Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

1997-05-16 10:02:30# 121. lþ. 128.95 fundur 340#B réttur almennings til athugasemda við starfsleyfi til atvinnurekstrar# (umræður utan dagskrár), Forseti ÓE Þ_121 S_128_95 X_ÓE B_340 M_ud R_R F_F F_A P_S Y_0707322629 Z_0-00-10 [prenta uppsett í dálka] 128. fundur RITARI: J LESARI: HE Forseti (Ólafur G. Einarsson): Nú fer fram utandagskrárumræða um rétt almennings til athugasemda við starfsleyfi til atvinnurekstrar. Málshefjandi er Hjörleifur Guttormsson. Umhvrh. verður til andsvara.

Virðulegur forseti. Sú umræða utan dagskrár sem ég óskaði eftir og hæstv. forseti hefur leyft varðar rétt almennings til að gera athugasemdir við ákvarðanir stjórnvalda um starfsleyfi til atvinnurekstrar. Tilefni þessarar umræðu er sannarlega alvarlegt. Það liggur fyrir að hæstv. umhvrh. hefur í tvígang á innan við einu ári gefið út tvær reglugerðir til breytingar á gildandi mengunarvarnareglugerð og þessar reglugerðarbreytingar hæstv. ráðherra reynast báðar vera ólöglegar, standast ekki mælikvarða laga. Fyrst gerðist þetta í júlí 1996. Þann 3. júlí gefur hæstv. ráðherra út reglugerð nr. 394, breytir fyrri mengunarvarnareglugerð, afnemur með reglugerðarbreytingunni heimild til að skjóta athugaemdum til sérstakrar úrskurðarnefndar, það er afnumið með þeirri reglugerðarbreytingu. Hæstv. ráðherra stóð fyrir svörum hér í desembermánuði af tilefni fyrirspurnar um það hvort þessi reglugerð hefði lagastoð og fullyrti úr þessum ræðustól að svo væri. Mánuði seinna rösklega varð hæstv. umhvrh. að gefa yfirlýsingu um að honum hefði skjátlast í þessu máli, reglugerðin stæðist ekki lög og hæstv. ráðherra gaf út nýja reglugerð nr. 26/1997, til breytingar á fyrri ákvörðunum sínum í reglugerðum. Og þá tekst ekki betur til en svo að sú reglugerð sem þá er sett er einnig í andstöðu við gildandi lagaákvæði, 26. gr. laga nr. 81/1988, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Á þessu var vakin athygli af þeim sem hér talar, bæði við umræður hér á Alþingi í lok janúar um álbræðslu á Grundartanga --- en starfsleyfi til þess rekstrar er bakgrunnur þessara ákvarðana hæstv. ráðherra --- og síðan með sérstöku bréfi til Hollustuverndar ríkisins þann 13. mars sl. Það sem hefur síðan gerst sýnir ótvírætt, sem reyndar blasir við hverju læsum manni, að ákvæði þessarar reglugerðarbreytingar frá janúar sl. er einnig andstætt lagaákvæðum. Þetta er m.a. staðfest af sérstakri álitsgerð sem Magnús Thoroddsen lögmaður ritaði og skilaði til Hollustuverndar ríkisins sem svar við spurningu Hollustuverndar ríkisins þess efnis, svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Er hægt að líta svo á að framkvæmd mála samkvæmt 65. gr. mengunarvarnareglugreðar eigi sér ekki næga stoð í lögum nr. 81/1988?`` Svar lögmannsins er ótvírætt að svo er ekki. Að nákvæmlega sömu niðurstöðu kemst síðan úrskurðarnefnd sem er að fjalla um athugasemdir aðila samkvæmt tilvísun sama hæstv. ráðherra sem beindi mönnum til þessarar úrskurðarnefndar. Og í niðurstöðu sinni 26. apríl í máli sem Oddur Benediktsson kærði til nefndarinnar, kemst úrskurðarnefndin að þeirri niðurstöðu að draga verði í efa --- hún er ekki spurð um það en hún verður að fjalla um það, hún bendir á það, leggur lykkju á leið sína til að koma því að ---- að þessi reglugerð virðist stangast á við lög nr. 81/1988 og m.a. af þeim sökum geti nefndin ekki um málið fjallað. En sama úrskurðarnefnd bendir á að það sé heldur ekki kleift fyrir hana að fjalla um þessi efni sem til hennar er beint, kærumál vegna starfsleyfis álbræðslu á Grundartanga, þar eð ráðherra umhverfismála gaf út starfsleyfi 26. mars sl. og þeirri ákvörðun hæstv. ráðherra verði ekki breytt og úrskurðarnefndin sé alls ekki bær um að fjalla um álitaefni sem varða þetta starfsleyfi. Virðulegur forseti. Í þessu máli og öllum öðrum málum sem varða útgefin starfsleyfi til atvinnurekstrar af hæstv. umhvrh. eru engir möguleikar uppi fyrir almenning að leita réttar síns, að fá tekin fyrir kærumál sem varða útgáfu slíkra starfsleyfa. Og hæstv. umhvrh. er að vinna einstætt afrek, því miður, hræðilegan gjörning, að loka leiðum fyrir almenning til þess að leita réttar síns. Og þetta er gert, menn hljóta að spyrja: Hvers vegna? Hvers vegna í ósköpunum grípur hæstv. umhvrh. til örþrifaráða af þessum toga, að setja reglugerð á reglugerð ofan sem augljóslega er í ósamræmi við gildandi lagaákvæði? Það er rétt að hæstv. ráðherra svari þeirri spurningu sjálfur. En það er ekki langt að leita skýringa í þessum efnum. A.m.k. blasir það við í mínum huga að hæstv. ráðherra er hér að vinna pólitísk verk fyrir ríkisstjórnina, fyrir hæstv. iðnrh., fyrir Framsfl. og ber á þeim alla ábyrgð, gjörning sem er einstæður í stjórnsýslu hér síðustu áratugi. Ég hlýt að spyrja, virðulegur forseti: Hvað á Alþingi að gera við þessar kringumstæður og hvað ætlar hæstv. umhvrh. að gera? Ætlar hæstv. umhvrh. að sitja sem ráðherra, orðinn uppvís að því að ganga gegn lögum trekk í trekk að því er best verður séð í pólitískum tilgangi, að misbeita valdi sínu með þessum hætti? Getur slíkur ráðherra setið í embætti stundinni lengur? Hæstv. ráðherra verður að svara því hvað hann ætlar að gera. Það er því miður vart ráðrúm fyrir Alþingi að fjalla um slíkt mál á þeim klukkustundum sem væntanlega eru eftir af þinghaldi þannig að í bili er þetta fyrst og fremst samviskuspurning ráðherrans og þeirrar ríkisstjórnar og þeirra þingflokka sem ráðherrann situr í umboði fyrir. Þetta er ótrúleg staða, virðulegur forseti, sem Alþingi hlýtur að láta sig varða og almenningur í landinu hlýtur að láta sig varða. En spurningunni er ósvarað: Hvernig verður almenningi veittur sá réttur sem honum ber lögum samkvæmt í þessu stóra máli varðandi þetta starfsleyfi, en einnig í öllum hliðstæðum málum þar sem um er að ræða útgáfu starfsleyfa af hálfu hæstv. umhvrh.?

Hæstv. forseti. Mér hefur ekki borist nein sérstök fyrirspurn fyrir þessa umræðu af hálfu hv. málshefjanda og hlýt þess vegna í máli mínu að ganga út frá yfirskrift umræðunnar, réttur almennings til athugasemda við starfsleyfi til atvinnurekstrar. Starfsleyfi til atvinnurekstrar eru annars vegar gefin út samkvæmt heilbrigðisreglugerð nr. 149/1990, með síðari breytingum, og hins vegar samkvæmt mengunarvarnareglugerð nr. 48/1994, með síðari breytingum. Báðar hafa þessar reglugerðir stoð í lögum nr. 81/1988 og í tengslum við fullyrðingar hv. málshefjanda um að svo sé ekki verð ég nú að vitna til álits frá lagadeild háskólans sem dagsett er 23. apríl 1997 og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Með vísun til alls þess, sem að framan segir, er það álit mitt að 65. gr. mengunarvarnareglugerðar nr. 48/1994, eins og henni var breytt með 2. gr. reglugerðar nr. 26/1997, samrýmist lögum nr. 81/1988.`` Þetta er undirskrifað af Eiríki Tómassyni prófessor. Þegar um er að ræða starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun gefur umhvrh. út starfsleyfi fyrir starfsemi þar sem fjárfesting framkvæmda er meiri en 800 millj. miðað við byggingarvísitölu í febrúar 1992, sbr. 72. gr. og viðauka VII við mengunarvarnareglugerð. Hollustuvernd sér hins vegar um starfsleyfisvinnsluna og gerir tillögur að starfsleyfi fyrir ráðherra. Ef um er að ræða minni framkvæmd samkvæmt viðaukanum, vinnur Hollustuvernd ríkisins og gefur út starfsleyfið. Þegar um er að ræða framkvæmdir sem taldar eru upp í viðauka VIII, t.d. í matvælavinnslu og búfjár- og dýrahaldi ýmiss konar, svo sem minka-, refa, hænsna- og kjúklingabú svo að eitthvað sé upp talið, og starfsemi sem snertir vélknúin farartæki, þá er vinnsla og útgáfa starfsleyfis í höndum viðkomandi heilbrigðisnefndar. Ég tel ekki ástæðu til þess að fjalla sérstaklega um útgáfu starfsleyfa samkvæmt heilbrigðisreglugerð enda heyrist mér áhugi hv. málshefjanda einkum eða eingöngu snúast um starfsleyfi sem gefin eru út samkvæmt mengunarvarnareglugerðinni. Samkvæmt ákvæðum reglugerðarinnar skulu starfsleyfistillögur liggja frammi til kynningar á skrifstofum viðkomandi sveitarstjórnar og er frestur til að gera athugasemdir frá fjórum vikum og allt að 12 eftir því um hvers konar tillögur er að ræða. Rétt til athugasemda hafa þeir sem sótt hafa um starfsleyfi, forsvarsmenn og starfsmenn tengdrar og nálægrar starfsemi, íbúar þess svæðis sem ætla má að geti orðið fyrir óþægindum vegna mengunarinnar og opinberir aðilar, félög eða aðrir þeir sem málið varðar. Þegar um er að ræða atvinnurekstur þar sem vinnsla starfsleyfis er í höndum heilbrigðisnefndar skal senda hlutaðeigandi nefnd athugasemdirnar sem kannar þær og gefur álit sitt. Því máli má vísa til stjórnar Hollustuverndar og síðan áfram til sérstakrar úrskurðarnefndar sem starfar samkvæmt lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, sætti menn sig ekki við niðurstöðu stjórnarinnar. Þegar um er að ræða atvinnurekstur þar sem vinnsla starfsleyfis er í höndum Hollustuverndar ríkisins skal senda stofnuninni skriflegar athugasemdir og kannar stjórnin þær og gefur álit sitt. Því áliti má vísa til úrskurðarnefndarinnar. Þannig má vísa ákvörðun eða úrskurði stjórnarinnar um starfsleyfi til nefndarinnar. Í 26. gr. laga um hollustuhætti segir að ágreiningi um framkvæmd laganna og reglugerða settra samkvæmt þeim megi vísa til stjórnar Hollustuverndar til úrskurðar og úrskurði hennar síðan til hinnar sérstöku úrskurðarnefndar. Því er í 65. gr. mengunarvarnareglugerðarinnar kveðið á um að sömuleiðis megi vísa ákvörðun stjórnarinnar um starfsleyfistillögur í þeim tilvikum sem ráðherra gefur út starfsleyfi, til úrskurðar nefndarinnar þótt sumum finnist e.t.v. undarlegt að tillögum til ráðherra sé vísað til hennar, sérstaklega þegar litið er til þess að ráðherra er ekki bundinn við tillögurnar. Þetta vil ég árétta sérstaklega. Hv. þm. hefur gert að umtalsefni meðferð mála sem tengjast útgáfu starfsleyfis við Norðurál á Grundartanga. Trúlega er það mál kveikjan að umræðunni sem ekki er óeðlilegt. Þar háttaði svo til að 54 aðilar gerðu formlegar athugasemdir við tillögur Hollustuverndar. Stjórnin tók tillit til fjölmargra, lét í ljós álit sitt á öllum athugasemdunum og svaraði þeim sem þær gerðu og sendi síðan, eftir að hafa tekið ákvörðun um endanlegar starfsleyfistillögur ráðherra málið. Þremur vikum eftir að stjórn Hollustuverndar hafði tekið endanlega ákvörðun eða kveðið upp úrskurð í málinu í skilningi laga gaf ég út starfsleyfi til Norðuráls hf. Með því fylgdi fyrirvari af minni hálfu um að ef ákvörðun stjórnarinnar yrði vísað til úrskurðarnefndarinnar gæti ráðuneytið þurft að taka tillit til niðurstöðu nefndarinnar í samræmi við íslensk lög og stjórnsýsluhætti. Þetta hefur þegar komið fram í umræðum á hv. þingi. Nú hefur úrskurðarnefndin komist að þeirri niðurstöðu að málið hafi ekki verið réttilega afgreitt af stjórn Hollustuverndar ríkisins. Sú niðurstaða olli mér vissulega vonbrigðum. Hún er þvert á niðurstöður þeirra lögspekinga innan og utan ráðuneytisins sem ég hef leitað til og vitna þá aftur til þessarar niðurstöðu sem ég las hér áðan úr áliti frá lagadeild Háskóla Íslands og er mér því illskiljanleg þessi niðurstaða sem hér liggur fyrir af hálfu úrskurðarnefndarinnar. Helst er þó að skilja að menn eigi að geta kært starfsleyfistillögur Hollustuverndar ríkisins til stjórnar stofnunarinnar. Þessu er ég og þeir lögfróðu menn sem ég leitaði til ósammála enda er stjórnin og stofnunin eitt og sama stjórnvaldið. Þá er enn fremur fundið að því að stjórnin hafi ekki kveðið upp úrskurð í skilningi 26. gr. laganna. Þessu er ég líka ósammála, enda alveg ljóst að um var að ræða endanlega afgreiðslu stjórnarinnar á þeim athugasemdum sem bárust. Úrskurðarnefndin staðfestir hins vegar það sem ég hef margoft sagt, að starfsleyfi ráðherra verður ekki borið undir úrskurðarnefnd, þ.e. starfsleyfi sem ráðherra gefur út. Því hélt hv. málshefjandi hér hins vegar ítrekað fram í umræðu utan dagskrár skömmu eftir páska þegar við ræddum um stöðu mála þá og taldi að ráðherrann yrði að sæta niðurstöðum úrskurðarnefndarinnar. Því hefur nú verið rækilega hnekkt af úrskurðarnefndinni sjálfri. Hvað sem því líður hljóta nú að vakna spurningar um hvað gerist í kjölfar þessa úrskurðar eins og hv. málshefjandi hefur velt fyrir sér. Ég hef þegar átt fund með stjórn Hollustuverndar ríkisins um þau mál þar sem ræddar hafa verið hugsanlegar leiðir til lausnar. Ég mun eiga annan fund með stjórninni á næstu dögum og vonast til að þá liggi fyrir niðurstaða í málinu, hvernig við getum haldið því fram, en það er nú til skoðunar í ráðuneytinu og með ráðgjöfum. Megingalli þeirra laga sem nú eru í gildi er hversu óglögg og óskýr ýmis ákvæði um útgáfu starfsleyfa og kærumeðferð vegna þeirra eru og er það auðvitað hluti af því að við höfum lent í ákveðnum erfiðleikum með málsmeðferð. Ég mun á haustþingi leggja fram frv. til nýrra laga um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Það frv. er nú reyndar þegar langt komið, það hefur nefnd verið að vinna í því í vetur. Í ljósi fenginnar reynslu mun ég því leggja áherslu á að þar verði skýrt kveðið á um þessi efni og heiti á hv. þm. og þingheim allan að veita mér fulltingi við skjóta afgreiðslu þess máls hér á þingi. Eins og hv. þm. veit og ég vona aðrir hv. þm., þá hefur það komið fram í máli mínu bæði hér og annars staðar að ég hef áhuga á því og er talsmaður þess að almenningur fái að koma að sjónarmiðum sínum við útgáfu starfsleyfa og umfjöllun um umhverfismál almennt. Fyrir utan hina formlegu meðferð mála hef ég tekið við fjölmörgum athugasemdum vegna hinna ýmsu kærumála, skriflega og munnlega, á fundum sem ég hef átt með málsaðilum, símleiðis og í viðtölum sem hafa nýst mér við afgreiðslu þess og má merkja það í ákvæðum þessa starfsleyfis sem ég hef þegar gefið út fyrir Norðurál. Ég mun t.d. beita mér fyrir því og hef vilja til þess, á vettvangi ríkisstjórnarinnar, að stuðningur stjórnvalda við innlend umhverfisverndarsamtök og starfsemi þeirra verði aukinn og komið í fastara horf. Í tilefni af því langar mig að tilkynna þingheimi að ég hef nú á þessum morgni skrifað undir samkomulag við samtökin Sól í Hvalfirði um umhverfisrannsóknir og vöktun umhverfis vegna stóriðju í Hvalfirði. Ég mun innan skamms skipa fimm manna ráðgjafarnefnd sem verður mér og Hollustuvernd ríkisins til ráðgjafar um framkvæmd þeirra mála eins og nánar kemur fram í þessu samkomulagi sem ég hef látið dreifa til þingmanna og sú ráðgjafarnefnd er að sjálfsögðu með aðild þessara samtaka. Með skipan nefndarinnar eru því áhrif Sólar í Hvalfirði á framkvæmd umhverfisrannsókna og vöktun umhverfis vegna stóriðju á Grundartanga tryggð. Hér er um að ræða ákaflega merkilegt samkomulag og mikivægt fyrir mig sem umhvrh. og væntanlega fordæmi þess hvernig hægt er að taka á öðrum málum tengdum þessu og sýnir vilja minn til góðs samstarfs við þessa aðila.

Virðulegi forseti. Umhverfismálum og viðhorfum til umhverfismála fleygir svo hratt fram að við sem vinnum að þeim málum eigum erfitt með að fylgja þeim eftir og löggjöf öll hefur sömuleiðis átt fullt í fangi með slíkt. Skoðanir manna breytast ekki aðeins frá ári til árs heldur jafnvel dag frá degi. Gagnrýni umhverfisáhugamanna á álverið í Grundartanga og umræður hafa fleygt umhverfisumræðu á Íslandi fram á við með mjög afdrifaríkum hætti og orðið til mikils gagns þó öllum sé það náttúrlega ljóst að þar hefur margt verið sagt sem of langt hefur gengið. Hæstv. umhvrh. hefur í erfiðri stöðu, og ég vil segja við löggjöf sem að mörgu leyti er vanbúin, þurft að taka ákvarðanir. Ég hef fylgst með þessum ákvörðunum. Þær ákvarðanir hafa verið teknar af vandvirkni og öll hans embættisfærsla í þessu máli, án þess að ég geti rakið það hér vegna tímaskorts á þeim fimm mínútum sem ég hef, hefur verið vönduð og samkvæmt lögum. Öll unnum við íslenskri náttúru og íslensku umhverfi. Það er því miður að hv. málshefjandi, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, er að koma óorði á umhverfismálin og tengja þau margvíslegri sérlund og öfgum með því að koma hér hvað eftir annað upp í ræðustól og fara offari í málflutningi sínum. Við sem vinnum að þessu af heilindum með vandvirkni og þar á meðal hæstv. umhvrh., þurfum ekki á slíku að halda vegna þess að með slíku framferði spillir þingmaðurinn meira en lagar. Á öllum tímum hefur mannskepnan þurft að takast á við erfið málefni í umhverfismálum. Núna hefur þetta verið gert af slíkri vandvirkni að engin ástæða er til málsmeðferðar af því tagi sem þingmaðurinn hefur núna efnt til.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. málshefjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli. Það er að sjálfsögðu frekar sorglegt að það skuli hafa gerst að reglugerðir hafa ekki staðist lög. Og það hefur einnig komið í ljós við umræðu um staðsetningu álvers á Grundartanga í Hvalfirði að eftirlit hefur ekki verið eins og gert er ráð fyrir. Þar af leiðandi hefur ýmislegt athugavert komið í ljós í þeim eftirlitsiðnaði sem þarf að fylgja stóriðju eins og við erum að setja upp í Hvalfirðinum og ekki er hægt annað en að gera athugasemdir við það. Þess vegna er alveg fullréttmætt að benda á slík atriði sem ekki hafa verið samkvæmt eðlilegum framgangi máls. Ég held samt að hægt sé að fullyrða að hæstv. ráðherra hefur fullan hug á því að bæta þarna úr og hefur eftir því sem mér sýnist gert samkomulag við Sólarsamtökin í Hvalfirði um vöktun sem ég veit að þeir hafa lagt mikla áherslu á að yrði gerð í samráði við þá. Annað atriði athugasemda þeirra Hvalfjarðarstrandarmanna eða Kjósverja er að setja upp vothreinsibúnað við álverið á Grundartanga. Að mínu viti hefur það ávallt verið réttmæt krafa, en eigi að síður tel ég okkur hafa möguleika til þess að koma því í kring ef í ljós kemur að mengunarvarnir eru ekki nægjanlega fullkomnar til þess að fullnægja ýtrustu kröfum. En ég fagna því að það er að nást sátt milli Kjósverja og hæstv. ráðherra og mér heyrist að hæstv. ráðherra með nýjum lögum sem hann ætlar að birta í haust, ætli að taka á þeim leiðinlegu ágreiningsmálum sem upp hafa komið milli ráðuneytisins og almennings.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja það alveg eins og er að mér rann kalt vatn milli skinns og hörunds þegar hv. formaður umhvn. hélt því hér fram að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefði komið óorði á umhverfismálin. Ég held varla að nokkur hér á þingi hafi verið jafnduglegur að koma umhverfismálum inn í umræðu og hv. þm. þrátt fyrir að sú barátta hafi ekki verið auðveld. Og að halda því fram hér á hinu háa Alþingi að hv. þm. hafi komið óorði á umhverfismálin er slík firra að hann ætti að koma hér upp í ræðustól aftur og biðjast afsökunar. Þetta er alveg fáheyrt, fádæma vitleysa. En það sem hins vegar vekur mér mikla furðu í þessu máli er hvers konar brölt þetta eiginlega er. Að vera að breyta reglugerðum fram og til baka í því skyni að koma í veg fyrir að almenningur geti kært eða komið að athugasemdum um ákvarðanir stjórnvalda. Þetta gengur bara ekki upp í mínum huga og maður hlýtur að spyrja líkt og hv. málshefjandi gerði áðan: Hvers vegna? Hvað er að því að almenningur komi að sínum athugasemdum þegar um stóriðjuframkvæmdir er að ræða? Ég hef engar sérstakar skoðanir á því hvernig eigi að framfylgja þessum málum eða hvort hér eigi að rísa álver eða ekki. En hins vegar er alveg lágmark að stjórnvöld fari að lögum og það hefur gerst núna í tvígang að hæstv. umhvrh. hefur ekki farið að lögum. Það hefur gerst í tvígang og ég hlýt að spyrja: Hvað gengur mönnum til? Hvers konar brölt er þetta? Hvers konar vandræðagangur er þetta? Það er eins og það sé eitthvað stórhættulegt að almenningur geti komið að athugasemdum við ákvarðanir stjórnvalda. Ég held að þetta mál hljóti að þurfa ítarlegri skoðun og ég vil þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta upp og hvet formann umhvn. til að koma hér upp aftur og biðjast afsökunar á ummælum sínum hér áðan.

Herra forseti. Ég hafði nú satt best að segja ekki ætlað mér að taka þátt í þessari umræðu sérstaklega, enda málshefjandi fullfær um að gera glögga grein fyrir málinu. En ég gat ekki á mér setið þegar hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson, formaður umhvn. Alþingis, kom í ræðustól áðan. Ég verð að segja alveg eins og er að það að nota þannig tækifærið í utandagskrárumræðu sem er hafin á efnislegum forsendum og um tiltekið mál, til persónulegra árása af því tagi sem hv. þm. reyndi að upphefja hér áðan, er eitt af því allra lágkúrulegasta sem ég hef á 14 ára tíma mínum hér á Alþingi séð. Og að það skuli vera formaður umhvn. Alþingis sem hefur ekki merkilegra erindi í ræðustólinn heldur en raun bar vitni, er harla dapurlegt. Það er nú alveg nóg, herra forseti, að standa frammi fyrir þeirri sorglegu falleinkunn sem stjórnsýsla og stjórnkerfi umhverfismála á Íslandi fær í þessu máli og ætla ég ekki að hafa um það harðari orð en þetta við vin minn, hæstv. umhvrh. en að segja að það er dapurleg falleinkunn sem hann, ráðuneyti hans og stjórnkerfi umhverfismála fær í þessu máli. En að bæta svo þeirri lágkúru við sem hér kom áðan fram af hálfu formanns umhvn. Alþingis var óþarfi og að mínu mati hefði hv. þm. betur látið það ógert að fara í ræðustólinn og fífla sig með framgöngu sinni. Staðreyndin er sú að hæstv. umhvrh. fær auðvitað þessa sorglegu falleinkunn því að þar liggur hin pólitíska ábyrgð hvað sem hver segir og það er lítið skjól í lélegum lögfræðingum eða ónýtum embættismönnum. Hin pólitíska ábyrgð er á herðum hæstv. umhvrh. og það gerir málin náttúrlega ekkert betri þó að maður hafi það á tilfinningunni að hinn eiginlegi valdamaður hafi setið á öxlum hæstv. ráðherra og sé hæstv. iðnrh. Staðan er sú að þetta ætti að verða okkur öllum ærið umhugsunarefni og þá ekki síst auðvitað og fyrst og fremst hæstv. umhvrh. til þess að bæta úr því sem hér hefur miður farið.

Virðulegur forseti. Ekki var málsvörn hæstv. umhvrh. innihaldsmikil og er þá vægt til orða tekið. Hæstv. ráðherra vitnar til álits sem hann kennir við lagadeild Háskóla Íslands og hefur látið dreifa hér á borð manna. Hann hefur ekki fyrir því að svara efnislega niðurstöðum úrskurðarnefndar sem starfar lögum samkvæmt, lögum sem hann á að gæta. Hann hefur ekki áhuga á því að svara álitsgerð Magnúsar Thoroddsens lögmanns sem var unnin sérstaklega fyrir stjórn Hollustuverndar ríkisins. Nei, hann dregur hér upp pappír sem er skrifaður á bréfsefni Háskóla Íslands, lagadeildar Háskóla Íslands sem ekkert hefur með þessa álitsgerð að gera, frá Eiríki Tómassyni prófessor sem kemst hér að þeirri niðurstöðu sem ráðherrann vitnaði til. Hann er lögmaður sem hefur reynst ber að því í tengslum við hliðstæð mál að komast að rangri niðurstöðu samanber það sem gerðist á síðustu mánuðum árs 1995 þegar þessi sami prófessor mataði stjórn Hollustuverndar ríkisins á álitsgerð sem síðan var hnekkt með úskurði úrskurðarnefndar og laut að því samkvæmt vilja prófessorsins og mati, að þrengja rétt almennings þannig að einungis þeir sem undir verksmiðjuvegg byggju hefðu rétt til athugasemda um stóriðjurekstur. Ég held að hæstv. ráðherra ætti ekki að vera að vitna frekar í þessa álitsgerð og alls ekki að nefna Háskóla Íslands í því samhengi eða lagadeild hans. Svo virðist hæstv. ráðherra ekki hafa lesið þessa greinargerð frá prófessornum því að þar stendur m.a., virðulegur forseti, undir V: ,,Vafasamt er aftur á móti hvort síðari hluti reglugerðar\-ákvæðisins samrýmist íslenskum lögum.`` Hefur hæstv. ráðherra ekki lesið þennan pappír? Virðulegur forseti. Þetta stóra mál sem við ræðum hér er þess efnis að það er óhjákvæmilegt að leitað verði að niðurstöðu um það hver hefur rétt fyrir sér í þessu máli. Er það framkvæmdarvaldið sem er að brjóta hér rétt á almenningi með ólögmætum hætti, eða ekki? Eru þær umkvartanir ólögmætar sem fram eru komnar? Ég held að það verði að reyna á atriði sem þessi fyrir dómstólum og sjá til hver verður niðurstaðan í mati dómsvaldsins. Og ég verð að segja það sem mitt mat, það er mitt mat persónulega, að það sé öllu óvíst að sá gjörningur sem ráðherrann vann 26. mars sl. með því að gefa út starfsleyfi til Norðuráls hf. á Grundartanga fái staðist og það séu líkur fyrir því allt eins að fyrir dómi verði þeim gjörningi hnekkt. Og hvar stendur þá hæstv. umhvrh. og hver stendur ríkisvaldið í því efni? Hver er staðan? Hæstv. ráðherra hreykir sér af því hér að hann hafi valdið og hann einn. Og hvernig fór hæstv. ráðherra með valdið? Hann gaf út starfsleyfi þegar röskar tvær vikur voru liðnar frá þeim tíma sem almenningur hafði rétt til þess að gera athugasemdir við viðkomandi starfsleyfi. Það var opnað 7. mars en starfsleyfi útgefið 26. mars. Réttur til þess að kæra samkvæmt leiðsögn ráðherrans rennur út 7. júní nk. En hæstv. ráðherra notar valdið. Hann gefur út starfsleyfið og svo kemur það bara ekki öðrum við. Það er engin leið fyrir almenning að hafa nokkur áhrif á mál og úrskurðarnefndin segir: ,,Það er ekki til neins fyrir okkur að fjalla um málið. Það kemur okkur ekki við lögum samkvæmt.`` Samt er hæstv. ráðherra að reyna að vísa til þess með einhverjum fyrirvara við undirskrift starfsleyfis að það komi til álita að það þurfi að breyta einhverju eftir að úrskurðarnefnd hefur komist að niðurstöðu. Hæstv. ráðherra stendur hér nakinn uppi með ólöglegar útgáfur reglugerða, með valdníðslu af grófu tagi og ég hef lagt spurningu fyrir ráðherrann. Hvað ætlar hann að gera? Ætlar ráðherrann að sitja undir þessu? Ætlar hann að sitja með þessa gjörninga í stóli ráðherra eða ætlar hann að velja þann kost sem honum væri sæmst, að standa upp úr þeim stóli og láta lokið afskiptum sínum af málefnum Stjórnarráðsins?

Hæstv. forseti. Það vantar ekki stóryrðin hjá hv. málshefjanda í þessari umræðu. Ég get hins vegar sagt það við hann strax í upphafi lokaræðu minnar í þessari umræðu að þessu sinni að ég hef ekki hugsað mér að standa upp úr stóli umhvrh. eða segja af mér. Ég hef þvert á móti verið að reyna að vinna þetta mál af bestu samvisku eins og mér er unnt. Ég hef gert grein fyrir því á heiðarlegan hátt að ég telji að þessi löggjöf sé á margan hátt vanbúin og illa búin til þess að takast á við þessi mál. Ég hef lýst því yfir að ég hef leitað leiða til þess að opna leið almennings að málinu með að hafa rétt til að gera athugasemdir. Og ég verð að segja það út af máli hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar að það kom mér afar mikið að óvart að það lýsti alveg fullkomnu þekkingarleysi hans á málsmeðferðinni. Þó hefur hv. málshefjandi haft fyrir því að dreifa nánast allri sögunni með bréfum og reglugerðum um það hvernig þetta hefur þróast og gengið fyrir sig og vilja minn til þess að reyna að sjá til þess að almenningur ætti kærurétt í þessu efni til úrskurðarnefndarinnar þó að um sé ræða starfsleyfi sem ráðherra hefur gefið út og hann sé hinn endanlegi úrskurðaraðili. Og hv. málshefjandi sagði í lok máls síns að sá réttur sem ráðherrann hefði verið að reyna að opna rynni út 7. júní. Er þá hægt að segja á sama tíma að ráðherrann hafi ekki beitt sér fyrir því að það væri réttur fyrir hendi?

Hvenær ...?

Síðar kemur þetta upp, hv. þm., sem við erum að tala um núna að það er alvarlegur ágreiningur eða skoðanamunur milli þeirra lögfræðinga sem hafa komið að þessu máli og hv. málshefjandi getur auðvitað leyft sér að gera lítið úr ákveðnum 

Ekki samtal.

Reglugerðabrölti. M.a. vegna þess að við erum að reyna að skýra þessi óskýru lög og sjá til þess að það sé einhver skilmerkilegur farvegur fyrir málið. Og samkvæmt þeim niðurstöðum sem ég hef lagt hér upp með og þeim álitsgerðum sem ég hef lagt fram og reyndar hv. málshefjandi líka, ef ég hef séð rétt í þeim gögnum sem hér liggja fyrir á borðum, þá er það niðurstaða þeirra lögfræðinga að reglugerðin eins og hún er nú standist lög, samræmist þeim og þessi farvegur sé fyrir hendi. En við erum þarna í þessu vandasama, ég veit ekki hvort ég má segja öngstræti, að úrskurðarnefndin hefur komist að annarri niðurstöðu í efninu. Það sem ég greindi frá í umræðunum áðan er að ég hefði átt fundi með stjórn Hollustuverndarinnar um málið, hvernig við getum hugsanlega fundið leiðir í þessu til lausnar og eins og ég orðaði það áðan, úr því öngstræti sem málið því miður er í. Það mál er áfram í vinnslu hjá ráðuneytinu og hjá mér og mínum ráðgjöfum í þessu efni og við munum halda fund með stjórn Hollustuverndar á næstu dögum þar sem við förum áfram yfir það. En það kann að vera þegar svona ágreiningur er uppi eins og hv. málshefjandi hefur dregið hér rækilega fram og ágreiningur milli lögmanna --- mér dettur ekki í hug að gera lítið úr þeim sem hér hafa verið nafngreindir, Magnúsi Thoroddsen og Eiríki Tómassyni. Ég ætla ekki að gerast dómari yfir því hvor hefur meira vit á eða getur betur skilgreint þetta mál --- og þegar svo alvarlega er komið að mál hafa vegna misvísandi álitsgerða lent í ákveðnu öngstræti, að það geti ekki aðrir en dómstólar skorið úr um það. Það kann að vera, eins og hv. þm. og málshefjandi orðaði það, að svo geti farið. Ég mun reyna að halda áfram að vinna að því að finna þessu farveg eins og ég hef sagt frá og lýst yfir og vona að við getum náð ásættanlegri lendingu án þess að það þurfi að gerast fyrir dómstólum. Það getur þó endað þannig. Ég ætla ekkert að fullyrða um það. Og alltaf liggur náttúrlega fyrir að starfsleyfi útgefið af ráðherra er hægt að fara með fyrir dómstóla. Það liggur í hlutarins eðli og þarf ekki að endurtaka. Aðeins út af ummælum hv. þm. Kristjáns Pálssonar sem hér tjáði sig lítils háttar um málið vil ég segja og ítreka að umræðan í vetur, undanfarnar vikur og mánuði, hefur bent til þess að það þurfi að taka til endurskoðunar lög um mat á umhverfisáhrifum. Ég hef lýst því yfir, ég held það hafi meira að segja verið í umræðum í þinginu í gær eða einhvern dag nýlega, að nauðsynlegt kunni að verða að endurskoða þessi tiltölulega nýju lög sem hafa verið að, við skulum segja, sanna sig eða hafa verið að koma fram í því efni, ýmis ákvæði og álitamál sem þarf að taka á í umræðunni undanfarið. Við höfum þegar haldið ráðstefnu um málið með ýmsum málsaðilum sem þetta varðar og hafið undirbúning að endurskoðuninni og á næstu dögum verður skipuð nefnd til þess að endurskoða lög um mat á umhverfisáhrifum. Ég geri mér vonir um að geta komið því fyrir næsta þing og er vonandi að okkur takist að lögfesta það. Hæstv. forseti. Ég vil aðeins að lokum aftur ítreka það að ég held áfram að leita leiða til lausnar í þessu efni og nota tækifærið til þess að þakka forsvarsmönnum Sólar í Hvalfirði fyrir það hvernig þeir hafa komið að þessu máli með mér og vonast til þess að eiga í það minnsta gott samstarf við þau samtök um framgang málsins.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. frá meiri hluta menntmn. um frv. til laga um breyting á lögum nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Nefndin hefur fjallað um málið og kallað á sinn fund til viðræðna marga góða gesti. Þá bárust nefndinni umsagnir um málið frá Lánasjóði íslenskra námsmanna, Bandalagi háskólamanna og samstarfsnefnd námsmannahreyfinganna. Helstu breytingar sem felast í frumvarpinu eru: Í fyrsta lagi að endurgreiðsluhlutfall verði lækkað frá því sem nú er, þ.e. úr allt að 7% í 4,75%. Í öðru lagi er lagt til að teknir verði upp beinir styrkir til námsmanna vegna fjármagnskostnaðar sem þeir verða fyrir vegna lántöku hjá bönkum. Þannig geta námsmenn fengið mánaðarlegar greiðslur gegnum bankakerfið frá upphafi námstíma án þess að bera af þeim fjármagnskostnað. Meiri hluti nefndarinnar telur mikilvægt að við ákvörðun vaxtastyrks verði komið til móts við þá námsmenn sem ekki uppfylla skilyrði til þess að fá fullt lán ef þeim tekst að ná tilskyldum árangri síðar á námsárinu. Í þriðja lagi er lagt til að skipan stjórnar sjóðsins verði breytt þannig að stjórnarmönnum verði fjölgað úr sex í átta. Iðnnemasamband Íslands fær aðalmann í stað áheyrnarfulltrúa og menntmrh. einn fulltrúa til viðbótar. Í fjórða lagi er gert ráð fyrir að stjórn sjóðsins verði veitt sérstök heimild til að geta komið til móts við námsmenn sem verða fyrir skakkaföllum vegna veikinda eða skipulags skóla. Loks er lagt til að tekin verði inn í lögin ákvæði vegna aðildar Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Meiri hlutinn mælir með samþykkt frv. með breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Um er að ræða þrjár breytingar. Í fyrsta lagi er lagt til að fellt verði brott ákvæði um að samþykki sjóðstjórnar þurfi þegar framkvæmdastjóri ræður annað starfsfólk. Er tillagan í samræmi við þá stefnu sem mótuð var í starfsmannamálum ríkisins með samþykkt laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins á 120. löggjafarþingi. Þá er lagt til að menntamálaráðherra skipi málskotsnefnd þriggja manna sem ætlað er að skera úr um það hvort úrskurðir stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna séu í samræmi við ákvæði laga og reglugerða. Getur nefndin staðfest, breytt eða fellt úr gildi ákvarðanir stjórnar sjóðsins og eru úrskurðir nefndarinnar endanlegir. Gert er ráð fyrir að ráðherra setji nefndinni frekari starfsreglur. Loks er lögð til breyting sem snýr að því að fellt verði brott orðið ,,ríflegan`` í efnismálgrein 6. gr., en nægilegt þykir að stjórnin hafi skyldu til að áætla útsvarsstofn án þess að sérstaklega sé tekið fram að hann skuli vera ríflegur. Undir nál. rita Sigríður A. Þórðardóttir, Hjálmar Árnason, Tómas Ingi Olrich, Ólafur Örn Haraldsson og Guðmundur Hallvarðsson. Herra forseti. Höfuðatriði þessa máls er að auknum fjármunum, á þriðja hundrað milljónum króna á ári, er varið í námsaðstoð ásamt því að brugðist er við gagnrýni námsmanna á gildandi lög. Þeir hafa einkum beint spjótum sínum að endurgreiðslum og útborgun námslána. Endurgreiðslurnar vega þyngst í þessu sambandi. Þær eru færðar niður í 4,75% úr 5--7% eins og er í gildandi lögum. Þetta endurgreiðsluhlutfall nær einnig til þeirra sem tóku lán frá árinu 1992. Þessi breyting er metin á um 140 millj. króna á ári. Námsmenn geta síðan fengið mánaðarlegar greiðslur frá upphafi náms gegnum bankakerfið og þurfa ekki að bera af þeim fjármagnskostnað heldur fá vaxtastyrki til að standa straum af honum. Gert er ráð fyrir að allir þeir sem sækja um og fá námslán fái vaxtastyrk, hvort sem þeir hafa raunverulega greitt fjármagnskostnað eða ekki, sem er mikilvægt réttlætismál. Ég geri að sérstöku umtalsefni tillögu meiri hluta menntmn. um að skipuð verði sérstök þriggja manna málskotsnefnd sem ætlað er að skera úr um það hvort úrskurðir stjórnar lánasjóðsins séu í samræmi við ákvæði laga og reglugerða. Nefndin getur staðfest, breytt eða fellt úr gildi ákvarðanir stjórnar sjóðsins og eru úrskurðir hennar endanlegir. Í 2. grein frv. sem hér er til umfjöllunar er lagt til að úrskurðir stjórnar verði endanlegir og ekki kærðir til æðra stjórnvalds. Í greinargerð með frv. segir að ákvæðið sé í samræmi við þá venju sem verið hafi og niðurstöðu menntamálaráðuneytis frá 17. apríl 1996. Umboðsmaður Alþingis svarar 9. janúar 1997 kvörtun vegna þeirrar niðurstöðu menntamálaráðuneytis að vísa frá kæru á úrskurði stjórnar LÍN og segir m.a.: ,,Ég tel nokkurn vafa leika á því, hvernig stjórnsýslusambandi menntmrh. og stjórnar LÍN sé háttað að því er snertir úrskurði stjórnarinnar á grundvelli 5. tölul. 5. gr. laga nr. 21/1992. Að athuguðu máli tel ég hins vegar ekki ástæðu til annarra athugasemda en þeirra, sem ég hef áður komið á framfæri við Alþingi ,,að nauðsyn sé á, að lög séu skýr um stjórnsýslulega stöðu ríkisstofnana``.`` Á bls. 12 í skýrslu umboðsmanns fyrir árið 1995 segir svo: ,,Vafalítið má rekja nokkurn hluta þeirra mála, sem embætti mínu berast, til þess, að ekki hefur verið hugað að því við setningu laga að haga stjórnsýslukerfinu þannig, að stjórnsýslan sé sjálf fær um að leysa á fljótvirkan og ódýran hátt þau vandamál, sem kunna að rísa.`` Í 2. gr. frv. er í raun komið til móts við ábendingar af þessu tagi þar sem skýrt er kveðið á um að úrskurðir stjórnar séu endanlegir. Einnig má benda á Húsnæðisstofnun ríkisins þar sem þessi háttur er á. Við 1. umr. um frv. gagnrýndu margir þingmenn sérstaklega þetta ákvæði og tóku þannig undir málflutning námsmanna sem lengi hafa viljað koma á laggirnar óháðri málskotsnefnd sem hefði endanlegt úrskurðarvald í ágreiningsmálum. Í umsögn samstarfsnefndar námsmannahreyfinganna frá 25. apríl 1997 segir, með leyfir forseta: ,,Frv. boðar aukið valdaframsal til stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Henni er falið að setja ítarlegri reglur, framkvæma þær og dæma í ágreiningsmálum sem upp kunna að koma. Þannig er stjórn falið að vera dómari í eigin málum. Nauðsynlegt er að leiðrétta þetta og einföld og skýr lausn er að setja á laggirnar hlutlausa kærunefnd sem hægt verði að skjóta ágreiningsmálum til. Hlutlaus kærunefnd er svipað fyrirkomulag og tíðkast víðar í stjórnsýslunni.`` Síðar segir: ,,Námsmenn telja það ótvírætt réttlætismál að settur verði á laggirnar hlutlaus kæruaðili sem námsmenn geta skotið málum sínum til. Það fyrirkomulag sem boðað er í þessu frumvarpi samræmist því illa meginreglum stjórnsýsluréttarins og stjórnarskrárinnar. Nauðsynlegt er að tryggja réttaröryggi viðskiptavina sjóðsins. Hlutlaus kærunefnd er skref í þá átt.`` Námsmenn hafa síðan ítrekað þessar skoðanir sínar í bréfum til menntamálanefndar 7. maí sl. Í bréfi samstarfsnefndar námsmannahreyfinganna, dagsettu 7. maí 1997, sem undirritað er af Haraldi Guðna Eiðssyni fyrir hennar hönd, segir svo, með leyfi forseta: ,,Samstarfsnefnd námsmannahreyfinganna telur að setja verði á fót hlutlausa kærunefnd. Samstarfsnefndin telur slíka nefnd mikla réttarbót fyrir námsmenn. Rétt er að taka fram að afstaða samstarfsnefnda námsmannahreyfinganna gengur út frá því að þau vinnubrögð sem viðhöfð hafa verið hjá LÍN og eru bundin í lögum haldist óbreytt; þ.e. að tryggt verði að stjórn LÍN úrskurði áfram í kærumálum. Þannig er tryggt að hlutlausa kærunefndin verði hrein viðbót við það fyrirkomulag sem nú tíðkast. Hugmynd samstarfsnefndarinnar felur í sér að það eina sem þurfi að breyta í því frv. sem nú liggur fyrir á Alþingi um breytingar á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna væri að í stað þess að úrskurðir stjórnar sé endanlegir þá geti viðskiptamenn LÍN skotið úrskurðum stjórnar til hlutlausrar kærunefndar. Kærunefnd þessi gæti staðfest úrskurði stjórnar LÍN en jafnframt haft vald til að vísa ákvörðunum stjórnar til baka teljist þær ekki byggja á lögum og reglum um sjóðinn eða stangist þær á við fordæmi, hafi málsmeðferð verið áfátt o.s.frv. Samstarfsnefndin minnir jafnframt á fyrri ábendingar sínar um að æskilegt sé að formaður slíkrar nefndar uppfylli hæfiskilyrði hæstaréttardómara og að hæfiskilyrði nefndarmanna skuli fela í sér kröfu um víðtæka þekkingu á menntamálum. Þá má minna á sambærilegar nefndir; til að mynda er áfrýjunarnefnd samkeppnismála tilnefnd af Hæstarétti. Óviðunandi er fyrir viðskiptamenn sjóðsins að þurfa að leita til dómstóla eða umboðsmanns Alþingis í hvert sinn sem það rís ágreiningur um túlkun reglna eða framkvæmd þeirra. Þess vegna er hlutlaus kærunefnd nauðsynleg viðbót við það fyrirkomulag sem nú tíðkast.`` Svo mörg voru þau orð. Meiri hluti menntmn. hefur að vel athuguðu máli komist að þeirri niðurstöðu að skynsamlegt sé að verða við þessum eindregnu óskum og leggur til að skipuð verði óháð málskotsnefnd eins og fyrr segir. Sú sem hér talar hefur margoft lýst þeirri skoðun að koma ætti á almennu styrkjakerfi til námsmanna. Það vil ég ítreka við þessa umræðu um lánasjóðinn en endurskoðun laganna að þessu sinni snerist fyrst og fremst um að koma á sátt um starfsemi þessarar mikilvægu stofnunar og sníða helstu vankanta af gildandi lögum. Margt hefur verið rætt og ritað um lánasjóðslögin frá 1992. Ég fer ekki nánar út í þá sálma að þessu sinni. Lögin hafa verið harkalega gagnrýnd innan þings og utan. Því er ekki að leyna að í þeirri umræðu allri hefur oft verið reitt hátt til höggs, en lítt af setningi slegið, svo vitnað sé til kvæðis Gríms Thomsens um Goðmund á Glæsivöllum. Góð menntun er þungamiðja og undirstaða allra framfara. Námsaðstoð er gildur þáttur í því að styrkja menntun í landinu. Hún tryggir jafnrétti til náms og gerir mörgu ungu fólki, sem annars hefði trauðla átt þess kost, kleift að afla sér menntunar. Með þessari lagasetningu er von til að sátt geti tekist um Lánasjóð íslenskra námsmanna og sjóðurinn standi enn traustari eftir en nokkru sinni fyrr.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti minni hluta menntmn. en að því standa ásamt mér hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir og Guðný Guðbjörnsdóttir. Ég mæli einnig fyrir brtt. sem lagðar eru fram á þskj. 1313. Herra forseti. Nú þegar kjörtímabil Framsfl. og Sjálfstfl. er hálfnað koma loksins fram tillögur til breytinga á lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Þær tillögur sem kynntar hafa verið bæði í því frv. sem hér var til umfjöllunar fyrir nokkrum vikum síðan og einnig þær viðbótartillögur sem nú liggja fyrir frá meiri hluta nefndarinnar miða í rétta átt. En þær ganga mun skemmra en ætla mætti miðað við þær yfirlýsingar og þau loforð sem gefin höfðu verið. Það er ekki heldur brugðist við þeirri almennu gagnrýni að allt of mikið valdaframsal felist í gildandi lögum. Frá því að ný lög voru sett um Lánasjóð íslenskra námsmanna 1992 hafa kröfur um lægra endurgreiðsluhlutfall og samtímagreiðslur verið háværastar og fyrir síðustu alþingiskosningar hétu allir flokkar nema Sjálfstæðisflokkurinn því að á þessu yrði ráðin bót. Ef litið er til fyrirliggjandi tillagna hvað varðar endurgreiðsluhlutfall er fasta greiðslan ekki lækkuð í þeim tillögum sem liggja fyrir frá meiri hlutanum en viðbótargreiðslan, sem er ákveðinn hluti af útsvarsstofni ársins á undan, er lækkuð í 4,75% úr 5%. Með því að lækka eingöngu hlutfallsgreiðsluna en halda föstu greiðslunni óbreyttri hefur frumvarpið engar breytingar í för með sér varðandi endurgreiðslu fyrir fólk sem lægst laun hefur, svo sem kennara, leikskólakennara, þroskaþjálfa og fleiri kvennastéttir. Herra forseti. Samtímagreiðslur eru ekki teknar upp. Sá vaxtastyrkur sem boðaður er í 3. gr. á að greiðast öllum sem rétt eiga til námsláns, ekki bara þeim sem verða fyrir fjármagsnkostnaði vegna lántöku hjá bönkum eins og segir í nál. meiri hlutans. Hér er ekki verið að mæta kostnaði, herra forseti, hér er verið að greiða styrk til allra þeirra sem fá lán hjá LÍN hvort sem sem þeir verða fyrir fjármagnskostnaði vegna lántöku í bönkum þurfa fyrirgreiðslu banka eða ekki. Þar sem ekki er um að ræða styrk á móti kostnaði má vefengja að jafnræðis sé gætt milli námsmanna þar sem einungis sumir námsmenn fá styrkinn en ekki allir. Því er ljóst að niðurstaðan er nokkuð langt frá kosningaloforðum Framsóknarflokksins sem hljóðuðu svo að mánaðargreiðslur yrðu aftur teknar upp í stað eftirágreiðslna og að endurgreiðsluhlutfallið yrði lækkað og tekjutengt. Í skýrslu sem Ríkisendurskoðun gaf út 1995 um fjárhagsstöðu lánasjóðsins er á það bent að eðli námslána sé annað en annarra lána vegna þess að námslán séu það form á námsaðstoð sem stjórnvöld ákvarði á hverjum tíma og námsaðstoð geti ekki verið háð því skilyrði að sá sem aðstoðarinnar nýtur komi með ábyrgðarmann fyrir aðstoðinni. Það stangist í raun á við það ákvæði 1. gr. laganna að hlutverk sjóðsins sé ,,að tryggja þeim sem falla undir lög þessi tækifæri til náms án tillits til efnahags`` eins og þar stendur. Námsmenn hafa enda lagt áherslu á að felld verði niður krafan um ábyrgðarmenn á námslán. Ekki er brugðist við ábendingum Ríkisendurskoðunar eða kröfu námsmanna í þessu efni og ábyrgðarmannakerfið því óbreytt samkvæmt frumvarpi meiri hlutans. Það vekur athygli, herra forseti, þegar litið er til þeirra tillagna sem samkomulag náðist um milli stjórnarflokkanna, ekki síst í ljósi þess tíma sem flokkarnir hafa tekið sér til að vinna málið, að þrátt fyrir mikla gagnrýni á það valdaframsal sem felst í núgildandi lögum sem eru í 19 greinum með reglugerð í 39 greinum og úthlutunarreglur stjórnar sjóðsins með 97 efnisatriðum og vinnureglur því til viðbótar er haldið áfram á sömu braut. Æskilegt hefði verið að láta þetta flókna reglukerfi víkja fyrir ítarlegum lögum. Í greinargerð sem laganemarnir Kristrún Heimisdóttir og Ragnhildur Helgadóttir unnu undir handleiðslu Sigurðar Líndals lagaprófessors og nefnist ,,Framkvæmd laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna og sjónarmið um réttaröryggi``, kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: ,,Starfsemi sjóðsins byggir á fjórþættum reglum: Lögum, reglugerð, úthlutunarreglum og vinnureglum. Samspil þessara reglna er flókið enda mikilvægar grundvallarreglur í hverri réttarheimild og birtingu reglnanna er ábótavant. Ljóst er að regluverk lánasjóðsins stenst vart þá grundvallarreglu réttarríkisins að reglur skuli vera skýrar, stöðugar og aðgengilegar.`` Það er ekki undur að hér sé nefnt að reglur þurfi að vera skýrar og stöðugar, að það sé tekið sérstaklega fram. Lög sem eru með jafnmiklum framsalsheimildum og lögin um Lánasjóð íslenskra námsmanna bjóða beinlínis upp á það að reglur séu óstöðugar enda hafa útlánsreglur lánasjóðsins verið endurskoðaðar og gefnar út árlega. Starf endurskoðunarnefndarinnar sem vann að endurskoðun laganna hafði reyndar miðað að því að gera lögin ítarlegri. Sú leið var hins vegar því miður ekki farin. Minni hlutinn gagnrýnir þá málsmeðferð. Það er ljóst að mikið af þeirri gagnrýni sem sett er fram þegar verið er að gagnrýna lögin um lánasjóðinn snýr að framkvæmd laganna þar sem stjórnin hefur vald til að ákvarða ýmsa þætti sem miklu varða um stöðu námsmannsins og möguleika. Herra forseti. Við í minni hluta menntmn. settum inn í nál. okkar þær athugasemdir og tillögur sem samstarfsnefnd námsmannahreyfinganna lagði fram vegna vinnu að frv. um LÍN. Þær tillögur og ábendingar voru settar fram vegna vilja samstarfsnefndarinnar til að gera lögin ítarlegri. Ef litið er yfir þetta 51 atriði sem tínt er til sjá menn glögglega við hvaða vanda er að etja, við hvað er átt. Enda var það tilfinning fleiri nefndarmanna en einungis minni hlutans þegar verið var að fara yfir frv. um lánasjóðinn að sú gagnrýni og þær ábendingar sem fram hafa komið ættu ekki síður við framkvæmd stjórnarinnar á lögunum en lagaákvæðin sjálf. Herra forseti. Ég vil tæpa á þeim atriðum sem fram koma í athugasemdum og ábendingum samstarfsnefndarinnar og sem hafa ratað inn í brtt. meiri hlutans ellegar þær brtt. sem minni hlutinn setur fram. Það er í fyrsta lagi, herra forseti, í öðrum lið ábendinganna þar sem hvatt er til þess að lánshæfi sé skilgreint í lögum. Þar hefur minni hluti menntmn. lagt til að lánshæfi verði skilgreint þannig að nemar geti fengið námslán til grunnnáms í allt að sjö ár eða til tíu ára í heild. Jafnframt mætir minni hlutinn þeirri ábendingu sem fram kemur í 3. lið þar sem talað er um að upphæð námslána og náms- og framfærslukostnaður skuli skilgreindur ítarlega í lögum. Það verður að segjast eins og er að upphæð námslána er ekki í þeim tillögum sem hér eru lagðar fram en aðferðin við að finna þau út er þó tilgreind þar. Jafnframt tekur minni hlutinn tillit til 4. liðar þar sem fjallað er um rétt stjórnar til takmörkunar skólagjaldalána og þar sem námsmannahreyfingarnar hvetja til þess að lánað sé fyrir skólagjöldum til grunnnáms erlendis. Varðandi 5. liðinn er því mætt í tillögum meiri hlutans að Iðnnemasambandið fái fulltrúa í stjórn. Það er að sjálfsögðu stutt af allri nefndinni. Jafnframt er orðið við þeirri ábendingu sem fram kemur í 6. lið að kveðið verði á um skipan nefnda sem undirbúi mál en reyndar ekki ítarlega, gerðar tillögur um hvernig afgreiðslu þeirra skuli háttað. En ég lít þó svo á að að einhverju leyti sé þessu ákvæði mætt. Varðandi 7. atriðið þar sem kveðið er á um samtímagreiðslur er því mætt í tillögum minni hlutans þar sem lagt er til að um mánaðarlega greiðslu verði að ræða þegar eftir fyrsta missiri. Hvað varðar 9. ábendingu samstarfsnefndarinnar þá er aukið svigrúm í tillögum meiri hlutans en minni hlutinn gerir þá grein enn ítarlegri með tillögum sínum í samræmi við það sem minni hlutinn þykist vita að meiri hluti sé fyrir á hv. Alþingi sem er einnig í samræmi við kröfur og óskir námsmannahreyfinganna. Það sama á við varðandi 10. ábendingu. Hvað varðar ábendingu nr. 11, þar sem fjallað er um námsmenn frá löndum EES, þá er því mætt með brtt. og sömuleiðis varðandi skilgreiningu á grunnframfærslu á Íslandi. Ugglaust eru fleiri atriði hér inni sem með einum eða öðrum hætti er mætt með þeim brtt. sem fyrir liggja eða kveðið er á um í þeim nál. sem hér eru. Eitt af þeim atriðum sem minni hlutinn gerir tillögu um er t.d. það sem ábending kemur um í 32. lið, að vextir verði festir í 1%, þ.e. að heimild til að færa vexti upp í 3% verði tekin úr lögunum. Sömuleiðis það ákvæði sem ábending kemur um í 37. atriði, sem námsmannahreyfingarnar eru með ábendingar um, að það þurfi að vera skýrt að lán sem hafa verið tekin á árabilinu 1992--1997 lúti sömu endurgreiðslukjörum og kveðið verður á um í nýjum lögum. Hér er einungis, herra forseti, drepið á nokkur þeirra ákvæða sem námsmannahreyfingarnar lögðu inn í þá vinnu sem farin var í gang í endurskoðunarnefnd um lögin. Ég hleyp hér yfir og nefni ekki á annan tug ákvæða sem koma í restina þar sem verið er að fjalla um veigamikil atriði. Ég læt mönnum eftir að glugga í það í nál. sjálfu. Þessar athugasemdir og tillögur samstarfsnefndarinnar byggðu alfarið á þeim markmiðum sem nefndin um endurskoðun laganna um LÍN hafði sett sér í upphafi starfs síns og samstaða var um, þ.e. að ný lög um lánasjóðinn byggðu í grundvallaratriðum á því námslánakerfi sem við lýði er. Menn hafa sumir hverjir í umræðum um þessi mál nefnt áhuga sinn á því að breyta um stefnu í þessum málum og reifað hugmyndir um styrkjakerfi en miðað við það sem lagt var upp með stóð það ekki til í þeirri endurskoðunarnefnd sem vann að málinu. Hins vegar er ef til vill vísir að slíku kerfi eins og margoft hefur komið fram þegar vaxtastyrkjakerfi það sem boðað er í tillögum meiri hlutans er skoðað. En með því að sækja ákvæði og orðalag í núgildandi lög var samstarfsnefnd námsmannahreyfinganna þó ekki endilega að lýsa yfir stuðningi sínum við þau ákvæði heldur er það gert vegna samhengis og til að undirstrika sérstaklega að ný lög um LÍN verði ítarleg og takmarki sem kostur er þörf fyrir reglugerð. Athugasemdirnar og tillögurnar eru eins og ég gat um áðan, herra forseti, birtar hér í þeim sama tilgangi, til að undirstrika enn einu sinni hversu mikið valdaframsal felst í lögunum og til að undirstrika þá brýnu þörf sem er á því að lögin verði endurskoðuð í heild sinni og horfið verði frá þessari stefnu. Framsögumaður meiri hlutans gat áðan um þær breytingar sem urðu á frv. því sem hér um ræðir á milli umræðna og styður minni hlutinn báðar þær breytingar. Þar er annars vegar um að ræða óháða málskotsnefnd sem skiptir miklu máli vegna þess að sá texti sem var í frv. og er reyndar enn --- hér erum við að tala um brtt. --- var óviðunandi að mati margra þeirra sem um fjölluðu, ekki síst námsmanna. Menn settu aðeins fyrirvara við að ráðherra ætti að skipa alla þrjá fulltrúana í nefndina. En ég vil treysta því að það verði þeim einstaklingum sem í nefndina verða skipaðir metnaðarmál að um óháða málskotsnefnd verði að ræða og hef ekki ástæðu til að ætla annað. Ég held að við hljótum öll að fagna því að þetta ákvæði náði inn í brtt. Sömuleiðis að orðið ,,ríflegur`` sem var eins og leiðindaskafanki í frv. fer út. Þetta eru þær tillögur til breytinga sem urðu í meðförum nefndarinnar. Minni hlutinn mun eftir atvikum styðja aðrar brtt. meiri hlutans. En eins og ég gat um áðan leggur minni hlutinn fram viðbótarbreytingartillögur sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Þar er um að ræða nokkrar breytingar á lögunum um LÍN, breytingar sem eiga það í flestum tilfellum sammerkt að vera áhugamál meiri hluta þingmanna hér í salnum, þ.e. þegar hann er betur skipaður, og námsmannahreyfinganna. Þegar það fer saman, meirihlutavilji alþingismanna og vilji námsmannahreyfinganna, þá ættum við sameiginlega að geta gert þær breytingar á frv. sem brýnastar eru. Í fyrsta lagi leggur minni hlutinn til að Alþingi ákvarði framfærslukostnað á grundvelli skilgreindrar framfærsluþarfar. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að vitna í skýrslu Dags B. Eggertssonar, þar sem hann fjallar um grunnframfærslu og upphæð námslána en þessa skýrslu vann Dagur sem úttekt á lögunum sem nú eru gildandi um lánasjóðinn. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Grunnframfærsla námslána er sú viðmiðun sem námslán eru reiknuð út frá. Upphæð hennar ræður þannig mestu um hversu vel námslán duga til að mæta framfærsluþörf. Á upphafsárum námslánakerfisins fór fjarri að framfærslukostnaði væri mætt með námslánum. Að því var fyrst stefnt í lögunum frá 1967 og enn nálguðust námslán framfærsluþörf 1976. Árið 1982 var svo gert samkomulag um að fullri framfærslu skyldi mætt gegn aukinni endurgreiðslubyrði námslána. Endurgreiðslubyrðin hækkaði og hefur hækkað enn frekar síðan. Samkomulagið um upphæð grunnframfærslu var hins vegar svikið. Frá árinu 1989 ... hefur grunnframfærsla námslána lækkað um 1%. Þá er miðað við upphæðir septemberlána árin 1990 og 1995. Til enn frekari samanburðar má nefna að á sama tíma hafa laun félaga í ASÍ að meðaltali hækkað um 37% frá 1989 og launavísitala Hagstofu Íslands hefur hækkað um 40%. Alþingi kvað á um það með lögum árið 1982 að námslán skyldu mæta áætlaðri framfærsluþörf námsmanna að fullu. Hækka skyldi grunnframfærslu námslána í skrefum á tveimur árum og það var gert. Þetta var hluti af samkomulagi allra þingflokka og samtaka námsmanna. Þetta samkomulag var þó fljótlega brotið, grunnframfærslan var skert með reglugerðarsetningu tvívegis, árin 1985 og 1986. Jafngilti sú lækkun um 16,7% skerðingu grunnframfærslunnar að raunvirði. Árin 1989 og 1990 var upphæð grunnframfærslunnar aftur færð upp til samræmis við samkomulagið í lögunum frá 1982 með reglugerðarbreytingu. Ekki stóð það lengi, grunnframfærslan var aftur skert um 16,7% árið 1991 í undanfara lagabreytinga um LÍN. Það var gert með þeim rökum að námslán hefðu hækkað umfram verðlag. Sú röksemd fær augljóslega ekki staðist. Engar kannanir um framfærsluþörf námsmanna lágu til grundvallar skerðingu grunnframfærslunnar árið 1991. Síðasta framfærslukönnun sem gögn eru til um er frá 1988. Þá var raunvirði grunnframfærslu jafnhátt og nú. Þar kemur fram að miðað sé við úreltan framfærslugrunn frá 1974 sem þarfnist endurskoðunar. Framfærsluviðmiðun var ekki endurskoðuð við þetta tækifæri heldur fór málið í aðra nefnd. Allt frá undanfara lagabreytinganna árið 1992 hafa allar tillögur um endurskoðun framfærslugrunns LÍN og framfærslukönnun meðal námsmanna verið felldar af meiri hluta stjórnar sjóðsins. Þar sem endurskoðun framfærslugrunnsins náði ekki fram árið 1988 verður að líta svo á að byggt sé á þeim sem tekinn var í notkun árið 1974. Ekki hefur farið fram endurskoðun á honum síðan. Hlutfall kostnaðarhluta er; fæði 46,1%, húsnæði 15,4%, fatnaður 6,2%, heilsugæsla og bækur 5,4% hvort um sig svo nokkuð sé nefnt. Miðað við núverandi grunnframfærslu er einstaklingi í leiguhúsnæði því ætlaðar 8.239 kr. til húsaleigu á mánuði og 3.317 kr. í fatnað, svo að dæmi séu tekin. Ljóst er að þessi skipting og upphæðir undir hverjum lið þarfnast algerrar endurskoðunar.`` Í brtt. minni hlutans er lagt til að námskostnaður verði nánar skilgreindur í lögunum. Þar er verið að fjalla um bóka-, tækja- og efniskostnað og ferðir til og frá námsstað. Jafnframt er lagt til í brtt. minni hlutans að lán skuli veita vegna innritunargjalda og skólagjalda í viðurkenndu háskólanámi. Þetta ákvæði á að tryggja að ekki séu teknar ákvarðanir um að skólagjöld séu ekki lánuð til grunnnáms erlendis. Þá er tekið fram að námsmaður eigi rétt á námslánum til allt að sjö ára grunnnáms eða tíu ára í heild. Þetta ákvæði um allt að sjö ára grunnnám ætti að mæta þeim vandkvæðum sem t.d. sumir iðnnemar verða fyrir þegar þeir hafa nýtt hluta af möguleikum sínum til námsláns í iðnnámi og vilja síðan halda áfram í háskólanámi af einhverju tagi. Hér er því um sanngirnismál að ræða og það er ekki verið að hækka heildartöluna, ég vek athygli á því. Í öðru lagi er lagt til að samtímagreiðslur verði teknar upp þannig að eftir fyrsta missiri fái námsmaður mánaðarlegar greiðslur. Það er jafnframt lagt til í tillögu minni hlutans að krafan um ábyrgðarmann verði felld út úr lögunum enda samræmist hún ekki ákvæðum laganna um jafnrétti til náms. Þá er enn fremur lagt til að heimild til töku lántökugjalds verði felld út og að litið verði á slíkt sem hluta af þeirri námsaðstoð sem námslánið er. Í þriðja lagi leggur minni hlutinn til að í lögunum verði gert skýrt að ekki megi taka hærri vexti af námslánum en 1%. Í dag eru vextirnir 1% en í lögunum er heimild til að fara í allt 3% og minni hlutinn leggur til að það verði fellt út. Í fjórða lagi leggur minni hlutinn til að endurgreiðsla námslána breytist þannig að fastagreiðslan lækki í 34.000 kr. Eins og ég gat um áðan hefur það þær afleiðingar ef hún er óbreytt, eins og lagt er til í tillögum meiri hlutans, að endurgreiðslubyrði þeirra sem lægst hafa launin breytist í engu. Þá er jafnframt lagt til af hálfu minni hlutans að hlutfallsgreiðslan lækki í 4,5%. Það er í samræmi við áður fluttar tillögur hér á Alþingi og þetta hvort tveggja einnig í samræmi við hugmyndir sem námsmannahreyfingarnar hafa reifað án þess að ég sé þó að gera þær ábyrgar fyrir brtt. minni hlutans, þær eru að sjálfsögðu á ábyrgð hans. Að lokum er lagt til, herra forseti, að svigrúm verði aukið með því að taka fram í lögunum að námsmaður geti fengið lán með sömu kjörum og almenn námslán, bæði ef námsmanni stendur ekki til boða fullt nám vegna skipulags skóla eða ef veikindi námsmanns, barns hans, fráfall nákomins ættingja eða þungun námsmanns gera það að verkum að námsmanni tekst ekki að standast námskröfur. Það er jafnframt tekið fram að námslán sem veitt verða í þessum tilfellum mega ekki skerða námsrétt að öðru leyti. Herra forseti. Líkur hafa verið leiddar að því að þá fækkun eða í sumum tilfellum stöðnum sem orðið hefur í tækni- og raungreinanámi, bæði hérlendis og erlendis, megi einkum skýra með þröngri túlkun og ósveigjanlegum reglum stjórnar sjóðsins. Sama eigi við um fækkun barnafólks í námi. Með brtt. minni hlutans er reynt að mæta þessari alvarlegu stöðu. Brtt. minni hlutans mæta þeirri gagnrýni sem helst hefur verið á lögin og framkvæmd þeirra gagnvart námsmönnum. Þær bæta þannig upp tillögur meiri hlutans. Minni hlutinn vísar enn til þeirrar almennu gagnrýni að í lögunum felst allt of mikið valdaframsal. Þau þarf að endurskoða með það að leiðarljósi að lögin verði skýrari og að valdaframsal til stjórnar verði minnkað. Ég vil gjarnan ljúka máli mínu, herra forseti, með því að vitna aftur í skýrslu Dags P. Eggertssonar um áhrif og afleiðingar breyttra laga um LÍN. Þar er kafli sem fjallar um hinn margþætta aðstöðumun kynslóðanna og ég tel að við þingmenn, sem erum allmargir á miðjum aldri og erum margir hverjir foreldrakynslóð námsmanna, ættum að hafa í huga þegar við berum saman kjör okkar og þeirra. En hér segir, með leyfi forseta: ,,Kynslóðabilið fær nýja og bitrari merkingu í hugum ungs fólks vegna áhrifa fjölmargra umfangsmikilla kerfisbreytinga á lífsafkomu upprennandi kynslóðar. Allt virðist hafa lagst á eitt í þessum efnum í lok níunda áratugarins og í upphafi hins tíunda. Þetta voru breytingar á húsnæðiskerfi, skattkerfi og ekki síst breytingar á námslánakerfinu. Námslán fyrri kynslóða voru ekki ein um að hverfa í verðbólgunni, sama gilti um húsnæðis- og bankalán. Greiðslubyrði beggja kerfa er nú margföld á við það sem áður var. Við bætist vitanlega að skattar og skatthlutfall launaskatta hafa hækkað verulega á síðustu árum. Það hefur að sjálfsögðu áhrif á lífsafkomu fólks. Ekki má heldur gleyma aðstöðumun vegna afleiðinga þess að tekjuskattar eru ekki lengur greiddir út eftir á heldur í staðgreiðslu. Fyrir skattkerfisbreytingarnar 1988 hófu menn í raun ekki greiðslu skatta fyrr en á öðru ári eftir að námi lauk vegna þess að þeir voru greiddir eftir á og full skattbyrði varð jafnvel ekki að veruleika fyrr en fullum tveimur árum eftir að launavinna hófst. Atvinnuástand nú og misjafnir möguleikar kynslóðanna á vinnumarkaði á þessum tveimur fyrstu árum að námi loknu eru heldur ekki til að fegra þessa mynd.`` Herra forseti. Ég vildi ljúka máli mínu á þessum orðum til að skerpa enn á nauðsyn þess að brtt. minni hlutans, sem ég veit að eiga meirihlutafylgi meðal hv. alþm. eins og ég sagði og njóta samstöðu í námsmannahreyfingunum, verði gefinn sá gaumur sem nauðsynlegt er vegna þess að ég vil taka undir með frsm. meiri hlutans --- það er nauðsynlegt að um þetta mál skapist góð sátt. Við erum að tala hér um lífsafkomu þúsunda námsmanna og fjölskyldna og við skulum reyna að ná góðri sátt um málið.

