Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þrátt fyrir 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en það sem þingsköp kveða á um. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu um þessa tillögu?

Já.

Atkvæðagreiðsla um lengd þingfundar mun fara fram á eftir dagskrárliðnum störf þingsins.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn. Kæra þjóð. Sá sem hér stendur las álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um störf Landhelgisgæslunnar. Þá datt mér í hug máltækið: Greindur nærri getur, en reyndur veit þó betur. Ég hef staðið í eigin atvinnurekstri í yfir 40 ár og gjarnan farið erlendis og viðað að mér hugmyndum um það sem ég vil gera. Ég hef verið í veitingarekstri, Hótel Borg og fleiri stór fyrirtæki sem ég hef staðið að, og alltaf þegar ég geri eitthvað nýtt þá fer ég erlendis með þá sem eiga að stjórna og sýni þeim hvað það er sem ég er að hugsa, svo þeir viti hvað ég er að tala um. Mér datt það í hug varðandi þessa skýrslu og varðandi störf Landhelgisgæslunnar. Tæki, búnaður, vélar og áhöld og allt sem Landhelgisgæslan er með kostar hundruð milljóna, jafnvel milljarða, og mér hefði fundist það ekki galin hugmynd að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd myndi kannski í sumarfríinu fara í ferðir með farkostum Landhelgisgæslunnar og kynna sér reksturinn af eigin raun og jafnvel að ráðherrarnir myndu sem oftast fara í þyrluna, fara í flugvélina, fara á skipin bara til að vita um hvað þetta snýst þegar þeir eru að taka ákvarðanir um hvað á að kaupa og hvað á að gera í sambandi við störf Gæslunnar. Það er bara stórmál að hafa reynslu frá eigin hendi.

Frú forseti. Fasteignamat næsta árs var birt í gær og brá mörgum í brún þegar þeir sáu það hækka um tugi prósenta. Fyrir einhverja kann að vera fagnaðarefni að sjá virði eignarinnar sinnar hækka á milli ára en fyrir fólk í minni stöðu, ungt fólk sem er fast á leigumarkaði eða er nýbúið að kaupa sína fyrstu eign, er það kvíðavaldur. Með hærra fasteignamati verður enn erfiðara fyrir ungt fólk að kaupa sér fasteign. Þegar þú ert að leigja og greiðir kannski helming launa þinna í leigu í hverjum mánuði er ekkert grín að safna fyrir fyrstu útborgun sem verður hærri með hverju árinu. Þetta væri minna vandamál ef hér væri heilbrigður leigumarkaður en stjórnvöld hafa lítinn áhuga á að hjálpa leigjendum út úr þessum vítahring. Með hærra fasteignamati hækka líka fasteignagjöldin og fyrir þau okkar sem eru á leigumarkaði þýðir það bara eitt: hærri leigu, enda munu leigusalar auðvitað hækka leiguna í samræmi við hærri gjöld. Hærri leiga þýðir hærri útgjöld sem þýðir enn þá minni líkur á að við náum að safna fyrir útborgun. Þeir jafnaldrar mínir sem náðu að kaupa sér sína fyrstu íbúð í faraldrinum eru margir ekkert í betri stöðu. Þau skuldsettu sig upp í topp með hagstæðum lánum en svo hækkuðu stýrivextir og afborganir þeirra sömuleiðis. Nú sitja þau uppi með gríðarlega há lán og afborganir sem þau eiga erfitt með að standa undir, sem er gríðarlega íþyngjandi fyrir fólk í bágri fjárhagsstöðu, ekki bara ungt fólk. Ég fagna því að mörg sveitarfélög hafa þegar tilkynnt að þau muni lækka fasteignagjöld og færa sig þannig nær Reykjavík sem hefur verið með lægstu álagninguna árum saman en jafnframt vona ég að Reykjavíkurborg grípi til svipaðra ráðstafana og hin sveitarfélögin. Ég vona líka að sú staða sem er komin upp verði stjórnvöldum vakning og þau fari loksins að beita sér af alvöru fyrir betri og heilbrigðari húsnæðismarkaði.

Forseti. Eins og frægt er orðið stendur til að flytja úr landi 200–300 flóttamenn sem hafa verið hér á landi nokkurn tíma. Fyrir stuttu sendu Landssamtökin Þroskahjálp fyrirspurn til stoðdeildar ríkislögreglustjóra varðandi það hvort í þeim hópi fólks sem vísa á frá landinu sé fatlað fólk. Óskað er eftir sundurliðun eftir fjölda, eðli fötlunar og hvort um sé að ræða einstaklinga á eigin vegum eða í fylgd með fjölskyldu og/eða börnum, einnig um hvert standi til að vísa viðkomandi. Stoðdeildin vísaði á Útlendingastofnun sem svaraði með þeim hætti að upplýsingar af þessu tagi væru ekki skráðar með þeim hætti í upplýsingakerfi Útlendingastofnunar að hægt væri að taka saman tölfræðiupplýsingar þar að lútandi. Hvorki stoðdeild ríkislögreglustjóra né Útlendingastofnun gátu þannig svarað því hvort í hópi þeirra flóttamanna sem standa frammi fyrir brottvísun sé fatlað fólk. Að ekki liggi fyrir upplýsingar um hvort fatlað fólk sé í þeim hópi, hversu margir, hvers eðlis fötlun þeirra er og hvort þau séu í fylgd með öðrum eða ekki, er fullkomlega óásættanlegt. Þá gefur það tilefni til efasemda um að fatlað fólk sem brottvísað er njóti viðeigandi aðlögunar í ferlinu, svo sem skylt er að veita samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Samkvæmt 31. gr. samningsins ber ríkjum í ofanálag að safna tölfræði um stöðu fatlaðs fólks, en ákvæðið kveður á um að aðildarríkin skuli safna viðeigandi upplýsingum, m.a. tölfræðilegum gögnum og rannsóknargögnum, sem gera þeim kleift að framfylgja samningnum. Aðildarríkin skulu ábyrgjast miðlun fyrrnefndra tölfræðilegra upplýsinga og tryggja fötluðu fólki og öðrum aðgengi að þeim. Ég endurtek: Hvorki stoðdeild ríkislögreglustjóra né Útlendingastofnun gátu veitt svar við því hvort í hópi þeirra flóttamanna sem standa frammi fyrir brottvísun sé fatlað fólk. Af þessu leiðir að allt tal um að mannúð sé höfð að leiðarljósi við þessar brottvísanir er, eins og margt annað sem frá þessari ríkisstjórn kemur, innantómt hjal.

Virðulegi forseti. Í gær barst svar hæstv. forsætisráðherra við skriflegri fyrirspurn um skoðun hennar á hæfi fjármálaráðherra við söluna á Íslandsbanka og hvort ástæða hefði verið fyrir fjármálaráðherra að víkja sæti í því tiltekna máli. Við þekkjum jú öll umræðuna; gagnrýni á að pabbi fjármálaráðherra var í hópi þeirra rúmlega 200 sem bauðst að kaupa í lokuðu útboði. Sú ákvörðun setti fjármálaráðherra í þá stöðu að hafa samþykkt kaup fyrir hönd ríkisins þar sem pabbi hans var á meðal tilboðsgjafa. Sú ákvörðun setti fjármálaráðherra jafnframt í þá stöðu að hafa undirritað samning þar sem pabbi hans var á meðal kaupenda. Fjármálaráðherra hefur sjálfur sagt að hann hafi aldrei hugleitt hæfi sitt í þessu máli, hafi ekki þurft þess. Engin svör fengust þó um það hvers vegna fjármálaráðherra leit svo á að hann væri undanskilinn stjórnsýslulögum í þessu máli. Svör hæstv. forsætisráðherra við skriflegri fyrirspurn sem bárust í gær glitra ekki beint af trausti til fjármálaráðherra, fjármálaráðherra sem situr í hennar eigin ríkisstjórn. Telur forsætisráðherra ekki borðleggjandi að fjármálaráðherra hafi verið hæfur við söluna? Treystir hún sér ekki örugglega til að hafa skoðun á því hvort ráðherrann var hæfur í rúmlega 50 milljarða sölu ríkiseigna? Stundum felast stærstu tíðindin nefnilega í því sem ekki er sagt, því sem ekki kemur fram, því sem ekki er orðað. Forsætisráðherra getur ekki svarað beinni spurningu um hæfi formanns Sjálfstæðisflokksins í þessari sölu. Hún segir og svaraði þannig að ráðherra verði að meta hæfi sjálfur, hann verði bara sjálfur að svara því hvort hann var hæfur. Það var svarið og það er nú allt traustið.

Virðulegi forseti. Nú í maí voru tíu ár liðin frá stofnun Austurbrúar. Austurbrú er stofnun sem fellur ekki inn í hefðbundnar skilgreiningar á stofnunum eða hlutverkum þeirra. Hún er fyrsta stofnunin sinnar tegundar hér á landi og er enn í dag að mörgu leyti einstök eftir þessi tíu ár. Verkefni stofnunarinnar er að byggja brýr milli íbúa, atvinnulífs og stjórnsýslu og stuðla að hvers konar samvinnu sem eflir Austurland. Austurbrú varð til við samruna Þekkingarnets, Þróunarfélags, menningarráðs, Markaðsstofu og skrifstofu Sambands sveitarfélaga á Austurlandi. Stofnaðilar eru yfir 30. Það hefur ekki alltaf verið einfalt að fara óhefðbundnar leiðir í stjórnsýslunni. Þrátt fyrir stefnu stjórnvalda og mikla hvatningu stjórnvalda um að brjóta niður síló og vinna þvert á skrifstofur og ráðuneyti Stjórnarráðsins getur gengið illa að fá starfsmenn stjórnsýslunnar til að vinna með þeirri hugmyndafræði. Afmælisbarnið hefur samt komið undir sig fótunum og vinnur góð verk. Verkefnin eru m.a. í þjónustu við fjarnema í háskólum, á sviði símenntunar og rannsókna, atvinnuþróunar og markaðssetningar. Þjónustunni er ætlað að stuðla að jákvæðri þróun mannlífs og atvinnulífs á Austurlandi. Austurbrú er með sjö starfsstöðvar og yfir 20 starfsmenn og starfsemin hefur alla tíð byggst á fjarvinnu og dreifðum starfsstöðvum, löngu fyrir Covid. Það var því gleðiefni að á afmælishátíð var staðfest af hálfu háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að frá og með komandi hausti verði mögulegt að stunda BS-námi í tölvunarfræði á Austurlandi og undirbúningur fyrir frekara nám í tæknifræði heldur áfram. Um er að ræða samstarfsverkefni Austurbrúar, Háskólans í Reykjavík og Háskólans á Akureyri. Kannski að breytingar á skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands séu farnir að skila nýrri nálgun í stjórnsýslunni.

Virðulegi forseti. Ég vil koma hingað upp og ræða aðeins stöðu á húsnæðismarkaði. Ráðherra innviða og húsnæðismála skipaði starfshóp um umbætur á húsnæðismarkaðnum sem nýverið skilaði tillögum til ráðherra. Þar er að finna 28 tillögur í sjö málaflokkum. Það má draga fram áherslu á aukna uppbyggingu, endurbættan húsnæðisstuðning og bætta réttarstöðu og húsnæðisöryggi leigjenda. Þetta er auðvitað ekkert annað en plagg og einhverjir myndu segja að þetta væri enn eitt plaggið og enn ein skýrslan en hún gefur okkur samt mikilvæga yfirsýn. Hún gefur okkur svigrúm og tækifæri til að vinna raunhæfar áætlanir sem við getum svo, bæði ríki og sveitarfélög, fylgt eftir með mjög markvissum aðgerðum. Það er nefnilega þannig, og það kemur skýrt fram í þessari skýrslu frá starfshópnum, að við þurfum að byggja. Við þurfum að byggja meira. Það vantar í dag um 4.500 íbúðir á markaðinn og til viðbótar svo 35.000 íbúðir á næstu tíu árum. Það er ánægjulegt að Samband íslenskra sveitarfélaga ætli að fara að vinna rammasamning sem mun tryggja uppbyggingu 4.000 íbúða til næstu fimm ára og svo 3.500 íbúðir næstu fimm árin þar á eftir. Auðvitað er mestur þunginn hér á höfuðborgarsvæðinu og þurfa sveitarfélögin öll sem á þessu svæði eru að lyfta grettistaki og hefja kröftuga uppbyggingu íbúðarhúsnæðis fyrir alla hópa.

Frú forseti. Á dögunum var hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir í viðtali við Fréttablaðið um útlendingafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Hún sagði, með leyfi forseta: „… en svona mál reyna alltaf á, það er bara þannig. Líka vegna þess að í útlendingamálunum snýst umræðan svo oft um einstök mál á meðan hefur skort á umræðu um hvert beri að stefna í málaflokknum.“ Hér snýr hæstv. forsætisráðherra öllu á haus. Þessi ríkisstjórn hefur í fjórgang lagt fram frumvarp um breytingu á lögum um útlendinga sem hefur það eina markmið að skerða réttindi flóttafólks, auðvelda og flýta brottvísunum. Stefna Katrínar Jakobsdóttur og ríkisstjórnar hennar birtist auðvitað í því hverju þau hleypa í gegnum ríkisstjórn í þessum efnum. Í hvert sinn af þessum fjórum skiptum sem þau hafa lagt fram þetta kýrskýra stefnuplagg sitt hefur orðið mikil umræða, bæði á þingi, sem hefur rætt stefnu ríkisstjórnarinnar í rúmar 13 klukkustundir, og í samfélaginu öllu, þar sem biðlað hefur verið til ríkisstjórnarinnar um að henda þessu frumvarpi rakleiðis á ruslahaugana. Í öðru lagi snýr hæstv. ráðherra öllu á haus vegna þess að forsætisráðherra, sem gerir athugasemd við að umræðan snúist svo oft um einstök mál frekar en stefnuna í málaflokknum í heild, veit auðvitað að það er algjörlega augljóst að markmiðið með útlendingafrumvarpinu er einmitt að kæfa umræðu og mótmæli um þessi einstöku mál sem hún gerir athugasemd við að séu rædd. Frumvarpið á jú að gulltryggja það að flóttafólk myndi ekki tengsl við íbúa hér á landi með því að gera Útlendingastofnun fært að vísa öllum flóttamönnum sem fengið hafa vernd, t.d. í Grikklandi, rakleiðis úr landi áður en nokkur íbúi þessa lands fær tækifæri til að kynnast þeim. Forseti. Stefnan er skýr: Þessi ríkisstjórn er fjandsamleg fólki á flótta. Það sanna einstöku málin, en líka ferföld tilraun Katrínar Jakobsdóttur, ríkisstjórnar hennar, til að svipta flóttafólk þeim litla möguleika sem það þó á til að fá hér skjól.

Virðulegi forseti. Þingsályktunartillaga mín um endurskoðun á reglugerðaumhverfi sjókvíaeldis með hliðsjón af gjaldtöku í fiskeldi liggur inni í hv. atvinnuveganefnd þingsins. Hún snýr einfaldlega að því að sú endurskoðun feli í sér heildargreiningu á gjaldtöku ríkis og sveitarfélaga af fiskeldi og tillögur að lagabreytingu sem skýra heimildir til töku gjalda til að standa undir nauðsynlegri þjónustu ríkis og sveitarfélaga af sjókvíaeldi. KPMG tók saman í vetur fyrir Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi greiningu á gjaldtöku af sjávarútvegi og fiskeldi. Þar má sjá að þessar greinar skila þjóðarbúinu umtalsverðum tekjum. Í greiningunni má líka sjá að skipting tekna milli ríkis og sveitarfélaga er verulega skökk og hallar þá á sveitarfélögin. Hlutdeild sveitarfélaga í heildargjaldtökunni í sjávarútvegi og fiskeldi hefur verið 29% á árunum 2016–2020. Útflutningsverðmæti eldislax jukust um 29% á milli ára og fór vægi hans í 70% útflutningsverðmætis eldisafurða á síðasta ári. Nú er svo komið að útflutningur á eldislaxi skilar næstmestum verðmætum allra fisktegunda sem fluttar eru frá landinu. Á Vestfjörðum eru sveitarfélögin sem hýsa starfsemina í vexti og sá vöxtur kallar á mikla innviðauppbyggingu. Virðulegi forseti. Sveitarfélögin bera hitann og þungann af uppbyggingu innviða og því er krafa þeirra að þau fái stærri hlut af gjaldtöku sveitarfélaga. Í umsögn Vestfjarðastofu við fjármálaáætlun sem liggur nú fyrir þinginu er bent á mikilvægi þess að hraða uppbyggingu innviða fiskeldissveitarfélaga og að hlutdeild fiskeldissveitarfélaga af framlögum fiskeldisjóðs verði aukin og nemi að lágmarki 80% af tekjum sjóðsins. Það er mikilvægt að hæstv. matvælaráðherra nái að raungera stefnu stjórnvalda um að greina þjóðhagslegan ávinning fiskeldis sem og ávinning þeirra byggðarlaga þar sem fiskeldi er stundað. Þá segir í stefnu stjórnvalda að skoða þurfi sérstaklega gjaldtöku af fiskeldi og skiptingu þeirra gjalda sem til falla. Það er mikilvægt að matvælaráðherra hefur þegar hrundið því af stað að mynda stefnu um fiskeldi á landinu og inniheldur þessi breyting það líka.

Frú forseti. Við búum í samfélagi sem er mótað af aldalangri hefð í menntun og menningu sem á rót sína að rekja til kristilegra viðhorfa til einstaklingsins og samfélagsins. Það er mikilvægt að þessi viðhorf fái að heyrast á Alþingi. Við sem þjóð stöndum á sögulegum og menningarlegum grunni kristinnar trúar og gilda. Íslenskt samfélag og kristinn siður og gildi eiga enn sem áður samleið. Í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu í október 2012 vildi meiri hluti þjóðarinnar, eða 51%, ákvæði um þjóðkirkju í stjórnarskrá. Stjórnvöldum ber skylda til að styðja og vernda þjóðkirkjuna. Um það er kveðið á í stjórnarskránni. Ég vil nota hér tækifærið og þakka forsætisráðherra sérstaklega fyrir hennar stuðning við þjóðkirkjuna í orði og verki. Undir forystu forsætisráðherra hefur verið endurnýjað kirkjujarðasamkomulag ríkis og kirkju sem reynst hefur kirkjunni traustur bakhjarl og hefur gegnt lykilhlutverki í að skapa henni fjárhagslegt sjálfstæði og öryggi. Frú forseti. Það er ákaflega dapurlegt og í raun sorglegt að sjá hvernig forsætisráðherra hefur upp á síðkastið mátt sitja undir rætinni illmælgi af hálfu sóknarprests vegna ákvarðana yfirvalda í útlendingamálum. Það er einsdæmi að vígður þjónn þjóðkirkjunnar skuli vega svo ómaklega að forsætisráðherra Íslands. Umræddur þjóðkirkjuprestur, sem fengið hefur ávítur frá biskupi Íslands, mætti eins og aðrir sem láta sig þennan málaflokk varða íhuga að málsmeðferð er bundin í lögum, samþykktum af Alþingi. Íslenskir ráðamenn, þar á meðal ráðherrar ríkisstjórnarinnar, hafa enga heimild að lögum til að víkja frá niðurstöðum sjálfstæðra stofnana sem unnið hafa úr málum samkvæmt þeim kröfum sem til þeirra eru gerðar um réttláta málsmeðferð og réttaröryggi. Við búum við lögmæta skipan mála. 

Virðulegi forseti. Það var sérstakt fagnaðarefni fyrir ferðaþjónustuna á Norðurlandi þegar fyrsta þota Nice Air, Súlur, lenti á Akureyrarflugvelli á mánudaginn og mun félagið fljúga sitt jómfrúarflug til Kaupmannahafnar seinna í vikunni. Þá var ekki síður gott að heyra að félag flugfreyja hefur náð góðum samningum við flugfélagið fyrir bæði flugfreyjur og -þjóna. Þetta er algjörlega ný staða í ferðaþjónustu á Norðurlandi og fyrsti vísirinn að áframhaldandi uppbyggingu á Norðurlandi sem áfangastaðar í kjölfar heimsfaraldursins. Það er gríðarlega mikilvægt ef við viljum tryggja sjálfbæra ferðaþjónustu á Íslandi að við byggjum undir hana á heilsársgrundvelli, að hér sé fólk jafnt á ferð og flugi þegar dagarnir eru stuttir og snjór yfir öllu og líka þegar sólin skín næturlangt. Þá er sömuleiðis mikilvægt að stuðla að uppbyggingu um land allt. Alþjóðaflug inn á Akureyri er liður í því og mun stuðla að sanngjarnri dreifingu ferðamanna og tel ég næsta víst að þeim muni fjölga á áður fáfarnari stöðum. Þá er frekari dreifing ferðamanna liður í því að fjölga störfum þar sem þeirra er þörf en víða í fámennari sveitum landsins hefur skort á atvinnuuppbyggingu síðustu áratugi. Þá gefur það augaleið að þjónusta til handa ferðamönnum er aukin þjónusta við heimamenn og getur átt við allt frá lengri opnunartímum í verslunum til fjölbreyttari afþreyingar. Í þessu samhengi verð ég líka að segja að við verðum að sjá til þess t.d. að demantshringurinn sé fær stærstan hluta ársins enda stór partur af því að laða að ferðamenn. Forseti. Ég fagna þessari fjárfestingu í ferðaþjónustu á landsbyggðinni og tel hana vera mikið happ fyrir land og þjóð. Þá tel ég innviði bæði á Norður- og Austurlandi ágæta með tilliti til fjölbreytni og þjónustu. Mikilvægt er samt sem áður að styðja við heilsársuppbyggingu ferðaþjónustunnar í kjördæminu og vil ég líka minna á að Egilsstaðaflugvöllur skiptir þar máli. Í kjördæminu er að finna nokkur af helstu skíðasvæðum landsins sem ég tel að draga muni erlenda ferðamenn að í enn meira mæli en áður. Þá er ótalin önnur afþreying, nálægð við náttúruna og afar fjölbreytt afþreying 

Frú forseti. Ég kem hér upp til að vekja athygli þingheims á máli sem ég og aðrir í þingflokki Viðreisnar, ásamt öllum í þingflokkum Samfylkingar og Pírata, lögðum fram rétt í þessu. Í því er lagt til að Alþingi álykti að fela dómsmálaráðherra að tryggja að stofnanir sem undir ráðuneytið heyra sendi umsækjendur um alþjóðlega vernd ekki til Grikklands, Ítalíu eða Ungverjalands, óháð því hvort viðkomandi hafi þegar hlotið þar alþjóðlega vernd eða ekki. Ástæðan fyrir þessu er afar einföld og skiljanleg. Við viljum ekki að íslenska ríkið sendi fólk í óboðlegar og jafnvel hryllilegar aðstæður í þessum löndum því að það er ómannúðlegt og einfaldlega ljótt að gera það. Þetta á sér reyndar stoð í íslenskum lögum þar sem bann er lagt við því að vísa fólki á brott eða endursenda þangað sem lífi þess eða frelsi kann að vera stefnt í hættu. Í síðustu viku lögðu sömu þingflokkar ásamt Flokki fólksins fram aðra tillögu sem sneri sérstaklega að þeim hópi sem sótti um vernd á meðan faraldurinn geisaði í því skyni að stöðva fordæmalausa fjöldabrottvísun. Það er löngu tímabært að Ísland, og reyndar mörg önnur ríki Evrópu, þar með talin Norðurlöndin, hætti að útvista ábyrgð sinni á þeim flóttamannavanda sem heimsbyggðin glímir við, útvista honum til landa sem fá vandann í fangið vegna landfræðilegrar legu sinnar en hafa hvorki burði né getu til að ráða við ein. Ég endurtek það sem ég hef áður sagt í þessum ræðustól: Við sem sitjum í þessum sal og eigum börn, systkini, foreldra og vini þurfum að spyrja okkur þeirrar spurningar hvort við myndum sjálf vilja láta senda okkur og fólkið okkar í óboðlegar aðstæður. Myndum við sjálf vilja börnin okkar yrðu rifin upp úr öruggu umhverfi og send í aðstæður þar sem óöryggið er algert og varla húsaskjóli að hafa? Nei, við myndum ekki gera það og nákvæmlega þess vegna eigum við ekki að senda annað fólk í þessar aðstæður. Það er ákaflega dapurlegt, svo ekki sé fastar að orði kveðið, að ríkisstjórnarflokkarnir þrír ætli að samþykkja frumvarp sitt sem gengur þvert gegn þessu einfalda viðmiði sem við ættum öll að tileinka okkur.

Hæstv. forseti. Hlutfallslega vantar flest starfsfólk í byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð hér á landi. Þetta kemur fram í nýrri Hagsjá Landsbankans. Formaður Samiðnar, sambands iðnfélaga, segir þörf á átaki í menntakerfinu svo fleiri geti menntað sig í iðngreinum. Laus störf í byggingariðnaði hafa frá árinu 2019 verið 6,4% að meðaltali, sem eru um 1.000 störf. Í Hagsjá Landsbankans segir að greinin skilji sig frá annarri starfsemi að því leyti að litlar sviptingar hafi verið og vantað hafi töluverðan fjölda til starfa allt tímabilið. Mikill skortur er á íbúðum um allt land og sérstaklega vantar húsnæði á höfuðborgarsvæðinu. Starfshópur á vegum forsætisráðherra lagði á dögunum til að til að mæta eftirspurn yrði að byggja um 3.000–4.000 íbúðir á ári næstu tíu árin. Hilmar Harðarson, formaður Samiðnar, segir það skjóta skökku við að biðlistar séu í námi í iðngreinum þegar bráðvanti menntaða iðnaðarmenn til starfa. Á síðasta ári voru u.þ.b. 700 nemar sem komust ekki inn í iðnskóla. Oft eru það menn sem eru hálfnaðir að læra en fá ekki inni í skólunum. Það er alltaf verið að tala um að efla iðn- og starfsnám en lítið gerist. Hæstv. forseti. Á síðasta kjörtímabili talaði menntamálaráðherra sí og æ um að mikil sókn í móttöku iðn- og tækninema væri í gangi í ráðuneytinu. Samt er staðan þessi: 700 nemar komast ekki í iðnnám þegar iðnaðarmenn vantar um allt land. Hæstv. forseti. Það er ekki vænlegt til árangurs þegar aðgerðapakkar ráðherra og ríkisstjórnar eru ekkert nema umbúðir, skreyttar með fallegum pappír en engu innihaldi.

Virðulegi forseti. Í gær birtist svar við fyrirspurn minni til fjármálaráðuneytisins um hverjir nýttu úrræðið Allir vinna frá árinu 2020, en úrræðið var framlengt fyrir áramót. Það felur í sér skattafslátt í tengslum við framkvæmdir og viðhald á húsnæði. Í svarinu kemur fram að ríkissjóður hafi orðið af 15 milljörðum kr. vegna Allir vinna og hefur þriðjungur runnið til byggingarfyrirtækja. Höfum í huga að helstu rökin fyrir þessu úrræði voru að auka svigrúm venjulegs fólks til að ráðast í framkvæmdir og koma í veg fyrir svarta atvinnustarfsemi. Ég áttaði mig ekki á því, virðulegi forseti, að koma þyrfti í veg fyrir svartar greiðslur frá byggingarfyrirtækjum. Er mikið um umslagsgreiðslur fyrirtækja sín á milli sem réttlæta 5 milljarða kr. skattafslátt? Byggingarstarfsemi er ein fárra atvinnugreina þar sem rekstrarafgangur jókst á tímum heimsfaraldurs og var afkoma greinarinnar á tímabilinu sú besta á öldinni. Þetta er ótrúleg forgangsröðun þensluhvetjandi fjármagns á viðkvæmum tímum. Í svari fjármálaráðuneytisins má einnig finna greiningu á einstaklingum sem nýttu úrræðið eftir tekjutíundum. Í einhverjum tilvikum sækja húsfélög líka um úrræði fyrir einstaklinga, en ekki er hægt að sjá dreifingu í hópi þeirra. En í hópi einstaklinga kemur í ljós að 54% af skattafslættinum runnu til tekjuhæstu 10 prósentanna og 84% til einstaklinga í efstu 30 prósentunum í tekjustiganum. Þetta er kunnuglegt stef, virðulegi forseti, enda keimlíkt tölum um nýtingu annars skattafsláttarúrræðis. Helmingur skattafsláttar vegna greiðslna séreignarsparnaðar inn á húsnæðislán hefur líka runnið til efstu 10% í landinu. Þessari þróun er ekki lokið. Ef áætlanir ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur ganga upp verða tekjur ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu þær lægstu á öldinni eftir skattalækkanir undanfarinna ára sem hafa fjarlægt hátt í 50 milljarða kr. úr tekjugrunni ríkissjóðs. Það þarf ekki að fjölyrða um áhrif þessarar stefnu á velferðarkerfið miðað við stöðuna sem upp er komin.

Virðulegur forseti. Síðastliðinn mánudag spurði hv. þm. Berglind Ósk Guðmundsdóttir hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann myndi beita sér fyrir fjölbreyttara rekstrarformi í veitingu heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni í heild. Svar heilbrigðisráðherra var á þá leið að rekstur sjálfstæðrar heilsugæslu gæti verið álitlegur kostur og nefndi sérstaklega Suðurnesin. Ég vil leyfa mér að fagna þessu viðhorfi ráðherra sem kemur fram í þessu svari. Heilbrigðisstofnun Suðurnesja hefur í gegnum tíðina glímt við verulegan vanda um árabil af ýmsum orsökum, m.a. vegna mönnunarvanda og fjárskorts þar sem fjárheimildir hafa ekki verið í neinu samræmi við fjölgun íbúa á svæðinu. Þetta hefur m.a. valdið því að þúsundir íbúa velja að sækja sér þjónustu til einkarekinnar heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu sem aftur veldur auknu álagi þar. Með nýju fjármögnunarlíkani fyrir heilsugæslustofnanir á landsbyggðinni er kominn tími til að heimila rekstur sjálfstætt starfandi heilsugæslu þar eins og viðgengist hefur á höfuðborgarsvæðinu um árabil. Ef hægt verður að leysa vandamál heilbrigðisþjónustu á Suðurnesjum með slíkri heimild er til mikils unnið. Fólk á landsbyggðinni á ekki að þurfa að ferðast langar leiðir til þess eins að fara til heimilislæknis og ég efa að fólk á höfuðborgarsvæðinu myndi láta slíkt yfir sig ganga. Að hafa aðgang að grunnheilbrigðisþjónustu er réttlætismál sem landsbyggðirnar eiga að njóta ekki síður en höfuðborgarsvæðið. Yfirlýsing heilbrigðisráðherra um að það gæti verið skynsamlegt að bjóða út rekstur heilsugæslu á Suðurnesjum markar því tímamót í mínum huga og vil ég hvetja heilbrigðisráðherra áfram til góðra verka. Það mun ekki standa á þingflokki Viðreisnar að vinna að slíku máli.

