Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það til l. um eftirlaun aldraðra, sem hér er til umr., er nú lagt fyrir Alþ. sem stjfrv. í þriðja sinn. Á 100. löggjafarþingi hafði það hlotið afgreiðslu í Ed. þingsins, en stöðvaðist í Nd. eftir afgreiðslu þar við tvær umr. Frv. var einnig lagt fram á 101. löggjafarþingi, en kom þá ekki til umr. af alkunnum orsökum. Hér er á ferðinni mikið sanngirnis- og réttlætismál, eins og ég veit að hv. þm. gera sér allir ljósa grein fyrir. Nú, þegar rutt hefur verið úr vegi þeim ágreiningsefnum, sem varða fjárhagsákvæði frv. og urðu framgangi þess til trafala á s.l. vori, treysti ég því, að eftirleikurinn verði auðveldur og greiður. Ég fylgdi þessu frv. úr hlaði í fyrravetur með ítarlegri framsöguræðu nm aðdraganda þess og efni. Mun tæpast þörf svo gagngerrar umfjöllunar nú, enda efni frv. sjálfsagt ljóst í hugum þeirra sem hér áttu sæti á s.l. vetri, en framsaga mín frá þeim tíma aðgengileg í Alþingistíðindum hinum, sem ekki sátu á Alþ. þá. Þó þykir mér hlýða að gera stuttlega grein fyrir helstu efnisatriðum. Rétt er að víkja þá fyrst að því, til hve margra hin nýju lífeyrisréttindi ná samkv. frv. Áætlað hefur verið að um s.l. áramót hafi fjöldi fólks 70 ára og eldra verið nálægt 14 700 hér á landi. Af þeim hópi eru nú um 6000 taldir njóta verðtryggðs lífeyris með beinum eða óbeinum hætti á grundvelli laga frá 1971 um eftirlaun til aldraðra félaga í stéttarfélögum og hliðstæðra ákvæða í lögum um Lífeyrissjóð bænda. Um það bil 2400 hafa slík réttindi í lífeyrissjóðum hins opinbera og bankamanna. Eftir standa þá um það bil 6300 manns sem njóta ýmist engra eða mjög óverulegra réttinda. Þar af er áætlað að með þessu nýja frv. öðlist um 4500 manns verðtryggð lífeyrisréttindi beint eða óbeint. Spyrja má hverjir standi þá enn utan þessa kerfis. Það eru samkv. framansögðu um það bil 1800 manns sem skiptast einkum í tvo flokka. annars vegar er fólk á aldursbilinu 70–75 ára sem enn stundar vinnu. Þetta er töluvert fjölmennur hópur sem nýtur fullra réttinda samkv. frv., en frestar einungis töku lífeyrisins. Hins vegar er fólk sem hefur ekki haft neinar tekjur, hvorki launatekjur né aðrar atvinnutekjur s.l. 15 ár. Auðvitað má um það deila, hvort átt hefði að reyna að ná einnig til þessa síðari hóps. En þá er þess að gæta, að lífeyrissjóðsgreiðslum er einkum ætlað það hlutverk að jafna þá röskun sem verður á högum manna er þeir hafa aflað tekna sér til lífsviðurværis, en missa þeirra svo skyndilega við þegar starfsorkan glatast fyrir aldurs sakir eða vegna örorku. Slík röskun verður ekki á högum þeirra sem engra tekna hafa aflað. Auk þess er óhjákvæmilegt að hafa einhverja viðmiðun til að byggja á útreikning um réttindaávinning. Er örðugt að sjá hvernig þar er hægt að ganga lengra en svo að miða við atvinnutekjur. Töluverður hluti þessa fólks er á dvalarheimilum, hjúkrunarheimilum eða sjúkrahúsum og nýtur þar í gegn verulegs stuðnings. Ég vík þá næst að fjárhæð lífeyrisins. Hún ræðst að mestu af því, hve hárra tekna viðkomandi aflaði síðustu 15 árin áður en taka lífeyrisins hófst. Byggt er á sérstökum stigaútreikningi, þar sem deilt er í atvinnutekjur lífeyrisþegans hvert ár með svonefndum grundvallarlaunum ársins. Grundvallarlaunin eru árslaun samkvæmt 2 taxta Dagsbrúnar miðað við fast dagvinnukaup í 52 vikur og með fullri starfsaldurshækkun. Hafi raunverulegar tekjur lífeyrisþegans verið jafnar þessum viðmiðunarlaunum, fær hann eitt stig fyrir hvert ár eða samtals 15 stig. Stigin eru síðan margfölduð með 1.8 og fæst þá það hlutfall grundvallarlaunanna sem viðkomandi fær greitt mánaðarlega í lífeyri. Þannig gefa 15 stig 27% af grundvallarlaunum, sem eru nú 243 354 kr., eða 65 706 kr. á mánuði. Ef lífeyrisþeginn heldur áfram að vinna eftir 70 ára aldur, reiknast honum stig áfram þar til hann er orðinn 75 ára. Séu laun hans áfram hin sömu og grundvallarlaunin bætir hann við sig 5 stigum og á þá rétt til lífeyris sem er 36% af þessum grundvallarlaunum eða um 87 600 kr. á mánuði. Þessar upphæðir geta síðan hækkað eða lækkað eftir því hvort tekjur lífeyrisþegans voru hærri eða lægri en grundvallarlaunin þau ár sem stigaútreikningurinn miðast við. Mikilvægt er að þessar lífeyrisgreiðslur skerða ekki eftirlaunin frá almannatryggingum í þeim tilvikum, þegar viðkomandi hefur engar aðrar tekjur en lífeyri og eftirlaun. Heildarráðstöfunarfé getur því orðið eftir samþykkt frv., sé miðað við einstakling, ellilaun 77 142 kr. á mánuði, tekjutrygging 70 857 kr. á mánuði og lífeyrir samkv, frv. 66–88 þús. kr. á mánuði til viðbótar, svo að algengt dæmi sé tekið. Ég ítreka það, að hér er átt við einstakling. Ráðstöfunarféð er þá orðið um 214–236 