Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Frv. um byggingu járnblendiverksmiðju í Hvalfirði liggur nú fyrir Alþ. í annað sinn með örfárra ára millibili og er þetta næsta óvenjulegt, enda mjög sérkennilegar aðstæður sem valda því. Samið hafði verið við bandaríska auðhringinn Union Carbide Corporation um að reisa þessa verksmiðju og eiga hana með íslenska ríkinu. Hins vegar dró Union Carbide sig í hlé frá málinu áður en það var komið til framkvæmda að heitið gæti, en á skömmum tíma tókst að fá norskt fyrirtæki, Elkem-Spigelverket, til þess að taka við hlutverki Union Carbide og ganga í verkið með íslendingum. Sú ástæða hefur verið tilgreind að Union Carbide hafi þótt versna afkomumöguleikar verksmiðjunnar út af verðbreytingum á framleiðslu hennar og þess vegna dregið sig í hlé. Mér þykir þessi skýring vera mjög ósennileg. Stórfyrirtæki eins og Union Carbide gerir ekki fjárfestingaráætlanir af neinu tagi án þess að gera sér grein fyrir hvers konar sveiflur geta orðið á markaði fyrir þær vörur sem á að framleiða. Það er mjög ólíkt slíkum hringum að kippa sér upp við sveiflu sem ekki var meiri en svo, að miklu minna fyrirtæki í Noregi þótti hún ekki hættuleg. Ég hef heyrt aðrar skýringar á þessari skyndilegu breytingu. Ein er sú, að það hafi verið tilgangur Union Carbide með byggingu þessarar verksmiðju að brjótast inn á Evrópumarkaðinn fyrir járnblendi eða ferrosilikon. Það er meiri háttar verkefni fyrir hringa af þessu tagi þegar þeir ætla sér að ná yfirtökum á svo stórum markaði sem Evrópa er. Það getur því staðið í sambandi við ýmislegt fleira en verðhreytingar að Union Carbide hverfitr frá því að gera innrás í Evrópu á þessu sviði. Þar að auki hef ég heyrt þá skýringu, að mannaskipti hafi orðið í stjórn Union Carbide og hinir nýju herrar hafi orðið að finna eitthvað til að kenna hinum eldri um og þá hafi þessi stefnubreyting varðandi Evrópu veríð gripin sem tilefni. Í sjálfu sér þarf þetta ekki að skipta okkur miklu máli, því að það er a. m. k. skoðun mín að hér hafi orðið góð skipti og það muni vera betra fyrir okkur að eiga við norskt félag, þó að stórt sé, heldur en hinn ameríska risa, Union Carbide, sem á ýmsum sviðum, þ. á m. mengunarsviðum, hefur ekki á sér allt of gott orð, þó að fyrirtækið sé óneitanlega mjög sterkt. Á norskum markaði hefur orðið sú þróun að virkjanlegt rafmagn er að verða búið. Þegar frá er talið það sem norðmenn ætla sér ekki að virkja af náttúruverndarástæðum sem þeir hafa þegar gert sér grein fyrir, þá mun vatnsvirkjunum hjá þeim ljúka eftir 4–5 ár eða rétt upp úr 1980. Í Noregi hefur því þegar síðustu 2–3 árin verið talað um að draga þyrfti úr orkunotkun þangað til olían og gasið koma til sögunnar. En nú eru vonir norðmanna um áframhaldandi uppbyggingu veigamikils iðnaðar bundnar við petrokemískan iðnað eða annað þar sem þeir gætu notað orkuna úr Norðursjó í staðinn fyrir vatnsorku. Á tímabili var ætlun norðmanna að reisa kjarnorkuver til að brúa bilið eftir að vatnsorkunni lyki, en frá því munu þeir hafa horfið. Mikill orkufrekur iðnaður er í Noregi sem kunnugt er og var fyrst byggður upp af útlendingum, en norðmenn hafa sýnt óvenjulegan dugnað við að ná þessum iðnaði í eigin hendur og koma upp fyrirtækjum sem reist hafa iðjuver af þessu tagi. Nú er svo komið að mörg þessara iðjuvera eru tæknilega að verða úrelt, enda byggð á fyrstu áratugum aldarinnar. Er því annaðhvort að leggja þau niður eða endurbyggja þau og aðhæfa þau nútímatækni. Við þetta bætist að norðmenn hafa samþykkt mjög strangar kröfur um að stöðva verði iðnaðarmengun, og er ætlun þeirra að útrýma allri teljandi mengun frá iðnaði á ekki meira en 10 árum. Er reiknað með að það muni kosta hálfan annan milljarð norskra króna. Gefur auga leið að þetta muni draga verulega úr hagnaðarmöguleikum, enda hefur áhugi erlendra auðhringa á þessum verksmiðjum minnkað, en norska ríkið hefur í þess stað keypt alger yfirráð í einu stærsta fyrirtækinu og annað minna fyrirtæki hefur norska ríkið keypt algerlega. Það liggur fyrir í Noregi að orkufrekur iðnaður óskar enn eftir miklu meiri orku en hann getur fengið. Eftir því sem ég hef komist næst við lestur á norskum heimildum er það stórpólitískt mál í Noregi hvort eigi að ætla þessum iðnaði þá orku sem hann þarf til þess að endurbæta verksmiðjurnar, t. d. gömlu álverksmiðjurnar. Mér skilst að Jafnaðarmannaflokkurinn, Kristilegi þjóðarflokkurinn og Hægri flokkurinn séu allir hlynntir því að þessi iðnaður fái orku sem þarf til að gera verksmiðjurnar vel úr garði þannig að atvinna og annað glatist ekki, miðflokkarnir séu eitthvað tvístígandi, en SV, Alþýðubandalagið norska, sé algerlega á móti því. Það vill því svo einkennilega til að þarna virðist vera nákvæmlega sama pólitíska skipting um afstöðu til þessarar stóriðju og verið hefur hér á landi. Þegar litið er á allt þetta verður skiljanlegt hversu fljótir norðmenn voru að nota tækifærið og ganga inn í Union Carbide-samningana, losna við að heyja samkeppnisstyrjöld við Union Carbide á ferrosilikonmarkaði í Evrópu og komast þar að auki inn í samninga um mjög hagstætt raforkuverð miðað við það verð sem er 3 Noregi, þegar þar að auki eru allar líkur á að ný raforka frá vatnsvirkjunarstöðvum verði lítil sem engin þar á næstu árum. Þegar rætt er um þá aðila, sem við skiptum við í sambandi við stóriðju, er margs að gæta og þá sérstaklega þess, að ef hringar þessir ráða allri keðju framleiðslunnar, þeim hlekkjum, sem eru á undan og eftir kafla framleiðslunnar sem fram fer á Íslandi, þá er rétt að fara mjög varlega. Við höfum þegar brennt okkur nokkuð á því í sambandi við álverið, að þar skiptum við við fyrirtæki sem á alla keðjuna frá námum og raforkuverum í öðrum löndum og til vöruframleiðslu úr sjálfu álinu og mun hafa jaðrað við að misnota þá aðstöðu, ef það er ekki beinlínis sannað að það hafi misnotað þá aðstöðu. Um sölu á framleiðslu frá járnblendiverksmiðjunni væntanlegu hér virðist vera nokkuð vel frá gengið að því leyti, að erfitt muni vera samkv. ákvæðunum fyrir Spigelverket að ætla íslensku verksmiðjunni nokkurn annan hlut en öðrum verksmiðjum sem félagið hefur með að gera. En þá er að athuga hlekkinn á undan framleiðslunni hér, en um hann hef ég ekkert séð í þeim heimildum sem fyrir liggja. Það skiptir e. t. v. mestu máli um afkomu þessarar verksmiðju hvort viðsemjandi okkar getur gert einhverjar kúnstir varðandi verð á þeim hráefnum sem til verksmiðjunnar verða keypt. Einhvers staðar las ég að reiknað væri með í hafnaráætlunum að um 300 þús. smálestir af mismunandi tegundum hráefnis kæmu þar á land. Mér þætti vænt um ef hæstv. iðnrh. gæti gefið nokkrar upplýsingar um þetta, hvort ætlunin er með munnlegu eða skriflegu samkomulagi að Spigelverket selji hráefnin til járnblendiverksmiðjunnar eða hvort það er óbundið og við gætum þá beitt meirihlutaeign okkar til að tryggja að hráefnið verði ávallt keypt þar sem það fæst ódýrast. Í sambandi við mál þetta allt hafa orðið í landinu mjög almennar umr. um orku, orkunýtingu og iðnað. Er því erfitt að komast hjá því að fara nokkuð inn á almenn svið í umr. um það frv. sem þér liggur fyrir. Afstaða manna til þess, sem kallað er stóriðja og er í raun og veru óljóst og varhugavert hugtak, hefur reynst vera mjög mismunandi. Sumir líta eingöngu á hugsanlega mengun eða mengun eins og hún er í eldri verksmiðjum erlendis og taka út frá því atriði einu harða afstöðu á móti slíkum iðnaði og vilja ekkert hafa með hann að gera. Aðrir líta á það atriði eitt, að við höfum haft og þurfum vafalaust að hafa í einhverjum mæli í framtíðinni samstarf við alþjóðlega auðhringa, og menn taka afstöðu á móti slíkum iðnaði af þeirri ástæðu einni. Fleiri slíkar ástæður eru til. Áróður um þetta er nú orðinn svo mikill að jaðrar við að í munni sumra sé orðið álver eins konar skammaryrði. Ég vil vara við slíkri skoðanamyndun í sambandi við þetta m.al. Ég tel að almenn andstaða gegn orkufrekum iðnaði hér á Íslandi sé hrein íhaldssemi í atvinnumálum og ekki sé annað sjáanlegt, yrði slíkri íhaldsstefnu fylgt, en hún mundi verða til þess að binda lífskjör í landinu eða lækka þau þegar þjóðinni fer fjölgandi. Ég tel að það sé óhjákvæmilegt að líta á þetta mál á allt annan hátt. Við verðum að byrja á því að líta á þær auðlindir sem við höfum til þess að lifa af í landinu. Þá verða auðvitað fyrst fyrir sjórinn og landið sjálft, landbúnaðurinn, og þarf ekki um það að orðlengja hvernig ástatt er á þeim tveim sviðum. Sammála getum við verið um að hvorugt þeirra muni geta tekið við miklum mannfjölda á komandi árum, því að aukning með fjölbreytni og vonandi vaxandi útgerð og fiskiðnaði verður að öllum líkindum unnin upp með aukinni tækni, þannig að mannfjölgun verður þar ekki veruleg. Búast má við hinn sama í landbúnaði. Þá er fyrst og fremst eftir ein veruleg auðlind, en það er sú orkuvinnsla sem hugsanleg er frá vatnsföllum og á jarðvarma. Mér er tjáð að ef tekin væri öll sú vatnsorka, sem við getum virkjað og enn er óvirkjuð í landinu, og við drægjum 20% frá vegna náttúruverndar og af því að sumir virkjunarstaðir eru óhóflega dýrir í virkjun, þá mundi þetta afl fullvirkjað, miðað við það verð sem talað er um í sambandi við járnblendiverksmiðjuna sem mönnum þykir ekki mjög hátt, veita þjóðinni um 35 milljarða á ári í tekjur. Þetta er miðað við árið í ár og þetta er miðað við stórnotkunarverð sem flestum þykir vera mjög lágt, hvort sem það telst vera viðunandi eða ekki - 35 milljarðar á ári. Eins og efnahagshorfur þjóðarinnar eru, með gífurlegri skuldasöfnun, fæ ég ekki séð hvernig nokkur maður getur haldið því fram að íslenska þjóðin eigi ekki að stefna að því að nýta þessa orkulind eins og hún framast getur. Að sjálfsögðu kemur enginn ofsahraði til greina í þeim efnum. Það er margt sem veldur því. Bæði má ekki trufla atvinnulíf með slíkum framkvæmdum né heldur eru líkur á, að fjármunir til þeirra séu fáanlegir að láni nema að takmörkuðu leyti. Ef við föllumst á þá meginskoðun, að hér sé um að ræða auðlind sem þjóðin verði að virkja, þá er næst að varpa fram þeirri spurningu, hvernig við eigum að fara að. Undanfarinn áratug hafa skyndilega komið fram úr fórum ríkisstj. áætlanir um stórvirkjanir og þeim hafa fylgt stórfyrirtæki, a. m. k. tvö, og síðan hefur verið um þau deilt, bæði úti í þjóðlífinu og hér á Alþ., og það mál leitt til lykta. Mér finnst að miðað við það vandamál sem er framundan, hvernig eigi að nota þessa orku til frambúðar til að bæta lífskjör þjóðarinnar og tryggja þau, ætti fyrst að gera tæknilega úttekt á því hvaða mögulegar iðngreinar koma til tals. Það er auðvitað hægt að finna orkufrekar iðngreinar af ýmsu tagi, og það eru ekki allt saman álver eða málmbræðslur Kunnugur maður hefur t. d. sagt í mín eyru að til sé vaxandi iðnaður úti í löndum, sem noti gífurlega mikla orku, sem framleiði gervidemanta, og þeir eru ekki til skrauts, þeir eru notaðir í stórum stíl í iðnaði. Það hljóta að vera fjölmargir slíkir möguleikar. Ég tel að ríkisstj. beri að láta kanna þetta og leggja hina mismunandi möguleika fyrir Alþ. og þjóðina, þannig að þeir, sem eiga að bera ábyrgð á endanlegum ákvörðunum, geti séð hverra kosta er völ. Þetta hefur, að því er ég best veit, ekki gerst. Það kann að vera að þær nefndir, sem hafa athugað þessi mál á bak við tjöldin. hafi kannað einhverja mismunandi kosti og valið á milli þeirra. Ef svo er, þá skil ég ekki hvers vegna ekki er frá því sagt. Ég tel grundvallaratriði að slík athugun fari fram og að um hana verði engin launung, enda yrði þetta starf tæknilega fróðra manna. Gæti þjóðin þá gert upp við sig hvaða leiðir til þess að nota þá orku, sem við getum beislað í áföngum, eru okkur mest að skapi eða eru hentugastar. Þetta atriði er auðvitað náskylt þeim umr. sem þegar fara fram í landinu um hvar eigi að ætla slíkum mannvirkjum stað. Þjóðin veit ekki til þess að það sé um annað en álbræðslu að ræða. Menn eru að deila um álbræðslu í Eyjafirði, álbræðslu fyrir austan og álbræðslu á Suðurlandsundirlendi. En það eru e. t. v. til 20 eða 30 aðrar iðngreinar sem eru mjög orkufrekar og gætu allt eins komið til greina. Þó að aðstæður séu þannig t. d. í Eyjafirði að það virðist mjög margt mæla á móti því að setja á stofn málmiðjuver, þá gæti verið að einhverjar aðrar orkufrekar greinar ættu þar ágætlega við og gætu orðið okkur mun hjálplegri við að jafna byggð landsins heldur en málmbræðsla, hvort sem það er ferrosilíkon eða ál. Hér hefur embættiskerfi okkar ekki gert það, sem er grundvallarhlutverk þess, að beita sérkunnáttu sinni til að setja á blað þá valkosti sem hinir kjörnu ráðamenn þjóðarinnar hafa hverju sinni. En það er ekki aðeins á þessu sviði, heldur er annað athyglisvert dæmi sem er náskylt því frv. sem hér liggur fyrir. Það hefur verið talað um næsta orkuver. Undanfarin ár hefur hæstv. orkumálaráðh. ferðast um landið og að ég hygg lofað orkuverum fyrir austan og norðan og talað af bjartsýni og stórhug hvar sem hann hefur farið. En þegar að því kemur að taka ákvörðun um næstu virkjun og það getur ekki beðið lengur, þá er ekki nema einn kostur til og það er Hrauneyjafoss. Hvað hefur gerst? Jú, þetta stóra embættiskerfi, sem við höfum verið að byggja upp undanfarinn áratug eða rúmlega það, Landsvirkjun, lýtur sínum lögmálum. Þetta er orðið stórt fyrirtæki sem veitir gífurlegum fjármunum. Það kemur sér upp tæknideildum. Það byrjar með margra ára fyrirvara að undirbúa framhald virkjana sinna á starfssvæði sínu. Þetta kerfi er tilbúið með hönnun á næstu virkjun þegar þarf að taka ákvörðun um næstu virkjun. En það er engin hönnun tilbúin, aðeins bráðabirgðaathugun, t. d. á Blöndu, ef nú þjóðin vildi fara út af eldfjallasvæðinu með næstu stórvirkjun eða huga að ýmsum öðrum kostum. Þetta er glöggt dæmi um hvernig kerfið sjálft hefur tekið völdin af mönnum og hinir kjörnu ráðamenn þjóðarinnar sitja og eiga ekki annars kost en að segja já og amen við því sem þetta embættiskerfi segir. Ég vil benda á þetta af því að það er miltið talað um samskipti t. d. Alþ. og ríkisstj. við embættiskerfið. Þarna er mikilvægt dæmi um það að landsvirkjunarkerfið tekur sjálft þessa ákvörðun - og Alþ. og þjóðin verða að láta sér það vel líka - eða vanrækir málin svo og svo lengi. Ég segi þetta ekki sem ávirðingar við neina einstaklinga persónulega, þeir eru margir sem vinna mjög vel, en þetta er kerfið og því nota ég það orð Þegar minnst er á næsta áfanga er búið að taka ákvörðun um virkjunina. Sannleikurinn er sá, að það er ekki, eftir því sem kunnugir menn hafa sagt mér, hægt að tala um stórar virkjanir án þess að hafa vitað, um leið og ákvörðun er tekin um þær, hvernig á að nota orkuna. Við þessar stóru virkjanir er hún svo mikil, að það má skipta henni í tvo til þrjá hluta: orku sem er nóg fyrir almenna íslenska notkun þegar virkjunin er tekin í gang, orku sem getur mætt aukinni eftirspurn innanlands á næstu árum, en þar að auki er eftir svo mikil orka að það verður að vera einhver stór kaupandi að henni. Það hefur ekki verið sagt frá því að hugsað væri fyrir neinum slíkum stórum kaupanda varðandi Hrauneyjafossvirkjun. Þó verður þetta að fylgjast að, og það er ekki raunhæft að ræða um stórvirkjanir eða stórkostlega raforkunotendur í landinu án þess að þetta tvennt fari saman. Þegar rætt er um hver notandinn eigi að vera koma jafnframt spurningar um hvar eigi að staðsetja fyrirtækin, hvernig eigi að fella þau inn í íslenskt atvinnulíf og hvernig eigi að hafa þau not af þeim sem tilgangurinn auðvitað er: bætt lífskjör, atvinnu fyrir stækkandi þjóð og annað slíkt. Þegar við komumst af því stigi, eftir að hafa byrjað á því að skoða orkulindirnar, að við viljum finna stóra notendur, þar sem mönnum kemur fyrst til hugar orkufrekur iðnaður, kemur að minni hyggju að því að athuga hin ýmsu atriði sem oft hafa sterk tilfinningaáhrif á menn. Í fyrsta lagi þarf að athuga valkosti um iðngreinar sem ég hef verið að nefna. Hingað til hefur Alþ. eða alþýða manna á Íslandi aldrei séð slíka valkosti. Allt í einu sprettur upp úr einhverri n., sem er á bak við einhverja ríkisstj., að það á að vera verksmiðja sem á að gera þetta og á að vera á þessum stað. Staðarvalið er að sjálfsögðu gífurlega mikilvægt, svo mikilvægt að það á að geta haft veruleg áhrif á hvers konar stóriðnaðargreinar eru valdar. Einstakar greinar, sem nota mismunandi mikið mannafl og eru mismunandi hvað vinnuna snertir, hafa að sjálfsögðu stórkostleg áhrif á staðarvalið. Áframhald á stórfelldum málmbræðslufyrirtækjum, eins og allar horfur eru á að verði, - þau eru komin tvö og mætti vel fara svo að þessi stefna leiddi til hins þriðja með Hrauneyjafossvirkjun, - þýðir sennilega að þessi stórfyrirtæki verði öll að vera í grennd við Reykjavík. Athuganir hvað mannfjölda og fjölbreytni annarra atvinnugreina snertir benda til þess að Akureyri gæti vel komið til greina þess vegna. En þar fyrir norðan eru aðrar aðstæður sem mæla mjög á móti því, þannig að allar líkur benda til þess að þessi stefna leiði til þess að þessum stóru iðnverum verði hrúgað hér á suðvesturhornið. Þá er að íhuga hvort það samræmist yfirlýstri stefnu um byggðamál og jafnvægi í byggð landsins og öllu því. Í þriðja lagi koma í þessu sambandi til íhugunar skiptum okkar við erlenda aðila. Ég hygg að það sé ekki raunhæft að tala um slík stórfyrirtæki sem Hvalfjarðarverksmiðjuna eða álverksmiðjuna án þess að við höfum verulegt samstarf við erlent fyrirtæki. En um það hefur mikið verið skrifað og rætt nú á síðustu árum, að hin fjölþjóðlegu fyrirtæki, sem svo eru kölluð, hafi margar hættur í för með sér, sérstaklega fyrir litlar þjóðir, og beri að gjalda varhug við þeim. Stofnanir eins og Sameinuðu þjóðirnar hafa fjallað um þetta í fullri alvöru og reyna að draga fram bæði kosti og galla þessara fyrirtækja. Við verðum að sjálfsögðu að gera okkur grein fyrir því hvað við erum að gera í hvert skipti sem slíkt kemur til greina. Fyrsta mannvirki hér var álverið og samið við svissneska álhringinn, einn af minni álhringum veraldarinnar. Ýmislegt benti til, úr því að einhvern þeirra átti að velja, að hann væri ekki ólíklegur. Ekki veit ég hvernig menn dæma reynsluna af því samstarfi. En mikið hefur verið rætt undanfarið um stórkostlega áætlun sem Alusuisse hafi gert um fjöldann allan af álverum hér á landi. Mér kemur ekkert á óvart þó að slíkt félag láti gera slíka áætlun. Það er álíka eðlilegt að þeir geri það, eins og það er eðlilegt að Landsvirkjun geri áætlun um næstu stórvirkjun, hafi hana tilbúna. En hitt þykir mér furðulegra, að ráðamenn þessa fyrirtækis, sem ættu að þekkja til íslendinga eftir skipti við þá, skyldu taka þá fáránlegu ákvörðun að sýna íslenskum ráðamönnum þessa áætlun. Ég fagna því að viðbrögð hafa verið slík hjá tveimur ráðh. að þeir hafi ekki sinnt þessu á nokkurn hátt, og vona ég að svo verði áfram. Ef hér hefði verið einvörðungu farið í áframhaldandi aukningu á álframleiðslu og notað meira og meira af óbeislaðri orku okkar í þá iðngrein eina, þá er mikil hætta á því að Ísland hefði smám saman orðið að „állýðveldi“ sem að því leyti til væri sambærilegt við bananalýðveldin í Mið-Ameríku sem eitt eða tvö stórfyrirtæki í Bandaríkjunum hafa til skamms tíma ráðið yfir og ráða kannske einhverjum þeirra enn þá. En það er einmitt allt slíkt sem ég tel að við verðum framar öllu öðru að forðast. Það getur verið óhagkvæmt fyrir okkur að setja of mörg egg í sömu körfu, eins og það er stundum orðað, að hleypa nokkrum einum aðila hingað með of mikil áhrif. Að svo miklu leyti sem við þurfum að hleypa erlendum félögum inn í landið eigum við að reyna að dreifa því og tryggja að ekkert þessara félaga fái hér óeðlilega aðstöðu gagnvart okkur. Í öðru lagi verðum við að athuga mjög vel alla samningagerð. Mörgum er minnistætt þegar samið var við svissneska álhringinn. Við áttum nokkra lögfræðinga sem voru sérlærðir í þessum efnum, og þeir voru að sjálfsögðu hafðir með í ráðum. Þar að auki leitaði þáv. ríkisstj. til lögfræðingafyrirtækis í New York sem hafði milliríkjasamninga af þessu tagi sem algera sérgrein. Í þriðja lagi hafði Alþjóðabankinn lánað okkur fé í orkuverið og voru því ríkir hagsmunir hans að við semdum ekki af okkur, svo að orkuverið gæti staðið við afborganir sínar og vexti. En þrátt fyrir það að við hefðum þarna, að því er við héldum þrefalda tryggingu í samningunum, hafa komið fram annmarkar á þessum samningum sem hafa valdið okkur vonbrigðum. Ég vil aðeins nefna tvennt án þess að fara frekar út í það. Það er annars vegar framleiðslugjaldið, sem hefur að því er virðist ekki reynst nálægt því eins hagstætt og mönnum var talin trú um hér á Alþ. a. m. k., og hins vegar að svisslendingar hafa í rúman áratug getað smeygt sér undan því að setja hreinsunartæki í verksmiðjuna, enda þótt þeim tækist að sannfæra okkur í upphafi um að mengunarhætta frá henni væri engin. Það var aðallega gert með þeim rökum, að veðurfarsrannsóknir í Straumsvík hefðu leitt í ljós að þar væri svo að segja aldrei logn og það, sem frá verksmiðjunni kæmi af illum öndum, mundi því berast út á sjó fljótlega. Þessu trúðu menn almennt hér og létu þeim þetta eftir.  Við þurfum að sjálfsögðu í sambandi við hvaða fyrirtæki sem er að íhuga mjög vel mengunarmál og læra af þeirri reynslu sem aðrir hafa nú fengið jafnvel enn þá frekar en við. En ég hef ekki trú á að þau séu ekki yfirstíganleg í flestum starfsgreinum nú á dögum, enda þótt fullkomnar mengunarvarnir séu oft mjög dýrar. Þær geta leitt til þess að mörg stórfyrirtæki muni á næstu árum leita til vanþróuðu landanna, þar sem þau vita að mótstaða í þeim efnum er minni en í iðnþróuðu ríkjunum. Svo vill líka til, að þar er víða um stórvirkjanir að ræða þar sem raforkuverð er lágt. Að lokum verður að huga að félagslegum áhrifum í sambandi við orkufrekan iðnað, og hygg ég að athygli manna á þeim hafi í vaxandi mæli beinst t. d. að reynslu norðmanna. Ýmsir héldu að þegar stórt atvinnufyrirtæki risi á sæmilega góðum stað, þá mundi eðlilega risa byggð í kringum það eða mjög nálægt því á skömmum tíma og gæti það allt saman blessast ágætlega. Reynslan í Noregi hefur því miður orðið önnur, t. d. í Norður-Noregi, þar sem til eru slíkir bæir. Norðmenn eru nú komnir á þá skoðun að það sé mjög óviturlegt að reisa byggðir á þennan hátt, þær verði svo einhæfar, svo háðar þessu eina fyrirtæki, að félagslega sé þróun þeirra engan veginn æskileg og afkoma þeirra engan veginn eins trygg og hún þarf að vera með eðlilegri fjölbreytni. Menn sjá í hendi sér að þetta atriði eitt getur haft mikil áhrif á staðsetningu slíkra fyrirtækja hér á Íslandi. Á sínum tíma var um það talað, að sjálfsagt væri að reyna að fá erlent fjármagn inn í landið og erlend fyrirtæki, eins mikið og hægt væri. Talið var á árunum eftir heimsstyrjöldina að sjálfsagt væri fyrir flest lönd Vestur-Evrópu að fara þessa leið. Ýmsum er minnistætt að norska ríkisstj., stjórn jafnaðarmanna, fékk Trygve Lie til þess, eftir að hann hafði verið aðalritari Sameinuðu þjóðanna, að taka það verkefni að sér að ferðast land úr landi og reyna að smala fyrirtækjum til Noregs. Ég hygg að skoðanir manna varðandi þetta hafi mjög blandast síðan. Viðhorf okkar í Alþfl. hefur alla tíð verið og er enn að um þessa hluti eigi ekki að setja neinar almennar reglur eða almenn lög, heldur verði hvert fyrirtæki, sem til greina kemur að fái ítök í atvinnurekstri á Íslandi, að takast fyrir á Alþ. sérstaklega. Sú hefur raunar verið venjan og frá henni tel ég að við megum alls ekki víkja, Alþ. verði að fjalla um hvert einstakt atvik, jafnvel þó að sum þeirra séu ekki mjög stór. Um raforkuverð til málmblendiverksmiðjunnar hefur þegar verið rætt mikið og hef ég litlu við það að bæta að öðru leyti en því, að ég treysti því að þeir sérfræðingar, sem um það hafa fjallað, geri viðunandi grein fyrir að það nái a. m. k. því algera lágmarki að um kostnaðarverð eða eitthvað meira sé að ræða. Virðingarverður er sá áhugi sem kemur fram í flutningi till. sem útbýtt var í dag, um að Alþ. álykti að eftirleiðis sé óheimilt að gera samninga um raforkusölu nema framleiðsluverð sé tryggt. Ég er efnislega sammála þessu. En ég hygg að það sé ekki eftir starfsháttum Alþ. að gera ályktun sem bannar þinginu að gera vitleysur í framtíðinni! Með þál. er ekki hægt að banna Alþ. í framtíðinni að setja lög eða staðfesta samninga nokkurn veginn eftir því sem það vill. En ég skal gjarnan taka viljann fyrir verkið hvað þetta snertir. Það væri æskilegt, þó að oft sé búið að leggja fram skýrslur um raforkuverðið, að fá þær nýjar, því að margt breytist og marga hluti þarf að endurtaka og gefa mönnum ítrekuð tækifæri til þess að kynna sér. Það er flókið mál hvernig raforkuverð og kostnaðarverð á raforku er reiknað út í stóru kerfi. Ef einhver ætti kost á því að fá keypt Sogsrafmagn núna gæti það orðið ærið ódýrt, enda nálega búið að greiða niður þau orkuverð. En það þarf að blanda saman bæði gömlum orkuverum og nýjum eða hafa eingöngu hliðsjón af nýjustu orkuverunum þegar er ákveðið raforkuverðið á hverjum tíma. Auk þess er ekki nóg að mæna á raforkuverðið eitt, eins og það er við þær aðstæður sem ríkja hverju sinni, heldur verður að bera saman aðra möguleika sem við höfum átt. Ef ekkert álver væri hér, þá væri engin Búrfellsvirkjun, og ef engin Búrfellsvirkjun væri, þá hefðum við ráðist í miklu minni virkjun þar sem rafmagnið hefði orðið miklu dýrara. Allar líkur benda til þess, að ef svo hefði farið væri rafmagnsverðið enn þá hærra í dag og er það þó nógu hátt. Þessum málum verður að gefa aukinn gaum af því að rafmagnsverðið veldur mjög ört vaxandi áhyggjum almennra neytenda. Þeir eiga margir erfitt með að skilja hvers vegna útlendir sérfræðingar eru að fullyrða að raforkuverð hér sé lágt miðað við það sem er í öðrum löndum. Þar að auki heyra menn um orkuverðið til stórnotendanna svokölluðu. Mér hefur verið sagt að t. d. hér á suðvesturhorni landsins sé heildsöluverðið á rafmagni aðeins 25% eða 1/4 af því sem fólkið verður að borga. Það væri fróðlegt að vita hvort þessu veldur hið dýra dreifikerfi. Það þarf enginn að efast um að dreifikerfi er dýrt í strjálbýlu landi. Þar að auki, þar sem rafmagnshitun hefur farið vaxandi, þarf að stórstyrkja dreifikerfið til þess að hægt sé að leyfa hana. Í þriðja lagi þurfa menn að gera sér ljóst hve mikið við borgum í verðjöfnunarskatt af rafmagninu til þess að jafna hækkun olíuverðsins yfir þjóðina alla. Útskýringar á þessu eru í fyrsta lagi nauðsynlegar, miklu meiri en fram hafa komið, þannig að neytendur geri sér grein fyrir hvernig þetta verð er til komið. Svo verður að reyna að haga raforkumálunum í heild og stefnunni þannig að raforkuverðið til neytenda geti orðið lægra en um er að ræða. Það er ekki hægt fyrir óbreytta alþýðumenn, sem ekki selja sig inn í allar þær upplýsingar sem eru í þykkum doðröntum, eða hvar sem þær eru, eintómar tölur frá byrjun til enda, að skilja hvernig á því stendur að það er alltaf verið að virkja stórt hér til þess að fá ódýrt rafmagn út úr stærðinni, en á sama tíma er rafmagnið til notenda alltaf að hækka. Ýmislegt er flókið í sambandi við þetta. Mér skilst að verði stórkostleg hækkun á raforku til svokallaðra stórnotenda, þá sé það ekki bara álverið og þessi væntanleg verksmiðja sem um verði að ræða, heldur áburðarverksmiðjan líka og sementsverksmiðjan, þannig að þær hækkanir mundu þá koma fram í verðlagi á öðrum stöðum. En ég vil leggja á það ríka áherslu, að þessi mál í heild eru komin í hreint óefni og verður að taka þau til gagngerðrar endurskoðunar. Það verður að endurskoða heildarstefnuna eða móta heildarstefnu - það er varla hægt að segja að hún hafi verið til undanfarin ár - og sameina allt landið í eitt rafmagnskerfi, a. m. k. eitt kerfi hvað snertir framleiðslu og megindreifiæðar, kannske fleiri rafmagnsseljendur. Það þarf að tryggja almennum íslenskum iðnaði, þ. á m. fiskiðnaði og iðnaði landbúnaðarafurða, betri raforkukjör, að ég ekki tali um hin almennu heimili. Ýmsar fleiri hliðar eru á þessu verksmiðjumáli í Hvalfirði sem óhjákvæmilegt er að drepa á. Ein er sú, að þar þarf allmikil hafnarmannvirki. Það er í sjálfu sér dálítið óþægileg staðreynd fyrir þjóð, sem byggir alla afkomu sína á sjávarútvegi og þar af leiðandi notkun góðra hafna, þar sem fólk um allt landið er að berjast fyrir oft frumstæðustu hafnarbótum og stundum þaðan af einhverju betra, að í hvert skipti sem reisa þarf erlenda stórverksmiðju er eins og sjálfsagt, varla þurfi að tala um að þar komi hafnarframkvæmdir