Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti! Í frv. því til laga, er hér liggur fyrir, kveður svo á í 1. gr., „að skipa skuli í nefndina 5 menn og 3 til vara“. Í 4. gr. stendur enn fremur, að nefndin sé ekki ályktunarfær, nema allir nefndarmenn séu mættir. Hér er ekki nægilega skýrt ákveðið, hvort n. telst ályktunarfær, ef allir aðalmenn mæta, eða hvort einnig er nauðsynlegt, að varamenn komi til, svo að nefndin sé ályktunarfær samkv. ákvæðum l. Til þess að fyrirbyggja allan misskilning um þetta atriði, teldi ég rétt að ákveða þetta nokkru skýrar, þannig að ekki yrði um deilt. Þá er einnig í 6. gr. frv. ákvæði um keðjuverzlun sérstaklega. Af þeirri reynslu, sem fengizt hefur um gildandi lagaákvæði viðvíkjandi keðjuverzlun, er ljóst, að gera þarf á þeim fyrirmælum nokkrar umbætur, og þykir mér því rétt að vekja athygli þeirrar n., sem kann að fá mál þetta til meðferðar, á þeim örðugleikum, sem þau ákvæði skapa í viðskiptalífinu. Síðan takmarkaður var innflutningur á járnvörum, veiðarfærum og sér í lagi önglum, hafa þeir innflytjendur, sem áður seldu í heildsölu, neitað að selja nema með smásöluverði, þannig að þau fyrirtæki úti á landi, sem áður seldu þessar vörur til þess m. a. að fullnægja eftirspurninni, hafa annaðhvort orðið að hætta að selja þær eða orðið að selja þær sér í óhag. Heildsalarnir hafa notfært sér eftirspurnina og selt í heildsölu með smásöluálagningu allt, sem þeim hefur verið leyft að flytja inn. Þessu þarf nauðsynlega að breyta á þann hátt að setja sérstök ákvæði, er tryggi, að þeir landshlutar verði ekki afskiptir, sem með engu móti geta flutt inn þessar vörur beint. Ég vildi minnast á þetta, þar sem mér er kunnugt um þau óþægindi og það tjón, sem ríkjandi fyrirkomulag í þessum málum veldur ýmsum atvinnurekendum úti á landsbyggðinni. Hv. þm. Seyðf. (HG) gat þess í ræðu sinni, að ákvæði um innlent afurðaverð ætti einnig að leggja undir þessa nefnd. Ég vil lýsa yfir því, að ég tel það rétta stefnu. Ég tel, að sem mest af verðlagsmálunum ætti að heyra undir þessa n. Á þann hátt fengist bezt heildaryfirlit yfir málin, auk þess sem ég teldi hana dómbærasta 5. verðlagsmálin í heild, ef vel tekst um mannaval í nefndina. Með 15. gr. eru úr gildi numin l. nr. 28 29. maí 1942, um dómnefnd í kaupgjalds- og verðlagsmálum, og l. nr. 118 2. júlí 1940, um verðlag. Ég vildi því mega beina þeirri fyrirspurn til hæstv. atvmrh. og hv. þm. Seyðf., sem forsvarsmanns fyrir Alþfl., hvort nú sé ekki kominn tími til að hugsa um afnám þeirra húsaleigul., sem sett voru á sínum tíma af þáv. félmrh. Mér skilst, að þegar búið er að taka stífluna úr með þessum l., sé það ekki réttmæt krafa til þeirra, sem lúta verða húsaleigul. sér til stórtjóns og alls konar óþæginda, að þeir einir haldi áfram að sýna þegnskap. Mér er það ljóst, að margir af þessum mönnum eru þannig settir, að þetta er þeirra eina tekjulind, a. m. k. eldri menn, og kannske er það þeirra eini styrkur að eiga húskofa, sem gefur eitthvað af sér, en þeir geta engu ráðið um það, hvað þeir fá í tekjur af húsum sínum, meðan þessi l. standa. Þá vildi ég gera þá fyrirspurn til hæstv. atvmrh., hvað ríkisstj. hugsi sér í dýrtíðarmálunum, þar sem hún talar um í grg., að það verði með öllum ráðum að sporna við dýrtíðinni. Það kemur ekki neins staðar fram hér í grg., hvaða ný ráð skuli tekin upp, en það er vitanlega öllum stéttum þjóðfélagsins áhugamál, að einhver ráð verði tekin upp til þess að forðast það, að dýrtíðin flæði yfir landið. Enda er það krafa þjóðarinnar, að einhverjar hömlur verði settar í stað þeirra, sem verið er að taka í burtu með afnámi þessara l. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að ræða málið frekar á þessu stigi.

Forseti (JJós) : Ég skal geta þess út af þeim fyrirspurnum, sem hv. þm. Barð bar fram til atvmrh., að mér var ekki annað kunnugt en að hann vissi af þessum fundi og því máli, sem til umr. er, svo að hann hefur verið hindraður af einhverjum orsökum. Þar sem hann er ekki við, verður ekki hægt að greiða götu þessara fyrirspurna hv. þm. Barð. nema með því, að hann ræði um þær persónulega við atvmrh., þegar hann nær til hans.



