Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og ég gat um við 2. umr. frv. til l. um Hússtjórnarkennaraskóla Íslands flyt ég brtt. við 2. gr. frv. Menntmn. þessarar hv. d. var þá búin að ganga frá nál. og brtt. við frv. um heimilisfræðaskóla þar sem nafni þeirra skóla er breytt í hússtjórnarskóla. Þess vegna er till. mín á þskj. 573 um að í 2. gr. frv., þar sem núna stendur í 2. málsgr. - „Kennaradeild býr nemendur undir kennslu í heimilisfræðum“ - þar komi í staðinn „heimilisfræðum“ orðið „hússtjórn“.

Frsm. (Axel Jónsson) : Herra forseti. Frv. það, sem hér er til meðferðar, var lagt fyrir hv. Alþ. á s. l. vetri. Varð það þá útrætt hér við 2. umr. í Ed., en náði ekki lengra í það sinn. Í aths. við frv. þá segir að það hafi verið lagt fyrir Alþ. 1973 í þinglok til kynningar. Það var samið af nefnd sem menntmrn. skipaði 29. nóv. 1971 til að endurskoða lög um húsmæðrafræðslu og lög um Húsmæðrakennaraskóla Íslands. Í n. áttu sæti Steinunn Ingimundardóttir skólastjóri, skipuð samkv. tilnefningu skólastjóra húsmæðraskólanna og var hún jafnframt skipuð formaður nefndarinnar, Björn Halldórsson skrifstofustjóri, skipaður samkv. tilnefningu sambands íslenskra sveitarfélaga, Halldóra Eggertsdóttir formaður Kennarafélagsins Hússtjórnar, skipuð samkv. tilnefningu félagsins, Sigríður Haraldsdóttir kennari, skipuð samkv. tilnefningu Kvenfélagasambanda Íslands og Vigdís Jónsdóttir skólastjóri Húsmæðrakennaraskóla Íslands, skipuð án tilnefningar. Nefndin sendi rn. með bréfi 7. mars 1973 tvö lagafrv., um heimilisfræðaskóla og um hússtjórnarkennaraskóla. Ástæðan til þess, að þessi nefnd var sett á laggirnar og henni falið þetta hlutverk, var fyrst og fremst sú að nú um nokkurt skeið hefur verið mjög dræm aðsókn víða að húsmæðraskólum og kvennaskólum. Sums staðar hefur verið gripið til þess ráðs að halda uppi í þessum menntastofnunum tímabundnum námsskeiðum og hefur fengist góð aðsókn að þeim víða, en sums staðar hefur þess ekki þótt kostur og þá hafa þessir skólar starfað með mjög fámennum nemendahópum. Húsmæðraskólarnir eru reknir í samvinnu af ríki og héruðum, og þegar það blasir við að aðsókn er mun minni en kennaralið gæti annað verður að sjálfsögðu fjárhagslegur grundvöllur lítill og oft um fjárhagslega tilfinnanlegan bagga að ræða, sér í lagi fyrir heimaaðilana sem víðast eru sýslusjóðir sem eru, eins og kunnugt er, allfjárvana til að mæta þeim verkefnum sem á þá eru lögð. Það er megintilgangur þeirra nýmæla sem frv. felur í sér að gerð verði tilraun til að laga skólana eftir þörfum tímans. Lögð er til sú meginbreyting að skólarnir verði ríkisskólar að fullu, bæði vegna þess hlutverks, sem þeim er ætlað, og vegna fjárhagsörðugleika í sambandi við núverandi rekstrarform þeirra. Reynslan ein getur sannað hvort hér er verið að leggja til réttar leiðir. - Ég vil einnig alveg sérstaklega láta þess getið að hér er um mjög viðkvæmt og vandasamt mál að ræða. Á ýmsum stöðum hafa húsmæðraskólar starfað með langan og merkan feril að baki. Menntmn. þessarar hv. d., sem hafði málið til meðferðar á síðasta ári, sendi það eftirtöldum aðilum til umsagnar: Kvenfélagasambandi Íslands, Heimilisiðnaðarfélagi Íslands, Félagi íslenskra vefnaðarkennara, stjórn Kennarafélagsins Hússtjórnar. Umsagnir bárust frá þessum aðilum og mæltu þeir eindregið með samþykkt frv. og komu með nokkrar ábendingar sem þáv. menntmn. þessarar hv. d. tók til greina, og flutti nefndin sameiginlega brtt. við frv. sem allar voru samþykktar við 2. umr. Þar að auki fluttu tveir nm. till. um breytt heiti á skólanum og var sú till. einnig samþykkt. Núv. nefnd hefur athugað frv. og þær umsagnir sem fyrir lágu, þær brtt. sem samþ. voru hér við 2. umr. úr þessari hv. d. á s. l. vetri og flytur brtt. eins og fram kemur á þskj. 567 þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin hefur athugað frv. og mælir með samþykkt þess með þeim breytingum er hún flytur á sérstöku þskj. Fjarstaddir við afgreiðslu málsins voru Ragnar Arnalds, Jón Árm. Héðinsson og Ingi Tryggvason.“ Nefndin flytur brtt. á þskj. 566: Það er í fyrsta lagi við 1. gr. frv. að í stað orðsins „heimilisfræðaskóli“ í greininni og öðrum greinum frv. komi: hússtjórnarskóli. Í öðru lagi við 2. gr. frv. að í stað „36 vikur“ komi: 28–36 vikur samkv. nánari ákvörðun menntmrn. - Þessi brtt. er fyrst og fremst til þess gerð að setja það einnig á þessu stigi alfarið bundið í lög að þessir skólar skuli starfa minnst 36 vikur. 3. brtt. nefndarinnar er við 4. gr. sem varðar inntökuskilyrði, námsgreinar og próf. Greinin hljóðar svo samkv. till. nefndarinnar, með leyfi forseta: „Inntökuskilyrði skulu vera þessi: a) Að nemandinn hafi lokið skyldunámi grunngrunnskóla“ - en að niður falli það sem í frv. er: „lágmarkseinkunn sem ákveðin er í reglugerð“. N. þótti rétt að það eitt stæði þarna að nemandinn hafi lokið námi grunnskóla. B-liður þessarar greinar orðist svo: „Að nemandinn sýni læknisvottorð um að hann sé eigi haldinn neinum andlegum eða líkamlegum kvilla eða annmarka er hamli honum í námi eða starfi að dómi skólastjóra og skólanefndar. Skólarnir eru bæði fyrir stúlkur og pilta“. - Þarna er einnig sams konar breyt. og var lögð fyrir í sambandi við Hússtjórnarkennaraskólann, að nemandi skyldi sýna læknisvottorð þannig að það væri ekki alfarið lagt á herðar skólastjóra og skólanefndar að kveða upp úr með það mat sem þarna skal fram fara, nema því aðeins að þeir hinir sömu aðilar hefðu í höndum læknisvottorð varðandi viðkomandi nemendur. Í fimmta lagi er brtt. við 7. gr. um að greinin orðist eins og þar segir: „ Menntmrn. fer með yfirstjórn hússtjórnarskóla. Menntmrh. skipar skólastjóra að fengnum tillögum skólanefndar. Hann skipar einnig fasta kennara að fengnum tillögum skólastjóra og skólanefndar. Til þess að verða settur eða skipaður skólastjóri eða kennari við hússtjórnarskóla þarf kennarapróf frá Húsmæðrakennaraskóla Íslands, Hússtjórnarkennaraskóla Íslands, Kennaraskóla Íslands, Kennaraháskóla Íslands eða hliðstæðri menntastofnun erlendis, og einnig má setja eða skipa þá sem kennara er lokið hafa prófi frá vefnaðarkennaradeild Myndlista- og handíðaskóla Íslands. Þá eina má setja skólastjóra er gegnt hafa kennslu í a. m. k, eitt ár.“ - Aðalbreytingin, sem í þessu felst frá því sem er í frv., er að gera greinina rýmri varðandi möguleika til þess að setja kennara og er þar fyrst og fremst átt við vefnaðarkennara og/eða handíðakennara eins og þar kemur fram. Í sjötta lagi er breyting við 8. gr. um að greinin orðist svo: „Við hússtjórnarskóla skal starfa skólanefnd sem menntmrn. skipar og starfar hún samkvæmt erindisbréfi er rn. setur. Formann skal skipa án tilnefningar, en 2 nefndarmanna skal skipa samkvæmt tilnefningu héraðssambands kvenfélaga í byggðarlagi skólans, tvo tilnefnda af viðkomandi landshlutasamtökum og tvo tilnefnda af nemendum úr hópi reglulegra nemenda skólans. Tilnefning nemendafulltrúa gildir til eins árs en annarra nefndarmanna til fjögurra ára. Sjö varamenn skulu skipaðir með sama hætti. Skólastjóri á rétt til setu á fundum skólanefndar með tillögurétti og málfrelsi, nema þegar fjallað er um mál er varða hann persónulega.“ - Breyt., sem í þessu felst frá því sem er í 8. gr. frv., er fyrst og fremst um að fulltrúar nemenda verði tveir í stað eins eins og þar er kveðið á um. Í sjöunda lagi er breyting við 15. gr. um að greinin orðist svo: „Stofna skal 36 vikna handíðaskóla þegar fé er til þess veitt í fjárlögum. Námsefni skal í meginatriðum vera hliðstætt því sem er í öðrum hússtjórnarskólum, sbr. 5. gr., en þó skal sérstök áhersla lögð á handíða- og textílgreinar. Heimilt er að ráða kennara við skólann sem sérstaklega eru þjálfaðir til handíða- og teiknikennslu án þess að þeir uppfylli skilyrði 7. gr. Í reglugerð skal ákveða nánar um fjölda námsgreina og hvað kenna skal í hverri grein. Að öðru leyti gilda sömu ákvæði um handíðaskólann og aðra hússtjórnarskóla.“ Og í áttunda lagi að fyrirsögn frv. verði: Frv. til l. um hússtjórnarskóla. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu til þess að skýra þær brtt. sem menntmn. flytur við frv. Ég legg til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.



Herra forseti. Þetta skulu aðeins vera örfá orð. Ég viðurkenni það fúslega að þeir skólar sem hér er verið að fjalla um og hafa gengið undir nafninu húsmæðraskólar, hafa á margan hátt gegnt merku hlutverki í okkar almenna menntakerfi. Síst skal ég gera lítið úr því. Ég get út af fyrir sig stutt þetta frv., ég tel að það sé þó til bóta svo langt sem það nær. Við vitum af hverju þetta frv. er fyrst og fremst flutt, það er flutt fyrst og fremst vegna þess hvað miklir örðugleikar hafa steðjað að þessum skólum að undanförnu, ekki aðeins fjárhagsörðugleikar þeirra aðila sem þessa skóla hafa rekið, heldur ekki síður þeir örðugleikar sem að þeim hafa steðjað varðandi aðsókn að skólunum. Þessir skólar hafa sem sagt misst aðdráttarafl sitt af þeirri einföldu ástæðu að þeir hafa ekki, eins og hv. frsm. tók fram áðan, lagað sig að kröfum tímans. Þeir hafa verið smám saman að verða eins konar nátttröll í skólakerfimu. Það er bara það sem ég er örlítið hræddur um að kunni að verða áfram, þrátt fyrir þessa nafnbreytingu og þrátt fyrir ýmislegt það sem hér er þó sett fram til bóta. Ríkið á nú samkvæmt þessu að taka á sig allar fjárhagsskuldbindingar og það er án efa nauðsynlegt því að þeir aðilar, sem hafa staðið að rekstri þessara skóla, hafa hreinlega ekki getað gert það sem skyldi. En það, sem ég vildi vekja aðalathygli á hér og ég hef reyndar komið að áður og sakar ekki að gera enn einu sinni, er það, hve mikil nauðsyn er orðin á því að setja samræmda heildarlöggjöf um allt nám á framhaldsskólastigi og fella þá þessa skóla inn í þá heildarlöggjöf á sem eðlilegastan hátt. Það segir að vísu í 6. gr. frv. að eins árs nám í heimilisfræðaskóla skuli veita sömu réttindi til framhaldsnáms og eins árs nám í almennum framhaldsskóla að loknu skyldunámi. Þetta er vissulega til bóta því að áður hafa húsmæðraskólarnir verið algerlega úr tengslum við allt okkar skólakerfi og nemendur þaðan ekki notið í raun neinna réttinda til framhaldsnáms. Hins vegar kem ég ekki auga á það með óbreyttu fyrirkomulagi framhaldsmenntunar í landinu, hvernig þetta á í raun að gerast eða inn í hvaða skóla og inn í hvaða námsgreinar eða valgreinar eða kjörsvið eða hvað við köllum það þessir nemendur eiga að fara að loknu þessu námi. Þetta sem sagt sannar okkur betur en nokkru sinni fyrr nauðsynina á því að fá heildarlöggjöf um framhaldsstigið og þá finnst mér sjálfsagt um leið að huga að þessum nauðsynlega þætti og gera þá þessum nemendum kleift að ganga eðlilega braut í menntakerfinu og þá þær brautir sem þeir helst koma til greina með að kunna að kjósa. En eins og nú standa sakir kem ég hreinlega ekki auga á það hvernig og í hvaða framhaldsnám þessir nemendur eiga að fara. Það stafar einfaldlega af því að hér vantar okkur löggjöf um framhaldsstigið sjálft á sama hátt og grunnskólastigið hefur áður verið tekið fyrir. Þetta þarf að gerast og um leið þarf auðvitað að sjá svo til að eitt reki sig ekki á annars horn eins og ég óttast að verða muni þó að þetta frv. nái fram að ganga og margt sé þar vissulega til bóta og ég get út af fyrir sig þar af leiðandi stutt það. Ég vildi aðeins koma þessum athugasemdum á framfæri. Ég er hræddur um það, því miður, að þrátt fyrir þessa breytingu, vegna þess hve allt er hér óákveðið ennþá um framhaldsstigið yfirleitt, þá muni erfiðleikarnir fyrir þessa skóla verða þeir sömu og áður, aðsóknin muni verða dræm og standa þeim fyrir þrifum áfram vegna þess að nemendurnir, sem fara í þessa skóla, sjá ekki þá námsbraut sem þeir eiga að fara eftir að þeir hafa lokið þarna námi.

Frsm. (Steinþór Gestsson) : Herra forseti. Á fjárlögum fyrir árið 1975 eru ætlaðar til varnar landbroti af völdum vatna 25.2 millj. kr. Hér er að vísu ekki um ýkjaháa fjárhæð að ræða þegar litið er til þeirrar þarfar sem virðist vera fyrir hendi. Engu að síður er full þörf á að taka fastari og skipulegri tökum þessi landbrotsvandamál svo að fjármunum verði beint að brýnustu verkefnunum og heftur sá vandi sem í vaxandi mæli herjar góð nytjalönd og breiðar byggðir. Aðgerðir ríkisvaldsins á þessu sviði hafa verið grundvallaðar á vatnalögunum, en réttara þykir að setja um þessi efni sérstök lög við hlið vatnalaga þar sem þau spanna ekki allt viðfangsefnið. Landgræðslu- og landnýtingarnefnd hefur lagt til að þessi lög verði sett. Hún hefur byggt þau upp og get ég vísað til ræðu hæstv. landbrh. við 1. umr. hér í Ed. til frekari rökstuðnings fyrir nauðsyn sérstakrar lagasetningar. Landbn. Ed. er sammála um að mæla með samþykkt frv. með breyt. sem hún flytur á sérstöku þskj. og mun ég nú leitast við að skýra þær nánar. 1. brtt. er við 2. gr. frv. Sú brtt. er ekki efnisleg breyting. Þar er um að ræða að í hverri sýslu skuli vera matsmenn eins og í frv. segir, en eðlilegra þykir að matsmenn starfi í matsnefnd sem fulltrúar síns vinnuveitanda, sem í þessu tilfellinu er Vegagerð ríkisins og Búnaðarfélagið, en ekki sem sjálfstæðir einstaklingar, og miðar orðalag 1. málsgr. að því. Þótt á þennan hátt sé breytt um orðalag verður það aðalregla að umdæmisverkfræðingnr Vegagerðarinnar og héraðsráðunautur í jarðrækt verði kvaddir til þessara matsstarfa, enda má gera ráð fyrir því að starf þeirra sem matsmanna samkv. frv. fari að mestu fram í tíma og í tengslum við þeirra aðalstarf. Þá er í öðru lagi gerð breyting á um skilafrest matsnefndar, enda er nauðsynlegt að álitsgerðir þeirra hafi borist svo snemma til rn. að rn. geti skilað till. til fjárlaga fyrir 1. júní, eins og því er gert að gera um önnur málefni. Þá þykir ekki vera þörf á því, að matsnefndin sendi fjvn. Alþ. álitsgerðir sínar þar sem það er hlutverk landbrn. að koma till. til löggjafarvaldsins, enda skal landbrn. sjá um framkvæmd laganna eins og ég mun koma að hér síðar. 2. tölul. í brtt. varðar 4. gr. frv. Í fyrsta lagi þykir rétt að kostnaðarskipting taki einnig til undirbúnings að framkvæmdum. Þá er og ljósara orðalag um skiptingu kostnaðar því að ekki er talið rétt að landeigendur beri sinn hluta eða beri hluta kostnaðar af varnarframkvæmdum fyrir landi hvers og eins, þar sem upp getur komið sú staða að landeigandi, sem lítinn eða engan hag hefur af framkvæmdum, þurfi að bera stóran hlut kostnaðar vegna legu eða aðstæðna á landi sínu. Þykir nefndinni það ekki réttlátt og leggur til að landeigandi beri hlut sinn eingöngu í samræmi við þann hag sem hann hefur af framkvæmdinni. Þá er og nauðsynlegt að niðurstaða fáist um skiptingu kostnaðarhluta landeigenda þegar á þessu stigi máls, sem sagt áður en framkvæmd er hafin, og er því gert ráð fyrir skipun oddamanns ef ekki næst samstaða um skiptinguna í matsnefnd. 3. tölul. brtt. er aðeins orðalagsbreyting sem verður að koma fram vegna þeirra breytinga sem áður eru ákvarðaðar á þskj., þar sem sagt er að í stað setningarhlutans „Nú telja matsmenn“ í 7. gr. komi: Nú telur matsnefnd. 4. brtt. er við 9. gr. Í frv. var gert ráð fyrir að matsmenn samkv. 2. gr. úrskurðuðu um bætur vegna landsspjalla. Ekki er talið rétt að hafa þann hátt á þar sem í mörgum tilvikum væru þeir e. t. v. að dæma í sjálfs sín sök, þ. e. a. s. úrskurða um bætur fyrir landsspjöll vegna framkvæmda sem þeir hafa sjálfir til stofnað eða ákvarðað og sagt til um hvernig vinna skyldi. Nefndin leggur því til að mat vegna landsspjalla fari fram í samræmi við vatnalög. Þar eru skýr ákvæði um slíkar bætur og þykir eðlilegast að um þau mál fari eims og sagt er fyrir um í vatnalögum. 5. brtt. á þskj. 555 er um það, að ný gr. komi á eftir 10. gr., sem orðist svo: „Landbrh. hefur yfirstjórn mála samkv. lögum þessum.“ Þetta ákvæði er ekki í frv., en þykir sjálfsagt að það komi ótvírætt fram í frv., hver skuli sjá um framkvæmd laganna og vorum við allir sammála um það í landbn. að eðlilegast væri að landbrh. og landbrn. hefðu með framkvæmd þessara laga að gera eins og það rn. hefur haft með að gera þær úrbætur sem gerðar hafa verið á undanförnum árum. Ég hef þá lýst þeim breytingum sem landbn. leggur til að gerðar verði á frv. og sé ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þær. Eins og ég tók fram áðan leggur landbn. til að frv. verði samþ. með þeim breytingum sem ég hef lýst. Það hefur hún gert eftir að hafa skoðað frv. og rætt á nokkrum fundum, leitað umsagnar um málið frá Búnaðarfélagi Íslands og Stéttarsambandi bænda og auk þess rætt við vegamálastjóra á fundum nefndarinnar og fengið frá honum upplýsingar um ýmsa þætti þess og framkvæmd þessara mála. Herra forseti. Ég læt máli mínu þar með lokið og legg til að frv. verði samþ. með þessum breytingum.

