Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg sje enga ástæðu til að fjölyrða um þetta mál, annarsvegar af því, að þetta mun vera í 3, skifti, sem slíkt frv. er borið fram hjer í þinginu, og er því áður búið að gera grein fyrir ástæðunum til þess, að það er fram komið, og nú eiga hjer sæti nær allir þeir sömu þm., sem áttu hjer sæti 1924, þegar frv. var borið fram í 2. sinn. Hinsvegar mun það ekki hafa valdið því, að frv. hefir ekki náð fram að ganga, að menn hafi ekki álitið, að vel mætti komast af án sjerstaks kennarastóls í klassiskum fræðum, heldur hitt, að kunnur maður skipaði þetta embætti. En nú, þegar embættið er óskipað, ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu, að frv. næði fram að ganga. Allshn. mun áður hafa haft málið til meðferðar, og legg jeg til, að því verði vísað til þeirrar nefndar að umr. lokinni.

Pjetur Ottesen Það er orðið löngu ljóst, að í raun og veru er kostnaður við embættisrekstur vaxinn þjóð vorri yfir höfuð. Enda þótt svo hafi reynst, þegar vel lætur í ári og sæmilega hefir tekist um afgreiðslu fjárlaganna, að hægt hafi verið að leggja nokkuð af mörkum til verklegra framkvæmda, þá hefir reynslan engu síður sýnt hitt, að þegar nokkuð ber út af um árferði, hefir orðið alveg að kippa að sjer hendinni hvað þetta snertir. Er ekki langt að minnast áranna 1923 og '24, þegar ekki var hægt nema að örlitlu leyti að leggja fram fje til verklegra framkvæmda. Er eðlilegt, að þetta hafi leitt huga manna að því, að eitthvað yrði að gera til þess að draga úr þessum útgjöldum ríkissjóðs. Allar götur frá 1921 hafa verið gerðar hjer á Alþingi nokkrar tilraunir í þessa átt. Nokkur árangur hefir orðið á þann hátt, að dregið hefir verið úr kostnaðinum, en þó hygg jeg, að árangurinn liggi að mestu leyti í því, að aldan hefir verið þess megnug að standa á móti mikilli aukningu á þessu sviði. Það, sem hinsvegar hefir reynst einna erfiðast, er það, að það er ekki svo auðvelt í einni svipan að leggja niður embættin, meðan menn sitja í þeim, og því var sýnt, að það yrði að fara þá leið, að jafnframt því, sem embættin losnuðu, yrði að gera framtíðarráðstafanir um þau. Það var á þinginu 1924, að hv.flm. þessa frv. (TrÞ) flutti þál. í þessa átt. Þar taldi hann upp nokkur embætti, sem farið var fram á, að stjórnin veitti ekki án þess að þingið hefði áður sagt álit sitt um tilhögun þeirra. Þessi embætti voru: sýslumannaembættin í Snæfellsnes-, Dala-, Barðastrandar-, Stranda-, Eyjafjarðar-, Skaftafells-, Rangárvalla- og Árnessýslum og lögreglustjóraembættið á Siglufirði, landlæknis- og bæjarlæknisembættin í Reykjavík, aðstoðarverkfræðingaembættin hjá vegamála- og vitamálastjóra, skógræktarstjóra embættið, prófessorsembætti í guðfræði og dósentsembættið í grísku við háskólann, fræðslumálastjóra- og bankaeftirlitsmannsembættin. Þessi tillaga hv.þm. Str. var að vísu ekki samþykt, heldur önnur tillaga sama efnis að öðru leyti en því, að hún var enn víðtækari og batt hendur stjórnarinnar ekki einasta um veitingu embætta, heldur líka ýmsra sýslana, enda tók hv.þm. Str. það fram, að hann gæti fullkomlega sætt sig við hana, en lagði áherslu á, að ekki yrði í neinu vikið frá með þær embættaveitingar, er tillaga hans fól í sjer. Eftir því sem jeg best veit, hafa nú aðeins tvö af þessum embættum losnað síðan 1924. Annað er dósentsembættið í klassiskum fræðum við háskólann, þetta, sem hv.flm. (TrÞ) vill leggja niður, eða að minsta kosti koma því svo fyrir, að kostnaður við það verði enginn.

