Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Undir forystu Samfylkingarinnar var króna á móti krónu skerðing sett á og einnig sérstök uppbót sem skertist krónu á móti krónu sem er nú í boði ríkisstjórnarinnar, þ.e. 65 aurar á móti krónu. Þá voru einnig í boði Samfylkingarinnar sett lög eftir bankahrunið um að lækka bætur almannatrygginga um 10%. Var þetta gert með þeim formerkjum að þetta yrði leiðrétt við fyrsta tækifæri, um leið og betur áraði. Auðvitað var ekki staðið við það. Allir fengu leiðréttingu eftir á, einnig þingmenn og ráðherrar, en auðvitað ekki fátæka fólkið í almannatryggingakerfinu. Þetta var upphafið að þeirri kjaragliðnun sem síðan hefur stóraukist. Er nú svo komið að það vantar yfir 100.000 kr. á mánuði til fátæks fólks í okkar ríka samfélagi. Í tíð ríkisstjórna sem hafa verið við völd eftir bankahrunið hefur einnig verið haldið áfram að búa til fátæktargildrur með því að hækka ekki ýmsar bætur á lífeyri og þá einnig stórauka skatta með því að hækka ekki persónuafslátt samkvæmt launavísitölu. Ef rétt hefði verið farið að og lífeyrislaunin, persónuafslátturinn og uppbætur hefðu verið uppfærðar samkvæmt launavísitölu, væru lægstu lífeyrislaun almannatrygginga um 400.000 kr. á mánuði skatta- og skerðingarlaust, eins og frumvarp Flokks fólksins boðar. Yfir 10.000 börn á Íslandi búa við fátækt. Eitt barn sem elst upp í fátækt á Íslandi er einu barni of mikið. 24,1% íslenskra heimila eiga í erfiðleikum með að standa straum af daglegum útgjöldum, hvað þá að ná endum saman, og þá eru einnig meiri líkur á að börn utan höfuðborgarsvæðisins búi við fátækt. Fátæka fólkið okkar er að leigja hreysi, óíbúðarhæfar íbúðir sem eru ekki boðlegar skepnum, hvað þá fólki með börn sem veikist síðan vegna vosbúðar og myglu og á ekki einu sinni fyrir mat fyrir börnin sín. Það er vonlaust að reyna að tóra á launum langt undir fátæktarmörkum í dag og það er ávísun á sárafátækt. Sárafátækt fólk á ekki fyrir húsaleigu og þau sem geta farið í röð eftir matargjöfum og fengið aðrar nauðsynjar frá hjálparsamtökum fyrir sig og börnin sín lifa með þeim í sárafátækt í boði ríkisstjórnarinnar. Skömmin 

Virðulegur forseti. Ég er dálítið innblásinn, nýkominn af fundi með framtíðarnefnd og þjóðaröryggisráði; var verið að funda um mögulegar framtíðarmyndir. Þetta er nú með skemmtilegri nefndum sem ég sit í, með fullri virðingu fyrir hinum þremur. Þar leyfa menn sér að láta hugann reika og skiptast á skoðunum frjálsmannlega, allar hugmyndir eru velkomnar og teknar til umræðu með atfylgi ráðherra og ráðuneytisstarfsmanna. Meðal þess sem kom þar upp sem möguleg framtíðarmynd eru þjóðflutningar, ekki var farið nánar út í það í hvora áttina það væri, en við skoðuðum framtíðarspá frá 1986, þegar Íslendingar voru 240.000, og þar var spáð um einhverja tugi þúsunda sem myndu bætast við. Sú spá, þegar á daginn er komið, í dag, reyndist vera 350% undir væntingum. Þarna var líka tekið til mála sem varða þjóðaröryggi og netmál almennt og þá staðreynd að t.d. eftir Covid blasir það við, með öllum fjarfundunum og vaxandi nettengslum unga fólksins, unglinganna, miðaldra fólksins og gamla fólksins, að það hefur eiginlega sljákkað á því um allan heim, verulega, farið niður um 20–25%, að menn sæki mannfagnaði með sama hætti og áður var; fundi, leikhús, tónleika og hvað það er. Það er doði, en kannski eru menn líka sjálfum sér nægari en þeir voru. Það er út af fyrir sig ágætt en það leiðir líka til rofa í samskiptum. Það kemur aldrei í staðinn fyrir mannleg samskipti að skiptast á skoðunum á netinu. 

Herra forseti. 281.000 kr. Þetta eru ráðstöfunartekjur öryrkja í sambúð sem fékk örorkumat 40 ára. 281.000 kr. er sú fjárhæð sem ríkisstjórn Íslands og þingmenn stjórnarflokkanna halda að dugi öryrkja til að draga fram lífið í hverjum mánuði. 281.000 kr. eiga að hrökkva fyrir húsnæði, mat, fötum, hjálpartækjum og læknisþjónustu. Þannig eru hungurleikarnir sem stjórnmálastéttin á Íslandi býður öryrkjum upp á. Svona getum við ekki haft þetta og þurfum að breyta þessu. Í fyrsta lagi þurfum við hér á Alþingi að taka stefnumarkandi ákvörðun um að stöðva kjaragliðnun lífeyris og lægstu launa og koma 69. gr. almannatryggingalaga í fastari skorður. Þar er t.d. hægt að styðjast við sams konar reiknireglu og þegar launahækkanir þingmanna og ráðherra eru ákvarðaðar. Í öðru lagi þurfum við að leiðrétta óréttlætið sem felst í því að aldurstengda örorkuuppbótin verður að engu um leið og öryrkjar fara á ellilífeyri, án þess að neitt komi í staðinn. Öryrki hættir auðvitað ekkert að vera öryrki um leið og hann verður 67 ára, það segir sig sjálft. Þetta er einmitt sá hópur eldra fólks sem er með minnstu réttindin í lífeyrissjóðum. Í þriðja lagi ættum við að gera sérstöku framfærsluuppbótina og 65% skerðinguna sem henni fylgir óþarfa, með því að hækka aðra bótaflokka sem uppbótinni nemur og hætta þannig að refsa tekjulægsta fólkinu fyrir að afla sér tekna. Þetta eru þrjár einfaldar aðgerðir sem myndu skipta sköpum fyrir tekjulægsta fólkið á Íslandi. Þetta kostar peninga og kallar á breytta forgangsröðun við landsstjórnina. En, virðulegur forseti, einhver skilvirkasta og árangursríkasta leiðin til að vinna gegn fátækt og ójöfnuði er að bæta kjör öryrkja. Þannig er það.

Herra forseti. Ég er hingað kominn til að hvetja Alþingi til dáða, þessa merku, næstum 1100 ára gömlu stofnun, og hvetja þingið til að bregðast við því stjórnleysi sem nú er ríkjandi í landinu. Það birtist á hinum ýmsu sviðum, eiginlega flestum sviðum. Í heilbrigðismálum lengjast biðlistar stöðugt. Það er ekkert tekið á vandanum. Það er ekki brugðist við kerfisvandanum þar. Í samgöngumálum er stjórnleysi. Einn ráðherra segir að það þurfi að endurskoða samgöngusáttmála, annar segir það algjörlega óþarft. Í dóms- og löggæslumálum er stjórnleysið slíkt að ráðherrar ríkisstjórnarinnar tala algerlega í kross. Þannig gæti ég haldið lengi áfram. En stærsta umræðuefnið síðustu daga er auðvitað stjórnleysið í efnahagsmálum þjóðarinnar þar sem ríkisstjórnin hefur slegið öll met í útgjöldum ríkisins, útgjaldaaukningu og heildarútgjöldum ríkisins, reyndar bætt stundum við hérna í þinginu og svo heyrum við af því núna að jafnvel þessar miklu áætlanir um útgjaldaaukningu muni ekki duga til því að útgjöldin verði enn þá meiri. Og hver er afleiðingin? Hún er verðbólga, verðbólga sem hefur áhrif á auðvitað verð þess sem fólk þarf að kaupa dagsdaglega en skilar sér líka í síendurteknum vaxtahækkunum Seðlabankans sem er að reyna að bregðast við útgjaldabrjálæði ríkisstjórnarinnar. Það þýðir að heimilin þurfa að borga meira og meira af lánunum sínum. En ekki nóg með það heldur er hætta á því núna, og reyndar útlit fyrir það, að lífeyrir landsmanna geti rýrnað mjög verulega við þessar aðstæður því að ríkisskuldabréf hafa fallið mjög hratt í verði eftir því sem vextir hafa hækkað og fyrri ríkisskuldabréf, sem lífeyrissjóðirnir eiga gríðarlega mikið af, og raunar ekki bara ríkisskuldabréf heldur skuldabréf á sveitarfélög og aðra aðila, hafa fallið mjög hratt í verði. Þarna getur munað hundruðum milljarða. Ríkisstjórnin bregst ekki við neinu af þessu og ekki öðrum áhyggjuefnum heldur. 

Virðulegur forseti. Fyrir nokkru komst ég að því, sem kom mér eilítið á óvart, að á meðan tæknifrjóvganir eru niðurgreiddar að hluta, og þar sem þeir sem þurfa þá aðstoð þurfa að greiða talsvert fé til að standa undir því mikla og erfiða verkefni í mörgum tilfellum, þá eru hins vegar samkvæmt lögum ófrjósemisaðgerðir niðurgreiddar að fullu. Ég skal viðurkenna, forseti, að það kom mér eilítið á óvart. Ég vil á engan hátt gera lítið úr því vali fólks sem kýs að fara í slíkar aðgerðir, tala nú að sjálfsögðu ekki um þegar það er lífsnauðsynlegt, en það er ekki umræðuefni hér heldur. Fyrir þá sem kjósa að fara í ófrjósemisaðgerðir er það 100% þeirra val og ég ætla ekki að gera lítið úr því, en ég viðurkenni að mér þætti rétt að við myndum skoða hvernig við getum jafnað þennan aðstöðumun að einhverju leyti. Það er ekki sjálfsagt að geta eignast börn. Ég held að við hér séum flest sammála um að gera það sem við getum gert til að reyna að aðstoða í því verkefni. Við Haraldur Benediktsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, enn sem komið er, í nokkra daga alla vega, höfum verið að skoða niðurgreiðslukerfið gagnvart tæknifrjóvgunum í því augnamiði eða í þeirri einföldu pólitík að vilja hjálpa fólki að eignast börn. Því hef ég lagt fram fyrirspurn til heilbrigðisráðherra þar sem ég spyr einfaldlega hver sé kostnaður hins opinbera annars vegar við að niðurgreiða að hluta til tæknifrjóvganir og hins vegar að fullu ófrjósemisaðgerðir. Það er gert í því augnamiði að fá frekari upplýsingar áður en stigin eru næstu skref sem ég hefði áhuga á til að skoða hvernig við getum kannski jafnað þennan aðstöðumun innan kerfisins eilítið til að hjálpa fólki aðeins meira í því verkefni að geta eignast börn.

Virðulegi forseti. Samkvæmt óformlegri könnun Innherja á Vísi, þar sem púlsinn er tekinn hjá fjölmörgum greinendum á markaði, er búist við a.m.k. 50 punkta stýrivaxtahækkun hjá Seðlabankanum á morgun. Aðrir ganga reyndar jafnvel svo langt að spá 100 punkta hækkun. Markaðurinn hefur einfaldlega misst trú á því að ríkisstjórnin, og eftir atvikum Seðlabankinn, geti náð verðbólgumarkmiðum sínum í bráð. Þetta þýðir einfaldlega á mannamáli að í 12 skipti í röð munu vextir því að öllum líkindum hækka og skilaboðin af vaxtaákvörðunarfundi morgundagsins verða eflaust eitthvað á þá leið að launahækkanir á vinnumarkaði, útgjaldafylleríi hins opinbera og halli á ríkissjóði gefi ekki tilefni til annars; sem sagt endurtekið efni og verðbólgan heldur áfram að gera fjölskyldunum í landinu lífið leitt, enn þá meira endurtekið efni, kynslóð fram af kynslóð. Það eru allir á nálum fyrir morgundaginn en þó ekki þeir sem standa utan krónuhagkerfisins. Verandi aldursforseti þingsins vil ég sérstaklega koma hingað upp og óska eindregið eftir því að við sem hér sitjum, og þau sem fara fyrir ríkisstjórninni, komum saman og vinnum að sameiginlegri lausn á þessu stjórnlausa ástandi. Þar skiptir auðvitað stöðugt gengi líka máli og ég hygg að flestir þekki hvað við í Viðreisn teljum vera stóru lausnina en ég lýsi okkur tilbúin til að vinna með öllum hér að því að koma stjórn á þessar aðstæður og gera hvað í okkar valdi stendur til að koma í veg fyrir þrettándu stýrivaxtahækkunina sem að óbreyttu vofir yfir því það er einfaldlega of mikið undir. Okkur hér ber skylda til að gera tillögu að því að reyna þá leið, leið málamiðlana og leið sátta, um að ná núllpunkti svo við getum vonandi þaðan farið að varða leiðina að lausnum til framtíðar. Þetta þarf ekki að vera svona, virðulegur forseti.

Herra forseti. Ég vil ræða rödd barna við ákvarðanir stjórnvalda. Ég hef nokkrar áhyggjur af því að komið sé bakslag í kerfin okkar þegar kemur að því að hlusta á vilja barna eftir því sem aldur þeirra og þroski leyfir. Við framkvæmd ákvörðunar um lögheimili, forsjá og umgengni hefur nokkuð borið á því að lítið sem ekkert sé hlustað á vilja barnanna sjálfra, hvort heldur sem er hjá dómstólum eða sýslumönnum. Við skulum hafa tvo varnagla á hvernig afstöðu barns er náð fram, annars vegar er það auðvitað aldur og þroski og hins vegar hvort tilraun hafi verið gerð til innrætingar hjá börnunum. Við ákvörðun um áðurnefnda hluti eru yfirleitt kallaðir til sérfræðingar sem meta einmitt þetta og segja og leiðbeina stjórnvöldum. Nú er auðvitað flókið að ræða þetta mál án þess að fara of djúpt ofan í einstök mál, en þau eru fjölmörg. Í skýrslu GREVIO sem birtist síðasta haust, um aðgerðir stjórnvalda til varnar ofbeldi gegn börnum og konum og ofbeldi almennt, kom fram að í ákvörðunum í umgengnis- og forsjármálum þætti nefndinni ekki nægjanlega horft til ofbeldis sem átt hefði sér stað gagnvart barni og foreldri. Í framhaldi af því brá mér þess vegna nokkuð að sjá og heyra af bréfi frá dómsmálaráðuneytinu til lögreglu þar sem verið er að gefa skýr skilaboð um valdheimildir lögreglu í málum eins og þeim sem ég ræði hér um, hvaða sjónarmiða eigi að horfa til og túlkunar á barnalögum. Er þar lögreglu leiðbeint að horfa til lögreglulaga um skyldur sínar, án þess að þar sé nokkuð vikið að því að hlustað sé á barnið, að hagsmuna barnsins sé gætt með tilliti til þroska þess og aldurs, og eins hvort barnalögin og barnasáttmálinn séu tryggð við aðförina og framkvæmdina. Ég held að við hljótum að geta staðið saman í því og komið okkur saman um að allir valdhafar þessa lands hlusti fyrst og fremst á vilja barnanna og horfi fyrst og fremst á hagsmuni þeirra þegar kemur að þessum málum. 

Virðulegur forseti. Í síðustu viku vorum við gestgjafar vorfundar Norðurlandaráðs. Það er alltaf gaman þegar við fáum það hlutverk að taka á móti vinum okkar á Norðurlöndunum og aðalumræðuefni þessa fundar var orkumál og orkukrísan í Evrópu. Á fundinum var jafnframt samþykkt alþjóðastefnan okkar þar sem talað er um að Norðurlandaráð eigi að vinna í þágu lýðræðis, mannréttinda og grænna umskipta. Norðurlöndin hafa sameinast um það að vera í fararbroddi og verða sjálfbærasta svæði heims. Um þetta ríkir mikill einhugur í Norðurlandaráði. Þó að það sé þannig að við í Norðurlandaráði séum almennt sammála í pólitík vegna þess að Norðurlöndin eru öll jú mjög lík velferðarsamfélög og við leggjum aðaláherslu á lýðræði, mannréttindi og velferðarsamfélagið okkar, þá verður það samt að segjast að það kom töluvert á óvart þegar það átti sér stað æsispennandi atkvæðagreiðsla um þingsályktunartillögu sem hafði verið unnin á vettvangi sjálfbærninefndar ráðsins í töluverðan tíma er laut því að draga úr framleiðslu á jarðefnaeldsneyti. Fyrir fram hafði ég alltaf átt von á því að þessi tillaga yrði samþykkt því að hún var hófleg en, mér alla vega mjög að óvöru, þá stóðu jafnaðarmenn upp og mæltu gegn því að tillagan yrði samþykkt. Norrænir jafnaðarmenn stóðu upp og mæltu gegn því að þessi ályktun yrði samþykkt. Þarna sameinuðust sem sagt flokkahóparnir Norrænt frelsi og Norrænir jafnaðarmenn um að fella þessa hóflegu tillögu sem laut að því að draga skyldi með tímanum úr framleiðslu á jarðefnaeldsneyti. Það er í rauninni ótrúlegt að atkvæðagreiðslan hafi farið með þessum hætti því á sama þingi var auðvitað ítrekuð sú stefna okkar að við ætlum að vera sjálfbærasta svæði í heiminum. 

Virðulegi forseti. Ég get ekki leyft ESB-sinnum að einoka hér umræðuna dag eftir dag með enn einum snúningnum á ESB-umræðunni. Þessa daga á evran að bjarga hér öllu sem bjargað verður. Við það að við tökum upp evru mun verðbólgan hjaðna og vextir snarlækka og þar með húsnæðisafborganir. Matarkarfan verður ódýrari og ríkissjóður sparar heilmikil vaxtagjöld. Þetta finnst mér eitthvað öfugsnúið þegar ég fletti upp samanburðinum í þessum efnum á evrusvæðinu. Þar er verðbólga víða á pari við verðbólgu hér og sums staðar tvöföld, þar hafa útlánsvextir til fyrirtækja og heimila margfaldast, enda segja stýrivextir ekki alla söguna eins og ESB-sinnar hljóta að vita. Þar hafa mánaðarlegir orkureikningar rokið upp úr öllu valdi, jafnvel sem nemur húsnæðisafborgun. Þar er víðast hvar stöðnun og mun meira atvinnuleysi en hér. Það er auðvitað hægt að ná efnahagslegum stöðugleika með atvinnuleysi ef það er eina markmiðið. Þegar ég skoða sveiflur evrunnar er langt frá því að hún teljist stöðug, til að mynda á móti bandaríkjadollara sem er okkar helsti viðskiptagjaldmiðill. Þegar við berum saman matarkörfurnar hljótum við að taka laun með í reikninginn. Það getur varla talist óeðlilegt að matarkarfan sé dýr þar sem laun eru há og þau eru óvíða hærri en hér. Í allri þessari umræðu um lága vexti sakna ég umræðu um sparifjáreigendur, þar með talið lífeyrissjóðina. Hafa þeir ekki annars þurft að greiða með innlánum í Evrópu síðastliðin ár? Eru neikvæðir raunvextir eftirsóknarverðir? Hvaða áhrif hafa lágir vextir annars á húsnæðisverð og þar með afborganir? Af hverju lofa ESB-sinnar stöðugleika og fyrirsjáanleika við upptöku evru? Er minni fyrirsjáanleiki í Svíþjóð en í evrulöndunum Spáni og Grikklandi? Og hvað er þá með Sviss? ESB-sinnar mættu gjarnan reyna að flytja þennan málflutning út til ESB-landa sem hafa hafnað evrunni. Vita þeir ekki hvað hún er mikil snilld?

Herra forseti. Hér á undan mér var hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir að tala og ég ætla að lýsa því hér yfir í ræðustól að ég er hjartanlega sammála þingmanninum, bara ekki um það sem hún var að nefna hér rétt áðan. Hv. þingmaður hefur nefnilega verið í fararbroddi þeirra Sjálfstæðismanna sem vilja aflétta leyndinni af Lindarhvolsskýrslunni og þar erum við hv. þingmaður svo sannarlega sammála. Ég var nefnilega að fylgjast með orðaskiptum hér í þinginu í gær á milli hæstv. forsætisráðherra og hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar í fyrirspurnatíma. Þar nefnir hæstv. forsætisráðherra að það þurfi að eiga sér stað einhvers konar pólitískt samtal um að aflétta leyndinni af Lindarhvolsgreinargerðinni sem liggur hér í þinginu. Þetta samtal er búið að standa yfir nánast linnulaust frá síðasta kjörtímabili. Undanfarna mánuði hefur þetta samtal meira að segja verið talsvert mikið, bæði á vettvangi forsætisnefndar, hér í þingsal og núna á vettvangi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Þannig að það skortir ekkert á samtalið. Það skortir hins vegar talsvert á hinn pólitíska vilja. Einnig kom fram hjá hæstv. forsætisráðherra að æskilegast væri að forsætisnefnd gæti bara náð einfaldlega einhvers konar sameiginlegri niðurstöðu, þar með talið forseti þingsins, um meðferð þessa gagns. Nú er það þannig að það sitja níu í forsætisnefnd ef við teljum með tvo áheyrnarfulltrúa. Átta vilja birta greinargerðina. Forseti þingsins stendur hins vegar einn gegn því. Hér eru afskaplega lítt dulin skilaboð frá hæstv. forsætisráðherra til forseta þingsins um að hann ætti nú kannski að eiga betra og gagnvirkara samtal við alla nefndina um það að niðurstaðan yrði sú að birta greinargerðina. Það vantar ekki samtalið, það vantar bara viljann. Ég árétta það hér enn eina ferðina að það er vel hægt að líta til þess fordæmis í sambærilegum aðstæðum þegar listinn yfir 

Herra forseti. Þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknar setti ný lög um almannatryggingar, sem tóku gildi árið 2017, gleymdu þau þúsundum eldri borgara, lokuðu hreinlega augunum fyrir stöðu þeirra. Því má með réttu slá föstu að lögin voru miðuð við eftirlaunataka eftir 15–20 ár en ekki þau sem þurfa að lifa á eftirlaunum í dag. Þarna týndust þúsundir eldri borgara sem eftir lagasetninguna búa við óásættanlegan raunveruleika eftirlauna undir framfærsluviðmiðum og síðan þúsundir sem rétt dansa á hengifluginu, en ekkert má koma upp á svo að þau falli ekki fram af, og eru enn týndar. Ellilífeyrir er um 95.000 kr. lægri en lægstu launataxtar á vinnumarkaði, frítekjumark vegna lífeyrissjóðstekna upp á 25.000 kr. hefur ekki haggast í þessi rúm sex ár þrátt fyrir síhækkandi verðlag og launavísitölu. Lífeyrissjóðskerfið okkar hefur enn ekki náð fullum þroska og eftirlaun sjóðanna í dag eru því ekki nægjanleg til framfærslu í flestum tilfellum. Þetta á við flest eldra fólk en vissulega ekki allt. Hvernig er hægt að vera fjármálaráðherra meira og minna frá árinu 2013 og horfa blákalt í augu þúsunda eldri borgara og segja: Þið hafið aldrei haft það eins gott? Þetta segir sá einn sem getur auðveldlega týnt fólki, fólkinu sem hefur bæði lagt til hliðar í lífeyrissparnað með greiðslu iðgjalda í lífeyrissjóðina síðustu áratugina, oft af litlum efnum, og auk þess greitt eftirlaun til kynslóðarinnar þar á undan sem ekki átti þess kost að greiða í lífeyrissjóði. Þess vegna er um að ræða tvöfalda lífeyrisbyrði hjá eldra fólkinu í dag. Það eru hin breiðu bök ríkisstjórnarinnar.

Virðulegur forseti. Í sjónvarpsviðtali í gær var haft eftir hæstv. heilbrigðisráðherra að þau hefðu bætt 2 milljörðum aukalega inn í heilsugæsluna í fjárlagavinnunni í desember. Þrátt fyrir hið aukna framlag er veruleikinn sá að það vantar tugi lækna og hjúkrunarfræðinga til starfa á heilsugæsluna og fólk bíður svo vikum skiptir eftir að fá nauðsynlega þjónustu. Nú um helgina samþykkti landsfundur VG síðan að heilbrigðisþjónusta skuli vera starfrækt á opinberum grunni og að einkarekstur í ágóðaskyni eigi ekki heima í heilbrigðisþjónustu. Maður veltir fyrir sér hvort þessi ályktun feli það í sér að fækka eigi valkostum í heilbrigðisþjónustu. Nú hafa sjálfstætt starfandi heilsugæslur verið til staðar á höfuðborgarsvæðinu um nokkurra ára skeið og mælast hæstar í ánægjukönnunum. Bæjarstjórn Reykjanesbæjar samþykkti á fundi þann 1. júní 2021 áskorun um að fyrirliggjandi húsnæði við Aðaltorg yrði nýtt undir heilsugæslu þar sem fyrir lá að ný opinber heilsugæsla yrði í fyrsta lagi að veruleika á árinu 2026. Willum Þór Þórsson, hæstv. heilbrigðisráðherra, hefur nú staðfest nýgerðan samning Sjúkratrygginga Íslands og heilsugæslunnar Höfða ehf. um rekstur nýrrar heilsugæslustöðvar við Aðaltorg í Reykjanesbæ í samræmi við bókun bæjarstjórnar á sínum tíma. Þetta verður því fyrsta sjálfstætt starfandi heilsugæslustöðin utan höfuðborgarsvæðisins og er áætlað að hún taki til starfa 1. september næstkomandi. Ég vil leyfa mér, virðulegur forseti, að hrósa hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að sýna þessu rekstrarformi velvilja og leyfa mér að fullyrða að þetta muni breyta allri heilbrigðisþjónustu á Suðurnesjum. Um leið velti ég fyrir mér hvort þetta hefði getað gerst á vakt Vinstri grænna í heilbrigðisráðuneytinu.

Herra forseti. Athafnir mannfólks, og þá sérstaklega bruni jarðefnaeldsneytis, hafa leitt til hlýnunar loftslags um 1,1°. Þetta kemur fram í samantektarskýrslu um loftslagsbreytingar sem milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna gaf út í gær. Það eru kannski engin ný tíðindi en aldrei hefur þetta verið dregið saman jafn skýrt og með jafn afdráttarlausum hætti. Þessi hlýnun sem þegar hefur átt sér stað er farin að valda áhrifum, miklum áhrifum, á líf fólks víða um heim, miklum áhrifum á dýr og lífríki um allan heim. Við þessu verður að bregðast. Og er verið að bregðast við þessu? Eru ríkisstjórnir heims að bregðast við eins og þær segjast ætla að gera? Stutta svarið er nei. Það kemur líka fram í skýrslunni. Ríki heims eru ekki að gera nándar nærri nógu mikið til þess að bregðast við alvarlegum afleiðingum loftslagsbreytinga og koma í veg fyrir þær verri, hvað þá að við séum einu sinni nálægt því að ná markmiði Parísarsáttmálans um að halda hlýnun innan 1,5°. Engin ríkisstjórn heims er nálægt því, þar á meðal sú íslenska. Það er svo sem hægt að benda á ýmsa stærri fiska í sjónum. Það er hægt að benda á tvískinnunginn í ríkisstjórn Støre sem leyfir borun eftir nýrri olíu í Noregi. Það er hægt að benda á tvískinnunginn í Biden sem er að opna ný olíuleitarsvæði á sama tíma og hann montar sig af metnaðarfyllstu áætlun Bandaríkjanna nokkurn tímann til að taka á þessum vanda. Hér heima fyrir stöndum við frammi fyrir þeirri staðreynd að aðgerðir ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur skiluðu því að á milli áranna 2020 og 2021 jókst losun 

Herra forseti. Almenningssamgöngur eru ekki bara samgöngumál heldur risastórt jafnréttis- og loftslagsmál. Almenningssamgöngur verða að byggja á þremur meginstoðum ef þær eiga að koma að gagni; hæfilegum kostnaði, tíðni og áreiðanleika. Ísland er víðfeðmt og strjálbýlt en það breytir því ekki að blómleg byggð er hringinn í kringum landið. Þær samgöngur sem íbúar hinna dreifðu byggða stóla á eru ýmist með flugi, akstri eða ferjusiglingum. Staðan á innanlandsflugi hefur um langt árabil verið óboðleg en þar ber helst að nefna óheyrilegan kostnað. Þrátt fyrir Loftbrú eru það forréttindi fárra að geta nýtt sér innanlandsflugið og alla jafna er mun hagstæðara að bjóða fjölskyldunni með flugi til útlanda en að sækja nauðsynlega þjónustu milli landshluta. Árum saman hefur verið vegið að farþegaflutningum á landsbyggðinni. Eftir að sveitarfélögin gáfust upp á rekstri almenningssamgangna í akstri og ríkið tók við hefur lítið eða ekkert breyst. Nú hefur Grímseyjarferjan Sæfari farið í slipp vegna viðhalds og liggja því siglingar niðri fram í maí, en ástandið á ferjusiglingum hringinn í kringum landið er í miklum ólestri eins og við þekkjum. Til að mæta skuldbindingum okkar í loftslagsmálum ættu samgöngur í lofti, láði og legi að vera forgangsmál. Fleiri og fleiri velja að nota ekki einkabíl en það er mjög óraunhæft á landsbyggðinni þar sem sækja þarf þjónustu og atvinnu um langan veg. Ef Norður-Noregur og Finnland geta gert þetta sómasamlega eigum við að geta það líka. Við sem samfélag verðum að gera þá kröfu að öll geti notfært sér þjónustu almenningssamgangna á Íslandi óháð líkamlegri færni búsetu eða efnahag.

Virðulegi forseti. Ég má til með að ræða hér um mikilvægi þess að íslenska hafi verið valin í þróunarfasa fyrir nýjustu útgáfu gervigreindarmállíkansins GPT-4, fyrst allra tungumála fyrir utan ensku. Samstarf Íslendinga við fyrirtækið OpenAI hefur nú komið því til leiðar að verið er að fínþjálfa stærsta gervigreindarnet heims til að skilja og miðla upplýsingum á íslensku. Það er stórfrétt fyrir okkur öll sem notum íslenska tungu. Það eru margir sem velta því fyrir sér hvort samstarfið geti síðar orðið fyrirmynd fyrir önnur tungumál og alþjóðlega er íslenska því ákveðinn brautryðjandi. Það er víða horft til þessarar vinnu frá öðrum sem tala fámennistungumál, m.a. frá fámennum þjóðum frumbyggja á norðurslóðum. Þessi árangur byggist á margra ára samvinnu fólks sem vinnur við tækni, vísindi, stjórnsýslu og stjórnmál. Árangurinn byggir ekki síst á framsýni þessa fólks sem hefur unnið með það sem við höfum kallað tungutækni og seinna máltækni í hátt í aldarfjórðung. Vegna þessarar vinnu komum við Íslendingar með heilmikið að borði erlendra tæknifyrirtækja. Íslendingar hafa með öðrum orðum fjárfest í mikilvægum innviðum á sviði máltækni gegnum fyrstu máltækniáætlun stjórnvalda sem formlega var farið af stað með árið 2019, og nú er komið að því að móta næsta kafla hennar. Gervigreindin hefur vaxandi áhrif á daglegt líf okkar allra, svo sem í gegnum ryksuguvélmenni, yfirlestur á texta, ritgerðarskrif, val á tónlist eða upplýsingar um veðrið. Þegar tæknin skilur íslensku styður hún við daglega notkun tungumálsins og í því felast mörg sóknarfæri. 