Frsm. (Halldór Ásgrímsson) : Herra forseti. Verðjöfnun á olíu og bensíni var ákveðin með l. nr. 34 frá 18. febr. 1953. Var það gert í þeim tilgangi að jafna aðstöðumun landsmanna með þá staðreynd í huga að innflutningur á olíu og bensíni var til höfuðborgarinnar og síðan dreift þaðan víða um landið. Í þeim lögum var gerð undantekning á flugvélabensíni. Þá var flugið ekki eins snar þáttur í samgöngumálum landsins og alt flug var út frá Reykjavík, þ. e. a. s. innflutningshöfn þessarar vöru. Þær breytingar hafa nú orðið á að flugið er meginstoð í samgöngum innanlands og flug milli og innan landshluta fer stöðugt vaxandi. Viðhorfin hafa því breyst á rúmlega 20 ára tímabili og því eðlilegt að flugvélabensín verði verðjafnað á sama hátt og aðrar olíuvörur í því skyni að jafna aðstöðumun í samræmi við upphaflegan tilgang laganna. Fjh.- og viðskn. ræddi þetta mál á allmörgum fundum. Það var leitað umsagnar frá olíufélögunum þremur og til fundar við nefndina komu Indriði Pálsson forstjóri Olíufélagsins Skeljungs hf. sem hefur einkum með sölu á þessu bensíni að gera. Það kom fram í störfum nefndarinnar að söluverð á flugvélabensíni er nú um 30 kr. í Reykjavík, 32.30 á Akureyri, 35.30 á Egilsstöðum., 35.60 á Ísafirði og 54.90 á Höfn í Hornafirði. Það magn, sem selt var á s. 1. ári, var um 1589 þús. lítrar, þar af voru seldir hér í Reykjavík 1223 þús. lítrar eða 77%, en 23% úti á landi á hinum ýmsu útsölustöðum. Slík verðjöfnun sem þessi mundi því þýða að jafnaðarverð á þessari vöru yrði tæplega 31 kr. - á bilinu 30.80 kr. til 31 kr. Flugvélabensín mundi því hækka hér í Reykjavík um samsvarandi tölu um 80 aura til 1 kr., en aftur á móti lækka á öðrum stöðum, mest á Ísafirði eða um 4.60. Eins og ég gat um áður er eina undantekningin frá verðjöfnun á olíu og bensíni flugvélabensín. Hins vegar þótti nefndinni rétt að ákvæði þessi næðu ekki til flugvélabensíns til utanlandsflugs. Það er fyrst og fremst tilgangur laga þessara að jafna aðstöðumun í landinu sjálfu og því eðlilegt að það sé gerð undantekning með þetta bensín. Það munu hafa verið um 797 þús. lítrar sem seldir voru í þessu skyni á s. 1. ári. Einnig þótti rétt að undantekningin næði einnig til flugsteinolíu sem ekki mun hafa verið notuð í neinum mæli þegar lögin voru upphaflega sett, en er nú mjög notuð af hinum ýmsu flugvélategundum. Þótti nefndinni rétt að verðjöfnunin næði ekki til flugsteinolíu, enda hefði það vart neinn tilgang þar sem flugsteinolía er fyrst og fremst seld hér í Reykjavík og notuð af flugvélum sem fljúga fyrst og fremst út frá Reykjavík. Nefndin leggur til að frv. verði samþ., en fjarverandi afgreiðslu málsins voru Albert Guðmundsson og Ragnar Arnalds.



Herra forseti. Ég vil harma það að ég var fjarverandi afgreiðslu þessa máls í fjh.- og viðskn. af þeim ástæðum að mér bárust fundaboð of seint. Það er nú orðið algengt á hæstv. Alþ. að maður fær fundarboð það seint að maður er oftast nær búinn að ráðstafa sér eitthvað annað og á þá erfitt með að koma á nefndarfundi eins og ber þó skylda til. En ég vil geta þess að við umræðu um þessi mál við þau flugfélög, sem staðsett eru hér á Reykjavíkursvæðinu, hefur komið í ljós að þessi breyting, ef samþ. verður, getur ráðið baggamun um það hvort félögin hér á Reykjavíkursvæðinu skila hagnaði eða halda áfram að vera rekin eins þau hafa hingað til verið, reksturinn stæði í járnum. Ég vil benda þar sérstaklega á að forráðamenn flugfélagsins Vængja hafa tjáð mér að þessi breyting, sem nú er gerð á, þessi verðjöfnun, hún bókstaflega hafi þær afleiðingar að rekstur félagsins breytist frá því að standa undir sér í taprekstur. Ég vil líka benda á það sem fram kemur í nál., að þar er sagt að til fundar við nefndina hafi komið Indriði Pálsson forstjóri, en ég hefði alltaf gaman af því ef form,hefði látið koma í ljós álit hans, sem hann var ekki spurður beint um á nefndarfundinum, hvernig hann álíti að þetta kæmi út fyrir flugfélögin. Hann svaraði aðeins spurningum á fundinum. En í samtali, sem ég hef átt við hann síðan, sagði hann orðrétt, að hér væri á ferðinni sami draugurinn og oft hefði áður skotið upp kollinum þegar lækka þarf verð á einhverju. Ráðið er ávalt það sama, bara verðjafna með frekari álögum á einstaklinga eða fyrirtæki á Reykjavíkursvæðinu. - Það er það sem er verið að gera hér og ég vil mótmæla þessum vinnubrögðum og greiði atkv. gegn þessari framkomnu breyt. á l. um verðjöfnun á bensíni og olíu. Ég held að þjóðin sé orðin löngu þreytt á því að ef það þarf að gera einhverjar ráðstafanir að þá er ekkert til annað en að hækka, annaðhvort skatta, vöruverð eða álögur almennt. Ég tel miklu heppilegra að láta gera úttekt á því hverjar eru tekjur af bensíni almennt hvort sem það er til utanlandsflugs eða innanlandsflugs eða bifreiðabensíntekjur hér innanlands, og þrátt fyrir allar hækkanir, sem við erum búnir að tala um, og þjóðin öll hefur talað um, af araba hálfu, þá er þó ekki verðið frá þeim nema kannske 1/4 eða 1/3 verðs þess hingað komins með öllum tilkostnaði, af því sem það kostar út úr dreifingarkerfinu hér á landi. Ég legg því til að þessi brtt. verði felld og bensínið bókstaflega lækkað úti á landi, en ekki hækkað í Reykjavík. Ég held ég hafi ekki meiru við þetta að bæta öðru en því, að þar fyrir utan bentu eigendur og framkvæmdastjóri flugfélagsins Vængja hf. á að þeir hefðu ekki neinn ríkisstyrk. Aftur á móti væru félögin úti á landi annaðhvort styrkt beint af ríkinu eða þau fengju óbeint styrk í gegnum póstflutningagreiðslur, en það hefur flugfélagið Vængir ekki fengið eftir þeim upplýsingum sem mér bárust.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður leggst gegn þessu frv. og leggur nú m. a. til í orðum sínum að flugvélabensín verði lækkað úti á landi. En honum láðist að geta þess hvar ætti að taka fjármagn til þess að lækka það flugvélabensín um u. þ. b. 20% víða á útsölustöðum. Gildandi lög frá 1953 marka stefunna þá stefnu að jafna þessar nauðsynjar, bensín og olíur, um land allt. Ég er þeirrar skoðunar að þetta sé rétt stefna. Ef hv. þm. vill vera sjálfum sér samkvæmur hlýtur hann að leggja til að þessi lög frá 1953 verði numin úr gildi og verðjöfnun gildi ekki um þessar nauðsynjar um landið. Ég held að það mundi vekja veralega athygli að leggja slíkt til og verðugt umræðuefni hvort það eigi að vera okkar stefna að flytja svo að segja allar okkar nauðsynjar inn í gegnum Reykjavíkurhöfn með að sjálfsögðu ákaflega miklum viðskiptum og tekjum fyrir þá aðila sem hér starfa, en láta þá, sem eru á landsbyggðinni, fyrst og fremst bera aukna greiðslubyrði. Ég held að slík stefnumörkun gæti eingöngu leitt til þess að sá flótti, sem árum saman hefur verið viðloðandi á landsbyggðinni, til þessa landshluta, ykist og ég er sannfærður um að það yrði ekki íbúum þessa landshluta til góðs. Ég held að hv. þm. þurfi að fara að gera sér grein fyrir því. Hann er ekki einn í þessu landi, mun ekki byggja þetta land einn og honum mun ekki verða vænlegt að búa í þessu landi ef við byggjum það ekki allt og leggjum á slíkt ríka áherslu. Ég er þeirrar skoðunar að frá því að lögin voru sett 1953 hafi orðið sú breyting að flugvélabensín er í dag orðin almenn neysluvara um land allt, að risið hafa upp lítil flugfélög víða um landið sem vinna ómetanleg þjónustustörf í erfiðum samgöngum og hafa í mörgum tilfellum bjargað mannslífum. Ég held að það sé okkur öllum til sóma að reyna að stuðla að því að rekstur þessara flugfélaga verði sambærilegur þeim rekstri sem á sér stað frá Reykjavík og í mörgum tilfellum getur alls ekki sinnt þessum nauðsynlegu verkefnum. Ég vil vekja athygli á því að flugfélagið Vængir er með tvær skrúfuþotur sem nota flugsteinolíu og einmitt er gengið nokkuð til móts við það með því að undanþiggja flugsteinolíu þessari verðjöfnun. Flugfélag Íslands er eingöngu með slíka flugsteinolíu og það kemur því ekki við rekstur þess félags nema þessi félög óttist að samkeppnin frá hinum smáu félögum utan af landi verði þeim ofviða, en því trúi ég ekki að óreyndu. Ég vil jafnframt enn vekja athygli á því að í gildandi lögum er eingöngu heimiluð undantekning með tilliti til flugbensíns. Í raun og veru á að verðjafna flugsteinolíu. Það er í raun og veru brot á gildandi lögum að verðjafna ekki flugsteinolíu. Þegar af þessari ástæðu er nauðsynlegt að taka lögin til endurskoðunar. Flugsteinolía var ekki notuð 1953 þegar lögin voru sett. Þá voru ekki þeir hreyflar í notkun sem það eldsneyti nota í dag þannig að þarna er alveg ljóst að þegar er breyting nauðsynleg og mér sýnist þá eðlilegra, miðað við aðstæður í dag, að láta verðjöfnun ná til flugvélabensíns en undanþiggja enn flugsteinolíu. Ég stend fyrst og fremst upp til að mótmæla harðlega því sem kom fram í ræðu síðasta ræðumanns, hv. 12. þm. Reykv., og vara við þeim hugsunarhætti sem virðist liggja að baki hans orðum, að við eigum að hverfa frá þeirri stefnu, sem mörkuð hefur verið með þessum lögum og fleiru, að verðjafna kostnað margs konar nauðsynja sem í dag eru fluttar inn um Reykjavíkurhöfn.



Forseti. Ég er nú ekki undir það búinn að gera till. um að fella lögin frá 1963 niður, en það gæti vel komið að því. Sem almennum borgara áður en ég kom á Alþ. fannst mér mest þörf á því að á Alþ. kæmu menn sem endurskoðuðu hvaða lög og hvaða skatta og hvaða gjöld á fólkið og þjóðina ætti að leggja niður og vefja svolítið ofan af því mikla kerfi sem þm. allra tíma hefur tekist að koma á með því að telja það skyldu sína fyrst og fremst að setja kvaðir á þjóðina á allan hátt. Það getur vel verið að það sé komið að því og ég reikna með því að hv. 2. þm. Vestf. yrði þá sammála mér og hjálpaði til í þeim hreinsunaraðgerðum, en ég ætla ekki að gera það núna. Ég sagði áðan að það væri kominn tími til þess að lækka frekar þau opinberu gjöld sem renna til ríkisins í þeim tollum og sköttum sem lagðir eru á vörur sem flytjast til landsins og þ. á m. flugvélabensín og bensín almennt, þannig að það þyrfti ekki að vera að hækka á íbúum Reykjavíkursvæðisins eða þéttbýliskjarnans hérna í hvert skipti sem talin er þörf á því að gera eitthvað sérstakt átak fyrir fólk úti á landi. Ég er ekki þar með að segja að fólk annars staðar í landinu eigi að borga meira en greitt er fyrir vöru og þjónustu í Reykjavík, en það er hægt að jafna það öðruvísi en að bæta alltaf á. Það hlýtur að vera hægt að taka af líka og þar á ég við ríkisbáknið sjálft sem er orðið allt of kostnaðarsamt og allir tala um, bæði hér innan veggja og utan. En hvað varðar það að flytja nauðsynjavörur í gegnum Reykjavíkurhöfn, - Reykjavíkurhöfn er í augum margra, sem ekki þekkja til, eitthvert stórgróðafyrirtæki. Ég ætla að upplýsa hv. 2. þm. Vestf. að á næst síðasta fundi hafnarstjórnar í Reykjavík, sem ég á sæti í, kom upp úr kafinu að áður en síðustu launahækkanir komu inn í reikninga hafnarinnar var 18 millj. rekstrarhagnaður, 18 millj. af mörg þús. millj. kr. fjárfestingu. Þessar 18 millj. nægja alls ekki til þess að standa undir þeim verðhækkunum sem síðast voru settar á, hvað þá væntanlegum hækkunum sem koma kannske til viðbótar núna 1. júní, svo að Reykjavíkurhöfn er ekkert gróðafyrirtæki. Ég get sagt það sem borgarfulltrúi Reykvíkinga að það er í mörgum tilfellum sem þeir væru guðs lifandi fegnir að losna við ýmislegt sem Reykjavík verður að taka á síg sem höfuðborgarskyldur, kostnaðarsamar fyrir reykvíkinga, en ekki sem borgarbúa í höfuðborg. Allir eru orðnir löngu þreyttir á því að Reykjavík sé alltaf að gera eitthvað gegn íbúum annarra staða. Ég reikna með að sá hugsunarháttur, sem hér speglast hjá mér, hann speglist ekki bara hjá mér einum heldur almennt í borgarbúum.

Frsm. (Halldór Ásgrímsson) : Herra forseti. Ég ætla ekki í þessum fáu orðum að fara að tala almennt um skattamál og tekjur ríkisins. Það er alls ekki á dagskrá hér og ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um það. Ég harma það að hv. þm. Albert Guðmundsson var ekki viðstaddur á nefndarfundi. Ég veit ekki til þess að hann hafi verið boðaður með sérstaklega stuttum fyrirvara og fundurinn var haldinn á föstum fundartíma nefndarinnar. En hann sagði áðan að forstjóri Olíufélagsins Skeljungs hafi látið í ljós að hann væri mjög mótfallinn þessari verðjöfnun. Mér kemur þetta mjög á óvart þar sem hann tjáði mér að honum fyndist þetta eðlileg ráðstöfun, eðlilegt að verðjafna flugvélabensín á sama hátt og aðrar olíuvörur. Þess vegna kemur það mér á óvart að hann hafi látið þessi orð falla. Hér er ekki um það að ræða að hækka gjöld á íbúum þéttbýlis við Faxaflóa. Íbúar hér við Faxaflóa nota ekki mikið flugvélar út á land vegna þess að héðan hafa menn litla þjónustu að sækja út á land. Það, sem hér er fyrst og fremst um að ræða, er að verðjafna á milli þess fólks sem þarf sem mest að ferðast hér á landi. Og það fólk, sem nýtur þessarar verðjöfnunar sérstaklega, er það fólk sem býr á afskekktustu stöðum landsins, fólk sem hefur ekki beinar samgöngur við aðalþjónustumiðstöð landsins, Reykjavík. Þess vegna finnst mér að það sé óþarfi í þessum umr. að vera að vekja upp þann gamla draug: Reykjavík á móti landsbyggðinni - það er alls ekki hér í þessu máli verið að ganga á hlut þeirra sem búa hér, það er fyrst og fremst verið að verðjafna milli þess fólks sem þarf sem mest að nota flug og það eru íbúar landsbyggðarinnar.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umræður. En ég vildi ekki sitja þegjandi undir þeim. Ég vildi láta það koma skýrt og ákveðið fram að ég er eindregið fylgjandi þessu frv. Ég tel að hér sé um sjálfsagt réttlætismál að ræða og það sé í fyllsta samræmi við hugmyndir þeirra manna sem telja að það þurfi að koma á auknum jöfnuði í margs konar sambandi milli strjálbýlisins og þéttbýlisins hér á höfuðborgarsvæðinu. Það hafa verið færð rök að því hér, hve mikla þýðingu þetta sérstaka mál hefur varðandi flugrekstur úti á landi og skal ég ekki neinu við það bæta. Ég vildi aðeins leggja áherslu á, að þetta frv. er í þeim anda sem hefur verið unnið að á undanförnum árum, ef maður segir ekki áratugum þó að með misjöfnum árangri hafi verið, til að jafna aðstöðuna í landinu og þannig að reyna að sporna við fólksflótta úr ýmsum byggðarlögum landsins sem hafa átt í vök að verjast. Þessi stefna hefur margoft verið yfirlýst af Alþ. og ég skal ekki fara að rifja það upp hér. En ég vil aðeins minna á það að fyrir nokkrum þingum var samþykkt þál. um skipun mþn. til þess að vinna að jöfnun á flutningskostnaði í landinu. Þessi till. var þannig til komin að annars vegar var lögð fram þáltill. af nokkrum sjálfstæðismönnum um þetta efni og hins vegar af nokkrum framsóknarmönnum, og það varð samkomulag um að afgreiða þetta mál í því formi sem þessi þáltill. var samþ. Mér er ekki kunnugt um, ég minnist ekki þess, að það hafi í raun og veru verið nein mótstaða gegn þessari stefnumótun sem fólst í þessari þál. sem samþ. var. Ég minnist ekki þess að neinn flokkur hér á hv. Alþ. hafi barist á móti þessari stefnu. Og þetta er sú stefna sem Sjálfstfl. hefur lagt mikla áherslu á. Það er þess vegna sem núv. ríkisstj. hefur það að einu af meginviðfangsefnum sínum að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Ég vildi aðeins minna á þetta til þess að leggja áherslu á afstöðu mína til þessa máls sem mér finnst sjálfsagt og ég er fylgjandi.



