Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jónas Jónsson) Mentmn. Ed. leggur til, að þetta frv. verði samþykt. Hún álítur, að í þó nokkrum tilfellum sje betra að hafa slíka heimild, sem frv. fer fram á. Einstök fræðsluhjeruð eru oft svo lítil, að erfitt er að hafa þar heilan kennara. Það er því auðsjeð, að töluverð umbót er í þessu fólgin.

Guðmundur Ólafsson Jeg hefi komið fram með brtt. á þskj. 440. Það má segja um þessi lög eins og önnur fleiri, að þau eru ekki gömul, þegar þarf að breyta þeim. Þetta frv. er ljóst dæmi þess. Lögin voru samþ. á þinginu í fyrra og nú kemur fram frv. til laga um breytingar á þeim. Jeg verð að játa, að ef það frv. nær fram að ganga, þá taka lögin breytingum til bóta. Þó mundu þau batna enn meir, ef hv. deild vildi fallast á mína brtt., sem er í því fólgin, að þegar ekki er þörf á kennaranum allan námstímann, þá megi nota hluta hans til að kenna unglingum eða þá börnum innan skólaskyldualdurs. Nú hefir mjer verið bent á það af nefndinni, að þetta muni líklega að einhverju leyti koma í bága við launalög barnakennara, en jeg held varla, að varhugavert sje hvað það snertir að samþ.till. En ef hún skyldi koma í bága við launalögin, væri eins rjett að breyta þeim lögum eins og að standa á móti hagkvæmum breytingum á fræðslulögunum. Þó að nokkur bót sje í því, að tveir hreppar slái sjer saman um kennara, kæmi það ekki til greina nema um nágrannahreppa. En jeg get ekki skilið, að brtt. mín komi neitt verulega í bága við launalögin, því að jeg býst við, að fræðslumálastjóri gæti leyft þetta. Það er einmitt mjög hentugt að nota þennan tíma til framhaldsnáms, enda hefir slíkt verið gert sumstaðar þar, sem jeg þekki til.

Frsm. (Jónas Jónsson) Hv. þm. A.-Húnv. (GÓ) hitti nefndina að máli vegna brtt. sinnar, og hún var lítið eitt rædd. Við fengum fræðslumálastjóra til að koma á fund, og hann hafði það við brtt. að athuga, að hún gæti rekið sig á launalögin. Það mætti nú, ef til kæmi, breyta launalögunum, en jeg er ekki viss um, að þess þurfi. Jeg sje ekki annað en að till. sje til bóta. Jeg vil benda á, að fordæmi eru þegar fyrir hendi. Jeg veit ekki betur en að í Mosfellssveit sje unglingaskóli að minsta kosti 1 dag í viku starfræktur beinlínis í sambandi við barnaskólann. Presturinn kennir og barnakennarinn líka.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg er ekki við því búinn að taka afstöðu um þetta launaatriði. Það mun vera rjett hjá hv. 1. landsk. (JJ), að unglingakensla fer fram í Mosfellssveit, en jeg er ekki viss um, að sú kensla reki sig neitt á ákvæði launalaganna. Jeg er ekki viss um, nema barnakenslan sjálf taki 30 stundir á viku. En jeg hefi eiginlega ekkert við það að athuga, þó að barnakensla þokaði að einhverju leyti fyrir unglingafræðslunni. En þó að skólahald verði lengt vegna unglingakenslu fram yfir 24 vikur, kemur ekki til mála, að kennarar fái launaviðbót fyrir þann tíma. Það veit jeg ekki, hvort er hugsun hv.þm. A.-Húnv. (GÓ).

Guðmundur Ólafsson Út af síðustu orðum hæstv. ráðh. (JÞ), vil jeg taka það fram, að það er ekki mín ætlun, að ríkið borgaði fyrir lengri kenslutíma en 24 vikur. Ef sveitirnar vilja lengja tímann, er sjálfsagt, að þær beri sjálfar kostnaðinn af því.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Álit landbn. má sjá á þskj. 350, og eins og hv.þdm. munu hafa tekið eftir, mælir hún með frv. með breytingum. Jeg vil byrja með að gera leiðrjettingu á nál. Þar stendur, að brtt. á þskj. 189 sjeu frá hv. 4. þm. Reykv.; það á að vera 3. þm. Reykv. (JÓl), og er annaðhvort ritvilla eða prentvilla. Nefndin hefir fallist á bæði grundvallarhugsun frv. og sömuleiðis á aðalatriðin í brtt.hv. 3. þm. Reykv., um hækkun á framlagi ríkissjóðs til sjóðsins. - Einn nefndarmanna hefir óbundið atkv. og hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, og er það hv.þm. Barð. (HK) Eins og frv. var, náði verkefni sjóðsins ekki til annars en bygginga nýbýla, en brtt. eru um bæði hækkun á framlagi til sjóðsins og eins útfærslu á verkefni hans. Nefndin felst á hvorttveggja, eins og áður er sagt, og telur þessi tvö verkefni, sem um er að ræða, bygging nýbýla og endurbygging á bygðum býlum, jafn brýn og aðkallandi. En hinu síðarnefnda verkefni áleit nefndin nauðsynlegt að setja allþröng takmörk, því miður, verð jeg að segja, vegna þess, hve fjármagn sjóðsins verður takmarkað, og er það gert í 11. gr. í nál. Eins og gefur að skilja, með þessari útfærslu á verkefni sjóðsins, varð nefndin að gera breytingar til viðauka á frv., og koma þær aðallega fram í 10.–12. gr. í nál. Á þessum meginþáttum, sem jeg nú hefi lýst, eru till. nefndarinnar bygðar. Nefndin hefir hugsað sjer framlag til nýbýla og endurbyggingu á bygðum býlum sitt með hverju móti. Framlög til nýbýla hugsar nefndin sjer sem stofnfje, er ríkið eigi í býlinu, þangað til ef það verður leyst inn; gildir það jafnt, hvort sem landið er í einkaeign eða eign hins opinbera. En aftur á móti um framlag til endurbygginga á bygðum býlum hefir nefndin hugsað sjer sem lán með lágum vöxtum, eins og tekið er fram í 10. gr. í nál., þannig, að lánin ávaxtist og endurgreiðist með jöfnum greiðslum, og sje árlegt gjald 5% af lánsupphæðinni í 42 ár. Brtt. nefndarinnar er þar nokkuð öðruvísi framsett en hjá háttv. 3. þm. Reykv. (JÓl), en lánskjörin raunverulega hin sömu. Viðvíkjandi öðrum brtt. nefndarinnar skal jeg taka fram þetta: Við fyrstu umr. kom fram nokkur vafi á því, hvort sjóðnum væri ætlað að ná til býla, sem væru reist á ræktuðu landi, eða til eyðibýla. Þetta var hugsað þannig frá upphafi, en til þess að taka af allan vafa, hefir nefndin í viðauka við 2. gr. sett skýr ákvæði um þetta og gert um leið nokkurn mun á þeim tíma, sem framlögin mega vera afgjaldslaus, eftir því hvort bygt er á ræktuðu landi eða óræktuðu. Vegna innlausnarrjettar á framlagi ríkissjóðs, bæði til nýbýla á landi, sem er í einkaeign og opinberri eign, sbr. 8. gr., þótti nefndinni rjett að setja skorður við óeðlilegri verðhækkun á býlum þessum og vill því setja á þau hámarksverð, miðað við mat skattanefndar. Þar með er það trygt, að býli þessi komist ekki í óeðlilega hátt verð, en geti þó hækkað eðlilega í hlutfalli við þær umbætur, sem gerðar verða á þeim. Þá setti nefndin ákvæði um það, gegn hvaða tryggingum mætti lána, og eru þau ákvæði tekin fram í 12. gr. og eru sniðin eftir samsvarandi ákvæðum ræktunarsjóðslaganna. Viðvíkjandi yfirstjórn sjóðsins felst nefndin á brtt.hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) og ber hana fram sem sína. Jeg hefi þá í stuttu máli rakið hugsun og brtt. nefndarinnar og þarf þá litlu við að bæta. Eftir þeim góðu undirtektum, sem frv. fjekk þegar við 1. umr., leyfi jeg mjer að gera mjer hinar bestu vonir um undirtektirnar nú og um góðan vilja hv.þdm. til þess að vinna í einlægni að úrlausn þessa mikla og nauðsynlega verkefnis. Þetta verkefni er það, að skapa hinni eðlilegu fólksfjölgun í landinu eðlileg og holl skilyrði til þess að afla sjer lífsnauðsynja til framfæris beint úr skauti náttúrunnar sjálfrar og með beinum viðskiftum við hana. Þetta mikla verkefni hafa allar þjóðir orðið of seinar til að leysa. Fyrir því hefir fólkið hrúgast saman í borgirnar og bæina, við meira og minna óeðlileg framfærsluskilyrði. Og þaðan má telja að stafi að miklu leyti hinn sívaxandi rígur og ágreiningur, ekki aðeins á milli þjóðaheilda, heldur einnig á milli stjetta og einstaklinga. Menn leitast við að lifa hver á öðrum, hver á annara sveita, og berjast um brauðið í stað þess að styðja hver annan. Og með því er í raun og veru verið að grafa stoðirnar undan þjóðskipulagi og stjórnarfari nútímans.

