Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 74 27. apríl 1972, um skipan dómsvalds í héraði, lögreglustjórn, tollstjórn o.fl. Með frv. þessu er gerð tillaga um breyt. á lögum um skipan dómsvalds í héraði o.fl. sem geri mögulegt að í stað embættis löglærðs fulltrúa við embætti sýslumanns í Árnessýslu og bæjarfógeta á Selfossi og við borgarfógetaembættið í Reykjavík verði unnt að setja á stofn embætti héraðsdómara við embættið á Selfossi og eins borgarfógeta við borgarfógetaembættið. Í Árnessýslu og á Selfossi er nú hátt á ellefta þúsund íbúa og hefur dómsmálum fjölgað þar jafnt og þétt og þykir það til styrktar meðferð dómsmála í umdæminu og þar verði starfandi sérstakur héraðsdómari svo sem orðið er í öllum fjölmennari umdæmum. Ekki er þó ætlunin að þessu fylgi fjölgun lögfræðinga við embættið. Frá árinu 1979 hefur einn borgarfógeti, auk fulltrúa, fjallað um skiptaréttarmálefni við borgarfógetaembættið í Reykjavík, en þeir höfðu áður um árabil verið tveir. Komið hefur í ljós að betur hentar, vegna mögulegrar verkaskiptingar og af fleiri ástæðum, að borgarfógetarnir, sem um þau málefni fjalla, séu tveir - svo sem áður var. Þess má geta að málum, sem fjallað er um í skiptarétti, hefur fjölgað mjög hin síðustu ár við borgarfógetaembættið. Ekki er þó gert ráð fyrir í þessu samhengi að lögfræðingum verði nú fjölgað við borgarfógetaembættið. Rétt þykir að jafnframt ofangreindum efnisbreytingum verði lagfærð þau atriði er hafa breyst frá 1972, er lög um skipan dómsvalds o.fl. voru sett, að því er varðar sveitarfélög í Reykjanesumdæmi, þ.e. að Gullbringusýsla hefur verið lögð til umdæmis bæjarfógetans í Keflavík og Grindavík og Njarðvík hafa orðið kaupstaðir. Enn fremur hafa Garðahreppur og seltjarnarneshreppur orðið kaupstaðir. Þar er aðeins um að ræða lagfæringu á lögunum í samræmi við breytingar sem orðið hafa síðan þau voru sett. Hv. Ed. hefur fjallað um þetta frv. og samþykkt það óbreytt og vænti ég þess að það eigi greiða leið hér í gegnum hv. Nd. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. allshn. og 2. umr.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur frammi, er til breytinga á matvælalöggjöfinni. Er sú löggjöf að grunninum til frá árinu 1936. Er frv. flutt að beiðni Hollustuverndar ríkisins og heilbrigðiseftirlits sveitarfélaganna í þeim tilgangi að Heilbrigðiseftirlitið geti starfað á þann hátt sem nauðsynlegt er. Með frv. er lagt til að sönnunarbyrði verði snúið við. Finnist t.d. matvara á framleiðslu-, dreifingar- eða sölustað verði það hér eftir framleiðenda, dreifenda eða seljenda að sanna að vara sem að öðru jöfnu er þar á boðstólum sé ekki til dreifingar eða sölu. Þyrfti þá heilbrigðiseftirlitið ekki að standa frammi fyrir því, eins og átti sér stað í því tilviki sem greint er frá í grg. með frv., að færa sönnur á að óstimplað kjöt, sem finnst á kjötborði veitingahúss, sé ættað til neyslu. Það þarf ekki, að mínum dómi, að tíunda frekar hér að eigi eftirlitið framvegis að búa við þá kosti áorkar það litlu. Því hefur heilbrrn. fallist á að flytja þetta frv. Það var lagt fyrir Ed. sem afgreiddi það á mjög skömmum tíma óbreytt og var full samstaða um afgreiðslu málsins í þeirri n. sem fjallaði um það í Ed. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Þetta mál hefur fengið mjög ítarlega umfjöllun í menntmn. Alls voru haldnir 13 fundir um málið og stóðu flestir hverjir klukkustundum saman, sjaldan skemur en í tvær stundir og stundum mun lengur, þannig að ekki er hægt undan því að kvarta að n. hafi ekki gefið sér tíma til að fjalla um málið, enda bárust ítarlegar umsagnir frá ýmsum aðilum eða alls frá 15 aðilum og fjölmargir menn voru kvaddir á fund n. og í þeim efnum farið eftir öllum þeim óskum sem fram komu. Ég tek þess vegna ekki við því, sem fram kemur í einu nál., að skort hafi á það að n. hafi gefið sér tóm til að ræða þau atriði sem fram komu um einstök atriði frv. eða um Ríkisútvarpið almennt. Um þetta mál hefur verið allítarleg umfjöllun í fjölmiðlum. Ég vil af því tilefni aðeins segja að sumt á þar að sjálfsögðu við rök að styðjast. Oft greinir menn á um einstök efnisatriði. Það eru skiptar skoðanir um fjölmargt, bæði varðandi útvarpslög sem annað. En því miður hefur einnig borið á hinu að menn hafa ýmist misskilið tilgang frv. eða ekki sett sig inn í þær brtt. sem meiri hl. n. flytur, þannig að margt er þar líka missagt og hefur raunar sumt verið leiðrétt á opinberum vettvangi. Höfuðtilgangurinn með þessum frv.-flutningi er sá, eins og hv. þdm. er kunnugt, að veita einkaaðilum leyfi til útvarpsrekstrar og er hugsunin sú að slík leyfi skuli veitt til þriggja ára, enda skuli lögin endurskoðuð innan þess tíma, þannig að Alþingi veitist svigrúm til að fjalla um ný útvarpslög, og eru ýmis ákvæði frv., bæði í brtt. n. og í frv. sjálfu, sem bera keim af því að hér er um tilraunaútvarp að ræða, ef svo má segja. Menn treysta sér ekki til þess á þessari stundu að slá því föstu hversu þessum málum skuli skipað til frambúðar, enda tækniþróun mjög ör og erfitt að sjá fyrir hver þróun í fjölmiðlun verður á næstu árum. Ég vil taka það sérstaklega fram að útvarpsráð eða meiri hluti þess með fimm atkv. gegn tveim hefur lýst stuðningi við þá meginstefnu frv. að fleiri en Ríkisútvarpið fái heimild til að útvarpa. Með því verði sköpuð skilyrði fyrir samkeppni í útvarpsrekstri sem hlýtur að orka hvetjandi á þá er starfa að slíkri þjónustu við almenning og notendum veittir auknir valmöguleikar, einkanlega að því er varðar staðbundið útvarp í einstökum byggðarlögum. Í frv. er lögð áhersla á að útvarpsstöðvar skuli gæta lýðræðislegra grundvalarreglna í starfsemi sinni, virða tjáningarfrelsi og gefa svigrúm fyrir mismunandi skoðunum í dagskrá og nánari ákvæði eru um hvernig með skuli farið ef út af því er brugðið. Þetta er að sjálfsögðu í fullu samræmi við þá grundvallarskoðun lýðræðisþjóðfélaga að með öllum hætti sé nauðsynlegt að tryggja skoðanafrelsi, tjáningarfrelsi, að menn séu frjálsir að sínum orðum og að ekki skuli setja óeðlilegar tálmanir við því að menn geti látið þær í ljós og látið þær berast. Varðandi einstakar brtt. er þetta að segja: Í fyrsta lagi varðandi 1. gr. Gleggra þykir að taka fram að hliðsjón skuli hafa af lögum um fjarskipti nr. 73 1984 og er þetta fyrst og fremst tæknilegt atriði. Á hinn bóginn hefur meiri hl. n. ekki fallist á að setja inn í þessa grein ákvæði um að sendingar milli radíóamatöra teljist ekki útvarp í skilningi laga þessara. Það er óþarft. Um starfsemi þeirra er fjallað í fjarskiptalögum og kemur þessu máli ekki við. Við 2. gr. er sú brtt. að útvarpsréttarnefnd skuli skipuð til fjögurra ára og er hugsunin á bak við þá brtt. sú að sama nefndin skuli sitja þann tíma sem þessum lögum er ætlað að gilda eða þangað til endurskoðun á þeim lýkur. Nokkrar breytingar eru við 3. gr. Er þar fyrst að nefna að í frv. er talað um að útvarpsréttarnefnd geti veitt sveitarfélögum og félögum, sem til þess eru stofnuð, tímabundið leyfi til útvarps fyrir almenning á afmörkuðum svæðum. Okkur þykir þessi takmörkun óþörf og skiljum ekki tilgang hennar og leggjum til að í staðinn fyrir „félögum, sem til þess eru stofnuð“ komi: lögaðilum. Með þessu er að sjálfsögðu rýmt fyrir þeim sem kynnu að vilja stofna til útvarpsrekstrar og reglurnar gerðar frjálsari en ella. Að því sama lýtur sú brtt. að 2. tölul. falli niður, að það sé gert að skilyrði að sveitarstjórnir mæli með veitingu leyfis áður en það sé veitt. Þetta miðar hvort tveggja að því að gera reglurnar einfaldari og nema burt þá þröskulda sem eru fyrir slíkri leyfisveitingu í lögunum eins og þau eru nú. Varðandi 1. tölul., sem er umorðaður, er annars vegar um að ræða lagfæringu á orðalagi, hins vegar er því bætt við að heimilað sé í undantekningartilvikum að veita heimild til að útvarpa á miðbylgju þar sem landfræðilegar aðstæður torvelda útsendingar á metra- og desímetrabylgju. Það er nauðsynlegt að hafa þetta ákvæði mjög þröngt vegna þess að frá tæknilegum sjónarhóli eru því þröngar skorður settar hversu mörgum sé unnt að veita leyfi til útsendinga á miðbylgju. Þess vegna er nauðsynlegt að hafa það mjög í hófi, en á hinn bóginn réttlætismál fyrir ýmsa landsfjórðunga, Vestfirði m.a. og ekki síst, að þeir eigi þess kost að geta notið þráðlausra útvarpssendinga. Þá er í frv. gert ráð fyrir því að óheimilt sé að veita erlendum aðilum leyfi til útvarpsrekstrar og því er bætt við að ekki skuli heldur leyfa félagi eða stofnun, þar sem eignarhlutdeild erlendra aðila er meiri en 10%, slíkt leyfi. Aðrar brtt. við 3. gr. skýra sig að mestu leyti sjálfar. 5. töluliður er óþarfur að okkar mati. Sjálfsagt er að menn fari eftir lögum og þarf ekki að setja inn sérstök ákvæði þess efnis. Að því sama lýtur brtt. við 6. tölulið. Breytingar við 5. gr. eru tæknilegs eðlis og skv. ábendingum Póst- og símamálastofnunarinnar. Þær þarfnast ekki skýringa. Hér er lagt til að á eftir 6. gr. komi ný grein er verði svohljóðandi: „Útvarpsstöð er heimilt að reisa sendistöð og endurvarpsstöð, eiga og reka senditæki, viðtæki og önnur slík tæki sem eru sérstaklega framleidd fyrir útvarpssendingar enda fullnægi tækin reglum sem Póst- og símamálastofnunin setur um öldutíðni, útgeislun o.fl. í samræmi við settar reglur og alþjóðasamþykktir varðandi fjarskipti sem Ísland er aðili að.