Herra forseti. Ég vil bregðast við umfjöllum síðasta hv. þm. um nauðsyn ítarlegri lagasetningar en verið hefur til þessa um lánasjóðinn. Hún gerði völd stjórnar LÍN að sérstöku umtalsefni. Það er engin breyting í þessu frv. hvað það varðar, önnur en tillaga meiri hlutans um hlutlausa málskotsnefnd. Frá upphafi hafa lög um lánasjóðinn verið einföld og nánar útfærð í reglugerð og úthlutunarreglum. Það væri grundvallarbreyting að færa efnisútfærslu úthlutunarreglnanna inn í lögin og gera þau þar með ítarlegri. Ég er ekki viss um að það væri til bóta og námsmönnum í hag. Þeir hafa sterk ítök í stjórn sjóðsins þar sem þeir eiga helming fulltrúa í stjórninni. Tilgangur endurskoðunar að þessu sinni var fyrst og fremst að ná sátt um starfsemi sjóðsins og sníða helstu vankanta af lögunum.

Herra forseti. Ég geri mér ljóst að það væri auðvitað um grundvallarbreytingu á lögunum að ræða ef farið yrði að kröfu og vilja þeirra sem vilja hafa lögin ítarlegri. Eigi að síður met ég það svo að það sé raunverulegur meirihlutavilji fyrir því. Ég þykist hafa lesið það út úr þeim gögnum sem ég hef undir höndum að endurskoðunarnefndin hafi sýnt vilja til þess og ég las jafnframt út úr orðum hæstv. ráðherra hér við umræðuna að það hefði ekki verið andstætt vilja hans að lögin yrðu gerð ítarlegri. Námsmenn vilja eiga öryggi í löggjöfinni þrátt fyrir sína sterku stöðu í stjórninni, einfaldlega vegna þess að þó að fjöldi námsmanna sé jafn fjölda fulltrúa stjórnvalda í stjórninni er það svo að ef skerst í odda þá er atkvæði formanns tvöfalt þannig að í rauninni er alltaf hægt fyrir stjórnvöld að eiga þar þann meiri hluta sem þau þurfa á hverjum tíma. Ég met það þess vegna svo að það sé réttmæt gagnrýni og ábending af hálfu minni hlutans að lögin verði endurskoðuð í heild sinni jafnvel þó að það þýði eðlisbreytingu á lögunum. E.t.v. er löngu tímabært að sú eðlisbreyting verði gerð. Nú orðið höfum við nokkra reynslu af framkvæmd laga með því sniði sem hefur verið við lýði. Það hefur verið mjög gagnrýnt og er að mínu mati undirrót mikils af þeirri óánægju sem ríkt hefur og gagnrýni á lögin og framkvæmd þeirra og á stöðu mála almennt. Ég álít því að það væri heillaspor að fara í þessa heildarendurskoðun á lögunum.

Hæstv. forseti. Umræðan um Lánasjóð íslenskra námsmanna hefur staðið lengi, ekki síst frá árinu 1992 þegar lögum var breytt. En umræðan er í rauninni miklu lengri og minnist ég þess sjálfur frá háskólaárum að þá átti sér líka stað hörð og mikil umræða um lánasjóðinn. Það er ekkert óeðlilegt því lánasjóðurinn og barátta námsmannahreyfinga varðandi þá stofnun snýst um kjör og aðstæður og möguleika til náms. Þess vegna er eðlilegt að umræða um lánasjóðinn geti á stundum orðið hörð og verður það ugglaust áfram og það er ekkert nema eðlilegt og gott um það að segja. Hins vegar bregður nú svo við eins og oft í viðkvæmum málum að umræða getur orðið hörð og tilfinningaþrungin orð geta fallið og getur það gerst líka í umræðum á hv. Alþingi og er ég þá ekki að vitna til ræðu síðasta hv. þingmanns svo að það verði ekki misskilið. Ég tel að það samkomulag sem nú hefur náðst sé mjög vel ásættanlegt. Ekki þarf að fara í neinar grafgötur með það að þetta mál hefur verið viðkvæmt og um sumt erfitt í samstarfi ríkisstjórnarflokkanna og þess vegna hlýtur það að vera mjög ánægjulegt að málið skuli fá lendingu og sátt sem efnislega er mjög jákvæð og um hana skuli ríkja sátt. Ég trúi því að þetta sé sanngjörn og jákvæð niðurstaða og vil reyna að færa fyrir því nokkur efnisleg rök. Í fyrsta lagi nefni ég ákvæði að fulltrúi Iðnnemasambandsins fái viðurkennt sæti og atkvæðisrétt í stjórn. Um það hefur e.t.v. ekki verið svo mikil umræða. Það hefur verið afgreitt, menn eru sammála. Það einkennir okkur oft að þegar um eitthvað er að ræða sem við teljum jákvætt og erum sammála um, þá fjöllum við lítið um það. En það sem ég tel vera mikilvægt varðandi það atriði er að með því er á táknrænan hátt verið að viðurkenna gildi starfsmenntunar. Ég lít svo á að þar sé verið að höfða til þeirrar miklu gerjunar sem á sér stað í framhaldsskólum landsins um uppbyggingu starfsmenntabrauta og verið sé að taka mið af því og viðurkenna í verki að starfsmennt er afskaplega mikilvæg fyrir allt efnahagslíf okkar og uppbyggingu á menntastigi þjóðarinnar. Þess vegna er mjög mikilvægt að halda því vel til haga að iðnnemar munu nú fá fullgilt sæti í stjórn lánasjóðsins og rödd starfsmennta heyrast þar og láta til sín taka. Ég nefni í öðru lagi málskotsnefnd sem fram kemur í breytingu frá meiri hluta menntmn. og ætla ekki að fara yfir það frekar en gert var í framsögu hv. formanns nefndarinnar en þetta hefur verið mikið baráttumál námsmannahreyfingarinnar að til staðar sé óháð málskotsnefnd sem geti tekið á meintum kærumálum. Ég tel ávinninginn af þessu fyrst og fremst þann að málskotsnefndin kunni að draga úr þeirri spennu sem lengi hefur ríkt á milli stjórnar lánasjóðsins annars vegar og námsmanna hins vegar. Í mínum huga er hlutverk málskotsnefndarinnar að taka við málum sem stöku námsmenn kunna að verða ósáttir við, þ.e. úrskurð stjórnar, og málskotsnefndin muni taka til óháðrar skoðunar og endanlegs úrskurðar. Ég tel að það skipti máli að draga úr þeirri spennu sem svo lengi hefur ríkt illu heilli á milli stjórnar lánasjóðs og námsmannahreyfingarinnar. Hins vegar er því ekki að leyna og mér er kunnugt um það að innan námsmannahreyfingarinnar eru skiptar skoðanir þó að samstarfsnefnd hennar hafi lýst þessu sem einu af mikilvægustu baráttumálum sínum. Það hlýtur því að vera fagnaðarefni að þetta baráttumál námsmannahreyfingarinnar skuli nú vera komið inn í frumvarpsform. Hæstv. forseti. Ég nefni í þriðja lagi endurgreiðsluhlutfallið. Það hefur meira að segja komið fram hér í sölum hv. Alþingis að stöku þingmenn hafa neitað þeim veruleika að í gildandi lögum er kveðið á um 7% endurgreiðsluhlutfall fimm árum eftir útskrift. Það er ákvæði í lögum og styttist mjög í að það ákvæði taki gildi og ekki þýðir að neita því að það er til staðar og því er verið að breyta niður í 4,75%. Ég hef orðið var við það frá því að frv. var lagt fram og styttist óðum í að þetta ákvæði taki gildi að ungt fólk sem hefur lokið námi fagnar fagnar ákvæðinu afskaplega enda er rétt að ítreka og vekja aftur athygli á því að ákvæðið er afturvirkt. Þetta unga fólk hefur reiknað hvaða áhrif það muni hafa á afkomu sína miðað við þær tekjur það hefur í dag miðað við gildandi lög og annars vegar það sem í frv. stendur og viðbrögð þess fólks skipta afskaplega miklu máli. Þau eru jákvæð og þetta fólk gleðst sem skiljanlegt er. Ég nefni í fjórða lagi samtímagreiðslur. Það virðist vera nokkuð á reiki hvaða merkingu fólk leggur í hugtakið samtímagreiðslur. Í rauninni er tvennt sem felst í því. Það er annars vegar að námsmaður fái mánaðarlega fjármuni til framfærslu og sér að kostnaðarlausu. Það kemur skýrt fram að það er vilji meiri hlutans og ég hygg að stjórnarandstæðingar taki undir þá skoðun að vaxtastyrkurinn er námsmönnum að kostnaðarlausu og það er rétt að leggja þunga áherslu á það. Með því móti tel ég að það sé verið að uppfylla þennan hluta af skilgreiningunni á samtímagreiðslum. Eftir stendur þá og hefur komið fram í ábendingu frá fulltrúum námsmannahreyfingarinnar hinn hlutinn sem snýr að sveigejanleika. Í mínum huga er séð fyrir sveigjanleikanum með fjórum leiðum samkvæmt frv. og þeim breytingum sem meiri hluti menntmn. leggur til. Það er í fyrsta lagi það sem virðist hafa komið námsmannahreyfingunni nokkuð á óvart að námsmenn geti fengið þessar mánaðarlegu greiðslur, samtímagreiðslur strax á fyrsta missiri. Ég legg áherslu á það og ég trúi því að eftir sem áður muni meiri hlutinn af námsfólki stunda sumarstörf m.a. til þess að fjármagna nám sitt því að í rauninni tekur enginn lán ótilneyddur en ég hygg að með þessu móti eigi námsmenn þess kost að fá námslán strax á fyrsta missiri og mynda sér þannig varasjóð, a.m.k. í mörgum tilvikum, til þess að mæta óvæntum skakkaföllum sem kunna að verða að koma upp á námstímanum. Í öðru lagi nefni ég það sem stendur í frv. um ýmsa félagslega þætti, svo sem ef skipulag skóla breytist, veikindi og fleira í þeim dúr, felur það í sér sveigjanleika og er sett inn til þess að mæta óvæntum uppákomum, getum við sagt, og til þess að þessir þættir eigi ekki að verða til þess að tefja námsmann eða koma honum úr námi. Líka er vert að nefna það sem hefur fram komið að það þurfi að kveða á um barnsburðarleyfi og ýmsa aðra þætti. En það hefur orðið niðurstaða og er skýrt að komi fram sem vilji meiri hlutans að í úthlutunarreglum er kveðið á um barnsburðarleyfi, og má svo sem lengi deila um hvort hyggilegra sé að setja það inn í lög, en ég tel að það sé skýr vilji meiri hluta menntmn. að á þessum þætti sé tekið í úthlutunarreglum og það er í rauninni þau skilaboð sem þingið sendir til nýrrar stjórnar lánasjóðsins sem verður væntanlega skipuð á grundvelli nýrra laga. Ég nefni jafnframt það ákvæði sem um er getið í nefndaráliti meiri hlutans um aukinn sveigjanleika gagnvart þeim sem verða fyrir skakkaföllum með því t.d. að falla á missiri og ná ekki tilskildum námsárangri. Það er vilji meiri hluta menntmn. að til þessa sé tekið við úthlutun vaxtastyrkja þannig að námsmaður geti t.d. notað sumarið og búið sig undir haustpróf og bætt þannig upp námsskuld sína. Þar með er verið að opna fyrir sveigjanleika. Þetta er atriði sem fulltrúar námsmannahreyfingarinnar hafa lagt mikla áherslu á. Við þessu er orðið og það er vilji þingsins verði þetta samþykkt með þeim hætti að til þessa verði tekið. Ég nefni svo í fjórða lagi atriði sem mér finnst á stundum hafa verið gert of lítið úr og það er þjónusta bankanna. Ég lít svo á að forsenda fyrir því sem hér er til umræðu sé sú að færa þjónustuna inn í bankakerfið. Ég hef áður sagt það hér úr þessum ræðustól og ég ítreka að dugi fyrir námsmenn að snúa sér til þjónustufulltrúa í þeim banka sem þeir eru í viðskiptum við og sá hinn sami annist síðan það skrifræði sem óhjákvæmilega fylgir lánatöku, þ.e. samskiptin við lánasjóðinn. Þjónustufulltrúar bankanna eru eins og lipurt þjónustunet sem teygir sig um allt land og það er mikilvægt atriði og ég legg mikla áherslu á það. Mér er jafnframt kunnugt um það að hæstv. viðskrh., sem fer jafnframt með málefni bankanna, á í viðræðum við samtök viðskiptabankanna og veit ég ekki betur en það séu í rauninni mjög jákvæðar fréttir af þeim vettvangi á þeim forsendum sem ég hef lýst. Það er alveg ljóst að bankarnir eru að keppa um framtíðarviðskiptavini og þeir munu leggja sig fram um það að skapa framtíðarviðskiptavinum sínum, á meðan þeir eru í námi, þau skilyrði sem gera þá sömu viðskiptavini jákvæða og sú samkeppni felur óhjákvæmilega í sér ákveðinn sveigjanleika námsmönnum í hag. Ég hef rætt við fjölmarga þjónustufulltrúa banka, stjórnendur banka og það er nákvæmlega þessi skilningur sem menn leggja í það. Síðar í dag hef ég m.a. verið beðinn um að ræða við þjónustufulltrúa Íslandsbanka um þetta atriði og ég fagna einmitt þeirri þjónustu sem bankarnir vilja leggja í þetta og ég er sannfærður um að hún er námsmönnum í hag og felur í sér ákveðin sveigjanleika. Þessi fjögur atriði, fyrsta missirið, hinir félagslegu þættir, sveigjanleiki til 12 mánaða gagnvart þeim sem verða fyrir áföllum og samkeppni bankanna felur í sér að mínu mati það svigrúm sem námsmenn hafa talað um og þess vegna finnst mér ekki hægt að túlka þetta öðruvísi en samtímagreiðslur sem byggja á þessum tveimur þáttum. Það er sannfæring mín og það er trú mín. Ég nefni í fimmta lagi, herra forseti, að fjölmörg atriði um úthlutunarreglur hljóta að fá rækilega endurskoðun þegar ný lög hafa verið samþykkt og ný stjórn skipuð. Það er líka rétt að undirstrika að í þeirri stjórn eiga námsmenn helming fulltrúanna þannig að rödd námsmanna við þá útfærslu hlýtur að heyrast og til hennar hlýtur að verða tekið. En það er líka rétt, herra forseti, að vitna til hæstv. menntmrh. sem hefur lýst því yfir hér úr þessum ræðustól að hann vilji eiga gott samstarf við námsmannahreyfinguna með þessa útfærslu og veit ég ekki betur en viðræður um það séu hafnar. Þá er mér kunnugt um það að innan stjórnar lánasjóðsins er verið að skoða ýmsa af þessum þáttum. Ég nefni m.a. baráttumál Iðnnemasambandsins um að skoðað verði sérstaklega og tekið tillit til efniskostnaðar í iðnnámi og veit ekki betur en viðræður um það gangi nokkuð vel. Ég nefni í sjötta lagi að fram kom á fundi menntmn. það sem hér hefur reyndar verið nefnt að námsmenn af EES-svæðinu eigi ógreiðan aðgang að ýmsum háskólum á ESB-svæðinu og sé þeim dýrara en væru þeir ESB-fulltrúar. Norðmenn munu hafa gengið þá leið formlega að ganga til samninga við einstaka háskóla innan ESB-svæðisins um þetta og mér er kunnugt um að utanrrn. hefur falið einum starfsmanna sinna að fylgja þessu máli eftir, m.a. með viðræðum við Norðmenn og í framhaldi af því væntanlega samningum við einstaka háskóla. Ég tel því að sá þáttur, sem er réttilega ábending frá fulltrúum SÍNE, sé þegar kominn í vinnslu. Herra forseti. Það má lengi halda áfram að telja upp og ræða þessi mál og sú umræða mun örugglega halda áfram. En ég segi rétt í lokin að ég tel að með frv. og þeim síðustu brtt. sem koma fram frá meiri hluta menntmn. og þeim skilningi nefndarinnar sem fram kemur í nefndaráliti og þeim yfirlýsingum sem hér hafa komið frá fulltrúum meiri hluta menntmn., sé verið að ná samtímagreiðslum, þá sé verið að auka þjónustustig allverulega fyrir námsmenn. Það er verið að lækka endurgreiðsluhlutfall. Iðnnemar fá sæti í stjórn. Áfrýjunarnefnd verður komið á. Þetta þýðir í mínum huga, herra forseti, verulega bætta stöðu námsmanna og allverulega bætta stöðu námsmanna. En af því að hér var vikið örlítið að styrkjakerfi má segja að hér sé stigið ákveðið skref í þá átt en ég hef áður viðrað þá hugmynd og lýsi mig enn henni fylgjandi að komið verði á fót styrkjakerfi, þ.e. í samstarfi hins opinbera og fyrirtækja landsins þar sem fyrirtæki geti með skattafslætti lagt fé í styrkjasjóð og hið opinbera geri slíkt hið sama þannig að hægt sé að styrkja efnilega námsmenn til náms á tilteknum sviðum. Ég teldi æskilegt að skoða slíka leið eða einhverja aðra útfærslu á styrkjakerfi og verður vonandi hlutverk þingsins á síðari hluta kjörtímabilsins. Ég tel að með þessu sé búið að bæta allverulega möguleika námsmanna og kjör þeirra enda er það rétt og eðlilegt. Hátt menntastig þjóðar er forsenda fyrir framförum í efnahagslífi og bættu mannlífi. Hins vegar má vera alveg ljóst að barátta námsmannahreyfingarinnar fyrir bættum kjörum mun halda áfram, hún hefur staðið lengi og er ekki nema eðlilegt að hún haldi áfram.

Herra forseti. Mér fannst ræða hv. fyrrv. ræðumanns vera eitt samfellt ákall á það að lögin yrðu gerð ítarlegri en þau eru nú. Býsna margt af því jákvæða sem hann þykist merkja í umhverfi námsmanna er ekki að gerast í lagasetningu. Það er að gerast með samtölum einhvers staðar annars staðar og ekki alltaf ljóst hvort lagastoð er fyrir slíku. Eitt af því sem hv. þm. nefndi voru efniskaup og viðræður við Iðnnemasambandið ef ég skildi þingmanninn rétt um þau efni. Nú er það svo að í tillögum minni hlutans er gert ráð fyrir því að það sé skilgreint í lögum hvað skuli teljast til námskostnaðar og þar m.a. talinn upp efniskostnaður. Metur hv. þm. það þannig að þessa sé ekki þörf, að það sé næg lagastoð nú þegar eða tekur hann undir með minni hlutanum um að það þurfi að skýra lögin þannig að það sé ótvírætt að lagastoð þurfi að vera fyrir þeim samræðum sem nú fara fram og hann vitnar í við Iðnnemasambandið til þess að allt sé þar eins og best verður á kosið?

Herra forseti. Segja má að tvö meginsjónarmið séu uppi um úthlutunarreglur. Á að færa nánast allar úthlutunarreglur inn í lagatexta eða á að framselja það vald til stjórnar lánasjóðsins? Ég tel að með annars vegar þeirri skipan stjórnar sem hér er um að ræða þar sem námsmenn eiga annan fulltrúann og ekki síður með kærunefndinni, sé búið að draga úr meintri spennu, það er kominn óháður úrskurðaraðili sem getur tekið á vafamáli. Í ljósi þess tel ég að það fyrirkomulag sem hefur verið lýst sé mjög ásættanlegt og að ég sé þar með búinn að svara spurningu hv. þm.

Herra forseti. Ég heyri að þingmaðurinn hefur algerlega misskilið mig. Það sem ég var að inna þingmanninn eftir vegna þess að hann var að fjalla um efniskostnað, var hvort hann teldi að það væri lagastoð í núgildandi lögum fyrir þeim samtölum sem fram fara að hans sögn við Iðnnemasambandið eða hvort hann telur ástæðu til þess að taka undir með tillögu minni hlutans um það að inn í lögin fari ákvæði um að efniskostnaður teljist til námskostnaðar þannig að stjórninni sé sá einn kostur að túlka það svo og þessi samtöl geti þá farið fram með ásættanlegri niðurstöðu fyrir Iðnnemasambandið.

Herra forseti. Til að svara hv. þm. skýrt tel ég að forsendur séu til staðar í gildandi lögum og að auki sem hefur þau skilaboð sem fram hafa komið í ræðum um þetta atriði. Þetta tvennt tel ég að sé næg forsenda fyrir þær viðræður sem eiga sér stað.

Hæstv. forseti. Þegar lögum var breytt 1992 um Lánasjóð ísl. námsmanna var það í rauninni mikið áfall fyrir námsmenn á Íslandi sem höfðu búið við mjög öruggt og gott kerfi fram til þess dags en sem var haldið í fjársvelti svo ekki var hægt að framkvæma það eins og lög sögðu fyrir um. Afleiðingar af lagabreytingunni stóðu ekki á sér og fækkaði t.d. barnafólki í hópi námsmanna. Ákveðin atriði benda líka til þess að námsmönnum hafi fækkað mjög úr hinum dreifðu byggðum landsins. Þegar þessi lagabreyting var samþykkt á Alþingi var sérlega minnisstæð andstaða Framsfl. sem viðhafði mjög stór orð við afgreiðslu málsins og sór mikla eiða um að þegar þeir kæmu til valda yrði það þeirra fyrsta verk að breyta þessum lögum til baka. Loforð sín endurtóku þeir svo eftirminnilega í kosningabaráttunni fyrir síðustu kosningar og var það rifjað mjög rækilega upp í 1. umr. Þeir fengu mikinn stuðning frá námsmönnum vegna þess hversu afdráttarlausa afstöðu þeir gáfu upp um að þeir mundu láta það verða sitt fyrsta verk að breyta lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Afstaða Sjálfstfl. til lánasjóðsins hefur að sjálfsögðu alltaf verið blendin. Þetta hefur aldrei verið þeirra uppáhaldsbarn og þeir vildu sjálfsagt standa að því sem þeir kalla forgangsröðun á menntamálum í ríkiskerfinu öðruvísi en með því að styrkja sérstaklega Lánasjóð ísl. námsmanna enda ber þetta viðhorf það mjög með sér. Þegar frv. kom fram nú seint og um síðir þegar nærri var hálfnað kjörtímabil ríkisstjórnarinnar má segja að það hafi valdið miklum vonbrigðum. Að vísu voru örlítil framfaraskref stigin með þessu frv. en það gengur engan veginn það langt sem vonir höfðu staðið til, þegar framsóknarmenn stóðu að lagabreytingum í málinu og voru komnir til valda í ríkisstjórn. Ég á aðild að minnihlutaáliti og brtt. minni hluta sem Svanfríður Jónasdóttur hefur gert mjög vel grein fyrir í ræðu og ég ætla svo sem ekki að endurtaka það en tek undir hvert orð sem hún sagði en ég ætla að fara hér nokkrum orðum um frv. og reyna að lengja þessa umræðu ekki um of. Ég fór mjög ítarlega yfir þessi mál og svo viðhorf mín til þeirra í 1. umr. Í 1. gr. frv. kemur fram eitt það jákvæðasta sem er við þetta frv. Það er að ráðgert er að Bandalag ísl. sérskólanema fái samkvæmt tilnefningu Iðnnemasambandsins einn fulltrúa í stjórn lánasjóðsins. Jafnframt er gert ráð fyrir að það bætist við einn fulltrúi enn sem skipaður er af ráðherra. Ég vildi bera fram þá frómu ósk hér að sá fulltrúi, sem ráðherra skipar til viðbótar, verði sérstaklega skipaður úr hópi þeirra sem hafa notið námslána og eru í hópi þeirra sem eru nú að greiða vegna þess að ég tel mjög brýnt að sjónarmið þeirra heyrist skýrar en e.t.v. hingað til inn í stjórn lánasjóðsins. Í 2. gr. frv. var gert ráð fyrir því að úrskurðir stjórnar lánasjóðsins í vafamálum yrðu endanlegir og yrðu ekki kærðir til æðra stjórnvalds. Þessu var mjög mótmælt við 1. umr. og liggur nú fyrir tillaga frá meiri hluta menntmn. þar sem er gert ráð fyrir að menntmrh. skipi þriggja manna málskotsnefnd. Ég geri mér grein fyrir að þessi ráðstöfun getur slegið í báðar áttir og ég legg til að fylgst verði mjög náið með starfi málskotsnefndarinnar og þetta atriði verði svo sérstaklega tekið upp aftur og þessi nefnd skipuð eitthvað öðruvísi ef ástæða þykir til. Í 3. gr. frv. er það furðulega ákvæði um að námsmenn fái vaxtastyrk til að greiða mismun á milli bankalána og námslána, vaxtamun. Ég varð að lesa þessa grein oft þegar ég sá hana fyrst til yfirleitt að skilja hana og gera mér grein fyrir hvers vegna eru ekki lagðar til beinar samtímagreiðslur eins og alltaf hafði verið gert ráð fyrir í umræðunni og hafði verið áður. En það er kannski aðeins að opnast fyrir mér skilningur á því hvers vegna þessi furðulegi bankakrókur með vaxtastyrkjum er farinn. Það er kannski vegna þeirrar sérstöku jákvæðu reynslu sem hv. þm. Hjálmar Árnason, 7. þm. Reykn., hefur af þjónustufulltrúum banka. Skilst mér helst að hann eigi þá ósk heitasta að námsmenn fái sem bestu kynni af því ágæta fólki til að lyfta því svolítið upp í lífsbaráttunni. Ef til vill mun það sérstaklega létta námsmönnum lífið að fá að eiga slík samtöl og viðskipti við þjónustufulltrúa banka en ég held að ódýrara hefði verið og eðlilegra fyrir ríkissjóð að þessar greiðslur hefðu komið beint út úr lánasjóðnum sjálfum. Það er áfram gert ráð fyrir að lán úr sjóðnum skuli verðtryggð. Ég held að það sé svo sem ekki ástæða á þessu stigi að gera sérstaka athugasemd við það, en mér finnst að í höfuðatriðum eigi lán annaðhvort að vera verðtryggð eða með vöxtum en ekki hvort tveggja eins og gert er ráð fyrir í lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Mér finnst allt í lagi að það atriði verði áfram til skoðunar með opnum huga hvernig þessum málum verði e.t.v betur fyrir komið. Í 5. gr. er gert ráð fyrir að fastagreiðslan verði óbreytt, þ.e. 52.698 kr. miðað við vísitölu neysluverðs 177,8 og viðbótargreiðslan verði miðuð við 4,75%. Ég hef svo sem skilið það að menn hafi verið að sneiða að mér þegar þeir tala um að ég hafi ekki viljað hlusta á að endurgreiðslan ætti að verða 7% á næstunni og þess vegna sé þessi hækkun töluverð, þ.e. úr 5--7% niður í 4,75%, en ég var búin að heyra það lengi að hvað eftir annað hefði komið til umræðu í stjórn lánasjóðsins að breyting í 7% yrði aldrei látin koma til framkvæmda því að það mundi endanlega gera út um vonir námsmanna yfirleitt að geta orðið lánshæfir í húsnæðiskerfinu. Þess vegna hafi það í rauninni legið fyrir að sú lagabreyting sem var gerð 1992 um 5--7%, að 7% mundu aldrei koma til framkvæmda. Þess vegna hef ég litið svo á að þetta væri í rauninni aðeins lækkun um 0,25%, enda er það svo miðað við það sem hefur verið því að 7% voru aldrei komin til framkvæmda þó að það hafi e.t.v. verið áformað þannig einhvern tímann. Sem betur fer bar meiri hluti nefndarinnar gæfu til að leggja til að orðið ,,ríflegan`` úr 6. gr. yrði fellt brott því að ég verð að bera fram efasemdir um að það hefði yfirleitt staðist stjórnarskrá að setja í lög að áætla ætti eitthvað sem héti ríflegan útsvarsstofn ef ekki næðist í fólk eða upplýsingar þess teldust ósennilegar. En því var sem sagt breytt og fyrir það ber að þakka. Í 7. gr. er líka nýmæli um að heimilt verði að veita lán með sömu kjörum og almenn námslán vegna annarra áfalla og er talað þarna sérstaklega um veikindi námsmanns og tímabundið skipulag skóla sem standi í vegi fyrir að fólk geti skilað fullri námsframvindu. Ég verð að ítreka það sem kom fram í nál. minni hluta að mjög áríðandi er að skilgreint verði nánar hvað er átt við. Ég hef fengið upplýsingar um að hingað til hafi þetta alltaf verið túlkað á þrengsta veg í stjórn lánasjóðsins og ég hef ástæðu til að ætla að svo verði áfram, að því viðbættu að auðvitað verður tekið tillit til þess sem tekið er fram í lagagreininni, en ég tel ástæðu til að fara mjög nákvæmlega yfir þessi mál og hvað það er sem námsmaður fær ekki við ráðið og alltaf getur komið upp á sem veldur því að hann geti ekki staðist kröfur um námsframvindu, og eigi þess vegna að falla undir slíkt ákvæði. Ég vil að lokum ítreka það að mjög áríðandi er að endurskoða þessi lög á nýjan leik og gera þau mun nákvæmari svo að ekki þurfi slíkt reglugerðafargan að vera á ferðinni eins og nú er um stjórn lánasjóðsins og veldur töluverðu óöryggi hjá námsmönnum vegna þess að iðulega er verið að breyta þessum reglum. Það hefur iðulega verið þannig. Það eru að vísu aðeins gefin fyrirheit um að eitthvað verði dregið úr þessum breytingum en ég held að mjög áríðandi sé að setja sem mest af slíkum ákvæðum inn í löggjöf.

Herra forseti. Ég vil leiðrétta misskilning sem kom fram um skipun stjórnar sjóðsins. Bandalag ísl. sérskólanema á þar einn fulltrúa. Iðnnemasambandið fær nú í fyrsta sinn fulltrúa í stjórninni, ekki í gegnum Bandalag ísl. sérskólanema heldur sem sjálfstæður aðili. Þeir hafa lengi barist fyrir því og er afrakstur þeirrar baráttu kominn í lagafrv. og því ber að fagna.

Herra forseti. Ég þakka hv. formanni nefndarinnar fyrir þessa ábendingu sem er hárrétt. Það er hárrétt að ég lagði þetta eitthvað rangt upp, en auðvitað er það þannig að Iðnnemasambandið er í fyrsta sinn að fá fulltrúa í stjórn sjóðsins og því fagna ég auðvitað alveg sérstaklega.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að setja á löng ræðuhöld um þetta mál sem er þó stórmál sem ekki aðeins varðar hagsmuni námsmanna heldur samfélagsins alls þegar til lengri tíma er litið. En hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir og hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir hafa gert mjög vel grein fyrir þeim sjónarmiðum sem ég get tekið mjög vel undir. Hins vegar hefði verið æskilegt að hér væru fleiri hv. þm. sem sæti eiga í menntmn. Ég sakna hv. þm. Árna Johnsens og hv. þm. Tómasar Inga Olrichs. Hv. þm. Hjálmar Árnason, fulltrúi Framsfl., hefur tekið þátt í umræðunni og formaður nefndarinnar, fulltrúi Sjálfstfl. hefur gert það einnig. Það sem ég vildi byrja á að gera að umtalsefni eru þær staðhæfingar hv. þm. Hjálmars Árnasonar að með þessu frv. hafi náðst sátt um Lánasjóð ísl. námsmanna. Þetta er rangt. Með þessum lögum er ekki verið að staðfesta sátt. Þetta er það sem námsmannahreyfingin á Íslandi og stjórnarandstaðan á Alþingi hefur getað knúið ríkisstjórnina til að gera. Það er ekki sátt um að endurgreiðsluhlutfallið fari í 4,75%. Það er ekki sátt um það. Menn hefðu viljað ganga mun lengra í því efni. Það hefur verið tala um 4,5% sem áfanga á lengri leið. Það er ekki sátt um að grunnupphæðin skuli ekki hreyfð, 53 þús. kr. á ári, 4.400 kr. á mánuði hverjum. Það er ekki hreyft við því. Kjör þeirra sem hafa lökust launin batna ekki við þetta frv. Það er ekki sátt um þetta. Tillaga stjórnarandstöðunnar, minni hlutans, er að þessi upphæð verði lækkuð verulega, færð úr 53 þús. niður í rúm 30 þús., 34 þús. kr. Um það hefði hugsanlega ríkt sátt. Það er ekki sátt um að það sé heimilt að fara með vaxtaprósentuna upp í 3 prósentustig. Það er heimilt enn þá samkvæmt þessu frv. 3% raunávöxtun, ávöxtun ofan á vísitölu. Það er ekki átt um þetta. Þannig mætti áfram telja. Þetta er nokkuð sem ég vildi vekja athygli á í upphafi máls míns. Sú niðurstaða sem hér er til umræðu er til orðin vegna þrýstings frá námsmannahreyfingunni sameinaðri og þrýstings frá stjórnarandstöðunni á Alþingi. Hér er að fæðast lagafrv. en það ríkir ekki sátt um það. Almennt er viðurkennt að menntun sé ein meginforsenda framfara auk þess sem menntun og upplýsing á að mínum dómi að vera sjálfstætt takmark í sjálfu sér einfaldlega vegna þess að með menntun og upplýsingu verður mannífið litríkara og skemmtilegra. Það skortir hins vegar nokkuð á að þetta viðhorf sé viðurkennt. Það er öllu almennara að menn líti á menntun sem fjárfestingu fyrir einstaklinga og fjárfestingu fyrir samfélagið í heild. En jafnvel þótt menn geri þetta, jafnvel þótt menn þrengi sjónarhorn sitt á þennan hátt, þá skortir mikið á að fólki sé í reynd skapaður greiður og jafn aðgangur að menntun. Það er aldeilis fráleitt hve smá skref eru stigin með þeim lagabreytingum sem hér eru til umræðu til að fjarlægja þær hindranir sem verða á vegi námsmanna. Reyndar hefur ríkisstjórnin verið að setja upp hindranir og sýnt alveg ótrúlegt ímyndunarafl í þeim efnum. Frægastur þar að endemum er náttúrlega fallskatturinn, sérstakur skattur sem er settur á einstaklinga sem lenda í vandræðum í námi sínu. Þeir eru skattlagðir sérstaklega. Þeir eru gerðir að skattstofni til að afla ríkissjóði tekna, skattur á námserfiðleika. Og eiginlega hvert sem litið er, þá er hægt að taka dæmi um hindranir sem ríkisstjórnin hefur verið að setja upp til að reyna að torvelda námsmönnum aðgang að námi. Efnisgjald iðnnema t.d. má fara upp í 24 þús. kr. Er þetta til að jafna aðstöðu manna til náms? Og svo eru menn að koma í ræðustól á Alþingi og tala um sátt. Það er af og frá. Það sem Alþingi ætti að gera og ríkisstjórnin ætti að sjá sóma sinn í er að fjarlægja allar þær hindranir sem hún hefur verið að koma upp gagnvart námsfólki. Þannig er aldeilis fráleitt að gera það að skilyrði fyrir námsmenn til að fá lán að ábyrgðarmenn, sem yfirleitt eru aðstandendur með misjöfn efni, þurfi að skrifa upp á að þeir ábyrgist endurgreiðslur. Þess vegna tek ég sérstaklega undir þær ábendingar sem komið hafa fram frá námsmönnum, samstarfsnefnd námsmannahreyfingarinnar, að ákvæði um veruleg vanskil þurfi að skoða í samræmi við ákvæði um ábyrgðarmenn. Þetta er stórmál. Í öðru lagi hefði þurft að stíga mun stærri skref en stigin eru með þessum lagabreytingum til að lækka endurgreiðsluhlutfall, eins og ég vék að áðan. Það er ekki nóg að fara með endurgreiðsuhlutfallið úr 5%, ég nefni nú ekki 7%, ég held að ekki nokkur maður hafi látið sig dreyma um að fara með endurgreiðsluna í það hlutfall, að fara með endurgreiðsluna úr 5% í 4,75% er einfaldlega allt of lítið skref. Menn hefðu getað sætt sig við það í þessum áfanga að fara í 4,5% en síðan hefði þurft að stíga fleiri skref, fara í 3%. Að mínum dómi hefði þurft að fara með þetta í 3%. Fyrir stóra hópa skiptir þetta ekki ýkja miklu máli. Fyrir alþingismenn t.d. sem þyrftu að greiða af námslánum sínum mundi þetta muna 500 kr. á mánuði, 6.000 kr. á ári, færi úr 9.750 kr. sem þeir þyrftu að borga á mánuði í 9.250 með þeim breytingum sem hér er verið að leggja til. Ef hins vegar væri farið í greiðsluhlutfallið 3%, þá væri þessi tala komin niður í 5.850, tæp 50 þús. á ári, 48 þús. kr. á ári. En það er þó ekki af þeim hópi, alþingismönnum, sem ég hef mestar áhyggjur eða þeim sem eru á því tekjubili heldur hinum sem eru á mun lægri tekjum. Því að fyrir alla þá sem eru með laun undir 93 þús. kr. á mánuði skiptir þetta engu máli. Þeir þurfa eftir sem áður að borga sínar 4.400 kr. á mánuði. Í rauninni er þetta alvarlegasti hluturinn í lagafrv. og í rauninni óforsvaranlegt að ríkisstjórnin skuli ekki koma til móts við kröfur minni hlutans á Alþingi, stjórnarandstöðunnar, um að færa þessa tölu niður í 34 þús. eins og lagt er til. Einnig hefði verið mjög mikilvægt að fá fram lagabreytingu núna um að prósentan, vaxtaprósentan færi aldrei yfir eitt prósentustig eins og ég gat um áðan, en nú er heimilt að fara með hana í 3%. Enn eitt atriði sem ég vildi vekja máls á er þessi furðulega ráðstöfun að niðurgreiða bankakerfið með þessari lausn sem ríkisstjórnin fann til að koma til móts við kröfur námsmanna um samtímagreiðslur. Hér er illa farið með almannafé. Hér er verið að sólunda almannafé og ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum var ekki hægt að gera þetta beint úr Lánasjóði ísl. námsmanna í stað þess að fara þessa bírókratísku kerfisleið jafnframt því sem menn eru að niðurgreiða bankakerfið á þennan hátt? Ég ætla ekki að víkja að öðrum einstökum efnisþáttum. Það hafa hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir og hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir gert í mjög ítarlegu og mjög vönduðu máli bæði í umræðu í dag og áður þegar þessi mál hafa verið á dagskrá. Eitt atriði langar mig þó til að taka til umfjöllunar til viðbótar. Það varðar brtt. sem fram er komin varðandi málskotsnefnd. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Menntamálaráðherra skipar málskotsnefnd þriggja manna og jafnmarga til vara, sbr. 5. gr., til fjögurra ára í senn og skulu nefndarmenn vera lögfræðingar. Formaður nefndarinnar og varamaður hans skulu fullnægja skilyrðum til að hljóta skipun í embætti héraðsdómara. Nefndin sker úr um hvort úrskurðir stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna séu í samræmi við ákvæði laga og reglugerða. Nefndin getur staðfest, breytt eða fellt úr gildi ákvarðanir stjórnar sjóðsins. Úrskurður nefndarinnar skal vera rökstuddur og er endanlegur. Afl atkvæða ræður niðurstöðu nefndarinnar. Ráðherra setur nefndinni starfsreglur.`` Ég lýsi mikilli andstöðu við þessa brtt. og ætla að reyna að færa rök fyrir máli mínu. Í fyrsta lagi er þetta ákveðin veiki sem herjar á allt stjórnkerfið hjá okkur, alla stjórnsýsluna og alla pólitíkina þess vegna. Þetta er eins konar lögfræðingaveiki. Eins og ég hef áður getið um er varla hægt að koma saman nefnd í stjórnsýslunni án þess að hún sé stútfull af lögfræðingum og hæstaréttarlögmönnum helst. Eins og aðrir séu ekki læsir á lagatexta ef þeir eru yfirleitt læsir. Ég hef margoft orðið var við þetta í umræðu og í tillögum sem koma frá stjórnmálamönnum og er ekki bundið við neinn einn flokk, þetta er svona almenn afstaða. Ég veit ekki hvernig á að skýra þetta, en þetta er tilhneiging sem er mjög greinileg í þjóðfélaginu öllu, e.t.v. ef stjórnmálamenn vilja firra sig ábyrgð, þá er dregið úr vægi pólitískra nefnda og ábyrgðin sett yfir í lagaskýringar og lagatexta. Þetta kom fram í umræðu t.d. um atvinnuleysistryggingar. Þar er málskotsnefnd full af lögfræðingum, hæstaréttarlögmönnum, og allir með fín próf upp á vasann, til að fjalla um álitamál sem að hluta eru lögfræðilegs eðlis en að hluta mannlegs eðlis. Við skulum ekki gleyma því að orð lögfræðinga og dómara eru ekkert einhlít. Það gerist iðulega að dómar klofna, Hæstiréttur klofnar í meiri hlut og minni hluta, hvað þá undirréttur. Þetta er ekkert einhlítt. Ég hef það á tilfinningunni að stundum séu menn að firra sig ábyrgð með því að setja málið í hendur lögfræðinga. Þeir eiga að útkljá hlutina. Ég er mjög andvígur þessu sjónarmiði. Mér finnst þetta vera mjög vafasamt. Ég vil beina því til hv. menntmn. og þeirra sem fjalla um þetta mál hvort þeir eru ekki tilbúnir að endurskoða afstöðu sína til þessa. Mér er kunnugt um að námsmannahreyfingin hefur lagt áherslu á málskotsnefnd af þessu tagi. Hún lagði aldrei til að það yrðu einvörðungu skipaðir lögfræðingar í þá nefnd. Ég spyr: Væri ekki ráð að endurskoða þetta? Að skipan nefndarinnar yrði með öðrum hætti en hér er gert ráð fyrir, þarna yrði á ferðinni einhvers konar vinnunefnd þess vegna. Ég hef efasemdir um að það eigi að vera endanlegur úrskurður hjá þeirri nefnd. Það er mín persónulega skoðun. Mér finnst að endanlegur úrskurður eigi að vera hjá stjórn lánasjóðsins. En hins vegar mætti hugsa sér líka, því að upp koma mál sem þarf hugsanlega að útkljá fyrir einhvers konar dómi, einhvers konar félagsfyrirkomulag og þá að í þeirri í nefnd eða dómstól af þessu tagi væri --- ég skal alveg sætta mig við að það væri eitt stykki hæstaréttarlögmaður, hrl. og síðan væru fulltrúar frá námsmannahreyfingunni og þess vegna hinni hliðinni líka. Ég varpa þessu nú upp eiginlega óhugsað, en það sem er hugsað af minni hálfu er að mér finnst þessi tillaga óásættanleg eins og hún er, að nóg sé að hafa lögfræðipróf upp á vasann til að fá í hendur endanlegt úrskurðarvald. Mér finnst það vera mjög vafasamt. Reyndar er ég með miklar efasemdir um þessa prófgráðudýrkun, sem kemur fram í lagasetningu á Alþingi. Um daginn vorum við að samþykkja lög þar sem skilyrði er til að geta gegnt forstöðumannsembætti í tilteknum stofnunum hjá hinu opinbera að menn hafi háskólapróf. Það er ekki tilgreint hvaða próf það eigi að vera, hvort það eru heilaskurðlækningar eða dönsk málvísindi, lögfræði, guðfræði eða enska, þýska, sagnfræði. Það skiptir engu máli, hjúkrunarfræði, meinatæknar. Meinatæknar mega sækja um að verða forstjórar hjá ég held Iðntæknistofnun og sagnfræðingar, þeir mega sækja um. Lögfræðingar náttúrlega og guðfræðingar. En smiðir mega ekki sækja um, það er bannað. Það er bannað með lögum. Það er bannað með landslögum sem Alþingi er að setja. Ég spyr nú á þessum tímum jafnræðislaga, stjórnsýslulaga og EES-reglugerða og hvað þetta heitir nú allt, hvort þetta stríði ekki gegn einhverju paragraffi einhvers staðar. Ég bara spyr. Það væri kannski ástæða til þess að athuga það. Ég held það. Þetta er nokkuð sem ég vil beina til hv. alþingismanna, menntmrh. og hv. þm. Sigríðar A. Þórðardóttur, formanns menntmn. sem hefur verkstýrt þessu máli og gerði hér ágætlega grein fyrir sjónarmiðum sínum við umræðuna og hefur gert, hvort menntmn. er ekki tilbúin til að taka þetta til umfjöllunar á milli umræðna, hvort ekki er ráð að endurskoða málskotsnefndina og alla vega skipan í þá nefnd sem ég tel vera algerlega óaðgengilega. Mér finnst það algert grundvallaratriði ef um slíka nefnd er að ræða að námsmannahreyfingin eigi þar aðild að. Af því að allir eru að reyna að vera svo óskaplega jákvæðir við umræðuna ætla ég að gera það líka og fagna því sérstaklega að Iðnnemasambandið skuli fá aðild að sjóðstjórninni. Reyndar er fjölgað fulltrúum menntmrh. að sama skapi til að halda valdajafnvæginu þar innan dyra en engu að síður er þetta jákvætt spor. Lokaorð mín eru þau að ég hefði kosið að hér hefðu verið stigin miklu stærri skref til þess að taka burt þær hindranir sem hafa verið settar í götu námsmanna og ítreka að um þá niðurstöðu sem hér er að fást ríkir ekki sátt. En það sem náðst hefur fram hefur náðst fram vegna þrotlausrar baráttu námsmannahreyfinganna og stjórnarandstöðunnar hér á þingi.

