Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Halldór Ásgrímsson, 1. þm. Austurl., Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh.

Virðulegur forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins í tilefni af því að samkvæmt áætlun, sem nýlega var dreift í þingflokkunum um afgreiðslu mála fyrir jólahlé, er gert ráð fyrir að ljúka þingstörfum á miðvikudag, meira að segja fyrri hluta miðvikudags, og að fjáraukalög 1994 og fjárlög fyrir árið 1995 ættu að vera til 3. umr. á morgun, þriðjudag. Mér sýnist nokkuð ljóst, virðulegi forseti, eins og mál standa í augnablikinu að erfitt verði að koma því við. Ég vil í fyrsta lagi geta þess að fjárln. hefur ekki lokið störfum sínum. Að vísu er boðaður fundur þar síðar í dag og þar á enn eftir að fjalla um ákveðna þætti gjaldahliðar fjárlaganna fyrir utan að við höfum lítið fengið enn að sjá um þær breytingar sem hugsanlegar eru og hljóta reyndar að verða á tekjuhliðinni. Gjaldahliðin hefur oftast nær verið klár fyrr en örfáum klukkustundum áður en 3. umr. á að hefjast og er þó búið að láta liggja að því að þar kunni að verða um breytingar að ræða sem skipta hundruðum millj. ef ekki milljörðum kr. Ég hygg að það skipti milljörðum kr. sem þegar liggur fyrir að gjaldahliðin muni breytast. Þetta vinnulag getur ekki flýtt fyrir þingstörfum, virðulegi forseti, og verður varla sakast við stjórnarandstöðuna um það hvernig mál ganga hér fram. Það eru ekki stór ágreiningsmál uppi sem hafa haldið þinginu gangandi fram á nætur eins og stundum áður fyrir jól, þvert á móti. Þingfundir hafa verið óvenjustuttir og lítið um að vera í þingsölum og því miður held ég að það hafi fremur lítið verið líka um að vera í nefndunum sem þyrftu að vinna af fullum krafti, bæði fjárln. og efh.- og viðskn. Að minnsta kosti hefur það ekki mætt mjög á okkur stjórnarandstæðingum og við höfum ekki tafið fyrir þinghaldi. Ég held að fyrst og fremst sé um að ræða ráðleysi og ósamkomulag stjórnarflokkanna sjálfra og þeirra sem eiga að leiða vinnuna í gegnum Alþingi af þeirra hálfu. Ég spyr því, virðulegi forseti: Er líklegt að þessi áætlun geti staðist? Ég leyfi mér að setja fram mínar efasemdir um að það gangi upp.

Eins og hv. þm. nefndi hafði verið gerð áætlun um hvernig þingstörfin mættu ganga fyrir sig og á fundi með formönnum þingflokka og forseta fyrir helgi var gert ráð fyrir því að hægt yrði að ljúka störfum á miðvikudag, annaðhvort fyrri part miðvikudags eða síðari hluta miðvikudags eftir atvikum. Ljóst er að erfitt verður að koma þessu í kring eins og málin standa nú. Forseti hefur haldið fund með formönnum og varaformönnum efh.- og viðskn. og fjárln. í morgun ásamt hæstv. fjmrh. og einnig með formönnum þingflokka en þar sem núna eru komnar upp athugasemdir, sem hv. 1. þm. Norðurl. skýrði frá, mun forseti boða til annars fundar með formönnum þingflokka síðar í dag eða eftir að þessum fundi lýkur sem er áætlað að verði um eða upp úr kl. 5.

Hæstv. forseti. Ég held að nauðsynlegt sé að menn átti sig á hversu óvenjulegar aðstæður er við að glíma í þinginu og þær stafa af nokkrum ástæðum. Það hefur komið fram að stjfrv. voru mjög seint fram komin að þessu sinni sem varða skattamál o.fl. Í öðru lagi er áberandi að ágreiningur milli ráðherra hefur tafið störf þingnefnda undanfarna sólarhringa og jafnvel bréfaskriftir milli ráðherra um einstök deilumál eru harla fátíðir atburðir en um slíkt eru dæmi. Í þriðja lagi eru ýmsar upplýsingar afar seint fram komnar eins og nýjar þjóðhagsforsendur og það hefur tafið að efh.- og viðskn. gæti látið frá sér fara álit á tekjuhlið fjárlagafrv. að nýjar þjóðhagsforsendur hafa fyrst verið að birtast síðustu sólarhringa. Þess vegna er mín skoðun, hæstv. forseti, og ég vil beina því til hæstv. forseta þegar fundir fara fram um þessi mál hér á eftir að menn taki það til alvarlegrar skoðunar að málefnum verði forgangsraðað hér í afgreiðslu þingsins næstu sólarhringana. Ég held að það sé augljóst mál að ekki er tími til að afgreiða fyrir jólahlé og í raun og veru ekki fyrir áramót annað en það sem óhjákvæmilegt er vegna fjárlaga og álagningargjalda um næstu áramót. Og það ber að taka það til skoðunar að fresta afgreiðslu á öðrum frumvörpum sem ekki eru beinlínis nauðsynleg eða hægt er að geyma fram í janúar. Þar eiga við ýmis frestunarákvæði og breytingaákvæði, t.d. í svonefndum bandormi. Þar á við lánsfjárlög og fleiri slík mál sem tæknilega er gerlegt að fresta og hefur reyndar oft áður verið gert við sambærilegar aðstæður. Ég hvet því hæstv. forseta til þess að taka af raunsæi upp skoðun á því að málum verði forgangsraðað með þessum hætti og reynt að ljúka afgreiðslu á því sem nauðsynlegt er að afgreiða fyrir jól eða áramót en hinu frestað.

Forseti getur upplýst hv. þm. um að málum hefur nú þegar verið forgangsraðað með þeim hætti sem hann talaði um eða svo til.

Virðulegur forseti. Ég held að það liggi orðið ljóst fyrir að einkum þrennt hefur gert það að verkum að nú eru mál komin í það horf sem nú er. Það er í fyrsta lagi sleifarlag við framlagningu stjfrv. sem tengjast fjárlagafrv. Það er í öðru lagi að stjórnarmeirihlutinn í mikilvægum nefndum þingsins, eða þeir sem standa þar að, virðast ekki geta komið sér saman um hvernig á að standa að afgreiðslu málanna. Í þriðja lagi virðist það gerast að eftir að búið er að gera samkomulag um hvernig framganga mála á að vera komist þau skilaboð ekki til formanna í nefndum þingsins. Þess vegna eru boðaðir nefndafundir hver ofan í annan og það sem sagt er einn daginn um vinnulagið þann næsta stendur ekki stundinni lengur. Því miður eru þetta þau vinnubrögð sem núna eru viðhöfð. Ég vil í þessu sambandi vitna til þess að efh.- og viðskn. hefur ekki getað afgreitt bandorminn, þ.e. ráðstafanir í ríkisfjármálum, vegna þess að ekki liggur fyrir hvernig stjórnarmeirihlutinn ætlar að standa þar að málum. Ég man að minnsta kosti ekki eftir því þau ár sem ég hef verið hér að nefndinni berist bréf frá fjmrh. þar sem afgreiðslu einnar fagnefndar, þ.e. heilbr.- og trn., er mótmælt þar sem hún leggur samhljóða til í umsögn sinni um breytingar á frv. Daginn eftir kemur bréf undirritað af fjmrh. til nefndarinnar þar sem því er lýst yfir að þetta eigi ekki við nokkur rök að styðjast. Meðan mál eru svona er ómögulegt að afgreiða þau út úr nefndinni. Við verðum að gera á kröfu til stjórnarmeirihlutans að hann komi sér saman um og viti yfir höfuð hvað hann ætlar að afgreiða fyrir jól.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst taka það fram að sú áætlun sem gerð var um þinglok fyrir jól var gerð þegar öll þingmál lágu fyrir þannig að þá var öllum ljóst hve snemma eða hve seint þingmálin komu fram í þinginu. Því miður hefur áætlunin ekki gengið eftir af ýmsum ástæðum og ég tek sérstaklega fram að ekki er hægt að kenna stjórnarandstöðunni um það með neinum hætti. Ég tel að stjórnarandstaðan hafi gert sitt til þess að greiða fyrir málum og ég vona satt að segja að í dag á fundi forseta með þingflokksformönnum takist þingflokksformönnunum að ná nýju samkomulagi um afgreiðslu mála fyrir jólahlé. Ég treysti á það að allir aðilar reyni sitt besta til þess að hægt sé að koma fram nauðsynlegum málum fyrir jólaleyfi. Varðandi það mál sem hér var sérstaklega nefnt af hálfu síðasta hv. ræðumanns tek ég fram að bæði heilbrrh. og fjmrh. hafa farið yfir þetta mál og sameiginleg niðurstaða liggur fyrir. Misskilningur olli því að málið fór með þessum hætti frá heilbrn. til efh.- og viðskn. en nú hefur sá misskilningur verið leiðréttur þannig að þau bréfaskipti sem annars vegar fóru frá hv. heilbr.- og trn. til efh.- og viðskn. og hins vegar frá fjmrh. til sömu nefndar ættu ekki að þurfa að tefja störf í hv. efh.- og viðskn. Hæstv. forseti. Ég vona að þetta skýri málið og treysti því að hægt verði að komast að niðurstöðu um framhald þingsins fram að jólaleyfi.

Virðulegi forseti. Það er nokkuð sérkennileg umræða sem fer núna fram um störf þingsins því að í þetta skipti getur hæstv. ríkisstjórn ekki kennt stjórnarandstöðunni um það að hún hafi haldið uppi einhverju málþófi og tafið mál fyrir þinghlé. Málin eru svo seint fram komin og það er m.a. vegna þess að ríkisstjórnin hefur ekki komið sér saman um málin, m.a. vegna þess að ráðherrar hafa ekki verið við, þeir hafa verið í ferðalögum út um allan heim, samanber hæstv. forsrh., utanrrh. og nú heilbrrh., og þar af leiðandi er ekki búið að ákveða hvernig afgreiðslu mála verður háttað. Ég get nefnt að í fjárln. vorum við í viðbragðsstöðu alla helgina, tilbúin að mæta á fund nánast hvenær sólarhringsins sem var, en það var bara ekki hægt vegna þess að meiri hlutinn og ríkisstjórnin hafði ekki komið sér saman um málin. Mér sýnist ljóst að það verður mjög erfitt að ljúka þinghaldi núna fyrir jól og væri miklu eðlilegra að gera hlé á störfum þingsins mjög fljótlega. Ég minni á að samkvæmt dagskrá þingsins áttum við að hætta störfum á laugardaginn var og það er komið fram yfir þann tíma. Ég held að það væri miklu eðlilegra að gefa nú jólahlé og sjá til hvort ríkisstjórnin og þeir samstarfsflokkar sem þar eru að vinna saman mundu nú ekki láta jólaboðskapinn hafa svolítil áhrif á sig svo þeir næðu nú aðeins saman fyrir jólin og þá geti þetta gengið vel á milli jóla og nýárs.

Virðulegi forseti. Þingstörfin eru dálítið sérkennileg núna. Tekjuhlið fjárlaga hefur ekkert verið rædd í fjárln. enn þá, fulltrúar fjmrn. hafa ekki komið enn þá til að skýra fjárln. frá tekjuhliðinni, efh.- og viðskn. á að skila áliti um tekjuhliðina í dag og hún er ekki búin að fjalla um þau skattafrumvörp sem liggja fyrir nefndinni. Þetta er ekki hv. nefndarmönnum að kenna. Þetta er fyrir það að stjórnarkerran, ef svo má segja, er pikkföst og hefur verið pikkföst í rúmlega viku. Hæstv. forsrh. kom í salinn en hann er á leið út aftur og hann er sjálfsagt eins og vörubílstjórinn í Kristnihaldi undir Jökli sem var lagstur undir kerruna að morgni dags og farinn að mixa.

Við erum að ljúka þessu.

Ég hygg að hæstv. forsrh. sé nú að mixa og ég held að það sé best að bíða eftir því að þessi kerra komist í lag og hún komist upp úr pyttinum sem hún er í núna.

Virðulegi forseti. Auk þess sem hefur komið fram er tvennt sem krefst þess að fjallað sé nokkuð ítarlega um áður en þingið getur farið í jólaleyfi. Annað er sú staða sem smátt og smátt er að koma í ljós varðandi fjármögnun ríkissjóðs, þann brest sem virðist vera á markaðnum gagnvart verðbréfum ríkissjóðs, sérstaklega spariskírteinum ríkisins og horfurnar sem eru í þeim málum á fyrstu mánuðum næsta árs þar sem verulega stór hluti kemur til innlausnar. Satt að segja er það þannig að staða ríkisverðbréfanna á markaði virðist nánast vera hrunin. Það er í mjög mikilli mótsögn við yfirlýsingar hæstv. forsrh. í stefnuræðunni í byrjun þings og yfirlýsingar fjmrh. í haust. Ég vil þess vegna fara fram á það að í tengslum við þessi dagskrármál geri hæstv. fjmrh. mjög ítarlega grein fyrir því hvernig staðan er varðandi sölu ríkisverðbréfa nú á undanförnum mánuðum og horfurnar á næstu mánuðum. Í öðru lagi, virðulegi forseti, verður að fjalla um sjúkraliðaverkfallið. Það er auðvitað alveg óhjákvæmilegt að ríkisstjórnin svari því í þingsalnum áður en þingið fer í jólaleyfi hvað stjórnin hyggst gera til að leysa þetta verkfall, eða hvort það er virkilega afstaða ríkisstjórnarinnar að láta jólin ganga í garð og hátíðahöldin sem eru fram undan án þess að einhver alvarleg tilraun sé gerð af hálfu ríkisstjórnarinnar til þess að leysa verkfallið. Ég óska eftir því sérstaklega að utandagskrárumræða fari fram við hæstv. forsrh. sem fulltrúa ríkisstjórnarinnar í þessu máli varðandi sjúkraliðaverkfallið og aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að leysa það á næstunni. Að lokum, virðulegi forseti, skil ég starfsskrá þingsins þannig að ekki sé ætlunin að afgreiða GATT-samninginn fyrir áramót og það eru auðvitað töluverð tíðindi fyrst svo er vegna þess að á fundi formanna þingflokka og forseta í dag kom fram að GATT-málið er ekki á verkefnaskrá þingsins fyrir áramót.

Virðulegi forseti. Hér er ýmislegt á ferð í þingstörfum sem þarfnast skýringar. Ég fékk þau skilaboð frá þingflokksformanni mínum fyrr í dag að efh.- og viðskn. og fjárln. ættu að hafa algeran forgang í störfum þingsins. Nú hafa mér borist fundarboð bæði á fund í landbn. kl. 8.15 í fyrramálið og í menntmn. kl. 10.15 auk þess sem ég á sæti í efh.- og viðskn. Þetta eru reglulegir fundatímar þessara nefnda en auðvitað þarf að liggja ljóst fyrir hvernig á að haga hér þingstörfum og nefndastörfum þessa næstu daga því það er augljóst mál að ekki er hægt að vera á mörgum stöðum í einu. Auk þess vil ég benda á varðandi þær áætlanir sem liggja fyrir að það verður að gefa okkur tíma til þess að vinna nefndarálit, okkur sem erum í stjórnarandstöðu og höfum margt við stjórnarfrumvörpin að athuga. Við þurfum líka tíma til þess að skrifa nefndarálit og því á ég afar erfitt með að sjá hvernig þetta á allt að ganga upp á næstu 2--3 dögum. Ég vil fá niðurstöðu í því hvort meiningin sé að efh.- og viðskn. og fjárln. hafi forgang í nefndastarfi eða er ætlast til þess að aðrar nefndir séu að störfum á sama tíma?

Forseti getur svarað því strax: Já. Það er meiningin að efh.- og viðskn. og fjárln. hafi forgang á þessum síðustu klukkustundum sem við erum að reyna að ljúka störfum fyrir jól.

Frú forseti. Það hefur komið fram í umræðunni að frú forseti ætlar að efna til fundar með formönnum þingflokka og hæstv. fjmrh. er að vona að formönnum þingflokka takist að komast að samkomulagi á þessum fundi. Það er auðvitað mjög huggulegt fyrir formenn þingflokka að hitta frú forseta. En það er alveg gersamlega þýðingarlaust að vera að efna til fundar með þeim í þessari stöðu. Frú forseti ætti að efna til fundar með forsrh. og utanrrh. Það eru þeir sem halda öllu föstu. Það eru þeir sem bera ábyrgð á því að þingið er búið að vera verklaust í marga daga vegna þess að flokkar þeirra, ríkisstjórn Davíðs Oddssonar kemur sér ekki saman, hún klárar ekki sína heimavinnu. Það er það sem er að. Það tefur þingstörfin. Ef frú forseti getur fengið niðurstöðu hjá þessum mönnum, hæstv. ráðherrum, er hægt að taka málin til umræðu á þingi og afgreiða þau eða fella eftir atvikum.