Herra forseti. Allsherjarinnrás Rússlands í Úkraínu 24. febrúar 2022 hefur valdið straumhvörfum í alþjóðapólitík og öryggisumhverfi Evrópu og litar nánast allt samstarf Íslands á alþjóðavettvangi. Sú skýrsla um utanríkis- og alþjóðamál sem nú er lögð fyrir Alþingi kemur að þessu sinni út í skugga alvarlegustu stríðsátaka í okkar heimshluta frá seinna stríði og hún ber þess augljós merki. Í síðustu viku heimsótti ég Kænugarð ásamt forsætisráðherra. Þetta var í annað skipti frá því að allsherjarinnrásin hófst sem ég heimsótti höfuðborg Úkraínu. Þar gafst okkur m.a. tækifæri til að skoða vettvang grimmdarlegra glæpa innrásarhersins í Bucha og Borodianka ásamt því að eiga fund með Volodomyr Zelenskí forseta Úkraínu og öðrum háttsettum embættismönnum í úkraínska stjórnkerfinu. Glæpir sem hafa verið framdir í nafni Rússlands eru þess eðlis að einungis algjört siðrof og afmennskun getur útskýrt þá. Brot á mannúðarlögum blasa við en heildarumfangið er enn þá langt frá því að vera ljóst. Eitt af því sem vekur sérstakan hrylling er markviss brottflutningur barna og ungmenna frá Úkraínu til Rússlands þar sem markmiðið virðist vera að afmá úkraínskan uppruna þeirra. Sú sögulega ákvörðun Alþjóðlega sakamáladómstólsins síðastliðinn föstudag að gefa út handtökuskipun á hendur Vladimír Pútín forseta Rússlands vegna þessara glæpa undirstrikar alvarleikann og þá staðreynd að ákaflega auðvelt er fyrir allar réttsýnar manneskjur að taka skýra og afdráttarlausa afstöðu gegn ofbeldisgerandanum Rússlandi og með þeirri þjóð sem af tilefnislausu varð fyrir fólskulegri árás og verst hetjulega. Mikilvægt er að skrásetja þá glæpi og tjón sem innrásin hefur valdið svo mögulegt verði að sækja réttlæti fyrir úkraínsku þjóðina þegar stríðinu lýkur Ísland leggur áherslu á að leggja sitt af mörkum til að skipuleggja og efla samstöðu um aðferðir til að stuðla að slíku réttlæti. Annars vegar hefur Ísland undirstrikað þátt Evrópuráðsins í regluverki utan um ábyrgðarskyldu Rússlands og hins vegar höfum við gerst aðili að kjarnahópi um stofnun sérstaks dómstóls um glæpi gegn friði. Yfirgangur Rússa hefur enn einu sinni staðfest að tilvera þjóða byggist á virðingu fyrir alþjóðalögum, landamærum og landhelgi. Þetta á ekki síst við um fámenna og herlausa þjóð sem byggir á traustu öryggis- og varnarsamstarfi við bandamenn. Því styður Ísland hið alþjóðlega regluverk þjóða heims sem umfram allt á að hindra að aflsmunur ráði í samskiptum þjóða. Atlantshafsbandalagið hefur brugðist við breyttum aðstæðum með því að auka varnarbúnað, ekki síst í Austur-Evrópu, með fjölgun og tilfærslu á liðsafla og aukinni viðveru. Allar þessar aðgerðir miða að því að efla árvekni, gæslu og eftirlit með landsvæði, loftrými og hafsvæði bandalagsríkja. Aðgerðirnar fela einnig í sér skýr fælingarskilaboð gagnvart rússneskum stjórnvöldum. Ísland hefur frá fyrsta degi stríðsins verið samstiga bandalags- og samstarfsríkjum í stuðningi við Úkraínu og tekur þátt í víðtækum þvingunaraðgerðum gegn Rússlandi. Ísland hefur einnig fylgt þeirri stefnu að takmarka mjög samskipti við Rússland. Stuðningur íslenskra stjórnvalda við Úkraínu felst einnig í mannúðaraðstoð, efnahagslegum stuðningi og framlögum til varnarmála. Samtals nam fjárhagslegur stuðningur Íslands við Úkraínu hátt í 2,2 milljörðum króna á árinu 2022, Þá skipulagði Ísland flutninga á hergögnum frá bandalagsríkjum til Úkraínu. Ísland hafði einnig forgöngu um skipulagningu þjálfunar fyrir Úkraínu í sprengjuleit og sprengjueyðingu sem er samstarfsverkefni Norðurlandanna og Litháen. Í dag var einmitt tilkynnt um upphaf þessarar þjálfunar. Þá hafa stjórnvöld, fyrirtæki og almenningur á Íslandi stutt Úkraínu með sendingu matvæla, rafbúnaðar, stoðtækja og vetrarbúnaðar, m.a. í gegnum átakið Sendum hlýju. Það er ástæða til að þakka íslensku samfélagi fyrir þennan stuðning en mynd af því þegar níu tonn af hlýju voru send frá Íslandi í samvinnu við kanadíska flugherinn prýðir einmitt forsíðu skýrslunnar. Samstaða íslensks almennings með Úkraínu er dýrmætur í augum almennings þar í landi, eins og kom sérstaklega fram í máli Zelenskís forseta á fundinum með forsætisráðherra og mér síðastliðinn þriðjudag. Engu að síður hrikti í stoðum alþjóðakerfisins sem þegar var laskað eftir heimsfaraldur, langvarandi mannúðarkrísur, vaxandi tómlæti og viðverandi pólitískan undirróður gegn því. Spennan á milli stórvelda hefur aukist og ljóst er að áhrifa hennar mun áfram gæta í fjölþjóðasamstarfi. Þar kristallast ólík sýn á alþjóðalög og reglur í alþjóðaviðskiptum, ekki síst grundvallarmannréttindi og frelsi. Virðing fyrir þeim eru á undanhaldi þvert á skuldbindingar ríkja heims en Ísland skipar sér í hóp þjóða sem standa vörð um þessi gildi og lætur að sér kveða á vettvangi alþjóðastofnana í þágu þeirra. Ísland tók við formennsku í Evrópuráðinu í nóvember síðastliðnum. Staða grundvallargilda Evrópuráðsins, mannréttinda, lýðræðis og réttarríkisins eru meginstoðir formennskuáætlunar Íslands. Að auki er stefnu íslensku ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum, málefnum barna og umhverfismálum gert hátt undir höfði. Vegna umskiptanna í pólitísku landslagi álfunnar í kjölfar innrásarstríðs Rússlands í Úkraínu ákváðu aðildarríki ráðsins að haldinn yrði leiðtogafundur á Íslandi nú í maí. Fundurinn er aðeins sá fjórði í rúmlega 70 ára sögu Evrópuráðsins. Verkefnið er umfangsmikið en vonir standa til að fundurinn verði ríkjunum tilefni til að treysta stoðir ráðsins og gildi þess til framtíðar og staðfesta enn á ný stuðning ríkjanna við Úkraínu. Ísland tekur þá ábyrgð sína alvarlega að vera vettvangur leiðtogafundarins. Tilviljun ræður því að formennsku Íslands ber upp á örlagaríkum tímum en sem fullvalda og fullgildur þátttakandi í alþjóðlegu samstarfi öxlum við þessa ábyrgð af þeim metnaði sem verkefnið krefst. Ísland tekur einnig virkan þátt í störfum mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna og er í framboði til mannréttindaráðsins fyrir tímabilið 2025–2027. Það framboð er stutt af öllum ríkjum Norðurlanda. Ísland leiðir þar árlega ályktun um ástand mannréttinda í Íran á þeim vettvangi til að tryggja áframhaldandi umboð sérstaks skýrslugjafa um málefni Írans. Í lok nóvember höfðu Ísland og Þýskaland frumkvæði að sérstökum fundi mannréttindaráðsins sem samþykkti ályktun um stofnun óháðrar rannsóknarnefndar svo hægt verði að draga þá til ábyrgðar sem ofsótt hafa friðsama mótmælendur í Íran. Því miður hefur víða fjarað undan mannréttindum kvenna en þó hvergi eins mikið og í Afganistan þar sem konur hafa verið sviptar nær öllum réttindum. Á vettvangi UNESCO þar sem Ísland er í framkvæmdastjórn um þessar mundir leiddum við í tvígang samningaviðræður um ályktanir framkvæmdastjórnarinnar og eina sameiginlega yfirlýsingu um rétt kvenna og stúlkna til menntunar í Afganistan með stuðningi 50 ríkja. Fylgjendur fjölþjóðlegrar samvinnu, Norðurlöndin þar á meðal, verða að treysta samskiptin við ríki sem finnast þau ekki fá hljómgrunn innan alþjóðastofnana og þau beri sífellt skarðan hlut frá borði. Hlúa verður að alþjóðakerfinu og vinna með öllum ríkjum heims að því að mæta aðkallandi áskorunum á sviði loftslags-, auðlinda- og umhverfismála. Framgangi heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna og Parísarsamkomulagsins hefur ekki miðað sem skyldi og því er nauðsynlegt að styðja áfram við framþróun í fátækari ríkjum og bregðast við vaxandi neyð sem að miklu leyti má rekja til náttúruhamfara eða hamfara af mannavöldum og vegna áhrifa heimsfaraldurs og aðgerða vegna hans. Ísland hefur á undanförnum árum aukið framlög til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu. Þau námu á síðasta ári 0,35 prósent af vergum þjóðartekjum. Þrátt fyrir skarpa hækkun þjóðarframleiðslu eftir að heimsfaraldrinum lauk og hallarekstur ríkissjóðs var ákveðið að viðhalda því hlutfalli árið 2023 og framlag til Úkraínu kæmi til viðbótar þeim fjármunum. Markmið Íslands í alþjóðlegri þróunarsamvinnu er að draga úr fátækt og hungri og stuðla að almennri velferð á grundvelli mannréttinda, kynjajafnréttis og sjálfbærrar þróunar. Meginstoðir þróunarsamvinnu okkar er stuðningur við tvíhliða samstarfsríki og samstarf við alþjóðastofnanir ásamt öflugri samvinnu við félagasamtök og atvinnulíf með ríka áherslu á árangur, skilvirkni og vönduð og fagleg vinnubrögð. Vinna er hafin við mótun stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands 2024–2028, sem tekur við af núgildandi stefnu. Á þessu ári er svo ráðgert að opna þriðju sendiskrifstofu Íslands í Afríku til að styðja við tvíhliða samvinnu við Síerra Leóne. Fyrir á Íslandi í tvíhliða samstarfi við Malaví og Úganda. Auðlinda- og umhverfismál hafa lengi verið áherslumál í utanríkisstefnu og þróunarsamvinnu Íslands og loftslagsmálin fá sífellt stærri sess. Skömmu fyrir útgáfu þessarar skýrslu náðust sögulegir samningar um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni utan lögsögu ríkja. Ísland lagði sitt af mörkum til að samkomulag næðist en ekki þarf að fjölyrða um hve mikið hagsmunamál heilbrigði hafsins er fyrir velsæld lands og þjóðar. Afleiðingar innrásar Rússlands í Úkraínu hafa beint sjónum að tengslum orkumála annars vegar og öryggismála í alþjóðlegu samhengi hins vegar og sýnt fram á mikilvægi þess að samfélög séu ekki háð orkugjöfum frá ótraustum ríkjum. Í ljósi orkukrísunnar hafa vaknað áhyggjur af því að mörgum ríkjum muni reynast erfitt að uppfylla loftslagsskuldbindingar sínar, sérstaklega til skemmri tíma litið. Á sama tíma er ljóst að orkukrísan kallar á hraðari orkuskipti en í því felast ýmis tækifæri til að hagnýta íslenska þekkingu og reynslu ef við kærum okkur um það. Á norðurslóðum þar sem eining hefur ríkt um framtíð Norðurskautsráðsins eru horfurnar slæmar því að framferði rússneskra stjórnvalda hefur sett allt svæðisbundið samstarf úr skorðum. Stjórnvöld þurfa að halda vöku sinni og gæta veigamikilla hagsmuna á öllum sviðum sem varða þetta mikilvæga svæði. Forseti. Aðildin að Atlantshafsbandalaginu, þar sem Ísland var í hópi 12 stofnríkja árið 1949, og varnarsamningurinn við Bandaríkin frá árinu 1951 eru meginstoðir öryggis okkar og varna. Ísland tryggir þannig ytra öryggi sitt og varnir með virku alþjóðlegu samstarfi, bæði marghliða og tvíhliða. Framlög til verkefna á sviði öryggis- og varnarmála sem falla undir utanríkisráðuneytið hafa hækkað á undanförnum árum og voru 3,8 milljarðar kr. á árinu 2022 að meðtöldum 650 millj. kr. vegna stuðnings við Úkraínu, vegna stríðsátaka og hergagnaflutninga til Úkraínu. Bandalagsríki Atlantshafsbandalagsins og önnur ríki Evrópu standa frammi fyrir fordæmalausum áskorunum í öryggis- og varnarmálum. Leiðarstefin sem starfað er eftir í varnar- og öryggismálum eru sett fram í þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland; að tryggja sjálfstæði, fullveldi og friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna og vernd stjórnkerfis og grunnvirkja samfélagsins. Nýsamþykkt þjóðaröryggisstefnu tekur til nýrra ógna og áskoranna sem að okkur geta steðjað, t.d. netógna og upplýsingaóreiðu. Stefnan þróast þannig í takt við síbreytilegt öryggisumhverfi. Ný grunnstefna Atlantshafsbandalagsins var samþykkt á leiðtogafundi bandalagsins í Madríd í júní síðastliðnum. Hún hafði verið í undirbúningi um langt skeið en innrás Rússlands í Úkraínu og breyttar öryggishorfur í Evrópu setja, eins og við er að búast, mark sitt á hana. Stefnan undirstrikar samheldni og samstöðu bandalagsríkjanna sem byggist á tengslunum yfir Atlantshafið og lýðræðislegum gildum. Grundvallarmarkmið Atlantshafsbandalagsins er að tryggja sameiginlegar varnir. Í stefnunni er lögð áhersla á að styrkja þurfi verulega fælingu, varnir og viðbragðsgetu bandalagsins sem er hryggjarstykki þeirrar skuldbindingar sem felst í 5. gr. stofnsáttmála þess. Áhersla er jafnframt lögð á styrkingu viðnámsþols til að tryggja öryggi samfélaga bandalagsríkja og það var undirstrikað mikilvægi þverlægra áherslumála; tæknilegrar nýsköpunar, loftslagsbreytinga, öryggi borgara sem og framkvæmdar á stefnu bandalagsins um konur, frið og öryggi. Herra forseti. Í kjölfar innrásar Rússlands í Úkraínu sóttu bæði Finnland og Svíþjóð um aðild að Atlantshafsbandalaginu 18. maí á síðasta ári. Það hefði þótt nær óhugsandi fáeinum mánuðum fyrr og sýnir glöggt þær breytingar sem hafa orðið á öryggisumhverfi álfunnar. Framlag Íslands til sameiginlegra varna Atlantshafsbandalagsins felst fyrst og fremst í þátttöku í samþættu loftrýmiseftirliti Atlantshafsbandalagsins, loftrýmisgæslu og æfingum bandalagsins og bandalagsríkja. Ísland veitir liðsafla vina- og bandalagsþjóða aðstöðu og gistiríkjastuðning og tryggir öruggan rekstur og getu varnarmannvirkja, eftirlits- og samskiptakerfa og búnaðar. Markvisst hefur verið unnið að því að efla þátttöku Íslands í herstjórn bandalagsins til að auka upplýsingamiðlun um aðgerðir þeirra og þróun mála í nágrenni Íslands. Samvinna við Bandaríkin um varnir og öryggi á grundvelli varnarsamnings ríkjanna fer líka vaxandi. Ein birtingarmynd þess er tímabundin viðvera kafbátaeftirlitsflugvéla á Íslandi og sameiginlegar æfingar. Á vordögum fór varnaræfingin Norðurvíkingur fram á Íslandi sem náði hápunkti með landgöngu í Hvalfirði. Gera má ráð fyrir að samstarf við Bandaríkin og framlag Íslands til nauðsynlegra varna og viðbúnaðar Atlantshafsbandalagsins muni aukast á komandi misserum. Loks hefur Ísland gert sig í auknum mæli gildandi í svæðisbundnu samstarfi á sviði öryggis- og varnarmála, svo sem á vettvangi NORDEFCO og innan sameiginlegu viðbragðssveitarinnar, sem við köllum JEF, sem Ísland gerðist aðili að árið 2021. Þá tók Ísland að sér formennsku í norðurhópnum svonefnda fyrri hluta árs 2022, en hann er samstarfsvettvangur líkt þenkjandi Norður-Evrópuríkja um öryggis- og varnarmál. Hér funduðu varnarmálaráðherrar hópsins í Reykjavík í júní á síðasta ári. Að mínum dómi er það mikilvægt verkefni í íslenskum utanríkismálum að haldið verði áfram að nálgast samstarf í varnarmálum með þeim augum að Íslands sé verðugur bandamaður þeirra ríkja sem hafa skuldbundið sig til að verja landið okkar ef þörf er á. Að mínum dómi skiptir þar máli að við höldum áfram að hafa augun opin fyrir tækifærum þar sem smæð okkar, hröð stjórnsýsla og sérþekking á afmörkuðum sviðum getur komið til sérstaks gagns. Herra forseti. Alþjóðlegt viðskiptaumhverfi og viðhorf til þess hefur tekið talsverðum breytingum á undanförnu. Innrás Rússlands í Úkraínu, þvingunaraðgerðir og aðgerðir í tengslum við Covid-19 faraldurinn hafa haft mikil áhrif á efnahag ríkja um allan heim. Sú hugmynd að samtvinnaðir viðskiptahagsmunir ríkja dugi til þess að tryggja friðsæld og framfarir kallar augljóslega á endurmat. Viðskipti við ríki sem lúta einræðisvaldi og þar sem virðing er ekki borin fyrir réttarríki og lýðræði fela í sér áhættu sem fyrirtæki og þjóðir taka í auknum mæli tillit til við mótun stefnu. Öryggissjónarmið hafa fengið aukið vægi í viðskiptastefnu ríkja og samkeppni þeirra í milli um sjaldgæfa málma og græna tækniþróun hefur sömuleiðis sett svip sinn á alþjóðaviðskiptaumhverfið. Sem lítið opið hagkerfi er Ísland háð því að alþjóðlegt viðskiptaumhverfi hvíli á fyrirsjáanlegum og skýrum leikreglum, hvort sem er á grundvelli Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, fríverslunarsamninga eða annarra viðskiptasamninga. Forseti. Alþjóðleg fjárfesting sem tengist nýsköpun og sprotastarfsemi hefur aukist mikið á undanförnum árum og sú gleðilega og óvenjulega staða er nú uppi að Ísland er líklega eitt af þeim ríkjum þar sem frumkvöðlar í nýsköpunarfyrirtækjum eiga einna bestan aðgang að vísifjármagni. Samkeppnishæf nýsköpun á sér ætíð stað þvert yfir hefðbundin landamæri og þess vegna verður utanríkisstefnu Íslands í vaxandi mæli að taka mið af þörfum nýsköpunar og alþjóðlegrar frumkvöðlastarfsemi. Á árinu 2022 voru 30 ár liðin frá því að EES-samningurinn var undirritaður. Íslenskt þjóðfélag hefur á þessum tíma tekið algjörum stakkaskiptum og ávinningurinn af aðild að samningnum er ótvíræður. Skammt er síðan ég flutti skýrslu um framkvæmd EES-samningsins hér á Alþingi og leyfi ég mér að vísa til hennar hvað þennan málaflokk varðar. Rétt er þó minna á að það er ekki síst á umbrotatímum eins og þeim sem við lifum nú sem samningurinn hefur sannað gildi sitt. Það á bæði við um heimsfaraldurinn þar sem samstarfið tryggði Íslandi snemma aðgengi að bóluefnum og stríðið í Úkraínu þar sem Ísland tekur þátt í samræmdum aðgerðum sömuleiðis. Enda þótt íslensk stjórnvöld beiti sér ávallt fyrir frjálsum milliríkjaviðskiptum á samkeppnisgrundvelli blása vindar í alþjóðamálum sem er ekki unnt að líta fram hjá og vísbendingar eru um að aukinnar tilhneigingar til dilkadráttar muni gæta þegar kemur að hagvörnum og aðgengi að nauðsynlegri hráefni og aðföngum. Aðild Íslands að Fríverslunarsamtökum Evrópu, EFTA, hefur átt mikilvægan þátt í að tryggja hagsæld hér á landi. Innrásarstríð Rússlands í Úkraínu hafði áhrif á EFTA-ríkin sem slitu samningaviðræðum við Rússland, Belarús og Kasakstan sem verið höfðu í biðstöðu frá árinu 2014. Íslands felldi einhliða niður tolla á allar innflutningsvörur frá Úkraínu og undirbúningurinn var hafinn við allsherjaruppfærslu fríverslunarsamnings EFTA og Úkraínu. Áfram er leitast við að tryggja íslenskum fyrirtækjum sem besta samkeppnisstöðu og liðka fyrir beinum samskiptum milli fólks, fyrirtækja og stofnana. Þegar alþjóðasamfélagið glímir við nýjar og sögulegar áskoranir er mikilvægt að efla samskipti þjóða og hvetja til gagnkvæms skilnings á ólíkum menningarheimum. Borgaraþjónustan er veigamikill þáttur starfseminnar sem liðsinnir Íslendingum sem kjósa að búa eða ferðast erlendis. Í lok síðasta árs var opnað sendiráð í Póllandi og sendiskrifstofa Íslands í Vín gegnir nú aftur hlutverki sendiráðs í stað fastanefndar eingöngu og er þar um að ræða formbreytingu. Forseti. Svo virðist sem tímar óvissu og umbrota í alþjóðamálum séu gengnir í garð. Á slíkum tímum skiptir miklu máli að vandlega sé hugað að stöðu Íslands í heiminum. Frelsi Íslands og fullveldi raungerist einkum í þeirri staðreynd að við eigum stað meðal annarra þjóða í heiminum. Því fylgja skyldur, ekki síður en réttindi. Það á því að vera viðvarandi metnaðarmál að staðið sé vel og fagmannlega að allri framgöngu Íslands á alþjóðlegum vettvangi, og gæta vel að hagsmunum Íslands og orðspori um heim allan. Með því að Ísland sé ávallt verðugt og áreiðanlegt samstarfsríki er hagsmunum okkar best borgið.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir prýðisræðu. Mig langar að bera upp tvær fyrirspurnir í fyrri lotu og tvær aðrar í seinni, jafnvel fleiri í fyrri ef tími leyfir. Við fengum fréttir af því í gær að Noregur væri núna hluti af skotfæraflutningi til Úkraínu. Noregur hefur dýpkað mjög tengsl sín við ESB og hefur átt mjög markvisst og „intensíft“ samtal við m.a. EPF, sem er evrópska friðarleiðin - ég man ekki nákvæmlega nafnið - en þau sjá til þess að Úkraína muni fá núna mörg hundruð þúsund skotfæri í samvinnu við ESB og Noreg. Norskir þingmenn segja mér að þetta muni hugsanlega leiða til þess að samtalið milli Noregs og Evrópusambandsins muni dýpka og samtalið heima fyrir verði meira. Mig langar að fá álit hæstv. ráðherra á því hvernig hann metur þessa meiri þátttöku Norðmanna í Evrópusamstarfinu og hvað Ísland þurfi að gera til að dýpka enn frekar samtalið. Við vitum náttúrlega að þessi ríkisstjórn er ekki að fara í ESB, en hvernig erum við að gæta hagsmuna okkar gagnvart Evrópusambandinu þannig að við verðum einmitt fullir og verðugir þátttakendur í þessu samstarfi? Í öðru lagi þá eru Kína og Rússland að hittast núna, Xi Jinping er að hitta stríðsglæpamanninn Pútín og auðvitað vonum við að það komi út úr þessu eitthvað raunhæft og friðsamt, alveg eins og Kína gerði vel með því að leiða saman Írana og Sáda, en lengi hefur verið erfitt þar á milli. Hvernig sér hæstv. ráðherra þetta samtal Kína og Rússlands? Gefum okkur að á einhverju tímabili náist ekki friður í gegnum Kína og miklu frekar að Kína miðli vopnum og styðji Rússa enn frekar en það gerir, eru þá íslensk stjórnvöld tilbúin með sín viðbrögð? 

Herra forseti. Fyrst varðandi spurningu um Kína, þá hljóta allir auðvitað að vona að hægt sé að tala Rússland af þeirri ömurlegu vegferð sem Pútín hefur leitt landið út í. Í þessum efnum getur Kína valið að leika uppbyggilegt hlutverk og það skiptir miklu máli að Kína velji að taka frekar afstöðu með alþjóðalögum og alþjóðakerfinu heldur en með þjóð og forseta sem réðst inn í nágrannaríki, sem lýtur forystu manns sem er eftirlýstur fyrir stríðsglæpi. Eins og hv. þingmaður nefndi þá hefur Kína leikið hlutverk í öðrum málum og ég segi alla vega fyrir mitt leyti að ef einhver vonarglæta er í því að Kína fari að beita sér af einhverri alvöru og meiningu þá get ég ekki annað en litið til þess að forseti Úkraínu hefur sjálfur óskað eftir fundi með forseta Kína og sagst vera tilbúinn í samtal. En auðvitað lítur maður líka á gjörðir og hvers konar kerfi er verið að leggja áherslu á í þessum ríkjum, og er Kína þar á meðal. Varðandi Noreg og okkar hlut í því, þá get ég sagt að Ísland er að auka pólitískt samráð við utanríkisþjónustu Evrópusambandsins. Samstarf við Evrópusambandið er gott og við höfum verið að efla það. Samstarf ESB og NATO hefur stóraukist núna frá innrásinni í Úkraínu og þetta samstarf hefur sannað gildi sitt, sérstaklega vegna Úkraínu, og við höfum áður átt samtal um það í þessum sal hvað þetta eru ólík hlutverk sem Evrópusambandið hefur og síðan Atlantshafsbandalagið. Ég hef lagt mig fram um að eiga gott samstarf og samtal og þétta það við Evrópusambandið. 

Virðulegi forseti. Ég er sammála því að við vonumst til þess að Kínverjar virki þessa vonarglætu sem er núna til staðar í tengslum við þessa heimsókn. Í öðru lagi sjáum við að ekki bara NATO og Evrópusambandið eru að dýpka sína samvinnu á sviði varnarmála, heldur er Noregur sem EES-ríki líka að fara í samtal við Evrópusambandið með því að fara inn í varnarmálin og vera stór partur af nýjum skotfærasamningi aðildarríkjanna. Mig langar að spyrja að tvennu. Niðurfelling tolla á vörur frá Úkraínu fellur úr gildi að öllu óbreyttu núna í maí. Mun ráðherra beita sér fyrir því að þessi lagabreyting sem við gerðum til þess að styðja Úkraínu verði framlengd? Ég vona innilega að ríkisstjórnin sjái til þess að sá tollasamningur eða niðurfelling tolla verði framlengd, því stríðið er ekki búið og Úkraína þarf á öllum stuðningi að halda. Ég vona að ekki verði þrýstingur á að draga þetta til baka. Mig langar síðan að spyrja hæstv. ráðherra: Hefur hún látið fara fram sjálfstætt mat á því að það verði hér viðvarandi hersveitir á Íslandi? 

Herra forseti. Síðari spurningin er nú allstór fyrir einnar mínútu svar. En varðandi fyrri spurningu um framlengingu á tollalausum innflutningi landbúnaðarvara frá Úkraínu, þá erum við einfaldlega að skoða það mál. Við erum að kalla eftir upplýsingum bæði frá Evrópusambandinu og Bretlandi um framlengingu og framkvæmd á því þar og hvernig það hefur gengið. Við vitum að þetta var nýtt hér á landi og hingað komu matvælin, en við erum einfaldlega að skoða þetta. Ég lagði mikla áherslu á að þetta yrði gert þegar það var gert og segi fyrir mitt leyti að mér þætti sjálfsagt að halda því áfram, sérstaklega ef önnur ríki eru að gera það með sama hætti og sömu framkvæmd. Við höfum ekki per se farið í sjálfstætt mat á því hvort hingað ætti að koma her með fasta viðveru. Við vitum að umsvifin eru að aukast og fjöldi einstaklinga sömuleiðis. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir góða skýrslu og góða framsögu. Mig langar að prófa að spyrja hæstv. ráðherra spurningar sem ég spurði í gær en ég ætla að hafa hana aðeins einfaldari í dag. Nú er það þannig að framlag Íslands til þróunarsamvinnu er 0,35% af vergri þjóðarframleiðslu. Framfarastofnun Evrópu, OECD, hefur skilgreint markmiðið sem 0,7% og öll hin Norðurlöndin eru að ná því markmiði. Á mánudaginn kemur fáum við væntanlega að sjá fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Spurningin mín er: Getum við átt von á því, hæstv. utanríkisráðherra, að við sjáum einhverja hækkun á þessu framlagi á þessu fimm ára tímabili?

Herra forseti. Við höfum verið með stefnu í gildi frá 2019 og til ársins í ár þar sem stefnt var að því að framlög Íslands til þróunarsamvinnu yrðu 0,35% af vergum þjóðartekjum árið 2022. Við höfum náð því og ég hef lagt áherslu á að staðið verði við það. Við höfum líka sagst vilja ná markmiði Sameinuðu þjóðanna um 0,7% sem fæli auðvitað í sér gríðarlega mikla hækkun. Til samanburðar má nefna að meðaltal framlaga aðildarríkja þróunarsamvinnunefndar OECD fyrir 2021 er 0,33% af vergum þjóðartekjum. Núna er fjármálaáætlunarvinnan einfaldlega í gangi og ég get ekki tjáð mig um hvernig niðurstaðan mun líta út fyrr en þeirri vinnu lýkur. Hins vegar nefni ég að við erum núna að vinna að endurskoðun þróunarsamvinnustefnu fyrir okkur til ársins 2028 og ég finn ekki fyrir öðru en þverpólitískum stuðningi við að við setjum markið hærra þegar kemur að prósentuhlutfalli af vergum þjóðartekjum. Ég vil þó nefna að heilt yfir finnst mér slíkar prósentutölur af vergum þjóðartekjum ekki besti mælikvarðinn en ég skil vel að þegar um er að ræða mjög ólík lönd sem eru að koma sér saman um einhver markmið þá er þetta ákveðinn grunnur sem við getum þá sameinast um. Þrátt fyrir að við myndum standa við 0,35% núna þá myndi það, bara með tilliti til umsvifa í hagkerfinu, leiða af sér fleiri milljónir í málaflokkinn fyrir verkefni sem þurfa sárlega á fjármagni að halda.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er von mín að við sjáum einhverja hækkun í öllum þessum áætlunum; þróunarsamvinnuáætluninni, fjármálaáætluninni og öðru. Mig langaði í seinni spurningunni að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún sjái fyrir sér möguleika fyrir Ísland að taka aukinn þátt í mannúðarstarfi. Nú hefur það verið þannig að Íslendingar hafa verið sendir utan á vegum Sameinuðu þjóðanna. Við sendum hóp til Tyrklands nú fyrir stuttu sem tók að sér samhæfingu allra alþjóðabjörgunarsveita á svæðinu. Við erum líka í samstarfi við ESB um mannúðarstarf. Sér ráðherra fram á að það sé hægt að nýta betur þá þekkingu sem íslenskir sérfræðingar hafa á þessu sviði, 

Herra forseti. Varðandi síðari spurningu hv. þingmanns þá vil ég segja að ég tel mikinn sóma að því hvernig til að mynda gekk með þessi verkefni okkar fólks í Tyrklandi. Við fundum þar þennan mikla vilja inni í kerfinu frá fólki, sjálfboðaliðum, félagasamtökum o.s.frv. Ég tel að það væri mjög gott ef við gætum byggt á því. Það þarf að vanda undirbúning, það þarf að byggja upp þekkingu og svo viðhalda henni, sem er auðvitað mikil vinna. Ég held að það væri mjög til bóta að við myndum leggja aukna áherslu á þetta vegna þess að við finnum að það er vilji hjá þessum einstaklingum til að láta gott af sér leiða og þá er í mínum huga það minnsta sem við getum gert að styðja frekar við það og tryggja að við höldum þessari þekkingu og getu til að bregðast við með þeim hætti.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta ræðu og get deilt mörgu af því sem þar kom fram. Ég ætla að koma inn á hluti sem ég mun að einhverju leyti fjalla um í ræðunni minni en fannst áhugaverðir hjá henni í ljósi þessarar stöðu sem við erum í í heiminum og ekki síst í Evrópu. Hún talar um að það þurfi að gæta vel að stöðu Íslands í heiminum og nefnir þennan fullveldisvanda sem blasir auðvitað við öllum á hvikulum tímum. Í þjóðaröryggisstefnunni eru tiltekin ný atriði og nýjar ógnir. Það er sífellt flóknara, ég tala nú ekki um fyrir smáríki, að verja fullveldi sitt nú og hvað þá til framtíðar. Því hefur stundum verið haldið fram að frekara fjölþjóðlegt samstarf skerði fullveldið. Ég held að miklu nær sé að fullyrða að leiðin fram á við og til að viðhalda og styrkja fullveldið sé meira alþjóðlegt samstarf, ekki ólíkt hjónabandinu, þar sem þú átt að láta af ýmissi háttsemi en færð betra líf í staðinn.

Ekki alltaf.

Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, vegna þess að skýrslan er ágæt fyrir sinn hatt en þetta er ekki stefna stjórnvalda og það birtist engin stefna í utanríkismálum, hvorki í ræðunni né skýrslunni, hvort ekki hafi komið til tals að ráðast í víðtækt hagsmunamat á stöðu okkar meðal þjóða, einnig á varnar- og öryggismálum, eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom inn á? Ég bendi á að við höfum látið fara fram slíkt hagsmunamat, m.a. varðandi EES-samninginn og peningastefnu til framtíðar. Kemur ekki til greina að gera slíkt stórt hagsmunamat varðandi stöðu okkar í umheiminum?

Herra forseti. Varðandi orð hv. þingmanns um mín orð, sem hann tekur undir, um mikilvægi þess að standa vörð um fullveldi og þátttöku okkar í þessum alþjóðakerfum þá er það þannig að þessi alþjóðakerfi sem byggð hafa verið upp eru alls ekki fullkomin en þau eru það langbesta sem við höfum. Mér finnst við hafa ríka ábyrgð til að standa vörð um þau kerfi og vera virkir þátttakendur, bæði vegna þess að það er það sem er rétt að gera og það er líka blákalt hagsmunamat Íslands að það sé gert. Við erum með stefnur sem í raun marka okkar áherslur og utanríkisstefnu ef við horfum á þróunarsamvinnustefnu, þjóðaröryggisstefnu o.s.frv. Við erum líka að endurskoða og endurhugsa okkar þátt í samstarfi þjóða vegna alls sem hefur gengið á. Ég sé ekki annað en að þau skref sem við tökum feli það öll í sér að stefnan er í raun að vera virkari þátttakendur, að taka hlutverk okkar alvarlegar heldur en við höfum gert, að segja mjög skýrt hvar Ísland stendur, að taka afstöðu. Þetta er auðvitað það sem við höfum gert í okkar utanríkismálum og utanríkisstefnu. Við höfum litið svo á að okkar orð séu okkar helstu vopn og auðvitað eigum við að halda því áfram. Hvort það sé tilefni til þess að draga þessar ólíku stefnur einhvern veginn í eina, ég ætla ekki að útiloka það en mér finnst, með okkar orðum og gjörðum, stefna íslensku utanríkisþjónustunnar og íslenskra stjórnvalda mjög skýr.

Herra forseti. Mér finnst þetta nú ekki skýrt, að stefnan sé bara að vera virkari. Það væri sérkennileg skipun hjá knattspyrnuþjálfara að segja leikmanni að hlaupa bara meira án þess að gefa nánari fyrirheit um til hvers hann ætti að vera að því. Það er nú þannig, eins og hæstv. ráðherra segir, að alþjóðakerfið er ekki fullkomið og það er sífellt að breytast. Það er akkúrat í slíku ástandi sem getur verið býsna erfitt og óskynsamlegt að standa kyrr. Kannski þurfum við að hreyfa okkur eitthvað í takt við þær væringar og breytingar sem eru að verða. Maður sér að önnur ríki eru að gera þetta; Svíar, Finnar, Danir, Norðmenn, Þjóðverjar, Bandaríkjamenn og ég gæti haldið áfram - öll eru þau að breyta sínum takti miðað við núverandi stöðu í heiminum. Væri það ekki gagnlegt inn í umræðuna, hæstv. utanríkisráðherra, að við létum fara fram í þverþinglegri samþykkt stórt hagsmunamat á kostum og göllum ýmissa 

Herra forseti. Ég er bara algjörlega ósammála því að þetta sé óskýrt. Það liggur fyrir hvar við erum með aðild að alþjóðasáttmálum, alþjóðasamningum. Við erum með stefnu í þjóðaröryggismálum. Við erum með stefnu í þróunarsamvinnu. Hv. þingmaður bendir á að önnur nágrannaríki hafi verið að breyta um takt. Ég get alveg sagt að það eru auðvitað ákveðin mál þar sem við höfum aukið fókus og verið virkari, sem er þá að breyta um takt, en stefnan er svo gott sem sú sama. Upp til hópa myndi ég segja að löndin í kringum okkur séu sömuleiðis með sömu stefnu, fyrir utan Finnland og Svíþjóð sem ákváðu að ganga í Atlantshafsbandalagið og sækja um aðild. Það sem hv. þingmaður er að spyrja um er: Af hverju er ekki skoðað að ganga í Evrópusambandið? Það liggur alveg fyrir að þrátt fyrir allt sem er í gangi í Evrópu eða í heiminum þá hefur það hagsmunamat ekki breyst að okkur sé betur borgið utan ESB heldur en innan þess. Hins vegar höfum við aukið samtal og þátttöku og þétt samstarfið við Evrópusambandið vegna til að mynda Úkraínu, bæði með þvingunaraðgerðum, fundum o.s.frv. Við finnum að hagsmunir þar fara saman; að Evrópusambandinu gangi vel og að okkur gangi vel. 

Herra forseti. Ég tel í sjálfu sér fulla ástæðu til að halda aðeins áfram þarna áður en ég fer inn í ræðuna. Já, m.a. að skoða kosti og galla við að stíga það skref en það er svo ýmislegt annað sem við ættum að gera líka. Ég held að það myndi bara gera þessa umræðu hérna inni í þingsal fyllri og lyfta okkur upp úr skotgröfunum. Það má vel vera að ég komi til með að skipta um skoðun en það má líka vel vera að hæstv. utanríkisráðherra komi til með að skipta um skoðun. Við sjáum til. Þessi skýrsla sem við ræðum annars hérna, hún er að mörgu leyti mjög gott yfirlit yfir framkvæmd utanríkismála. Ég vil bara nota tækifærið til að þakka hæstv. utanríkisráðherra og auðvitað starfsfólki ráðuneytisins fyrir þessa skýrslu. Ég get líka hrósað hæstv. ráðherra fyrir góðar upplýsingar til utanríkismálanefndar á undanförnum mánuðum og fyrir að koma fram fyrir hönd þjóðarinnar á mjög erfiðum tímum af festu og sóma. Þetta er stór málaflokkur og ráðherra fer mjög vítt yfir sviðið. Ég deili ýmsum skoðunum ráðherra en vissulega ekki öllum. Ég er t.d. hjartanlega sammála ráðherra um að Íslandi vegni best í opnum samskiptum við aðrar þjóðir og um gildi frjálsra viðskipta. Við erum hins vegar ekki endilega sammála í augnablikinu um hvernig þeim er háttað og hvaða sóknarfæri felist í því að breyta um stefnu. Ræða hæstv. ráðherra snýst annars að miklu leyti um þann veruleika að það geisar stríð í Evrópu vegna árása rússneskra stjórnvalda á Úkraínu, frjálst og fullvalda ríki. Það dylst engum hér inni hvaða hagsmuni lítil þjóð eins og Ísland hefur af því að slíkt verði aldrei liðið og heldur ekki árás á þau gildi sem við höfum staðið vörð um á alþjóðavettvangi; frelsi, jafnrétti og umburðarlyndi. Það er því gott að vita að bæði hér inni og á Íslandi almennt er fólk næstum einróma varðandi stefnu íslenskra stjórnvalda þegar kemur að stríðinu. Það er auðvitað ekki síður róandi að samheldni er líka til staðar hjá öðrum Evrópuþjóðum, Bandaríkjunum og öðrum bandamönnum okkar gegn þessu viðurstyggilega árásarstríði Rússa. Það var auðvitað viðbúið að aðgerðirnar kostuðu einhverjar efnahagslegar fórnir en það er engu að síður mjög mikilvægt að samstaðan haldi, enda afleiðingar þeirra fórna mjög litlar í samanburði við þann hrylling sem úkraínska þjóðin þarf að upplifa. Það er alveg rétt, sem hæstv. ráðherra segir í ræðunni, að skýrslan er birt í skugga alvarlegustu stríðsátaka í okkar heimshluta frá seinna stríði og að það hafi valdið straumhvörfum í alþjóðapólitík og öryggisumhverfi. En það er akkúrat með hliðsjón af þeim orðum sem ég spurði áðan og spyr aftur, vegna þess að hér finnst mér skorta á röggsemi, skynsemi og einhverja framtíðarsýn hjá ríkisstjórninni - ég kalla t.d. eftir svari frá hæstv. ráðherra um það hvort ríkisstjórnin hyggist virkilega ekki ráðast í víðtækt hagsmunamat á stöðu Íslands og hvernig okkur sé best borgið til framtíðar, m.a. fullveldi okkar, í skugga þessara alvarlegustu stríðsátaka í okkar heimshluta sem hafa valdið straumhvörfum í alþjóðapólitík og öryggisumhverfi álfunnar, eins og ráðherra orðar það sjálf. Ef það á að ráðast í slíkt hagsmunamat þá spyr ég: Hvernig er því háttað? Út af fyrir sig svaraði ráðherrann því áðan. Þá spyr ég, af því að það á ekki að ráðast í það: Af hverju í ósköpunum? Það eru allar nágrannaþjóðir okkar á fullu í þessari vinnu. Svíar og Finnar hafa gert það með því að sækjast eftir inngöngu í NATO, Danir með því að taka núna loksins fullan þátt í öryggissamstarfi Evrópusambandsins, Þjóðverjar hafa í sögulega mjög flókinni stöðu tekið nýjan pól í hæðina og Bandaríkjamenn eru að endurhugsa allar sínar áætlanir á norðurslóðum nú þegar Rússar og fleiri stórveldi eru að styrkja stöðu sína þar. En það er ekki að sjá að íslenska ríkisstjórnin hyggist taka nein markviss skref í að skoða þessi mál í gjörbreyttum heimi. Það væri þó það eina ábyrga í stöðunni. Vissulega samþykkti Alþingi nýja þjóðaröryggisstefnu á dögunum en hún er þó fyrst og fremst árétting á fyrri stefnu. Grunnstoðir hennar hvíla áfram á þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu og tvíhliða samningum við Bandaríkin um varnir landsins. Vissulega voru skilgreindar fleiri ógnir, m.a. vegna náttúruhamfara, nýrrar tækni og loftslagsbreytinga, og jafnvel ógnar við sjálft lýðræðið, en um leið og það er rétt að viðurkenna þær ógnir, og þetta var framfaraskref, þá er í augnablikinu enn þá bara um að ræða upptalningar á blaði meðan aðgerðir gegn þeim liggja meira eða minna í lausu lofti. Af því að hér verður mælt fyrir nýrri fjármálaáætlun í næstu viku og ég heyrði áðan hæstv. ráðherra segja að það væri enn þá verið að vinna hana, þá hlýtur að vera komin niðurstaða í því hvað kemur inn í málaflokk hæstv. ráðherra. Ég spyr því: Hvaða skref verða stigin til að tryggja að þjóðaröryggisstefnan sé meira virði en bara nýþornað blek á pappír? Ég verð að segja að mér finnst dapurlegt að upplifa það sem ég kalla bæði skeytingarleysi og kæruleysi stjórnarliða þegar kemur að því að meta næstu skynsamlegu skref í frekara fjölþjóðlega samstarfi. Ef mat á aðild að Evrópusambandinu er t.d. nefnt hér í þingsal þá er annaðhvort talað um að það sé ósmekklegt að velta slíku upp á meðan Úkraína heyr erfitt stríð eða bara að málið sé ekki á dagskrá. Um það fyrra er hægt að segja að allar vinaþjóðir okkar eru núna að endurhugsa og styrkja stöðu sína í öryggismálum með víðtækara fjölþjóðlegu samstarfi og svarið við síðara atriðinu leiðir auðvitað af hinu fyrra: Hvenær ættum við að ráðast í víðtækt hagsmunamat ef ekki núna þegar heimurinn hefur gjörbreyst? Af því að ráðherra tók þessu eins og verið væri að ræða bara um Evrópusambandið þá skulum við ræða aðeins um Evrópusambandið. Vegna þess að það má lesa í skýrslunni að hagsmunir Íslands og ESB eru mjög samofnir á fleiri og fleiri sviðum þá skipum við okkur sem bandamenn í baráttu Evrópusambandsins fyrir svo mörgum málum. Við stöndum þétt við hlið þeirra þegar kemur að mikilvægum gildum, við erum samstiga þegar kemur að afstöðunni gegn Rússum og við fylgjum metnaði þeirra umfram allt þegar kemur að baráttunni gegn loftslagsvánni. Ég gæti nefnt fleiri dæmi. Þar að auki tökum við upp í gegnum EES-samninginn meiri hluta af öllum þeim reglum og tilskipunum sem frá ESB koma, þ.e. þeim málaflokkum sem falla undir samninginn, svo að því sé haldið til haga. Þótt þær séu flestar til bóta fyrir íslenskan almenning og fyrirtæki þá eru bara aðrar sem eiga verr við. Þrátt fyrir að við höfum - og hægt er að hrósa fyrir það - bætt hagsmunagæslu okkar þá komum við einfaldlega of seint að borðinu. Við höfum minna um það að segja hvers eðlis breytingar eru og við ráðum stundum illa við að laga þær að íslenskum hagsmunum. Þar fyrir utan vitum við að Evrópusambandið, af því að við vorum að tala hér um mikilvægi viðskipta, gæti verið aðgangur að enn stærri mörkuðum fyrir íslensk fyrirtæki, tækifæri á stærri og stöðugri gjaldmiðli með, í venjulegu árferði a.m.k., lægra vaxtastigi en við erum vön. Ég hefði talið að umræðan um þetta ætti að taka svolítið pláss miðað við hvernig efnahagsástandið í landinu er. Ég held að í þessu gætu falist miklar úrbætur og fyrirsjáanleiki, bæði fyrir heimili og fyrirtæki, ekki síst á sviði nýsköpunar, sem hæstv. ráðherra talaði um og hrósaði umhverfi nýsköpunar. Það má hrósa mörgu þegar kemur að aðgerðum ríkisstjórnarinnar í umgjörð nýsköpunar en ég býst við að forsvarsmenn nýsköpunarfyrirtækja yrðu margir mér sammála um að fyrirsjáanleg mynt væri kannski það allra besta. Síðast en ekki síst er náttúrlega ekki hægt að loka augunum fyrir því að Evrópusambandið mun taka að sér vaxandi hlutverk í öryggis- og varnarmálum og smáríki eins og Ísland á mikið undir að taka þátt í slíku samstarfi. Hæstv. ráðherra kom reyndar inn á það að hlutverk Evrópusambandsins og NATO væri ólíkt. Það er einmitt þess vegna sem Svíar, Finnar og Danir segja ekki annaðhvort heldur er hvort tveggja einungis nógu gott. Ég geri mér grein fyrir því að slíkri aðild, fyrst við erum að tala um hana, fylgja bæði kostir og gallar en ég geri mér hins vegar ekki grein fyrir því af hverju íslensk stjórnvöld vilja ekki láta gera víðtækt hagsmunamat á því þannig að umræðan hér kæmist tvö, þrjú skref áfram. Þessi skýrsla er auðvitað stór og mikil og yfirferð yfir mjög mörg mál og lítið eftir af tíma. Ég ætla bara að nefna hér í lokin örfá atriði sem mér finnst skipta máli þegar kemur að utanríkismálum. Það er gott að sjá að stefnt er á aukið samstarf Norðurlandaþjóðanna. Við þurfum þá að muna að innan skamms munu þrjú af hinum fjóru stóru ríkjum verða innan bæði NATO og Evrópusambandsins, þ.e. 75% allra íbúa Norðurlandanna. Þetta þarf að hafa í huga þegar við höldum þeim við efnið í norrænu samstarfi. Við eigum líka að rækta samstarf okkar við nágrannana Færeyjar og Grænland. Fyrir utan gleðina sem það færir okkur þá eigum við mikilvæga sameiginlega hagsmuni þegar kemur að norðurslóðum, verndun vistkerfis sjávar, verndun hafsins og svo erum við alltaf að verða mikilvægari kostur fyrir stórveldin sem tefla um þetta svæði. Ég er sammála hæstv. ráðherra þegar kemur að hagsældinni sem felst í frjálsum viðskiptum og þætti áhugavert að heyra frá ráðherra hvort henni þyki ekki verðugt markmið að fella niður fleiri tolla því að þó að tollar geti átt rétt á sér í ákveðnum tilfellum þá hækka þeir verð, þeir draga úr nýsköpun, þeir bjaga markaðslögmálin og utanríkisviðskipti. Það er vel hægt að styðja ákveðnar greinar, t.d. bændur, með öðrum leiðum, svo sem með beinum greiðslum og grænum styrkjum. Af því að það er lítið eftir þá langar mig líka að koma aðeins inn á þróunarsamvinnu. Mann hryllir auðvitað við því að sjá þær skýrslur sem eru að birtast um fjölgun þeirra sem eru sárafátækir í heiminum. Það hefur orðið bakslag. Í fyrsta skipti í mjög langan tíma er aftur hærra hlutfall orðið sárafátækt og við þurfum að standa við alþjóðlegar skuldbindingar okkar þar. Við erum vissulega að vinna mjög verðmætt starf, og má þakka starfsfólki utanríkisþjónustunnar fyrir það og mörg góð verkefni, en við erum enn of metnaðarlaus þegar kemur að framlögum Íslands til þróunarsamvinnu. Það er einfaldlega tímabært að flokkarnir nái saman um næstu skref og að við séum ekki föst í þessum 0,35% af þjóðartekjum sem er ekki nema helmingur af því markmiði sem Sameinuðu þjóðirnar hafa sameinast um og Norðurlöndin fyrir löngu búin að ná fyrir utan kannski Finnland. Síðan er náttúrlega mjög mikilvægt að við tökumst, með öðrum þjóðum, á við loftslagsvána. Það má ekki gleymast þó að tímabundin ófriður í Evrópu skyggi á flest annað í utanríkismálum. Þar erum við auðvitað að ræða um mál, ræða um áskorun sem, eins og margar stórar áskoranir mannkyns, verða aldrei leystar nema í miklu fjölþjóðlegri samvinnu heldur en hefur nokkurn tímann áður tíðkast. Að lokum, herra forseti, þá er það niðurstaða mín alla vega að við þurfum að horfa opnum augum til umheimsins og leita leiða, hverjar sem þær nú eru, til þess að auka samvinnu okkar við aðrar þjóðir með beinni hætti en áður. Við eigum ekkert að óttast fjölþjóðlegt samstarf. Í því felst í rauninni okkar besta trygging fyrir fullveldinu. Við höfum líka sýnt það og hæstv. ráðherra hefur sýnt það að á okkur er hlustað. Ég hvet hana áfram til að nota sína sterku rödd þegar kemur að áherslu á frið, lýðræði, mannréttindi og umburðarlyndi í heiminum. Þar erum við sammála.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu. Kemur kannski ekkert á óvart að Evrópusambandið var nefnt þar alla vega einu sinni eða tvisvar. Mig langaði einmitt í fyrra andsvari mínu að ræða aðeins við hv. þingmann um Evrópusamstarf og þá er ég að hugsa meira um það starf sem við erum þegar í, EES-samstarfið og annað samstarf. Ég nefndi næstum því áðan samstarf Evrópusambandsríkjanna á sviði almannavarna, bara sem dæmi. Varðandi EES, finnst hv. þingmanni við vera að leggja nógu mikla vinnu í hagsmunagæslu okkar innan EES-samstarfsins? Vandamálið sem maður sér er að þó svo við eigum orðið fleiri fulltrúa í Brussel þá erum við enn að lenda í því að ákveðin málefni sem skipta okkur miklu máli fá ekki nægilega mikla athygli innan Evrópuþingsins, Evrópuráðsins, allra mismunandi Evrópustofnana og stundum kannski svolítið seint sem við erum að koma að. Dæmi um þetta er það sem við höfum rætt á undanförnum vikum um flug og Ísland. Hvað getum við gert til að efla það samstarf sem við þegar erum í, áður en við tökum kannski skrefið að fara í Evrópusambandið?