“ Þessi grein er sett inn til að taka af tvímæli og er í fyllsta samræmi við þær alþjóðasamþykktir sem við erum aðilar að, eins og fram kemur í greininni og er óþarfi að fjalla nánar um það. Það er nýmæli og ein meginbreyting n. að hér er gert ráð fyrir því að nýr kafli, II. kafli, bætist inn í lögin, „Menningarsjóður útvarpsstöðva“. Hlutverk hans er að veita framlög til eflingar innlendri dagskrárgerð, þeirri er verða má til menningarauka og fræðslu. Ástæðan fyrir þessari till. n. er fyrst og fremst sú að við óttumst að nægilegt fjármagn sé ekki fyrir hendi, a.m.k. í öndverðu, til þess að vanda innlenda dagskrárgerð. Kvikmyndaiðnaður er nú mjög nýr af nálinni og nauðsynlegt að efla hann eftir föngum, enda má færa rök fyrir því að í framtíðinni geti hann veitt mörgum mönnum atvinnu og orðið verulegur þáttur í íslensku atvinnulífi, aflað okkur gjaldeyris og orðið til menningarauka. Meiri hl. n. telur m.ö.o. rétt að stuðla að slíkri starfsemi og varð sammála um að sérstakt gjald skyldi lagt á auglýsingar í því skyni sem við köllum „menningarsjóðsgjald“ og skuli vera 10% og leggjast á allar auglýsingar í útvarpi. Skv. þeirri fjárhagsáætlun, sem Ríkisútvarpið hefur gert á þessu ári, er reiknað með því að sjónvarpsauglýsingar nemi 83.1 millj. kr., Ríkisútvarpið Rás 1 93.5 millj. og Ríkisútvarpið Rás 2 23.3 millj., eða 199.9 millj. kr. Það þýðir m.ö.o. að um 20 millj. kr. munu koma inn í sjóðinn skv. þessari till. ef gengið er út frá því að magn auglýsinga verði hið sama og áður og að nýjar útvarpsstöðvar bætist ekki í hópinn. Hér er engu slegið föstu um það hvenær þetta gjald skuli tekið upp. En ég vek athygli á því að í þessum brtt. er jafnframt gert ráð fyrir því að af því greiðist sá hallarekstur sem Ríkisútvarpinu er gert skv. lögum um Sinfóníuhljómsveitina að standa skil á, sem er sennilega um þriðjungur þessa gjalds, um 7 millj. kr. á þessu ári, 7–7.5 millj. kr. Sjóðurinn mun þá hafa til ráðstöfunar um 14 millj. kr. ef tekið er mið af heilu ári og ef ekki er gert ráð fyrir því að önnur auglýsingaútvörp komi til skjalanna sem auðvitað verður ekki. Það má að sjálfsögðu jafnan deila um það hvort rétt sé að vera með markaða tekjustofna eins og þennan. Það hefur oft komið fram hér á Alþingi að of mikið sé af slíku í íslenskri löggjöf og þessi ríkisstj., eins og margar aðrar, hefur sett sér það markmið að reyna að höggva suma þessa mörkuðu tekjustofna í herðar niður, ef svo má segja, nema ákvæði um þau úr lögum, og ég get verið sammála því. Á hinn bóginn töldum við nauðsynlegt að setja skýr ákvæði um það hvaðan Menningarsjóðurinn skyldi hafa sínar tekjur ef á annað borð yrðu sett inn ákvæði um hann. Ég vil í þessu sambandi líka minna á það að útvarpsauglýsingar, hvort heldur er í útvarpi eða sjónvarpi, eru söluskattsskyldar eins og nú standa sakir meðan t.d. auglýsingar í blöðum eru undanþegnar söluskatti. Það hefur þess vegna verið litið svo á af Alþingi að ástæða sé til að standa vörð um auglýsingamiðilinn hjá dagblöðunum og verið rökstutt með því að þau standi mörg hver höllum fæti og nauðsynlegt sé að hlúa að slíkri útgáfu til þess að auðvelda það að mismunandi sjónarmið komist til skila og reyna með þeim hætti að standa vörð um prentfrelsið og tjáningarfrelsið. Nú hefur ríkisstj. lýst því yfir að virðisaukaskattur verði upp tekinn um næstu áramót sem eðli sínu samkvæmt hlýtur þá að leggjast á allar auglýsingar hvort heldur er í útvarpi eða blöðum. Þessi skattvernd verður þá úr sögunni samtímis. Þá sýnist okkur ekki óeðlilegt þótt nokkrar byrðar verði eftir sem áður lagðar á útvarpsreksturinn. Með hliðsjón af því er hér í raun um helmingslækkun á opinberum gjöldum að ræða borið saman við aðra fjölmiðlun og er ég þá að tala um dagblöðin. Ég vil vekja athygli á því sérstaka eðli virðisaukaskattsins að hann kemur til frádráttar hjá auglýsendum við lokauppgjör skattsins hjá viðkomandi auglýsanda. Það má því með nokkrum rétti segja að þjónustuiðnaður eins og auglýsingaiðnaður sé undanþeginn virðisaukaskattinum þegar til hins endanlega uppgjörs kemur borið saman við þann praxís sem verið hefur á álagningu söluskattsins. En söluskattur af sjónvarpsauglýsingum og útvarpsauglýsingum hefur ekki verið frádráttarbær við endanlegt uppgjör söluskatts. Þarna er þess vegna um mismunandi skattútreikning að ræða þessum fjölmiðlum í hag og þangað sækjum við m.a. þau rök að réttlætanlegt sé að leggja þetta 10% gjald á auglýsingar í útvarpi. Við gerum ráð fyrir því að menntmrh. setji nánari reglur um starfsemi sjóðsins. Í till. okkar er gert ráð fyrir því að stjórn hans skuli skipuð þrem mönnum, einum tilnefndum af útvarpsráði, einum af öðrum útvarpsstöðvum eða útvarpsréttarnefnd ef þeim er ekki til að dreifa og formaður nefndarinnar skuli skipaður af menntmrh. án tilnefningar. Í nefndinni komu ekki fram athugasemdir við þetta fyrirkomulag og hafa aðrar hugmyndir ekki verið uppi um það. Hins vegar gerum við ráð fyrir því að tengsl ríkisútvarps og sjónvarps rofni ekki þrátt fyrir þetta nýja ákvæði og gerum þess vegna ráð fyrir því að sérstakur samningur verði gerður milli Ríkisútvarpsins og Sinfóníuhljómsveitarinnar svo sem verið hefur og er ákvæði um það í 7. brtt. Ég vek sérstaka athygli á því varðandi núverandi II. kafla frv., sem verður III. kafli, að í brtt. er gert ráð fyrir því að Ríkisútvarpið komi upp aðstöðu til dagskrárgerðar og hljóðvarps í öllum kjördæmum landsins. Jafnframt er kveðið skýrt á um það að Ríkisútvarpið skuli starfrækja fræðsluútvarp í samvinnu við fræðsluyfirvöld og skuli veitt til þess fé á fjárlögum. Með þessu viljum við leggja áherslu á nauðsyn fræðsluútvarpsins og undirstrika þá skoðun að ekki sé við því að búast, eftir að hin aukna samkeppni kemur til sögunnar, að Ríkisútvarpið geti eitt staðið undir hinum aukna kostnaði sem fræðsluútvarpið hlýtur að hafa í för með sér, enda ekki nema eðlilegt að aukin áhersla sé lögð á hvers konar fræðslu, menntun og endurmenntun, eins og hæstv. menntmrh. hefur lagt mjög ríka áherslu á. Þá gerum við ráð fyrir því að sú heimild sé afdráttarlausari í lögunum en í frv. að Ríkisútvarpinu sé heimili að hafa samvinnu við aðra aðila um dagskrárgerð og útsendingar. Í 11. brtt. er sú skylda Ríkisútvarpsins gerð ríkari en í frv. að því beri að stuðla að því að frumflutt dagskrárefni sé varðveitt til frambúðar og haft til útlána eða sölu og fram tekið að því sé rétt að ganga frá samningum við rétthafa efnis um að slíkt sé heimili. Við viljum m.ö.o. auka hlut Ríkisútvarpsins í slíkri miðlun á útvarpsefni, bæði til heimilisbrúks og hjá hinum ýmsu aðilum til sjós og lands sem slíks kynnu að óska. Þetta þarfnast ekki skýringar, en við teljum þetta ákvæði mjög þýðingarmikið og geti orðið til menningarauka. Í nál. meiri hl. er gerð grein fyrir því að sú er skoðun Ríkisútvarpsins að það afnotagjaldakerfi, sem það hefur stuðst við frá öndverðu, standi nú mjög höllum fæti og að nauðsynlegt sé að taka það mjög til endurskoðunar. Ástæðan fyrir því að meiri hl. menntmn. hefur ekki á þessu stigi ákveðnar tillögur fram að flytja um það hvað við skuli taka er einfaldlega sú að fyrir tíu dögum hafði Ríkisútvarpið samband við formann nefndarinnar um að það hefði falið sérstökum rekstrarráðgjafa að gera úttekt á tekjustofnum Ríkisútvarpsins - og þá einkum afnotagjaldakerfinu eins og það hefur verið rekið - og gera tillögur til úrbóta þar um. Ríkisútvarpið spurðist fyrir um það hvort nefndin gæti ekki fallist á að bíða með endanlegan tillöguflutning þangað til álit rekstrarráðgjafans lægi fyrir og var það að sjálfsögðu auðsótt. Ástæðan fyrir því að þetta kerfi hefur - ég veit ekki hvort ég á að segja - hrunið eða er orðið mjög erfitt í framkvæmd er sú annars vegar að tækninni hefur fleygt fram þannig að torveldara er en áður að fylgjast með því hverjir séu rétthafar hljóðvarps- eða sjónvarpstækja. Á hinn bóginn hefur borið á því eftir að sú regla var upp tekin að einungis skyldi greitt af einu sjónvarpstæki á hverju heimili að mörg tæki eru skráð á sama mann þótt þau séu jafnvel í raun í notkun í þrem landsfjórðungum, eins og fram kemur í grg. Það er m.