Jón Sigurðsson Mál þetta var nokkuð rætt við fyrstu umr. og fjekk þá þegar góðar undirtektir; verð jeg að taka undir það með hv.flm. (HStef) og öðrum, sem talað hafa, að málið er mjög mikils varðandi og nauðsynjamál. Þegar verið er að ræða um þetta mál, er ekki úr vegi að líta um öxl og renna augunum yfir það, sem gert hefir verið allra síðustu árin bæði til undirbúnings þessu máli og til eflingar landbúnaðinum í heild sinni. Og verður þá ljóst, að síðustu 4 árin hefir ríkisstjórnin og Alþingi unnið mjög merkilegt starf í þágu landbúnaðarins. Í fyrsta lagi hefir bændum verið veittur greiður aðgangur að lánsfje til ræktunar, húsabóta og jarðakaupa með ræktunarsjóðnum og veðdeildinni. Í öðru lagi hafa bændur verið hvattir til jarðræktarframkvæmda með ríflegum verðlaunum, með jarðræktarlögunum. Loks hafa verið studdar mjög tilraunir með sendingu kjöts til Bretlands og leitast við að tryggja landbúnaðinum öruggan markað fyrir aðalframleiðsluvörur hans, og má þar til nefna bygging kæliskipsins og íshúslánin. Þá eru ótalin ýms smærri atriði, sem stjórn og þing hafa gert til eflingar landbúnaðinum. Alt miðar þetta að því, að efla og tryggja landbúnaðinn, og þótt ýms vandamál sjeu enn óleyst á þessu sviði, þá er nú svo komið, að þessar lagasetningar eru að skapa skilyrði fyrir fjölgun býla í landinu, sem áður voru mjög lítil. Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, er ekki nýmæli í sjálfu sjer. Frv. um fjölgun býla mun fyrst hafa verið fram borið á Alþingi árið 1893, og síðan á þingunum 1894 og 1895, og á þingi 1897 var samþykt frv., er stefndi aðallega í þá átt, að heimila mönnum að taka upp nýbýli. Árið 1914 bar svo þáverandi þm. Mýr., Jóhann Eyjólfsson frá Sveinatungu, fram frv. um grasbýli, er hann nefndi svo. Var það að ýmsu leyti merkilegt frv., og var skipuð 7 manna nefnd í málið. Nefndin kom fram með mjög ítarlegt nál. og lagði til, að málið yrði rannsakað rækilega og flutti till. til þál. um að stjórnin ljeti undirbúa og leggja fyrir þingið frv. um þetta efni. Um sama leyti skall stríðið á og varð því eigi af frekari framkvæmdum í þessu máli að sinni. Síðan hefir málið verið rætt nokkuð, einkum í búnaðarritum, og hreyft á Alþingi, en í því formi, að nálega engir vildu líta við því. Eins og nál. ber með sjer, hefir landbn. tekið frv. til gagngerðrar yfirvegunar. Nefndin hefir tekið til greina bæði það, sem jeg hreyfði við 1. umr., og eins till.hv. 3. þm. Reykv., og þar á meðal till. hans um að hækka tillag ríkissjóðs til sjóðsins um helming, eða úr 100 þús. upp í 200 þús. Jeg tel, að frv. hafi stórbatnað við meðferð nefndarinnar, og má þó betur, ef vel á að vera, og skal jeg drepa á nokkur atriði, er mjer þykir sjerstaklega áfátt. Nafn frv. er: frv. til laga um landnámssjóð Íslands. En hvað er landnám? Er það að byggja skýli yfir höfuðið á sjer? Nei. Eftir venjulegri málvenju er landnám þríþætt og felst í því: í fyrsta lagi að taka sjer land til eignar og umráða; í öðru lagi að byggja á landinu nauðsynleg hús, - og loks er ræktunin venjulega talin sjálfsagður liður í því landnámi, sem hjer ræðir um. Frv. ræðir aðeins um einn af þrem aðalþáttum landnámsins, en jafnframt þann erfiðasta, byggingarnar. Frv. ætti því að heita „frv. til laga um bygging nýbýla“; annars er hjer verið að flagga með nafni, sem ekki svarar til þeirra ákvæða, sem frv. inniheldur. Eins og jeg gat um áðan, gengur frv. fram hjá fyrsta þætti nýbýlamálsins: að nýbyggjandi geti fengið úrskift land til ræktunar og geti greitt það; fyrir slíkri úrskiftingu er að nokkru leyti sjeð með landskiftalögunum. En þótt ekkert sje gert til að styðja nýbyggja með kaup á landi, má þó ekki leggja stein í götu þeirra í þessu efni. En það er gert í frv. með ákvæðum um það, að fyrsta veðrjett skuli setja sem tryggingu fyrir greiðslu byggingarkostnaðar. Mjer er ekki ljóst, hvernig fátækir menn eiga að geta keypt sjer land, ef þeir mega ekki setja það að veði fyrir einhverju af verðinu, og venjulega mun seljandi krefjast fyrsta veðrjettar. Jeg held, að rjettara hefði verið að setja takmörk fyrir því, hvað mikið mætti hvíla á fyrsta veðrjetti. Til dæmis að setja þau ákvæði, að sem tryggingu fyrir byggingarkostnaði skyldi setja 2. veðrjett, með uppfærslurjetti og að á 1. veðrjetti mætti ekki hvíla meira en 3/5 landverðs. Það er þó langt frá því, að jeg áfellist nefndina fyrir að hafa ekki tekið upp í frv. eða brtt. sínar ákvæði, er ljetti mönnum meir en nú er, að fá útskift land fyrir nýbýli. Þvert á móti tel jeg rjett, að þau ákvæði bíði fyrst um sinn, og vil jeg gjarnan sjá hverju fram vindur. Framar öllu öðru vil jeg beina nýbýlamálinu inn á þá braut, sem jeg gat um við 1. umr. málsins: að samfara aukinni ræktun færi fram skifting á jörðunum, er börn taka við af foreldrum sínum, þannig, að eitt eða fleiri af erfingjunum húsi sjer bæ eða bæi í nágrenni við túnið, þar sem góð skilyrði eru til ræktunar, og noti jafnframt sinn hluta af gamla túninu. Þetta er líklegasta leiðin til að koma í veg fyrir, að unga fólkið þurfi að hrekjast í kaupstaðina af því að það fái ekki jarðnæði í sveitunum, svo sem nú er orðið alltítt. Þessi leið er öruggari og hefir ýmsa kosti fram yfir að kaupa landskika í úthaga og húsa þar bæ. Kostirnir eru einkum þessir: Í fyrsta lagi, að nýbyggjandi hefir strax nokkuð ræktað land við að styðjast. Í öðru lagi getur hann notast við nokkuð af gömlum peningshúsum og þannig sparað sjer útgjöld í bili. Í þriðja lagi ljettir það ýmsar framkvæmdir, sem vinna má í sameiningu, ef skamt er milli bæja, svo sem vegagerð og vatnsleiðslu, rafveitu, þar sem henni verður komið við, og fleira. Þetta hefir nefndin fallist á, og jeg er henni þakklátur fyrir það. En þrátt fyrir það, að nefndin gerir ráð fyrir því, að báðar þessar leiðir sjeu farnar, skift jörðum og bygt á alóræktuðu landi, er þó hvergi ákvæði um það, hve smátt megi skifta jörðum og hvað landið megi vera minst, til þess að byggja megi á því, með ríkisstyrk. Jeg tel það mjög varhugavert, að leggja það atriði algerlega í dóm manna, sem oft mundu kveða upp dóm sinn af lítilli athugun og ennþá minni reynslu. Jeg veit ekki betur en að hjá nágrannaþjóðum okkar sjeu skýr ákvæði um þetta, enda talin þar sjálfsögð. En hjer vantar alveg ákvæði, sem greini milli býlis og þurrabúðar. Í nýbýlalögunum 1897 er tiltekið, að býli megi ekki vera minni en 5 hundruð að dýrleika. Jeg tel þessi ákvæði úrelt og ekki rjett að binda slíkt ákvæði hjer við gamla hundraðstalið. Annar aðalþáttur nýbýlamálsins er byggingarnar, sem þetta frv. og brtt. fjalla um. Eins og sakir standa nú, mun þetta vera örðugasti þátturinn og því mest um vert fyrir nýbýlamenn að fá fjárhagslegan stuðning til að koma upp sæmilegum húsakynnum. Hinsvegar vil jeg alls ekki, svo sem gert er í frv., binda menn við borð með sjerstakan stíl á þessum byggingum, sem gæti hleypt verði þeirra fram um mörg þús. kr. í mínum augum er það aðalatriðið, þegar um smábýli er að ræða, þar sem sparlega verður að halda á, að húsaskipun sje þannig háttað, að bæta megi smámsaman við, ef ástæður leyfa, og geti þó farið vel. Ef á að binda sig við einhvern sjerstakan, íslenskan stíl, eins og t. d. í teikningum af bænum í Reykholti, er hætt við, að byggingin verði óhæfilega dýr, byggingarkostnaðurinn verði ofurefli bæði ríkinu og nýbyggjendum. Líklegasta leiðin til þess að svo verði ekki, er óbrotin en haganleg húsaskipun og að húsbyggingarnar verði, að mestu leyti, heimavinna, sem grípa má til í tómstundum, eða þegar annað kallar ekki mjög að, eins og er um gömlu torfbyggingarnar. Með því t. d. að steypa steina og hlaða úr þeim, mun vera hægt að reisa tiltölulega ódýrar steinbyggingar, einkum ef nýbyggjendur gætu unnið hvorttveggja sjálfir, steypt steinana og hlaðið úr þeim. Í þennan þátt frv. tel jeg vanta: Í fyrsta lagi hámark byggingarkostnaðarins, eða framlag sjóðsins til hvers einstaks býlis, sem að sjálfsögðu verður að standa í slíkum lögum sem þessum. Ennfremur er engrar skýrslu krafist um, hvernig byggingin sje af hendi leyst. Jeg geri ráð fyrir, að til þess þyrfti helst að vera sjerstakur eftirlitsmaður, t. d. umboðsmenn ræktunarsjóðsins í sveitum. En jeg veit ekki,hvernig nefndin hefir hugsað sjer þetta. Þá eru heldur engin ákvæði, er skyldi húseiganda eða lánþega að hafa húsið vátrygt, eða sem tryggja, að húsin verði ekki lögð í auðn, býlið t. d. haft með og húsin látin falla eftir nokkur ár. Þá kem jeg að þriðja þætti nýbýlamálsins, ræktuninni. Í frv. er ekki minst á hana einu orði. Engar kröfur um nýrækt, engin ákvæði sett um að nýbyggi hafi ræktað ákveðinn landskika eftirvíst árabil. Frv. gerir þó ráð fyrir, að heimilt sje að byggja nýbýli á óræktuðu landi. Að sjálfsögðu verða að standa um þetta skýr ákvæði í frv. Allir eru víst á einu máli um það, að verðmæti eða veðhæfi slíkra húsa í sveit byggist fyrst og fremst á ræktun landsins. Hús í sveit, sem bygt er á óræktuðu landi, er lítils virði, bæði sem veð og heimili. Þá vantar alveg í frv. ákvæði um það, hverjir eigi að njóta þeirra hlunninda, sem það býður. Eru það stórefnamenn, bjargálnamenn eða fátæklingar, eða allir þessir flokkar? Í nágrannalöndum okkar, t. d. Noregi, minnir mig að slík hjálp, sem hjer ræðir um, sje veitt þeim einum, er eiga minst 1500 kr., og ekki yfir 15000 kr. hreina eign, fyrir utan innanstokksmuni. Jeg hygg, að það sje líka tilskilið, að nýbýlismaður hafi ekki yfir ákveðið tekjuhámark, mig minnir að það sje kringum 4000 kr. Ákvæði í þessa átt eru sjálfsögð og má alls ekki vanta í frv. Jeg skal ekki leggja dóm á, hvar mörkin eiga að vera. Jeg býst við, að okkur henti annað í því efni en Norðmönnum. En þó að ekkert standi um þetta í frv., geri jeg ráð fyrir, að allir sjeu sammála um, að þetta eigi að vera þeim einum til hjálpar, sem verulega þörf hafa á hjálparhönd hins opinbera. Þá kem jeg að ákvæðinu um endurbyggingu á bygðum býlum. Þar er jeg heldur mótfallinn brtt. frá hv. 3. þm. Reykv. (JÓl). Mjer finst þau ákvæði ekki eiga heima í þessu frv., því að þau snerta hvorki landnám nje byggingu nýbýla. Mjer finst ákvæðin mjög varhugaverð, eins og frá þeim er gengið. Þau geta í ýmsum tilfellum orðið beinlínis verðlaun handa slóðunum, sem láta alt reka á reiðanum og drabbast niður. Þau geta líka beinlínis orðið hjálp handa jarðníðingnum, en svo nefni jeg einkum þá menn, sem gera sjer að leik að kaupa og leggja undir sig jarðir til þess eins að rýja þær að húsum og öllum gæðum, og selja þær síðan. Þetta mun tíðkast talsvert hjer sunnanlands og víðar. Oft getur svo farið, þegar þessir menn væru búnir að leika jarðirnar svo grátt, að lítið eða ekkert er lengur upp úr þeim að hafa, að þeim tækist að narra fátæka menn til að kaupa þessar jarðir fyrir tiltölulega hátt verð, með því að benda þeim á þann möguleika, að þeir geti fengið þær húsaðar á kostnað hins opinbera. Jarðníðingurinn getur á þennan hátt stungið í sinn vasa í hækkuðu jarðarverði þeim hagnaði, sem kaupandi átti að hafa af ódýru byggingarláni. Jeg bendi aðeins á þetta til athugunar, að hjer þarf að búa vel um hnútana, ef taka á upp þetta ákvæði. Hjer vantar líka nánari ákvæði um þessar byggingar, svo sem hámark lánsins og eftirlit með því, að því sje varið eins og til er ætlast. Það er heldur ekki tekið fram í frv. eða brtt. nefndarinnar, hvernig með skuli farið, ef lántakandi getur ekki staðið í skilum. En slík ákvæði er nauðsynlegt að hafa. Jeg get búist við, að mjer verði svarað því, að þessi atriði, er jeg tel vanta í frv., eigi að standa í reglugerð. En flest þeirra eru svo vaxin, að jeg held, að þau eigi að standa í lögunum sjálfum. Má vísa til þess, að í ræktunarsjóðslögunum eru ýms hliðstæð ákvæði, sem nauðsynlegt þótti, að í þau væru tekin. Þótt þessu frv. sje að mörgu ábótavant, eins og þegar hefir verið sýnt, þá er það ekki svo að skilja, að jeg áfellist hv.flm. eða hv. nefnd fyrir að hafa ekki gert skyldu sina. Málið er umfangsmikið, og það er tæplega von, að þingnefnd, sem mikil störf hefir á hendi, hafi getað rannsakað þetta mál til nokkurrar hlítar, þar á meðal getað pælt svo sem þurft hefði í gegnum tilsvarandi lagaákvæði hjá öðrum þjóðum. En það var gott að fá málið inn í deildina, svo að mönnum gæfist kostur á að gera við það athugasemdir, sem vel gætu orðið til þess að það skýrðist betur, áður en það verður tekið til enn rækilegri athugunar. Jeg tel rjettast, þegar búið er að ræða málið við þessa umræðu, og jafnvel 3. líka, að vísa því til þeirrar nefndar, sem nú er ákveðið að þingið skipi til þess að rannsaka landbúnaðarlöggjöfina. Þetta er stórt mál, og það er komið svo vel á veg, að jeg geri mjer von um, að allverulegur árangur sjáist af þessari lagasetningu áður en langt líður.