Forseti reynir að starfa samkvæmt þingsköpum og ber að hafa samráð við formenn þingflokka.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum. Flutningsmenn eru formenn eða fulltrúar allra þingflokka á Alþingi. Ég vil þegar í upphafi máls míns þakka þeim hv. þingmönnum, sem málið flytja, fyrir ánægjulega og góða samvinnu um þetta mál, svo og öðrum sem að því hafa komið á undirbúningstíma þess. Sú samvinna hefur öll verið með miklum ágætum. Er það raunar sérstakt fagnaðarefni að þingflokkar á Alþingi skuli hafa náð samstöðu um þetta frv. sem ég tel að sé án efa langmerkasta mál þessa þings. Í frv. þessu er fjallað um grundvallarréttindi, þau réttindi sem talin eru helgust hverjum borgara landsins og sem við viljum tryggja ofar almennri löggjöf með því að binda í stjórnarskipunarlög. Þetta eru grundvallarréttindi á borð við trúfrelsi, jafnræði allra þegna fyrir lögunum, skilyrði frelsissviptingar og mörk refsinga, rétt manna til að fá úrlausn mála sinna fyrir dómstólum, friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu, friðhelgi eignarréttarins, skoðanafrelsi, tjáningarfrelsi, félagafrelsi, atvinnufrelsi og félagsleg réttindi ýmiss konar. Einnig sérstök ákvæði um réttarvernd barna, bann gegn afturvirkum lögum, bæði skattalögum og refsilögum og ákvæði um stöðu sveitarfélaga. Með því að setja í stjórnarskrá ákvæði sem vernda mannréttindi eru þjóðir að taka ákvarðanir um að veita þessum réttindum sérstaklega ríka vernd. Verndin felst fyrst og fremst í því að ekki er unnt að afnema hana með venjulegum lögum. Til þess þarf breytingar á stjórnarskrá sem jafnan eru þyngri í vöfum en venjulegar lagabreytingar. Með mannréttindaákvæðum eru leidd í lög almenn ákvæði, sem m.a. virka sem leiðarvísir eða, ef menn vilja heldur, grundvöllur undir almenna löggjöf. Kostur slíkra almennra ákvæða er m.a. sá að þar sjá menn allan skóginn í stað þess að einblína á einstök tré í skóginum. Þegar við t.d. verndum tjáningarfrelsi með almennri reglu erum við jafnt að vernda frelsi til að tjá vinsælar og óvinsælar skoðanir. Ef ekki er í gildi almenn regla sem verndar tjáningarfrelsi er hætt við að frelsinu yrði úthlutað í hlutfalli við vinsældir þess málsstaðar sem til stendur að tjá. Má segja að grundvöllur réttarríkisins hvíli á þessu, þ.e. að fyrir sé mælt um réttindi manna með almennum reglum en ekki með úthlutun réttinda hverju sinni. Þegar grundvallarréttindin eiga í hlut viljum við veita þeim sérstaklega ríka vernd með stjórnarskrárákvæðum sem ekki verður breytt jafnauðveldlega og almennum lögum. Ástæða er til að leggja ríka áherslu á að ákvæðin í mannréttindakafla stjórnarskrárinnar eru ekki síður þýðingarmikil fyrir stjórnskipun ríkisins en þau ákvæði stjórnarskrár, sem fjalla um skipulag og starfsemi helstu valdastofnana þess, sem fara með löggjafarvald, dómsvald og framkvæmdarvald. Fyrirkomulagið í stjórnskipun okkar er að við felum ákveðnum valdastofnunum meðferð ríkisvaldsins en segjum um leið að þessar stofnanir megi ekki skerða þau grundvallarréttindi sem við veitum sérstaka vernd með mannréttindaákvæðum. Það kemur síðan í hlut dómstóla að túlka þessi ákvæði þegar á þau reynir í dómsmálum og þá að kveða á um efni þeirrar verndar sem þau veita borgurunum í einstökum tilvikum. Við þetta starf dómstólanna mega þeir að sjálfsögðu hvergi bogna undan þrýstingi sem kann að stafa frá öðrum valdastofnunum þjóðfélagsins heldur ber þeim að tryggja borgurum hiklaust verndina sem að er stefnt með mannréttindaákvæðunum. Það er því brýnt verkefni á hverjum tíma að leitast við að tryggja í verki þá sjálfstæðu stöðu dómstólanna sem að er stefnt í V. kafla stjórnarskrárinnar. Er raunar að finna reglu í 8. gr. þessa frv. sem ætlað er að stuðla að hinu sama. Endurskoðun stjórnarskrárinnar hefur verið á döfinni lengi og raunar allar götur síðan lýðveldið var stofnað á Þingvöllum árið 1944. Þegar leið að því að minnast skyldi 50 ára afmælis lýveldis á Íslandi kom upp sú hugmynd að vel færi á því að Alþingi samþykkti nýja stjórnarskrá af því tilefni á hátíðarfundi sínum á Þingvöllum. Það varð að ráði sl. vor að einbeita sér fremur að því að endurskoða mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar af þessu tilefni. Þess vegna tók núverandi stjórnarskrárnefnd undir forustu hv. 1. þm. Vestf., Matthíasar Bjarnasonar, að vinna að því og sendi stjórnarskrárnefndin þingflokkunum drög að nýjum mannréttindaákvæðum 5. apríl sl. Niðurstaða þess máls varð sú ályktun sem Alþingi gerði á hátíðarfundinum 17. júní sl. á Þingvöllum og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar, í tilefni 50 ára afmælis lýðveldis á Íslandi, að stefna beri að því að ljúka endurskoðun VII. kafla stjórnarskrárinnar, nr. 33 17. júní 1944, með síðari breytingum, fyrir næstu reglulegu alþingiskosningar. Miðað verði m.a. að því að færa ákvæði kaflans til samræmis við þá alþjóðlegu sáttmála um mannréttindi sem Ísland hefur gerst aðili að. Við endurskoðunina verði höfð hliðsjón af tillögum stjórnarskrárnefndar frá 5. apríl 1994.`` Eins og fram kemur í þessum ályktunartexta er lögð áhersla á að mannréttindaákvæðin verði endurskoðuð með hliðsjón af alþjóðlegum sáttmálum um mannréttindi sem Ísland á aðild að. Þar er fyrst og fremst um að ræða mannréttindasáttmála Evrópu og alþjóðasamninginn um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, svo og alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og enn fremur má nefna félagsmálasáttmála Evrópu. Eftir þingfundinn á Þingvöllum ákváðu formenn þingflokka að fá virta lögfræðinga sem hafa sérþekkingu á stjórnskipunarrétti og mannréttindum til að vinna að málinu með hliðsjón af tillögum stjórnarskrárnefndar. Enn fremur var þörf á því að bæta við tillögur stjórnarskrárnefndar nýjum ákvæðum um aðra þætti í VII. kaflanum en þá sem fjalla um mannréttindi en þar er m.a. um að ræða ákvæði um skipan skattamála, um málefni sveitarfélaga og ríkisborgararétt. Loks kom til athugunar að taka trúfrelsisákvæði VI. kafla til athugunar enda eru þau af sama meiði og mannréttindaákvæðin í VII. kafla. Frv. sem hér liggur fyrir er í stórum dráttum og efnislega sambærilegt við tillögur stjórnarskrárnefndarinnar að því er mannréttindaákvæðin varðar. Þær hafa þó tekið ýmsum breytingum og eru ítarlegri og ná til fleiri atriða heldur en tillögur stjórnarskrárnefndarinnar gerðu. Sú niðurstaða sem fengist hefur í málið er í góðri sátt milli þingflokka að langmestu leyti. Þó eru að sjálfsögðu nokkur atriði sem taka þarf til nánari athugunar í þeirri nefnd sem fær málið til umfjöllunar. Það var mat okkar formanna þingflokka að til mikils væri að vinna að koma frv. fram áður en Alþingi fer í jólahlé og vísa því til nefndar til þess að það fengi nokkra umfjöllun þar og úti í þjóðfélaginu áður en það yrði tekið til endanlegrar afgreiðslu, væntanlega í febrúar. Greinargerð með frv. þessu er vönduð og ítarleg. Er því ekki þörf á því að fara í þessari framsöguræðu mjög nákvæmlega yfir einstök efnisatriði frv. heldur vil ég vísa til bæði hinnar almennu greinargerðar svo og athugasemda við einstakar greinar. Ég mun þó í stuttu máli fara yfir helstu atriði frv. en við endurskoðunina hafa verið höfð að leiðarljósi einkum þrjú atriði: Í fyrsta lagi að styrkja og samræma ákvæðin í kaflanum þannig að þau gegni betur því hlutverki sem þeim er ætlað, þ.e. að vera vörn almennings í samskiptum við þá sem fara með ríkisvald. Í öðru lagi að reyna að færa ýmis ákvæði til nútímalegra horfs. Þetta er jafnframt mikilvægt atriði vegna þess að landsmenn eiga að geta lesið út úr stjórnarskránni auðskiljanlegan texta sem stendur þeim nærri, ekki texta sem er til marks um tíðaranda síðustu aldar. Eins og kunnugt er eru núverandi mannréttindaákvæði að stofni til frá 1874 og mörg hver býsna framandi að orðalagi og orðavali. Í þriðja lagi var haft að leiðarljósi, eins og áréttað hefur verið, að taka mið af þeim þjóðréttarlegu skuldbindingum sem íslenska ríkið hefur gengist undir gagnvart alþjóðlegum mannréttindasáttmálum. Uppbygging frv. er sú að í stað greinanna í VII. kafla koma jafnmargar nýjar greinar og enn fremur er tveimur greinum VI. kafla breytt þannig að skipulag stjórnarskrárinnar, ef svo má að orði komast, raskast ekki. Ég legg áherslu á að það þótti ekki ráðlegt að reyna að taka upp í stjórnarskrána með tæmandi hætti og í ítarlegu máli öll réttindi sem fram koma í alþjóðasáttmálum, enda getur það leitt til hættu á að gagnályktað yrði af ákvæðunum. Þess í stað er ráðgert í frv. að bæta við ákveðnum mikilvægum grundvallarréttindum og er þá leitast við að skrá og skilgreina öll óskráð réttindi sem óumdeilanlega hafa verið og eru áfram talin sjálfsagðar undirstöðureglur í allri íslenskri stjórnskipan þótt nokkrum slíkum réttindum sé bætt við. Að þessu leyti er þannig haldið við stefnu núgildandi mannréttindaákvæða sem einkennast af knöppum og kjarnyrtum stíl á framsetningu grundvallarreglna. Allri nánari útfærslu er sleppt en ætlast er til að hún birtist í almennri löggjöf sem byggð er á þessum grundvallarreglum. Í mörgum tilvikum þar sem lagt er til að bæta við nýjum mannréttindaákvæðum eru fyrir ákvæði í almennri löggjöf þar sem þessi réttindi eru vernduð. Það þykir þó vera tryggara í ljósi mikilvægis þeirra að orða kjarna þeirra sérstaklega í stjórnarskipunarlögum ásamt öðrum grundvallarréttindum. Í nokkrum tilvikum hefur þó jafnframt verið tilefni til að skilgreina ítarlega réttindi sem þegar njóta stjórnarskrárverndar. Ég mun nú, virðulegi forseti, rekja helstu breytingar frv. Í 1. og 2. gr. þess eru gerðar tillögur um orðalagsbreytingar á núgildandi 63. og 64. gr. stjórnarskrárinnar sem eru í VI. kafla hennar. Hér er ekki um efnislegar breytingar að ræða heldur rýmkað orðalag því til áréttingar að þótt hér sé kristin þjóðkirkja í landinu þá hafi menn frelsi til að iðka aðra trú. Í 2. gr. vaknar það álitamál hvort maður utan trúfélaga skuli greiða gjöld til Háskóla Íslands eða hugsanlega annarrar menningar- eða líknarstarfsemi. Tel ég eðlilegt að þingnefndin velti því atriði betur fyrir sér. Í 3. gr. eru tillögur um nýja 65. gr. Í henni er sett fram almenna jafnræðisreglan þar sem kveðið er á um að allir skuli vera jafnir fyrir lögunum. Þessi regla hefur að sjálfsögðu verið talin til óskráðra undirstöðuréttinda í íslenskri stjórnskipan en það er mikilvægt að festa hana í stjórnarskránni. Ég vek athygli á því í þessu sambandi að með lögfestingu þessarar reglu er núgildandi 78. gr. stjórnarskrárinnar ofaukið en þar er kveðið á um að sérréttindi sem bundin eru við aðal, nafnbætur og lögtign megi ekki taka í lög. Er gengið út frá því að almenna jafnræðisreglan í 3. gr. feli tvímælalaust í sér sömu reglu. Í 4. gr. eru nokkur nýmæli í tillögu um nýja 66. gr. stjórnarskrárinnar. Þar eru í 1. mgr. reglur um skilyrði fyrir því maður missi íslenskan ríkisborgararétt og einnig sett fram reglan um að útlendingi verði aðeins veittur ríkisborgararéttur samkvæmt lögum. Ákvæði 2. og 3. mgr. 66. gr. eru um hvernig mönnum verður neitað að koma til og frá landinu svo og um brottvísun úr landi en einnig um almennt ferðafrelsi og frelsi til að ráða dvalarstað sínum innan lands sem ekki hafa áður verið bundin í stjórnarskrá. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á því að samkvæmt greininni á Alþingi val um það hvort sú skipan sem verið hefur á veitingu ríkisborgararéttar verði til frambúðar, þ.e. að sá réttur verði veittur tilteknum einstaklingum með lögum einu sinni til tvisvar sinnum á hverju þingi eða að veiting ríkisborgararéttar verði færð yfir til framkvæmdarvaldsins. Í því tilviki yrði að setja í lög nákvæmar reglur um það hvenær útlendingur ætti rétt á ríkisborgararétti. Að mörgu leyti væri sú leið til bóta að mínu mati og væri það þá stjórnvaldsákvörðun á grundvelli skýrra lagaskilyrða hver hlyti ríkisborgararétt og hver ekki. Í 5. gr. frv. er fjallað um nýja 67. gr. og reglur sem varða frelsissviptingu. Meginefni þessarar greinar hefur fram að þessu komið fram í ákvæðum laga um meðferð opinberra mála. Eins og áður var tekið fram er ástæða til að árétta mikilvægi þessara reglna um réttarstöðu frelsissviptra manna með því að stjórnarskrárbinda þær. Núgildandi reglur um rétt handtekins manns er að finna í 65. gr. stjórnarskrárinnar en það er nýmæli í 5. gr. frv. að í fyrsta lagi að mælt er fyrir um að engan megi svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Í öðru lagi kemur skýrlega fram í 2. mgr. að hver sá sem er sviptur frelsi eigi rétt á að fá að vita tafarlaust um ástæður þess. Í 3. mgr. koma fram reglur sem eru sambærilegar við 65. gr. núgildandi stjórnarskrár en er lítils háttar breytt að orðalagi. Í 4. mgr. er svo skýrlega kveðið á um rétt manns sem hefur verið sviptur frelsi af öðrum ástæðum en vegna gruns um refsiverða háttsemi, til að dómstóll kveði á um lögmæti þess svo fljótt sem verða má. Loks er fjallað um rétt manns til skaðabóta hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju. Allt eru þetta mjög mikilvæg réttindi sem rétt er að binda traustlega í stjórnarskrá. Í 6. gr. frv. er tillaga um að sú grundvallarregla verði tekin upp að engan megi beita ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu og að engum verði gert að leysa af hendi nauðungarvinnu. Sambærileg regla er ekki í núgildandi stjórnarskrárákvæðum. Þótt þessi regla hafi fram til þessa verið álitin sjálfsögð, þá þykir tryggara að hún komi hér fram í stjórnarskrártexta með skýrum hætti. Í 7. gr. er gerð tillaga um efni nýrrar 69. gr. Í greininni er mælt fyrir um bann við afturvirkni refsilaga og bann við að heimila í lögum dauðarefsingu. Bann við afturvirkni refsilaga er reyndar í almennum hegningarlögum, en rétt þykir að binda þetta grundvallaratriði í stjórnarskrá. Fortakslaust bann við dauðarefsingum þykir eðlilegt og í samræmi við íslenska réttarvitund enda var heimild til dauðarefsinga numin úr lögum þegar árið 1928 og hafði þá ekki verið beitt í marga áratugi. Í 8. gr. er fjallað um efni nýrrar 70. gr. en þar er fjallað um lágmarksskilyrði þess að maður geti talist njóta réttlátrar málsmeðferðar í einkamálum og opinberum málum fyrir dómstólum. Regla af þessu tagi er ekki í gildandi stjórnarskrárákvæðum en atriðin sem eru talin í þessari grein koma öll með einum eða öðrum hætti fram í gildandi réttarfarslöggjöf. Í 9. gr. frv. eru reglur um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Í núgildandi ákvæðum stjórnarskrárinnar er aðeins mælt fyrir um friðhelgi einkalífs. Þrátt fyrir þetta leiðir ákvæði 9. gr. ekki til teljandi efnisbreytinga ef tekið er tillit til viðurkenndra óskráðra grunnreglna samhliða núverandi 66. gr. Ákvæðin í 9. gr. eru þó að ýmsu leyti ítarlegri um friðhelgi heimilisins en núgildandi reglur eru, t.d. um hvers konar þvingunaraðgerða megi grípa til eftir dómsúrkurði eða sérstakri lagaheimild. Ég vil geta þess í þessu sambandi að það kom mjög til umræðu við undirbúning frv. að nauðsynlegt væri að tryggja með einhverjum hætti að reglur um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu væru ekki notaðar sem skálkaskjól fyrir ofbeldisverk inni á heimilum. Flutningsmenn telja mikilvægt að það sé tryggt að ekki sé unnt að misnota hin mikilvægu réttindi í þessari grein til þess að fremja í skjóli þeirra ofbeldisverk á heimilum, t.d. á börnum. Það er skýringin á þeim ákvæðum sem fram koma í lokamálsgrein 9. gr. og eru vissulega undantekning frá mikilvægri reglu. Í 10. gr. frv. eru tekin upp óbreytt gildandi ákvæði stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins en bætt er við nýrri málsgrein þar sem tekið er fram að með lögum megi takmarka rétt annarra en íslenskra ríkisborgara til að eignast fasteignaréttindi eða hlut í atvinnufyrirtækjum hér á landi. Ég legg áherslu á í þessu sambandi að hér er einungis um almenna heimild að ræða, ekki fyrirmæli til löggjafans um að takmarka rétt annarra ríkisborgara til að eignast fasteignaréttindi eða hlut í atvinnufyrirtækjum heldur ákvæði til að tryggja það að löggjafinn hefði til þess heimild ef það væri á annað borð talið æskilegt. Vitaskuld er löggjafinn bundinn af ýmsum alþjóðlegum samningum sem takmarka slíkt og nefni ég EES-samninginn í því sambandi. Rétt er að þingnefndin kanni til hlítar þau atriði sem hér gæti verið um að tefla með tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga Íslands. 11. gr. frv. er á margan hátt dæmigerð fyrir þær breytingar sem nú er verið að gera á stjórnarskránni. Í núgildandi 72. gr. stjórnarskrárinnar segir að hver maður eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar á prenti. Þó verði hann að ábyrgjast þær fyrir dómi en ritskoðanir eða aðrar tálmanir á prentfrelsi megi aldrei í lög leiða. Eins og öllum er kunnugt hefur mikil breyting orðið á sviði fjölmiðlunar frá því þessi ákvæði voru sett. Nauðsynlegt er að tryggja skoðanafrelsi og tjáningarfrelsi á sem flestum sviðum. Þess vegna er í 11. gr. tillaga um að þessi grein stjórnarskrárinnar sem verður 73. gr. orðist með talsvert öðrum hætti en nú, þ.e. að allir séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Hver maður eigi hins vegar rétt á að láta í ljós hugsanir sínar en ábyrgjast verði hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi megi aldrei í lög leiða. Enn fremur er gert ráð fyrir undantekningarreglu sem að hluta til á stoð í öðrum ákvæðum stjórnarskrárinnar, þ.e. að þessum rétti megi setja skorður í þágu allsherjarreglu, öryggis ríkisins eða til verndar heilsu eða siðgæði manna eða mannorðs annarra. Í 12. gr. er fjallað um efni nýrrar 74. gr. sem er ætlað að ná til félagafrelsis og fundafrelsis en þessi réttindi njóta verndar í núgildandi 73. og 74. gr. stjórnarskrárinnar. Ástæða er til að vekja sérstaka athygli á því að hér er lagt til að svokallað neikvætt félagafrelsi verði nú bundið í stjórnarskrá. Hæstiréttur hafði á árinu 1988 komist að þeirri niðurstöðu að núgildandi ákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar fæli slíkt ekki í sér. En eins og kunnugt er taldi Mannréttindadómstóll Evrópu þetta stangast á við mannréttindasáttmála Evrópu í dómi frá 1993. Því er nauðsynlegt að breyta þessari grein stjórnarskrárinnar m.a. til að tryggja samræmi að þessu leyti milli þessa sáttmála sem við eigum aðild að og höfum lögfest og stjórnarskrárákvæðanna. Ég vek athygli á því sem segir í 2. mgr. 12. gr. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Engan má skylda til aðildar að félagi. Með lögum má þó kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra.`` Félagaskyldu verður samkvæmt þessu eingöngu hægt að binda við félög sem hafa lögmæltu hlutverki að gegna í þágu almannahagsmuna eða félög sem til er stofnað vegna sameiginlegra réttinda manna sem mælt er fyrir um í lögum. Eru þar t.d. höfð í huga húsfélög, veiðifélög og annar sambærilegur félagsskapur. Því er við að bæta að þegar skylda til aðildar að félagi kann að verða lögð á menn skv. 2. mgr. 12. gr. frv. er vitaskuld þýðingarmikið að tryggt sé með lögum að félagið sinni eingöngu þeim verkefnum sem talin eru réttlæta félagsskylduna. Svo dæmi séu tekin þarf að tryggja að veiðifélög sinni aðeins verkefnum sem varða nýtingu þeirra veiðiréttinda sem eru grundvöllur félagsskyldunnar og húsfélag fjalli aðeins um málefni sem varða sameign í húsi. Þessum félögum má ekki vera heimilt að starfa á öðrum sviðum þar sem menn njóta félagafrelsis. Það fengi t.d. ekki staðist að húsfélag gerði ályktanir um stjórnmál. Í þessu samhengi þarf að hafa í huga að það er þýðingarmikill þáttur í félagafrelsi að geta sagt sig úr félagi ef félag vinnur að málefnum sem viðkomandi félagsmaður hvorki vill né þarf skv. lögum að taka þátt í. Sé rétturinn til úrsagnar tekinn af mönnum hlýtur það að fela í sér takmarkanir á því hvaða málefnum félag megi sinna. Orðalagi 2. mgr. 12. gr. frv. er ætlað að tryggja þetta. Í 13. gr. frv. er fjallað um atvinnufrelsi. Tillaga er gerð um nokkuð breytt orðalag frá gildandi stjórnarskrárákvæðum en réttindin sem ætlað er að vernda eru augljóslega þau sömu og áður. Við er bætt mikilsverðu nýmæli um að rétti manna varðandi vinnu og orlof skuli skipað með lögum. Er með þessu gert ráð fyrir að auka við fyrirmæli stjórnarskrárinnar um efnahagsleg og félagsleg réttindi en eins og öllum er kunnugt eru í lögum margvísleg ákvæði um þessi atriði þannig að ekki er víst að þau hafi neinar efnisbreytingar í för með sér. Í 14. gr. er mælt fyrir um félagsleg réttindi sem svara að nokkru leyti til þeirra reglna sem nú eru í 70. og 71. gr. stjórnarskrárinnar og ég hef áður minnst á. Í 3. mgr. vek ég sérstaka athygli á ákvæðum um að tryggja skuli börnum í lögum þá vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Þetta tel ég vera mikilsvert nýmæli í frv. Í 15. gr. frv. er gerð tillaga um nýja 77. gr. þar sem er fjallað um skattamálefni. Í greininni er tekið af skarið með ákveðnum hætti um að löggjafinn megi ekki framselja til stjórnvalda ákvörðun um hvort skattur verði lagður á, honum breytt eða hann afnuminn. Mikilsvert atriði er einnig bann við afturvirkni skattalaga. Í síðari mgr. segir svo með leyfi forseta: ,,Enginn skattur verður lagður á nema heimild hafi verið fyrir honum í lögum þegar þau atvik urðu sem ráða skattskyldu.`` Þannig yrði komið í veg fyrir að unnt væri t.d. að breikka skattstofn, hækka hann eða leggja á önnur gjöld eftir álagningu ellegar leggja á einhvers konar nýjar álögur með afturvirkum hætti. Afturvirk ívilnun eða skattalækkun yrði hins vegar að sjálfsögðu heimil. Loks er í 16. gr. fyrirmæli um rétt sveitarfélaga til að ráða sjálf málefnum sínum. Hér er ekki um efnisbreytingu að ræða en tekið sérstaklega fram að tekjustofnar sveitarfélaga skuli ákveðnir með lögum. Rétt er að þingnefndin kanni sérstaklega hvort þessi ákvæði ættu að vera ítarlegri. Að lokum vil ég taka fram að með frv. er ráðgert að tvö núgildandi ákvæði í VII. kafla stjórnarskrárinnar verði felld niður. Annars vegar áðurnefnt ákvæði í 78. gr. um að sérréttindi bundin við aðal, nafnbætur og lögtign megi aldrei í lög leiða. Hef ég þegar útskýrt það atriði. Hins vegar er um það að ræða að fella niður 75. gr. um skyldu sérhvers vopnfærs manns að taka sjálfur þátt í vörn landsins eftir því sem nánar kunni að verða fyrir mælt með lögum. Telja verður að ákvæði þetta hafi tæpast raunhæft gildi. Ég legg þó mikla áherslu á að ekki má draga þá ályktun af brottfalli þessarar greinar að varnarskyldu verði ekki við komið um ókomna framtíð. Slíkri skyldu verður að sjálfsögðu unnt að koma á með almennum lögum eftir sem áður ef þær aðstæður sköpuðust að slíkt yrði talið nauðsynlegt. Ekki er talin þörf á að mæla fyrir í stjórnarskrá um þessa skyldu manna. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að mér finnst nokkur eftirsjá af báðum þessum gömlu ákvæðum. Ég tel rétt að þingnefndin hugi nánar að báðum þessum greinum og kanni hvort þeim megi koma fyrir með góðu móti í textanum. Virðulegi forseti. Ég hef nú í stórum dráttum gert grein fyrir efni þessa frv. og skal ekki lengja mál mitt enda er greinargerð með því, eins og ég hef þegar sagt, mjög vönduð og ítarleg. Ég vil að síðustu enn á ný þakka samstarfsmönnum mínum, formönnum hinna þingflokkanna, fyrir mjög ánægjulegt samstarf um þetta mál, svo og öðrum þeim sem unnið hafa fyrir þennan hóp. Loks vil ég þakka stjórnarskrárnefndinni sem vissulega lagði mikið til þess máls sem hér er mælt fyrir. Að svo mæltu legg ég til, virðulegi forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og þeirrar sérnefndar um stjórnarskrármál sem kosin hefur verið.