Herra forseti. Já, áður en við stígum önnur skref, ég held að það sé alveg ágætt að halda því til haga vegna þess að þetta er veruleikinn okkar núna. Sem betur fer þá virðist mér eins og það sé mjög stór meiri hluti hér innan þings sem styður þetta góða samstarf og við eigum a.m.k. að geta unnið að því. Hitt er lengra inni í framtíðinni. Ég er fyrst og fremst að kalla eftir einhvers konar mati á kostum og göllum þannig að við getum átt þá umræðu. Það er í sjálfu sér hægt að hrósa stjórnvöldum fyrir að hafa spýtt aðeins í lófana þegar kemur að betri hagsmunagæslu og ef ég man rétt þá eru eiginlega öll ráðuneyti nema mennta- og menningarráðuneytið með sína fulltrúa úti í Brussel. Það er reyndar mjög slæmt að það ráðuneyti skuli ekki vera búið að manna stöðu. Það gefur okkur nokkuð marga fulltrúa sem geta í rauninni kannski sinnt því allra nauðsynlegasta þegar tekið er tillit til þess. Annað sem stjórnvöld hafa gert ágætlega er að fara vel yfir innleiðingarlistann og setja puttana á þau mál sem þau vilja að verði sett í forgangsskoðun. Veikleikinn er auðvitað sá hins vegar að eðli samstarfsins í rauninni gerir okkur ekki kleift að komast að málum nógu snemma á umræðustigi, á hugmyndastigi, þar sem virkilega væri hægt að ráða betur við hlutina. Hvað mætti bæta? Hæstv. ráðherra þekkir það eflaust betur en ég myndi telja að við ættum að leita í enn meira mæli eftir samstarfi við nágranna okkar, Norðmenn, sem hafa oft mjög líkra hagsmuna að gæta, eru 15 sinnum stærri og með 70 starfsmenn úti í Brussel.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langar í seinna andsvarinu að spyrja hv. þingmann út í nokkuð sem hann nefndi sem er hækkun framlags til þróunarsamvinnu. Hæstv. ráðherra nefndi áðan í andsvari við mig að hún teldi að það væri pólitískur vilji fyrir því að horfa til hækkunar á þessu eða þverpólitískur vilji, held ég að hún hafi orðað það. Þá langaði mig að spyrja hv. þingmann, hann hafandi verið hér aðeins lengur en ég og verið í forsvari fyrir einn af flokkunum á þingi: Hvernig getum við unnið betur saman að því sem þing og með hæstv. ráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, því þarna er verið að tala um peninga, að við í stigum hækkum þessa tölu? Hvaða hugmyndir hefur hv. þingmaður í því?

Herra forseti. Það blasir auðvitað við að fyrst hæstv. utanríkisráðherra er búin að lýsa yfir þessum vilja og við í stjórnarandstöðunni lýsum yfir þessum vilja þá hlýtur að vera einhver grunnur til samtals þar. Ég held að við gætum oft gert betur þegar kemur að ýmsum málum hér á þinginu, að ræða það fyrst hvort það sé einhver grundvöllur sátta um slík mál og keyra þau svo í gegn með einhvers konar samkomulagi. Ég ætla ekki að standa hérna og efast um vilja ráðherra eða ríkisstjórnarinnar til að koma betur til móts við þær skuldbindingar sem við höfum gengist undir með því að samþykkja þetta markmið Sameinuðu þjóðanna. Ég held að við verðum bara að eiga áframhaldandi samtal um það. Ég er a.m.k. fullviss um að það sé okkur til sóma að stíga næstu skref. Við þurfum að geta gert það í þrepum en við eigum að stíga áþreifanleg skref á næstu árum.

Herra forseti. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvað það er til viðbótar sem við getum gert, ef eitthvað, fyrir utan það að taka til skoðunar aðild að Evrópusambandinu ef við teljum upp það sem við höfum gert frá því að innrás Rússlands í Úkraínu hófst. Við höfum nefnilega uppfært allar áætlanir, ekki bara okkar heldur kannski fyrst og síðast í gegnum okkar samstarf. Það er Atlantshafsbandalagið að gera og það eru aðrir aðilar að gera og við fylgjum því, þeim uppfærðu áætlunum. Við höfum aukið samstarfið við JEF og NORDEFCO, við höfum aukið samstarfið og samtalið við Bandaríkin og það er ýmislegt sem hefur verið unnið þar og er í vinnslu og mun birtast okkur á næstu misserum og endurspegla þær breytingar sem eru að eiga sér stað í kringum okkur. Það þýðir að við munum þurfa að gera ákveðnar breytingar hér. Og talandi um stefnubreytingu og nýjar ákvarðanir þá aðstoðuðum við við flutning á vopnum á fyrstu sólarhringum innrásar og þótt það sé agnarsmátt í stóra samhenginu og allt sem hefur verið gert síðan þá var það gert þegar almenningur í litlum bæjum stóð og varði götur gegn þúsundum rússneskra hermanna nánast með berum höndum. Þetta var ákvörðun sem við höfum - ég held að það sé hægt að taka mögulega eitt dæmi þar sem þetta var gert í Afganistan, annars höfum við aldrei gert þetta. Í þessu felst ákveðin sýn og ákveðin stefna. Við vorum með fjárlagalið á síðustu fjárlögum um varnartengdan stuðning til Úkraínu sem ég held að hafi ekki áður birst í fjárlögum. Við höfum liðkað fyrir framkvæmdum á Keflavíkursvæðinu. Ég vildi bæði að þetta kæmi fram og spyrja hvort þetta endurspegli ekki breytingu á stefnu.

Herra forseti. Já, mér fannst það gott í lok ræðunnar að hæstv. ráðherra hafði ekki lesið það út úr minni ræðu að ég væri á móti því að það hefði verið brugðist svona hraustlega við. 

Herra forseti. Ég tók því alls ekki þannig að hv. þingmaður væri ekki sammála áherslum og viðbrögðum okkar en vildi bara nota þetta tækifæri til þess að koma því fram að í þessu felst ákveðin stefna og þetta voru viðbrögð. Það er kannski hægt að spyrja: Erum við bara með viðbrögð, þurfum við ekki nýja stefnu? En ég myndi segja að vegna þess að við erum með trausta stefnu og við erum í góðu samstarfi og við tókum réttar ákvarðanir í gegnum áratugina þá erum við í rauninni að framkvæma þá stefnu sem er sterk og traust og góð. Við erum auðvitað nýbúin að endurskoða þjóðaröryggisstefnu en ég er ekki ósammála hv. þingmanni um það, ég held að það væri gott og heilbrigt fyrir almenning og fyrir stjórnmálin að við tækjum dýpra samtal um það hvaða breytingar hafa átt sér stað. Hvað þýða þær fyrir Ísland? Hvað þýða þær inn á við en ekki síður þegar kemur að hlutverki okkar út á við?

Frú forseti. Ég er ánægður með að hæstv. ráðherra taki vel í það vegna þess að ég held jafnvel að að lokinni slíkri vinnu getum við dregið ólíkar ályktanir af henni en við höfum þá a.m.k. sterkari grunn til að byggja á. Það er auðvitað ástæðan fyrir því að við réðumst á sínum tíma í það að láta fara fram skoðun á þátttöku okkar í Evrópska efnahagssvæðinu og að það var ráðist í það á sínum tíma að skoða gjaldmiðlamálin okkar til framtíðar. Það var ekki til þess að við yrðum öll sammála á endanum heldur til þess að við hefðum eitthvað til þess að ræða. Og auðvitað erum við með stefnu en spurningin er alltaf sú, í gjörbreyttum heimi: Er sú stefna sú besta sem við getum haft? Er hún sú rétta eða er hún það ekki?

Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Við höfum svo sem tekið þetta fyrir hér áður í þingsal. Hvað sér þingmaðurinn fyrir sér að bætist við með Evrópusambandinu varðandi varnirnar í stóru myndinni? Við vitum að 80% af því fjármagni sem fer til varnar- og öryggismála innan NATO koma frá þeim ríkjum sem eru utan evrusvæðisins en innan Atlantshafsbandalagsins. Þegar Finnar og Svíar verða komnir inn í NATO þá verða 23 af 27 ríkjum Evrópusambandsins hluti af NATO. Það verða bara Írland, Austurríki, Malta og Kýpur sem verða ekki innan NATO af Evrópusambandsríkjunum. Í dag er það þannig að um 80% af því fjármagni sem er varið til þessara mála innan NATO koma frá löndum utan Evrópusambandsins og 20% frá Evrópusambandsríkjunum sem eru hluti af bandalaginu. Því væri fróðlegt að vita hvernig hv. þingmaður sér þetta fyrir sér. Ég hef sjálfur litið töluvert til þess að við værum að styrkja sem mest samvinnuna yfir Norður-Atlantshafið með okkar stöðu hér, þessari gríðarlega mikilvægu landfræðilegu stöðu sem Ísland hefur með tengingunni á milli Ameríku, og þar með Bandaríkjanna og Kanada, og Evrópu. Við sjáum núna að það nýjasta sem er að gerast er að Bretar eru að senda sveit til Norður-Noregs og ætla að vera með þjálfun þar og ná tengingu og Bandaríkjamenn byrjuðu fyrir nokkru með slíka tengingu við landgöngusveitir í Noregi. Hvað sér hv. þingmaður helst fyrir sér varðandi Evrópusambandið og það að styrkja varnir við Íslandsstrendur?

Frú forseti. Það er svo margt sem ég tel að gæti gagnast okkur á Íslandi við slíka aðild. Eitt er náttúrlega efnahagslegi anginn. Annað er sú siðfræði sem við byggjum á sem Evrópuþjóð, afstaða gegn dauðarefsingum og alls konar gildi. Evrópusambandið mun í vaxandi mæli leggja áherslu á varnar- og öryggismál og eitt af því sem var mjög slæmt við Brexit var að Bretar veiktu í raun Evrópusambandið þegar kom að áherslum og getu til að tryggja netöryggi, og það mun Evrópusambandið reyna að byggja upp. Ég held að það sé svo margt annað sem við hv. þingmaður höfum samþykkt í nýrri þjóðaröryggisstefnu sem ógnar öryggi okkar umfram þessar hefðbundnu stríðsógnir, sem ég veit að hv. þingmaður hefur mikinn áhuga á. Við erum að tína þarna inn hluti eins og lýðræði, loftslagsvána og tæknina. Á öllum þessum sviðum stendur Evrópusambandið miklu framar öðrum ríkjum eða ríkjasamböndum og þar eigum við svo sannarlega meiri samleið. Ég veit að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið mætir þessu að einhverju leyti, en ég held hins vegar að nýjustu dæmi um innleiðingar sem yfirvofandi eru sýni líka að við gætum gætt hagsmuna okkar mun betur kæmum við að málum strax á hugmyndastigi.

Frú forseti. Síðastliðið haust var ég á ráðstefnu á vegum NATO-þingsins í Helsinki og þar var gestur fundarins og ræðumaður Pekka Havisto, utanríkisráðherra Finnlands. Hann var einmitt spurður á þeirri ráðstefnu að því af hverju Finnar vildu komast í NATO, hvort Evrópusambandið myndi ekki duga vörnum landsins. Þá var vísað til 42. gr. Lissabon-sáttmálans þar sem kemur fram að komi sú staða upp að aðildarríki Evrópusambandsins verði fyrir vopnaðri árás á eigin landsvæði þá séu önnur aðildarríki sambandsins skyldug til að rétta fram aðstoð eftir fremsta megni. Hann gaf ekki mikið fyrir þessa grein í sínum vörnum. Ég vildi koma þessu að, af því að þessi umræða spannst kannski út frá varnar- og öryggismálum í umræðunni áðan, eða ég skildi hana þannig.  
             Ég tek hins vegar undir sjónarmið hv. þingmanns varðandi lýðræði í heiminum. Þarna eru helstu stofnanir á bak við lýðræðið, þ.e. NATO, Evrópusambandið, Sameinuðu þjóðirnar og slíkar stofnanir.

Frú forseti. Af því að hv. þingmaður vísar í utanríkisráðherra Finna þá hef ég líka átt samtöl við þingmenn og ráðherra í finnsku ríkisstjórninni. Þau hafa sagt, alveg eins og hæstv. utanríkisráðherra, að þessar tvær samkomur hafi mjög ólíkt hlutverk og önnur nægi ekki heldur verði þær báðar að koma til svo dugi. En ég ber virðingu fyrir því að hv. þingmaður tók dæmi af akkúrat þessari hefðbundnu ógn, sem er auðvitað allt öðruvísi en líklegt er að við munum mögulega þurfa að glíma við, enda hafa Evrópusambandið og NATO líka gert með sér tvíhliða samkomulag um varnar- og öryggismál. Það liggur því í hlutarins eðli að þessar tvær stoðir ætla sér að vinna nánar saman og önnur telur sig ekki geta gert það eingöngu upp á eigin spýtur.

Virðulegi forseti. Hafandi fæðst í okkar gamla herraríki Danmörku fyrir örfáum áratugum síðan, búið síðan með þýsku þjóðinni um tíma, þeirri skosku og reyndar bresku, í Englandi og Skotlandi, hinni bandarísku og ferðast víða, þá hef ég kannski hrist af mér hina genatísku vanmetakennd íslenska búandasveinsins úr Borgarfirði. Jónas Kristjánsson sálugi, fyrrum ritstjóri Dagblaðsins, taldi að þrælslund mætti glögglega að greina í því hvernig Íslendingar hefðu þolað framkomu og framgöngu annarra þjóða gagnvart sér, Norðmanna fyrst og kannski Dana lengst af þangað til við hristum þá af okkur og stofnuðum okkar eigið lýðveldi. Vinaþjóðin Bretar kom okkur dálítið á óvart árið 2008 þegar þeir skelltu á okkur hryðjuverkalögum. Ekki höfum við nú látið þá gjalda þess mikið í okkar samskiptum síðan. Og við gengum inn í Evrópska efnahagssvæðið full af trú, von og kærleika fyrir bráðum 30 árum síðan. Ég var einn af þeim sem barðist mjög fyrir því að það gengi eftir. Ég veðjaði á smáflokk, A-flokkinn, Alþýðuflokkinn, sem var með vígorðið: Ísland í A-flokk. Hann vildi einn íslenskra íslenskra flokka inn í það ágæta efnahagssvæði og við löguðum okkur að þeim lögum og reglum sem þar giltu og höfum síðan mátt horfast í augu við sívaxandi fjölda krafa og innleiðinga; 650 innleiðingar á hverju ári sem við þurfum að fara með í gegnum kerfin okkar og gera alveg eins og þeir búrókratar í Brussel vilja í stóru og smáu. Flestir telja það alveg hvellskýrt og blasa við að það hafi verið gæfuskref á sínum tíma. Þá voru það niðurfellingarnar á tollum á okkar helstu útflutningsvöru, fiskinum, sem voru helsta ástæðan sem tilgreind var. Búhnykkurinn fólst einkum og sér í lagi í því og eins því að geta farið og menntað sig án mikils skólagjaldakostnaðar eða búið hvar sem maður vildi á Evrópusvæðinu. Ýmsir kostir. Mér finnst alltaf mikilvægt þegar gengið er til samninga eða samstarfs, að maður ýti reglubundið á rífresstakkann og átti sig á því hvar maður er staddur í sambandinu. Hvernig gengur hjónaband okkar og ungfrú Evrópu hinnar glæstu? Maður hefði stundum ímyndað sér að við gætum og mættum stíga fastar til jarðar þegar okkur liggur mikið við. Hér erum við við endimörk hins byggilega heims. Núna er efst á dagskrá ríkisstjórnar Íslands, sem og annarra, þetta sem lýtur að kolefnissporinu og að lágmarka það, hversu smátt sem það er í stóra samhenginu. Og nú skulum við gjalda tvöfalt eða þrefalt gjald á við aðrar fljúgandi þjóðir í Evrópu, bara sökum fjarlægðar okkar, upphæðir sem bætast á hvern ódýran farmiða, t.d. til Mílanó, 15.000 kr. á farmiða til viðbótar við 15.000 eða 20.000 kr., fargjaldið sjálft. Um þetta er búið að þinga oftar en nokkurt annað mál frá því að við gengum í hjónabandið fyrir 30 árum; sendiráðið í Brussel, sennilega um 80 fundir, samgönguráðherra Íslands, sennilega um 16 fundir. Við vitum að aðrir ráðherrar hafa tekið þátt í þessu og árangurinn er sum sé 0. Svarið er: Nei. Við munum ekki taka tillit til sérstöðu Íslands í þessu né yfir höfuð öðru. Við viljum bara að þið hlýðið okkur. Þetta er ekki í mínum huga ávísun á farsæld eða friðsæld eða gagnkvæma gleði og ánægju. Þetta eru þungar álögur á okkar þegna sem eiga ekki margra kosta völ annarra en að fljúga eða ef þeir þurfa að komast til útlanda í einkaerindum eða viðskiptaerindum eða hvað það nú er. Sjáum hvað setur. En ég vil líka segja að það er mikilvægt að okkar sjálfstraust sé jafn ríkt og við eigum skilið og eigum innstæðu fyrir og við þurfum ekki að beygja okkur svo glatt eða eins oft sem raun ber vitni. Horfum þá til hinna stóru sambandsríkjanna handan þeirra evrópsku, sem eru Bandaríki Norður-Ameríku. Þar höfum við verið í að flestra mati nokkuð farsælu sambandi, ólíkt flestum eða fjölmörgum löndum í Evrópu og sannarlega ólíkt Bandaríkjunum þá er ára okkar ansi hrein svona í samanburðinum þegar kemur að því að ráðast inn í aðrar þjóðir og hirða af þeim auðlindir eða auðæfi, hvað sem það er. Kannski er karmað okkar í því samhengi að einhverju leyti skárra og hreinna og við verðskulduðum kannski annars konar pakka en þeir sem hafa gengið þannig gegn öðrum þjóðum, ráðist inn og tekið líf og tekið verðmæti, tekið svarta gullið í miklum mæli. Kannski er það ein stærsta áskorun okkar Íslendinga að standa vörð um græna gullið, nýja gullið, standa vörð um landgæðin og allt það sem sóst er eftir hér á Íslandi og margir renna hýru auga til. Ég segi: Við skulum vera mjög á varðbergi gagnvart þeim sem kalla sig vini og vilja vera bestu vinir aðal ef þeir sýna okkur ekki nákvæmlega sömu vinsemd og við sýnum þeim og höfum gert, því að vinasamband þarf að vera gagnkvæmt til að rísa undir því sæmdarheiti. Þess vegna velti ég fyrir mér; þegar Bandaríkjamenn skildu við okkur hér á sínum tíma, þá skömmu síðar, eða reyndar um svipað leyti, höfðu komið fram upplýsingar úr varnarmálaráðuneyti Bandaríkjanna um að ýmsar af bandamannaþjóðum Bandaríkjanna hefðu geymt kjarnavopn á stríðstímum og allar hefðu þær vitað um það og það hafi verið gert með samþykki stjórnanna, nema á Íslandi. Og svo kemur í ljós að við erum með fullt af eiturefnum sem skilin voru eftir af Bandaríkjamönnum og þeir neita að horfast í augu við, hvað þá bæta okkur það. Við skulum þrífa þann skít sjálfir. Nú förum við reglubundið til Bandaríkjanna, flest okkar, og nú erum við í utanríkismálanefnd á leið til Bandaríkjanna. Þegar þeirra herrar koma til Íslands þá hliðrum við öllu til og frá til að mega nú örugglega hitta þá sem óska eftir fundum með okkur. En með löngum fyrirvara er óskað eftir fundum með utanríkismálanefnd Bandaríkjanna. - Sorrí, strákar mínir og stelpur, við höfum bara öðrum hnöppum að hneppa. Gangi ykkur bara vel. Verið þið blessaðir. Til að komast þarna inn er ég nýbúinn að fylla út umsókn sem þar sem ég er spurður hvort ég hafi tekið þátt í mansali, morðum, eiturlyfjasmygli og ýmsu sem ég held að komi mjög framandlega fyrir augu okkar Íslendinga. Ég held að við eigum í þessari ferð og í komandi ferðum okkar góða utanríkisráðherra, sem ég vil nú ljúka sérstöku lofsorði á fyrir frammistöðu sína í starfi frá því að hún tók við embætti, að tala kurteislega íslensku þegar okkur er misboðið. Mér er búið að vera ansi oft misboðið af þeirri þjóð, sem ég var nú sjálfur búsettur með í nokkur ár, að kjósi ég að koma þangað er það háð allt annars konar afarkostum en við bjóðum öðrum upp á sem hingað koma. Og kjósi maður að koma þarna og halda litla tónleika er það margra mánaða rándýr prósess. Kjósi maður að koma þarna og lenda um miðja nótt, eins og oft gerist í Hong Kong-flugum eða Kína-flugum, þá skal maður bíða í þúsund manna biðsal í nokkra klukkutíma, jafnvel þrjá, fjóra, fimm, ef ég dæmi um, meðan vinaþjóðir Bandaríkjanna fara í gegnum Global Entry. Ég er búinn að tala um þetta árum saman við ýmsa utanríkisráðherra fyrir daufum eyrum þangað til hæstv. utanríkisráðherra Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir kom því máli í farveg. Það er nýkomið í farveg núna í sendiráðinu í Washington að við flokkumst með vinaþjóðum Bandaríkjanna og þótt fyrr hefði verið. Þetta er bara spurning um sjálfsagða kurteisi og gagnkvæman vinskap. Ef það á að vera gagnkvæmur vinskapur þá skulu þeir gjöra oss sem við gerum þeim. Það er eina formúlan sem gengur í samskiptum. Ég verð líka að segja að við eigum að heimta að þeir hirði upp eftir sig það eitur sem hér var skilið eftir í jörðu og leita mun í vatnsból framtíðarkynslóða. Ég mun líka óska eftir því að við séum í annars konar samskiptum um að geta yfir höfuð ferðast til og frá Bandaríkjunum, alveg eins og þeir ganga hér í stríðum straumum inn í Ísland sem sjálfsagðir og velkomnir gestir. Það að þeir séu um 380 milljónir og við 380.000 gildir bara einu. Það að þeir séu herveldi sem eyða stórum hluta þjóðartekna sinna í að reka heri og taka sér sjálfsvald í að verða einhvers konar lögregla heimsins varðar okkur ekkert um. Við erum þeim jafn dýrmætir og þeir eru okkur. Og hafi einhver haldið að þeir væru hér varnarliðið okkar um áratugaskeið á Miðnesheiðinni skulum við bara rifja það upp að þeir voru hér þegar þeim hentaði það,  Og það að hér hafi komið til fyrstu götubardaga á Íslandi árið 1949, beint fyrir framan þetta hús, segir okkur hversu mjög margir tóku það nærri sér að bendla sig við hernaðarbandalag og margir gera það enn þann dag í dag. Ég er þeirrar trúar að við höfum stigið rétt skref á sínum tíma. En við ætlum ekki að fara að temja okkur amerískt mentalítet, hernaðarmentalítet, hvorki í samskiptum okkar við aðrar þjóðir né í persónulegum samskiptum. Ég segi: Mín skoðun á skýrslunni sem hæstv. ráðherra flutti er sú að hún sé prýðilega vel unnin og vönduð, vel farið yfir lykilmálin. Úkraínumálin eru að sjálfsögðu þar efst á blaði, fyrst á blaði. Ég tel að okkar vel kynnta gestrisni og kærleiksþel gagnvart náunganum hafi speglast mjög vel í þeim móttökum sem við höfum sýnt Úkraínufólki. Ég er hins vegar hneykslaður á því að formaður Flokks fólksins skuli hafa þurft að sitja undir hrakyrðum og ásökunum um rasisma fyrir það eitt að hafa í umræðum um útlendingafrumvarp velt upp þeim möguleika að við tækjum á móti herþjáðum, eða við skulum segja stríðshrjáðu flóttafólki, en opnuðum ekki allar gáttir hér fyrir þeim sem glíma við efnahagsleg vandræði í samanburði við okkur, vegna þess að það eru sirka 3.500 milljónir einstaklinga í heiminum sem geta borið fátækt við, samt samanber okkur sjálf fyrir ekki svo mörgum áratugum eða öldum síðan. Í það heila tel ég okkur vera að feta ljóssins stigu stigu í því sem flokkast undir utanríkismál, samskipti við aðrar þjóðir. Mér finnst rétt að við höldum til haga framgöngu Dana, Norðmanna, Breta, Bandaríkjamanna og annarra sem ætlast til að við sitjum og stöndum eins og þeim hentar, henda á okkur hryðjuverkalögum ef það hentar og láta okkur eyða þremur klukkutímum í að fylla út umsóknareyðublöð til að koma til að hitta utanríkismálanefnd Bandaríkjanna en fá svo ekki að hitta hana. Höldum þessu bara kurteislega til haga og þegar mikið liggur við þá skulum við tala íslensku eins og okkur einum er lagið, óbangin við það að okkur verði refsað með einum eða öðrum hætti, hvorki vestan frá né austan.

Forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir sína skýrslu og það er ánægjulegt að ræða alþjóðamál jafn ítarlega og sjá má á dagskrá þingsins í dag. Eftir þessa umræðu koma aðrar skýrslur sem tengjast alþjóðamálum og alþjóðasamskiptum þingsins. Skýrsla hæstv. ráðherra gefur mjög gott yfirlit yfir utanríkismálin og starfsemi utanríkisþjónustunnar einnig. Skýrslan hefur að geyma mikið af upplýsingum er varða hagsmuni okkar í nútíð og framtíð. Í dag er óhætt að fullyrða að allt það sem að alþjóðasamfélaginu snýr sé í reynd samofið okkar lífi frá hinu smæsta til hins stærsta. Undanfarin ár hafa Norðurlandasamvinnan, Evrópumál og samstarfið á vettvangi EES fangað athygli alla. Ég leyfi mér að fullyrða að öryggis- og varnarmál hafi fallið í skuggann á undanförnum áratugum, m.a. með falli Berlínarmúrsins og járntjaldsins en einnig með brotthvarfi varnarliðsins frá Miðnesheiði árið 2006. Innrás Rússa í Úkraínu í lok febrúar í fyrra hefur breytt öllu. Það geisar nú stríð í Evrópu. Hryllingurinn heldur áfram og sér ekki fyrir endann á þeim hildarleik. Vil ég taka undir með hæstv. ráðherra, að þeir stríðsglæpir sem framdir hafa verið af Rússum séu í raun algjört siðrof þar sem afmennskun ein geti útskýrt verknaðinn. Við Íslendingar höfum verið minnt á mikilvægi þess að starfa innan alþjóðasamtaka, m.a. varðandi öryggismálin. Innganga okkar í Atlantshafsbandalagið var gæfuspor og veitir okkur aukið öryggi á óvissutímum og sama á við um varnarsamninginn við Bandaríkin. Öryggis- og varnarmál eru nú miðpunktur allrar umræðu í alþjóðasamstarfi sem við Íslendingar tökum fús þátt í. Við höfum nýlega uppfært þjóðaröryggisstefnu okkar á vettvangi Alþingis í takt við síbreytilegt öryggisumhverfi. Sjálfstæði, fullveldi og friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna og vernd stjórnkerfis og grunnvirkja samfélagsins eru leiðarstef í þeirri stefnu. Ég vil aftur þakka utanríkismálanefnd og þjóðaröryggisráði og þeim aðilum sem þar sitja, fyrir góða samvinnu. Eins tekur þjóðaröryggisstefnan á netógnum og upplýsingaóreiðu, svo eitthvað sé nefnt. Undirritaður stóð fyrir sérstakri umræðu hér á Alþingi um fjölþáttaógnir og netöryggismál í nóvember síðastliðnum og var sú umræða bæði upplýsandi og þörf. Ísland er efst á lista yfir netnotkun í heiminum en þegar kemur að netöryggi þurfum við að gera mun betur. Við höfum nefnilega til þess góð verkfæri. Við erum í hópi þeirra þjóða þar sem læsi er almennt, menntunarstig hátt og fáar hraðahindranir til staðar til aukinnar og markvissar fræðslu. Það er mikilvægt að auka árvekni og þekkingu okkar á hættum sem stafa af fölskum upplýsingum og tryggja örugga netumgengni. Við þurfum að vera á varðbergi og vera skrefi á undan þróuninni sé þess nokkur kostur. Sem fyrr leggur Ísland sitt af mörkun mörkum til sameiginlegra varna Atlantshafsbandalagsins með þátttöku í loftrýmiseftirliti, loftrýmisgæslu og æfingum bandalagsins og bandalagsríkja og hefur samstarf varðandi netöryggi einnig markvisst verið eflt á þeim vettvangi. Virðulegi forseti. Í maí næstkomandi mun Ísland verða vettvangur leiðtogafundar Evrópuráðsins, þess fjórða sem haldinn er í sögu ráðsins. Fundurinn er m.a. til kominn vegna gjörbreytts landslags í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu. Ísland tók við formennsku í Evrópuráðinu í lok síðasta árs og má segja að sá viðburður sem fram undan er sé einn stærsti og verði jafnvel sá sögulegasti í sögu þjóðarinnar. Kastljós alþjóðasamfélagsins mun verða á landinu og það er mín von að niðurstaða fundarins styrki enn frekar sameiginleg gildi og samstöðu meðal ríkja álfunnar. Það er mín skoðun, frú forseti, að fundurinn sýni dugnað okkar, vilja, getu og kjark til þátttöku í alþjóðasamstarfi þar sem rödd Íslands skiptir máli. Aðild og þátttaka Íslands á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hefur einnig verið grundvallarþáttur í utanríkisstefnu okkar allt frá stofnun Sameinuðu þjóðanna og Íslendingar hafa tekið virkan þátt í störfum með fastanefndinni í New York í broddi fylkingar. Það er okkar markmið að reka áfram öfluga utanríkisþjónustu eins og hæstv. ráðherra hefur svo sannarlega farið yfir í þeirri skýrslu sem við ræðum hér. En ég held að það sé vert að skoða hvernig megi efla utanríkisþjónustuna enn frekar. Það skiptir mjög miklu máli fyrir Ísland og fyrir komandi kynslóðir að við gerum okkur enn frekar gildandi. Við höfum margt til brunns að bera. Það höfum við sýnt í gegnum tíðina og við gefum hvergi eftir. Við stöndum með okkar gildum og okkar áherslum. Til þess er horft víða í heiminum og við eigum að vera stolt af því hvernig okkur hefur gengið og vera óhikandi í því að reyna að efla enn frekar samstarf á alþjóðavettvangi. Allsherjarinnrás Rússa hefur sett öryggisumhverfi Evrópu og heimsins á haus og ófyrirséð hvert sú þróun mun leiða. Yfirgangur Rússa minnir mann kannski að einhverju leyti á sögur sem maður las af Sovétríkjunum sálugu á sínum tíma en er jafnvel í raun enn verri og miskunnarlausari, þar sem ráðist hefur verið á borgaraleg skotmörk og innviði sem lamað hefur samfélög jafnvel fjarri víglínunni. Það er gott að vita að við Íslendingar höfum brugðist drengilega og vel við því stríði sem geisar í Úkraínu, ekki einvörðungu af hálfu yfirvalda heldur hefur hin íslenska þjóð komið til stuðnings og virðingarvert að sjá fyrirtæki sem hafa verið aflögufær styðja við uppbyggingu innviða sem eyðilagst hafa í Úkraínu vegna stríðsreksturs. Ég tek undir með ráðherra að innrásin er áminning um að alþjóðalög, mannréttindi og lýðræðisleg gildi séu nefnilega ekki sjálfgefin. Mín kynslóð þekkir ekki aðra nálgun og raunar held ég að flestir hafi um langt skeið búist við því að lýðræðisumbætur myndu leiða lýðræðis í löndum þar sem uppreisn fólks gegn einræði, spillingu og ofríki væri jafnvel handan við hornið. Nú sjáum við aftur á móti verulegar blikur á lofti, bæði austan hafs og vestan, í átt til popúlisma og ógnar við lýðræðisleg gildi sem við höfum lengst af í okkar sögu Íslands, leyfi ég mér að segja, alltaf haft í hávegum. Þetta er verulegt áhyggjuefni og kallar á það að við séum sífellt að meta stöðuna. Ég velti því fyrir mér, virðulegi forseti, hvaða lærdóm við eigum að draga af stöðunni og hvernig við getum brugðist við af festu og ábyrgð. Það er mín skoðun að við megum ekki vanmeta hættuna á því hversu mikils virði það er að vera sjálfstæð og hversu hverfult það getur verið. Við höfum nefnilega aðeins verið sjálfstæð þjóð meðal þjóða í einn mannsaldur eða svo. Það er ekki langur tími. Hér býr þjóðin við eina mestu hagsæld og lífsgæði sem þekkjast og sú staða er svo sannarlega ekki sjálfgefin. Því miður erum við gjörn á að halda að allir hugsi eins og við og allir séu tilbúnir til að vinna saman í átt að betri lífsgæðum, frelsi og auknum mannréttindum og enn betra samfélagi fyrir komandi kynslóðir. En það er erfitt að setja sig inn í hugsunarhátt þeirra sem viðurkenna t.d. ekki Úkraínu sem þjóð, viðurkenna ekki að Úkraína hafi lögmætan rétt til að ráða sinni framtíð sjálf. Hugsunarháttur sem þessi er okkur framandi sem verjum alþjóðakerfið og eigum okkar framtíð undir því að það kerfi virki sem skyldi. Ég minntist hér á varnarsamninginn við Bandaríkin og hversu mikilvægur hann er okkur, eins vera okkar í Atlantshafsbandalaginu en ekki síður mikil og góð samvinna okkar við nágrannaþjóðir. Á nýlegum fundi sem sá sem hér stendur sótti um utanríkis- og öryggisstefnu Evrópusambandsins nýverið, kom fram að líklega hefðu Evrópuríkin ekki haft nægt bolmagn til að styrkja Úkraínu til varna án Bandaríkjanna. Á fundinum var þessi staðreynd mikið rædd. Þar veltu menn upp þeirri stöðu og hvað væri til bóta fyrir Evrópuríkin til að tryggja sínar varnir enn betur. Í umræðunni hafa slíkt mat, slíkar skoðanir og slík umræða sannarlega átt sér stað á Íslandi einnig. Í ljósi aðstæðna held ég að það sé mjög eðlilegt og hollt fyrir okkur sem þjóð. Við sjáum alls kyns væringar í alþjóðamálum. Til að mynda er nú forseti Kína í heimsókn í Kreml, en framganga Kínverja gagnvart stríðinu í Úkraínu hefur verið í besta máta mjög sérstök þar sem þeir til að mynda fordæma ekki stríðsrekstur Rússa og má eiginlega segja að Kínverjar gefi ódæðinu pólitískt skjól. Hlutirnir gerast hratt og það er á okkar ábyrgð að vera við öllu búin. Í því sambandi er vert að nefna sérstaklega norðurslóðamálin, öryggismálasamvinnu norðurslóðaríkja og er áhugavert að heyra skoðun utanríkisráðherra á því hvernig hún sjái þá samvinnu þróast í ljósi þess að Rússar sitja þar ekki lengur við borðið, og hefur sá vettvangur verið friðsamlegur og fyrst og fremst bundinn við jákvæða samvinnu á svæðinu. Virðulegi forseti. Stjórnvöld hafa verið að sýna það í verki að við erum þjóð meðal þjóða. Við eigum að leggja enn meiri áherslu á þjóðaröryggi og enn ríkari áherslu á samstarf um öryggis- og varnarmál. Nýlega kom út bókin Íslenskur her þar sem Arnór Sigurjónsson, sérfræðingur í varnarmálum, fjallar um nauðsyn þess að hér sé innlendur varnarher í samvinnu við aðrar þjóðir. Bókin er áhugaverð lesning. Þó að ég sé ekki sannfærður um að innlendur her sé rétta leiðin þá held ég að það sé mikilvægt að við eflum áfram samvinnu okkar og getu á sviði varnarmála. Má þar t.d. nefna stuðning, svo sem leit og björgun, að við eflum til muna sérfræðiþekkingu á varnarmálum og leitum leiða til að tryggja öryggi okkar. Ég ætla að fá að ljúka máli mínu og vil nota tækifærið og þakka öllu starfsfólki utanríkisþjónustunnar fyrir mjög góða vinnu, ekki bara upp á síðkastið og ekki síst í heimsfaraldrinum, heldur fyrir að vera verðugir útverðir okkar um heiminn. Það er virðingarvert og mikilvægt starf fer þar fram. Því vil ég ljúka ræðu minni með þakklætistóni til þeirra.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og mig langaði að fylgja eftir með svipaðri spurningu og ég spurði fulltrúa annars stjórnmálaflokks hér áðan. Mig langar að spyrja um álit hv. þingmanns og kannski hann geti gefið einhverja innsýn í hvernig álit hans samræmist stefnu flokks hans um að vinna að því að hækka það framlag sem við sem ríki leggjum til þróunarsamvinnu. Í dag er það 0,35% af vergri þjóðarframleiðslu og markmiðið er að komast upp í 0,7% en við kannski tvöföldum þetta ekki á einni nóttu. En er hv. þingmaður sammála því að hækka þetta og tilbúinn að styðja þá vinnu að finna út úr því hvernig við getum þverpólitískt hér á þinginu náð slíku markmiði, vonandi meðan við erum enn hér ofan?  
            

Ekki samtal úr sal.