2894Jón Auðunn Jónsson: Jeg mun hafa getið þess áður, að jeg ætlaði að segja nokkur orð um þetta mál, áður en það færi út úr deildinni, og því kvaddi jeg mjer hljóðs nú, að jeg vildi efna það. En af ýmsum ástæðum verður það styttra en jeg ætlaði í upphafi. Jeg vil þá byrja á að geta þess, að flm. frv. þessa fullyrtu, að slíkt skip sem hjer er gert ráð fyrir, mundi ekki kosta yfir 487 þús. kr. En mjer er kunnugt um, að svo fremi sem fyrirkomulagi því er fylgt, sem gert er ráð fyrir í frv., þá verður skip þetta mun dýrara. Jeg hefi átt tal um skip þetta við framkvæmdasjóra Eimskipafjelagsins, og gerir hann ráð fyrir, að eigi það að hafa 10 mílna gönguhraða, þá þurfi vjelin að vera mjög sterk; auk þess er gert ráð fyrir allstóru kælirúmi, svo óhugsandi sje annað en að farrými verði að vera á þiljum uppi; alt þetta sje kostnaðarsamt. Og megi ekki gera ráð fyrir, að skipið kosti minna en 560–600 þús. kr. Þetta hefir framkvæmdastjórinn leyft að hafa eftir sjer. Þá er rekstrarkostnaður slíks skips. Sje gert ráð fyrir 10 mílna gönguhraða, þá verður kolaeyðslan ekki minni en 10 tonn á sólarhring, því að vjel, sem knýr til slíks hraða, verður kolafrek. Til samanburðar má geta þess, að Austri og Vestri, sem höfðu 8 mílna hraða á vöku, eyddu ekki nema 6 tonnum á sólarhring að meðaltali. Nú skil jeg ekki, enda hefi jeg enga skýringu á því heyrt, að þörf sje fyrir slíkan hraða hjá skipi, sem aðallega á að annast vöruflutninga og koma við á mörgum höfnum; slíkur ganghraði flýtir stórlítið ferðum skipsins, en er kostnaðarsamur. Því síður fæ jeg skilið, að þörf sje á farþegarými fyrir 40–50 farþega. Því engir ferðast með því, eins og nú er komið fólksflutningum, nema milli smáhafnanna. Rekstrarkostnaður svona skips mundi því aldrei verða undir 300 þús. kr. á ári, án þess að tekið sje tillit til þess, sem þarf til þess að jafna flokkun skipsins 4. hvert ár, sem er um 5% af verði þess. Til þess að glöggva sig á þessu, má líta á rekstrarreikning Esju, en þar er enginn eyrir áætlaður í vexti af kaupverði skipsins. En kaupverð Esju var 900 þús. Nú er búið að „afskrifa verð hennar svo, að hún stendur ríkissjóði ekki í meira en 600 þús. Ríkissjóður er þegar búinn að taka þetta tap á sig. Ef gera ætti rekstrarreikning Esju upp á venjulegan hátt, þá þyrfti að reikna vexti af verði skipsins, 600 þús. kr., auk þess, sem nauðsynlega þarf að leggja út vegna flokkunar þess 4. hvert ár. Það, sem því vantar að telja með rekstrarkostnaðinum, eru 66 þús. Hinn raunverulegi rekstrarhalli Esju 1926 er því um 270 þús. kr. Rekstrarhalli þessa nýja skips mundi því, eftir þeirri reynslu, sem við höfum fengið á þessum hlutum, ekki verða undir 200–250 þús. á ári. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) gerði útdrátt úr rekstrarreikningi Esju til þess að sanna, hvað sparast mundi, ef hún væri ekki látin annast vöruflutninga. Hann sagði, að fyrst og fremst mundu sparast 4 menn, eða 20 þús. á þeim lið. Þóknun til afgreiðslumanna 12 þús. kr. Bryggjugjöld 4 þús. Fyrir skemdir á vörum 2 þús. kr. Ennfremur tímatöf o. fl., er hann áætlaði 14 þús. Á þennan hátt fjekk hann rekstrarkostnaðinn niður um 50 þús. kr. Við þessa áætlun er það fyrst og fremst að athuga, að á mannahaldinu mundu ekki sparast nema þrír menn, eða ekki yfir 14 þús. kr. á þeim lið. Af þóknuninni til afgreiðslumanna mundi lítið sparast, því að svo stendur á, að afgreiðslumenn úti á landi afgreiða hana sjer til stórskaða. Þeir hafa afgreiðsluna á hendi af því að þeir eru afgreiðslumenn Eimskipafjelagsins. Og það vita allir, sem til þekkja, að þeir, sem vinna við afgreiðslu skipsins úti á landi, fá oft ekki hálft tímakaup við það starf. Þá ber að geta þess, að afgreiðslumenn fá sem þóknun hluta - 3–4% - af fann- og fargjöldum. Þessi liður mundi því ekki lækka meira, en í mesta lagi um 1/3. En það er það, sem jeg áætla, að flutnings- og fargjöld Esju minki við starfrækslu hins nýja skips. Þá er bryggjugjaldið. Á þeim lið mundi aldrei mikið sparast, því að skipið mundi koma að bryggjum, til þess að taka póst og farþega, enda þótt það tæki ekki flutning. Þær 2 þús. kr., sem greiða þarf fyrir skemdir á vörum, mundu falla niður, ef skipið tæki engan flutning, annars í hlutfalli við það, sem farmgjöld lækka. Hvað tímatöfina snertir, þá fullyrðir framkvæmdastjóri Eimskipafjelagsins, að tiltölulega lítil töf sje að taka flutning á höfnum. Telur hann tafir vegna flutnings vart nema meira en 10–12 þús. kr. af rekstrarkostnaði á ári, auk þess kostnaðar, sem leiðir af því að koma á aukahafnir. Það, sem Esja fær í farmgjöldum, er 142 þús., en í fargjöldum 120 þús. Hver mundi þá rekstrarhalli Esju verða, ef þessum 142 þús., sem inn koma fyrir farmgjöld, væri slept? Það er auðreiknað dæmi. Það er nú öllum vitanlegt, að þegar Esja fer hraðferðir, þá tapar hún mest. Þetta bera reikningarnir með sjer. Þó að skipið sigli ekki eins langa leið í hraðferðunum, eins og hinum, þá er þó kolaeyðslan mun meiri, og liggur það í því, að „keyrt“ er með meiri hraða. Þá er að athuga, hvað Esja mundi fá í staðinn, ef hún slepti farmflutningunum. Sumir flm. frv. þessa segja, að hún mundi fá nokkura uppbót með auknum fólksflutningi. En þetta geta þeir, sem kunnugir eru öllum staðháttum, ekki látið blekkja sig. Því að það vita allir, að skip, sem siglir á smáhafnirnar, fær lítinn fólksflutning. Aðalfólksflutningurinn er á milli stóru hafnanna. Milli Vesturlands og Reykjavíkur, milli Reykjavíkur og Akureyrar og frá Reykjavík til Vestmannaeyja og þaðan til Austfjarða. En milli þessara staða sigla skip nær beina leið, allan þann tíma árs, sem fólksflutningar eru mestir, og það eru þau, sem fá mestan farþegaflutninginn. Sem dæmi um þetta má benda á síðustu ferð Esju. Hefði hún ekki farið inn á Hvammsfjörð, mundi hún ekki hafa fengið nema 6–7 farþega hjeðan. Því að fólkið, sem fór með henni hjeðan, ætlaði flest til Breiðafjarðar og norður í Húnavatnssýslu. Það, sem ætlaði í Húnavatnssýsluna, fór af henni í Búðardal og þaðan landveg heim til sín. Það er sýnilegt, að rekstrarhalli Esju yrði um 100 þús. kr. meiri en nú er, ef hún ætti aðeins að flytja póst og farþega. Hverjir eru það svo, sem krefjast þess, að fá þetta dýra skip, sem á hlýtur að verða geypilegur rekstrarhalli? Er hægt að verða við kröfum þeirra og þörfum á ódýrari hátt? Við skulum athuga það? Sem betur fer eru samgöngur á sjó nú svo góðar, að ekkert hjerað byggir samgöngur á sjó eingöngu á ferðum þessa skips, og flest hjeruð hafa alls ekkert gagn af því, svo sem Árnessýsla, Rangárvallasýsla, Gullbr.- og Kjósarsýsla, Borgarfjarðar- og Mýrasýsla, Vestmannaeyjar, Barðastrandarsýsla, Norður-Ísafjarðarsýsla, og vestursýlan tæplega heldur, Eyjafjarðarsýsla og Vestur-Skaftafellssýsla. En þau hjeruð, er hefðu einhver not þessa skips, en hafa þó sæmilegar samgöngur fyrir, eru Snæfellsness- og Hnappadalssýsla, Dalasýsla að litlu leyti, Skagafjarðarsýsla, og þó aðeins að mjög litlu leyti, Norður-Þingeyjarsýsla, Norður-Múlasýsla og að jeg ætla syðsti hluti Suður-Múlasýslu, þótt hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) segi, að svo sje ekki, og Austur-Skaftafellssýsla að mestu leyti, enda er það svo, að Austur-Skaftafellssýla, þ. e. a. s. austurhluti hennar, þarf nauðsynlega að fá meiri samgöngur á sjó en hún venjulega hafir haft til þessa. Það mun óhætt að fullyrða, að smærri hafnirnar, er minst hafa að flytja og minsta þörf hafa fyrir flutninga, mundu nota þetta skip. En þó gætu þær ekki bygt einungis á ferðum skips þessa; þær mundu eftir sem áður heimta það, að Esja kæmi við hjá þeim líka og jafnvel skip Eimskipafjelagsins. Það er nú svo, að þar sem mikil þörf er fyrir flutninga, þar koma skip Eimskipafjelagsins, að undanteknum Hornafirði, og gera það staðhættir þar, grynningar í innsiglingu o. fl. Hefir fjelagið gengið svo langt í þessu, að t. d. nú síðast, er Brúarfoss var á ferðinni, þá gerði hann sjer krók inn á eina höfn til að sækja þangað 6 stórgripi, sem ekki var hægt að senda með Esju, vegna þess, hvað hún var lengi á leiðinni og hafði ekkert pláss fyrir stórgripi. Það er öllum vitanlegt að mest er þörfin á því fyrir hinar ýmsu hafnir að hafa greiðar samgöngur við útlönd. Það er svo t. d. um kjötflutninginn, að mikill kostnaður legst á kjötið, ef flytja þarf það milli hafna til umskipunar í útflutningsskip, og svo vilja menn gjarnan forðast umhleðslu, bæði á kjöti og síld, vegna þess, að oft kemst leki að tunnunum við það hnjask, en aðeins lítilfjörleg skemd ónýtir innihald tunnunnar. Kostnaðurinn við umhleðslu er líka mikill; hjer í Reykjavík mun ekki hægt að fá umhleðslu með hafnargjöldum fyrir minna en 10 kr. á smálest. Það er því eðlilegt, að menn krefjist þess, að skip Eimskipafjelagsins komi sem víðast með vörur frá útlöndum - margar þeirra skemmast líka við umhleðsluna, fyrir utan kostnað og óþægindi, sem af því leiðir - og taki aftur vörur til útflutnings. Ef Eimskipafjelagið legði niður sína viðkomustaði á smáhafnirnar - og það væri auðvitað hagkvæmast fyrir fjelagið - þá er jeg sannfærður um, að eitt skip gæti ekki að hálfu leyti fullnægt flutningsþörfinni á móts við það, sem Eimskipafjelagið gerir nú. Það er óhætt að fullyrða, að kostnaður fjelagsins við það að láta skipin sigla til smáhafnanna sje 300 þús. kr. á ári; forstjórinn segir, að hann sje meiri. Jeg er líka sannfærður um hitt, að menn mundu ekki líða það, að viðkomur Eimskipafjelagsskipanna fjelli niður. Fjelagið hefir nú að miklu leyti slept viðkomum í einu hjeraði, eftir því sem áætlunin gerir ráð fyrir. Við skulum nú sjá, hvort ekki koma fram kröfur um það, að skip þess komi þar við í flestum ferðum. Og sú krafa yrði nálega jafnmikil, þótt þetta nýja skip gengi. Segi jeg þetta vegna þess, að mjer heyrðist á hv. 1. þm. Reykv., að hann gerði ráð fyrir, að hægt væri að komast af með þetta skip og ríkissjóður gæti þannig sloppið við að greiða Eimskipafjelaginu styrk. Það er dálítið ergilegt, að flm. frv. virðast ekki hafa haft áhuga fyrir að athuga, hvað bygging og rekstur þessa skips mundi kosta. Það ætti þó að mega heimta það af hverjum þingmanni, er ber fram slíkt frv., að hann reyndi að afla sjer upplýsinga um það. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) gerði ráð fyrir því, að spara mætti nokkuð styrk til flóabáta, er skip þetta væri komið, en hann gat ekki fært neinar líkur að því, að svo mundi verða, neina um ferðir milli Hornafjarðar og Austfjarða. En borgar það sig fyrir okkur að kaupa skip, sem er hentugt fyrir Hornafjörð? Mundi slíkt skip verða hentugt til strandferða á vetrardegi? Sami hv.þm. sagði líka, að spara mætti fje til póstflutninga, ef horfið yrði að því ráði að kaupa eða láta smíða þetta skip. Og hann benti þar sjerstaklega á Norður-Ísafjarðarsýslu, og að þar mætti spara póstflutninga. Þetta er alveg sama bólan, sem skaut upp í fyrra, þegar hv.þm. hjelt því fram, að komast mætti af með minna fje til samgangna í Norður- Ísafjarðarsýslu. En þetta lýsir óleyfilega miklum ókunnugleika hjá hv.þm. og fleirum, eða þá því, að menn gera sjer ekki grein fyrir málinu í heild sinni. Við höfum nú reynslu um þessar flutningaferðir frá síðastliðnu hausti, þegar mestur var útfluningur á kjöti og mest flutt inn af vörum. Þá var leigt skip til þessara ferða, og það var meðfram leigt til þess beinlínis að fá reynslu um það, hver flutningaþörfin væri. Eigum við nú að byggja á þeirri reynslu, eða þveröfugt við hana? Það sýndi sig, að þetta skip fjekk 20 þús. kr. fyrir vöruflutning á þremur mestu annamánuðum ársins. Ef þetta er ekki reynsla og talandi vottur um það, að flutningaþörfin er ekki mikil, ja - þá veit jeg ekki hverju á að trúa. Að vísu eykst flutningsþörfin ár frá ári, en hún verður áreiðanlega svo lítil næstu 5–10 árin, að það getur ekki borgað sig, hvorki beint nje óbeint, að halda úti slíku skipi, eins og samgöngum hagar nú. Hv. þm. A.-Sk. sagði, að við ættum að nota meira innlent hey heldur en gert hefði verið að undanförnu, og mjer skildist á honum, að strandferðaskipið mundi hafa mikið að gera við heyflutninga. En þótt svo væri, þá verður að gæta þess, að heyflutningur gefur aldrei tekjur, nema þar sem örskamt er að flytja. Og þótt skipið fengi alla heyflutninga, svo að ekkert hey væri flutt frá útlöndum, þá yrði það þó ekki nema um 150 smál. samkv. nýjustu verslunarskýrslum. En heyið verður flutt eftir sem áður með vjelskipum og öðrum ódýrari skipum en strandferðaskipinu. Og það þarf enginn að búast við því, að hingað til Reykjavíkur verði flutt hey með því. Heyfengur eykst hjer árlega og eins í Borgarfirði og sýslunum fyrir austan, og það yrði því altof dýrt að fá hingað hey frá Norður- eða Austurlandi, nema þá með stórtapi fyrir útgerð skipsins. Nei, það er víst, að við megum ekki gera öðrum landsmönnum þungar búsifjar með því að ráðast í að kaupa þetta skip. Það verður hvort sem er ekki hægt að draga úr framlagi til flóabátaferða, nema ef það væri þá 3–5000 kr., sem varið er til flutninga milli Hornafjarðar og Austfjarða. Jeg held, að sumir hv.þdm. ímyndi sjer, að þetta skip muni hafa mikið að gera við að flytja útgerðarvörur milli hafna, svo sem fisk frá Hornafirði og salt og annað þangað. Það hefir altaf verið einkennilegur barlómur í sumum Hornfirðingum og sífelt nöldur um það, að ríkið ætti að sjá fyrir flutningum á þessum vörum fyrir þá. En er ríkissjóður fær um að taka að sjer að flytja slíkar vörur fyrir menn, eftir því sem þeir flytja sig til í veiðistöðvum? Nei, og það er heldur engin þörf á því. Ísfirðingar hafa í mörg ár stundað veiðar hjer í Faxaflóa á vetrarvertíð og síldveiðar á Siglufirði að sumri. En hefir nokkrum manni þar dottið í hug að senda fisk og salt með strandferðaskipi milli þessara stöðva? Það ber vott um mikla vanþekkingu á útgerð, að menn skuli geta haldið þessu fram, því að það er miklu ódýrara að fá leiguskip til þeirra flutninga. heldur en strandferðaskip. Það er altaf verið að vitna í það, hvað samgöngur milli Hornfjarðar og Austfjarða sjeu ljelegar. En þess ber að gæta, að þessar samgöngur nota aldrei fleiri en 1000 menn, eða tæplega það. En eins og styrkurinn til þessara ferða hefir verið á fjárlögum, þá koma 8 kr. á nef hvert í þeim sæla Hornafirði til þessara ferða, og auk þess kemur Esja þar við á sumrin. Ef það ætti að verja viðlíka miklu til samgangna í öðrum hjeruðum, þá er jeg hræddur um, að hv.alþm. og hæstv. stjórn þætti bagginn fara að verða nokkuð þungur fyrir ríkissjóð. En þrátt fyrir þetta get jeg gengið inn á það, að haldið sje uppi betri og heppilegri ferðum milli Hornafjarðar og Austfjarða en nú er. En til þess á maður ekki að steypa landinu í mörg hundruð þúsund kr. útgjöld á ári. Og mjer finst satt að segja hart, að hv.þm. Austfirðinga skuli vera að kvarta um þessar samgöngur, meðan þeir ekki vilja sjálfir leggja fram frá sýslusjóðum einn einasta eyri til þess að bæta samgöngur. Önnur hjeruð leggja mikið fram, svo sem Vestur-Skaftafellssýsla, sem hefir bundið sjer þungan bagga með bátnum, sem þangað gengur, að jeg ekki tali um Norður-Ísafjarðarsýslu, sem lagt hefir fram marga tugi þúsunda til bátaferðanna s. l. 10 ár. Til Hornafjarðar og Austfjarða nægir 30 smálesta skip, og rekstrarhalli þess þarf ekki að fara fram úr 10–15 þús. kr. á ári. En að þessari samgöngubót fenginni er fallin burtu þörfin fyrir þetta nýja skip, sem á að sigla út úr ríkissjóðnum hundruð þúsunda kr. á ári. Jeg vildi ekki láta þetta ósagt þeim hv.þdm., sem eru ákveðnir í því að fara inn á þessa braut og leggja í útgerðarkostnað strandferðaskips hundruð þúsunda kr. á ári, til þess að ekki yrði sagt, að engar upplýsingar hefði komið fram í málinu og mönnum sýnt fram á það, að hægt er að bæta úr brýnustu flutningaþörfinni á annan og ódýrari hátt.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg bjóst við því, að hv.þm.N.-Ísf. mundi þyrma deildinni við þessum „statistiska“ húslestri. Hann hefir lesið þennan sama lestur tvisvar sinnum áður og nú í þriðja sinn, og væri synd að segja, að hann komi nú í endurbættri útgáfu  Jeg þykist þó hafa fengið eina skýringu á því, hvers vegna hv.þm. er á móti frv.; jeg hygg, að það stafi af því, að hans kjördæmi, sem hefir eftir atvikum góðar samgöngur og nýtur mikils styrks, muni missa eitthvað af þeim hlunnindum. Honum virðist líklega, að ef svo yrði breytt til, að hjer væru tvö strandferðaskip, þá mundi skerðast sú upphæð sem Ísafjarðarsýsla fær til samgöngubóta innanhjeraðs. Það mun vegna þeirrar hættu, að hann legst svo þunglega á móti frv. Jeg vil ekki gera honum þær getsakir, að hann geti ekki unnað öðrum hjeruðum slíkra samgangna, sem Ísafjarðarsýslur njóta. Því hefir verið haldið fram af sumum þeim, sem í móti frv. mæla, að fyrst og fremst verði að hugsa um bættar samgöngur á landi, vegabætur og bílvegi aftur og fram um landið. Það muni bæta úr og bjarga samgönguþörfinni. En þetta er eitt hið fráleitasta og fákænlegasta, sem fram hefir komið í málinu. Við erum hjer á eylandi, sem er umflotið íslausum sæ, og hjer búa aðeins 100 þúsundir manna á strandlengju, sem er svo löng, að það tekur mánuð að fara í kring landleiðina. Það er stórkostlega einkennilegt, að nokkur skuli geta haldið fram þeirri kenningu, að við eigum að bíða með samgöngubætur á sjó, þangað til bílvegur sje kominn um allar bygðir, sem bersýnilega dregst marga mannsaldra. Það eru samgöngurnar á sjónum, sem við verðum fyrst og fremst að hugsa um, því að þær eru og verða þær einu samgöngur, sem þegar geta komið að gagni og viðráðanlegar eru á þessum tíma. Þær bæta þegar úr þörfum, að minsta kosti fyrir 80% af landsbúum. Mjer þykir rjett að minna á það, að ekki er enn komið lengra strandferðamálunum, en gert var ráð fyrir á fyrsta löggjafarþinginu, árið 1874. Það var í fyrsta sinn, að jeg ætla, sem tillögur komu fram um kaup á strandferðaskipi. En það komst vitanlega ekki til framkvæmda fyr en löngu seinna, og við þetta eina skip situr enn í dag. En þingið 1913 sá þó lengra fram í tímann en ýmsir sjá nú. Það gerði ráðstöfun til þess að fá tvö strandferðaskip. Og vissulega hefði farið svo, að skipin hefðu orðið tvö, ef ekki hefði stríðsástandið aftrað því. Það er eftirtektarvert, að í allri þessari rekistefnu spá mótstöðumenn málsins því, að skipið muni innan skamms koma. Þeir veita þá aðeins viðnám í bili, vitandi það, að skipið er á næstu báru og hlýtur að koma. Jeg verð að segja, að mjer þykir talsvert varið í þessa viðurkenningu þeirra og finn, að þeir eru að gugna. Hv. þm.N.-Ísf. vildi vefengja ágiskun mína um rekstrarhalla á þessu nýja skipi og Esju. Að vísu verður ekki fyrirfram með vissu sagt um rekstrarhallann, enda fer hann mjög eftir meðferð skipanna, en jeg leiddi að því góðar líkur við 2. umr., að rekstrarhalli Esju mundi minka.