Virðulegi forseti. Ég tala fyrir nefndaráliti meiri hluta iðnn. um heimild til samninga um álbræðslu á Grundartanga. Vegna þess að við erum í nokkru tímahraki vil ég stytta framsögu mína og sleppa því að lesa upp nöfn þeirra 45 eða 50 aðila sem nefndin kallaði fyrir sig og suma oftar en einu sinni en það á ekki að koma að sök vegna þess að nöfn þessara ágætu aðila eru öll skráð á nefndarálitið. Í nefndarálitinu segir m.a. svo: Á undanförnum árum hafa íslensk stjórnvöld reynt að nýta þá auðlind sem felst í hreinni og endurnýjanlegri orku landsins, m.a. með því að selja orku til erlendra stóriðjufyrirtækja sem setja vilja á fót verksmiðju hér á landi. Sem dæmi má nefna að undirbúningur að byggingu álbræðslu Atlantsálshópsins á Keilisnesi var langt kominn þegar honum var frestað og hefur ekki enn verið tekin ákvörðun um hvort þeirri framkvæmd verði fram haldið. Aðrar áætlanir hafa gengið eftir eins og stækkun álvers Ísals í Straumsvík. Mun framkvæmdum við stækkunina ljúka á þessu ári. Við mat á því hvort álverið í Straumsvík yrði stækkað kom m.a. til skoðunar sá kostur að nota hluta af búnaði úr álverksmiðju Vereinigte Aluminium Werke (VAW) sem staðsett var í Töging í Þýskalandi. Alusuisse ákvað að nota eigin tækni við stækkun álversins í Straumsvík en í ágúst 1995 keypti fyrirtækið Columbia Aluminium Corporation (CAC), seinna Columbia Ventures Corporation (Columbia), hluta af búnaði álversins í Töging. Umræður hafa verið um að Norðurál hf. hafi um það áform um að rífa og flytja þessa gömlu verksmiðju frá Töging í Þýskalandi til Íslands. Það sem rétt er í þessu máli er að einungis 7% af stofnkostnaði álversins kemur notað frá Þýskalandi. Í framhaldi af kaupunum kynntu fulltrúar CAC sér aðstæður til að reisa álver hér á landi. Í september 1996 ákvað Columbia að hefja viðræður við íslensk stjórnvöld og Landsvirkjun um rekstur álverksmiðju hérlendis, frekar en í Venesúela þar sem þó buðust hagstæð skilyrði, m.a. hagstætt orkuverð. Byggðist staðarvalið m.a. á þeirri undirbúningsvinnu sem fram hafði farið á vegum sveitarfélaga, MIL, Landsvirkjunar og stjórnvalda. Vegna umræðna sem fram hafa farið um framkvæmdina og staðarval stóriðju á Grundartanga er rétt að fram komi hér að á tímabilinu frá 1988 til 1994 var unnið að svæðisskipulagi fyrir sveitarfélögin sunnan Skarðsheiðar og í svæðisskipulagi er Grundartangasvæðið skipulagt sem iðnaðarsvæði. Það mun síðan hafa verið 1990 að öll sveitarfélögin sunnan Skarsheiðar, þar á meðal Akranes, skrifuðu þáverandi iðnaðarráðherra bréf þar sem iðnaðarsvæðið á Grundartanga var boðið fyrir álver sem svonefndur Atlantsálshópur áformaði að reisa hér á landi. Af þessu sést að það var engin skyndiákvörðun að Grundartangi varð fyrir valinu og augljóst að heimamenn hafa lengi vænst þess að á Grundartanga rísi iðnaðarsvæði. Hugmyndir um stóriðju á þessu svæði hafa því verið til umræðu í mjög mörg ár. Samkomulagið við Columbia og dótturfélag þess, Norðurál hf., felur í sér fjóra samninga. Í fyrsta lagi fjárfestingarsamning við ríkisstjórn Íslands. Í öðru lagi lóðarsamning við ríkissjóð. Í þriðja lagi hafnarsamning við hafnarsjóð Grundartangahafnar og í fjórða lagi rafmagnssamning við Landsvirkjun. Norðurál hf. mun reisa og starfrækja álverið. Miðað er við að það framleiði í byrjun um 60 þús. tonn af hrááli á ári en gert er ráð fyrir stækkun þess síðar. Möguleikar Norðuráls til stækkunar frá því sem nú er áformað, þ.e. úr þeim 60 þúsund tonnum sem nú er áformað, er að auka framleiðsluna síðar meir um hugsanlega 30 þús. tonn upp í um 90 þúsund tonn á ári og síðar er möguleiki um allt að 90 þúsund tonna stækkun og yrði þá ársframleiðsla verksmiðjunnar kominn í um 180 þúsund tonn. Fjárfestingarkostnaður við að reisa álverið með 60 þús. tonna ársframleiðslugetu er áætlaður um 12 milljarðar kr. Columbia hefur tryggt sér aðföng til framleiðslunnar sem og sölu á hrááli sem framleitt verður í álverinu til 10 ára. Ég vil benda á það sem hér er sagt og ég tel mjög athyglisvert að Columbia hefur tryggt sölu á hrááli sem framleitt verður í verksmiðjunni næstu 10 ár. Gert er ráð fyrir að starfsmannafjöldi í álveri Norðuráls verði 110--135 manns í upphafi en aukist síðan í 150 manns. Margfeldisáhrif þessara 150 starfa til sköpunar annarra starfa eru a.m.k. 1,5 störf eða um 225. Í raun er því um hátt í 400 ný störf að ræða þegar litið er til heildaráhrifa álversins þegar það er komið til fullrar vinnslu. Vegna álvers Norðuráls, stækkunar járnblendiverksmiðjunnar og árlegrar aukningar raforkueftirspurnar hins almenna markaðar er gert ráð fyrir að fjárfesting í orkumannvirkjum nemi um 22 milljörðum kr. án vaxta á þeim tíma sem framkvæmdir standa yfir. Nefndin kynnti sér rafmagnssamning Landsvirkjunar og Norðuráls sérstaklega. Í mati forstjóra og aðstoðarforstjóra Landsvirkjunar á samningnum kemur fram að núvirtur hagnaður af orkusölunni verður um 1,3 milljarðar kr. miðað við grundvallarforsendur en það svarar til um 6,8% innri vaxta að raungildi af nauðsynlegri fjárfestingu. Þeir segja að þótt um verulega lækkun álverðs yrði að ræða frá grunnspá yfir samningstímabilið næði Landsvirkjun engu að síður þeirri arðgjöf sem talin er tryggja fyrirtækinu fullnægjandi skaðleysi af framkvæmdum. Það er sameiginlegt mat þeirra að samningurinn sé Landsvirkjun hagstæður og hafi jákvæð áhrif á afkomu fyrirtækisins. Samningurinn stuðli þannig að því markmiði að raforkuverð til almenningsveitna lækki um 3% árlega frá árinu 2001 til ársins 2010 en haldist síðan óbreytt en þetta telur meiri hlutinn mjög mikilvæga forsendu fyrir samþykkt málsins og gerir því ekki athugasemdir við þennan þátt málsins. Framkvæmdir vegna stóriðjuveranna á Grundartanga munu standa yfir næstu fjögur ár og ná hámarki á næsta ári, 1998. Alls verður fjárfest fyrir um 36 milljarða kr. og um 1.600 ársverk þarf til framkvæmdanna. Þjóðhagsstofnun bendir á að fjárfestingar aukist í heild um 14% frá því sem orðið hefði á þessu ári og um 24% á næsta ári. Hagvöxtur 1997 verður 1,2% meiri en ella vegna þessara framkvæmda. Þessi áhrif fjárfestinganna fjara síðan út á árunum 1999--2000 að mati Þjóðhagsstofnunar. Til frambúðar bætast við tæplega 180 störf í iðjuverunum og raforkuvinnslu. Þjóðhagsstofnun áætlar að varanleg áhrif af stóriðju á Grundartanga séu heildaraukning landsframleiðslunnar um 1,1% og heildaraukning þjóðarframleiðslu geti orðið um allt að 0,7% með traustri hagstjórn. Áhrif verðbólgu vegna stóriðjuframkvæmdanna munu vera um 0,4--0,6% og á árunum 1998--1999 fer síðan að myndast svigrúm til nýrra framkvæmda og þá m.a. til stærri átaka, svo sem í stóriðju. Þjóðhagsstofnun telur efnhagsskilyrði eins og þau eru nú metin lofa góðu um framhaldið. Horfur eru á miklum hagvexti í ár og næstu tvö ár og meira en í helstu viðskiptalöndum okkar. Þjóðhagsstofnun telur það liggja í hlutarins eðli að mikill vöxtur í efnahagslífinu muni reyna á þanþol hagkerfisins á næstu missirum m.a. vegna meiri halla á viðskiptajöfnuði en æskilegt getur talist. Vegna þessa bendir stofnunin á að mikilvægt er að stuðla að auknum þjóðhagslegum sparnaði á næstu árum með því að gæta ýtrasta aðhalds í ríkisfjármálum og taka nægilega þétt í taumana á peningamálum til að halda aftur af aukningu þjóðarútgjalda. Umhverfismál eru sérlega mikilvægur þáttur í stóriðju og virkjunarframkvæmdum. Mikil opinber umræða hefur verið um mat á umhverfisáhrifum vegna álvers á Grundartanga, um starfsleyfi álversins, um virkjunarframkvæmdir hálendinu og síðast en ekki síst um stefnu Íslendinga varðandi losun á gróðurhúsalofttegundum. Er slík umræða af hinu góða og það vil ég undirstrika. Umhvn. fjallaði að eigin frumkvæði um starfsleyfistillögur fyrir álver á Grundartanga og skilaði Alþingi ítarlegri skýrslu, mál nr. 470 á þskj. 796, sem lögð var fram fyrir 1. umr. þess máls sem er til afgreiðslu. Ég sé ástæðu til þess að nota þetta tækifæri og þakka hv. umhvn. fyrir framlag sitt til málsins og tel að það hafi létt iðnn. verulega störf sín. Í starfsleyfi fyrir álver Norðuráls kemur fram að bygging og rekstur álverins skuli vera í samræmi við ákvæði laga um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Til að fullnægja þeim kröfum sem gerðar eru í starfsleyfinu skal bygging og rekstur þess einnig vera í samræmi við bestu fáanlega tækni sem völ er á í kerskálum og þurrhreinsivirkjum, sbr. mengunarvarnareglugerð nr. 48/1994, tilmæli 94/1 innan Parísarsamningsins um varnir gegn mengun sjávar frá landstöðvum og tilskipun ráðherraráðs ESB um mengunarvarnir og eftirlit. Norðuráli ber að senda heilbrigðiseftirliti Akranessvæðis og heilbrigðiseftirliti Kjósarsvæðis afrit af öllum skýrslum sem fyrirtækinu ber að senda Hollustuvernd ríkisins. Telur meiri hlutinn þetta ákvæði leyfisins mikilvæga tryggingu þess að nágrannasveitarfélög verksmiðjunnar fylgist á eðlilegan hátt með rekstri hennar. Starfsleyfið mælir fyrir um að komi fram skaðleg áhrif á umhverfi verksmiðjunnar eða hætta sem ekki var áður ljós skuli Hollustuvernd í samráði við heilbrigðisnefnd halda fund með Norðuráli hf. og leita lausna til úrbóta. Í framhaldi af slíkum viðræðum skal Hollustuvernd ríkisins gera tillögur til umhverfisráðherra um endurskoðun starfsleyfisins telji stofnunin þörf á. Meiri hlutinn telur að þessi öryggisákvæði starfsleyfisins séu nægilega skýr. Í ljósi þeirrar almennu umræðu sem orðið hefur um byggingu álvers á Grundartanga tekur meiri hlutinn undir með meiri hluta umhverfisnefndar að marka þurfi heildarstefnu í virkjunar-, stóriðju- og umhverfismálum og leggur jafnframt áherslu á það sjónarmið meiri hluta umhverfisnefndar að hrein og endurnýjanleg orka landsins sé ein af tiltölulega fáum auðlindum þess og að nýting hennar sé ein af undirstöðum þjóðarbúsins. Sérstaklega ber að fagna fyrirhugaðri endurskoðun á lögum um mat á umhverfisáhrifum sem meiri hlutinn leggur áherslu á að hraðað verði. Það er mat meiri hluta umhverfisnefndar að álverið á Grundartanga verði í hópi þeirra álvera á Norðurlöndum sem ströngustu kröfur eru gerðar til og niðurstaða hans er að þær kröfur, sem gerðar séu í starfsleyfi, séu nægilegar. Undir þetta tekur meiri hluti iðnaðarnefndar og vísar að öðru leyti til greinargóðs álits meiri hluta umhverfisnefndar varðandi umhverfisþátt málsins. Jóhanna Sigurðardóttir og Sighvatur Björgvinsson gera sérstakan fyrirvara við umhverfisþátt málsins og telja að strangari kröfur hefði mátt gera til mengunarvarna. Telja verði þó að þær séu fullnægjandi miðað við núgildandi viðmiðanir í lögum. Þá tekur Jóhanna Sigurðardóttir undir gagnrýni minni hluta umhverfisnefndar á málsmeðferð við undirbúning og kynningu framkvæmdanna. Iðnaðarnefnd óskaði eftir umsögn efnahags- og viðskiptanefndar um þann þátt málsins er lýtur að skattlagningu, reikningsskilareglum, tollum og vörugjöldum og er hún birt sem fylgiskjal. Ekki er gert ráð fyrir heildstæðri sérmeðferð á sköttum Norðuráls hf. heldur eru íslensk skattalög lögð til grundvallar með tilteknum frávikum sem nauðsynlegt var að gera. Sérskattlagningarreglur frumvarpsins eru bæði íþyngjandi og ívilnandi fyrir Norðurál hf. Efnahags- og viðskiptanefnd telur að þegar heildaráhrifin séu metin komi í ljós að skatttekjur ríkisins verði svipaðar og ef almenn skattalög hefðu gilt óbreytt. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar gerir athugasemd við 6. tölul. 1. mgr. 5. gr. frumvarpsins og telur að ákvæðið feli í sér framsal á skattlagningarvaldi yfir til sveitarfélaga en gerir að öðru leyti ekki athugasemdir við 5., 6. og 8. gr. frumvarpsins. Minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar, Steingrímur J. Sigfússon, tekur undir athugasemdir meiri hlutans um 6. tölul. 1. mgr. 5. gr. en telur jafnframt að ýmsa þætti málsins hefði þurft að skoða betur. Með vísan til þess að sveitarstjórnir Hvalfjarðarstrandar- og Skilmannahreppa hafa óskað eftir breytingu á skatthlutfalli af álagningarstofni og athugasemda efnahags- og viðskiptanefndar leggur meiri hlutinn til breytingu á niðurlagi 6. tölul. 1. mgr. 5. gr. Lagt er til að fasteignaskattur sá, sem Norðuráli hf. ber að greiða, verði 0,75% af 2.393 millj. kr. miðað við byggingarvísitölu 1. desember 1996. Þar með er skýrt kveðið á um það hver álagningarstofn fasteignaskattsins sé, enda skal skattamálum skipað með lögum. Þá er bætt við ákvæðum um álagningu og innheimtu fasteignaskattsins. Við ákvörðun á álagningarstofninum var haft til hliðsjónar mat á verðmæti bygginga, athafnasvæðis og mannvirkja miðað við 60.000 lesta upphaflega framleiðslugetu álversins eins og gert er ráð fyrir í fjárfestingarsamningi milli ríkisstjórnar Íslands, Columbia og Norðuráls hf. Álagningarstofni fasteignaskatts verður því að breyta með lögum þegar og ef til stækkunar verksmiðju Norðuráls kemur nema álagningarstofn og álagning miðist við gildandi lög á þeim tíma. Þá leggur meiri hlutinn til að ný grein bætist við frumvarpið sem kveður á um heimild ríkisstjórnarinnar til að láta flytja veg sem liggur um fyrirhugaða verksmiðjulóð. Að lokum leggur meiri hlutinn til, að ósk Hvalfjarðarstrandarhrepps og Skilmannahrepps, að hreppunum verði heimilað að stofna sameiginlega byggingarnefnd sem fjallar einvörðungu um öll byggingarmál álvers á Grundartanga, svo og allt byggingareftirlit með framkvæmdunum. Skal byggingarnefndinni heimilt að ráða sérstakan byggingarfulltrúa á meðan á framkvæmdum stendur en að öðru leyti skal fara að ákvæðum byggingarlaga. Þessi heimild er nauðsynleg þar sem byggingarlög gera eingöngu ráð fyrir því að sveitarfélög, sem hafa samvinnu sín á milli með stofnun svæðisbyggingarnefndar, feli svæðisnefndinni öll byggingarmálefni sveitarfélagsins en ekki einstök verkefni. Þær breytingartillögur sem hér er talað um, virðulegi forseti, eru fluttar á sérstöku þskj. sem er nr. 1273. Vissulega er það rétt sem haldið hefur verið fram að þær stóriðjuframkvæmdir sem nú eru að fara af stað á tiltölulega afmörkuðu svæði geta valdið mikilli þenslu. Það geta þó ekki verið gild rök til að leggjast gegn þeim framkvæmdaáformum sem nú eru uppi. Á hinn bóginn er ljóst hvaða skilaboð felast í umræðunum. Ég legg áherslu á að á Íslandi er nú betra starfsumhverfi en verið hefur um mjög langt skeið. Það umhverfi þarf umfram allt að verja og vera okkur hvatning sem allra víðast á landinu til aukinnar sóknar og atvinnuuppbyggingar. Með vísan til þess að hér er um þjóðhagslega hagkvæma framkvæmd að ræða leggur meiri hlutinn til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um á þskj. 1273 eins og ég gat um áðan. Undir þetta nefndarálit rita allir fulltrúar í iðnn. nema hv. þm. Svavar Gestsson sem skilar sérstöku nefndaráliti. En undir nefndarálitið skrifa Stefán Guðmundsson, Guðjón Guðmundsson, Árni R. Árnason, Sigríður A. Þórðardóttir, Hjálmar Árnason og Pétur Blöndal. Sighvatur Björgvinsson og Jóhanna Sigurðardóttir skrifa undir þetta nefndarálit með fyrirvara. Virðulegi forseti. Ég sé ástæðu til þess að þakka nefndarmönnum í iðnn. fyrir mikið og gott starf, ekki bara við þetta mikla mál heldur fyrir allt samstarfið í vetur sem hefur gengið einstaklega vel og, eftir því sem ég hef frétt, mætti vera öðrum nefndum til fyrirmyndar.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Stefáni Guðmundssyni fyrir þau orð sem hann viðhafði í lok sinnar ræðu um starfið í iðnn. Ég get tekið undir þau orð hans og sagt að hann hefur sem formaður lagt sig fram um að reyna að tryggja eins vandaða málsmeðferð og mögulegt er. Það er ekkert einfalt mál, ekki síst ef um er að ræða mál eins og t.d. það sem hér er verið að ræða, og ég tel í rauninni að það sé til fyrirmyndar að ná þannig meðferð á máli að það takist án verulegra illinda eða deilna að afgreiða það frá nefndinni. Það er gott fyrir þingið að mínu mati, en það er líka gott fyrir þau mál sem um er að ræða og ég tek undir þakkir til hv. þm. í þeim efnum. Varðandi málið að öðru leyti vil ég einnig segja og er ástæða til þess að nefna það að fjöldinn allur af aðilum kom til fundar við nefndina og menn gerðu skilmerkilega grein fyrir sjónarmiðum sínum. Því fólki er ástæða til að þakka. Sömuleiðis starfsmönnum iðnrn. sem sinntu því að veita okkur upplýsingar eftir því sem kostur er. Það breytir hins vegar ekki því að ég er ósammála þessu máli og á þskj. 1308 legg ég til ásamt hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur að þessu frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar þar sem þess verði freistað að semja á ný um mengunarvarnir, staðsetningu og stærð álversins. Samningu verði lokið fyrir 30. júní 1997 og þing þá kallað saman á ný til að fjalla um málið. Ég tel málið með öðrum orðum vanbúið og gallað og ég tel að í því felist ekki þeir kostir fyrir efnahags- og atvinnulíf í landinu sem ríkisstjórnin hefur viljað vera láta. Ég tel reyndar að það megi auðveldlega sýna fram á að veigamiklir gallar séu á málinu sem geti haft alvarleg efnahagsleg áhrif líka þegar fram í sækir. Í nefndaráliti minni hluta iðnn. rek ég þau atriði sem ég tel að mestu skipti í þessu máli, en áður en ég kem að þeim ætla ég aðeins að víkja að efnahagshlið málsins. Ég hygg að það hafi verið að mínu frumkvæði að hv. iðnn. óskaði eftir því að Seðlabankinn, Þjóðhagsstofnun og fleiri aðilar kæmu til fundar við nefndina til þess að reyna að meta hvaða áhrif allar þessar framkvæmdir upp á 11 milljarða kr. í ár og samtals upp á 20--30 milljarða kr. gætu haft á efnahagslífið. Það liggur fyrir í gögnum Þjóðhagsstofnunar að til lengri tíma litið getur falist nokkur hagvöxtur í verkefni eins og þessari verksmiðju hér. En það kom líka fram í áliti Þjóðhagsstofnunar og Seðlabanka að við erum að taka talsverða efnahagslega áhættu. Sú efnahagslega áhætta stafar af því að hér er verið að dæla inn í hagkerfið nokkrum tugum milljarða kr. sem við munum ekki borga jafnharðan heldur löngu seinna. Þannig verður að halli á viðskiptajöfnuði landsins við útlönd á þessu ári, 1997, stefnir í 26 milljarða kr. Það þýðir raunverulega skuldasöfnun þjóðarinnar á árinu 1997 sem nemur hvorki meira né minna en 5% af landsframleiðslu sem er gríðarlega hátt hlutfall. Í þessu sambandi má gjarnan bera töluna saman við árið 1996, en þá var hallinn á viðskiptajöfnuði liðlega 9 milljarðar kr. og í hittiðfyrra, árið 1995, var afgangur á viðskiptajöfnuði upp á 3,4 milljarða kr. Staðreyndin er sú að það hefur verið að myndast mjög víðtæk samstaða á Íslandi um nauðsyn þess að borga niður skuldir og í gær eða fyrradag var samþykkt hér á Alþingi till. til þál. frá hv. 16. þm. Reykv. um að það þyrfti að borga niður skuldir, það ætti að stefna að því að borga niður skuldir skipulega. Hér eru allt aðrir hlutir á ferðinni. Hér er ekki um það að ræða að menn séu að borga niður skuldir heldur er verið að auka skuldasöfnun þjóðarbúsins stórkostlega frá því sem ella hefði verið. Svarið við þessari fullyrðingu minni er væntanlega það að fyrir þessar skuldir, fyrir þessar lántökur séu menn að gera góða hluti sem munu gera þjóðinni auðveldara að standa undir lífskjörum sínum í framtíðinni á öllum sviðum, í velferðarmálum, efnahagsmálum og atvinnumálum. En það er ekki víst að svo sé, herra forseti. Ég dreg reyndar í efa að það sé svo. Ég held að menn séu hér að fórna stöðugleika í efnahagsmálum um hríð fyrir tiltölulega mjög lítinn ávinning. Í hverju birtist þessi vandi og þessi þensla í efnahagsmálum? Hann birtist ekki bara í því að viðskiptahallinn verði á þessu ári þrisvar sinnum meiri en hann var í fyrra. Hann birtist líka í því að það verður um örlítið meiri verðbólgu að ræða en ella hefði verið, það þýðir aftur hærri vexti en ella hefði verið og það þýðir aftur óhagstæðari gengisskráningu en ella hefði verið um að ræða. Þessir hlutir hafa það aftur í för með sér að atvinnuvegirnir aðrir en stóriðjan búa við verri kjör en annars hefði verið um að ræða á þeim árum sem þenslan stendur yfir. Það er sem sagt verið að fórna, tímabundið a.m.k., vaxtarmöguleikum annarra atvinnuvega fyrir þá uppbyggingu sem hér er verið að gera tillögur um. Ég þráspurði talsmenn Seðlabankans og Þjóðhagsstofnunar um það hvernig þessi mál litu út þegar upp væri staðið eftir t.d. 10--15 ára feril eða svo og ég verð að segja alveg eins og er að þeir svöruðu þessum spurningum mínum eftir bestu getu. En þeir geta í rauninni ekki framreitt endanlegar sannanir í þessum efnum. Þeir geta byggt á líkum. Ég held hins vegar, herra forseti, að staðreyndin sé sú að hér sé fyrst og fremst um að ræða spurningu um pólitískt mat og pólitíska tilfinningu fyrir hlutunum. Og ég held að þegar allt er lagt saman, þegar bætist við að þenslan mun hafa í för með sér þenslu á vinnumarkaði, þegar bætist við að þenslan mun hafa í för með sér hærri vexti, þenslan mun hafa í för með sér aðra gengisskráningu, þenslan mun hafa í för með sér aðeins meiri verðbólgu, þá þýðir þetta allt minni hagvaxtarmöguleika annarra atvinnugreina og annarra atvinnuvega á Íslandi en ella væri. Ég segi þess vegna, herra forseti, þegar þetta er lagt saman, þá hef ég ekki tilfinningu fyrir því að álver Columbia Ventures Corporation á Grundartanga muni í rauninni bæta mjög miklu við hagvöxt og efnahagslíf á Íslandi til lengri tíma litið. Hér er ég reyndar, herra forseti, bara að tala um beinharðar staðreyndir og beinharðar tölur, skýrar og ákveðnar tölur. Ég er ekki að tala um þá tilfinningu sem margir hafa að uppbygging álvera af þessu tagi gjörbreyti ímynd Íslands, t.d. sem ferðamannalands, sem hreins lands. Og ég er alveg sannfærður um að sá veruleiki er ekki góður fyrir ímynd Íslands að Grundartangi og Hvalfjörður verði stærsta stóriðjusvæði á Íslandi, en margt bendir til þess að það verði þannig þegar við bætist að útlendir ferðamenn sem hingað koma hafa kannski ekið fram hjá álveri á Keilisnesi og álveri í Straumsvík og fara svo hér upp fyrir Reykjavík, að vísu um göngin og sjá þar af leiðandi minna af fyrirtækjunum í Hvalfirði en samt eru þau þar. Ég er ekki viss um að þetta sé gott fyrir ímynd landsins. Auðvitað eiga menn að meta þessa hluti eins og hægt er, en ég set spurningarmerki við þetta. Ég segi það alveg eins og er, spurningarmerki við þetta. Ég held að það væri auk þess betra fyrir Ísland og framtíð Íslands og Íslendinga að við hægðum aðeins á okkur í þessum málum og spyrðum: Erum við örugglega á réttri braut? Þetta segi ég líka vegna þess sem kemur svo fram í nefndaráliti mínu að ég hef sterka tilfinningu fyrir því að verð á raforku á alþjóðlegum mörkuðum á næstunni muni snarhækka. Við fengum reyndar blaðaúrklippur um það í hv. iðnn. að það er bersýnilegt að um er að ræða verulega hækkun á raforku í nágrannalöndum okkar. Ég held að við séum að fórna þeirri hækkun á raforkuverði sem er fram undan með því að festa mjög mikið af orku okkar í orkusölusamningum af því tagi sem hér er um að ræða sem skila okkur tiltölulega litlum ávinningi. Satt að segja er það þannig að það eru gríðarlegir möguleikar sem felast í því að orkuverð í heiminum er að breytast og það er alveg greinilegt að lífskjör á Íslandi á komandi árum og áratugum byggjast auðvitað eins og menn vita á hugviti, menningu og fiski, en þau munu líka í vaxandi mæli byggjast á því að við getum selt orku okkar á mjög háu og góðu verði og þess vegna borgar sig ekki að sturta henni í stórum stíl í fyrirtæki sem eru óstöðug og borga tiltölulega mjög lágt verð. Og það er gamaldags nýlenduþjóðarhugsunarháttur að við þurfum að taka við hverju sem er í þessum efnum. Það er langt frá því. Staðreyndin er sú að Íslendingar geta gert miklar kröfur um hátt verð á orku og miklar kröfur um góðan mengunarvarnabúnað. Við getum það af því að það erum við sem höldum á þessum verðmætum, orkunni, og ráðum því með hvaða kjörum þau eru seld öðrum. Ég tel það þess vegna bráða skammsýni sem hefur gripið menn í sambandi við þessi stóriðjumál sem er að sumu leyti skiljanleg vegna þess að menn hafa í mörg ár verið að leita að leiðum til þess að selja orku. Það hefur ekki gengið vel og það kemur svona rykkur í það mál núna. En þá vill svo til að um leið og það gerist eru horfur á því að orkuverðið muni á allra næstu árum hækka miklu meira á heimsmarkaði en við sáum fyrir fyrir stuttu. Með öðrum orðum, herra forseti, ég set alvarleg spurningarmerki við efnahagslega hlið þessa máls og dreg í efa að af þessari uppbyggingu sé sá efnahagslegi ávinningur þegar upp er staðið sem látinn er í veðri vaka af því að menn séu að fórna vaxtarmöguleikum annarra atvinnuvega á Íslandi á sama tíma vegna verðbólgu, vaxtahækkunar, gengisbreytingar og þenslu. Herra forseti. Í nefndaráliti minni hluta iðnn. á þsk. 1308 eru nefnd fimm atriði sem ég tel að skipti mjög miklu máli í sambandi við það mál sem hér er til meðferðar. Í fyrsta lagi er það aðdragandi málsins og framkoma stjórnvalda gagnvart íbúum Kjósarsýslu í Hvalfirði sunnanverðum sem er í raun og veru ákaflega alvarlegt umhugsunarefni. Íbúarnir stofnuðu sér til varnar samtökin Sól í Hvalfirði og óskuðu eftir því að farið yrði að tilteknum leikreglum. Stjórnvöld svöruðu því í fyrstu engu og fóru lengst af fram af nokkru tillitsleysi. M.a. báru þau því við að íbúarnir í Kjósinni hefðu mátt vita að búast hefði mátt við öðru stóriðjuveri á Grundartangasvæðinu samkvæmt settu aðalskipulagi. Þetta er í raun og veru ekki sanngjörn uppsetning mála að mínu mati eins og ég kem að hér á eftir. Í öðru lagi tel ég að annar aðalþáttur málsins sé staðarvalið sem ég tel að sé umdeilanlegt af mörgum ástæðum. Ég nefni þrjár hér í þessum inngangi. Í fyrsta lagi tel ég að það sé álitamál hvort rétt er að setja fyrirtækið niður í Hvalfirði við hliðina á öðru stóriðjuveri. Þannig er verið að hlaða á einn stað stóriðjuverum sem skynsamlegra væri að dreifa um landið. Ég lét kanna það sérstaklega hvað það hefði kostað í raforkuverði að setja þetta stóriðjuver niður á Keilisnesi og munurinn liggur aðallega í því að þá hefði þurft að leggja meiri peninga í raflínur en um er að ræða á Grundartanga, hann liggur auðvitað líka í öðrum þáttum. En að því er raflínurnar varðar og að því er Landsvirkjun varðar hefði þetta þýtt í orkuverði innan við 0,1 mill á kwst. í minni tekjum fyrir Landsvirkjun að selja orkuna á Keilisnesi en að selja hana á Grundartanga. Í öðru lagi tel ég að staðsetning fyrirtækisins sé mikið álitamál frá byggðasjónarmiði. Þá er ég að tala um landið allt. Þenslan verður hér í Reykjavík og á Reykjavíkursvæðinu. Það er ekki gott fyrir landsbyggðina, það er ekki gott fyrir Ísland og ekki gott fyrir þéttbýlið að ýta undir enn þá frekari byggðaröskun en hvort eð er verður í markaðsþjóðfélaginu þegar peningarnir sogast allir hingað á þéttbýlishornið. Ég tel með öðrum orðum að staðsetning þessa fyrirtækis sé mikið álitamál út frá byggðasjónarmiði. Í þriðja lagi tel ég að staðsetning fyrirtækisins sé mikið álitamál út frá umhverfissjónarmiði eins og ég kem að hér á eftir. Þriðji aðalþáttur málsins er svo sú staðreynd að fyrirtækið Columbia Ventures Corporation er veikt fyrirtæki fjárhagslega. Það er svo veikt fyrirtæki að hv. efh.- og viðskn. taldi sérstaka ástæðu til að rannsaka eiginfjárstöðu þessa fyrirtækis í Bandaríkjunum og hygg ég að það sé einsdæmi að efh.- og viðskn., þ.e. fulltrúar allra flokka stjórnar og stjórnarandstöðu í efh.- og viðskn. gerðu út leiðangur til þess að kanna sérstaklega eiginfjárstöðu og getu þessa fyrirtækis. Enda hefur það reyndar komið í ljós, herra forseti, að það hefur gengið heldur á afturfótunum með að tryggja þessu fyrirtæki fjármögnun. Ég er ekki viss um að allt sé komið í höfn, herra forseti, vegna þess að fyrirtækið er að mörgu leyti veikt. Út af fyrir sig er ég þeirrar skoðunar að það geti verið gott fyrir Ísland að annað fyrirtæki en Alusuisse reisi hér álver til þess að hafa samanburð, til þess að hafa í raun og veru möguleika á því að bera hlutina saman í orkusölusamningum, mengunarvörnum og öðru gagnvart t.d. stóriðjuverum í Straumsvík. Ég held hins vegar að menn þurfi að gæta þess mjög vel að þau fyrirtæki sem um er að ræða séu trúverðug að öllu leyti. Og meðferð málsins í hv. iðnn., þó að ég telji að hún hafi verið vönduð undir forustu hv. þm. Stefáns Guðmundssonar, hefur ekki sannfært mig um að þetta fyrirtæki sé sterkt. Þvert á móti liggur mér við að segja að framganga og framsetning mála af hálfu forráðamanna fyrirtækisins hafi heldur fjölgað spurningarmerkjum um það en hitt. Fjórði aðalþáttur þessa máls snertir umhverfismálin. Hreinsibúnaður fyrirtækisins verður ekki eins góður og best verður á kosið. Þess vegna flyt ég ásamt hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur sérstakar brtt. við frv. um að komið verði fyrir vothreinsibúnaði og að ákvæði verði um það í lögunum ef frv. verður samþykkt hér. Að því kem ég nánar á eftir. Fimmti þáttur málsins er svo raforkuverðið til fyrirtækisins. Það er lágt, en það er á mörkunum að sleppa fyrir Landsvirkjun að mínu mati, en það er hins vegar of lágt með hliðsjón af því að orkuverð er að hækka stórkostlega allt í kringum okkur um þessar mundir. M.a. er það þannig að fyrirtækið landsvirkjun Noregs, þ.e. Statskraft, býður núna orkuverð sem er milli 20--22 norskir aurar á kwst. meðan við erum að fá 10,9 norska aura á hverja kwst. frá járnblendiverksmiðjunni samkvæmt upplýsingum í erlendum blöðum. Sem sagt, verðið sem þar er um að ræða og við teljum sleppa fyrir okkar Landsvirkjun er helmingurinn af því sem norska fyrirtækið er að bjóða núna. Og af hverju eru þeir að bjóða þetta núna? Það er vegna þess að það hafa orðið skipulagsbreytingar í raforkumálum. Það er vegna þess að verið er að loka kjarnorkuverum sem skapa Norðmönnum möguleika til þess að pína upp þetta verð og að því kem ég nánar á eftir. Þessi fimm atriði sem ég hef nú talið upp eru að mínu mati aðalatriði málsins fyrir svo utan efnahagsþáttinn sem ég rakti nokkuð rækilega hér í upphafi og mér finnst að eigi að skoða í málinu í heild. Ég kem þessu næst, herra forseti, að nánari umfjöllun um einstök atriði og ætla fyrst að fjalla um raforkuverðið. Ég skynja stöðuna þannig eftir þá yfirlýsingu sem meiri hluti stjórnar Landsvirkjunar samþykkti um 4. og 5. áfanga járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, að stefna stjórnvalda í raforkuverðsmálum sé á bilinu 21--23 mill á kwst. Ég vil segja það hér, herra forseti, að ég tel að þetta sé of lágt verð og of metnaðarlítil stefna, ekki vegna kostnaðarins hér eingöngu, heldur sérstaklega vegna þess að það eru stórfelldar verðhækkanir að verða á raforku allt í kringum okkur. Þessi tala, 21--23 mill á kwst., er því miður bókfærð stefna stjórnvalda. Hún er í samþykkt meiri hluta stjórnar Landsvirkjunar frá því í vetur þannig að í raun og veru hafa stjórnvöld á Íslandi gefið þetta plagg upp sem okkar stefnu, 21--23 mill á kwst. og það er of lágt miðað við möguleikana sem nú eru á raforkumarkaði í heiminum. Það kom líka fram hjá hæstv. iðnrh. í iðnn. að mjög margir aðilar eru að leita hófanna um ný fyrirtæki hér á landi núna. Það liggur þannig vegna þess að það spyrst auðvitað að menn séu hér að opna fyrir lágt raforkuverð miðað við það sem kostur er á annars staðar. Og af hverju er raforkuverð að hækka í kringum okkur? Það er í fyrsta lagi vegna þess að það er áætlað og hefur sums staðar reyndar þegar verið gert, að leggja á umhverfisskatta. Hér er það þannig að búið er að loka stórum hluta orkuiðnaðarins og ekki verður því hægt að leggja umhverfisskatta á þá orku sem seld er í Straumsvík eða Grundartanga af því að samningarnir eru læstir til tveggja áratuga og þess vegna verður ekki hægt að koma því við að leggja á umhverfisskatta hér á landi þó að menn vildu það af því að samningarnir hér eru stífari en t.d. gerist í Svíþjóð. Þá kem ég að ástæðu tvö, þ.e. ástæðunni fyrir því að verðið á raforkunni er að hækka og það er að verið er að loka kjarnorkuverum. Af þeirri ástæðu er verðið t.d. í Svíþjóð að hækka. Og er það þannig að sænsk stóriðjufyrirtæki geti treyst því að þau haldi lága verðinu um aldur og ævi sem þau sömdu um fyrir mörgum árum eins og er á Íslandi í þessum samningum sem voru gerðir fyrir 20 árum og er enn þá verið að gera hér? Nei. Sænsku stóriðjufyrirtækin geta ekki treyst því. Þau verða að búa sig undir það að verðið á orkunni hækki. Þess vegna er það sem Grängers er að loka álverksmiðju í Svíþjóð. Það er vegna þess að sænsk stjórnvöld ætla að hækka verðið á orkunni til Grängers-verksmiðjunnar sem þar hefur verið. Í þriðja lagi, herra forseti, eru að eiga sér stað miklar skipulagsbreytinbgar á orkumarkaðinum í Evrópu. Hann er að verða einn samfelldur samkeppnismarkaður og það er greinilegt að þjóð eins og Norðmenn sem geta tengt sig við Evrópusvæðið með streng og hafa gert og eru í þeirri stöðu að geta selt orku um alla Norður-Evrópu og Norðurlönd hafa komið hlutunum þannig fyrir að orkuverð í Noregi er að hækka mjög verulega. Reyndar er það svo að það er orðið tilfinnanlegt hjá almenningi, heimilunum þar því þar hefur orkuverðið verið að hækka mjög mikið og það er sérstaklega mikið vandamál t.d. í afskekktum byggðum í Noregi þar sem ekki er hægt lengur að koma við sams konar félagslegum, byggðalegum jöfnunaraðgerðum og áður var gert. Ég held, herra forseti, að þetta séu atriði sem verður að hafa í huga. Og það verður að hafa í huga vegna þess að fjöldi fyrirtækja er að sækja á hér á landi. Það er Atlantal-hópurinn sem raunar heldur sínum málum enn þá vakandi. Það var síðast fundur í janúar í New York. Norsk Hydro er hér á sveimi. Elkem er að fá hér sterka stöðu að ekki sé meira sagt, ávísun á tiltölulega mjög góða samninga í framtíðinni fyrir raforku, mikið betri á Íslandi en í öðrum löndum. Það eru í gangi viðræður og þreifingar við bandarísk fyrirtæki og evrópsk fyrirtæki bæði um verksmiðjur í málmiðnaði og efnaiðnaði. Það er verið að tala um magnesíumverksmiðju þannig að það er greinilegt að mikil hreyfing er á þessum málum og þá er auðvitað um að gera, ef menn ætla að taka við þessu sem er svo spurning út af fyrir sig, að Íslendingar setji sér það að metnaði að segja: ,,Við viljum almennilegt raforkuverð og við viljum ýtrustu kröfur í umhverfismálum, ýtrustu kröfur. Og við hlustum ekki á það þó að menn séu t.d. að væla undan því að það sé of dýrt að setja upp vothreinsibúnað í fyrirtæki eins og því sem við erum að ræða hér.`` Svoleiðis viðbárum á að vísa á bug. Íslendingar eiga að hafa metnað, stolt og reisn til þess að vísa á bug, mér liggur við að segja væli af því tagi að koma á vothreinsibúnaði við verksmiðjuna á Grundartanga. Í tengslum við þessi mál veltum við því fyrir okkur, herra forseti, af eðlilegum ástæðum, hvar þetta allt saman eigi nú að vera. Það er alveg greinilegt af umfjöllun um þetta mál í hv. iðnn. að iðnrn. leiddi forráðamenn Norðuráls upp á Grundartanga, eða eins og þeir orðuðu það sjálfir: ,,Okkur var boðið þetta svæði.`` Öllu sem heitir byggðasjónarmið eða hvað það nú er, var því vikið til hliðar og það er dálítið sérkennilegt og umhugsunarvert að Framsfl. skuli bera ábyrgð á málsmeðferð af þessu tagi. Það er greinilegt núna, herra forseti, að fjögur svæði eru í grófum dráttum aðallega talin koma til greina fyrir stóriðju á Íslandi. Það er í fyrsta lagi Grundartangi. Það er í öðru lagi Keilisnes. Það er í þriðja lagi Dysnes í Eyjafirði og það er í fjórða lagi Reyðarfjörður. Og þetta er röðin sem er unnið með. Það er þannig. Og það er bersýnilegt að eins og staðið er að málum, þá bendir allt til þess að það verði áfram haldið á þeirri braut að raða stóriðjufyrirtækjum í Hvalfjörð. Ég ætla af þessu tilefni að bera fram fyrstu spurninguna til hæstv. iðrnh. Teldi hann koma til greina að setja eitt stóriðjufyrirtæki enn í Hvalfjörð, á Grundartanga, miðað við þær afleiðingar sem það hefði fyrir umhverfi, byggð, atvinnulega og efnahagslega þróun hér á svæðinu? Teldi hann það koma til greina? Ég tel það ekki koma til greina. Ég tel að ef farið yrði út í það að byggja hér fleiri stóriðjuver, þá eigi þau ekki að vera þar heldur einhvers staðar annars staðar. Það hefur verið sagt að þeir Kjósarmenn hafi mátt vita að álver yrði reist á Grundartanga af því að þar sé í skipulagi gert ráð fyrir iðnaðarsvæði eins og hv. formaður iðnn. orðaði það hér áðan. Það er örugglega alveg rétt. Hverjum dettur í hug tvær stórverksmiðjur, þegar þeir sjá orðið iðnaðarsvæði? Íhaldið í Reykjavík er að reyna að gera sig breitt vegna þess að það stendur til að hafa iðnaðarsvæði að hluta til hérna á Geldinganesi. Það stendur iðnaðarsvæði í aðalskipulagi. Og þeir segja að verið sé að reyna að eyðileggja Geldinganesið og Reykjavík og allt umhverfið með því að kalla þetta iðnaðarsvæði. En dettur nokkrum í hug, ekki einu sinni íhaldinu í Reykjavík, að halda því fram að þarna standi til að setja upp stóriðju? En það er það sem verið er að tala um.

R-listanum.

Það er rangt. Það er ótrúlegt ef hæstv. ráðherra heldur að hlutirnir séu svona, ótrúlegt. Er hæstv. iðnrh. að halda því fram að það eigi að setja stóriðju á Geldinganes? Er hæstv. iðnrh. að halda því fram? Hann svarar því með jái og ég skora á alla viðstadda og helst fleiri að taka eftir því að hæstv. iðnrh. telur sig sem stuðningsmann Reykjavíkurlistans vera að heimta stóriðju á Geldinganes. Það er það sem hann er að segja. Þá vil ég segja við hann: Aðrir stuðningsmenn sama lista styðja ekki þessi viðhorf þannig að það sé skýrt.  Veruleikinn er nefnilega ekki sá, herra forseti, og veruleikinn er ekki sá að þeir Kjósarmenn hafi getað reiknað með því að sett yrði upp álver til viðbótar í Hvalfirði. Það er ekki rétt. Og það er ósanngjarnt af hæstv. iðnrh. að sparka í Kjósarmenn eins og hann hefur gert með því að segja: ,,Þeir máttu vita þetta.`` Þeir gátu ekki vitað þetta vegna þess líka að það er búið að tala um það í mörg, mörg ár að það ætti að setja eitthvert álver eða fyrirtæki þarna upp frá, stórfyrirtæki af einhverju tagi en aldrei hefur orðið neitt úr neinu þannig að það var komið aftan að þeim. Og það var ekki heiðarleg framkoma við íbúa Kjósarsýslu af hálfu Framsfl. í þessu máli. Það voru ekki mannasiðir. Það er kannski allt í lagi að þeirra mati, bæði að brjóta lög landsins með því að setja vitlausar reglugerðir og koma svona fram við fólk, en það er þó þeirra vandamál. Ég tel að um sé að ræða mjög alvarlegan hlut, herra forseti, ef veruleikinn er sá að stefnt sé á það að fleiri stóriðjufyrirtækjum verði raðað upp í Hvalfirði með þeim hætti sem bersýnilega er ætlunin að gera því að Framsfl. teymir alla sem hafa áhuga á stóriðju upp í Hvalfjörð. Engar upplýsingar hafa komið fram um annað þó að menn séu að ræða að Atlantal-hópurinn komi sér fyrir á Keilisnesi, ef hann kemur hingað á annað borð sem ég held að sé engan veginn öruggt. Í tengslum við þetta frv. benti ég á það við 1. umr. málsins að skattamál stóriðjufyrirtækjanna væru sérkennilegt fyrirbæri á Íslandi. Það gilda sér skattalög um hvert einasta stóriðjufyrirtæki í landinu. Ég hefði talið að það væri eðlilegra að til væru heildarlög um þessi mál. En það er ekki hægt, herra forseti, að koma því við almennilega vegna þess að það hefur verið samið til áratuga um skatta hjá hverju fyrirtæki fyrir sig, bæði almenna skatta og skattaundanþágur. Ég tel að það að vera með sérlög um skatta allra stóriðjufyrirtækja eins og hér er sé varhugavert og menn hefðu átt að nota tækifærið í tengslum við einmitt þetta frv. hér til þess að fara öðruvísi í málin. Ég óskaði eftir því, herra forseti, við 1. umr. málsins að reynt yrði að halda þannig á málum að það yrði farið öðruvísi í skattamál þessa fyrirtækis og reynt að fella þau algerlega að skattalögunum eða að sérlögum um öll stóriðjufyrirtæki. Því miður tókst hv. formanni iðnn. ekki að fá hæstv. iðnrh. til þess að taka þannig á þessum málum og það er slæmt vegna þess að með þessu er verið að búa til flóru af fyrirtækjum í landinu, þ.e. við Mývatn, í Straumsvík og tvö á Grundartanga þar sem hvert fyrirtæki er með sín sérstöku skattalög. Öll þessi fyrirtæki eru ríki í ríkinu og það er ekki hægt að breyta þessum skattalögum nema með því að fara í endursamninga við eigendur þessara fyrirtækja. Þannig er búið að binda Ísland í báða skó í þessum efnum. Ég vil einnig láta það koma fram, herra forseti, að í tengslum við þetta mál hefur það verið rætt sérstaklega að hluta af raforkuþörfum þessa fyrirtækis verður mætt með Nesjavallavirkjun og þar með er verið að breyta karakter, eðli Landsvirkjunar frá því sem ella hefur verið. Þess vegna kölluðum við forráðamenn Hitaveitu Reykjavíkur og Reykjavíkurborgar á fund iðnn. og óskuðum eftir upplýsingum um það hvort til stæði að lækka sérstaklega af þessu tilefni orkuverð í Reykjavík umfram það sem aðrir mundu gera. Því var neitað af þeim borgaryfirvöldum sem mættu á svæðið og bókfæri ég það sérstaklega í nefndarálitinu til þess að það liggi fyrir í þingskjali. Ég vil þessu næst, herra forseti, víkja aðeins að samtökunum Sól í Hvalfirði. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka forráðamönnum þeirra samtaka fyrir það sem þeir hafa afrekað við að halda þinginu og þjóðinni vakandi í þessu máli. Ég harma að þeir skuli ekki hafa getað tryggt það að iðnrh. rumskaði í þessu máli. Og ég harma það auðvitað að í rauninni skuli mjög lítið hafa verið hlustað á þetta fólk þangað til að í morgun var undirritaður tiltekinn samningur um umhverfisvöktun sem er mikilvægur árangur og er því að þakka að þessi grasrótarhreyfing varð til. Annars hefði þessi samningur ekki verið gerður. Engu að síður eru mjög mörg atriði sem þeir forráðamenn Sólar í Hvalfirði hafa sett fram sem ríkisstjórnin hefur ekki hlustað á. Hún hefur kosið að forakta þetta fólk undir forustu hæstv. iðnrh. Talsmenn samtakanna Sólar í Hvalfirði voru spurðir á fundi nefndarinnar af hverju þeir hefðu ekki verið fyrr á ferðinni með mótmæli þar sem fyrir hafði legið um alllangt skeið að til stæði að þróa enn frekari stóriðju á Grundartanga. Þeir svöruðu því til að stjórnvöld hefðu mjög lengi verið að ræða um stóriðju og álver út um allt og því hefði ekki verið talin nein sérstök ástæða til þess að bregðast við þessu máli á Grundartanga fyrr en núna. Þeir gagnrýndu það að þeir töldu að stjórnvöld hefðu ekki sinnt grundvallarkynningu í málinu og þeir sögðu að stjórnvöld hefðu komið aftan að fólkinu með ákvörðun um álver á Grundartanga. Það var spurt sérstaklega um vothreinsibúnað og sem svar við þeirri spurningu lögðu þeir fram skýrslu sem birt er sem fskj. með nefndaráliti mínu og ég mun fara hér yfir á eftir í fskj. I. Fram kom í meðferð málsins að landbúnaðarþáttur umhverfisins hafði ekki verið metinn í aðdragandandum og er það einkar athyglisvert að menn skuli ekki gera meira úr þessum þætti, ekki bara af tillitssemi við þá sem búa í Hvalfirði heldur líka vegna þess að það hefði verið skynsamlegt út frá hagsmunum þjóðarinnar í heild og með hliðsjón af hugsanlegri uppbyggingu stóriðju í framtíðinni að láta meta sérstaklega landbúnaðarþáttinn þarna. Svo mikil stóriðja hefur ekki áður verið sett upp í landbúnaðarhéraði. Það hefði því verið full ástæða til þess að meta landbúnaðarþáttinn alveg sérstaklega í þessum efnum. Allir vita líka að fátt á verr saman en landbúnaður og stóriðja og það viðurkenna allir. Formaður þingflokks Framsfl. var spurður að því í sjónvarpsþætti núna fyrir nokkru hvort hún hefði áhuga á því eða vildi koma upp stóriðjuveri í Eyjafirði. Hún sagðist viðurkenna að hún hefði ekki sérstakan áhuga á því af því að hún ætti heima þar og væri bóndi þannig að ég hygg að um það sé mjög víðtæk samstaða að það er ekki mikill taktur í því að reyna að vera með hlið við hlið landbúnað og stóriðju og þess vegna hefði verið eðilegt að fallast á að fram hefði farið sérstök athugun á landbúnaðarþættinum í umhverfinu. Það kom fram, herra forseti, með öðrum orðum að íbúar í Kjósinni hafa áhyggjur af þessu máli. Það kom hins vegar fram að íbúar í Borgarfirði sunnan Skarðsheiðar voru hlynntir málinu. En þó var það athyglisvert, herra forseti, að Akurnesingar höfðu miklar áhyggjur af ýmsum þáttum í þessu máli og ég held að það sé óhætt að segja að þó að fjöldi þeirra vilji fá fyrirtæki til að styrkja atvinnulíf á Skaga, þá eru miklar áhyggjur á Akranesi af þessum málum og þessari uppbyggingu. Í greinargerð bæjarstjórnar Akraness frá 13. janúar 1997 eru dregin inn í þetta mál mjög mörg atriði sem bæjarstjórnin hefur áhyggjur af. Hún dregur í efa að Hollustuvernd ríkisins geti sinnt mengunareftirliti sem skyldi. Hún leggur áherslu á að það þurfi að fara sérstaklega yfir vatnsmál Akurnesinga í tengslum við þessar verksmiðjur. Og það er farið yfir fleiri þætti. Og í samþykkt bæjarstjórnar Akraness frá 13. janúar 1997 er þeirri ósk beint til félmrh. að farið verði sérstaklega yfir vatnsmál Akraneskaupstaðar eða eins og það er orðað, með leyfi forseta, í samþykktinni: ,,Komi hins vegar í ljós að vatnsbólið mengast af álverinu, þó svo að álfyrirtækið uppfylli það starfsleyfi sem gefið verður út, áskilur Akraneskaupstaður sér rétt til skaðabóta fyrir öllu fjárhagslegu tjóni, beinu og óbeinu, úr hendi íslenska ríkisins.`` Ég held að það sé óhjákvæmilegt að spyrja hæstv. félmrh. um þetta mál en þessari samþykkt var beint til hans. Og ég hefði viljað biðja hæstv. forseta um að kanna hvort hægt væri að tryggja það að hæstv. félmrh. kæmi hér í salinn við umræðuna þannig að hann gæti svarað því hvernig á þessari ósk bæjarstjórnar Akraness verður tekið. Herra forseti. Ég vil þá þessu næst vísa til álits minni hluta umhvn. um starfsleyfið á Grundartanga, þeirra hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur og hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Ég þakka þeim fyrir það álit og þá vinnu sem bersýnilega er lögð í þetta álit. Það er einnig athyglisvert, herra forseti, að lesa álit meiri hlutans, en þar gætir margvíslegra fyrirvara um málið. Og það bendir til þess að einstakir þingmenn stjórnarflokkanna og meiri hlutans, því að þingflokkur jafnaðarmanna stendur að þessu áliti, séu áhyggjufullir yfir ástandinu í umhverfismálum. Það kemur t.d. fram að meiri hlutinn hefur almennar áhyggjur af stöðu Hollustuverndarinnar og kannski er þetta allt vegna þess að Kjósverjar hafa í raun og veru vakið menn til lífsins í þessum efnum, a.m.k. sést það á nefndaráliti meiri hlutans að hann býr við verulega vanlíðan í þessu efni að ekki sé meira sagt. T.d. tekur meiri hlutinn undir kröfur um það að starfsaðstaða Hollustuverndarinnar verði bætt mjög verulega og eins og fram kemur í áliti hennar er minnt á nauðsyn þess að taka verður sérstaklega á vatnsmálum Akurnesinga í framhaldi af starfsemi álversins. Ég vil einnig minna á það ákvæði í nefndaráliti minni hluta umhvn. að starfsleyfið á Grundartanga fyrir álverið gengur í mörgum atriðum gegn því sem réttmætt geti talist og starfsleyfistillögurnar hafi ekki tekið mið af eðlilegum tillögum um umhverfisvernd. Talað er um að mörk fyrir losun flúoríðs séu óhæfilega rúm og engin hreinsun ráðgerð á brennisteinsdíoxíði. Með verksmiðjunni í fullri stærð eykst losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi um 373 þús. tonn á ári sem samsvarar 13% aukning miðað við losun árið 1990. Þetta er nauðsynlegt að hafa í huga, herra forseti, og einnig það sem kemur fram í áliti minni hlutans og ég vil sérstaklega vekja athygli á og það er að svæðisskipulag hefur ekki verið unnið samtímis fyrir Hvalfjarðarsvæðið í heild. Mér finnst það satt að segja afar sérkennilegt því að ég hefði talið að Kjósarhreppur hefði þurft að eiga hlutdeild að þessum málum öllum m.a. að svæðisskipulaginu. Varðandi álverið á Grundartanga og starfsleyfið er í sjálfu sér þarflaust að ræða um vinnubrögðin mikið nánar eftir þær umræður sem urðu hér í morgun. Ég tel satt að segja að það sé alvarlegt mál og ef ég væri umhvrh. þá mundi ég hafa áhyggjur af trúverðugleika embættisins við þær aðstæður að hafa lent í því að gefa í tvígang út ólöglegar reglugerðir. Ég hygg að það sé mjög sjaldgæft að það hafi gerst. Ég hef unnið í Stjórnarráðinu í sjö og hálft ár og ég man ekki eftir því satt að segja að á þeim tíma kæmi fyrir að menn þyrftu að endurútgefa eða afturkalla reglugerðir vegna þess að þær styddust ekki við lög. Ég man eftir einni reglugerð sem var gefin út í iðnrn. á sínum tíma af Jóni Sigurðssyni iðnrh. sem var skoðuð mjög vandlega og var talið að frumkvæði iðnn. að hún stæðist ekki lög. Hún var umsvifalaust afturkölluð og gefin út ný reglugerð í samræmi við þær ábendingar sem fram höfðu komið af öðrum iðnrh. en þá var Jón Sigurðsson farinn. Ekki að hann hefði farið úr ráðuneytinu út af reglugerðinni heldur vegna þess að hann var farinn í önnur verk. Ég hygg, a.m.k. á þeim tíma sem ég þekki til í Stjórnarráði Íslands, að afar lítið sé um það að ráðherrar hafi lent í þessu eins og það er nú stundum orðað um menn. Og ég velti því fyrir mér, herra forseti, hvaða úrræði Alþingi hefur í svona máli. Ég vil ekki út af fyrir sig nefna þau úrræði sem liggja fyrir í sjálfu sér í þingsköpum og stjórnskipun landsins. Ég hefði talið að það þyrfti að vera til mikið vandaðri löggjöf um ráðherraábyrgð á Íslandi. Ég flutti fyrir nokkrum árum tillögu til þingsályktunar um endurskoðun laga um ráðherraábyrgð. Ég vann þá tillögu í framhaldi af umræðu um mál í Danmörku, Tamílamálið svonefnda, þegar Erik Ninn-Hansen varð að láta af störfum sem ráðherra af því að hann hafði ekki unnið samkvæmt lögum í ákveðnu innflytjendamáli sem snerti tamílska fjölskyldu.

Mannréttindamál.