Alveg rjett

. Hitt er fræðslumálastjóraembættið. Mig furðar stórum, að hv.þm. Str. (TrÞ) skuli ekki jafnframt hafa borið fram till. um ráðstöfun á því embætti, t. d. að sameina það öðru embætti, en það virðist vel framkvæmanlegt. Jeg ber að vísu ekki fult skyn á, hve nauðsynlegt það er fyrir guðfræðikensluna í háskólanum að halda uppi grískukenslunni. En þar sem jeg veit, að hv.þm. Str. hefir sem guðfræðingur þekkingu til að dæma um það atriði, en þar sem hann telur, að þetta megi vel gera öllum að skaðlausu, get jeg beygt mig undir þann úrskurð hans. Um hitt embættið veit jeg, að það er töluvert umfangsmikið starf. En síðan Jón sálugi Þórarinsson dó, hefir rekstur þess verið í höndum manns, sem hefir annað því auk síns eigin embættis. Hefir það farið mjög vel úr hendi, enda þótt staðið hafi sjerstaklega á, þar sem svo var ákveðið með fræðslulagabreytingu þeirri, sem samþykt var á síðasta þingi, að fræðslumálastjóri ætti að útnefna einn mann í allar skóla- og fræðslunefndir á landinu. Meðan sú breyting var að komast á, hafði hún í för með sjer aukin umsvif fyrir fræðslumálastjóra og miklar skriftir. Alt þetta gefur mjer bendingu um, að það sje rjettmætt og sjálfsagt að taka til athugunar aðra tilhögun á þessu embætti, til dæmis að sameina það einhverju öðru starfi, eins og nú hefir verið gert til bráðabirgða. Það eru því tilmæli mín til hv. nefndar, sem fær þetta mál til meðferðar, að hún vilji taka þetta til athugunar og jafnframt það, hvort ekki væri víðar hægt að draga úr útgjöldum á þennan hátt á fleiri sviðum en þeim, sem hjer hefir verið bent á. Jeg býst við, að flestir líti svo á, að það verði að vera eitt af aðalhlutverkum þessa þings að gæta þess, að fjárhag ríkissjóðsins sje haldið í góðu horfi.

Jakob Möller * Jeg get ekki tekið í sama strenginn og hv.flm. (TrÞ) og hv.þm. Borgf. (PO): og jeg verð að segja, að mjer þykir öllu meiri furða um afstöðu hv.þm. Borgf. en hv.flm., þar sem jeg veit ekki betur en að hv.þm. Borgf. sje einn þeirra, sem halda fastast í aukið latínunám í mentaskólanum. Í sambandi við frv. um lærða skólann hefir því verið haldið fast fram hjer á þingi, að latínukensla væri mjög nauðsynleg, ekki eingöngu sem þroskameðal í skólanum, heldur einnig fyrir vísinda- og bókmentastarfsemi í landinu. Meðan latínu- og grískukensla er ekki meiri en hún er nú í mentaskólanum, skyldi maður halda, að nauðsynlegt væri að halda uppi slíkri kenslu í háskólanum. Jeg hefi ekki heyrt því haldið fram, hvorki af hv.þm. Borgf. nje heldur af hv.flm., að grískukensla sje ekki nauðsynleg við háskólann, heldur halda þeir því fram, að aðrir kenslukraftar geti annað þeirri kenslu jafnhliða öðrum störfum. En það er aðeins til bráðabirgða, sem hægt er að treysta á það. Ef altaf minkar latínu- og grískukensla í mentaskólanum, verða innan skamms engir menn til þess að kenna þessi fög við háskólann. Þó að nú standi svo á, að kennarar háskólans sjeu færir um að taka að sjer þessa kenslu, er ekki hægt að treysta því, að svo verði til langframa. Ef kenslan er nauðsynleg, verður að hafa þennan sjerstaka kennara, ef hún á ekki að falla niður. Enda er þetta ekkert höfuðspursmál í fjármálum. Það, sem á að ráða úrslitum, er þetta: er kenslan nauðsynleg eða ekki? Hv. flm. verður að taka afstöðu til þessa og það er skylda þeirrar nefndar, sem fær málið til meðferðar, að gera sjer og öðrum fulla grein fyrir því. Jeg sje að svo stöddu ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál, en eins og hv.þdm. hafa getað dregið af orðum mínum, get jeg ekki ljeð því fylgi mitt. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Magnús Jónsson Það kemur mjer kynlega fyrir sjónir, að hv.flm. skuli vilja vísa þessu máli til allshn., en ekki til mentmn., þar sem það að sjálfsögðu á heima. Jeg skal ekkert um segja, hvort það hefir verið í allshn. áður, en mjer finst alveg augljóst, að það tilheyri mentmn. Það gæti komið til mála, að það færi í allshn., ef frv. fjallaði um að leggja þetta og svo og svo mörg fleiri embætti niður, án tillits til, hverskonar embætti það væru. En þegar um er að ræða eitt af kennaraembættunum. við háskólann, hlýtur það að heyra undir mentmn. Af því að jeg á sæti í mentmn., hafði jeg ekki hugsað mjer að segja neitt um þetta mál hjer, en þar sem jeg á það á hættu, að málið komi alls ekki í þá nefnd, vil jeg skjóta því til allshn., hvort ætlunin er sú, að leggja alveg niður grískukensluna. Það er mjer aðalatriðið, þar sem jeg tel hana alveg ómissandi í guðfræðideild háskólans. Síðan Bjarni Jónsson frá Vogi ljest, hefir þessu embætti verið gegnt af manni, sem fenginn hefir verið til kenslunnar fyrir ákveðna þóknun. Jeg get ekki trúað því, að hv.flm. ætli að fella niður grískukensluna með öllu - en að segja, að kenslan megi ekkert kosta, er það sama og að fella hana niður. Jeg kem ekki auga á þann möguleika, að hægt verði að fá mann fyrir ekkert. Vil jeg svo leggja til, að málinu verði vísað til mentmn.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Háttv. þm. Borgf. (PO) og hv. 1. þm. Reykv. gerðu báðir að umtalsefni afstöðu mína um nauðsyn grískukenslu við guðfræðideild háskólans. Jeg fór ekki inn á þessa hlið málsins, heldur skírskotaði jeg til þess, sem fram hafði komið 1924. Jeg get gjarnan látið í ljós, að jeg sagði þá, að æskilegt væri, að guðfræðinemendur gætu átt kost á því að lesa nýja testamentið á frummálinu. Jeg álít það æskilegt, en ekki nauðsynlegt. En það er vitanlegt, að kennarar í guðfræðideildinni kenna aðeins 8–9 mánuði ársins og aðeins eina stund á dag. Hinsvegar eru þeir allir svo vel færir í grísku, að þeir gætu tekið að sjer þessa kenslu. Í framsöguræðu minni 1924 gerði jeg grein fyrir hinni mótbárunni, um afnám latínukenslunnar, og sýndi fram á, að lítil nauðsyn væri á henni vegna rannsókna á sögu þjóðarinnar. Hv. þm. Borgf. vjek að þál. frá 1924 og gat um tvö embætti, sem nú eru laus, embætti það, sem hjer er til umræðu nú, og fræðslumálastjóraembættið, og undraðist, að jeg skyldi ekki flytja líka frv. um að leggja fræðslumálastjóraembættið niður. Hugsi hann sig vel um, hlýtur hann að muna, að jeg tók upp í þá till. öll þau embætti, sem þá hafði á síðustu árum verið talað um að leggja niður. Gerði jeg það af því, að jeg áleit sjálfsagt, úr því slík till. kom fram, að ekki væri skipað í slík embætti, nema Alþingi legði fyrst sinn dóm á þau. Var ekki þar með sagt, að jeg væri með því að leggja þau öll niður. Og nú hefir það gott hlotist af þessari tillögu, að hv.þm. Borgf. getur í þessu sambandi borið fram tillögu um niðurlagning fræðslumálastjóraembættisins. Hv. 1. þm. Reykv. kom meðal annars með þá ástæðu gegn frv. þessu, að yrði það að lögum, þá myndi reka að því, að enginn yrði til hjer á landi, sem fær væri um að kenna þessi fræði við háskólann. En jeg man ekki betur en síðasta þing veitti fje handa manni til að læra hebresku, og mig minnir grísku líka. Mjer er ekkert kappsmál, hvort mál þetta fer heldur til mentmn. eða allshn. Jeg mun sætta mig við, þó að það fari til mentmn. En á þinginu 1924 var það í allshn.

