Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég sé ástæðu til að kveðja mér hljóðs utan dagskrár vegna þeirra vinnubragða sem viðhöfð hafa verið í hv. fjh.- og viðskn. Nd. Þannig er mál með vexti að við höfum þar verið að fara yfir frv. til l. um vörugjald sem er stórt og viðamikið mál og mjög áríðandi mál fyrir stjórnina að fá í gegn sem fyrst. Við kölluðum til umsagna fjölmarga aðila og átti ég þar stærstan hlut að máli að fara fram á það og formaður veitti það góðfúslega. Eftir að hafa rætt við þá aðila kemur í ljós nú á seinni stigum málsins að það frv. sem þar var til umræðu er má segja úrelt eða úr gildi þar sem stjórnin boðar verulegar breytingar og má segja nýtt frv. um vörugjald. Það sem ég vil hér kvarta yfir eru vinnubrögðin við umfjöllum um frv. þar sem m.a. fengust ekki þær greinargerðir sem ég hafði beðið um og formaður hafði tekið undir á þeirri stundu, m.a. í framhaldi af viðræðum við tollverði og embættismenn tollstjóra þar sem þeir kváðust sjá vissa annmarka á þessu máli og voru beðnir um að setja það á blað. Undir það tók formaður nefndarinnar. Ég bað einnig um skriflegt álit Sigurðar Líndals lögfræðings á því hvernig þetta kæmi heim og saman við verðstöðvunarákvæði bráðabirgðalaganna. Þetta hef ég heldur ekki fengið. Ákveðnir aðilar sem ég bað um til umsagnar voru ekki kallaðir til, en ég gerði engan sérstakan ágreining um það, en vil samt að það komi hér fram. En síðan er málið afgreitt út úr nefndinni með slíkum hraða í morgun að ekki einu sinni liggja fyrir þær breytingar sem gera á á frv. og enginn hefur séð. Ég tel það verkefni nefnda m.a. að fara yfir mál og fínpússa þau og gera þau sem best úr garði og ég verð að átelja þau vinnubrögð sem hér hafa verið viðhöfð því að yfir frv. hefur nefndin alls ekkert farið. Hún hefur hlustað á aðila og þeirra skoðanir, en að nefndin færi í frv., læsi það yfir, hvað þá að nefndin hreinlega viti um hvað frv. er, á hvað er verið að leggja gjöld, það hefur ekki verið gert. Þetta vil ég harðlega gagnrýna og tel ámælisvert fyrir þingið að stunda slík vinnubrögð. Ég tel að þær brtt. sem hér verða lagðar fram og ég held að séu ekki enn þá komnar hérna fram séu þess eðlis og það sé svo mikið breytt frv. að það þurfi að fara aftur til nefndar og það þurfi aftur að kalla til umsagnaraðila vegna þess að allar þær umsagnir sem bárust um fyrra frv. eru úr gildi og hafa ekkert að segja um það frv. sem hér verður væntanlega rætt. Ég vil geta þess að hv. þm. Kristín Halldórsdóttir, sem hefur fjarvistarleyfi í dag, er fyllilega meðvituð um þá umræðu sem hér á að fara fram og er að öllu leyti sammála. Ég vil sem sagt vekja athygli á þessu. Það má reyndar gagnrýna nefndina fyrir fleiri störf, t.d. varðandi framgang mála hvað snertir 8. og 20. mál, sem eru brbl. Þau voru rædd með viðlíka hraði í gær þrátt fyrir að á samningsfundum, sem voru haldnir með stjórnarandstöðu og stjórn fyrir tveim dögum, væri sagt að áframhald þeirra viðræðna færi væntanlega fram í nefnd. Það var ekki svo gott að það væri. Þar fengust engir menn til umsagnar og ég held varla að það hafi nokkurri einustu spurningu verið svarað eða þá gefinn kostur á því að leggja fram nokkrar spurningar. Auðvitað er slíkt þinginu til ámælis. Nefndirnar eru að sjálfsögðu til þess að vinna málin til enda og setja þau fram þannig að þingið geti borið höfuðið hátt gagnvart þeim plöggum, vinnuplöggum og málum, sem koma inn í þingið.

Geir H. Haarde Herra forseti. Mig langar að byrja á því að beina þeirri spurningu til forseta hvað sé ætlunin að ræða á þessum fundi nú.

Forseti (Kjartan Jóhannsson) Ég get svarað því. Hugmyndin er að þessari þingskapaumræðu megi ljúka. Strax að henni lokinni verði það mál sem er á dagskrá tekið út af dagskrá og settur nýr fundur þar sem fyrir verði tekin þau mál sem eru komin frá nefndum og eru tilbúin til umræðu. Þau mál eru væntanlega þau sem ganga venjulega undir nafninu bráðabirgðalög en eru tvö mál samkvæmt þingskjölum, síðan niðurfelling laga vegna breytingar á skipun sveitarstjórnarmála og málefni aldraðra. Loks framhaldsskólafrv. sem mun þegar hafa verið afgreitt úr Ed. Hugmynd forseta er síðan sú að setja nýja fundi eftir því sem nauðsynlegt reynist til að geta komið á dagskrá þeim málum öðrum sem frá nefndum koma og eftir því sem miðar og um semst í deildinni.

Geir H. Haarde Ég þakka fyrir þessi svör. Þarna er mjög mikið af brýnum málum sem ekki mega bíða og þola enga bið. En það sem ég vildi vekja athygli á í framhaldi af því sem hv. síðasti ræðumaður gat um er það að meiri hlutinn í hv. fjh.- og viðskn. hefur alls ekki getað komið frá sér nál. um vörugjaldið þó svo málið væri svo brýnt í morgun að það þyldi enga bið að því er virtist. Hv. þm. Páll Pétursson, formaður fjh.- og viðskn., er vaskur maður og vinsæll af meðnefndarmönnum sínum í starfi. Honum lá nú samt sem áður svo mikið á í morgun að hann ætlaði sér að afgreiða fjögur stórmál út úr nefndinni. Fyrsta málið var það sem hv. þm. Ingi Björn Albertsson gerði að umtalsefni, en það er þannig vaxið að því hefur verið gerbreytt í meðförum ríkisstjórnarinnar að því er okkur er sagt, hinum nefndarmönnum. Við höfum hins vegar ekkert fengið um þetta að sjá á blaði, ekkert í frumvarpsformi, aðeins einhvern snepil þar sem eru lauslegar hugmyndir um hvernig þetta eigi að vera. Málið er meira að segja þannig vaxið að það er ekki hægt að sjá að meiri hluti nefndarmanna hafi skilað inn nál. Það kann e.t.v. að stafa af því að ég sá ekki betur en að í nefndinni í morgun væru meirihlutamenn mikið í erfiðleikum með hvort þeir ættu að skrifa upp á þetta frv. Það var óskað eftir viðbótarupplýsingum. Það gerðu bæði hv. 3. þm. Norðurl. e. og hv. 10. þm. Reykv., sem eru í meiri hl., hv. þm. Árni Gunnarsson og Guðmundur G. Þórarinsson, fyrir utan það að minni hl. óskaði eftir viðbótarupplýsingum og að fá að kalla menn til fundar. Á þetta var ekkert hlustað heldur var málið tekið út úr nefndinni og að því er manni sýnist með þeim hætti að meiri hlutinn hefur ekki enn getað komið frá sér nál. Síðast þegar ég vissi, þegar nefndarfundi lauk kl. eitt í dag, var hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson ekki búinn að skrifa undir nál. vegna þess að hann hafði ekki fengið svör við því sem hann óskaði eftir að fá að vita og þá heyrðist í hv. 3. þm. Norðurl. e. Árna Gunnarssyni að hann mundi ekki skrifa undir nál. ef Guðmundur G. Þórarinsson gerði það ekki. Ég vona að þessi samtöl séu ekkert leyndarmál, en þetta er til marks um hvernig er unnið í þessari nefnd og hefur verið upp á síðkastið, þ.e. síðustu klukkutímana, því að ég vil almennt síður en svo kvarta undan verkstjórn og fundastjórn hv. þm. Páls Péturssonar. Síðan voru tekin fyrir tvö önnur mál nátengd, bráðabirgðalögin, frumvörpin tvö sem hæstv. forseti gat um. Við annað þeirra mála eru umfangsmiklar brtt. sem voru lagðar á borð fyrir nefndarmenn en þeim tæpast gefinn kostur á að kynna sér svo nokkru næmi og málið síðan afgreitt án þess að hægt væri að ræða við nokkra aðra hagsmunaaðila eða utanaðkomandi aðila um þetta mál. Þá gerði hv. formaður nefndarinnar sér lítið fyrir og vildi afgreiða líka í sömu andránni frv. um tekjuskatt og eignarskatt og var þá flestum nóg boðið þannig að hann féllst á að fresta þeirri afgreiðslu þar til kl. 17 í dag, enda á eftir að útvega nefndarmönnum heilmikið af upplýsingum sem þeir voru búnir að biðja um á síðasta fundi og báðu síðan um í dag í framhaldi af þeim brtt. sem meiri hlutinn hyggst standa að. Ég hef ekki þingreynslu á borð við þá sem hv. þm. Páll Pétursson hefur og mér er ekki kunnugt um hvort svo hafi verið um langt árabil að þannig sé staðið að afgreiðslu mála úr nefndum. En ég hef reynsluna frá því í fyrra þegar við sátum báðir í meiri hluta. Þá munaði minnstu að hæstv. núv. landbrh. í einni af sínum fjölmörgu og löngu ræðum mæltist til þess við þingheim að hann vítti hv. formann fjh.- og viðskn. Pál Pétursson fyrir vinnubrögð. Því var að vísu afstýrt og ég ætla ekki að gera tillögu um það í þetta sinn þó að mér sé tamt að vitna í ræður hæstv. núv. landbrh. um sína núverandi samstarfsmenn. En ég hlýt að átelja það mjög hvernig að þessu hefur verið staðið og hvernig á að þjösna þessum málum, ekki bara út úr nefndinni athugunarlaust eða athugunarlítið heldur að því er virðist einnig í gegnum þessa hv. deild. Ég held að við hljótum að gera þá kröfu í umfangsmiklum og flóknum málum að þau fái lágmarksumfjöllun í viðkomandi þingnefnd. Það liggur alveg fyrir t.d. að því er varðar tekjuskattinn og eignarskattinn að þar var meiningin að beita einhverjum stórfelldustu blekkingum við framlagningu frv. sem a.m.k. mig rekur minni til. Þar var ætlun fjmrh. að blekkja þingdeildina og landsmenn alla með þeim gögnum sem hann lagði fram með frv. og með sinni framsöguræðu. Það kom t.d. ekkert fram í hans ræðu og það tók margra daga eftirgrennslan að komast að því og fá það viðurkennt að skattleysismörkin í tekjuskattsfrv. mundu lækka frá því sem ella hefði orðið en ekki standa í stað eins og hæstv. fjmrh. lét í veðri vaka. En nú hafa þeir komist að niðurstöðu að því er varðar tekjuskattinn og að því er okkur hefur verið sýnt í fjh.- og viðskn. ætla þeir af höfðingsskap sínum, stjórnarliðar hæstv. og hv. ýmist, að hækka skattleysismörkin um 65 kr. á mánuði. Það er niðurstaðan úr þeirra umfjöllun um tekjuskattinn og eignarskattinn. Það skal ég hins vegar ekki ræða í umræðum um þingsköp. En ég tel að það sé fullkomlega eðlilegt að nefndin ætli sér tíma til að fjalla um þessi umfangsmiklu og flóknu mál sem hefur komið á daginn að hæstv. fjmrh. meira að segja sjálfur botnar ekki meira í en svo að hann lýsti því yfir við framsöguna að hann hefði bara ekkert skilið í því að það væri hægt að beita staðgreiðslukerfinu til tekjujöfnunar. Þá er nú kannski ekki undarlegt þó að ýmsir óbreyttir þingmenn vilji fá að kynna sér þessi mál í nefndinni til hlítar með sérfræðingum þegar slík viðurkenning og yfirlýsing liggur fyrir af hálfu mannsins sem flytur frv. Allt ber þetta því að sama brunni. Það er ekki hægt að ætlast til þess að þingmenn fjalli um þessi mál á hlaupum hér á göngunum. Það er búið að boða fund í fjh.- og viðskn. kl. 17 í dag og ef hér verða þá til umræðu mál sem heyra undir þessa nefnd, eins og margt bendir til miðað við þá dagskrá sem forseti kynnti, hljótum við að gera þá kröfu að það verði gert hlé á fundahaldi í deildinni á meðan nefndin hittist ella þá að nefndin fresti sínum fundahöldum þannig að nefndarmenn geti fylgst með því starfi sem fer fram í deildinni og snýr að þeirra verksviði. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að gera þessar athugasemdir, herra forseti. Ég þykist vita að forseti hafi ekki sjálfur verið með í ráðum um þennan framgang mála og ég reyndar efast um að hv. formaður fjh.- og viðskn. sé nú einn í ráðum um þetta. Ég hygg að það sé komið frá æðri stöðum innan stjórnarliðsins að nú eigi að rusla öllum þingmálum út í deildina og til atkvæða því nú eru þeir ekki lengur uggandi um sinn hag af einhverjum ástæðum að því er varðar framgang mála og þá þykjast þeir geta látið þingsköp og þingvenjur og eðlilega meðferð mála lönd og leið. Þetta gengur auðvitað ekki. Þessu hljótum við að mótmæla og mælast til þess að með mál sé hér farið með þeim hætti sem eðlilegur getur talist. Ella kann svo að fara að þingmenn þurfi að tileinka sér einhverja siði hér sem hæstv. landbrh. var að reyna að kenna mönnum í fyrra og koma mönnum upp á, en stjórnarandstaðan hefur forðast í ár.

Forseti (Kjartan Jóhannsson) Forseti ber sjálfsagt ábyrgð á því að hafa rekið á eftir mönnum.

Páll Pétursson Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka meðnefndarmönnum mínum í fjh.- og viðskn. fyrir sérstaklega indælt samstarf undanfarna daga. Það hefur reynt mikið á okkur og við höfum lifað annasama tíma og það er kannski ekkert að undra þótt sumir séu að verða pínulítið þreyttir, en ég vona að það komi ekki niður á störfum nefndarinnar. Ég vísa hins vegar algerlega á bug þeim ummælum, sem hér hafa verið höfð, að vinnubrögð hafi verið með eitthvað óeðlilegum hætti í nefndinni. Ég tel að þau hafi verið með fullkomlega eðlilegum hætti og skammast mín ekki vitund fyrir þau vinnubrögð. Það vildi svo til að stjórnarflokkarnir ákváðu að koma til móts við stjórnarandstæðinga í vörugjaldsmálinu og breyttu frv. í átt að því sem við héldum að stjórnarandstaðan vildi og þar af leiddi að ég reiknaði með því að þetta væri þeim mun geðfelldara mál í morgun en það var í gær. Það er að vísu rétt, sem hér hefur komið fram hjá hv. þm. Inga Birni Albertssyni, að það bárust ekki allar greinargerðir sem hann óskaði eftir. Það voru réttmætar óskir sem hann setti fram, en ég leyfi mér að telja það vafasamt að bíða von úr viti eftir skriflegum greinargerðum sem ekki koma. Það er engin nýlunda þótt einhverjir umsagnaraðilar skili ekki umsögnum, að einhverjir af þeim sem spurðir eru um málið skili ekki inn áliti, og þá virðist þeim ekki liggja það á hjarta að koma því frá sér. Ég tel að eðlilegir frestir hafi verið gefnir og þessar greinargerðir bárust ekki. Við undirbjuggum þann umrædda fund í morgun sem hefur verið hér til umræðu og menn hafa verið að klaga. Við undirbjuggum hann í Alþingishúsinu í gærkvöld, allir nefndarmenn saman komnir, og voru þeir prýðilega ánægðir með alla þá vinnuáætlun sem ég lagði fram fyrir fundinn. Það gerði enginn maður athugasemd við það í gærkvöld að vörugjaldið yrði afgreitt. Stjórnarandstæðingar voru mjög áfram um að bráðabirgðalögin yrðu afgreidd á fundinum í morgun. Og ég vissi ekki annað en þetta væri allt gert í góðu samkomulagi. Það þurfti engum að koma á óvart að ég mundi gera tillögu um að afgreiða þessi mál. Þegar þeir fóru að sofa í gærkvöld, nefndarmenn, gátu þeir vaknað í fullvissu þess að ég mundi gera tillögu um að afgreiða þessi mál. Það er eins og hver önnur vitleysa að ég sé ekki búinn að skila nál. um vörugjald eða brtt. Það er ég auðvitað búinn að gera og nál. er undirritað af meirihlutamönnum í nefndinni öllum saman. Það er hins vegar ekki komið á borð þingmanna, því miður, vegna þess að af eðlilegum ástæðum á starfsfólk annríkt og tekur dálítinn tíma að ganga frá þessu til dreifingar. Hvað varðar bráðabirgðalögin komu til viðræðu við nefndina þeir sem óskað var eftir að ræða við að undanteknum einum manni. Það var óskað eftir að ræða við Ögmund Jónasson, fyrirsvarsmann BSRB. Það náðist því miður ekki í hann. Hann fannst ekki þegar starfsmenn Alþingis reyndu að hafa upp á honum. Hann var ekki viðlátinn. Aðrir sem beðið var um að kæmu til viðtals út af bráðabirgðalögunum komu á fund nefndarinnar í morgun, þ.e. Ásmundur Stefánsson, Lára V. Júlíusdóttir og Örn Friðriksson frá ASÍ, Þórarinn V. Þórarinsson frá VSÍ og Vilhjálmur Egilsson frá Verslunarráði. Fleirum var ekki óskað eftir og fullkomið samstarf um það í gærkvöld a.m.k. þó einhverjir hafi farið öfugt fram úr í morgun. Ég tel að þetta séu óþarfa aðfinnslur, vinnubrögðin hafi verið eðlileg. Það fór reyndar, eins og ég hef bent á, fram sams konar umræða hér í fyrra, en nú er heldur skipt hlutverkum þar sem þáverandi samherji, Geir H. Haarde, sem ef ég man rétt stóð drengilega við bakið á formanni sínum í þeim slag, tekur nú við hlutverki Steingríms J. Sigfússonar hæstv. landbrh., en hann var þá með einhverja taugaveiklun yfir því að unnið væri of hratt í nefndinni. Það er rétt, og ég vil taka það fram, að frv. um tekju- og eignarskatt var frestað, afgreiðslu þess var frestað í nefndinni að ósk Geirs H. Haarde, enda ber að viðurkenna að það lágu ekki fyrir allar þær upplýsingar sem hann hafði beðið um í nefndinni. Það voru komnar þær upplýsingar sem ég taldi mig þurfa til þess að afgreiða málið, en Geir H. Haarde óskaði eftir viðbótarupplýsingum og ég taldi rétt að verða við því af fullkominni lipurð eins og ég ævinlega reyni að sýna samnefndarmönnum mínum. Það er búið að fjalla um þessi mál öll í marga klukkutíma hvert. Það er búið að kalla á alla þá sem nöfnum tjáir að nefna og nefndarmönnum hefur getað dottið í hug að fá til viðtals. Það liggur fyrir að þessi frumvörp verður að afgreiða fyrir jól. Það vill nefnilega svoleiðis til að stjórnarandstaðan hefur gert það að skilyrði að tekjuöflunarfrumvörpin verði afgreidd áður en 3. umr. fjárlaga fer fram svo skrýtið sem það nú er. Ég man ekki eftir svona skilyrðum fyrr. Í gær þótti mönnum í stjórnarandstöðunni mjög mikilvægt að fá þessi frv. til afgreiðslu sem allra fyrst. Forsetum þingsins bráðliggur á að fá þau til afgreiðslu og þá fannst mönnum að dagurinn í dag væri rétti dagurinn til að láta á það reyna í Nd. hvort þessi frumvörp hefðu þingfylgi. Ég er á því að þetta sé rétti dagurinn til að láta reyna á það og ég vildi gera mitt til þess að þau gætu komið til umræðu og afgreiðslu í hv. deild. Ég endurtek, herra forseti. Ég vísa algerlega á bug að að nokkru leyti hafi verið um óvanaleg vinnubrögð að ræða í hv. fjh.- og viðskn. deildarinnar. Ég er miklu fremur stoltur af vinnubrögðunum og sérstaklega vil ég þakka samnefndarmönnum mínum og þá ekki síst hv. stjórnarandstæðingum fyrir framúrskarandi vönduð og góð vinnubrögð í nefndinni og þann góða hlut sem þeir hafa átt að því að við náðum svo prýðilegri niðurstöðu sem raun ber vitni.