Mannréttindamál. Og ég taldi að í framhaldi af þessu væri rétt að ræða það hver væri ábyrgð ráðherra í Stjórnarráði Íslands líka af því að þetta hafði verið rætt í Danmörku. Satt að segja fannst mér áhuginn á því allt of lítill. En ég segi alveg eins og er að ég held að það væri betra fyrir Guðmund Bjarnason, hæstv. umhvrh., ef íslensku lögin um ráðherraábyrgð væru gleggri en þau eru núna. Ég held að það væri betra fyrir þann hæstv. ráðherra. Ég ætla ekki að endurtaka það sem fram fór hér í morgun, en það var fróðlegt, herra forseti. Það var fróðlegt. Og sérstaklega var dapurlegt að heyra hv. formann umhvn. ganga í verkið eins og hann gerði. Það var leitt til að vita. Ég vil þessu næst víkja að því, herra forseti, að gert er ráð fyrir því í þessum gögnum og frv. að starfsleyfi verði veitt. Það hefur reyndar verið miðað við að verksmiðjan yrði 180 þúsund tonn og að það mál kæmi ekki fyrir Alþingi aftur. Ég tel að það sé mjög alvarlegt og að það eigi að gefa starfsleyfið út til skemmri tíma en talað hefur verið um. Ég tel algerlega fráleitt að gefa út starfsleyfi til mjög langs tíma, m.a. væri nauðsynlegt að setja inn í starfsleyfið ákvæði um heimild og möguleika til endurskoðunar ef Íslendingar gerast aðilar að alþjóðasamþykktum um strangari mengunarvarnir og ef íslenskar reglur um þau efni yrðu strangari en nú. Í nefndaráliti minni hluta umhverfisnefndar segir að heildarflúor í losun samkvæmt heimiluðum mörkum svari til þess að allt að 108 tonn af flúroríði berist árlega frá verksmiðjunni. Full rök eru til þess, segir enn fremur í nefndaráliti þeirra, að heimila ekki meiri losun heildarflúoríðs frá verksmiðjunni en 0,4 kg á tonn af áli í stað 0,6 kg á tonn af áli, þ.e. að þrengja losunarmörkin um 50% frá því sem starfsleyfið gerir nú ráð fyrir. Raunar hefði mátt ganga lengra því að víða erlendis er krafan 0,3 kg á tonn af áli. Parcom-samþykktin, sem stjórnarmeirihlutinn vitnar oft í frá 1994, segir ekki nóg í þessu sambandi því að hún er málamiðlun ríkja sem búa við mjög ólíkar aðstæður og við undirbúning þeirrar viðmiðunar sem þar er kveðið á um gerðu Norðmenn t.d. kröfur um og tillögu um 0,4 kg af flúoríði á tonn af áli að hámarki þegar beitt er vothreinsun til viðbótar við þurrhreinsun. Þetta tel ég nauðsynlegt að komi fram og mun hér á eftir líka fjalla um greinargerð Högna Hanssonar, forstöðumanns hollustu- og heilbrigðiseftirlitsins í Landskrona í Svíþjóð, en þar kemur fram að þar eru mörkin 0,3 kg á tonn af áli, með öðrum orðum mikið, mikið lægri en hér. Það er sem sagt ekki þannig að hér sé um að ræða ýtrustu kröfur að því er varðar flúoríð. Það er langt frá því. Hér er aðeins um það að ræða að það er verulega mikið meira magn af flúoríði sem heimilað er að sleppa hér út en í Noregi og Svíþjóð og öðrum löndum. Í nefndaráliti minni hluta umhvn. er bent á að Hollustuvernd ríkisins hafi verið þeirrar skoðunar að ef sett yrði upp álver í Eyjafirði eða Reyðarfirði yrði að gera kröfur um vothreinsibúnað þar. Þess vegna spyr ég, herra forseti: Af hverju ekki í Hvalfirði? Ef Hollustuverndin var þeirrar skoðunar að það ætti að setja upp vothreinsibúnað í Eyjafirði og Reyðarfirði, af hverju þá ekki í Hvalfirði? Hvers á hann að gjalda í þessu máli? Í skýrslu frá Skipulagi ríkisins þar sem fjallað er um sambýli stóriðjuveranna tveggja á Grundartanga segir m.a., með leyfi forseta: ,,Ef ná ætti einhverjum árangri með vothreinsun útblásturs á iðnaðarsvæðinu á Grundartanga væri nauðsynlegt að setja slíkan búnað einnig á útblástur frá verksmiðju Íslenska járnblendifélagsins hf.`` Spurning mín er því í framhaldi af þessari tilvitnun, herra forseti: Getur verið að þessi nauðsyn á sambýli við Íslenska járnblendifélagið hf. hafi orðið til þess að menn kröfðust ekki vothreinsibúnaðar á álverinu í Hvalfirði? Getur verið að það hafi verið tillitssemi við járnblendiverksmiðjuna sem varð til þess að menn kröfðust ekki vothreinsibúnaðar? Það er spurning sem vakir og hefur ekki verið svarað. Herra forseti. Ég minnti áðan á það sem fram kemur í næsta kafla í nefndaráliti mínu að forráðamenn Norðuráls sögðu að þeim hafi verið boðið svæðið á Grundartanga. Þeim var boðið það. Það voru ekki nokkur svæði sem voru boðin heldur þetta svæði eingöngu. Þeir voru spurðir að því, herra forseti, í umræðum um málið í nefndinni af hverju hefði endilega verið nauðsynlegt að hefja framkvæmdir laugardaginn fyrir páska og skyndilega þannig að til enn frekari ófriðar hefur komið en ella hefði verið. Þeir viðurkenndu að fjárhagsstaða fyrirtækisins Columbia Ventures væri svo veik að það hefði verið úrslitaatriði að byrja að grafa einmitt á þessum degi. Þá er spurningin reyndar sú líka, herra forseti, var það þannig að umhvrn. gaf leyfið út svona snemma, mörgum vikum, einum og hálfum mánuði eða hvað áður en fresturinn rann út til þess að fyrirtækið gæti fengið fjármögnunarsamninga sína? Ef það er farið að selja umhverfið og andrúmsloftið á Íslandi fyrir slíka fjármögnunarsamninga er mjög illa farið. En það er ástæða til að óttast það og þegar umræða um það mál fór fram á Alþingi núna fyrir nokkrum vikum fullyrti ég og þá fullyrti einnig hv. þm. Sighvatur Björgvinsson að ástæða fyrir skyndilegri útgáfu starfsleyfisins hefði verið sú að fyrirtækið þurfti að tryggja sig gagnvart væntanlegum fjármögnunaraðila. Með öðrum orðum það var ástæðan þannig að umhverfiskröfurnar voru seldar fyrir fjármögnunarþarfir fyrirtækisins. Það er alvarlegt mál, herra forseti. Það er alvarlegt mál og slíkt á auðvitað aldrei að geta komið fyrir. Í umræðum um þessi mál, herra forseti, hefur einnig verið rætt sérstaklega um skatta þessa fyrirtækis og þar vísa ég til nefndarálits minni hluta efh.- og viðskn. sem hv. þm. Stefán Guðmundsson nefndi einnig hér áðan. Ég vek athygli á því að auðvitað er algerlega óviðunandi við meðferð þessa máls að endanleg þýðing samningsins lá ekki fyrir nefndinni þannig að á 10--20 stöðum í samningnum var vísað til mismunandi þýðingarmöguleika á tilteknum orðum í samningnum. Það er dálítið erfitt löggjafarstarf sem byggist á því að menn eru ekki með endanlegar þýðingar í höndunum. Það er nokkuð athyglisvert og umhugsunarvert fyrir þessa virðulegu stofnun að ekki skuli liggja fyrir nákvæmlega hvernig íslenski textinn á að vera þegar verið er að fjalla um málið heldur sé það síðari tíma mál og það séu gefnir upp kannski möguleikar á 10--20 stöðum í samningnum um það hvernig á að skilja samninginn. Það er ekki gott fyrir Alþingi Íslendinga. Í nefndaráliti mínu fjalla ég einnig um Markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar sem hefur verið gagnrýnd talsvert í tengslum við þetta mál. Að lokum segir svo í nefndaráliti minni hlutans: ,,Að öllu því samanlögðu sem hér hefur verið rakið leggur minni hlutinn til að frumvarpinu í því formi sem nú liggur fyrir verði vísað til ríkisstjórnarinnar þar sem þess verði freistað að semja á ný um mengunarvarnir, staðsetningu og stærð álversins. Samningum verði lokið fyrir 30. júní 1997 og þing þá kallað saman á ný til að fjalla um málið. Verði frávísunartillögunni hafnað flytur minni hlutinn til vara tvær breytingartillögur, aðra um að tillögur um stækkun álversins umfram 60 þús. tonn verði að leggja fyrir Alþingi á ný og hina um að alltaf verði notaður besti hugsanlegur mengunarvarnabúnaður við verksmiðjuna og að fyrirtækið verði búið vothreinsibúnaði við stofnun. Verði þessar tillögur allar felldar mun minni hlutinn snúast gegn málinu í heild við 3. umræðu. Guðný Guðbjörnsdóttir sat fundi nefndarinnar og er samþykk nefndaráliti þessu.`` Sem fylgiskjöl, herra forseti, birtast í fyrsta lagi greinargerð frá samtökunum Sól í Hvalfirði til rökstuðnings kröfu um vothreinsibúnað. Þar er birt afar fróðlegt yfirlit um álver á Grundartanga, yfirlit þar sem fullyrt er að um hafi verið að ræða brot á skipulagslögum og lögum um mat á umhverfisáhrifum og fjögur atriði eru talin upp hér. Talað er um brot á stjórnsýslulögum. Það eru nefnd hér þrjú atriði. Það er talað um að hér sé margfalt meiri mengun en leyfð er á Norðurlöndum og ég ætla að nefna þær tölur. Leyfð eru brennisteinstvíoxíðsmörk sem eru 21 kg á tonn af áli. Í Sundsvall eru mörkin miklu lægri. Leyfð flúoríðmörk eru 0,6 kg á tonn af áli eins og ég sagði áðan. Í Sundsvall eru þessi mörk 0,3 kg á tonn af áli, um helmingur. Ákvæði um losun kerbrota og sora eru mun rýmri hér en á Norðurlöndum. Með öðrum orðum, hér eru gerðar miklu minni kröfur til mengunarvarnabúnaðar en í öðrum löndum. Af hverju erum við svona metnaðarlaus fyrir Ísland? Hvað er það sem gerir það? Finnst okkur að við getum bara gengið um Ísland, sýnt því minni virðingu en aðrir sýna löndum sínum og þjóðum? Ef við berum ekki virðingu fyrir okkur sjálf þá ber enginn virðingu fyrir okkur. Mér finnst það dálítið alvarlegt mál að menn skuli gera mikið minni krðfur um mengunarvarnabúnað fyrir þessa verksmiðju en gerist í öðrum löndum. Ég held satt að segja, herra forseti, að það sé umhugsunarvert að öll álver á Norðurlöndum nema á Íslandi eru búin vothreinsibúnaði eftir þurrhreinsibúnaðinn. Sjö álver eru í Noregi og eitt í Svíþjóð með samanlagða álframleiðslu upp á um það bil eina milljón tonna af áli sem er þriðjungur allrar álframleiðslu í aðildarlöndum Parcom. En þetta kemur fram í bréfi Högna Hanssonar, dags. í Lundi 28. apríl 1997. Þar segir einnig, með leyfi forseta: ,,Útblásturinn frá álverinu eykur óumflýjanlega styrk þeirrar brennisteinstvíoxíðsmengunar sem fyrir er á Grundartanga.`` Í greinargerðinni eru útblásturstölur raktar mjög rækilega sem ég ætla í sjálfu sér ekki að endurtaka hér að öðru leyti en því að segja að niðurstaða mín sé sú að engin rök séu fyrir því að neita að setja upp vothreinsibúnað við álverið á Grundartanga. Mér liggur við að segja að það sé lítillækkandi fyrir Ísland að taka við stórverksmiðju án þess að gera slíkar kröfur. Það er lítillækkandi fyrir Ísland. Menn eiga að hafa metnað fyrir Ísland og íslensku þjóðina. Við þurfum að átta okkur á því að við erum líka að skrifa framtíð, við erum ekki bara að skrifa nútíð með því að samþykkja svona lög hér ef þetta verður samþykkt. Við erum að skrifa framtíð, skapa fordæmi. Það er búið að segja það aftur og aftur, t.d. af Hollustuverndinni eins og ég gat um, að það hlyti að verða vothreinsibúnaður á álverum í Eyjafirði og Reyðarfirði. Hvers á þá Hvalfjörðurinn að gjalda? Af hverju er það? Var það vegna þess að þetta var við hliðina á járnblendiverksmiðjunni? Eða var það vegna þess að mönnum finnst að þeir hafi gert nóg þó að þetta séu miklu minni kröfur en gerast í öllum öðrum löndum. Þetta er ekki gott, herra forseti. Fylgiskjal III með nefndaráliti mínu, herra forseti, er frá Hollustuvernd ríkisins sem mjög fróðlegar töflur og hafa ekki áður birst. Það eru upplýsingar um losun CO 2 gróðurhúsalofttegunda frá stóriðju, dags. 10. apríl 1997. Þar kemur fram að samtals fara núna út loftið miðað við losun árið 1995 482 þús. tonn af koltvíoxíðígildum, gróðurhúsalofttegundum frá ýmsum aðilum hér á landi. Það er Ísal, það er járnblendifélagið, það er Sementsverksmiðjan. Síðan er farið yfir málið og bætt við Norðuráli, stækkun Norðuráls, stækkun Grundartangaverksmiðju járnblendifélagsins, álver á Keilisnesi, magnesíumverksmiðja á Reykjanesi. Þá erum við komnir upp í 1.390 þúsund tonn gróðurhúsalofttegunda frá stóriðju, koltvíoxíðígildum. Ég er að velta því fyrir mér hvort Framsfl. muni hafa það í kosningabæklingunum 1999 hvað hann hefur mengað mikið en þar mun hann slá öllum við. Enginn flokkur mun geta státað af öðru eins magni af gróðurhúsalofttegundum og Framsfl. þegar kemur að næstu kosningum. Ekki nokkur.

Flúor í fyrirrúmi eða eitthvað svoleiðis.

Flúor í fyrirrúmi, eins og hv. formaður Alþfl. bendir á, flúor í fyrirrúmi. Þar er Framsfl. lifandi kominn, flúor í fyrirrúmi. Út af fyrir sig getur verið að þeir framsóknarmenn ætli að slá um sig í næstu kosningum og reyna eins og gengur að monta sig af því sem vel er gert og ekkert er nema gott um það að segja. Það er venja og algengt og ástæðulaust að gagnrýna það. En ég get svo nefnt það við þá í leiðinni að engin ástæða er fyrir þá að gleyma því að gangi sú stóriðjustefna eftir sem þeir eru nú að framkvæma er það mesta mengun sögunnar á svo stuttum tíma. Viðreisnarstjórnin verður eins og ungbarn við hliðina á Framsfl. í þessu máli sem framsóknarmenn voru þó á móti í upphafi, þessari verksmiðju í Straumsvík. En þá er viðreisnarstjórnin að verða eins og barnaleikur við hliðina á Framsókn í þessu máli og hefði nú einhver ekki spáð því að Framsfl. ætti eftir að ganga lengra í þessum málum en nokkur annar. Það sést ótrúlega lítið í græna litinn á þeim framsóknarmönnum í seinni tíð. Það er grámóskulegt umhverfi kringum þá. Gróðurhúsalofttegundareykur sveipar ásjónu Framsfl. um þessar mundir, herra forseti. Í nefndaráliti mínu birti ég einnig fskj. frá Þjóðhagsstofnun um hin efnahagslegu áhrif af þessu máli. Ég birti einnig til fróðleiks fskj. VI sem er aðferðafræði Landsvirkjunar við útreikning á orkuverði til stóriðju. Þetta er dálítið mikilvægt gagn vegna þess að það sýnir vel hvernig farið er að reikna út orkuverð til stóriðju. Deilur eru um það og menn segja að þetta sé gert svona en ekki á hinn veginn en hérna liggur þetta alveg fyrir og þetta hefur ekki áður verið birt í þskj. Fylgiskjal VII eru kröfur Samtakanna óspillt land í Hvalfirði eins og þær voru kynntar í upphafi og loks birtist yfirlit yfir orkujöfnuð Íslendinga til ársins 2006 eftir að þessar framkvæmdir eru hafnar og ef farið verður í þær, eins og gert er núna ráð fyrir, með þriðja ofni járnblendiverksmiðjunnar og álveri Columbia Ventures Corporation. Þar sést ákaflega vel og ég hygg að það hafi ekki birst í þingskjali áður hvaða virkjanir það eru sem gert er ráð fyrir til viðbótar við það sem þegar hefur verið ákveðið og er í gangi, má segja. Það verða auðvitað Nesjavellir I og II með 30 MW hvor þáttur, Sultartangi 120 MW. Hækkun Laxárstíflu er inni enn þá, en ég tek fram að um það mál er ekkert samkomulag og ég hef ekki orðið var við að til standi að fara þar af stað í stríði við landeigendur. Það er kannski rétt að spyrja að því. Eru einhverjar nýjar fréttir af því að til standi að fara af stað með hækkun Laxárstíflu jafnvel í deilum við þá sem þar búa? Þessar upplýsingar eru mikilvægar til þess að geta glöggvað sig á málinu í heild. Á þskj. 1309 flyt ég ásamt hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur tvær brtt. við frv. til laga um heimild til samninga um álbræðslu á Grundartanga. Í fyrsta lagi að við 2. gr. bætist við nýr málsliður svohljóðandi: ,,Óski eigandi fyrirtækisins eftir frekari stækkun, umfram 60.000 tonna ársframleiðslu, skal leggja viðbótarsamningsdrög fyrir Alþingi til staðfestingar.`` Hér er um að ræða mjög mikilvægt atriði sem við munum taka afstöðu til við atkvæðagreiðslu og fylgjast grannt með hvernig menn greiða um það atkvæði. Í öðru lagi flytjum við á sama þskj. tillögu um að á eftir 2. gr. komi ný grein með fyrirsögninni ,,Mengunarvarnir`` og hún verði svohljóðandi: ,,Álverið skal búið besta fáanlegum mengunarvarnabúnaði á hverjum tíma. Við stofnun fyrirtækisins skal það búið vothreinsibúnaði.`` Ég vænti þess, herra forseti, að þessum tillögum verði vel tekið. Ég tel að þær séu mikilvægt innlegg í málið og hina pólitísku þróun þess að fylgjast með því hvaða undirtektir þær tillögur fá. Að lokum þetta, herra forseti. Ég tel að efni málsins séu fimm aðalatriði. Ég tel að aðdragandi málsins sé slæmur. Ég tel að staðarvalið sé umdeilanlegt. Ég tel að fyrirtækið Columbia Ventures Corporation sé veikt fyrirtæki. Ég tel að hreinsibúnaður fyrirtækisins og mengunarvarnir sé ekki eins og best verður á kosið, og ég hef rakið og sýnt fram á í ræðu minni. Ég tel að raforkuverð til fyrirtækisins sé í lægsta kanti og loks tel ég að hin jákvæðu, efnahagslegu áhrif af að byggja þetta fyrirtæki séu ekki með þeim hætti sem látið hefur verið í veðri vaka. Ég dreg í efa að þegar upp er staðið sé það öruggt að uppbygging stóriðjufyrirtækis af þessu tagi hafi í raun og veru þá jákvæðu hlið sem talið hefur verið. Ég tel, herra forseti, einnig nauðsynlegt að láta það koma rækilega fram að þetta mál er viðamikið. Ég hef lagt dálitla vinnu í að draga saman nokkuð ítarlegt nál. Ég hef einnig komið með allmörg fylgiskjöl sem hafa ekki sést í sölum þingsins áður til þess að tryggja að allt efni málsins sé sem skýrast og segi það að lokum, herra forseti: Ég harma að framsóknarmenn skuli beita sér með þeim hætti í málinu sem raun ber vitni. Þeir sýna ekki þá tillitssemi við þá, sem hér um ræðir, sem þeir ættu að sýna í samræmi við hin almennu viðhorf sem lágu til grundvallar þess að Framsfl. varð til á sínum tíma. Ég tel að verið sé að bregðast ákveðnum grundvallarhugsjónum sem menn hafa gefið sig út fyrir að þeir vildu taka tillit til. Ég harma það líka að staðan skuli vera þannig að þeir skuli ganga lengra í þessum málum, mengunarmálum, en nokkru sinni hefur áður verið gert á Íslandi og hika ekki við að beita til þess alls konar aðferðum sem þeir eru satt að segja ekki öfundsverðir af að hafa beitt, herra forseti.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir góða ræðu hjá hv. þm. Svavari Gestssyni og ítarlegt nefndarálit. Vegna þess sem þar kom fram um orkuverð vil ég aðeins segja að alltaf er erfitt að spá og ég held að enginn fyrirfinnist sem getur spáð nákvæmlega um orkuverð og hver þróun þess muni verða. Staðreyndin er hins vegar þessi og rétt eins og hann sagði að orkuverð í Noregi er ákaflega hátt í dag, um 22 aurar. Nokkur galli er þar á að Norðmönnum hefur ekki tekist að afsetja orkuna á því verði, á þessum 22 aurum, og það er þess vegna óraunhæft að því leyti til. En meðalorkuverð hjá Elkem er um 11 aurar og meðalorkuverð í heiminum í dag er á bilinu frá 9--13 aurar. Þetta er nú staðreyndin í málinu sem ég tel ástæðu til þess að komi fram. Hv. þm. vék að því hver mismunurinn væri og þá í umframkostnaði og að fyrirtækið hefði verið staðsett á Keilisnesi en ekki Grundartanga. Þá vék hann að orkuverðinu, ef ég skildi hann rétt, og að þar væri mismunurinn hæstur. Ef ég man rétt, þá held ég að kostnaður við byggingu hafnarinnar einnar á Keilisnesi hafi verið áætlaður um 1,8 milljarðar króna sem hefði þurft að fjárfesta bara í höfninni í Keilisnesi. Hins vegar var ræðan góð. Hún var passlega löng og meira að segja skáldleg á köflum.

Virðulegi forseti. Það er nú ekki að spyrja að félagsskap okkar hv. þm. Stefáns Guðmundssonar og samkomulag okkar hefur alltaf verið gott. Ég þakka honum fyrir hól í minn garð um skáldlegar ræður, sem ég held að ég hafi ekki átt skilið. En varðandi verðið, þá er ég ekki sammála honum vegna þess að þar er hann að tala um allt aðra hluti en við erum að tala um hér. Meðalverð hjá Elkem er 11 aurar, það er meðalverð.

Ég sagði það.

Já. Inni í því verði eru gamlir orkusölusamningar, m.a. þegar um er að ræða orku frá fyrirtækjum, orkuveitum og virkjunum sem Elkem á. Þess munu dæmi að Elkem sé að bókfæra verð á orku upp á 1, 2 og 3 mill kwst. Meðaltalið segir því ekki neitt í þessu. Það segir heldur ekki neitt þó að meðaltalið í heiminum sé 9--13 norskir aurar kwst. vegna þess að þar er líka um að ræða marga mjög gamla samninga. Það sem skiptir máli í dag er að horfa á þá möguleika sem um getur verið að ræða og það er alveg rétt hjá hv. þm. að ég er sannfærður um að stóriðjufyrirtækin munu ekki samþykkja 20--22 norska aura á kwst. eins og staðan er í dag. Það er alveg ljóst. En veruleikinn er sá að fyrirtækin eru að flýja frá Noregi út af þessu verði. Hvert fara þau? Til Íslands, sem sannar það sem ég var að reyna að segja að við höfum sterka samningsstöðu til að ná hærra raforkuverði en við höfum náð og miklu betri mengunarvörnum.

Herra forseti. Við þingmenn jafnaðarmanna sem sæti eigum í iðnn. skrifum undir álit meiri hlutans með fyrirvara og það er skýrt í nál. um hvað fyrirvari okkar snýst, en þar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Jóhanna Sigurðardóttir og Sighvatur Björgvinsson gera sérstakan fyrirvara við umhverfisþátt málsins og telja að strangari kröfur hefði mátt gera til mengunarvarna. Telja verði þó að þær séu fullnægjandi miðað við núgildandi viðmiðanir í lögum. Þá tekur Jóhanna Sigurðardóttir undir gagnrýni minni hluta umhverfisnefndar á málsmeðferð við undirbúning og kynningu framkvæmdanna.`` Þannig er fyrirvari okkar rökstuddur þegar við skrifum undir álit meiri hlutans. Það kom fram við 1. umr. um málið að nauðsynlegt sé miðað við þá reynslu sem hefur fengist við að endurskoða lög um mat á umhverfisáhrifum. Ég lagði sérstaka áherslu á það í ræðu minni við 1. umr. málsins. Í nál. meiri hlutans er sérstaklega tekið undir það sjónarmið og því lýst yfir að þegar sé fyrirhuguð slík endurskoðun og meiri hlutinn leggur áherslu á að henni verði hraðað. Undir þetta sjónarmið vil ég taka og það er í samræmi við það sjónarmið sem kom fram við 1. umr. málsins. Herra forseti. Miklar og langar umræður hafa verið um þetta mál í þingsölum og mjög viðamikil umfjöllun í hv. iðnn. þannig að litlu þarf að bæta við það sem þegar hefur komið fram. Ég vil aðeins minnast á að það sem hér er fyrst og fremst verið að fjalla um er að sjálfsögðu hvernig eigi að nýta aðra þá meginauðlind sem Ísland á og hefur að litlu leyti verið nýtt enn sem komið er. Talið er að sú orka jarðvarma og fallvatna sem Ísland á sé að verðmæti álíka mikið og verðmæti fiskimiðanna við Íslandsstrendur eru talin vera. Er þá miðað við verðið, að mig minnir 20--22 mill á raforkunni við stöðvarvegg, þ.e. verðmæti raforkunnar einnar án þess virðisauka sem hún gæti skilað í annarri starfsemi í landinu sé álíka mikið og áætlað verðmæti hinnar meginauðlindar okkar, sem er fiskurinn í sjónum. Það er auðvitað eðlilegt að slík verðmæti séu nýtt. Fiskurinn í sjónum er að verulegu leyti fullnýttur nú þegar og ég held að það sé ekkert spursmál að ef Íslendingar ætla að halda áfram að sækja fram til bættra lífskjara verða þeir að huga að því hvernig þeir ætla sér að nýta hina meginauðlindina sem er auðlind orku, fallvatna og jarðhita. Það er vissulega tímabært að menn móti sér einhverja heildarstefnu í þeim málum en láti ekki, eins og gert hefur verið alveg fram að þessu, eina og eina framkvæmd ráðast hverju sinni án þess að menn hafi nokkra heildaryfirsýn eða hafi mótað stefnu um það hvernig þeir ætli að nýta þessar orkulindir og þá m.a. hvar menn ætli sér að virkja og hvernig þannig að það brjóti ekki gegn hagsmunum lands og náttúruverndar, en nokkuð vantar á að slík stefna hafi þegar verið mótuð. Orkuauðlindir Íslands eru mjög miklar. Einhvern tímann las ég það að tæknilega virkjanleg orka jarðvarma á Íslandi væri jafngildi um 2 / 3 hluta af þekktum ónýttum olíulindum heims sem hagkvæmt væri talið að nýta. Verulegur hluti þessarar jarðvarmaorku verður að sjálfsögðu, þó að tæknilega sé unnt að nýta hann á Íslandi, ekki nýttur vegna umhverfisáhrifa og aðstæðna. Einnig vegna þess að tæknilega nýtanleg auðlind er ekki það sama og að hagkvæmt sé að nýta hana, þannig að þegar búið er að taka það frá verður orkuuppsprettan í jarðvarmanum að sjálfsögðu miklu minni. Þó að okkur sýnist nú að ónýttar orkuauðlindir Íslands séu stórar og miklar og menn þurfi kannski ekki að hafa miklar áhyggjur af því vegna þess hversu lítið er búið að nýta af þeim, hvernig framtíðarnýting þeirra verði, þá skulum við engu að síður gera okkur grein fyrir því að þetta er ekki ótæmandi auðlind og miðað við það sjónarhorn sem t.d. nálægar þjóðir hafa á orkunýtingu er þetta heldur ekki mjög mikil ónýtt orka sem við Íslendingar eigum á heimsmælikvarða því að öll nýtanleg orka á Íslandi sem hagkvæmt væri talið að nýta og ekki gengi gegn viðurkenndum sjónarmiðum mengunar- og umhverfisvarna er nú ekki meiri en svo að öll sú orka sem Ísland hefur yfir að ráða miðað við þær forsendur dugar ekki nema fyrir einni milljónaborg. Hún rétt mundi duga Lundúnabúum til þess að lýsa upp heimili sín og til annars sem Lundúnabúar þyrftu orku til. Hún er ekki meiri en svo og auðvitað verða menn að móta stefnu um það hvernig á að nýta þá orku. Ef við hugsum okkur að nýta hana með sem minnstum mengunaráhrifum á Íslandi, þá yrði það að sjálfsögðu gert með því að selja orkuna úr landi sem hráefni til áframhaldandi vinnslu í stóriðjuverum eða til erlendra neytenda. Það mundi að sjálfsögðu hafa það í för með sér að ekki yrðu reist mengandi stóriðjuver á Íslandi, en ég er ansi hræddur um að íslenska þjóðin mundi ekki sætta sig við það að orku landsins yrði ráðstafað þannig þó svo frá sjónarmiði mengunarvarna væri það sjálfsagt sú nýting sem skaðaði minnst íslenska náttúru og umhverfi, að nýta íslensku orkuna með því að selja hana úr landi nánast sem hráefni. Ég held að mjög fáir mundu vilja að sú stefna yrði mótuð og að það yrði gert og vildu heldur fá þann virðisauka af orkunni sem verður þegar hún er nýtt til framleiðslu innan lands. Þá fer ekki hjá því að sú framleiðsla muni valda einhverjum spjöllum, bæði umhverfisspjöllum, spjöllum í andrúmslofti og sjónmengun. Þarna verða menn að sjálfsögðu að velja og hafna og taka þann kost sem menn telja að sé farsælastur og bestur. Menn hafa rætt nokkuð um áhættu í þessu sambandi og auðvitað er alveg ljóst að áhætta okkar Íslendinga við álverið í Hvalfirði er allveruleg. Við erum að vísu ekki eigendur að álverinu og leggjum ekkert fram í sambandi við byggingu þess heldur er það Columbia Ventures sem væntanlega mun útvega það fjármagn sem til þarf. Engu að síður erum við að ráðast í miklar framkvæmdir í tengslum við álverið sem eru virkjunarframkvæmdirnar. Íslendingar kosta þær framkvæmdir og taka áhættuna þannig að það er ekki rétt að leggja þetta mál upp þannig að fjárhagsleg áhætta Íslendinga sé engin. Hún er þvert á móti mjög mikil. Þá er eðlilegt að menn spyrji eins og hv. þm. Svavar Gestsson spurði áðan: Er þá fyrirtækið Columbia Ventures eða það félag nægilega traust til að Íslendingar geti tekið þá áhættu sem í raforkusamningunum við það fyrirtæki felst? Slík athugun hefur ekki farið fram í iðnn. Það hefur ekki verið lagt mat á það hve líklegt er að forsendur þær sem Columbia Ventures byggir á bregðist. Slíkt áhættumat hefur ekki verið gert, en það er auðvitað alveg rétt að þetta fyrirtæki er ekki sterkt að mínu viti. Hins vegar er á það að líta að þetta fyrirtæki virðist hafa kosið sér það hlutskipti að vera eins konar verktaki í áliðnaði, þ.e. það gerir fasta samninga við seljendur hráefnis og kaupendur afurðanna þannig að verksmiðjan eða fyrirtækið Norðurál er raunar ekki annað en verktaki sem tekur að sér að vinna hráefni sem hráefnissöluaðilinn selur fyrir kaupanda, sem kaupir afurðirnar, og er því eins og milliliður í þessu samstarfi. Aðalhættumatið eða áhættumatið hlýtur því náttúrlega að hvíla á kaupendum og seljendum hráefnis og afurða til og frá verksmiðjunni en ekki út af fyrir sig frá fyrirtækinu sjálfu. Auðvitað er mjög vandasamt að gera slíkt áhættumat. Hv. þm. Pétur Blöndal hefur m.a. bent á það í iðnn. að slíkt áhættumat þyrfti að gera en það hefur ekki verið gert í þessu tilviki og hefur ekki verið gert eftir því sem ég best veit í neinum þeim stórframkvæmdum af sambærilegu tagi sem unnar hafa verið á Íslandi. Ég er sammála hv. þm. Pétri Blöndal í því að slíkt áhættumat hefði átt að fara fram og hefði þurft að fara fram raunar við fleiri framkvæmdir en þær sem hér um ræðir. Herra forseti. Ég ætlaði ekki að hafa langt mál um þetta frv. því að það hefur verið rætt ítarlega áður. En við þingmenn jafnaðarmanna sem skrifuðum undir nál. með fyrirvara höfum skýrt fyrirvara okkar. Ég hef vikið að því hvers eðlis hann er, en við munum, eins og fram kemur í nál., greiða atkvæði með þessu máli þrátt fyrir það að við teljum að mengunarvarnir hefðu mátt vera öflugri og þurft hefði að skoða betur þá áhættu sem vissulega er verið að taka í sambandi við þær framkvæmdir sem íslenska ríkið þarf að kosta og eru í tengslum við byggingu álvers á Grundartanga.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sighvati Björgvinssyni fyrir þær hugleiðingar sem hann var með og get tekið undir mjög margt af því sem hann sagði. Ég vil hins vegar vekja athygli á einu atriði sem er kannski dálítið til umhugsunar fyrir hann og okkur öll. Hann hefur verið talsmaður þess að lagt yrði á veiðileyfagjald í sjávarútvegi til að tryggja það m.a. að þjóðin fengi á þann hátt arð af auðlindinni. Nú má auðvitað hugsa sér að það gerist með öðrum hætti eins og okkur finnst sumum en þetta er málflutningur Alþfl. Hann hefur einnig talið að eðlilegt væri að jafnvel yrði lagt á víðtækara auðlindagjald eins og t.d. á orkulindirnar og fleira og það er kannski sjónarmið sem ég hef líka mjög oft haldið fram. En þá vil ég benda honum á það sem ég hugleiði í þessu sambandi að með þeim samningi sem hér er verið að gera og álsamningnum í Straumsvík og járnblendisamningnum er búið að taka út fyrir sviga í orkulindunum þennan hluta og á þennan hluta verður ekki lagður auðlindaskattur eða auðlindagjald meðan þeir samningar eru í gildi. Ég mundi ekki og ekki hann heldur samþykkja að tiltekinn hluti af sjávarútveginum yrði njörvaður þannig niður að ekki yrði hægt að leggja á hann veiðileyfagjald til 10--20 ára ef Alþingi óskaði þess, en það er það sem verið er að gera við þessar orkulindir.

Herra forseti. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt höfum við jafnaðarmenn lagt fram á Alþingi tvö frumvörp, annað um virkjanarétt fallvatna og hitt um námuréttindi. Í þeim frumvörpum báðum er gert ráð fyrir að greitt verði sérstakt gjald fyrir virkjanaréttindi þannig að fyrir þinginu liggur tillaga um þau efni frá okkur. Það er fyllsta ástæða til að það sé gert ekki síst þegar frjáls samkeppni verður innleidd í virkjanir á Íslandi sem verður upp úr árinu 1999. Þá er eðlilegt að tekið sé slíkt gjald fyrir virkjanaréttindi þannig að við hér á Alþingi fylgjum tillögu um samræmda auðlindastefnu og erum ekki aðeins að tala um veiðigjald í sjávarútvegi heldur um gjald fyrir afnotarétt á takmörkuðum orkulindum. Hvers vegna er það ekki gert við þessar aðstæður? Vegna þess að nú eru þau fyrirtæki sem eru í virkjunum með beinum eða óbeinum hætti sameign þjóðarinnar allrar, eins og t.d. Landsvirkjun. Landsvirkjun er fyrirtæki sem er í eigu ríkisins, þ.e. borgaranna í landinu og íbúa tveggja sveitarfélaga þannig að þetta er í raun almenningseign. Arðsemin af framkvæmdum Landsvirkjunar fellur því í hlut íbúa landsins þannig að þeir fá sínar tekjur í því formi eða annaðhvort sem eignamyndun hjá Landsvirkjun eða í formi lækkaðs raforkuverðs eins og stefnt er að á næstu öld. Þetta breytist hins vegar þegar til kemur frjáls samkeppni eða möguleikar á slíku í virkjunum, þá verður að sjálfsögðu að leggja á gjald af því tagi sem við jafnaðarmenn á Alþingi höfum lagt til að tekið verði fyrir virkjanarétt.

Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að arðurinn af sjávarútveginum gangi til þjóðarinnar með ýmsu móti. Ég tel að ekki þurfi að leggja á veiðileyfagjald til að tryggja að hann gangi til þjóðarinnar. Ég tel að hann gangi til þjóðarinnar t.d. í gegnum þá gengisskráningu sem ákveðin er, þar af leiðandi í gegnum verðlag á vörum og innflutningi o.s.frv. Það breytir því ekki að hv. þm., sem svaraði mér áðan, er þeirrar skoðunar að leggja eigi á veiðileyfagjald sem hluta af auðlindastefnu eins og hann nefndi í sambandi við þau tvö frumvörp sem Alþfl. og þingflokkur jafnaðarmanna og reyndar við alþýðubandalagsmenn höfum lagt fram líka. Í tengslum við auðlindaskattinn og þá auðlindastefnu þyrfti auðvitað líka að tryggja að orkan væri verðlögð eða skattlögð eftir atvikum með sambærilegum hætti og eftir því sem undanþágurnar eru fleiri, eftir því eru möguleikarnir á því að taka upp ákvörðun af þessu tagi flóknari og erfiðari. Það er verið að loka álveri í Gränges í Svíþjóð. Af hverju er það? Það er vegna þess að orkuverðið mun hækka. Það er vegna þess að þar eru samningarnir þannig að eigendur álversins, Gränges-fyrirtækið, verða að sætta sig við að stjórnvöld ákveði hærra orkuverð. En hér er verið að taka þennan hluta af orkugeiranum út fyrir ákvörðunarmöguleika íslenskra stjórnvalda hvort sem það er verðlag á orku eða auðlindaskattur á orku til 20 ára. Það finnst mér ekki sniðugt fyrirkomulag.

Herra forseti. Eins og ég sagði að ef ætti að taka upp sambærilegt gjald fyrir nýtingu virkjanaréttinda á Íslandi eins og við ræðum um varðandi nýtingu aflaheimilda í sjávarútvegi, þá verður að sjálfsögðu að breyta lögum um það. Við jafnaðarmenn höfum lagt fram tillögu um að slíkt yrði gert og færi vel á því að gera það í tengslum við þá ákvörðun þegar virkjanarétturinn verður gefinn frjáls. Það er það sem við þurfum að horfa á og við verðum að sjálfsögðu að búa við í samningum við aðila, sem við erum að semja við, kerfið eins og það er í lögum í dag og það er það sem gert er í þessu sambandi. Hv. þm. gleymir að geta þess að nú þegar hafa verið gerðar umtalsverðar breytingar á öllu skattaumhverfi fyrirtækja sem m.a. hafa valdið því að það fyrirtæki Norðuráls sem nú á að reisa og starfrækja álbræðslu á Grundartanga lýtur í öllum megindráttum sömu lögum og íslensk fyrirtæki gera hvað skattamál varðar. Þessi breyting var gerð á síðasta kjörtímabili og hefur orðið til þess að ekki þarf, eins og áður var, að setja sérstakar reglur í hvert sinn sem erlendur fjárfestir kemur hingað til landsins. Sú ábending hv. þm. um að æskilegt væri og nauðsynlegt að leggja á gjald fyrir nýtingu af þeirri takmörkuðu auðlind sem orkan er er rétt og sjálfsögð. Það er eitt af þeim stóru málum sem við þurfum að berjast sameiginlega fyrir í kosningunum vorið 1999 meðan við göngum vonandi fram í einni samhentri órofa fylkingu, ég og hv. þm.

Herra forseti. Vegna fyrirspurnar frá hv. 8. þm. Reykv. vil ég taka fram að mér bárust tvö bréf frá Akranesi, bæði dagsett 13. janúar og undirskrifuð af bæjarstjóra. Í öðru er svohljóðandi tilvitnun í ályktun bæjarstjórnar, með leyfi forseta: ,,Bæjarstjórn Akraness vekur sérstaka athygli á því og gerir um það eindreginn fyrirvara varðandi starfsemi á svæðinu að vatnstökumál á svæðinu sunnan Skarðsheiðar eru óleyst. Er í því efni tekið undir ályktun heilbrigðisnefndar Akranessvæðis að starfsleyfi nýrrar álverksmiðju verði gefið út og framkvæmdir við það ekki hafnar fyrr en samkomulag hefur náðst milli sveitarfélaga á svæðinu, ríkisins og álfyrirtækisins um lausn á þeim málum þannig að vatnstaka vegna núverandi byggðar sunnan Skarðsheiðar verði tryggð. Bæjarstjórnin samþykkir að vekja sérstaka athygli félmrn. á þessu atriði.`` Hitt bréfið er miklu lengra. Í niðurlagi þess segir, með leyfi forseta: ,,Komi hins vegar í ljós að vatnsbólið mengast frá álverinu þó svo að álfyrirtækið uppfylli það starfsleyfi sem gefið verður út, þá áskilur Akraneskaupstaður sér rétt til skaðabóta fyrir öllu fjárhagslegu tjóni beinu og óbeinu úr hendi íslenska ríkisins. Framangreind samþykkt bæjarstjórnar Akraness tilkynnist yður hér með.`` Þessi bréf eru dagsett 13. janúar. Við kvittuðum fyrir móttöku þessara bréfa bréflega 27. janúar. Mér er kunnugt um að viðræður hafa verið milli iðnrn. og Akurnesinga en mér hefur ekki borist nein erindi frá Akranesi eftir það og tek það svo að bæjarstjórn Akraness sætti sig við stöðu mála eða framvindu mála eins og hún hefur verið. Ég tel hins vegar að eðlilegt sé frá hendi bæjarstjórnar Akraness að hafa vaðið fyrir neðan sig og ef illa fer er einboðið að Akranesbær beri ekki tjón ef t.d. þyrfti að fara að sækja vatn um langan veg. Ég tel það alveg einboðið að félmrn. aðstoði Akranes í slíku tilfelli við að ná rétti sínum. Annað var það ekki, herra forseti.

Virðulegur forseti. Ég ætla að ræða það mál sem hér liggur fyrir til 2. umr., frv. til laga um álbræðslu á Grundartanga, að lokinni yfirferð hv. iðnn. og mun ég gera að umtalsefni nokkur atriði almenns eðlis sem tengjast málinu, vissa þætti sem snúa að iðnaðarþætti málsins en ekki síst atriði sem varða umhverfisþátt þess sem er mjög stór og umdeildur eins og kunnugt er. Þó að margt hafi verið um það mál sagt er þörf á að fara yfir viss atriði við 2. umr. af minni hálfu. Ég vil biðja hæstv. forseta að gera hæstv. umhvrh. aðvart um það að ég mun víkja að þeim þætti málsins og þar sem hann er á ábyrgð hæstv. umhvrh. óska ég eftir að hann verði viðstaddur ásamt hæstv. iðnrh. við yfirferð þessa máls. Þetta mál er að sjálfsögðu á ábyrgð hæstv. ríkisstjórnar í heild sinni sem stendur að þeirri stefnu sem er fram borin, að ég best veit óskipt, en alveg sérstaklega er málið á ábyrgð Framsfl. sem fer með þau ráðuneyti sem efnisþættir þessa máls snerta mest, þ.e. ráðuneyti iðnaðarmála og ráðuneyti umhverfismála. Það er því alveg ljóst að Framsfl. ber öðrum flokkum meiri ábyrgð á því sem verið er að gera, sem og öðru sem nú er verið að leitast við að hrinda í framkvæmd á sviði iðnaðarmála og orkumála og það sem ekki er gert á sviði umhverfismála. Eiginlega er réttara að fara í málið þeim megin frá því þar er ástandið með þeim hætti sem þjóðin þekkir, heldur dapurlegt, og ekki síst ýmsir þættir sem varða nýtingu bæði orkulinda og umhverfi landsins í tengslum við iðnað. Með þessu máli er verið að ganga gegn framtíðarhagsmunum Íslands og skyldum málum eins og á því hefur verið haldið. Því er haldið fram af hv. talsmanni meiri hluta iðnn. að þetta mál sé hið besta mál og leiddar eru fram ýmsar tölur um þjóðhagslegar stærðir sem varði málið. Fyrir utan tilkostnaðinn, þ.e. fjárfestinguna, er reiddur fram þjóðhagslegur ávinningur eins og hann er reiknaður á hefðbundinn hátt, þar á meðal 0,7% aukning vergrar þjóðarframleiðslu, ef ég man rétt, sem hv. formaður iðnn. tíundaði sem efnahagslegan ávinning til lengri tíma litið. Þó er viðurkennt að um áhættu geti verið að ræða varðandi vissa þætti málsins ef illa fer í sambandi við verðlag á áli, en ekki var slegið neinu talnagildi á botninn í því sambandi. Hann virðist ekki hafa verið reiknaður. Kannski vilja menn koma sér hjá því að reiða fram tölur í því sambandi en miðað við einhverja meðaltalsútreikninga er arðurinn af fjárfestingu, sennilega þá í orkuframkvæmdum sem er Íslands megin, reiknaður á 6,8% eða þar um bil. Allt eru þetta kunnuglegar tölur og kunnuglegar reikniaðferðir sem þarna er um að ræða, byggðar á þeim hefðbundnu efnahagslegu reikniformúlum sem eru tíðkaðar. Ég er út af fyrir sig ekkert að segja að óeðlilegt sé að koma með slíkar viðmiðanir og hef ekkert á móti því að það sé gert. En hitt skortir mjög á að dæmið í heild sé reiknað og það er það sem ég geri mjög sterkar athugasemdir við. --- Ég spyr virðulegan forseta: Er von á hæstv. umhvrh. í þingsal?

Hæstv. umhvrh. hefur verið gert viðvart.

Ég þakka. Fyrir utan þá áhættu sem snýr að vatnsorkunni og verðlagningu hennar er það sá kostnaður sem varðar spillingu umhverfisins og ætti að sjálfsögðu að reikna til fjár þegar verið er að draga upp mynd af heildarniðurstöðunni, þ.e. að taka inn í það og verðleggja þá spillingu umhverfis, andrúmslofts og umhverfis að öðru leyti sem fylgir svona framkvæmd, sem er auðsæilega kostnaður í þessu máli sem verið er að taka á sig til langs tíma og hann er í rauninni ekki miklum vafa undirorpinn. Hann er þarna. Hagnaðurinn, hinn reiknaði hagnaður, sem hv. formaður iðnn. tíundaði er verulegri óvissu háður. En hitt er engum vafa undirorpið að sú umhverfisspilling, þau spjöll sem fylgja rekstri af þessu tagi verða ekki aftur tekin. Það er ekki þannig, því miður, um hnútana búið í þessu máli að reikna megi með því að bætt verði við hreinsibúnaði í þessa verksmiðju á afskriftartíma hennar. Það er ekkert sem vekur vonir um að þannig verði á málum haldið. Því er það svo að þarna er um verulega stóra frádráttarliði að ræða, sem og þau orkumannvirki sem tengjast þessari framkvæmd. Þar hef ég oft nefnt það sem ég tel hvað tilfinnanlegast í þessu sambandi, sem nú er búið að bjóða út og á að fara að ráðast í, þ.e. Hágöngumiðlun og framkvæmdir við hana. Hver telur hæstv. umhvrh. að fórnarkostnaðurinn sé við slíka framkvæmd? Hefur verið reynt að meta það af umhvrn. hver fórnarkostnaðurinn er með því að hleypa virkjunaraðila inn í algerlega ósnortið svæði? Að mínu mati er þetta eitt verðmætasta svæði Íslands, sem á að vera hluti af ósnortnu víðerni sem taki til vesturhluta Vatnajökuls og aðliggjandi svæða og gæti haft ómælda þýðingu fyrir okkur Íslendinga um langa framtíð ef við bærum gæfu til að vernda það svæði og varðveita. Þetta eru nokkur dæmi, virðulegur forseti, um kostnaðarþætti í þessu máli sem að sjálfsögðu ber að meta og reikna til verðs. Það er hægt að gera það á mismunandi hátt. Alþjóðlega er farið að gera það í ýmsum atriðum, þ.e. að reyna að leggja mat á slíkna kostnað og það er fráleitt að leggja fyrir eitthvert hagrænt dæmi þar sem ekki er reynt að taka fórnarkostnaðinn, að því er umhverfið varðar, einnig með inn í dæmið. Síðan er að nefna þann þátt sem snýr að alþjóðlegum skuldbindingum Íslands og þá samninga sem verið er að ganga gegn eða brjóta með þeirri samþykkt, sem verið er að leggja til af meiri hluta iðnn. að gangi fram, og þeirri framkvæmd sem um ræðir og er þar stærsta málið samningur Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar. Það hefur verið rakið skýrt af hv. talsmanni minni hluta iðnn., hv. þm. Svavari Gestssyni, hvað hér er um að ræða í tölum reiknað hvað snertir losun á gróðurhúsalofttegundum og miðað við 180.000 tonna álbræðslu er þetta metið af umhvrn. á 373.000 tonn á ári hverju sem verði losað út í andrúmsloftið. Til hliðsjónar skulu menn hafa það sem ríkisstjórnin færir sér til tekna sérstaklega á þessu sviði. Það er sú binding sem hljótist af sérstöku skógræktarátaki, sem á að kosta 450 millj. kr. á fimm ára tímabili eða svo. En hvað skyldi það binda mikið? Ætli það séu hundruð þúsunda? Ónei, það eru lítil 22.000 tonn. Það er ekki fimmtándi hluti, og sennilega tæplega það, af því sem losað er af þessari álbræðslu fullbúinni með 180.000 tonna ársframleiðslu. Það er aðeins lítið brot sem þar er á ferðinni. Þetta er hægt að verðleggja. Þarna hefur hæstv. ríkisstjórn sjálf lagt fram viðmiðun um verðlagningu á þessu. Og hver verður kostnaðurinn? Hver er kostnaðurinn af því að bæta þarna í losun gróðurhúsalofttegunda með þessari verksmiðju samkvæmt mælistiku sjálfrar ríkisstjórnarinnar og hæstv. umhvrh.? Hann liggur á bilinu 6.000--7.000 millj. kr. Ég spyr hæstv. ráðherra Framsfl., hæstv. iðnrh. og umhvrh.: Hafa þeir tekið þennan fórnarkostnað með í dæmið? Er þessi kostnaður reiknaður með? Telja þeir ekki réttmætt að reikna slíkan kostnað inn í dæmi sem þetta? Ég veitti því athygli, virðulegur forseti, að formaður Framsfl. vék í stuttu máli að umhverfismálum í ræðu sinni fyrir tveimur dögum á svonefndum eldhúsdegi. Ég bið hæstv. ráðherra flokksins, undirsáta formannsins, að leggja við hlustir hafi þetta farið fram hjá þeim, en ég leyfi mér, með leyfi forseta, að vitna í þessa nefndu ræðu þar sem formaður Framsfl. sagði eftirfarandi: ,,Ég vil einnig nefna umhverfismál sem verður vaxandi málaflokkur á næstu árum og ríkisstjórnin mun sinna þeim málum í vaxandi mæli.`` Mitt innskot er að það er nú góðra gjalda vert, í vaxandi mæli, ætli það sé ekki eins og með efnahagsvöxtinn í Albaníu; þegar nógu langt niðri er byrjað, þá er hægt að sýna einhvern árangur og á ekki að kosta mjög mikið. ,,Við höfum fyrst og fremst litið til hafsins og þeirra vandamála sem þar eru en við þurfum líka að líta til loftmengunar og annarra vandamála í sambandi við umhverfismál. En það má aldrei verða svo`` --- ég bið hv. þingmenn að leggja við hlustir --- ,,að við Íslendingar getum ekki nýtt okkar orkulindir, orkulindir sem ekki menga umhverfið. Það er grundvallaratriði að við fáum að nota þessar orkulindir okkur sjálfum til framdráttar og í reynd heiminum öllum.`` Þetta er málflutningur formanns Framsfl. og tala menn eins og hæstv. ráðherrar flokksins gera í reynd. Þetta endurspeglar það því að þeir hafa lært þessa röksemdafærslu af formanni Framsfl., þ.e. að vatnsorkulindirnar mengi ekki, þær losi ekki koltvísýrling út í andrúmsloftið, en það skipti engu hvað kemur frá iðnaðinum sem tengist þessum orkulindum og verið er að reyna að draga að fjárfestingu. Það skiptir engu máli og veit þó hæstv. umhvrh. mætavel um að það er ekkert á leiðinni að þannig verði gengið frá málum alþjóðlega. Það er ekkert á leiðinni að um einhver hlutaskipti verði að ræða á mengun, enda sér það auðvitað hver maður sem athugar það mál að það gengur engan veginn upp, að ætla að koma upp slíku kerfi þó að menn séu þjálfaðir í kvótaviðskiptum innan lands og margt gangi kaupum og sölum bæði til lands og sjávar, þá eru ekki undirtektir við það á alþjóðavettvangi að taka upp kvótasölu í sambandi við mengunarheimildir, enda mundi slíkt kerfi fyrr og síðar reka í strand. Það virðist svo sem Framsfl. ætli að bera það á borð fyrir þjóðina: Við skulum bara reyna að draga að orkufrekan iðnað. Megi sá iðnaður menga hvað sem það kostar. Það skal ekki hindra okkur í að nota þessar orkulindir vegna þess að á mæltu máli er nýting orkulindanna hjá þessum hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum ekki spurningin um það að eiga til ljóss og hita og almenns iðnaðar. Nei, það er orkufrekur iðnaður sem hæstv. iðnrh. leggur nú ofurkapp á að draga að með undirboði á raforku þar sem ekki er tekinn inn í fórnarkostnaðurinn vegna umhverfisins og aðrir slíkir þættir. Þetta er málflutningur sem nauðsynlegt er að vara við og í raun fordæma hvernig haldið er á máli. Þeir sem þannig mæla geta ekki ætlast til þess að mikið sé gert með málflutning þeirra að því er varðar umhverfisvernd að öðru leyti. Hæstv. umhvrh. ætlar að undirgangast fyrir Íslands hönd, og er þátttakandi í því lagalega skuldbindandi, alþjóðlegan samning á grundvelli fyrirliggjandi samnings nánar útfærðan um það að við Íslendingar tökum á okkur þær skuldbindingar sem verður væntanlega gengið frá í lok ársins. Ég tel að það sé skynsamleg stefna af hálfu hæstv. ráðherra að halda þannig á máli að Ísland greini sig ekki frá. Það væri algerlega fráleitt með tilliti til heildarhagsmuna okkar að ætla sér slíkt en þá standa menn frammi fyrir því að halda þær skuldbindingar. Þá blasir við spurningin: Hvernig ætla menn að ganga þannig frá málum að við getum uppfyllt þau markmið sem rætt er um og er almennt talað þess eðlis að stig af stigi verði dregið úr losun á gróðurhúsalofttegundum? Samkvæmt því sem hæstv. umhvrh. upplýsti þingið um í svari í lok janúar sl. stefnir í það að minnka losun þessara lofttegunda sem valda loftslagsbreytingum og er þegar farið að gera vart við sig að mati vísindamanna, þar verði um að ræða samdrátt sem nemur 50% og raunar gott betur samkvæmt málflutningi þeirra sem vilja hafa varúðina að leiðarljósi. Þá gera menn ekki allt í senn. Þá fylgja menn ekki þeirri stefnu sem formaður Framsfl. var að draga upp í fyrradag. Það gengur ekki upp nema meiningin sé að láta stóriðjuna taka við af samgöngum í landinu og fiskveiðunum sem eru þeir atvinnuvegir sem leggja til á móti stóriðjunni lungann af þeirri losun gróðurhúsalofttegunda sem um er að ræða. Er það meiningin? Felst það í þessu? Eða ætla menn bara að láta lönd og leið alþjóðlegar skuldbindingar að þessu leyti og reyna að komast af og treysta á guð og lukkuna í þeim efnum? Þetta er gersamlega ábyrgðarlaus stefna og kannski það atriði sem menn ættu að horfa mest á þegar litið er á stóriðjustefnu núv. ríkisstjórnar og kostnaðurinn samkvæmt mælikvarða landbrh., uppgræðslan sem þyrfti að koma á móti ef menn ætluðu að binda, eru 6.000--7.000 millj. kr., 6--7 milljarðar á mælikvarða skógræktarátaksins bara til þess að jafna metin að þessu leyti varðandi álbræðsluna á Grundartanga. Síðan er það sá þáttur sem snýr að mengunarvörnum að öðru leyti og satt að segja er hörmulegt til þess að vita að það sé hægt að vitna til þess eins og formaður Alþfl. gerði áðan, hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, að ekki væri verið að brjóta lagafyrirmæli í sambandi við mengunarvarnir og þá væntanlega verið að vísa til þess sem snýr að losun brennisteinssambanda. Út af fyrir sig og má það til sanns vegar færa að við erum þannig stödd í þeim efnum að það hafa ekki verið sett fyrirmæli og þá ætla menn að láta gott heita eins og mér heyrðist hjá formanni Alþfl. Þá er ekki ástæða til þess að hafa uppi stór orð um þetta. En þar er staðan sú að verið er að opna fyrir verksmiðju sem losar brennisteinssambönd, brennisteinstvíoxíð tífalt á við það sem allar álbræðslur á Norðurlöndum gera þar sem brennisteinstvíoxíð er hreinsað með vothreinsun í sex verksmiðjum í Noregi og í einni einustu álbræðslunni sem enn er starfrækt í Svíþjóð þar sem vothreinsun er stunduð. Menn ná reyndar mun lengra en þetta sem ég nefndi í Sundsvall í Svíþjóð þar sem losunin 1995 var 0,7 kg á tonn en ég hef nú verið að miða við tölur sem er kannski um 2 kg sem væri auðvitað stórfelldur árangur miðað við það sem hér er verið að heimila, 21 kg á tonn af losun brennisteins. Halda menn að það sé svo tilviljun að hæstv. umhvrh. heldur þannig á máli að halda Íslendingum utan við þá samningsgerð og skuldbindingar sem uppi eru í sambandi við mengun sem berst landa á milli, að gera Ísland ekki að virkum þátttakanda í þeim alþjóðasamningi sem þar er um að ræða? Ó, nei. Auðvitað er það engin tilviljun sem þar ræður ferð. Það er beinlínis verið að draga það til þess að framfylgja stefnu Framsfl. í þessum efnum. Hér er verið að komast hjá því að taka þátt í alþjóðlegu skuldbindandi samstarfi til þess að geta sagt það eins og formaður Alþfl. sagði áðan og fest er inn í nefndarálit meiri hlutans. Út af fyrir sig er sú mengun ekki brot á íslenskum lagafyrirmælum sem hér á að heimila frá þessari bræðslu. Það var um tíma svo að hæstv. iðnrh. og jafnvel hæstv. umhvrh., í öllu falli sá fyrrnefndi, virðulegur forseti, héldu því fram og gott ef ekki einhverjir talsmenn meiri hlutans úr umhvn. þingsins að þetta væri þannig að ef menn væru að tala um vothreinsun væru menn bara að færa vandann yfir í hafið og það væri ekkert betra en að losa þetta í loftið. Menn muna kannski eftir því að það eru ekki nema örfáir mánuðir liðnir síðan þessi málflutningur var uppi hafður og það var verið að hugga menn upp í Hvalfirði með slíkum rökum en þessi málflutningur hefur nú hljóðnað og það er út af fyrir sig vel. Kannski hafa hæstv. ráðherrar fengið upplýsingar um það hvaða var á ferðinni, hvers konar fjarstæðu var verið að halda hér fram. Þar sem Ísland er orðið þátttakandi í skilgreiningum á bestu fáanlegri tækni þar sem tekið er fram að losun efna sem afleiðing af vothreinsun í áliðnaði skapi ekki vandamál sem ástæða sé til að hafa áhyggjur af og Ísland er þátttakandi í slíkri samþykkt, þá er kannski erfitt fyrir hæstv. ráðherra að halda slíkum málflutningi áfram eins og gert var þegar umræðan var hvað mest um þessi efni. En það er kannski tilviljun, ég veit það ekki, virðulegur forseti, að með þessu plaggi, sem ég er hér með fyrir framan mig og fékk frá Hollustuverndinni í Noregi í febrúarmánuði um það leyti sem var verið að ljúka meðferð í umhvn., fékk ég um það vitneskju að það hefði verið frágengið sem kallað er lýsing á núverandi tækni og bestu fáanlegri tækni í áliðnaði, Aluminium Electrolysis Industry. Þetta plagg sem ég fékk í hendurnar frá Noregi er próförk fyrir bók sem er verið að gefa út á vegum Parcom og í nafni Parcom, Frakkar að vísu með fyrirvara í þessu sambandi, skera sig frá en samt er ákvörðunin tekin því að þeir höfðu þar ákveðna fyrirvara uppi en Ísland er þátttakandi í þessu. Þar gefur að líta mat á áhrifum af losun efna og vatns frá vothreinsibúnaði í sjó og tekið svo til orða að það sé ekki meiri háttar mál vegna útjafnandi hæfileika eða getu og náttúrulegs bakgrunns af súlfötum í hafinu, lauslega þýtt eitt brot um vothreinsun upp úr þessum kafla. Starfsmaður Hollustuverndar ríkisins staðfesti það við mig í dag að þetta rit væri væntanlegt í útgáfu. En ekki var verið að hafa fyrir því af hálfu hv. umhvrn. eða hæstv. umhvrh. að koma vitneskju um þetta á framfæri við umhvn. en væntanlega hefur hæstv. ráðherra frétt af þessu og hvíslar því að hæstv. iðnrh. því þeir eru hættir að tala um það sem einhverja vá að setja upp vothreinsun vegna mengunaráhrifa í hafi. Svona ganga nú hlutirnir. Sá talsmaður sem hefur talað hvað skýrast í þessum málum í umræðunni og gerþekkir þessi mál er Högni Hansson í Landskrona í Svíþjóð, sérfræðingur á þessu sviði og trúnaðarmaður þar. Hann hefur vakið athygli á þessum atriðum og mörgum fleiri og þökk sé honum fyrir að hafa verið á vaktinni og frætt okkur hér heima og þau áhugasamtök í Hvalfirði sem hafa miðlað þeim fróðleik sem er m.a. komið frá honum í þessum efnum til þess að hrekja firrurnar sem eru m.a. hafðar uppi af yfirvöldum iðnaðar- og umhverfismála í þessum efnum. Virðulegur forseti. Fyrr á þessum degi ræddi ég við hæstv. umhvrh. um málafylgju hans að því er varðar starfsleyfi. Ég ætla ekki að nota langan tíma til þess að ræða það mál frekar þó að full ástæða væri til þess. Nokkur atriði vil ég þó nefna í tilefni 2. umr. málsins. Það er þá sérstaklega sem varðar ákvörðun hæstv. umhvrh. að gefa út starfsleyfi í marsmánuði sl., rétt í þann mund sem er að fara af stað yfirferð og mat þeirra aðila sem lög bjóða og samkvæmt reyndar ólöglegum reglugerðum hæstv. ráðherra voru að hefja starf sitt. Hæstv. ráðherra gumar af því gagnvart Alþingi Íslendinga og alþjóð að hann sé valdið í þessum efnum og úrskurðarnefnd og aðrir aðilar sem hann er að vísa almenningi á til að leita réttar síns fái þar engu um breytt. Ég verð að segja að í þessum gjörningi felst dæmalaus vanvirða gagnvart almenningi í landinu. Ég vil einnig nefna það siðleysi þegar það ætti að vera sjálfsagt mál í stjórnsýslu að afgreiða ekki slík leyfi frá síðasta stjórnsýslustigi fyrr en lögboðinni og lögverndaðri umfjöllun er lokið að því er varðar ágreiningsefni af hálfu almennings og þeirra sem athugasemdir gera og það ferli sé komið í lokastöðu. Í raun á að mínu mati verkefni umhvrn. og hæstv. ráðherra ekki að vera annað en það að gefa út starfsleyfi eftir að ráðuneytið hefur farið yfir það og tryggt það með yfirferð sinni að öllum formsatriðum sé rétt til skila haldið og þannig sé réttmætt að veita umrætt leyfi. Ekki til þess að beita þar valdi til breytinga til eða frá eins og hæstv. ráðherra gerði við útgáfu sína og eins og gert var í þessu máli og það sem við blasir að engu verður þar um þokað í þessum efnum að því er varðar skilyrði starfsleyfisins, ekki nokkrum sköpuðum hlut nema málinu og útgáfu leyfisins verði hnekkt fyrir dómi. Virðulegur forseti. Ég beini því einnig til hæstv. iðnrh. því að hans er ábyrgðin enn þá meiri í þessu máli að hæstv. ráðherrar ættu að skoða sinn gang hér og nú í sambandi við þetta mál ef svo færi að kærumál fyrir dómi yrði höfðað vegna ólöglegra athafna stjórnsýslunnar sem tengist málinu. Hver er staðan að þessu leyti, hæstv. umhvrh. og hæstv. iðnrh.? Rétt að báðir hæstv. ráðherrar svari fyrir. Hver er staðan að því er varðar skuldbindingar gagnvart þessu fyrirtæki sem fékk þessa sérstöku fyrirgreiðslu og staðfestingu á því að ekki væri stundað neitt hér sem héti ,,environmental red tape``, engin óþarfa skriffinnska í tengslum við umhverfismál eins og auglýst er á vegum stjórnmála út um allan heim að hér sé hraðafgreiðsla á málum, ekki síst varðandi umhverfismálin. Hver er staðan gagnvart Norðurálsfyrirtækinu ef svo færi að starfsleyfið yrði dæmt ógilt á grundvelli þess að það er reist? Undirbúningur þess brýtur lög og fer fram samkvæmt ólöglegum reglugerðum. Það er rétt að hæstv. ráðherrar svari því hvernig þeir meta þá stöðu og hvort það er ekki skynsamlegt að hægja aðeins á ferðinni að þessu leyti. Hraðinn í málinu, sem stjórnvöld standa fyrir og heimila, er með þeim hætti að það er gengið yfir öll eðlileg vinnubrögð í tengslum við svona mál. Jarðvegsframkvæmdir eru heimilaðar. Það heitir að það sé á ábyrgð fyrirtækisins. Það eru heimilaðar jarðvegsframkvæmdir samkvæmt útboði. Það er hluti af þessu. Í rauninni er flest það brotið sem hægt er að brjóta af eðlegri stjórnsýslu í málsmeðferðinni. Byrjunin í því var meðferð hæstv. umhvrh. við mat á umhverfisáhrifum og hvernig þar var á málum haldið þar sem úrskurður skipulagsstjóra ríkisins var höggvinn í spað af hæstv. ráðherra af viðlíka valdhroka og hæstv. ráðherra beitir og beitti þegar hann gaf út starfsleyfið þvert ofan í athugasemdir frá 54 einstaklingum sem þar með höfðu öðlast kærurétt ef þeim svo sýndist að nýta hann, gefið langt nef af ráðherrum Framsfl. Virðulegur forseti. Heldur er ógæfuleg lest ákvarðana sem fylgir málinu, valdníðslu og valdhroka, ólöglegra athafna, ólöglegrar stjórnsýslu og hæstv. ráðherrar ætla bara að hrista þetta af sér og láta sem ekkert sé. Síðan kemur meiri hluti iðnn. og hæstv. ráðherrar og segja: Það verður að gera fleira en gott þykir í svona máli. Það verður að grípa gæsina þegar hún gefst en við skulum reyna að bæta okkur í framhaldinu. Við gætum alveg hugsað okkur að fara aðeins að athuga það hvort ekki væri ráð að fara að móta einhverja stefnu varðandi orkumál og orkunýtingu, stóriðjumál. Það er jafnvel á dagskrá að það eigi að fara að hugsa til þess að fara að móta stefnu að þessu leyti og formaður iðnn. vitnaði sérstaklega til þess að meiri hluti umhvn. hefði haft á orði að ráð væri að reyna að hraða endurskoðun laga um mat á umhverfisáhrifum. En eitt af því sem hæstv. umhvrh. hefur hrist af sér eru lagafyrirmæli um það í ákvæði til bráðabirgða sem fylgir lögum um mat á umhverfisáhrifum að þau skuli endurskoða samhliða lögunum um skipulags- og byggingarmál sem Alþingi var að lögfesta í gær. Ekki er farið að sjást tangur eða tetur af endurskoðun frá hæstv. ráðherra og það skal mikið til ef hæstv. ráðherra og ráðuneyti hans kemur með það mál fyrir þingið í þeim búningi að hægt verði að lögfesta þessa breytingu á kjörtímabilinu. Það er auðvelt og kostar ekki mikið að heita bót og betrun eftir á. En er sú bót og er sú betrun á leiðinni í framkvæmd? Það er a.m.k. alveg ljóst að ekki er verið að doka við í þeim efnum ef um er að ræða að falbjóða orkulindir landsins til stóriðju fyrir hvern sem hafa vill og fyrir verð sem er sagt vera um helmingur af því sem nágrönnum okkar hentar að bjóða í þessu skyni og engar hömlur eru settar í þessu sambandi fyrir utan það að öllu þessu á að koma fyrir, öllu þessu er lofað á þessu svæði, Faxaflóasvæði. Sú stefna er uppi og fyrirvaralaus að þessir nýju landnámsmenn, hinir erlendu stóriðjufurstar, fjármagnseigendurnir, eiga að geta hagað sér með viðlíka hætti og þegar norræna og írska menn bar hér að landi og námu land 9. öld þar sem þeim hentaði og pláss fyndist í landi. Þeir kusu að nota öndvegissúlurnar til þess að vísa sér á góða staði ef trúa má sögum og hæstv. ráðherrar Framsfl. viðhafa alveg það sama. Hinir erlendu fjárfestar, sem hafa peningana, geta numið land og sett niður verksmiðjur sínar þar sem þeim hentar. Þá þarf ekkert að spyrja að því hvar þær eru settar niður. Virðulegi forseti. Á vegum ríkisstjórnar Íslands er í fullum gangi sú stefna í atvinnumálum og efnahagsmálum að færa Íslendinga til Suðvesturlandsins á sem skemmstum tíma. Hin markaða byggðastefna ríkisstjórnarinnar er að standa þannig að málum. Þetta er verið að undirbúa af sveitarfélögunum hérna, m.a. af Reykjavíkurborg með því að sprengja rammann utan af sér, þ.e. sprengja af sér fjötrana hvað snertir rými fyrir hús og lendur með því að stækka Reykjavíkurborg of færa hana langleiðina upp undir Akranes og til þess að taka við flóttafólkinu utan af landi og skipuleggja Geldinganesið undir stóriðju, í hinni væntanlegu miðju þessarar borgar sem innan ekki langs tíma mun rúma hátt í 200 þúsund manns ef heldur fram sem horfir og taka við sem flestum sem hingað eru dregnir nauðugir viljugir vegna þess hvernig á málum er haldið. Virðulegur forseti. Ég er andvígur þessu máli og tek undir það sem fyrir liggur í áliti minni hluta iðnn., ágætu nefndaráliti þar sem lagt er gegn lögfestingu þessa frv. þó að minnst af efni málsins sé að finna í þessu frv. Mikið af því liggur fyrir í gjörningum, ákvörðunum sem þegar hafa verið teknar af ráðherrum sem telja sig hafa vald til þess eins og hæstv. umhvrh. sem þurfti auðvitað ekkert að vera að doka eftir því að Alþingi lýsti vilja sínum frekar en almenningur hefði rétt til að sjá hverju fram yndi um athugasemdir sínar. Þetta er hörmuleg málafylgja og er þó því miður aðeins hluti og lítið brot af þeim farangri sem þessir hæstv. ráðherrar og ríkisstjórn hafa í farteski sínu og ætla að reyna að hrinda í framkvæmd ef þeir halda völdum til langframa. Við skulum vona að í því styttist, virðulegur forseti, að þessi stefna hafi brautargengi. Til þess að hamla gegn því verður þjóðin að vakna til vitundar um það hver háski er á ferðum ef svo heldur fram sem horfir og nauðsynin á að svipta þá hæstv. ráðherra og flokka völdum í landinu sem ganga fram af slíkri óbilgirni í máli sem þessu og fullkomnu tillitsleysi að því er varðar rétt almennings í landinu og hagsmuni umhverfis okkar á Íslandi.

