Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Bernharð Stefánsson Jeg vil leyfa mjer að skora alvarlega á hæstv. forseta að sjá um það, að tekið verði sem allra fyrst á dagskrá frv. til laga um útflutningsgjald af síld. Mjer er kunnugt um, að þeim mönnum, er stunda þessa atvinnu, er það ákaflega bagalegt, að fá ekki að vita sem allra fyrst, hver verða úrslit þessa máls. Það grípur svo mjög inn í atvinnulíf þessara manna, að þeir eiga rjett á því, að það verði afgreitt sem fyrst.

Forseti (JörB): Út af ósk hv. 2. þm. Eyf. um að þetta mál verði tekið fyrir, skal jeg geta þess, að það verður tekið fyrir á morgun. Það er að vísu nokkuð seint, en dagskráin er samin af hæstv. aðalforseta, og vil jeg því ekki breyta henni. Hinsvegar liggja mörg mál fyrir til 3. umr., og er nauðsynlegt að ljúka þeim, svo þau geti komist til efri deildar, er nú hefir lítið að gera.

Jóhann Jósefsson Jeg vil leyfa mjer að vekja athygli á því, að 3. mars var útbýtt hjer í deildinni þáltill. frá mjer og hv.þm. Borgf. (PO), um veðurspár. Síðan er langur tími liðinn. Till. hefir verið tekin á dagskrá, en tekin út af henni aftur. Till. þessi er komin fram vegna kvartana sjómanna um óáreiðanleik veðurskeytanna. Með því að jeg veit ekki til, að úr ágöllunum hafi verið bætt í veðurstofunni, og útvarpið er nú hætt að senda út veðurskeyti, vil jeg mælast til þess, að hæstv. forseti taki þessa þáltill. á dagskrá við næsta þóknanlegt tækifæri.

Forseti (BSv): Vegna tilmæla hv.flm. (JJós) Skal jeg geta þess, að jeg hafði ætlað mjer að taka umrædda þáltill. á dagskrá í dag. En af því að svo mörg mál dagaði uppi í gær, var það ekki unt. En á morgun verður hún tekin á dagskrá.

Jón Þorláksson Úr því að hæstv. fjmrh., sem hagstofan heyrir undir, situr í sínum stóli, fyndist mjer, að það hefði átt eins vel við, að hann hefði sjálfur tilkynt þetta.  (Dómsmrh. JJ: Stj. þarf engar ráðleggingar frá hv. 3. landsk.)  . Nei, jeg veit, að hæstv.dómsmrh. þykist ekki þurfa að fara eftir konunglegri tilskipun, sem sett er um verkaskiftingu ráðherranna og hefir sama gildi sem lög væri; hann tekur það hvort sem er ekki svo nærri sjer að brjóta lögin.  (Dómsmrh. JJ: Hvernig var það með áfengislögin?)  . Um þau höfum við talast við áður, svo að jeg sje ekki ástæðu til að fara út í það nú.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg þykist sjálfráður að því, hvaða mál jeg læt til mín taka, en hvað verkaskiftinguna snertir, þá er hún ekki svo rígskorðuð sem hv. 3. landsk. vill vera láta. Mjer dettur ekki í hug að banna samverkamönnum mínum að flytja mál, sem þeir álíta nauðsynlegt, þó að það að einhverju leyti kynni að geta fallið undir mitt verksvið, auk þess, sem ekki er hægt að banna neinum þm. að taka þátt í umræðum um mál, sem á dagskrá standa.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Eins og nál. ber með sjer, leggur meiri hl. allshn. til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt. Jeg er ekki viss um, að sú hefði orðið niðurstaðan, ef málið hefði verið fyrr á ferðinni, því að það er ekki hægt að neita því, að sum ákvæðin eru þannig úr garði gerð, að nokkur efi getur verið á því, hvernig þau eigi að skilja. En meiri hl. nefndarinnar vildi ekki láta málið daga uppi og leggur því til, að frv. verði samþ. óbreytt. Eins og kunnugt er, er örðugt að halda uppi tryggilegri gæslu gagnvart þessum lögum. Þetta frv. er útbúið af þeim mönnum, sem hafa sjerstakan áhuga í þessu efni, og jeg veit ekki betur en að í það sjeu tekin upp öll þau ákvæði, sem þeir óska og samrýmst geta Spánarsamningunum, því að við þeim er vitaskuld ekki hægt að hrófla. Jeg hygg, að svo sje alment álitið, að það sje ekki hægt. Þó hafa ekki allir nefndarmenn getað orðið sammála. Hv. sessunautur minn (HK) hefir klofnað frá; jeg hygg af því, að honum þykja refsingarnar of háar. Jeg skal taka það fram, að jeg get ekki neitað því, að þær eru allháar, alt að tveggja ára betrunarhúsvinnu. En brot gegn þessum lögum geta oft verið mjög illkynjuð, og jeg er ekki á móti því að setja ströng ákvæði, til þess að fá reynslu fyrir því, hvernig það verkar. Það má auðvitað segja, að þetta hafi verið reyni áður, t. d. með Stóradómi, en þau ákvæði eru orðin svo gömul, að ekkert er hægt að sanna með þeim lengur. Jeg tel því rjett að reyna þessa aðferð, ekki síst þar sem við vorum neyddir til þess, vegna hagsmuna annars atvinnuvegar okkar, að gera ráðstafanir, sem valda því, að erfitt er að halda uppi tryggilegri gæslu þessara laga. Það er ein tegund áfengisbrotanna, sem jeg er hræddur við, og það er heimabruggunin. Jeg veit, að hún er farin að teygja sína óheillaanga víða, og óttast, að hún fari í vöxt. Það er æskilegt, að reynt verði að finna ráð til að hefta útbreiðslu hennar, því að auk þess sem hún gerir skaða sem venjulegt áfengi, eru þessir drykkir oft skaðlegir heilsu manna og jafnvel eitraðir. Það þarf að koma mönnum í skilning um, að það er alls ekki hættulaust að fást við þessa innlendu framleiðslu. Af því að þessi fundur er orðinn alllangur, hirði jeg ekki að drepa á þau atriði, sem meiri hl. hefði breytt, ef nægur tími hefði verið til, enda eru þær breytingar þannig vaxnar, að þær snerta ekki aðalatriði frv. Og þess vegna sá nefndin sjer fært að leggja til, að frv. væri samþ. óbreytt.

Einar Jónsson * Það lætur nærri, að jeg vildi óska, að hæstv. forseti tæki það, sem jeg ætla að segja, jafnt utan sem innan dagskrár - mjer blöskrar svo, að þingfundir skuli haldnir kvöld eftir kvöld. Jeg veit, að það er komið að þingslitum, en jeg hefi aldrei þekt slík vinnubrögð: Það er vakað nótt eftir nótt og mönnum haldið dauðþreyttum yfir nauðaómerkilegum málum. Það er dómur okkar þm. og þjóðarinnar, að þetta þing sje eitthvert hið ljelegasta þing, sem haldið hefir verið, enda ekki að undra, þar sem stj. var valin úr þeim flokki, sem ýmsir gátu ekki fundið nógu marga rjetta í valið innan. Reynslan hefir líka sýnt, að, stj. er ófær. Það nær ekki nokkurri átt að halda mönnum yfir „rövli“ kvöld eftir kvöld, þó að komið sje að þingslitum og búið að hrúga mýmörgum einskisverðum málum inn í þingið. Eitt þessara ómerkilegu mála álít jeg, að hjer sje nú á dagskrá. Jeg ætla að lýsa yfir því, að jeg verð ekki viðstaddur fram yfir þinglokin, ef svona á að vaka kvöld eftir kvöld. Jeg fer heim að sofa. Jeg er vanur að ráða mjer sjálfur. Jeg verð ekki með ykkur lengur. Verið þið sælir! *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. minni hl. (Hákon Kristófersson) Jeg vil gera nokkra frekari grein fyrir afstöðu minni en gert er í nál. á þskj. 685. Það er enganveginn tilgangur minn að gera lítið úr hugsun og starfi þeirra manna, sem vinna af einlægni og áhuga fyrir bannmálið. En það á við um þetta mál eins og mörg önnur, að skamt er öfganna á milli. Það er einkennilegt, að þótt meiri hl. nefndarinnar leggi til, að frv. verði samþ., álítur hann engu að síður - það er mjer óhætt að fullyrða - að ekki verði synt fyrir öll sker og boða í þessu efni. Og jeg er þess sannfærður, að þessi mikli lagabálkur, þó að fyrirferðarmikill sje, verður á meðal hinna mörgu tilgangslausu laga, sem sett hafa verið með þessari þjóð. Jeg hefi bent á það í nál. mínu, að mörg refsiákvæði frv. eru þannig úr garði gerð, að ekki er frambærilegt. Til þess að fara nákvæmlega út í það þyrfti að drepa á hverja grein, því að það eru ekki aðeins sjerstök ákvæði um sektir og fangelsi fyrir frv. í heild, heldur nærri því eins og greinarnar eru margar. Þó vil jeg benda á nokkur atriði. Það þarf meira en meðalmannstrú til að trúa því, að ölvaður maður, sem engan óskunda gerir, verði leiddur fyrir dómara til þess að gera grein fyrir því, hvar hann hafi keypt það áfengi, sem hann hefir drukkið, þar sem hjer er fullkomlega lögleg áfengissala. Eða hver vill trúa því, að ákvæði 24. gr. frv. komi að haldi? Þar segir svo: „Bannað er að neyta áfengis í veitingastofum, veitingatjöldum eða öðrum stöðum, þar sem veitingar fara fram“. Og enn stendur þar: „Ekkert fjelag manna má hafa um hönd í fjelagsskap áfengisveitingar, nje heldur má áfengisnautn fara fram í fjelagsherbergjum, hvort sem er í húsi fjelagsins eða annara“. Trúa menn því í raun og veru, að þetta verði haldið? Svona má rekja allflestar gr. frv. og sýna fram á, að þetta er til einskis gagns.

Þetta er í gildandi lögum

. Veit jeg það. En til hvers er að vera að setja þetta inn í þennan lagabálk til einskis? Er ekki nóg að hafa það þar?

Þessu er komið hjer í eina heild

. Jeg veit, að hv. 1. þm. Skagf. er svo víðsýnn og ærlegur maður, að hann hefir enga trú á þessum lögum. Jeg verð að líta svo á, að það sje mjög bagalegt, að búið er að nema dauðarefsingu úr gildi. Hún hefði dugað best.  Jeg finn ekki ástæðu til að fara lengra út í þetta mál. Það væri bara til að tefja tímann, því að þótt hv.þm. hafi enga trú á þessum lögum, ætla þeir að samþ. þau samt. Jeg vildi aðeins sýna það með þessum fáu orðum, auk þess sem það er tekið fram í nál. mínu, að jeg vil engan þátt í því eiga að samþ. þessi lög, sem jeg veit, að eru mjög svo meingölluð í velflestum meginatriðum. Bindindismálið verður ekki til lykta leitt með harðri refsilöggjöf. Komandi kynslóð verður að læra að bera þá virðingu fyrir sjálfri sjer, að hún telji sjer ósæmandi að neyta víns úr hófi. En jeg tel það ekki úr hófi fram, þó að menn neyti dálítils víns við einstök tækifæri, og það á fullkomlega löglegan hátt.

Hæstv. dómsmrh. getur sett reglurnar

. Já, hann getur það og hefir líka leitast við að gefa slíkar fyrirskipanir. Jeg held, að þetta frv. geri það að verkum, að bindindisstarfsemi minki og þeir verði því fyrir vonbrigðum, sem að því standa. Jeg skil ekki í bindindissinnuðum mönnum, að þeir skuli varpa allri áhyggju upp á löggjöfina í þessu efni og búast við, að hún bæti það mikla böl, sem af ofnautn áfengis leiðir og mjer dettur ekki í hug að mæla bót. Umbætur í þessu máli felast ekki í öfgafullri löggjöf, sem sumpart er óframkvæmanleg og sumpart á móti rjettarmeðvitund almennings. Umbætur, sem byggjast á siðferðislegum þroska manna, verða aldrei framkvæmdar með öfgafullri refsilöggjöf. Jeg skal enda á því, sem jeg tók fram í upphafi, að jeg ætla mjer ekki að fara að vekja deilur. Jeg mun láta málið hlutlaust hjer eftir; jeg hefi einungis bent til þess, af hverju jeg get ekki fylgt þessu frv. Jeg veit, að ef spár mínar rætast, þá muni það verða mörgum vonbrigði, en hitt finst mjer ekki óeðlilegt, að þeir verði nokkrir, sem samþykkja frv. og hafa þó enga trú í hjarta sínu á því, að það komi að gagni.

Magnús Guðmundsson Það hefir enginn fundur verið haldinn í allshn. um þetta mál, en aftur á móti hefir verið farið þess á leit við mig, hvort jeg vildi skrifa undir nál. og samþykkja þetta frv. alveg óbreytt. Jeg hefi ekki getað orðið við þeirri ósk, vegna þess að gildandi lög frá 1915 um stofnun Brunabótafjelags Íslands kveða svo á, í 25. gr., að þegar fjelagið sje orðið svo stórt, að ársiðgjöldin nemi meiru en 75 þús. kr., skuli stjórnarráðið semja frv. til laga um breyting á stjórn þess í þá átt, að skipað sje fulltrúaráð til þess að gæta hags sveitarfjelaganna og vátryggjenda, og þegar fengnar sjeu umsagnir hlutaðeigandi sveitarstjórna, skuli þetta frv. lagt fyrir Alþingi. Þetta er af því að Brunabótafjelag Íslands er hugsað sem gagnkvæmt fjelag vátryggjenda, og er það gert til þess að þeim, sem eiga vátrygðar húseignir, sje trygður rjettur til þess að hafa áhrif á stjórn fjelagsins. Þetta er rjettur, sem þessir vátryggjendur hafa, og jeg tel ekki rjett að ganga framhjá þessu ákvæði, því að það er bert, að það getur haft talsvert mikla þýðingu fyrir þá, sem vátrygt hafa í fjelaginu, að þeim gefist kostur á að hafa áhrif á Stjórn fjelagsins. Jeg þarf ekki í þessu sambandi að nefna annað en rjettinn til að kveða á um upphæð iðgjaldanna, því að það er vitaskuld meginatriði í slíku fjelagi sem þessu, hver iðgjöldin eru, og það er ekki nema rjett, að þeir, sem tryggja, fái að eiga sinn hluta að málum þar, eins og ákveðið er í gildandi lögum. Þetta sagði jeg hv.frsm. meiri hl. (BSt) að væri mín ástæða, en það væri alls ekki svo, að jeg gæti ekki fallist á að hafa stjórn þessara fjelaga undir sama hatti, en hitt atriðið sýnist mjer vera svo veigamikið, að þingið eigi ekki að brigða gefið loforð við vátryggjendur, og mjer sýnist, að þeir hafi með þessu loforði öðlast rjett, sem ekki sje fært að ganga framhjá. Það er algeng tilhögun á fjelögum, að þau sjeu gagnkvæm, þannig að vátryggjendur sjeu í ábyrgð innbyrðis, og er því ekki nema rjett, að fjelagsmenn hafi sinn íhlutunar- og atkvæðisrjett um það, hvernig fjelögunum er stjórnað. En náttúrlega er það svo, að hugsað er þar um, að þeir, sem eiga vátrygðar eignir, geti komið frams sínum áhrifum um ákvörðun iðgjaldanna. Jeg tel æskilegt, að þeir, sem eiga eignir sínar trygðar í fjelaginu, fái að láta uppi álit sitt. Vil jeg því skjóta því til hæstv.atvmrh., hvort hann vilji ekki undirbúa þetta mál fyrir næsta þing á grundvelli 25. gr. gildandi laga. Mín till. er því, að málinu verði vísað til stjórnarinnar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Af því að mál þetta er borið fram í Ed. og frsm. nefndarinnar er ekki við, vil jeg fara nokkrum orðum um frv. Frv. þetta hefir verið borið fram sem sparnaðarfrv. og verið vel tekið. Eins og sjest á skýrslunni, sem fylgir frv., á þskj. 296, má búast við, að verulegan sparnað leiði af frv. Árið 1926 var rekstrarkostnaður þeirra stofnana, er frv. ræðir um, Brunabótafjelagsins, Samábyrgðarinnar og Slysatryggingarinnar, sem hjer segir: Brunabótafjel. um 42 þús. kr., Samábyrgðin um 23 þús. kr. og Slysatryggingin um 14 þús. kr. Á bak við samsteypuhugmyndina liggur sú hugmynd, að einn forstjóri standi fyrir öllum stofnununum, og einnig að líklegt sje, að hægt verði að spara mannahald og húsnæði. Þetta er merkileg tilraun, því að á þennan hátt fæst reynsla um það, hvort slíkar samsteypur gefist betur en margar smáskrifstofur. Um þetta er ekki hægt að fullyrða fyrirfram, en líklegt er, að svo sje. Hjer kemur og annað atriði til greina. Ef þetta kemst í framkvæmd, er hjer kominn vísir að öðru stærra. Nú eru tryggingarstofnanir landsins dreifðar og veikar, hver út af fyrir sig. Þannig vinna t, d. margir við Slysatrygginguna, að vísu ekki fyrir fult kaup, en enginn beitir sjer fyrir tryggingarmálum. Hjer hefir verið samþ. frv. um búfjártryggingar. Ennfremur er hjer á leiðinni þáltill. um ellitryggingar, - að fela stjórninni að láta rannsaka, hvernig þeim verður best fyrir komið. Hefir að vísu oft verið rætt um ellitryggingar áður, en ekkert verið aðhafst. Þó eru þær eitt hið merkasta framtíðarmál þjóðarinnar. Með þeim skapast sívaxandi höfuðstóll, er lána mætti til tryggrar starfsemi, svo sem bygginga og ræktunar. Jeg hygg einmitt, að með því fyrirkomulagi, sem frv. gerir ráð fyrir, fengist góð aðstaða til að vinna að eflingu þessara tryggingamála og annara. Býst jeg við, að kostur verði á mönnum, sem lært hafa tryggingafræði. Einn hefir þegar lokið námi og annar bætist við næsta vor, og fær nú styrk í fjárlögunum. Þetta er því í senn sparnaðarfrv. og lyftistöng fyrir eflingu tryggingamála í landinu. Mjer skilst, að hv. 2. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Rang. álíti, að þetta frv. nái ekki nógu langt og ætti að taka víðar yfir. En eins og jeg hefi sagt áður, á þessi stofnun að verða vísir til annars meira. Tryggingarmálin eru í örum vexti hjer á landi. Þetta á að vera stofnun, sem bætir við sig nýjum og nýjum viðfangsefnum. Eins og nú standa sakir, flytja erlendu líftryggingarfjelögin mörg hundruð þúsund krónur út úr landinu á ári hverju. Það er blóðtaka, sem þarf að hindra, og það sem fyrst. Það getur ekki liðið á löngu áður en allsherjartryggingarstofnun verði komið á stofn hjer á landi. Jeg tel rjett að samþykkja þetta frv. óbreytt, því að verði svo gert, er áreiðanlegt, að meira verður gert til að koma tryggingarmálunum á rekspöl. „Kritik“ hv. 1. þm. Skagf. var í því fólgin, að gera þyrfti eðlisbreytingar á lögum Brunabótafjelagsins. Þetta frv. útilokar alls ekki, að svo verði gert, því að hjer er aðeins um breytingu á stjórnarháttum fjelagsins að ræða. Eftir forsendum hans hefði átt að breyta lögunum af því að fjelagið væri vaxið upp úr þeim stakk, er þau sníða því. En hv.þm. getur mæta vel fylgt frv. út frá þessum forsendum sínum. Með þessu frv. er tryggingarstofnununum, að Brunabótafjelaginu meðtöldu, sjeð fyrir því stjórnarfyrirkomulagi, sem veitir þeim best vaxtarskilyrði.

