Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. hefur nú athugað milli umr. bæði þær brtt., sem hún sjálf tók aftur til 3. umr., og aðrar brtt., sem teknar voru til baka af einstökum hv. þm., og auk þess hefur hún athugað ýmis erindi, sem höfðu borizt til n., síðan 2. umr. fór fram. Eftir að hafa athugað og rætt öll þessi mál, leggur n. til. að gerðar verði á frv. þær breyt., sem hún ber fram sameiginlega á þskj. 557, og skal ég nú greina nokkru nánar frá þeim. Fyrst er brtt. við 13. gr., Mjóafjarðarvegur 20000 kr. Hér er ekki um útgjaldahækkun að ræða, heldur tilfærslu, sem þótti rétt að gera, og hefur slíkt verið gert annars staðar áður. Um 2. brtt. er sama að segja. Þar er fært til samkv. ósk hv. þm. V-Ísf., fært frá Þingeyrarbryggju til Flateyrar. Að vísu óskaði hv. þm. eftir, að Þingeyri mætti standa með sina upphæð, en n. sá sér ekki fært að verða við því. Hann óskaði einnig eftir, að Flateyri væri færð upp í 150 þús., en n. sá sér ekki heldur fært að verða við því, en lagði til, að fært væri til milli þessara staða, því að hv. þm. taldi þörfina vera meiri á Flateyri. Þá er 3. brtt. Það er tekið upp öðruvísi orðalag, að styrkurinn skuli vera til bókasafna og lesstofa. Þessi till. var tekin til baka við 2. um. af n. Ég vil í sambandi við þetta benda á, að í fjárl. fyrir 1947 er þessi styrkur 60 ]W s. kr. og skiptist þannig: Akranes ................ 25000 kr. Flatey .................. 10000 - Húsavík ................ 10000 - Ísafjörður .............. 5000 - Stykkishólmur ... 10000 - Samtals 60000 kr. N. óskar þess, að þeirri upphæð, sem fer ekki til lesstofanna, verði skipt á sama hátt og í síðustu fjárl. Þessi brtt. raskar ekki gjöldum eða tekjum fjárlfrv. 4. brtt. var tekin aftur við 2. umr., en er nú tekin upp á ný af n. þannig breytt, að Páll Kr. Pálsson og Þorsteinn Hannesson eru teknir upp með sömu upphæð, en Þórunn Jóhannsdóttir og Gerður Helgadóttir fái 4 þús. kr. hvor um sig, með því að upplýst var, að þær mundu hvor um sig fá 2 þús. kr. hjá menntamálaráði. Eru þessir styrkir því lækkaðir um 4000 kr. frá því, sem áður var gert ráð fyrir. 5. brtt. er gerð í samráði við raforkumálastjóra. Hann taldi ekki hægt að lækka svo mjög laun á d-lið, þar sem þar vari um fasta starfsmenn að ræða, og taldi sig þurfa að frí hækkun til að greiða þeim. Hins vegar féllst hann á að hækka tekjurnar, svo að brtt. hefur ekki áhrif á útkomu fjárl. 6. brtt. er meira leiðrétting. Það er að færa þannig til tölur, að það komi slétt út. Það á að vera þannig reiknað út, að upphæðin sé 26900 kr., svo að það hefur ekki heldur áhrif á afgreiðslu fjárl. Þá er 7. brtt. Það þótti rétt að gera þessa breyt. eftir ábendingu frá raforkumálastjóra, því að eins og till var orðuð, þá var það ekki lengur framlag til ríkisrafveitna, því að þessar 250 þús. kr. eru ætlaðar til dieselrafstöðva 100 hestafla og stærri, en þær heyra ekki undir ríkisrafveitur. Um 8. brtt. er það að segja, að þessi till. var tekin aftur til 3. umr., og hefur n. í samráði við hæstv. ríkisstj. tekið upp aftur 500 þús. kr. í staðinn fyrir 1 milljón, sem upphaflega stóð í frv., og er það sama till. og borin var fram af n. áður. Ég þarf ekki að fara út í hvern einstakan lið við 18. gr. Það eru mest leiðréttingar, og sé ég ekki ástæðu til að ræða hverja út af fyrir sig. Ég vil þó benda á, að sumir af þessum aðilum voru ekki látnir um áramót. En með því að samþ. hafa verið I. um bráðabirgðafjárgreiðslur úr ríkissjóði, þótti n. rétt að hafa þann háttinn á að láta þessi nöfn falla úr frv., því að greiðsla hefur farið fram til þessara manna samkv. l. um bráðabirgðagreiðslur, meðan þeir lifðu. Í sambandi við 18. gr. vil ég mega beina því til hæstv. fjmrh., að fjvn. er mjög um það hugað og leggur mikla áherzlu á, að reynt sé á þessu ári að undirbúa þessa gr. frv. með öðrum hætti í næsta fjárlfrv. en verið hefur. Í þessari gr. gætir mjög mikils ósamræmis. T.d. eru sumar eldri ekkjur með miklu minni eftirlaun en þær yngri, og eru margvíslegir erfiðleikar á því fyrir n. að meta það á hverju ári. Það væri því ákaflega æskilegt, ef hæstv. ríkisstj. vildi setja í þetta 1–2 kunnuga menn til að samræma og undirbúa þessa gr. betur en verið hefur. M.a. er nauðsynlegt að hafa þannig sundurgreiningu á þessum mönnum, að það sjáist, hvað þeir hafa samkvæmt lögum og hverju eigi að bæta við þá. Þá væri þetta miklu aðgengilegra. Hitt er þó aðalnauðsynin, að samræma eftirlaunin til viðkomandi aðila. Ég skal einnig benda á, að sumt af þessu fólki, sem sett er hér og á sama tíma hefur styrk frá Tryggingastofnun ríkisins, eins og fiskimatsmenn, eru teknir og færðir yfir það takmark, sem þar er ákveðið. Þyrfti að taka þetta allt til athugunar í næstu fjárl. Þá er það 24. brtt. Hún var tekin aftur af n. til 3. umr., að kaupa tímarita- og blaðasafn Helga Tryggvasonar bókbindara, ef samkomulag næst um verð og greiðsluskilmála. Nú hefur n. tekið till. upp á ný. En ég vil benda á, að eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, er verðtilboðið, 350 þús. kr., svo hátt, að n. telur óstætt á því að greiða nokkuð svipað því fyrir safnið. Ég vil beina því til hæstv. ríkisstj. að hafa um þetta fullt samkomulag við hæstv. fjmrh. og menntmrh., að ekki sé greitt meira fyrir þetta safn en nauðsynlegt þætti. Hins vegar vill n. leggja til, að heimildin sé gefin. 25. brtt. var einnig tekin aftur, af því að þurfti að breyta orðalaginu. Þá á fjvn. brtt. á þskj. 582. Er þar fyrst brtt. II við 13. gr. Liðurinn orðist svo: „Til vegalagningar á landi ríkissjóðs í Kópavogi 80000 kr.“ Það er sama upphæð og í frv., en aðeins sú breyt. gerð, að fellt er niður skilyrðið um, að 2/5 komi annars staðar frá. Er það gert vegna þess, að upplýst hefur verið fyrir n., að þegar þessi lönd voru seld á leigu til viðkomandi aðila, lágu fyrir kort og till. frá Búnaðarfélagi Íslands um vegalagninguna og loforð fyrir henni úr ríkissjóði án mótframlags. Ekkert af þessu fé, sem varið hefur verið til vegalagningar á löndum ríkissjóðs, hefur farið í aðra vegi. Oddviti hreppsins segir þó, að hreppurinn muni leggja aðra vegi á sinn kostnað, eftir að þessi loforð hafa verið uppfyllt. Þótti n. rétt að taka þetta til greina, enda er þetta í fyrsta skipti, sem þessi skilyrði hafa verið sett. Er þetta samkv. till. frá vegamálastjóra. N. hefur ekki tekið upp breyt. við B-kafla 13. gr., framlag til flóabátaferða, en samvn. samgm. hefur eftir venju fjallað um það mál og gert um það till., sem hún mun gera grein fyrir. Hins vegar hef ég leyft mér að taka þá upphæð á sjóðsyfirlit til að sjá, hvaða áhrif sú breyt. hefur á rekstrarútkomuna. Þá er hér brtt. XIV frá fjvn., nýr liður við 22. gr., að veita stj. heimild til að lána hafnarsjóði Bolungavíkur allt að 350 þús. kr. til þess að endurbæta skemmdir, sem urðu á brimbrjótnum þar haustið 1946, þar til upplýst hefur verið, hvaða orsakir liggja til skemmdanna. Það hefur komið skýrsla frá hafnarn. Bolungavíkur til n., en rannsókn hefur ekki farið fram. en n. þykir nauðsynlegt, að svo verði gert. Ég vil ekki leggja dóm á það, af hvaða ástæðum þessar skemmdir hafa orðið, en þegar liggur fyrir, hverjar ástæðurnar eru, er sjálfsagt að taka þetta mál upp á ný, því að þá ber að greina þar á milli, hvort skemmdirnar muni vera af völdum náttúruaflanna, þannig að óviðráðanlegt sé að því leyti, og verður þá að taka ákvörðun um það, hvort rétt sé, að ríkissjóður greiði að fullu skemmdir, sem verða á hafnarmannvirkjum af þeim ástæðum, eða skemmdirnar stafi af mistökum, sem einhverjum aðila sé að kenna, en allt þetta óskar n., að verði upplýst, áður en tekin er fullnaðarákvörðun um það, hver skuli greiða þetta. Þá er hér till. um að heimila ríkisstj. að verja allt að 3360000 kr. eða taka sömu upphæð að láni til sjálfvirkrar símstöðvar á Akureyri, sæsíma yfir Hvalfjörð og firði á Barðaströnd og til póst- og símahúss í Hrútafirði. Að vísu hefur ríkisstj. heimild til þess að taka að láni nægilegt fé til þess að greiða þessa upphæð, en þó tekið upp í samráði við póst- og símamálastjóra og fjmrh., að þetta sé nú tekið upp á 22. gr. Ég vil í sambandi við þetta benda á, að öll áhöld til símstöðvarinnar á Akureyri liggja tilbúin í Svíþjóð. Þá er hér XIX. N. leggur til, að við 22. gr. sé tekin upp eftirfarandi heimild: „Að draga úr framlögum til verklegra framkvæmda, sem ekki eru bundin í öðrum lögum en fjárlögum, um allt að 35% (í síðustu fjárlögum var þetta 30%. Fjármálaráðherra óskaði að fá 40%, en samkomulag varð um það í n. að hafa þetta 35%), eftir jöfnum hlutföllum, eftir því sem við verður komið, ef ríkisstj. tetur, að vinnuafl dragist um of frá framleiðslustörfum eða fyrirsjáanlegt er, að tekjur ríkisins á árinu hrökkva ekki fyrir gjöldum.“ Þessi orðun er gerð í samráði við hæstv. ríkisstj. Síðari málsgr. hljóðar svo: „Ef fé er hins vegar fyrir hendi, en fresta verður framkvæmdum af öðrum ástæðum, skal það fé geymt, er til þeirra framkvæmda var ætlað, en þær að öðrum kosti látnar sitja í fyrirrúmi á árinu 1949.“ Er það sú sama regla, sem hefur verið haldin áður, og væntir því n., að um þetta þurfi ekki lengi að deila. Þá eru aðeins eftir tvær brtt., sem fjvn. ber fram og enn eru ekki komnar úr prentun, en munu verða lagðar fram mjög bráðlega, og tel ég rétt að skýra frá þeim nú, til þess að þurfa ekki að vera að tefja umr. um það síðar. - Fyrri till. er við 15. gr., um, að tekinn verði upp styrkur til Páls Hermannssonar, fv. alþm., til ritstarfa, 3500 kr. grunnlaun, eða alls 10500 kr. - Ég held, að ég þurfi ekki að ræða mikið um það atriði hér. Öllum alþm. er kunnugt, að Páll Hermannsson hefur unnið hér merkilegt starf á Alþ. Hann hefur nú látið af störfum frá þinginu og bústjórn fyrir það bú, sem ríkið átti á sínum tíma, og held ég, að ekki verði um það deilt, að sá maður hefur látið af störfum með þeim sóma, að rétt sé að samþ. þetta alveg ágreiningslaust. Hin till. er við 22. gr., að heimila að greiða til þeirra manna, sem voru á vélbátnum Björgu, 25 þús. kr. til þess að kaupa nýjan bát. Þessir menn hafa nú ráðizt í að kaupa annan bát fyrir 300 þús. kr., og hefur fjvn. fallizt á að styrkja þetta með 25 þús. kr. framlagi. Að síðustu leggur n. til, að tekið verði upp á 22. gr. að heimila að greiða Boga Ólafssyni full laun, ef hann skyldi láta af störfum á þessu ári. Ég vil í sambandi við þetta mál benda á, að þessi stefna, að taka menn á föst laun þegar þeir láta af störfum, hefur jafnan mætt mjög mikilli andúð í n. og verið um það skiptar skoðanir. Ég vil ekki blanda þar inn sérstökum persónum, og það er það leiðinlega við málið, að blandazt hefur inn í það, hvort þessi eða hinn eigi frekar að verða þessa aðnjótandi en einhver annar. Stefnan sjálf er alveg óverjandi út af fyrir sig. Það deilir enginn um það, að Bogi Ólafsson sé einn af þeim mönnum, sem kannske bezt hafa unnið til þessa heiðurs, og hefur það kannske orðið til þess, að hann hefur verið tekinn upp, þótt n. sé á móti þessari stefnu. En ég vil benda á það, að vel getur komið til mála, - ekki á þessu ári að sjálfsögðu, en á næsta ári, - að sams konar upphæð yrði þá dregin af því framlagi, sem ríkissjóður leggur til orðabókarinnar, því að annars væri þetta beinn styrkur til orðabókarinnar. Nú er lagt til hennar 45 þús. kr., og ef Bogi Ólafsson hefði látið af störfum nú þegar og tekið við starfi hjá orðabókarnefnd, geri ég ráð fyrir, að n. hefði lagt til að lækka hlutfallslega þessa upphæð. En með því að ekki er víst, að Bogi Ólafsson láti af störfum. og svo mikið liðið á árið, þykir ekki rétt að draga mikið úr framlaginu, sem er á 15. gr. nú, en kemur til athugunar, þegar næstu fjárlög verða samin. Ég sé ekki ástæðu til að ræða frekar um þetta. Því miður hefur n. ekki séð sér fært að taka inn neinar till. frá einstökum þm. Hefði verið mjög nauðsynlegt að taka nokkru nánar til athugunar tillög til einstöku hafnarmannvirkja, því að frá vitamálastjóra hafa komið nýjar upplýsingar sem leiðréttingar á þeim upplýsingum, sem n. fékk 12. febr. N. hefur þó ekki séð sér fært að fara inn á endurskiptingu, en væntir, að hæstv. samgmrh. líti með fullum skilningi á þessi mál, m.a. með einhverri hjálp úr hafnarbótasjóði, ef þessir staðir verða sérstaklega illa úti fyrir það eitt, að rangar upplýsingar hafa verið gefnar af hálfu vitamálastjórnarinnar um framkvæmdir á yfirstandandi ári. Varð um það samkomulag í n. að reyna að halda úthlutuninni eins og hún er, því að ef farið væri að opna þetta á annað borð, yrði erfitt að stöðva. Ég legg því til fyrir hönd n. allrar, því að öll n. stendur að þessum till., að till. verði samþ. eins og þær liggja fyrir.