Herra forseti. Ég skal reyna að vera stuttorður. Ég vil þá byrja á því að svara hv. 3. þm. Vestf., að þótt framsóknarmenn og sjálfstæðismenn hafi staðið að því að baka einhverjar kökur fyrir nokkrum árum, þá er ekki víst að allir vilji kyngja þeim í dag. Það getur verið að það hafi enginn lystarlaus maður verið í flokkunum á þeim tíma, en ég er ekki reiðubúinn að það sé allt gott sem kemur frá þeirri sambúð og ekki var þetta nú gott. Það getur vel verið rétt að það hafi verið unnið áratugum saman án athugasemda að því að koma á jafnri aðstöðu milli byggðarlaga. En það er nú eins og bæði með negrana, þegar þeir byrjuðu að heimta sitt jafnrétti, og jafnvel má segja í sumum tilfellum kvenfólkið líka nú á þessu ári, að það þarf að fá heldur meira en jafnrétti til þess að það sé ánægt og geti kallast jafnrétti. Ég vil ekki taka það án athugasemda að hér sé ekki um að ræða að hækka gjöld á íbúa við Faxaflóa ef þessi bensínjöfnun fer fram á þann hátt sem nú er lagt til. Ég held að það séu miklu fleiri sem ferðast út á land frá Reykjavík, reykvíkingar - ekki síður en þeir sem annaðhvort eru að snúa heim til sín eða heimsækja ættingja - sem fara frá Reykjavík út á land og koma þá til baka kannske með öðrum litlum flugfélögum. Og ég vil ekki gera þarna upp á milli þessara flugfélaga, hvort gegni meira hlutverki, lítið flugfélag staðsett úti á landi eða lítið flugfélag staðsett hér í bænum. Ég held þau gegni öll mikilvægu hlutverki. Og ég ætla að biðja hv. þm. Halldór Ásgrímsson, 5. þm. Austurl., að greina þar ekki á milli, ég held þau vinni öll gott og þarft verk. En til viðbótar almennum ferðalögum, sem hann minntist á, og þjónustuferðunum milli landshluta án þess að koma við í Reykjavík, - það er ekki nauðsynlegt, - þá eru flestallir, það eru 90% af íþróttahópum sem skipta þúsundum manns á hverju ári og ferðast með flugfélögunum sem eru staðsett hérna. Og það kom líka fram í framsöguræðu hv. þm. að um 2/3 eða meira af því bensíni, sem notað er, er notað hér í Reykjavík. Það segir sig þá sjálft, það hlýtur þá að koma talsvert á Reykjavík þótt ekki sé nema 1/3 sem jafnast niður í verði. Það er nóg til þess að það er hátt á aðra milljón samkv. upplýsingum frá Vængjum, og það skiptir sköpum fyrir félagið hvort það tapar eða hvort það ber sig. Upphæðin er ekki stór, við höfum ekkert talað þarna um stórar upphæðir, það er bara spursmál um það hvort til viðbótar, hvort eitt fyrirtæki til viðbótar með frjálsan rekstur á að þurfa að fara á framfæri ríkisins eða ekki. Þetta er ósköp einfalt. Og þetta kemur fram í bréfi sem ég veit ekki hvort form. fjh.- og viðskn. hefur fengið. En það, sem kom mér eiginlega til að standa upp aftur, er að fundir í fjh.- og viðskn. hafa verið svo margir á óreglulegum tíma að ég fyrir mína parta hef ekki hugmynd um hvað er reglulegur fundartími og hvað er ekki reglulegur fundartími. Það hefur mér ekki verið sagt. En það er kannske minn klaufaskapur að hafa ekki leitað eftir því. Ef þessi fundur hefur af hreinni tilviljun verið á þeim eina rétta fundartíma, þá biðst ég afsökunar. En ég vil þá fá stundatöfluna þannig að hér eftir geti ég gengið að fundum þegar þeir eiga að vera úr því þeir eiga að vera svona reglulegir. Það fer þá ekkert á milli mála, því að ég er stundvís maður og stunda þá fundi sem ég þarf að stunda samkvæmt skyldu. Ég vil að það komi hér aftur fram - og tel ég mig þó ekki þurfa að ítreka það sem ég hafði eftir forstjóra Skeljungs hf. - en ég minnist þess ekki að hann hafi talið það sjálfsagt að verðjafna bensín eins og aðrar vörur. 



Herra forseti. Ég ætla ekki að reyna að taka neinn þátt í því að skilgreina hvað það er að vera mikill sjálfstæðismaður, en vissulega gæti það verið verðugt efni til íhugunar. Það, sem ég vildi segja, er fyrst og fremst að ég er mjög fylgjandi þeirri till. sem hér er til umr., og ég er fylgjandi henni af þeirri einföldu ástæðu að ég tel það höfuðmál okkar allra að við jöfnum svo sem verða má lífskjörin í þessu landi án tillits til þess hvar þegnarnir eru staðsettir í landinu. Ég ætla ekki heldur að fara að ræða það hér sérstaklega hvort upp sé komin eða að koma upp hörð togstreita milli landsbyggðarinnar annars vegar og Reykjavíkursvæðisins hins vegar. Vissulega er illt ef svo er því að þótt margt sé talað um þéttbýlið hér við Faxaflóa og oft sé talað um það annars vegar og landsbyggðina hins vegar, þá er hvort tveggja vissulega á sama landinu og hóparnir sem bæði svæðin byggja, þéttbýlið og dreifbýlið, eru vissulega sama þjóð og hafa í flestum hlutum sameiginlegra hagsmuna að gæta. Þess vegna finnst mér mjög nauðsynlegt að þeir, sem við betri skilyrði búa fjárhagslega, viðskiptalega, menningarlega o. s. frv., séu opnir fyrir því að þeir, sem lakara eru staddir á þessum sviðum að einhverju leyti, fái sinn hlut réttan eftir því sem aðstæður og tækifæri frekast leyfa. Hér hafa sérstaklega verið til umr. ferðir manna um landið og það hverjir ferðast með þeim flugfélögum sem nota hið svokallaða flugvélabensín. Ég er ekki fróður maður um brennsluefnisnot hinna ýmsu flugvélategunda. En eftir þeirri hugmynd sem ég fæ um þetta eru það flugfélögin sem nota hinar smærri flugvélar sem fyrst og fremst nota umtalað flugvélabensín sem gert er ráð fyrir að verðjafna. Og ég vil alveg fullyrða að einmitt farþegaflutningur með þessum flugvélum er fyrst og fremst flutningur þess fólks sem á einhvern hátt þarf að gegna þjónustustörfum fyrir landsbyggðina annaðhvort með því að fara héðan frá Reykjavík út um land eða koma utan af landi hingað til Reykjavíkur. Og mér finnst ekki úr vegi að nefna það hér, sem ég tel vissulega verulegt jafnréttis- og fjárhagsatriði, að það má heita svo að öll sú þjónusta, sem menn utan af landi þurfa að sækja hingað til Reykjavíkur, þarf að greiðast þaðan. Ef menn fara héðan til þess að sinna einhverjum verkefnum út um land er þeirra fargjald greitt og venjulega af þeim sem búa úti á landi. Hins vegar verður landsbyggðin vegna erindisrekstrar hér í Reykjavík að greiða stórar fjárfúlgur í ferðakostnað og stórar fjárfúlgur í dvalarkostnað hér sem vissulega kemur Reykjavík beint og óbeint til góða. Það mætti tala langt mál um þessa hluti, en það er ekki tími eða aðstæður til að dvelja lengi við þessi mál að sinni. Hér var minnst á flutningskostnað. Vissulega er flutningskostnaðurinn í athugun og hlýtur að verða svo sífellt meðan ekki fæst meira jafnrétti í þeim málum en nú er. Það er einkennandi fyrir ástand þessara mála nú að ef kartöfluframleiðandi norður í Eyjafirði selur kartöflur sínar burt úr firðinum leggst sannanlegur kostnaður við flutning á kartöflunum til allra staða nema Reykjavíkur. Ef pokinn er fluttur frá Akureyri til Akraness fær framleiðandinn greiddan flutningskostnað, og kartöflurnar eru seldar með sannanlega viðbættum flutningskostnaði. En ef pokinn fer alla leið til Reykjavíkur má ekki leggja þennan flutningskostnað við. Þá eru kartöflurnar seldar á sama verði og norður í Eyjafirði. Ef ölgerð norður á Akureyri sendir ölkassa burt úr bænum, t. d. til Húsavíkur, er vitanlega greitt fullt flutningsgjald og verðið hækkað sem því nemur. Ef kassinn fer suður á Akranes er verðið líka hækkað sem nemur farmgjaldi eða flutningsgjaldi til þess staðar. En komi kassinn alla leið hingað til Reykjavíkur, þá skal hann seldur á sama verði og norður á Akureyri. Það er þýðingarlaust að neita því að höfuðborgin nýtur vissulega markaðsstærðar sinnar og ýmiss konar aðstöðu sem hún hefur fram yfir hinar dreifðu byggðir, beinnar fjármunalegrar aðstöðu. Við eigum ekki að neita þessu og við eigum í sjálfu sér ekki að sjá neinum ofsjónum yfir þessu. En við eigum vitanlega að gera kröfur til að aðstaðan til þess að lifa í landinu sé jöfnuð svo sem frekast má verða, bæði fjármunalega, atvinnulega og menningarlega.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, er um breyt. á l. nr. 7 frá 1962. Þar er um að ræða samnorræn lög að stofni til sem byggð eru á samningi á milli Norðurlandanna. Að fenginni reynslu og að undangengnum viðræðum milli þessara landa hefur orðið samkomulag um að gera þyrfti á þeim nokkrar breyt. sem miða að því að gera þau einfaldari í framkvæmd. Það eru þær breyt., sem samkomulag hefur orðið um, sem hér er lagt til að lögfestar séu. Þetta frv. hefur gengið í gegnum hv. Nd. og verið samb. þar og ég sé ekki ástæðu til að fara um það fleiri orðum, enda er gerð frekari grein fyrir því í aths. En ég vil leyfa mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn. og er von mín að hægt verði að afgreiða þetta mál á næstunni.