Frú forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. þm. og frsm. Geir H. Haarde ítarlega framsögu fyrir þessu máli og jafnframt þakka honum samstarf á fyrri stigum við undirbúning þess. Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands er ekki stór bók en hún er merkilegt ritverk. Hún setur með nokkrum hætti ramma um líf okkar, hún setur skorður um breytni, setur stjórnvöldum hömlur og leggur löggjafanum starfsreglur. Ég tel að okkur beri að hafa stjórnarskrána í heiðri og virða hana í hvívetna. Breytingar á stjórnarskrá þarfnast mjög vandaðs undirbúnings og þar má ekki hrapa að neinu. Í okkar reglum er það að breytingar á stjórnarskrá þarfnast þess að vera samþykktar á tveimur þingum og fari fram kosningar á milli þannig að raunverulega gengur breytingin á stjórnarskránni með óbeinum hætti undir þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta tel ég rétt að hafa í heiðri. Það má ekki vera það auðvelt að breyta stjórnarskrá, svo miklum grundvallarlögum sem hér er um að ræða, að það freisti ákafamanna í valdabaráttu eða fljótræði. Hér er til umræðu svokallaður mannréttindakafli stjórnarskrár, þ.e. VII. kafli stjórnarskrárinnar. Nú er það svo að við höfum búið við mannréttindi hér á Íslandi. Það má enginn skilja það svo að þau séu ófullkomin og ég er ekki sammála því sem fram kom hjá hv. frsm. að orðalagið væri fornt og hugsunin gamaldags í þeim ákvæðum sem standa í gildandi stjórnarskrá um þetta efni. Ég held að þau séu auðskiljanleg og orðuð með viðunandi hætti. Þessi mannréttindaákvæði sem við höfum búið við í gildandi stjórnarskrá hafa að flestu leyti skapað góð skilyrði fyrir borgarana og þar fyrir utan er svo guði fyrir að þakka að siðferðiskennd okkar flestra býður okkur að fara eftir skráðum eða óskráðum reglum um þetta efni. En þrátt fyrir viturleg ákvæði í stjórnarskrá hafa komið fram athugasemdir við einstaka ákvæði og þetta frv. er tilraun til þess að bæta þar úr eða skýra nánar einstök ákvæði. Um þetta var eins og menn muna ályktað á hátíðarfundi á Þingvöllum 17. júní 1994. Í 1. og 2. gr. er nokkuð breytt orðalag frá gildandi stjórnarskrá og ég tel að það sé til bóta en hv. frsm. er búinn fara svo nákvæmlega yfir þær breytingar sem gerðar eru á frv. að ég sleppi því að mestu leyti. Mjög mikilvæg í þessu frv. er jafnréttis- eða jafnræðisreglan. Hún á að vera leiðarljós í löggjöfinni og það er mjög mikilvægt. Í 3. gr. frv. er lagt til að 65. gr., upphafsgreinin, verði svohljóðandi: ,,Allir skulu vera jafnir fyrir lögum án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.`` Þessu er ég mjög sammála. Hitt er svo annað mál að þetta gefur manni tilefni til að velta vöngum yfir ýmsum atriðum í löggjöf okkar. Á dagskrá þessa fundar man ég ekki betur heldur en sé t.d. ný lagasetning um brunamál. Í því frv. sem gert er ráð fyrir að afgreitt verði í dag er kannski ekki farið alveg nákvæmlega eftir þessari jafnréttisreglu. Það er ekki sama hvar maður missir eign sína í eldi, það er ekki sama samkvæmt þessu. Ef hann missir hana í sveitarfélagi eða á stað þar sem fasteignamat er lágt, þá fær hann ekki bætur með sama hætti eins og ef hann yrði fyrir tjóni þar sem fasteignaverð er hátt. Þetta gefur manni tilefni til verulegrar umhugsunar. Þó að um sams konar eign sé að ræða þá eru menn ekki jafnsettir til bóta. Nóg um það, frú forseti. En ég vek athygli á þessu þar sem þetta ber upp á sama daginn, þessar tvær afgreiðslur. Bótarétturinn er sem sagt samkvæmt því frv. sem við væntanlega samþykkjum hér síðar í dag misjafnt eftir því hvar menn búa. Það er mjög mikilvægur kafli í þessu frv. sem varðar frelsissviptingu, friðhelgi einkalífs, friðhelgi eignarréttar. Í 10. gr. frv. segir í seinni mgr.: ,,Með lögum má takmarka rétt annarra en íslenskra ríkisborgara til að eignast fasteignaréttindi eða hlut í atvinnufyrirtæki hér á landi.`` Hér er um að ræða nýmæli. Ég er ekki alveg viss um að þetta sé fullkomið orðalag. Ég tel að nefndin sem fær málið til meðferðar þurfi að velta því fyrir sér hvort þessi málsgrein sé nákvæmlega rétt orðuð. Mér finnst að það gæti komið til greina að orða hana eitthvað á þann hátt: ,,Með lögum má takmarka rétt annarra en íslenskra ríkisborgara til að eiga eða eignast fasteignaréttindi eða hlut í atvinnufyrirtæki hér á landi.`` Nú getur það verið þannig að íslenskur ríkisborgari eignist eign hér á landi en flytji síðan úr landi og gerist e.t.v. ríkisborgari í öðru landi, þá finnst mér að það eigi að gilda það sama um eignarhaldið og ef erlendur ríkisborgari væri að eignast fasteignaréttindi eða hlut í atvinnufyrirtæki. Þetta legg ég hér inn í þessa umræðu hv. þm. til umhugsunar. Í þessu frv. er samhjálparhugsun og það tel ég mjög mikilvægt. Ég vitna sérstaklega til 14. gr. frv. og ég tel að það sé mikilvægt að við höfum það í huga í okkar grundvallarlögum að við komum hvert öðru við og berum með vissum hætti ábyrgð hvert á öðru. Svo best verður hér siðað samfélag að menn hafi þetta ætíð í minni. Ég tel að það sé til bóta að banna afturvirkni skatta og skýra nokkuð rétt sveitarfélaga. Ég tel, frú forseti, að við samningu þessa frv. hafi yfirleitt ráðið góðviljuð hugsun og réttlætiskennd, hugsun samhjálpar og samvinnu og þar af leiðir að ég tel að það sé fengur að því að breyta stjórnarskránni með þeim hætti sem hér er lagt til.

Virðulegi forseti. Eins og öllum er kunnugt þá hefur dregist æðilengi að fram fari heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Vissulega hefði verið æskilegt og eðlilegt að þessu verki hefði verið lokið á sl. sumri þegar þjóðhátíð var haldin á Þingvöllum. Þetta var hægt og átti auðvitað að gera en tókst ekki og þýðir ekki að sakast um það frekar. Staðreyndin er sú að að þessu máli hefur verið unnið æðilengi og tvær stjórnarskrárnefndir hafa starfað samfellt frá árinu 1973 og í sjálfu sér unnið býsna gott verk og lagt fram margvíslegar tillögur, þar á meðal mjög ítarlegar tillögur á árinu 1982, en það hefur staðið upp á stjórnmálaflokkana að fjalla um málið og taka afstöðu til þeirra tillagna sem nefndin hefur sent frá sér. Það verður sem sagt ekki skrifað á reikning stjórnarskrárnefndar hvað þetta hefur tekið langan tíma. Það eru stjórnmálaflokkarnir og Alþingi sem verða að axla þá ábyrgð. Stundum heyrist sagt að stjórnarskráin hafi ekki verið endurskoðuð í 120 ár. Það er kannski nokkuð mikið sagt því að auðvitað er það svo að I. og II. kafli stjórnarskrárinnar voru endurskoðaðaðir við stofnun lýðveldis 1944, þeir hlutar hennar sem fjalla um skiptingu valdsins í okkar þjóðfélagi og um forsetaembættið. Síðan hefur III. kafli stjórnarskrárinnar, um kosningar til Alþingis, margoft verið endurskoðaður, seinast árið 1983, og IV. kaflinn, um störf Alþingis, var endurskoðaður árið 1991 þegar þingið var gert að einni málstofu. Það eru því fyrst og fremst V.--VII. kafli stjórnarskrárinnar sem aldrei hafa gengið í gegnum neina raunverulega endurskoðun. Ég hafði gert mér vonir um það að í þessum áfanga yrði reynt að endurskoða einmitt þann hluta stjórnarskrárinnar sem aldrei hefur hlotið neina sérstaka meðhöndlun og var að því leyti óánægður með niðurstöðu stjórnarskrárnefndar á sl. vori þar sem sendar voru tillögur sem eingöngu vörðuðu mannréttindaákvæðin. En nú hefur orðið bragarbót vegna þess að hér er verið að endurskoða miklu stærri hluta stjórnarskrárinnar heldur en var uppi á borðum okkar á sl. vori, þ.e. hér er undir allur VI. og VII. kaflinn, um trúfrelsi, mannréttindi og önnur ákvæði sem þar er að finna. Það má því segja að það séu í raun og veru eingöngu ákvæðin um dómendur í V. kaflanum sem verða út undan og má auðvitað spyrja sig að því hvort ekki hefði verið ástæða til að líta á þau ákvæði einnig í framhjáhlaupi þar sem ég hygg að þau þarfnist líka endurskoðunar, í öllu falli viss ákvæði þeirra. En sem sagt, hér liggur fyrir samkomulag sem allir þingflokkar standa að og ég tel að sé á margan hátt mjög vel viðunandi. Það er búið að vinna vel í þessu máli frá því í vor að málið var til umræðu milli þingflokkanna og það hafa orðið verulegar breytingar á frv. og ég tel að við getum fagnað því að hér hefur verið vel unnið. Ég hef ekki tíma til þess að fara í einstök ákvæði en ætla þó að víkja örfáum orðum að nokkrum ákvæðum frv. Í 3. gr. frv. er svonefnd jafnræðisregla sem segir: ,,Allir skulu vera jafnir fyrir lögum án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.`` Ég vil láta þess getið hér að vissulega gat komið til álita að þessi upptalning væri ítarlegri en þarna er og það gat komið til greina að fötlun væri nefnd í þessu samhengi. Það er svo að þegar litið er á nýjustu gögn um stjórnarskrármál þá er að finna t.d. í stjórnarskrá Kanada, sem er nýlega sett, ákvæði þar sem orðið fötlun er tekið inn í þessa upptalningu og vissulega hefði það getað komið til greina. En ekki var það nú samt niðurstaðan í þessum umræðum og það verður þá til nánari umfjöllunar í stjórnarskrárnefnd sem fær málið til skoðunar. Það er líka fjallað um þetta í greinargerðinni, að vissulega verði að líta svo á að orðin ,,og stöðu að öðru leyti`` geti átt við fleiri tilvik heldur en þau sem eru berum orðum talin upp í greininni og þar eru menn auðvitað m.a. með í huga fötlun. Einnig vil ég benda á svonefndan barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem einmitt er upptaling af þessu tagi, en þar er fötlun m.a. skilgreind. Þetta þarf kannski að skoða aðeins betur í viðkomandi nefnd, en ég vek athygli á því að þarna gat verið um álitamál að ræða. Ég vil líka taka það fram að ég sakna þess að ekki eru tekin hér upp þau ákvæði sem stjórnarskrárnefndin gerði að tillögu sinni árið 1982 og fjölluðu um rétt til útivistar, um þjóðareign og um þjóðaratkvæði. Ég vil nefna þessi ákvæði hér vegna þess að þau eiga heima í þessu samhengi en eru ekki með í frv. eins og það liggur hér fyrir. Í fyrsta lagi var það tillaga stjórnarskrárnefndar 1982 að inn í stjórnarskrána kæmi svofellt ákvæði, með leyfi forseta: ,,Fjórðungur alþingiskjósenda getur óskað eftir því að fram fari ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla um einstök málefni. Um framkvæmd slíkrar þjóðaratkvæðagreiðslu skal nánar fyrir mælt í lögum. Rétti íbúa sveitarfélags til þess að óska eftir atkvæðagreiðslu um málefni sveitarfélagsins skal og skipað með lögum.`` Þetta er ákvæði sem ég flokka undir mannréttindi og hefði gjarnan viljað sjá í okkar stjórnarskrá, en um það var ekki samkomulag. Í öðru lagi gerði stjórnarskrárnefndin 1982 svofellda tillögu, með leyfi forseta: ,,Náttúruauðlindir landsins skulu vera ævarandi eign Íslendinga. Auðlindir hafs og hafsbotns innan íslenskrar lögsögu eru þjóðareign. Eignarrétti að öðrum náttúruauðæfum skal skipað með lögum.`` Þarna er um að ræða ákvæði sem tvímælalaust ætti heima í stjórnarskrá okkar, en ekki varð samstaða um að það yrði tekið hér inn í þetta frv. Loks er að nefna ákvæðið um útivist, en það var svohljóðandi: ,,Vernda skal náttúru landsins og auðlindir þess svo að ekki spillist líf eða land að nauðsynjalausu. Landsmönnum öllum skal tryggður réttur til eðlilegrar nýtingar landsins til útvistar. Nánar skal fjallað um rétt þennan í lögum.`` Þarna er vikið að máli sem mjög reynir á í nútímaþjóðfélagi og ég tel að slíkt ákvæði hefði sannarlega átt heima í okkar stjórnarskrá, en um það var sem sagt ekki samkomulag. Ég tel hins vegar óhjákvæmilegt að nota þetta tækifæri sem hér gefst til að vekja athygli á því að þarna getur ýmislegt vantað sem mönnum finnst að ætti að vera inni í þessu frv. en er þar ekki og þar á meðal eru þessi ákvæði sem ég hef hér nefnt. Ég tel það ágætt að tekið er af skarið í þessu frv. um hvernig skilja beri félagafrelsi. Eins og kunnugt er eru ákvæði í núverandi stjórnarskrá um félagafrelsi og gert er ráð fyrir því að svo verði áfram og það verði sagt í stjórnarskránni: ,,Rétt eiga menn á að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi án þess að sækja um leyfi til þess`` o.s.frv. Síðan kemur hér inn nýmæli sem skapar mönnum rétt til þess að standa utan félaga og nefnt hefur verið neikvætt félagafrelsi. En það segir hér í 2. mgr. 12. gr.: ,,Engan má skylda til aðildar að félagi.`` Þetta held ég að eigi fullan rétt á sér í nútímasamfélagi og dómar Mannréttindadómstólsins sýna að okkur Íslendingum er þörf á að skilgreina þennan rétt einstaklingsins. Hins vegar vara ég menn mjög við því að draga rangar ályktanir af þessari tillögugerð og ég vek á því athygli að t.d. í Morgunblaðinu í gær er það gert þar sem slegið er upp í blaðinu frétt undir fyrirsögninni ,,Skylduaðild félaga og dauðarefsing bönnuð.`` Þar er lítillega að þessu vikið í viðtali við hv. þm. Geir Haarde og sagt að meðal nýmæla í frv. sé bann við afturvirkni skattalaga og eins og segir hér í greininni, með leyfi virðulegs forseta: ,,Bannað verður að skylda menn til aðildar að félögum.`` Síðan ekkert meira en þetta. Þetta er auðvitað hálfur sannleikur og eins gott að víkja að þessu hér þannig að ekki komi upp alvarlegur misskilningur um efni þeirra breytinga sem hér eru á ferðinni því að staðreyndin er auðvitað sú að í frumvarpsgreininni er meira sagt en þetta. Það segir nefnilega, með leyfi virðulegs forseta, til viðbótar því að engan megi skylda til aðildar að félagi: ,,Með lögum má þó kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmættu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttina annarra.`` Sem sagt, það er ekki fortakslaust bann við því að skylda menn til aðildar að félagi sem þarna er á ferðinni. Það er alls ekki. Það er þvert á móti gert ráð fyrir því að það megi skylda menn til að eiga aðild að félagi, en gengið út frá því að það sé þá gert með lögum og að í viðkomandi lögum sé skilgreint til hvers það sé gert, hvert sé lögmætt hlutverk skyldunnar og að það sé vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Til þess að skýra þetta ögn betur má nefna, eins og hv. þm. Geir Haarde gerði hér áðan, að þarna getur verið átt við húsfélög eða veiðifélög. Það getur líka verið nauðsynlegt að skylda menn til aðildar að stéttarfélögum og sem dæmi um það get ég nefnt Lögmannafélagið. Það gegnir almennu hlutverki í þjóðfélagi okkar með því að hafa eftirlit með lögmönnum og því er talið nauðsynlegt að skylda alla lögmenn til að vera í þessu félagi. Þar er um lögmælt hlutverk að ræða og nauðsyn að þeir séu í þessu félagi og þar af leiðandi á skylduaðild rétt á sér í slíku tilviki. Annað dæmi um þetta eru lögin um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, en þar segir í 2. gr.: ,,Öllum launamönnum og þeim sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi er rétt og skylt að eiga aðild að lífeyrissjóði viðkomandi starfsstéttar eða starfshóps, enda starfi lífeyrissjóðurinn samkvæmt sérstökum lögum eða reglugerð sem staðfest hefur verið af fjmrn.`` Hérna er einmitt um að ræða lögmælt hlutverk félags sem heimilt er að skylda menn til að eiga aðild að. Að öðru leyti vil ég segja það hér að almenna reglan er sú að menn eru ekki skyldugir til þess að vera í verkalýðsfélögum og ef einhverjum dettur það í hug að hér sé um að ræða eitthvað sem stríði sérstaklega gegn hagsmunum verkalýðshreyfingarinnar að þessu leyti þá er það misskilningur vegna þess að það er ekki um að ræða skylduaðild að verkalýðsfélögum í okkar löggjöf. Aftur á móti er um það að ræða að stéttarfélögin reyni að tryggja lágmarkskjör og það er sem sagt öllum skylt að lúta þeim lágmarkskjörum sem verkalýðshreyfingin gerir samninga um, en það er dálítið annar handleggur. Þannig segir t.d. í lögunum um starfskjör launafólks: ,,Laun og önnur starfskjör sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um skulu vera lágmarkskjör fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á svæði því er samningurinn tekur til. Samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar ákveða skulu ógildir.`` Þarna er löggjafinn að krefjast þess að samningar séu haldnir og þeir gildi um alla. En það er dálítið annað en hitt að skylda menn til þess að vera í verkalýðsfélögum eða stéttarfélögum. Það getur átt við í einstaka tilviki, eins og ég hef þegar rakið, en er alls ekki almenna reglan. Hitt er svo annað mál að það hefur verið innheimt svokallað stéttarfélagsgjald hvort sem menn eru í viðkomandi stéttarfélagi eða ekki og það er mál út af fyrir sig sem þarf auðvitað nánari skoðunar við, en þar er um að ræða vinnuréttargjald sem menn greiða fyrir það að félögin tryggja þeim lágmarkslaun. Ég vil svo segja það að endingu að það eina sem vantar á við undirbúning og meðferð þessa máls er að það sé rækilega kynnt fyrir landsmönnum öllum. Ég tel að vísu að Alþingi hafi haft þar góða forgöngu þegar það tók þetta mál upp sem eitt aðalmál sitt á hátíðarfundinum á Þingvöllum í sumar og það má segja að þáltill. sem þá var kynnt var kynning á málinu, en meira þarf til. Það er ekki aðeins að þetta mál þurfi nú rækilega skoðun í nefnd og að safna verði umsögnum frá aðilum í þjóðfélaginu heldur þarf líka að kynna málið rækilega og fá um það almenna umræðu í þjóðfélaginu.