Herra forseti. Alþ. er nú komið að þeim kafla fjárl., sem síðastur er, þ.e. afgreiðslu frv. við 3. umr. Við höfum nú heyrt hv. frsm. lýsa þeim brtt., sem fyrir liggja frá fjvn. Auk þess liggja fyrir frá einstökum þm. brtt. á þskj. 582. Það virðist nú svo sem ekki verði hjá því komizt, að þetta frv. verði með enn hærri niðurstöðutölum en fjárl. síðustu ára, og mun þó mörgum meðal þjóðarinnar hafa þótt nóg um. Ég þarf ekki að gera það hér sérstaklega að umtalsefni, hverjir örðugleikar á því eru fyrir Alþ. að fá samkomulag um réttingu þessara mála. Þeir örðugleikar eiga sér víða rætur og teygja sig langt út fyrir takmörk þessarar háttvirtu þjóðarsamkomu. Hitt má öllum vera ljóst, að útgjaldaliðirnir á fjárl. eru orðnir svo háir, að ólíklegt er, nema sérstaklega vel ári og það óvenju vel, að hægt sé að halda svo áfram til langframa. Þetta er að því er ýmsa útgjaldaliði snertir, sem teljast verða mjög nauðsynlegir, mjög raunaleg staðreynd, að útgjöldin í heild eru komin á of hátt stig. Mér hefur verið legið nokkuð á hálsi fyrir það við samning þessa frv., hve dregið er úr svo kölluðum verklegum framkvæmdum. En það ættu allir að geta séð, að þótt fjárl. séu lögð fram með stýfðu fjárframlagi til opinberra framkvæmda, þarf það ekki að vera nein óhrekjandi sönnun þess, að viðkomandi fjmrh. hafi sérstaklega hug á því að skera slíkar framkvæmdir niður. Ég tel, eins og ég sagði áðan, að fjárl. séu komin upp úr þeirri tölu, sem hægt er fyrir þessa þjóð að búa undir. En hitt er mér líka ljóst, hve miklir örðugleikar eru á því að lækka tilkostnaðinn svo um muni. Og það er nefnilega þetta, að þegar talað er um að lækka tilkostnaðinn, segja menn jafnan, að það muni ekki svo mikið um þennan lið. En með þeirri útþenslu á starfskerfi ríkisins, sem orðin er, eru liðirnir orðnir svo margir og starfskerfið svo stórt, að það er vissulega tími til kominn - og raunar fyrir löngu - að taka til athugunar niðurskurð í sparnaðarátt á hinum svo kölluðu smærri liðum fjárl. ekki síður en hinum stærri. Ég ætla ekki hér að gera ýmsar till. að umtalsefni. Ég er fjvn. þakklátur fyrir störf hennar og það tillit, sem hún hefur viljað sýna till. ríkisstj. gegnum allt sitt starf hér. Það hefur orðið fangaráð, eins og oft fyrr, að setja töluvert af heimildum á 22. gr., en það er að sjálfsögðu fullkomið vafamál, hvort hægt er að nota þær heimildir, sem þar eru settar og hafa útgjöld fyrir ríkið í för með sér. Hv. þm. munu manna bezt skilja, að það verður allt að vera komið undir ástæðum og möguleikum, sem fyrir hendi eru hverju sinni til þess að verða við þeim óskum, sem þar eru fram bornar. Það verður auðvitað fyrst og fremst að sinna hinu ákveðna og lögboðna og svo vissulega að gera það sem hægt er til þess að leysa annan vanda innan þeirra takmarka, sem fjárhagsástæður ríkisins skapa og leyfa. Hv. frsm. meiri hl. lýsti yfir því, að rekstrarhallinn yrði, ef till. hv. fjvn. yrðu samþ.. rúmlega 41/2 millj. kr., en greiðsluhallinn 29.6 millj. kr. Hann lýsti og yfir því, að n. legði ekki með samþykkt annarra till. við þessa umr. heldur en þeirra. er gerðar eru af meiri hl. n., og mundi hann leggjast á móti samþykkt annarra till., er hefðu útgjöld fyrir ríkið í för með sér. Hlýt ég af ástæðum, sem allir skilja, að taka undir þessi orð hv. frsm. n. - Þá gat hann þess„ að n. hefði ekki gert till. um að breyta tekjuáætlun þeirri, sem í frv. er, og þess enn fremur„ að hann byggist við, að fjmrh. mundi koma. fram með einhverjar till. við þessa umr. til að jafna metin milli tekna og gjalda. Ég hef haft þetta í huga og hef það enn til yfirvegunar, á hvern hátt það mætti verða. Og ef ég tel mér það fært, mun ég áður en þessari umr. lýkur leggja fram brtt. eða till. í slíka átt, en mun nú. sitja hér að sinni og heyra á mál manna þeirra., er hér á eftir munu fram koma og tala til skýringa og framdráttar till. sínum við þetta frv.



Herra forseti. - Samvn. samgm. á brtt. á þskj.. 582, um að styrkur til flóabátaferða hækki úr 500 þús. kr. í 912200 kr. Vil ég leyfa mér fyrir hönd n. að gera grein fyrir þessari till. Það er fyrst og fremst að segja um flóabátaferðir almennt, að á s.l. ári var rætt um það, er undirbúin og hafin hafði verið smiði nýrra. strandferðabáta, að líklegt væri, að hægt yrði að draga nokkuð úr fjárframlögum til flóabátanna í einstökum héruðum, eftir að þessir strandferðabátar væru tilbúnir og hefðu hafið siglingar hér við land. Nú er það svo, að annar þessara báta. hefur þegar hafið siglingar, og er hinn væntanlegur á næstunni og mun innan skamms hefja siglingar. Þrátt fyrir þetta hefur hvorki Skipaútgerð ríkisins né samvn. samgm. þótt líklegt, að þessi skip gætu leyst þarfir einstakra landshluta. innbyrðis á sama hátt og flóabátarnir gera. Það mun að vísu verða mikil samgöngubót að þess-um nýju skipum, en margt bendir þó til þess, að þarfir fyrir staðbundnar flóabátaferðir verði, fyrir hendi engu að síður eftir sem áður. Reynslan mun skera úr um þetta atriði, og þess mál vænta, að á næsta ári verði komin nokkur reynsla á það, hvort hægt muni verða að nota þessi skip í staðinn fyrir flóabátana, a.m.k. að einhverju leyti, og mun þá Alþ. taka afstöðu til þess á sínum tíma. Í sambandi við einstaka flóabáta vil ég taka þetta fram: Ég mun fyrst minnast á Breiðafjarðarsamgöngur. Það er gert ráð fyrir því í till. n., að Flateyjarbáturinn, sem haldið hefur uppi samgöngum um norðanverðan Breiðafjörð, fái 30 þús. kr. styrk til vélakaupa. Á s.l. ári voru veittar 50 þús. kr. til viðgerðar á bátnum, sem nú er lokið, og er hann nú hið sæmilegasta skip. En vegna þess að nú er aðeins um að ræða 30 þús. kr. styrk til vélakaupa, verður heildarstyrkurinn til bátsins 20 þús. kr. lægri en hann var s.l. ár. - Þá hefur sú breyting orðið á varðandi Breiðafjarðarsamgöngur, að til Stykkishólmsferða hefur verið fenginn nýr bátur, 38 smál., í stað 15 smál. báts, sem hefur annazt þessar ferðir. Hefur jafnframt verið farið fram á, að styrkur til þessara ferða verði hækkaður verulega, eða úr 38 þús. kr. á s.l. ári í 80 þús. kr. N. taldi þó ekki fært að fara svo hátt í styrkveitingu til þessara ferða, en hefur lagt til, að hann verði hækkaður upp í 70 þús. kr., og taldi Skipaútgerðin það nægilegt. Enn fremur hefur verið sett það skilyrði fyrir styrkveitingunni samkv. ósk hv. þm. Barð., að báturinn fari ekki færri en 18 ferðir til Gilsfjarðar, og er þessa getið í nál. samvn. samgm. - Varðandi samgöngur um Breiðafjörð er enn fremur ráðgerð sú breyting. að í staðinn fyrir að 2 bátar hafa annazt ferðir milli Stykkishólms og Langeyjarness og milli Stykkishólms og Skógarstrandar, skuli einn bátur annast þessar ferðir, og leggur n. til, að styrkur til þessara ferða lækki um 1 þús. kr., þar sem gert er ráð fyrir, að ferðirnar verði ódýrari, ef þær eru reknar af einum bát. Gert er ráð fyrir, að Ísafjarðarsamgöngur verði reknar með svipuðum hætti og undanfarið. Ný vél hefur verið sett í Djúpbátinn, sem annast ferðirnar, og fellur því niður sú fjárveiting, sem honum hefur verið veitt 2 s.l. ár. Heildarstyrkur til bátsins lækkar því samkv. till. n. um 60 þús. kr. Hins vegar hækkar rekstrarstyrkurinn um 5 þús. kr., vegna þess að gert er ráð fyrir, að teknar verði upp sérstakar ferðir um Skötufjörð, en Djúpbátnum h/f falið að sjá um þær. Um Norðurlandssamgöngur vil ég taka það fram, að gert er ráð fyrir, að styrkur til Húnaflóa- og Strandabátsins hækki um 2 þús. kr. Töluverður halli varð á rekstri bátsins s.l. ár. og stafar hann að nokkru leyti af því, að ný vél ver sett í skipið, og lánaði Skipaútgerð ríkisins eiganda bátsins 60 þús. kr. til vélakaupanna. Hefur hann sótt um að fá þetta greitt úr ríkissjóði, en n. taldi ekki fært að taka þá ósk til greina. Hins vegar stendur þetta lán hjá Skipaútgerðinni, og má segja, að það sé ríkissjóður, sem hjálpað hefur þessum einstaklingi að komast yfir þessa vél, þar sem Skipaútgerðin hefur veitt honum aðstoð í þessu máli. Þá er lagt til, að nokkur breyting verði á ferðum hins sameiginlega Norðurlandsbáts, sem gengur milli Siglufjarðar, Akureyrar og Sauðárkróks, og er lagt til, að honum verði veittar 38 þús. kr. í hækkuðum rekstrarstyrk frá því, sem veitt var til þessara ferða á s.l. ári. Útgerðarmaður bátsins hefur óskað eftir að fá styrkinn hækkaðan um 72 þús. kr., samkv. till. forstjóra Skipaútgerðarinnar taldi n., að þessi styrkshækkun. sem hún leggur til. ætti að nægja. En það hefur skapazt nýtt viðhorf í þessu máli, þar eð akvegasambandi hefur verið komið á yfir Siglufjarðarskarð, og er því talið, að sérstakur bátur milli Sauðárkróks og Siglufjarðar muni vera óþarfur yfir sumarmánuðina eða þann tíma, sem Siglufjarðarskarð er fært bifreiðum. Hins vegar er gert ráð fyrir því, að Norðurlandsbáturinn muni taka að sér að koma á Skagafjarðarhafnir. Ekki þótti þó fært, að Haganesvík byggði allar ferðir sínar á þessum bát, því að viðkomutími hans væri mjög óhentugur, og þess vegna taldi n. nauðsynlegt að taka upp sérstakan styrk til Haganesvikurbáts, að upphæð 10 þús. kr., til þess að halda uppi ferðum þangað þann tíma ársins, sem ekki er bílfært þangað. Enda þótt talsverður halli hafi orðið á rekstri Sauðárkróks- og Siglufjarðarbáts á s.l. ári, taldi n. ekki fært að gera till. um fjárveitingu til hans upp í hallareksturinn, þar eð endanlegur rekstrarreikningur bátsins liggur enn ekki fyrir. Hins vegar kæmi það til athugunar síðar, þegar reikningurinn liggur fyrir, hvort ríkið teldi sér kleift að hlaupa undir bagga með útgerðarmanni bátsins. - Þá leggur n. til, að styrkur til Hríseyjarbátsins verði hækkaður um 1 þús. kr. Það er ekki gert ráð fyrir, að teljandi breytingar verði gerðar á Austfjarðasamgöngum. Það hafði verið gert ráð fyrir því af n. á s.l. ári, þegar fjárl. voru síðast samin, að á s.l. sumri mundi skapast akvegasamband við Norðfjörð, þannig að ekki yrði þörf fyrir bát þangað nú, en nú er talsvert í land, að svo verði, svo að gera verður ráð fyrir, að hans verði þörf á sumri komanda. Hins vegar á bæjarstj. erfitt með að fá bát til þess að halda uppi þessum ferðum og taldi, að það mundi reynast ókleift að fá bát í þessu skyni fyrir sama styrk og veittur hefur verið undanfarið. Hefur hún því farið fram á að fá styrkinn hækkaðan, og hefur n. fallizt á að hækka hann um 5 þús. kr. - Þá er lagt til, að styrkur til Mjóafjarðarbáts hækki um 2600 kr. Um styrk til Suðurlandsskips er það að segja, að n. hefur orðið sammála um að leggja til, að hann verði hækkaður um 10 þús. kr. Það skal tekið fram til skýringar, að hér er ekki um raunverulegt skip að ræða, heldur styrk til flutninga, sem veittur er vegna hækkana á ákveðnum gjöldum fyrir hvert tonn af vörum, sem fluttar eru austur. Það hefur tíðkazt um alllangt skeið að veita slíkan styrk. og undanfarið hefur flutningskostnaður hækkað, m.a. vegna hækkaðs benzínverðs. Og þótt þau héruð, sem hér er um að ræða, séu í akvegasambandi, þá þarf oft að flytja vörurnar langar leiðir til hinna afskekktu staða, og verða vöruflutningar því mjög dýrir. N. þótti því sanngjarnt að hækka þennan styrk upp í 80 þús. kr. Meðalflutningsgjald á tonn austur í Vík mun vera 270 kr., en að frádregnum þeim styrk, sem 9lþ. hefur veitt undir liðnum Suðurlandsskip, mun flutningskostnaður verða 242 kr. Þá vil ég minnast nokkrum orðum á Faxaflóasamgöngur. H/f Skallagrímur í Borgarnesi hefur annazt þessar ferðir á s.l. ári með m/s Laxfossi og m/s Víði. Félagið hefur ekki sótt um styrk til ferða m/s Laxfoss, en hins vegar um 200 þús. kr. styrk vegna rekstrarhalla, sem hefur orðið á ferðum m/s Víðis, sem félagið gerði út á tímabilinu jan.–maí 1947. Þetta skip hefur félagið haft á leigu frá 1. jan. 1945, og lauk leigutíma þess 15. maí s.l. N. hefur borizt lauslegt rekstraryfirlit yfir rekstur m/s Víðis á tímabilinu jan.–maí 1947, og sýnir það 200 þús. kr. rekstrarhalla, en endanlegir rekstrarreikningar félagsins og m/s Laxfoss fyrir árið 1947 lágu ekki fyrir n., og vissi n. því ekki um heildarafkomu félagsins. Með tilliti til þessa treysti n. sér ekki til að leggja til, að hluti þessa rekstrarhalla í heild yrði greiddur, og vill benda á, að n. hefur orðið að hafa þann hátt á í sambandi við rekstrarhalla á flóabátasamgöngum, þar sem endanlegir rekstrarreikningar hafa ekki verið lagðir fram. Nú bárust mér hins vegar í gær endanlegir rekstrarreikningar h/f Skallagríms fyrir árið 1947. Samkv. þeim er yfirfært tap til næsta árs kr. 150945.30, og orsakast þetta allt vegna rekstrarhalla m/s Víðis á fyrrgreindu tímabili. Tekjur nema rúmum 149 þús. kr., þannig að hallinn af m/s Viði hefur reynzt talsvert minni en félagið gerði upphaflega ráð fyrir. Það má því segja, að það liggi nokkurn veginn ljóst fyrir, hvernig þessum málum félagsins er varið, og að n. gæti þess vegna tekið afstöðu til beiðni félagsins um styrkveitingu vegna rekstrarhalla m/s Víðis. En nú er það svo, að það hefur verið lagt mjög hart að n. að hækka ekki fjárframlög til flóabátanna og halda a.m.k. þeim upphæðum, sem veittar voru í þessu skyni í fyrra. N. hefur því átt mjög erfitt með að taka til greina óskir um aukið framlag til einstakra flóabáta, enda þótt hægt hafi verið að sýna, að halli hefur orðið á ferðum þeirra. Ég hygg þó, að fyrr eða síðar verði að greiða einhvern hluta þessa rekstrarhalla. Á síðasta þ. var ætlazt til þess, að ferðir héðan upp í Borgarnes og Akranes yrðu reknar styrklaust, en gert ráð fyrir að veita einhvern styrk til Vestmannaeyjaferða, sem h/f Skallagrímur hefur stundum annazt. Vil ég leyfa mér í þessu sambandi að vitna til nál. n. frá því í fyrra, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „En nú er ætlazt til, að þessar ferðir (á Faxaflóa, þ.e. samgöngurnar við Akranes og Borgarnes) verði reknar styrklaust, því að gert er ráð fyrir, að Vestmannaeyjum verði séð fyrir ferðum með öðrum hætti. En það skal þó tekið fram, að ef ríkisstj. eða forstjóra skipaútgerðarinnar þykir nauðsyn til bera að fá Laxfoss til sérstakra ferða þangað og af því leiði halla, telur nefndin óhjákvæmilegt að bæta það úr ríkissjóði á sínum tíma.“ Það má þannig segja. að h/f Skallagrímur, sem hefur fyrir áeggjan samgmn. tekið m/s Víði á leigu og notað Laxfoss þennan tíma til Vestmannaeyjaferða, geti með nokkrum sanni bent á, að fyrir liggi vilyrði um, að greiddur yrði a.m.k. einhver hluti þess halla, er kynni að verða af þessum ferðum. Ég tel þó hæpið, að þótt þessir reikningar séu fram komnir frá h/f Skallagrími, verði fært á þessu stigi málsins að flytja brtt. um að taka upp í till. n. fjárveitingu upp í þennan hallarekstur, en hefði þó gjarnan viljað ræða það mál við hæstv. fjmrh. og fjvn. En afstaða n. hefur verið sú, að hún vildi fá að sjá endanlega endurskoðun á rekstri þessara ferða í heild, og ég held, að það hafi verið uppi raddir um það í n., og vil greina frá því, að í raun og veru ætti að vera hægt að reka þessa „rútu“, sem er langsamlega arðvænlegasta flóabátaleið hér við land, styrklaust eða með hagnaði, og vil benda á, að þetta mun vera eina flóabátafélagið, sem borgað hefur hluthöfum sínum arð og þ. á m. ríkissjóði af þeim hluta, sem hann á í félaginu. Hins vegar get ég upplýst, að hluthafar Djúpbátsins h/f á Ísafirði, sem er byggður upp af almennu hlutafé í því byggðarlagi, hafa aldrei séð einn einasta eyri í arð. En viðvíkjandi greiðslu á hluta af þessum hallarekstri h/f Skallagríms, þá er það mál opið, og hef ég bent á, að samvn. samgm. í fyrra gaf vilyrði fyrir því að greiða hluta þess halla, sem kynni að verða á rekstri m/s Víðis í Vestmannaeyjaferðum. Þá vil ég geta þess að lokum, að samkv. till. n. eru heildarframlög áætluð til styrktar flóabátaferðum 3500 kr. lægri en þau voru árið 1947. Styrkur til Djúpbátsins h/f er ráðgerður að lækki um 60 þús. kr. og til Flateyjarbátsins um 20 þús. kr. Hins vegar eru hækkanir, sem n. leggur til, smávægilegar. Skal ég svo ekki fara fleiri orðum um þessa.r till. n. og hygg, að n. hafi stillt þeim eins mikið í hóf og henni var frekast unnt. Ég hef nú gert grein fyrir, hvers vegna n. hefur orðið að taka þessa afstöðu, en með henni er þó að sjálfsögðu engum dyrum lokað í framtíðinni, hvað þetta efni snertir.