Gunnar Sigurðsson Jeg vil aðeins leiðrjetta þann misskilning, sem fram kom hjá hv. 1. þm. Skagf., að mál þetta hefði ekki verið tekið fyrir á nefndarfundi. Hann var ekki viðstaddur, er það var tekið fyrir, en hinsvegar við þrír, er stöndum undir nál. Jeg vil aðeins stuttlega gera grein fyrir fyrirvara mínum. Þótt mjer finnist, eins og hæstv.dómsmrh. sagði, að frv. gangi ekki nógu langt, tel jeg þó sjálfsagt, að það nái fram að ganga. Það liggur í augum uppi, að hagkvæmara er, að allar tryggingar sjeu undir sömu stjórn, bæði hvað snertir kostnað og rekstur þeirra mála. Þá var fyrirvari minn einnig með tilliti til 25. gr. laganna frá 1915. En eins og hæstv.dómsmrh. tók fram, mun vera hægt að taka tillit til þeirrar greinar síðar, og að mínu áliti er ekki nauðsynlegt, að breytingin fari fram strax. Vil jeg leggja til, að breytingin gangi í þá átt, sem 25. gr. gerir ráð fyrir, þar sem hin eldri lög eru ekki úr gildi numin, þótt þetta frv., sem aðeins fer fram á samsteypu, verði samþykt.

Magnús Guðmundsson Jeg vil spyrja hæstv.dómsmrh., hvort hann sje mjer ekki sammála um, að frv. eigi einnig að ná til vátryggingar sveitabæja. Eftir frv. að dæma verð jeg að líta svo á, að það nái aðeins til þriggja stofnana, Brunabótafjelagsins, Slysatryggingarinnar og Samábyrgðarinnar, en þó ekki fyr en núverandi forstjóri hennar fellur frá. Þá er eina breytingin, sem frv. hefir í för með sjer fyrst um sinn, sú, að Slysatryggingin og Brunabótafjelagið komast undir eina og sömu stjórn. Í núgildandi lögum Brunabótafjelagsins er svo mælt fyrir, að áður en lögum þess sje breytt, eigi að leita umsagnar þeirra, sem trygt hafa í fjelaginu. Þær tillögur, sem fram eru bornar í frv., eru ekki í samræmi víð ákvæði 25. greinar í lögum 1915, og því getur þetta frv. ekki orðið að lögum eins og það er. En ef stjórnin undirbyggi lög í samræmi við þá grein, ættu þau að geta komið til framkvæmda á næsta ári, í stað þess, að ætlast er til, að ákvæði frv. komi til framkvæmda í október í haust og þá falli niður forstjórastaðan í Brunabótafjelaginu. Það munar ekki nema hálfu ári eða þrem ársfjórðungum, þótt málinu sje frestað til næsta þings, og getur ekki talist, að of mikið sje gert vátryggjendum til hæfis, þótt beðið sje þennan tíma, til að brjóta ekki á þeim gildandi lög. Jeg skal játa með hæstv.dómsmrh., að jeg tel hyggilegt að hafa allar tryggingarstofnanirnar undir einum hatti, en mjer finst ekki skifta máli, hvort sú breyting fer fram 6 eða 8 mánuðum fyr eða síðar, þegar um það er að ræða að rjúfa ekki loforð það, sem þingið hefir gefið vátryggjendum í gildandi lögum. Annars verð jeg að láta þá skoðun í ljós, að jeg tel frv. þetta ekki vera nægilega ljóst um það, hvaða viðhorf skal taka gagnvart einstökum greinum tryggingarstarfseminnar hjer á landi. Frv. er allfljótvirknislega úr garði gert. Jeg er t. d. hræddur um, að maður, sem hafa ætti umsjón með tryggingarmálunum í heild, svo að vel færi, fengist ekki fyrir þau laun, er frv. býður upp á. Hjer er aðeins einn maður með prófi í þessum fræðum, og hann hefir þegar fengið stöðu með hærri launum og loforð fyrir hækkun. Jeg býst því varla við, að hann fengist, þótt jeg skuli ekki fortaka, að leitað hafi verið hófanna við hann. Það er mikils um vert, að forstjórinn sje fróður í þessum greinum og starfinu vaxinn. Hann þarf að vera fær um að vinna að undirbúningi ýmsra trygginga og koma þeim upp. Það vita allir, hve mikið fjárhagsatriði það er að koma upp inn]endum tryggingum. Mikið fje fer til útlanda á ári hverju vegna þess, að innlendar tryggingar vantar. Það er því engan veginn rjett að hrapa að þessu máli á neinn hátt. En aðalröksemdin gegn því að samþykkja þetta frv. eins og það liggur nú fyrir liggur í 25. gr. laganna frá 1915, þar sem þingið hefir gefið vátryggjendum loforð, sem það má ekki rjúfa. Jeg held líka, að það sje rjett, sem jeg sagði áðan, að fullkomin ástæða sje til að endurskoða gjaldskrá Brunabótafjelagsins. Jeg held, að komið sje það efni til að vinna úr í þeirri reynslu, sem er fengin, að hægt sje nú að fá forsvaranlega niðurstöðu, og vona jeg, að hún verði lækkun á iðgjöldum fjelagsins. Er full von, að kaupstaðir þeir og kauptún, sem búa undir lögunum, vilji hafa hönd í bagga um slíka endurskoðun. Sú eina breyting, sem frv. þetta hefir í för með sjer, ef það verður samþ. - uns forstjóri Samábyrgðarinnar fellur frá - er sú, að Slysatryggingin fer undir sömu yfirstjórn og Brunabótafjelagið. En hvort það verður heilu eða hálfu ári fyr eða síðar, skiftir ekki máli. Jeg vona því, að hæstv.dómsmrh. geti fallist á að fresta málinu til næsta þings.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Mjer og hv. 1. þm. Skagf. ber í rauninni ekki mikið á milli. Hann telur smsteypuna eðlilega sparnaðarráðstöfun, en vill aðeins fresta henni um eitt ár. En honum, sem verið hefir í stjórn, ætti að vera kunnugt um, að stjórnin hefir jafnan nóg að gera og mörgu að sinna og getur því ekki ávalt rannsakað öll mál eins og æskilegt væri. Það er sameiginlegur erfiðleiki allra stjórna. Jeg held, að þetta mál fái meiri festu og meiri umbóta sje von þegar á næstunni, ef frv. þetta er samþ. nú þegar. Hingað til hefir ríkisstjórnin ekki skift sjer af gangi tryggingarmálanna, heldur hefir hver stofnun gengið sínar eigin götur, og svo verður uns þeim málum öllum er beint í einn farveg. Það er gert með því að samþykkja frv. og jafnframt sköpuð skilyrði til þess, að frumkvæða til umbóta megi vænta frá tryggingarstofnununum sjálfum. Aðalmótbára hv. 1. þm. Skagf. var sú, að gera þyrfti meiri breytingar á Brunabótafjelaginu. Þetta frv. spillir ekki fyrir því. Það gerir allar framkvæmdir auðveldari og ódýrari. Þær stjórnir, er setið hafa að völdum undanfarið, hafa ekki sjeð sjer fært að taka upp breytingu á stjórn fjelagsins, enda þótt fjármagn þess sje orðið svo mikið, að lagakrafa sje til umbóta. Frv. stendur ekki í vegi fyrir þessum umbótum; það greiðir götu þeirra.

Haraldur Guðmundsson Einn nefndarmaður, hv. 2. þm. Reykv., hefir skrifað undir nál. með fyrirvara. Hann er hjer ekki við nú, en af því að jeg þykist vita, hvað hann meinti með fyrirvaranum, skal jeg skýra frá því. Hann á þar við ákvæði 3. gr. frv. um laun forstjórans, þar sem gert er ráð fyrir, að þau verði 4000 kr., er hækki á 3 árum upp í 5000 kr. Eins og hv. 1. þm. Skagf, tók fram, eru þessi laun óheyrilega lág, samanborið við laun annara starfsmanna ríkisins. Og jeg fyrir mitt leyti ber kvíðboga fyrir því, að ef tekin verður upp sú regla að greiða lægri laun fyrir störf í þágu ríkisins en einstakir menn greiða sínum starfsmönnum, þá geti það orðið til þess, að ekki veljist eins góðir menn í þjónustu ríkisins. Þarf ekki að eyða orðum að því, hvílíkt tjón gæti af því hlotist. En af því nú að svo stendur á, að mjög er orðið áliðið þings og vafasamt er, hvort þetta frv. yrði afgreitt, ef breytingar á því verða gerðar hjer í þessari hv. deild, þá mun jeg ekki koma með neinar brtt. nú. Jeg tel frv. í heild sinni til mikilla bóta og álít sjálfsagt að sameina þessar stofnanir, þótt ekki væri litið á neitt annað en fjárhagshliðina eina. Hinsvegar verð jeg að játa, að jeg hefi ýmislegt við frv. að athuga, auk ákvæðanna um laun forstjóra, sem jeg áðan drap á. Jeg geri ráð fyrir, að lög þessi eigi fyrir sjer að taka breytingum síðar, og vona því, að þess verði ekki langt að bíða, að bætt verði úr þessum ágöllum.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Jeg gat ekki verið viðstaddur, þegar þetta mál var tekið fyrir, og bjóst heldur ekki við, að það mundi koma svo fljótt, eftir þeirri röð, sem málin voru í á dagskránni. Jeg veit því ekki, hvað hv.þm. kunna að hafa sagt, og býst við, að það sje þegar fullseint að gera grein fyrir ástæðum meiri hlutans. Jeg vona þó, að þetta valdi ekki neinu tjóni, því málið er svo einfalt, að hv. deildarmenn ættu vel að geta áttað sig á því. Það hefir mjög verið talað um það hin seinni árin, að fjöldi starfsmanna ríkisins væri alt of mikill og nauðsynlegt væri að finna einhverja hentuga leið til þess að sameina ýms embætti, svo hægt væri á þann veg að fækka starfsmönnum ríkisins. Þetta frv. er því borið fram í samræmi við þá stefnu og miðar að því að koma á eina hönd störfum, er fleiri hafa gegnt. Það er því auðsætt, að það leiðir til sparnaðar fyrir þjóðfjelagið, ef þessi tilhögun verður tekin. Jeg get líka bent á annað atriði, sem gefur líkur fyrir því, að ávinningur verði að því á annan hátt, ef þessi skyldu mál komast undir eina yfirstjórn. Eins og kunnugt er, á íslenska þjóðin mikið óunnið í tryggingamálum, og er frekari von til þess, að með þessari sameiningu fengist sú forganga, sem nauðsynleg er til þess að koma þessum málum í gott horf. Jeg kom að í því er frsm. minni hl. lagði það til, að þessu máli yrði vísað til stjórnarinnar með það fyrir augum, að það yrði íhugað betur og svo lagt fyrir næsta þing. Get jeg ekki sjeð, að þetta sje nauðsynlegt. Að vísu heyrði jeg ekki ástæður hv.þm. fyrir þessu, en jeg fæ ekki sjeð, að þetta atriði, sem hann nefndi, komi í bág við frv. Hinsvegar á það fyllilega skilið, að því sje gaumur gefinn. En mjer finst það óþörf tímaeyðsla, að bíða með það mál eitt ár enn. Eins og hv.þd. hefir tekið eftir, hafa 2 nefndarmenn skrifað undir nál. með fyrirvara, og geri jeg ráð fyrir því, að þeir geri grein fyrir honum, og hafi ef til vill þegar gert það. Verð jeg svo fyrir hönd meiri hl. nefndarinnar að halda fast við till. hennar í nál. og vænti þess, að hv. deild samþ. frv. eins og það liggur fyrir.

Magnús Guðmundsson Jeg er samþykkur hæstv.dómsmrh. í því, að rjett sje að koma öllum tryggingamálum hjer í einn og sama farveg. En svo skilja að nokkru leyti vegir okkar, því jeg álít, að um fleiri leiðir sje að gera en eina til þess að ná því takmarki; en jeg skal samt ekki fara út í það nú. En eitt er það, sem jeg legg mikla áherslu á, og það er það, að gefnum loforðum sje ekki brugðið, þó þessu sje veitt í sama farveg. Hæstv. dómsmrh. sagði, að síðar mætti gera hinar innri breytingar, og er það að vísu rjett, en sú innri breytingin hefir það í för með sjer, að hið ytra breytist líka, Það getur líka vel verið, að þeir, sem trygt hafa, vilji hafa fyrirkomulagið öðruvísi, og vil jeg þá ekki, að gripið sje fram fyrir höndurnar á þeim. Þeir eiga fjelagið og var búið að lofa þeim því, að þeir skyldu ráða, hvernig það yrði. Álít jeg því hyggilegast, að þeir sjeu látnir segja álit sitt um þetta. Sá dráttur, sem af því yrði, er svo óverulegur, að hann getur ekki skift neinu máli. Það er sýnilegt, að þetta mál hefir verið rekið áfram af of miklu kappi, þar sem ætlast er til, að þetta frv. verði samþ., þar sem þó aðeins einn af þeim, er sæti áttu í þeirri nefnd, er fjallaði um það, leggur til, að það verði samþ. óbreytt. Hinir 2 úr meiri hl. eru óánægðir með það og álíta því í mörgu ábótavant. Við í minni hl. álítum, að þetta mál eigi að athugast með hliðsjón af þeim lögum, er um það gilda. Jeg fæ satt að segja ekki skilið, af hvaða ástæðum hæstv. stjórn leggur svo mikið kapp á að koma þessu gegnum þingið núna. Manni gæti næstum því dottið í hug, að það væri gert til þess að koma ákveðnum manni úr stöðu sinni, - en því vil jeg samt ekki trúa fyr en í fulla hnefana. En ef þessu máli verður slegið á frest nú og lagt fram á næsta þingi vel undirbúið frv. samkv. ósk vátryggjenda í Brunabótafjelagi Íslands, þá lofa jeg því stuðningi mínum. Hv. þm. Ísaf. ræddi um launaákvæði þessa frv. á sama hátt og. jeg og tók rjettilega fram, að þau væru alt of lág. Þetta er nú að vísu ekkert aðalatriði enn sem komið er, en það getur orðið aðalatriði síðar. Og jeg vil skjóta því til hv.þm., hvort honum finnist ekki nokkuð varasamt að samþykkja frv. með þessum ákvæðum, því svo gæti farið, að ekki fengist í byrjun eins góður maður til að gegna þessu starfi og ef launin væru hærri. Og þó þau yrðu hækkuð síðar, yrði máske ekki svo auðhlaupið að því að losna við þann mann, er þá væri, þó annar hæfari fengist, er launin hefðu verið hækkuð. Samkv. ákvæðum þessa frv. er ekki hægt að sjá, hvernig fer um meðstjórnendurna við Slysatrygginguna. Eiga þeir að vera kyrrir eða eiga þeir að hverfa? Mjer þykir nú sennilegast, að þeir verði áfram, því í gildandi lögum er svo gert ráð fyrir, að 2 sjeu meðstjórnarmenn. Um þetta væri gott að fá skýringu frá hæstv.dómsmrh., sem virðist í þessu vera málsvari hæstv. stjórnar, þó að þetta heyri að vísu undir hæstv.atvmrh. En út á það hefi jeg ekkert að setja. Jeg skal svo að lokum endurtaka það, sem jeg hefi áður sagt, að jeg álít heppilegast, að þessu verði vísað til stjórnarinnar og að hún undirbúi þetta svo betur.

Jón Auðunn Jónsson Jeg er ekki viss um, að verulega mikill sparnaður verði að því, þó þetta frv. verði samþ. Þvert á móti held jeg, ð þó yfirforstjóri verði settur yfir þetta alt, þá þurfi að minsta kosti einn góðan mann í hverja deild. Erlendis er það svo, að þó menn lesi tryggingafræði, þá eru það fæstir, sem lesa nema örfáar greinar hennar. T. d. les einn aðeins elli-, líf- og persónutryggingar, annar tekur ekki nema bruna- og sjóvátryggingar, og fáir munu þeir vera, er hafa jafna þekkingu á öllum þessum greinum. Hinsvegar er vitanlega ekkert á móti því, þó settur sje yfir þetta alt maður, sem ekki er sjerfróður í öllum þessum greinum. Jeg vildi aðeins benda á, að óvíst er, hver sparnaður verður að þessu, ef sæmilega á að búa um forstöðu þessara tryggingastofnana. Verð jeg og að álíta, eftir þeim upplýsingum, er komið hafa frá hv. 1. þm. Skagf., að það geti verið næsta varhugavert að samþ. þetta frv., þar sem það mun að ýmsu leyti koma í bág við gildandi lög um þessar stofnanir. Fæ jeg ekki skilið í því kappi, sem hæstv. stjórn leggur á að knýja þessi lög í gegn, sem þó aldrei verða annað en pappírslög. Hefði mjer fundist rjettara að taka gildandi lög til rækilegrar rannsóknar, því vitanlegt er, að talsverð óánægja er út af fyrirkomulagi þessara stofnana. Hefði þá mátt gera ýmsar ytri og innri breytingar á þeim í senn.

Forseti (BSv): Jeg vil spyrja hæstv. stjórn, hvort hún heimili afbrigði til þess, að skrifl. brtt, frá hv. 2. þm. G.-K. megi koma til umræðu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Stjórnin heimilar ekki afbrigðin.

Forseti (BSv): Brtt. á þskj. 752 er of seint fram komin. Jeg vil spyrja hæstv. stjórn hvort hún heimili afbrigði til þess, að sú brtt. megi koma til umræðu og atkvæða.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Eftir atvikum sje jeg ekki ástæðu til að leyfa þessi afbrigði.