Pálmi Jónsson Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði áðan að það væri svo skrýtið með það að minni hl. fjvn. hefði farið fram á það eða krafist þess að skattalög hæstv. ríkisstjórnar hefðu hlotið afgreiðslu á Alþingi áður en 3. umr. fjárlaga færi fram. Þetta þótti hv. 1. þm. Norðurl. v. ákaflega skrýtið. Ef þetta væri ekki gert ætti þessi glöggi og skilmerkilegi hv. 1. þm. Norðurl. v. að átta sig á því að ekki er hægt að áætla tekjuhlið fjárlaganna. Þá er tilgangslaust að kalla á fulltrúa Þjóðhagsstofnunar til að reikna út fyrir fjvn. hvað tekjuhliðin kunni að gefa á næsta ári. Það er ævinlega forsenda fyrir því að hægt sé að afgreiða fjárlög að tekjuhliðin verði reiknuð út sem er hlutverk Þjóðhagsstofnunar og fulltrúa hennar að gera á fundum fjvn. Nú er kominn þriðjudagur 20. desember og mér finnst að það sé mál til komið fyrir hæstv. ríkisstjórn og stjórnarflokkana að ræða í alvöru um það við fulltrúa stjórnarandstöðunnar á Alþingi hvernig vinnubrögðum verður háttað á þeim dögum sem eru mögulegir til verka fyrir jólin. Þetta virðist ekki hafa verið gert og hæstv. ríkisstjórn virðist ekki hafa áttað sig á því að það er ekki mögulegt að koma fram þeim málum sem venjulegast er í jólaönnunum að þessu sinni. Þar á ég við fjárlög. Og það er ákaflega hæpið að það takist að ljúka afgreiðslu á skattafrumvörpum ríkisstjórnarinnar á þessum tíma. Fjvn. hefur unnið vel og dyggilega frá því að 2. umr. lauk. Þar hafa verið tekin fyrir mörg mál. Þar er verið að afla upplýsinga um mörg stórmál. Þær upplýsingar liggja sumar fyrir, aðrar ekki. Áfram verður haldið þeirri vinnu. Þar er eftir að afgreiða B-hluta stofnanir, þar er eftir að afgreiða 6. gr. fjárlaga, þar er eftir að afgreiða ýmis mál er varða 4. gr. fjárlagafrv. Þar er enn fremur eftir að afgreiða tekjuhlið fjárlagadæmisins og gera málið allt saman upp eins og þarf að leggja það fyrir Alþingi. Ef menn hugsuðu sér að stefna að því að 3. umr. fjárlaga færi fram á fimmtudag, sem vitaskuld er a.m.k. einum degi of seint, en maður hefur heyrt því fleygt að hæstv. ríkisstjórn hugsi sér að 3. umr. fjárlaga geti farið fram á fimmtudegi, þá er best að átta sig á því hvað þarf að gerast svo að það sé mögulegt. Í fyrsta lagi þarf að skila tillögum fjvn. og meiri hl. fjvn. eigi síðar en um kl. 10 í fyrramálið til þess að þær geti farið í prentun og það sé hægt að vinna þær af starfsmönnum þingsins og síðan útbýta þeim þannig að Alþingi sjái þessar brtt. áður en umræðan hefst á fimmtudag. Það sjá allir að það eru engar líkur til þess. Hvað sem fjvn. leggur sig í líma, og þar hefur ekki verið tafið fyrir málum, þá tekst ekki að ljúka afgreiðslu mála fyrir kl. 10 á morgun. Það er alveg ljóst. Þó að við töluðum einungis um 4. gr., 5. gr. og 6. gr. er hæpið að það muni takast vegna þess að enn vantar upplýsingar um nokkur mál sem þar varða mjög miklu, þar á meðal upplýsingar frá hæstv. ríkisstjórn. En það er líka jafnljóst að það eru engin skilyrði til þess að fyrir þennan tíma geti legið fyrir afgreiðsla Alþingis á skattafrumvörpum ríkisstjórnarinnar og útreikningar Þjóðhagsstofnunar um hvað hinir nýju skattar kunni að gefa og þar með tekjuhlið fjárlagafrv. í heild. Það er útilokað. Þetta ætti hæstv. ríkisstjórn að gera sér ljóst. Ég sagði fyrir á að giska tíu dögum að sýnilegt væri að afgreiðsla fjárlaga mundi ekki takast fyrir jólaleyfi þingmanna og mér er fullkunnugt um að ýmsir reyndir menn í liði ríkisstjórnarinnar hafa vitað þetta allan tímann og viðurkennt, en fá ekki ráðið við afstöðu hæstv. ráðherra sem virðast lifa í draumaheimi og gera sér ekki grein fyrir þeim verkum sem þarf að vinna, bæði í nefndum og af starfsfólki Alþingis, og skeyta engu um hvort hv. alþm. sem eru utanbæjarmenn geti komist til síns heima með sæmilegum hætti fyrir jólahátíðina. Ég segi það alveg hreint út að ég tel ekki að það sé utanbæjarmönnum bjóðandi að vera hér að störfum fram á Þorláksdag. Ég segi það hreint út. Það blasir þá jafnframt við að færi 3. umr. fjárlaga fram á fimmtudegi mundi atkvæðagreiðsla dragast fram á Þorláksdag. Það eru einfaldar skýringar á því. Þær eru þessar: Minni hl. fjvn. flutti engar brtt. við 2. umr. vegna þeirrar miklu óvissu sem er um alla afgreiðslu málsins, forsendur frv. og tekjuhlið fjárlagadæmisins. Þess vegna þarf minni hl. allgóðan tíma í fyrsta lagi til að útbúa sínar brtt. og í öðru lagi taka þær tíma í umræðu og afgreiðslu þannig að 3. umr. um fjárlög mundi vafalaust standa fram á nótt yrði hún á fimmtudegi. Jafnframt liggur fyrir að minni hl. fjvn. hefur sett það fram sem óhjákvæmilegt skilyrði fyrir því að fjárlagaafgreiðsla gæti orðið raunhæf og sæmilega marktæk að hæstv. ríkisstjórn hafi mótað nýja efnahagsstefnu og tekið ákvarðanir sem geti þannig orðið grundvöllur undir fjárlagadæminu, grundvöllur nýrra og raunhæfra forsendna sem gerir fjárlögin þá marktæk þegar þau verða afgreidd. Sé þetta ekki gert eru fjárlögin líka markleysa og Alþingi til vansæmdar. Ég tel því að það beri allt að einum og sama brunni. Hæstv. ríkisstjórn ætti að stíga út úr fílabeinsturninum. Hún ætti að kynna sér hvernig verk ganga hér og hvaða verk þarf að vinna áður en afgreiðslu mála lýkur. Hæstv. ríkisstjórn hefur ekki sýnt hv. fjvn. né hv. Alþingi þann sóma að vera við umræður um fjárlög hér, hvorki við 1. né 2. umr., svo að nokkru nemi. Hæstv. fjmrh. á hlaupum, einstaka ráðherra stundarkorn. Hæstv. heilbrmrh. var hér um tíma við 2. umr., enda er hann gamalgróinn fjárveitinganefndarmaður. Hæstv. forsrh. hefur ekki sést við þessar umræður og hefur ekki hirt um að fylgjast með því sem sagt hefur verið um fjárlagafrv. og um efnahagsstefnu hæstv. ríkisstjórnar í tengslum við fjárlagaafgreiðsluna, hvorki við 1. né 2. umr. Svo er einnig um suma aðra hæstv. ráðherra þessarar ríkisstjórnar. Eru þó mál með þeim hætti í fjárlagadæminu mörg hver sem heyra undir einstaka fagráðherra að þeir þyrftu að gefa þeim gaum og þeir þyrftu að sýna Alþingi a.m.k. þá virðingu að vera við þegar þessi mál væru rædd. Það hafa þeir ekki gert. Þeir hafa ekki hirt um það. Þeir halda að það sé hægt að afgreiða mál á færibandi eftir þeirra óskum, á færibandi í gegnum nefndir þingsins, á færibandi í gegnum það starf sem þarf að vinna af starfsfólki Alþingis og síðan sé hægt að láta skeika að sköpuðu hvort Alþingi kemst heim með eðlilegum hætti í jólaleyfið. Ég endurtek: Hæstv. ríkisstjórn ætti að stíga niður úr sínum draumaheimi og nálgast veruleikann, þann veruleika, sem ætti að vera öllum ljós fyrir löngu síðan, að þetta mun ekki takast. Ég geri einnig þá kröfu fyrir mína hönd, og ég geri þá kröfu væntanlega fyrir hönd margra annarra hv. þingmanna, að við fáum sæmilegan tíma til þess að komast heim til okkar fyrir jólahátíð og að það verði ekki gripið til þeirra örþrifaráða að halda hér fundum fram á Þorláksdag sem ég tel gjörsamlega óviðunandi. Og ég tel líka gjörsamlega óviðunandi fyrir utanbæjarþingmenn að koma hér til funda í tvo daga á milli jóla og nýárs. Þess vegna ætti hæstv. ríkisstjórn að taka höndum saman við stjórnarandstöðuna um að koma lagi á þá afgreiðslu mála hér á tveimur dögum, í dag og á morgun, sem nauðsynlegust er, taka síðan hlé með eðlilegum hætti og taka síðan vinnulotu að loknum áramótum til þess að ljúka þeim málum sem hér er verið að fjalla um. Þetta er eina leiðin sem einhver skynsemi er í. Þetta er eina leiðin sem er raunhæf.

Forseti (Kjartan Jóhannsson) Það skal tekið fram út af þeim ummælum sem hér féllu að forseti þessarar deildar hefur áhuga á því að menn geti komist heim í jólaleyfi. Það hefur líka verið vilji forseta að greiða fyrir því að tekjuöflunarfrv. kæmust til umræðu, sem svo mikil áhersla er lögð á að séu forsenda fyrir fjárlagaafgreiðslu t.d. Og að því er þingstörfin varðar í þessari deild hefur forseti leitast við að hafa samráð við fulltrúa frá öllum þingflokkum um hvernig þau gangi fyrir sig.

Kristín Halldórsdóttir Herra forseti. Hér stend ég nú og get ekki annað. Ég var með fjarvistarleyfi í upphafi fundar og kom þess vegna til þessarar umræðu eftir að hún var byrjuð og veit því ekki nákvæmlega hvað hér hefur verið sagt og ætlaði raunar ekki að segja neitt umfram það sem ég vissi að aðrir nefndarmenn ætluðu að gera, þ.e. nefndarmenn sem eru í stjórnarandstöðu. En því kem ég hér upp að mér ofbuðu gjörsamlega orð hv. formanns fjh.- og viðskn. sem talaði hér af mikilli kokhreysti og hældi sér í bak og fyrir og var alveg sérstaklega ánægður með störf sín og nefndarinnar. Hann þakkaði að vísu okkur fulltrúum stjórnarandstöðu í nefndinni og ég er ekki undrandi á því vegna þess að stundum var tæplega fundarfært nema vegna þess að stjórnarandstaðan mætti af stakri samviskusemi og tryggði það að formaður gæti haldið fundi. Hann minnti á fund sem var haldinn í hliðarherbergi í gærkvöldi á meðan á þingfundi stóð. Af þeim fundi varð ég að vísu að fara þar sem ég var á mælendaskrá í umræðum um bráðabirgðalögin og þurfti að fara í ræðustól. Ég verð hins vegar að segja það að ég þekkti ekki þennan fund af lýsingu hv. formanns fjh.- og viðskn. Hann sagði að þar hefði verið fullt samkomulag um það starf sem við ætluðum að inna af hendi í morgun í nefndinni. Það var vissulega rætt um vinnutilhögun, en ég harðneita því að það hafi verið samkomulag um það að drífa þessi mál öll út úr nefndinni. Ég a.m.k. og við í stjórnarandstöðunni mótmæltum því harðlega að öll málin væru tekin út úr nefnd í morgun. Mig minnir að ég hafi heyrt hv. formann nefndarinnar segja að það hafi ekki komið nein athugasemd við það að vörugjaldið yrði afgreitt út úr nefnd. Það er ekki rétt. Ég gerði athugasemd við það og það hygg ég að við höfum gert öll úr stjórnarandstöðunni og við lýstum þeirri skoðun okkar að fyrst yrðum við að fá að sjá þær brtt. sem stjórnarflokkarnir ætluðu að gera og gátu ekki sýnt okkur né skýrt út fyrir okkur, hvorki í gærkvöldi né heldur í morgun, að fullu og ég hef sem sagt ekki enn þá séð þar sem ég þurfti að fara frá um hádegisbilið. Við lýstum því að við yrðum að hafa tækifæri til að sýna þessar brtt. og ræða þær í okkar þingflokkum. Þessa hefur okkur alls ekki gefist tími til, og þessi afgreiðsla og þetta vinnulag er gjörsamlega óþolandi. Hv. formaður reyndi að gera lítið úr þeirri kröfu stjórnarandstöðunnar að tekjuöflunarfrv. yrðu afgreidd áður en fjárlög væru afgreidd. Ástæðan er vitanlega sú að það hefur verið algjör óvissa um það hvernig sú afgreiðsla yrði. Sú óvissa er raunar enn fyrir hendi. Það kann að breytast eftir afgreiðslu bráðabirgðalaganna og það vekur vissulega athygli að menn eru allir aðrir í framkomu hér og telja sig geta gengið yfir stjórnarandstöðuna eins og hún sé ekki til. Við höfum einmitt lagt áherslu á það að bráðabirgðalögin verði afgreidd fyrst, það fáist niðurstaða í atkvæðagreiðslu um þau. Við höfum reynt að vinna að því og m.a. var óvenjulítil umfjöllun um bráðabirgðalögin í fjh.- og viðskn. í morgun svo að það er ekki við okkur að sakast um þau mál. Ég hlýt að taka það fram að hv. formaður hefur hingað til sýnt mikla lipurð í samskiptum við stjórnarandstöðuna. Það er ekki fyrr en núna sem þessi snöggu umskipti hafa orðið og á að keyra allt í gegn án þess við einu sinni fáum að sjá á þingskjali ellegar þá aðeins á blaði nákvæmlega útfærðar þær brtt. sem menn afgreiða út úr nefnd með nál. án þess að geta sýnt okkur þær, hvað þá að við getum sýnt öðrum þær. Það er fráleitt að ætlast til þeirrar afgreiðslu sem meiri hl. ætlar nú að knýja hér fram á frv. um vörugjald og tekju- og eignarskatt. Það er hv. fjh.- og viðskn. og þinginu öllu til skammar.

Matthías Á. Mathiesen Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. v. orðaði það svo, held ég, í sinni ræðu áðan að vinnubrögðin væru með eðlilegum hætti hér á Alþingi þessa dagana. Hann var auðvitað að ræða um vinnubrögðin í hv. fjh.- og viðskn. og út frá því sem hefur verið til umræðu varðandi þau frv. sem þar hafa verið. Þegar við virðum aðeins fyrir okkur þessar fáu mínútur sem þessi umræða hefur átt sér stað spyr ég: Gefa þær nú ástæðu til þess að menn hafi þá skoðun að vinnubrögðin hér á Alþingi séu með eðlilegum hætti þessa dagana? Þvert á móti. Hér hafa fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokkanna, sem sæti eiga í fjh.- og viðskn., komið og lýst furðu sinni á gangi mála og ég verð að segja það sem gamall formaður í fjh.- og viðskn. að ég skil það mætavel eftir því sem mér hefur verið sagt --- nú ætti ég auðvitað eftir að heyra hvernig málflutningur hv. formannsins væri, a.m.k. umfram þann sem var hér áðan. Ég verð að segja það að hans forvera, þeim mæta þingmanni Skúla Guðmundssyni, hefði ekki líkað þessi vinnubrögð þegar hann sat sem stjórnarandstæðingur í fjh.- og viðskn. hér á þingi forðum daga og ég gegndi formennsku í nefndinni. Þetta væru ekki vinnubrögð af hans tagi. Nú ég trúi líka að þar séu fölmargir aðrir sem taka mundu undir. Þá hefur einn af fulltrúum minni hl. í fjvn., hv. 2. þm. Norðurl. v. Pálmi Jónsson, komið hér og gert mjög ítarlega grein fyrir vinnunni sem þar er eftir og með hvaða hætti staðið hefur verið að þeim málum og gert mjög skilmerkilega grein fyrir því hvernig tíminn til jólahátíðar er með tilliti til þeirrar vinnu sem þar er eftir. Ég held að það sem hér hefur verið sagt sé með þeim hætti að það verði að staldra við. Mín skoðun er sú að vinnubrögðin séu ekki með eðlilegum hætti og ég vil þá undirstrika að þar á ég hvorki við forseta í neðri deild eða forseta þingsins. Ég veit að þeir reyna að gera hlutina með þeim hætti sem þeir telja eðlilegast og meta að fært sé. Það eru hins vegar, eins og hér réttilega kom fram áðan, ákveðnir aðilar sem þrýsta á. Nú og að sjálfsögðu hefur stjórnarandstaðan viljað hafa nokkuð um það að segja með hvaða hætti og í hvaða röð mál verða hér tekin fyrir. Hv. formaður fjh.- og viðskn., 1. þm. Norðurl. v., sagði að allt í einu hefði það nú komið upp að stjórnarandstaðan hefði sett skilyrði um það að tekjuöflunarfrv. færu fyrst í gegn. Hvað eru fjárlög ríkisins annað en greinargerð um tekjur og gjöld ríkisins samkvæmt þeim lögum sem gilda í landinu þegar fjárlögin eru samþykkt? Það sem menn hyggjast gera hér er það að búa til tölur inn í fjárlagafrv. og samþykkja fjárlög ársins 1989 án þess að Alþingi sé búið að samþykkja. Og ég segi: Þessir hlutir gerast ekki nema menn fari offari í því að reyna að koma málum fram, og er engu þjóðþingi til sóma að þannig sé staðið að. Hér er vikið að því að kl. 4 í dag er boðaður fundur í fjh.- og viðskn.  tekjuöflunarfrumvörpin. Kl. 4 var hins vegar boðaður fundur í fjvn., og þar á væntanlega að ræða undirbúning fyrir 3. umr. fjárlaga. Ég hefði einhvern tíma átt von á því að heyra frá þingmönnum að slíkir hlutir gætu ekki gerst. Það er auðvitað það sem menn eru að gera hér í dag. Það er tekið fram af nefndarmönnum fjh.- og viðskn. að afgreiðsluhætti í morgun hafi verið mótmælt af þeim öllum, en samt sem áður voru þessi mál afgreidd út úr nefndinni. Þannig var það a.m.k. í mínum flokki að sá nefndarmaður sem þar situr hafði ekki í höndunum það sem samþykkt hafði verið af meiri hl. nefndarinnar í morgun til þess að skýra þingflokknum frá því hvað það væri sem hér ætti að leggja fram og gera tillögu um í sambandi við vörugjaldsbreytingar. Þannig eru þessi vinnubrögð, það er keyrt áfram, og ég vil leyfa mér að beina orðum mínum til hæstv. forsrh., sem vissulega hefur hér mikið að segja um gang mála, að hann beiti sér fyrir því nú að umræður fari fram með forsetum og formönnum stjórnmálaflokkanna til þess að hægt verði að setja niður tímaáætlun fyrir þau verkefni sem fyrir liggja. Við eigum eftir fimm umræður um tekju- og eignarskatt. Við eigum eftir tvær umræður um bráðabirgðalög. Ég sagði við forsrh. hér í dag: Svo koma blöðin og segja að stjórnarandstaðan sé með málþóf. Hér var umræða um bráðabirgðalögin í gær og sá sem lengst talaði var hæstv. forsrh., sem ekkert var óeðlilegt þegar var verið að ræða þetta mál, en umræðan stóð frá miðjum degi í gær og fram undir miðnætti og var að mínum dómi með öllu mjög eðlileg. Við eigum hins vegar eftir að ræða tekju- og eignarskattsfrv. í fimm umræðum, vörugjaldsfrv. í fimm umræðum. Við eigum eftir 3. umr. fjárlaga. Við eigum eftir atkvæðagreiðslu við 3. umr. fjárlaga. Það er ósköp auðvelt að setja þetta niður á blað og gera sér grein fyrir því hvernig hægt er að koma þessu áfram og vinna þannig. Ég endurtek: Ég trúi því að hæstv. forsrh. láti nú verða af því að boða menn saman og ná samstöðu um það hvernig að þessum málum verður staðið. Ég trúi ekki öðru en að forsetar séu tilbúnir til þess að liðka til með þá hluti eftir því sem til vinnst.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Ég verð fyrst að vísa því á bug, sem kom fram hjá hv. þm. Pálma Jónssyni hér áðan, að ég hafi ekki fylgst með því sem sagt hefur verið um efnahagsstefnu þessarar ríkisstjórnar. Það er misskilningur. Ég hef gert það. Ég var hins vegar ekki á þingi þegar 2. umr. fór fram. Þá var hér varamaður fyrir mig. Ég veit að það hefur verið unnið afar mikið og vel af öllum nefndum og þinginu, bæði af stjórnarsinnum og stjórnarandstæðingum. Ég hef nokkra þingreynslu þó að hún sé ekki eins löng og hjá hv. síðasta ræðumanni, og við höfum áreiðanlega báðir getað borið það að við höfum oft gengið í gegnum miklar þrengingar á síðustu dögum fyrir jólaleyfi. Ég minnist þess að fyrstu árin þegar ég var hér voru iðulega fundir fram undir morgun og meira að segja kvöld eftir kvöld og drifið áfram af þeim flokkum sem þá fóru með stjórn. Það hefur ekki verið svo nú, ekki nærri því eins hart keyrt eins og þá var oft. Ég er hins vegar ekki að áfellast einn eða neinn með þessum orðum. Ég er að sjálfsögðu reiðubúinn til þess að taka þátt í fundum um þingstörfin. Ég hef gert það. Á þeim fundi var lögð fram áætlun um þingstörfin. Hún hefur riðlast. Það er nauðsynlegt að endurskoða hana. Í gær urðu nokkrar breytingar á umræðu sýndist mér. Þá drógu m.a. ýmsir ræðumenn sig til baka úr umræðunni eða hurfu frá orðinu og það stytti umræðuna í gærkvöldi, að vísu er gerð athugasemd við það núna að ég hafi leyft mér að svara þeim fsp. sem til mín var beint --- svona sem innskot. Í efri deild var mér legið á hálsi fyrir að svara þeim ekki svo að það er erfitt að gera hv. stjórnarandstæðingum til þægðar að öllu leyti. Í gær var lögð á það mikil áhersla að bráðabirgðalögin kæmu sem allra fyrst til atkvæða og þannig hefur hv. formaður fjh.- og viðskn. unnið, að því er ég taldi í fullu samráði við stjórnarandstæðinga. Það er einnig öllum hér að sjálfsögðu ljóst að það er ekki skynsamlegt að hafa umræðu um vörugjald í marga daga og jafnvel vikur og allar ríkisstjórnir hafa drifið slíkt í gegn venjulega á næturfundum þannig að í morgun var einnig lögð áhersla á að fá það frv. afgreitt hér frá hinu háa Alþingi. Mér er fullkomlega ljóst að tíminn er skammur til jólaleyfis og að nauðsynlegt er að setjast niður og kortleggja hvernig við komum nauðsynlegum málum fram fyrir jól eða a.m.k. fyrir áramót. Ég er reiðubúinn um leið og forseti Sþ. kallar til fundar, og hvet til þess að það verði gert, að ræða þau mál og sjá hvort við getum ekki náð samstöðu um afgreiðslu mála en snúið okkur nú að því að greiða atkvæði um það frv. sem lögð hefur verið áhersla á að fá afgreitt á þinginu í dag bæði af stjórnarandstæðingum og stjórnarsinnum.

Forseti (Kjartan Jóhannsson) Það skal fram tekið að forseti er reiðubúinn til þess og hefur reyndar gert ráð fyrir því að menn bæru saman bækurnar þegar líður á þennan dag og þegar hér hefur komist á eðlilegt fundahald.