Herra forseti. Ég vildi í upphafi máls míns beina nokkrum orðum til hæstv. fjmrh. í sambandi við ríkisreikningana. Fyrir nokkru var rætt um það í Sþ., að útgáfa og afgreiðsla ríkisreikninganna frá Alþ. hafi dregizt úr hófi fram, svo að erfitt sé að samþ. reikninga, sem safnazt hafa fyrir í 4 ár. Ég beindi um daginn þeim tilmælum til hæstv. ríkisstj., að þessum málum yrði komið í betra lag og reynt yrði að hafa alla þessa reikninga til í okt. næstkomandi haust, þegar þingið kemur saman. En til þess að reikningurinn fyrir árið 1947 geti orðið samþ., þá þyrfti að kjósa menn til yfirskoðunar á honum, og ég vildi beina því til hæstv. fjmrh., að hann láti kjósa þá, áður en þingi verður slitið nú. Hæstv. fjmrh. tók vel í þetta hér um daginn, er ég ræddi það í Sþ., og vænti ég árangurs af þessum till. mínum. Ég vil þá þessu næst fara nokkrum orðum um brtt. á þskj. 582, frá okkur hv. þm. A-Húnv., en hún er um það, að lagðar verði fram úr ríkissjóði 10 þús. kr. til endurbóta á Borgarvirki í Víðidal. Varatillag er 8 þúsund krónur.

Væntanlega er ekki meiningin að steypa virkið upp?

Ekki er það ætlunin. Tillagan er flutt vegna tilmæla frá Húnvetningafélaginn í Reykjavík, og í bréfi því, sem okkur barst frá því félagi, er farið fram á. að ríkið leggi fram nokkurn skerf til að hressa við þetta forna mannvirki. Eftir því, sem í bréfinu stendur, er ætlunin sú, að Húnvetningafélagið hér hafi samstarf við ungmennafélög sýslunnar í þessu efni, en starf þeirra við endurreisn virkisins verði undir eftirliti þjóðminjavarðar og eftir till. hans, því að hann mun vera sá maður, sem bezt skyn ber á, hvernig endurbyggingunni skuli hagað. - Áhugi á að vernda þetta forna mannvirki er mikill, bæði meðal Húnvetninga hér og heima í héraði. Hins vegar er það svo, að fjárhagur Húnvetningafélagsins hér í Rvík og einnig ungmennafélaganna í sýslunni er ekki svo góður, að þau treysti sér, af þeim sökum, til þess að vinna þetta ein, og þess vegna er farið fram á þennan styrk úr ríkissjóði. Það verður að líta svo á, að þjóðfélaginu beri skylda til þess að vernda sögulegar minjar sem þessar, sérstaklega þegar þess er gætt. að við Íslendingar erum fremur fátækir af minjum liðinna tíma. Á aðalfundi Húnvetningafélagsins, sem haldinn var 30. okt. s.l., var kosin 3 manna n. til þess að fjalla um þetta. Hún leitaði umsagnar þjóðminjavarðar, Kristjáns Eldjárns, um málið, og barst henni álit hans skömmu síðar, en bréfinu frá n. til okkar fylgdi þetta álitsskjal. Í umsögn þjóðminjavarðar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Borgarvirki er einstætt meðal allra íslenzkra fornleifa. Í fornritum vorum er raunar mjög oft talað um virki, en ekkert þeirra hefur varðveitzt til vorra tíma, enda mun oftast átt við hlaðna virkisgarða kringum bæi, einkafyrirtæki bóndans á hverjum stað. Borgarvirki er annars eðlis, það er borg eða eins konar kastali, að öllum líkindum til orðinn fyrir samtök margra manna, heils héraðs. Það er klettaborg, sem að miklu leyti er víggirt af náttúrunnar höndum, og hafa þeir, sem virkið gerðu, ekki þurft annað en að endurbæta þetta náttúruverk með því að hlaða í skörðin og gera klettaborgina óvinnandi, hvar sem að henni væri komið. En þetta hefur þó verið geysimikið verk, og hefur dr. Björn Ólsen reiknað út, í grein í Árbók fornleifafélagsins 1880–81, að ekki muni hafa verið minna en 200 dagsverk að hlaða allt virkið. Er hleðslan víða gerð af svo stórum björgum, að með ólíkindum má þykja. Engin söguleg gögn eru fyrir því, hvers vegna Borgarvirki hefur reist verið, eða hver það hefur gera látið. Munnmæli hafa viljað eigna það Finnboga ramma, en önnur, sem menn hafa lagt meiri trúnað á, Barða Guðmundssyni í Ásbjarnarnesi, og átti það þá að hafa verið hlaðið, þegar hann átti í deilum þeim við Borgfirðinga, sem sagt er frá í Heiðarvígasögu. En ég hygg, að hvort tveggja sé rangt til getið. Mér finnst langtum sennilegast, að Borgarvirki sé frá landnámsöld og standi ekki í sambandi við neinar hernaðaraðgerðir beinlínis, heldur sé varúðarráðstöfun héraðsbúa, ef til innanlandsóeirða kynni að koma, eins og þeir áttu að venjast í Noregi. En þar í landi, og raunar viðar á Norðurlöndum, var það alsíða á forsögulegum tíma og fram á víkingaöld að víggirða staði, sem vel voru til þess fallnir, t.d. klettaborgir, í því skyni, að fólk í grenndinni gæti leitað þar hælis og varið þar líf sitt og jafnvel eigur, ef fjandmannaher eða óaldarflokkur færi um byggðina. Þessi virki eru kölluð byggðaborgir, algengar um allan Noreg. og ég fæ ekki betur séð en að Borgarvirki sé einmitt ein slík borg. Landnámsmenn hafa séð, hve vel staðurinn var fallinn til slíkrar virkisgerðar, og tekið sig saman um að hlaða til að vera við öllu búnir. Bein rök má einnig færa fyrir því, að Borgarvirki sé svona gamalt, en ekki mun þörf að gera grein fyrir því hér.“ Svo heldur fornminjavörður áfram og segir: „Ég tel sem sagt, að Borgarvirki sé eitt elzta mannvirki á landi hér, og þar að auki einstakt í sinni röð. Er því ástæða til að sýna því sóma. og það því fremur sem auðgert er að endurreisa það í upprunalegri mynd. Allar hleðslur eru nú mjög hrundar og hafa jafnvel mikið látið á sjá í minnum þeirra manna, sem enn lifa, en undirstöður allar eru óhaggaðar og sýna til fullnustu, hvernig um hnútana var búið í öndverðu. Þegar til þess kemur að endurreisa virkið, verður gerð nákvæm lýsing á því eins og það er nú og ljósmyndir teknar, til þess að seinni tíma mönnum blandist ekki hugur um, í hvaða ástandi það var, áður en það var endurreist. Síðan verða virkisveggirnir hlaðnir úr því sama grjóti, sem í því var upphaflega, því það er allt við höndina. Fæ ég ekki betur séð en að hægt sé að koma virkinu í sína fornu mynd falslaust og með óyggjandi vissu.“ Síðan segir þjóðminjavörður, að hann geti ekki að svo stöddu lagt fram áætlun um kostnað við endurbyggingu virkisins, en telur, að hann muni allmikill, vegna þess hve vinna er dýr, en hún yrði aðalliður kostnaðarins. - Að endingu segir hann svo: „En þótt kostnaður verði verulegur, er það þó bót í máli. að viðhaldskostnaður við mannvirki þetta mun í framtíðinni verða mjög lítill eða enginn.“ Í bréfi því, sem ég gat um áðan, frá n., er sagt, en það er gefið út nokkru síðar en umsögn þjóðminjavarðar, að þjóðminjavörður hafi gizkað á, að endurreisn virkisins mundi kosta ca. 15–20 þús. kr. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum að sinni, en vil benda mönnum á hin ótvíræðu meðmæli, sem felast í umsögn þjóðminjavarðar, en hann sem fornleifafræðingur hefur hið bezta vit á því, sem hér er um að ræða. Till. okkar getur engan veginn talizt heimtufrek, og því síður varatill., borið saman við fé það, sem veitt er á fjárl. til hliðstæðra hluta. T.d. eru veittar 30 þús. til viðhalds á bæjarhúsum í Glaumbæ, og annað eins til fornra mannvirkja á Stöng í Þjórsárdal, og sýnir það, að Alþ. hefur talið þess vert að halda þessum fornleifum við. Ég leyfi mér því að vænta þess, að till. okkar verði vel tekið.

Hannibal Valdimarsson. Herra forseti. Við 2. umr. fjárlaga flutti ég nokkrar brtt., þar á meðal eina um sundurliðun á 22. gr. fjárl. Ég hef ekki tekið þessa brtt. upp aftur nú, en lít svo á, að heimildin, sem felst í gr. til fjárveitingar, gildi, og mér er kunnugt um, að hæstv. fjmrh. telur ekki þörf á sundurliðun. - Aftur á móti höfum við hv. þm. N-Ísf. tekið upp nokkrar brtt., sem fluttar voru á fyrra stigi málsins. Fyrsta till.l., sem við flytjum saman, er um fjárveitingu til brúargerðar á Selá í Nauteyrarhreppi. Upphaflega var þar farið fram á 100 þús. kr., en síðar lækkuðum við fjárveitinguna í 50 þús. kr. Ég vil geta þess, að á þskj. hefur þetta misprentazt svo, að þar stendur 150 þús. í stað 50 þús. kr., og bið ég menn að athuga það. Ég hef áður gert grein fyrir till. þessari. Í fyrra var lögð fyrir fyrsta fjárveitingin til brúar þessarar, og var ætlunin að gera svo, þar til nægilega há upphæð væri komin fyrir brúnni. Ég vænti, að hv. Alþ. sjái sér fært að samþ. þessa hógværu till. Í annan stað höfum við flutt till. um lendingarbætur í Hnífsdal, og er þar farið fram á 150 þús. kr. fjárveitingu, en það er sú upphæð, sem íbúar Eyrarhrepps hafa beðið um til þessara framkvæmda. Þriðja till., sem við hv. þm. N.-Ísf. flytjum, er í fremsta máta smávægileg, en í henni er farið fram á 1000 kr. fjárveitingu til leikstarfsemi í Bolungavík gegn jafnmiklu framlagi frá Hólshreppi. Leikstarfsemi í Bolungavík hefur jafnan verið með miklum blóma, og hafa þorpsbúar jafnan sýnt mikinn dugnað og áhuga í þeim efnum og árangur orðið ágætur. Iðulega hafa Bolvíkingar sýnt leikrit inni á Ísafirði og viðar í nágrenninu við góðan orðstír, og er þessi viðleitni fullrar virðingar og eftirtektar verð. Hér er aðeins fram á lítið farið, og vona ég, að till. þurfi ekki að misbjóða fjárgetu íslenzka ríkisins og verði því samþykki. Ég vil þakka hv. fjvn. fyrir, að hún hefur tekið upp till. um fjárveitingu til brimbrjótsins í Bolungavik. Hún er að vísu nokkuð breytt frá því, sem við hv. þm. N.-Ísf. vildum hafa hana, en ætlun okkar var, að þessar 350 þús. kr. yrðu ekki afturkræfar, heldur væru þær veittar sem styrkur úr ríkissjóði til bóta á brimbrjótnum. En þessi fjárveiting leysir málið í bili. Í mörg ár hefur starfað í Bolungavík hlutatryggingasjóður sjómanna. Sjóður þessi er miklu eldri en nokkur lög um hlutatryggingar, en nú hafa þeir, sem sjóðnum stjórna, ákveðið að breyta reglum hans þannig, að þær verði í samræmi við lög nr. 109 1943, og geti sjóðurinn þá orðið aðnjótandi styrks úr ríkissjóði, en á þskj. 582 gerum við ráð fyrir, að hann nemi rúmum 12 þús. kr. Ég hef áður komið með till. um, að ríkissjóður greiði Jóni Magdal, bónda í Engidal í Skutulsfirði, allt að 12 þús. kr. í skaðabætur vegna atvinnutjóns af margra ára sóttkví, sem heimili hans hefur verið í, og flytjum við hv. þm. N.Ísf. nú till. um það. Síðasta till., sem við flytjum saman, er einnig á þskj. 582 og er þess efnis, að varið verði allt að 75 þús. kr. til bjargráðaráðstafana í Sléttuhreppi og Grunnavíkurhreppi. Upphaflega fórum við fram á 100 þús. kr. til Sléttuhrepps, en 50 þús. kr. til Grunnavíkurhrepps, en nú höfum við sætt okkur við 75 þús. kr. til beggja hreppanna. Að sjálfsögðu kemur ekki til greiðslu á þessu, nema sýslunefnd viðkomandi sýslu komi með till. um, hvernig fénu skuli varið, og rn. sjái sér fært að inna greiðsluna af hendi. Við flm. höfum rætt þetta við hæstv. félmrh., en hann ræddi það svo aftur við hina ráðh., og munu þeir hafa verið sammála um að samþ. þetta. Þrátt fyrir það sá hv. fjvn. sér ekki fært að taka till. upp. Ég vænti þess, að hv. þm. viðurkenni, að rétt geti talizt að hafa heimild í I. til þessa, þar sem ósýnt er um, hvernig fer um byggð í þessum hreppum í framtíðinni og líkur benda til, að innan skamms geti svo farið, að ekkert verði eftir af vinnufæru fólki, svo að gripa þurfi jafnvel til þess að flytja burtu gamla fólkið, sem ekki getur bjargað sér sjálft. Ég trúi því ekki öðru en hæstv. Alþ. samþ. þessa heimild, ef til slíkra ráðstafana kann að koma, sem vel getur verið, því miður.



Herra forseti. Ég vil aðeins segja fáein orð út af orðum hv. þm. V.-Húnv. og sérstaklega því, sem hann beindi til fjmrh. varðandi prentun og framlagningu ríkisreikninga fyrir árin 1944, 1945 og 1946, sem og undirbúning til þess að hraða endurskoðun ríkisreikninganna fyrir árið 1947. Síðan fyrirspurnin kom fram, sem sami þm. stóð að hér á Alþ., og að athuguðum ástæðum, hef ég reynt að fá reikningana svo tímanlega úr prentun, að þm. gætu fengið þá í hendur á þessu þingi. En annríkið er mikið í Gutenberg; samt er ekki vonlaust, að reikningarnir fáist áður en þingi slitur, en þó er rétt að taka það fram, að óræka vissu hef ég ekki fyrir því. Varðandi ríkisreikninginn fyrir árið 1947 og undirbúning undir fljóta afgreiðslu hans er ég sammála hv. þm. um það, að rétt sé að gera ráðstafanir til þess að flýta þeirri afgreiðslu, og hef ég farið fram á það við hæstv. forseta Alþ., að kosnir verði á þessu þingi yfirskoðunarmenn fyrir landsreikningana 1947. Þetta vildi ég upplýsa að gefnu tilefni. Annars er það sannast að segja, að ég veit ekki, með hvaða ráðum eða meðulum væri hægt að reka betur á eftir því að fá svör frá ýmsum stofnunum við aths. endurskoðenda, en það er aðallega þetta, sem tafið hefur afgreiðslu þeirra reikninga, sem hér ræðir um. Það liggur við, að fjmrn. þyrfti að hafa heimild til dagsekta á þá, sem ekki sinna þeim fyrirspurnum, sem lögum samkvæmt ber að svara, en er trassað mánuðum saman. En það er einkum þetta, sem tefur fyrir því, að Alþ. berist reikningarnir í tæka tíð.

Forseti (JPálm): Útbýtt hefur verið á fundinum brtt. á þskj. 582, 597 og 598, og mun ég nú leita afbrigða vegna þeirra, þar sem of skammt er liðið frá útbýtingu.