fyrir stórfé. Nú hefur farið svo t. d. í sambandi við álverið að þar var mjög vel á þessu haldið. Þar var byggð góð og dýr höfn, en það var tryggt að álverið eitt stæði undir þeirri höfn. Hún er samt eign Hafnarfjarðarhafnar að hluta. Það finnst mér vel verjandi. Þar er a. m. k. ekki verið að leggja byrðar á ríkissjóð eða taka fé sem hefði getað runnið til annarra. En í þetta skipti í Hvalfirði er ekki hagað svo til. Að því er ég fæ best séð hefur hafnarmannvirkið ekki verið tengt við verksmiðjuna þannig að hún tryggði afkomu þess, heldur þarf að veita fé á fjárl. til að hefja þessa hafnargerð. Fyrst í stað var leikmönnum, sem fréttu um þróun þessara mála á skotspónum, talin trú um að þarna þyrfti að vera höfn fyrir risaskip, stóriðja notaði ekkert annað en risaskip, og þá e. t. v. átt við 40–50 þús. tonna skip. Jafnvel var gefið í skyn að staðarvalið væri byggt á því, það takmarkaðist við slíka höfn. En síðar heyrðist um það orðrómur sem varð allsterkur, að það væri alís ekki ætlun fyrst ameríska fyrirtækisins né heldur norðmanna að nota svo stór skip, þeir ætluðu sér að nota skip sem væru 2–4 þús. tonn eða svipað og allur þorri Eimskipafélagsskipanna okkar. Þá vaknaði í hugum manna, a. m. k. í því héraði þar sem verksmiðjan á að risa, spurningin: Þurfum við þá að reisa sérstaka höfn sem eftir síðustu áætlunum, sem ég hef séð, á að kosta um 600 millj., en hærri tölur voru nefndar hér í gær? Er ekki hægt að nota höfnina á Akranesi, a. m. k. með breytingum sem hvort eð er þarf að gera á henni á allra næstu árum? Ekki veit ég hversu nákvæmlega þetta mál var kannað. Auðséð er að flutningur á efni frá höfninni að verksmiðjustað mundi verða dýr. Þó veit maður ekki hvort það er óyfirstíganlegt. Vegalengdin er stutt, mjög stutt, svipuð og á milli vestustu og austustu hverfa í Reykjavík, að ég hygg. Mér er kunnugt um að það vaknaði mikill áhugi á þessu máli hjá bæjarforustu á Akranesi. En það virðist ekkert hafa orðið úr því, því að enn eru uppi áform um að gera þarna höfn, sem hefur að vísu tekið miklum breytingum í meðförum. Samkvæmt síðustu upplýsingum, sem ég hef fengið, var aftur farið að tala um að það þyrfti að vera hægt að losa 20 þús. tonna skip í höfninni, en ekki veit ég hvort það er brýn nauðsyn. Það stendur að meginhluti skipanna verði miklu minni. Ég hygg að allir þeir sjómenn og útgerðarmenn og aðrir tengdir þeim, hafnarnefndarmenn og bæjarstjórnarmenn, kringum allt land, sem standa í baráttu um hverjar 10 milljónirnar til þess að geta bætt hafnarskilyrði hjá sér, mundu verða því fegnir ef hægt væri að dreifa á fiskihafnirnar 600 millj. kr. eða hvað það nú verður, endanlegt verð þessarar Hvalfjarðarhafnar, í stað þess að þurfa að setja það fé í höfn sem fyrst um sinn mun þjóna aðeins þessari verksmiðju einni, þó að því sé ekki að neita að möguleikar séu á því að hagnýta höfnina frekar síðar. Það var talað mikið um það á sínum tíma, að Straumsvíkurhöfnina mætti nota til margs annars, en af því hefur, að ég best veit, lítið sem ekkert orðið. Virðulegi forseti. Ég hef nú gerst nokkuð langorður um þetta mál og er mál að linni. Ég hef dregið fram ýmis atriði, sem hafa orðið mér og félögum mínum í Alþfl. umhugsunarefni í sambandi við þróun þessa máls, og ýmsa gagnrýni varðandi verksmiðjumálíð og sérstaklega bakgrunninn, þ. e. rafmagnsmálin í heild. Engu að síður studdi Alþfl. frv. um verksmiðjuna þegar það var flutt á sínum tíma og mun gera það aftur. Við teljum að breytingin við það að losna við Union Carbide og ná sambandi við norska fyrirtækið ætti að vera til bóta. Við trúum því að þrátt fyrir allt muni Sigölduvirkjun og þessi verksmiðja reynast þjóðinni hagkvæmar í framtíðinni og góð viðbót við atvinnulíf okkar. Það er mikið deilt um álverið enn í dag, en í öllum þeim deilum og skrifum hef ég ekki heyrt einn einasta mann, hversu ofstækisfullur sem hann annars er í málflutningi, láta í ljós ósk um að álverið væri ekki þar sem það er. Enda býst ég ekki við að það þýddi mikið fyrir þá menn að fara í framboð í umhverfinu þar sem fólkið hefur notið atvinnunnar og alls þess óbeina hagnaðar sem atvinnulíf hefur af slíkum mannvirkjum. Þá er þess að gæta, að ef nú væri hætt við byggingu þessarar verksmiðju, þá mundi ekkert breytast varðandi Sigölduvirkjun. Hún er þegar staðreynd. Við erum búnir að stofna til skulda við byggingu hennar og við yrðum að standa við að greiða afborganir og vexti af þeim skuldum. Ef hætt er við þessa verksmiðju í dag án þess að komi með sama hraða annar stór orkunotandi, þá er verið að leggja á íslenska rafmagnsnotendur margra milljarða hækkun á rafmagnsverði frá því sem er í dag. Hjá þessu er ómögulegt að komast. Ef menn vildu hugsa rökrétt ættu jafnvel þeir, sem voru upphaflega á móti verksmiðjunni, að sætta sig við hana í dag, þó ekki væri af annarri ástæðu en þessari. Mér segja sérfróðir menn að ekki sé raunhæft að tala um að það sé hægt að hefja rafmagnshitun um allt land þegar í stað og nota þetta orkuver til þess. Í fyrsta lagi þurfi gífurlega fjárfestingu til að styrkja dreifikerfið og í öðru lagi muni slík notkun, jafnvel þó að dreifikerfi væri fyrir hendi, ekki taka svo mikið að hún þyrfti á öllu því rafmagni að halda sem þarna er. Það er því hægt að fylgja stóraukinni rafmagnshitun húsa án þess að grundvallaratriði þessa máls breytist. Ég vil svo að lokum vænta þess að gefnar verði frekari upplýsingar, sérstaklega varðandi raforkuverð, varðandi hafnarmálin og annað það sem fram hefur komið í máli mínu, en áskil mér rétt til þess, eftir að n. hefur farið yfir einstök atriði, að taka afstöðu til þeirra ef tilefni gefst til.



Virðulegi forseti. Svo bar til á allra síðustu dögum fyrir jól, um það leyti sem Alþ. var að fara í jólaleyfi, að hér kvaddi sér hljóðs utan dagskrár hv. 5. þm. Vesturl. og gerði að umræðuefni það sem hann taldi óeðlileg vinnubrögð við meðferð þess máls sem hér er nú til umr. Þessi óeðlilegu vinnubrögð, sem hann taldi vera og lýsti, voru á þann veg að hæstv. iðnrh. mun hafa dreift því frv., sem hér er nú til umr., til hluta hv. þm. en aðrir teknir út úr óverðugir og fengu ekki að sjá málið. Þessi hv. þm. taldi að einungis þeir alþb.-menn hefðu verið settir á óæðri bekk í þessu sambandi. En svo var ekki, því að a. m. k. fékk ég ekki þetta merka plagg til aflestrar fyrr en ég sá því dreift og fékk það hér á þingborðið. Þessi hv. þm. gagnrýndi að sjálfsögðu og réttilega vinnubrögð af þessu tagi. Hæstv. iðnrh. sagði hér á Alþ. í ræðu af þessu tilefni að hann hefði talið ástæðulaust að senda þeim þm. þetta frv. sem vitað var að voru á móti málinu. Þeim kom það sem sagt ekkert við hvað hér væri að gerast. Óneitanlega hlýtur að koma upp í hugann, þegar hæstv. ráðh. gefur yfirlýsingu af þessu tagi, hvað hafi gerst með þá stjórnarliða sem greiddu atkvæði gegn lögunum um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði vorið 1975 þ. e. a. s. hv. þm. Pál Pétursson, þm. úr Framsfl., stjórnarliða, og hv. þm. Jón G. Sólnes, þm. úr Sjálfstfl. sem barðist hatrammri baráttu gegn þessu frv. Voru þeir þess verðugir, þessir hv. þm., að fá þessa sendingu frá hæstv. iðnrh. á þessum tíma? Það væri fróðlegt að fá upplýst hvort svo hafi verið eða hvort þeir hafi lent á hinum óæðri bekk meðal okkar hinna sem ekki fengum málið. Ég tek undir þá gagnrýni sem fram kom hjá hv. 5. þm. Vesturl. um meðferð málsins af þessu tagi. Það er auðvitað óeðlilegt að þm. allir eigi ekki til þess rétt og hafi til þess aðgang að fá að sjá plögg af þessu tagi þegar þau eru tilbúin, eins og í þessu tilvíki var. Þetta ber því að gagnrýna og fordæma vinnubrögð af þessu tagi, enda er mér ekki um það kunnugt að neinn annar hæstv. ráðh. hafi meðhöndlað mál með þessum hætti. Fyrir tveim árum var hér til umr. á Alþ. svo til sams konar frv. og það sem nú er hér til umr. Það fór ekkert leynt að það frv. sætti mjög mikilli og harðri andstöðu og gagnrýni hér á Alþ., ekki bara frá stjórnarandstæðingum, heldur og frá sumum hv. þm. stjórnarliðsins. Sumir þeirra tóku virkan þátt í andstöðunni gegn frv. og greiddu atkv. gegn því, aðrir voru sáróánægðir, tjáðu sig með óánægjuröddum, en voru með einhverjum hætti til þess knúðir í lokin að fylgja þessu máli, meira og minna óánægðir og særðir í hjarta sínu, þessir hv. stjórnarþm. Þannig var ljóst að hér var um að ræða mál sem mjög voru skiptar skoðanir um, og fór það ekki eftir pólitískum flokkum, ég hygg að einum undanskildum. Í því frv. var, eins og hér hefur komið fram og þarf ekki að ítreka, gert ráð fyrir samvinnu við Union Carbide. Í umr., sem þá áttu sér stað, mátti heyra forsvarsmenn þess frv. blessa þann aðila, Union Carbide, í bak og fyrir og með öllum hætti réttlæta það að slík samvinna yrði tekin upp, a. m.. k. mætti treysta því að þeir aðilar vissu svo sannarlega hvað þeir væru að gera í þessum efnum. Öllum er kunnugt hvað hefur gerst síðan. Þessi hinn sterki aðili hefur kúplað sér út úr þessari samvinnu og hefur kosið að borga hundruð milljóna til þess að losa sig út úr fyrirtækinu,mér skilst um 800 milljónir sem sá aðili bauðst til að borga til þess að hann losnaði. Hann hafði ekki meiri trú á fyrirtækinu en það, að hann vildi leggja þetta af mörkum til þess að losa sig við það. Maður skyldi ætla að eftir þessa reynslu hefðu þeir, sem mest og harðast börðust fyrir því að koma þessu samstarfi á og koma þessu fyrirtæki upp í hinu mikla trausti á þennan aðila. endurskoðað hug sinn og farið hægar í sakir með tilliti til þeirrar reynslu sem hafði fengist í samskiptunum við Union Carbide, - menn hefðu farið hægar og velt því betur fyrir sér og ígrundað betur hvort hér væri í raun og veru verið að leggja grunn að jafngóðu, arðbæru og þjóðhagslega hagkvæmu fyrirtæki og þessir sömu aðilar létu í veðri vaka í öllum sínum lofræðum um fyrirtækið á sínum tíma. En á því frv., sem hér er nú til umr., er ekki að sjá, að nein breyting hafi orðið á hugarfari þeirra sem ferðinni ráða í þessu máli. Nú fáum við málið í annað sinn, að vísu með smávægilegum breytingum, en í grundvallaratriðum eins og í fyrra. Ég hef lýst því hér áður á Alþ., að ég er enginn höfuðandstæðingur þess að taka upp samstarf við útlendinga um rekstur fyrirtækja ef mér sýnist það vera á góðum grunni og með eðlilegum hætti og þá auðvitað fyrst og fremst okkur í hag. Þá getur það vissulega komið til mála. En fyrir tveim árum, þegar þetta mál var hér til umr. og afgreiðslu, tókum við þm. SF afstöðu gegn því, fyrst og fremst á þeirri forsendu að kringumstæður allar í landinu mæltu síður en svo með því að í slíkt yrði ráðist á þeim tíma og enn síður að mínu viti mæla þær með því nú. Við vorum í andstöðu við þetta mál þá vegna þess að við töldum að það bæri fremur að snúa sér að því í þeirri gífurlegu orkukreppu sem þá hafði gengið yfir og margir landshlutar í okkar landi höfðu svo sannarlega orðið varir við varðandi orkuskortinn, þá bæri fremur að snúa sér að því að leysa úr þeim vanda og létta þær gífurlegu byrðar sem lagðar hafa verið á fólk víðs vegar úti um land vegna ört hækkandi markaðsverðs á þeim orkugjafa sem við höfum notast við, þ. e. a. s. olíunni. Þá var, eins og nú er, orkuskortur í heilum landsfjórðungum. Og mönnum hlýtur að vera í fersku minni það ástand sem verið hefur á Austurlandi t. d. að undanförnu. Á Vestfjörðum er orkuskortur og hann verður gífurlegur innan örstutts tíma. Og á Norðurlandi er sömu sögu að segja. Við töldum því og teljum enn að fremur beri að snúa sér að því verkefni að leysa þetta vandamál áður en farið er að gera sérstakar ráðstafanir til þess að reisa orkufrekt fyrirtæki með erlendum aðilum og selja þeim orkuna undir eða í besta falli á kostnaðarverði. En það er ljóst að það er nú eins og það var þá, að hæstv. ríkisstj. er á allt öðru máli. Á sama tíma og þetta gerðist fyrir tveim árum, að lagt var til að fara út í stórkostlega fjárfrekar framkvæmdir sem ríkissjóður varð að leggja til milljarða, var framkvæmdur stórkostlegur niðurskurður á framkvæmdum í orkumálum í þessum hinum sömu landsfjórðungum sem ég hef verið að tala um og eru í orkusvelti. Það var ekki síst á þessari forsendu sem við byggðum andstöðu okkar gegn þessu máli og gerum enn. Það er auðvitað lágmarkskrafa, ef mönnum á annað borð sýnist réttlætanlegt að fara út í byggingu og rekstur slíks fyrirtækis sem hér er, að það sé ekki gert á kostnað okkar sjálfra, að þessir aðilar njóti ekki sérstakra fríðinda umfram íslendinga sjálfa. Það hefur mikið verið rætt, ekki bara núna á síðustu vikum eða mánuðum, heldur á miklu lengri tíma, hversu mikið í raun og veru við íslendingar sjálfir þurfum að borga með þeirri raforku sem álverið í Straumsvík notar. Það er orðið upplýst og hefur mér vitanlega ekki verið vefengt af neinum, að á árunum frá 1974–1977 er þetta 1/4 milljarður sem við höfum þurft að borga með rafmagnsverðinu til þessa fyrirtækis. Ég sé að hv. 1. þm. Suðurl. brosir í kampinn og honum þykir greinilega ekki mikið þó að þessar byrðar séu lagðar á umbjóðendur hans í landinu. Þessu hefur verið haldið fram alllengi af ýmsum aðilum, að það væri svo og svo mikið greidd niður af okkur íslendingum sjálfum sú orka sem til álversins færi. Stuðningsmenn þessa samnings, sem var á sínum tíma gerður og í gildi er, hafa eytt þessu tali. (Grípið fram í.) Þeir hafa leiðrétt það, segir hv. þm. Jóhann Hafstein. Nú liggur fyrir niðurstaða manns sem ég held að allir geti orðið sammála að telja hlutlausan í þessu máli, og hún er birt í einu af stuðningsmálgögnum hæstv. ríkisstj., tekin þar upp og birt, og þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Óhlutdræg rannsókn sérfræðings á þessu hefur ekki legið fyrir fyrr en nú.“ - Þetta er leiðari úr Dagblaðinu í síðustu viku. - „Samkvæmt beiðni Dagblaðsins gerði Gísli Jónsson prófessor úttekt á málinu og komst að því, að rafmagnsverð til álversins er stórlega niðurgreitt og almenningur borgar brúsann. Margur kann sjálfsagt að spyrja,“ segja þeir áfram, „hvaða áhrif niðurgreiðslan á raforkuverði til stóriðju hefur á verð til hins almenna neytanda. Árið 1974 hefur niðurgreiðslan valdið um það bil 30% hærra útsöluverði, en árið 1976 um það bil 20% hærra verði,“ segir Gísli Jónsson.“ Og áfram segja þeir Dagblaðsmenn, stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. „Menn rekur í rogastans yfir þessari niðurstöðu. Almenningur hafði ekki hugsað til þess þegar hann greiddi hina háu rafmagnsreikninga, að allt að þriðjungur verðsins væri vegna niðurgreiðslna vegna álversins. Vinir Alusuisse munu enn halda því fram að rétt hafi verið að fá álverið hingað vegna þess að það gerði Búrfellsvirkjun mögulega og gjaldeyristekjur séu okkur svo mikilvægar. Þó má nú öllum vera ljóst að upphaflegi samningurinn við Alusuisse var vondur samningur, svisslendingum tókst að plata sveitamanninn,“ segir Dagblaðið. „Reynslan síðar, t. d. gífurlegur áhugi Alusuisse á frekari útfærslu hér, sýnir okkur glöggt, að við þurfum ekki að betla til að fá hingað erlenda stóriðju.“ En svo kemur í áframhaldi: „Hroðalegast í þessu máli,“ segir Dagblaðið, „er hvernig stjórnmálamenn hafa haft almenning að fíflum með þögn sinni og vífilengjum um niðurgreiðslurnar. Reglur lýðræðisskipulagsins hafa verið þverbrotnar. Auðvitað hefði hið eina heiðarlega verið að leggja spilin á borðið þegar í upphafi. Sérfræðingar ríkisvaldsins áttu að skýra frá um hversu mikla niðurgreiðslu væri að ræða, svo gátu menn út frá því rætt um rökin fyrir byggingu álversins.“ Svo mörg eru þau orð í einu af málgögnum og stuðningsblöðum núv. hæstv. ríkisstj. um það sem verið hefur að gerast varðandi orkusölumálin og orkuverðið til álversins í Straumsvík. Og ég held að það sé nokkuð ljóst, að það er meiningin að halda nákvæmlega sömu stefnu og sömu braut varðandi Grundartangaævintýrið í því plaggi sem hér er lagt til. Ég hef ekki neins staðar séð koma fram á prenti eða í fjölmiðlum eða frá einum eða neinum aðila athugasemd eða leiðréttingu við þetta. Og ég er sannfærður um það, að ef einhverjir hefðu talið að hér væri farið með fleipur eitt, þá væri slík athugasemd komin fram og hefði komið strax. Ég held því að það sé nokkuð ljóst hverjar staðreyndirnar eru varðandi álverið. Það er einnig ljóst hverjar staðreyndirnar verða ef úr því verður að reist verður járnblendiverksmiðja á Grundartanga og samningarnir byggðir á því sem hér liggur fyrir. Ég vék að því aðeins áðan sem gerst hafði í á framhaldi af lögunum sem samþ. voru hér á Alþ. fyrir tveim árum, þegar Union Carbide fór út úr spilinu og teknir voru upp samningar við aðra aðila, norska. Mér finnst ástæða til að vekja á því athygli hvernig vinnubrögð voru viðhöfð varðandi þetta, - ekki að það sé neitt nýtt í sögunni hér á hv. Alþ. að ríkisstj. hagi vinnubrögðum sínum með þessum hætti, - þ. e. a. s. með þeim hætti að ganga fullkomlega frá samningum, í þessu tilfelli um þetta mál, og láta síðan Alþ. standa frammi fyrir gerðum hlut, segja við stuðningsmenn ríkisstj. úr stjórnarflokkunum: Svona er þetta, svona verður þetta að vera og þið skuluð fylgja því. - Þetta eru auðvitað ólýðræðisleg og óþingræðisleg vinnubrögð. Því er nú verr að það eru allt of margir hv. stjórnarþm. veikir fyrir því að gera eins og forustan segir, hvað svo sem sannfæringunni líður eða réttlætinu. Með þessum hætti er mönnum stillt upp við vegg og þeir knúðir til þess að fylgja málinu, nema því aðeins að þeir hafi nægilegt mótstöðuafl til þess að standa á móti, en það hefur viljað brenna við allt of oft að því hafi núv. hv. stjórnarliðar allt of lítið af. Ég tala nú kannske í svolítið öðrum dúr en þeir hv. þm., sem hér hafa talað um þetta mál áður, og kannske út frá öðrum forsendum og kem kannske minna inn á ýmislegt í frv. sem vissulega er ástæða til að ræða, en hefur verið rætt hér. Ég kem þeim mun frekar að þeim verkunum, sem þetta hlýtur að hafa á annað í landinu, og þá ekki síður þeirri efnahagsmálastefnu, sem hæstv. núv. ríkisstj. hefur, og hvaða afleiðingar það hefur haft og kemur til með að hafa. Það er auðvitað meginmálið varðandi þetta, að hér er verið að leggja til að selja þessum aðila orkuna í besta falli á kostnaðarverði, um 1 kr. kwst. Þegar íslensk iðnfyrirtæki og íslenskur atvinnurekstur er látinn borga allt upp í 19 kr., þá eiga þessir aðilar að fá orkuna á 1 kr. Það eru engir smápeningar, hefðu a. m. k. ekki verið taldir smápeningar ef einhver þm. utan af landi, ég eða hv. þm. Sverrir Hermannsson, svo að dæmi sé tekið og nafn nefnt eða einhver annar hefði beðið um í einu 2.5 milljarða í hlutafé til þess að koma á fót fiskvinnslufyrirtæki einhvers staðar úti á landi, sem er þó grundvöllurinn að öllu því sem við erum að gera, en hér ætlar hæstv. ríkisstj. að leggja með sér strax í upphafi 2.5 milljarða í hlutafé í fyrirtækið. Hér er sennilega um að ræða framkvæmdir upp á 14–16 milljarða eða eitthvað ekki langt frá því.  Þessum 2.5 milljörðum í hlutafé eiga svo að fylgja ca. 800 millj. úr ríkissjóði til hafnarframkvæmda. Það er nærri því sama fjárupphæð og er á fjárl. ársins 1977 til allra fiskihafna í landinu. Það kostaði ekkert lítið að kreista rúmar 900 millj. undan nöglunum á hæstv. samgrh. og fjmrh. í allar fiskihafnir í landinu, þó að það sé hægt að rétta svo til umyrðalaust 800 millj. til hafnargerðar á Grundartanga. Þá er ekki fjárskorturinn. Nei, það er ekki að sjá á gerðum hæstv. iðnrh. eða hæstv. ríkisstj. eða stuðningsliðs hennar hér á Alþ. að það sé neinn fjárskortur, ef marka má það sem hér er lagt til. Hér er sem sagt lagt til að láta hafa forgang uppbyggingu atvinnurekstrar af þessu tagi, sem fyrir fram er sýnilegt að er ekki jafnþjóðhagslega hagkvæmur og nauðsynlegur og ýmsar þær framkvæmdir sem beðið hefur verið um, en hafnað hefur verið fjármagni til. En þetta hefur verið og virðist eiga að vera efnahagsstefna hæstv. ríkisstj. þ. e. að stuðla fyrst og fremst að áframhaldandi byggðaröskun, stuðla fyrst og fremst að uppbyggingu alls konar stórframkvæmda hér á suðvesturhorni landsins, en skera niður nauðsynlegar framkvæmdir úti á landsbyggðinni. Ég get ekki stillt mig um að geta þess í þessu sambandi, af því að það er auðvitað nátengt þessu í sambandi við orkumál, að á sama tíma og þetta átti að gerast, þó ekki hefði orðið af því vegna þess að Union Carbide taldi fyrirtækið a. m. k. vafasamt, ef ekki glatað, og dró sig út úr, þá var á sama tíma af hæstv. ríkisstj. og stjórnarliðum hér á Alþ. staðið fyrir því að skera niður ákveðnar framkvæmdir í fjárlögum ársins 1976 í orkumálum til Vestfjarða um 200 millj. kr., á sama tíma og hægt var að verja fjármagni af þessari stærð í byggingu járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Og það er allt útlit fyrir að sama eigi að endurtaka sig á árinu 1977, að eins eigi að fara með vestfirðinga, að það eigi að skera á bilinu 150–200 millj. af fjárveitingum ársins 1977 til orkuframkvæmda á Vestfjörðum. Það kallast að vísu ekki beinn niðurskurður, en kerfið er látið sjá um það. Það eru settar í fjárl. ákveðnar framkvæmdir, ákveðnir verkþættir, en það er ekki búið að panta efni til þeirra enn, þannig að það verður ekki unnið. Það er hinn óformlegi niðurskurður sem kerfið er látið sjá um, og það gerðist líka 1976. Þetta er talið sjálfsagt gagnvart landsfjórðungi eins og Vestfjörðum sem eru í orkusvelti og verður þar enn verra ástand áður en langt um líður. Og það er ekki ýkjalangt síðan, þó að það sé að vísu ekki tengt þessu máli, en það er ekki ýkjalangt síðan hæstv. ríkisstj. og stuðningslið hennar hér á Alþ. neitaði fyrirgreiðslu til uppbyggingar hafnaraðstöðu í litlu sjávarþorpi vestur á fjörðum til þess að hægt væri að gera ráðstafanir til þess að mæta því breytta og góða viðhorfi sem átt hefur sér stað varðandi loðnuveiðar. Það þurfti að fá 100 millj. kr. til þess að flýta um tvö ár framkvæmdum í höfn vestur í Bolungarvík til þess að væri hægt að mæta þeirri miklu þörf, sem þar hefur skapast, og sinna loðnuflotanum. Þessu var hafnað. Þetta var talinn of góður biti vestfirðingum til handa og þjóðinni til handa, því að hér var ekki bara um að ræða Bolungarvík og Vestfirði, hér var um að ræða þjóðarhagsæld. Þetta var þjóðhagslega hagkvæmt fyrirtæki, átti að kosta 100 millj., og það átti að tvöfalda afköst viðkomandi verksmiðju, loðnuverksmiðju, en því var samt hafnað. En þetta er hægt að gera sem hér er lagt til, upp á marga milljarða. Þetta er það, sem við höfum ótal dæmi um, það er í hnotskurn byggðastefna hæstv. ríkisstj. En það er talið sjálfsagt, á sama tíma og neitað er um 100 millj. fer til þessara framkvæmda, að setja 800 millj. í höfn í Hvalfirði. Það er ekkert við það að athuga, að því er virðist, þó að mér heyrðist á hv. síðasta ræðumanni að verði eitthvað til þess að koma hiki á hann við fylgi þessa máls, þá er kannske fyrst og fremst spurningin um höfnina.  Ég var ekkert hissa á því þó að hv. þm. Benedikt Gröndal kæmi inn á það hér að það þyrfti vissulega að hafa í huga varðandi ákvörðun um slíkt sem þetta jafnvægi í byggð landsins, byggðastefnuna, hvort ákvörðun af því tagi sem hér er verið taka eða ætlast til að tekin verði samrýmist því að hér sé verið að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Mér urðu það mikil vonbrigði að heyra formann Alþfl. svo gott sem lýsa því ákveðið að hann teldi að hér væri verið að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, vegna þess að hann lýsti fylgi sínu við frv. Mér urðu það mikil vonbrigði og ég fyrir mitt leyti skil ekkert í því hvernig hv. þm. dreifbýliskjördæma, - kjördæma sem eru í algjöru orkusvelti eða er fyrirsjáanlegt að þau verða það á allra næstu tímum, - hvernig í ósköpunum þm. slíkra kjördæma, t. d. Austfjarða, Vestfjarða eða Norðurlands, geta léð stuðning sinn við slíkt fyrirtæki eða mál eins og hér er á ferðinni. Mér er ómögulegt að skilja það. Hvort sem þessir hv. þm. eru í liði stjórnarflokkanna, stuðningsmanna ríkisstj., eða í stjórnarandstöðu, þá á ég ómögulegt með að skilja hvernig þeir geta varið það fyrir sinni sannfæringu og fyrir réttlætinu gagnvart sínum umbjóðendum að ætla sér að stuðla að því að slíkt mál eins og hér er nú til umr. nái fram að ganga á kostnað sinna umbjóðenda, því að það er augljóst mál að það verður það. Nei, hér er enn eitt og kannske hvað augljósasta dæmið um efnahagsstefnu hæstv. ríkisstj. sem er andstæð byggðaþróun. Hér er lagt til að hefja framkvæmdir við fyrirtæki sem kostar 14–18 milljarða kr., á sama tíma og neitun á neitun ofan er hjá hæstv. ríkisstj. um að fá tiltölulega litla fyrirgreiðslu til þess að bæta aðstöðu undirstöðuatvinnuvega þjóðarinnar, sjávarútvegsins og fiskvinnslunnar. Auk þess er nokkurn veginn fyrirsjáanlegt að orkan til þessa fyrirtækis á að vera seld á kostnað íslendinga. Þeir eiga að borga svo og svo mikið með henni. Eins og ég sagði áðan, er lágmark að þeir erlendir aðilar, sem teknir eru í samstarf með þessum hætti, séu látnir borga fyrir sig. Og mér sýnist að allt bendi til þess að hæstv. ríkisstj. ætli að halda áfram uppteknum hætti að vera í andstöðu við uppbyggingu á þeim stöðum sem hennar er fyrst og fremst þörf, en setja strikið þess í stað á stórframkvæmdir á því sama horni sem uppbyggingin hefur verið hvað mest og örust á undanförnum árum. Það hefur í þessum umr. verið nokkuð minnst á væntanlega næstu stórvirkjun. Við umr. fyrir jólin um fjárl. og lánsfjáráætlun, framkvæmdaáætlun, var því hvað eftir annað lýst yfir af hæstv. fjmrh. að engar hugmyndir væru uppi um það að ráðist yrði í að virkja Hrauneyjafoss. En tiltölulega fljótlega eftir að Alþ. hafði farið í þingleyfi kom tilkynning um að búið væri að ákveða, hvar virkja skyldi næst, og farið að undirbúa á þessu ári næstu stórvirkjun við Hrauneyjafoss. Og ég hallast að því að það sé rétt, sem hv. þm. Benedikt Gröndal sagði áðan, að hér er það kerfið sem ræður. Stjórnvöld hafa ekki tilbúnar neinar fyrirætlanir eða áætlanir um virkjanir á öðrum svæðum en því svæði sem Landsvirkjun sér um, og það má raunar segja að stjórnvöld hafi engar áætlanir tiltækar á því svæði. En landsvirkjunarstjórn hefur tilbúnar áætlanir um framkvæmdir á því svæði sem hún hefur umsjón yfir, og það er því í raun og veru hún, það er kerfið, það eru embættismennirnir sem ráða ferðinni í þessu tilfelli. Þetta kemur þvert ofan í allar yfirlýsingar hæstv. iðnrh. hér á Alþ. Hæstv. iðnrh. var ekki aldeilis á þeim buxunum að næsta stórvirkjun ætti að vera við Hrauneyjafoss. Hún skyldi vera á Norðurlandi og Blanda skyldi það verða. En þarna hefur kerfið gripið fram fyrir hendurnar á hæstv. ráðh. Og það er nauðsynlegt að koma í veg fyrir það í framtíðinni að slíkt sem þetta endurtaki sig, ekki bara á þessu sviði, við höfum um það ótalmörg dæmi hvernig embættismannakerfið tröllríður öllu í landinu að því er varðar að taka fram fyrir hendur löggjafans og fjárveitingavaldsins. Þannig standa í þessu tilfelli ráðh. frammi fyrir þessu og verða að segja já og amen við öllu sem landsvirkjunarstjórn leggur til. Það er mál að slíku linni. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan hef ég hér viljandi talað út frá talsvert öðrum forsendum varðandi þetta mál heldur en aðrir hv. þm. sem hér hafa talað. En ég taldi rétt og raunar nauðsynlegt að koma inn í umr., ekki síst um þetta mál, hvernig í raun og veru hæstv. ríkisstj. hefur staðið að málum varðandi framkvæmd stefnu í efnahagsmálum og ekki síður varðandi byggðastefnuna margumtöluðu sem ekki var svo lítið gert úr í stjórnarsamningi núv. hæstv. ríkisstj. Ég tel að ef hér fer fram sem horfir, að úr því verður að Alþ. fallist á það sem hér er um beðið, þá sé það enn eitt áfallið fyrir þá sem í raun og veru vilja snúa þróuninni við til hins betra varðandi uppbyggingu landsbyggðarinnar og stuðla að vaxandi jafnvægi í byggð landsins. Ef þetta mál nær fram að ganga eins og það nú liggur fyrir verður það enn eitt áfallið fyrir þá menn sem vilja berjast fyrir aukinni uppbyggingu úti á landsbyggðinni og þróttmeiri byggðastefnu. Ég vænti þess fastlega að þeir hv. þm., ekki síst úr stjórnarliðinu, sem greinilegt var að voru í hjarta sínu andvígir þessu máli þegar það var afgreitt hér á Alþ. fyrir tveim árum, hafi nú séð að hverju fer og að þeir endurskoði afstöðu sína til atkvgr. Hugarfarið þarf ábyggilega ekki að endurskoða. Ég geri ráð fyrir að það sé með sama hætti og var áður, að þeir séu í hjarta sínu andvígir því. En ég vænti þess að þeir endurskoði afstöðuna til atkvgr. og að þeir sjái um það ásamt mér og öðrum, sem vilja koma í veg fyrir að þetta sé gert, að málið verði fellt hér í atkvgr.