Þorsteinn Pálsson Herra forseti. Ég vil byrja á því að færa hv. 5. þm. Vesturl. þakkir fyrir að vekja hér máls á þeim vinnubrögðum sem viðhöfð hafa verið í hv. fjh.- og viðskn. Það er býsna makalaus lýsing sem þar var gefin og hv. þm. sem skipa minni hl. nefndarinnar hafa síðan staðfest hér í þessum umræðum. Hæstv. forsrh. kemur hér og segir: Það er eðlilegt að afgreiða vörugjaldsfrv. með miklu hraði. Það hefur legið hér fyrir í þinginu um allnokkurn tíma vörugjaldsfrv. Ég veit ekki betur en að fulltrúar minni hl. hafi fyrir löngu verið tilbúnir að standa að afgreiðslu þess út úr nefnd, en hæstv. ríkisstjórn hefur ekki komið sér saman um frv. og kjarni málsins er einmitt sá sem málshefjandi benti hér á að ríkisstjórnin hefur ekki enn lagt frv. í útfærðu formi fyrir hv. fjh.- og viðskn. Málið er afgreitt út úr nefndinni áður en hæstv. ríkisstjórn leggur frv. í útfærðu formi fyrir nefndina, og það er þetta sem er ámælisverð vinnubrögð. Og það liggur nokkuð ljóst fyrir að hér er ekki um neinar smávægilegar breytingar að ræða, heldur verulegar efnisbreytingar, þannig að sennilega má líkja því við að hér sé nánast flutt nýtt frv. og jafnvel fullkomið álitamál hvort ekki eigi að fara fram 1. umr. um málið upp á nýtt. Hitt er hins vegar alveg augljóst að það er lágmarkskrafa, ef hér á að viðhafa eðlileg og málefnaleg vinnubrögð, að frumvarpið í útfærðu formi sé lagt fyrir nefndina og hún geti fjallað um það þegar það hefur með þeim hætti verið þannig lagt fyrir nefndina. Allt annað er óþingleg og ómálefnaleg vinnubrögð. Og það verður með allri vinsemd að óska eftir því að áður en málið kemur hér til 2. umr. komi nefndin saman á ný og fjalli um málið þegar hæstv. ríkisstjórn hefur loksins komið sér saman um með hvaða hætti hún ætlar að bera frv. fram. Það er makalaust af hæstv. forsrh. að vera að hneykslast á því að frv. skuli ekki fá skjóta afgreiðslu þegar það á fundi í morgun var ekki tilbúið af hennar hálfu. Auðvitað er eðlilegt að hraða afgreiðslu þessa máls og ýmissa annarra hér. Á það hefur verið lögð rík áhersla, bæði af þm. stjórnarliðsins og stjórnarandstöðunnar, og engin dæmi hægt að sýna um það að reynt hafi verið að tefja framgang mála. Alveg sjálfsagt er að afgreiða mál með býsna miklu hraði úr nefndum, en það er ekki hægt að verja það að mál séu afgreidd úr nefndum áður en þau eru lögð fyrir þær í útfærðu formi. Þess vegna verður að gera þá eðlilegu kröfu að nefndin komi saman á nýjan leik og fjalli um málið. Vafalaust er það svo að þetta er ekki að vilja hv. formanns nefndarinnar sem er alkunnur að lipurð við stjórn þessarar hv. nefndar. Hér er verið að ganga erinda hæstv. fjmrh. sem hefur verkstýrt málum hér í þinginu með miklum eindæmum og á þann veg að flest er nú komið í óefni eins og lýst hefur verið. Þess vegna er það spurning til hv. formanns fjh.- og viðskn. hvort hann geti ekki á það fallist að nefndin ræði þetta á nýjan leik. Hún á að koma saman núna kl. 17. Ég geri fastlega ráð fyrir að forseti deildarinnar viðurkenni og fallist á þá eðlilegu ósk að ekki séu fundir í hv. deild á meðan fundur er í hv. fjh.- og viðskn. Þá er unnt án þess að frekari tafir verði á störfum deildarinnar að ræða málið í nefndinni eftir að það hefur legið fyrir af hálfu ríkisstjórnarinnar í útfærðu formi. Þennan tíma væri þá líka unnt að nota til þess að efna til funda með þingforsetum og formönnum þingflokka um framhald þingsins og er mjög æskilegt að hæstv. forsrh. geri þá nákvæma grein fyrir því á slíkum fundi, sem ég tel eðlilegt og fer fram á að verði þá haldinn núna kl. 17, hvert á að verða framhald þingstarfa, hvaða mál ætlunin er að afgreiða með skaplegum hætti fyrir jólaleyfi þingmanna og að einhverri verkstjórn verði komið á afgreiðslu og skipan mála í þingdeildum og meðferð þeirra í þingnefndum því að augljóst er, eins og hér hefur komið mjög glöggt fram í máli hv. 2. þm. Norðurl. v. og hv. 1. þm. Reykn., að útilokað er að láta mál ganga áfram með þeim hætti sem nú er. Ég ítreka þess vegna þá fsp. mína til forseta deildarinnar og hæstv. forsrh. og hv. formanns fjh.- og viðskn. hvort ekki er unnt að fallast á það að nú kl. 17 fari þessir fundir fram og hæstv. forsrh. geri grein fyrir afstöðu stjórnarinnar í þessu efni og hv. fjh.- og viðskn. fái þá tóm til þess að fjalla um vörugjaldsfrv. að nýju eftir að það liggur fyrir af hálfu hæstv. ríkisstjórnar í útfærðu formi.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Ég mun beita mér fyrir fundi eins og beðið er um nú kl. 17.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram og hefur leitt það í ljós að hún var vissulega þörf þar sem víða er greinilega pottur brotinn, ekki bara hjá okkur uppi í fjh.- og viðskn. Nd., heldur einnig í fjvn., ríkisstjórninni og hér inni á þinginu sjálfu. Þar af leiðandi hlýt ég að taka heils hugar undir hugmyndina um þann fund sem nú hefur verið boðaður kl. 17 um framhaldið á þingstörfunum. Ég harma það hins vegar að hv. formaður, sem ég vil líka hrósa fyrir lipurð og gott samstarf, skuli telja þessi vinnubrögð eðlileg. Það er eiginlega hræðilegt til þess að hugsa ef slík vinnubrögð eiga að gilda út um allt þing, í öllum störfum þingsins. Þá held ég að við förum nú ekki mikið lengra. Það er hins vegar afskaplega hæpið að vera stoltur af slíku og ég tel að hann hafi jafnvel misst þetta út úr sér í sinni vörn. Ég tel eðlilegt, eins og hv. 1. þm. Suðurl. kom inn á og ég kom reyndar inn á sjálfur í fyrri ræðu minni, að þetta frv. verði tekið aftur til meðferðar nefndarinnar þar sem hér er um gjörbreytt mál að ræða og meira en það. Það þarf að kalla aftur aðila til umsagnar því að þeir sem gáfu umsagnir um fyrra frv. gerðu það á allt öðrum forsendum en nú liggja fyrir. Ég vil minna hv. formann á það að ég mótmælti kröftuglega þessum framgangi í morgun á fundinum og bað jafnframt um það að fá hlé til að kynna þetta í mínum þingflokki sem öllum á að vera ljóst að var ekki veitt. Hins vegar fékk ákveðinn stjórnarliði leyfi til að fara á þingflokksfund þannig að ekki sátu allir við sama borð hvað það varðaði að kynna þetta mál í sínum þingflokki. Varðandi það samkomulag sem hv. formaður sagði að hefði verið gert hér í gærkvöldi, þá er það ekki alveg rétt. Ég minnist þess að við töluðum um að bráðabirgðalögin skyldu rúlla tiltölulega fljótlega í gegnum nefndina, en ég mótmælti strax á þeim fundi og gerði athugasemdir við það að vörugjaldið gæti farið í gegnum nefndina á svo skömmum tíma. Bráðabirgðalögin voru afgreidd úr nefndinni á kannski 5--10 mínútum. Á þeim tíma voru okkur afhentar fundargerðir frá Ed., sem við væntanlega áttum að kynna okkur, sem hafa sennilega verið upp á 40--50 síður og ekki nokkur einasta leið að komast yfir, enda fór ég enn á ný fram á fundarhlé þar til að gefa þá nefndarmönnum kost á þó ekki væri annað en að lesa þær. Það var ekki veitt. Hæstv. forseti. Ég vil taka undir það að fundi verði frestað á meðan fundur í fjh.- og viðskn. stendur yfir, að öðrum kosti verði þá fundi nefndarinnar frestað, en að þessir tveir fundir verði ekki haldnir á sama tíma. Ég harma það að hæstv. forsrh. skuli álíta það að vörugjaldið þurfi ekki eðlilega --- ég vil segja eðlilega --- mikla umræðu. Auðvitað þarf þetta mikla umræðu. Þetta er viðamikið og stórt mál og tekur á mörgum þáttum. Ég mun hins vegar geyma mér þá umræðu þangað til málið sjálft kemur á dagskrá. Ég tek einnig undir með hv. þm. Pálma Jónssyni. Þó að hann og hans flokksmenn megi muna hvernig hér var starfað á síðasta þingi eiga þingmenn ekki að þurfa að vera hér yfir hátíðarnar á milli jóla og nýárs. Ég tek undir þá ósk hans að hér verði gefið eðlilegt jólaleyfi. Það er óhætt að koma kannski inn á það úr því að maður er hér uppi í ræðustól að þessi hringlandaháttur í stjórnarliðinu er náttúrlega fyrir neðan allar hellur. Hér hefur fólk hópast í verslanir til að, sumir vilja kalla það að hamstra, en alla vega hagnast örlítið á því að vera á undan vörugjaldshækkuninni. Með hringlandahættinum að bakka til baka hefur þetta fólk sem taldi sig vera að hagnast eitthvað örlítið orðið fyrir enn stærra tapi fyrir bragðið. Þetta er nú akkúrat stjórnarstefnan, upp og niður, út og suður. Hæstv. forseti. Ég skal ekki hafa þetta lengra, en ég ítreka þá ósk mína að þessir tveir fundir, annars vegar í deildinni og hins vegar í nefndinni, skarist ekki og verði ekki haldnir á sama tíma.

Forseti (Kjartan Jóhannsson) Það skal tekið fram að ákveðið hefur verið að um fimmleytið verði veitt fundarhlé í klukkutíma til þess að ráðrúm gefist til þeirra fundahalda sem hér hefur borið á góma, annars vegar í fjh.- og viðskn. og hins vegar milli forseta og stjórnmálaflokkanna um skipulag vinnubragða. Það er ósk forseta að þessari þingskapaumræðu megi ljúka áður en að fundarhléinu kemur.

Kristinn Pétursson Hæstv. forseti. Ég kemst ekki hjá því að gera örlitlar athugasemdir við þessi vinnubrögð. Mér finnst vanta að í þessum nefndum, fjvn. og fjh.- og viðskn., sé spurt þeirra spurninga sem ég hef nefnt hér áður, hvort íslenskt atvinnulíf þolir aukna skattheimtu um þessar mundir og hvort íslenskir launþegar þola aukna skattheimtu, og hvort íslenskir fjármagnsmarkaðir þola það að ríkissjóður sæki þangað aukið fé án þess að vextir springi upp úr öllu valdi.

Ég minni á að þetta eru umræður um þingsköp.

Þessar umræður þurfa að fara fram, hæstv. forseti.

Það verða umræður um efnahagsmál á eftir.

Ég tel að í þessum nefndum verði að spyrja þessara spurninga, hæstv. forseti, og ákveða vinnubrögðin út frá þeim punkti en ekki ákveða að sækja eitthvert fjármagn út í þjóðfélagið án þess að vita hvort fjármagn er fyrir hendi. Það verður að vinna þetta út frá því að ekki er hægt að gefa sér það að hægt sé að sækja endalaust fé til borgara og fyrirtækja.

Frsm. heilbr.- og trn. (Guðrún Helgadóttir): Virðulegi forseti. Heilbr.- og trn. hefur fjallað um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 91/1982, um málefni aldraðra, með síðari breytingum. Hér er um að ræða samkomulagsmál sem komið er frá efri deild. Frv. er í því fólgið að lengja gildistíma laga um málefni aldraðra til 31. des. 1989. Nefndin varð sammála um að mæla með frv. eins og það liggur fyrir. Undir nál. skrifuðu Guðrún Helgadóttir, Jón Sæmundur Sigurjónsson, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Ragnhildur Helgadóttir, Geir H. Haarde, Jón Kristjánsson og Guðmundur G. Þórarinsson.

Guðrún Helgadóttir Virðulegi forseti. Félmn. hefur fjallað um frv. til laga um breytingu á lagaákvæðum og niðurfellingu laga vegna breytinga á skipan sveitarstjórnarmála samkvæmt sveitarstjórnarlögum, nr. 8/1986. Á fundi nefndarinnar kom Þórhildur Líndal, deildarstjóri í félmrn., og veitti nefndinni upplýsingar. Frv. felur í sér fyrst og fremst tvenns konar breytingar. Í fyrsta lagi er verið að fella brott hugtakið ,,sýslunefndir`` í fjölmörgum lögum þar sem slíkar nefndir voru lagðar niður með sveitarstjórnarlögum, nr. 8/1986. Í öðru lagi eru felld brott ýmis úrelt lög og er það í tengslum við þá sömu breytingu sem gerð var með sveitarstjórnarlögum, nr. 8/1986. Nefndin varð sammála um að athuguðu máli að samþykkja frv. eins og það liggur fyrir. Undir nál. skrifuðu 20. des. 1988 Jón Sæmundur Sigurjónsson, Jón Kristjánsson, Alexander Stefánsson, Kristín Einarsdóttir, Geir H. Haarde, Eggert Haukdal og Guðrún Helgadóttir.

Frsm. félmn. (Jón Sæmundur Sigurjónsson) Virðulegi forseti. Nefndin hefur fjallað um frv. og leggur til að það verði samþykkt með breytingum sem fluttar eru á sérstöku þingskjali, segir í nál. Efnislega er sú eina breyting gerð að í 2. mgr. 2. gr. falli orðin ,,allt að`` brott, þannig að skýrt verði að leigutaki þurfi að kaupa 15% kostnaðarverðs eða kaupverðs íbúðar til að tryggja sér ótímabundinn afnotarétt. Aðrar breytingar lúta einungis að breyttri framsetningu frv. og uppröðun greina. Þannig að á eftir 1. gr. komi ný grein er orðist svo: ,,6. og 7. mgr. 92. gr. laganna falli brott.`` Þær málsgreinar koma síðar fyrir í nýrri 94. gr. Við 2. gr., er verði 3. gr., er í fyrsta lagi gerð sú breyting að orðin ,,allt að`` í 2. mgr. falla brott, eins og ég vék að áðan, og í öðru lagi að 4., 5. og 8. mgr. falli brott, en þær koma aftur í nýrri 94. gr. Á eftir 2. gr., er verði 3. gr., komi ný grein er verði 4. gr. og orðist svo: ,,Á eftir 93. gr. komi ný grein, 94. gr., og töluröð annarra greina breytist samkvæmt því.`` Sú grein er sett fram í brtt. frá félmn. Á fund nefndarinnar komu Ingi Valur Jóhannsson frá félmrn., Þórarinn V. Þórarinsson frá VSÍ, Björn Þórhallsson og Grétar Þorsteinsson frá ASÍ og Sigurjón Þorbergsson og Reynir Ingibergsson úr stjórn Búseta. Fram kom hjá umsagnaraðilum að hið nýja fyrirkomulag væri þáttur í hinu félagslega kaupleigukerfi og veitti engan sérstakan forgang eða réttindi umfram það sem almennt gildir í félagslega kerfinu. Almennt töldu umsagnaraðilar rökrétt að þetta frv. væri flutt og að þessi viðbót yrði gerð á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins. Í umræðum í nefndinni kom fram að í athugasemdum við upphaflegt lagafrv. hefði verið gerð grein fyrir því að það sem hér um ræðir, þ.e. frv. um hlutareign, hafi ekki verið lögfest í félagslega hluta kaupleigukerfisins þar sem ekki hafi náðst samstaða þáv. stjórnarflokka þar um. Það þótti staðfest að í frumdrögum þeim sem þingmenn fengu til umfjöllunar á síðasta þingi hafi viðkomandi lagagreinar ekki verið fyrir hendi þannig að ágreiningur um þær hafi ekki getað orðið af skiljanlegum ástæðum. Þess vegna þótti rétt að taka það fram að setningin ,,að ekki hafi náðst samstaða þáv. stjórnarflokka`` hafi ekki verið alls kostar rétt á því stigi.

Geir H. Haarde Herra forseti. Þetta mál sem nú er verið að afgreiða við 2. umr. gefur í sjálfu sér ekki tilefni til umræðna. Ég vakti athygli á því við 1. umr. að það kynni að fara betur á því að skipa þessari breytingu með öðrum hætti í lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins og lagði því fram breytingar í þá veru í morgun þegar tókst að halda lögmætan fund í nefndinni. Við þeim hugmyndum var orðið þannig að ég er fyllilega sáttur við frv. eins og það er. Ég vil vekja sérstaka athygli á því og undirstrika það, sem reyndar kom fram hjá formanni og kemur fram í nefndaráliti og er grundvallaratriði að því er varðar þessar svokölluðu búsetaréttaríbúðir, að með þessu er ekki hugmyndin að koma betur settu fólki þjóðfélagsins inn í húsnæðiskerfi sem ætlað er þeim lakar settu. Það kom rækilega fram í nefndarstarfinu, það kemur rækilega fram í nefndarálitinu og það kom fram í svari ráðherra við fyrirspurn við 1. umr. að þetta er ekki meiningin. Fyrst þannig er í pottinn búið er alveg ástæðulaust af minni hálfu og okkar sjálfstæðismanna að leggja stein í götu þessa máls. Við teljum rétt að fólk geti valið um það form sem það kýs að búa við þó að væntanlega sé hér um að ræða fyrirkomulag sem sjálfsagt er ekki ódýrara fyrir fólk. Fólk þarf eflaust að greiða jafnmikið eða allt að því jafnmikið í húsaleigu og önnur gjöld sem þessu fylgja eins og það hefur þurft að borga í afborganir af íbúð sem það væri sjálft að kaupa. En það um það. Málið snýst um að gefa fólki ákveðið valfrelsi. Ég ætla þess vegna ekki að orðlengja mjög um frv. Ég vil þakka framsögumanni og formanni nefndarinnar fyrir að hafa lýst því yfir að ákveðin fullyrðing í greinargerð með frv. eigi ekki við rök að styðjast og læt síðan útrætt um þetta mál. Hins vegar vildi ég við þetta tækifæri víkja dálítið að hinum stærri þáttum í húsnæðismálunum eins og ég gerði við 1. umr. um þetta mál. Þá óskaði ég eftir að félmrh. greindi nokkuð frá því hver væri staða endurskoðunar annars vegar á hinu almenna húsnæðislánakerfi og hins vegar á hinu félagslega kerfi. Ráðherra greindi þá frá því að starfshópur sem skipaður hefði verið hefði ekki lokið störfum en væri hins vegar að búa sig undir að ljúka þeim. Nú vill svo til að þessi hópur, með hæstv. forseta þessarar deildar í forsvari, hefur skilað af sér ákveðinni vinnu sem ég tel að sé mjög jákvætt og gagnlegt framlag til þessara mála. Þannig vill hins vegar til að Alþýðusamband Íslands hefur til að mynda lýst andstöðu við veigamikla þætti í þeim hugmyndum sem þar er verið að tala um, eins og t.d. húsbréfin svokölluðu og það fyrirkomulag sem þeim fylgir. Það er því ljóst að þessar nýju hugmyndir eru ekki ágreiningslausar og um þær kann að standa nokkur slagur þegar fram í sækir. Engum blandast hins vegar hugur um að við núverandi ástand þessara mála er ekki unnt að búa til frambúðar, enda sýndi ég fram á það við 1. umr. að eftir á að giska 20 til 25 ár muni ríkissjóður þurfa að greiða með lánum Húsnæðisstofnunar, og þá eingöngu með hinum almennu lánum en ekki félagslegu íbúðunum, hvorki meira né minna en 7 milljarða kr. á ári á núgildandi verðlagi. Þá mega hæstv. fjmrh., bæði núv. og fyrrv., hafa sig alla við að auka skatta ef standa á undir slíkri niðurgreiðslu í framtíðinni. Þó að þeir hafi mikið ímyndunarafl báðir tveir reikna ég ekki með því að þeir geti ímyndað sér með hvaða hætti standa á undir slíkum sköttum fyrir þennan eina lið, þ.e. niðurgreiðslur á húsnæðislánum, þegar fram í sækir að óbreyttu kerfi. Því held ég að nauðsynlegt og eðlilegt sé að endurskoða þessi mál og ég fagna því að niðurstaða er fengin úr því starfi sem félmrh. beitti sér fyrir. Ég fyrir mitt leyti vil gjarnan stuðla að því að þær tillögur sem þar eru fram settar megi ná fram að ganga. Þetta mál er hins vegar þannig vaxið að um núverandi skipan var nánast samið í kjarasamningum milli aðila vinnumarkaðarins í febrúar á árinu 1986. Þeir áttu síðan mikinn þátt í að fullvinna frv. um þessi mál sem samþykkt var á þingi vorið 1986. Það er því ljóst að þeir hafa átt mikla aðild að núverandi kerfi, enda er það þannig að meginparturinn af þeim fjármunum sem til þess renna koma frá lífeyrissjóðakerfinu í landinu þar sem aðilar vinnumarkaðarins í landinu koma að sjálfsögðu mjög við sögu. Nú vildi ég spyrja hæstv. félmrh. að því hvernig hún hyggist standa að þessu máli á næstunni og ítreka spurningu mína úr 1. umr. um hvort hún hyggist beita sér fyrir framlagningu frv. á grundvelli þeirra tillagna sem nú liggja fyrir jafnvel þó að Alþýðusamband Íslands standi ekki að slíkum breytingum. Þegar verið er að ræða einn lítinn þátt í lögunum um Húsnæðisstofnun ríkisins, sem ég tel að vísu enga sérstaka nauðsyn hafa rekið til að taka hér í forgangsröð frumvarpa, tel ég fullkomlega eðlilegt að í umræðunni sé vikið að hinum stærri þáttum þessara mála í heild sinni og um þá fjallað. Við sjálfstæðismenn í félmn. höfum ekki tafið fyrir þessu frv. þó að ég lýsi enn og aftur furðu minni á því að það skuli vera sérstakt forgangsmál og látið ganga fyrir ýmsum hinum veigameiri málum sem maður hefði talið að ættu að hafa sérstakan forgang. Þvert á móti held ég að við höfum reynt að greiða fyrir þessu máli með því að sjá til þess að félmn. væri fullmönnuð, eða hefði a.m.k. nægilega marga nefndarmenn til þess að geta haldið fundi. Það er einmitt eitt af því sem einkennir þinghaldið nú að stjórnarliðar nenna ekki að mæta á nefndarfundi til þess að halda uppi eðlilegum nefndarstörfum og þurfa að leita á náðir stjórnarandstæðinga. Auk þess höfum við í minni hl. lagt fram ákveðnar breytingar sem ég held að séu til bóta þó að þær snerti ekki efni málsins í sjálfu sér. Ég held að ég sé ekki að syndga upp á náðina, herra forseti, þó að ég beini spurningum um hinn stærri þátt þessara mála til hæstv. ráðherra. Ég hefði getað rætt mun meira um efni frv. ef ég hefði haft einhvern áhuga á að tefja það, sem ég geri ekki og sé enga ástæðu til. Þess í stað sé ég ríka ástæðu til að hugleiða nokkuð heildarmyndina fyrst þessi mál eru hér á dagskrá. Hvað tekur við að því er varðar Byggingarsjóð ríkisins og útlánareglurnar þar? Sömuleiðis hvað tekur við að því er varðar félagslega húsnæðiskerfið og hugsanlegar breytingar á því? Það kerfi hefur verið í endurskoðun um nokkuð langa hríð og því hefði mátt segja sem svo að breytingin sem hér er til meðferðar hefði mátt bíða eftir því alveg eins og við í Sjálfstfl. töldum eðlilegra á sínum tíma að kaupleigukerfið í heild sinni biði þess tíma. En lögin eru eins og þau eru í dag m.a. fyrir okkar atbeina og vegna samkomulags sem gert var um það á sínum tíma. Það breytir ekki því að heildarendurskoðun þessara mála mun vera á leiðinni, reyndar búin að vera það ærið lengi án þess að nokkuð bóli á niðurstöðum. Ég held því að gagnlegt væri að fá dálitlar viðbótarupplýsingar um hvar það mál er á vegi statt. Ég skal síðan ekki orðlengja þetta frekar, herra forseti, en vil bæta því við í lokin af því að í gær varð nokkurt fjaðrafok af minni hálfu vegna þess hvernig að þessu máli var staðið af hálfu formanns félmn. Það mál leystist farsællega af hans hálfu og ég vil þakka honum fyrir það hvernig hann brást við. Honum höfðu orðið á ákveðin mistök sem hann tók auðvitað á sig og þar með var málið látið niður falla af hálfu annarra nefndarmanna. Málið er þannig allt komið í eðlilegan farveg eftir að upplýstist hvernig það var í pottinn búið. Ég held því að hv. formaður félmn. standi fullréttur eftir þær ábendingar sem ég hafði fram að færa um málsmeðferðina í gær og ég þakka honum fyrir samstarfið í þessu máli og mörgum öðrum á undanförnum missirum.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Hv. framsögumaður tók ekki fram hverjir hefðu skrifað undir nefndarálitið og tók þar af leiðandi ekki heldur fram að ég hafði skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara. Minn fyrirvari felst fyrst og fremst í því að ég tel mjög brýnt að endurskoða félagslega íbúðarlánakerfið í heild. Inn í þá endurskoðun þurfa m.a. að koma leiguíbúðir, kaupleiguíbúðir, húsnæðissamvinnufélög og verkamannabústaðir. Með samþykkt þessara breytingartillagna er verið að veita heimild til að selja hlutareign gegn búseturétti í félagslega kerfinu sambærilegt við það sem er í almenna kerfinu. Ég tel þetta eðlilega breytingu en hefði, eins og ég sagði áðan, talið betra að endurskoðun húsnæðiskerfisins hefði þegar farið fram. Mínir fyrirvarar eru kannski á svipuðum nótum og hv. 17. þm. Reykv., sem talaði hér á undan mér, um að eðlilegra hefði verið að heildarendurskoðun á húsnæðislánakerfinu hefði farið fram og þar með þetta ákvæði en eins og nú er komið tel ég þessa breytingu eðlilega.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Herra forseti. Ég vil þakka hv. félmn. fyrir afgreiðslu frv. og vænti þess að það geti orðið að lögum fyrir jólaleyfi þingmanna. Hv. 17. þm. Reykv. vék nokkuð að niðurstöðu þeirrar nefndar sem starfað hefur að endurskoðun almenna húsnæðislánakerfisins og spurði í því sambandi þeirrar spurningar hvort ég mundi beita mér fyrir framlagningu frv. á grundvelli tillagna meiri hl. nefndarinnar. Því er til að svara að eins og hv. þm. er væntanlega kunnugt þá mæltu sex af átta nefndarmönnum með því að tekið yrði upp húsbréfakerfi, þó að einstakir nefndarmenn hafi haft fyrirvara um einstök atriði í nefndarálitinu sem lagt var fram. Tveir nefndarmanna, annar fulltrúi ASÍ og hinn fulltrúi Framsfl. í nefndarstarfinu, mæltu hins vegar með því að viðhaldið yrði núv. húsnæðiskerfi með nokkrum breytingum. Ég held að það segi nokkra sögu í svo viðamiklu verkefni sem endurskoðun húsnæðiskerfinsins er, þar sem skiptar skoðanir hafa verið um leiðir að endurskipulagningu, þegar samstaða næst milli sex af átta aðilum um að taka upp húsbréfakerfi. Ég hef lagt niðurstöðu nefndarstarfsins og nefndarálitið fyrir ríkisstjórnina. Ríkisstjórnin hefur falið þremur ráðherrum að fara yfir nefndarálitið og þau frumvarpsdrög sem nefndin skilaði af sér. Í fyrsta lagi er það frv. sem felur í sér að taka upp nýtt kerfi, húsbréfakerfi, sem sett verði í gang samhliða núgildandi kerfi. Einnig hefur meiri hl. nefndarinnar lagt til að gerðar verði nokkrar breytingar á núgildandi kerfi og að breytt verði niðurgreiðslu á vöxtum. Þetta mun ráðherranefndin taka til skoðunar ásamt því sem hún mun vissulega taka til skoðunar sérálit minni hl. sem mælir með því að viðhaldið verði núgildandi kerfi með breytingum. Ráðherranefndinni hefur verið fengið þetta verkefni að fara yfir nefndarálitið og skila sinni niðurstöðu. Mín skoðun er sú að meginniðurstaða nefndarinnar, sem er að taka upp húsbréfakerfi, sé lausn sem gæti leyst þann vanda sem húsnæðiskerfið er komið í og ég bind vonir við að þarna sé að finna framtíðarlausn á húsnæðismálunum. Auðvitað eru þarna þrír flokkar sem þurfa að koma sér saman um niðurstöðu til þess að hægt sé að leggja fram stjfrv. á Alþingi, en ég get svarað hv. þm. beint um það að ég mun beita mér fyrir því að framlagning geti átt sér stað á Alþingi á stjfrv. á grundvelli tillagna meiri hluta nefndarinnar.