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir spurninguna. Ég held að ég fari rétt með en við höfum nú átt samtal einmitt um þróunarsamvinnuna oftar en einu sinni og oftar en tvisvar; bæði út frá bakgrunni hv. þingmanns en líka varðandi áhuga minn á málaflokknum. Ég held að það sé tvennt í þessu. Það þarf svo sem enginn að efast um vilja Framsóknar til að standa þétt við bakið á þróunarsamvinnu. Ég held þetta snúist annars vegar um það að við séum með skýr markmið, sem við höfum verið að setja okkur með skýrri stefnu, og að við reynum að horfa lengra fram í tímann og þá sjáum við einhvers konar feril þess að framlögin hækki yfir tíma. Eins og við þekkjum hér í umræðu um fjármál ríkissjóðs er allur gangur á því hvernig það hefur gengið. Gagnrýnisraddir hafa m.a. verið um það að ákveðnar krónutölur séu uppi í ákveðnum tilvikum og ákveðnar prósentur í öðrum. En ég held að það sé alveg óhætt að segja að mín skoðun er sú að við eigum að gera betur og setja okkur markmið, en með því markmiði þá myndi ég halda að það væri skynsamlegt að reyna að hækka það jafnt og þétt en einnig horfa í hvernig við verjum því fjármagni og hvar okkar ávöxtun liggur út frá stefnunni og ekki síst út frá þeim grundvallarþáttum sem snúa að breytingum í þróunarsamvinnu og kannski áherslubreytingum innan málaflokksins. Ég vil þá kannski sérstaklega benda þar á þá þætti sem snúa að heilbrigðis- og lýðheilsumálum þar sem gríðarlega mikið hefur áunnist fyrir samt sem áður ótrúlega lítið fjármagn ef horft er til áhrifanna, ef þeim er beint í réttan farveg.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mér heyrist við vera sammála og þegar við erum sammála um að auka þetta þá þurfum við bara að vinna saman þvert á flokka við að reyna að ná þessum markmiðum. En mig langaði í seinna andsvarinu að spyrja hv. þingmann aðeins út í það sem ég veit að stendur honum mjög nærri, enda situr hv. þingmaður í þjóðaröryggisráði, en það eru þessar nýju hættur, eins og hv. þingmaður valdi að kalla það. Við erum að tala um netöryggi. Við erum að tala um upplýsingaóreiðu. Við erum að tala um það, eins og við sáum um daginn, að það féll einn banki af því að allt í einu var gert áhlaup á hann á samfélagsmiðlum sem fylgdi síðan að fólk fór að taka út. Allt eru þetta hlutir sem hægt er að nýta sér til að ráðast á land á nýjan máta. Við þurfum kannski ekki íslenskan varnarher með byssur en við þurfum sennilega einhvers konar varnarlið sem er í því að hjálpa okkur að takast á við þessar nýju ógnir. Þess vegna langaði mig að spyrja hv. þingmann hvort hann teldi nægilega mikið fjármagn hafa verið veitt í að bregðast við þessum hættum og ef ekki, hvernig getum við þá tryggt það fjármagn sem þarf til að sjá til þess að við lendum ekki í klónum á þessum nýju hættum?

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir spurninguna og það er rétt sem hann bendir á, að þetta er vaxandi ógn. Ef ég fer stuttlega yfir það sem snýr að fjölþáttaógnum þá hefur upplýsingaóreiða og misbeiting upplýsinga raunverulega fylgt manninum alla tíð. Nú er bara aðgengi að tækjum og tólum bæði ódýrara og aðgengilegra sem gerir það að verkum að fleiri geta farið að beita slíkum tólum í óæskilegum tilgangi og við því þarf að bregðast. Netöryggi er kannski það sem hæst ber varðandi fjölþáttaógnirnar. Þó svo að við séum búin að bæta verulega í þar, m.a. með sérstakri CERT-IS viðbragðssveit, þá held ég að þetta sé málefni sem verði áfram á dagskránni og ég held að lykillinn þar sé aukin samvinna ríkis og vinnumarkaðar, fyrirtækja, tæknifyrirtækja og almennings til að koma í veg fyrir að þessir glæpamenn nái árangri. Þar er nefnilega maðurinn sjálfur, við sjálf, því miður veikasti hlekkurinn. En við því er hægt að bregðast með upplýsingum, fræðslu og við þekkjum ógnirnar og við þurfum svolítið þjóðarátak í þessu. Bara í gær, sem dæmi, þá fæ ég allt í einu í skilaboð í símann minn um að einhver sé að reyna að opna hjá mér heimabankann með rafrænum skilríkjum. Sem betur fer eru þau nú nokkuð trygg, að ég held. Ég svaraði því auðvitað ekki en þarna var bara einhver auðveld leið til að reyna að hafa áhrif á það, ef ég myndi ýta á vitlausan takka væri einhver úti í heimi kominn inn á heimabankann minn. Það er alltaf verið að láta reyna á okkur sem persónur 

Frú forseti. Þegar horft er til mannfjölda í heiminum er Ísland einungis örþjóð sem að öllu jöfnu væri ekki horft til þegar kemur að alþjóðamálum. En þrátt fyrir smæð okkar hefur okkur tekist að ná árangri á sviðum eins og jafnrétti kynjanna og nýtingu endurnýjanlegrar orku sem tekið er eftir á alþjóðlegum vettvangi. Það er einnig þannig í alþjóðlegu samstarfi að hlutverk eins og það t.d. að vera í forystu Evrópuráðsins færist jafnt á milli stórvelda og smáríkja svo aldrei er hægt að spá fyrir um það hver staðan er í alþjóðamálum þegar slík forysta fellur Íslandi í hönd. En óháð því hvort örlögin ráða því að forystuhlutverk falli Íslandi í skaut samkvæmt fyrir fram ákveðnu skipulagi á miklum umbrotatímum eða ekki hefur Ísland ávallt tækifæri til þess að skipa sér í forystuhlutverk þegar kemur að málefnum sem eru okkur mikilvæg. Það er nefnilega þannig að þrátt fyrir að vera lítil þjóð þá getum við sýnt að hugur okkar og hjörtu eru stór. Sem friðsamrar þjóðar fellur það ekki í okkar skaut að senda skriðdreka og orrustuþotur til Úkraínu heldur stendur hugur okkur nærri þeim einstaklingum sem heyja stríð til verndar lýðræði í Evrópu. Sem þjóð þekkjum við á eigin skinni þá harðneskju sem veturinn ber í skauti sér og þá töfra sem hin íslenska ull hefur í aldanna rás ljáð þeim sem úti í kuldanum þurfa að standa. Virðulegi forseti. Það er tekið eftir stuðningi lítillar þjóðar þrátt fyrir að hann felist ekki í hergögnum og hermönnum. Ísland hefur einnig sýnt það á undanförnum árum að þegar kemur að baráttunni fyrir mannréttindum og jafnrétti í heiminum þá erum við í forystu. Rödd lítillar þjóðar leiddi til einnar fyrstu opinberu gagnrýninnar á alþjóðavettvangi á mannréttindabrot stjórnar Rodrigos Dutertes á Filippseyjum. Sameiginlegt framtak Íslands og Þýskalands í málefnum kvenna í Íran hefur einnig vakið verðskuldaða athygli á alþjóðavettvangi. Baráttan fyrir jafnrétti og mannréttindum krefst þess nefnilega ekki að við séum sérlega fjölmenn þjóð heldur krefst hún þess að við höfum þor og dug til að segja það sem aðrir þora ekki að segja, vera rödd þeirra sem ekki hafa tækifæri til að láta í sér heyra á alþjóðlegum vettvangi. Hæstv. utanríkisráðherra hefur sýnt að hún lætur sig þessi mál varða og hvet ég hana eindregið til að nýta stöðu sína og rödd enn meira í þessa þágu. Þá ber einnig að fagna þeirri forystu sem Ísland hefur þegar sýnt í því að hefja skráningu stríðsglæpa Rússa í Úkraínu. Er það von mín að það sé einungis upphafið að forystu Íslands í því að tryggja að brot þjóða gegn friði, gegn mannkyninu og gegn umhverfinu fái ekki að viðgangast án þess að þær þurfi að bera ábyrgð á gjörðum sínum. Eftirköst heimsfaraldurs, stríðið í Úkraínu, pólarísering í alþjóðamálum, heimskreppa í efnahagsmálum og stóraukin áhrif loftslagsbreytinga hafa skapað bakslag í baráttunni fyrir bættum heimi. Árangur sem hefur náðst með áratugalangri baráttu fyrir aukinni menntun og gegn sárafátækt hefur tekið stórt stökk aftur á bak á aðeins örfáum árum. Hin metnaðarfullu heimsmarkmið, sem ná átti fyrir árið 2030, eru nú einungis fjarlæg draumsýn, falleg en óraunsæ. Ljóst er að nýrra aðferða er þörf til að tækla þær fjölvíðu krísur sem við stöndum frammi fyrir. Nauðsynlegt er að hugsa út fyrir boxið og finna nýjar lausnir þar sem ríkisstjórnir, frjáls félagasamtök, fjárfestar, góðgerðarstofnanir, fyrirtæki og almenningur vinna saman að því að tækla þessar stærstu áskoranir sem mannkynið hefur nokkru sinni staðið frammi fyrir. Þar hefur Ísland einnig tækifæri til þess að vera í forystu, leiða þessa aðila saman og innleiða nýja hugsun á þessum vettvangi. Það að reyna að leysa vandamál nútímans með aðferðum og verkfærum fortíðarinnar er eins og að mæta með hest í Formúlu 1 kappakstur. Gott dæmi um þetta gæti verið að horfa til þess árangurs sem náðst hefur með héraðsnálgun Íslands í tvíhliða samstarfi. Í stað þess að láta það standa eitt og sér er um að gera að virkja frjáls félagasamtök inn í þá nálgun auk þess sem við tryggjum að fjölþjóðlegt samstarf í þessum löndum sé virkjað inn í héruðin. Þarna liggur t.d. vel við að virkja nána samstarfsaðila Íslands eins og Matvælastofnun Sameinuðu þjóðanna, kvennastofnun Sameinuðu þjóðanna og Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, World Food Program, UN Women og UNICEF. Einnig þarf að virkja samstarfsverkefni þessara aðila við fyrirtæki og góðgerðarsjóði, eins og t.d. Giga-verkefnið sem stefnir að því að tengja alla skóla heimsins við internetið. Já, það er þegar við vinnum saman en ekki hvert í sínu horni sem við getum náð enn meiri árangri með þeim litlu peningum sem við höfum úr að moða. Frú forseti. Við þurfum einnig að horfa til þess hvernig hægt er að nýta þekkingu og reynslu Íslands á sviði björgunarstarfa, þekkingu og reynslu sem er á heimsmælikvarða þegar kemur að mannúðaraðstoð í kjölfar náttúruhamfara. Við sáum t.d., í kjölfar nýlegra jarðskjálfta í Tyrklandi, að íslenskir sérfræðingar voru fengnir til þess að samhæfa aðgerðir allra alþjóðlegra rústabjörgunarsveita í landinu. Þarna getum við bætt í og aukið þátttöku Íslendinga og Íslands á þessu sviði, bæði á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og almannavarnasamstarfs Evrópu. Í því samhengi langar mig einnig að nefna sérstaka þingsályktunartillögu sem hv. þingmenn Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, ég, Þórarinn Ingi Pétursson og Steinunn Þóra Árnadóttir mæltum fyrir fyrir nokkrum vikum og liggur nú í utanríkismálanefnd. Þar er lagt til að utanríkisráðuneytið kanni möguleika á því að setja á fót alþjóðlegan björgunarskóla á Íslandi í tengslum við núverandi skóla sem starfræktir eru undir merkjum UNESCO og GRÓ. Á næstu dögum munum við ræða fjármálaáætlun næstu fimm ára. Eins og þeir sem hafa fylgst með andsvörum mínum fyrr í dag hafa tekið eftir stend ég enn í þeirri von og trú að markmið okkar í þróunarsamvinnu leiði til þess að við hækkum smátt og smátt framlög okkar úr 0,35% af vergum þjóðartekjum upp í markmið Efnahags- og framfarastofnunar Evrópu, OECD, sem hefur sett markið á 0,7% af vergum þjóðartekjum. Þetta er sérstaklega mikilvægt þar sem stríðið í Úkraínu er nú þegar farið að éta hluta þess framlags sem við höfum verið að leggja til til fátækari ríkja í Afríku. Mig langar einnig að hvetja hæstv. utanríkisráðherra til þess að við setjum enn meiri kraft í að tryggja hagsmuni Íslands innan EES-samstarfsins. Við höfum því miður séð nýleg dæmi þess að hagsmunagæsla okkar hefur ekki verið nægilega sterk. Við þurfum að læra af því. Þar á ég við áhrif ETS-loftslagskerfisins á flug til og frá Íslandi. Þegar kemur að því að tryggja þessa hagsmunagæslu getum við einnig gert betur í því að efla samstarfið milli utanríkisráðuneytisins og EES/EFTA-þingmannanefndarinnar svo að hún geti stutt við þessa hagsmunagæslu í störfum sínum innan EFTA og EES. Gott dæmi um þetta er að á næstu mánuðum mun Evrópusambandið fjalla um og væntanlega samþykkja nýtt samstarf sem á að tryggja betri samhæfingu og samstarf því að næsta krísa á við heimsfaraldur eða annað getur haft áhrif á innri markaðinn. Þetta er samstarf sem gengur undir nafninu: Internal Market Emergency Resilience Act en Evrópusambandið hefur valið að kalla Imera. Þar höfum við í EES/EFTA-nefndinni t.d. þegar unnið að því að þrýsta á aðkomu EES-landanna í samráðsráði Imera. Frú forseti. Mig langar að nýta tækifærið hér í ræðu minni til þess að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir mjög gott samstarf við utanríkismálanefnd þingsins. Það eru fáir ráðherrar sem hafa verið jafnduglegir að tryggja upplýsingaflæði milli nefndar annars vegar, utanríkismálanefndar, og ráðuneytisins hins vegar. Þetta er eitthvað sem ég held að aðrir ráðherrar gætu lært af, gætu farið að nýta sér til þess að tryggja betra þverpólitískt samstarf innan þingsins og lyfta umræðunni upp úr skotgröfunum. Frú forseti. Að lokum: Það er á neyðarstundu sem það kemur fram hverjir eru raunverulegir leiðtogar. Við Íslendingar eigum því að sýna það og sanna í verki að þrátt fyrir smæð séum við ávallt tilbúin að berjast fyrir og vera í forystu fyrir því sem við stöndum fyrir sem samfélag.

Frú forseti. Mig langaði, vegna orða hv. þingmanns um þróunarsamvinnu, að taka undir með hv. þingmanni varðandi héraðssamvinnu, sem við höfum unnið mjög ötullega að, til að mynda í Malaví, og með mjög góðum árangri, og nefna í því samhengi að ég trúi því, og ég veit að hv. þingmaður er sammála mér í því, að það séu gríðarleg tækifæri fyrir lítið land eins og Ísland að stórauka - með því að tvinna saman þróunarsamvinnu og nýsköpun og leyfa okkur að vera nýskapandi í hugsun þegar kemur að þróunarsamvinnu þá getum við náð svo miklu meiru fram en krónurnar sem við setjum í málaflokkinn ættu annars almennt að gefa til kynna. Við nýtum auðvitað styrkleika Íslands í þróunarsamvinnu og erum með nokkuð skýran fókus og við reynum að nýta framlög sem best til að hámarka árangur. Og þrátt fyrir að við séum sammála um að við eigum að setja markið hærra, eins og við höfum verið að gera undanfarin ár, að hækka þegar kemur að prósentutölu af vergum þjóðartekjum, þá eru framlögin ein og sér ekki mælikvarði á árangur. Án þess að nota það sem afsökun fyrir því að við þurfum ekki að gera betur þá vil ég taka undir með hv. þingmanni og nefna það sérstaklega að við getum svo sannarlega, trúi ég, gert betur með því að samtvinna enn betur nýsköpun og þróunarsamvinnu. Varðandi alþjóðlegan björgunarskóla, sem hv. þingmaður nefndi, þá fagna ég einfaldlega því máli og tækifærinu til að fara í gegnum það og skoða hvort það er áhersla sem við ættum að taka upp hér. Þróunarsamvinnunefnd OECD, DAC-nefndin, hefur hvatt GRÓ til að leggja í auknum mæli áherslu á þjálfun á vettvangi. Í samhengi við það þá getur vel verið að okkar fókus eigi jafnvel að vera þar. Það gæti verið góð leið til að finna nýjan stað til að gera meira gagn.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Það er alveg hægt að segja að við séum hjartanlega sammála þegar kemur að þessum málum. Mig langaði að benda hæstv. ráðherra á að það var gerð skýrsla og rannsókn, ætli það séu ekki komin alveg tíu ár síðan, af Stanford-háskóla þar sem það var skoðað hvað gerist þegar samstarf á sér stað á sviði hjálparstarfs og mannúðar- og þróunarsamvinnu. Það sem þau komust að var að þegar tveir eða fleiri aðilar vinna saman þá er útkoman ekki jöfn samlegð þessara tveggja. Það er eitthvað skrýtið sem gerist þegar samvinna fer í gang, einn plús einn er ekki lengur tveir heldur stundum þrír eða fjórir og það er vegna samstarfsins. Það er vegna þess að allt í einu getum við gert meira og við getum unnið betur saman. Ég hvet ráðherra eindregið til þess að horfa til þessa samspils. Rannsóknir sýna að það virkar. Varðandi umræðuna um alþjóðlegan björgunarskóla þá fagna ég því að heyra að hæstv. ráðherra tekur vel í það og ég vona að við í utanríkismálanefnd tökum einnig vel í það og afgreiðum það til ráðherra sem fyrst til að skoða betur.

Frú forseti. Aðeins áfram varðandi alþjóðlegan björgunarskóla þá leggur DAC sömuleiðis áherslu á að Ísland fjölgi ekki áherslusviðum í þróunarsamvinnu sinni heldur styrki það sem þegar er til staðar. Hvað sem því líður þá held ég að við eigum að horfa til þess að leggja áherslu á þjálfun á vettvangi þannig að hægt sé að koma þekkingu á framfæri við fleiri einstaklinga með minni tilkostnaði. Eins og þingmenn leggja upp með þá felur málið í sér að þetta verði skoðað og þá væntanlega með svigrúmi til frekari útfærslu. Það er ekki búið að negla það niður nákvæmlega með hvaða hætti þetta yrði gert. Viðbrögð okkar við náttúruhamförum og jarðskjálftum í Tyrklandi - því miður var ekki hægt að fara inn í Sýrland en við studdum það með öðrum hætti - voru þau að senda okkar fólk þangað. Mér fannst það í anda þess sem við viljum gjarnan byggja á, þ.e. að horfa til þess að við nálgumst málin ekki alltaf út frá því að „þrátt fyrir að við séum smá“ getum við gert eitthvað heldur stundum einmitt bara „vegna þess að við erum smá“ þá getum við kannski gert hluti sem aðrir aðilar geta síður og við getum gert þá hraðar. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að stundum gætum við sagt hluti sem væri erfiðara fyrir stærri ríki að segja, sem ég er algerlega sammála og hamra mjög á. Því fylgja þá jafnvel ákveðnar skyldur og ákveðin ábyrgð og það sama á við í þessu. Við getum brugðist hratt við. Stundum snýst þetta ekki bara um stærstu tölurnar og stærstu aðstoðina þegar þú horfir á stór verkefni og áskoranir og áföll, hvort sem það eru stríð eða náttúruhamfarir, heldur skiptir líka stundum svo gríðarlega miklu máli að vera fyrstur á staðinn. Þótt það sé smærra í heildarsamhenginu þá getur það verið það allra mikilvægasta akkúrat þegar hægt er að bregðast við - og í sumum tilfellum getum það verið við.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir sitt seinna andsvar. Ég er alveg sammála því að við eigum ekki að bæta við sviðum. Ég held að hægt sé að taka þessa hugmynd um björgunarskóla og tengja hana við það starf sem við erum þegar að sinna á sviði mannúðarmála og flétta inn í það. Þeir sem við getum sent út geta verið þeir sem eru í því að þjálfa upp fólk erlendis. Við erum að gera þetta. Það eru Íslendingar að þjálfa upp fólk víða um heim, stundum í gegnum Evrópusambandið, stundum í gegnum erlend félagasamtök. Ég held að það sé tækifæri til að kanna hvort hægt sé að búa til einhvern ramma í kringum það. Í því sambandi langar mig að nefna að þessi þingsályktunartillaga er eins varlega orðuð og hægt er; að kanna möguleika á því að stofna alþjóðlegan björgunarskóla. Það er varla hægt að vera með opnari skilgreiningu í þingsályktunartillögu, held ég. Hæstv. ráðherra nefndi að stundum þarf að taka ákvarðanir hratt. Það var akkúrat forveri hæstv. ráðherra sem þann 12. mars 2010 kom upp í höfuðstöðvar Slysavarnafélagsins Landsbjargar og ég kynnti fyrir honum af hverju Ísland ætti að fara til Haítí og hvernig við gætum hjálpað þar. Hæstv. ráðherra tók þá ákvörðun mjög hratt og auðveldlega. Það leiddi til þess að íslenska sveitin var fyrst á vettvang og vann mjög þarft starf þar og var leiðandi í að aðstoða Sameinuðu þjóðirnar og aðra viðbragðsaðila á vettvangi, af því að þau voru fyrst. Þannig að ákvarðanir sem eru teknar hratt og örugglega, þær skipta máli.

Frú forseti. Við ræðum hér skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál fyrir árið 2022 og ég vil, líkt og margir aðrir þingmenn, þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna sem er gríðarlega yfirgripsmikil og kemur inn á fjölmarga þætti. Ég ætla að koma inn á einhverja þeirra hér í minni ræðu. Innrásarstríð Rússa í Úkraínu tekur eðlilega mikið pláss í þessari umræðu, skárra væri það nú. Um er að ræða brot á alþjóðalögum og mannlega harmleikinn sjáum við í fréttum. Ég ætla að koma nánar að stríðinu síðar í ræðu minni en langar fyrst að tala um nokkur önnur atriði sem koma fram í skýrslunni og sem hæstv. ráðherra hefur einnig talað um. Fyrst vil ég sérstaklega fjalla um mannréttindi kvenna. Mér finnst mikilvægt að hæstv. utanríkisráðherra kom inn á þau í ræðu sinni og hvernig hún og hæstv. forsætisráðherra hafa haldið þeim málum á lofti hér innan lands og á alþjóðavettvangi. Það er mikilvæg og grjóthörð pólitík sem snertir helming mannkyns og í rauninni allt mannkyn. Áhrif faraldursins á verri stöðu réttinda kvenna sem og áhrif loftslagsbreytinga hafa verið nefnd. Ég vil nota tækifærið hér til að draga það fram að fátt eða ekkert hefur meiri áhrif á stöðu og velferð kvenna en stríð, til að mynda með hækkandi matarverði, lélegri innviðum og minnkandi jöfnuði. Þetta er atriði sem við eigum að tala um og eigum að setja í samhengi við það sem er að gerast á alþjóðavettvangi hverju sinni. Mér finnst líka mikilvægt að tala um þróunarsamvinnu. Framlög Íslands hafa sem betur fer farið hækkandi. Við erum komin upp í 0,35% af þjóðartekjum, vorum fyrir nokkrum árum ekki í nema 0,22%, sem var auðvitað hneisa, en við þurfum að ná þeim upp. Markmiðið á að sjálfsögðu að vera 0,7% af vergum þjóðartekjum eins og lagt er til af OECD. Við getum hins vegar verið stolt af því sem við erum að gera. Við getum verið stolt af tvíhliða samvinnunni við Úganda og Malaví og mér líst vel á að Síerra Leóne bætist við þó svo að ég hafi því miður ekki haft tækifæri til að fylgjast með umræðunni í þróunarsamvinnunefnd síðustu misserin. Áhersla okkar á héraðsnálgun sem og stöðu og réttindi kvenna og barna skiptir þar gríðarlega miklu máli. Ég fagna því að Ísland ætli aftur að bjóða sig fram í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna fyrir tímabilið 2025–2027 og ég tel að við höfum sýnt það að þar getum við haft áhrif til góðs og það er svo sannarlega ekki vanþörf á öðru en að þar sé talað fyrir réttindum allra; réttindum kvenna, réttindum hinsegin fólks, réttindum ýmiss konar minnihlutahópa, mannréttindum almennt. Leiðtogafundur Evrópuráðsins mun fara fram á Íslandi í vor. Þar eru mikilvæg mál á dagskrá þar sem leiðtogar ráðsins koma saman til að efla samstöðu um grundvallargildi ráðsins, mannréttindi, lýðræði og réttarríkið. Þetta held ég að skipti máli en vil bæta því við að þetta verður auðvitað líka að ræða í samhengi við jöfnuð á heimsvísu og réttlát umskipti sem og friðsamlega veröld. Ég á raunar ekki von á öðru en að þetta verði það sem verður rætt en vil ítreka það hér að mér finnst mikilvægt að við setjum þessi grundvallargildi í þetta stóra alþjóðlega samhengi. En aftur að stríði. Það er ekkert jafn átakanlegt, jafn sorglegt og ömurlegt og að sjá afleiðingar stríðs af mannavöldum. Þetta höfum við séð í fréttum af stríðinu í Úkraínu þó svo að líklega séum við aðeins að sjá lítið brot af þeim hörmungum sem venjulegt fólk, fólk eins og við, glímir við þegar það reynir að lifa af í hversdeginum sínum. Hörmungar stríða koma nefnilega aldrei almennilega fram fyrr en að nokkrum tíma liðnum. Þetta erum við auðvitað að sjá núna með önnur stríð. Það eru 20 ár liðin frá innrásinni í Írak sem við berum svo sannarlega ábyrgð á sem partur hinna viljugu þjóða þegar Halldór Ásgrímsson og Davíð Oddsson settu okkur á lista þeirra sem studdu við þá innrás. Hörmungarnar fyrir almenning og uppgangur öfgaafla í kjölfar innrásarinnar hafa enn ekki verið gerðar upp eða ábyrgð Vesturlanda í þeim efnum. Umræðan er þó sem betur fer hafin og það var gríðarlega afhjúpandi að heyra viðtal við Magnús Þorkel Bernharðsson, einn okkar helsta sérfræðing í Miðausturlöndum, í kvöldfréttum RÚV í gær um málatilbúnaðinn þegar stjórnvöld í ýmsum ríkjum og almenningur voru sannfærð um mikilvægi innrásarinnar í Írak á fölskum og upplognum forsendum. Síðan er það viðskilnaður Bandaríkjamanna í Afganistan og þær hörmungar sem almenningur þar í landi býr við en þó auðvitað sér í lagi konur. Eins og hæstv. utanríkisráðherra kom inn á í sinni ræðu eru aðstæður kvenna í Afganistan skelfilegar og ég held raunar hreinlega ofar ímyndunarafli okkar. Ég nefni svo ekki nema í framhjáhlaupi önnur stríðshrjáð lönd í samtímanum eins og Palestínu, Sýrland og Jemen og stríðin eru auðvitað miklu fleiri, því miður. Við í Vinstri grænum höfum frá því að stríðið í Úkraínu hófst með innrás Rússa talað fyrir skýrum stuðningi við Úkraínu en við höfum líka haldið á lofti þeirri sýn að aldrei megi útiloka friðsamlegar lausnir. Það verður að vinna að því að friður komist á vegna þess að það er eina leiðin til að tryggja velferð almennings. En friður verður auðvitað að byggjast á réttlátum grunni. Friður á ekki að nást fram með kúgun og ofbeldi en það þarf að hafa fyrir honum og það þarf að draga aðila, sérstaklega Rússa, að borðinu til að ræða um frið. Það hefur ekki verið mikið rými fyrir friðarboðskap að undanförnu. Það er meira talað um það hvernig þjóðir þurfi að efla hernaðargetu sína, en ég held að það sé sjaldan mikilvægara að tala um frið en þegar stríð geisa því að stríð sýna svo skýrt að friður er forsenda allra framfara. Það sem lætur undan þegar stríð geisa, alveg óháð því hver innrásaraðilinn er, eru mannréttindi, lýðræði, jafnrétti og velsæld. Þrátt fyrir stríð í Evrópu eða annars staðar í heiminum munum við í Vinstri grænum ekki falla frá sannfæringu okkar um frið, mikilvægi þess að talað sé um frið og fyrir friðsamlegum lausnum. Þetta snýst líka um forgangsröðun á fjármagni, líka á alþjóðavísu, hvort fjármagn fari í vopnaframleiðslu eða í að styrkja samfélög svo að þar geti ríkt jöfnuður og fólk hafi tækifæri til góðs lífs. Þetta snýst líka um að standa vörð um alþjóðasáttmála, t.d. mikilvæga afvopnunarsáttmála, ekki síst þá sem varða gjöreyðingarvopn. Það er þyngra en tárum taki að við skulum ekki tala meira um það að mikilvægir afvopnunarsáttmálar sem snúa að fækkun kjarnorkuvopna séu látnir renna úr gildi og séu ekki framlengdir, ég tala nú ekki um að við getum ekki sameinast um það að banna hreinlega kjarnorkuvopn og að við tölum ekki meira um það að kjarnorkuveldi heimsins, sem eru of mörg, séu núna, þegar við ættum að vera að takast á við loftslagsbreytingar og þá erfiðleika sem samfélög glíma við í kjölfar heimsfaraldurs, að eyða peningum í að þróa ný kjarnorkuvopn, öflugri og tæknivæddari. Það á að halda áfram áherslunni um norðurslóðir sem lágspennusvæði. Ég og við fleiri úr Vinstri grænum viljum tala fyrir því að svæðið eigi að vera kjarnorkuvopnalaust. Það er partur af því að stuðla að friðvænlegum heimi þar sem ríki eiga að leggja sig fram um að ná friðsamlegum lausnum. Það er ekki alltaf einfalt. Það krefst langs tíma. En líkt og ég hef farið hér í gegnum í ræðu minni um hörmungar stríða og þau áhrif sem þau hafa á samfélag þá er það eina leiðin fram á við. Ég vil brýna hæstv. utanríkisráðherra og ríkisstjórnina alla áfram í þeim efnum því að líkt og kom fram í upphafi ræðu minnar þá erum við að gera svo mikilvæga hluti þegar kemur að því að gera hér betri heim fyrir okkur öll, m.a. í gegnum Sameinuðu þjóðirnar og í gegnum þróunarsamvinnuna. Það er þar sem við eigum að halda áfram því að við erum þjóð á meðal þjóða. Við höfum rödd og við eigum að nota hana til góðs.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og fyrir að minna okkur á mikilvægi friðar í heiminum. Það var eitt sem mér fannst sérstaklega ánægjulegt að hv. þingmaður minnti okkur á og það var hvað gerðist fyrir 20 árum þegar ráðherrar tóku afdrifaríkar og stórar ákvarðanir án nokkurs samráðs við þing og þjóð. Þó svo að ég beri fullt traust til hæstv. utanríkisráðherra sem situr hér nú til að taka ekki slíkar ákvarðanir án þess að bera það alla vega undir utanríkismálanefnd þá langaði mig að spyrja hv. þingmann: Hvað getum við gert til þess að slíkt gerist ekki aftur, að ráðherrar séu að taka afdrifaríkar ákvarðanir eins og þær að setja okkur á lista hinna viljugu þjóða? Er eitthvað sem við getum gert eða skýla þeir sér bara á bak við eitthvað annað?

Frú forseti. Ég held að það kröftugasta sem við getum gert, bæði sem þing og sem þjóð, til þess að einstakir ráðherrar eða ráðamenn taki ekki þátt í stríði gegn öðrum þjóðum sé að við séum skýr á kröfunni um frið, séum skýr á kröfunni um friðsamlegar lausnir, séum skýr á því að við erum samfélag sem ætlum að fara aðra leið í því að leysa úr ágreiningi þjóða í millum. Ég held að besta leiðin til þess að hafa áhrif á ráðamenn sé krafan frá samfélaginu en til þess þurfum við líka að ræða þessa hluti. Við þurfum að ræða um öryggismál á breiðum grunni. Við þurfum að ræða um þær hörmungar sem blasa við alls staðar í heiminum þar sem stríð hafa verið háð og við þurfum hreinlega að gera okkur grein fyrir því að ef við sem samfélag drögumst út í átök þá gerist nákvæmlega það sama hjá okkur sem samfélag sem er í stríði og í öðrum löndum þar sem stríð hafa geisað, þ.e. samfélagslegt hrun þar sem almenningur tapar öllu.

Frú forseti. Ég ætla í seinna andsvari mínu að snúa mér aðeins að hækkun framlaga til þróunarsamvinnu en mig langar að byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir fyrra svarið. Ég er alveg sammála því að við þurfum að finna leiðir til þess að ráðherrar séu ekki að taka ákvarðanir af þessu tagi án þess að spyrja okkur hin, svo að við tölum nú ekki um þjóðina. En ég heyrði í ræðu hv. þingmanns að hún styður það að hækka framlög til þróunarsamvinnu og það er ánægjulegt. Ég held að ég sé alla vega kominn með fjóra flokka sem segjast vilja hækka framlagið, kannski náum við öllum átta einhvern tímann fyrir kvöldmat. En mig langaði sérstaklega að tengja þessa hækkun við annað sem hv. þingmaður fjallaði um sem eru loftslagsmálin. Við vitum t.d. að á umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, COP-ráðstefnunni, í Egyptalandi fyrir nokkrum mánuðum náðist samkomulag um það sem á íslensku hefur verið kallað tap- og tjónsjóður, eða „loss and damage“ á ensku, með leyfi forseta, sem á að hjálpa þróunarlöndum við að greiða kostnaðinn af þeim afleiðingum loftslagsáhrifanna sem þegar eru komnar og eru að aukast og munu hafa áhrif á lönd þeirra. Þarna erum við að tala um háar upphæðir sem Ísland mun þurfa að leggja af mörkum inn í þennan sjóð og ef við ætlum að fara að taka það af þróunarstarfinu sem við erum með í dag þá verður ansi lítið eftir. Þurfum við ekki einmitt að taka þetta 

Frú forseti. Það er mikilvægt að umskiptin, þegar við komum á kolefnishlutlausu samfélagi á heimsvísu, séu réttlát. Þar þurfum við, Ísland sem er meðal auðugustu ríkja heims, að átta okkur á því að það erum við sem þurfum að styðja við fátækari þjóðir. Það erum við sem þurfum að breyta neyslu okkar. Það erum við sem þurfum að styðja fátækari þjóðir til þess að almenningur þar geti lifað mannsæmandi lífi og hægt sé að takast á við loftslagsbreytingar á sama tíma. En á sama tíma þurfum við auðvitað að gera þá kröfu á stjórnvöld í öðrum ríkjum að þau leggi jafnframt áherslu á réttlát umskipti innan sinna samfélaga því að það hlýtur að vera á ábyrgð stjórnvalda á hverjum stað að útfæra hjá sér hvernig staðið er að málum. En jú, ég tek undir það með hv. þingmanni að við sem ein af ríkustu þjóðunum þurfum auðvitað að leggja af mörkum til þess að umskiptin geti verið sanngjörn, og á því græða allir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Það er auðvitað gott að það sé hugsjónafólk í pólitíkinni þegar kemur að utanríkismálum og heimsmálum; líkur á betri heimi og við sem erum kannski ögn jarðbundnari hrífumst nú af þessum fallegu orðum. Um síðustu helgi voru landsfundir hjá tveimur norrænum vinstri flokkum, annars vegar hjá Vinstri grænum á Akureyri og hins vegar SV, eða Socialistisk Venstreparti í Noregi, en ég held að það sé systurflokkur VG. Það bar til tíðinda að kosinn var nýr formaður þar, Kirsti Bergstø, en ekki síður, og fréttirnar hafa aðallega snúist um það, að flokkurinn tók nýjan pól í hæðina varðandi NATO. Fráfarandi leiðtogi sagði m.a. að það væri ekki mögulegt fyrir Noreg að ganga úr NATO og nú þegar Svíar og Finnar ganga í NATO væri ekki beinlínis skynsamlegt að gera það. Heimurinn er flókinn en flokkar geta alveg verið það líka. Nú hafa Vinstri græn fylgt þjóðaröryggisstefnu Íslands frá upphafi ríkisstjórnarsamstarfsins og stigu reyndar það gleðilega skref að samþykkja uppfærða þjóðaröryggisstefnu sem byggir á grunnstoðunum um veru í Atlantshafsbandalaginu og tvíhliða samningi við Bandaríkin. Þau studdu reyndar ekki öll það að Svíar og Finnar gætu gengið í NATO og byggt á sömu grunnstoðum og við. Það er þetta sem gerir hlutina aðeins flókna í mínum huga. Ég spyr því einfaldlega: Hver er afstaða hv. þingmanns til verunnar í NATO og hver er afstaða Vinstri grænna til verunnar í NATO?

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir þessa spurningu. Jú, það er rétt, SV í Noregi er systurflokkur okkar og þau voru að skipta um stefnu á landsfundi sínum hvað það varðar að vilja vera í NATO. Skiptar skoðanir voru innan flokksins en það varð ofan á að styðja veruna í NATO. En af því að hv. þingmaður spyr mig út í mína afstöðu, og minnar hreyfingar, til verunnar í NATO þá langar mig að byrja á að segja það varðandi kosninguna um stækkun NATO, varðandi inngöngu Svía og Finna, að þar sátum við mörg í þingflokki Vinstri grænna hjá, líkt og við höfum raunar gert í öðrum atkvæðagreiðslum um stækkun NATO. Við áttum okkur á því að þjóðum er það í sjálfsvald sett hvað þær vilja gera. Við teljum það hins vegar ekki vera til gagns að stækka hernaðarbandalag sem við viljum ekki vera í. Það er afstaða mín og það er afstaða Vinstri grænna. Við teljum að við eigum að hætta að vera aðilar í hernaðarbandalaginu NATO. Við teljum hins vegar að alþjóðleg samvinna skipti gríðarlegu máli og samvinna við þær þjóðir sem eru í NATO, en grunnurinn sem er lagður fyrir samstarfinu þar er ekki sá sem við kjósum.

Frú forseti. Ég er ekki viss um að þetta svar hafi skýrt þessa hluti, a.m.k. ekki fyrir mér. Það voru vissulega skiptar skoðanir á þinginu í Noregi, en þó voru það ekki nema 11% sem lögðust gegn tillögunni. Það voru 24 sem greiddu atkvæði gegn tillögunni en það voru 184 sem samþykktu að flokkurinn myndi skipta um kúrs. Mér heyrðist hv. þingmaður segja að Vinstri græn og þá væntanlega líka hún, hv. þingmaður, væru enn á þeirri skoðun að við ættum að segja okkur úr NATO. Mér finnst sérkennilegt, svo að ég segi það nú ekki með sterkari orðum, að vilja það en samþykkja samt þjóðaröryggisstefnu sem byggir á þessari grunnstoð um veru í Atlantshafsbandalaginu og grunnstefnu bandalagsins sem þýðir þá væntanlega þátttöku í stríði þegar þannig ber undir. Ég spyr hvort hv. þingmanni finnist það ekki sérkennilegt að vilja byggja á þessari grunnstoð sem einhvers konar neyðarvörn fyrir lítið ríki en telja sig þess umkomna að hafna því að önnur lönd njóti þess sama. Við hv. þingmaður vitum bæði að það þarf samþykki allra aðildarríkjanna, þannig að það skiptir ekki bara máli hvað einstök ríki vilja sem reyna að komast inn heldur skiptir líka máli að þau ríki sem fyrir eru samþykki það að ríkin komi inn. Ég spyr hvort þetta geti ekki bara á nokkuð skýrri íslensku flokkast undir hræsni.

Frú forseti. Mér finnst hafa orðið mjög áþreifanleg stefnubreyting hjá Samfylkingunni  Hvað varðar þjóðaröryggisstefnuna þá samþykktum við breytingar á henni, það eru allt saman breytingar sem við teljum vera til bóta. Það eru atriði í þjóðaröryggisstefnunni, þau varða veru okkar í NATO og þau varða varnarsamninginn sem við höfum talað gegn. Ég tel að þar þurfi að beita langtímahugsun og breyta langtímahugsun alþjóðastjórnmálanna. Það er í mínum huga ekki einhver falleg friðarhugsjón. Í mínum huga er það grjóthörð alþjóðapólitík sem snýst um raunverulegar lausnir til langframa um friðsamlegt samfélag.