Virðulegi forseti. Ég vil nýta mér andsvarsréttinn hér vegna þess að hv. síðasti ræðumaður nefndi nafn mitt í máli sínu, í tilefni af stuttu fréttaviðtali sem var í Morgunblaðinu í gær. Ég held að það sé alveg ástæðulaust að upp komi einhver misskilningur um þetta atriði. Ég held að allir sem hlýddu á mál mitt áðan geri sér ljóst hvert efni þessarar greinar er, 2. mgr. 12. gr. frv. Ég held að það sé enginn misskilningur milli okkar hv. síðasta ræðumanns um það efni, enda held ég að þau dæmi sem hann tók um annars vegar húsfélög og hins vegar Lögmannafélagið séu því til staðfestingar. Ég kann hins vegar ekki skýringar á því af hverju fyrirvarinn eða undantekningin réttara sagt féll brott í þessu viðtali, en auðvitað er það þannig að í frv. er gert ráð fyrir því að engan megi skylda til aðildar að félögum, þó með þeirri undantekningu sem 2. málsl. 2. mgr. gerir ráð fyrir. Þannig að um þetta þarf ekkert að deila eða búa til neinn misskilning út af. Ég vil síðan taka undir það sem hv. ræðumaður sagði um nauðsyn þess að málið fái kynningu í þjóðfélaginu. Það var einmitt það sem fyrir okkur vakti, okkur báðum og öðrum flutningsmönnum, með því að reyna að koma þessu máli inn í þingið fyrir jól og til nefndar. Það var einmitt að skapa svigrúm fyrir slíka kynningu í þjóðfélaginu þannig að allir sem láta sig þessi mál varða hafi svigrúm í einhverjar vikur til þess að fjalla um málið áður en það kemur hér til endanlegrar meðferðar í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að ég var ekki á nokkurn hátt að áfellast hv. þm. Geir Haarde fyrir það viðtal sem hér er um að ræða. Það væri miklu frekar að ég gæti áfellst fréttaritarann sem sló þessu máli upp í blaðinu fyrir að láta sér sjást yfir það að tillgr. er miklu lengri en þetta og það er ekki um það að ræða að það sé verið að banna skylduaðild félaga, heldur er þvert á móti gert ráð fyrir því í þessari stjórnarskrárgrein, fyrirhuguðu, að það megi kveða á um skylduaðild í félögum með nánar tilgreindum skilyrðum eins og þar kemur fram. Þannig að það er fyrst og fremst framsetningin í blaðinu sem var ekki alveg nógu nákvæm. Ég dreg þetta fram núna í umræðunni fyrst og fremst vegna þess að ég hef orðið var við það að þessi litli uppsláttur í blaðinu hefur valdið töluverðum misskilningi. Menn reka upp stór augu og segja: Getur það verið að þetta sé svona, að nú sé bara skylduaðild félaga alfarið bönnuð? En það er ekki og þess vegna hef ég rætt þetta hér, að ég vil reyna að tryggja það að ekki verði um þetta einhver verulegur misskilningur.

Virðulegi forseti. Ég held að misskilningnum sé nú eytt. Aðalatriðið er það sem segir í 2. málsl. þessarar málsgreinar, að til þess að skylda megi menn til aðildar að félagi verður að liggja fyrir í lögum ákvörðun löggjafans um það atriði, en þó þannig að hlutverkið sé tiltekið í lögunum og það sé annaðhvort í almannaþágu eða vegna réttinda annarra. Annaðhvort vegna almannahagsmuna eða vegna réttinda annarra. Þetta held ég að sé alveg skýrt. Það verður að liggja fyrir af hálfu löggjafans að hann feli einhverju tilteknu félagi slíkt hlutverk.

Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en tekið undir það sem hv. þm. sagði hér. Það er alveg hárrétt sem hann sagði, að þannig er það að þetta þarf fyrst og fremst að vera skilgreint í lögum. Ég vildi bara fá að bæta því við til skýringar að meginbreytingin frá núverandi löggjöf yrði þá sú að það væri skýrt tekið fram í stjórnarskránni að það væri ekki hægt að skylda menn til aðildar að félagi með t.d. útgáfu reglugerðar af hálfu ráðherra. Það hefur hins vegar komið fyrir og það var einmitt það sem gerðist í hinu fræga Framamáli, sem var vísað til Mannréttindadómstólsins, að skylduaðildin byggðist á reglugerðarákvæði. Það var reyndar fleira sem þar kom við sögu að sjálfsögðu, málið var flóknara en það. En ég vildi fyrst og fremst koma því á framfæri að ég skil málið þannig að þessi skilgreining á skylduaðild felur það í sér að það er ekki lengur hægt að leyfa eða kveða á um skylduaðild að félagi eingöngu í reglugerð heldur verður Alþingi að fjalla um það með lögum og skilgreina til hvers það er gert og hvert er hlutverk lagasetningarinnar.

Virðulegi forseti. Frá því að sögur hófust eru þekkt dæmi um fólk sem ekki sættir sig við valdníðslu, ríkjandi gildismat og þær skorður sem lög og reglur settu mannlífinu. Þrællinn Spartakus, Jesús frá Nazaret, Jóhanna af Örk, Jóhann Húss og fleiri og fleiri fyrr á öldum gerðust boðberar nýrra hugmynda eða foringjar þeirra sem mótmæltu og urðu að gjalda fyrir með lífi sínu. Það var ekki fyrr en á síðari hluta 17. aldar og í upphafi hinnar 18. sem andans menn og heimspekingar í Englandi og Frakklandi settu á blað nýjan skilning á uppruna valdsins og rétti einstaklinganna. Skilning sem átti nokkra samsvörun við hugmyndir hinna fornu Grikkja í Aþenu. Það var svo komið í Evrópu að konungar, keisarar, aðall og klerkar, sem þóttust hafa vald sitt frá guði, höfðu sölsað undir sig miklar eignir sem sumar hverjar höfðu áður talist til almenninga. Þeir réðu skattlagningu, dómstólum og löggjöf, nutu skattfrelsis og höfðu forgang til allra embætta og menntunar. Forréttindaaðallinn hafi vald til að senda blóma ungra karlmanna í hverja styrjöldina á fætur annarri þar sem gífurlegt mannfall átti sér stað vegna fáránlegrar herstjórnar sem ekkert tillit tók til nýrra vopna og mannslífa. Þeir sem í Frakklandi kölluðust fyrsta og önnur stétt lifðu í vellystingum praktuglega og stóðu öllum framförum fyrir þrifum. Almenningur var réttindalaus og gamalgróin þing sem rætur áttu að rekja til miðalda voru nánast valdalaus. Réttur einstaklinganna til að tjá skoðanir sem ekki féllu valdhöfum í geð var lítill sem enginn, hvort sem í hlut áttu kirkja eða konungar. Menn gátu ekki sótt rétt sinn fyrir dómstólum, allt vald var í höndum þeirra sem ríktu í krafti arfs og titla í skjóli hervalds. Pyndingum og líflátum var miskunnarlaust beitt, jafnt gegn eigin þegnum sem svokölluðum óvinum. Styrjaldir, skattpíning, ríkisskuldir og misrétti skapaði smátt og smátt þá óánægju og valdabaráttu sem leiddi til aftöku Karls konungs I. í Englandi árið 1649. Í kjölfar hennar og þess umróts sem á eftir fylgdi setti heimspekingurinn John Locke fram hugmyndir sínar um náttúruréttinn, rétt hvers manns til frelsis, lífs og eigna sem felur í sér takmörkun á rétti valdhafa til að ráðskast með einstaklingana. Franski heimspekingurinn Montesquieu benti á hættuna sem fylgt getur samþjöppun ríkisvaldsins og hann setti fram kenninguna um þrígreiningu ríkisvaldsins í framkvæmdarvald, löggjafarvald og dómsvald þar sem hvert valdsvið hefði eftirlit með öðru og tryggði þannig að vald væri ekki misnotað í þágu ákveðinna hópa. Loks setti Frakkinn Rousseau fram hugmyndina um þjóðfélagssáttmálann sem segir að í gildi sé óskráður sáttmáli milli stjórnvalda og fólksins. Valdið kemur frá fólkinu og almannahagur skal hafður að leiðarljósi við stjórnun samfélagsins. Brjóti stjórnendur sáttmálann sé það réttur þjóðarinnar að losa sig við vonda stjórnendur eða hinn svokallaði uppreisnarréttur, ,,usus rebellionis``. Hér má bæta við hugmynd enska heimspekingsins Benthams þess efnis að hlutverk löggjafans sé að tryggja sem mesta hamingju fyrir sem flesta einstaklinga. Allar þessar hugmyndir eru skjalfestar í sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna frá 1776 og stjórnarskránni sem fylgdi í kjölfarið, svo og yfirlýsingum og stjórnarskrám frönsku byltingarinnar frá tímabilinu 1789--1793. Allir menn eru bornir frjálsir og þeir skulu njóta skilgreindra mannréttinda er inntak þessara merku yfirlýsinga sem samdar voru fyrir rúmum 200 árum og stjórnarskrár og mannréttindasáttmálar nútímans byggjast á. En mannréttindaskilningurinn var sérkennilegur, bæði í Bandaríkjunum og Frakklandi á þessum miklu umrótatímum eins og reyndar bæði fyrr og síðar. Hver taldist maður og hverjir áttu að njóta réttinda? Bandaríkin voru þrælasamfélag og á meðan verið var að semja stjórnarskrána var hart deilt um það hvort þrælarnir skyldu taldir til íbúa hins nýja ríkis. Það skipti miklu máli vegna skiptingar þingsæta í fulltrúadeildinni á milli fylkja. Mannréttindin voru fyrst og fremst bundin við hvíta karlmenn sem áttu eignir. Fátæklingar og konur nutu takmarkaðra réttinda, mannréttindi komu þeim lítið við og tók næstu 150 árin að leiðrétta þann skilning. Í Frakklandi var gengið lengra. Þar náðu mannréttindi til meginþorra karlmanna, en þegar kvennahreyfing frönsku byltingarinnar setti fram mannréttindayfirlýsingu kvenna 1791 voru forustukonurnar handteknar og settar undir fallöxina. Þessar gömlu stjórnarskrár og sú uppreisn sem í þeim fólst gegn ríkjandi þjóðfélagskerfum markaði tímamót í sögu Vesturlanda. En gagnvart einstaklingunum sem þau áttu að verja höfðu þær mismunandi merkingu. Þær reyndust þó síðar meir þau vopn sem dugðu í mannréttindabaráttu jafnt svartra manna sem kvenna og hinna fátæku. Þannig geta stjórnarskrár verið innantóm orð ef hugsunin á bak við þær er ekki sú að tryggja rétt allra eða ef samfélagið ræður ekki yfir tækjum til þess að tryggja framkvæmdina. Í Sovétríkjunum var samþykkt þessi líka fína stjórnarskrá árið 1936 á tíma Stalíns sem í orði tryggði allt milli himins og jarðar en í verki var hún ekki pappírsins virði. Því miður er sömu sögu að segja um mörg ríki heims sem á undanförnum áratugum hafa undirritað mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sáttmálann um afnám alls misréttis gegn konum og barnasáttmálann auk mannréttindasáttmála Evrópuráðsins en einmitt þessa dagana vekur virðingarleysi tyrkneskra dómstóla fyrir skoðanafrelsi þingmanna af kúrdískum uppruna hneykslan víða um heim. Samkvæmt skýrslum Amnesty International eru gróf mannréttindabrot nú framin í 152 ríkjum heims en sem betur fer er Ísland ekki að finna á þeirri skrá. Virðulegi forseti. Það er erfitt að tímasetja upphaf mannréttindaumræðu á Íslandi og að hvaða marki slíkar hugmyndir voru til umræðu áður en Baldvin Einarsson setti kröfu á blað upp úr 1830 en svo mikið er víst að umrótið í Danmörku 1848 og danska stjórnarskráin, grundloven, sem gekk í gildi 5. júní 1849 kom mikilli hreyfingu á sjálfstæðisbaráttu Íslendinga. Í kjölfarið setti sjálfstæðishreyfingin fram kröfur um að ná hinu þrískipta valdi inn í landið jafnframt kröfum um prentfrelsi og fundafrelsi. Danir höfnuðu kröfum Íslendinga að sinni en þar kom að árið 1874 að Kristján konungur IX. heimsótti landið með stjórnarskrá fyrir Ísland í farteskinu. Þar með kom löggjafarvaldið, fjárveitingavaldið og skattlagningavaldið í landið, reyndar með þeim annmörkum að samþykki konungs þurfti til að lög öðluðust gildi. Í fyrsta sinn var kveðið á um trúfrelsi, prentfrelsi og ýmis önnur mannréttindi í íslenskum lögum, mannréttindi í anda bandarísku og frönsku stjórnarskrárinnar. Það hefur eflaust verið hátíðleg stund á Þingvöllum þegar stjórnarskráin var kynnt 1874 rétt eins og það var hátíðlegt í rigningunni 1944 þegar henni var breytt í þá veru að afnema með öllu áhrif hins danska konungsvalds sem hér hafði ríkt um aldir. Eins var það hátíðleg stund 17. júní í sumar, rétt eftir að svanirnir flugu sitt oddaflug yfir völlunum við Öxará, að samþykkja endurskoðun á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar sem flest hver hafa staðið óbreytt frá því að Kristján konungur IX. kom með ,,frelsisskrá í föðurhendi`` eins og þjóðskáldið Matthías Jochumsson komst að orði í kvæði af því tilefni. Virðulegi forseti. Endurskoðuninni er nú lokið að öðru leyti en því sem kann að gerast í stjórnarskrárnefnd Alþingis og ég hygg að við sem komið höfum að verkinu séum harla ánægð. Ég get tekið undir með 1. flm. frv. til stjórnarskipunarlaga á þskj. 389 sem sagði að þetta frv. yrði sennilega með merkari málum þessa kjörtímabils. Með þeim breytingum sem hér eru lagðar til er verið að treysta stöðu einstaklinganna gagnvart valdhöfum, það er verið að binda í lög reglur sem gilt hafa í raun og það er verið að leiða í lög ný ákvæði í samræmi við þá alþjóðlegu mannréttindasáttmála sem við erum aðilar að. Ég vil nú gera grein fyrir þeim nýmælum sem ég tel einna merkust í þeim breytingum sem lagðar eru til á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, en frsm. gerði ítarlega grein fyrir þeim breytingum sem frv. felur í sér. Ég vil þá fyrst nefna 1. gr. þessa frv. þar sem kveðið er á um trúfrelsi og verið að færa þessa grein til nútímahorfs í samræmi við það sem gerst hefur í trúarmálum á undanförnum árum. Í 2. gr. er kveðið á um það að enginn megi neins í missa af borgaralegum og þjóðlegum réttindum fyrir sakir trúarbragða sinna né heldur megi nokkur fyrir þá sök skorast undan þegnskyldu. Ég hef nokkuð velt því fyrir mér, virðulegi forseti, hvað þetta þýðir og hvað menn eiga við með þegnskyldu en eftir því sem ég best veit er ekki mikið um það að Íslendingar séu kallaðir til til að sinna þegnskyldu. Ég held að nefndin þurfi aðeins að velta fyrir sér hvað í þessu felst. Í sömu grein er ákvæði sem haldið er í stjórnarskránni þess efnis að þeir sem eru utan trúfélaga skuli greiða gjald til Háskóla Íslands. Þetta ákvæði er auðvitað barn síns tíma og nefndin þarf að velta því fyrir sér hvort það beri að gera einhverja breytingu á þessu ákvæði. En mikilvægasta grein þessa frv. er 3. gr. þar sem kveðið er á um að allir skulu vera jafnir fyrir lögum án tillits til kynferðis o.s.frv. Hér þarf einnig að athuga hvort það beri að telja upp fleiri atriði, en vegna þess sem fram kom í máli hv. þm. Ragnars Arnalds þegar hann nefndi fötlun þá eru ákaflega skiptar skoðanir um það meðal þeirra sem sinna málefnum fatlaðra hvort það sé rétt að vera að telja þá sérstaklega með, hvort þeir eru ekki einfaldlega meðal allra þeirra sem skuli vera jafnir fyrir lögum. Ég lít svo á að þessi grein kveði á um jafnan rétt og hún feli ekki sér að einhvers konar jákvæð mismunun, eins og það hefur verið kallað, sé bönnuð, þ.e. ákvæði sem kveða á um það að jöfnum rétti skuli náð. Ég vil þá víkja aðeins að 6. gr. frv. Hér í milli er kveðið á um rétt manna sem sviptir eru frelsi og hvernig með þau mál skuli farið. Vil ég reyndar nefna að í 5. gr. er nýtt ákvæði sem kveður á um að hafi menn verið sviptir frelsi að ósekju skuli þeir eiga rétt til skaðabóta. Í 6. gr. er um mjög mikilvæg atriði að ræða þar sem verið er að vísa til ómannúðlegrar eða vanvirðandi meðferðar eða refsingar og ég lít svo á að í þessari grein felist m.a. hvers kyns bann við pyndingum. Svo og er kveðið á um bann við nauðungarvinnu. Þessi ákvæði eru í samræmi við alþjóðlega sáttmála. Í 7. gr. er vert að nefna það, sem ég vil lýsa sérstakri ánægju yfir og ég held að verði okkur Íslendingum til mikils sóma, að kveðið er á um það að í lögum má aldrei mæla fyrir um dauðarefsingu. Ég vil geta þess hér að fyrir tilviljun lenti ég á fundi úti í garði í Bandaríkjunum þar sem hópur fólks var að ræða aðgerðir til þess að afnema dauðarefsingu í Pennsylvaníufylki í Bandaríkjunum en dauðarefsingar eru þar afar umdeilt mál. Þegar ég sagði þeim að dauðarefsingu hefði ekki verið beitt á Íslandi frá 1830 þá vakti það mikla athygli og menn sögðu að þarna væri greinilega siðmenntuð þjóð á ferð. Ég held að þetta ákvæði í íslensku stjórnarskránni geti reynst öðrum stuðningur í baráttu gegn dauðarefsingu. Varðandi 9. gr. vil ég taka undir það sem fram kom í máli frsm. að hér er um mjög mikilvæga grein að ræða þar sem kveðið er á um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu en það sem segir síðar í greininni felur í sér að ekki er allt leyfilegt innan veggja heimilisins og að með sérstökum lagaheimildum er heimilt að grípa inn í ef verið er að brjóta réttindi á öðrum. Þá er að nefna 11. gr. þar sem kveðið er á um skoðanafrelsi og tjáningarfrelsi. Þar er jafnframt um takmarkandi ákvæði að ræða sem felur það í sér að löggjafinn getur gripið inn í ef um háttsemi er að ræða sem brýtur í bága við siðgæði eða annað sem mönnum líkar illa. Þetta ákvæði minnir okkur á umræðu sem átti sér stað úti í Svíþjóð þar sem menn sögðu að ákvæði sænsku stjórnarskrárinnar kæmu í veg fyrir að hægt væri að banna barnaklám og ofbeldismyndir sem sannanlega væru samfélaginu skaðlegar. Ég ætla ekki að fara út í umræðu um félagafrelsið. Ég hygg að menn muni þurfa að skoða þá grein mjög vandlega og hvort við höfum fundið hið rétta orðalag en ég held að það hafi verið nauðsynlegt að kveða á um þetta í íslenskum lögum í samræmi við alþjóðlega sáttmála og hér sé verið að fara þá leið að þau félög sem hafa lögmæltu hlutverki að gegna geti skyldað þá sem undir þau heyra til aðildar. Í 14. gr. er líka afar merkilegt ákvæði sem ég hygg að sé ekki að finna í mörgum stjórnarskrám en á rætur að rekja til barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég held einmitt að það sé mjög mikilvægt og merkilegt að í íslensku stjórnarskránni skuli vera minnst sérstaklega á börn og réttindi barna, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.`` Á grundvelli þessa ætti að vera hægt að búa vel að börnum en auk þessa höfum við samþykkt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég taka undir það sem hér hefur komið fram að það eru einstök atriði í þessu frv. sem nefndin þarf að skoða sérstaklega. Jafnframt tek ég undir að það er nauðsynlegt að þetta frv. fái ítarlega og góða umfjöllun úti í þjóðfélaginu. Það er ástæðan fyrir því að þeir sem unnu að frv. reyndu að hraða þeirri vinnu svo sem kostur er til þess að unnt mætti vera að koma málinu til umræðu út í þjóðfélagið. Það eru ýmis ákvæði önnur í stjórnarskránni sem vert hefði verið að athuga og ég nefni þar sérstaklega ákvæði um þjóðaratkvæði og jafnframt vil ég minnast á þær tvær greinar sem ákveðið var að gera tillögu um að fella út úr stjórnarskránni. Ég hef ekki sömu skoðun á þessum málum. Mér finnst viss missir að 78. gr. þar sem kveðið er á um sérréttindi. Þó 3. gr. nái yfir þetta þá er það skemmtilegt í íslenskum lögum að kveðið skuli á um að sérréttindi séu bönnuð og er nú forvitnilegt gagnvart öðrum þjóðum sem tíðka mjög titlatog og ýmis heiti á mönnum sem eiga sér gamlar rætur en það verður að teljast afar ólíklegt að nokkrum manni skuli detta í hug að leiða slíkt í lög hér að taka upp hertogadæmi eða greifadæmi eða eitthvað slíkt þannig að ég held að 3. gr. nái yfir þetta. Hins vegar er ég afar fylgjandi því og vann reyndar mjög að því að fella niður 75. gr. um að sérhver vopnfær maður sé skyldur til þess að taka þátt í vörn landsins eftir því sem nákvæmar kann að vera mælt fyrir um með lögum. Ég tel þessa grein úrelta og að hún eigi ekki við þar sem um vopnlausa þjóð er að ræða. Jafnframt hef ég ýmsar efasemdir varðandi þetta mál þar sem ýmsar þjóðir hafa verið að leiða í lög réttindi manna til þess að víkja frá herskyldu, m.a. af trúarástæðum eða samviskuástæðum. Ég held að það sé okkur til sóma að afnema þetta þó að, eins og fram kemur í greinargerð, ekkert mæli gegn því að ef nauðsyn krefur þá yrði hægt að koma upp einhvers konar vörnum en þessi grein er ekki í samræmi við nútímavopnabúnað. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég segja það að ég tel að hér sé um afar mikilvæga og merkilega löggjöf að ræða. Það er von mín að það náist góð samstaða um afgreiðslu málsins fyrir þinglok því að nái þessar breytingar á stjórnarskránni fram að ganga þá felst í þeim merk réttarbót sem tryggir mannréttindi betur en áður og færir samfélag okkar nær stjórnarháttum sem fela í sér jafnan rétt þjóðfélagsþegnanna.