Pjetur Ottesen Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að það kæmi undarlega heim hjá mjer, sem vildi auka latínuna í mentaskólanum, að vilja nú afnema klassisk fræði við háskólann. Það er harla kynlegt, að háttv.þm. skuli koma þetta undarlega fyrir sjónir, því það er ósköp augljós hlutur, að eftir því sem meiri rækt er lögð við fornmálin í mentaskólanum, þá er því minni ástða til að vera að halda uppi sjerstakri kenslu í þeim fræðum í háskólanum. En annars lýtur þetta frv. aðallega að grískukenslunni. En úr því að hann fór að minnast á aðstöðu mína til frumvarpa þeirra, sem legið hafa fyrir tveimur síðustu þingum um breytingu á mentaskólanum, skal jeg taka það fram, að það var ekki eingöngu af sjerstakri ást hjá mjer á latínunni, að jeg fylgdi því, heldur var það meðal annars af því, að mjer eins og fleirum blöskraði það geysilega aðstreymi að mentaskólanum, sem nú er og vex með ári hverju. Það er nú svo komið, að skólahúsið rúmar hvergi nærri allan nemendafjöldann og er þegar farið að leigja kenslustofur úti í bæ fyrir nemendurna. Þessi geysilegi straumur að mentaskólanum er engan veginn hollur eða til þjóðþrifa, af því að þjóðin hefir ekki sjerstaklega þörf fyrir svo mikla framleiðslu af svokölluðum lærðum mönnum í þau embætti eða þær stöður, þar sem krafist er slíkrar mentunar. En hinsvegar ekki hægt að telja það hyggindi, sem í hag koma, að fjöldi manna sje að eyða bestu árum æfi sinnar til að nema þær sjerfræðigreinar, sem ekki koma þeim að neinum notum í lífinu. Hjer er því um það að ræða að finna skynsamleg og haldgóð ráð til þess að draga úr þessu síaukna aðstreymi, og virtist mjer, að sú breyting á mentaskólanum að auka latínunámið og gera nokkra kunnáttu í því máli að inntökuskilyrði mundi meðal annars leiða af sjer, að nokkuð yrði af þeim sökum frekara í hóf stilt með aðsóknina en ella myndi. Þannig horfir þá þetta við frá mínum sjónarhól. Og þykist jeg nú hafa sýnt hv. 1. þm. Reykv. fram á, að hjer er ekki um að ræða neitt ósamræmi hjá mjer, eins og hann var að tala um. Annars hefir sú raunin orðið á, hafi menn viljað fá fullkomnun í þessum fræðum, þá hefir orðið að styrkja þá til utanfarar, enda þótt hjer hafi verið haldið uppi kenslu í latínu og grísku við háskólann.

Jakob Möller * Út af því, sem hv.þm. Borgf. (PO) beindi til mín, skal jeg vekja athygli hans á því, að frv. þetta ræðir ekki um afnám dósentsembættis í grísku við háskólann, heldur afnám kennarastóls í klassiskum fræðum. Leiðir því meira af samþykt þess en afnám grískukenslunnar, því svo er til ætlast, að haldist þessi kennarastóll, þá verði bæði latína og gríska kend áfram við háskólann. Er því hv.þm. Borgf. þar í fullu ósamræmi við sjálfan sig, er hann vill auka latínukensluna við mentaskólann, en leggja þetta embætti niður, því óneitanlega er samband þar á milli. Annars vil jeg spyrja þennan hv.þm., hvort hann telji það sæmilegt gagnvart þjóðinni og þingmannsheiðri sínum að halda því fram í raun og veru, að verja miklu fje og miklum tíma til að kenna námsgrein, sem hann sjálfur telur af fullri sannfæringu algerlega óþarfa, aðeins til þess að draga úr aðsókn að skólanum. Jeg held, að slík yfirlýsing verði honum meira til áfellis en mjer, enda þótt hún hafi átt að verða það. Annars hefi jeg ekki getað sannfærst um rjettmæti þess að leggja þennan kennarastól niður, þrátt fyrir allar röksemdir hv.