ö.o. augljóst að sú tilhneiging að koma sér undan að greiða afnotagjaldið er fyrir hendi og nú fer fram úttekt á því hversu mikil brögð kunni að vera að því og hvort unnt sé að komast fyrir slíka misbeitingu. Ég tek það fram að þegar fjármálastjóri Ríkisútvarpsins hitti nefndina að máli í nóvembermánuði hafði hann ekki uppi neinar hugmyndir um það að afnema afnotagjaldið. Þessi hugmynd Ríkisútvarpsins kom því nm. í opna skjöldu. Áður en þetta samtal formanns nefndarinnar við fjármáladeild útvarpsins átti sér stað hafði meiri hl. látið gera könnun á því hvort gerlegt væri að taka upp nefskatt í stað afnotagjalds, eins og hér er gerð grein fyrir. Þá er gert ráð fyrir því að greiðendur afnotagjalds séu um 105 þús. á landinu öllu. Ef gengið er út frá 289.7 millj. kr., sem er sú fjárhæð sem Ríkisútvarpið hyggst ná inn með afnotagjöldum á þessu ári, þarf slíkur nefskattur, sem miðast við það að börn innan 16 ára aldurs séu undanþegin honum og þeir einstaklingar sem á s.l. ári höfðu tekjuskattsstofn undir 115 500 kr., að vera miðað við 100% innheimtu 2700 kr., miðað við 85% innheimtu 3176 kr. og miðað við 80% innheimtu 3375 kr. Afnotagjaldið er nú 2650 kr. fyrir fyrri hluta ársins. Miðað við einstakling yrði því þarna um verulega lækkun að ræða, á hinn bóginn um nokkra hækkun að ræða ef miðað er við hjón þar sem báðir aðilar vinna sér inn umtalsverðar tekjur. Fjárhæðin 115 500 kr. svarar til fullrar tekjutryggingar með heimilisuppbót, sem er sú viðmiðun sem Tryggingastofnun ríkisins og Ríkisútvarpið hafa nú þegar einstaklingum er veitt undanþága frá greiðslu afnotagjalds. Út frá þessu er gengið. Ég vil aðeins víkja að því að hv. 5. þm. Reykv. Jón Baldvin Hannibalsson gerir í sínum brtt. efnislega ráð fyrir því að afnotagjald verði upp tekið sem hefur þó ekki við útvarpstæki að styðjast heldur við nef, það yrði þá nýr nefskattur. Skv. hans till. er gert ráð fyrir því að sérhver einstaklingur á aldrinum 20–70 ára skuli greiða gjald fyrir útvarpsafnot sem innheimtumenn ríkissjóðs innheimti. Undanþegnir gjaldinu séu blindir og aðrir sem undanþegnir eru í reglugerð sem menntmrh. setur. Það er náttúrlega mjög einfalt að leysa málið með þessum hætti, slá því föstu í lagagrein að slíkt gjald skuli á lagt og að útvarpsstjóri skuli ákveða hæð gjaldsins, að vísu að höfðu samráði við menntmrh. Ég hygg á hinn bóginn að slík opin lagaákvæði varðandi skattamál stangist á við ákvæði stjórnarskrárinnar, en þar segir í 40. gr. að engan skatt megi á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Í bók Ólafs Jóhannessonar, Stjórnskipun Íslands, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Málefnum þeim sem stjórnarskráin sjálf felur löggjafanum verður því aðeins skipað með lögum og löggjafanum er óheimilt að framselja framkvæmdavaldshafa ákvörðunarvald um þau efni.“ Þar segir enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: „Og þegar stjórnarskráin sjálf býður að eitthvað skuli gert með lögum er almenna löggjafanum, eins og áður er sagt, almennt óheimilt að fela framkvæmdavaldshöfum ákvörðun um þau efni.“ Ég held þess vegna að það sé ekki vafamál að þessi brtt., eins og hún er fram sett af formanni Alþfl., stangast á við ákvæði stjórnarskrárinnar. Þó að í sumum tilvikum kunni að vera réttlætanlegt að framkvæmdavaldið kveði á um ýmsar þær reglur sem í þröngum skilningi ber að ákveða af Alþingi sjálfu sé slíkt með öllu óþolandi þegar um almenna skattlagningu er að ræða. Ég held að hið háa Alþingi hljóti að standa fast á þeim rétti sínum að setja framkvæmdavaldinu þröngar skorður um skattlagninguna. Það verður heldur ekki ráðið af tillögum Alþfl. hvaða viðmiðun þeir hyggist hafa í þessum efnum. Tel ég því að till., eins og hún liggur fyrir á þskj. 518 frá formanni Alþfl., sé ekki frambærileg. Ég skal ekki hafa fleiri orð um fjármálakafla n. í frv. Það má að sjálfsögðu halda því fram að menntmrn. hafi ekki átt að taka málið til 2. umr. fyrr en endanleg niðurstaða væri komin varðandi þennan þátt málsins. Á hitt vil ég þó leggja áherslu í því sambandi að nm. höfðu komið sér saman um að málið kæmi til endanlegrar afgreiðslu á fundi nefndarinnar s.l. þriðjudag. Þá skýrði ég einstökum nm. frá því að ég óskaði eftir því að fjármál Ríkisútvarpsins yrðu sérstaklega tekin til meðferðar í nefndinni milli 2. og 3. umr. Engin athugasemd kom um það frá einstökum nm. Mönnum finnst þetta ekki óeðlileg málsmeðferð og vil ég vænta þess að ég geti átt jafngott samstarf við nefndina milli 2. og 3. umr. um þetta efni og ég hef að öðru leyti átt við hana um þetta mál. Hér er um mjög afmarkaðan þátt í frv. að ræða, og snertir ekki efni þessa máls að öðru leyti. En ég sé ástæðu til þess að undirstrika í þessu samhengi að meiri hl. nefndarinnar telur það eina af höfuðskyldum sínum í sambandi við þetta frv. að ganga þannig frá rekstrargrundvelli Ríkisútvarpsins að það verði áfram rekið með myndarbrag og geti rækt þær miklu menningarlegu og fréttalegu skyldur sem því eru lagðar á herðar. Ég vil vekja sérstaka athygli á 16. brtt. Þar er nýrri lagagrein bætt inn sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hver sá, sem heimild hefur til rekstrar útvarps skv. lögum þessum, skal varðveita í a.m.k. 18 mánuði hljóðupptöku af öllu frumsömdu, útsendu efni. Þó er heimilt að varðveita fréttir í handriti. Skylt er að láta þeim, sem telur misgert við sig í útsendingu, í té afrit af hljóðupptöku þeirrar útsendingar.“ Þetta orðalag hefur fengið verulega umfjöllun og teljum við að nægilegt svigrúm sé að miða við 18 mánuði í þessu samhengi. En hér er að sjálfsögðu fjallað um ábyrgð á útvarpsefni og skyldur útvarpsstöðva til þess að varðveita þau gögn sem nauðsynlegt er að séu til staðar ef menn vilja leita réttar síns gagnvart þeim. Að síðustu vil ég víkja aðeins að ákvæðum til bráðabirgða. Hér er gert ráð fyrir því að lögin öðlist þegar gildi. Gert er ráð fyrir því að leyfi til útvarps, sem veitt verði, geti ekki orðið til lengri tíma en þriggja ára og, eins og ég sagði áður, að útvarpsréttarnefnd skuli kjörin þegar eftir gildistöku þessara laga og sitja til ársloka 1989 og að stjórn Menningarsjóðs útvarpsstöðva skuli skipuð í fyrsta sinn fyrir árslok 1985. Loks er hér ákvæði um að utanrrn. sé heimilt að veita varnarliðinu leyfi til áframhaldandi útvarpsrekstrar, sbr. lög nr. 110/1951 og lög nr. 106/1954, og skuli þá tekið mið af ákvæðum 1. kaflans að svo miklu leyti sem við getur átt. Við töldum nauðsynlegt að taka af skarið um það að varnarliðið hefði áfram sömu heimildir og nú til slíks rekstrar, enda var það aldrei tilgangur þessa frv. að raska neinu varðandi útvarpsrekstur varnarliðsins. Að síðustu vil ég aðeins víkja nokkrum orðum að því sem hlotið hefur nafnið „boðveitur“ þar sem ég sé að þetta orð er að finna sums staðar í þeim brtt. sem fluttar eru við þetta frv. Ég hef haft samband við Orðabók Háskólans til þess að fá skilgreiningu á því hvað orðið boðveita þýðir, en það er ekki að finna í þeim plöggum. Ef maður reynir að skilja orðið með hliðsjón af öðrum samsettum orðum þar sem „veita“ kemur fyrir, eins og hitaveita eða rafveita, kemur í ljós að orðið virðist notað um stofnanir sem hafa það verkefni að dreifa t.d. rafmagni eða vatni til almennings. Getum við því vel sagt að stærsta boðveita hér á landi sé Póstur og sími. En við getum líka sagt að Ríkisútvarpið, eins og það er rekið, sé boðveita þar sem það kemur boðum úf til almennings þó að Póstur og sími annist um það að menn geti talast við í ýmsum landsfjórðungum, jafnvel innan sama húss eða landa á milli, komið boðum landa á milli. Ég vakti athygli á því í nefndinni að skilgreiningu vantaði á þessu orði og það væri að sjálfsögðu óhugsandi að fatlast á að það væri tekið inn í brtt. meiri hl. nefndarinnar nema þeir menn, sem bæru orðið fyrir brjósti, legðu á sig það ómak að reyna að gera öðrum grein fyrir því hvað þeir meintu nákvæmlega með orðinu. Ég vil vekja athygli á því að í lögum um fjarskipti er nákvæmlega skýrgreint hvað einstök orð, sem þar koma fyrir, þýða. 1. gr. frv. og 1. kafli ber heitið Orðskýringar. Þar er nákvæmlega skýrgreint hvað orðið fjarskipti þýðir, fjarskiptavirki og notendabúnaður. Mér skilst að orðið boðveita taki yfir öll þessi orð og meira en það, taki yfir þau fyrirtæki sem ráða yfir slíkum tækjum og notast við þau. Ég hef borið það undir m.a. Póst og síma og ýmsa lögfræðinga hvort ákvæði um boðveitur, eins og gert er ráð fyrir í brtt. hv. 5. þm. Reykv., eigi heima í útvarpslögum og hefur mér ekki tekist að finna neinn þann mann sem telur svo vera. Þvert á móti hefur mér verið bent á það af öllum að þessi ákvæði eigi heima í fjarskiptalögum. Ég hef skýrt frá því á nefndarfundi að hæstv. samgrh. hafi þessi mál til athugunar og muni leggja fram frv. um þau efni þegar niðurstöður liggja fyrir. Ég hlýt því að leggja til að þær brtt. sem lúta að þessum svokölluðu boðveitum verði felldar, í fyrsta lagi vegna þess að þær eru fluttar við vitlaust frv. og í öðru lagi vegna þess að skýrgreiningu á orðinu „boðveita“ vantar í brtt. Á hinn bóginn var það óhugsandi að menntmn. tæki þetta mál upp á sína arma þar sem fjarskiptalög heyra skv. þingsköpum undir samgn. Ég bauðst til þess að gera formanni samgn. viðvart um það að í menntmn. væri ríkur áhugi á því að koma að breytingum á fjarskiptalögum en slík milliganga hefur ekki verið þegin fram að þessu. Ég vil hins vegar beina því til hv. samgn. að athuga þessi mál, ef henni þykir ástæða til, jafnframt því sem ég beini því til einstakra þm., sem telja fjarskiptalögum ábótavant, að flytja um það sérstakt frv. með þinglegum hætti. En eins og fram kemur hef ég enga löngun til þess að fara inn á verksvið samgn. og frábið mér um leið að samgn. fari inn á verksvið menntmn. Í nefndinni urðu mjög ítarlegar umr. varðandi 4. gr. sem lýtur að auglýsingum og þau ákvæði í 5. gr. sem lúta að hinu sama. Ég hef séð að fjölmargar brtt. hafa verið lagðar fram varðandi þann þátt frv. Ég mun taka þau mál upp í menntmn. um leið og fjármál Ríkisútvarpsins verða rædd milli 2. og 3. umr. og vil beina því til tillögumanna að þeir dragi brtt. sínar varðandi 4. gr. til baka til 3. umr. til þess að nefndinni gefist kostur á að líta nánar á þær.