Frsm. annars minni hl. (Ólafur Thors) Það gladdi mig að eiga því láni að fagna að sjá hæstv.forsrh. hjer í deildinni. Allajafna er honum ekki hjer að mæta, og ef á hann er deilt eða upplýsinga óskað um eitthvert mál, er það föst venja, að hann hlaupist á brott og flýi. En gleði mín breyttist skjótt, er jeg varð þess var, að hæstv. ráðherra ætlaði að nota nærveru sína til að meina með harðdrægni brtt. minni að koma undir atkvæði. Þing þetta verður frægt fyrir það, að afkastaminna að öðru en endemum mun ekkert þing hafa orðið. Hefir það verið háttur hæstv. stjórnar að beita frekar ofríki en rökum. Þótt brtt. mín hafi ekki fengið samþykki hæstv. ráðherra til að koma hjer til atkvæða, mun jeg engu að síður tala um hana, því hún er í nánu sambandi við mál það, sem liggur fyrir. Það, sem aðallega vakti fyrir mjer, þegar jeg bar fram brtt., var það, að hv.frsm. meiri hl. lýsti því margoft yfir við 2. umr. málsins, að breyting sú á yfirstjórn bankans, sem farið væri fram á, væri einungis til þess gerð að tryggja það sem best, að bankinn yrði ekki háður stjórnmálabreytingum. Þegar hæstv. fjmrh. kom inn á þetta atriði, gaf hann samskonar yfirlýsingu. Jeg varaði við að leggja trúnað á þessar yfirlýsingar og hjelt því fram, að þetta væri falskt yfirskin, aðaltilgangurinn væri svívirðileg tilraun  Ef það vakir fyrir þessum mönnum, sem þeir láta í veðri vaka, að tryggja það, að bankinn verði ekki leiksoppur í höndum hinna pólitísku flokka, þá er það bert, að ekki skiftir máli í langri sögu bankans, hvort stjórnarfyrirkomulagi hans er breytt einu, tveimur eða þremur árum fyr eða síðar. Það er hart, þegar maður sætir harðvítugum hallmælum fyrir dóm, að fá þá ekki aðstöðu til þess að sanna mál sitt. Nú skýtur stjórnarliðið sjer sjálfsagt undir það, að slík brtt. hafi aldrei komið til atkvæða. Okkur skiftir það engu máli, segja þeir, hvort breytingin nær fram að ganga fyr eða síðar. Við viljum náttúrlega, að það komi sem fyrst, sem við álítum gott. En áhugann hjá stjórnarandstæðingum getið þið sjeð á því, að þeir báru ekki fram brtt. um þetta atriði! Þetta er sagan, sem stjórnarliðið segir af þessum skiftum. Jeg lýsti því yfir við 2. umr., að jeg treysti mjer ekki til að bera fram brtt. við frv. þá, vegna þess hve afardauflega var tekið undir það hjá meiri hl. fjhn. og leiðandi mönnum stjórnarflokksins. En að jeg bar þessa brtt. fram nú, var af því, að jeg vildi freista til þess ítrasta að fá stjórnarliðið til að ganga inn á breytingu þessa. Því ætla mætti, að stjórnin vildi reyna að forðast þann grun, sem á henni hlýtur að liggja um að hjer sje hlutdrægni á ferðinni, að hún vildi reyna að forðast þær fullyrðingar okkar, sem byggjast á sannfæringu, að stjórnin ætli að nota vald sitt til að ná tökum á bankanum. En þessi tilraur mín var kæfð á alveg óvanalegan hátt, þegar hæstv. ráðh. beitti valdi sínu til að bægja henni frá að koma undir atkvæði. Hin brtt. er að vísu ekki um svo mikilsvert atriði sem mín var. Þó er þetta athæfi hæstv. ráðh. þar þess eðlis, að það er einungis tilraun til að níðast á pólitískum andstæðing. Í frv. er farið þvert ofan í tillögur bankastjórnarinnar. Maður þessi fær í fyrra lagalega vernd í stöðunni, og svo á að svifta hann henni nú, að því er heita á á löglegan hátt. Og þegar reynt er að kippa þessu í lag, þá meinar hæstv. ráðh. afbrigða, því hann óttast, að hjer muni finnast það margir rjettlátir í þessari hv. deild, að þessi smánarblettur hefði verið numinn burt, ef till. hefði komið undir atkv. Þeir, sem óbilgirni beita svo freklega, þurfa ekki að halda, að þeir hangi lengi við völd. Til þess þarf önnur ráð en að reiða hnefann til hægri og til vinstri. Ef nú á að fara að reiða svipu á þjóðina, þá mun svo fara, að þeir, sem kosið hafa sjer plóginn frekar en sverðið, muni grípa til sverðsins.  Svo mikið hefir verið rætt hjer á þessu þingi um bankamálið, að segja mætti, að ekki væri þörf á að orðlengja um það frekar. Þó er sjaldan góð vísa of oft kveðin. Það mun heldur ekki vanþörf á því að fara fáeinum orðum um málið á ný; það sje jeg á því, að hæstv. ráðherra telur brtt. mína svo óþarfa, að hann ætlar að meina henni að koma til atkvæða. Jeg sje á því, að hann hefir lítið lært og að það er þörf á að tala meir um málið, áður en til úrslitaatkvæðis kemur. Jeg mun því á ný segja fá orð um einstök atriði málsins, þó vera megi, að sumt af því, sem jeg drep á, hafi áður komið fram í umræðum. Það er kannske tæplega rjett að gera sjer vonir um, úr því sem komið er, að hægt sje að snúa svo hug þeirra manna, sem frv. fylgja, að þeir falli frá því og felli það. Það er þó búið að sýna fram á það, að hjer er ekki aðeins um alóþarft frv. að ræða, heldur beinlínis skaðlegt. Jeg held, að það sje alment viðurkend staðreynd, að varla nokkurt mál hafi komið jafnvel undirbúið fyrir þing sem bankamálið. Hitt viðurkenna og allir, að bankanum sje það skaðlegt, að oft sje breytt löggjöf um hann, sjerstaklega ef breytingarnar eru veigamiklar og snerta hagsmuni þeirra, er við bankann skifta. Þegar því á að fara að breyta þessari löggjöf nú, þá verður að gera þá kröfu til þeirra breytinga, að þær sjeu mjög nauðsynlegar, og þá vitaskuld til bóta. Mín skoðun er sú, að því fari fjarri, að þessar breytingar sjeu nauðsynlegar eða til bóta. Menn hafa deilt mikið um það, hverjar afleiðingar verði af ábyrgð þeirri, sem ríkissjóður tekur á skuldbindingum bankans. Jeg verð að segja það, að eftir þær umræður, sem jeg hefi hlustað á, hefi jeg ekki heyrt stuðningsmenn frv. færa fram nokkur frambærileg rök fyrir þessari breytingu. Þeir hafa ekki sannað, að hún sje nauðsynleg. Þeir hafa ekki fært líkur fyrir því, að hún sje heppileg. Þeir hafa ekki getað afsannað það, sem við höfum haldið fram, að ábyrgð ríkisins á innstæðum í bankanum gæti orðið öðrum lánsstofnunum skaðleg. Þeir hafa reynt að halda því fram, að sparisjóðirnir hefðu það hlutverk að vinna, hver í sinni sveit, að þeir, sem ávaxta í þeim fje sitt, litu meir á þá hlið en öryggi fjár síns. Þó hafa þeir ekki treyst sjer til að neita því, ef reynslan sýndi, að fjárvarsla sparisjóða væri ekki örugg, að þá gæti svo farið, að sparifjáreigendur taki það þaðan og leggi það í Landsbankann. Ef það, sem kom fyrir á Eyrarbakka, kæmi fyrir á nokkrum stöðum, þá er það ekki á færi Landsbankans að bægja frá sjer því fje, sem að bærist. Ef ótti grípur sparifjáreigendur, þá eru þeir ekki að spyrja að því, hvar þeir fái 5% vexti og hvar þeir fái 3%. En þeir spyrja um hinn öruggasta geymslustað fyrir fje sitt. Ef Landsbankinn hefði ekki aðra ábyrgð en þá, sem ákveðin er með lögunum frá 1927, þá verður niðurstaðan af bollaleggingum sparifjáreigenda sú: Að vísu er fjeð ekki örugt í sparisjóðnum, en það er það ekki heldur í Landsbankanum; því er best að láta það vera kyrt. En afleiðingin af þessari breytingu verður sú, að til Landsbankans beinist smátt og smátt alt sparifje þjóðarinnar. Því er þessi breyting ekki einungis ónauðsynleg, heldur beinlínis skaðleg. Þó eru aðrar breytingar ennþá skaðlegri, og þá fyrst og fremst breyting sú; sem jeg ætlaði að reyna að laga, en tókst ekki fyrir ofríki hæstv. ráðh. stjórnarliðið ætlar sjer nú að draga bankann inn í hinar pólitísku deilur. Óvandari er eftirleikurinn. Það er eðlilegt, að sá minni hluti, sem nú er beittur ofríki, finni tilhneigingu til að kippa lögunum í það horf, sem þau voru í áður, þegar hann kemst aftur í meiri hluta. Sá flokkur verður að sýna meiri stjórnmálalegan þroska heldur en núverandi meiri hluti, ef hann á ekki að gera það. En jeg treysti því þó, að sá flokkur virði að vettugi þetta fordæmi, í þeirri von, að ef þessir menn illu heilli skyldu komast til valda aftur, þá skildu þeir betur, hvað rjett væri og reyndu ekki til að beita ofríki aftur. Líka er það mjög veigamikil og skaðleg breyting á bankalögunum, ákvæðin um stofnfjeð. Það er veigamikil breyting, að samkvæmt lögunum var stjórninni skylt að láta bankanum í tje stofnfje, en samkvæmt frv. er henni það einungis heimilt. Þá heimild hygg jeg, að stjórnin ætli sjer ekki að nota. Stjórninni eru allar leiðir opnar í því efni; hún getur sagst vilja hið besta, en aðstæður hafi ekki leyft að nota heimildina. Jeg spái því, og jeg bið menn að leggja það á minnið, að svo muni fara leikar, að stjórnin leggi bankanum þetta fje ekki. Það mun vera rjett tilgáta, að þetta frv. sje fram borið til þess, að stjórnin geti dregið fje frá Landsbankanum og til væntanlegs landbúnaðarbanka, sem hæstv.forsrh. hefir boðað. En hvað sem líður ágæti þess banka, þá fullyrði jeg hitt, að ef skerða á Landsbankann til að sá banki geti sjeð dagsins ljós, þá er ver farið en heima setið. Jeg vil leiða athygli manna að því, að allir, sem skyn báru á þetta mál, t. d. hv.þm. V.-Ísf., sem var í milliþinganefndinni í bankamálinu, álitu það nauðsynlegt, að bankinn fengi þetta fje, ef hann ætti að vera fær um að inna af höndum það hlutverk, sem lögin fengu honum. Þó bankinn hafi því verið viturlega úr garði gerður með lögunum frá 1927, þá liggur það í hlutarins eðli, að ef fjeð er tekið af honum, þá verður hann ekki fær um að inna það starf af hendi, sem honum er ætlað að vinna. - Bankalöggjöfin frá 1927 er orðin helber vitleysa, ef þessar breytingar ná fram að ganga, einkum ef það er rjett, sem jeg get til, að hæstv. ríkisstjórn ætli ekki að nota heimildina um „viðbótarstofnfjeð“, er hún nefnir svo. - - –  3876

Forseti (BSv): Mjer hefir borist svofelt erindi: „Samkvæmt 37. gr. þingskapanna krefjumst vjer undirritaðir þess, að greidd sjeu þegar atkvæði um það, hvort umræðum um 2. mál á dagskránni skuli slitið þegar í stað og gengið til atkvæða. - Alþingi 12. apríl 1928. - Ingólfur Bjarnarson, Bernharð Stefánsson, Hannes Jónsson, Lárus Helgason, Hjeðinn Valdimarsson, Sveinn Ólafsson, Jörundur Brynjólfsson“. Það er skylda samkv. þingsköpum að bera þetta upp. En tveir hv.þdm. hafa þegar kvatt sjer hljóðs, og samkvæmt gamalli þingvenju tel jeg rjett, að þeir fái að taka til máls, þótt tillagan verði samþykt.

Frsm. annars minni hl. (Ólafur Thors) Er þetta fram borið af því að hæstv. stjórn getur ekki varið málstað sinn?  (Forsrh. TrÞ: Það er fram borið af því að hv. 2. þm. G.-K. og flokksbræður hans hafa beitt mállþófi!)  . Annars vildi jeg spyrja hæstv. forseta, hvort leyfilegt er að ræða um þessa tillögu.

Forseti (BSv): Í 37. gr. þingskapa segir svo: „Ef umræður dragast úr hófi fram, getur forseti stungið upp á, að þeim sje hætt, og sker þingdeildin úr því umræðulaust. Sömuleiðis geta 3 þingmenn í efri deild, 6 í neðri deild og 9 í sameinuðu þingi krafist þess, að greidd sjeu atkvæði um, hvort umræðum skuli lokið - -“. Samkvæmt þessu verða ekki leyfðar umræður um tillöguna, en eftir öðrum greinum þingskapa er jafnan heimilt að gera stuttar athugasemdir um gæslu þingskapa og um atkvæðagreiðslu. Verða aðeins slíkar athugasemdir leyfðar áður en gengið er til atkvæða.

Frsm. annars minni hl. (Sigurður Eggerz) Má jeg vekja athygli hæstv. forseta á því, að fyr hafa komið fram slíkar tillögur sem þessi, og hefir jafnan verið leyft að gera um þær athugasemdir. Annars vildi jeg aðeins mótmæla því, að slíkri kúgun verði beitt sem hjer er farið fram á.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil aðeins benda á, að stjórnarandstæðingar hafa í þessu máli beitt stórkostlegum málalengingum, að því er sjeð verður til þess eins að tefja það. Málið hefir nú verið rætt í 4 ár, og var full ástæða til þess við 2. og jafnvel 1. umr. þess í hv.Nd. að koma í veg fyrir óþarfar málalengingar.

Forseti (BSv): Jeg ítreka það, að hv. deildarmenn hafa ekki heimild til annara umræðna á þessu stigi málsins en stuttra athugasemda um gæslu þingskapa.

Frsm. annars minni hl. (Sigurður Eggerz) Jeg vil minna hæstv.forsrh. á, að hjer er ekki um neitt smámál að ræða. Hjer er verið að tala um, hvort taka eigi ríkisábyrgð á Landsbankanum, og fleiri stórvægilegar breytingar. Jeg veit ekki, hvaða innanlandsmál fyrir hinu háa Alþingi liggur stærra en þetta. Jeg mótmæli þessari misbeitingu á ákvæðum þingskapanna af því, að jeg álít hjer lagt inn á ósæmilega braut. Jeg er sannfærður um það, að ef hinn almáttugi meiri hluti ætlar að fara að beita valdi sínu á þennan hátt, hlýtur það að vekja óhug um land alt. Hv. meiri hluti og hæstv. stjórn skulu hugsa til þess, að það kemur dagur eftir þennan dag. Jeg segi fyrir mig, sem stend á grundvelli hinnar frjálslyndu stefnu, að jeg fyllist óhug yfir þeirri kúgun, sem hjer fer fram í dag. Fyrst er synjað afbrigða um brtt. af hæstv.forsrh. og þar með farið inn á alveg nýja braut. 

Frsm. annars minni hl. (Ólafur Thors) Mjer þykir undarlegt að heyra niðurskurðartillöguna borna fram með þeim rökum, að hjer hafi orðið óhæfilegar málalengingar. Það er vitanlegt, að í málinu eru þrír frsm., og aðeins einn þeirra hafði talað í hálfa klukkustund, þegar hæstv.forsrh. rís upp og ber hv. deild á brýn óþarfar málalengingar. E. t. v. er hæstv. ráðh. sá spámaður, að hann sjái fyrir, að langar umræður muni takast, og vilji setja undir lekann þegar í stað. En hitt eru hein ósannindi, að nokkuð í áttina við málalengingar hafi farið fram í hv. deild í dag. Hæstv. ráðh. segir, að málið liggi ljóst fyrir frá fyrri þingum. Jæja! - Ekki samt ljósara en svo, að hann sjálfur og flestir flokksmenn hans hafa kúvent í því síðan í fyrra. Það bendir á, að ekki veiti af að ræða það ögn betur. - En það var undarlegt, að í slíku stórmáli kom það í fyrsta sinn fyrir hæstv.forsrh. að synja um afbrigði frá þingsköpum fyrir brtt., og ætlar síðan að fá umræður skornar niður, þegar þær eru að hefjast. Þetta getur varla þýtt annað en að hæstv. stjórn þori ekki að ræða málið. Hæstv. forsrh. spurði mig í morgun, hvernig mjer liði. „Illa“, sagði jeg. Hæstv. ráðh. svaraði þá í gamni: „Þeim líður altaf illa, sem hafa vonda samvisku.“ Mjer sýnist hæstv. ráðh. líða illa núna meðan bankamálið er rætt, og jeg efast ekki um, að það sje af vondri samvisku. Og mig furðar ekki, þótt samviskan sje slæm, úr því hún sefur ekki.

Forseti (BSv): Enn á ný verð jeg að áminna hv.þdm. um, að þeir mega aðeins gera stuttar athugasemdir um gæslu þingskapa.

Gunnar Sigurðsson Jeg skal halda mjer innan ramma þingskapanna. Mjer virðist ómögulegt að segja með nokkrum sanni, að umræðurnar hafi dregist úr hófi fram að þessu sinni. Sýnu nær hefði verið að bera fram slíka tillögu sem þá, er hjer liggur fyrir, við 2. umr. málsins. - Jeg get ekki greitt till. mitt atkvæði og efast um, að forseti eigi að taka hana til greina eftir þingsköpum.

Magnús Guðmundsson Mjer sýnist svipað og hv. 2. þm. Rang., að ómögulegt sje að segja, að umræður hafi dregist úr hófi fram, og því er vafamál, hvort hjer er hægt að nota 37. gr. þingskapanna. Annars vildi jeg mega spyrja hæstv.forsrh., hvort hann gæti ekki sætt sig við að taka málið af dagskrá til morguns. Hann má reiða sig á, að ekki verða langar umræður, ef brtt. fá að komast að. Ef hæstv.forsrh. hefði leyft afbrigðin í dag, er jeg sannfærður um, að umræðum væri þegar lokið. En með ofríki dugir alls ekki að taka af minni hlutanum þann eina rjett, sem hann hefir, þann, að gera tillögur og tala um málin. Enda er það svo, að tveir hv.þm. hafa kvatt Sjer hljóðs, og hefir hæstv. forseti úrskurðað, að þeir fái að halda ræður sínar. Er ekki gott að vita, hve lengi þeir tala, ef umræður verða að öðru leyti skornar niður. Það er spá mín, að málinu verði flýtt en ekki seinkað með því að taka það út af dagskrá.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hefi ástæðu til að líta svo á af allri framkomu Íhaldsflokksins í þessu máli, að hjá honum sjeum beina tilraun að ræða til að hindra framgang málsins með töfum og málalengingum. Hegðun hv. 2. þm. G.-K. er í góðu samræmi við það álit. Nálega altaf þegar málið hefir komið fyrir, hefir hann heimtað það tekið af dagskrá, og nú á síðustu stundu kastar hann fram skriflegri brtt., sem hann hafði þó vissulega mörg tækifæri til að koma með áður. Framkoma þessa hv.þm. bendir á, að hann vilji ekki aðeins tefja framgang þessa eina máls, heldur og ýmissa annara, því að nú er vitað, að skamt er til þinglausna. Þegar þar að auki var hjer á ferð brtt., sem vafalaust hefir átt að vísa frá atkvgr., þá hikaði jeg ekki við að synja afbrigðanna. Málið er þrautrætt, bæði á þessu þingi og fyrri þingum. sje jeg enga ástæðu til að mæla með, að það sje nú tekið af dagskrá, með því og að jeg hefi enga ástæðu til að trúa yfirlýsingum hv. 1. þm. Skagf. um það, hvað Íhaldsflokkurinn muni gera. Þvert á móti hefi jeg fulla ástæðu til að halda, að flokkurinn muni beita öllum vopnum til að hindra framgang málsins.

Magnús Guðmundsson Hæstv. forsrh. verður auðvitað sjálfur að gera það upp við samvisku sína, hvort hann treystir yfirlýsingum mínum eða ekki. Jeg skal ekki ræða neitt um það. En hann verður að vita, að hann á ekki einn að dæma um það, hve lengi á að ræða málin. Annars getur hæstv. ráðh. áreiðanlega ekki sagt, að jeg hafi beitt neinu málþófi eða tafið þingstörfin með löngum ræðum. En mjer virðist eðlilegt, að framsögumenn þurfi stundum að tala nokkuð mikið. - Jeg skil vel þá tilhneigingu hæstv. ráðh., að vilja hafa sem stystar umræður, en hann má þó ekki gera tilraun til að taka af mönnum rjettinn til að segja skoðun sína. Jeg get sagt honum það, að hann gerir hvorki þessu máli nje öðrum nokkurn greiða með því að sýna þá ósanngirni, sem hann hefir sýnt í dag. Það getur komið honum sjálfum í koll. En út af orðum hans get jeg lýst yfir því, að í Íhaldsflokknum er engin samþykt í þá átt að tefja framgang þessa eða nokkurs annars máls.

Frsm. annara minni hl. (Ólafur Thors) Jeg er neyddur til að bera af mjer sakir. Hæstv. forsrh. sagði, að jeg hefði „nálega altaf“ beðið um, að þetta mál væri tekið út af dagskrá, þegar það hefir átt að koma fyrir. Jeg held, að þetta sje„nálega alt“ ósannindi. Jeg hefi aldrei farið þess á leit, að þetta mál væri tekið út. Og þegar hæstv. ráðh. hallmælir mjer fyrir að bera fram skriflega brtt. á síðustu stundu, þá er það aðeins til þess að auka óþarft málæði. Hæstv. ráðh. veit ósköp vel, hvernig á því stendur, að tillagan kom ekki fyr fram. Jeg hafði leitað hófanna fyrir 2. umr. um slíka brtt., bæði hjá hæstv.forsrh. og fleirum, en fengið mjög daufar undirtektir. En við 2. umr. komu fram ummæli, sem knúðu mig til að reyna til hins ítrasta að koma þessari breytingu fram. En hæstv.forsrh. skal vita, að hann flýtir ekkert fyrir þingstörfum með því að beita ofbeldi. Og það situr síst á hæstv. ráðh. að vilja varna mönnum máls, honum, sem verið hefir þektasti málskúmur Alþingis. 

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg beindi orðum mínum um málalengingu ekki fyrst og fremst til hv. 1. þm. Skagf., heldur til hv. 2. þm. G.-K. Jeg skýt því til þingheims, hvort það hafi nokkurntíma. komið fyrir áður í hv. deild, að frsm. hafi lesið upp sem sína eigin ræðu skrifað plagg eftir annan þingmann, 5–10 orð á mínútu, og ekki skammast sín meira en svo, að hann gerði þetta brosandi.

En hefir það ekki komið fyrir í Ed.?

. En þetta gerði hv. 2. þm. G.-K. við 2. umræðu þessa máls. - Meðan Framsóknarflokkurinn var í stjórnarandstöðu, var að jafnaði einn þm., sem gerði grein fyrir afstöðu okkar. Nú rísa upp 5 og 6 menn og tala 4 til 8 klukkutíma hver þeirra. Jeg skal óhræddur koma fram fyrir dómstól þjóðarinnar og bera saman málþóf núverandi stjórnarandstæðinga og okkar í fyrra. - Þetta mál er svo þrautrætt sem orðið getur. Meiri umræður um það eru því til þess eins að tefja tímann.