Herra forseti. Ég mun ekki flytja langa framsöguræðu með þessu frv. sem við hv. þm. Helgi F. Seljan flytjum hér í sameiningu. Í meginatriðum skýrir frv. sig sjálft ásamt grg., en aðalatriði þessa frv. og megintilgang þess ber að túlka í stuttu máli á þá lund að nýta beri innlenda raforku til þess að framleiða ýmiss konar byggingarvörur, sem við flytjum nú inn fyrir hundruð milljóna kr. á ári, og spara þannig erlendan gjaldeyri samtímis því sem við gerum samfélag okkar óháðara erlendum verslunarviðskiptum og nýtum vinnuafl og tæknikunnáttu landsmanna í þágu innlendrar uppbyggingar og miðum við það grundvallarsjónarmið að dreifa fyrirtækjum okkar þannig um landið, að ný fyrirtæki, nýjar verksmiðjur sem reistar verði, megi efla byggð utan Faxaflóasvæðisins. Svo skammt er liðið síðan fram fóru hér á Alþ. býsna ítarlegar umr. um fyrirhugaða verksmiðju sem íslenska ríkinu er ætlað að eiga og reka í félagi við útlendan auðhring til nýtingar á innlendri orku að tæpast er þörf á því að rifja upp nema að óverulegu leyti ýmsar upplýsingar sem þá komu fram um orkufrekan iðnað hérlendis og þörf á slíkum iðnaði í sambandi við rafvæðingu landsins. Ég ætla mér alls ekki að stuðla að því á nokkurn hátt að farið verði nú að jórtra á því máli, sem Alþ. hefur þegar kynnt, en tel að ekki verði hjá því komist að drepa á nokkur atriði í sambandi við frv. þetta til l. um Byggingarefnaverksmiðju ríkisins. 1) Fyrirhuguð málmblendiverksmiðja, kísiljárnverksmiðja í Hvalfirði, á að vinna úr innfluttu hráefni varning sem eingöngu er ætlaður til útflutnings. Af hálfu orkumálastjórnar er tiltölulega mjög lágt raforkuverð, sem þessari verksmiðju er ætlað að njóta, réttlætt með því að vegna dýrra farmgjalda sem leggist bæði á hráefnisverð til þessarar verksmiðju og síðan á framleiðsluverð hennar yrði að bæta fyrirtækinu upp erfiða aðstöðu með lágu orkuverði. 2) Lýst hefur verið yfir því að önnur innlend fyrirtæki skuli fá raforku á sama verði og málmblendiverksmiðjan ef þeir kaupa orkuna upp á sams konar eða álíka býti, þ. e. a. s. forgangsorku í 8 þús. klst. á ári. 3) Það hefur einnig verið staðhæft af hálfu forsvarsmanna hugmyndarinnar um járnsíliverksmiðjuna að innlend fyrirtæki sem stofnuð yrðu um orkufrekan iðnað skyldu njóta sams konar fríðinda um tolla og skatta og hin fyrirhugaða málmblendiverksmiðja. Að gefnum þessum forsendum má ætla að óvíða í heiminum muni fást ódýrari orka til byggingarefnaframleiðslu þeirrar, sem um getur í frv., en hér á landi og torfundið muni það land sem ætli fyrirtækjum sem þessu betri aðbúð hvað skatta og tolla áhrærir. Í tíð vinstri stjórnarinnar skipaði þáv. iðnrh. sérstaka n. til þess að rannsaka möguleika á framleiðslu byggingarefna úr íslenskum gos- og steinefnum. Þessi n. hefur þegar skilað merkilegum niðurstöðum af rannsóknum sínum og benda þær til þess að hægt sé að hefja nú þegar með tiltölulega litlum aðdraganda framleiðslu á ágætu byggingarefni úr þessum ódýru hráefnum hér á landi og það á verði sem gera mundi útflutning mjög svo arðbæran. Þessar tilraunir voru kostaðar af íslenska ríkinu og eru niðurstöður þeirra eign ríkisins. Í frv. er svo ráð fyrir gert að framleiðsla Byggingarefnaverksmiðju ríkisins yrði fyrst og fremst miðuð við innlendan markað, en að mati flm. mælir ekkert gegn því að höfð verði hliðsjón af þeim möguleika að hefja útflutning á þeim greinum framleiðslunnar sem til slíks henta. Samtímis því sem verksmiðjan framleiðir byggingarefni liggur í augum uppi að eðlilegt hlýtur að teljast að fyrirtækið standi straum af tilraunum með ýmis innlend efni til húsbyggingar í samráði og samvinnu við aðra innlenda aðila sem að slíkum tilraunum hafa staðið til þessa, Þá komum við að því atriði í 1. gr. frv. sem að eignarhaldi á þessari verksmiðju lýtur. Að dómi flm. er hér um að ræða svo umfangsmikið fyrirtæki að ekki kemur annað til greina en að hún verði í eigu ríkisins. Hvorugur flm. er svo kappsamur þjóðnýtingarmaður að okkur sé ríkisrekstur heilagt mál ríkisrekstrarins vegna ef svo má segja. Við erum félagshyggjumenn og stefnum að vísu að umbreytingu á þjóðfélaginu í réttlátara form, m. a. með sameignarformi, en við ætlum Byggingarefnaverksmiðju ríkisins að taka til starfa áður en hér verði komið á sósíalistískt samfélag. Við ætlum þessari verksmiðju að gegna félagslegu hlutverki í því blandaða samfélagi einkarekstrar og félagsrekstrar sem hér hefur þróast. Við ætlum Byggingarefnaverksmiðju ríkisins ekki það hlutverk öðru fremur að skila hámarksarði af kapítali eins og verða myndi ef slíkt félag starfaði í einkaeign. Hlutverk þessarar verksmiðju á að vera að framleiða gott, ódýrt byggingarefni úr innlendum hráefnum og jafnframt að stuðla að því að gera innlenda húsasmiði ódýrari og á annan hátt heppilegri en verið hefur. Íslenska ríkinu er ætlað að leggja verksmiðjunni til þá eign sína sem fyrir er í niðurstöðum af rannsóknum á íslenskum byggingarefnum og að leggja henni til höfuðstól og rekstrarfé í byrjun. Af þessum ástæðum einum saman, þótt fleiri mætti til greina, teljum við sjálfsagt að verksmiðjan verði sameign landsmanna. Ég sagði að flm. aðhylltust ekki ríkisrekstur ríkisrekstrarins vegna. Við ætlum okkur ekki heldur þá dul að rökræða eignarhald verksmiðjunnar við þá hv. þm. sem aðhyllast einkarekstur einkarekstrarins vegna, í hæsta lagi, ef ástæða þykir til, að setja ofan í við þá. Ég vitnaði í tilraunir sem gerðar hafa verið á vegum gosefnanefndar og leyfi mér að vitna hér með í upplýsingar frá Herði Jónssyni verkfræðingi hjá Iðnþróunarstofnuninni sem hefur veitt blessum tilraunum forstöðu: „Þá er fyrst að því að víkja að innflutningur á plasti til einangrunar hefur verið um 500 tonn á ári með síhækkandi verði. Innflutt steinull hefur verið ódýrari en einangrun úr plasti, enda þótt sú steinull sé framleidd með mun dýrari orku en þeirri sem hér yrði fáanleg. Gosullin, sem framleidd yrði hér á landi, eða steinullin yrði framleidd til sölu í mottum, plötum og lausri vigt. Tvær stórar biksteinsnámur eru hér á landi, en úr biksteini má framleiða perlustein. Önnur náman er í Loðmundarfirði eystra, er sú náma miklu minna rannsökuð og þykir liggja verr við vinnslu sökum hafnleysis og vegleysu. Þó er víst að þar má taka hráefni til mikillar framleiðslu. Hin náman, sem meira hefur verið rannsökuð, er í Prestahnjúk og er ljóst að þar eru a. m. k. 90 millj. lesta af mjög góðu hráefni, ei til vill miklu meira. Þaðan er 50 km vegalengd til sjávar við Hvalfjörð og er áætlað að vegagerð mundi kosta um 200 millj. kr. frá Prestahnjúk til sjávar. Þegar hafa verið gerðar ráðstafanir til að útvega vélar sem settar verða upp í Sementsverksmiðju ríkisins til tilraunaframleiðslu á þöndum perlusteini og hefst sú framleiðsla væntanlega í sumar. Til greina kemur að framleiða perlustein til einangrunar í lausri vigt og einnig að framleiða úr honum létta, staðlaða millíveggi og loks þilplötur með gifs sem bindiefni. Þá má geta þess að bandaríkjamenn framleiða perlustein nú í allstórum stíl til hreinsunar og er hann þá notaður á sama hátt og kísilgúr. Enn er að geta þess að rússar framleiða úr biksteini gler sem hleypir í gegnum sig útfjólubláum geislum, en þess háttar gler telst hafa mjög mikla þýðingu, m, a. til nota í gróðurhúsum. Gosefnanefnd hefur fyrirliggjandi kostnaðar- og framleiðsluáætlanir að mestu leyti varðandi framleiðslu þá sem getið er um í þessu frv., að glerframleiðslunni slepptri. Geta má þess að fyrir liggur tilboð í vélbúnað meðalstórrar steinullarverksmiðju sem miðuð er við 14 þús. lesta framleiðslu á ári, sem samsvarar tvöfaldri ársnotkun okkar eins og hún er núna, en líkur benda til þess að hægt sé að stórauka notkun á steinull til einangrunar hér á landi. Nemur kostnaðarverð slíkrar verksmiðju um 500 millj. kr. Þar er miðað við framleiðslu á steinullarmottum og plötum. Geta má þess að erlendis eru framleiddar úr trefjasteypu svonefndri vegg- og þakplötur sem allar líkur benda til að reynast mundu miklu betur í okkar loftslagi heldur en járn- og álplötur sem vissulega hafa sýnt þráláta áráttu til tæringar á þessu fremur úrfellissama landi. Rússar eru þegar byrjaðir að nota steinullartrefjar til bindings í svona plötur. Svo að við víkjum að 2. gr. frv., þá benda líkur til þess að 1500 millj. fjárframlagið, sem þar er reiknað með, mundi nægja til að koma upp þeim deildum verksmiðjunnar sem framleiða mundu steinullarvörur, perlusteinsplötur og trefjaplötur. Þá er að víkja að glerframleiðslunni lítils háttar. Svo sem þjóð veit var einkaframtakið styrkt til þess af almannafé á sínum tíma að koma upp glerverksmiðju í Reykjavík. Árangurinn varð í senn hörmulegur og dálítið skoplegur. Ég efast ekki um að ríkið hafi bolmagn til að reka glerverksmiðju með góðum árangri og á sú framleiðsla að verða hluti af starfsemi Byggingarefnaverksmiðju ríkisins. Það liggur í augum uppi að þörf okkar fyrir rúðugler hlýtur að aukast mikið á komandi árum í sambandi við sjálfsagða framkvæmdaáætlun á ylrækt í stórum stíl og er mikils um vert að við búum að okkar eigin í því efni ef hægt er, Þá vík ég að 3. og 4. gr. frv., þar sem segir að Byggingarefnaverksmiðja ríkisins skuli reist á Akureyri, jafnframt því sem gert er ráð fyrir því að verksmiðjan geti rekið útibú í þeim landshlutum þar sem slíkt þykir henta vegna hráefnisöflunar og markaða. Ég hef þegar heyrt frá ýmsum mætum mönnum í kunningjahópi mínum mótbárur á þá lund að þessa verksmiðju eigi að reisa í þéttbýlinu við Faxaflóa þar sem mestur sé markaðurinn fyrir framleiðslu vörunnar. Þeim rökum mótmæli ég af hjartans grunni. Eins og ég sagði fyrr er Byggingarefnaverksmiðju ríkisins ekki fyrst og fremst ætlað að stefna að hámarksgróða af kapítali, heldur öllu fremur og jafnframt á hún að gegna félagslegu hlutverki. Það er eðlilegt að velja fyrirtækinu stað á Norðurlandi, í bæjarfélagi sem hefur allmikið vinnuafl að bjóða og þar sem iðnaðarframleiðsla stendur, að öðrum stöðum ólöstuðum, á hærra stigi en í velflestum öðrum byggðum landsins. Á Akureyri gæti Byggingarefnaverksmiðja ríkisins stuðlað að fullnýtingu á ágætu vinnuafli þar sem jafnan hefur verið hætta á árstíðabundnu atvinnuleysi fram undir síðustu ár. Hugsunarhátturinn, sem liggur að baki þeirri ályktun að reisa eigi fyrirtæki eins og Byggingarefnaverksmiðju ríkisins á Faxaflóasvæðinu vegna þess að þar sé mest eftirspurn eftir byggingarefni, er nákvæmlega þess háttar hugsunarháttur sem fæðir af sér byggðavandamál. Sú stefna að reisa framleiðslufyrirtæki utan Faxaflóasvæðisins mun aftur á móti leiða til þess að þörfin fyrir húsbyggingar dreifist jafnar milli landshluta. Ég vil vekja athygli á því að s. l. þrjú ár, meðan stefnt var markvisst að atvinnuuppbyggingu úti á landi, jókst þörfin fyrir byggingarnar meira vestur, norður og austur á landi en við Faxaflóa, og það er ætlun mín að ekki muni standa lengi óslitin sú stjórnarstefna sem nú er upp tekin, þar sem miðað er að samdrætti úti á landinu, en hemjulítilli fjárfestingu í atvinnufyrirtækjum á Faxaflóasvæðinu. Ég vek enn athygli á því að í 4. gr. frv. er ráðgert að Byggingarefnaverksmiðja ríkisins geti rekið útibú í öðrum landshlutum ef hentugt þykir þótt hún verði að stofni til á Akureyri. 5. og 6. gr. frv. þarf tæpast að skýra. Í 8. gr. er kveðið á um ráðstafanir í átt til lýðræðislegrar stjórnar verksmiðjunnar. Að dómi flm. er ákaflega mikið í húfi, ekki síst í opinberum rekstri, að starfsfólk fái raunverulega aðild að stjórn fyrirtækjanna innan sjálfsagðra takmarka og finni þannig til þess að starfsfólkið fjallar um eigin eign þar sem fyrirtækið er 9. og 10. gr. frv. skýra sig sjálfar. Um 11. gr. frv. vil ég fara nokkrum orðum. Hér er gert ráð fyrir því að vistfræðileg könnun fari fram á umhverfi fyrirhugaðrar verksmiðju áður en framkvæmdir hefjast við verksmiðjuna, ekki bara áður en framleiðsla hefst. Að fengnum niðurstöðum þeirra athugana verði kannað að hve miklu leyti hægt sé að gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir spjöll af völdum verksmiðjurekstrarins og er niðurstaða þeirrar athugunar liggur fyrir verði síðan vegið og metið af hálfu sérfræðinga, líffræðinga og annarra, hvort réttlætanlegt sé að hefja rekstur af þessu tagi á tilteknum stað. Í þessari framsöguræðu minni hef ég farið fljótt yfir sögu. Ég ætlast til að málið fái eðlilega umfjöllun í n. þar sem m. a. yrðu til kvaddir sérfræðingar fyrrnefndrar gosefnanefndar að segja álit sitt á frv. Að svo mæltu mælist ég til þess að frv. verði vísað til iðnn.



Herra forseti. Ég skal nú forðast að blanda títt nefndri járnblendiverksmiðju inn í þetta ágæta mál. Hins vegar virðist hún hvíla mjög þungt á hv. þm. Ég hef ekki heyrt sumt af því fyrr sem nú kom fram um þessi mál. Í þessu athyglisverða frv. er fyrst og fremst byggt, eins og fram kom, á störfum gosefnanefndar, en mér þótti í framsöguræðunni e. t. v. nokkuð, - ef ég má orða það svo - ruglað saman ýmsum þáttum í störfum þeirrar n. og ætla ég að freista þess að rekja þá dálítið í sundur. Gosefnanefnd var sett á fót fyrir fáum árum, 4 árum eða svo, til að halda áfram rannsóknum sem lengi hafa verið í gangi á notkun á vikri og einnig perlusteini, en perlusteinn hefur í minni orðabók alltaf verið annað nafn fyrir bikstein sem er rangnefni. Þetta er ekki svartur steinn, biksteinn, heldur gráleitur steinn og var nafnið perlusteinn tekið upp, ef ég man rétt, af Tómasi heitnum Tryggvasyni jarðfræðingi í staðinn fyrir nafnið biksteinn. Allítarlegar rannsóknir á notkun á perlusteini voru gerðar fyrir nokkrum árum, á árunum frá 1956–57 og fram yfir 1963–64, m. a. á námum þeim sem hv. ræðumaður nefndi í Prestahnjúki og Loðmundarfirði. Það er rétt að ákaflega mikið magn er í Prestahnjúki, en hins vegar hafa þær rannsóknir sem gerðar hafa verið sýnt að þetta magn er mjög breytilegt og sumt af því ekki hæft til þeirrar framleiðslu sem hér er um að ræða, M. ö. o. starf gosefnanefndar beinist fyrst og fremst að eftirgreindum þáttum: Notkun á vikri í byggingariðnaði. Vikurinn hefur vitanlega lengi verið notaður til léttplötugerðar eða hleðslusteina með misjöfnum árangri, en vikurinn er að því leyti ekki sérstaklega gott hráefni að korn hans eru misjöfn að stærð og eiginleikar ekki jafnir. Í öðru lagi hefur gosefnanefnd skoðað áfram notkun á perlusteini, en perlusteinninn, sem er líparít, má raunar segja að sé steintegund sem ekki hefur náð að þenjast út í náttúrunni eins og vikurinn hefur gert. En með því að mala perlusteininn og hita hann síðan í um það bil 700–800 gráður þenst hann út og myndar litlar kúlur, svipað og vikurinn, en er hins vegar miklu jafnari að öllum eiginleikum, hreinni og af þessum ástæðum töluvert betra hráefni en vikurinn er sem slíkur. Það er rétt sem kom fram hjá hv. ræðumanni að perlusteinninn þaninn út þannig er notaður í ýmsum tilgangi. Þó hygg ég að hann sé ekki notaður mikið til einangrunar gegn kulda, heldur fremur til einangrunar gegn eldi. Hann hefur miklu meiri eldstyrk en t. d. venjuleg steinsteypa og hefur um áratugi verið notaður í þeim tilgangi í t. d. járngrindabyggingum í Bandaríkjunum og Evrópu, og það var m. a. með útflutning til þessara landa í huga sem rannsóknir voru gerðar hér á sínum tíma. En það má einnig nota perlusteininn til annarrar framleiðslu, eins og t. d. plötugerðar og fleira, sem gosefnanefnd er að gera mjög athyglisverðar tilraunir með. Staðreyndin er þó sú að þessar tilraunir eru alls ekki það langt komnar að að mínu viti sé unnt að ákveða að á þeim grundvelli skuli reist hér verksmiðja. Það getur vel farið svo, en ég held að þessi till. sé dálítið á undan sínum tíma að þessu leyti og niðurstöður eru enn þá mjög óljósar. Ég get getið þess hér að nýlega hafa verið gerðar tilraunir á þenslu perlusteins í samvinnu við ungverja og einnig í samvinnu við stórt amerískt fyrirtæki og niðurstöður voru mjög misjafnar og að sumra mati ekki nægilega hagstæðar til þess að treysta mætti þessu efni til iðnaðar. Hins vegar er nú ákveðið að gera þessar tilraunir hér heima og fá til þess tæki, eins og um var getið, og mun Sementsverksmiðjan á Akranesi framkvæma þessar tilraunir þannig að vonandi fæst úr því skorið, við skulum segja á næsta ári eða kannske tveimur, þetta tekur allt sinn tíma, hvort perlusteinn frá Prestahnjúki er nothæft hráefni til framleiðslu á byggingarhlutum, og þá er vissulega tímabært að athuga með byggingarverksmiðju hér í þessum tilgangi. Þá hefur gosefnanefnd einnig tekið að sér að athuga hvort megi nota basalt hér á landi til ýmiss konar framleiðslu. Basalt er að sjálfsögðu einnig gosefni, en þó nokkuð annað gosefni en þetta létta efni sem við höfum verið að tala um. Basalt hefur verið notað hér í smáum stíl til framleiðslu á einangrun, steinull. Einnig hafa verið gerðar tilraunir með notkun á íslensku basalti til framleiðslu á rörum og gólfflísum sem hafa ákaflega mikið slitþol, og hafa síðustu tilraunir verið gerðar í samvinnu við tékkneskt fyrirtæki á þessu sviði sem stendur þar mjög framarlega. Niðurstöður tilrauna til framleiðslu á rörum og gólfflísum og þess háttar eru slíkar að menn hafa ekki orðið á einu máli um það hvort rétt sé að leggja í slíka framleiðslu, markaðurinn tiltölulega takmarkaður, tiltölulega mettaður í Evrópu og framleiðslan yrði að byggjast á útflutningi til Bandaríkjanna. Markaður hér heima fyrir vörur af þessu tagi er mjög lítill og væri hvergi nærri nógu mikill til þess að standa undir slíkri röra- og flísaframleiðslu. Eins og ég nefndi hefur basalt jafnframt verið notað til framleiðslu á steinull í smáum stíl og þar hefur gosefnanefndin að mínu viti gert mjög athyglisverða útreikninga. Mér sýnist að hún hafi jafnvel þegar sýnt fram á að hér á landi megi reka slíka verksmiðju og hún verði hagkvæm. Það er vafalaust og fyrir löngu vitað að einangrun úr basalti, þ. e. a. s, steinullin, er mjög góð og hefur marga kosti umfram ýmsa þá einangrun sem við flytjum til landsins, annaðhvort fullunna eða hálfunna. En í því sambandi telur gosefnanefndin að basaltsandur austan Þjórsár, sem sagt á Suðurlandsundirlendinu, sé mjög heppilegur. Þar er mulið basalt af náttúrunnar hendi sem sparar að sjálfsögðu mikla orku eins og öllum hlýtur að vera ljóst. Slík verksmiðja mundi kosta í kringum 450–500 millj. kr., að vísu á verðlagi sem var einhvern tíma fyrir áramótin, og hún mundi gera meira en að fullnægja okkar þörf. Ég tel ekki ólíklegt að sú verksmiðja gæti flutt framleiðslu sína úr landi. Hér er sem sagt um ýmsa byggingarvöru að ræða og ég er ekki sannfærður um að þessir þættir eigi allir samleið. Ég tel t. d. að framleiðsla á gosull úr basalti á Suðurlandi eigi varla samleið með framleiðslu úr perlusteini úr Prestahnjúki, sem yrði staðsett á öðrum stað, eða framleiðslu á plötum, sem ég nefndi, úr basalti jafnvel. Við það er allt önnur tækni notuð, þar notast ekki sömu tæki, þar verður að treysta á annan markað o. s. frv. Ég held einnig að það væri skynsamlegt að byggja svona iðnað upp í áföngum smám saman, t. d. byrja á einangrunarframleiðslunni, sem ég held að flestir telji álitlegasta, og síðan að feta sig skref af skrefi og koma upp aukinni framleiðslu úr okkar gosefnum víða um landið eftir því hvar hráefnið er. Mér sýnist óraunhæft að slík verksmiðja yrði byggð á Akureyri. Ég hef aldrei heyrt að þar væri gott basalt til framleiðslu á steinull. Það er a. m. k. ekki mulið basalt eins og á Suðurlandi. Ég er ekki að hafa á móti Akureyri, langt frá því, en ég held, að í svona tilfellum verðum við að leita að hagkvæmasta staðnum, Ég fagna því ef hann finnst utan Faxaflóasvæðisins og í þessu tilfelli yrði hann það hiklaust. Perlusteinn er heldur hvergi, að því er menn vita, finnanlegur í kringum Akureyri. Hann er hins vegar hér á Suðvesturlandi og á Austfjörðum, en eins og frsm. gat um er náman á Austfjörðum ekki talin eins stór eða góð og sú á Suðvesturlandi. Ég held að það sé alveg ljóst að perlusteinn úr Prestahnjúki verður ekki fluttur til Akureyrar til frekari úrvinnslu, það kæmi vart til mála. Vikurnámur eru að vísu víða um landið, en þó ekki í kringum Akureyri. Þær eru víða hér á Suðurlandi og víða á Norðvesturlandi, e. t. v. einhvers staðar í nágrenni Húsavíkur mætti hugsa sér slíka verksmiðju með vikur sem þar er til fjalla og e. t. v. mætti fleyta til sjávar á einn eða annan máta. Ég held því að svona iðnaður yrði nokkuð dreifður um landið og yrði, eins og ég sagði, fyrst og fremst að byggjast á því hvar hráefnið er fyrir hendi. Ég vil taka það fram að lokum að ég tel hér hreyft mjög athyglisverðu máli, - máli sem er í gangi, en er á mismunandi stigum rannsókna en í heild sinni alls ekki komið það langt að unnt sé að ákveða að reisa skuli slíka verksmiðju. Að lokum vil ég vekja athygli á því að gert er ráð fyrir að framkvæma umhverfisrannsóknir áður en framkvæmdir hefjast, Væri nú ekki rétt að framkvæma þessar rannsóknir áður en þetta frv. er samþykkt? Mig minnir að það hafi verið meira í samræmi við málflutning hv. frsm. í öðru stóru máli.



