því sambandi en þar munaði mjóu.

Ellert Eiríksson : Virðulegi forseti. Örstutt athugasemd. Vegna orða síðasta ræðumanns, hv. 16. þm. Reykv., þá frábið ég mér sem þingmaður stjórnarandstöðunnar að vera kallaður hér terroristi eða öfgamaður sem noti sömu vinnubrögð og þessir hópar til að ná málum fram. Það er útilokað og rétt, eins og kom fram hjá forseta, að þetta jaðraði við að kalla á vítur á hv. þm. að hafa þessi orð í frammi. Það liggur í hlutarins eðli að þegar mál eru til umfjöllunar á Alþingi, og hvar sem er á málþingum, að menn notfæra sér þann rétt sem þeir hafa til að koma sínum málum fram. Ég treysti því að forsetar Alþingis líði ekki terroristahátt eða öfgaskap hér á þessu hv. þingi.

Flm. (Hreggviður Jónsson) : Hæstv. forseti. Hér liggur frammi tillaga til þingsályktunar um tvöföldun Reykjanesbrautar. Flutningsmenn eru auk mín Ingi Björn Albertsson og Ellert Eiríksson. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela samgrh. að láta hefja nú þegar undirbúning að tvöföldun Reykjanesbrautar frá Hafnarfirði að Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Skal gert ráð fyrir því að lögð verði önnur akbraut við hliðina á hinni gömlu þannig að fullkomin hraðbraut með algerlega aðskildum akstursstefnum og tveimur akreinum í hvora átt tengi saman þessa tvo staði. Stefnt verði að því að ljúka verkinu fyrir árslok 1993. Fjármagna skal verkið með sama hætti og veggöngin í Ólafsfjarðarmúla.`` Í greinargerð segir: Tillaga þessi var fyrst flutt af Kolbrúnu Jónsdóttur og Júlíusi Sólnes á þinginu 1987 -- 1988, af Júlíusi Sólnes og Hreggviði Jónssyni á þinginu 1988 -- 1989 og af Hreggviði Jónssyni og Inga Birni Albertssyni á síðasta þingi. Tillagan er nú flutt í fjórða sinn því að það er mat flutningsmanna að hér sé um mjög brýnt mál að ræða. Reykjanesbrautin frá Hafnarfirði til Keflavíkur er fyrsti vegarkafli þjóðvegakerfisins á Íslandi með bundnu slitlagi. Lagning vegarins á árunum 1963 og 1965 markaði tímamót í sögu vegagerðar á Íslandi. Ekki mátti draga það öllu lengur að leggja fullkominn veg milli höfuðborgarsvæðisins og Keflavíkur. Þegar fyrir 20 árum var umferðin á milli Suðurnesja og höfuðborgarsvæðisins orðin svo mikil að malarvegurinn gamli var orðinn ófullnægjandi. Með tilkomu nýja vegarins varð mikil breyting til batnaðar. Flutningsgeta jókst gífurlega og öll umferð bíla milli Suðurnesja og höfuðborgarsvæðisins varð miklu greiðfærari. Þetta olli straumhvörfum í öllum samskiptum milli íbúa þessara svæða og átti sinn þátt í því að efla atvinnulíf á Suðurnesjum. Um svipað leyti og nýi vegurinn var tekinn í notkun var öllu millilandaflugi beint til Keflavíkurflugvallar. Hafa því allir flugfarþegar, sem koma og fara frá Íslandi, átt leið um Reykjanesbrautina. Reykjanesbrautin er því þjóðvegur allra landsmanna. Umferð um Reykjanesbrautina hefur aukist jafnt og þétt, bæði fólksflutningar og vöruflutningar. Í vaxandi mæli eiga vöruflutningar til landsins með flugi þátt í því. Samstarf atvinnufyrirtækja á Suðurnesjum og á höfuðborgarsvæðinu hefur einnig vaxið og það hefur í för með sér aukna umferð. Bættar samgöngur eru höfuðforsenda þess að tengja atvinnulíf þessara tveggja landsvæða saman, þannig að Suðurnesin og höfuðborgarsvæðið geti orðið að einu og sama atvinnusvæði. Þetta skiptir höfuðmáli í sambandi við byggðaþróun á Suðurnesjum og möguleika til þess að nýta til fullnustu þá kosti sem hin nýja Flugstöð Leifs Eiríkssonar hefur upp á að bjóða. Hefur verið talað um tollfrjáls atvinnusvæði í námunda við flugstöðina og eins um byggingu miðstöðvar fyrir erlend viðskipti. Atvinnulíf hefur átt erfitt uppdráttar seinni árin á Suðurnesjum. Mikill samdráttur hefur verið í útgerð og iðnaður og verslun ekki styrkst að sama skapi. Með tilkomu nýs álvers á Keilisnesi er mikilvægi Reykjanesbrautarinnar enn meira og umferðarþunginn mun aukast. Tvöföldun Reykjanesbrautar mundi og gjörbreyta allri aðstöðu fyrir Suðurnesjamenn og er næg réttlæting fyrir því að hraða þessari framkvæmd. Reykjanesbrautin í núverandi mynd fullnægir hvergi nærri þeim kröfum sem verður að gera til höfuðsamgönguæðar milli Suðurnesja og höfuðborgarsvæðisins. Akstursskilyrði á Reykjanesbrautinni eru oft mjög slæm. Í rigningu og þoku eru umferðaróhöpp tíð. Á veturna myndast oft mikil hálka á örfáum mínútum. Sérstök hætta er á Reykjanesbrautinni vegna hinna snöggu veðurfarsbreytinga sem gera það að verkum að ökumenn eiga mjög erfitt með að átta sig á breyttum aðstæðum. Þá er og orðið brýnt að lýsa þessa fjölförnu þjóðleið. Umferðarslys orsakast þá af framúrakstri og útafakstri vegna þess að á veginum er umferð í báðar áttir. Með vaxandi umferð hefur umferðarslysum farið mjög fjölgandi. Á þessum 50 km af 8.300 km þjóðvegakerfi landsins verða 12,3% allra umferðarslysa. Á fskj. I er birt mynd er sýnir slys á Reykjanesbraut á árunum 1970 -- 1990 og í þeim dálkum sést glögglega að umferðin er nú komin að þeim mörkum sem talið er hámark án þess að brautin sé tvöfölduð. En 1988 var mesti umferðarþungi 8632 bílar og 1989 7806. Eftir nokkra stöðnun á árunum 1978 -- 1982 fer því umferð á Reykjanesbraut greinilega ört vaxandi. Að byggja fullkomna hraðbraut með aðskildum akstursstefnum er nú jafnnauðsynlegt og það var fyrir 20 árum að leggja veg með bundnu slitlagi milli Keflavíkur og Reykjavíkur. Sérfræðingar Vegagerðarinnar telja að þegar mesta umferð á sólarhring sé komin í 8.000 -- 10.000 bifreiðar þurfi að skilja akstursstefnur að. Í september 1988 mældist mesta umferð á sólarhring 8.632 bifreiðar. Ekki er ólíklegt að talan verði komin upp í 10.000 bifreiðar á næstu árum, enda þekkja þeir sem þurfa að fara um Reykjanesbraut endalausar lestir bifreiða alla leið frá Keflavík til Hafnarfjarðar eða öfugt á mestu annatímum. Sem fyrst þarf því að fullgera aðra vegbraut og gera nauðsynleg umferðarmannvirki þannig úr garði að nýja flugstöðin við Keflavík og höfuðborgarsvæðið tengist með hraðbraut samkvæmt bestu erlendum fyrirmyndum, hraðbraut sem þolir mikla umferð og mikinn aksturshraða við hagstæð skilyrði. Það skref, sem yrði stigið með því að tvöfalda Reykjanesbrautina, er ekki lokaskref. Gera verður ráð fyrir því að stórauknar samgöngur og vöruflutningar um Flugstöð Leifs Eiríkssonar muni eflaust áður en langt um líður kalla á enn fullkomnari samgöngur. Þá mun umferðin aukast enn frekar með tilkomu álvers á Keilisnesi. Samkvæmt upplýsingum Vegagerðar ríkisins er talið að lagning nýrrar akbrautar við hliðina á hinni gömlu með nauðsynlegum lagfæringum og ráðstöfunum vegna flokkunar vegarins sem hraðbrautar kosti um 1,2 -- 1,4 milljarða kr. en tvö síðustu ár hefur ríkisstjórn Íslands tekið af lögbundnu vegafé sömu upphæð, eða um 1,2 milljarða kr., sem hefði nægt til þessarar vegalagningar. Með því að bjóða verkið út til stórra verktaka, jafnt erlendra sem innlendra, má eflaust lækka þennan kostnað verulega. Til samanburðar má geta þess að veggöngin í gegnum Ólafsfjarðarmúla munu kosta nálægt 1,2 milljörðum króna. Veggöngin eru um 3.400 m með vegskálum. Um Ólafsfjarðarmúla fara um 250 bílar á dag þegar umferð er mest, en íbúar þar eru um 1.150 manns. Á Suðurnesjum búa hins vegar um 18.000 manns og 130.503 erlendir ferðamenn fóru til og frá Keflavíkurflugvelli árið 1989 og 142.579 Íslendingar eða í allt 273.082 ferðamenn sem fara fram og til baka eftir Keflavíkurveginum. Áætla má að umferðin verði fjótlega orðin 10.000 bílar á dag þegar mest er, en er nú um 8.000 bílar. Ég ætla ekki að hafa þessi orð öllu fleiri en tel að þetta mál sé bæði brýnt og mjög mikilvægt, ekki hvað síst þegar litið er til þess að þarna hafa orðið mjög alvarleg umferðarslys og mörg banaslys hafa átt sér stað á þessum vegi. Það er því brýnt að draga úr þeirri slysahættu og koma í veg fyrir það mikla tjón sem hefur orðið vegna mikillar umferðar. Ég legg að lokum til að þáltill. verði vísað til síðari umr. og hv. fjvn.

Ellert Eiríksson : Virðulegur forseti. Ég vil aðeins leggja nokkur orð í belg um þáltill. sem hv. 11. þm. Reykn. mælti hér fyrir um tvöföldun Reykjanesbrautar. Hann gerði hér glögga grein, eins og gert er í greinargerð sem fylgir þáltill., fyrir þeirri þörf sem er á tvöföldun þessa þjóðvegar. Ég vil aðeins, með leyfi forseta, lesa hér örstutt úr greinargerðinni sem ég tel vera mikinn og mikilvægan punkt í því að þetta verk nái fram að ganga. Þar segir: ,,Reykjanesbrautin í núverandi mynd fullnægir hvergi nærri þeim kröfum sem verður að gera til höfuðsamgönguæðar milli Suðurnesja og höfuðborgarsvæðisins. Akstursskilyrði á Reykjanesbrautinni eru oft mjög slæm. Í rigningu og þoku eru umferðaróhöpp tíð. Á veturna myndast oft mikil hálka á örfáum mínútum. Umferðarslys orsakast þá af framúrakstri og útafakstri vegna þess að á veginum er umferð í báðar áttir. Með vaxandi umferð hefur umferðarslysum farið mjög fjölgandi. Á þessum 50 km af 8.300 km þjóðvegakerfi landsins verða 12,3% allra umferðarslysa.`` Því miður hefur þessi slysatíðni orðið til þess að það orðspor sem fer af Reykjanesbrautinni sem samgönguæð er ekki nægilega gott. Margir vegfarendur, og þá sérstaklega konur, bera kvíðboga fyrir því þegar haustar að aka Reykjanesbrautina frá Keflavík til Reykjavíkur og öfugt og draga það við sig að fara eða leita annarra leiða. Það má kannski segja að það sé gott mál fyrir sérleyfishafa og aðra að slíkt ástand komi upp að einhver vegur sé svo hættulegur að hann þarfnist sérstakra umferðarfarartækja svo að menn geti komist leiðar sinnar. En það er rétt að ítreka það að þau slys sem verða oftast á Reykjanesbrautinni, eða mjög oft, eru útafakstur í hálku. Menn fara út af út í hraun. Það er öðruvísi umhverfi við Reykjanesbraut en t.d. á Suðurlandsvegi. Þarna er mikið af úfnu hrauni þannig að þau slys sem verða, þessi 12,3%, verða oft miklu alvarlegri en prósentuhlutfallið gefur til kynna. Annar þáttur er að ferðamönnum sem koma til Íslands á reiðhjólum og koma með flugi hefur fjölgað stórlega hin seinni ár. Og við sem ökum þennan veg daglega eða oft á dag lendum í því jafnt þegar við erum að mæta löngum bílalestum að annaðhvort mætum við löngum lestum reiðhjólamanna sem eru að koma til landsins eða fara af landi brott. Eitt af því sem vekur ótta margra við að lenda í umferðarslysum eru þessir ágætu hjólreiðamenn. Að sjálfsögðu eru þeir velkomnir en það er ekki heppilegt að þeir þurfa að fara þennan eina veg til þess að komast á eitthvert annað horn landsins til að skoða, sú gífurlega umferð sem þarna á sér stað. Þá eru álagspunktar í umferðinni. Hún er að jafnaði kannski 6, 7 -- 8 þús. bílar á sólarhring, en það koma álagspunktar á morgni og síðdegis þar sem umferðin fer upp í 30 -- 40 þús. bíla. Það eru hinar stanslausu lestir sem ganga á milli Keflavíkur og Reykjavíkur. Það er réttilega bent á það að verði álver byggt á Keilisnesi muni álag aukast enn þá meir á Reykjanesbraut sem umferðaræð frá aðaluppskipunarhöfnum hér á höfuðborgarsvæðinu, sem byggingarefnið verður sjálfsagt flutt um að hluta eða önnur vara sem til álversins þarf. Þar að auki, ef byggingartími þessa álvers verður styttur eins og nú stendur til, úr þremur árum í tvö þá fjölgar að sjálfsögðu þeim starfsmönnum sem þurfa að vera samtímis við vinnu. Það er talið að það þurfi allt að 2500 starfsmenn samtímis til að koma þessu álveri af á tveimur árum í staðinn fyrir áætlaðan tíma áður, þremur. Hæstv. forseti. Ég tel tvöföldun Reykjanesbrautarinnar vera núna komna í brennidepil og framkvæmdir þar séu þjóðhagslega hagkvæmar, hvort sem litið er til umferðaröryggis eða flutningsgetu. Það er von flm. að hæstv. samgrh. hrindi verkinu í framkvæmd af fullri festu og sem fyrst.