Virðulegi forseti. Það er ástæða til þess að fagna því að komið er fram frv. um breytingar á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar og þar með framfylgt þeirri ályktun Alþingis frá 17. júní sl. að ljúka endurskoðun á VII. kafla stjórnarskrárinnar á þessu þingi. Frv. er að vísu seint fram komið þannig að lítill tími gefst til umfjöllunar um það ef ljúka á þingi nú í febrúarmánuði nk. En það er alveg ljóst af ákvæðum þessa frv. að það er mikið fagnaðarefni að tekið er á ýmsum mikilvægum og brýnum þáttum í mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar sem fyrir löngu var orðið tímabært að taka á. Það er mjög mikilvægt, eins og hér hefur reyndar fram komið, að ýmsum aðilum í þjóðfélaginu gefist kostur á að tjá sig um ákvæði þessa mikilvæga frv. og gefa álit á því en vonandi tekst það á þeim tíma sem eftir lifir af þinginu. Ég hef ekki átt þess kost að koma að undirbúningi þessa máls og er að sjá þessar tillögur núna í fyrsta sinn eftir umfjöllun formanna þingflokkanna um málið og umræður í þingflokkunum. Ég vil því bíða með að tjá mig í heild efnislega um einstök ákvæði þessa frv. þar til við 2. umr. en mun koma þeirri ósk á framfæri að ég fái aðild sem áheyrnarfulltrúi að þeirri nefnd sem fær þetta mikilvæga mál til skoðunar og umfjöllunar. Ég vil þó nefna örfá atriði við þessa umræðu. Ég tel mjög mikilvægt, eins og reyndar bent er á í greinargerð með frv., að við endurskoðun á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar sé höfð hliðsjón af þeim alþjóðlegu sáttmálum til verndar mannréttindum sem Íslendingar hafa gerst aðilar að og má þar nefna alþjóðlega mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna, svo sem alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, samning um réttindi barna, samning um afnám allrar mismununar gagnvart konum, samning um afnám kynþáttamisréttis og samning um bann við misþyrmingu fólks og mannréttindasáttmála Evrópu og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég hef ekki haft tök á að bera saman þessa alþjóðlegu sáttmála til verndar mannréttindum sem við erum aðilar að við þessi ákvæði frv. en ég tel mjög mikilvægt að bæði mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar og löggjöf verði aðlöguð að þeim sáttmálum. Ég vil líka taka undir það sem reyndar kom fram hjá hv. 3. þm. Norðurl. v. að ég hefði viljað sjá fleiri ákvæði í þessu frv. til stjórnskipunarlaga og get tekið undir ýmislegt sem hann nefndi en vil þó sérstaklega taka undir að það hefði verið rétt að fella undir þessi mannréttindaákvæði aukinn rétt fólks til þjóðaratkvæðagreiðslu í mikilvægum málum eins og nefndin frá 1982 gerði reyndar tillögu um. Á þeim stutta tíma sem ég hef haft til þess að skoða þetta frv. þá sýnist mér að sum af þessum atriðum þurfi nánari skoðunar við og mér finnst það reyndar hafa komið fram hjá flm. sjálfum að það þurfi að skoða ýmis ákvæði nánar, t.d. í 3. gr. frv. sem ég tel mjög mikilvæga. Mér finnst reyndar sum ákvæðin mjög opin og segja lítið en ég vil þó taka fram að ég tel mjög til bóta hve ítarlegar lögskýringar fylgja með hverri grein fyrir sig til að átta sig á hvað að baki býr í knöppum lagatextanum sjálfum sem ég tel í sumum tilvikum mjög ófullnægjandi. Ég vil aðeins fjalla um tvær eða þrjár greinar þessa frv. við þessa umræðu og ég nefni 3. gr. Þar er um eitt mikilvægasta ákvæði þessa frv. að ræða sem, og get tekið undir það með síðasta hv. ræðumanni, að ég tel verulega skorta á að hún sé fullnægjandi eða nægilega skýr. Ég nefni í fyrsta lagi að ég sakna þess að í þessu ákvæði sem kveður á um jafnan rétt allra fyrir lögum án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernis, uppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags og ætternis skuli ekki einnig vera tiltekin fötlun í upptalningunni, eins og sumir hafa reyndar komið inn á, og jafnvel aldur og sumir hafa einnig nefnt búsetu. Þetta eru atriði sem mér finnst að þurfi að skoða frekar. Þeir sem hér hafa tjáð sig telja að um skiptar skoðanir sé að ræða hjá samtökum fatlaðra um þetta efni hvort yfirleitt þurfi að taka þetta sérstaklega fram í stjórnarskránni. Ég hef ekki heyrt annað en samtök fatlaðra séu þessu mjög hlynnt og ég er reydnar með ályktun frá fulltrúaráðsfundi Landssamtakanna Þroskahjálpar sem var haldinn í septembermánuði sl. en þar segir, með leyfi forseta: ,,Í ályktuninni um mannréttindi er skorað á Alþingi að tryggja með afgerandi hætti mannréttindi fatlaðra til jafns við aðra þegar mannréttindaákvæði íslensku stjórnarskrárinnar verða endurskoðuð.`` Það má vera, eins og hér hefur komið fram, að um þetta séu skiptar skoðanir en ég fyrir mitt leyti tel mjög mikilvægt að þetta komi inn. Þó að tiltekin séu í 3. gr. orðin ,,stöðu að öðru leyti`` og tekið fram í skýringum við greinina að undir það geti fallið bæði heilsufar og líkamlegt ástand þá eru þó atriðin sem helst er lögð áhersla á tekin fram í upptalningunni. Ég tel að jafnrétti fatlaðra á við ófatlaða í þjóðfélaginu eins og kostur er sé grundvallaratriði sem ég tel tvímælalaust að eigi einnig að vera tryggt í stjórnarskránni með eigi minni rökum en önnur þau tilvik sem sérstaklega eru tiltekin í 3. gr. frv. Þá vil ég koma að ákvæðum um jafnrétti kynjanna sem ég tel vægast sagt mjög rýr og tel að það þurfi mun meira vægi í mannréttindakafla stjórnarskrárinnar en hér er lagt til. Við þekkjum það vel að þrátt fyrir að lög eftir lög hafi verið sett á umliðnum áratugum um jafnrétti kynjanna þá eru jafnréttislögin langt frá því að vera virt og í rauninni þverbrotin í gegnum árin. Því tel ég mikilvægt að tryggja með afgerandi og öruggari hætti en hér er gert þau grundvallarmannréttindi sem eru jafnrétti kynjanna. Í frv. stendur einungis að allir skuli jafnir fyrir lögum án tillits til kynferðis. Hvað segir þetta? Ég býst við að flestir geti sagt að jafnrétti kynjanna sé bærilega tryggt í lögum en það sem á skortir er að því sé fylgt í framkvæmd. Ákvæði í alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi eru miklu markvissari en þar segir í 3. gr.: ,,Ríki þau sem aðilar eru að samningi þessum takast á hendur að ábyrgjast jöfn réttindi til handa körlum og konum til þess að njóta allra þeirra borgaralegu og stjórnmálalegu réttinda sem sett eru fram í samningi þessum.`` Reyndar má líka benda á samninginn um afnám allrar mismununar gagnvart konum sem við erum aðilar að. Með tilliti til þeirra ákvæða sem þar koma fram þar sem m.a. er kveðið á um að setja grundvallarregluna um jafnrétti kvenna og karla í stjórnarskrána og það sé tryggt þá tel því ekki fullnægt með ákvæði eins og því birtist í 3. gr. Varðandi mannréttindasáttmála Evrópu sem við höfum lögbundið vantar skýr ákvæði um jafnrétti kynjanna. Að því er þó unnið að setja slík ákvæði inn í þann sáttmála en ákvæðin um það sem nú eru til umfjöllunar kveða á um að yfirvöld skuli grípa til aðgerða til að tryggja raunverulegt jafnrétti karla og kvenna og að réttur karla og kvenna til jafnréttis verði tryggður á öllum sviðum þjóðlífsins. Ég tel því að þetta ákvæði þurfi að fá ítarlega umfjöllun og vildi sjá þar breytingu sem kveði á um skyldu stjórnvalda til að ábyrgjast jöfn réttindi karla og kvenna sem bundin eru í íslenskum lögum og það komi skýrar fram en hér er gert að konur og karlar eigi jafnan rétt á öllum sviðum. Ég tel að þetta sé langt frá því að vera fullnægjandi eins og það er sett í þessa grein frv. og vænti að það fái ítarlega skoðun og umfjöllun í nefnd. Ég vil aðeins víkja að 14. gr. frv. sem er mjög mikilvæg og kveður á um félagsleg réttindi. Þar er upp talið í hvaða tilvikum allir sem þess þurfi eigi rétt á aðstoð. Tilvik sem nefnd eru eru sjúkleiki, örorka, elli, atvinnuleysi og sambærileg tilvik. Hér virðist vera um tæmandi upptalningu að ræða ef undan er skilið að bætt er inn ákvæði þar sem stendur: ,,og sambærilegra atvika eftir því sem nánar er ákveðið í lögum.`` Í núgildandi ákvæði stjórnarskrárinnar er sérstakt ákvæði vegna þeirra sem ekki geta séð fyrir sér og sínum eins og það er orðað, en í skýringu um þessa grein í frv. er einmitt vitnað til þessa ákvæðis í 70. gr. stjórnarskrárinnar og sagt að ákvæði 14. gr. frv. svari að nokkru til núgildandi reglu í 70. gr. stjórnarskrárinnar. Þessi grein frv. er vissulega ítarlegri því að það eru tilteknar hvers konar ástæður þurfi að vera fyrir hendi til að njóta aðstoðar og því er erfitt að sjá af hverju ákvæði um framfærsluaðstoð eru ekki með í upptalningunni eins og það birtist í frv. Mér finnst skýringin sem gefin er um þessa grein um margt mjög óljós og tel að með tilvikum sem sérstaklega eru upp talin eins og sjúkleiki, örorka, elli og atvinnuleysi eigi að bæta inn í framfærsluaðstoð eða framfærsluþörf eða hvaða orð menn vilja nota til þess að ná utan um þennan mikilvæga þátt málsins sem ég tel mjög slæmt að falli út og tel að þetta sé ákvæði sem þurfi að skoða mun betur. Í 14. gr. þar sem kveðið er á um aðstoð vegna sjúkleika, örorku o.s.frv. þá verður að segja að lokaorð greinarinnar gera þau nokkuð bitlaus og sama gildir um 2. mgr. um menntun því að hnýtt er aftan við það ,,eftir því sem er nánar ákveðið í lögum.`` Þannig er hægt að draga til baka aðstoð vegna sjúkleika, örorku, elli eða atvinnuleysis í almennum lögum. Miklu eðlilegra væri að segja að þetta skuli tryggt í lögum og þannig yrði greinin miklu markvissari ef fram kæmi að allir sem þess þurfa skuli eiga rétt á aðstoð vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis og þá framfærsluþarfar eins og ég nefndi og sambærilegra atvika og skal það tryggt í lögum. Skal það tryggt í lögum er miklu skýrara en eins og hér kemur fram ,,eftir því sem er nánar ákveðið í lögum.`` Og þetta á reyndar einnig við um 2. mgr. varðandi menntun. En ég tel ástæðu til þess að fagna sérstaklega ákvæðinu í 3. mgr. 14. gr. sem kveður á um að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst og er þessi grein mun afdráttarlausari og skýrari en hinar tvær málsgreinarnar varðandi menntun og félagslega aðstoð og ég tel að þetta sé með merkustum nýmælum í þessu frv. til stjórnarskipunarlaga. Ég tel ekki ástæðu til þess að fjalla frekar um þetta. Ég ætlaði að fara nokkuð inn á ákvæðin um félagafrelsi en það hefur verið gert skýrt með hvaða hætti það er hugsað hér og tel ekki ástæðu til þess að eyða tíma í það. Þetta verður væntanlega skoðað í nefnd og fjallað um þetta aftur við 2. umr. En eins og ég sagði í upphafi míns máls hefur mér ekki gefist nægur tími til að fara ítarlega yfir frv. þannig að ég mun geyma mér að fjalla um önnur ákvæði þar til við 2. umr. málsins en ég mun eins og ég sagði áður óska eftir að fá áheyrnaraðild að þeirri sérnefnd sem fjallar um þetta frv.