Frsm. félmn. (Jón Sæmundur Sigurjónsson) Virðulegur forseti. Vegna ábendingar hv. 12. þm. Reykv. Kristínar Einarsdóttur er það rétt að mér láðist að geta þess hverjir skrifuðu undir þetta nál. Það er sjálfsagt að gera það til að því sé slegið föstu á spjöldum sögunnar. Hv. þm. Kristín Einarsdóttir skrifaði undir með fyrirvara. Hún er efnislega samþykk nál., en hefur að öðru leyti gert ágætlega grein fyrir sínum fyrirvara. Aðrir sem skrifuðu undir þetta nál. voru: Alexander Stefánsson, Eggert Haukdal, Geir H. Haarde, Jón Kristjánsson og Jón Sæmundur Sigurjónsson sem hér stendur.

Þorsteinn Pálsson Herra forseti. Hér er til umræðu afmarkað svið húsnæðislöggjafarinnar sem að vísu er ekki mikill ágreiningur um eitt út af fyrir sig eins og það liggur hér fyrir. Það hefur komið fram í máli nefndarmanna úr hv. félmn. sem hér hafa lýst nefndarálitum. Það er hins vegar táknrænt fyrir stjórn á húsnæðismálum að einmitt þetta afmarkaða frv., sem tekur til mjög takmarkaðs hluta af löggjöfinni um húsnæðismálin, skuli vera sett á forgangslista hæstv. ríkisstjórnar fyrir þessi áramót og sett í flokk þeirra mála sem mikilvægust eru. Vitaskuld ber að fagna því að þetta skuli hafa verið gert, en einmitt fyrir það hve frv. er smátt í sniðum er það um leið táknrænt fyrir störf hæstv. ríkisstjórnar að húsnæðismálum og táknrænt fyrir störf Alþfl. í þeim efnum. Hæstv. félmrh. hefur mjög stuttlega drepið á það sem á döfinni er varðandi heildarendurskoðun húsnæðislöggjafarinnar, en í engu getað gefið skýr svör um hvert stefnir í því efni. Flest bendir auðvitað til þess að áfram muni halda í þeim farvegi, sem hér hefur verið markaður, að eitt og eitt atriði þessarar löggjafar verði tekið út úr til endurskoðunar og engin almenn heildarendurskoðun með markvissri stefnumörkun eigi sér stað. Ekkert bendir til þess að um það takist samstaða. Þvert á móti mátti lesa úr orðum hæstv. ráðherra að verulegur ágreiningur væri um þær tillögur sem þegar liggja fyrir og ná þær þó ekki til húsnæðislöggjafarinnar í heild sinni. Ég saknaði þess hins vegar alveg sérstaklega í máli hæstv. ráðherra, fyrst hæstv. ríkisstjórn kaus að gera þetta mál að forgangsmáli fyrir jólaleyfi þingmanna, að hæstv. ráðherra skyldi ekki gera nákvæma grein fyrir því hvernig staða fjármála Húsnæðisstofnunar og húsnæðissjóðanna er. Ég geri ráð fyrir því að fyrir jólaleyfi verði reynt að afgreiða lánsfjárlög ríkisstjórnarinnar. Þau eru líka á forgangslista hæstv. ríkisstjórnar. Enn sem komið er hafa þau þó ekki komið til umræðu og eftir því sem ég veit best eru þau enn í nefnd í fyrri deild. Óhjákvæmilegt er þó að þau séu afgreidd samhliða fjárlögum og annarri stefnumótun í efnahags- og atvinnumálum sem hér er til umfjöllunar. Hver er staðan að því er varðar fjármálastöðu húsnæðissjóðanna? Hvernig standa samningar við lífeyrissjóði? Hverjar eru áætlanir um ráðstöfunarfé sjóðanna? Hvernig standa þær áætlanir gagnvart umsóknum og þegar afgreiddum umsóknum og skuldbindingum Húsnæðisstofnunar? Hvernig líta þær áætlanir út um ráðstöfunarfé varðandi fjármála- og peningamálastefnu hæstv. ríkisstjórnar? Við hvaða vaxtastig miðast áætlanir um ráðstöfunarfé húsnæðissjóðanna á næsta ári? Við hvaða stefnu í vísitölumálum miðast þær áætlanir? Það er alveg nauðsynlegt fyrst hæstv. ríkisstjórn hefur gert þetta mál að forgangsefni að hæstv. ráðherra geri hér skýra grein fyrir fjármálastöðunni í heild sinni, stefnunni í peningamálum og á hvaða forsendum áætlanir um ráðstöfunarfé húsnæðislánasjóðanna eru reistar, við hvaða vaxtastig er miðað og út frá hvaða vísitölu er gengið. Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra svari þessum spurningum. Það er líka táknrænt að þetta afmarkaða mál skuli nú tekið hér fyrir með þessum hætti og gert að forgangsmáli. Það fer ekki hjá því að mönnum detti í hug að það eigi að draga fjöður yfir hina raunverulegu stefnu í húsnæðismálum sem hæstv. félmrh. er að beita sér fyrir á hinu háa Alþingi fyrir jólin. Það á að flytja hér frv. og fá það fram sem forgangsmál um afmarkað svið húsnæðislöggjafarinnar, en hin raunverulega stefna hæstv. félmrh. í húsnæðismálum kemur fram í öðrum frv. Sú stefna kemur fram í því að nú á að stórhækka byggingarkostnað. Það á að stórhækka allt efni með nýjum skattaálögum til byggingarframkvæmda. Og ekki bara efni til byggingarframkvæmdanna. Það á að hækka skattana á innréttingunum og það á að hækka skattana á húsbúnaðinum sem hinir ungu húsbyggjendur þurfa að afla. Þarna birtist hin raunverulega stefna hæstv. félmrh. í húsnæðismálum núna fyrir þessi jól. Og þegar unga fólkið í landinu ætlar svo að mæta þessum nýju skattaálögum og aukna og hækkaða byggingarkostnaði með því að afla meiri tekna birtist í öðru lagi stefna hæstv. félmrh. í húsnæðismálum með því að taka þær auknu tekjur í ríkissjóð, hækka skattana á unga fólkinu sem þarf að auka vinnu sína til að koma sér þaki yfir höfuðið, hækka tekjuskattana á því unga fólki. Þetta er hin raunverulega stefna hæstv. félmrh. Og svo þegar þetta unga fólk sligast undan nýjum álögum og hækkuðum byggingarkostnaði og auknum tekjusköttum og þarf að leita til Húsnæðisstofnunar með lánafyrirgreiðslu, kannski vegna húsnæðiserfiðleika vegna þess að það hefur ekki getað staðið í skilum með almenn lán, ætlar hæstv. ráðherra að bæta um betur og leggja nýja skatta á Húsnæðisstofnunina. Þetta er hin nýja stefna og væri ágætt ef hæstv. ráðherra vildi í þessari umræðu gera grein fyrir þeirri félagslegu hugsjón sem að baki þessu liggur. En umfram allt er nauðsynlegt að hæstv. ráðherra geri grein fyrir fjárhagsstöðu byggingarsjóðanna.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Ég held að það sé ekki hægt að halda þessari umræðu áfram án þess að það komi svo sem eins og eitt eða tvö orð frá hæstv. ráðherra um það sem hér hefur verið spurt um.

Hv. þm. var bara á undan að biðja um orðið.

Ég biðst afsökunar á því. Þar með lít ég svo á að hæstv. ráðherra ætli að svara þessum fyrirspurnum. En mér heyrðist virðulegur forseti ætla að slíta þessari umræðu. En ég vil eindregið skora á hæstv. ráðherra að láta ekki undir höfuð leggjast að skýra þingheimi frá því sem er að gerast í þessum málum. Ég hef tekið eftir því að í fjölmiðlum stillir hæstv. ráðherra sér gjarnan upp við hlið húsbyggjenda og horfir til ríkisstjórnarinnar en ekki frá ríkisstjórn til húsbyggjenda. Mér finnst þess vegna vera kominn tími til að hæstv. ráðherra sé krafinn sagna í þessum málum og spurður að því hvort hæstv. ráðherra telji sig ekki bera ábyrgð á þeim þungu búsifjum sem húsbyggjendur mega búast við vegna fyrirliggjandi stjfrv. Þar sem, virðulegur forseti, hæstv. ráðherra hyggst taka til máls sé ég ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Herra forseti. Mér varð hugsað til þess þegar hv. þm. Þorsteinn Pálsson, formaður Sjálfstfl., talaði áðan að ég vildi að ég hefði heyrt þessa ræðu flutta þegar hann átti sæti með mér í ríkisstjórn, að ég hefði fundið þá þann eldmóð sem kom fram áðan í hans orðum og hans umhyggju fyrir húsbyggjendum sem kom fram í ræðustólnum. Ég varð aldrei neitt mikið vör við það að ég hefði sérstakan stuðning frá formanni Sjálfstfl. að því er varðar að tryggja nægjanlegt fjármagn til húsnæðiskerfisins eins og það er nú. Þess vegna fagna ég þeim umskiptum sem hafa orðið á formanni Sjálfstfl. Að því er varðar fjárskuldbindingar húsnæðislánakerfisins, þá mun húsnæðislánakerfið hafa til ráðstöfunar á næsta ári, ef ég man töluna rétt, um 10--11 milljarða kr. Þar af er gert ráð fyrir að fari í lánveitingar tæpir 8 milljarðar kr. Miðað við það ráðstöfunarfé sem húsnæðislánakerfið hefur samkvæmt fjárlögum nú mun það geta staðið við sínar skuldbindingar, þau lánsloforð sem hafa verið gefin út. Ég hef oft gagnrýnt þá sjálfvirkni sem er í húsnæðislánakerfinu. Hún lýsir sér m.a. í því að það er búið að binda fjármagn húsnæðislánakerfisins í lánsloforðum fyrir allt næsta ár og að hluta til yfir á árið 1990. Þar er búið að binda sennilega eina 2--3 milljarða. Ég átti í töluverðum vandræðum með það þegar ég sat í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar að fá fram breytingu á húsnæðislánakerfinu, sem sumir töldu ekki mjög mikilvæga, sem var samþykkt hér um þetta leyti í fyrra. Þessi breyting hefur þó gert að verkum að við erum ekki búin að binda húsnæðislánakerfið 2--3 ár fram í tímann sem við að óbreyttu hefðum verið búin að gera. Það eru núna óafgreiddar um 7--8 þúsund umsóknir. Ef við hefðum búið við óbreytt húsnæðislánakerfi hefði verið búið að gefa það út í bindandi lánsloforðum sem við þekkjum og heyrum sögur af að ganga kaupum og sölum á fjármagnsmarkaðnum. Ég hef reynt frá því að ég tók sæti í ríkisstjórn, fyrst ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar og nú þessari ríkisstjórn, að ná fram breytingum á húsnæðislánakerfinu og ég hygg að ég hafi verið með þeim fyrstu sem hafi vakið athygli á þeirri miklu sjálfvirkni í þessu húsnæðislánakerfi og hve brýnt væri að gera þar breytingar á. En auðvitað verður að nást um það samkomulag og samstaða til þess að hægt sé að ná fram breytingum og nýrri löggjöf á hv. Alþingi. Mér finnst hv. þm. ekki þurfa að gera lítið úr því áliti sem nú liggur fyrir og ég vil segja nokkuð breiðri samstöðu um að koma á nýju húsnæðislánakerfi. Ég nefndi það áðan í mínu máli að það eru sex af átta nefndarmönnum sem styðja það að tekið verði upp húsbréfakerfi og ég vænti þess að það geti orðið til þess að við getum fundið framtíðarlausn á húsnæðislánakerfinu ef það verður tekið upp. En ég fullvissa hv. þm. um að við þær skuldbindingar sem húsnæðislánakerfið hefur tekið á sig að því er varðar 1989 verður staðið og fjármagn sem til þess er ætlað á fjárlögum og lánsfjárlögum fyrir næsta ár mun nægja til þess að hægt sé að standa við þær skuldbindingar. Auðvitað er ríkisframlagið allt of lágt miðað við það kerfi sem við búum við. Það veit hv. þm. mætavel. Ég gerði hans ríkisstjórn margoft grein fyrir því að ef við ætlum að búa við húsnæðislánakerfið eins og það er nú þyrfti að auka ríkisframlagið sennilega upp í 2 milljarða til að standa undir vaxtamismun sem hv. þm. Geir H. Haarde hefur gert mikið úr hér í ræðustól með réttu. Það húsnæðislánakerfi sem við búum við mun alls ekki standa undir þeim vaxtamismun sem er í þessu kerfi. Ég geri mér vonir um það og ég heyri að talsmaður Sjálfstfl. í húsnæðismálum, Geir Haarde, hefur lýst ákveðnum stuðningi við þá leið sem nefndin, sem hefur verið að endurskoða húsnæðislánakerfið, hefur mælt með. Þannig vænti ég þess að það sé að finna stuðning Sjálfstfl. við það mál þegar það kemur á þingið sem ég vona að geti orðið eftir jólaleyfi þingmanna. En ég endurtek að við þær fjárskuldbindingar sem húsnæðislánakerfið hefur tekið á sig verður hægt að standa miðað við það fjármagn sem er til ráðstöfunar á fjárlögum næsta árs og lánsfjáráætlun.

Frsm. félmn. (Jón Sæmundur Sigurjónsson) Virðulegi forseti. Eins og þingmenn hafa vafalaust tekið eftir hefur nál. félmn. verið ljósprentað upp og dreift á borð þingmanna. Ástæðan er sú að vegna tæknilegra mistaka hafði nafn hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur, meginforseta þingsins og fundaskrifara nefndarinnar, fallið út og kemur hér á nýju ljósprentuðu nál.

Ég vil minna þingmanninn á að það er forseti sameinaðs þings.

Ég biðst afsökunar. Að sjálfsögðu skal ég leiðrétta mín orð. Það var nafn hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur, forseta sameinaðs þings, sem féll niður, fundaskrifara nefndarinnar, og mér er bæði ljúft og skylt að taka fram að hún ritaði undir þetta nál., er fyllilega sammála því. Hennar nafn á þess vegna að standa undir þessu nefndaráliti.

Þorsteinn Pálsson Herra forseti. Ég get tekið undir það með hv. 17. þm. Reykv. að það er ástæða til að veita atbeina sinn að því að þær hugmyndir sem nú liggja fyrir um húsbréf geti orðið að veruleika. Það sem ég tók hins vegar fram í minni ræðu var að í ræðu hæstv. félmrh. kom því miður ekkert fram um að um heildarendurskoðun á húsnæðislöggjöfinni, m.a. á þessum grundvelli, væri að nást eitthvert samkomulag. Þess vegna bendir flest til þess að málin verði áfram í óefni, því miður. Hæstv. ráðherra svaraði ekki fyrirspurnum um það á hvaða forsendum áætlanir um ráðstöfunarfé húsnæðissjóðanna væru reistar, við hvaða vaxtastig væri miðað og út frá hvaða vísitöluútreikningum lánssamningar yrðu miðaðir á næsta ári og óska ég eftir að hæstv. ráðherra svari því. Auðvitað er fjármagn úr ríkissjóði takmarkað í húsnæðissjóðina miðað við þá sjálfvirkni sem þar ríkir, en því fremur hlýtur það að vera umhugsunarefni fyrir hæstv. ráðherra, ef hann hefur einhvern tíma meint eitthvað með umhyggju sinni fyrir húsbyggjendum, á sama tíma sem ljóst er að það er af skornum skammti að stórauka á skattheimtu á húsbyggjendur, ekki bara með því að hækka byggingarkostnaðinn og aðföng í byggingarnar og á heimilin heldur með því að draga af sjálfsaflafé húsbyggjendanna í stórauknum tekjusköttum og loks með því að leggja skatta á Húsnæðisstofnunina sjálfa. Það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir hæstv. ráðherra og svolítið til marks um hina eiginlegu stefnu sem hæstv. ráðherra fylgir um þessar mundir.

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Á þskj. 295 liggur fyrir nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. Nefndin hefur athugað þetta frv. Á fund hennar komu Ásmundur Stefánsson, Lára V. Júlíusdóttir og Örn Friðriksson frá ASÍ, Þórarinn Þórarinsson frá VSÍ og Vilhjálmur Egilsson frá Verslunarráði. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt eins og það liggur fyrir á þskj. 243. Undir þetta rita Guðmundur G. Þórarinsson, Ragnar Arnalds, Árni Gunnarsson og Páll Pétursson.

Frsm. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. (Kristín Halldórsdóttir): Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. á þskj. 310 sem hljóðar svo: ,,Með þessu frv. tekur ríkisstjórnin sér það vald að ákveða einhliða þak á almenn laun og segja fyrir um hvenær segja megi upp samningum. 1. minni hl. getur ekki fallist á það sem réttmætan lið í lausn á vanda atvinnulífsins sem er að stærstum hluta fólginn í óhóflegum fjármagnskostnaði, svo og þróun gengis og verðlags. 1. minni hl. leggur því til breytingar á frv. sem birtar eru á þskj. 284. Í þeim felst að frá gildistöku laganna verði aflétt banni við launahækkunum og uppsögn samninga.`` Undir þetta rita Kristín Halldórsdóttir og Ingi Björn Albertsson. Þetta er sem sagt álit 1. minni hl. þar sem hv. 17. þm. Reykv. skilar séráliti þótt hann standi að þeim brtt. sem við flytjum sameiginlega, þessi þrjú, á þskj. 284. Ég vil svo aðeins leggja áherslu á að ef hv. þm. greiða atkvæði eftir sömu afstöðu þingflokka og kom fram í meðförum málsins í Ed. er þetta frv. fallið, en að ráði hv. 6. þm. Norðurl. e. ætla ég að spara mér stór orð og þung. Hann virtist búa yfir einhverju sem enn er á huldu. Ég vil líka leggja áherslu á að fulltrúar Alþýðusambands Íslands komu á fund fjh.- og viðskn. í morgun og leiðréttu þann misskilning, sem hefur komið fram í fréttum, að Alþýðusambandið sé andvígt því að launafrystingu sé aflétt fyrr en í febrúar. Þær fullyrðingar eru sem sagt rangar. Fulltrúar Alþýðusambands Íslands kváðust ekkert hafa á móti því að aðrir gætu samið þótt síðar kæmi að þeirra fólki. Það er líka ástæða til að geta þess að á þessum fundi var dreift ljósriti af bréfi frá Jóhönnu Sigurðardóttur, hæstv. félmrh., sem hún ritaði Alþjóðavinnumálastofnuninni fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands. Bréfið er ritað í tilefni af kæru Alþýðusambandsins vegna banns við verkföllum. Bréfið er dagsett 12. des. sl., daginn áður en hæstv. forsrh. lýsti því yfir á Alþingi að ríkisstjórnin væri reiðubúin að fella ákvæðið um bann við verkföllum úr brbl. Í bréfinu standa m.a. þessi orð, með leyfi forseta: ,,Ákvæði 2. mgr. 4. gr. laganna um bann við verkföllum er í reynd aðeins sérstök birting ákvæða um friðarskyldu gagnvart gildandi kjarasamningum og hafa enga þýðingu umfram það. Þegar þetta er virkt getur það ákvæði að mati ríkisstjórnar Íslands með engu móti talist fela í sér brot á starfsréttindum verkalýðsfélaga samkvæmt samþykktum ILO.`` Ég endurtek það, herra forseti, að þetta bréf er dagsett 12. des., daginn áður en hæstv. forsrh. gefur yfirlýsingu sína á Alþingi. Ríkisstjórnin var sem sagt sjálf búin að staðfesta fyrir sitt leyti innihaldsleysi samþykkis síns áður en það var sett fram.