Karl Steinar Guðnason : Virðulegur forseti. Tvöföldun Reykjanesbrautar er málefni sem oft hefur verið rætt hér á Alþingi og ég fullyrði að allir þingmenn Reykjaness hafa mikinn áhuga á og hafa margoft rætt á fundum með vegamálastjóra. Hins vegar vekur það athygli mína þegar maður les hverjir bera fram þessa tillögu að hv. þm. Salome Þorkelsdóttur hefur ekki verið boðið að vera með, þrátt fyrir að hún sé ein þeirra manneskja sem hvað mest hafa sýnt þessu máli áhuga. Kannski má rekja það til þess að prófkjör er væntanlegt hjá Sjálfstfl. Önnur skýring getur varla verið fyrir hendi. Það er ástæða til að geta þess að Reykjanesbraut hefur eyðst mjög illa á undanförnum árum. Þó er þetta braut sem sennilega hefur farið hvað minnst viðhald í síðan hún var byggð vegna þess að hún var byggð úr steinsteypu. Þær endurbætur sem nú eiga sér stað og hafa verið framkvæmdar nú í sumar hafa orðið vegna þess að þingmenn Reykjaneskjördæmis töldu rétt að leggja áherslu á það nú að hefja endurbætur, gera brautina akfæra, verja fjármunum í það sem að mestu leyti koma af viðhaldsfé nú vegna þess að menn sáu það fyrir að ekki voru til fjármunir til nýframkvæmda, ekki af vegafé Reykjaness alla vega núna þetta árið og eitthvað áfram. Þingmenn Reykjaness létu gera könnun á ástandi Reykjanesbrautar. Frá Vegagerðinni kom stutt greinargerð um brautina. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Nú þegar er orðið erfitt með framúrakstur á vissum tímum dagsins og skapar það hættu fyrir umferðina. Ef gerðar yrðu þær úrbætur sem lýst er í næsta kafla, þyrfti ekki að tvöfalda brautina fyrr en umferð verður orðin 8 -- 10 þúsund bílar á dag að meðaltali allt árið. Ef umferðaraukning verður svipuð og sýnt er á mynd 1,`` --- sem er í þessari skýrslu og mönnum var afhent á sínum tíma, --- ,,þá þarf að tryggja aðra braut á árunum 2005 -- 2010. En hafa þarf í huga að þessi umferðarspá getur hæglega breyst t.d. vegna byggðaþróunar og atvinnustarfsemi á Suðurnesjum.`` Þá er farið nokkrum orðum um kostnaðinn þar sem hann er metinn í fyrra 950 millj. en síðan er rætt um það hvað skuli gera til þess að brautin verði betri, til þess að hún verði ökufær. Hún var orðin vart ökufær vegna þess hversu steinsteypan hafði eyðst. Þá er lagt til að ljúka klæðningu á axlir en eftir er að leggja klæðningu á kaflann frá Kúagerði að flugstöð eða samtals um 23 km. Og síðan segir: ,,Stefnugreina og lýsa öll helstu gatnamót,`` og eru þau talin upp í þeirri röð er undirritaður telur að eigi að vera forgangsröðun, þ.e. Rögnvaldur Jónsson. Hann telur síðan upp þá staði og það er fyrirhugað að gera þetta. 11 gatnamót eru talin upp og er meiningin að verði haldið áfram að gera brautina öllu betri. Um fleira sem þarf að gera segir hann: 3. Gera framúrakstursreinar til að auðvelda og gera framúrakstur öruggari. Líklega væri rétt að byggja reinar með 5 km millibili og að lengd hverrar reinar verði um 1,5 -- 2 km. Samtals gæti því lengd þessara framúrakstursreina verið um 16 km. 4. Setja þarf stærri og betri leiðamerkingar á og við öll gatnamót svo að ökumenn eigi ekki í neinum erfiðleikum með að finna gatnamótin. 5. Eftir að framúrakstursreinar hafa verið byggðar er rétt að breyta yfirborðsmerkingum þannig að hindra eins og hægt er framúrakstur án þess þó að banna hann nema á framúrakstursreinum. 6. Setja vegstikur með stærra og meira endurskini heldur en nú er. 7. Auka vetrarviðhaldsþjónustu þannig að byrjað sé að þjónusta veginn áður en umferð byrjar á morgnana. Þetta eru verkefni sem þigmenn Reykjaneskjördæmis fengu framgengt að verða framkvæmd. Byrjað hefur verið á þessu og búið er að leggja að mestu það lag á brautina sem þurfti að gera en annað er eftir. Ég vænti þess að það gangi fljótt fyrir sig. Það mun bæta brautina allmikið. Sérstaklega þarf að huga að því að laga axlir vegarins þannig að þær verði úr varanlegu slitlagi. Tilfellið er að flest slysin hafa gerst við það að menn hafa ekið út af og mundi slysum fækka ef axlirnar yrðu malbikaðar. Það kemur líka fram í því sem vegagerðarmenn segja að helsta ástæðan fyrir slysum er hraðakstur. Hraðakstur er geysilegur á brautinni og ég tel að löggæsla ætti að vera þar meiri. Það er líka allnokkuð um það að menn lenda í óhöppum vegna þess að áfengi hefur verið haft um hönd. Þetta eru þau viðfangsefni sem þingmenn Reykjaness hafa talið brýnast að framkvæma til þess að gera veginn skaplegri. Hins vegar er það hugsjón okkar, ég býst við allra, að brautin verði tvöfölduð og það verður að gera eins fljótt og unnt er. Það leysist ekki með þáltill. örfárra þingmanna án samráðs við aðra, ég tala nú ekki um þeirra sem hafa sýnt þessu hvað mestan áhuga. Ég vænti þess að samstaða takist um það að þessi vegur verði tvöfaldaður. Ég minni á það líka að úr þéttbýlinu kemur mest fé í Vegasjóð og þar er nauðsynin mest að umferðin verði greið því að þar eru bílarnir flestir. Þær röksemdir sem hv. flm. setti hér fram eru allar réttar og var það ágætlega gert. En ég minni á það að til þess að ná fram framkvæmdum í þessu þarf að tryggja fé, það þarf að tryggja fjármuni, það þarf að koma því til vegar að staðið verði að verki þannig að brautin verði lögð á sem allra stystum tíma. Á meðan það er ekki tryggt verða menn væntanlega að leggja til nýjar fjáröflunarleiðir.

Skúli Alexandersson : Virðulegi forseti. Eins og kom fram í ræðu hæstv. samgrh. þegar var verið að fjalla um þáltill. um samgöngubætur á Vestfjörðum er stór hluti þeirra mála sem nú eru lögð fyrir hv. Alþingi mál sem fjalla um samgöngubætur og þá fyrst og fremst um vegamál. Þingmenn kjördæma, oft sameinaður hópur allra þingmanna kjördæma og í öðrum tilfellum eins og hér blandaður hópur, með í hópnum þingmaður utan kjördæmisins eins og hv. 5. þm. Vesturl., og svo á hinn veginn einnig að þingmenn eru að bera fram málefni einir eins og það mál sem ég nefndi hér áðan sem hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson flutti í sambandi við vegamál á Vestfjörðum. Allt bendir þetta til þeirrar áttar að staðan í þessum málaflokki sé ekki alveg sem skyldi og vandamálin vítt og breitt um landið mikil. Ég tel að tími sé kominn til þess að fjalla um efni þeirrar tillögu sem hér er til umræðu og taka um það ákvörðun að leggja í framkvæmdir til þess að bæta vegaástandið á Suðurnesjum, eða leiðina Keflavík - Reykjavík. En staðreyndin er sú að þetta er líka hægt að segja um þá tillögu sem ég nefndi hér áðan, tillögu Þorvaldar Garðars um vegabætur á Vestfjörðum. Og órædd er hér á dagskrá tillaga hv. þm. Kristins Péturssonar um vegabætur á Austfjörðum. Alls staðar er það á þann veg að verkefnin eru það stór að við sjáum ekki út fyrir þau með því fjármagni sem er skammtað til þessara hluta, ekki í ár og ekki á næsta ári. Tillögur í fjárlagafrv. eru ekki það háar að það séu líkur fyrir því að farið verði inn á nein ný verkefni umfram það sem er í vegáætlun. Má gott heita, ef sú upphæð sem nú er í fjárlögum verður ekki hækkuð, að staðið verði við vegáætlun á næsta ári. Þetta leiðir hugann að því hvernig hefur verið staðið að þessum málum á síðustu árum. Eins og kemur hér fram og við vitum var Reykjanesbrautin lögð á árunum 1963 -- 1965. Síðan liðu 20 ár án þess að verulegar framkvæmdir væru gerðar í vegamálum. Reyndar mun það hafa verið á árunum 1972 -- 1974 sem vegurinn um Skeiðarársand var lagður, Suðurlandsvegur. Síðan kom samtenging hringvegarins og svo var í tiltölulega litlum áföngum lagður vegur austur yfir fjall. Reyndar mun ekki hafa verið komin samtenging að Selfossi fyrr en í kringum 1980. En 1981 er samþykkt á hv. Alþingi till. um langtímaáætlun í vegagerð og það er gerð langtímaáætlun í vegagerð á árunum 1982 -- 1983. Eftir þeirri langtímaáætlun hefur verið farið að miklu leyti, eða hún hefur verið ramminn í kringum framkvæmdirnar. Í þeirri áætlun var gert ráð fyrir til vegaframkvæmda 2,24% af vergri þjóðarframleiðslu. Það var þó ekki eins mikið og hafði verið lagt til þessara framkvæmda á tímabilinu þegar var verið að leggja veginn um Skeiðarársand. Þá mun hafa verið farið upp í 2,3% af vergri þjóðarframleiðslu í 2 -- 3 ár. En þrátt fyrir að hv. Alþingi hafi gengið út frá því að þessir fjármunir skyldu lagðir til vegagerðar hefur aldrei verið staðið við þá áætlun. Á síðustu árum hefur þetta framlag farið allt niður í 1,16% af vergri þjóðarframleiðslu. Hv. þm. og framkvæmdarvaldið hafa ekki treyst sér til að standa við það fyrirheit sem sett var upp með langtímaáætlun 1983. Vitaskuld erum við að súpa seyðið af þessu núna og allar þessar till. sem hér eru lagðar fram í dag, í aðfarandi kosningum, eru áminning um að hér hefur ekki verið staðið við hlutina á þann veg sem þjóðin ætlaðist til og jafnvel eins og þingmenn ætluðust til og þótti ekkert mikið þegar var verið að ræða um þessi mál hér á hv. Alþingi 1983. Það er greinilegt að það verkefni sem hér er til umræðu þolir ekki langa bið, að farið verði í það verkefni að tvöfalda Reykjanesbraut. Og ekki kannski síst ef af því verður að byggð verði álverksmiðja á Keilisnesi, sem allt virðist nú stefna í. En hvað gerist ef við þurfum kannski eftir eitt eða tvö ár að fara að byggja upp þá vegi sem byrjað var á í upphafi uppbyggingar vega á landinu? Það getur varla þýtt annað en það að þær framkvæmdir sem þegar eru komnar inn á vegáætlun, eða a.m.k. í hugum manna að eigi að gera á næstu kannski fimm árum eða næsta áratug, hljóta að dragast nema gerð verði gangskör að því að auka það fjármagn sem lagt er til vegagerðar á landinu. Það eru fleiri verkefni hér í kringum Reykjavík, hér á þéttbýlissvæðunum, sem bíða þess að hafist verði handa um framkvæmdir. Það eru allar líkur á því að ekki líði á löngu þar til við tölum um t.d. að byggja þurfi aðra akrein austur fyrir fjall, eða a.m.k. á ákveðnum hluta þeirrar leiðar. Þá stöndum við frammi fyrir því að ekki er einu sinni búið með hringveginn. Og stórir hlutar þjóðbrauta, sem eru með yfir 100 bíla umferð á dag, eru þannig að þeim verður ekki við haldið nema með bundnu slitlagi, meginhluti þess akvegakerfis er óunninn enn þá, eða um 70% þjóðbrauta. Ég tel að núna á þessu þingi þurfi að verða stefnubreyting, hvað sem stendur í fjárlagafrv. Hv. þm. eiga að sýna það að við búum ekki við þá stöðu sem hefur verið í vegamálum. Við getum ekki búið við annað en að þar verði á breyting. Miðað við að við ættum að vera með 2,24%, eins og áður var útreikningur, af vergri þjóðarframleiðslu þá þyrftum við að vera með 6,6 milljarða til vegamála. Í fjárlagafrv. eru þetta rúmlega 4,6 milljarðar, þ.e. við erum 2 milljörðum undir áætluninni sem við gerðum okkur 1983. Við þingmenn ættum nú að sameinast um að lyfta þessari tölu og að á kosningaári verði nú í fyrsta skipti framkvæmt fyrir þá fjárhæð sem áætluð var á árinu 1983 til vegagerðar á Íslandi.