Herra forseti. Ég vil láta í ljós þakklæti mitt til flm. þessa frv. fyrir þetta að mörgu leyti athyglisverða frv. Alveg sérstaklega vil ég þakka þeim fyrir þá hugulsemi sem felst í þeirri stefnumörkun sem þetta frv. gerir ráð fyrir, að væntanleg fyrirtæki, Byggingarefnaverksmiðja ríkisins, verði staðsett á Akureyri. Ég get einnig lýst ánægju minni yfir því að flm. fjallaði í framsöguræðu sinni um mjög margar athyglisverðar hugmyndir um hugsanlegar nýjungar í iðnaðarframleiðslu hér á landi. Margt af því, sem hann sagði, er ákaflega athyglisvert, og þetta er alveg rétt tilgreint hjá honum og öðrum sem hafa talað í svipuðum dúr, að við þurfum einmitt að gefa því miklu meiri gaum að reyna að fara að efla okkar iðnað og umfram allt að skapa meiri fjölbreytni í okkar iðnaði. Í sambandi við þetta get ég gjarnan lýst þeirri afstöðu minni að ég er ekkert sérstaklega fylgjandi því að lausnarorðið í þeim efnum sé stóriðja. Ég, jafnkapítalískt sinnaður maður og ég alla vega er, skal gera þá játningu að einhvern veginn hefur það aldrei fallið vel að mínu hugarfari að það eigi vel við þjóðareðli íslendinga og ég get ekki hugsað mér að það yrði fjölmenn sú stétt okkar þjóðar sem færi til að mynda eins og flugur að verki snemma morguns og hæfi þar starf eða væri þar allan daginn að vinna við að skrúfa skrúfu eða setja saman sama stykkið á færibandi. Ég held að slík vinnubrögð og slík starfsemi, jafnvel þótt hún gæfi eitthvað í aðra hönd, eigi ekki vel við okkar eðlisfar. Þess vegna finnst mér það mjög jákvætt þegar því er hreyft að við eigum einmitt að reyna að snúa okkur að því að framleiða t. d. gæðavörur, þó að það kannske væri ekki í miklum mæli, og þá má taka það með í reikninginn að við erum ekkert fjölmennir þannig að við höfum ekki við þau miklu vandamál að eiga sem eru hjá stórþjóðunum að útvega hundruðum þúsunda og milljónum manna atvinnu. Við gætum þess vegna snúið okkur alvarlega að því að skapa margvíslega framleiðslu á gæðavörum, - vörum sem fengju einhvern sérstakan stimpil. Hvernig svo sem háttað er um sveiflur í efnahagskerfi þjóðanna er það svo að það eru ávallt kaupendur að svokölluðum gæðavörum jafnvel þó að þær séu dýrar. Slíkar vörur eru alltaf eftirsóttar. Ég verð að koma að leiðinlegu fréttunum, eins og stundum er sagt, - góðu fréttirnar fyrst, slæmu fréttirnar síðan, en það er hvernig flm. hugsa sér framkvæmdir, hvernig staðið verði að því að byggja væntanlega verksmiðju. Þar kemur að því að þeir sjá enga aðra leið - það er þeirra trúaratriði, - en að þetta sé gert á vegum hins opinbera. Þarna er ég þeim algerlega ósammála. Ég held að það sé nú komið svo hjá okkur að það sé að bera í bakkafullan lækinn að við förum nú að stofna til eins stórfyrirtækisins í viðbót sem á að kosta hundruð millj. og hugsa sér þá framkvæmd eingöngu á vegum ríkisins. Ég vildi því í allri vinsemd leyfa mér að hreyfa þeirri spurningu hvort flm. þessa frv., hv. þm. Stefán Jónsson og Helgi F. Seljan, mundu ekki vera til viðræðu um það, þegar þetta mál væri komið í n., að það yrði tekið til gaumgæfilegrar athugunar að losa svo um í sambandi við aðkomu erlends fjármagns til landsins að einkaaðilum, - a. m. k. að verulegu leyti, við skulum ekki útiloka alveg opinbera þátttöku, - en að einkaaðilum, einkarekstrinum, við skulum segja félagsrekstri, samvinnufélagsrekstri og einhverju slíku, yrði gefið tækifæri til þess a. m. k. jafnfætis eða með sams konar aðstöðu og ríkið, ef möguleikar væru fyrir hendi að útvega erlent fjármagn og/eða reisa slíkt fyrirtæki í félagi við erlenda aðila sem gæti verið mjög hagkvæmt undir vissum kringumstæðum að gera, og sjá til, skapa þannig möguleika til meiri fjölbreytni í þessum verksmiðjurekstri og fyrirtækjarekstri, en við erum allir sammála um að við viljum skapa meiri fjölbreytni í okkar framleiðslu. Hví skyldum við þá ekki vera opnir fyrir því að skapa meiri fjölbreytni í því, fara ekki alltaf þessa einu og sömu leið, að ríkið standi fyrir öllum meiri háttar framkvæmdum? Við megum ekki láta það hræða okkur frá því að fara úti skynsamlegar framkvæmdir og stofna fyrirtæki þó að við höfum sorglegt dæmi fyrir því að slíkt hafi einhvern tíma áður farið illa. Við vitum líka að fyrirtæki, sem stofnað hefur verið til af hálfu hins opinbera, hafa fengið misjafnleg örlög og ekki alltaf góð. Ég held að einmitt í sambandi við þau verkefni, sem flm. þessa frv. hafa í huga, og ég efast ekki um að réttilega sé athugað hjá þeim það, sem felst í þessu frv., að við eigum að geta verulega snúið okkur að því að framleiða þetta byggingarefni og þau efni, sem þarna er verið að ræða um og flm. gerði að umtalsefni, hér á landi og þá kannske með jafnhagstæðu eða hagstæðara verði en við höfum greitt fyrir slíkar vörur innfluttar og erum þá að gera tvennt í einu, að spara stórkostlega erlendan gjaldeyri um leið og við sköpum atvinnu og treystum efnahag þjóðarinnar. Ég vona að það fyrtist enginn við því þótt ég nefni nú til að mynda nafn fyrirtækis sem við höfum haft allnáin samskipti við og heitir Johns Manville og er meðeigandi okkar í Kísiliðjunni, en það mun vera einhver allrastærsti framleiðandi í sambandi við einangrunarefni og sumar af þeim tegundum sem taldar eru upp í þessu frv. og frv. gerir ráð fyrir að framleiða hér. Hví skyldum við ekki hefja viðræður við slíka aðila og jafnvel fleiri sem líkt er ástatt um og lofa einkarekstrinum eða einkaaðilum að kljást við þetta verkefni, gefa þeim a. m. k. tækifæri, til þess að vita hvort er fyrir hendi geta hjá þessum aðilum til þess að leysa þetta mjög svo þýðingarmikla verkefni á hagkvæman og heilbrigðan hátt? Ég mundi ekki vera á móti því, að hið opinbera hefði ítrustu möguleika í smáu sem stóru til að fylgjast með öllum gerðum slíks félags. Það er einmitt sú regla sem viðgengst til að mynda á opinberum verðbréfa- og hlutabréfamörkuðum að til þess að fá tækifæri til þess að bjóða út hvort heldur er hlutabréf, skuldabréf eða yfirleitt að ná í fjármagn á opinberum markaði, þá fylgir því sú kvöð að allir reikningar slíkra fyrirtækja þurfa að verða opinberir og opnir, og þar held ég einmitt að sé mikið og merkilegt verk að vinna ef fengist samkomulag um að gefa nú einkafyrirtæki eða félagasamsteypu tækifæri til þess að reyna að leysa úr þessu máli og gefa því opinbera frí einu sinni. Ég skal svo ekki tefja umr. um þetta mál að sinni. Ég vil endurtaka þakklæti mitt fyrir að þetta frv. er borið fram. Það gefur manni tilefni til þess að hugleiða þessi mál sem ég tel alls góðs makleg. Ég tel að þarna gæti verið kveikja að því að við tækjum skynsamlega ákvörðun sem gæti orðið þjóðinni til mikilla heilla í framtíðinni.

Flm. (Stefán Jónsson) : Herra forseti. Ég ætlaði aðeins að þakka tveimur síðustu ræðumönnum fyrir tiltölulega góðar undirtektir við þetta frv. Líklega hefur það verið vegna þess að þm. Steingrímur Hermannsson hefur beinlínis búist við því að ég væri með einhvern ótugtarskap á meðan hann skrapp frá að hann taldi mig hafa mælt hér af nokkrum þunga í sambandi við málmblendiverksmiðjuna. Ég gerði það ekki. Ég tók það meira að segja fram, líklega á meðan hann var í burtu, að ég ætlaðist ekki til þess að við færum að tyggja hér aftur mat sem búið væri að kyngja.

Það var raforkuverðið.

Já, ég vitnaði þar í útskýringar Jakobs Björnssonar og Þjóðhagsstofnunar, - þetta er rétt hjá þér, - í sambandi við þetta mál og er undarlegt hversu það rifjast nú upp fyrir hv. þm. að þetta hefur nú komið fram. Það er alveg rétt, eins og raunar er gefið sterklega í skyn í 4. gr. frv. að mjög svo kemur til álita að reka ýmsar deildir fyrirhugaðrar verksmiðju á mismunandi stöðum eftir því hvernig liggur við hráefni og mörkuðum. En verði framleiðsla byggingarefna úr þessum íslensku hráefnum, gosefnum og basalti, undir einum hatti, ef svo má segja, þá þarf fyrirtækið, Byggingarefnaverksmiðja ríkisins, að eiga einhvers staðar heima og af hálfu þess fyrirtækis verður að samræma þessa framleiðslu sem eins og tekið er fram í grg., er af hálfu flm. hugsuð fyrst, og fremst til þess að anna innlendri eftirspurn þó að jafnframt komi til greina að hafa möguleika á útflutningi í bakhöndinni. Samanborið við vegalengdir, ef ég leyfi mér að ýja aftur í þá átt, - samanborið við vegalengdir sem ætlunin er að flytja önnur hráefni til verksmiðjuframleiðslu á Íslandi og samanborið við vegalengdir frá Íslandi á fyrirhugaða markaði annarrar framleiðslu, þá er náttúrlega ekki um langan veg að flytja perlustein úr Prestahnjúk til Akureyrar og ekki heldur jafnvel þó að sækja þyrfti basalt á Þjórsársanda sem er nú ekki kannað hvort fást mundi nær Akureyri. En eins og ég sagði áðan liggur beint við að hafa starfsemi þessa fyrirtækis víðar um landið. Ég bjóst nákvæmlega við þeim aths. sem hv. þm. Jón Sólnes gerði við hugmyndina um eignarhald á fyrirtæki þessu. Þá játningu verð ég náttúrlega að gera að miklu heldur vil ég sjá íslenska ríkið í félagsskap við innlenda kapítalista, innlenda þegna, heldur en erlenda um eignarhald á slíkri verksmiðju. En óljósan grun hef ég um það að reynsla okkar af samstarfi við fyrirtækið Johns Manville sé ekki öllu betri en sú sem hv. þm. Jóni Sólnes er alveg ljóst. Ég leyfi mér í því sambandi að vitna í einmitt amerískan kapítalista sem frægur var skömmu fyrir síðari heimsstyrjöld, einkaframtaksmann mikinn í Chicago sem hét AL Capone, sem sagði við vini sína, eftir að þeir skutu 5 lögregluþjóna daginn eftir að þeir höfðu skotið 14, og Al Capone fannst þetta ekki hyggileg ráðstöfun: „Never follow a banjoact after another banjoaet.“ Ég held að það sé ástæðulaust að endurtaka að yfirlögðu ráði mistök sem við höfum þegar reynt í samstarfi við Johns Manville og eins og ég hef áður sagt, hugmynd flm. er fyrst og fremst sú að fullnægja innlendri eftirspurn eftir byggingarvörum sem við gætum framleitt hér innanlands úr innlendu hráefni og leyst af hólmi erlendan innflutning á þessum varningi. Mér er ljóst að það er rétt, sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson sagði, að á öllum þessum sviðum hafi tilraunir gosefnanefndar ekki verið til lykta leiddar. En þó liggja fyrir að sögn Harðar Jónssonar jákvæðar niðurstöður af ýmsum þessara tilrauna, ekki bara tilrauninni með gasullina eða steinullina, og á að vera hægt fyrir okkur að fá erlendis frá tæknilegar upplýsingar varðandi ýmsa þætti þeirrar framleiðslu, svo sem trefjasteypuframleiðsluna á þakplötum og plötum í útveggjum húsa og til glerframleiðslunnar, þannig að þar getum við hlíft okkur að ákaflega verulegu leyti við tilraunum innanlands. Eftir því sem ég kemst næst er hægt að fá þessar framleiðsluupplýsingar án nokkurra afarkosta. Ég ætlaði svo ekki að ræða lengur um frv. að þessu sinni, en ítreka sem sagt þakklæti mitt til þessara ræðumanna.



Herra forseti. Mér þykir gaman að heyra um þetta merkilega mál. Það er sannarlega þess virði að haft sé í huga og íhugað um aukna fjölbreytni í okkar atvinnuvegum. Það, sem gerði nú að ég stóð hér upp, er að mér fannst ekki vera nógu hrein byggðasjónarmið í þessu máli. Þegar þið flytjið ykkur frá Faxaflóasvæðinu, bannsvæðinu, þá þarf endilega að fara til höfuðstaðar Norðurlands þar sem atvinnutækifæri eru flest í þessu landi. Hvergi eru fleiri atvinnutækifæri en einmitt á Akureyri, hvergi meiri fjölbreytni í okkar atvinnuháttum en einmitt á Akureyri. Hvers vegna þangað? Og ef það á að taka hráefnið úr Prestahnjúk og Þjórsársöndum eða Loðmundarfirði, af hverju að fara til Akureyrar? Á leiðinni frá Prestahnjúk eru Sandur og Ólafsvík, það er Blönduós, það er Sauðárkrókur, það eru ótal staðir þar sem lægi miklu beinna við að reyna að fjölga fólki og skapa því ýmis atvinnutækifæri en á Akureyri. Ég held að það séu ekki hrein byggðasjónarmið sem þarna ráða. Annað langar mig aðeins til að minnast á hér. Hv. 6. þm. Norðurl. e. hóf mál sitt á fáum orðum um járnblendiverksmiðjuna og tók þá réttilega fram að það væri verksmiðja sem ætti að flytja inn allt hráefni og ætti að flytja alla fullunna vöru út. Þetta er að vísu rétt. En ef við eigum að fara að bollaleggja um framtíðina og taka til íhugunar ýmis verkefni sem eru í rannsókn og athugun, eins og kom fram um gosefnin, þá getum við líka hugað að því að kannske eigum við sjálfir öll hráefni sem málmblendiverksmiðjan þarf á að halda. Í nágrenni Grundartanga eigum við nóg af kvartsi, bæði í Esjunni og eins hérna í Miðdal í Mosfellssveitinni. Við eigum nóg af járnspónum og brotajárni. Og reyndar mætti kannske segja um þennan þátt svolítið meira. Við eigum líka kol rétt hjá Grundartanga, að vísu ekki steinkol, þannig að ef rannsóknir færu fram á þessu, þá er ég alls ekki viss um nema hér yrði framleitt málmblendi úr innlendum efnum, en að vísu flutt út því að við höfum ekki aðstöðu til að nýta það sem fullunna vöru. Ég hef haft gaman af þessum umr. Það er sannarlega ætíð áhugavert að heyra um ný verkefni. Það liggur fyrir að á næstu árum höfum við nóg að gera. Ég ætla ekki að gera það að neinu atriði hvort það er ríkið, samvinnufélögin eða einstaklingar sem þessi atvinnutæki reisa. Meginatriðið er að þau verði reist og þau verði rekin á skipulegan hátt og verði þjóðinni til sem mestrar hagkvæmni. Þá vil ég taka fram að svo lengi er þjóðnýtingin best sem hún er í samkeppni við aðra möguleika því að það höfum við séð bæði í Áburðarverksmiðjunni, Sementsverksmiðjunni og jafnvel víðar að þar sem einokunin má sín þar er nú hæpið að fólkið verði ekki að greiða verulega meira fyrir það, sem framleitt er, en ef það væri á frjálsum markaði.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð til viðbótar. - Hrein byggðasjónarmið voru þau sjónarmið sem hv. þm. Oddur Ólafsson kvaðst ekki finna að baki þessa frv. þar sem ráðgert væri að hafa heimilisfang fyrirhugaðrar byggingarefnaverksmiðju á Akureyri. Þetta sagði hann eftir að ég hafði ítrekað einum þrisvar sinnum þá hugmynd að rekstur þessa fyrirtækis, Byggingarefnaverksmiðju ríkisins, yrði víðar um landið eftir því sem hráefni og markaðir e. t. v. réttlættu. Ég geri ráð fyrir því að það væri kannske erfitt fyrir stöku þm., þrátt fyrir ágætan vilja, að taka inn til úrvinnslu í hugskoti hugmyndir sem varða notkun ódýrrar innlendrar raforku til framleiðslu fyrir innlendan markað. Þessir menn eru svo stórhuga. Þeir hafa ekki sumir hverjir fyrr lokið við samþykkt mjög svo afkastamikillar málmblendiverksmiðju í Hvalfirði hér á Alþ. en þeir eru farnir að tala um enn þá stærri álverksmiðju við Eyjafjörð. Hugmyndin að baki þessu frv. um Byggingarefnaverksmiðju ríkisins er, eins og ég sagði í upphafi, sú að við höfum raunverulega aflögu raforku til slíkrar framleiðslu til notkunar innanlands og að við hjálpum til að skapa markað fyrir þá raforku innanlands með þessum hætti samtímis. Hvort við kynnum að finna hráefni innan um málmgrýtið, ef við höldum okkur enn þá við málmblönduna þarna efra, veit ég ekki. Ég hygg að ég sé sá eini hv. þm. sem hef unnið í kvartsnámunni sem hv. þm. Oddur Ólafsson nefndi, og hún er þá auðugri eftir því sem neðar dregur í iður jarðar ef við ættum að geta fengið úr henni nokkra tugi þús. tonna á ári. Þetta er ekki aðalatriði raunverulega, vinnslan úr innlendu hráefni, en það er mjög mikilsvert atriði. Og það er mjög mikilsvert atriði að við miðum framleiðsluna fyrst og fremst við þörfina hér innanlands, ekki bara vegna þess gjaldeyris sem við getum sparað með því að sleppa við að flytja inn plast til einangrunar í hús, heldur vegna þess að hér erum við raunverulega að efla sjálfstæði okkar með því að vera sjálfum okkur nógir um þessi byggingarefni. Það veit þjóð að um aldir háði það því vesalings fólki, sem byggði þetta blauta, og hvassviðrasama og jarðskjálftasama land, að eiga ekki varanlegt byggingarefni í landi sínu. Menn mega kalla það hrakspá ef þeir vilja, en ég þykist sjá fram á þann tíma ekki mjög langt undan að okkur verði það höfuðnauðsyn að vera sjálfum okkur nógir um ýmsan þann varning sem við höfum til skamms tíma flutt inn.