þús. kr. á mánuði. Verður að ætla að með þessum greiðslum sé þjóðfélagið búið að rækja með dágóðum sóma, a.m.k. miðað við það sem verið hefur, þá grundvallarskyldu sína að tryggja afkomuöryggi þeirra sem glata starfsorku sinni vegna aldurs eða örorku. Frv. tekur ekki eingöngu til ellilífeyris. Það veitir rétt til örorkulífeyris, þegar orkutap er metið 40% eða meira, og einnig til makalífeyris, þ.e. lífeyris til eftirlifandi maka þess sem rétt átti til lífeyrisgreiðslna samkv. frv. eða hefði getað öðlast slíkan rétt með áframhaldandi réttindavinnslu. Réttindaávinningur samkv. frv. byggist á því, hverjar atvinnutekjur lífeyrisþegans væru. Með atvinnutekjum er átt við hvers konar launagreiðslur, en auk þess arð eða gróða sem sjóðfélaga hlotnaðist af atvinnu sinni. Skiptir þá ekki máli hvort unnið var við eigin atvinnurekstur eða í þjónustu annarra. Hlunnindi eru reiknuð á skattmatsverði. Gert er ráð fyrir að setja um þetta nánari ákvæði í reglugerð. Aðstoð við atvinnurekstur hjóna telst hins vegar ekki til atvinnu í þessu sambandi, ef hún er eingöngu færð sem frádráttarliður á skattframtali. Sú spurning vaknar sjálfsagt hjá ýmsum, hvernig unnt sé að afla upplýsinga um atvinnutekjur fólks allt að 15 ár aftur í tímann. Þetta er leyst þannig, að farið er eftir iðgjöldum sem hlutaðeigandi kann að hafa greitt til lífeyrissjóðs. Að öðrum kosti er stuðst við upplýsingar skattstjóra. Þegar fara þarf lengra aftur í tímann en upplýsingar lífeyrissjóðs og skattstjóra ná skal miða við meðaltal stiga þriggja bestu áranna sem upplýsingar eru til um. Með þessum hætti fæst þó ekki meira en eitt stig fyrir hvert ár. Allur lífeyririnn samkv. frv. er verðtryggður og hækkar ársfjórðungslega í samræmi við hækkun kauptaxta í landinu. Unnt verður að fá samtímis fleiri en eina tegund lífeyris. Þannig getur maður notið samtímis makalífeyris eða elli- og örorkulífeyris, þó aldrei hærri upphæðar en sem svarar til 20 stiga. Hins vegar fellur niður greiðsla örorkulífeyris þegar ellilífeyririnn tekur við. Greiðslur, sem menn kunna að eiga tilkall til frá einhverjum lífeyrissjóði og hliðstæðar greiðslur úr ríkissjóði, koma til frádráttar lífeyri samkv. þessu frv. Tilgangur þess er ekki að veita mönnum margfaldan rétt, heldur að tryggja ákveðin lágmarksréttindi. Lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn eða eitt samræmt lífeyriskerfi er auðvitað lokatakmarkið. Líta ber á þetta frv. sem áfanga að því marki, vissulega stóran og mikilsverðan áfanga. En lokatakmarkinu verður tæplega náð fyrr en að 1–2 árum liðnum. Það er vandasamt verk og viðkvæmt, sem ekki má rasa að. Ég ætla þá að víkja að fjárhagsákvæðum frv. Ágreiningsefnin varðandi þau voru þríþætt þegar frv. var til umræðu s.l. vor. Laut hið fyrsta að hlutdeild Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í fjármögnun hinna nýju lífeyrisgreiðslna. Var að þeirri tilhögun fundið nema til kæmu lagfæringar á tekjustofnun sveitarfélaga og það eins þótt fullgild rök standi til nokkurrar aðildar sveitarfélaganna að þessu máli. Úr þessu var bætt með þeim hætti, að Jöfnunarsjóði var fengin hlutdeild í þeirri hækkun söluskatts sem ákveðin var með brbl. nr. 73 frá 10. sept. 1979. Áætlað er að þessar nýju söluskattstekjur Jöfnunarsjóðs nemi um 800 millj. kr. á næsta ári, en útgjöld hans aukist hins vegar um 450 millj. vegna eftirlaunanna. Er þá reyndar við það miðað, að fram sé kominn allur kostnaður af hinum nýju lífeyrisréttindum. Í raun mun það hins vegar verða smám saman og á nokkuð löngum tíma. Þessar tölur um tekjur og útgjöld Jöfnunarsjóðs eru í báðum tilvikum miðaðar við kauplagsforsendur fjárlagafrv. Í öðru lagi varð ágreiningur um þá tilhögun, að lífeyrissjóðir á samningssviði Alþýðusambands Íslands og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og vinnuveitenda greiddu 1% af iðgjaldatekjum sínum til að kosta hinar nýju lífeyrisgreiðslur. Það framlag svarar til um 150 millj. kr. á næsta ári. Andmæli komu fram hér í þinginu við þessa tilhögun, og henni var eindregið mótmælt í bréfi sem fulltrúar aðila vinnumarkaðarins aðrir en BSRB og fulltrúi Landssambands lífeyrissjóða sendu sameiginlega til formanns heilbr.