Virðulegi forseti. Það liggur fyrir að menntmn. skiptist í afstöðu sinni til þessa frv. til útvarpslaga, sem liggur fyrir hér til umr. í dag. Í menntmn. gerði ég grein fyrir því að ég áskildi mér rétt til þess að flytja og fylgja brtt. sem fram kunna að koma hér í hv. deild. Á þskj. 507 koma fram brtt. frá Kristínu S. Kvaran og Guðmundi Einarssyni sem ég skýri nánar hér eftir því sem þörf krefur í máli mínu. Við í Bandalagi jafnaðarmanna höfum þegar gert grein fyrir þeirri skoðun okkar að frv. sé afar illa í stakk búið til að marka þau tímamót í útvarpsmálum þjóðarinnar sem því er ætlað. Þetta kemur m.a. fram í nál. 1. minni hl. menntmn. á þskj. 506. Þar að auki finnst okkur furðu sæta að við Íslendingar skulum yfirleitt vera að eyða tíma okkar í það að ræða um það hvort, hvernig og þá hvenær við ætlum að rýmka þá einokunarlöggjöf sem gildandi lög eru. Þegar ríkisstj. lagði hvað mesta áherslu á að afgreiða frv. s.l. haust voru aðstæður um margt mjög óvenjulegar og sérstæðar. Það hafði gripið um sig mikill fjölmiðlaáróður í verkfalli BSRB sem þá stóð sem hæst. Mikið var rætt um mikilvægi frjálsrar fjölmiðlunar og þessar umræður manna á meðal kveiktu ákveðnar óskir með þjóðinni, þ.e. þeim hluta þjóðarinnar, sem er stór hluti, sem vill að frumkvæði, sjálfstæði og frelsi ríki í fjölmiðlum. Hinir, sem eru færri, eru vissir um það og dæma um það fyrir fram að þjóðin hafi ekki gott af neinu öðru en því sem henni er skammtað gegnum pólitískt skömmtunarkerfi kerfisflokkanna. Þeir telja sig vita hvað þjóðinni beri að sjá og heyra, hvað henni er hollt og óhollt, telja sér skylt að hafa vit fyrir fólki með því að mata það með því sem þeim kemur best. Virðulegi forseti. Forsjárhyggja kerfisflokkanna endurspeglast í þessari afstöðu. Hv. þm. gömlu kerfisflokkanna eru svo uppfullir af því að þeim beri að hafa vit fyrir fólki að þeir geta ómögulega sett sér það fyrir hugskotssjónir að frelsi fólks til þess að velja og hafna þurfi ekki nauðsynlega að fara fyrir einhverja réttarnefnd eða eitthvert ráð þar sem þeir hafa töglin og hagldirnar. Þeir verða óttaslegnir við tilhugsunina um hvert eitt minnsta skref í átt til frelsis. En þetta er raunverulega sama dæmið sem tekið hefur verið áður, undir öðrum formerkjum að vísu, þegar vikið hefur verið að því leynt og ljóst hvað þessir smáflokkar séu nú orðnir þungir í skauti hér á þingi, hvað þeir flækist nú fyrir við afgreiðslu mála og allt annað í þeim dúr. Það fer ekki hjá því að það hvarfli að manni að þeim hinum sömu, sem slíkan þankagang hafa, þyki það tilheyra að hafa bara eitt útvarp. Æskilegast væri að þeirra mati að aðeins ein hlið mála væri tekin fyrir til umr. Til þess að létta af mönnum öllum tilraunum á þessu sviði er hægt að benda þeim á að leita til þeirra sem reynsluna hafa þar að lútandi, eða valdhafanna í Kreml. Þá þyrfti ekkert að vera að reyna að burðast við að sýna þetta yfirborðskennda lýðræði. Allt þetta kjaftæði um að til staðar eigi að vera skoðanafrelsi, allt slíkt yrði bara þreytandi vella sem auðvelt væri að ýta til hliðar. Það er erfitt og þreytandi fyrir menn með slíkar skoðanir að þurfa sífellt að vera að tala sér þvert um hug, auk þess sem það er dýrt að halda uppi þessu upplýsta lýðræði. Nóg um það. Hæstv. menntmrh. lagði frv. fram við aðstæður þar sem þetta mikla fjölmiðlafrelsi var sem mest til umræðu. Ráðh. virtist hafa hugsað sér það sem mótleik við harkalegum aðgerðum verkfallsmanna í fyrstu. Við þær aðstæður var bætt inn í frv. grein sem gerði ráð fyrir að frv., yrði það að lögum, tæki gildi 1. nóv. 1984. Þessi breyting hæstv. menntmrh. á frv. við þessar aðstæður, þegar vitað var að nánast einungis aðilar í mjög sterkum pólitískum tengslum við forustu Sjálfstfl. voru í stakk búnir til að hefja útsendingar með þessum stutta fyrirvara, var vægast sagt afar óeðlileg og ósmekkleg ráðstöfun. Það er löngu orðið ljóst að Bandalag jafnaðarmanna er mjög hlynnt frjálsum útvarpsrekstri og vill veg hans sem mestan. Bandalag jafnaðarmanna er eina stjórnmálaaflið sem ekki bara heldur þessum skoðunum fram sem slíkum heldur þorir einnig að standa við þær. Ýmsir aðrir segjast hafa þessar sömu skoðanir. Þetta sé nú eiginlega þeirra skoðun, þeirra stefna. Já, en hvað? Jú, þeir þora bara einhverra hluta vegna ekki að standa við yfirlýstar skoðanir sínar. E.t.v. eru þeir búnir að láta skoðun sína af hendi fyrir eitthvað annað inn í þetta frv. Bandalag jafnaðarmanna vill greiða fyrir þessu máli svo sem unnt er án þess þó að flaustursleg vinnubrögð komi niður á lögunum. Það er ljóst að frv. ber á sér ör þeirra pólitísku átaka og málamiðlana sem ríkt hafa innan þeirrar nefndar sem samdi það. Það er ekki hægt að fallast á það að hinn pólitíski dómstóll, þ.e. útvarpsréttarnefnd og útvarpsráð eins og frv. gerir ráð fyrir, gegni þeim hlutverkum sem honum er ætlað. Það liggur fyrir að ætlunin er að kjósa þessi apparöt af þingi, sjö menn í hvort eftir hverjar kosningar. Þeir verða kjörnir af flokkunum sem sæti eiga á þingi og þá í hlutfalli við stærð þeirra. Menntmrh. er ættað að skipa formann og varaformann úr hópi nefndarmanna. Við leggjum hins vegar til að útvarpsréttarnefnd verði einfaldlega ekki skipuð. Menntmrh. verði falið hlutverk hennar að svo miklu leyti sem þessa hlutverks er þörf, þ.e. að hann veiti leyfi til útvarpsreksturs þeim sem um það sækja. Hvað á útvarpsréttarnefnd að hafa með það að gera hverjir fái leyfi til útvarpsreksturs? Þeir sem áhuga hafa á slíku og hafa fengið til þess tilskilin leyfi frá menntmrh. geta snúið sér til Pósts og síma til að fá úthlutað senditíðni og sendirás. Það aðhald, sem þessar stöðvar þurfa á að halda, kemur af sjálfu sér vegna þess að það vill svo til að það eru í gildi lög í þessu landi sem eru fullfær til að ná yfir það að útvarpsstöðvar beri fulla ábyrgð á rekstri sínum. Auk þess er það ljóst, að almenningur kemur til með að veita þessum stöðvum mjög mikið aðhald, a.m.k. ef þær tillögur þar að lútandi verða samþykktar sem Bandalag jafnaðarmanna hefur lagt til. Við höfum ekkert að gera við þann pólitíska dómstól sem verið er að setja af stað með stofnun á borð við útvarpsréttarnefnd. Ef þessi pólitíski dómstóll á að hafa það hlutverk sem honum er ætlað - það er m.a. að velja og hafna hverjir það verða sem hugsanlega fá að standa að útvarpsrekstri - þá er ekki til neins að tala um frjálst útvarp. Það getur ekki orðið fyrr en við höfum náð þeim þroska að koma flokkavaldinu burt og gefa það frelsi og hin sjálfsögðu mannréttindi sem alltaf er verið að tala svo fjálglega um en nær aldrei lengra en á þetta yfirborðskennda umræðustig. Frv., eins og það liggur fyrir, stendur alls ekki undir nafni, því nafni sem reynt hefur verið að nota yfir það, eða „afnám einkaréttar og einokunar í útvarpsrekstri“. Það er sem sagt orðið hálfútþynnt þetta frelsi sem þó var svo mikið hampað í fyrstu. Lög, sem í gildi eru og veita þetta aðhald, eru lög eins og lög um vernd barna og ungmenna, meiðyrðalöggjöf og lög um höfundarétt, lög sem fjalla um réttindi og skyldur rekstraraðila fyrirtækja og lög um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Það felst nægilegt þó að ekki verði farið að spyrða saman slíkan dómstól eins og áður var um getið. Þarna vantar ekki fulltrúa stjórnmálaafla í áhrifastöður, þarna þar sem stefnan er mörkuð. Leyfi þau, sem menntmrh. veitir skv. okkar tillögum, viljum við að gildi aðeins til þriggja ára í senn, að þau verði tímabundin og það verði jafnaðarlega sótt um endurnýjun. Þetta virkar þá sem einn liður til þess að veita stöðvunum aðhald. Þá er það einnig ljóst að mjög mikilvægt er að kannað verði markvisst hvaða skoðanir almenningur hefur á þeim stöðvum sem fara kunna af stað. Þess vegna höfum við lagt til að við veitingu nýrra leyfa og við endurnýjun leyfa verði auglýst eftir umsögn almennings. Með því móti gefst fólki kostur á að segja álit sitt. Óhjákvæmilega hlyti að verða tekið tillit til þess álits og umsagnir teknar til athugunar. Þar með er réttur almennings til áhrifa tryggður. Á sama hátt höfum við gert því skóna að mikilvægt sé, jafnframt því að skoðanir almennings komi fram og tjáningarfrelsi sé virt, að reglan um jafnan tíma hvað varðar stjórnmálaumræður í fjölmiðlum sé virt og alfarið tryggð. Þess vegna höfum við lagt til að menntmrh. gefi út reglur um jafnan tíma hvað þetta varðar. Við í Bandalagi jafnaðarmanna höfum lagt til að engar hömlur skuli lagðar á það að úfvarpsstöðvar geti aflað tekna með auglýsingum aðrar en að auglýsingar verði skýrt afmarkaðar frá öðrum dagskrárliðum. Einnig er það sjálfsagt réttlætismál að stöðvarnar ákvarði sjálfar verð þeirrar þjónustu sem þær veita. Við álítum það fráleitt að til frambúðar verði litið á auglýsingar í útvarpi sem nauðsynlegan en illan kost. Það ber að okkar áliti að líta svo á að auglýsingar gegni mikilvægu hlutverki við að upplýsa almenning og er þá bæði átt við hvað varðar opinbera aðila og verslun og þjónustu. Jafnframt þessu ákvæði um að auglýsingar verði gefnar frjálsar komum við í veg fyrir það sem aðrir eru hræddir um að verði til þess að við lendum undir, eins og þeir kalla það, ofríki þeirra hagsmuna sem stjórna auglýsingum. Þá erum við að tala um að með þessu ákvæði um frelsi í auglýsingum komum við í veg fyrir dulbúnar auglýsingar. Með því spornum við við því að auglýsingar hafi áhrif á dagskrána í formi hinna dulbúnu auglýsinga eins og þær tíðkast mikið í dag, t.d. bókakynningar og Skonrokk o.fl. í þeim dúr. Dæmi eru um það erlendis frá, þar sem auglýsingar eru ekki leyfðar frjálsar, að borgað sé undir borðið til þess að koma að dulbúnum auglýsingum. Þá er þetta auðvitað orðinn eintómur skrípaleikur. Með því að samkeppnin um auglýsendur verði mikil verður í verulegum mæli komið í veg fyrir að það séu fyrst og fremst alþjóðleg fyrirtæki og þau öflugustu á markaðinum sem hafa ráð á að auglýsa í einhverjum mæli. Ef hins vegar verður um það að ræða að auglýsingar verða aðeins leyfðar í takmörkuðum mæli og alls ekki stöðvum sem senda út um þráð, þá verður svo dýrt að auglýsa í stöðvunum að þau fyrirtæki sem smærri eru hefðu enga möguleika á því að auglýsa neitt að ráði. Með því að auglýsingar séu gefnar alfarið frjálsar myndast heilbrigð samkeppni um auglýsendur og þar með er verðinu haldið niðri og það kemur auglýsendum til góða og ekki síður neytendum. Þeir sem mest tala um að álagning vegna auglýsinga renni óheft út í verðlagið sem álagning á vöruverði og þjónustu, ættu að reyna að gera sér grein fyrir að með því að leggja til að útvarpsréttarnefnd ákveði auglýsingataxta með hliðsjón af gildandi töxtum Ríkisútvarpsins og annarra fjölmiðla á svæði þeirra eru þeir í raun og veru að ýta undir neikvæða þróun þessara mála. Sé þetta mál allt grannt skoðað efast ég um að þetta ákvæði standist gagnvart lögum um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Þetta gerir það eitt að verkum að ekki verður um heilbrigða samkeppni að ræða og þetta verður til þess eins að spenna upp verðlag á þessari þjónustu. Auk þess er mun hættara við að um verði að ræða dulbúnar auglýsingar af einhverju tagi eins og ég gat um áðan. Það er auðvitað fáránlegt að leggja það til að þeir, sem hyggja á útsendingar um þráð eða útsendingar sem einungis verður hægt að ná með sérstökum búnaði, fái ekki að afla fjár til dagskrárgerðar með auglýsingum. Á meðan þetta ákvæði er alveg skýrt stendur það einnig fullum fetum í frv. að útvarpsstöð, sem dreifir efni sem móttekið er um gervihnött, sé heimilt að birta auglýsingar. Er það virkilegt að þeim mönnum, sem leggja svona nokkuð til, hafi ekki dottið það í hug hve mikil mismunun á sér stað með þessum tveimur ákvæðum? Sjá þeir ekki að íslenskir framleiðendur og iðnrekendur eiga virkilega undir högg að sækja með þessum ákvæðum? Er það e.t.v. ætlunin að íslenskum aðilum verði ætlað að fara með auglýsingar sínar til erlendra stöðva, sem dreifa efni sínu um gervihnött sem sendir til Íslands, til þess að komast inn á auglýsingamarkaðinn hérlendis? Er það þetta sem þessir menn ætla sér þegar þeir tala svo fjálglega á öðrum vettvangi um að styðja og styrkja íslenskan iðnað og framleiðslu? Þvílík tvöfeldni og skrípaleikur, ég segi nú ekki annað. Auk þess verður þetta ákvæði til þess að í þessum stöðvum verður einungis um að ræða ódýrt, erlent afþreyingarefni sem hægt er að senda út án mikils tilkostnaðar. Þetta segi ég vegna þess að það sýnir sig í dag hve Ríkisútvarpinu verður lítið ágengt með innlenda dagskrárgerð ef einungis er tekið mið af afnotagjöldum. Þess vegna segi ég: Þetta ákvæði verður örugglega ekki til þess að efla innlenda dagskrárgerð. Þeir hinir sömu, sem hvað harðast hafa gagnrýnt auglýsingar og talið þær eingöngu af hinu illa og um að þær hafi í för með sér mikinn kostnað fyrir neytendur, koma svo fram á sjónarsviðið með menningarsjóð. Þar er gert ráð fyrir að allt að 10% menningarsjóðsgjald skuli leggjast ofan á allar auglýsingar í útvarpi. Hvar eru þá allar áhyggjur þessara sömu manna af neytendum? Hvar er eiginlega réttur neytenda þá? Með þessum 10% á að greiða hluta Ríkisútvarpsins af rekstrarkostnaði Sinfóníuhljómsveitarinnar og síðan er ætlunin að úthluta styrkjum til útvarpsstöðva til eflingar innlendri dagskrárgerð, eins og það heitir, dagskrárgerð er verða má til menningarauka og fræðslu. Ég tek það skýrt fram að ég er hlynnt því að við fáum menningarauka og fræðslu nánast í hvaða formi sem er, en bara ekki undir þessum formerkjum. Hvað er eiginlega að innréttingunum í þessum mönnum sem leggja slíkt og þvílíkt til jafnframt því sem þeir halda fram þessum kostnaðarauka fyrir neytendur? Til þess að koma í veg fyrir þetta bákn sem þessi menningarsjóður hefur alla burði til að verða er einfaldlega hægt að setja allan rekstrarkostnað Sinfóníuhljómsveitarinnar á fjárlög þannig að þar komi skýrt og skilmerkilega fram hvað hún kostar. Og ef vilji er fyrir hendi til að styrkja innlenda dagskrárgerð á það einnig að koma fram á fjárlögum.