Forseti (BSv): Nú þykir mjer athugasemdirnar fara að ganga úr hófi fram og verð jeg enn á ný að ítreka áminningu mína til hv.þdm. um að halda sjer við efnið.

Einar Jónsson * Hæstv. forseti hefir ákveðið, að eingöngu megi ræða þingsköp á þessu stigi málsins. Vil jeg aðeins segja það, að jeg álít honum best trúandi allra manna til rjettra úrskurða. Hefði jeg kosið, að hv. deild hefði mátt fagna því láni í þetta sinn, eins og svo oft í vetur, að enginn ráðherra hefði vérið viðstaddur, þegar leitað var afbrigða um brtt. Því að vissulega hefir það oft komið fyrir, þegar leitað hefir verið afbrigða um brtt., að enginn úr hæstv. stjórn hefir verið viðstaddur, og því spurði jeg einu sinni í gamni, hvaða stjórn það væri, sem heimilaði afbrigðin. En þegar svona hefir staðið á, að enginn hefir sjeð bóla neitt á þeim hæstv. herrum úr stjórninni, hefir hæstv. forseti haft þann sið að segja, að afbrigðin yrðu að álítast leyfð. Og vegna sóma þingsins, og ekki síst hæstv.forsrh., hefði jeg viljað óska, að hann hefði borið giftu til að vera fjarstaddur í dag, er afbrigðanna var leitað. Því að hæstv. ráðh. henti það slys að fremja verk, sem jeg hefi aldrei fyr vitað nokkurn ráðh. fremja, þau 12 ár, sem jeg hefi átt sæti hjer á Alþingi.  (Forsrh. TrÞ: Var Seinast gert á þingi í fyrra !)  . Jeg hygg, að engum geti dulist, að hjer liggur fiskur undir steini. Það á að svifta sjerstakan starfsmann í bankanum starfi sínu, af því að hann er hæstv. stjórn ekki hollur í landsmálum. Jeg hjelt, að svo væri frá Landsbankalögunum gengið í fyrra, að ekki þyrfti að fara að hrófla við þeim í ár. En úr því að á annað borð er farið að hreyfa við þeim, sýnist mjer alveg dæmalaust að sýna það ofbeldi, að leyfa brtt. ekki einu sinni að koma til atkvæða, leyfa deildinni jafnvel ekki að segja, hvort hún heimilar afbrigðin fyrir sitt leyti. - En ef jeg er rjettur í rásinni um það, að hjer eigi að fara að svifta heiðarlegan starfsmann stöðu sinni, þá tel jeg það ekki betri nýjung en hitt, sem mjer var sagt, er jeg kom að heiman eftir páskana, að búið væri að hækka um helming risnufje hæstv.forsrh. í slíkan hjegóma vill hæstv. stjórn og hennar flokkur sóa tekjum landsins. Jeg vona, að nú sem fyr verði hæstv. forseti sá, sem ræður fram úr um alla fundarstjórn og fundarsköp, því að honum treysti jeg helst til að koma þessu máli úr því öngþveiti, er hæstv. stjórn hefir sett það í. Sýndist mjer fyrir mitt leyti rjettast, að málið væri nú tekið af dagskrá. * Ræðuhandr. óyfirlesið

Hjeðinn Valdimarsson Jeg vil aðeins geta þess, að jeg álít, að hæstv. forseti gangi á móti þingsköpum með að leyfa þær umræður, er hjer fara fram. Í 37. gr. þingskapa segir, að „ef umræður dragast úr hófi fram, getur forseti stungið upp á, að þeim sje hætt, og sker deildin úr því umræðulaust. Sömuleiðis geta 3 þingmenn í efri deild, 6 í neðri deild og 9 í sameinuðu þingi krafist þess, að greidd sjeu atkvæði um, hvort umræðum skuli lokið -.“ Er augljóst, að sú atkvæðagreiðsla á einnig að fara fram umræðulaust þegar í stað. En í stað þess að hlýðnast þingsköpum og láta ganga til atkvæða þegar í stað hefir hæstv. forseti látið halda uppi umræðum víst í hálftíma. Jeg vil enn á ný benda hv. deild á, hvað það þýðir fyrir framtíðina, ef haldið er uppteknum hætti; það er með öðrum orðum aldrei hægt að koma í veg fyrir málalengingar með till. um að slíta umræðum, því jafnskjótt og till. eru fram komnar, geta allir tekið til máls og talað eins lengi og þá lystir um það, hvort umræðum skuli slíta eða ekki.

Forseti (BSv): Jeg fer eftir þeim fyrirmælum í 35. gr. þingskapa, sem mæla svo fyrir: „Þó er jafnan heimilt að gera stutta athugasemd um atkvæðagreiðslu, um gæslu þingskapa og til þess að bera af sjer sakir.“ Í þessum ákvæðum virðist mjer liggja nokkuð víðtækar heimildir til málfrelsis, og hljóti þau að takast til greina, þótt ekki fari fram umræða máls að öðru leyti. Því hefi jeg leyft stuttar athugasemdir.

Frsm. annars minni hl. (Ólafur Thors) Jeg vil leyfa mjer að leiða athygli hæstv.forsrh. að því, og skjóta því um leið til hv. deildarmanna, að mínar ræður í þinginu hafa verið á engan hátt óþarfar; enda hefi jeg í engum málum talað öðrum en þeim, sem jeg var flutningsmaður að eða framsögumaður, eða átti að vísa til nefndar, sem jeg var í, og þá búist við að verða framsögumaður að. Jeg játa, að mínar ræður eru margar, en jeg er annar af þeim tveimur stjórnarandstæðingum í hv.Nd., sem sitja í tveimur nefndum. Þær nefndir, sjútvn. og fjhn., hafa mörg mál til meðferðar, svo að mjer er full þörf á að taka ekki sjaldan til máls. Það mun því ekki með rjetti sagt, að jeg viðhafi málalengingar meira en aðrir. Við íhaldsmenn tölum það, sem nauðsynlegt er, og munum gera það, hvort sem betur líkar eða ver. En þegar hæstv.forsrh. var að segja, að jeg, hefði við 2. umr. lesið upp og lesið brosandi, þá datt mjer í hug, að hann sjálfur, hæstv.forsrh., væri venjulega annaðhvort brosandi eða þá broslegur. Þegar hann fer að ygla sig, þá fer það þeim ágæta manni svo illa, að hann verður svo ákaflega broslegur. Jeg held, að hæstv. ráðh. geti sagt þeim, sem ókunnugir eru hjer á þingi, að jeg sje með málalengingar, en hinum ekki.

Forseti (BSv): Þá verður borið undir atkv., hvort umræðum skuli hætta. Samkvæmt þingvenju vil jeg þó undanskilja, að þeir megi taka til máls, sem hafa kvatt sjer hljóðs, og auðvitað hæstv. stjórn, ef hún þarf að svara.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg óska leyfis að bera upp fyrirspurn fyrir hæstv. forseta áður en jeg greiði atkvæði, þess efnis, hvort hann myndi ekki síðar, ef hv.þm. gera sig bera að málrófi, geta fallist á að skera niður umræður án þess að þeir, sem þá hafa kvatt sjer hljóðs, er till. kemur fram, fái að taka til máls. Slíkt er heimilt eftir þingsköpum.

Forseti (BSv): Það er á hverjum tíma heimilt að koma með slíka kröfu.

Ásgeir Ásgeirsson Þar sem svar hæstv. forseta hljóðar á þann veg, þá mun jeg að þessu sinni segja nei; en síðar þegar málróf verður bert, mun jeg greiða atkv. með till. í svipaða átt.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Mjer er dálítið erfitt að greiða atkv. um þetta, ekki vegna þess, að jeg telji ekki alveg samkv. þingsköpum að greiða atkv. um það að slíta umræðum, heldur af því, að jeg er framsögumaður nefndarinnar. En mjer sýnist bert orðið, að það hafi verið haldið uppi óþarfa málrófi um þetta mál í þeim tilgangi að tefja það, - og vísa jeg til þess, að við 2. umr. voru tveir framsögumenn að sama nál., og auk þeirra töluðu 3–4 menn aðrir og höfðu upp hver eftir öðrum það, sem hinn hafði sagt; og hv. 2. þm. G.-K. byrjaði enn á ný að hafa upp það, sem hann og aðrir eru margbúnir að segja áður. Af þessum ástæðum segi jeg já

Frsm. annars minni hl. (Sigurður Eggerz) Jeg vildi aðeins mótmæla því, að tveir framsögumenn hafi verið að sama nál.; jeg geri ráð fyrir, að hann hafi átt við mig og hv. 2. þm. G.-K. Það lítur út fyrir, að hv.frsm. meiri hl. hafi ekki lesið mitt nál., því að jeg hefi meira að segja tekið afstöðu öðruvísi en hv. 2. þm. G.-K. í ýmsu. Og mitt nál. er þannig, að meiri hl. hefði haft gott af að lesa það einu sinni, tvisvar eða jafnvel þrisvar.

Frsm. annars minni hl. (Ólafur Thors) Jeg tek undir það, að það eru algerð öfugmæli hjá hv.frsm. meiri hl., að við sjeum tveir um eitt nál. Það voru tvö nál., og þau ólík. En jeg skil nú, að hann vill ekki tala um málið, af því að hann hefir ekki hirt um að lesa nál.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg ætla enn á ný að leyfa mjer að beina því til hæstv. forseta, að hann gæti betur þingskapa en hingað til, því að jeg sje ekki neina ástæðu til að leyfa mönnum að tala um, hvernig aðrir gera grein fyrir atkvæðum sínum.

Forseti (BSv): Mjer þykir vænt um að fá leiðbeiningu um það frá gáfuðum þingmönnum, hvernig haga skuli fundarstjórn, en þegar einhver hv.þm. gerir þannig grein fyrir atkvæði sínu, að bera jafnframt sakir á aðra deildarmenn, þá hafa þeir rjett til að bera af sjer sakir.

Hákon Kristófersson * Jeg býst við, að jeg byrji ekki á óþarfa málrófi, þó að jeg tali hjer fáein orð. - Og þið þurfið ekki að flýta ykkur út, jeg bíð á meðan.  Jeg verð enn að víkja að því, að mjer kom svo á óvart þessi aðferð hæstv. ráðh., að jeg bara sat undrandi. Brtt. mín er þess eðlis, að hún stofnar málinu ekki á nokkurn hátt í voða; hún er bara til þess að leiðrjetta dálítið misrjetti, sem jeg hjelt, að væri ekki sett inn í frv. af ásettu ráði, en hlýt nú að sjá, að svo muni þó vera. Ekki var hún til að auka útgjöld ríkissjóðs. Jeg býst ekki við, að það liggi langt fyrir utan málið, þó að jeg minnist á það, að hæstv.forsrh. er búinn að stæra sig af framkomu sinni gagnvart ýmsum þeim málum, sem fyrir lágu á undanförnum árum, meðan Íhaldsflokkurinn hafði meiri hluta. Um það má segja, að „ef jeg lofa mig ekki sjálfur, þá gerir það enginn“.  (Dómsmrh. JJ: Íhaldsflokkurinn hafði aldrei meiri hluta)  . Það má kannske til sanns vegar færa; en eitt er víst, að sá flokkur var ekki kúgaður til jafnmargra verka þvert ofan í sannfæringu sína eins og nú tíðkast hjá hæstv. ráðh.  Það kom fram till. frá hv. 1. þm. Skagf. um að taka málið af dagskrá. Undirtektir hæstv. ráðh. voru álíka vinsamlegar og gagnvart þeirri brtt., er jeg flutti, til þess að framkoma hans væri sjálfri sjer samkvæm. Um brtt.hv. 2. þm. G.-K. þarf jeg ekki að tala, því að hann hefir minst á hana sjálfur. Það var eitt, sem jeg gat ekki fallist á hjá hv.þm.; hann átti aldrei að búast við, að maður gæti treyst því, að eftir núverandi fyrirkomulagi væru meðlimir blóðfjelagsins fullkomlega verndaðir. Nei, reynslan mun sýna, að það mun verða á þá leitað hvenær sem valdhöfum hentugt þykir, ef þeir hafa að þeirra áliti gert eitthvað fyrir sjer. Jeg held, að um þetta megi segja, að skamma stund verður hönd höggi fegin. Jeg er ekki í vafa um það, að hvaða yfirlýsingar sem hæstv.forsrh. kann að gefa, þá iðrast hann eftir þessa framkomu sína. Þess vil jeg geta um till, mína í sambandi við það, sem hæstv.forsrh. sagði, að að sínu áliti hefði hvort sem er átt að vísa henni frá, að jeg get vitnað í úrskurð í þingtíðindum eftir merkan forseta, Ólaf Briem, sem styður það eindregið, að mín till. hefði mátt komast að. En það er rjett að geta þess, að þegar till. um ekki ósvipað efni var til umræðu í Nd., þá vil jeg fullyrða, að margir hv.þm. höfðu ekki athugað hana, af því að hún stóð ekki á þingskjali því, sem brtt. um þetta mál aðallega voru á. Það hefði þess vegna ekki verið ófyrirsynju, þótt hv. deild hefði fengið tækifæri til þess að leiðrjetta þann órjett, sem hæstv. stjórn og flokkur hennar kom þá í framkvæmd. Það hefir annars gerst margt á þessum degi. Svo hefir ofríkið gengið úr hófi, að hæstv. forseti hefir verið víttur fyrir að lofa mönnum að gera athugasemdir viðvíkjandi þingsköpum. Þótt till. mín geti ekki verið til umr., er efni hennar eigi að síðar til umræðu. Þegar maður lítur á frv., dylst ekki, að hjer er einmitt verið að vega að einum sjerstökum manni, staða þeirra manna, sem hafa trúnaðarstörf við bankann, er trygð með þessu frv., nema eins þeirra. Er nú ekki ástæða til, að maður renni grun í, af hverju slíkt megi verða. Aðalástæðan hlýtur að vera sú, að maðurinn væri eitthvað útásetningarverður frá stjórnmálalegu sjónarmiði, að dómi flytjenda málsins. Enda þarf jeg ekki að dylja það, að mjer er það nýverið kunnugt um hæstv.forsrh., að hann álítur heimilt að nota hvaða meðul sem er til þess að þrýsta niður mótstöðumönnum sínum, þó að ilt sje til þess að vita. Það hefir nú verið farið svo mikið inn á frv. að ýmsu leyti og færð rök fyrir þeim mörgu göllum, sem á því eru, að það er að bera í bakkafullan lækinn að bæta þar við. Og það var ekki meining mín að hefja neinar umræður til þess að tefja fyrir málinu; en hitt fanst mjer sjálfsagt, að segja nokkur orð, sem eru eiginlega þess eðlis, að bera af mjer sakir - eða rjettara sagt: bera sakir á hæstv.forsrh.  Jeg verð að taka undir það, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, að það hefði verið ólíkt heppilegra, að hæstv. ráðh. hefði nú sjeð að sjer - eins og títt er um góða menn, sem verður eitthvað á -, og leyft að taka málið út af dagskrá; þá hefði ekki verið eins augljós hlutdrægnin eins og hún er nú, því að þá hefðu menn sjeð, að úrskurður hans hefði verið sprottinn af augnabliks athugaleysi. En því miður hefir það nú ekki verið. Hæstv. forsrh. hefir bent á það áður, að ef þetta frv. yrði samþ., mundi það verða til mikillar blessunar fyrir land og lýð. Gott ef svo verður. En ef tilgangur grundvallaratriða frv. verður til þess að draga sparisjóðsfje utan af landi hingað til Reykjavíkur, þá verð jeg að telja gagnið af þessari breytingu vafasamt. Jeg þykist ekki þurfa að fara í neinar grafgötur um það, að þessi aðalbreyting bankalaganna verður til þess að eyðileggja alla sparisjóðsstarfsemi úti um land, enda skín það í gegnum hjá hæstv.forsrh., að undirniðri er hann sömu skoðunar. Jeg fer ekki hjer með neina staðlausa stafi, og því þýðingarlaust fyrir hæstv.forsrh. að brosa að þessu.  (Forsrh. TrÞ: Jeg býst við að fleiri brosi áður en lýkur)  . Það er engin sönnun fyrir því, að allir sjeu ánægðir, þó að þeir brosi.  (Dómsmrh. JJ: Vjer brosum!)  . Það getur verið, að það sje eitthvað farið að fyrnast yfir sumar syndir - já, þið vitið, hvað jeg hugsa -, en hæstv.dómsmrh. brosti ekki í gærkvöldi, það er nokkuð sem víst er, þegar verið var að rifja upp afskifti hans á varðskipalögunum, þó hann þykist kannske vegna þess kisuþvottar, er flokksmenn hans veittu honum þá, geta sagt í dag: Vjer brosum. Jeg held jeg láti þá útrætt um þetta atriði. En af því að svo heppilega vildi til, að hæstv.forsrh. tókst ekki að skera niður umr. þessar, þá hefði jeg þó getað vænst, að hann væri það vitiborinn maður, að hann færi ekki á eftir að berja í brestina fyrir þessari fáheyrðu framkomu, er hann sýndi úr ráðherrastóli. Og vegna þess að mjer er vel við manninn, vil jeg enda mál mitt með þeirri ósk til hæstv.forsrh., að hann verði framvegis fastari í rás, þegar hann er að starfa fyrir heill þjóðfjelagsins, og forðist til hins ítrasta að láta óhlutvanda menn velta sjer eins og snjókúlu. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Magnús Jónsson Það er nú í raun og veru farið að fyrnast nokkuð yfir þau eindæma ósköp, sem hjer hafa gerst. En einhverntíma hefir það verið sagt, að einsdæmin væru verst. Það hefir nú gerst það, sem fæstir mundu hafa trúað á hæstv.forsrh., að hann hefir beitt því ofríki hjer í hv. deild, að leyfa ekki þessum litlu brtt. að komast að, og fara nú að tíðkast hin breiðu spjótin. Um þetta tiltæki má segja, að það minni á söguna um Gladstone og kúna, sem rjeðist á hann og lagði hann undir og hafði nærri gengið af honum dauðum, en Matthías orti um. Vitsmunirnir eru ekki altaf meiri, þar sem valdið er meira. Mjer finst, að þessi viðburður, sem hjer hefir orðið, sýni það svart á hvítu, að „glögt er það enn, hvað þeir vilja“ í þessu máli. Jeg hafði grun um það, þegar er frv. kom fyrir þingið, að það væri ekki annað en umbúðir utan um alveg sjerstakan tilgang, nefnilega þann, að ná yfirstjórn bankans í hendur ákveðins flokks. En til þess að hylja þetta hafa þeir tekið ýms aukaatriði og vafið þennan fallega kjarna inn í þau sem umbúðir. Þetta verður enn ljósara af því, að þeir hafa ekki fengist um það, þó að frv. væri breytt í stórum atriðum, eins og átti sjer stað í hv.Ed. að því er snertir ákvæðin um stofnfje bankans, en undireins og hreyft er við þessu eina atriði, þá er beitt ofríki. Það er þá auðsjeð, að þetta er aðalatriðið, að ná þessum tilgangi, og sjá nú allir, hve mikil umbótaviðleitni hefir valdið um flutning þessa máls. Nú sjá menn, hvernig stendur á því, að hæstv. fjmrh. var á þönum út um hvippinn og hvappinn að leita að röksemdum fyrir því, að þetta frumvarp er fram borið, eins og það, að hjer sje verið að færa málið í það horf, sem milliþinganefndin hafði lagt til. Um leið hafa þeir haft ánægju af því að gefa „selbita“ einum starfsmanni bankans, sem þeir vissu, að var þeim andstæður í stjórnmálum. Í sambandi við það var borin fram hjer brtt. Hvers vegna mátti hún ekki koma til atkv.? Mjer hefir nú reyndar dottið í hug, að það er hægt að láta þessa brtt. koma til atkv. Það þarf ekki annað en að málið verði ekki afgr. á þessum fundi. Og það væri ósköp vel hægt að tala um þetta mál til kl. 6 í fyrramálið, og þyrfti þá engin afbrigði. En jeg mun nú ekki hverfa að því ráði og skal verða mjög stuttorður. Þegar jeg bað um orðið, hjelt jeg, að brtt. mundu komast að, og ætlaði aðeins að tala um þær báðar. Ef svo hefði verið, væri nú búið að afgreiða málið. Jeg vil leggja áherslu á það hjer, að það eru ekki þesskonar atvik, svo sem það, hvort þm. senda brtt. sínar einni stundu fyr eða síðar til prentunar, sem eiga að ráða úrslitum um afgreiðslu þingsins á stórmálum þjóðarinnar. Nú stóð líka svo á, að málið þurfti að fara aftur til hv.Ed., svo að það var þess vegna engin hætta á að samþykkja brtt. Jeg hefði tæplega trúað því um hæstv.forsrh., að hann ætti það til að misbeita svo því synjunarvaldi, sem honum er veitt með formi þingskapanna. Jeg held það fari að eiga hjer við, sem Ívar á Vors sagði: „Ekki er sjá þó sæmilegur í öndveginu, tötrabassinn.“ Mjer finst hæstv.forsrh. varla hafa verið sæmilegur í öndveginu að þessu sinni. Það er sama að segja um þetta vald og forsetavaldið, að alt er undir því komið, að því sje beitt með fullkomnu rjettlæti; annað er óþolandi. En þó kastaði fyrst tólfunum, þegar átti að skera umr. niður, þegar málið er til 3. umr., og því borið við, að óhæfilegar málalengingar hafi átt sjer stað, og umr. hafði þá aðeins staðið um hálfa stund. Annars verð jeg að segja, að meðferð þingmeirihl. á þessu mikla máli hafi verið því algerlega ósamboðin. Það var byrjað með að taka það til 1. umr. hjer í hv. deild um miðnætti, og var það afsakað með því, að umr. mættu bíða til 2. umr. Til 2. umr. er málið svo tekið á laugardaginn fyrir páska, þegar nokkrir þm. eru fjarverandi með forsetaleyfi, og nú á að klykkja út með því að skera niður umr., þegar málið er við 3. umr. Slíkum aðförum vil jeg algerlega mótmæla hjer á þingi. Ef einhverjum finst langar ræður hafa verið haldnar hjer í þessu máli, þá vil jeg leyfa mjer að benda þeim hv.þm. á ræðu þá, sem hæstv.dómsmrh. hjelt í bankamáli fyrir nokkrum árum, jeg ætla það væri 1923, og biðja menn að bera hana saman við þessar ræður nú. En þó fanst mjer skörin færast upp í bekkinn, þegar sjálfur postuli frjálslyndisins, hv. 2. þm. Reykv., ekki aðeins skrifar undir áskorun um að skera niður umr., heldur lætur sjer sæma að víta hæstv. forseta fyrir að leyfa mönnum að tala um þingsköp. Jeg skal svo ekki teygja málið meira, en óska hæstv. stj. til hamingju með þessar breytingar á lögunum um aðalpeningastofnun landsins: að taka ábyrgð á öllum þessum tugum miljóna, en svifta bankann því afli, sem hann hefir til þess að inna hlutverk sitt af hendi, og að hringla með yfirstjórn bankans í augsýn alls heimsins. Að lokum vildi jeg óska málinu þess, að betur rættist úr þessu bankans vegna en til er stofnað.