Frsm. 2. minni hl. fjh.- og viðskn. (Geir H. Haarde): Herra forseti. Það er ánægjulegt að í þessum þrengingum á aðventunni skuli þó alltént hv. formaður fjh.- og viðskn. sjá ástæðu til að mæta hér úr stjórnarliðinu. Það er ekki sýnilegt að það sé neinn annar hér  Ég mæli fyrir áliti 2. minni hl. fjh.- og viðskn. um 20. mál þingsins. Ég er einn í þessum minni hl. Nefndarálit mitt er svohljóðandi: ,,Frv. þetta á rætur að rekja til brbl. sem ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar beitti sér fyrir í maímánuði sl. Þeim brbl. var breytt með öðrum brbl. núv. ríkisstjórnar sem eru til meðferðar samhliða þessu frv. sem mál nr. 8. Að dómi undirritaðs eru forsendur brott fallnar fyrir mikilvægustu greinum þess máls sem hér liggur fyrir. Hann stendur því að brtt. á þskj. 284 ásamt fulltrúum Borgfl. og Kvennalista og styður frv. svo breytt.`` Þetta þýðir það, herra forseti, að ég mun styðja frv. ef þessar brtt. ná fram að ganga, en hv. síðasti ræðumaður hefur gert grein fyrir efni þeirra. Þetta er sambærileg og raunar alveg sams konar brtt. og flutt var í Ed. þegar málið var til meðferðar þar. Nú er það þannig um þetta frv. að mörg ákvæði þess eru úrelt orðin vegna þess hversu langt er um liðið frá því að lögin voru sett í maímánuði sl. Hins vegar stendur eftir það meginatriði að allir launasamningar verði bundnir til 15. febr. nk. verði frv. eigi breytt í hv. Nd. Í raun þýðir þetta að spurningin snýst um hvort samningsfrelsi verður aftur ríkjandi hér á landi 15. febr. nk. eða þegar þessi lög taka gildi, væntanlega á næstu dögum eða fyrir áramót, sex vikum áður en samningsfrelsið hefði ella komið til framkvæmda. Þannig var að í upphaflegum lögum var 4. gr. öðruvísi en hún er nú orðin því að í Ed. var felld niður 2. mgr. 4. gr. um að verkbönn, verkföll, þar með taldar samúðarvinnustöðvanir eða aðrar aðgerðir, sem er ætlað að knýja fram aðra skipan kjaramála en lög þessi mæla fyrir um, séu óheimilar. Af einhverjum ástæðum tók hæstv. forsrh. það upp hjá sér í meðferð málsins í Ed. að leggja til að þessi málsgrein félli niður enda þótt fyrri málsgreinin stæði óbreytt. Nú er það þegar upplýst, en það má segja að það hafi tekið menn um það bil tvo tíma að uppgötva það, hvers lags markleysa sú tillaga hæstv. forsrh. var að fella niður bannið við verkbönnum og verkföllum en hafa áfram í gildi ákvæði sem kveður á um að allir kjarasamningar gildi til 15. febr. Svona tillaga, sem Ed. Alþingis breytti síðan í ákvörðun og breytti lagatextanum í bráðabirgðalögunum, er auðvitað sýndarmennskan ein. Tillaga sem þessi getur ekki hafa haft annan tilgang en að blekkja og villa um fyrir fólki og það tókst í þó nokkra stundarfjórðunga, sennilega eina átta eða tíu, þar til menn uppgötvuðu hvers konar sýndarmennska var á ferðinni. En það vantaði ekki að hæstv. forsrh. berði bumbur sínar í hv. Ed. og sakaði sjálfstæðismenn um að vera steinrunna og eitthvað þaðan af verra ef þeir gætu ekki hugsað sér að gera þessa breytingu. Auðvitað ber Sjálfstfl. ábyrgð á því að þessi bráðabirgðalög voru upphaflega sett. Það var forsrh. Sjálfstfl. og formaður hans sem gaf þau út og Sjálfstfl. dettur ekki í hug að hlaupast á brott frá þeim ákvörðunum sem þá voru teknar í ljósi efnahagsaðstæðna á þeim tíma. En það er auðvitað ekki hægt að una því þegar fyrrv. samstarfsmenn, núv. hæstv. forsrh., koma svona fram. Hann slengir fram tillögu um að þessari grein verði breytt með þeim hætti sem hann lagði til og hefur síðan í flimtingum þær ákvarðanir sem teknar voru í samstarfinu á sl. vori. Það er alveg ljóst að hæstv. forsrh. er undir slæmum áhrifum í þessu máli, væntanlega frá hæstv. fjmrh., og kemur það út af fyrir sig ekkert á óvart, en hann skal ekki halda að hann geti með tilkynningum af þessum toga hreytt ónotum í sína fyrrverandi samstarfsmenn án þess að menn taki eftir því. Reyndar er það svo, herra forseti, að í bráðabirgðalögum núv. ríkisstjórnar frá því í haust var gengið lengra í að þrengja samningsrétt og nema úr gildi kjarasamninga en gert var á sl. vori. Á sl. hausti var það að sjálfsögðu á meðábyrgð Alþb. undir forustu efnahagsráðherra Alþb., hæstv. fjmrh., eflaust með góðum stuðningi hæstv. utanrrh. Við setningu bráðabirgðalaganna í september voru þurrkaðar út þær launabreytingar sem þó hafði verið gert ráð fyrir í fyrri bráðabirgðalögum þó svo að samningsbannið, launastöðvunarbannið, væri stytt um tæplega tvo mánuði. Við teljum eðlilegt við núverandi aðstæður að stíga þetta skref sem varðar 4. gr. til fulls, fyrst verið er að hrófla við greininni og stjórnin taldi sér kleift að stytta verkfallsbannið um tæplega tvo mánuði, og afnema það að fullu við gildistöku þessara laga. Þess vegna studdu sjálfstæðismenn brtt. Kvennalista og Borgfl. í Ed. og þess vegna hef ég gerst meðflm. að sambærilegri tillögu í hv. Nd. Hæstv. núv. ríkisstjórn stendur þessa dagana fyrir gríðarlegri kjaraskerðingu í formi skattahækkana. Fulltrúar Alþýðusambandsins, sem hafa komið á fundi í fjh.- og viðskn., hafa látið okkur í té upplýsingar um hvað gera megi ráð fyrir að kaupmáttur minnki vegna þessara skattahækkana og þær upplýsingar koma mjög heim og saman við það sem ég hef nefnt um þetta atriði í umræðum um önnur mál. Það er alveg ljóst að kaupmáttur atvinnutekna hefur minnkað í landinu með minnkandi möguleikum fólks á að afla sér tekna með yfirvinnu. Í því sambandi má líka benda á að atvinnuleysisdögum hefur fjölgað. Hjá iðnverkafólki er nú um það bil sexfalt meira atvinnuleysi en verið hefur að undanförnu og má kannski teljast eðlilegt og sama er að segja í öðrum verkalýðsfélögum. Til viðbótar þeirri skerðingu kaupmáttar sem stafar af minna vinnumagni koma síðan skattahækkanir ríkisstjórnarinnar. Samtals nemur þetta 7--10% kjaraskerðingu. Þessar tölur hef ég farið með hér áður og þessar tölur hafa fulltrúar ASÍ staðfest á fundum í fjh.- og viðskn. Síðan bætist við það sem ríkisstjórnin kann að hugsa sér að gera í málefnum atvinnuveganna, hugsanlega öðru hvorum megin við áramótin, hugsanlega síðar, en óhjákvæmilega ekki án þess að það komi við almenning í landinu og þá bætist það enn við þá kjaraskerðingu sem orðin er af þessum sökum. Það kom skýrt fram í hv. fjh.- og viðskn. að þær skattahækkanir sem nú eru á döfinni munu síst verða til að draga úr launakröfum í kjarasamningum á næstunni, enda væri það illskiljanlegt ef ekki kæmi við kjarasamninga sú kaupmáttarskerðing sem fólgin hefur verið í skattahækkunaráformum ríkisstjórnarinnar. Hitt er annað mál að það er fullkomlega óeðlilegt þegar búið er að beita sér fyrir því að launasamningar séu afnumdir og samningsfrelsi afnumið, þegar þannig er búið að setja nýjar leikreglur um þetta efni skuli ríkisvaldið ganga fram fyrir skjöldu eins og nú er gert með kjaraskerðingu í formi skattahækkana í þeim mæli sem hugmyndir eru uppi um hér í þinginu. Það þarf ekkert að koma á óvart þó að mönnum blöskri það og þó að mönnum þyki eðlilegt að verkalýðsfélögin geti brugðist við slíkum íþyngingum með nýjum samningum og þeim hætti sem eðlilegur er í samskiptum á vinnumarkaðnum. Ég vil taka undir það sem kom fram hjá hv. 10. þm. Reykn. og varðar það sem haft hefur verið eftir forseta Alþýðusambands Íslands um 4. gr. í því frv. sem hér er til umræðu. Mér er tjáð að það séu mörg vitni að því að hæstv. fjmrh. hafi sjálfur borið það á forseta Alþýðusambandsins eða sagt það vera hans skoðun að það mundi gera illt verra að fella 4. gr. alveg úr gildi eða láta hana falla úr gildi þegar lögin ná fram að ganga. Það er sem sagt haft eftir fjmrh. að hann beri það á forseta Alþýðusambandsins að forseti Alþýðusambandsins kæri sig ekki um að samningsfrelsi verði aftur komið á fyrr en 15. febr. Að gefnu þessu tilefni var gengið mjög á forseta Alþýðusambandsins í fjh.- og viðskn. um hvort hér væri rétt með farið, hvort það væri virkilega svo að hann hefði ekki áhuga á því að 4. gr. væri breytt þannig að samningar væru lausir í samræmi við gildandi ákvæði hvers kjarasamnings fyrir sig. Það kom fram hjá hv. 10. þm. Reykn. og ég undirstrika það, að forseti Alþýðusambands Íslands bar þetta algerlega af sér, taldi að hér væri mikil firra á ferðinni að því er hann sjálfan varðaði og taldi reyndar af og frá að nokkur maður hefði getað haft slíkt eftir sér. Reyndar bætti hann því við að hann hefði spurt hæstv. fjmrh. að því hvað hæft væri í þessum orðrómi og hæstv. fjmrh. hefði sagt sér að þetta væri tómur uppspuni frá upphafi til enda, fjmrh. hefði aldrei látið sér um munn fara neitt sem skilja mætti þannig að forseti Alþýðusambandsins vildi ekki fá samningsfrelsi þegar í stað. Þannig fer nú tveimur sögum af afstöðu hæstv. fjmrh. til þess hver afstaða forseta Alþýðusambandsins sé. M.ö.o.: getur það verið að hæstv. fjmrh. gangi um sali þessa húss og segi tvær sögur af því hver afstaða forseta Alþýðusambandsins sé gagnvart 4. gr. og afnámi samningsréttar? Það er eðlilegt að skýra frá því þessu til viðbótar að forseti Alþýðusambandsins telur ekki að það eigi eingöngu að afnema 4. gr. Hann vill ganga lengra og vill helst, að því er okkur skildist, að löggjafinn beiti sér fyrir því að allir samningar verði lausir, ekki bara þeir sem samkvæmt sínum eigin ákvæðum yrðu lausir falli 4. gr. niður. En hann sagði hins vegar líka, og það er rétt að ítreka það, að hann teldi afnám 4. gr. frv. spor í rétta átt og mun skárra en hafa hana óbreytta inni í lögunum eins og hún er nú orðin eftir meðferðina í hv. Ed. Þetta eru staðreyndirnar um þetta atriði að því er afstöðu forseta Alþýðusambands Íslands varðar. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að hæstv. fjmrh. standi upp og geri grein fyrir hvort það sé svo að hann sé að bera rangar sakir á forseta Alþýðusambandsins, beri út að hann sé á móti því að samningsfrelsi verði komið á eða hvort hann hefur sagt mönnum eitthvað annað sem mætti skilja sem svo eða hvort hann er e.t.v. að segja forseta Alþýðusambandsins ósatt þegar hann kannast ekki við ummæli sem þessi. Ég held að það sé full ástæða til að fá þetta upplýst og ég efast ekkert um að ráðherrann vill hafa það sem sannara reynist í þessu og það viljum við eflaust öll. En hitt er ljóst að það er eindreginn vilji Alþýðusambandsins að 4. gr. falli brott ef ekki er hægt að ná fram frekari breytingum á frv. sem gengju þá í þá átt að opna alla kjarasamninga í landinu og ekki bara þá sem opnast sjálfkrafa falli 4. gr. niður. Hv. 10. þm. Reykv. vitnaði einnig til þess sem alþýðusambandsmenn lögðu fyrir fjh.- og viðskn. Það var annars vegar ályktun miðstjórnar ASÍ frá 14. des. um samningsréttarmál og hins vegar hluti af greinargerð sem ríkisstjórn Íslands sendi til Alþjóðavinnumálastofnunarinnar og varðar ákvæði fyrrverandi 2. mgr. 4. gr. laganna sem felld var burt í hv. Ed. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara yfir það aftur, en það er alveg ljóst að það var hrein blekking að fella niður þá málsgrein, eða réttara sagt hrein tilraun til blekkingar því að hún mistókst. Hún afhjúpaðist innan tveggja klukkutíma. Það var hrein tilraun til blekkingar að fella brott 2. mgr. 4. gr. og segja sem svo: Nú mega menn byrja að tala saman --- rétt eins og það hafi verið bannað --- en það mega engir samningar eftir sem áður taka gildi fyrr en 15. febr. Ég ítreka, herra forseti, að ég tel óeðlilegt að íþyngja almenningi með stórhækkuðum sköttum eins og nú er verið að gera á sama tíma og almenn launastöðvun er í landinu og verðstöðvun. Ég hef átt aðild sem stjórnarþingmaður að ákvörðunum þar sem slíkri launastöðvun var komið á í maímánuði sl. Ég hleyp ekkert frá þeim ákvörðunum. En slíkar ákvarðanir eru auðvitað teknar á ákveðnum forsendum, sem snerta alla aðila, og þá m.a. þeim að ríkið gangi ekki á lagið í slíku launastoppi og í slíkri verðstöðvun til að bæta eigin hag á kostnað almennings í landinu. Það er auðvitað fullkomlega óeðlilegt að ganga á lagið með þeim hætti þegar mönnum eru allar bjargir bannaðar í samningum og nýta sér ástandið til þess að afla tekna í ríkissjóð með sköttum eins og nú er verið að gera. Það er auðvitað fullkomlega óeðlilegt. En hámark óeðlileikans er það þegar reynt er að læða því inn hjá almenningi, eins og gert hefur verið í tengslum við tekjuskattsfrv., að hækkanir á tekjuskattinum komi ekki við pyngju hins venjulega manns. Það er slík ósvífni að það tekur auðvitað engu tali. Ég mun ræða það mál allt miklu frekar þegar frv. um tekjuskatt og eignarskatt, sem hv. fjh.- og viðskn. hefur nú afgreitt frá sér, kemur til meðferðar hér í deildinni. Ég get hins vegar alveg endurtekið það sem ég sagði hér í dag að framlagning þess frv., þau fylgigögn sem því fylgdu og sá blaðamannafundur, sem haldinn var af því tilefni, er einhver ósvífnasta blekkingartilraun í tengslum við skattamál og stjórnmál á Íslandi í seinni tíð sem ég man eftir. Og fjmrh. skal fá að svara fyrir það þegar þar að kemur, en ég skal ekki gera neina kröfu til þess að hann geri það í þessari umræðu sem er um annað málefni. Í frv. því sem hér er til umræðu eru, eins og ég sagði áðan, mörg atriði sem úrelt eru orðin vegna þess hversu langt er um liðið frá því að frv. var samþykkt. Þessi bráðabirgðalög voru sett 20. maí sl. sem þáttur í hliðarráðstöfunum vegna gengisbreytingar og annarra atriða sem þá voru á döfinni í efnahagsmálum. Síðan eru liðnir einir sjö mánuðir og það er ljóst að margt í þessu er úrelt orðið. Ég hef rakið í meginatriðum hvað ég tel að þar sé helst á ferðinni. Ég mun ekki orðlengja þetta frekar, herra forseti, en ítreka það að ég styð frv. að sjálfsögðu eins og ég gerði í maímánuði að teknu tilliti til þeirra breytinga sem minni hl. fjh.- og viðskn. hefur lagt til. Nái þær breytingar ekki fram að ganga er það mín till. og 2. minni hl. fjh.- og viðskn. að frv. verði fellt.

Birgir Ísl. Gunnarsson Herra forseti. Við 1. umr. um frv. sem hér er nú til 2. umr. flutti hæstv. forsrh. allítarlega framsöguræðu þar sem hann gerði nokkra grein almennt fyrir efnahagsmálum og lýsti því jafnframt yfir að hann teldi að eðlilegt væri að ræða þetta mál ásamt 8. máli, þ.e. bráðabirgðalögum frá því í september sl. eða staðfestingarfrv. á þeim, nokkuð í einu lagi. Ég var á mælendaskrá við 1. umr. þessa frv. en féll frá orðinu, en ég tek ábendingum hæstv. forsrh. um það að rétt sé að ræða þessi mál nokkuð í samhengi þó að um það sé að ræða að flutt eru hér tvö frv. til staðfestingar á tvennum brbl. sem sett voru hvor af sinni ríkisstjórn. Nú hefði maður mátt ætla að eftir þriggja mánaða valdatímabil væri þessi hæstv. ríkisstjórn komin lengra varðandi lausn efnahagsmála eða undirbúning tillagna um efnahagsmál en svo að aðalumræðan um efnahagsmál í lok desember væri um þau bráðabirgðalög sem sett voru fyrst í vor og síðan í september. Því miður er það ekki svo. En maður hefði auðvitað sérstaklega reiknað með því að málin væru lengra á veg komin þegar haft er í huga upphaf þessarar ríkisstjórnar og reyndar endalok þeirrar sem fyrir var, þ.e. ríkisstjórnar þáv. hæstv. forsrh. Þorsteins Pálssonar. Ég býst við að mörgum sé í fersku minni sá sjónvarpsþáttur sem sýndur var á Stöð 2 í september, ætli það hafi ekki verið 16. september, á föstudagskvöldi, þegar þeir mættu í beinni útsendingu þáv. hæstv. utanrrh. Steingrímur Hermannsson og þáv. hæstv. fjmrh. Jón Baldvin Hannibalsson og slitu í beinni sjónvarpsútsendingu því stjórnarsamstarfi sem þá hafði staðið í um fjórtán mánuði. Og ekki nóg með það. Hæstv. þáv. fjmrh. Jón Baldvin Hannibalsson stökk í þessum sjónvarpsþætti upp í fangið á hæstv. ráðherra Steingrími Hermannssyni og þar hefur hann setið síðan og ekki hefur losnað um þau faðmlög. Í allri umræðu sem varð, m.a. í þessum sjónvarpsþætti, var það talin ein meginforsenda fyrir stofnun þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr og ástæðan fyrir því að stjórnarsamstarfinu fyrra var slitið að það lægi lífið á. Atvinnulífið þyldi ekki að beðið yrði öllu lengur með að gera efnahagsráðstafanir sem dygðu. ,,Efnahagsráðstafanir í þágu atvinnulífsins þola enga bið. Þess vegna þarf að setja á laggirnar nýja ríkisstjórn sem fyrst sem geti tekið á málunum.`` Þetta var formálinn að myndun þessarar hæstv. ríkisstjórnar. En hvað hefur gerst þessar vikur, eða þessa þrjá mánuði síðan ríkisstjórnin var mynduð? Hvað hefur verið gert í þágu íslensks atvinnulífs? Það hefur sáralítið gerst. Bráðabirgðalögin sem sett voru í september og voru af sjálfri hæstv. ríkisstjórn talin biðleikur, fyrst og fremst, hafa reynst með öllu gagnslaus og það hefur komið í ljós að taprekstur sjávarútvegsins í heild hefur aukist verulega frá því að þessi hæstv. ríkisstjórn tók við völdum. Það er talið að í staðinn fyrir 2,5% taprekstur í september sl. sé tapreksturinn nú 4,5%, og atvinnulífinu blæðir út og ekki bólar á aðgerðum af neinu tagi til þess að leysa þann vanda sem við er að glíma. Það eina sem ríkisstjórnin virðist geta gert, virðist geta komið sér saman um, en þó með nokkrum harmkvælum eins og við höfum orðið vitni að hér í þingsölum núna síðustu daga, er að hækka skatta, það er að auka umsvif ríkissjóðs, það er að auka ríkisafskipti á öllum sviðum og að stórauka álögur á alla landsmenn í formi nýrra skatta, í formi nýrra óbeinna skatta sem munu hækka vöruverð á landinu eins og lýst hefur verið og í stórhækkun beinna skatta sem kemur niður á öllum almenningi en ekki hinum breiðu bökum eins og reynt hefur verið að telja fólki trú um. En hvenær hyggst hæstv. ríkisstjórn grípa í taumana? Ætlar hún að láta atvinnulífinu blæða út með öllu áður en reynt er að gera eitthvað? Á meðan atvinnulífið eða fyrirtækin þurfa að draga saman seglin, á meðan gjaldþrot ekki aðeins vofa yfir, heldur eru raunveruleiki nánast á hverjum degi, í öllum greinum atvinnulífsins, í iðnaði, í verslun, í sjávarútvegi, gerist ekkert hjá hæstv. ríkisstjórn annað en það að reyna að seilast enn lengra ofan í vasa fyrirtækjanna, reyna að soga til sín enn meira fé úr vösum almennings og úr sjóðum fyrirtækjanna langt umfram það sem er sæmilegt og unnt er að sætta sig við. Þetta er auðvitað alröng stefna sem hér er framfylgt. Í kreppuástandi á ríkið að reyna að örva fyrirtæki og einstaklinga, ekki að leggja lamandi hönd aukinnar skattheimtu yfir atvinnulífið. Það sem skiptir mestu máli nú er að hjól atvinnulífsins geti farið að snúast hratt, fyrirtækin geti farið að snúa þróuninni við, í stað þess að tapa geti þau farið að skila hagnaði. Þá atvinnuleysisskriðu sem virðist vera að ríða yfir þarf að stöðva. En þetta virðast hæstv. ráðherrar ekki skilja. Þeirra eina úrræði er að hugsa um ríkisfjármálin, að hugsa um ríkiskassann og efna til meiri eyðslu og leggja á aukna skatta. Hið almenna efnahagslíf, rekstrargrundvöllur fyrirtækjanna, verður út undan og nú þegar líður að jólum og nýju ári eru ekki uppi neinar tillögur og engar hugmyndir um það hvernig leysa á þann vanda sem að steðjar. Þó var þessi ríkisstjórn mynduð, eins og ég gat um áðan, með þeim formerkjum að það væri forgangsverkefni að tryggja hag atvinnulífsins, einkum útflutnings- og samkeppnisgreina. Ég held að það sé nú öllum ljóst sem af alvöru vilja hugsa um þessi mál að sú eina raunhæfa alvörutillaga til úrbóta, sem uppi var þegar ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar fór frá og núv. hæstv. ríkisstjórn var mynduð, var sú till. sem þáv. hæstv. forsrh., Þorsteinn Pálsson, lagði fyrir ríkisstjórnina, en um hana náðust ekki samningar og stjórnarslit urðu. Það er mjög fróðlegt nú, þegar við erum í þessari stöðu --- að sjá engar tillögur frá hæstv. ríkisstjórn, að horfa á atvinnulífinu blæða út --- að rifja upp hverjar þessar raunverulegu tillögur sem þá voru uppi á borðinu voru. Ég er sannfærður um að ef þær hefðu þá verið framkvæmdar væri á margan hátt öðruvísi umhorfs í okkar efnahagslífi. Og ekki er mér grunlaust um að margir af þeim sem stukku út úr þeirri ríkisstjórn til þess að taka þátt í þessari sjái nú eftir því að ekki skyldi hafa verið gripið til þeirra aðgerða sem þá var lagt til. Ég ætla að rifja upp í hverju þessar tillögur voru fólgnar, hvað það var sem þáv. hæstv. forsrh. Þorsteinn Pálsson lagði til um aðgerðir í efnahagsmálum. Grundvöllur og markmið þessara aðgerða var að leggja grunn að stöðugleika í efnahagslífinu og hafa það að markmiði að bæta afkomu atvinnuveganna, að treysta atvinnuöryggi og hag heimilanna, að draga úr verðbólgu og að lækka vexti og fjármagnskostnað. Þær tillögur og hugmyndir --- mér þætti vænt um, herra forseti, ef hægt væri að halda fundinn sem hæstv. ráðherrar eru með einhvers staðar annars staðar en hér við hliðina á þessum ræðustól. 
            

Það er alveg sjálfsagt að ræðumaður fái frið til að halda máli sínu áfram.