Eiður Guðnason : Virðulegi forseti. Það er auðvitað mjög eðlilegt að þessu máli sé hreyft hér á hinu háa Alþingi. Hins vegar þykir mér það svolítið einkennilegt, ef menn ætlast til árangurs og þess að málið nái fram að ganga, að það skuli aðeins flutt af þremur þingmönnum, sem nú eru í einum flokki. Mér finnast það svolítið einkennileg vinnubrögð og hygg að í flestum öðrum kjördæmum hefðu þingmenn kjördæmisins úr öllum flokkum staðið saman að slíkum tillöguflutningi til þess að sýna samstöðu og til að leggja áherslu á hvers eðlis málið er, og gefa málinu þunga og sýna mikilvægi þess. Þess vegna verð ég að segja það að mér finnast þetta svolítið einkennileg vinnubrögð. En það er auðvitað ekkert við því að segja. Þetta er val þeirra flm. um vinnuaðferðir. Eins og ég sagði í upphafi er mjög eðlilegt að þessu máli skuli hreyft. Reykjanesbrautin, eins og svo margir aðrir vegir í okkar vegakerfi, er varasamur vegur að mörgu leyti. Þar er mikil umferð og þar, eins og víða annars staðar, það er ekkert sérstakt fyrir Reykjanesbrautina, verða snögg umskipti, myndast snögglega hálka. Það gerist í Hvalfirðinum og það gerist miklu víðar. Það gerist á fjallvegum og nánast hvar sem er, það er ekkert sérstakt fyrir Reykjanesbrautina.

Og undir Hafnarfjalli.

Já, ekki síður undir Hafnarfjalli, eins og hv. þm. Skúli Alexandersson minnir á. En það eru nokkur atriði í þessu máli sem mig langar til að víkja að. Reykjanesbrautin var fyrsti alvöruþjóðvegurinn sem við eignuðumst hér á landi þegar hún var steypt, og takið eftir, hún var steypt. Það varð til þess að hún þurfti nánast ekkert viðhald fyrr en 20 -- 25 árum eftir að hún var lögð. Það sýnir betur en allt annað hverja kosti það hefur, þó stofnkostnaður sé meiri, að nota steinsteypu við vegagerð á fjölförnum vegum. Það hefur sýnt sig líka hér við Reykjavík og á leiðinni t.d. upp í Mosfellssveit að í rauninni er endingin svo margföld að núna þegar verið er að malbika ofan í hjólförin sem myndast hafa í Reykjanesbrautina, og var þó búið að fræsa hana einu sinni, a.m.k. að hluta ef ekki alla, að það hefði áreiðanlega annars þurft að malbika þennan veg á 4 -- 5 ára fresti. Ef notað hefði verið sama efni og notað var í brautina að nýju flugstöðinni þá hefði þurft að malbika þennan veg annað hvert ár ef ekki árlega. Ég sé að hv. 1. þm. Reykn. kinkar kolli því að hann veit að þetta er rétt. Það má veigamikil rök að því leiða að nauðsynlegt sé að ráðast í tvöföldun á þessari braut. Það er vissulega rétt. Ég hygg hins vegar að það megi líka leiða rök að því að sá tími sé ekki alveg kominn, a.m.k. samkvæmt þeim útreikningum sem sérfræðingar Vegagerðarinnar miða við. En hann sé samt á næsta leiti og rétt að hefja undirbúning málsins. Ég minni á það að við eigum mjög mörgum öðrum verkefnum ólokið. Og eins og segir hér í grg.: ,,Reykjanesbrautin er því þjóðvegur allra landsmanna.`` Ég veit ekki betur en þjóðvegirnir séu þjóðvegir allra landsmanna. Ég veit ekki betur en vegurinn vestur Mýrar t.d., þar sem mikil verkefni eru óunnin, sem er í mjög slæmu ásigkomulagi, sé líka þjóðvegur allra landsmanna. Ég held að því verði ekki á móti mælt. Með þessum samanburði er ég ekki að gera lítið úr nauðsyn þess að ráðast í framkvæmdir við Reykjanesbrautina. Þær munu áreiðanlega kosta 1,5 milljarða a.m.k. Það er alveg ljóst að við verðum þá að grípa til einhverra nýrra ráða til þess að fjármagna vegaframkvæmdir ef við ætlum að gera þetta strax. Vegna þess að önnur verkefni hafa líka ríkan forgang. Mér er það alveg ljóst að mikið af tekjum til vegamála verður til hér á þessu svæði. Það er alveg rétt. En það þýðir ekki að aðrir vegir eigi að sitja endalaust á hakanum. Við verðum þá á hinu háa Alþingi að taka ákvarðanir um að gera þetta með einhverjum öðrum hætti en við höfum gert. Mig langar til að nefna það að lagning Reykjanesbrautarinnar á sínum tíma var fjármögnuð með alþjóðlegu láni, fyrir utan vegafé. Mér þykir leitt að hæstv. samgrh. skuli ekki vera hér til að fylgjast með þessari umræðu. Ég held að ég fari þar með rétt mál, og það hafi raunar komið fram á fundi í gær, að afborganir af þessu láni, sem notað var til að leggja Reykjanesbrautina, hafi ekki komið af vegafé, þær hafi komið úr ríkissjóði. Staðreyndin er sú að nokkur kjördæmi hér á landi hafa notið, ég vil segja, þeirra forréttinda að fá meiri háttar vegaframkvæmdir utan við vegafé, eins og það hét einu sinni, eða vegáætlun, eins og það heitir nú. Þar er Reykjanesbraut. Þar er vegurinn austur yfir fjall, sem var lagður fyrir lán frá Alþjóðabankanum sem ekki hefur verið, ef mig ekki misminnir, greitt af vegafé. Þar voru vegaframkvæmdir á Vestfjörðum, hin sérstaka Vestfjarðaáætlun. Þar var hringvegurinn, vegurinn yfir Skeiðarársand, sem var fjármagnaður með happdrættisfé. Á Norðurlandi eystra munu einhverjar vegaframkvæmdir hafa átt sér stað. Hafísvegur t.d., sem var sérstaklega fjármagnaður, ég hygg að ég fari þar með rétt mál, sá vegur sem kallaður var hafísvegur, og kannski eitthvað fleira, en þó ekki jafnmikið og í öðrum kjördæmum. Svo eru aftur önnur kjördæmi, eins og Vesturlandskjördæmi, þar sem stórframkvæmdir, t.d. Borgarfjarðarbrúin, voru í upphafi fjármagnaðar eingöngu af vegafé kjördæmisins, sem fór þá niður úr öllu valdi. Seinna var því breytt, eftir tvö fyrstu árin, að ég hygg, og þá fjármagnað með öðrum hætti. Ég held að við þurfum að leiða hugann að því í fullri alvöru hvernig við fjármögnum svona stórverkefni. Það er greinilegt að við gerum það ekki með þeirri aðferð sem við notum nú. Við gerum það ekki með því að búa til langtímaáætlun í vegamálum, eins og hv. síðasti ræðumaður, 4. þm. Vesturl., vék að, og setja okkur markmið sem við stöndum svo aldrei við. Við gerum það ekki heldur með því að taka til fasta tekjustofna og skerða þá síðan, eins og ýmis dæmi eru um, ekki varðandi vegamál kannski sérstaklega, heldur varðandi ýmsa aðra merkta tekjustofna. Hér verðum við að leita einhverra nýrra leiða og láta ekki deigan síga vegna þess að þessi mál eru ekki aðeins undirstaða byggðastefnu, samgöngustefnan, heldur ríður líka á miklu að umferðarmannvirki séu í samræmi við þær kröfur sem umferðin gerir þannig að slysahætta verði ekki meiri en óhjákvæmilega fylgir því að vera í umferð. Ég skal ekki, virðulegi forseti, lengja þetta mikið frekar. Ég legg áherslu á mikilvægi þess að þetta er framkvæmd sem er nauðsynleg, en bendi jafnframt á að það eru líka aðrar framkvæmdir sem eru ekki síður nauðsynlegar þó að bílafjöldinn þar sé ekki eins mikill og fólksfjöldinn, sem í hlut á, ekki jafnmikill. Það var aðeins eitt atriði sem ég vildi spyrja hv. 1. flm. um vegna þess að í töflunni hér um umferð og slys á Reykjanesbraut sé ég ekki betur, og les tölurnar þannig, að milli áranna 1988 og 1989 hafi umferðin á Reykjanesbrautinni minnkað. Hér er meðaldagsumferð 1988 8632 bílar á dag og 7806 árið eftir, á dag umferð 4974, 4789 1989, þ.e. umferðin hefur minnkað töluvert mikið, ekki kannski töluvert mikið en þó nokkuð. Síðan segir hér, með leyfi forseta: ,,Eftir nokkra stöðnun á árunum 1978 -- 1982 fer því umferð á Reykjanesbraut greinilega ört vaxandi.`` Nú er bara tvennt til. Annaðhvort eru þetta prentvillur eða hv. flm., sem væntanlega hefur skrifað grg., hefur alls ekki lesið töfluna. Vegna þess að ég sé ekki hvernig hægt er að segja það, það getur vel verið að hér séu einhverjar sérstakar undantekningar, en engu að síður er umferðin skv. þessari töflu, ef hún er rétt, minni 1989 en 1988. Það er rétt að ef verður af byggingu álvers í Keilisnesi þá mun umferð aukast nokkuð. Hún mun ekki aukast, held ég, eins mikið og menn halda, m.a. vegna þess að um leið og verður búið að koma upp hafnaraðstöðu munu auðvitað sem næst allir efnisflutningar, bæði steypuefni og annað, fara fram sjóleiðina að mjög miklu leyti, allir mestu þungaflutningarnir. Það hlýtur að verða lögð áhersla á að koma upp hafnaraðstöðu og síðan verður umferðin að Keilisnesi auðvitað úr báðum áttum og í báðar áttir, menn skyldu ekki gleyma því.

Jóhann Einvarðsson : Hæstv. forseti. Því miður missti ég af upphafi þessarar umræðu, ég var við önnur störf hér í húsinu, og heyrði því ekki alla umræðuna, en vil samt fá að leggja nokkur orð hér í belg. Ég vil taka til að byrja með undir orð hv. þm. Eiðs Guðnasonar í upphafi ræðu hans hér áðan að miðað við hvernig við höfum starfað í þingmannahópnum í Reykjanesi þá hefði ekki verið óeðlilegt að öðrum þingmönnum kjördæmisins hefði verið boðið að vera með á þessari till. Ég vek athygli á því að þegar þessi mál voru rædd í þinghópnum fyrir sennilega tveimur árum síðan og aftur fyrir liðlega ári náðist samkomulag um það á hvern hátt yrði staðið að viðhaldi brautarinnar og nú er í gangi þriggja ára áætlun um að koma núverandi vegi í betra horf en hann er í í dag. Eins og flestir hér inni vita þá hefur hann verið í mjög slæmu ástandi alveg fram undir þessa viðgerð sem nú er hafin. Ég held að það hefði út af fyrir sig tryggt öruggari og fjótvirkari framgang málsins. Ég vil eftir sem áður, þó að ég segi þetta, lýsa yfir fullum stuðningi við þessa tillögu að fela samgrh. að hefja nú þegar undirbúning að tvöföldun Reykjanesbrautarinnar. Það eru ýmis atriði sem hér hafa verið nefnd til rökstuðnings þess að tvöfalda brautina. Umferðin samkvæmt áætlun Vegagerðarinnar er ekki talin ná tíu þús. bíla umferð á dag, sem þeir telja skilyrði fyrir því að það þurfi að tvöfalda brautina, fyrr en, ef ég man rétt, árið 2005. Þeir miða það við meðaltal á sólarhring. Þeir sem keyra brautina daglega, eins og ég og fleiri hér inni gera, vita að umferðin skiptist raunverulega á tvo þunga punkta á sólarhring. Það er snemma á morgnana og aftur síðdegis. Þannig að ég held að það verði að taka tillit til þess þegar menn eru að reikna út meðaltal akstursins á sólarhring að það er mjög þung umferð fyrst og fremst á tveimur tímapunktum. Það er vegna flugumferðarinnar á Keflavíkurflugvelli, vegna farþegaflutninganna, og í öðru lagi vegna starfsfólksins sem vinnur hjá verktökum og varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli. Ég er hins vegar ekki alveg sammála Eiði Guðnasyni í því að álverksmiðjan muni ekki nema fyrst í stað valda mikilli aukningu á umferð. Auðvitað mun umferðin vegna starfsmanna skiptast frá Suðurnesjum og höfuðborgarsvæðinu. En það er talið að þarna verði liðlega 650 starfsmenn og það er alveg augljóst mál að þeir munu keyra brautina, kannski frá sitt hvorum enda, en umferð um brautina mun aukast mjög verulega. Ég held að mjög brýnt sé að hefja þennan undirbúning hið allra fyrsta og gera áætlanir þannig að menn geri sér grein fyrir því í fyrsta lagi hver kostnaður við slíkt verk er og í öðru lagi á hvern hátt er hægt að fjármagna það. Ekki ætla ég að gera lítið úr þeirri vegalagningu sem þörf er á víðs vegar um landið. En menn skulu ekki gleyma því að þetta er ekki bara vegurinn til að komast til Suðurnesja. Þetta er líka þjóðvegurinn til þess að komast á þann eina alþjóðlega flugvöll sem við höfum hér á landi, enn þá a.m.k. Miklir þungaflutningar fara líka þarna fram og þeir eiga trúlega eftir að aukast mjög mikið á næstu árum. Það er eitt atriði sem ég minntist á hér á þinginu fyrir allmörgum árum og þyrfti raunverulega að taka til athugunar, kannski um leið og svona tillaga er könnuð hjá samgrn. Við fluttum tveir þingmenn, ég og Þórarinn Sigurjónsson, fyrrv. þm. Suðurl., þáltill. fyrir nokkrum árum þar sem lagt var til að könnuð yrði hagkvæmni þess að leggja rafknúna járnbraut frá Reykjavík að flugstöðinni og jafnframt frá Reykjavík og austur fyrir fjall. Sú tillaga náði þá ekki fram að ganga og verður að segjast eins og er að ég held að allmörgum þáv. þingmönnum hafi þótt þetta heldur brosleg tillaga um járnbraut hér á landi. Ég held að með Flugstöð Leifs Eiríkssonar væri það mjög til athugunar að skoða þann möguleika. Það er náttúrlega mikill fjöldi farþega sem fer bara á flugstöðina og síðan beint í bæinn og á sama hátt mundu, ef slíkt yrði ofan á og yrði talið hagkvæmt, trúlega farþegar til Suðurnesja taka þessa járnbraut suður eftir og síðan mundi verða útbúið samgöngunet á vegum sérleyfisbifreiða Keflavíkur um Suðurnesin. Kosturinn við þá aðgerð yrði náttúrlega fyrst og fremst sá að slík lest mundi geta farið með slíkum hraða að trúlega þyrfti ekki meira en 20 mínútur til að komast þessa leið. Það þarf að taka endanlega afstöðu til slíkra hugmynda innan skamms tíma þannig að það verði enn þá pláss fyrir endastöð hér á Reykjavíkur-, Kópavogs- og Hafnarfjarðarsvæðinu því að til þess að slík lest sé hagkvæm þarf hún að geta farið frá einum stað og suður eftir, án margra stoppa á leiðinni. Það var líka minnst áðan á mismuninn á því að steypa slíkan veg og malbika hann. Ég held að við þurfum ekkert að eyða mörgum orðum í hver mismunur er á því. Það er eitthvað hærri stofnkostnaður við að steypa en ég held að við Suðurnesjamenn höfum kynnst því mjög vel. Kafli af brautinni er malbikaður, gegnum Njarðvíkurnar og upp á Stapann, og ég held að það megi fullyrða að ef vel ætti að vera mætti ekki líða meira en 2 -- 2 1 / 2 ár á milli þess að sá vegarhluti væri malbikaður þó að stundum hafi það kannski dregist í 3 -- 3 1 / 2 ár. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið. Ég lýsi yfir stuðningi mínum við tillöguna og mun gera mitt til þess að greiða framgang hennar hér í þinginu.

