Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta er ekki nýtt mál, það var hér til umræðu á síðasta þingi og var þá vikið frá þessari d. með rökst. dagskrá. Hefur það síðan verið athugað af rn., og hefur m. a. verið leitað umsagnar Búnaðarfélags Íslands, og í samræmi við till. stj. Búnaðarfélags Íslands hefur svo verið samið frv. það, er nú liggur hér fyrir. Ég tel víst, að Alþ. telji rétt og sjálfsagt, að framlög til kynnisferða sveitafólks verði lögfest, og vænti ég, að þetta frv. geti orðið til þess, að málið fái fljóta afgreiðslu frá þinginu. Ég leyfi mér að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til landbn.

Eiríkur Einarsson Hæstv. ráðh. hefur lagt til, að þessu máli verði vísað til landbn. Ég geri ráð fyrir, að svo verði gert, en mér finnst ekki ástæðulaust að láta þegar í stað í ljós skoðun sína um þetta málefni í höfuðatriðunum. Þó að þetta sé stjórnarfrv. nú, þá er kunnugt, að málið var að hrökklast milli d. í fyrra og endaði eins og öllum hv. þm. er kunnugt. Ég gerði till. um það á einu stigi málsins, og gekk hún út á það, að leitað væri álits sýslunefnda úti á landsbyggðinni, á hvern hátt sveitafólkinu hugnaðist bezt, að komið væri til móts við það á sama hátt og nú er gert um orlof og frí fólks í kaupstöðum. Hver er sínum hnútum kunnugastur, og ef slíkt álit fengist utan af landsbyggðinni, þá tel ég það miklu öruggari grundvöll en jafnvel þótti eins góður aðili og Búnaðarfélag Íslands láti skoðun sína í ljós, kannske án þess að hafa kynnt sér málið nógu nákvæmlega. Ég veit, að hæstv. ráðh. og stj. Búnaðarfélags Íslands meina ekki nema gott með þessu. En ég álít, að rétt hefði verið að fá álit sveitafólksins sjálfs, hvort það vilji fá þetta til kynnisferða eða einhvers annars. Þá er annað, sem gerir mig sérstaklega myrkfælinn við frv. eins og það liggur fyrir. Í frv. er gert ráð fyrir, að framlagið eigi að fá með álagi á verð mjólkur og kjöts. Ég held, að nú sé alveg á sérstakan hátt óráðlegt að leggja hærra álag á þennan varning en varan sjálf og viðskipti með hana gera óhjákvæmilegt. Öllum er kunnugt, að þörf sveitafólksins fyrir að fá sem fyllst verð fyrir kjöt- og mjólkurvörur er mikil, og það getur komið svo, áður en nokkurn varir, að þörf kaupstaðabúa fyrir að fá þessar vörur heldur ódýrari en dýrari verði einnig mikil. Þess vegna finnst mér, að Alþ. eigi að forðast alla álagningu á þessar vörur fram yfir það, sem nauðsyn krefur. Ég þykist einnig vita, að úti um landsbyggðina sé nokkuð margt fólk, er á að verða þessa styrks aðnjótandi, sem mundi hugsa sig tvisvar um, áður en það kysi þetta álag á framleiðsluvörur sínar, þó að það eigi að verða til þess, að það eigi kost á að fara í útreiðartúr að sumri til, þó að ég geri á engan hátt lítið úr, að fólk fái tækifæri til að hreyfa sig frá daglegu striti. Það er bæði þetta og eins hitt, hin nauðsynlega undirbygging, að fólkið sjálft fái að láta í ljós álit sitt, sem gerir mig hvort um sig og sameiginlega myrkfælinn við þetta frv. eins og það liggur fyrir, þrátt fyrir góðan tilgang og réttmætan að ýmsu öðru leyti. Ég tel að svo komnu máli ekki ástæðu til að segja fleira, en vildi strax láta þessa skoðun mína í ljós.