Virðulegur forseti. Það er gróft fjárhagslegt ofbeldi að skatta og skerða lífeyrissjóðstekjur öryrkja og aldraðs fólks í almannatryggingakerfinu um 75–100%. Að halda eftir 20.000–25.000 kr. af hverjum 100.000 kr. eða jafnvel engu er ekki bara gróf skattheimta og skerðingar heldur hrein og klár eignaupptaka. Ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur undanfarna áratugi byggt upp þetta fáránlega og arfavitlausa kerfi og lagt sig fram um að viðhalda því. Þá er einnig verið að bæta gráu ofan á svart og svikin loforð eftir loforð fyrir kosningar um að breyta þessari grófu eignaupptöku á lögvörðum lífeyrissjóði aldraðra og veiks fólks. Að skerða lífeyrissjóð almannatrygginga eftir fyrstu 20.000 kr. er fjárhagslegt ofbeldi sem bitnar verst á þeim sem síst skyldi, þ.e. launafólki, og konur koma þar verst út. Það er öllu snúið á hvolf hjá ríkisstjórninni í þessum stórfurðulega bútasauma óskapnaði sem almannatryggingakerfið er orðið að. Ömurlegt kerfi sem ríkisstjórnir síðustu áratuga hafa komið á og viðhaldið og gert viljandi svo flókið og vitlaust að venjulegt fólk getur ekki reiknað út keðjuverkandi skerðingarnar. Þetta þýðir á mannamáli að þeir verst settu eru settir beint í sárafátækt og þá á sama tíma og kvótakóngar græða á tá og fingri á sameiginlegri auðlind þjóðarinnar og borga lítið sem ekkert í gjöld af ofurgróðanum. Ekki er tekin króna af þeim í skerðingar eða keðjuverkandi skerðingar af tugmilljarða gróðanum. Myndu þessir aðilar sætta sig við að greiða 75% af gróða sínum í skatt til ríkisins? Nei. En á sama tíma bindur skerðingarofbeldi þá verst settu í sárafátækt í almannatryggingakerfinu í boði ríkisstjórnarinnar. Slæmt er þeirra ranglæti en verra er svokallað réttlæti, réttlæti sem kemur bara fram rétt fyrir kosningar og eru innantóm loforð um að nú sé þeirra tími kominn. Allt fer á sömu leið áður: Auðurinn streymir beint í vasa auðmanna.

Frú forseti. Þetta mál var kallað inn milli 2. og 3. umr. af framsögumanni nefndarinnar vegna þeirrar umræðu og athugasemda sem laganefnd Lögmannafélagsins gerði m.a. við það. Tilurð málsins er ábending GRECO um að sjálfstæði Félagsdóms, óhlutdrægni og gagnsæi skuli vera ótvírætt. Ég nefndi það í gær að vert sé að skoða ýmislegt betur, bera undir GRECO og ræða betur við laganefnd Lögmannafélagsins, til dæmis er varðar tímalengd skipana sem er mismunandi eftir hvaðan tilnefningar koma, til dæmis frá Hæstarétti, að Hæstiréttur sé að tilnefna í dóminn og fleira. Því er gott að nefndin ætlar að taka málið aftur inn. Ég held að það sé mikilvægt að spyrja GRECO, fá ráð hjá GRECO. 

Frú forseti. Ég fagna því að aftur eigi að taka málið inn til velferðarnefndar og ég mun sitja hjá í þeim greinum frumvarpsins sem þarfnast frekari skoðunar. Það eru þær greinar sem varða skilyrði skipunar í þennan Félagsdóm. Ég tel fulla ástæðu til að rýna þá þætti frumvarpsins betur einmitt vegna þeirra athugasemda sem hafa komið fram frá GRECO.

Virðulegi forseti. Í gærkvöldi mælti ég fyrir nefndaráliti velferðarnefndar um Félagsdóm. Líkt og hv. þingmenn sem hingað hafa komið hafa nefnt þá met ég umræðuna þannig að mikilvægt sé að málið fari til velferðarnefndar milli 2. og 3. umr. þar sem skýra þurfi frekar nokkur atriði er varða röksemdirnar á bak við skipan dómsins eins og þar er lagt til. Ég legg því til að málið fari aftur til velferðarnefndar hér í dag.

Virðulegi forseti. Ég er á nefndarálitinu í þessu máli en ég mun vera á gulu í 2. og 3. gr. Ég styð þetta mál og fagna því að það skuli aftur fara til velferðarnefndar og vera tekið fyrir þar á ný. Við verðum auðvitað að svara þeirri spurningu hvort við séum að fara eftir áliti GRECO og séum að gera þetta rétt. Það er auðvitað lágmarkskrafa og þetta þurfum við að fá á hreint. Ég fagna því að málið fari aftur inn en verð á gulu í 2. og 3. gr.

Virðulegur forseti. Þetta mál er að langflestu leyti alveg ágætt. Það standa bara eftir nokkur vafaatriði varðandi skipan í Félagsdóm. Það er mikilvægt að þau atriði séu hafin yfir allan vafa þannig að við fögnum því að verið sé að kalla þetta mál inn til nefndar. Við munum sitja hjá í þeim atkvæðum þar sem þetta á við, þessi ágreiningsefni, en að öðru leyti styður þingflokkur Pírata þetta mál.

Frú forseti. Stórviðburðir setja um þessar mundir svip á öryggis- og varnarmál í okkar heimshluta. Þar vísa ég ekki einungis til yfirstandandi innrásar Rússlands í Úkraínu heldur áhrifanna sem þessi ógnvænlegustu hernaðarátök sem átt hafa sér stað í álfunni frá lokum seinni heimsstyrjaldar hafa haft, m.a. í okkar nærumhverfi. Innrás Rússlands í Úkraínu hefur sett í uppnám hina viðteknu reglu og grundvallarákvæði sáttmála Sameinuðu þjóðanna sem undantekningarlítið hefur verið virt undanfarna áratugi í alþjóðlegum stjórnmálum; að innrásarstríð í landvinningartilgangi sé ekki umborið. Afleiðingar stríðsins ná langt út fyrir okkar heimshluta, m.a. vegna þeirra ískyggilegu áhrifa á fæðuöryggi sem hernaðar Rússlands hefur. Virðulegur forseti. Tvö Norðurlandanna, Finnland og Svíþjóð, hafa nú ákveðið að hverfa frá langvarandi stefnu sinni um að standa utan bandalaga í öryggis- og varnarmálum og sækja um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Bæði ríkin tilkynntu formlega um þessa ákvörðun hinn 18. maí sl. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar þar sem leitað er eftir heimild Alþingis til að staðfesta fyrirhugaða viðbótarsamninga við Norður-Atlantshafssamninginn frá árinu 1949 þegar þeir liggja fyrir. Viðbótarsamningarnir varða aðild Finnlands og Svíþjóðar að Atlantshafsbandalaginu. Fái ríkin aðild eins og stefnt er að mun það skila miklum ávinningi, bæði fyrir ríkin tvö og öll bandalagsríki, og Finnland og Svíþjóð munu njóta þeirra varnarskuldbindinga Norður-Atlantshafssáttmálans sem fram kemur í 5. gr. hans. Þá munu varnir og fælingarmáttur bandalagsríkjanna í heild styrkjast og þar með öryggi ríkja á norðurjaðri bandalagsins, því bæði Finnland og Svíþjóð hafa yfir öflugum herjum að ráða. Þessi afdrifaríku skref munu hafa víðtæk og jákvæð áhrif á norrænt varnarsamstarf sem hefur hingað til verið miklu umfangsminna en það rótgróna samstarf sem ríkin fimm hafa átt á sviði menningar, félagsmála, umhverfismála og heilbrigðismála, svo fátt eitt sé nefnt, jafnvel þótt norrænu samstarfi um öryggis- og varnarmál hafi einnig vaxið fiskur um hrygg. Í því samhengi má einnig nefna vaxandi samvinnu á ýmsum sviðum milli Norðurlandanna fimm og vinaþjóða okkar í Eystrasaltinu, Eistlandi, Lettlandi og Litháen. Milli þessara átta ríkja er sterkur þráður sem skiptir miklu máli að hlúa að og treysta. Ég vil hér nota tækifærið og fagna því að umsókn og Finna og Svía um aðild að Atlantshafsbandalaginu skuli nú komin fram og óska þessum nágranna- og vinaþjóðum okkar til hamingju með þá ákvörðun og þann áfanga. Forsætisráðherrar Íslands, Danmerkur og Noregs hafa lýst stuðningi við umsóknina og það hafa utanríkisráðherra ríkjanna sömuleiðis gert. Með aðild Finnlands og Svíþjóðar og bandalaginu mun hverfa ákveðin óvissa sem hefur ríkt um alþjóðlega stöðu þeirra og varnir kæmi til þess að öryggi þeirra yrði ógnað. Aukinn fyrirsjáanleika í öryggis- og varnarmálum á Eystrasaltssvæðinu verður því heilladrjúgt skref í þágu friðar og aukins stöðugleika í okkar heimshluta. Þá tel ég rétt að fagna þeim yfirlýsingum fjölmargra bandalagsríkja að þau muni taka þátt í að tryggja öryggi Svíþjóðar og Finnlands þar til aðildin er frágengin. Virðulegur forseti. Eins og flestum er kunnugt stóðu vonir til þess að aðildarviðræður gætu hafist nánast samstundis og umsóknirnar bárust. Þá var einnig gert ráð fyrir að slíkar viðræður gengju mjög fljótt fyrir sig. Sú staða er uppi nú að 29 af 30 aðildarríkjum bandalagsins hafa þegar lýst stuðningi við umsóknirnar en eitt aðildarríki. Tyrkland, hefur ekki talið sér fært að gefa samþykki fyrir því að sú vinna geti hafist. Ég get ekki annað sagt hér á þessum tímapunkti en að ég voni að lausn finnist á því fljótlega. Í því samhengi er rétt að geta þess að ákvörðun mín um að leggja fram þessa þingsályktunartillögu nú er í samræmi við þann einbeitta ásetning okkar Íslendinga að sýna stuðning við umsóknirnar í verki. Í þessum efnum erum við samferða frændþjóðum okkar í Noregi og Danmörku en þingleg meðferð á sambærilegum tillögum er að hefjast í báðum þessum ríkjum og er þar einnig fylgt þeirri aðferð að fara fram á samþykki út frá því hvernig hugsanlegir aðildarsamningar munu líta út en þeir fylgja jú mjög föstu formi. Þegar þær hefjast er þess vænst að aðildarviðræðurnar gangi hratt fyrir sig. Finnland og Svíþjóð hafa í raun uppfyllt langflest skilyrði aðildar nú þegar, þau hafa t.d. verið aðilar að samstarfi í þágu friðar sem hefur verið við lýði frá árinu 1994 og tekið þátt í heræfingum og friðaraðgerðum víða um heim með bandalaginu. Eins minni ég á að bæði Finnland og Svíþjóð hafa tekið þátt í æfingum á Íslandi tengdum loftrýmisgæslu Atlantshafsbandalagsins. Þá er mikilvægt að hafa í huga að Atlantshafsbandalaginu er ætlað að standa vörð um öryggi ríkja sem deila sameiginlegum gildum um lýðræði, einstaklingsfrelsi og réttarríki. Við blasir að Svíþjóð og Finnland eru framarlega hvað þessi sameiginlegu gildi varðar. Ísland hefur síðustu áratugina staðfest og fullgilt fjölmarga samninga um stækkun bandalagsins. við stofnun þess voru bandalagsríkin 12 og um hálfrar aldar skeið bættust aðeins fjögur ný ríki við. Nú eru þau alls 30 og eru þar á meðal ríki sem áður voru hluti af Sovétríkjunum, t.d. Eystrasaltsríkin þrjú, en einnig fjölmörg ríki sem lutu óbeinni stjórn Sovétríkjanna eða voru undir miklum áhrifum þeirra. Að loknum aðildarviðræðum er stefnt að því að gengið verði frá viðbótarsamningum við ríkin tvö. Samningar um aðild að bandalaginu verði því tilbúnir til undirritunar sem fyrst en að því loknu taki við fullgildingarferli, fyrst í öllum bandalagsríkjunum 30 en síðan í Finnlandi og Svíþjóð. Í 2. gr. viðbótarsamninganna verði kveðið á um að þeir öðlist því aðeins gildi að allir aðilar að Norður-Atlantshafssamningnum hafi tilkynnt um staðfestingu sína á þeim. Virðulegur forseti. Ísland hefur ávallt skipað sér í hóp þeirra ríkja sem hafa lagt áherslu á að bandalagið stæði opið þeim lýðræðisríkjum sem sækjast eftir inngöngu að því tilskildu að þau uppfylli öll viðeigandi skilyrði. Þannig hefur Ísland staðfastlega stutt þá stækkun bandalagsins sem átt hefur sér stað í áföngum frá því að ríkin voru 12 við stofnun þess árið 1949. Við höfum litið svo á að með útvíkkun bandalagsins myndum við renna frekari stoðum undir stöðugleika og frið í Evrópu en sömuleiðis að treysta grunnhugmyndir lýðræðis, mannréttinda og réttarríkis í sessi. Markmið stækkunar er því aldrei og er ekki að ógna öðrum ríkjum heldur viljum við standa vörð um rétt ríkja til að ráða sínum málum sjálf, þar með talið að kjósa sér samstarfsaðila í varnar- og öryggismálum með gagnkvæma hagsmuni þeirra og samstarfsaðilanna í huga. Eins og ég gat um áður hafa Finnland og Svíþjóð þegar lagt af mörkum í samstarfi við ríki Atlantshafsbandalagsins. Eins til viðbótar vil ég láta þess getið að verði ríkin tvö aðilar munu þau sjálf greiða kostnað við aðlögun eigin varna að samræmdu varnarkerfi bandalagsins. Þótt gera megi ráð fyrir að varnaráætlanir bandalagsins taki tillit til áætlana Finnlands og Svíþjóðar líkt og annarra ríkja munu núverandi bandalagsríki ekki þurfa að auka útgjöld sín til varnarmála eða bera viðbótarkostnað af inngöngu Finnlands og Svíþjóðar. Virðulegi forseti. Það er von mín að þessi tillaga til þingsályktunar verði skjótt tekin fyrir í utanríkismálanefnd þingsins. Með heimild þingsins verðum við í stakk búin til að hraða staðfestingarferlinu af okkar hálfu enda liggur fyrir að ríkin eru þegar í stakk búin að uppfylla inntökuskilyrði. Ég minni hér á að leiðtogafundur Atlantshafsbandalagsins sem stendur fyrir dyrum í Madrid í lok júní. Ég tel að það væri sterk vísbending um óbilandi stuðning Íslands við hinar norrænu grannþjóðir okkar að Alþingi samþykki hið fyrsta þessa heimild. Hér eru miklir hagsmunir í húfi og mikilvægt tækifæri fyrir Ísland til að leggja sitt lóð á vogarskálarnar í þágu öryggis og friðar í okkar heimshluta. Á þessum tímum þegar friðsamar grannþjóðir okkar og nágrannar í Evrópu upplifa á eigin skinni ógn og óvissu tel ég rétt að við Íslendingar, ríkisstjórn Íslands og Alþingi sýnum samhug og samstöðu í verki. Það gerum við m.a. með því að samþykkja þessa heimild bæði hratt og vel með góðum óskum. Að lokum, virðulegur forseti, legg ég til að málinu verði vísað til síðari umræðu og hv. utanríkismálanefndar að þessari umræðu lokinni.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa kynningu, þessa þingsályktunartillögu og hvernig haldið hefur verið á málinu. Ég held að það sé óhætt að taka undir það sem hæstv. ráðherra nefndi um mikilvægi þess að Ísland sýni áfram óbilandi stuðning sinn við vinaþjóðir okkar á Norðurlöndum og að ríkisstjórn Íslands og Alþingi, eins og hæstv. ráðherra orðaði það, sýni samhug og samstöðu í verki í þessu máli. Ég vænti þess að Alþingi geri það að langmestu og líklega að öllu leyti. En hvað með ríkisstjórnina? Er ríkisstjórn Íslands einhuga um ekki bara mikilvægi þess að Finnland og Svíþjóð verði aðilar að Atlantshafsbandalaginu heldur að Ísland sé það líka? Það er ekki að ástæðulausu sem ég spyr. Utanríkismálanefnd Alþingis fór í afar áhugaverða heimsókn til þjóðþinga og ráðherra í Eistlandi og Finnlandi fyrir skömmu síðan þar sem þessi mál voru til umræðu og þar stigu fram margir vinstri menn á þingum þessara landa og sögðust hafa verið eindregnir andstæðingar aðildar að NATO fram að 24. febrúar á þessu ári. Þá hefðu þeir einfaldlega skipt um skoðun. Þótt þeir kynnu að meta stuðning Íslands þótti þeim skrýtið að hafa heyrt af því að það væri ekki eindrægni, svo ég vitni í orð hæstv. ráðherra, um afstöðu Íslands sjálfs til aðildar að NATO. Þetta skiptir því máli í þessu samhengi eins og við heyrðum frá þessum norrænu þingmönnum sem lögðu mikla áherslu á eindrægni og samstöðu þar í landi um aðild að NATO. Skiptir ekki máli hér líka á Íslandi að ríkisstjórn landsins sýni samstöðu og eindrægni varðandi aðild að Atlantshafsbandalaginu?

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin starfar eftir þjóðaröryggisstefnu sem við höfum sett okkur þar sem aðild að Atlantshafsbandalaginu er hornsteinn þeirrar stefnu og um það ríkir nákvæmlega enginn ágreiningur í ríkisstjórn Íslands. Sömuleiðis er ríkisstjórnin einhuga um að styðja aðild Finna og Svía og sjálfsákvörðunarrétt þeirra til að óska eftir aðild að Atlantshafsbandalaginu og enginn ágreiningur um það heldur. Þá hefur forsætisráðherra tekið þátt í yfirlýsingu forsætisráðherra Norðurlandanna um þann stuðning til Svía og Finna við inngöngu í Atlantshafsbandalagið. Þannig að það er hvorki vandkvæðum bundið að starfa eftir þjóðaröryggisstefnu þar sem aðild að bandalaginu er hornsteinn hennar né heldur að vinna eftir því, hvort sem það er á NATO-fundum sem utanríkisráðherra, á NATO-fundum sem varnarmálaráðherra eða þegar leiðtogafundir NATO eru haldnir þar sem forsætisráðherra sjálfur situr. Það hefur engum vandkvæðum verið bundið, það samstarf og það starf, hvorki á milli aðildarríkjanna, innan ríkisstjórnar eða okkar við okkar fólk í Brussel sem þar starfar hjá Atlantshafsbandalaginu. Þannig að þótt það kunni að þykja áhugavert eða vekja spurningar einhvers staðar um stefnu eins flokks í ríkisstjórn þá hefur þessi ákvörðun legið fyrir í öll þessi ár og eftir henni er starfað af miklum heilindum. Mér hefur þótt forsætisráðherra standa sig með stakri prýði að setja þjóðaröryggisstefnu fremst og tala út frá henni sem þjóðarleiðtogi okkar hér og leiðtogi ríkisstjórnarinnar og það hefur einfaldlega ekki verið neinum vandkvæðum bundið.

Frú forseti. Þetta er mikið alvörumál og ánægjulegt að Ísland skuli standa svona vel við bakið á nágrannaþjóðum okkar á Norðurlöndum og þess vegna ætla ég að halda aftur af mér með að fara of mikið út í innanlandspólitíkina. En það er samt ekki hægt að líta fram hjá því að hér lýsir hæstv. utanríkisráðherra Íslands því yfir að það sé ánægjulegt að aðrir ráðherrar í ríkisstjórninni, sérstaklega hæstv. forsætisráðherra, skuli leyfa sér að líta fram hjá eigin stefnu og fylgja annarri stefnu en vera samt enn þá fylgjandi sinni stefnu. Þetta er ekki mjög traustvekjandi, frú forseti, í afstöðu Íslands til þessa stóra máls, sem er NATO og aðild okkar og annarra þjóða, ekki hvað síst auðvitað Norðurlandaþjóðanna núna með inngöngu Finna og Svía í þetta bandalag. En að því sögðu hef ég aðra spurningu fyrir hæstv. ráðherra. Eins og kom fram í máli ráðherrans er eindreginn stuðningur við þessa aðild, þessa viðbót við NATO, frá að því er virðist öllum þjóðum nema Tyrklandi. Og þá spyr ég hæstv. utanríkisráðherra: Myndi ráðherrann, ef þyrfti að velja þar á milli, frekar vilja fá Svíþjóð og Finnland inn í NATO eða halda Tyrklandi í NATO, ef valið stæði um það?

Frú forseti. Fyrst að fyrri vangaveltum hv. þingmanns sem ætlaði að halda aftur af sér en gerði það síðan ekki, þá segi ég aftur: Það hefur ekki verið vandamál og ríkisstjórnin öll hefur starfað eftir þjóðaröryggisstefnu og ég hef engar áhyggjur af því að svo verði ekki áfram. Nú hefur hv. þingmaður sjálfur setið í ríkisstjórn og meira að segja leitt hana og veit hvernig það er þegar þær eru myndaðar og hvernig hver og einn ráðherra ber síðan ábyrgð á sínum málaflokki og saman er pólitísk sátt um ákveðin mál. En ég ætla ekki að fara nánar út í stefnu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs um varnar- og öryggismál. Varðandi síðari spurninguna þá eru þetta þannig vangaveltur að mér þætti óábyrgt af mér að standa hér og svara í einhverjum viðtengingarhætti um einhverja stöðu sem alls ekki er upp komin. Vissulega er það leitt. Mér finnst það óviðeigandi að ótengd mál, a.m.k. alls ekki beintengd, séu dregin inn í þessa atburðarás sem, rétt eins og hv. þingmaður sagði, er auðvitað stórmál og mjög alvarlegt mál og mikið mál að tvö ríki séu að sækjast eftir aðild að Atlantshafsbandalaginu eftir allt sem á undan er gengið og það sem breyttist 24. febrúar síðastliðinn. En það er sú staða sem uppi er núna. Hún er á mjög viðkvæmu stigi og fólk að leggja sig fram um að leysa þá stöðu þannig að ég get ekki annað en vonað að þetta leysist og að Tyrkland samþykki í rauninni það að aðildarviðræður geti hafist og þetta verði klárað. Þangað til annað kemur í ljós þá mun ég tala með þeim hætti að ríkin verði 32, vonandi sem allra, allra fyrst.

Virðulegi forseti. Ég vil undirstrika og taka undir orð hæstv. ráðherra sem hefur haldið afskaplega vel á þessu máli fyrir Íslands hönd. Ég vil taka undir þessa samstöðu og eindrægni með því að liðka snarlega hér fyrir í þinginu og styðja mjög eindregið umsóknir Finnlands og Svíþjóðar í varnarbandalagið NATO. Þar hefur ráðherrann ótvíræðan stuðning okkar í Viðreisn og fleiri flokka, veit ég. Mig langar að spyrja um kannski tvennt. Það er annars vegar leiðtogafundur í Madríd og það snertir Georgíu og Moldóvu, sem eru líka að sækja um aðild að NATO. Það er auðvitað lýsandi fyrir þessar þjóðir, Úkraínu, Moldóvu, Georgíu, en líka Eystrasaltsríkin á sínum tíma og núna Finnland og Svíþjóð, hvar þau telja öryggi sínu og fullveldi best borgið og það er í samfélagi og samstarfi vestrænna lýðræðisþjóða eins og við gerum í gegnum NATO. Við vitum það alveg að Georgía og Moldóva uppfylla ekki, sérstaklega ekki Georgía, öll skilyrði sem NATO setur vegna landamæraágreinings, en sá ágreiningur er við Rússa og það voru Rússar einhliða sem sköpuðu þann ágreining með því að ráðast inn í Georgíu á sínum tíma, 2008. Í rauninni uppfyllir Úkraína heldur ekki skilyrði sem NATO setur út af innrás og ofbeldi Rússa í landinu. Þannig að ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að gera allt sem í hennar valdi stendur til að hægt verði að hraða því að Georgía og Moldóva fái inngöngu í NATO. Mér þætti vænt um ef hún gæti farið aðeins yfir þessa þætti. Því fleiri sem vestrænar lýðræðisþjóðir eru saman í því bandalagi, því sterkari erum við í því að verja þessi gildi okkar sem eru svo dýrmæt; lýðræði, frelsi og mannréttindi.

Frú forseti. Georgía er í umsóknarferli en Moldóva er ekki umsóknarríki. Við höfum sagt og munum gera það áfram að við styðjum í raun að bandalagið sé með opnar dyr gagnvart aðildarumsóknum. Við höfum stutt þá reglu ávallt og gerum enn. Georgía á lengra í land og það er vissulega rétt sem hv. þingmaður segir varðandi þá flóknu stöðu sem þar er og hverjum er um að kenna. En það er veruleikinn sem blasir við og gerir málið flóknara. Það þarf síðan auðvitað, gagnvart Georgíu eins og öðrum ríkjum, samþykki allra ríkja og það ferli tekur einfaldlega tíma. En við höfum verið mjög skýr með það að dyrnar séu opnar gagnvart þeim ríkjum sem það kjósa og taka ákvörðun um að vilja sækjast eftir aðild og við munum áfram, hér eftir sem hingað til, tala þannig á þeim vettvangi.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svörin og er bara ánægð með þau. Ég verð hins vegar að vona það að NATO-ríkin eða NATO hugsi sig um hvað það varðar hverjir setja í rauninni skilyrðin. Segjum að Rússarnir hefði tekið upp á því korteri fyrir umsókn Finna að fara inn í lítinn hluta í Finnlandi. Þá hefðu þeir gert Finnland, samkvæmt okkar eigin reglum, NATO-ríkja, í rauninni ekki bært til að fara inn í NATO á þeim grundvelli. Þannig að það er um að gera að ýta undir með Georgíu og síðar Moldóvu. Ég vil sérstaklega líka hrósa ráðherranum fyrir þann tón sem hún sendir Tyrkjum á þessum tíma. Mér finnst algerlega óviðeigandi hvernig Tyrkland hefur komið fram nákvæmlega í þessu umsóknarferli. Það kemur augljóslega fram að við erum ekkert í fyrsta sinn að tala um stækkun á NATO, það hefur verið gert nokkuð oft og ítrekað síðustu 20–25 árin. En aldrei hafa þeir verið beint að móast við eins og þeir gera núna. Þetta er mjög óviðeigandi og ég er fegin að ráðherrann heldur þessum málflutningi á lofti. Síðan til viðbótar, það er kannski komið nóg en ég ætla bara að tæma kvóta minn til að hrósa ráðherra. Ég vil sérstaklega draga fram hvað það er mikilvægt að talað sé skýrt í þessu máli þegar kemur að innrás og grimmdarverkum Rússa í Úkraínu. Þess þá heldur er óþolandi að lesa um það í blöðum og skynja að það séu raddir, íhaldssamar, afturhaldssamar, úreltar raddir innan flokka sem eru að reyna að réttlæta gjörðir Rússa í Úkraínu, reyna að segja að þetta eigi ekki að vera svona. Við vitum alveg hvar þessar blaðagreinar eru og ég held að ráðherra viti alveg hvað ég er að meina. Þess vegna skiptir máli að forystufólk í ríkisstjórninni, eins og utanríkisráðherra, 

Frú forseti. Ég þakka fyrir það. Almennt er það gagnlegt að tala skýrt en ekki hefði hvarflað að þeirri sem hér stendur að vera sett í þá stöðu að þurfa að gera það á þessum tíma um þessi mál. En allt er breytingum háð og ákveðin átök og ákveðin hugmyndafræði og ákveðin samfélagsgerð og það sem menn telja sig geta komist upp með, snýr einhvern veginn alltaf aftur, líka þegar maður heldur að það muni ekki gera það. Þá skiptir mjög miklu máli að tala skýrt, ég er sammála hv. þingmanni um það, ég lít líka svo á. Stundum finnst mér í umræðu um utanríkismál á Íslandi að einhverjum kunni að þykja það ekki skipta mjög miklu máli yfir höfuð hvað Ísland segir, við séum svo smá og við séum svo fá, við séum svo langt í burtu, við séum ekki með her o.s.frv., og þegar hlutirnir eru óþægilegir þá sé kannski betra að segja ekki neitt eða betra að segja sem minnst vegna þess að annars sé verið að rugga einhverjum bátum. Ég er algjörlega ósammála því mati. Ég er þeirrar skoðunar að smáríki sem hefur sama sæti við borðið og öll hin, eitt sæti eins og hin stóru, eigi einmitt og hafi ríkari siðferðislega skyldu til að nota rödd sína og segja hluti sem þarf að segja, sérstaklega þar sem við höfum ákveðinn trúverðugleika, en líka þar sem við höfum bara mjög ríka og sterka sannfæringu. Þannig að þrátt fyrir að við séum að upplifa algerlega ömurlega tíma á alþjóðavettvangi og þegar kemur að öryggis- og varnarmálum, þá sinni ég því hlutverki af mikilli og einlægri auðmýkt en geri það glöð að segja hluti upphátt og segja þá skýrt.

Frú forseti. Það eru mikil heimssögulegu tíðindi að Svíþjóð og Finnland skuli nú hafa sótt um aðild að NATO enda hafa þessi ríki, reyndar með ólíkum hætti, haft hlutleysi sem hornstein utanríkisstefnu sinnar, en nú hafa mál því miður skipast þannig í Evrópu að þessi ríki telja sér ekki stætt á öðru en að bindast samtökum við aðrar þjóðir Evrópu og Bandaríkin um varnir sínar. Slík er ógnin sem þau telja að sér steðja vegna útþenslustefnu Rússa. Samfylkingin styður þessa tillögu og vill greiða fyrir því að þessi umsókn verði afgreidd hratt og örugglega, enda er það fagnaðarefni að akkúrat þessar þjóðir bætist í þennan félagsskap. Það er talað um það í greinargerð að þessi ríki eigi bæði hugmyndafræðilega samleið með grunngildum Atlantshafsbandalagsins, en þar segir, með leyfi forseta, „að aðilar samningsins lýsi yfir tryggð við markmið og meginreglur sáttmála Sameinuðu þjóðanna og ósk sinni um að lifa í friði við allar þjóðir og allar ríkisstjórnir“ og að markmið samningsins sé að varðveita „sameiginlega arfleifð og menningu, er hvíla á meginreglum lýðræðis, einstaklingsfrelsi og lögum og rétti“. Það má auðvitað alltaf deila um það hversu vel hefur alltaf tekist til hjá aðildarþjóðum NATO og jafnvel í bandalaginu í heild sinni að uppfylla þessi markmið en það er hins vegar alveg ljóst að aðild Finna og Svía mun verða til þess að styrkja þau. Það er líka ástæða til að ætla að innan bandalagsins muni styrkjast sú sýn norrænna þjóða að best fari á því að finna friðsamlegar lausnir á ágreiningi þjóða og að vænlegast til að stuðla að öryggi og friði í heiminum sé að auka jöfnuð milli þjóða, innan einstakra ríkja, jöfnuð og réttlæti. Frú forseti. Samfylkingin styður bæði í orði og verki aðild okkar Íslendinga að NATO. Við erum vissulega vopnlaus og friðsöm þjóð en þar með er ekki sagt að við þurfum ekki að gæta varnarhagsmunum okkar og við getum einfaldlega ekki látið sem heimurinn komi okkur ekki við. Ógnirnar sem steðja að nútímasamfélögum eru vissulega fleiri og flóknari en þær voru þegar bandalagið var myndað. Við kjarnorkuógnina hefur nú bæst sú ógn að það er hægt að ráðast á innviði ríkja, á innviði samfélaga og hernaðurinn getur birst okkur stundum í líki upplýsingaóreiðu eða markvissra falsfrétta. Ólíkar varnir eiga að sjálfsögðu við þar. En eftir sem áður hljótum við Íslendingar að skipa okkur í sveit með rótgrónum lýðræðisþjóðum sem hafa bundist samtökum um að styrkja varnir sínar gegn hernaðarlegum ógnum, hvernig sem þær svo birtast. Þó að við höfum ekki á að skipa her og það standi ekki til að stofna her hér á landi þá getum við og eigum að beita okkur innan NATO með margvíslegum öðrum hætti. Við höfum þar rödd og við eigum að nota hana. Við eigum að láta í okkur heyrast. Nú þegar það lítur þannig út að frændþjóðum okkar fjölgi innan bandalagsins ætti það að styrkja þessa rödd okkar. Það er því í samræmi við þjóðarhagsmuni okkar að vera í sem nánustum tengslum við frændþjóðir okkar og lýðræðisríki í Evrópu. Þá er líka full ástæða til að nota þetta tækifæri til að minna á að öflugasta og skilvirkasta samstarf Evrópuþjóða, ekki síst á sviði lýðræðis, frelsis og friðar, á sér stað innan Evrópusambandsins. Þar eigum við Íslendingar að sjálfsögðu að vera með fulla aðild með grönnum og vinnum frekar en tvístígandi áratugum saman í gættinni. Frú forseti. Um tildrög þessarar umsóknar þarf ekki að fara sérstaklega mörgum orðum. Hafi Rússar talið sér standa ógn af NATO og vaxandi styrk og umsvifum bandalagsins í kringum sig verður seint sagt að innrásin í Úkraínu hafi orðið til þess að draga úr því. Þvert á móti varð hún til þess að þjóðum bandalagsins mun fjölga í hópi nágranna Rússa, fyrir utan auðvitað allan þann skaða, þann óheyrilega skaða og harmleik sem innrásin hefur valdið, fyrst og fremst auðvitað fyrir úkraínsku þjóðina sjálfa en líka fyrir Rússa, bæði hvað varðar efnahag og orðspor. Þessi ólögmæta innrás Rússa hefur með öðrum orðum styrkt NATO og veikt Rússa. Frú forseti. Ég er ánægður að það skuli hafa myndast þetta víðtækur stuðningur í utanríkismálanefnd og mér heyrist í öllu þinginu fyrir þessari tillögu og ég hlakka til að halda áfram meðferð málsins í nefnd og við síðari umræðu.

