Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ingólfur Bjarnarson) Fjvn. hefir gaumgæfilega athugað þetta frv., hina ýmsu útgjaldaliði, heimildir þær, sem liggja fyrir um ýmsar þessar greiðslur, og venjur þær, sem skapast hafa á undanförnum þingum um samþykt svipaðra útgjalda. Og niðurstaðan er sú, að nefndin leggur til, að frv. verði samþ. Útgjöldin eru samtals eftir frv. kr. 156457,98, en upphæð fjáraukalaga fyrir árið 1926 nam 280 þús. kr. Er heildarupphæð þessa frv. þannig allmiklu lægri en árið á undan. Jeg sje enga ástæðu til að fara út í hina ýmsu liði, því að háttv.þm. hafa að sjálfsögðu kynt sjer frumvarpið og ástæður þær, sem stjórnin færir Frsm. En þó vildi jeg minnast á nokkra. Það er þá fyrst 3. liður 5. gr., sem hefir brenglast í frv. Þar stendur, að veittar skuli kr. 4665,76 til byggingar íbúðarhúss í Tröllatungu, en á að vera til byggingar á prestssetrinu í Kollafjarðarnesi, svo sem glögt kemur fram í aths. við frv. Taldi nefndin mega leiðrjetta þetta í prentun. Nefndin fann ástæðu til að benda á misræmi það, sem kemur fram í fjárveitingum til bygginga á prestssetrum, þar sem til sumra eru veittar 20 þús. kr. og enda minna, en aftur til annara upp að 30 þús. kr. og yfir það. T. d. eru þegar veittar 33 þús. kr. til byggingarinnar á Bergþórshvoli, og þó ekki alt greitt, og til byggingarinnar á Saurbæ í Eyjafirði mun verða greitt 25 þús. kr. Nefndin vill leggja áherslu á, að þessum byggingum sje hagsýnilega stjórnað. Það er ekki gott um það að segja, í hverju þessi mismunur liggur, en sennilega kemur hann af ónógu eftirliti og sömuleiðis af því, að húsin eru misjafnlega íburðarmikil. Út af 6. lið 5. gr. vil jeg taka það fram, að bygging daufdumbraskólans kostar fullar 60 þús. kr., en eins og margir munu minnast, var gert ráð fyrir, að lóðir ríkissjóðs þar í kring verði seldar, og í athugasemdum stj. er þess getið, að lóðirnar sjeu þegar seldar og fjeð muni koma inn á næstu árum, en það mun nema, að því er mjer skilst, eins miklu og byggingin kostar. Þá er það 3. liður 6. gr., um fornmenjarannsóknir á Bergþórshvoli. Til þeirra eru veittar 4000 kr. Nefndinni þótti þetta allhátt, en það er sýnilegt, að ráð er gert fyrir meiri kostnaði, því að í athugasemdum stj. stendur, að kostnaðurinn við rannsóknirnar „hafi ekki orðið meiri árið 1927“, og sýnist það benda til þess, að kostnaðinum sje ekki enn lokið. Nefndinni fanst það óviðurkvæmilegt að láta starfa að þessum grefti án heimildar í fjárlögum. Og þar sem einn liður þeirra fjallar um kostnað við fornmenjarannsóknir, fanst nefndinni sjálfsagt, að tekin væri upp í fjárl. veiting í þessu skyni, ef þingið á annað borð vildi halda þessum rannsóknum þarna áFrsm. Hefi jeg svo ekki fleira að athuga.

Magnús Guðmundsson Út af síðustu orðum hv.frsm., um rannsóknirnar á Bergþórshvoli, vil jeg benda á það, að það var búist við því, að rannsóknunum yrði lokið á síðasta ári, og því var ekki hægt að taka fjárveitingu til þeirra upp í fjárlögin fyrir 1928. Það er alveg rjett, að það á að vera sem minst um slíka liði sem þennan, en jeg býst þó við, að stj. verði neydd til að fara sömu leið nú í ár. Rannsóknirnar eru svo merkilegar, að við megum ekki skirrast við að leggja fram nokkurt fje til þeirra. Um daufdumbraskólann er óhætt að fullyrða það, að byggingin verður greidd með hinum seldu lóðum. Það eru þau bestu kaup, sem ríkissjóður hefir gert, þegar hann keypti þessar lóðir með gamla húsinu fyrir 37 þús. kr. Það var mikið talað um það á sínum tíma, en það hefir sýnt sig, að þetta var hyggileg ráðstöfun. Út af byggingarkostnaðinum á Bergþórshvoli vil jeg segja það, að jeg hygg, að hann stafi af þál. um að hafa bygginguna með sjerstöku sniði. Það getur verið, að fleiri orsakir sjeu til þessa, t. d. veit jeg ekki nema sementið hafi verið dýrt.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Það er fátt, sem hv.fjvn. hefir haft að athuga við frv., enda hygg jeg, að flestir liðirnir sjeu þannig, að erfitt sje að komast hjá þeim. Flestar upphæðirnar eru frá tíð fyrverandi stj., og sje jeg enga ástæðu til að tala um þær. En jeg vil benda á þá liði, sem varða núverandi stjórn. 10. liður 5. gr. er til loftræstinga í mentaskólanum. Það er enginn vafi, að þetta var sjálfsagt. 11. liður sömu gr. er til girðingar um lóð kennaraskólans. Sömuleiðis sjálfsögð fjárveiting. 14. liður 5. gr. er til smásjárkaupa handa háskólanum. Þetta var óumflýjanlegt, til þess að læknaefnin gætu lagt nauðsynlega stund á vísindagrein sína. 5. liður 7. gr. er til kostnaðar við stíflu á aðfærsluskurði við Miklavatnsmýraráveituna. Um þetta hefir áður verið rætt hjer og það upplýst, að menn hafa orðið fyrir miklum vonbrigðum hvað snertir árangurinn af þessu fyrirtæki. Og mjer er óhætt að fullyrða, að þessi fjárveiting er til að bæta úr ágöllunum. 3 fyrstu liðir 8. gr. eru um greiðslu eftirlauna til þriggja uppgjafastarfsmanna og stafa af mismunandi reglu um það, frá hvaða tíma eftirlaunin eru reiknuð. Jeg held, að það sje ljóst, að þau beri að reikna frá þeim tíma, sem maðurinn lætur af starfi. Þessir menn hafa ekki fengið launin strax, og þetta er leiðrjetting á misrjettinu, sem þeir hafa orðið fyrir. Jeg get sagt það, að jeg álít sjálfsagt, að eftirlaunin sjeu reiknuð frá þeim tíma, sem menn fara frá starfi. Um 3. lið 9. gr. má vera, að ágreiningur verði. Jeg hygg þó, að þessi upphæð sje ekki meiri en svo, að allir geti orðið sammála um, að starf nefndarinnar sje þess virði, sem veitt var til hennar. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta, vegna þess að í athugasemdunum er gerð grein fyrir hverjum lið. Jeg vona, að frv. verði samþ. eins og nefndin leggur til.

Frsm. (Ingólfur Bjarnarson) Það var út af því, að hv. 1. þm. Skagf. upplýsti, að eftir væri að rannsaka frekar á Bergþórshvoli og hentugast væri að haga fjárveitingunni til þeirra rannsókna eins nú og áður. Mjer finst eðlilegast, að þessi upphæð sje sett í fjárlögin. Það er best að vera laus við svona greiðslur utan fjárlaga, og auk þess á þingið að láta uppi vilja sinn í þessu efni, eða ráða, hvað langt verður gengið.

Frsm. (Hjeðinn Valdimarsson) Eins og frá var sagt við síðustu umr., er nefndin ekki sammála að því leyti, að meiri hl. vill fá samþ.brtt., sem fer fram á, að stj. verði veitt heimild til að taka 3 miljóna lán til þess að kaupa bankavaxtabrjef. Eftir upplýsingum frá stjórn Landsbankans er ekki hægt að búast við, að bankinn eða viðskiftamenn hans geti keypt veðdeildarbrjef á þessu ári fram yfir þau, sem óseld eru af síðustu útgáfu. Bankinn hefir haldið áfram að kaupa brjefin og selt þau, aðallega til Svíþjóðar, en bankastjórnin býst ekki við, að bankinn geti keypt þær 2 milj., sem eftir eru, hvað þá heldur meira. Og þess vegna leyfir meiri hl. sjer að leggja til, að þetta lán verði tekið, svo að hægt yrði að halda áfram að veita lán úr veðdeildinni. Jeg hygg, að það sjeu allir sammála um, að þetta ástand er óviðunandi, en þar er sú bót í máli, að hæstv.forsrh. hefir lýst yfir því, að hann muni á næsta þingi leggja fram drög til nýrrar fasteignalánsstofnunar, sem jeg vænti, að nái ekki síður til bæja en sveita.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg get ekkert haft á móti því, þó að þessi heimild sje sett inn í frv. Hitt er annað mál, að hún verður ekki notuð, nema brýn nauðsyn beri til. Jeg vil skjóta því til nefndarinnar, að jeg er ekki viss um, að það sje heppilegt, að þessar 3 milj. eigi að vera flokkur út af fyrir sig. Jeg held, að það sje erfitt reikningshaldsins vegna að gera þetta að sjerstökum flokki, af því jeg álít, að samtímis verði selt mikið af öðrum brjefum. Mjer finst, að 1. gr. geti staðist út af fyrir sig, og það er vafasamt, hvort það er heppilegt að hafa þessa flokkun. Ef ekki koma óyggjandi upplýsingar um það, að þetta valdi ekki óþægindum, vil jeg mælast til þess við nefndina, hvort hún geti ekki orðið við þeirri ósk að athuga þetta nánar. Jeg býst við, að hæstv. forseti sjái sjer fært að láta greiða atkvæði um þennan hluta till. út af fyrir sig.

Jón Auðunn Jónsson Það er ekki komir úr prentsmiðjunni brtt., sem jeg flyt við þetta frv., en jeg vænti þess, að hæstv. forseti vilji taka til greina skriflega brtt.Brtt. mín fer í þá átt að fella niður úr 6. gr. „kaupstaðir eða kauptún“. Eins og menn vita, er ekki heimilt fyrir veðdeild Landsbankans að lána út á hús, nema því aðeins, að húseignin standi á verslunarlóð. En verslunarlóð er í smærri kaupstöðum oft mjög óákveðin, og það er til dæmis oft, að menn byggja í athugaleysi rjett fyrir utan takmörk verslunarlóðarinnar. Mjer finst engin ástæða til að útiloka þá menn, sem hafa bygt rjett við takmörk lóðarinnar, frá því að fá lán, en það hefir verið gert, af því að þetta ákvæði hefir staðið í lögunum um veðdeildina. Til dæmis getur ekki veðdeildin, eins og lög hennar eru, lánað út á hús vestan við verslunarlóð Reykjavíkur, í Seltjarnarneshreppi. þó að það sje aðeins örfáa metra frá verslunarlóð Reykjavíkur, nema um jarðarhús sje að ræða. Af þessu getur leitt hin mestu óþægindi. Það er oft, að hús, sem eru utan við verslunarlóðina, eru verðmætari og í alla staði eins vel hæf til leigu og sölu og hús, sem eru á verslunarlóðinni. Mjer finst ótækt, að það standi áfram í lögunum, að óheimilt sje að lána út á önnur hús en þau, sem eru fyrir innan takmörk verslunarlóðarinnar.

Forseti (BSv): Mjer hefir borist svo hljóðandi skrifleg brtt. frá háttv.þm.N.-Ísf.: „Við 6. gr. Orðin „í kaupstöðum og verslunarstöðum“ falli niður“. Til þess að tillagan verði borin undir atkv., þarf að leita afbrigða.

Frsm. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir undirtektir hans undir brtt. nefndarinnar. Við flm. erum auðvitað sammála um, að ekki eigi að nota þessa heimild nema brýn nauðsyn beri til. Hæstv. ráðh. gat þess, að heppilegt væri, að lán ríkissjóðs væru ekki af sjerstökum flokki, því að jafnóðum væri hægt að fá önnur lán, án þess að ríkissjóður tæki þau. En brtt. er flutt nákvæmlega eftir lögunum frá 1926, og þar er gert ráð fyrir, að þær 3 miljónir, sem þá var veitt heimild fyrir, sje sjerstakur flokkur. Við meirihlutamenn hugðum, að sömu ástæður væru fyrir hendi nú eins og þá. Annars mun þetta verða athugað í hv.Ed.

Magnús Guðmundsson Mjer þykir rjett að mæla með samþykt brtt. á þskj. 582. Það getur aldrei skaðað, að stjórnin hafi heimild til þess að taka lán. En út af aths. hæstv. ráðh. vil jeg benda á, að eftir 1. gr. sýnist vera mjög hægt að koma þessu fyrir eins og hv. meiri hl. nefndarinnar vill. Það má skifta bankavaxtabrjefunum í flokka og hafa tvo flokka starfandi samtímis. Þetta er gert til þess, að hægt sje að halda lánunum aðskildum og reikna út fyrir hvern flokk, hve háir vextirnir þurfi að vera. Jeg hygg, að engin vandkvæði sjeu á að hafa þetta lánsfje, ef til kemur, sjerstakan flokk. Enda er svo ákveðið í 1. gr., að hver flokkur má ekki vera hærri en 3 milj.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Það þýðir ekki að fara að hefja deilur um það, hvort þetta sje heppilegt eða ekki. Það verður athugað í hv.Ed. En jeg vil geta þess, að jeg sje ekki, að þessu verði við komið á annan hátt en þann, að fleiri en einn flokkur sjeu starfandi samtímis. Þá gæti svo farið, að flokkarnir yrðu 3, því að ef á að halda þessu lánsfje út af fyrir sig, má búast við, að þurfi alveg sjerstakt bókhald fyrir annað fje, sem veðdeildin hefði í umferð á sama tíma. Jeg hygg, að þetta geti valdið óþægindum, en jeg sje ekki ástæðu til að ræða frekar um það, þar sem málið er svo langt komið. Hinsvegar mun jeg taka það nánar til athugunar, áður en gengið er frá málinu í Ed.

Magnús Jónsson Jeg er sammála hæstv. fjmrh. um það, að ekki sje heppilegt að hafa brjefin, sem keypt eru fyrir lánið, sjerstakan flokk. Mjer er kunnugt um það frá 1926, að þetta þótti valda óþægindum. Jeg álít langeðlilegast, ef lánið er tekið, sem jeg vænti fastlega að verði, verði því varið til þess að kaupa brjef, sem þá liggja fyrir á markaðnum. Hagsmunirnir af því að hafa brjef ríkissjóðs í sjerstökum flokki eru ímyndun ein. Það væri vegur að bera fram um þetta skriflega brtt., en af því að málið á eftir að ganga í gegnum hv.Ed., býst jeg ekki við því að bera fram brtt.Hæstv. fjmrh. er vís til þess að bera slíka brtt. fram þar. Og þó að þetta ákvæði væri felt niður, er stjórninni heimilt að láta þessi brjef vera í sjerstökum flokki, ef einhverjar ástæður gera það heppilegra. Jeg stóð upp aðeins til að leggja inn orð með því, að gert yrði það, sem hægt er, til þess að lánið verði tekið. Það væri mjög bagalegt, ef menn hættu að geta fengið veðdeildarlán. Út af brtt.háttv.þm.N.-Ísf. skal jeg aðeins geta þess, að mjer virðist sú heimild, sem þar er gefin, geta verið mjög varhugaverð. Við verðum að fara ákaflega varlega í alt, sem veikt getur traust á veðdeildarbrjefunum, en mjer virðist þetta stefna beint í þá átt.

Ólafur Thors Jeg ætla aðeins að segja örfá orð út af brtt.hv.þm.N.-Ísf. Jeg hefi áður átt tal um þetta við stjórn Landsbankans og get upplýst, að bankastjórnin lagði á móti slíkri breytingu. Jeg hefi nú aftur haft tækifæri til að tala við bankastjórnina, og hún lítur þannig á, að það sje að vísu rjett, sem hv.þm.N.-Ísf. tók fram, að verðgildi húseignar, sem liggur nærri kaupstöðum, sje oft jafnmikið verðgildi þeirra eigna, sem liggja innan kaupstaðarins, en hinsvegar bendir bankastjórnin á það með rjettu, að þurrabúðir sjeu hæpið veð, af því að verðgildi þeirra fer mjög eftir því, hver er ábúandi á hverjum tíma. Við skulum taka til dæmis, að söðlasmiður fari austur í Árnessýslu og reisi þar hús. Það hús er ágætlega veðhæft meðan söðlasmiðurinn býr þar, vegna atvinnu hans. En ef hann flytur burt, fellur verðgildi hússins. Ef alment væri að leggja kvöð á veðdeildina til þess að lána út á slíkar húseignir, er það mjög illa farið. En ef um er að ræða eign, sem er vel veðhæf, hefir bankastjórnin tekið tillit til þess. Af því að mjer finnast rök bankastjórnar Landsbankans rjett, er jeg á móti tillögu hv.þm.N.-Ísf. Vænti jeg þess, að hv.þdm. geti aðhylst skoðun bankastjórnarinnar, eins og jeg hefi nú skýrt frá henni.

Jón Auðunn Jónsson Hjer er aðeins farið fram á, að veðdeildinni sje heimilt að veita lán út á húseign utan verslunarlóðar. Jeg held, að það sje alveg sjálfsagt að gera þetta. Að veðdeildin láni með tilliti til þess, hver á húsið, er óforsvaranlegt. Veðdeildarlánið bindur eignina, en ekki manninn, sem á eignina. Dæmið, sem hv. 2. þm. G.-K. tók, á ekki við hjer. Það, sem jeg fer fram á, er aðeins það, að menn geti fengið lán, sem byggja aðeins lítið eitt fyrir utan verslunarlóðina, en geta ekki fengið vottorð um, að þeir sjeu á verslunarlóðinni, þó að þeirra húseign sje fullkomlega eins veðhæf og væri hún á verslunarlóðinni. Þess ber einnig að gæta, að í reglugerðinni, sem sett verður, má taka upp skilyrði um það, að út á húseign utan verslunarlóðarinnar skuli aðeins lánað, þegar veðdeildin hefir fulla vissu um, að veðið sje jafngott og þó að húsið væri á verslunarlóðinni. Jeg tel það alveg ótækt, að fjöldi manna, sem kannske ekki þekkir verslunarlóðatakmörkin, fái ekki lán út á hús sín, þó að þau sjeu fullkomlega veðhæf.

Ólafur Thors Hv. þm.N.-Ísf. benti á, að veðdeildarlögin væru aðeins heimildarlög. Já, eftir orðalaginu eru þau það, en í framkvæmdinni eru þau það ekki. Þegar lánbeiðandi getur fullnægt öllum skilyrðum, sem sett eru, þykir hann eiga kröfurjett til láns. Hv. þm. hefir misskilið það, sem jeg sagði um álit bankastjórnarinnar. Jeg sagði ekki, að veðdeildarlánin ættu að fara eftir því, hver ætti húsin. Jeg sagði, að ef lána ætti út á þurrabúð, gæti verðgildi hennar farið eftir því, hver væri eigandinn á hverjum tíma. Hann taldi dæmið, sem jeg tók, ekki vera rjett, af því að tillaga sín ætti að eins við eignir, sem væru við takmörk verslunarlóða. En eins og brtt. hans er orðuð, má yfirleitt lána út á húseignir, sem eru fyrir utan kaupstaði eða kauptún. Mjer væri ljúft, ef hægt væri að heimila í veðdeildarlögunum lán út á húseignir, sem eru mjög nærri kaupstöðum, en þá yrði ákvæðið að vera það þröngt, að það næði ekki jafnt til húseigna hvar sem væri. Jeg vil benda hv.þm. á, að það er yfirleitt svo um þær húseignir, sem liggja nærri verslunarlóðum, að lánað er út á þær sem næst því, sem veðdeildin lánar.