Salome Þorkelsdóttir : Hæstv. forseti. Það eru aðeins örfá orð hér inn í þessa umræðu. Það má segja að það hafi komið hér fram hjá hv. 4. og 8. þm. Reykn. það sem ég ætlaði nú að leggja megináherslu á. Fyrst það að hér er auðvitað mjög stórt og mikilvægt mál til umræðu, þ.e. tvöföldun Reykjanesbrautar, en vegna þess að mitt nafn var nefnt hjá hv. 4. þm. Reykn. og vakin athygli á því að ég væri ekki einn af flm. þessarar tillögu þótti mér nauðsynlegt að láta það koma fram að það er ekki vegna þess að ég hafi ekki áhuga á þessu máli heldur er það nú þvert á móti, en af einhverjum ástæðum var ekki leitað til mín að vera meðflm. Mér dettur ekki í hug að það hafi verið gert af vondum hug hjá hv. 11. þm. Reykn. Ástæðan hlýtur að vera einhver önnur. Það kemur náttúrlega skýrt fram í upphafi grg. þáltill. hvernig hún er til komin upphaflega þegar hún er flutt fyrst á þinginu 1987 -- 1988, ekki af þingmönnum Sjálfstfl., og ætla ég ekki að rekja það neitt frekar. Það er alveg ástæðulaust að gera það. En ég vildi aðeins taka undir það sem hér hefur komið fram um samvinnu þingmanna um málefni sem snúa að kjördæmum þeirra. Það er nú einu sinni svo að þingmenn hafa miklar skyldur við kjördæmi sín, eins og við vitum öll, og þarf ekki að segja þingmönnum það, en það þarf kannski stundum að koma því á framfæri út fyrir veggi Alþingis. Ég verð að lýsa því yfir að samstarf okkar þingmanna í Reykjaneskjördæmi hefur verið með eindæmum gott um öll málefni kjördæmisins. Við erum vön því að vinna saman og leita eftir góðu samstarfi ef um slík mál er að ræða. Þannig höfum við unnið í samgöngu - og vegamálum sem, eins og hér hefur komið fram, er stór þáttur, mikilvægur og fjárfrekur, sem snýr að þessu kjördæmi sem liggur í gegnum og er á höfuðborgarsvæðinu, getum við sagt, og tengist höfuðborginni þar sem umferðarþunginn er svo gífurlegur, bæði innan borgarmarkanna og kringum borgarmörkin, að á sumum köflum aka, ef ég man rétt, líklega 60 þús. bílar á dag. Það segir sig sjálft að það hlýtur að þurfa að aðlaga skipulag samgangna og uppbyggingu mannvirkja í vegagerð með tilliti til þessa og þetta kostar mikið fjármagn. Og mikið fjármagn hefur farið í Reykjaneskjördæmi einmitt til þess að reyna að bregðast við þessum breyttu aðstæðum. Þetta þekkja þeir sem aka um Reykjanesbrautina eða til Suðurnesja í gegnum Kópavog, Garðabæ og Hafnarfjörð og áfram suður úr. Þarna hefur mikið verið unnið á undanförnum árum og miklu meira þarf til. Reykjanesbrautin er einn af þeim þáttum sem við höfum verið að fjalla um og þessi greinargerð, sem Vegagerðin samdi að beiðni þingmannanna, er einmitt um það mál sem hér er verið að fjalla um, vegna þess að við gerum okkur grein fyrir því að það kemur að því að það verði að sinna þessu verkefni. Og nú hefur það gerst að allar líkur eru á því að álverið verði reist á Keilisnesi og auðvitað er það einn þáttur sem gerir það að verkum að enn brýnna verður að flýta verkefninu. Ég sé að hv. 4. þm. Reykn. er ekki hérna í salnum en ég ætlaði svo sannarlega að bera fram örlítið þakkarávarp til hans fyrir hvað hann lét vinsamleg orð falla í minn garð og lét mig njóta sannmælis í þeim efnum að ég væri áhugamanneskja í þingmannahópnum um umferðaröryggismál. Ég vil staðfesta að það er rétt hjá honum og ég þakka honum fyrir að hafa látið það koma hér fram. Það hefur verið mitt baráttumál hér á Alþingi, eins og innan þingmannahópsins, að reyna að beita mér fyrir úrbótum miðað við aðstæður á hverjum tíma. Þegar fjármagnið er takmarkað að reyna þá að gera það sem kemur fyrst að notum, ef hægt er, t.d. varðandi lýsingu vega, vegamóta og annars slíks sem kostar kannski minna en mikil og stór mannvirki í vegagerð. Þetta höfum við lagt áherslu á. Við höfum verið sammála um þetta allir þingmenn kjördæmisins og unnið að þessu og ég tel að töluvert hafi áunnist og aukið umferðaröryggið að því leyti. Þetta vildi ég láta koma fram, hæstv. forseti, vegna þess að þegar málið kom upp og nafnið mitt var nefnt sat ég í forsetastóli og hélt að ég mundi ekki fá tækifæri til að taka til máls. Nú kom það upp í hendurnar á mér og mér þótti því rétt að láta þetta sjónarmið mitt koma hér fram um leið og ég vil ítreka það að ég held að við, allir þingmenn kjördæmisins, gerum okkur fyllilega grein fyrir mikilvægi málsins og munum örugglega vinna sameiginlega að því í náinni framtíð.

Flm. (Hreggviður Jónsson) : Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem hér hafa orðið um tvöföldun Reykjanesbrautarinnar. Þær hafa á margan hátt verið fróðlegar og varpað ljósi á vegamál og uppbygginu þeirra og hugsun margra þingmanna í þeim málum. Það liggur ljóst fyrir eftir þessa umræðu að það er víða þörf á átaki í vegamálum. Það er þörf á því að ráðist verði í stórátök í vegalagningu á einstökum stöðum. Ég get einnig tekið undir það og fagnað því að hér skuli hafa komið fram stuðningur frá þingmönnum, mjög eindreginn, við að fara út í tvöföldun Reykjanesbrautar og hefur raunar aldrei áður í umræðum um þetta mál, þetta er nú fjórða árið sem það er flutt, verið svona eindreginn stuðningur við það. Ég gæti rifjað hér upp bæði fyrsta og annað árið, sem ég man sérstaklega eftir, sem þetta mál var flutt, umræður um það og hvernig málið varð til. Það var ekki jafneindreginn stuðningur þá og er nú. Ég fagna því að svo skuli vera orðið. Auðvitað hefði verið æskilegt að fleiri hefðu verið á till. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir svona eindregnum stuðningi almennt. Að vísu hélt ég að í þingflokki Sjálfstfl. væru ákveðin vinnubrögð með að leggja slíkt fram. Menn óskuðu þá eftir að verða meðflm., þannig að það eru nú mistök að Salome Þorkelsdóttir skuli ekki vera hér með á frv. Ég hafði ekki áttað mig á því að það þyrfti að óska eftir því að menn væru með á því sem slíkir. Miðað við þær umræður sem hafa átt sér hér stað, þá er kominn tími til þess að við þingmenn Reykjaness sameinumst um þetta mál og ég fagna því að það skuli vera svo eindreginn stuðningur við það, eins og hér hefur komið fram. Mér datt í hug þegar hv. 8. þm. Reykn. var að ræða um járnbraut á milli Keflavíkur og Reykjavíkur, að ég átti þess kost í sumar að ræða við forstjóra járnbrauta Svíþjóðar og járnbrauta Noregs og spurði þá um kostnað við lagningu á járnbrautum. Í þeim tölum sem þeir gáfu mér upp var ljóst að undirbygging og gerð teina fyrir járnbrautir var svo há tala að í fljótu bragði var það nokkuð ljóst að það mundi ekki vera á næstu árum sem við hefðum fjármagn til þess að hefja járnbrautarlagningu, og var þá ekki tekinn með búnaður og tæki, þ.e. lestirnar sem slíkar. Ég vek athygli á því að í töflunum hér um umferðarslys kemur fram að þeim hefur fækkað miðað við 1987 -- 1989. Ástæðan fyrir þessu er sú að á miðju ári 1988 var tekin upp ný skipan mála varðandi skráningu á slysum, þ.e. þetta eru bara slys sem lögregla hefur skráð. Þau slys eða árekstrar sem verða með þeim hætti að það er gefin skýrsla beint til tryggingarfélaga eru ekki hér með. Ég áttaði mig ekki á því þegar ég var að skrifa greinargerðina að láta það koma fram. Varðandi umferðina þá er það svo að umferð milli tveggja ára er ekki marktæk sem slík. Það er umferðin yfir tímabil og umferðin yfir tímabil sýnir þennan stígandi. Hún getur auðvitað verið minni eitt árið en annað en það er ekki meginmálið. En aðalatriðið er það að það er stígandi í umferðarþunganum og það er það sem skiptir máli. Ég tek einnig undir það sem hefur verið sagt hér um að tryggja fjármuni til þessara hluta með einhverjum öðrum hætti en gert hefur verið, eða með þeim hætti að það sé hægt að fara í slík stórverkefni. Í grg. með till. gerði ég ráð fyrir því að það væri hægt að fjármagna þessa framkvæmd með sama hætti og sambærilega framkvæmd sem þegar hefur verið farið út í og var samþykkt hér orðalaust á síðasta vori og þótti mönnum ekkert að því að samþykkja þá aðferð. Í till. er þess vegna aðeins vikið að því að það verði farið út í fjármögnun með sama hætti og var samþykkt sl. vor með þá framkvæmd. Ég ætla ekki að hafa þessi orð um það öllu lengri.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Ég tek undir það að það er ánægjulegt að heyra í þingmönnum í sambandi við vegagerð og að menn geri sér grein fyrir því hvað þörfin er brýn með þennan málaflokk. En ég veit ekki hvort, ég hef nú ekki hlustað á allar þessar umræður, menn hafa gert sér grein fyrir því að ef vegafé yrði það á næstu fjárlögum sem það er merkt nú, þá mundi það taka a.m.k. 30 ár að gera það sem Vegagerðin telur mjög brýnt. Og ég vil taka undir með hv. þm. Eiði Guðnasyni að þessar stærri framkvæmdir verða tæpast gerðar öðruvísi en að fá fjármagn utan vegáætlunar. Ég tiltek jarðgöngin á Vestfjörðum og Austfjörðum, sem er mjög nauðsynleg framkvæmd ef menn meina eitthvað með því sem þeir eru að tala um, að það þurfi að halda byggðinni í sem líkustu horfi og hún er nú. Ég held að ef menn athuga hvaðan gjaldeyrisöflunin kemur fyrir þessa þjóð muni þeir átta sig á því að það þarf sérstaklega að halda þessum sjávarplássum við og þar þyrfti fólki meira að segja að fjölga. En þessi sjávarpláss standast ekki nema strjálbýlið í kringum þau haldist einnig. Þetta er ein kenning. Þá er bara spurningin hvernig eigi að raða þessu upp. Það þýðir ekkert hér á hinu háa Alþingi að koma með þáltill. um að gera þetta og gera hitt, en hugsa ekkert um það aftur á móti hvernig eigi að fjármagna þær framkvæmdir. Það verður höfuðverkurinn. Þáltill. sem eru samþykktar hér en ekki ætlað fjármagn í eru marklausar. Þær eru viljayfirlýsing en ekki lög. Ég vonast til þess að þegar verður farið að ræða þessi mál almennt þá geti menn af sanngirni, hvar sem þeir búa, reynt að raða því upp miðað við þörfina og þannig verði staðið að slíkum framkvæmdum. Það er líka rétt sem hv. þm. Eiður Guðnason sagði um hafísveginn. Það fór fjármagn í hann utan við vegaféð í þrjú ár. Það átti að gera mikið meira miðað við þá tillögu sem samþykkt var hér á hinu háa Alþingi 1968 en var tekið af eftir þriggja ára fjárveitingu. Og þá var komið að Austurlandi því að þessu var skipt þannig að fyrstu þrjú árin fóru 2 / 3 á Melrakkasléttuna á milli Kópaskers og Raufarhafnar en 1 / 3 fór aftur á svæðið austan Þórshafnar. Svo átti það að snúast við þegar Sléttan væri búin en þá var fjármagnið tekið af. Ég vil bara minna á hvernig þetta gerðist. Ég endurtek það að þeir sem hér hafa talað skilja þörfina fyrir vegagerð. En við megum ekki tala einungis miðað við hvar við eigum heima á landinu, fyrir hvaða kjördæmi við erum að vinna. Það verður að líta á þörfina, hvar hún er mest og fara eftir því.