Frú forseti. Það er rétt að byrja á að þakka utanríkisráðherra og hennar fólki í utanríkisráðuneytinu fyrir þessa skýrslu sem við ræðum hér. Auðvitað er það svo að síðasta ár, 2022, markast af innrás Rússlands í Úkraínu. Þetta hræðilega innrásarstríð hefur áhrif á allt sem við ræðum raunverulega varðandi alþjóðamál í dag. Ég vil hins vegar segja, og það er mikilvægt, að samstaðan innan NATO-ríkjanna hefur sjálfsagt aldrei verið meiri heldur en við höfum orðið vitni að undanfarið ár, jafnvel aldrei áður í sögu bandalagsins, hugsa ég. Þar misreiknuðu Rússar sig og forseti Rússlands, Pútín, illilega um þessa innrás og hver viðbrögð yrðu innan NATO-ríkjanna. Það er ánægjulegt að sjá hvað Ísland kom fljótt og með öflugum hætti inn í þetta mál á fyrstu dögum innrásar Rússa í Úkraínu. Það verður að geta þess og mér þótti það töluvert aðdáunarvert og hugrekki af hálfu utanríkisráðherra þegar hún samþykkti flutninga vopnabúnaðar með flugvélum til að taka þátt í þessu og verja Úkraínu. Það er rakið ágætlega í skýrslunni að okkar framlög hafa mest snúist um mannúðaraðstoð og efnahagslegan stuðning og við höfum varið meira en 2 milljörðum árið 2022 til málefna Úkraínu, til varna landsins og í mannúðaraðstoð. Ég ætla kannski ekki að fara allt of djúpt í það. Þetta er mikil skýrsla og það eru aðrir punktar hér sem mig langaði að fara í með ítarlegri hætti. Ég held að okkar framlag síðan við uppbyggingu Úkraínu, ef við hugum að því, sé helst í orkumálum og endurnýjanlegum orkugjöfum, að við getum komið að málum þar þegar endurbyggingarstarfið hefst og síðan held ég að sérfræðiþekking sem við höfum aflað okkur um flutningskerfi raforku geti líka nýst mjög vel innan Úkraínu þegar landið verður byggt upp að nýju. Það er síðan áhugavert í þessu tilliti, í stóra samhengi hlutanna, hvað þetta hefur ýtt undir græn orkumál og hvernig orkukrísan hefur leitt til þess að hraða orkuskiptum í heiminum og er kannski eitt stærsta einstaka skrefið í því. Ég tel að við höfum flýtt þeim raunverulega um fjölda ára. En yfir í annað. Björn Bjarnason og Jóna Sólveig Elínardóttir eru höfundar að skýrslu um norræn öryggis- og varnarmál, frá 2020, sem er áhugavert plagg. Það var óskað eftir því af norrænu utanríkisráðherrunum að farið væri í þessa vinnu og þetta er merkilegt plagg. En það er jafnvel þannig að þó að þessi skýrsla sé bara tveggja, þriggja ára þá væri örugglega fróðlegt að fara að huga að því að skoða hvaða áhrif breytingar með stríðinu í Úkraínu og aðrir þættir hafa haft. Það kæmi ekki á óvart að við myndum sjá nýja skýrslu um þessi mál tiltölulega fljótlega, eða endurunna. Síðan hafa orðið grundvallarbreytingar vegna aðildarumsókna Finna og Svía í NATO, sem er náttúrlega gríðarleg breyting. Við sáum verða til þessa breyttu afstöðu þessara ríkja og þegna þeirra og stjórnvalda á fyrstu dögum stríðsins. Á fyrstu vikunum þróuðust mál mjög hratt. Nú er mikill vilji í þessum löndum til að ganga í Atlantshafsbandalagið en við sáum það kannski ekki fyrir í byrjun árs í fyrra að það gæti orðið. Þetta eru grundvallarbreytingar og er líka gríðarleg breyting fyrir allt norrænt samstarf í varnarmálum og miklar breytingar sem við höfum séð þar, í NORDEFCO og samvinnu Norðurlanda. Við sjáum það á Norðurlandaþingi og í Norðurlandastarfinu að umræðan um öryggis- og varnarmál Norðurlandanna hefur náð inn fyrir veggi Norðurlandaþings og mun efla og styrkja, held ég, mikið þetta samstarf. Svo var náttúrlega fundur forsætisráðherra Norðurlanda 15. ágúst í fyrra í Ósló, hann markaði tímamót og sú yfirlýsing um samvinnu Norðurlandanna í öryggis- og varnarmálum. Við sjáum líka miklar breytingar hjá Dönum, nú ætla þeir að leggja í miklar fjárfestingar, 1,5 milljarða danskra króna í fjárfestingar í varnar- og öryggismálum með sérstakri áherslu á Færeyjar og Grænland og norðanvert Norður-Atlantshafið þannig að við erum að sjá þessi merki mjög víða. Nú erum við orðin hluti af sameiginlegu viðbragðssveitinni, Joint Expeditionary Force, sem er samstarf Bretlands, Hollands, Eystrasaltsríkjanna þriggja, Litháens, Lettlands og Eistlands, og svo Norðurlandanna, þannig að þarna eru tíu ríki saman í samstarfi sem mun efla líka þetta góða samstarf sem við erum að sjá í norðanverðri Evrópu. Leiðarstefið í varnar- og öryggismálum í þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland er að tryggja sjálfstæði, fullveldi, friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna, vernd stjórnkerfis og grunnvirkja samfélagsins. Þarna bættist við öryggi borgaranna, varnir landsins og vernd stjórnkerfis, þessu var breytt í vinnslu málsins í þinginu. En þetta eru grunnatriðin í þjóðaröryggisstefnu Íslendinga sem við samþykktum hérna fyrir nokkrum vikum. Auðvitað er fjöldinn allur af áskorunum og ógnum sem eru tekin fyrir þar eins og netógnir, upplýsingaóreiða og varnir en hún tekst einnig á við síbreytilegt öryggisumhverfi og er ágæt og góð viðbót við þessa umræðu sem við erum að fást við. En auðvitað er hún alltaf til endurskoðunar og að hámarki mega líða fimm ár milli endurskoðunar. Síðan langar mig að minnast á nýja grunnstefna Atlantshafsbandalagsins sem samþykkt var á leiðtogafundi bandalagsins í Madríd í júní sem er örugglega merkilegasta grunnstefnu bandalagsins fyrir utan sjálfan Washington-sáttmálann sem var skrifað undir 4. apríl 1949 í Washington. Þetta er öflug stefna og tekst af miklum krafti á við aðstæður eins og þær eru í dag þannig að það er mjög jákvætt fyrir allt samstarf innan NATO hversu öflug hún er. Þessi stefna undirstrikar samheldni og samstöðu bandalagsríkjanna sem byggist á tengslunum yfir Atlantshafið og lýðræðislegum gildum. Grundvallarmarkmið Atlantshafsbandalagsins er að tryggja sameiginlegar varnir og í stefnunni er lögð áhersla á að styrkja þurfi verulega fælingu, varnir og viðbragðsgetu bandalagsins sem er hryggjarstykki þeirrar skuldbindingar sem felst í 5. gr. stofnsáttmála þess. Þetta er mikil viðbót og ég hafði hugsað mér að fara meira inn á þetta á eftir í umræðu okkar um NATO-skýrsluna hér síðar í dag. Það var ótrúleg stund að vera þátttakandi með utanríkismálanefnd í heimsókn til Helsinki í maí í fyrra, þann sama dag og Finnar og Svíar sóttu um aðild að Atlantshafsbandalaginu, nokkuð sem hefði verið nær óhugsandi fáeinum mánuðum fyrr og er kannski besta dæmið um hversu skjótar breytingar geta orðið þegar stórir atburðir gerast. Varðandi Ísland og Atlantshafsbandalagið felst framlag okkar til sameiginlegra varna Atlantshafsbandalagsins fyrst og fremst í þátttöku í samþættu loftrýmiseftirliti bandalagsins, loftrýmisgæslu og æfingum bandalagsins og bandalagsríkja. Ísland veitir liðsafla vina- og bandalagsþjóða aðstöðu og gistiríkjastuðning og tryggir öruggan rekstur og getu varnarmannvirkja, eftirlits- og samskiptakerfa og búnaðar. Síðan hefur markvisst verið unnið að því að efla þátttöku Íslands í herstjórnum bandalagsins til að auka upplýsingamiðlun um aðgerðir þeirra og þróun mála í nágrenni Íslands. Samvinnan við Bandaríkin um varnir og öryggi á grundvelli varnarsamnings ríkjanna fer líka vaxandi. Ein birtingarmynd þess er tímabundin viðvera kafbátaeftirlitsflugvéla á Íslandi og sameiginlegra varnaræfinga. Eins og við þekkjum hefur kafbátaeftirlitið farið mjög vaxandi á undanförnum árum og er orðið býsna veigamikið eins og það hefur verið núna allra síðustu ár og verið að fara í töluverðar framkvæmdir tengt þeirri starfsemi á Keflavíkurflugvelli. Það má gera ráð fyrir, eins og kemur fram í skýrslunni, að samstarf við Bandaríkin og framlag Íslands til nauðsynlegs varnarviðbúnaðar Atlantshafsbandalagsins muni aukast á komandi misserum þannig að við erum í ákveðnum fasa núna sem verður áhugavert að fylgjast með á næstu árum. Hér þarf að vera rík og skýr stefna um það hvernig við viljum standa að málum. Mig langaði síðan að fara í mál sem tengjast okkar utanríkismálum, koma rétt inn á loftferðasamninga og mikilvægi þeirra fyrir íslenska þjóð og hagsmuni landsins, sem gera íslenskum flugrekstraraðilum í millilandaflugi kleift að stunda þann öfluga flugrekstur sem við stundum, Íslendingar. Íslenskt samfélag er náttúrlega það samfélag í hinum vestræna heimi sem á einna mest undir því að þetta samstarf um loftferðasamningana sé gott. Við þurfum að efla það enn frekar og ná samningum við fleiri þjóðir, þá nefni ég t.d. Japan, það væri mjög æskilegt. Síðan er þetta risamál sem er að koma upp núna varðandi ETS-kerfið, millilandaflugið og Ísland. Það mál er reyndar ekki í þessari skýrslu en mun koma annars staðar fram, um EES-mál. Ég held að við séum nú sammála um það hér í þinginu og í þeim nefndum sem sá sem hér stendur situr í, umhverfis- og samgöngunefnd og utanríkismálanefnd, að hér er um geipilega mikilvægt og stórt mál að ræða sem snýst um grundvallarhagsmuni íslensks samfélags í dag, efnahagslega og út frá atvinnuhagsmunum líka. Ég get þó sagt að ég er ánægður með, miðað við sögu í mörgum öðrum málum, á hversu öflugan hátt okkar utanríkisþjónusta hefur verið að takast á við þetta mál, tiltölulega snemma í ferlinu miðað við svo margt annað sem við höfum fengist við síðustu ár. Þarna kemur kannski inn að á sínum tíma voru settar að mig minnir 230 milljónir aukalega fyrir tveim, þrem árum, mig minnir í fjárlög fyrir 2020, til að efla getu okkar í Brussel til að fylgjast með þeim málefnum þar sem okkar hagsmunir eru einna stærstir og mestir. Þótt við séum ekki með 70 manns þar eins og Norðmenn síðast þegar ég vissi þá erum við, held ég, með sjö, átta manns í dag til að sinna þessu og þetta virðist vera að sanna sig svolítið í þessu máli núna að það skiptir gríðarlegu máli. En við tökum þetta atriði betur fyrir síðar. Að lokum langaði mig að minnast á mikilvægi þess að þingsályktunartillaga sem ég er framsögumaður að, um rannsóknasetur um öryggis- og varnarmál, nái fram að ganga hér í þinginu. Hún gengur út á það að Alþingi ályktar að fela utanríkisráðherra að hafa forgöngu um gerð samnings við Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands um sjálfstætt rannsóknasetur um öryggis- og varnarmál. Í greinargerð kemur fram að lýðræðisríki læra og laga sig að breyttum veruleika. Þann styrk verður íslenska þjóðin að nýta sér í þágu eigin öryggis og á grundvelli þekkingar sem reist er á fræðilegum grunni og fenginni reynslu. Önnur vopn hefur hún ekki. Er því lagt til að undir handarjaðri Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands starfi sjálfstætt rannsóknasetur um öryggis- og varnarmál á grundvelli samnings við utanríkisráðuneytið. Á setrinu verði stundaðar rannsóknir sem nýtast á hagnýtan og fræðilegan hátt fyrir þá sem undirbúa og taka ákvarðanir um hernaðarlegt og borgaralegt öryggi. Setrið verði fræðilegur og hagnýtur samstarfsvettvangur þeirra sem standa að samhæfingarstöð um almannavarnir auk öryggisdeilda einkarekinna fyrirtækja. Starfsmenn ráðuneyta og stofnana geti nýtt setrið til að dýpka eða víkka þekkingu sína. Þá tengist setrið erlendum rannsóknarstofnunum sjálfstætt og í alþjóðlegu samstarfsneti Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands. Hér er raunverulega verið að vitna í það sem kom fram í þjóðaröryggisstefnu Íslands frá 2016, þeirri fyrstu, um mikilvægi þess að efla getu, rannsóknir og þekkingu á öryggis- og varnarmálum hér á landi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þessa góðu skýrslu sem við ræðum, uppsetningin og brotið alveg ægilega fínt allt saman. En inntakið er ágætt og þetta er gott yfirlit og góð yfirsýn yfir það sem utanríkisþjónustan er að gera. Ég vil almennt hrósa fólkinu sem við í utanríkismálanefnd þurfum að hafa mikil samskipti við, fólkinu sem vinnur í ráðuneytinu en líka ráðherra fyrir almennt séð alveg prýðileg samskipti og það hefur verið bætt í að mínu mati nema kannski varðandi eitt atriði sem við vorum ekki nægilega vel upplýst um og það var varðandi leiðtogafund NATO í Madríd á síðastliðnu sumri þegar nefndin var ekki nægilega upplýst um að það ætti að fara að undirstrika grunnstefnuna og breyta henni. Á hinn bóginn, eins og ég segi, hafa samskiptin verið mjög góð og ég man ekki eftir því í síðari tíma að ráðherrar svari jafn vel og einlægt og þessi hæstv. utanríkisráðherra. En það er kannski nóg af hjali og hrósi í bili því að við stöndum núna frammi fyrir alvarlegustu stríðsátökum síðari tíma. Þá hljótum við að spyrja: Kemur ekki fram í svona skýrslu nákvæmlega endurspeglun á þessum alvarlegu stríðsátökum? Það gerir það að vissu leyti, dregur fram alvarleikann í þessu mikla innrásarstríði Rússa sem hefur leitt til þess m.a. að Pútín er nú eftirlýstur sem stríðsglæpamaður, kemur ekki á óvart, en það ætti heldur ekki að koma á óvart að mín gagnrýni, m.a. varðandi utanríkisstefnuna, felist í því að vera með ákveðna feimni, ákveðinn feluleik sem er aldrei góður þegar kemur að utanríkisstefnu, sér í lagi utanríkisstefnu sem á að snerta varnar- og öryggismál. Mér finnst utanríkisráðherra hafa staðið sig prýðilega á erlendum vettvangi, eins og hæstv. forsætisráðherra, staðið vaktina ágætlega á erlendum vettvangi, en það verður ekki sagt annað þegar heim er komið og það á að standa fyrir nákvæmlega það sem grunnstefna Atlantshafsbandalagsins segir til um að þá verður þetta svolítið snúnara fyrir ríkisstjórnina. Það kemur engum á óvart þegar samsetningin á ríkisstjórninni er eins og hún er. Ég ætla að fara í þjóðaröryggisstefnuna sem var samþykkt, fara stuttlega yfir hana, og það kemur engum á óvart, m.a. í andsvörum frá hv. þm. Loga Einarssyni hér áðan gagnvart þingmönnum frá Vinstri grænum sem gátu ekki einu sinni stutt sjálfsákvörðunarrétt Svía og Finna til þess að ganga í NATO - mér fannst það alveg með eindæmum og mér finnst að það endurspegli svolítið í hvaða stöðu við erum í utanríkismálum, í varnarmálum ekki síst, með svona samsetta ríkisstjórn eins og hún er núna og á þessum örlagaríku tímum. Ef við skoðum stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, förum m.a. yfir formálann, er ekki minnst á utanríkis- og varnarmál og heldur ekki í stefnuyfirlýsingunni inni í stjórnarsáttmálanum. NATO er hvergi nefnt. Það er vísað í þjóðaröryggisstefnuna en NATO er hvergi nefnt. Þetta er ekki plagg sem er sérstaklega mikið hald á þeim tímum sem við lifum í dag. Spurning hv. þingmanns, um hvort það væri ekki hræsni hjá þingmönnum Vinstri grænna að styðja ekki umsóknir Svía og Finna, var því miklu meira en gild, hún var mikilvæg og það þarf að draga fram þennan tvískinnungshátt sem einkennir bakland ríkisstjórnarflokkanna. Varðandi þjóðaröryggisstefnuna: Ég hef skynjað það að Sjálfstæðismenn, margir hverjir, eru ekkert endilega mjög sáttir við þá leið sem farin var en hún er samt þessi þjóðaröryggisstefna sem við erum með í dag og var samþykkt hér á dögunum. Hún er, eins og fram hefur komið, ákveðin uppfærsla, þokkaleg uppfærsla, á gömlu stefnunni og ágæt almannavarnaáætlun eins og margir hafa bent á, en það vantar þungamiðjuna sem allar aðrar þjóðir hafa verið að taka til sín og það er hvernig við ætlum á stríðstímum að styrkja stefnu okkar í varnar- og öryggismálum. Það hafa margir aðrir hér á undan mér flutt fínar ræður og dregið það fram að ekki bara Svíar og Finnar hafa verið að endurskoða sína stefnu með því að sækja um í NATO, heldur hafa Danir uppfært sig, haldið þjóðaratkvæðagreiðslu til þess að vera fullir þátttakendur í varnarhluta Evrópusambandsins. Við erum að sjá Þjóðverja stíga söguleg skref af því það eru sögulegir tímar. Þeir eru að miðla hergögnum, þeir eru af fullum þunga að taka þátt í aðstoð NATO og ESB við Úkraínu þannig að allar aðrar ríkisstjórnir - mér finnst við eiga að standa undir miklu meiri ábyrgð, sem stofnaðilar Atlantshafsbandalagsins eigum við að vera með burðugri stefnu og nálgun en í rauninni er. Eitt er það sem er sagt í útlöndum. Það er fínt. Þar er talað skýrt. Þar er ég stolt af hæstv. utanríkisráðherra. En þegar heim er komið finnst mér sárt að sjá að ríkisstjórnin getur ekki sett fram þessa varnarstefnu með almennilegum hætti, varnarstefnu sem tekur m.a. á því hvort við eigum að hafa mannafla hér, her til einhvers tíma, viðvarandi veru, 200, 300, 400, 500 manna her sem m.a. ver þær flugvélar sem hér koma hverju sinni í tengslum við loftrýmisgæsluna. Þetta mat hefur ekki farið fram af því það er þessi feimnisleikur, þessi feluleikur, sem er af því að forystuflokknum í ríkisstjórn má ekki líða sérstaklega illa út af þessu. Fyrir vikið líður Ísland fyrir að vera ekki með skarpari og skýrari stefnu á þessum tímum. Ég man að strax eftir að innrás Rússa í Úkraínu fór af stað þá varð líka meiri umræða um Evrópusambandið. Margir and-Evrópusinnar, sem eru m.a. innan stjórnarflokkanna, fóru að segja: Já, gat nú verið að þið færuð að tala um Evrópusambandið núna. Svo núna þegar allt er í steik í verðlagsmálum hér heima, vextir og verðbólga er í hæstu hæðum, þá má heldur ekki tala um evruna. Það má bara aldrei tala um Evrópusambandið eða evruna á neinum tímum. Ég vil hvetja þau sem hér eru inni til þess, í staðinn fyrir að taka upp nokkuð óbeislaðan málflutning frá Brexit-sinnum, að breyttu breytanda, einfaldlega að stíga það skref sem ég tel farsælast á þessu stigi og stuðla að því að þjóðin fái að taka afstöðu til þess hvort við eigum að halda áfram með viðræðurnar við Evrópusambandið. Hættulegra er það nú ekki og það myndi leiða af sér að umræðan yrði dýpri og meiri. Við sjáum þetta fum og fát varðandi varnar- og öryggisstefnuna. Það er út af andstöðu Vinstri grænna við NATO. Höfum það hugfast að norrænt samstarf er lykilþáttur, en grundvallarþáttur okkar utanríkisstefnu er tvíþættur. Það er annars vegar aðildin að NATO og hins vegar þátttakan í EES-samstarfinu. Þar eru þungavigtarpunktarnir. En við erum með andstöðu innan ríkisstjórnar gagnvart NATO, það er VG, og við erum að skynja meiri og meiri andstöðu innan Sjálfstæðisflokksins og innan Framsóknarflokksins, sem hefur aðeins verið að aukast núna á síðustu árum, gagnvart EES-samstarfinu, lát vera ESB. Við finnum að það eru að koma harðari tónar gagnvart EES-samstarfinu, því mikilvæga alþjóðasamstarfi. Þessir tónar eru klappaðir upp, m.a. af Miðflokki og Flokki fólksins. Við erum að sjá þetta birtast þó að það séu aðrir innan Sjálfstæðisflokksins, m.a. ráðherra, sem standa dyggan vörð um EES-samstarfið. En á meðan, og þetta er nákvæmlega það, ekki er talað skýrt, meðan það er þessi feimni og þessi feluleikur í stjórnarsáttmála sem þorir ekki að segja almennilega að við eigum að vera fullgildir aðilar að NATO og við eigum að taka fullan þátt í því samstarfi, þá sendir það þá tóna að fólk eigi kannski ekkert endilega að vera að einblína á þessa þætti. Já, það ætti engum að koma á óvart að ég ætla að minnast á Evrópusambandið. Það hafa nokkrar ræður verið fluttar hér af stjórnarþingmönnum sem hafa verið að reyna að sannfæra mig, ég veit ekki hverja aðra þeir eru að reyna að sannfæra, um að ESB hafi bara engu varnarhlutverki að gegna, aðildin að NATO sé alveg nóg. Svíar og Finnar eru að svara þessu með öðrum hætti. Þeir vilja vera báðum megin af því frá því að innrásin í Úkraínu hófst þá hefur samstarfið á milli NATO og Evrópusambandsins á grundvelli varna og öryggis dýpkað. Það hafa verið gerðir samningar, skrifað undir samkomulag þar á milli og við erum að sjá það núna að m.a. eru Norðmenn, sem eru farnir í mjög markvisst samtal og samvinnu við Evrópusambandið, að taka fullan þátt í því núna að koma skotfærum yfir til Úkraínu, m.a. á grunni Evrópusamstarfsins, þ.e. í gegnum evrópska friðarverkefnið. Þeir eru að setja 22 milljónir þangað. Því var ýtt úr vör 2021. Frakkar eru eins og við þekkjum mjög varkárir þegar kemur að öllum löndum utan Evrópusambandsins og vilja bara hafa þennan bransa fyrir sig eða Evrópusambandið en þeir voru tilbúnir til þess að opna fyrir Norðmenn af því þeir eru bæði aðilar að EES og framleiðendur að skotfærum. Þetta getur, og það hafa nokkrir vinir mínir sem eru þingmenn í norska þinginu sagt, leitt til þess að umræðan um samstarf Noregs og Evrópusambandsins fari aftur meira á dýptina. Það er eitthvað sem ég tel að við Íslendingar eigum að fylgjast vel með. Við megum ekki láta það verða að samsetning ríkisstjórnarinnar leiði til þess að við sitjum eftir á ákveðnum sviðum þegar kemur að heildinni á Norðurlöndum. Ég veit að það er margt verið að gera, en við þurfum að stíga fastar til jarðar og vera ófeimin við það. Hvað erum við á endanum að gera? Við erum að verja okkar vestrænu gildi. Við höfum öll sagt að árásin á Úkraínu af hálfu Rússa sé árás á vestræn gildi. Hún er árás á lýðræði, árás á mannréttindi, árás á ákveðna velferð sem við höfum viljað byggja upp í gegnum alþjóðasamskiptin og Evrópusamskiptin og árás á það sem við viljum gera varðandi frjáls viðskipti. Allt þetta kallar EES-samstarfið og NATO fram. Viðreisn hefur lagt fram margar tillögur, var m.a. eini flokkurinn sem lagði strax fram tillögu eftir innrásina í Úkraínu um það hvernig við ættum að bregðast við í vörnum, hvernig við ættum að uppfæra hagsmunamat okkar, hvernig við ættum að efla þátttöku okkar innan NATO með borgaralegum framlögum, þjónustu o.s.frv.; líka að meta hvernig það væri að hafa viðvarandi veru herliðs hér á Íslandi, fara í það að ræða það enn frekar. Við í utanríkismálanefnd munum fá það tækifæri í næstu viku að ræða við bæði bandarískar þingnefndir og einhverja innan Pentagon, fara yfir það hvernig við getum skerpt á samstarfi okkar og Bandaríkjanna. Við höfum líka lagt fram tillögur um það að meta - og það er nú ekki hættulegra en svo, og það er þess vegna sem þetta veldur mér áhyggjum, mér finnst þetta vera svo mikil kyrrstaða. Það er náttúrlega kyrrstaða í öllu hjá þessari ríkisstjórn en líka í utanríkismálum, það er ekki einu sinni nein vinna í gangi hjá ríkisstjórninni um það að meta hvort hagsmunum Íslands sé betur borgið í fjölþjóðasamstarfi, kostir og gallar, eða í tvíhliða samstarfi sem margir telja að sé hin gullna leið. Því er ég ósammála. Ég tel að okkar hagsmunum sé betur borgið í mjög djúpu og markvissu samstarfi eins og er innan Evrópusambandsins. Evrópusambandið er miklu meira en það að ná fram hagvexti og frjálsum viðskiptum. Þetta er grunnþátturinn, Evrópusambandið, til að varðveita frið. Við höfum tvær leiðir og eigum að taka það saman. 

Frú forseti. Hv. þingmaður fer hér yfir og segir að það sé kyrrstaða í utanríkismálum sem ég er einlæglega mjög ósammála. Ég skil alveg pólitíkina sem verið er að spila, það er eins og endurmat eða hagsmunamat sé ekki raunverulegt nema það sé sett á dagskrá að fara yfir það aftur hvort Íslendingar eigi að ganga í Evrópusambandið. En ég geri ekki athugasemd við það. Ég er ekki ósammála hv. þingmanni um að Evrópusambandið sé meira en hagvöxtur og einn markaður og þess vegna skil ég það til að mynda þegar Úkraína leggur á það áherslu að geta orðið aðili að Evrópusambandinu. Ég er alveg sammála því að Evrópusambandið hefur pólitísku hlutverki að gegna út frá stöðugleika í álfunni og verður til eftir erfiða tíma og það allt. En ég er ekki sammála því að Ísland geti ekki verið trúverðugt eða það sé kyrrstaða í utanríkismálum eða við séum ekki með öflugt hagsmunamat á okkar þætti og okkar staðsetningu, veru, gjörðum, aðgerðum, áherslum sem þjóð meðal þjóða án þess að fara í einhverja meiri háttar uppstokkun eða endurmat. Allar áætlanir hafa verið uppfærðar. Auðvitað er stór hluti af þessu sem verið er að gera eitthvað sem er ekki hægt að tala alveg um eins og maður myndi vilja hér í ræðustól. Við erum nýbúin að endurskoða þjóðaröryggisstefnu. Við höfum aukið samstarf bæði við JEF, NORDEFCO, Bandaríkin og þétt enn frekar samstarf og þátttöku og fundarsetu o.s.frv. innan Atlantshafsbandalagsins. Ég nefni líka þá þætti sem við fórum í á fyrstu sólarhringunum einmitt eftir að Rússland réðst inn í Úkraínu þar sem við höfum brugðist hratt við og tekið ákvarðanir sem endurspegla 

Frú forseti. Það veldur mér alveg ákveðnum áhyggjum, og þess vegna vonast ég til þess að tillaga nokkurra Sjálfstæðismanna um að koma hér upp rannsóknasetri í öryggismálum nái fram, að við erum ekki með okkar sjálfstæða mat á því hvort við þurfum að hafa viðvarandi her hér eða efla varnarsamstarfið við Bandaríkin með skarpari hætti, hvernig við virkjum stjórnsýsluna, hvernig við virkjum ef eitthvað hendir okkur hér á norðurslóðum, hvernig við setjum allt kerfið af stað. Það er óljóst. Það veldur mér áhyggjum ef utanríkisráðherra telur þetta ekki skipta máli. Það sem ég er að segja, og við getum heimfært það enn og aftur á ríkisstjórnarsáttmálann, er að það er verið að tipla á tánum í kringum hlutina. Utanríkisráðherra hefur gert það vel og reynt að gera það sem hægt er að gera í sínu „kapasiteti“. En það þarf að segja mér það tvisvar að Sjálfstæðisflokkurinn hafi verið algerlega andvígur því að móta hér varnarstefnu, að það sé bara hægt að lesa varnarstefnuna út úr fjárlögunum, út úr þjóðaröryggisstefnunni meðan allar aðrar þjóðir eru að taka varnarstefnu sína í gegn og meta varnir sínar sjálfar, ekki fá bara skilaboð að utan. Það er hægt að ræða ýmislegt þessu tengt. Já, auðvitað munum við alltaf tala um Evrópusambandið en við í Viðreisn höfum áttað okkur á þessum veruleika sem er hér inni, að vera eiginlega með sex íhaldsflokka þegar kemur að utanríkismálum. Þess vegna höfum m.a. lagt fram þingsályktunartillögu um að vega og meta þannig að kostirnir liggi fyrir, það liggi fyrir eitthvert umræðuplagg um það hvort við eigum að spýta í þegar kemur að tvíhliða samningum eða hverjir kostirnir eru við það fyrir litla þjóð að vera í öflugu sterku fjölþjóðasamstarfi. 

Frú forseti. Fyrst vil ég segja að ég fagna mjög þingmannamáli um að koma á fót einhvers konar vettvangi til að dýpka umræðu um öryggis- og varnarmál. Mér finnst það skorta í íslensku samfélagi hvert sem litið er og fagna því mjög að taka það frekar á dýptina. En ég bara átta mig ekki almennilega á því þegar sagt er að við eigum að þétta samstarfið alþjóðlega en að við séum ekki trúverðug nema við leggjum sjálfstætt mat á það hvort við þurfum fasta viðveru í Keflavík. Það sem við erum að segja er að við höfum þétt samstarfið alls staðar; við Norðurlönd, inni í Atlantshafsbandalaginu, við NORDEFCO, í JEF, við Bandaríkin. Við erum með tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin. Við erum í NATO. Það er mat þessara aðila, sem við vinnum þétt með, að við þurfum ekki fasta viðveru. Hversu trúverðugt væri það ef við myndum finna upp á því hér að segja: Heyrðu, það er reyndar okkar mat út frá umræðum á vettvangi sem við höfum komið á fót að við þurfum mörg hundruð manna herlið á Keflavíkurflugvelli? Og það samanborið við mat allra hinna sem við erum í þéttu samstarfi við sem er einmitt líka að breytast, sú starfsemi og það samstarf er að breytast. Það er verið að þétta allar áætlanir. Það erum við líka að gera. Þannig að þegar sagt er að við höfum ekki plön um það hvað myndi gerast eða hver viðbrögðin yrðu ef það versta eða með því versta sem við getum hugsað okkur myndi gerast hér - auðvitað er það ekki rétt. Auðvitað erum við með áætlanir og plön um það og þau plön og þær áætlanir og sú vinna fer að langmestu leyti fram í gegnum og með og í samstarfi við þær stofnanir og í því samstarfi sem við höfum verið í mjög lengi, eins og Atlantshafsbandalaginu, yfir í annað samstarf sem er frekari nýtilkomið og svo í samstarfi eins og á Norðurlöndunum sem ég myndi segja að hafi breyst svolítið í eðli sínu undanfarin misseri vegna þess að þar var nánast ekkert rætt um öryggis- og varnarmál af einhverri alvöru fyrir ekki svo löngu síðan en það er allt að breytast líka. 

Virðulegi forseti. Allt þetta tal, þetta eru allt saman lágmarksaðgerðir. Það er ekkert frumkvæði af okkar hálfu sem við sýnum, ekki neitt. Þetta eru lágmarksaðgerðir, þetta er lágmarksviðbragð. Og þó það nú væri að við myndum lýsa yfir stuðningi hvort sem það er við Úkraínu eða öflugt tal á alþjóðavettvangi, þó það nú væri, verandi stofnaðili að Atlantshafsbandalaginu. Það sem ég furða mig á er að ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokkinn innanborðs hefur ekki treyst sér til að greiða atkvæði með tillögu um það hvort það eigi að móta hér varnarstefnu eða ekki og það á þessum tímum, á þessum örlagaríku tímum. Ég hefði vel skilið það ef við hefðum komið með þessa tillögu fyrir tveimur, þremur árum, en á þessum tímum bara skil ég ekki að Sjálfstæðisflokkurinn skuli bregðast svona við. Það er algjört lykilatriði að mínu mati að við höldum áfram að efla þátttöku okkar í NATO. Við höfum stigið ágætisskref í því en við þurfum að gera meira. Við þurfum líka að vita, hvað sem hver segir og þá bara óska ég eftir fundi í utanríkismálanefnd því að þetta hefur alls ekki verið skýrt þegar að þessu hefur verið spurt, hvernig gangverkið er ef til einhverra átaka eða einhverrar hættu kemur hér á norðurslóðum í kringum Ísland. Það voru ekki skýr svör um það og hafa ekki verið innan nefndarinnar þegar utanríkisráðuneytið hefur komið og þessar spurningar hafa verið settar fram. Það vekur upp ákveðnar áhyggjur að þetta sé ekki alveg á hreinu. Í heildina skiptir máli, þannig að maður reyni að enda þetta gagnvart ráðherra á einhverjum jákvæðum nótum, að ráðherra er að nýta sér það á erlendri grundu að vera í ríkisstjórn sem er ekki fjölskipað stjórnvald. Mér finnst það mjög mikilvægt og ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að nýta sér það vald sem í því felst.  
            