Jón Auðunn Jónsson Hv. 2. þm. G.-K. vill ekki viðurkenna, að þetta sjeu heimildarlög. En það eru heimildarlög samt. Það hefir komið fyrir, að veðdeildin hefir ekki lánað um tveggja ára skeið í senn. Það getur staðið svo á, að ekki þyki rjett að láta lögin koma til framkvæmda. Ef mín tillaga verður samþykt, er veðdeildinni heimilt að veita lán til húsa hvar sem er, en það er venjan að binda með reglugerð, hvað til þess þurfi, að eignin sje veðhæf. Jeg veit, að fyrir vestan hefir veðdeildin framkvæmt það mjög stranglega að lána ekki út á eignir utan verslunarlóðar. Yfirleitt þykir mjer fara best á því, að sem mest af starfsreglum veðdeildarinnar sje ákveðið með reglugerð, en ekki með lögum, enda eru lögin aðeins rammi um það, sem má gera, en reglugerð setur nánari ákvæði um það, hvernig eigi að framkvæma lögin. Þar sem nú er upplýst af hv. 2. þm. G.-K., að veðdeildin fer nú ekki stranglega eftir þessu verslunarlóðaákvæði, er því meiri ástæða til að breyta um.

Ólafur Thors Það er aðeins örstutt aths. Jeg sá það á svip hv.þm. V.-Húnv., hverskonar viska það var, sem hann var áðan að hvísla að hv. sessunaut sínum (JAJ), því að hann hló svo hjartanlega, þegar hv.þm.N.-Ísf. sagði þessa reginvitleysu. Jeg get ekki stilt mig um að skýra hv. deild frá því, að það, sem hv.þm. hvíslaði, var það, að þetta væru heimildarlög. Það átti svo sem að þjappa að mjer fyrir það, að jeg gerði ráð fyrir því, að þessi lög, ef samþykt verða, komi til framkvæmda. Jeg veit það að vísu vel, að þetta eru heimildarlög og að hægt er að fresta framkvæmd þeirra. En sje það meiningin, að þau eigi ekki að koma til framkvæmda, þá sje jeg ekki, hvaða ástæða er til að leggja kapp á, að þessi brtt. verði samþykt, og ljeleg rök eru það fyrir ágæti brtt., að hún sje skaðlaus af því að sjálf lögin eigi ekki að komast í framkvæmd. Jeg bið svo hv.þdm. að hafa það hugfast, að stjórn veðdeildarinnar er andvíg þessari tillögu af góðum og gildum ástæðum, sem jeg hefi drepið á.

Jón Auðunn Jónsson Aðeins stutt aths. til að bera sakir af hv.þm. V.-Húnv. Hann átti engan þátt í því, sem jeg sagði. Hann var að hvísla alt öðru að mjer; en þau orð þm. gáfu mjer von um, að till, mín verði samþ. af hv. deild. Það, sem jeg sagði, verður því að skrifast á minn reikning, en ekki hans.

Það er ómögulegt!

. Annars held jeg, að þetta gefi ekki tilefni til þess að fara að halda meiri háttar ræðu. Jeg vil aðeins taka það fram, að jeg held fast við það, að rjett sje að samþ. hina skriflegu brtt. mína.

Jón Sigurðsson Jeg skal ekki tefja tímann. Aðeins vildi jeg minnast á hina skriflegu brtt.hv.þm.N.-Ísf. Jeg legg eindregið til, að sú till. verði samþykt. Jeg lít svo á, að það sje á valdi bankastjórnarinnar að meta í hverju einstöku tilfelli veðhæfi þeirra eigna, sem láns er beiðst út á, og megi því hafa þetta ákvæði rúmt í lögunum. Jeg tel líka, að hingað til hafi frekar verið lánað of lágt en of hátt. Jeg hygg, að það geti verið fulltrygt veð í húsum, sem standa rjett við kaupstaðalóðir. Eins má segja um smábýli í sveitum, sem svo lítið land fylgir, að þau teljast ekki jörð með sjerstöku hundraðatali. Þau eru venjulega reist af atorkumönnum, sem byrja smátt, en ætla sjer að rækta umhverfis býlin og kaupa síðar land til viðbótar, en styðjast að öðru leyti við aðra atvinnu. Þar sem slík býli eru vel í sveit komin, er engin hætta á, að þau leggist aftur í auðn, því þótt sá fyrsti hverfi frá þeim, þá eru þau mjög eftirsótt og er því altaf verð í þeim. Jeg tel því órjettlátt að útiloka slíka menn frá slíkum lánum, sem hjer um ræðir. Þótt þessi býli heyri ekki undir nýbýli vegna landleysis, þá eru þó þessir menn brautryðjendur, sem vert er að styrkja. Hv. 2. þm. G.-K. sagði, að ef mikið ætti að lána út á þetta, þá gæti það verið hættulegt. En sje venjulegt mat og varfærni viðhöfð, þá tel jeg hættuna enga. Jeg vil því leggja til, að till.hv.þm.N.-Ísf. verði samþykt.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Að því er vikið í nál., að nefndin telur rannsókn á þessu hafnarstæði vera ófullnægjandi til þess, að rjettmætt verði talið að byggja á henni jafnmikil fjárframlög sem frv. gerir ráð fyrir. Fyrir nefndinni lá allmikið af skjölum viðvíkjandi þessari hafnargerð, þar á meðal gömul mæling á höfninni og áætlun, sem ekki hefir verið athuguð síðar nákvæmlega; en núverandi vitamálastjóri telur, að sú áætlun, sem í skjölunum felst, um kostnað við hafnargerðina muni vera sæmilega rjett. En þar sem um svo mikið mannvirki er að ræða, þá lítur sjútvn. svo á, að það verði að krefjast þess, að fyrir liggi ítarleg mæling á þessum stað, og áætlun, sem bygð er á þeirri mælingu. Meðal annara skjala, sem fyrir nefndinni lágu, var umsögn skipstjórans á „Esju“, Þórólfs Beck, þar sem hann getur þess, að þarna á þessum stað geti verið um annað hafnarstæði að ræða. Jeg skal ekki leggja dóm á, hvað mikið er á þessu að byggja, en þó hygg jeg, eftir því sem jeg þekki þann mann, að það muni ekki vera fleipur eitt. En þessu virðist ekki hafa verið gaumur gefinn, og umsögn vitamálastjóra er óákveðin og ber vott um, að málið hafi ekki verið nægilega rannsakað; því að hann segir, að að sögn kunnugra manna að norðan sje ekki um neinn annan hafnarstað að ræða; með öðrum orðum: það hefir engin rannsókn farið fram á þeim stað, er skipstjórinn minnist á. Jeg skal taka það fram strax, að sjútvn. telur, að hafnargerð á Skagaströnd sje eitt af okkar nauðsynjamálum, en hins vegar hlýtur hún altaf að verða mjög dýr, og við teljum ógerlegt að leggja út í svo stórt mannvirki, eða ákveða það með lögum, fyr en fengin er sæmileg rannsókn og áætlun. Það er ekki hægt að sjá af þeim skjölum, sem fyrir nefndinni lágu, hvort botn hafnarsvæðisins hafi verið rannsakaður. Við spurðum þá vitamálastjóra um þetta, meðal annars vegna þess, hvernig ætti að haga byggingu hafnargarðsins. Við fengum það svar, að botninn hefði ekki verið rannsakaður, en garðinn ætti að hyggja úr steini. Þó að enginn okkar hefði sjerstaklega vit á þessu máli, þá virtist okkur þetta eitt hljóta að benda til þess, að töluvert væri ábótavant undirbúningi þessa máls, þegar slegið er föstu, að garðurinn skuli bygður úr steinsteypu, en botninn sje þó ekki rannsakaður. Mjer virðist hjer liggja fyrir sönnun þess, að það stappi nærri að vera óforsvaranlegt, að ákveða með lögum þessa hafnargerð. En til þess að úr þessu máli verði sem fyrst ráðið á sem hagkvæmastan hátt, viljum við nefndarmenn leggja til, að málinu sje nú á þessu stigi vísað til stjórnarinnar, til frekari rannsóknar. Jeg hygg, eins og málið liggur nú fyrir, þá sje það sú heppilegasta úrlausn, sem fengin verður. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta; jeg geri ráð fyrir, að mjer hafi tekist að gera það nægilega skýrt, hverjar eru orsakir þess, að sjútvn. leggur til, að málið verði afgreitt á þennan hátt.

Guðmundur Ólafsson Jeg verð að segja, að hv. nefnd hefir ekki farið illa með þetta mál - geymt það vel og vandlega, og skilar því svo með hlýjum ummælum eftir þann tíma, sem ráðgert var í fyrstu að slíta þingi. Hefir hún verið svo heppin, að þetta hefir reynst á annan veg en þá var spáð, svo að hún gat athafnað sig. Og hv. nefnd er svo sammála um, að það sje hreint ekki svo vitlaust að leggja út í þetta mannvirki einhvern tíma, enda mun það verða álit flestra, sem eitthvað fara um þetta að hugsa. En mjer fanst hv.frsm. nefndarinnar gera helst til lítið úr þessari rannsókn, sem fram hefir farið. Jeg held, að rannsóknin sje sæmileg. Jeg hefi ekki að minsta kosti vitað meira álit á öðrum rannsóknum en rannsóknum Kirks heitins, sent þarna starfaði að, og þegar hann sagði, að þarna ætti að byggja steinsteypugarð, þá hefir hann auðvitað rannsakað botninn, þar sem garðinn skyldi byggja. Og jeg skil ekki brjef vitamálastjóra, sem nefndin hafði með höndum, á þann veg, að botninn hafi ekki neitt verið rannsakaður. Hann segir einmitt, að botninn hafi verið rannsakaður, og af þeirri rannsókn hafi verið dregið, að garðurinn skyldi bygður úr steini. En mjer getur aldrei þótt nema skynsamlegt af þinginu, þegar það fær svona stórmál til meðferðar, þó að það vilji ekki flaustra þeim af á fyrsta þingi, sem hefir þau til meðferðar, þó að jeg búist við, að mörg mál hafi verið afgreidd á því, sem lakar voru undirbúin en þetta mál. Það er nú ekki nema að hálfu leyti rjett, sent hv.frsm. sagði, að hafnargerð þessi væri dýr; jeg álít, að hún sje fremur ódýr, þá er miðað er við þær hafnargerðir, sem hjer er búið að framkvæma, því að þetta verður fremur stór höfn, og að minni hyggju og margra annara góð höfn. En hvað snertir það, sem Þórólfur Beck skipstjóri hefir bent á í brjefi til nefndarinnar, þá get jeg ekki lagt mjög mikið upp úr því; mjer þykir sem sje ólíklegt, að annar eins maður og Kirk heitinn hefði ekki komið auga á þetta, því að þetta umgetna hafnarstæði er fast við hliðina á hinu. 

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg ætla aðeins að segja örfá orð um þetta mál. Jeg geri ráð fyrir, að þar sem heil þingnefnd leggur til, að því verði ekki ráðið til lykta nú, heldur óskað eftir frekari rannsókn, þá muni svo fara hjer í hv. deild. Vildi jeg aðeins gefa þá skýringu, af. því að sá ráðherra, sem á hlut að máli, er ekki staddur hjer, að jeg þykist þess fullvís, að sú stjórn, sem nú situr, eða hver önnur, sem tæki við till., mundi verða við óskum hv. sjútvn., að reyna að láta vinna að frekari rannsókn í sumar. Hvort málið yrði lagt fyrir næsta þing af stjórninni, skal jeg ekki fullyrða; en a. m. k. lofa jeg því fyrir hönd núverandi stjórnar, ef til kemur. Þessi orð mín ber þó eigi að skilja svo, að jeg óski sjerstaklega eftir því, að frv. sje vísað frá.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Jeg þarf ekki mikið að segja. Mjer virtist hv.flm. (GÓ) vera nefndinni mikið sammála. Það, sem á milli ber, er það, að hann vill ekki kannast við annað en að rannsókn sje sæmileg, gerð af ágætum manni, sem megi treysta. En það vill svo óheppilega til, að við getum ekki notið hans við, og þau plögg, sem til eru frá hans tíð, virðast vera ófullkomin. Getur verið, að þau hafi verið fullkomnari. Og viðvíkjandi rannsókn á botninum vil jeg benda á það, að vitamálastjóri svaraði brjefi nefndarinnar á þá leið, að við rannsókn á sjávarbotninum, sem gerð hefði verið, væri miðuð sú bráðabirgðaáætlun, sem gerð var. En hann sagði ennfremur, að sjálfsagt yrði að fara fram ítarlegri rannsókn, bæði á þessu og öðrum atriðum viðvíkjandi hafnargerðinni, áður en á verkinu yrði byrjað. Þarna virðist hann viðurkenna, að rannsókn sje ekki orðin nægileg, og höfum við þá fyrir okkur orð vitamálastjóra. Annars er óþarfi að deila mikið um þessi atriði, því að jeg hefi lýst yfir því fyrir hönd nefndarinnar, að hún hefir alls ekki viljað taka þessu máli óvingjarnlega. Hún telur þá afgreiðslu, sem hún leggur til, í alla staði skynsamlegasta, og mjer skilst hv.flm. geta sætt sig við hana. Einnig tel jeg, að treysta megi því, að hæstv. stjórn láti rannsókn fram fara á þessu ári, svo að málið þurfi ekki ófyrirsynju að tefjast.

Guðmundur Ólafsson Ef jeg hefi tekið rjett eftir orðum hæstv.dómsmrh., þá hefir hann ekkert á móti rannsókn málsins. Það er auðvitað styrkur fyrir málið, að hæstv. stjórn flytji það; og jeg tek ummæli nefndarinnar svo, að þegar hún leggur til að vísa málinu til stjórnarinnar til undirbúnings og frekari rannsóknar, þá sje ætlast til, að hæstv. stjórn taki málið að sjer og leggi það fyrir næsta þing, ef rannsóknin leiðir í ljós, að æskilegt þykir að ráðast í slíkt mannvirki. Okkur hv.frsm. hefir ekki greint á að öðru leyti en því, að jeg tel það ekki rjett hjá honum, að botninn hafi ekki verið rannsakaður, því að það stendur þó í brjefi vitamálastjóra. Er það sannast að segja, að þó að rannsókn þurfi að gera aftur, þá er það ekkert nýtt; það er oft svo um stórfyrirtæki, að undirbúningsrannsókn fer fram oftar en einu sinni, enda er auðvitað varhugavert, að ráða stórmálum til lykta, nema alt sje rannsakað sem best.

Erlingur Friðjónsson Jeg skal ekki lengja umræður mikið, en mjer finst þörf að segja nokkur orð um þetta mál, sem er stórmál, um leið og það kemur úr nefnd. Þegar um er að ræða að leggja í fyrirtæki eins og þetta, þarf að gera sjer rækilega grein fyrir því, hversu mikil nauðsyn er á því og hversu líklegt er, að það komi til með að borga sig. Jeg er náttúrlega ekki vel kunnugur málavöxtum þarna norður frá, en hefi þó komið þangað nokkrum sinnum. Og jeg get ekki varist því að láta uppi þá skoðun mína, að jeg álít þetta verk í sjálfu sjer þess eðlis, að mjög sje vafasamt, að það borgi sig að kosta svona miklu til. Annars lítur það svo út fyrir mínum sjónum, að málið sje órannsakað ennþá, hvort ekki sje hægt að gera þarna bátakví, sem yrði til muna ódýrari en bráðabirgðaáætlunin gerir ráð fyrir. Jeg held, að nauðsyn á hafnargerð þarna sje aðallega bundin við það, að fá sæmilega tryggan stað fyrir mótorbátaútgerð, ef hún risi þarna upp. Jeg held að vanti rannsókn á því, hvort fiskimið sjeu svo nærri þessum stað, að þarna geti slíkur útvegur þrifist í stórum stíl. Það er að sönnu talað um síldarbræðslustöð, og ef til vill síldarsöltun þarna, en þess má þá geta, að til þess að búa í haginn fyrir slíkt, þarf að kosta meira til undirbúnings við höfnina en gert er ráð fyrir samkvæmt þeirri áætlun, sem fyrir liggur. Þarna er ekki að ræða um að mynda kaupstað, sem hafi aðstöðu til að selja til hjeraðsins, því að þegar kemur inn fyrir Blönduós, er fjarlægðin orðin of mikil til þess. Jeg fæ alls ekki sjeð, að höfnin verði notuð til verslunar fyrir aðalsýsluna. Sem verslunarstaður yrði því þetta aðallega fyrir Skagaströndina, sem er ekki þjettbygð og hefir ekki skilyrði til þess, að þar geti aukist bygð að mun. Það má vera, að hv.flm. málsins (GÓ) þyki ekki blása byrlega úr þessari átt til frumv. En jeg vildi láta mína skoðun í ljós í þessu máli, ekki sjerstaklega gagnvart mannvirkinu þarna, sem verið er nú að tala um, heldur vegna ýmissa hafnargerða og mannvirkja við sjávarsíðuna, sem umsóknir liggja fyrir um fjárstyrki til. Mjer virðist, að talsvert mikið fje hafi verið lagt af mörkum oft og tíðum til ýmissa slíkra fyrirtækja, án þess að nógu rækilega hafi verið athugað, hvað upp úr því væri að hafa. Jeg vildi segja hreinskilnislega, að mitt álit er þetta. Jeg vil því fara sem varlegast í málinu. Fyrst og fremst verður að krefjast þess, að rannsakaður sje botninn með sjerstöku tilliti til þess, úr hverju hafnargarðurinn verður bygður. Það er gert ráð fyrir, að hann verði bygður úr steinsteypu, og er hið mesta óráð að byrja framkvæmdir, án þess að rannsakað sje og fullvíst, að botninn sje öruggur og í samræmi við það. Enda getur það miklu valdið um kostnaðinn, hvernig þessu er háttað.

Halldór Steinsson * Úr því að tveir nefndarmenn eru búnir að taka til máls í þessu máli, held jeg að jeg verði líka að segja mitt álit. Mjer fanst anda nokkuð kalt frá hv.þm. Ak. til þessa máls, og kaldara en mjer fanst koma fram í nefndinni hjá þessum hv.þm. Hann talaði um, að þessi höfn væri einkum ætluð mótorbátum. Jeg vil nú segja það, að þó að ekki væri nema um mótorbátahöfn að ræða, þá sje jeg ekki, að með þessu sje of mikið í sölurnar lagt. Hvað gerum við annarsstaðar á landinu fyrir þessa útgerð? Höfum við ekki lagt miljónir til Vestmannaeyja? Þar er útgerðin næstum eingöngu mótorbátaútgerð. Því er líka sannarlega ekki kastað á glæ, því fje, sem varið er til að tryggja þessa útgerð með hafnarbótum og öðru. Jeg álít því þvert á móti mjög vel varið, og það ætti að vera markmið þingsins að styðja þessa útgerð, þótt það sjái sjer ekki fært að láta frv. þetta ná fram að ganga að svo stöddu. *Ræðuhandr. óyfirfarið af þm.