Virðulegur forseti. Sú umræða sem hér er í gangi í dag er að svo mörgu leyti merkileg, bæði í alþjóðlegum samanburði og ef horft er til þess norræna samstarfs sem við Íslendingar erum svo mjög virkir þátttakendur í. Ástæða umræðunnar er hins vegar til komin vegna atburða sem ekkert okkar óraði fyrir að myndu raungerast með þeim hætti sem við höfum nú séð gerast. Innrás Rússa í Úkraínu hefur gerbreytt landslagi í Evrópu og sér í lagi í Austur-Evrópu og vandséð hvernig sú staða eða sá ólgusjór á eftir að lygna á komandi árum. Væntingar sem höfðu staðið til þess að ógnin væri í rénum hafa svo sannarlega reynst rangar og stríð í Evrópu er staðreynd. Flest ef ekki öll ríki Evrópu huga nú að sínum vörnum og hefur fjármagn til öryggis- og varnarmála stóraukist hjá ríkjum Evrópu. Áhyggjur af þróun átaka á næstu vikum, mánuðum eða jafnvel árum eru þjóðum álfunnar hugleiknar og er ekki fyrirséð hvernig þeim átökum muni ljúka. Það eru raunverulegar áhyggjur af því hvort innrásarherinn muni láta staðar numið við landamæri Úkraínu eða halda áfram inn í nærliggjandi lönd. Það er ótti ríkjanna í Austur-Evrópu og hann kom vel fram á ársfundi NATO í Vilníus nú um síðustu helgi. Umsóknarbeiðni Svía og Finna inn í NATO er til komin vegna þessa og þeirrar óvissu um hvert átökin muni leiða og þeirrar nýju heimsmyndar í öryggis- og varnarmálum sem teiknast hefur upp á síðustu mánuðum. Norður-Atlantshafssamningurinn var undirritaður 4. apríl 1949 þar sem 12 sjálfstæð ríki rituðu undir stofnsáttmála samtakanna og ákváðu að gera með sér varnarbandalag þar sem grunnstefið var að árás á eitt ríki jafngilti árás á þau öll. Árið 1949 var heimurinn allur, og Evrópa sérstaklega, að ná sér upp úr þeim hildarleik sem síðari heimsstyrjöldin var og kalda stríðið milli austurs og vesturs var að teiknast upp. Það var ekki að ástæðulausu að þessar 12 þjóðir fundu sig knúnar til að tryggja varnir sínar og mynda með sér bandalag til að tryggja betur öryggi íbúa sinna og landamæra. Sporin hræddu. Ísland hafði öðlast fullveldi 1918 með sambandssamningnum 1. desember það ár. Samkvæmt samningnum hafði Ísland rétt til að segja upp sambandinu við Danmörk að 25 árum liðnum. Skrefið var stigið að fullu 1944 og lýðveldi Íslands varð að veruleika. Það var því ung þjóð sem hafði þá framsýni að setjast við samningaborðið og taka ákvörðun um að verða ein af stofnaðilum hins nýja öryggis- og varnarbandalags á Norður-Atlantshafi og þar með tryggja betur varnir þjóðarinnar gegn þeim framtíðarógnum sem að þjóðinni myndu steðja í komandi framtíð. Árás ríkis á fullvalda og sjálfstæða þjóð í Evrópu sem hefur gert það eitt af sér að vilja vera sjálfstæð er óásættanleg hegðun og henni ber að hafna. Hún verður að hafa afleiðingar og fyrir hana þarf að refsa. Úkraína er nú að verja sjálfstæði sitt, sama sjálfstæði og við Íslendingar höfum barist fyrir árum og jafnvel árhundruðum saman og náðum að sigra 1944. Í dag eru aðildarríkin 30 og það er mín von að þeim muni fjölga í 32 með inngöngu Svíþjóðar og Finnlands. Virðulegur forseti. Við ræðum hér um inngöngu Svía og Finna í öryggis- og varnarbandalag, NATO. Ég fagna því skrefi og held að það muni, ef þetta verður samþykkt, styrkja varnir þeirra ríkja sem og varnir okkar Íslendinga. Eins styrkir það stöðu ríkja á norðanverðu Atlantshafi sem og Eystrasaltsríkjanna sem skiptir okkur verulegu máli. Sú hugmyndafræði að sitja hjá og taka ekki þátt, hlutleysi, er því miður ekki lengur á borðinu að mati Finna og Svía og sú breytta heimsmynd og sú ógn sem ég hef farið yfir hér á undan verður til þess að ný staða er komin upp hjá þessum tveimur löndum og Evrópu allri. Það hefur ekki verið auðveld ákvörðun að taka en hún var afdráttarlaus. Það er mat þessara ríkja að hagsmunum þeirra sé betur fyrir komið innan bandalags en utan. Umræða hefur verið hér frá inngöngu Íslands inn í bandalagið hvort hagsmunum Íslands sé betur borgið innan eða utan samtakanna. Að mínu mati er sú umræða er komin á endastöð. Herlaus þjóð þarf að geta varið sig á viðsjárverðum tímum. Virðulegur forseti. Ég fagna inngöngu Svíþjóðar og Finnlands í öryggis- og varnarbandalag NATO og tel það vera heillaskref fyrir NATO og aðildarþjóðir bandalagsins og þar með talið Ísland.

Virðulegur forseti. Umsókn Finnlands og Svíþjóðar að Atlantshafsbandalaginu, NATO, er mikið fagnaðarefni fyrir Ísland og Atlantshafsbandalagið í heild og undirstrikar mikilvægi þessa varnarbandalags lýðræðisþjóða í Vestur-Evrópu, bæði fyrir öryggi Evrópu og fyrir öryggi heimsins. Ég tel að þessi ríki séu vel að því komin að ganga í þetta bandalag og sýnir hversu mikilvægt það er. Aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu 1949 var mikilvæg fyrir Ísland og sjálfstæði Íslands og fullveldi þess. Utanríkisstefna Íslands byggir á tveimur meginstoðum, aðildinni að NATO og varnarsamningnum við Bandaríkin. Það er þar sem við tryggjum fullveldi okkar sem ríkis, fullveldi okkar sem sjálfstæðs ríkis. Mig langar aðeins að koma inn á það sem kom fram í umræðunni hér áðan en það er að flokkur forsætisráðherra er andsnúinn NATO-aðild. En hann styður hins vegar NATO-aðild Finnlands og Svíþjóðar en ekki eigin ríkis. Það er mjög sérstakt og er ákveðinn blettur á íslenskum stjórnmálum að það sé þannig að forsætisráðherra geti mælt með aðild tveggja vinaþjóða en ekki stutt aðild eigin ríkis. Það er ákveðin þverstæða sem þarf að svara og væri gott ef utanríkisráðherra myndi svara þeirri þverstæðu án þess að vitna bara til þjóðaröryggisstefnunnar. Ég veit að í öðrum ríkjum, eins og í Noregi hefur SV, sósíalíski vinstriflokkurinn, tekið til skoðunar hvort hann eigi að styðja Atlantshafsbandalagið eða ekki. Aðild Svíþjóðar og Finnlands mun styrkja NATO gríðarlega mikið. Bæði ríkin hafa mjög öfluga heri og eyða miklu til varnarmála. Finnar eru t.d. með herskyldu og eftir fall múrsins minnkuðu þeir ekki útgjöld til hermála og eru með varaher, 200.000 manns, sem þeir geta kallað til. Svipað er hjá Svíum. Þeir eru líka með mjög öfluga hergagnaframleiðslu, framleiða eigin herþotur, kafbáta og vopn og þeir myndu vera gríðarlegur fengur fyrir varnarbandalagið til að verja Norðurlöndin og Skandinavíu og er það vel að þeir hafi þegar sótt um aðild að bandalaginu. Finnland hefur þurft að berjast fyrir sjálfstæði sínu og fullveldi. 30. nóvember 1939 réðst Stalín inn í Finnland, þremur mánuðum eftir upphaf síðari heimsstyrjaldarinnar. Það er margt líkt með finnska vetrarstríðinu og stríðinu sem nú er háð í Úkraínu. Mjög margt svipað. Finnland missti austurhéruð sín, Austur-Karelíu, í friðarsamningum sem luku stríðinu. Þeir háðu mjög hetjulega baráttu og var stríðið mikil niðurlæging fyrir sovéska herinn sem var að sjálfsögðu fyrst fremst rússneski herinn. Það er ekki ólíklegt að svipað muni eiga sér stað núna, að núverandi stríði í Úkraínu muni verða lokið með friðarsamningum og engu öðru. Okkur ber að styðja að sjálfsögðu Úkraínu í því stríði með öllum tiltækum ráðum sem við höfum sem herlaus þjóð og ástæðan fyrir því að Svíþjóð og Finnland eru að sækja um aðild að Atlantshafsbandalaginu er innrás Pútíns í Úkraínu, innrás Pútíns og rússneska hersins í fullvalda ríki, fullvalda, lýðræðislegt sjálfstætt ríki. Samskipti Finnlands við Sovétríkin og síðan Rússland eru mjög áhugaverð í sögulegu samhengi. Í dag eru Finnar hamingjusamasta þjóð í heimi, með gríðarlega flottan tæknigeira, mikla velmegun og háan lifistandard. Núna sjá þeir ekki fram á að geta treyst risanum í austri lengur þrátt fyrir að hafa getað gert það, lifað í sambúð við hann, með eigin herafla síðustu 70 ár. Þannig að þetta eru merkileg tímamót í sögu NATO að öllu leyti og þetta eru líka merkileg tímamót í sögu Norðurlanda eins og hæstv. utanríkisráðherra kom inn á. Núna er öll Norðurlöndin samankomin í Atlantshafsbandalaginu. Ástæðurnar fyrir því að Svíþjóð og Finnland voru ekki aðilar að NATO eru mjög áhugaverðar í sögulegu samhengi. Það sýnir þátttaka okkar eða aðild okkar að síðari heimsstyrjöldinni og hvað varðar Danmörku, Noreg og Ísland, sem var mjög mismunandi í öllum þremur ríkjunum. Hún var meira að segja ólík á milli Noregs og Danmerkur að mjög miklu leyti. Saman erum við nú öll komin í NATO og það þýðir að Norðurlöndin eru frá Grænlandi, nánast frá landamærum Kanada, að landamærum Rússlands í NATO. Þetta mun styrkja norrænt varnarsamstarf sem Ísland tekur vonandi þátt í að fullu leyti sem herlaus þjóð. Sem dæmi um vináttu Norðurlandanna má nefna það þegar Finnland hélt upp á 100 ára afmæli sjálfstæðis síns þá var mikil umræða í Noregi um að Noregur myndi gefa Finnlandi fjall, sem yrði þá hæsti tindur Finnlands. Það var fjallið Halti. Núna er hæsti tindur Finnlands 1.325 metra yfir sjávarmáli, sem er í hlíðum þessa fjalls, en hæsti tindurinn á fjallinu er innan landamæra Noregs, í 1.361 metra hæð. Það var því miður ekki hægt að gera og Erna Solberg, forsætisráðherra Noregs, sagði að það væri ekki hægt vegna m.a. stjórnarskrárinnar. En þetta sýnir hversu mikil vinátta og náin vinabönd eru meðal Norðurlandanna, sérstaklega Skandinavíu-landanna. Við eigum að taka enn þá meiri þátt í því samstarfi að öllu leyti. Það virðist vera að öll ríki Atlantshafsbandalagsins styðji aðild Finnlands og Svíþjóðar. Tyrkland hefur gert athugasemdir við aðildina, sérstaklega varðandi Kúrda. En það eru atriði sem ætti að vera hægt að semja um að öllu leyti. Tyrkland er gríðarlega mikilvægur aðili að NATO með stærsta her NATO og er á þeim stað í heiminum sem er gríðarlega mikilvægur fyrir öryggi Evrópu, milli Asíu og Evrópu. Það er mikilvægt ríki. Ég tel að samningaviðræður þar á milli muni ekki standa í vegi fyrir aðild Finnlands og Svíþjóðar að nokkru leyti. Hér hefur verið minnst á aðildarumsóknir Moldóvu og Georgíu og ég tel að þrátt fyrir landamæradeilur þá eigi NATO að samþykkja aðild þessara ríkja. Það er ekki hægt að Rússland sé að skemma aðildarumsóknir þessara ríkja með því að hafa landamæradeilur við þessi ríki. Það getur þá bara verið þannig að þau svæði verði varin sem eru algerlega innan fullveldisyfirráða stjórnvalda í Georgíu og Moldóvu. Ég hef sjálfur komið til Abkasíu, sem er vestast hluti Georgíu, og það er glæsilegt svæði. Þetta er eins konar Monte Carlo Svartahafsins en efnahagsástandið er alveg hrikalegt. Það er allt út af pólitískri stöðu og óeiningu þar sem stórveldinu hefur tekist að kljúfa landshluta út úr Georgíu og efnahagsleg þróun hefur algerlega staðnað þar. Það er mikilvægt og ég skora á utanríkisráðherra að tala máli þessara ríkja á NATO-fundum. Ísland getur átt mjög mikilvægt framlag þar sem smáþjóð. Við höfum sýnt það, t.d. í mannréttindaráðinu, að þar getum við talað frjálslegar sem smáþjóð heldur en stórveldin og stærri þjóðir. Ef við tölum máli þessara þjóða við aðildarumsókn þá myndi það styrkja mjög stöðu smáþjóða eins og þessara þjóða. Þetta eru báðar lýðræðislegir þjóðir sem eru að reyna að þróa hagkerfi sín í átt að vestrænu hagkerfi og hefur tekist að mörgu leyti ágætlega en það er ákveðin stöðnun, t.d. í Moldóvu vegna svæðis sem heitir Transnistría þar sem rússneskir hermenn ráða ríkjum. En ég tel þessi ríki bæði vera vel að því komin að ganga í Atlantshafsbandalagið. Það er reyndar þannig að í stjórnarskrá Moldóvu er kveðið á um hlutleysi en það er þeirra vandamál að leysa úr því og þessi umsókn er velkomin og verður vonandi afgreidd sem fyrst. Ég tel að rödd Íslands innan Atlantshafsbandalagsins sem herlausrar smáþjóðar eigi einmitt að heyrast vel hvað varðar borgaraleg réttindi og lýðræði og sérstaklega varðandi réttindi annarra smáþjóða. Ég vona að þessi umsókn verði afgreidd sem allra fyrst og hún á mikinn rétt á sér og er mikið fagnaðarefni fyrir Norðurlöndin, fyrir Evrópu og fyrir Atlantshafsbandalagið.

Frú forseti. Mikilvægasta markmiðið með alþjóðastjórnmálum er friður. Það er okkar hlutverk sem stjórnmálamenn að stuðla að friði í heiminum. En það er ekki alltaf auðvelt að berjast fyrir friði þegar aðrar þjóðir ákveða upp á sitt einsdæmi að hefja stríðsrekstur. Staðreyndin er sú að öryggisumhverfi í Evrópu hefur tekið miklum breytingum á síðustu 100 dögum. Við upplifum nú fyrsta stríðið í Evrópu um áratugaskeið. Þessi breytta heimsmynd hefur leitt til þess að frændþjóðir okkar, Svíar og Finnar, sem hingað til hafa verið utan hernaðarbandalaga, sækjast eftir aðild að NATO. Bak við þessa ósk um aðild í þessum tveimur ríkjum liggur bæði meiri hluti lýðræðislega kjörinna fulltrúa þjóðþinga þessara landa og vilji afgerandi meiri hluta þjóðanna beggja. Raunin er að þrátt fyrir að vera lítið land þá hefur Ísland sterka rödd á alþjóðasviðinu. Það er stefna Pírata að nýta hana til að fara fram með góðu fordæmi. Ísland á að beita sér fyrir eflingu og verndun mannréttinda í alþjóðasamstarfi. Píratar vilja tryggja að allir milliríkjasamningar séu opnir og aðgengilegir og beint lýðræði verði haft að leiðarljósi við meiri háttar ákvarðanir um utanríkismál. Ástæðan er að við trúum á rétt borgaranna til að koma að ákvörðunum, t.d. um hvort þjóðin á að vera í NATO, ESB eða hvers konar alþjóðasamstarfi sem er. Og alveg eins og við trúum því að Íslendingar eigi að hafa sitt að segja um hvaða alþjóðasamstarfi við tökum þátt í þá trúum við því að borgarar annarra þjóða eigi að hafa sitt að segja um hvaða alþjóðasamstarfi þeir taka þátt í. Það er stefna okkar Pírata að aðild Íslands að NATO endurspegli rödd og vilja þjóðarinnar um þátttöku í NATO og öðrum varnarbandalögum. Við hljótum því að styðja lýðræðislegan vilja og rödd frændþjóða okkar á Norðurlöndum þegar kemur að þátttöku þeirra landa. Það er jafnframt stefna okkar Pírata að unnið sé markvisst gegn hvers kyns hernaðaruppbyggingu í Norður-Atlantshafi og á norðurslóðum. Það vekur auðvitað upp spurningar þegar fyrir okkur liggur að samþykkja útvíkkun hernaðarbandalaga. Það er ákvörðun sem á ekki að taka af léttúð. Okkur ber að hugsa til skammtíma- og langtímaafleiðinga slíkra ákvarðana, hvað það mun þýða fyrir frið í heiminum til lengri tíma og okkur ber að hafa í huga hvaða afleiðingar það kann að hafa fyrir aðrar bandalagsþjóðir og fyrir þær sem standa utan bandalagsins. Það að fá inn fleiri norrænar þjóðir í NATO sem hafa svipuð gildi og við kann jafnvel að leiða til þess að rödd friðar verði hærri innan raða þess. En óháð því hvort reyndin verður sú eða ekki leggjum við Píratar mesta áherslu á að við virðum vilja þeirra þjóða sem sækjast eftir aðild. Virðingin fyrir lýðræðinu og sjálfsákvörðunarrétti fólks verður að vera ofar einstökum pólitískum markmiðum leiðtoga og stjórnmálamanna. Þess vegna styð ég samþykkt þessarar þingsályktunartillögu um að heimila ríkisstjórninni að staðfesta fyrir Íslands hönd fyrirhugaða viðbótarsamninga við Norður-Atlantshafssamninginn um aðild lýðveldisins Finnlands og konungsríkisins Svíþjóð þegar þeir liggja fyrir.

Frú forseti. Evrópa stendur nú á erfiðum tímamótum þar sem vegið er að grundvallargildum og stríð skekur álfuna. Það er mjög mikilvægt fyrir farsæla framtíð álfunnar að þjóðir hennar þjappi sér saman um stoðir lýðræðis, mannréttinda, friðar og öryggis fólks þar sem jafn réttur komandi kynslóða til mannsæmandi lífs og framtíðar er tryggður, þar sem sjálfsákvörðunarréttur þjóða er virtur og samskipti og úrlausnir markast af gagnkvæmri virðingu og friðsamlegum lausnum. Margar þjóðir upplifa nú margvíslegar fjölþáttaógnir með enn sterkari hætti en verið hefur í langan tíma og enn frekar vegna ógnaratburða undanfarinna mánaða samfara innrás Rússlands í Úkraínu og afleiðinga hennar sem ekki sér fyrir endann á. Nú hafa tvær vinaþjóðir okkar, Finnland og Svíþjóð, ákveðið að sækja um aðild að NATO. Þessar þjóðir hafa verið nánar okkur, hafa verið málsvarar friðar og verið lausnamiðaðir í alþjóðastjórnmálunum. Ísland og Norðurlöndin hafa lagt áherslu á að finna friðsamlega lausnir hverju sinni og reyna að leysa deilur með friðsamlegum hætti. Sem formaður utanríkismálanefndar styð ég aðildarumsóknir Finna og Svía. Markast það ekki síst af því að hér eru vinaþjóðir okkar og nágrannar að sækja um aðild eftir að hafa komist að lýðræðislegri niðurstöðu, sem ég virði. Vænti ég þess að aðild þeirra muni hafa þau áhrif að bandalagið verði enn líklegra en áður til að leita friðsamlegra lausna, eins og Norðurlandaþjóðirnar hafa staðið fyrir. Utanríkismálanefnd Alþingis stendur einhuga á bak við þessi lönd í umsókn þeirra að NATO. Það kynntum við Finnum í ferð okkar til landsins nýverið og á fundum utanríkismálanefndar Finnlands og utanríkisráðherra landsins. Fyrir mitt leyti sem formaður utanríkismálanefndar legg ég áherslu á að þetta eru nágrannaþjóðir okkar sem tóku ákvörðun með lýðræðislegum hætti og tel ég að aðild þeirra muni hafa jákvæð áhrif á bandalagið auk þess sem hún mun styrkja stöðu okkar þar og þau sameiginlegu gildi sem við deilum með öðrum Norðurlandaþjóðum.

Virðulegi forseti. Já, þetta er merkilegur tími hér í þingsal og líka þegar mælt er fyrir stækkun NATO, varnarbandalags vestrænna lýðræðisríkja í þágu friðar og öryggis. Viðreisn styður eindregið umsóknir Svíþjóðar og Finnlands og að gerður verði samningur við þau þannig að þau verði aðilar að varnarbandalaginu. Ég vil taka undir með hv. formanni utanríkismálanefndar; innan nefndarinnar er alger samhljómur og þar hefur vinnan verkast vel. Blóðug innrás Rússa í Úkraínu hefur gjörbreytt stöðu heimsmála og þeim áskorunum sem alþjóðakerfið stendur frammi fyrir. Það hefur haft miklar og langvarandi afleiðingar. Heimsviðskiptin hafa raskast, eins og allar þjóðir hafa fundið fyrir, og pólitísku áhrifin fara heldur ekki fram hjá neinum á þessum miklu óvissutímum. Heimsmyndin öll er gjörbreytt. Skapast hefur enn meiri togstreita milli stórvelda heimsins, togstreita milli lýðræðis og einræðisríkja. Þessi vaxandi spenna kallar á stóraukið samstarf vestrænna ríkja. Það eru vitaskuld miklir öryggishagsmunir í húfi en helst af öllu er það að friðurinn sjálfur sem er í húfi. Innrás Rússa í Úkraínu er ekki síður árás á lýðræðið sjálft, sjálfstæð ríki og fullveldi þeirra, árás á gildi okkar sem viljum tryggja frelsi, réttlát og mennsk samfélög, og þá skipta traustar varnir, sterkt lýðræði og opin samfélög mestu máli. Lýðræðisþjóðir þurfa að koma sér saman með ríkari hætti um að tryggja betur eigið öryggi og standa vörð um eigin grunngildi. Þess vegna er vestrænt samstarf nú mikilvægara sem aldrei fyrr, því að það er einmitt á þessum tímum sem bandalagsþjóðirnar þurfa að standa saman. Þegar við sjáum friði og lýðræði ógnað með þessum hætti þá gefur það tilefni til endurmats á stöðu okkar og framtíð. Það gera Svíar og Finnar með umsóknum sínum sem við ræðum nú hér í þinginu í dag. Þær eru sögulegar og þess vegna er ekki hægt að gera annað en fagna þeim og það geri ég ákaft. Innrás Rússa í Úkraínu og grimmilegt ofbeldi þeirra þar í landi minnir okkur nefnilega á að friðurinn er ekki sjálfgefinn, því miður er það svo. Á það erum við reyndar minnt á hverjum degi þegar sífellt ógeðfelldari fréttir berast af stríðinu í Úkraínu. Þar hafa verið framin alvarleg mannréttindabrot. Innrásin er svo fyrst og fremst árás á almenning í Úkraínu, árás á daglegt líf alls almennings þar. Fórnarlömbin eru helst þeir tugir þúsunda sem látið hafa lífið og þær milljónir manna sem neyðst hafa til að flýja land. Innrásin skilur eftir sig sviðna jörð og afleiðingarnar af því er ofbeldi sem nú er framið og mun halda áfram að bitna á framtíðarkynslóðum í landinu. En innrásin er líka árás á gildi okkar um frelsi, lýðræði og mannréttindi. Í mínum huga er enginn vafi á því að grimmilegt ofríki Rússa gagnvart þessari grannþjóð á fyrst og fremst rætur að rekja í því að alræðisstjórnin hræðist það mest að sjá lýðræði dafna handan landamæranna. Rússlandi stendur ekki hernaðarleg ógn af Úkraínu eða öðrum grannríkjum en lýðræðisáhrifin, þau eru smitandi. Við stöndum frammi fyrir þeim veruleika að það er ekki kostnaðarlaust að verja fullveldi landsins og fáar þjóðir eiga meira undir öðrum í því efni en við. Að sama skapi eru skyldur okkar til samstöðu meiri en annarra. Mikilvægt er að líta ekki á stríð í Úkraínu sem einangrað fyrirbæri. Þetta er ekki einn af þeim atburðum sem fanga hug okkar í nokkra daga eða vikur og heyrir svo gleymskunni til. Það má ekki gerast. Og Úkraínustríðið skrifast heldur ekki á einn vitstola mann. Pútín var einfaldlega að hagnýta sér veikleika lýðræðisþjóðanna í nýrri heimsmynd. Framtíðarsýn hans er að halda áfram svo lengi sem hann telur að lýðræðisríkin standi verr að vígi en alræðisríkin. Eftir síðari heimsstyrjöld höfðu Bandaríkin forystu um stofnun Atlantshafsbandalagsins. Það er varnarbandalag þjóða í Norður-Ameríku og Evrópu. Íslandi var boðin stofnaðild að bandalaginu á sínum tíma vegna hernaðarlegrar þýðingar landsins. Það var mikil framsýni að þiggja það boð og verða stofnaðili að NATO 1949. Kjarninn í þjóðaröryggisstefnu okkar, sem samþykkt var samhljóða á Alþingi 2016, er aðildin að NATO og varnarsamningur við Bandaríkin. Þessi atriði eru sérstaklega tilgreind meðal þeirra atriða sem helst tryggja sjálfstæði, fullveldi og friðhelgi landamæra okkar Íslendinga. Og hafi einhver haldið að aðildin að NATO og varnarsamstarfið við Bandaríkin væri aðeins bókstafur á blaði og aðeins til marks um gamla sögu, hefur Úkraínustríðið gjörbreytt þeirri mynd. Þessi hornsteinn vestrænnar samvinnu hefur aldrei verið meira lifandi veruleiki í áratugi en einmitt nú. Það skilja þær þjóðir sem mest er ógnað af því alræðisríki sem Rússland er nú um stundir Og hvaða leiðir velja þessa þjóðir? Val Eystrasaltsríkjanna er skýrt. Þau völdu að fara í ESB og NATO til að tryggja lýðræði, öryggi, farsæld, frelsi og velsæld. Finnar og Svíar gera það sama og það er alveg ljóst hvað þær þjóðir hafa valið, líka Moldóva, Georgía og Úkraína. Ég vil hvetja, eins og ég gerði hér áðan, utanríkisráðherra til að beita sér fyrir því að leiðtogafundur NATO í Madríd núna í júní sendi þessum ríkjum mjög skýr skilaboð um að þau séu velkomin í bandalagið. Viðbrögð okkar við stríðinu í Úkraínu eiga því ekki að einskorðast við daginn í dag. Við þurfum að horfa fram í tímann, líkt og Finnar og Svíar hafa nú gert og Danir gera í dag með sínu skrefi, að þeir ætla sér að verða fullir þátttakendur í varnarhlutanum innan ESB með þjóðaratkvæðagreiðslunni - Danir fara í þjóðaratkvæðagreiðslu með sín mál, það væri gott ef það gilti það sama hér. Það eru merkilegir tímar núna víða um heim. Við þurfum að þora að meta stöðu Íslands í nýju ljósi og tryggja framtíðarhagsmuni okkar Íslendinga á öllum sviðum. Á svona tímum er því mikilvægt að við Íslendingar tökum þau skref sem eru nauðsynleg til að tryggja varnir og öryggi þjóðarinnar. Samsetning ríkisstjórnarinnar, viðkvæmni og andstæðir pólar innan hennar þegar kemur að vörnum landsins mega ekki leiða til þess að við tökum lægsta samnefnarann í hagsmunagæslu fyrir Ísland, sérstaklega á þeim hverfulum tímum sem við búum nú við. Þjóðaröryggisstefnan var samin 2016. Við búum nú árið 2022 við innrás Rússa í Úkraínu, innrás í öryggi og þau lífsgildi sem við viljum verja. Við þurfum að taka afgerandi skref, skerpa á varnarsamningi okkar við Bandaríkin. Þó að það sé erfitt og viðkvæmt fyrir Vinstri græn að samþykkja það þá verðum við að taka upp þann samning, eiga samtal við Bandaríkin um að varnarsamningurinn taki ótvírætt á netárásum og árásum á innviði landsins, hvernig eigi að virkja samninginn, hvernig eigi að kalla til Bandaríkjamenn ef til árásar á okkur eða innviði okkar kemur. Og við þurfum að tryggja alla vega samtal um það hvað felist í þeim fælingarmætti að hafa hér viðvarandi veru varnarliðs á Íslandi, hvort sem það er í gegnum Bandaríkin eða í gegnum NATO-ríkin og vinaríki okkar. Þetta er samtal sem við verðum að taka þótt, eins og ég segi, það kunni að vera erfitt fyrir forystuflokkinn í ríkisstjórn að viðurkenna það. Viðreisn hefur einn flokka, að mér skilst, lagt fram tillögur sem beinast að því að auka öryggi okkar og varnir núna á þessum hverfulu tímum og taka skref í þessa veru. Og það gerum við, eins og ég segi, með aukinni áherslu á aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu. Hvað getum við gert meira en við höfum gert núna? Auka miklu meira m.a. borgaralega þátttöku okkar innan NATO og taka upp varnarsamstarf við Bandaríkin og dýpka það og skerpa. En við þurfum líka í leiðinni að dýpka samstarf við Evrópusambandsþjóðirnar með fullri aðild Íslands. Sú aðild hefur að mínu mati aldrei - aldrei - verið brýnni. Það sama gildir um samstöðu með lýðræðis og vinaþjóðum okkar. Sú samstaða sem við sýnum hér í dag í þinginu með vinaþjóðum okkar, Svíum og Finnum skiptir gríðarlega miklu máli og það er gott að finna þá tóna að þeir eru skýrir, að við styðjum stækkun NATO. Það er enginn að tala um að henda Íslandi út úr NATO, það ætla ég að vona að verði ekki. Því fleiri frelsis- og lýðræðiselskandi þjóðir, ekki síst smáþjóðir - það er mikilvægt fyrir okkur að standa saman fyrir frelsinu og fyrir öryggi og vörnum þjóða. Og þá skiptir máli fyrir okkur Íslendinga að vera í bandalagi þjóða, bæði í gegnum Evrópusambandið og ekki síður í gegnum NATO. Að vera með þessa skýru rödd, þennan hljóm sem hefur verið komið inn á hér áður. Hljóm um lýðræði, hljóm um það að við tölum óhrædd, óhikað fyrir mannréttindum og borgaralegum réttindum og jafnrétti hvar sem er, hvenær sem er, alltaf. Því að þó að við séum smá þá beitum við okkar rödd við borðið. Og þá er nú gott, eins og í NATO, að eiga örugga og trygga rödd við borðið.