Virðulegi forseti. Í inngangsorðum hæstv. utanríkisráðherra í skýrslunni er að finna góða samantekt á viðsnúningnum sem hefur orðið í utanríkismálum á undanförnum misserum, á því hvernig við einblíndum áður á leiðir til að þétta samstarf og auka hagsæld með alþjóðlegum viðskiptum en fylltumst skyndilega tortryggni. Þrátt fyrir það hafa alþjóðlegar sviptingar líka haft jákvæða hluti í för með sér. Þannig hefur Atlantshafsbandalagið, öflugasta varnarbandalag heims, styrkt sig og þétt raðirnar; líkt þenkjandi ríki sömuleiðis, sem hafa verið samstiga um að einangra stríðsglæparíkið Rússland í alþjóðlegu samstarfi. Stuðningur þjóða við Úkraínu hefur verið til fyrirmyndar, þó að hann hafi verið mismikill og einhverjir hafi hikað á leiðinni. Ísland getur verið stolt af stuðningi sínum, m.a. mannúðaraðstoð og framlögum auk þátttöku í þvingunaraðgerðum. Önnur varhugaverð þróun sem ekki verður hjá komist að nefna er afturför mannréttinda, ekki síst kvenréttinda. Jafnvel í nánum samstarfsríkjum okkar hefur orðið slík afturför og er grátlegt að verða vitni að því. Sem land þar sem kynjajafnrétti er mest í heimi, ár eftir ár, ber okkur rík skylda til að tala fyrir þeim sjónarmiðum á alþjóðavettvangi. Önnur réttindabarátta sem er mikilvægt að við höldum á lofti er barátta hinsegin fólks, en þar hefur því miður víða orðið bakslag að undanförnu. Við erum eitt þeirra ríkja sem mynda jafnréttisbandalagið sem stendur vörð um þessi réttindi, en við þurfum sömuleiðis að vinna ötullega að réttindabaráttunni í samstarfs- og áhersluríkjum okkar í þróunarsamvinnu þar sem réttindi hinsegin fólks eru fótum troðin, ríkjum eins og Úganda og Palestínu. Þar höfum við sterka rödd og getum látið gott af okkur leiða, m.a. í gegnum samvinnu við frjáls félagasamtök. Fyrst ég er farin að tala um þróunarsamvinnu þá hefur verið virkilega sorglegt að fylgjast með þeirri gríðarlegu afturför sem aðgerðir til að sporna við heimsfaraldri þýddi fyrir þróunarsamvinnu. Ég er mikill aðdáandi íslenskrar þróunarsamvinnu, enda hef ég séð með eigin augum hversu mikilvæg hún er og að framlag okkar á þeim vettvangi skiptir máli. Þar, eins og svo víða, vinnur starfsfólk íslensku utanríkisþjónustunnar framúrskarandi starf. Meðal þeirra samstarfslanda okkar sem ég hef heimsótt er einmitt Síerra Leóne. Ég má til með að fagna þeirri viðbót og bíð spennt eftir opnun sendiráðs okkar þar. Ég er líka viss um að landið sé sérlega vel til þess fallið að framlag okkar þar nýtist vel. Þar vonast ég til að barátta gegn pyndingum á konum í formi umskurðar verði ofarlega á forgangslista hæstv. ráðherra, en um 83% kvenna í Síerra Leóne eru umskornar og trónir landið ofarlega á lista yfir þau lönd sem eru hvað iðnust við þetta ofbeldi. Það er mikilvægt, eins og fram kemur í skýrslunni, að við nýtum sérþekkingu okkar til hins ýtrasta í þróunarsamvinnu, m.a. í umhverfismálum og jafnréttismálum. Það er sömuleiðis mikilvægt að við höldum áfram að hvetja atvinnulífið til þátttöku eins og þróunarlöndin kalla einmitt eftir. Þar er heimsmarkmiðasjóðurinn, sem við Sjálfstæðismenn komum á fót, mikilvægur vettvangur og virk þátttaka og aukinn áhugi íslenskra fyrirtækja á málaflokknum vekur bjartsýni. Þá eru frjáls félagasamtök auðvitað burðarafl í íslenskri þróunarsamvinnu og þátttaka þeirra er nauðsynleg til að stuðla að árangri og fjölbreyttum verkefnum. Ég má til með að lýsa aftur yfir sérstakri ánægju með áframhald ungliðaverkefnis Sameinuðu þjóðanna, sem við Sjálfstæðismenn endurvöktum í ráðuneytinu. Ég er viss um að af því er gagnkvæmur ávinningur. Yfir í aðra sálma. Ég er svo lánsöm að eiga sæti í þingmannanefnd EES. Það hefur verið sérstaklega ánægjulegt fyrir okkur stuðningsmenn EES-samstarfsins, okkur Evrópusinna, að sjá hversu stöndugur samningurinn er á umbrotatímum eins og þeim sem við lifum. Við virðumst hafa rankað við okkur í hagsmunagæslu í samstarfinu og það er ánægjulegt hversu stóran þátt Sjálfstæðismenn eiga í því. Í þeim efnum er gríðarlega mikilvægt að öll ráðuneyti hafi sinn fulltrúa í Brussel og ég vona að hæstv. ráðherra leggi mikla áherslu á að svo verði. Útflutningur okkar stendur undir lífskjörum okkar og hagsæld. Við þurfum því að vera virkir þátttakendur í alþjóðaviðskiptum og róa að því öllum árum að gera hagfellda samninga í þeim efnum. Að lokum verður ekki hjá því komist að minnast aftur stuttlega á öryggis- og varnarmálin. Það er jákvætt hversu vel hefur verið hlúð að málaflokknum undanfarin ár og að framlög til hans hafi hækkað. Við stöndum enda frammi fyrir fordæmalausum áskorunum, eins og segir í skýrslunni. Eins og ég sagði í byrjun hefur samstaða og samheldni líkt þenkjandi þjóða verið til fyrirmyndar á viðsjárverðum tímum. Það er gríðarlega mikilvægt að við séum virkur og ábyrgur samstarfsaðili gagnvart okkar samstarfsríkjum í öryggis- og varnarmálum og að við skorumst ekki undan okkar skuldbindingum í þeim efnum. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir innganginn og hv. þingmönnum fyrir góða umræðu hér í dag.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál. Þrátt fyrir að ég sitji ekki lengur í hv. utanríkismálanefnd þá finnst mér ekki annað hægt en að koma hér upp og taka til máls undir þessum lið, því að ég hef margoft sagt það síðan ég tók sæti á þingi að við ræðum of sjaldan um alþjóðamál. Því finnst mér full ástæða til að taka til máls hér og þetta samtal sem átt hefur sér stað hér í dag hefur verið gott. Mig langar að byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna og hennar framsögu hér og ætla að byrja á því sem við höfum öll rætt og er alltumlykjandi þegar kemur að þessum alþjóðamálum. Það er þetta hryllilega stríð sem á sér stað í Úkraínu þar sem Rússar hafa brotið á og eru í raun í stríði gagnvart öllu því sem við trúum á og líkt þenkjandi þjóðir, þ.e. lýðræði, frelsi og alþjóðalög. Það er í rauninni ótrúlegt að hugsa til þess að árið 2023 stöndum við í þeim sporum að það sé stríð í Evrópu. Ég sagði það örugglega síðast þegar við ræddum þessi mál að maður sá kannski fyrir sér að við gætum verið að takast á við alls konar fjölþáttaógnir, en skriðdrekar, byssur, loftárásir og annað var eitthvað sem ég leyfði mér að vona að við myndum ekki upplifa. Mig langar í þessu samhengi að segja það sem ég sagði í ræðu á þingi Norðurlandaráðs núna í síðustu viku, þar sem Eystrasaltsþingið var sérstakur gestur okkar, að það eigi raunverulega að biðja Eystrasaltsþjóðirnar afsökunar á því að við höfum ekki hlustað. Á síðustu árum og áratugum hafa þær verið að tala um nágranna sína, Rússa, og óttann við slíka innrás. Þegar maður fer yfir þessa sögu aftur á bak síðustu tvö árin eða svo, þá er ótrúlegt hvað þetta kom okkur, alþjóðasamfélaginu, að óvörum svona heilt yfir. En á sama tíma voru nágrannarnir og þeir sem kannski best þekkja og bjuggu við þessa ógn lengi að vara við henni. Virðulegur forseti. Ég ætla að segja það í þessu samhengi að ég er einstaklega stolt af utanríkisráðherranum okkar í þessari orðræðu og umfjöllun allri um stríðið í Úkraínu og ég er rosalega þakklát og glöð að vera hluti af íslenska þinginu, sem hefur staðið þétt saman og þétt á bak við ráðherrann okkar, og þeim einhug sem ríkt hefur í þessum sal um stuðninginn við Úkraínu. Ég treysti því og vona að svo verði áfram. Ég fæ eiginlega bara gæsahúð þegar ég hugsa til myndanna af okkar konum í Úkraínu, þar sem hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra heimsóttu Zelenskí. Við sáum þessar fréttamyndir og ég fylltist ákveðnu stolti og held að þessi skref séu ofboðslega mikilvæg sem við höfum stigið í stuðningnum og hvet okkur áfram í því. Að því sögðu þá langar mig í raun, vegna þess að þetta er stuttur tími og auðvitað af mörgu að taka, bara að fókusera hér á eitt málefni sem er mér kært. Það eru norðurslóðir. Ég þreytist ekki á að minna okkur á að Ísland er norðurslóðaríki og við eigum ekki bara að tala um norðurslóðir og málefni tengd þeim á hátíðardögum, því allt sem við erum að gera og fjalla um tengist að einhverju leyti norðurslóðum vegna þess að við erum norðurslóðaríki. Innrás Rússa í Úkraínu minnir okkur líka á það að Rússar eru nágrannar okkar á norðurslóðum. Þegar við horfum á landakortið með annarri vídd en við erum kannski vön - mér finnst ágætt að horfa hér á myndirnar í skýrslunni, sem eru sambærilegar kortinu sem hangir uppi á skrifstofu hjá mér - ofan á hnattkringluna, þá sér maður heiminn aðeins í öðru ljósi með norðurslóðavíddinni. Ég veit ekki hvort við áttum okkur á því hversu ofboðslega miklar breytingar eru að verða á þessu svæði með áhrifum loftslagsbreytinga. Við sjáum að meðalhitinn á þessu svæði er að hækka allt að fjórum sinnum hraðar en annars staðar og þá er ísinn auðvitað að bráðna sem aldrei fyrr. Í því felst auðvitað mikil ógn fyrir lífríkið allt þarna, því það er allt að breytast. Það kann líka vel að vera að í því felist tækifæri og ég held líka að við Íslendingar þurfum að vera opin fyrir því. Því miður er það þannig að á síðustu áratugum hafa ekki öll norðurslóðaríkin verið að horfa á þennan vinkil. Það norðurslóðaríki sem hefur kannski verið duglegast að velta þessu fyrir sér eru nágrannar okkar í norðri, þ.e. Rússar, sem hafa byggt upp töluverð hernaðarmannvirki, fjárfest í ísbrjótum og öðru einmitt til þess, að þeirra sögn, að verja landamæri sín þar sem ísinn er að bráðna og landamæri þeirra eru svolítið að opnast fyrir þessu opna hafi. Það er svo mikilvægt í þessu samhengi að allt sem er að gerast á norðurslóðum tengist okkur svo beint. Þetta eru auðvitað umhverfisáhrifin, hvað vitum við um hvað gerist varðandi fiskstofna okkar og annað þegar hitastig sjávar breytist? Ísinn bráðnar, siglingaleiðir opnast og umferðin verður meiri á þessu svæði. Ég held að við Íslendingar höfum staðið okkur vel í því að tala fyrir og tala um þessi mál og mig langar sérstaklega að nefna Hringborð norðurslóða, þá miklu ráðstefnu sem er haldin árlega í Hörpu og er auðvitað svolítið barnið hans Ólafs Ragnars Grímssonar, fyrrverandi forseta Íslands. Maður sér þar svart á hvítu hve mikill áhugi er á þessu svæði frá ríkjum sem eru langtíburtistan, ef ég leyfi mér að orða það með þeim hætti. Þá nefni ég t.d. sérstaklega Kína, í ljósi þess að einmitt í dag er Xi Jinping að hitta stríðsglæpamanninn Pútín á slóðum hans. Á sínum tíma var Kína búið að skilgreina sig á ensku sem „near-Arctic state“, ríki sem væri nálægt norðurslóðum, sem er nú eiginlega býsna erfitt að færa einhver rök fyrir þegar horft er á landakort. En það er alveg ljóst að áhugi úr austri hefur verið mikill á þessu svæði. Það er auðvitað hægt að finna ýmsar ástæður fyrir því, m.a. að þegar ísinn bráðnar styttist flutningaleiðin frá Asíu til Evrópu um 40%. Því er alveg skiljanlegt að stærstu framleiðsluríki heims, sem herja á útflutning til Evrópu og Ameríku, sjái mikil tækifæri í því. Virðulegur forseti. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að ég hef töluverðar áhyggjur af því með hvaða hætti best er að ramma inn samstarfið um norðurslóðir. Nú er það skýrt í okkar stefnu um norðurslóðir, sem var þingsályktun sem við samþykktum á síðasta þingi, að okkur ber að tryggja það áfram að þetta verði lágspennusvæði en spennan hefur svo sannarlega aukist á norðurslóðum. Eftir innrásina í Úkraínu hefur auðvitað allt samstarf við Rússland verið sett á ís, eðlilega, og við vinnum ekki með stríðsglæpamönnum. En í ljósi þess að Norðurskautsráðið er mjög sérstakur vettvangur þar sem öll norðurskautsríki eiga sæti við borðið - það er auðvitað vettvangur þar sem ekki var rætt um varnar- og öryggismál og það er kannski þess vegna sem það gekk ágætlega - þá hafa ofboðslega mikilvæg samtöl og mikilvægt samstarf átt sér stað á þeim vettvangi. Ég er alveg ofboðslega svartsýn á að það samstarf geti nokkurn tímann orðið samt aftur. Í fallegu myndinni, þegar stríðinu lýkur í Úkraínu og Rússar draga sig til baka af þeirra landi, þá munum við enn þá vera með þá staðreynd að öll hin norðurskautsríkin verða vonandi orðnir aðilar að NATO, nema Rússland. Því sé ég ekki þessa dýnamík sem verið hefur í Norðurskautsráðinu einhvern tíma geta mögulega komið til baka. Ég nefni það hér vegna þess að ég held að það sé íhugunarefni fyrir okkur hvernig við viljum stýra þeirri orðræðu út frá okkar hagsmunum; hvar best sé að hýsa samtalið um norðurslóðir. Ég er reyndar á þeim stað að við eigum að taka það sem víðast, við eigum að taka það í Norðurlandaráði en líka í öðru alþjóðasamstarfi. Virðulegur forseti. Tíminn er útrunninn. Það væri hægt að segja miklu meira en ég ætla bara að þakka fyrir þessa góðu umræðu sem átt hefur sér stað um þessa skýrslu.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir framsögu hér í þessu mikilvæga málefni og þakka sérstaklega fyrir þessa skýrslu utanríkisráðherra um alþjóðamál fyrir árið 2022. Skýrslan er ákaflega vel unnin að mínum dómi. Hún er mjög vel framsett og ég fagna þessum myndræna þætti sem dregur upp ýmsar tölur og stuðning við ýmis verkefni. Það er búið að leggja mikla vinnu í skýrsluna sem ég vil nota tækifærið og þakka þeim fyrir sem komu að þeirri vinnu. Ég vil auk þess bara þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir afar góða frammistöðu í hennar starfi á þessum erfiðu tímum sem við þekkjum öll eftir að stríðið í Úkraínu hófst. Eftir innrás Rússa í Úkraínu þá hefur margt breyst til framtíðar í Evrópu og við erum þátttakendur í því að taka þátt í þeirri samheldni þjóða og standa með Úkraínumönnum. Ég vil nota sérstaklega tækifærið og þakka utanríkisráðherra fyrir afar góða frammistöðu á erlendum vettvangi og hér heima hvað þetta varðar. Það er af mörgu að taka í þessari skýrslu og tíminn er naumur. Ef ég fletti hér aðeins í gegnum skýrsluna og byrja á að koma aðeins inn á þróunarsamvinnuna þá ætla ég að halda þá sömu ræðu og ég hef ávallt haldið þegar skýrsla utanríkisráðherra er hér til umfjöllunar, en hún lýtur að þessum samstarfslöndum okkar í þróunarsamvinnunni, Malaví og Úganda og svo er Sierra Leone einnig þar á meðal. Við erum að gera mjög góða hluti í þessum löndum og ég fagna því. En það er eitt sem ég vil koma hér á framfæri, sem hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir kom einnig aðeins inn á: Í þessum löndum er því miður sá ósiður og í raun og veru það ofbeldi sem felst í barnahjónaböndum og umskurði kvenna. Þetta á við í öllum þessum löndum. Ástandið er sérstaklega slæmt í Sierra Leone. En ef við tökum bara Malaví, sem við þekkjum mjög vel, við erum búin að vera lengi í samstarfi við þetta ágæta land og látið gott af okkur leiða þar, þá má geta þess að þar eru barnahjónabönd allt upp í 50%. Þar eru um tæplega 30% kvenna á aldrinum 15–49 ára umskornar. Þetta er svipuð tala í Úganda en hæst er hún í Sierra Leone, eins og hér var nefnt. Þar eru barnahjónabönd einnig algeng, en u.þ.b. 83% kvenna í Sierra Leone eru umskorin. Þetta er náttúrlega alveg skelfilegar tölur og ég hvet hæstv. utanríkisráðherra til þess að vinna hörðum höndum að því að koma því á framfæri við þessi stjórnvöld að þetta sé algjörlega óásættanlegt og leggja áherslu á að ef við ætlum að halda þessu samstarfi áfram þá verði þessi stjórnvöld að taka sig á í þessum efnum, svo það sé sagt hér. Mig langaði aðeins að koma inn á samkeppnishæfni Íslands gagnvart öðrum ríkjum, lagaumhverfi fyrirtækja og það að við þurfum stöðugt að vera vakandi yfir því viðfangsefni. Það eru einföld atriði sem geta gert það að verkum að samkeppnisstaða Íslands sem lands tækni og nýsköpunar verði ekki eins öflug og þau ættu að vera. Íslenskt fyrirtæki getur orðið af talsverðum fjármunum ef það er að selja þjónustu eða leyfi til erlends aðila þar sem ekki er til staðar tvísköttunarsamningur. Ísland er í samanburði við nágrannalönd okkar með afar fáa tvísköttunarsamninga, eða samtals 45, á meðan Danmörk er með 76, Noregur 87, Holland 95 og Bretland 126. Þetta er því miður slæm staða fyrir íslenskt viðskiptalíf, enda þurfum við annaðhvort að selja vörur á hærra verði eða fá minna í vasann miðað við samkeppnisaðila í okkar helstu samkeppnislöndum. Óhagstætt umhverfi fyrirtækja á Íslandi skekkir samkeppnisstöðuna og við eigum að vinna hörðum höndum að því að bæta þetta, að fjölga þessum tvísköttunarsamningum. Þeir eru ákaflega mikilvægir fyrir íslenskt viðskiptalíf og samkeppnishæfni Íslands. Annað sem ég vildi koma inn á er að eins og við þekkjum þá á Ísland samstarf við ýmsar stofnanir Sameinuðu þjóðanna og framlög Íslands til mannúðaraðstoðar eru veitt með ýmsum hætti, hvort heldur er í formi húsaskjóls, matvælaaðstoðar, heilbrigðisþjónustu, grunnkennslu o.s.frv. En það sem ég vildi aðeins ræða hér og benda á varðar þessa útsendu sérfræðinga okkar. Kostnaður við hvern útsendan sérfræðing er töluverður en það er mikilvægt í þessu sambandi að við nýtum þá fjármuni sem best sem eru ætlaðir í þetta. Ég tel að við eigum að horfa til þess að útsendu sérfræðingarnir séu m.a. og sérstaklega heilbrigðisstarfsfólk; læknar, hjúkrunarfræðingar og ljósmæður, svo dæmi sé tekið. Það er brýnt að fjölga þessum sérfræðingum. Við eigum frábært heilbrigðisstarfsfólk sem getur verið okkur svo sannarlega til fyrirmyndar á erlendum vettvangi og það er svo sannarlega þörf fyrir þessa útsendu starfsmenn og sérstaklega þá sem eru heilbrigðismenntaðir. Það verður ekki hjá því komist að ræða að sjálfsögðu um það sem hefur verið efst á baugi í þessari umræðu hér, þ.e. varnarmálin. Við Íslendingar höfum þessa sérstöðu að meðal vestrænna þjóða þegar kemur að öryggis- og varnarmálum, að við erum herlaus þjóð og þjóð án vopnaframleiðslu, en erum í varnarbandalagi sem byggir á hernaðarlegum grunni og í því felst að sjálfsögðu sérstaða. Varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna og aðildin að Atlantshafsbandalaginu eru grunnþættir í samþykkt þjóðaröryggisstefnu Íslands. Við eigum allt okkar undir þessu samstarfi. Þess vegna erum við að tryggja að hér sé ávallt sá viðbúnaður til staðar þarf ef hingað verður kallaður til herafli á ófriðartímum. Þetta er grundvallaratriði. Við þurfum auk þess að auka þekkingu þeirra íslensku starfsmanna sem starfa að málaflokknum og íslenskir starfsmenn verða að öðlast þekkingu, reynslu og innsýn sem nýtist í verkefnum, æfingum og stefnumörkun hér heima fyrir. Þannig eykst okkar eigin geta og sérfræðiþekking í öryggis- og varnarmálum á Íslandi. Með því að kosta sérfræðinga til starfa er stutt við starf bandalagsins og um leið öðlumst við mikilvæga reynslu. Ég legg að sjálfsögðu áherslu á það líka að við stöndum við okkar skuldbindingar þegar kemur að varnarbúnaði, aðstöðunni á Keflavíkurflugvelli, viðhaldi á mannvirkjum o.s.frv., en það er náttúrlega forsenda þess ef hér kæmi til ófriðartíma þá sé sú aðstaða til staðar sem þarf til að bregðast við þeirri ógn. Tíminn líður hratt, frú forseti. Mig langaði aðeins að koma inn á eitt atriði, ákveðin tímamót sem eru um þessar mundir, en það eru 20 ár liðin frá innrásinni í Írak. Ég heimsótti í Írak fyrir ekki svo löngu síðan. Það var að mörgu leyti mjög fróðleg ferð sem ég get komið inn á ef tíminn leyfir. En ég tel, og ég held að það séu mjög margir sammála því, að þetta Íraksstríðið hafi verið misráðið og þær hörmungar sem því fylgdu. Það leiðir hugann að því hve tæpt það er, frú forseti, að treysta í blindni á vestrænar forystuþjóðir ef tekin er afstaða til einstakra alþjóðamála af Íslands hálfu. Það voru skelfileg mistök sem áttu sér stað í Írak, m.a. sökum vanþekkingar og fyrirhyggjuleysis og hundruð þúsunda hafa látið lífið. Líf milljóna manna var sett úr skorðum og landið varð gróðrarstía hryðjuverkamanna. En það voru, þegar upp var staðið, engin gereyðingarvopn í Írak og engin tengsl við hryðjuverkasamtökin al Kaída. Þannig að það var ráðist inn í þetta land á fölskum forsendum. Eins og ávallt þá eru það almennir borgarar, konur og börn, sem þjást mest. Og eins og ég segi enn og aftur: Við verðum því að fara mjög varlega í því að treysta í blindni vestrænum forystuþjóðum ef við tökum afstöðu til einstakra mála eins og í þessu máli. Það er margt fleira, frú forseti, sem ég hefði viljað koma inn á. Ég fagna t.d. opnun sendiráðsins í Póllandi og tel að næsta skref í þeim efnum ætti að vera opnun sendiráðs á Spáni.  En að lokum þakka ég fyrir þessa skýrslu og þá ágætu umræðu sem hér hefur farið fram.

Frú forseti. Mig langar að nýta þetta tækifæri hér í lok umræðunnar og þakka fyrir í umræðuna í dag sem var, að ég tel, mjög gagnleg, fjölbreytt og málefnaleg. Þótt margt megi ræða enn betur þá held ég að þetta fyrirkomulag, að taka saman starfið í svona greinargóðri og mikilli skýrslu, sé mjög gagnlegt, bæði fyrir þingið og líka fyrir ráðuneytið og málaflokkana - og fyrir söguna, að eiga þá til á einum stað á ári hverju þessa samantekt. Þannig að ég þakka þeim sem tóku til máls og tóku þátt í umræðunum fyrir sinn þátt. Að lokum vil ég þakka starfsfólki utanríkisráðuneytisins, innan lands og annars staðar, fyrir þeirra þátt í þessari vinnu, - enda viðurkenni ég það úr þessum stól að ekki skrifaði ég öll þessi hundruð blaðsíðna - fyrir framúrskarandi vinnu og samantekt. Ég held að við getum heilt yfir verið nokkuð stolt af því hvernig við sinnum þessum störfum sem ólík eru en ég tel mikilvægt að við áttum okkur á því að verkefnin munu bara stækka. Þau eru að verða þyngri og alvarlegri og við erum einfaldlega á þeim stað, hvort sem það er í öryggis- eða varnarmálum, þróunarsamvinnu eða í hinu pólitíska landslagi, þegar kemur að því hvort staðinn verði vörður um alþjóðakerfið eða ekki, þá erum við raunverulega - og ég veit að það er eitthvað sem stjórnmálamenn segja oft en við erum raunverulega á einhvers konar krossgötum. Það er alls ekki sjálfsagt eða sjálfgefið að það fari eins og við myndum vilja og eins og okkar hagsmunir segja til um. Þess vegna kemur það ekki til greina, a.m.k. ekki á meðan ég gegni þessu embætti, og ég lít svo á að það sé pólitískur stuðningur við það, að Ísland skili auðu í slíku. Við eigum alls ekki að skila auðu í neinum þessara málaflokka. Og ekki bara eigum við að standa þessa vakt óbreytta heldur þurfum við að gefa í á öllum vígstöðvum vegna þess að, eins og ég nefndi, það er ekki sjálfgefið að það kerfi sem byggt hefur verið upp frá síðari heimsstyrjöld muni lifa það af sem núna er að gerast og við sjáum ekki fyrir endann á. Sömuleiðis er það heldur ekki sjálfgefið að Ísland njóti þess og Íslendingar að vera fullvalda og sjálfstæð þjóð. Ef við ekki pössum upp á að svo verði áfram þá mun enginn annar gera það fyrir okkur. Þannig að ég fagna því að fá tækifæri til að eiga þessa umræðu hér í dag og geri ráð fyrir að þær verði fleiri, lengri og dýpri á komandi misserum.

Frú forseti. Nú liggur fyrir ársskýrsla Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins, IPU, og mun ég í stuttu máli gefa þingheimi kynningu á helstu málum í brennidepli innan sambandsins á liðnu ári. Ársskýrsla Íslandsdeildar fyrir árið 2022 gerir störfum þingmannanefndarinnar ítarleg skil auk skipan Íslandsdeildar. Ég mun því aðeins stikla á stóru, en vísa að öðru leyti í skýrsluna sem mælt er fyrir. Aðild að IPU, sem er erlend skammstöfun fyrir Alþjóðaþingmannasambandið, áttu í lok árs 2022 179 þing en aukaaðild að sambandinu þrettán svæðisbundin þingmannasamtök. Markmið sambandsins er að stuðla að skoðanaskiptum þingmanna frá öllum heimshornum um alþjóðleg málefni, vinna að friði og samstarfi þjóða og treysta í sessi lýðræði og þjóðkjörin fulltrúaþing. Áhersla er lögð á að standa vörð um mannréttindi sem eins af grundvallarþáttum lýðræðis og þingræðis. Þá vinnur IPU að styrkingu þjóðþinga og aðstoðar við þróun lýðræðislegra vinnubragða innan þeirra. Sambandið styður starfsemi Sameinuðu þjóðanna og á margvíslegt samstarf við stofnanir þeirra. IPU heldur tvö þing á ári og auk þess heldur sambandið alþjóðlegar ráðstefnur og málstofur, oftast um málefni sem eru efst á baugi innan Sameinuðu þjóðanna hverju sinni og þá gjarnan í tengslum við tiltekna ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Af þeim fjölmörgu málum sem fjallað var um á vettvangi Alþjóðaþingmannasambandsins á árinu 2022 vil ég leggja áherslu á nokkur atriði, en þau tengjast öll markmiðum sambandsins sem er að vinna að friði og samstarfi meðal þjóða og treysta lýðræði og þjóðkjörin fulltrúaþing í sessi. Á árinu 2022 bar hæst umræða um innrás Rússlands í Úkraínu. Á vorþingi IPU í mars var samþykkt ályktun um friðsamlega lausn stríðsins í Úkraínu, virðingu við alþjóðalög, sáttmála Sameinuðu þjóðanna og landhelgi. Í ályktuninni er fordæmd viðvarandi valdbeitingu Rússa gegn Úkraínu sem brot á sáttmála Sameinuðu þjóðanna, þar á meðal á meginreglunni um fullveldi og landhelgi. Lýst er yfir áhyggjum af því að stríðið í Úkraínu ógni alþjóðaöryggi og valdi efnahagslegri óvissu. Þá er skorað á þingmenn aðildarríkja IPU að greiða fyrir mannúðaraðstoð við þá sem eru á flótta vegna stríðsins og tryggja jafna þátttöku kvenna í friðarviðræðum. Á haustþingi IPU í október var stríðið í Úkraínu enn í brennidepli og innrás Rússlands í Úkraínu harðlega fordæmd. Þingið samþykkti samhljóða ályktun sem bar yfirskriftina: Fordæming á innrás Rússa í Úkraínu og innlimun landsvæða í kjölfarið, til varnar landhelgis ríkja heims. Í ályktuninni er kallað eftir því að tafarlaust verði bundinn endi á hernám Rússa í landhelgi Úkraínu. Enn fremur er lýst er yfir stuðningi við ályktanir ýmissa alþjóðastofnana til að rannsaka og lögsækja gerendur hugsanlegra stríðsglæpa sem framdir voru í Úkraínu og að stofnaður verði dómstóll með sérstaka lögsögu til að rannsaka þá. Baráttan gegn loftslagbreytingum var jafnframt áhersluatriði á árinu og gaf IPU út yfirlýsingu á haustþingi um það hvernig virkja megi þjóðþing í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Þar er gerð grein fyrir þeim aðgerðum sem þjóðþing þurfa að ráðast í við innleiðingu Parísarsáttmálans. Lögð er áhersla á að flýta orkuskiptum yfir í hreina orku, að tryggja afkomu jaðarsettra hópa í samfélögum og efla alþjóðlegt samstarf um sameiginlegar lausnir í loftslagsmálum. Forseti IPU sagði í umræðu um yfirlýsinguna að tíminn til að bregðast við loftslagsvánni væri núna og brátt á þrotum. Það væri skylda þingmanna um allan heim að ganga á undan með góðu fordæmi og grípa til nauðsynlegra aðgerða áður en það væri um seinan. Á árinu voru einnig haldnir fundir þingkvenna þar sem m.a. var rætt um reynslu þjóðþinga við að styðja við heilsu kvenna og ungmenna á tímum Covid-19 og eftirköst faraldursins. Jafnframt fór fram umræða um jafnrétti kynjanna og jafnréttismiðuð þjóðþing sem drifkraft breytinga í átt að friðsælli heimi. Enn fremur var samþykkt yfirlýsing þar sem aðildarríki IPU eru hvött til þess að leggja sig fram um að stuðla að jafnrétti kynjanna í stofnunum og samfélaginu öllu. Af öðrum stórum málum sem tekin voru til umfjöllunar á fundum IPU á árinu 2022 má nefna netárásir, fæðuóöryggi, hvernig nýta megi upplýsinga- og samskiptatækni til að virkja menntageirann og hvernig megi endurhugsa og skipuleggja nálgun friðarferla með það að markmiði að stuðla að varanlegum friði. Skorað er á þjóðþing að tryggja að friðarferlar séu eins heildrænir og mögulegt er, að allar hliðar máls séu skoðaðar vandlega og raddir kvenna og ungs fólks séu meðtaldar. Enn fremur fór fram umræða um hlutverk þjóðþinga við að samræma ráðstafanir í heilbrigðismálum meðan á heimsfaraldri stæði. Að lokum ber að nefna mikilvægt starf sambandsins við að efla lýðræði en mörg aðildarþing þess eru ekki lýðræðislega kjörin og í sumum fer ekkert eiginlegt löggjafarstarf fram. Sem dæmi um slíkt starf á árinu 2022 má nefna svæðisbundnar málstofur um heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna. Enn fremur gefur Alþjóðaþingmannasambandið út handbækur og skýrslur fyrir þingmenn til að aðstoða þá við að hafa áhrif í ólíkum málaflokkum. Á árinu gaf IPU m.a. út nýja handbók fyrir þingmenn í samstarfi við Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina um það hvernig styrkja megi viðbúnað varðandi heilsuöryggi. Markmið handbókarinnar er að veita þingmönnum og þjóðþingum tól til að efla neyðarviðbúnað og heilbrigðisöryggi. Frú forseti. Ég vil taka fram að mikil áhersla er lögð á mannréttinda- og jafnréttismál í starfi IPU. Í því samhengi vil ég nefna sérstaka nefnd um mannréttindi þingmanna sem gegnir veigamiklu hlutverki innan IPU og gefur út viðamikla skýrslu fyrir hvert þing. Á grundvelli skýrslunnar samþykkir ráðið fjölmargar ályktanir um mannréttindabrot gegn þingmönnum. Nefndin vinnur mikið starf á milli þinga þar sem hún fer yfir mál þingmanna sem mannréttindi hafa verið brotin á, hvort sem um er að ræða fangelsun, hótanir, barsmíðar, mannshvarf eða dauðsfall. Þá vil ég nefna þá miklu áherslu sem Alþjóðaþingmannasambandið leggur á að styrkja hlut kvenna í stjórnmálum með ráðstefnum, fundum og útgáfu handbóka og skýrslna svo og með ýmsum formlegum og óformlegum hætti. Jafnframt hefur árleg samantekt samtakanna á stöðu kvenna í þjóðþingum heims vakið athygli og er iðulega vitnað til hennar í umræðum og í fjölmiðlum. Þá er norrænt samstarf mjög sterkt innan IPU og eru norrænu landsdeildirnar almennt mjög virkar í starfi sambandsins. Norrænu landsdeildirnar halda samráðsfund til undirbúnings fyrir hvert IPU-þing og fór Íslandsdeild með formennsku í hópnum árið 2022. Það er ljóst að fjölbreytt verkefni bíða IPU á árinu 2023 og ber þar helst að nefna umræðu um áskoranir samtímans fyrir lýðræði, baráttuna gegn loftslagsbreytingum og hvernig stuðla megi að friðsamlegri samfélögum án aðgreiningar. Eins og áður sagði er gerð grein fyrir því sem fram fór á fundum nefndarinnar í fylgiskjölum skýrslu þeirrar sem hér er mælt fyrir og vísa ég til hennar varðandi frekari upplýsingar um störf nefndarinnar. Ég vil að lokum, þakka Íslandsdeildarmönnum, þeim Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni varaformanni og Jóhanni Friðrik Friðrikssyni mjög gott samstarf á þessum góða vettvangi og læt að svo mæltu lokið umfjöllun minni um skýrslu Íslandsdeildar IPU fyrir árið 2022.

Frú forseti. Á þskj. 1018 í máli 648 liggur fyrir ársskýrsla NATO-þingsins og mun ég í stuttu máli gefa þingheimi kynningu á helstu málum í brennidepli á liðnu ári. Ársskýrsla Íslandsdeildar fyrir árið 2022 gerir störfum þingmannanefndarinnar ítarleg skil auk skipanar Íslandsdeildar. Ég mun því aðeins stikla á stóru en vísa að öðru leyti í skýrsluna sem mælt er fyrir. NATO-þingið er þingmannasamtök sem hafa allt frá árinu 1955 verið vettvangur þingmanna aðildarríkja NATO til að ræða öryggis- og varnarmál. Á síðustu árum hefur aðildar- og aukaaðildarríkjum NATO-þingsins fjölgað ört og starfssvið þess verið víkkað. Störf þingsins beinast í auknum mæli að öryggismálum Evrópu í heild, efnahagslegum og pólitískum vandamálum í ríkjum Mið- og Austur-Evrópu og hinu hnattræna öryggiskerfi. Aðild að NATO-þinginu áttu í lok árs 2022 30 löggjafarþing NATO-ríkjanna en aukaaðild að sambandinu 13 svæðisbundin þingmannasamtök. Markmið NATO-þingsins er að efla samstöðu og samráð þjóðþinga á sviði öryggis- og varnarmála. Þingið kemur saman tvisvar á ári, til vorfundar og svo ársfundar að hausti. Sá sem hér stendur gegndi á árinu starfi skýrsluhöfundar undirnefndar vísinda- og tækninefndar NATO-þingsins og var kjörinn aðalskýrsluhöfundur nefndarinnar á ársfundi þingsins í nóvember í Madríd. Þá var Andrés Ingi Jónsson kjörinn í þingmannaráð Úkraínu og NATO-þingsins á ársfundi þingsins. Frú forseti. Á vettvangi NATO-þingsins árið 2022 var innrás Rússlands í Úkraínu í brennidepli og lýsti það yfir algerri samstöðu með lýðræðislega kjörinni ríkisstjórn, þjóðþingi og íbúum Úkraínu. Með yfirgangi sínum gegn Úkraínu væru Rússar að leitast við að brjóta niður lýðræðið í landinu, hræða önnur fullvalda lýðræðisríki og grafa undan grunngildum NATO og lýðræðisríkja. Rúslan Stefantsjúk, forseti úkraínska þingsins, ávarpaði stjórnarnefndarfund NATO-þingsins í apríl með fjarfundarbúnaði og kallaði eftir stuðningi og aðstoð aðildarríkja NATO. Gerald E. Connolly, forseti NATO-þingsins, svaraði ávarpi hans með þeim orðum að þingið fordæmdi harðlega árásir Rússa í Úkraínu og að það væri staðráðið í því að tryggja að refsað yrði fyrir þá glæpi sem Rússar og hermenn þeirra fremdu. NATO-þingið myndi halda áfram að byggja upp sterkt alþjóðlegt bandalag til að styðja við Úkraínu. Nefndarmenn voru sammála um mikilvægi þess að Rússar vissu að alþjóðasamfélagið myndi aldrei viðurkenna ólöglegt hernám og innlimun Krímskaga, „sjálfstæði“ hinna svokölluðu alþýðulýðvelda Lúhansk og Donetsk, hernám Rússa á úkraínsku landsvæði eða aðrar tilraunir Rússa til að koma á ólögmætri stjórnskipan í Úkraínu. Þá yrði áfram þrýst á Rússa að taka þátt í uppbyggilegum viðræðum við Úkraínu til að ná áþreifanlegum árangri. Jafnframt var tekin ákvörðun um að NATO-þingið myndi aðstoða Úkraínu í auknum mæli, m.a. fyrir tilstilli sjóðs NATO-þingsins, til að styðja við lýðræði í landinu. Á vorfundum NATO-þingsins í Vilníus í maí var stríðið í Úkraínu helsta dagskrármálið. Fyrirhugað hafði verið að halda fundinn í Kænugarði en hann var fluttur til Litháens eftir að Rússar hófu árásir á Úkraínu 24. febrúar. Í yfirlýsingu fundarins eru brot rússneska hersins gegn mannréttindum og alþjóðlegum mannúðarlögum fordæmd harðlega, þar á meðal árásir á almenna borgara og innviði. Skorað er á stjórnvöld í aðildarríkjunum að styðja við Alþjóðlega sakamáladómstólinn og aðrar alþjóðastofnanir sem rannsaka stríðsglæpi svo að réttað verði yfir gerendum. Þá er lýst yfir áhyggjum af aukinni hættu sem viðkvæmustu hópar samfélagsins standa frammi fyrir, sérstaklega konur og börn, þar sem hætta á kynferðisofbeldi og mansali eykst. Á ársfundi NATO-þingsins í Madríd var stríðið í Úkraínu enn í brennidepli og lýsti þingið yfir staðföstum stuðningi við lýðræði, sjálfstæði og fullveldi Úkraínu og fordæmdi tilefnislausa og ólögmæta innrás Rússa. Vólódímír Selenskí, forseti Úkraínu, ávarpaði fundinn með fjarfundarbúnaði frá Kænugarði og kallaði eftir frekari stuðningi og aðstoð aðildarríkja NATO. Hann sagðist viss um að Úkraínumenn gætu varið land sitt og endurreist landamærin með utanaðkomandi aðstoð og mátt lýðræðisins að vopni. Í framhaldinu samþykkti ársfundurinn ályktun um það hvernig efla mætti stuðning við Úkraínu og styrkja aðlögun landsins að stofnunum Evró-Atlantshafssvæðisins. Frú forseti. Öryggisáskoranir á norðurslóðum fengu aukna athygli á árinu og afgreiddi vísinda- og tækninefnd NATO-þingsins skýrslu um málið. Þar kemur fram að NATO leggi aukna áherslu á norðurslóðir og hafi aukið sýnileika sinn og fjölgað heræfingum á svæðinu. Íslandsdeild tók þátt í umræðum um málið og lagði áherslu á aukið mikilvægi norðurslóða, m.a. í ljósi bráðnunar jökla, mikils áhuga Kína og aukinnar hernaðarviðveru Rússa. Einnig væri brýnt að gera ráð fyrir því að Rússar bregðist við atburðum líðandi stundar á norðurslóðum en með inngöngu Finnlands og Svíþjóðar í NATO yrðu sjö af átta norðurskautsríkjum aðildarríki. Einnig var mikið rætt um inngöngu Svíþjóðar og Finnlands í bandalagið og voru fulltrúar Tyrklands og Ungverjalands hvattir til að fullgilda aðildarumsókn þeirra án tafar í þjóðþingum sínum. Þá var rætt um uppfærða stefnu NATO sem samþykkt var í júní á leiðtogafundi bandalagsins þar sem rík áhersla er lögð á grunngildi þess; lýðræði og frelsi. Af öðrum stórum málum sem tekin voru til umfjöllunar á fundum NATO-þingsins árið 2022 má nefna viðnám og fælingarmátt NATO, netöryggi, spillingu og efnahagslegar og pólitískar áskoranir í Hvíta-Rússlandi. Þá gaf NATO-þingið út sextán málefnaskýrslur á árinu og sex ályktanir sem nálgast má á vefsvæði NATO-þingsins. Eins og áður sagði er gerð grein fyrir því sem fram fór á fundum nefndarinnar í fylgiskjölum skýrslu þeirrar sem hér er mælt fyrir og vísa ég til hennar varðandi frekari upplýsingar um störf nefndarinnar. Ég vil að lokum þakka Íslandsdeildarmönnum, þeim Andrési Inga Jónssyni varaformanni og Stefáni Vagni Stefánssyni, gott samstarf á þessum mikilvæga vettvangi og læt að svo mæltu lokið umfjöllun minni um skýrslu Íslandsdeildar NATO-þingsins fyrir árið 2022. Hér er hinni eiginlegu umræðu lokið um sjálfa skýrsluna en mig langar í seinni hluta ræðunnar að fara aðeins í gegnum grunnstefnu NATO sem var samþykkt í Madríd 29. apríl á síðasta ári og íslenska þýðingu á þeirri grunnstefnu sem raunverulega hefur ekki opinberlega - hún hefur verið þýdd af Varðbergi, í góðri þýðingu, og ég ætla aðeins að rúlla í gegnum það. Hér er um algjört lykilplagg að ræða og mig langaði að fara aðeins í gegnum aðfaraorð að þessari nýju grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins sem var samþykkt í lok júní í fyrra. Hafa þarf í huga að hér er væntanlega um að ræða mikilvægustu grunnstefnu sem skrifuð hefur verið innan NATO frá því að stofnsáttmáli Atlantshafsbandalagsins var undirritaður og samþykktur 4. apríl 1949, en eins og við vitum var Ísland ein af 12 stofnþjóðum bandalagsins. Þess vegna vil ég lesa upp þessa þýðingu og hef þá lesturinn, frú forseti: „Við, þjóðhöfðingjar og stjórnarleiðtogar Norður-Atlantshafsbandalagsins (NATO), komum nú saman í Madríd á viðsjárverðum tímum fyrir öryggi okkar, heimsfrið og stöðugleika. Í dag staðfestum við nýja grunnstefnu til að tryggja að bandalag okkar sé í stakk búið til að takast á við áskoranir framtíðarinnar. NATO hefur tryggt frelsi og öryggi bandalagsríkjanna í meira en sjötíu ár. Árangur okkar helgast af framlagi og fórnum þeirra kvenna og karla sem gegna herþjónustu á okkar vegum. Við stöndum í þakkarskuld við þau og fjölskyldur þeirra. Við erum staðföst í ásetningi okkar um að vernda milljarð borgara landa okkar, verja yfirráðasvæði okkar og standa vörð um frelsi okkar og lýðræði. Við munum efla einingu, samheldni og samstöðu okkar og treysta þar á áralöng tengsl þjóða okkar yfir Atlantshafið og styrk sameiginlegra lýðræðislegra gilda okkar. Við ítrekum óhagganlega skuldbindingu okkar við Norður-Atlantshafssáttmálann og til að verja hvert annað gagnvart allri ógn, sama hvaðan hún kemur. Við munum halda áfram að vinna að sanngjörnum og varanlegum friði fyrir alla og standa vörð um lög og reglur alþjóðasamskipta. Við munum viðhalda hnattrænni sýn og vinna náið með samstarfsaðilum okkar, ríkjum og alþjóðastofnunum, svo sem Evrópusambandinu og Sameinuðu þjóðunum, til að stuðla að heimsfriði og öryggi. Ástand heimsmála einkennist af ágreiningi og ófyrirsjáanleika. Árásarstríð Rússneska sambandsríkisins gegn Úkraínu hefur spillt friði og gjörbreytt öryggisumhverfi okkar. Grimmileg og ólögleg innrás þess, ítrekuð brot á alþjóðlegum mannúðarlögum og svívirðilegar árásir og óhæfuverk hafa valdið ólýsanlegri þjáningu og eyðileggingu. Sterk og sjálfstæð Úkraína er nauðsynleg fyrir stöðugleika á Evró-Atlantshafssvæðinu. Framkoma stjórnvalda í Moskvu endurspeglar mynstur herskárra aðgerða Rússa gegn nágrönnum sínum og samfélagi ríkjanna beggja vegna Atlantshafs. Við stöndum einnig frammi fyrir viðvarandi ógn af hryðjuverkum í fjölmörgum birtingarmyndum þeirra. Almennur óstöðugleiki, vaxandi hernaðarleg samkeppni og sókn einræðisafla ögra hagsmunum og gildum bandalagsins. Ný grunnstefna okkar áréttar að lykilhlutverk NATO er að tryggja sameiginlegar varnir okkar hvert sem litið er. Þar eru skilgreind þrjú meginverkefni bandalagsins: Fæling og varnir; forvarnir og stjórn á hættutímum; samstarf um öryggi. Við leggjum áherslu á nauðsyn þess að efla verulega fælingarmátt okkar og varnir sem hornstein skuldbindingar okkar um gagnkvæmar varnir sem felst í 5 gr. Atlantshafssáttmálans. Grundvallartilgangur kjarnorkumáttar NATO er að varðveita frið, útiloka þvinganir og aftra árásum. Svo lengi sem kjarnavopn fyrirfinnast verður NATO kjarnorkubandalag. Markmið NATO er öruggari veröld fyrir alla; við leitumst við að skapa öryggisumhverfi fyrir heim án kjarnavopna. Í grunnstefnunni er lögð áhersla á að viðnámsþróttur einstakra bandalagsríkja og bandalagsins í heild er nauðsynleg forsenda við framkvæmd allra meginverkefna okkar og styður við viðleitni okkar til að verja bandalagsríkin, samfélög okkar og sameiginleg gildi. Þar er einnig lögð áhersla á þverlægt mikilvægi þess að fjárfest sé í tæknilegri nýsköpun og tekið tillit til loftslagsbreytinga, öryggis einstaklinga og áætlunarinnar um konur, frið og öryggi við framkvæmd allra meginverkefna okkar. Sýn okkar er skýr: Við viljum lifa í heimi þar sem fullveldisréttur, landamærahelgi, mannréttindi og alþjóðalög eru virt og þar sem hvert ríki getur valið sína eigin leið, frjálst undan oki árásarógnar, þvingunar eða undirróðursstarfsemi. Við vinnum með öllum sem deila þessum markmiðum. Við stöndum saman sem bandamenn til að verja frelsi okkar og leggja okkar af mörkum til friðsælli heims.“ Ég vildi bara rétt hafa þetta með í þessari umræðu, hér er grundvallarplagg síðasta árs innan NATO og mikillar umræðu innan NATO-þingsins og raunverulega kemur þessi íslenska þýðing ekki fram neins staðar í opinberum skjölum á Íslandi þannig að ég reikna með að nú sé hún þá komin í þingskjöl Alþingis, það sem þessi grunnstefna sem var samþykkt í júnílok á síðasta ári gekk út á. Ég hef lokið máli mínu, forseti.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir yfirferðina um skýrslu Íslandsdeildar NATO-þingsins og bara almennt fyrir samstarfið. Ég held að ég sé ekki að uppljóstra neinum leyndarmálum þegar ég segi það hér og nú að við hv. þingmaður erum ekki alltaf einhuga þegar kemur að afstöðu til NATO eða ýmissa annarra atriða en samstarf hefur gengið með miklum ágætum og það er bara, held ég, gagnkvæmur skilningur á ólíkri afstöðu sem hefur komið ágætlega út í samstarfinu. Það eru kannski þrjú, fjögur atriði sem mig langar aðeins að víkja að. Við gætum kallað það atriði sem ég hef lagt áherslu á í starfinu síðasta árið en ég sat fyrsta fund minn á vegum Íslandsdeildarinnar í febrúar á síðasta ári, sem var sameiginlegur nefndarfundur í Brussel þriggja fastanefnda NATO-þingsins, bara svona korteri áður en innrás Rússa í Úkraínu hófst þannig það má næstum segja að það hafi verið breytt heimsmynd bara strax og við lukum þeim fundi. Síðan í framhaldinu var haldið, eins og hv. þingmaður fór yfir, vorþing NATO-þingsins í Vilníus vegna þess að Úkraína gat ekki verið gestgjafi það skiptið af augljósum ástæðum. Þar áttum við einmitt nokkuð gott samtal við ýmsa ráðherra í ríkisstjórninni. Það er mjög gagnlegt að eiga bein og milliliðalaus samskipti við fólk í þessari stöðu sem ég hef síðan fengið að gera í þingmannanefnd NATO-þingsins og Úkraínu. En á þessum fundi í Vilníus þá vorum við t.d. að ræða þá stríðsglæpi sem Rússar voru byrjaðir að fremja og sem var fyrirsjáanlegt að myndu verða framdir, fólk sá alveg hvert stefndi. Þar ræddum við m.a. atriði sem við kannski tengjum ekki oft vígbúnaði eða hernaði en vorum einmitt að ræða hér, ég og hæstv. forsætisráðherra, í allt öðru samhengi í gær og það er hugtakið vistmorð. Það er einmitt eitt af tíu áhersluatriðum Úkraínustjórnar í friðaráætlun sinni vegna þess að það sem Rússar eru að gera í stríðinu er að beita ýmsum meðulum til að ná sínu fram og eitt af því eru meðvituð vísvitandi umhverfisspjöll til þess t.d. að spilla ræktarlandi til framtíðar. Þetta er eitthvað sem við höfum nokkuð rætt hér á þingi að þurfi að gera að sérstökum glæp samkvæmt Rómarsamþykktinni sem þar með verður hægt að sækja fyrir Alþjóðlega sakamáladómstólnum í Haag, eitt af þessum atriðum þar sem við sjáum að almennu stjórnmálin geta átt erindi inn í varnarmálaumræðuna. Í vísinda- og tækninefnd sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson situr í voru til umfjöllunar að mig minnir alla vega tvær skýrslur sem fjölluðu sérstaklega um loftslagsmál og áhrif loftslagsbreytinga á seiglu og viðnámsþrótt samfélaga og í þrengra samhengi líka áhrif loftslagsbreytinga á möguleika þeirra sem sinna vörnum aðildarríkjanna til að sinna starfi sínu. En í þeim umræðum fannst mér mikilvægt, og þykir rétt að nefna það hér, að rifja upp að þau áhrif sem vígbúnaður hefur á loftslagið eru ekki bara vanmetin, þau eru bara ómetin. Það er nefnilega svo að samkvæmt loftslagssamningi Sameinuðu þjóðanna þá þurfa aðildarríki ekki að telja fram þá losun sem fellur til vegna hernaðar þannig að þegar kemur að uppgjöri, þegar kemur að bókhaldi ríkja er þeim í sjálfsvald sett hvort þau telji fram hversu mikinn koltvísýring þau losa við starfsemi herafla. Það er mjög á huldu hve mikið umfangið er á heimsvísu en tölur á bilinu 2–6% af losun mannkyns á gróðurhúsalofttegundum hafa verið nefndar. Þó að ég ætli nú ekki að gera mér vonir um að aðildarríkin nái saman um það að vera með einhverja harða stefnu um samdrátt í losun í þessum geira samfélagsins hjá sér þá held ég að það væri algjört lágmark að við færum að tala fyrir því af auknum krafti að þau myndu alla vega telja þetta fram þannig að við sæjum hvað það væri sem það kostaði loftslagið, okkar sameiginlega umhverfi, að halda úti þeim vígbúnaði sem fyrirfinnst í heiminum. Síðan voru auðvitað aðildarríkin Svíþjóð og Finnland mikið til umræðu á þessum vettvangi. Mér finnst aldrei úr vegi að nefna hversu skrýtinn sá ferill hér var þegar við ræddum aðildarumsókn Svíþjóðar og Finnlands fyrir að verða nálægt ári síðan í þessum sal. Þá lýstum við sum áhyggjum af því að við myndum t.d. glata Svíþjóð sem þeirri sterku rödd í þágu afvopnunarmála sem Svíar hafa verið í gegnum árin og skapað sér nokkra sérstöðu á því sviði, verið mjög trúverðug og sterk rödd í þágu friðar. Það vil ég meina að hafi nokkurn veginn staðið heima. Ekki er nóg með að Svíar veigri sér við að taka sömu eindregnu afstöðu á alþjóðavísu heldur hafa sænsk stjórnvöld verið skref fyrir skref að láta undan ótrúlegum og eiginlega óforskömmuðum kröfum Tyrklandsstjórnar til þeirra, þeim kröfum sem Erdogan og félagar gera á hendur Svíum sérstaklega um atriði alls óskyld sameiginlegum vörnum sem Tyrkjum finnst Svíar þurfa að uppfylla til að hægt sé að hleypa þeim inn í bandalagið. Sænsk stjórnvöld hafa um áratugaskeið skotið skjólshúsi yfir flóttafólk frá ýmsum ríkjum - og í þessu tilviki er um að ræða kúrdíska flóttamenn sem hafa barist fyrir sjálfstæði Kúrdahéraða m.a. en hafa líka verið stjórnmálafólk og blaðamenn og alls konar fólk sem ekkert hefur sér til saka unnið - sem hefur fengið skjól í Svíþjóð og samtök þeirra hafa notið fjárhagslegs stuðnings stjórnvalda. Öllu þessu er verið að vinda ofan af til þess að koma Svíum inn í bandalagið. Það kristallar kannski þegar upp er staðið að þetta er bandalag um varnir en ekki endilega um sameiginleg gildi því að þau gildi sem Svíar þurfa að gefa afslátt af með því að hætta að styðja mannréttindasamtök Kúrda eru lýðræðislegu gildin sem við eigum að hafa í hávegum hér á Norðurlöndum sérstaklega. Þetta hefur verið leiðinleg þróun og því miður sér ekki fyrir endann á þessu núna þegar Tyrkir eru að opna á það að hleypa Finnum fram fyrir Svía og þannig rjúfa samstöðuna á milli þessara tveggja ríkja. Svo hafa óábyrgar hótanir Rússa um beitingu kjarnavopna í tengslum við Úkraínudeiluna verið af og til til umræðu innan NATO-þingsins, eitthvað sem er mikilvægt að halda á lofti að á ekki að líðast. Ég hef t.d. talað fyrir því að þó að NATO geti ekki endilega stutt aðild að samningi Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnavopnum 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutímann sem er þó nokkuð rúmur.