Hæstv. forseti. Það kom ekki mikið nýtt fram í ræðu hjá hv. þm., mál sem búið er margsinnis að ræða við ýmis tækifæri, bæði 1. umr. um þetta mál og eins við utandagskrárumræður. Hv. þm. spurði um viðhorf og útreikninga um Hágöngumiðlun. Um Hágöngumiðlun fór auðvitað fram umhverfismat eins og eðlilegt er og hefur verið rætt. Auðvitað eru mikilvæg verðmæti víða í landi okkar og óbyggðum víðernum. Verðmiðann á það er sjálfsagt erfitt að setja. Ég hygg að við höfum ekki þá hagfræðinga sem gætu reiknað nákvæmlega út verðmætið fyrir okkur þó svo auðvitað mætti setja sér einhverjar reikniformúlur í því efni. Ég hef hins vegar margsagt og segi einu sinni enn að ég tel að okkur beri líka að nýta orkulindir okkar og við gerum það ekki öðruvísi en að eitthvert land fari undir þau not. Ég spyr hv. þm. hvort hann hafi yfir höfuð ekki áhuga á því að við nýtum orkulindir okkar og ég spyr eftir því hvort hann hafi ekki átt einhvern þátt í því að heimila virkjanir á Austurlandi, t.d. Fljótsdalsvirkjun, og hvort það geti verið að þar hefðu ekki einhverjum náttúruverðmætum verið fórnað og hvort það hafi verið settur verðmiði á þau náttúruverðmæti sem þar kynnu að tapast. Varðandi loftslagsbreytingarnar og samningaviðræðurnar sem þar eru í gangi veit hv. þm. það að við tökum þátt í þeim á erlendum vettvangi. Við erum líka að vinna að þeim málum heima hjá okkur. Losun hefur t.d. aukist mjög vegna sóknar fiskiskipaflota okkar á fjarlægari mið miðað við það sem var fyrir nokkrum árum, veruleg aukning á síðustu fimm árum og hefðum við e.t.v. átt að grípa til þess að banna þá sókn á ný mið með flota okkar vegna þess að við vissum að það mundi þýða meiri losun á gróðurhúsalofttegundum. Starfsleyfið hefur verið útgefið og þau mál höfum við rætt í utandagskrárumræðum tvívegis þannig að það er ekki við það að bæta hér og nú af minni hálfu og enn heldur hv. þm. sig við það að reglugerðir séu ólöglegar. Þessu mótmæli ég og vísa til þess sem fram kom í umræðum fyrr á þessum degi.

Virðulegur forseti. Hæstv. umhvrh. er farinn að taka eigin orð til baka. Hann sagði þjóðinni það í fjölmiðlum í janúarmánuði að hann yrði að viðurkenna að þessi reglugerð sem hann hefði gefið út í júlí í fyrra hefði greinilega ekki þá lagastoð sem æskilegt væri. Nú er verið að taka það til baka. Hvers konar málflutningur er þetta, virðulegur forseti? Hvað segir hæstv. umhvrh. um líkurnar eða hver þarf að reiða fram fjármuni ef dómstólar dæma þessa gjörninga hans ólögmæta og þar með það starfsleyfi sem út hefur verið gefið? Varðandi kostnað þá er það rétt að það getur verið álitaefni hvað á að reikna kostnaðinn, kostnaðinn við virkjanir og fórnarkostnað af því tagi. En það er sjálfsagt að gera það og það vill nú svo til að það hefur verið ýmis þróun í sambandi við viðhorf og mat á þessum kostnaði á undanförnum árum og áratugum. Hæstv. ráðherra var að spyrja um viðhorf mín til þessara mála og þátttöku mína í þeim fyrir 17 árum síðan. Ég er ekkert feiminn að fara yfir þau efni og get gert það lið fyrir lið við hæstv. ráðherra og þar á meðal það að þegar teknar voru ákvarðanir 1981 í sambandi við raforkuver var gengið í það af þáv. iðnrh. að tryggja að það sem sett var í forgangsröð númer eitt í sambandi við vatnsmiðlanir væri að tryggð yrði verndun þess. Og það var metið svo af náttúruverndaryfirvöldum þess tíma að það væri skynsamlegt skref og í kaup takandi að gera það enda er nauðsynleg að setja upp ákveðna forgangsröðun í þessum málum og reyna að fylgja henni en ég hef ekki orðið var við það hjá hæstv. núv. ráðherra.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fjalla um þessi reglugerðarmál á þessu stigi, það gerðum við hér í morgun. Hv. þm. gaf tilefni til þess að ég læsi einu sinni enn það sem ég vitnaði til í morgun og fór yfir og er undirritað af prófessor við lagadeild háskólans, Eiríki Tómassyni, en hv. þm. þótti sæma í morgun að gera heldur lítið úr skoðunum hans. Í lokaorðum álitsgerðar sem hann hefur sent mér vegna þessarar reglugerðar sem nú er í gildi, nr. 26/1997, um breytingar á mengunarvarnareglugerðinni, segir með leyfi forseta: ,,Með vísun til alls þess sem að framan segir`` --- og það er langt og ítarlegt álit --- ,,er það álit mitt að 65. gr. mengunarvarnareglugerðar nr. 48/1994, eins og henni var breytt með 2. gr. reglugerðar nr. 26/1997, samrýmist lögum nr. 81/1988.`` Um þetta eru skiptar skoðanir milli lögmanna eins og kom fram hér í umræðunni í morgun. Það hefur sett það ferli, sem reglugerðin sem ég gaf út í janúar gerði ráð fyrir varðandi kærumeðferð, í erfiða stöðu sem ég er nú með í athugun og hef fullan hug á að reyna að finna flöt á í samstarfi og samráði við stjórn Hollustuverndar ríkisins, eins og ég lýsti hér í umræðum fyrr á þessum degi og hef ekki miklu við að bæta. En ég vildi aðeins undirstrika þetta út af stöðugum ummælum hv. þm. um að reglugerðin sé ólögmæt, að um það eru skiptar skoðanir lögmanna sem um hana hafa fjallað.

Virðulegur forseti. Ég held það væri skynsamlegt fyrir hæstv. umhvrh. að líta aðeins á rökstuðninginn í þeim álitsgerðum sem fyrir liggja og einnig að hæstv. ráðherra reyni að stafa sig sjálfur, virðulegur forseti, í gegnum gildandi lög í landinu því það þarf enga lögspekinga til að sjá með hvaða hætti hæstv. ráðherra hefur gengið gegn lögum í sambandi við reglugerðarsetningu. Það þarf bara sæmilega læsan mann og þokkalega skynsemi og þarf engin digur lögfræðiálit til þess. En ef farið er að flagga lögfræðingum þá bið ég hæstv. ráðherra í fyrsta lagi að endurtaka það ekki að hér sé um álitsgerð Háskóla Íslands eða lagadeildar að ræða. Hér er um álitsgerð frá lögmanni að ræða, sem er Eiríkur Tómasson. Hann hefur reynst vilja túlka lög sem tengjast þessum málum með sérstökum hætti og túlkun á mengunarvarnareglugerð haustið 1995 var úrskurðuð ógild, og ég geri satt að segja ekki mjög mikið með þetta álit en það fjallar að verulegu leyti um allt annað heldur en þessa reglugerð og reglugerðarákvæði. En fyrir liggur, virðulegur forseti, það álit þriggja manna sem skipa úrskurðarnefnd sem vinna að því trúnaðarverkefni að meta athugasemdir sem til hennar berast, að þessi reglugerð fái að öllum líkindum ekki staðið lög. Voru þeir þó ekki beinlínis spurðir en þeir koma því áliti sínu á framfæri í sambandi við úrskurð sinn. Sama gildir um þann lögmann sem árum saman hafði það hlutverk að vera formaður þessarar sömu úrskurðarnefndar, Magnús Thoroddsen, og er álit hans algerlega ótvírætt að þessu leyti. Svo kemur hæstv. ráðherra hér og reynir að klóra í bakkann, það er kannski skiljanlegt í þeirri hörmulegu stöðu 

Herra forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson velti því fyrir sér hvað gerðist ef starfsleyfi fyrirtækisins yrði dæmt ógilt. Þá blasir auðvitað við að þá hefst nýtt ferli við undirbúning að nýju starfsleyfi. En spurningin snerist kannski fyrst og fremst um hver væri þá staða fyrirtækisins gagnvart íslenskum stjórnvöldum. Þegar starfsleyfið var gefið út var fyrirtækinu alveg ljóst við hvaða kringumstæður það var gefið út. Fyrirtækinu er því alveg ljóst og hefur alltaf verið hvað væri eftir þegar starfsleyfið var gefið út.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að ganga út á þennan ís en ég vildi þá helst að það væri einhver landtaka hjá honum. Það var alls ekki skiljanlegt sem hæstv. ráðherra sagði hér. Hvað var það sem fyrirtækinu var ljóst að væri eftir þegar starfsleyfið var gefið út? Og hver er staða íslenskra samningsaðila við þetta fyrirtæki ef svo færi að starfsleyfið yrði dæmt ógilt fyrir dómi og ferlið yrði að hefjast á nýjan leik? Hver er staðan? Ég bið hæstv. ráðherra um að reyna að ná landi með þessar yfirlýsingar sínar.

Herra forseti. Mér þykir slæmt ef hv. þm. hefur ekki skilið orð mín. En fyrirtækinu hefur verið ljóst frá upphafi hvaða feril starfsleyfið þyrfti að ganga í gegnum og kærufrestur væri eftir þegar umhvrh. hefði gefið út starfsleyfið. Þetta hefur fyrirtækinu verið ljóst þannig að það er enginn ágreiningur milli ríkisins --- stjórnvalda, og fyrirtækisins í þessum efnum.

Virðulegur forseti. Það er enginn ágreiningur í þessum efnum. Er það þá svo að skilja að Columbia Ventures Corporation segi bara takk fyrir, góðan daginn, ef svo færi að hér félli dómur þess efnis að þetta starfsleyfi væri dæmt frá og það yrði að byrja á nýjan leik og framkvæmdum seinkaði o.s.frv. eftir því hvað nýtt ferli tæki langan tíma? Er íslenska ríkið tryggt fyrir því að ekki verði reistar skaðabótakröfur af hálfu fyrirtækisins við slíkar aðstæður? Það væri gott að fá alveg ótvíræð svör við því frá hæstv. ráðherra.

Herra forseti. Það hefur vakið nokkra athygli þó ekki sé meira sagt að í þessari umræðu hefur það komið fram að sumir hafa litið svo á að undirlendið við Hvalfjörð og Grundartangi væri ekki heppilegt til að staðsetja þar stóriðju. Þeir sem halda þessu fram hafa af tveimur ástæðum viljað fjalla um málið, annars vegar út frá byggðasjónarmiði og hins vegar út frá mengunarmálum. Á sínum tíma, á 104. löggjafarþingi Íslendinga 1981, sátu í ráðherrastólum bæði hv. þm. Svavar Gestsson og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson. Ég held að það sé óhjákvæmilegt í þessari umræðu að fara yfir viðhorf manna á þessum tíma vegna þess að sú þáltill. sem þá var borin upp var samþykkt. Hv. þáv. iðnrh. Hjörleifur Guttormsson var flm. tillögunnar að sjálfsögðu og markaði þar með þá stefnu sem taka skyldi í virkjunarmálum Íslands og stóriðjumálum einnig. Ef þetta er lesið í samhengi þá blasir við hvað var rætt um. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, renna hér yfir tillöguna: ,,Samhliða næstu meiri háttar vatnsaflsvirkjun verði unnið að orkuöflunarframkvæmdum á Þjórsár/Tungnaársvæðinu, sem auki verulega afkastagetu um allt að 750 GWh á ári. Blönduvirkjun, samkvæmt virkjunartilhögun I, verði næsta meiri háttar vatnsaflsvirkjun á eftir Hrauneyjafossvirkjun, enda takist að ná um það samkomulagi við heimamenn. Fljótsdalsvirkjun og Sultartangavirkjun verði næstu meiri háttar vatnsaflsvirkjanir á eftir Blönduvirkjun. Ákveðið er að framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun og Blönduvirkjun skarist, og að Sultartangavirkjun verði samhliða Fljótsdalsvirkjun, eftir því sem orkunýting gefur tilefni til. Ráðist verði í orkufrekan iðnað með ótvíræðu íslensku forræði, sem tryggi hagkvæma nýtingu orku frá ofangreindum virkjunum. Skal í því skyni hraða hagkvæmniathugunum á m.a.: Kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, áliðju, stækkun járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, trjákvoðuverksmiðju og sjóefnaiðnaði, svo sem natríumklóratvinnslu og magnesíumframleiðslu. Við niðurröðun og staðsetningu slíkra iðjuvera verði tekið mið af þjóðhagslegri hagkvæmni og æskilegri byggðaþróun og í því efni m.a. gert ráð fyrir slíkum iðnaði á Suðurlandi og Norðurlandi. Við tímasetningu virkjunarframkvæmda og byggingu iðjuvera skal leitast við að haga framkvæmdum á þann veg, að mannafla- og vinnuvélaþörf verði sem jöfnust á framkvæmdatímabilinu. Tilgangurinn með þessari tilhögun er að gera íslenskum verktökum kleift að annast þessar framkvæmdir og koma í veg fyrir tímabundin og staðbundin vandamál á vinnumarkaðinum. Verði ekki ráðist í Blönduvirkjun nú, komi Fljótsdalsvirkjun í hennar stað sem næsta meiri háttar vatnsaflsvirkjun fyrir landskerfið, enda geti hún hafið orkuframleiðslu fyrir árslok 1987.`` Þessi tillaga var stórhuga. Hún var byggð á þeim draumi að það bæri að virkja fallvötn Íslands og það bæri að nýta þann arð sem fengist með þeim virkjunum til að auka hagsæld í landinu. Ég tel að þarna hafi verin tekin stór ákvörðun og stigið stórt skref. Það hefur vissulega brugðist, eins og mál eru sett upp í dag, að ekki er um virk eignarréttaryfirráð Íslendinga yfir stóriðju að ræða í þeim hugmyndum sem fyrir liggja. Það má þó öllum ljóst vera sem þetta lesa og þá fyrst og fremst þeim ráðherra sem lagði þetta fram að hér er verið að leggja til mestu aðgerðir til virkjunarframkvæmda í sögu íslenskrar þjóðar og til stóriðjuáforma sem nokkru sinni hafa verið settar á blað. Þær eru svo stórar að náttúruspjöllin sem hljótast af þeirri framkvæmd þegar þetta allt verður framkvæmt eru meiri en nokkur önnur á Íslandi. Þetta eru hinar sögulegu staðreyndir málsins. Á sínum tíma talaði fyrir málinu iðnrh. sem enginn efaðist um að hefði hag þjóðar sinnar sem markmið í sínum málflutningi og vildi vinna að því að Íslendingar gætu notið arðsins af fallvötnunum. Við sem þá vorum óbreyttir þingmenn stóðum í því að vinna að brautargengi þessa máls og þó að þáltill., sem samþykkt hafði verið, hafi tæplega verið jafnstór og sú sem lögð er hér fyrir, þ.e. það var frekar dregið úr en hitt, þá blandast engum hugur um að það var vilji manna á þeim tíma að þessi stefna yrði tekin með samfelldum framkvæmdum þar til markmiðinu væri náð. Það kemur fram þegar minnst er á vinnuvélar og slíka hluti. Hvað hefur stöðvað það af að þetta hefur ekki verið hægt? Það sem hefur stöðvað það af er sú staðreynd að við höfum ekki getað náð viðunandi orkusamningum. Ég er ekki að álasa neinum með því að segja það. Ég er aðeins að undirstrika þá staðreynd að þeir sem hafa farið með þessi mál hafa ekki talið að þeir hafi náð viðunandi orkusamningum til þess að hægt væri að vinna jafnhratt og þarna var lagt til. Hins vegar má hverjum manni ljóst vera að mengun af völdum þessara mannvirkja, sem ætlunin var að reisa, fyrir alla þá orku sem er verið að tala um hlaut að verða þó nokkuð mikil. Þekkingarlega séð er ekkert vafaatriði að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gerði sér betur grein fyrir því en nokkur annar að verið var að tala um mjög mikla stóriðju og mjög mikil náttúruspjöll og mjög mikla mengun sem af því mundi leiða miðað við þá mengun sem fyrir var í landinu. Þetta blasti við. Þegar þessi tillaga er samþykkt af Alþingi Íslendinga er stefnan mörkuð. Nú er það svo að við erum margir óánægðir með byggðaþróun í landinu. Ég er ekki sáttur við það hver byggðaþróun er og ég er ekki sáttur við það að þannig skuli vera staðið að stefnumörkun í sjávarútvegsmálum, að það hafi leitt til þess að hinar gömlu verstöðvar hafa farið mjög halloka í því að halda aflahlutdeildum sínum því ég er sannfærður um að það verður minnst olíunotkun til þess að ná þeim fiski úr sjónum sem við þurfum að veiða ef sú veiði verður mest stunduð frá þeim stöðum þar sem hinar gömlu verstöðvar voru. Þar er yfir höfuð oftast styst á miðin. Í inngangi grg. með þáltill. er getið um það hvað skuli haft til viðmiðunar við ákvörðun um hvar stóriðjan eigi helst að rísa. Ég held að það sé ekkert vafaatriði að sú stefnumörkun sem þar var sett upp, þ.e. að hún eigi að rísa í nálægð við helstu virkjunarstaði, sé sú stefna sem hver heilvita maður sem kynnir sér málin hlýtur að líta á sem hina arðvænlegustu ef þar eru hafnarskilyrði góð. Nú eru hvergi betri hafnarskilyrði við þetta land, miðað við virkjun á Þjórsársvæðinu, en við Hvalfjörð. Hvergi ódýrara að byggja höfn en á því svæði. Kannski er rétt að rifja það upp líka að á sínum tíma þegar Magnús Stephensen og frændur hans réðu sem mestu hér á landi voru uppi hugmyndir um það af þeirra hálfu að hugsanlegur valkostur fyrir höfuðborg Íslands væri norðanverðu við Hvalfjörð, á Leirársvæðinu, sem er besta byggingarland sem til er á suðvesturhorni landsins. Hættuminnsta byggingarsvæðið, horft út frá eldgosum, hættuminnsta byggingarsvæðið horft út frá jarðskjálftum. Rökin fyrir því að staðsetja þar mjög stóra borg eru því vissulega enn til staðar. Nú er það svo að vegalengdir styttast ekki en tíminn til að komast ákveðna vegalengd getur styst. Bætt samgöngukerfi hefur leitt til þess að uppbygging við norðanverðan Hvalfjörð hefur slagkraft langt út frá sér. Samkvæmt efnahagsforsendum nær sá slagkraftur upp á miðja Holtavörðuheiði þar sem Borgarbyggð endar því að Borgarbyggð á vissan hlut í höfninni á Grundartanga og að sjálfsögðu nær slagkrafturinn einnig þar sem Mýrasýsla nær. Þetta eru staðreyndir. Ég er einnig sannfærður um það að sú staðreynd að nú kemur til aðili sem er ekki frá Evrópu heldur frá Ameríku ætti að geta auðveldað okkur að ná niður verðlagi á flutningskostnaði frá Ameríku til Íslands og frá Íslandi til Ameríku sem er óhóflega mikill. Ég verð að segja eins og er að ég sé þess vegna mjög mörg rök hníga með því að stóriðjan sé staðsett á Grundartanga. Komist Fljótdalsvirkjun í gagnið eins og ég veit að við báðir vonum, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og ég, þá verður tekist á um það hvar eigi að byggja stóriðjuver. Ég vona að það verði á Austurlandi. Ég vona að það stóriðjuver verði byggt á Austurlandi því mér finnst rökrétt að þeir eigi rétt á því og ég teldi mjög óeðlilegt að flytja þá orku t.d. alla leið hingað. En í umræðunni hafa menn í hita leiksins fest mjög mikið í deilu um að ákveðinn þrýstihópur rís upp og segir: Við viljum ekki hafa stóriðju í nágrenni við okkur. Og sumarbústaðareigandi uppi í Kjós, prófessor við Háskóla Íslands,  Nú er það svo að Vestfirðingafjórðungur og Sunnlendingafjórðungur mætast í Hvalfirði, fyrir botni Hvalfjarðar, og það hefur ekki gerst frá því á Sturlungaöld að ófriður yrði á milli þessara landshluta enda hafa menn haft sæmilega sátt um það að skipta sér ekki af uppbyggingu hvor hjá öðrum í þessum efnum. Vel má vera að menn líti á það sem sjálfsagðan hlut að þeir sem búa sunnan við Hvalfjörð eigi að ráða því hvað byggt er hinum megin við fjörðinn en eiga þeir þá á Snæfellsnesinu að ráða því hvað byggt er á Reykjanesi? Ég veit ekki betur en að Snæfellsnesið komi beint á móti Reykjanesinu. Það sem meira er, allt sem fer í sjóinn við Reykjanes rekur upp á Snæfellsnes, meðfram stöndinni og straumunum. Ég held nefnilega ef menn ætla að fara í þetta stríð út frá loftmengun og slíkum hlutum sé það nú svo að jafnvel Bretar verða að hafa það að fá lyktina af svínaskítnum yfir sig yfir sundið frá Hollandi á vorin, og eru þó heimsveldi, og mega ekki rönd við reisa. En hérna er það að prófessorinn í Kjósinni vill hafa það alveg á hreinu að hans ríki nái yfir Hvalfjörð til afskipta.  Ég tel að vissulega sé hægt að ræða það fram og til baka hvort ráðherra hafi brotið lög eða ekki. En ef menn virða þrískiptingu valdsins hlýtur að vera eðlilegt að dómstólar skeri úr um það efni. Jafnvel ráðherrann hlýtur þá að eiga rétt á því að dæmt verði í því máli. Tveir íslenskir ráðherrar hafa verið dæmdir fyrir það að gefa út reglugerðir sem hafa ekki staðist. Í báðum tilfellum kostaði það íslenska ríkið fjármuni, í öðru tilfellinu þó nokkra fjármuni. Hvorugur sagði af sér á sínum tíma út af þeim málum. Hins vegar ætla ég ekki að verja það ef reglugerð er röng og ég ætla ekki heldur að dæma í því máli. Það verða þeir að gera sem eru færari að meta lög. Þó að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hafi gefið lýsingu á því hvaða hæfni menn hefðu, það þyrfti meðalgreind og að vera læs ef ég man þetta rétt, og hvatti Guðmund Bjarnason til þess að fara í að lesa þetta yfir, sem ég tel yfirlýsingu um að hann telji hann bæði læsan og meðalgreindan í stöðunni og sýnir það að menn eru ekki svo heitir að þeir geti ekki rætt í ró um þetta, þá er skoðun mín samt sem áður sú að ekki verði hægt að meta lögmæti þess starfsleyfis, sem verið er að tala um, nema fyrir dómstólum eins og mál standa í dag. Ég er þeirrar skoðunar að hæstv. fyrrv. iðnrh. Hjörleifur Guttormsson, hafi með flutningi tillögunnar og Alþingi Íslendinga með samþykkt hennar 6. maí 1982, hrint þeim væntingum af stað hjá íslenskri þjóð sem ekki væri aftur snúið, að hér bæri að fara í virkjunarframkvæmdir og hér bæri að fara í stóriðju. Hafi Alþingi verið að blekkja íslenska þjóð með von um arðsemi af þessu á sínum tíma, hefur sá sem stóð fyrir blekkingarleiknum verið hæstv. iðnrh. þeirra tíma. Ég vil ekki trúa því að þannig hafi verið staðið að málum. Ég vil trúa því að hann hafi verið sannfærður um að það væri rétt sem verið væri að leggja fyrir þingið og það væri rétt að þingið samþykkti tillöguna. Sem einn af þeim sem studdu það á sínum tíma vil ég segja það hér og nú að ég mundi styðja það aftur ef hún kæmi til atkvæða.

Herra forseti. Hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson flytur oft afar merkilegar ræður og oftast skemmtilegar og sýnir okkur oft nýjar hliðar á málunum en þessi ræða var mjög sérkennileg. Ég verð að spyrja hv. þm. hvort hann telji að menn eigi ekki að hafa skoðanir á málum í öðrum hreppum, hvort það sé svo forkastanlegt að fólk sem sér fram á það að hafa fyrir augunum handan fjarðarins stóriðjuver sem það telur bera með sér bæði sjónmengun og loftmengun sé ekki í rétti til að hafa skoðun á því sem þar er að gerast. Hann bar þetta saman við það sem kynni að gerast á Reykjanesi og Snæfellsnesi og ég verð að segja sem mína skoðun að mér finnst allir geta haft skoðun á því hvað er að gerast yfirleitt í heiminum. Höfum við ekki rétt til þess að hafa skoðun á því hvernig menn útrýma regnskógum hinum megin á hnettinum eða eitthvað slíkt? Eigum við bara að hugsa um næsta nágrenni og eru réttindi okkar bara bundin við túnfótinn?

Herra forseti. Hv. þm. kemur úr þeim menningarheimi þar sem frændi hennar orti um ,,Ekkjuna við ána`` og vakti athygli á því hvað hún taldi sér skylt að vernda og verja og auðvitað er það svo að menn vilja hafa meira að segja um sitt nánasta nágrenni en um það sem fjær er. En skoðanir geta menn haft á öllu. Þetta er ekki spurning um að hafa skoðun. Þetta er spurning um að fá að ráða. Ég tel ekki að við eigum að ráða málefnum Afríku í óþökk þeirra sem þar eru þó ég hafi á því skoðun. Ég fæ ekki séð að hægt sé að setja samasemmerki á milli þess að fá að ráða og hafa skoðun. Auðvitað eiga þeir sem eru í Kjósinni að hafa skoðanir sínar. En mér finnst að það sé langt seilst til lokunnar ef skipulagsmálum er þannig háttað á Íslandi að þeir sem búa sunnanverðu við Hvalfjörð eigi að ráða framkvæmdunum fyrir norðan Hvalfjörð.

Í Afríku.

Og þá erum við komnir að hinu. Sumir hafa náttúrlega viljað ráða öllum heimnum, hv. þm. Svavar Gestsson, og talið að það kæmi ekkert minna til greina. En nú hefur dregið mjög úr þessu. Og frændur hans, Sturlungarnir, sem hann er nú afkomandi af  Ég verð að taka því að auðvitað flyt ég misjafnar ræður að gæðum og fráleitt að allar séu skemmtilegar.

Herra forseti. Þetta var út af fyrir sig ágæt viðbót við fyrri ræðuhöld hv. þm. en ég hlýt að ítreka þá skoðun mína að hvort sem við erum að tala um að hafa skoðanir eða áhrif eða ráða einhverju þá sé ég ekki að það sé hægt að draga nein landamerki þar á milli. Ég hef a.m.k. heilmiklar skoðanir á því hvað er verið að gera konunum í Afganistan og ég áskil mér allan rétt til þess að beita því litla afli sem ég hef til þess að hafa áhrif í þeim efnum. Ég veit að það er ekki mikil von til þess. En maður hlýtur alltaf að reyna að koma sínu á framfæri hversu líklegt sem er að það hafi einhver áhrif. Þetta er réttur mannsins og honum ber að nota hann.

Herra forseti. Ef ég man rétt þá var kaþólskur biskup í Frakklandi þeirrar skoðunar að hann vildi ráða því hverjir réðu yfir Ísrael og hvatti landa sína í stórum stíl til að fara herför til að frelsa landið. Það leiddi til þess að þeir voru stráfelldir sem lögðu af stað, allir sannfærðir um að hann hefði rétt fyrir sér. Ég er sama sinnis og hv. þm. Kristín Halldórsdóttir, 12. þm. Reykn., að mér rennur til rifja að horfa upp á það sem er að gerast í Afganistan. En þó til væri íslenskur her þá mundi ég ekki styðja að hann yrði sendur þangað.

Herra forseti. Andsvörum er að sjálfsögðu lokið en ég get ekki sillt mig um að taka aðeins upp þráðinn. Ég vona að hv. þm. hafi ekki haldið að ég væri að leggja til að farið væri með hervaldi gegn álverinu í Straumsvík en ég get hins vegar alveg viðurkennt að það gæti alveg hvarflað að einhverjum.

Var það ekki álverið á Grundartanga?

Grundartanga. Afsakið, ég þakka hv. þm. fyrir leiðréttinguna. Ýmislegt getur hvarflað að mönnum þegar þeir skynja sig ofbeldi beitta og læt ég þá þessu viðbragði við orðum hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar lokið. Herra forseti. Kannski má segja að tími hinna löngu ræðna í þessu máli gæti verið á enda, a.m.k. að því er mig varðar. Hér hefur flest verið sagt sem segja þarf en ég vil komast að með nokkur orð engu að síður. Hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir getur því miður af persónulegum ástæðum ekki verið viðstödd umræðuna hér í dag en hún hefur setið fundi hv. iðnn. og fylgst með málinu þar sem áheyrnaraðili. Hún er sammála nefndaráliti minni hlutans sem þegar hefur verið mælt fyrir og ég tek undir það álit í einu og öllu. Ég þarf ekki út af fyrir sig að lýsa því í langri ræðu að við erum andvígar þessu máli og höfum unnið ötullega í því alveg frá upphafi og reynt eftir megni að vinna því það gagn sem við höfum mátt. Við gerðum ítarlegar athugasemdir við umhverfismatið þegar það kom fram fyrir rúmu ári að tilhlutan og frumkvæði Markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar. Við gerðum líka ítarlegar athugasemdir við tillögu Hollustuverndar að starfsleyfi fyrir nokkrum mánuðum og við bentum þá á fjölmörg atriði sem betur mættu fara. Við lögðum t.d. sérstaka áherslu á verndun vatnsbóla sem er vissulega hætta búin vegna mengunar af völdum verksmiðjureksturs á Grundartanga og við höfum að sjálfsögðu lagt mikla áherslu á nauðsyn vothreinsibúnaðar sem draga mundi verulega úr mengun brennisteinstvíoxíðs og flúoríðs. Við getum út af fyrir sig ekki bent á mikinn sýnilegan árangur af baráttu okkar né annarra sem eru sama sinnis og hafa lagt á sig gífurlega mikið starf, varið miklum tíma og orku í málið. Þó hefur orðið árangur og að mínu mati mikill árangur. Ég er sannfærð um að allt það andóf og athugasemdir sem fram hafa komið í vaxandi mæli í þessum efnum hafi mikil áhrif til framtíðar. Eins og ég lýsti í útvarpsumræðum á miðvikudagskvöld tel ég að nokkur vatnaskil hafi orðið í almennum umræðum um atvinnumál í landinu og áhrif þeirra á náttúru og umhverfi. Ég held að öll sú umfjöllun sem orðið hefur um þetta mál eigi eftir að skila sér í ákveðinni stefnubreytingu og hún hefur raunar þegar gert það. Þar á ég t.d. við Samtökin óspillt land í Hvalfirði sem hafa háð athyglisverða og aðdáunarverða baráttu fyrir verndun umhverfisins þar upp frá. Það er að vísu útlit fyrir að þessi verksmiðja sem samtökin og fleiri hafa barist gegn rísi enda gátu framkvæmdaraðilar ekki einu sinni beðið eftir afgreiðslu þess frv. sem er til umræðu né heldur eftir því að gengið hefði verið frá fjármögnun þessa verkefnis heldur eru framkvæmdir þegar hafnar og að því er ég best veit eru jarðvegsframkvæmdir vel á veg komnar og e.t.v. meira en það. Svo mikið lá á að ekki var hægt að bíða enda voru menn harla vissir um sinn hag með stefnufestu hæstv. iðnrh. og velvilja hæstv. umhvrh. að leiðarljósi. Það er nú svo að sá þáttur þessa máls mun vera liður í því að hjálpa til við samninga um fjármögnun þessa verks í því að sannfæra hugsanlega fjárfesta eða fjármögnunaraðila um það að stjórnvöldum sé fyllsta alvara og þau standi heils hugar að málinu. Allt er þetta með ólíkindum og ekki til eftirbreytni hvernig staðið hefur verið að verki. Það sem hefur knúið menn áfram og blindað sýn þeirra til annarra átta hefur verið þessi einstrengingslegi vilji til að fjölga stóriðjuverum í landinu og mætti kannski afgreiða á sama hátt og gert var í frægri ræðu fyrir nokkrum árum á Alþingi, þeirri stystu sem ég trúi að haldin hafi verið þegar þáv. hv. þm. Ásgeir Hannes Eiríksson fór í ræðustól og mælti aðeins tvö orð: ,,Álverið rísi.`` Ef þingmenn væru almennt jafngagnorðir mundi það vitaskuld einfalda alla umræðu en hætt er við að þá svifu í gegnum þingið æðimörg slysastykkin að óathuguðu máli. En hvað um það. Menn kunna að velta því fyrir sér hvers vegna menn eru yfirleitt að leggja á sig alla þessa baráttu gegn þeirri stóriðjustefnu sem hefur verið alfa og omega stjórnvalda um langt skeið og er enn, baráttu sem hefur lengi virst harla vonlaus en er þó nú öllu vænlegri og líklegri til árangurs. Ég held að ástæða sé til að minna á og ítreka þau rök sem komið hafa fram í þessu máli og öðrum skyldum. Við kvennalistakonur bendum fyrst og fremst á umhverfisspjöllin sem slíkri atvinnustarfsemi fylgja. Við bendum á sjónmengun og landspjöll og í því sambandi megum við ekki gleyma gríðarlegum umhverfisáhrifum vegna nauðsynlegra virkjana í tengslum við stóriðju, umhverfisáhrifum sem verða ekki aftur tekin. Við bendum líka á neikvæð áhrif stóriðju á þá ímynd hreins og ómengaðs umhverfis sem margvísleg önnur atvinnustarfsemi byggir tilveru sína á fyrst og fremst, svo sem lífræn ræktun og matvælavinnsla af ýmsu tagi. Við getum nefnt vatnsútflutning sem er líklegt að verði umtalsverður í framtíðinni þótt sú grein hafi reyndar mætt ýmsum erfiðleikum sem ég hef trú á að verði yfirstignir en ekki síst ef við berum gæfu til að treysta og styrkja þá ímynd sem öðru fremur getur selt frábært drykkjarvatn okkar. Ekki má gleyma ferðaþjónustunni sem þegar skilar okkur umtalsverðum tekjum, meiri tekjum en stóriðjan. En stóriðjustefnan setur þessa ímynd í hættu og ég vil enn vara við þeim málflutningi sem talsmenn stóriðju hafa haldið að landsmönnum að við stöndum frammi fyrir aðeins tveimur kostum í styrkingu efnahags- og atvinnulífs í landinu, þ.e. annars vegar stóriðju og hins vegar atvinnuleysi, annars vegar milljarðatekjum og hins vegar engum tekjum inn í þjóðarbúið, annars vegar hagvexti og framförum og hins vegar stöðnun eða jafnvel afturför. Þannig er þetta auðvitað ekki heldur eigum við margvíslega aðra möguleika sem fyrst og fremst felast í virkjun hugvits og þekkingar, studdri menntun og rannsóknum, svo og í ímynd hreinleikans sem aðrar þjóðir líta öfundaraugum vegna þess að þær hafa fyrirgert þeim möguleikum. Við eigum að nýta okkur þá kosti. Mengun lofts og umhverfis af völdum stóriðjureksturs er hættuleg þeirri ímynd og grefur undan þeim möguleikum sem í henni felast. Ég ætla ekki að fara ítarlega í þær skuldbindingar sem okkur ber að axla vegna alþjóðlegra samninga, m.a. um loftslagsbreytingar. Í það hefur þegar verið farið og raunar margsinnis. En við bendum líka á óæskilega þenslu á vinnumarkaði vegna framkvæmda við virkjanir og byggingu verksmiðjunnar og við erum auðvitað ekki andvígar því að hjól atvinnulífsins snúist. Það erum við ekki og þensla er ekki endilega af hinu vonda, a.m.k. ekki þensla sem hæfilegur vöxtur í atvinnulífinu veldur. Það hættulega við þá þenslu sem skapast vegna byggingar stóriðjuverksmiðju og virkjana er sú mikla tímabundna og staðbundna þensla og röskun sem henni fylgir enda hafa þessi áform og uppbygging á Grundartanga þegar að meðtöldum þeim framkvæmdum sem hafa verið í gangi í Straumsvík og allar meðfylgjandi framkvæmdir við virkjanir á hálendinu o.s.frv. haft óæskileg áhrif nú þegar, sem sagt dregið úr bjartsýni og uppbyggingu utan þessa svæðis. Öðru megum við ekki gleyma og það eru þær hömlur sem í tengslum við þetta eru settar á bráðnauðsynlegar framkvæmdir á suðvesturhorninu. Hér er tilskipunin sú að setja hömlur á framkvæmdir í vegagerð, hafnargerð, bráðnauðsynlegar endurbætur á Reykjavíkurflugvelli sem er ekki síður byggðamál, jafnvel á skólabyggingar. Við höfum m.a. miklar áhyggjur af þessum áhrifum og hefðum einmitt talið farsælla að stuðla að eflingu atvinnu sem dreifist meira um landið en setur það ekki upp á annan endann ef svo má að orði komast. Þá leggjum við áherslu á afleita staðsetningu álversins á Grundartanga í Hvalfirði. Rökin fyrir því eru auðvitað hin sömu og gegn stóriðju yfirleitt en því til viðbótar að ef niðurstaðan er að setja niður stóriðjuver er fáránlegt að velja því þennan stað. Þeir eru margir sem eru sama sinnis og telja ýmsa aðra staði koma til greina þar sem minni skaði er líklegur af sjónmengun og öðrum áhrifum á mannlíf og aðra atvinnustarfsemi. Í þessum hópi eru sennilega flestir heimamanna sem ég vil kalla heimamenn jafnvel þó margir þeir búi öndvert við þann stað sem um ræðir og reyndar eru þeir margir aðrir sem hafa látið til sín taka sem ég er ekki einu sinni viss um að sæju verksmiðjuna eftir að hún er komin upp en eru þó í nágrenni þessa staðar. Ég verð að segja að ég finn sárt til með þeim nú þegar allt útlit er fyrir að orrustan sé töpuð og ég get rétt ímyndað mér að þeim líði eins og þeim sem beittir eru grófu ofbeldi. Þannig mun þeim líða hvern þann dag sem þeir verða að horfa upp á framkvæmdir hinum megin fjarðarins. Þeir hafa barist hetjulega en þótt þessi orrusta virðist nú töpuð er baráttan ekki á enda og þeir hafa náð árangri. Ekki bara þeim árangri sem birtist í því samkomulagi sem rétt er að fagna, samkomulagi um rannsóknir og eftirlit eða aðild að rannsóknum og eftirliti sem undirritað var í morgun --- og nú veit ég auðvitað ekki almennilega um hvað ég er að tala þar sem ég hef aðeins óljósar fregnir af þessu, heldur fyrst og fremst þeirri vakningu sem orðið hefur og þeim vatnaskilum sem orðið hafa í umræðunum um umhverfismál í tengslum við atvinnustarfsemi í landinu. Árangurinn er ekki enn mjög sýnilegur, hann er ekki skjalfastur. En ég trúi því að öll sú umræða sem orðið hefur muni skila sér í betri vinnubrögðum við álíka aðstæður í framtíðinni og hafi skilað sér í auknum skilningi á þeim verðmætum sem um er að ræða og muni skila sér í meiri ábyrgð gagnvart þessum verðmætum. Þessi umræða á og verður að halda áfram. Herra forseti. Ég er andvíg málinu en ég hef nú lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Aðeins örstutt vegna þess sem fram kom hér í annars ágætu máli hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur sem oft hefur komið fram í umræðu, bæði hér og annars staðar um þann misskilning sem gætir þegar við fjöllum um þessi fyrirtæki sem við köllum á Íslandi stóriðjufyrirtæki, að það séu yfirleitt slæmir vinnustaðir og hafi mjög neikvæð áhrif. Ég verð að segja fyrir mig að þegar ég kynntist þessu og fór að fara í þessi fyrirtæki til þess að eiga orðastað bæði við starfsfólk og forsvarsmenn, bæði við Straum og eins upp við Grundartanga, þá kom reyndar allt annað í ljós sem ég hafði auðvitað haft grun um vegna þess að ég þekki starfsfólk á þeim stöðum. Það kom bara þveröfugt fram. Það er m.a. svo að starfsaldur í þessu fyrirtæki er hvað hæstur á Íslandi hjá því fólki sem vinnur í þessum fyrirtækjum Það er líka alveg ótrúleg eftirspurn eftir því að fá atvinnu í þessum fyrirtækjum. Hv. þm. má heldur ekki gleyma því að meðallaun í þessum fyrirtækjum eru um 43% hærri en gerist í almennum iðnaði hjá okkur. Og vegna þess að ég veit að hv. þm. vill hafa það sem sannast er og er örugglega náttúruunnandi, dýralíf við Straum hefur ekki aldeilis spillst vegna þess að þarna var byggt álver sem þar er í dag. Sem betur fer er dýralíf með hinu fjölskrúðugasta móti einmitt við Straum. Ég vil vinsamlega koma þessu á framfæri við hv. þm. vegna þess að ég veit að hún vill hafa það sem sannast er.

Herra forseti. Ég talaði reyndar ekki nokkurn skapaðan hlut um starfsaðstæður í stóriðjuverum. Ég minntist ekki á það. Ég talaði um neikvæð áhrif stóriðjufyrirtækja á þá ímynd hreinleika og ómengaðs umhverfis sem ég tel að séu fyrir hendi. Ég talaði aðallega um þau áhrif. En úr því að hv. þm. minntist á starfsumhverfi í þessum verksmiðjum þekki ég líka fólk sem vinnur í þessum verksmiðjum. Ég þekki líka fólk sem vinnur í Straumi og ég veit að ekki líður öllum óskaplega vel í þessu starfsumhverfi. Margir þurfa að vinna við ýmiss konar aðstæður vegna þess að þeir þurfa að vinna fyrir sér og það er ekki svo að menn bara gangi út af sínum vinnustöðum hvernig sem þeim líður af því að þeir hafa kannski ekki að öðru að hverfa. Hins vegar þekki ég alveg þessi rök líka. Mörgum líður vel þarna. Margir vilja vinna þarna vegna þess að þeir fá hærra kaup en þeir fengju annars staðar þannig að það má kannski segja að fólk sé nánast keypt til að vinna á þessum stöðum. En ég er fyrst og fremst andvíg stóriðjuuppbyggingu hér á landi vegna þess að ég tel að hún hafi áhrif á þá möguleika sem ég tel miklu betri og muni skila okkur betri framtíð í þessu landi en stóriðjan.

Herra forseti. Ég byrja á því að þakka hv. 2. þm. Vestf. fyrir einkar fróðlega ræðu sem kom mjög víða við og vakti til umhugsunar um þau mál sem eru efst á baugi og við erum að ræða í dag. Ég tel að fengur sé að því að hlýða á ræður af því tagi sem hann flutti hér áðan. Ég þakka einnig hv. þm. Stefáni Guðmundssyni fyrir vissar ábendingar um stefnu Framsfl. sem mér fannst koma fram í andsvari hans áðan og ég mun fara aðeins yfir í ræðu minni og þakka báðum þessum samþingmönnum mínum fyrir það að opna þetta svið umræðunnar jafnglöggt og þeir hafa gert. Ég vek athygli á því að hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson taldi að við alþýðubandalagsmenn hefðum haft forustu um nýtingu orkulindanna á Íslandi og ég þakka honum fyrir þessa lýsingu því að þetta er rétt. Við höfum yfirleitt ekki fengið að njóta sannmælis í þessu efni. Morgunblaðið hefur t.d. verið í 20 ára herferð gegn hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni og einstaka framsóknarmenn eins og t.d. núverandi formaður Framsfl. hafa vikist mjög harkalega að hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni í þessum efnum. En staðreyndin er sú að sú orkustefna, þ.e. að því er varðar virkjanir og annað slíkt í tengslum við þær, var að nokkru leyti mótuð í okkar tíð. Það sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson lagði á áherslu var það að skapa samstöðu um þær ákvarðanir. Hann er sá iðnrh. sem hefur gengið lengst í þeim efnum og kallaði m.a. til af þeim ástæðum menn úr öllum flokkum en ekki bara úr stjórnarflokkunum eins og tíðkast núna þar sem menn virða ekki stjórnarandstöðuna viðlits og vilja ekki hafa hana nálægt sér ef þess er nokkur kostur að komast hjá því, a.m.k. ekki Alþb. Ég tel að stefnumótun hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar hafi þannig séð markað ákveðin þáttaskil í orkuumræðu á Íslandi og ég tel ástæðu til að vekja athygli á því og þakka hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni fyrir að vekja þannig athygli á þessari sögulegu staðreynd í sögu orkumála á Íslandi og Alþb. Það sem kom fram í þessum áherslum var það að Íslendingar ættu að njóta arðsins af fallvötnunum eins og hv. 2. þm. Vestf. orðaði það. Það var útgangspunktur í málinu. Út frá því voru áherslurnar mótaðar og út frá því birtist sú þál., sem samþykkt var á Alþingi og hann las upp í heild, að Íslendingar nytu arðsins af fallvötnunum. Deilurnar í orkumálum síðan hafa snúist um þetta. Við alþýðubandalagsmenn höfum talið að ekki hafi alltaf verið tryggt sem skyldi að Íslendingar nytu þessa arðs vegna þess að þó að við eigum virkjanirnar er það svo að arðurinn birtist ekki bara í orkuverðinu heldur líka í afurðum þeirra verksmiðja sem vinna úr orkunni. Við höfum talið að okkar hlutur í orkuverðinu hafi verið of smár en hlutur hinna sem við sömdum við í útflutningi á afurðum stóriðjuverksmiðjanna hafi stundum verið of stór. Við höfum með öðrum orðum talið að stundum hafi það verið þannig eins og hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson vakti athygli á að Íslendingar hafi ekki notið arðsins sem skyldi. Það er grundvallaratriði í málinu. Og m.a. af þeim ástæðum gagnrýni ég það að svona skuli staðið að þessu álveri á Grundartanga af því að ég tel að orkuverðið í heiminum sé á uppleið og ég tel að við nýtum okkur það ekki heldur lútum að litlu í því frv. eins og það lítur út hér. Þetta er auðvitað lykilatriði ef orkan á að verða sá undirstöðuþáttur í lífskjörum komandi tíma á Íslandi að þá verðum við að halda utan um þetta og á þeim forsendum var þessi tillaga samþykkt á sínum tíma undir forustu Alþb. og Alþb. lagði á það áherslu að allir flokkar kæmu að því máli. Hv. þm. vék síðan að þeim flóknari þáttum í því máli sem alltaf eru álitamál og þá fyrst það að um væri að ræða náttúruspjöll. Ég ímynda mér ekki að hv. þm. hafi verið uppi með málflutning sem maður heyrir reyndar stundum að það er reynt að slá því föstu að það sé jafnaðarmerki milli stefnumótunar eins og þeirrar sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson var með og náttúruspjalla. Heyrði ég það einhvers staðar á milli línanna í ræðu hv. þm. að hann væri að reyna að kenna hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni um að það hefðu orðið náttúruspjöll? Gat verið að það væri á framsóknarvísu verið að gefa það í skyn að það væri Alþb. sem bæri ábyrgð á því að það hefði orðið um að ræða einhver náttúruspjöll og aðrir væru þar af leiðandi saklausir? Það væri líkt þeim framsóknarmönnum því að það kæmi stundum fyrir hjá þeim en ekki hv. öðrum þm. Vestfjarða enda er hann af Sturlungaætt.

Ég sagðist mundu styðja tillöguna aftur.

Tillöguna, ég er ekki að tala um tillöguna, hv. þm., og það er alveg nauðsynlegt þegar við erum að tala um jafnflókið mál ... 
            

Hljóð í þingsal.

Ég kann vel að meta frammíköll hv. 2. þm. Vestf.

Ekki samræður.

Ég skora á hæstv. forseta að veita honum frelsi til að kalla fram í eins og hann vill og leyfa Sturlungum að talast eðlilega við samkvæmt þingsköpum. Ég held að það sé nauðsynlegt að við gerum okkur grein fyrir því að þetta mál er flókið og menn mega ekki kasta saman ólíkum hlutum eins og annars vegar nýtingarstefnunni og hins vegar náttúruspjöllunum án þess að tala um á hluti í eðlilegu og skýru samhengi. Hvaða náttúruspjöll er þá hér um að ræða? Ég mundi kannski ekki orða það svo að almennt væri um að náttúruspjöll að ræða en ég viðurkenni að oft er um að ræða breytingar á náttúrunni eða eðlilegum og venjulegum þáttum í lífríkinu, t.d. inni á hálendinu. Ég nefni þar Blönduvirkjun sem er í tillögunni og ég gæti líka nefnt í því sambandi spurninguna um Eyjabakkalón og Eyjabakkasvæðið og ég gæti nefnt fleiri slíka hluti. Ég er hins vegar algerlega sannfærður um það að í þeim efnum man ég það eins vel og það hefði gerst í gær að fáir þingmenn eða ráðherrar hafa lagt eins mikla áherslu á það að umgengni við umhverfið eða náttúruna væri eins vönduð og traust og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson. Ég veit að hv. þingmenn Framsfl., sem hafa kannski gaman af því í hita leiksins að reyna að koma höggi á okkur alþýðubandalagsmenn af einhverjum ástæðum, viðurkenna það að fáir menn hafa vandað sig betur í þessum efnum en hv. þm. Hjörleifur Guttormsson. Aftur á móti þegar kemur að þessum málum núna, þá koma upp flóknari spurningar vegna þess að það er eins og með arðinn að á þessu máli, þ.e. menguninni eða náttúruspjöllunum, eru tvær hliðar, annars vegar því sem tilheyrir virkjununum og hins vegar því sem tilheyrir verksmiðjunum. Þá kem ég að þriðja þættinum í þessari athyglisverðu ræðu hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar því að það er undirstöðuþáttur og kemur fram í því þingskjali sem hann las lauslega upp úr að á menguninni frá iðnaðarverksmiðjum verði tekið. Það er a.m.k. alveg ljóst að það er ekki nokkur leið að halda því fram að þá hafi verið tekin ákvörðun um mörg hundruð þúsund tonna af koldíoxíðígildum sem færu út í andrúmsloftið eins og nú er verið að taka ákvörðun um. Það er útilokað að halda því fram að þá hafi verið tekin ákvörðun um þau ósköp fyrir náttúruna og lífríkið í heiminum sem nú er verið að taka ákvörðun um, í heiminum  Ég kem þá að fjórða þættinum í málinu sem kom fram í ræðu hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar og það er þetta mál. Það stendur ekkert í tillögu hv. þm. eða samþykkt Alþingis á sínum tíma að þessar verksmiðjur eigi allar að vera á suðvesturhorninu. Við höfum verið þeirrar skoðunar að ef það ætti að setja upp svona verksmiðjur væri skynsamlegt að reyna að hafa jafnræði í þessum efnum. Ég man t.d. eftir því að þegar við komum steinullarverksmiðjunni fyrir á Sauðárkróki, það var m.a. með mínu atkvæði og ef ég man rétt var það í tíð hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar í iðnrn., að þá var ákveðið af byggðaástæðum að setja þá verksmiðju niður á Sauðárkróki en ekki í Þorlákshöfn. Það voru deilur um það t.d. í mínum flokki hvort það væri rétt að fara þá leið en þetta varð niðurstaðan þannig að það sýnir að það er hægt að beita pólitískum vilja ef menn vilja. En hvar er hann? Ástæða er til að auglýsa eftir honum, herra forseti. Ég tel að það eigi með öðrum orðum ekki að slá því föstu að allar þessar verksmiðjur verði í Hvalfirðinum, norðan við Hvalfjörð eða einhvers staðar. Mér finnst það ekki eðlilegt, það er ekki skynsamlegt fyrir Ísland. Ég er sammála Eyfirðingum og Austfirðingum sem um þau mál hafa talað. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi alltaf að nýta þessa orku og ég er enginn bindindismaður á að komið verði fyrir stórum verksmiðjum. En það á að gæta hófs og jafnræðis í þessu efni á milli landshlutanna. Það hefur ekki verið gert. Þeir Columbia-menn voru dregnir upp á Grundartanga og þeim var sýndur þessi staður eins og þeir orðuðu það. Þeim var ekki sýnt neitt annað. Þeir voru dregnir upp á Grundartanga þannig að maður dregur þá ályktun hvort sem það er rétt eða ekki að Framsfl. hafi snúist hugur í þessum efnum og hann hafi tekið um það ákvörðun að hafa þetta allt hér. Það er nokkurt umhugsunarefni að það skuli vera örlög Framsfl. að fara með verksmiðjuna þarna upp eftir en ekki að skapa möguleika til þess að henni verði komið fyrir annars staðar. Í fimmta lagi ræddi hv. þm. það og vitnaði til Magnúsar Stephensens að Hvalfjörður væri gott svæði fyrir þéttbýli. Ég verð að segja að mér þykir vænt um að hér skuli vera vitnað til forfeðra hv. 17. þm. Reykv. því að það er örugglega alveg rétt að norðanverður Hvalfjörður er nokkuð gott svæði. En af hverju er ódýrt að vera í Hvalfirði? Af hverju vilja fyrirtækin vera í Hvalfirði? Það er ekki bara vegna þess að aðdýpi er gott og skjól er gott og tiltölulega gott byggingarland líka eins og við kynntumst, ég og hv. þm. Stefán Guðmundsson um daginn þegar við skoðuðum svæðið. Það er ekki þess vegna. Engin af þessum ástæðum er ástæðan. Ástæðan er sú að Íslenska járnblendifélagið hefur ásamt öðru gefið heila höfn og er auk þess með inneign á bankabók upp á 120 millj. kr. og þannig er Grundartangahöfn einhver ríkasta höfn á landinu. Og þegar kemur að því að setja niður stóriðju, þá náttúrlega horfa menn á það að þarna er höfn, þarna er landsvæði sem er hægt að byggja á og þá taka menn því. En þýðir það, herra forseti, að menn ættu endilega þess vegna að fara þarna upp eftir og ekkert annað. Ég mótmæli því. Mér finnst það vera uppgjöf. Mér finnst það vera svipuð uppgjöf eins og ef menn hefðu gefist upp við að hafa steinullarverksmiðjuna á Sauðárkróki. Mér finnst það álíka vesaldómur og ef það hefði verið gert. Rökin með steinullarverksmiðjunni annars staðar voru m.a. þau að línur væru styttri hér á Þjórsársvæðunum en samt fóru menn norður. Ég held að menn séu ekkert óánægðir með að hafa þessa steinullarverksmiðju þarna. Auk þess er hún nú íslenskt fyrirtæki og hefur lotið íslenskri forustu að talsverðu leyti og ég held að menn séu ánægðir með steinullarverksmiðjuna sem er stóriðjufyrirtæki. Þess vegna getur hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson ekki haldið því fram að það séu einhver náttúruleg rök sem með góðu eða illu holi allri stóriðju niður við norðanverðan Hvalfjörð. Það er ekki þannig. Það eru fleiri staðir til ef menn vilja. Spurningin er þá sú í sjötta lagi í þessu samhengi í framhaldi af ræðu hv. þm.: Er það flokksstefna Framsfl. að hafa alla stóriðjuna þarna við norðanverðan Hvalfjörð? Ég spyr hann að því. Ég tel að hann sé alveg jafngóður til að svara því hver sé flokksstefna Framsfl. og hver annar. Er það flokksstefna Framsfl. að það megi aldrei vera stóriðja nema við norðanverðan Hvalfjörð? Það finnst mér athyglisvert sjónarmið. Hverjir voru svo, herra forseti, að mótmæla þessu þarna í Hvalfirði? Kjósverjar, íbúar í Kjósarsýslu. Var það prófessor í sumarbústað, Arnór Hannibalsson, sem fann það upp.