Frú forseti. Innrás Rússa í Úkraínu og væntanleg aðild Finnlands og Svíþjóðar að NATO sem af því leiðir er fyrst og fremst áminning um það að mannkynssögunni er ekki lokið. Einhverjir virtust líta svo á eftir lok kalda stríðsins að þar með hefði a.m.k. Vesturlönd komist á hinn óhjákvæmilega áfangastað þróunarinnar og þyrftu ekkert sérstaklega að passa upp á það. En nú erum við minnt á það að lýðræði og borgaraleg gildi þarf að verja og það getur þurft að gera það með hernaðarbandalagi. Það er ekkert langt síðan farið var að tala um NATO eins og það væri á einhvern hátt gamaldags, tilheyrði horfnum heimi. En nú erum við rækilega minnt á að sú er ekki raunin. Ég skal viðurkenna það, frú forseti, að ég get vel skilið þá afstöðu sem til að mynda flokkar eins og Vinstrihreyfingin – grænt framboð höfðu til NATO-aðildar Íslands. Ég var ekki endilega sammála þeim en ég gat skilið afstöðuna. Afi minn og fleiri ættingjar mótmæltu hér á Austurvelli árið 1949 og fengu á sig táragas þegar ákveðið var að Ísland gengi í NATO. Það var í beinu framhaldi af því að Ísland hafði ekki fengið að vera stofnaðili að aðili að Sameinuðu þjóðunum af því að ríkið taldi prinsippið um hlutleysi mikilvægara en að fallast á það skilyrði að lýsa yfir stríði á hendur Þýskalandi. En aðstæður höfðu breyst þá og þær hafa svo sannarlega breyst núna. Það er því óhjákvæmilegt, frú forseti, að mínu mati að við þingmenn allir endurmetum - við þurfum auðvitað að gera það reglulega en sérstaklega núna - fyrri afstöðu rétt eins og þingmenn og ráðherrar í Svíþjóð og Finnlandi hafa gert núna. Ég nefndi það áðan í andsvari að við í utanríkismálanefnd hefðum orðið þess heiðurs aðnjótandi að hitta utanríkismálanefndir þjóðþinga þessara landa og ráðherra og þar hefðu þingmenn sem höfðu verið afdráttarlausir í því alla sína tíð að vera andsnúnir aðild Finnlands að Atlantshafsbandalaginu lýst því yfir að þetta hefði breyst, með breyttum heimi, með breyttri stöðu. Ég held að íslensk stjórnvöld, ríkisstjórnin öll og stjórnarflokkarnir og þingið þurfi að hugleiða það líka hvort staðan hafi ekki breyst með þeim hætti að við þurfum að sýna eindrægni, ríkisstjórn Íslands þurfi að sýna eindrægni í stuðningi við þetta varnarbandalag sem verður að segjast að hefur reynst okkur Íslendingum vel um áratugaskeið. Við þurfum, þrátt fyrir að aðhyllast friðarstefnu, eins og við eflaust gerum flestir íslenskir þingmenn, að viðurkenna að til að verja friðinn þá þurfi varnir. Því hvet ég hæstv. ráðherra og ríkisstjórnina alla til að endurmeta í sameiningu, endurmeta sameiginlega stöðuna sem við stöndum frammi fyrir og sýna eindrægni, þá eindrægni sem svo mikil áhersla var lögð á í Svíþjóð og í Finnlandi og raunar í Eistlandi líka. Það var áður sagt að enginn gæti orðið forsætisráðherra á Íslandi verandi andstæðingur NATO-aðildar. Það breyttist með þessari ríkisstjórn sem skilgreindi sig sem ríkisstjórn breiðrar skírskotunar frekari stjórnmála, frekar en stefnu. En allt í einu upplifum við það að sagan heldur áfram og stjórnmálin halda áfram og ríkisstjórnin þarf að taka afstöðu. Að minnsta kosti held ég að það liggi alveg ljóst fyrir að ef forsætisráðherra í Svíþjóð eða Finnlandi akkúrat núna væri andsnúinn aðild landsins að NATO þá myndi sá forsætisráðherra víkja fremur en að skírskota í það að einhverjir aðrir hefðu ákveðið hver stefna landsins ætti að verða. En við fögnum auðvitað aðild þessara vinaþjóða að NATO og ég held að við getum flest eða öll verið sammála um það að Svíþjóð og Finnland séu góð viðbót við NATO og styrki bandalagið, Finnar auðvitað með grjótharðan her eins og dæmin sanna og Svíar miklir vopnaframleiðendur þó að mér hafi nú stundum þótt það vera einum of án þess að ég fari nánar út í það. En það er þá alla vega betra að hafa þá innan bandalagsins heldur en utan og að styrkur þessara ríkja bæti við styrk Atlantshafsbandalagsins. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir nefndi atriði í ræðunni hér á undan mér sem vöktu athygli mína, annars vegar vegna þess að ég var algerlega sammála hv. þingmanni og hins vegar vegna þess að ég var algjörlega ósammála. Í fyrsta lagi var það rétt sem hv. þingmaður sagði að rússnesk stjórnvöld hefðu nýtt sér veikleika, eða það sem þeir a.m.k. skynjuðu sem veikleika Vesturlanda, til að færa út kvíarnar, ganga á lagið sem þeir töldu vera raunhæft og meira að segja forseti landsins tók sér tungutak kommúnista hér á árum áður og fór að tala um Vesturlönd sem fasista eða nasista. Berlínarmúrinn var nefndur andfasíski veggurinn í Berlín. En hann tók sér líka tungutak nýaldar vinstri manna á Vesturlöndum með því að saka andstæðinga sína um slíkar kenndir. En það er hins vegar að mínu mati algerlega fráleitt að tengja áhuga Finnlands og Svíþjóðar á aðild að varnarbandalaginu NATO við hugsanlega, og vonandi ekki hugsanlega en umrædda, aðild Íslands að Evrópusambandinu. Hvenær hefur Evrópusambandið staðið sig í varnarmálum? Aldrei. Aldrei. Bandaríkin hafa þurft að koma til bjargar. NATO hefur þurft að koma til bjargar. Evrópusambandið hefur því miður ekkert með varnarhagsmuni að gera enda eru þessar þjóðir, Finnland og Svíþjóð, báðar aðilar að Evrópusambandinu en telja það augljóslega einskis vert í samhengi við varnarmál. Evrópusambandið hefur því miður auk þess ekki sýnt að það hafi skynbragð á aðstæður eins og nú þegar þjóðir eins og Pólverjar og Ungverjar hafa verið að gera sitt besta til að taka á móti gríðarlegum straumi flóttamanna. Hver eru viðbrögð Evrópusambandsins? Að hjálpa þeim með fjárstuðningi? Nei, að ítreka sektir á þessu lönd fyrir að fylgja ekki nógu vel Evrópustefnunni. Svoleiðis að þetta eru tveir aðskildir hlutir og ég myndi frekar túlka það sem svo að umsókn Svía og Finna um aðild að NATO, verandi Evrópusambandsþjóðir, sé einmitt áminning um að Evrópusambandið dugi ekki til þess að það sé hægt að treysta á það í varnarmálum eða að ýmsu öðru leyti. Við fögnum umsókn Finna og Svía um aðild að Atlantshafsbandalaginu og ég vona að við náum hér á þinginu að afgreiða þetta eins hratt og kostur er. Við í utanríkismálanefnd fengum að heyra það frá þingmönnum lengst frá vinstri til hægri í þessum löndum að nú væru bara aðstæður þannig að menn mætu það að best væri að ganga í NATO og gera það eins hratt og kostur væri. Því hvet ég hæstv. ráðherra til að halda áfram og ráðuneytið að ýta þessum málum hér áfram og ég hvet Alþingi Íslendinga til að gera slíkt hið sama og flýta meðferð þessa máls og samþykkja aðild Finna og Svía að Atlantshafsbandalaginu hið allra fyrsta.

Virðulegi forseti. Það er gleðiefni að fá að ræða hér inngöngu vinaþjóða okkar, Svíþjóðar og Finnlands, í Atlantshafsbandalagið, stærstu útvíkkun bandalagsins í áratugi, og það er auðvitað alltaf gleðilegt þegar hér á þinginu fer fram þörf og uppbyggileg umræða. Aðdragandinn er hins vegar ekkert gleðiefni enda sækja löndin um inngöngu í NATO í beinu framhaldi af innrás Pútíns í Úkraínu, innrás sem svo margar vinaþjóðir okkar höfðu varað okkur við lengi en kom okkur samt svo á óvart. Innrásin hefur þjappað vestrænum lýðræðisríkjum saman og við tökum auðvitað fagnandi umsóknum þessara nánustu samstarfsríkja NATO í sterkasta varnar- og friðarbandalag heims. Aðdragandinn að aðildarumsókn landanna var þó aðeins lengri enda hafa þau þokast nær bandalaginu undanfarin ár með stöðugt nánari samvinnu. Þau hafa hins vegar lýst því sjálf að innrás Pútíns hafi valdið algjörri kúvendingu í þeirri afstöðu þjóðanna að vilja standa formlega utan bandalagsins. Landsmönnum þeirra sem eru fylgjandi aðild hafði farið fjölgandi fram að því hægt og bítandi en eftir innrásina hefur fylgnin rokið upp. Þessar þjóðir horfa til vina sinna og kollega í Eystrasaltslöndunum sem prísa sig nú sæl í faðmi NATO og hugsa með hryllingi til þess hver gæti orðið næsta fórnarlamb heimsvaldagræðgi Pútíns. Við sem erum stofnaðilar að Atlantshafsbandalaginu getum verið stolt af þátttöku okkar þar og framlagi þótt framlag herlausrar þjóðar sé eðlilega borgaralegt. En við erum auðvitað herlaus þjóð og hér er friðsælt að vera í skjóli öflugustu ríkja heims, í skjóli varnarsamstarfsins við Bandaríkin og í skjóli samstarfsins við NATO og í þessu skjóli ættu auðvitað allir að vilja vera. Þar vildi Úkraína glöð vera og þar vilja nú Svíþjóð og Finnland vera. Á meðan Úkraínumenn berjast fyrir lífi sínu og berjast fyrir sameiginlegum gildum okkar leggjum við okkar af mörkum hér í okkar friðsæla landi og í alþjóðlegu samstarfi. Við bjóðum vini okkar, Finna og Svía, því hjartanlega velkomna til enn nánara samstarfs á vettvangi NATO.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um aðild Finnlands og Svíþjóðar að Atlantshafsbandalaginu. Eins og hefur komið fram gerðumst við Íslendingar stofnaðilar að NATO árið 1949 og höfum verið virkir þátttakendur í varnarbandalaginu þrátt fyrir að vera eina aðildarríkið sem ekki heldur úti hefðbundnum her. Framlag okkar til varnarmála tekur mið af þessari staðreynd en vægi okkar hefur verið verulegt og áherslur okkar fengið hljómgrunn. Varnarbandalagið hefur þannig verið grundvöllur öryggisstefnu landsins ásamt varnarsamningnum við Bandaríkin frá 1951. Skýrt er kveðið á um samstarfið í þjóðaröryggisstefnu landsins sem samþykkt var á Alþingi 2016 og ríkisstjórn Íslands starfar eftir. Stefna NATO um að halda dyrum sínum opnum fyrir nýjum aðildarríkjum hefur verið bandalaginu til góðs. Sérstakt varnarsamstarf ríkja hefur einnig aukist og má þar helst nefna norræna varnarsamstarfið NORDEFCO þar sem Norðurlöndin hafa nána samvinnu á sviði öryggis- og varnarmála. Finnland, Svíþjóð og Noregur skrifuðu undir þríhliða samkomulag um varnir og öryggismál 2020 og Svíar og Finnar hafa enn aukið sitt samstarf í ljósi árásarstríðsins í Úkraínu á síðustu mánuðum. Þjóðirnar tvær hafa nú ákveðið að taka sögulegt skref í varnarmálum landanna með umsókn um aðild að stærsta og öflugasta varnarbandalagi veraldar. Finnland hefur á að skipa öflugum her en hingað til talið farsælla að standa utan NATO. Finnland á 1.340 km löng landamæri að Rússlandi og því sætir breytt afstaða þeirra til inngöngu tíðindum. Finnland hefur þó um langt skeið átt náið samstarf við NATO á sviði varnarmála. Svíþjóð hefur talið vænlegra að halda hlutleysi. Má þar nefna stöðu þjóðarinnar í seinni heimsstyrjöldinni. Því má einnig segja að innganga Svía í NATO, verði hún að veruleika, sé veruleg stefnubreyting af þeirra hálfu. Ástæða breyttrar nálgunar ríkjanna í öryggis- og varnarmálum er augljós en þann 24. febrúar hófu Rússar allsherjarinnrás sína inn í nágrannaríki sitt Úkraínu, fullvalda ríki sem nú berst fyrir tilverurétti sínum. Innrásin hefur sett öryggisjafnvægi í Evrópu í hættu og kallar á samstöðu lýðræðisríkja, ekki bara í Evrópu heldur um allan heim. Sjálfsögð réttindi ríkja til sjálfsákvörðunartöku og virðing fyrir landamærum og mannréttindum virðist fyrir borð borin, ef marka má stríðið í Úkraínu. Viðbrögðin við stríðinu eru skiljanleg og mikilvæg. Gleymum því ekki að Evrópa hefur verið helsta sögusvið tveggja heimsstyrjalda. Öryggi í álfunni verður að grundvallast á sameiginlegum hagsmunum um frið. Virðulegi forseti. Óþarfi er að fara í löngu máli yfir samvinnu og söguleg tengsl við frændur okkar Finna og Svía. Grunngildi okkar og hugsjónir eru þær sömu. Nú þegar þjóðirnar hafa sótt um að gerast bandalagsríki NATO með formlegum hætti í kjölfar samráðs og þinglegrar meðferðar munu viðræður og frágangur aðildarsamninga taka við. Það stendur þó upp á öll NATO-ríkin að samþykkja slíka inngöngu. Það liggur fyrir Alþingi að heimila ríkisstjórn Íslands að staðfesta viðbótarsamning við Norður-Atlantshafssamninginn. Hér er um að ræða eitt veigamesta mál sem komið hefur til kasta Alþingis er varðar öryggis- og varnarmál um langt skeið. Það er mér mikill heiður að mæla fyrir inngöngu vinaþjóða okkar í Atlantshafsbandalagið. Ég vil bjóða Finna og Svía velkomna um borð. Megi okkur farnast í sameiningu vel að halda á lofti merkjum lýðræðis, mannréttinda og friðar í Evrópu og um heim allan.

Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að tíunda atburðarás síðustu mánaða og hvers vegna við erum stödd hér í dag að ræða mögulega aðild Finnlands og Svíþjóðar að Atlantshafsbandalaginu. Það er mikilvægt að virða sjálfsákvörðunarrétt þjóða sem vilja njóta góðs af sama bandalagi og við erum í og styð ég þessi tvö lönd til að taka ákvarðanir í utanríkismálum sem sjálfstæðar þjóðir. Það skiptir þó máli hvaða verði slík aðild yrði keypt en það verður ekki horft fram hjá því að forseti Tyrklands, einræðisherrann Erdogan, hefur lýst yfir andstöðu við umsóknirnar og haft uppi kröfur um framsal fjölmargra kúrdískra ríkisborgara til Tyrklands þar sem þeir munu eflaust sæta hrottalegri meðferð. Ég vona að hræðslan við stríðsrekstur Rússa verði ekki svo mikil að þessar systurþjóðir okkar fórni mannréttindum þessa hóps á altari öryggis og beygi sig því ekki undir þessa beiðni forseta Tyrklands um að framselja fólk sem hefur ekki sýnt af sér neitt saknæmt nema það eitt að vera Kúrdar. Það er mikilvægt að freistast ekki til að friðþægja slíka einræðisherra sem nota samþykki sitt sem vopn gegn þjóð sem hann fyrirlítur á grundvelli haturs á minnihlutahópi af öðrum þjóðernisuppruna. Ef Finnland og Svíþjóð ganga að kröfum Tyrklands setur það hættulegt fordæmi fyrir aðrar þjóðir sem kunna síðar að óska eftir aðild að bandalaginu. Ef Erdogan fær sínu framgengt setur það hættulegt fordæmi fyrir aðrar þjóðir sem síðar óska eftir inngöngu í bandalagið og gæti þannig valdið bakslagi í lýðræðislegum gildum og mannréttindum í hinum vestræna heimi. Alþingi á að styðja Finnland og Svíþjóð til að taka sjálfstæðar ákvarðanir um sín utanríkismál en á sama tíma er mikilvægt að minna á mikilvægi þess að hafa lýðræðisleg gildi í fyrirrúmi við alla slíka ákvarðanatöku. Það er rétt að hafa áhyggjur af því að lýðræðisleg gildi og mannréttindi hljóta ekki nægjanlega vigt innan bandalagsins, ekki síst þegar lönd eins og Tyrkland eiga þar aðild. Að lokum vil ég undirstrika mikilvægi þess að í utanríkisstefnu beiti Ísland sér alltaf fyrir auknum friði, gegn aukinni hernaðaruppbyggingu, hvort sem er á Íslandi eða í nágrannaríkjum okkar. Það er flókið markmið á ófriðartímum en mikilvægt engu að síður. Þrátt fyrir ástandið sem nú ríkir í Evrópu er það einlæg von mín að svo megi verða.

Frú forseti. Þingflokkur Sjálfstæðisflokksins styður með eindregnum hætti aðildarumsóknir Finnlands og Svíþjóðar að NATO og leggur áherslu á að bæði löndin muni styrkja og efla Atlantshafsbandalagið. Það eru stórtíðindi, heimssöguleg tíðindi, nú þegar Finnland og Svíþjóð sækja um aðild að NATO, ríki sem eru meðal okkar nánustu vinaþjóða, þjóðir sem fram að þessu hafa litið svo á að þeirra hagsmunum í varnar- og öryggismálum væri betur komið með því að vera utan við NATO. Þessi áralanga afstaða breyttist skyndilega með innrásarstríði Rússlands í Úkraínu 24. febrúar síðastliðinn. Sú innrás breytti þjóðarvilja þessara vinaþjóða okkar á undraskömmum tíma, á nokkrum dögum. Það var einstök stund að vera í Helsinki og eiga fundi með utanríkismálanefnd Finnlands og finnska utanríkisráðherranum, Pekka Haavisto, með utanríkismálanefnd Alþingis 18. maí, sama dag og Finnar og Svíar sóttu formlega um aðild að NATO. Það var stór stund. Aðild Finnlands og Svíþjóðar að NATO mun efla varnir landanna tveggja og NATO í heild sinni, sérstaklega í nyrsta hluta Evrópu. Geta bandalagsins mun eflast þar með herjum vinaþjóð okkar sem þekkja þetta heimssvæði vel. Sérhæfing þeirra á norðurslóðum eflir sameiginlegar varnir NATO. Kjarni í þjóðaröryggisstefnu okkar Íslendinga er aðild okkar að NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin. Með undirskriftum fulltrúa okkar Íslendinga við Washington-sáttmálann í upphafi aprílmánaðar 1949 og varnarsamninginn við Bandaríkin í maí 1951 voru farsæl skref tekin fyrir ungt lýðveldi, skref sem hafa verið okkur ákaflega mikilvæg í rúm 70 ár. Á sama tímabili höfum við átt í nánu samstarfi við vinaþjóðir á Norðurlöndum og mikilvægt samstarf í Norðurlandaráði. Á þeim vettvangi hafa varnar- og öryggismál okkar ekki verið til umræðu. Það breytist væntanlega við innkomu Svíþjóðar og Finnlands í NATO þannig að umræðan þar mun væntanlega taka þó nokkrum breytingum og í góðu samstarfi við Eystrasaltsríkin og norðurhluta Evrópu. Sem formaður Íslandsdeildar NATO-þingsins á vorfundi NATO-þingsins í Vilníus á mánudaginn var áréttaði ég eindreginn stuðning Íslands við aðildarumsóknir Finnlands og Svíþjóðar að NATO. Að lokum vil ég ítreka eindreginn stuðning þingflokks Sjálfstæðisflokksins við umsóknir Finnlands og Svíþjóðar að NATO.

Frú forseti. Ég fagna þessari tillögu mjög og styð hana heils hugar og ég vil lýsa ánægju minni með þá miklu einingu sem ríkir innan utanríkismálanefndar gagnvart þessu máli og vona að það fái skjótan framgang hér í þinginu. Þar var sérlega ánægjuleg og söguleg stund að vera með utanríkismálanefnd í Finnlandi á þeim miklu tímamótum, sögulegu tímamótum, þegar Finnar voru að sækja um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Frú forseti. Mig langar aðeins að horfa hér nær okkur. Það er nú þannig að tímarnir geta reynst okkur Íslendingum hættulegir sem öðrum þjóðum. Við höfum lifað í friði þrátt fyrir styrjaldir og blóðfórnir flestra ríkja. Nútíminn getur hins vegar verið blindur á það sem honum er næst og í því felst hætta. Þetta sáum við vel í veirufaraldrinum sem barst hingað til lands hratt og örugglega frá meginlandinu án þess að við gætum rönd við reist og við þekkjum öll afleiðingarnar, heilsufarslegar og efnahagslegar. Það er óvissa á fleiri sviðum. Varnarmálin eru orðin ófyrirsjáanlegri en nokkru sinni frá lokum kalda stríðsins. Áskoranir í varnarmálum eru meiri en fyrr. Við verðum að leggja okkur fram um að mæta þeirri óvissu. Við verðum að tryggja að í landinu séu til staðar varnarmannvirki, búnaður, geta og sérfræðiþekking til að mæta þeim áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir í öryggis- og varnarmálum og til að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar Íslands, eins og segir í þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, sem var mikilvægt skref sem Alþingi tók fyrir sex árum í þá átt að marka heildstæða stefnu um þjóðaröryggismál. Grunnþættirnir þar eru aðildin að NATO og varnarsamstarfið við Bandaríkin. Þetta er ein af grunnforsendum sjálfstæðis og fullveldis þjóðarinnar. Ísland er herlaust smáríki og háð því að alþjóðasamfélagið sé friðsamlegt. Ég hef áður sagt það hér að Ísland á að beita sér í alþjóðlegum friðarmálum. Þar eigum við ónýtt tækifæri en við verðum jafnframt að vera raunsæ og skynsöm þegar kemur að okkur sjálfum. Sagan kennir okkur að allt er í heiminum hverfult. Heræfing Rússa við landamæri í Úkraínu endaði með blóðugu stríði þrátt fyrir að þeir sem best til þekkja hafi talið innrás ólíklega. Fleiri en 3.000 almennir borgarar hafa látið lífið í Úkraínu. Ég hef í tvígang heimsótt landið eftir að stríðið hófst og séð með eigin augum hinn grimma og miskunnarlausa stríðsrekstur Rússa sem við fordæmum öll. Heræfingar Rússa eru almennt mun fleiri en NATO-ríkjanna og Norður-Atlantshafið er þar engin undantekning. Þar eykst hernaðaruppbygging þrátt fyrir vilja norðurskautsríkja um að norðurslóðir verði ekki vettvangur nýs vígbúnaðarkapphlaups og aukinnar hernaðaruppbyggingar.  
             Forseti. Íslendingar geta ekki ætlast til að bandalagsríki standi við sínar skuldbindingar ef við tryggjum ekki lágmarksforsendur til þess.

Frú forseti. Það er óþolandi að Rússar hafi með hervaldi ráðist inn í annað ríki. Það er hins vegar að mínu mati mikilvægt að tala fyrir friði og afvopnun, ekki síst á ófriðartímum, enda sjáum við svo vel í öllum fréttum núna hvaða áhrif stríð og stríðsrekstur hafa á óbreytta borgara og við eigum að gera allt til þess að koma í veg fyrir stríð. Þetta er ekki í fyrsta skiptið sem sú staða kemur upp að ný ríki sæki um inngöngu í NATO og við höfum rætt þetta áður hér á þingi. Stefna VG um að vinna að þeirri skoðun meirihlutafylgis á Íslandi að við eigum að standa utan NATO hefur þó ekki breyst. Sjálf hefði ég ráðlagt frændþjóðum okkar, sem sækja nú um inngöngu í NATO, að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál, enda getur þetta skilur eftir sig djúp sár meðal þjóðanna. En líkt og ég sagði áður þá hafa aðildarumsóknir að NATO áður komið til kasta Alþingis og nú líkt og þá ber ég virðingu fyrir afstöðu ríkja sem komist hafa að annarri niðurstöðu um það hvernig eigi að meðhöndla þessi mál. Ég ber virðingu fyrir sjálfsákvörðunarrétti þeirra um hvernig þau vilja haga sínum málum.

Frú forseti. Mig langar að nýta þetta tækifæri og þakka þingmönnum sem hér hafa tekið til máls, fyrir mjög góða umræðu, málefnalega og sterka. Mig langar líka að nota þetta tækifæri og þakka þinginu, þingmönnum fyrir sveigjanleikann, að koma málinu á dagskrá og fyrir vilyrði um framgang málsins hér. Það skiptir máli. Hv. þm. Logi Einarsson nefndi að það skiptir máli fyrir okkur að nýta okkar rödd innan NATO og taka virkan þátt og ég tek undir það. Hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson nefndi að að Úkraína væri að verja sjálfstæði sitt og það gerði hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir sömuleiðis. Það er rétt. Og eins og hún nefndi þá er úkraínska þjóðin að berjast fyrir frelsi okkar allra. Af því tilefni langar mig að koma því sjónarmiði mínu hér skýrt á framfæri og skrásetja það að í þessu máli finnst mér mjög mikilvægt að við höldum því til haga að Úkraína þarf að vinna þetta stríð á forsendum Úkraínu. Ég veit ekki hvernig þær umræður þróast á næstu vikum eða dögum eða mánuðum um það hvernig málinu þurfi einhvern veginn að ljúka þegar möguleg þreyta kann að koma upp hjá vestrænum ríkjum. En í mínum huga er það alveg skýrt að Úkraína þarf að vinna á forsendum Úkraínu. Það er enginn vafi um skuldbindingu ríkisstjórnarinnar, hvorki okkar aðild að Atlantshafsbandalaginu né stuðning Finnlands og Svíþjóðar þangað inn. Og ég vil nefna það að þrátt fyrir að Finnar og Svíar hafi staðið utan varnarbandalaga í allan þennan tíma þá hafa ríkin ekki verið hlutlaus síðastliðna áratugi, enda hafa þau verið í mjög nánu samstarfi við Atlantshafsbandalagið og tekið mjög virkan þátt og þar af leiðandi verið mjög skýr um í hvaða liði þau eru. Það er rétt sem hér hefur verið nefnt, að við erum herlaus og friðelskandi þjóð í skjóli vina og bandalagsþjóða. Það er þess vegna í þessu máli, þótt við segjum mörg hver að við fögnum ákvörðun Finna og Svía, sérstaklega kannski þegar hugað er að því að þetta eru okkar helstu vina- og bandalagsþjóðir, frændþjóðir, og við erum í mjög nánu og miklu samstarfi við þær þjóðir - og ég held að það muni líka hafa jákvæð áhrif á þær áherslur og gildi sem við höldum mjög til haga að fá viðbótarstuðning við það innan Atlantshafsbandalagsins. Ég tel að það muni vera til góðs einmitt í þágu öryggis og friðar. En þá er það líka þannig að þetta eru þær ákvarðanir sem þessar þjóðir hafa tekið með mjög svo þverpólitískum stuðningi þar í landi. Þess vegna er, þótt öllum sé frjálst að hafa allar þær skoðanir sem því sýnist, okkur ákveðinn vandi á höndum að hafa miklar skoðanir á því hvort ákvörðunin sé rétt eða röng. Þegar maður horfir til þess hversu rosalega viðhorfin hafa breyst innan þessara ríkja á örfáum dögum eftir 24. febrúar er kannski erfitt fyrir okkur að setja okkur í þau spor, verandi hér fjær og nú þegar í skjóli, þegar þau ríki finna það á eigin skinni. Þeim líður þannig og taka ákvörðun um það á grunni þess að vera sjálfstæðar og fullvalda þjóðir að þær vilji inn í öflugasta öryggis- og varnarbandalag í heimi. Þær hafa tekið ákvörðun um að sækjast eftir því og þess vegna er ég mjög glöð að finna þann mikla stuðning og þau hlýju orð sem þessar vinaþjóðir okkar fá hér í þessum sal og segi eins og aðrir hv. þingmenn hafa sagt: Ég býð þessar þjóðir hjartanlega velkomnar í öflugasta öryggis- og varnarbandalag heims. Mig langar hér að lokum að óska hv. utanríkismálanefnd velgengni við meðferð málsins og aftur að þakka bæði fyrir sveigjanleika þingsins og að koma málinu á dagskrá og fyrir þær umræður sem hér hafa verið í dag.