Herra forseti! Ég hefði nú talið það bezt, að sem minnstar umr. yrðu um þetta mál, til þess að hægt verði að ljúka því sem fyrst, og virðast þær orðnar lengri en þörf er á, því að í raun og veru er það svo, að allir eru sammála um það, að ekkert annað sé að gera úr því, sem komið er, en að láta kaupgjaldsákvæði gerðardómsl. falla, og jafnvel upphafsmenn l. geta ekki neitað því, að l. eru úr gildi fallin. Jafnvel fyrrv. forsrh., hv. þm. Str., getur ekki neitað þeirri staðreynd, að l. eru búin að vera, svo að það er alveg óskiljanlegt, ef um það þyrfti langar umr. Annars var ræða hv. þm. Str. í þessu máli næsta furðuleg, þannig að hann virðist enn þá ekkert hafa lært og engu gleymt frá því, er hann flutti útvarpserindi sitt til þjóðarinnar á nýársdag, sem varð til þess að vinna stöðvaðist í meira en mánaðartíma í þýðingarmestu framleiðslu þjóðarinnar. Enn þá heldur hann áfram að tala um þessi l. sem eitthvert bjargráð þrátt fyrir reynsluna. Ég geri ráð fyrir því, að flestir hv. þdm. muni minnast þess og viðurkenna, að þegar þessi l. voru samþ. hér í d., lýsti ég því nákvæmlega, hvernig mundi fara fyrir þeim, og allt kom fram. Og ég geri ráð fyrir, að allir, sem hlýddu, viðurkenni, að allt fór eins og ég lýsti því þá, eins og auðvelt var að sjá, því að l. voru þá raunverulega fallin og búið að margbrjóta þau. Ég man eftir því, að þegar þáv. viðskmrh., Eysteinn Jónsson, hélt framsöguræðu sína, hér í d., viðurkenndi hann, að l. væru brotin, þó að hann vildi sem minnst úr því gera. Hann gat ekki annað en viðurkennt þær kauphækkanir, sem höfðu orðið, þrátt fyrir gerðardóminn, en hann vildi þó ekki viðurkenna, að l. væru úr gildi fallin, og hélt því fram, að þrátt fyrir þetta væri sjálfsagt að halda löggjöfinni uppi, því að það væru fleiri l., sem væru brotin.

Stundum eru nú bannlögin brotin.

Já, stundum eru bannlögin brotin, og ég benti honum á það, að það væri hægt að setja löggjöf um alla skapaða hluti. Það væri hægt að banna mönnum að drekka vatn, en það væri bara alveg tilgangslaust. En það er ekki nóg með það, að l. séu brotin, gerð að einskisverðu pappírsgagni, heldur hafa þessi l. gert þjóðinni meira tjón en nokkur önnur löggjöf um mörg ár. Það er þessum l. að kenna, að vinna stöðvaðist meira eða minna í ýmsum framleiðslugreinum þjóðarinnar í marga mánuði á þeim tíma, þegar nauðsynlegt var að halda framleiðslunni gangandi, - svo nauðsynlegt, að aldrei hefur um margra ára skeið riðið meira á því, að framleiðslan héldi áfram. Hér var verið að gera tilraun til óeðlilegra kúgunarráðstafana gegn verkalýðnum, m. ö. o., stefnt að innanlandsófriði á hættulegum tímum. Ég vil taka undir það, sem sagt hefur verið af öðrum, sem hér hefur talað, hv. 7. landsk. þm., að það verður að fagna því, að ríkisstj. hefur nú viðurkennt þessar staðreyndir og leggur til, að lögin verði numin úr gildi. En það eru enn þá menn eins og hv. þm. Str., sem stritast við að neita að viðurkenna staðreyndir. Hann vildi nú skella skuldinni á ríkisstj. um, að ekki hefði tekizt að framkvæma l., en eins og kunnugt er, voru l. strax brotin, og þau hafa verið brotin bæði eftir og áður en þessi hv. þm. fór úr ríkisstj., svo að eins og bent hefur verið á, er þetta harla undarlegt tal í munni hans. Hvað var það, sem hann taldi, að þyrfti að gera? Hann nefndi tvennt, sem hefði þurft að gera. Annað var að takmarka vinnu hjá setuliðinu og hitt að takmarka framkvæmdir í landinu. Um þetta var rætt hér í vetur og gerðar tilraunir til þess að takmarka setuliðsvinnuna og enn fremur jafnvel gerðir samningar við setuliðið um að takmarka vinnuna. Þetta átti að hafa þann tilgang að koma á jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar. Þetta var tilraun til að koma á atvinnuleysi. Hv. þm. segir, að þetta séu aðeins blekkingar, því að þrátt fyrir þetta hefði hver verkamaður getað fengið vinnu. En mér er spurn : Hvernig er hægt að ná þeim tilgangi að gera l. gildandi nema með því að skapa atvinnuleysi? Menn þurfa ekki að leita eftir vinnu, nema þá vanti atvinnu. Þ. e. a. s., til þess að gera verkamönnum ókleift að brjóta l. á bak aftur, urðu þeir að vera atvinnulausir. Undanbrögð hv. þm. Str. eru ekki nema skraf, og er furðulegt, að nokkur skuli