Herra forseti. Iðnn. hefur haft til meðferðar frv. til l. um breyt. á l. nr. 107/1973, um þörungavinnslu við Breiðafjörð, og eins og kemur fram í nál. á þskj. 571 mælir n. með samþykkt frv. óbreytts, en einstakir nm. áskilja sér rétt til að fylgja eða flytja brtt. Fjarverandi afgreiðslu málsins voru Eggert G. Þorsteinsson og Albert Guðmundsson. Í raun og veru hefði ég ekki þurft að hafa um þetta fleiri orð, ef mér sýndist ekki nauðsynlegt að svara nokkrum atriðum sem fram komu við 1. umr. þessa máls. Þá var ég bundin í forsetastóli og komst ekki í þennan ræðustól. En ég skal reyna að vera fáorður. Einkum kom fram hjá hv. þm. Jóni Sólnes, 2. þm. Norðurl. e., allmikil og þung gagnrýni á alla þróun þessa máls, og skildi ég orð hans svo að hann teldi að hér væri um mjög vafasaman undirbúning að ræða og e. t. v. byggðist þetta fremur á bjartsýni en raunhæfu mati. Ég vil mótmæla þessu. Lengi höfum við íslendingar leitað að leiðum til þess að nýta þau fáu náttúruauðæfi, sem við eigum, og lengi höfum við staldrað við jarðhitann og leitað að leiðum til þess að nýta hann og raunar höfum við alllengi litið á þang- og þaramið í kringum þetta land. Ég held að allt frá því í kringum 1950 hafi verið gerðar tilraunir, stundum nokkuð víðtækar og á öðrum árum minni, með nýtingu þarans. Ég ætla ekki að fara að rekja það hér. En allar þessar tilraunir í gegnum árin leiddu til þess að út kom í okt. 1972 skýrsla Rannsóknaráðs ríkisins um þang- og þaraþurrkunarstöð á Reykhólum við Breiðafjörð. Eins og ég segi var þetta byggt á margra ára athugun og hafði mjög miklu fjármagni verið varið til þessara tilrauna og við þessar tilraunir höfðu komið fjölmargir ágætir vísindamenn sem ég ætla ekki heldur að fara að lengja mál mitt með að nefna, enda hafa þeir allir verið nefndir áður í ræðum hér í þessum sal. Í þessari skýrslu er komist að þeirri niðurstöðu að það sé hagkvæmt að nota þessi náttúruauðæfi, jarðhitann, til þess að þurrka önnur náttúruauðæfi, þang, á Breiðafirði sem er þar ákaflega mikið. Þar er einnig greint frá því að tilraunir hafi sýnt að það sé vafasamara með þarann. Þangþurrkunin byggist að verulegu leyti á mjög athyglisverðu tilboði sem hafði komið frá skosku fyrirtæki, Alginate Industries, um tryggingu á kaupum á verulegum hluta af framleiðslu slíkrar verksmiðju. Ekki þótti ástæða til þess að rasa um ráð fram, heldur var þessi skýrsla tekin til vandlegrar athugunar af mönnum á vegum iðnrn. Sú athugun leiddi til þess að iðnrn. og iðnrh. komust að þeirri niðurstöðu að þessi skýrsla væri á rökum reist eða niðurstöður hennar og var lagt til að sett yrði upp undirbúningsfyrirtæki. Það var samþ. sem l. héðan frá Alþ. 31. des. 1972. Þessu undirbúningsfyrirtæki var enn falið að framkvæma framhaldsrannsóknir og tilraunir á þessari nýtingu þangsins með jarðhitaþurrkun í huga. Fyrirtækið gerði það. Það framkvæmdi þessar tilraunir og það tók upp þráðinn að nýju við hið skoska fyrirtæki. Allt leiddi þetta til þess að út kom enn ein skýrsla í nóv. 1973, þ. e. a. s. ári síðar, þar sem greint er frá niðurstöðum þessa undirbúningsfyrirtækis. Þar segir t. d., með leyfi forseta: „Hagkvæmt er talið að reisa þangþurrkunarstöð til framleiðslu á 6685 tonnum á ári af þangmjöli. Stofnkostnaður verksmiðjunnar er áætlaður 211 millj. 156 þús. og árlegur rekstrarkostnaður við full afköst er 82 millj. 252 þús. kr. með afskriftum og útskipunarkostnaði. Söluverðmæti er áætlað 98 millj. 213 þús. kr. og rekstrarafgangur fyrir skatta 15 millj. 961 þús. kr.“ Síðan er greint frá öðrum mikilvægum þáttum þessa máls, m. a. tilboði skoska fyrirtækisins Alginate Industries um kaup á a. m. k. 5000 tonnum af þangmjöli í 10 ár, í fyrsta sinn árið 1975 og með vaxandi kaupum upp í allt að 10 þús. tonna framleiðslu. Jafnframt vil ég geta þess að þessu máli var vísað þegar á árinu 1972 til Náttúruverndarráðs og meðan undirbúningsfélagið starfaði lét Náttúruverndarráð gera ítarlega úttekt á Breiðafirði af sérfræðingum undir stjórn líffræðistofnunar Háskólans, og gerði Náttúruverndarráð síðan mjög vandlega unnar till. um nýtingu þessa þangs á Breiðafirði með það að sjálfsögðu í huga að náttúruverðmæti þar spilltust ekki og ekki væri meira tekið en endurvöxtur þangsins leyfir. Ég vil því halda því fram að þetta mál hafi fengið óvenjuvandlegan undirbúning, margra ára rannsóknir, ekki síst á vegum þess undirbúningsfélags sem sett var á fót með l. frá 1972. Ég satt að segja man ekki eftir mörgum fyrirtækjum sem hér hafa hlotið svo vandlegan undirbúning sem þetta fyrirtæki. Hefði ég a. m. k. gaman af að heyra frá þeim sagt. Undirbúningsfyrirtækið lagði til við iðnrn. að sett yrði á fót fyrirtæki til vinnslu á þangi að þessu magni sem ég nefndi áðan og með þeim aðferðum og leiðum sem undirbúningsfyrirtækið bendir á í fyrrnefndri skýrslu sinni. Á þetta var fallist og voru lög samþ. á Alþ. 17. des. 1973, lög nr. 107, og fyrirtækið var stofnað í mars 1974. Eins og ég gat um áður var sérstaklega minnst á stofnkostnað þessa fyrirtækis og vakin athygli á því að hann hefði hækkað mjög verulega. Því vil ég rekja þá sögu í örfáum orðum. Á vegum undirbúningsfyrirtækisins var áætlað að stofnkostnaður yrði, eins og ég sagði áðan, um 212 millj. kr. Vegna verðhækkana og gengisfellingar komst sú upphæð upp í 300 millj. kr. í sept. 1974. 1. jan. 1975 var þetta enn endurskoðað og var þá kostnaðurinn áætlaður 340 millj. kr. Nú eftir síðustu gengisfellingu hefur kostnaðaráætlun enn verið endurskoðuð og er, eins og kemur fram í frv. sjálfu, stofnkostnaður nú áætlaður 422 millj. kr. Hann hefur því hækkað úr 212 millj. kr. í 422 millj. af eftirgreindum ástæðum. Í fyrsta lagi hækkar hann í 300 millj. kr. við gengisfellinguna s. l. haust. Ég held að það liggi í augum uppi að sú gengisfelling hafi þarna mikil áhrif. Öll tæki til þessarar verksmiðju eru innflutt og höfðu ekki verið greidd. Stálgrindarhús, sem reist eru yfir þessa verksmiðju, eru sömuleiðis innflutt og höfðu ekki verið greidd þá, og fleiri þætti mætti nefna. Auk þess urðu miklar hækkanir á vinnulaunum á þessu tímabili. Ég hygg að kostnaðarhækkunin sé ekki meiri en þessar aðstæður gefa tilefni til. Ég gat þess einnig að 1. jan. var áætlað að kostnaður væri 340 millj. kr. Það veldur fyrst og fremst að endurskoða varð áætlanir sem gerðar höfðu verið um öflun þangsins með sérstökum sláttuvélum. Var talið tryggara að hafa sláttuvélarnar 10–11 í stað 6–7 áður, og er þessi kostnaðarauki fyrst og fremst og raunar nálægt því eingöngu af þessum sökum. Þess má hins vegar geta að þarna kom á móti lægra verð fyrir þangflutningaskip heldur en gert hafði verið ráð fyrir áður. Ef ég man rétt var skipið áætlað á 36 millj. kr., en varð 22 millj. kr. Hins vegar komu nokkrar hækkanir þar á móti vegna gengisfellinga og hækkana á erlendum skuldum sem á skipinu hvíldu. En þar var þó nokkur sparnaður. En m. ö. o.: þessi hækkun 1. jan. 1975 í 340 millj. kr. er af þessum sökum, sem ég hef nú rakið. Ég held að mönnum sé það ljóst að með síðustu gengisfellingu hlaut að verða hækkun á stofnkostnaði. Enn voru tæki til verksmiðjunnar ekki komin og ekki greidd. Við síðustu gengisfellingu var kostnaðaráætlun enn endurskoðuð og það mjög ítarlega, eins og kemur fram í þeim gögnum sem ég hef hér fyrir framan mig, og varð þá loks áætluð 422 millj. kr. Ég hygg að þarna sé réttar að farið en mér hefur virst í fjölmörgum tilfellum sem ég þekki vel þar sem stofnkostnaður er áætlaður á einhverju ári fyrir nokkrum árum e. t. v. og síðan haldið dauðahaldi í þá tölu þótt endanleg niðurstaða hljóti og verði að sjálfsögðu allt önnur með þeim hækkunum sem verða gjarnan á millitímanum. Þá er venjulega risið upp og allt komið í strand, allar framkvæmdir hafa stöðvast, ekki hafa verið gerðar ráðstafanir til að afla viðbótarfjármagns, en venjulegast hlaupið undir baggann og einhver ráðstöfun af hálfu ríkisvaldsins ákveðin til þess að bjarga viðkomandi fyrirtæki, a. m. k. ef þar er um að ræða fyrirtæki af einhverri stærð, úr þeim vandræðum sem það er fjárhagslega komið í. Í þessu tilfelli hefur stjórn verksmiðjunnar talið sjálfsagt og skylt að endurskoða allar kostnaðaráætlanir um leið og breytingar hafa orðið á forsendum, eins og gengisfellingar, og gera eigendum fyrirtækisins þegar grein fyrir því hvað þessar ráðstafanir hafi valdið miklum kostnaðarauka við byggingu verksmiðjunnar. Og ég hika ekki við að segja það að ég tel með þessu móti langtum skynsamlegar og réttar á málum haldið en í þeim tilfellum sem ég nefndi áðan, þar sem segja má að aðilar stingi höfðinu í sandinn og neiti að horfast í augu við þær staðreyndir sem þó blasa við. Ég held að ljóst sé og hef ég raunar ekki heyrt nein rök til hins gagnstæða, að þessi hækkun á umræddu tímabili úr 212 millj. kr. haustið 1973 í 422 millj. kr. nú sé eðlileg miðað við þær breytingar sem orðið hafa á öllu verðlagi og gengi. Í upphaflegu frv. var gert ráð fyrir því að hlutafé ríkissjóðs yrði a. m. k. 51 af hundraði og ákveðið allt að 60 millj. kr. af heild sem varð 68.8 millj. kr. Hlutur ríkissjóðs var ekki gerður svo mikill vegna þess að þeir sem beittu sér fyrir þessu máli, sérstaklega iðnrh. þáv., hafi ekki viljað hlut einkaaðila meiri, heldur einfaldlega af þeirri ástæðu að í ljós kom að ekki var hægt að fá meiri þátttöku einkaaðila í þessu fyrirtæki. Talið hefur verið eðlilegt að eigið fjármagn félagsins sé í kringum 25% af stafnkostnaði, sem ég held að sé regla sem fjölmörg fyrirtæki í einkaeigu mættu taka sér til fyrirmyndar, þar sem hlutafé eða eigið fjármagn er sáralítið og stendur hvergi nærri undir þeim ábyrgðum sem á fyrirtækinu hvíla og hluthöfum þess. Því er talið eðlilegt, miðað við aukinn stofnkostnað, að auka þetta hlutafé upp í u. þ. b. 100 millj. kr. Í því sambandi hafa verið gerðar ítrekaðar tilraunir til þess að fá aukið fjármagn frá einkaaðilum. Til þessa hefur verið boðið með auglýsingum í fjölmiðlum, en borið sáralitinn árangur, því miður. Því er horfið að því ráði að leita til ríkissjóðs um aukið hlutafjárframlag, en eins og ég segi, eftir að allar aðrar leiðir hafa verið þrautkannaðar og reyndar. Lagt er til, að ríkissjóður leggi fram 90 millj. kr., þ. e. a. s. auki hlutafé sitt úr 60 í 90 millj. kr. Til viðbótar því fjármagni, sem fengist hefur frá einkaaðilum og hinu opinbera, vil ég jafnframt geta þess að fyrirtækið Alginate Industries hefur boðist til þess að leggja fram 50 þús. sterlingspund sem hlutafé, en það er fljótlega reiknað í kringum 15 millj. kr. Ekki hefur verið tekin endanleg afstaða til þessa boðs. Það ríður ekki baggamuninn í þessu tilfelli, en mundi t. d. líklega eðlilega leiða til þess að þetta fyrirtæki fengi einn mann í stjórn fyrirtækisina. Og það er spurning hvort við viljum það. Að sjálfsögðu gefur þetta tilboð til kynna traust það sem viðskiptaaðili okkar í Skotlandi ber til þessarar framleiðslu hér, að fyrirtækið er tilbúið að leggja fram þar nokkurt eigið fjármagn. Vel getur komið til greina enn að taks þessu tilboði. Það stendur enn og engin ákvörðun hefur heldur verið tekin um að neita því. Hlutaféð var 68.8 millj. kr., en nú munu hafa fengist til viðbótar frá einkaaðilum eftir ítrekaðar tilraunir um það bil 2 millj. kr., þannig að hlutaféð verður um það bil eða rúmlega 100 millj. kr. og gæti orðið 115 ef þessu tilboði Alginate Industries yrði tekið. Að öðru leyti vil ég taka það fram um fjármögnun fyrirtækisins að Iðnþróunarsjóðurinn norræni hefur þegar veitt 105 millj. kr. lán til vinnslunnar og hefur gefið fyrirheit um að lána allt að helmingi stofnkostnaðar sem þá yrði samkv. síðustu áætlun um 211 millj. kr. Ég vil jafnframt geta þess að iðnþróunarsjóðurinn hefur fylgst vandlega með allri framkvæmd í þessu máli og hefur yfirfarið allar stofnkostnaðaráætlanir, enda ekki óeðlilegt þar sem slíkt fyrirheit er gefið eins og nú gat um. Síðan var samþ. af stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins að mæla með erlendri lántöku til þessa fyrirtækis og hefur það síðan komið inn í efnahagsmálafrv. ríkisstj. sem samþ. er frá Alþingi. Fjármögnunin verður þannig: helmingur frá Iðnþróunarsjóði, rúmlega 100 millj. eigið fjármagn eða hlutafé og það, sem ú milli ber, erlent lán. Þó, eins og ég var búinn að segja, getur komið til mála að þiggja tilboðið um 15 millj. kr. hlutafé. Yrði þá erlend lántaka nokkru minni. Ætlun mín var fyrst og fremst að leiðrétta það sem mér fannst vera á misskilningi byggt hjá hv. 2. þm. Norðurl. e., í fyrsta lagi með tilliti til undirbúnings þessa fyrirtækis, sem ég hef lagt áherslu á og vil enn leggja áherslu á að var mjög vandað til og var ítarlegur og ég efast um, að mörg fyrirtæki hafi fengið slíkan undirbúning, og sömuleiðis þeirra hækkana sem hér er um að ræða og eru fyrst og fremst vegna utanaðkomandi aðstæðna. Þar er um þá nýbreytni að ræða að tekið er tillit til allra breytinga, sem utan að koma, strax og gerð grein fyrir þeim, en ekki reynt að hylja þær og dylja. Ég hefði fagnað meiri þátttöku einkaaðila í þessu fyrirtæki. Ég tel þetta fyrirtæki sem einkaaðilar mættu gjarnan taka ríkan þátt í. Ég hef fyrir mitt leyti reynt að stuðla að því að heimamenn tækju þátt í þessu fyrirtæki, m. a. staðið að samþykkt í stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins um smávægilegan styrk til heimamanna til að leggja fram sem hlutafé. Að sjálfsögðu er hér um litlar upphæðir að ræða. Því miður hefur geta heimamanna ekki verið slík að þeir hafi getað lagt mikið fjármagn í þetta. Þó tel ég að þeir hafi lagt fram töluvert miðað við fjárhagsgetu. En því miður hefur ekki tekist að fá fjármagn að ráði frá öðrum aðilum. Ég vil geta þess um útlitið eins og það er núna að allt bendir til þess að framkvæmdir verði nokkurn veginn á áætlun. Gert er ráð fyrir því að framleiðsla geti hafist í maí, en ég óttast, að vísu að það dragist fram í júní og kannske fram í byrjun júlí, og stafar það fyrst og fremst af drætti sem orðið hefur á afhendingum nokkurra megintækja, eins og t. d. á ofninum sem er nú kominn til landsins og verið er að setja niður. Einnig var í ræðu við 1. umr. þessa máls gagnrýnt að hið opinbera hefur lagt verulegt fjármagn í höfn fyrir þetta fyrirtæki. Mig minnir að það hafi bæði komið fram hjá hv. 2. þm. Norðurl. e. og einnig hjá hv. 1. landsk. þm. Vil ég fara örfáum orðum um þessa þætti. Opinberar framkvæmdir eru auk hafnarinnar jarðvarmaveita til fyrirtækisins og greiðir fyrirtækið kostnað við þá veitu að öllu leyti, þ. e. a. s. það greiðir ákveðið gjald fyrir jarðvarmann sem stendur undir fjármögnun þeirra framkvæmda. Einnig er nauðsynlegt að leggja öflugri rafmagnslínu til verksmiðjunnar. Því miður óttast ég að orka á þessu svæði sé hvergi nærri fullnægjandi, enda mun gert ráð fyrir því að þarna verði varastöð. Að sjálfsögðu greiðir fyrirtækið þann taxta, sem gildir fyrir slík iðnaðarfyrirtæki, og stendur þannig undir þessum kostnaði. Þá hefur einnig verið lagður vegur út í eyju undan ströndinni þar sem fyrirtækið rís. Kostnað við þann veg hefur hið opinbera borið. Ég þorri varla að fara með töluna í þessu sambandi, en mig minnir að kostnaðurinn hafi orðið um það bil 14–15 millj. kr. Þá kem ég að höfninni sem er að sjálfsögðu stærsti liðurinn í opinberum framkvæmdum vegna þessarar framleiðslu. Vitanlega var ekki ákveðið að reisa fyrirtækið í Karlsey fyrr en athugun hafði farið fram á hafnaraðstöðu og þá athugun annaðist Vita- og hafnamálaskrifstofan. Sú stofnun komst að þeirri niðurstöðu að þarna mætti gera viðunandi höfn, a. m. k. nægilega stóra fyrir þetta fyrirtæki, þar sem skip af stærðinni 800–900 lestir gætu athafnað sig og raunar eitthvað stærri ef sætt er flóðum. Áætlaður kostnaður við höfnina var, þegar ákvörðun var tekin um verksmiðjuna í lok ársins 1973 um það bil 83–84 millj. kr. Það er skemmst frá að segja að framkvæmd við höfnina hefur dregist töluvert. Bryggjan, sem þar er gerð, átti að vera tilbúin á s. l. hausti, en svo varð ekki. Fyllingu var lokið. Hins vegar komu í ljós ýmsir erfiðleikar við gerð viðlegukants eða þess hauss, sem ráðgert er að setja á þennan garð sem þarna hafði verið lagður út frá eyjum, og mun Vita- og hafnamálaskrifstofan hafa fundið sig tilneydda að breyta fyrri áætlun, nota ekki steypt ker eins og ráðgert hafði verið, heldur stálþil og hefur það líklega aukið kostnaðinn allverulega. Þó hygg ég að kostnaðaraukann megi ekki síst rekja til þess dráttar sem orðið hefur við að ljúka hafnargerðinni. Síðasta áætlun, sem ég heyrði um höfnina, var, minnir mig, 187 millj. kr. eða þar um bil. Við 1. umr. var að vísu nefnd talan 200 millj., en hana hef ég ekki heyrt. En fjarri er það mér að neita því að sú geti orðið endanleg tala við þessa hafnargerð. Út af fyrir sig er þessi hækkun úr 83–84 millj. kr. í um það bil 185–186 millj. kr. ekki miklu meiri en t. d. hækkun á byggingarvísitölu, ef hún er nokkuð meiri. En að vísu krefst slík fullyrðing nánari athugunar því að vitanlega var unnið allan tímann við byggingu þessa hafnargarðs og sumt á ódýrari tíma. En þó hygg ég að þeim drætti, sem þarna er orðinn, sé fyrst og fremst um að kenna sú hækkun, sem hefur á orðið, auk breytinga sem Vita- og hafnamálaskrifstofan telur að hún þurfi að gera á fyrri áætlun. Að sjálfsögðu greiðast hafnagjöld af öllum flutningi til og frá þessari verksmiðju. Árið 1973 voru þessi gjöld áætluð, minnir mig, um 4.5–5 millj. kr. Þau stóðu ekki undir öllum kostnaði við höfnina eins og hann var áætlaður þá. Hins vegar gera allir, sem til þessa máls þekkja, ráð fyrir því að um þessa höfn fari einnig nokkur annar flutningur. T, d. er ráðgert að flytja þar inn áburð til þessa svæðis. Engin höfn er þarna nálægt sem nota má með góðu móti í því skyni, og ég tel engan vafa á því að flutningar muni aukast í framtíðinni til þessa svæðis sem hefur verið mjög illa sett að þessu leyti. Að sjálfsögðu hækka hafnagjöld frá því sem þau voru áætluð 1973 í samræmi við hækkun hafnagjalda í landinu almennt og hefur raunar verið gert ráð fyrir því við endurskoðun á rekstrarkostnaði þessarar verksmiðju. Mér sýnist í fljótu bragði að hafnargjöld standi undir um það bil helmingnum af stofnkostnaði hafnarinnar, og þá geri ég ráð fyrir nokkrum flutningi til annarra aðila en verksmiðjunnar sjálfrar. Þá er það spurningin hvort of mikið teljist í lagt að hið opinbera leggi þarna fram töluvert fjármagn, við skulum segja 90–100 millj. kr., umfram það sem fæst endurgreitt til þessarar hafnargerðar. Skoðun mín er sú að víða um landið væru frystihús ekki byggð ef hafnarframkvæmdir teldust með í upphaflegum stofnkostnaði einkaaðila við byggingu þessara frystihúsa. Þar hefur hið opinbera talið sér skylt að veita nauðsynlega aðstöðu fyrir það atvinnulíf sem er talið eðlilegt að þróist á viðkomandi stað. Í mínum huga er þetta þjónusta sem hið opinbera á að leggja fram, ber að leggja fram og leggur fram í ríkum mæli, þjónusta við gerð vega, gerð hafna og fjölmargt fleira mætti til telja. Ég sé því ekki að hér sé um neitt annað að ræða en almennt gerist í okkar landi, og mig furðar á því að menn skuli hneykslast á því að hið opinbera skuli í þessu tifelli og fyrir þetta litla og fátæka byggðarlag veita þessa þjónustu sem talin hefur verið sjálfsögð um land allt. Ég vona að það sé ekki vegna þess að Austur-Barðastrandarsýsla er með fátækustu byggðarlögum á þessu landi, með um það bil lægstar meðaltekjur á þessu landi. Eiga íbúarnir að gjalda þess? Ætti það ekki fremur að vera viðleitni hins opinbera að auka þessar tekjur og jafna lífskjör þessa fólks, gera því lífvænlegt á þessu svæði þar sem það vill búa og er sannarlega mikilvægt fyrir okkur alla að byggt sé. Ég lít því á þetta mál og þessa hafnargerð sem byggðamál, nauðsynlega byggðaþróun. Ég held að verksmiðjan muni standa fyrir sínu, á því er enginn vafi. En það er alveg rétt að hið opinbera hefur orðið að leggja fram vissa þætti, veita vissa þjónustu sem ég vona að litið verði á sem sjálfsagða, ekki aðeins í þessu tilfelli, heldur fjölmörgum öðrum sem á eftir munu fylgja. Ég ætla ekki að hafa þessi orð miklu fleiri. En það er eitt atriði sem er e. t. v. ástæða til að minnast á af því að það kom fram hjá hv. 2. þm. Norðurl. e. Hann furðaði sig mjög á því að hagur verksmiðjanna virtist batna ettir því sem stofnkostnaður jykist, og er ég ekki að áfellast hann fyrir það út af fyrir sig. En þetta á einfaldlega rætur sínar að rekja til þeirrar staðreyndar að fengist hefur að okkar mati mjög hagkvæmur samningur við skoska fyrirtækið Alginate Industries. Ég gat um það grundvallaratriði þess samnings að fyrirtækið skuldbindur sig til þess að kaupa a. m. k. 5000 lestir af þangmjöli á ári í 10 ár. En það segir ekki söguna alla. Í þessum samningi er ákveðið að verðið skuli ákvarðast þannig að það skuli að lágmarki ákvarðast af verðlagi ársins 1974 að viðbættri hækkun í hlutfalli við breytingar á vísitölu í breskum efnaiðnaði. Verðið er þannig nú 99 dollarar á tonn á verðlagi ársins 1974 miðað við ársmeðaltal vísitölunnar eins og hún reyndist á því ári. Í framtíðinni munu síðan 76 pund af verðinu breytast í hlutfalli við hækkun á vísitölu frá ársmeðaltali 1974, en 23 pund verða föst tala og er það í hlutfalli við hlutdeild fjárfestingar í framleiðsluverðinu. Í þessa formúlu hefur verið lögð mikil vinna og að sjálfsögðu hafa viðsemjendur ekki verið á eitt sáttir, en ég tel að sú endanlega niðurstaða, sem nú er fengin og einmitt er verið að ganga frá þessa dagana, sé mjög hagkvæm. Hún tryggir okkur, þótt e. t. v. fórnum við einhverju fyrir þá tryggingu, en miðað við það að markaður á þessari framleiðslu er í höndum örfárra aðila, þá tel ég að það sé skynsamlegt að reyna að tryggja sig að verulegu leyti. Í samningnum mun verða tekið fram að verksmiðjan hefur heimild til að selja t. d. umframframleiðslu, enda verði hún seld á ákveðnu verði yfir þessu umsamda verði og Alginate Industries noti sér ekki forkaupsrétt, og sömuleiðis mun verksmiðjan að sjálfsögðu hafa rétt til að selja framleiðslu á innanlandsmarkaði, til fóðurblöndunar og þess háttar, en sá markaður er tiltölulega mjög lítill. Ég get getið þess að það grundvallarverð, sem um er samið, er töluvert hærra en þetta fyrirtæki hefur greitt fyrir norska framleiðslu, og stafar það af því að það hefur sýnt sig að þau verðmæti, sem sóst er eftir í þessu þangi, þ. e. a. s. alginötin, eru töluvert betri að gæðum þurrkuð við tiltölulegs lágan hita heldur en olíuþurrkuð eða jafnvel sólþurrkuð erlendis, þar sem skiptast á skin og skúrir eins og í okkar landi og þurrktíminn getur verið nokkuð langur. Svo virðist sem sagt að framleiðsla þessarar verksmiðju geti orðið og vonandi verði í mjög háum gæðaflokki og mun því heimta hærra verð en almennt hefur verið. Því hefur skoska fyrirtækið fallist á hærra verð, og er það vitanlega til þess að treysta allan grundvöll þessa fyrirtækis. Ég vona að mér hafi tekist að skýra þessi atriði sem komu fram í ræðu hv. þm. við 1. umr. Ég vil leyfa mér að halda því fram að sú gagnrýni, sem þar kom fram, hafi frekar verið byggð á háleitari hugsjón kapítalismans og ósk um einkafjármagnsrekstur heldur en andstöðu við þetta fyrirtæki.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða efnislega tilkomu þessarar verksmiðju, þörungavinnslu við Breiðafjörð, en ég vil þó í upphafi máls míns geta þess, flm. eða formanni hv. iðnn. til upplýsingar, að það þætti lítið og má segja undirkapítalíserað einkafyrirtæki, sem ekki færi af stað með meira en 20% af eigin fé, það er talið af þeim, sem fást við og skilja hvað einkareksturinn verður að þola, að það sé ekki undir 40, helst þar yfir, sem þarf að vera eigið fé til að reksturinn geti borið sig eða til þess að talið sé rétt að fara út í viðkom andi rekstur. Ég sé á bls. 2 í grg., með leyfi hæstv. forseta, að miðað við núv. ástand rekstrarkostnaðar og verðið, sem gilti fyrir árið 1974, reynist arðsemi fyrirtækisins vera um 17% af áætluðum fjárfestingum, en ef miðað er við umsamið verð 1975 og gert ráð fyrir allnokkrum hækkunum á rekstrarkostnaði á árinu reynist arðsemin um 22% af heildarfjárfestingu eins og hún er áætluð. Ég get ekki séð að arðsemi þessa fyrirtækis komi til með að standa undir eðlilegum bankakostnaði af lánum og fleira, og náttúrlega verður að reikna með að hún gefi einhvern arð líka, miðað við það sem hér stendur. Einkaaðilar fást ekki til að leggja fé í verksmiðjurekstur í samstarfi við ríkissjóð. Það kom greinilega fram hjá hv. 2. þm. Vestf. og það skyldi engan furða neitt á því. Reynslan af Áburðarverksmiðjunni var slæm, þar sem einkaaðilar voru þvingaðir til á lokastigi að láta af hendi hlutafé sitt vegna þess að verksmiðjan þurfti á auknu lánsfé að halda til þess að fjárfesta frekar og rekstrarlán líka. Þar þurfti auðvitað ríkisábyrgð að koma til, og mig minnir að ég hafi lesið á þeim tíma - að vísu var ég þá staddur erlendis, en las blöð sem ég fékk hér að heiman - að það væri ekki talið eðlilegt að einkaaðilar nytu góðs af því að ríkisábyrgð yrði notuð til að auka fjármagn í verksmiðjunni. Og þá segir það sig sjálft að reynslan af samstarfi við ríkið er þessi, og þá náttúrlega segir það sig sjálft að menn brenna sig ekki tvisvar á sama eldinum. Ríkið hefur ekki verið samstarfshæft við einstaklingana. En skattlagning á atvinnurekstur einstaklinga hefur gengið svo nærri fólkinu að ekkert er afgangs til að leggja í arðbær fyrirtæki, hvorki í samstarfi við ríkið né án þess. Það er því ekkert að undra að atvinnurekendur hlaupi til „stóru mömmu“, eins og Magnús Kjartansson var að ræða í Nd. nú fyrir nokkrum dögum. „Stóra mamma“ eða ríkið, eins og hann átti við, hefur mergsogið allan atvinnurekstur með íþengjandi álagningu á atvinnuvegina, bæði framleiðslu- og þjónustugreinar. Og það er ekkert fé afgangs lengur hjá einstaklingum til að leggja í svona lagað, því miður. Ef hér væri um eðlilegan rekstur að ræða bæði á ríkisbúskapnum og hjá einkaaðilum þá væru ekki allir á hausnum eins og raun ber vitni. Þó að þessi verksmiðja gæti orðið arðbær, þá vil ég taka undir með hv. 2. þm. Norðurl. e. að það er spursmál hvað við getum fjárfest lengi og haldið áfram lengi á þessari sömu braut þrátt fyrir það að við vitum að það sé rétt að gera það. Ég gerði fsp. í hv. fjh.- og viðskn. um daginn og óskaði eftir að það kæmi skriflegt svar við henni um það hvort við þyldum að halda svona áfram. Fram kom í grg. með efnahagsráðstöfunum ríkisstj., að skuldaaukning erlendis, bara erlendis, - það var ekkert talað um þau lán sem við eigum eftir að taka innanlands og þvinga ríkisbankana til að leggja fram, en voru um 700 millj., - hún er núna komin upp í 13 þús. millj. Ég tók það fram úr þessum ræðustól að það svaraði til um 30–40 millj. kr. skuldaaukning í fjárfestingar á dag fram yfir fjárlög. Ég skal ekki hafa þessi orð miklu fleiri, en mig langar til að spyrja hér og fá þá svar sem gæti orðið afdrifaríkt ef það reynist rétt skilið hjá mér. Það er spurning til hv. form. iðnn. og gæti orðið til þess, eins og ég segi, að einkaaðilar opnuðu nú sínar buddur, eins og virðist vera æskilegt, en hefur ekki orðið þrátt fyrir auglýsingar. Er það skilyrði fyrir hlutafjárframlagi hins erlenda aðila að stjórnaraðild fylgi þeirra framlagi? Þá er líka spurning um leið: Er nokkur fengur í að fá þennan aðila sem hlutafjáreiganda? Ef svarið er jákvætt, þá vildi ég leggja aðra spurningu fram og hún er sú, hvort hægt sé að reikna með því að framlag frá innlendum aðilum að sama marki veiti einnig stjórnaraðild, að hvert 15 millj. kr. framlag í hlutafé veiti þá einnig stjórnaraðild þeim einkaaðilum innlendum, sem hugsanlega gætu hópað sig saman og kannske smalað þá saman þrisvar sinnum 15 millj. og þar með verið með meiri hl. í stjórn þessa fyrirtækis. Ef aftur á móti þetta er skilyrt framlag frá þessum erlenda aðila, þá vil ég mælast til þess að hans ágæta boði verði ekki tekið.