Flm. (Snjólaug Guðmundsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 91, um heimilisiðnaðarráðgjafa. Flm. ásamt mér eru þingkonur Kvennalistans Anna Ólafsdóttir Björnsson, Guðrún J. Halldórsdóttir, Kristín Einarsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir og Þórhildur Þorleifsdóttir. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela forsrh. að stofna embætti heimilisiðnaðarráðgjafa til starfa á landsbyggðinni. Laun og annar kostnaður vegna starfsins verði greiddur úr ríkissjóði. Helstu verkefni heimilisiðnaðarráðgjafa verði eftirfarandi: 1. Að kanna stöðu heimilisiðnaðar og minjagripagerðar á landsbyggðinni. 2. Að leita uppi gamlan fróðleik um gerð ýmissa þjóðlegra muna með það að markmiði að þjóðleg handíð varðveitist og þróist áfram. 3. Að veita faglega ráðgjöf með því að efna til námskeiða þar sem kunnáttufólk leiðbeinir um rétt vinnubrögð og handtök við gamla heimilisiðnaðinn og mikilvægi þess að nota hráefni sem er sérstakt fyrir Ísland. 4. Að leggja sérstaka áherslu á vinnslu íslensku ullarinnar með því að standa fyrir tóvinnunámskeiðum. 5. Að sækja aðstoð til hönnuða og hugmyndasmiða í leit að nýsköpun í heimilisiðnaði. 6. Að aðstoða fólk við fjármögnun og markaðssetningu. 7. Að hafa samstarf við atvinnumálaráðgjafa þar sem þeir eru starfandi.`` Tillagan sem hér er mælt fyrir er eitt af því sem hægt er að gera til að efla atvinnu á landsbyggðinni. Markmiðið með flutningi hennar er að sjá til þess að þeir sem fást við heimilisiðnað og minjagripagerð fái markvissa og faglega aðstoð og að sá handiðnaður og minjagripir sem seldir eru ferðamönnum séu þjóðlegir og Íslendingum til sóma. Forsenda fyrir sjálfstæði hverrar þjóðar er að hún varðveiti þá menningu sem þróast hefur með henni. Íslendingar státa af glæstum bókmenntaarfi sem þeir hafa lagt mikla rækt við. Það gleymist hins vegar oft að þjóðin byggir menningu sína ekki síður á þeirri verkmennt sem hefur þróast í aldanna rás og að mikilvægt er að hlúa að hinum verklega þætti menningarinnar og varðveita hann. Konur hafa gegnt og gegna enn í dag mikilvægu hlutverki við varðveislu menningarinnar. Þær hafa átt stóran þátt í að ferja þjóðlegan fróðleik, þekkingu og verkkunnáttu frá einni kynslóð til annarrar. Um árabil starfaði heimilisiðnaðarráðunautur á vegum Búnaðarfélags Íslands sem vann ómetanlegt starf. Það var Halldóra Bjarnadóttir sem ferðaðist um landið sem ráðunautur almennings í heimilisiðnaðarmálum og safnaði fróðleik um vinnubrögð og gerð heimilisiðnaðar frá því um aldamót og nokkuð fram eftir 20. öldinni. Einkum voru það ullarvinnubrögðin og handofnir munir sem Halldóra lagði áherslu á að varðveita ásamt fjölmörgu öðru. Einnig ferðuðust handmenntakennarar á vegum Kvenfélagasambands Íslands um landið og veittu tilsögn í mörgum greinum handmennta. Handíðaskólinn var settur á stofn árið 1940, en eitt af höfuðmarkmiðum hans var að bjarga því sem bjargað yrði úr fornu listhandverki okkar, auka við það og færa til samræmis við nútímaþarfir. Þróun hans varð reyndar önnur í þessum efnum en ætlað var í upphafi. Hann þróaðist í það að verða myndlistarskóli og var það út af fyrir sig mjög gott. En við það dreifðist sú kennsla sem Handíðaskólinn veitti nemendum sínum í nánast öllum greinum handmennta á aðra staði eins og til hinna ýmsu iðngreina og handavinnudeildir skólans fluttust til Kennaraskóla Íslands, nú Kennaraháskóla Íslands. Þannig dreifðust greinarnar á fleiri en einn stað og markmið menntunarinnar varð annað. Húsmæðraskólarnir unnu einnig gagnmerkt starf við handmenntir en síðan flestir þeirra voru lagðir af er engin stofnun á vegum hins opinbera sem sinnir þessu starfi sem skyldi. Heimilisiðnaðarskóli Íslands er sá skóli sem aðallega sinnir nú gamalli íslenskri handmennt, svo sem vefnaði, tóvinnu, útskurði, baldýringu og fleiru. En þar sem skólinn berst í bökkum fjárhagslega er oft erfitt að borga leiðbeinendum, kennurum og skólastjóra laun sem skyldi. Námskeiðagjöld hafa verið það há að margar konur sem gjarnan vildu læra það sem þarna er kennt hafa orðið frá að hverfa af þeim sökum. Einnig hefur orðið erfitt að kosta námskeið á landsbyggðinni og sjaldnast hægt. Þessi fjárskortur veldur því að skólinn á í miklum erfiðleikum með að ná markmiðum sínum. Í fjárlagaumræðunni í janúar 1989 lögðu kvennalistakonur til að Heimilisiðnaðarskóli Íslands fengi 2 millj. kr. til viðbótar við þær 370 þús. kr. sem honum voru ætlaðar á fjárlögum þess árs. Sú tillaga var ekki samþykkt. Ekki er vitað hvaða fjármuni Heimilisiðnaðarskóli Íslands fær á fjárlögum næsta árs en óskandi er að Alþingi verði rausnarlegra nú en áður. Eins og ég sagði áðan sinnir Heimilisiðnaðarskóli Íslands nú gamalli íslenskri handmennt við bág kjör. Myndlista - og handíðaskóli Íslands starfrækir nú textíldeild. Kennaraháskóli Íslands sinnir vissulega handmennt og útskrifar handavinnukennara sem starfa á grunnskólastiginu. Nauðsynlegt er að ofangreindir aðilar taki höndum saman og vinni að því markmiði að samræma menntun kennara á sviði heimilisiðnaðar og ættu stjórnvöld að hafa frumkvæði að slíkri samvinnu. Nú eru orðin þau þáttaskil vegna breyttra heimilishátta og fólksfæðar á heimilum að verkkunnáttan berst ekki lengur sjálfkrafa milli kynslóða. Það skiptir því sköpum að þessi þáttur menningarinnar glatist ekki og einhver aðili hafi það hlutverk að sjá um að hann varðveitist og þróist áfram. Kvennalistinn vill með þessari tillögu benda á mikilvægi þessa þáttar en ekki síður hitt að þessa þekkingu og kunnáttu má nýta til atvinnusköpunar um land allt. Vegna samdráttar í landbúnaði er nú þegar umtalsvert atvinnuleysi í sveitum og fyrirsjáanlegt að það muni enn aukast ef ekki verða fundnar nýjar leiðir til atvinnusköpunar. Kannanir hafa sýnt að margar konur í sveitum komast oft ekki frá heimilum sínum til vinnu en þær vilja og þurfa atvinnu sem styrkir tekjuöflun fjölskyldunnar, atvinnu sem þær geta stundað heima og gefur möguleika á sveigjanlegum vinnutíma. Heimilisiðnaður sem atvinnugrein uppfyllir mætavel þessar þarfir sveitakvenna. Mig langar að vitna í könnun sem Halla Aðalsteinsdóttir, Elín Líndal og Lísa Thomsen unnu í maí 1989 á vegum landbrn. og heitir ,,Konur í landbúnaði``, með leyfi forseta: ,,Það er einróma álit nefndarinnar að atvinnuleysi meðal kvenna í landinu er mun meira en opinberar skýrslur og atvinnuleysisskrár gefa til kynna. Margháttaðar breytingar í þjóðlífi okkar, erfiðleikar og samdráttur í atvinnulífinu eru aðalástæður fyrir þessari stöðu kvenna í dag.`` Síðar í nefndaráliti kvennanna þriggja segir m.a.: ,,Af svörum þeirra kvenna sem tóku þátt í umræddri könnun er ljóst að áhugi þeirra fyrir eflingu atvinnulífsins er verulegur. Af 701 þátttakanda voru það 87,5% sem annaðhvort höfðu áhuga fyrir vinnu eða töldu nauðsyn að efla atvinnu, eigi byggðin að standa.`` Athyglisvert er að margar kvennanna sem rætt var við í fyrrgreindri könnun bentu á í svörum sínum að smáiðnaður ýmiss konar, eins og handavinna, minjagripagerð, matargerð og saumaskapur, væri æskileg leið til atvinnusköpunar fyrir konur. Í leitinni að nýjum störfum hefur Kvennalistinn einmitt margoft bent á að smáiðnaður af ýmsu tagi er vænlegur kostur, ekki síst fyrir konur. Ein tegund smáiðnaðar er heimilisiðnaður sem byggir bæði á íslenskri verkmennt og hráefni sem til fellur á heimilum eða finnst úti í nátturunni. Í þessu sambandi langar mig til að minna á íslensku ullina sem er að margra mati eitt besta handiðnaðarhráefnið sem völ er á. Með leyfi forseta vil ég lesa úr grein sem Karl Sigurgeirsson, verkefnastjóri átaksverkefnis Vestur - Húnvetninga, skrifaði í blaðið ,,Hugur og hönd``: ,,Nú í haust kom nokkur hópur bænda saman í héraðinu og ákváðu þeir að hefja markvissa söfnun á haustull og koma henni í markaðshæft form, þvo hana og pakka í sölupakkningar. Búa á til litakort fyrir mislita ull þannig að kaupendur geti valið sauðalit eftir númerum. Einnig kemur til greina að bjóða þel og tog í söluumbúðum. Þá er í athugun í héraðinu sá möguleiki að framleiða handiðnaðarband sem byggði sérstöðu sína á ullargæðum, sauðalitum og mildum þvotti.`` Síðar í greininni segir: ,,Til að hefja ullina aftur til vegs og virðingar þurfa bæði framleiðendur ullar, sauðfjárbændur og söluaðilar að taka höndum saman því enginn hlekkur framleiðslunnar má bregðast. Þá munu aðrir sækjast eftir ullinni til hvers kyns úrvinnslu.`` Flest bendir því til þess að hægt verði að fá úrvalsullarband til handiðnaðar innan tíðar og því mikilvægt að fólk hafi aðgang að ráðgjafa sem leiðbeint getur við gerð handunninna muna úr íslenskri ull. Enn er til fólk sem kann að búa til fallega muni úr beinum, hornum, hrosshári og fleiru. Mikilvægt er að fá þetta fólk til að kenna öðrum áður en það er um seinan. Margt fallegt er hægt að gera úr steinum og hrauni. Benda má á að í Þjóðminjasafninu og byggðasöfnum víða um land er varðveittur gamall heimilisiðnaður, menningararfur, sem sækja má hugmyndir til og taka mið af þegar leitað er hönnunar og nýsköpunar því mikilvægt er að þeir munir sem framleiddir eru til sölu handa erlendum ferðamönnum séu þjóðlegir og úr íslensku hráefni. Víða er autt húsnæði í sveitum þar sem fólk getur fengið aðstöðu til að vinna við handavinnu og minjagripagerð og komið á fót eins konar verkstæði handverksmanna. Í húsmæðraskólum, þar sem vefstólar og áhöld til vefnaðar eru fyrir hendi, væri hægt að starfrækja vefstofur sem tækju að sér að vefa áklæði og fleira í ýmsar opinberar stofnanir og kirkjur þar sem handofnir munir eiga vel við. Á síðasta ári komu 131.000 útlendingar hingað til lands sem er 82% aukning frá árinu 1981. Allt bendir til þess að um 5% aukning verði svo á þessu ári að því ógleymdu, sem ekki er síður mikils virði, að Íslendingar sjálfir ferðast æ meira um eigið land. Með þessum aukna straumi ferðamanna, bæði íslenskra og erlendra, skapast enn stærri markaður og þörfin eykst fyrir vandaða handunna muni og minjagripi. Til útskýringar á liðum 6 og 7 í tillögunni vil ég segja að okkur flm. finnst eðlilegt að heimilisiðnaðarráðgjafi hafi samvinnu við atvinnumálaráðgjafa og búnaðarráðunauta þar sem þeir eru til staðar um leiðir til fjármögnunar og markaðssetningar. Verkefni af því tagi eru fremur í þeirra verkahring og rétt að þessir aðilar hafi með sér samvinnu ef verkast vill. Virðulegi forseti. Ég tel mig nú hafa gert grein fyrir tilgangi og markmiði þessarar tillögu og legg til að henni verði vísað til atvmn. að lokinni þessari umræðu.