Jón Þorláksson Mjer þótti leitt, að hv. sjútvn. gat ekki afgreitt málið á þann hátt, að það kæmist á betri rekspöl. Það er nefnilega sannfæring mín, ekki vegna kunnugleika á staðnum, heldur vegna nokkurs kunnugleika á hjeraðinu yfirleitt, að þetta, sje með merkari málum, sem fyrir þinginu liggja nú. Ef það reynist kleift, að koma upp þessari hafnargerð, þá er jeg viss um, að þar með er stigið eitthvert mesta framfaraspor, sem hægt er að stiga fyrir þetta hjerað. Með því eru líka skapaðir möguleikar til þess að halda fólkinu kyrru heima í hjeraðinu, og er það mikið atriði í málinu. Hjer er leið til að láta sjávarútveginn styðja landbúnaðinn. Ef svo fer, að þessu máli verði vísað til stjórnarinnar, vona jeg að það fái góðan undirbúning. Það á það fyllilega skilið.

Guðmundur Ólafsson Hv. þm. Ak. byrjaði á því að tala um, hvort góð fiskimið væru þarna nálægt Skagaströnd. Jeg held nú, að óþarfi sje að deila um það. Þar er áreiðanlega um góð fiskimið að ræða. Jeg held líka, að öllum hljóti að vera kunnugt um, að síldarmiðin eru talin einna best á Húnaflóa, með öðrum orðum beint út af Skagaströnd. Þó að útgerð frá Steingrímsfirði eða öðrum fjörðum vestan Húnaflóa geti náð til þessara miða, þá höfum við Húnvetningar þess engin not. Jeg held, að sæmileg áætlun hafi verið gerð um þetta, og mjer dettur ekki í hug, að ekki hafi verið kannað, hvernig botn væri þarna, hvort það væri trygg undirstaða. Þá virtist hv.þm. ekki muna eftir neinu öðru en sjávarútvegi í sambandi við þetta. Jeg hjelt, að hann mætti þó sjá af brjefi skipstjórans á „Esju“, að þetta gæti verið til mikilla bóta fyrir siglingar á þessum slóðum. Það kemur oft fyrir, að skip geta ekki athafnað sig á Blönduósi og verða að fara til Steingrímsfjarðar, án þess að fá afgreiðslu. Nú getur farið svo, að veður batni 2–3 stundum eftir að skipið færi frá Blönduósi, og væri þá munur að geta farið til Skagastrandar, sem ekki er nema tæprar stundar ferð. - Jeg get heldur ekki fallist á, að höfnin geti talist mjög dýr, þótt hún kostaði ½ miljón króna, svo fullkomin sem hún á að verða. Hjer er líka alt tryggara en t. d. brimbrjóturinn í Bolungarvík, sem lagt er nú til svo skiftir tugum þúsunda ár eftir ár, með litlum árangri. Ennfremur vita allir, sem eitthvað þekkja til, að á Skagaströnd liggur mjög vel við með allan útveg. Það eru þarna tvímælalaust mjög góð fiskimið og síldarmið skamt undan. Við teljum, að þessi hafnargerð væri til mikilla hagsbóta fyrir hjeraðið alt, að minsta kosti fyrir austurhluta Húnavatnssýslu.

Erlingur Friðjónsson Hv. þm. Snæf. gat þess, að honum hefði komið nokkuð á óvart, hvernig jeg hefi tekið í þetta mál hjer í deildinni, og var á honum að heyra, að jeg hefði talað hlýlegar um það í nefnd. Jeg held nú, að hjer hljóti að valda misskilningur hjá hv.þm., að minsta kosti hefir engin skoðanabreyting átt sjer stað hjá mjer. Jeg lít dálítið öðruvísi á aðstæður nyrðra en virtist koma fram hjá hv.þm. Hann vildi jafna saman aðstöðunni á Skagaströnd og í Vestmannaeyjum. Jeg veit ekki til, að aðstaðan í Vestmannaeyjum sje neitt svipuð, hvað þá sambærileg við Húnaflóa. Væri jeg viss um, að hægt væri að koma upp öðrum eins útvegi á Skagaströnd og í Vestmannaeyjum, þá mundi jeg hiklaust greiða atkv. með þessu, þó því aðeins, að jeg teldi það nægilega undirbúið. Jeg sje ekki enn sem komið er, að slík mannvirki sem hjer er um að ræða, sjeu nauðsynleg vegna líkanna fyrir því, að hægt sje að reka þarna stóran útveg, og þess vegna hlýt jeg að vera hægfara í málinu að svo komnu. Jeg beini þessu ekki síður til 3. landsk. Báðir þessir þm., hv. 3. landsk. og hv.þm. Snæf., líta svo á, að hjer sje um að ræða möguleika fyrir miklum útvegi. Jeg efast enn um þetta. Jeg vil í þessu sambandi benda á, að hinumegin við flóann, á Reykjarfirði og Norðurfirði, hafa verið settar upp síldarsöltunarstöðvar, en þær eru nú ekki starfræktar. Aðstöðu mun mega telja þarna nokkuð svipaða og á Skagaströnd, hvað veiðiskap snertir. Þar eru ágætar hafnir, en innsigling að vísu nokkuð varasöm. Þetta voru aðeins nokkrar almennar athugasemdir, sem ekki snerta ef til vill málið beint, en aðstaðan er þó svo svipuð á þessum stöðum, að það er vert að athuga þá reynslu, sem þar hefir fengist.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Jeg vildi aðeins segja nokkur orð, út af ræðu hv. 3. landsk. Jeg vænti, að í orðum hans hafi ekki átt að felast nein ásökun til sjútvn. út af meðferð þessa máls af hennar hálfu. Jeg held, að telja megi þá úrlausn á málinu, sem nefndin stingur upp á, þá einu, sem hægt er að veita því, að svo stöddu. Það hafa nú komið fram nokkuð skiftar skoðanir í málinu og einnig innan nefndarinnar. Jeg fyrir mitt leyti vil styðja að framgangi málsins og tel, að slíkt mannvirki sem þetta muni áreiðanlega borga sig, ef ekki beinlínis, þá óbeinlínis. Mjer er fyllilega ljós þörfin á þessum hafnarbótum. Jeg held, að hvernig sem á málið er litið, þá hljóti menn að kannast við hana, og að það mundi verða til mikilla hagsbóta hjeraðinu öllu, ef úr henni væri bætt, bæði að því er útveg snertir og einnig eins og hv.flm. benti á, þá mundi þessi höfn verða til mikils hagræðis fyrir alla sýsluna, þó ekki væri nema sem biðhöfn fyrir strandferðaskipin. Mín afstaða til málsins byggist aðeins á því, að jeg tel það ekki nægilega undirbúið, með því að mikið veltur á, að tryggilega sje um alt búið, áður en byrjað er á framkvæmdum.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Hv. 5. landsk. (JBald) og jeg höfum borið fram till. þá til þál.; sem hjer liggur fyrir. Í henni er farið fram á, að þingið skori á stjórnina að ljúka byggingu landsspítalans fyrir 1930. Landsspítalamálið hefir ekki verið og er vonandi ekki enn neitt flokksmál. Að minsta kosti hafa fleiri flokkar en Alþýðuflokkurinn ljeð því fylgi hjer á þingi, og jeg vænti því þess, að þeir muni verða margir og af öllum flokkum, sem ljá því enn fylgi sitt við væntanlega atkvgr. nú. Jeg veit, að hæstv. stjórn er hlynt því, að þessari byggingu verði sem fyrst lokið, en það er þó ljóst, að verði ekki meira unnið en sem svarar þeirri upphæð, sem til þess er veitt í fjárlögum fyrir 1929, þá fer því mjög fjarri, að byggingunni verði lokið fyrir 1930. Upphaflega var allur kostnaður við bygginguna, auk innanhússmuna, áætlaður um 1300 þús. kr., en hann hefir orðið töluvert minni í reyndinni. Til þessa hefir verið lagt til byggingarinnar 275 þús. kr. úr landsspítalasjóði og 230 þús. kr. úr ríkissjóði. En á þessu ári er búist við, að landsspítalasjóður leggi fram 25 þús. kr., en ríkissjóður 120 þús. kr. Það eru því alls 145 þús. kr., sem eru til umráða á þessu ári, en samkvæmt umsögn húsameistara ríkisins þyrfti 240 þús. kr. Með öðrum orðum, það þyrfti nokkurt lán þegar á þessu ári. En ef byggingunni á að verða lokið fyrir 1930, þá þarf meira lán, því að ef ekki verður lagt fram meira en 100 þús. kr. á ári, þá mun byggingunni ekki verða lokið fyr en 1934. Hjer er því að ræða um heimild fyrir ríkisstjórnina til að taka 400–500 þús. kr. lán til þess að ljúka verkinu, þar með talið til kaupa á innanstokksmunum, sem munu kosta á annað hundrað þús. Það er ef til vill mögulegt, að eitthvað mætti spara með því að byggja ekki í bili nema neðri hæð starfsmannabústaðarins, en þó er mjög vafasamt, hvort nokkur sparnaður mundi af því hljótast. Við flutningsmenn þessarar till. bjuggumst við því, að ef ljúka ætti byggingunni fyrir 1930, þá þyrfti nýja þál. um lánsheimild, því að þótt stj. hefði þessa heimild frá 1919, þá er ekki að búast við, að hún leggi út í lántökur, nema hún hafi nýjan og skýlausan þingvilja að baki sjer. Það eru margar ástæður til þess, að ljúka þarf byggingunni sem fyrst. Það eru þá fyrst fjárhagsástæður. Það liggur í augum uppi, að það er mjög óhagkvæmt að hafa lengi mörg hundruð þús. kr. bundnar í ónothæfum steinveggjum hjer uppi í holtum. Önnur ástæðan er hin brýna þörf á sjúkrahúsi vegna þess ástands, sem fjöldi sjúklinga, bæði í spítölum og utan þeirra, á nú við að búa. Þau sjúkrahús, sem nú eru til, eru yfirfull, svo að menn jafnvel neyðast til að setja fárveika sjúklinga á ganga og í baðherbergi. Menn eru fluttir af sjúkrahúsum, þótt þeir sjeu jafnvel nýkomnir af skurðarborðinu, og aðrir, þótt þeir hafi engan veginn náð fullum bata og hefðu brýna þörf fyrir að vera þar lengur, vegna þess að knýjandi þörf er til að rýma fyrir öðrum enn þá veikari. Bygging landsspítalans ætti að minsta kosti að bæta mjög mikið úr þessu. Þá snertir þetta mál mjög kenslumál, þótt mönnum kunni ef til vill að koma það undarlega fyrir sjónir. Prófessorar háskólans kvarta yfir því, að það sje orðið næstum ógerningur að kenna læknaefnum, vegna þess að spítalarnir sjeu svo þröngir og illa útbúnir. Sama er að segja um ljósmæðrakensluna. Hún verður ekki í góðu lagi, nema kostur sje á fyrir ljósmæðranema að ganga í fæðingadeild. En slík fæðingadeild mun verða sett á fót við landsspítalann. Svipuðu máli er að gegna um hjúkrunarkenslu. Vel lærðar og æfðar hjúkrunarkonur er erfitt að fá, vegna þess hve örðugt er fyrir hjúkrunarnema að fá stöður á spítölum til að læra hjúkrun. Landsspítalinn mundi bæta töluvert úr þessu. Það eru því mjög mikilvægar ástæður til að flýta sem mest byggingu landsspítalans. Jeg vænti, að flestir hv.þm. sjeu okkur flm. sammála um það, að það sje mjög æskilegt, að fyrir 1930 komist upp þessi merkilegi 1000 ára minnisvarði um menningu Íslendinga, sem mun sýna það, hver munur er á henni nú og til forna, þegar börn voru borin út, gamalt fólk og sjúkt ráðið af dögum og annað svipað athæfi látið viðgangast.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Sökum þess, að sá ráðherra, sem mál þetta heyrir undir, er ekki hjer viðstaddur, verð jeg að segja nokkur orð. Þeir hv.þm., sem talað hafa í máli þessu, hafa farið með tölur, sem ekki hafa verið fjarri sanni. En mig furðar á, að hjer skuli vera farið að tala um samningsrof í þessu sambandi, því að jeg veit ekki betur en að ríkisstj. hafi þegar lagt fram meira fje í þessa í byggingu en samningar standa til. Jeg fæ þess vegna ekki skilið, hvers vegna hv. 2. landsk. (IHB) tekur svona djúpt í árinni, því að hjer hefir ekkert skeð frá stjórnarinnar hálfu, sem átöluvert er. Mjer virðist því, að fyllilega megi vænta þess, að málið sje rætt með stillingu og kurteisi. Það var upphaflega gert ráð fyrir því, að bygging þessi myndi kosta 1,4 milj. kr., en nú er farið að halda því fram, að hún muni verða eitthvað ódýrari, en jeg fyrir mitt leyti held, að ekki sje vert að gera ráð fyrir, að svo verði, því að reynslan hefir oftar orðið sú, að slíkar byggingar sem þessi hafa farið fram úr áætlun, heldur en að kostnaður hafi verið of hátt áætlaður. Fjelag það, sem mest hefir beitt sjer fyrir þessu máli, hefir lagt fram 275 þús. til fyrirtækisins, en ríkið er búið að veita til þess ½ milj., og ennfremur hefir komið til orða, vegna tilmæla landsspítalanefndarinnar, að á þessu ári yrði lagt fram meira fje til byggingarinnar en veitt er í fjárlögum. Annars fæ jeg ekki betur sjeð en að stjórnin hafi verið í samræmi við vilja þingsins, þegar hún tók ekki upp í fjárlagafrv. í þessu skyni nema 100 þús., þar sem engin till. kemur fram um hækkun á fjárveitingunni, heldur aðeins um það að taka lán til byggingarinnar. Hvað lagt er fram af þingsins hálfu á hverjum tíma, verður að sjálfsögðu í þessu sem öðru að takmarkast við getu ríkissjóðs. Annars býst jeg ekki við, að það verði til þess að flýta fyrir málinu, þó að farið sje að hefja ádeilur á stjórnina svona alveg að ástæðulausu. Hv. 2. landsk. hjelt því fram, að nú þegar hafi verið rofið annað aðalatriði samningsins. Þessu mótmæli jeg algerlega, og jeg veit ekki, hvernig hægt er með rökum að finna slíkum orðum stað. Því að jeg veit ekki betur en að þær upphæðir, sem í fjárlögunum hafa staðið, hafi verið í fullu samræmi við samning þennan. Að fara því þegar við byrjun umræðunnar að tala um að hefja málsókn á hendur stjórninni fyrir samningsbrot, áður en nokkur átylla er fyrir slíku, tel jeg nokkuð fljótfærnislega af stað farið. Annars verð jeg að segja fyrir mitt leyti, að jeg legg ekki svo mjög mikið upp úr samningi þessum. Jeg get alls ekki láð hv. 2. landsk. (IHB), þó að hún vilji gera sitt til þess að flýta þessu máli. En hingað til hefir það ekki þótt heillavænlegt að hafa svo mikið kvennaríki, að við karlmennirnir værum öllum ráðum sviftir. Svona alment skoðað held jeg, að það væri að hafa endaskifti á hlutunum, og það til hins lakara. Jeg get nú vel búist við, að hv.þm. hafi með sinni hjartnæmu ræðu hrært einhverja hv.þm. til þess að vera með þessari till., og hún verði því samþykt, en jeg hygg, að stjórnin muni, hvað sem henni líður, fara sínu fram í þessu máli, því að þó að þörfin sje mikil á því að fá þessa byggingu fullgerða, þá verður jafnan að gæta þess að reisa sjer ekki hurðarás um öxl, hvorki með því að íþyngja skattþegnum um of, nje með því að taka lán á lán ofan, ef ekki er vissa fyrir, að þau verði greidd á gjalddaga. Annars má jeg fullyrða það, og það hefi jeg tekið fram áður í þinginu, að það er ætlun stjórnarinnar, að sú bygging, sem nú er komin upp, verði fullgerð til notkunar snemma á árinu 1930. Hvort aðrar byggingar, eins og t. d. geymsluhús og starfsmannabústaður, verða fullbúnar þá, þori jeg ekki að fullyrða. Þá vil jeg bæta því við, að það er mikil hvöt fyrir stjórnina að haga þessu þannig, til þess að bygging þessi geti komið til nota við hátíðahöldin 1930. Og geti það orðið, að aukabyggingarnar verði fullbúnar í árslok 1930, sem jeg frekar geri ráð fyrir, þá finst mjer, að konur þær, sem mest beita sjer fyrir þessu máli, megi láta sjer vel líka. Það er því alveg óþarfi fyrir hv. 2. landsk. (IHB) að láta sjer mjög óðslega í þessu efni. Stjórnin mun gera sitt besta í því, meðan henni endist aldur, en fari svo, að aðrir verðugri, að áliti þessa hv.þm., taki við stjórnartaumunum, þá hygg jeg, að öll tortrygni þessa hv.þm. hverfi eins og dögg fyrir sólu.

Jón Baldvinsson Jeg vil aðeins segja nokkur orð til árjettingar því, sem hv. 2. þm. Reykv. (HjV) tók fram. Þegar fjárlagafrv. var lagt fyrir þingið, var sýnilegt, að með þeirri fjárveitingu, er þar var til byggingar landsspítala, mundi vart hugsanlegt, að hægt yrði að ljúka við bygginguna fyrir 1930, án meira fjárframlags; og því er þessi tillaga fram komin, til þess að láta stjórnina vita, að þingið telji rjett, að lán sje tekið til byggingarinnar, ef ekki verður hægt að leggja fram nægilegt fje úr ríkissjóði. Af því að mjer fanst felast í ræðu hv. 2. landsk. (IHB) títuprjónsstingur til okkar flm. tillögunnar um það, að við hefðum óboðnir hlaupið fram fyrir skjöldu í þessu máli, vil jeg láta þess getið, að við Jafnaðarmenn teljum okkur hafa haft allmikil afskifti af þessu máli áður, því jeg veit ekki betur en að það væri verkalýðsfjelögin hjer í Reykjavík, sem stuðluðu að því, að á sínum tíma var ákveðin lóð undir landsspítalann, og sömuleiðis voru það fulltrúar Alþýðuflokksins í bæjarstjórn Reykjavíkur, sem studdu að því, að samkomulag náðist milli bæjarstjórnarinnar og ríkisstjórnarinnar um lóðina. Þá má og geta þess, að á þinginu 1922 var flutt till. af alþýðuflokksfulltrúa, til þess að ýta á eftir málinu, og síðan hafa alþýðuflokksmenn oft látið mál þetta til sín taka, og má því til sönnunar t. d. geta þess, að alþýðuflokksmaður var einn af flm. að þeirri fjárveitingu, sem fyrst komst í gegnum þingið til byggingar landsspítalans. Jeg játa fúslega, að hv. 2. landsk. (IHB) hefir gert mikið fyrir þetta mál, en þingmaðurinn verður að virða okkur það til vorkunnar, þótt við látum málið til okkar taka, þar sem við þykjumst líka hafa gert töluvert fyrir það áður. Og hvað það snertir, að till. þessi kom ekki fram fyr en 20. febr., þá er það ekkert ámælisvert, því að það er meira að segja ekki venja, að þáltill. komi fram fyr en seint á þingtímanum, og jeg vil um leið nota tækifærið til þess að þakka hæstv. forseta sameinaðs þings (MT) fyrir það, hve fljótt hann brá við að taka till. þessa á dagskrá, eftir að ósk um það var beint til hans. Þá vil jeg taka það fram, að mjer finst undarlegt að fara að blanda samningsrofum inn í þessar umræður nú, því að jeg finn enga ástæðu til þess. Jeg álít sem sje, að þingið hljóti að vera þannig skipað á hverjum tíma, að stjórnin verði að fara eftir vilja þess. Út af ræðu hæstv. fjmrh. (MK) vil jeg taka það fram, að jeg býst ekki við, að hann hafi verið að beina því til okkar flm.till., að við hefðum verið að tala um samningsrof af hálfu stjórnarinnar í þessu máli, því að við höfum ekkert sagt í þá átt. Jeg er þvert á móti þakklátur hæstv. ráðh. fyrir þau loforð, sem hann gaf fyrir hönd stj., að aðalbyggingin skyldi verða fullgerð snemma á árinu 1930, enda þótt viðbótarbyggingarnar verði bygðar seinna. Sje jeg svo ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð mín fleiri. Hv. 2. þm. Reykv. (HjV) hefir talað fyrir till. sjálfri. En í henni stendur, eins og kunnugt er, að stjórninni heimilist að taka lán til spítalabyggingarinnar, ef þörf gerist. Með öðrum orðum, ef stj. hefir ekki nægilegt fje fyrir hendi, þá er ætlast til, að hún noti heimildarlögin frá 1919.