Herra forseti. Það hafa orðið mér vonbrigði og allmörgum alþm., að byggingarstyrkur til listamannanna Gunnlaugs Blöndals, Gunnlaugs Schevings og Nínu Tryggvadóttur skuli hafa fallið burt í till. hv. fjvn. Nokkrir alþm. hafa þegar flutt till. um að greiða Gunnlaugi Blöndal og Gunnlaugi Scheving þennan styrk. og sömuleiðis erum við Gylfi Þ. Gíslason og Sigurður Bjarnason flm. að till. á þskj. 582, um að Nínu Tryggvadóttur verði veittur byggingarstyrkur á fjárl. Nína er dóttir Tryggva Guðmundssonar, sem var gjaldkeri hjá Áfengisverzlun ríkisins, að mig minnir - hins mesta ágætismanns að allra dómi. Hún hóf nám á listaháskólanum í Kaupmannahöfn; síðan var hún um nokkurt skeið við nám í París og stríðsárin dvaldist hún í Bandaríkjunum. Hún hefur barizt áfram með fágætum dugnaði, nýtni og sparsemi og hlotið mikla viðurkenningu. Hún hélt sýningu í Bandaríkjunum fyrir tveimur-þremur árum og fékk mjög lofsamlega dóma. Ég hef ekki átt kost á að ná í það eintak af Morgunblaðinu, þar sem þessir dómar birtust. En henni hefur verið boðið að sýna aftur í New York, og segir í bréfi því til hennar, að eftir hinn mikla sigur, sem sýning hennar hafi verið, hafi verið ákveðið að bjóða henni að hafa aðra sýningu í haust. Hún tók þessu boði, en vegna gjaldeyrisskorts komst hún ekki í tæka tíð, en er nú komin til Bandaríkjanna og mun sýna þar í vor. Hún hefur haldið allmargar sýningar hér heima, og hafa þær verið vel sóttar. Ég hef hlerað, að mynd sú, sem hér er til sýnis eftir hana í lestrarsal, hafi ekki fallið þm. í geð, og því hefur jafnvel verið haldið fram, að myndin mundi verða þess valdandi, að hún fengi ekki styrkinn. Nú er þessi mynd á mjög slæmum stað þarna og nýtur sín ekki vegna skorts á fjarlægð og góðri birtu, en hún hefur mjög fallegan litblæ og fagrar línur, og væri henni komið fyrir á betri stað, t.d. í Ed., mundu þm. e.t.v. læra að meta hana betur. Annars vona ég, að hv. alþm. láti ekki listamanninn gjalda þess, þótt hv. menntamálaráði sé ósýnt um að velja myndir, sem þm. falla í geð, og það væri ekki úr vegi að rifja upp í sambandi við þetta gamla vísu eftir Steingrím Thorsteinsson: Lastaranum líkar ei neitt, lætur hann ganga róginn. Finni hann laufblað fölnað eitt, fordæmir hann skóginn. Raunar held ég, að þessi mynd sé alls ekki fölnað laufblað, heldur finnst mér hún fögur. Og í trausti þess, að hæstv. Alþ. láti hina ágætu listakonu njóta viðurkenningar, tel ég óþarft að fjölyrða meira um þessa brtt. og læt máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég á hér eina brtt., sem er merkt með rómverskum XVI á þskj. 582. Árið 1944 voru samþ. hér lög á Alþ. og hér í þessum sal um heimild til þess að endurgreiða toll af sænskum timburhúsum, að svo miklu leyti sem hann væri hærri á húsunum en á hráefninu sjálfu. Þá voru nærri allir þm. sammála um þetta. Að vísu var nokkur ágreiningur um það, hvort endurgreiða ætti allan tollinn eða aðeins að svo miklu leyti sem hann væri hærri á húsunum en hráefninu. En þá voru húsnæðisvandræði og menn vildu ýta undir byggingu húsa, en allir þeir, sem þá kunnáttu höfðu, að þeir gátu unnið að byggingu sem smiðir, gátu fengið nóg að gera við húsasmíðar. Verndartollur vegna iðnaðarmanna í þeirri iðngrein átti því engan rétt á sér þá, þó að hann ætti það áður fyrri. Alþ. kvað skýrt á um, að það vildi láta tollana falla niður með heimild í lögum. Menn á Selfossi, Akureyri og víðar höfðu flutt inn timburhús. En húsin urðu dýrari en þeir höfðu búizt við, svo að full þörf er fyrir þá að fá endurgreiðslu. Fyrrv. fjmrh. (PM) sá sér ekki fært að endurgreiða þetta, hefur enda alltaf verið á móti þessu máli. En hæstv. núv. fjmrh. tók þessu vel í vetur, er ég spurði um þetta, og sagðist hafa þetta til athugunar og einnig með báta, sem keyptir hefðu verið til landsins, og taldi ráðh., að tekin yrði af ríkisstj. upp í 22. gr. heimild fyrir ríkisstj. að endurgreiða þennan toll. Ég hef ekki fylgzt með bátunum, en þekki vel til aðstöðu þeirra, sem lögðu í húsakaupin, og veit, að þeir eiga siðferðislega kröfu á endurgreiðslu tollsins. Ég hef flutt hér brtt. um að endurnýja heimildina, en bætt við: „ef fært þykir og ríkisstj. hefur tekjuafgang á árinu.“ En ég tel, að svo muni geta orðið. Það er víst, að tekju- og eignarskattur verður miklu hærri en áætlað er, og einhverjar tekjur koma af eignakönnuninni, þó að vitanlega verði illa haldið á því máli, og þeim hefur ekki verið ráðstafað. Og ef til vill verður því hægt að greiða þetta, þótt fjárlög séu nú með halla. Ég er nú ekki með fleiri brtt., en ég tel, að Alþ. hafi mistekizt með þessi fjárlög í heild. Mér fannst, að þyrfti að hækka rekstrarkostnaðinn. Það verður að láta opinbera starfsmenn vinna eins og menn. Ef það væri gert, væri hægt að spara mikið í mannahaldi. Þetta átti fyrst og fremst að gera. Og Alþ. verður fyrr eða seinna. að hafa mannskap í sér til að koma þessu fram. en það hefur hummað það fram af sér nú. Ég taldi þetta það fyrsta og allra fyrsta, sem spara þyrfti á fjárl. En þetta hefur mistekizt. Þessi brtt. er hæversklega orðuð, og ég vona, að menn sjái sér fært að samþ. hana. Ég veit af viðtali við hæstv. fjmrh., að hann hefur fulla löngun til að standa við gamlan vilja Alþ. í þessu máli og gera Alþ. ekki ómerkt orða sinna, sem það verður, ef tollurinn verður ekki endurgreiddur.



Herra forseti. Ég flyt ásamt öðrum þm. 3 brtt. við fjárl. á þskj. 582, og vil ég víkja nokkuð að þeim og fyrst að 9. brtt. á þskj. 582. um að auka styrk til leikskóla úr 25500 kr. í 36000 kr. Á fjárlögum er gert ráð fyrir framlagi til þriggja skóla, tveggja í Rvík, skóla Lárusar Pálssonar og skóla Soffíu Guðlaugsdóttur, og eins á Akureyri, skóla Jóns Norðfjörðs. Fjvn. barst svo erindi frá Ævari Kvaran um að styrkja skóla hans, sem hann stofnaði eftir heimkomu sína frá útlöndum. Í skóla þessum ern nú 18 nemendur, og mun þetta vera stærsti leikskóli í landinu, og væri því næsta óeðlilegt, að hann fengi engan styrk. Hv. fjvn. treysti sér ekki til að mæla með auknu framlagi, en ákvað að hafa upphæðina þá sömu og fela ráðh. að úthluta henni til skólanna. En ef úthluta á til skóla Ævars, hlýtur upphæðin til hinna 3 skólanna að minnka. Þetta telja þeir, sem meta starf skólanna, ekki æskilegt. Þess vegna berum við fram þessa till., að hækka styrkinn þannig, að skóli Ævars fái svipað framlag og skóli Lárusar Pálssonar, og vonumst við eftir, að alþ. samþ. þetta, svo að ekki komi til þess, að skerða þurfi styrkinn til gömlu skólanna. Þá flyt ég 12. brtt. á þskj. 582 ásamt 4 öðrum þm., um að endurveita þeim Gunnlaugi Blöndal og Gunnlaugi Scheving byggingarstyrk þann, sem þeim var veittur á síðustu fjárl. Hvorugur hafði hafið byggingu og þar af leiðandi ekki tekið styrkinn út, en nú er kunnugt, að Gunnlaugur Scheving hefur hafið byggingu og gert ráð fyrir, að féð væri til reiðu. Fjvn. hafði áður mælt með till. um endurveitingu, en síðar dró hún till. sína um byggingarstyrk til baka. Það er ekki sanngjarnt að fella endurveitingu til þessara manna niður, þar eð þeir hafa haft réttmæta ástæðu til að treysta þessu og hafið framkvæmdir í því trausti. Enn fremur er ég meðflm. að 13. brtt., um byggingarstyrk handa Nínu Tryggvadóttur, en með þeirri till. verður mælt af öðrum.



Herra forseti. Við þm. Eyf. bárum enga brtt. fram við 2. umr. fjárl. og ætluðum okkur ekki að gera það. Við snerum okkur beint til fjvn. um fjárbeiðnir í okkar hérað, og fengum við þar nokkra áheyrn, og er ég fjvn. þakklátur fyrir, hve mikið tillit hún tók til óska okkar, að vísu mjög hóflegra óska. En til þess, að við berum nú fram brtt. á þskj. 598, liggur alveg sérstök ástæða, og gátum við ekki rætt þetta við fjvn. En ástæðan er sú, að okkur barst beiðni þessi svo seint, að annaðhvort var að sinna henni ekki eða bera hana fram strax, en beiðnin var um 50 þús. kr. framlag til lendingarbóta í Grímsey. Það eru ekki góðar póstsamgöngur við Grímsey, og bréf oddvita hreppsnefndarinnar dagsett fyrir alllöngu síðan. Í bréfinu skýrir oddvitinn frá því, að fyrirhugað sé að gera lendingarbætur í eynni í sumar. En þetta verður erfitt fyrir Grímseyinga, þar eð Grímsey er fámennur hreppur, og er þetta tæplega hægt, nema framlag úr ríkissjóði komi á móti. Ég sneri mér nú til vitamálastjóra varðandi þetta, og barst mér nú áðan eftirfarandi bréf frá honum: „Sem svar við fyrirspurn yðar í síma varðandi lendingarbætur í Grímsey vil ég taka fram: Grímsey á geymda fjárveitingu kr. 25000 frá 1946 og fjárveitingu frá 1947 kr. 21300, sem ég hef farið fram á, að yrði geymd. Áætlað er, að unnið verði í Grímsey í sumar fyrir 200000 kr., svo að fjárveiting í ár þyrfti að vera um 50 þús. kr., miðað við, að fjárveiting frá 1947 sé geymd.“ Samkv. þessu bréfi vitamálastjóra er farið fram á þessar 50 þús. kr., sem mundi þá vanta. En þar sem okkur er kunnugt um fjármálaástandið, berum við fram varatill. um 25 þús. kr. framlag, en gerum þá ráð fyrir að fá hitt næsta ár. Ég geri samt sem áður ráð fyrir, að við hefðum látið vera að bera fram þessa brtt. við fjárl., þótt okkur bærist þessi beiðni, ef aðrir þm. hefðu ekki farið fram á stór framlög og það þm., sem styðja hæstv. ríkisstj. Og ef eitthvað af því, er samþ., þá á þetta rétt á sér ekki siður en annað. Það er eins nauðsynlegt að gera hafnarbætur eins og að gefa út gamlar rímur eða gera við 1000 ára gamalt virki, án þess að ég sé að mæla á móti því.



Herra forseti. Ég get verið fáorður um þær brtt., sem ég flyt ásamt háttv. 3. landsk. sem hefur rætt þær nokkuð. Mun ég þá fyrst ræða 1. brtt. á þskj. 582, nm fjárveitingu til brúargerða á Selá í Nauteyrarhreppi og Múlaá. Brtt. varðandi Selá átti að hljóða upp á 50 þús., en hefur misprentazt 150 þús. Þetta mun vera með mestu ám á Vesturlandi, og liggja margir bæir að þessum vegi. Og auk þess styttir hann leiðina til Ísafjarðar. Óhjákvæmilegt er að brúa ána, og því fremur sem þegar hefur verið varið nokkru fé til þess. Sama máli gegnir með Múlaá, sem er á þjóðveginum út í Ögur. Höfum við því ekki talið okkur annað fært en flytja þessar brtt. Þá er 6. brtt. á þskj. 582, um lendingarbætur í Hnífsdal, að framlagið hækki úr 50 þús. í 150 þús. kr. Ég gerði grein fyrir nauðsyn þessarar brtt. við 2. umr. Hugmyndin var að steypa kerin fyrra árið, en fylla þau upp síðara árið, en ef fjárveiting verður ekki hækkuð, er ekki hægt að fylgja þessari áætlun. Þá flytjum við 10. brtt. á þskj. 582, um breytingu á 15. gr., um 1000 kr. framlag úr ríkissjóði til leikstarfsemi í Bolungavík gegn jafnmiklu framlagi annars staðar frá. Í fjárhagsáætlun Hólshrepps er varið 1000 kr. í því augnamiði að fá lærðan leikara til að æfa leikendur á staðnum. Áhugi á þessu sviði er mjög mikill á þessum stað, og sé ég enga ástæðu til, að þetta litla pláss, sem lagt hefur nokkuð af mörkum á þessu sviði, njóti ekki nokkurs styrks til jafns við aðra staði. Næsta brtt. er á sama þskj. nr. 18. Á fjárl. 1947 var samþ. að greiða tryggingasjóði sjómanna í Bolungavík 33 þús. kr. Þessi upphæð hefur enn ekki verið notuð, þar eð ekki hefur náðst samkomulag um fyrirkomulag sjóðsins. En nú nýlega hefur náðst samkomulag um breytingu á sjóðnum, og verða því þessir peningar notaðir. Ef þessi samþykkt hefði verið gerð ári fyrr, hefði ríkissjóður orðið að greiða þessa upphæð sem mótframlag við sjómenn. Hér er því ekki farið fram á annað en lögheimild er fyrir. Alþ. hefur fallizt á að leggja fram 33 þús. kr. sem mótframlag við sjómenn og útgerðarmenn fyrir undanfarin ár. Og þessa upphæð verður að greiða. Tryggingasjóður sjómanna í Bolungavík er eini aflatryggingarsjóðurinn á landinu. Og nú fyrst á þessu Alþ. er farið að ræða um að stofna slíkan sjóð fyrir allt landið, og fyrirmyndin er þessi litli sjóður. Þá er smávegis brtt., að greiða Jóni Magdal, bónda í Engidal í Skutulsfirði, smávegis skaðabót fyrir 12 ára sóttkví. Hefur oft verið leitað til fjárveitingavaldsins af minni ástæðum. Hugsum okkur bónda, sem í 12 ár er bannað að selja framleiðsluvörur sínar. Og væri ekki mikið, þótt honum væri veittur 12 þús. kr. styrkur. Þá er komið að þeirri brtt., sem við flm. leggjum mesta áherzlu á, að veita 75 þús. kr. til bjargráðaráðstafana í Sléttuhreppi og Grunnavíkurhreppi. Fjvn. mun vera þessu máli nokkuð kunnug. Séra Jónmundur Halldórsson prestur að Stað í Grunnavík mætti í haust á fundi hjá fjmrh. og skýrði þá þetta mál. Við hv. 3. landsk. höfum nú sýnt fram á það með rökum, að þetta er svo einstakt tilvik, að ekki er hætta á, að það skapi hættulegt fordæmi, þó að þessi fjárveiting sé samþ. Á þessum stöðum er að gerast saga, sem gerist raunar viðar, en hvergi sem þarna, að heill hreppur þurrkist svo að segja út á J-5 árum, og hið opinbera hlýtur að láta sig það skipta, leitast við að leysa hin félagslegu vandræði, sem af þessu leiðir. Við flm. höfum haft samráð við hæstv. félmrh. og fleiri ráðh. og fundið þar skilning á málinu, og hversu fast sem á að standa saman um till. fjvn., þá vona ég, að þessi bjargráðatill. verði ekki skorin niður við það trog, sem till. einstakra þm. eru oftast nær leiddar að við afgreiðslu fjárlaga. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um till. okkar, en vil þakka hv. fjvn. fyrir afgreiðslu hennar á því máli, sem ég lagði aðaláherzlu á við 2. umr., að hafnarsjóði Bolungavíkur yrði gert kleift að standa undir kostnaði þeim, sem hlauzt af skemmdunum á brimbrjótnum, og enda þótt fjvn. orði sína till. sem lán, þá þykist ég þess viss, að við nánari athugun og rannsókn þess máls muni þau atvik koma í ljós, að þetta verði greitt beint úr ríkissjóði, en ekki af fámennu hreppsfélagi, sem hefur lagt í mikinn kostnað vegna útgerðar sinnar. Ég er sem sagt þakklátur n. fyrir þetta og vænti hins sama skilnings af hennar hálfu, þegar aðstæður og atvík verða endanlega rannsökuð. Ég vil rétt aðeins minnast á XIII. lið á þskj. 582, en ég er meðflm. að þeirri till., það er 15 þús. króna byggingarstyrkur til Nínu Tryggvadóttur listmálara. Ég er hreint hissa á því, hvernig það mál hefur snúizt. Hér á Alþ. hélt ég, að hefði verið orðið fullt samkomulag um þetta í fjvn. Þá birtist hér eitt málverk eftir listakonuna frammí í lestrarsal, en síðan er till. um byggingarstyrkinn tekin aftur og óbyrlegar blæs í málinu. Ég skal ekki leggja neinn dóm á list þessa málara, tel mig ekki fyllilega dómbæran um það, en hitt veit ég, að meðal þjóðarinnar er mikill fjöldi fólks, sem kann að meta list Nínu Tryggvadóttur, þó að hún fari nokkuð ótroðnar slóðir, og einmitt kannske vegna þess. Slíkt gerist í mörgum öðrum löndum og er síður en svo til vansa talið, að fara ekki troðnar brautir. Sumir listmálarar, sem nú ber hæst, eru ekki fjarri því að aðhyllast þá stefnu, sem hún málar eftir, það er mér óhætt að segja. Ég vona, að þm. láti nú ekki draga sig í dilk og snúist ekki gegn þessari fyrirgreiðslu af allt of litlu tilefni. Annars vil ég segja það, að það er talsvert talað um, að listamenn okkar séu nokkuð frekir til fjárins. Það er satt, að hér er töluvert fé veitt til lista, það er hróður þjóðar og þings, og hér er ekki eins mikið um hleypidóma gegn nýjum stefnum og sums staðar annars staðar. Þetta ber vott um frjálslyndi Alþingis og þjóðarinnar, því að í þessu efni býr það inni fyrir hjá þjóðinni, sem Alþ. endurspeglar með stuðningi sínum við listamennina, og því er þess að vænta, að í þessu tilfelli sem öðrum sé vel tekið hér hóflegum beiðnum íslenzkra listamanna.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér eina brtt. við fjárlögin. Hún er prentuð á þskj. 597 og fjallar um það að hækka framlag til Skagastrandarvegar um 20 þús. kr. Þannig stendur á með þennan veg, að það er mjög mikil nauðsyn á því að ljúka honum. Þessi upphæð dugir þó ekki til, en ekki er óhugsandi, að með lánsfé megi þá ljúka vegagerðinni. Svo er mál með vexti, að strax og eitthvað snjóar, verður ófær kafli á þessum vegi, en á þessu svæði hagar þannig til, að auðvelt er að hlaða upp veg, sem alltaf gæti verið fær. Til sönnunar því, hve mikla nauðsyn beri til að gera þetta, vil ég geta þess, að þegar síldveiðin var mest hér fyrir sunnan í vetur, hefði verið hægt að flytja síldina hindrunarlaust frá Akranesi norður á Skagaströnd, ef þessi ólagði vegarkafli hefði ekki komið í veg fyrir það, en þetta er aðeins 5–6 km langur kafli. Ég hef ekki séð mér fært að fara fram á meiri hækkun á þessu framlagi, en ég vænti þess, að hv. þm. geti fallizt á að bæta þessari upphæð við, sem ég nefndi áðan. Að öðru leyti ætla ég ekki að blanda mér inn í þessar umr. um fjárl. í heild sinni eða aths., sem komu fram við 2. umr., en vona, að þessi till. mín verði samþ.