koma með slíkar fjarstæður. Það var vitanlegt, að það var fleira, sem þessi hv. þm. var með í kollinum, og það var að nota vopnavald. Í þeim tilgangi voru keyptar vopnabirgðir, sem ekki var hægt að ímynda sér, að ætti að nota til almennra lögreglustarfa: Fjöldi hríðskotabyssna, skot í tugþúsundatali og svo gas. Þrátt fyrir þetta hefði ekki tekizt að framkvæma l. Það var ekki hægt að beita þessu valdi. Það hefði ekki verið hægt, og það hefði verið alveg tilgangslaust að fangelsa forustumenn samtakanna. Það hefði t. d. ekki þýtt að taka fasta forustumenn járniðnaðarmanna, og það hefði ekki þýtt að taka meðlimi félaganna fasta, ekki hefðu járnsmiðjurnar komizt í gang fyrir það, og það hefði ekki þýtt að fara inn á heimilin með byssur og gas. M. ö. o., það var ekkert vald til í landinu sem gat brotið verkalýðssamtökin á bak aftur. Og enn talaði þessi hv. þm. um, að hann hefði ráð. Ef nú ætti að skipta um ríkisstj., þar sem mér skilst, að hann ætti að vera forsrh., hvert er það vald, sem hann hefur þá? Ég hygg, að það vald sé ekki til innan lands, svo að ef hann vill vera lítill Mússólini hér á landi, þá er ekkert vald til nema erlent vald, og ég efast um, að hann hafi skilyrði til að hafa gagn af því valdi, eins og nú standa sakir. Þessi hv. þm. fór um það mörgum orðum, að kauphækkanir fyrir verkalýðinn núna væru ekki aðeins þýðingarlausar fyrir hann sjálfan, heldur líka stórhættulegar, vegna þess, að það yrði til þess að gera peningana verðlausa. Það er ákaflega athyglisvert að hlýða á þessi orð, einkum á þessum tímum, þegar atvinnufyrirtækin ganga með stórgróða, og á þeim tíma, sem stríðsgróðinn streymir inn í landið og það í svo stríðum straumum, að ef ekki er rönd við reist, munu koma hér svo miklar eignir á hendur einstakra manna, að þeir gætu ráðið lögum og lofum í landinu. Á þeim tíma á það að verða verkalýðnum til tjóns að hækka kaupið. Mér skilst, að það ætti að vera verkalýðnum fyrir beztu að hafa kaupið sem lægst. Mér skilst, að ef ekki verður leiðrétting á vísitöluútreikningnum, sé kaupið lægra en það var fyrir stríð, auk þess sem verkalýðurinn hefur ekki bætt sér það tjón, sem hann beið við lækkun gengisins árið 1939. Á hvaða tíma borgar það sig þá fyrir verkalýðinn að fá bætt kjör og hækkað kaup? Ekki borgar það sig á krepputímum, því að þá er nauðsynlegt að lækka kaupið, svo að atvinnufyrirtækin geti borið sig, samkv. kenningu hv. þm. Str. Þetta þýðir það, að undir núverandi þjóðskipulagi er algerlega ómögulegt fyrir verkalýðinn að bæta kjör sín. Þetta eru þau ákveðnustu dómsorð, sem hægt er að kveða upp um þetta þjóðskipulag. Ég veit, að í hinu kapítalistíska þjóðskipulagi eru ráð til þess að gera þær endurbætur, sem verkalýðurinn fær, tiltölulega lítils virði. Það er hægt með gengislækkun og hækkuðu vöruverði, en samt eru það ekki nema blekkingar út í loftið hjá þessum hv. þm., að verkalýðurinn geti ekki með því afli, sem hann hefur yfir að ráða, bætt kjör sín. Segjum, að nú kæmist í framkvæmd 8 stunda vinnudagur og fyrir þá vinnu kaup, sem nægði til þess að framfleyta fjölskyldu. Með því næðust stórkostlegar kjarabætur, sem erfitt væri að taka aftur. Hér er ekki um að ræða krónutölu, heldur það, hvað verkamaðurinn getur keypt sér fyrir kaup sitt. Ef vísitölureikningurinn er réttur og er haldið réttum, ættu að vera möguleikar fyrir því, að það kaup, sem næðist nú, gæti orðið tiltölulega fast, og svo framarlega sem aðrar orsakir koma ekki til greina, ætti fast kaupgjald að geta orðið til þess að bæta fljótlega samræmið milli verðlags og kaupgjalds. Nú vitum við, að það eru aðrar orsakir, sem verðlaginu ráða, og það þarf að finna ráð, sem draga úr hækkuðu verðlagi eftir því, sem unnt er. Annars er býsna hlálegt að heyra þennan hv. þm. Str. vera að tala um, að nú sé verið að gera peningana verðlausa og þar með að koma fjármálum þjóðarinnar í öngþveiti, því að enginn aðili í þessu landi hefur unnið jafndyggilega að því að gera peningana verðlausa eins og sú stj., sem þessi hv. þm. var forsrh. í. Það er ekki enn þá búið að gleyma þeirri pólitík, sem þessi stj. rak fyrir stríð, hvernig hún á allan hátt gerði það, sem í hennar valdi stóð, til að hindra aðflutninga til landsins. Það er ekki