Ásgeir Ásgeirsson Hv. þm. Barð. komst þannig að orði, að hann mundi „bera af sjer sakir, eða með öðrum orðum bera sakir á hæstv.forsrh.“ Jeg hygg, að mörgum hv.þdm. hafi þótt þessi orð einkennileg, en hv.þm. hagaði sjer eftir þeim og bar sínar eigin sakir á hæstv.forsrh.

Slúður!

. En jeg vil spyrja: Hvers vegna ljet hv.þm. Barð. sig vanta, er greidd voru atkv. um málið við 2. umr.? Jeg er hræddur um, að honum sárni nú meir vegna þess, að hann kennir sjálfum sjer um afglöpin. Nú ber hann fram brtt., sem feld var hjer við 2. umr., og fæ jeg ekki betur sjeð en að það sje þvert á móti því, sem þingsköp kveða skýrt á um. Jeg tek aðeins hjer til máls til þess að það heyrist, að hv.þm. Barð. veltir ekki af sjer neinum sökum með slíkum ókvæðisorðum um hæstv.forsrh. Reiði hans er einangruð við aðra brtt., sem leitað var afbrigða um, en snertir ekki hina, sem miklu er stórvægilegri. Hann er ekki sá áhugamaður, að reiði hans sje þung. Og það hefir heldur engin áhrif á okkur hjer á þingi, þó hann miklist yfir því, að hann hafi hótað einhverjum sveinstaula vestur á Barðaströnd með flengingu. Hann getur ekki búist við, að þingmannsheiður hans vaxi mjög af slíku. Í sambandi við hina brtt., frá hv. 2. þm. G.-K., vil jeg þó taka fram, að hefði hún komið til atkv., mundi jeg hafa fylgt henni. Umrót á yfirstjórn bankans við meirihlutaskifti á Alþingi eru hættuleg; öryggi og festu er best borgið með því að nýir meirihlutar nenni að bíða síns tíma, þegar um þjóðbanka er að ræða. Jeg er samþ. frv. að öðru leyti en ákvæði 23. gr., þó jeg að vísu hefði heldur kosið, að núverandi lánum Landsbankans, sem eru á ríkisábyrgð, hefði verið breytt í stofnfje, heldur en að breyta stofnfjárákvæði gildandi laga. Því er jeg mótfallinn. En þar sem brtt. þessi kemur ekki til atkv., vildi jeg þá láta getið í umr. afstöðu minnar til hennar.

Þarna er kannske ástæðan fyrir synjun hæstv.forsrh.?

.

Frsm. annara minni hl. (Ólafur Thors) Jeg ætla ekki að tala svo lengi, að hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) geti ekki haldið langa ræðu áður kemur að venjulegri fundarfrestun. Jeg stend aðeins upp til þess að þakka hv.þm. V.-Ísf. fyrir yfirlýsingu hans um brtt. þá, er jeg bar hjer fram, en synjað var um afbrigði, að komast mætti að. Mjer er mikill fengur, að hann hefir staðið hjer upp í hv. deild og lýst yfir því, að hann væri þessari brtt. minni samþykkur, enda hefi jeg talið þennan hv.þm. langfærastan í sínum flokki að tala um bankamál. En þegar þessa er gætt, verður enn berari órjettur sá og það ofríki, sem hæstv.forsrh. hefir beitt í máli þessu. Því að jeg tel mjög líklegt, að hefði brtt. mín komist að, þá hefði hv.þm. V.-Ísf. ekki aðeins gefið þá yfirlýsingu, sem hann gaf, heldur hefði hann og fært rök fyrir henni. Og þó að jeg telji ekki hans rök betri en mín, geri jeg mjer þó von um, að hann hefði kannske haft meiri áhrif á flokksbræður sína en jeg. Jeg vil skjóta því til hv.frsm. meiri hl., hvort hann álítur, að það sje ekki heppilegast fyrir öryggi Landsbankans, að skipun bankaráðsins sjeskoðuð sem samningur. Og þar sem flokksbróðir hans og jafnmerkur maður og hv.þm. V.-Ísf. tekur algerlega undir minn málstað, þá veit jeg með fullri vissu, að hv. 1. þm.N.-M. er svo athugull maður, að hann vill ekki fremja neitt það, sem bankanum er til spillis. Að öðru leyti vil jeg segja það, að mjer þótti óverðskuldað það, sem hv.þm. V.-Ísf. sagði um fjarveru hv.þm. Barð., er atkvgr. fór hjer fram um málið við 2. umr. Það má að vísu víta þm. fyrir það að vera fjarverandi, en hv.þm. (AA) veit vel, að bæði hann sjálfur og aðrir hv.þdm. eru oft fjarverandi, og mun hv.þm. Barð. síst gera meira að því en aðrir. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. Barð. ætlar að taka aftur til máls. En jeg get upplýst um það, að hann lagði svo fyrir áður en hann gekk af fundi, að hann yrði kvaddur hingað áður en til atkvæða væri gengið, en það mistókst, af ástæðum, sem jeg hirði ekki frekar að nefna. En hitt kom okkur báðum á óvart, að hæstv. stj. mundi neita um afbrigði. Slíkt hefir aldrei komið fyrir áður. Jeg hefi látið í ljós mína óánægju yfir því, hvernig fór um mína brtt. Mjer finst heldur ekki, að brtt.hv.þm. Barð. sje eins lítils virði og hv.þm. V.-Ísf. vill vera láta. Jeg skal fullyrða, að ef háttv.þm. V.-Ísf. hefði verið synjað um afbrigði fyrir tillögu, er hann hefði borið fram, þá hefði háttv.þm. risið upp með miklum þjósti til andmæla, því að „sá er eldurinn heitastur, sem á sjálfum brennur“, og hygg jeg, að hv.þm. hefði ekki setið hjá, ef svo hefði farið um hans till. Jeg skal ekki hafa þessi orð miklu lengri að sinni, þótt jeg hefði haft fulla löngun til þess að víkja dálítið að hæstv.forsrh. fyrir það ofríki, sem hann hefir beitt í þessu máli. En úr því að deildin sýndi þá sanngirni að leggja á móti till. hans um að skera niður umræður, sennilega af því að hv.þdm. og flokksbræðrum ráðh. hefir ofboðið það ofríki, sem hann var búinn að sýna, þá vil jeg sýna það á móti, að jeg virði það mikils framkomu þeirra, að jeg vilji stuðla að því, að umræður um málið verði ekki svo miklar úr þessu, að við það dragist úr hófi afgreiðsla málsins. Jeg vil aðeins að síðustu minna á það, að nú er fallinn sá dómur frá þeim manni, hv.þm. V.-Ísf., sem af flokksbræðrum hæstv. ráðh. er talinn einna dómbærastur um þessi mál, að með framgangi þessarar brtt. sje best trygður hagur og öryggi Landsbankans. Vil jeg beina þeirri ósk til hæstv. ráðh., að hann taki tillit til raka, er þau koma fram frá þeim flokksbróður hans, er dómbærastur er talinn, þótt hann vilji ekki hlusta á þau, er jeg og aðrir andstæðingar hans bera þau fram.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg held, að nú sje farið að lygna aftur eftir þann hvassa gust, sem hjer lagði um deildina fyrir stundu. Það hefir verið talað um, að jeg hafi beitt ofríki í þessu máli, og margt hefir verið um það sagt og sumt skemtilegt, en jeg held, að ekki hafi enn verið sagt eitt einasta orð viðvíkjandi málinu sjálfu, heldur hefir aðeins verið rætt um formleg atriði út af synjun minni.

Er það óviðkomandi málinu að ræða um það, sem af henni hefir hlotist?

. Annað dálítið skemtilegt hefir komið fyrir á sama tíma, sem menn í þessari hv. deild hafa hneykslast svo mjög á synjun minni. Jeg hygg, að það hafi einmitt verið á sömu mínútunum, sem jeg synjaði um afbrigði við skriflega brtt. hjer í deildinni, að íhaldsmenn í hv.Ed. synjuðu um afbrigði til þess að taka þar til umræðu frv., sem búið er að liggja fyrir mörgum undanförnum þingum og orðið er þrautrætt. Þetta gerðu þeir þrátt fyrir það, að þetta frv. lá nú fyrir Ed. óbreytt eins og það hafði farið þaðan.

Jón Auðunn Jónsson Hæstv. forsrh. ber hjer saman synjun ráðh. samkvæmt þingsköpum og synjun deildar. En sá er munur á þessu tvennu, að synjun deildar kemur mjög oft fyrir, en jeg þekki ekki dæmi til þess, að ráðh. synji um afbrigði, fyr en nú  Annars hafði jeg hugsað mjer að halda nokkuð lengri ræðu við þessa umr. málsins, en þar sem nokkrir flokksbræður hæstv.forsrh. hafa nú sýnt sanngirni, eftir að ráðh. hefir sýnt óbilgirni, þá held jeg rjett að verðlauna sanngirni þeirra með því að segja hjer aðeins nokkur orð að þessu sinni. Mjer duttu í hug, er hæstv. ráðh. hafði lýst yfir synjun sinni, ummæli, sem einum merkum bónda og vini hæstv. ráðh. urðu af munni, er hann heyrði, hvernig hæstv. ráðh. hafði verið kúgaður af meðráðh. sínum á síðastliðnu hausti. Þessum manni varð þetta eitt að orði: „Aumingja Tryggvi!“ En það, sem þá kom fyrir, hefir endurtekið sig oft síðan. Það var síðast í gær, að hæstv.dómsmrh. skýrði frá því, að hæstv. fors.- og atvmrh. hefði brotið lög að minsta kosti 3–4 sinnum síðan hann kom til valda.  (Dómsmrh. JJ : En fyrirrennarar hans ca. 30–40 sinnum)  . En við þessa yfirlýsingu hæstv.dómsmrh. vex hæstv.forsrh. svo ásmegin, að hann grípur fyrsta tækifæri; sem gefst, til þess að beita ofbeldi og óbilgirni, og jeg held vissulega, að því hafi verið hvíslað að honum af honum verri manni - eða ráðherra. Og þetta ofbeldi virðist af þeim rótum runnið, að hæstv. stj. og meiri hl. stjórnarflokksins hafi þótst sjá það fyrir, að brtt.hv. 2. þm. G.-K. mundi ná fram að ganga, ef hún kæmi til atkvæða. Jeg held að þessi góðkunningi hæstv.forsrh. ætti að fara að hætta að aumka hann úr þessu. Jeg held, að þær bænir, sem fyrir honum kunna að vera beðnar, og þær óskir, sem menn kunna að hafa átt honum til handa, muni hjer eftir ekki á honum hrína.