Þær aðgerðir sem þar voru uppi voru í stórum dráttum á þessa leið: Í fyrsta lagi að sýnt yrði verulegt aðhald í verðlagsmálum. Í því efni var ríkisstjórnin reiðubúin að fela Verðlagsstofnun að beita ströngu verðlagsaðhaldi í samræmi við gildandi ákvæði um verðstöðvun, samkvæmt lögum nr. 56/1978, um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Við framkvæmdina var gert ráð fyrir að Verðlagsstofnun veitti nauðsynlegar undanþágur vegna breytinga á gengi og verði á erlendu hráefni og aðföngum og enn fremur vegna starfsemi innlendra uppboðsmarkaða og árstíðabundinna verðbreytinga. Gert var ráð fyrir að breytingar á gjaldskrám ríkisfyrirtækja yrðu óbreyttar til 10. apríl 1989, en þó yrði heimilt að taka tillit til hækkana af erlendum toga og sérstakra heimilda í fjárlögum. Það var gert ráð fyrir að fjárhæðir launaliða í gjaldskrám sjálfstætt starfandi sérfræðinga yrðu óbreyttar til 10. apríl 1989 og sama skyldi gilda um hvers konar útselda vinnu og þjónustu. Til þess að koma til móts við almenning, til þess að treysta hag heimilanna í landinu, var gert ráð fyrir í þessum tillögum að söluskattur af matvælum skyldi lækka þann 1. okt. úr 25% í 10%. Til þess að vega á móti því tekjutapi sem ríkissjóður hefði þá orðið fyrir var hins vegar gert ráð fyrir að tekjuskattur einstaklinga skyldi hækka frá sama tíma úr 28,5% í 30,5% og að heildarskatthlutfall einstaklinga hækkaði þannig úr 35,2% í 37,2%. Því hefur verið haldið fram að í rauninni hefði almenningur ekki notið neins góðs af þessari skattalækkun vegna þess að þessir skattar væru niðurgreiddir að fullu og þess vegna mundi almenningur ekki sjá eyri í sínum vasa úr þessu dæmi. Þetta er alrangt og raunar furðulegt að þáv. hæstv. fjmrh. skyldi leyfa sér að halda slíku fram því að það er ljóst að það voru mjög margar vörutegundir sem hefðu lækkað og það var talið að áhrif til lækkunar framfærsluvísitölu vegna lækkunar söluskattsins yrðu 1,6%. Minnsta lækkunin var á kjöti og kjötvörum, um 2,5%, og mjólk, rjóma, ostum og eggjum um 0,4% vegna niðurgreiðslnanna. En þó var gert ráð fyrir að ýmsar landbúnaðarvörur eins og rjómi lækkaði um 9%, svínakjöt, egg, kjúklingar og nautakjöt um 3%, hrossakjöt um 12% og unnar kjötvörur um 3--4%. Þetta eru þær vörur sem minnst mundu hafa lækkað ef orðið hefði verið við þessum tillögum, en stórir vöruflokkar eins og grænmeti og ávextir hefðu lækkað um 12%, kartöflur og vörur úr þeim um 12%, sykur um 12%, kaffi, te, kakó og súkkulaði um 12%, aðrar matvörur, sem svo eru flokkaðar, um 12%, gosdrykkir og öl um 12%, mjöl, grjón, bakaðar vörur um 12% og fiskur og fiskvörur um 7,1%. Það er því alveg ljóst að sá áróður sem haldið hefur verið uppi, að þessar tillögur hefðu ekki komið heimilunum til góða, hefur verið alrangur og settur fram fyrst og fremst í blekkingarskyni. Af öðrum tillögum sem þá lágu fyrir skal minnt á að gert var ráð fyrir að samningsbundin og lögákveðin laun hækkuðu ekki til 10. apríl 1989 og sama skyldi gilda um búvöruverð. Það var gert ráð fyrir að almennt fiskverð skyldi framlengjast óbreytt til 10. apríl 1989. Þá var í þessum tillögum þáv. hæstv. forsrh. gert ráð fyrir verðjöfnun á frystum sjávarafurðum. Stjórn frystideildar Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins átti að vera heimilt að taka innlent eða erlent lán með ríkisábyrgð að fjárhæð allt að 440 millj. kr. og andvirði lánsins skyldi nota til greiðslu verðbóta vegna framleiðslu á freðfiski og hörpudiski á tímabilinu frá 1. júní sl. Sjóðsstjórn skyldi ákveða nánar hvernig að greiðslu verðbóta skyldi staðið, en taka skyldi sérstakt tillit til afkomu frystiiðnaðarins. Þrátt fyrir ákvæði laga um Verðjöfnunarsjóð frystiiðnaðarins var gert ráð fyrir að verja um 250 millj. kr. af innstæðu á reikningi vegna skelflettrar rækju í deild fyrir frystar afurðir í Verðjöfnunarsjóði frystiiðnaðarins til endurgreiðslu til þeirra rækjuframleiðenda sem gert hefur verið að greiða í sjóðinn á tímabilinu 1. febr. 1986 til 30. sept. 1988. Skyldi fjárhæðinni skipt milli framleiðenda í hlutfalli við það sem þeim hefur verið gert að greiða í sjóðinn vegna rækjuframleiðslu á framangreindu tímabili að frádregnum verðbótum sem til falla vegna framleiðslu þeirra á sama tímabili. Sjútvrh. skyldi setja reglugerð um tilhögun endurgreiðslu samkvæmt þessari grein. Þá var gert ráð fyrir að treysta eiginfjárstöðu fyrirtækja í þessum tillögum. Það var gert ráð fyrir að stofnaður yrði sjóður sem hefði að markmiði að treysta eiginfjárstöðu fyrirtækja í útflutnings- og samkeppnisgreinum og skyldi sjóðurinn vera sérstök deild í Byggðastofnun sem annaðist rekstur hans og hafa sérstaka stjórn. Stofnfé sjóðsins átti að verða 600 millj. kr. sem greiddist af lögbundnu framlagi ríkissjóðs til Atvinnuleysistryggingasjóðs á árunum 1989--1990. Enn fremur skyldi sjóðnum aflað lánsheimildar allt að 400 millj. kr. á næstu tveim árum þannig að ráðstöfunarfé hans yrði 1 milljarður. Sjóðurinn skyldi lána til aukningar eigin fjár í fyrirtækjum í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu þeirra og skyldi starfsemi hans einkum lúta að meiri háttar skipulagsbreytingum og samruna fyrirtækja. Gert var ráð fyrir að settar yrðu á fót atvinnumálanefndir í kjördæmum landsins sem skyldu vinna með sjóðsstjórn að verkefnum sjóðsins. Þá var veitt fyrirheit um það að ríkisstjórnin mundi undirbúa aðgerðir í skattamálum til að treysta eiginfjárstöðu atvinnufyrirtækja. Með ákvæðum í skattalögum yrði útflutningsfyrirtækjum gert kleift að jafna sveiflur með því að mynda eigin varasjóði til að mæta hugsanlegum áföllum. Með þessum aðgerðum var unnt að skjóta styrkari stoðum undir atvinnuvegina og dregið úr lánsfjárþörf fyrirtækja. Í þessum tillögum var einnig fjallað um lækkun vaxta og breytingu á lánskjaravísitölu. Á því var vakin athygli að ákvörðun ríkisstjórnarinnar um verðstöðvun frá 27. ágúst hefði mjög dregið úr verðbólgu og gert fært að lækka vexti um 10--12% í byrjun septembermánaðar. Áframhald launastöðvunar til næsta vors ásamt ströngu verðlagsaðhaldi mundi gera kleift að lækka nafnvexti enn verulega á næstu mánuðum ef við tæki tímabil stöðugleika í verðlagi á næsta ári, þ.e. 1989. Þess vegna hafði ríkisstjórnin falið Seðlabankanum í samráði við viðskrn. að halda áfram viðræðum við lánastofnanir um lækkun vaxta og ef þær viðræður leiddu ekki til samkomulags um vaxtaþróun ítrekaði ríkisstjórnin samþykkt sína frá 26. ágúst sl. um beina íhlutun Seðlabankans um vaxtaákvarðanir innlánsstofnana til þess að viðunandi niðurstaða næðist. Samhliða lækkun nafnvaxta í samræmi við áframhaldandi hjöðnun verðbólgu mundi ríkisstjórnin vinna að því að meiri stöðugleiki í efnahagsmálum leiddi til lækkunar raunvaxta. Fjmrh. mundi beita sér fyrir lækkun vaxta á spariskírteinum og öðrum skuldabréfum ríkissjóðs í samningum við innlánsstofnanir og lífeyrissjóði. Ríkisstjórnin hafði falið Seðlabankanum að stuðla að hliðstæðum breytingum á öðrum sviðum lánamarkaðarins og vinna þannig að almennri lækkun raunvaxta. Jafnframt hafði ríkisstjórnin falið Seðlabankanum að breyta grundvelli lánskjaravísitölu þannig að vísitala launa hefði sama vægi og framfærsluvísitala og vísitala byggingarkostnaðar. Með þessu var talið að leitast yrði við að draga úr misgengi launa og lánskjara samhliða því sem sparifé yrði áfram varið til verðlagsbreytinga. Það var gert ráð fyrir að dráttarvextir skyldu framvegis reiknast sem dagvextir, en til þessa hafði verið heimilt að reikna fulla mánaðarvexti fyrir brot úr mánuði. Jafnframt skyldi Seðlabankinn reikna dráttarvexti eigi sjaldnar en mánaðarlega. Í þessum tillögum var gert ráð fyrir að gengi krónunnar yrði lækkað um 6%, en í þeirri tillögu fólst almenn aðgerð sem átti að koma ekki aðeins ákveðnum greinum sjávarútvegs til góða heldur sjávarútveginum í heild og öllum okkar útflutningsatvinnuvegum, þar á meðal okkar útflutningsiðnaði. Síðan var yfirlýsing um að ríkisstjórnin mundi í framhaldi efnahagsaðgerðanna taka ákvarðanir um fjárlög ársins 1989 og gert ráð fyrir að lánsfjárlög mundu einkennast af ströngu aðhaldi á erlendum lántökum og almennt stefnt að því að draga verulega saman erlendar lántökur á árinu 1989 en jafnframt að skapa heilbrigða umgjörð á þessu sviði með setningu almennra reglna. Þessar aðgerðir, sem þáv. hæstv. forsrh. lagði til, áttu að koma í veg fyrir stöðvun undirstöðuatvinnuveganna og tryggja með því atvinnuöryggi og afkomu heimilanna. Það var gert ráð fyrir að komið yrði í veg fyrir víxlgengi verðlags og launa og grundvöllur lagður að frekari hjöðnun verðbólgu og lækkun vaxta. Með þessum aðgerðum var talið að sköpuð yrðu skilyrði til að mæta verðfalli á erlendum mörkuðum og samdrætti í afla mikilvægra fisktegunda. Jafnframt að lagður yrði grundvöllur að auknum stöðugleika og jafnvægi sem væri forsenda þess að þjóðarbúið glæddist nýjum þrótti og lífskjör almennings bötnuðu á nýjan leik. Ég hef rakið nokkuð ítarlega þessar tillögur þáv. hæstv. forsrh. til þess að sýna fram á að þetta voru einu raunhæfu tillögurnar sem lágu á borðinu þegar þáv. ríkisstjórn fór frá, en því miður náðist ekki samkomulag um þær og þessi ríkisstjórn var mynduð. Hún var mynduð til þess að grípa til aðgerða sem allra fyrst til þess að koma til móts við þarfir atvinnulífsins, en þær aðgerðir hafa ekki enn þá séð dagsins ljós. Við erum enn næstum í sömu sporum og þess vegna ítreka ég það sem ég sagði áðan að enginn vafi er á því að um margt væri öðruvísi umhorfs í íslensku efnahagslífi, í íslensku atvinnulífi, grundvöllur okkar atvinnuvega væri mun styrkari ef þessar tillögur hefðu náð fram að ganga. Hitt er svo annað mál, og það var tekið mjög skýrt fram þegar þáv. hæstv. forsrh. Þorsteinn Pálsson lagði þessar tillögur fram að þetta væru ekki neinar óskatillögur hans né Sjálfstfl., heldur væru þetta málamiðlunartillögur þar sem reynt væri að taka tillit til mismunandi sjónarmiða beggja samstarfsflokkanna, annars vegar Framsfl. sem greinilega vildi ganga lengra, ekki síst t.d. á vegi gengislækkunarinnar, en hins vegar Alþfl. sem vildi ganga mun skemmra. Hæstv. forsrh. rifjaði það upp í sinni frumræðu þegar hann mælti fyrir frv. að sú nefnd sem þáv. hæstv. forsrh. skipaði, nefnd fulltrúa úr atvinnulífinu, hefði gert það að tillögu sinni að farin yrði svokölluð niðurfærsluleið en um hana hefði ekki náðst pólitísk samstaða og það hefði orðið þessari ríkisstjórn að falli. Það er rétt að við nánari athugun var Sjálfstfl. ekki reiðubúinn til að fara niðurfærsluleiðina og menn hljóta að spyrja sjálfa sig að því hvernig standi á því. Niðurfærsluleiðin fól það í sér að laun yrðu lækkuð um 9% en síðan yrði verðlag lækkað um það sem lækkun launa leiddi af sér á næstu tveimur mánuðum þar á eftir. Það var okkar skoðun við nánari athugun að niðurfærsluleiðin væri gjörsamlega óframkvæmanleg. Það lá ljóst fyrir að þessi leið mundi fela í sér mjög mikla mismunun. Það lá alveg ljóst fyrir að hluti launafólks mundi auðvitað þurfa að sæta því að laun þess yrðu skert um 9%, lækkun launa um 9%, og það var alveg ljóst að það fólk sem mundi verða fyrir skerðingu af því tagi væri lægst launaða fólkið, það væri fólkið í fiskvinnslunni, það væri lægst launaða verslunarfólkið, fólkið sem ynni hjá stórum fyrirtækjum sem aðallega greiddu bera launataxta en ekki yfirborganir af neinu tagi. Það var jafnframt ljóst að mörg fyrirtæki mundu ekki lækka launin sem þessu næmi. Þess vegna var það okkar mat að þegar þessi mismunun kæmi í ljós, þegar t.d. fjölmiðlar færu að spyrja launþega í fyrirtækjunum hvort þeirra laun hefðu verið lækkuð og þegar stúlkan á kassanum hjá Hagkaup segði já eða þegar fiskvinnslustúlkan hjá Granda segði já eða þegar fiskvinnslustúlkan hjá Útgerðarfélagi Akureyringa segði já og síðan yrði komið í önnur fyrirtæki, minni fyrirtæki, t.d. minni verslunarfyrirtæki, heildverslanir eða minni skrifstofur og spurt hvort laun hefðu verið lækkuð um 9% og svarið yrði nei, mundi slík mismunun, þegar hún uppgötvaðist meðal launþega, verða til þess að þessi leið mundi hrynja og við yrðum verr settir en áður. Slík leið hefði haft í för með sér sennilega eitt mesta stríð á vinnumarkaðinum sem við hefðum upplifað um langan tíma. Það var þessi mismunun sem gerði það að verkum að við treystum okkur ekki til að fallast á þessa leið. Það var líka ljóst að mikill misskilningur var úti í þjóðfélaginu um það hvað niðurfærsluleiðin raunverulega fæli í sér. Ef maður fór út á götu og spurði fólk hvað niðurfærsluleiðin fæli í sér fékk maður oftast það svar að hún fæli það í sér að laun og verðlag lækkaði. M.ö.o., fólk trúði því að lækka ætti verðlag um það sama og laun þess lækkuðu um. Því fór fjarri að svo væri í raun. Útreikningar sýndu að þegar laun áttu að lækka um 9%, þá strax, mundi verðlag lækka smám saman á næstu tveimur mánuðum um 2--3%. Ég hygg að fólk hefði ekki unað því þegar það hefði uppgötvað að sú trú sem menn stóðu í varðandi lækkun verðlags hefði á engan hátt staðist. Þess vegna var það okkar trú að þessi leið væri ekki fær, enda kom það reyndar í ljós þegar farið var að ræða þessa tillögur nánar innan ríkisstjórnarinnar að fulltrúar bæði Alþfl. og Framsfl. voru búnir að bæta við tillögu nefndar forsrh. tillögu þess efnis að verðlag ætti að lækka jafnmikið og launin sem auðvitað var óframkvæmanlegt. Hvernig í ósköpunum á að vera hægt að lækka t.d. innflutta vöru í verði alveg óháð því hvað varan kostar erlendis? Þess vegna var það okkar eindregin niðurstaða að niðurfærsluleiðin væri ófær, enda reyndist það svo að þrátt fyrir það að bæði Framsfl. og Alþfl. hefðu innan ríkisstjórnar og í áróðrinum úti í þjóðfélaginu sagt að þeir vildu fara niðurfærsluleiðina kom það í ljós að um leið og síðasta ríkisstjórn var farin frá var ekki minnst á niðurfærsluleiðina meir og hæstv. núv. forsrh. sagði í viðtali stuttu seinna að það hefði verið afstaða Alþýðusambandsins sem hefði gert það að verkum að ekki væri unnt að fara þá leið. Það kom reyndar í ljós að Alþýðusamband Íslands var mjög andvígt þessari leið og treysti sér ekki til þess að fara hana og lét reyndar uppi þær skoðanir að hart yrði barist gegn því að fara niðurfærsluleiðina ef hún yrði reynd. Þess vegna var þessi leið ekki farin. Mér þótti sérstök ástæða til þess að skýra það í nokkuð ítarlegu máli hér vegna þess að hæstv. forsrh. gerði niðurfærsluleiðina nokkuð að umtalsefni í sinni frumræðu fyrir nokkrum kvöldum þegar hann mælti fyrir frv. Eins og hæstv. forsrh. gat um þá, og ég hef fylgt hans ráðleggingum í þeim efnum, er ekki unnt auðvitað að ræða þetta mál öðruvísi en að ræða hin bráðabirgðalögin einnig frá því í september og þetta mál allt í heild. Þess vegna mun ég hér á eftir ræða nokkuð ítarlegar um hvor tveggja þessi bráðabirgðalög og þá stefnu eða stefnuleysi sem ríkjandi er hjá hæstv. ríkisstjórn varðandi þessi mál. Áður en ég geri það vil ég þó aðeins minnast á þá furðulegu uppákomu sem varð út af 4. gr. bráðabirgðalaganna sem hér eru til umræðu. 4. gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Með þeim breytingum á kaupgjaldsákvæðum kjarasamninga sem kveðið er á um í lögum þessum framlengjast allir gildandi og síðast gildandi kjarasamningar til 10. apríl 1989. Verkbönn, verkföll, þar með taldar samúðarvinnustöðvanir, eða aðrar aðgerðir sem ætlað er að knýja fram aðra skipan kjaramála en lög þessi mæla fyrir um eru óheimilar.`` Nú gerðist það fyrir nokkrum kvöldum hér í Ed. í síðustu viku að hæstv. forsrh. kom öllum á óvænt og sagði að ríkisstjórnin hefið ákveðið að hverfa frá 2. mgr. 4. gr. og túlkaði það í sínu máli þannig að kjarasamningar yrðu allir lausir og nú mætti ganga til samningaviðræðna um nýja samninga. Þessu fögnuðu forsvarsmenn launþegasamtaka. T.d. fagnaði formaður BSRB þessu ákaflega í útvarpsviðtali þetta sama kvöld og Ásmundur Stefánsson gerði það einnig. Síðan mættu þeir í beinni útsendingu --- þær eru frægar þessar beinu útsendingar á Stöð 2 --- hæstv. forsrh. og Ásmundur Stefánsson, og það var sérkennilegt að horfa á þann hátt vegna þess að það kom í ljós að Ásmundur Stefánsson var sömu skoðunar og Ögmundur Jónasson í upphafi þáttarins, að með þessari yfirlýsingu forsrh. væri ríkisstjórnin að hverfa frá fyrri áætlunum og heimila kjarasamninga þannig að þeir væru allir lausir frá og með gildistöku þessara laga. Það var sérkennilegt að horfa á það renna upp fyrir Ásmundi Stefánssyni smám saman í sjónvarpinu að hann hafði misskilið forsrh. og reyndar var ekki alveg auðvelt að sjá hvort forsrh. sjálfur áttaði sig nákvæmlega á hvað hann ætti við, en smám saman rann það upp fyrir mönnum og kom í ljós að öll launþegahreyfingin hafði misskilið yfirlýsingu forsrh. og talið að nú væri unnt að ganga til kjarasamninga og öll 4. gr. skyldi þar með falla úr gildi. Borgfl. og Kvennalistinn höfðu flutt brtt. í Ed. þess efnis að öll 4. gr. félli úr gildi. Eftir þessa yfirlýsingu hæstv. forsrh., sem greinilega var sett fram til þess að láta menn halda annað en raun varð á, varð það niðurstaða í þingflokki okkar sjálfstæðismanna að við mundum fallast á þær tillögur sem Kvennalisti og Borgfl. höfðu flutt og við mundum greiða þeim atkvæði og þingmenn Sjálfstfl. gerðu það í Ed. Með því vildum við eyða þeirri óvissu sem upp var komin, auk þess sem þeim bráðabirgðalögum sem hér eru til umræðu hefur verið breytt það mikið af hæstv. ríkisstjórn að raunar eru forsendur þeirra að miklu leyti brostnar. Ýmis samtök hafa látið frá sér fara ályktanir og skoðanir um þær aðgerðir ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum sem bráðabirgðalögin frá því í september kveða á um. Landssamband iðnaðarmanna hefur nú nýlega sent þingmönnum mjög ítarlega greinargerð um aðgerðir ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum og þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fyrstu aðgerðir núv. ríkisstjórnar í efnahagsmálum, sem birtast m.a. í umræddum bráðabirgðalögum, eru annars vegar almennar aðgerðir, svo sem launastöðvun og vaxtalækkun, sem gagnast atvinnulífinu almennt og eru vissulega til þess fallnar að bæta stöðu atvinnulífsins frá því sem orðið hefði ef ekkert hefði verið aðhafst. Hins vegar hafa lögin í för með sér sértækar aðgerðir í þágu útflutningsgreina, einkum hraðfrystiiðnaðar. Rekstrarvandi sjávarútvegs og annarra útflutningsgreina er sannarlega mjög mikill og alvarlegur. Það eitt og sér réttlætir þó ekki að ítrekað séu gerðar efnahagsráðstafanir sem mismuna atvinnuvegunum og skekkja starfsgrundvöll þeirra. Iðnaður sem framleiðir fyrir innanlandsmarkað á einnig í verulegum rekstrarerfiðleikum og hefur á flestum sviðum verið að tapa markaðshlutdeild. Þessi staðreynd hefur alls ekki farið jafnhátt og erfiðleikar útflutningsgreina og mætir litlum skilningi hjá stjórnvöldum. E.t.v. er þó alvarlegast að efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar geta ekki falið í sér lausn á vanda þeirra útvöldu atvinnugreina sem þeim er ætlað að hjálpa. Ástæðan er sú að þær taka lítt á því sem er grundvallarvandinn, innlendur framleiðslukostnaður er orðinn allt of hár í hlutfalli við framleiðslukostnað í samkeppnislöndunum, þannig að almennur taprekstur og/eða samdráttur er í öllum greinum útflutnings- og samkeppnisgreina. Skuldbreytingar til þess að fjármagna tapið leysa ekki vandann til frambúðar og verðuppbætur úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins duga heldur ekki til og eiga raunar ekki heldur rétt á sér þar sem engin innstæða er fyrir þeim. Ójafnvægi innlends og erlends framleiðslukostnaðar hefur haft í för með sér innflutningsholskeflu, rýrnandi markaðshlutdeild og versnandi afkomu íslensks iðnaðar, aukinn viðskiptahalla og óhóflega ásókn í erlent lánsfé. Þessu ójafnvægi verður ekki mætt með því einu að rykkja niður verðbólgu um stundarsakir. Landssamband iðnaðarmanna telur m.ö.o. að efnahagsstefna núv. ríkisstjórnar eins og hún birtist í umræddum bráðabirgðalögum og öðrum ráðstöfunum fái ekki staðist til lengdar þótt sumar ráðstafanir hennar gætu átt rétt á sér í einhverri mynd ef grundvallarstefnan væri önnur. Ekki verður hjá því komist að leiðrétta hlutföll innlends og erlends framleiðslukostnaðar, annaðhvort með verulegri gengislækkun eða með beinni niðurfærslu launa og verðlags. Í báðum tilvikum þyrfti jafnframt að gera víðtækar hliðarráðstafanir, ekki síst í ríkisfjármálum og peningamálum. Ef litið er á þær fjárhæðir sem um er að tefla í aðgerðum ríkisstjórnarinnar til að bæta afkomu atvinnuveganna vegur stofnun Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina langþyngst þar sem gert er ráð fyrir að sjóðurinn hafi milligöngu um skuldbreytingu á allt að 5 millj. kr. af lausaskuldum útflutningsfyrirtækja. Landssamband iðnaðarmanna hefur því haft til skoðunar áform um starfsemi þessa sjóðs með hagsmuni iðnaðarins í huga. Í því sambandi telur Landssamband iðnaðarmanna að einkum þurfi að huga að eftirfarandi tveim atriðum: 1. Verksvið sjóðsins. Samkvæmt bráðabirgðalögunum og reglugerð sjóðsins er honum eingöngu heimilt að lána eða hafa milligöngu um skuldbreytingu til fyrirtækja í útflutningsgreinum. Eins og kunnugt er hefur Landssamband iðnaðarmanna barist fyrir jöfnum starfsskilyrðum atvinnuveganna almennt og skilningi á því að engin haldbær rök eru fyrir því að mismuna atvinnuvegunum með því að gera sérstakar efnahagsráðstafanir í þágu útflutningsgreina einna, en skeyta litlu um þær atvinnugreinar sem eru gjaldeyrissparandi, þ.e. atvinnugreinar sem keppa við innflutta vöru og þjónustu. Þá hefur Landssambandið löngum bent á að skilgreining stjórnvalda á samkeppnisskilyrðum atvinnuveganna, ekki síst á hugtakinu ,,samkeppnisiðnaður``, hefur verið allt of þröng og ekki á rökum reist. Með nýrri tollskrá um sl. áramót varð þó einkum breyting til batnaðar á þessu sviði. Stofnun Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina yrði hins vegar afturför ef starfssvið sjóðsins verður jafnþröngt og ráðgert er. Í reynd hljóta einnig að vera veruleg vandkvæði á framkvæmd þess að binda starfsemi sjóðsins við útflutningsfyrirtækin ein þar sem það er oft talsvert matsatriði hvaða fyrirtæki geti talist útflutningsfyrirtæki. T.d. er hlutur útflutnings í heildarveltu margra iðnfyrirtækja talsvert breytilegur frá einum tíma til annars og e.t.v. ekki ávallt skýrt afmarkaður í bókhaldi þeirra. Sama á við um mörg fyrirtæki í sjávarútvegi. Landssamband iðnaðarmanna þekkir raunar dæmi þess að menn hafi fyrir löngu síðan verið farnir að búa sig undir mismunun af því tagi sem hér um ræðir og gera út á hinn nýja sjóð. Með vísan til þess sem að framan segir leggur Landssamband iðnaðarmanna til að starfssvið Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina verði víkkað þannig að það nái a.m.k. til alls samkeppnisiðnaðar auk útflutningsgreina. 2. Gagnsemi sjóðsins fyrir kröfuhafa. Fyrr á þessu ári beitti þáv. ríkisstjórn sér fyrir skuldbreytingu lausaskulda atvinnufyrirtækja en upphaflegar tillögur um reglur við úthlutun heimilda voru iðnaðinum mjög í óhag. Viðskiptaráðherra beitti sér þá fyrir að mál iðnfyrirtækja sem óskuðu eftir skuldbreytingu yrðu síðar tekin fyrir hvert og eitt þannig að þau yrðu ekki að mestu afskipt í þessum efnum. Þrátt fyrir þessa lagfæringu hafði skuldbreytingin þá, eins og oft áður, þann alvarlega ágalla að skuldbreytingin náði fyrst og fremst til krafna banka og lánastofnana. Kröfur iðnfyrirtækja sem selja fyrirtækjum í sjávarútvegi vöru og þjónustu urðu hins vegar algerlega út undan, en þessar kröfur nema verulegum fjárhæðum, sbr. meðfylgjandi upplýsingar úr könnun Landssambandsins. Í ljósi þess mikla vanda sem mjög háar útistandandi viðskiptakröfur hafa skapað hjá hlutaðeigandi iðnfyrirtæki er skiljanlegt að ýmis þeirra hafa litið vonaraugum til Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina. Að óbreyttum lögum virðist gagnsemi sjóðsins fyrir þessa aðila ætla að verða mun minni en í fyrstu mátti ætla. Að undanförnu hefur ýmsum þjónustufyrirtækjum sjávarútvegs verið boðin greiðsla með skuldabréfum sjóðsins. Hafa sum þeirra snúið sér til Landssambands iðnaðarmanna og bent á að erfitt muni verða að selja bréf þessi á verðbréfamarkaði nema með verulegum afföllum. Skýringin er annars vegar sú að vextir bréfanna eru lágir miðað við markaðsvexti og hins vegar að þau eru ekki talin fyllilega tryggð þar sem talið er að þeim fylgi ekki ríkisábyrgð. Telja fyrirtækin að ef svo fer fram sem horfir sé verið að velta vanda útflutningsfyrirtækjanna yfir á þjónustufyrirtækin þar sem verið sé að bjóða upp á greiðslu á hluta skuldarinnar eða að þjónustufyrirtækin verði þvinguð til að lána í lengri tíma með því að eiga bréfin til gjalddaga í þeirri von að þau verði þá að fullu greidd. Slík þjónusta hlýtur fremur að teljast á sviði lánastofnana en iðnfyrirtækja. Að öllu samanlögðu telur Landssamband iðnaðarmanna því mjög óvíst að starfsemi sjóðsins muni, eins og hún er fyrirhuguð, geta komið að því gagni sem að er stefnt. Verði ekki gerð breyting á bráðabirgðalögunum í meðferð Alþingis, fela aðgerðirnar, þegar á heildina er litið, í sér verulega mismunun á milli atvinnugreina og röskun á starfs- og samkeppnisskilyrðum þeirra.`` Hér lýkur lestri á þessari greinargerð frá Landssambandi iðnaðarmanna, en undir hana rita forseti Landssambands iðnaðarmanna, Haraldur Sumarliðason, og framkvæmdastjórinn, Þórleifur Jónsson. Landssamband iðnaðarmanna hefur látið fleira fara frá sér í sambandi við efnahagsstefnu núv. hæstv. ríkisstjórnar. Í blaðinu Iðnaðurinn, 6. tbl. 1988, er gerð grein fyrir þessari stefnu og afstöðu Landssambands iðnaðarmanna til hennar í ritstjórnargrein þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Miklar sveiflur í fjármunamyndun og við verklegar framkvæmdir hafa lengi verið vandamál á Íslandi. Opinber hagstjórn hefur allt of oft magnað þessar sveiflur, bæði toppa og lægðir. Sú virðist einnig ætla að verða raunin nú því nú, þegar fjárfestingar eru þegar farnar að dragast saman um allt atvinnulífið, hefur ríkisstjórnin á prjónunum ýmsar ráðstafanir í skatta- og ríkisfjármálum sem miða að enn frekari samdrætti í fjárfestingum. Í þessu sambandi er rétt að benda á að sú skoðun sem margir hafa haldið á lofti, að offjárfesting hafi verið ein helsta undirrót þenslunnar á undanförnum missirum, er ekki á rökum reist. Vissulega má benda á ýmsar óarðbærar fjárfestingar og þeim þarf að sjálfsögðu að fækka í framtíðinni. Staðreyndin er hins vegar sú að samkvæmt opinberum áætlunum verður hlutfall fjármunamyndunar af landsframleiðslu á þessu ári 17,7% og 17,2% á því næsta eða lægra en verið hefur áratugum saman. Sérstakar hagstjórnaraðgerðir til þess að draga enn úr fjármunamyndun gætu því naumast talist brýnar. Öðru máli gegnir um annan af þrem höfuðflokkum útgjalda þjóðarinnar, ríkisútgjöldin. Þar hefur þenslan verið óstöðvandi og sífelldar skattahækkanir alls ekki náð að minnka hallarekstur. Þróun ríkisfjármála er orðin óhugnanleg, skattkerfisbreytingin um sl. áramót, sem var skynsamleg í sjálfu sér, var ekki síst gerð undir því yfirskini að ná jöfnuði í ríkisfjármálum. Breytingin náði vissulega að skila ríkissjóði meiri tekjum. Þannig er t.d. talið að staðgreiðslukerfið eitt og sér muni skila ríkissjóði heilum milljarði kr. aukalega á þessu ári vegna bættrar innheimtu. Einnig hafa tekjur af söluskatti að sjálfsögðu stóraukist eftir að undanþágur á matvæli og þjónustu voru afnumdar. En auknar skatttekjur segja ekkert í hítina. Bilið milli tekna og útgjalda ríkissjóðs fer vaxandi þrátt fyrir það. Í ljósi þessarar reynslu hlýtur það að vera alvarlegt íhugunarefni hvort stefnan í ríkisfjármálum ætti ekki fyrst og fremst að miðast við það að draga úr sköttum, jafnvel þótt það leiddi til tímabundins hallareksturs á ríkissjóði. Það að hafa jöfnuð í ríkisbúskapnum fyrst og fremst að leiðarljósi, eins og margir síðustu fjármálaráðherrar hafa gert, getur leitt til þess að báknið vaxi í hið óendanlega ef jöfnuði er eingöngu náð með skattlagningu. Forráðamenn ríkisins hafa nú uppgötvað að góðærinu er að ljúka og virðast hafa einna mestar áhyggjur af því að dregið geti úr þeirri innflutningsholskeflu sem verið hefur og þá missi ríkissjóður eitthvað af tekjum sínum. Ekki stendur á viðbrögðunum. Þeir ætla sér að skattleggja kreppuna og jafna bilið með því. Hjá samkeppnisiðnaðinum lauk undangengnu góðæri í raun þegar fyrri ríkisstjórnir ákváðu að taka upp fastgengisstefnu án þess að hafa að öðru leyti efnahagsstefnu sem gerði hana mögulega. Þá hefði þurft að draga verulega úr útgjöldum ríkissjóðs en það var ekki gert. Það er kaldhæðnislegt að nú þegar ríkissjóður er loks farinn að finna fyrir samdrætti á að skattleggja kreppuna sem iðnaðurinn hefur búið við alllengi. Ekki skal hirt um að tíunda öll þau fjölmörgu nýju skattlagningaráform sem er að finna í fjárlagafrv., en eitt það versta er að ráðgert er að hækka vörugjald og leggja það á nýja vöruflokka, þar á meðal á vörur sem framleiddar eru hér á landi. Virðist ekki duga til að fyrri ríkisstjórnum hefur ítrekað verið komið í skilning um að vörugjald er meingallað skattform fyrir iðnaðinn og skerðir samkeppnisstöðu hans gagnvart erlendum aðilum. Við þann samdrátt og erfiðleika sem nú blasa við í efnahagsmálum og einnig með tilliti til þeirrar gífurlegu kröfu sem fast gengi í verðbólgu gerir til atvinnulífsins um hagræðingu og framleiðniaukningu til að standast samkeppni er nauðsynlegra en ella að ríkisvaldið hvetji til og styðji við hagræðingu, vöruþróun og markaðssókn í atvinnulífinu almennt en ekki aðeins í útflutningsgreinum. Fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar gengur því miður í öfuga átt.`` Þetta er boðskapur sem alþingismönnum hefur verið sendur frá Landssambandi iðnaðarmanna en þingmenn hafa allir fengið þetta blað, Iðnaðurinn, sem landssambandið gefur út. En þetta var úr ritstjórnargrein þess blaðs. Við höfum líka fengið frá ýmsum öðrum aðilum boðskap sem er ekki ólíkur þessum. Þannig höfum við þingmenn fengið sent ritið Á döfinni sem gefið er út af Félagi ísl. iðnrekenda þar sem fjallað er um málefni íslensks iðnaðar og þar segir í ritstjórnargrein, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar fyrir árið 1989 eru boðaðar miklar skattahækkanir. Þar má nefna hækkun á tekjuskatti einstaklinga og félaga, hækkun á eignarskatti og hækkun á vörugjaldi, auk hækkunar á ýmsum öðrum sköttum. Fjárlagafrv. er í raun yfirlýsing um það að ekki verði dregið úr ríkisútgjöldum og halli á ríkissjóði verði því jafnaður með hækkun skatta. Þetta kemur reyndar ekki á óvart þar sem ríkisútgjöld hafa vaxið jafnt og þétt undanfarin ár og áratugi. Þessi vöxtur ríkisútgjalda verður ekki stöðvaður með yfirlýsingum í fjárlagafrv., heldur aðeins með víðtækum breytingum á stærstu útgjaldakerfum ríkisins og skipulegu eftirliti með ríkisútgjöldum. Þetta kallar á lagasetningu og annan undirbúning sem ekki örlar á. Ef þessari þróun ríkisútgjalda verður ekki snúið við á næstunni þá stöndum við frammi fyrir ört vaxandi skattbyrði á næstu árum. Hækkun skatta lendir fyrst og fremst á atvinnurekstrinum, annaðhvort með beinum eða óbeinum hætti. Þetta á beint við um tekjuskatt félaga en einnig óbeint t.d. um vörugjald. Álagning vörugjalds veldur mismunun milli atvinnugreina og gengur þvert á þá stefnu að skattlagning eigi að vera almenn. Fyrirhugaðar skattahækkanir munu veikja samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja gagnvart erlendum keppinautum á sama tíma og talað er um nauðsyn þess að laga íslenskt efnahagslíf að þeirri breytingu sem er að verða í Evrópu og reyndar víðar. Skattastefna ríkisstjórnarinnar gengur þvert á þetta. Ríkisstjórnin hefur einnig lagt fram þjóðhagsáætlun fyrir árið 1989. Þar kemur einungis fram sú stefna sem ríkisstjórnin markaði þegar hún var mynduð, en um þá stefnu ályktaði stjórn Félags íslenskra iðnrekenda m.a.: ,,Í tilefni af efnahagsaðgerðum nýrrar ríkisstjórnar [þ.e. þeim efnahagsaðgerðum sem birtast í þeim bráðabirgðalögum sem einnig eru hér á dagskrá þessa fundar] vill stjórn Félags íslenskra iðnrekenda ítreka fyrri mótmæli sín gegn hvers konar millifærslu og styrkjakerfi fyrir einstakar greinar útflutningsframleiðslunnar. Þessar aðgerðir mismuna atvinnugreinum en leysa engan vanda eins og reynslan frá fyrri árum ber glöggt vitni um. Þetta er einungis margreynd gengisfölsunarleið sem ávallt hefur magnað taprekstur í útflutnings- og samkeppnisgreinum samhliða auknum halla ríkissjóðs og miklum viðskiptahalla. Niðurstaða þjóðhagsspár fyrir næsta ár er sú að landsframleiðslan dragist saman um rúmlega 1 1 / 2 % í kjölfar svipaðs samdráttar á þessu ári. Þetta eru nánast sömu niðurstöður og settar voru fram í þjóðhagsspá Félags íslenskra iðnrekenda um mitt þetta ár. Nú bendir hins vegar allt til þess að samdráttur á næsta ári verði meiri. Afkoma útflutnings- og samkeppnisgreina verður mun lakari á þessu ári en vonir stóðu til eftir mitt ár, enda hefur nánast ekkert verið gert af opinberri hálfu til að bæta samkeppnisstöðu atvinnuveganna. Þar stefnir allt í óefni. Verkefni stjórnvalda á næstu dögum er í rauninni aðeins eitt: að bæta verulega samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs gagnvart erlendum keppinautum. Það verður ekki gert með millifærslukerfi og því síður með skuldbreytingum. Samkeppnisstaðan ræðst fyrst og fremst af raungengi krónunnar og það er einfaldlega allt of hátt um þessar mundir.`` Hér lýkur tilvitnun í ritstjórnargrein blaðsins Á döfinni sem Félag íslenskra iðnrekenda gefur út. En fleiri aðilar láta í sér heyra og senda okkur þingmönnum sinn boðskap. Annað rit sem við þingmenn höfum fengið nú nýlega í hendur er ritið Af vettvangi sem er fréttablað Vinnuveitendasambands Íslands. Þar er ritstjórnargrein sem fjallar um þá efnahagsstefnu sem boðuð er í þeim frumvörpum sem við höfum hér til meðferðar og þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Af opinberum umræðum síðustu daga mætti helst ráða að vandi efnahagslífsins felist í minnkandi innflutningi og minni veltu því þetta valdi halla á ríkissjóði. Við þessum vanda þurfi að bregðast með enn meiri skattahækkunum en áður var áformað því lækkandi gjaldstofn verði best meðhöndlaður með hærri hundraðshluta því ríkið þarf sitt og engar refjar. Í efnahagsyfirliti því sem birtist í þessu blaði og unnið er af hagdeild VSÍ kemur fram að verðmæti sjávarvöruframleiðslu mun dragast saman um tæp 3% á þessu ári og að líkindum um 6% til viðbótar á næsta ári. Þjóðartekjurnar minnka á þessu ári um 3--4% og 5% til viðbótar á næsta ári. Kaupmáttur hefur lækkað lítillega frá fyrra ári, en hefur þó hækkað um þriðjung á síðustu fjórum árum. Neysla þjóðarinnar hefur aukist um fjórðung síðustu fjögur ár og nú er svo komið að atvinnulífið riðar til falls. Fjöldi fyrirtækja hefur hætt starfsemi og önnur fækkað starfsmönnum og dregið úr vinnutíma. Útflutnings- og samkeppnisgreinar eru reknar með tapi og sumar með tímabundnum styrkjum og niðurstaða efnahagsstarfsemi ársins er rúmlega milljarðs skuld í útlöndum. Við þessar aðstæður hefur ríkisstjórnin lagt fram efnahagsboðskap fyrir næsta ár sem miðar að enn auknum útgjöldum ríkissjóðs, óskilgreindum skattahækkunum og óbreyttu gengi íslensku krónunnar. Þessu fylgja frekari lán og enn skal kreppt að peningalegum sparnaði landsmanna sem rétt hefur úr kútnum á þessum áratug eftir hrun á þeim síðasta. Þessi stefna byggir annars vegar á þeim harða skóla óheftrar markaðshyggju að sterkustu fyrirtækin muni lifa en hins vegar á þeirri kennisetningu að stjórnmálamenn séu best til þess færir að meta hvaða fyrirtækjum sé rétt að veita fyrirgreiðslu og tryggja líf. Markaðshyggjan grisji skóginn en miðstýringin planti út. Þessi stefna getur ekki leyst vanda íslensks efnahagslífs. Hún horfir fram hjá þeim veruleika að þjóðin öll hefur eytt meiru en aflað er. Hún hefur látið berast stjórnlítið á bylgjufaldi tímabundins góðæris sem steytt hefur á skeri. Undirstaðan er horfin. Því lengur sem menn neita að horfast í augu við þessa staðreynd, þeim mun dýpri verður öldudalurinn og örðugra um uppbyggingu á ný. Efnahagsvandi á borð við þann sem nú knýr dyra er ekkert nýtt. Valkostirnir eru jafnsvipaðir. Kjósa menn að varðveita kaupmátt velmektardaganna þýðir það í reynd ekkert annað en aukið atvinnuleysi. Færri skipta og kaupmáttur þeirra sem eru án vinnu reiknast ekki með. Þessari lausn hefur lengst af verið hafnað því að hún býður annars vegar heim ójafnari skiptingu byrðanna meðal þjóðfélagsþegnanna en ella væri og grefur auk þess heldur undan innlendri framleiðslu af öllu tagi. Hagdeild VSÍ áætlar t.d. að ef boðaðri stefnu ríkisstjórnar væri fylgt fram í öllum greinum, þá þýddi það a.m.k. 10% samdrátt innlendrar iðnaðarframleiðslu, mikla byggðaröskun og minni útflutningsframleiðslu. Landsframleiðslan mundi dragast verulega saman og atvinnuleysi yrði á síðari helmingi ársins allt að 6000 manns. Þessi stefna fær því ekki staðist. Ekkert getur komið í stað þess að viðurkenna orðinn hlut og horfast í augu við það að gengi íslensku krónunnar verður að færa á nýjan grundvöll. Því fylgja að sjálfsögðu erfiðleikar en hverfandi miðað við alla aðra skyndikosti þegar til lengri tíma er litið. Verðbólga eykst tímabundið og lán hækka, en lánin á ekki að greiða af einni ársveltu fyrirtækjanna heldur mörgum. Með þessum hætti einum er unnt að skapa nýjan rekstrargrundvöll og leggja grunn að jafnvægi í hagkerfi okkar og áframhaldandi uppbyggingu. Horfur í sjávarútvegi benda eindregið til þess að í hönd fari a.m.k. þriggja ára samdráttarskeið svo takmarka verði sókn í flesta nytjastofna frá því sem verið hefur. Því eru horfur á að lægð verði í eftirspurn eftir vinnuafli á næstu missirum samtímis því að fátt teiknar til þess að grundvöllur verði að bæta enn kjör frá því sem þau verða á næsta ári. Í þessum aðstæðum felst jafnt takmörkun og tækifæri. Síðustu missiri hefur verið vandséð hvernig íslenskur vinnumarkaður gæti tekist á við stór verkefni á borð við frekari uppbyggingu orkufreks iðnaðar. Aðstæður eru nú aðrar og svo virðist að samstarfsaðilar séu nú fáanlegir til að ráðast í slíkar framkvæmdir. Því er mikilvægt að frekari uppbygging orkufreks iðnaðar verði ekki tafin eða torvelduð því að á næstu missirum virðist fátt annað geta bætt upp fyrirsjáanlegan samdrátt sjávarafla. Það er þörf á nýjum grundvelli, raunsæi og framkvæmdahug ef takast á að halda lífskjörum á Íslandi á við það sem best gerist með öðrum þjóðum til langrar framtíðar.`` Þetta var það sem segir í Fréttablaði Vinnuveitendasambands Íslands Af vettvangi um þá efnahagsstefnu sem þessi hæstv. ríkisstjórn fylgir. Því má enn fremur bæta við að í fréttum í kvöld, bæði í sjónvarpi og öðrum fjölmiðlum, í hljóðvarpi, var greint frá fundi sem Verslunarráð Íslands hélt í morgun þar sem ýmsir sérfræðingar héldu erindi um efnahagsstefnu núv. ríkisstjórnar, þ.e. einkum þann þátt sem snýr að ríkisfjármálunum, aukinni skattheimtu og hvernig útlitið væri fyrir atvinnuvegina í ljósi þessarar skattheimtu. Það virðist eftir fréttum að dæma, ég var því miður ekki á þessum fundi, hafa verið eindregin skoðun þeirra sem þar töluðu að sú mikla skattheimta, sem nú er boðuð, af atvinnurekstri í landinu geti ekki haft aðrar afleiðingar en þær að samdráttur verði hjá fyrirtækjum. Fyrirtæki verði annaðhvort að velta þessum auknu sköttum út í verðlagið, og þar með hækka verð, rýra kaupmátt og draga úr lífskjörum almennings, eða þá að draga úr launagreiðslum annaðhvort með uppsögnum starfsfólks eða að draga úr kaupgreiðslum á annan hátt, t.d. með minnkun yfirvinnu eða draga úr yfirborgunum. Það er því eiginlega sama hvar borið er niður varðandi þá efnahagsstefnu sem þessi hæstv. ríkisstjórn fylgir, hún mætir alls staðar andstöðu í þjóðfélaginu. Ekki er launþegahreyfingin hrifin af því sem er að gerast nú á hv. Alþingi eins og glöggt hefur komið fram annars staðar. Því miður virðist þessi hæstv. ríkisstjórn ekki ætla að bera gæfu til að grípa á vandamálum íslensks efnahagslífs og íslensks atvinnulífs á þann hátt sem dugir til þess að koma því á réttan kjöl. Við þurfum umfram allt á því að halda að sem fyrst --- og það þolir enga bið frekar en það þoldi bið þegar þessi hæstv. ríkisstjórn var mynduð --- að grípa til almennra efnahagsaðgerða sem treysti grundvöll íslensks atvinnulífs og þau frumvörp sem við höfum verið með til umræðu og meðferðar á Alþingi nú og undanfarna daga eru síst til þess fallin.