heldur búið að gleyma, hvernig hún gerði það, sem hún gat, til að hindra nauðsynlegar framkvæmdir innan lands, áður en stríðið hófst. Ekki heldur er búið að gleyma þeim stríðsundirbúningi hennar að lækka gengið og jafnframt gera stórútgerðina skattfrjálsa. Og ekki heldur er búið að gleyma, að í byrjun stríðsins stórhækkaði hún tolla á öllum aðfluttum vörum, þannig að það er vitað, að ef þeir tollar eru afnumdir, þá væri hægt að lækka verð á innfluttum vörum svo mjög, að það gæti haft þau áhrif, að vísitalan lækkaði um tugi stiga. Það er ekki heldur búið að gleyma pólitík þessa ráðh í landbúnaðarmálum, hvernig verð á landbúnaðarvörum hefur einhliða hækkað. Og við vitum, að þessi hækkun hefur haft langmest áhrif til að hækka vísitöluna. Ég segi þetta ekki vegna þess, að það sé ekki nauðsynlegt, að bændur fái fyrir afurðir sínar það, sem þeir fá nú. Þeir þurfa að fá meira. En þegar litið er á það, að hin slæma afkoma bænda nú og yfirleitt nauðsynin á því, að verð á landbúnaðarafurðum yrði hækkað, á rætur sínar að rekja til þeirrar stjórnmálastefnu, sem ríkisstj. undir forustu hv. þm. Str. hefur rekið, þá furðar mann á því, að þessi fyrrv. ráðh. skuli vera svo djarfur að tala um ekki aðeins „ábyrgðarlausa pólitík“, heldur „glæpsamlega pólitík“ í sambandi við hækkun á vöruverði. Undir stj. þessa hv. þm. er vitanlegt, að afurðasalan var í því horfi, að það fer þriðja hver kýrnyt í dreifingar- og vinnslukostnað, að því er mjólkina snertir, og annað hvort lamb í dreifingar- og vinnslukostnað, þegar litið er til kjötsins. Og ekki nóg með það. Það er líka verk þessa hv. þm. og flokks hans, að landbúnaðinn vantar vinnuafl í sumar. Það er verk flokks hans, að landbúnaðurinn verður að draga saman seglin og landbúnaðarframleiðslan minnkar af þeim sökum. Það var hægt að útvega landbúnaðinum nægilegt vinnuafl í sumar og hefði verið gert, en hv. þm. og stj. hans og flokkur hefði ekki staðið í vegi. Verkalýðssamtökin buðust til að útvega þetta vinnuafl. Og það hefði verið gert, svo að fullnægjandi hefði verið. Það var vitaskuld alveg sjálfsagt, þegar þjóðarnauðsyn krafðist þess, að veita bændum aðstoð til að geta borgað samkeppnisfært kaup. Og sú aðstoð í krónutali hefði ekki þurft að vera hærri en bændur fá nú fyrir fóðurbætinn. Hvort hagkvæmara er, skil ég ekki, að verði svarað nema á eina leið. Og svo er hv. þm. að tala um „glæpsamlega pólitík“ í sambandi við þessi mál. Ef á yfirleitt að nota orðið „glæpsamleg pólitík“, þá veit ég ekki, við hvaða pólitík slíkt orð getur betur átt en þá pólitík, sem rekin var af þeirri ríkisstj., sem starfaði undir forsæti þessa hv. þm. Ég vil leggja mikla áherzlu á það, að þessu máli verði mjög hraðað gegnum þingið. Það hefur einhvern tíma ónauðsynlegra mál verið afgreitt með afbrigðum frá þingsköpum en þetta. Ég álít, að það ætti ekki að vera ofverkið okkar að ljúka þessu máli strax á morgun. Það er engin ástæða að draga umr. um það, því að það vita allir hv. þm., að það er ekki annað að gera en afgreiða það eins og ríkisstj. hefur lagt til, með því að afnema kaupgjaldsákvæði gerðardómsl. En eins og hv. 7. landsk. og hv. þm. Seyðf. tóku fram, þá er jafnframt álitið nauðsynlegt, að inn í þetta frv. verði sett ákvæði um það, að allir vinnusamningar verði uppsegjanlegir með einhverjum ákveðnum fresti og það mjög stuttum, t. d. viku. Því að svo framarlega sem afnám gerðardómsl. á að ná tilgangi sínum, verður að gera allsherjar vinnusamning um allt land. Afnám gerðardómsl. samfara þessu ákvæði hefur þann tilgang að afstýra innanlandsófriði og skapa vinnufrið og binda algerlega enda á þann innanlandsófrið, sem gerðardómsl. hafa skapað. Þetta er þjóðarnauðsyn. Þess vegna þarf að hraða afgr. málsins og gera l. þannig úr garði, að þau nái tilgangi sínum. Efa ég ekki, að það er tilgangur ríkisstj., og þar af leiðandi mun hún fallast á, að sett verði jafnframt lagaákvæði um uppsagnarfrest samninga. Samfara þessu þarf að endurskoða vísitöluútreikninginn. Því að skilyrðið fyrir því, að tilraunin til vinnufriðar takist, er, að kjörin, sem verða að samkomulagi milli vinnuveitenda og verkamanna, verði varanleg, þ. e. a. s., þó að verðlag breytist, þá breytist ekki kjörin, sem samkomulagið nær til.