Hvað með neytendur?

Ég var að geta um það.

Hverjir borga fjárlögin?

Ég var að geta um það að þá kemur það hreint fram en ekki í formi óbeinna skatta. Það er hreinlega fáránlegt að fara að koma fram með nýjar álögur og skatta á neytendur í þessu formi og fara að búa til enn eitt apparatið til að deila niður og drottna með almannafé, Ég segi bara nei við slíkum till. Þessi menningarsjóður verður örugglega ein auðveldasta leiðin til þess að dagskrár verði eins konar dulbúnar auglýsingar fyrir hagsmunaaðila sem kaupa sér tíma á einn eða annan hátt. Til þess að gefa enn betra og meira aðhald og veita samkeppni á auglýsingamarkaðinum gerum við í Bandalagi jafnaðarmanna brtt. sem kveður á um að hlustendakönnun verði gerð eigi sjaldnar en á mánaðar fresti. Hlustendakönnun gegnir mikilvægu hlutverki og Ísland er örugglega einasta landið í Evrópu, ef ekki í heiminum, þar sem ekki er gert ráð fyrir þessu mikilvæga atriði. Ég bið hv. þdm. að athuga þetta atriði mjög vel. Með því að leggja þetta til gerum við ráð fyrir að skoðanir almennings komist jafnaðarlegast á framfæri. Með því er stöðvunum veitt mjög strangt aðhald og þar kemur í ljós hvað fólki finnst um stöðvarnar, hvort því finnst þær vera góðar og fjölbreyttar, hvort dagskráin sé í því formi sem það kýs, hvort þar sé um óhlutdrægar fréttir að ræða, of mikið eða hæfilega mikið af auglýsingum o.s.frv. Við teljum að verði slík hlustendakönnun framkvæmd reglulega verði þar um að ræða geysimikið aðhald. Af niðurstöðum slíkra hlustendakannana yrði tekið mið við dagskrárgerð og gerð og magn auglýsinga. Með þessu er sjálfgefið að stöðvar sem einungis eru reknar með gróðasjónarmiði, þ.e. með því að hafa á boðstólunum ódýrt afþreyingarefni og fylla upp með auglýsingum, e.t.v. misvel gerðum, detta út allsnarlega því að hlustendur koma til með að dæma þær úr leik strax. En þarna kemur aftur fram hjá kerfisflokkunum þessi mikla vantrú þeirra á almenningi, vantrú þeirra á getu almennings til að velja og hafna. Okkur finnst sjálfsagt að sveitarfélögin hafi einkarétt á uppsetningu kapalkerfa, en að sveitarstjórnunum sé heimilt hverju sinni að framselja þennan rétt til einstaklinga eða félaga með sérstökum samningum. Með þessu þykir okkur tryggt að sveitarstjórnir hafi það alfarið í hendi sér hvernig þær haga þessum málum á sínu yfirráðasvæði. Til þess að koma í veg fyrir það sem á einhvern máta getur kallast einokun í formi hringamyndunar - en þá væri verr af stað farið en heima setið - viljum við í BJ setja skörp skil á milli þess sem talist getur frjáls útvarpsrekstur og hins vegar hringamyndun. Þess vegna leggjum við til að einstaklingum og fyrirtækjum, sem eiga eignaraðild í öðrum greinum fjölmiðlunar, svo sem dagblöðum, sé óheimilt að eiga hlutdeild að útvarpsrekstri. Það er fljótgen að til verði slíkir aðilar hér, í ekki stærra landi. Slíkir risar verða okkur ekki til góðs. Með einokun fjölmiðlaheimsins af slíku tagi erum við farin að tala um einstefnu í skoðanamyndun og hagsmunavörslu af því tagi sem er langt í frá að vera æskileg. Þess vegna leggjum við til að hlutdeild að útvarpsrekstri verði skorður settar hvað þetta eina atriði varðar. Í framhaldi af þessu finnst okkur eðlilegt að sama aðila sé ekki heimilt að reka fleiri en tvær stöðvar. Við erum að sjálfsögðu trú okkar hugmyndafræði og leggjum á það ríka áherslu að Alþingi hafi eftirlit með framkvæmdavaldinu á meðan við viljum setja við því skorður að löggjafinn taki að sér eða fari inn á valdsvið framkvæmdavaldsins. En eins og mönnum hér ætti að vera kunnugt af umræðum undangenginna ára viljum við í BJ skýra greiningu þessara tveggja valdþátta. Þá leggjum við til að nefnd sjö þm. hafi það hlutverk að fylgjast með framkvæmd þessara laga. Ekki er síður lögð á það áhersla að nefndin fylgist með hver verður þróun fjölmiðlunar og lagasetningar hvað varðar fjölmiðlun meðal nágrannaþjóða okkar. Þessari nefnd er svo gert að huga jafnaðarlega að nauðsynlegum breytingum á lögum þessum í ljósi þeirrar reynslu sem af framkvæmd þeirra fæst. Við leggjum til að nefndin skili skýrslu til Alþingis í nóv. ár hvert þar sem gerð verði ítarleg grein fyrir störfum nefndarinnar. Við höfum komið með brtt. þar sem kveðið er á um að æviráðning útvarpsstjóra sé afnumin. Við höfum lagt þetta til á fleiri stöðum í embættismannakerfinu og sýnist að þetta geti stuðlað að eðlilegri endurnýjun í allri yfirstjórn. Við hlutverki útvarpsráðs, að svo miklu leyfi sem við álítum það þarft, viljum við að taki stjórn Ríkisútvarpsins. Í þeirri stjórn viljum við sjá fulltrúa sem að okkar mati eru eðlilegir í þessu samhengi. Þar er fyrstan að telja útvarpsstjóra, þrjá framkvæmdastjóra Ríkisútvarpsins, tvo fulltrúa sem skipaðir verði af menntmrh. og einn frá starfsmönnum Ríkisútvarpsins. Þessi till. okkar er í átt til valddreifingar. Þarna gerum við ráð fyrir afnámi miðstýringar. Einhvers staðar las ég að það vekti athygli í þessu sambandi hvernig hugmyndir okkar í Bandalagi jafnaðarmanna um valddreifingu birtust, þ.e. að við vildum útiloka fulltrúalýðræði og setja þess í stað upp hreint embættismannakerfi. Þessu er mér ljúft að svara og gera grein fyrir. Við í Bandalagi jafnaðarmanna gerum nefnilega ráð fyrir nokkru, sem í þessum rótgrónu kerfisflokkum virðist alls ekki hafa hvarflað að fólki, en það er að þessi stjórn, sem við leggjum til, á alls ekki að sjá um dagskrárgerð eins og útvarpsráði er ætlað. Við ætlumst alls ekki til að þessari stjórn sé ættað að sjá um að velja og hafna hinu og þessu sem fólk vill koma á framfæri í Ríkisútvarpinu. Við gerum ráð fyrir að stjórn þessa ríkisrekna fyrirtækis sjái um rekstur í stórum dráttum, svo sem byggingarmál og sendingar, punktur og basta. Hins vegar gerum við ráð fyrir að hinar frjálsu útvarpsstöðvar verði Ríkisútvarpinu til góðs, m.a. að því leyti að samkeppnin við þær stuðli að því að staða Ríkisútvarpsins verði á allan hátt tryggð sem best. Innan stofnunarinnar gerum við ráð fyrir að ríki starfsmannalýðræði, en þurfi ekki að vera í því formi, sem frv. gerir ráð fyrir, að bera þurfi alla dagskrárgerð undir útvarpsráð. Við reiknum með starfsmannalýðræði, aukin áhrif starfsmanna, sem leiði af sér aukið frumkvæði, sjálfstæði og ábyrgð starfsmanna við dagskrárgerð. Við reiknum með að slíkt andrúmsloft samheldni og eindrægni í vinnubrögðum skapist m.a. vegna þess að við gerum jafnframt ráð fyrir að ákvæði í brtt. okkar komi í veg fyrir atgervisflótta starfsmanna Ríkisútvarpsins til hinna frjálsu stöðva, sem e.t.v. koma til með að hafa frjálsari hendur til að bjóða hærri laun fyrir hæfa starfsmenn. Þetta ákvæði í brtt. okkar, sem við vonumst til að verði samþykkt, er að útvarpsstjóra verði heimilað með samþykki stjórnar Ríkisútvarpsins að gera kjarasamninga við starfsmenn stofnunarinnar. Til að gera stöðu þeirra sem jafnasta, sem hyggja á útvarpsrekstur og eru jafnvel í startholunum með allt saman og hinna sem vildu bíða og sjá hver framvinda mála yrði hér á Alþingi, sýnist okkur réttmætt að öll ákvæði þessara laga komi ekki til framkvæmda fyrr en að sex mánuðum liðnum eftir birtingu þeirra. Ég ætla að geyma mér að taka til umr. fjármálahliðina um afnotagjaldakerfið þar til tillögur og álit er fram komið sem í vændum er frá Ríkisútvarpinu. Afstaða okkar er mjög skýr. Útvarpsréttarnefnd og útvarpsráð er út úr myndinni hvað okkur varðar. Við föllumst ekki á þau rök sem fram hafa verið sett varðandi skipun þeirra og hlutverk. Það er augljóst að setja verður reglur sem gilda skuli varðandi stjórnmálaumræður í fjölmiðlum og alveg er ómögulegt að fallast á að það eigi að vera þm. sem setji reglur þar að lútandi í gegnum útvarpsréttarnefnd. Hugtakið frelsi má aldrei nota sem yfirvarp yfir kúgun af einu eða neinu tagi, hvort heldur um er að ræða skoðanakúgun, ritskoðun eða að nota dómstól af því tagi sem úfvarpsréttarnefnd er ætlað að verða. Með því að ákveða á þann hátt auglýsingataxta, sem ætlað er í frv. með hliðsjón af gildandi töxtum Ríkisútvarpsins, þá stuðlar það að óeðlilegu verðlagi og verðþróun, auk þess sem það brýtur í bága við lög um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Auglýsingataxti hlýtur að miðast við mat auglýsenda á gildi þess að auglýsa hjá viðkomandi stöð. Það verður að afnema lögbundin afskipti stjórnmálaafla af þessu tagi sem alls staðar skína í gegn í þessu frv. Við viljum ekki að forsjárhyggja kerfisflokkanna í formi pólitískt skipaðrar nefndar hafi eftirlit með og gefi um það umsögn hvers konar rekstrarform eigi að vera á fyrirtæki sem hyggur á útvarpsrekstur. Það er ekki til neitt einfaldara en að Póstur og sími úthluti þeim senditíðni sem áhuga og vilja hafa til þess að stofna útvarpsstöð. En að ætla síðan að láta þessa almáttugu nefnd útvarpsmála þjóðarinnar