Ég mun að sjálfsögðu greiða því atkv., að þetta frv. fari til umr. og n., en áður en það fer þangað, vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh., hvort ætlunin er, að þetta álag komi sem viðbótarhækkun á útsöluverð þessara vara, þ. e. a. s., hvort hæstv. ráðh. gerir ráð fyrir, ef þetta frv. verður samþ., að hækka þurfi útsöluverð á mjólk og kjöti sem þessu gjaldi nemur. Ég býst við, að því verði svarað, að þetta skipti ekki miklu máli, af því að þetta gjald sé svo lítið. Það er rétt, ½% sýnist ekki ýkjamikið. Mér skilst þó, að þetta muni nema nokkrum hundruðum þúsunda króna eftir þeirri umsetningu, sem nú er. Hitt skiptir ekki minna máli, að verði frv. samþ., er trúlegt, að leitazt verði eftir að fá gjaldið hækkað aneð tilliti til, að það sýni sig, að tekjurnar reynist ekki nógar til þess, sem þær eru ætlaðar, og þá er hætt við, að það skipti mjög verulegu máli, hvort gert er ráð fyrir, að framleiðendur taki þetta af sínum hluta, eða hvort neytendur eiga að borga það. Þetta þætti mér æskilegt að fá upplýst.



Út af þessari fyrirspurn vil ég taka fram, að ég ætla, að rétt sé að gera ráð fyrir því, að framkvæmd þessa atriðis verði nokkuð á valdi þeirra n., sem verðleggja kjöt og mjólk, og þessar n. muni þurfa á sínum tíma að taka ákvarðanir um þetta við verðlagningu sína á þessar vörur.



Herra forseti. Ég var einn af flm. þessa máls á síðasta þingi. Varð ég þá var við, að reynt var að gera mjög lítið úr málinu meðal andstæðinga þess, það talið mikið hégómamál o. s. frv. Af þeim ástæðum hef ég geymt að kynna mér, ekki eingöngu málið sjálft, heldur einnig, hvernig sá hluti landsmanna, sem ég hef umboð fyrir, lítur á málið í heild, og vil ég þá um leið svara hv. 2. þm. Árn., að ég tel það skyldu hvers þm., sem fer með umboð fyrir sveitakjördæmi, að grennslast nokkuð eftir því milli þinga, hvernig kjósendur þeirra litu á málið í heild. Ég hef m. a. rætt þetta mál á ekki færri en 13 fundum í mínu kjördæmi, og hefur málið vakið þar mjög mikla athygli. Þar hefur það verið talið, sem það og er, ákaflega mikilsvert í raun og veru og mikið menningarmál, ef því er þannig fyrir komið, að að því verði þau not, sem þörf er á. Það er mjög mikilsvert menningarlega, ef hægt er að koma hér á kynnisferðum milli stétta og ekki hvað sízt milli þeirra, sem búa nú á afskekktum stöðum í þessu landi. Það yrði til að jafna ákaflega mikið deilur, sem eru milli kaupstaðafólksins annars vegar og sveitafólks hins vegar, deilur sem mikið hefur verið gert til að auka, en ekki minnka. Þess vegna er það frá mínu sjónarmiði ákaflega mikilsvert, ef það sveitafólk og þeir bændur, sem búa við léleg skilyrði í afskekktum héruðum, fá tækifæri til að sjá, hvað lengra stéttarbræður þeirra eru komnir í búnaðarháttum í þéttbyggðustu héruðum landsins. Ég held líka, að það væri gott fyrir aðra að kynnast þessum afskekktu héruðum, þótt ekki væri nema fyrir þá, sem eiga að gera út um, hvort þeir, sem þar búa við hin erfiðustu skilyrði, eiga að fá þær umbætur, sem þeim eru allra nauðsynlegastar til þess að geta lifað þar menningarlífi. Ég geri mig ekki ánægðan með frv. eins og það er og mun bera fram brtt. um, að ríkissjóður leggi ávallt fram a. m. k. eins mikið fé og aflast með þessu frv., ef að l. verður. Í þessu frv. er farið inn á allt annað en á þinginu í fyrra. Hér er lagður skattur á bændur, ekki heimild til þess, heldur skylda, að leggja hann á. Sá hlutinn, sem lagður er á vöru, sem fer út úr landinu, er þó a. m. k. alltaf greiddur af bændum, og sá hluti, sem lagður er á vöru, sem neytt er í landinu, verður það í raun og veru líka, vegna þess að þess er skammt að bíða, að ekki verður hægt að setja hærra verð á vöruna en neytendur vilja greiða fyrir hana, svo að raunverulega verður þetta allt lagt á bændur. Og þetta fé fer í allt aðra átt en til var ætlazt með því frv., sem fyrst var lagt fram hér á þingi. Ég vildi ekki láta hjá líða nú við 1. umr. að geta þessa, en sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum að sinni um þetta mál.