Já.

Nei.

Jú.

Nei.

Hann ritaði fyrstu greinina í Morgunblaðið.

Hv. hm. lifir örugglega ekki í þessum heimi sem hann þykist lifa í. Ég vil taka upp hanskann fyrir vini mína, bændur í Kjós, og segja fyrir þeirra hönd: Þeir höfðu sjálfir döngun í sér til að hafa skoðun á þessu máli. Þeir biðu ekki eftir Arnóri Hannibalssyni. Það veit ég. Ég þekki mæta forustumenn í sveitarstjórn Kjósarhrepps sem tóku af skarið í þessum málum löngu áður en nokkur skrif fóru að birtast eftir Arnór Hannibalsson, enda finnst mér það kannski ekki skipta öllu máli. En ég vil bara að segja eins og er að mér finnst ástæðulaust að setja málið þannig upp að reyna að gera lítið úr Kjósverjum með því að aðkomumaður, tiltölulega nýlega kominn í héraðið, nái þeim öllum undir sína forustu og mér finnst ekki skynsamlegt af Framsfl. að gefa í skyn að Kjósverjar séu viljalaus verkfæri í höndunum á Arnóri Hannibalssyni.  Ég verð hins vegar að segja það, herra forseti, að ég hef kynnt mér aðstæður í Kjósarsýslu, m.a. á því svæði þar sem téður Arnór býr og ég tel út af fyrir sig ekkert skrýtið þó að menn velti þessum málum mjög alvarlega fyrir sér, menn af því tagi sem hann er og hafa komið sér fyrir á þessu svæði. En þá kemur hin spurningin sem var áttundi þátturinn í þessari stórmerku ræðu hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar og hún er þessi: Eiga þeir að ráða því sem byggt er hinum megin við Hvalfjörð? Það er nefnilega spurningin. Og í andsvari sagði hv. þm. að þó að við vildum hafa skoðun á því sem gerðist í Afríku, þá réðum við því ekki. Þó við vildum örugglega ráða yfir Mobutu sjálfir, ég og hv. þm., og setja hann af þá ráðum við því nú ekki. En margt smátt gerir eitt stórt eins og kunnugt er. Staðreyndin er sú að andrúmsloftið eigum við saman, m.a. andrúmsloftið í Hvalfirði og öll nútímaumhverfisumræða gengur út á það að heimurinn sé eitt svæði að þessu leytinu til. Þess vegna er verið að gera alls konar alþjóðlega samninga, eins og Ríó-samninga og guð veit hvað, um það að við saman reynum að draga úr útblæstri gróðurhúsalofttegunda og reynum þannig að bæta andrúmsloftið. Þess vegna er ég alveg sannfærður um það að þegar hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson hugsar um það að í rauninni eiga þeir sem búa við Hvalfjörð sitt hvoru megin algerlega óskiptan hlut í þessu efni, þá viðurkennir hann að það er þannig og þess vegna hefði verið skynsamlegra að gera þetta að einu svæði að því er varðar skipulag og könnun í aðdragandanum að stofnun þessa fyrirtækis. Þetta hefði verið það langskynsamlgeasta og sveitarfélagamörk eiga engu að breyta í þessu efni því að andrúmsloftið stoppar ekki við sveitarfélagamörk heldur er nokkurn veginn sama súrefnið eða var yfir Nauteyrarhreppi eða Grunnavík eins og hv. þm. þekkir örugglega betur en ég. Það að ætla sér að tala um að eitthvert þil í þessum efnum sé yfir Hvalfjörðinn, er því fráleitt. Enn þá fráleitara er það þó, herra forseti, þegar þess er gætt að svo sérkennilega vill til að Kjalarnes og Akraneshreppur sem mætast undir Hvalfirðinum og eru þannig næstu nágrannar í seinni tíð að því er varðar bílaumferð þannig að allt er þetta eitt þorp eins og stundum er sagt um heiminn. Og ekki skulum við vera að tala um Ísland, mismunandi strendur Hvalfjarðarins, eins og annað sé Afríka og hitt Asía. Það er ekki svo eins og hv. þm. viðurkennir auðvitað þegar hann hugsar málið í rólegheitum og lætur vera að deila við okkur alþýðubandalagsmenn. Ég tel sem sagt að þessi ræða hv. þm. hins vegar hafi opnað þessi mál mjög mikið og ég endurtek þakkir mínar fyrir það. Ég vil einnig segja í framhaldi af hans ræðu og ræðu hæstv. umhvrh. fyrr í dag að það er nauðsynlegt að höfðað verði mál út af starfsleyfinu. Það er beinlínis lífsspursmál að hvetja til þess eins og hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson gerði. Menn verða að fá botn í þetta mál. Menn verða að fá botn í þetta mál fyrir dómstólum því að það er algjörlega fráleitt og beinlínis stórhættulegt að láta þetta mál malla eins og það gerir án þess að dómstólar skeri úr um það. Vandinn er sá að það kostar mikla peninga að leita réttar síns á Íslandi. Ekki síst andspænis ríkisvaldinu. Og þegar ríkisvaldið sameinast fyrirtækjavaldinu, sérstaklega þegar það er erlent eins og er í þessu tilviki, getur verið erfitt fyrir menn í Hvalfirði eða Kjós að hreyfa sig. Og öll hin pólitíska barátta í vetur í þessum umhverfismálum hefur í raun og veru snúist um frelsi einstaklingsins andspænis ofurvaldi ríkisvaldsins og fjármagnsvaldsins. Þess vegna hefur það verið fróðlegt að fylgjast með þessu máli, fylgjast með því hvers má sín einstaklingurinn og frelsi hans andspænis samtvinnuðu ofurvaldi ríkisins og fjármagnsins. Þess vegna tek ég undir það hjá hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni að það þarf að fara með þetta mál fyrir dómstóla. Það er þörf á því ef nokkur vegur er að finna flöt á því. Ég vil einnig segja, herra forseti, í framhaldi af þessum umræðum að hæstv. iðnrh. hefur borið það á okkur alþýðubandalagsmenn eða á mig að ég vildi atvinnuleysi. Hann hefur sagt það tvisvar sinnum í þessum ræðustól. Ef það er flokksleg skoðun Framsfl. að Alþb. eða a.m.k. ég vilji atvinnuleysi, þá get ég vel skilið að þeir vilji lítið með okkur hafa og kjósi frekar samlag með öðrum en okkur í seinni tíð. Veruleikinn er sá að fáir flokkar hafa flutt fleiri tillögur um eflingu atvinnulífs heldur en við og ætli margir flokkar eigi sér betri sögu í þeim efnum en Alþb. á undanförnum áratugum. En þeim mun undarlegra er að uppgötva það í þessari umræðu að menn eins og hv. formaður iðnn. einblína á stóriðjuna þannig að það er ekki lengur svo að stóriðjan, jafnvel í höndum útlendinga með slæmar mengunarvarnir, sé afgangsúrræði, erfiður kostur, tekinn í skásta falli. Nei, staðan er allt í einu orðin þannig að Framsfl. telur að þetta sé ,,Úrræðið`` í atvinnumálum --- með stórum staf og greini. Hér eru fluttar ótrúlegar ræður um það að stóriðjan borgi hærri laun, þar sé betri vinnustaður, þar sé lengri starfsaldur og lengri biðlistar eftir vinnu en nokkurs staðar annars staðar. Eru þetta rök fyrir því að setja upp stóriðjufyrirtæki? Þakka skyldi, herra forseti, þó það sé reynt að fylgja lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum í þessum fyrirtækjum eins og annars staðar. En þegar veruleikinn er svo allt í einu orðinn sá að einn af máttarstólpunum í sjávarútvegsþróun Íslendinga á síðustu áratugum, hv. þm. Stefán Guðmundsson, er sleginn þvílíkri blindu að hann gleymir uppruna sínum í því sæla Kaupfélagi Skagfirðinga sem við höfum stundum rætt um og er sleginn þvílíkri blindu að stóriðjan sé það eina sem hægt sé að halla sér að, þá eru komin mikil kaflaskil. Ég segi það alveg eins og er. Ég þekki margt fólk sem hefur unnið í stóriðjufyrirtækjum. Ég þekki marga sem hafa verið ánægðir með það. Ég þekki líka mjög marga sem hafa unnið í stóriðjufyrirtækjum af því að þeir fengu hvergi vinnu annars staðar. Ég þekki líka marga sem hafa unnið í stóriðjufyrirtækjum af því að þeir fengu hærri laun þar en hefðu annars farið eitthvað annað. Og ég þekki líka marga sem hafa komið í gegnum stóriðjufyrirtæki við góða heilsu og góða heilsufarslega stöðu á efri árum. En ég þekki líka fólk sem hefur unnið í áratugi í skautsmiðju í stóriðjufyrirtæki og er þeirrar skoðunar að það hefði verið betra að fara eitthvað annað ef það hefði getað fengið vinnu einhvers staðar annars staðar. Við skulum gera okkur það ljóst að mikill hluti af því fólki sem fór að vinna í Straumsvík var fólk úr Hafnarfirði, ófaglært fólk, og fólk utan af landi. Þetta fólk fór ekki þarna inn af því að þetta væri besti vinnustaðurinn heldur af því að það átti ekki annarra kosta völ, auk þess sem, ef ég man rétt, fyrirtækið var opnað um það leyti sem atvinnuleysistölur voru hvað hæstar í lok viðreisnaráranna. Það má því ekki gerast að jafnvænn maður og hv. formaður iðnn. gleymi því að Íslendingar eiga aðra og betri atvinnumöguleika. Herra forseti. Í máli hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur var bent á mjög mikilvægt atriði sem mér láðist að nefna í framsöguræðu minni. Það lýtur að áhrifum þenslunnar. Ég nefndi hækkandi verðlag, hækkandi vexti, óhagstæða gengisskráningu fyrir íslenska atvinnuvegi og aðra slíka efnahagslega fylgifiska þessa máls, lét í ljós þá skoðun að hugsanlega væri mjög lítill ávinningur af þessu þegar upp væri staðið. Ég segi það alveg eins og er. En hún bætti einu við sem ekki kom fram í minni ræðu áðan og ég vil sérstaklega taka undir og það er sú krafa sem ríkisstjórnin hefur sett, aðallega á borgaryfirvöld í Reykjavík, um að skera niður t.d. framkvæmdir í skólamálum á móti stóriðjuþenslunni. Sem betur fer hafa borgaryfirvöld í Reykjavík hafnað þessum óskum. En þessi ósk og þessi staðreynd sýnir auðvitað á hvaða villigötum þessi umræða er því að ef eitthvað er óarðbært, þá er það það að skera niður til menntamála. Og ef það hefði verið skorið niður til menntamála eins og ríkisstjórnin heimtaði, þá er ég sannfærður um að hagur þjóðarinnar af þessari verksmiðju hefði enginn orðið. En sem betur fer var þeim kröfum hafnað. Ég vil einnig vekja athygli á því, herra forseti, sem ég tel vera algerlega ólíðandi, að hæstv. iðnrh. hefur ekki tekið þátt í umræðunni. Hér er búið að fjalla um málið mjög ítarlega. Hér er búið að gefa út nefndarálit frá meiri hluta og minni hluta í þessu máli, en hæstv. iðnrh. er ekki að hafa fyrir því að taka þátt í þessari umræðu með rökum og gagnrökum eins og honum er skylt að gera og ég sé ekki betur en hann sé hlaupinn nú á dyr. Ég vil spyrja hæstv. forseta að því hvort hæstv. iðnrh. sé í húsinu.

Forseti upplýsir að hæstv. iðnrh. er í húsinu.

Það er algerlega óhjákvæmilegt að hæstv. iðnrh. sé við umræðuna. Og það er algerlega óhjákvæmilegt að iðnrh. svari einhverjum af þeim spurningum sem fram hafa verið bornar. En það hefur hann ekki gert af því að hann hefur ekki tekið þátt í umræðunni. Ég vil að sama skapi þakka hæstv. félmrh. fyrir það svar sem hann gaf hér því það var skýrt og afdráttarlaust svar og engu við það að bæta. En að hæstv. iðnrh. skuli leyfa sér að hlaupa á dyr þegar verið er að ræða þetta mál, það er nokkuð alvarlegt mál, herra forseti. Það sýnir ekki mikla virðingu fyrir þessari stofnun, Alþingi Íslendinga, þó svo hann sé með góða menn í fyrirsvari fyrir sig þar sem eru hv. 2. þm. Vestf. og 3. þm. Norðurl. v. Herra forseti. Ég endurtek þakkir mínar til hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar fyrir framúrskarandi fróðlega ræðu sem gaf tilefni til þess að fjalla um málið í almennu samhengi sem hefur vonandi orðið til þess að skýra stöðu þess enn betur en ella var kostur.

Herra forseti. Ég fer fram á það, ef umræðan á að halda áfram, að hæstv. iðnrh. komi í salinn, ella verði umræðunni frestað.

Forseti hefur þegar orðið við beiðni hv. þm. um að láta kalla ráðherrann í salinn og býst við honum innan stundar.

Virðulegur forseti. Ég hafði nú ekki ætlað mér að taka aftur til máls við 2. umr. um þetta mikilsverða mál, en af því að áskoranir eru uppi um það af hálfu stjórnarliða, hv. 2. þm. Vestf., að málin verði rædd betur og ítarlegar, þá er auðvitað óhjákvæmilegt annað en að verða við því og fara svolítið yfir málið í tilefni af óskum hans, bæði litið til liðins tíma og að einhverju leyti einnig miðað við framtíðina. Hér kom hv. þm., talsmaður Framsfl. í þessum málaflokki ásamt hv. formanni iðnn. sem er auðvitað gildur talsmaður líka fyrir utan ráðherrann sem hins vegar hefur ekki sagt mikið í umræðunni og hefur þegar verið á það bent, heldur lætur sína liðsmenn spreyta sig í henni og hef ég síst á móti því. Hv. 2. þm. Vestf. fór að ræða málin frá því í kringum 1980 þegar sá sem hér talar gegndi því mikilvæga verkefni að fara með iðnaðarmál í ríkisstjórn Íslands og það er bæði ljúft og skylt að fara nokkrum orðum um þá stöðu sem þá var uppi og einnig að rifja upp ýmislegt af því tilefni miðað við stöðu mála nú. Þá er það fyrst til að taka að á 8. áratugnum gerðist það tvívegis að það urðu verulegar breytingar á orkuverði í heiminum. Það var það sem kallað var á þeim tíma olíuverðssprenging sem varð til þess að verðforsendur á orku almennt breyttust mjög mikið frá því sem verið hafði og þau ríki, sem öðrum fremur ráða yfir olíulindum, náðu saman í samtökunum OPEC, fyrst 1973 sem leiddi til hinnar fyrri verðsprengingar á orkuverði, sérstaklega á olíuverði en hafði auðvitað almenn áhrif og síðan endurtók þetta sig 1978/1979. Menn vissu vissulega ekki þá hversu varanleg þessi orkuverðshækkun yrði en það voru uppi spár um það á þeim tíma að hér væri um varanlega breytingu að ræða á verðforsendum á orku. Hér var um að ræða margföldun á verði olíu. Ég hef ekki tölur á hraðbergi hér en ég læt nægja að vísa til þess. Það var margföldun og gert ráð fyrir því að orkuverðið héldist til lengri tíma langtum hærra heldur en verið hafði. Og það má segja að hluti af þessari hækkun hélst en staða olíuframleiðsluríkjanna reyndist hins vegar veikari og samheldni þeirra brothættari en verið hafði gert ráð fyrir svoleiðis að talsvert af þessari hækkun gekk til baka og orkuverð almennt hefur verið mun lægra á heimsvísu nú undanfarin ár heldur en margir höfðu gert ráð fyrir. Nú vil ég að það komi fram að ég tel að eitt af því sem þyrfti að liggja fyrir og er jákvætt --- það kannski kemur svolítið á óvart og svolítið öðruvísi fram heldur en hjá sumum sem eru að tala um orkuverð --- að ég tel að fátt sé í rauninni mikilvægara fyrir heimsbúskapinn og framtíð efnahagsstarfsemi í heiminum heldur en það að verð á orku almennt séð hækki til verulegra muna frá því sem verið hefur. Þetta segi ég vegna þess að menn hafa gengið í þessa sjóði frá liðnum tíma, liðnum jarðsöguöldum og þá er ég þar að vísa til eldsneytisins, og ausið úr þeim og byggt á því iðnþróun og efnahagslega sókn í iðnríkjum heimsins á undanförnum mörgum áratugum og öldum ef allt er rakið til upphafs iðnbyltingar, á óforsvaranlegan hátt sem leitt hefur vissulega til langtum hraðari svokallaðrar efnahagsþróunar en ella hefði verið. En á sama tíma eru menn að ganga á framtíðarsjóði, mikilvægar auðlindir sem mannkynið hefði þörf á að geta búið að til langs tíma litið. Og eitt af því sem er viðsjárvert í heiminum nú um stundir og verður það lengi eru áhrif þessarar efnahagslegu sóknar einstakra ríkja, mannsins og mannkyns til efnahagslegrar velsældar sem svo er kölluð, en sem er nú eins og við blasir farin að ógna framtíð manna. Við erum farin að sjá fram á afleiðingarnar í ýmsum greinum sem eiga eftir að taka á sig mun alvarlegri myndir ef fram heldur sem horfir. Þetta er kannski sú staðreynd sem þörf væri á að allir hefðu í huga þegar fjallað er um efnahagsmál, sú staðreynd að sóknin eftir efnahagslegum gæðum á ekki að vera sá drifkraftur og eins ráðandi og hún hefur verið á liðnum tíma vegna þess að það er þessi sókn og sólund á náttúruauðlindum og spilling umhverfis sem hlýst af óhóflegri orkunotkun sem ógnar framtíð mannkynsins. Þessi sýn til mála hefur vissulega tekið breytingum frá þeim tíma sem við vorum að ræða hér og hv. 2. þm. Vestf. gaf tilefni til, þ.e. í kringum 1980. Þá voru þessar staðreyndir ekki með sama hætti uppi á borði að því er varðar t.d. áhrif orkunotkunar á loftslag og loftslagsbreytingar í heiminum. Að vísu er það svo að þetta var komið fram þegar í kringum 1970 og í riti sem sá setti saman sem hér talar árið 1973 og kom út í ársbyrjun 1974 undir nafninu ,,Vistkreppa eða náttúruvernd`` er einmitt vikið að áhrifum orkunotkunar og að þeirri losun á gróðurhúsalofttegundum sem vísbendingar væru um að mundu hitta mannkynið fyrir ef þær vísbendingar reyndust réttar. Síðan hefur það komið á daginn og það er það sem gerðist á 9. áratugnum, að menn fóru af alvöru að velta fyrir sér: ,,Hvert vísar þetta? Hverjar eru vísbendingarnar af þessari mengun út í sameiginlegan lofthjúp?`` Fyrst urðu áhyggjurnar vegna hinna svokölluðu ósoneyðandi efna og menn sáu að það var að gerast að með notkun þeirra blasti við að hlífðarhjúpur ósonsins yrði eyddur upp á ekki löngum tíma með þeim hrikalegu afleiðingum sem það hefði í för með sér. Heimsbyggðin brást við með því að bindast samstökum um að leggja af notkun hinna svonefndu ósoneyðandi efna og gerð var sérstök bókun við alþjóðasamning sem kennd er við Montreal og menn náðu saman um það og Íslendingar eru þátttakendur í því ferli. Enn er þessi hlífðarskjöldur jarðar að eyðast vegna þess að enn er um verulega notkun ósoneyðandi efna og losun þeirra að ræða frá því sem áður var og auk þess eru að koma fram áhrif af efnahagsstarfsemi liðins tíma sem taka langan tíma að ná jafnvægi vegna þess að ósoneyðandi efni berast á löngum tíma upp í hin hærri loftlög jarðar, og notkun þessara efna á liðnum áratugum á eftir að koma fram í eyðingu þessarar hlífar hátt í lofthjúpnum. Síðan gerist það að menn átta sig á því að notkun orku og losun gróðurhúsalofttegunda af þeim sökum hefði önnur og kannski enn þá alvarlegri áhrif í för með sér, vísbendingarnar um það og settir voru á fót starfshópar færustu vísindamanna til þess að fara ofan í það sem leiddi til þeirrar niðurstöðu að gerðar voru tillögur um þann loftslagssamning sem samþykktur var og frá var gengið í aðdraganda ráðstefnunnar í Rio de Janeiro 1992 til þess að bregðast við þeirri vá sem hlýst að losun þessara lofttegunda, svokallaðra gróðurhúsalofttegunda. Inn í það samhengi erum við að tala nú á árinu 1997 og hefur auðvitað breytt á róttækan hátt öllum forsendum í sambandi við framtíð mannkyns og ekkert minna, þar á meðal og ekki síst spurningunni um framtíð iðnríkja og þeirra landa sem örast sækja í efnahagslegan vöxt og nota meiri orku en sá hluti jarðarbúa og reyndar stór meiri hluti jarðarbúa sem leggur minna af mörkum í þessu sambandi. Þessar staðreyndir hafa að sjálfsögðu breytt forsendunum í sambandi við orkunotkun og orkufrekan iðnað sem og aðra slíka starfsemi frá því sem var fyrir 20 árum og það er jafngott að menn fari að horfast í augu við það að ekkert þýðir að tala um slíka starfsemi út frá einhverri óskhyggju fyrri tíðar þegar ekki blöstu við þær niðurstöður sem nú liggja fyrir í þessum efnum. Við erum að gagnrýna það á sama tíma og við Íslendingar erum þátttakendur í því að gangast undir lagalegar skuldbindingar um minnkun á losun gróðurhúsaloftegunda skuli stefnt í það af stjórnvöldum að auka stórlega þá losun umfram þau mörk sem menn eru að ná saman um að stöðva sig á. Fyrsta ákvörðun 1992 laut að því að stöðva sig miðað við losun 1990 og nú eru markmiðin að skera niður með því að draga úr losuninni stig af stigi og þar verði að sjálfsögðu þau ríki sem standa sæmilega efnahagslega að ríða á vaðið og taka meira á sig en önnur. Um það snýst málið ella erum við að dæma meiri hluta mannkyns varanlega á fátæktarstigið svo ekki sé sagt á hungurstigið. Þetta eru þær forsendur sem blasa við þegar við ræðum þessi efni. Vissulega er það svo að þær orkulindir sem við viljum telja auðlindir í landinu eru með þeim hætti að þeim fylgir ekki sú losun mengandi efna sem fylgir af orkuframleiðslu með jarðeldsneyti. En strax og kemur að nýtingunni, að orkunotkuninni eða stóriðjunni, þá erum við komin beint inn í það samhengi og það er það sem við erum að ræða hér um og það er það sem við erum að gagnrýna og það er það sem við erum að hvetja til, að menn taki tillit til þessara nýju og breyttu viðhorfa, þegar við erum að ræða þessi mál. Þess vegna getur hvorki sá sem hér talar né aðrir þingmenn sem sátu á Alþingi á árum áður rætt þessi mál á sömu forsendum eða út frá sömu viðhorfum og þeir kunnu að hafa túlkað í fortíðinni. Það gengur ekki upp því að fyrir liggur ný þekking, ný sjónarmið, nýjar skuldbindingar og nýtt stefnumið í þessum málum. Virðulegur forseti. Sem viðbrögð við olíuverðssprengingunni á áttunda áratugnum var það eitt af stefnumiðum, sem m.a. voru ríkjandi í þeirri ríkisstjórn sem sá sem hér talar sat í 1978--1983, að við hlytum að keppa að því að nota orkulindir okkar til þess að draga úr notkun á innfluttri orku, þ.e. olíu. Mjög mikið átak var gert á þessum árum í þá veru að útrýma eða draga úr og helst að losna við notkun á innfluttu eldsneyti og þá sérstaklega til húshitunar og ráðist var í stórfelldar framkvæmdir að þessu leyti. Það voru líka uppi önnur sjónarmið sem vörðuðu byggingu virkjana á þessum tíma að breyta frá því sem áður hafði verið og að koma upp virkjunum utan Suðurlands eins og það var orðað í umræðu þessara ára, utan hinna eldvirku svæða. Það var sett inn stjórnarsáttmála ríkisstjórnar sem við studdum báðir, hv. 2. þm. Vestf., og hv. núv. formaður iðnn., þá kominn inn á þing, frá ársbyrjun 1979, og veittum stuðning og það var að það markmið væri tryggt sem var sett inn í stjórnarsáttmála að næsta stórvirkjun í landinu, sem svo var kölluð, yrði reist utan hinna eldvirku svæða. Með þetta að leiðarljósi sem ákvæði í stjórnarsáttmála var sett í gang mjög mikil vinna og hert á athugunum sem höfðu verið í gangi áður til þess að ná landi um þetta stefnumið og það voru stofnanir í raforkuiðnaðinum, Orkustofnun, Rafmagnsveitur ríkisins, Landsvirkjun sem voru þátttakendur í því sem sérfræðistofnanir að reikna og bera saman og athuga möguleika í þessum efnum. Býsna mikil keppni á milli landshluta fór í gang eins og vill verða þegar slík markmið eru sett upp sem litu á það sem eftirsóknarvert atriði á þeim tíma að raforkuvirkjun kæmi akkúrat í þeirra landshluta. Yfir þetta efni væri fróðlegt að fara, virðulegur forseti, af því að mikil spenna var í þessum málum. Ég veit vel að hv. þm. Stefán Guðmundsson man vel þá tíð. Það gekk ekki svo lítið á í kjördæmi hv. þm. í því sambandi þar sem lá við að bræður berðust, mælt á fornaldarstíl með fornaldarorðalagi, en náðist þó að stilla af og stilla saman. Ef litið er á kjördæmi mitt í þessu sambandi voru uppi talsverðar ryskingar, ekki innan svæðis heldur utanaðkomandi, því að eitt af fyrstu verkum þess sem hér talar á stóli iðnrh. var að reyna að tryggja það að svona miðlungsstór vatnsaflsvirkjun yrði innan Austurlands sem þá var tiltölulega einangrað, fékk að vísu haustið 1978 tengingu úr Norðurlandi við kerfið í Norðurlandi. Sem sagt, það var þar komið byggðalínulagningunni á þeim tíma en eftir sem áður höfðu menn áhyggjur af raforkuöryggi innan fjórðungs og mikið af aflinu sem þar var á þeim tíma var með eldsneyti og alveg sérstaklega varaaflið. Þá var tekin ákvörðun um virkjun sem fékk ekki mjög góða einkunn hjá sumum og var kennd við Bessastaði, kölluð Bessastaðaárvirkjun. Samt var ákvörðun tekin um hana haustið 1979 stuttu fyrir stjórnarslit eða raunar um það leyti sem stjórn var að sundrast á haustmánuðum, og við tók ráðherra, ágætur þáv. þm. Bragi Sigurjónsson, settist í stól iðnrh. um fimm mánaða skeið, og hans fyrsta verk var að afnema ákvörðun forvera síns varðandi þessa virkjun. Það blés því ekki byrlega fyrir Austfirðingum í þessum efnum á þeim tíma. Hins vegar gerðist seta kratanna í ríkisstjórn styttri en þeir höfðu vænst og náðu þeir ekki saman um myndun þeirrar viðreisnarstjórnar sem þá var draumur margra eins og síðar kom fram og það kom til allóvenjulegrar stjórnarmyndunar eins og menn rekur minni til og þá var sem sagt tekið til að athuga mál út frá þessum forsendum. Það þótti ekki fært og var ekki stuðningur við það að halda við þá fyrri ákvörðun sem um var að ræða og litið var til stærri virkjunar einnig á Austurlandi inn í þennan samanburð. Úr því varð sú samþykkt sem hv. þm. vitnaði hér til og er sjálfsagt að minnast í sambandi við þessi ár og liggur auðvitað fyrir. Einnig var að því unnið á þessum tíma að halda áfram tengingu landshlutanna sem var mjög þýðingarmikið verkefni á þessum árum og ekki var aðeins haldið áfram byggðalínuhringnum til Suðausturlands heldur tekin ákvörðun um að loka honum. Næsta ríkisstjórn sem tók við ætlaði sér að vísu að stöðva þá framkvæmd sem var kölluð suðurlína, síðasta áfanganum en sem betur fer varð ekki úr því og niðurstaðan varð sem sagt sú hringtenging sem við búum við enn í dag og var mjög skynsamleg ákvörðun að mínu mati, treysti mjög öryggi landsins alls í raforkumálum og hefur gert margt kleift sem var ekki kleift áður. Ef litið er síðan til orkunýtingar á þessum tíma vegna þess að eftir því var spurt hér sérstaklega af hv. 2. þm. Vestf., er vissulega rétt að það var litið til þeirra þátta einnig en það var út frá allt öðrum forsendum en nú eru lagðar í sambandi við þessi mál. Það sem var ríkjandi stefna af hálfu þess sem hér talar á þeim árum var að tryggt væri að þau iðnfyrirtæki sem til greina kæmi að stofnsetja og reisa væru undir forræði Íslendinga einnig hvað snerti yfirráð og meiri hluta hlutafjár. Þó að í einhverjum tilvikum kæmi til minnihlutaeignar útlendinga sem ekki var útilokað sem slíkt þá var þetta lykilatriði. Það var tekið skýrt fram að þróunin gæti ekki orðið hröð í þessum efnum vegna þess að uppbygging á þessu sviði hlyti að takmarkast við efnahagslega getu Íslendinga til fjárfestinga á þessu sviði. Þessi stefna var síðan brotin á bak aftur þó ekki gerðist mikið í stóriðjumálum þrátt fyrir miklar tilraunir þar að lútandi. Það sem gerðist á Alþingi á þessum tíma var að sett voru lög um eitt slíkt fyrirtæki fyrir utan fyrirtæki sem við kölluðum minni fyrirtæki og steinullarverksmiðjan sem rætt hefur verið um hér var eitt af slíkum. Það var reynt við fleiri slík eins og saltverksmiðju á Reykjanesi  Þetta eru örfá atriði sem ég vildi víkja að þó að af mörgu öðru væri að taka og fróðlegt væri að fara yfir það en ég hef ekki ætlað mér hér að fara djúpt ofan í þessar sakir þó að hv. 2. þm. Vestf. gæfi vissulega tilefni til. Ég get þó ekki látið hjá líða, virðulegur forseti, að nefna það sem var kannski eitt mikilvægasta málið sem glímt var við á þessum tíma og við búum að enn vegna þess sem þá var gert og það var að breyta verðforsendum í sambandi við raforkusölu til stóriðju. Það var tekið upp af ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens í þeirri tíð í tengslum við deilur og málstök sem voru tekin upp gagnvart Alusuisse sem eigendur álbræðslunnar í Straumsvík og jafnhliða því sem fyrirtækið varð uppvíst að því að hlunnfara íslenska ríkið um stórar fjárhæðir að því er varðaði lögmæt gjöld samkvæmt samningi var reist krafan um það að stórhækka raforkuverðið til álbræðslunnar í Straumsvík. Við þetta verkefni var glímt og það leiddi til þess, þó að því væri ekki endanlega lokið við stjórnarskiptin 1983, að málið var komið í þann farveg að ekki varð aftur snúið. Við þá málafylgju alla var fylgt því leiðarljósi sem hv. þm. Svavar Gestsson kom að að reyna að laða saman krafta á Alþingi um brýna hagsmuni okkar allra til þess að fá leiðréttingu á óhóflega lágu orkuverði í samningnum sem við vorum bundin við til langs tíma. Reynt var að vernda þá samstöðu eins lengi og kostur var. Ég er ekki að fara út í að rifja það upp að brestir urðu í þeirri samstöðu undir lokin, því miður. Tilfinnanlegir brestir urðu í því og leiddi til þess að um það leyti sem stjórnin var að ljúka kjörtímabili lágu fyrir tillögur með uppáskrift frá ekki aðeins stjórnarandstæðingum heldur hluta af ríkisstjórnarliðinu sem túlkaðar voru sem vantraust á þá sem stóðu í eldlínunni í baráttunni. En raforkuverðið var hækkað, það var tvöfaldað og gott betur, að vísu var sá samningur að hluta til tengdur álverði, en sem fært hefur íslensku þjóðarbúi og Landsvirkjun sem fyrirtæki ómældar upphæðir. Í tengslum við þetta opnaði Landsvirkjun það sem áður hafði verið lokað með þátttöku stjórnskipaðra nefnda, að fara ofan í það hvert væri hið raunverulega framleiðslukostnaðarverð á raforku í landinu, bæði úr því kerfi sem þá var sem og til framtíðar litið. Það hafði verið talið óhugsandi áður vegna þess að litið var á það sem nánast heilagan sannleik að 6,8 mill, sem var raforkuverðið til álbræðslunnar í Straumsvík, væri prýðisverð og væri að borga upp stórvirkjanir með hraði en þegar upp var staðið var viðurkennt af Landsvirkjun að raunverulegt framleiðslukostnaðarverð raforkunnar í landinu væri milli þrefalt til fjórfalt hærra. Það var að sjálfsögðu mjög mikilvægt veganesti litið til framtíðar og ekki verið frá því horfið þó að menn séu nú að tefla á allt of tæpt vað að þessu leyti að mínu mati. Virðulegur forseti. Ég neita því ekki að ég mundi líta talsvert öðrum augum á verkefnið ef ég kæmi að því nú en ég gerði þá. Því valda mjög breyttar aðstæður, sérstaklega á alþjóðavísu, og einnig í sambandi við þær forsendur sem eru nú lagðar í sambandi við uppbyggingu á orkufrekum iðnaði. Ég tel að þær fjárfestingar útlendinga, sem menn eru að leita eftir núna og leggja kapp á að draga til landsins, sé ekki leið Íslendinga til farsældar að halda áfram á þeirri braut. Ég ræddi þessi mál á 8. áratugnum m.a. við þann mæta mann, fyrrv. formann Framsfl. og um tíma forseta sameinaðs þings á þessum árum, Eystein Jónsson, bæði í einkasamtölum og með öðrum. Umræðan snerist m.a. um gildi þess fyrir Íslendinga að hafa forræði á atvinnurekstri sínum að því er varðaði yfirráð og spurninguna um það hvernig arðurinn úr slíkum rekstri verður notaður. Ég er enn sömu skoðunar og á þeim tíma vegna þess að ég tel að forsendurnar séu í rauninni óbreyttar þó að umhverfið sé verulega annað. Það er ekki þjóðhagslega til farsældar að ætla að byggja stóran hluta af atvinnulífi landsmanna á eignarlegum yfirráðum útlendinga hvort sem það eru einstaklingar eins og einhver Peterson sem væri skrifaður fyrir því eða þeir sem kannski eiga meira undir sér og eru kenndir við fjölþjóðafyrirtæki og auðhringa. Þetta er hluti af þeirri mynd sem ástæða er til að ræða. Að lokum, virðulegur forseti, legg ég kannski mesta áherslu á hin breyttu viðhorf að því er varðar mengun og áhrif af atvinnurekstri sem felur í sér mikla orkunotkun inni í samhengi loftslagsbreytinganna, inni í samhengi ósoneyðingar og jafnhliða hina gífurlega miklu gengishækkun sem orðið hefur á lítt spjölluðu umhverfi og þeim miklu möguleikum sem eru því samhliða að vernda slíkt umhverfi og reyna að halda sér á öðru spori en þær þjóðir sem lengst hafa gengið í iðnvæðingu sem svo er kölluð.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. En óneitanlega hefði ég viljað fá hreint svar við því hvort hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefði í dag greitt atkvæði gegn þeirri tillögu sem hann hvatti þingheim á sínum tíma til að samþykkja. Ég vil fá já eða nei við þeirri spurningu.

Virðulegur forseti. Ef hv. þm. er að vísa til tillögu sem borin var fram undir heitinu ,,Um orkunýtingu`` ...

Um virkjanir.

Sem sagt, frv. til laga um raforkuver. Ég mundi ekki bera það fram með þeim hætti sem þá var gert. Það mundi ég alls ekki gera. Ég tel að forsendur séu verulega aðrar nú. Ég tel t.d. síður en svo keppikefli fyrir Austfirðinga að ráðist verði í Fljótsdalsvirkjun í því formi eins og hún hefur legið fyrir. Það tel ég alveg auðsætt. Það hafa bæði orðið þær breytingar í viðhorfum og möguleikar til að taka þau mál með öðrum hætti og þær hugmyndir sem uppi eru um orkunýtingu eru einnig þannig að ég tel það síður en svo keppikefli, ég tala ekki um ef menn væru að hugsa um mengandi stóriðju inn í austfirska firði í því samhengi. Ég bendi á að það er engum landshluta til framdráttar að fá þær virkjanir einar út af fyrir sig. Því fylgir ekkert til frambúðar í störfum. Ef t.d. Fljótsdalsvirkjun væri reist, ætli það væru ekki 2--4 störf sem fylgdu slíkri framkvæmd varanlega? Það er ekki meira. Hvaða keppikefli er það ef viðkomandi landshluti nýtur svo einskis af þeirri uppbyggingu sem ætti að fara fram í krafti slíkrar virkjunar? Þá er ég þeirrar skoðunar að það sé ekki eftir að sækjast. Ég taldi hins vegar á þeim tíma og tel enn að það beri að sjálfsögðu að skoða möguleika á uppbyggingu á viðráðanlegum iðnaði en þá undir forræði okkar Íslendinga og umfram allt að tryggja að ekki sé um að ræða mengandi iðnað og ekki farið fram úr alþjóðlegum skuldbindingum að því leyti.

Virðulegi forseti. Ég tala fyrir nefndaráliti um frv. til laga um breyting á lögum nr. 18 11. maí 1977, um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði, sbr. lög nr. 45 11. maí 1982, nr. 95 28. maí 1984 og nr. 28 9. maí 1989. Nefndarálit þetta er álit meiri hluta iðnn. Til þess aðeins að spara tíma ætla ég að sleppa því að lesa upp nöfn allra þeirra 35 eða 40 aðila sem nefndin kallaði fyrir sig, suma oftar en einu sinni enda ekki ástæða til þess að lesa það upp vegna þess að nöfn allra þeirra ágætu manna sem þangað komu koma fram í nefndaráliti okkar. Virðulegi forseti. Með lögum nr. 18/1977 var þáverandi ríkisstjórn falið að beita sér fyrir stofnun hlutafélags, um byggingu og rekstur verksmiðju að Grundartanga í Hvalfirði og hafa með höndum framleiðslu á kísiljárni og tengdan atvinnurekstur, Íslenska járnblendifélagsins hf. Frá árinu 1984 hafa hluthafar verið þrír, íslenska ríkið með 55% eignarhlut, norska fyrirtækið Elkem með 30% eignarhlut og japanska fyrirtækið Sumitomo sem á því ári keypti 15% eignarhlut í fyrirtækinu af Elkem. Með samþykkt laga nr. 28/1989 var fyrirtækinu heimilað að taka þátt í öðrum atvinnurekstri en bræðslu kísiljárns. Í greinargerð með frumvarpi til þeirra laga kemur fram að af lagaheimildum og samþykktum um Íslenska járnblendifélagið hf. sé ljóst að fyrirtækinu sé ætlaður vöxtur í framleiðslu á kísiljárni. Voru skipulag og stærð verksmiðjusvæðisins við það miðuð að verksmiðjuna mætti stækka mjög verulega. Á þeim tíma var stækkun hins vegar ekki talin tímabær. Með þeim samningum, sem nú hafa náðst milli eigenda Íslenska járnblendifélagsins hf., er stefnt að stækkun verksmiðjunnar með ofni III og jafnframt er stjórn félagsins falið að kanna grundvöllinn fyrir enn frekari stækkun. Stækkun verksmiðjunnar um einn ofn þýðir að afkastageta hennar eykst úr 70 þús. tonnum í 110 þús. tonn og er slík stækkun talin styrkja samkeppnisstöðu verksmiðjunnar þegar til lengri tíma er litið. Vegna þessa munu skapast um 30--35 ný störf. Ég minni á í þessu sambandi að varlegt er að áætla að margföldunaráhrif þessa séu um 1,5 starf í öðrum atvinnugreinum, t.d. í þjónustu. Hér er því um 50 ný störf að ræða til viðbótar eða í heild um 80 ný störf. Ef járnblendiverksmiðjan verður stækkuð enn frekar verður hún sú stærsta sinnar tegundar í heiminum. Ljóst er að ef ekki hefði orðið af breytingum á eignarhaldi í fyrirtækinu hefðu áform um stækkun verksmiðjunnar verið úr sögunni sem aftur hefði leitt til fækkunar starfsmanna og verri afkomu Landsvirkjunar, samanber það sem síðar segir í áliti þessu um rafmagnssamning. Samkomulag er um hækkun hlutafjár að nafnvirði 423,9 millj. kr. sem Elkem greiðir að fullu fyrir með 932,5 millj. kr. Þar með eignast Elkem 51% hlut í fyrirtækinu, íslenska ríkið mun eiga 38,5% hlut og hlutur Sumitomo verður 10,5%. Heildarverðmæti alls hlutafjár í verksmiðjunni er metið á 2.548 millj. kr. áður en arður fyrir árið 1996 hefur verið greiddur út. Eftir hlutafjáraukningu mun Elkem eiga fjóra menn í stjórn félagsins, íslenska ríkið tvo og Sumitomo einn. Í samningnum er kveðið á um að Íslenska járnblendifélagið hf. verði skráð á Verðbréfaþingi Íslands og hefur íslenska ríkið rétt til þess að selja hluta af sinni eign með almennu útboði. Í frv., ef að lögum verður, felst heimild til handa iðnrh. til að selja eignarhlut ríkisins, að undanskildum 12% hlut sem Elkem og Sumitomo eiga forkaupsrétt að verði tekin ákvörðun um frekari stækkun með fjórða ofninum fyrir 1. júlí 1999. Elkem hefur forkaupsrétt á 9% og er umsamið kaupverð 318 millj. kr. sem samsvarar genginu 2,5. Sumitomo hefur á sama hátt forkaupsrétt að 3%. Rétt er að benda á að erlendu fyrirtækjunum verður óheimilt að kaupa hlut á almennum markaði fyrstu níu mánuði eftir að salan hefst. Nefndin hefur sérstaklega kannað mat á verðmæti hlutafjár í félaginu og gerir meiri hlutinn ekki athugasemdir við það. Það er í samræmi við álit, bæði mat Fjárfestingarbankans Salomon Brothers og íslensku fyrirtækjanna Kaupþings og fyrirtækjasviðs Íslandsbanka. Miðað við þær sveiflur sem hafa verið á þessum rekstri er ekki hægt annað en að una við að við mat á verðmæti fyrirtækisins sé ekki einungis litið til góðu áranna heldur einnig til hinna mögru og þau hafa komið eins og við vitum. Fjárfesting vegna hins nýja ofns III eru 2,7 milljarðar kr. Verður það greitt með nýju innborguðu hlutafé frá Elkem um 932 millj. kr. eins og áður sagði en það sem upp á vantar með lánsfé eða um 1,8 milljarðar kr. Þetta tryggir mjög hátt eiginfjárhlutfall Íslenska járnblendifélagsins hf. Þjóðhagsleg áhrif af stækkun verksmiðjunnar eru meðal annars þau að á framkvæmdatímanum aukast fjárfestingar um 6 milljarða kr. Áður hefur verið getið um ný störf og þegar tillit er tekið til innfluttra aðfanga má ætla að stækkunin ein skili u.þ.b. einum milljarði kr. til landsframleiðslunnar, eða um 0,3%. Þjóðhagsstofnun bendir á að varanleg heildaraukning þjóðarframleiðslu vegna stóriðju á Grundartanga geti orðið allt að 0,7% með traustri hagstjórn. Í því sambandi bendir stofnunin á að mikilvægt er að stuðla að auknum þjóðhagslegum sparnaði á næstu árum með því að gæta ýtrasta aðhalds í ríkisfjármálum og taka nægilega þétt í taumhaldið á peningamálum til að halda aftur af aukningu þjóðarútgjalda. Elkem ASA er stærst fyrirtækja í heiminum í framleiðslu á kísiljárni með um 13% markaðshlutdeild og á kísilmálmi með um 18% markaðshlutdeild. Af þessu leiðir að fyrirtækið er stór aðili á heimsmarkaði með þessar afurðir. Vegna fyrirhugaðrar meirihlutaeignar Elkem í Íslenska járnblendifélaginu hf. kallaði iðnaðarnefnd Guðmund Einarsson, framkvæmdastjóra kísiljárn- og kísilmálmdeildar Elkem, á sinn fund frá Noregi. Félagið rekur á annan tug verksmiðja, flestar í Noregi en einnig í Kanada og Bandaríkjunum. Fram kom að Elkem leitast við að fela heimamönnum framkvæmdastjórn og daglegan rekstur hverrar verksmiðju og að fyrirtækið telur að samkeppnishæfni þess byggist á góðu og hæfu vinnuafli. Því sé fyrirtækinu akkur í að halda góðum tengslum við starfsmenn sína. Varðandi verksmiðju Íslenska járnblendifélagsins hf. kom fram að Elkem vænti sér góðs af samstarfi við starfsmenn fyrirtækisins og teldi að rekstur þess væri góður. Þá væri rannsókna- og þróunardeild fyrirtækisins öflug og yrði enn efld. Hefur deildin sýnt sérstakt áræði í þróunarstarfi að mati Elkem og var það rækilega undirstrikað hversu þessi þróunardeild Járnblendiverksmiðjunnar hefur staðið sig vel og þar verið unnið frumkvöðulsstarf. Varðandi umhverfismál kom fram að Elkem legði áherslu á að búnaður fyrirtækisins fylgdi ströngustu kröfum og taldi Guðmundur að þeim kröfum sem gerðar væru hérlendis svipaði til krafna sem gerðar væru í Noregi. Nefndin hefur kynnt sér rafmagnssamning Landsvirkjunar og Íslenska járnblendifélagsins hf. vegna stækkunar verksmiðju félagsins. Stækkun Járnblendiverksmiðjunnar mun styrkja fjárhagsstöðu Landsvirkjunar og stuðla að því markmiði að raforkuverð til almenningsveitna lækki um 3% árlega frá árinu 2001 til ársins 2010 en haldist síðan óbreytt, en þetta telur meiri hlutinn mjög mikilvæga forsendu fyrir stækkuninni. Segja má að það sé skoðun þeirra sem spá í heimsmarkaðsverð á raforku að orkuverð muni fremur lækka í næstu framtíð. Það er hins vegar rétt að orkuverð í Noregi er mjög hátt um þessar mundir eða um 22 aurar. Í Noregi gengur hins vegar ekki að selja orkuna á þessu verði og engin áform eru þar nú um uppbyggingu í orkufrekum iðnaði. Meðalorkuverð hjá Elkem er aftur á móti um 11 aurar en meðalverð á raforku í heiminum í dag eru 9--13 aurar. Mengunarvarnir járnblendiverksmiðjunnar hafa bæði verið ræddar í iðnaðarnefnd og umhverfisnefnd, enda eru strangar kröfur til mengunarvarna og umhverfismála mikilvægar í rekstri stóriðju, jafnt hér á landi sem annars staðar. Í tengslum við gerð skýrslu umhverfisnefndar um starfsleyfistillögur fyrir álver á Grundartanga (470. mál, þskj. 796), sem iðnaðarnefnd hefur haft til skoðunar, fór umhverfisnefnd í heimsókn í járnblendiverksmiðjuna og kynnti sér mengunarvarnir sérstaklega. Bæði meiri og minni hluti umhverfisnefndar benda á nauðsyn þess að svo verði búið að Hollustuvernd ríkisins að hún geti sinnt eftirliti með mengunarvörnum betur en nú. Undir þetta sjónarmið tekur meiri hlutinn. Þá bendir meiri hluti umhverfisnefndar á að óvenjutíðar sleppingar á reyk frá járnblendiverksmiðjunni stöfuðu af bilunum og endurnýjun á mengunarvarnabúnaði í verksmiðjunni og að rekstrartími reykhreinsivirkja hefði á árinu 1996 verið 99,28% á reykhreinsivirki 1 og 98,97% á reykhreinsivirki 2. Fram kemur að samkvæmt upplýsingum frá járnblendiverksmiðjunni og Hollustuvernd ríkisins er sá reykur sem sést frá verksmiðjunni ryk sem ekki veldur meiri mengun en ryk yfirleitt. Hinar mengandi lofttegundir séu hins vegar ekki sjáanlegar. Á fundi með iðnaðarnefnd upplýstu umhverfisráðuneyti og Hollustuvernd ríkisins að vinna við endurskoðun hins tuttugu ára gamla starfsleyfis járnblendiverksmiðjunnar væri þegar hafin. Við stækkun verksmiðjunnar (ofn III) verður gefið út nýtt starfsleyfi fyrir rekstur Íslenska járnblendifélagsins hf. í heild. Þær upplýsingar komu fram að strangari kröfur verða gerðar varðandi brennisteinsmagn í kolum en í núverandi starfsleyfi. Þá verða verulega hertar kröfur varðandi losun á ryki og jafnframt verða sett mörk fyrir tímalengd losunar ef bilun verður í tækjabúnaði. Meiri hlutinn leggur áherslu á endurskoðun starfsleyfis járnblendiverksmiðjunnar og að í nýju starfsleyfi verði gerðar strangar, en um leið eðlilegar, kröfur til mengunarvarna er taki mið af staðháttum. Meiri hlutinn vekur athygli á því að lög um mat á umhverfisáhrifum, nr. 63/1993, ná ekki til framkvæmda samkvæmt leyfum útgefnum fyrir 1. maí 1994. Telur hann eðlilegt að fyrir hugsanlega framtíðarstækkun járnblendiverksmiðjunnar (IV. og V. ofn) verði gert mat á umhverfisáhrifum með tilliti til starfsemi á svæðinu í heild. Í tengslum við umfjöllun málsins fór iðnaðarnefnd í vettvangsferð í járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga og ræddi við framkvæmdastjórn og trúnaðarmenn starfsmanna. Fram kom að hluti starfsmanna hefur haft áhyggjur af breyttri eignaskiptingu í Íslenska járnblendifélaginu hf. Þeir fagna þó að verksmiðjan skuli stækkuð og sjá í raun aukið atvinnuöryggi felast í því. Eftir samtölum við fulltrúa Elkem og með hliðsjón af því hversu vel járnblendiverksmiðjan er rekin, ekki síst vegna mjög góðs starfsfólks, trúi ég því að samskipti hinna nýju meirihlutaeigenda við starfsmenn verði sanngjörn og eðlileg. Eins komu fram hugleiðingar um hvort breytingar á eignarhaldi hefðu í raun verið forsenda fyrir stækkun verksmiðjunnar um einn ofn, þ.e. hvort fyrirtækið hefði eitt og óstutt átt að ráðast í stækkunina. Viðurkennt var þó að slíkt hefði alls ekki verið einfalt mál, m.a. vegna flókinna sölusamninga við erlenda eigendur fyrirtækisins. Ég hef ávallt talið að orð skuli standa og því held ég að farsæl og eðlileg leið hafi verið valin til að stækka ofn verksmiðjunnar og þar með tryggja rekstraröryggi hennar og þar með atvinnu á þessu svæði. Áform um stækkun verksmiðjunnar um þriðja ofninn og áform um frekari framþróun fyrirtækisins munu bæta afkomu þess og þannig hækka verðgildi þess eignarhluta sem Íslendingar eiga í járnblendiverksmiðjunni. Í þeim samningum sem hér hafa verið gerðir sýnist mér að hagsmuna íslenska ríkisins hvað varðar eignarhald í Járnblendifélaginu hafi verið gætt ásættanlega. Þeir bæta afkomu fyrirtækisins og treysta verulega atvinnuöryggi starfsfólks til lengri tíma litið. Virðulegi forseti. Meiri hluti iðnn. leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt. Undir þetta nefndarálit skrifa allir nefndarmenn í iðnn. nema hv. þm. Svavar Gestsson en hann skilar inn sérstöku nefndaráliti. En undir álitið rita Stefán Guðmundsson, Guðjón Guðmundsson, Sighvatur Björgvinsson, Árni R. Árnason, Sigríður A. Þórðardóttir, Hjálmar Árnason, Pétur H. Blöndal og Jóhanna Sigurðardóttir.

Herra forseti. Á þskj. 1276 birtist nefndarálit mitt um þetta mál og mun ég nú fara yfir það. Minni hluti nefndarinnar hefur ýmislegt að athuga við fyrirliggjandi frumvarp. Fyrst ber að nefna þá staðreynd að aðalefni málsins, þ.e. stækkun járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, liggur ekki fyrir þinginu, heldur einungis spurningin um það hvort Íslendingar eiga að selja meiri hluta sinn í verksmiðjunni eða ekki. Það er í sjálfu sér mikið mál en er ekki eina málið og í raun fór minnstur tími nefndarinnar í að fjalla um það. Það leiðir satt að segja að mínu mati hugann að því hvort þessi uppsetning mála í þessari stofnun sé eðlileg og hvort ekki þurfi að huga að öðru formi á gögnum af þessu tagi eða ákvörðunum þingsins af þessu tagi þannig að bæði komist að ákvörðun að efni málsins og nauðsynlegar lagabreytingar. Þessu hreyfði ég við 1. umr. málsins og ræddi þá m.a. um þetta mál að viðstöddum ráðherrum og fleirum, en það er auðvitað ekkert gert með það sem maður segir í þessu frekar en öðru sem ég tel þó slæmt vegna þess að þetta lýtur ekki að pólitík heldur því hvernig menn koma tæknilega að hlutunum í þessari stofnun, en það er ekki venjan að hlusta mikið á stjórnarandstöðuna hér í seinni tíð. Herra forseti. Það er spurning um hæstv. iðnrh. Ætlar hann ekki að vera viðstaddur þessa umræðu?

Forseti mun reyna að ná sambandi við hann og fá hann hingað til þessarar umræðu.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir. Að mati minni hlutans er raforkuverð viðunandi samkvæmt þeim samningi sem liggur fyrir vegna þriðja ofnsins. Samkvæmt norskum blöðum er verðið rétt innan við ellefu norskir aurar hver kílóvattstund. Þetta verð nær ekki aðeins til stækkunarinnar um þriðja ofninn heldur líka til eldri hluta verksmiðjunnar. Í því felst ávinningur fyrir Landsvirkjun sem selur fyrirtækinu orku. Í Noregi hafa flestar verksmiðjur Elkem góða rafmagnssamninga að sögn forráðamanna fyrirtækisins. Þessir samningar renna út á árunum 2006--2010. Statkraft, norska orkusölufyrirtækið, vill nýta sér þessa staðreynd til þess að hækka orkuverðið. Þar er nú boðið til samninga um 20--22 norska aura á kílóvattstund eða um 30 mill. Norsku fyrirtækin munu ekki sætta sig við þetta verð. ,,Við munum beita pólitískum þrýstingi til að lækka verðið``, sagði forstjóri Elkem á fundi iðnn. En meðan verðið er svona hátt flyst þessi iðnaður frá Noregi og eitthvert annað. Hvert? Væntanlega til Íslands. Þetta skapar því um leið vanda en jafnframt gullið tækifæri fyrir Íslendinga til að hækka raforkuverð til stóriðju hér á landi. Það virðist ráðamönnum Íslands enn ekki ljóst. Þess vegna hafa þeir í raun fallist á fjórða og fimmta áfanga járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga og gera þar ráð fyrir allt of lágu orkuverði. Starfsmenn verksmiðjunnar á Grundartanga hafa haft miklar áhyggjur af því að Elkem eignist meiri hluta í verksmiðjunni. Verður ekki sagt að viðtöl nefndarinnar við Guðmund Einarsson forstjóra hafi dregið úr áhyggjum af starfsmannamálum en Elkem er óvenjumikið í blöðum í Noregi vegna átaka við starfsmenn. Kom enda fram að það væri eitt aðalstefnumála fyrirtækisins og forráðamanna þess að fækka starfsmönnum, ekki að vísu með því að segja þeim upp sem fyrir eru heldur með því að ráða ekki nýja í stað þeirra sem hætta. Þó er bent á að í mörgum verksmiðjum Elkem í Noregi sjá verktakar um stóran hluta verkefnanna annarra en framleiðslunnar sjálfrar. Í því sambandi má nefna viðhaldsdeildir og mötuneyti. Þannig er ljóst að starfsmennirnir á Grundartanga standa frammi fyrir óvissu auk þess sem forstjóraskipti verða nú í fyrirtækinu og er ekki ofmælt að starfsmenn sjái eftir núverandi forstjóra úr starfi. Þeir starfsmenn sem iðnaðarnefnd ræddi við tóku fram að þeir óttuðust að starfsmannastefnan yrði harðari en þeir ættu að venjast og að þeir kæmu síður að opnum dyrum en verið hefur á Grundartanga og eru bæði þessi orð eða bæði þessi hugtök í raun og veru beint frá starfsmönnum, að starfsmannastefnan yrði harðari og þeir kæmu síðar að opnum dyrum. Starfsmennirnir spurðu: Og hvað gerist ef upp kemur sama staðan og 1992? Verður fyrirtækinu ekki lokað? Þá var gripið til aðgerða í samráði við starfsmenn. Nú verða allar boðleiðir miklu lengri. Forráðamenn fyrirtækisins bentu á að framleiðslukostnaðarverð á járnblendi hafi lækkað mjög verulega. Árið 1979 hafi framleiðslan verið 200--250 tonn á hvern starfsmann og svo hafi verið allt fram til 1989. Þá hafi starfsmönnum verksmiðjunnar, þróunardeildinni, tekist að breyta fyrirtækinu þannig að framleiðsla á starfsmann jókst í um 325 tonn. Þegar kreppan reið yfir iðnaðinn, sú mesta á öldinni, tókst að auka framleiðsluna í 400--425 tonn á mann. Nú er framleiðslan á Grundartanga 600 tonn á mann. Það er þróunardeild járnblendiverksmiðjunnar sem hefur skilað þessum mikla árangri. Forráðamenn verksmiðjunnar bentu á að með því að ríkið selur sinn hluta í járnblendiverksmiðjunni hverfa Íslendingar út úr vinnslu í stóriðju hér á landi. Það er slæmt, sögðu þeir. Það er mikilvægt að við höfum einhver yfirráð í úrvinnsluiðnaðinum en þurfum ekki að reiða okkur eingöngu á aðra. Enn fremur er ljóst, sögðu forsvarsmenn verksmiðjunnar, að með Elkem verða allar boðlínur miklu lengri. Við fengum um daginn þykkan doðrant með eyðublöðum til að sækja um mismunandi upphæðir til mismunandi verkefna, sögðu þeir. Það verður allt mikið þyngra í vöfum. Eitt af því sem gagnrýnt var af stjórnarandstöðunni við meðferð málsins var matið á fyrirtækinu. Kom fram að það væri ákaflega erfitt að meta fyrirtækið í raun. Gert hefði verið ráð fyrir því í mati á fyrirtækinu að langtímameðalverð á afurðum þess væri um 4.160 norskar kr. á tonnið. Í apríl í ár var verðið 4.560 norskar kr. tonnið, en fór hæst í 5.500 norskar kr. og lægst í 3.550 kr. á einum ársfjórðungi þannig að sveiflurnar eru gífurlegar. Og lægsta verðið nú á síðustu árum, þ.e. 1992, er jafnframt lægsta verðið á öldinni. Er eðlilegt að taka þetta óvenjuafbrigðilega lága verð með í reikninginn þegar langtímameðalverð er ákveðið? Það dreg ég í efa. Matsverðið á fyrirtækinu var eins og fyrr sagði miðað við 4.160 norskar kr. á tonnið. Það gaf verð í kringum 225--250 millj. norskra kr. fyrir fyrirtækið. Ef meðalverðið í fyrra hefði verið lagt til grundvallar hefði verðið á fyrirtækinu átt að vera mörgum sinnum hærra eða yfir einn milljarður norskra kr. Við meðferð málsins í nefndinni kom þannig fram að verðið á fyrirtækinu var í rauninni allt of lágt þegar hlutur Íslands var seldur. Til samanburðar má geta þess að endurbyggingarverð verksmiðjunnar á Grundartanga er talið vera um 800 millj. norskra kr. og strípaður þriðji ofninn mundi kosta á bilinu 260--280 millj. norskra kr. Hagnaður fyrirtækisins var 280 millj. kr. árið 1994, 544 millj. kr. árið 1995, 660 millj. kr. 1996 og 600 millj. kr. 1997. Hér er því um að ræða geysigott fyrirtæki, að ekki sé meira sagt. Kom reyndar fram að verksmiðjan á Grundartanga er talin með þeim bestu í heimi í þessari grein. Sú þriðja besta í heiminum var fullyrt. Bendir allt til þess að vel hefði mátt reka fyrirtækið áfram með tveimur ofnum og að öryggi starfsfólks og þjóðarinnar hefði ekkert síður mátt tryggja með því að tryggja að fyrirtækið með óbreyttu eignarhaldi hefði bætt við þriðja ofninum. Satt að segja verð ég að segja, herra forseti, að mér fannst þetta í raun og veru merkilegasta niðurstaðan af umfjölluninni um málið, þ.e. að fyrirtækið er tiltölulega tryggt, er tiltölulega öruggt og talið um óvissuna fyrir starfsmenn sem yrði að létta með þriðja ofninum er ekki rétt uppsetning vegna þess að þar eru menn að tala um það ástand sem var 1992 og er eins og ég sagði algerlega afbrigðilegt á öldinni. Ég tel þess vegna að þarna hafi menn að óþörfu ákveðið að afhenda Elkem þetta fyrirtæki, hreinlega að óþörfu og það hafa engin rök komið fram í meðhöndlun nefndarinnar á þessu máli sem sanna annað, engin. Og það er mjög alvarlegt umhugsunarefni því að það bendir til þess að samningamenn Íslands hafi gefið sér fyrir fram veikari stöðu þessa fyrirtækis en eðlilegt var. Í fskj. II með nefndaráliti mínu er frásögn fulltrúa starfsmanna af fundi um fyrirhugaða starfsmenn járnblendiverksmiðjunnar. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Þröngar skorður eru settar við breytingum á eignaraðild í samningum um ÍJ. Halldór Kristjánsson [væntanlega ráðuneytisstjóri] taldi Elkem nauðsynlegan samstarfsaðila vegna þess hve sterkt fyrirtækið er á mörkuðum.`` Því var með öðrum orðum haldið fram að fyrirtækið væri svo sterkt á mörkuðum að það væri ekkert annað fyrir okkur að gera en að beygja okkur fyrir kröfum fyrirtækisins. Þetta er rangt. Það kom einnig fram í meðhöndlun málsins í hv. iðnn. að markaðsyfirburðir þessa fyrirtækis á heimsmarkaði á kísiljárni og kísilmálmi eru ekki þeir sem gefnir voru upp og talað var um í aðdraganda málsins, eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans á þskj. 1264, en þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Elkem ASA er stærst fyrirtækja í heiminum í framleiðslu á kísiljárni með um 13% markaðshlutdeild og á kísilmálmi með um 18% markaðshlutdeild.`` Hér kemur fram að markaðshlutdeildin er minni en menn gáfu sér og þess vegna er yfirburðastaða Elkem á mörkuðunum ekki sú sem menn notuðu sem rök fyrir því að Ísland færi út úr þessu fyrirtæki. Ég verð þess vegna að segja það alveg eins og er, herra forseti, að ég í sjálfu sér hef ekki verið þeirrar skoðunar að það væri neitt úrslitaatriði að Íslendingar ættu endilega meiri hluta í þessu fyrirtæki. En ég sannfærðist um það við meðferð málsins í fyrsta lagi að íslenska eignaraðildin hefur skilað miklum verðmætum. Hún hefur skilað mjög góðu fyrirtæki. Og ég tel ástæðu til þess að nefna það hér af því að enginn hefur gert það, að þakka starfsmönnum á Grundartanga fyrir það að þeir hafa skapað Íslendingum mjög gott fyrirtæki, og ekki síst fráfarandi forstjóra og nánustu samstarfsmönnum hans. Ég er því sannfærður um það eftir að hafa hitt forráðamenn fyrirtækisins á Grundartanga að fyrirtækið var og er í rauninni sterkara heldur en menn lögðu upp með þegar lagt var af stað í þetta ferðalag í iðnrn. Ég tel það þess vegna beinlínis harmsefni að iðnrn. skuli hafa staðið svona að máli vegna þess að það hefði verið hægt að halda Íslendingum inni í úrvinnslu í stóriðjufyrirtæki ef farið hefði verið öðruvísi í málin. Ég vil einnig, herra forseti, láta það koma hér fram að ég tel að ákvæði 4. gr. frv. og viðeigandi ákvæði samningsins séu hættuleg. Í greininni segir, með leyfi forseta: ,,Iðnaðarráðherra er eftir hlutafjárhækkun í félaginu á árinu 1997 heimilt þegar á því ári að selja eignarhlut ríkisins í félaginu, þó þannig að 12% heildarhlutafjár verði ekki seld fyrr en reynt hefur á kauprétt núverandi samstarfsaðila ríkisins að verksmiðjunni.`` Í samningnum er gengið út frá því að verðið á þessum 12% hluta sé fast. Margt bendir þegar til þess að þegar að því kemur að þessi hlutur yrði seldur, þá muni menn líta þannig á að þar yrði um stórkostlegt undirverð að ræða. Þeir sem töluðu við iðnn. í fyrirtækinu á Grundartanga töldu að svo gæti farið að hérna væru menn að gefa Elkem í kringum einn milljarð kr. frá því sem ella væri ef þessi hlutur yrði seldur á þáverandi væntanlegu markaðsverði en ekki á föstu verði eins og verið er að setja það upp hér. Og það er auðvitað alveg ótrúlegt satt best að segja, herra forseti, að festa þetta verð á þessum hlut í fyrirtækinu, þessum 12% hlut, því að þar með er verið að gefa Elkem þennan hlut eða öðrum aðilum sem að þessu kynnu að koma kost á miklu lægra verði en eðlilegt er og þar með verið að slá því föstu að Íslendingar sem eiga þennan part missi af verulegum fjármunum eða hálfum til heilum milljarði króna. Þarna tel ég að mönnum hafi skotist í þessum samningum og ég tel það harmsefni. Ég tel ekki ástæðu til þess, herra forseti, að hafa þessi orð fleiri við þessa umræðu. Ég vek athygli á því að hæstv. iðnrh. taldi ekki ástæðu til að taka til máls í umræðunum um álver á Grundartanga og finnst mér það nokkurt umhugsunarefni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 8. þm. Reykv. fyrir fróðlega ræðu, en það mátti skilja sem svo það sem fram kom í máli hans að ekki væri ástæða til að stækka verksmiðjuna. Vil ég þess vegna af því tilefni segja að það er nauðsynlegt að rifja upp erfiðleikaárin hjá Íslenska járnblendifélaginu þegar glímt var við mun lægra verð á afurðunum en hafði áður verið og er núna. Það er alveg ljóst þegar litið er á sögu þessa markaðar að sveiflur eru mjög miklar í markaði á framleiðslu verksmiðjunnar. Fyrir stjórn þessa fyrirtækis var lögð áætlun um það, að fenginni þessari dýrkeyptu reynslu í rekstri fyrirtækisins, hvernig mætti styrkja reksturinn. Stjórnendur fyrirtækisins lögðu upp áætlun um það hvernig best væri að standa að því verki og það var með því að stækka verksmiðjuna og bæta við í það minnsta einum ofni og við það yrði verksmiðjan mun hagkvæmari en með tveimur ofnum. Ég tel að það sé alveg nauðsynlegt að þetta komi fram hérna þannig að menn velkist ekkert í vafa um að til þess að hægt sé að tryggja framtíð, eins og hægt er að tryggja framtíð nokkurrar slíkrar starfsemi, þá var það fyrst og fremst með stækkun og þannig væru hagsmunir starfsmanna og eigenda verksmiðjunnar best tryggðir.