Forseti (JJós) : Ég vil benda hv. þdm. á, að það er tilgangur minn að ljúka umr. þessa máls, áður en kl. er 7. Þó að ég hafi ekki um neitt að sakast við neinn þm. um þetta efni, þá er æskilegt, að hv. d. vildi greiða fyrir því.



Herra forseti! Ég get tekið undir það, að tilgangslaust er að halda langar ræður um þetta mál við þessa umr. Ég get einnig tekið undir, að þetta mál er þannig vaxið, að því ber að hraða gegnum þingið. Ég fagna því í þeirri mynd, sem það er nú, þó að ég að sjálfsögðu sjái nauðsyn þess að gera á því breyt. til bóta. En ég læt þess getið, að það hefði ekki verið úr vegi, að stj. hefði látið það verða eitt af sínum fyrri verkum, eftir að hún tók við völdum, að afnema þessi l. með brbl. og koma svo til þingsins á eftir til að fá samþykki. Ég býst við, ef hún hefði hnigið að því ráði, að þá hefði á ýmsan hátt verið nokkuð annað upp á teningnum í vinnumálunum heldur en nú er. En hæstv. ríkisstj. hefur sennilega viljað þrauka til hins ýtrasta til þess að sjá, hvort vonir hennar um, að l. hefðu einhvern árangur, mundu ekki geta staðizt. Ég skal ekki fara út í það, að tilgangur l., að því er kaupið snertir, hefur algerlega verið brotinn. Og það er ekki meira en við Alþfl.-menn hér á Alþ. sögðum, ekki aðeins á Alþingi, heldur í byrjun þessa árs. Alþýðusamhandið sendi ríkisstj. ályktun 4. jan. Meðal annars segir í þeirri ályktun, að ef hnigið yrði að því ráði, sem þegar var farið að kvisast um, að binda kaup með lögum, þá mundi stj. spilla friði í landinu. Þetta var fyrsta aðvörunin. En þá var verkalýðurinn sennilega ekki nógu stórt númer í hennar augum til þess að taka viðvörunina til greina. Síðan gerðist það, að Alþfl. æ ofan í æ aðvaraði samstarfsmenn sína í ríkisstj. um, að háskalegt væri að ganga inn á þá braut, sem gengið var. Á þetta benti hann með fullum rökum og til hvers þetta mundi leiða. Og allt er þetta komið á daginn. Þetta var ekki gert af óþjóðhollustu. Þetta var gert af fullkominni einlægni til þess að halda uppi því jafnvægi þjóðfélagsins, sem nauðsynlegt er á tímum sem þessum, þegar alls ekki má skapast stríð milli stétta. Nú þýðir ekki að sakast um orðinn hlut, segja menn. Við, sem andmæltum þessu frv. á síðasta þingi, vorum búnir að sannfæra þm. um, að 1. væru ekkert annað en pappírsgagn. Og þeir voru sjö, segi og skrifa sjö, sem höfðu þrek til þess að gera þessi l. að nafninu til gildandi. En betur hefði farið, hefðu l. þessi fengið að sofna sínum réttláta svefni, og mundi þá horfa öðruvísi við en nú. En það er óhætt að segja, að enginn hefur háð jafnskelegga baráttu gegn þessum l. eins og Alþfl. Hann hefur haft forustuna í að benda á hætturnar með rökum.  (Rödd af þingbekkjum: Voru ekki bandamenn?)  Engir bandamenn voru um það að sýna alþm. og þjóðinni fram á það með rökum, hve þjóðhættuleg þessi ákvæði voru, og við getum verið ánægðir með afstöðu okkar í þessu máli frá upphafi, þar eð nú eru allir flokkar orðnir sammála um að afnema þessi l., nema fyrrv. forsrh., sem virðist enn þá eiga einhverja taug til þessa óskapnaðar. Við hann hefði verið ástæða að tala nokkur orð, en mér er óljúft að tala yfir auðum stól hans, og einnig fæ ég þess kost í nefndinni. Það hefur réttilega verið bent á það, að um leið og kaupfestingarákvæðið er tekið úr l., þá er mikill þorri verklýðsfélaganna bundinn með samningum um allt, sem heitir grunnkaup, a. m. k. til áramóta, og sennilega nokkur félög öllu lengur. Það er því nauðsynlegt að setja ákvæði inn í þetta frv., sem veitir verkalýðsfélögunum heimild til þess að segja upp slíkum samningum með einhverjum ákveðnum fyrirvara, sem ekki má vera mjög langur, svo að þau geti tekið til fljótrar athugunar þær breyt., sem nauðsyn ber til að gera, og til þess að skapa samræmi milli hinna ýmsu starfshópa og starfsstétta. Ég mun því beita mér fyrir því, að meðnm. mínir taki slíka till. inn í frv. Ég hef ekki rætt við þá og skal ekki að óreyndu segja, hvaða undirtektir það fær. En ég gæti búizt við eftir ummælum hæstv. atvmrh., þó að hann að sjálfsögðu gæti ekki gefið ákveðin svör við fyrirspurn hv. þm. Seyðf., að þess megi vænta, að flokkur hans veiti þessari till. brautargengi. Með því að ég tel nauðsynlegt að hraða málinu gegnum þingið, er eiginlega óþarfi að halda lengri líkræðu en orðið er yfir þessum ákvæðum, sem búin eru að lifa sitt fegursta og eiginlega dottin úr sögunni.