Herra forseti. Mér finnst rétt að svara því nokkuð, sem sagt hefur verið um fram komnar brtt. Það er þá fyrst í sambandi við flóabátana. Frsm. samvn. samgm. lýsti yfir því, að vel gæti komið til mála, að n. mæltist til þess við samgmrh., að greitt yrði eitthvað af tekjuhalla Víðis í Akranessferðum. Hér liggur fyrir rekstrarreikningur h/f Skallagríms í Borgarnesi fyrir árið 1947, og sýnir hann rúmlega 20 þús. króna tap á rekstri félagsins á því ári, vel að merkja, þegar búið er að afskrifa 153 þús. kr. og borga út 32 þús. kr. í arð, svo að fjárhagsafkoman getur talizt mjög góð. Ég hygg, að það sé engin ástæða til þess að hafa áhyggjur út af rekstri þessa flóabáts, og ef allir flóabátar væru reknir með jafnmikilli prýði, þá væri ekki erfitt að úthluta þeim styrkjum. Hér er t.d. einn liður í rekstrarreikningi h/f Skallagríms, 100 þús. króna tekjur af upp- og útskipun, en á sama tíma tapar Skipaútgerð ríkisins 400–500 þús. kr. á sama lið. og væri lærdómsríkt fyrir þá stofnun að athuga þetta og gera samanburð. Ég vildi beina því til samvn. samgm., að eðlilegast væri, að hún fengi jafnskilmerkilega reikninga frá öllum flóabátum og hér liggur fyrir um rekstur Laxfoss. Ef slíkra reikninga væri krafizt, væri ekki ólíklegt, að með þeirri reglusemi yrði eitthvað hægt að draga úr hinum mikla kostnaði við flóabátana. Ég er ekki sammála því að greiða upp tap Víðis s.l. ár, nema síður sé. Útkoman kann að verða eitthvað lakari á þessu ári en í fyrra, það sýnir sig þá bara og kemur til athugunar næsta ár. Að greina á milli útkomunnar á rekstri Laxfoss annars vegar og Víðis hins vegar er mjög erfitt, því að ferðir þeirra hanga svo saman. Ég skal þá koma að einni till. fjvn., sem farið mun hafa fram hjá ýmsum þm. Það er brtt. við 20. gr. Út III., að liðurinn orðist svo: „Til byggingar á jörðum ríkisins 300 þús. kr., þar af 25 þús. kr. til byggingar útihúsa á Staðarfelli.“ En áætlað er að 75 þús. þurfi til þessara útihúsabygginga. N. sá sér ekki fært að greiða þetta allt nú á þessu ári, en væntanlega næst samkomulag um þetta á næsta ári. Talið er, að jörðin kunni ella að fara í eyði, og geta allir, sem til þekkja, gert sér í hugarlund, hvaða þýðingu það hefði fyrir Staðarfellsskólann, sem fær þarna mjólk og fleira. Í sambandi við aths. hv. þm. V-Húnv., þá viðurkenni ég það, að æskilegt væri að halda við hinu gamla merka Borgarvígi, en ég hélt að Húnvetningar væru það stærilátir og framtakssamir, að þeir leituðu ekki á náðir Alþ. í þessu efni, áður en nokkuð væri byrjað á þessu heima fyrir eða eitthvað lagt fram í því skyni. Ungmennafélög hafa nú orðið lítið meira á sinni stefnuskrá en reyna að hressa við skóga og þess háttar, og væri ekki óeðlilegt, að þau söfnuðu einhverju fé til eflingar þessu máli, það væri vel til fallið. Í því efni mætti taka Barðstrendingafélagið til fyrirmyndar, sem mun nú hafa lagt fram á milli 500 og 600 þús:. kr. til framkvæmda heima í héraði. N. getur ekki verið með þessari till. Ég kem þá að till. hv. þm. N-Ísf. og hv. 3. landsk. Ekki benda þær till. á stjórnarstuðning, því að eftir að samkomulag hafði verið gert við 2. umr. og fjvn. hafði mætt óskum þeirra um að tryggja 350 þús. króna lán vegna brimbrjótsins í Bolungavík, þá er þetta samt ekki nóg, því að nú er farið fram á nærri 300 þús. kr. aukreitis, Ég geri satt að segja ráð fyrir, að allir þm. gætu flutt engu veigaminni rök fyrir ýmsum þörfum kjördæma sinna, ef út í þá sálma væri farið. Mér sýnist þessir þm. helzt vera að gera leik að því að spilla því samkomulagi, sem gert hefur verið um afgreiðslu fjárlaganna, og vænti þess, að till. þeirra verði ekki samþ. Ég skal þó í sambandi við till um bjargráð fyrir Sléttuhrepp og Grunnavíkurhrepp geta þess, að það mál er margrætt í fjvn., og hún hefur fulla sanníð með þeim, sem þar eru, en Það er hættulegt fyrir fjárveitingavaldið að fara inn á þessa braut. Hér er ekki um einstakt tilfelli að ræða, því miður, sama sagan er að gerast allt of víða. Ég veit t. d ekki betur en Auðkúluhreppur í Ísafjarðarsýslu sé að mestu kominn í eyði, og eins er að fara með Dalahrepp og ég hygg fleiri hreppa, og það er því hætt við, að ekki yrði hægt að nema staðar við þær 75 þús. kr. sem hér um ræðir, þó að þær væru greiddar. Auk þess er ekki að vita, að fé þetta kæmi að fullu gagni, eins og komið er, og n. hefur af fyrrgreindum ástæðum ekki viljað fallast á að leggja þetta til. Í sambandi við Jón í Engidal þá er ég persónulega hlynntur þeirri fjárveitingu, en æskilegt væri að undirbúa málið þannig, að landlæknir mælt með þessu.

Hann mælir með því.

Það vantar skýrt bréf um það. Hins vegar er ekki hægt að neita því, að ef þessi sóttkví hefur verið til að fyrirbyggja taugaveikisfaraldur, þá er það þungt á metunum, en ég fylgi ekki þessari till. núna, en það má undirbúa þetta mál síðar. Ekki er ég sammála hv. þm. N-Ísf. um aflatryggingarsjóðinn. Menn munu ganga eftir sínum rétti, og því þarf enga heimild um þetta í fjárlögum. Í sambandi við brtt. frá hv. 1. þm. Árn., um styrk til rímnafélagsskaparins til þess að gefa út rímur, þá er það að athuga, að það er einn að beztu atvinnuvegum í landinu að gefa út bækur. Íslendingar hafa keypt bækur fyrir 20 millj. kr. síðastliðið ár. Og ég veit ekki annað en útgáfa á Númarímum hafi gengið prýðilega og gefið viðkomandi aðilum mjög mikla peninga. Ég held, að það sé þess vegna ekki ástæða til þess að samþ. þessa brtt. Ég sé ekki, að ástæða sé til að bendla þessa beiðni um fjárstyrk til þessa félagsskapar við þá menningu, sem rímnakveðskapurinn hefur varðveitt á umliðnum öldum. Ég álít, að það sé allt of langt sótt til stuðnings þessu máli. Ég mun því ekki leggja til, að brtt. verði samþ. Viðvíkjandi byggingarstyrk til Nínu Tryggvadóttur þykir mér rétt að leiðrétta þann misskilning, sem komið hefur fram, að þessi styrkur sé tekinn til baka í hegningarskyni fyrir það, að hingað hefur verið flutt mynd, sem hún hefur málað. Það er alger misskilningur. að það hafi haft nokkur áhrif á fjvn. Ef um slíkt væri að ræða, að það stafaði af því, að þessi mynd hefði verið hingað flutt í alþingishúsið, þá mætti flytja hana burt. En nú fannst mér það helzt að skilja á hv. 2. landsk. þm. (KTh), að hann vildi, að málverkið væri flutt inn í sameinað Alþ., til þess að við þm. gætum sem bezt horft á þessa fögru mynd, þegar við erum við störf þar. Ástæðan til þess, að þessi liður er dreginn til baka, er sú, að það var ekki samkomulag um hann. Og þar að auki var upplýst, að svo og svo mikill styrkur hefði verið veittur frá menntamálaráði til þessarar listakonu. Þá er og rétt að upplýsa, að það er ekki nema að nokkru leyti rétt, sem sagt hefur verið um þessa mynd. Formaður menntamálaráðs hefur tjáð mér, að það hafi ekki verið getið fyrir myndina 9 þús. kr., eins og heyrzt hafði,.heldur hafi Nínu Tryggvadóttur verið veittar 4 þús. kr., ekki sem greiðsla fyrir þessa mynd, en gegn því, að hún afhenti einhverja mynd eftir sig, og mætti hún velja hana sjálf. Hún kom svo með tvær myndir. og tók hann þá mynd, sem hann áleit, að væri heldur betri. En ég er ekki viss um, að formanni menntamálaráðs hafi fundizt jafnfagrar línur í myndinni eins og hv. 2. landsk. þm. talaði hér um í dag. Um byggingarstyrk til Gunnlaugs Blöndals er það að segja, að hann er að vísu ekki viðkomandi þeim 80 þús. kr., sem hann hefur fengið af opinberu fé fyrir verk, sem hann ætlar að vinna fyrir ríkið. Það er ekki neinn styrkur, heldur vegna samnings fyrir ákveðið verk, sem hann á að inna af hendi. En þetta kann að hafa haft áhrif á það, að ekki var talin eins mikil þörf á byggingarstyrk nú. Þá er hér ein brtt., sem ég vildi biðja hv. þm. að veita nokkra athygli. Það er brtt. frá hv. 1. þm. N-M. um endurgreiðslu á tolli af sænskum húsum. Mér þykir rétt að skýra gang þessa máls í fjvn. Þannig er mál með vexti. eins og hv. þm. tók fram, að heimilað var með bráðabirgðaákvæði í l., að ríkissjóði væri heimilt að endurgreiða toll af innfluttum húsum, að mig minnir sænskum, sem flutt voru inn á árinu 1946. Þegar átti að fara að endurgreiða þennan toll, kom í ljós, að nokkuð af sænsku húsunum var flutt inn 1945, en þó einnig nokkru fleiri 1947. Nú þótti rn. ekki gerlegt að endurgreiða toll af þeim húsum, sem flutt voru inn 19i6, en ekki af húsum, sem flutt voru inn 1945 og 1947, því að þá kæmi fram nokkurt ranglæti í þeirri endurgreiðslu. Hins vegar mun ekki vera til heimild til þess að endurgreiða toll af öðrum húsum en þeim, sem flutt voru inn 1946. Þetta hefur verið til athugunar hjá tollstjóra, sem mælti gegn endurgreiðslu á tolli af húsum, sem flutt hefðu verið inn 1946, taldi það vera ranglæti gagnvart þeim, sem flutt hefðu inn hús 1945 og 1947 og áttu ekki sök á því, að þau voru ekki flutt inn á árinu 19t6, því að það var vegna skipafélaganna, sem það var ekki hægt. Till. er um endurgreiðslu á 730 þús. kr., og er það hluti af tollinum og gert ráð fyrir að taka þá með öll árin. Á þetta hefur fjvn. ekki viljað fallast. Og mér skilst, að ríkisstj. hafi ekki viljað greiða tollinn af þeim af þeirri ástæðu, að hún telur sig ekki hafa heimild til þess samkv. l. nema aðeins fyrir þetta eina ár. - Fyrir fjvn. liggja einnig beiðnir um endurgreiðslu á tolli á innfluttum mótorbátum á þessum árum. Mun hann nema um 1 millj. kr. Fjvn. telur, að það sé naumast hægt að mæla með endurgreiðslu á tollum af timburhúsum, en neita að endurgreiða toll af bátum. Þó má segja, að þessi mál séu ekki bundin saman, en hér er um endurgreiðslu á tollum á sama tíma að ræða, og ekki verður því neitað, að sænskir bátar hafa ekki verið minni byrði á þeim, sem þá keyptu, en sænsku húsin á þeim. sem þau hafa keypt. - Í þriðja lagi liggur fyrir fjvn. beiðni frá nokkrum skipasmiðum, sem tekið höfðu að sér að byggja báta fyrir ríkisstj. á sama tíma, sem Landssmiðjan tók að sér að byggja báta fyrir ríkisstj. Landssmiðjan mun hafa tapað 250 þús. kr. á bát, alls um 1 millj. kr. Nú hafa þessir menn óskað eftir, að ríkisstj. bætti þeim upp það tap, sem þeir hafa orðið fyrir vegna þessara bátasmíða, sem mun vera um 75–100 þús. kr. á bát. Á bak við þetta liggja fastir samningar, þar sem ákveðið er, hvað smiðirnir eigi að fá fyrir smíðina. Þeir voru hins vegar svo óvarkárir að taka ekki allt nægilega fram. Þeir telja, að smíðin hafi a.m.k. orðið dýrari en gert var ráð fyrir fyrst, og hafa þeir orðið fyrir miklu tjóni. Nú voru einnig till. um að endurgreiða þessum mönnum allan þann toll af efni til þessara báta og minnka þannig tapið, en hér mun vera um 1 millj. kr. að ræða. Ef þessari beiðni væri sinnt, mundi það hafa í för með sér, að allir skipasmiðir á landinu, sem ekki hafa smíðað skip fyrir ríkisstj., mundu koma og segja: Við eigum líka kröfu á að fá endurgreiðslu á tollum á efni til báta, sem við höfum smíðað. - Ég er ákaflega hræddur um, að erfitt yrði fyrir ríkisstj. og fjvn. að draga þarna línur á milli. En ef farið yrði út á þá braut að gefa eftir þessa tolla, mundi það nema um 4–5 millj. kr. fyrir ríkissjóð. Þess vegna leggur fjvn. alveg á móti því, að endurgreiddur sé tollur af þessum húsum. Ég get hins vegar lýst því yfir, að ef þessi brtt. skyldi verða samþ., um að endurgreiða toll af sænsku húsunum, þá mun ég ekki sjá mér annað fært í fjvn. en að taka málið alveg upp að nýju og fá þá alveg sérstaka afgreiðslu um það, hvort ekki skuli lagt fyrir ríkisstj., að allur tollur af því, sem ég hef nú talið upp, verði endurgreiddur, en eins og ég sagði áðan, mundi það kosta ríkissjóð um 3–5 millj. kr. Þetta vildi ég, að hv. alþm. hefðu í huga, þegar þeir greiða atkv. um þessa brtt., sem hv. 1. þm. N-M. hefur flutt. Hv. 1. þm. N–M (PZ) sagði hér, sem reyndar kom ekki þessu máli við, að Alþ. hefði tekizt mjög illa með afgreiðslu fjárl. Hann sagði, að það hefði ekki verið ráðizt á ýmsa eyðslu, og sérstaklega hefði ekki verið gerð tilraun til þess að fá því breytt, að merin hefðu lengri vinnudag. En í des. s.l. bar ég fram till. í sambandi við afgreiðslu dýrtíðarlöggjafarinnar um, að tekið skyldi inn á frumvarpið ákvæði um, að embættismenn skyldu hafa 48 vinnustunda viku. Ég man ekki betur en einmitt þessi hv. þm. greiddi atkv. gegn þessu. En það er þá gott, ef honum hefur snúizt hugur síðan. Ég hafði líka heyrt frá hæstv. ráðh., að það hefði verið tímabært að taka þetta ákvæði inn í l. Mér þótti rétt að láta þetta koma fram að gefnu tilefni. Vegna brtt. á þskj. 582 frá hv. 4. þm. Reykv., vildi ég aðeins leyfa mér að spyrja, hvort það sé rétt stefna að leyfa hvaða einstaklingi í landinu sem er að setja upp leikskóla, ef hann á svo að eiga kröfu á þingið um fjárveitingu. Á að skilja það þannig, að hvaða maður sem er geti sett upp leikskóla, enda þótt hann hafi takmarkaða hæfileika ti1 þess, án þess að það sé gert í samráði við ríkisstj. eða menntmrh., og geti svo síðan komið til Alþ. og sagt, að því beri skylda til þess að leggja fram fé til þessarar stofnunar? Ég er ekki á þeirri skoðun. Leikskólar í landinu eru stofnanir utan við allt skólakerfi. Fjvn. hefur ekki viljað mæla þarna sérstaklega með þessum styrk, af því að hún lítur svo á, að þessi braut sé röng. En ef hæstv. menntmrh., sem á að úthluta þessu fé, telur, að hyggilegt sé að láta það ganga til Ævars Kvarans, þá gerir hann það. Við í fjvn. vildum ekki ýta undir það, að hver maður gæti eins og honum sýndist sett upp leikskóla og komið svo og sagt: Ég á kröfu á því að fá svo og svo mikið fé, jafnvel þó að það liggi ekki fyrir, að þessi leikskóli sé betri en aðrir. - Ég hef séð þessi plögg frá leikskólum, og ég gef ekki mikið fyrir þau. Það er sagt þar, að þeir hafi haft svo og svo marga einstaklinga við nám án þess að þeir hafi greitt skólagjald, sem ég veit ekki, hvort ástæða er til á þessum tímum, að kenna þeim frítt. Og það er ekkert í þessum plöggum. sem sýni eða réttlæti, að fé verði veitt til þessara skóla. Við höfum því sett þetta þannig að hafa þetta á valdi menntmrh., sem þá á að ganga úr skugga um það eða láta fræðslumálastjóra ganga úr skugga um það, hvað sé' réttast í þessu efni. Í sambandi við brtt. frá hv. 1. þm. Eyf. um veiting fjár til Grímseyjar vil ég benda á, að það var gert með fullri vitund að veita ekki fé til byggingar bryggju í Grímsey, af því að svo mikið fé er í geymslu til þessara framkvæmda eins og hann upplýsti. Þar að auki hefur vitamálastjóri ekki tekið þennan stað upp í sínar till. Það var því ekki ástæða til fyrir fjvn. að leggja til, að þetta yrði hækkað, og þá ekki sízt, þegar vitað var, að ekki var hægt að veita nægilegt fé til þeirra staða, sem áttu ekki fé í geymslu hjá ríkissjóði, eins og þarna á sér stað með Grímsey. Út af brtt. hv. þm. A-Húnv. um Skagastrandarveginn hefur fjvn. rætt það atriði, og er henni ljós sú þörf, sem þar er um að ræða. En henni er líka fullljós sú þörf, sem er á að bæta við marga aðra vegi á landinn. Hennar úthlutun eða skipting á vegafénu er náttúrlega enginn Salómonsdómur, og er það þá á valdi hæstv. Alþ... hvort það vill breyta gerðum n. En fjvn. getur ekki á þessu stigi málsins mælt með því, a þessi brtt. verði samþ. Ég held, að það sé ekki annað, sem komið hefur fram hér við þessar umr., sem ég þarf að minnast á að sinni.