Sigurður Magnússon Hæstv. forseti. Nú þegar þetta frv. um járnblendiverksmiðju á Grundartanga í Hvalfirði liggur hér fyrir d. tel ég rétt að nota tækifærið og ræða almennt um þá valkosti sem þjóðin stendur frammi fyrir í þróun atvinnumála með hliðsjón af nýtingu orkuauðlinda landsins, ræða almennt um iðnþróun og stóriðjustefnu og afleiðingar slíkrar stefnu á þjóðfélag okkar, nú þegar rætt er um að ráðstafa stórum hluta af raforkunni frá Sigöldu á verði sem rétt lafir í því að vera framleiðslukostnaðarverð raforkunnar, eins og orkumálastjóri ríkisins hefur orðað þetta á fundi í iðnn. Nd. Þótt það sé í eðli sínu nokkur munur á þeim samningum um járnblendiverksmiðju á Grundartanga, sem ríkisstj. hyggst nú gera við erlent auðfyrirtæki, og þeim samningum, er áður hafa verið gerðir við einokunarhringinn í Straumsvík, svissneska hringinn þar, um álbræðslu, þá stendur valið eigi að síður á milli íslenskrar, þjóðlegrar iðnþróunar og verksmiðjurekstrar með útlendingum, - verksmiðjurekstrar þar sem byggt er á aðfluttum hráefnum. Það er rétt að ræða þessi mál hér og nú almennt, þar sem komið hefur fram og einkum af hálfu iðnrh. að hann hefur á prjónunum margvísleg áform um erlenda stóriðju í landinu, m. a. stækkun álversins í Straumsvík og uppsetningu nýrra stóriðjuvera undir bandleiðslu útlendinga, og horfir jafnvel til samvinnu við þá um byggingu og rekstur orkuvera, og nú síðast hefur frést af því að hann eða fulltrúar hans séu á förum til Sviss að ræða þessi mál við fulltrúa svissneska álhringsins. Á sama tíma mótar aðgerðaleysið allar athafnir stjórnvalda um innlenda orkunýtingu í landinu. Ég þarf ekki að fjölyrða um það, að slík áform hljóta að stefna sjálfstæði þjóðarinnar í mikinn voða. Slík áform hljóta að knýja okkur til að meta áhrif slíkrar samvinnu við erlend fyrirtæki á efnahagslegt vald okkar. Í þessu sambandi vil ég í upphafi undirstrika rækilega þá staðreynd að milli efnahagslegs og stjórnarfarslegs sjálfstæðis þjóðar liggja engin skýr mörk. Án efnahagslegrar sjálfstjórnar verður aldrei um stjórnarfarslegt fullveldi að ræða. Þessi sannindi ættu að vera okkur íslendingum augljós, svo mjög sem þjóðfrelsisbarátta okkar áður varpar skýru ljósi á þau, því að um aldir var frelsi þjóðar okkar njörvað niður með fjötrum erlendrar einokunar á verslun og siglingum og í atvinnumálum yfirleitt. Það var fyrst með vaxandi yfirráðum þjóðarinnar í upphafi þessarar aldar á atvinnutækjum sínum sem vonir hennar um endurheimt sjálfstæðis fengu raunsætt pólitískt gildi. Og alveg eins og sú barátta var hörð og torsótt mun það verða sífelld barátta okkar fámennu þjóðar að varðveita fengið þjóðfrelsi, - barátta sem í heimi harðnandi tækni og auðvaldsþróunar verður e.t.v. stöðugt torsóttari. Ég ætla ekki að lýsa því, hvernig hið erlenda vald hélt frelsi og hamingju íslensku þjóðarinnar í dróma um langar dimmar aldir. En það er hollt fyrir okkur íslendinga að minnast þess og þá einkum á stundum þegar við ræðum framtíðarmarkmið okkar í atvinnu- og efnahagsmálum og samskiptareglur okkar við erlenda aðila. Ég get þó ekki stillt mig um að vitna í lítinn bókarkafla sem ég hef nýlega lesið úr æviminningum Tryggva Emilssonar verkamanns, þar sem hann lýsir vel þeirri kúgun sem þjóð okkar mátti búa við í þessum efnum fyrr á árum, en þar segir Tryggvi frá Akureyri aldamótaáranna, svo að ég vitni til orða hans, með leyfi yðar, forseti: „Lengi höfðu danskir kaupmenn ráðið lögum og lofum í bæjarfélaginn á Akureyri, þar sem fátækir og ríkir skiptu afla úr hendi þeirra ríku, þar sem kaupmennirnir verðlögðu allt, sem selt var og keypt, og höfðu lífsafkomu fólksins til sjávarins og sveitanna í kring í hendi sinni. Segja má með fullum sanni að hvert fiskiskip, smátt og stórt, og auk þess vinnslustöðvarnar væru þeirra eign. Allur fiskur gekk á einhvern hátt þeim um greipar og föng áttu þeir í hverjum heybagga fjörð um kring og fram til dala, og haustlömbin voru þeim pantsett. Þessir dönsku kaupmenn áttu að sönnu þau erindi ein til Íslands að versla við landsfólkið, græða á viðskiptunum og flytja gróðann úr landi.“ Lýk ég þá tilvitnun í orð Tryggva Emilssonar og ég vil ekki við þau bæta neinu, en það aldarfar, sem þau lýsa, er hollt að hafa í minni. En það fóru vakningartímar í hönd á Íslandi og hin erlenda valdastétt varð að láta undan síga. Fólkið hafði skynjað mátt samstöðunnar og félagshyggjunnar, alþýða Íslands til sjávar og sveita bast böndum í samvinnufélögum og verkalýðssamtökum, og fyrir forustu hinna ýmsu félagasamtaka hennar var hafin sókn til framfara í atvinnu- og efnahagsmálum. Áhrifa þeirrar forustu og þess frumkvæðis, sem hinar miklu félagsmálahreyfingar alþýðunnar áttu í þessum efnum, hefur gætt allt fram á þennan dag í atvinnuþróun á Íslandi. Hlutur félagasamtaka og síðar ríkis og sveitarfélaga í atvinnumálum er stærri á Íslandi en í flestum öðrum þjóðfélögum sem búa við líkt hagkerfi og við. Og hlutur einkafjárfestingar hefur að sama skapi verið lítill, þótt vafalítið hafi hallað á hina opinberu og félagslegu fjárfestingu hin síðari ár og þó einkum á valdaskeiði viðreisnarstjórnarinnar á áratugnum milli 1960 og 1970, enda beinlínis stefnt að slíku af hálfu stjórnvalda. En þessi sérkenni íslenska efnahagslífsins hafa um leið verið sérkenni þess kapítalíska þjóðfélags sem við búum við, og þetta sérkenni hefur mótað skoðanir þeirra pólitísku afla sem einkafjármagnið á Íslandi styður sig við. Vanmáttur þess og hin litla hlutdeild í fjárfestingu á landinu hefur gert það ósjálfstætt og um leið óþjóðlegt. Þannig hefur það löngum reynt að sækja þann styrk, sem það hefur ekki getað sótt til þjóðarinnar, út fyrir landsteinana. Um þetta mætti nefna mörg dæmi. Kunn eru tengsl ýmissa fésýsluafla við erlent herlið í landinu bæði fyrr og síðar. Það fór ekki heldur leynt að þeir voru ýmsir sem höfðu áhuga á inngöngu Íslands í Efnahagsbandalag Evrópu á árunum eftir 1960, þótt vitað sé að innganga okkar í Efnahagsbandalag Evrópu sé í raun afsal okkar á stjórn eigin fjárfestingar. Ákvæði Rómarsáttmálans gera ráð fyrir því að allar hindranir í löggjöf aðildarlandanna á gagnkvæmum rétti ríkja til atvinnurekstrar og fjárfestingar séu felldar niður, allar slíkar hindranir, og ákvæði um starfsemi banka í sambandi við tilflutning auðmagns milli landa numin úr gildi. En nær í tímanum eru e. t. v. stóriðjudraumar viðreisnarstjórnarinnar um miðjan áratuginn 1960–1970 þegar tímabundnir erfiðleikar í sjávarútvegi okkar, sem einkum stöfuðu af áralöngu sinnuleysi stjórnvalda til endurnýjunar fiskiskipastól landsins, gáfu slíkum draumum byr undir vængi. Slíkt kappsmál var þá stóriðjustefnan stjórnvöldum að þau auglýstu jafnvel í erlendum fjármálatímaritum að á Íslandi væri föl ódýr orka og ódýrt vinnuafl. Það var á þessum árum sem Sjálfstfl. vildi reisa 21 álbræðslu í landinu. Þá voru álbræðslurnar lausnarorðið við efnahagsvanda þjóðarinnar. Til gæfu fyrir íslensku þjóðina urðu þessir stóriðjudraumar aldrei að veruleika og einungis ein álverksmiðja var reist, - verksmiðja sem alla tíð hefur notið sérstakra fríðinda umfram annan atvinnurekstur í landinu í skatta- og tollamálum og auk þess notið þeirra einstöku hlunninda að fá íslenska orku keypta undir framleiðsluverði og með sérstökum afhendingarskilmálum. Arðinn af þessum verksmiðjurekstri hefur hið erlenda auðfélag flutt óskiptan úr landi, líkt og dönsku kaupmennirnir gerðu áður fyrr á Akureyri. Það var fyrst og fremst fyrir harða baráttu Alþb. gegn stóriðjuáformum viðreisnarstjórnarinnar og framhaldi slíkra samninga við erlend auðfélög á borð við samninginn við svissneska auðhringinn sem tókst að stöðva þessa þróun. Undir forustu Alþb. var trú fólksins í landinu á eigin möguleika til fjölbreytts atvinnurekstrar og trú á möguleika sjávarútvegs og þjóðlegs iðnaðar endurvakin. Í kosningunum 1971 er ekki hvað síst tekist á um þessi grundvallarsjónarmið íslenskra stjórnmála með þeim árangri að fyrri stjórnarherrar urðu að víkja úr sessi. Og undir forustu Alþb. í vinstri stjórninni á árunum 1971–1974 er hafin endurreisn íslensks sjávarútvegs, endurnýjun fiskiskipastólsins og fiskvinnslustöðvanna og verndun fiskstofnanna með útfærslunni í 50 mílur. Á sviði iðnaðarmála voru gerðar margvíslegar ráðstafanir til að efla starfsemi hans með breyttum lögum um lánamöguleika hans og rannsóknar- og tækniaðstoð. En því miður tókst ekki að leiða öll þau framfæramál til lykta fyrir stjórnarskiptin. Miklar athuganir fóru þá fram á möguleikum til fjölbreytts nýiðnaðar í landinu sem var byggður á íslenskum hráefnum og orku til framleiðslu sinnar. Sum þessara áforma tókst að leiða til lykta, en önnur hafa um sinn verið lögð á hilluna eða þeim hefur verið drepið á dreif með tilkomu nýrrar ríkisstj. Stefnan í raforkumálum landsins var einnig tekin til endurmats og sett fram það markmið að samtengja raforkukerfi landsmanna, sem er grundvallarforsenda þess að hægt sé að virkja orku landsins hagkvæmlega og reka raforkuverin á hinn hagkvæmasta hátt. Og síðast, en ekki síst var hafist handa um áætlanagerð og framkvæmdir við húshitun með innlendri orku og stefnt þannig að stórkostlegum sparnaði olíukaupa sem með hækkuðu olíuverði eru að verða einn stærsti kostnaðarbaggi á þjóðinni. Þannig var hinni íslensku stefnu rudd braut og að sinni hafnað stefnu viðreisnarstjórnarinnar í atvinnumálum sem boðaði hömlulausan innflutning erlendrar fjárfestingar í landið í samvinnu við erlenda einokunarauðhringi. Hinn pólitíski sigur vinstri aflanna í landinu í kosningunum 1971 með myndun vinstri stjórnarinnar að þeim loknum markaði því afdráttarlaus tímamót í atvinnumálum þjóðarinnar, og óvíst er hvernig farið hefði um efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar ef fram hefði haldið sem horfði. Fram til þessa hefur okkur íslendingum tekist að forðast mjög náið samneyti við erlenda einokunarauðhringi, og enn er hlutur þeirra í íslensku efnahagslífi ekki svo stór að veruleg hætta stafi af. En svo er ekki um allar þjóðir. Margar þeirra og þó einkum þær, sem teljast með hinum svonefndu þróunarlöndum, hafa ekki farið varhluta af starfsemi þeirra, og nú er svo komið að þær telja það eitt helsta verkefni sitt að losa um þessi tengsl við hin erlendu einokunarfyrirtæki og endurheimta efnahagslegt frelsi sitt. En jafnvel nágrannaþjóðir okkar, eins og norðmenn, þekkja þennan vanda í upphafi aldarinnar, og fram eftir öldinni gerðu norsk stjórnvöld margs konar samninga við erlenda fjárfestingaraðila um verksmiðjurekstur í Noregi, svo sem álbræðslur, jafnvel samninga til 100 ára, án þess að norðmenn ættu þar nokkurn hlut að máli hvað varðar eignarrétt eða önnur yfirráð. Nú er þetta liðin tíð í þessu landi og þessir frændur okkar telja það eitt helsta verkefni sitt að afnema slíka samninga og ná yfirráðum yfir fjárfestingu í landi sínu. Þótt varkárni og aðgæsla sé alltaf nauðsynleg í samskiptum við erlenda aðila eða erlent fjárfestingarfé, gildir það sér í lagi um samskipti við erlenda einokunarhringi eða fjölþjóðaauðhringi, sem þeir gjarnan eru nefndir vegna þess eðlis þeirra að þeir starfa í hinum ýmsu löndum og ráða yfir öllum stigum þeirrar framleiðslu er þeir vinna að. Og áður en lengra er haldið vil ég gjarnan vekja athygli þm. á vexti og viðgangi hinna fjölmörgu fjölþjóðlegu auðhringa sem þenja starfsemi sína stöðugt út til fleiri landa, en segja má að starfsemi þeirra sé nýtt stig þess kapítalíska þjóðfélagskerfis sem hinn vestræni heimur býr við. Hlutverk þeirra er líkt og nýlenduveldanna forðum, og helst er hægt að segja að þeir séu framhald hinnar gömlu nýlendustefnu. Í efnahagsumróti áranna eftir síðustu heimsstyrjöld notuðu ýmsar þjóðir tækifærið til þess að hrista af sér klafa kúgunar og sóttu fram til frelsis meðan hin gömlu nýlenduveldi Evrópu vora í sárum eftir átök styrjaldarinnar. Um þetta leyti má segja að vöxtur og uppgangur fjölþjóðaauðhringanna hefjist. Einkum vorn það stærstu og auðugustu fyrirtæki Bandaríkjanna sem riðu á vaðið, og enn eru þau fjölmennust í þessum hópi með um 80% þeirrar fjárfestingar sem fjölþjóðahringir hafa í heiminum. Hin nýfrjálsu ríki áttu við margvíslegan efnahagsvanda að stríða, vanþróað, tæknisnautt atvinnulíf, enda höfðu þau um aldir einungis verið hráefnanámur nýlenduveldanna sem héldu niðri allri þekkingarleit og viðleitni heimafólksins til sjálfsbjargar. Þetta ástand kunnu fjölþjóðahringarnir að notfæra sér, enda víða og þá einkum í Bandaríkjunum farið að þrengja að starfsemi þeirra af ýmsum ástæðum. Hráefni, orka og ódýrt vinnuafl nýfrjálsu landanna gerðu þau girnileg í augum hringanna, og stjórnmálaástandið heima fyrir í nýfrjálsu löndunum gerði þau ginnkeypt fyrir margvíslegri samvinnu við þá. Enda þótt þeir hafi síðar fært starfsemi sína út, einnig í sjálfum iðnríkjunum, hafa þróunarlöndin svonefndu einkum verið vettvangur þeirra til arðráns og gróðasöfnunar, en 2/3 hlutar alls fjárfestingarfjármagns hringanna eru enn í þessum löndum. Valda- og forréttindastétt auðvaldslandanna hefur með fjölþjóðaauðhringunum fundið sér nýjan farveg til arðráns og auðsöfnunar til viðhalds sínum drottnunarmætti. Efnahagslega pólitísk völd fjölþjóðahringanna eru mikil og geigvænleg vegna þess eðlis þeirra og uppbyggingar sem ég gat um áðan, - þeirrar uppbyggingar sem gerði þeim kleift að sniðganga allt vald þjóðríkjanna. Með auði sínum og yfirráðum yfir hinni háþróuðustu tækni og vísindakunnáttu geta þeir iðulega virt að vettugi vilja og stefnu kjörinna stjórnvalda. Uppgangur þeirra hlýtur því að vera mikið áhyggjuefni öllum lýðræðissinnum. Ég læt hér fylgja nokkrar upplýsingar um framleiðslumagn og umsvif fjölþjóðahringa sem varpa skýru ljósi á veldi þeirra. Upplýsingarnar eru m. a. fengnar úr skýrslu sænska alþýðusambandsins sem eins og mörg önnur verkalýðssamtök í heiminum hefur stórar áhyggjur af þróun þessara hringa, en skýrsla þessi er frá árinu 1975. Í henni segir m. a. að framleiðsla fjölbjóðahringa vaxi um þessar mundir tvöfalt hraðar en efnahagsstarfsemi heimsins í heild. Árleg aukning heimsframleiðslunnar er talin vera um 5% að meðaltali á ári, en aukning á framleiðslu hringanna um 10%. 1971 var öll framleiðsla hringanna um 450 milliarða dollara til samanburðar við samanlagða þjóðarframleiðslu í öllum löndum sem var þá um 3000 milljarða dollara. Og hvað varðar sérstaklega iðnaðarframleiðslu í heiminum er því spáð að 1985 muni um 300 fjölbjóðaauðhringir ráða yfir um 50% af allri iðnframleiðslu heimsins og 1995 um 70% af þessari framleiðslu. Margir einstakir fjölþjóðahringar velta árlega þúsundum milliarða dollara. Ef við tökum svissneska álhringinn, Alusuisse, móðurfyrirtæki ÍSALs, sem dæmi, þótt hann teljist ekki í hópi hinna stærri fjölþjóðahringa, þá var ársvelta hans 1973 um 727 millj. dollara, en það ár mun þjóðarframleiðsla íslendinga hafa verið um 1 milliarð dollara. Ég vil skjóta því hér að, þegar Benedikt Gröndal gengur í salinn, hann talaði um í ræðu sinni áðan að þetta væri lítill auðhringur, og það kann vel að vera að hann sé lítill í augum Benedikts Gröndals, en hann veltir þó fjármagni, sem er líkt og öll þjóðarframleiðsla íslendinga. Ef við hins vegar berum saman framleiðslu erlendra útíbúa fjölþjóðahringa, þá er hún u. þ. b. 20 milljörðum dollara meiri að verðmætamati en útflutningsframleiðsla allra landa heims. Nákvæmar tölur 1971: útflutningsverðmæti í heiminum 310 milljarðar dollara og framleiðsla erlendra útibúa fjölþjóðahringa 330 milljarðar dollara eða ívið meiri. Þessar upplýsingar eða tölur má skoða frá ýmsum sjónarhornum. Ef við skoðum þetta með hliðsjón af einstökum löndum, þá er t. d. framleiðsla bandarískra fjölþjóðahringa á erlendri grund fjórum sinnum meiri 1971 en öll útflutningsframleiðsla Bandaríkjanna unnin í heimalandinu sjálfu. Sambærilegar tölur frá Sviss og Bretlandi eru tvöföld framleiðsla hringanna. Franskir og sænskir fjölþjóðahringir framleiða hins vegar jafnmikið utanlands og nemur útflutningsframleiðslu þessara landa. Þessar upplýsingar um framleiðslumagn fjölþjóðaauðhringa segja nokkuð um veldi þeirra og hver þróunin er í þessum efnum. Áhrifa þeirra gætir nú í auknum mæli hvarvetna í heiminum þannig að allar fyrri hugmyndir manna um vald og ríkisvald hljóta að endurmetast. Sérlega er vert fyrir verkalýð heimsins að gera sér grein fyrir áhrífum fjölþjóðahringa á verkalýðsbaráttu og launabaráttu alla. Vegna viðleitni hringanna að leita alltaf að hámarksgróða án tillits til þarfa og hagsmuna verkafólks í hverju einstöku landi og vegna þeirrar staðreyndar, að auðveldara er að flytja á milli landa fjármagn en vinnuafl, mun starfsemi fjölþjóðaauðhringa aldrei veita verkafólki það atvinnuöryggi sem þjóðlegir atvinnuvegir geta veitt. Með hótunum um stöðvun framleiðslu eða flutning hennar á milli landa geta hringarnir ógnað og kúgað verkafólk undir vilja sinn og dregið úr því að krefjast aukinnar hlutdeildar í arði framleiðslunnar hverju sinni. Þannig geta fjölþjóðahringar miklu frekar en þjóðleg fyrirtæki komist hjá því að viðurkenna hefðbundinn rétt verkafólks og verkalýðssamtaka. Einnig er rétt að gefa því gaum í allri umræðu verkafólks um atvinnulýðræði, að framleiðsluskipan fjölþjóðahringa er í fullri mótsögn við hugmyndir verkalýðssamtaka og verkafólks um aukin áhrif á vinnuna, fyrirkomulag hennar og skiptingu arðs. Yfirstjórn og miðstýring fjölþjóðahringa á útibúum sínum í einstökum löndum er slík að þau hafa ekki olnbogarými til sjálfstæðrar ákvarðanatöku nema að mjög litlu leyti. En þessi miðstýring fjölþjóðahringa er ein forsenda þess að þeir geti tryggt sér hámarksgróða hverju sinni, því að með slíkri stýringu velur hringurinn í hvert skipti hvar í framleiðsluferlinum, í hvaða landi gróðinn er látinn koma fram, og tekur hann svo mið af skatta- og tollakerfi einstakra landa og þeim öðrum reglum er þau setja um yfirfærslu hagnaðar úr landi, svo að eitthvað sé nefnt. Mér hefur í ræðu minni orðið tíðrætt um þá ógnarhættu sem sjálfstæði okkar kann að stafa í framtíðinni af samneyti við hina fjölþjóðlegu auðhringl. Ég hef talið rétt að nota það tækifæri, sem hér gefst, til að vara við hættunni af þessum erlendu félögum, sérstaklega af því að við vitum um áform og áhuga vissra aðila í núv. ríkisstj. um enn frekari samvinnu við útlendinga um stóriðjurekstur, eins og ég gat um í upphafi ræðu minnar. En slíkt gengur þvert á vilja þeirra sem vilja auka efnahagsleg lýðréttindi fólksins í landinu og skiptir sköpum um það hver þróunin verður í atvinnumálum þjóðarinnar. Undan þessum staðreyndum getur enginn þm. vikið sér. Þessar staðreyndir um eðli hins alþjóðlega fjármagns voru okkur alþb.-mönnum efstar í huga þegar við börðumst á sínum tíma gegn hinum erlendu stóriðjuáformum viðreisnarstjórnarinnar. Það markaði því tímamót í allri umræðu um samstarf við erlenda aðila í fjárfestingarmálum þegar fyrir forgöngu fyrrv. iðnrh. voru settar fram ákveðnar lágmarksreglur sem fylgja skyldi í slíkum viðræðum. Að þessum lágmarksskilyrðum stóð öll vinstri stjórnin á sínum tíma og þá um leið annar stærsti stjórnmálaflokkur þjóðarinnar, Framsfl. Þessi lágmarksskilyrði voru efnislega þessi: 1. Að hlutafjármeirihluti væri alltaf í eigu íslenska ríkisins og fyrirtækið væri skrásett sem íslenskt fyrirtæki. 2. Að fyrirtækið þyrfti að lúta íslenskum lögum og lögsögu í einu og öllu. 3. Að raforkuverð yrði að vera þannig að viðunandi væri fyrir rekstur orkuveranna í landinu. Einnig var um sama leyti komið á samstarfsnefnd milli iðnrn. og Náttúruverndarráðs um orkumál. Með þeirri forskrift, sem hér var ákveðin, var hafnað í raun þeirri stefnu, sem áður hafði verið fylgt undir sömu kringumstæðum, og lagt fram verðugt innlegg í framtíðarstefnumörkun þjóðarinnar í þessum efnum. Á grundvelli þessara skilyrða heimilaði fyrrv. ríkisstj. viðræðunefndinni um orkufrekan iðnað að undirbúa drög að samningi um kísiljárnverksmiðju, og skilaði n, niðurstöðum sínum til ríkisstj. í upphafi ársins 1974. Þessi drög voru hins vegar aldrei tekin til frekari meðferðar, hvorki af þingflokkum ríkisstj. né af sjálfu Alþ., enda voru þá komin upp gerbreytt viðhorf í orkumálum vegna olíuverðhækkana. Þótt Alþb. sé ekki alfarið andsnúið aðild erlendra fyrirtækja eða félagasamtaka að fjármögnun stóriðjufyrirtækja sem geta á eðlilegan hátt samrýmst þjóðlegu atvinnulífi landsmanna og raska ekki æskilegri atvinnu- og byggðaþróun og uppfylla önnur þau skilyrði er fullnægja hagsæld landsmanna, þá setur það mikinn vara við slíku samstarfi. Okkur alþb.