Haraldur Guðmundsson Hv. þm. Barð. beindi þeirri fyrirspurn til mín, hvort ég mundi fallast á, að húsaleigul. yrðu afnumin. Án þess að blanda því í þessar umr. nú, get ég svarað fyrir mitt leyti, að ég tel ekki ástandið þannig nú, að slíkt sé gerlegt. Rökræður vildi ég geyma að taka upp, þangað til rætt er um annað mál, til að tefja ekki tímann. Eitt atriði í ræðu hæstv. viðskmrh. verð ég að leiðrétta. Hann sagði á seinasta fundi, að það hefði verið sameiginleg stefna Alþfl. og Sjálfstfl. á haustþinginu, ég ætla 1941, að afstýra hækkun á grunnkaupi eftir framsóknarleiðinni. Þetta er alveg rangt hjá ráðh. Alþýðuflokkurinn hefur aldrei ætlað sér og enn síður bundizt samtökum við annan flokk að afstýra hækkun á kaupi. Á þingi flokksins 1940 var einmitt yfirlýsing samþ. um þetta efni á þá leið, að með tilliti til aukinna tekna þjóðarinnar í heild væri ekki næg vísitöluhækkun, heldur þyrfti grunnkaupshækkun að koma til. Hitt er annað mál, að þegar umr. fóru fram í þinginu, var það yfirlýst af ráðh. Alþfl., að félögin væru bundin með samningum allt fram á haustið 1942, ætla ég. Af þeirri ástæðu var ekki búizt við kröfum frá þeim um hækkun á kaupi, þ. e. a. s., ef efndir yrðu á þeim loforðum, sem þáverandi stj. gaf um að halda vísitölunni óbreyttri eins og hún var í október þá um haustið, því að það var sá grundvöllur, sem þessi mál voru rædd á. Enda þótt hv. þm. Str. sé ekki viðstaddur, get ég ekki leitt hjá mér að mótmæla því, að núverandi ástand, sem hann málaði með dökkum litum, sé ávöxturinn af núverandi fjármálakerfi, sem núverandi stuðningsflokkar stj. hafi skapað. Allir hljóta að sjá og viðurkenna, að þær reglur í fjármálum og vinnumálum, sem við búum við, eru einmitt þær reglur og stefna, sem upp var tekin, þegar þjóðstj. rofnaði í janúarmánuði s. l., þegar brbl. um gerðardóm voru sett og þeir samningar, sem í sambandi við það voru gerðir um rýmkun umráða yfir stríðsgróða. Þetta var stefnan, sem upp var tekin, þegar samvinnan um þjóðstj. rofnaði, og eftir sat hv. þm. Str. sem forsrh. ásamt tveimur ráðh. úr Sjálfstfl. Og það er ávöxturinn af þessari stefnu og fjármálakerfi, sem hv. þm. Str. átti mestan þátt í að skapa, sem nú er að koma í ljós, en engan veginn árangurinn af starfi núverandi ríkisstj. Því að eins og réttilega var tekið fram, þegar gerðardómsl. voru samin á þingi, var það sýnt, að þau l. voru markleysa ein. Það má kannske segja, að það beri vott um góða greind hjá hv. þm. Str., að hann taldi hyggilegra að taka ekki þátt í ríkisstj. lengur, eftir að hann sá, hvert stefndi með það „fjármálakerfi“, sem hann átti drýgstan þátt í að skapa. Annað atriði í ræðu hv. þm. vil ég aðeins drepa á til þess að festa í minni hv. dm. Hv. þm. Str. sagði, að eitt aðalráðið til að komast úr núverandi öngþveiti væri að ná samningum milli verkamanna og bænda um ákveðið hlutfall milli verðlags og kaupgjalds. Ég verða að segja, að ég harma það, að þessi hv. þm. skyldi ekki koma fyrr auga á þessi í mínum augum augljósu sannindi. Ég er hv. þm. að miklu leyti sammála um, að þetta sé rétt. En þessi hv. þm. hefur ætlað sér með lagaboði án nokkurs samráðs við verkalýðssamtökin að binda kaupgjald þannig að banna allar hækkanir. Það er gleðilegt, að nú talar hann um að ná samkomulagi milli þeirra aðila, sem mest eiga undir, um eitthvert hlutfall milli afurðaverðs og kaupgjalds. Ég minnist þess, að árið 1939 var gerður um þetta fastur samningur og lögbundinn, nefnilega í gengisl., að þær breyt., sem yrðu á kaupgjaldi verkamanna samkv. vísitöluútreikningi, skyldu einnig ná til útsöluverðs á landbúnaðarafurðum. Ég vil ekki fullyrða, að þetta hlutfall þá hafi verið rétt. En ég fullyrði, að hugsunin að baki þessa ákvæðis var eðlileg og rétt. Og hvatamaður þess og sá, sem mestu réð um, að þetta var fellt burt, var hv. þm. Str. Og þótt segja mætti margt fleira um þetta, læt ég þessar aths. nægja, með því líka, að hv. þm. er ekki mættur á fundinum.