Herra forseti: Ég hef borið fram hér á þskj. 27 breyt. á ábúðarl, frá 1933. Í 36. gr. er svo ákveðið, að ef verðbreytingar verða á því, sem afgjald er greitt í, geti hvor aðili fyrir sig ákveðið, að úttektarmenn meti þessa breyt. og meti á ný afgjaldið. Að sjálfsögðu hefur hver aðili rétt til að krefjast þess á hverjum tíma, sem það þykir nauðsynlegt, en það er hins vegar svo þunglamalegt að fá þá leiðréttingu, að það verður ef til vill að fá það gegnum dómstólana, og undir þessum kringumstæðum tel ég það ekki tiltækilegt og því sé nauðsynlegt að breyta því. Flestar eða allar hlunnindajarðir á Íslandi eru venjulega leigðar þannig, að afgjald af þeim er hluti af hlunnindum þeirra, dúni, selskinnum eða öðru slíku. Þessar vörur hafa nú hækkað það mikið í verði, að afgjald, sem áður var 2000–2500 kr., er nú komið upp í 9000–11000 kr. Aftur á móti hafa þeir, sem hreinsa dúninn, hugsa um varpið eða hirða skinnin, sem allt er mjög tímafrekt, orðið að borga alla þá vinnu með 3–4 sinnum hærra kaupi en áður. Þetta hefur orðið til þess, að mörgum beztu hlunnindajörðunum liggur við auðn, vegna þess að leiguliðarnir fá ekki risið undir því gjaldi, sem þeir verða að greiða af þeim. Á síðasta þingi voru sett ákvæði í húsaleigulög, sem áttu þar alls ekki heima, að aflahluti skyldi metinn til peninga sama verði og árið 1939, og skyldi miðað við það verð, þegar leiga fyrir uppsátur, báta eða annað slíkt var greitt með aflahluta. Þetta er hliðstætt. Ég vænti, fyrst þingið hefur tekið þessa stefnu, að vilja ekki leyfa neinum sérstökum þegni þjóðfélagsins að auka tekjur sínar bara á því, að tímarnir hafa breytzt, þá verði leyft, að hlunnindi verði metin eftir því verðlagi, sem var fyrir stríð. Ég hef slegið þann varnagla, að ef afgjaldið nemur ekki 4% af verði jarðarinnar, þá megi færa það upp í þá upphæð, svo að eiganda séu tryggðir eins háir vextir og menn fá nú í bönkum. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta, en ég vil benda á, að þetta er svo aðkallandi fyrir þá menn, sem búa við þessi kjör, að það er ekki hægt að una við það, ef þingið skyldi ekki vilja samþ. þessa breyt., en ég tel illa farið, ef menn verða í þessu efni að fara þá leið að fá staðfest með dómi, að þessi sé skilningur l. Ég hef rætt þetta við landbrh. og eins við búnaðarmálastjóra, og hafa báðir tjáð mér, að þeir hafi sama skilning á 36. gr. og ég, og þessi breyt., sem hér er farið fram á, er því aðeins til að koma í veg fyrir, að menn verði að leita til dómstólanna til að fá þennan skilning viðurkenndan.