-mönnum er jafnframt ljós nauðsyn þess að mynda meðal þjóðarinnar pólitískan meiri hluta um þessar hugmyndir okkar og síðan mótun stefnu í þessum málum sem fylgi skynsamlegri auðlindanýtingu og æskilegri þróun atvinnuvega og byggðar í landinu. Það er álit mitt að þau lágmarksskilyrði, sem fyrrv. iðnrh. setti viðræðunefnd um orkufrekan iðnað, séu spor í þessa átt og ótvíræður sigur þeirra sem varað höfðu við hugmyndum um erlenda stóriðju á Íslandi. En þótt þessi skilyrði hafi þótt röng og óraunsæ, er þau voru sett fram, af ýmsum þeim sem hvað áhugasamastir eru um samstarf við erlenda aðila í atvinnumálum, hafa þau hlotið þann hljómgrunn meðal fólks að núv. ríkisstj. hefur ekki talið sig geta hunsað þau. Með viðurkenningu þessara skilyrða erum við á vissan hátt að reisa skorður við flutningi erlends fjárfestingarfjármagns til landsins, skorður, sem markast af möguleikum okkar sjálfra til fjárfestingar í slíkum stóriðnaði. Hér á ég við ákvæðið um meirihlutaeign íslenska ríkisins í slíkum fyrirtækjum. Það er kannske rétt að rifja það upp, að í tíð fyrri stjórnvalda var því haldið fram, að ekki væri kleift að ráðast í neinar stórvirkjanir á Íslandi nema orkusala væri tryggð til erlendra stóriðju, og því haldið fram, að erlendar lánastofnanir m. a. mundu ekki veita íslendingum fjárfestingarlán nema slíkur markaður væri tryggður. Þessar kenningar voru í raun afsannaðar í tíð vinstri stjórnarinnar því að lán til virkjunar Sigöldu voru tryggð án neinna slíkra skilyrða, þannig að viðræður um kísiljárnverksmiðju voru aðeins fyrst og fremst könnunarviðræður og upplýsingaöflun um þá möguleika sem voru á nýtingu orkunnar frá Sigöldu. Við ákvörðun um þessar virkjunarframkvæmdir höfðu stjórnvöld algerlega frjálsar hendur um að velja á milli þessara kosta síðar. En þó að ég telji það á vissan hátt tímamót að nást skyldi sá pólitíski meiri hluti fyrir þessum skilyrðum sem ég gat um áðan, er viðræðunefndin um orkufrekan iðnað fékk sem veganesti á sínum tíma, er ljóst að þau ein út af fyrir sig geta aldrei ákvarðað hvort til samvinnu sé gengið við erlenda aðila um atvinnurekstur eða ekki. Hvert slíkt tilfelli, sem upp kemur, þarf að skoða, og kynna þarf sér alla starfsemi mótaðilans, eðli hráefnamarkaða og sölumarkaða og áhrif á náttúru og umhverfi og annan atvinnurekstur og byggð í landinu. Umfram allt þarf að forðast að slík samvinna geti sett til hliðar aðra og heppilegri valkosti í atvinnuþróun landsins og orkunýtingu. Ég hef nú vikið hér nokkuð almennt að þeim skoðunum sem ég hef á stóriðjumálum, og jafnframt að þeim hættum, sem alltaf eru því samfara að veita erlendu fjárfestingarfé til landsins. Ég vil þá víkja sérstaklega að því frv. um járnblendiverksmiðju á Grundartanga er hér liggur fyrir. Af aðstandendum þessa frv. er því haldið fram að það tryggi hagkvæma orkunýtingu landsins og hafi jákvæð áhrif á þjóðarbúskap íslendinga, og það skulum við skoða svolítið nánar. Þegar hafist var handa um virkjun Sigöldu voru samhliða af hálfu fyrrv. ríkisstj. og iðnrh. settar í gang margvíslegar athuganir á nýtingu þeirrar orku. Hafin var rannsókn á möguleikum margbreytilegs nýiðnaðar sem ynni úr íslenskum hráefnum. En þar sem ljóst var að í þessum efnum var víða um byrjunarrannsóknir að ræða vegna þess að fyrri stjórnvöld höfðu vanrækt öll iðnþróunaráform voru einnig kannaðir möguleikar á kísiljárnverksmiðju sem tæki til starfa um sama leyti og aflið frá Sigöldu yrði tiltækt. Frá þessum hugmyndum um kísiljárnverksmiðju var síðan horfið, eins og ég gat um áðan, þegar ný viðhorf komu upp í orkumálum með þeim miklu hækkunum sem urðu á olíuverði í heiminum. Í stað þess ákvað fyrrv. iðnrh að hraða áformum um notkun raforku til húshitunar, en sá orkumarkaður var og er enn ekki nema að nokkru nýttur. Það alvarlega hefur skeð að núv. iðnrh. hefur ekki sinnt þessum verkefnum og sýnt áformunum um raforkuhitun áhugaleysi og ekki fylgt eftir af neinum krafti heldur þeim hugmyndum sem iðnþróunarnefndin benti á um margvíslegan nýiðnað í landinu. Vegna þeirrar vanrækslu skeður nú það einsdæmi í virkjunarsögu okkar, að verið er að taka stóra virkjun í gagnið án þess að orkumarkaður hafi verið tryggður. Þessa vanrækslu munu íslenskir neytendur raforku borga dýru verði í hækkuðum raforkugjöldum. 1974 var lögð fyrir Alþ. af fyrrv. iðnrh. skýrsla um nýtingu innlendrar orku í stað olíu. Er þessi skýrsla að mestu byggð á skýrslu Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens, og er þar gerð mjög ítarleg athugun á hagnýtingu orkunnar til húshitunar, bæði með hitaveitu og raforku. Segir m. a. í skýrslunni að um áramótin 1972–1973 hafi um 46% þjóðarinnar notað jarðvarma til húshitunar og um 7% hafi notað rafhitun Jafnframt segir í skýrslunni að ef og þegar olíu hafi verið útrýmt til húshitunar megi ætla að 66% landsmanna noti jarðvarma til húshitunar, en um 34% muni nota raforku. Mælt í orku var rafhitunin 1972 um 130 gwst., en hefði vaxið upp í einar 927 gwst. eftir að ollu hefði verið útrýmt að fullu. Nú er þess að geta að þessi áætlun hefur nokkuð breyst vegna þess að jarðvarmi hefur fundist á svæðum, sem ekki voru talin líkleg vinnslusvæði jarðvarma 1974. Munar þar mestu um heitavatnsfund á Laugalandi í Eyjafirði. Því er líklegt að rafhitunarmarkaðurinn fullnýttur sé nú um 20% í stað 34% áður, þannig að fullnýttur sé rafhitunarmarkaðurinn nú um 500–600 gwst. miðað við mannfjölda á árunum 1980–1981. Til viðmiðunar má ætla að nú séu notaðar um 300 gwst. til rafhitunar eða um helmingur þessa markaðar. Nákvæmar tölur liggja reyndar ekki fyrir um þetta, en miðað við þær tölur, sem liggja fyrir um notkunina 1975, er þetta nærri lagi. Ég vil koma því hér að, að sá áróður, sem hafður hefur verið uppi um að engin áhersla hafi verið lögð á rannsóknir og framkvæmdir við jarðvarmaveitur í tíð ríkisstj., er alrangur. Í tíð hennar voru gerðar vandaðar áætlanir um nýtingu jarðvarma og áætlað að ljúka framkvæmdum við hitaveitur á árinu 1976 í nágrannabyggðum Reykjavíkur, á Suðurnesjum, á Akranesi, Borgarnesi, Siglufirði, Eyrarbakka. Stokkseyri og í Þorlákshöfn. Í þeirri skýrslu iðnrh., sem ég vitnaði til áðan, segir m. a. um þetta: „Einnig má búast við að áframhaldandi rannsóknir á hitaveitu í nánd við þéttbýli leiði í ljós hagkvæmni á hitaveitu þar sem vafi leikur á um hagkvæmni nú. Mikil nauðsyn er hví á að jarðhitarannsóknir verði styrktar mjög, til þess að sem fyrst verði hægt að skera úr um það með fullri vissu hvar um nýtanlegan jarðvarma er að ræða.“ Þær hitaveituframkvæmdir. sem nú eru í gangi, eru því aðeins rétt og eðlilegt framhald þeirra rannsókna og framkvæmda, sem ákveðnar höfðu verið áður, og geta á engan þátt og mega ekki á neinn hátt koma í veg fyrir að ráðist sé af fullum krafti í rafhitun húsa. Þótt vitað sé að í framtíðinni kunni að finnast jarðvarmi til virkjunar hitaveitna víða þar sem slíkt er ekki talið líklegt nú, þarf það ekki að koma í veg fyrir framkvæmdir um raforkuhitun húsa, því að slíkri hitunaraðferð má koma fyrir með tvennu móti: annars vegar með 100% rafofnahitun þar sem litlar eða engar líkur eru taldar á hagkvæmni jarðvarmaveitu síðar, og svo hins vegar upphitun vatns með raforku á hitunarkerfi húsa þar sem líkur eru miklar á að jarðvarmi kunni að finnast síðar. Í þessum efnum er höfuðatriðið að þjóðin stefni hratt og ákveðið að útrýmingu olíunotkunar til húshitunar, eins og að var stefnt 1974. Nauðsyn þessa sést best á því ef skoðaðar eru tölur um olíukostnað þjóðarinnar. Þannig má sjá að þrátt fyrir það að olíunotkun til húshitunar hafi minnkað úr um það bil 180 millj. lítrum 1972–1973 í um það bil 130 millj. lítra, sem áætlað er að notaðir verði á þessu ári til húshitunar, hefur innflutningsverð húshitunarolíu vaxið um helming á þessu árabili, úr rúmum einum milljarði í það sem ætla má að fari til þessa í ár, 2.4 milljarða. En á útsöluverði til íslenskra neytenda má gera ráð fyrir að þessir 230 millj. lítrar, sem verða notaðir í ár til húshitunar, muni kosta um 4 milljarða. Minnkun olíunotkunar um ca. 28% milli áranna 1972 og 1977, þótt lítil sé, nemur þó hvorki meira né minna en 11/2 milljarði á verði til neytenda. Árið 1975 voru gerðar í Bolungarvík kannanir á kostnaðarmun rafhitunar húsa og kostnaðar með olíukyndingu. Voru valin til þessarar könnunar 20 sambærileg hús, 10 sem voru hituð upp með raforku og önnur 10 sem voru hituð upp með olíukyndingu. Kom fram í könnun þessari að kostnaður á ári við upphitun með olíu var um 204 þús. á hús, en kostnaður við raforkuhitun um 101 þús. kr. á hús. Á þessu ári, sem um ræðir, var olíustyrkur til meðalfjölskyldu um 30 þús. kr., og þótt hann sé reiknaður með í dæminu er samt olíuhitunin um 40% dýrari fyrir húseigandann heldur en upphitun með rafmagni. Í þessum útreikningum er aðeins verið að kanna beinan rekstur, en ekki stofnkostnað og viðhald hitakerfis, en fullvíst er að rafhitun er miklu hagkvæmari hvað því viðkemur heldur en olíukyndingarkerfið. Þótt þannig sé ljóst að þjóðin geti sparað umtalsverðar fjárhæðir með betri nýtingu innlendra orkugjafa til húshitunar, eru þar með ekki taldir allir möguleikar þessara orkugjafa okkar til hitunar. Þannig er það verðugt víðfangsefni að útrýma olíunotkun við fiskmjölsþurrkun og kanna möguleika á notkun jarðvarma og raforku til heyþurrkunar. Vitað er að ýmis tæknileg vandamál þarf að leysa svo að þetta sé mögulegt. Þannig er það ákveðnum erfiðleikum bundið að nota þessa orku við fiskmjölsþurrkun vegna erfiðleika á því að ná upp sama þurrkhita með jarðvarma og raforku og kleift er að ná með olíubrennslu. En full ástæða er til að kanna þessa möguleika mjög nákvæmlega því að hér er mikið í húfi. Rétt er að taka það fram, að alger forsenda þess að hægt sé að auka að nokkru marki raforkunotkun landsmanna. hvort heldur er til húshitunar eða annarra þarfa, svo sem í iðnaði, er samtenging landshlutanna í eitt orkuveitusvæði eða línukerfi og breytingar og styrkingar á því dreifikerfi sem fyrir er. Þessar framkvæmdir eru vitaskuld kostnaðarsamar. En hafa ber hugfast að þær eru, burt séð frá aukinni raforkusölu, mjög brýnt þjóðhagslegt verkefni því að það öryggisleysi, sem margir landshlutar búa við í dag í þessum efnum vegna lélegs og úr sér gengins dreifikerfis, er óþolandi og kostar þjóðina að auki ótaldar fjárhæðir í framleiðslutjóni. Dæmigert er t. d. ástandið á Vestfjörðum. Það kom fram í fréttaauka Ríkisútvarpsins s. l. fimmtudag í viðtölum fréttamanns við forráðamenn rafmagnsmála þar að vestfirðingar hafa þungar áhyggjur af ástandi raforkumála sinna. Kom þar fram að raforkuskortur er mikill á Vestfjörðum, þannig að aðeins væri tryggð orka til fiskvinnslustöðva, en hins vegar væri engin orka til iðnaðar, sem mikil nauðsyn væri að koma upp, né til hitunar húsnæðis sem mikil og aukin ásókn væri í, sérstaklega eftir að tilraunaboranir eftir heitu vatni hefðu skilað litlum eða engum árangri. Kom fram í þessum fréttapistli að engar fjárveitingar væru fyrirhugaðar á þessu ári til stofnlínuframkvæmda fyrir vestfirðinga, en slík lausn væri eina varanlega lausn þeirra mála eins og nú stæðu sakir. Koma þyrfti stofnlinu úr Hrútafirði í Búðardal og þaðan í Króksfjarðarnes og um Barðastrandarsýslu til Mjólkárvirkjunar. Línustæði þetta hefur þegar verið mælt út og framkvæmdaáætlun gerð, en einungis fjármagnið vantar. Nú væri ástandið þannig að keyrðar væru dísilvélar til að bæta úr brýnustu þörfinni, og miðað við að aukning raforku yrði sú sama í ár og á síðasta ári yrði olíukostnaður einn af þessum sökum um hálfan milljarð. Það má geta þess að kostnaðaráætlun um þessa linu hljóðar upp á 11/2 milljarð. Þannig er nú ástandið í þessum landshluta. Og ekki er ástandið betra víða annars staðar á landinu, svo sem á Norðurlandi og á Austfjörðum. Ég furðaði mig því mikið, þegar maður hefur allar þessar staðreyndir í huga, á orðum Benedikts Gröndals í umr. áðan, þar sem hann afgreiddi húshitunarmarkaðinn með raforku í einni setningu með þeim orðum að það væri ekki hægt að koma slíkri rafhitun á strax, auk þess sem það kostaði ótaldar fjárhæðir í styrkingu dreifikerfisins. Ég vil minna þennan hv. þm. á að þessi járnblendiverksmiðja, sem hann ber fyrir brjósti, kemur ekki heldur í gagnið strax, og ég vil minna á það, sem ég þef sagt í ræðu minni, að styrkingu dreifikerfisins um landið þarf að framkvæma hvort eð er. En þessi orð lýsa vel því skilningsleysi sem þetta mál hefur hjá ýmsum þm. og stjórnvöldum. Og það er eftir öðru í stjórn raforkumála að þessum þætti þeirra hefur verið lítill gaumur gefinn. Áhugaleysið um stofnlínuframkvæmdir og endurbætur á dreifiveitunum er e. t. v. besta sönnun þess að núverandi yfirmaður raforkumála hyggur ekki á neitt stórátak í nýtingu raforkunnar til innlendra nota. Grunninum, sem þarf að byggja á, er ekki sinnt. Grunninum, sem þarf að byggja á, er ekki sinnt. Þennan grunn þarf nú að leggja og hefjast samhliða handa um gerð iðnþróunaráætlunar sem rennir traustari stoðum undir þjóðlega íslenska atvinnuvegi er byggi á orkuauðlindum landsins. Efla þarf og styrkja framleiðslu úr sérstæðum íslenskum hráefnum, svo sem skinnum og ull, fiski og fiskúrgangi, sjávarefnum og jarðefnum, jafnframt því sem komið verði upp iðnaði er framleiði tæki og vélar fyrir grundvallaratvinnuvegi okkar, svo sem sjávarútveginn, - iðnaði er byggi á sérþekkingu okkar, tækniþekkingu okkar og reynslu sem fiskveiðiþjóðar. Þegar er mikill iðnaður í landinu sem vinnur úr afurðum landbúnaðarins, svo sem ull og skinnavöru, en þó eru þessir möguleikar ekki nema að litlu nýttir vegna skipulagsleysis, bæði í fjárfestingarmálum og í framleiðslu- og markaðsmálum. Úrvinnslu úr íslenskum fiskafurðum þarf að stórefla, en með aukinni vinnslu fisksins má margfalda útflutningsverðmæti þessa helsta hráefnis þjóðarinnar. Veita þarf skipulega auknu fé til þessa iðnaðar og tæknivæða hann enn frekar. Fiskúrgang þarf að nýta betur, svo sem til lífefnavinnslu, en hún er nú vaxandi atvinnugrein víða um lönd og þá sérstaklega til lyfjagerðar. Sem dæmi um iðnað úr sjávarefnum mætti nefna saltverksmiðju og síðan ýmsan annan iðnað í framhaldi af saltvinnslunni. Árið 1974 lágu þegar fyrir nákvæmar rannsóknir á möguleikum saltverksmiðju á Reykjanesi. Nú fyrst 1977 er verið að hrinda þessum áformum af stað. Jarðefnaiðnaður á mikla möguleika hér í landi og vaxandi vegna þeirrar hækkunar sem orðið hefur í heiminum á byggingarefnum eins og plasti og trjávörum. Víðtækar rannsóknir voru gerðar á möguleikum jarðefnaiðnaðar í tíð fyrri ríkisstj., svo sem vinnslu á perlusteini, vikri og gjalli, en land okkar er mjög auðugt af slíkum efnum. Úr þessum efnum má vinna hvers konar þilplötur til byggingariðnaðar og einangrunarefni og steypa úr basalti hellur og flísar. Það má gjarnan geta þess, að til landsins eru nú flutt plastefni til einangrunar svo að skiptir hundruðum millj., því mætti vitaskuld hætta ef við framleiddum efni í landinu sjálfu sem gætu komið okkur að notum í stað þessara efna. Í skýrslu iðnþróunarnefndarinnar, er fyrrv. iðnrh. skipaði, segir m.a. um iðnað af þessu tagi: „Starf gosefnanefndar iðnrn. hefur leitt í ljós, að nokkur verkefni gætu leitt til nýrrar framleiðslu innan tiltölulega skamms tíma, önnur verkefni þarf að kanna nánar, og rétt er að halda við undirstöðurannsóknum með langtímamarkmið fyrir augum, jafnframt því sem reynt verði að hrinda skammtímaverkefnum í framkvæmd. Það er ekki síst áhugavert við þetta svið, að gosefnaiðnaður getur skapað mörg tækifæri til framleiðslu í smærri fyrirtækjum með tiltölulega lítilli fjárfestingu í byrjun.“ Þessar rannsóknir, sem ég gat um, hafa nú þegar leitt til þess að hafin er vinnsla á perlusteini, en önnur verkefni á þessu sviði bíða framkvæmdanna. Tækja- og vélaiðnað fyrir undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar má byggja upp með ýmsum hætti, svo sem nýsmiði í járniðnaði fyrir skip og fiskvinnsluver, raftækjaiðnað fyrir orkuver og dreifikerfi rafmagns og rafeindaiðnað þar sem lögð yrði áhersla á smíði hvers kyns mælitækja. Þá má ekki gleyma því heldur að fyrir er í landinu stóriðja eins og áburðarverksmiðja og sementsverksmiðja, en þessa starfsemi mætti mjög auka. T. d. mætti nefna að þrátt fyrir mikla framleiðslu á sementi hér í landinu eru samt flutt inn til landsins um 40 þús. tonn af sementsgjalli á hverju ári, og skiptir sá innflutningur vafalaust hundruðum millj. kr. Margt fleira mætti nefna um þá möguleika sem þjóð okkar býr við á sviði iðnþróunar og flestir eru vannýttir. Þessa möguleika þarf að nýta og þróun atvinnumála þarf fyrst og fremst að taka mið af þessum staðreyndum, og innan þess ramma, sem ég hef hér lauslega dregið upp, má víða þróa orkufrekan stóriðnað sem byggi á íslenskum hráefnum og íslenskri tækniþekkingu. Stóriðnaður, sem byggir á erlendum aðföngum, eins og sú járnblendiverksmiðja sem hér er til umr., getur aldrei komið til greina ef valið stendur á milli hans og þeirra íslensku iðnþróunarverkefna, er ég hef hér talið upp. Með þeim rökum fyrst og fremst hafna ég þeim samningi, er hér liggur nú fyrir um byggingu kísiljárnverksmiðju á Grundartanga í Hvalfirði. Valið stendur á milli íslenskrar iðnþróunar og verksmiðjurekstrar er byggir á aðfluttum aðföngum og erlendri tæknikunnáttu og fjármagni. Þegar ég segi, að valið standi á milli þessa, horfi ég á þá staðreynd að orkusala til slíkrar verksmiðju 1979 þýðir í raun orkusvelti til innlendra þarfa allt fram til þess árs er Hrauneyjafossvirkjun fer að framleiða raforku. En vegna þessa samnings hefur framkvæmdum við þá virkjun verið flýtt um tæp þrjú ár, en fyrirhugað er nú að Hrauneyjafossvirkjun taki til starfa 1981–1982. Af reynslunni þekkjum við íslendingar hins vegar að slíkar áætlanir geta gjarnan raskast og vilja gera það, sbr. t. d. framkvæmdirnar við Sigöldu sem nú þegar eru orðnar á eftir þeim áætlunum sem gerðar voru, þannig að allt eins má ætla að gangsetning Hrauneyjafossvirkjunar verði 1982–1983. Þessa fullyrðingu mína um, að samningurinn leiði til orkusveltis, byggi ég á nýlegum orkuútreikningum sem Verkfræðistofan Hönnun hefur gert eftir orkuspám Landsvirkjunar, þar sem fram kemur að aflskortur er þegar orðinn í raforkukerfinu 1980–1981 og orkuskortur strax á árinu 1982. Þessi orkuspá miðast við að landið allt sé samtengt í eitt veitusvæði og gert ráð fyrir því varaafli í kerfinu sem nauðsynlegt er til að tryggja raforkunotendum öryggi þrátt fyrir ófyrirséðar bilanir og aðrar slíkar aðstæður. Við þessa orkuspá er gert ráð fyrir því að Kröfluvirkjun komi inn á fyrrum áætluðum tíma með sin 70 mw. eða 110–115 gwst. Nú er hins vegar ljóst að mikil óvissa er um hvenær vænta megi raforkuframleiðslu frá Kröfluvirkjun. Einkum hljóta menn að setja mikinn vara við því að hún komi inn í kerfið með fullum afköstum næstu árin. Ljóst er því að þessi orkuspá er frekar bjartsýnisspá en hitt og aflskortur getur því alveg eins verið orðinn alvarlegur fyrr en þarna er gert ráð fyrir eða jafnvel strax á árinu 1979, ef af þessum samningi verður um járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga. Þannig er ljóst að jafnvel þó að hæstv. iðnrh. vildi nú taka sig á og auka framkvæmdir við stofnlinur og dreifikerfi landsins, t. d. ef hann vildi taka sig á og byggja línuna fyrir vestfirðinga, þá er ekki víst að hann hafi neina raforku til að flytja eftir þeim línum þegar að því kæmi. Ég hef nú gert grein fyrir því sem ég tel vera meginatriði þessa máls, og vil þá víkja aðeins að nokkrum einstökum greinum þess frv. sem hér liggur fyrir, þótt væntanlega gefist síðar tækifæri og betra tækifæri til að athuga þær í iðnn. Nd. Lúðvík Jósepsson hefur þegar gert hér að umtalsefni orkuútreikningana í samningnum við Elkem um járnblendiverksmiðjuna og bent á, að raforkuverðið sé undir framleiðsluverði raforku á landsvirkjunarsvæðinu og reyndar á Íslandi, og jafnframt að það séu helmingi lægra en í Noregi til sambærilegra fyrirtækja. Ég ætla því ekki að eyða löngu máli í þetta orkuverð, en ég tel þó rétt að undirstrika alveg sérstaklega þann skrípaleik sem hafður er í frammi um þá skilgreiningu á forgangsorku og afgangsorku sem er í frv. Afgangsorku höfum við hingað til skilgreint orku sem afhent er kaupanda án neinna trygginga um afhendingu og án allra skilyrða, og ég tel að með þeirri skilgreiningu, sem frv. gerir ráð fyrir, sé farið inn á mjög hættulega og vítaverða braut. Einnig má segja það um þetta hugtak, afgangsorku, að í sjálfu sér getum við aldrei fyrir fram ákveðið hvað raforkukerfið hefur af slíkri orku, því að aðstæður, sem við sjáum ekki fyrir hverju sinni, geta alltaf breytt þessari stærð. Þarna kemur m. a. til að þetta hlýtur að fara eftir gerð þeirra virkjana sem um er að ræða. Ef um er að ræða rennslisvirkjun, þar sem vatnið rennur ónýtt fram hjá, en vélarnar geta framleitt meiri orku, þá er um hreina afgangsorku að ræða sem ekki er nýtt. Séum við hins vegar með orkuver sem geta með stíflumannvirkjum geymt sér vatnið á þeim tímum, sem ekki þarf að nota það, til tíma þegar álagið er mest, þá framleiðir slíkt vatn ekki afgangsorku. Við vitum það aldrei fyrr en að liðnum vetri, e. t. v. að vori, hvað við höfum í raun og veru átt af afgangsorku. En það er einnig furðulegur samningamáti í þessu sambandi, sem ég hef aldrei þekkt áður, að annar samningsaðilinn skuli vera bundinn ströngum skilyrðum um afhendingu vöru án þess að um neinar gagnkvæmar skuldbindingar sé að ræða af hálfu hins samningsaðilans. Það er ekkert í frv. sem tryggir Landsvirkjun skaðabætur þótt verksmiðjan af einhverjum ástæðum ákveði að kaupa minna af raforku en ráð er fyrir gert, miðað við fullan rekstur. Í þessu sambandi vil ég vitna til orða í frv. sjálfu, en þar segir að kísiljárnsverksmiðjur séu nú mjög háðar orkumarkaði og háðari en áður og búast megi við að framleiðsluaukning verði fyrst og fremst í löndum þar sem hægt sé að tryggja hagkvæma samninga um kaup á raforku. Hér er beinlínis slegið fram að helsta forsendan fyrir hagkvæmum rekstri þessarar verksmiðju sé ódýr raforka, þannig að það fer ekki á milli mála og um það geta menn ekki deilt. Arðsemisútreikningar hafa verið gerðir á verksmiðjunni, en litlar upplýsingar eru um þær forsendur er reiknimeistararnir gefa sér. Þó sýnist mér að miðað sé við söluverð á framleiðslu verksmiðjunnar við tiltölulega hagstæð markaðsskilyrði. Vitað er hins vegar að miklar verðsveiflur eru á sölu kísiljárns sem er aðallega notað til framleiðslu stáls og járnsteypu. Um þetta segir orðrétt í frv.: „Mikill samdráttur varð á stálmarkaði á árinu 1975 og var hann í lágmarki í ágúst og september það ár. Síðan hefur orðið verulegur hati, þó enn vanti talsvert á að framleiðslan hafi náð sama magni og 1974. Á síðustu mánuðum hefur aftur gætt samdráttar á stálmarkaðinum. Verð á kísiljárni hefur fylgt þessari þróun.