Virðulegi forseti. Ég ákvað að biðja um orðið fyrst og fremst vegna þess að mér hefur verið þetta mál nokkuð hugleikið lengi en ekki vegna þess að ég hefði neinar athugasemdir að gera við það sem þeir hv. þingmenn hafa sagt sem hér hafa talað og get ég í meginatriðum tekið undir það sem fram kom í þeirra máli, ekki síst í máli hv. 3. þm. Norðurl. v. og þeirra útskýringa sem hann hafði hér uppi. Það sem ég vil aðeins drepa á eru örfá atriði og þá fyrst að ég vildi gjarnan halda því til haga vegna þess að það hefur ekki verið nefnt hér til þessa að ein myndarlegasta atlagan að endurskoðun stjórnarskrárinnar sem ég tel að hafi verið unnin er sú endurskoðun sem birtist í starfi stjórnarskrárnefndar þeirrar sem var undir forustu Gunnars heitins Thoroddsens, fyrrv. hæstv. forsrh., sem birtist Alþingi í skýrslu sem lögð var fyrir 1983 í ársbyrjun að mig minnir og mér finnst engin ástæða til þess að slá striki yfir. Mér finnst nauðsynlegt að halda því til haga sem vel er gert. Þar var afskaplega vel á málum haldið og myndarlega og það er satt að segja ekki þannig að það sé ástæða til að vera sérstaklega stoltur yfir þessari sögu allri síðan því þar var verulegt tilhlaup gert til þess að endurskoða stjórnarskrána með mjög myndarlegum og afgerandi hætti. Í annan stað vil ég nefna það og vil biðja hv. nefnd sem fær þetta til meðferðar að íhuga eitt atriði sem er satt að segja óskylt þessu máli og ég hef velt fyrir mér og hafði ég rætt það aðeins við hv. 2. þm. Norðurl. v. að flytja um það sjálfstætt frv. en það lýtur að ákvæðum stjórnarskrárinnar um yfirskoðunarmenn ríkisreiknings. Það segir í stjórnarskránni að þeir skuli kosnir til eins árs í senn eða á hverju þingi. Ég held að þetta séu úrelt ákvæði og það sé eðlilegra að kveða á um það að með ríkisreikninginn fari eftir ákvæðum í sérstökum lögum og að þetta mál sé einfaldlega flutt inn í almenn lög, lögin um Ríkisendurskoðun t.d. og að einhverju leyti lögin um þingsköp Alþingis, þar sem kveðið verði á um það með hvaða hætti farið verði með ríkisreikninginn í þessari virðulegu stofnun, hvort sem það er á vegum forsætisnefndar eða fagnefnda eða sérstakrar nefndar sem mundi fjalla um það mál og gæti þá e.t.v. líka fjallað um stjórnarskrármál þegar þau koma upp á hverjum tíma því að það líður aldrei svo þing að ekki sé flutt tillaga um breytingar á stjórnarskránni þó að þær nái yfirleitt ekki fram að ganga nema í örfáum tilvikum. Ég vil því nefna hvort ekki er hugsanlegt að hv. sérnefnd um stjórnarskrármálið fjalli um þetta atriði varðandi yfirskoðunarmenn ríkisreiknings því að eins og þetta ákvæði er núna þá þjónar það ekki tilgangi að mínu mati og ég teldi líka að það væri skynsamlegt að leyfa því að fljóta með í svona endurskoðun. Ég tel að þetta ákvæði hafi gleymst við stjórnarskrárendurskoðanir undanfarinna ára, jafnvel áratuga, en ekki það að menn hafi með ráðnum hug ákveðið að halda þessu ákvæði inni óbreyttu. Þetta vildi ég hér nefna í öðru lagi. Í þriðja lagi langar mig svo til að fara yfir nokkrar greinar í frv. og lýsa skoðun minni á þeim og ég vil sérstaklega nefna hér 9. gr. varðandi breytingu á 71. gr. þar sem tekið er með sérstökum hætti á málum er lúta að misbeitingu valds á heimilum. Ég tel að það sé mjög mikilvægt atriði að það skuli koma fram í lagafrv. og koma fram í greinargerð frv. og koma fram með þeim hætti sem það gerði áðan í framsöguræðu hv. 8. þm. Reykv. Ég tel mikilvægt að taka undir það að ég tel að þau ákvæði séu til fyrirmyndar og í raun og veru skipti miklu meira máli en menn kannski í fljótu bragði átta sig á þegar allt kemur til alls. Í öðru lagi langaði mig hér til að gera að umtalsefni sérstaklega 11. gr., þ.e. prentfrelsis- og tjáningarfrelsisgreinina. Og ég vil þakka fyrir greinargerðina, bæði greinina sjálfa og svo greinargerðina um þann texta. Ég verð að segja það um greinargerðina að ég kann vel að meta nákvæma greinargerð í svona máli. Ég tel að það hefði komið til greina að vera hér með nokkuð lengri ræðutíma til þess að menn hefðu getað farið mjög rækilega yfir þessa greinargerð vegna þess að í henni koma mjög víða fram skoðanir og ábendingar. Ég hef ekki rekist á neitt sem ég er ósammála í sjálfu sér en mér finnst greinargerðin vera til fyrirmyndar og hún vera með þeim hætti að hún hefði verðskuldað ítarlega umræðu í þessari virðulegu stofnun. Að því er varðar 11. gr. er verið að útvíkka hugtakið prentfrelsi sem er bara einn angi af tjáningarfrelsinu og í 11. gr., væntanlegri 73. gr., er verið að taka á tjáningarfrelsi í heild og ég tel að það sé fagnaðarefni hvernig á þessu máli er tekið. Spurningin er þá sú, hæstv. forseti, hvað um þær reglur og þær greinar í lögum sem gilda um þessi mál? Standast þær í öllum tilvikum ákvæði þessarar greinar? Hefur það verið kannað sérstaklega hvort ákvæði hegningarlaga, t.d. um meiðyrði, t.d. um aðdróttanir að opinberum starfsmönnum, t.d. 108. gr. hegningarlaganna standist eftir að þetta væri orðið stjórnarskrárákvæði sem talað er um í þessari grein? Ég vil fara fram á það við hv. þingnefnd að það verði kannað hvort það er öruggt að þessi ákvæði, sem hér eru á ferðinni, eru ekki á þann veg að þau kalli óhjákvæmilega á endurskoðun þeirra ákvæða hegningarlaga sem lúta að tjáningarfrelsi og takmörkun á tjáningarfrelsi. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því sem fram kemur hér í greinargerðinni að þær takmarkanir á tjáningarfrelsi sem gera má samkvæmt textanum eru með þeim hætti að þær má aldrei gera nema þær séu í þágu skilgreindra markmiða. Það má gera það í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins. Það má gera það til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra. Og það er nákvæmlega farið yfir það í greinargerð frv. hvernig þessa texta beri að skilja og ég tel út af fyrir sig að það séu ágætar útskýringar þó að ég hefði gjarnan í þessu tilviki viljað fá aðeins ítarlegri útskýringar á þessu með hliðsjón af þeim ákvæðum hegningarlaganna sem lúta að tjáningarfrelsinu. Þetta var sem sagt það þriðja. Ég vildi biðja hv. þingnefnd um að skoða þetta atriði sérstaklega. Enn fremur vil ég í þessum þætti ræðu minnar víkja aðeins að 12. gr., þ.e. verðandi 74. gr. og ég vil gera útskýringar hv. 3. þm. Norðurl. v. í þeim efnum algerlega að mínum varðandi stéttarfélög og stöðu þeirra og orða það þannig. Ég tel ekki að greinin eins og hún er mundi breyta á neinn hátt stöðu stéttarfélaganna frá því sem hún er nú. Og ég held að það sé mjög mikilvægt að þetta liggi fyrir eins og það er reyndar útskýrt mjög rækilega í greinargerð með frv. hér einkum á bls. 39, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Í 2. mgr. 12. gr. er lagt til að ákvæðið um rétt manna til að standa utan félaga verði sett fram með þeim hætti að í byrjun sé mælt fyrir um þá meginreglu að engan megi skylda til aðildar að félagi, en í kjölfarið verði nefndar tvenns konar undantekningar frá meginreglunni. Samkvæmt orðalagi ákvæðisins yrði heimildin til undantekninga í báðum tilvikum háð þeim skilyrðum að um hana yrði að vera mælt í lögum og skyldan til félagsaðildar yrði að vera nauðsynleg til að viðkomandi félag gæti sinnt hlutverki sem því væri ákveðið með lögum. Að fullnægðum þessum almennu skilyrðum mætti annars vegar skylda mann til aðildar að félagi vegna almannahagsmuna. Viðmiðunin um almannahagsmuni getur óneitanlega virst vera nokkuð teygjanleg. Ástæða er þó til að taka sérstaklega fram að ætlast er til að litið verði á þetta hugtak sem nokkurs konar samnefnara hér fyrir þau atriði sem eru talin upp í 2. mgr. 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og geta heimilað að vikið verði frá meginreglu þeirrar greinar um félagafrelsi. Hins vegar er ráðgert að skylda til félagsaðildar geti að fullnægðum fyrrnefndum skilyrðum verið felld á menn vegna réttinda annarra. Með þessu er einkum haft í huga að við ákveðnar aðstæður geta tengsl á milli hagsmuna manna orðið svo náin að nauðsynlegt þyki að leggja skyldu á þá til að virða hagsmuni hvor eða hver annars með því að standa að sameiginlegu félagi í því skyni. Dæmi um þetta má m.a. finna þegar litið er til húsfélaga og veiðifélaga þar sem eigendum fasteignar eða veiðiréttar er gert að standa að sameiginlegu félagi vegna þeirra nánu tengsla sem eru á milli hagsmuna þeirra. Er niðurlagsorðum 2. mgr. 12. gr. frumvarpsins einmitt beint að aðstæðum eins og þessum.`` Þessu vildi ég halda hér til haga af minni hálfu við þessa umræðu, hæstv. forseti. En ég vil sérstaklega endurtaka þetta varðandi 108. gr. hegningarlaganna vegna þess að nýlega hefur verið gefið út nefndarálit um það mál. Fyrir tveimur árum eða svo, held ég, flutti hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson og hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir frv. til laga um að fella niður 108. gr. hegningarlaganna. Og niðurstaðan varð sú að allshn. eða meiri hluti allshn. lagði til, ef ég man rétt, að málinu yrði vísað til ríkisstjórnarinar eða alla vega tók ríkisstjórnin málið upp. Dómsmrh. skipaði nefnd til þess að fjalla um þetta mál sérstaklega og nefndin var undir forustu Ragnhildar Helgadóttur, fyrrv. alþm. og ráðherra. Þessi nefnd hefur nú komist að niðurstöðu um það hvort þessa grein þarf að fella út vegna dómsins í máli Þorgeirs Þorgeirssonar sem féll í Mannréttindadómstóli Evrópu og upp var kveðinn 25. júní 1992. Og spurningin sem þessi nefnd stóð frammi fyrir er sú: Þarf að fella niður 108. gr. vegna dómsins yfir Þorgeiri Þorgeirssyni? Svar nefndarinar er þannig að hún skilar ekki neinu heildaráliti. Nefndin svarar í raun og veru engu. Þar eru skiptar skoðanir um málið. En einn nefndarmaður, Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmaður, kemst að þessari niðurstöðu, með leyfi forseta: ,,Því er lagt til að 108. gr. almennra hegningarlaga í heild verði afnumin með þeim rökum að hún sé til þess fallin að takmarka frelsi borgaranna til að tjá sig um málefni sem geta varðað almenning mjög miklu. Hún samræmist ekki þeirri grundvallarreglu að allir skulu jafnir fyrir lögunum og eiga rétt á sömu lagavernd. Þrátt fyrir afnám greinarinnar sé löggæslumönnum og öðrum opinberum starfsmönnum við framkvæmd starfa sinna veitt næg lagavernd.`` Hér er í raun og veru uppi grundvallargreiningur í landinu um mjög mikilvægt, lögfræðilegt atriði, þ.e. hvort þessi grein stenst aðild okkar að mannréttindasáttmálanum eða ekki. Og ég held að það sé mjög nauðsynlegt um leið og við afgreiðum breytingar á stjórnarskránni og mannréttindakafla stjórnarskrárinnar að við eyðum óvissu, ef kostur er, að því er þetta atriði varðar. Ég fer fram á það að hv. þingnefnd skoði þetta mál sérstaklega en sú nefnd sem ég talaði um hefur nú nýlega skilað áliti með bréfi sem sent var til hæstv. dómsmrh. fyrir nokkrum dögum og þetta nefndarálit hefur verið sent hygg ég Alþingi til skoðunar með bréfi sem er dags. í dómsmrn. 9. des. 1994. Þetta ákvæði varðandi 108. gr. hegningarlaganna tel ég að þurfi að fjalla um sérstaklega. Ég vil einnig nefna það, hæstv. forseti, að þetta mál sem við erum með á sér þegar nokkurn aðdraganda í þessari virðulegu stofnun. Þó það komi fyrst til umræðu núna þá hefur það verið lengi hér til meðferðar með einum eða öðrum hætti. Ég leyfi mér að benda á till. til þál. á þinginu 1992 sem við fluttum, ég ásamt hv. þm. Jóni Helgasyni og Kristínu Einarsdóttur, um aðild Alþingis að 50 ára afmæli lýðveldisins þar sem við hvöttum til þess í greinargerð að ákvæði stjórnarskrárinnar önnur en kosningalagaákvæðin yrðu tekin til sérstakrar endurskoðunar í tilefni af 50 ára afmæli lýðveldisins. Og í umræðum um þetta mál í þessari stofnun nefndum við sérstaklega mannréttindaákvæðin þar sem segir svo t.d. í framsöguræðu 1. flm., með leyfi forseta: ,,Að við göngum í það verk með myndarlegum hætti með fulltrúum frá öllum flokkum að endurskoða stjórnarskrána í heild, ekki síst mannréttindaákvæði hennar og að við í því skyni látum ekki nægja að setja niður stjórnarskrárnefnd eða framlengja umboð þeirra sem nú situr heldur ákveðum að halda sérstakt stjórnlagaþing sem tekur fyrir stjórnarskrána eina og ekkert annað og tekur ekki kosningalagaþáttinn.`` Þetta nefni ég hér, virðulegi forseti, m.a. til þess að halda á lofti svo sem vert er afrekum flm. en líka til þess að vekja athygli á því að hugmyndin um stjórnlagaþing, sem mér sýnist vera hér á dagskránni stundum, það er ekki alveg nýtt að henni sé hreyft og reyndar minnir mig að hv. 2. þm. Vestf., Ólafur Þ. Þórðarson, hafi mjög oft nefnt það mál og flutt um það tillögur í þessari virðulegu stofnun. Þegar við ræddum þetta mál á sínum tíma, þá tók til máls hv. 2. þm. Reykn., hæstv. forseti Alþingis, og tók undir hugmyndirnar um það að tekið yrði á þessum málum sem lúta að stjórnarskránni sérstaklega, þ.e. mannréttindaþættinum. Hv. þm. Páll Pétursson, 1. þm. Norðurl. v., komst þannig að orði: ,,Þrátt fyrir að mér finnist stjórnarskráin góð tel ég réttmætt að leggja nokkra vinnu í endurskoðun hennar eða athugun á því hverju þurfi að breyta. Þar vantar t.d. nútímaleg ákvæði um mannréttindi.`` Og í ræðu hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur sem tók til máls um þetta sagði svo, með leyfi forseta: ,,Það verk hefur dregist allt of lengi [þ.e. að endurskoða stjórnarskrána] og þó að margt sé gott í hinni íslensku stjórnarskrá, þá er því ekki að leyna að í hana vantar ýmis mannréttindaákvæði sem betur mætti kveða á um.`` Síðan tók til máls í þessari umræðu hæstv. þáv. viðskrh. Jón Sigurðsson sem talaði greinilega þar fyrir hönd Alþfl. og tók undir þær hugmyndir sem þarna voru uppi og hæstv. forsrh. Davíð Oddsson komst þannig að orði að á þessu máli þyrfti að taka og það væri umhugsunarefni, sagði hæstv. forsrh. reyndar, hvort ekki væri rétt að kjósa nýja stjórnarskrárnefnd í tilefni af þessum umræðum. Af því varð ekki eins og kunnugt er en ég nefni þetta hér, hæstv. forseti, til að undirstrika það að um þetta mál, þ.e. þegar í upphafi árið 1992 fyrir liðlega tveimur árum, var gríðarlega góð samstaða í þessari stofnun. Og svo að lokum, hæstv. forseti, held ég að það sé alveg nauðsynlegt að farið verði í kynningarátak á þessu máli. Ég veit ekkert hvernig væri best að gera það en ég tel að það ætti að nota tímann í það að fara í kynningarátak. Eini gallinn við það að fara í kynningarátak núna er sá að það er svo stutt til alþingiskosninga, að þeir sem færu í að kynna málið litu kannski út eins og frambjóðendur í leiðinni og það er galli við málið vegna þess að þetta er fyrst og fremst mál Alþingis, allra þeirra sem hér hafa setið og sitja á þessu kjörtímabili, en ég tel að það sé mjög nauðsynlegt að fara í víðtækt kynningarátak og ég teldi alveg koma til greina að forsætisnefnd Alþingis ræddi það sérstaklega hvernig á að fara í þetta kynningarátak og það verði gert með skipulegum hætti, talað við fjölmiðla og beitt alls konar nútíma aðferðum sem til eru til þess að koma umræðum og hugmyndum á framfæri. Ég skora á hv. 1. flm. að beita sér fyrir því líka í starfi þeirrar nefndar sem mun fá málið til meðferðar.