Hvaða líkur?

. Jeg sýndi fram á, að reikningar Esju fyrir síðastliðið ár bæru með sjer, að 10 þús. kr. hefðu verið greiddar fyrir yfirvinnu á ýmsum höfnum, sem beint stöfuðu af vöruflutningunum. Þá benti jeg á, að Esja gæti komist af með 3–4 færri menn en hún hefði nú, ef hún væri laus við vöruflutninga, og að afgreiðslukostnaðurinn á höfnunum yrði um 12 þús. kr. minni, er vöruflutningum slepti. Það liggur í því, að afgreiðslumönnum er ætluð viss hundraðstala af farmgjöldunum. Það er auðelt að sjá, að þegar farmgjöldin nema 142 þúsundum, eftir frádrátt, þar nemur þetta töluverðri upphæð. 

Á hvaða stöðum er það?

. Jeg læt ekki hrekja mig með spurningum út frá efni, eða bið hæstv. forseta að þagga niður í þeim mönnum, sem ekki geta á sjer setið, meðan aðrir tala. - Jeg hefi sem sagt sýnt fram á, að yfirleitt verður margskonar sparnaður á rekstri skipsins, er það hættir pinklaflutningi. Sumstaðar mundu sparast bryggjugjöld, því að ef ekki væri nema um farþega að ræða, mundi skipið oftlega ekki tengja sig við bryggju.

Hvað mikið af bryggjugjöldunum er greitt í Reykjavík?

. Jeg hefi ekki kynt mjer það sjerstaklega. Þá var hv.þm. (JAJ) að reyna að vefengja, að rjett væri tilgáta mín um verð nýja skipsins. Jeg þarf engu þar til að svara, en vil benda á nál., sem framkvæmdarstjóri Eimskipafjelagsins skrifaði undir, á þskj. 60 frá síðasta þingi. Og til frekari tryggingar því, að rjett sje með farið, ætla jeg, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp brjef frá framkvæmdarstjóranum, frá síðasta þingi, út af fyrirspurn, sem flm. samskonar frv. og þessa lögðu fyrir hann. Þar segir svo: „Til frekari fullvissu símaði jeg út og spurðist fyrir um, hvað strandferðaskip eins og það, sem þjer óskuðuð, mundi kosta með einangruðu kælirúmi 2000 teningsfet að stærð. Svar viðvíkjandi þessu kom í gær, og var á þá leið, að skipið mundi kosta 400 þús. d. kr., eða 472 þús. ísl. kr., eftir núverandi gengi. Innanstokksmunir og ýms útbúnaður mundi kosta 15 þús. d. kr. eða 17700 ísl. kr., svo samtals mundi skipið kosta 489700 ísl. kr., eins og nú standa sakir.“ Þetta brjef frá framkvæmdarstjóranum sjálfum, ásamt nál., ætti að geta skorið úr allri þrætu um þetta efni. Jeg hefi ekki haldið öðru fram, hvorki um rekstrarhallann nje heldur byggingarkostnað hins nýja skips, en því, sem hann hefir bent á.

Þetta er ekki alveg rjett.


             . Hv. þm.N.-Ísf. var að upplýsa sitthvað um rekstur skipa og byggingu, sem ekki hafði komið fram áður, skipa, sem hefðu verið miklu dýrari og erfiðari í rekstri en hjer er ráðgert. Slíkt kemur þessu máli ekkert við. Það má vera, að hann þekki betur en jeg til rekstrar togara, en það er ekki þar með sagt, að hlutlaus sje skýrslan hjá honum; mörg ummæli hans eru utan við það mál, sem hjer liggur fyrir, um kaup á farþega- og kæliskipi. Hv. þm. heldur því fram, að mörg hjeruð hafi ekki þörf fyrir bættar samgöngur og mundu því ekki hafa veruleg not af þessu skipi. En jeg verð að halda því fram eins og áður, að því nær hvert einasta hjerað á landinu hafi not af því, jafnvel þau, sem hann álítur, að engin not hefðu af því. T. d. vil jeg benda á, að Vestur-Skaftafellssýsla, sem hefir enga höfn, nema Vík í Mýrdal, mundi hafa talsverð not af þessu skipi, en ekki er von, að slíkur staður hafi gagn af ferðum Esju, eða skips, sem á að hraða ferðum vegna farþega og pósts. Skip, sem gætu gefið sjer betri tíma, mundu geta komið við í Vík, Árnessýsluhöfnunum og höfnum Austur-Skaftafellssýslu, t. d. Hornafirði, eins og líka víðar, þar sem nú eru strjálar viðkomur eða engar. Hv. þm. hjelt því fram, að þó að aðgreindir væru póst- og vöruflutningar, mundi fara eins um ferðir Esju og nú, að ekki fengjust farþegar, nema milli næstu hafna við Reykjavík. En þegar Esja getur farið þriðjungi hraðar en hún gerir nú, þá er augljóst, að fleiri hyllast til að fara með skipinu. Maður, sem þyrfti t. d. að fara frá Hólmavík til Akureyrar, mundi síður hafna Esjuferð, ef svo bæri undir, að ferðinni lyki á 3 dögum í stað 4½ degi eins og nú er. Aftur og aftur kemur hjer fram sama kenningin, um að flóabátarnir eigi að fylla þær eyður, sem eru í strandferðum okkar, og muni það vera bæði ódýrara og hagkvæmara en strandferðir stærri skipa. Jeg játa, að á vissum stöðum, t. d. þar sem stór hjeruð liggja að einhverjum flóa, getur verið haganlegt að hafa flóabátana, en það er ekki nema á tiltölulega fáum stöðum, og auk þess geri jeg ekki ráð fyrir, að þeir verði neitt ódýrari en gufuskip, ef nokkuð á að vera í þá varið. Jeg veit, að um Ísafjarðardjúp hefir verið slíkur flutningur á pósti og farþegum, en það nær ekki út fyrir hjeraðið að mun, og er ekki einu sinni fullnægjandi fyrir það, nema aðrar strandferðir bætist við. Hv. þm. (JAJ) hefir leyft sjer að rangfæra orð mín, bæði við 2. umr. og eins í dag. Hann segir, að jeg hafi lýst því yfir, að samgöngur væru góðar á sjó í mínu hjeraði. Þetta er hártogun. Jeg var að svara hv.þm. Barð. og sagði, að hafnirnar mörgu og góðu í Suður-Múlasýslu mundu tryggja þar sæmilegar samgöngur. En það er dálítið annað að hafa sögn í nútíð eða skildagatíð, eða þá ókominni tíð. - Því hefir verið haldið fram, bæði af hv.þm.N.-Ísf. og fleirum, að Eimskipafjelagið stæði betur að vígi en aðrir aðilar til þess að hafa strandferðirnar á hendi. Jeg skal ekki neita því, að það standi vel að vígi, en það er alt annað en hitt, að fjelagið vilji taka þær að sjer, með þeirri áhættu og kostnaði, sem því fylgir. Eimskipafjelagið er eign einstakra manna, sem auðvitað vilja bera eitthvað úr býtum; mundi fjelagið varla fá leyfi til þess hjá aðalfundinum að taka á sig ábyrgð og vanda af strandferðunum. Hitt er alt annað mál, að Eimskipafjelagið stendur vel að vígi til þess að líta eftir rekstrinum eins og það hefir gert. En það er auðveldara að semja við Eimskipafjelagið um reksturinn, þegar skipin eru fengin tvö. Slíkt fyrirkomulagsatriði verður ef til vill athugað síðar, en til þess er ekki kominn tími, og verður það aldrei gert, nema með miklu framlagi úr ríkissjóði. Þótt jeg hafi skrifað ýmislegt fleira niður, ætla jeg ekki að tefja tímann með því að svara því. Sumu hefir áður verið svarað, og sumt eru endurtekningar, eða þá ummæli, sem ekki koma því máli við, sem hjer liggur fyrir. Þó vil jeg drepa á það, að í öllum þessum umr. hefir, þegar deilt hefir verið um rekstrarhallann á útgerðinni undanfarið og þeim væntanlega, altaf verið miðað við rekstrarhalla Esju síðasta ár. En þá var hann mestur, 207 þús. kr. Árið 1925 var hann 139 þús. kr. og 1924 184 þús. kr. Þetta hefi jeg að vísu nefnt við 2. umr., en þrátt fyrir það er sífelt haldið áfram að miða við þennan mesta halla. Það er eftirtektarvert við samanburðinn frá ári til árs, að fargjöld fara lækkandi, en farmgjöld standa í stað, þ. e. a. s., fólkið hættir smám saman að nota Esju, eftir því sem samgöngur aukast með útlendu skipunum. Þetta á og þarf að lagfæra. Jeg sje ekki annað ráð vænna til þess að hamla upp á móti útlendri samkepni en það, að koma Esju í hraðferðir. Jeg hefi spurt skipstjórann á Esju um það, hvað margir dagar mundu fara í hverja ferð, með póst og farþega, en án farms. Hann svaraði, að eflaust mætti fella þriðjung þess tíma niður, sem nú fari í hverja ferð, þótt viðkomur væru á 40–45 höfnum. Þetta þýðir með öðrum orðum, að Esja ætti, að minsta kosti allan bjartari hluta árs, að geta farið 3 ferðir á mánuði umhverfis landið með póst og farþega.

Jón Auðunn Jónsson Það er óþarfi að kalda umr. áfram mikið lengur. Það mun vera ákveðið, hvernig um þetta frv. fer. Jeg ætla aðeins með nokkrum orðum að sýna fram á, að rök hv. 1. þm. S.-M. eru ekki mikils virði. Hann reyndi ekki á nokkurn hátt að hnekkja mínum tölum, enda er það erfitt, því að ef hv.þm. leitaði til þeirra, sem kunnugastir eru, eins og framkvæmdastjóra Eimskipafjelagsins, mundi hann fá nákvæmlega sömu tölur. Hv. þm. segist í einu tilfelli hafa borið sig saman við framkvæmdastjórann, nefnilega um byggingarkostnaðinn. En í tillögum hans er gert ráð fyrir, að skipið hafi miklu minna farþegarými og farþegarúm á þiljum uppi, sem er margfalt dýrara en undir þiljum - og einmitt á þessu byggist það, að ályktanir háttv.þm. eru rangar. Framkvæmdastjórinn segir líka, að skip með 8 mílna hraða muni gefa í tekjuhalla 160 þús. kr. En skip með miklu meiri ganghraða, sem ekki geri neitt annað en það, sem ódýra skipið gerir, mundi verða stórum mun dýrara í rekstri. Það munar ekki litlu, hvort skipið brúkar 6 tonn eða 9–10 tonn á sólarhring af kolum. Hv. þm. var með getsakir um það, að jeg væri hræddur við, að dregið yrði úr styrk til Djúpbátsins. Jeg er ekkert hræddur um það, enda dettur engum í hug að það verði, þar sem báturinn annast póstflutninga, sem fyrir stríð var borgað fyrir 10 þús. kr., og nú hefir þessi bátur 17 þús. kr. styrk; ganga þá einar 5 þús. kr. til Norður-Ísafjarðarsýslu til að fullnægja samgöngum á sjó og landi. Það yrði hjer um bil ein króna á mann. En það þykja ljelegar samgöngur í Hornafirði, þar sem greidd eru til hins sama úr ríkissjóði 8 kr. á mann. Hv. þm. fullyrðir, að afgreiðslugjöldin nemi 5%. Jeg hefi ekki spurt um það annarsstaðar en á Vesturlandi, og þar eru þau 3%. Auk þess vildi hann staðhæfa, að borguð væru afgreiðslumönnum föst árgjöld. Jeg þekki það ekki, enda vildi hv.þm. ekki benda á dæmi. Þá talaði hv.þm. um bryggjugjöldin, sem gætu horfið. En hvar eru þau greidd? Meira en ¾ hlutar þeirra eru greidd til Reykjavíkurhafnar. Er það ætlum hv.þm., að Esja leggist hjer á ytri höfnina og liggi þar á milli ferða? Jeg nenni ekki að hrekja á ný þær lítilfjörlegu mótbárur, sem fram hafa komið. Það er öllum sýnilegt, hvað þær eru veigalitlar og vanhugsaðar, og sumar þeirra hreint og beint upphugsaðar af hv. 1. þm. S.-M., til þess eins að afsaka vanþekkingu og þar af leiðandi frumhlaup flm. í málinu. Hann segir, að Esja muni geta farið 3 ferðir á mánuði í kringum land. Það er kanske hægt. En hvar eru þá notin? Hvar kemur hún við? Og hafa þær hafnir, sem hún kemur þá á, þörf fyrir viðkomurnar? Nei. Hún kæmi þá aðeins á stærstu hafnirnar, sem enga, eða litla, þörf hafa fyrir viðkomurnar, og sannreynt er, að hraðferðirnar valda mestum rekstrarhalla. Að fargjöld hafa lækkað, er eðlileg afleiðing af því, að önnur skip, skip Sameinaðafjelagsins, hafa tekið upp beinar ferðir til fólksflutninga. Jeg verð algerlega að mótmæla því, að Eimskipafjelagið hagi ferðum sínum eftir því, sem hagkvæmast er fyrir hluthafana. Það hagar ferðum sínum eftir því, sem það telur öllum landsbúum hentugast. Eimskipafjelagið hugsar ekki fyrst og fremst um hluthafana; það sýna reikningar fjelagsins og öll afkoma þess, og það hefir ekki gert það og á ekki að gera það.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Hv. þm.N.-Ísf. kvartaði undan því, að jeg tæki ekki nægilegt tillit til talna þeirra, sem hann las upp. Jeg verð að segja honum það hreinskilnislega, að jeg álít flestar þeirra svo fráleitar til sönnunar málstað hans, að jeg vildi ekki tefja tíma þingsins með því að eyða orðum að þeim. En af því að þessi hv.þm. hjelt því fram, að áætlunin um kostnað við byggingu þessa strandferðaskips væri of lág hjá okkur flm., þá vil jeg minna á það, að brjefið frá Emil Nielsen, dags. 15. mars 1926, var skrifað eftir að frv. sama efnis sem þetta frv., sem nú liggur hjer fyrir, var komið hjer fram á síðasta þingi. Þá lá fyrir honum alt hið sama og nú liggur hjer fyrir. Það skip, sem þá var um að ræða, átti einmitt að hafa sama vökuhraða og samskonar farþegarúm og skip það, sem hjer ræðir um. Hjer er því algerlega bygt á áætlunum framkvæmdastjórans. Mig varðar ekkert um, hvað síðar kann að hafa komið upp í huga hans. En jeg hygg, að honum muni ekki hafa snúist hugur síðan, heldur sjeu það litaðar umsagnir frá honum, sem hjer eru bornar fram, og úr lagi færðar. Þá spurði hv.þm., hvaða gagn höfnunum væri að hraðferðum Esju. Þær hafa það gagn af þeim, að póstflutningur og mannflutningur verður miklu örari en nú. Auk þess komast hjeruðin í lifandi viðskiftasamband innbyrðis og við umheiminn. Þá fullyrti þessi hv.þm., að altaf hefði verið mest tap á hraðferðum Esju. Hvaða hraðferðum? Esja hefir ekki farið neinar hraðferðir síðan 1923. Þá voru gerðar þrjár hraðferða-tilraunir og komið við, að mig minnir, á 6 eða 8 höfnum á landinu. Þessar ferðir borguðu sig illa, sem vænta mátti, þar sem þær voru um hásumarið, er annatími var mestur, enda nokkuð af handahófi. Þessar ferðir voru aðeins gerðar sem tilraun og fólkið hafði tæpast áttað sig á þeim, er þeim var lokið. Jeg sje ekki ástæðu til þess að karpa lengur um þetta mál. Það hefir ekkert nýtt komið fram í þessum umræðum og mun ekkert koma fram frá hv. andmælendum, sem sannfæri mig eða aðra flm. málsins.