“ Síðan kemur og fram í grg. með frv. að gert sé ráð fyrir að þessi bati verði hægur og hikandi. Ég get ímyndað mér að það verði nokkurt hik á sumum þm. þegar að því kæmi hér á hv. Alþ. að það þyrfti e. t. v. að fara að útdeila rekstrarstyrkjum til járnbræðslu eins og hér um ræðir. Menn sjá alls ekki fyrir, held ég, hver afrakstur verður af þessari verksmiðju, og til þessa gæti vel komið. Í þessu sambandi öllu, þegar maður hugsar um arðsemi verksmiðjunnar, er full ástæða til að rifja upp ástæðurnar fyrir því að Union Carbide óskaði eftir því að hætta þátttöku í þessum rekstri, en ríkisstj. hafði áður, sem kunnugt er, gert samning við þetta bandaríska fyrirtæki um byggingu verksmiðjunnar. Í frv. er þessi þáttur nokkuð rakinn þar sem rætt er um aðdraganda málsins. Þar segir að á árinu 1975 hafi orðið verulegur samdráttur á markaði fyrir kísiljárn, og töldu þá fulltrúar Union Carbide hugsanlegt að vöxtur og eftirspurn yrðu hægari en fyrr hafði verið áætlað, jafnframt því sem fjölgun og endurnýjun til kísiljárnsverksmiðja gæti orðið meiri næstu árin en fyrri kannanir hefðu bent til. Einnig töldu þeir líkur á hækkandi byggingarkostnaði. Með hliðsjón af þessu var tekinn um það sameiginleg ákvörðun á stjórnarfundi í járnblendifélaginn í nóv. 1975 að takmarka frekari fjárskuldbindingar félagsins þar til búið væri að endurskoða áætlanir um stofn- og rekstrarkostnað félagsins og gera nýja markaðsathugun. Síðar, þegar þessar niðurstöður stjórnar járnblendifélagsins lágu fyrir snemma á árinu 1976, töldu fulltrúar Union Carbide þær niðurstöður staðfesta fyrri áhyggjur sínar frekar en hitt og töldu mjög vafasamt að fara út í framkvæmdir við verksmiðjuna. Þetta leiddi síðan til þess að þeir óskuðu eftir að vera lausir allra mála og kusu að borga - ja, nefndar hafa verið 800 milljónir til þess að losna við fyrri skuldbindingar. Nú hefur mér ekki gefist kostur á að kynna mér þessar niðurstöður stjórnar járnblendifélagsins og athugasemdir Union Carhide, en ég hef óskað eftir því, að öll gögn verði lögð fyrir iðnn. Nd. Alþ., og reyndar fengið um það dræm svör að slíkt sé hægt. Nú óska ég eftir því að iðnrh. geri þm. grein fyrir þessum niðurstöðum og þessum nýju markaðsrannsóknum sem leiddu til þess að Union Carbide óskaði eftir að ganga út úr samstarfinu. Og ég tel fullkomlega óeðlilegt að neinu sé haldið leyndu í þessum efnum. Breytingar hafa verið gerðar nokkrar frá fyrra samningi við Union Carbide um hvernig hátta skuli yfirstjórn, hönnun og tæknilegri útfærslu verksmiðjunnar. Í fyrra samningi var gert ráð fyrir því að breskt fyrirtæki, þ. e. a. s. þriðji aðili, annaðist þetta. Nú er hins vegar gert ráð fyrir að hinn norski meðeigandi íslendinga í verksmiðjunni hafi þessa yfirstjórn með höndum. Full ástæða er til að skoða gaumgæfilega hvort þessi háttur sé eðlilegur og hvort hann veiki ekki aðstöðu íslenska ríkisins til ákvarðana um fyrirkomulag byggingar og val tækja, svo sem hreinsitækja sem miklu varðar að séu valin þannig að engin mengunarhætta sé af. 6. gr. frv. þykir mér einnig óeðlileg, en þar er gert ráð fyrir að Alþ. veiti ríkisstj. heimild til lántöku umfram það sem gert er ráð fyrir í frv. sjálfu til stofukostnaðar verksmiðjunnar án þess að nokkur sérstök upphæð sé ákveðin, þannig standi þessi heimild alveg opin fyrir ríkisstj. hvað fjárhæð viðkemur. Mun þetta vera sett í frv. að kröfum Norræna fjárfestingarbankans sem gerði það að skilyrði fyrir lánveitingu sinni væntanlega vegna þess að hann hefur talið að stofnkostnaður verksmiðjunnar væri vanreiknaður og nauðsynlegt væri að hafa tryggingu Alþ. og ríkisvaldsins á Íslandi fyrir frekari fjárskuldbindingum til verksmiðjunnar ef á þyrfti að halda. Mörg fleiri atriði mætti gera hér að umtalsefni. En ég geri það ekki að þessu sinni. Meginatriði þessa máls er það, sem ég hef sett fram fyrr í ræðu minni, að í vali á hagkvæmustu möguleikum til nýtingar hinnar auðugu orkulindar landsins, raforkunnar, vil ég frekar myndarlega uppbyggingu iðnaðar í landinu, sem byggi á íslenskum hráefnum, og nýtingu orkunnar til húshitunar heldur en verksmiðjurekstur eins og hér er boðið. Slíkur verksmiðjurekstur má ekki hindra þá nýtingu auðlindanna sem hagkvæmust er og ég hef gert hér að umtalsefni. Reyndar finnst manni að ýmsir séu nú í vaxandi mæli orðnir gagnrýnir á þessa stóriðjustefnu með erlendri þátttöku, ekki þá síst kannske vegna raforkusölunnar. Þannig hefur t. d. nú verið dreift á borð þm. þáltill. tveggja framsóknarmanna sem er óánægjuvottur þeirra hv. þm. Páls Péturssonar og Ingvars Gíslasonar, en þar leggja þeir til að komið sé í veg fyrir að íslendingar þurfi að greiða niður orkuverð til orkufreks iðnaðar og óheimilt sé að gera samninga um raforkusölu til orkufreks iðnaðar nema þeir séu þannig úr garði gerðir að hagsmunir okkar á Íslandi séu tryggðir. Það kom reyndar einnig fram í ummælum Benedikts Gröndals fyrr í dag, að hann virðist nú vera horfinn frá fyrri skoðunum sínum og þá væntanlega þeir alþfl.-menn, að hagstætt sé að byggja upp áliðnað í landinu, en sem kunnugt er voru þeir dyggir fylgisveinar íhaldsins á viðreisnarárunum við að boða þá stefnu. Hann sagði - og það er vitaskuld alveg rétt hjá Benedikt Gröndal - í umr. í dag að álverksmiðjur væru nú orðnar skammaryrði á vörum fólksins í landinu, og það er gott. Hins vegar virtist víðsýni hans ekki vera nægjanleg, þannig að honum kom helst í hug annar stóriðnaður með þátttöku útlendinga, svo sem demantaverksmiðjur og e. t. v. eitthvað fleira sem hann nefndi, en hann lagði litla áherslu á nýtingu orkunnar til innlends iðnaðar og upphitunar húsa. Ég tel að það, sem alþm. beri nú að gera, sé að fella þetta frv. Þeir eiga að færa ákvarðanirnar um framkvæmdir við Hrauneyjafossvirkjun fram til fyrri dagsetningar og undirbúa betur hagnýtingu þeirrar orku sem Hrauneyjafoss kemur til með að framleiða. Það þarf að taka ákvörðun um byggingu nokkurra meðalstórra virkjana á Austurlandi, Norðurlandi og Vestfjörðum svo að hægt sé að taka úr sambandi þær dísilvélar sem nú framleiða raforku með ærnum kostnaði fyrir þessa landshluta. Það þarf að hraða áformum um stofnlínuframkvæmdir til þess að samtengja allt raforkukerfi landsins og styrkja dreifikerfi rafveitnanna svo að grundvöllur skapist til aukinnar raforkunotkunar landsmannanna sjálfra. Það þarf að hraða áformum um húshitun með raforku, þar sem það telst þjóðhagslega hagkvæmt, og útrýma olíunotkun til þessara þarfa, setja upp stórhuga iðnþróunarverkefni til næstu 10 ára og veita íslenskum iðnaði aukinn stuðning með lánveitingum og tækniaðstoð. Þær fjárhæðir, sem nú á að verja til járnblendiverksmiðju, á að veita til þessara verkefna. Í fátækt og við bjargarleysi átti þjóð okkar gæfu til þess á sínum tíma að reisa stór og mikil áform um uppbyggingu íslenskra atvinnuvega og framkvæma þau. Ég vil trúa því að enn sé með þjóðinni sá dugur að hún geti af eigin viti og afli séð sér farborða.



Virðulegi forseti. Ég er andvígur þessu frv. og mun greiða atkv. gegn því. Ég var andvígur stækkun álversins í fyrra, flutti þá ítarlega ræðu um afstöðu mína til slíkra fyrirtækja. Ég var andvígur samningunum við Union Carbide í hittiðfyrra og gerði þá grein fyrir afstöðu minni. Þess vegna get ég verið stuttorður núna, en vísa til Alþingístíðinda og minnisgáfu þm. Þetta frv. er lítið breytt frá 1975, en félaginn er annar. Bandaríkjamenn sáu við nánari athugun ekki þá gróðavon, sem þeir héldu að í þessu fyrirtæki væri, og greiddu okkur 850 millj. til að sleppa. Hvers vegna veittu Elkem-greifarnir þá biðlum iðnrn. viðtöku? Voru þeir vanari kísiljárnsframleiðslu en Union Carbide? Voru þeir fundvísari á auraþefinn? Eða stóðum við einungis svona vel við höggi? Þessari spurningu svaraði raunar forsvarsmaður Norræna fjárfestingarbankans þegar hann upplýsti alþjóð um að það raforkuverð, sem við vildum semja um, væri helmingi lægra en það sem Elkem hefði þurft að greiða ef það fyrirtæki hefði fært út kvíarnar í Noregi. Þeim hefur væntanlega verið vandi á höndum vel boðnu að neita. Þessi verksmiðjubygging er landbúnaði til hnekkis í nágrenni sínu. Jafnvel nú þegar draga bændur saman seglin sunnan Skarðsheiðar. Mér var um daginn sagt látið kúnna í Stóra-Lambhaga. Raunar er þessari verksmiðju nauðgað upp á fólkið þarna upp frá. Um afstöðu flestallra bænda hefur aldrei verið neinn vafi. En 1975 létu ýmsir akurnesingar sjá á sér græðgisvott. Iðnaðarmenn þaðan fóru í kynnisferð til Noregs s. l. sumar og misstu lystina. Samfélög þau, sem myndast í kringum svona verksmiðjur, eru ekki samfélög heimamanna. Um það vísa ég til norskra félagsfræðikannana sem hafa verið framkvæmdar á vegum Oslóarháskóla. Það er dýrt spaug að reisa svona verksmiðju, 19 þús. millj. Ég vek athygli á því, að þetta er talsvert hærri kostnaður en t. d. við þangverksmiðjuna á Reykhólum, sem þó var einu sinni reiknað út að væri hyggileg fjárfesting. Ég vil lesa - með leyfi forseta - úr frv. til l. um þörungavinnslu við Breiðafjörð sem lagt var fyrir Alþ. á 94. löggjafarþingi, 1973. Þar segir á bls. 4 í aths. við frv.: „Stofnkostnaður verksmiðjunnar er nú áætlaður um 211.2 millj. kr. og er þá starfsfé ekki reiknað með. Gert er ráð fyrir niðurfellingu tolla af innfluttum vélum og tækjum, en þeir mundu nema um 15 millj. kr. við núverandi form tollskrár. Rekstrarafkoma við full afköst mótast af sölutekjum sem áætlaðar eru nálægt 98 millj. kr., en rekstrarkostnaður er áætlaður 82 millj. kr. Rekstrarafgangur fyrir skatta yrði um 16 millj. kr., en afskriftir yrðu um 17 millj. kr. Arðsemi fyrirtækisins verður tæplega mæld á einfaldan hátt. Átján ára rekstraráætlun gefur til kynna, að endurheimta á upprunalegri fjárfestingu verði 91/2 endurheimtutími stofnkostnaðar um 7.4 ár og innri afkastavextir fjárfestingarinnar 12%.“ Ég vil taka það fram, að ég hygg að þessi tilraun, sem gerð var á Reykhólum um nýtingu þörunga úr Breiðafirði, hafi að mörgu leyti verið eðlileg og ber að harma að útreikningar þeir, sem verksmiðjan var byggð á, og áætlanir um verksmiðjuna skyldu hafa verið svona hrapalegir. En hér er um stærri tölur að gera við járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. Þetta félag nýtur að vísu skattfríðinda og þarf líklega á því að halda. Það nýtur tolla- og söluskattsfríðinda og þarf líklega á því að halda líka. Það nýtur lækkunar á þinglýsingar- og stimpilgjöldum og ekki veitir því af. Þá verður að reisa félaginu höfn, – félaginu einu - því að öll önnur hafnarstarfsemi er betur komin úti á Akranesi. Það tekur engu tali að ætla þessari Grundartangahöfn að sitja við sömu kosti og aðrar hafnir á landinu og skerða með því hlut þeirra. Höfnin á að kosta á 9. hundrað millj. kr. og það er hér um bil jafnhá upphæð og verja á til allra fiskihafna á landinu á einu ári, eins og glögglega hefur komið fram hér í umr. Tækniaðstoð og tækniþekking er hátt metin. Tækniþróunin er 612 millj. En búvit og rökhugsun er náttúrlega kaupandi dýru verði. Um náttúruverndarþáttinn mætti tala langt mál, en ég ætla að geyma mér hann til síðari tíma. Nú er þó annað og raunsærra hljóð í strokknum en þegar samningurinn við Union Carbide var á döfinni. Hæstv. iðnrh. upplýsti í gær að tilraunir með endurnotkun ryks hefðu ekki gefið góða raun og verksmiðjan verði að fá leyfi til þess að losa sig við ryk. Þarna kemur haugur sem vex með tímanum og hraðar en þær dysjar sem ferðamenn kasta steinum í. Ekki vildi ég eiga þar minnisvarða. Þá er eftir raforkusalan og um hana vil ég fara nokkrum orðum. Ég leyfi mér að vitna til till. til þál., sem við hv. þm. Ingvar Gíslason höfum flutt. Ég harma það að hv. þm. Benedikt Gröndal hefur misskilíð till. okkar og ekki lesið grg. hennar nógu nákvæmlega. Raunar er ekki úr vegi að Alþ. varist að gera vitleysur, og mér þætti tímabært að þingflokkur Alþfl. tæki ákvörðun um að reyna nú að verjast því eftir fremsta megni að gera vitleysur.  „Alþingi ályktar að eftirleiðis sé óheimilt að gera samninga um raforkusölu til orkufreks iðnaðar nema þeir séu þannig úr garði gerðir að tryggt sé að ætíð sé greitt meðalframleiðslukostnaðarverð fyrir heildarframleiðslu raforku í landinu, þannig að öruggt sé að íslendingar þurfi aldrei að greiða niður orkuverð til orkufreks iðnaðar. Þessi trygging sé þannig úr garði gerð að verðlag raforku sé endurskoðað árlega og samninga sé óheimilt að gera til mjög langs tíma. Í grg. segjum við: „Dapurleg reynsla af samningum þeim, sem íslendingar hafa gert um sölu á raforku til orkufreks iðnaðar, gerir það brýna nauðsyn að Alþ. taki af skarið um það að þannig sé óheimilt að leggja drög að samningum. Það hefur verið leiðarljós íslenskra samningamanna að reikna út af mikilli bjartsýni orkuverð frá hverju orkuveri, sem í byggingu hefur verið, fyrir sig og gera síðan samninga til mjög langs tíma um sölu á mestallri orkunni á því verði sem þeir vonuðu að hægt yrði að framleiða hana í orkuverinu og verðjafna við eldri virkjanir sem afskrifaðar voru. Að sjálfsögðu hafa orkuverin sífellt orðið dýrari, orka frá Sigölduvirkjun dýrari en frá Búrfellsvirkjun, Hrauneyjafossvirkjun verður dýrari en Sigölduvirkjun og orka frá Kröfluvirkjun kann að verða nokkru dýrari í framleiðslu en ráðh. spáði þegar hafist var handa um framkvæmdir við Kröflu. Þessari þróun valda ýmsar ástæður. Verðbólga hefur verið í veröldinni, vaxtakjör sífellt óhagstæðari, hagkvæmustu virkjunarvalkostirnir væntanlega teknir fyrst, ófyrirsjáanleg atvik geta hent í náttúrunni, þannig að næsta virkjun verður dýrari þeirri seinustu. Samningar þeir, sem gerðir hafa verið - meira að segja við fyrirtæki í eigu útlendinga, hafa verið á þá lund að raforkunotendur hafa fyrr en varir verið farnir að greiða niður raforkuverðið til stóriðjunnar. Svo er nú komið, að orkuverð til stóriðju er hér verulega lægra en í nálægum löndum, t. d. helmingi lægra en í Noregi. Norðmenn hafa í undirbúningi löggjöf um orkusölu Statskraftverkene til orkufreks iðnaðar, og gera þeir ráð fyrir ákveðnu lágmarksverði (áætlað 6 aurar 1. 1. 1976 við stöðvarvegg) og breytist það síðan árlega samkv. kostnaðarbreytingum. (Sjá St. proposal nr. 81 1975–1976 Om pris og andre vilkår for Statskraftverkenes leveringer av kraft til kraftkrevende industri. Tilrådning fra Industridepartmentet av 9. jan. 1976, godkjent ved kongelig resolution samme dag. (Foredraget av statsråd Ingvald Ulveseth). Enn fremur Indstilling til Stortinget nr. 211. Indstilling fra industrikomitéen fra 11. mars 1976). Þrátt fyrir það að norðmenn ákveði lágmarksverð á stóriðjuraforku svo miklu hærra en íslendingar gera samninga um, þá er raforkuverð í Noregi samkv. upplýsingum Sambands ísl. rafveitna 11. 1. 1976 til heimilisnotkunar 5.29 kr. kwst., en á Íslandi (meðaltal á landinu) 12.54 kr. kwst. og heildsöluverð í júní 1976 miðað við 100 gwst. og 4500 stunda nýtingartíma í Noregi 1.89 kr. á móti 3.28 á Íslandi. Flm. telja að þetta ástand sé óviðunandi og óhjákvæmilegt sé að Alþ. setji reglur sem tryggi að aldrei geti komið til þess að almennir notendur greiði niður raforkuverð til orkufreks iðnaðar og glati þannig því hagræði sem við ættum að geta haft af okkar dýrmætu orkulindum.“ Og nú hef ég lesið þessa grg. vandlega fyrir hv. þm. Benedikt Gröndal. Í frv. á bls. 13 er vitnað til samanburðar í reglur norsku ríkisrafveitnanna frá 1962–1972 og getið um orkuverð sem ætti að taka gildi 1. júlí 1977 samkv. þeim reglum. Þær reglur eru að falla úr gildi. Kötturinn hefur verið keyptur í sekknum. Samningamennirnir virðast ekki hafa fylgst með því hvað er að gerast í Noregi. Hér er vitnað í úreltar reglur og þarna hefði mátt kaupa búvit og þekkingu. Nú veit ég að einhver spyr um afgangsorku sem næstum er gefin. En samkv. upplýsingum orkumálastjóra er alls ekki um neina afgangsorku að ræða vegna hinna ströngu afhendingarskilyrða og nýtingartíma, heldur það sem í Noregi á að borga með 75% af forgangsorkuverði, hér 10 aura íslenska. Þá er þess að geta, að norski taxtinn er um orku við stöðvarvegg, en hér á landi er um að ræða orku sem við framleiðum við Sigöldu fyrir 2–3 kr. kwst., flytjum með ærnum kostnaði alla leið á Grundartanga og seljum á 112 aura. Það er ekki við öðru að búast en reiknimeisturum okkar verði vel til viðskiptavina úti í hinum stóra orkusveltandi heimi. Það er ekki óeðlilegt að gráðug sé sókn erlendra stórfyrirtækja í rafmagn sem selt er langt undir framleiðslukostnaðarverði. Á þetta atriði benti ég í hittiðfyrra, og augu manna eru nú óðum að opnast fyrir þessum staðreyndum. Ég nefni einungis ágæta útreikninga Gísla Jónssonar prófessors máli mínu til sönnunar. Það er kominn tími til að stinga við fótum. Þessi þróun stuðlar ekki að æskilegri þjóðfélagsuppbyggingu. Fjárhag þjóðarinnar er illa komið og þar er glannaleg stefna í raforkumálum meginbölvaldurinn. Við rjúkum til og virkjum, ráðgerum meira að segja að reisa orkuver sem hafa óbætanleg náttúruspjöll í för með sér, við virkjum of stórt í einu og það er farið eftir röngum forsendum. Það er reiknað út að kwst. sé ódýrari úr stórum virkjunaráfanga en litlum, en orkuskammtarnir verða of stórir í einu. Þá eru gerðir samningar eins og þessi um sölu á mestum hluta orkunnar á of lágu verði. Síðan verður að okra á þeim hluta sem íslendingar kaupa. Við eigum að snúa við á þessari braut, virkja þar sem óbætanleg spjöll á landinu eru ekki unnin, virkja í hóflegum áföngum, virkja fyrir okkur sjálfa, okkur eina, leggja megináherslu á samtengingu dreifikerfisins og styrkingu þess þannig að við getum notað orkulindirnar sjálfar og dreift orkunni um landið. Hugsjón um 20 álver í eigu útlendinga er að mínum dómi lítilmótleg. Hún er full vantrúar á landið og þjóðina. Við eigum gott land og erum nógu duglegir til þess að geta búið hér einir. Vantrúin á landið, vantrúin á sjálfan sig, kjarkleysið er hættulegra en allt annað. Rigningin hefur þvegið kjarkinn af einhverjum á óþurrkasvæðunum svo illilega að þeir ljá máls á því að grípa til örþrifaráða til þess að afla sér viðurværis eða eignast höfn. Ég treysti því nú að þurrkurinn sé kominn. Við eigum þetta góða land og við eigum að halda áfram að eiga það einir. Það er hættulegt að glata umráðarétti yfir því og fela gildustu efnahagsþættina í hendur erlendra stórfyrirtækja. Við bárum gæfu til þess að hleypa útlendingum ekki varanlega í fiskvinnslu okkar eða útgerð héðan. Þykir ykkur sennilegt að okkur hefði nú auðnast að ná fullum yfirráðum yfir 200 mílna fiskveiðilögsögu ef útibúin frá breskum auðfyrirtækjum hefðu verið umsvifamikil í fiskveiðum okkar og fiskiðnaði? Ég held ekki. Fyrir 60–70 árum var braskhneigt skáld sem ól með sér drauma um stóratvinnurekstur útlendinga á Íslandi. Hann gekk erinda þeirra við þjóð sína og náði undir þá mjög mikilvægum vatnsréttindum. Gifta okkar var slík að þessi spilaborg hrundi. Þau risaskref, sem skáldið vildi stíga í virkjunarmálum og stóriðju, voru ekki stigin. Hugleiðið það með mér litla stund, hvort sennilegt sé að hér væri betra mannlíf í dag fyrir þessa þjóð ef áform Einars Benediktssonar hefðu náð fram að ganga. Ég er þess fullviss að þá væri hér skuggalegra um að litast, þá værum við ekki sjálfstæð þjóð og þetta mönnuð. Þá væri þetta land ekki svona gott. Ég treysti því, að jafnvel þótt stóriðjuórar hafi gripið einhverja í svo ríkum mæli að jafnvel lítillega hafi verið spjallað við erlend auðfélög sem áhuga hafa á nýjum umsvifum hér, vatnsréttindum, virkjunarmöguleikum og álframleiðslu, svo sem Integral-áætlunin og Hydro-pukrið bera vott um, þá verði gifta okkar slík að þeir nái áttunum aftur. Ég óttast að þessi samningur verði samþykktur hér á Alþ., en ég heiti á hv. þm. að láta þennan stóriðjusamning verða þann seinasta af þessu tagi og fallast á sjónarmið okkar Ingvars Gíslasonar, vegna þess að svona samningar eru ekki til þess fallnir að stuðla að uppbyggingu þess þjóðfélags sem við viljum lifa í og skilja eftir handa afkomendum okkar þegar við erum dauðir.