            

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og verð að segja að það er ánægjulegt að heyra hann tala um varnarbandalagið NATO með þessum hætti eins og mér fannst lýsast í ræðunni, vegna þess að ég hef upplifað í gegnum tíðina að hv. þingmaður væri á móti NATO og aðild Íslands að því. Mig langar að spyrja hv. þingmann, eftir að hann er orðinn mjög virkur þátttakandi í Íslandsdeild NATO og ég sé að hann hefur verið kjörinn til mikilvægra verkefna innan þingsins, í einhverja nefnd varðandi Úkraínustríðið sérstaklega ef ég sé rétt: Hefur hv. þm. Andrés Ingi Jónsson séð ljósið og mikilvægi þess að Ísland sé aðili að varnarbandalagi eins og NATO er?

Frú forseti. Varðandi þessa þingmannanefnd NATO-þingsins og Úkraínu, þá hefur hún verið starfandi að ég held í 10, 15 ár. Það var ekki stofnað til hennar sérstaklega út af innrás Rússlands en vinsældir hennar hafa alla vega aukist frá því sem áður var. Nú er fullskipað á fundum hennar en fyrir nokkrum árum var bekkurinn kannski aðeins þunnskipaðri þegar hún hittist. Ég þurfti nú ekki að ganga í Íslandsdeild NATO-þingsins til að móta mér upplýsta afstöðu til Atlantshafsbandalagsins. Ég hef haft áhuga og gott ef ég er ekki með eina meistaragráðu í málaflokknum. Því byggði andstaða mín við veru Íslands í NATO á jafn upplýstri afstöðu og ég hef í dag og hún hefur ekkert breyst. Ég tel að Ísland sem boðberi friðar og jafnréttis á heimsvísu eigi ekki að taka þátt í hernaðarbandalögum. Mér finnst það bara ekki passa og breytir þá litlu hvort ég sé með hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni í Íslandsdeild eða ekki. Sama hvað formaður Varðbergs hefur reynt að selja mér hugmyndina þá hefur það ekki borið árangur enn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og verð að viðurkenna að ég gat ekki látið þetta hjá líða, því ég rak eins og margir upp stór augu þegar í ljós kom að hv. þingmaður væri kjörinn í Íslandsdeild NATO og var að velta fyrir mér hvað lægi þar á bak við, því ég taldi mig þekkja afstöðu þingmannsins. Ætli við verðum ekki bara að vona að vera hans í Íslandsdeild NATO leiði gott eitt af sér og við sjáum öll hversu mikilvægt það er fyrir Ísland sem, eins og hv. þingmaður segir, boðbera friðs en líka herlaust ríki í Norður-Atlantshafi, að vera þátttakandi og aðili að jafn mikilvægu varnarbandalagi og NATO er.

Frú forseti. Ég er kannski bara eins og kjarnorkustefna NATO. NATO segir að á meðan kjarnavopn fyrirfinnist í heiminum þá ætli NATO að vera kjarnorkubandalag, þó að það stefni að heimi án kjarnavopna. Meðan Ísland er í NATO þá sé ég ekkert að því að taka þátt í þessu starfi þingmannadeildar NATO-þingsins. Þangað hef ég mætt og er ekkert að öskra Ísland úr NATO á öllum fundum, ég spara orkuna. En ég hef mætt þangað til að tala fyrir atriðum sem mér þykir oft vanta í þennan sal. Það eru oft og tíðum frekar einsleit sjónarmið sem komast inn í landsdeildir NATO-þingsins, en við erum nokkur sem á ólíkum forsendum nálgumst grundvöll umræðunnar á aðeins krítískari hátt. Einn kollegi minn þarna er t.d. að tala mjög fyrir femínískri utanríkisstefnu, eitthvað sem vantar svo sannarlega í þá karllægu orku sem oft er í kringum varnarmál. Sjálfur hef ég nýtt nánast hvert tækifæri til að tala fyrir því að NATO nálgist samning Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnavopnum með einhverjum uppbyggilegri hætti en að reyna að koma honum í lóg, vegna þess að þótt þau séu ekki sammála um verkfærið sem samningurinn er þá er hann til. Hann er gildur alþjóðasamningur og til að vinna að sameiginlegu verkefni um friðsælan kjarnavopnalausan heim þá ætti frekar að vinna með honum en á móti honum. Að því sögðu þá er kannski rétt að taka fram líka að flokkurinn minn, Píratar, hefur enga afstöðu til verunnar í NATO, 

Frú forseti. Ég ætla að stikla hér á stóru í skýrslu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins, Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu. Ég tek hér til máls sem nýkjörinn formaður Íslandsdeildarinnar. Á árinu 2022 gegndi hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins, formennsku í deildinni og ég þakka henni fyrir hennar góða starf. Sömuleiðis hefur vikið úr deildinni hv. þm. Ágúst Bjarni Garðarsson, úr þingflokki Framsóknarflokksins, og ég þakka honum fyrir hans ágæta starf og býð velkomna í deildina Lilju Rannveigu Sigurgeirsdóttir, hv. þingmann úr þingflokki Framsóknarflokksins. Íslandsdeild hélt tvo fundi á árinu til að undirbúa þátttöku sína á fundum ÖSE-þingsins. Á vettvangi ÖSE-þingsins árið 2022 var innrás Rússlands í Úkraínu í brennidepli. Eins og við fæst fáum gleymt hófst árásarstríð Rússa þann 24. febrúar. Þann sama dag kom ÖSE-þingið saman til hefðbundins vetrarfundar. Að gefnu tilefni vék dagskrá fundarins fyrir neyðarumfjöllun um stöðuna í Úkraínu og var innrásin fordæmd sem skýlaust brot á alþjóðalögum. Lögð var áhersla á að innrásin bryti gegn ákvæðum stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og Helsinki-lokagerðarinnar sem liggur til grundvallar Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu. Helsinki-lokagerðin kveður á um að aðildarríkin virði landamæri hvert annars og vinni að friði, öryggi, lýðræði og virðingu fyrir mannréttindum og meginreglum réttarríkisins. Á þessum fyrsta degi innrásarinnar hvöttu úkraínskir þingmenn á ÖSE-þinginu umheiminn til að styðja Úkraínu með rökum sem áttu eftir að verða leiðarstef í málflutningi þeirra á öllum fundum ársins. Í Úkraínu væru grunngildi Vesturlanda á borð við frjálslyndi, lýðræði og mannréttindi varin og varnarbarátta Úkraínumanna væri því fyrir öryggi allrar Evrópu. Stöðva yrði árásarstríð Rússa því að ef Úkraína félli væri þess ekki langt að bíða að Rússar héldu áfram og þrýstu á landamæri annarra Austur-Evrópuríkja. Á ársfundi ÖSE-þingsins í Birmingham í júlí var stríðið í Úkraínu enn í brennidepli og var þingmönnum frá Rússlandi og Belarús meinuð þátttaka af hálfu breskra stjórnvalda sem voru gestgjafar fundarins. Á ársfundinum var samþykkt tillaga formanns úkraínsku landsdeildarinnar um að fela reglunefnd þingsins að vinna tillögu að breytingu á starfsreglum þess þannig að hægt yrði að víkja aðildarríki af ÖSE-þinginu fyrir gróf brot gegn ákvæðum Helsinki-lokagerðarinnar. Innrás Rússlands í Úkraínu var harðlega fordæmd í yfirlýsingu ársfundarins. Alls voru samþykktar tíu aukaályktanir, m.a. um áhrif árásarstríðs Rússa í Úkraínu á öryggi á ÖSE-svæðinu, um ógnanir og ofbeldi gegn konum í fjölmiðlum og stjórnmálum, um öryggi stríðsfréttaritara, um græn umskipti, um siðareglur fyrir þingmenn á ÖSE-þinginu og málefni norðurslóða. Á vetrarfundi ÖSE-þingsins í Varsjá var stríðið í Úkraínu enn helsta dagskrármálið. Þingmönnum frá Rússlandi og Belarús var meinuð þátttaka af pólsku gestgjöfunum. Vladímír Zelenskí, forseti Úkraínu, ávarpaði fundinn í gegnum fjarfundabúnað frá Kænugarði. Hann beindi sjónum sínum að ÖSE og ÖSE-þinginu og þeirri staðreynd að Rússland væri enn formlegur aðili að þeim stofnunum. Zelenskí, forseti Úkraínu, undirstrikaði að árásin gegn Úkraínu væri jafnframt stríð gegn ÖSE og að við slíkar aðstæður þyrfti ÖSE að sýna sterk viðbrögð ef stofnunin ætlaði ekki að veikja sig og trúverðugleika sinn. ÖSE gæti lagt sitt af mörkum til sigurs á Rússum með því að vísa þeim úr ÖSE og verða með því raunveruleg stofnun fyrir öryggi og friði. Á vetrarfundinum lagði reglunefnd ÖSE-þingsins fram tillögu að breytingu á starfsreglum þingsins þess efnis að víkja mætti aðildarríki sem færi með hernaði gegn öðru aðildarríki af þinginu. Ekki náðist samstaða um tillöguna og var afgreiðslu á breytingum á starfsreglum ÖSE-þingsins frestað. Reglunefnd var falið að vinna tillögur sínar áfram og leggja fyrir næsta fund en sá fundur fer fram nú síðar í mánuðinum. Bryndís Haraldsdóttir og Helga Vala Helgadóttir sinntu kosningaeftirliti á vegum ÖSE-þingsins í Serbíu í apríl en Bryndís Haraldsdóttir sótti einnig samráðsfund formanna landsdeilda Norðurlanda og Eystrasaltslanda á ÖSE-þinginu í Tallinn í maí. Þá gegndi Bryndís Haraldsdóttir starfi sérlegs fulltrúa ÖSE-þingsins um málefni norðurslóða á árinu. Á ársfundi ÖSE-þingsins lagði hún fram skýrslu og drög að aukaályktun sem var samþykkt. Í ályktuninni var fjallað um aukið mikilvægi norðurslóða, bæði hernaðarlega og efnahagslega, og voru aðildarríki ÖSE hvött til að beina sjónum sínum í auknum mæli að svæðinu. Bent var á alvarleg áhrif loftslagsbreytinga á samfélög á norðurslóðum. Voru aðildarríki hvött til að vinna saman og af ábyrgð til að tryggja langtímaáætlanir til að takast á við loftslagsbreytingar. Frú forseti. Ég hef nú rakið í stuttu máli starfsemi Íslandsdeildar ÖSE-þingsins á síðasta ári en vísa að öðru leyti til ársskýrslunnar í heild sinni sem er aðgengileg á vef Alþingis.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og yfirferð yfir skýrsluna og óska honum velfarnaðar sem formanni Íslandsdeildar ÖSE. Eins og fram kom gegndi ég þessu starfi á síðasta ári og hafði þá líklega setið á ÖSE-þinginu í fjögur ár. Ég get því ekki látið hjá líða að koma aðeins hingað upp og fara yfir það sem brennur á mér í þessu starfi. Ég hef alloft, forseti, flutt ræður hér undir störfunum og á öðrum vettvangi til að segja frá því sem fram hefur farið á þessum fundum okkar og ég vil bara minna á hversu mikilvægt ÖSE-þingið er. Það líður mér auðvitað seint úr minni að sitja í Vín, á fundi ÖSE-þingsins 24. febrúar 2022, með Mykyta Poturaiev, sem er formaður landsdeildar Úkraínu, fyrir aftan mig, þegar hann fór yfir það hvernig staðan væri í landinu, fór yfir það hvernig þingmenn heima væru að vopnvæðast. Hann hélt svo ræðu daginn eftir, 25. febrúar, þar sem hann var auðvitað klökkur, og við öll, þar sem hann lýsti því yfir að hann hefði ákveðið að sitja áfram með okkur og eiga samtalið í staðinn fyrir að fara heim til konu sinnar og barna, og ræddi áhyggjurnar sem hann hefði af fjölskyldu sinni og því hvort hann myndi hreinlega komast heim til fjölskyldunnar. Á sama tíma voru fulltrúar Rússa á fundinum, reyndar í gegnum fjarfundarbúnað. Það var bara svo átakanlegt - ég held að maður trúi því ekki fyrr en maður hefur hreinlega upplifað það - þegar maður heyrði fólk svo tala um einhvern allt annan veruleika, þessa sýn Rússa; það var svo stjarnfræðilega furðulegt að hlusta á fólk halda ræðu um það að verið væri að bjarga Úkraínu. Ég kem ekki orðum að þessu, virðulegur forseti, það er svo súrrealískt að upplifa slíkt. Eins og farið er yfir í skýrslunni þá hef ég auðvitað notað hvert tækifæri sem ég hef haft - ég held að við eigum að gera það á alþjóðavettvangi, þar sem við höfum míkrófóninn þá eigum við að nota hann - á vettvangi ÖSE-þingsins til að taka til máls og taka undir stuðning okkar við úkraínsku þjóðina og fordæma þessa hryllilegu innrás. Það er líka svo mikilvægt fyrir okkur - við vorum að ræða NATO-nefndina áðan - því að við erum auðvitað herlaus þjóð sem treystum á frið og við treystum á að ríki virði alþjóðalög. Það er náttúrlega það sem Rússar hafa þverbrotið í öllu. Við skulum heldur ekki gleyma því, ég held að það sé líka mikilvægt í orðræðunni, að það hefur Belarús líka gert. Ég held að við þurfum að muna það í allri þessari orðræðu. Ég vil líka nota tækifærið eftir þessa hryllilegu innrás og í þessum samtölum okkar að minna sérstaklega á það að konur og stúlkur á flótta eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu og hversu mikilvægt er að horfa til þess. Eins og hv. þm. Birgir Þórarinsson kom inn á þá var mér úthlutað því verkefni af forseta ÖSE-þingsins að vera sérstakur talsmaður um málefni norðurslóða vegna þess að ég hafði látið til mín taka á þessum vettvangi um norðurslóðir. Ég hafði fengið það verkefni töluvert fyrir innrásina og var að reyna að móta einhverja stefnu og ályktun um norðurslóðir sem hægt yrði að samþykkja á ÖSE-þinginu. Ég hafði miklar væntingar til þess, þegar það verkefni hófst, að ég gæti fengið Rússa að borðinu. Ég hélt einn fjarfund um þetta og boðaði þá sérstaklega norðurslóðaríkin sem eru í ÖSE. Öll norðurslóðaríkin sitja í ÖSE þannig að ÖSE er sannarlega vettvangur til að ræða norðurslóðamál. Rússarnir mættu þá - þetta var löngu fyrir innrásina - en tóku ekki til máls og voru ekki virkir þátttakendur. Það var mjög ánægjulegt að geta skilað af sér ályktun á ársfundinum okkar í Bretlandi síðasta sumar. Ég skilaði þar skýrslu og fékk samþykkta ályktun sem mikill stuðningur var við. Ályktunin gengur ekki síst út á það að beina sjónum aðildarríkjanna að norðurslóðum og því sem er að gerast þar, að beina sjónum þeirra að hinum ofboðslega miklu loftslagsbreytingum sem þar eru að eiga sér stað og áhrifum þeirra á samfélögin, áhrifum þeirra á öryggis- og varnarmál á þessu svæði og mikilvægi þess að alþjóðasamfélagið taki höndum saman um að tryggja það að norðurslóðir séu lágspennusvæði. Mig langar líka að minnast á það að hv. þm. Helga Vala Helgadóttir tók sérstaklega til máls á þinginu um réttindi til þungunarrofs. Við höfðum verið með í bígerð sérstaka ályktun þar að lútandi og var það ekki síst vegna þeirrar umræðu sem hafði verið þá, þar sem Bandaríkin eru aðilar að ÖSE. Það var full ástæða til að taka þá umræðu. Sameinast var um ákveðna ályktun og orðræðu í þeim efnum sem ég er mjög ánægð með. Ég ætla ekki hafa þetta mikið lengra. Ég vil bara óska nýrri landsdeild velfarnaðar í störfum sínum og vil hvetja til þess að áfram verði talað fyrir norðurslóðum og að við séum virkir þátttakendur í ÖSE-þinginu. Það er ofboðslega sérstakt að eitt af ÖSE-ríkjunum hafi ráðist inn í annað ÖSE-ríki og brotið allt sem stendur í okkar sáttmála. Það er þar af leiðandi ekki skrýtið að ítrekað hafi verið reynt að finna leiðir og því velt upp hvort hreinlega eigi að henda Rússum út. Það er ágætlega farið yfir það í skýrslunni. Sú tillaga var samþykkt á síðasta ársfundi að hefja slíka vinnu. Því miður fór það ekki í gegn á fundinum okkar í Póllandi en það er auðvitað flókið og það eru líka rök með því að halda uppi samskiptaleiðum því að öll vonum við að einhvern tímann, og vonandi fyrr en síðar, ljúki þessu stríði. Þá er það auðvitað þannig að Rússar eru nágrannar okkar og hluti af því víðfeðma svæði sem ÖSE spannar. Ég vona að þessu ljúki fyrr en seinna en ástandið eins og það er í dag er slæmt. Ég er ánægð með Íslandsdeildina og aðra þingmenn sem gengu út undir ræðum rússneskra þingmanna sem héldu ræður á síðasta vetrarfundi. Það hefur einkennt starfsemi ÖSE-þingsins að þegar fulltrúi Rússa hefur tekið til máls þá hefur samstaðan með Úkraínu verið sýnd með þeim hætti að menn hafa gengið út undir ræðum þeirra.

Virðulegur forseti. Ég ætla hér að stikla á stóru í skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs sem liggur fyrir og minna á að árið 2022 voru 70 ár liðin frá stofnun Norðurlandaráðs og 60 ár frá því að Helsingfors-samningurinn, sem er grundvallarsáttmáli norræns samstarfs, var undirritaður. Á þessu ári hófst einmitt umræða um það hvort fýsilegt væri að taka Helsingfors-samninginn til endurskoðunar og endurnýjunar, sem ég fer kannski yfir aðeins síðar í ræðu minni. Í Norðurlandaráði eins og í öllu alþjóðasamstarfi - við höfum heyrt það ágætlega í þessum skýrslum í dag og í umræðu okkar um utanríkismál - litaði innrás Rússa í Úkraínu mjög okkar starf, eðlilega. Ég er mjög stolt af því, virðulegur forseti, sem við í Íslandsdeildinni stóðum fyrir, því Norðurlandaráð hefur átt í formlegu sambandi og samskiptum við Rússland í töluverðan tíma og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir hefur einmitt gegnt því hlutverki fyrir Norðurlandaráð að halda utan um það samstarf, sem að sjálfsögðu hefur ekkert verið síðan innrásin hófst. Þó nýttum við þá fjármuni sem hafði verið varið í það samstarf. Komið var að Íslandi að taka á móti rússneskum þingmönnum á síðasta ári. Það hefur verið ákveðin hringekja meðal Norðurlandanna og þetta hefur verið gert til að byggja upp tengsl við Rússland og reyna að miðla því sem við höfum fram að færa í Norðurlandaráði. Norræna ráðherranefndin hefur líka verið með stofnanir og vinnu í Rússlandi sem hefur verið lokað og bæði Norðurlandaráð og norræna ráðherranefndin hafa fordæmt innrásina harðlega. Við í Íslandsdeild Norðurlandaráðs ákváðum að nýta haustfundinn sem haldinn var hér síðastliðið haust á Íslandi til að varpa frekara ljósi á þessa innrás og velta því upp hvað við sem þjóðkjörnir þingmenn á þessum svæðum gætum gert til að aðstoða Úkraínu og hver staðan væri í Rússlandi og Hvíta-Rússlandi. Við fengum að bjóða til þingsins úkraínskri þingkonu til sérstaks fundar í tengslum við það, Lesju Vasílenkó, og jafnframt Elínu-Alem Kent, sem er blaðamaður fréttaveitunnar Kyiv Independent, úkraínsk fréttakona. Við buðum fulltrúa úr rússnesku stjórnarandstöðunni, Jevgeníu Kara-Múrza, sem er í útlegð og starfar fyrir Free Russia Foundation en eiginmaður hennar er stjórnarandstæðingurinn Vladímír Kara-Múrza sem nú situr í fangelsi í heimalandi sínu fyrir pólitískar skoðanir sínar. Við vorum líka með fulltrúa frá Belarús, m.a. Franak Vjatsjorka, aðalráðgjafa Svjatlönu Tsíhanóskaju. Við áttum mjög góðan fund hér í Hörpu og ég verð að viðurkenna það, hafandi á síðasta ári verið í tveimur alþjóðastörfum í ÖSE-þinginu og hér, að maður hefur haft tækifæri til að hlusta á úkraínska þingmenn og mörg tækifæri til að fræðast um stöðuna og ekki síst sjónarmið þeirra sem búa þarna nær. Þá vísa ég kannski sérstaklega í Eystrasaltsríkin. Ég held að ég geti talað fyrir hönd okkar í landsdeildinni, að það var alveg ofboðslega mikil ánægja hjá þingmönnum Norðurlandaráðs með þennan fund. Það höfðu ekki allir þingmenn haft tækifæri til að heyra milliliðalaust hver staðan raunverulega væri. Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, hæstv. utanríkisráðherra, flutti þarna erindi og átti samtal við okkur í forsætisnefnd Norðurlandaráðs, ásamt þessum góðu gestum og vinum okkar í Eystrasaltsþinginu, sem nauðsynlegt er að minnast á að voru auðvitað ákveðin forsenda fyrir því að þetta gæti allt saman farið fram þar sem þau aðstoðuðu okkur við tengsl til að ná til þessara gesta sem komu til okkar. Það var mjög vel tekið á móti gestum. Hæstv. forsætisráðherra kom og átti samtal við gesti fundarins í matarhléi, þeim var boðið upp á ferð til Bessastaða og ég held að við höfum sýnt allar okkar bestu hliðar og að fulltrúar Norðurlandaráðs hafi verið mjög sáttir við þetta. Það er mjög hollt og gott að heyra það beint frá úkraínsku þingkonunni Lesju Vasílenkó að til þess að vinna stríðið þyrftu Úkraínumenn aðstoð; vopn og skotfæri, skotheld vesti og einkennisbúninga, brynvarin ökutæki, sjúkrabíla og heilbrigðisaðstoð af ýmsu tagi. Við fórum einmitt sérstaklega yfir það að nú væri Ísland ekki vopnaframleiðandi og væri herlaus þjóð, en það sem t.d. skipti máli væri fatnaður. Fljótlega í tengslum við þetta kom þetta fallega verkefni þar sem Íslendingar prjónuðu úr íslenskri ull og sendu út til Úkraínu. Því er svo margt sem skiptir máli og það var gott að heyra þetta beint frá þeim sem eru þarna á vígstöðvum. Við sem búum í lýðræðisríkinu Íslandi getum oft kvartað yfir mörgu, sérstaklega í þessum sal, en það var mikilvægt þegar Elína-Alma Kent talaði um upplýsingastríð. Við horfum á hörmungarnar, skriðdreka- og loftárásir, hermenn með byssur og allt þetta, en þetta snýst líka um fjölþáttaógnir, hvernig verið er að beita áróðursstríði til að drepa niður menningu, hvernig verið er að telja fólki og börnum trú um að þau væru í raun ekki Úkraínumenn heldur Rússar - menning þeirra brotin niður með ýmsum hætti. Það skiptir miklu máli að standa vörð um þetta, um frjálsa fjölmiðla og mikilvægi þeirra. En á sama tíma eru erfiðleikar við að berjast gegn áróðursstríðinu því að Pútín og Rússland hafa misnotað fjölmiðla til að koma sínum áróðri í gegn. Þetta var þessi ágæti fundur okkar sem við héldum í haust, þar sem við fengum góða gesti og ég var mjög stolt af því að geta leitt Íslandsdeildina á þessum fundi því að hann tókst mjög vel og eftir þessu var tekið. Ég kom inn á það í störfum þingsins að við héldum svo vorfund hjá okkur í síðustu viku þar sem við vorum einmitt að ræða um orkukreppuna sem nú ríkir í Evrópu sem er auðvitað afleiðing þessa stríðs. Ein þeirra skilaboða sem komu svo skýrt frá þessum góðu gestum okkar var hversu mikilvægt væri að Norðurlöndin eða Evrópa væri ekki háð gasi frá Rússlandi. Þrátt fyrir að Úkraínustríðið hafi litað mjög alla umræðu innan Norðurlandaráðs þá er ýmislegt annað sem hefur verið á dagskránni. Árið 2019 setti norræna ráðherranefndin sér framtíðarsýn til ársins 2030 um að Norðurlöndin ættu að vera sjálfbærasta og samþættasta svæði heims. Þessi orðanotkun, sem við notum mjög mikið, er stefnan sem allir hafa sameinast um. Þar eru þrjár stefnumarkandi áherslur um græn, samkeppnishæf og félagslega sjálfbær Norðurlönd. Í tengslum við þessa stefnumörkun var kannski verið að setja umhverfis- og sjálfbærnimálin meira á dagskrá og þá fór aukið fjármagn í þau verkefni. Það hefur orðið til þess að töluvert hefur verið dregið úr fjármögnun menningar- og menntamála, sem hefur löngum verið mikilvægasti þátturinn í fjárhagsáætlun norræns samstarfs. Það er auðvitað alveg ljóst að framlög til Norðurlandaráðs á hvern íbúa hafa dregist saman og það verulega. Það er áhyggjuefni og ég held að við í Íslandsdeild Norðurlandaráðs séum sammála um að norrænt samstarf sé mikilvægt og á sama tíma er mikilvægt að fjármagn sé sett í það. Þar undir er menningarstarfsemi alveg ofboðslega mikilvæg og ég ætla að leyfa mér að koma inn á það að ég held að það sé svo mikilvægt fyrir okkur á Íslandi að við tölum þetta tungumál sem hinir í Skandinavíu skilja ekki. Þegar við förum inn í norrænt samstarf erum við að baksa við að tala okkar menntaskóladönsku og eru sumir mun færari í því en aðrir, eins og gengur og gerist, en sjálf gríp ég oft til enskunnar. Íslenska er auðvitað viðurkennt tungumál innan Norðurlandaráðs þannig að við fáum túlkun á fundum og annað, en þess á milli eru samt þessi samskipti við fólk og þau skipta máli. Nú verð ég að viðurkenna að ég fer í svolitla hringi með það hversu mikilvægt það er fyrir okkur að kunna dönsku eða eitthvert annað Norðurlandamál. Ég held að við í Íslandsdeildinni og við sem tölum fyrir norrænu samstarfi þurfum svolítið að velta þessu upp og þetta er ekkert nýtt. Það hefur verið talað um þetta í töluverðan tíma, en ég held að einhverju leyti að þetta kunni að vera heftandi fyrir okkur, ekki síst fyrir unga fólkið, því ég held að dönskukunnáttu hafi frekar hrakað en hitt. Svo að ég nefni nú dæmi úr mínu persónulega lífi þá er ég með eitt stykki Dana þessa vikuna, ungan dreng sem er skiptinemi og er að koma að heimsækja son minn sem fór til Danmerkur í fyrra. Þessi nemendaskipti unglinga milli Danmerkur og Íslands eru einmitt styrkt af norrænum sjóðum, en þeir tala ensku sín á milli. Kannski er það bara allt í lagi og kannski þurfum við bara að horfa til þess að þá eru báðir aðilar að mætast á jafnréttisgrunni með því að tala sitt annað tungumál, ekki annar að tala móðurmálið og hinn að baksa við að reyna það. Ég ítreka það hversu mikilvægt norrænt samstarf er fyrir okkur Íslendinga. Norðurlandaráð og norrænt samstarf hefur verið með ákveðna dínamík sem hefur að mörgu leyti verið mjög góð. Hluti af Norðurlöndunum er í Evrópusambandinu og hluti ekki. Hluti hefur verið í NATO og hluti ekki, en ég fagna mjög væntanlegri inngöngu Finna í NATO og það hefur ákveðin áhrif á dínamíkina í samstarfinu. Ég kom aðeins inn á það í ræðu áðan varðandi utanríkisstefnuna okkar, að ég óttast mjög mikið að sú dínamík muni hafa veruleg áhrif til framtíðar á framtíð Norðurskautsráðsins. Vegna þess að við erum auðvitað norðurslóðaland, og ég vil gjarnan í minni pólitík leggja mikla áherslu á það, þá held ég að Norðurlandaráð sé góður vettvangur til að taka upp samtal um norðurslóðir og mikilvægt fyrir Norðurlöndin að sameinast í ákveðinni stefnu um hvernig eigi að nálgast það hápólitíska mál sem norðurslóðir eru. Það er bæði risastórt umhverfis- og loftslagsmál en líka ofboðslega stórt varnar- og öryggismál. Við höfum auðvitað rætt töluvert um varnar- og öryggismál hér og einhverjir hafa meira að segja nefnt það í umræðunni á síðustu vikum að Ísland þurfi að stofna her. Ég ætla ekki að taka undir þau sjónarmið, en kasta þó inn í umræðuna að ef á því væri þörf þá mætti miklu frekar velta fyrir sér sameiginlegum her Norðurlandanna. Nú eru Norðurlöndin öll með her. Ég velti því alveg fyrir mér hvernig umræðan um öryggis- og varnarmál muni þróast innan Norðurlandanna, því að þetta eru svo líkar einingar. Á sama tíma og ég tek undir mikilvægi þess að við séum með varnarsamning við Bandaríkin og séum í NATO, þá eiga Norðurlöndin miklu meira sameiginlegt í lagagrunni sínum, samfélagslegum grunni og velferðargrunni. Ég held því að mikilvægt sé að öryggis- og varnarmál séu tekin upp á vettvangi Norðurlandaráðs. Það er mín prívatafstaða, nú er ég ekki að tala fyrir hönd landsdeildarinnar og ég efast ekki um að skoðanir geti verið skiptar um það. Þar af leiðandi finnst mér til að mynda full ástæða til þess, sem ég nefndi hér áðan, að þegar 70 ár eru liðin frá stofnun Norðurlandaráðs og 60 ár frá því að Helsingfors-samningurinn var undirritaður, að samningurinn verði tekinn upp þannig að víddin um öryggis- og varnarmál sé tekin inn. Þingmenn Norðurlandaráðs hafa haldið áfram að hvetja til aukins samstarfs Norðurlandanna um samfélagsöryggi sem er einn liður í þessu, sérstaklega ef við horfum á norðurslóðir og þá öryggishættu sem þar kann að skapast. Nú er ég ekki bara að tala um öryggismál tengd hernaði eða slíku heldur líka samfélagslegt öryggi, öryggi sjófarenda á þessu svæði. Það er alveg ljóst að ef til slyss kemur á norðurslóðum þá erum við með ofboðslega stórt og mikið svæði undir sem við berum ábyrgð á og getum kannski illa sinnt án þess að eiga gott og öruggt samstarf við vini okkar á Norðurlöndunum, og í þeim efnum horfi ég kannski sérstaklega til Noregs og Danmerkur með sína aðstöðu á Grænlandi. Fram undan er spennandi ár hjá Norðurlandaráði og við munum án efa halda áfram að tala um þau mikilvægu mál sem þar eru undir. Ég hef auðvitað með engum hætti náð að fara yfir skýrsluna í heild sinni og ég fagna því að hér eru félagar mínir í Íslandsdeildinni staddir og veit að þeir munu taka til máls og kannski benda á þá þætti sem þeim finnst standa upp úr. Ég ætla að minna á að Norðurlandaráð er í töluverðu alþjóðlegu samstarfi og stefna okkar í því var einmitt samþykkt núna á þinginu. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson sat í nefndinni sem fór yfir þá vinnu og ágætlega er farið yfir það í þessari skýrslu hversu víðtæk þátttaka okkar í Norðurlandaráði er í samstarfi við aðrar alþjóðastofnanir og önnur alþjóðaþingmannaráð. Ég held að það skipti máli, sem sést glöggt á því hversu mikill áhugi er á Norðurlandaráði. Það er mikill áhugi á að vinna með Norðurlöndunum og Norðurlandaráði víða og því ber að fagna. Það held ég að sýni svo sannarlega að þetta er klúbbur landa sem margir vilja bera sig saman við.