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Á þskj. 293 er prentað nál. frá meiri hl. fjh.- og viðskn. Þar segir: ,,Nefndin hefur fjallað um frumvarpið og kvaddi á sinn fund Ásmund Stefánsson, Örn Friðriksson og Láru V. Júlíusdóttur frá ASÍ, Þórarin Þórarinsson frá VSÍ og Vilhjálm Egilsson frá Verslunarráði Íslands. Meiri hl. leggur til að frv. verði samþykkt eins og það liggur fyrir á þskj. 246 með breytingum sem fluttar eru á sérstöku þingskjali.`` Síðan eru í örstuttu máli taldar upp meginbreytingarnar, þ.e. í fyrsta lagi er þremur mönnum bætt við í stjórn Atvinnutryggingarsjóðs, við Byggðastofnun verður komið á fót hlutafjársjóði með sjálfstæðum fjárhag og sérstakri stjórn. Atvinnutryggingardeild verður stofnuð við Byggðastofnun og tekur hún við eignum og skuldbindingum Atvinnutryggingarsjóðs á stofndegi og Atvinnutryggingarsjóði verða tryggð viðbótarframlög eftir mitt ár 1990 í hlutfalli við endurgreiðslur lána sem Atvinnutryggingarsjóður hefur veitt. Að þessu nál. standa Árni Gunnarsson, Guðmundur G. Þórarinsson, Ragnar Arnalds og Páll Pétursson. Ég mun, herra forseti, gera í örstuttu máli aðeins nánari grein fyrir þessum brtt. sem við flytjum á þskj. 294. Eins og mönnum er kunnugt eru nú fimm menn í stjórn Atvinnutryggingarsjóðs, en við leggjum til að þar verði fjölgað þannig að sjóðsstjórnin sé skipuð átta mönnum og þessir þrír sem til viðbótar koma verði skipaðir að höfðu samráði við formenn þingflokka. Það er að ýmsu leyti mjög æskilegt að stjórnarandstaða komi að stjórn sjóðsins og eðlilegt til að eyða tortryggni og skapa ró um sjóðinn að svo sé. Ég treysti því að formenn þingflokka treysti sér til að taka þátt í vali þessara manna. Fjmrh., iðnrh., sjútvrh. og viðskrh. tilnefna hver um sig einn stjórnarmann. --- Þessi þingflokksfundur hjá sjálfstæðismönnum er að vísu nokkuð skemmtilegur, og ef þeir gætu leyst einhver vandamál sín á milli þá væri það vel þess virði að doka hér aðeins við.  Þá er hér nýmæli að lagt er til að við Byggðastofnun skuli starfa hlutafjársjóður. Hann skal afla fjár með sölu hlutdeildarskírteina og skal ríkissjóður tryggja verðbætt nafnvirði þeirra án vaxta fyrir allt að 600 millj. kr. Hlutafjársjóður Byggðastofnunar skal hafa sjálfstæðan fjárhag og lúta stjórn þriggja manna sem skipaðir eru af forsrh. Hlutafjársjóði Byggðastofnunar er heimilt að kaupa hlutabréf í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækja og það er raunar verkefni þessa sjóðs. Ríkissjóður getur einnig selt hlutafjársjóðnum hlutafjáreign sína í fyrirtækjum ef ástæða þykir til. Hlutabréf sem sjóðurinn kann að eignast skulu boðin til sölu eigi síðar en fjórum árum eftir að þau eru keypt og skal starfsfólk og aðrir eigendur fyrirtækis sem í hlut á njóta forkaupsréttar. Hlutadeildarskírteini í hlutafjársjóðnum skulu ætíð skráð á nafn og geta gengið kaupum og sölum. Hlutafjársjóðnum skal tilkynnt um eigendaskipti á hlutdeildarskírteinum. Hlutafjársjóðurinn skal gefa reglulega út gengi á hlutdeildarskírteinum. Ég hygg að með þessu sé brotið upp á merku nýmæli sem gæti reynst merkilegt og heilladrjúgt í atvinnulífi Íslendinga, sérstaklega þegar við erfiðleika er að etja. Þá er í 12. gr. lagt til að stofnuð verði hinn 1. jan. 1991 atvinnutryggingardeild við Byggðastofnun sem hafi það markmið að treysta fjárhagsstöðu fyrirtækja í útflutnings- og samkeppnisgreinum í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu, meiri háttar skipulagsbreytingar, samruna fyrirtækja og annað það sem til hagræðingar horfir. Deildin skal hafa sjálfstæðan fjárhag og tekur hún á stofndegi við eignum og skuldbindingum Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina og þá hættir að sjálfsögðu stjórn Atvinnutryggingarsjóðs störfum. Það er eðlilegt að ganga frá því með einhverjum hætti hver framvindan verði til lengri tíma. Atvinnutryggingarsjóður var hugsaður sem bráðabirgðaráðstöfun í vandræðaástandi og það er eðlilegt að gengið sé frá því með hverjum hætti málinu verði lokið. Ég mun ekki að svo komnu máli orðlengja þetta meira, herra forseti. Álit meiri hl. fjh.- og viðskn. deildarinnar er sem sagt það að það beri að samþykkja þetta frv. með þeim breytingum sem við leggjum til á þskj. 294.