Virðulegi forseti. Fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar mæli ég fyrir nefndaráliti með frumvarpi til laga um breytingu á lögum um landlækni og lýðheilsu, nr. 41/2007, skimunarskrá. Með frumvarpinu er lagt til að skimunarskrá verði ein af þeim heilbrigðisskrám sem embætti landlæknis ber ábyrgð á og rekur, samanber lög um landlækni og lýðheilsu. Skimunarskrá er gagnagrunnur og upplýsingakerfi sem inniheldur persónugreinanleg gögn um boð í skimun, mætingu og niðurstöðu skimana. Í dag er skimunarskrá á ábyrgð Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Til að embætti landlæknis geti rekið og borið ábyrgð á skimunarskrá þarf skýra lagastoð í lögum um landlækni og lýðheilsu og er frumvarpinu ætlað að útfæra nánar hlutverk embættis landlæknis um rekstur skrárinnar. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og tók við umsögnum um málið sem hún fór yfir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi á þskj. 853. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin árétta að engar athugasemdir bárust við frumvarpið en bent var á að rangt væri farið með tölfræði mætinga í leghálsskimun í greinargerð, en það er jú eitthvað sem nefnd getur ekki breytt í meðförum þingsins, greinargerðir. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti velferðarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt en undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Jódís Skúladóttir, Oddný G. Harðardóttir og Óli Björn Kárason. Virðulegur forseti. Eins og áður sagði kemur fram í nefndarálitinu að rangt er farið með tölfræði mætinga í leghálsskimun í greinargerð og bentu umsagnaraðilar á það. Samkvæmt þeirri reikningsaðferð sem viðtekin venja er að nota við útreikninga var mætingarhlutfall kvenna í leghálsskimanir því hærra árið 2021 en fram kemur í greinargerðinni eða 65% í stað 44%, en réttar tölur má nálgast í skýrslu landlæknis um krabbameinsskimanir frá því á árinu 2021 sem kom út um svipað leyti og nefndin afgreiddi málið til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni og framsögumanni nefndarinnar. Mér sýnist að þetta sé rétt skref að stíga eins og framsögumaður lagði fram. Ég vildi gjarnan að hæstv. þingmaður gæti aðeins sagt mér hver afstaða Persónuverndar var í þessu máli og síðan er það kannski seinni spurningin sem er tengd þessu og þá skimunum almennt. Um leið og verið er að ræða um skimunarskrá þá kemur í hugann alveg yfirgengilegt klúður fyrrverandi heilbrigðisráðherra þegar kom að því að flytja leghálsskimanir frá Krabbameinsfélaginu yfir í stofnanir og faðm ríkisins. Það er ekkert að því, en það var bara illa skipulagt, hvernig að því var komið. Mig langar því að spyrja: Var eitthvað farið yfir það fyrirkomulag, hvaða áhrif það hefur þá á skimunarskrána? Mun skimunarskráin með einhverju móti tryggja meira flæði, meiri upplýsingar, þegar kemur að skimunum? Ég veit að við höfum náttúrlega rætt heilmikið um þetta yfirgengilega klúður á síðasta kjörtímabili af hálfu heilbrigðisráðherra hvað snertir leghálsskimanir. En sér hv. þingmaður að fyrirkomulagið verði í öruggari höndum, skýrara fyrirkomulag, meira öryggi fyrir konurnar sem um ræðir og hafa lengi beðið í óvissu? Getur hv. þingmaður sagt að aðstaðan sé mun betri í dag og hvernig skimunarskrá getur aukið og tryggt gegnsæi og upplýsingaflæði á þessu viðkvæma sviði?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir andsvarið. Varðandi persónuverndina þá segir í greinargerð með frumvarpinu: „Frumvarpið er, eins og áður segir, samið í heilbrigðisráðuneytinu í samráði við embætti landlæknis og Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Áform um lagasetningu voru enn fremur kynnt fyrir Persónuvernd.“ Persónuvernd skilaði ekki umsögn til nefndarinnar og gerði ekki athugasemdir. Varðandi skimunarskrána þá er þessi tilfærsla, sem frumvarpið mælir fyrir um, þ.e. flutningur skimunarskrár frá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins til embættis landlæknis, auðvitað mjög mikilvægur liður í að efla skimunarskrá og upplýsingaflæði frá þeim sem framkvæma skimanir til þeirra sem koma í skimanir og síðan til þeirra sem sinna rannsóknum sýna. Auðvitað hefði ég viljað sjá þessa tilfærslu og ábyrgð landlæknis á skimunarskránni koma til mun fyrr í þessu ferli. Að mínu áliti er þetta því mjög mikilvægt skref sem verið er að stíga hér. Nefndin hefur rætt breytinguna á ferli krabbameinsskimana og átt fund með Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins um stöðuna í dag og hefur þannig fylgst með því ferli án þess að ræða það sérstaklega í samhengi við þetta frumvarp.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir og geri ráð fyrir að við fáum svör varðandi leghálsskimanirnar, í hvaða stöðu hún telji þær vera í dag. Ég var að lesa umsögn frá Persónuvernd sem áréttar nauðsyn þess að fyllsta öryggis verði gætt við vinnslu persónuupplýsinga í þessari umræddu skrá og að skýrt verði skilgreint í reglugerð ráðherra hvaða persónuupplýsingum heimilt verði að safna og varðveita í skránni. Síðan dregur Persónuvernd einnig fram að í frumvarpinu var framkvæmt mat á áhrifum á persónuvernd samhliða almennu áhrifamati í tengslum við frumvarpsgerðina og voru niðurstöðurnar síðan skráðar í greinargerðina eins og hv. þingmaður benti réttilega á. Persónuvernd tekur síðan fram að hún telji þetta vera vandað verklag og mætti framvegis hafa það sem fyrirmynd við setningu löggjafar þar sem huga þarf sérstaklega að persónuverndarsjónarmiðum. Persónuvernd skilaði frekar jákvæðri umsögn og undirstrikaði að vandað hefði verið til verka þegar að þessu kemur en dregur engu að síður fram að það verði að vera skýrt skilgreint í reglugerð ráðherra hvaða persónuupplýsingum verði heimilt að safna og varðveita í skránni. Mín brýning til hv. þingmanns og nefndarinnar um leið er sú að fara verði varlega þegar kemur að þessum viðkvæmu persónuupplýsingum eins og Persónuvernd dregur fram. Síðan er það eitt af þessum stóru málum sem var að mínu mati hneisa fyrir ríkisstjórnina og það er hvernig staðið var að leghálsskimunum og það óöryggi sem því fylgdi fyrir stóran hóp kvenna. Ég veit að þetta mál tekur ekki á því en mig langar engu að síður að spyrja aftur og ítreka að hvaða leyti skimunarskráin getur þá tryggt gegnsæjar upplýsingar fyrir þennan hóp kvenna sem stendur í skimunum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvar og þakka ábendinguna varðandi umsögn Persónuverndar. Framsögumanni varð það á að líta einungis í nefndarálitið sem var afgreitt áður en umsögn Persónuverndar barst, svo að því sé haldið til haga, réttum dagsetningum. Engu að síður er það sem áréttað er í þessu áliti mjög mikilvægt. Varðandi það hvernig skimunarskrá eykur gagnsæi þá er það eitt af því sem hvað helst var gagnrýnt hér, í umræðu um tilflutning skimana milli aðila, að svör bárust ekki endilega til þess heilbrigðisstarfsmanns sem hafði aðgengi að svörum til að leiðbeina og upplýsa þær konur sem fóru í skimun. Þarna verður gagnsæið og upplýsingagjöfin öll mun greiðari. Það er auðvitað lykilatriði í því að hlutirnir gangi rétt fyrir sig og greiðlega, hvort sem um er að ræða boðun, skráningu í sýnatöku eða upplýsingagjöf í kjölfar niðurstöðu rannsókna á sýnum kvenna. Þetta er því mikið framfaramál. Og af því að ég kom lítillega inn á það í fyrra andsvari þá fékk nefndin til sín Ágúst Inga Ágústsson, 

Frú forseti. Við ræðum hér í annað sinn frumvarp um skimunarskrá. Við höfum mikið talað um skimanir, sérstaklega tengdar krabbameini. Við höfum verið að senda fyrirspurnir á hæstv. heilbrigðisráðherra og ýmis gögn varðandi skimanirnar hafa komið fram frá því að við ræddum þetta mál fyrst. Mig langar því aðeins að ræða þau mál hér þegar við tökum fyrir þetta frumvarp um skimunarskrár. Mig langaði fyrst að nefna svar við fyrirspurn sem hv. þm. Erna Bjarnadóttir sendi um aðgerðir til að auka þátttöku kvenna í skimunum fyrir leghálskrabbameini. Í því kemur fram, með leyfi forseta, að mæting í skimun fyrir leghálskrabbamein og einnig fyrir brjóstakrabbamein hefur verið undir viðmiðum til fjölda ára. Þar kemur einnig fram að hlutfall kvenna af erlendum uppruna hefur aukist verulega á Íslandi á síðustu árum og vitað er að þátttaka er minni meðal erlendra kvenna en íslenskra. Það er að mínu mati skelfilegt ástand að færri konur fari í skimanir vegna þess hversu mikilvægt tól þær eru í forvörnum. Gerðar hafa verið úttektir á því hve forvarnir eru mikilvægar á hinum ýmsu sviðum samfélagsins. Það voru þekktir nóbelsverðlaunahafar í hagfræði sem settu fram þá reikniformúlu að fyrir hverja krónu sem eytt er í forvarnir sparist a.m.k. 5–6 kr. í viðbrögðum. Það er því mikilvægt að hafa í huga, þegar við erum með heilbrigðiskerfi sem er sprungið peningalega séð og við þurfum að finna leiðir til að geta veitt gæðaþjónustu fyrir minni pening, að það er nákvæmlega með því að fjárfesta í forvörnum sem við getum náð að bæta ástandið. Þar eru skimanir eitt af mörgum tækjum sem við höfum. Nú er ég bara að höfða til fjárhagslegs kostnaðar en ekki hinna skelfilegu afleiðinga sem krabbamein og aðrir sjúkdómar geta haft. Með því að finna krabbamein snemma erum við að draga úr líkunum á því að fólk þjáist eða látist af þessum völdum. Við þekkjum það kannski flest hér að tannlæknarnir okkar eru voða duglegir við að minna okkur á það einu sinni á ári að koma í skoðun, koma í tékk, fá alla vega smá hreinsun á tönnunum. En við fáum ekki slíkt frá heilbrigðiskerfinu. Ég fæ ekki orðsendingu frá mínum heimilislækni: Heyrðu, þú ættir nú að koma og kíkja í smá tékk, athuga hvernig hjartað í þér er að slá og ýmislegt annað. Það er líka alveg ótrúlegt hvað hægt er að skoða ef t.d. væri tekin blóðprufa einu sinni á ári; finna að kólesteról er að hækka snemma, blóðsykurinn og ýmislegt annað sem skiptir máli. En það er nefnilega þannig í almenna heilbrigðiskerfinu, ekki í tannlæknaheilbrigðiskerfinu, að það er ekki fyrr en við erum farin að þjást af einhverjum einkennum sem við eigum að mæta til læknis. Það er rétt eins og við færum aldrei til tannlæknis nema þegar tannpínan er alveg að drepa okkur. Ég ræddi um daginn við konu sem var nýflutt að utan og mætti til síns heimilislæknis, þurfti reyndar að bíða í tæpa tvo mánuði eftir að fá tíma. Heimilislæknirinn spurði hana: Hvað er að þér? Hún sagði: Ekki neitt, það er ekkert að mér. Þá spurði hann með skrýtinn svip á andlitinu: Af hverju ertu þá hérna? Hún sagði: Ég vil fara í árlegt tékk. Hann kom alveg af fjöllum og hún þurfti að knýja heimilislækninn sinn til að sinna þessum forvörnum, gera skimanir, t.d. einfaldar skimanir á blóði, til að skoða blóðsykur, kólesteról og annað. Það er nefnilega fullt af fólki sem hefur farið í að láta skoða eitthvað - var með verk einhvers staðar, var illt í bakinu, gat ekki sofið o.s.frv. - sem síðan leiddi til þess að upp var komið ástand sem var miklu dýrara og erfiðara að vinna úr. Það er mikilvægt að við finnum leiðir fyrir forvarnir, ekki bara á sviði krabbameins. Margar þessar forvarnir er auðvelt að framkvæma vegna þess að við erum þegar með leiðir til að taka blóðprufur og vinna úr þeim á auðveldan og hraðan hátt. Við þurfum ekki einu sinni að senda þær til útlanda. En við þurfum líka að framkvæma þessar skimanir á hraðan og þægilegan hátt fyrir fólk. Sumt fólk sefur nefnilega ekki frá því að það fer í skimun og þangað til niðurstaðan er komin. Kannski af því að það hefur þurft að eiga við krabbamein áður og er hrætt við að það sé að taka sig upp aftur. Við höfum sýnt fram á að við getum alveg unnið að forvörnum á skipulagðan hátt. Við höfum gert það undanfarin tvö ár með Covid. Við vorum fljót að byggja upp kerfi þar sem var auðvelt að panta sér tíma í skimun. Það var ferli í kringum það að taka þessi sýni og vinna úr þeim, oftast hratt og auðveldlega, og tilkynna fólki niðurstöðuna í gegnum kerfi eins og heilsuveru. Við erum búin að sýna að við kunnum þetta. Samt virðumst við geta tekið margar vikur í að koma með einhverjar niðurstöður úr t.d. krabbameinsskimunum. En snúum okkur að skimunarskránni. Forvarnir eru mikilvægar en þegar við erum með svona stórt kerfi eins og heilbrigðiskerfið þá er mikilvægt að við séum að mæla hvernig hlutirnir ganga. Við getum ekki lagfært eða gert hluti betur ef við erum ekki að mæla þá. Þess vegna er rosalega mikilvægt, eins og kom fram í 1. umr. um þetta mál, að hafa skrár eins og þær sem hér er verið að fjalla um, t.d. til þess að geta fylgst með fyrirspurn eins og þeirri sem ég nefndi áðan frá hv. þm. Ernu Bjarnadóttur, þ.e. hvort færri séu að koma í skoðun og hvort ákveðnir þjóðfélagshópar séu síður að koma í skimanir o.s.frv. Að sjálfsögðu þarf að vinna þessar skrár og þessi gögn á þann hátt að þau séu ekki persónugreinanleg og að þau séu aðgengileg og hægt sé að vinna úr því sem þar er til að átta sig á því hvað megi betur fara. Ef við ætlum að hafa skilning á því hvernig heilbrigðiskerfið stendur þá þurfum við að mæla það. Það er voða auðvelt fyrir stjórnmálamenn, eins og gert var hér fyrir um ári síðan, að segja bara: Heilbrigðiskerfið þarf að vera skilvirkara. Það er auðvelt að slá svona fram ef ekki er verið að mæla hvað verið er að gera og þar með átta sig á því hvar þarf að laga hlutina. Ég trúi því að við viljum öll byggja upp enn betra heilbrigðiskerfi og grunnurinn að því að byggja upp betra heilbrigðiskerfi er að nýta sér gögnin til að vita hvar pottur er brotinn. Hvar erum við að gera góða hluti og hvar erum við ekki að gera hlutina eins vel? Við eigum líka að horfa á það í gegnum þessi gögn hvar við erum að gera hluti betur eða verr en t.d. nágrannalönd okkar. Það hefur oft verið talað illa um ameríska heilbrigðiskerfið, en eitt af því sem fólk þar hefur lært, kannski af því að þau eru keyrð áfram af mjög kapítalísku sjónarmiði, er að þau skoða gögnin til að vita hvar þau eigi að bæta, hvar þau eigi að auka forvarnir og hvar þau eigi að spara pening. Að lokum: Á meðan við gerum þetta, á meðan við komum þessari skimunarskrá á koppinn, höldum þá endilega áfram með þau skref sem stigin hafa verið síðastliðin tvö ár varðandi Covid. Þar er t.d. skimunarskrá sem sett var inn á netið tiltölulega fljótt. Það sem er kannski mikilvægast er að skimunarskráin, upplýsingarnar um hvenær þú fórst og hverjar voru niðurstöðurnar og allir þessir hlutir, var aðgengileg sjúklingum á þægilegan hátt. Það er eitt að horfa á gögnin út frá tölfræðilega hlutanum. Það þarf líka að horfa á það að einstaklingurinn geti horft á hlutina og fundið út og lært af þessum gögnum. Mörg okkar ganga með snjallúr. Þau snjallúr eru einmitt líka að safna fullt af gögnum um hegðun okkar. Það er dálítið áhugavert hvað hægt er að gera þegar þú tengir saman gögn úr sjúkraskrám og gögn úr tækjum eins og snjallúrum. Stórar rannsóknir eru í gangi þar sem t.d. er verið að tengja saman þá sem þjást af hjartasjúkdómum og vísindamenn sem vilja rannsaka hvernig mismunandi hegðun sjúklinga hefur áhrif á starfsemi hjartans. Þannig verða þessi gögn ekki bara hluti af tölfræðinni heldur verða þau hluti af fjórðu iðnbyltingunni og því að til verði nýtt og betra heilbrigðiskerfi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans tölu. Ég er sammála honum um margt. Það er gríðarlega mikilvægt verkefni að halda úti svona skimunarskrá. Auðvitað er líka mikilvægt að persónuupplýsingar séu verndaðar og að við séum ekki að safna viðkvæmum persónuupplýsingum umfram þörf. En það er í raun athyglisvert að við skulum ekki nýta tæknina meira en við gerum í ýmiss konar heilbrigðisþjónustu. Það er auðvitað líka býsna sorglegt að við séum að leggja þetta frumvarp fram núna þegar við sjáum grafalvarlegar afleiðingar af því frumhlaupi sem átti sér stað á síðasta kjörtímabili þegar þjónustan var öll tekin af Krabbameinsfélaginu og að einhverju leyti dreift inn í heilsugæsluna með sérstökum hætti o.s.frv. Það er líka sorglegt að því boðunarkerfi sem rekið hafði verið áratugum saman hjá Krabbameinsfélaginu hafi bara verið sturtað niður af því að þar voru auðvitað gríðarlega mikilvægar upplýsingar. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að flokki hv. þingmanns er mjög umhugað um persónuvernd: Myndi hv. þingmaður styðja það ef við myndum útfæra skrá eins og þessa og fela landlækni jafnframt að hafa skimunarskrá þegar t.d. kemur að fólki í sjálfsvígshættu, þegar kemur að þeim sem glíma við geðrænar áskoranir og fá ýmiss konar lyf vegna þess, að það 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við höfum í dag næga tæknilega og lögfræðilega þekkingu til að byggja upp gagnagrunna á þann hátt að ekki sé verið að persónutengja gögn, þ.e. að ég geti horft á tölfræðilega mikilvægar upplýsingar án þess að ég geti séð að það var hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson sem fór í þessa skimun. Kannski get ég vitað að það var karlmaður á einhverjum aldri. Hv. þingmaður ræddi um hvort gera ætti svipað þegar kæmi að geðheilbrigðismálum. Það er að sjálfsögðu alltaf þannig að heilbrigðisgögn eru eitthvað sem við þurfum að fara virkilega varlega með. En það er líka mikilvægt að átta sig á því hvað við getum lært af þessum gögnum. Ég nefni oft dæmi um snjallforrit sem hannað var af dönskum frumkvöðli, forrit sem heitir Clue, en í því halda konur utan um tíðarhringinn. Þar skrá tugir milljóna kvenna upplýsingar án þess að hægt sé að greina persónuupplýsingar og út úr þeim gögnum koma rannsóknir sem sýna fram á allt aðra hluti og miklu stærri hluti en áður hefur verið hægt af því að mengi þeirra sem eru að skrá inn gögn er svo stórt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið eða svarið við andsvari mínu. Hv. þingmaður talaði um að til væru ýmiss konar gagnagrunnar sem fólk setur upplýsingar í að eigin frumkvæði og það er auðvitað frábært. En tæknin býður okkur upp á umtalsvert meira þegar um er að ræða bæði utanumhald um gögn og líka ákveðna þjónustu. Auðvitað berum við ábyrgð á heilsu okkar, algjörlega, en að vera boðaður reglubundið í einhvers konar tékk skiptir auðvitað mjög miklu máli. Það er í raun alveg einstakt að Krabbameinsfélagið hafi haldið svona utan um þetta af því að þegar þessi reglubundna skimun fór af stað dró verulega úr tíðni brjóstakrabbameins. Það sem þarf auðvitað að gerast núna er að ristilkrabbamein sé tekið kröftuglegar inn og það er aðeins minnst á það í þessu máli, af því að það er krabbinn sem nú herjar á nútímamanninn og skiptir mjög miklu máli að við vöktum vel. En ég held að við getum haft þetta á miklu stærra sviði, í margs konar annars konar tegundum af heilsufarsvandræðum. Ég held að það myndi spara áþján og ég held það myndi hlífa fólki við sjúkleika. Það myndi líka spara okkur fjármuni að hafa þetta svolítið mikið miðlægt og rafrænt. Það er hægt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvarið og mig langar að taka undir það sem hv. þingmaður fjallaði um þar. Það er mjög mikilvægt að boða fólk í skimanir. Ég tók dæmi um hvernig tannlæknarnir okkar gera. Ég veit að tannlæknirinn minn byrjar á því að senda mér SMS. Það kemur sjálfkrafa úr kerfinu hjá tannlækninum. Svo ef ég hringi ekki inn og panta tíma af því að tannlæknirinn sendi mér SMS þá lendi ég á lista þar sem tannlæknirinn byrjar að hringja í mig og bjóða mér að koma. Fyrir tannlækninn er þetta ákveðið viðskiptasamband, að tryggja að viðskiptavinurinn komi reglulega inn. En eins og hv. þingmaður benti á þá getum við verið að fylgjast með fullt af öðrum hlutum en bara krabbameini í tengslum við svona skimanir og við getum gert það sjálfvirkt. Þegar ákveðinn tími er liðinn frá því að þú komst síðast verður byrjað að ýta á þig. Ef þú hefur ekki komið í blóðprufu í eitt ár þá er þér boðið að koma á heilsugæsluna og fara í blóðprufu og ef eitthvað kemur út úr því þá hefur læknir samband við þig. Við höfum nýleg dæmi um þetta. Hvað gerðum við þegar við vorum að rekja smit vegna Covid? Jú, nafnið þitt lenti inn á lista af því að þú hafðir verið nálægt einhverjum og þá vorum við boðuð í Covid-próf og flest okkar mættu. Svo fengum við niðurstöðurnar nokkrum klukkutímum seinna. Það er ótrúlegt hvað er hægt að gera þegar við viljum keyra hlutina áfram.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir góða ræðu og ég hef tekið eftir því að þessi málstaður virðist standa honum nærri, hann hefur áður talað í þessu máli. Ég hjó eftir því að hann nefndi Bandaríkin í ræðu sinni. Ég hef verið búsett þar sjálf í nokkur ár og get tekið undir það sem hann nefndi í því samhengi. Ég styð þetta mál og þau skref sem þarna er verið að stíga hvað varðar utanumhald um tölur og gögn. Til að það þjóni tilgangi þarf það að fara saman við það að stefnumótunin sé til þess fallin að byggja upp traust þeirra sem eiga að njóta þjónustunnar. Varðandi það sem hér kom fram um tölur um mætingu kvenna af erlendum uppruna þá er það auðvitað staðreynd. En það er líka staðreynd að stefnumótun þessarar ríkisstjórnar hafði áhrif á mætingu kvenna í skimun og um leið áhrif á heilsu kvenna. Skimun og heilsa helst í hendur. Þegar illa er staðið að stefnumótun hefur það bein áhrif á heilsu, ég leyfi mér bara að halda því fram. Ég vildi bara koma upp til að nefna þetta sjónarmið. Það skiptir miklu máli að halda utan um gögnin og vinna upp úr þeim, að ýta við fólki hvað varðar mætingu. En stjórnvöld verða að sýna þá ábyrgð að haga ákvörðunum sínum og kynningum á þeim með þeim hætti að ekki dragi úr trausti fólks og tiltrú á heilbrigðiskerfinu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni. Það var einhvern tímann einhver vitur einstaklingur sem sagði: Það tekur mörg ár að byggja upp traust, það tekur nokkrar sekúndur að tapa því. Því miður, virðulegi forseti, veit ég ekki hvern ég er að vitna í. Það er nefnilega þannig að þegar fólk telur sig ekki geta treyst því að verið sé að vinna góða vinnu við að skima, eins og gerðist á tímabili þegar gögn voru að týnast og fólk fékk ekki svör mánuðum saman, þá hrynur að sjálfsögðu það traust sem fólk hefur á kerfinu. Því miður hefur það gerst að við höfum tapað þessu trausti og það þýðir að við þurfum að leggja mikla vinnu á næstu árum í að byggja það traust upp aftur. Þá er eins gott að vinnubrögð séu vönduð, að það sé rétt og góð stefna, að verið sé að nýta þetta til þess að bæta kerfið. Það er ekki nóg að safna gögnum bara gagnanna vegna. Það er líka dálítið hættulegt að vera að breyta því hver eigi að sjá um gögnin eða halda utan um þau. Þá töpum við oft eldri gögnum. Það getur leitt til þess að við sjáum ekki alla myndina heldur bara myndina síðan við fengum gögnin.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Varðandi það sem hann nefnir um gögnin er það líka staðreynd, sem á eflaust við um fleiri sjúkdóma en krabbameinin, að talið er að á næstu 15 árum eða svo muni krabbameinum í samfélaginu fjölga um allt að 30%. Þetta eru upplýsingar sem hafa komið fram frá Krabbameinsfélaginu, framkvæmdastjóra þess, og það er auðvitað breyting sem mun hafa mikil áhrif á samfélagið allt en ekki síst á heilbrigðiskerfið. Við erum kannski orðin ágætlega vön því eftir heimsfaraldurinn að tala um það hvernig við léttum á heilbrigðiskerfinu. Blessunarlega erum við á þeim stað að læknavísindunum og heilbrigðiskerfinu er í auknum mæli að takast að koma í veg fyrir krabbamein, ná betri árangri í meðferð þannig að við erum með fleiri lifendur krabbameina. En það er líka áskorun sem felst í því þegar aukningin verður þetta mikil. Mér hefur fundist áhugavert að lesa um það að ríki eru mörg hver farin að koma sér upp krabbameinsáætlunum, sem sagt áætlunum sem ná yfir alla þætti, forvarnirnar, meðferðina og lífið á eftir, aukin lífsgæði o.s.frv. Ég hefði kannski viljað sjá það í þessu máli þegar við erum að tala um skimunarskrá að við hefðum heildstæðari sýn. Skimunarskráin er frábær, hún er góð, svo langt sem hún nær. Hér hefði verið svo kjörið tækifæri fyrir nýjan heilbrigðisráðherra að stíga stærra skref.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Enn og aftur er ég hjartanlega sammála hv. þingmanni. Ég hef ákveðna von. Þegar við ræddum þetta mál hér við 1. umr. sat hæstv. heilbrigðisráðherra hér inni og hlustaði á þær tillögur og þær áhyggjur sem aðrir þingmenn höfðu, skrifaði þær niður hjá sér og kinkaði kolli. Allt eru það dæmi um að kannski sé verið að hlusta. Ég er alveg sammála því að það er mjög mikilvægt að vera með heildstæða áætlun. Hún þarf að taka á mismunandi tegundum krabbameina og forvörnum eins og skimunum. Ég tók eftir því nú í dag að það er herferð í gangi hjá Krafti sem eru samtök ungs fólks sem hefur fengið krabbamein. Við þurfum að íhuga að yngra fólk er líka að fá krabbamein og við þurfum að gera það auðveldara fyrir ungt fólk sem er kannski með ættarsögu um krabbamein og annað að komast í reglulegar skimanir þrátt fyrir að vera ekki komin á þann aldur sem almennu skimanirnar halda utan um. Ég tel það mjög mikilvægt.