- og trn. Ed. hinn 27. apríl s.l. í því bréfi var m.a. vitnað til þess, að samkomulag það, sem þessir aðilar gerðu árið 1976 og endurnýjuðu ári síðar, um að leggja 4% iðgjaldatekna sinna í sameiginlegan sjóð til að standa undir verðbótum á lífeyri, væri sjóðunum þungur baggi og hefði óheppileg áhrif á stöðu þeirra til lengri tíma litið. Einnig var á það bent, að verðtryggingin legðist mjög misþungt á hina einstöku sjóði, þannig að sumir þeirra þyrftu að kosta til hennar fast að þriðjungi allra iðgjaldatekna sinna á þessu ári. Var áréttuð nauðsyn þess, að meiri samhjálp kæmi til milli allra sjóðanna til að leysa þennan vanda. Í viðræðum við fulltrúa þessara aðila nú í haust varð svo samkomulag um það, að fallið yrði frá ráðgerðu framlagi þessara lífeyrissjóða til hinna nýju eftirlauna, þess í stað gengi tilsvarandi fjárhæð til sameiginlega sjóðsins til greiðslu lífeyrisuppbótarinnar til viðbótar þeim 4% sem sjóðirnir greiða þangað nú. Hefur fjárhagsákvæðum frv. verið breytt til samræmis við þetta samkomulag. Þriðja og síðasta ágreiningsefnið varðandi fjárhagsákvæðin var loks sú aukna hlutdeild Atvinnuleysistryggingasjóðs í lífeyrisgreiðslunum sem gert var ráð fyrir í frv., en honum var ætlað að leggja fram jafnháa fjárhæð og Jöfnunarsjóður sveitarfélaga greiðir, eða sem svarar 450 millj. kr. á næsta ári. Er þá enn miðað við kauplagsforsendur fjárlagafrv. Gert var ráð fyrir að þessar greiðslur kæmu til viðbótar þeim kostnaði, sem Atvinnuleysistryggingasjóður ber nú samkv. lögum nr. 63 frá 1971, um eftirlaun til aldraðra félaga í stéttarfélögum. Þessum auknu álögum á Atvinnuleysistryggingasjóð var mótmælt hér á Alþ., og í lífeyrisnefndinni hafa fulltrúar ASÍ, Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og vinnuveitenda bent á, að hvorki samrýmast þessi útgjöld tilgangi sjóðsins né sé hann fær um það fjárhagslega að bæta þeim á sig. Er í því sambandi einkum vísað til þeirra miklu útgjalda sem sjóðurinn hefur nú af greiðslu fæðingarorlofs. Það er engum vafa undirorpið, að sú staðhæfing er hárrétt, að Atvinnuleysistryggingasjóður sé þess ekki umkominn að bæta á sig nýjum byrðum. Útgjöld sjóðsins eru talin verða um 2509 millj. kr. á þessu ári, en þar af er fæðingarorlofið eitt sér um 800 millj. kr. eða stærsti einstaki útgjaldaliðurinn. Tekjur hans virðast hins vegar hafa verið stórlega ofáætlaðar í fjárlögum þessa árs. Endurskoðun þeirra bendir til að þær verði aðeins um 2732 millj., eða 223 millj. umfram útgjöld. Þá hafa hins vegar verið taldar til tekna innheimtar afborganir af lánum sjóðsins að fjárhæð 362 millj. Benda þessar áætlanir því til þess, að höfuðstóll hans gæti skerst á árinu um sem næst 139 millj. kr. Að vísu er höfuðstóll sjóðsins stór, var tæpir 8 milljarðar um s.l. áramót. Engu að síður er það mikið alvörumál, að á hann skuli ætla að ganga nú í ár þegar atvinnuástand hefur verið með allra besta móti. Er það skoðun mín, að ekki verði skotið á frest öllu lengur að létta fæðingarorlofinu algerlega af honum og þá samfara því að lögfestur verði réttur allra kvenna hér á landi til fæðingarorlofs, eins og Alþ. hefur margsinnis ályktað um, en það mál er nú til athugunar hjá ríkisstj. Enn ríkari verður þörfin fyrir að bæta stöðu sjóðsins þegar lokið verður endurskoðun löggjafarinnar um sjóðinn sjálfan, en hún er nú vel á veg komin. Er óhjákvæmilegt að sú endurskoðun leiði til verulegra breytinga og rýmkunar á bótaákvæðum hans. Af því, sem ég hef nú sagt, má ljóst vera, að þörf er víðtækrar endurskoðunar á málefnum Atvinnuleysistryggingasjóðs sem tengist tveimur stórverkefnum öðrum: endurskoðun laga um sjóðinn sjálfan og lögfestingu almenns fæðingarorlofs. Mjög er hins vegar brýnt að hraða afgreiðslu eftirlaunafrv. Hafa formenn þingflokkanna og forsetar deilda tekið vel í þau tilmæli mín að heimila nauðsynleg afbrigði til að frv. hljóti afgreiðslu fyrir jólafrí þingsins. Er ég ákaflega þakklátur fyrir þær vinsamlegu undirtektir. Það væri vissulega vegleg jólagjöf Alþingis til þessa réttindalitla fólks, ef frv. yrði að lögum í þessari viku. Af því leiðir hins vegar það, að gagnvart Atvinnuleysistryggingasjóði verður við það að sitja að sinni, að ríkisstj. ábyrgist að af honum verði létt öðrum byrðum að sama skapi og útgjöld hans til eftirlauna aukast við samþykkt þessa frv., eins og áréttað er í aths. með frv. Fyrrv. ríkisstj. hafði einnig gert samþykktir sem gengu í sömu átt og reyndar lengra. Ég vil að síðustu minna á að samhliða afgreiðslu þessa frv. er nauðsynlegt að koma á skylduaðild allra að lífeyrissjóðum. Hefur nú verið gengið frá frv. um það efni sem rætt hefur verið og samþykkt í 8 manna lífeyrisnefnd aðila vinnumarkaðarins. Mun ég leggja það fyrir strax er þing kemur saman aftur að loknu jólafríi. Jafnframt er þá að vænta af hálfu fjmrh. sérstaks frv. til l. um svonefndan biðreikning lífeyrisréttinda eða Almenna lífeyrissjóðinn, eins og til greina hefur komið að nefna hann, þar sem opnuð verður leið til lífeyrisaðildar fyrir alla þá sem ekki fá fullnægt tryggingaskyldu sinni með aðild að öðrum lífeyrissjóðum. Herra forseti. Ég legg að lokum til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og heilbr.- og trn. þessarar hv. deildar.