Herra forseti. Ég hef ekki flutt nema eina litla brtt. við þessa umr., og það er ekki kjördæmatill., heldur hefur hún almenna. þýðingu. - Það er kunnugt, að eftir 3 ár er 400 ára dánarafmæli Jóns biskups Arasonar, oft hefur hans nú verið mikið minnzt í sögunni, en ekki á annan hátt. Þó hafa Skagfirðingar haft um það undirbúning um nokkur ár að reisa á Hólum minnismerki við hliðina á dómkirkjunni þar um þennan merkilega biskup, oft hafa verið uppi samskot í þessu skyni. Og hygg ég, að það mál sé leyst á þann hátt, að vel megi við una og vel hæfi. En þótt það sé gott og sjálfsagt mál, þá ber Jóns Arasonar að minnast víðar en á Hólum. Hann lét lífið í Skálholti, og það vill þannig til. að Einar Jónsson myndhöggvari hefur fyrir alllöngu síðan gert uppdrátt af minnismerki um hann og dauða hans, og er þetta minnismerki þannig, að það á hvergi við að reisa honum það nema þar, sem hann dó, í Skálholti. Ég get að vísu ekki sagt um það fyrir víst, hvað það muni kosta, en það mætti gera ráð fyrir því, að það mundi kosta svipað og Ingólfsminnismerkið á sinni tíð. Þetta er á hálfgerðu frumstigi, en listamaðurinn hefur nú búið þetta til fyrir nokkrum árum, og Einar hefur aldrei verið með áróður um sínar myndir, en ég hef talað um þetta við hann, og tók hann því vel. Hann vinnur alla sína vinnu fyrir landið hvort sem er, og mundi sennilega taka vel í það, ef þess væri beðið. Fyrir utan það, að við séum að heiðra minningu Jóns Arasonar á þennan hátt, þá er það og vegna Skálholts og vegna þjóðarinnar í sambandi við Skálholt, sem ég flyt þessa brtt. Skálholt hefur verið annar andlegi höfuðstaður landsins í nær 7 aldir. og við þá jörð eru bundnar svo miklar minningar, að hún grípur mjög inn í sögu landsins. En það má segja, að staðurinn sé í fullkominni niðurníðslu, eins og kunnugt er. Það er ekkert heima á staðnum nema illa hirtur kirkjugarður, sem minnir á forna frægð. Á aftökustað Jóns Arasonar hefur verið reistur mjög ófullkominn minnisvarði, sem útlend kona lét gera af áhuga fyrir íslenzkri sögu. En það er ekki svo vandað, sem ekki er von, að það sé nein sálubót fyrir Íslendinga. Mér finnst hins vegar fyrir utan það að heiðra Jón Arason, að þá sé ástæða til þess að hindra ekki nokkurn þann hlut, sem gagni í þá átt að reisa Skálholt við sem höfuðstað. Það verður ekki gert með öðru en nútíma mannvirkjum á einhvern hátt, og þetta yrði kannske eitt af því einfaldasta og listhreinasta, sem hægt er að gera. Fyrir þá, sem ekki hafa séð myndir af þessu verki Einars Jónssonar, vil ég geta um, að það er þannig byggt, að það er altari og framan við það er höggstokkur áfastur því, ekki ákaflega áberandi. Uppi við höggstokkinn er lítil öxi, en upp af altarinu kemur fagurt sverð, þannig umbúið, að það í raun og veru táknar útgeislun frá sverðinu. Með þessu móti hefur Einar Jónsson viljað tákna þýðingu Jóns Arasonar bæði sem kirkjuhöfðingja og veraldlegs höfðingja. Sverðið og altarið voru hans valdatákn, og höggstokkurinn er svo aftur tákn um burtför hans héðan frá okkur Ég álít, að ef þessi fjárveiting er veitt, mundi hún verða til þess að slá því föstu að gera þetta, og að ríkisstj. mundi þá semja við Einar Jónsson að öðru leyti, og hvort hægt væri að fullgera þetta 1949 eða 1950. Ef hins vegar þessi till. um fjárveitingu verður felld, þá er það tákn þess, að ástæða er til þess að segja, að þingið ætli ekki að sinna því að heiðra Skálholt og minningu Jóns Arasonar.



Herra forseti. Við þm. Skagf. flytjum hér eina brtt. Og þar sem svo hefur atvikazt, að samþm. minn, sem er 1. flm., er lasinn, þá hef ég lofað að segja hér nokkur orð um þessa brtt. á þskj. 597, þar sem lagt er til, að til kennarabústaðar á Hólum verði veittar 50 þús. kr., og yrði það fyrsta greiðsla. Ástæðan til þess, að við flytjum þessa brtt., er sú, að á Hólum er ekki til neinn kennarakostnaður. En s.l. ár var unnið við að reisa skólastjórabústað og lagt fram nokkurt fé til þess að ljúka honum. En aftur á móti hefur hvorki verið reistur bústaður fyrir kennara né ráðsmann, eins og gert hefur verið og verið er að gera á Hvanneyri. Það er þess vegna von, að kennarar á Hólum telji sig eiga við erfiðari aðstöðu að búa en þeir á Hvanneyri, og bera þeir það mjög eðlilega saman. Það er líka ekki því að neita, að það er ekki á neinn hátt sambærilegt, og auk þess koma þar til greina sérstakar ástæður, sem gera það að verkum, að þetta er nauðsynlegt fyrir þá á Hólum. Það hefur og verið mjög lagt að okkur þm. kjördæmisins að fá þann mikla mun jafnaðan, sem nú virðist vera um þessa tvo skóla, þar sem undanfarið hefur verið varið allmiklu fé til framkvæmda á Hvanneyri umfram það, sem skólanum á Hólum hefur verið veitt. Og kemur slíkt til með að hafa áhrif á aðsókn að skólunum, þegar svo hefur verið misskipt milli þessara tveggja skóla. sem eiga að vinna sams konar starf, að undirbúa bændaefnin undir sitt lífsstarf. Og fyrir þær sakir höfum við flutt þessa brtt., enda þótt okkur sé ljóst, að þetta sé ekki hentugur tími og litlar eða kannske engar líkur til þess, að brtt. verði samþ. En við viljum þó engu að síður sýna fulla viðleitni í þá átt, og þótt ýmsar ástæður verði þess valdandi nú, að hún verði ekki samþ., þá viljum við láta það alveg sérstaklega koma fram, að við getum ekki sætt okkur við, að ríkissjóður taki aðallega annan bændaskólanna upp á arma sína, en láti hinn sitja á hakanum til lengdar. Ég hygg, að á tveimur árum sé komið á aðra millj. kr. til Hvanneyrarskólans til margvíslegra umbóta, ef allt er talið. Við sendum beiðni til hv. fjvn. um, að hún sinnti þessu máli. Ég ætla ekki að ásaka hv. fjvn. Ég veit ekki um örðuga aðstöðu hennar, ekki sízt til slíkra mála sem þessa.



Herra forseti. Það mun vera eftir að útbýta brtt. hér, sem e.t.v. má þó tala fyrir. Ég er meðflm. að nokkrum brtt. Ég geri brtt. við brtt. á þskj. nr. 582, XI, en minni brtt. hefur ekki verið útbýtt enn. Sú brtt., sem hv. þm. S-Þ. var að mæla hér fyrir áðan, á þskj. 582, er um minnismerki Jóns Arasonar. Ég álít þá brtt. mjög vel til fallna, sem hv. þm. S-Þ. hefur flutt, og að það sé að öllu leyti viðeigandi, að Alþ. hugsi til þess að gera nokkrar ráðstafanir til þess að minnast 400 ára ártíðar Jóns Arasonar og sona hans. En ég hef hugsað mér, að e.t.v. væri réttara að hafa nokkuð annan hátt á þessu. Brtt. mín er á þá leið, að brtt. orðist svo, að varið verði 15 þús. kr. til þess að undirbúa minnismerki um Jón biskup Arason og syni hans, er reist verði í Skálholti fyrir árið 1950, og verði látin fara fram samkeppni um hugmyndina milli íslenzkra myndhöggvara, en dómnefnd skipuð af menntmrh. dæmi um, hver tekin sé. Ég veit að vísu, að það minnismerki, sem hv. þm. S-Þ. var að lýsa hér, að Einar Jónsson fyrir löngu hefur gert hugmynd að, mun vera fagurt. Það er fyrst og fremst symbólskt líkneski, sem þarna er um að ræða, og, að mér virðist, fyrst og fremst miðað við trúarhetju, sem látið hafi líf sitt. En ég álít, að það, sem Íslendingar eigi fyrst og fremst að minnast í sambandi við Jón Arason og syni hans, sé, að þeir voru föðurlandsvinir og að minnismerki í Skálholti um þá eigi að standa í sambandi við það, og eigi ekki eingöngu að minna á aftöku Jóns Arasonar, heldur sona hans líka, og að það eigi að gera það minnismerki þannig úr garði, að fólk skilji slíkt minnismerki vel. En það vill oft vanta á, þegar um minnismerki er að ræða. - Ég vona, að a.m.k. önnur þessara brtt. verði samþ. Það er að öllu leyti viðeigandi, að slíkt sé gert. Ég flyt ekki fleiri brtt. við þessa 3. umr. fjárl. Það er ekki vegna þess, að ég sé svo ánægður með afgreiðslu frv., að mér finnist ekki ástæða til þess. Ég ræddi hér við 2. umr. fjárl. allýtarlega um mína skoðun á því, hvernig hefði átt að afgr. fjárl. Og það er auðséð á þeirri aðferð, sem hv. meiri hl. fjvn. hefur á afgreiðslu frv., að það er hv. fjvn. eða hæstv. ríkisstj. að kenna, að ekki fæst, að fjárlagafrv. verði afgr. svo, að vansalaust sé af Alþ. Alþ. hafði sjálft ákveðið að afgr. fjárl. fyrir árið 1948 með öðrum hætti en nú er stefnt að, með tilliti til yfirlýsingar fjárhagsráðs og þeirra áætlana, sem það átti að semja. Það hlýtur að vera hlutverk Alþ. að láta fara fram umr. um þær áætlanir, svo framarlega að Alþ. ætlaði að taka ábyrgðina á sig um það, hvernig landinn verður stjórnað í ár. Það uppkast að hinum ófullkomnu og illa gerðu áætlunum, sem fyrir lágu við 2. umr. fjárlagafrv., var almennt ekki rætt hér í þinginu. Alþ. hafði tækifæri þar til þess að láta í ljós skoðanir sínar á þessum málum og líka fordæmingu sína á því, hve hraksmánarlega var gengið frá þessum málum. En þetta var ekki gert. Það var ekkert gert til þess að laga þetta á nokkurn hátt. Og þó átti með þessum ráðstöfunum að leggja grundvöll að öruggara og fullkomnara atvinnulífi í landinu en gert hafði verið áður. En ekkert af þessu var gert. Það eina þess vegna, sem gerzt hefur í þessu, er, að Alþ. hefur með þeim h, sem það setti um fjárhagsráð, skapað skrifstofubákn, sem einvörðungu íþyngir landsmönnum, en ekkert jákvætt hefur gert til þess að létta lífsbaráttuna fyrir þeim. Alþ. hafði tækifæri til þess að láta í ljós sína skoðun á þessu og taka í taumana. Ekkert af þessu hefur verið gert. Ég ætla ekki að fara að halda neina langa ræðu um þetta aftur, hve gersamlega ófullnægjandi er að ganga frá þessu máli á þennan hátt. Ég tala nú ekki um, þegar þar að auki kemur sú yfirlýsing hv. þm. Ísaf., að of lítið sé til af peningum sem erlendum gjaldeyri, og svo lítur út sem hæstv. ríkisstj. hafi ekki hugmynd um, í hvað hún á að eyða peningum, þegar hún skipar stofnanir, sem hindra menn frá því að vinna og starfa í landinu. - Ég vildi aðeins láta þessa skoðun koma í ljós aftur, vegna þess að ég er mjög óánægður með þá afgreiðslu, sem hefur átt sér stað hér á þessu máli, þó að ég muni ekki gera till. aftur til að bæta þar úr. Það er auðséð, hvert stefnir í þessum efnum, að það á að reyna að brjóta vald Alþ. niður og ræna því valdi frá Alþ., sem það hefur haft, og fá það í hendur lítilli embættismannaklíku hér í Rvík, sem sölsar undir sig öll völd yfir afhafnalífi og verzlunarlífi landsmanna. Þetta veit ég, að meiri bl. hv. alþm. er ljóst, þeim hlut. 2 hv. þm., sem styðja hæstv. ríkisstj. En vegna þess, sem ég sagði við 2. umr. um þetta mál, þá vildi ég láta þá skoðun mína í ljós, að ég álít, að það hefði átt að taka þessi atriði til alvarlegrar umr. við 2. umr. fjárl., en það hefur ekki verið gert. Hvað snertir hins vegar þá hlið, sem snýr að fjárframlögum ríkisins, þá hefur ýmislegt verið lagfært þar með þeim brtt., sem fram hafa komið líka frá hv. fjvn. Ýmislegt af þeim brtt., sem einstakir hv. þm. bera fram. miðar líka í sömu átt. Og vil ég vonast til þess, að þær lagfæringar, sem þar eru fram komnar till. um, verði samþ., því að með því yrði ofurlítið bætt úr misrétti á ýmsum sviðum. En það lagar ekki allt, sem aflaga fer um heildarafgreiðslu fjárl., sem ég er hræddur um, að verði þjóðinni mjög dýrkeypt, þegar kemur fram á þetta ár.