Frsm. minni hl. (Jón Ólafsson) Jeg stend ekki upp til þess að reyna að sannfæra hv. 1. þm. S.-M., enda hefir hann lýst yfir því, að það muni vera illkleift, og hygg jeg, að það muni ekki ofmælt. En jeg fæ ekki orða bundist, er hv.þm. vill halda því fram, að skip, slíkt sem þetta, muni ekki kosta nema 450 þúsundir króna. Jeg ljet síðastliðið ár byggja skip, sem kostaði 450 þúsundir. En það var bara einfalt fiskiskip, sem er laust við allan þann útbúnað, sem þessu skipi er ætlað að hafa, svo sem kælirúm, rúm fyrir 50 farþega, sennilega í yfirbyggingu skipsins, því að ella yrði lestarrúmið of lítið. Ef það er nú svo, að farþegarúmið eigi að vera í yfirbyggingunni, og annað hefir ekki verið upplýst, þá er mjer sama hvað hver segir, það getur ekki komið til mála, að slíkt skip geti kostað minna en um 600 þús. kr. Jeg þarf engar ágiskanir um þetta. Jeg hefi látið rannsaka það og get því slegið þessu föstu. Það er leiðinlegt að þurfa að vera að deila um þetta við menn, sem ekkert vit hafa á þessu, og jeg sje ekki, að sú þekking sje á þessu máli hjer í þessari hv. deild, að það þýði að fara að útskýra þetta nokkuð nánar. Þá sagði hv. 1. þm. S.-M., að það væri eitt hið fákænlegasta, sem fram hefði komið í þessu máli, að bera það saman við samgöngur á landi. En hann hlýtur þó að kannast við það, ef hann hugsar um það, að það liggur við borð, að heil hjeruð leggist í auðn vegna samgönguvandræða. Þau hafa sum ekki aðgang að öðru en þessu gamla farartæki, hestinum, sem hv.þm. finst vera fullboðlegur handa sveitakörlunum. En það er erfitt og seinlegt og á eftir tímanum, að þurfa að draga að sjer langar leiðir flutninga til heimilisins, t. d. timbur, á hestum. Því flýr fólkið þangað, sem samgöngurnar eru betri. Það hafa Hreppamenn í Árnessýslu og menn úr sumum hreppum Rangárvallasýslu sagt mjer, að nærri liggi, að þessar sveitir sjeu að leggjast í auðn, vegna samgangnanna. Jeg hafði með rökum sýnt fram á það við 2. umr. þessa máls, að firðir landsins hefðu allgóðar samgöngur, þar sem eimskipin koma þar við frá 15–50 sinnum. Auk þess er allur fiskur tekinn með sjerstökum leiguskipum, sem fiskkaupmennirnir senda, og ennfremur flóabátar altaf á verði, þar sem flutningaþörfin er mest. Þeir fá vitneskju um það í gegnum símann og eru óbágir á að fara og rjetta fólki hjálparhönd, þar sem þörfin er mest. Jeg hefi altaf haldið því fram og held því fram enn, að þegar beðið er um bættar samgöngur, þá eigi fyrst og fremst að líta þangað, sem samgöngulaust er, en ekki að vera að hrúga samgöngubótum þar ofan á, sem góðar samgöngur eru fyrir. Og jeg er þess fullviss, að fjarðarhjeruðunum stendur ekki samgönguleysi fyrir þrifum. Jeg vil hvorki eyða tíma þingsins nje pappír til þess að lesa upp þá „statistik“, sem hjer liggur fyrir um það, hvað sumir firðirnir greiði í flutningsgjöld og fargjöld. En það er svo aumlegt sumstaðar, að skip, sem hefir farið 15 sinnum inn á einn fjörðinn, hefir fengið fyrir það 300 kr., og á öðrum firði með 12 ferðir hefir fengist 80 kr. fyrir ferð. Hugsa jeg, að ekkert skip sje ofhaldið af þessu fyrir að sigla inn á firðina og stoppa þar. En þetta sýnir, að ekki er mikil nauðsyn á því, að senda dýrt skip í kjölfar þessara skipa. Hv. þm.N.-Ísf hefir nú í sinni ræðu tekið margt fram af því, sem jeg vildi hafa tekið fram, svo jeg get sparað mjer það. Jeg skal aðeins geta þess, að jeg skil ekki í hvaða barnaskóla hv. 1. þm. S.-M. hefir gengið til þess að fá vitneskju um viðhaldskostnað skipa. Viðhaldskostnaðurinn eykst ár frá ári. Það er talið, að hann tvöfaldist á 8 árum, þrefaldist á 12 árum o. s. frv. Lagarfoss hefir nú verið endurnýjaður um svo að kalla fult skipsverð, og viðhaldskostnaður Esju var síðastl. ár rúm 40 þús. kr. Það sjest af þessu, að þessi liður er ekki neitt smáræði. Jeg tek undir það með hv.þm.N.-Ísf., að margar sýslur landsins hafa ekki minstu not af þessu skipi. Allar þær sýslur, sem hann nefndi, eru útilokaðar, og þó að Árnes- og Rangárvallasýsla hafi viðkomustaði, þá kemur varla fyrir, að þar úti fyrir sje svo dauður sjór, að skip geti komið við á höfnunum þar. Þó að gott veður sje í dag, þá mundi mjer ekki detta í hug að senda flutning austur þangað með skipi, því að það er eins líklegt, að þar sje ófært veður á morgun, svo að ófært sje að skipa vörum upp. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta frekar. Jeg vil halda fast við það, að með þeim tekjum, sem ríkissjóðurinn hefir nú og fyrirsjáanlegar eru í framtíðinni, þá höfum við engin efni á því að fara að leggja út í fyrirtæki, sem fyrirsjáanlegt er um að gefa mikinn tekjuhalla. Jeg sýndi fram á það við 2. umr., að hann mundi tæplega verða minni en á 8. hundrað þús. kr. Ríkissjóðurinn þarf af fá vexti og fyrningu af skipinu, til þess að geta endurnýjað það á rjettum tíma. Ef þetta er ekki tekið með, þá er verið að fara í felur með sannleikann. Jeg býst við, að hv.flm. (SvÓ) hafi ekki tekið þetta með, vegna þess að hann hefir ekki talið það heppilegt. En það er öllum, sem vit hafa á, kunnugt, að skipið endist ekki nema ákveðið tímabil, en þá þarf að endurnýja aðalparta þess. Jeg er sannfærður um það, að þess verður langt að bíða, að þetta skip verði bygt. Engum flokki mun detta í hug að ráðast í það, að athuguðu máli.

Tryggvi Þórhallsson Það gerðust hjer á landi viðburðir fyrir einum mannsaldri, sem eru hliðstæðir því, sem nú er að gerast hjer. Það var þá talað um að bæta úr samgöngunum við hjeruðin fyrir austan fjall, og átti að leggja veg yfir Hellisheiði. Þegar þetta var ákveðið, þá komu menn að austan til þess að hafa tal af yfirvöldunum hjer um þetta vandamál. Það voru skoðanabræður hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) og hv. 3. þm. Reykv. (JÓl). Þeir sögðu við Magnús Stephensen landshöfðingja, að það væri hin mesta fásinna að ráðast í þetta fyrirtæki; þeir sögðu, að þetta væri svo dýrt, að það mundi ekki borga sig. Þeir hafa sjálfsagt líka sagt, eins og hv. 3. þm. Reykv. (JÓl), að þetta gæfi enga vexti af sjer, og líklega líka, að samgöngurnar væru fullboðlegar eins og þær þá voru. Þessir menn voru sjálfsagt innilega sannfærðir um það, að þetta væri of dýrt, og að þeir hefðu á rjettu að standa, eins og jeg geri ráð fyrir að hv. 3. þm. Reykv. og hv.þm.N.-Ísf. sjeu sannfærðir nú um sinn málstað. En við vitum nú, hvernig þetta fór. Þó vegurinn kostaði mikið fje, þá hefir hann orðið lífæð hjeraðanna. Það sannaðist ekki aðeins, að mikil þörf var á þessum vegi, heldur sannaðist líka þörf fyrir meiri og betri samgöngur, og nú eru fram komnar kröfur um það, og þeim kröfum mun verða fullnægt, fyr eða síðar. Hjer er sagan að endurtaka sig. Hjer er farið fram á að byggja nýtt skip, til þess að koma betra skipulagi á strandferðir okkar. Hjer rísa upp hv.þm. og vilja reyna að koma í veg fyrir, að þetta verði gert. Jeg er sannfærður um, að hjer fer eins og áður. Það kemur í ljós svipaður árangur af strandferðaskipinu og Hellisheiðarveginum. Því ætla jeg að vera á móti þeim mönnum, sem eru á sama máli og karlarnir að austan, er báðu Magnús Stephensen að koma í veg fyrir það, að Hellisheiðarvegurinn yrði bygður.

Hákon Kristófersson Mig langaði aðeins til að gera athugasemd við þau orð hv.frsm. meiri hl. (SvÓ), að jeg hafi afflutt orð þau, er hann sagði í þessari hv. deild við síðustu umr. þessa máls. Hann neitar nú algerlega að hafa sagt, að góðar samgöngur væru í kjördæmi hans. Út af þessu vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp þau orð, er skrifarinn hefir náð eftir honum, og jeg votta, að eru rjett eftir höfð: „ .... Það er svo um mitt kjördæmi, að það nýtur ágætra samgangna á sjó, vegna góðra og margra hafna ....“.

Jeg lýsi þetta ósatt!

. - Hv. þm. ætlar að gera sig að minna manni með því að lýsa þetta ósatt. Man hann ekki, að þegar hann hafði gert þessa játningu, greip jeg fram í fyrir honum og sagði, að það gleddi mig að heyra þetta? Þá var hv.þm. (SvÓ) svo vandur að virðingu sinni, að hann stóð við nýsögð orð sín. Þeir dagar, sem liðið hafa síðan 2. umr. lauk, hafa leitt þennan gamla og mæta þingmann inn á þá braut, að vilja renna frá þeim orðum, er hann hermir rjettust. Ef til þess kæmi, að hann strikaði þessi góðu orð út úr ræðu sinni, þá hefi jeg sjeð fyrir, að þau koma þó óbrjáluð í minni ræðu í þingtíðindunum. Hv. þm. Str. fór að bera saman þetta mál og viðburði, sem gerðust fyrir mannsaldri, er í ráði var að leggja veg austur yfir Hellisheiði. Þetta finst honum dæmalaust góður samanburður og segir, að okkur, sem andvígir eru þessu frv., sje líkt farið og körlunum að austan, sem komu til landshöfðingja og báðu hann að hverfa frá hinu mikla óráði, er þessi vegarlagning væri. Hv. þm. viðurkendi, að þessum mönnum hefði gengið gott til, eins og okkur nú; hann var þó svo rjettsýnn -  Jeg mun ekki fara út í þær deilur, sem hjer hafa átt sjer stað. Þótt ýmsir greiði frv. atkv. með hálfum huga, þykist jeg sjá fram á, að það verði samþ. hjer. Við því er auðvitað ekkert að segja, ef þeir álíta, að ríkissjóður hafi efni á þessu. En þeim góðu mönnum hefir ekki tekist að sanna með rökfærslum sínum, að strandferðir væru yfirleitt ekki nægilegar eins og þær eru nú. Það hafa þeir líka forðast eins og heitan eld, að fara neitt inn á það, að hrekja rök þau, sem fram hafa komið um kostnaðinn, sem hið væntanlega skip kemur til að baka ríkissjóði. Einkum verð jeg að segja það um háttv.frsm. meiri hl., að hann hefir oft sýnt virðingarverða viðleitni til þess að vera sparsamur, en nú er hann svo haldinn af áhuga fyrir þessu strandferðaskipi, að hann kemur ekki auga á neitt annað. Bæði hv.frsm. minni hl. og hv.þm.N.-Ísf., og raunar fleiri, hafa flutt fram svo góð rök í þessu máli, að ekki þarf um að bæta. Hv. frsm. meiri hl. hefir að vísu leyft sjer að kalla rök þessi rakaleysu, en það sýnir aðeins hina fullkomnu blindni hans í málinu og að hann verður sjálfur að veifa slagorðum í stað skynsamlegra raka.

Frsm. minni hl. (Jón Ólafsson) Mjer þótti vænt um að heyra þessi fáu orð hv.þm. Str. Þau minna menn svo undur þægilega á, hve hliðhollur hann er hinu mesta nauðsynjamáli austursveitanna, járnbrautarmálinu. Honum svipar þar raunar til gömlu mannanna, sem komu til Magnúsar Stephensen, um að þykja samgöngurnar nógu góðar. Þeim þóttu hestar nógu góð farartæki handa sjer, og voru þar í samræmi við háttv.frsm. meiri hl. (SvÓ), sem þykja hestar nógu hraðfara farartæki handa Suðurlandi, enda þótt hann sje öðru hverju að tala um flugsamband við Austfirði. - Hv. þm. Str. vill ekki neita Austfirðingum og öðrum um þessa samgöngubót, til að greiða fyrir afurðasölunni, að hann segir. Jeg held, að hv.þdm. ættu fyrst að líta á, hvað er að flytja frá þessum mönnum, sem í raun og veru hafa ágætar samgöngur. Jeg hefi gert nokkurt yfirlit um þetta, og hefi komist að því, að nú er ekki meira að flytja kringum land en árið 1914. Að fiski frátöldum, en hann taka oftast sjerstök skip, hefir framleiðslan ekki aukist svo, að þess vegna sje ástæða til að fá nýtt skip, til að sigla umhverfis land í kjölfar annara skipa. Jeg hugsa, að hv.þm. Str. fengi nokkra hugmynd um nauðsynina á þessu, ef hann nenti að kynna sjer rekstur „Nonna“ sl. ár. Hann var á ferðinni um sláturtíðina, þegar mest var að gera, en gat samt ekki argað upp nema 21 þús. kr. í farmgjöld. Á sama tíma eyddi hann 50–60 þús. kr. Jeg held það sje misskilin föðurlandsást að eyða öllu þessu í Austfjarða-samgöngur, sem bersýnilega eru aðalatriðið. Þá liggur nær að eyða hinu sama fje til að hjálpa samgangnalausum hjeruðum, eins og jeg hefi oft sagt áður. En þar kalla jeg samgöngulaust, sem ekki er hægt að koma við öðru flutningatæki en klyfjahestinum, og þannig er nú víða ástatt á Íslandi. Enda eru nú mörg góð fjallabýli að leggjast í eyði. Í Árnessýslu eru t. d. stórjarðir, sem í mínu ungdæmi höfðu 300 sauða, auk annars kvikfjenaðar, að fara í auðn af samgönguleysi. Jeg fæ ekki skilið afstöðu þeirra manna, sem ekki vilja líta á þetta jafnframt strandferðunum, sem eru í mjög góðu lagi, eftir því sem menn eiga hjer alment við að búa. Það er auðvitað æskilegt að hafa sem flest skip á hringferð um landið. En það er aðeins þetta: Leyfir fjárhagurinn það? - Jeg veit, að síðar, þegar hv.þm. Str. athugar þetta mál á ný, hlýtur hann að sjá, að ríkissjóður hefir í fleiri horn en þetta eina að líta.