Herra forseti. Það er misskilningur að ég hafi haldið því fram að stækkun væri óþarfi. Ég hins vegar hélt því fram að það hafi ekki verið eins mikil nauðsyn á stækkun og menn hafa viljað vera láta og miðað við þær tölur sem við fengum hjá forstjóra fyrirtækisins og öðrum uppi á Grundartanga, þá sannfærðist ég um að það hefði verið hægt að halda rekstri fyrirtækisins áfram sem einni bestu járnblendiverksmiðju í heimi jafnvel á tveimur ofnum, jafnvel án stækkunar. Hitt er alveg ljóst að miðað við hagvöxt í heiminum upp á segjum 2--3%, þá er náttúrlega gengið út frá því að til þess að t.d. sá fjöldi starfsmanna sem þarna hefur verið geti haldið vinnunni áfram nokkuð örugglega, er æskilegt að það verði stækkun. Og þá bætti ég því við: Við hefðum getað stækkað. Og mér fannst það koma fram í orðum hv. 2. þm. Vesturl. sem mér hefur fundist ég heyra í kringum málið, að stjórnarmenn fyrirtækisins og fleiri, þeir sem voru og þekkja vel til málsins og ráðuneytið, hafa verið orðnir óþarflega beygðir af erfiðleikunum 1992 því að staðreyndin er sú að verðið 1992 er lægsta verðið á allri öldinni á þessum vörum. Ég tel því líka að viðmiðunin að því er varðar langtímameðalverð á kísiljárni sem menn gátu sér við mat á fyrirtækinu, hafi verið of lág.

Hæstv. forseti. Það er misskilningur hjá hv. 8. þm. Reykv. að stjórnarmenn Íslenska járnblendifélagsins hafi verið beygðir. Það var nú öðru nær. Þetta var og er staffírugt lið sem lagði mikla vinnu í að reyna að endurskipuleggja þetta ágæta fyrirtæki með úrvalsfólki og það var gert með því að undirbúa stækkun. Það var lögð öll áhersla á það. Síðan gerist það sem er auðvitað grundvallaratriði í þessu máli og hefur komið skýrt hér fram, að það er vilji stjórnvalda að reyna að draga sig út úr þessari atvinnustarfsemi, treysta öðrum til þess að stunda rekstur og það er auðvitað ástæðan. Það er ekki afstaða stjórnarmanna Íslenska járnblendifélagsins heldur er það afstaða íslenskra stjórnvalda að draga sig út úr þessum rekstri. Þess vegna erum við að fjalla um þetta frv. sem hér er til umfjöllunar og ég styð og er reiðubúinn til þess að leggja mikið á mig til þess að fara þær leiðir sem tryggja þessa starfsemi sem allra best. Ég kom upp í andsvari við hv. þm. vegna þess að ég vildi draga það skýrt fram í þessari umræðu að stækkunin er við núverandi aðstæður mjög mikilvæg.

Íslendingar hefðu getað, herra forseti, stækkað þetta fyrirtæki eins og það var ef þeir hefðu viljað. Það er orðum aukið hversu mikla yfirburði á markaði Elkem hefur. Það er algerlega orðum aukið. Það eru 13--18% eftir því hvort um er að ræða kísilmálm eða kísiljárn þannig að það skal vera alveg á hreinu. Í öðru lagi endurtek ég það og vil leiðrétta það hér að ég tel að stjórn fyrirtækisins hafi ekki verið beygð í þeim skilningi sem venjulega er lagður í það orð, heldur var hún beygð af ríkisstjórninni. Það er rétt hjá hv. þm. að það var hún sem réði þessu og það var hún sem var beygð og fór í keng inn í þessar umræður, því miður.

Herra forseti. Hér við lok 2. umr. um þetta mál, sem er um stækkun Járnblendifélagsins, vil ég nota tækifærið og þakka hv. iðnn. fyrir það starf sem hún hefur innt af hendi í tengslum við þessi mál, þ.e. bæði frv. um byggingu álvers á Grundartanga og ekki síður um þetta frv. sem hér er til umfjöllunar um stækkun Járnblendifélagsins. Nefndin hefur vandað mjög til verka, unnið hratt og yfirvegað, ekki síst í ljósi þess að það hefur verið mikið álag á iðnn. Alþingis nú á undanförnum mánuðum. Ég hugsa að það sé langt síðan iðnn. Alþingis hefur haft jafnmikið að gera og ástæðan er sú að með þessari ríkisstjórn hefur verið rofin sú kyrrstaða sem ríkt hefur í stóriðjumálum á Íslandi í áratug eða áratugi reyndar. Iðnn. hefur fjallað á síðustu mánuðum og missirum um mjög stór mál og ég er sérstaklega ánægður með störf nefndarinnar í þessum efnum, hversu vel þar hefur verið unnið og hversu vel og örugglega þeim hefur verið skilað inn í þingið. Fyrsta mál af þessu tagi sem iðnn. barst var stækkun álversins í Straumsvík, síðan þetta mál sem nú er til umfjöllunar, stækkun Járnblendifélagsins og bygging álvers Columbia á Grundartanga og svo tók frv. um Landsvirkjun, eigendasamkomulagið milli ríkisins, Reykjavíkurborgar og Akureyrarbæjar sem algert samkomulag var um milli eigenda og mjög víðtækt samkomulag í þinginu, auðvitað mikinn tíma nefndarinnar. En það sem öllum þessum málum er sammerkt, er að við erum að hefja núna nýtingu orkuauðlindanna aftur. Við erum að leggja grunninn að stóraukinni verðmætasköpun í samfélaginu. Við erum að fjölga störfum. Við erum að draga stórkostlega úr atvinnuleysinu. Við erum að skapa störf í þessum fyrirtækjum sem hafa sýnt sig að eru betur launuð störf en sambærileg störf úti á vinnumarkaðnum. Þessi fyrirtæki greiða hærri laun og þannig erum við að leggja grunn að bættum lífskjörum í landinu með þeim aðgerðum á þessu sviði sem ríkisstjórnin er að fara út í. Það er þess vegna að manni finnst slæmt að ekki skuli vera alveg fullkomin samstaða um þessi mál. En ég skil að mönnum geti sýnst sitt hvað í þessum efnum og það er slæmt vegna þess að um þessi meginmarkmið hef ég talið að allir væru tiltölulega sammála. Varðandi stækkun Járnblendifélagsins ætla ég ekki að rifja upp þá ræðu sem ég fór með við 1. umr. þessa máls og þær ástæður sem lágu að baki þeirri ákvörðun að semja við Elkem og Sumitomo um stækkun fyrirtækisins. Ég skildi hv. þm. Svavar Gestsson þannig að það hefði verið óþarft að semja um stækkunina, Íslendingar hefðu getað gert það sjálfir. Nú er ég alveg sannfærður um að forstjóri Járnblendifélagsins á Grundartanga hefur ekki sagt iðnn. það með þessum orðum. Ég hef líka átt viðræður við forstjóra Járnblendifélagsins. Það voru skiptar skoðanir um það hvaða leiðir ætti að fara í þessum efnum. En forstjórinn hefur viðurkennt að það var ekki hægt einhliða af Íslands hálfu að taka þá ákvörðun sem hefði leitt til þess að fyrirtækið hefði verið stækkað. Slík ákvörðun hefði leitt til málaferla við þá eigendur sem við erum með í þessu fyrirtæki vegna þess að sá samningur sem var og er á milli eignaraðilanna gerði ráð fyrir því, og það ætla ég enn einu sinni að rifja hér upp, að til þess að taka ákvörðun um að selja hlut í fyrirtækinu þurfti samkomulag allra aðila. Til þess að taka lán til byggingar og fjárfestingar við stækkun á fyrirtækinu þurfti samkomulag 2 / 3 hluta eigenda. Og til þess að hægt væri að fá 2 / 3 hluta eigenda til þess að taka slíka ákvörðun, þá lá alltaf fyrir af hálfu Sumitomo að þeir þyrftu að fá breytingu á markaðssamningi við fyrirtækið. Og til þess að breyta markaðssamningnum þurfti samkomulag allra aðila. Það sjá allir sem vilja sjá og leggja sanngjarnt mat og fara með rétt mál og hafa þessi skjöl öll fyrir framan sig, það samkomulag sem þarna var, að það var ekki hægt að ná fram einhliða ákvörðun af þessu tagi. Um verðmætamatið má hins vegar deila og ég ætla ekkert að leggja mat á það hvort það sé hinn heilagi sannleikur og ætla þess vegna ekki að vera hér með fullyrðingar um að það hafi verið nógu hátt eða allt of hátt. Við megum vel við una. Þetta var samkomulagsniðurstaða og hvernig var hún fengin? Hún var ekki fengin með því að reka puttann upp í loftið eða henda einhverju upp í loftið og sjá hvað kæmi niður. Virtar fjármálastofnanir voru fengnar til þess að verðmeta fyrirtækið. Einn virtasti fjárfestingarbanki í heimi á þessu sviði, Salomon Brothers, var fenginn til þess að meta verðmæti fyrirtækisins. Til að tryggja að íslensk fyrirtæki sem hafa orðið mjög góða þekkingu á þessu sviði kæmu þar að líka fengum við Kaupþing og fyrirtækjasvið Íslandsbanka til þess að leggja mat á fyrirtækið líka. Ég ætla ekki hér að tína nákvæmlega til hvert verðmætamatið var frá hverjum og einum aðila en verðmætamatið var á bilinu 220--290 millj. norskra króna með því að reiknað væri með að hagræðið af byggingu þriðja ofnsins lægi fyrir. Ef hins vegar hefði ekki legið fyrir ákvörðun um það, þá var verðmætamat fyrirtækisins 180 millj. norskra króna miðað við tvo ofna. Svo kunna menn lengi að deila um það hvort þetta hafi verið rétt verð, samningsniðurstaðan, 245 millj. norskra króna sem var það verðmætamat fyrirtækisins sem menn náðu saman um. Hinn eini mælikvarði á hið rétta verð kemur í ljós þegar sá hluti fyrirtækisins sem með þessu frv. er verið að heimila iðnrh. að setja á markað verður settur á markað. Þá kemur í ljós hvað markaðurinn er tilbúinn að borga fyrir fyrirtækið. Út frá þeim forsendum hvort skynsamlegt hafi verið að stækka, ekki bara hvort það hafi verið hægt heldur hvort það hafi þá nokkuð verið nauðsynlegt, þá er það svo að hagkvæmni fyrirtækisins eykst verulega við stækkun. Samkeppnishæfni fyrirtækisins eykst verulega. Framleiðslukostnaðarverð fyrirtækisins í dag er 3.800 norskar krónur á tonnið. Eftir stækkun lækkar framleiðslukostnaðurinn úr 3.800 norskum krónum niður í 3.200 norskar krónur. Hv. þm. Svavar Gestsson vitnaði í það verð sem hefði orðið lægst á öldinni sem var rúmlega 3.400 norskar krónur á tonnið. Með þessari stækkun erum við að ná því að auka hagkvæmni svo í rekstri fyrirtækisins að við höfum komist í framleiðslukostnaði undir það lægsta verð sem við höfum séð á öldinni. Það leiðir til þess að í næstu niðursveiflu sem við þurfum að ganga í gegnum, vegna þess að sagan segir okkur að við höfum þurft þess í gegnum tíðina, er fyrirtækið betur búið en nokkru sinni fyrr til að mæta þeim skakkaföllum. Hagkvæmni fyrirtækisins eftir breytinguna gerir það að verkum að öryggi starfsfólksins er tryggt. Störfum fjölgar í rekstri fyrirtækisins í staðinn fyrir að ef ekkert hefði verið gert, þá blasti ekkert annað við en að störfum hefði sennilega fækkað þannig að hvernig sem á þetta er litið, er ljóst að út frá hagsmunum eigendanna var stækkunin hagkvæm og sérstaklega út frá íslenskum hagsmunum. Út frá hagsmunum starfsfólks fyrirtækisins er stækkunin mjög hagkvæm. Hefði ekki verið ákveðið að stækka, þá hefði óvissan haldið áfram. Og menn mega ekki gera lítið úr því þegar menn ræða um yfirburðastöðu --- reyndar talaði hv. þm. um að það væri engin yfirburðastaða sem Elkem hefði á járnblendimarkaðnum, 13--18% af heimsmarkaði --- að við getum ekki horft bara á heimsmarkaðinn í þessum efnum. Við verðum nefnilega að átta okkur á því hvert við erum að selja. Elkem er með 58% markaðshlutdeild á evrópska markaðnum og þeim markaði sem við erum aðallega að selja á. Hinn hluti markaðarins er kísilmálmur sem er miklu, miklu ódýrari en sá kísilmálmur sem við erum að selja frá Grundartanga inn á þann markað þar sem Elkem er með 58% markaðshlutdeild. Við erum að tala um markað í Japan, í Asíu víða, þar sem þetta efni er miklu, miklu ódýrara og það er ástæðan fyrir því að Sumitomo vill frá breytingu á markaðssamningnum, vegna þess að þeir eru í erfiðleikum með að keppa við ódýra efnið sem kemur frá Kína og víða annars staðar að í Asíu inn á þennan markað. Við verðum því að horfa á það hvert við erum að selja efnið sem við erum að framleiða og skoða markaðinn út frá því. Og fyrirtæki sem eru með 58% markaðshlutdeild á okkar aðalmarkaði, verðmætasta markaðnum, hlýtur þannig að hafa yfirburða markaðsstöðu hvernig sem á þetta mál er litið. Það kann að vera í þessu máli eins og reyndar svo mörgum öðrum að ég og hv. þm. séum ekki sammála. Ég ætla ekkert að leggja mat á af hverju það er. En það sem ég hef lagt upp með í þeirri vinnu og mínar áherslur hafa beinst að í að tryggja að við getum nýtt orkuauðlindirnar, er að auka verðmætið í samfélaginu, bæta lífskjörin, fjölga störfunum og draga þannig úr atvinnuleysinu og fátæktinni sem til er í landinu. Og ég vonast til þess að við höfum báðir þá sömu sýn á þau meginmarkmið og kunnum heldur að deila um leiðirnar. En þessar leiðir hafa legið fyrir en eru ekki eitthvað sem er úti í þokunni og sem megi kannski fara en eru ófærar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir að hann hefur tekið aftur það sem hann hefur sagt tvisvar úr þessum ræðustól, að ég og Alþb. vildum beita okkur fyrir því að auka atvinnuleysið. Það hefur hann tvisvar sagt úr þessum ræðustól. Hann var þó það smekklegur í þetta skipti að segja að ég vildi sennilega ekki atvinnuleysi. Það er framför í málflutningi hans og ég þakka honum sérstaklega fyrir það. Varðandi málið að öðru leyti eins og hann setti það upp skil ég út af fyrir sig vel að menn hafi endað í þessum samningi vegna þess að greinilegt er að hæstv. iðnrh. hafði enga trú á eigin samningsstöðu. Hann taldi sig vera með mjög vonda vöru. Hann taldi að hlutirnir væru þannig að öryggi starfsfólksins væri í fyrsta lagi í verulegri hættu. Ég segi: Það er rangt. Það er augljóst mál og segir sig sjálft og þarf ekki að halda neinar ræður um það á Alþingi að eftir því sem fyrirtækið er stærra, eftir því eru meiri líkur á því að fleiri hafi vinnu. Það er ekki mikil vísindaleg niðurstaða, það skil jafnvel ég þannig að málið snýst ekki um að það sé mikil speki að hlutirnir séu þannig. En það er bersýnilegt að hæstv. ráðherra hefur trú á því að fyrirtækið hafi verið þannig komið að fótum fram að öryggi starfsfólksins hafi verið í stórkostlegri hættu. Ég undrast ekki að ráðherrann skuli hafa selt þetta fyrirtæki fyrir slikk, ef hann hefur verið þessarar skoðunar, sem sagt á hnjánum í þessu máli. Hann segir líka: Óvissan með fyrirtæki hefði haldið áfram ef þetta hefði ekki verið selt. Ég er algerlega ósammála þessu. Ég tel að ráðherrann hafi tekið inn á sig kenningar um það að þetta fyrirtæki hafi verið miklu veikara en það var og hafi þar með tekið við fortíðararfi í iðnrn. þar sem þetta fyrirtæki var á sínum tíma afskrifað af því að það væri ónýtt og gæti ekki neitt. Ég er ósammála þessu. Ég er líka ósammála því að hægt sé að líta á það að markaðshlutdeild t.d. Elkem í Evrópu sem úrslitaþátt í málinu. Það verður að horfa á allan heiminn í þessum efnum og markaðsyfirburðir Elkem voru ekki þeir sem látið var í veðri vaka. Þess vegna verð ég að segja alveg eins og er að ég er svo sem ekki hissa á því að menn skuli hafa látið sig hafa það að láta fyrirtækið fara með þeim hætti sem gert var. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að það hafi verið rangt hjá matsfyrirtækjunum að gefa sér langtímameðalverð eftir meðalverði síðustu 10 ára en inni í því eru tveir eða þrír fjórðungar með lægsta meðalverð á járnblendi á öldinni. Ég tel að það hafi verið rangt að meta fyrirtækið þannig. Út af fyrir sig gæti ég farið yfir þessa matskafla um frv. ef þeir væru ekki allir trúnaðarmál. Þeir voru lagðir fyrir í iðnn. og ég las þá gaumgæfilega. Ég tel enga ástæðu til að trúa þeim pappírum þannig að það sé um að ræða dóm sem menn hafi þurft að hlíta með þeim hætti sem gert er. Ég vil einnig segja það, herra forseti, að ég veit ekki hvaðan hæstv. iðnrh. hefur það að ég hafi verið að tala um að stækka fyrirtækið með einhliða ákvörðunum. Hvernig í ósköpunum má það vera? Hvaðan hefur maðurinn eiginlega þá hugmynd? Var félagið ekki hlutafélag? Ég verð að segja það eins og er að ég hef gert mér grein fyrir því að þetta væri hlutafélag þannig að það kemur mér ekki á óvart. En það er ekki þannig að aðili í hlutafélagi þó sterkur sé geti tekið einhliða ákvörðun um eitt eða neitt í því heldur þarf hann að leita samkomulags. Það segir sig algerlega sjálft þannig að ég botna ekkert í þeim málflutningi sem er hafður uppi að því er þetta varðar. Ég tel að engin rök séu á móti því að reynt hefði verið að halda fyrirtækinu áfram og stækka það eins og það var að ekki hafi verið hægt að taka um það einhliða ákvörðun. Það eru engin rök í málinu vegna þess að það dettur ekki nokkrum einasta manni í hug. Ég vil líka segja að ég átti ágætar viðræður við forstjóra fyrirtækisins og verður ekki rakið hér hvað okkur fór á milli. En ég vil endurtaka það að hér hefur verið byggt af honum og samstarfsmönnum hans upp fyrirtæki sem er svo gott að Elkem leggur mikið upp úr því að eignast það. Það er af einhverjum ástæðum. Það er ekki vegna þess að þetta sé vont og illa rekið fyrirtæki heldur vegna þess að menn hafa haldið vel á hlutunum og mér finnst ástæða til þess að halda því til haga og þakka fyrir það. Hæstv. iðnrh. vék svo að þeim málum sem hafa verið til meðferðar hjá hv. iðnn. á tveimur árum. Hann sagði að kyrrstaða hefði verið rofin með þessari ríkisstjórn í atvinnumálum eins og þetta væri henni að þakka eða hvað það nú er að þessir samningar hefðu orðið til. Ég tel að hlutirnir liggi ekki þannig. Ég tel að um sé að ræða röð af ytri aðstæðum sem leiða til þessarar niðurstöðu og málið geti engan veginn legið þannig að hægt sé að halda því fram að ríkisstjórnin núverandi hafi skipt sköpum í þessum efnum. Ég tel það ekki vera. Ég bendi á að að þessum málum hafa menn unnið mjög lengi, bæði Landsvirkjun, iðnrn. og fleiri aðilar og að því hafa menn komið úr fleiri flokkum en Framsfl. Ég held að þess vegna sé nauðsynlegt að hafa þá hluti mjög rækilega í huga að það er fáránlegt að tala um að þessi ríkisstjórn hafi rofið einhverja kyrrstöðu í málinu. Hún hefur ekki gert það. Hún hefur tekið við hagstæðum ytri hagvexti og út af fyrir sig liggja hlutirnir fyrst og fremst þannig frekar en hún hafi í sjálfu sér haldið þannig á málum að hún hafi framkallað þessa stórkostlegu framfarasókn í íslensku atvinnulífi. Ef ráðherrarnir trúa því lifa þeir í blekkingarheimi sem er ekki hollt fyrir ráðherra að vera í. Hæstv. ráðherra sagði að með þeim ákvörðunum sem hefðu verið teknar á undanförnum árum og hafa m.a. farið í gegnum iðnn. um stækkun Ísals, þriðja ofninn á Grundartanga og Columbia Ventures Corporation og Landsvirkjunarbreytinguna, hafi verið um að ræða mikilvægar ákvarðanir sem stuðli að betri lífskjörum í landinu og að um sé að ræða í þessum fyrirtækjum betur launuð störf en annars staðar og ég segi eins og ég sagði áðan, herra forseti: Margt af því fólki sem hefur unnið í stóriðjufyrirtækjunum hefur gert það vegna þess að það hefur ekki átt neinna annarra kosta völ. Það hefur ekki verið að öllu leyti af fúsum og frjálsum vilja sem þetta fólk hefur kosið að vera þarna og það hefur m.a. verið vegna þess að launin hafa verið lág og að nokkru leyti hafa menn borgað fyrir aðeins hærri laun með aðeins lakari heilsu. Það held ég að sé viðurkennt. Hæstv. ráðherra gerði að umtalsefni að það sé slæmt að ekki skuli hafa verið samstaða um þau mál sem iðnn. hefur tekið fyrir. Ég get tekið undir það. Það er mjög slæmt. En ég held að hann hafi ekkert gert til að stuðla að henni. Þvert á móti hafi hann gert það sem hann getur til þess að koma í veg fyrir að hún næðist. Það tel ég að eigi sérstaklega við um Landsvirkjunarmálið, bæði fyrr og síðar af hálfu hans þar sem hann beitti sér fyrir ósamkomulaginu. Ég harma það, herra forseti.

Herra forseti. Ég harma að hv. 8. þm. Reykv. skuli ekki hafa skilið það sem ég fór yfir áðan í fyrri ræðu minni. Ríkið á 55% í fyrirtækinu. Af því að fyrirtækið er hlutafélag ætti ríkið af eðlilegum kringumstæðum að geta tekið einhliða ákvörðun. En samningar voru þannig að það var ekki hægt og það var það sem ég var að segja áðan að ekki var hægt að taka þessa ákvörðun því að meðeigendur okkar voru ekki tilbúnir til að taka ákvörðunina um stækkun fyrirtækisins nema samkomulag næðist um markaðssamninginn milli Sumitomo og Elkem. Það var grundvöllurinn í öllu saman. Þess vegna komust menn ekki öllu lengra. Ég vonast til þess að hv. þm. skilji þetta. Ég hef á tilfinningunni að hv. þm. hafi ekki þrátt fyrir yfirvegaða skoðun í nefndinni kynnt sér þá samninga sem voru á milli eignaraðila. Það er alveg rétt að ekki er hægt að þakka einstökum ráðherrum eða ríkisstjórninni í heild sinni þá gríðarlegu uppsveiflu sem núna er í íslensku efnahagslífi og þær miklu framfarir sem eru á Íslandi. Þar koma auðvitað til að nokkru leyti líka ytri aðstæður, það er ekki nokkur einasti vafi. En í öðru orðinu er ekki mjög trúverðugt, herra forseti, hjá einstökum hv. þingmönnum að koma í þennan ræðustól og berja á ráðherrum fyrir ranga stefnu, af hverju sé verið að berjast fyrir hinu og þessu. Það eigi að vera svona og svona. En svo koma þeir upp í næstu ræðu og segja: Þetta er ekkert ráðherrunum að kenna eða þakka. Þetta eru ytri aðstæðurnar. Þetta er ekki mjög trúverðugur málflutningur. Hvað það varðar að þeir einstaklingar sem vinna í þessum stóriðjufyrirtækjum hafi ekki annarra úrkosta völ þá held ég að þær umsóknir þegar auglýst var eftir starfsfólki í Ísal sýni það hversu eftirsóknarvert þar er að vinna þegar þúsund manns sóttu um þau fáu störf sem þar voru í boði.

Virðulegi forseti. Ég ætla að ég þekki alveg eins vel til í álverinu í Straumsvík og hæstv. iðnrh. og m.a. fjölda þess fólks sem þar hefur unnið um áratugi. Ég veit að það hefur ekki verið vegna þess að þetta fólk væri að kjósa þetta starf frekar en allt annað. Það hefur ekki átt annarra kosta völ. Ég bendi á að þegar fyrirtækið var stofnað á sínum tíma var um að ræða einhvern versta atvinnuleysistíma sögunnar á Íslandi og það fólk sem þarna fór inn í átti ekki margra annarra kosta völ. Þess vegna finnst mér algerlega fráleitt að setja hlutina upp með þeim hætti sem hæstv. ráðherra gerir vegna þess að þar með er hann að sverja sig í ætt og hóp þeirra manna sem líta á stóriðjufyrirtæki sem meira keppikefli og mikilvægara fyrir vinnandi alþýðu þessa lands en önnur fyrirtæki. Ég hélt að þau örlög mundu ekki koma fyrir Framsfl. a.m.k. á meðan eitthvað grænt er í flokksmerkinu.

Herra forseti. Nei, ég er ekki þeirrar skoðunar að stóriðjan sé máttarstólpinn í íslensku efnahags- og atvinnulífi. Drifkrafturinn í íslensku efnahags- og atvinnulífi eru litlu og meðalstóru fyrirtækin og sá fjöldi starfa og sú þjónusta sem myndast þar í kring. En þessi litlu fyrirtæki spretta oft upp úr þeim jarðvegi sem stóriðjufyrirtækin skapa okkur. Ég held að ekkert eitt sýni jafnótvírætt hversu ánægðir starfsmenn eru, sem starfa hjá Ísal í Straumsvík, eins og það að meðalstarfsaldur í því 30 ára gamla fyrirtæki eru 19 ár. Og að hægt sé að halda því fram að það sé búið að vera atvinnuleysi í öll þessi 19 ár og menn hafi ekki komist frá --- nei. Það er sá aðbúnaður og þau launakjör sem þarna bjóðast sem hafa gert það að verkum að þetta fólk er sem betur fer ánægt í sínum störfum og það undirstrikar meðalstarfsaldurinn fyrir utan að það hefur líka frést hversu gott starfsumhverfi þarna er að þegar þessi fáu störf voru auglýst fyrir stuttu sóttu um þau þúsund manns.

Herra forseti. Vissulega eru merkileg kaflaskipti í atvinnumálaumræðu á Íslandi að Framsfl. skuli beita sér harðar í þessu máli og taka stóriðjufyrirtæki fram yfir aðra starfsemi með þeim hætti sem hér er gert. Það er vissulega mjög athyglisvert. Það sýnir að hlutirnir geta breyst á tiltölulega mjög stuttum tíma. Fjöldinn allur af fólki, sem hefur unnið í Straumsvík og á Grundartanga, er mjög ánægður með þau störf. Fjöldinn allur af fólki í Straumsvík og á Grundartanga er afar sáttur við að hafa verið þar mjög lengi. Það er sátt við það kaup sem þar hefur verið og líka við vinnuumhverfi. Forráðamenn þessara fyrirtækja beggja hafa lagt sig fram um að bæta þau eins og kostur er. Við vitum það líka eða ég veit það a.m.k. að fjöldinn allur af fólki er ekki eins sáttur við hlutina, m.a. af heilsufarslegum ástæðum, sem eru aðrar í þessum fyrirtækjum en annars staðar og ég skora á hæstv. ráðherra að tala við eins og einn og einn mann sem hefur kannski lengi unnið í kerskála í þessum fyrirtækjum. Ég veit að fjöldinn allur af þessu fólki kom til starfa í Straumsvík m.a. utan af landi. Ég þekki t.d. bændur sem hófu störf í þessu fyrirtæki og voru sáttir við að fá þá vinnu og sáttir við kaupið. En heilsan var ekki alltaf nógu góð. Það er allt í lagi að segja satt stundum líka.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti á þskj. 1158 um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 113/1984, um atvinnuréttindi vélfræðinga, vélstjóra og vélavarða á íslenskum skipum, samanber lög nr. 60/1995. Samgn. hefur fjallað um málið. Umsögn barst nefndinni frá Vélstjórafélagi Íslands. Frv. felur í sér breytingu á ákvæði til bráðabirgða og leiðir til þess að sá umþóttunartími sem gefinn var vélgæslumönnum, sem fæddir eru árið 1945 og fyrr, á skipi með 75--220 kw. vél til að öðlast vélgæsluréttindi framlengist frá 1. september 1996 til 1. maí 1998. Nefndin mælir með samþykkt frv. Kristín Halldórsdóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk áliti þessu. Undir nefndarálitið rita auk frsm. hv. þingmenn Magnús Stefánsson, Egill Jónsson, Stefán Guðmundsson, Kristján Pálsson, Árni Johnsen, Guðmundur Árni Stefánsson, Ragnar Arnalds og Ásta R. Jóhannesdóttir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti á þskj. 1161 um till. til þál. um tilkynningarskyldu olíuskipa og annarra skipa sem sigla með hættulegan varning. Samgn. hefur fjallað um málið og farið yfir umsagnir sem bárust um það á 120. þingi þegar málið var fyrst flutt. Nefndin leggur til að ríkisstjórninni verði falið í samráði við hagsmunaaðila, m.a. Siglingastofnun Íslands, olíufélög og skipafélög, að móta skýrar reglur um tilkynningarskyldu olíuskipa og annarra skipa sem sigla með hættulegan varning. Þá verði fellt brott ákvæði tillögunnar um að sett verði skýr ákvæði er banna öllum skipum losun á ,,ballest`` nema í ákveðinni tiltekinni fjarlægð frá landi (eða á ákveðnu dýpi). Með hliðsjón af upplýsingum sem fram hafa komið, m.a. frá Siglingastofnun Íslands, er ekki talin nauðsyn á sérstökum ákvæðum hér á landi um bann við losun á sjókjölfestu, ,,ballest`` umfram ákvæði svokallaðra MARPOL-samþykktar sem Ísland er skuldbundið til að framfylgja. Nefndin mælir því með samþykkt tillögunnar með svohljóðandi breytingu: ,,Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni, í samráði við hagsmunaaðila, að móta skýrar reglur um tilkynningarskyldu og afmörkun siglingaleiða olíuskipa og annarra skipa sem sigla með hættulegan varning inn í íslenska efnahagslögsögu sem m.a. innihaldi heimildir til tafarlausrar stöðvunar ef vart verður mengunar. Reglurnar nái einnig til olíuskipa í siglingum milli hafna hér á landi. Jafnframt verði mótaðar reglur um hvaða ráðuneyti og stjórnvöld fari með forræði um allar aðgerðir sem grípa þarf til ef mengunarslys verða á sjó eða við strendur landsins. Kristín Halldórsdóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk áliti þessu. Kristján Pálsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.`` Undir nefndarálitið skrifa auk frsm. hv. þm. Magnús Stefánsson, Egill Jónsson, Stefán Guðmundsson, Ragnar Arnalds, Árni Johnsen, Guðmundur Árni Stefánsson og Ásta R. Jóhannesdóttir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti á þskj. 1159 um frv. til laga um breyting á vegalögum, nr. 45/1994. Það er rétt að taka það fram að hér er mál sem hefur komið alloft fyrir Alþingi og hefur þar af leiðandi fengið verulega og ítarlega umræðu og umfjöllun m.a. í samgn. Alþingis. Ástæða er til þess að vekja á því athygli að það hefur verið kallað eftir upplýsingum um þetta mikilvæga mál mjög víða að og málið var ekki talið fullbúið til afgreiðslu í þinginu fyrr en það hefði hlotið umfjöllun á nokkrum þingum, í fjórum þingum að ég tel, í samgn. Alþingis og fengið þar mjög ítarlega meðhöndlun. Í umfjölluninni var m.a. rætt um þýðingu reiðhjólabrauta í þéttbýli og strjálbýli og vakin athygli á nauðsyn þess að auka öryggi reiðhjólamanna sem fer fjölgandi. Á hitt er að líta að kostnaður við gerð reiðhjólastíga, sem gert er ráð fyrir í tillgr. að mundi falla undir vegalög og verða þar af leiðandi eitt af verkefnum Vegagerðarinnar, gæti orðið býsna mikill auk þess sem nefndin vekur athygli á því að gerð gangstíga yrði þar með gerð reiðhjólastíga, því að það er einatt þannig að menn ferðast jafnt hjólandi sem gangandi á þessum gangstígum. Þannig má segja að um sé að ræða samnýtingu fjárfestingarinnar og er auðvitað mjög til fyrirmyndar að menn nýti vel fjárfestingu á sviði vegamála og ég veit að hv. þm. Stefán Guðmundsson, sem er reyndur maður og hefur m.a. fjallað um þetta mál ítarlega, gerir sér grein fyrir þýðingu þess að menn nýti vel þá fjárfestingu sem við leggjum í samgöngumannvirki. Það varð ábending nefndarinnar að almennt hafi gefist vel að gangstígar og þar með reiðhjólastígar séu á verksviði sveitarfélaga. Þó verður að huga sérstaklega að öryggi reiðhjólamanna utan þéttbýlisstaða eins og öllum má vera ljóst. Þess vegna varð einhuga og einróma niðurstaða hv. samgn. Alþingis að tillögunni yrði vísað til ríkisstjórnarinnar til frekari umfjöllunar en kostur hafði gefist á á þessum fjórum þingum í tengslum við endurskoðun vegalaga og með sérstakri ósk um að Vegagerðin fari í að meta kostnað sem gæti verið því samferða að hrinda málinu í framkvæmd auk þess kostnaðar sem sveitarfélögin kynnu að verða að bera ef þetta er á verksviði þeirra. Þessu áliti er hv. þm. Kristín Halldórsdóttir sem sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi samþykk. Hv. þm. Kristján Pálsson var hins vegar fjarverandi þessa tímamótaafgreiðslu en auk frsm. tóku þátt í afgreiðslunni og rita undir þetta plagg hv. þingmenn Magnús Stefánsson, Egill Jónsson, Stefán Guðmundsson, Árni Johnsen, Ragnar Arnalds, Guðmundur Árni Stefánsson og Ásta R. Jóhannesdóttir.

Herra forseti. Ég þakka hv. samgn. fyrir fágæta vandaða umfjöllun um þetta viðamikla mál. Það hefur verið til meðferðar á þremur eða fjórum þingum og verið sent til umsagnar víðs vegar í samfélaginu. Nú hefur hv. samgn. með stuðningi hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur komist að einróma niðurstöðu um að rétt sé að fara fram á það að hæstv. ríkisstjórn fjalli enn frekar um málið. Ég kann því vel sem 1. flm. málsins og þykir vænt um að samgn. skuli hafa gefið þessu máli jafnmikinn tíma og raun ber vitni um. Ég mun kanna það á næstu þingum hvernig miðar rannsóknum ríkisstjórnarinnar og Vegagerðarinnar á þessu máli. Ég vænti þess og vil láta það koma fram að sem 1. flm. er ég reiðubúinn að mæta hjá Vegagerðinni og hjá ríkisstjórninni til að fara yfir þessi mál eftir því sem þörf krefur. Ég endurtek þakkir mínar til hv. samgn. fyrir sérstaklega vandaða umfjöllun á þessu flókna, viðamikla og erfiða máli.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst og fremst þakka hv. þm. fyrir ákaflega hlý orð í okkar garð og það sem ég vildi nú segja og mér finnst vera sá lærdómur sem við getum dregið af málflutningi hv. þm. er það að með athugasemd sinni um að hann hyggist fylgjast vel með því hvernig málinu reiðir af við ríkisstjórnarborðið er hv. þm. auðvitað að undirstrika mikilvægi þess að löggjafarvaldið veiti framkvæmdarvaldinu eðlilegt aðhald. Þegar framkvæmdarvaldið hefur með höndum framkvæmd mála sem hv. Alþingi afgreiðir frá sér er augljóst mál að löggjafarvaldið getur ekki sleppt algerlega hendinni af þessu, síst af öllu í stórum og þýðingarmiklum og stefnumótandi málum. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt yfirlýsing liggur fyrir frá hv. 1. flm. þessa mikilvæga máls að hann hyggist fylgja þessu eftir með reglubundinni athugun á framkvæmd málsins og fundum með ríkisstjórninni og Vegagerðinni og jafnvel þeim sveitarfélögum sem gætu átt í hlut. Þetta er umfangsmikið verk sem hv. þm. hefur nú lofað að takast á hendur og ég veit að hann mun fylgja því vel eftir og framkvæma það af kostgæfni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti á þskj. 1160 um till. til þál. um stofnun Stephansstofu. Samgn. fjallaði um málið og fékk á sinn fund Valgeir Þorvaldsson frá Vesturfarasetrinu Hofsósi. Umsagnir um málið bárust enn fremur frá Valgeiri Þorvaldssyni, Útflutningsráði Íslands, Háskólanum á Akureyri, stjórn Snorra Þorfinnssonar ehf. og Ferðamálaráði. Samgn. leggur til að sérstaklega verði kannaðar leiðir til þess að efla starfsemi Vesturfarasetursins á Hofsósi með því að setja á stofn sérstaka skrifstofu er sjái um samskipti við fólk af íslenskum ættum í Bandaríkjunum og Kanada. Með þessu vill samgn. leggja sitt af mörkum til þess að ýta undir og efla þá mikilvægu starfsemi sem nú þegar fer fram á vegum Vesturfarasetursins á Hofsósi og hefur vakið aðdáun í hvívetna hjá öllum þeim sem hafa kynnt sér þetta mál og heimsótt safnið. Í tillgr. sem nefndin hafði til umfjöllunar var kveðið á um allvíðtækara verksvið skrifstofunnar en nefndin hefur síðan komist að raun um auk þess sem ekki var gert ráð fyrir því að tengja þá starfsemi við Vesturfarasetrið á Hofsósi. Samgn. taldi hins vegar nauðsynlegt að skilgreina betur þá athugun sem ætti að gera og einskorða hana við Íslendinga í Vesturheimi. Enn fremur taldi nefndin eðlilegt að slík starfsemi yrði í tengslum við Vesturfarasetrið á Hofsósi. Hluti af þeirri starfsemi sem tillgr. mælir fyrir um er nú þegar unninn á Hofsósi á vegum Vesturfarasetursins auk þess sem þar hefur þegar verið hafinn undirbúningur vegna málsins að öðru leyti. Rétt er að nefna að samgn. hefur undir höndum teikningu af eins konar Stephansstofu í tengslum við Vesturfarasetrið sem forráðamenn Vesturfarasetursins höfðu þegar hafist handa um að undirbúa á síðasta ári. En með hliðsjón af því að opinberir aðilar hafa einnig unnið að skráningu fólks af íslenskum ættum vestan hafs er eðlilegt að kannað sé hvernig tengja megi þá vinnu við það starf sem þegar er hafið og ætlunin er að efla enn frekar við Vesturfarasetrið á Hofsósi. Nefndin mælir með samþykkt tillögunnar með eftirfarandi breytingu: ,,Tillögugreinin orðist svo: Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að skipa nefnd til að kanna hvernig unnt sé að efla starfsemi Vesturfarasetursins á Hofsósi með því að setja á stofn sérstaka skrifstofu, kennda við Stephan G. Stephansson, sem sæi um samskipti við fólk af íslenskum ættum í Bandaríkjunum og Kanada. Kristín Halldórsdóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk áliti þessu. Kristján Pálsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Auk frsm. rita undir nefndarálitið og eru því samþykkir hv. þm. Magnús Stefánsson, Egill Jónsson, Stefán Guðmundsson, Árni Johnsen, Ragnar Arnalds, Guðmundur Árni Stefánsson og Ásta R. Jóhannesdóttir.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. sérnefndar á þskj. 1236 um frv. til laga um Ríkisendurskoðun. Við umfjöllun um málið kallaði nefndin á sinn fund Sigurð Þórðarson ríkisendurskoðanda, Lárus Ögmundsson skrifstofustjóra og Láru Sverrisdóttur lögfræðing, frá Ríkisendurskoðun og Magnús Pétursson ráðuneytisstjóra og Þórhall Arason skrifstofustjóra, frá fjármálaráðuneyti. Þá bárust nefndinni umsagnir um málið frá Akureyrarbæ, Félagi löggiltra endurskoðenda, fjármálaráðuneytinu, Reykjavíkurborg sem og frá efnahags- og viðskiptanefnd. Eins og fram kemur í grg. með frv. er því ætlað að koma í stað gildandi laga um Ríkisendurskoðun, nr. 12/1986. Þó að þær breytingar sem frv. mælir fyrir um frá gildandi lögum séu ekki mjög veigamiklar snerta þær margar greinar frv. og því var valin sú leið að leggja fram heildstætt frv. um stofnunina. Annars vegar fela breytingarnar í sér nákvæmari skilgreiningar á hlutverki Ríkisendurskoðunar, auk þess sem gert er ráð fyrir víðtækari heimildum til að framkvæma stjórnsýsluendurskoðun hjá stofnunum, sjóðum, félögum og fyrirtækjum í eigu ríkisins. Hins vegar eru lagðar til ýmsar orðalagsbreytingar sem orðið hafa á ákvæðum stjórnarskrár lýðveldisins á liðnum árum. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með breytingum sem gerðar eru tillögur um á þskj. 1237. Skal nú gerð nánari grein fyrir þeim brtt. Lagt er til að 2. mgr. 1. gr. verði felld brott þar sem efni hennar kemur nægilega fram í 3. gr. frv. Í öðru lagi er lagt til að horfið verði frá þeirri tilhögun 2. gr. að forsætisnefnd ákvarði launakjör ríkisendurskoðanda. Ákvörðun um launakjör hans heyri því áfram undir Kjaradóm. Þykir nefndinni eðlilegra með hliðsjón af því að Ríkisendurskoðun fer með endurskoðun Alþingis að laun hans séu ákvörðuð af öðrum en þinginu sjálfu. Þá er lagt til að ákvæði um ráðningu starfsmanna verði fært yfir í 3. gr. frv., enda þykir það eiga efnislega betur heima þar. Í þriðja lagi er lagt til að orðalag 3. gr. verði einfaldað og gert skýrara. Það leiðir af eðli embættis ríkisendurskoðanda sem forstöðumanns að hann stýri Ríkisendurskoðun og því er ekki ástæða til að taka það fram í lagatextanum sérstaklega. Þá þykir það í meira samræmi við ný lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins að alfarið verði sett í hendur ríkisendurskoðanda hverja hann kýs að ráða til stofnunarinnar. Þess skal þó ávallt gætt að þeir séu óháðir þeim ráðuneytum og stofnunum sem þeir vinna að endurskoðun hjá. Jafnframt er lögð til sú breyting á 3. gr. og öðrum ákvæðum frv. að talað verði um Ríkisendurskoðun en ekki embættismanninn ríkisendurskoðanda nema í þeim tilfellum þegar verið er að fjalla um ráðningu hans og launakjör. Í fjórða lagi er lagt til að orðalagi 1. málsl. 2. mgr. 6. gr. verði skipt upp í tvo málsliði. Annars vegar verði afdráttarlaust kveðið á um það að Ríkisendurskoðun annist endurskoðun reikninga stofnana sem reknar eru á ábyrgð ríkissjóðs eða ríkið á að hálfu eða meira. Hins vegar að í þeim tilvikum þegar ríkissjóður á helmingshlut eða meira í hlutafélagi, sameignarfélagi, viðskiptabanka eða sjóði, þar sem endurskoðandi er kjörinn á aðalfundi, skuli fulltrúi þess ráðherra sem fer með eignarhlut ríkisins í hlutaðeigandi fyrirtæki gera tillögu um að Ríkisendurskoðun endurskoði reikninga fyrirtækisins. Er það til samræmis við það sem almennt gildir samkvæmt félagarétti. Rétt er þó að taka fram að eftir sem áður mun Ríkisendurskoðun á grundvelli 4. gr. geta falið löggiltum endurskoðendum að endurskoða reikninga þessara aðila. Ekki mun með hliðsjón af fyrrgreindri brtt. leika vafi á að Ríkisendurskoðun mun áfram verða endurskoðandi Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands eftir að þeir hafi verið gerðir að hlutafélögum um næstu áramót eða svo lengi sem ríkið á a.m.k. helmingshlut í hvorum banka fyrir sig. Þá eru lagðar til tvær aðrar breytingar á 6. gr., annars vegar að í samræmi við hugtakanotkun í frv. til laga um fjárreiður ríkisins verði talað um samninga um rekstrarverkefni þegar verið er að vísa í samninga sem í daglegu tali eru oft nefndir þjónustusamningar. Hins vegar að í ákvæðið komi heimild fyrir Ríkisendurskoðun til að innheimta af þeim ríkisaðilum sem um getur í 2. mgr. gjald sem nemur kostnaði við endurskoðun ársreikninga hvers aðila fyrir sig. Í fimmta lagi eru lagðar til tvær lagfæringar á 7. gr. er varða ekki efni greinarinnar. Sjötti liður brtt. miðar einnig að lagfæringum á orðalagi. Í sjöunda lagi er lagt til að við 9. gr. bætist ákvæði sem tryggi að Ríkisendurskoðun geti framkvæmt stjórnsýsluendurskoðun hjá þeim aðilum sem um ræðir í 1. málsl. 2. mgr. 6. gr., þ.e. fyrirtækjum og félögum sem eru að hálfu eða meira í eigu ríkissjóðs, enda þótt öðrum sé í sérlögum falin endurskoðun þeirra. Sem dæmi um þetta má taka fyrirtæki eins og Landsvirkjun. Í þessu sambandi skal þess getið að í áliti meiri hluta iðnn. um frv. til laga um Landsvirkjun, sem lögfest var fyrr á þessu vorþingi, var kveðið á um að í lögum um Ríkisendurskoðun þyrfti að tryggja að stofnunin gæti framkvæmt stjórnsýsluendurskoðun hjá þeim fyrirtækjum sem ríkið á helmingshlut í eða meira. Loks eru lagðar til tvær breytingar á 11. gr. Annars vegar orðalagsbreyting í samræmi við breytingu á 3. og 7. gr. Hins vegar er lagt til að ákvæðið verði rýmkað þannig að það verði ekki bara fjárlaganefnd heldur allar nefndir þingsins sem geti haft frumkvæði að því að Ríkisendurskoðun beiti skoðunarheimildum sínum skv. 7. og 9. gr. gagnvart einstökum aðilum, þó þannig að um slíkar beiðnir fari eftir nánari reglum sem forsætisnefnd setur. Ljóst er að ýmsar upplýsingar sem Ríkisendurskoðun tekur saman geta gagnast einstökum fagnefndum þannig við vinnu sína og ekki er síður mikilvægt að nefndirnar eigi kost á því að leita til Ríkisendurskoðunar vegna umfjöllunar um einstök mál. Að sjálfsögðu verður það Ríkisendurskoðun sem metur allar slíkar beiðnir sem fram koma og tekur ákvörðun um hvernig með skuli fara. Vissulega geta komið upp tilvik þar sem leitað verður eftir upplýsingum sem ekki er lögum samkvæmt hægt að verða við. Gera má þó ráð fyrir að nefndirnar fari sparlega með notkun þessa ákvæðis og eins og fyrr greinir er það forsætisnefndin sem skal setja nánari reglur um þetta ákvæði. Telja verður eðlilegt að þær taki mið af mismunandi verkefnum og verkefnasviði nefndanna og þeirri sérstöðu sem fjárln. hefur við meðferð fjárlaga og annarra þátta er varða ríkisreikning og aðra þætti í fjárreiðum ríkisins. Mikilvægt er að slíkar reglur liggi fyrir sem fyrst og eigi síðar en í upphafi næsta löggjafarþings. Í sambandi við umrædda 11. gr. skal einnig bent á ákvæði 1. gr. frv. þar sem segir að Ríkisendurskoðun skuli vera þingnefndum til aðstoðar við störf er varðar fjárhagsmálefni ríkisins. Herra forseti. Ég vil að lokum þakka sérnefndinni fyrir samstarfið í vetur sem hefur verið með miklum ágætum. Undir nál. sérnefndar og brtt., sem ég hef gert grein fyrir, skrifa Sturla Böðvarsson, Jón Kristjánsson, Ágúst Einarsson, Vilhjálmur Egilsson, Ísólfur Gylfi Pálmason, Pétur H. Blöndal, Sighvatur Björgvinsson, Ólafur Þ. Þórðarson, Árni M. Mathiesen, Kristín Ástgeirsdóttir og Kristinn H. Gunnarsson.

Hæstv. forseti. Á þskj. 1339 flyt ég brtt. við frv. til laga um fjárreiður ríkisins. Brtt. er við 48. gr. og hljóðar svo: ,,Við síðari málslið 1. mgr. bætist: til 5 ára í senn.`` Ástæða þess að þessi brtt. er flutt er að lagt er til að ákvæði um skipun ríkisbókara verði fært í sama horf og gert er ráð fyrir í frv. til laga um breytingar á sérákvæðum í lögum er varða réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Til þess að samræmi sé í þeirri löggjöf og hins vegar í lögum um fjárreiður ríkisins er nauðsynlegt að flytja þessa brtt. sem ég hef hér mælt fyrir.

Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta fjárln. um frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1996. Fjárln. hefur haft frv. til athugunar og fengið skýringar frá fjmrn. Einnig óskaði nefndin eftir umsögn Ríkisendurskoðunar. Í greinargerð frá Ríkisendurskoðun kemur fram að framsetning frv. sé ekki nægilega skýr. Fjárln. tekur undir athugasemdir Ríkisendurskoðunar um að nauðsynlegt sé að taka inn í frv. yfirlit um umframgjöld stofnana og fjárlagaliða og leggur fram brtt. þar sem viðbótarheimildir á einstakar stofnanir koma fram. Greiðsluyfirlit samkvæmt frv. sýnir að innheimtar tekjur eru 545 millj. kr. hærri en fjárlög og fjáraukalög 1996 gerðu ráð fyrir. Á gjaldahlið er óskað eftir nettólækkun á heimildum að fjárhæð 1.441,5 millj. kr. sé miðað við heimildir samkvæmt fjárlögum og fjáraukalögum 1996. Lækkunin skýrist af því að ónotaðar fjárheimildir eru að fjárhæð 3.730 millj. kr. og umframgjöld að fjárhæð 2.289 millj. kr. Nefndin leggur áherslu á að í kjölfar nýrra laga um fjárreiður ríkisins verði settar skýrar reglur um flutning fjárheimilda, svo og ónotaðra fjárheimilda. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum er hann leggur fram á sérstöku þingskjali en tilflutningur fjárheimilda milli ára verði afgreiddur með fjáraukalögum fyrir árið 1996 að hausti. Undir nál. skrifa fyrir hönd meiri hlutans Jón Kristjánsson, Sturla Böðvarsson, Árni Johnsen, Árni M. Mathiesen, Ísólfur Gylfi Pálmason, Hjálmar Jónsson og Arnbjörg Sveinsdóttir.