Herra forseti. Þetta frv. um eftirlaun til aldraðra lá fyrir á 100. löggjafarþingi og fór í gegnum Ed. og til n. í Nd. Sú n. klofnaði í afstöðu sinni til málsins. Meiri hl. n., fulltrúar Sjálfstfl. og Alþfl., afgreiddi nál. jákvætt og lagði áherslu á að greiðslubyrðum yrði létt af Atvinnuleysistryggingasjóði áður en ákvæði þessa frv. kæmu til framkvæmda. Ákvæði til að tryggja það var fellt inn í frv. í meðferð málsins í Ed., en í því ákvæði kom fram að lagt verði fram frv. sem létti greiðslubyrðar Atvinnuleysistryggingasjóðs og Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga eða tryggi þeim nýja tekjustofna áður en frv. um eftirlaun kæmi til framkvæmdar. Áður en ég held lengra vil ég minna á að þetta mál var samningsmál á milli ríkisstj. og verkalýðshreyfingarinnar í samningunum 1977 og var öllum aðilum ljóst að undirbúningur að því máli tæki nokkurn tíma. Sú nefnd, sem starfaði að því, skilaði ekki áliti fyrr en önnur ríkisstj. var komin, fyrrv. hæstv. ríkisstj. Sú stjórn náði ekki samkomulagi sín á milli um hvernig ætti að afgreiða þetta mál. Samt var málið lagt hér fram á Alþ. og það fór í gegn í Ed. með atkv. flestra þm. með því að taka upp það ákvæði til bráðabirgða, að fyrir 1. jan. 1980 skuli ríkisstj. leggja fram frv. til l. sem létti greiðslubyrðar á Atvinnuleysistryggingasjóði og Jöfnunarsjóði sveitarfélaga eða tryggi þeim nýja tekjustofna. Undir þetta nál. skrifa sex nm. í Ed. - einn nm. var fjarverandi endanlega afgreiðslu málsins - eða fulltrúar allra þeirra flokka sem þm. eiga á Alþ. Var því talið, þegar málið kom til 1. umr. í Nd. og hæstv. ráðh. fylgdi því úr hlaði, að þetta mál ætti tiltölulega greiða leið í gegnum þingið. Ég tók þá til máls á eftir ráðh. og ræddi þetta mál mjög ítarlega og efnislega og gerði þær aths. í sambandi við fjáröflunarhlið málsins sem ég hef aðeins minnst á eins og aðrir. Ég taldi mig fyrir mitt leyti geta fylgt frv. og afgreiðslu þess þannig að það yrði að lögum á vordögum 1979 og gæti tekið gildi 1. jan. 1980 og tíminn, sem liði fram að gildistöku laganna, yrði því ætlaður til þess að leggja fram frv. til að létta greiðslubyrðar á Atvinnuleysistryggingasjóði og sömuleiðis á Jöfnunarsjóði sveitarfélaga eða tryggja þeim nýja tekjustofna. Mér finnst ekki þessi lausn liggja svo ljós fyrir sem hæstv. ráðh. lætur í veðri vaka, og ég held að það hefði verið hyggilegra að afgreiða þetta frv. á s.l. vori, og mér er enn þá óskiljanlegt hvernig á því stóð, að fulltrúar Alþb. og fulltrúi Framsfl. í heilbr.- og trn. Nd. snerust öndverðir gegn afgreiðslu frv. á s.l. vori og vildu alls ekki lögfesta það fyrr en þessi ákvæði væru leyst um fjáröflun til sjóðsins. En nú þegar komið er að því og ætlast til að lögin taki gildi eftir örfáa daga, þá virðist allt vera í lagi og þá þarf engan undirbúning. Ég spyr: Af hverju liggur ekki fyrir endurskoðun laga um Atvinnuleysistryggingasjóð? Þegar ég var heilbr.- og trmrh. skipaði ég nefnd, fulltrúa launþega, vinnuveitenda og rn., undir forustu hæstaréttardómara til að endurskoða þessi lög. Ég sá einhvern tíma í blaðagrein, að núv. hæstv. ráðh. hafi leyst þessa nefnd frá störfum. Ég spyr nú í þessu sambandi: Hvernig stóð á því? Var einhverjum öðrum falin endurskoðun þessa lagafrv. og er að því komið að það verði lagt fram? Hér segir í aths. við þetta lagafrv., að staða Atvinnuleysistryggingasjóðs sé slík, að hann sé ekki fær um að bæta á sig frekari álögum, og að útgjöld þau, sem hér um