Þó að frv. þetta eigi að ganga til n. og þá að sjálfsögðu landbn., þá vil ég þó nú þegar vekja athygli á nokkrum atriðum þessa frv., sem mér finnst dálítið athugaverð. Fyrst og fremst er það, að eftir grg. virðast þessi ákvæði eiga að koma til framkvæmda strax á þessu fardagaári. Ég get hugsað mér, að það þyki athugavert fyrir þingið að breyta samningum, sem nú eru í gildi og gerðir hafa verið eftir aldagömlum venjum og það yrði kannske til þess, að meira eða minna af landsleigu, sem búið er að borga, yrði að endurgreiða. Þá er annað. Þetta frv. nær eingöngu til hlunnindajarða, en við vitum allir, að það er víðar en á hlunnindajörðum, sem landsleiga er greidd í fleira en peningum. Til dæmis er fjöldi jarða leigður þannig, að landskuldir eru borgaðar í sauðfé, og einnig er borgað eftir margar jarðir í fóðrum. Og þetta hlýðir hliðstæðum lögum að mörgu leyti og hlunnindi. Þó er annað hliðstæðara, að fylgi fasteignunum, en það er leiga eftir innistöðukúgildi, sem er smjörgjald og sömuleiðis prestmata. Þetta allt hefur hækkað geysimikið vegna þessarar breyt., sem nú er á verðlagi. Aftur á móti er það vafamál, hvort landsetar hlunnindajarða standa nokkru verr að vígi að greiða nú í þessum hlunnindum en þeir, sem eru við hin kjörin og greiða á annan hátt í fríðu. Ég hef haft aðstöðu til að kynna mér þetta og veit um eina hlunnindajörð, sem þannig er háttað um, að ef afurðir eru nú þar eins og nokkur síðustu árin, þá mundi láta nærri, að landsetar þar mundu hafa 6 þús. kr. afgangs í hlunnindi af dún og sel. Auðvitað er það brúttó. En ég geri ekki ráð fyrir, að kostnaður sé svo mikill við öflunina, að það, sem þeir halda eftir, fari niður úr 2½ þús. kr. Og ég vil geta þess einnig, að eftir frv. er gert ráð fyrir því að færa gjald af hinum jörðunum þannig niður, að það yrði aðeins 4½% afgjald miðað við fasteignamatsverð. En ef farið verður að þessu ráði, er sennilega réttast, að allar jarðir séu undir sömu aðstöðu. Þá vil ég og geta þess, að ég álít, að ef talið er, að mjög mikill gróði falli landsdrottni á hönd, sé réttast, að það fari í sérstakan sjóð til viðhalds og endurbóta á jörðinni sjálfri heldur en landseti hirði það, þar sem hann má vel una við sinn hag. Hann gæti hlaupið burt með þann ágóða þá og þegar. En með hinu laginu væri tryggt, að þessi ágóði fylgdi jörðinni áfram. Á þessi atriði vildi ég benda strax, áður en málinu er vísað lengra.



Ég vil aðeins geta þess, að ég er tilbúinn að hafa samkomulag um allt það, sem má verða til bóta á þessu frv., en vil hins vegar benda á, að í frv. segir svo í 1. gr.: „Þegar jörð hefur verið byggð eða leigð með þeim skilmálum, að jarðarafgjaldið skal greiðast í hlunnindum“. Það er teygjanlegt, hvort telja skuli greitt með hlunnindum, ef greitt er með fóðrun og skepnum. Það má kannske gera það skýrara í landbn., og geri ég ráð fyrir, að við hv. þm. Dal. munum ekki deila um það. Hv. þm. upplýsti, að hann þekkti tilfelli, þar sem menn hafa sex þúsund krónur afgangs í hlunnindum, en upplýsti þó, að þetta væri brúttó. En það kynni þá að kosta 6 þúsund eða meira að hirða þessi hlunnindi. En aðalkjarni málsins er það, að þessar landskuldir eru með núverandi fyrirkomulagi svo þungar bændum, að þeir verða að hrökklast frá beztu jörðum og hafa þegar gert það. Og það getur ekki verið undir neinum kringumstæðum áhugamál þingsins að búa þannig að þessum bændum, sem kannske þyldu að greiða 3–4 þús. kr. afgjald, að þeir verði að leggja jarðirnar í eyði, af því að landeigendur undir núverandi kringumstæðum hafa tækifæri til að krefjast 10–12 þús. kr. afgjalds. Það er mergur málsins. Ég vænti því, að hv. þm. Dal. gefi landbn., sem ég óska, að málinu verði vísað til, allar þær upplýsingar um það, sem hann liggur með inni, og þar verði málið rætt á skynsamlegan og hlutlausan hátt og afgr. sanngjarnlega á báða bóga, svo að ekki þurfi að valda neinum erfiðleikum.