Herra forseti. Ég vildi leyfa mér að benda hv. frsm. á það, að mér virðist koma fram hjá honum mjög mikill misskilningur á minni brtt. Hann var að telja upp þær afleiðingar, sem hann taldi, að mundu verða af því, ef mín brtt. væri samþ. Ég vil benda honum á, að þau sænsku hús, sem komu inn á árinu 1945, eru flutt inn af mönnum, sem gerðu ráð fyrir því að fá tollinn ekki endurgreiddan. Það er fyrst eftir að búið er að samþ. bráðabirgðaákvæði l., sem um tollinn fjalla, sem það er í raun og veru búið að gera samning - óbreyttan samning við þá menn, sem vilja flytja inn þessi hús á árinu 1946, samning um að fá tollinn endurgreiddan. Og það, sem mér finnst fyrst og fremst skipta máli í þessu, er, hvort Alþ. rennur frá sínum gerðum í þessu efni. - Og á sama hátt er svo hitt, að ég vil ekki láta Alþ. renna frá samningum sínum gagnvart þeim mönnum, sem hér hafa smíðað báta fyrir ríkissjóð. Þeir eru smíðaðir eftir ákveðnum samningi. Og þó að menn kæmu svo á eftir og segðu: Hagurinn er óhagstæður og menn tapa á smíði. bátanna, - þá er það annað mál og kemur ekki hinn við, sem er gerðir samningar um eftirgjöf tollsins af húsunum. Spurningin er því, hvort Alþ. vill standa við það, sem það hefur gefið mönnum vilyrði fyrir, að þeir mundu fá. Ég skal ekki bera á móti því, að þeir, sem hafa flutt inn báta, hefðu gott af því að fá gefinn eftir af þeim toll, og að svipað geti staðið á um þá að því leyti eins og innflytjendur sænsku húsanna. En þeir, sem bátana hafa flutt inn., hafa aldrei getað flutt þá inn með þeirri vissu, að Alþ. væri búið að lofa með lögum, að tollur af bátunum yrði eftir gefinn. Þar er munurinn. Það hafði ekkert vilyrði verið gefið fyrir því, að gefinn yrði eftir tollur af sænsku bátunum, sem hins vegar átti sér stað gagnvart sænsku timburhúsunum. Þegar flutt voru inn sænsk timburhús árið 1946, þá gerðu menn það með þeirri vissu, að tollur mundi verða gefinn eftir af þeim. Og til þess að gera ekki Alþ. ómerkt að orðum sínum, er það sem ég flyt þessa brtt. En ég vil benda á önnur atriði í sambandi við afgreiðslu fjárl. Hér er gengið inn á dálítið nýjar brautir og sumar mjög varhugaverðar, og ég vona, að hæstv. ráðh. framkvæmi þær ekki. Þar á meðstj. vil ég nefna, að það er heimiluð há fjárveiting í veg á Reykjanesi, mig minnir 200 þús. kr., sem á að liggja samhliða öðrum ágætum vegi, einum af beztu vegum, sem gerðir hafa verið hér á landi. Þessi vegur er ekki á vegalögum. Nú á að leggja fé þannig í, og það sparast vegalengd um h.u.b. 5 km leið við að leggja fé í þennan veg, sem er ekki á vegalögum og ber ekki að leggja fé frá ríkinu í á þennan hátt, eftir öllum venjum og landslögum. Og þessa heimild á að veita á sama tíma, sem Patreksfirðingar líða skort af því, að þá vantar mjólk vegna vegaleysis. - Þetta er ekki alveg nýtt hér hjá okkur. Því að í fyrra fékkst ekki að láta gera þjóðveg frá Gemlufalli og niður að sjónum. Vegurinn á þessum kafla var samt sem áður byggður fyrir ríkisfé, en hann er ekki enn í þjóðvegatöln í vegal. En ríkissjóður er búinn að byggja hann. Ég álít varhugaverða leið að byggja vegi fyrir ríkisfé, sem eru ekki á vegal., og sérstaklega ef þeir liggja þannig, að allur almenningur telur enga þörf á að byggja þá. Og ég treysti því, að hæstv. fjmrh. noti ekki þessa heimild, þó að hún verði samþ. Vona hann hafi vit fyrir Alþingi.



Herra forseti. Í sambandi við brtt. frá báðum hv. þm. Skagf. vildi ég aðeins geta þess, að þetta mál var rætt, og ég þarf ekki að fara um það mörgum orðum. Fjvn. hefur ekki séð sér fært að mæla með því á þessu stigi málsins og sér sér ekki fært að leggja til, að brtt. verði samþ. Út af ræðu hv. 2. þm. Reykv. um fjárhagsráð þykir mér rétt að taka fram, að í fjárlögum eru teknar upp af fjvn. aðeins 2 millj. kr. til þess að standast allan þann kostnað, sem er í sambandi við verðlagseftirlitið yfirleitt. Og þetta er sem svarar líklega upp undir 11/2 millj. minna en upplýst er, að fyrirtækið muni kosta. Og það hefur af hæstv. ríkisstj. verið óskað eftir, að það yrði tekið til athugunar, hvort ekki væri hægt að taka inn hærri upphæð til þess, og hins vegar óskað, að athugað yrði, hvort ekki væri hægt að samþ. tekjuliði á móti á fjárl. En fjvn. hefur ekki getað fallizt á að taka þarna inn hærri útgjaldaliði. Og ég undirstrika það, að fjvn. lítur svo á, að það ætti að draga saman þennan gífurlega kostnað. Og það er bezt undirstrikað með því, að fjvn. vill ekki leggja til hærri upphæð í þessu skyni. Mér þykir rétt að láta þetta koma hér fram vegna orða hv. 2. þm. Reykv. Í þessu felst alls ekki skoðun fjvn. eða fjvnm. á fjárhagsráði og störfum þess. Og ég vil ekki heldur blanda hér inn í minni persónulegu skoðun um málið, þegar ég mæli hér sem form. og frsm. fjvn. En ég tek enn fram, að það er von og ósk fjvn., að vegna þessa kostnaðar þurfi ekki að vera sérstakar fjárgreiðslur úr ríkissjóði á annan hátt en þann, sem ákveðið er um í l., að stofnunin geti haft nógar tekjur af þeim leyfum, sem hún gefur út. Í sambandi við ræðu hv. 1. þm. N-M. vil ég taka fram, að það kom nú ekkert nýtt fram í ræðunni. Ég er búinn að heyra þetta bergmál gegnum mörg þing. Það eru alltaf sömu hlunnindin, sem þessi hv. þm. vill fá fram fyrir einstaka menn, án þess að tala um, hvort eigi að taka með aðra menn, sem stendur eins á um. Ég lít svo á. að þarna sé ekki um loforð að ræða frá hæstv. Alþ. gagnvart innkaupum á sænskum húsum, sem þessi hv. þm. talar svo oft um. Þetta var heimilað, að endurgreiða toll af þessum timburhúsum, en það var alveg lagt í hendur ríkisstj., hvort hún notaði þessa heimild. Og þessi hv. þm. veit vel, að þó að Alþ. heimili ríkisstj. eitthvað, þá er ríkisstj. ekki bundin við það sem lög. Og það var af því, að ríkisstj. hafði meiri réttlætistilfinningu í sambandi við þetta mál en hv. 1. þm. N-M., að hún notaði ekki þessa heimild. Viðvíkjandi vegarkaflanum, sem hv. 1. þm. N-M. talaði um, víl ég benda hv. þm. á, að þegar vegalögin voru hér til umr. síðast, þá kom fram brtt., sem borin var fram um Gemlufallsveg. Og það þótti þá ekki fýsilegt að samþ. brtt. um Gemlufallsveg niður að sjónum eða veg til Sandgerðis, af því að ef það hefði verið gert, þá hefði frv. um breyt. á vegal. orðið að fara á milli deilda. Og alveg sérstaklega þótti þá varhugavert að breyta því frv. vegna þess, að búið var að fá samkomulag samgmn. um það og þm. yfirleitt, sem hafði verið leitað samkomulags við, um afgreiðslu á breyt. á vegal., eins og það frv. stóð á því stigi, þegar þessar till. voru felldar. Og hv. 1. þm. N-M. er kunnugt um, að þegar búið er að gera slíkt samkomulag, er erfitt að taka inn og samþ. þær brtt., sem raska öllu samkomulaginu. - En ástæðan til þess, að þessi vegur til Sandgerðis var tekinn upp á heimildargr., er sú, að vegamálastjóri og hæstv. samgmrh. lögðu mjög eindregið með því, vegna þess að ef þessi vegur verður ekki gerður, kemur áreiðanlega krafa frá Sandgerði um að bæta mjög höfnina þar. En fái þeir þennan veg til Sandgerðis, þá geta íbúarnir þar sætt sig við að flytja þungavöru til sín frá landshöfninni í Njarðvíkum, sem þá hefði tekjur af því, að vörunni væri skipað þar upp. - Vegamálastjóri og hæstv. samgmrh. vildu, að þetta framlag yrði sett inn á 13. gr., sem fjvn. vildi ekki gera, til þess m.a. að íþyngja ekki þeim öðrum vegum, sem átti að leggja fé til á 13. gr. En þessi rök viðkomandi Sandgerðishöfn og flutningum á þungavörunni frá landshöfninni, sem Sandgerðingar mundu sætta sig við, ef þeir fengju þennan veg, -þessi rök lágu fyrir fjvn. Hv. 1. þm. N-M. getur svo metið þau á sinn mælikvarða. Aðrir meta þau frá sínu sjónarmiði, og á því verður alltaf mismunandi mat, eftir því sem menn eru gerðir. En mér þótti rétt að skýra frá, að svona er það til komið, að þessi upphæð er á 22. gr.



Herra forseti. Ég á hér brtt. á þskj. 606, III, um að ríkisstj. verði heimilað „að kaupa jarðirnar Gesthús og Bakkakot á Álftanesi til handa jarðakaupasjóði, ef samkomulag næst um verð og greiðsluskilmála, enda greiði sjóðurinn andvirði jarðanna.“ Ástæðan fyrir því, að ég ber þessa brtt. fram, er sú, að það er nokkur ágreiningur þarna á milli ábúandans á Gesthúsum og ríkisins út af því, að honum var fyrir nokkrum árum meinað að taka sand í fjörunni hjá sér, sem hefur verið allmikill tekjuliður hjá honum á undanförnum árum. Þessi sandtaka var felld niður, og það var gert í því skyni að verja ströndina skemmdum af sjávarfangi. Nú líta margir svo á, að þessi sandtaka, sem var niður undir fjöruborði, hafi ekki nein áhrif á landbrotið, sem hefur haldið áfram jafnt og þétt. þrátt fyrir þetta bann. Og það hafa staðið um tíma málaferli á hendur ríkinu út af þessu, sem ég skal ekki segja um, hvernig lýkur. En ég vil gjarnan ekki liggja undir málaferlum út af þessu. Og á síðasta ári var varið allmiklu fé til þess að verja þetta svæði á Álftanesi vestanverðu fyrir landbroti af sjávargangi. En það er talið, að allt Álftanesið sé í hættu af því landbroti, sem hefur verið þarna undanfarið og heldur áfram. En það er einmitt á þessum jörðum, sem hér er um að ræða í brtt., sem aðallandvarnargarðarnir yrðu gerðir til varnar fyrir landbrotinu, og þætti mér miklu hentara, að ríkið réði alveg yfir þeim jörðum, þar sem landvarnargarðarnir yrðu lagðir, og þyrfti ekki við aðra en sjálft sig að semja um landvarnirnar, sem þarna yrðu gerðar. Af þessum ástæðum vildi ég óska eftir heimild til þess að yfirtaka þessar jarðir fyrir ríkið, ef samkomulag næst um verð og greiðsluskilmála. Þá vil ég leyfa mér að bera hér fram skrifl. brtt. við fjárlagafrv. fyrir árið 1948, með því að ekki mun verða reynt héðan af að láta prenta þær. Þannig er mál vaxið, að nú í dag kom, ásamt hv. þm. Siglf., maður að máli við mig, sem staddur er hér, frá bæjarstjórn Siglufjarðarkaupstaðar, og fóru þeir fram á, að aflað væri heimildar í sambandi við fjárl., ábyrgðarheimildar fyrir Siglufjarðarkaupstað til þess að bæta við Skeiðsfossrafvirkjunina síðari vélasamstæðu Fljótaárorkuversins. En eins og vitað er, hefur þessi rafveita starfað um skeið með hálfum afköstum á móts við það, sem talið er, að hún geti afkastað, af þeirri ástæðu, að ekki hefur enn tekizt að koma upp hinni síðari vélasamstæðu orkuversins. Þessi virkjun varð alldýr og hefur átt örðugt með að standa undir rekstri sínum, og hefur ríkið orðið að taka að sér greiðslu á vöxtum og afborgunum lána í þessu efni. Og það eru ekki líkur til annars en að þetta haldi áfram um skeið, ef ekki er hægt að fullnota virkjunina. En það þykir öruggt, að ef hægt væri að ná úr virkjuninni því afli, sem aðstæður leyfa, þá mundi þetta vera fjárhagslega öruggt fyrirtæki, sem mundi geta staðið undir öllum sínum skuldbindingum og greiðslum, og er það skiljanlegt, þar sem talið er. að ekki þurfi nema 3 til 4 millj. kr. til þess að tvöfalda þau afköst, sem nú eru fyrir hendi hjá orkuverinu og kostað hafa bæjarfélagið og ríkissjóð í ábyrgðum upp undir 14 millj. kr. -Mér þykir leitt, að þetta mál skyldi koma svo seint, að ekki skyldi vera hægt að ræða það við fjvn. En mér skilst, að hún hafi lokið störfum og því af eðlilegum ástæðum ekki unnt að ná til eyrna hennar. En ég tel þetta svo mikið nauðsynjamál fyrir Siglufjarðarbæ og fyrir ríkið í heild að geta fullgert þetta mannvirki, til þess að koma því í rekstrarhæft stand og fjárhagslega sjálfstæða aðstöðu, að ég hef tekið að mér í samráði við meðráðh. mína að gerast flm. að þessari heimildartill., og vænti ég, að hv. alþm. líti svipað á þetta mál eins og ég. Það fylgdu hér með nokkrar skýringar á þessu máli, sem ég tel ekki ástæðu til að rekja hér sérstaklega, af því að ég hef tekið hér fram aðalafriði málsins. Hér er hægt með tiltölulega lítilli viðbót að tvöfalda afköst og tekjur þessarar virkjunar og þar með gera bæði Siglufjarðarbæ og ríkinu. sem er hér í ábyrgð, léttara undir fæti um að láta fyrirtækið borga sig niður. Ég leyfi mér, í áframhaldi af þessu, að leggja hér fram fyrir hæstv. forseta brtt. við fjárlagafrv., 22. gr., um að aftan við XXIII. lið komi nýr liður, er verði IXIV. liður, svo hljóðandi: „Að ábyrgjast fyrir Siglufjarðarkaupstað lán, allt að 2 millj. króna, þó ekki yfir 85% stofnkostnaðar, til þess að standast kostnað við kaup og uppsetningu á seinni vélasamstæðu Fljótaárorkuversins og til þess að ljúka við orkuverið og innanbæjarveitu á Siglufirði, enda samþykkir Alþingi jafnframt, að þessa stækkun raforkuvers Siglufjarðarkaupstaðar megi framkvæma.“

Forseti (JPálm): Mér hefur borizt brtt. frá hæstv. atvmrh., sem hann hefur nú þegar lýst. Hún er skrifl. og of seint fram komin. Vantar því afbrigði fyrir henni og tveimur öðrum þskj. hér. En með því að vænzt er einnar brtt. enn, ætla ég að fresta því að leita afbrigða.



Herra forseti. Brtt. á þskj. nr. 608, III er flutt af hæstv. menntmrh. Hann er hér ekki viðstaddur, svo að ég ætla að fara örfáum orðum um þessa brtt. Í þessari brtt. er lagt til, að ríkisstj. verði heimilað að kaupa íbúð handa rektor Menntaskólans í Reykjavík. Þetta mál er ekki nýtt á Alþ. Það var rætt fyrir einu og hálfu ári. Og þá varð það niðurstaðan, að leigð var handa rektor Menntaskólans í Reykjavík íbúð í bænum til tveggja ára. En sá leigumáli er út runninn á árinu 1949, og því er till. um þessa heimild fram borin, til þess að ef ekki verður hægt að semja lengur um þessa íbúð rektorsins. þá sé til heimild handa ríkisstj. til þess að kaupa íbúð handa rektornum. Þessi brtt. var samþ. í fjvn. í morgun, en af einhverjum ástæðum kom hún ekki fram hjá hv. frsm. í ræðu hans. En þessi brtt. er fullkomlega nauðsynleg og verð þess að fá samþykki þingsins.