Frsm. minni hl. fjh.- og viðskn. (Geir H. Haarde): Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti minni hl. hv. fjh.- og viðskn. Minni hl. sendi frá sér stutt nál. sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Meiri hl. nefndarinnar ákvað að afgreiða frv. þetta með brtt. út úr nefndinni með slíkum hraða að minni hl. gafst hvorki tóm til að kynna sér tillögurnar að nokkru marki né ræða þær við hagsmunaaðila. Minni hl. getur við þessar aðstæður ekki annað en lýst andstöðu við þessi vinnubrögð og málatilbúnað og mun flytja brtt. á sérstökum þskj.`` Undir þetta rita auk mín Ingi Björn Albertsson og Kristín Halldórsdóttir. Þetta er sem sagt, herra forseti, sameiginlegt nál. Borgfl., Kvennalista og Sjálfstfl. og við flytjum brtt. á einu þskj. sameiginlega, þskj. 297, auk þess sem við hv. þm. Kristín Halldórsdóttir flytjum aðrar brtt. á þskj. 298. Það kom fram í umræðum um þingsköp í dag að mikil skemmri skírn hefði verið á afgreiðslu þeirra brtt. sem meiri hl. nefndarinnar ákvað að gera að sínum. En þannig var að nefndarmenn fjölluðu um þetta frv. eins og það lá fyrir frá Ed., áttu viðræður við aðila vinnumarkaðarins um það á nefndarfundi í morgun, en síðan bárust frá hinum svokölluðu æðri máttarvöldum í stjórnarsamstarfinu boð um að nú yrði að gera breytingar á frv. og gera hlé á störfum nefndarinnar meðan beðið væri eftir þeim. Þegar því hléi lauk, þá bárust á blöðum einhverjar hugmyndir sem kom síðan á daginn að ekki var hægt að nota. Þegar búið var að endursenda þær og fá nýjar hugmyndir, þá ákvað meiri hl. að drífa þetta bara út úr nefndinni við svo búið án þess að gefa okkur í minni hl. neinn sérstakan kost á að kynna okkur þetta. Síðan munu meirihlutamenn reyndar hafa breytt áliti sínu enn seinni part dagsins og grunar marga að hér liggi nú einhvers staðar a.m.k. fiskur undir steini ef ekki einhver atkvæði hér í þinginu miðað við það hvernig þetta mál er allt í pottinn búið. Ég ætla ekki að gera neinar athugasemdir við málflutning frsm. meiri hl. en mig langar til þess að fara hér aðeins yfir þær brtt. sem við flytjum í minni hlutanum. Þar er þá frá að segja, herra forseti, að á þskj. 297 gerum við í fyrsta lagi tillögu um að 1. gr. breytist og 3. mgr. hennar orðist svo, með leyfi forseta: ,,Lán skv. 1. mgr. þessarar greinar skal undanþegin stimpilgjaldi. Skal það endurgreitt á þremur árum með greiðslum úr ríkissjóði.`` Í öðru lagi gerum við tillögu um að í stað 3.--9. gr. komi fimm nýjar greinar og leysi þar með af hólmi ákvæðin um hinn svonefnda Atvinnutryggingarsjóð útflutningsgreina, öðru nafni Stefánssjóð. En tillaga okkar um hinar fimm nýju greinar er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,a. Stofna skal rekstrardeild við Byggðastofnun sem hafi það að markmiði að treysta fjárhagsstöðu fyrirtækja í útflutnings- og samkeppnisgreinum í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu, meiri háttar skipulagsbreytingar og samruna fyrirtækja og annað það sem til hagræðingar horfir. Deildin skal hafa sjálfstæðan fjárhag. b. Stofnfé deildarinnar skal vera 1000 millj. kr. Skal ríkissjóður leggja sjóðnum til 400 millj. kr. á árunum 1989 og 1990, en 600 millj. kr. aflað með innlendu lánsfé er endurgreiðist úr ríkissjóði. Deildinni er heimilt að taka lán hjá Seðlabanka Íslands eða fyrir milligöngu hans að fjárhæð allt að 1000 millj. kr. eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt. Fjmrh. er heimilt fyrir hönd ríkissjóðs að takast á hendur sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu láns þessa. Rekstrardeild Byggðastofnunar tekur við eignum og skuldbindingum Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina. c. Rekstrardeild er heimilt að hafa milligöngu um skuldbreytingu á allt að 5000 millj. kr. af lausaskuldum útflutnings- og samkeppnisgreina. Í því skyni er deildinni heimilt að taka við skuldabréfum frá fyrirtækjum í útflutnings- og samkeppnisgreinum og gefa út skuldabréf til lánardrottna þeirra. d. Rekstrardeild skal undanþegin öllum opinberum gjöldum, hverju nafni sem þau nefnast. Öll skjöl viðvíkjandi lánum sem deildin veitir eða tekur skulu undanþegin stimpilgjaldi. e. Forsætisráðherra getur með reglugerð kveðið nánar á um framkvæmd 3.--6. gr. laga þessara.`` Hér er sem sagt um það að tefla, herra forseti, að í stað þess að stofna hér sérstakan Atvinnutryggingarsjóð komi sérstök rekstrardeild við Byggðastofnun í þeim tilgangi að efla eiginfjárstöðu fyrirtækja í útflutnings- og samkeppnisgreinum sem yrði sérstök deild við Byggðastofnun en ekki sérstök stofnun við hliðina á Byggðastofnun. Síðan, herra forseti, gerum við hv. þm. Kristín Halldórsdóttir tvær viðbótartillögur á þskj. 298. Þær eru svohljóðandi: ,,1. Á eftir 9. gr. komi tvær nýjar greinar er orðist svo: a. Stofna skal hlutafjársjóð við Byggðastofnun. Skal hann afla tekna með sölu aðildarbréfa og skal ríkissjóður tryggja verðbætt nafnvirði þeirra án vaxta fyrir allt að 600 millj. kr. Hlutafjársjóður skal hafa sjálfstæðan fjárhag. b. Hlutafjársjóður skal kaupa hlutabréf í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækja. Hlutabréfin skulu boðin til sölu eigi síðar en fjórum árum eftir að þau eru keypt og skal starfsfólk fyrirtækis eða fyrirtækið njóta forkaupsréttar. Aðildarbréf skulu ætíð skráð á nafn og geta gengið kaupum og sölum. Hlutafjársjóði skal tilkynnt um eigendaskipti aðildarbréfa. Hlutafjársjóður gefur reglulega út gengi á aðildarbréfum.`` Hin brtt. á þskj. 298 er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,2. Á undan 10. gr. komi ný grein svohljóðandi: Í hverju kjördæmi landsins skal starfa atvinnumálanefnd. Hver atvinnumálanefnd skal skipuð fimm fulltrúum, tveimur tilnefndum af Alþýðusambandi Íslands, tveimur af Vinnuveitendasambandi Íslands og formanni tilnefndum af ríkisstjórninni. Atvinnumálanefndir skulu fylgjast með atvinnuástandi og þróun atvinnumála á starfssviði sínu og vera stjórn Byggðastofnunar til ráðuneytis um verkefni sjóðsins.`` Þetta eru þær tillögur sem við í minni hl. höfum flutt við frv. og þær eru samhljóða tillögum sem minnihlutaflokkarnir stóðu að í hv. Ed. Nú er kannski ekki ástæða til þess, herra forseti, að hafa miklu lengra mál um þetta, en fyrst umræða um þetta er hafin og ég hef ekki áður tekið til máls um þetta mál langar mig til þess að vekja athygli á því að í 10. gr. frv. er gert ráð fyrir því að greiða skuli sérstakt gjald af loðnu og öðrum bræðslufiski sem fluttur er óunninn til vinnslu erlendis. Nú skal ég ekki gera mikinn efniságreining um þetta, en ég vil benda á að slíkt framsal á gjaldtöku, eins og hér er um að ræða, er mjög vafasamt. Því hér segir, með leyfi forseta, að gjaldið skuli ákveðið sem tiltekin fjárhæð á hvert tonn bræðslufisks og það sé sjútvrh. sem skuli að fenginni umsögn stjórnar Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins ákveða með reglugerð fjárhæð gjaldsins til þriggja mánaða í senn. Það sem ég vil vekja athygli á, herra forseti, í sambandi við þetta er það að tvívegis hafa fallið dómar í Hæstarétti sem kveða á um að slíkt framsal skattlagningarvaldsins í hendur ráðherra eða framkvæmdarvalds sé óheimilt. Það gengu tveir dómar um þetta í Hæstarétti á árinu 1985, ef ég man rétt, frekar en 1986, annar um þungaskatt og hinn um svonefnt búnaðarmálasjóðsgjald. Báðir þessir dómar staðfesta að það er óheimilt að framselja skattlagningu með þessum hætti þar sem ráðherrar skuli að fenginni umsögn hinna eða þessara aðila ákveða með reglugerð fjárhæð gjalds. Það er eins og þeir háu herrar sem stjórna þessu landi fylgist ekkert með því sem gerist hjá dómstólunum. Ég hélt að það væru nógu margir lögfræðingar starfandi í Stjórnarráðinu, að menn gætu nú hent reiður á því hvernig svona mál hafa gengið fyrir dómi og þurfi ekki að láta það henda sig á nýjan leik að fá slíka gjaldtöku dæmda ólöglega. Ég verð að lýsa furðu minni á því að það skuli ekki vera tekið tillit til dóma sem þessara, að þeir skuli látnir sem vindur um eyru þjóta hjá hæstv. ríkisstjórn. Það er engu líkara en að þetta verk, þetta frv., þessi bráðabirgðalög sem hér liggja fyrir í frumvarpsformi, séu svo hroðvirknislega unnin að þau hafi ekki verið borin undir ýmsa þá ágætu lögfræðinga sem í Stjórnarráðinu starfa og fylgjast með þessum málum, hafa jafnvel atvinnu af því að flytja þau fyrir dómstólum og hafa haft á árum áður. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að nefna þetta og gagnrýna þetta þó að þetta sé kannski ekki eitt af þeim stóru pólitísku atriðum sem menn hafa deilt á í sambandi við þetta frv. Ég ætla síðan ekki, herra forseti, að lengja þetta frekar. Ég hef gert grein fyrir brtt. sem ég og aðrir minnihlutamenn í nefndinni standa að. Ef þær ná ekki fram að ganga, þá geri ég ráð fyrir því að við munum leggjast gegn þessu frv., en eitthvað sýnist mér nú á hv. formanni nefndarinnar að hann láti sér það í léttu rúmi liggja, enda hygg ég að hann sé búinn að afla sér fylgis á öðrum miðum en hinum hefðbundnu. Það mun þá væntanlega koma í ljós þegar atkvæði verða greidd um hans eigin tillögur sem reyndar sáu ekki dagsins ljós fyrr en í eftirmiðdag hér í hv. deild og auðvitað öðruvísi en hans eigin stjórnarliðar gengu frá málinu í Ed. En svo lengi lærir sem lifir. Ég hef lokið máli mínu.

Kristinn Pétursson Hæstv. forseti. Varðandi Atvinnutryggingarsjóðinn langar mig til þess að spyrja: Hvað skyldi næsti sjóður eiga að heita næsta haust? Eða ætli Atvinnutryggingarsjóður eigi að taka við öllu atvinnulífinu næsta haust? Það er gott og blessað, þessar hugmyndir um hlutafjársjóð Byggðastofnunar, en hræddur er ég um að það gangi ekki upp til lengri tíma að ætla að láta ríkisvaldið kaupa upp atvinnufyrirtæki landsmanna nema þá að komið verði rekstrargrundvelli undir dótið. Það er alveg ljóst að þessi aukna skattheimta, sem stefnt er að með fjárlagafrv., getur náttúrlega ekki annað en leitt til aukinnar verðbólgu sem eykur enn þá meira en orðið er þrýsting á gengi krónunnar, hvort svo sem menn vilja sjá það eða ekki. Mér sýnist helst sem menn hér ætli að binda fyrir bæði augu og eyru og láta bara vaða. Það hefðu ekki þótt merkilegar rekstraráætlanir í sjávarútvegsfyrirtæki, það fjárlagafrv. sem liggur fyrir þessu þingi. Ég er hræddur um að það fengi ekki góða einkunn í banka. Ég verð að segja það að mér finnst raunverulega alveg hræðilegt að upplifa hér valdníðslu kerfisins gagnvart atvinnuvegunum og um leið launþegum landsins og það þekkingarleysi og virðingarleysi sem maður verður vitni að. Eftir allar þessar skuldbreytingar og eiginfjárrýrnun þá verður náttúrlega greiðslubyrði þessara fyrirtækja enn þá erfiðari en nokkru sinni fyrr þannig að þau þurfa að vera rekin með enn meiri hagnaði en áður ef þau eiga að geta staðið í skilum. Allar þessar hugmyndir eru því eins og hróp í eyðimörkinni, þær ganga allar á sama veg. Þetta er allt saman byggt annaðhvort á sýndarmennsku eða algjöru skilningsleysi. Ég sé ekki annað en að atvinnulífið og einstaklingarnir í þjóðfélaginu eigi engra annarra kosta völ en að láta fyllilega reyna á öll ákvæði stjórnarskrárinnar, bæði um eignarrétt, varðandi gengisskráningu og eignarskatt --- og láta prufukeyra stjórnarskrána alveg í botn. Það er eina svarið við svona skattheimtubrjálæði. Borgurunum ber skylda til að láta reyna á smáa letrið í stjórnarskránni.

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Á þskj. 307 liggur fyrir álit meiri hl. fjh.- og viðskn. ,,Nefndin hefur fjallað um frv. Umsagnir bárust frá Félagi íslenskra iðnrekenda, Meistara- og verktakasambandi byggingamanna, Landssambandi iðnaðarmanna, Félagi húsgagna- og innréttingaframleiðenda, Félagi ísl. stórkaupmanna og Kaupmannasamtökum Íslands. Þá komu á fund nefndarinnar Sveinn Björnsson frá utanrrn., Guðrún Ásta Sigurðardóttir frá fjmrn., Ólafur Friðriksson, framkvæmdastjóri verslunardeildar SÍS, Kristmann Magnússon frá Kaupmannasamtökunum, Árni Reynisson frá Félagi ísl. stórkaupmanna, Vilhjálmur Egilsson frá Verslunarráði Íslands, Sigurgeir A. Jónsson frá tollstjóra, Sveinbjörn Guðmundsson og Jón Mýrdal frá tollvörðum, Helgi Hjálmarsson og Jón Bragi Gunnlaugsson frá Tollvörugeymslunni, Þórleifur Jónsson, Guðlaugur Stefánsson og Haraldur Sumarliðason frá Landssambandi iðnaðarmanna, Björn Lárusson og Guðjón Pálsson frá Félagi húsgagna- og innréttingaframleiðenda, Guðmundur Þ Jónsson frá Iðju, Loftur Pétursson frá Meistarafélagi húsgagnabólstrara, Kristinn Björnsson og Ólafur Davíðsson frá Félagi ísl. iðnrekenda, Benedikt Davíðsson frá Sambandi byggingamanna, Árni Brynjólfsson frá Landssambandi rafverktaka, Gísli Karlsson frá Framleiðsluráði landbúnaðarins, Gunnlaugur Júlíusson og Hákon Sigurgrímsson frá Stéttarsambandi bænda, Jóhannes Gunnarsson og María Ingvadóttir frá Neytendasamtökunum, Snorri Páll Snorrason og Hrafn Tulinius frá Manneldisráði, Jón Gíslason frá Hollustuvernd, Ólafur Ólafsson landlæknir og Georg Ólafsson verðlagsstjóri. Meiri hl. nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt með breytingum sem fluttar eru á sérstöku þskj. Meginbreytingin er að vörugjaldið verður 9% en gjaldstofn breikkaður, lækkar þá gjald á þær byggingarvörur er borið hafa 14% vörugjald. Rafmagnstæki og snyrtivörur, er borið hafa 14% vörugjald, lækka. Hins vegar leggst 9% vörugjald á húsgögn, innréttingar, lampa, teppi, bílavarahluti, timbur, steypu, málningu, lökk, lím, gler, vörur til pípulagna og byggingarefni úr plasti. Þá leggst sérstakt 16% vörugjald til viðbótar 9% vörugjaldi á sælgæti, kex, gosdrykki og sykur. Loks leggur nefndin til að lögin verði endurskoðuð fyrir 1. jan. 1991.`` Ég teldi það vera til skoðunar og mun beita mér fyrir því fyrir 3. umr. að nefndin íhugi hvort ekki sé óþarflega langt í þessa dagsetningu, hvort ekki væri fullt eins eðlilegt að endurskoða lögin árinu fyrr, þ.e. endurskoða lögin að ári liðnu.  Í brtt. eru talin upp tollskrárnúmer þeirra vörutegunda sem ætlast er til að beri 9% vörugjald. Það er í fyrsta lagi um sykurvörur að ræða, og melassa. Síðan koma málning í allmörgum liðum, slöngur og pípur úr plasti til pípulagna, plastvörur til bifreiða, slöngur og pípur úr gúmmíi til pípulagna og síðan ýmsar byggingarvörur úr járni og stáli í fjölmörgum liðum, ofnar og eldavélar sem ekki eru fyrir rafmagn, miðstöðvarofnar, stengur úr kopar til bygginga, koparvír, koparleiðslur, hitunartæki úr kopar, stengur úr nikkel, leiðslur og pípur úr nikkel og álteinar, álvír, álleiðslur, álleiðsluhlutar, vír úr blýi, leiðslur og pípur úr blýi, zinkteinar og stengur, leiðarar úr zinki, tinplötur, leiðarar úr tini, leiðslur úr tini, skápar, innréttingar og katlar, hreyflar í bifreiðar, loftdælur og hreyflar aðrir, loftdælur, loftjöfnunartæki, lyftur, hlutar í lyftara, rafgeymar, varahlutir í bifreiðar, lampar og lýsingartæki. Og síðan eru talin upp þau númer sem bera sérstakt vörugjald upp á viðbótar 16%. Þar er um að ræða sykur og sælgæti, sætt kex, ávaxtasafa, ölkelduvatn, öl og gosdrykki, efni til gosdrykkjarframleiðslu og sælgæti. Þá leggjum við til að í 1. málsl. 2. gr. frv. verði eindaginn hinn 15. og að lög þessi öðlist þegar gildi hvað varðar gjaldskyldar innfluttar vörur, en frá og með 1. jan. 1990 vegna gjaldskyldrar innlendrar framleiðslu. Þannig er mál með vexti að nokkuð hallar á innlenda framleiðslu þegar vörugjaldið er að byrja að verka þar sem innlend framleiðslufyrirtæki verða að gjalda vörugjald af sínum framleiðslulager en innflytjendurnir einungis af því sem þeir flytja inn eftir gildistökudag. Þá eru breytingar á dagsetningum og síðan bætist ákvæði við til bráðabirgða svohljóðandi: ,,Þrátt fyrir ákvæði 16. gr. bráðabirgðalaga nr. 83/1988, um efnahagsaðgerðir, og fyrirmæli stjórnvalda um stöðvun á hækkun verðs vöru og þjónustu má hækka verð vöru sem nemur álagningu gjalda samkvæmt lögum þessum.`` Ég mun ekki orðlengja þetta meira að sinni, herra forseti, og læt máli mínu lokið.

Frsm. minni hl. fjh.- og viðskn. (Ingi Björn Albertsson): Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir minnihlutaáliti á þskj. 320, um vörugjald, sem hljóðar svo: ,,Frv. þessu um vörugjald er ætlað að afla ríkissjóði um 1600 millj. kr. viðbótartekna á árinu 1989. Nái það fram að ganga verður það til að íþyngja almenningi í landinu til viðbótar við aðrar boðaðar skattahækkanir. Meiri hl. boðaði brtt. við frv. Þær tillögur voru ekki lagðar fyrir nefndina áður en meiri hl. afgreiddi málið. Minni hl. átelur slík vinnubrögð og leggur áherslu á að slíkt komi ekki fyrir aftur. Þær takmörkuðu upplýsingar, sem fram komu um breytingar á frv., benda þó eindregið til þess að þar sé verið að gera hlut innlendrar framleiðslu enn lakari en til stóð í upphaflega frv. Athugasemdir í fskj. eiga því ekki síður við frv. eins og það mun væntanlega líta út eftir 2. umr. Þegar matarskatturinn var lagður á á síðasta þingi voru tollar og aðflutningsgjöld lækkuð til að milda áhrif hans. Nú er áformað að taka þá lækkun til baka og um leið að hverfa af braut ,,einfaldleikans`` sem svo mjög var talað fyrir á síðasta þingi. Allt er hér á sömu bókina lært: laun fryst, skattar stórauknir, kaupmáttur stórlega skertur og verðstöðvun hefur farið úr böndum. Það jaðrar því við siðleysi að leggja auknar byrðar á almenning sem óhjákvæmilega verður með samþykkt þessa frv. Þess vegna getur minni hl. ekki staðið að samþykkt frv. og leggur til að það verði fellt. Á fund nefndarinnar komu fjölmargir aðilar til umsagnar. Nokkrar skriflegar umsagnir þeirra fylgja áliti þessu.`` Undir nál. skrifa ásamt mér hv. þm. Geir H. Haarde og hv. þm. Kristín Halldórsdóttir. Þess ber að geta, hæstv. forseti, að hér er vísað til meðfylgjandi umsagna. Af tillitssemi við starfsmenn þingsins var ekki farið út í það að fjölrita þær í þeim fjölda eintaka sem til hefði þurft og látið duga að það kæmi í sinni endanlegu mynd í þskj. á morgun. Um þetta frv. má hafa langt og mikið mál og verður það sjálfsagt raunin á morgun að fjallað verður ítarlegar um það. En eins og forseta er kunnugt hefur verið gert samkomulag um að stytta nú mjög umræður og mun ég heiðra það samkomulag. Ég vil þó þakka hv. formanni fjh.- og viðskn. fyrir jákvæðar undirtektir við þær brtt. sem minni hl. nefndarinnar hefur hér lagt fram um það að færa til endurskoðunarákvæðin frá 1. jan. 1991 til 1. jan. 1990. Þessi brtt. er lögð fram að beiðni innlendra framleiðenda sem telja á þessu frv. ýmsa vankanta sem muni koma mjög fljótlega í ljós þannig að væntanlega verði ekki vanþörf á að endurskoða frv. strax að ári. Hæstv. forseti. Frekari umræður um þetta frv. geymi ég mér til morguns og hef lokið máli mínu.