um það hverjir fyrir náð og miskunn hennar hljóti það hnoss að fá að útvarpa er auðvitað jafnfáránlegt og hitt er sjálfsagt og eðlilegt. Eins og útvarpslagafrv. lítur út í dag veitir það ekki frelsi. Það veitir einungis hugsanlega öðrum aðilum en Ríkisútvarpinu heimild til þess að útvarpa, en þá fyrst, eins og ég sagði áðan, að fengnu náðarsamlegu leyfi þessarar almáttugu útvarpsréttarnefndar. Það á ekki að koma til slíkur þröskuldur sem torveldi og hamli að svo geti orðið. Það verður fróðlegt að fylgjast með því þegar meiri hl. hér á Alþingi hefur fengið þessa útvarpsréttarnefnd í gegn og þegar hún svo fer að úthluta leyfum skv. kvótaskiptingu kerfisflokkanna alveg á sama hátt og þegar kvótinn kom fram í skiptingu formanns- og varaformannsembætta bankaráðanna nú nýverið. Einn fyrir þig og einn fyrir mig, sögðu þeir þá, kerfiskarlarnir. Ekki er líklegt að annað verði uppi á teningnum þegar kemur að því að ákveða hverjir það verða sem taldir verða hæfir að mati þessara sömu manna til að tjá sig á vettvangi frjáls útvarps. Bandalag jafnaðarmanna hefur í störfum sínum lagt á það áherslu að eitt meginhlutverk laga og þar með lagasetningar sé að tryggja fólki frelsi. Það verður að gera ráð fyrir því sem allra mest innan lagasetningar að fólki verði treyst sjálfu, að treyst verði á dómgreind þess og rétt til að velja og hafna. Það felst í einföldustu skilgreiningu á mannréttindum að hafa réttinn til að tjá sig. Það eru hin einföldu og sjálfsögðu mannréttindi sem Bandalag jafnaðarmanna berst fyrir að fólk fái.



Herra forseti. Ég hlýt að sjálfsögðu að taka tillit til þeirra takmarkana sem settar eru hér um lengd funda og mun gera það fúslega. Þetta mál hefur nú verið rætt hér í einn og hálfan tíma af tveimur hv. þm., hv. frsm. meiri hl. Halldóri Blöndal og hv. talsmanni 1. minni hl., og ég sé að það er ósennilegt að ég geti gert grein fyrir mínu nál. á styttri tíma en þessir hv. þm. hafa eðlilega tekið sér til að fjalla um þetta mál. Ég mun því nota rétt til þess að ræða málið frekar eftir að fundi yrði frestað. Frv. það til nýrra útvarpslaga sem hér er komið til 2. umr. ætluðu ríkisstj. og menntmrh. að lögfesta fyrir 1. nóv. s.l. Alþingi var því aðeins ætlað að hafa málið til meðferðar í tvær vikur. Slíkt óðagot var auðvitað fyrir fram dauðadæmt í slíku stórmáli og í raun hefði menntmn. þurft að hafa þetta mál lengur til meðferðar en raun ber vitni og lýsa betur inn í ýmsa þætti þess áður en málið kæmi hér fyrir öðru sinni í deildinni. Fyrir liggur að fjármálaþátturinn að því er Ríkisútvarpið varðar er enn óunninn af hálfu nefndarinnar og ætlunin að taka á honum milli 2. og 3. umr. eins og hv. talsmaður meiri hl. n. tók hér skilmerkilega fram. Sama gildir raunar um fjarskiptaþáttinn að því er varðar útvarpsstöðvar, spurninguna um eignar- og umráðarétt yfir dreifikerfi útvarpsstöðva sem farið er að kalla boðveitur í víðu samhengi. Meiri hl. nefndarinnar kaus að fjalla sem minnst um þetta mál í tengslum við útvarpslagafrv. eins og raunar kemur fram í áliti meiri hl. þótt auðsætt ætti að vera að fráleitt er að afgreiða ný útvarpslög án þess að skýr ákvæði séu lögfest um dreifikerfi útvarpsstöðva. Á þetta atriði minnti ég rækilega við I. umr. þessa máls s.l. haust og raunar þegar málið kom hér fyrir í fyrravor þegar sama frv. kom fyrir hv. þingdeild. Þeir sem minnihlutaáliti skila nú hafa allir sett fram tillögur varðandi dreifikerfi útvarpsstöðva. Fleira mætti nefna varðandi ófullnægjandi skoðun þessa máls í hv. menntmn. T.d. fengust litlar upplýsingar inn til nefndarinnar um stöðu og þróun útvarpsmála á öðrum Norðurlöndum þar sem þessi mál hafa verið á flugferð undanfarin ár og þar sem athyglisverðar tilraunir eru í gangi. Þurftu einstakir nm. að hafa af því talsverða fyrirhöfn að nálgast slíkar upplýsingar seint og um síðir frá öðrum Norðurlöndum og þær hafa ekki komið að því haldi við skoðun málsins hingað til sem vert hefði verið. Á þessum vinnubrögðum ber meiri hl. n. alla ábyrgð. Það mætti vissulega margt hér segja um þau vinnubrögð sem tíðkuð hafa verið í tengslum við þetta mál í hv. menntmn. Ég nefni það hér sem dæmi að annar stjórnaraðilinn, fulltrúi Framsfl., hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson, skilaði fyrst inn tillögum af hálfu Framsfl. um þetta stóra mál rétt fyrir jólin þegar nefndin hafði haft mál þetta til meðferðar í tvo mánuði nærfellt að ég hygg. Og það var ekki fyrr en á allra síðustu stigum málsins, á líklega næstsíðasta fundi nefndarinnar eða þriðja síðasta, sem þeir hv. talsmenn ríkisstj. kynntu nefndinni sameiginlegar tillögur sínar í þessu máli. Þannig var um það fullkomin óvissa þar til fyrir tæpum hálfum mánuði hvort og með hvaða hætti fulltrúar stjórnarflokkanna í nefndinni næðu saman um tillögur. Tillögur meiri hl. í nefndinni liggja nú fyrir. En fátt sýnir betur flaustrið við þessa grautargerð, sem þeir unnu að öðrum fremur, formaður og varaformaður menntmn., hv. þm. Halldór Blöndal og hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson, að þeim kom ekki saman um túlkun á innihaldinu í fjölmiðlum eftir að tillögur höfðu verið lagðar fram af þeirra hálfu í nefndinni. Þau eru raunar ófá viðtölin sem virðulegur formaður menntmn., hv. þm. Halldór Blöndal, hefur átt við Ríkisútvarpið og fleiri fjölmiðla um þetta frv. og ætla ég sannarlega ekki að finna að því að hann ræði við fjölmiðla. En að hans sögn var von á málinu út úr nefnd næsta dag eða svo, hverju sinni sem rætt var við fjölmiðla um þessi efni. Þessi túlkun mála gagnvart almenningi af formanni hv. menntmn. á sama tíma og stjórnarliðið var víðs fjarri því að hafa náð saman um málið tel ég hafa sett vinnu að þessu máli í hv. menntmn. í langtum verri stöðu en ella hefði verið. Menn hefðu annars horft til þess raunsæjum augum í upphafi að hér var um viðamikið mál að ræða sem óhjákvæmilega hlaut að taka verulegan tíma fyrir nefndina að skoða þó svo að sæmileg samvinna hefði verið um málið milli ríkisstjórnarflokkanna. Þegar svo loksins þessi bræðingur hv. stjórnarliða lá fyrir tilkynnti formaður nefndarinnar alþjóð í sjónvarpinu 15. febr. s.l. að skv. samkomulagi stjórnarflokkanna væri svokölluðum frjálsum sjónvarpsstöðvum óheimilt að birta auglýsingar. Orðrétt sagði hv. þm. Halldór Blöndal í sjónvarpinu þann 15. febr. s.l. í fréttatíma: „Um það hefur ekki tekist samkomulag við Framsfl. en ég held á hinn bóginn að þrýstingurinn á frekara frelsi í þessum efnum verði það mikill á næstu mánuðum að þessu verði breytt þegar á næsta þingi.“ Þetta voru orð hv. þm. Halldórs Blöndals í sjónvarpinu næstsíðasta föstudag og fylgdi strax á eftir ramakvein frá stjórnarformanni Ísfilm, Indriða G. Þorsteinssyni, í sérstöku viðtali í fréttatíma sjónvarpsins. En Ísfilm er sem kunnugt er nýjasta helmingaskiptafélag peningaaflanna í Framsfl. og Sjálfstfl. ásamt meiri hluta Sjálfstfl. í borgarstjórn Reykjavíkur sem hefur tengt borgina þessu fyrirtæki. Þessi túlkun hv. þm. Halldórs Blöndals á samkomulagi þeirra stjórnarliða kom raunar fleirum en fulltrúa Ísfilm á óvart, m.a. okkur, fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna í menntmn., sem höfðum haft sameiginlegar brtt. meiri hl. undir höndum í nokkra daga. Enda reyndist þetta skammgóður vermir. Það var varaformaðurinn í nefndinni, hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson, sem kunni betri skil á bræðingnum en formaðurinn og gat létt áhyggjum af Ísfilm. Kvöldi síðar, þann 16. febrúar, kom sameiginleg textaskýring frá þeim félögum. „Hafa fulltrúar stjórnarflokkanna,“ sagði þar, „í menntmn. Nd. óskað eftir því að það komi fram að engar brtt. þeirra snerti ákvæði frv. um rétt frjálsra sjónvarpsstöðva til auglýsinga.“ Í þessu kemur fram kjarni málsins, eins og hann liggur fyrir varðandi það mikilsverða atriði er varðar réttinn til auglýsinga í svæðisbundnum stöðvum eða ekki, sýnir það sýndarandóf af hálfu fulltrúa Framsfl. í menntmn. sem við var haft. Tillögur fulltrúa stjórnarflokkanna fela það í sér að innleiða - eins og raunar frv. þegar það var lagt fyrir - auglýsingaútvarp í svæðisstöðvum, bæði í hljóðvarpsstöðvum og í þráðlausu sjónvarpi. Lögmál markaðarins og gróðans eiga að ráða því hverjir megna að nýta sér gæði ljósvakans og bindiefnið, sem á að tryggja þessa niðurstöðu, er m.a. Ísfilm, þ.e. forustuklíkan í SÍS og Árvakri, svo að nokkrir sé nefndir sem að þessu fyrirtæki standa sem mjög hefur látið að sér kveða í þessu máli. Undir þessi sjónarmið féþúfunnar og markaðarins taka síðan fulltrúar Bandalags jafnaðarmanna og mátti heyra það hér áðan hjá hv. talsmanni 1. minni hl. í þessu máli og vilja raunar gerast kaþólskari en páfinn og leggja engar hindranir í götu auglýsingafjölmiðlunar. Þar á bæ er það auglýsingin sem blífur sem leiðarstjarna. Þegar kemur að Alþfl. - eða a.m.k. formanni hans sem sæti á í menntmn. - tekur því miður lítið betra við. Í brtt. hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar stendur undir lið 12 d svofellt, með leyfi forseta: „Útvarpsfélög sem reka eigin sendistöð mega afla sér tekna með birtingu auglýsinga skv. nánari reglum sem útvarpsréttarnefnd setur.