Guðrún Helgadóttir : Hæstv. forseti. Ég hefði kosið að eiga orðastað við einhvern annan hv. þm. Kvennalistans vegna þess að ég þekki ekki svo mjög til skoðana hv. 6. þm. Vesturl. Snjólaugar Guðmundsdóttur. En ég get ekki stillt mig um að fagna nú þeirri hugarfarsbreytingu sem orðin er í herbúðum Kvennalistans varðandi handmennt og heimilisiðnað. Sú var tíðin, þegar við sem vorum með heimili og ung börn þegar kvenréttindahreyfingin gekk vaskast fram, að þá varð það fljótlega svo að allt sem hét heimilisiðnaður og handmennt var nánast skammaryrði og beinlínis hlegið að þeim sem lögðu tíma í að sauma og prjóna og vinna önnur slík verk. Þetta viðhorf hefur vitaskuld fylgt öðrum breytingum í þjóðfélaginu. Það leiðir af sjálfu að þegar konur fara nánast allar út á vinnumarkaðinn og hætta þar með að verulegu leyti störfum sem stjórnendur heimila og uppalendur barna sinna, þá breytir það auðvitað öllum heimilisiðnaði og handmennt, það leiðir af sjálfu. Og ég get ekki varist því að mér hefur stundum fundist, og ég hef áður sagt það hér í þingsölum, pólitík Kvennalistans vera í dálítið afmörkuðum hólfum þar sem höfuðbaráttumál þeirra hefur verið frelsi kvenna til þess að vera úti á vinnumarkaðinum og gera nánast hvað sem þeim sýndist og skal ég ekkert hafa á móti því. En það hefur vantað í alla þá umræðu: Hvernig breytum við þá þjóðfélaginu í samræmi við það? Við getum náttúrlega ekki bæði setið á vinnustað 8 -- 10 tíma á dag og jafnframt alið upp börnin okkar og stundað handmennt, það segir sig sjálft. Ég er ekki einungis að ásaka þarna kvennalistakonur eða kvenréttindakonur almennt heldur einnig þjóðfélagið allt sem hefur auðvitað hvergi komið til móts við þá umtalsverðu þjóðfélagsbreytingu sem hefur orðið á síðustu áratugum. En ýmislegt það, og því verður ekkert neitað, sem kvennalistakonur m.a. hafa barist fyrir hefur haft hliðarverkanir sem hafa reynst ákaflega neikvæðar. Nægir þar t.d. að nefna baráttu sem upp hófst þegar grunnskólalögin voru sett, að vitaskuld skyldi kenna drengjum og stúlkum hið sama. Þar með skyldu drengir prjóna og sauma og stúlkur smíða og annað þess háttar. Síðan hefur það komið í ljós að þessi þróun hefur orðið afar slæm. En það er ekki við þær að sakast hvernig þetta var gert. Drengir og stúlkur fengu jafna kennslu í öllum handmenntum en tímafjöldi var þar með skorinn niður um helming hjá báðum aðilum. Í tilefni af þessari þróun bar ég fram till. til þál. á 110. löggjafarþingi um könnun á stöðu handmenntakennslu í grunnskólum eftir gildistöku laga um grunnskóla nr. 63/1974. Þar fór ég fram á að ástand þessara mála yrði skoðað því ég sá það af eigin reynslu á mínu heimili, og ég býst við að margir foreldrar hafi uppgötvað slíkt hið sama, að stúlkur sem komnar eru næstum því að lokum grunnskóla eru ófærar um að festa á sig tölu, svo vægt sé til orða tekið. Og leiðir af sjálfu hvernig staðan er hjá hinum ungu drengjum. Úr því varð að menntmrn. lét gera könnun sem gerði auðvitað ekkert annað en að staðfesta það sem ég var að segja og ég hafði svo sem haft fregnir af frá handmenntakennurum landsins. M.a. studdist ég við grein eftir Arndísi Jónsdóttur, varaþingmann Sjálfstfl. á Suðurlandi, í því þskj. sem till. mín var í. Síðan átti ég þess kost að sitja marga fundi með handmenntakennurum sem urðu mjög glaðir að einhverjir sinntu þessum málum. Þar töluðu allir í einum kór um að þetta væri í megnasta ólestri og svo er komið því miður handmenntakennslu í grunnskólanum í dag. En mér þykir ánægjulegt að fleiri en ég hafa tekið eftir því að þarna sé kannski eitthvað að. Og mér þykir ágætt að sjá það hér í þskj. frá kvennalistakonum að húsmæðraskólarnir hafi einnig unnið gagnmerkt starf. Það eru næstum engir húsmæðraskólar lengur til vegna þess, og það var nú eitt, að það þótti á tímabili hreint ekkert fínt að fara í húsmæðraskóla og orðið húsmóðir varð næstum bannorð. En það er ágætt að hugarfarsbreyting er að verða. Hér segir einnig í greinargerð frá flm., með leyfi hæstv. forseta: ,,Konur hafa gegnt og gegna enn í dag mikilvægu hlutverki við varðveislu menningarinnar. Þær hafa átt stóran þátt í að ferja þjóðlegan fróðleik, þekkingu og verkkunnáttu frá einni kynslóð til annarrar.`` Þetta er aldeilis alveg rétt. Sannleikurinn er bara sá að konur næstum því fyrirurðu sig fyrir að iðka þessa iðju um langt árabil og lögðu litla áherslu á, eðlilega og þar af leiðandi, að færa hana næstu kynslóð. Og ég hika ekki við að leyfa mér að segja að væri könnun gerð meðal ungra stúlkna í dag þá yrði þar skelfileg niðurstaða um kunnáttu í handmennt, bæði vegna þess að skólakerfið hefur brugðist og konurnar, mæðurnar, hafa ekki haft tíma og kannski ekki einu sinni áhuga á að færa þessa kunnáttu milli kynslóða. Ég vil taka það strax fram að að mínu viti er nóg til af ljótum minjagripum sem Íslendingar selja, mig langar ekki í meira af því á þann markað. Minjagripi þarf að gera af kunnáttu, í það þarf að fá lærða og menntaða hönnuði, þannig að það er ekki málið sem þetta snýst um. Það er hins vegar eðlilegur þáttur í uppeldi hverrar manneskju að hún sé fær um að nota hendurnar á sér til skapandi starfa. Og ekki síst til þess eins að hafa ofan af fyrir sér. Við eigum öll eftir að verða gömul og börn þurfa að hafa ofan af fyrir sér mikinn tíma þar til þau fara út á vinnumarkað. Það er gleðin í sjálfu sér yfir að búa eitthvað til sem hver einasta manneskja á að geta notið. En í öllum bænum frábið ég mér meira af heimatilbúnum minjagripum á markaðinn, það held ég að sé ekki nauðsynlegt. Hitt er svo annað mál að fólk lærir auðvitað ekki hönnun eða neina iðn öðruvísi en að menn hafi alist upp við að rækta formskyn sitt, rækta notkun eigin handa, það er það fyrsta sem börnum er kennt á dagvistarheimilum, og að þekkja efni og form. Það er of seint að byrja að kenna fólki þetta þegar það er harðfullorðið, komið í tækniskóla. Auk þess sem hverri einustu manneskju er eðlislæg löngun, listræn löngun til að sjá árangur af eigin sköpunarverki. Og þetta var þáttur í skólakerfinu hér á árum áður og á að vera það og miklu sterkari þáttur en hann er nú. Þess vegna lýsi ég svo sannarlega stuðningi mínum við það að heimilisiðnaður verði aukinn og allt gert til þess að hvetja hann. En heimilisiðnaðarráðgjafar, það er mál sem ég hef ekki áhuga á að styðja. Reynsla okkar af iðnráðgjöfum sem hér voru lögskipaðir fyrir nokkrum árum hefur verið, svo vægt sé til orða tekið, afar misjöfn. Það kann vel að vera að einhvers staðar hafi sést einhver árangur af því starfi, ég hef leitað dálítið og ekki orðið margs vísari. Ég held því að þarna þurfi ekki að koma til neinar stöðuskipanir heldur þurfi fyrst og fremst að verða sú hugarfarsbreyting að við viljum ekki of langan vinnutíma, of mikla neyslu, en vinnum að því að konur, og auðvitað karlmenn líka, hafi tíma til að gera eitthvað annað en að stunda launavinnu, að vinnudagur styttist, betur sé búið að börnunum okkar á dagvistarheimilum, í skólakerfinu og að áhugi vakni á því að framleiða í stað þess að kaupa það sem konur framleiða nú í verksmiðjum vegna þess að það er enginn sem framleiðir það sem áður var framleitt á heimilunum. Og ég vil þess vegna einungis segja þetta: Það er ekki hægt að bæta fyrir áratuga misskilning og vanrækslu með því að skipa 5 -- 6 manneskjur til þess að brúa bil sem ég hygg að taki marga áratugi að brúa. Ég hef lokið máli mínu, hæstv. forseti.

Guðrún J. Halldórsdóttir : Virðulegur forseti. Hv. 13. þm. Reykv. mælti margt viturlegt hér áðan um hvernig hefur verið staðið að útrýmingu handavinnukennslu í skólum og skilningi okkar á mikilvægi heimilisiðnaðar. Margt af því sem hún sagði var rétt. Hitt er annað mál að ýmislegt voru furðulega miklar rangfærslur, eða rangur skilningur ætti ég kannski frekar að segja. Mér er ekki kunnugt um að Kvennalistinn hafi gert lítið úr heimilisiðnaði. Ég geri ráð fyrir að hv. 13. þm. Reykv. hafi ekki verið á fundum hjá Kvennalistanum og þar af leiðandi ekki séð þær sitja að handavinnu eins og oft sést á fundum hjá okkur. Hitt er annað mál að það var til mikils vansa þegar því var breytt með nýjum grunnskólalögum að sess handavinnunnar skertist mjög. Ég vil halda því fastlega fram að það sé ekki fyrir áhrif kvenréttindahreyfinga eða kvenna almennt að það gerðist. Á hinn bóginn veit ég ekki betur en að piltar hafi um langan aldur á Íslandi lært ýmsa handavinnu kvenna, a.m.k. var það svo í minni sveit fyrir norðan að þeir lærðu að prjóna og sauma út svo að það voru engin nýmæli þó það hafi kannski verið nýmæli hér á Reykjavíkursvæðinu að þeir fengju slíka kennslu. Ég vil líka bera það af mér að við höfum vanmetið húsmæðraskólana og þeirra störf. Ég hef í starfi mínu sem fullorðinsfræðslumanneskja oft þurft að halda fyrirlestra um sögu fullorðinsfræðslunnar á Íslandi. Eitt af því sem hefur verið aðalpósturinn í því sem ég hef sagt hefur einmitt verið mikilvægi kvennaskólanna hér áður fyrr. Það verður aldrei ofmetið. Það hef ég svo margsinnis sagt að ég hlýt að geta fundið marga sem mundu vitna um það. Enda er það sannleikur. Mig langar að víkja aftur að því máli sem hér var lagt fyrir, þáltill. um heimilisiðnaðarráðgjafa. Það er langt síðan að íslenskur heimilisiðnaður, þ.e. aðallega ullariðnaður, var ein aðalstoðin undir útflutningi okkar Íslendinga. Á meðan við fluttum út prjónles og vaðmál og það var eftirsótt um víða Evrópu, þá var heimilisiðnaðurinn mjög mikilvægur fyrir okkur. Hann var það síðan lengi vel og rætur íslensks heimilisiðnaðar eru bæði langar og sterkar. Það er alrangt að nú sé svo slitið á þau tengsl að það sé ekki hægt að hnýta þau áfram. Ég held að það sé rangur skilningur hjá hv. 13. þm. Reykv. Einmitt þetta, að við skulum eiga þessar rætur, að við skulum eiga þessa arfleifð að byggja á, gerir það að verkum að það skiptir máli fyrir okkur að fá heimilisiðnaðarráðgjafa. Ræturnar eru ekki slitnar og við getum haldið áfram. Fagrir minjagripir frá ýmsum heimilum víða um heim sjást í minjagripabúðum. Það er ekki bara hér á Íslandi sem fólk hugsar sér að gera slíkt og gerir slíkt, að framleiða minjagripi á heimilum. Kannski má segja að fegurstu minjagripirnir séu einmitt unnir heima. Það held ég að þingmenn hér inni viti afskaplega vel. Það eru einmitt þeir minjagripir sem unnir eru hér t.d. á norðurhveli jarðar heima hjá því fólki sem hefur ekki týnt sjálfu sér í iðu stórborganna. Það að vinna minjagripi í verksmiðjum einhvers staðar eða flytja þá inn frá Hong Kong er ekki framtíð íslensks minjagripaiðnaðar.

Við eigum að hafa listamenn til þess.

Ég álít að hér sé þörfu máli hleypt af stokkum. Ég álít að ef við ætlum að halda áfram að vera menningarþjóð, verkmenningarþjóð, þá eigum við einmitt að hlúa að íslenskum heimilisiðnaði og nýta hann þar sem við á. Það er mikilvægt að þessi heimilisiðnaður sé góður. Þar er ég algerlega sammála hv. 13. þm. Reykv. En ég held að það sé ekki rétt að við getum ekki framleitt slíkan iðnað, síður en svo, vegna þess að sá iðnaður sem nú er til og mikið af því skársta sem er framleitt í íslenskum minjagripaiðnaði í dag er einmitt unnið á heimilum. En við erum ekki eingöngu að tala um minjagripi, við erum að tala um ýmsa nytjahluti líka. Það er ekki eingöngu verið að hugsa um minjagripagerð heldur hluti sem geta nýst til gagns en ekki bara gleði og skemmtunar fyrir augað. Íslenskur heimilisiðnaður á framtíð fyrir sér ef rétt er á haldið og við skulum ekki draga úr því.