þm. Borgf. Hv. þm. Str. (TrÞ), flm. þessa frv., viðurkendi, að nauðsynlegt væri að hafa þó svo mikla grískukenslu hjer, að guðfræðinemar gætu lært það mikið í grísku, að þeir gætu lesið nýja testamentið á frummálinu. En eins og jeg tók fram áðan, er engin trygging fyrir, að slík kensla geti átt sjer stað hjer, nema því aðeins, að sjerstakur kennarastóll í þessum fræðum verði látinn haldast við háskólann. Hvað snertir sparnaðinn við afnám þessa kennarastóls, þá held jeg, að hann sje mjög vafasamur, þegar aðeins er um að ræða að spara nokkurn hluta af því fje, sem til hans gengur. Auk þess, sem gera má ráð fyrir, að eftir nokkur ár þurfi að fara að kosta mann við erlenda háskóla til þess að nema þessi mál. Og nú veit jeg ekki betur en hægt sje að fá mann í þetta embætti, án þess að kosta hann fyrst til útlanda. Nei, það er alveg áreiðanlegt, að þeir þingmenn, sem hafa beitt sjer fyrir að leggja þetta embætti niður, hafa ekki sparað þjóðinni neitt ennþá, og munu heldur ekki gera hjer eftir. Þá er annað atriði þessa máls: Er sæmilegt að ganga þannig frá háskólanum, að rýja hann við hvert tækifæri þeim kröftum, sem geta orðið til þess að halda uppi heiðri hans? Jeg held, að hann sje ekki svo fjölskrúðugur, að vert sje að reyta þær fjaðrir af honum. Þetta frv. hefði horft alt öðruvísi við, ef samhliða því hefðu komið fram tillögur um að bæta háskólann á öðru sviði. Ef um slíkt hefði verið að ræða, myndi jeg hafa tekið öðruvísi í málið. En þar sem það stefnir eingöngu að því að gera hann ómerkilegri en hann er nú, þá get jeg ekki fylgt því. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Háttv. 1. þm. Reykv. varð allrómsterkur og kvað fast að orði á móti frv. mínu. Satt sagt bjóst jeg ekki við slíkum hávaða við 1. umr. Hann taldi það undarlegan búhnykk hjá mjer að vilja leggja þetta embætti niður nú, en vilja svo kosta mann erlendis eftir nokkur ár til þess að nema þessi mál. En var ekki dæmið, sem jeg nefndi, rjett? Var ekki kostaður maður erlendis til þess að nema gömlu málin, einmitt meðan í þessu embætti var setið? Þá kvað þessi háttv.þm. fast að orði um, að frv. þetta miðaði að því að gera háskólann ómerkilegri en hann er nú. Þetta er í fylsta máta ósanngjörn staðhæfing, og jeg tel mjög ófjettnátt að slá því altaf fram, í hvert skifti sem verið er á móti stofnun nýs embættis við hann, þá sje það af því, að maður vilji skóinn niður af háskólanum. Jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að við í þessu efni sem öðru verðum að sníða okkur stakk eftir vexti. Við verðum fyrst að athuga, hvað fjárhagurinn leyfir okkur að búa stórt, hvort heldur er með sendimenn í öðrum ríkjum eða gagnvart þessari stofnun. En að ofhlaða á okkur starfsmönnum, svo að við verðum að gefast upp, það nær vitanlega engri átt.

Pjetur Ottesen Jeg skal uppfylla það ákvæði þingskapanna að nota þessa stuttu athugasemd einungis til þess að bera af mjer sakir. Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) sagði, að það væri ósæmilegt af mjer að vilja sporna á móti aðstreyminu að mentaskólanum með aukinni latínukenslu. Í sambandi við þetta vil jeg benda honum á það, sem hann sagði sjálfur, að ekki væri sæmilegt að eyða dýrum tíma og miklu fje til þess að kenna þessi alóþörfu fræði í mentaskólanum. Jeg verð því að segja, að mjer finst hann ekki með öllu óskeindur af þessu, þegar hann sjálfur vill halda uppi þessum, að hans dómi sjálfs, óþarfa fræðum við háskólann og láta nemendurna eyða dýrmætum tíma og fje til þessara fræðiiðkana. Þá var hann mjög hróðugur yfir því, að ekki hefði orðið mikill ávinningur af starfi þeirra, sem hefðu viljað spara á þessum sviðum. En hverjum er þar öðrum um að kenna en háttv.þm. og hans nótum?

Jakob Möller * Jeg sá ekki betur en þær sakir, sem háttv.þm. Borgf. taldi á sig bornar, bæri hann á mig. Jeg sagði ekki, að þessi fræði væru ónauðsynleg, heldur vitnaði jeg í hans eigin ummæli, þar sem hann sagði, að það væri ekki vegna latínunnar sem nauðsynlegrar fræðigreinar, að hann vildi auka hana við mentaskólann, heldur væri það í von um, að hún minkaði aðsókn að skólanum. Út frá þessum forsendum gerði jeg honuin upp orðin, að hann vildi láta menn læra alóþarfa fræðigrein. Jeg tek því ekkert aftur af því, sem jeg hefi sagt. * Ræðuhandr. óyfirlesið.