Hákon Kristófersson * Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv.þm. V.-Ísf., sem fann ástæðu til þess að beina nokkrum orðum til mín, þótt jeg hefði ekki talað neitt til hans. Jeg verð því að segja, að þessi virðulegi þm. hefir hjer annaðhvort sýnt af sjer slettirekuskap, eða hann hefir ekki treyst hæstv.forsrh. til þess að svara fyrir sig. Hv. þm. sagði, að jeg hefði viljað láta líta svo út, sem jeg ætlaði að bera af mjer sakir, en á hæstv.forsrh. Jeg sje nú ekki annað en að þetta geti vei staðist. En annars er það merkilegt, þegar menn hafa sæmilega dómgreind til að bera, eins og jeg álít þennan hv.þm. hafa, að þá skuli þeir nota hana til útúrsnúninga aðeins. Hæstv. forsrh. hafði einmitt borið á mig sakir; í sambandi við aðra menn. Hann fann hvöt hjá sjer til þess að ásaka mig fyrir það, að jeg hafði ekki verið viðstaddur atkvgr. við 2. umr. þessa máls. Reyndar hjelt jeg nú, að það heyrði heldur til hæstv. forseta þessarar hv. deildar en hv.þm. að víta mig fyrir það. En það var einhver lævísi bak við þessi orð hv.þm. Það var alveg eins og hann vildi drótta því að mjer, að jeg hefði ekki verið viðstaddur atkvgr. af einhverjum undirferlisástæðum. Jeg virði þetta ekki svara, - að minsta kosti ekki svo mikils, að jeg fari að skýra frá því, hvers vegna jeg var fjarstaddur. En það get jeg sagt, að mjer sárnaði stórlega að geta ekki verið viðstaddur atkvgr. um þetta stórmál, þótt jeg hinsvegar vissi, að það eitt mundi engin áhrif geta haft á málið. Mjer þótti leiðinlegt, að hann skyldi þá ekki eins snúa orðum sínum til hæstv. forseta og fleiri hv. dm. fyrir það, að þeir voru ekki viðstaddir. Því að það má ætlast til þess af honum, að hann vilji, að allir sjeu jafnir fyrir lögunum. Þá vildi hv.þm. nota sjer það dæmi, sem jeg tók um drenginn, og ætlaði að gera sig mikinn mann yfir mjer með því. Auðvitað er hv.þm. það, en hann má þó ekki halda sig of mikinn. Og ef jeg hefði viðhaft ókvæðisorð í ræðum mínum, þá er það á valdi forseta eins að víta það, en kemur ekki hv.þm. V.-Ísf. hið allra minsta við. Aðfinslur hv.þm. í minn garð hafa því ekki við nein rök að styðjast. Hv. þm. dróttar því að mjer, að jeg hefði átt að verða því feginn, að brtt. hefði ekki þurft að ganga gegnum nema einn hreinsunareld. Ef hann á við það, að hæstv. forseti hefði átt að vísa brtt. minni frá sem ólöglegri, þá get jeg sagt honum það, að jeg met ekki jafnmikils dóm hans um það atriði sem undangenginn dóm hins merka forseta Ólafs sáluga Briems. Þar sem hann vjek að brtt.hv. 2. þm. G.-K., þá fór hann rangt með, eins og í öðrum tilfellum, en jeg vil að óreyndu vona, að hann hafi gert það óviljandi. Jeg sagði, að þar væri ekki ágreiningur um efni, og því væri ekki ástæða til þess fyrir mig að minnast á hana, þar sem líka hv.flm. hefði gert það sjálfur. Þess vegna skaut hv.þm. algerlega yfir markið með aðfinslur sínar til mín í því efni sem öðrum. Að öðru leyti ann jeg hv.þm. heiðursins af ummælum sínum í minn garð. En jeg fæ ekki sjeð, að það geti verið nein vörn fyrir órjettmætri framkomu stjórnarflokksins í þessari hv. deild, þótt íhaldsmenn í Ed. hafi gert eitthvað svipað þar í þann svipinn. Þótt einhver fremji órjett, þá heimilar það ekki öðrum að gera slíkt hið sama. En annars held jeg, að meiri hlutinn í hv.Ed. hafi verið nýbúinn að synja afbrigða um smávægilega brtt. við frv., svo að þaðan er byrjunin komin. Og það hefir verið sagt hingað til, að sá valdi miklu, sem upphafinu veldur. Jeg sje svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar, en jeg fann ástæðu til að andmæla þessum óþinglegu og ótilhlýðilegu orðum hv.þm. V.-Ísf. í minn garð. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. meiri hl. (Gunnar Sigurðsson) * Jeg býst ekki við, að þörf sje á langri framsögu. Það er öllum mönnum kunnugt, að knýjandi þörf er að koma fram þeim breytingum, er frv. ræðir um. Í greinargerðinni er frv. talið sparnaðarráðstöfun, og verð jeg að fallast á, að svo sje. Þó að biðlaunin sjeu mikil næstu 5 ár, ef báðir núverandi embættismenn nota sjer rjettinn til þeirra, þá verður sparnaðurinn alveg vafalaus og mjög mikill að þeim tíma liðnum. Auk þess verður að telja ósennilegt, að nema annar þessara manna setjist á biðlaun. Fyrir mjer er þó sparnaðurinn ekki aðalatriðið, heldur hitt, að aðskilja tollstjórnina og lögreglustjórnina. Það kemur vart fyrir, að sami maður hafi hæfileika til að gegna báðum stöðunum svo, að vel fari. Reynslan sýnir t. d., að sá maður, sem nú gegnir embættinu, er ágætur tollstjóri, en alt miður fallinn til lögreglustjórnar. - Jeg sje ekki ástæðu til að fara út í neinar tölur um sundurliðun á sparnaði þeim, er af skiftingunni má verða, og mun fresta frekari ræðuhöldum þar til hv.frsm. minni hl. hefir gert grein fyrir sinni skoðun. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Hákon Kristófersson * Jeg á eina litla brtt. við þetta frv. Er efni hennar að slá því föstu, að lögin komi ekki til framkvæmdar fyr en hið síðara af núverandi bæjarfógeta- og lögreglustjóraembættum losnar. Jafnframt geri jeg ráð fyrir, að þegar fyrra embættið losnar, verði það veitt með þeim skildaga, að viðkomandi maður verði að sætta sig við skiftinguna á sínum tíma. - Jeg tel það mjög óheppilegt að taka menn úr stöðum sínum, sem þeir hafa fengið á löglegan hátt, ef þeir hafa ekkert það gert fyrir sjer, að þeir verðskuldi, að þeim sje víkið frá. Háttv. frsm. meiri hl. talaði um tvímælalausan sparnað af því að samþykkja þetta frv., en dró þó heldur úr því í síðari hluta ræðu sinnar. Jeg get mjög vel fallist á, að engin sönnunargögn liggja fyrir um þetta, en jeg er þess fullviss, að sparnaðurinn verður aldrei eins mikill og meðhaldsmenn frv. gera ráð fyrir. Því hefir verið haldið fram, að óeðlilegar tekjur hafi fylgt þessum embættum, og vil jeg á engan hátt neita því. En jeg held, að langeinfaldasta leiðin til að draga úr þeim tekjum sje sú, að ákveða, að meginstofn þeirra renni beint í ríkissjóð. En þar sem nú er orðið áliðið þings, tel jeg vonlaust um að koma slíkri breytingu á frv. fram að sinni, og ber því ekki fram brtt. Jeg þykist ekki hafa ástæðu til að tala frekar um málið á þessu stigi, en vænti þess, að hv.frsm. minni hl. skýri málið á breiðari grundvelli. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg hefi ekki getað orðið samferða hv. meiri hl. nefndarinnar um afgreiðslu þessa máls og verð að gera nokkra grein fyrir, hvernig á því stendur. Jeg get alls ekki sjeð, að frv. leiði af sjer nokkurn sparnað, þar sem það fer fram á að búa til þrjú embætti úr tveimur. Í aths. hæstv. stjórnar er talað um 80 þús. kr. árlegan sparnað. Jeg varð hissa á þessu og skildi ekki, hvernig þessi upphæð væri fram komin. Því beiddi jeg hæstv.dómsmrh., sem er hinn raunverulegi flm. frv., við 1. umr. málsins að gefa allshn. skýrslu um það, í hverju þessi sparnaður væri fólginn. Hann kom á fund nefndarinnar og svaraði því einu, að hann væri ekki skyldugur að segja neitt um það. Því taldi jeg mjer skylt að athuga nokkuð sjálfur, hvern sparnað mætti af þessu leiða. Niðurstaða mín varð sú, að sparnaðurinn varð enginn, en þvert á móti nokkur aukin útgjöld. Sjest fljótlega, að það er ekki með neinum ólíkindum; að svo fari, þar sem fjölgað er embættum og auk þess þarf að halda uppi þrem skrifstofum í stað tveggja. Þeir, sem halda fram sparnaðinum af skiftingunni, byggja hann aðallega á því, hve miklar aukatekjur bæjarfógeti og lögreglustjóri hafa haft. Hefir verið sagt, að þær hafi jafnvel árum saman náð 50–60 þús. kr. á ári. Jeg veit ekki um verulegar aukatekjur hjá lögreglustjóra af öðru en stimpilgjaldinu, og í landsreikningi má sjá, hve miklu það hefir numið á ári. Árið 1926 var það þannig 181 þús. kr. og verðtollurinn, sem einnig er innheimtur með stimpilgjaldi, 832 þús. kr. Þar eru samtals 1013 þús. kr. Innheimtulaun lögreglustjóra eru 2%, eða um 20 þús. kr. árið 1926. Auk þess hefir lögreglustjóri nokkur innheimtulaun af iðgjaldi sjómanna til Slysatryggingarinnar, en það gjald var til meðferðar einmitt á þessu þingi, og var ákveðið að láta innheimtulaunin haldast óbreytt. Það þótti heppilegra fyrir sjóðinn, með því að þá hefði lögreglustjóri meiri hvöt til að ganga vel eftir gjaldinu, sem er í smáum hlutum og því erfitt að innheimta. En þótt þetta gjald fjelli til ríkissjóðs, hefði það ekki verulega þýðingu, þar sem það er aðeins um 2000 kr. Innheimtulaun af ellistyrktarsjóðsgjaldi og skemtanaskatti eru 1000 kr. samtals. Fleiri liði hefi jeg ekki getað fundið, og það er ljóst, að þetta nemur samtals ekki meiru en kostnaðurinn hlýtur að vera af skiftingunni. Þó að aukatekjur bæjarfógetaembættisins sjeu teknar með, er auðsjeð, að ekki verður hægt að komast af með sömu upphæð. Jeg hlýt að líta svo á, að til þess sje ætlast, að þessir embættismenn fari báðir á biðlaun, því að annars væri meiningarlaust að leggja embættin niður, þar sem auðveldlega mátti ná hinu sama með skiftingu á embættunum, þannig að innheimtur lögreglustjóra væru settar undir nýjan embættismann. Þá mátti og ná sparnaðinum með því að taka innheimtulaunin af stimpilgjaldinu af lögreglustjóra. Til þess þurfti ekki nema einfalda lagabreytingu. - Annars sje jeg enga knýjandi ástæðu til að skifta nú embættum þessum að nýju. Það er ekki lengra síðan en 1917, að þáverandi bæjarfógetaembætti var skift og stofnað lögreglustjóraembættið. Störfin hafa ekki aukist svo síðan, að nú þurfi þrjá embættismenn þar, sem áður var einn. Ef báðir þessir menn fara á biðlaun, sem lögum samkvæmt eru 9500 kr. til hvors á ári í 5 ár, eða samtals á ári 19000 kr., hygg jeg, að láta muni nærri, að árleg gjöld ríkissjóðs aukist um 7500 kr., án þess að talinn sje kostnaður af hinni nýju skrifstofu, sem setja yrði upp. En á móti henni gæti það komið, að bæjarfógeti sparaði einn af núverandi fulltrúum sínum. En mjer virðist ómögulegt að heimta, að tollstjóri innheimti allar þær upphæðir, sem honum er ætlað, og beri ábyrgð á þeim, ef hann fær ekki einhverja borgun fyrir ábyrgðina. Hæstv. dómsmrh. hefir einnig fallist á, að eitthvert mistalningarfje þurfi að ætla honum, enda innheimtir hann um 6 milj. kr. á ári í ótal stöðum. Verða aukin útgjöld þá nálægt 10 þús. kr. á ári, meðan núverandi embættismenn njóta biðlaunanna. Raunar má segja, að ekki sje alveg víst, að mennirnir fari á biðlaun, en þó hygg jeg það nokkurnveginn víst, a. m. k. um annan þeirra. Og eins og jeg sagði, sýnist það vera tilætlun hæstv. stjórnar, að þeir fari frá, fyrst embætti þeirra eru afnumin. Þeir verða þá að sækja um embættin á ný, og það efast jeg um, að þeir geri. Því að samkv. þeim reglum, sem giltu, er þeir tóku við embætti, fá þeir báðir biðlaun, sem eru jöfn hæstu embættislaunum. Ef þeir hjeldu embættunum, yrða þeir því að láta vinnukraft sinn fyrir ekki neitt næstu fimm ár. Og jeg efast um, að þeir kæri sig um það, ekki síst þar sem út lítur fyrir eftir frv., að hæstv. stjórn vilji losna við þá úr embættunum. Það er ekki stórt atriði í þessu sambandi, en þó vil jeg geta þess, að jeg kann mjög illa við „lögmanns“-nafnið á einum þessara embættismanna. Það er sögulega rangt að nefna hann svo. Embætti lögmannanna var bundið við miklu stærra svæði, og því á ekki við að láta dómarann í Reykjavík heita því nafni. Það væri miklu nær að kalla manninn dómara, þótt það heiti sje varla nægilega víðtækt, eða að halda bæjarfógetanafninu eins og hingað til. Aðalatriðið fyrir mjer er það, að jeg sje ekki ástæðu til að mynda hjer þrjú embætti úr tveimur. Það hlýtur að verða dýrara. Jeg veit, að tollstjóri kemst ekki af án þess að hafa eitthvert fje til að mæta þeim misfellum, sem óhjákvæmilega verða á innheimtunni. Það er ómögulegt að innheimta 6 miljónir króna á ári án þess að brenna sig eitthvað á því. Jeg skil ekki, að nokkur maður þori að taka á sig þá ábyrgð án þess að hafa einhverja árlega upphæð til þess að mæta skakkaföllum. Enginn innheimtumaður er svo óskeikull, að honum geti aldrei skjátlast, þegar hann þarf oft að innheimta, telja og afhenda upphæðir, sem nema hundruðum þúsunda. Jeg tala ekki um það, ef tollstjóri lenti á ótrúum þjónum, en á mistökum þeirra ber hann lagalega ábyrgð. –Þeir, sem við slíkar innheimtur hafa fengist, vita allir, að ætíð misferst nokkurt fje, enda hefir hæstv.dómsmrh. nú fallist á, að ætla verði tollstjóranum eitthvað í þessu skyni. En hann vill víst fyrst sjá, hvort ekki fæst einhver góður maður í embættið, og mun vilja veita honum einhverja uppbót síðar, ef til kemur. En það er ekki víst, að hæfir menn fáist til að sækja um embættið, ef svona er frá gengið. Af þeim ástæðum, sem nú hafa verið taldar, get jeg ekki lagt til, að frv. sje samþykt.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. frsm. meiri hl. hefir í raun rjettri sagt flest af því, sem segja þarf frá sjónarmiði þeirra, er vilja, að frv. gangi fram. Mál þetta er, eins og hann sagði, tvíhliða. Annarsvegar er það sparnaðarmál, en það er jafnframt endurbótarmál. Skal jeg fyrst ræða þá hlið málsins, sem jeg tel til endurbóta. Það er kunnugt, að bæjarfógetinn í Reykjavík dæmir flesta dóma allra íslenskra dómara og hefir því mjög mikið að gera. En auk þeirra dóma, sem eðlilega hljóta að fylgja embætti bæjarfógetans, dæmir hann marga, sem miklu eðlilegra væri í sjálfu sjer, að lögreglustjóri dæmdi. Enda er það álit margra, sem vit hafa á, að tvískifting ýmissa mála milli þessara tveggja embættismanna verði mjög oft til óþæginda. Vegna formsatriða verða embættin miður rækt en verða mætti. Ágæt dæmi eru til úr áfengismálunum. Þegar þurft hefir að gera húsrannsókn hjá einhverjum, hefir lögregluþjónninn fyrst orðið að sannfæra húsbónda sinn um þörfina á henni, og hann síðan bæjarfógeta. Hann lætur svo framkvæma rannsóknina. Þetta er óeðlilegur krókavegur, og nú stendur til að gera verkaskiftingu þessara manna eðlilegri. - Hv. frsm. meiri hl. útskýrði, hve örðugt er að fá menn, sem hæfir eru bæði til lögreglu- og tollstjórnar. Núverandi lögreglustjóri er t. d. mjög duglegur tollstjóri. En hæfileikar hans til lögreglustjórnar eru af ýmsum dregnir í efa. Í svona stórum bæ getur þetta haft mikla þýðingu. Eins og hv. 1. þm. Skagf. tók fram, hafa sum árin gengið gegnum lögreglustjóraskrifstofuna um sex miljónir króna; og þá er ekki nema eðlilegt, að reynt sje að gera það sem tryggilegast úr garði, að í þessu mikilsvarðandi embætti verði altaf maður, sem sje vel hæfur tollstjóri. Í þessu embætti ríður ávalt mjög á því, að innheimta sje í góðu lagi. Jeg held, að það geti þess vegna ekki verið blöðum um það að fletta, að þessi skipulagsbreyting á að geta trygt starfræksluna betur en nú er gert. Er jeg með þessum orðum alls ekki að lasta þá menn, sem í embættinu hafa verið; bendi aðeins á gallana á formi, sem þeir eru ekki valdir að. Hv. 1. þm. Skagf. þykir ólíklegt, að þessi tvö embætti geti kostað 120 þús. Jeg tel það reyndar ekki fulla sönnun, þó að aðalritstjóri málgagns Íhaldsflokksins hafi þráfaldlega haldið því fram, eða gert ráð fyrir því. Sá maður setti þetta fram í sambandi við hugmynd um bókaútgáfu, sem nú komst inn í þingið, og taldi, að einhverju af slíku fje væri betur varið til hennar. En þó að þessi maður hafi ekki haft nána þekkingu á því, hvað þessi embætti kostuðu, þá hefir hann verið málpípa fyrir skoðanir fjölda manns í bænum. Og eitt er víst: þeir, sem hafa allra besta þekkingu í þessu efni, hafa allra ákveðnasta skoðun um það, hvað þessi embætti hafi verið fjesæl á undanförnum árum. Jeg ætla aðeins að nefna eitt dæmi, að annar þessi maður, sem hefir hærri launin, hefir einu sinni orðið að borga 9500 kr. í útsvar. Það er hámark venjulegra embættislauna í Reykjavík, og fjöldinn allur af starfsmönnum í bænum hefir ekki meira en sem svarar 1/3 af þessu eina útsvari í laun. Þessi embættismaður kærði ekki útsvarið, og það tel jeg sönnun þess, að hann hafi ekki álitið sjer geri rangt til. Bendir þetta einnig á, að skattanefndinni hefir verið vel kunnugt um tekjur hans. Annar af þessum mönnum, hv.þm. Seyðf., gat þess í hv.Ed. við umræður, að tekjur sínar hefðu stundum verið 25 þús. kr.; og eftir þeim útreikningi, sem gerður var af einum samherja hv. 1. þm. Skagf., kom í ljós, að tekjur þessa embættis geta í meðalárum yfirleitt ekki verið minni en þetta. Þær geta náttúrlega verið meiri, þó að jeg óski ekki að fara nú út í það, því að þessu embætti fylgja svo margháttaðar aukatekjur, sem ekki er þægilegt að gera grein fyrir í stuttu máli. Jeg skal aðeins nefna það, að það er siður sumra bæjarfógeta og sýslumanna, að þeir álíta sjer rjettmætt að hafa einhvern arð af geymslufje dánarbúa og þrotabúa, sem þeir hafa undir hendi. Um það er deilt, hvort þetta sje rjett eða ekki: en jeg vil benda hv.þm. á það, að það er beint tekið fram í frv., að hver, sem hefir á hendi það starf í Reykjavík, á ekkert fyrir það að hafa. Jeg vil nefna eitt dæmi hjá einum dugandi sýslumanni á landinu. Hjá honum kom til skifta bú efnaðs manns, sem átti 30 þús. kr. í sparisjóðsbók. Sýslumaður tæmdi bókina og lagði inn á sinn reikning. Fjeð var á hans reikningi í heilt ár og gaf í hreina vexti 1300 kr. til skiftaráðanda. Einn af erfingjunum mótmælti, en sýslumaðurinn kvaðst hafa rjett til þessa. Menn sögðu því í „Spaugi“ að sýslumaður væri stærsti erfingi að búinu. Jeg veit, að hv. 1. þm. Skagf. er það ljóst, að þegar óteljandi aukatekjur fylgja svona umsvifamiklu starfi, þá er ómögulegt fyrir nokkurn mann að segja nákvæmlega, hve miklu þær nema. Þess vegna er ekkert ráð við því annað en segja hreint og beint: Við borgum fullkomin embættislaun, en svo fær landið allar aukatekjur, hverju nafni sem nefnast. - Þetta, sem á hjer að gera, er ekki miðað við þá menn, sem nú eru, fremur en menn yfirleitt, sem koma kunnar síðar í þessi störf. Annar möguleiki, sem mundi með núverandi fyrirkomulagi geta gefið eftirmönnum þeirra verulegar aukatekjur, eru vextir af innheimtufje. Náttúrlega er ætlast til, að þetta sje geymt á „konto“ landsins, en því hefir ekki verið skarpt framfylgt; og það er kunnugt, eins og um dánarbúin, að innheimtumenn álíta sjer leyfilegt að hafa slíka geymslu. Í stuttu máli: Það liggur fyrir bein yfirlýsing frá öðrum þessara starfsmanna, að hans tekjur hafi orðið 25 þús. kr., og vitanlegt er, að hinn hefir meira. Þegar almannarómurinn hefir verið að skifta milli þessara manna, hafa öðrum verið ætlaðar 40 þús., en hinum 80 þús. Og það er það, sem áður nefndur blaðamaður sveigði að. Það má vitanlega deila um þetta; frá öðrum þeirra liggur fyrir lægri tala eins og nú stendur; en þetta fer vitanlega nokkuð eftir árferði, og sum árin hefir það verið hærra en nú. En um það verður ekki deilt, að þessi embætti eru í ósamræmi við önnur bæjarfógeta- og sýslumannaembætti á landinu. Jeg held því fram, að embættin sjeu það tekjuhá, að það hafi beinlínis spillandi áhrif á aðstöðu embættismanna í landinu; því að þegar sumir embættismenn eru teknir út úr og settir miklu hærri en aðrir, þá kviknar óánægja af samanburðinum. Sú röksemd hv. 1. þm. Skagf., að nýja fyrirkomulagið yrði dýrara, byggist á þeirri fullyrðingu hans, að ekki nema annar þessara manna muni óska að vera í embættinu áfram. Um þetta get jeg ekki sagt; en í hv.Ed. benti jeg á það, að þegar landritaraembættið var lagt niður, þá sárleiddist landritara að sitja á biðlaunum á eftir. Og jeg get vel trúað því a. m. k. um annan þessara manna, að hann vildi töluvert heldur halda áfram líku starfi og hann hefir haft en að vera iðjulaus, þó að hann hefði nóga peninga. En þetta er nokkuð, sem komið er undir mönnunum sjálfum og því ekki ástæða til að deila um nú. En jeg þykist vita, að allir skilji, að til þess hægt yrði að framkvæma þann sparnað, sem hjer er um að ræða, varð að leggja embættin niður. Það er rjett hjá hv. 1. þm. Skagf., að þeir eiga rjett á biðlaunum og síðar eftirlaunum; og þess vegna er það samkomulagsatriði fyrir þeim, hvorn kostinn þeir taka. Jeg get ekki gengið inn á það, sem háttv. 1. þm. Skagf. hjelt fram, að kostnaður mundi aukast nokkuð verulega af því að þessar skrifstofur eru orðnar svo stórar hvor fyrir sig, að þessir menn báðir hafa aðstoðarmenn, sem verður að borga töluvert hátt af landsfje. Jeg vil t. d. benda á, að þar sem lögreglustjóri hefir að minsta kosti einn löglærðan fulltrúa, þá er óhugsandi, að tollstjóri hafi nokkra þörf fyrir slíkan fulltrúa. Lögfræðingur í hans stað verður lögreglustjóri, og þá er það aðeins sá litli launamunur, sem kemur til greina. Viðvíkjandi till.hv.þm. Barð. um að fresta framkvæmd laganna þangað til þeir menn hættu, sem nú eru í starfinu, þá ber þetta að vísu vott um það milda og ljúfa hugarfar, sem jeg og allir vinir þessa hv.þm. vita, að hann hefir; því að þessi ráðstöfun miðar að því að setja hagsmuni þessara manna því hærra heldur en þá almennu hagsmuni, að umbótin, þó að hún annars sje nauðsynleg, megi ekki koma til framkvæmda fyr en hlutaðeigandi menn af frjálsum vilja eða við dauðsfall hverfa frá starfi. Þessi milda lund er ákaflega almenn, og hún byggist á því, að mönnum finst starfið og launin vera til vegna starfsmannanna. Þau lög, sem fjalla um þá menn, er fara úr embætti vegna lagabreytinga, miða að því að koma fram rjetti þjóðfjelagsins, ef það sjer sjer hag í breytingunni, þó að það hinsvegar viðurkenni, að hjálpa beri starfsmönnunum nokkuð yfir erfiðleikana, þegar þeir tapa embætti. Ef till.hv.þm. Barð. gengur fram, þá er óþarfi að samþykkja frv., því að þá er ómögulegt að breyta embættunum í tíð þeirra manna, sem í þeim eru nú, hvorki með tilliti til launa eða að öðru leyti. Jeg verð að bæta því við, sem jeg hygg, að hvorki hv.þm. Barð. nje hv. 1. þm. Skagf. muni neita, að bak við þetta frv. er svo að segja óskift samúð allra þeirra manna, sem kunnugir eru málavöxtum.