ræðir, samrýmist ekki tilgangi sjóðsins. Ríkisstj. hefur á hinn bóginn talið eðlilegt að fjárhagur sjóðsins yrði styrktur með því að öðrum útgjöldum yrði létt af sjóðnum að sama skapi, og mun frv. þess efnis lagt fram á Alþ. innan skamms. Um hvað fjallar það frv.? Mér er forvitni á að vita um hvað frv. fjallar. Hver eru ákvæði þess? Þessi mál eru auðvitað svo skyld að ástæða er til þess að spyrja um það núna. Ágreiningurinn um hlutdeild Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í lífeyrisgreiðslum samkv. till. þess frv., sem hæstv. ráðh. var að fylgja hér úr hlaði, hefur verið jafnaður, að því er hann segir, að ákveðið hefur verið að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga fái hlutdeild í þeirri hækkun söluskatts sem ákveðin var með brbl. Telja sveitarfélögin að með þeirri auknu hlutdeild hafi þau aðeins fengið fjármuni til þess að mæta auknum útgjöldum vegna þessa frv., en ekki uppbót á því, hvað þeirra tekjur hafa verið rýrðar að undanförnu með því að fella niður söluskatt af ákveðnum vörum, eins og allir vita? Ég sagði hér í fyrravor, að ég teldi að sveitarfélögin hefðu svo mikinn ávinning af þessu frv., að þau gætu einnig tekið á sig töluverð útgjöld, og vildi þar af leiðandi ekki taka nema að takmörkuðu leyti tillit til þeirra í þessum efnum. Mér finnst miður að þetta frv. skuli hafa dagað uppi með þeim hætti sem raun varð á í vor, vegna þess að hér er um samningsmál að ræða, og það er alveg sama þó að önnur ríkisstj. og meira að segja sú þriðja sé tekin við. Þá er samningur samningur þrátt fyrir það, og það ber að standa við samninga. En mér finnst málið bera ákaflega seint að. Það er tekið hér með miklum asa til umr. og ætlast til þess, að það sé afgreitt með þessum viðamiklu breytingum sem maður verður að fá frekari skýringar á. Ég er, eins og ég hef verið, ákveðinn stuðningsmaður lagasetningar um eftirlaun til aldraðra. Eins og ég vildi á s.l. vori lögfesta þetta frv., þá get ég auðvitað ekki annað en verið sjálfum mér samkvæmur með því að hraða sem föng eru á afgreiðslu þessa máls, þó að mér sé ljóst að því sé stefnt í allmikla tvísýnu, ef það á að vera tilbúið í þessari viku og fara í gegnum sex umr. og tvær n. í hv. Alþ. Ég mun ekki fyrir mitt leyti leggjast á málið, nema síður sé, en ýmsar skýringar á fjárhagshlið málsins óska ég eftir að fá. Ég ætla ekki að tefja umr. hér í d., því að eins og ég sagði áðan vil ég á engan hátt bregða fæti fyrir málið, heldur reyna eins og hægt er að hraða afgreiðslu þess.



Herra forseti. Ég fagna því frv., sem hér er lagt fram, og undirstrika það, að framsóknarmenn eru hlynntir samþykkt þess. Það hefur birst á ýmsa vegu. M.a. liggur það fyrir, að í fjárlagafrv. því, sem Tómas Árnason lagði fram hér í haust, var gert ráð fyrir 500 millj. vegna þessa, og jafnframt kom fram í stefnuræðu þáverandi forsrh., að hann væri hlynntur því, að þetta frv. næði fram að ganga. Það er því á misskilningi byggt hjá hv. 1. þm. Vestf., að framsóknarmenn hafi staðið eða standi gegn þessu frv. Það er aftur á móti rétt, að um leið og þetta frv. kemst til framkvæmda þarf að gera hliðarráðstafanir, og kom bæði fram hjá ráðh. og einnig hv. 1. þm. Vestf. að svo væri. Og vissulega hefði verið æskilegt að þær hliðarráðstafanir lægju fyrir hér í frv.-formi til að auðvelda mönnum að átta sig á þeim. En engu að síður, þó að svo sé ekki, þá styður Framsfl. það að þetta frv. verði að lögum, og ég vona að það geti orðið að lögum fyrir áramót.