Tryggvi Þórhallsson Það er eingöngu út af ræðu hv. síðasta ræðumanns, að jeg stend upp. Hann meinti það víst í spaugi og háði til mín, að jeg ætti ekki að vera að minnast á austankarlana gömlu, því að jeg vildi ekki járnbraut. Jeg veit ekki, hvaðan honum kemur sú viska, nema hann marki það af afstöðu minni til frv. þess, er hann og ýmsir aðrir hafa viljað grímuklæða sem járnbrautarfrv., en er fyrst og fremst sjerleyfi til útlends gróðafyrirtækis, ef það er nokkuð. Jeg segist vera hissa á þeirri ósvífni, að kalla þetta járnbrautarmál, þegar búist er við, að allar framkvæmdir fjelags þess, til stofnunar, er hjer um ræðir, eiga að kosta nálægt 100 miljónum króna, en járnbrautin varla nema 6 miljónir. Það er næsta undraverð blekking, að kenna málið við 6%, en láta 94% að engu getið í nafni þess. - Jeg greiddi atkvæði með því, að ríkissjóður kostaði járnbrautina að nokkrum hluta, en jeg greiddi atkv. á móti öllu frv., og þar með á móti þeirri breytingu, sem jeg hygg að af þessu geti stafað í þjóðlífi Íslendinga. - Og hv. 3. þm. Reykv. var ærið óheppinn, er hann líkti mjer við austankarlana, sem komu til Magnúsar Stephensen. Einmitt í þessu máli, er hann vitnaði til, er það jeg, sem stend í sporum Magnúsar Stephensen. Það var hann, sem kom í veg fyrir það, er útlendingar ætluðu að leggja undir sig öll bankamál Íslendinga í heila öld. 

Jón Auðunn Jónsson Jeg ætla ekki að lengja umr. meira; vil aðeins leyfa mjer að flytja svofelda rökstudda dagskrá: „Þar sem deildin treystist ekki til, kostnaðar vegna, að láta byggja og starfrækja nýtt flutningaskip til strandferða, en vill hinsvegar auka samgöngur á sjó, þá beinir deildin þeirri áskorun til ríkisstjórnarinnar, að hún láti halda úti flutningaskipi líkan tíma og á síðasta ári - og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“

Jónas Jónsson Jeg vildi segja fáein orð til skýringar þessu frv., sem hefir verið til umr. í hv.Nd., bæði á þinginu í fyrra og eins nú. Það var felt þar í fyrra, og þess vegna er það í fyrsta skifti, sem þessi hv. deild hefir fengið ástæðu til að fjalla um það. Það hefir því miður bólað á nokkrum mótþróa gegn því, að þetta frv. næði fram að ganga. En jeg held, að þessi mótþrói stafi nokkuð mikið af ókunnugleik manna víða á landinu um það, hve mikil nauðsyn er á að fá þetta skip. Það er nú svo ástatt hjá okkur, að strandferðirnar eru að mörgu leyti erfiðari heldur en á meðan við áttum engin skip. Á meðan „Hólar“ og „Skálholt“ gengu með ströndum fram, voru fjölda margar smáhafnir á landinu, sem höfðu betri samgöngur þá, heldur en þær hafa nú. Nú hafa stóru hafnirnar aftur miklu betri samgöngur heldur en smáhafnirnar, eins og t. d. Búðir, Skarðsstöð, Salthólmavík, Hornafjörður, Kópasker, Þórshöfn, og margar fleiri hafa ákaflega slæma afstöðu enn sem komið er. Esja getur ekki með nokkru móti fullnægt strandferðum landsins og þess vegna er ekki um annað að tala en að fyr eða síðar verður að bæta úr þessari þörf; það verður að kaupa eða byggja nýtt skip, sem lagað er eftir okkar staðháttum. Jeg geri ráð fyrir, að þeir menn, sem fyrir nokkrum dögum hafa samþykt að leggja ekki óverulega upphæð í að byggja járnbraut á milli Suðurlandsundirlendisins og Reykjavíkur, muni líta svo á, úr því að þeir hafa talið rjett að tryggja daglegar samgöngur milli höfuðstaðarins og þessara bygðarlaga, sem eru hafnlaus að heita má, að það sje nokkuð hart aðgöngu fyrir hjerað eins og Austur-Skaftafellssýshi að fá ekki nema 2–3 ferðir á ári, eða innri hluta Barðastrandarsýslu að fá engar samgöngur að heita má, nema ef til vill smábát með tvöföldu eða þreföldu farmgjaldi við það, sem annarsstaðar á sjer stað, eða þá óhentugt bátssamband við Reykjavík tvisvar eða þrisvar á ári. Það, sem á eftir rekur, er í stuttu máli það, að margar af minni höfnum landsins eru þannig settar, að það stendur atvinnuvegum fólksins stórkostlega fyrir þrifum, að það er ekki hægt að nota sjóleiðina skynsamlega. Jeg vildi t. d. minna á það, að á norsku ströndinni, víða þar sem líkt stendur á og hjá okkur, er erfitt að fara á landi, svo að aðalsamgöngurnar verða að vera á sjónum, þá lætur ríkið sjer ekki nægja minna, þó að bygðin þar sje að vísu þjettari en hjer, en að strandferðaskipin komi við á svo að segja hverjum hafnarstað tvisvar og þrisvar á hverjum sólarhring. Náttúrlega dettur engum manni í hug, að við í fyrirsjáanlegri framtíð getum haft nokkuð svipað hjer. En ef borin er saman íbúatala á þessum svæðum, þá sjest það, að við getum búist við að hafa 7 sinnum verri samgöngur, en það er líka munur á að hafa samgöngur á sjó eins og á vesturströnd Noregs, eða eins og á Hornafirði, þar sem skip okkar koma ekki nema 2–3 sinnum á ári, og svo kanske eitt útlent skip að vorinu. Jeg tek Hornafjörð til samanburðar, því að það er einna glegst þar, þar sem heil sýsla á aðsókn að og ágætisland í nánd við kauptúnið og svo nálega alstaðar í sýslunni. En það er óhugsandi að bæta nokkuð verulega ræktun í landshluta eins og Austur-Skaftafellssýslu, nema með því að hún fái betri samgöngur með siglingum. Um millilandaskip er ekki að tala; þau komast ekki inn þangað, en þetta skip á ekki að vera stærra en svo, að það komist inn á höfnina og geti líka farið inn á Breiðafjörð, sjerstaklega til þeirra hafna, sem eru Barðastrandarmegin og nokkrar í Dalasýslu, sem aðallega verða útundan. Svo eru sýslur eins og Suður-Múlasýsla og Vestur-Ísafjarðarsýsla með sínar miklu vegleysur, þar sem landið leggur líka lítið til vega fyrst um sinn. Og þó að nokkur bót hafi verið ráðin á þessum samgönguerfiðleikum með því að hafa stóra mótorbáta á ferð milli ýmsra staða, eins og t. d. á Austfjörðum, þá er reynsla fengin fyrir því, bæði með m. b. Svan og fleiri skip, hvað slíkt kostar ríkissjóðinn; í öðru lagi eru slík farartæki varla bjóðandi fólkinu. Fyrir því eru eftir sem áður stór svæði af landinu, sem eru nær samgangnalaus. Nú er það hugmynd þeirra hv.þm. í Nd., sem gengist hafa fyrir þessu máli, en það er sjerstaklega hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að það verði skipulagsbundin verkaskifti í strandferðunum, eftir að þetta skip er komið. Nú sem stendur er Esja þrent, mannflutninga-, póstflutninga- og vöruflutningaskip, og þó er því þannig varið, að hún getur ekkert af þessu gert vel, ef hún á að gera þetta alt. Vegna mannflutninganna verður hún að reyna að flýta sjer, en vegna vöruflutninga á staði eins og Hvammstanga og Kópasker og fleiri staði, verður hún oft að tefjast og fólkið reynir því að komast einhvernveginn öðruvísi en með þessu strandferðaskipi, sem er fjarska lengi á leiðinni, vegna þess að það er með vörur til erfiðra hafna, og niðurstaðan, sem orðið hefir með norska skipið, sem gengur fyrir Norður- og Austurlandi, og dönsku skipin, sem koma hjer til Reykjavíkur og ganga fyrir Vestur- og Norðurlandi, sýnir það, að þau fleyta rjómann af strandferðunum hjer við land. Við verðum á einhvern hátt að leggja stein í götu þessara útlendu skipa, því að það er, eins og menn vita, ekki venjan, að útlend skip taki það besta af strandferðum annara landa. Ef nú væri komið nýtt skip, þá væri Esja látin sinna póstflutningum og fólksflutningum, og ekki öðru, nema á þær hafnir, sem eru svo góðar, að hægt væri að leggjast þar að bryggju; með því væri sennilegt, að skipið gæti farið þrjár ferðir á mánuði kringum landið, og kæmi þá á allar þolanlegar hafnir, og þyrfti, ef mögulegt væri, að geta komið inn á Hornafjörð, vegna póstflutninga, og það jafnvel þótt hún tefðist þar eitthvað, vegna sjávarfalla. Aftur á móti myndi hún varla fara lengra inn á Breiðafjörð en til Stykkishólms, og sleppa þá við þann mikla krók, sem er við það, að fara inn á Búðardal. Skipið mundi þá fara nokkuð líkt að og norsku strandferðaskipin, sem ekki standa við nema nokkrar mínútur á staðnum; fólkið stígur á land, og þar sem vörur eru fluttar, er þetta afgreitt í snatri. Þetta er ákaflega ólíkt því, sem á sjer stað hjá okkur, þar sem skipið verður að bíða góðan part úr sólarhring á höfninni. Með þessu móti gæti Esja áreiðanlega borið sig betur; hún gæti flutt miklu meira fólk, fengi að vísu minni vörur, en hún mundi hafa miklu betur undan, og yrði þannig miklu meira eftirsótt; og þá yrði það ávinningur fyrir útgerðina. Um leið mundu póstgöngur batna, á þá leið, að þá yrði hætt við þá fráleitu ráðstöfun að vera að flytja hringpóstinn á hestum; hann yrði þá fluttur á aðalhafnirnar og þaðan upp í landið. Þetta mundi stórum bæta póstflutningana og sömuleiðis vinna mikið á móti þeirri einangrunartilfinningu, sem fólkið í hinum dreifðu bygðum hefir nú. Ennfremur gera forgöngumenn málsins ráð fyrir því, að Esjan muni geta flutt gripi; og það væri mjög æskilegt, vegna þess að víða á landinu, þar sem erfiðast er um samgöngur, er alveg ómögulegt að koma stórgripum þangað, sem markaður er fyrir þá, svo að þetta mundi vera mikill hagur, bæði fyrir neytendur og framleiðendur. Þá víkur sögunni að hinu skipinu, sem talað hefir verið um að ætti að vera dálítið minna en Esja. Þetta skip yrði af því að það á að annast smáhafnirnar og hinar erfiðari hafnir, að vera lengur á leiðinni en Esja; jeg veit ekki, hve langan tíma hver hringferð mundi taka, en minna en 20 daga býst jeg varla við að það mundi verða. Af þessu leiðir, að þetta skip á ekki og þarf ekki að hafa mjög mikið farþegarúm; fólkið mundi yfirleitt ekki fara með því, nema þá á milli hafna, að frátöldum þeim svæðum, sem ekki hafa annað skip. Jeg býst við, að það mundi verða notað töluvert, ef það hefði lítið, en þægilegt farþegarúm. Jeg býst við, að Austur-Skaftfellingar og Breiðfirðingar mundu nota það töluvert, og þó sjerstaklega Breiðfirðingar, sem ekki hefðu um aðrar ferðir að velja frá Brjánslæk, Króksfjarðarnesi, Salthólmavík og Hagabót og öðrum stöðum þar, sem skipin gætu komið við á, þegar lokið er uppmælingu á Breiðafirði norðanverðum. Nú vita menn það, að úr báðum þessum sýslum, Dalasýslu og Barðastrandarsýslu, eru mjög óvissar ferðir út í Stykkishólm og Flatey, og er oft mesta furða, að ekki verða slys að; þá er oft mjög erfitt, þegar þarf að flytja veika til þessara staða, og sú reynsla, sem menn hafa fengið með vjelbáta, hefir margsinnis fært mönnum heim sanninn um það, að það verður aldrei gott að treysta eingöngu á slíka báta til strandferða. Þetta litla, sterkbygða skip, með litlu farþegarúmi, á að vera fyrir smáhafnirnar, sem nú eru vanræktar, og á að fullnægja þeim alveg að því er vörur snertir, og í vissum tilfellum spara millilandaskipunum það ómak að koma á minstu hafnirnar. En skip Eimskipafjelagsins sjerstaklega tefjast oft við þær fyrir litlar vörur. Ennfremur var gert ráð fyrir því í milliþinganefndinni, sem hafði þetta mál til meðferðar, að kælirúm væri í skipinu, til þess að flytja nýmeti milli hafna, eftir því sem markaður horfir við. Jeg hygg líka, að vel verði bætt úr hinu, sem jeg nefndi áðan, með því að hægt yrði að flytja lifandi gripi með því skipi, sem hraðara gengi, en aftur minni sendingar með hinu. Náttúrlega geta menn sagt, að enda þótt Esja bæri sig betur, að nokkur rekstrarhalli hljóti að verða á skipunum, þó að ekki sje gott að segja, hve mikill hann verður. En það er í fullkomnu ósamræmi við það, að menn hugsa sjer að bæta úr samgönguþörf eins hjeraðs fyrir 7–8 milj. kr., og þar sem rekstrarhalli getur orðið um alla eilífð, en þykir aftur of mikið að hafa 2 skip fyrir alla hina hluta landsins, skip, sem geta farið hringferðir, annað á 20 dögum, en hitt á 10 dögum. Samgöngurnar eru þó svo „prímitívar“ hjer hjá okkur, að slíkt þekkist ekki hjá nábúaþjóðunum. En þegar við erum búnir að fá þessi 2 skip og þar við bætast 4 skip Eimskipafjelagsins, þá fer að nálgast, að við getum lagt hindranir í veg fyrir útlendu skipin, sem á ári hverju græða tugi eða jafnvel hundruð þúsunda kr. á vöruflutningum með ströndum fram. En með þeim hætti, sem nú er, er ekki hægt að leggja hindrun í veg fyrir þessi skip eða fjelög. Þá er það mjög óþægilegt að láta Eimskipafjelagið, sem reynir að bæta úr þörfum landsmanna í þessum efnum, missa ekki lítið af sínum bestu tekjum í hendur útlendu fjelaganna, sem að eins sleikja rjómann, það er að segja: koma ekki við nema á stærstu höfnunum, þar sem mestan gróða er að fá. Mjer hefir verið sagt, að hæstv. atvrh, mundi líklegast leggja það til, að mál þetta verði svæft í nefnd, enda er það ekki ólíkt honum. Jeg vil því spyrja hæstv. ráðh. (JÞ), sem hjer er, hvort þetta sje tilætlun, og ef svo er, þá hvernig hann fari að samræma það, að leggja í mikinn kostnað við að koma á samgöngubótum milli Reykjavíkur og upplandsins, en þykja aftur á móti þetta of mikið handa öllum hinum landshlutunum.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hæstv. atvrh. er hjer ekki við, vegna þess að hann er bundinn við umr. í Nd. En hann hefir að öllu leyti haft vandann af þessu máli nú á þingi og er því kunnugri því en jeg, og skal jeg því fátt eitt um það segja. Hæstv. 1. landsk. gerði ráð fyrir því, að stjórnin vildi svæfa þetta mál í nefnd. Jeg veit nú ekki vel, hvað hann hefir fyrir sjer í þessu, nema honum sýnist sjálfum frv. þetta vera svo úr garði gert, að sú meðferð væri ekki ósennileg. Jeg veit ekki til, að það hafi verið gefin nein bending um þetta, og hlýtur það því að vera sprottið upp í hans eigin meðvitund. Um málið get jeg sagt það, að frá fjárhagslegum ástæðum er það varhugavert. Þó væri ekki um það að sakast, því að lán mætti taka til slíks, ef sjerstök nauðsyn væri fyrir hendi eða hagsmunavon í aðra hönd. En mjer heyrðist annað á ræðu háttv. 1. landsk. Aðalbreytingin verður sú, að Esja fer þrem sinnum á mánuði kring um land og dvelst 5 10 mínútur á hverri höfn, rjett til þess að afgreiða farþega og ef til vill taka við lifandi gripum, en hafa aftur sem minsta vöruflutninga. Þetta á að verða til þess að bæta afkomu Esju, en það verður nú eitthvað annað. Rekstrarreikningur Esju frá 1925 - síðari reikninga hefi jeg ekki - sýnir, að tekjur skipsins af vörugjöldum hafa verið 149 þús. kr. og af farþegum 10 þús. kr. meira, eða 159 þús. kr. Nú er verið í óða önn að leggja vegi, og stendur til að leggja veg milli Faxaflóa og Norðurlands. En hann mun einmitt svifta Esju og væntanlegt strandferðaskip miklum farþegaflutningi. Þegar vegur þessi er kominn, mun fólksflutningurinn hjeðan til Eyjafjarðar og jafnvel til Suður- Þingeyjarsýslu fara fram á landi mestan hluta árs og allan þann hluta ársins, sem mest eru ferðalögin. Það er því óálitlegt að ætla, fám árum áður en þetta kemst í kring, að taka upp þá tilhögun, sem háttv.þm. (JJ) hefir nú gylt svo mjög, sem sje, að gera strandferðaskip það, sem við nú höfum, að póst- og fólksflutningaskipi eingöngu. Tilkostnaðurinn eykst eftir vegalengdinni, sem skipið siglir, en tekjurnar minka, þegar ekki er tími til þess að taka við og afhenda vörur á höfnunum. En vörugjaldið hefir verið um helmingurinn af tekjum Esju. Fyrir mikið af vörunum hefir þó ekki verið greitt fult flutningsgjald, því að mikið hefir verið flutt af vörum fyrir skip Eimskipafjelagsins á hinar smærri viðskiftahafnir Esju, fyrir millilandaflutningsgjald, sem svo skiftist á milli hennar og Eimskipafjelagsins. Farmgjaldsupphæðin er því ekki rjett mynd af því, hve miklir flutningarnir hafa verið með Esju hingað til. Jeg sje ekki, að það sje haganlegt, að flutningarnir skiftist þannig, að fólksflutningurinn verði með því skipinu, sem hraðara fer, en vöruflutningurinn með því, sem hægar fer, nema ef vera skyldi að því leyti, að ferðunum fjölgar. En þó að það sje auðvitað þægilegt að fá fleiri ferðir, þá vegur þar á móti kostnaðurinn fyrir ríkissjóð. Jeg ímynda mjer, að nýja skipið komi nú til að kosta um 600 þús. kr., og eftir þeirri reynslu, sem hingað til er fengin af strandferðum, tel jeg okkur sleppa vel, ef árlegur halli þessara tveggja skipa verður ekki meira en tvöfaldur halli Esju einnar. En hætt er nú við, að hann verði meiri. Því að útgerðarkostnaður Esju er nú um 450 þús. kr. á ári. Og þó að þessi upphæð tvöfaldist ekki alveg, þá verður þó útgerðarkostnaður tveggja skipa sú upphæð, sem slagar hátt upp í hana tvöfalda. Ekki er heldur nein trygging fyrir því, að samanlagðar tekjur beggja skipanna verði meiri en Esju einnar, eða rúmlega 300 þús. kr. Jeg gæti ímyndað mjer, að rekstrarkostnaður þessara beggja skipa kæmist upp í 800 þús. kr., en tekjurnar verði aftur á móti ekki meiri en um 100 þús. kr. Verður þá tillag ríkissjóðs um 100 þús. kr., í stað þess, að það er nú um 150 þús. kr. til Esju. - Jeg heyrði ekki, að háttv. 1. landsk. hefði lagt málið neitt niður fyrir sjer, eða að annarsstaðar hefði verið gerð nokkur skynsamleg áætlun um það. Ef leggja á fram aukið tillag úr ríkissjóði til strandferða, sem nemur máske 200 til 250 þús. kr., þá held jeg, að þm. þeir, sem fjallað hafa um fjárlagafrv., geti sjeð það í hendi sjer, að peningar verða ekki teknir til þess úr ríkissjóði, nema feld verði niður tilsvarandi upphæð til verklegra framkvæmda, sem nú er unnið að í landinu. Það er auðvitað rjett, að reyna að bæta úr þörfum þeirra smáhafna, sem lakast verða úti með samgöngur. En það verður að gerast með skynsamlegum álögum á ríkissjóð. Það verður heldur ekki hjá því komist að halda uppi nauðsynlegum umbótum í þessum efnum, enda er nú reynt með flóabátunum að bæta úr hinni brýnustu þörf. Þegar jeg sagði, að útgjaldaaukinn fyrir ríkissjóð mundi verða um eða yfir 200 þús. kr., tók jeg ekki beinlínis tillit til þess, að á hvers árs fjárlögum hljóta að koma vextir og afborganir af skipsverðinu, sem yrði ekki minna fyrst um sinn en 50–60 þús. kr. á ári. En sú upphæð er fyrir því, ef jeg hefi áætlað rekstrarhalla Esju hærri en hann reynist, vegna lækkandi verðlags og hækkandi peningagildis í landinu. Háttv. 1. landsk. vildi bera hjer saman samgöngubætur þær, sem gera á í Árnessýslu. En það er nú svo, eins og hann tók fram í umr. um það mál, að það er ekki sjeð fyrir endann á því, hvort sú leið, sem þar er reynd, leiðir til úrlausnar á málinu. En eftir því sem frv. þetta er orðað, er hreint og beint skylt að láta það koma til framkvæmda, eða byggja skipið, og það mjög fljótt. Jeg geri nú ráð fyrir því, að málið fari til nefndar og fái þar nákvæma athugun. Sjerstaklega vænti jeg þess, að fjárhagshliðin verði athuguð, sem því stóra fjármáli sæmir. Þetta mál var víst í samgmn. í Nd. og mun þá að líkindum ganga til sömu nefndar hjer.