Frsm. meiri hl. (Gunnar Sigurðsson) * Jeg ætla þá fyrst að minnast lítilsháttar á hinar smávægilegu brtt., sem meiri hl. allshn. flytur við frv. þetta á þskj. 649. Fyrsta brtt. er leiðrjetting, að í 3. gr. frv. komi orðið „atvinnubóka“ í stað „atvinnubóta.“ Önnur brtt. er við 4. gr., að í staðinn fyrir orðið „aðalinnheimtu“ komi „innheimtu“. Þessa breytingu verð jeg að telja til bóta, því að hún kveður skýrar á um, að tollstjóri eigi að hafa forstjórn á allri innheimtu á tollum og sköttum til ríkissjóðs, sem undir embætti hans heyra. - Þá er 3. brtt.; hún er við 6. gr. frv. og kveður svo á, að 6. gr, skuli orðast svo: „Verslunarstaðirnir Skildinganes við Skerjafjörð og Viðey heyra að öllu leyti undir umdæmi Reykjavíkur um tollgæslu og lögreglustjórn.“ Þarna er Viðey bætt við það, sem er í frv., því að meiri hl. lítur svo á, að það eigi betur við, að hún heyri undir lögreglustjórann hjer heldur en undir lögreglustjórann í Hafnarfirði, eins og verið hefir. Leggjum við meirihl.menn svo til, að frv. verði samþykt með þessum breytingum. Það ræður því af líkum, að við getum ekki gengið inn á brtt.hv.þm. Barð., því að við leggjum áherslu á, að frv. þetta nái fram að ganga, þar sem við teljum það bæta mikið úr því ástandi, sem nú er. Og jeg skal taka það fram fyrir mína hönd persónulega, að jeg tel sjerstaka ástæðu til að skilja tollgæsluna frá lögreglustjórninni, af því að hæfileikar til þessara tveggja starfa, sem svo mjög eru óskyldir, felast ekki í einum og sama manni. En það, sem sjerstaklega vakir fyrir mjer, er að bæta lögregluna, og vænti jeg því, að þeir, sem eru fylgjandi ríkislögregluhugmyndinni, geti fylgt þessari breytingu, því að það verður að teljast ólíkt heppilegra að vinna að umbótum á lögreglumálunum á þennan hátt en með því að setja á stofn heilan her. Jeg hafði jafnvel hugsað mjer að koma með brtt. um að hafa líka sjerstakan uppboðshaldara; það er alstaðar í nágrannalöndunum sjerstakt embætti, og væri full þörf á, að svo væri einnig hjer í Reykjavík. Um nauðsyn slíks embættis vil jeg bera fyrir mig álit stjettarbræðra minna, lögfræðinganna, hjer í bænum. Þeir kvarta mjög undan því, að þeir geti oft ekki fengið uppboð framkvæmd eins fljótt og skyldi vegna anna hjá bæjarfógetanum. Háttv. 1. þm. Skagf. talaði mjög rólega um málið og lagði mest upp úr því, að hjer kæmu 3 embætti í staðinn fyrir tvö. Þetta er rjett. En þess ber að gæta, að kostnaður við embættin verður ekkert meiri fyrir það. Annars ætla jeg ekki að fara að blanda mjer frekar inn í deilur um kostnaðarhlið þessa máls. Um það læt jeg þennan hv.þm. og hæstv.dómsmrh. deila. Þá gat hv. 1. þm. Skagf. þess, að tollstjórinn þyrfti að hafa eitthvað fyrir áhættu, sem fylgdi hinni miklu skattheimtu. Þetta má vel vera, að sje sanngjarnt, og jeg fyrir mitt leyti væri því ekki mótfallinn, þó að honum væri ætluð einhver upphæð í þessu skyni, enda þótt sú aðferð, sem núverandi tollstjóri hefir tekið upp, að láta ekki af hendi skjöl nema borgun fylgdi, hafi dregið töluvert úr áhættu af innheimtunni. Hvort báðir þessir menn, sem hjer eiga hlut að máli, láti af embætti og fari á biðlaun, skal jeg ekkert fullyrða um, en mjer þykir næsta ólíklegt, að svo muni verða, að minsta kosti að því er snertir tollstjórann, því að hann er ennþá tillölulega ungur maður. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Magnús Jónsson Jeg skal ekki fara mikið inn á þær rökræður, sem farið hafa hjer fram um þetta mál, en vil þó lítilsháttar fara inn á frv. sjálft, af því að jeg mun greiða atkvæði á móti því, enda þótt jeg sje hlyntur þeirri grundvallarhugsun, sem hæstv. ráðherra sagði, að lægi til grundvallar fyrir því, sem sje að koma í veg fyrir, að óhæfilega miklar aukatekjur rynnu til einstakra embætta. Þessi hugsun álít jeg, að sje alveg rjett og þörf á, að þetta sje vel athugað, þegar launamálin eru tekin til meðferðar. Jeg hefi heyrt, að þessum tveim embættum fylgi háar aukatekjur. Það er alveg rjett. En mjer finst það alveg óhæfileg undirbygging undir stjfrv., hvað blaðrað er á götunni. Um þetta þyrfti að fara fram rækileg rannsókn, sem eitthvað mætti byggja á. Hitt tel jeg, að ætti að vera undir virðingu hæstv. stj., að fara eftir söguburði einum um slíkt. Jeg er á þeirri skoðun, að það þurfi að endurskoða launalögin mjög bráðlega, og jeg harma það, að ekki skuli hafa náðst samkomulag um milliþinganefnd í það mál nú á þessu þingi. Þegar að því kemur, hygg jeg, að ekki verði hjá því komist að gera allverulegar hækkanir. En einmitt upp í þessar hækkanir á að fá fje með því að girða fyrir, að til einstakra embætta fljóti óhóflegar aukatekjur. Jeg veit, að það er svo um sum læknisembættin, að þeim fylgja svo miklar aukatekjur, að þær eru helmingi eða jafnvel þrefalt meiri en hæstu embættislaun. Það sýnist nokkuð einhliða, að á sama tíma og verið er að gæta þess, að enginn hafi of mikið í föst laun, þá er þess ekki gætt, að sumir hafa aukatekjur, sem beint leiða af embættinu, sem nema ef til vill helmingi meiru en launin sjálf. Svo er til dæmis um laun prófessoranna við háskólann, að þar er ekki um neitt samræmi að ræða. Prófessorunum í læknisfræði eru með nafninu einu skapaðar miklar aukatekjur, svo að heildarlaun þeirra verða miklu meiri en annara háskólakennara. Vil jeg þar til nefna prófessorinn í skurðlækningum, sem er langbest settur. - Jeg skal svo ekki fara lengra út í þetta, en af því að hæstv.dómsmrh. mælti þannig fyrir málinu, þá vildi jeg ekki láta andstöðu mína gegn þessu frv. skiljast svo, að jeg væri á móti þessu í sjálfu sjer. Það er eins og á stundum skjóti einhverju ljósi upp í huga hæstv.dómsmrh., en honum verður því miður of oft á að demba svo og svo mörgum mælikerum yfir þetta ljós. - Það er til dæmis undirbúningsleysi þessa máls. Að það skuli vera hægt að deila um það nú, hvort hjer sje um að ræða 80 þús. króna hagnað eða 10 þús. kr. tap fyrir ríkissjóðinn. Maður skyldi halda, að sú ljósglæta væri nú komin yfir þetta mál, að ekki væri hægt að deila um slíkt. Jeg get alls ekki fallist á þá hugsun að leggja þessi embætti niður og víkja þessum embættismönnum burtu. Slíkar breytingar sem þessi eiga að eiga sjer svo langan aldur, að þær komi til framkvæmda jafnóðum og embættin losna, nema þá að um hrein umskifti sje að ræða, sem krefji snöggra breytinga. Jeg skal heldur ekki segja um það, hversu vel muni sjeð fyrir því með frv., sem á að vera aðalatriðið, að embættismennirnir hafi fastákveðin laun, en engar óákveðnar aukatekjur. Að því leyti mætti endurbæta frv. nokkuð með því að samþ.brtt.hv.þm. Barð. á þskj. 676. Jeg mun greiða þeim mitt atkv., en þó ekki frv. þó að þær verði samþ. Jeg tel mjer ekki fært að fylgja máli, sem svo mikil óvissa fylgir sem þessu, þó að eitthvað nýtilegt mætti finna í því.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Hæstv. dómsmrh. sagði, að fyrir sjer vekti tvent. Annað að endurbæta framkvæmdina á rekstri þessara embætta, og svo að spara. Til þess að benda á nauðsyn þess að bæta rekstur embættanna nefndi hann, að bæjarfógetinn væri mjög störfum hlaðinn við dóma og að til dæmis úrskurðir um húsrannsókn gætu dregist vegna þess að lögreglustjóri þyrfti fyrst að biðja um þá hjá bæjarfógeta. Það er rjett, að bæjarfógetinn dæmir mjög marga dóma, en ekki alla sjálfur, heldur lætur hann fulltrúa sína dæma suma þeirra. Um húsrannsóknarúrskurði er það að segja, að þeir munu altaf kveðnir upp samstundis eftir símtali frá lögreglustjóra. Það tekur ekki meira en 5 mínútur. Jeg hefi verið settur bæjarfógeti hjer og veit, hvernig þetta er. Jeg skal hinsvegar viðurkenna, að embættin væru betur rækt af þremur mönnum jafngóðum en af tveimur. En ef við færum eftir þeirri reglu um embættin í landinu yfirleitt, þá gætum við komist nokkuð langt í að fjölga mönnum. Jeg álít, að rekstur þessara embætta sje í svo góðu lagi, að ekki sje neitt út á hann að setja, enda mun ekki hafa verið yfir honum kvartað. Þetta um endurbætur á rekstri embættanna er í mínum augum ekki mikils virði, að minsta kosti ekki svo mikils virði, að jeg vilji þess vegna leggja út í þann aukakostnað, sem jeg tel, að frv. leiði af sjer. Jeg kem þá að síðara atriðinu, að þetta fyrirkomulag mundi verða ódýrara fyrir ríkið. Hæstv. ráðh. reyndi ekki nú frekar en áður að sýna fram á, hvernig hann fengi út þennan mikla sparnað, enda veit jeg, að það er engin leið fyrir hann að rökstyðja það. En merkilegt má það teljast, að slá því fram í aths. við frv., að 80 þús. kr. sparnaður sje að því á ári, og neita svo að sýna, hvernig sú upphæð er fengin fram. Hann færði þó tvent sem ástæðu fyrir því, að það hlyti að verða einhver sparnaður að þessu. Annað var það; að einhver íhaldsritstjóri hefði sagt, að miklar aukatekjur væru samfara þessum embættum, eða öðru um 40 þús. og hinu um 80 þús. krónur, eða samtals um 120 þús. kr. Jeg verð nú að segja það, með allri virðingu fyrir þessum íhaldsritstjóra, að jeg skil ekki í, að hann geti vitað betur um þetta en jeg, nje haft betri aðstöðu til að rannsaka það. Þá nefndi hæstv. ráðh. almannaróminn og hjelt, að eitthvað mætti á honum byggja. Það mun vera, að almannarómurinn hafi rjett fyrir sjer í því, að embættin sjeu tekjuhá, en að hanni viti nákvæmlega, hve miklar tekjurnar eru, því hefi jeg enga trú á. Slíkt er fljótt að ávaxtast í munni almennings, sem staðfestingu á þessum orðrómi nefndi hæstv. ráðh., að lögreglustjóri hefði einu sinni haft 9500 kr. útsvar og ekki kært. En það út af fyrir sig er engin sönnun þess, að hann hafi 80 þús. kr. laun. Útsvörin eru lögð á eftir efnum og ástæðum, og það er vitanlegt, að lögreglustjóri er sterkefnaður maður og var orðinn það áður en hann tók við þessu embætti. Hann var áður í feitu embætti og hann varð fyrir því happi að kaupa stórt hús fyrir lítið verð og hafði miklar tekjur af því á stríðsárunum. Lögreglustjórinn er þannig mjög vel efnaður og kannske stórríkur maður, og var hví eðlilegt, að hann bæri hátt útsvar, en sönnun fyrir svona miklum tekjum af embættinu held jeg að þetta geti ekki talist, heldur miklum eignum. Það er fleira tekið til athugunar við niðurjöfnun útsvara en tekjurnar einar. Það er alveg víst, að niðurjöfnunarnefnd hefir ekki álitið, að hann hafi haft 80 þús. króna tekjur þetta ár. Jeg sje það af samanburði á mínum tekjum og mínu útsvari, að það getur ekki verið. Það er svo um þá, sem eiga miklar eignir, að þeir hafa líka miklar tekjur af þeim. Útsvarsupphæðin er þannig engin sönnun um það, að tekjur af embættinu hafi verið 80 þús. Það getur eins verið, að þær hafi ekki verið nema 20–25 þús. kr. Það er rjett hjá hæstv. ráðh., að skattanefndin veit um tekjur þessa manns eins og annara. En það er leyndarmál, sem ekki verður frá skýrt. Hæstv. ráðh. sagði, að bæjarfógetinn hefði viðurkent í Ed., að tekjur hans hefðu komist upp í 25 þús. krónur. Jeg rengdi það alls ekki, þegar hæstv. ráðh. sagði það, en jeg benti honum á, að frá þeirri upphæð yrði að draga föstu launin, til þess að sjá, hve mikið væri hægt að græða á því að breyta lögunum, og í mínum útreikningi gekk jeg út frá, að við breytinguna kæmu 15 þús. frá þessu embætti, en þær mundu jetast upp við skiftinguna, og meira en það. Þá talaði hæstv.dómsmrh. um arð af geymslufje búa og ríkissjóðs. Það er þá, ef það er nokkuð, af fje ríkissjóðs, því að vextir af geymslufje búa eiga að ganga til þeirra, sem fjeð eiga. Hitt getur komið til álita, en jeg vil um lögreglustjórann hjer upplýsa það, að hann borgar í ríkissjóð vikulega. Hann hefir skipun um að borga í vikulok alt, sem inn kemur yfir vikuna, og jeg geng út frá, að hann hafi sjerstaka „kontó“ í bankanum fyrir fje ríkissjóðs og að ríkissjóður eigi þá vexti. Jeg skil því ekki, að um miklar tekjur geti verið að ræða af þessu. Jeg hygg, að lögreglustjórinn hafi mjög góða reglu á þessu. Jeg þekki hann vel, því að jeg hefi verið starfsmaður hjá honum í 6 ár og jeg hefi ekki þekt samviskusamari mann. Jeg get ekki sagt um sýslumenn, hvort þeir hafa fje á vöxtum á eigin reikning, en það mun fátítt yfirleitt, að skiftaráðendur hafi mikið fje til geymslu. Hitt er rjett, að þegar búum hefir verið skift, er ekki hægt að greiða vexti, því að erfingjarnir geta tekið út fjeð hvenær sem er, enda mundi það rugla hlutum milli erfingjanna og erfðafjárskatti til ríkissjóðs. Jeg hefi álitið, að þegar um verulegar upphæðir er að ræða, þá sje altaf haldin sjerstök bók fyrir hvert bú. Jeg hefi verið viðriðinn þó nokkur skifti hjer í bænum, og altaf, þegar um nokkrar verulegar peningaupphæðir hefir verið að ræða, hafa búinu verið færðir vextir til tekna og komið til skifta. Hvort þetta er svo annarsstaðar, veit jeg ekki, og jeg þekki auðvitað ekki öll tilfelli hjer, en hitt get jeg fullyrt, að ekki þyrfti annað en umburðarbrjef frá dómsmálaráðuneytinu til þess að tryggja það, að þessari reglu sje alstaðar fylgt. Jeg get bætt því við, að þegar jeg var sýslumaður, hafði jeg aldrei einn eyri upp úr slíkum vöxtum. Það var reyndar ekki banki á þeim stað, sem jeg var. Jeg hefði ef til vill fallið fyrir freistingunni, ef svo hefði verið, en jeg álít, að þetta fje eigi ekki að standa á reikningi embættismannanna, heldur þess, sem það á, og til þess að tryggja það, þarf ekki neitt lagaboð, heldur aðeins umburðarbrjef. Jeg skal viðurkenna, að lögreglustjórinn hafi háar tekjur. En þess verður að gæta, að hann er eini emættismaðurinn á landinu, sem á kröfu til slíkra launa, vegna þess að hann hefir aldrei gengið undir launalögin frá 1919. Hann gekk aldrei undir þau lög, vegna þess að hann sá, að það var honum skaði. Næsti lögreglustjóri mundi þannig ekki hafa nándar nærri eins há laun. Að þannig vöxnu máli, þegar fyrst og fremst ekki er hægt að kvarta undan slæmum rekstri embættanna og ekki heldur hægt að sýna fram á með neinum rökum, að sparnaður verði af skiftingunni, þá get jeg ekki talið rjett að samþ. þetta frv. Það má að vísu gera ráð fyrir, að skiftingin komi fyr eða síðar, en henni liggur ekkert á. Nú er svo mikið talað um embættafjöldann í landinu og hinn mikla kostnað, sem þeim sje samfara, að mjer finst, að ekki ætti að gera leik að því að fjölga þeim að nauðsynjalausu. Hæstv. dómsmrh. hefir talað um, hve nauðsynlegt væri að fækka embættum, og jeg er honum alveg samdóma um það. Hjer er farið inn á alt aðra braut og ekki af neinni knýjandi nauðsyn. Hæstv. ráðh. sagði í lok ræðu sinnar, að ekki yrði neinn aukakostnaður af skiftingunni. Það munar nú miklu, hvort á henni mundi verða 80 þús. króna gróði eða hvort ekki yrði um verulegan aukakostnað að ræða, og er nú hæstv. ráðh. kominn alllangt frá því, sem hann hjelt fram í fyrstu. Jeg skal viðurkenna, að ef um sparnað hefði verið að ræða nokkuð í áttina við það, sem jeg nefndi áðan, þá hefði verið sjálfsagt að samþ. þetta. Hæstv. ráðherra áleit, að eitthvað mætti spara af mönnum. Eitthvað af fulltrúum. Bæjarfógetinn hefir 3 fulltrúa. Þar af er einn fyrir Reykjavíkurbæ og kemur því málinu ekki við; án hans er ekki hægt að vera. Annar fer með sakamál og opinber lögreglumál. Hann sparast, en á móti kemur lögreglustjórinn sjálfur. Það, sem sparast, er því aðeins einn fulltrúi, en á móti þeim sparnaði kemur annað mannahald, því að þegar skrifstofunum fjölgar, leiðir það af sjer, að fjölga þarf starfsmönnunum. - Nú gegna lögregluþjónar bæjarins ýmsum þeim störfum, sem tollstjóri þarf að láta framkvæma, en við skiftinguna yrði að fá nýja menn til þess. Að síðustu talaði hæstv. ráðh. um hina óskiftu samúð með þessu frv. Jeg býst við, að hann eigi þar við meiri hl. bæjarbúa, en annars veit jeg ekki, hvernig hann hefir fengið að vita um óskir manna í því efni, því að á meðan bæjarbúar hafa enga ástæðu til að kvarta yfir þeim mönnum, sem nú gegna embættunum, hygg jeg, að þeir láti sig litlu skifta, hvort embættunum gegna 2 eða 3 menn. Hv. frsm. meiri hl. ræddi um þann sparnað, er af skiftingunni myndi leiða. Jeg hefi nú svarað því og sýnt fram á, að einungis einn fulltrúi sparast á þennan hátt, en í stað hans koma aðrir starfsmenn. Hv. frsm. meiri hl. upplýsti einnig, að þessir tveir menn hefðu 50 þús. kr. í tekjur árlega báðir til samans. Það kann að vera, en þar er eftir að draga frá föst laun. Ennfremur er ekki úr vegi að gæta þess, að í stað þeirra tveggja manna, sem nú eru launaðir, koma þrenn laun, og meira að segja verða launin fimmföld, þar sem ráð er fyrir því gert, að þeir menn, er nú eru í embættunum, fari á biðlaun næstu 5 árin. Laun þessara 5 manna næstu 5 árin verða að óbreyttri löggjöf 5X9500 = kr. 47500.00. Þá eru 2500 kr. eftir til þess að standast kostnað af 3. skrifstofunni, og sjá allir, að það er ekki nema 5. eða 6. hluti þess, sem þarf. Annars er hv.frsm. meiri hl. hjer í skemtilegri mótsögn við hæstv. ráðh., sem segir tekjur þessara manna tveggja 120000 kr. á ári. Það eru 70000 kr., sem milli þeirra ber. Með öðrum orðum, hv.frsm. meiri hl. er mjer að mestu leyti sammála. Háttv. frsm. þótti ólíklegt, að lögreglustjórinn, sem nú er, myndi segja af sjer, þar sem hann væri ennþá ungur maður. Jeg hygg, að hann muni vera 56–57 ára gamall, svo að það er álitamál, hvort hann getur talist ungur lengur, en hitt er rjett, að það er ólíklegt, að hann sækti um lausn frá embætti. En eins og frv. er orðað, verður hann að fara, af því að embættið er lagt niður, og sækja síðan aftur, ef hann hefir hug á að gegna embættinu áfram. Jeg veit ekki, hvort þessi maður vill heldur fá full laun án þess að starfa eða sömu laun og starfa áfram, en mjer þykir ekki ólíklegt, að maður, sem á svo mikla starfskrafta ónotaða, vilji ef til vill nota þá til einhvers annars, einkum þar sem hjer er maður, sem hefir löngun til þess að starfa að fræðilegum efnum, og ætti því ekkert að vera honum kærkomnara en að fá frí til þeirra iðkana. Eitt er það enn, sem mjer finst athyglisvert í frv., og það er, að stjórnin hefir heimild til að setja eins marga tollverði og henni þóknast. Veit jeg ekki, hvort það er meiningin að lögfesta alla þessa nýju tollgæslumenn á þann hátt, sem sagt er, að hæstv. ráðh. hafi sett til bráðabirgða. Jeg vil í þessu sambandi nota tækifærið til þess að spyrja hæstv. ráðh., hve margir þessir nýju tollgæslumenn eru, því að mönnum ber ekki saman um töluna. Segja sumir, að þeir sjeu jafnvel orðnir 12, aðrir segja 6, en um 4 er vitað, og væri gott, ef hæstv. ráðh. vildi gefa upplýsingar um það, hvað þeir eru margir í raun og veru.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg þarf ekki að svara hv.frsm. minni hl. mjög ítarlega, því að það, sem hann tók fram, voru mest endurtekningar frá því, sem hann hefir áður sagt. En eitt verð jeg að leiðrjetta hjá hv.frsm., því að annaðhvort hefir hann misskilið eina mótröksemd mína, eða hann hefir fært hana viljandi til lakari vegar. Hann hjelt því fram, að jeg hefði hörfað frá þeirri skoðun minni, að af frv. þessu leiddi sparnað fyrir ríkið. Háttv. frsm. hefir þarna blandað orðum mínum saman við það, sem hann hefir sjálfur reynt að sýna fram á, að þegar skrifstofurnar yrðu 3, leiddi af því aukið mannahald. Jeg hefi nú sýnt fram á, að samt af starfsfólkinu sparast, en þó er það ekki aðalatriðið, heldur aukatekjur þær, sem þessum embættum fylgja nú. - Þessu hefi jeg ávalt haldið fram, og hefir hv.frsm. enga ástæðu til þess að túlka það sínum málstað í hag. Mjer getur ekki blandast hugur um það af ræðum hv. 1. þm. Reykv., hv.þm. Barð. og hv.frsm. minni hl., að þeim finst menn þeir, er nú gegna embættunum, muni ver settir, ef þeir fara á biðlaun eða lægri laun. Jeg vil enn einu sinni taka það fram, að frv. þetta er ekki fram borið viðkomandi mönnum til ógagns, heldur til þess að leiðrjetta þann ágalla, sem verið hefir á embættaskipuninni. Það, sem okkur ber á milli, er það, hvort þjóðfjelagshagsmunir eða einstaklingshagsmunir eigi að ráða. Það er aðalatriðið hjá andstæðingum mínum í þessu máli, að þeir láta umhyggju fyrir þeim einstaklingum, er hjer eiga hlut að máli, hafa of mikil áhrif á afstöðu sína. Jeg vona, að hv. 1. þm. Skagf. viðurkenni, að þegar bæjarfógetaembættinu var skift, þá hafi fyrir slysni orðið til þessar feikna tekjur embættanna, og sjálfsagt sje að bæta fyrir það slys. Og einmitt þetta slys landsins varð til hagsbóta fyrir þessa menn um 10 ára skeið, enda viðurkendi háttv. 1. þm. Reykv., að núverandi lögreglustjóri hefði safnað sjer talsverðum eignum. En hv.þm. segir, að lögreglustjóri hafi safnað sjer þessum eignum meðan hann starfaði í stjórnarráðinu. Jeg leyfi mjer að draga þetta í efa, þegar tekið er tillit til þess útsvars, er þessi maður greiddi þá. Meðan þessi maður var starfandi í stjórnarráðinu, greiddi hann 250 kr. í útsvar, og verður það að teljast mjög lágt. Nú er niðurjöfnunarnefnd kunnugt um tekjur og eignir svo áberandi manna, og þegar útsvarið hækkar á fám árum úr 250 kr. upp í 9000 kr., þá hlýtur það að vera sökum þess, að á þessum árum hafa borist að þessum manni mjög vaxandi tekjur. Jeg hefði að sjálfsögðu ekki farið að rekja þetta, ef ekki hefði verið reynt að gera það ósennilegt, að þessi embættismaður hefði svo háar tekjur. Því hefir verið haldið fram, að það væri ógætilegt af mjer, sem hefi samið þetta frv., að fá ekki að vita með vissu, hve háar tekjur væru af þessum embættum, en þess þurfti ekki með, þegar öllum borgurum bæjarins er það kunnugt. Í svona litlum bæ vita menn hver um annan og almannaróminum skjátlast ekki í þessum efnum. Auk þess hafa margir embættismenn minst á þetta og áfelt þingið fyrir það, að um leið og það klípur af hinum litlu tekjum annara embættismanna, þá hefir einn maður jafnháar tekjur og heil stjett þarf til viðurværis annarsstaðar. Er ekki þörf á nánari „statistik“ í þessu efni en hinni rótgrónu skoðun manna, hve mikið happ hafi fylgt þessum embættum, svo og því, að skattanefnd, sem veit um tekjur manna, leggur 9 þús. kr. útsvar á annan þessara manna án þess að það hafi verið kært. Jeg hefi ekkert samviskubit gagnvart þessum mönnum, sem svo vel hefir verið við gert og raun ber vitni um, þegar þeir eiga kost á biðlaunum, jafnháum embættislaunum þeirra, og eins ef þeir vildu gegna embættunum framvegis, þá væri mjög vel við þá gert eigi að síður. Jeg býst við því, að mörgum embættismanninum, sem hefir 3000–4000 kr. árslaun og veit oft ekki, hvernig fullnægt verður brýnustu þörfum, fyndist það undarlegt, ef þingið synjaði þeim fyrst um launabót og sæi sjer síðan ekki fært að lækka laun þeirra tveggja embættismanna, sem hjer er um að ræða, frá því, sem verið hefir.