Herra forseti. Enn er komin til umr. hér á hinu háa Alþ. Grundartangaverksmiðjan. Og enn lemja stjórnvöld járnblendihausnum við steininn. Og enn er maður kominn í þennan ræðustól til að lýsa yfir eindreginni andstöðu við þessa verksmiðju, þó að nú hafi orðið lítils háttar breytingar á með nýjum félagsskap við framkvæmdina. Hv. síðasti ræðumaður sagðist svartsýnn á það að Alþ. bæri gæfu til að fella þetta frv. Nokkru áður hafði hann í ræðu sinni beint því til hv. þm. Benedikts Gröndal að hann flytti till. um það í þingflokki Alþfl. að flokkurinn gerði ekki vitleysu. Hvers vegna er hv. þm. Páll Pétursson svona bölsýnn á að þessi d. eða hv. Alþ. felli þetta frv.? Það er vegna þess að hann veit ætlan flokksbræðra sinna um atkvgr. Og þó að mikil sé þörfin á því að þingflokkar yfirleitt geri samþykktir um að gera ekki vitleysu, þá held ég að sú þörf sé í þessu máli brýnust í Framsfl. Við þyrftum ekki að standa hér upp hver á fætur öðrum og láta í ljós þann ugg, að þetta sé tapað mál, ef hv. þm. Páll Pétursson og félagi hans Ingvar Gíslason hefðu borið gæfu til þess að koma vitinu fyrir þingflokk Framsfl. - eða eigum við kannske að segja: ef óbreyttir kjósendur Framsfl. hefðu borið gæfu til þess. Úrslit í þessu máli ráðast hér á Alþ. Það er að líkindum orðið of seint að koma í veg fyrir þetta óheillaspor. En það er ekki orðið of seint að koma í veg fyrir önnur slík. Það gæti t. d. gerst með því að hv. þm. Páll Pétursson fengi samþykkt í þingflokki Framsfl., að horfið skuli frá þessari stefnu. En áður þyrftu úrslit að fást úti á meðal þjóðarinnar. Eyfirðingar risu nýlega upp og mótmæltu því að byggt yrði álver við Eyjafjörð. Það dugði. Stjórnvöld sáu að sér. Að vísu var strax reynd önnur leið, og hún var sú að æra sunnlendinga upp í kröfu um að fá álíka álver til sín. Og þó að hv. 1. þm. Suðurl., Ingólfur Jónsson, gangi nú í að koma þessu frv. í gegn, þá má hann eiga það, að honum ofbauð upphlaupið á Suðurlandi. Og hann lét hafa eftir sér í blaði að því færi fjarri að framtíð giftusamlegs mannlífs og hagsældar á Suðurlandi væri tengd stóriðju, - því færi fjarri. Auðvitað var hann að segja að þetta væri eitt hið versta sem menn gætu fengið þarna. Þessi gamli bóndi, nákunnugur bændum og hugsunarhætti þeirra, hann lét landslýðinn vita það og mælti af stolti að Suðurlandið gæti brauðfætt þessa þjóð og mörgum sinnum það, minnir mig. Vel mælt og drengilega. Ef Ingólfur Jónsson léti sér eins annt um mannlíf í Borgarfirðinum og á Suðurlandi, þá mundi hann í krafti áhrifa sinna segja slíkt hið sama um Grundartangaverksmiðjuna. Stuðningur við þetta sérstaka mál, opinber stuðningur við þetta sérstaka frv., þýðir ekki endilega að menn séu skilningslausir á það, hvað boðar gæfu fyrir þessa þjóð og hvað ekki. Ég hef ástæðu til þess að ætla að meiri hl. þingflokks Framsfl., - það eru allmargir góðir bændur og menn sem skilja hugsunarhátt íslenskra bænda, - ég hef ástæðu til þess að ætla að þeir í hjarta sínu skilji hver alvara er hér á ferðum. Það er eitt til marks um að þeir skilji þetta, að þeir treysta sér ekki til þess að vera víðstaddir þessa umr. Heyrandi nær sýnist mér núna, þegar ég lít yfir salinn, að sé aðeins einn framsóknarmaður. Framsóknarmenn láta hins vegar dragast til stuðnings við málið af því að forustumenn þeirra segja að það sé ýmislegt í húfi, fyrst og fremst náttúrlega stjórnarsamstarfið. Eins og öllum er orðið ljóst leggur Sjálfstfl. undir forustu hæstv. iðnrh. Gunnars Thoroddsens mikla áherslu á að koma þessu máli fram, þrátt fyrir reynsluna sem við höfum fengið. Þrátt fyrir þá hlálegu útreið sem ríkisstj. fékk af hálfu þess aðila sem fyrr skyldi vera samstarfsaðill, Union Carbide, er þessi ráðh. heldur en ekki kominn á stúfana aftur með þessa verksmiðju, ætlar sér fram með hana. Þessi þrjóska er býsna ríkur þáttur í svonefndu íslendingseðli, þessi þvermóðska. Menn vilja ekki viðurkenna að þeir hafi haft á röngu að standa. Og þetta getur magnast töluvert eftir því sem menn komast hærra í valdastiganum. En þetta er alls staðar til. Ég veit t. d. um mann sem vann í fiskiðjuveri vestur á landi. Hann var svo þrjóskur að hann viðurkenndi aldrei nein mistök. Eitt sinn ætlaði hann að svala þorsta sínum. Það voru þarna tvær slöngur, önnur með köldu vatni, hin með sjóðheitu. Og maðurinn tók óvart heitu slönguna og fékk sér sopa úr henni. Og þegar hann tók eftir því að vinnufélagarnir kímdu, þá fékk hann sér umsvifalaust annan stóran sopa úr sömu slöngunni. Svipað sýnist mér að hæstv. iðnrh. sé að gera í sambandi við Grundartangaverksmiðjuna. Hann skal ekki viðurkenna, hvað sem tautar og raular, að hafa fengið sér gúlsopa af heitu slöngunni eða látið sér bregða við það. Þau mál, sem hér eru til umræðu, varða framtíð þessarar þjóðar, hvort við ætlum að halda áfram að lifa sem íslendingur í þeim skilningi sem við höfum lagt í orðið. Það hefur verið sannað á ríkisstj. að uppi eru áætlanir um að gjörbreyta svo þessu þjóðfélagi að ef þær áætlanir ná fram að ganga er lokið sögu okkar sem íslendinga í þeim skilningi sem við höfum lagt í orðið. Þá er lokið sögu þess þjóðfélags sem byggt hefur afkomu sína fyrst og fremst á landinu sjálfu og sjónum í kringum það. Allt þetta átti sinn þátt í því að skapa það sem stundum er nefnt þjóðarsál. Verðmætamat okkar íslendinga er meira og minna tengt þessu og hamingja okkar fyrst og fremst. Hamingja þessarar þjóðar, íslendinga sem slíkra, hefur verið tengd því að rækta landið, lifa á afrakstri þeirrar vinnu og að nýta fiskimiðin. Þegar upp væru komnar allar þessar verksmiðjur væri búið með þennan ríka þátt í þjóðarsálinni, allt mundi endurmetast. Ég veit að það er enginn vandi fyrir hagspekinga að sýna fram á það tölulega, sýna fram á það í dálkunum „debet“ og „kredit“, að við gætum orðið stórríkir hver og einn, ef við vildum taka þeim tilboðum sem okkur hafa borist og eiga eftir að berast. Það er ég viss um að tvö stórveldi a. m. k. mundu vilja borga svo ríflega fyrir þennan hólma okkar - ef við settum hann á uppboð - að við gætum í staðinn keypt okkur sælueyju einhvers staðar suður í höfum og lifað þar það sem eftir væri í sundfötum, sólbakaðir. En það er ekki þar með sagt að við yrðum að sama skapi hamingjusamir. Það vill svo til að við erum tengdir þessu landi. Hamingja okkar er tengd þessu landi. Og hún verður fyrir bí um leið og við tökum upp þá stefnu sem ríkisstj. vinnur að. Hún verður fyrir bí, ekki hvað síst vegna þess að þjóðin mun eftir það finna að hún hefur svikið þetta land. Við erum afkomendur fólks sem þrátt fyrir allt og allt vildi setjast hér að. Eitt af því ríkasta í fari okkar er það sem við erfðum frá þessu fólki sem þótti landið vænlegt til þess að leita þar hamingjunnar. Í verksmiðjum glatast þetta allt saman. Í tengslum við stóriðjuna og það nýja verðmætamat, sem henni mun fylgja, mun íslensk hamingja glatast. Fyrir mér má hver sem er eiga þá milljarða og aftur milljarða sem okkur kunna að verða boðnir. Mig gildir einu um allt þetta tal um að ef við gerum þetta ekki þá kunni kannske að vera hæpið að tryggja svokölluð mannsæmandi lífskjör. Þessi stefna öll og öll þau fyrirheit, sem henni fylgja, eru af hinu illa. Hv. þm. Benedikt Gröndal sagði áðan að okkur væri nauðugur einn kostur að taka upp þessa stefnu. Ef við gerðum það ekki, þá mundi það binda lífskjörin eða a. m. k. rýra þau og slíkt væri hrein íhaldssemi. Álítur formaður Alþfl. að það sé ekki nógu mikil verðmætasköpun í þessu landi til að tryggja þjóðinni mannsæmandi lífskjör? Það vantar réttlátari skiptingu arðsins, ekki annað. Verðmætasköpunin er yfrið nóg til að tryggja öllum íslendingum mannsæmandi lífskjör. Heldur þessi hv. þm. að þetta mundi eitthvað batna ef fram næði sú stefna sem ríkisstj. vinnur að? Heldur hann að með stóriðju mundu jafnast eitthvað kjörin í þessu landi, að eitthvað mundi draga úr þeirri vinnuþrælkun alþýðunnar sem er komin á það stig að til háborinnar skammar er fyrir þetta þjóðfélag? Þvert á móti: Eðli sínu samkvæmt mun stóriðjustefnan magna misrétti, - auka þrældóm alþýðunnar. Um leið og Benedikt Gröndal lýsti yfir stuðningi við stóriðju í ræðu sinni áðan sagði hann: Það má ekki trufla atvinnulíf með neinum slíkum framkvæmdum. Álítur hann að Grundartangaverksmiðjan trufli ekkert atvinnulíf? Er hann alveg hættur að skreppa upp á Skaga? Veit hann ekki að hjá verkalýðsfélaginu þar eru þegar komin hátt í 100 nöfn á listann yfir þá sem bíða þess að komast í byggingarvinnu á Grundartanga? Það er næg atvinna uppi á Skaga. Allt þetta fólk er að fara úr vinnu sem þegar er þar fyrir hendi, frá atvinnurekstri sem er þar í gangi. Þetta fólk ætlar allt að steðja frá þeim atvinnurekstri og inn á Grundartanga. Ef Benedikt Gröndal hefur nýlega komið t. d. í Dráttarbrautina, þá á hann að vita að það eru allar líkur á því að þetta þýðingarmikla fyrirtæki á Skaganum, Dráttarbrautin, verði að stórdraga úr skipasmíðum sínum og skipaviðgerðum þegar Grundartangaframkvæmdirnar fara að soga til sín vinnuaflið, jafnvel hætta. Mörg fleiri slík fyrirtæki mætti nefna. En hvað skeður svo eftir 2–3 ár, þegar þessum byggingarframkvæmdum á Grundartanga lýkur, en til þeirra mun þurfa um 300 manns. Atvinnureksturinn, sem þeir hurfu frá, hefur stöðvast. Þeir eiga ekki lengur afturkvæmt þangað. Þarf mikla spádómsgáfu til að átta sig á hvernig kringumstæðurnar verða þá? Þá kemur auðvitað einhver fabrikkuráðh., hvort sem það verður núv. fabrikkuráðh. eða einhver annar, og leggur fyrir þetta fólk áætlun um nýja verksmiðju. Og þá reynir á siðferðisþrekið. Þá reynir líka á það að þm. meti málið út frá einhverju öðru sjónarmiði en því sem kom fram hjá Benedikt Gröndal áðan, þegar hann spurði: Þorir nokkur þm. að lýsa því yfir í dag að hann vildi gjarnan að burtu væri álverið? - Ég þori að gera það. Ég geri það hér með. Hann bætti við að slíkum manni mundi lítt þýða að fara í framboð. Mig varðar ekkert um atkv. í þessu sambandi. Ég læt mig einu gilda þótt það mundi kosta svo og svo mörg atkv. að beita sér gegn því að reist yrði önnur verksmiðja, eftir að búið væri að reisa þessa verksmiðju, sem mundi halda um 300 manns í vinnu í 2–3 ár í viðbót. Hvað er að ske? Til hvers leiðir þessi stefna? Til hvers leiðir þessi stigmögnun stóriðjuframkvæmda? Ég segi enn: Við, sem erum andstæðingar þessarar stefnu, ættum að gera okkur ljóst að það er ekki hérna, það er ekki í þessum sal sem úrslit þessara mála ráðast. Það er úti á meðal fólksins. Og þar kemur til okkar kasta að taka höndum saman. Ég vil beina því til þm. eins og Páls Péturssonar að við athugum hvað við getum gert. Þeir framsóknarmenn beiti áhrifum sínum í bændasamtökunum, og aðrir, sem áhrif hafa í verkalýðshreyfingunni, beita áhrifum sínum þar, til þess að þessar tvær voldugu alþýðuhreyfingar sameinist gegn þessum voða. Það er eina leiðin. Það er þýðingarlaust að standa í þessum ræðustól og tala yfir manni eins og Gunnari Thoroddsen - alveg þýðingarlaust. Hann er tilbúinn að taka þriðja, fjórða, fimmta gúlsopann úr heitu slöngunni hvenær sem er. Það gleður mig að hér eru farin að sjást fleiri framsóknarandlit núna, þau hafa fjórfaldast í salnum. Ég vona að siðferðisþrek Framsóknar margfaldist að sama skapi í þessu máli í náinni framtíð. Þá ætla ég að víkja að máli sem snertir Grundartangaverksmiðjuna, þó annars eðlis sé en þau mál sem ég hef nú rætt. Upphaflega var gert ráð fyrir að byggðalínan, sú sem Grundartangi á að fá rafmagn úr, færi yfir Hvalfjörðinn. Það átti að vera sæstrengur frá Hvalfjarðareyri og yfir að Grundartanga. Svo er þessari áætlun breytt. Það er tilkynnt að nú eigi að leggja hana inn fyrir fjörðinn. Einhverjir skrifstofumenn komast að þeirri niðurstöðu, að það sé best að leggja hana inn fyrir fjörðinn. Þá er það að hreppsnefnd Hvalfjarðarstrandarhrepps samþykkir í júní s. l. mótmæli gegn þessu, og rökstyður þau á ýmsan hátt, hún telji að það séu spjöll á náttúru og spjöll á náttúrufegurð að leggja línuna svona. Ég hygg að allir hv. þm. hafi farið það oft um Hvalfjörðinn að þeir geri sér ljóst hvað gerist þarna, með þessari lagningu línunnar. Ef maður kemur t. d. yfir Tíðaskarðið eða við skulum segja að maður sé kominn að Kiðafelli, þá blasir við þessi fagra hlíð að norðanverðu Hvalfjarðar. Eftir að þessi lína er komin eftir þessari hlíð blasir líka við manni röðin af þessum mekkanóþursum sem halda uppi raflínunni. Ég segi „mekkanóþursum“, ekki fyrir það að ég sé að kasta rýrð á viðleitni þeirra manna sem vilja dreifa rafmagni um landið, en það er mikil óprýði að þessu. Ég held að allir séu sammála um að reyna beri að gera allt sem hægt er til að forða náttúru okkar frá slíkri óprýði. En þegar við komum þarna blasir sem sé við marsérandi röð af þessum mekkanóþursum ef þeirri áætlun verður haldið sem nú hefur verið tilkynnt. Það er eins með vinnubrögðin og fyrri daginn. Í Þjóðviljanum 26. jan., þar sem segir í fyrirsögn: „Flýta ber sem unnt er lagningu byggðalínunnar frá Geithálsi í Andakíl“, er vitnað í verkfræðing sem Jóhann heitir Már, settan yfirverkfræðing Landsvirkjunar, að þarna sé ekkert til fyrirstöðu. Jóhann Már segir að þegar hefði verið samið við flesta landeigendur. „Samið við flesta landeigendur,“ segir hann. Sama dag og hann lætur blaðíð hafa þetta eftir sér, - og blaðið hefði að sjálfsögðu ekki þurft að hafa þessa vitleysu eftir ef það hefði hringt í bændur uppi á Hvalfjarðarströnd eða einhvern forsvarsmenn þeirra, - þá standa málin þannig að það er búið að semja við 10 af 24 landeigendum. Tíu eru „flestir“ samkv. skilgreiningu Landsvirkjunar. Skylt er að virða það, að Landsvirkjun ræddi þó við viðkomandi bændur. Virkjunarmenn fóru ekki eins að og þeir hafa oft gert. Þeir eru farnir að læra mannasiði. Mývetningar kenndu þeim mannasiði. Ýmsir aðrir hafa gert það. Þeir fara því ekki fram með sama offorsi og frekju gagnvart bændum og þeir tíðkuðu áður. Þrátt fyrir þessa samþykkt, sem hreppsnefndin gerði, fullyrðir Landsvirkjun í bréfi, að það sé „samhljóða“ álit bænda á þessu svæði að þetta sé hagkvæmasta leiðin. Það er ekki meira „samhljóða“ en svo, að eina ályktunin, sem hægt er að vitna til, er ályktunin, sem ég nefndi, frá hreppsnefndinni á Hvalfjarðarströndinni. Það er eina ályktunin, eina formlega afstaða landeigenda. Þó að mannasiðir landsvirkjunarmanna hafi skánað, eru þeir ekki alveg orðnir fullkomnir. Í ályktun sinni beinir hreppsnefndin því til Landsvirkjunar að haldinn verði fundur um þetta mál, menn fái að segja álit sitt. Það er ekki gert. Hins vegar eru sendir sendimenn, kurteisir agentar, heim á bæina til þess að tala við einn og einn. Og þannig hefur talan þokast upp í 10 þegar yfirlýsing kemur um að flestir séu búnir að samþykkja. Það, sem bændum er boðið, er þetta: Fyrir staura á óræktanlegu landi greiðist 10 þús. kr. á staur. Fyrir staura á ræktanlegu landi greiðist 25 þús. Ef staur stendur á túni eða öðru ræktuðu landi eru það 50 þús. kr. Þetta eru að sjálfsögðu hundsbætur. En þetta hafa þó nokkrir bændur samþykkt. Aftur á móti hafa ýmsir aðrir staðið hart gegn þessu. Ég veit ekki hvað landslög segja um það, en sannleikurinn er sá, að þarna eru margir bændur mjög harðir gegn þessu. Og fremstur í flokki er séra Jón Einarsson í Saurbæ. Hann hefur skrifað Landsvirkjun og minnir þar á þessa hreppsnefndarsamþykkt, sem ég var að nefna áðan og var gerð 26. júní s. l., en bréfið er skrifað í des.: „Hreppsnefndin ákvað að mótmæla þessari framkvæmd, þar eð slík lína með svo háum möstrum mundi verða til stórra lýta í landslaginu og af framkvæmdinni mundi óhjákvæmilega hljótast jarðrask og tjón, jafnvel á ræktuðu landi, svo og á varplendi og skóglendi, en áformað er að setja möstur í Saurbæjarhlið og Þyrilsey.“ Þeir bændur eru ekki sannfærðir um að þeir fái sitt fram gagnvart stjórnvöldum og segja þess vegna: „Til vara gerir hreppsnefndin þá kröfu, að ef ekki verði hjá þessu komist, þá skuldbindi Landsvirkjun sig til þess að leggja rafmagn á þá tvo bæi í sveitinni sem ekki hafa rafmagn frá Rafmagnsveitum ríkisins.“ Ég beini því til hæstv. ráðh. hvort ekki ekki hafi a. m. k. verið gengið að þessum varaskilyrðum hreppsnefndarinnar. Presturinn vísar algerlega á bug þeim ummælum, að það sé „samdóma“ álit bænda á Hvalfjarðarströndinni að þessi staðsetning sé hentugust, vísar til fyrri samþykktar og spyr hvað Landsvirkjun hafi fyrir sér í þessu. Hann bendir líka á ýmsa annmarka sem náttúran veldur eða náttúruhættir þarna, veðurfar sérstaklega, að láta línuna liggja svona, fyrir utan þau spjöll sem hún muni vinna náttúrufegurð og náttúru að öðru leyti. Og hann lýkur bréfi sínu til Landsvirkjunar með þessum orðum, sem ég vildi óska að gætu orðið einkunnarorð - eða eitthvað í þeim anda gæti orðið einkunnarorð fleiri manna í Framsfl. en t. d. Páls Péturssonar. „Það er embættisskylda mín að standa vörð um réttindi prestssetursins og kirkjunnar. Ég áskil mér því að beita öllum löglegum aðferðum til að koma í veg fyrir það, að á þann rétt sé gengið og að spillt verði því landi og þeirri fegurð sem mér hefur verið trúað fyrir og fengið til varðveislu.“ Það er verst að hæstv. kirkjumrh. skuli ekki vera hér. Hver verða viðbrögð Landsvirkjunar eða rn. ef klerkurinn í Saurbæ stendur harður á þessu?  Þetta var það sem ég vildi segja við þessa 1. umr. Ég ítreka það, sem ég hef áður sagt, að þetta er allt saman algerlega óviðkomandi hagsæld íslensku þjóðarinnar. Það er ekkert annað en blekkingar að blanda þessu saman. Hér eru að sjálfsögðu að baki þeir peningaspekúlantar sem því miður hafa æ meiri áhrif á þróun mála í þessu landi, seilast æ lengra inn í líf þessarar þjóðar til þess að kremja þar ýmislegt verðmætt. Það eru þeir sem munu hagnast á þessu. Menn standa hér í ræðustól og þylja gríðarlega háar tölur um erlendan gjaldeyri sem við munum hafa upp úr þessu. Það á að vera einhver fagnaðarboðskapur fyrir gömlu konurnar í fiskiðjuverunum og útslitna verkamenn sem vinna myrkranna á milli. Halda menn að hagur þeirra hækki eitthvað við þessa gjaldeyrisveltu alla saman? Það er af og frá. Það eru peningaspekúlantar sem græða á þessu eins og öðru slíku. Þetta er fyrst og fremst þeirra hagur. Þeir braska með gjaldeyri, hafa braskað með gjaldeyri og eiga eftir að braska með gjaldeyri þangað til við breytum þessu þjóðfélagi þannig að endir verði bundinn á allt þeirra brambolt. Ég sé ekki að það verði alveg á næstunni. Maður var farinn að vona það um tíma að í stjórnarandstöðunni væri Alþfl. orðinn það sem nefnt hefur verið „afturbatapíka“. En því miður, eftir ræðu Benedikts Gröndals áðan, get ég ekki séð að hann sé líklegar til stórræðanna í baráttunni fyrir réttlátara þjóðfélagi.  Og enn að lokum: Þessu verður ekki bjargað með öðru en því að þjóðin rísi upp. Og ég held að þrátt fyrir allan hégómann sem veður nú uppi í þessu þjóðfélagi og allar stéttir taka þátt í, þrátt fyrir allt þetta átakanlega Majorkahúmbúki og annað því skylt, þrátt fyrir keppnina um fáránlegan lúxus, sem allar stéttir taka þátt í, þá sé með þjóðinni enn svo stór óspilltur kjarni að það megi takast að bjarga okkur frá stóriðjuvoðanum. En frumskilyrðið er að við stóriðjuandstæðingar tökum höndum saman og förum út til fólksins og leiðum því fyrir sjónir, að ef takast á að þægja frá þjóðinni þessari ógæfu, þá verður hún sjálf að rísa upp.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) Hæstv. forseti. Margt af því, sem hefur komið fram í þessum umr. verður tekið til athugunar og meðferðar í hv. iðnn. sem fær málið væntanlega til meðferðar. Varðandi t. d. ummæli og fullyrðingar sumra hv. þm. um orkuverð, bæði að því er snertir álverið og hina væntanlegu járnblendiverksmiðju, hefur Landsvirkjun verið beðin um grg. um þau mál sem mun verða tilbúin næstu daga og lögð fyrir iðnn. og svo að sjálfsögðu gerð heyrinkunn hér í þinginu. Hv. 5. þm. Vesturl., Jónas Árnason, síðasti ræðumaður, sagði okkur sögu af manni sem hefði drukkið heitt vatn og hefði af þrákelkni tekið meira af heita vatninu, og hann líkti mér við mann sem hefði tekið og vildi nú taka gúlsopa af heitu vatni. Það er nokkuð til í þessu, að ég hef áhuga á heitu vatni og hef haft það síðan ég bæði tók við þessu embætti og raunar löngu áður. Ég hef reynt að beita mér fyrir því að hagnýta þetta heita vatn í okkar landi í stærri stíl en áður. Ég held að á síðustu tveimur árum hafi orðið töluvert ágengt í því. Með nýjum vinnubrögðum, stórauknum rannsóknum, jarðhitaleit og með öflun stórvirkra nýrra tækja, afkastameiri en til höfðu verið áður hér á landi, hefur tekist að fá fram verulega breytingu í þessum efnum, og þær framkvæmdir, sem ýmist eru í gangi eða fyrirhugaðar til nýtingar þessa heita vatns til húshitunar, eru í rauninni miklu stærri en flest þau virkjunarmál sem mönnum verður nú tíðræddast um. Ef við t. d. tökum Hitaveitu Suðurnesja sem ég flutti frv. um haustið 1974, var lögfest þá þegar og nú er að nokkru tekin til starfa, þá nemur afl hennar, þegar hún er fullgerð, hvorki meira né minna en 96 mw. Ef þannig er litið á málin er Hitaveita Suðurnesja um það bil jafnmikil orkustöð og Búrfellsvirkjun var í fyrsta áfanga. Ef við lítum t. d. á Hitaveitu Akureyrar, sem nú er í góðum undirbúningi og verður væntanlega framkvæmd á allra næstu árum, þá mun hún samsvara u. þ. b. 43 mw. Þannig mætti lengi telja. Þau miklu átök, sem nú eru gerð í nýtingu heita vatnsins hér á landi, eru vissulega meðal mikilvægustu framkvæmda sem íslenska þjóðin hefur með höndum. Hv. 5. þm. Vesturl. fagnaði því mjög að eyfirðingar hefðu risið upp gegn byggingu álvers eða stóriðju þar nyrðra og síðan sagði hann: það dugði, stjórnvöld sáu að sér. - Hvaða stjórnvöld voru það sem sáu að sér eða gáfust upp á einhverjum áformum? Ekki ég. Ég hef aldrei látið í ljós neinar sérstakar óskir eða áform um að reist yrði álver í Eyjafirði. Ég hef þvert á móti, þegar farið var að ræða um þetta nýlega opinberlega, lýst því yfir að það yrði ekki, meðan ég sæti í þessu embætti, byggt álver þar gegn vilja heimamanna. Hvað á hv. þm. við? Hann veit ósköp vel að upptökin að þessu máli um álver í Eyjafirði eru frá tíð vinstri stjórnarinnar, þegar Magnús Kjartansson var iðnrh. Þá óskaði Norsk Hydro eftir að byggja álver hér á landi og var vísað á að rannsaka möguleikana á Austurlandi og Norðurlandi og var sérstaklega bent á Eyjafjörð. Þetta mál er þannig til komið, og þær athuganir, sem Norsk Hydro hefur látið fram fara, eru því eftir ábendingu iðnrh. Alþb. Ef hv. þm. þarf að vera með einhverjar sneiðar til einhverra, þá held ég að hann ætti að höggva sér nær. Varðandi viðhorf mín til stóriðju þá hef ég nýlega gert nokkra grein fyrir þeim. Ég tel rétt - með leyfi hæstv. forseta - að rifja hér upp nokkur orð sem ég sagði 3. jan. í sambandi við undirritun lánssamnings milli Járnblendifélagsins og Norræna fjárfestingarbankans. Þar komst ég m. a. svo að orði: „Þegar um stóriðju á Íslandi er að ræða eigum við að fara fram með gát og varfærni. Með jafnfámennri þjóð býr nokkur uggur í sambandi við erlent fjármagn og erlend áhrif sem því kunna að fylgja. Í annan stað þarf að gæta þess að stóriðja raski ekki byggð og byggðajafnvægi né dragi um of vinnuafl frá öðrum atvinnugreinum. Í þriðja lagi verður að hafa í huga að íslendingar hafa jafnan búið við hið tæra loft og hið langdræga útsýni og eru næmir fyrir öllu því er valda kann mengun lofts, láðs og lagar. Því verður að gera strangar kröfur um hollustuhætti og mengunarvarnir. Að því er stefnt að þessara sjónarmiða verði gætt við þá verksmiðju sem nú er fyrirhugað að reisa.