Frú forseti. Ég sit í velferðarnefnd þingsins og hef tekið þátt í vinnu við þetta mál, er þar áheyrnarfulltrúi. Nafn mitt er ekki á nefndaráliti en ég styð þetta mál. Hér hefur komið fram hvaða tilgangi skimunarskráin þjónar og ég tel mikilvægt að komin sé skýr umgjörð þar um. Ég nefndi það í ræðu minni hér í 1. umr. um málið að það kom mér á óvart að lesa í greinargerð með málinu að verið væri að skýra lagastoð í þessu sambandi. Ég vildi ítreka það sem ég hef áður nefnt í þessu sambandi, sem mér finnst þýðingarmikið þegar við erum að ræða um skimanir fyrir krabbameinum, að það er rakið í greinargerð þessa máls að tekin hafi verið ákvörðun um að ráðast í skimanir fyrir ristil- og endaþarmskrabbameini. Mér hefði þótt góður bragur á því og mikilvægt að þau skref yrðu útfærð, tímasetningar, fjármagn og um hvaða hópa er að ræða. Ég tek undir með hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni, það var ánægjulegt að hlýða á hæstv. heilbrigðisráðherra í umræðu um þetta mál þegar hann mælti fyrir því. Hann tók vel í þetta en mér finnst enn vanta upp á að stjórnvöld séu markviss í þessu, að þetta séu meira en áætlanir og markmið. Til að markmið raungerist þurfa þau að vera tímasett, það þarf að liggja fyrir á hvaða hópum verður byrjað, hvert fjármagnið verður o.s.frv. Ég nefndi krabbameinsáætlanir í andsvari áðan en eins og ég nefndi hafa alþjóðastofnanir um áratugaskeið hvatt lönd heims til að koma sér upp þeim krabbameinsáætlunum sem ná yfir þessa heildstæðu hugmyndafræði um það hvernig samfélög og heilbrigðiskerfið sinna forvörnum á þann hátt að það komi í veg fyrir krabbamein, hvernig við getum sem samfélag boðið upp á bestu mögulegu meðferð og síðan auðvitað að draga úr byrðinni af krabbameinum í samfélaginu og álagi á heilbrigðiskerfið og tryggja sem best líf og lífsgæði fyrir lifendur sem hafa farið í gegnum meðferð. Ég hef líka talað um það áður í þessu sambandi að mér finnst varla hægt að koma hér upp og ræða um skimunarskrá án þess að rætt sé um krabbameinsdeildina á Landspítalanum. Það hefur verið ljóst í langan tíma hver staðan er og hver þörfin er á nýrri dagdeild blóð- og krabbameinslækninga á Landspítalanum. Ég held að allir sem hafa reynslu af því að sækja þá deild geti tekið undir það að aðstaðan þar mætti svo sannarlega vera langtum betri. Mér er minnisstætt að ég las grein eftir framkvæmdastjóra Krabbameinsfélagsins. Hún hvatti ríkisstjórnina til þess, á meðan á stjórnarmyndunarviðræðum stóð, að taka einfaldlega á þessum málum í stjórnarsáttmála eða sýn nýrrar ríkisstjórnar og hugmyndafræði varðandi heildstæða hugmyndafræði í þessum málaflokki. Ég ætla að leyfa mér að nefna það aftur að ég hefði viljað sjá það gerast þegar ríkisstjórnin endurnýjaði heitin, og núna í samhengi við þetta mál hjá hæstv. heilbrigðisráðherra, að því hefði fylgt hugmyndafræði og aðgerðir, t.d. krabbameinsáætlanir, tímasett hvernig bæta mætti aðstöðu í þágu sjúklinga og starfsfólks og aðstandenda á spítalanum. Ég rifja það aftur upp að það hefur komið fram opinberlega að Krabbameinsfélagið hefur samþykkt að leggja á borðið tiltekna upphæð til þessa verkefnis með það að leiðarljósi að stjórnvöld setji það í forgang. Fyrir liggur framlag Krabbameinsfélagsins upp á 450 millj. kr. til þess að ýta við því að stjórnvöld setji fjármagn þar á móti. Ég er ánægð með þetta mál og ég styð að það sé að verða að veruleika. Ég vildi fyrst og fremst koma upp til þess að nefna það í ljósi þess að ég er áheyrnarfulltrúi í þessari nefnd.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, um stjórn Landspítala. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, sem hafa það að markmiði að skipa faglega stjórn yfir Landspítala að norrænni fyrirmynd. Markmið frumvarpsins er að styrkja stjórn Landspítala sem er stærsta heilbrigðisstofnun landsins, bæði út á við og inn á við, með því að lögfesta það fyrirkomulag að stjórn verði skipuð yfir spítalann sem gegni því hlutverki að tryggja frekar faglegan rekstur spítalans. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og fór yfir umsagnir sem henni bárust. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi á þingskjali. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hlutinn árétta nokkur atriði sérstaklega. Nefndin ræddi ýmis sjónarmið varðandi tilnefningu og skipan stjórnarmanna og áheyrnarfulltrúa en frumvarpið gerir ráð fyrir að sett verði reglugerð þar sem nánar verði kveðið á um hlutverk og ábyrgð stjórnar. Auk þess er gert ráð fyrir að ráðherra setji stjórninni erindisbréf og ákveði þóknun til stjórnarmanna sem skuli greidd af rekstrarfé stofnunarinnar. Í því sambandi leggur meiri hlutinn áherslu á að ráðuneytið hafi í huga að æskilegt væri að áheyrnarfulltrúar verði skipaðir að fenginni tilnefningu starfsmannasamtaka innan spítalans og áskilið verði að áheyrnarfulltrúar í stjórn geti ekki gegnt stjórnunarstöðu innan spítalans samtímis því hlutverki að vera fulltrúar starfsmanna á stjórnarfundum. Þá bendir meiri hlutinn á að eðlilegt væri að gera ríkar hæfniskröfur til stjórnarmanna en ekki þó ríkari kröfur en mælt er fyrir um í hlutafélagalögum. Í 3. málslið 1. efnisgreinar 1. gr. frumvarpsins kemur fram að í stjórn skuli sitja einstaklingar sem m.a. hafi þekkingu á vísindarannsóknum á heilbrigðissviði og menntun heilbrigðisstétta. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um mikilvægi þessa ákvæðis en bent var á að Háskóli Íslands væri sá aðili sem hefði allar þessar grunngreinar sem krefjast starfsleyfis sem og vísindagreinarnar og ætti þar af leiðandi að eiga fulltrúa eða sæti í stjórn. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að við skipan stjórnar verði lögð áhersla á að tryggja að þar verði til staðar þekking og sýn á vísindi, nám og nýliðun heilbrigðisstétta, eins og kemur raunar fram í greinargerð. Með lögum nr. 91/2020, um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, kom inn nýtt ákvæði um fagráð sem forstjóri heilbrigðisstofnunar skipar og ber forstjóra heilbrigðisstofnunar að leita álits fagráðs um mikilvægar ákvarðanir sem varða heilbrigðisþjónustu og skipulag heilbrigðisstofnunar, en fagráðin eru þá skipuð úr hópi starfsmanna í mismunandi faggreinum innan viðkomandi heilbrigðisstofnunar. Sett hefur verið reglugerð 1111/2020 sem fjallar nánar um skipun fagráðanna. Með 4. gr. þess frumvarps sem við fjöllum um hér er lagt til að ráðherra skipi notendaráð. Í ráðinu verði sjö fulltrúar notenda sem skipaðir verði samkvæmt tilnefningu starfandi sjúklingasamtaka. Er notendaráði ætlað að veita forstjórum heilbrigðisstofnunar, og stjórn þegar það á við, ráðgjöf og aðhald með virku samráði til að tryggja að sjónarmið notenda komi til skoðunar við ákvarðanatöku um skipulag og rekstur heilbrigðisstofnana. Fyrir nefndinni kom fram gagnrýni frá sjúklingasamtökum um að samráð við stjórn tryggði ekki raunverulega aðkomu notenda með sama hætti og bein aðkoma að stjórn og skyldur til samráðs væru ekki nægilega vel skilgreindar. Meiri hlutinn álítur það nýmæli frumvarpsins að skipa skuli notendaráð ákaflega mikilvægt og leggur áherslu á að við setningu reglugerðar um hlutverk og ábyrgð stjórnar og erindisbréfs stjórnar verði skyldur stjórnar til samráðs við notendaráð nánar skilgreindar. Meiri hlutinn beinir því til heilbrigðisráðuneytis og ráðherra að tiltekin verði ákveðin verkefni og/eða tilvik sem stjórninni beri að hafa samráð við notendaráð um, til að afmarka þetta hlutverk betur. Þá telur meiri hlutinn mikilvægt að notendaráð hafi reglulegt umsagnarhlutverk um áætlanir er varða sjúklinga og leggur áherslu á að stjórn hafi samráð við notendaráð við ákvarðanatöku um atriði sem varða sérstaklega hagsmuni sjúklinga. Að lokum telur meiri hlutinn eðlilegt að ráðuneytið fylgist með reynslunni af samráði stjórnar við fagráð sem nýlega voru sett á laggirnar, eins og áður sagði, og notendaráð sem verður sett á laggirnar verði frumvarp þetta að lögum og að ráðherra beiti reglugerðarheimildum til að tryggja markmið um að virkt samráð náist. Þá hvetur meiri hlutinn heilbrigðisráðuneytið til að fylgjast með þróun samráðs stjórnenda, starfsmanna og notenda alþjóðlega og leggur áherslu á að ef reynslan leiði í ljós að aðrar leiðir til samráðs en þær sem hér er lagt upp með séu heppilegri verði farið í frekari lagabreytingar. Vík ég þá að breytingartillögu nefndarinnar. Í fyrsta lagi leggur meiri hlutinn til breytingu er varðar áheyrnarfulltrúa. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að óvenjulegt væri að fulltrúar í stjórn sem ekki hafa atkvæðisrétt teljist stjórnarmenn en ekki áheyrnarfulltrúar. Meiri hlutinn telur þessa hugtakanotkun geta leitt til misskilnings og leggur því til breytingu þess efnis að fulltrúar starfsmanna fái heitið áheyrnarfulltrúar. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar aðkomu stjórnar að ráðningu forstjóra. Á fundum nefndarinnar kom fram að við gerð frumvarpsins hefði komið til álita að skilgreina aðkomu stjórnar að ráðningu forstjóra og meiri hlutinn telur að til að markmið frumvarpsins náist þurfi stjórn að hafa aðkomu að ráðningu. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á að aðkoma stjórnar að ráðningu forstjóra með þeim hætti sem hér er lagt til skýri samspil og ábyrgð stjórnar, forstjóra og ráðherra. Meiri hlutinn leggur því til að við 1. mgr. 9. gr. laganna bætist nýr málsliður um að ráðherra skipi forstjóra Landspítala til fimm ára í senn „að fengnum tillögum stjórnar“, það er tillagan sem meiri hlutinn leggur til. Meiri hlutinn leggur til tvær breytingar sem eru tæknilegs eðlis sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti velferðarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem fram koma í nefndaráliti. Undir álit meiri hluta velferðarnefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Orri Páll Jóhannsson og Óli Björn Kárason. Virðulegi forseti. Nokkur orð í viðbót: Ég hef gert grein fyrir áliti meiri hluta velferðarnefndar varðandi nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, um stjórn Landspítala. Ég vil að lokum árétta að í sáttmála um ríkisstjórnarsamstarf Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs kemur fram að staða og hlutverk Landspítala sem mikilvægustu heilbrigðisstofnunar landsins verði styrkt. Í þeim tilgangi verði fagleg stjórn skipuð yfir spítalann að norrænni fyrirmynd. Þess vegna eru með þessu frumvarpi lagðar til þær breytingar sem hér hafa verið raktar og þar með er ætlunin að setja á stjórn sem styrkir spítalann í hlutverki sínu sem stærsta heilbrigðisstofnun landsins. Sú sem hér stendur hefur miklar væntingar til þess að fagleg stjórn efli Landspítalann í að sinna hlutverki sínu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir þessa framsögu og ég fagna því að þetta skref sé stigið. Við í mínum flokki lögðum til á síðasta kjörtímabili að farið yrði í þessa átt, að skipuð verði stjórn yfir Landspítalanum. Þar sem ég hef ekki kafað mikið ofan þetta frumvarp, var svona að krafla mig í gegnum það í dag, langar mig að spyrja þingmanninn hvað þessar breytingar geti haft í för með sér miðað við þá stöðu sem Landspítalinn hefur verið í undanfarin ár. Oft og tíðum virðist hafa mistekist að reka spítalann svo sæmilegt þyki, getur maður sagt, vegna þess að ýmislegt hefur komið upp á. Spurningin er þessi: Getur hv. þingmaður sagt mér eitthvað um það hvað þessi breyting kemur til með að hafa í för með sér?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni andsvarið. Ég vil byrja á að segja að ég álít að margt gangi býsna vel í stjórn Landspítalans. Við sáum það auðvitað í gegnum covid hvernig ótrúlegir hlutir gerðust frá degi til dags. Hins vegar höfum við, og við höfum rætt það áður hér í þingsal, eins og hv. þingmaður kom inn á, rætt leiðir til að efla stjórnina og fá kannski fleira fagfólk í stjórnunarhlutverk á bak við forstjóra. Það er það sem þessu frumvarpi er ætlað að gera, að efla það hlutverk og skýra líka samráð við fagráð, við fulltrúa starfsmanna og við fulltrúa notenda. Það er afskaplega dýrmætt að fá fleira fólk að verkefninu og getur orðið mjög dýrmætt fyrir þann sem síðan situr í forstjórastóli Landspítalans hverju sinni. Þannig getur spítalinn eflst í hlutverki sínu sem stærsta heilbrigðisstofnun landsins og í forystuhlutverki í heilbrigðismálum innan lands sem og auðvitað í daglegum verkefnum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vil ítreka, og kannski leiðrétta ef einhver misskilningur hefur verið í þá veru að spítalinn væri ekki að gera sitt besta, þegar ég talaði um sæmilegt áðan, að það er alveg kristaltært að menn eru að reyna að gera hlutina eins vel og hægt er. En það hefur ekki gengið eins og væntingar standa til. Ég hef oft sagt það, bæði í ræðu og í riti, að það eru gríðarlegar framfarir í heilbrigðismálum, í tækni og vísindum og í læknisfræðinni þannig að álagið er mikið, bara til þess að mæta þeim breytingum. Það kallar á meiri fjármuni og meiri umsýslu þannig að það er löngu kominn tími á að stíga einhver skref til að milda álagið á forstjórann. Ég átta mig betur á því hvernig þetta er hugsað í stóru myndinni og eins rak ég augun í það áðan, þegar ég las þetta í gegn, að það á að fylgjast vel með hvernig þessi mál reynast. Það verður spennandi að fylgjast með því. Ég vil óska Landspítalanum alls hins besta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvar. Það fólst ekki bein spurning í því en mér heyrist við vera sammála um að betur sjái augu en auga. Það skiptir máli að fá fleira fólk með faglega þekkingu, eins og talað er um í nefndarálitinu og greinargerð með frumvarpinu, sem hefur sérstaka sýn á mönnunarmálin, rannsóknirnar, vísindin og menntunina. Þannig er líka hægt að sækja mismunandi áherslur inn í stjórnina eftir því hver stóru viðfangsefnin eru hverju sinni og efla þannig og bæta við þá sérþekkingu sem forstjóri hefur hverju sinni þannig að það geti verið breytilegt eftir hverju er verið að leita inn í stjórnina. Þannig sé ég þetta og man ekki betur en að hæstv. ráðherra hafi farið þannig yfir málið í framsögu sinni.

Frú forseti. Mig langaði bara að vera með örstutta ræðu hér. Ég hélt ansi langa ræðu við 1. umr. þessa máls og það er gott að sjá að hv. velferðarnefnd hefur í nefndarálti sínu tekið tillit til sumra þeirra atriða sem við vorum að benda á. En það eru enn þá tvö atriði sem mig langar að nefna, og vonandi er það eitthvað sem hv. velferðarnefnd eða alla vega þeir sem í henni sitja munu hugsa aðeins um. Hið fyrra er í 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins. Þar segir, með leyfi forseta: „Í stjórn skulu sitja einstaklingar sem hafa þekkingu á rekstri og áætlanagerð, á heilbrigðisþjónustu og vísindarannsóknum á heilbrigðissviði og menntun heilbrigðisstétta og á opinberri stjórnsýslu og reglum stjórnsýsluréttar.“ Nú veit ég ekki alveg hvernig svona lagatexti virkar en ég sé ekki fyrir mér að mikið sé til af einstaklingum sem uppfylla alla vega allar þessar kröfur, en kannski les ég bara vitlaust út úr lagatextanum. En það kom líka ábending til okkur sem hæstv. ráðherra virtist reyndar ekki vera mótfallinn. Það er að við erum á tímum mikilla breytinga og mikillar stafrænnar umbyltingar og það er spurning um hvort það gæti verið sterkur leikur að hafa einhverja aðila í stjórninni sem hefðu jafnvel reynslu af stafrænni umbyltingu nú á þessum tímum, við gætum líka kannski bætt því inn áður en næsta stjórn kemur af því að þessi situr í tvö ár. Hitt sem við bentum á og ræddum mjög mikið virðist hafa ratað inn í breytingartillögu frá fjórum hv. þingmönnum. Ég gef mér að þessir fjórir hv. þingmenn sitji sennilega sem minni hluti í velferðarnefnd. Það er breytingartillaga um að áheyrnarfulltrúarnir tveir séu úr hópi starfsmanna. En það var annað sem við töluðum mikið um við ráðherra í 1. umr., þ.e. að bæta líka inn einum fulltrúa úr notendaráði sem áheyrnarfulltrúa. Þess vegna langar mig að hvetja þá sem eru í ríkisstjórnarflokkunum að hugsa þetta dálítið vel, hvort þetta sé ekki bara ágætisbreytingartillaga þó svo að fjórir þingmenn úr stjórnarandstöðunni komi fyrir á henni. Það er mikilvægt að notendur hafi líka aðkomu þar. Það hefur hafi sýnt sig í fjölda stjórna í fjölda stofnana víða um heim að það mjög mikilvægt framfaraskref. Eins langar mig að þakka hv. velferðarnefnd fyrir vel unnin störf.

Frú forseti. Við ræðum mál um stjórn yfir Landspítalanum okkar, mál sem hefur dúkkað mjög reglulega upp síðustu ár, jafnvel áratugi. Það var að ég hygg árið 2007 sem síðast var starfandi stjórn yfir spítalanum og lögð niður en þá hafði árin áður verið nefnd, ég held að ég fari rétt með að hún hafi heitið stjórnarnefnd ríkisspítalanna og var við lýði um nokkurt skeið. Síðan hefur þetta verið mál sem hefur komið upp öðru hverju. Ég er ein þeirra sem hafa talið það jákvætt að setja stjórn yfir spítalann. Þetta er jú eining sem fer með gríðarlega fjármuni, flókin starfsemi. Eftirlitshlutverk okkar þingmanna, sem förum með fjárveitingavaldið annars vegar og síðan með ýmiss konar eftirlitshlutverk, hefur oft og tíðum verið býsna flókið þegar kemur að flókinni starfsemi þessarar mikilvægu stofnunar okkar og þessa hryggjarstykkis í heilbrigðiskerfinu. En það er kannski þetta með stjórnir yfir Landspítalanum og hefur verið gegnumgangandi í umræðunni um þessi mál, sem hefur verið þó nokkur, að það er ekki alltaf alveg ljóst hvað fólk meinar með þessu, þ.e. hvað fólk sér fyrir sér að slík stjórn geti áorkað. Einhverjir tala um að þetta sé fyrst og fremst - og nú er ég ekki endilega vísa í þetta tiltekna frumvarp, ég kem kannski að því rétt bráðum - en svona í umræðunni almennt er þetta allt frá því að vera að fólk sé á þeirri skoðun að það eigi að setja stjórn yfir Landspítalann sem gegni svipuðu hlutverki og félagastjórnir eða stjórnir yfir fyrirtækjum, þar sem farið er vel ofan í rekstur frá mánuði til mánaðar, það er eftirfylgni með stefnumótun og fylgst með því að viðkomandi eining uppfylli markmið eigenda og umsjón með helstu ráðningum, að minnsta kosti forstjóra og eftir atvikum annarra, svo drepið sé á þessu helsta. Síðan eru aðrir sem hafa þá skoðun á stjórn yfir Landspítala að hún eigi fyrst og fremst að vera skipuð fólki sem er til þess bært að hafa faglegt eftirlit með hinni mjög svo flóknu og margbrotnu starfsemi spítalans, þ.e. að þar eigi að vera fólk með þekkingu og færni og reynslu. Sumir tala um, af því að við erum fámenn þjóð og það er ekki endilega þannig að við eigum slíkt fólk á lausu ef það er ekki þegar starfandi innan spítalans, að jafnvel sé leitað til fagfólks erlendis. Enn aðrir tala um að svona stjórn eigi fyrst og fremst að gæta hagsmuna notenda í þeim skilningi að hún eigi að tryggja samskipti notenda við hinar ýmsu deildir og ýmsu þjónustusvið og vinna að því að greiða leið notenda sem best. Svo eru enn aðrir sem segja að það þurfi stjórn til þess að gæta hagsmuna starfsmanna. Það hefur nú ekki farið lítið fyrir fréttum af örmagna starfsfólki sem sér einhvern veginn ekki út úr augum í verkefninu og er orðið langþreytt, svo ég noti ekki sterkara orð, á því að kvartanir þess og ábendingar séu ekki teknar til greina eða skili neinu. Þetta eru býsna fjölbreytt verkefni, öll mikilvæg en mjög fjölbreytt. Það liggur í hlutarins eðli að það er ekki á færi einnar stjórnar að uppfylla þetta allt. Þá erum við kannski komin að því að ég vitni í forstjóra Landspítalans úr fréttum dagsins þar sem Runólfur Pálsson segir að það sé óreiða í skipulagi heilbrigðisþjónustunnar. Ég tek hjartanlega undir þessi orð forstjórans. Sú óreiða verður ekki leyst með stjórn yfir Landspítala þó svo að Landspítalinn leiki lykilhlutverk í heilbrigðiskerfinu okkar. Ég held að frekar megi segja að hluta vandans, sem starfsfólk og stjórnendur Landspítalans og notendur standa frammi fyrir, megi rekja til þessarar óreiðu. Kannski ættum við að íhuga stjórn yfir heilbrigðiskerfinu okkar. En við erum jú með hana, ekki satt? Hún er bara ekki endilega alltaf að klára málin og hér er ég að sjálfsögðu að vísa í hæstv. ríkisstjórn. Þetta var nú útúrdúr en þetta er það sem forstjóri Landspítalans segir og skefur ekkert utan af því, að vandi spítalans sé grafalvarlegur og gríðarstór en hins vegar þurfi að skilgreina hlutverk hans betur. Svo er áhugavert að forstjórinn talar um þá skipulagsóreiðu sem hefur verið í mörg ár í heilbrigðisþjónustunni og að hún sé ekki hvað minnst á höfuðborgarsvæðinu. Það er áhugavert. Ég held að við séum öll sammála um að íbúar landsbyggðanna ríða ekkert sérlega feitum hesti oft frá heilbrigðisþjónustunni. En sá vandi er annars eðlis sem þeir standa frammi fyrir. Þar skortir fólk og þar skortir aðgengi á meðan sú óreiða sem forstjóri Landspítalans talar um í heilbrigðiskerfinu, ekki síst hér á höfuðborgarsvæðinu, kristallast í stöðunni á Landspítala sem býr við það að vera annars vegar héraðssjúkrahús okkar sem búum á suðvesturhorninu og síðan sérhæft sjúkrahús fyrir alla landsmenn. Þetta er nokkuð sem gerir stöðu spítalans gríðarlega flókna, sem gerir fjármögnun, á meðan hún er jafn ógagnsæ og raun ber vitni, mjög erfiða og allan samanburð við önnur sjúkrahús erlendis líka flókinn vegna þess að þetta eru býsna sértækar aðstæður. Ég er ekki að segja að ekki sé hægt að finna héraðsspítala, einhvers staðar á Norðurlöndum kannski sérstaklega. Vissulega er það hægt og það hefur legið fyrir en það breytir því ekki að oft þegar við berum saman sjúkrahús, hvort sem við viljum bera saman verkefni sjúkrahúsanna eða fjárhagsstöðu, fjármögnun eða rekstur, þá erum við að bera saman epli og appelsínur vegna þess að við stöndum frammi fyrir þessari stöðu. Þá erum við komin að því hvað þessi stjórn eigi að gera. Það kemur fram í málinu sjálfu og nefndaráliti að þessu frumvarpi er fyrst og fremst ætlað að breyta lögum um heilbrigðisþjónustu til að skapa svigrúm fyrir skipan slíkrar stjórnar. Kveðið er á um hversu margir eiga að sitja í henni - og ég ætla svo sem ekkert að hafa skoðun á þeirri tölu, fimm, sjö, níu - en annað er látið eftir í reglugerð. Er það ekki? Þá erum við aftur kominn að því hver setur reglugerðir. Jú, það er ráðherra heilbrigðismála. Við einhvern veginn sitjum enn þá í þessari lúppu. Það er búið að reyna að færa þetta einhvern veginn til en við ætlum samt að vera með í þessari stjórn fagfólk og við ætlum að vera með einhverja sem hafa skilning og þekkingu á rekstri. Svo eru það áheyrnarfulltrúar starfsfólks, samanber breytingartillögu meiri hlutans, og síðan eru það breytingartillögur minni hlutans um áheyrnarfulltrúa úr hópi notenda. Þetta er allt mikilvægt, að raddir þessara fulltrúa heyrist þegar kemur að rekstri spítalans. Það er líka mikilvægt að þeir séu þarna inn í myndinni. En ég hygg samt að við sem þekkjum það af eigin raun að sitja í stjórn þar sem virkilega er ætlunin að taka á rekstri höfum ýmislegt við það að athuga raunverulega að við það borð sitji alltaf fulltrúar starfsfólks. Það liggur einfaldlega í hlutarins eðli. Ég myndi a.m.k. telja mikilvægt að einhvers konar greinarmunur sé gerður á því hvort þeir séu alltaf eða hvort þeir séu áheyrnarfulltrúar í tilteknum verkefnum eða hvort það eigi hreinlega fjölga í stjórn. Það þekkist líka að það sé stærri stjórn - hún getur þess vegna verið ellefu manna - sem er með stærri verkefnalista sem lýtur þá kannski að því sem ég er búin að vera að tala um að einhverju leyti, þ.e. aðgengi, notendum, starfsemi, skipulagi og öðru slíku og fjármálum, en síðan sé önnur - þegar ég ætla að einfalda málið fer ég eiginlega þá leið að flækja það - þá hluti af þessari stóru stjórn sem sé með kjarnareksturinn og þar séu ekki fulltrúar starfsfólks meðtaldir. Þetta er ekki endilega tillaga frá mér, langt í frá. Ég er bara að velta þessu upp af því að það sem ég sit svolítið eftir með, verandi samþykk því og á þeirri skoðun að svona stjórn geti verið af hinu góða, er að þetta er enn þá gríðarlega opið og lykilákvarðanirnar um hverjir skipa og hver verkefnalistinn er eru áfram skildar eftir í hendi ráðherra. En ég hefði t.d. haldið að stjórnin væri að taka þær ákvarðanir til sín að hluta til. Mér finnst þetta fara eilítið í hring. Ég hlakka til umræðunnar. Ég veit að það eru töluvert margir hér á mælendaskrá, fólk sem situr í hv. velferðarnefnd, nokkuð sem ég geri ekki, þannig að ég ætla nú bara að læra af þeim sem hér hafa verið og unnið þetta mál áfram. Bara svo ég klári: Heilt yfir er ég sammála þessu máli, er hlynnt því, en hefði viljað sjá aðeins skarpari skil og skarpari línur um það hvert raunverulegt hlutverk þessarar stjórnar er og þar með og ekki síður hverjar væntingar okkar eru til þess ágóða í sinni víðustu mynd sem við og heilbrigðiskerfið okkar, og Landspítalinn, fær af skipun slíkrar stjórnar.

Virðulegi forseti. Mig langar að nýta tækifærið til að tala aðeins um stöðuna á Landspítalanum, kannski aðallega stöðuna sem umrædd stjórn yfir honum á að laga. Stjórnarinnar bíður náttúrlega gríðarlega erfitt verkefni ef fram fer sem horfir og þessi skipun stjórnar mun ekki laga grunnvandann á Landspítalanum sem er vanfjármögnun rekstrar spítalans. Þetta kemur mjög skýrt fram hjá stjórnendum spítalans, bæði þeim sem áður voru þar og þeim sem eru nýir. Við sáum þetta sem sitjum í hv. fjárlaganefnd síðast í umsögn þeirra um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem er þar til umræðu. Auðvitað er það þannig að oft má fara betur með fjármagn og líklega er það eitt stærsta verkefni þessarar stjórnar að hafa betri yfirsýn yfir hvernig nýta má fjármuni betur. En það er ótrúlega erfitt þegar það er undirliggjandi vanfjármögnun til staðar. Við höfum séð í umsögnum um stöðuna í heilbrigðiskerfinu að það er undirliggjandi rekstrarvandi. Það er skortur á úrræðum utan spítalans. Það liggur líka fyrir að fólk er bara langþreytt og örmagna eftir Covid. Fjármögnun spítalans hefur verið ótrúlega erfið. Það er ítrekað verið að slengja fram upphæðum fjármagns sem hefur verið sett í spítalann og heilbrigðiskerfið án þess að taka tillit til niðurskurðar á sínum tíma. Við erum að vinna upp alveg ótrúlega dæld í rekstri og fjárfestingu á spítalanum, vegna aukinni hjúkrunarþyngdar vegna þess að þjóðin er að eldast og fólki er líka að fjölga. Það eru ný og dýrari verkefni sem hafa verið færð yfir á Landspítalann. Við höfum séð útreikninga sem taka tillit til þessarar hjúkrunarþyngdar, m.a. frá Gylfa Zoëga, prófessors við hagfræðideild Háskóla Íslands. Ef við lítum á svoleiðis mælikvarða, þar sem tekið er tillit til hjúkrunarþyngdar og nýrra verkefna, hefur í fjármögnun til spítalans í rauninni hrunið. Í þeirri fjármálaáætlun sem við erum núna að skoða og snertir beint spítalann - vegna þess að þar er risastór liður sem er sjúkrahúsþjónusta sem er að nær öllu leyti, 86%, fjármögnun á Landspítalanum - er gert ráð fyrir 1,5% í árlegan vöxt í málaflokk sjúkrahúsþjónustu út tímabil fjármálaáætlunar, sem er 2027, þrátt fyrir að það sé vitað mál að þetta hlutfall, 1,5%, er langt undir nauðsynlegum raunvexti. Spítalinn hefur talað um 2,5% og segir í sinni umsögn að það sé talan sem þurfi til að koma í veg fyrir að grunnrekstrarvandi spítalans vindi upp á sig og verði, nokkuð sem stjórn á erfitt með að koma í veg fyrir. Það er vitað mál að einfaldur framreikningur í tengslum við öldrun, fólksfjölgun og hjúkrunarþyngd þýðir a.m.k. 2,5% aukningu á ári. Þannig að þetta er tölfræði sem við eigum að þekkja og hún er ekki leyst í núverandi áætlun ríkisstjórnarinnar. Þetta gerir það auðvitað að verkum að það er mjög erfitt fyrir spítalann að ráðast í neitt nema bara alger grunnverkefni. Það er sífellt verið að ausa bátinn. Síðan eru oft gerðar athugasemdir til stjórnenda spítalans um að það þurfi langtímastefnumótun og m.a. er verið að ræða um mikilvægi þess að vera með stjórn yfir spítalanum til að auðvelda slíka stefnumótun. En vandinn sem þessi stjórnvöld standa frammi fyrir ef þetta fjármögnunarlíkan heldur áfram er að þau munu bara eiga við þau verkefni að ausa vatni úr bátnum, ef þau fá ekkert öryggi til lengri tíma. Þess vegna skiptir svo gríðarlega miklu máli að samhliða svona umræðu um stjórn spítalans fari líka fram umræða um hvert stóra verkefnið í heilbrigðiskerfinu sé. Þetta vilja stjórnendur spítalans. Þeir vilja einmitt þetta svigrúm til langtímastefnumótunar vegna þess að það er svo erfitt að skipuleggja sig þegar fjármögnunin er óskýr. Þetta er lykilbreyta sem verður að horfa til. Við sjáum það bara svart á hvítu í núverandi áætlunum stjórnvalda að það mun mjög lítið breytast. Virðulegi forseti. Um fjórðungur af rúmum á Landspítalanum er nú nýttur í öldrunarþjónustu. Það liggur hvergi fyrir samt hvert eðlilegt umfang öldrunarþjónustu á Landspítalanum ætti að vera. Það hefur verið kallað eftir því að verkefni séu skilgreind betur og það verður eflaust verkefni stjórnar að eiga það samtal við stjórnvöld, að það liggi fyrir hvað séu eðlileg verkefni sem Landspítala beri að sinna og hvaða fjármagn þurfi þá að fylgja. Landspítalinn stendur frammi fyrir því að verið er að vanfjármagna hjúkrunarheimili og uppbyggingu þeirra sem skilar sér þess vegna í meiri þrýstingi á Landspítalann. En það áhugaverða við þessa vanfjármögnun er að sparnaðurinn, hinn umræddi og svokallaði sparnaður, er auðvitað ekkert annað en frestun á útgjöldum sem vindur upp á sig. Þessi sparnaður sem fæst fram með því að sleppa því að byggja hjúkrunarrými og nýta áfram pláss á spítalanum skilar sér ekki í meira fé til Landspítalans. Þeir þurfa alltaf að taka við þeim sem til þeirra leita og ef þeir geta ekki útskrifað þá einstaklinga þá geta þeir það bara ekki. En spítalinn fær ekkert aukafjármagn til að sinna því þrátt fyrir að umræddur sparnaður sé annars staðar í kerfinu, jafn óskynsamlegur og hann er. Þetta vekur kannski einna helst athygli í samhengi við nýja skýrslu sem kom út hjá McKinsey um daginn um heilbrigðiskerfið, af því að okkur verður svo tíðrætt um þennan blessaða sparnað. Þar kom fram til að mynda að nýi Landspítalinn væri nú þegar sprunginn hvað varðar legurými - nýi Landspítalinn sem er ekki enn þá fullkláraður er nú þegar sprunginn hvað varðar legurými - ef ekki yrði fjárfest í úrræðum fyrir langtímaumönnun. Það kemur fram í skýrslunni að það þurfi að bæta við 240 úrræðum fyrir langtímaumönnun sjúklinga, eins og í heimaþjónustu, hjúkrunarrými og svo í endurhæfingu, til að spítalinn springi ekki um leið og hann opnar. Sparnaður við að ráðast í slíka aðgerð, segir McKinsey, er auðvitað sparnaður sem birtist ekki strax heldur með tíð og tíma, yrði heilt yfir fyrir heilbrigðiskerfið 1–2 milljarðar kr. og 9 milljarðar á Landspítalanum, 9 milljarðar kr. Í kringum 10% af því renna til Landspítalans á ári hverju, þeir 9 milljarðar sem gætu sparast með þessum úrræðum. Því veltir maður fyrir sér hvort þetta sé ekki einn af þeim hlutum sem hlýtur að vera tekinn til umræðu í yfirgripsmikilli yfirferð á heilbrigðiskerfinu og í samráði við vænta stjórn sem stjórnvöld eru hér að leggja til að verði skipuð, að það sé svigrúm til að ráðast í svona úrræði sem geta losað Landspítalann úr þeirri spennitreyju útgjalda sem hann er í. En það er ekkert um þetta í fjármálanefnd. Það er ekkert um þessi legurými í plönum stjórnvalda. Það er ekki tekið mið af athugasemdum frá McKinsey þrátt fyrir að þetta eigi að spara pening, marga milljarða. Raunar er það svo að eftir árið 2023 er næstum því engin fjármögnun til staðar í fjármálaáætlun stjórnvalda fyrir ný hjúkrunarrými. Ég velti því fyrir mér hvernig þetta fellur að þeim markmiðum sem verið er að setja með umræddri stjórn, m.a. um að nýta fjármagn betur, ef kerfið spilar ekki með þegar það er vitað að það er langkostnaðarsamast að hafa fólk inni á Landspítalanum miðað við önnur legurými. Ég trúi í raun ekki öðru en að inn í 2. umr. fjármálaáætlunar, sem kemur hér fljótlega á dagskrá, komi meira fjármagn til spítalans til að ná yfir grunnreksturinn, til að draga úr umframkostnaði vegna þess að það er ekki pláss til að mynda fyrir eldri einstaklinga til að fara af spítalanum. Við jafnaðarmenn munum auðvitað fylgjast gaumgæfilega með því hvort fjármagn komi inn í fjármálaáætlun til að standa undir byggingu þeirra hjúkrunarrýma sem lofað hefur verið af stjórnvöldum og er m.a. fjallað um í stjórnarsáttmála, af því að það er forsenda þess að m.a. það mál sem við ræðum hér í dag skili raunverulega einhverju, að hægt sé að reka spítalann með eðlilegum hætti og stjórnin geti myndað alvörutillögur til framtíðar, að ramminn í kringum heilbrigðiskerfið sé í lagi af því að Landspítalinn starfar ekki einn og sér heldur í kerfi sem þarf að virka. Mig langar líka að vekja athygli á því sem er til umræðu í dag í hv. fjárlaganefnd og tengist málefnum Landspítalans beint og það er að Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu hafa líka lýst áhyggjum af því að þjónustusamningar við hjúkrunarheimilin, sem er nýbúið að gera, séu ekki fullfjármagnaðir í nýjustu fjármálaáætlun. Ef þetta breytist ekki mun þetta mjög líklega hafa niðurskurð í för með sér sem mun draga úr getu þessara heimila til að taka við fólki og þar af leiðandi létta á vandanum og kostnaðinum sem er á Landspítalanum. Þannig að ég vona innilega að hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. ríkisstjórn séu að líta til þessara þátta og við sjáum fjármagn koma inn í 2. umr. þess máls. Í lokin langar mig til að segja að ég nefni þessa þætti með fjármögnunina sérstaklega vegna þess að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur lýst því yfir í fjölmiðlum að það standi ekki á fjármagninu til að leysa vandann á spítalanum þegar fréttir um m.a. uppsagnir vegna óánægju berast. En þetta virðist ekki vera rétt, virðulegi forseti. Þetta virðist einmitt stranda á fjármagni. Við höfum fullt af punktum og athugasemdum sem snúa líka að langtímaáætlun stjórnvalda og loforðum til Landspítalans sem sýna svart á hvítu að þetta strandar á fjármagni. Ég tel mikilvægt að halda þessu til haga, virðulegi forseti, svo mál líkt og hér er rætt um í dag, stjórn Landspítalans, fái ekki þá ásýnd og þá áru að hér sé komin lausn á vanda Landspítalans og það án fjármagns. Þetta er lítill hluti af risastóru vandamáli og vandinn í heilbrigðiskerfinu og á Landspítalanum verður ekki leystur með viðbótum á jaðrinum. Það þarf alvörubreytingar.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir mjög yfirgripsmikla og fína ræðu. Mér fannst gott að hlusta á hv. þingmann setja þetta í það samhengi að spítalinn er auðvitað bara partur af stærra kerfi og alls konar hliðarstofnanir og annað sem vinnur með spítalanum þarf að vera í lagi. Stefnumörkunin ofan frá, stefna stjórnvalda á hverjum tíma, þarf auðvitað líka að vera í lagi til að spítalinn virki. Hér var svolítið rætt um hjúkrunarheimilin og við höfum auðvitað verið að sjá mikið af fréttum af því að fólk komist ekki af spítalanum inn á hjúkrunarheimili af því að það vantar einfaldlega rými. Þetta er vandi sem hefur verið við lýði mjög lengi. Það er endalaust verið að tala um að gefa eigi í og bæta úr. Vandinn er að einhverju leyti þekkt stærð. En maður veltir alltaf fyrir sér þessu með efndirnar. Af því að ég hjó eftir því að hv. þingmaður var að vísa í það sem hægt er að lesa út úr fjármálaáætluninni varðandi þetta þá kannski vaknar sú spurning - af því að við höfum heyrt margar ræður, mörg viðtöl við forystumenn ríkisstjórnarflokkanna, við núverandi heilbrigðisráðherra, fyrrverandi heilbrigðisráðherra, þar sem lofað er bót og betrun - hvort þingmaðurinn hafi einhverja skýringu á því að efndirnar skuli ekki vera meiri en raun ber vitni. Er þetta skortur á pólitískri forystu? Talað er um fjármagn og stundum hefur verið komið með þá skýringu að það hreinlega vanti fólk til að manna hjúkrunarheimilin og annað í þeim dúr. Mig langaði kannski að inna hv. þingmann eftir því hvort þessar skýringar stjórnvalda, til að mynda um mönnun, haldi vatni eða hvort þetta sé bara ofureinfaldlega skortur á pólitískri sýn og fyrirhyggju til framtíðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir fyrirspurnina. Já, þetta er stóra spurningin og þetta á við svo ótrúlega margt í núverandi fjármálaáætlun stjórnvalda sem er ekkert annað en plagg sem hefur verið framreiknað miðað við fólksfjölgun, ekki einu sinni að fullu en að einhverju leyti, bara svona kerfislægar tölur. Það er eiginlega engin pólitísk stefnumótun í þessu plaggi. Það sem kemur auðvitað á óvart er þegar maður heyrir misræmi, ekki bara í orðræðu hæstv. ráðherra út á við sem tala um að verið sé að ráðast í átak, verið sé að styrkja stöðu hjúkrunarheimila. Það er verið að stæra sig af því að settur hafi verið aukamilljarður í rekstur hjúkrunarheimila rétt fyrir jólahlé, því að þau voru að lenda í gríðarlegum vanda, í staðinn fyrir að laga bara grunnvandann. Það liggur líka fyrir í samræðum við heilbrigðisráðuneytið að þau eru jafn hissa og við að búið sé að taka þessar upphæðir út. Það lá alltaf fyrir að það ætti að vera til fjármagn fyrir uppbyggingu hjúkrunarrýma út þetta kjörtímabil vegna þess að það stendur í stjórnarsáttmála, þar er talað um að það sé langtímaplanið að bæta önnur úrræði. Vandinn er sá að fjármálaáætlun og stefna hins opinbera, þegar kemur að rekstri ríkissjóðs, er mótuð í mjög þröngum römmum í fjármálaráðuneytinu. Hún er ekki unnin með þeim hætti að fólkið sem hefur sérþekkinguna innan heilbrigðisráðuneytisins eða innviðaráðuneytisins, eða hvað svo sem á við, komi saman og kostnaðarmeti ákveðin úrræði til lengri tíma og segi: Þetta er það sem við þurfum að gera, m.a. til að spara kostnað á Landspítalanum til 10, 15, 20 ára. Þess vegna þurfum við þetta fjármagn núna. Nei, hæstv. fjármálaráðherra hefur ákveðið að útgjöld megi bara vaxa um x prósent á ári. Hann treystir sér ekki til að eiga við tekjuhliðina og þá vanfjármagnar hann einfaldlega þær nauðsynlegu beiðnir sem liggja fyrir í kerfinu. Það er einfaldlega svarið.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir svarið og samtalið um þetta. Nú hefur maður heyrt hæstv. fjármálaráðherra halda margar ræður, og hann gerði það ekki síst í faraldrinum, um það að vandi spítalans væri ekki skortur á fjármagni heldur starfsfólki. Það var alltaf svolítið áhugavert að heyra hæstv. ráðherra nefna þetta ítrekað. Með því virtist hann svolítið vera að fjarlægja sig ákveðnum vanda og ábyrgð. Það er auðvitað þannig að ef það skortir ekki peninga heldur bara starfsfólk er ábyrgðin engu að síður þeirra, hlýtur að vera, sem hafa ráðið yfir ríkisrekstrinum óslitið frá 2013. Sá stjórnmálaflokkur sem hefur verið meira og minna við völd hér allan lýðveldistímann hlýtur að bera ábyrgð á því fyrirkomulagi sem gerir það að verkum að fólk er ekki tilbúið til að starfa inni á þessari stórmerkilegu og frábæru og mikilvægu stofnun sem við hljótum öll að vilja hlúa að. Ég les það einhvern veginn þannig að engu máli skipti í sjálfu sér út frá ábyrgðarhliðinni hvort þetta sé skortur á fjármagni eða skortur á starfsfólki, ábyrgðin er alltaf stjórnvalda. Menn geta ekkert hoppað frá einum þættinum yfir í hinn og fríað sig þannig ábyrgð. Ég velti því fyrir mér að það hefur líka svolítið verið talað um í þessu öllu saman að strúktúrinn almennt í spítalanum sé einhvers konar fyrirstaða fyrir því að hægt sé að ná fram betri nýtingu á fjármunum. Ég ætlaði kannski að inna þingmanninn eftir því hvort hann gæti að einhverju leyti tekið undir það sem hæstv. fjármálaráðherra hefur verið að segja, að vandinn sé einhvern veginn frekar kerfislægur inni á spítalanum en fjárhagslegur, og þá hvort hv. þingmaður sé sammála mér í því að eftir sem áður hljóti ábyrgðin að liggja hjá stjórnvöldum, hvort sem þetta er spurning um mannskap eða fjármagn.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Við höfum heyrt þetta; skortur á starfsfólki, ekki skortur á fjármagni. Auðvitað þarf maður að velta því fyrir sér hvernig okkur tókst að setja Landspítalann í þá stöðu að það þyki ekki ákjósanlegt að vinna þar fyrir marga. Við höfum líka heyrt frá stjórnendum spítalans og starfsfólki að oft er óþarflega neikvæð umræða í kringum starfsemina. Það eru margir sem eru auðvitað gríðarlega ánægðir sem starfa þarna en staðreyndin er einfaldlega sú að álagið er þess eðlis að það gerir fólki erfitt fyrir. Það sem gerist líka undir þessu mikla álagi er að fólk stendur frammi fyrir því að það skapast ofsahræðsla við að gera mistök. Fólk vill einfaldlega ekki láta bjóða sér að starfa í þannig umhverfi. Skortur á starfsfólki er að mínu mati afleiðing af langvarandi vanfjármögnun spítalans sem gerir það að verkum að vistarverur þar sem fólk er að vinna og aðstaða er ófullnægjandi. Það gerir það líka að verkum að fólk þarf að hlaupa hraðar þar sem það er, sem gerir það að verkum að álagið eykst og fólk hefur síður áhuga á að vinna þarna. Það er langtímaverkefni að fá fleira fólk til að sýna þessu áhuga. Þetta snýst þó ekki bara um útskrifaða einstaklinga í heilbrigðiskerfinu. Við vitum til að mynda að það eru einhver hundruð hjúkrunarfræðinga sem eru með hæfnina, menntunina og þekkinguna til að starfa á spítalanum en hafa kosið að gera það ekki. Í því samhengi hljótum við að hugsa til launakjara, álags og möguleika fólks á að vinna þá bara einfaldlega aðeins minna fyrir svipuð laun sem er það sem hefur verið reynt að gera með betri vaktavinnutíma. En það hefur heldur ekki verið fjármagnað. Ég hef ekki tök á að fara í lengra máli yfir þetta svar en ég held að í grunninn hljótum við að velta því fyrir okkur að þó að fjármagn muni aldrei leysa allt getur þú lent í hnút sem aðeins fjármagn mun a.m.k. höggva á. Raunveruleg fjárfesting þarf þannig að skila sér í betri starfsskilyrðum fólks.