Herra forseti, hv. deildarþm. Ég vil fyrir hönd míns flokks lýsa því yfir, að að mörgu leyti fögnum við þessu framkomna frv. um eftirlaun til aldraðra, en ég hlýt að gera tvær aths. við það sem fram kom í máli hæstv. heilbr.- og trmrh. áðan. Í fyrsta lagi, ef ég misskildi ekki mál ráðh., kom það fram, að hann gerði ráð fyrir að þeir, sem koma til með að njóta þessara eftirlauna, fái jafnframt óskerta tekjutryggingu. Ef svo ætti að vera hlýtur að þurfa að gera breytingu á 19. gr. laga um almannatryggingar. En það er kannske annað sem ég hef meiri áhyggjur af, eins og 1. þm. Vestf. kom reyndar inn á áðan, og það er fjármögnun þessara eftirlauna. Mig langar að gera lítillega grein fyrir hvernig útgjöld Atvinnuleysistryggingasjóðs skiptust á árinu 1978, ef það mætti aðeins lýsa þeim erfiðleikum sem sjóðurinn hlyti að lenda í ef þetta yrði að lögum án þeirra hliðarráðstafana sem hér hefur verið talað um. Árið 1978 varð hlutur atvinnuleysisbóta úr sjóðnum 27% af öllum útgjöldum sjóðsins, eftirlaun til aldraðra félaga í stéttarfélögum voru 26%, kauptrygging 5%, en fæðingarorlof 36%. Þetta gerir samtals 94% af útgjöldum sjóðsins. Þá eru eftir smámunir eins og framlag til Kjararannsóknarnefndar o.fl. Er því afar erfitt að sjá hvernig sjóðurinn á hugsanlega að bæta á sig nýjum útgjöldum. Minna má á tilgang Atvinnuleysistryggingasjóðs, sem byggir á samningi atvinnurekenda og launþega um að greiða sameiginlega í sjóð til þess að tryggja bætur ef ekki er hægt að útvega launþegum vinnu. Mér er alveg ljóst, að hæstv. heilbr.- og trmrh. er einlægur í þeim vilja sínum að þetta frv. verði að lögum, og það erum við kannski öll. En ég hlýt að minna á það, að hann lofaði því beinlínis áðan, að tryggt yrði að almannatryggingar tækju við greiðslu fæðingarorlofs. Til þess að menn átti sig ofurlítið á stærð þess máls er rétt að upplýsa að 30. sept. á þessu ári var upphæðin, sem greidd hafði verið í fæðingarorlof úr Atvinnuleysistryggingasjóði, 515 millj, kr. og er áætluð um 750 millj. á þessu ári, svo að hér er um veruleg útgjöld að ræða. Og ef ég misskil ekki það sem stendur í framlögðu fjárlagafrv. fæ ég ekki séð að gert sé ráð fyrir þessum útgjöldum þar. Ég vona að það verði ekki talin óeðlileg tortryggni að óska eftir frekari upplýsingum um við hverju megi búast í því efni, hvort sé alveg öruggt að við sjáum fyrir endann á þessum útgjöldum á öðrum stað, þ.e. vegna fæðingarorlofs. Ég verð að lýsa þeirri skoðun minni, að mér finnst þessar greiðslur ekki verkefni Atvinnuleysistryggingasjóðs. Eins og hv. 1. þm. Vestf. minntist á áðan, er ástæðan fyrir þeim mótmælum, sem fram komu hjá verkalýðshreyfingunni, auðvitað sú, að hreyfingin telur þetta ekki verkefni Atvinnuleysistryggingasjóðs. Ég held að það verði að koma skýrt fram. Og ég taldi skyldu mína að lýsa þeirri skoðun minni hér, þar sem ég á sæti í heilbr.- og trn. sem væntanlega fær málið til meðferðar. Ég mun að sjálfsögðu greiða því atkv. að málið verði sent til 2. umr. En ég óska eftir að hæstv. heilbr.- og trmrh. skýri fyrir okkur hversu öruggt það er, að þessir fjármunir komi í kassa Tryggingastofnunar ríkisins. Það skal upplýst að lokum, að tekjuafgangur Atvinnuleysistryggingasjóðs skv. rekstrarreikningi var að vísu 1.7 milljarðar á árinu 1978, en af því verður sjóðurinn að kaupa verðbréf skv. sérstökum lögum fyrir nær allt framlag ríkisins eða 1 milljarð. Að öðru leyti fagna ég að sjálfsögðu þessu framkomna frv. og mun styðja það, ef fjármunir til þeirra greiðslna sem hér eru lagðar á Atvinnuleysistryggingasjóð, verða einhvern veginn tryggðir og helst verði þeir peningar fundnir annars staðar.



Herra forseti. Það er aðeins stutt aths. við þau orð sem hv. 5. þm. Vestf. lét falla hér áðan. Ég ætla ekki að tefja umræður um þetta frv., það kemur til nefndar sem ég á sæti í, en ég tel það engan misskilning sem ég sagði áðan. Ég sagði aldrei að Framsfl. hefði verið á móti þessu frv. Ég tók það einmitt greinilega fram, að það var samhljóða afgreiðsla í Ed. á þessu frv., af þingmönnum úr öllum flokkum. Ég hélt að þetta hefði verið ósköp auðskilið. Hins vegar gat ég um það, að þegar málið var komið á síðasta stig, afgreiðslu úr nefnd í seinni deild, vildu fulltrúar tveggja flokka vísa málinu til ríkisstj. og fulltrúi annars þessa flokks var nefndarmaður Framsfl. Þetta þýðir ekki að ég hafi sagt að Framsfl. sé á móti eftirlaunum til aldraðra, ég er alls ekki að gera honum upp þá skoðun. Þetta vildi ég að kæmi fram. Ég vildi ekki láta það sjást í þingtíðindum að ég hefði ekki skilið gang mála á síðasta þingi og þyrfti leiðbeiningu frá þessum hv. þm. Þess vegna kom ég nú upp í ræðustólinn.