Jónas Jónsson Mjer þykir gott að heyra, að hæstv.forsrh. vill ekki fullyrða, að búið sje að ráðstafa þessu frv. í gröf gleymskunnar í einhverja nefndarholu hjer í Ed. En það er nú ekki ósennilegt, þar sem liðnir eru um þrír mánuðir síðan flugvjelin mín fór til samgmn. þessarar deildar og hefir ekki komið þaðan enn, frá meiri hl., að það geti skeð, að frv. þessu kunni að hlekkjast svipað á.  Það, sem einkendi ræðu hæstv.forsrh., var misskilningur hans á óbeinum hagnaði af samgöngubótum. Ef maður hugsaði altaf eins og hæstv. ráðh., þá ætti enginn að geta áfelt menn nokkra hjer á Suðurlandi, sem fyrir mörgum árum komu til landshöfðingja og báðu hann fyrir alla muni að hætta nú við að leggja veginn austur yfir fjall, því að landinu væri það ókleift. Hæstv. forsrh. er á sama menningarstigi og þessir borgarar af Suðurlandi. Landshöfðinginn fór ekki eftir orðum þessara manna, heldur ljet leggja veginn. Auðvitað hefir þessi vegur ekki gefið neitt af sjer beinlínis. En þó munu menn nú ekki vilja missa hann. En lífsskoðun hæstv.forsrh. er undarleg mjög, þar sem hann hefir þó áður haldið einmitt því gagnstæða fram. Gildi járnbrautarinnar liggur mest í því óbeina en ekki í því beina gagni. Þar þarf ekki að búast við neinum gróða, enda þótt sumir hafi reynt að álykta þannig. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri engin hagnaðarvon að veita mönnum betri samgöngur, eins og þó er álitið alstaðar annarsstaðar og hann sjálfur hefir líka haldið fram. En meðan ekki er komið með skynsamlega útskýringu á því, að ekki sje fjarstæða að verja ógrynnum fjár árlega í vegi, eins og gert er út um heim, en aftur á móti ekki hægt að leggja tiltölulega litla upphæð til skipa, sem gera sama gagn, þá fellur um sjálfa sig ræða forsrh., því að hún er hygð á þessari undirstöðu. Jeg verð að halda því fram, að atvinnureksturinn mundi blómgast um alt land við bættar samgöngur. Jeg vil í því sambandi benda á Loðmundarfjörð, þar sem eru afbragðs engi, en engin tök á að koma heyinu burt. „Hólar“ höfðu þar viðkomur í gamla daga, en nú verður allmikið af þessu mikla grasi til einskis, vegna þess að sölumöguleikana vantar. Í Vestmannaeyjum er aftur á móti flutt inn norskt hey, í stað þess, að þangað mætti flytja innlent hey, ef samgöngur væru góðar. Söm er aðstaðan austan fjalls, af því að það er of dýrt að flytja heyið yfir Hellisheiði. Þá kom hæstv.forsrh. með þá ástæðu gegn þessu máli, að nú ætti að leggja veg norður, og mundi hann bæta úr þeirri þörf, sem væri fyrir meiri mannflutninga. Mjer finst hæstv. ráðh. (JÞ) vera orðinn nokkuð slæmur í landafræði, ef hann heldur, að akvegur yfir Öxnadalsheiði eða Holtavörðuheiði bæti úr samgönguþörf t. d. Húnvetninga, Skagfirðinga og Eyfirðinga að vetrinum til, þrátt fyrir snjóplóga, sem stjórnin ræður nú yfir og „veita mönnum atvinnu“, eins og drepið hefir verið á, af hv. 2. þm. Rang. Jeg hjelt líka, að hæstv.forsrh. væri það glöggur á tölur, enda þótt honum hafi oft skjátlast, að hann sæi, að fargjöld með bíl frá Reykjavík til Akureyrar hlytu að vera hærri en með strandferðaskipi. Ef hæstv. ráðh. hugsar sjer, að t. d. kaupafólk og skólafólk mundi fara í bílum þessa leið, þá skjátlast honum hrapallega. Það eru allar líkur fyrir því, að það yrði of dýrt fyrir fátækt fólk, og mundi það því heldur kjósa sjóleiðina með Esju.  Þá þótti honum kostnaðurinn mikill. Það er satt að vísu, en þá hefir okkur báðum skjátlast illa, þegar við vildum láta mörgum sinnum meiri fjárhæð til samgöngubóta fyrir einar tvær sýslur. Ef fjelagið Títan stendur við sína skilmála, þá verðum við að uppfylla skilyrðin með ríkissjóðsframlagið. Það er eins og það vaki fyrir hæstv. ráðh., að við þurfum betri samgöngur milli Reykjavíkur og næstu hjeraða í grend. En er ekki sama þörf fyrir önnur hjeruð. Skyldi ekki Hornafjörður, einhver blómlegasta sveit landsins, með sínar fáu skipakomur á ári, hafa þörf fyrir betri samgöngur? Alt, sem hæstv. ráðh. sagði viðvíkjandi tapi á rekstri þessa skips, var út í bláinn. Það er ómögulegt að vita um hallann fyrirfram. Hann sagði, að hann mundi verða um 250 þús. kr. á ári, en viðurkendi þó, að hann væri ekki nema 150 þús. kr. á skipi því, sem fyrir er. Hann kom ekki með neina skynsamlega ástæðu fyrir því, að tapið yrði meira. Ef til vill þorir hæstv. ráðh. ekki að leggja út í baráttu við erlend fjelög. Það eru einmitt líkur fyrir því, að hallinn verði minni, ef skipin eru tvö, þegar þörfinni er betur fullnægt. Esja er of lengi á leiðinni, vegna hinna erfiðu hafna og lítilla vöruslatta, svo farþegarnir kjósa heldur önnur skip. Hæstv. ráðh. vjek ekki orði að því, hvað framleiðslan mundi vaxa, vegna bættra samgangna. Jeg hefi leitt rök að því, að Austurland alt, partur af Norðurlandi, allir Vestfirðir, Dalasýsla og Snæfellsnessýsla njóti góðs af skipi þessu. Þá hefi jeg og vitnað til reynslu Norðmanna, að fólkið ferðast hópum saman með strandferðaskipunum þar, þó góðir bílvegir sjeu með ströndum fram. Þá sagði hæstv. ráðh., að við yrðum að fella niður verklegar framkvæmdir, ef við rjeðumst í þetta. En þetta eru líka verklegar framkvæmdir. Hæstv. forsrh. og hinn ráðh. líka greiddu atkvæði með því í fyrra, að ríkið legði fram 7–8 milj. til járnbrautar, sem rekin mundi verða með miklum tekjuhalla um óákveðinn tíma. Hvernig átti þá að fara um verklegu framkvæmdirnar? En jeg er nú þeirrar skoðunar, að þó tekjuhalli verði á þessu skipi fyrst í stað. Þá muni hann fljótlega fara minkandi og auk þess vinnast margfaldlega upp með vaxandi framleiðslu og þar af leiðandi auknu gjaldþoli skattþegnanna. Mjer virðist stjórnin ekki geta hugsað um neitt mál nema í pörtum. Sumstaðar álítur hún samgöngur góðar og nauðsynlegar, en á öðrum stöðum vill hún ekki af þeim vita.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg sje enga ástæðu til að hafa miklar málalengingar út af ræðu hv. 1. landsk. Jeg get látið mjer nægja að taka upp eina setningu úr ræðu hans, þar sem hann sannaði algerlega mitt mál. Hann sagði sem sje, að ekkert væri hægt að vita um hallann af skipinu fyrirfram. Meiri viðurkenningu var ekki hægt að vænta úr þeirri átt. En þegar hægt er að staðfesta annað eins og þetta um fjárhagslega afkomu einhvers fyrirtækis, þá er ekki tímabært að koma því á fót. Þá vitnaði hv.þm. í strandferðir í Noregi. En jeg get sagt honum það, að þessi skip, sem þjóta fram og aftur á dag, fara um ákveðinn fjörð eða afmarkað svæði. Þau fara ekki fram með allri strandlengjunni. Þeir hafa tekið upp þann sið, að láta smærri skipin tína upp smáhafnirnar. Þá ætti hv.þm. ekki að vera að tala um strandferðir á Englandi í sambandi við okkar litlu getu. Það er ekki sambærilegt. Þar sem tugir miljóna búa með ströndum fram, og auk þess eykur ferðamannastraumurinn stórum allar strandferðir. Sama má og segja um Noreg. Þar er svo mikill munur á mannfjölda og ferðamannastraum til landsins, að það er langt frá því að vera sambærilegt við okkar kringumstæður. Jeg hefi aldrei talað um það, að fólk mætti vera hjer samgöngulaust. Jeg get viðurkent það, að það væri æskilegt, að við hefðum betri samgöngur. En við verðum að gæta hófs í útgjöldum ríkissjóðs á því sviði sem öðrum.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg ætla að skýra frá því, hvers vegna jeg get ekki verið þessu máli hlyntur. Jeg álít, að samgöngur á sjó sjeu lengra á veg komnar en samgöngur á landi. Mjer er það fullljóst, að afleiðingin af því að verja 250 þús. kr. árlega í þetta strandferðaskip verður sú, að þeim mun minni upphæð verður hægt að verja til samgöngubóta á landi. En það er eins mikil nauðsyn á því fyrir sveitirnar að koma afurðum sínum til kaupstaðar, eins og það er nauðsyn fyrir kauptúnin að hafa samgöngur við hinar stærri hafnir. Jeg get vel viðurkent, að það væri æskilegt að fá annað strandferðaskip, en jeg vil ekki kaupa það á kostnað vega, síma eða brúa. Það er of mikið ógert á þessum sviðum til þess að slík ráðstöfun sje rjettmæt.