Fram. (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég skal reyna að svara spurningum síðasta hv. ræðumanns. Það er ekkert skilyrði frá hinum erlenda aðila að hann fái aðild að stjórninni. Eins og skiptingu hlutafjárins er varið ætti að sjálfsögðu ríkisvaldið að fá alla stjórnarmennina. Það er með nálægt því 90 af hundraði af hlutafénu og réði við það að fá alla kjörna. Hins vegar hefur iðnrh., sem fer með málefni þessarar verksmiðju eða að hluta ríkissjóðs þar, ákveðið - eða a. m. k. fyrrv. ráðh. ákvað að nota sér þetta ekki og tilnefndi þrjá af fimm stjórnarmeðlimum og lét sem sagt minni hl. eftir tvo sem þeir síðan sjálfir tilnefndu eða og kusu úr sínum hópi. Það urðu heimamenn því að þeirra hlutur af þeim um það bil 10 millj., sem þarna standa eftir þegar hlutur ríkissjóðs er dreginn frá, er langsamlega stærstur. Ef iðnrh. heldur ennþá við þetta form, sem sagt að krefjast aðeins þriggja af fimm, en aðrir hluthafar fái tvo þá liggur í hlutarins eðli, sýnist mér, að þessi erlendi aðili, sem yrði langsamlega stærstur af öðrum hluthöfum, fengi annan þeirra. En vel má vera, það skal ég viðurkenna, og það hefur borið á góma þegar við höfum um þetta rætt, að semja mætti við hann um það að hann geri ekki tilkall til stjórnarmeðlims. Ég fyrir mitt leyti vildi gjarnan taka þessu tilboði ef um það yrði samið, að hann gerði ekki tilkall til stjórnarmeðlims. Ég vona að þetta svari þessari spurningu. Hvort framlag frá innlendum aðila mundi tryggja mann í stjórn fer að sjálfsögðu eftir því hvort ríkisstj. notar sínum mikla þunga þarna til að fá hámarksfjölda stjórnarmeðlima kjörna. Vitanlega getur hann það ekki nema að vissu marki. Ef aðrir hluthafar eiga yfir einn fimmta og sameinast um kjör á manni, þá ráða þeir því að sjálfsögðu hvort sem ríkisstj. vill eða vill ekki. Þetta liggur í hlutarins eðli. Mig langar, úr því að ég er staðinn upp, að lýsa furðu minni á þessu með eigið fjármagn í íslenskum fyrirtækjum. Þetta eru tíðindi fyrir mig. Ég hef setið í nokkur ár í stjórn Byggðasjóðs og þar erum við að fjalla um þetta á hverjum fundi, um einkafyrirtækin, að vísu á landsbyggðinni, og þar er einmitt vandlega skoðað hvert þeirra eigið fjármagn er. Við höfum gert úttekt á öllum frystihúsum landsins í sambandi við frystihúsaáætlunina og þar er þetta mjög skoðað. Við fáum í okkar hendur svo að segja á hverjum fundi úttekt bankanna á fjárhagsstöðu alls konar fyrirtækja í þessu landi, og ég man varla eftir nokkru tilfelli þar sem eigið fjármagn, þ. e. a. s. hlutafé, hefur verið 20–25% af stofnkostnaði. En það er krafa sem bankarnir og ýmsir sjóðir gera nú í vaxandi mæli. Í mörgum tilfellum hefur einmitt í sambandi við frekari fyrirgreiðslu úr þessum sjóðum og bönkunum verið gerð sú krafa að eigið fjármagn verði aukið þannig að það nái einhvers staðar um það bil þessu hlutfalli, en 40% eigið fjármagn sé algengt, það hef ég aldrei heyrt. Að sjálfsögðu fer þetta eftir því á hvaða grundvelli þetta er metið, hvort það er á grundvelli stofnkostnaðar fyrirtækisins í dag eða á bókfærðu verðmæti fyrirtækisins o. s. frv. Verið getur að við séum að tala um ólíka hluti, en þetta eru tíðindi fyrir mig, það verð ég að segja, óskandi að svo væri. Þá vil ég fyrst nefna arðsemina. Hv. ræðumaður taldi arðsemi 22% litla. Þetta eru líka tíðindi, hér er um að ræða innri arðsemi. Ég vil vekja athygli á því að í sambandi við járnblendiverksmiðjuna, sem nýlega var samþ., var gert ráð fyrir á sama grundvelli um það bil 17% arðsemi og það töldu þeir aðilar, sem um það fjölluðu, meira að segja kapítalistar í Bandaríkjunum, viðunandi. Þar voru afkastavextirnir, þ. e. a. s. af allri fjárfestingunni, um 13.6%, ef ég man þær tölur rétt, þannig að hér er um meiri arðsemi að ræða heldur en í því tilfelli. Það getur vitanlega vel farið að ýmsir einkaaðilar hér í bæ, sem ég þekki ekki og hef ekki séð rekstrartölur hjá, beri miklu meira úr býtum. Þó þykir mér það koma illa fram í þeim sköttum sem þeir greiða margir hverjir, og ég held að arðsemi af þessari stærðargráðu sé almennt ekki mjög algeng. A. m. k. hefur mér, svo að ég vísi aftur til þeirrar reynslu sem ég hef fengið af setu í stjórn Byggðasjóðs, ekki virst slík arðsemi algeng. Vitanlega má svara því til að fyrirtæki, sem hafa slíka arðsemi, leiti sjaldan til Byggðasjóðs um lán en ég hef sem sagt talið og hef fyrir því menn sem eru mér langtum fróðari um slíka arðsemi að arðsemi af þessari stærðargráðu, þegar komið er yfir 14–15%, sé mjög vel viðunandi. Mér sýnist því jafnframt að einkaaðilar ættu gjarnan að vilja leggja sitt fjármagn í fyrirtæki þar sem þeir geta jafnframt gert sér vonir um arðsemi af þessari stærðargráðu.