Halldór Steinsson Eins og kunnugt er, hafa mörg undanfarin þing verið fluttar till. þess efnis að flýta byggingu landsspítalans. Að vísu verður ekki annað sagt en að þessar till. hafi borið nokkurn árangur, enda þótt málið sje ekki komið svo langt sem vænta mætti, eftir margítrekuð tilmæli Alþingis. Fyrri ræðumenn hafa skýrt frá því, hve mikið fje er komið í bygginguna, og er það um 500 þús. kr., og hve mikið áætlað er að þurfi til að ljúka henni, samtals 870 þús. kr., og eru þá með taldir innanstokksmunir. Einnig hefir verið bent á, að samkv. samningi milli ríkisstjórnarinnar og landsspítalanefndar eigi spítalinn að vera kominn upp árið 1930. Þessi samningur hefir stundum verið vjefengdur, en jeg hygg, að það sje ekki hægt með rjettum rökum, og því verði hæstv. stjórn og Alþingi að hegða sjer eftir honum. Landsspítalasjóður hefir nú þegar lagt fram alt það fje, er hann hefir, og verður ríkissjóður því að taka við og ljúka byggingunni. Eftir áætlun húsameistara ríkisins þarf hvert næstu þriggja ára að leggja fram sem hjer segir, til þess að byggingin geti haldið áfram með fullum hraða: 1928 344 þús. kr., 1929 234 þús. kr., 1930 292 þús. kr., og eru þar með taldir innanstokksmunir. Nú er útlit fyrir, að í ár verði ekki handbært úr ríkissjóði nema um 150 þús. kr., og kemur þá til með að vanta hátt á annað hundrað þúsund. Sje jeg ekki, að reynt sje til að bæta úr þessu í fjárlögum eða fjáraukalögum. Að vísu liggja fyrir Alþingi allmörg tekjuaukafrv., sem telja má víst að nái fram að ganga, og munu auka tekjur ríkissjóðs allmikið. Samt sem áður tel jeg víst, að taka þurfi lán til þess, að hægt sje að standa við samninginn. Jeg lít svo á, að í till. felist það, að þessi bygging eigi að sitja fyrir um fje úr ríkissjóði, ef það er fyrir hendi, og verði a. m. k. tekið fram yfir aðrar ónauðsynlegri framkvæmdir utan fjárlaga. Treysti jeg hæstv. stjórn til að hegða sjer eftir því. Hæstv. fjmrh. bjóst við, að kostnaðurinn við að koma upp þessari byggingu mundi fara allverulega fram úr áætlun, og dæmdi þar eftir reynslunni um opinberar byggingar alment. Jeg vil í því sambandi minna á, að enn sem komið er hafa öll útboð um þessa byggingu orðið undir áætlun. Það sýnir, að áætlanirnar hafa verið mjög varlega gerðar. Má því vænta, að þær standist einnig framvegis. Hæstv. ráðh. sagði, að það mundi ekkert bæta fyrir málinu, þótt þessi tillaga væri samþykt. Jeg er satt að segja hissa að heyra þetta sagt úr ráðherrastóli. Jeg hefi álitið þingsályktanir bindandi fyrir stjórnina, en eftir þessum orðum hæstv. fjmrh. álítur hann sjer heimilt að skella skolleyrum við fyrirskipunum Alþingis. Jeg vil, að hæstv. ráðh. lýsi enn þá einu sinn: skýrt yfir, að hann ætli ekki að framfylgja vilja Alþingis, þótt þessi till. verði samþykt; annars get jeg ekki trúað því. Á þessu hefir nú verið hamrað þing eftir þing, og nú er þessi till. borin fram, ekki til þess að fá málið svæft, heldur til þess að fá auknar framkvæmdir. Hæstv. ráðh. sagði, að lögð mundi aðaláhersla á, að aðalbyggingunni yrði lokið 1930. En það er ekki nóg, ef starfsmannahúsið vantar, því að í því húsi verður nokkur hluti spítalans, sem nauðsynlegur er til þess að hann geti tekið til starfa. Samningnum er því ekki fullnægt fyr en starfsmannahúsið er komið upp. Vegna sóma þings og stjórnar verður ekki hjá því komist að ljúka þessum tveim byggingum eigi síðar en 1930.

Fjmrh.(Magnús Kristjánsson): Mjer þykir fara mjög vel að um þetta mál, þar sem hv. 2. landsk. (IHB) hefir nú rifað seglin. Eftir að jeg hafði gefið skýringar mínar fann hv.þm., að hjer var ekkert átöluvert frá minni hlið. Því að þótt ekki standi hærri upphæð í fjárlögum en þar er komin, sannar það ekkert um það, að ekki verði varið meiru til byggingarinnar á árinu. Í fjárlögin er sett sú upphæð, sem þau þola í hvert skifti, og svo verður að hafa önnur úrræði um það, sem á vantar. Og lántaka verður þá oft eina úrræðið, enda þótt hægt sje að hugsa sjer fleiri leiðir. Það gleður mig, að nú hefir dregið til samkomulags með mjer og hv. 2. landsk. (IHB). Það er altaf það blíða, sem dregur mig mest að kvenfólkinu, og það er það, sem það kemst lengst með við okkur karlmennina. Hv. þm. Snæf. (HSteins) hefi jeg ekki heldur miklu að svara. Mjer fanst liggja nærri, að hann fullyrti, að stjórnin hefði ætlað að skjóta sjer undan að greiða það, sem henni bar skylda til á þessu ári. En þetta er mælt af ókunnugleika, því að stjórnin hefir nú nýlega komist að samkomulagi við landsspítalanefndina, og er hún nú fyllilega ánægð. - Annað, sem þessi hv.þm. lagði mikið upp úr, var það, að hann hugði mig hafa viðhaft einhver óviðurkvæmileg orð eða hótanir um að beita þrjósku og virða vilja Alþingis að vettugi. Nei, í orðum mínum lá ekkert slíkt. Stjórnin ætlar að fara sínu fram, því að hún álítur sig þegar búna að gera þær ráðstafanir, sem þarf til að standa við öll gefin loforð. En um það atriði, sem hv.þm. nefndi og hjelt, að jeg væri eitthvað veill í og vildi tryggja mjer útgöngudyr, þá voru það mín orð, að aðalbyggingunni skyldi lokið snemma á árinu 1930. Það er betra að lofa ekki of miklu, og jeg vænti að geta staðið við það, sem jeg hefi sagt.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Hins og hv.þdm. sjá, þá hefir nefndin klofnað í málinu. Er meiri hl. sammála um það, að rjett sje að veita ríkisstjórninm heimild til að innheimta tekju- og eignarskattinn með 25% viðauka, þó með þeirri breytingu, að árstekjur einstaklinga, sem ekki nema 4000 kr., skuli undanþegnar þessum viðauka við tekjuskattinn. Hafði jeg sem flm. í upphafi bent á þá leið. Minni hl. nefndarinnar sjer sjer ekki fært að leggja með því, að frv. verði samþykt, og gerir ráð fyrir því að koma með nánari greinargerð á skoðun sinni í framsögu. Þegar fjárlögin voru afgreidd hjeðan til Ed., nam tekjuhalli á þeim 670 þús. kr. síðan hefir verið gefinn eftir tollur á kaffi og sykri, er nema mun 190 þús. kr. Ef strandferðaskip verður bygt, þá má gera ráð fyrir 140 þús. kr. rekstrarhalla á því árlega. Er þá kominn 1 milj. kr. tekjuhalli við fjárlögin, og þarf því að auka tekjurnar sem því svarar, ef þingið vill skila tekjuhallalausum fjárlögum. Upp í það kemur aukning á verðtolli og vörutolli, sem ætla má að nemi 400 þús. kr. tekjuauka. Eru þá eftir 600 þús. kr., sem afla verður á annan hátt. Meiri hl. fjhn. telur heppilegra að afla nokkurs hluta þessa fjár með því að hækka nokkuð tekju- og eignarskattinn heldur en afla þess alls með tollum. Taldi hann einmitt heppilegt að hækka þennan skatt um 25%. Nefndin hefir þó flutt þá breytingartillögu, að tekjur, sem ekki nema 4 þús. kr., sjeu undanþegnar þessari hækkun á skattinum. Þessar tekjur eru svo lágar, að nefndinni þótti ekki vert að hækka skattinn á þeim. Það má með nokkrum rjetti segja, að þetta sje töluverð hækkun, en við því er ekki hægt að gera, ef menn vilja hafa þær framkvæmdir, sem samþyktar verða hjer á þinginu. Minni hl. mun nú halda því fram, að tekju- og eignarskatturinn verði með þessu óeðlilega hár. En jeg fyrir mitt leyti álít, að hann þurfi að hækka enn meira á hærri gjaldendum. Það er mitt álit, að þegar um háar tekjur fer að verða að ræða, þá sje miklu af því fje betur varið hjá ríkissjóði heldur en í höndum einstakra manna, í sameign heldur en í sjereign. Það verði meira unnið fyrir það fje til almenningsheilla, ef ríkið hefir það til ráðstöfunar. Sama virðist og vera þingvilji nú, þegar samþyktir eru gjaldliðir, sem gera nauðsynlegt að afla ríkissjóði nýs fjár. Þingið kýs að því leyti heldur, að ríkið verji því fje heldur en einstaklingarnir, þar á meðal, að þessar 200 þús. kr., sem ætlast er til, að tekjuskattsviðaukinn gefi, sjeu í sameign heldur en í sjereign. Því hefir verið haldið fram, að þessir skattar væru hærri hjer en í Danmörku og Englandi. Jeg hefi nú ekki haft tækifæri til að bera þetta saman við samskonar skatta á Englandi. En jeg hefi borið þetta saman við Danmörku og hefi komist að alt annari niðurstöðu. Á hæstu tekjum mun þessi skattur að vísu vera nokkru hærri í Danmörku en hjer, en hjá miðflokkunum er hann lægri hjer. Og þótt þessi 25% hækkun verði samþykt nú, þá verður hann samt lægri hjer. Er því ekki hægt að taka miðlungsstjettirnar í Danmörku til samanburðar um þetta, þegar afsanna á rjettmæti þessarar hækkunar. Þá er eignarskatturinn líka miklu hærri í Danmörku. Á sumum skattstigum alt að helmingi hærri. Hlutafjelagaskatturinn er hærri hjer, en meiri frádráttur, svo að niðurstaðan mun verða svipuð, þegar tekjuskattsviðaukinn hefir verið samþyktur fyrir þessi fjelög jafnt og aðra. Að öllu þessu athuguðu og samanlögðu geri jeg ráð fyrir því, að tekjuskatturinn sje ekki hærri hjer en í Danmörku, þegar tekjuskattsviðaukinn er orðinn að lögum. En þótt hann væri hærri hjer, borið saman við kjósendatölu, þá væri það ekkert óeðlilegt, því við búum hjer, ef svo má segja, í óbygðu landi, þar sem flest er enn ógert af þeim framkvæmdum, er gera þarf. Þess ber líka að gæta, að ef þetta verður ekki samþykt, þá þarf að afla ríkissjóði þessara tekna á annan hátt. Þá er ekki nema um tvær leiðir að ræða: Fasteignaskatta eða þá aukna tolla. Þegar það nú er athugað, hvernig ríkissjóður fær tekjur sínar, þá verður niðurstaðan sú, þegar frá eru skildar póst- og símatekjur, sem ganga að mestu aftur til sinnar eigin starfrækslu, að beinir skattar eru 15%, en tollar eða óbeinir skattar 85%. Þessi 85% eru ekki lögð á eftir efnum og ástæðum, heldur eftir fjölskylduþunga, ómegð. Ef lengra væri gengið en þetta, þá væri áreiðanlega lengra gengið en heiðarlegt þykir annarsstaðar. Í Danmörku eru þessi hlutföll þau, að beinir skattar eru 37% móti 15% hjer.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Við, sem í minni hl. urðum í nefndinni, höfum lagt til, að þetta frv. verði felt. - Ber margt til þess, en þó fyrst og fremst það, að jafnvel þótt allir væru á eitt sáttir um tekjuaukaþörf ríkissjóðs, er sú leið, er frv. bendir á, að okkar dómi ófær. Hv. frsm. meiri hl. telur sig hafa rannsakað skattgjald manna í Danmörku og kemst að þeirri niðurstöðu, að tekjuskattur sje lítið hærri hjer en þar. Jeg hefi líka nokkuð rannsakað þetta og komist að alt annari niðurstöðu, en vegna þess, hve slíkur samanburður er erfiður, og þar eð jeg get vel rökstutt mitt mál, þótt staðhæfingar hv.frsm. meiri hl. væru rjettar, ætla jeg til hægðarauka að ganga út frá, að svo sje. Hv. frsm. meiri hl. taldi tekjuskattinn vera hærri hjer en í Danmörku á hærri gjaldendum. En aftur lægri hjer en í Danmörku á miðlungstekjum. En þegar þetta er athugað, þá er fleira, sem þarf að taka til samanburðar. Það þarf t. d. líka að líta á útsvörin. Hjer eru þau mjög þung, og þarf að taka þau til samanburðar í báðum stöðunum. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. hefir gert það. - Þá er hagur manna miklu betri í Danmörku en hjer. Meðaltalseign einstaklingsins er þar fjórföld við það, sem hjer er. Afleiðing þess er, að þeir þola þyngri skatta. Þá sagði hv.þm., að þótt svo væri, að tekjuskattur væri hærri hjer en í Danmörku, þá væri ekkert athugavert við það, þar sem hjer væri ónumið land og mikið, sem þyrfti að gera. Hjer kemur einmitt fram höfuðaðstöðumunurinn milli mín og hans um afstöðu okkar til þessa máls. Sú staðreynd, að við búum hjer í ónumdu landi, er í mínum augum sjerstök hvöt til að hafa tekjuskattinn lágan. Vegna þess að svo er, þá varðar það mestu að hvetja til framtaks. En löggjafinn gerir það best með því að hlífa frekar framtaksmanninum við að greiða ríkissjóðsgjöldin, en skattleggja eyðslu. Með öðrum orðum, að þótt algert rjettlæti náist ekki, þá er þó betra að haga löggjöfinni svo, að menn sjeu hvattir til sparsemi og að ýtt sje undir framtakssemi manna. Jeg álít því rjettara að leggja gjöldin á neysluvörurnar heldur en arðinn af starfrækslu manna. Þetta er sá höfuðaðstöðumunur, sem okkur skilur. Þá er sú spurning, hvort hjer sje hætta á ferðum. Hvort þessi gjaldstofn sje ekki svo lágur, að óhæft sje að hækka hann án þess að framtak einstaklingsins sje heft með því. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að tekjuskatturinn væri þyngri hjer en í Danmörku. Að vísu ekki miklu þyngri, en þó þyngri. Er þó Danmörk miklu ríkara land. Skattgreiðendur þar eiga því miklu hægra með að gjalda háan tekju- og eignarskatt. Við minnihl.-menn teljum, að þessi skattur sje nú svo hár, að ekki sje viðlit að hækka hann nje vit að gera það, vegna þess að það mundi stórlega draga úr framtakssemi manna. Viðureign manna hjer við náttúruöflin er svo hörð, að ekki má veikja þá í þeirri baráttu. Og það er líka staðreynd hjer á landi, að þó sæmilega blessist með atvinnuvegina annað árið, þá jetur næsta ár það upp. Árferði er svo misjafnt hjer, eins og menn vita. Ef farið er að tala um það, hvað Danir geri í þessum efnum, má benda á það, að jafnaðarmennirnir dönsku stungu upp á því, að hækka tekju- og eignarskattinn þar, en þó nam sú hækkun ekki svo miklu, að tekjuskatturinn yrði eins hár og hann nú er hjer, án breytinga, og náði þessi hækkun ekki lögfestu. Undanfarið hefir bændastjórnin danska haft það á döfinni að lækka tekjuskattinn. - Sökum þess, hve mál þetta er þrautrætt orðið að því er snertir höfuðstefnurnar, vil jeg ekki þreyta hv. deildarmenn með ,,teoretiskum“ fyrirlestri um það efni. Geri jeg ráð fyrir því, að þeim sje kunnugt um, hvað á milli ber um stefnu jafnaðarmanna og íhaldsmanna, en að síðustu vil jeg með nokkrum almennum athugasemdum leiða athygli að helstu göllunum á tekju- og eignarskattslöggjöfinni. Vil jeg þá benda á það, að skattgreiðendum þykir ilt að þurfa að greiða svo háan skatt í einni heild. Ennfremur er mjög erfitt að fyrirbyggja það, að tekju- og eignaframtöl sjeu svikin, en afleiðingin er sú, að fyrir svik annara verður hinn ráðvandi að gjalda. Þetta er annar afarveigamikill galli á skattalöggjöfinni. Loks vil jeg benda á það, hve þessi tekjustofn er geysilega stopull, sem sjá má á því, að tekjuskattur nemur aðeins 1/3 eitt árið af því, sem hann er annað árið. Ef byggja á útgjöld ríkissjóðs á slíkum tekjustofni, verð jeg að álíta, að mjög sje í voða stefnt. Heldur þykir mjer það köld svör til embættismanna landsins, er þeir hafa sent þinginu málaleitun um nokkra launabót, og þingið svarar þeirri beiðni neitandi, þótt það hafi um leið viðurkent, að þess væri full þörf, en látið hitt vega þyngra, sem og rjett er, að ríkissjóður rís ekki undir þeirri launahækkun, - að í stað þess svars, er þeir óska, er þeim send þessi breyting á tekjuskattslöggjöf ríkisins, sem auðsjeð er, að hlýtur að koma þyngst niður á þessum mönnum og íþyngja þeim talsvert.