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Ég vil ekki tefja þessar umr. neitt, aðeins víkja að fáum atriðum í ræðum hv. þm. og man ekki til, að síðan ég talaði í gær, hafi fallið ummæli, sem ég þurfi að taka sérstaklega til meðferðar. Ég man ekki nákvæmlega, hvernig orð féllu hjá mér um það, sem hv. þm. Seyðf. (HG) talaði um, en þau voru í þá átt, að á haustþinginu var það sameiginleg stefna þessara flokka að aðhyllast frjálsu leiðina. Menn treystu því, að sú aðferðin gæti gengið fyrst um sinn, af því að samningar væru yfirleitt í gildi og mætti telja líklegt, að þeir yrðu endurnýjaðir án grunnkaupshækkana. Það var sameiginleg stefna að vera móti frv. þáv. hæstv. viðskmrh., sem fór miklu harkalegar en gerðardómsl. inn á braut þvingunarinnar. Hv. 9. landsk., og hv. 6. þm. Reykv. raunar líka talaði um, að nauðsyn væri að setja í frv. ákvæði um, að leyft yrði strax að segja upp öllum gildandi kaupgjaldssamningum. Ég vildi ráða þessum hv. þm. eindregið til þess að vera ekki að reyna til að koma þeim ákvæðum inn í þetta frv., því að æskilegra væri, að þetta mál fengi sem fyrst afgreiðslu og samþykki, sem virðist því tryggt, en síðan mætti bera hitt, sem menn eru ekki eins sammála um, fram í öðru frv., ef þörf gerðist. Það hefur verið minnzt á þá samninga, sem vissulega verða að taka við, þegar gerðardómur í kaupgjaldsmálum er úr sögunni, eða eitthvað verður að koma í staðinn. En ég vil halda þeirri stefnu, að frjálsa leiðin sé gengin eins lengi og unnt er. Ég sé ekki ástæðu til að setja ný þvingunarákvæði í l., fyrr en vitað er, að brýn þörf sé á, og það finnst mér, að þessir hv. þm. ættu sjálfir að skilja og sízt allra að fara þess á flot. Hitt er svo annað mál, hvort löggjafarvaldið sér sig seinna neytt til að grípa inn í til að bæta úr misrétti, ef það kæmi þá í ljós og yrði ekki lagað með frjálsu leiðinni. Frá þessu principi vildi ég, að n. víki ekki, þegar hún fjallar um þetta frv., hvað sem lagt er til um málið þar fyrir utan. Hv. 6. þm. Reykv. vildi hraða málinu ákaflega, jafnvel svo, að því yrði lokið á morgun. Það hefur nú aldrei verið kallað að tefja mál að láta það ganga að réttum þingsköpum, og þar sem þessu frv. er tryggt fylgi, skiptir ákaflega litlu máli, hvort það er afgr. nokkrum dögum fyrr eða seinna nú, þegar hægt er að fara að vinna að hverju, sem gera þarf í sambandi við samþykkt þess. Flest af því, sem ég gæti nú um frv. sagt til viðbótar, er betra að segja í n. Enginn hnútur er í rauninni leystur með afnámi gerðardómsl., en hvort afnámið leiðir til þess, að hnúturinn verði leystur, eða leiðir til ógæfu, fer eftir því, hvað sett er í staðinn. Hv. þm. Barð (GJ) gerði ýmsar aths. í ræðu, sem hann hélt, áður en ég kom á fundinn. Nú hef ég rætt málið við hann, og munu atriðin, sem hann nefndi, verða athuguð með tilliti til væntanlegra breyt. á frv. í n. Ég vil taka undir þá ósk hæstv. forseta, að æskilegt væri, að málið kæmist nú til 2. umr. og nefndar.



Út af orðum hæstv. ráðh. um þau tilmæli mín og annarra þm., að sett yrði í l. ákvæði um, að samningar yrðu uppsegjanlegir með ákveðnum fresti, vil ég segja, að ég tel það alveg nauðsynlegt, til þess að afnám gerðardómsl. nái tilgangi sínum og hægt verði að ná þeim allsherjarsamningum, sem eru skilyrði fyrir varanlegum vinnufrið. Ég segi þetta ekki af því, að ég geri ráð fyrir, að þessa muni þurfa til að koma á samningum milli vinnuveitenda og helztu verklýðsfélaga í Reykjavík, en á mörgum öðrum stöðum þarf þess. Það er vitanlega fjarstæða hjá hæstv. ráðh. að tala um þvingun í þessu sambandi og gefa í skyn, að báðir samningsaðilar gætu orðið óánægðir með uppsagnarákvæðið. Óskin um það hefur þegar komið mjög ákveðið fram frá verkamönnum, m. a. frá verkamannafélaginu Dagsbrún í Reykjavík. Ráðh. gat þess, að til mála kæmi að setja um þetta sérstök l. Ég held, að málinu væri frekar stefnt í tvísýnu með því. Ég álít ákaflega mikilsvert, að þessu máli sé ekki stefnt í tvísýnu. Þess vegna leyfi ég mér að mælast mjög eindregið til þess við n., að hún athugi alvarlega þörfina á að setja þetta í l. Ráðh. taldi síður þörf að hraða málinu vegna þess, að fyrir því væri ákveðinn meiri hl. Ég álít þeim mun minni þörf að draga það á langinn, og ég tel það skipta ákaflega miklu máli, að samþykkt þess gangi hiklaust, svo að enginn afturkippur geti af þeim sökum komið í þær samningsumleitanir, sem þegar eru byrjaðar milli verkalýðsfélaganna í Reykjavík og atvinnurekenda, en höfuðatriðið er að koma á vinnafriði sem fyrst, binda enda á skærurnar. Ég vildi mælast til þess, að ríkisstj. reyndi að hraða þessu sem mest.