Herra forseti. Í sambandi við það mál, sem hér er til umræðu, þykir mér rétt að drepa á nokkur atriði. Eins og fram hefur komið hér í umræðunum var þetta mál lagt fram síðustu daga Alþingis á s.l. vori og kom fyrir Ed. Það, sem vakti áthygli okkar sem höfðum áhuga fyrir því að þetta mál fengi góða afgreiðslu gegnum Alþingi, var að þessu stjfrv. fylgdi strax í upphafi mjög mikið af mótmælum. Mótmælin voru fyrst og fremst frá lífeyrissjóðum launþega í landinu, sem vildu ekki fallast á þá skyldu sem upprunalega frv. lagði þeim á herðar, og enn fremur frá stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs og frá stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga vegna Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Var því vandi á höndum að afgreiða á svo stuttum tíma svona mikilvægt mál, sem allir viðurkenndu, á þann veg að vel gæti farið. Ed. reyndi að ná samstöðu um málið og það tókst, eins og hér hefur komið fram. En afgreiðslan var háð vissum ákvæðum sem fylgdu afgreiðslu þess frá Ed. til Nd. Og ákvæðin voru þau, að fyrir 1. jan. 1980 átti ríkisstj. að leggja fram frv. til l. sem létti greiðslubyrðar á Atvinnuleysistryggingasjóði og Jöfnunarsjóði sveitarfélaga eða tryggði þeim nýja tekjustofna. Þannig afgreiddi Ed. málið til Nd. Þá var stuttur tími til stefnu, og kemur fram í nefndarálitum bæði meiri og minni hluta Nd. í sambandi við málið, að ágreiningur var ekki um eðli málsins. Það var ekki um það að ræða, að einhverjir aðilar vildu málið feigt. Allir voru sammála um að þetta væri réttlætismál, mikið réttlætismál, sem yrði að ná fram að ganga í þjóðfélaginu, því að allir viðurkenna, að 3–4 þús. aðilar í landinu bíða eftir afgreiðslu þessa máls. En það, sem gerði þetta erfitt, var einmitt mótstaða fulltrúa ASÍ, lífeyrissjóða og Atvinnuleysistryggingasjóðs, sem sáu fulla annmarka á því, að unnt yrði að fjármagna þetta ágæta mál fyrir 1. jan. Og ég vil vekja athygli á því, sem hér hefur reyndar komið fram, að lögin áttu ekki að taka gildi fyrr en 1. jan. 1980, þannig að tími var til að lagfæra þennan þátt, fjármögnunarþáttinn. Ég ætla ekki að fara að rifja hér upp afgreiðslu á vorþingi. Sjálfsagt hafði minni hluti heilbr.-og trn. mikið til síns máls, enda er álit minni hluta nærri samhljóða áliti meiri hluta í málinu. Ég vil leyfa mér að lesa hér upp niðurlag nál. minni hlutans, en þar segir m.a., með leyfi forseta: „Minni hlutinn vill enn fremur bent á að við gerð kjarasamninganna 1977 varð loforð um eftirlaun aldraðra til þess að greiða fyrir samningum. En þegar slíkt frv. birtist er reikningurinn sendur til sjóða verkalýðshreyfingarinnar. Minni hlutinn harmar að í aths. frv. skuli vera rangfærslur sem virðast settar þar í áróðursskyni, en ekki upplýsinga. Að lokum vill minni hlutinn leggja ríka áherslu á að sem fyrst verði unnið að undirbúningi að framkvæmd málsins og eðlilegri fjáröflun til þess. Í trausti þess, að svo verði gert, til þess að þetta mikla réttlætismál megi koma til framkvæmda, leggur minni hlutinn til að frv. verði vísað til ríkisstj.“ Undir þetta skrifuðu Einar Ágústsson, sem var formaður n., Garðar Sigurðsson og Bjarnfríður Leósdóttir. Ég ætla ekki að rekja þetta mál hér meira, en framhald þess var einfaldlega það, að hæstv. ráðh. skipaði þriggja manna nefnd til þess að tryggja að málið yrði undirbúið nægjanlega vel fyrir haustþingið svo að hægt yrði að ná samþykkt þess fyrir væntanlega gildistöku laganna 1. jan. n.k. Og það vildi svo til, að ég átti sæti í þessari nefnd ásamt Hrafni Jóhannssyni og aðstoðarmanni ráðh., Georg Tryggvasyni. Um þetta mál var fjallað í nefndinni og það, sem hér kemur fram í stjfrv. nú, er að nokkru leyti sá árangur sem náðist. Það náðist samkomulag við fulltrúa lífeyrissjóðanna í landinu. Og þannig er það að hluta til tryggt, að hægt verður að afgreiða málið. Ég vil benda á það, sem hér hefur komið fram, að í fjárlagafrv. 1980 er gert ráð fyrir 500 millj. til þessa máls, og einnig er gert ráð fyrir því í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1980. Ég harma það, að þetta mál var gert að vissu áróðursefni í kosningaslagnum sem nú er nýafstaðinn. Og það var leiðinlegt að þurfa að hlusta á það, að vissir aðilar gerðu sér leik að því að reyna að sverta ákveðna stjórnmálamenn og ákveðna flokka í svona sjálfsögðu máli sem allir eru sammála um. Málið er mjög mikilvægt, og ég tel að okkur sé sómi að því að reyna að finna skynsamlega fjáröflunarleið og tryggja það, að lögin verði meira en pappírsgagn, með því að leita samstöðu um að fjármagna svona mikilvægt mál. Ég vil einnig taka undir það, sem kom fram hér hjá hv. 1. þm. Vestf., að það er alveg brýn nauðsyn að hraða endurskoðun laganna um Atvinnuleysistryggingasjóð. Það er enn fremur brýn nauðsyn, að staðið verði við þá samþykkt, sem gerð var á síðasta Alþingi, að taka lögin um almannatryggingar til heildarendurskoðunar. Og einmitt í því sambandi bentum við framsóknarmenn, sem stóðum að þeirri þáltill. sem samþykkt var á síðasta Alþ., á mikilvægi