Magnús Jónsson Eins og jeg benti á við 1. umr. þessa máls, þá er það alviðurkent, að af öllu, sem menn gjalda til hins opinbera, finna menn langþyngst til hinna beinu skatta - tekju- og eignarskatts og aukaútsvars. Það þýðir ekkert að halda því fram, að þessir skattar sjeu rjettlátari. Þeir menn, sem fá goldnar svo lágar tekjur viku- og mánaðarlega, að þær hrökkva ekki til brýnustu þarfa, finna langþyngst til þess að eiga að gjalda þessi háu gjöld einu sinni til tvisvar á ári. Tekjuskatturinn kemur langónotalegast við, sökum þess að hann einangrast, en önnur gjöld, tollar og því um líkt, festast í verðlagi á vörum, og er tekið tillit til þeirra, þegar ákveðið er kaupgjald manna. Jeg vil benda á það, eins og hv. 2. þm. G.-K. hefir einnig tekið fram, að það myndi bæta mikið úr, ef þessir beinu skattar kæmu ótvírætt rjettlátt niður, en öllum kemur saman um það, að fjarri sje því, að svo sje, enda ekki hægt við að gera. Það er viðurkent hjer og annarsstaðar, að þeir, sem fá ákveðna borgun fyrir vinnu sína, svo sem opinberir starfsmenn, skrifstofufólk og bankamenn, gjaldi mikinn hluta þessara gjalda og í langhæstu hlutfalli, miðað við tekjur þeirra. Jeg benti á það við 1. umr., að til þess eru dæmi, að einstakur maður, sem vinnur á skrifstofu hjer í Reykjavík, greiði eins mikið í tekjuskatt og heilir hreppar, enda þótt í þeim hreppum finnist vel efnaðir bændur. - Þetta vita allir, og er ekki hægt í móti því að mæla. Jeg hefi fengið dálitla sundurliðun á því, hve mikill tekjuskattur hvíli á þeim mönnum hjer í Reykjavík, sem eru á föstum launum. Mjer hefir verið gefið upp, að þessir menn greiði liðlega 180 þús. kr., og einmitt á þessa menn, sem berjast í bökkum eða komast ekki af, á nú að leggja með þessu frv. hækkun, sem nemur um 45 þús. kr. Þeim fyndist sennilega flestum, að þeim væri meiri þörf á dálítilli launabót heldur en á þessum tilfinnanlega aukaskatti. Jeg vil um leið benda á viðvíkjandi brtt. á þskj. 401, þar sem gert er ráð fyrir því, að tekjur, sem ekki nema 4000 kr., skuli undanþegnar, að jeg er ekki viss um, að þetta sje nægilega skýrt fram tekið í till. Hvernig eru þessar 4000 kr. reiknaðar? Eru það tekjur áður en lögmætur frádráttur er gerður? Það hefði mikið að segja, ef svo væri. Þá mundi tekjuskattur af 4000 kr. nema 72 kr. að jeg held. Ef um hjón er að ræða, má draga frá 1000 kr., og er þá tekjuskattur af 3000 kr. kr. 42.00, og er þá skattívilnunin kr. 10.50. Ef þessi hjón eiga tvö börn, má enn draga frá 1000 kr.; er þá tekjuskatturinn kr. 22.00 og skattívilnun kr. 5.50. Þetta er þá svo óveruleg upphæð, að hún hefir ekkert að segja. Alt öðru máli er að gegna, ef átt er við 4000 kr. skattskyldar tekjur. Yfirleitt er tekjuskattslöggjöf vor ákaflega ófullkomin á ýmsan hátt, enda ekki óeðlilegt, þar eð hún er flutt inn frá öðrum löndum, þar sem ástæður eru alt aðrar en hjer. Sjerstaklega er skattalöggjöfin ófullkomin, ef þess er gætt, hve framkvæmdir á tekjuskattslöggjöfinni eru misjafnar til sveita. Sama er að segja um hlutafjelögin, sem hafa mjög mismunandi tekjur. Á því getur enginn vafi leikið, að hið fyrsta verkefni þeirrar skattanefndar, sem í ráði er að skipa, verður það, að taka þessi atriði til gagngerðrar athugunar. Því finst mjer, að þar sem ekki er hægt að benda á aðkallandi þörf til þessarar hækkunar á tekjuskatti, þá mætti slíkt bíða, þar til nefndin hefir komist að niðurstöðu um þessi atriði. Eins og skattstiginn er nú hækkunarlaust, með þeim misfellum, sem á honum eru, kemur skatturinn mjög órjettlátlega niður, eins og allir vita. Með frv. þessu er ekkert bætt úr göllum löggjafarinnar, misfellurnar stækka aðeins í sama hlutfalli og skatturinn hækkar, en frv. fer fram á að hækka skattstigann. Og viðvíkjandi því, að þessi hækkun nái til 1930, þá álít jeg óþarft að setja ákvæðið til svo langs tíma. Það voru ýms atriði í ræðu hv.frsm. meiri hl., sem jeg hefði viljað minnast á, en hv.frsm. minni hl. hefir nú drepið á flest þeirra. Vil jeg þó minnast á eitt þeirra, en það er sú almenna regla, sem hv.frsm. meiri hl. hjelt fram, að það væri meira gagn að því, að peningarnir væru í höndum ríkisins en í höndum einstakra manna.  Við verðum að meta það í hvert skifti, hvort ríkið geti gert meira gagn einstaklingum þjóðarinnar með þeim tekjum, er það fær, en einstaklingarnir sjálfir. Þá hjelt háttv.frsm. meiri hl. því fram, að hjer gætu menn sætt sig við hærri tekjuskatt en í nágrannalöndunum, þar sem hjer þyrfti meiri framkvæmda en í „eldri“ löndunum, sem lengra eru komin áleiðis; en jeg verð að álíta, að það sje einmitt þvert á móti. England t. d. getur staðið sig við að taka megnið af sínum tekjum með tekjusköttum. Hvers vegna? Það er ekki vegna þess, að þar sje ónumið land og framkvæmdir skamt á veg komnar, heldur vegna þess, að þetta er gömul og forrík þjóð, svo að peningarnir verða að leita að fyrirtækjunum, en ekki eins og hjer, þar sem fyrirtækin verða að leita fjárins. Þar, sem fjárhagurinn er mjög þröngur, eins og hjer, er ekkert eins nauðsynlegt og að spara eitthvað saman, sem getur gengið til peningastofnananna og þaðan til fyrirtækjanna, og því held jeg, að verði að fara varlega í það að íþyngja þeim um of, sem einhvers afla. Skal jeg svo ekki orðlengja um þetta frekar, en vildi aðeins fyrir mitt leyti leggja það til, að hv. deild sæi sjer fært að láta frv. þetta ekki ná fram að ganga. Hitt er annað mál, þar sem á leiðinni er nefnd til þess að rannsaka alla skattalöggjöfina, að hún athugaði í sambandi við önnur skattamál, hvort hægt muni vera að hækka tekjuskattinn án þess að íþyngja þeim um of, sem nú verða harðast úti með þessi gjöld.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Þegar jeg bar þetta frv. fram af hálfu okkar jafnaðarmanna, var það að nokkru leyti vegna þess, að frá fjhn. kom frv. um að innheimta vörutoll með 25% gengisviðauka. Fyrir því er hækkun í þessu frv. miðuð við 25% og til sama tíma, 1930, eins og í gengisviðaukafrv. Þetta var gert með það fyrir augum, að gera má ráð fyrir því, að kosin verði nefnd á þessu þingi, er fjalli um skattamál landsins. Þá má vænta þess, að afleiðingin af starfi þeirrar nefndar verði sú, að settur verði nýr grundvöllur undir tekjuskatts- og tollalöggjöf landsins. Það er athyglisvert að bera saman afstöðu hv. 1. þm. Reykv. til þessara tveggja frv., frv., sem fór fram á hækkun kaffi- og sykurtolls um 25%, og þess frv., sem hjer um ræðir. Hv. þm. barðist mjög fyrir hækkun sykurtollsins, enda þótt sú hækkun lenti langharðast á heimilum verkamanna og sjómanna, þar sem börnin eru oft mörg og fátækt mikil. Kemur þessi hækkun tollsins þyngst niður á þeim, er búa við sjávarsíðuna, og því þyngra, sem heimilin eru fátækari. En með þessu frv. um tekjuskattsviðauka eru þeir í fyrsta lagi undanþegnir, er ekki hafa hærri tekjur en 4000 kr., og í öðru lagi kemur þessi hækkun jafnt niður, þannig að efnamennirnir greiða því meira, sem tekjur þeirra eru hærri, svo framarlega sem það eru heiðarlegir menn, sem skattinn greiða, og skattanefndin er rjettlát í gerðum sínum. Þessi framkoma lýsir svo greinilega hugsunarhætti hv. 1. þm. Reykv., að berjast á móti hækkun á tekju- og eignarskatti efnamannanna, en berjast með hækkun tolla, sem kemur harðast niður á fátækustu heimilunum, einkum þó við sjóinn, og þá fyrst og fremst hjer í Reykjavík. Hv. 2. þm. G.-K. sagði, að jeg hefði ekki tekið nægilegt tillit til útsvaranna hjer, sem væru mjög þung, í samanburði við tekjuskattinn í Danmörku. Jeg hefi einnig athugað þetta og virðist tekjuskatturinn til bæiarins í Kaupmannahöfn, sem svarar til útsvarsins hjer. vera mjög líkur útsvörunum hjer. Við niðurjöfnun hjer nema útsvör aldrei meira en 15% af tekjum manna, en í Kaunmannahöfn nemur tekjuskattur til bæjarins þó oft alt að 21% af tekjunum. Þá gat hann bess, að Danir þyldu betur háan tekjuskatt, sökum þess að þeir væru ríkari þjóð. Það getjeg ekki skilið. - Því að einstaklingar með sömu tekiur í báðum löndum hljóta að bola sama skattstiga, jafnháan tekjuskatt. Finst mjer það einnig mjög kynleg röksemdaleiðsla hjá þessum tveim hv.þm. (ÓTh, MJ), að rík þjóð þoli betur háa skatta, en ríkur maður þoli þá ver, eins og virtist koma fram við umræður þeirra, sem altaf eru að berjast á móti hærri tekjuskatti á efnuðu stjettirnar en með tollum á fátæklingana. Það kann að vera, að oft sje deilt um stefnu íhaldsmanna og jafnaðarmanna í skattamálum, enda eru þær stefnur mjög mismunandi, eins og víða greinir á með jafnaðarmönnum og framsóknarmönnum. En um frv. það, sem hjer um ræðir, voru bæði framsóknarmennirnir og jafnaðarmaðurinn í nefndinni sammála, svo að óþarfi er í sambandi við þetta mál að taka upp slík deiluefni. Háttv. 2. þm. G.-K. gat þess, að tekjuskattslöggiöfin hefði ýmsa galla, t. d. þann, að skattgreiðendur yrðu að greiða gjald þetta einu sinni á ári, og kæmi það því tilfinnanlega við menn. Veit jeg ekki, hvernig þessu er háttað um sveitirnar, en hitt veit jeg, að hjer ganga innheimtumenn um, svo að menn geta jafnvel greitt af tekjuskatti sínum vikulega, ef þeir fara fram á það. Hv. þm. gat þess einnig, að skattsvik væru mjög farin að tíðkast; jeg er alveg sömu skoðunar, að mikil brögð eru að skattsvikum, og mun minst af þeim komast unp. Þetta er auðvitað stór galli á löggjöfinni. en jeg vænti þess, að hæstv. núv. stj. geri ítarlega gangskör að því að láta skattanefndir athuga svo framtöl manna, að þetta geti ekki viðgengist. En í þessu sambandi vil jeg geta þess að jeg er þess óviss hvort skattsvikin eru meiri en tollsvikin, því að það er alkunna, að tollsviknar vörur eru jafnvel seldar í búðum, og það vörur eins og tóbak sem allir geta sjeð, að er skattsvikið, þegar tollmerki vantar á það; og árlega komast upp stórkostleg tollsvik. Hygg jeg, að lítill munur muni á sviksemi gjaldenda, hvort sem um skatta eða tolla er að ræða, svo að þar sje ekki hægt að halda fram tollum umfram beina skatta. En eftirlit fyrverandi ríkisstjórna hefir verið skammarlega ljelegt með þessum málum. Þá hjelt hv.þm. því fram, hve beinu skattarnir væru stopull tekjustofn fyrir ríkið, - en alveg hið sama má segja um tollana. Þeir minka og hækka eftir árferði, svo að engu minni munur er á þeim frá ári til árs en tekjuskattinum. Hv. 2. þm. G.-K. og hv. 1. þm. Reykv. tóku það fram, að þessi hækkun tekju- og eignarskatts kæmi þyngst niður á millistjett manna og embættismönnum, og þykir þeim það heldur köld svör þingsins gagnvart launabeiðni þeirra. Jeg verð að efast um það, að tekjuskattur liggi svo sjerstaklega þungt á embættismönnum, ef það er rjett, sem háttv. 1. þm. Reykv. sagði, að þeir greiddu 180 þús. kr. á ári í tekjuskatt. Auk þess finst mjer, ef sagt er, að það sje of mikið að leggja ¼ meiri skatt á embættismennina, að það sje enn ranglátara, ef þessar 200 þús. kr. eru lagðar á þá, sem eru neðar embættismönnunum að launum, eins og gert yrði með hækkun kaffi- og sykurtolls, því að þá mundi þunginn mestmegnis lenda á fátækasta fólkinu við sjóinn. Þegar menn eru komnir upp í 5000–7000 kr. árstekjur, er þeim vorkent, að á þá sje lagður skattur, en ef árstekjurnar nema ekki meiru en 2000–3000 kr., þá má ómögulega ljetta skatti af þeim. Hv. 1. þm. Reykv. spurði, hver tilgangurinn væri með 4000 kr. frádrættinum, hvort þær tekjur ættu ekki að vera skattskyldar. Frv. ber með sjer, að svo er sem fyr, því að gert er ráð fyrir auknum skatti einungis á hærri tekjum. Að vísu munar ekki mikið um skatt af svo lágum tekjum, og er tvísýnt, hvort það borgi sig að hafa tekjuskatt á lágtekjum. Vil jeg í því sambandi geta þess, að oft hefir komið til mála í bæjarstjórn Reykjavíkur að fella niður hin lægstu útsvör, af því að þau svara ekki kostnaði. Þá sagði hv. 1. þm. Reykv., að langur tími væri til 1930. Jeg skal játa, að æskilegt væri, að undirbúningur skattalöggjafarinnar gæti gengið svo fljótt, að þessi sjerstaki tekjuauki gæti gengið úr gildi fyrir þann tíma, en eftir því, hvernig gengið hefir til þessa um undirbúning þennan, er varla þess að vænta, að gengið verði frá skattalöggjöfinni fyr. En færi svo, að svo miklar tekjur fengjust á þennan hátt, að hægt væri að afnema tekjuaukalög þessi fyr, mætti fella þau úr gildi á þinginu 1929 frá næstu áramótum. Háttv. 1. þm. Reykv. sagði, að jeg hefði sagt, að peningarnir væru betur komnir hjá ríkissjóði en einstaklingum. Þetta er auðvitað haft gersamlega rangt eftir mjer, og vona jeg, að það stafi af misskilningi, en ekki öðru. Jeg sagði, að þær 200 þús. kr., sem hjer er um að ræða, væru betur komnar hjá ríkinu, með því að búið væri að samþykkja þau gjöld, að þeirra þyrfti með. Þingið er nú komið svo langt með fjárlögin, að ekki er þess að vænta, að neinar verulegar breytingar verði á gjaldahlið þeirra hjeðan af, og verður því að afla þess fjár, er með þarf, með tekjuaukafrv. Loks tók hv.þm. undir það með hv. 2. þm. G.-K., að í þessu landi ætti að auka auðsöfnun einstakra manna, með því að hlífa þeim, er mest fje hefðu dregið saman. Gröndal segir einhvers- staðar: „Þá var stolið öllu frá þeim, sem ekkert áttu“. Það er það, sem þeir og þeirra flokksmenn vilja. En jeg tel rjettara, að fje safnist hjá fátækari hluta þjóðarinnar, svo að honum gefist kostur á að bæta lífskjör sín, eða safna sjer varasjóði fyrir veikindum, elli og uppfóstrun barna, heldur en að hlífa auðugasta fólkinu. Þetta frv., sem hjer er um að ræða, kemur hvorki við verkalýð nje bændur, og ekki við millistjettina nema að litlu leyti. En jeg álít, að stóratvinnurekendur landsins sjeu ekki of góðir til þess að greiða þá skatta, sem þeir eru færir um, í ríkissjóð, þegar hann þarf þess með.

Sigurður Eggerz Mig langar til að byrja með því, sem hv. 2. þm. Reykv. endaði á: „Þá var öllu stolið frá þeim, sem ekkert áttu“. eins og Gröndal sagði forðum. Mjer finst einmitt, þegar jeg lít á þessi tekjuskattslög, sem hjer liggja fyrir, að ,,principið“ í þeim sje það, að stela frá þeim, sem ekkert eiga. Þessi tekjuskattshækkun kemur langharðast niður á embættismönnum landsins og launamönnum yfirleitt, og þetta brjef, sem jeg held á hjer í hendinni, sýnir best, hve hart embættismenn þykjast leiknir. Jeg held, að Alþingi ætti að setja sjer það að sýna sanngirni á allar hliðar og athuga það, að þótt einhver stjett sje fámenn, má ekki troða á henni. Það er viðurkent af öllum, að embættismenn vorir sjeu illa launaðir og að í dýrtíðaruppbót þeirri, er þeir fá, sje ekki gætt þeirrar sanngirni sem skyldi, enda þótt kröfur um bætt kjör sjeu ekki teknar til greina, vegna örðugs fjárhags ríkissjóðs, og það er af þeirri ástæðu, að jeg hefi haft sömu aðstöðu og aðrir um að gera ekkert nú í málinu. En við verðum að viðurkenna, að verður er verkamaðurinn launanna, og að þessum mönnum beri að sýna þá hjálp og þann skilning, sem hægt er, í stað þess að svara rjettlætiskröfum þeirra með því að bæta nú á þá þungbærum sköttum. Jeg vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp nokkur orð úr brjefi því frá starfsmannasambandi ríkisins, sem jeg gat um áðan. Þar segir svo, eftir að að því hefir verið vikið, að dýrtíðaruppbótin ætti að vera 542/3% í stað 40% : „Nú virðist svo, sem hið háa Alþingi ætli ekki að sinna rjettmætum kröfum vorum í þessu efni, en að það á hinn bóginn ætli að auka dýrtíðina í landinu með auknum tollum og sköttum, tollum á matvöru, kolum og salti og 25% hækkun á tekjuskatti. Sjerstaklega mun hið síðastnefnda koma hart niður á starfsmönnum ríkisins, því að nokkuð mun það vera alment, að þeir greiði 300–400 kr. og þaðan af meira í tekjuskatt. Er því hjer um talsverða íþyngingu að ræða“. Nú hefi jeg ekki reiknað út þessa upphæð í brjefi embættismannanna, og veit því ekki, hvort hún er rjett. Samkv. greinargerð frá hagstofunni nemur skatturinn 1927 í Reykjavík, sem kemur niður á embættismönnum og starfsmönnum, um 185 þús. króna. Það virðist vera hin mesta harka að svara bænum hinna opinberu starfsmanna um betri kjör, sem skatturinn kemur svo mjög við, með því að hækka skattinn svo mjög, en það er sama og launalækkun. Jeg skal hjer ekki ræða um sjálft ,,principið“, tekjuskatt eða tekjuskatt ekki. Jeg hefi ávalt álitið, að beinn skattur af tekjum manna væri rjettlátur skattagrundvöllur, þótt auðvitað sjeu takmörk fyrir því, hve langt megi ganga í þeirri álagningu. Jeg vil að lokum biðja hv. sessunaut minn (HjV) að minnast orða skáldsins: „Þá var öllu stolið frá þeim, sem ekkert áttu“. Jeg vil biðja hann að lesa skáldið með athygli og leggja sjer þessi orð á hjarta.