Magnús Kristjánsson Jeg geri ráð fyrir því, að það sje tilgangslítið að ræða mál þetta mikið úr þessu. Hv. 1. landsk. hefir líka tekið margt fram máli þessu til stuðnings, svo óþarfi er að gera það greinilegar. Auk þess munu örlög þess ráðin fyrirfram hjer í þessari hv. deild, ef að vanda lætur. Jeg býst við, að meiri hl. sje búinn að koma sjer saman um að ganga af því dauðu. Jeg ætla nú samt sem áður að benda á nokkur atriði, sem til greina geta komið. Mörgum virðist vaxa í augum kostnaðarhliðin við það, að halda uppi tveimur skipum til strandferða. En jeg vil í þessu sambandi benda á það, að hugsanlegt er, að nokkuð af þessum tilkostnaði mætti vinna upp aftur með breyttu fyrirkomulagi á strandferðunum. Það mundi ef til vill vera hægt að spara fje til flóabátanna og máske líka styrkinn til Eimskipafjelags Íslands. Með því væri komin nokkur upphæð upp í rekstrarkostnað þessara strandferðaskipa. Jeg hygg nú, að kostnaðaraukinn mundi ekki verða eins mikill og hæstv.forsrh. áætlaði hann. Það er dálítið einkennilegt, þegar litið er til baka, að fyrir hjer um bil tveimur tugum ára, þá þótti það nauðsynlegt að hafa tvö öflug og góð strandferðaskip í förum hjer og þó er ólíku saman að jafna öllu nú og þá, því flutningsþörfin er svo miklu meiri nú en þá var. Mjer finst því, að það megi ekki skoða það sem neina fjarstæðu, þótt við viljum fá tvö strandferðaskip nú. Jeg tel ekki þörf á að endurtaka það, sem aðrir hafa sagt hjer, en vil aðeins drepa á það, að hæstv.forsrh. taldi það fjarstæðu næst að gera samanburð við Noreg. Jeg sje ekki, að það sje gerð tilraun til þess að gera neinn samanburð, þótt við viljum hafa tvö strandferðaskip hjer. Það er langt frá því að vera í hlutfalli við strandferðaskip Norðmanna, þótt tillit sje tekið til mannfjölda. Þá mintist hæstv. ráðh. á ferðamannastrauminn til Noregs, sem væri þess valdandi, að strandferðir bæru sig betur þar. En jeg verð að segja, ef þessi aukning strandferða hjer yrði til þess að beina auknum ferðamannastraum hingað, þá teldi jeg það sterk meðmæli með því að ráðast í þetta fyrirtæki. Frá mínu sjónarmiði er eina frambærilega ástæðan til þess að draga úr þessu sú, að það sje lítt mögulegt að útvega fje til byggingarkostnaðarins. Það má vel vera, að svo sje. En alt um það breytir það á engan hátt þeirri nauðsyn, sem er til staðar hjer. Því hefði mjer þótt æskilegast, að hæstv. ráðh. hefði tekið svo í þetta mál, að hann hefði viðurkent þörfina á því að framkvæma þetta sem fyrst, án þess þó að gefa bein loforð um það, að hefjast handa þegar í stað. Þetta hefði jeg talið viðeigandi svar frá hæstv. ráðh. Það er margt, sem kemur til greina í þessu sambandi, en jeg vil ekki tefja tímann með því að nefna það alt. Það er fráleitt fyrirkomulag á samgöngum okkar á sjó, að láta stærri skipin vera að snatta inn á allar smáhafnirnar, en orsökin er sú, að það er tilfinnanleg vöntun á flutningatækjum meðfram ströndinni. Með þessu móti eru strandferðirnar dýrari en þær verða, þegar þær eru komnar í það kerfi, sem þær þurfa að komast í og hljóta að komast í þannig, að hver ferð þeirra taki hjer um bil helmingi skemri tíma en nú á sjer stað. Nú er auðvitað, að á meðan ekki er sjeð fyrir bættum strandferðum, þá er varla að búast við, að þetta fyrirkomulag, sem verið hefir um ferðir innlendu millilandaskipanna, geti breyst svo til batnaðar, að við megi una. En eigi að breyta þessu fyrirkomulagi, svo að skipakostur landsmanna komi að sem bestum notum, þarf að hefjast samvinna á milli Eimskipafjelagsins og ríkissjóðsskipanna, þannig, að hver viðskiftamaður strandferðaskipanna megi eiga það víst að fá vörur fluttar heim til sín á ákvörðunarstaðinn fyrir sama verð og það væri flutt beint. En þetta getur ekki komist á, nema upp sje tekið það, sem á slæmri íslensku er kallað „gegnumgangandi fragt“, og er í því fólgið, að taka við vörum hvar sem er og koma þeim á ákvörðunarstað fyrir venjulegt flutningsgjald, eins, þótt fleiri skip verði notuð til þess að koma þeim til rjettra hlutaðeigenda. Þetta fyrirkomulag, sem að verður að stefna, getur þó ekki komið til framkvæmda á meðan við höfum aðeins eitt strandferðaskip til að annast slíka flutninga. Þess vegna vænti jeg, að hv.þdm. liti á þetta mál með skynsamlegri athugun og velvilja. Og ef þeir eru ekki búnir að ákveða sig eða gera sjer ljóst, hvert stefnir í þessu efni, sem jeg vænti þó að þeir geri, þá bið jeg þó að þeir líti á alla málavöxtu með sanngirni og velvilja og með fullum skilningi á, að hjer sje um mikið nauðsynjamál að ræða. Jeg býst við, þó að kosningar standi nú fyrir dyrum, að þá eigi margir afturkvæmt hingað í þessa hv. deild. Og þá getur ekki liðið á löngu, að þeir verði að snúa inn á þá braut, að koma betra og hagfeldara skipulagi á strandferðirnar. Þessu öllu verður að skipa í kerfi, með tilliti til þess, að innlendu skipin geti orðið að öllu leyti samkepnisfær við þau útlendu. En með þessu fyrirkomulagi, sem jeg hefi bent á, eru ekki líkindi til að útgjöld ríkissjóðs þurfi svo mjög að aukast. Þó vil jeg í því sambandi taka enn einu sinni fram, það sem jeg og aðrir fylgismenn þessa máls höfum áður sagt, að það má ekki gera alt of mikið úr kostnaðinum, svo að almenningi vaxi í augum, þó að dálítið fjárframlag þurfi að inna af hendi í þessu skyni. Þó að dálítil bein útgjöld leiði af þessu í bili, þá er óbeini hagnaðurinn langt um meiri, sem liggur í bættum samgöngum og hagkvæmara fyrirkomulagi fyrir allan fjöldann. En því miður hafa ekki nema örfáir menn gert sjer þetta svo ljóst sem skyldi. Það er ekki ætlast til um samgöngur þær á sjó og landi, sem ríkissjóður kostar, að rekstrarreikningar sýni, að gjöld og tekjur standist á. Það er svo margt, sem hið opinbera verður að standa straum af í framsóknarbaráttu þjóðarinnar, sem ekki er hægt að gera ráð fyrir að beri sig reikningslega. Það er nauðsyn einstaklinganna og breyttir lifnaðarhættir þjóðarinnar, sem heimta, að ríkið ráðist í ýms framfarafyrirtæki, þó að búast megi við einhverjum rekstrarhalla í bili. Þetta frv. er spor í rjetta átt, og því sjálfsagt, að það nái fram að ganga. Þó skal jeg taka fram að lokum, að svo sanngjarn er jeg, að jeg mundi alls ekki taka hart á því, þó að bygging skipsins dragist um eitt ár eða svo, ef fjárhagur ríkisins er svo bágborinn, að ekki verði talið fært að ráðast í þetta á þessu ári.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. 4. landsk. sagði, að sjer yxi ekki svo mjög í augum fjárframlag ríkissjóðs til strandferðaskipsins, vegna þess að samgöngur bæru sig ekki reikningslega sjeð hjá ríkissjóði. En þar sem líklegt er, að rekstrarkostnaður skipsins muni nema 2–300 þús. kr. á ári, þá finst mjer þó, að minna geti það ekki verið en að hv.þm. athugi, hvar taka eigi fje þetta. Af brtt.hv.fjvn., sem verða hjer bráðum til umr., sjáum við hvert stefnir. Kostnaðurinn við strandferðaskipið mundi eflaust verða þess valdandi, að draga yrði seglin saman á öðrum sviðum, og þar, sem síst skyldi, því að þetta mundi ganga aðallega yfir samgöngubæturnar innanlands. Þess vegna get jeg ekki fylgt þessu máli nú, þótt jeg hinsvegar viðurkenni, að það sje nauðsynlegt að bæta við einu strandferðaskipi og jafnvel fleirum. En við getum það ekki sem stendur, vegna fjárhags ríkisins. Þá gat hann þess, sami hv.þm., að jafnhliða og við bættum við einu strandferðaskipi, mætti fella niður styrk til bátaferða á flóum, fjörðum og vötnum. En jeg held, að sá sparnaður nemi svo litlu, að óþarft sje að reikna með honum. Flóabátastyrkurinn er mestmegnis veittur til þeirra staða, sem strandferðaskipin mundu sjaldan eða aldei koma á. Þó að við gætum eignast strandferðaskip, sje jeg ekki, hvernig hægt væri að fella niður styrk til Borgarnesbátsins, eða til Ísafjarðarbátsins. Það væri heldur ekki hægt að taka styrkinn af Rangæingum, sem þeim er veittur árlega, til þess að halda uppi ferðum milli Vestmannaeyja og meginlands. Ekki mundi gerlegt að fella niður styrk til Vestur-Skaftfellinga í þessu skyni. Þá mundi og Hvalfjarðarbáturinn verða að halda sínum styrk, sömuleiðis Grímseyjarbáturinn, að jeg ekki nefni Lagarfljótsbátinn, og svona mætti halda áfram að telja, sem sýnir, að flóabátana verður að halda áfram að styrkja, þrátt fyrir þó að bætt verði við strandferðaskipi. Að vísu skal jeg játa, að eitthvað mundi sparast á Breiðafjarðarbátnum, en það er líka það helsta, sem hægt er að reikna með, en mundi aldrei nema því, sem auka verður styrk til flóa- og fjarðabáta, þó að strandferðir batni.

Magnús Kristjánsson Jeg hefi ekki miklu að svara hæstv. atvrh. Hann benti á, að fyrir fundinum lægju brtt.hv.fjvn. Um þetta var mjer kunnugt. En jeg get bætt við, að samgmn. hefir tekið afstöðu til þessa máls, en undir það nál. hefi jeg skrifað með fyrirvara. Verður því nánar vikið að þessu máli, er fjárlögin verða rædd, og því óþarft að fjölyrða mikið um það nú við 1. umr. Jeg get ekki verið sammála hæstv. atvrh. um, að ekkert geti sparast á flóabátastyrknum við það, að byggja annað strandferðaskip. Því að jeg sje ekki betur en að komið gæti til athugunar að lækka talsvert styrkinn til Borgarnesbátsins og Ísafjarðarbátsins, enda anna þessir bátar strandferðum nú, sem nýja strandferðaskipið mundi geta tekið að sjer. Jeg verð því að halda fram, að með því að byggja þetta skip og bæta samgöngur með ströndum fram, þá megi spara allmikla upphæð af flóabátastyrknum, og fella niður styrkinn til Eimskipafjelagsins, sem því hefir verið veittur til þess að koma við á ýmsum smærri höfnum, sem yrðu þá á áætlun strandferðaskipanna. Enda er jeg sannfærður um, að ef fjelagið er óbundið um ferðir sínar, að þá verði þær um leið hagkvæmari. Fjelaginu mun heldur ekki vera það óljúft, að slík breyting komist á. Annars sje jeg ekki ástæðu til frekari málalenginga á þessu stigi málsins, en vænti, að hv. deild sjái, að það sje óviðeigandi að vísa því frá nú. Enda tel jeg sjálfsagt, að frv. fái að ganga til 2. umr. og nefndar, til nánari athugunar, og mætti þá breyta því í þá átt, ef sýndist, að framkvæmdirnar hefjist ekki þegar í stað, eða biði, þangað til betur rækist úr um fjárhag ríkisins. Hitt er álit mitt, að varla taki því fyrir Alþingi að fella frv. nú, því að þetta mál mun verða tekið upp á hverju þingi, þangað til það nær fram að ganga. Og eins og jeg hefi áður tekið fram, er það aðeins tímaspursmál, hvenær í þetta verður ráðist.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg hefi alls ekki á móti því, að frv. þetta fái að fara til 2. umr. og nefndar, enda tel jeg sjálfsagt, að það verði athugað þar mjög rækilega og kæmi alls ekki á óvart, að sú rannsókn leiddi í ljós, að eins og sakir standa, sæi nefndin sjer ekki fært að halda málinu til streitu. Um flóabátastyrkinn er jeg sömu skoðunar og áður. Jeg veit með vissu, að á honum er ekkert hægt að spara, nema þá með stórri afturför um samgöngur hlutaðeigandi hjeraða. Svo er t. d. um „Suðurland“, „Skaftfelling“ og Ísafjarðarbátinn. Ætti að spara styrk við þessa báta, þýðir það ekki annað en að samgöngur þessara hjeraða, sem þar eigi hlut að máli, yrðu langt um verri. Og sama er að segja um ýmsa aðra flóa- og fjarðabáta. Enda mundi það ekki borga sig fyrir ríkissjóð að fækka þessum ferðum, því að þessir bátar annast póstflutning og fleira ríkinu viðkomandi. Út af því, sem hv. 4. landsk. sagði um styrkinn til Eimskipafjelagsins, þá er jeg þeirrar skoðunar, að hann eigi að haldast, og að nauðsynlegt sje, að skipin komi á smáhafnirnar, er þau koma frá útlöndum. Ef athugaðar eru áætlanir millilandaskipa Eimskipafjelagsins, þá sjest, að þau koma allajafna beint upp til Djúpavogs og rekja svo þaðan hafnir kringum land og flytja vörurnar beint til kaupenda. Þetta fyrirkomulag verður því að álítast mjög hagkvæmt fyrir almenning. Og þó að hægt sje að koma á sambandi milli Eimskipafjelagsins og strandferðaskipanna með góðum kjörum, þá verður ekki komist hjá því, að vörurnar hljóta að verða talsvert dýrari við það, að þurfa að umskipa þeim. Það getur því ekki komið til neinna mála að fella niður styrkinn til Eimskipafjelagsins, því að það eru einmitt þessar ferðir skipanna inn á smáhafnirnar, sem þorra landsmanna þykir vænst um og mundu lítt við una, ef feldar væru niður.