Virðulegur forseti. „Ástandið síðustu vikur hefur verið verra en nokkurn tíma í sögu bráðamóttökunnar, fleiri bíða innlagnar á sama tíma og það kvarnast upp úr hópi starfsfólks.“ Þetta eru orð Hjalta Más Björnssonar, starfandi yfirlæknis á bráðadeild Landspítala, höfð eftir honum á einum netmiðlanna. Hann segir að alger skortur sé á legudeildarrýmum fyrir fólk sem þurfi að komast að, að tugir sjúklinga þurfi að bíða á bráðamóttökunni í óhæfilegan tíma. Þetta eru ekkert nýjar fréttir þannig séð, við heyrum þessi neyðaróp á nokkurra vikna eða nokkurra mánaða fresti. Við erum eiginlega orðin svo vön þessu að maður er hættur að kippa sér upp við fyrirsagnir um þetta. Ef við skoðum tölurnar aðeins þá ættu þessi neyðaróp ekki að koma neinum á óvart. Nú er það þannig að á undanförnum árum og áratugum hefur sjúkrarýmum fækkað jafnt og þétt miðað við íbúafjölda á Íslandi. Þau voru 335 árið 2007 á hverja 100.000 íbúa, en árið 2019 voru þau 227. Þetta gerðist á meðan hlutfall eldra fólks, hópsins sem helst þarf á sjúkrahúsþjónustu að halda, fór úr 11,5% af heildaríbúafjölda á Íslandi upp í 14,2%. Þetta gerðist líka á sama tíma og sprenging varð í komu ferðamanna til landsins, sem olli auðvitað stórauknu álagi á bráðamóttöku Landspítalans, sérstaklega á sumrin, eins og við sjáum núna. Um leið hefur uppbygging hjúkrunarrýma setið á hakanum, rekstur hjúkrunarheimila verið vanfjármagnaður, eins og við fengum svo ítarlega skýrslu um bara núna í fyrra, rúmanýting á sjúkrahúsum hefur verið um og yfir 100%. Þannig var þetta meira að segja löngu fyrir heimsfaraldurinn. Ísland er í hópi þeirra Evrópuríkja þar sem gjörgæslurúm eru fæst miðað við mannfjölda og í hópi Evrópuríkja þar sem rúmanýtingin á spítölum er mest. Þetta liggur allt saman fyrir. Það sem ég var að telja upp er ekki til marks um einhvern ægilegan stjórnunarvanda á spítalanum. Það vitnar fyrst og fremst um skort á fjármagni og skort á starfsfólki. Ef við skoðum bara raunframlög inn í rekstur Landspítalans miðað við íbúafjölda sjáum við að þau hafa varla haggast á undanförnum árum. Þetta er auðvitað það sem þarf að líta til. Það er ekki hægt að skoða bara einhverja nafnvirðishækkun og taka hana algjörlega úr sambandi við alla undirliggjandi þætti, fjölda íbúa og annað. Starfsfólk finnur þetta á eigin skinni, þannig að það er engin tilviljun að við heyrum neyðaróp svona reglulega. Það er einfaldlega verið að fjársvelta heilbrigðiskerfið okkar. Við erum ört stækkandi samfélag sem verður flóknara og flóknara, en nýjar og nýjar áskoranir í heilbrigðismálum og fjárframlögin inn í kerfið endurspegla það einfaldlega ekki. „Get ekki horft upp á þetta lengur“, segir bráðahjúkrunarfræðingur á Facebook. Hún lýsir ómanneskjulegu álagi og aðstæðum þar sem engin leið er að sinna sjúklingum með viðunandi hætti. „Hef beðið og vonað að hlutirnir breytist og lagist en þetta versnar bara“, skrifar hún. Hún sagði upp og getur ekki meir. Hún er ekki sú eina. Jón Magnús Kristjánsson, fyrrverandi yfirlæknir á bráðamóttöku, skrifar: „[H]ið langvinna álag og samviskubit yfir að geta ekki sinnt sjúklingum sem [leita á bráðamóttökuna], með sómasamlegum hætti hrekur burtu fleiri og fleiri af mínum frábæru samstarfsmönnum.“ Hvernig bregst ríkisstjórnin við svona ástandi, þessu ástandi sem ítrekað er varað við og bent á? Er ríkisstjórnin að ráðast mjög skipulega að rótum útskriftarvandans á Landspítalanum með því t.d. að fjölga hjúkrunarrýmum eða ráðast í byltingu í heimaþjónustu og heimahjúkrun? Sjáum við peningana fara þangað? Sjáum við meiri háttar umbætur hér til þess að leysa þennan útskriftarvanda, sem svo er kallaður? Sjáum við t.d. stóruppbyggingu á fjölbreyttum búsetuúrræðum fyrir eldra fólk? Sjáum við aukin stofnframlög t.d. renna inn í eitthvað slíkt? Nei. Er ríkisstjórnin að ráðast í stórátak til að bæta starfsaðstæður, aðstæður í heilbrigðiskerfinu og gera það eftirsóknarvert fyrir heilbrigðismenntað fólk að vinna á Íslandi? Nei. En er þá verið að stórauka fjárframlög til heilbrigðiskerfisins, og þá ekki bara að auka útgjöld í fjárfestingarþáttinn heldur líka inn í reksturinn sjálfan og hverfa þannig frá þeirri fjársveltistefnu sem ég var að lýsa hérna þar sem raunframlög haggast varla miðað við íbúafjölda? Nei. Kannski trúa ráðherrarnir því ekki að þetta sé stóri vandinn; skortur á fjármunum, mönnunarvandi. Kannski hafa þau bara bitið það svolítið í sig að þetta sé fyrst og fremst skipulagsvaldið, stjórnunarvandi. Þá verður að koma fram annars vegar mjög sterkur rökstuðningur fyrir því að sú sé raunin og hins vegar eitthvert plan um að leysa það og stokka upp í kerfinu. Þetta frumvarp hér í dag gerir náttúrlega ekkert slíkt og það dugar ósköp skammt. Ef ástæðan fyrir úrræðaleysi ríkisstjórnarinnar er sú að þau líta bara á þetta sem stjórnunar- og skipulagsvanda er þetta frumvarp hér í dag ósköp aumt viðbragð við því. Ég held jafnvel að það séu atriði í þessu frumvarpi sem orki tvímælis og veki spurningar um hvort flækjustigið við stjórnun spítalans geti jafnvel aukist. Landspítalinn sjálfur bendir á það í umsögn sinni að stjórnkerfi stofnunarinnar verði að vera skýrt, verkaskiptingin skýr og ábyrgðarsviðin skýr. Þar segir enn fremur: „Almennt má segja að með því að setja sérstaka stjórn yfir stofnun aukist hættan á að ábyrgðarsvið verði óskýrari og má í því samhengi benda á að skv. 1.gr. frumvarpsins skal stjórnin taka ákvörðun um veigamikil atriði er varða rekstur og starfsemi spítalans en forstjóri ber ábyrgð á rekstrarútgjöldum og afkomu skv. 2. mgr. 38. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þá lengjast boðleiðir innan spítalans og á milli ráðherra og forstjóra. Að hluta má takast á við óljós ábyrgðarsvið og langar boðleiðir með erindisbréfum stjórnar og forstjóra og skipuriti stofnunarinnar en þó aldrei nema að hluta, sbr. 2. mgr. 38. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Skýra þarf því vel hvar vald og ábyrgð ráðherra, stjórnar og forstjóra liggur.“ Þetta segir í umsögn Landspítalans. Ég verð að segja að ég get ekki séð við lestur nefndarálitsins frá meiri hluta nefndarinnar að tekið sé eitthvað sérstaklega á þessum atriðum eða að þessi atriði séu miklu skýrari eftir hina þinglegu meðferð þessa frumvarps. Eins er alveg ljóst að þau viðfangsefni og ákvarðanir sem munu heyra undir stjórn spítalans krefjast mjög svo yfirgripsmikillar þekkingar á starfsævinni og bara þessu samspili mismunandi þjónustuþátta innan og utan spítalans. Við hljótum að vilja að reynslan af þessu og þekkingin sem getur byggst upp varðveitist og haldist að einhverju leyti innan stjórnarinnar. Þá veltir maður fyrir sér hvort ekki sé eðlilegt að skipunartíminn sé lengri en tvö ár, hvort ekki sé hætt við of tíðum stjórnarskiptum og skiptum á stjórnarmönnum. Ég vil líka víkja aðeins að umsögn Landssamtakanna Geðhjálpar sem leggja áherslu á að í stjórn Landspítala sitji fulltrúar notenda. Þar segir: „Það verður að teljast gamaldags viðhorf að í frumvarpi heilbrigðisráðherra sé gert ráð fyrir tveimur fulltrúum starfsmanna í stjórn spítalans en engum fulltrúa notenda. Því miður hefur ekki verið hlustað á raddir notenda í gegnum árin sem aftur hefur gert þjónustuna verri og tafið fyrir bata fjölda einstaklinga. Að undanförnu höfum við heyrt fréttir af málum þar sem ekki var hlustað á notendur heilbrigðiskerfisins með sorglegum afleiðingum. Þessi mál hafa komið upp á ýmsum deildum og stigum heilbrigðisþjónustunnar og eru til marks um hve mikilvægt það er að hverfa frá stefnu valdaójafnvægis á milli notenda þjónustunnar og þeirra sem veita þjónustuna í kerfinu.“ Ég held að óhætt sé að taka undir þetta og styðja að sjálfsögðu breytingartillögu fulltrúa minni hlutans þess efnis að ráðherra skuli ekki aðeins skipa tvo áheyrnarfulltrúa úr hópi starfsmanna Landspítalans heldur einnig fulltrúa úr notendaráði með málfrelsi og tillögurétt. Ég vil svo rétt ítreka hér sjónarmið sem ég setti fram í fyrri umræðunni um þetta mál um að það er í raun löngu tímabært að koma líka upp innri endurskoðun hjá Landspítalanum. Þetta er stærsti vinnustaður landsins, það eru hátt í 6.000 manns sem vinna hjá spítalanum, árlegar fjárveitingar ríkisins til Landspítalans slaga hátt upp í 100 milljarða. Það er ekki að ástæðulausu sem Ríkisendurskoðun hefur trekk í trekk gert athugasemdir við að enginn innri endurskoðandi skuli vera hjá Landspítalanum. Ég hefði kannski talið eðlilegt núna þegar við erum líklega í þann mund að afgreiða út úr þinginu frumvarp um stjórn yfir Landspítalanum að við myndum þá nota ferðina og setja líka inn ákvæði um innri endurskoðun, skipun endurskoðunarnefndar, skipun innri endurskoðanda til að stuðla þá að kerfisbundnu og óháðu eftirliti með starfsemi stofnunarinnar. En ekki virðist hafa náðst nein samstaða um eitthvað slíkt í velferðarnefnd. Hér grunar mig reyndar að vandamálið sé kannski líka það að hæstv. fjármálaráðherra hefur um margra ára skeið, alveg síðan lög um opinber fjármál voru sett - voru þau ekki sett 2015 og tóku gildi 2016 - heykst á því að fylgja eftir reglugerðarheimild í lögunum sem lýtur að samræmdu innra eftirliti hjá ríkisaðilum. Það er auðvitað mjög bagalegt ef þetta tefur það núna að komið sé upp einhvers konar innri endurskoðun og innra eftirliti út frá einhverjum samræmdum stöðlum hjá svona risastórri stofnun sem heldur á svo miklum fjármunum þar sem svo gríðarlega miklir hagsmunir eru undir og mikilvægt að peningar séu nýttir sem allra best.

Virðulegi forseti. Þetta er áhugavert mál. Þegar við erum að ræða nákvæmlega þetta mál þá hljótum við auðvitað að tala um stærri myndina í leiðinni. Það er ástæða fyrir því að menn eru endalaust að slást við þá hugmynd hvernig best sé að koma málum fyrir þegar kemur að spítalanum okkar, þessari stóru og sjálfsagt að margra mati mikilvægustu stofnun landsins. Það hefur gengið á ýmsu með þessa stofnun í gegnum tíðina og heilbrigðiskerfið okkar í heild sinni. Við erum að takast á um þessa hluti í pólitíkinni á hverjum einasta degi. Það sem ég myndi vilja leggja fyrst inn í þessa umræðu er að við getum auðvitað verið gríðarlega þakklát fyrir það, hvort sem okkur finnst kerfið okkar vera rétt upp byggt eða ekki eða hvernig sem fjármögnun þess er háttað eða annað, að við eigum a.m.k. starfsfólk í kerfinu sem er algjörlega á heimsmælikvarða. Flestir þeir sem hafa þurft að nýta sér þjónustu spítalans - svo að við tökum hann sérstaklega fyrir -lýsa því, óháð aðstöðunni sem slíkri eða skorti á fjármagni sem æpir á mann í hverju horni, að þegar fólk leitar þangað inn, stundum á erfiðustu stundu lífsins, þá sé vilji starfsfólks til að gera vel alltaf mjög mikill. Við eigum að vera mjög þakklát fyrir það. Einmitt þess vegna hljótum við að velta því fyrir okkur hversu öflug stjórn þarf að vera til að takast á við það sem ég vil meina að sé ákveðinn grunnvandi í þessu, hvort sem það kemur til út af fjármagni eða ekki, að fólk er út um alla stofnun að kikna undan álagi. Það fæst ekki til að að vinna lengur, það er að segja upp. Ég gerði það að gamni mínu þegar ég var að fara í þessa umræðu að ég tók bara fréttir síðasta sólarhringinn um ástandið á spítalanum. Mjög mikla athygli vakti færsla sem Soffía Steingrímsdóttir hjúkrunarfræðingur skrifaði á Facebook og fjölmiðlar fluttu síðan fréttir upp úr og tóku viðtöl þar sem var verið að lýsa álaginu. „Fjórir sögðu upp í dag: „Við erum búin að hrópa og kalla og biðja um hjálp.““ - Það er fyrirsögnin. „Fjórir hjúkrunarfræðingar sögðu í dag upp störfum á bráðamóttöku vegna álags. Ein þeirra segir algjört ráðaleysi í heilbrigðismálum. Manneklan sé gríðarleg og hún telur ljóst að staðan eigi eftir að versna. Heilbrigðisráðherra segir að byggja þurfi upp innviði og styðja við þá takmörkuðu auðlind sem heilbrigðisstarfsfólk er. Mikil áskorun sé þó fram undan.“ Þarna orðar hæstv. heilbrigðisráðherra hugsun sína örugglega frekar varlega. Það er meiri háttar vandi sem blasir við þessari stjórn og það hlýtur að eiga að vera hennar helsta verkefni sem faglegrar rekstrarstjórnar að taka á þessu. Þar komum við að fjármagni, þar komum við að strúktúrnum og uppbyggingu spítalans í heild sinni og svo kannski bara þeirri mannauðsstefnu sem þarf að byggja þar upp, að fólk sem hefur þá köllun að vilja vinna í heilbrigðiskerfinu og á spítalanum geti sinnt því starfi þannig að sómi sé að án þess að að keyra sig út á fáeinum árum vegna álags og jafnvel fyrir laun sem eru ekkert sérstök. Það er kannski hryggjarstykkið í því sem blasir við þessari stjórn. Við getum svo farið fram og til baka með það hvernig eigi að manna slíka stjórn. Í greinargerðinni kemur fram, með leyfi forseta: „Markmið frumvarpsins er að styrkja stjórn stærstu heilbrigðisstofnunar landsins, Landspítala, með því að veita lagastoð fyrir því að stjórn verði skipuð yfir spítalann sem gegni því hlutverki að tryggja frekari faglegan rekstur spítalans.“ Svo var litið til stjórnskipulags sjúkrahúsa á hinum Norðurlöndunum og þar voru hlutir auðvitað með misjöfnum hætti eins og rakið er í greinargerðinni. Síðan segir í greinargerðinni: „Helstu nýmæli sem felast í frumvarpinu eru að stjórn verði sett á stofn yfir Landspítala. Stjórninni verði ætlað að eiga ríkt samstarf við forstjóra stofnunarinnar sem og ráðherra heilbrigðismála um stefnu og rekstur stofnunarinnar. Stjórninni er ætlað, í samráði við forstjóra, að marka stofnuninni langtímastefnu í samræmi við stefnumörkun ráðherra og hlutverk stofnunarinnar samkvæmt lögum. Henni er einnig ætlað að yfirfara árlega starfsáætlun hennar og ársáætlun og leggja sjálfstætt mat á þær og þau markmið og mælikvarða sem þar eru sett fram og gera ráðherra grein fyrir mati sínu innan tveggja vikna frá því að ársáætlun hefur verið lögð fyrir ráðherra til samþykktar. Þá er stjórninni ætlað að taka afstöðu til ákvarðana sem eru mikils háttar eða óvenjulegar í starfsemi stofnunarinnar, svo sem varðandi skipurit stofnunarinnar.“ Það er því greinilegt að þarna á að taka til hendinni og fara svolítið djúpt ofan í málin og við hljótum að fagna því. Ég nefndi áðan frétt af bráðamóttökunni og gleymdi í því samhengi að nefna að þar var líka viðtal við Hjalta Má Björnsson yfirlækni sem margoft hefur komið í fjölmiðla og talað um ástandið bara á þeirri deild. „Ástandið hið versta í sögu bráðadeildar“ - en þessa fyrirsögn sjáum við alltaf aftur og aftur. Niðurstaðan í þeirri frétt var eiginlega að ástandið væri að versna. „Við höfum verið að fækka sjúkrarúmum á meðan fólki fjölgar.“ Þetta er kannski stóra verkefnið sem blasir við þegar þessi stjórn á að taka til starfa. Auðvitað þarf hún síðan að hafa almennilegt, svo að ég sletti nú, „back up“ frá stjórnvöldum sem þurfa þá svolítið að hlusta eftir því þegar verið er að greina og leggja mat á það hvers konar fjármunum stofnunin hefur yfir að ráða. Ég ætla að fullyrða það hér að þegar ráðamenn og ráðherrar í ríkisstjórninni hafa komið fram og talað um að vandi spítalans sé ekki fjárhagsvandi heldur eitthvað annað, mönnunarvandi eða eitthvað slíkt, þá er það mikil einföldun á málinu. Eins og ég rakti í andsvari áðan þá er ábyrgðin á ástandinu í sjálfu sér alltaf á sama stað, hvort sem það er fjármagnið eða mönnunin. Hún hlýtur að vera mikil hjá heilbrigðisráðherra á hverjum tíma, hjá forsætisráðherra, stjórnvöldum og auðvitað hjá fjármálaráðherra á hverjum tíma. Ég minni á að þeir þrír flokkar sem fara núna með stjórn landsins hafa verið í því hlutverki í fimm ár, síðan árin á undan Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur og sami einstaklingur og sami flokkur hefur verið með fjármálaráðuneytið óslitið frá árinu 2013. Það er því alveg skýrt hvar ábyrgðin á ástandinu liggur. Þess vegna er það svolítið dapurlegt, bæði þegar við erum að ræða þetta mál og auðvitað önnur, að það skuli alltaf einhvern veginn vinnast þannig að menn séu meðvitaðir um vandann og vilji gera betur og betur en árin hlaðist síðan upp og vandinn leysist ekki. Auðvitað er það svo, svo að við séum nú sanngjörn, að við finnum aldrei hið fullkomna heilbrigðiskerfi en við getum gert svo miklu, miklu betur. Ég ætla því alveg að vera jákvæður gagnvart því að þessi stjórn sem til stendur að skipa yfir spítalann geti verið gæfuspor. Í greinargerðinni er rakið að það er svolítið verið að hringla með þetta fram og til baka og verði þetta að veruleika erum við aftur að fara í það sem gilti að einhverju leyti á árum áður. Ég held að þetta snúist hins vegar alltaf um að svona stjórn getur ekkert gert ef hún hefur ekki stjórnvöld, ríkisstjórn, heilbrigðisráðherra, fjármálaráðherra, sem hafa djúpan og góðan skilning á þeim vanda sem blasir þarna við. Ég vildi gjarnan nefna líka í þessu samhengi að auðvitað fylgja umsagnir þessu frumvarpi og ég trúi því og treysti að velferðarnefnd hafi vandað sig mjög við vinnuna í nefndinni. Ég vil gjarnan staldra svolítið við umsögn Landssamtakanna Geðhjálpar. Ástæðan fyrir því að ég staldra þar sérstaklega við er skýrsla Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi, svo að ég fari aðeins í gegnum það, en þar kemst Ríkisendurskoðun að þeirri niðurstöðu, eftir nokkuð góða skoðun - og við eigum eftir að ræða þá skýrslu hér í þinginu í næstu viku, held ég að séu áform um, þetta snýr ekki bara að spítalanum en hann er auðvitað hluti af þessu - að vægi geðheilbrigðisþjónustu aukist ár frá ári innan heilbrigðiskerfisins en fjármagnið fylgi ekki - það var nú ein stór niðurstaða - og að gatið þar á milli sé alveg himinhrópandi stórt. Stefnumótun í málaflokknum hefur verið rýr. Verið er að gera alls konar aðgerðaáætlanir, úttektir og skýrslur og árangur af því hefur verið ófullnægjandi. Það eru grá svæði hér og þar í geðheilbrigðisþjónustunni; mannekla, skortur á sérhæfðu starfsfólki, biðlistar, margir sem búa við skert aðgengi að þjónustunni, - ég er nú að hlaupa yfir þetta og árétta að þetta snýst auðvitað ekki bara um spítalann heldur kannski geðheilbrigðiskerfið í heild sinni - það er skortur á hjúkrunarfræðingum og geðlæknum og verkefnum fjölgar eins og ég rakti. Það væri hægt að halda enn lengri ræðu um þetta allt saman. Í því ljósi langar mig að nefna það sem Geðhjálp nefnir í umsögn þegar kemur að stjórn spítalans. Hún nefnir að þar sitji fulltrúar notenda. Ég vitna orðrétt í umsögnina: „Það verður að teljast gamaldags viðhorf að í frumvarpi heilbrigðisráðherra sé gert ráð fyrir tveimur fulltrúum starfsmanna í stjórn spítalans en engum fulltrúa notenda. Því miður hefur ekki verið hlustað á raddir notenda í gegnum árin“ - sem er auðvitað ástæðan fyrir því að ég nefni þetta með skýrslu Ríkisendurskoðunar- „sem aftur hefur gert þjónustuna verri og tafið fyrir bata fjölda einstaklinga.“ Það er auðvitað gríðarlega alvarlegt að heyra „tafið fyrir bata fjölda einstaklinga“ vegna þess að ekki er hlustað á notendur kerfisins. Þetta hljótum við að þurfa að hlusta svolítið vel á. Síðan segir áfram: „Að undanförnu höfum við heyrt fréttir af málum þar sem ekki var hlustað á notendur heilbrigðiskerfisins með sorglegum afleiðingum. Þessi mál hafa komið upp á ýmsum deildum og stigum heilbrigðisþjónustunnar og eru til marks um hve mikilvægt það er að hverfa frá stefnu valdaójafnvægis á milli notenda þjónustunnar og þeirra sem veita þjónustuna í kerfinu.“ Svo er verið að leggja fram breytingar. Tillaga Geðhjálpar er að ráðherra skipi sjö manna stjórn Landspítala og tvo til vara til tveggja ára í senn. „Skal einn skipaður formaður stjórnar og annar varaformaður. Tveir stjórnarmanna skulu vera a) fulltrúi starfsmanna og b) fulltrúi notenda báðir þessir stjórnarmenn eru með málfrelsi og tillögurétt, án atkvæðisréttar. Fulltrúi notenda er valinn af notendaráði …“ Auðvitað getum við, eins og ég sagði í upphafi, farið lengi yfir það hvernig best er að skipa svona stjórn en einmitt vegna þess hve staða geðheilbrigðismála er bágborin í kerfinu okkar og inni á spítalanum líka vil ég a.m.k. leggja það til að við hlustum sérstaklega eftir því sem Geðhjálp hefur að segja í þessu. Þetta er auðvitað ekki bara sá sjúklingahópur sem upplifir að reynsla notenda kerfisins sé kannski ekki virt eins mikils og gera ætti þegar við erum að velta fyrir okkur hvernig kerfin eiga að vera uppbyggð. Þessi kerfi eru fyrir notendur þjónustunnar. Kerfin eiga ekki að þjóna starfsmönnum, starfsstéttum, yfirstjórn eða einhverjum óræðum pólitískum markmiðum ef þau eru önnur en að gera kerfið gott fyrir notendurna. Í því ljósi myndi ég gjarnan vilja nefna breytingartillögu sem liggur fyrir og kemur frá Oddnýju G. Harðardóttur, Guðmundi Inga Kristinssyni, Halldóru Mogensen og Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur. „Jafnframt skal ráðherra skipa tvo áheyrnarfulltrúa úr hópi starfsmanna Landspítalans og einn fulltrúa úr notendaráði með málfrelsi og tillögurétt, án atkvæðisréttar.“ - Svo að það sé nú allt saman nefnt. Ég satt best að segja vona heitt og innilega að hvort sem þessi stjórn verður til bóta eða ekki, og ég ætla kannski að gera það að því síðasta sem ég segi í þessari ræðu, fari ríkisstjórnin að taka alvarlega að ástandið í heilbrigðismálum þjóðarinnar er ekki nógu gott. Það þýðir ekki að tromma upp fyrir kosningar, eins og t.d. var gert fyrir síðustu kosningar, og tala um að blásið hafi verið til stórsóknar í geðheilbrigðismálum. Við erum bara með gögn og úttektir sem sýna fram á að það er ekki reyndin, það er langur vegur frá. Þar vil ég meina að menn hafi verið að skreyta sig með stolnum fjöðrum, upplognum fjöðrum getum við alveg sagt. Við opnum ekki fjölmiðil, horfum ekki á sjónvarp, fréttatíma, lesum ekki blað eða flettum vefmiðli öðruvísi en að þar séu einhverjar sögur innan úr kerfinu okkar sem eiga ekki að vera. Við eigum ekki að hafa svona mikla þolinmæði fyrir því án þess að grípa til alvarlegra aðgerða. Það var ágætt að heyra mál hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur sem kom svolítið inn á kjarnann í þessu öllu sama, forvitnileg ræða sem hv. þingmaður flutti hér áðan, og var þá að tala um hvað væru lítil merki í fjármálaáætlun um að menn bæru skynbragð á hvað vandinn væri mikill og hversu mikið þyrfti að gefa í til þess að betur mætti fara. Það á auðvitað við um spítalann og það á auðvitað við um heilbrigðisstofnanir úti á landi og önnur stig heilbrigðisþjónustunnar en bara spítalann. Í því samhengi var nefndur skortur á hjúkrunarrýmum, sem einn og sér er auðvitað gríðarlegur vandi og hefur margoft verið bent á en virðist lítið ganga að bæta úr en er einmitt sá vandi sem er kannski ein helsta ástæðan fyrir því að greinar eins og ég var að vitna til áðan birtast í blöðunum þegar allt teppist inni á bráðadeild aftur og aftur, fólk liggur í öllum skúmaskotum, margir í hverju herbergi, inni á göngum og alls staðar, vegna þess að ekki er hægt að koma fólkinu áfram yfir á yfirfullar deildir sem svo eru yfirfullar vegna þess að ekki er hægt að koma fólki yfir í önnur úrræði. Þetta er auðvitað bara keðja. Þegar einn hlekkur keðjunnar er ekki í betra lagi þá auðvitað hefur það áhrif á allt hitt. Mér finnst, þegar við erum að ræða það mál sem núna liggur fyrir, velta fyrir okkur hvernig best sé að stýra Landspítalanum með stjórn og þá hvernig eigi að skipa þá stjórn, að eftir höfðinu dansi limirnir. Það er til lítils að fara í svona breytingar ef ekki er vitneskja á æðstu stöðum og áform um það og skilningur meðal ráðamanna þjóðarinnar á því að vandinn er gríðarlega alvarlegur. Það að verið sé að byggja nýjan spítala mun svo sannarlega ekki leysa allan vandann þótt að sjálfsögðu vonumst við til þess að eitthvað lagist. Ég ætla aftur að koma að því sem ég nefndi hér áðan. Mér finnst að stóri vandinn og stóra úrlausnarefnið hjá þessari stjórn hljóti eiginlega að vera að finna út úr því hvernig hægt er að gera vinnuumhverfið þarna manneskjulegra þannig að við séum ekki að sjá þessar fréttir dag eftir dag, viku eftir viku, mánuð eftir mánuð, ár eftir ár; Fjórir sögðu upp í dag: Við erum búin að hrópa og kalla og biðja um hjálp. Þetta er heilbrigðiskerfið okkar að einhverju leyti í hnotskurn. Auðvitað er margt gott þar en við viljum ekki sjá svona fréttaflutning dag eftir dag og viku eftir viku. Það er orðið tímabært að stjórnvöld vakni til vitundar um að ástandið er grafalvarlegt, að menn geri gangskör í því að auka fjárveitingar til bæði spítalans og annarra anga kerfisins. Ég vil árétta það sem ég sagði áðan, mér finnst að geðheilbrigðismálin hljóti að vera eitt það sem menn þurfa að horfa sérstaklega vel til og þá í samhengi við þessa skýrslu sem við ætlum að ræða í næstu viku, vona ég að sé rétt.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir yfirgripsmikla ræðu um þetta mál, að skipa stjórn yfir Landspítalanum. Þingmaðurinn fór yfir víðan völl og talaði um vanda heilbrigðiskerfisins sem er búinn að vera mikill lengi og fer vaxandi. Ég var líka í andsvari áðan við hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur og fagnaði þessu skrefi vegna þess að það tónar alveg við þingmál sem við fluttum hér í mínum flokki árið 2020, um að skipa sjö manna stjórn yfir Landspítalanum, þar sem við lögðum til að æðsta vald innan Landspítala yrði í höndum fjölskipaðrar stjórnar með sterkri aðkomu fagstétta. Það er alveg sama hvaðan gott kemur. Nú er ríkisstjórnin komin með það mál og ég fagna því. Ég hlustaði á ræðu hv. þingmanns með andakt og eins hlustaði ég á ræðu hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar og hann talaði um að innri endurskoðun væri ábótavant í þessu. En ég heyrði ekki hjá hv. þm. Sigmari Guðmundssyni hverju mætti að bæta við þetta skref nema þá meira fé, það væri ekki eingöngu stjórnunarvandi sem væri vandamálið. Menn hafa alltaf verið að reyna að finna út hvað sé aðalvandinn. En þá spyr ég þingmanninn: Hverju hefði þingmaðurinn viljað bæta við? Ég heyrði ekki betur en að hann væri sammála frumvarpinu. Hverju hefði hann viljað bæta við?