Ég gat þess í fyrri ræðu, að ég mundi beita mér fyrir því í n., að ákvæðið um almenna uppsögn samninga kæmist inn í þetta frv., til þess að koma í veg fyrir misrétti af þeim sökum, að sum félög eru bundin samningum til áramóta og sum kannske til 1. maí 1943. Ef uppsögn þeirra samninga mætti ekki fara fram að lögum, eru líkur til, að ekki yrði hægt að skapa þann vinnufrið, sem mér skilst, að allir telji æskilegastan. Eflaust eru að vísu til atvinnurekendur, sem vilja semja nú þegar, hvað sem uppsagnartíma líður, en það eru ekki allir. Tilboð hafa þegar komið fram um hækkanir, allt að 25% grunnkaups, og þegar samningar eru komnir á sums staðar og sums staðar ekki, hlýtur ófriður að vaxa en ekki minnka, unz samræmi er komið á um allt land. Bent hefur verið á, hvað af því leiddi, ef kaup væri á einum staðnum 50% hærra en annars staðar. Þangað mundu allir streyma og vandræði af hljótast. Lagaákvæði verður að fyrirbyggja þetta. Á haustþingi 1940 var slíkt ákvæði sett í gengisl. svo nefnd og uppsögn bundin við næstu áramót. Það er okkar í n. að ræða um þetta nánar, hvort sett skuli ný grein eða bráðabirgðaákvæði við l., og hægara er að koma þar við ýmsum rökum en hér. Ég óska þess að fá að ræða þar við hæstv. atvmrh. um þetta og hef þá von, að við endurskoðun málavaxta geti hann fallizt á þetta.

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Ég vildi aðeins benda hv. 6. þm. Reykv. (BrB) á það, að óvanalegt og varhugavert er að flýta stórmálum meir en að réttum þingsköpum, þegar afgreiðslan er nú ekki aðeins viss, heldur hægt að byrja á öllum ráðstöfunum, sem af samþykkt málsins leiðir, og er þetta dálítið annað en um mál eins og t. d. mat á gærum, sem síðast mála var afgreitt hér með skyndiaðferð. Ef þessi litla bið, sem um er að ræða, spillir öllum friði, hlýtur að minnka trú mín og flestra um, að afnám gerðardómsins í kaupgjaldsmálum beri árangur. Ef sú púðurtunna er undir, er ekki hægt að semja um frið og gagnar þá sízt að flýta sér. En þegar viðhorfið hefur skýrzt við umr. í nefnd og frv. fengið það útlit, sem l. fá í framtíðinni, kemur til mála að ræða um, að því verði flýtt. Ég vil enn segja það bæði við hv. 6. þm. Reykv. og hv. 9. landsk., að ég er undrandi, hvað þeir eru ákveðnir í að setja skuli nýja lögþvingun inn í frv. Brennt barn forðast ekki alltaf eldinn. Hitt er annað mál, hvað gera skal, ef það kemur í ljós, að samningar takist raunar milli atvinnurekenda og helztu verkalýðsfélaganna, en einhverjar eftirhreytur verði víða um land, sem ósamið sé um vegna þess, að eldri samningar fáist ekki endurskoðaðir, og getur þá Alþ. gripið inn, ef því sýnist, til að flýta fyrir jafnrétti með lögþvingun. Annan rétt á þvingun ekki á sér, bezt að þurfa hennar ekki. Vitaskuld er ég til viðtals við hv. þm. um málið, hverra rök sem þá verða ofan á, er við ræðum það í bróðerni.



Mér skildist á hæstv. ráðh., að hann hefði aðallega það á móti ákvæði um uppsögn samninga, að það væri lögþvingun. Það ætti að vera auðvelt að uppræta þann misskilning. Ákvæðið vær í sett til þess að afnema þá lögþvingun, sem er og mundi ella geta haldizt samningstímann út þrátt fyrir afnám þeirra l., sem komu henni á. Afnám l. án ákvæðis um þetta væri aðeins takmarkað afnám núverandi lögþvingunar, og verður þá ekki séð, hvernig hægt er að koma á þeim allsherjarsamningum, sem eru skilyrði fyrir vinnufriði.

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Þetta er nú komið út í hreinan orðaleik og getur þá ekki verið höfuðatriði. Það er ljóst, að hvort sem samningar hafa verið lögþvingaðir eða ekki, geta aðilar nú komið sér saman um endurskoðun þeirra án þvingunar, og það er aðalatriðið. Æskilegast er, að þessir aðilar komi sér saman sjálfir. Hvorugur aðilanna á sök á lögþvinguninni, heldur væri það Alþ. Frjálsir samningar eru hafnir. Alþ. bíður þess að sjá, hvort þeir ná ekki árangri án nýrrar lögþvingunar.

Það er vitaskuld í því tilfelli þvingun gagnvart öðrum aðilanum.