Herra forseti. Hér er til 2. umr. frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1996, hið síðara eða svokallað uppgjörsfrv. fyrir það ár. Ég mæli hér fyrir nál. minni hluta fjárln. sem er á þskj. 1271. Fjárlaganefnd hefur haft frumvarpið til meðferðar og leitað skýringa fjármálaráðuneytis á einstökum atriðum. Enn fremur leitaði nefndin eftir áliti Ríkisendurskoðunar sem gerði verulegar athugasemdir við framsetningu og uppsetningu frumvarpsins, sem nefndin öll tekur raunar undir og er sammála um að Alþingi eigi að gefast kostur á því að taka afstöðu til fjárveitinga vegna umframgjalda hjá einstökum stofnunum og þess vegna er sú tillaga gerð um breytingu á frv. sem fram kemur á sérstöku þingskjali og hv. formaður fjárln. mælti fyrir áðan. Það er ljóst, herra forseti, að með samþykkt þessa frv. er verið að staðfesta það að útgjaldaheimildir hafa verið auknar um 19,5 milljarða frá fjárlögum ársins 1996. Rúmlega 10 milljarðar af þeirri fjárhæð eru reyndar tilkomnir vegna sérstakrar innlausnar á spariskírteinum ríkissjóðs sem ákveðið var að fara í á þeirri forsendu að með þeirri endurfjármögnun væri verið að lækka vaxtagreiðslur ríkissjóðs alls um 2 milljarða á nærri fjórum árum. Þar fyrir utan nemur þá hækkun heimilda 9,4 milljörðum eða sem nemur 7,5% en á móti þeirri hækkun lækka gjaldaheimildir hins vegar um tæpa 4,6 milljarða kr. þannig að hrein aukning fjárheimilda. á árinu 1996 nemur því um 14,9 milljörðum kr. eða 11,9% af heildinni. Þessi niðurstaða blasir ekkert við þegar farið er yfir frv. og grg. þess og þarf í raun sérfræðinga til að komast að þessari niðurstöðu, enda er hér í máli mínu vitnað til álits Ríkisendurskoðunar. Auðvitað koma einnig til hærri tölur á tekjuhliðinni en fjárlög og fyrri fjáraukalög gerðu ráð fyrir þannig að lokaniðurstaðan er 12 milljarða kr. halli eða 1,9 að frátöldum þessum 10,1 milljarði vegna innlausnar spariskírteina. Hinu er svo rétt að halda til haga að allar þær hreyfingar sem þetta frv. ber vitni um og fram koma í grg. og verða svo að lokum teknar að hluta inn í fjáraukalög 1997 eru umtalsverðar í ljósi þess að fyrri fjáraukalög 1996 voru afgreidd á Alþingi aðeins tæpum hálfum mánuði áður en því fjárlagaári lauk. Í áliti Ríkisendurskoðunar segir m.a.: ,,Ljóst er að framlagning frumvarpsins er með nokkuð öðru sniði en tíðkast hefur undanfarin ár. Í því sambandi má einkum nefna eftirfarandi: 1. Umframgjöldum og ónotuðum fjárheimildum er nú skipt á hagræn viðfangsefni, þ.e. rekstur, tilfærslur, stofnkostnað og viðhald. 2. Ekki er lengur sótt formlega um umframgjöld einstakra stofnana, sbr. 3. gr. í uppgjörsfjáraukalögum fyrri ára. 3. Ónotaðar fjárheimildir eru ekki sérstaklega tilgreindar í lagagreinum frumvarpsins heldur gengið út frá því að þær falli sjálfkrafa niður með samþykkt frumvarpsins. Að mati Ríkisendurskoðunar hefur hagræn skipting umframgjalda og ónotaðra fjárheimilda fyrst og fremst upplýsingagildi og virðist í reynd fyrst og fremst vera sett fram í frumvarpinu með það í huga. Stofnunin telur þó bagalegt að þær upplýsingar sem veittar eru í fylgiskjali 1 í frumvarpinu gefa alls ekki fullnægjandi upplýsingar um fjárhæðir sem birtast í 2. gr. frumvarpsins. Þá telur stofnunin hættu á því að með þessari framsetningu verði frumvarpið óþarflega flókið fyrir aðra en sérfræðinga. Eins og frumvarpið er nú sett fram þarf að leggja í talsverða reiknivinnu til að átta sig fyllilega á heildarstærðum þess og því hversu mikið er í reynd sótt um af aukafjárveitingum fyrir einstakar stofnanir. Ríkisendurskoðun hefði talið æskilegra að setja frumvarpið fram með þeim hætti að afstaða sé tekin til afkomu einstakra stofnana í lagatexta frumvarpsins, en rekja þess í stað einstaka hagræna liði í skýringartexta þess þar sem það væri talið eiga við. Ríkisendurskoðun telur vart stætt á því að Alþingi sé ekki gefinn kostur á því að taka formlega afstöðu til umframgjalda einstakra stofnana og fjárlagaliða, sbr. 3. gr. fyrri uppgjörsfjáraukalaga. Með brottfalli 3. gr. telur stofnunin að uppgjörsfjáraukalögin séu í reynd einungis orðin formsatriði. Er með því stigið stórt skref aftur á bak í uppgjörsmálum ríkissjóðs að mati stofnunarinnar. Sama á við um brottfall ónotaðra fjárheimilda úr lagatexta frumvarpsins sem hingað til hefur verið tekin formleg afstaða til. Í því sambandi má minna á að Ríkisendurskoðun hefur talið eðlilegt að birta í 3. gr. ónotaðar fjárheimildir einstakra stofnana á sama hátt og umframgjöld þannig að formleg afstaða sé tekin til afkomu þeirra á árinu. Að lokum ítrekar stofnunin þá skoðun sína að tekin verði afstaða til flutnings umframgjalda og ónotaðra fjárheimilda samhliða uppgjörsfjáraukalögunum, en ekki beðið með þá ákvörðun þar til í lok næsta fjárlagaárs eins og verið hefur síðastliðin ár. Með þeirri tilhögun skapast mun traustari grundvöllur fyrir stofnanir ríkisins til að byggja sinn rekstur á.`` Tilvitnun lýkur í álit Ríkisendurskoðunar sem reyndist okkur sannarlega vel við að átta okkur á því hvað felst í frv. Minni hlutinn tekur undir athugasemdir Ríkisendurskoðunar og er sammála niðurstöðu meiri hlutans sem flytur breytingartillögur er lúta að framsetningu frumvarpsins í samræmi við ábendingar Ríkisendurskoðunar. Minni hlutinn telur þó að ríkisstjórnin og meiri hlutinn hljóti að bera ábyrgð á fjáraukalögum rétt eins og fjárlögum og mun sitja hjá við afgreiðslu frv. í heild. Undir þetta nál. rita auk mín hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir, Gísli S. Einarsson og Kristinn H. Gunnarsson.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. allshn. á þskj. 1240 um frv. til laga um umboðsmann Alþingis. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Gauk Jörundsson, umboðsmann Alþingis, Pál Hreinsson, aðstoðarmann umboðsmanns, Þorstein Geirsson, ráðuneytisstjóra í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, og Þórð Skúlason frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Nefndin óskaði eftir umsögn efnahags- og viðskiptanefndar um þær greinar frumvarpsins sem snúa að starfskjörum umboðsmanns Alþingis og fór þess á leit við skrifstofu Alþingis að framkvæmt yrði kostnaðarmat í samræmi við 2. mgr. 30. gr. þingskapalaga. Var niðurstaða matsins sú að vegna aukins umfangs embættisins væri gert ráð fyrir að bæta þurfi við einu stöðugildi lögfræðings. Áætlaður kostnaður vegna þessa er 3,5 millj. kr. Ekki er gert ráð fyrir að breytingarnar kalli á frekari kostnað. Meginbreyting frumvarpsins á efni gildandi laga um umboðsmann Alþingis felst í að tryggja að starfssvið umboðsmanns nái til allrar opinberrar stjórnsýslu, bæði ríkis og sveitarfélaga, en ekki hefur verið fullt samræmi milli gildissviðs stjórnsýslulaga og starfssviðs umboðsmanns. Umboðsmaður hefur líka fram til þessa einungis getað fjallað um þær stjórnvaldsákvarðanir sveitarfélaga sem kæranlegar hafa verið til ráðherra eða annars stjórnvalds ríkisins. Þá er í frumvarpinu gengið út frá að starfssvið umboðsmanns nái einnig til starfsemi einkaaðila að því leyti sem þeim hefur með lögum verið fengið opinbert vald til að taka ákvarðanir um rétt eða skyldu manna í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga. Er sú heimild mjög brýn þar sem færst hefur í vöxt að einkaaðilum sé fengið slíkt opinbert vald í hendur. Þá eru lagðar til nokkrar aðrar breytingar á efni, m.a. að greint verði betur á milli þeirra mála sem byrja að frumkvæði aðila sem telja rétt á sér brotinn og þeirra mála sem byrja að frumkvæði umboðsmanns Alþingis. Í 13. gr. er jafnframt gert ráð fyrir að forsætisnefnd ákvarði biðlaun umboðsmanns er hann lætur af starfi, en samkvæmt gildandi lögum á umboðsmaður rétt á biðlaunum í þrjá mánuði. Í umsögn efnahags- og viðskiptanefndar kemur fram að ekki sé ástæða til að um biðlaunarétt umboðsmanns Alþingis fari eftir öðrum reglum en almennt gilda um embættismenn ríkisins og leggur nefndin til að í 13. gr. verði vísað í VI. kafla laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og leggur allshn. fram brtt. í samræmi við það. Í 10. gr. er lagt til að fest verði í lög að umboðsmaður geti lagt til við dómsmálaráðherra að veitt verði gjafsókn í máli sem heyrir undir starfssvið umboðsmanns og hann telur rétt að lagt verði fyrir dómstóla. Var þetta nokkuð rætt í nefndinni, en slíkt ákvæði er nú að finna í reglum um störf og starfshætti umboðsmanns. Voru nefndarmenn sammála um að eðlilegt væri að umboðsmaður hefði heimild til að mæla með gjafsókn í dómsmáli á hendur viðkomandi stjórnvaldi ef stjórnvöld sinna ekki tilmælum hans. Fram kom í máli umboðsmanns að aðeins ætti að nýta heimild þessa í undantekningartilfellum. Leggur allshn. til að frv. verði samþykkt með breytingu sem gerð er grein fyrir á þskj. 1241. Undir nál. rita allir nefndarmenn í allshn.

Virðulegi forseti. Allshn. hefur haft til umfjöllunar síðara frv. til laga um veitingu ríkisborgararéttar á þessu þingi. Vinna allshn. var með hefðbundnum hætti. Formaður allshn. og einn nefndarmanna fóru yfir allar umsóknir sem bárust til að kanna hvort þær uppfylltu skilyrði starfsreglna nefndarinnar. Nefndin tók síðan málið fyrir á fundum og mælir hún með samþykkt frv. með þeim breytingum sem gerð er tillaga um á þskj. 1268. Þar er lagt til að 97 einstaklingar fái íslenskan ríkisborgararétt. Undir nál. rita allir nefndarmenn allshn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frhnál. og brtt. við frv. til laga um breytingar á sérákvæðum í lögum er varða réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Efh.- og viðskn. tók þetta mál til umfjöllunar milli umræðna og leggur til nokkrar breytingar á frv. eins og það stendur nú eftir 2. umr. málsins. 1.--3. liðir brtt. eru um brottfall greina og breytta röð. Í 4. lið brtt. er lögð til breyting á 67. gr. þannig að hún orðist svo: ,,Í stað 1. og 2. mgr. 3. gr. laganna kemur nýr málsgrein, svohljóðandi: Ráðherra skipar forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins til fimm ára í senn og ræður tryggingayfirlækni, hvorn um sig að fengnum tillögum tryggingaráðs. Forstjóri ræður aðra starfsmenn.`` Breytingin er fyrst og fremst sú að tryggja það að forstjóri ráði alla undirmenn sína nema tryggingayfirlækni og tryggingayfirlæknir sé ráðinn en ekki skipaður og hann sé ráðinn ótímabundinni ráðningu. Í 5. lið brtt. er lagt til að 71. gr. falli brott. Þarna var verið að fjalla um breytingu á lögum um vörumerki en Alþingi hefur nýlega sett ný heildarlög um vörumerki. Í 6.--7. liðum brtt. er lagt til að greinar í frv. sem snerta þjóðminjalög falli brott og það er að sjálfsögðu vegna þess að búið er að setja ný lög um þjóðminjar. Í 8. lið brtt. er lagt til að ákvæði sem snerta Lánasjóð ísl. námsmanna verði fellt brott en menntmn. hefur afgreitt til 2. umr. frv. til laga um breytingu á þeim lögum og sú umræða fór fram í dag þar sem tekið er á þessu máli. Í 9. lið brtt. er sams konar breyting vegna skipulagslaga, en frv. til breytinga á þeim er komið núna til 3. umr. Í 10. lið brtt. er lagt til að ákvæði í lögum um Landmælingar Íslands verði felld brott, en lög um Landmælingar Íslands voru samþykkt á þinginu 13. maí. Í 11. lið er lagt til að gera breytingar á lögum um náttúruvernd í samræmi við aðrar breytingar sem hafa verið gerðar á frv. en láðist að taka með við 2. umr. málsins. Í 12. lið brtt. er lögð til sú breyting á lögum um utanríkisþjónustu Íslands að ekki verði skylt að auglýsa lausar sendiherrastöður. Ef þessi breyting hefði ekki verið gerð hefðu þær verið auglýstar eins og aðrar stöður.

Virðulegi forseti. Eins og fram kemur á þingskjölum hefur landbn. afgreitt till. til þál. um skógræktaráætlun og skrifa allir nefndarmenn undir þá niðurstöðu. Nefndarálitið er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Nefndin hefur fjallað um málið og hafa henni borist umsagnir um það frá Búnaðarsambandi Austurlands, Búnaðarsambandi Kjalarnesþings, Búnaðarsambandi Vestfjarða, Bændasamtökum Íslands, Landgræðslu ríkisins og Skógrækt ríkisins. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Ágúst Einarsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.`` Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessa framsögu lengri.

Ég var ekkert fjarstaddur afgreiðslu ...


             Alla vega þá leiðréttist það hér með og þar með er staðfest að allir nefndarmenn rita nafn sitt undir þetta nefndarálit.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá menntmn. um till. til þál. um eflingu íþróttastarfs. Tillagan felur í sér að skipuð verði sjö manna nefnd til að gera tillögur um að efla íþróttahreyfinguna og um samskipti ríkisvalds og annarra opinberra aðila við hreyfinguna og stuðning við íþróttastarfið í landinu. Menntamálanefnd telur mikilvægt að skilningur þjóðarinnar á gildi líkamsræktar og hollra lífshátta verði aukinn og að hvetja eigi landsmenn til iðkunar íþrótta auk þess sem brýnt er að stuðla að eflingu árangurs íslensks afreksfólks á alþjóðavettvangi. Nefndin mælir með samþykkt tillögunnar.

Af hverju sjö manna?

Herra forseti. Það vildi svo til að ég þurfti að hætta í ræðu minni vegna þess að hv. formaður landbn. var víðs fjarri, en ef ég veit rétt þá er það sá hinn sami og nú situr í forsetastóli. Það var ætlun mín að eiga orðastað við hv. formann og ef hæstv. forseti treystir sér til að vera í hlutverki beggja þessara embættismanna þingsins, þá er ég tilbúin til þess að ljúka máli mínu sem átti nú aldrei að verða mjög langt. En ég hafði hugsað mér að spyrja hv. formann landbn. og æskja svara þannig að vonandi getur forseti vikið af forsetastóli til þess að svara þessum spurningum.

Forseti mun víkja úr forsetastóli nú þegar.

Þá held ég áfram ræðu minni sem eins og ég sagði áðan átti nú aldrei að vera löng. Það var ekki ætlun mín að hafa langt mál um þetta mál sem er þó engu að síður nokkuð stórt og merkilegt og víðtækt því að hér er ekki neitt lítilræði á ferð. Samkvæmt frv. er ætlunin að efna til gífurlega mikils verkefnis sem á að taka til 40 ára inn í framtíðina og taka til a.m.k. 15 þúsund hektara lands á Suðurlandi til timburskógræktar, 10 þús. km af skjólbeltum miðað við einfalda plönturöð eins og segir í 3. gr. frv. og 20 þúsund hektara lands til landbótaskógræktar. Þetta er ekki ókeypis fyrir ríkissjóð svo digur sem hann nú er. Gert er ráð fyrir að til þessa verkefnis þurfi að leggja nær 100 millj. kr. á hverju ári og eins og ég sagði, þá er þetta áætlun til 40 ára. Nú bið ég hv. formann að skilja að ég er alls ekki á móti þessu verkefni. Ég held að þetta sé hið besta verkefni og merkileg áætlun. Hins vegar hefði ég kosið að staðið væri að þessu máli á svolítið annan hátt og það kom fram einmitt í máli mínu hérna, það mun hafa verið í gær eða fyrradag ef ég man rétt. Svo háttar til að forustumenn a.m.k. þriggja stofnana sem varða þetta mál, þ.e. forstjóri Náttúrufræðistofnunar Íslands, Náttúruverndar ríkisins og að ég held Skipulags ríkisins óskuðu eftir því að inn í þetta frv. kæmi ákvæði um að þessi áætlun eða þær framkvæmdir sem hér væru áætlaðar færu í umhverfismat. Vissulega tók nefndin tillit til þessara ábendinga og hefur athugasemd um það mál í nefndarálitinu. Það er út af fyrir sig betra en ekki og enn fremur sú yfirlýsing sem hæstv. umhvrh. gaf í sambandi við þetta mál. En það er að mínu viti ekki nógu traust. Ég hefði viljað sjá þetta ákvæði koma inn í lögin. Það hefði mátt koma einmitt inn í hér aftan við 3. gr. eða á milli fyrri og síðari mgr. í 3. gr. Spurning mín til hv. formanns landbn. varðar þetta mál og ég vildi spyrja hvort hann væri ekki tilbúinn til þess að taka þetta mál inn í nefndina aftur og skjóta á fundi milli 2. og 3. umr. og ræða hvort nefndarmenn væru ekki fúsir til að taka tillit til þessara ábendinga og óska sem komið hafa fram hjá þingmönnum. Ég hygg að vilji sé til þess hjá a.m.k. sumum þeirra hv. þm. sem sitja í landbn. og það væri þessu máli til mikils framdráttar ef orðið yrði við þessum óskum. Ég minnti á það í máli mínu að víða um land er mikill áhugi á því að græða upp landið og bæta. Í því kjördæmi sem ég er þingmaður fyrir og raunar hér á höfuðborgarsvæðinu einnig hafa menn bundist samtökum um uppgræðslu og bætur á þá gauðrifnu gróðurkápu sem Landnám Ingólfs er nú klætt í. Þau samtök, sem eru samtök áhugamanna, einstaklinga, fyrirtækja, stofnana og félaga, skilja að það þarf að fara að öllu með gát til þess að þau góðu verk sem menn vilja gjarnan vinna verði ekki til þess að valda spjöllum því síst af öllu vilja menn gera það. Þessi samtök sem nefnast Gróður fyrir fólk í Landnámi Ingólfs, hafa einmitt viljað setja undir þann leka og standa mjög faglega að málinu og hafa sett sér það mark að hafa fagráð til ráðuneytis og setja allar meiri háttar framkvæmdir í þessum efnum í umhverfismat. Þannig hefði ég viljað sjá staðið að verki í þessu stóra og mikla verkefni sem verið er að efna til með þessu frv. til laga um Suðurlandsskóga. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta að sinni, herra forseti, en vænti þess að heyra viðbrögð hv. formanns landbn. við þessum tilmælum, þ.e. um að landbn. ræði málið milli 2. og 3. umr. og komist að niðurstöðu um það hvort ekki sé hægt að verða við þessum óskum.

Hæstv. forseti. Vegna fyrirspurnar hv. þm. hvort nefndin vilji skoða málið á milli 2. og 3. umr., þá hefur nefndin farið allrækilega yfir þetta eins og kom fram í ræðu hv. þm. og setti hér eins og þingmaðurinn gat um inn í greinargerðina að þetta yrði skoðað mjög vandlega og kannski stærstu samfelldu verkefnin, ef þess væri óskað, færu þessa leið. En niðurstaða nefndarinnar varð sú að setja þetta ekki inn í lögin enda skrifa átta nefndarmenn án fyrirvara undir álitið og ég hygg að þar hafi ekki orðið nein breyting á. Ein aðalástæðan er sú að við höfum farið yfir verkefnaáætlunina hjá Suðurlandsskógum og það verður unnið í samráði við alla fagaðila um málið og ég skal, þegar ég finn þann lista sem ég hef yfir verkefnaáætlunina, gefa hv. þm. þann lista. Það er því skoðun formanns landbn. að það mundi tefja verkið að það færi í umhverfismat og auðvitað kostar það, ef allt þetta verkefni, sem er mjög dreift um allt Suðurland í bútum á einstökum jörðum, þyrfti að fara í umhverfismat, líka mikla peninga. En ég vona að nefndarálitið sé það skýrt að menn sjái hver vilji nefndarinnar er, að engu verði raskað í náttúrunni eða minjum og að horft verði til umhverfislaga í þeim efnum.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir svarið sem olli mér reyndar mjög miklum vonbrigðum. Ég skil ekki alveg þær viðbárur sem hann var með. Við erum hér að tala um verkefni til 40 ára sem mun kosta um 4 milljarða kr. hið minnsta og hann talar um það að þetta kunni að verða dýrt og tefja málið, þessa 40 ára áætlun, ef umhverfismat verði viðhaft. Ég get ekki tekið þetta fyrir gild rök gegn því að áætlunin fari í umhverfismat eða a.m.k. stærstu hlutar hennar og ég held að hann ofmeti það mjög hvað það bæði kosti í tíma og peningum að taka þetta verkefni til umhverfismats. Ég vil endilega biðja hv. formann hv. landbn. að íhuga þetta betur. Ég sé ekki að það þurfi að þýða einhverja andstöðu nefndarmanna í landbn. þó þeir hafi skrifað undir þetta nefndarálit án fyrirvara, að vísu einn með fyrirvara, og held að þeir mundu ekki taka því neitt illa að athuga þetta á nýjan leik. Ég hvet því hv. formann til þess að íhuga þetta mál betur.

Hæstv. forseti. Það auðvitað sakar aldrei að íhuga og formaður mun íhuga málið, en er nú þessarar skoðunar. Hvaðan hann hefði þær upplýsingar? Það var auðvitað Stefán Thors sem kom á fund nefndarinnar og var spurður hvað hann teldi að þetta tæki langan tíma. Það tók nokkur ár. Ég er hér með vinnuáætlun um Suðurlandsskóga. Þar segir t.d. hvernig stendur til að standa að þessu verkefni og hvað þurfi til að koma til þess að ráðist verði í einstök verkefni. Þar segir t.d.: ,,Samþykki frá Skipulagi ríkisins, viðkomandi jarðanefnd og viðkomandi sveitarfélagi og umsögn frá Búnaðarsambandi Suðurlands og ráðstöfun lands til skógræktar liggi fyrir áður en skógræktarstjóri staðfestir skógræktaráætlun fyrir einstakar jarðir.`` Vinnuáætlunin miðar því mjög að því að taka í öllu tillit til umhverfisins. Það kann vel að vera að sveitarstjórnir óski eftir því að í sínum sveitarfélögum fari þessi verkefni í umhverfismat. Ég skal ekkert um það segja. En ég tel ekki og það er skoðun formanns nefndarinnar að þetta eigi ekki að fara inn í lögin.

Herra forseti. Við hv. þm. Guðni Ágústsson komumst náttúrlega lítið lengra í þessari umræðu með því að fara hér upp til skiptis og staðfesta það sem við höfum áður sagt. Ég furða mig reyndar á þeim upplýsingum að það eigi að taka mörg ár að vinna að umhverfismati. Ég hef ekki trú á því að það sé rétt. Og sé svo að það þyki alveg ótækt að áætlunin sjálf fari öll í umhverfismat, þá hlýtur að mega sættast á að hlutar hennar fari í umhverfismat því að varla verður þetta gert allt saman í einu. Við erum að tala um áætlun til 40 ára. Við erum að tala um verkefni sem á að taka 40 ár og kosta þjóðina 4 milljarða þannig að ég get ekki ímyndað mér að það eigi að byrja á þessu öllu saman í einu. Það getur ekki verið þannig að það hlýtur þá að mega búta það eitthvað niður ef menn að óttast að þetta taki svo langan tíma. Að sjálfsögðu þurfa menn ekki að velta lengi vöngum yfir hvaða áhrif framkvæmdir eins og að setja niður plöntur í skjólbelti sem eru í einfaldri röð á ræktuðum túnum eða slíku. Þetta er ekki allt saman jafnflókið og mér finnst hv. þm. vilja vera láta í svari sínu við fyrirspurn minni. En, því miður, ég gef ekki mikið fyrir svör hv. formanns um íhugun í þessu efni. Það þýðir ekki að íhuga þetta áfram, heldur þarf sú íhugun að leiða til einhverra framkvæmda í þessu efni. 
            

Virðulegur forseti. Það er bráðum öld liðin síðan tekið var skipulega til við að hlúa að skógum hérlendis. Þar voru í upphafi að verki danskir velunnarar Íslendinga sem kynntust aðstæðum hér á ferðum sínum. Einn hét Fritz, síðan kom Flensborg, svo nöfn séu nefnd í þessu samhengi, og þeir áttu hlut að því að stigin voru fyrstu skref í sambandi við friðun skóglenda hérlendis. Nokkru síðar eða 1907 var fyrsta löggjöfin samþykkt um skógrækt í landinu og þá var þegar búið að friða fyrstu birkiskógana. Þetta voru mikil og góð skref sem þá voru stigin í þessum efnum og þó að ekki hafi menn verið stórtækir e.t.v. á mælikvarða okkar nú til dags í þessum málum, þá voru þessi fyrstu skref býsna stór miðað við allar aðstæður. Þarna var um að ræða aðgerðir um friðun skóganna á Hallormsstað og á Vöglum í Fnjóskadal. Þeir voru girtir, teknir undir friðun gagnvart beit, sérstaklega sauðfjár, og nokkrar tilraunir hófust fljótlega á þessum stöðum með ræktun og uppeldi plantna í smávegis mæli innfluttra, erlendra tegunda. Þó var fljótlega dregið í land með það og aðallega hugað að verndun íslenskra birkiskóga. Þáv. skógræktarstjóri danskur að ætt, Kofoed Hansen, hafði ekki mikla trú á því að hér væri hægt að koma til aðfluttum tegundum og var nokkur lægð í því um áratugi í raun þangað til nokkur breyting varð á á fjórða áratug aldarinnar. Nú hafa Íslendingar allverulega reynslu af því að stunda slíkt ræktunarstarf. Að vísu verður að segja að kannski hafi menn farið að einhverju leyti offari á stundum í þeim efnum en á heildina litið hefur safnast verðmæt reynsla og þó að einhver mistök hafi verið gerð, þá er það til að læra af þeim og það hafa skógræktarmenn gert í mörgum greinum. Það sem ég hef gert athugasemdir við og tel að menn þurfi að gæta sín í þeim efnum er hvað ríkisstofnunin, Skógrækt ríkisins, hefur seilst óþarflega mikið til áhrifa í sambandi við áhugamannafélögin, þ.e. skógræktarfélögin, en þannig var nú til þeirra hluta stofnað að þessi áhugafélagsskapur, skógræktarfélögin, Skógræktarfélag Íslands sem yfirstofnun þar, var stofnað í tengslum við Alþingishátíðina á Þingvöllum, ef ég man rétt, og skógræktarfélög sem stofnuð voru víða um land í framhaldi af því hafa vissulega unnið margt gagnmerkt starf. En þess gætti nokkuð um skeið að þau yrðu eins konar vasaútgáfa af þeirri starfsemi sem fram fór á vegum Skógræktar ríkisins í aðalstöðvum hennar og oftrúin á það að ekkert væri hægt að gera öðruvísi en stefna að innfluttum tegundum og ræktun þeirra endurspeglaðist í því að víða var farið á vegum skógræktarfélaganna að planta erlendum tegundum inn í birkiskógana. Þetta var að mínu mati ekki mjög skynsamlega að verki staðið því að verkefni áhugafélagsskaparins hefði þurft að beinast fyrst og fremst að því að vernda og hirða hinar innlendu skógarleifar í héruðum landsins. En allt um það. Nokkur reynsla hefur þó safnast einmitt vegna þessarar tilraunastarfsemi og þeirra tilrauna sem fóru fram. Kannski var ekki mjög vísindalega að þeim staðið og þær gerðar svolítið af handahófi eins og gengur á vegum áhugafélaga en þá vita menn auðvitað meira um ræktunarskilyrði, getu og þol einstakra innfluttra tegunda á þessum svæðum og af því má læra. Ég veit að á vegum Skógræktar ríkisins hafa menn reynt nú í seinni tíð að safna upplýsingum einmitt um reynsluna af slíkri ræktunar- og tilraunastarfsemi hér og þar á landinu og af því má einmitt margt læra varðandi aðgerðir í sambandi við skógrækt og aðgerðir sem tengjast verndun skóga, hvernig til hefur tekist. Það er hins vegar dálítið sérstakt, virðulegur forseti, að hugsa til þess að lengi vel var eins og menn áttuðu sig ekki á hinum afskaplega mismunandi skilyrðum í einstökum héruðum landsins til ræktunar, breytilegum veðurfarsskilyrðum, sem hafa auðvitað mjög mikil áhrif á hvaða tegundir henta, ef menn eru að hugsa um ræktun innfluttra tegunda og ræktun þeirra og að sjálfsögðu einnig varðandi innlendar tegundir, þá eru skilyrðin ótrúlega breytileg í sama landshluta og þarf ekki langt að fara. Dæmi um það er Austurland þar sem ég þekki auðvitað hvað best til. Ef við berum saman skilyrði annars vegar á Fljótsdalshéraði og hins vegar í fjörðum, þá eru þau afar ólík. Mér þótti það dálítið sérkennilegt vegna þess að ég taldi mig þekkja nokkuð vel til á Héraði, að þar skyldi ekki vera meira um leiðbeiningar frá þeim sem buðu plöntur til sölu og dreifingar hvað hentaði og hvað væri eiginlega vonlaust að reyna. Þannig var það lengi vel en ég held að á þessu hafi verið ráðin einhver bót, þó alls ekki með þeim hætti sem hægt væri að gera ef menn vönduðu sig. Þar með er ekki sagt að kaupendur hlýði alltaf ráðleggingum, það er ekki hægt að ætlast til þess. En þarna er breytileikinn mikill og hann endurspeglast auðvitað í ólíkum meðalhita á hinum einstöku svæðum og héruðum. Ætli breytingin á meðalhita sé ekki þrjár gráður yfir sumarmánuðina, fjóra sumarmánuði, ef litið er til Austfjarða annars vegar og Fljótsdalshéraðs hins vegar. Svo mikill er þessi munur. Þar við bætist síðan ólík veðrátta að vetrarlagi, snjóalög og annað þess háttar sem hafa vissulega áhrif á þrif skóglenda. Því er ég að ræða þetta, virðulegi forseti, að þegar ráðist er í meiri háttar áætlanir eins og gert var með Héraðsskógaáætluninni á sínum tíma, þá geta menn tekið mið af þeirri reynslu sem safnast hefur og tekið ákvarðanir í ljósi hennar. Það hefur hins vegar ekki alltaf fallið í mjög frjóa jörð að hlýða á slíkar ráðleggingar og fylgja þeim sjónarmiðum sem vísindamenn og góðir starfsmenn með reynslu hjá Skógrækt ríkisins, sem þekkja vel til mála, hafa mótað um að skynsamlegt sé að ætla sér ekki um of í þessum efnum og taka tillit til skilyrðanna, verðurfarslegra skilyrða, loftslagsskilyrða og þannig sé vonlítið að ætla að taka með sama hætti lendur, þó í sama héraði sé jafnvel, svo dæmi sé tekið um þetta. Það má vera Sunnlendingum til umhugsunar viðhorf þeirra sem veita ráð á vegum Skógræktar ríkisins í sambandi við Héraðsskóga að vart er hægt að teygja þá ræktun undir þeirri áætlun sem er í gangi mikið út fyrir Egilsstaði vegna þess að þar sé komið að mörkum sem ekki henti til þess uppeldis sem hugsað er til í sambandi við Héraðsskóga. Til samkomulags hafa menn farið út í Eiða með slíka markalínu. Menn hafa þó nokkra reynslu af plöntuuppeldi úti á Eiðum þar sem á vegum Alþýðuskólans og forstöðumanna þar t.d. Þórarins Þórarinssonar var plantað allmiklu af innfluttum trjám á sínum tíma og þannig hafa menn áratuga reynslu af því að vöxturinn á þessum tegundum er allt annar og minni vegna lægri meðalhita, vegna kaldara loftslags en þegar kemur aftur inn í Fljótsdalinn og inn á Hallormsstað þar sem byrjað var með bændaskógræktina í kringum 1970 með nokkrum myndarbrag og hafa menn þar verulega reynslu. Það skiptir sem sagt mjög miklu máli hvernig á svona málum er haldið eins og skógræktaráætlunum af þeim toga sem við erum að ræða samkvæmt þessu frv. Ég tel að þau sjónarmið þurfi að liggja til grundvallar þeirra aðgerða sem menn ætla sér að vinna að á vegum Suðurlandsskóga, eins og það hefur verið kallað í þessu frv. Það eru líka mörg önnur sjónarmið og margir aðrir þættir sem þarf að gæta að en þeir sem varða vaxtarskilyrðin sem helgast af loftslagi og öðrum aðstæðum. Það eru þau viðhorf sem tengjast landslagsmyndinni, landslagsheildinni og tengjast þeim gróðurlendum sem fyrir eru og ástæða kann að vera að halda utan við slíka ræktun. Það eru þau viðhorf er tengjast sérstæðum minjum í landslagi sem ástæða er til að halda eða láta þróast í náttúrlegu horfi án þess að til sérstakrar ræktunar komi og fjölmörg önnur slík atriði sem skylt er að taka tillit til í sambandi við slíka starfsemi. Þetta á auðvitað ekki síst við þegar ríkið stendur að málum eins og hér er fyrirhugað með miklum tilkostnaði, miklum fjárhæðum sem á að verja í þessu skyni. Þá er auðvitað þeim mun sjálfsagðara að vandað sé til allra verka þó að ég geri þar ekki endilega höfuðgreinarmun hvort það eru einstaklingar sem standa þar að frá upphafi til enda eða hið opinbera. En enn þá sjálfsagðara á það auðvitað að vera þegar um er að ræða opinbert fjármagn. Það sem mig undrar talsvert í sambandi við þetta mál og hef þegar haft orð á í þessari umræðu er að það skuli ekki vera talið sjálfsagt mál af þeim, sem leggja þetta fram, að þar verði farið samkvæmt lagaákvæðum um mat á umhverfisáhrifum, þó að það sé ekki skylt samkvæmt núgildandi lögum, þá eru heimildir til þess og ríkar kröfur eru um þetta frá fjölda manns og ég átta mig alls ekki á því hvers vegna hv. landbn. skuli ekki taka jákvætt undir slíkar óskir. Ég tel þau sjónarmið alveg fráleit sem hér hafa komið fram hjá formanni nefndarinnar og alls ekki frambærileg að þetta komi til með að tefja verkið. Hvílík rök eru það að gera sér fyrir fram grein fyrir hvert er verið að stefna og veita almenningi möguleika til að leggja inn orð í þann belg, --- að það eigi að verða til þess að tefja verk sem á að standa í áratugi og snertir útlit og áferð landsins ef til vill um aldir. Þetta er því með öllu óskiljanlegt. Einnig sú viðbára að þetta komi til með að kosta slíkt fé. Það hefur ekkert komið fram um það sem rennir stoðum undir þessar fullyrðingar að hér sé um einhvern þann tilkostnað að ræða að það eigi að hindra að þannig sé staðið að verki. Ég tel að þessi viðhorf séu úrelt og alls ekki rökstudd og ég undrast það að formaður landbn., hv. þm. Guðni Ágústsson, skuli ekki koma til móts við þau sjónarmið sem fram hafa komið, ekki aðeins innan þings heldur sterklega utan þings og eiga sér einnig ríkan stuðning á því landsvæði sem um er að ræða í þessu tilviki, þ.e. sunnanlands. Ég hef það fyrir satt að Samband sunnlenskra sveitarfélaga hafi lýst yfir stuðningi við það að þessi áætlun sem hér um ræðir fari í mat á umhverfisáhrifum og að henni verði staðið með þeim hætti. Ég bið hv. formann landbn. að leiðrétta ef það er rangt eftir haft að fyrir liggi samþykkt frá Sambandi sunnlenskra sveitarfélaga þess efnis að í þá áætlun verði ráðist með þessum hætti. En menn ætla þá að hundsa slík sjónarmið sem einnig hljóta stuðning frá þeim stofnunum sem eiga að vakta það og gæta þess af opinberri hálfu þ.e. Skipulag ríkisins og Náttúrufræðistofnun Íslands, sem er helsti vörsluaðili alþjóðasamninga eða veitir þar ráðgjöf í þeim efnum, að eftir þeim sé farið og tillit sé tekið til þeirra varðandi líffræðilega fjölbreytni, og Náttúruvernd ríkisins sem opinber stofnun. Forstöðumenn allra þessara stofnana hafa eindregið lagst á þá sveif að þarna beri að gera mat á umhverfisáhrifum þessarar áætlunar sem forsendur fyrir henni og fyrsta skerf. Samband sveitarfélaga í landshlutunum ályktar í sömu veru þannig að hér er uppi einhver furðuleg meinbægni af hálfu þeirra sem bera málið fram, að vilja ekki taka það hér með eða a.m.k. gefa um það skuldbindandi yfirlýsingar að þannig verði staðið að málum. Ég tel að menn séu í rauninni að vanvirða þá löngu reynslu sem skógræktarmenn í landinu hafa safnað á löngum tíma og þeir sem fyrir slíku starfi standa og ég skil ekki þau sjónarmið ef það er uppi hjá forráðamönnum skógræktar nú í landinu að það sé eitthvað andstætt þeirra starfi og stefnu að farið sé á nútímalegan hátt í vinnu að áætlun af þessum toga. Ég tel það raunar mikið áhyggjuefni ef á að halda svo fram með ágætt málefni eins og það sem hér er á ferðinni, standa þannig að því að það þurfi að vera um það ósætti að staðið sé að málinu á jákvæðan hátt að því er varðar undirbúning og að almenningur fái þar að koma sínum sjónarmiðum að og vera þátttakendur í undirbúningi. Það er með öllu óskiljanlegt og verið er að þjóna einhverjum sjónarmiðum sem ég fullyrði að eigi sér ekki ríka stoð í almenningsáliti að halda eigi þannig á þessum málum að þeim sé haldið í einhverju sérhólfi þar sem almenningur komist ekki að málum. Virðulegur forseti. Ég held að það sé löngu kominn tími til þess í sambandi við þetta ágæta málefni að menn vandi vinnubrögðin og ég er út af fyrir sig ekkert að tortryggja það að sá vilji liggi að baki. Ég er ekkert að tortryggja það. En þeim mun frekar eiga menn að taka á þessum máli með þeim hætti sem hér eru óskir um. Það er ekki hollt fyrir neinn aðila að vera dómari í eigin máli eins og stefnt er að með þessu. Skógrækt ríkisins, sem mun hafa lagt inn gögn um fyrirhugaðan undirbúning af sinni hálfu hefur, að mér skilst heldur dregið úr að tekið verði á þessu samkvæmt mati á umhverfisáhrifum. Það þýðir þá að viðkomandi ríkisstofnun vill vera sem mest sjálfráð um það hvernig svona verk er undirbúið. Það er ekki hollt fyrir neinn að standa þannig að máli. Ég vek athygli á því að í nýsamþykktum skipulagslögum er gert ráð fyrir að farið verði víðtækt yfir áætlanir og að sjónarmið eins og mat á umhverfisáhrifum verði þar tekið með. Ég vænti þess að hv. formaður landbn. hafi kynnt sér hvernig þar er um hnútana búið. Þetta er auðvitað nákvæmlega sama eðlis sem hér er á ferðinni. Þetta eru viðhorf sem er farið að tíðka hvarvetna um lönd og svo ætlum við að halda okkur á einhverjum sérbáti að þessu leyti. Ég held að hv. formaður landbn. ætti að fara í námsferð til Svíþjóðar og Norðurlanda til þess að kynna sér þau breyttu viðhorf sem þar hafa orðið í sambandi við mál af þessum toga. Hann ætti einnig að kynna sér þær samþykktir sem gengið er út frá í Evrópusambandinu að þessu leyti þar sem einmitt er verið að ganga mjög rækilega frá því að allar áætlanir, sem varða ráðstöfun lands til lengri tíma og skipulag, fari í slíkt víðtækt mat á byrjunarstigi fyrir utan það að einstakar framkvæmdir komi inn í slíkt samhengi. Mín ósk til nefndarinnar og þingsins er sú að tekið verði á þessu máli á annan hátt en lagt er til af nefndinni, eins og það liggur fyrir. Og ég harma það mjög ef ekki verður orðið við þeim óskum sem hafa komið fram um þetta mál. Ég vil leyfa mér, virðulegur forseti, að vitna í lögin um mat á umhverfisáhrifum þar sem fjallað er um þetta til að menn, sem kannski hafa ekki lesið þau nýlega, skilji betur inn í hvaða samhengi er verið að tala. Í 6. gr. laga nr. 63 frá 21. maí 1993 segir, með leyfi forseta: ,,Umhverfisráðherra er heimilt, að fengnu áliti skipulagsstjóra, að ákveða að tiltekin framkvæmd eða framkvæmdir, sem kunna að hafa í för með sér umtalsverð áhrif á umhverfi, náttúruauðlindir og samfélag, en ekki er getið í 5. gr., verði háðar mati samkvæmt lögum þessum. Áður en ákvörðun skv. 1. mgr. er tekin skal ráðherra leita umsagnar framkvæmdaraðila, leyfisveitanda og hlutaðeigandi sveitarstjórna.`` Í 9. gr. er ákvæði um að framkvæmdaraðili sjái um mat á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum þessum og beri kostnað af því og síðan segir, og ég vek athygli á því: ,,Skipulagsstjóri ríkisins setur almennar leiðsögureglur um framkvæmd matsins að teknu tilliti til sérákvæða í lögum og alþjóðlegra skuldbindinga.`` Hæstv. umhvrh. sem ræddi málið í gær í þinginu lýsti þeim vilja sínum að fundað yrði eftir lagasetninguna með fulltrúum stofnana sem málið varðar og ýmissa aðila, ef ég skildi það mál rétt, og það er skilningur sem kemur fram í því af hálfu hæstv. ráðherra að hér þurfi að vanda vel til verka. En ég tel að hæstv. ráðherra ætti að stíga skrefið nú eða stuðla að því að nefndin taki málið til skoðunar út frá því sjónarmiði að þessi heimild verði notuð, enda verði samkomulag um hvernig á verði haldið því að ég tel að innan ramma laganna rúmist það að varðandi hina almennu áætlun, sem sagt, ramma þessarar áætlunar, sé hægt að veita ákveðna forsögn með samkomulagi við skipulagsstjóra sem setur almennar leiðsögureglur um framkvæmd matsins. Síðan er þess að geta, virðulegur forseti, að það er enginn kominn til með að segja að fram þurfi að fara annað en frummat á þessari áætlun, enginn er kominn til með að segja það og ég satt að segja á ekki von á því miðað við að fullyrt er að fyrir liggi mjög vandaður undirbúningur af hálfu Skógræktar ríkisins eða hugmyndir og þá leiðir það af eðli máls að ef það reynist svo vera að slíkur undirbúningur sé góður og vandaður og ekki séu sterkar eða víðtækar athugasemdir við málið sem séu teknar til greina af skipulagsstjóra ríkisins sem fer með þetta fyrir hönd samfélagsins, þá verði um annað að ræða en frummat. Fullyrðingar um einhvern meiri háttar kostnað sem hljótist af þessu eru að mínu mati út í bláinn. Það getur auðvitað verið ef þarf að fara út í annað og meira en frummat, þá getur safnast kostnaður, en þá er það vegna þess að að bestu manna yfirsýn eru fullar ástæður og rök fyrir því að taka þannig á málum sem ég satt að segja á ekki von á að þurfi til að koma. Mér þætti því vænt um ef forusta landbn., þeir ágætu fulltrúar sem þar eiga sæti og hafa rætt þetta mál og þekkja málið og vita hversu víðtækur stuðningur m.a. Samtaka sunnlenskra sveitarfélaga er fyrir því að svona sé staðið að málum, þeir taki tillit til þeirra sjónarmiða sem hér hafa komið fram hjá þeim sem líta mjög jákvætt á þetta mál almennt séð en vilja að staðið verði þannig að undirbúningi að sem víðtækust sátt geti orðið um málið. Ég get ekki séð annað en sú sátt sé tryggð miðað við þær yfirlýsingar, sem liggja fyrir frá sveitarfélögum, og ég heiti á forráðamenn og hæstv. ráðherra, sem hefur auðvitað mikið að segja í þessu máli, að stíga það skref sem eðlilegt er og losna þar með úr því karpi sem á eftir mun fylgja ef málið er afgreitt í óvissu um með hvaða hætti á því verður haldið. Ég ítreka það sem ég nefndi í upphafi. Þau stóru skref sem stigin voru fyrir einni öld í sambandi við að hlynna að skóglendi í landinu og sú mikla vinna og áhugastarf sem fram hefur farið á þeirri öld sem síðan er liðin og margt má af læra, allt þetta ber að hafa í heiðri. En við þurfum líka að gæta þess að taka tillit til almennra og alþjóðlegra viðhorfa um það hvernig best verði haldið á málum af þessum toga. Það er engin spurning í mínum huga að það verður best tryggt með því að farið verði yfir áætlun sem þessa og út frá þeim sjónarmiðum sem liggja til grundvallar mats á umhverfisáhrifum, algerlega opnum huga, þ.e. að því fylgir ekki á neinn hátt neikvæður stimpill. Það er einfaldlega aðferð til að tryggja að sem flest sjónarmið komist til skila á undirbúningsstigi og geti notið sín í málsmeðferðinni því verki til hagsbóta sem þarna er verið að efna til og til farsældar fyrir það starf sem er síðan fyrirhugað og dreginn er rammi um í þessari áætlun, sem ég styð að nái fram að ganga í þinginu, og vænti að fái hér gott brautargengi, enda fylgi sá heimanmundur sem við höfum verið að ræða og óska eftir í sambandi við undirbúning málsins.

Hæstv. forseti. Ég vil að það komi fram að það er rétt sem hv. þm. sagði að Samtök sunnlenskra sveitarfélaga ályktuðu þess efnis sem hv. þm. sagði, en ég vil segja að það er ekki minn vilji að neinn verði hunsaður í þessu máli, eins og hv. þm. orðaði það. Ég gaf hv. þm. þessa vinnuáætlun og mikill vilji er til þess að vinna með öllum aðilum þessa máls. Mér finnst að hæstv. umhvrh. hafi við þessa umræðu gefið afdráttarlausa yfirlýsingu sem snýst um það að hann ætlar að boða til fundar alla þá er málið varðar, bæði framkvæmdaraðila og eftirlitsstofnanir og fjalla þar um málsmeðferð alla, þar með talið hvort eða hvernig málið verður tekið til mats á umhverfisáhrifum samkvæmt 6. gr. þeirra laga og leita víðtækara samkomulags um málsmeðferð. Mér finnst sú yfirlýsing hæstv. ráðherra afdráttarlaus og í rauninni í samræmi við það sem segir í nál. landbn. þannig að ég vænti þess að þetta dugi. Ég fullyrði að ekki verða neinir sniðgengnir í þessu máli. Það verða öll lög virt, bæði skipulagslög og alþjóðasamningar. Ég er sannfærður um og ég trúi því að við getum náð með öllum þessum aðilum samkomulagi og sveitarstjórnirnar munu sjá um það hver á sínu svæði að almenningur verði mikill þátttakandi í því mikla starfi.

Virðulegur forseti. Ég sé að enginn vilji er af hálfu forustu landbn. til að koma til móts við þau sjónarmið sem liggja fyrir og ég verð að harma það. Hver getur skorið úr um og fullyrt það hér og nú að tekið verði tillit til sjónarmiða ef þess er ekki gætt að mótaður farvegur sé ráðandi um máls\-tökin? Hver getur fullyrt það hér og nú að þannig verði á málum haldið? Ekki nokkur einasti maður. Og þetta er alveg ótrúleg meinbægni og skammsýni sem kemur fram í þessum viðhorfum, alveg með ólíkindum. Það er alveg furðulegt að þannig skuli á málum haldið varðandi málefni af þessum toga, þar sem gert er ráð fyrir að nota stórar upphæðir af almannafé, að ekki sé alveg skýrt hvernig eigi að halda á undirbúningi málsins. Það hlýtur að draga dilk á eftir sér ef þannig á að halda á málum. Ég vara mjög eindregið við því að þannig sé staðið að verki og verið sé að ala stöðugt á tortryggni og vera með einhver skúmaskotavinnubrögð í sambandi við svona mál. Á meðan þetta fer ekki eftir almennum reglum, þá er ekki hægt að treysta vinnunni. Þá er enginn sem segir til um það að almenningur komist að málinu, undirbúningi þess á þann hátt sem gildir í sambandi við mat á umhverfisáhrifum og tryggt er með þeim hætti. Það er alveg greinilegt á þeirri tregðu að verða við slíkum sjónarmiðum sem hljóta þó stuðning Sambands sveitarfélaga á svæðinu sem staðið er gegn slíku og beinlínis tekið fram í áliti landbn. að ekki sé fallist á þetta sjónarmið. Ég verð því að lýsa miklum vonbrigðum með afstöðu af þessum toga og ég er ansi hræddur um að það geti dregið dilk á eftir sér varðandi það málefni sem hér er til umræðu.

Herra forseti. Utanrmn. hefur á þskj. 1326 skilað áliti sínu um þáltill. um aðild Íslands að samningi Sameinuðu þjóðanna gegn ólöglegri verslun með fíkniefni og skynvilluefni og um fullgildingu samnings um þvætti, leit, hald og upptöku ávinnings af afbrotum. Nefndin fjallaði um þetta mál á fundi sínum í gær en eins og kunnugt er var málinu vísað til hennar með afbrigðum á þingfundi í gær. Þingnefndin telur mjög mikilvægt að Ísland staðfesti samninginn og leggur þess vegna til að tillagan verði samþykkt. Ástæða er til þess að vekja athygli á því að Alþingi hefur þegar með lagabreytingum samþykkt ýmis ákvæði í lög sem varða framkvæmd samningsins og þess vegna telur nefndin að einboðið sé að fullgilda hann með þeim hætti sem hér er lagt til.

Hæstv. forseti. Verið er að greiða atkvæði um málskotsnefnd sem hefur endanlegt úrskurðarvald í málefnum lánasjóðsins og er þannig sett yfir stjórn sjóðsins. Í nefndinni eiga að vera þrír menn og inn í hana má enginn koma nema hann hafi lokið prófi í lögfræði. Þetta er dæmi um hvernig sérfræðingaveldið er að þrengja að lýðræðislegu starfi og lýðræðislegum sjónarmiðum. Álitamál og ágreiningsmál, sem koma upp í Lánasjóði ísl. námsmanna, eru ekki bara lögfræðilegs eðlis, enda hægur vandinn að leita sérfræðiálits í þeim efnum heldur einnig mannlegs eðlis og prófgráður eru engin ávísun á réttlátt úrskurðarvald. Ég hvet til þess að þetta ákvæði verði endurskoðað og endurmetið en eins og það stendur greiði ég atkvæði gegn því.

Hæstv. forseti. Ef þessi tillaga verður samþykkt væru komnar á raunverulegar samtímagreiðslur námslána sem kæmu beint frá lánasjóðnum eins og þær tíðkuðust fyrir lagabreytinguna 1992. Slíkar greiðslur væru mun hagkvæmari fyrir ríkissjóð en sú millifærsluleið vaxtauppbóta sem frv. gerir ráð fyrir. Ég segi já.

Herra forseti. Í skýrslu sem Ríkisendurskoðun gaf út 1995 um fjárhagsstöðu lánasjóðsins er á það bent að eðli námslána sé annað en annarra lána vegna þess að námslán séu það form á námsaðstoð sem stjórnvöld ákvarða á hverjum tíma og námsaðstoð geti ekki verið háð því skilyrði að sá sem aðstoðarinnar nýtur komi með ábyrgðarmann fyrir henni. Það stangist í raun á við 1. gr. laganna um það hlutverk sjóðsins að tryggja tækifæri til náms án tillits til efnahags. Námsmenn hafa einnig lagt áherslu á að krafan um ábyrgðarmenn að námslánum verði felld niður. Í frv. meiri hlutans er ekki brugðist við ábendingu Ríkisendurskoðunar eða kröfu námsmanna í þessu efni. Það er hins vegar gert í brtt. minni hlutans. Ég segi já.

Herra forseti. Framsfl. marglýsti því yfir á síðasta kjörtímabili, ekki síst fyrir kosningar en einnig eftir að þeir gerðust aðilar að núverandi ríkisstjórn, að námslán ættu ekki að bera neina vexti. Hér er, herra forseti, gerð sú hógværa tillaga að vextir verði aldrei hærri en það 1% sem innheimt er nú og í því skyni tekinn út úr lögunum sá möguleiki að vextir og námslán hækki upp í 3%. Við það hlýtur að verða mikill stuðningur í röðum þeirra engu síður en okkar. Ég segi því já.

Hæstv. forseti. Hér er gert ráð fyrir að fastagreiðslan verði 34 þús. kr. og breytist hlutfallslega á hverju ári í hlutfalli við vísitölu neysluverðs en samkvæmt frv. er hún sett við 52.698 kr. sem þýðir að þeir sem hafa 93 þús. kr. í mánaðarlaun eða lægri laun fá enga lækkun á endurgreiðslubyrði við setningu þessara laga. Ég segi já.

Herra forseti. Gefin loforð um lækkun endurgreiðslu eru aðeins efnd að litlum hluta og alls ekki gagnvart sumum. Hún lækkar ekki hjá þeim sem hafa 93 þús. kr. mánaðarlaun eða minna ef þetta ákvæði verður lögfest. Þetta varðar því afkomu fjölmargra stétta og má sérstaklega nefna uppeldisstéttir þar sem konur eru fjölmennar eins og öllum er kunnugt. Það er mikið alvörumál að meiri hluti þingmanna skyldi fella þá brtt. minni hlutans sem kom áðan til atkvæða en sú breyting hefði rétt hlut þessa hóps. Ég segi nei við þessari brtt.

Herra forseti. Hér er verið að fjalla um þá grein sem hefur gegnt því ágæta nafni svigrúmsgreinin en líkur hafa verið leiddar að því að þá fækkun sem orðið hefur í röðum þeirra sem leggja stund á tækni- eða raungreinanám og einnig fækkun barnafólks í námi megi einkum skýra með þröngri túlkun og ósveigjanlegum reglum stjórnar lánasjóðsins. Sá texti sem meiri hlutinn leggur til til að auka svigrúm er ekki í samræmi við þann vilja sem mátt hefur greina einnig í röðum stjórnarliða til að mæta þessari alvarlegu stöðu. Minni hlutinn leggur því til ítarlegri texta sem segir hvað menn raunverulega vilja því reynslan segir að það þurfi að standa skýrum stöfum í lagatextanum. Ég segi því já.

Herra forseti. Ég vildi gera grein fyrir atkvæði mínu undir lok umræðunnar með því að láta það koma fram að ég tel að með þeim breytingum sem verið er að samþykkja á lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna sé ljóst að þar vanti enn verulega á að staðið hafi verið við þau fyrirheit sem námsmönnum voru gefin í síðustu kosningum. Í fyrsta lagi er bersýnilegt að það verður að endurskoða ábyrgðarmannakerfið. Í öðru lagi verður að endurskoða vaxta- og verðtryggingakerfið. Í þriðja lagi verður að taka upp raunverulegar samtímagreiðslur. Í fjórða lagi verður að endurskoða endurgreiðsluhlutfallið. Það er því ljóst, herra forseti, að þrátt fyrir þær samþykktir sem gerðar eru í kvöld hljóta menn að halda áfram þeirri baráttu sem verið hefur í gangi allt frá 1992 um að reyna að knýja fram breytingar á lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna.

Herra forseti. Ég greiði atkvæði gegn 1. gr. þessa frv. Ástæðurnar eru í fyrsta lagi aðdragandi málsins, framkoman við íbúa Kjósarsýslu. Í öðru lagi staðarvalið, bæði frá byggðasjónarmiði og umhverfissjónarmiði. Í þriðja lagi tel ég að raforkusamningurinn sé tæpur. Í fjórða lagi tel ég að verið sé að gera samninga við veikt fyrirtæki, Columbia Ventures Corporation, og enn fremur er það svo að vafasamur ávinningur er af þessum samningi fyrir efnahags- og atvinnulífið á Íslandi þegar upp er staðið. Því greiði ég atkvæði gegn þessari grein, herra forseti, en mun freista þess að ná fram breytingum á einstökum greinum síðar í atkvæðagreiðslunni en sitja hjá við meðferð málsins að öðru leyti.

Herra forseti. Ég tel æðimarga aðra atvinnukosti vænlegri en mengandi stóriðju sem hefur neikvæð áhrif á þá ímynd hreinleika og ómengaðs umhverfis sem felur í sér mestu möguleikana til framtíðar. Fyrirhugaðar mengunarvarnir eru ekki í samræmi við ýtrustu kröfur um mengunarvarnir og ekki hefur verið staðið rétt og eðlilega að þessum undirbúningi. Ég er andvíg þessu frv. og segi nei.

Virðulegur forseti. Sú niðurstaða sem stefnir í í þessari atkvæðagreiðslu er afar alvarlegt mál. Það þarf kannski ekki að koma svo mikið á óvart með tilliti til undirbúnings málsins og hvernig að því hefur verið staðið. En að það skuli vera fellt á Alþingi Íslendinga að iðnfyrirtæki af þessum toga verði búið besta fáanlegum mengunarvarnabúnaði á hverjum tíma segir mikla og dapurlega sögu. Ég segi já við tillögunni.

Herra forseti. Ég styð stækkun járnblendiverksmiðjunnar, þriðja ofninn þar, og tel að raforkusamningurinn sé brúklegur fyrst og fremst vegna þess að hann hækkar orkuverðið á þeim hluta verksmiðjunnar sem þegar hefur verið byggður. Hvorugt þessara mála liggur hins vegar fyrir Alþingi. Það er ekki verið að greiða atkvæði um það, heldur um lagabreytingu sem snertir það hvort Íslendingar eiga að hætta að eiga meiri hluta í fyrirtækinu. Ég tel að verðlagningin á hluta Íslands og aðdragandi málsins sé óheppilegur og ég greiði atkvæði gegn 1. gr. til þess að mótmæla málsmeðferð en mun sitja hjá við málið að öðru leyti.

Herra forseti. Frv. fjallar ekki um starfsemi járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði né starfsskilyrði heldur aðeins um eignaraðild. Fyrir mér er ekkert höfuðatriði hvernig eignaraðild er háttað heldur hitt hvaða reglur gilda um starfsemina, að þær tryggi góð vinnuskilyrði, að skaðsemi á umhverfi og náttúru verði sem allra minnst og að eðlilegur fjárhagslegur hagnaður verði af starfseminni. Þær breytingar á eignaraðild sem eru lagðar til eru hins vegar forsenda fyrir stækkun verksmiðjunnar sem þýðir auknar virkjanir og umhverfisspjöll á hálendinu. Sú aukna framleiðslugeta sem stefnt er að mun m.a. hafa í för með sér losun koltvíoxíðs sem nemur nær 170 þúsund tonnum á ári. Ég er í grundvallaratriðum andvíg aukinni stóriðju á Íslandi og greiði því atkvæði gegn frv.

Herra forseti. Þetta er hið ágætasta mál en það er nokkur vansi að ekki tókst í meðförum nefndarinnar að koma inn viðbót við 3. gr. sem tæki til þess að gert yrði gert umhverfismat varðandi þetta verkefni. Nokkuð var komið til móts við þetta í nefndaráliti og einnig gaf hæstv. umhvrh. yfirlýsingu um samráð við stofnanir umhvrn. um umhverfismat en ég tel ekki vera alveg nógu langt gengið og greiði því ekki atkvæði um þessa grein.

Herra forseti. Ég er andvígur þeirri skattahækkun á sendiferðabíla aðallega sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Ég tel þó að sú brtt. sem hér er um að ræða sem gerir ráð fyrir lækkun frá upphaflegri tillögu sé til bóta og ég styð hana þess vegna. En að öðru leyti hefði ég talið eðlilegast að þetta mál yrði látið liggja vegna þess að ég hef enga trú á því að ríkissjóður tapi einni einustu krónu þrátt fyrir þá breytingu á vörugjaldi af ökutækjum sem samþykkt var í síðasta máli.

Herra forseti. Ég tel að ákvæði 30. gr. frv. eins og það liggur fyrir séu gölluð. Engu að síður styð ég málið og ég óska Alþingi til hamingju með að hafa loksins náð þeim árangri að afgreiða þetta frv. sem lög sem gerist væntanlega eftir fáeinar mínútur.

Hæstv. forseti. Ég greiði atkvæði gegn þessum afturhaldssama lagabálki. Samkvæmt þessum lögum eru forstöðumenn ríkisstofnana ráðnir til fimm ára til að tryggja tíðar mannabreytingar. Fyrir þessu eru rök þó ég sé þeim ekki að öllu leyti sammála. Ég er hins vegar að öllu leyti ósammála því að draga úr áhrifum lýðræðislegra stjórna í stofnunum og ég er að öllu leyti ósammála því að setja lögreglumenn, fangaverði og tollverði á fimm ára ráðningarsamninga. Varla er markmiðið að tryggja tíð mannaskipti þar. Hins vegar fær yfirvaldið möguleika á að losna auðveldlega við óþægilega lögreglumenn og tollverði sem hugsanlega hafa uppi gagnrýnin vinnubrögð og sem hugsanlega eru að gagnrýna og þess vegna rannsaka sama yfirvaldið og getur rekið þá fyrirhafnarlaust. Síðan spyr ég hvort það samræmist stjórnarskrá, jafnræðisreglu, ef ekki sjálfri biblíu samtímans, reglugerðaverki EES, að banna öllum sem ekki hafa háskólapróf að sækja um störf forstjóra hjá ríkisstofnunum. Forstöðumenn mega vera málfræðingar og skurðlæknar en ekki smiðir, bændur og vélstjórar og ekki alþingismenn og ekki ráðherrar, ef þeir ekki hafa háskólapróf upp á vasann. Og þetta er Alþingi Íslendinga að samþykkja. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Í síðari ræðu sinni í gær um þetta mál komu fram í máli hæstv. landbrh. þrjár afar mikilvægar áréttingar í sambandi við þessa löggjöf og þá umræðu sem fór fram um þetta mál. Þær voru í fyrsta lagi að lögin um Framleiðsluráð landbúnaðarins yrðu endurskoðuð, í öðru lagi að eðlilegt vinnulag við skiptingu búnaðarmálasjóðsgjalds væri að búnaðarsamtökin önnuðust þá skiptingu og í þriðja lagi, og það sem mér finnst reyndar mikilvægast, að sanngjarnt væri að hlutur búnaðarsambandanna yrði bættur í þessari skiptingu. Þrátt fyrir þessar mikilvægu áherslur sem komu fram í máli ráðherrans breyta þær auðvitað ekki efni frv. og þess vegna er ég því andvígur.