“ Það er býsna langt á milli kratanna hér, sem svo eru kallaðir, og jafnaðarmannaflokka á Norðurlöndum sem hingað til hafa lagst ákveðið gegn auglýsingaútvarpi og sama máli gegnir raunar um ýmsa miðflokka eins og t.d. í Svíþjóð og sumpart í Danmörku. Ég á bágt með að trúa því að þessi afstaða fulltrúa Framsfl. og Alþfl. í menntmn. endurspegli afstöðu viðkomandi þingflokka í heild, hvað þá viðhorf þess fólks sem veitt hefur þessum flokkum brautargengi hingað til. En það á eftir að koma í ljós í umr. og atkvæðagreiðslu hér í þinginu hverjir vilja afhenda fjármagnsöflunum í þjóðfélaginu lykilinn að svæðisbundnum útvarpsrekstri og kippa kannske í leiðinni fjárhagsgrundvelli undan Ríkisútvarpinu. Alþb. varar eindregið við öllum tillögum um auglýsingar í svæðisbundnum útvarpsstöðvum, jafnt í hljóðvarpi og í sjónvarpi, og gerir kröfu til þess jafnframt að dreifikerfi útvarps verði í almannaeigu. Á þskj. 517 er að finna álit mitt sem 2. minni hl. menntmn. og endurspeglar það viðhorf þingflokks Alþb. Þar koma fram nokkur meginatriði til nýrra útvarpslaga og fyrirliggjandi frv. og ég ætla að nefna þau hér. Fyrsta áhersluatriði okkar skv. þessu áliti er um eflingu Ríkisútvarpsins og segir um það í nál., með leyfi forseta: „Alþb. leggur nú sem fyrr mikla áherslu á að vel sé búið að Ríkisútvarpinu varðandi alla starfsaðstöðu. Á það reynir enn frekar þegar hafin verður starfræksla svæðisbundinna útvarpsstöðva. Ríkisútvarpið þarf eftir sem áður að vera burðarásinn í útvarpsfjölmiðlun og á það eru lagðar margháttaðar skyldur sem ekki eru gerðar til svæðisstöðva. Tryggja þarf viðunandi kjör starfsmanna Ríkisútvarpsins og áhrif þeirra á starfrækslu stofnunarinnar. Að því lúta nokkrar af þeim brtt. sem undirritaður flytur við frv., m.a. um starfsmannaráð. Alþb. mun styðja brtt. við frv. sem til heilla horfa fyrir Ríkisútvarpið og gera það færara að rækja hlutverk sitt sem öflugasti fjölmiðill í landinu.“ Þetta var tilvitnun í fyrsta meginþátt í nál. okkar. Í brtt. sem ég flyt á þskj. 516 eru tillögur undir töluliðum 6–11 varðandi Ríkisútvarpið og þar með varðandi II. kafla frv. sem fjallar um Ríkisútvarpið sérstaklega. Þar er gerð brtt. við 10. gr. frv. sem er stefnumarkandi um útvarpsefni og um óhlutdrægni gagnvart flokkum og stefnum. Sú grein er raunar nánast samhljóða gildandi lögum. Skv. brtt. er kveðið á um orðrétt: „Sérstaklega skal þess gætt að hafa á boðstólum fjölbreytt efni við hæfi barna, jafnt í hljóðvarpi og sjónvarpi.“ Ekki á að þurfa að rökstyðja svo eðlilega kröfu til Ríkisútvarpsins. Í frv. segir að Ríkisútvarpið skuli flytja fjölbreytt skemmtiefni við hæfi fólks á öllum aldri og skal sannarlega ekki dregið úr þeirri áherslu. En fleira þarf að koma til gagnvart þeim fjölmenna hópi hlustenda sem börnin eru. Í því efni á ábyrgð Ríkisútvarpsins að vera mikil og hafa lagastoð eins og hér er lagt til. Að baki þessari till. felst það viðhorf að mun betur þurfi að gera varðandi barnaefni eða efni fyrir börn í Ríkisútvarpinu en tekist hefur hingað til og vænti ég að undir það sé almennt tekið. Undir 7. tölul. á þskj. 516 er gerð brtt. við 12. gr. frv. þess efnis að útvarpsstjóri sé aðeins ráðinn til fimm ára í senn, en heimild sé til endurráðningar í fimm ár til viðbótar eftir að staða hans hefur verið auglýst laus til umsóknar. Hliðstæð till. er gerð á brtt. við 15. gr. varðandi framkvæmdastjóra hinna einstöku deilda Ríkisútvarpsins. Í þessum till. kemur fram sú stefna Alþb. að enga embættismenn ríkisins eigi að æviráða og takmarka beri skipunartíma háttsettra manna í ríkiskerfinu við fimm ár, þó með heimild til endurskipunar í eitt tímabil til viðbótar. Um þetta hefur Alþb. flutt sérstakt frv., m.a. á síðasta þingi í Ed. Eðlilegt er að setja um þetta almenna reglu jafnframt því sem hliðstæð ákvæði eru sett í sérlög um einstakar stofnanir. Þetta viðhorf á vaxandi fylgi að fagna eins og m.a. kemur fram í hliðstæðum brtt. frá fulltrúum Bandalags jafnaðannanna og Alþfl. I menntmn. Með brtt. undir tölul. 11 er gert ráð fyrir sérstakri grein, svohljóðandi: „Við Ríkisútvarpið skal komið á fót starfsmannaráði sem er ráðgefandi um málefni stofnunarinnar. Fulltrúi starfsmannaráðsins á rétt til setu á fundum útvarpsráðs með málfrelsi og tillögurétti. Um réttindi og skyldur starfsmannaráðs fer að öðru leyti eftir almennum reglum um hliðstæð ráð í opinberum stofnunum.“ Að mati Alþb. er eðlilegt að setja slík ákvæði um rétt starfsmanna í lög og tryggja þeim þannig íhlutunarrétt m.a. gagnvart útvarpsráði. í tíð ríkisstjórnar dr. Gunnars Thoroddsens hafði þáv. fjmrh. Ragnar Arnalds frumkvæði að því að settar voru reglur um slík starfsmannaráð í opinberum stofnunum að höfðu samráði við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og fleiri aðila. Er vísað til þeirra reglna í þessari till. En það er fleira sem taka þarf til athugunar varðandi starfsmenn Ríkisútvarpsins þegar til þess kemur að fleiri fá heimild til útvarpsreksturs. Hef ég þá sérstaklega í huga kaup og kjör þessara starfsmanna og samkeppnisaðstöðu Ríkisútvarpsins gagnvart öðrum stöðvum og skyldum rekstri. Hér er á ferðinni undirstöðuatriði sem finna verður á farsæla lausn ef orð og lagagreinar um eflingu Ríkisútvarpsins eiga að verða annað en nafnið tómt. Telja verður að Ríkisútvarpið standi nú þegar afar höllum fæti varðandi það að halda reyndu starfsfólki í samkeppni við aðra aðila á vinnumarkaði, m.a. auglýsingastofur og dagblöð. Þetta er í rauninni sama þróun og verið hefur að gerast annars staðar í ríkiskerfinu alveg sérstaklega á undanförnum misserum í tíð núv. ríkisstj., t.d. í skólum landsins. Innan Ríkisútvarpsins hefur þetta leitt til þess að starfsmannafélag stofnunarinnar, sem aðild á að BSRB sem fór með samningsréttinn fyrir hönd félagsins til skamms tíma a.m.k., hefur verið að riðlast sem hagsmunasamtök starfsmanna. Fréttamenn Ríkisútvarpsins hafa stofnað með sér sérstakt félag sem hlotið hefur inngöngu í Bandalag háskólamanna. Tæknimenn Ríkisútvarpsins eru að ganga úr Starfsmannafélagi Ríkisútvarpsins. Mér er ekki kunnugt um hvort þeir hafa sagt sig formlega úr félaginu, gangi úr þessu félagi sem hagsmunasamtökum og inn í Alþýðusamband Íslands í gegnum Rafiðnaðarsambandið. Fréttamenn og tæknimenn, þessir tveir hópar innan Ríkisútvarpsins, sem ég hef gert hér að umtalsefni, eru tveir sérhæfðustu hóparnir innan stofnunarinnar. Eftir eru þá einkum skrifstofumenn og aðstoðarlið svo og yfirmenn á stofnuninni. Mér er til efs að þessi uppskipting starfsmanna Ríkisútvarpsins í a.m.k. þrennt skili heildinni því sem hún væntir til lengri tíma litið, síst hinum ósérhæfðari starfskröftum. Hér endurspeglast hins vegar þróun sem víða gerir vart við sig á vinnumarkaðinum, að hver reyni að bjarga sér. Meginatriðið í því samhengi, sem við ræðum þetta mál hér á Alþingi nú, er að stuðla að því að kjaramál starfsmanna þessarar ríkisstofnunar verði leyst með þeim hætti að komið verði í veg fyrir atgervisflótta frá Ríkisútvarpinu, m.a. vegna þeirra breytinga á útvarpsrekstri sem líklegt er að lögleiddar verði innan tíðar. Ég hef ekki talið rétt að flytja sérstakar breytingar eða viðaukatill. við frv. á þessu stigi að því er kjaramál og samningsrétt starfsmanna varðar. Hér er um margþætt og viðkvæmt atriði að ræða þar sem löggjafinn þarf að gæta sín og ég tel nauðsynlegt að samráð sé haft við helstu hagsmunaaðila þessa máls áður en stefna er mörkuð í löggjöf. Bandalag jafnaðarmanna flytur till. þess efnis að útvarpsstjóri geri kjarasamning við starfsmenn stofnunarinnar með samþykki svonefndrar stjórnar Ríkisútvarpsins. Þetta er ein af þeim leiðum sem til álita gætu komið. En ég tel ekki tímabært að lýsa hér neinni afstöðu til þeirrar till. og æskilegt að menntmn. gefist ráðrúm til að fjalla um þessi atriði milli umr. því að ég geri ráð fyrir að allir nm. geri sér grein fyrir hvað hér er í húfi fyrir Ríkisútvarpið. Ég kem þá, herra forseti, að þeim þætti er varðar réttinn til útvarps skv. 1. kafla frv. og spurninguna um afnám á einkarétti Ríkisútvarpsins. Það er sá þáttur þessa frv. sem langhæst hefur borið í umr. sem vonlegt er, enda um grundvallarbreytingu að ræða. Um það segir í því nál. sem ég stend að á þskj. 517, með leyfi forseta: „Þingflokkur Alþb. er fylgjandi því að hópum með ólíkan bakgrunn verði heimilað að spreyta sig á útvarpsrekstri með það í huga að auka tjáningarfrelsi í landinu og lýðræðislega umr. Með þessi markmið í huga telur þingflokkurinn rétt að einungis samtök, sem sérstaklega eru stofnuð með útvarpsrekstur í huga, fái slíka heimild. Fyrirtæki, sem stunda annan og óskyldan resktur, eiga ekki að geta gerst beinir aðilar að útvarpsrekstri. Þingflokkur Alþb. bendir á að ráðstöfun útvarpsréttar er í höndum almannavaldsins og hlýtur að verða það áfram. Svigrúm til almennrar útvarpsstarfsemi er í raun takmarkað og því hlýtur Alþingi að sníða henni stakk með nýjum útvarpslögum. Vegna þessara takmarkana telur Alþb. með öllu óeðlilegt að útvarpsstarfsemin sé gerð að markaðsvöru í gróðaskyni. Því leggst flokkurinn ákveðið gegn því að handhöfum útvarpsheimilda verði leyft að selja þriðja aðila aðgang að senditíma með hvers kyns viðskiptaauglýsingum eða annarri verslun með dagskrártíma í svæðisbundnum útvarpsstöðvum. Sýnt hefur verið fram á með skýrum rökum hvernig unnt er að fjármagna rekstur útvarpsstöðva án auglýsingatekna. Fjölmörg dæmi eru um það erlendis að útvarpsstöðvar séu reknar án auglýsinga, t.d. eru auglýsingar ekki heimilaðar í útvarpi í Noregi, Svíþjóð og Danmörku.