Frú forseti. Samstarf Norðurlandanna hefur aldrei verið mikilvægara. Þetta er svona frasi sem stendur upp úr öllum og einkum á hátíðisdögum. Þegar við komum saman, norrænir þingmenn, þá tölum við þannig að norræna samstarfið þurfi að styrkja og að það hafi aldrei verið mikilvægara en einmitt núna. Og ég er innilega sammála því. En um leið og við segjum þetta þá þurfum við einhvern veginn að láta það raungerast og sjá það fyrir að Norðurlöndin geti verið samþættasta og sjálfbærasta svæði í heimi. Þá vil ég tala um fjármálin sem við reyndar tölum mikið um í forsætisnefnd. Það er þannig, frú forseti, að síðan 1995 hafa fjárframlög til Norðurlandasamstarfsins, í þeirri mynd sem við þekkjum það, dregist saman ár frá ári, á hverju ári alveg síðan 1995, miðað við verga landsframleiðslu landanna. Á þessum sama tíma hafa verið gerðar nokkuð margar kannanir meðal íbúa norrænu ríkjanna þar sem næstum því allir segja að þeir vilji aukið samstarf. Íbúarnir, kjósendurnir segja: Við viljum aukið samstarf. Ríkisstjórnirnar segja: Við ætlum ekki að láta aukna fjármuni í þetta samstarf. Við ætlum að láta norræna samstarfið taka minni skerf af vergri landsframleiðslu landanna. Mér finnst þetta bara ekki ganga upp. Síðustu vendingar sem við höfum verið að slást við, og vorum kannski svolítið sein að átta okkur á í forsætisnefnd hvað þýddu, er að ný verkefni voru sett inn á borð samstarfsins, sem eru græn verkefni sem eru sannarlega mikilvæg, en fjármagnið til að fara í þessi grænu verkefni var tekið af menningarmálunum og skólamálunum. Menningarmál og skólamál eru málin sem grasrótin teygar í sig og eru stoðirnar undir norræna samstarfinu. Það er hættulegt, frú forseti, tel ég, fyrir samstarfið að draga úr styrkjum til bæði verkefna og eins til norrænna stofnana sem nú eru að draga saman seglin. Það eru alls konar verkefni sem detta upp fyrir og stofnanir okkar veikjast vegna þess að skera á niður fjárframlög til menningar- og skólamála um 25% af því að við þurfum að fara í grænu verkefnin. Ég held að þetta hafi verið röng ákvörðun á sínum tíma og við þurfum að snúa þessu við. Grænu verkefnin eru stærstu sameiginlegu verkefni mannkynsins alls en norræna menningin og norrænu skólamálin og norræna samstarfið á milli stofnana, milli félagasamtaka, milli fyrirtækja og allt þetta sem við þekkjum er okkar og við eigum að hlúa að því. Við þurfum að snúa þessari þróun við með einhverjum hætti og standa saman um það. Mér heyrist nú vera samhljómur innan Norðurlandaráðs um nákvæmlega þetta, að ekki sé hægt að ganga svona hart í niðurskurði á þessum grunnstoðum fyrir samstarfið okkar, það sem einkennir okkur, og að nýir peningar þurfi að koma fyrir ný verkefni. Frú forseti. Það eru risaverkefni sem lemja okkur í andlitið. Það eru réttlát græn umskipti, það er sjálfvirknivæðingin og svo erum við að glíma við ástand vegna þess að það er stríð í Evrópu. Við vorum farin að tala um öryggismál fyrir fimm árum í Norðurlandaráði. Á þeim tíma fengum við sérfræðinga inn til forsætisnefndar sem sögðu okkur frá því að eitthvað væri að gerast í Rússlandi, það væri eitthvað skrýtið að gerast, og að Svíþjóð og Finnland þyrftu að efla sínar varnir. Það var strax farið að tala um að þarna væri einhver ógn á ferðinni. Við settum saman hóp í forsætisnefnd um samfélagsöryggi þar sem var einn frá hverjum flokkahópi, flokkahóparnir eru fimm, og ég fékk að vera þar fyrir flokkahóp jafnaðarmanna. Í stefnuplaggi þeirra er talað um netárásir, það er talað um falsfréttir, um orkuskort, ofsaveður, skógarelda, matvælaöryggi, jarðskjálfta, eldgos og hvernig við ætluðum að standa saman í almannavörnum og hjálpa hvert öðru þegar að þessu kæmi, ef eitthvað af þessu myndi dynja á okkur. Þetta eru allt saman ógnir þótt það séu ekki stríðsógnir. Í þessari stefnu var ekki talað um her en það var talað um heimsfaraldur og þetta var árið 2018. Við samþykktum stefnuna, við kölluðum eftir viðbrögðum frá ríkisstjórnum okkar um hvað það væri sem við vildum að þær gerðu í þessum efnum og við fengum svör. Okkur þóttu þau ekki nægilega skýr og við sendum aftur bréf og þrýstum á ríkisstjórnirnar að tala saman um samfélagsöryggi, um almannavarnir og að við myndum hjálpast að þegar ógn steðjaði að. Svo skall á heimsfaraldur, sem við sáum ekki fyrir, og þá komu í ljós brotalamir í samstarfinu á milli norrænu ríkjanna. Kannski var það einkum áberandi á landamærasvæðunum þar sem fólk fór í skóla og starfaði yfir landamæri en löndin töluðu ekki saman um sóttvarnir. Um þetta höfum við mikið rætt líka, veit ég, á vettvangi framkvæmdarvaldsins og þjóðirnar eru staðráðnar í því að láta þetta ekki koma fyrir aftur. Frú forseti. Norðurlöndin eru þannig staðsett að þau eru mitt á milli, þau getað teygt sig í vestur og þau geta teygt sig í austur og svo geta þau farið norður og suður í Eystrasaltslöndin. Þau eru vel staðsett til að safna saman fólki og stuðla að friði og friðsamlegum lausnum. Það er von mín að það verði einmitt okkar hlutverk þegar til lengri tíma er litið. Mig langar í lokin, forseti, að segja frá því sem við jafnaðarmenn erum að hugsa í öryggismálum. Ég veit ekki hvort ég hef tíma til að fara yfir það allt en við skrifuðum grein á dögunum um stöðuna í öryggismálum, að hún hafi versnað gífurlega, að samskiptin við Rússa séu auðvitað gjörbreytt. Þess vegna sé ærin ástæða til þess að dýpka og efla samstarf í varnar- og öryggismálum og aðild Svía og Finna að NATO muni efla norrænt samstarf í varnarmálum. Við leggjum til að þjóðþingin komi með í þetta og búin verði til ein nefnd með þingmönnum frá öllum löndunum þar sem settar verði niður pólitískar áherslur í öryggis- og varnarmálum og sett niður meginstefna til framtíðar í þessum málum fyrir norrænu ríkin. Nú getur það verið að þegar öll norrænu ríkin eru komin í NATO muni norræna samstarfið í varnar- og öryggismálum styrkjast en það getur líka verið að okkur finnist það bara óþarft. Þetta eru því svolítil tímamót. Sama má segja um ESB. Þrjú landanna eru í Evrópusambandinu. Ef við værum þar öll myndum við þá bara horfa þangað? Sumir segja reyndar að ástæðan fyrir því að fjármunir til norræns samstarfs hafi skroppið saman frá 1995 sé sú að þrjú stór lönd eru í Evrópusambandinu og eru að setja krafta, bæði peninga og starfskrafta, í það samstarf og þess vegna verði minna úr norrænu samstarfi. Við stöndum á tímamótum. Ég hef sleppt því að tala um stefnu í alþjóðamálum af því að ég veit að hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson vill tala um það enda sat hún í þeim hópi, tíminn líður allt of hratt. Um leið og við segjum að norrænt samstarf sé mikilvægt og hafi aldrei verið mikilvægara þá þurfum við að sýna það í þjóðþingunum og í ríkisstjórnunum.

Herra forseti. Það er gott að koma hingað upp og fara að ræða um norrænt samstarf. Þeir tveir hv. þingmenn sem hafa talað hér áður, Bryndís Haraldsdóttir, sem er formaður Íslandsdeildarinnar okkar, og Oddný G. Harðardóttir, sem er varaformaður Íslandsdeildarinnar okkar, hafa nýtt tímann vel í að fara yfir helstu atriði þannig að ég er kannski með svolítið frítt spil hérna þegar ég kem upp sem þriðji ræðumaður. Þetta eru þá einhverjir punktar sem önnur hvor þeirra, ef ekki báðar, hv. þingmenn, hafa drepið á. Það skiptir svo miklu máli þetta með tilgang samstarfsins, hvað við ætlum að fá út úr þessu. Ég er ekki ein þeirra sem finnst lausnin alltaf felast í meiri fjármunum en ég tek af heilum hug undir gagnrýni á að eðlileg og mikilvæg áherslubreyting í norrænu samstarfi í átt að loftslagsmálum og umhverfismálum sé á kostnað fjárfestingar okkar í menningu og norrænum gildum af því að það er raunverulega það sem við erum að tala um. Þarna liggja náttúrlega rætur þessa mikilvæga norræna samstarfs. Síðan er alveg hægt að hugsa þetta víðar og sjá fyrir okkur hvernig við erum akkúrat þar fyrirmynd margra þjóða sem eru að ströggla í þessa átt, að ná að spila eftir lýðræðisreglum, ekki bara setja þær einu sinni með blóði, svita og tárum jafnvel heldur að spila eftir því, ná að viðhalda velferðarkerfum, ná að vera friðsamar þjóðir, ná að búa íbúum sínum að mestu leyti gott og öruggt líf o.s.frv. Við höldum á þessu fjöreggi lýðræðisríkja, norræna módelinu, og við ættum auðvitað að vera að styrkja það en ekki að taka það sem ég myndi kalla óþarfa sénsa með því að vera að færa fókusinn í þessu norræna samstarfi. Ég held að hv. þm. Oddný G. Harðardóttir hafi hitt naglann á höfuðið þegar hún sagði að loftslagsmálin og þessi mál væru alheimsmál á meðan við ein pössum upp á okkar gildi. Ég kem inn í Norðurlandaráð sem þingmaður, fulltrúi Íslandsdeildarinnar, fyrir ári síðan. Þá vorum við að stíga upp úr Covid sem reyndist, rétt eins og hv. þingmenn hafa komið inn á, býsna mikill prófsteinn á margt af þessu og síðan er þá innrás Rússa í Úkraínu að eiga sér stað bókstaflega, þannig að auðvitað hefur þetta litað gríðarlega norrænt samstarf. Við höfum alla tíð haft náið samstarf við vini okkar í Eystrasaltsríkjunum, annars vegar þingmannanefndir þessara ríkjahópa, Norðurlandanna annars vegar og Eystrasaltsríkjanna þriggja hins vegar, og líka í gegnum þingmannanefnd Eystrasaltsins sem í eru þá að viðbættum þessum þremur þjóðum Þýskaland, Rússland, þar til Rússar urðu ekki húsum hæfir, og Pólland og svo einstaka fylki innan þessara landa. Þannig að við höfum verið í mjög þéttu sambandi og vaxandi sambandi, eins og hér er búið að fara yfir, við þessar þjóðir sem, fyrir utan auðvitað þá þjóð sem ráðist er á, eru nálægt auga stormsins og það er óhætt að segja að það ríkir einfaldlega mikill ótti um næstu skref. En þetta er nú svona. Mig langaði að nefna tvennt til viðbótar, annars vegar þessa alþjóðastefnu sem drepið hefur verið á og við höfum farið yfir. Þetta er í annað skipti sem við setjum stefnu, fyrri stefnan var frá 2018–2022 og síðan er verið að setja núna til næstu fjögurra ára og ég held að óhætt sé að segja að ástandið í heiminum hafi haft svolítil áhrif. Það hefur verið mjög mikill fókus á öryggis- og varnarmál og samstarf Norðurlanda þar og stöðu okkar í heiminum, áskoranir og mögulega einhver tækifæri sem fela í sér þéttara norrænt samstarf. Ég held að það sé óhætt að segja að það er mjög mikil samstaða meðal Norðurlanda um þessi mál. Umsókn og líkleg, ætla ég að leyfa mér að segja, innganga Finna og Svía í NATO hefur auðvitað áhrif á þetta en jafnframt eru fulltrúar Norðurlandanna í Norðurlandaráði mjög meðvitaðir um að við verðum að halda okkar norræna samstarfi þéttu, koma fram sem ein heild þar sem hægt er og þar sem við njótum góðs af og getum látið aðra njóta góðs af. Það erum við sem meðal annarra og ekki síst stöndum vörð um lýðræðisleg gildi, frið og mannréttindi og það er okkar að halda þéttum tengslum við þá bandamenn okkar sem halda þessum gildum á lofti líka, annars vegar þá sem þegar hafa þessi gildi í hávegum og hins vegar þjóðirnar sem eru að sækjast eftir því að búa til þannig þjóðfélag. Þarna skiptum við máli. Vissulega er það svo að við erum ekki ein og sér stór og ekki heldur hinar Norðurlandaþjóðirnar en saman erum við býsna sterk. Við erum tæplega 30 milljónir sem gerir okkur öll að 12. fjölmennasta ríki Evrópu og enn þá öflugri þegar tekið er tillit til annarra mælikvarða, fjárhagslegra mælikvarða og slíkt. Við erum því í mjög góðri stöðu til að hafa áhrif. Í þessari vinnu um alþjóðastefnuna var öryggi á Norðurlöndum og í nærumhverfinu auðvitað mjög mikið ofan á og við settum það markmið að vera lifandi vettvangur fyrir þingumræður um varnar- og öryggismál og að tryggja þessi nærsvæði okkar. Það var líka farið í aðra þætti, heimsskipan sem byggðist á reglum og norræna líkanið. Þetta eru aðrir hlutir sem við viljum annars vegar vernda og hins vegar leyfa öðrum að njóta góðs af bókstaflega. En mig langar til að nefna sérstaklega tvennt sem mögulega í hinu stóra samhengi gætu virst ekki svo mikil grundvallaratriði en sem við héldum á lofti sem fulltrúar Íslands, þurftum ekki að slást um það við hin Norðurlöndin en það var engu að síður þannig að þetta þurfti að minna á, og það er að veita réttindum barna og kvenna og kyn- og frjósemisheilbrigði, réttindum þeirra, málefnum hinsegin fólks, fólks með fötlun og frumbyggjum sérstaklega athygli og síðan það að stuðla að réttindum kvenna og stúlkna til að taka sjálfar ákvörðun um þungunarrof. Þegar ég segi að í stóra samhenginu, bókstaflega lífi og dauða, friði eða stríði, megi vel vera að þetta séu ekki stóru málin, og einhverjir kunna að hrópa það, þá er ég að benda á að hvert sem við lítum í heiminum, hvort sem það eru Bandaríkin eða Rússland, innrás Rússa í Úkraínu, Afganistan eða Íran, þá snýst þetta alltaf um þessi atriði. Þetta eru réttindin sem eru undir. Þannig að vissulega er þetta grunnurinn sem reglur og hið norræna líkan hvílir á og síðan er það sjálfbær þróun á Norðurlöndum og á heimsvísu. Þessi stefna var mjög vel ígrunduð og það var ánægjulegt að sjá hana samþykkta á Íslandi á þemaþinginu okkar í þarsíðustu viku. Herra forseti. - Nú missti ég fókusinn. Svona er að mæta svo góð með sig að vera ekki með neitt skrifað. Mig langar í lokin að segja frá því að fyrir utan það að vera Íslandsdeild Norðurlandaráðs, af því að hver þjóð mætir með sína þingmannadeild, eru fimm flokkahópar, starfandi pólitískir flokkahópar innan Norðurlanda. Íslenskir þingmenn sitja í einhverjum af þessum flokkahópum og ég naut þess heiðurs, myndi ég vilja segja, í haust. Þar sem þeir þingmenn sem höfðu gegnt stöðu formanns og varaformanns í miðjuflokkahópnum, þar sem Viðreisn ásamt Framsóknarflokki og Flokki fólksins eiga sæti, hurfu af þingi tók ég við tímabundið sem varaformaður. Ég ætla að leyfa mér að skauta aðeins inn í árið 2023 þó svo að við séum að ræða skýrslu síðastliðins árs og segja frá því að ég var á nýliðnu þingi Norðurlandaráðs á Íslandi kjörin formaður þessa flokkahóps. Það er mjög skemmtilegt að fá tækifæri til þess annars vegar að vinna að framgangi Norðurlandasamstarfsins á svona vettvangi en líka að fá tækifæri til að vera rödd Íslendinga inni í þessu samstarfi. Þetta er enn þá meiri vídd. Það er bara sérstaklega gott að finna hve rödd okkar Íslendinga í öllum þeim málefnum sem skipta íbúa Norðurlanda máli er sterk og hvað þingmenn héðan eru margir öflugir. Það er hvergi komið að tómum kofanum hjá þeim. Þeir geta tekið þátt í allri samræðu. Ég trúi því að þetta skipti ekki bara samstarf erlendra landa máli heldur líka það hvernig við þroskum og þróum áfram bæði pólitíska umræðu hér á landi og bara samfélagið okkar. Við getum sannarlega lært ýmislegt af okkar ágætu nágrönnum á Norðurlöndum á sama tíma og það er sitthvað sem við getum kennt þeim.

Virðulegi forseti. Mig langar nú bara að taka aðeins upp þráðinn þar sem frá var horfið hjá hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson og í anda þess sem hefur komið fram í fyrri ræðum um mikilvægi norrænnar samvinnu og hvert gildið er fyrir okkur sem tökum þátt í þessu. Sitjandi í Íslandsdeild Norðurlandaráðs þá lít ég á það sem forréttindi að geta tekið þátt í þessu samstarfi. Ég er þeirrar skoðunar og deili þeirri sýn með hv. þingmönnum sem hér hafa talað að norrænt samstarf er okkur Íslendingum afar mikilvægt. En það er líka svo að við getum sannarlega lagt heilmikið til málanna og höfum verið að gera það. Það eru bara sóknarfæri á þeim vettvangi. Við erum jú líka heppin með að við erum hlutfallslega stærsta landsdeildin, svona þegar horft er á það, þannig að við eigum að nýta okkur það að geta haft sterka rödd í þessu samhengi. Því tengt langar mig bara stuttlega að koma inn á það, af því að hér erum við að ræða skýrslu síðasta árs, að á Norðurlandaráðsþingi síðastliðið haust kynnti okkar hæstv. forsætisráðherra formennskuáætlun norrænu ráðherranefndarinnar sem ber einmitt heitið Norðurlönd - afl til friðar. Ég nefni þetta í beinu framhaldi af þessu með að við getum haft áhrif og kem þá gjarnan inn á það sem formaður landsdeildarinnar kom inn á hér um samstarf eða samvinnu um norrænan her. Eins og gefur að skilja deilum við hv. formaður nefndarinnar engan veginn þeirri sýn eða skoðun að ástæða sé til að efla samvinnu norrænu þjóðanna með því að koma á fót sérstökum norrænum her. En - og ég horfi þá til heitisins Norðurlönd - afl til friðar, sem er formennskuáætlunin í norrænu ráðherranefndinni - við erum svo lánsöm á Norðurlöndunum að í yfir 200 ár höfum við búið við frið. Ég er ekki í nokkrum vafa um það og ég efast ekki um að sagnfræðingar, og ég er það ekki, að stór hluti af ástæðu þess að okkur, þessum þjóðum sem standa saman í dag að því sem heitir Norðurlandaráð, hefur í ríflega 70 ár tekist að standa saman að friði þrátt fyrir að hafa farið í gegnum mismunandi stjórnarfar er m.a. vegna þessara tengsla og þessara róta sem komið var inn á í fyrri ræðu. Við eigum sameiginlegar rætur á þessum vettvangi og við höfum borið gæfu til að rækta þetta og höldum áfram að rækta þetta. Mikilvægi norræns samstarfs verður, held ég, aldrei of oft áréttað. Ég tek hins vegar líka undir með hv. þm. Oddnýju Harðardóttur þegar hún bendir á að stundum sé það nú kannski meira í orði en á borði þegar við erum að tala um fjárveitingar. Ég veit að við deilum ekki öll sýn í því. Þegar við verðum þess áskynja, verandi þeirrar skoðunar að okkur finnst norræna samstarfið mikilvægt og við sjáum að við fáum heilmikið út úr því og getum lagt mikið til þess, þá verða að mínu mati líka að fara saman hljóð og mynd í því. Ef raunvirði, eins og sagt er, framlaga til þessa mikilvæga samstarfs hefur minnkað, hvort sem þátttöku eða aðild einstaka Norðurlanda í Evrópusambandinu er um að kenna að ekki, þá fara ekki alveg saman hljóð og mynd. Þessu tengt: Eins og formaðurinn kom inn á og er getið í þessari ágætu skýrslu var síðastliðið ár ekki bara plagað af innrásinni í Úkraínu, sem eðli málsins samkvæmt tók töluvert yfir umræðu og umfjöllun á vettvangi Norðurlandaráðs og norrænu ráðherranefndarinnar líka, heldur var töluverð umræða um akkúrat þessar áherslur, sem voru jú reyndar lagðar 2019 í síðustu formennskutíð Íslands, að færa hluta af því fjármagni, þeim stokki sem til væri inni í kerfunum, færa áhersluna og þá frekar úr menningu og menntun, sem sannarlega hefur kannski verið mesta vigtin í á undanförnum árum og raunar frá upphafi, yfir í þær áskoranir sem við stöndum sameiginlega frammi fyrir sem heimur þegar kemur að því að ná fram raunverulegri sjálfbærni og stemma stigu við þeirri loftslagsvá sem við stöndum frammi fyrir. Það var mikil umræða á síðasta ári á fundum, ýmist í flokkahópunum eða í einstaka nefndum, og ég veit að það var líka í forsætisnefnd þó að ég eigi ekki sæti þar, um að þetta kunni að hafa verið of langt gengið. Við höfum rætt það á landsdeildarfundum hér, veit ég, inni í flokkahópunum, að eitt er að taka ákvörðunina, annað er að fylgja henni eftir og meta svo stöðuna á ákveðnum tímapunkti. Það er, held ég, eitthvað sem við getum sameinast um að gagnrýna, að ekki hafi verið gert, metið með nægjanlegum hætti hvaða áhrif þessi tilfærsla á fjármunum hefur þá á framgang mála þegar kemur að menningu og menntun. Einhvers staðar virðist ekki hafa verið farið nægilega yfir það hversu miklu hlutverki menning og menntun gegna í því að ná raunverulega fram árangri þegar kemur að því að berjast við loftslagsvána. Þetta er eitthvað sem ég treysti að sé í skoðun og ég treysti að við stöndum saman í að minna á og reyna að ná fram breytingu á og það eru auðvitað teikn um það, eins og við höfum séð. Það hefur verið komið inn á það í fyrri ræðum hvernig Norðurlöndin, og þá í samstarfi við Eystrasaltslöndin, með systurstofnun okkar þar, þ.e. Eystrasaltsráðinu, stóðu saman að því að ræða okkur, með gestum, í gegnum þessar hörmungar sem á íbúum Úkraínu dundu fyrir rúmu ári síðan. Þetta er akkúrat dæmi um það hvernig samvinnan, hin norræna samvinna og svo aftur samvinna nágranna okkar aðeins lengra til austurs, getur skipt máli í að ná árangri í friðarmálum. Aftur kem ég að því að ég held að sameiginlegur her Norðurlanda sé ekki lausn í því. Við verðum að standa saman að því að boða frið, standa saman að því að leita friðsamlegra lausna. Öllu stríðir linnir jú á einhverjum tímapunkti og alltaf með samningum, ekki endilega með herafli sem hefur þessar hræðilegu afleiðingar á líf og limi fólks sem standa í því. Eitt sem ég vil gjarnan koma inn á, vegna þess að hér kom hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, formaður landsdeildarinnar, inn á þetta með tungumálið, og það er að ein af þessum áskorunum, og ég held skemmtilegu áskorunum, sem Norðurlöndin standa frammi fyrir er einmitt tungumálið. Kannski eru það sérstaklega við Íslendingar sem erum með örmál, og það á við um sjálfstjórnarsvæðin líka, sem sjáum þessa þróun, þ.e. að samskiptatungumálið er ekki endilega norrænt mál. Í því samhengi langar mig að koma inn á, af því að ég veit að við erum öll sammála um það í landsdeildinni að mikilvægi túlkaþjónustunnar í þessu samstarfi verður aldrei ítrekað nægilega oft, að það að geta tjáð sig á sínu eigin tungumáli í samskiptum og samvinnu og samstarfi við kollega af Norðurlöndunum er mjög mikilvægt. Við, eðli málsins samkvæmt, erum ekki alltaf með túlk með okkur og getum sannarlega bjargað okkur og tekið þátt í samtölum á einhvers konar norrænu máli en að geta verið einhvers staðar með túlk sér til aðstoðar og talað frjálst og raðað orðunum saman eftir því sem hentar, miðað við það hvernig maður vill leggja áherslu á hlutina, er mjög mikilvægt. Ég er afar þakklátur fyrir þessa þjónustu sem við getum nýtt okkur og eigum það sameiginlegt með Finnum. Ég vildi reyndar gjarnan sjá að sjálfstjórnarhéruðin nytu þessarar þjónustu líka en það er önnur og dýpri pólitík. Að lokum vil ég segja það, herra forseti, að ég tek heils hugar undir það sem fram hefur komið hér um að norrænt samstarf er okkur afar mikilvægt. Við getum ekki bara lagt heilmikið af mörkum í því heldur líka dregið upp myndir þar sem er augljóst að við þurfum að vinna saman. Ég hef nefnt þetta með friðaráhersluna. Minn flokkahópur, norræn vinstri græn, hefur lagt fram tillögur um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd, allt í anda þess friðarboðskapar að við eigum að geta sameinast um það á Norðurlöndunum að, eins og stundum hefur verið sagt, friðlýsa svæðið gegn kjarnorkuvopnum. Önnur tillaga sem við drógum upp, sem ég veit að snertir okkur og er norðurskautsmál í leiðinni, og hefur verið til umræðu á vettvangi nefndanna er að við sameinumst um að reyna að koma einhverjum böndum á í dag óhefta umferð skemmtiferðaskipa um hafsvæði okkar hér í norðri. Við urðum þess áskynja þegar við hittumst í mínum flokkahópi á Grænlandi síðastliðið sumar að þetta er gegndarlaus ásókn og innviðirnir mjög takmarkaðir. Við þekkjum þetta úr íslensku samhengi þar sem við þó búum við innviði sem geta að einhverju leyti tekið á móti þessu en ásóknin er virkilega mikil. Í þessu felst ákveðin öryggisógn, að hafa ekki eitthvert „styr på det“, ég bið herra forseta, áður en hann ávítar mig, afsökunar á því að hafa ekki notað íslensku sem þingmál, og við getum unnið sameiginlega að því að koma einhvers konar böndum á það. Við eigum að nota norrænan vettvang til þess að ræða okkur niður á einhverja niðurstöðu um það sem við getum svo mögulega á vettvangi landsdeildanna eða einstakra flokka borið áfram innan okkar þjóðþinga.

Það má mæla á erlenda tungu hér í pontu ef þingmaður snarar því yfir á íslensku með það sama.

Forseti. Mig langar að þakka hv. þingmönnum, fulltrúum í Íslandsdeild, fyrir að taka þátt í þessari umræðu um skýrsluna sem ég held að sé mjög mikilvægt og sýni glöggt mikilvægi norræns samstarfs. Ég held að það fari vel á því að við verjum svolitlum tíma hér í að ræða mikilvægi þess. Mér láðist í ræðu minni áðan að nefna hverjir skipa Íslandsdeild Norðurlandaráðs. Það eru, ásamt þeirri sem hér stendur, Oddný G. Harðardóttir varaformaður, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson og Orri Páll Jóhannsson, þetta er einstaklega vel skipuð landsdeild. Ég er mjög stolt af okkar fólki sem hefur staðið sig vel í þessum störfum. Eins og ágætlega var farið yfir hér í ræðum þá erum við auðvitað í flokkahópum. Þó að Norðurlöndin séu lík svæði og við séum oft sammála í stóru málunum er líka mikilvægt að pólitískt samtal eigi sér stað innan Norðurlandaráðs og þar geta áherslurnar verið mismunandi, eins og ég nefndi í ræðu minni í störfunum. Það kunna því líka að vera mismunandi áherslur á milli mín og hv. þm. Orra Páls Jóhannssonar þegar kemur að umræðum um her eða varnarmál. Ég vil líka nota tækifærið og þakka hæstv. samstarfsráðherra okkar, sem er Guðmundur Ingi Guðbrandsson. Við förum með formennsku í ráðherranefndinni og hv. þm. Orri Páll Jóhannsson kom aðeins inn á það áðan. Umræðan sem hefur átt sér stað um fjármagnið, annars vegar hversu mikið við erum að borga og hins vegar hvernig því er varið, og sá niðurskurður sem hefur verið til menningarmála - þetta er málefni sem hefur verið til umræðu í töluvert langan tíma hjá Norðurlandaráði. Það er hægt að segja að það hafi verið ákveðin óánægja og ólga hjá Norðurlandaráði yfir því að ráðherranefndin væri svolítið einhuga í þessu og drífandi og væri ekki að hlusta nógu mikið á Norðurlandaráð. Hæstv. ráðherra Guðmundi Inga Guðbrandssyni til hróss þá hefur hann staðið sig mjög vel. Ég veit að hann hefur lagt mikinn tíma og metnað í það að eiga einmitt samtal við Norðurlandaráð. Hæstv. ráðherra var gestur okkar hér á fundinum þar sem hann fór einmitt yfir formennskuáætlunina og mikil ánægja var með það hvernig unnið hefði verið á síðustu vikum og mánuðum, nákvæmlega í því máli. Ég vona að það sé það sem koma skal, að Norðurlandaráð sjálft hafi meira fram að færa í umræðunni um fjármálin. Eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir kom inn á áðan þá er þetta löng og mikil umræða. Þó að við skipum ólíka flokkahópa og kunnum að hafa aðeins skiptar skoðanir varðandi fjármagn og annað þá er það alveg ljóst út frá hagsmunum Íslands, og ég held að Íslandsdeildin sé sammála í því, að Ísland fær það mikið út úr norrænu samstarfi að það stendur ekki á okkur að greiða hærra fjármagn inn í Norðurlandaráð. Vandamálið liggur miklu frekar hjá stærri þjóðum. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég vil bara minna okkur öll á að næstkomandi fimmtudagur er dagur Norðurlanda. Þá er 61 ár síðan skrifað var undir Helsingfors-samninginn sem við ræddum aðeins um áðan. Þess dags er venjulega minnst með því að draga fána Norðurlanda að húni hér fyrir utan þinghúsið og með sérstökum degi í Norræna húsinu. Ég vil bara hvetja okkur öll til þess að nýta daginn vel til að tala um norrænt samstarf og mikilvægi þess.

Hæstv. forseti. Ég mun hér stikla á stóru í starfi Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins árið 2022. Í umræðum á vettvangi þingsins á árinu bar hæst innrás Rússlands í Úkraínu, viðbrögð við henni og umræða um mögulegan fjórða leiðtogafund Evrópuráðsins og efni hans. Eins og flestum er eflaust kunnugt var Evrópuráðið stofnað 5. maí 1949 af tíu Vestur-Evrópuríkjum. Áður höfðu þjóðir sem leiddu þann undirbúning hist í maí 1948 í Haag og lagt grunninn að Evrópuráðinu á vettvangi umfjöllunar um mannréttindi og síðar Mannréttindadómstóls Evrópu. Aðildarríkin eru nú 46 talsins með samtals um 830 milljónir íbúa og mynda eina órofa pólitíska heild í álfunni, að Rússlandi, Belarús og Kosovo undanskildum en Rússlandi var vísað úr ráðinu í kjölfar innrásarinnar í Úkraínu í febrúar 2022. Hlutverk Evrópuráðsins er að standa vörð um grundvallarhugsjónir aðildarríkjanna um mannréttindi, lýðræði og réttarríki, auk þess að stuðla að efnahagslegum og félagslegum framförum. Á Evrópuráðsþinginu eiga 306 fulltrúar sæti og jafn margir til vara. Hlutverk þingsins felst m.a. í því að eiga frumkvæði að aðgerðum og beina tillögum til ráðherranefndarinnar, þ.e. inn á vettvang Evrópuráðsins, hafa eftirlit með efndum fjölþjóðlegra skuldbindinga og þrýsta á um skjótar aðgerðir ef misbrestur verður þar á og vera vettvangur fyrir skoðanaskipti og samráð þingmanna aðildarríkjanna og styrkja þannig lýðræðismenningu og aukin tengsl þjóðþinga. Af hálfu þingmanna Alþingis erum við þrjú sem sitjum í ráðinu. Auk þess sem hér stendur og hefur gegnt starfi formanns á nýliðnu ári voru aðalmenn í Íslandsdeild Evrópuráðsins Þórhildur Sunna Ævarsdóttir varaformaður og Birgir Þórarinsson. Varamenn voru Jódís Skúladóttir, Björn Leví Gunnarsson og Berglind Ósk Guðmundsdóttir. Þingfundir Evrópuráðsþingsins eru haldnir fjórum sinnum á ári, í janúar, apríl, júní og október, í viku í senn í Strassborg. Auk þess koma framkvæmdastjórn og stjórnarnefnd Evrópuráðsþingsins saman til funda á milli þinga og afgreiða mál sem æðsta vald þingsins. Þá eru einnig starfandi á þinginu níu fastanefndir og sex flokkahópar en auk þess er nokkur fjöldi þingmanna utan flokkahópa. Í þingfundaviku júní var skipuð tímabundið sérstök ad hoc-undirbúningsnefnd af hálfu þingsins vegna leiðtogafundarins og vinnu við að endurnýja og endurbæta sterkara Evrópuráð, stofnanir og þing. Var ég skipaður til setu í þeirri nefnd. Vegna heimsfaraldurs kórónuveiru var fyrsti fundur ársins haldinn með blönduðu fyrirkomulagi þar sem formönnum og varaformönnum landsdeilda var boðið að vera í Strassborg en aðrir þingmenn tengdust gegnum fjarfundabúnað. Í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu ákvað framkvæmdastjórn Evrópuráðsins í fyrsta sinn í sögu þingsins að boða til aukafundar. Eina dagskrármál fundarins var innrás Rússlands í Úkraínu. Niðurstaða þingsins var að rússnesk stjórnvöld hefðu brotið alvarlega gegn stofnskrá Evrópuráðsins og stæðu ekki við skuldbindingar sínar gagnvart ráðinu. Þingið lagði því til að ráðherranefndin færi fram á að rússnesk stjórnvöld drægju sig tafarlaust úr Evrópuráðinu eða, ef stjórnvöld færu ekki að tilmælum, vísaði Rússum úr Evrópuráðinu eins fljótt og auðið væri. Álitið var samþykkt einróma með 216 atkvæðum en þrjú sátu hjá. Sama dag og Evrópuráðsþingið ræddi álit sitt sendi utanríkisráðherra Rússlands framkvæmdastjóra Evrópuráðsins bréf þar sem tilkynnt var um ósk rússneskra stjórnvalda um að draga sig út úr Evrópuráðinu. Daginn eftir þingfundinn, 16. mars, ákvað ráðherranefndin að vísa Rússlandi úr Evrópuráðinu samdægurs. Aðrir þingfundir ársins fóru fram venju samkvæmt og án teljandi áhrifa heimsfaraldurs kórónuveiru. Utan þingfunda funduðu málefnanefndir þingsins en í upphafi árs fóru fundir fram í gegnum fjarfundabúnað. Sá sem hér talar tók sæti í framkvæmdastjórn Evrópuráðsþingsins á fyrsta þingfundi ársins í tengslum við formennsku Íslands í Evrópuráðinu en Ísland tók við formennsku í ráðinu af Írum í nóvember 2022. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir var skipuð framsögumaður af hálfu laga- og mannréttindanefndar í málefnum mannréttindaverndar. Þá var hún einnig framsögumaður tveggja skýrslna. Á þingfundi í júní lagði hún fram skýrslu um hvernig koma mætti í veg fyrir mismunun á grundvelli bólusetningar og á þingfundi í október kynnti hún skýrslu um pólitíska fanga í Rússlandi. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir heimsótti jafnframt Úkraínu á vegum Evrópuráðsþingsins í júlí og tók þátt í kosningaeftirliti í Búlgaríu um mánaðamótin september, október. Þá tók Birgir Þórarinsson einnig þátt í kosningaeftirliti á vegum Evrópuráðsþingsins í Serbíu. Stjórnarnefnd hélt sérstaka umræðu um mögulegan fjórða leiðtogafund Evrópuráðsþingsins á fundi sínum í Dublin í maí. Leiðtogafundir hafa verið haldnir þrisvar sinnum frá stofnun Evrópuráðsins árið 1949; í Vínarborg árið 1993, í Strassborg árið 1997 og Varsjá árið 2005. Á fundinum var lögð áhersla á nauðsyn þess að leiðtogar aðildarríkja Evrópuráðsins ræddu hvað hefði áunnist og hvað mistekist á þessum 70 árum sem liðin væru frá stofnun Evrópuráðsins. Viðbrögð Evrópuráðsins við innrás Rússa í Úkraínu í febrúar hefðu verið rétt og á leiðtogafundinum væru tækifæri til að taka afgerandi afstöðu í nýjum veruleika alþjóðastjórnmálanna. Á fundinum lýsti ég yfir stuðningi við það að skipulagður yrði fjórði leiðtogafundur Evrópuráðsins til að styrkja undirstöður stofnunarinnar og standa vörð um mannréttindi og lýðræði fyrir alla Evrópubúa. Þá vakti ég sérstaka athygli á því að Ísland væri tilbúið að vera gestgjafi slíks fundar eins og komið hafði fram í máli utanríkisráðherra á fundi ráðherranefndarinnar í Tórínó fyrr í maímánuði. Eins og öllum er kunnugt varð sú hugmynd ofan á að leiðtogafundurinn færi fram hér í Reykjavík 16. og 17. maí nk. Við það tilefni mun stjórnarnefnd Evrópuráðsþingsins einnig koma saman til fundar og fer hann fram daginn áður, mánudaginn 15. maí. Vladímír Zelenskí, forseti Úkraínu, ávarpaði þingfund Evrópuráðsþingsins í október með fjarfundabúnaði. Hann gagnrýndi ákvörðun þingsins sem tekin var árið 2019 um að samþykkja kjörbréf rússnesku landsdeildarinnar eftir nokkurra ára hlé á þátttöku þeirra eftir hernámið á Krímskaga. Hann fagnaði hins vegar viðbrögðum þingsins eftir innrásina í Úkraínu og að Rússum hefði verið vísað úr ráðinu í mars. Zelenskí sagði Evrópuríki aldrei hafa verið jafn sameinuð og nú. Saman hefðu ríkin einangrað rússnesk stjórnvöld og látið þau finna fyrir því að stríðinu fylgdu kostnaðarsamar afleiðingar. Nauðsynlegt væri að draga rússnesk stjórnvöld til ábyrgðar sem árásarríki og rétta yfir hverjum og einum stríðsglæpamanni. Þá kallaði Zelenskí eftir því að enn frekar yrði stutt við Úkraínu. Síðasti fundur ársins fór fram í Reykjavík í lok nóvember þegar framkvæmdastjórn og stjórnarnefnd komu saman í kjölfar þess að Ísland tók við formennsku í Evrópuráðinu fyrr í mánuðinum. Birgir Ármannsson, forseti Alþingis, flutti opnunarávarp. Tók ég þátt í báðum fundunum en auk mín höfðu einnig seturétt að þessu sinni félagar mínar í Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins. Einnig bauð ég til móttöku í Alþingishúsinu fyrir þá sem fundina sóttu. Meðan á fundinum stóð var fjallað um ályktanir og tilmæli þingsins um hlutverk Evrópuráðsins, um lýðræðið á tímum neyðarástands í heilbrigðismálum, um áhrif heimsfaraldurs kórónuveiru á borgaralegt samfélag og fanga í Evrópu, um öryggi aðfanga í heilbrigðiskerfinu, um áskoranir í tengslum við rakningarapp, um vegferð þingsins í Jórdaníu í átt til aukins lýðræðis og um eftirlit Evrópuráðsþingsins með kosningum í Bosníu og í Búlgaríu, en stærsta mál fundarins var undirbúningur leiðtogafundar ríkja Evrópuráðsins og tillögur Evrópuráðsþingsins um efni hans og áherslur. Virðulegi forseti. Ég hef nú stuttlega farið yfir starfsemi Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins en vísa að öðru leyti til ársskýrslunnar í heild sem aðgengileg er á vef Alþingis. Ég vil einnig hér að lokum nota tækifærið og þakka þingmönnum Íslandsdeildar og starfsmönnum fyrir samstarfið á árinu.