Þórhildur Þorleifsdóttir : Virðulegur forseti. Það vekur satt að segja undrun að hv. 13. þm. Reykv., sem svo sannarlega hefur oft látið málefni kvenna duglega til sín taka og lagt þeim málum lið á margvíslegan hátt, skuli gera sig uppvísa að því að hafa ekki fylgst betur með í íslenskri kvennabaráttu en það að hún hafi ekki tekið eftir umtalsverðum stefnubreytingum í þeirri baráttu. Hún sagði hér í upphafi máls síns að það hefði orðið hugarfarsbreyting hjá Kvennalistanum, nú vildu þær sinna kvenlegri menningu og því sem konur hefðu sinnt hingað til og það væri hugarfarsbreyting sem hún fagnaði, ég hygg að þarna sé verið að rugla saman tvennu. Hafi einhver kvennahreyfing haft það á sinni stefnuskrá að gera sem minnst úr kvennamenningu þá var það forveri Kvennalistans, þ.e. rauðsokkahreyfingin. Nú ætla ég ekki endilega að sakast við þær, það er eðlilegt að þegar verið er að reyna að ryðja nýjar brautir gæti oft ýmiss konar öfga. Við í Kvennalistanum höfum oft skilgreint það sem svo að rauðsokkahreyfingin hafi tekið upp þau sjónarmið að á þann einn máta gætu konur náð jafnrétti í þjóðfélaginu að þær hegðuðu sér sem karlmenn gera í einu og öllu. Það vita allir sem vilja vita eða hafa kynnt sér það að þegar Kvennalistinn var stofnaður var lögð áhersla á einmitt hið gagnstæða, að jafnrétti ætti ekki að vera á forsendum annars kynsins heldur skyldu bæði kynin lögð að jöfnu. Ég vil fá að lesa fyrstu setninguna í stefnuskrá Kvennalistans máli mínu til sönnunar. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Markmið Kvennalistans er að gera viðhorf, reynslu og menningu kvenna að stefnumótandi afli í samfélaginu, ekki síður en reynslu, menningu og viðhorf karla.`` Þetta felur auðvitað í sér að allt það sem konur hafa verið að gera, öll þau störf sem þær hafa sinnt, allar þær skyldur sem þær hafa axlað sé hluti af þessum menningarheimi sem beri að meta og gera sýnilegan. Að draga þá ályktun að Kvennalistinn hafi haft það markmið að útrýma öllum kvenlegum dyggðum er misskilningur. Ég vona að hann stafi af því að hv. þm. hafi hreinlega ekki kynnt sér það nóg og að hún tali ekki þarna þvert á betri vitund. Við höfum flutt fjölmargar till. sem hafa gengið einmitt í þá átt sem hv. þm. talaði um, þ.e. að styðja við ýmislegt sem okkur finnst vera að týnast af menningu kvenna. Ég vil minna á það að á næstsíðasta þingi var lögð fram till. til þál. um heimilisrekstrarbrautir í framhaldsskólum. Við kvennalistakonur höfum marggagnrýnt það að húsmæðraskólar skyldu lagðir niður í stað þess að breyta innihaldi þeirra þannig að þeir yrðu skólar sem gæfu réttindi. En okkur fannst einmitt harla lítið gert úr þeirri iðju sem þar var kennd og hún öll gerð ómerk með því að lýsa því beinlínis yfir að það þyrfti enginn að læra hana. Í þessari till. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Það er kunnara en frá þurfi að segja hversu örar og gagngerar breytingar hafa orðið í þjóðfélaginu varðandi fjölskyldur og heimili á síðustu áratugum. Þessar breytingar koma m.a. fram í því að nú er minna um það en áður var að börn og unglingar læri á heimilunum þau störf sem þar eru unnin, þ.e. heimilisstörf.`` Seinna segir: ,,Hússtjórnarskólarnir voru einu skólarnir þar sem var samfellt nám í hússtjórn og heimilisrekstri. Nú eru þeir flestir aflagðir. Orsakir þess verða ekki raktar hér en þörfin fyrir það nám, sem þar fór fram, er og verður ávallt fyrir hendi. Þegar húsmæðraskólarnir voru lagðir niður voru gefin fyrirheit um að námsefni þeirra yrði flutt inn í framhaldsskólana. Sú hefur þó ekki orðið raunin. Því er þessi þáltill. flutt og jafnframt gerð tillaga að innihaldi og skipulagi námsins,`` sem síðan er gert í fjölmörgum liðum sem ég ætla ekki að eyða tíma núna í að telja upp. Ég vil líka minna á það að við höfum lagt á það ríka áherslu að list - og verkmenntakennsla í skólum verði stóraukin og flutt margvíslegar tillögur í því sambandi. Það er því mjög ómaklegt og úr lausu lofti gripið að við höfum ekki sinnt þeim málefnum og höfum sýnt þeim nánast fyrirlitningu. Við höfum gert það sem við höfum getað til þess að hefja þessi störf aftur til virðingar. Ég minni á, eins og reyndar hv. 18. þm. Reykv. benti hér á á undan mér, að það hefur löngum þótt aðhlátursefni að á myndum sem birtast frá fundum Kvennalistans sitja konur oft við saumaskap eða prjónles. Það hefur nú þótt heldur broslegt og eiga lítið skylt við opinbert og pólitískt líf. En við fyrirlítum það þó ekki meira en svo að við teljum okkur fullsæmdar af því að stunda handiðn á fundum okkar meðan við hlustum á aðrar konur. Það er alveg rétt að vissulega hafa orðið miklar breytingar á heimili og fjölskyldulífi í kjölfar þess að konur eru í æ ríkari mæli úti á vinnumarkaði. Við kvennalistakonur höfum viljað vísa því að hluta til til þjóðfélagsins að bregðast við breyttum aðstæðum. Við höfum líka viljað höfða til karlmanna um að þeir öxluðu þá aukna ábyrgð á heimilisstörfum og heimilishaldi, barnauppeldi og öðru slíku, en höfum ekki viljað viðurkenna að það væru einungis konur sem hefðu svikið og hlaupist undan ábyrgð og þeirra væri að fara til baka og axla hana aftur. Ég hygg að flestar konur reyni að gera það meðfram sinni vinnu, en auðvitað megna þær ekki að gera það einar og óstuddar eftir langan vinnudag. Það væri óskandi að hv. þm. tæki frekar undir kröfu um breytt gildismat í þjóðfélaginu og breytt viðhorf þjóðfélagsins til barna og uppeldis þeirra og umönnunar og þeirra starfa sem fram fara inni á heimilinu. Nú ætla ég ekki að saka hv. þm. um að hafa ekki lagt málinu lið. Ég byrjaði mál mitt á því að lýsa því yfir að það hefði hún margoft gert en þess vegna einmitt er ég undrandi á því að hún skuli opinbera svo --- ég vil leyfa mér að segja --- fáfræði sína um stefnuskrá og öll helstu mál Kvennalistans. Hvað því viðkemur að minjagripaframleiðsla inni á heimilum sé nokkuð sem við séum búin að fá nóg af, þá get ég ekki stillt mig um að lýsa því yfir að mér finnst gæta nokkurrar fyrirlitningar þar einmitt í garð þeirra kvenna sem hafa verið að stunda þetta. Í till., sem hér er til umræðu, er lögð áhersla á að kunnáttufólk leiðbeini einmitt til þess að bæta þessa framleiðslu, auka hana og bæta. Hér er talað um að veita faglega ráðgjöf, efna til námskeiða þar sem kunnáttufólk leiðbeini. Það er talað um að sækja aðstoð til hönnuða og hugmyndasmiða í leit að nýsköpun í heimilisiðnaði. Það er einmitt verið að leggja áherslu á það hér að reyna að hefja þessi verk til vegs og virðingar og bæta þá framleiðslu sem þarna er fyrir hendi og auka hana. Það væri fróðlegt að vita hvort hv. þm. hefur aðrar tillögur betri til þess að bæta úr því atvinnuleysi sem konur í sveitum búa við. Það er ekki auðvelt fyrir þær að stunda atvinnu sem þær þurfa að sækja langt frá heimili. Hv. flm. till. benti einmitt á að oft væri ónotað húsnæði í sveitum sem væri þá í nágrenni heimila þessara kvenna. Þangað gætu þær farið en ekki kannski mikið lengra. Vissulega væri fagnaðarefni ef það væru fleiri góðar tillögur um hvernig hægt væri að draga úr þessu atvinnuleysi. Það er þegar byrjað í smáum stíl sums staðar um landið, og m.a. í heimasveit hv. flm. Konur hafa þar tekið upp ýmsan heimilisiðnað sem þær síðan selja í kaupfélagi staðarins. Ég veit ekki betur en það hafi mælst mjög vel fyrir og það er auðvitað að halda áfram á þeirri braut og gera það markvissara sem inntak þessarar tillögu er. Ég skora nú á hv. 13. þm. Reykv. að taka höndum saman við aðrar konur því að vissulega eigum við allar, hvar sem við stöndum í flokki, að reyna að sameinast um þau mál sem geta bætt hag kvenna, bætt hag barna og um það eigum við að standa saman, ekki bítast þar um smáatriði. Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Ég held að þessi tillaga, ef samþykkt verður, geti gert verulegt gagn. Ég þekki til þess, t.d. í Norður - Þingeyjarsýslu, að þar hafa kvenfélögin staðið fyrir námskeiðahaldi einmitt til þess að reyna að kenna og halda við þessum gamla iðnaði okkar með ágætis árangri. Ég á t.d. muni frá þessum konum sem ég tel að mjög gaman sé að eiga og þær hafi fulla sæmd af að hafa gert. Það er nú svo með þetta eins og annað að við þurfum öll að læra og við þurfum að fá tilsögn. Það er líklegt að þetta geti orðið einmitt til þess að auka tekjur þeirra heimila sem hafa of litlar tekjur vegna þess að aðstaðan er orðin þannig að þau hafa ekki rétt til þess að framleiða til þess að það dugi fyrir framfærslu fjölskyldunnar. Hins vegar er ég í vafa um að það sé endilega rétt að það sé forsrh. að stofna þetta embætti, en auðvitað þarf ríkisstjórn og Alþingi að styðja að því. En ég varpa því fram til umhugsunar, ég ætla ekki að koma með neina tillögu, hvort ekki væri eðlilegra að hafa þetta embætti á vegum Búnaðarfélags Íslands, vegna þess að þá hefði þessi fulltrúi, eða fulltrúar, ég held að einn sé ekki nóg ef þetta ætti að koma að gagni, aðstoð þar að ýmsu leyti og hægt að ná sambandi við þær --- ég segi þær því að ég álít að það verði fyrst og fremst konur sem muni sinna þessu verki. Það er reynsla fyrir þessu. Það hefur orðið til þess að ýmsar, sem annars hefðu farið úr sveit, hafa fengið þarna atvinnu og þetta er ein leið til þess að afla tekna og halda við okkar menningararfleifð.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Ég held að þessi tillaga, ef samþykkt verður, geti gert verulegt gagn. Ég þekki til þess, t.d. í Norður - Þingeyjarsýslu, að þar hafa kvenfélögin staðið fyrir námskeiðahaldi einmitt til þess að reyna að kenna og halda við þessum gamla iðnaði okkar með ágætis árangri. Ég á t.d. muni frá þessum konum sem ég tel að mjög gaman sé að eiga og þær hafi fulla sæmd af að hafa gert. Það er nú svo með þetta eins og annað að við þurfum öll að læra og við þurfum að fá tilsögn. Það er líklegt að þetta geti orðið einmitt til þess að auka tekjur þeirra heimila sem hafa of litlar tekjur vegna þess að aðstaðan er orðin þannig að þau hafa ekki rétt til þess að framleiða til þess að það dugi fyrir framfærslu fjölskyldunnar. Hins vegar er ég í vafa um að það sé endilega rétt að það sé forsrh. að stofna þetta embætti, en auðvitað þarf ríkisstjórn og Alþingi að styðja að því. En ég varpa því fram til umhugsunar, ég ætla ekki að koma með neina tillögu, hvort ekki væri eðlilegra að hafa þetta embætti á vegum Búnaðarfélags Íslands, vegna þess að þá hefði þessi fulltrúi, eða fulltrúar, ég held að einn sé ekki nóg ef þetta ætti að koma að gagni, aðstoð þar að ýmsu leyti og hægt að ná sambandi við þær --- ég segi þær því að ég álít að það verði fyrst og fremst konur sem muni sinna þessu verki. Það er reynsla fyrir þessu. Það hefur orðið til þess að ýmsar, sem annars hefðu farið úr sveit, hafa fengið þarna atvinnu og þetta er ein leið til þess að afla tekna og halda við okkar menningararfleifð.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Ég verð eins og fleiri hér að lýsa undrun minni á reiðilestri hv. 13. þm. Reykv. og því sem hv. þm. telur að hafi verið framlag Kvennalistans og varða menningu kvenna. Ekkert af því sem þar kom fram er nálægt því sem ég þekki Kvennalistann af frá byrjun þess að Kvennalistinn var stofnaður. Hér hafa þegar verið nokkrar leiðréttingar á gerðar og ég ætla aðeins að geta eins í viðbót. Við höfum beitt okkur fyrir því og alltaf haldið því fram að konur jafnt sem karlar, fjölskyldurnar í landinu, foreldrarnir og börnin, eigi val, eigi að geta framfleytt sér án óhóflegs vinnuframlags. Þar vil ég sérstaklega nefna það að til þess að svo sé og þetta val sé fyrir hendi þarf að hverfa frá þeirri láglaunastefnu sem er í landinu og tryggja fjölskyldum eðlilega framfærslu. Ég vil vekja sérstaka athygli á því að í könnun Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands og Hagstofu Íslands, ,,Lífskjör og lífshættir á Íslandi``, er tafla á bls. 64. Þar eru þeir spurðir sem vinna lengri vinnudag en þeir kjósa hver sé ástæðan fyrir því að vinnudagur þeirra sé svo langur og lengri en æskilegt væri. Það eru fyrst og fremst fjárhagsástæður sem valda því að konur vinna lengri vinnudag en þær vilja. Það er langalgengasta ástæðan sem þær gefa upp, 48,3% kvenna gefa upp að fjárhagurinn sé langhelsta ástæðan. Aftur á móti horfir málið öðruvísi við hjá karlmönnum. Þeir telja að langi vinnudagurinn þeirra sé nauðsynlegur vegna starfs þeirra. Ég vil bara benda á þennan áherslumun. Við kvennalistakonur höfum lengi bent á það að ábyrgðin á fjölskyldunni hvílir fyrst og fremst á konum. Við viljum beita okkur og leggja okkar af mörkum til þess að öllum sé ljóst að barneignir og fjölskyldumál eigi að vera ábyrgð allra og þá ábyrgð ber að axla m.a. með því að greiða betri laun fyrir þau störf sem unnin eru í þjóðfélaginu. Og þá erum við komin að því hvernig störf eru metin. Hefðbundin kvennastörf sem kvennalistakonur hafa mjög haldið á lofti eru yfirleitt metin sem láglaunastörf. Þau eru lítils metin. Menning kvenna, hannyrðir þar á meðal, og önnur listsköpun þykir lítilvæg þegar verið er að meta starf til fjár. Þetta er atriði sem við höfum verið óþreytandi við að benda á að þurfi að lagfæra og leiðrétta. Það er okkar von að konur jafnt sem karlar eigi val í framtíðinni hvernig þau hagi vinnudegi sínum og hvaða störf þau kjósi og eigi það val að geta verið með börnum sínum. Þá vil ég aðeins víkja að því sem hér kom fram áður í umræðunni um að hvaða leyti minjagripagerð og hefðbundin störf kvenna tengjast. Sú tenging er mikilvæg ef vel er á málum haldið. Enn er til menningararfleifð sem er fyrst og fremst byggð á handverki kvenna og á henni væri hægt að byggja góða minjagripagerð og ekki veitir af. Um landið ferðast gestir, íslenskir og erlendir, sem eiga úr litlu að velja þegar minjagripir eru skoðaðir. Þar er aðeins fjöldaframleiðsla en lítið um góða gripi. Það eru ekki allir sem geta eða vilja kaupa verk eftir listamenn sem kannski eru aðeins framleidd í einu eintaki en vilja vissulega fá fallega minjagripi. Þannig að listiðn og list eru ekki andstæður heldur eiga að vera saman. Og það á að hlúa að þessu hvoru tveggja. Ég veit ekki hvort hv. þm. hafa komið í Halldórustofu á Blönduósi en þar er að sjá mikið af fallegum listaverkum eftir konur, listiðnaði sem varð til, ekki síst vegna þess að konur víða um land nutu góðrar ráðgjafar í heimilisiðnaði. Ég held að hver sá sem heimsækti þá stofu mundi vera þess fullviss að það er hægt að skapa fallegan listiðnað á Íslandi á gamalli hefð, listiðnað sem mundi vera öllum til ánægju og landinu til sóma. Þetta er það sem sú till. sem hér liggur fyrir tengist verulega. Við eigum fordæmi sem lofa góðu en við megum ekki glata okkar menningararfi og því sem konur hafa verið að gera.