Tilvitnunin er vitlaus hjá báðum

.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Hv. flm. gaf ekki mikið tilefni til nýrra andsvara. Hann taldi það undarlegt, að jeg og hv. 1. þm. Reykv. vildum ekki láta afnema gengisviðauka á tolli á kaffi og sykri, en vildum hinsvegar hlífa mönnum við auknum tekjuskatti. Honum þurfti ekki að koma þetta á óvart, því að hjer er um hreinan stefnumun að ræða. Við viljum haga löggjöfinni þannig, að dregið sje úr nautn ónauðsynlegrar vöru með tollum. Að vísu má segja, að sykur sje ekki ónauðsynleg vara, enda þótt hann sje notaður langt yfir þarfir fram, en kaffi má hinsvegar telja með öllu ónauðsynlegt. Slíkar vörur álítum við rjett að tolla hátt, en hlífa hinsvegar framleiðslunni og framtakinu með sem lægstum tekjuskatti. Þetta er hreinn og beinn stefnumunur á milli íhaldsmanna og jafnaðarmanna. Hv. flm. sagði, að mjer hefði yfirsjest um hlutfallið á milli útsvara í Reykjavík og Kaupmannahöfn. Hann sagði, að í Reykjavík næmu útsvörin hæst 15% af tekjum manna, en 21% í Kaupmannahöfn. Þó er það alkunnugt, að oft eru lögð verulega þung útsvör á einstaka menn og fjelög hjer í bænum, jafnvel þótt þau hafi stórtapað það árið. Þetta er gert vegna þess, að álitið er, að bæjarsjóður þurfi á þessum tekjum að halda og megi ekki missa þær, og að farið er eftir þeirri reglu að leggja ávalt há útsvör á þá menn eða þau fjelög, er atvinnu reka í stórum stíl. Hv. flm., sem er hagfræðingur, vel mentaður maður og ekki heimskur, þótti það undarlegt, að jeg skyldi halda því fram, að þær þjóðir, sem væru ríkar, gætu betur risið undir háum tekjuskatti en fátækar þjóðir. Þetta stafar vitanlega af því, að þjóðir, sem eru orðnar ríkar, þurfa síður á fjársöfnum einstaklinganna að halda til nauðsynlegra framkvæmda en hinar, sem fátækar eru. Jeg skal ekki spyrna á móti því, þegar búið er að hrinda í framkvæmd því, sem þarf hjer á landi, að greiddur verði hár tekjuskattur, en á meðan svo er ekki, verður fremur að hvetja menn til framtaks en draga úr þeim með þungum álögum. Það er vegna þessa að ríkar þjóðir eiga hægra með að greiða hærri prósentur af tekjum sínum í skatt en fátæk þjóð. Honum þótti ósamræmi í því, að jeg teldi, að rík þjóð ætti hægt með að greiða háan tekjuskatt, en hinsvegar ekki ríkir einstaklingar. Það má nú auðvitað alveg eins snúa dæminu við og spyrja: Hvers vegna eiga fátækar þjóðir að greiða háan tekjuskatt, en ekki fátækir einstaklingar? Jeg hafði vikið að því áður, að einn af ágöllum við tekjuskattskerfið væri, hve gjaldþegnunum væri auðvelt að hafa undanbrögð um framtal til skatts. Hv. flm. viðurkendi, að svo væri, en taldi, að úr því mætti bæta með bættu eftirliti. Nú er það víst, að eftirlit í þessum efnum er betra í Reykjavík en nokkursstaðar annarsstaðar hjer á landi. Þó hefir þetta eftirlit reynst afar erfitt jafnvel þar, og enda þótt mönnum sje gert að skyldu að telja fram til skatts og sje að öðrum kosti áætlaðar 25% hærri tekjur en líklegt er, að þeir hafi, eru þó margir, sem kjósa þann kostinn heldur. Þetta sýnir, hve erfitt er að fá menn til að telja fram og hve þessi skattur er óvinsæll. Jeg skal ekki neita því, að nokkur vanhöld kunni að vera á tollgreiðslu manna. En hitt liggur í augum uppi, að langtum auðveldara er að hafa eftirlit með tollgreiðslum manna en tekjum hvers einstaks gjaldþegns. Hv. flm. gat þess, að þessir peningar væru betur komnir hjá ríkissjóði en einstaklingum, eins og hv. 1. þm. Reykv. hafði eftir honum. Í fyrri ræðu sinni sagði hann, að þetta væri sín skoðun, en í seinni ræðunni, að þetta væri skoðun þingsins. Það er sem sagt ein frjettin af bræðralagi Framsóknar og jafnaðarmanna, sem við höfum hjer fengið þótt óviljandi væri. Hv. flm. var hjer að uppljóstra smáleyndarmáli, sem hefði nú sjálfsagt komið á daginn hvort sem var, en hefir þó víst ekki átt að vitnast svona fljótt. Hv. flm. taldi skatt þennan rjettlátan, af því að hann lenti á „stórlöxunum“, sem oft eru nefndir hjer í deildinni. Það er rjett, að ef vel lætur í ári, eins og nú lítur út fyrir, sem betur fer, þá lendir skattur þessi á þeim að talsverðu leyti, en verði ilt árferði og tap á atvinnurekstrinum, gjalda þeir hinsvegar ekki neitt. Árið 1927 hefði skattur þessi orðið sama og enginn, og ef árferði yrði svipað 1928 eins og 1926, yrði auðvitað sama útkoma. Mjer þykir undarlegt, að hv.flm. skuli hvað eftir annað láta í ljós vanþóknun sína á því, að einhver haldi uppi hlífiskildi fyrir embættismennina, sem hann telur hafa 5000–7000 kr. árstekjur. Jeg vil nú spyrja hann, hvort hann muni sjálfur treysta sjer til að komast af með þessar tekjur. Jeg býst við, að hvorki hann nje jeg kæmist betur af með þær en verkamaður með sínar 2000–3000 kr. á ári. Hv. flm. verður að haga lífi sínu þannig og leggja í ýmsan kostnað, sem verkamaðurinn veit ekki af, og tekjur hans þurfa því að vera meiri. Jeg held því, að hv.flm. tali ekki af heilum hug, ef hann þykist ekki skilja líf embættismannastjettarinnar svo, að hann sjái, að embættismaður getur ekki lifað á sömu launum og verkamaður. Það er því hin mesta nauðsyn á að hlífa þessum mönnum við þungum álögum. Hitt er rjett, að enginn er öfundsverður af því að lifa á 2–3 þús. kr. á ári, en launakjör verkamanna hljóta jafnan að vera undir því komin, hvað sá atvinnurekstur, sem um er að ræða, getur borgað þeim, sem vinna við hann.

Magnús Guðmundsson Jeg verð að játa, að mjer er heldur illa við þetta frv., enda þótt jeg sje ekki óvinveittur þeim skattstofni, sem hjer er um að ræða. Þvert á móti tel jeg hann rjettlátan að vissu marki. Árið 1921 var hann fyrst settur í lög í svipaðri mynd og nú er. Að vísu voru til lög um tekju- og eignarskatt frá 1877, en þau voru ófullkomin og skatturinn ekki stighækkandi. Gaf hann ríkissjóði og litlar tekjur. En síðan 1921 hafa tekjurnar af honum verið nokkuð á aðra miljón króna að meðaltali á ári. Stundum hefir hann og verið hærri, á þriðju miljón kr. - Þegar þessum skatti var komið á, var dýrtíðin á hápunkti sínum, og var skattstiginn miðaður við hið háa verðlag. Jeg og núv. hv. 2. þm. Reykv. unnum þá einmitt saman að þessu máli, og veit jeg, að hann minnist þess, að okkur þótti fært að hafa skattstigann svo háan vegna þess verðlags, er þá var hjer í landi. Síðan hefir skatturinn ekki verið lækkaður. Þvert á móti hefir hann verið hækkaður á hinum hærri tekjum á Alþingi 1923. Jeg held því, að hann verði of hár, ef hann á nú að hækka um fjórða hluta. Því má ekki gleyma, að þótt þessi tekjustofn sje góður, hefir hann sína galla. Hinn stærsti mun líklega vera sá, að þeim mun hærri sem hann er, þeim mun ver innheimtist hann. Um það hefir verið talað, að þessi skattur komi misjafnt niður á ýmsum stöðum á landinu. En það hlýtur þá að vera framkvæmdinni á lögunum að kenna, því að í þeim er enginn greinarmunur gerður á skattinum eftir því, hvar í landinu menn eiga heima. Ef skatturinn verður hækkaður nú, verður það til þess að auka óvinsældir hans; það verður einkum óheppilegt um sveitirnar, því að jeg er hræddur um, að margir álíti, að þessi skattur eigi þar alls ekki við. En jeg álít, að hann eigi eins vel við þar eins og annarsstaðar, þótt hann eigi eftir að ná þar fullkominni festu. Þess vegna er ekki laust við, að jeg óttist, að farið verði að leita að nýjum skattstofnum til sveita, ef óvinsældir tekju- og eignarskattsins fara vaxandi. En jeg veit, að ekki finnast aðrir, sem koma ljettar niður á sveitabúum. Það er því ilt, ef þetta verður til þess að draga fram þá galla, sem geta verið á þessum góða stofni, svo að kostirnir kæmust í skugga fyrir þeim. Því að kostirnir eru margir. Jeg hygg, að engin skattalög sjeu rjettlátari, ef þau eru rjett framkvæmd. Því hefir verið haldið fram, að tekjuskattslögin frá 1921 væru ófullkomin. Jeg vil ekki neita, að svo kunni að vera í ýmsum einstökum atriðum, en þótt þau verði endurskoðuð, fullyrði jeg, að aðalreglum þeirra laga verður fylgt framvegis. Hinsvegar veit jeg, að skort hefir nægilegt eftirlit með þeim hingað til, en það er ekki löggjöfinni að kenna. - Eitt vil jeg undirstrika: að síðan þessi lög voru sett, hefir yfirleitt verið erfitt árferði til sveita, og því hefir ekki mátt búast við miklum skatti þaðan. Menn hljóta líka að viðurkenna, að erfitt er að hafa þannig búreikninga, að þeir geti talist tryggir. En það er ekki aðeins hjer á landi, sem kvartað er undan því, að skatturinn sje minni úr sveitum en bæjum. Það er alstaðar gert. En jeg er ekki viss um, að þær kvartanir sjeu á rökum bygðar. Skal jeg þó ekki neita, að vegna fyrirkomulagsins sje meira undir framkvæmd laganna komið í sveitum en bæjum. Jeg hefi það fyrir satt, að eins og stendur sje þessi skattur hvergi hærri í nágrannalöndunum heldur en hjer. Ef hann er hækkaður um ¼ hluta, erum við þar með komnir langt fram úr öðrum. Jeg get bætt því við orð hv. 2. þm. G.-K., að danska bændastjórnin hefir nú þegar á þessu ári lækkað skattinn, af því að hún áleit, að hann ætti að lækka í hlutfalli við hækkun krónunnar. Jeg mintist þess, að í umræðunum um byggingar- og landnámssjóð í hitteðfyrra var stungið upp á að afla honum tekna með viðauka við tekju- og eignarskattinn, sem þó skyldi ekki verða hærri en í Englandi. En það var upplýst við rannsókn, að ekkert mundi koma í sjóðinn, því að okkar tekju- og eignarskattur væri þegar eins hár og Englendinga. Veit jeg ekki til, að síðan hafi verið hróflað við þessum skatti í Englandi. En það, sem aðallega gerir það að verkum, að jeg get ekki samþykt frv., er það, að jeg óttast, að hækkunin muni auka óvinsældir skattsins og máske leiða til þess, að þessi skattstofn þyki ekki nýtilegur fyrir suma hluta landsins. En það teldi jeg illa farið.

Halldór Stefánsson Jeg ætla ekki að blanda mjer í hina almennu röksemdaleiðslu með og móti frv. Vil aðeins benda á, að þegar þyngja skal álögurnar alment, er sennilegt, að best sje, að það komi niður á sem flestum tekjustofnum ríkissjóðs. Hjer á þó að gæta hófs um þennan skatt, því að eftir brtt. meiri hl. á að fella hinar lægri tekjur undan viðaukanum. - Í öðru lagi virðist mjer, að í samanburðinum við tekju- og eignarskatt annarsstaðar gleymi menn verulegu atriði, sem sje útsvörunum. En þau eru samskonar í eðli sínu og síst minni víðast á landinu, heldur þvert á móti hærri. Það, sem olli því, að jeg stóð upp, var þó ekki þetta, heldur ummæli frá hv.þm. Dal. Þau fjellu á þá leið, að embættismenn hjer á landi væru mjög illa launaðir, og það væri alment viðurkent. Jeg vil ekki láta þessi ummæli fara svo um garð, að ekki sje að þeim vikið. Fyrst og fremst er það við þetta að athuga, að laun embættismanna hjer á landi eru svo misjöfn, að ein umsögn getur ekki átt við um þau alment. Í öðru lagi fer það, hvort þau eiga að teljast há eða lág, eftir því, við hvað er miðað; alla hluti þarf að viðmiða, til þess að þeir skiljist. Ef miðað er við embættislaun í öðrum auðugri löndum, er þetta kannske satt hjá hv.þm. Dal., og eins, ef miðað er við tekjur þeirra, er þær hafa mestar hjer á landi. Það skiftir miklu máli, hvort miðað er við þetta fyrsagða eða við smáframleiðendur, verkafólk og annan almenning, sem þó verður að borga sinn skerf til launagreiðslunnar. Ef við tekjur þessa fólks er miðað, er ekki hægt að segja skilyrðislaust, að laun embættismanna sjeu lág. - Þetta fer og eftir því, hvort miðað er við hófsamlegt líferni eða eyðslulíf. En því má ekki gleyma, að íbúarnir verða að miða kröfur sínar við náttúrugæði landsins, en ekki við það, hvað hugurinn kann að girnast. - Til eru tvær leiðir fyrir embættismenn til að bæta kjör sín. Önnur, sem hjer er mjög kunn, er að krefjast meiri launa. Hin er að lækka kröfurnar til þæginda og miða þær við hin eðlilegu náttúrugæði lands vors og hvað það getur af mörkum látið. Enn gætu þeir reynt að hafa áhrif á dýrtíðina í landinu. Ef hægt væri að lækka hana, væri það sama eins og kjör embættismanna bötnuðu að mun. Ef til vill má segja, að embættismenn hafi lítil skilyrði til þess að hlutast til um að draga úr dýrtíðinni, en þeir ættu þó að geta sjeð leiðir til þess, ekki síður en aðrir. Það er t. d. eitt mikilsvert atriði í þessu sambandi sem oft er bent á, og það er hin óhæfilega háa húsaleiga, sem verður að greiða hjer í Reykjavík. Það gæti verið mikilsvert atriði til þess að bæta kjör embættismanna ef fundin væri leið til að lækka þennan stóra lið í útgjöldum þeirra. Jeg fjölyrði ekki um þetta meira og býst ekki við að fást um það, þótt einhver andmæli: það er ekki minn háttur að munnhöggvast um alt, sem jeg er ósamþykkur því sem sagt er.