þess, að almannatryggingalögin væru tekin til endurskoðunar í þeim tilgangi fyrst og fremst að þau tryggðu þá sem mest þurfa á samfélagslegri aðstoð að halda í þjóðfélaginu. Og við bentum þar m.a. á nauðsyn þess, að einmitt þessi þáttur [fæðingarorlofið] sem við teljum sjálfsagt öll að eigi að taka til allra fæðandi kvenna í landinu, yrði færður undir almannatryggingalögin. Þess vegna vil ég taka undir það, sem kom fram áðan, að það er brýn nauðsyn að endurskoðun þessara laga verði framkvæmd. Þá leysum við mörg mál í einu lagi í sambandi við samfélagslega aðstoð. Ég vil svo enda þetta með því að endurtaka það, sem hér hefur komið fram, að við framsóknarmenn hér á Alþ. viljum stuðla að því, að þetta frv, verði að lögum nú á þessum dögum fyrir jólin, svo framarlega sem tæknilega er hægt að koma því við. Við munum þess vegna greiða götu þess hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég er innilega sammála hv. 1. þm. Vestf. um að samningar eru samningar og þá ber að virða. Hann spurði hvað liði endurskoðun laga um Atvinnuleysistryggingasjóð. Um það er þetta að segja: Formaður nefndarinnar tilkynnti mér s.l. vetur - eða s.l. vor - að nefndin væri sigld í strand, ekkert útlit væri fyrir samkomulag og frekari nefndarstörf þýðingarlaus. Í framhaldi af því leysti ég nefndina upp, en fól formanni hennar að setja saman heillegt frv. til l., þar sem tekið væri tillit til sem allra flestra sjónarmiða sem komið hefðu fram í nefndinni. Síðan hafði ég hugsað mér að hafa samvinnu við aðila vinnumarkaðarins og þá aðra aðila, sem málið snerti, og reyna sem sagt að fá sem allra víðtækast samstarf um þessa breytingu. Um efni slíks frv. get ég ekki rætt nú. Þó get ég sagt það, að allir eru sammála um að fæðingarorlofið eigi að fara út úr Atvinnuleysistryggingasjóði og yfir á almannatryggingar. Enn fremur eru allir sammála um að bætur sjóðsins verði endurskoðaðar þannig að þær verði verulega rýmkaðar. Hv. 1, þm. Vestf. minntist einnig á Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, hvort honum yrði nægilega bætt aukið álag sem af þessum lógum hlýst. Þátttakan í 2% aukningu söluskatts s.l. haust gerir talsvert betur en að mæta þeim auknu álögum sem nú er verið að leggja á sjóðinn. Hitt er rétt, að það er ekki búið að bæta honum upp að fullu það sem hann tapaði í sept. 1978 þegar söluskattur af matvælum var afnuminn. Það vantar nokkuð á að búið sé að bæta honum það upp, þannig að heildarútkoman er nokkur mínus hjá sjóðnum þó að mestur hluti tapsins hafi verið bættur. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir taldi að að óbreyttum lögum mundi fólk ekki njóta óskertrar tekjutryggingar. Í fyrra kom málið þannig út, að einstaklingur, sem hafði engar aðrar tekjur en þessi eftirlaun sem við erum að tala um hér, hefði haft óskerta tekjutryggingu. Lítils háttar skerðing var aftur á móti hjá hjónum ef þau höfðu bæði rétt í þessum sjóði. Nú er það rétt hjá hv. þm., að eins og tölurnar eru í dag mundi þetta fólk lenda uppi undir þakinu. En á það ber að líta, að þessi mörk, tekjutryggingarmörkin, bæði efri og neðri mörk, eru endurskoðuð, einu sinni á ári, og þau þarf nú að endurskoða og munu þá líklega hækka um nálægt 50%, þannig að þá kemst fólkið aftur undir þessi mörk ef um engar aðrar tekjur er að ræða. Endurskoðun laga um almannatryggingar er í gangi, gengur kannski ekki nógu hratt. Það er flókið mál, en er í gangi, og líka þar er reiknað með að fæðingarorlofið verði fært frá Atvinnuleysistryggingasjóði yfir á almannatryggingar. Og reyndar er tilbúið frv., sem að því lýtur, og meginefni þess er að allar konur eigi rétt til þriggja mánaða fæðingarorlofs, sem megi að hluta til skipta milli eiginmanns og eiginkonu, og hafi fullar dagvinnutekjur fyrir það tímabil. Atvinnurekandinn á að greiða það, en fær endurgreitt hjá Tryggingastofnun ríkisins sem nemur sjúkradagpeningum. Heimavinnandi konur eigi aftur á móti að fá sjúkradagpeningana eina. Þetta er auðvitað mikið fjárhagsmál, ekki bara hjá ríkissjóði, heldur líka hjá atvinnurekendum, og þess vegna er verið að ræða það bæði við aðila vinnumarkaðarins og eins innan ríkisstj., þannig að ég get ekki fullyrt hvernig það mál endar. En ég get þó fullyrt það, að allir eru sammála um að þessum auknu álögum á Atvinnuleysistryggingasjóð verði létt af honum. Fyrrv. ríkisstj. gaf út stefnu um það, bókaði það, að hún ætlaði sér að láta allt fæðingarorlofið fara út úr sjóðnum. Núv. ríkisstj. hefur aftur á móti fullyrt - eða fullyrðir í aths. með þessu frv. - að af honum verði létt jafnmiklu og á hann verði bætt. En eins og ég sagði í framsögu verður fæðingarorlofið - það er mitt mat - að fara út af sjóðnum, bæði til þess að auðvelda honum hans almennu störf og til þess að auðvelda honum að rýmka bætur. Ég vil þakka öllum þeim þm., sem tekið hafa til máls, fyrir góða móttöku, frv., og ég vil endurtaka þakklæti mitt til þingflokksformanna og forseta Alþingis fyrir það, að þeir ætla sér að freista þess að koma málinu í gegn nú fyrir jólafrí.