Herra forseti. Ég var ekki viðstaddur við 1. umr. þessa máls og átti þess þá ekki kost að tjá mig um það. Ég skal ekki fara núna að halda langa ræðu. Ég vil aðeins lýsa yfir eindregnum stuðningi mínum við málið. Hér er að mínu mati, þar sem er þörungavinnslan við Breiðafjörð, um mjög merkilegt mál að ræða á tvennan hátt: Í fyrsta lagi er um að ræða nýjan iðnað hér á landi þar sem ern hagnýtt hráefni, íslensk hráefni, sem við höfum ekki átt kost á áður að hagnýta. Í öðru lagi er um merkismál að ræða, vegna þess að það er til eflingar byggðaþróun í Austur-Barðastrandasýslu, í einu fámennasta, strjálbýlasta og fátækasta sýslufélagi landsins. Af þessum ástæðum var ég á sínum tíma fylgjandi því að það var stofnað til þess fyrirtækis sem hér um ræðir. Það var nokkuð rætt um það hver eignaraðild ríkisins skyldi vera að þessu fyrirtæki, þegar umr. fóru fram um frv. að l. um það árið 1973. Samkv. frv. var gert ráð fyrir því að ríkið skyldi eiga ekki minna en 51% af hlutafé félagsins. Ég vakti athygli á því að æskilegast hefði verið að ríkið hefði ekki þurft sjálft að fást við þetta viðfangsefni að koma upp þörungavinnslunni, það hefði verið æskilegt ef hægt hefði verið að ráða við það átak með frjálsu framtaki. Ég var hins vegar þeirrar skoðunar þá að það væri ekki mögulegt að framkvæma þetta á þann veg, enda var það nokkuð reynt og það var lítið framboð af hlutafé frá einstaklingum. Ég vildi hins vegar ekki sætta mig við að það skyldi vera það fortakslausa ákvæði í lögum um þörungavinnsluna að ríkið skyldi ekki eiga minna en 51% af hlutafé félagsins. Ég bar því á sínum tíma fram brtt. við þetta ákvæði sem gekk að vísu ekki eins langt og ég hefði frekast kosið, en var orðuð með tilliti til þess að það gæti verið einhver von til þess að hún yrði samþ. eins og ástandið var þá á hv. Alþ. Þess vegna lagði ég til að inn í frv. væri bætt ákvæði og það skyldi tekið fram að ekki minna en 51% af hlutafé félagsins skyldi vera samtals í eigu ríkisins og sveitarfélaganna í Austur-Barðastrandarsýslu. Enn fremur var lagt til í brtt. minni að sveitarfélögunum í Austur-Barðastrandarsýslu skyldu standa til boða að kaupa hluta af hlutafjáreign ríkisins með þeim skilmálum sem ríkisstj. setti. Þessi brtt. mín var felld af þáv. stjórnarmeirihl. Ég tel að það hafi verið misskilningur að gera það. Það var að vísu bent á að þetta ákvæði væri ekki raunhæft vegna þess að sveitarfélögin í Austur-Barðastrandarsýslu væru ekki þess umkomin að gerast hér aðilar að nokkra ráði og það var mikið til í því á þeirri tíð og raunar enn. En þegar við erum að setja lög sem eiga að standa nokkuð til frambúðar, þá væri ekki óeðlilegt að líta til þess að þetta ástand gæti breyst, m. a. með tilkomu þessa mikla atvinnufyrirtækis í byggðarlaginu, og því gæti slíkt ákvæði sem þetta orðið raunhæft þegar stundir liðu fram. Ég rifja þetta hér upp að gefnu tilefni þegar hér er farið að ræða um eignaraðild að þessu fyrirtæki. Og ég er enn þeirrar skoðunar, eins og ég var þegar lögin voru sett 1973, að æskilegt væri að einkaframtakið gæti lagt fram krafta sína við uppbyggingu þessa merkilega iðnaðar. Ég er að tala um einkaframtakið. Það er rétt að það komi fram að einmitt í sambandi við þetta mál hefur verið sýnt ákaflega merkilegt, aðdáunarvert og þakkarvert einkaframtak. Það er einn maður sem að öllum öðrum ólöstuðum hefur lengst unnið að framgangi þessa máls. Það er Sigurður Hallsson verkfræðingur. Hann er búinn að vinna að þessu máli í 15–20 ár, fórna bestu árum ævi sinnar og allri atorku sinni til að vinna að þessu máli. Það gerði hann með því að hann sem vísindamaður lagði grunninn að þeirri vinnsluaðferð sem að ætlunin er að hagnýta við þörungavinnsluna. Og þessi maður gerði meira. Hann kom líka á sambandi okkar við hið skoska fyrirtæki, Alginate Industries Ltd. sem gert er ráð fyrir að verði aðalviðskiptaaðili verksmiðjunnar og hefur gert mögulega og ýtt á eftir þeirri framkvæmd sem hér er um að ræða. Ég skal ekki rekja þessa sögu Sigurðar Hallssonar verkfræðings frekar hér á hv. Alþ., en hún mun ekki fyrnast og hún er glæsilegur vottur þess hverju einkaframtakið getur áorkað í hinum margvíslegustu myndum.



Herra forseti. Ég skal í upphafi máls míns taka undir minningarræðu um ágæti þess framherja sem stóð sig svona vel í sambandi við þörungavinnsluaðferðir og þá sérstaklega hjá þessari væntanlegu verksmiðju. Ég þekki ekki mikið til hans, nema það sem ég hef heyrt gott um hann sagt hér á þessum stað og annars staðar. ég tek það allt trúanlega og læt það liggja á milli hluta. Ég get líka tekið undir það að þetta er gott og þarft fyrirtæki og þá sérstaklega fyrir byggðarlagið þar sem það á að standa og tvímælalaust atvinnuskapandi. En ég vil ítreka það að ég tel æskilegra að fyrirtækið byggist upp á löngum tíma á eðlilegan hátt, en ekki sé hlaupið út í dýrustu uppbyggingu án eðlilegrar þróunar sem skapar þá bæði fjármagn og reynslu. Það var mergur máls míns áðan. Ég ætla ekki að láta draga mig inn í umr. um járnblendiverksmiðjuna sem formaður iðnn. svo faglega vitnaði í áðan, enda eðlilegt, hann hefur komið þar mikið við mál og á margan hátt unnið þar gott starf og merkilegt. En hann er heldur seinheppinn að mínu mati þegar hann vitnar í það hvað ameríkanar séu ánægðir með arðsemisprósentu þá sem járnblendiverksmiðjan á að gefa, 17%, sagði hann og taldi það mjög gott. Ég held að ég verði að vera honum sammála að það hlýtur að vera mjög gott fyrir Union Carbide að hafa 17% arðsemi af sínu eigin framlagi. En þar reikna ég með að Union Carbide sé að leggja fram eigið fé og sé ekki að fá það á dýrum vöxtum, að þar sé Union Carbide, sem talið er mjög auðugt fyrirtæki, að leggja fram eigið fé. Þar fyrir utan er arðsemi Union Carbide margvísleg. Ég hef forðast að blanda mér inn í þær umr. til þess einmitt að þurfa ekki að tala um arðsemi Union Carbide. Ég vona að sú arðsemi eigi ekkert skylt við þá arðsemi sem hér um ræðir því að arðsemi Union Carbide er ekki bara af því að útvega hingað þekkinguna, útvega hingað hráefni, hafa einkasölu á útflutningnum á framleiðslunni o. s. frv., arðsemin er 100% alls staðar, hvar sem á það er lítið. Það hefur enginn neitt annað upp úr því nema það sem við fáum hér kannske. En við erum með lánsfé. Við skulum ekkert vera að blanda járnblendiverksmiðjunni inn í þetta mál. En ég held að við verðum að vera sammála um að arðsemi af lánsfé verður að vera nægjanleg til að standa undir vöxtum og afborgunum og þá einhverjum arði til þeirra sem leggja fram peninga. Annars vil ég þakka hv. 2. þm. Vestf. fyrir þær upplýsingar sem hann gaf hér og komu fram eða komu ekki fram. Ég er ekki alveg viss um hvað er eiginlega ríkisstjórnarinnar eða hvað er skoska fyrirtækisins. Það er ekki nauðsynlegt að hafa þá með sem stjórnarmeðlimi, en það er talið drengilegt, ei ég skil hann rétt, að bjóða þeim það vegna þess að þeir ætla að leggja fram 15 millj. kr. á móti eitt hvað á annað hundrað millj. kr. frá ríkinu og íslenskum aðilum til samans, heimamönnum og ríkinu. En það er þó vitað mál að það er ekki ætlast til þess að þeir hópar eða aðilar, innlendu aðilar, sem kynnu að leggja fram sömu upphæð, 15 millj., ef þeir nú fengjust til þess eða réttara sagt fyndust til þess, að þeir fengju þá aðild að stjórn fyrirtækisins. Það var fróðlegt svar. Mér kemur ekki á óvart að í uppgjörum, sem berast framkvæmdasjóði, komi fram að eignaraðild almennt á frystihúsum og jafnvel fleiri fyrirtækjum sem vinna að undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar, sé ekki nema að litlu leyti eigið fé, það séu 20–25% eigið fé, afgangurinn 75% sé þá lánsfé, þegar þau eru farin að ganga vel eftir því sem mér skilst. Þegar lánabeiðnir koma til framkvæmdasjóðs er það venjulega til þess að stækka eða bæta einhverju við, annaðhvort nýjum vélum eða stækka mannvirkin. Það munu vera nokkuð mörg stórfyrirtæki, framleiðslufyrirtæki, sem ekki eiga meira en 20–25% eigið fé og þurfa að hafa 75% á 20% vöxtum eða þar um bil. Við höfum heyrt það úr ræðustólum á hv. Alþ. að flest af undirstöðufyrirtækjum þjóðarinnar séu nú með fé á 24% sektarvöxtum hjá Seðlabankanum. Þegar þessi lán hafa fengist til bráðabirgða til þess að hlaupa undir bagga með þeim má vera talsverður arður til að standa undir því ef þar fyrir utan á að standa undir einhverri arðsermi til hluthafa. En ég verð að lýsa furðu minni á því að formaður iðnn., sem er þó í stjórn Framkvæmdasjóðs og er alltaf að fara þar í gegnum rekstrarreikninga fyrirtækja, bæði einkaaðila og annarra sem sækja um lán til framkvæmdasjóðs, skuli ekki vera betur inni í málum en þetta. Það er vitað mál að það á hvert einasta fyrirtæki á landinu í rekstrarfjárörðugleikum, ég tala nú ekki um fjárfestingarerfiðleikum, og atvinnuvegirnir eru í klemmu, þeir eru í spennitreyju og 15% arðsemi á að vera gott þegar eðlilegir bankavextir eru hærri. Hann upplýsir að það séu góð fyrirtæki sem eigi ekki nema 20% sjálf og þurfa þá að standa undir 75–80% lánsfé af 15% arðsemi. Ég tel þetta fjarstæðu. En það er eins og ég sagði að „stóra mamma“ eins og Magnús Kjartansson sagði, er búin að mergsjúga atvinnuvegina alla, þannig að það verður að hlaupa undir pilsfald hennar þegar fyrirtækin eru í vanda. Einkaaðilarnir hafa bókstaflega verið mergsognir það lengi að það er ekki hægt að safna fé í - við skulum segja arðbær ríkis- og einkafyrirtæki, sameign ríkis og einkafyrirtækja, lengur. Og reynslan, ég endurtek það, reynslan af því samstarfi, sem átt hefur sér stað í Áburðarverksmiðjunni þar sem þetta rekstrarfyrirkomulag var, er slæm. En þar voru einkaaðilar hreinlega píndir til þess að dáta af hendi sín hlutabréf.



Herra forseti. Örstutt athugasemd. - Ég vil lýsa furðu minni á þessum upplýsingum frá hv. 12. þm. Reykv. um arðsemi o. fl. í íslenskum atvinnurekstri og ég held að hann sé að tala þar um allt aðra hluti en við erum að tala um í þessu frv., arðsemi sem byggð er á allt öðrum grundvelli. Það eru ýmsar leiðir til að reikna arðsemi. Hér er verið að tala um arðsemi sem hlutfall tekjuafgangs fyrir skatta af heildarfjárfestingunni. Ef um er að ræða fyrirtæki, sem hefur e. t. v. afskrifað verulegan hluta af sínum stofnkostnaði, verður að byggja þennan útreikning á endurbyggingarverði þess fyrirtækis í dag ef fá á þetta á svipaðan grundvöll. Vitanlega sjá allir menn að tekjuafgangur, sem reiknaður er sem hundraðshluti af bókfærðu verði fyrirtækis sem e. t. v. er komið niður undir núll, verður vitanlega allt annar. Ég held að við séum að tala um óskylda hluti, og ég vil leyfa mér að fullyrða aftur að arðsemi reiknuð á þessum grundvelli sé talin mjög góð þegar hún kemur upp í það hlutfall sem hér er um að ræða. Ég sagði ekkert um arðsemi Union Carbide. Ég talaði um arðsemi hins íslenska járnblendifyrirtækis í Hvalfirði sem á þessum sama grundvelli var áætluð um 17% og talið gott af erlendum aðilum sem um það fjölluðu, m. s. af Union Carbide sem taldi í upphafi þeirra samninga að arðsemi reiknuð á þessum grundvelli þyrfti að vera um 12–14%. Hver arðsemi af Union Carbide í heild sinni eða af einstökum rekstrardeildum þess fyrirtækis er hef ég ekki hugmynd um og hef aldrei minnst á og ekki talað um. Ég var að tala um hið íslenska járnblendifyrirtæki sem ég veit að hv. þm. hlýtur að þekkja eftir ítarlegar umr. hér og ég taldi vera góða viðmiðun í þessu tilfelli. Ekki var gerð athugasemd þá við þá arðsemi sem þá var talin 17%. Ekki hef ég orðið var við það, að fjármálastofnanir, sem ætla að fjármagna það fyrirtæki, geri athugasemd við þá arðsemi. Þvert á móti telja þær hana vera góða. Og ég verð að segja það að arðsemi íslenskrar verslunar, heildsölu og smásöluverslunar, er gífurlega mikil ef þessi arðsemi, 22%, er talin lítil. Ég nefni þetta því að ég veit að hv. þm. þekkir verslunina manna best og þá þurfum við sannarlega ekki að hafa áhyggjur af ströngum og þröngum verðlagningarákvæðum.



Herra forseti. Ég fagna málflutningi síðasta ræðumanns, hann er kominn í það mikil rökþrot. Hann er farinn að blanda í málið arðsemi heildverslana. Ég skil ekki hvar það á að koma inn í þetta mál. Þær prósentutölur, sem við töluðum um, voru prósentur af eignarhlutföllum í upphafi fyrirtækja. Það var ekki verið að tala um arðsemi í þeim tilfellum og ég fagna því að rökþrot skuli vera svo algjör að hann þurfi að snúa málinu út á allt aðrar brautir en hér voru til umr.

Frsm. (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég held ég muni orð hv. þm. það vel að hann ræddi bæði um eigið fjármagn í fyrirtækjum og taldi það lítið, 20–25%, og ræddi einnig um arðsemi þessa fyrirtækis sem hann taldi vera litla, 22%. Ég taldi mig hafa gert fyrri þættinum það góð skil áður að ég þyrfti ekki að endurtaka það, en taldi nauðsynlegt í því, sem ég sagði áðan, að lýsa furðu minni á því sem hann hefur sagt um arðsemina. Verð ég að segja það fyrir mitt leyti að mér sýnist þessi málflutningur bera þess furðulegan vott að þessi skarpskyggni íslenski verslunarmaður viti bókstaflega ekki hvað arðsemi er og hvað eigið fjármagnshlutfall er í fyrirtækjum.