Jón Auðunn Jónsson Það hefir löngum verið svo að menn greinir á um það á hvern hátt sje rjettlátast að taka tekjur af skattborgurunum: og það verður áreiðanlega ekki hætt að deila um það, þótt eitthvað verði breytt því skatta- og tollafyrirkomulagi, sem nú er. Mjer skildist á hv. 1. þm.N.-M. sem nú settist niður, að hann hygðist að ná öllum sköttum til ríkissjóðs af þeim, sem hafa meiri tekjur en svo að nægi til lífsframfæris þeim með hóflegri eyðslu. En það hygg jeg, að með tekjuskatti einum, og þá auðvitað af þessum flokki manna, og engum öðrum tollum eða sköttum verði ekki náð nauðsynlegum tekjum handa ríkissjóði. Jeg hygg, að í okkar fátæka þjóðfjelagi verðum við sem mest að fara hina leiðina, að ná skatti af óhófsvörum. Ef taka ætti allar þarfir ríkissjóðs með tekjuskatti eingöngu, sem annars er ómögulegt, mundi það leiða til þess, að þegar menn, sem annars eru mjög hófsamir, sjá, að stór fúlga af tekjum þeirra verður að fara í beinan skatt, þá leiðist þeir til að eyða meiru en þeir annars mundu gera, ef tekju- og eignarskatti væri sæmilega í hóf stilt. Það hefir að minsta kosti sumstaðar komið fyrir, þar sem þessi skattur varð óhæfilega hár, að menn hafa haft ýmiskonar undanbrögð, bæði eytt meiru en annars, til þess að færa skattinn niður, og jafnframt reynt að hafa bein undanbrögð í frammi um framtal. Það er álitið, að þegar Englendingar lögleiddu sinn háa aukaskatt, ,,supertax“, hafi þetta komið mjög greinilega í ljós. Annars er það svo, að það væri áreiðanlega heppilegast fyrir þjóðfjelagið, að lagður væri sem þyngstur skattur á alla óhófseyðslu, bæði til þess að draga úr þeim nautnum, sem telja má óhófsnautnir, og til þess að þurfa ekki að ganga nærri þeim mönnum, sem vilja spara, og munu þá leggja sinn skerf fram til þjóðfjelagsins. Hvar fær þjóðin starfsfje, ef enginn fær leyfi til þess að eignast fje? Þeir, sem safna fje, eru að vissu leyti lánveitendur atvinnuveganna. Jeg hygg óhætt að fullyrða, að ef þetta frv. verður samþ., þá sje alls ekki gætt hófs í kröfunni um þennan skatt, - langt frá því. Mönnum hættir sem sje við að gleyma því, að það er nokkuð öðruvísi ástatt um tekjur manna hjer á landi en annarsstaðar, einkum hærri tekjur, eins og útgerðarfjelaga. Jeg skal ekki neita því, að eftir minni skoðun nú hefir okkur yfirsjest í upphafi, eða 1921, þá er núgildandi tekjuskattslög voru samþykt. Reynslan hefir að mínu viti sýnt það, að við höfum byrjað með of háan skattstiga. Það var tekið fordæmi nágranna okkar á Norðurlöndum, en þess þá ekki gætt, að þær þjóðir höfðu haft þetta skattafyrirkomulag lengi. En það mátti heita, að tekjuskattur væri nýr hjá okkur sem nokkur verulegur tekjustofn fyrir ríkissjóð, þegar hann var settur 1921. Því að á undanförnum árum - eftir lögunum frá 1877 - var þessi skattur svo lágur, að hann gat ekki talist neinn tekjustofn; þetta sjest af því, að árið 1916, sem var sjerstaklega gott ár fyrir atvinnureksturinn, var tekjuskatturinn ekki nema 161 þús. króna. Það er altaf athugavert, þegar byrjað er á nýju kerfi, að spenna bogann of hátt. Nú er hins að gæta, að þessar þjóðir, sem lengi hafa hlítt þessu skattafyrirkomulagi, þær sáu ástæðu til að draga úr skattinum frá því, sem hann var 1921, eins og Danir og Svíar að því er snertir tekjuskatt hlutafjelaga, sem var lækkaður í báðum þessum löndum frá því árið 1921. Hámarksskattur þar er ekki meira en 25% af tekjum, en hjer er hann 30%. Auk þess er skattur á hærri tekjum mun hærri hjer en í þessum löndum. Hv. frsm. meiri hl. sagði í ræðu sinni í dag, að beinir skattar hjá okkur væru 15% af tekjum ríkissjóðs, en aðrir skattar 85%. En þetta er fjarri öllum sanni. Mjer brá satt að segja, þegar hann bar þetta fram. Maður þarf ekki annað en að líta í fjárlagafrv. fyrir 1929 til þess að sjá, að fasteignaskattur, erfðafjárskattur og tekju- og eignarskattur eru áætlaðir um 1100 þús. En auk þess eru fjölda margir aðrir skattar, sem ekki er hægt að segja annað um en að sjeu beinir skattar; svo er um notendagjöld í ríkissjóð. Bæði póst- og símatekjur eru borgaðar aðeins þar, sem við njótum þeirra hlunninda, sem ríkisvaldið leggur borgurunum til. Þessir skattar geta því alls ekki talist óbeinir skattar. Og þeir nema nær 2 milj. króna. Ennfremur er ekki hægt að segja um mikinn hluta af aukatekjum ríkissjóðs annað en að það sje borgun fyrir verk, sem ríkisvaldið lætur vinna sjerstaklega fyrir þá ríkisborgara, sem verða þeirra verka aðnjótandi, eins og t. d. þinglýsingar, fógetagerðir, uppboð og margt annað. Þetta getur því eftir eðli sínu ómögulega talist annað en beinir skattar. Vitagjald getur heldur ekki talist annað en beinn skattur. Leyfisbrjefagjöld eru og beinn skattur. Tekjur af bönkum á ekki að telja með óbeinum sköttum. Það er þess vegna fjarri öllum sanni, að óbeinu skattarnir sjeu 85%, en beinu skattarnir 15%. Sannleikurinn er sá, að beinu skattarnir ásamt notendagjöldum, en þau verða að teljast með sköttum, eru samkv. fjárl.frv. 1929 4½ milj. króna. En óbeinu skattarnir, nefnilega tollarnir, hvað nema þeir miklu í fjárlagafrv.? Þeir eru um 3 milj. króna af almennum neysluvörum, eða tæplega það. Tollar af tóbaki og annari óhófsvöru eru ekki þar með taldir; enda þótt slíkir tollar sjeu að vísu beinir skattar, þá er nú svo um þessa skatta, að þeir eru að minni hyggju allra skatta rjettlátastir. Og ef við ætluðum að byggja að mestu leyti á tekju- og eignarskatti, en láta sleppa undan óhófseyðsluna í landinu, þá erum við áreiðanlega komnir inn á mjög skakka braut. Eftir fljótlegan yfirlestur fjárlagafrv. Dana og Svía er mjer óhætt að fullyrða, að beinu skattarnir eru hjer síst lægri - ásamt notendagjöldum - en í þeim löndum. Því hefir verið haldið fram, að eins auðvelt væri að ná tekju- og eignarskatti af landbúnaði eins og sjávarútvegi. En reynslan hefir sýnt það í öðrum löndum, að það er erfitt að ná tilsvarandi sköttum hjá landb. eins og t. d. iðnaði og sjávarútv., nema þar, sem tekjurnar eru orðnar mjög háar. Af öllum smærri landbúskap hefir reynst mjög erfitt að ná rjettlátum skatti, samanborið við aðrar atvinnustjettir. Og jeg hygg það sje óhætt að segja, að landbúnaðurinn beri nú með þessum skatti minni byrði heldur en áður með ábúðar- og lausafjárskattinum, sem orðinn var um 96 þús. kr. á ári. Það verður vel að gæta þess, að þeim atvinnuvegi, sem að stórmiklu leyti á að greiða þennan skatt - og hefir greitt hann þegar vel hefir árað -, honum er alt öðruvísi háttað en atvinnuvegum flestra annara þjóða. Þessi annar aðalatvinnuvegur þjóðarinnar, sjávarútvegurinn, er svo misbrestasamur, að það má segja, að tapast geti á einu ári það, sem græðist á fjórum. Jeg veit þess dæmi um eitt togarafjelag, að þegar frá var dregið það tap, sem varð á fjórum árum, en lagðar við tekjur á því ágæta ári 1924, þá hafði það 40 þús. króna afgang. Tekjurnar hjá þessu fjelagi voru mjög miklar 1924. Tekjuskatturinn, sem þetta fjelag bar - er jeg þó ekki alveg viss um, að það hafi enst til þess að borga hann allan - var 58370 kr. Dæmi þessa munu varla finnast annarsstaðar en á Íslandi. Það er iðnaður og landbúnaður og verslun, sem munu gefa líkastar tekjur frá ári til árs. En hjer er það svo, að sjávarútvegurinn gefur stórtap og stórtekjur. Við þessu órjettmæti í skatti er erfitt að gera með venjulegu skattafyrirkomulagi; það skal jeg játa. En þetta sýnir það, að maður verður að fara gætilega í þessum skattaálögum, ef ekki á að stofna til vandræða hjá þessum skattgreiðendum. En hvað snertir tekjur þær, sem ríkissjóði er ætlað að fá með þessu frv., þá er það þegar sýnt, að það er ekki nauðsyn á þeim nú sem stendur, því að það er vitanlegt fyrirfram, að ríkissjóður fær meiri tekjur heldur en hægt er að sjá, að þörf verði fyrir til þess að skila tekjuhallalausum fjárlögum 1929, þó með sje talið það, sem þarf að áætla til útgjalda samkv. sjerstökum lögum. Eins og árað hefir undanfarið hjá atvinnuvegunum, þá held jeg, að það sje lítt forsvaranlegt að leggja á skatta til þess eins annaðhvort að safna upp fje í ríkishirsluna eða að vinda til sjerstakra stórframkvæmda. Jeg veit, að mikill fjöldi hv.þm. hefir látið það í ljós á kosningafundum á síðastl. sumri, að það væri ótækt að þyngja álögur til ríkissjóðs. Við mína kjósendur sagði jeg nú ekki þetta; jeg áleit, að ef knýjandi nauðsyn væri fyrir hendi, yrði að auka tekjur ríkissjóðs að einhverju leyti, en varlega yrði í það að fara. Og þegar á að fara að hækka skatta og tolla um fullkomlega 10%, og það að nokkuð miklu leyti með beinum sköttum eins og hjer er gert ráð fyrir, þá held jeg, að komið sje í óefni. Það er vitanlegt, að framkvæmdamenn verða daufari til framkvæmda, ef beinn skattur er þyngdur á þeim. Jeg veit um menn, sem hafa ætlað að stækka atvinnufyrirtæki sín, en alveg gugnað, einmitt af því að þeim finst Alþingi nú ætla að grípa of djúpt ofan í vasa þeirra. En það verður maður að játa, að ef kipt er mjög úr verklegum framkvæmdum einstaklinganna og þeir hafa minni áhuga á að auka framleiðsluna, þá er það að draga úr því auðsafni, sem þjóðin þarf að fá, og draga úr því, að verkafólk í landinu geti fengið sæmilega nóg að starfa.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Hv. þm.N.-Ísf. gerði mig mjög undrandi, þegar hann fór að útlista sundurskiftingu á tekjum ríkissjóðs, og sjerstaklega þegar hann var að aðskilja beina skatta og óbeina. Jeg hefi hingað til haldið það, að þeir skattar, sem hvíldu endanlega á þeim, sem þeir eru lagðir á, væru beinir skattar, en hinir skattarnir óbeinir, sem goldnir eru af öðrum en þeir hvíla á að lokum. En hjá hv.þm.N.-Ísf. er línan dregin þannig, að hann tekur skatta eins og vitagjald - sem allir vita, að er óbeinn skattur á siglingar og tollur á farmgjöld, - og telur með beinum sköttum. Fleira þvílíkt nefndi hann, sem jeg hirði ekki upp að telja. Og loks, til þess að fá þessar tölur til að standa heima, dregur hann sjerstaklega undan tóbakstoll og telur annars eðlis en annan toll, og því beri ekki að telja hann undir toll, en undir sjerstakan flokk, sem háttv.þm. þar til tekur. Jeg verð nú að segja, að sá, sem á venjulegan skattfræðilegan hátt hefði athugað þessa skatta, sem fyrir liggja í fjárlagafrv., hefði gert það nokkuð öðruvísi; að minsta kosti gerði jeg það, og jeg hygg jeg þori að treysta þeirri skiftingu á móti skiftingu hv.þm.N.-Ísf. Eftir því eru beinu skattarnir - persónu- og eignarskattar - 1125 þús., skattur af viðskiftum, neyslu og aukatekjur 6349000 kr. Þetta gerir samanlagt 7474000 kr. Þá eru eftir tekjur af ýmiskonar ríkisrekstri og eignum ríkissjóðs. Sumt af þessu er alls ekki tekið í fjárlög, heldur haft á sjerstökum reikningum; er í raun og veru engin ástæða til að taka það, þegar verið er að tala um skatta, því að hvort heldur sem ríkissjóður hefir vaxtatekjur af eignum sínum, sem hann leigir, eða hann tekur til sín hagnað af verslun, þá er ekki hægt að kalla það skatt, heldur atvinnu- og eignatekjur ríkisins. Þess vegna verður af þeim skattaálögum, sem í fjárlagafrv. eru nú, eins og það liggur fyrir eftir 3. umræðu í Nd., 15%, sem tilheyra beinum sköttum, en 85% óbeinir skattar. Hv. þm.N.-Ísf. vildi segja, að í Danmörku væru beinu skattarnir ennþá minni en hjá okkur. Jeg hefi nú athugað ríkisreikning Dana frá 1926–1927, og útkoman er þessi: Persónu- og eignarskattur 140 miljónir, viðskiftaskattur 20 milj., neysluskattur 209 milj., aukatekjur 15 milj. Þetta er samtals 384 milj. Ef maður tekur svo hundraðstölu, eru beinu skattarnir, persónu- og eignarskattur, 37%, viðskifta- og neysluskattur og aukatekjur 63%. Jeg hygg, að hvernig sem hv.þm.N.-Ísf. reynir að vinda sig úr þessu, muni honum ekki takast það, því að þessar tölur standa óhrekjanlegar. Það væri þá helst, að hann reyndi að segja, að póst- og símagjöld væru sjerstök notendagjöld og að því leyti beinir skattar. En það þarf ekki annað en líta á gjaldahlið fjárlaganna til þess að sjá, að hve miklu leyti þau eru skattur og að hve miklu leyti endurgjald á útlögðum kostnaði ríkissjóðs. Áætlun yfir póstmálin eru 450 þús. í tekjur, en 481 þús. kr. gjöld; með öðrum orðum: Það er gert ráð fyrir, að notendur borgi ekki einu sinni kostnað, hvað þá heldur meira, - það vantar 31 þús. til. Fyrir símatekjum er áætlað 1500 þús., en gjöldin 1418000 kr. Þar er gert ráð fyrir 82 þús. í hagnað. Ef dreginn er frá þessari upphæð hallinn af póstinum, þá sjest, að tekjurnar af pósti og síma gera lítið meira en greiða ríkissjóði þann kostnað, sem hann hefir af þessum fyrirtækjum. Þá vil jeg segja fáein orð við sessunaut minn, háttv.þm. Dal. (SE) Hann taldi sig vera riddara fyrir starfsmenn hins opinbera og fanst það undarlegt af mjer að vilja leggja stein í götu þeirra. Og meðal annars las hann upp skjal frá form. starfsmannasambands ríkisins. Þar segir svo: „Nú virðist svo, sem hið háa Alþingi ætli ekki að sinna rjettmætum kröfum vorum í þessu efni, en að það á hinn bóginn ætli að auka dýrtíðina í landinu með auknum tollum og sköttum, tollum á matvöru, kolum og salti, og 25% hækkun á tekjuskatti. Sjerstaklega mun hið síðastnefnda koma hart niður á starfsmönnum ríkisins, því að nokkuð mun það vera alment, að þeir greiði 300–400 kr. og þaðan af meira í tekjuskatt. Er því hjer um talsverða íþyngingu að ræða“. Þarna segir því form. starfsmannasambandsins, að embættismenn hafi 10500–12500 kr. í árslaun, þegar búið er að draga frá fyrir konu og 3 börnum, því að 300–400 kr. tekjuskattur svarar til slíkra tekna. Þetta geta tæplega kallast sultarlaun, og ef þetta er rjett, sem ekki er ástæða til að rengja, þá tel jeg ekki eftir þessum mönnum að borga tekju- og eignarskatt. Því að auðvitað kemur í sama stað niður, hvort þetta eru alt embættistekjur eða ríkið lætur þá hafa svo stuttan vinnutíma, að þeir geta haft tíma til að afla sjer verulegra aukatekna. En embættismennirnir líta nú öðruvísi á þetta. Þeir gera ekki aðeins kröfu til þess að losna undan þessum 25% viðauka, heldur líka undan öllum tekju- og eignarskatti. Svo bíræfin hefir engin stjett manna í landinu gerst enn, að beiðast undan öllum beinum opinberum gjöldum. Það er meira en lítil heimtufrekja af þeim, sem fyrir þessu standa, að fara fram á skattfrelsi fyrir eina stjett í landinu, og það fyrir þá stjett, sem er vel launuð, að eigin sögusögn. Það er því von, að háttv. sessunautur minn segi, að það sje stolið frá þeim, sem ekkert eiga, með því að láta þessa menn, sem margir hafa frá 10500 til 12500 kr. árslaun, borga tekjuskatt. Jeg held, að það hefði mátt segja með meiri rjetti, ef gengisviðaukinn af kaffi- og sykurtollinum hefði ekki verið numinn burtu, að þá hefði verið stolið frá þeim, sem ekkert áttu, eins og jeg sagði í fyrstu. Hv. 2. þm. G.-K. vildi láta mig fallast á það, að það væri erfiðara fyrir mig að lifa á 7 þús. kr., árstekjum en verkamennina á 2000-3000 kr. og að embættismennirnir væru brjóstumkennanlegir samanborið við verkamennina. Þessu hefi jeg að nokkru leyti svarað, með því að bera fram frv. það, sem hjer er til umræðu, og jeg mun möglunarlaust greiða þann skattauka, sem á mínum tekjum lendir vegna þessarar hækkunar, því að jeg tel hann fyllilega rjettmætan. Og jeg fæ ekki skilið, að nein sjerstök ástæða sje til þess, að verkamenn sjeu hamingjusamari með 2–3 þús. kr. en við með margfalt meira. Eftir kenningu hv. 2. þm. G.-K. ættu allir menn að sækjast eftir sem minstum tekjum og eignum, en hann virðist ekki sjálfur fylgja þessari gullvægu reglu, sem kannske gildir í öðrum heimi, en áreiðanlega ekki hjer á jörðu. Jeg tel okkur, sem hærri tekjur hafa en verkamenn, ekki heldur eiga neina siðferðislega kröfu til hærri launa en þá, meiri vellíðanar nje meiri hamingju í lífinu á neinn hátt.

Einar Jónsson * Jeg hefi svo oft orðið var við það, þegar um lík mál og þetta hefir verið að ræða hjer á Alþingi, að bændum hafi verið borin á brýn þröngsýni. Hvað snertir mál það, sem hjer er til umræðu, að hækka tekju- og eignarskatt á embættismönnum um 25% frá því, sem hann er nú, vil jeg taka það fram, að jeg get alls ekki fylgt því. Þessi skattur, eins og hann er nú, er þessum mönnum mjög erfiður, og því get jeg ekki fallist á að fara að íþyngja þeim ennþá meir með því að fara að hækka hann að miklum mun. Sömuleiðis finst mjer engin aðkallandi nauðsyn vegna tekjuaukaþarfar ríkissjóðs að fara að samþykkja þessa hækkun nú, og það því síður, þegar fram er komin í þinginu till. um skipun milliþinganefndar til þess að athuga tolla- og skattamálin yfirleitt. Mjer hefði því fundist, að þessi breyting á skattalögunum hefði mátt bíða, þar til nefnd þessi hefði athugað málin. Mál þetta hefir verið sótt og varið hjer í dag frá báðum hliðum, en einna best virtist mjer það koma fram í ræðu hv.þm. Dal. (SE), hversu feiknamiklum órjetti embættismenn landsins væru beittir með skatthækkun þessari. Vil jeg því ekki, enda þótt jeg sje efnalaus bóndi ofan úr sveit, láta bera mjer það á brýn, að jeg sýni skilningsleysi í þessu máli, sem bersýnilega er stefnt að ákveðinni stjett manna í landinu, sem þó eins og margar aðrar stjettir á við erfið kjör að búa. Mun jeg því greiða atkvæði á móti frumvarpinu. Það hefir að vísu komið fram brtt. um það, að undanþiggja frá skatthækkuninni tekjur undir 4000 kr., og má því segja, að þeir, sem minstar tekjur hafa, sjeu fyrir utan þetta mál, eins og t. d. bændur yfirleitt, en þar sem skattur- inn fer altaf stighækkandi, verður hækkunin nær óbærileg fyrir þá, sem eru fyrir ofan þetta 4 þús. kr. takmark, og á það finst mjer beri að líta. Einn hv.þm., sem hjer talaði í dag, taldi þetta miklu sanngjarnari leið en að hafa áfram 25 % gengisviðaukann á kaffi- og sykurtollinum, en þar er jeg á gagnstæðri skoðun. Jeg hefði talið miklu rjettara og sanngjarnara að hafa hann áfram óbreyttan heldur en að slengja þessari skatthækkun á. Þessi hv.þm. reyndi að villa mönnum sýn, eins og „Tíminn“ hefir gert í mörg ár, með því að halda því fram, að þessi 25% gengisviðauki orsakaði 1/4 hækkun á verði varanna. En hjer er vitanlega um alt annað að ræða; það er aðeins viðbót á tolli þeim, sem á vörunum hvílir. Þetta skilja sveitakarlarnir, því að sem betur fer lesa þeir fleiri blöð en „Tímann“. Mjer þótti gaman að, þegar háttv.þm. voru að spreyta sig með fyndni Gröndals, og hygg jeg, að hæstv.forsrh. hafi farið þar rjettast með, að Gröndal hafi sagt, „að þá hafi öllu verið stolið frá þeim, sem ekkert áttu“. Og mjer finst einmitt, ef við förum að viðhafa þjösnaskap í þessu máli, þá stelum við frá þeim, sem ekkert eiga. Að endingu vil jeg taka það fram, að jeg vildi helst, að þeir menn, sem beita sjer fyrir verkföllum og hverskonar pólitískum þrælabrögðum, kæmu sem minst nálægt tollmálum og skattamálum yfirleitt, því að þær till., sem frá þeim koma í þeim efnum sem öðrum, munu síst verða þjóðinni til hagsbóta. Jeg þykist nú hafa sýnt, að ekki sje með fullum rjetti hægt að bera öllum bændum á brýn þröngsýni í þessum málum. (*Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Sigurður Eggerz Jeg vil leyfa mjer að taka það fram út af ræðu háttv. 1. þm. Rang., að jeg hefi ekki með einu orði minst á þröngsýni bænda í þessum málum.