Virðulegur forseti. Eins og ég tók fram í ræðu minni þá finnum við seint upp hið fullkomna heilbrigðiskerfi. Og eins og vitnað er til í greinargerðinni með þessu frumvarpi þá litu menn til Norðurlandanna og sjá það að fyrirkomulagið þar er með ýmsu móti. Það eru ekki allir með það sama. Ég veit í sjálfu sér ekki endilega hvað er best að gera, en sú hugmynd sem kemur fram í frumvarpinu finnst mér vera góðra gjalda verð. Hvers konar einstaklingar nákvæmlega eiga síðan að setjast í stjórnina eða hvort notendur eigi að hafa þar fulltrúa inni, starfsmenn og annað, það má auðvitað ræða fram og til baka. Ég tel reyndar gríðarlega mikilvægt að notendur eigi þar sinn fulltrúa. Í frumvarpinu stendur: „Í stjórn skulu sitja einstaklingar sem hafa þekkingu á rekstri og áætlanagerð, á heilbrigðisþjónustu og vísindarannsóknum á heilbrigðissviði og menntun heilbrigðisstétta og á opinberri stjórnsýslu og reglum stjórnsýsluréttar.“ Þetta hlýtur að segja manni að verkefni og verksvið stjórnarinnar er býsna vítt þannig að grunnhugmyndin í þessu er auðvitað eitthvað sem ég fellst mjög eindregið á. Ég held að það sé brýnt a.m.k. að breyta kerfinu þarna innan húss af því að við höfum séð að það hefur ekki gengið upp. Menn hafa talað um að forstjóri spítalans sé stundum svolítið einn þarna úti á akrinum og hann vanti kannski meira formlegt „back up“ að einhverju leyti. En auðvitað er það líka þannig að það vantar fjármagn og ef það er ekki bara spurning um fjármagn til þess að laga þá stöðu sem uppi er varðandi starfsmannavanda, fólk er þarna örmagna inni á mörgum deildum og segir upp í stórum stíl og annað, þá er það nokkuð sem þarf að bæta. Það hlýtur að vera á verksviði þessarar stjórnar að fara svolítið „grundigt“ ofan í það. En allar svona tillögur og hugmyndir eru til rosalega lítils ef höfuðið sjálft, ríkisstjórnin, fjárveitingavaldið og stefnumótunin þar uppi fylgir ekki með. Það er svo einfalt.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er honum hjartanlega sammála um að ábyrgðin liggur hjá stjórnvöldum. Þingmaðurinn kom líka inn á það í ræðu sinni að í sambandi við geðlækningar hefði Geðhjálp verið með álit á þessu. Ég hef einmitt hlustað vel eftir því hvað það ágæta félag hefur að segja, og mér hefur fundist vera tónn þar inni sem klingir bjöllum um að einhvers konar grasrótarsamtök eða grasrótaraðferð myndi hjálpa mikið til á geðsviðinu líkt og virkar vel í fíknimeðferðum. Að það sé ekki bara eitthvað sem er mjög formfast og lítið á tilfinningasviðinu, heldur sé einnig fyrir hendi samband sjúklings við þann sem er að hjálpa honum, að það tóni saman. Ég er með þá sýn að geðsviðið myndi virka vel í bland við einkarekið kerfi, eins og sýnir sig í heilbrigðiskerfinu víða úti um heim, að einkarekið og ríkisrekið heilbrigðiskerfi er það sem kemur einna best út. Þess vegna ætti það líka að virka í sambandi við geðsviðið. Ég er í raun og veru ekki með neina beina spurningu vegna þess að þær eru svo margar, en ég þakka fyrir það sem komið er.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanninum kærlega fyrir þetta innlegg. Hann tæpti á tveimur atriðum sem ég myndi gjarnan vilja nýta tækifærið til að fara aðeins yfir. Já, ég er svo hjartanlega sammála því að gott heilbrigðiskerfi getur nýtt krafta einkaframtaksins. En það verður ekki gert öðruvísi en að við séum með einhverja öfluga stofnun, eins og til að mynda Sjúkratryggingar, sem hefur þá öflugt eftirlitshlutverk og að það sé algerlega á hreinu hvers konar þjónustu verið er að kaupa af einkaaðilum og hvað verið er að borga fyrir hana. Það þarf að vera ótrúlega mikið gegnsæi í þessu til að viðhalda traustinu sem þarf að vera af því að þetta er svo viðkvæmt þegar við erum að veita heilbrigðisþjónustu. Þetta er auðvitað ekki eins og hvaða þjónusta sem er. Og af því að hv. þingmaður nefndi fíknisjúkdómana þá erum við með dæmi um það þar að einkarekstur hefur reynst að mínu mati mjög vel. Þetta sem Geðhjálp er að segja, sem rímar ágætlega við það sem var rætt hér, er að það hafi ekki verið hlustað á raddir notenda í gegnum árin - grasrótin, getum við sagt, hefur svo mikið að segja. Hvort hún á að hafa einhverja faglega, formlega stöðu inni í spítalanum sjálfum veit ég ekki, en við hljótum alltaf að hlusta eftir því sem hún segir. Við hljótum að taka mark á umsögn eins og hér liggur fyrir, að það sé ekki verið að hlusta á notendur heilbrigðiskerfisins. Þannig að einhvers konar grasrótarstarfsemi og einhverjir sem eru mögulega nær notendum o.s.frv., þessar raddir þurfa að eiga greiða leið inn í stjórn spítalans og auðvitað bara til okkar allra. Við hljótum að meta kerfið og gæði þess út frá því hvernig notendurnir upplifa það og hvers konar þjónustu þeir fá.

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti í 333. máli um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Frumvarpið felur í sér nokkrar breytingar á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, m.a. heimild til ráðherra til að kveða á um í reglugerð að lágmarkskröfur um menntun, þjálfun og námskeið, fyrir þau sem þurfa að hafa þekkingu og hæfni á sviði sóttvarna, skyndihjálpar og öryggisþátta, verði styrktar. Jafnframt að bætt verði við heimild til að beita stjórnvaldssektum og auka skilvirkni við skil umhverfisupplýsinga. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust þrjár umsagnir en greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin árétta sérstaklega að hún tók til skoðunar d-lið 5. gr. frumvarpsins með hliðsjón af athugasemdum Umhverfisstofnunar við þá grein. Samkvæmt ákvæðinu er Umhverfisstofnun heimilt að fela aðilum sem stofnunin metur hæfa á grundvelli þekkingar og reynslu að hafa umsjón með þjálfun, námskeiðum, endurmenntun og hæfnisprófum. Benti Umhverfisstofnun á að miðað við orðalag ákvæðisins virtist gert ráð fyrir að stofnunin ætti almennt að hafa yfirumsjón með þeim námskeiðum sem fjallað væri um í kaflanum auk þess sem mætti álykta sem svo að ef stofnunin notaði ekki heimild sína til að fela hæfum aðila að hafa umsjón með námskeiðum ætti stofnunin sjálf að halda slík námskeið. Að mati nefndarinnar er greinin skýr hvað varðar hlutverk stofnunarinnar, þ.e. að hafa yfirumsjón með námskeiðunum. Stofnuninni sé ekki falið að standa fyrir þjálfun, námskeiðum og prófum heldur beri að fela slíkt aðilum sem stofnunin metur hæfa til verks. Þá ber að taka fram að á fundi nefndarinnar með ráðuneytinu og Umhverfisstofnun féll stofnunin frá tillögu sinni að greinin yrði felld brott og lagði áherslu á að gott samráð yrði haft við Umhverfisstofnun við útfærslu ákvæðisins. Tekur nefndin heils hugar undir það að þarna sé gott samráð og samtal á milli. Þá fjallaði nefndin um stjórnvaldssektarákvæði 12. gr. frumvarpsins en þar er lagt til að Umhverfisstofnun fái heimild til að leggja stjórnvaldssektir á einstaklinga eða lögaðila sem virða ekki ákvæði starfsleyfa um mengunarvarnir, hvíld svæðis, skýrsluskil eða mælingar. Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur benti á að rétt væri að heilbrigðisnefndir sveitarfélaga hefðu sömu heimildir til að beita stjórnvaldssektum og Umhverfisstofnun. Á hinn bóginn verður að líta til þess að heilbrigðiseftirlitssvæðin eru níu talsins og misstór. Að mati nefndarinnar er mikilvægt að beiting stjórnvaldssekta sé samræmd um allt land en það að beiting slíkra sekta sé á hendi eins stjórnvalds sé til þess fallið að tryggja þá samræmingu, málsmeðferð og réttarvernd sem gerð er krafa um að stjórnsýslurétti. Hins vegar er mikilvægt að Umhverfisstofnun vinni í nánu samstarfi við hlutaðeigandi heilbrigðisnefndir þegar ákvæðinu er beitt. Nefndin fjallaði að auki um löngu tímabæra heildarendurskoðun laga um hollustuhætti og mengunarvarnir og fagnar því sérstaklega að vinna við þá endurskoðun sé hafin í ráðuneytinu. Að lokum telur nefndin rétt að vekja athygli á því orðalagi frumvarpsins sem tekur mið af sjónarmiðum um kynhlutleysi þannig að notast er við „þau sem“ í stað „þeir sem“ í 5. gr. frumvarpsins. Frumvarpið er hins vegar breyting á gildandi lögum nr. 7/1998, þar sem málfræðilegt karlkyn er ráðandi. Mikilvægt er að við heildarendurskoðun laganna verði gætt samræmis um orðanotkun að þessu leyti. Af þessu tilefni, eðli málsins samkvæmt, er þetta sérstaka atriði ekki endilega atriði sem lá fyrir til sérstakrar umfjöllunar í nefndinni, en nefndin ræddi þó þennan anga málsins. Ég vil halda því til haga sem framsögumaður málsins að það sé afar mikilvægt, ef við ætlum raunverulega að ná fram hugarfars- og skilningsbreytingu í samfélaginu á því að ekki byggi allt tungutak okkar á málfræðilegu karlkyni, að við vinnum líka að því markvisst - ég ætla ekki að nota orðið útrýma en allt að því - að taka alltaf tillit til þess að huga að hlutleysi þegar kemur að kyni í orðfæri texta. Ég endurtek því það sem fram hefur komið að það er mikilvægt við heildarendurskoðun laganna, sem er löngu tímabær, að horft verði til kynhlutleysis. Um þetta hafa bæði verið ritaðar skýrslur á vegum Stjórnarráðsins en eins líka fjallað um það hér í þingsal og ég ætla svo sem ekki að bæta við þá umræðu. Nefndin leggur til minni háttar breytingar á frumvarpinu sem eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif og þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með áðurnefndum lagatæknilegum breytingum. Undir nefndarálitið, auk þess sem hér stendur, rita hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason, Andrés Ingi Jónsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ingibjörg Isaksen, Njáll Trausti Friðbertsson, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þórunn Sveinbjarnardóttir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um heimild Reykjavíkurborgar til að skipa nefnd til að kanna starfsemi vöggustofa. Með frumvarpinu er kveðið á um nauðsynlegar heimildir fyrir Reykjavíkurborg til að skipa nefnd til að kanna starfsemi vöggustofa fyrir börn sem voru reknar af barnaverndarnefnd Reykjavíkur á síðustu öld. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti, annars vegar frá forsætisráðuneytinu og hins vegar fulltrúa frá hópnum Réttlæti. Tvær umsagnir bárust og er greint frá því í nefndaráliti og nefndarálit liggur frammi. Við umfjöllun nefndarinnar um málið komu fram sjónarmið um mikilvægi þess að skoðað verði hver hefðu orðið afdrif þeirra barna sem vistuð voru á vöggustofum, meðan á dvöl þeirra stóð og síðar á lífsleiðinni. Taka megi mið af þeim upplýsingum sem þegar hafa komið fram um málið við vinnu nefndar sem yrði skipuð á vegum Reykjavíkurborgar. Mikilvægt er að fá fram sjónarmið þeirra sem upplifðu aðstæður barna á vöggustofum og eru til frásagnar um þær, m.a. starfsfólks og aðstandenda barnanna. Nefndin telur brýnt að frumvarpið nái fram að ganga svo að hægt verði að hefjast handa við að rannsaka málefni vöggustofa í Reykjavík á síðustu öld. Með hliðsjón af ábendingum sem komu fram í umsögnum um málið leggur nefndin til breytingu þess efnis að lög um opinber skjalasöfn gildi ekki um aðgang að gögnum nefndarinnar á meðan hún starfar. Þegar nefndin hefur lokið störfum munu upplýsingalög og lög um opinber skjalasöfn gilda um gögn hennar eftir atvikum, sbr. 3. mgr. 1. gr. og 6. gr. frumvarpsins. Virðulegi forseti. Við meðferð málsins var jafnframt rætt um heimildir frumvarpsins til vinnslu persónuupplýsinga hjá þeirri nefnd sem mun kanna starfsemi vöggustofa. Nefndin bendir á að breytingartillagan skerpir á þessum heimildum þar sem mælt er fyrir um hvernig skuli fara með birtingu upplýsinga sem nefndin aflar. Nefndin undirstrikar að ákvæði stjórnsýslulaga, um þagnarskyldu, tjáningarfrelsi o.fl., gilda um störf nefndarinnar auk grundvallarreglu íslensks stjórnsýsluréttar um meðalhóf. Leggur nefndin til eina lagatæknilega breytingu sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir hér. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir, Birgir Þórarinsson, Eyjólfur Ármannsson, Jódís Skúladóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Logi Einarsson og Sara Elísa Þórðardóttir. Þess skal einnig getið að Sigurður Páll Jónsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en Sigmar Guðmundsson áheyrnarfulltrúi er samþykkur álitinu.

Frú forseti. Einn áhrifamesti útvarpsþáttur seinni ára heitir Eins og dýr í búri og var gerður af Viðari Eggertssyni og fjallar um vöggustofuna á Hlíðarenda á sjötta áratug síðustu aldar. Þar segir frá þeim ungbörnum sem þar voru og þeirri tilfinningalegu einangrun sem þau voru látin sæta. Það var sagt frá foreldrum sem vegna fátæktar eða annarra aðstæðna gátu ekki annast um börnin sín en fengu að koma í heimsóknir. Þau fengu hins vegar ekki að snerta börnin sín eða tengjast þeim á annan hátt en þurftu að horfa á þau í gegnum gler. Þetta var ekki síst út af ríkjandi bábilju þess tíma um þroska barna og algeru skilningsleysi á nauðsyn tengslamyndunar sem þessar aðferðir voru viðhafðar. En það var sálfræðingur sem þarna náði að grípa inn í, Sigurjón Björnsson, sálfræðingur, sem átti sæti í borgarstjórn á þessum árum. Hann notaði um þessa starfsemi þau orð að þetta væri gróðrarstía andlegrar veiklunar. Hann náði að beita áhrifum sínum til að þessari starfsemi var breytt. Sjálfur slapp Viðar Eggertsson betur en mjög margir aðrir úr þessari vöggustofuvist en hefur gert mikið til að minna okkur á þessa sögu og halda henni lifandi. Á undanförnum árum hefur orðið vitundarvakning í samfélaginu um hlutskipti barna sem voru tekin af heimilum og send í vist sem átti að heita örugg en reyndist það ekki. Nægir auðvitað að minnast á Breiðuvík í því sambandi. Það er mikilvægt að við skoðum hvað varð um þau börn sem voru vistuð á vöggustofum á þessu tímabili og safna saman sögum þeirra sem enn eru til frásagnir um þessa starfsemi og við þurfum að hefjast handa eins fljótt og auðið er. Hér er um mjög viðkvæmt mál að ræða og við vinnslu málsins hjá nefndinni komu fram ábendingar sem urðu til þess að það voru breytingartillögur gerðar sem hv. framsögumaður nefndi hér áðan, sem ganga m.a. út á það að lög um opinber skjalasöfn gildi ekki um aðgang að gögnum nefndarinnar, sem til stendur að skipa, á meðan hún starfar, en þegar hún hefur lokið störfum þá gildi um gögn hennar lög um skjalasöfn eftir atvikum. Það var líka rætt um heimildir frumvarpsins til vinnslu persónuupplýsinga hjá umræddri nefnd sem til stendur að skipa og nefndin leggur til breytingartillögu sem á að skerpa á þeim heimildum sem á þarf að halda. Að lokum er rétt að minnast á að þetta mikilvæga mál sem hér er rætt á ekki síst rætur að rekja til baráttu hópsins Réttlætis og auðvitað fjölda einstaklinga sem eiga í rauninni fortíð sem ekki hefur reynst góð á þessum vöggustofum. Ég vona innilega að þetta mál gangi hratt og örugglega í gegnum þingið og verði samþykkt.

Frú forseti. Ég ætla rétt aðeins að koma inn á þetta lagafrumvarp um heimild Reykjavíkurborgar til að skipa nefnd um að kanna starfsemi vöggustofa og hv. framsögumaður fór ágætlega yfir. Því miður erum við enn að fást við dapurleg og ömurleg mál eins og þau sem hér eru undir og höfum verið að takast á við núna í ansi mörg ár, eins og við þekkjum. Þar hefur verið horft til barna og sanngirnisbætur hafa verið greiddar börnum sem hafa búið við ömurlegar aðstæður. Eins og hér var einmitt komið inn á voru þau gjarnan send í vist þar sem þau áttu að vera örugg en voru það ekki. Nú síðast heyrðum við af málum á Hjalteyri. Því miður virðist víða hafa verið brotalöm í kerfinu okkar. Ég held að gert sé ráð fyrir því í frumvarpinu að nefndarmenn sem koma að þessu og fara að rannsaka þetta séu meðvitaðir um þann tíðaranda sem var þá en þrátt fyrir allt voru konur almennt heima eða að gæta barna eins og á slíkum vöggustofum eins og hér eru undir og allt annað samfélagslegt viðmið en er í dag. Það er mjög mikilvægt, held ég, að það fólk sem þarna er undir og þeirra fjölskyldur fái, ef hægt er að kalla það réttlæti, sem kannski er ekki hægt að segja í þessu, alla vega einhvers konar uppgjör. Það er auðvitað afar dapurt að þarna var fyrst og fremst um fátækar mæður að ræða og döpur staða þeirra varð til þess, eins og sá sem talaði hér á undan mér sagði, að börnin voru nánast tekin af þeim, ef hægt er að orða það þannig, vegna þess að aðstæður voru þannig og engin tilfinningaleg tengsl sem hægt var að mynda svo neinu skipti. Ég ætla bara að lýsa því að ég er mjög ánægð með þessa breytingu sem nefndin er að gera varðandi skjalameðferðina. Ég held að það sé afar brýnt að allt verði opnað upp á gátt þannig að hægt sé að komast að sem flestum gögnum sem varpað geta ljósi og heildstæðari mynd á þetta og þeim síðan lokað aftur, enda um afar viðkvæm mál að ræða. En ég tek bara undir það sem hér var sagt, ég vona að þetta mál nái hratt fram að ganga og þegar að því kemur að rannsókn lýkur þá vona ég svo sannarlega að niðurstaðan verði með þeim hætti að fólk fái eitthvert uppgjör vegna sinna mála.

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka þeim sem eru með dagskrárvaldið fyrir að tryggja það að þetta mál sé rætt hér í dag. Mig langar líka að þakka allsherjar- og menntamálanefnd fyrir góða vinnu við þetta frumvarp. Það eru ýmsir smánarblettir á fortíð okkar og það er svo sem ekki bara hér á landi, við höfum séð mjög alvarlega hluti, t.d. í Kanada, hvernig farið var með innfædda þar. Við heyrðum síðast í gær í fréttum um alvarlega misnotkun á grænlenskum stúlkum um árabil. Við eigum okkar eigin sögur héðan, um vöggustofur og ýmis betrunarhæli, eins og þau voru stundum kölluð, jafnvel kölluð vinnuhæli. Hér erum við að fjalla um eitt þeirra sem ég tel mjög mikilvægt að við skoðum og rannsökum hvað fór þar fram. Það þarf uppgjör, hvernig sem því er háttað, gagnvart fólki, bæði að opinberlega sé beðist afsökunar á því sem þarna fór fram og kannski greiddar einhverjar bætur líka. En mig langar að vekja athygli á einu máli sem ég veit að hæstv. forsætisráðherra og sá ræðumaður sem kom hér á undan, hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, voru síðast meðflutningsmenn á ásamt fulltrúum úr Samfylkingu og Pírötum, en það er um vinnuhælið á Kleppjárnsreykjum sem rekið var á stríðsárunum fyrir ungar stúlkur sem lent höfðu í ástandinu, eins og það var kallað. Ég þekkti ekki þá sögu fyrr en á fyrirlestri á Kynjaþingi nú um helgina þar sem m.a. var fjallað um hvernig ungar stúlkur voru sendar þangað. Á 145. löggjafarþingi var flutt þingsályktunartillaga um málið og það er von mín að við getum fundið hóp úr öllum flokkum til þess að hefja rannsókn á þeim smánarbletti sem þetta mál er og að við séum dugleg hér inni og opin fyrir því að gera rannsóknir á fortíðinni og óhrædd við að viðurkenna slæma hluti sem gerðust á mörgum af þessum stöðum. Ég þakka þér, frú forseti, fyrir að hafa tryggt að þetta mál sé rætt hérna í dag.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu afar mikilvægt frumvarp sem ég styð heils hugar. Starfsemi umræddra vöggustofa hefur ítrekað hlotið neikvæða umfjöllun þar sem margir hafa talið að henni hafi verið verulega ábótavant. Því er afar mikilvægt að komast að því hvað raunverulega gerðist innan veggja vöggustofanna. Hvernig var starfseminni háttað? Var ofbeldi viðhaft? Voru börn vanrækt og hvaða áhrif höfðu vöggustofur á þau börn sem þar voru til frambúðar? Margt bendir til þess að óviðunandi meðferð barna hafi þrifist á vöggustofum. Stofurnar eru taldar hafa brugðist þeim börnum sem þær báru ábyrgð á. Það er afar mikilvægt að komast að sannleikanum, því ef satt reynist þá er hér um grafalvarlegt mál að ræða, mál sem hefur eftirmála alveg til dagsins í dag. Það hafði áhrif á þá fullorðnu einstaklinga sem voru börn á vöggustofum, aðstandendur þeirra og fleiri. Það er mikilvægt að við tökum mark á og viðurkennum upplifun þeirra sem voru á vöggustofunum og komumst að því hvernig og hvaða áhrif það hefur haft til lengri tíma. Hópurinn Réttlæti hefur lengi barist fyrir því að starfsemi vöggustofanna verði rannsökuð gaumgæfilega. Hópurinn segir í bréfi til Reykjavíkurborgar að það sé óumdeild staðreynd studd rannsóknum að starfsemi á vöggustofum borgarinnar hafi ekki boðið upp á annað en skaðlega og illa meðferð á öllum börnum sem þar voru vistuð. Slík rannsókn sem hér er um að ræða verður að vera ítarleg og brjóta málið til mergjar. Hún þarf að geta svarað spurningum okkar á fullnægjandi hátt. Hvers vegna voru börn vistuð á vöggustofum? Hvernig var meðferð þeirra háttað? Ef meðferð hefur verið eins og margt bendir til, hvernig getur verið að hún hafi verið við lýði allan þennan tíma eða í allt að 24 ár? Hverjar eru afleiðingar af veru í vöggustofu? Það er mikilvægt að fá fram sjónarmið þeirra sem upplifðu aðstæður barna á vöggustofum og eru til frásagnar um þær, m.a. starfsfólk og aðstandendur barnanna. Virðulegi forseti. Hvað gerum við þegar margt bendir til þess að liðnir atburðir hafi ekki verið með þeim hætti sem við sættum okkur við? Jú, við greinum og lærum af þeim atburðum. Við nýtum reynsluna og komum í veg fyrir að slíkir atburðir komi nokkurn tímann fyrir. Í þessu samhengi hugsa ég til setningarinnar sem upprunalega kemur frá heimspekingnum George Santayana: Þeir sem læra ekki söguna neyðast til að endurtaka hana. Ég vil því hvetja þingheim til að samþykkja frumvarpið hið snarasta og Reykjavíkurborg til að koma nefnd á laggirnar sem vinnur faglegt, hlutlaust og ítarlegt mat. Í kjölfarið eigum við að vita sannleikann og geta lært af sögunni eins og okkur ber að gera.