“ Ég rifja þetta upp vegna ummæla hv. 5. þm. Vesturl. sem voru gjörsamlega tilefnislaus og órökstudd í minn garð. Um leið og ég undirstrika þessi þrjú meginsjónarmið, sem ég setti hér fram, tel ég hins vegar að við eigum jafnan að skoða það vandlega í hvert sinn hvort það þjónar íslenskum hagsmunum að ráðast í stóriðju. Ég held að nú sé varla um það deilt að það hafi verið rétt spor að ráðast í þá stóriðju, sem áburðarverksmiðjan var á sínum tíma, og einnig sementsverksmiðjan. Ég held að það hafi verið rétt spor þegar samið var við svissneska álfélagið um byggingu álvers og að við þá tilraun hafi verið eðlileg og hyggileg sjónarmið að íslendingar ættu ekki þá verksmiðju að neinu leyti og tækju ekki áhættuna af þessari stóru fyrstu tilraun. Ef við lítum á álverið, þá skal ég ekki ræða orkuverðið sem þá var um samið. Eins og ég gat um verður því svarað og gerð grein fyrir því máli af hálfu Landsvirkjunar innan skamms. Hins vegar verðum við í sambandi við nýtingu okkar orkulinda og okkar efnahagskerfi í heild að meta hverju sinni hvort stóriðja, annaðhvort á vegum íslendinga eingöngu eða í samstarfi við erlenda aðila, er okkur til hags eða ekki. Hér kemur til greina í fyrsta lagi, þar sem gjaldeyrisskortur hefur verið lengst af einn okkar helsti vandi í efnahagsmálum, að það verður að meta hvort þessi stóriðja sé líkleg til að verða okkur að gagni gjaldeyrislega. Ef við lítum yfir þau ár, sem álverið hefur starfað, verður því ekki neitað að töluverður gjaldeyrishagnaður hefur verið af því fyrir íslensku þjóðina. Frá upphafi og til ársins í ár eru það hvorki meira né minna en 24 þús. millj. miðað við núv. gengi - 24 milljarðar kr. í erlendum gjaldeyri sem við höfum haft frá þessu álveri. Þetta er eitt atriðið sem vissulega er mjög mikilvægt. Annað atriðið er svo það, hvort stóriðja getur gert mögulegt að framkvæma stórar, hagkvæmar, ódýrar virkjanir. Það var mat manna, þegar ákveðið var að ráðast í Búrfellsvirkjun, að virkjun af þeirri stærð væri ekki möguleg nema stór notandi kæmi til, vegna þess að ella yrði ónotuð orka svo mikil að útilokað væri að slík virkjun gæti borið sig í náinni framtíð. Í þetta var ráðist vegna þess að með þessum hætti var hægt að ráðast í mjög hagkvæma virkjun sem leiddi það af sér að rafmagn til almenningsnota og þar með til innlendra atvinnuvega varð ódýrari heldur en ef þyrfti að ráðast í smærri virkjun. Þá er vinnuaflið mál sem jafnan þarf að athuga, hvort stóriðja sé líkleg til að auka hér atvinnu. Rúmlega 600 manns hafa atvinnu við álverið. Við þurfum að athuga að sjálfsögðu áhrif á byggð og það sjónarmið að stóriðja raski ekki byggðajafnvægi. Ég hef ekki heyrt að talíð sé að álverið hafi raskað byggð eða byggðajafnvægi í Hafnarfirði eða nágrenni. Það hefur þá farið mjög hljótt ef einhverjir hafa þær skoðanir. Varðandi svo mengun og mengunarvarnir þá er þar um að ræða mjög alvarlegt mál. Það er ljóst að flúormengun frá álverinu er nú komin að því marki að ekki verður við unað. Í samningunum var lögð sú skylda á félagið að setja upp hreinsitæki. Það hefur dregist allt of lengi, og ekki bólaði neitt á því í tíð iðnrh. Alþb. að nein breyting yrði þar á. Á síðasta fundi, einum hinna reglubundnu funda íslendinga og fulltrúa svissneska álfélagsins, sem jafnan hafa verið haldnir frá því að álverið tók til starfa, - á síðasta slíkum fundi, sem haldinn var hér í Reykjavík í nóvembermánuði, lagði ég fyrst og fremst áherslu á eitt mál, að álfélagið gerði gangskör að því að koma upp fullnægjandi hreinsitækjum, Er ákveðið að á næstu slíkum reglulegum fundi, sem haldinn verður í næstu viku í Sviss, þá leggi félagið fram ákveðnar áætlanir með tímasetningu hvenær hafist verður handa og hvenær lokið verði uppsetningu slíkra hreinsitækja. Þessi sjónarmið öll þurfum við að sjálfsögðu að hafa í huga, þegar, við erum að meta hvort við eigum að ráðast í stóriðju eða ekki. Þegar nú þm. Alþb. rísa hér upp hver eftir annan og gagnrýna stofnun járnblendifélags í samráði við norðmenn, þá er því ekki að neita að þessi andstaða og gagnrýni Alþb. missir nokkuð marks þegar menn renna augum til forsögu þessa máls, og öll hneykslunaryrði þeirra út af stóriðju verða náttúrlega markleysa ein þegar athugað er hvernig þeir hafa sjálfir staðið að þessum málum. Skömmu eftir að vinstri stjórnin var mynduð og Alþb. fékk iðnrh. haustið 1971 skipaði ráðh. nefnd til þess að eiga viðræður við erlenda aðila sem kynnu að hafa áhuga á orkufrekum iðnaði hér á landi í samvinnu við íslendinga. Það liðu ekki margir mánuðir þangað til ráðh. Alþb. þótti nauðsynlegt að setja á stofn sérstaka n. til að eiga viðræður við þessa erlendu aðila, alþjóðlegu auðhringi, eins og hv. þm. Sigurður Magnússon orðaði það áðan. Þeir áttu sem sagt að kanna hverjir hefðu áhuga á þessum málum. Ef Alþb. hefði verið því andvígt að ráðast í nokkurs konar stóriðju með útlendingum hefði aldrei komið til mála að þessi n. hefði verið sett á laggirnar með þeirra samþykki. Síðan gerist það að þessar athuganir standa yfir í þrjú ár, viðræður við einn og sama aðila. Það var hjá hv. þm„ staðgengli Magnúsar Kjartanssonar hér, Sigurði Magnússyni, ákaflega fróðleg lýsing á hinum fjölþjóðlegu auðhringum, og ekki var nú friður flokkurinn eftir þeirri lýsingu. En það var einmitt einn þessara fjölþjóðlegu auðhringa sem ráðh. Alþb. valdi sér til samstarfs og var á sífelldum fundum með og samstarfi í þrjú ár. Allan þann tíma, sem vinstri stjórnin sat að völdum, voru viðræður milli Magnúsar Kjartanssonar iðnrh. í umboði stjórnarinnar við þennan auðhring, Union Carbide. N. sú, sem hann kom á laggirnar, viðræðunefnd um orkufrekan iðnað, hafði þær viðræður að verulegu leyti með höndum, en gaf honum að sjálfsögðu jafnan skýrslu um framgang mála og fékk samþykki hans varðandi það, hvernig að málum var staðið. Nú segir hv. þm. Sigurður Magnússon, að drög að samningi um járnblendiverksmiðju við Union Carbide hafi verið undirbúin, þau hafa legið fyrir í ársbyrjun 1974, en þessi drög voru þó aldrei tekin til frekari meðferðar. Sem sagt, eftir ársbyrjun 1974 voru þessi drög lögð til hliðar, aldrei tekin til frekari meðferðar, og rökin fyrir því voru þau, að þá hafi verið komið gjörbreytt viðhorf vegna olíukreppunnar. Nú vill svo til að það gerist 21. maí - ekki í ársbyrjun, heldur 21. maí 1974, að iðnrh. Alþb. Magnús Kjartansson, ritar J. C. Malone varaforseta Union Carbide bréf þar sem hann segir m. a.: „ Ríkisstj. Íslands hefur nú um nokkurt skeið haft til meðferðar drög að samningi milli ríkisstj. Íslands og Union Carbide um sameignarfyrirtæki til að reisa og reka kísiljárnbræðslu á Íslandi. Þessar till. hafa verið ræddar ítarlega undanfarna mánuði í stjórnarflokkunum.“ Alþb. var með. Hann skýrir frá því, að forsrh. og hann hafi „notið þeirrar ánægju að hitta fulltrúa yðar og ræða við hann um framgang þessa sameiginlega fyrirtækis okkar“. Hann segir, að hin óvissa stjórnmálastaða á Alþ. undanfarnar vikur hafi valdið því, að honum hafi þótt „óráðlegt að leggja fyrir Alþ. frv. um járnblendiverksmiðjuna á þeim tíma sem við höfðum upphaflega áformað“. Eins og menn muna komu stjórnmálaerfiðleikar upp sem urðu þess valdandi að þing var rofið 8. maí. Það, sem hv. þm. sagði, er því algjörlega rangt. Mér þykir ákaflega leitt að þessi ungi þm., Sigurður Magnússon, skuli hafa látið Magnús Kjartansson, hv. þm., nota sig til þess að flytja mál sitt eins og hann gerði hér, því að það er ekki aðeins í þessu efni, heldur mörgum öðrum þar sem var um algjörlega rangar staðhæfingar og upplýsingar að ræða. Staðgengill Magnúsar Kjartanssonar segir að þessi drög hafi verið lögð til hliðar í ársbyrjun 1974, ekki rædd frekar. 21. maí skrifar Magnús Kjartansson þetta bréf, þar sem hann segir að málin hafi verið til umr. í stjórnarflokkunum þá undanfarna mánuði. Síðan segist hann, þar sem þing hafi nú verið rofið og hann gat ekki lagt fram frv. eins og hafði verið áformað í viðræðum hans við Union Carbide, vilja „fullvissa yður um, að ríkisstj. og ég sjálfur erum þeirrar skoðunar að ákvæði og skilmálar, sem rætt hefur verið um við yður, eru aðgengileg í öllum meginatriðum og að við höfðum og höfum enn sterkan og áframhaldandi áhuga á framkvæmd þessara áforma sem allra fyrst“. Hann segist harma það að þessi dráttur skuli verða, en hann lætur í ljós þá von að málið verði tekið upp eins fljótt og unnt sé eftir komandi kosningar. Ég skal taka það fram, að hér hefur því verið yfirlýst af formanni Alþb. áður, að Alþb. hafi aldrei samþ. járnblendiverksmiðjuna, og ég reyni það ekki. Ég dreg ekki í efa að ekki hafi verið gerðar formlegar samþykktir. En ætli þm. Alþb. hafi verið ókunnugt um það í þrjú ár að iðnrh. bandalagsins hafði haustið 1971 skipað n. til þess að eiga viðræður við erlenda aðila sem kynnu að hafa áhuga á stóriðju hér á landi? Skyldi Alþb. hafa verið ókunnugt um það, að í 3 ár hafi Magnús Kjartansson ásamt n. sinni staðið í beinum samningum við Union Carbide um að koma hér upp járnblendiverksmiðju? Það má vel vera að það sé rétt og ég rengi það ekki, að engin formleg samþykkt um stuðning við málið hafi verið samþ. í Alþb., en eitthvað hlýtur þeim að hafa verið kunnugt um þetta mál. Ég trúi því ekki að slíkt sambandsleysi hafi verið við ráðh., sem var einn áhrifamesti talsmaður bandalagsins, öll þessi ár á þingi eins og þetta gæti gefið til kynna. Það er e. t. v. rétt að rifja hér einnig upp annað. Það var í janúarmánuði 1974, þegar umr. voru hér á Alþ. um frv. sem ríkisstj. flutti um jarðgufuvirkjun við Kröflu eða Námafjall, að þá spurði einn þm. þáv. iðnrh. að því, hvort það væri stefna ríkisstj. að ekki skyldi rísa stóriðnaður á Norðurlandi. Því svaraði Magnús Kjartansson, ráðh.: „ Hv. þm. minntist á hvort það væri stefna ríkisstj. að ekki skyldi rísa upp stóriðnaður á Norðurlandi, ekki orkufrekur iðnaður.“  Þegar maður athugar þessa sögu, þá verður manni auðvitað spurn: Hvernig stendur á þessum látum í hv. þm. Alþb. út af járnblendiverksmiðjunni, þar sem þeir voru í þrjú ár að sjálfsögðu með Magnúsi Kjartanssyni að fjalla um þetta mál?  Hv. 2. þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson, sem flutti hér í gær mjög ítarlega ræðu, varði miklu af sínum ræðutíma til að ræða um orkuverðið. Út í það ætla ég ekki að fara hér. Við skulum bíða með þær umr. þangað til svör og skýrslur Landsvirkjunar liggja fyrir um það mál. En hv. þm. sagði að ég væri afskaplega glaður virkjunarmaður, eins og hann komst að orði, og ég skal viðurkenna að ég hef áhuga á virkjunum. Þegar hv. þm. heldur svo áfram, þá fer hann að gagnrýna virkjunarleyfi fyrir Hrauneyjafossi. Hann sagði að það væri þvert ofan í yfirlýsingar fyrir jól. Ég kannast ekki við þær yfirlýsingar, a. m. k. hef ég ekki gefið neinar yfirlýsingar neitt í þá átt. Mér er ekki kunnugt hvað hv. þm. á við. En hann telur að virkjunarleyfi fyrir Hrauneyjafossi hafi verið gefið vegna fyrirætlana um stóriðju, virkjunin sé tengd stóriðju. Í annan stað taldi hann að hún væri allt of stór. Nú er það dálítið einkennilegt, að í rauninni svaraði hv. þm. Sigurður Magnússon þessu, því hann benti á að eftir orkuspám yrði hér aflskortur 1980–1981, taldi jafnvel að það gæti orðið fyrr eða 1979, og mér skildist á honum að ég hefði verið helst til seinn að veita þetta virkjunarleyfi. Það er nú ágætt að þeir eigist við um þetta, flokksbræðurnir. Aðalatriði málsins er að það var óhjákvæmilegt að veita nú leyfi til þess að hefja undirbúning útboðs fyrir Hrauneyjafossvirkjun. Svo er nefnilega mál með vexti, eins og Sigurður Magnússon sagði, að orkuspár benda til þess að hér verði aflskortur í síðasta lagi árið 1981. Þá er Sigölduvirkjun að fullu notuð. Til þess að ekki lendi í hreinum vandræðum og orkusvelti verður auðvitað nú þegar að hefjast handa. Hrauneyjafossvirkjun er nauðsynleg vegna almenningsnotkunar. Þó að engin stóriðja kæmi til á næstu árum var engu að síður óhjákvæmilegt að veita leyfi fyrir Hrauneyjafossvirkjun nú eins og gert var. Þá hafa tveir þm. a. m. k. talið þau vinnubrögð ámælisverð að málíð skyldi ekki lagt að nýju fyrir Alþ. þegar ljóst var að Union Carbide mundi ganga úr skaftinu. Ég get ekki fallist á þetta sjónarmið. Ég veit ekki almennilega hvernig menn hugsa sér að málið hefði þá átt að bera að á Alþ. Áður en Union Carbide ákvað endanlega að hætta og þegar við töldum líkur til þess að þeir mundu draga sig út úr, þá töldum við sjálfsagt að hafa fyrra fallið á og kanna aðra möguleika. Mer er ekki alveg ljóst hvernig hefði átt að leggja málið fyrir Alþ. á þeim grundvelli, að líklegt væri að Union Carbide mundi hætta, og spyrja Alþ. hvort það vildi leyfa að kanna hvort einhverjir aðrir aðilar einhvers staðar í heiminum væru tilbúnir til samstarfs. Slík vinnubrögð er ekki hægt að viðhafa í þessum efnum. Í stað þess að telja þessi vinnubrögð ámælisverð, þá held ég að ætti frekar að telja þau þakkarverð, að um leið og líkur voru til að þessi aðili drægi sig til baka var gert tvennt í senn: annars vegar að krefja hann skaðabóta, þannig að íslendingar yrðu algjörlega skaðlausir af þessum skiptum, og það tókst með samningunum í júní um 850 millj. greiðslu frá þeirra hendi, og samtímis var kannað hjá þessu viðurkennda og virta norska fyrirtæki, sem áður hafði kynnt sér mál hér og óskað eftir samstarfi um að vísu aðra tegund málmvinnslu, hvort það væri til þess búið að hlaupa þarna í skarðið. Ég held að viðræður um slík mál hafi ekki verið hægt að leggja fyrir fram fyrir Alþ. til umr. og atkvgr. Mér er ekki heldur kunnugt um að þegar fyrrv. ríkisstj. og iðnrh. Alþb. voru að semja við Union Carbide hafi hann lagt það mál fyrir Alþ., hvorki í byrjun, hvort hann mætti hefja viðræður við þá, né á síðari stigum. Ég held að hann hafi aldrei lagt þau mál fyrir Alþ. eða leitað heimildar, ekki einu sinni gefið Alþ. skýrslu um, hvernig þessar viðræður stóðu, þessi þrjú ár. Ég held að með þessum hætti, með því að kanna viðhorf Elkem-Spigerverket, kanna hvort hægt væri að ná samningum við þá aðila, ganga frá þeim samningum, auðvitað að áskildu samþykki Alþ., undirbúa eins og gert hefur verið fjáröflun til þessa fyrirtækis, hafi verið rétt að farið og séu ekki rök fyrir því að telja þau vinnubrögð ámælisverð. Ég skal, hæstv. forseti, ekki fara frekar út í þessi mál nú. Eins og ég tók fram í upphafi máls míns verða þessi mál rædd og ýmsar skýrsíur og upplýsingar lagðar fyrir iðnn. og kemur þá að sjálfsögðu fyrir hv. deild að nýju við 2. umr. málsins. En ég vil aðeins út af ummælum hv. 5. þm. Vestf., Karvels Pálmasonar, um Orkubú Vestfjarða leiðrétta misskilning hjá honum. Hann segir að frá því að lögin voru afgreidd hér á s. l. vori um Orkubú Vestfjarða hafi verið legið á því máli og ekkert gerst né sé að gerast. Þetta er alger misskilningur. Að þessu máli hefur verið unnið og í það lögð mikil vinna. Áður en Orkubúið er formlega stofnað hefur þurft að gera margvíslegar kannanir á fjárhagsstöðu, eignum og skuldum bæði rafveitna á Vestfjörðum og Rafmagnsveitna ríkisins að því er Vestfirði varðar. Að þessu hefur verið unnið og er þetta mál að komast á lokastig. Þetta hefur kostað tíma og vinnu. Einnig hafa verið haldnir nokkrir fundir með fulltrúum vestfirðinga um þetta mál, sem ég hélt að hv. þm. hefði verið kunnugt um. Það er á misskilningi byggt að ekkert hafi verið gert í þessu máli. Það hefur verið unnið að því, og ég vonast til þess að það sé að komast á lokastig.



Herra forseti. Satt að segja var ég ekkert viss um að ég mundi fara að ræða mikið um þetta mál, kannske ekki síst vegna þess að í gær gerði hv. 2. þm. Austurl. ákaflega glögga grein fyrir meginatriðum hvað snerti efnahagslega hlið þess, um sölu raforku, um raforkuverð í Noregi og allt þar fram eftir götunum. Þess vegna er kannske ekki ástæða til að fara að fjalla um þá hlið málsins sérstaklega. En ég var svo sem ekkert hissa á því þó hæstv. iðnrh. ákvæði það, eins og hann sagði sjálfur áðan, að láta alveg liggja á milli hluta hvað hv. þm. Lúðvík Jósepsson sagði um raforkuverðið, sem hæstv. ráðh. gat þó um að hefði verið aðalinntak hans ræðu sem stóð í 21/2 klst. Ég get mér þess til og þykist vita að hann hafi ekki viljað fara að fjalla um ræðu hans hvað snerti peningahlið þessara mála ósköp einfaldlega vegna þess, að ég get ekki séð að hæstv. ráðh. hafi nokkurn möguleika til þess að hrekja þær niðurstöður sem hv. þm. Lúðvík Jósepsson komst að í sinni ræðu. Hæstv. ráðh. fjallaði nokkuð um það sem Magnús Kjartansson fyrrv. hæstv. iðnrh. hefði gert í sinni stjórnartíð, og er slæmt að Magnús Kjartansson skuli ekki geta verið hér sjálfur til andsvara. Hæstv. ráðh. leyfði sér að fara afar frjálslega með sannleikann, en á ákaflega penan hátt, eins og sagt er á góðu máli, enda af skáldum kominn. En ég vil segja það varðandi þau ummæli hæstv. ráðh., að álverið í Eyjafirði hafi verið einhver póstur Magnúsar Kjartanssonar hér í embætti, að þá er það algjörlega rangt því að Magnúsi Kjartanssyni hefði aldrei dottið í hug að semja um slíka verksmiðju. Hæstv. ráðh. fjallaði einnig um það í sinni ræðu að samningar við útlendinga af þessu tagi væru okkar hagur, kastaði fram þeirri spurningu að við þyrftum að rannsaka það vel hvort slíkir samningar væru okkur til hagsbóta eða ekki, en nefndi það sérstaklega að gjaldeyrislega kæmum við mjög vel út úr þessum viðskiptum. Mér þykir afar einkennilegt að komast að þessari niðurstöðu með tilliti til þess ef litið er á samninginn um álverið í Straumsvík, þar sem ljóst er að við þurfum að greiða með raforkuverðinu og auk þess höfum við þurft að greiða ótaldar milljónir dollara í neikvæðan skatt til fyrirtækisins. Sá gjaldeyrir, sem við fáum út úr fyrirtækinu, er þar með keyptur á allt öðru gengi en því sem skráð er, og ég fæ ekki séð að það sé okkar hagur. Auk þess þýða þessir samningar það, að við þurfum sífellt að vera að ráðast í nýjar og nýjar virkjanir, um leið og við vanrækjum ár eftir ár uppbyggingu okkar eigin rafveitukerfis og það í stórum landshlutum sem enn eru í raforkusvelti. Þrátt fyrir það að nú sé þegar búið að taka ákvörðun um að smíða þriðju stórvirkjunina í landinu og þó þessar stóru virkjanir væru komnar upp, þá get ég ekki séð að með því verði í neinu komið í veg fyrir þann orkuskort sem hefur verið viðvarandi, ekki síst á Vestfjörðum og Austfjörðum. Þessir landshlutar þurfa á orku að halda í sín stóriðjuver sem heita í daglegu máli hraðfrystihús og fiskbræðslur, og sannleikurinn er að frá þessum landshlutum kemur megnið af þeim fiski og fiskafurðum og megnið af þeim gjaldeyri sem stendur undir hinu íslenska þjóðarbúi. Með þessari stefnu erum við sífellt að halda lengra á þeirri braut að selja óunnið hráefni, sem sagt raforku, til útlendinga og um leið að vanrækja að styðja við okkar þjóðlegu atvinnuvegi sem fram á þennan dag, og um langa framtíð eiga eftir að vera meginundirstaða íslensks atvinnulífs. Hæstv. ráðh. gerði það að umtalsefni, að við þm. Alþb. gagnrýndum nú hver á eftir öðrum stofnun járnblendifélagsins í samvinnu við norðmenn, og öll okkar stóryrði í þessum efnum, sem hann kallar svo, séu markleysa, en það er þó ekkert annað en upplesnar staðreyndir sem hafðar eru upp úr opinberum skýrslum. Hann víkur einnig að því, að Magnús Kjartansson hafi í sinni iðnrh.-tíð staðið í samningum við þessa menn. Það er þó staðreynd að Magnús Kjartansson samdi aldrei við þessa menn, og það er aðalatriðið. Þingfl. Alþb. var alltaf á móti þessum samningum. Ég sé ekki ástæðu til að rekja meira það sem þá gerðist í sambandi við þær hugmyndir, sem upp höfðu komið og ræddar höfðu verið í þessari svokölluðu viðræðunefnd um orkufrekan iðnað, en um það mætti vissulega margt segja og greinilega fleira, þó ekki væri nema til þess að upplýsa hæstv. iðnrh. um meginstaðreyndirnar á þessu sviði. Það var ekki aðeins ástæðan, sem hann segir að Magnús Kjartansson hafi gefið um í sínu bréfi, að hér væri óviss stjórnmálastaða. Það var auðvitað fyrst og fremst vegna þess að þingfl. snerist á móti þessu, og það ætti hæstv. iðnrh. að vera fullkunnugt og raunar öllum landsmönnum ljóst og það fyrir löngu, að í okkar þingfl. hafa verið frá öndverðu, frá því að þetta mál bar fyrst á góma, allra hörðustu og sterkustu og bestu baráttumenn gegn stóriðjustefnunni. Það fer ekkert á milli mála og ætti alls ekki að geta vafist fyrir hæstv. ráðh., jafnvel þó að hann vilji líta á þetta mál og þessa forsögu í gegnum þau sérkennilegu gleraugu sem gefa honum alveg nákvæmlega öfugar niðurstöður ef ætlast er til að sannleikurinn komi upp. Ég vil samt sem áður, þó ég vilji ekki gera þetta að sérstöku umtalsefni, nefna eitt enn máli mínu til stuðnings, og það er sú staðreynd að landsfundur Alþb. tók stóriðjumálin til meðferðar á þessum tíma sem hæstv. ráðh. nefnir. Þar var mörkuð alveg skýr stefna sem síðan var gefin út og stóð öllum landsmönnum opið að lesa. Frá þessu var greint í öllum helstu fjölmiðlum landsins þegar samþykktin var gerð, og hún var í þá veru að snúast gegn stóriðjustefnunni. Að vera núna í trausti þess, að menn séu búnir að gleyma þessum staðreyndum, að velta sér upp úr því að Magnús Kjartansson og þingfl. Alþb. og okkar flokkur hafi verið æstir í stóriðju á þessum tíma, það eru hinar mestu rangfærslur og slíkur málflutningur sæmir ekki að mínum dómi hæstv. iðnrh.  Herra forseti. Ástæðan til þess, að ég ákvað að taka þátt í þessum umr., var ekki síst sú að ég var hérna kallaður íhaldsmaður. Nú er það svo að það má leggja ýmsar merkingar í orðið íhaldsmaður, og ég vil leyfa mér að halda því fram að sumar þeirra séu góðar. Í vissum efnum er nauðsynlegt að sýna ákveðna íhaldssemi. Það er öllum ljóst, sem eru komnir á miðjan aldur eins og ég, að ekki þýðir ævinlega að hlaupa eftir hvers kyns nýbreytni sem í boði er. Þvert á móti er nauðsynlegt að reyna að staldra við og koma í veg fyrir eyðileggingu gamalla og nýrra verðmæta í þessu þjóðfélagi. Það er einnig vegna þess að þegar slík mál eru á dagskrá eins og hér um ræðir, þá neyðast þeir til þess, sem að jafnaði eru ekki íhaldssamir, að reyna að gera sér grein fyrir því, hverjar afleiðingar það geti haft fyrir þjóðina, fyrir félagslega röskun, fyrir verndun náttúruverðmæta, og fyrir margra hluta sakir að gera sér grein fyrir því hvaða afleiðingar slík skref geta haft. Hv. þm. Benedikt Gröndal sagði sem sé að við værum íhaldsmenn, alþb.-menn, vegna þess að við vildum ekki álverksmiðjur. Alþfl. hefur nú um alllangt skeið legið undir því ámæli að hafa nálgast íhaldsflokkinn okkar raunverulega, Sjálfstfl., meir og meir og stefnt sífellt meir í íhaldsátt, og kannske eru þessi orð hv. þm. Benedikts Gröndals, formanns hins litla Alþfl., ein lítil. en þó misheppnuð tilraun til þess að koma íhaldsnafninu yfir á aðra. 