Hákon Kristófersson * Hæstv. ráðherra vildi láta líta svo út, sem jeg vildi sjá hagsmunum einstakra manna sem best borgið, en vildi bera hag þjóðfjelagsins fyrir borð, og að störfin ættu aðeins að vera til fyrir mennina. Það er merkilegt, að hæstv.dómsmrh. skuli hafa missjeð sig á svo auðveldum hlut, þar sem jeg talaði svo fyrir till. minni, að jeg væri grundvallaratriðum frv. alveg samþ., en vildi benda á aðra leið til sömu niðurstöðu. Jeg hefi nú bent á aðra aðferð, sem leiðir af sjer sömu niðurstöðu og efst er á baugi hjá hæstv.dómsmrh.Hv. 1. þm. Skagf. hefir sýnt fram á, hvernig ná mætti á sanngjarnan og hagfeldan hátt jöfnuði í launum. Jeg skil því ekki vel, hvers vegna hæstv. ráðh. vill endilega leggja niður embættin. Fyrir mjer vakir það, að þeir menn, sem teljast í fremstu röð embættismanna þessarar þjóðar, þyrftu ekki að hrekjast úr stöðum sínum. Hinsvegar finst mjer ekki rjett, að þeir beri miklu meira frá borði en aðrir embættismenn, og get jeg því til sönnunar skírskotað til afstöðu minnar, er launamálið var til umræðu á þingi. Þá hjelt jeg því fram, að þeir ættu aðeins að hafa sæmileg laun, en ekki aukatekjur. Það er því ómaklega mælt, að brtt. mín beri það með sjer, að frv. sje gott, ef ekki sjeu skertir hagsmunir þessara sjerstöku embættismanna. Jeg hefi tekið fram, að ef hægt væri að sanna sparnað við breytinguna, sem ekki hefir enn verið gert, þá má láta hana koma til framkvæmda, þegar embættin losna. En sífelt hringl með embættin leiðir til þess, að engir sæmilegir menn fást til að sækja um þau. Jeg vænti, að svo sanngjarn maður sem hæstv.dómsmrh. er sjái, að ekki má áætla tekjur þessara manna eingöngu eftir útsvörum þeirra. Háttv. 1. þm. Skagf. hefir sýnt mjög rækilega fram á það. Útsvör og eignasöfnun geta grundvallast á mörgu. Núverandi lögreglustjóri hefir t. d. sennilega haft stórkostlegar tekjur, meðan hann var í stjórnarráðinu, og býr að því. Bæjarsögum er varlega treystandi, enda nefna þær misjafnar upphæðir, sumar 50 þús. kr., aðrar 80 þús. Eitt sinn gekk sú saga hjer um bæinn, að hæstv. ráðh. hefði haft 9500 kr. árslaun sem skólastjóri, auk hita og ljóss, og þar fyrir utan ýmsar aukatekjur fyrir ritstörf sín. Þetta er sjálfsagt ósatt. Jeg er viss um, að hann hefði ekki viljað þiggja svo mikið fje. Hæstv. ráðh. er áhugamál að takmarka launagreiðslur, og jeg er honum sammála um það, og sjerstaklega, að ójöfn laun sjeu óheppileg. Hann sagði, að sumir hjeraðslæknar mundu hafa 30 þús. kr. árlega. Jeg held, að þetta geti varla verið, nema þá í stærstu bæjum. Hæstv. ráðh. má ekki taka mjer það illa upp, þó að mjer finnist óviðkunnanlegt hjá honum að nefna upphæðir án þess að greina frá sjerstökum tekjum. Þær verða að vera undirstaða heildarútreiknings. Hann vill byggja á umtali og segir, að allir viti þetta. En mjer var það t. d. ókunnugt. Þá sagði hæstv. ráðh., að jeg vildi breyta embættunum þegar viðkomandi embættismenn væru farnir frá. Jeg þykist vita, að hann misminni þetta, því að við flm.brtt. höfum tekið fram, hvað fyrir okkur vekti. Hann má heldur ekki skilja mig svo, að jeg haldi að þessir menn geti ekki lifað án embættanna. Þeir hafa sjálfsagt dug og vilja til að sjá fyrir sjer á annan hátt. En mjer sárnar, að færustu embættismenn þjóðarinnar sjeu settir á há biðlaun fyrir ekkert starf. Svo skal jeg enn taka það fram, að jeg get fallist á grundvallarhugsun frv. Jeg er á móti því, að einstakir starfsmenn ríkisins hafi óeðlilega háar tekjur. Hæstv. ráðh. var að leita sjer stuðnings í ummælum íhaldsritstjóra eins. Jeg skil þetta sem gaman, því að hingað til hefir þessi hæstv. ráðh. ekki tekið mikið tillit til orða íhaldsmanna. En vera má, að hjer rætist máltækið, að „góður er hver genginn“, og hann sjái nú, að þessi ritstjóri átti gott skilið. Lýk jeg svo máli mínu, en vænti þess, hvað sem hæstv.dómsmrh. segir, að allir sanngjarnir menn álíti brtt. rjettmæta. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. meiri hl. (Gunnar Sigurðsson) * Það er raunar ræða um keisarans skegg að tala fram og aftur um tekjur, sem enginn veit, hve miklar eru. Þó þykist meiri hl. nefndarinnar geta gengið út frá því, að laun beggja þessara manna sjeu ekki minni en 50 þús. kr. Jeg held raunar, að þau sjeu talsvert meiri. Það er því bersýnilegt, að sparnaður hlýtur að verða að þeim 5 árum liðnum, sem núv. embættismenn eiga rjett til biðlauna. Þá er og þess að gæta, að ekki er ósennilegt, að a. m. k. annar þessara manna taki embætti aftur. En þó að gert sje ráð fyrir að launa 5 menn, fara ekki til þess nema 47 þús. kr. Einhver skrifstofukostnaður kynni að geta bætst við, svo að ekki yrði sparnaður í bili. En hann verður áreiðanlega í framtíðinni. En eins og jeg tók fram í framsöguræðu minni, er sparnaðurinn ekki aðalatriðið fyrir mjer. Jeg vil fyrst og fremst skilja tollstjórnina frá lögreglustjóraembættinu. Og eitt atriði í ræðu hv.frsm. minni hl. kom mjer til þess að standa upp nú. Hann sagði, að bæjarbúar þyrftu ekki að kvarta undan núverandi fyrirkomulagi. Jeg ætla ekki að ámæla þeim manni, sem nú gegnir lögreglustjórastarfinu. En þó mun það margra manna mál, að hin tvö störf fari sjerstaklega illa saman hjá honum, því að þó hann sje öðru vel vaxinn, er hann ekki hæfur til hins. Og jeg leyfi mjer að fullyrða, að hjer í bænum hafa komið fyrir mjög leiðinleg mál, af því að þessi maður hefir ekki lögreglustjórahæfileika. Jeg vil undirstrika það, að starfinu verður að skifta, til þess að fá öfluga lögreglustjórn. Yfir henni er nú kvartað, og það með rjettu. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg skal ekki vera margorður, enda eru nú flestir farnir úr deildinni, en jeg þarf að svara hæstv.dómsmrh. nokkrum orðum. Hann sagði, að jeg hefði misskilið sig. Mjer þykir leiðinlegt, ef svo hefir verið, en jeg get ekki fundið, að jeg hafi gert það. Jeg finn, að hæstv. ráðh. er ekki eins viss um sparnaðinn og áður. Sjálfur hefi jeg altaf haldið því fram, að embættin mundu verða betur rækt, ef þau væru 3 en 2, en þó svo framarlega, að færir menn fáist í þau. Hæstv. ráðh. sagði, að frv. væri ekki borið fram til þess að gera þessum mönnum ilt. En hann sagði, að jeg og hv.þm. Barð. værum á móti því af umhyggju fyrir þeim. Hv. þm. Barð. er ekki á móti frv. En jeg held einmitt, að hæstv. ráðh. sje alt of góður við þessa menn, að leggja niður embættin. Hann hefði heldur átt að draga frá þeim störf. Væri sú leið farin, ættu þeir enga heimting biðlauna. Þetta álít jeg óheppilegt, og sjálfsagt er það ekki af umhyggju hæstv. ráðh. fyrir þessum mönnum, heldur hinu - eða a. m. k. lítur svo út -, að hann vill losna við þá úr embættunum, hvað sem það kostar. Jeg skal ekki fara mikið út í einkahag lögreglustjóra. En jeg hygg, að hæstv. ráðh. hafi átt við útsvar hans á síðasta ári. En það sannar lítið í þessu máli, því að einmitt á því ári mun honum hafa tæmst arfur eigi lítill, og því eðlilegt, að hann hefði hátt útsvar. Annars nær engri átt að bera saman útsvör nú og fyrir stríð. Hæstv. ráðh. hefði getað náð marki sínu með tveim aðferðum öðrum en þeirri, sem hann valdi: með því að breyta lögum um stimpilgjald og með því að stofna nýtt embætti. Að hann nú velur hvoruga þessa leið, getur ekki skilist öðruvísi en að hann vilji sýna þessum embættismönnum, að þeir megi fara, þó að það kosti biðlaun í 5 ár, eða undir 100 þús. kr. Um launakjör þessara manna ætla jeg ekki að tala frekar. Það þýðir ekkert fyrir okkur að þræta hjer um það, en reynslan mun skera úr, hver sparnaðurinn verður. Hv. frsm. meiri hl. þarf jeg engu að svara. Hann vill umfram alt skifta lögreglustjóraembættinu og hirðir ekki, þó að það auki kostnað.

Jeg álít, að af því verði sparnaður

. Eftir að 5 ár eru liðin, sagði hv.þm., en á 5 árum getur margt skeð. Þessi lög geta verið upphafin innan þess tíma. Og ekki þætti mjer ólíklegt, að eftir 5 ár yrði orðinn meiri kostnaður við hinar 3 skrifstofur en menn gera sjer grein fyrir nú. Mjer þykir leiðinlegt, að hæstv.dómsmrh. skuli ekki vilja svara fyrirspurn minni um fjölda tollþjónanna. En ekki get jeg verið að ganga lengur eftir svari, þegar jeg sje, hve óljúft honum er það.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Það er sama um þetta frv. að segja og frv. það, sem verið var að ræða (áfengislögin), að það er flutt að ósk bindindismanna. Nefndin sá ekki ástæðu til að setja sig á móti því, nje heldur koma með sjerstakar brtt., jafnvel þótt hún álíti þess þörf. Jeg skal ekki fara sjerstaklega út í þetta, en vil þó minnast á 4. gr. Þar stendur: „Ríkisstjórnin skipar mann til að veita áfengisversluninni forstöðu. Hann eða aðstoðarmaður hans, sem stýrir lyfjaversluninni, skal hafa lyfsalapróf, og má fela honum eftirlit með lyfjabúðum landsins“. Nefndin lítur svo á, að það liggi í hlutarins eðli, að þetta starf skuli falið honum En þar sem hún býst við, að svo verði í framkvæmdinni, þá flytur hún ekki brtt. um það. Skal jeg svo ekki tefja tímann með því að fara fleiri orðum um frv.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þó að jeg sje engan veginn ánægður með aðalatriði þessa frv., hefi jeg ekki tekið til máls fyr en nú, af því að jeg hefi ekki viljað leggja stein í götu þess að þessu sinni. En jeg vil taka það fram, að það ástand, sem verið hefir undanfarið, þar sem Íslandsbanka hefir hvað eftir annað verið leyft að fresta inndrætti seðla sinna, getur ekki haldist. Ef sú skipun kemst á, að hjer verði tveir bankar með hjer um bil jafnmikilli seðlaútgáfu, verður óviðunandi óreiða í þessum efnum og þverbrotin sú regla, sem gildir alstaðar í heiminum, að stærsti bankinn hafi seðlaútgáfuna á valdi sínu með þeirri ábyrgð, sem henni fylgja. Jeg vildi taka þetta fram og beina því sem minni skoðun til hluthafa bankans, ef einhver þeirra skyldi vera hjer, að þörf landsins krefst þess, að farið verði að framfylgja lögunum um inndráttarskyldu seðla. Til lengdar verður ekki hægt að taka tillit til þess, hvort bankinn geti staðið í skilum, og jeg vildi óska, að hluthafar Íslandsbanka kæmu ekki framvegis til stj. á síðustu stundu til þess að biðja hana að flytja slíkt frv., af því að óhjákvæmilegt væri að neita slíkri beiðni. Íslandsbanki verður að finna önnur ráð, þegar hann sjer, að þjóðfjelagið getur ekki sætt sig við þennan undandrátt.

Jón Þorláksson Hæstv. dómsmrh. hagaði orðum sínum svo, að skilja mátti sem hluthafar Íslandsbanka hefðu farið fram á þessa frestun. Þetta er tæplega rjett. Á næstsíðasta og síðasta þingi var það stjórnin, sem gekk í þetta af kunnugleik sínum á ástandi bankanna, og í þetta sinn komu tilmælin, eins og upplýst hefir verið, frá bankaráðsmönnunum, hæstv. forsætisráðherra, þrem þingkjörnum ráðsmönnum og einum fyrir hönd hluthafanna.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Háttv. 3. landsk.þm. þurfti ekki að vera að leiðrjetta mig. Ummæli mín voru aðeins varnaðarorð, ekki síst til þeirra, sem eiga að gæta hinna dönsku hagsmuna bankans, af því að sú leið, sem nú er farin, er ófær til lengdar. Það má segja, að frestun inndráttarskyldunnar hafi undanfarið verið borin fram af stjórnunum og nú af hæstv.forsrh., en jeg lít á það sem bráðabirgðaskipun. Meiri hl. bankaráðsins er í náinni samvinnu við hluthafana, sem hafa vald til að hafa einn bankastjóra með 40 þús. kr. launum, sem er í ósamræmi við allar aðrar opinberar launagreiðslur, sem kunnugt er um, og sannkallað fjármálafurðuverk. Þó að bankinn sje vesall, hefir ekki tekist að hnekkja þessu. Jeg vil nú skýra frá því, að þegar hinir tveir framsóknarmenn í bankaráðinu, hæstv.forsrh. og hæstv. fjmrh., vildu koma fram lögun á þessum óhæfilegu launakjörum, stóðu þeir á móti, sem fara með vald hluthafanna í bankanum. Þó fjekst nokkur lækkun fram. Jeg vil benda fulltrúa hinna erlendu hluthafa í bankaráðinu á það, að þingið hefir hingað til orðið fullkomlega vart við hluthafavaldið, og ætti að vera búið að fá nóg af því. Þótt þetta frv. verði nú samþ., til þess að firra bankann vandræðum, er ekki ósennilegt, að það sje í síðasta sinn, sem þessi leikur er leikinn.