Guðrún Helgadóttir : Hæstv. forseti. Ég mótmæli því nú eindregið að ég hafi lesið hér einhvern reiðilestur. Ég veit ekki til að ég hafi verið neitt reið þegar ég flutti mál mitt. Það sem kom mér til að taka til máls varðandi þessa till. er það að mér finnst hún yfirborðsleg. Mér finnst hún yfirborðsleg á sama hátt og öll málafærsla Kvennalistans er í mínum huga vegna þess að hún tekur aldrei með gagnrýni á því hvaða afleiðingar það hefur haft að konur hafa snúið sér nær alfarið út á vinnumarkaðinn og þeim lítið verið sinnt. Og það eigum við konur sjálfsagt allar sameiginlegt að því hefur lítið verið sinnt að skoða með gagnrýni hvað hefur gerst. Hér áður fór fram mikil framleiðsla inni á heimilum á matvælum, á fatnaði, svo að eitthvað sé nefnt, að ég nú ekki tali um barnauppeldið. Hvað hefur svo gerst með frelsun okkar kvenna? Það hefur gerst að það sem áður var framleitt inni á heimilunum framleiða nú konur í verksmiðjum heimsins fyrir einhver allra lægstu laun sem á boðstólum eru. Og svo getum við allar velt því fyrir okkur hvort þetta var það sem við vildum. Ég get auðvitað verið sammála þeim kvennalistakonum um marga hluti og við höfum oft verið það. En það fer auðvitað ekki hljóðalaust yfir neitt samfélag þegar öll heimilismenning, og alla vega öll heimilismennt, beinlínis fellur niður því að það hefur hún gert. Og ég auglýsi eftir einu: Hér á árum áður voru handavinnusýningar algengar. Hvar eru þær núna? Þær eru á elliheimilum landsins og ég tek undir það með þeim kvennalistakonum að margt af því sem þar er að sjá er sérdeilis fallegt. En það er gamla fólkið sem vinnur þessa vinnu. Í fyrsta lagi vegna þess að það hefur tíma til þess og í öðru lagi vegna þess að það kann það. Mér er nefnilega stórlega til efs að konur kunni þetta lengur og ég vil benda á ósköp einfalda staðreynd. Hér í höfuðborginni voru þangað til fyrir svona 15 árum tugir verslana sem seldu garn og handavinnu. Ég má segja að þær eru þrjár eða fjórar í dag. Það leggst niður svona ein á ári. Og af hverju skyldi þetta nú vera? Það er vegna þess að konur kunna ekki lengur að prjóna. Og það hafa sagt mér verslunarmenn í þessari grein að þegar konur séu að kaupa garn, konur núna svona um fertugt, þá verði að kenna þeim að fitja upp vegna þess að þær hafa aldrei prjónað, svo að eitt dæmi sé tekið. Auðvitað hefur þetta valdið ýmsu öðru, svo sem þeirri gífurlegu neyslu sem er í þjóðfélaginu því að fólk þarf áfram að ganga í fötum og þau eru keypt á uppsprengdu verði, föt sem áður voru unnin inni á heimilunum. Það var ekki launað starf en það skyldi nú aldrei vera að það hafi verið mikil búbót fyrir þær fjölskyldur sem þessarar vinnu nutu. Ég held að það hafi verið lítið gert í því að rannsaka hver áhrif þetta hefur haft á hagvöxtinn í landinu. Konur hafa aldrei þorað að ræða þessi mál á gagnrýninn hátt því hvað sem við viljum og segjum, auðvitað var þessi vinna unnin fyrst og fremst af konum, um það er ég alveg hjartanlega sammála. Og ég óttast að ýmislegt í þeirri handmenntahefð sem um aldaraðir þróaðist hér í þjóðfélaginu sé í hættu. Ég sagði kannski gáleysislega hluti hér um minjagripi og vil nú taka það fram að þá á ég ekki við það prjónles t.d. sem er framleitt á íslenskum heimilum. Ég lít ekki á það eins og minjagripi. Ýmislegt annað kom mér nú til hugar, sem ég hef orðið að berja augum þegar ég hef verið á ferð um, þó ekki væri nema flugstöðina hér suður í Keflavík og mætti nú margt af því missa sig. Auk þess sem ég læt ekkert af því, eins og ég hef áður sagt, að auðvitað eigum við að nýta listamenn þjóðarinnar og veita þeim aðstöðu til þess að framleiða hluti sem við getum verið stolt af og er svo sannarlega boðleg útflutningsvara, eins og margt annað. Ég er auðvitað alveg hjartanlega sammála hv. 18. þm. Reykv. að eina leiðin til þess að leiðrétta þau mistök sem gerð hafa verið, því það eru mistök, er að bæta hag fjölskyldnanna, stytta vinnutíma og gera fólki kleift að vera meira á heimilum sínum. Þá held ég að það kæmi nú kannski af sjálfu sér að fjölskyldan leitaðist við að hafast ýmislegt það að sem til heimilismennta má telja. Okkur greinir því ekkert á um það að við viljum endurvekja þá, við skulum segja, kvenlegu mennt sem a.m.k. ég hef áhyggjur af að við séum um það bil að týna niður. En ég er ekki sammála kvennalistakonum um aðferðir. Ég held að heimilisiðnaðarráðgjafar gerðu ekkert í því. Það held ég að næði til lítils hóps manna og kæmi að litlu gagni. Ég held að það væri miklu nær að við tækjum öll höndum saman, og ekki síst hv. þm. af karlkyni, um að reyna að auka veg fjölskyldunnar þannig að hún geti í sameiningu stundað slíkar menntir. Það er nú kannski af því að ég hef enn ekki komið auga á neitt sem bætir hag barna og kvenna sem ekki bætir um leið hag karla. Mér er alveg fyrirmunað að skilja hvað getur bætt hag barna og kvenna sem ekki bætir um leið hag karla. Þannig að það getur svo sannarlega verið að okkur greini ekki á í veigamiklum atriðum. Hins vegar held ég að það sé löngu kominn tími til á þessari öld rannsókna á öllum sköpuðum hlutum að það sé virkilega rannsakað hver áhrif það hefur haft í beinhörðum peningum, hvað varðar hagvöxt landsins og þjóðarinnar, að konur hafa lagt niður að miklu leyti vinnu inni á sínum eigin heimilum. Ég held að þar gætum við komist upp í stærðir sem enga okkar kannski órar fyrir. Neysluþjóðfélagið er engin tilviljun. Það var búið til vísvitandi og vitandi vits. Það er nefnilega svo að hlutir gerast ekki. Þeir eru gerðir og það er hlutverk stjórnmálamanna að vísa þjóðinni fram á veginn, reyna að hafa einhverja yfirsýn yfir afleiðingar gerða okkar. Við getum ekki breytt veigamiklum þáttum í samfélaginu án þess að leiða að því hugann hvaða afleiðingar það hefur. Ég held nefnilega að hérna sé gott dæmi um það, þar sem kannski var farið af stað með einum of miklum gassagangi án þess að sjá fyrir afleiðingarnar. En ég skal svo sannarlega standa með kvennalistakonum um allt sem lýtur að því að handmenntakennsla í landinu verði aukin og fólki verði gefinn tími til að stunda slíkt því að ég held að það sé fátt sem er meira virði hverri einustu manneskju en að geta haft ofan af fyrir sér og sínum og til gagns fyrir bæði land og þjóð. Ágreiningur okkar er því ekki mikill að öðru leyti en því að ég dreg mjög í efa gagnsemina af að til svo yfirborðslegra ráða sé gripið eins hér er lagt til.

Flm. (Snjólaug Guðmundsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. góðar undirtektir við till. og ég þakka hv. 6. þm. Norðurl. e. fyrir hans góðu orð til þessarar till. Það er mjög athugandi að heimilisiðnaðarráðgjafi starfi með búnaðarráðunautunum sem starfa á vegum búnaðarsamtakanna. Ég þakka hv. 13. þm. Reykv. fyrir margt af því sem hún sagði og var margt rétt en annað ekki, að mínu mati. Ég vil benda henni á, varðandi gamla fólkið og vinnu þess, að það vinnur vel en hætta er á að verkkunnátta glatist. Í ræðu minni sagði ég, með leyfi forseta: ,,Enn er til fólk sem kann að búa til fallega muni úr beinum, hrosshári, hornum og fleiru. Mikilvægt er að fá þetta fólk til að kenna öðrum áður en það er um seinan.`` Og þá á ég bara einfaldlega við áður en það deyr. Varðandi það að ráða heimilisiðnaðarráðgjafa sé ekki það sem við eigum að gera í þessum efnum vil ég bara benda á það mikilvæga starf sem Halldóra Bjarnadóttir vann hér fyrr á öldinni. Ég tel heimilisiðnaðarráðgjafa alveg eins geta unnið að slíkum störfum í dag eins og þá. Ég vil svo gera orð þingmanna Kvennalistans, sem hér hafa talað, að mínum orðum og sé ekki ástæðu til að bæta við þau. Svo vil ég leggja frekari áherslu á að það skiptir sköpum um framtíð byggðanna að átak sé gert í málefnum kvenna á landsbyggðinni. Ef konurnar hafa ekki vinnu leita þær annað og karlarnir fylgja á eftir. Þannig hefur þróunin orðið í nágrannalöndunum og hún verður og er nú þegar orðin sú sama hér á landi. Landsbyggðin þarf á allri þeirri atvinnu að halda sem völ er á. Þær hugmyndir sem upp koma um atvinnu, jafnt stórar og smáar, þarf að athuga og reynist hugmynd raunhæf þarf að koma henni í framkvæmd með ráðgjöf og fjármagni. Að lokum vil ég ítreka það sem segir í grg. með till.: ,,Kvennalistakonur telja ráðningu heimilisiðnaðarráðgjafa eina af þeim leiðum sem vænlegt er að fara til að virkja sköpunarþrá fólks og leiðbeina því við að koma hugmyndum sínum í framkvæmd eftir farvegi sem byggir á þjóðlegri verkkunnáttu.``