             Herra forseti. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að fara að endurtaka það sem ég sagði meðan hæstv. ráðh. var frammi, en hann hefur greinilega misst af því þegar ég sagði að þetta orð, íhaldssemi, mætti skilja á ýmsa vegu og ég vildi gjarnan teljast íhaldsmaður í vissum skilningi a. m. k. En ég á við Sjálfstfl. þegar ég segi að hv. þm. Benedikt Gröndal sé að nálgast íhaldið. Það var það sem ég var að segja nú. En það vill nú svo til að hv. þm. Alþfl. hafa rifið sig mest á þessu þingi, sem nú stendur yfir, út af alls kyns málum og komið þar með meira og minna órökstuddar fullyrðingar sem þeir naga sig nú í handabökin sjálfsagt fyrir að hafa látið renna fram af sínum munni og þarf ekki að rekja það nánar, T. d. hafa þeir ráðist heiftarlega á allt sem viðkemur Kröfluvirkjun, og ætla ég ekki heldur að eyða tíma í að fara að ræða um það mál. En sannleikurinn er sá, að þeir hafa tekið þátt í hneyksli, sem er mörgum sinnum verra en svokallað Kröfluhneyksli, eins og þeir alþfl.-menn nefna það, jafnvel þó að það væri allt satt og rétt sem þeir segja, sem er auðvitað ekki. Þeir hafa nefnilega tekið þátt í því að gera samninginn við Alusuisse um álverið í Straumsvík, og sá samningur er með þeim endemum, svo sem alþjóð má nú vera ljóst orðið, að nánast engu tali tekur. Við höfum þurft að greiða niður raforkuverðið fyrir Alusuisse, og það er staðreynd að verð til neytenda hefur sjöfaldast á meðan verð til álversins hefur aðeins tvöfaldast. Við höfum sem sagt þurft að velta yfir á raforkuneytendur í landinu því sem við höfum tapað í raforkusölu til álversins. Þessar upphæðir eru talsvert á annað þús. millj. kr. - þessar upphæðir einar. Er það íhaldssemi að berjast gegn slíkum samningum? Er það virkilega íhaldssemi í hugum alþfl-manna þegar við viljum ekki endurtaka aðra eins dómadagsvitleysu og þarna er um að ræða? Í samningnum við Alusuisse var um það samið að þeir greiddu framleiðslugjald svokallað á hvert tonn af áli. Þó skyldi það aldrei fara hærra en svo að það næmi meiru en 55% af nettótekjum fyrirtækisins. En þannig er þetta mál vaxið að þeir Alusuisse-menn geta alveg ráðið því sjálfir og hafa það í hendi sinni hver verður nettóhagnaður hjá þessu fyrirtæki hér á Íslandi. Þegar deilan stóð um þetta á sínum tíma 1974, þegar myndast hafði neikvæður skattur upp á 4.4 millj. dollara, um 550 millj. kr., þá var hlutlausu bresku fyrirtæki, endurskoðunarfyrirtæki, falið af ríkisstj. að fara yfir reikninga Alusuisse. Þeir gerðu það auðvitað sómasamlega, tæknimenn í þessum efnum og hlutlausir, eins og ég sagði áðan. Það er óþarfi að segja frá því öllu sem þar kom fram, en ég vil leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta - að lesa upp örfá orð úr ræðu hv. þm. Steingríms Hermannssonar sem hann flutti í hv. Ed. 31. mars 1976. Hann segir svo: „Ítarleg endurskoðun fór fram á reikningum þess (ÍSALs). Endurskoðun framkvæmdi breskt endurskoðunarfyrirtæki. Niðurstaða þeirrar endurskoðunar varð sú, að fyrirtækið taldi að ýmislegt mætti finna athugunarvert við reikningsuppgjör ÍSALs og þá fyrst og fremst að þar væri ekki þess gætt að viðskipti við móður- og dótturfyrirtæki færu þannig fram að gætu talist á milli óskyldra aðila, en sú grundvallarstefna er mörkuð í upphaflegum samningi við ÍSA L. Einkum taldi endurskoðunarfyrirtækið vafasama þá verðlagningu sem fram kemur á súráli til ÍSALs. Þar er um að ræða kaup frá öðru dótturfyrirtæki Suisse Aluminium og verðlagningin að sjálfsögðu þar algjörlega á valdi Suisse Aluminium. Engu að síður kom í ljós að ekki var unnt að lækka þessa inneign fyrirtækisins að neinu ráði, þannig að 1. okt. 1975 mun ÍSAL hafa átt innistæðu hjá íslenska ríkinu sem nam 4.4 millj. dollara.“ Það er sem sagt niðurstaða þessa hlutlausa breska endurskoðunarfyrirtækis að Suisse Aluminium geti haft nákvæmlega í hendi sér hver verður nettóhagnaður fyrirtækisins hér á landi. Það getur haft þennan hagnað svo lítinn að við fáum afar takmarkað af framleiðslugjaldinu. Hins vegar hefur nú orðið nokkur breyting á þessu í nýjum samningi við Alusuisse, en þannig var hinn upphaflegi samningur sem nú er verið að fordæma og hefur alltaf verið gert af okkar hálfu, jafnvel þó hv. þm. og núv. hæstv. ráðh. Sjálfstfl. hafi látið blekkjast af útreikningum misviturra manna sem þrátt fyrir þessa reikningsvitleysu eru sí og æ notaðir til sama verkefnisins. Neikvæð skattgreiðsla Suísse Aluminium nam í októberbyrjun 1975 aðeins 4.4 millj. dollara. En vegna afkomunnar - hinnar lélegu afkomu á árinu 1975 og fyrri hluta árs 1976, og eins og ég sagði áðan var það niðurstaða breska fyrirtækisins að þeir geti skammtað sér þessa afkomu og það er þeirra hagur að hafa sem minnst út úr þessu, en sem mest út úr súrálinu, skattainneignin neikvæða stækkar alltaf og stækkar, - þá var áætlað að í lok ársins 1975 yrði inneignin 8–9 millj. dollara. En menn skyldu athuga það, að á þessum tíma höfðu hinar nýju reglur tekið gildi, þannig að það var sífellt verið að borga þetta niður. Það er því ekki óeðlilegt að það sé réttari tala, þegar það er frá dregið, sem fram kemur í ræðu hv. 1. þm. Suðurl. frá 9. febr. árið 1976. En þar segir hann á einum stað orðrétt, ég leyfi mér að lesa það hér, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar um er að ræða 5 ára tímabil er greiðsla samkv. núgildandi samningum vegna orkusölu 14.1 millj. dollarar, skattgreiðslur 10.6 millj. dollarar, skattinneign 12 millj. dollarar.“ 12 millj. dollarar eru 2 300 millj. ísl. kr., og ef ég man nokkurn veginn rétt, þá mun þetta vera ekki langt innan við helming af öllum tekjuskatti, sem þjóðin greiddi í ríkissjóð 1975. Þó að sú tala væri ekki alveg rétt, þá vegur þetta örugglega á milli þess að vera þriðjungur og helmingur þess tekjuskatts, sem þjóðin borgaði. Nú er haft sérstakt lag á því að greiða þessa skuld, það er rétt. En ef hún væri ekki til, þá færu þessir peningar í ríkissjóð, þannig að það má segja að íslenskir skattborgarar láti þriðjunginn af tekjuskatti sínum á þessu ári renna til fyrirtækisins Suisse Aluminium. Það er ekki nóg að við borgum fyrir þá rafmagnið - við borgum á annan milljarð fyrir það - heldur er það upphæð á þriðja milljarð kr. sem við greiðum þeim í skatt, sem svo sannarlega síst skyldi, vegna þess að þetta fyrirtæki hefur ekki verið skattpínt hér á Íslandi. Mér þætti gaman að sjá framan í þann mann sem héldi því fram. Þeir fengu allar sínar vörur og allan efnivið og útbúnað fluttan til landsins án þess að borga nokkurn toll, og þar gilda yfirleitt allt aðrar reglur en gagnvart íslensku fyrirtæki. Ofan á þetta þurfum við að greiða þeim fyrir raforku og fyrir skattgreiðslu hátt á 4. þús. milljóna. Ég hef ekki valið tilvitnanir hér af neinu handahófi. Ég leitaði eftir þeim hjá formönnum iðnn. í báðum hv. d. þingsins, merkum og gamalreyndum þm. Þau orð, sem ég hef lesið, eru eftir Steingrími Hermannssyni, hv. þm., og hv. 1. þm. Suðurl., og ég hygg að þau verði ekki hrakin. Kannske vill hæstv. ráðh. gera það. Hv. þm. Benedikt Gröndal vill kannske kalla það íhaldssemi af okkur alþb.-mönnum að taka ekki þátt í slíkri vitleysu. Við erum kannske íhaldsmenn í augum þessa sósíaldemókrata fyrir að vilja ekki taka út úr höndum þjóðarinnar talsvert á 4. þús. millj. í þetta gímald fyrir ekki neitt. Það er ekki svo að við séum að fá neitt í staðinn. Ef þetta er að vera íhaldssamur, þá vil ég vera íhaldssamur. Herra forseti. Svo sannarlega mætti ræða miklu lengur alla þessa hluti, hvernig samninginn við álverið bar að, hvernig hann var gerður, hvernig hann var útlits og hvernig hann hefur verkað. En satt að segja hefur það verið gert hér áður svo rækilega og röggsamlega að ég sé ekki ástæðu til að gera nú enn á ný. Hins vegar er þetta aðeins 1. umr. og þar af leiðandi tvær eftir í þessari deild, og getur þá verið tækifæri til þess að láta menn finna fyrir stórskotahríð réttlætisins í þessum efnum. Verður það ekki mikið tilhlökkunarefni fyrir hæstv. núv. iðnrh. að verjast því og síst með tilliti til þess að hann þarf nú að fara að hrekja orð hv. þm. Ingólfs Jónssonar. Ég hef ekki staðið í því í mínu kjördæmi að fara að veitast mikið að svo gömlum og reyndum höfuðsmanni úr þeirri sveit. Kannske verður hæstv. ráðh. Gunnar Thoroddsen fyrri til. Og ekki hygg ég að samkomulagið á hæstv. stjórnarheimili kunni að batna að mun ef hæstv. ráðh. ætlar að leyfa sér að fara að taka hv. þm. Steingrím Hermannsson á hné sér fyrir að hafa látið hafa þetta eftir sér. Nú hefur hins vegar komið geysilegur fjörkippur í stóriðju á Íslandi og við höfum margir orðið þeirrar ánægju aðnjótandi að sjá heilmikið prógram sem gert hefur verið um áframhaldandi stórkostlegar stóriðjuframkvæmdir á Íslandi, í áföngum að vísu. Fyrsta áfanga er nú þegar lokið, þ.e.a.s. það er búið að ákveða að stækka um 10 þús. tonn álverið í Straumsvik. Hæstv. iðnrh. fer nú um miðjan mánuðinn til Zürich eða eitthvað annað suður eftir til að ræða við Suisse Aluminium um enn frekari stækkun á verksmiðjunni í Straumsvík, kannske 40 þús. tonna stækkun, þ. e. a. s. bæta einum nýjum kerskála við. Þetta atriði er líka á áætluninni sem þeir Alusuisse-menn hafa gert. Mér býður í grun að hæstv. iðnrh. sé nú ekki að gera sér sérstaka ferð til þess að ræða við þá um það mál erlendis sem auðvitað hefur oft verið rætt, það vitum við. Það hafa verið haldnir stöðugir fundir um þetta efni í mörg ár.  Það er sem sagt fyrsta stækkun í Straumsvík. Á fundinum um miðjan mánuðinn verður rætt um stóru stækkunina í Straumsvík. Og nú í dag erum við að ræða um stóriðjuna á Grundartanga. Það er ekki aðeins þetta sem hefur verið á dagskrá að undanförnu. Einn daginn kvað einn ágætur bóndi norður í Eyjafirði upp úr um það, að það var búið að teikna verksmiðju á hlaðið hjá honum, álverksmiðju. Það var ekki aðeins verið að ræða það lauslega hvað þar væri í bígerð. Það var búið að teikna verksmiðjuna. Það kom að því að eyfirðingar neituðu þessu alveg, þeir vildu alls ekki sjá fyrirtækið. En hæstv. iðnrh. hafði gert ráð fyrir að menn yrðu bara býsna ánægðir með þetta, og hann hefur kannske verið búinn að gefa Norsk Hydro eitthvert vilyrði fyrir því að fá að reisa þarna verksmiðju, því það er vitað mál að Norsk Hydro hefur gefið út skýrslu um athugun á möguleika á verksmiðju í Eyjafirði, um mögulega álverksmiðju á Húsavík og um mögulega álverksmiðju á Reyðarfirði. En þarna kom allt í einu babb í bátinn, að eyfirðingar afpöntuðu fyrirtækið. Nokkrir - fáir samt - forustumenn á svæðinu voru samt með þessu og eru enn. Þetta var auðvitað áfall fyrir hæstv. ráðh. og stóriðjudrauma hans, að svo skyldi fara að eyfirðingar væru svona voðalega lítið hrifnir af verksmiðjunni. Og hvað var þá til ráða? Þá vantaði pantanir annars staðar að af landinu. Það varð að fá einhverja landsmenn til þess að biðja um álverksmiðju. Og eins og segir í gömlu máltæki: Þegar neyðin er stærst, þá er hjálpin næst. Upp úr þessum ógnarlegu vandræðum birtist einn virðulegur öldungur hér í höfuðborginni, Sveinbjörn í Ofnasmiðjunni, sem kallaður er, og hann lýsti miklum áhuga á vaxandi stóriðju á Íslandi og sagðist ekki vilja kalla sig Sveinbjörn Jónsson lengur, heldur nefndi hann sig „vin norðmanna“ þar sem hann fór. Þessi „vinur norðmanna“ hafði að hætti konunga með sér hirðfífl nokkurt sem ég hafði þá ánægju að berjast á móti í kosningum í Suðurlandi fyrir síðustu kosningar og einn af fyrrv. þm. einmitt krata hér á hv. Alþ. Nú tók þessi umtalaði „vinur norðmanna“ á rás með þennan aðstoðarmann sinn með sér og hafði samband við stjórn sveitarfélaganna á Suðurlandi og þeir gerðu mikla reisu um Suðurland, enda hafði þá „vinur norðmanna“ og kannske einhverjir aðstandendur hans reynt að leggja niður fyrir sér dæmin, hvar væri líklegast að koma, hvar væru mestar líkur á að menn færu að velta þessu fyrir sér eða jafnvel yrðu svo fljótir að gleypa beituna hráa og það strax. Þeir hugsuðu sér: Hvar er nú minnst um atvinnu. En einhvers staðar, þar sem atvinna er að minnka, vandræðaástand? Getur það verið að það sé til staður þar sem hlutaðeigandi menn hafi eitthvert forgangsáhugamál, alveg sama hvað það kostar, sem unnt væri að nota sem beitu? Og það skaðaði ekki heldur að reyna að finna eins og einn þm. úr Framsfl. til þess að standa með sér í þessu, til þess að aðstoða við að ýta á starthnappinn, því að Framsfl. hafði tekið nokkuð aðra afstöðu í þessum efnum í fyrri ríkisstj. Þeir hugsuðu sig um góða stund, öldungurinn og aðstandendur hans, og komust að þeirri niðurstöðu að líklegast væri að bera niður í Skaftafellssýslu, og þá var Vík í Mýrdal auðvitað staðurinn. Þar flutti hinn virðulegi öldungur þau boð, að hann vissi um það, skilst mér að það hafi verið orðað, að Norsk Hydro hefði áhuga á því að gera höfn í Dyrhólaey í því skyni að geta komið þar upp aðstöðu fyrir álverksmiðju. Það gefur auga leið og þarf ekkert að skýra það mjög náið, að þetta var auðvitað allt saman tóm blekking, gerð í ákveðnum tilgangi, eins og ég sagði áðan, til þess að framkalla pantanir annars staðar af landinu, ósköp einfaldlega. Ef flett er upp í skýrslu Norsk Hydro, þá höfðu þeir sjálfir komist að þeirri niðurstöðu að eini staðurinn af þeim þrem sem ég nefndi áðan: Akureyri, Húsavík og Reyðarfirði, sem til greina kæmi, þar sem ekki yrði um mjög mikla félagslega röskun að ræða, þar væri nægilegur fólksfjöldi, að vísu yrði félagsleg röskun mikil vegna þess, hvernig atvinnuástandið og atvinnuvegirnir eru þar á staðnum, og kannske einnig vegna þess, að það er sett í miðju blómlegu landbúnaðarhéraði, en þó völdu þeir samt Akureyri nr. eitt. Um Reyðarfjörð var það að segja, að þó þeir vissu það auðvitað og sæju strax að Reyðarfjörður hefur sem sagt tilbúna höfn fyrir hvað stór skip sem er, djúpur, langur, kyrr fjörður þar sem hægt er að setja bryggjukant hvar sem er næstum því undir fjallshlíðinni, þannig að hafnarframkvæmdir þar kosta ekki neitt, a. m. k. ef miðað er við þær upphæðir sem þar er yfirleitt um að ræða. En þeir höfnuðu þessu algjörlega eða svo gott sem. Þeir höfðu það að vísu nr. tvö, en höfðu alla fyrirvara á samkv. eigin reynslu í Noregi og samkv. þeirri stefnu sem þeir höfðu tekið upp þar og höfðu orðið fyrir biturri reynslu af, að flytja stóriðjuver til Norður-Noregs þar sem um fátt fólk var að ræða og þeir höfðu gjörsamlega sett byggðarlög um koll eyðilagt þar allt eðlilegt líf sem fyrir hafði verið. Þeir höfnuðu Reyðarfirði vegna þess að þar væri allt of fátt fólk - og ekki aðeins fátt fólk á Reyðarfirði, heldur tóku þeir líka með og lögðu saman fólksfjöldann á Reyðarfirði, nálægum fjörðum og á Egilsstöðum með. Samt þótti þeim útilokað að koma með slíka verksmiðju, 100 þús. tonna álverksmiðju á þann stað. Það skyldi maður ætla að Húsavík væri næst, en sú varð raunin og norðmenn höfnuðu líka Húsavík. Þeir bentu einnig þar á alvarlega félagslega röskun, en þeir bentu fyrst og fremst á að þar væri ekki nægileg hafnaraðstaða. Svo kemur maður til þeirra í Vík í Mýrdal og segir að Norsk Hydro hafi áhuga á að gera höfn við Vík í Mýrdal til þess að koma upp álverksmiðju. Það má vera meira en lítið blindur maður sem sér ekki strax að þetta er hrein blekking, þetta er bara bragð, því höfn í Vík í Mýrdal kostar ekki aðeins milljarð, heldur tugi milljarða. Það er áætlað að höfn í Vík í Mýrdal fyrir skip að stærð 40–60 þús. tonn, sem notuð eru, kosti a. m. k. 10–12 þús. millj. Hafnargarður á Húsavík, sem hefði getað tekið við þessum skipum, vestur í flóann hefði kostað kannske nokkur hundruð millj. kr. En Húsavík var hafnað. Dettur þá nokkrum í hug að þeir hafi ætlað sér að fara að gera höfn í Vík í Mýrdal fyrir 10–12 þús. millj. kr.? Auðvitað var augljóst hverjum manni að það gat ekki átt sér stað. En nokkrir forustumenn þar eystra létu blekkjast. Þeir voru teknir með trompi. Þetta gekk yfir með mikilli sveiflu og þeir létu blekkjast. Það var auðvitað fyrst og fremst þeirra draumur um að fá þarna höfn sem vafðist fyrir þeim. Það var þessi aldagamli draumur um höfn í Vík í Mýrdal sem sló ryki í augu þessara manna og sumir létu hafa sig að ginningarfíflum. Það er ekki ný hugmynd, höfn við Dyrhólaey, hún er 250 ára gömul sú elsta, en á annað hundrað ár hafa menn alltaf verið að halda því fram að þarna þyrfti að koma höfn fyrst suðurströndin var til skamms tíma hafnlaus. Sama er að segja um ferðalag þessara manna, öldungsins og hirðfíflsins með fylgdarliði, í Þykkvabæ og á Þorlákshöfn. En það var aðeins eitt sem þeir pössuðu sig á - kannske tvennt: Í fyrsta lagi að láta ekki nokkurn mann vita af þessu nema bara þá sem til fundar voru kvaddir. Það mátti undir engum kringumstæðum bera þetta undir fólkið. Og ekki nóg með það, þær samþykktir, sem þar eystra voru gerðar, t. d. í Þorlákshöfn, svo að við förum ekki lengra, voru afbakaðar á leiðinni frá Þorlákshöfn til Reykjavikur svo að þar var um hreinar rangfærslur að ræða. Það var sagt að allir hefðu verið sammála um að láta athuga um álverið og helst að fá álver. En það kom þó greinilega í ljós að einn hreppsnefndarmanna, Hrafnkell bóndi á Hrauni í Ölfusi, hafði lagst á móti málinu af fullum þunga og vildi hvorki sjá né heyra og þaðan af síður kanna. En ólánið skeði, þeir létu blekkjast af þessari tálbeitu, sem var fals, og tilganginum var náð, sem heyrðist fljótt í fréttum, það kom hver álverksmiðjupöntunin á fætur annarri frá þröngum hópi manna á hverjum stað. En von hæstv. ráðh. og sjálfsagt „vinar norðmanna“, öldungsins hér í bænum, rættist. Þeir vöktu upp aftur álverksmiðjuhugmyndir norðlendinga, ekki aðeins á Melrakkasléttu, heldur fóru nú álpostularnir að taka við sér í Eyjafirði líka. Til þess var líka leikurinn allur gerður. Það er illa gert að beita svona bragði og misnota vonir manna um bætta aðstöðu, meiri atvinnu og höfn í því skyni að koma hér allsherjar álvæðingu af stað. Um þetta mál mætti auðvitað segja margt fleira, en ég tel ekki ástæðu til að fjalla lengur um það atriði, en vik nú örfáum orðum að þeirri verksmiðju, annarri stórverksmiðjunni af þessu tagi hér á Íslandi, þeirri sem nú er til umr. Þó að ég hafi sagt áðan að ekki væri ástæða til þess að minnast mikið á raforkuverð, þá held ég að það sé rétt að nefna hér örfáar staðreyndir. Við vitum að lægsta verð af þessu tagi er 6.6 norskir aurar í Noregi, þ. e. a. s. 2.36 kr., en hér á sem sagt að selja orkuna til Grundartangaverksmiðjunnar á 91/2 millj., þ. e. a. s. helminginn af orkunni. Það er forgangsorkan sem talað er um. Hinn helmingurinn af orkunni er kallaður afgangsorka, en er það ekki vegna þess að sú „afgangsorka" er bundin ströngum skilyrðum þegar tekið er tillit til þess hvað verksmiðjan á að skila í afköstum á árinu. Hér er einnig um orku að ræða sem gæti verið óhætt að nefna forgangsorku. Þó skal ég viðurkenna að þarna er ekki um nákvæmlega sams konar forgangsorku að ræða og hina, því að þarna má rjúfa strauminn á vissum tímum, en þó ekki meira en svo að það þarf að skila til verksmiðjunnar á ári hverju nokkurn veginn sem samsvarar fullri keyrslu á báðum ofnunum. Ef notuð væri regla norðmanna að hafa skilyrta forgangsorku reiknaða með 75% af forgangsorkuverði, þá ætti verðið hér ekki að vera 0.5 fyrir afgangsorkuna, heldur miklu meira, ef við fengjum sama verð hér og fæst í Noregi. Verðið á forgangsorkunni er þar 0.62 aurar, og verðið á afgangsorkunni, miðað við þær útreikningsreglur sem ég nefndi áðan, 4.95 aurar norskir, og meðaltalið af þessu er 5.8 aurar norskir. En við ætlum að selja þetta á 31/2 eyri. Afgangsorkan fyrstu tvö árin er aðeins 0.5 millj., þ. e. a. s. hálfur þúsundasti hluti úr dollar. Það er ekki stór upphæð. Þeir eiga að fá helminginn af raforkunni í tvö ár á 10 aura kw. Þetta stendur í samningnum. Ef menn trúa því ekki, þá skulu þeir bara skoða það sjálfir. Þeir eiga að fá helminginn af orkunni fyrir þessa stóriðju á 10 aura, meðan íslendingar borga - ja, ég veit ekki hvað mikið núna, 12 kr. á kw. M. ö. o.: íslenskir notendur, að vísu t smásölu, ég skal taka það fram greiða meira en 120 sinnum hærra verð heldur en norðmenn fyrir þessa orku. Þar sem þessi forgangsorka og svokallaða afgangsorka, sem er forgangsorka að langmestu leyti, er seld á annars vegar 9.5 millj. og hins vegar 0.5 millj., þá er meðaltalið innan við 5 millj. í raun. Mér skilst að með þeirri breytingu, sem gerð var á samningnum, sé verðið nokkru hærra fyrst í stað, þ. e. a. s. nálægt 6 millj., en heildarorkuverðið allan samningstímann á að vera það sama og var í gamla samningnum við Union Carbide og á þar að standa. Það, sem ég hef nú verið að segja hérna, hefur að vísu verið úr ýmsum áttum. Það er í fyrsta lagi um það, hvernig álsamningurinn var, hvaða áhrif hann hefði. Hann kostar okkur við að greiða niður raforkuna á 2. þús. millj., hann kostar okkur í skattgreiðslu til álfélagsins talsvert á 3. milljarð kr., eða samtals tæplega 4000 millj. kr. Ég greindi svolítið frá þeirri blekkingaraðferð sem öldungurinn var sendur í hér á Suðurlandi og er til mikillar skammar. Eins reyndi ég að gera ofurlitla grein fyrir því hversu hraksmánarlega er samið um orkuverð við þessa verksmiðju. Sá sem hefur talið, að þetta verð væri gott, hvort sem hann hefur talið það fyrr eða síðar, hefur ekki viljað sjá hinar raunverulegu staðreyndir, því að staðreyndin er sú, að helmingur orkunnar er seldur á 10 aura íslenska kw. núna fyrst um sinn, a. m. k. fyrstu tvö árin.

Sigurður Magnússon Hæstv. forseti. Ég hélt nokkuð langa ræðu í dag undir þessum umr. og hafði ekki í hyggju að bæta við það nú við þessa 1. umr. málsins. En ég sé mig til knúinn að gera stutta aths. eftir þau ummæli sem hæstv. iðnrh. hefur látið sér um munn fara hér í umr. Þar á ég við þær ásakanir sem hann bar á fyrrv. iðnrh., Magnús Kjartansson. Það er mér á vissan hátt reyndar sérstök lífsreynsla að þurfa að standa hér upp á Alþ. og verja Magnús Kjartansson og hrekja þau ósannindi sem höfð eru um störf hans sem iðnrh. hér á hv. þingi. Ég hygg að Alþ. viti það og allir þm., að Magnús Kjartansson hefur bæði fyrr og síðar verið einn harðasti talsmaður gegn allri erlendri stóriðju á Íslandi, og okkur ætti að vera öllum vel í minni hversu hatrammlega hann barðist gegn áformum víðreisnarstjórnarinnar um áliðnað á Íslandi. Ég hygg að enginn þm. hafi lagt þar stærri hlut af mörkum, bæði í ræðustól hér á Alþ. og í blaðaskrifum á meðan hann var ritstjóri Þjóðviljans. Þetta veit Gunnar Thoroddsen eins vel og ég. Magnús Kjartansson var á þessum árum hundeltur í blöðum íhaldsins og af talsmönnum þess hér á Alþ. fyrir þá stefnu, sem hann boðaði, og fyrir andstöðu sína gegn erlendri stóriðju. Þetta veit Gunnar Thoroddsen líka mætavel. Enda stendur sú staðhæfing mín óhögguð, að þær viðræður, sem Magnús Kjartansson stóð að eða veitti n. um orkufrekan iðnað leyfi til að fara út í við erlenda aðila, voru könnunarviðræður til að kanna um hvaða möguleika væri að ræða fyrir okkur íslendinga í þessum efnum. Þær viðræður fóru fram með allt öðrum hætti en áður hafði átt sér stað við erlenda aðila. Þar var í fyrsta skipti slíkri viðræðunefnd sett það skilyrði að íslenska ríkið þyrfti að eiga meiri hluta í slíkum fyrirtækjum þar sem erlendir aðilar kæmu sem mótaðilar, og fleiri skilyrði voru sett sem ég gat um í fyrri ræðu minni. Þetta var nýtt í umræðum um samskipti við erlenda aðila um atvinnurekstur á Íslandi og skiptir vitaskuld miklu máli. Það er líka staðreynd, sem stendur óhögguð, að Magnús Kjartansson lagði þetta mál aldrei fyrir Alþ. vegna þess að það voru komin upp ný viðhorf í orkumálum þjóðarinnar og því ekki talin ástæða til að skoða þennan möguleika frekar. Í þessu sambandi getum við skoðað ýmis ummæli sem ráðh. lét hafa eftir sér hér á þingi um þetta mál. Hins vegar reynir Gunnar Thoroddsen nú jafnvel að gera því skóna að Magnús Kjartansson hafi haft í hyggju erlenda stóriðju á Norður- og Austurlandi. Slíkt er alger fásinna. Þegar Magnús Kjartansson svarar þm. hér um það, að hann telji ekki óeðlilegt að það komi upp stóriðnaður á Norður- og Austurlandi, sem hann vissulega gerði, þá var aldrei nefndur erlendur stóriðnaður í því sambandi. Ég hef undirstrikað það hér í máli mínu áður og ýmsir talsmenn Alþb., að ýmis stóriðnaður getur átt sér stað hér í landinu sem vinnur úr íslenskum hráefnum, og hann getur vitaskuld verið á Norðurlandi og Austurlandi ekki síður en hér sunnanlands. En þetta er ekki ný aðferð misviturra stjórnmálamanna, að reyna að bregða fyrir sig lyginni og ósannindunum þegar ekkert annað gefst. Þetta er þekkt í stjórnmálasögunni og er einmitt eitt af því sem hefur oft og tíðum fjarlægt stjórnmálamenn fólkinu sem þeir eru þó umbjóðendur fyrir. Það hefur t. d. verið reynt að koma að svipuðum ósannindum í sambandi við afstöðu Alþb. og þm. og ráðh. þess til útfærslu fiskveiðilandhelgi okkar. Það hefur verið reynt að halda því fram að Alþb. hafi verið andsnúið útfærslunni í 200 mílur. Og þessu hafa þeir haldið helst fram sem börðust hatrammlega gegn útfærslunni í 50 mílur sem Alþb. hafði forgöngu um. Og þetta hefur íhaldið á Íslandi sagt og reynt að telja fólki trú um þótt það viti manna best, að Alþb. og sósíalistar á Íslandi hafa verið fremstir í flokki alla tíð að verja hagsmuni íslendinga í landhelgismálinu og verið fremstir í flokki að vernda fiskimiðin í kringum landið. En það hefur verið með þennan áróður að hann hefur misst marks. Fólkið í landinu veit hvað er satt í þessum efnum, og fólkið í landinu veit líka hver hefur verið afstaða Magnúsar Kjartanssonar til erlendrar stóriðju á Íslandi. Það þýðir ekki að ljúga því að þjóðinni að hann hafi og vilji hafa forgöngu um slíkan rekstur á Íslandi. Allar slíkar ásakanir munu missa marks. Annars verð ég að segja það hér, úr því að ég er kominn upp í ræðustól, að mér fannst innlegg ráðh. í þessar umr. vera skelfilega smátt og ekki margt markvert, sem þar kom fram, eða nýtt. Þó vil ég vekja athygli á einu sem kom fram í máli hans, og það er full ástæða til þess að þm. veiti því eftirtekt. Ef ég hef skilið orð hans rétt, þá tók hann undir þau orð mín og þær spár sem ég hafði í frammi um þær staðreyndir, sem eru í orkumálum okkar, að miklar líkur væru á orkuskorti jafnvel 1979. Úr því að ráðh. fellst á þessi orð mín, - ég gat ekki skilið hann öðruvísi, - þá vil ég spyrja hann: Hvernig ætlar hann að leysa raforkumál landsins þar til Hrauneyjafossvirkjun kemur til framkvæmda 1982, t. d. ef það gerðist sem ég gaf í skyn í ræðu minni, að það væri alls ekki víst að orkan frá Kröfluvirkjun kæmi inn að fullu eins og ráð var fyrir gert? Ég vildi gjarnan spyrja ráðh.: Ætlar hann að verða við óskum vestfirðinga og koma stofnlínu úr Hrútafirði til Mjólkárvirkjunar til þess að leysa orkuvandana á Vestfjörðum? Ætlar ráðh. að verða við þessum óskum vestfirðinga? Ef hann ætlar að verða við þessum óskum vestfirðinga, þá getur hann ekki gert þann orkusölusamning sem hann vill nú fá samþykktan hér á Alþ. um járnblendiverksmiðjuna, því að þá verður ekki til orka til að verða við þessum innlendu þörfum. Í þessum orkuspám er ekki heldur gert ráð fyrir að verulegt stórátak sé gert í uppbyggingu iðnaðar á Íslandi. Þar er gert ráð fyrir eðlilegri þróun miðað við mannaflaaukningu í landinu, en ekki neinu verulegu stórátaki. Þessi orkusölusamningur, þessi samningur og þetta frv. um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði þýðir því hiklaust að þessum áformum verður slegið á frest. Ráðh. hefur með orðum sínum hér í dag viðurkennt þetta, og hann getur ekki tekið þau orð sín til baka. Þetta er kannske mergurinn málsins, og þess vegna vil ég vekja athygli hv. Alþ. á þessari staðreynd. Hins vegar er það, að mér sýnist að það muni ekki takast hér á Alþ. nú að koma í veg fyrir samþykkt þessa frv. og ber að harma það. Það her að harma það þegar menn geta ekki endurskoðað fyrri afstöðu sína og viðurkennt staðreyndir, - viðurkennt að þeir eru að gera rangt. En ég treysti því að í þeim kosningum, sem fara í hönd, og það kann að vera að það styttist í þær kosningar, muni þjóðin taka afstöðu í þessu máli. Og úr því að það tekst ekki að láta núv. ríkisstj. fá þá ráðningu, sem hún á skilið, hér á Alþ. í þessu máli, þá treysti ég því, að þjóðin geri það við fyrsta tækifæri og það gerist sama í næstu kosningum og gerðist í kosningunum 1971, að hin íslenska stefna, sem Alþb. berst fyrir, um innlenda hagnýtingu orku okkar verði ofan á og þeir stjórnarherrar, sem nú sitja við völd, víki úr sessi. Þá mun renna upp nýr tími á Íslandi og hagsæld í landinu.



Ég vil beina því til hv. síðasta ræðumanns, að á Alþ. ríkja ákveðnar reglur um þinglegt orðbragð, og vil mælast til að hann kynni sér ákvæði þingskapa um það.



Það er nauðsynlegt að leiðrétta vissar missagnir hjá hv. þm. Hann minntist á orkuspá í fyrri ræðu sinni, sem er á þá lund og ég hef áður skýrt frá opinberlega, að talið er að hér verði aflskortur 1981 ef ekki verði komin ný virkjun. Af þeirri ástæðu var ákveðið að veita virkjunarleyfi fyrir Hrauneyjafossvirkjun sem er sú eina sem er tilbúin til útboðs. Þurfti að veita það virkjunarleyfi nú til þess að hún yrði tilbúin í tæka tíð. Hv. þm. segir að ég hafi viðurkennt að það yrði orkuskortur árið 1979. Þetta er tilbúningur einn. Orkuspáin, sem ég hef gengið út frá og virkjunarleyfið er byggt á, er um árið 1981. Mér dettur ekki í hug að fara að deila við hv. þm. frekar um viðhorf Magnúsar Kjartanssonar til stóriðju. Ég held að þessi hv. þm. ætti að athuga betur sinn gang áður en lengra er haldið á stjórnmálabrautinni, því að það er ekki álitlegt ef hann ætlar að haga málflutningi sínum með þeim endemum sem hann gerir hér. Þó að búið sé að lesa upp og skýra frá skipun n. um orkufrekan iðnað haustið 1971, sem Magnús Kjartansson iðnrh. skipaði til þess að eiga viðræður við erlenda aðila um orkufrekan iðnað hér á landi, þá skiptir það hann engu máli. Það skiptir hann engu máli þó að fyrir liggi bréf frá Magnúsi Kjartanssyni til Union Carbide frá 21. maí 1974 þar sem hann lýsir gangi þessara mála, eftir að hann hefur unnið í þrjú ár að samningum um járnblendiverksmiðju í samlögum við Union Carbide, og lýsir yfir brennandi áhuga sínum á því máli, leiður yfir því að vegna þingflokksins hafi hann ekki getað lagt fram frv, um þetta, en vonast til að það geti orðið sem fyrst eftir að þing kemur saman að nýju. Ég er sannast sagna óvanur því, þó að ég hafi verið samtímis mörgum þm. á þingi, bæði ungum og eldri, að ungur þm. skuli leyfa sér að berja svona höfðinu við steininn og halda fram hlutum alveg þvert ofan í staðreyndir; bréf, sem liggja fyrir, og skjöl. Svo heldur hann lofræðu um Magnús Kjartansson, að hann hafi alltaf verið mesti baráttumaður gegn stóriðju, þó að þetta liggi allt saman skjallega, sannanlega fyrir, að í þrjú ár er hann að beita sór fyrir stóriðju í samlögum við erlendan aðila. Ég þarf ekki að fara um þetta fleiri orðum.