Virðulegur forseti. Hér er á ferðinni afar þýðingarmikið málefni og það hefur oft verið minna tilefni til umræðu á hv. Alþingi Íslendinga en um þetta efni sem varðar stjórnarskrána og þann grundvöll sem hún veitir. Og þó að hér sé aðeins verið að leggja til breytingar á tilteknum köflum stjórnarskrárinnar en ekki á stjórnarskránni í heild sinni þá er hér vikið að mjög merkum atriðum og undir eru tveir kaflar í stjórnarskrá okkar, sá VI. og VII., sem farið hefur verið yfir í heild. Eins og aðrir hér á hv. Alþingi sem hafa tjáð sig hér í umræðunni geri ég ráð fyrir að flutningur málsins á vegum allra þingflokka endurspegli það, ánægður með það verk sem hér liggur fyrir, þ.e. að það skuli hafa tekist að leggja fyrir Alþingi tillögur sem samstaða hefur tekist um. Það felur að sjálfsögðu ekki í sér að menn sjái hér allar þær áherslur sem hver og einn hefði viljað, hvorki hver og einstakur þingflokkur hvað þá einstakir alþingismenn, heldur er hér um samstöðumál að ræða að ræða af hálfu þingsins í heild sinni sem þó á eftir að fá meðferð í sérstakri þingnefnd og þannig hugsanlega taka nokkrum breytingum í frekari málsmeðferð í þinginu. Það hefur oft verið lýst eftir því að þörf sé á að endurskoða stjórnarskrána og þar á meðal þá kafla sem hér eru undir og því eru þetta ákveðin þáttaskil á nokkuð löngum ferli að hér liggja þessar tillögur fyrir. Ég tel að greinargerð sem fylgir með þessum tillögum sé gagnmerk og mjög þarfleg og þörf lesning fyrir þá sem fjalla um málið og reyndar almenning einnig og það tengist þörfinni á að kynna þetta mál fyrir almenningi og skapa umræðu um þessi efni. Ég vil m.a. vekja athygli á þeim miklu álitamálum sem tengjast annars vegar hinum borgaralegu og stjórnmálalegu réttindum sem eru grunnurinn í mannréttindayfirlýsingum sem stjórnarskrár margra Evrópuríkja sækja sitt til og eru byggðar á og hins vegar spurningunni um hin efnahagslegu réttindi þegnanna sem eru af öðrum toga og eru heldur að sækja á við þessa endurskoðun hér. Þó að það sé að finna í gildandi stjórnarskrá ákveðin atriði sem varða hin efnahagslegu réttindi, þá er verið að styrkja þau hér með þeim breytingum sem lagðar eru til. Það eru kannski álitaefnin sem snerta þetta, annars vegar afskiptaleysi ríkisvaldsins sem varðar hið fyrra, þ.e. hin borgaralegu og stjórnarfarslegu réttindi sem af mörgum er talið að megi helst ná fram með afskiptaleysi ríkisins og auðvitað er það afar þýðingarmikið að ríkið seilist ekki um of inn á vettvang einstaklingsins og ekki lengra en þörf er talin á og almennt sammæli er um en til þess að ná hinum efnahagslegu markmiðum, jafnréttismarkmiðum sem við stundum köllum svo, þá verður stundum ekki hjá því komist að hið almenna félag, ríkið, hlutist til um málefni þegnanna. Þar komum við inn á kjarna að baki hinni pólitísku umræðu hérlendis og víða um heim hversu langt á að seilast, hversu sterkt á ríkið að vera í þessum efnum, hversu langt á að ganga í að reyna að tryggja hið efnahagslega jafnræði meðal þegnanna. Og þó að hér sé um að ræða í tilteknum greinum, þar á meðal í 14. gr., að verið sé að auka við ákveðna þætti sem lúta að hinum efnahagslega þætti og möguleikum á að jafna þar á milli þegnanna, þá er það nú engan veginn svo að það sé hinn rauði þráður í þróun samtímans þegar litið er til Evrópu og reyndar um heim allan að það sé verið að tryggja það með löggjöf eða samningum, þar á meðal alþjóðasamningum, að efnahagslegur jöfnuður sé einhver allsherjarmælikvarði eða almennur mælikvarði. Ég ætla, virðulegur forseti, ekki að fara langt út í þau efni hér í umræðunni en vek bara athygli á þessu viðfangsefni og þessum kjarna að baki þeirrar endurskoðunar og þeirra þátta stjórnarskrárinnar sem hér er um rætt, annars vegar það sem lýtur að hinum almennu borgaralegu réttindum og hins vegar að hinu efnahagslega jafnræði. Ég neita því ekki að ég hefði viljað sjá gengið mun lengra í mörgum atriðum að því er varðar hið efnahagslega jafnræði og að því hefur verið vikið hér í umræðunni áður og að fram hafi komið tillögur sem ganga lengra í þá átt við tilraunir til að endurskoða stjórnarskrána á fyrri stigum. Hv. 3. þm. Norðurl. v., Ragnar Arnalds, fór nokkuð inn á þau efni að rekja tillögur sem lágu fyrir 1982 sem afurð frá stjórnarskrárnefnd þáverandi til þess að taka inn nýja þætti sem að mínu mati hefðu átt erindi inn í stjórnarskrána eins og varðandi þjóðaratkvæðagreiðslu, um náttúruauðlindir landsins, að því verði slegið föstu að þær væru í þjóðareign og eins varðandi náttúruvernd eða umhverfisvernd og útivist sem þar var gerð sérstök grein fyrir af hálfu stjórnarskrárnefndar á þeim tíma. Því miður er þessi ákvæði ekki að finna í þessum sameiginlega texta frá fulltrúum þingflokkanna en það verður þá væntanlega viðfangsefni framtíðarinnar því að engin gerð er þannig að hún fái staðist til mjög langs tíma ef vel á að vera og það fer eftir almennri þróun auðvitað hvað verður sammæli um að taka inn í stjórnarskrá viðkomandi lands. Ég held t.d., virðulegur forseti, að það sem snýr að verndun umhverfis eigi eftir að sækja á vegna þess hversu takmarkandi spjöll á umhverfi eru fyrir einstaklinginn og hve rík nauðsyn er á að vernda umhverfið og kveða þar skýrt á og reyna að ná þar sammæli bæði innan þjóðlanda og eins á alþjóðlegum vettvangi. Og sú hugmynd sem uppi var 1982 um þessi efni var mjög góðra gjalda verð. Ég held líka, virðulegi forseti, að það eigi eftir að koma þótt síðar verði til frekari umfjöllunar spurningin ekki aðeins það sem er að finna hér í 13. gr. tillagnanna að því er snertir réttinn til að stunda atvinnu þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Öllum er frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa. Þessu frelsi má þó setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess. Rétti manna varðandi vinnu og orlof skal skipað með lögum.`` Þetta er efni 13. gr. Hér er verið að slá því föstu að öllum sé frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa og skipa í réttindi varðandi vinnu með lögum. En það er ekki fjallað um það sívaxandi vandamál nútímasamfélags að tryggja öllum atvinnu, tryggja öllum réttinn til atvinnu sem mér er ekki kunnugt um að hafi verið tekið upp í stjórnarskrár Evrópuríkja. En ég vek hins vegar athygli á því að í atvinnuleysinu, hinu sívaxandi böli í hinum svokölluðu þróuðu ríkjum heimsins er kannski að finna eina sárustu mismununina í okkar samfélög og sem ekki sér fyrir endann á miðað við það gangverk sem okkar samfélög fylgja og ekki hefur tekist að finna lausn á og enginn kann í rauninni nein algild svör við hvernig eigi við að bregðast. En mér kæmi það ekki á óvart þó að þetta vandamál sem er rætt í auknum mæli vegna þess að það er að verða sífellt stærra, þ.e. atvinnuleysið, yrði viðfangsefni. Vonandi verður það viðfangsefni einnig við setningu stjórnarskrár í framtíðinni. Á því væri þörf. Enn eitt atriði sem ekkert er á minnst hér en er hins vegar farið að vekja spurningar sem hljóta að tengjast grundvallarsáttmálum. Það er spurningin um hversu langt eigi að ganga tæknilega séð gagnvart lífverum, þar á meðal gagnvart manninum sjálfum, spurningin um erfðabreytingar þar sem Alþingi Íslendinga hefur því miður afskaplega lítið farið inn á að reyna að móta reglur um þau flóknu efni þó að það hafi aðeins verið gert í tilteknum greinum í sambandi við svokallaðar glasafrjóvgangir, svo nefnt sé dæmi um slíkar aðgerðir. En ég er kannski meira að vísa til þess sem varðar bein inngrip í grundvöll lífs með breytingum á erfðaeigindum. Þarna er stórt svið sem varðar grundvallarréttindi og grundvallarreglu sem þörf væri á að taka í okkar grundvallarsáttmála, siðferðilegar spurningar sem er óhjákvæmilegt að leitað verði svara við fyrr en seinna og ég tel að þar séu menn í rauninni staddir á mikilli hættuslóð í því efni. Ég ætla, virðulegur forseti, að víkja aðeins að fáeinum greinum sem ég vildi koma að við 1. umr. málsins og snúa mér að því. Varðandi 2. gr. frv. þar sem kveðið er á um borgaraleg og þjóðleg réttindi þá er að því vikið að enginn megi undanskorast þegnskyldu og síðan er vikið að gjöldum til trúfélaga og réttindi til að standa utan trúfélaga. Frsm., hv. 8. þm. Reykv., vék að því, ef ég hef tekið rétt eftir, að í þessari grein væri að finna atriði sem þyrfti að gaumgæfa og ég tel að það sé þörf á því. Það er t.d. síðasta efnisgreinin í greininni þar sem vikið er að gjöldum þeirra sem utan trúfélaga standa og vísað sérstaklega til Háskóla Íslands sem eigi að vera þiggjandi að þeim greiðslum. Það koma svo upp þær spurningar: Á hvaða grundvelli er þessi gjaldtaka? Á hvaða grunni er hún? Tengist hún ákvæði 3. gr. um að allir skuli jafnir fyrir lögum án tillits til trúarbragða eins og þar segir? Mér sýnist að greinargerðin svari því ekki með fullnægjandi hætti á hvaða grundvelli þessi tillaga er reist sem er vissulega ekki ný heldur aðeins smávægileg breyting frá því sem er í gildandi stjórnarskrá um þessi efni en ég tel þörf á að líta á hana og gaumgæfa hvernig rétt verði fyrir komið. Ég er ekki með tillögu í því efni en ég tek undir það sem ég held að ég hafi skilið hjá frsm. frv. að þörf væri á að líta á þetta sérstaklega. Ég kem ekki sérstaklega að atriðum sem ástæða er til að fagna. Það eru margar af þessum breytingum sem er ástæða til þess að fagna. Ég tek bara sem dæmi ákvæðið í 7. gr. um að í lögum megi aldrei mæla fyrir um dauðarefsingu. Þetta er tímabært ákvæði og mjög gott að festa í stjórnarskrá og svo er um mörg ákvæði sem hér er að finna eða hafa verið felld út, t.d. ákvæðin sem eru í 75. gr. stjórnarskrárinnar um að sérhver vopnfær maður sé skyldur til að taka sjálfur þátt í vörn landsins. Þessi grein er felld út í því formi sem hún var og ég tel að það sé fyllilega réttmætt og standi mjög til bóta að fella slíkt ákvæði út enda spurning í margra huga hvers vegna ætti að halda slíkum ákvæðum inni í íslenskri stjórnarskrá eins og málum er skipað hjá okkur þar sem vopnleysi hefur kannski verið eitt af okkar sérkennum sem þjóðar og þar sem við höfum haft það í heiðri að ekki væri efnt til hers eða herskyldu af neinu tagi í landinu. Ég geri mér ljóst að það er ekki hægt að álykta of mikið í sambandi við þetta í ljósi þess sem fram hefur komið en ég tel að það sé veruleg breyting til bóta sem þarna er að finna. Ég ætla þá aðeins að víkja að ákvæði í 12. gr. frv. sem varðar 74. gr. stjórnarskrárinnar og snertir síðustu málsgreinina sem varðar rétt manna til að safnast saman vopnlausir. Lögreglunni er heimilt að vera við almenna samkomur og síðan segir: ,,Banna má mannfundi undir berum himni ef uggvænt þykir að af þeim leiði óspektir.`` Hér er um að ræða mjög svipað orðalag og í gildandi stjórnarskrá. Það er að vísu tekið inn ,,ef uggvænt þykir`` í staðinn fyrir ,,þegar`` eins og textinn er í gildandi stjórnarskrá okkar. Ég vek athygli á því að hér er vissulega á ferðinni mikið matsatriði og hlýtur alltaf að verða. Ég hef ekki kynnt mér þau ákvæði í lögum sem lögreglusamþykktir eru reistar á í þessum efnum, þ.e. inngrip löggæslu í sambandi við mannfundi eða að banna mannfundi. En það hlýtur að vera mjög mikið matsatriði og vandráðið hvenær eigi að grípa til ákvæðis af þessu tagi að banna mannfundi undir berum himni vegna þess að líkur séu á að af þeim leiði óspektir. Og hér er að finna ákvæði sem er sem sagt vandmeðfarið og þyrfti að íhuga. Orðið ,,uggvænn`` í þessu sambandi getur haft mismunandi merkingu. Ég tel mig skilja þá merkingu sem hér liggur að baki en vek athygli á því að e.t.v. er gleggra að leita að öðru hugtaki eða öðru orði til að bjóða ekki upp á neinn misskiling. Þetta voru þau atriði sem ég vildi víkja að sérstaklega, virðulegur forseti. Ég vil svo undir lok máls míns við þessa umræðu aðeins vekja athygli á gildi þess að festa í sessi hin almennu ákvæði sem varða mannréttindi og mannhelgi og friðhelgi, þar á meðal friðhelgi heimilis með þeim takmörkunum sem að hefur verið vikið í umræðunni. Og jafnframt það að það er mjög langur vegur frá því að þau sjónarmið sem hér liggja að baki og við teljum sjálfsögð séu einhver allsherjarregla á heimsbyggðinni. Ég held að það sé þörf á því að átta sig á að í ýmsum ríkjum þar sem þessi grundvallarsjónarmið eru ekki ráðandi er um að ræða, þrátt fyrir alla umræðu, ákveðna gagnsókn gegn þeim réttindum sem við höfum haft í okkar stjórnarskrá og erum að reyna að styrkja. Ég verð var við það að á alþjóðavettvangi, t.d á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, eru lönd sem ganga mjög ákveðið gegn þeim sjónarmiðum sem eru í okkar stjórnarskrá og verið er að styrkja og færa sig upp á skaftið til þess að mæla gegn þeim sjónarmiðum og það stór og víðfeðm ríki eins og t.d. Kína sem hefur ákveðna forustu fyrir því að reisa rönd við þeim sjónarmiðum sem varða almenn mannréttindi og almenna mannhelgi en mörg önnur lönd mætti þar til nefna sem brjóta gegn og eru að beita sér í rauninni og reyna að hræða þá sem hafa tekið þessi sjónarmið upp í sína stjórnarskrá, flest Evrópuríki hafa gert það með einum eða öðrum hætti, og reyna að hræða þau frá því að þoka slíkum réttindum fram sem allsherjarreglu á heimsbyggðinni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 409 um fullgildingu samnings um breytingu á tilteknum samningum EFTA-ríkjanna. Tillagan hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að heimila ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd samning um breytingu á tilteknum samningum EFTA-ríkjanna sem áritaður var í Genf 13. desember 1994.`` EFTA-ríkin gerðu samhliða EES-samningnum með sér samning um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls, annan um fastanefnd EFTA-ríkjanna og þann þriðja um nefnd þingmanna frá þjóðþingum EFTA-ríkjanna. Allir þessir samningar tóku gildi eins og EES-samningurinn 1. janúar 1994. Vegna væntanlegrar aðildar Austurríkis, Finnlands og Svíþjóðar að Evrópusambandinu nú um áramótin hafa Ísland og Noregur gert samning um breytingu á fyrrnefndum EFTA-samningum. Samningurinn var áritaður 13. þessa mánaðar. Helstu breytingarnar sem þessi samningur felur í sér varðar fjölda eftirlitsfulltrúa í eftirlitsstofnun EFTA, fjölda dómara í EFTA-dómstólnum og þann fjölda fulltrúa sem Ísland og Noregur hafa rétt á að tilnefna í þingmannanefnd EES. Aðrar breytingar eru tæknilegs eðlis, t.d. skilgreining á því hvað hugtakið EFTA-ríki þýði í þessum samningum þegar aðildarríkjum þess hefur fækkað um þrjú. Samkvæmt samningnum um eftirlitsstofnun og dómstólinn skal eftirlitsstofnunin vera skipuð sjö eftirlitsfulltrúum og dómstóllinn skipaður sjö dómurum. Þær breytingar eru gerðar að eftirlitsfulltrúar verða þrír og dómarar sömuleiðis þrír. Í 11. gr. eru bráðabirgðaákvæði þess efnis að þangað til Liechtenstein gerist aðili að samningnum skuli þriðji eftirlitsfulltrúinn skipaður tímabundið. Hvað dómstólinn varðar verða skipaðir tveir dómarar og þeir skulu velja þriðja dómarann fyrir hvert einstakt mál eins og segir nánar í 12. gr. samningins. Þegar Liechtenstein gerist aðili verður þriðji dómarinn skipaður með venjubundnum hætti. Samkvæmt 95. gr. EES-samningsins skal vera starfandi þingmannanefnd EES. Samkvæmt bókun 36 við EES-samninginn er nefndin skipuð 66 þingmönnum, 33 frá Evrópuþinginu og 33 frá þjóðþingum EFTA-ríkjanna. Þessi ákvæði verða óbreytt. Samningurinn gerir ráð fyrir að Alþingi eigi rétt á að tilnefna ellefu þingmenn, tíu ef Liechtenstein gerist aðili, norska Stórþingið 22 en 20 gerist Liechtenstein aðili. Liechtenstein fær hins vegar þrjá fulltrúa verði af aðild þess. Þess er vænst að samningur þessi öðlist gildi á sama degi og aðildarsáttmáli Finnlands, Austurríkis og Svíþjóðar tekur gildi. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til síðari umr. og hv. utanrmn.

Frú forseti. Þegar samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði var samþykktur á Alþingi var ljóst að fljótlega þyrfti að gera þessar breytingar sem hér er verið að gera í ljósi þess að nokkrar þjóðir höfðu þá þegar sótt um aðild að Evrópusambandinu eða Evrópubandalaginu eins og það hét þá, t.d. var ljóst á þeim tíma að Austurríkismenn mundu gerast aðilar að Evrópusambandinu. Í sjálfu sér er það eðlilegt framhald af því sem nú hefur gerst að þarna verður að gera ákveðnar breytingar. Það eru aðeins nokkrar athugasemdir sem ég vildi gera við þáltill. Í fyrsta lagi finnst mér nokkuð óeðlilegt að ekki sé tekið fram í þeirri þáltill., og þá væntanlega þál. ef hún verður óbreytt frá Alþingi, hvaða samninga sé um að ræða, það sé ekki verið að spara það að segja að það sé verið að tala um samning um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls og breytingar á þeim samningum. Það er nú bara formsins vegna sem ég geri athugasemd við þetta og ég beini því til hv. utanrmn. og þeirra nefndarmanna sem eru í salnum að ekki séu spöruð orðin varðandi ályktunina þegar hún kemur hér, að það sé sagt fullum orðum hvaða samningum verið er að breyta en ekki, eins og orðalagið er, á tilteknum samningum. Þetta eru ekki stór atriði en þó finnst mér það stór atriði þegar það kemur hér til afgreiðslu að tekið sé fram fullum orðum hvað við er átt. Ég geri að öðru leyti ekki athugasemd við þessa samningsgerð. Ég býst við að þetta hafi verið í undirbúningi, þ.e. að dómurum sé fækkað. Það er ákaflega eðlilegt varðandi dómstólinn og eins í eftirlitsstofnun EFTA sem þarf að fækka í miðað við stöðuna eins og hún er núna. Það er aðeins eitt atriði sem mér finnst nokkuð sérkennilegt en kannski er ekki hægt að komast hjá því, að það séu 11 þingmenn sem Alþingi hefur núna möguleika á að tilnefna í þingmannanefnd EFTA. Þetta tel ég aldeilis óraunhæft og kannski er ekki hægt að komast hjá því að þetta sé þannig þar sem EES-samningurinn sjálfur gerir ráð fyrir að um sé að ræða 33 þingmenn frá EFTA-hliðinni og þess vegna sé ekki hægt að breyta þessu nema breyta sjálfum samningnum þannig að kannski eru þetta eingöngu formsatriði en þarna sést hvers lags klúður það er að vera að setja þetta með þeim hætti í sjálfan EES-samninginn þegar ljóst var þegar hann var hér til umræðu að þetta mundi ekki ganga eftir að óbreyttu. Ég ætla ekki að gera frekari athugasemdir og vil ítreka að mín aðalathugasemd er við texta þáltill. eins og hann stendur hérna.

Hæstv. forseti. Það eru tvö atriði sem mig langaði að spyrja um. Í fyrsta lagi er ekki minnst neitt á í greinargerð þáltill. hver kostnaður við þessa breytingu muni verða fyrir okkur og ekkert rakið hvað hver og einstök breyting á þessum þremur liðum muni þá þýða í kostnaði fyrir okkur. Í öðru lagi er það dálítið misvísandi í greinargerðinni um aðild Liechtenstein. Í þriðja hluta greinargerðarinnar eða þriðju málsgrein eða hvað á að kalla það stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í 11. gr. eru bráðabirgðaákvæði þess efnis að þangað til Liechtenstein gerist aðili að samningnum . . . `` en í næstu málsgrein er tvívegis sagt, með leyfi forseta: ,,ef Liechtenstein gerist aðili``. Hvernig stendur á því að svo misvísandi orðalag er haft um það hvenær Liechtenstein gerist aðili? Eftir fyrri tilvitnuninni virðist vera gengið út frá því að það gerist og því langar mig að spyrja þá hvenær það muni gerast. Eru horfur á því núna? En svo aftur í þeirri síðari er það dregið mjög í efa. Er þá óvíst hvenær þetta muni gerast? Að öðru leyti mun ég ekki tefja þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi var það náttúrlega aldeilis ekki ljóst þegar samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið var samþykktur á Alþingi að þær breytingar þyrfti að gera sem hér er verið að gera. Það átti sitthvað eftir að gerast áður en það lægi ljóst fyrir, svo sem eins og þjóðaratkvæðagreiðsla í þremur löndum. Það er því ekki hægt að segja það að þegar EES-samningurinn hafði verið afgreiddur á Alþingi hafi legið ljóst fyrir að þessar breytingar þyrfti að gera. Það lá ljóst fyrir að einhverjar breytingar þyrfti að gera en það var að sjálfsögðu ekki hægt að gera þær breytingar fyrr en það lá ljóst fyrir hvers eðlis þær breytingar þyrftu að vera. Í öðru lagi er, eins og fram kemur í greinargerðinni, sjálfri, skipan þingmannanefndarinnar gerð samkvæmt 95. gr. EES-samningsins og samkvæmt bókun 36 við þennan samning er ákveðið að nefndin skuli skipuð 66 þingmönnum. Þetta er samningur sem við höfum gert. Og þegar falla burtu þau önnur ríki sem hafa verið með okkur í það að skipa þessa þingmenn þá kemur það einfaldlega þannig út að við verðum þá að taka á okkur þeirra skipun til viðbótar við það sem við höfum skipað hingað til. Það segir sig sjálft að þarna er verið að reyna að komast hjá því að þurfa að gera einhverjar breytingar á EES-samningnum sem þyrfti þá að fara fyrir 15 þjóðþing til staðfestingar. Hætt er við því að það yrði erfitt verk að gera það fyrir Íslendinga og Norðmenn eina þannig að við eigum ekki annars úrkosta að mínu viti en framkvæma þetta svona. Í þriðja lagi hefur hv. þm. Jón Helgason spurt um kostnað. Það er rétt. Það kemur ekki fram í tillögunni hver kostnaður hlýst af þessari aðgerð einni út af fyrir sig en það er alveg ljóst að það að fækkað hafi í EFTA-hópnum niður í tvö ríki, e.t.v. þrjú ef Liechtenstein bætist við, þá mun kostnaðurinn af framkvæmd EES-samningsins hækka allverulega, bæði beinn kostnaður, svo sem kostnaður af þeim stofnunum sem eru starfræktar samkvæmt EES-samningnum og lenda nú á tveimur eða þremur ríkjum þó svo að starfslið sé skorið niður. Það mun að sjálfsögðu hækka kostnað Íslendinga. Auk þess mun ýmis óbeinn kostnaður Íslendinga hækka því að til þess að geta fullnægt EES-samningnum þá verðum við að sjálfsögðu að fylgjast vel með því sem er að gerast hjá Evrópusambandinu og undirbúa okkur undir það að standa við okkar hluta samningsins. Nú getum við ekki lengur fengið aðstoð annarra ríkja við að afla þeirra upplýsinga. Við verðum að afla þeirra sjálf og við verðum að vinna alla þá vinnu sem þarf í sambandi við þessa samninga sjálf með aðstoð Norðmanna einna. Það mun örugglega kalla á mjög hækkuð útgjöld til alþjóðlegrar starfsemi eða fjölþjóðlegrar starfsemi okkar Íslendinga. Að mínu viti eru menn að tala um eitthvað á annað hundrað millj. kr., gæti ég trúað á ári, sem þyrfti a.m.k. framan af að gera ráð fyrir að við þyrftum að taka á okkur af kostnaði í því sambandi. Það er einfaldlega svo að fyrst við völdum þá leið sem við höfum valið þá verðum við að borga það sem hún kostar. Hins vegar liggur það ekki enn fyrir, en hefði verið betra að það hefði gert það, hversu mikið útgjöld okkar muni aukast af því tilefni og ég tek undir það með hv. þm. að það hefði verið gott að vita það en við erum bara ekki í færum um að meta það nákvæmlega á þessari stundu hversu mikið sá kostnaður muni vaxa en hann muni vaxa allverulega. Um orðalagið í greinargerðinni þangað til eða ef. Ég held að það skipti kannski ekki meginmáli og sé svona smekksatriði hvernig menn orða þetta. Mergurinn málsins er að það gerist ekkert í þessu efni nema Liechtenstein taki ákvörðun um það að gerast aðili að EFTA og Evrópska efnahagssvæðinu. Ef það gerist ekki sem er ákvörðun þeirra sjálfra þá skiptir ósköp litlu máli hvort í greinargerð með till. til þál. hér uppi á Íslandi stendur þangað til eða ef.

Hæstv. forseti. Ég var ekki beinlínis að spyrja um það hvernig á þessu misvísandi orðalagi stæði heldur var ég að spyrja hvar málið væri statt, aðild Liechtenstein, hverjar væru horfurnar á því að Liechtenstein gerðist aðili og vitnaði í það að í þáltill. væri talað í öðru orðinu þangað til og hinu orðinu ef og hvort það þýddi að það væri alveg óljóst enn þá hver niðurstaðan yrði úr því, hvort Liechtenstein yrði aðili að og ef það væri ekki alveg óljóst enn þá hvað mundi þá verða langt þangað til það gerðist.

Virðulegi forseti. Eftir því sem mér er best kunnugt, og veit ég nú ekki gerla um þessi mál, þá á eftir að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla í Liechtenstein. Það er fyrst þegar úrslit hennar ráðast sem menn geta nokkuð sagt um það hvort réttara sé að segja þangað til eða ef. Mér er ekki kunnugt um hvenær sú þjóðaratkvæðagreiðsla á að fara fram en hún hefur ekki farið fram.

Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur að flytja brtt. á þskj. 427 við frv. til laga um hlutafélög og einnig sambærilega breytingu við frv. til laga um einkahlutafélög. Í upphaflegu frv. sem lagt var fram um hlutafélög í 54. gr. sagði svo, með leyfi forseta: ,,Stjórnarmenn og framkvæmdastjórar skulu vera lögráða, fjár síns ráðandi og mega ekki hafa hlotið dóm fyrir refsiverðan verknað, slíkan sem um ræðir í 2. mgr. 68. gr. almennra hegningarlaga.`` Síðan kemur ákvæði sem hv. efh.- og viðskn. felldi út úr frv. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Hafi viðkomandi verið stjórnarmenn eða framkvæmdastjórar í hlutafélögum eða einkahlutafélögum á tímabilinu sex mánuðum fyrir frestdag eða síðar og gjaldþrotaúrskurður hefur oftar en einu sinni verið kveðinn upp í slíkum félögum á síðustu þremur árum má viðkomandi ekki vera stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri í hlutafélagi í sams konar eða svipuðum rekstri fyrr en liðin eru minnst þrjú ár frá upphafi síðasta gjaldþrotaúrskurðar. Hlutafélagaskrá getur veitt undanþágu frá þessu skilyrði ef sérstaklega stendur á.`` Það er skoðun þeirra sem flytja þessa brtt. að eins og upphaflega ákvæðið var orðað í frv. sé það miklu betra en eins og hv. efh.- og viðskn. breytti því en hún lagði til að ákvæði frv. um réttindasviptingu í tengslum við ítrekuð gjaldþrot yrðu felld brott en í stað þess yrðu viðurlög tengd við dóm fyrir refsiverða háttsemi í tengslum við atvinnurekstur. Rök nefndarinnar voru þau að þessi ákvæði frv. hafi verið of íþyngjandi og geti dregið úr vilja hæfra einstaklinga til að setjast í stjórnir eða taka að sér framkvæmdastjórn hlutafélaga þegar illa árar hjá félögum. Eins og frv. er núna úr garði gert er það einungis um það að þeir sem hafa hlotið dóm fyrir refsiverðan verknað geti ekki tekið sæti í hlutafélögum í sams konar eða svipuðum rekstri. Alls ekki mörg mál hafa farið fyrir dómstólana en aftur á móti fara margfalt fleiri mál fyrir yfirskattanefnd, áður ríkisskattanefnd, og þar sæta aðilar sektarmeðferð hjá yfirskattanefnd fyrir skattalagabrot. Við teljum enga ástæðu til þess að þeir sem hafa sætt sektarmeðferð hjá yfirskattanefnd fyrir skattalagabrot í tengslum við brot á atvinnurekstri sæti ekki sambærilegu ákvæði að mega ekki sitja í stjórn hlutafélags. Þess vegna er þetta ákvæði flutt til breytingar á því ákvæði sem hv. efh.- og viðskn. lagði til til þess að gera ákvæðið þó einhvers virði að það skili því sem upphaflega var meiningin og fram kom í frv. eins og það var lagt fram á þinginu.

Virðulegur forseti. Varðandi það atriði sem brtt. snýst um fékk ekkert atriði í frv. til nýrra laga um hlutafélög og einkahlutafélög meiri umfjöllun. Sú tillaga sem lá fyrir, studd af meiri hluta nefndarinnar, var sú málamiðlun sem menn komust þar að og að mínu mati kemur hún best til móts við það sjónarmið sem ég tel að hafi vakað fyrir þeim sem sömdu frv., þ.e. að í lögum væri ákvæði sem væri hald í og sem væri hægt að beita til þess að stöðva þá aðila sem hefðu beitt gjaldþrotum ítrekað í rekstri sínum og valdið þar með því öðrum aðilum, þriðja aðila, ómældum skaða. Margt bendir til þess mjög erfitt hefði verið að framfylgja ákvæðinu eins og það var í frv. upphaflega. Það lá alveg ljóst fyrir að eins og hlutafélagaskrá vinnur í dag hefur hún ekkert bolmagn til þess að fylgja því eftir og halda utan um þær upplýsingar sem þar hefðu þurft að vera til staðar á hverjum tíma til þess að ákvæðið væri virkt. Hins vegar tel ég að með þeirri brtt. sem meiri hluti nefndarinnar lagði til og var samþykkt við atkvæðagreiðslu í 2. umr. sé komið það tæki sem þarf til að hægt sé að stöðva þá aðila sem menn vita að beita þessu vísvitandi og margítrekað. Þar er komin lagaheimild þannig að það liggur fyrir að verði þeir kærðir og hljóti þeir dóm verða þeir stöðvaðir. Það var túlkun í það minnsta hluta nefndarinnar enda þótt það væri ekki sett inn í textann. En þegar ákvæðið væri komið inn þá væri litið á það mjög alvarlegum augum þegar búið væri að kæra aðila og það hefði tilætluð áhrif. Það er því skoðun mín að eins og við vorum búin að ganga frá þessu við 2. umr. sé það ásættanleg lausn og þar væru komin inn í lög þau tæki sem framkvæmdarvaldið, skattyfirvöld og aðrir aðilar þurfa á að halda til þess að stöðva þá sem þurfa að nota gjaldþrot sem rekstrartæki og eru uppvísir að ítrekuðum gjaldþrotum. Ég ítreka einnig sem ég sagði við 2. umr. málsins að það sem ég tel að skipti mestu máli í þessu er samþykkt á þeirri heildarlöggjöf sem er að fara fram, bæði hvað snertir félagalögin, bókhaldslögin og ársreikningalögin og þær breytingar sem verða þar verða þess valdandi að viðskiptasiðferðið almennt hér á landi batni. En okkur vantar öllu öðru fremur að viðskiptasiðferðið batni. Það snýr ekki eingöngu að þeim aðilum sem endurreisa rekstur sinn með nýrri kennitölu hvað eftir annað. Það snýr ekki síður að þeim aðilum, bæði fjármálastofnunum, heildsölum og hvers kyns rekstraraðilum sem hleypa þeim aðilum í rekstur á ný hvað eftir annað. Mér finnst að ábyrgð þeirra aðila gleymist stundum í allri þessari umæðu. En eins og ég nefndi í þeirri umræðu er þessum aðilum ítrekað, það er alveg rétt, hleypt af stað en þeir komast ekki af stað öðruvísi en þeir fái ákveðna fjármálafyrirgreiðslu og þeir fái ákveðna fyrirgreiðslu hjá öðrum viðskiptaaðilum sem oft og tíðum eru með baktryggingu. Þeir eru að tryggja sig en skellurinn kemur svo niður á þeim sem fara í góðri trú í viðskipti við þessa aðila í framhaldinu. Það er því mín skoðun að eins og búið væri að ganga frá þessu máli við 2. umr. sé það í þeim farvegi að ekki þurfi að gera á því frekari breytingar.

Virðulegi forseti. Ég vil einungis staðfesta það sem hv. formaður efh.- og viðskn., hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson, segir hér. Mikil umræða var um það í nefndinni hvar ætti að draga markalínuna að þessu leyti. Niðurstaðan varð sú að ekki ætti að refsa mönnum nema þeir hefðu gert eitthvað af sér sem væri refsivert. Það liggur fyrir að gjaldþrot eru ekki refsiverð. Síðan geta mál, sem koma fyrir yfirskattanefnd, verið þess eðlis að þau tengjast ekkert endilega gjaldþroti og því tel ég að það sé ekki eðlilegt að samþykkja eða taka inn þessa tillögu frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og Kristínu Ástgeirsdóttur heldur halda sig við það samkomulag sem náðist við meðferð málsins í nefndinni í aðalatriðum og að afgreiða frv. eins og það liggur fyrir að teknu tilliti til þeirrar brtt. sem efh.- og viðskn. gerir.

Hæstv. forseti. Ég held að eðlilegt væri fyrst að gera grein fyrir brtt. á þskj. 431, sem er flutt af efh.- og viðskn. og þá væntanlega í því umboði að breytingarnar áttu að koma fram við 2. umr. málsins en hafa sennilega ekki náð inn á breytingartillöguþingskjalið og eru þess vegna endurfluttar í nafni efh.- og viðskn. Ýmislegt gerist hratt þessa dagana. Mig rekur ekki minni til að það hafi verið tekið sérstaklega fyrir í nefndinni að þessi brtt. yrði flutt í hennar nafni. En gott og vel. Ég hygg að svo megi líta á að það hefði átt að gerast við 2. umr. Það er alveg nauðsynlegt að sú breyting sé gerð því að orðalag 35. gr. frv. eins og það er á þskj. 417 eftir 2. umr. gengur eiginlega ekki upp nema gerð sé á því þessi breyting að ljóst sé að afbrotið er í tengslum við viðkomandi atvinnurekstur og þá gagnvart ákvæðum þeirra laga sem þar eru talin upp, þ.e. hegningarlaga, laga um hlutafélög, einkahlutafélög, bókhald, ársreikninga, gjaldþrot eða opinber gjöld. Varðandi brtt. á þskj. 427 frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og Kristínu Ástgeirsdóttur get ég að verulegu leyti tekið undir það sem hér hefur verið sagt áður af tveimur síðustu hv. ræðumönnum. Ég held að ekki sé deilt um það lengur í efh.- og viðskn. eftir nokkuð ítarlega skoðun á því máli að lögfesting hinna upphaflegu ákvæða frv. hefði orkað mjög tvímælis sökum þess hvernig allir hefðu þá verið í raun settir í sama dilk sem hefðu tengst gjaldþrotum sem orðið hefðu vegna algerlega óumflýjanlegra aðstæðna sem upp hefðu komið og án þess að nokkurt saknæmt eða refsivert athæfi tengdist þeim atburðum og hinir sem ætlunin er að reyna að ná til og gerast sekir um undanskot eða alvarlegri brot í tengslum við slíkt. Í því sambandi er auðvitað alveg ljóst að sú leið að tengja takmörkunina við afbrot sem menn hafa fengið dóm fyrir er algerlega örugg. Í því tilviki verður ekki um það deilt af því að það á ekki að deila við dómarann að viðkomandi aðilar hafa gerst brotlegir og þar af leiðandi eðlilegt að beita takmörkun í þeim tilvikum. Með þeirri orðalagsbreytingu sem flutt er á þskj. 431 er gengið ágætlega frá því. Það er ljóst að hvers konar brot gegn öllum þeim lögum sem talin yrðu þá upp í 50. gr. hlutafélagalaganna og menn hafa hlotið dóm fyrir kalla á það að menn sæti takmörkunum sem stjórnarmenn eða framkvæmdastjórar í félögum. Það hvort til viðbótar sé rétt að fella undir þessa möguleika --- ( Forseti (SalÞ): Ekki skraf í salnum. Það er nú heimilislegt, hæstv. forseti, að það sé skrafað hér og þar á kvöldfundi. Ég geri engar athugasemdir við það, t.d. þó fjmrh. sem er mjög órólegur þessa dagana haldi ræðu í hliðarsal.

Hann er að reyna að koma á friði og spekt.

Það er nú eitthvað nýtt ef fjmrh. er að reyna að koma á friði og spekt. Ég hef aðallega orðið var við hann í sambandi við annað á þessum degi en hann sé mikið að reyna að stilla til friðar eða auðvelda afgreiðslu mála. Satt er það, hæstv. forseti, að kannski er betra að einn tali í einu. Það sem ég ætlaði að segja var að það má um það deila hvort rétt sé að taka sektarákvæðin þarna undir og láta þá í raun sama gilda um annars vegar þá sem hafa verið dæmdir fyrir jafnvel alvarleg brot, t.d. á bókhaldslögum eða öðru slíku, og hina sem sætt hafa minni háttar sektum við lúkningu mála hjá yfirskattanefnd. Nú er auðvitað alveg ljóst að það getur verið býsna langt á milli, annars vegar mála sem leidd eru til lykta með einfaldri sektarmeðferð á yfirskattanefnd og um er að ræða lúkningu á minni háttar máli og hins vegar alvarlegri brot þar sem fram kemur ákæra og menn eru dæmdir. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að í ljósi þess að þetta var ekki mikið skoðað í nefndinni og var ekki fyrr en undir lok umfjöllunar um þessi mál sem sá flötur kom upp að e.t.v. mætti taka þarna sektarhópinn með ef svo má að orði komast. Ég vona að allir hv. þingmenn skilji þetta einfalda atriði, treysti ég mér í raun ekki til þess að standa að því að flytja þá eða samþykkja þá brtt. Ég tel mig einfaldlega ekki hafa neinar upplýsingar um það hvers eðlis öll þau fjölmörgu brot sem þar kunna að vera á ferðinni eru og hvort það eru nógu traustar forsendur til þess að láta þessi mál öll sæta þarna sömu meðferð. Ég hefði a.m.k. gjarnan viljað sjá meiri upplýsingar um það þá og fá sérfræðileg álit á því hvort rétt sé að hafa þau mál með sem eru hjá ríkisskattanefnd og eru leidd til lykta með sektum, þ.e. verða aldrei opinber mál og því mun ég sitja hjá við atkvæðagreiðslu um þessa brtt. Ég er ekki heldur tilbúinn til að greiða atkvæði gegn henni því að það má vel vera að á þessu sé alveg stætt en mér finnst vanta betri rökstuðning fyrir því eða forsendur fyrir því að afgreiða það. Kannski kemur það hér fram í máli flutningsmanna ef þeir eiga eftir að rökstyðja tillögu sína betur. Að lokum vil ég svo láta koma fram sem hefur kannski að einhverju leyti gleymst, kom þó að einhverju leyti fram við 2. umr., þ.e. að nefndin ræddi það talsvert að vinna áfram að málinu og þar var m.a. nefnt frv. nokkurra hv. þm. Framsfl. sem liggur fyrir þinginu um að fara aðra leið að þessu sama marki, þ.e. setja lög sem heimila að menn séu dæmdir í tímabundið atvinnurekstrarbann. Að mörgu leyti má til sanns vegar færa að það sé geðþekkari nálgun að þessu sama vandamáli að stemma stigu við því að menn leiki lausum hala og stofni ítrekað til atvinnurekstrar og skilji eftir sig ljóta slóð. Þá er hægt að beita slíkum aðferðum að dæma þá sérstaklega í atvinnurekstrarbann með vísan til eðlis þeirra afbrota sem þeir hafa framið. En í öllu falli er ekki um það að deila að það er til bóta svo langt sem það nær að taka ákvæði af þessu tagi inn í hlutafélagalög og lög um einkahlutafélög. Það lýsir vilja löggjafans til þess að stemma stigu við slíku atferli. Sjálfsagt má deila hvernig það sé nákvæmlega best gert en ég held að breytingin sem var gerð við 2. umr. með þeirri orðalagsbreytingu sem er á þskj. 431 sé veruleg viðleitni í rétta átt og eftir atvikum áfangi sem sé alveg hægt að una við og þá megi vinna áfram að því að betrumbæta þetta enn ef mönnum sýnist þörf á því.

Virðulegi forseti. Sú umræða sem hér á sér stað gengur út á það hversu langt skuli ganga í því að takmarka rétt manna til þess að sitja sem framkvæmdastjórar eða stjórnarmenn hafi þeir lent í ítrekuðum gjaldþrotum eða gerst brotlegir. Það sem um ræðir er það að við vitum dæmi þess að menn setja fyrirtæki í gjaldþrot, jafnvel aftur og aftur en það þarf ekki að vera um refsivert athæfi að ræða. Sú brtt. sem er til umræðu gengur ekki svo langt heldur er um það að ræða að ýmis þau mál sem snerta brot manna í atvinnurekstri eru leyst með sektarmeðferð hjá yfirskattanefnd. Við ræddum það hvort ætti að standa meiri háttar brot í tillögunni en frá því var fallið vegna þess að þá er spurningin hver eigi að dæma um það hvað eru meiri háttar brot og hvað eru minni háttar brot. Hér er um það að ræða að þeir sem hafa brotið af sér í rekstri fyrirtækja eigi að sæta ákvæðum 55. gr. eins og hún er nú orðin í ljósi þess að hafa fengið dóm yfirskattanefndar en hann felst í því að menn eru dæmdir í sekt. Ég ítreka að hér er verið að tala um refsivert athæfi og það ber að skoða málið í ljósi þess.

Virðulegi forseti. Ég tók eftir að hv. 5. þm. Norðurl. v. sagði í ræðustól að ekki ætti að refsa manni nema hann hafi gert eitthvað af sér sem er refsivert og þetta ákvæði sem hér er verið að flytja kveður á um að viðkomandi hafi gert það af sér sem er refsivert. Við getum tekið sem dæmi að á sex ára tímabili frá 1985--1991 voru 16 mál send til opinberrar rannsóknar en á þessu sama tímabili voru 134 mál send til ríkisskattanefndar til sektarmeðferðar. Hér þarf ekki að vera um nein minni háttar mál að ræða. Hér getur líka verið um meiri háttar mál að ræða. Það hefur verið tilhneiging hjá skattrannsóknarstjóra að senda þessi mál til yfirskattanefndar eða ríkisskattanefndar sem var áður vegna þess að þar fá þau fyrr meðferð og úrlausn en ef þetta er sent til opinberrar rannsóknar og dómstóla. En það getur verið um allt eins alvarleg brot að ræða sem eru til meðferðar hjá yfirskattanefnd og sæta þar sektarmeðferð eins og það sem fer til dómstólanna. Hér er tvímælalaust um að ræða refsiverðan verknað vegna skattalagabrota sem er í tengslum við brot í atvinnurekstri eins og hér stendur. Mér finnst því allt mæla með því að það þurfi að taka þessa brtt. einnig inn.

Virðulegur forseti. Ég vil benda á eitt í sambandi við röksemdafærslu hv. þm. sem kom fram áðan. Hún benti á að skattrannsóknarstjóri hefði oft og tíðum valið þá leið að senda málin til yfirskattanefndar og fá þar úrskurð. Það er væntanlega alveg rétt en ég bendi á í þessu sambandi að m.a. skattrannsóknarstjóri hefur bent á nauðsyn þess að til væru heimildir í lögum til þess að stöðva aðila sem hefðu beitt gjaldþroti ítrekað og refsivert. Skattrannsóknarstjóri, sem ábyrgur embættismaður og sem hefur lýst vilja sínum til þess að ná yfir þessi mál, getur í hvert það skipti þegar uppi er grunur um það að viðkomandi aðili hafi beitt gjaldþroti á þann hátt sem menn vilja koma við vísað málinu til dómstóla. Að mínu mati hafa þeir aðilar sem eru að fjalla um þessi mál á hverjum tíma betri leið til þess að stöðva þá aðila sem við erum væntanlega öll sömul sammála um að þurfi að stöðva en var með upprunalegu tillögunni. Mér dettur ekki í hug að ætla þeim hv. þm. sem leggja þessa brtt. fram neitt annað en að leita að bestu leið til þess að geta stöðvað rekstur þessara aðila.

Hæstv. forseti. Ég tók eftir því að hv. flm. brtt., hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, 12. þm. Reykv., sagði að í tilviki sektarmeðferðar þyrfti ekki að vera minni háttar brot og ég rengi hv. þm. ekkert. Það er sjálfsagt rétt og kom reyndar fram að í einhverjum mæli hefur þess gætt á undanförnum árum að sökum seinagangs í dómskerfinu hafi verið tilhneiging til að ljúka málum frekar með sektarmeðferð og jafnvel í mörgum tilvikum býsna alvarlegum brotamálum gagnvart skattalögum en það kom heldur ekki fram neitt annað í svari hv. þm. sem einnig gæti þar verið í bland hrein minni háttar mál. Þá er það spurningin hvar á að greina þarna á milli. Það er af þeim sem menn hafa áhyggjur. Það er spurningin um það hvort þessi tilvik eru öll sömul það sambærileg að sanngjarnt eða réttlætanlegt sé að láta þessa takmörkun gilda um allan þennan hóp, jafnt þá sem hafa fengið á sig dóm vegna meiri háttar brota á einhverjum af þessum lögum sem varða atvinnureksturinn og hina sem í tilviki skattameðferðarinnar hafa kannski verið minni háttar. Í svörum hv. flm. tillögunnar fannst mér ekki koma fram upplýsingar sem a.m.k. gerðu mig miklu nær um það hvernig þetta mál er vaxið. Hv. þm. sundurgreindi ekki þá rúmlega 100 aðila sem sætt hafa lúkningu sinna mála með sektarmeðferð hjá ríkisskattanefnd eða nú yfirskattanefnd. Ég held að það sé einmitt slík sundurliðun og upplýsingar um það sem vanti til þess að það væri forsvaranlegt að samþykkja tillöguna.