Herra forseti. Eins og hér hefur verið áður að vikið í upphafi þessarar umr., er útlit fyrir, að töluverður halli verði á fjárlagafrv. á rekstri þess, jafnvel þó að ekki væri annað samþ. en það, sem hv. fjvn. hefur lagt til, sem ég vona, að verði ekki. Ég hef, eins og ég áður minntist á, verið að athuga leiðir til þess að mæta, ef unnt væri, þessum halla við afgreiðslu þessa máls. Hitt er viðfangs.efni, sem erfiðara er og þyrfti stærri aðgerða, að gera till. um tekjuöflun til að mæta þeim halla, sem verður á sjóðsyfirliti. En hvað það atriði snertir, hefur nú víst oftar verið frekar látið undan fallast að mæta þeim halla en rekstrarhallanum. Í sambandi við þetta hef ég ákveðið að bera fram brtt., sem ég, vegna þess hve áliðið er. verð að láta mér nægja að leggja fram skrifl. Það er brtt. við tekjuhlið frv., og þá fyrst við 2. gr. 6. um það, að gjald af innlendum tollvörutegundum hækki í frv. þannig, að fyrir 2 millj. kr. komi 3 millj. kr., og við 3. gr. A, um að áætlunin um áfengistekjur verði hækkuð um 4 millj. kr. Ég hef í sambandi við fyrri liðinn lagt fram við frv. um bráðabirgðabreyt. nokkurra laga í Ed. brtt., er hnígur í þá átt að hækka gjald af innlendum tollvörutegundum um 50% af því, sem nú er. þ.e.a.s., það er sú raunverulega hækkun. - Ég skal ekki fjölyrða hér um þetta mál. Ég rökstuddi það mál í hv. Ed. og mun enn rökstyðja það, þegar það kemur til hv. Nd. Hér er aðeins um það að ræða að gera hreyt. til þess að mæta væntanlegum rekstrarhalla á þessu fjárlagafrv. Þá vil ég einnig skýra frá því, að sú nefnd til þess að athuga ríkisrekstur og gera till. um sparnað á honum, sem ég skipaði ú síðast liðnu ári, hefur unnið margt nýtt starf og þar á meðal samið lagafrv. um sérstakt eftirlit með ríkisstofnunum af hálfu ráðuneytisins til þess að draga úr kostnaði við hinn opinbera rekstur. Það er svo, eins og vitað er, að hinn opinberi rekstur er víða niður kominn. Og það er mikið verk og þarf alveg sérstakan mann og hann vel hæfan til þess að líta þar svo eftir, að að gagni komi. Þetta uppkast að frv., sem er um það bil samið frv., mundi sem l. vera þess eðlis, að ég geri ráð fyrir að frv. að þeim lagabálki mundi taka nokkuð mikið af tíma þingsins til umræðu. Og þykir því af þeim ástæðum og fleirum ekki fært að leggja frv. til þeirra l. fyrir þetta Alþ. En til bráðabirgða eru margir mér sammála um það, að einhvers staðar á einum stað þurfi að vera nokkur hemill á því, hvort eða hve mikið fjölga skuli starfsmönnum í ríkisstofnunum. Og það yrði þá að vera í fjmrn., því að hingað til hefur það gengið svo, að fjmrn. veit ekkert eða lítið um breytingar á slíku í ríkisstofnunum, fyrr en komið er með kröfur um greiðslur á þessu eða hinu í þessum efnum. En það, sem ég skoða sem bráðabirgðaákvæði þangað til heildarlöggjöfin yrði sett um ráðstafanir til þess að draga úr kostnaði við opinberan rekstur - og með þeirri löggjöf er til ætlazt, að þessu yrði komið fyrir á annan hátt - er þessi brtt., sem ég hér leyfi mér að leggja fram (þskj. 614, IV), líka skrifl., við 22. gr. Og er hún sem sagt bráðabirgðatilraun til þess að veita nokkurt viðnám í þessu efni, þangað til ráðrúm gefst til þess fyrir hæstv. Alþ. að setja þessu fastari skorður og öruggara form.

Forseti (JPálm): Mér hafa borizt hér tvær brtt. frá hæstv. fjmrh., sem hann nú þegar hefur lýst. Þær eru báðar skrifl., og þarf því tvöföld afbrigði fyrir þeim. Nú vildi ég reyna að freista þess að fá afbrigði fyrir þessum brtt. öllum, sem komnar eru. því að þessar brtt. hæstv. ráðh. eru væntanlega þær síðustu, sem koma fram við frv. Skrifl. brtt. frá hæstv. fjmrh., sem hann síðar gerði grein fyrir, hljóðar svo: „Við 22. gr. XXIV. Nýr liður: Að ákveða, að fjölgun starfsmanna ríkis og ríkisstofnana skuli vera háð samþykki fjármálaráðherra, þar til selt verða lög um ráðstafanir til þess að draga úr kostnaði við opinberan rekstur.“ Mér hefur borizt hér skrifl. brtt. frá hv. 1. þm. N-M., svo hljóðandi: „Við brtt. 582, XVI. (22. gr. XIV. Nýr liður). Á eftir orðunum „nr. 44 frá 1946“ bætist: svo og sams konar húsum, pöntuðum 1946 og komnum til landsins á árinu 1947.“ Auk þessa er svo brtt. hæstv. atvmrh., sem áður hefur verið lýst. og loks brtt. á þskj. 606 og 608, sem útbýtt var á þessum fundi.



Út af till. frá hæstv. fjmrh. vil ég leyfa mér að lýsa því yfir, að ég tel, að n. muni sætta sig við þá hækkun, sem hann ber fram við 2. gr., þ.e. að fyrir 2 millj. komi 3 millj., m.a. með tilvísun til þess frv., sem liggur fyrir í Ed., og tel ég, að það þurfi ekki að bera það undir n. sérstaklega. Ég tel einnig, að n. muni sætta sig við hækkun, 4 millj., í sambandi við Áfengisverzlunina, þótt ég viti, að þeir menn eru til í fjvn., sem hefðu ekki óskað. að þessi liður væri hækkaður. -Aftur á móti í sambandi við skriflega till. frá hæstv. landbrh., þá vil ég lýsa því yfir, að mig undrar meðferð þessa máls. Hér er komið á síðustu stundu og beðið um heimild fyrir ríkisstj. til að veita ábyrgð fyrir 2 millj. kr. láni fyrir fyrirtæki, sem lengstan tíma hefur tekið að ræða á undanförnum þingum. Vitanlega hefði átt að biðja um þetta í þáltill. Ég treysti mér því ekki til að mæla með þessu, hvorki fyrir hönd n. né persónulega. Hins vegar vildi ég óska eftir því, ef þessi heimild væri gefin, að sú rannsókn, sem einu sinni var ákveðin um þetta mál, færi fram og niðurstöðurnar birtar fyrir Alþ., svo að ljóst væri, hvernig stendur með þau mál. Í sambandi við till. frá hæstv. landbrh. um kaup á tveim jörðum vil ég segja það, að þetta hefur verið rætt í fjvn. og ekki fengið þar fylgi, og það er m.a. vegna þess, að á s.l. ári var samþ. að greiða 60 þús. kr. úr ríkissjóði í landvarnargarð á þessu svæði til þess að verja gegn landbroti, en ekki var krafizt jafnmikils framlags frá hreppnum, og var það samningsatriði, að þetta skyldi bætt fyrir það, að hreppurinn hefði misst tekjur við það. að settur var forsetabústaður í hreppnum og þeir þóttust missa nokkur útsvör við það. Þetta var deiluatriði í n. og náði því ekki fram að ganga. Að síðustu vil ég tala um eina till. frá hæstv. menntmrh. og alveg sérstaklega minnast á þau orð, sem féllu hjá hv. 1. þm. Rang., sem ég hefði óskað að hann hefði ekki látið falla á þessari stundu. Hæstv. menntmrh. bar þetta erindi fram við n., og n. hafði rætt málið, og hæstv. menntmrh. er að sjálfsögðu frjáls um það, hvaða till. hann síðan ber fram á þingi, og líka sjálfráður um það, hvaða menn hann fær til þess að koma þeim fram, þegar hann getur ekki mætt hér. - En ég mótmæli því, sem kom fram í ræðu hv. 1. þm. Rang., að mér hefði borið skylda til þess að láta setja þessa till. út og prenta hana. Hann sagði, að till. hefði verið samþ. í n., en ég sem form. n. hefði ekki látið till. koma fram. Skal ég þá skýra þetta mál. Till. var samþ. með meiri hl. í n. í morgun, en ég vil benda hv. 1. þm. Rang. á annað, sem getur kastað nokkru ljósi yfir afgreiðslu fjárl. [frh.].

Forseti (JPálm): Ég vil biðja hv. frsm. að gera hlé á ræðu sinni meðan ég leita afbrigða um brtt. þær, sem áður er getið, sem sé brtt. 606 og 608, en þeim var útbýtt nú á fundinum. og skrifl. brtt. frá atvmrh., fjmrh. og 1. þm. N-M., sem allar verða prentaðar með þskjnr. 614. - Ég mun leita afbrigða um allar þessar brtt. í einu lagi.



Ég var að skýra frá því, að þegar þann vanda bar að höndum í fjvn., að erfitt mundi að afgr. fjárl. nema með stórkostlega hækkandi útgjöldum, þá tók sá hluti fjvn., sem fylgir ríkisstj., sig saman um það að reyna að hafa fulla samvinnu við ríkisstj. um að halda útgjöldum eins mikið niðri og unnt væri og batzt samtökum um, að engar till. yrðu samþ. í fjvn., sem hefðu veruleg útgjöld í för með sér, sem ekki stæðu a.m.k. 5 stjórnarstuðningsmenn að í fjvn. Þegar þessi till. kemur hér, sem getur kostað ríkissjóð 250–350 þús. kr., þá er þetta samkomulag rofið. Það stendur ekki að þessari till. í fjvn. meiri hl. þeirra manna, sem styðja ríkisstj. - Ég vil benda á það, hvernig þessi fjárl. litu út, ef þessu hefði verið haldið í gegnum alla afgreiðslu fjárl. Það var vitanlegt, að stjórnarandstaðan stæði með öllum útgjaldatill., frá hverjum sem þær hefðu komið, og ef sjálfstæðismenn, sem eru 4 í n., hefðu viljað notfæra sér þetta, þá gátu þeir fengið stórkostlega hækkun á fjárl. sér til hagsbóta. Þess vegna harma ég það, að hv. 1. þm. Rang. skuli bera hér inn á síðustu stundu till. og lætur líta svo út sem ég hafi brugðizt skyldu minni um að bera fram till., sem ég var í andstöðu við, og þar af leiðandi gat till. ekki komið frá fjvn. óskiptri, hún hlaut þá að koma frá meiri hl. fjvn., en ég var ekki í þeim meiri hl., og hann átti þá að sjá um, að þessi till. kæmi þannig fram, en ekki ég. Þetta samkomulag hefur verið haldið, en er nú brotið á síðustu stund af framsóknarfulltrúunum, og má þá sjá, hvernig þessi mál líta út, ef þeir fengju að ráða afgreiðslu fjárl.



Það var gaman, að það skyldi koma fram nú, að hv. form. finnst það ekki nóg, að það komi fram meiri hl., ef hann er á móti. Þetta er alveg ný skýring og sýnir, hvernig vinnubrögð hv. form. fjvn. vill hafa og hvernig hann vill hafa einræðisvald í n. Ef hann er á móti till., þá má ekki samþ. hana. Ef þetta margir eru með, en hann á móti, þá á það ekki að koma fram. Þetta sýnir, hvað varasamt er að hafa þennan þingflokk í þessu umboði og mann með hans hugarfari. - En hv. form. skýrir ekki alveg rétt frá því, að engar till., sem hann er á móti, hafi verið lagðar hér fram. Og hvað því viðvíkur, að við framsóknarmennirnir tveir eigum sök á till. n., þá veit ég ekki, hvernig hann fer að skýra það, þar sem við erum aðeins tveir. Ég býst við, að það sé erfitt fyrir hv. form. að skella öllum hækkunartill. á okkur tvo, og má þá gjarnan fara yfir þau plögg og sjá, hvort það er rétt. Ég sagði aðeins í minni fyrri ræðu, að þetta hefði verið samþ. í n. í morgun, en af einhverjum ástæðum hefði það fallið niður hjá form. Ég vissi hins vegar, hvaða ástæða það var. Það var af því, að hann er á móti till., en ég kæri mig ekki um að nefna það, en hann hefur fundið, að það var hans sök að bera ekki till. fram.



Ég mótmæli því, að ég hafi átt nokkra sök. N. var klofin um málið og meiri hl. n. bar að bera fram till., en ég var í minni hl. - Ég vil hins vegar þakka hv. 1. þm. Rang. fyrir það mikla traust, sem hann hefur á mér, ef hann heldur, að ég geti haft alla fjvn. í vasanum, en ég er ekki viss um, að allir vilji undirstrika það. Ég vil aðeins beina því til hæstv. ráðh., að þessi till. var samþ. með 5 atkv. í fjvn., en aðrir voru á móti, og að það var ekki óskiptur meiri hl. um, að ríkisstj. mætti láta fara fram þessi kaup.



Herra forseti. Ég hef leyft mér, ásamt þremur öðrum þm., að flytja brtt. á þskj. 582. Hún fjallar um styrk til Rímnafélagsins. Eins og hv. þm. vita, er þetta ungur félagsskapur, sem hóf starf sitt á s.l. hausti. Félagið er þess vegna barn í reifum, og verður tæplega við því búizt, að mikið liggi eftir það. En í ráði er, að það hefji útgáfu rímna, eftir því sem tóm vinnst til og fjárhagsgeta leyfir. Ég geri ráð fyrir því, að hv. þm. viti þegar nokkur deili á þessu félagi og tilgangi þess og hafi fengið bréf frá félaginu, þar sem þetta er rakið. Nú um skeið hefur þessi bókmenntagrein ekki verið metin né henni sinnt eins og skyldi, því að hún er hin merkasta. Á þeim öldum, er svo var kreppt að þjóðinni, að hún hafði lítið að lesa, var þetta sú bókmenntagrein, sem Íslendingar ræktu og höfðu aðgang að og notfærðu sér út í æsar. Við eigum því þessari grein bókmennta e.t.v. mest að þakka varðveizlu tungunnar á því tímabili, þegar hungur, drepsóttir og hallæri steðjuðu að og möguleikar þjóðarinnar til að afla sér bóka voru því nær engir. Erlendir fræðimenn, sem kynni hafa af bókmenntum okkar, telja þessa bókmenntagrein standa langtum framar en hliðstæðar bókmenntagreinir með öðrum þjóðum. Frægir menn gefa henni þennan vitnisburð. Þegar danskir fræðimenn minnast á bókmenntir okkar, þá dá þeir okkar fornbókmenntir, en segja, að frá þeim tímum, sem rímurnar urðu til, eigum við engar bókmenntir. Englendingar og Þjóðverjar aftur á móti hafa kveðið upp þann dóm, að rímurnar séu hin stórmerkasta bókmenntagrein, og munu þeir ekki siður dómbærir á það. Enda þótt þessari bókmenntagrein hafi litið verið sinnt hér undanfarið. þá er það ekki að marka. Við höfum verið að komast á legg og haft mörgu að sinna. En undir eins og nýrri bókmenntir okkar fá festu og bókmenntalíf eflist í bæjum okkar, þá verður þessi bókmenntagrein áreiðanlega miklu meira rækt en nú er. Við höfum verið helzt til tómlátir um að sýna henni verðskulda virðingu og rækt, en það er ekki úrhættis enn. Þetta félag hefur það á stefnuskrá sinni að gefa út rímur. Handrit eru mýmörg í söfnum, og hinir beztu fræðimenn okkar hafa verið ráðnir til þess að annast útgáfu þeirra og verður vandað til hennar eins og kostur verður á. En þar sem starf félagsins er í byrjun, hefur það auðvitað ekki úr miklu fé að spila, en bókaútgáfa er nú hins vegar mjög dýr, og fjárskortur háir því starfseminni mest. Nú hefur Alþ. sýnt það viðsýni og þann skilning gagnvart félögum, sem mynduð hafa verið til bókaútgáfu, að láta þau njóta nokkurra styrkja. Ég vona því, að Alþ. vilji ekki síður sýna þessari grein bókmennta verðskuldaðan sóma en öðrum, með því að styrkja slíka útgáfu. Við höfum haft fjárbeiðnina hóflega, því að Alþ. hefur í mörg horn að líta, en minni upphæð gátum við þó ekki farið fram á. Ég vil vænta þess, að hv. Alþ. sýni hér góðan vilja og skilning, og það því fremur, sem víðfrægt er fyrr og síðar, hve ljóðelskir við séum, Íslendingar, og eigum mikil skáld. Og einmitt af því, að sú list hefur aldrei dáið, þrátt fyrir allar hörmungar, sem dunið hafa yfir þjóðina, höfum við varðveitt okkar auðugu tungu, en í þeirri varðveizlu eiga rímurnar ekki hvað minnstan þátt. Ég vona því, að hæstv. Alþ. sýni fullan skilning þessari málaleitun okkar.