“ Hér kemur skýrt fram afstaða þingflokks Alþb. til afnáms einkaleyfis Ríkisútvarpsins að því er auglýsingar varðar. Alþb. er því fylgjandi að heimila sem flestum að nýta sér þá tækni sem er í senn auðveld og útgjaldalítil til staðbundins útvarpsrekstrar - einkum á þetta við að því er varðar hljóðvarp - og auka þannig tjáningarfrelsi í landinu og lýðræðislega umr. til viðbótar þeim möguleikum sem öflugt Ríkisútvarp gefur. Þeim markmiðum verður hins vegar ekki náð með því að framselja slíka heimild í hendur markaðsaflanna þar sem fjárhagslegir yfirburðir munu fyrr en varir ráða ferðinni og örfáir stórir og fjársterkir aðilar ráða lögum og lofum í svæðisbundnum útvarpsrekstri. Slíkt á ekkert skylt við fjölbreytni eða lýðræði og frelsið sem um er talað, takmarkast þá við fáa fjármagnssterka aðila eins og þá sem sameinast hafa undir merki fyrirtækisins Ísfilm. Það sætir raunar furðu að fjölmiðill eins og Ríkisútvarpið skuli éta upp klisjuna „frjálsar útvarpsstöðvar“ ítrekað í fréttaútsendingum varðandi það frv. sem hér er til umr. Það er grundvallarmisskilningur, sem talsmönnum viðskiptalífsins hefur tekist að læða inn hjá allt of mörgum, að rýmkun á rétti til útvarps þurfi að fela í sér atvinnurekstur í gróðaskyni. Það er hins vegar eðlilegt að talsmenn slíkra aðila hafi uppi málflutning til þess að fá sem mest áhrif og fátt sýnir betur eðli auglýsingaútvarpsins, sem meiri hl. menntmn. og fleiri vilja hér lögleiða, en ummæli stjórnarformanns Ísfilm, Indriða G. Þorsteinssonar, í sjónvarpi 15. febr. s.l. þegar hann hélt að fulltrúar Sjálfstfl. og Framsfl. í menntmn. væru að taka frá honum möguleikana á auglýsingasjónvarpi. Þar sagði þessi stjórnarformaður Ísfilm, með leyfi forseta eftirfarandi m.a.: „Ég lít líka svo á að ákvæðið um það að sjónvarp skuli ekki hafa auglýsingar sé eiginlega alveg út í hött. Það er verið að bjóða upp á frjálsan útvarpsrekstur með skilyrðum.“ Og síðar í sama viðtali: „Ég reikna með því að ef svo ólíklega vildi til að Alþingi eða flokkarnir, Framsfl. og Sjálfstfl., á Alþingi samþykktu frelsi með skilyrðum og segðu við menn: Þið getið rekið sjónvarp ef þið hafið engar áskriftartekjur og engar auglýsingatekjur, þá reikna ég með að Ísfilm biði átekta og reyndi að sjá til þess hvort Eyjólfur hresstist ekki eitthvað.“ Já, herra forseti. Þetta var tilvitnun í stjórnarformann Ísfilm. Það fyrirtæki bíður átekta til að sjá til hvort Eyjólfur hressist og er þá átt við að alþm. opni fyrir flóðgáttir auglýsinga hjá svæðisstöðvum þannig að fjármálaöflin, einkum hér á höfuðborgarsvæðinu, geti helgað sér sem mest af öldum ljósvakans og um leið eyru og augu hlustenda og áhorfenda. Vonandi rætist ekki sá draumur Ísfilm og annarra hagsmunasamsteypa fjármagnsaflanna í landinu. Herra forseti. Það var ætlun mín að víkja að brtt. mínum sem 2. minni hl. við I. kafla þessa frv. En vegna þess að ég hygg að fundi verði senn frestað og ég á nokkuð eftir til að gera hér grein fyrir máli mínu og tillögum kýs ég að beina hér máli mínu til hæstv. samgrh. sem ég hafði óskað sérstaklega eftir að væri hér viðstaddur þessa umr. vegna fsp. sem ég vil beina til hans. Þó að það kunni að dragast sýnilega til næsta fundar að hæstv. ráðh. geti svarað mínum fsp. kýs ég að bera þær hér fram þannig að hæstv. ráðh. gefist tækifæri til þess að íhuga þær fsp. og veita hér svör síðar í umr. Fsp. mínar til hæstv. samgrh. varða þá umr. sem orðið hefur bæði innan menntmn. og fram kemur í tillöguflutningi við þetta frv. varðandi dreifikerfi útvarpsstöðva. Ég flyt sérstaka brtt. við frv. á þskj. 516 um þetta efni, svohljóðandi: „Dreifikerfi útvarpsstöðva um þráð, kapalkerfi, boðveitur, svo og endurvarpsstöðvar, skulu vera í opinberri eigu. Samgrh. setur reglur um gerð og notkun slíkra kerfa, svo og um leigugjald.“ Þetta er till. sem ég flyt við frv. um opinbert eignarhald á dreifikerfum útvarps. Hv. frsm. meiri hl. n. ræddi þetta mál og gerði grein fyrir sínum viðhorfum í þessu efni og taldi að það gæti ekki verið á verksviði menntmrn. að fjalla um þessi mál þar sem það heyrði undir samgrn. og fjarskiptalöggjöf. Ég tel óhjákvæmilegt að fá fram viðhorf hæstv. samgrh. um þetta efni og raunar hæstv. menntmrh. einnig, svo geysilega mikilsverður þáttur sem hér er á ferðinni. Ég hef þegar lýst því viðhorfi mínu að ég telji ekki fært fyrir Alþingi að taka afstöðu til breytinga á útvarpslögum án þess að fyrir liggi hver sé vilji þingsins í sambandi við eignarhald á dreifikerfum útvarpsstöðva. Æskilegt væri að í leiðinni væri hægt að taka á þeim málum sem varða svokallaðar boðveitur sem nú er farið að nota sem hugtak um þessi efni. Ég beini í þessu samhengi svofelldum fsp. til hæstv. samgrh.: 1. Hvert er viðhorf hæstv. samgrh. til eignarhalds á dreifikerfum útvarps með þráðum eða köplum, eins og það er einnig kallað, og til sendivirkja sem upp yrðu sett í þessu sambandi eins og endurvarpsstöðvar? 2. Hvað líður undirbúningi að löggjöf um þessi mál á vegum hæstv. ráðh. og samgrn.? Til skýringar þessari fsp. rifja ég það upp, sem fram kom hjá hv. þm. Halldóri Blöndal, að þetta mál mundi vera til athugunar hjá hæstv. samgrh. og gefur það tilefni til þessarar fsp. 3. Ætlar hæstv. ráðh. að beita sér fyrir lagasetningu um þessi efni á yfirstandandi þingi? 4. Í fjórða lagi spyr ég hæstv. ráðh. að því: Er samstaða milli hæstv. menntmrh. og hans, hæstv. samgrh., um það á hvern hátt skuli taka á þessum málum og tryggja að þau geti orðið samferða í gegnum þingið ef það er viðhorf ríkisstj. að málefni þetta heyri undir samgrn. og löggjöf um fjarskipti? Ég hef, hæstv. samgrh., vel í minni það sem fram kom í sambandi við fjarskiptalög sem sett voru hér s.l. vor. Þar voru rýmkuð ákvæði í sambandi við viss atriði sem snertu tímabundið leyfi til þess - eins og það heitir í fjarskiptalögum - „að stofna og reka fjarskiptavirki, þó ekki í atvinnuskyni, að því er varðar fjarskiptin sem slík.“ Fram kom við umr. um þessi mál það viðhorf hæstv. samgrh. að þessi ákvæði og þessi rýmkun í fjarskiptalögum tækju ekki til kapalkerfa. Ég vænti þess og efast ekki um að hæstv. ráðh. muni greiða úr óvissu í þessum efnum að því er varðar hans viðhorf og hans rn. til þessara málefna og tel það raunar skipta mjög miklu máli. Herra forseti. Ég sé að þingfundartíma er lokið og ég er reiðubúinn að gera hlé á ræðu minni til næsta fundar. Ég á eftir að lýsa hér brtt. mínum við I. kafla frv. og ég á eftir að gera að umtalsefni nokkur atriði sem fyrir liggja í brtt. annarra fulltrúa í menntmn., bæði meiri hl. og minni hl. og frá hv. þm. Friðrik Sophussyni. Ég vil enda þennan hluta ræðu minnar á því að vekja sérstaka athygli á brtt. sem hv. þm. Friðrik Sophusson flytur á þskj. 514. Hún sýnir allvel hvernig staða þessa máls er milli ríkisstjórnarflokkanna. Hér er komin fram brtt. frá einum þm. Sjálfstfl. um mjög þýðingarmikið atriði í þessu frv. Ég inni talsmenn Framsfl. og hv. þm. Ólaf Þ. Þórðarson alveg sérstaklega eftir því hvert sé viðhorf hans til þess að hér fari að rigna inn tillögum frá öðrum stjórnarliðum í þessu máli. Nær það samkomulag, sem lýst var í hv. menntmn., aðeins til hans og hv. þm. Sjálfstfl. sem þar eiga sæti? Við bíðum svars við þessu og sjáum hverju fram vindur í þessu máli. Ég hygg að það eigi enn alllangt í land að fá afgreiðslu hér í þinginu, ekki síst vegna þess hvernig að því hefur verið staðið af ríkisstj. hálfu fram til þessa og einnig vegna þess að hér er um geysilega vandasamt og viðamikið mál að ræða sem afar miklu skiptir að Alþingi taki sér tíma til að fara yfir svo að afgreiðsla þess beri engin einkenni flausturs, heldur yfirvegaðs vilja þingheims. [Frh.]