Jeg játa, að það hafi ekki verið gert undir þessum umræðum, heldur áður

. Mjer hefir skilist það, að beint hafi verið andmælum gegn mjer fyrir það, að jeg benti á, hvar tekjuskatturinn kæmi harðast niður. Því eins og jeg tók fram áðan, þá sýnir það sig, ef miðað er við árið 1927, að enginn tekjuskattur kemur á útgerðina, en allríflegur hluti af honum á embættismenn og ýmsa starfsmenn. Þá hneykslaði það hv. 1. þm.N.-M., að jeg fór nokkrum orðum um kröfur embættismanna um að fá nokkra aukning á dýrtíðaruppbót þeirra. En jeg tók það jafnframt fram, að jeg væri einn í þeirra hópi, sem treystust ekki til að taka þá kröfu til greina nú, enda þótt hún ætti fullan rjett á sjer, ef hagur ríkissjóðs væri betri en hann er nú. Þá sagði þessi hv.þm. einnig, að þegar dæma ætti um kröfur þessara manna, þá yrði að miða þær við hófsamlegt líferni. Þetta er alveg rjett hjá hv.þm., því að það er hvorttveggja, að þjóðin hefir ekki ráð á meiru, og í öðru lagi væri það hrein fjarstæða að miða launin við annað. Laun flestra opinberra starfsmanna eru nú frá 3500 til 6000 kr., en þeir sem eru í hærri launaflokki, hafa frá 6–8 þús., og þegar svo litið er á það, að þessir menn verða að greiða í húsaleigu 1500–2000 kr. á ári, og það jafnvel upp í 3000 kr., þá er það ljóst, að slík laun leyfa ekki nema mjög nægjusamt líf. Enn augljósara verður þetta, þegar þess er gætt, að margir þeirra hafa ótal skuldir á baki sjer, sem fyrst og fremst stafa frá erfiðleikum stríðsáranna, og í öðru lagi frá námsárunum. Þegar menn athuga þetta, þá hlýtur öllum að verða það ljóst, að þeir tímar eru liðnir, sem það þótti vel við eigandi að skamma embættismennina, því að nú eru þeir ekki lengur í hópi þeirra, sem vel eru stæðir fjárhagslega; nú eru aðrir, sem betur eru settir og betur launaðir. Það er því óhætt að segja, að í híbýlum þeirra manna að minsta kosti, sem hafa 3–6 þús. kr. árslaun, er ekki óhófið, heldur býr fátæktin á mörgum þeim stöðum. Þess vegna hjelt jeg, að hv. 2. þm. Reykv. myndi finna samúð með þessum mönnum, því að það er sama baráttan, sem þeir verða að berjast, og margir í hópi hans stuðningsmanna. Það eru ekki margir embættismenn, sem hafa 10– 12 þús. króna laun. Langflestir hafa mun lægri laun. Og ef þingið svarar nú bænum þessara manna um launabætur með þungum tekjuskatti, þá býst jeg við, að almenningur líti svo á, að í því svari liggi alt of mikill kuldi til embættismanna þjóðarinnar. Í landi eins og okkar verður það altaf spurningin, hvaða lausn verði heppilegust á launamálinu. Jeg hefi reynt sem ráðherra að fækka embættum; kom með mjög miklar sparnaðartillögur í þá átt, en Alþingi hefir ekki fallist á þær. Jeg er þeirrar trúar, að fyrir þjóðina sje það hollast, að embættismönnum hennar sje svo vel launað, að þeir geti gefið sig óskiftir við starfinu. En jeg hefi sjeð alt of margar sorglegar afleiðingar þess, að embættismenn þjóðarinnar hafa orðið að búa við sultarlaun; jeg þekki menn, sem aldrei hafa notið sín í starfi sínu vegna nagandi fjárhagsörðugleika, og því aldrei orðið að því gagni, sem hefði þó mátt vænta af þeim í starf- inu, ef þeir hefðu verið betur launaðir. Þetta er sannleiki, sem alstaðar er viðurkendur af þeim, sem til þekkja. Þess vegna vona jeg, þegar hv. sessunautur minn (HjV) hefir glöggvað sig á þessari mynd, sem jeg hefi dregið hjer upp og sýnir, hvaða kjör embættismenn þjóðarinnar hafi við að búa, að hann tali um þá næst með minni kulda en hann hefir gert. Hann sagði - og mjer fanst liggja þykkja í röddinni -, að jeg kæmi fram sem riddari fyrir starfsmenn hins opinbera. Satt að segja veit jeg ekki, hvað hann hefir meint með þessu. Ef hann heldur, að jeg hafi gert það af stjórnmálalegum hagsmunum, þá skjátlast honum. sem stjórnmálamaður á jeg embættismannastjett landsins ekkert að þakka. Jeg veit ekki betur en sú stjett hafi jafnan verið mjer andstæð í stjórnmálum og vænti heldur ekki neins stuðnings af henni framvegis. Það er aðeins sanngirniskrafa þessara manna, sem hefir valdið því, að jeg hefi ekki viljað mæta henni með þeim kulda, sem felst í því að hækka tekjuskattinn og lækka með því launin. Enda veit jeg, að það kemur til með að hefna sín, ef stj. og þing heldur áfram að taka alt of lítið tillit til óska þessara manna. Þessir menn eru fyrir löngu hættir að vera „privilegeruð“ stjett. Það mætti miklu fremur segja um mikinn þorra hennar, að fátæktin væri hennar „privilegium“. Jeg veit, að það er satt, að ef Alþingi samþykkir nú þessa hækkun á tekjuskattinum, þá kemur það harðast niður á þessum mönnum og sýnir alt of mikinn kulda í þeirra garð.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Hv. 1. þm.N.-M., sem vill láta samþykkja þessa hækkun á tekjuskattinum, gat þess, að útsvörin væru mjög há og engu lægri en tekju- og eigna- skatturinn. Þetta get jeg fúslega viðurkent, en af því leiðir þá, að því síður er ástæða til að íþyngja gjaldendunum með því að hækka tekjuskattinn. Þess vegna finst mjer eðlilegast, að þeir, sem finna þunga útsvaranna, vildu ljetta hinn baggann. Þessi rök eru því mjer í vil og ganga á móti þeim, sem harðast mæla fram með frv. þessu. Þá ætla jeg að víkja nokkrum orðum að háttv.frsm. meiri hl. Hann skýrði frá því, að stefna mín í skattamálum væri sú, að vinna að fjársöfnun einstaklinganna. Þetta er að vísu rjett, en svo rangfærði hann orð mín, er hann vildi fullyrða, að mín stefna væri sú, að fjársöfnunin væri aðeins í fárra manna höndum. Jeg álít þvert á móti, að fjársöfnunin ætti að vera á sem flestra höndum, enda er það stefna Íhaldsflokksins í skattamálum að vernda smærri atvinnurekendur með því að beita hóflega beinu sköttunum, en afla ríkissjóði tekna með tollum. Stærri atvinnurekendur, sem hafa marga menn í þjónustu sinni, gjalda kaup eftir dýrtíð, en tollhækkun kemur að sjálfsögðu fram í dýrtíðarvísitölum, og lendir því á slíkum atvinnurekendum. En minni framleiðendur, sem kaupa fárra manna vinnu, verða lítt varir við tollhækkun, en beinir skattar lenda miklu þyngra á þeim. Að svo miklu leyti, sem það er stefna Íhaldsflokksins að ljetta undir með fjársöfnun, þá er það fyrst og fremst með hliðsjón af smærri atvinnurekstri landsmanna. Hv. frsm. meiri hl. vildi skopast að því, að jeg hefði verið að tala um, að honum mundi ekki frekar kleift að lifa á 6–7 þús. króna árstekjum heldur en verkamönnum á 2–3 þúsundum, og taldi sig sýna viljann í verkinu með því að hann bæri fram frv., er legði nýjan skatt á sjálfan hann, um leið og ljett væri gjöldum af þeim, sem lægri laun hefðu. Jeg skal nú ekkert segja um þessa fórnfýsi hans, en þegar hann jafnframt slær því fram, að hvorugur okkar eigi siðferðiskröfu til hærri launa en verkamenn, þá kemur það ekkert málinu við, því að um það spurði jeg alls ekki. En hinsvegar benti jeg á, að okkar þurftarlaun væru hærri en verkamanna. Og jeg skal rökstyðja þetta ofurlítið betur. Hv. 2. þm. Reykv. er fjesýslumaður og verður vegna starfs síns, og blátt áfram til þess að afla sjer tekna, að viðhafa þá risnu, sem ekki verður krafist af neinum verkamanni. Við skulum segja, að til hans komi erlendir kaupsýslumenn, og verður hann þá að hafa þau híbýli, að hann geti boðið þeim inn. M. ö. o. aðstaða okkar beggja krefst þess að hafa hærri laun en verkamenn geta látið sjer nægja, en siðferðiskrafa er það ekki. Hv. frsm. meiri hl. játaði, að skattur þessi væri hærri hjer en í Danmörku, enda er það svo, og auk þess er útsvar hjer hærra. Alt til 1922 höfðu Danir sama skattstiga og við lögfestum hjer 1921, er við höfum hækkað síðan. En 1922 töldu Danir, að reynslan hefði kveðið upp þann dóm, að skattstigi þeirra væri of hár, og var hann þá lækkaður að stórum mun, og enn eru þeir að lækka hann. Þó eru í Danmörku sömu tekjur drýgri en hjer. Þess vegna mætti þeirra skattstigi vera hærri en okkar, en er miklu lægri. Svo sem margsinnis hefir verið sýnt og sannað, og síðast af mjer við 1. umr. þessa máls hjer í hv. deild, er sami skattstigi hjer margfalt þungbærari en í Danmörku, sakir misjafns árferðis. Skattstigi okkar ætti því að vera miklu lægri, en er miklu hærri. Danir eru miklu ríkari þjóð, og er því síður ástæða til að hlynna að fjársöfnun þar en hjer í landi, þar sem alt er ógert enn. Danir þyldu því hærri skatt, en búa við lægri. Þó er bændastjórnin í Danmörku að lækka sinn skattstiga á sama tíma og bændastjórnin hjer leggur til að hækka hann. Um það mætti segja: „Ólíkt höfumst vjer að!“ Hv. frsm. meiri hl. taldi eðlilegt, að við greiddum hærri skatt, því að hjer væri ónumið land. En hjer kemur fram höfuðstefnumunur okkar. Eins og jeg þegar hefi bent á, álít jeg einmitt, að af því að hjer er ónumið land sje höfuðverkefni komandi kynslóða með sparnaði og framtaki að rækta landið. Skattalöggjöfinni verður að haga með hliðsjón af þessu, en af því leiðir, að tolla verður ónauðsynlega neytslu manna, en hlífa þeim tekjum, sem aflað er með framtaki, þ. e. a. s. að tolla sem hæst munaðarvöru, en hafa tekjuskattinn sem lægstan. Jeg tel svo ekki nauðsynlegt að svara fleiru í ræðu hv.frsm. meiri hl. og nenni heldur ekki að endurtaka það, sem jeg hefi sagt áður í dag.

Jón Auðunn Jónsson Jeg skildi ekki betur en að hv. 2. þm. Reykv. miðaði við allar ríkistekjurnar í fjárlögum, og þess vegna tók jeg ræðu hans eins og jeg tók hana. En nú virtist hann vilja miða aðeins við skatta og tolla, en sleppa öðrum tekjum ríkissjóðs, og get jeg því gert reikninginn upp á þann hátt. Þessir eru þá beinir skattar: Fasteignaskattur, tekju- og eignarskattur og lestagjald, alls 1330 þús. kr. Aukatekjur, erfðafjárskattur og leyfisbrjefagjöld, alls 445 þús. kr. Bifreiðaskattur 30 þús. kr. Skólagjöld 15 þús. kr. Það af vitagjaldinu, sem ekki er viðskiftagjald, áætlað 250 þús. kr. Stimpilgjald, að svo miklu leyti, sem það ekki er viðskiftagj., áætlað 200 þús. kr. Útflutningsgjald, sem er beinn skattur á atvinnuvegina, 950 þús. kr. Gjald af brjóstsykri og konfektgerð 25 þús. kr. Þessar tekjur alls 3245 þús. kr. Óbeinu skattarnir eru taldir 4760 þús. kr. Við þá er það að athuga, að 1175 þús. kr. eru af munaðarvöru, sem allir telja alóþarfa, sem er áfengi og tóbak. Notendagjöld eru: Pósttekjur 450 þús. kr. Símatekjur 1500 þús. kr. Alls 1950 þús. kr. Þá eru viðskiftagjöld af vitagjaldi áætluð 70 þús. kr., og af stimpilgjaldi 100 þúsund krónur. Verslunartekjur, víneinkasalan 375 þús. kr. Annars er það mikill misskilningur hjá hv. 2. þm. Reykv., ef hann heldur því fram í alvöru, að tekju- og eignarskatturinn lendi hjá þeim einum, sem borga hann, því vitanlega kemur það niður á atvinnurekendum á þann hátt, að þeir verða ekki eins færir að greiða hátt kaupgjald, og lendir því nokkuð af honum óbeint á verkafólki, einkum við sjávarsíðuna. Jeg hefi þá sýnt hv. 2. þm. Reykv. fram á, hversu staðhæfing hans var óundirbygð og rakalaus með öllu.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Það er ekki mikið, sem jeg þarf að segja að þessu sinni. Það liggja hjer fyrir brtt. á tveimur þskj., sem teknar voru aftur við 2. umr., og auk þess hefir nú bætst við brtt., sem er að finna á þskj. 604. Viðvíkjandi brtt. á þskj. 585 skal jeg geta þess, að frá mínu sjónarmiði sjeð eru sumar þeirra til bóta, en hinar læt jeg hlutlausar. Þó mun jeg ekki greiða 4. brtt.atkv., en geri það ekki að kappsmáli, að hún verði feld. Hinar þrjár brtt. sje jeg ekkert sjerstaklega athugavert við, enda verður að telja 2. og 3. brtt. fremur til bóta. Þá hefir komið fram brtt. frá hæstv.dómsmrh. á þskj. 592, sem jeg tel mjög nauðsynlega og ekki síður að hennar sje þörf, ef 4. brtt. á þskj. 585 verður samþ. Þá er aðeins eftir brtt. frá hv. 3. landsk., á þskj. 604, þar sem lagt er til, að 13. gr. frv. falli niður. Jeg get ekki mælt með þessari brtt., enda geri jeg ekki ráð fyrir, að hún verði samþ. Þó að dálítill ágreiningur væri í nefndinni um ýmsar gr. frv., leit jeg svo á, að þær brtt., sem fram komu frá nefndinni, væru samkomulagsatriði, og geri því ekki ráð fyrir, að nefndin gan.gi frá því. Annars sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið. Það hefir gengið með mikilli rósemi í gegnum hv. deild. Og þó að einhverjar smábreytingar verði samþ., sem jeg felli mig ekki við, þá er jeg yfirleitt ánægður með frv. eins og það fer frá hv. deild.

Jóhannes Jóhannesson Jeg skal aðeins geta þess, að 1. brtt. á þskj. 585, sem jeg hefi leyft mjer að bera fram ásamt hv. 3. landsk., kemur í stað brtt., sem flutt var við 2. umr., en þá tekin aftur til 3. umr. Sama er að segja um 2. brtt. Á 3. brtt., við 44. gr., mintist jeg við 2. umr. Nú sem stendur er ekki hægt að ákveða vinnuskyldu í sambandi við afplánun sekta. Þýðir ekki að setja ákvæði um það fyr en búið er að koma hegningarmálunum í það horf, að hægt sje að framfylgja þeim. - 4. brtt., við 45. gr., kemur í stað brtt., sem við tókum aftur við 2. umr., til þess að geta ráðgast um hana við hæstv.dómsmrh. En hann vill ekki láta opna áfengisbirgðirnar á hverri höfn. Því miður hefir ekki unnist tími til að komast að samkomulagi við hæstv. ráðh. Nú sje jeg, að hann hefir komið með brtt. um að ákveða um þetta með reglugerð, en þessa brtt. hefi jeg ekki ennþá getað athugað.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það er rjett hjá hv.þm. Seyðf., að jeg var ekki alveg ánægður með greinina í fyrstu. En við nánari athugun sje jeg, að óþarfi er að fella hana niður, því að greinarnar geta báðar staðið og bæta hvor aðra upp. Og úr því að álitið er, að af fjárhagsástæðum verði að slá nokkuð undan og leyfa spönsk sín sem skipsforða, tel jeg brtt. viðunanlega. Jeg mun greiða atkvæði með öllum brtt. á þskj. 585 og tel þær heldur til bóta, ekki síst 3. brtt.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg hefi á þskj. 604 borið fram brtt. um, að 13. gr. frv. falli niður. En svo óheppilega vill til, að greinin, eins og hún nú er orðuð, stendur ekki í frv. því, sem hjer liggur fyrir. Við 2. umr. komu fram 2. brtt., frá meiri hl. og minni hl., og var brtt. meiri hl. samþ. En þeirri viðbót, sem samþ. var, hefir eigi verið bætt inn í frv. við endurprentun. Aðalefni þessarar greinar er um það, að sje maður sterklega grunaður um óleyfilega meðferð áfengis, megi lögreglustjóri gera heimilisrannsókn hjá honum án dómsúrskurðar, ef hann telur þess þörf. Þetta atriði var mikið rætt í nefndinni. Yfirleitt hefir jafnan þótt mjög athugavert að slaka til á því ákvæði stjórnarskrárinnar, sem mælir svo fyrir, að dómsúrskurður skuli jafnan fara á undan heimilisrannsókn. Jeg gæti þó sætt mig við þessháttar tilslökun, þegar svo stendur á, að sterkur grunur liggur á, að áfengislögin sjeu brotin í atvinnuskyni. Þegar þær ástæður eru fyrir hendi, álít jeg ekki athugavert, þó að heimilisrannsókn fari fram án dómsúrskurðar. Nefndin átti tal um þetta efni við Sigurð Jónsson stórtemplar, og hann gaf þær upplýsingar, að við samning frv. hefði verið ætlast svo til, að þessu ákvæði yrði eingöngu beitt gegn þeim, sem grunaðir væru um að brjóta áfengislögin í atvinnu- eða hagnaðarskyni. Hafði hann ekkert á móti því, að bætt væri inn ákvæði, þar sem þetta væri skýrt tekið fram. Og þetta var það, sem fólst í brtt. minni hl. En hún var feld við 2. umr., eins og jeg tók fram. En til þess að hv.þdm. geti gert sjer glögga grein fyrir því, hvernig greinin hljóðar nú, skal jeg leyfa mjer að lesa hana upp eins og hún á að vera með breytingu meiri hl. Hún er 13. gr. frv. og hljóðar svo (með leyfi hæstv. forseta): „sje maður sterklega grunaður um ólöglegan aðflutning eða óleyfilega sölu eða veitingu áfengis í hagnaðarskyni, eða sakborningur hafi áður verið dæmdur fyrir brot gegn áfengislöggjöfinni, má lögreglustjóri gera heimilisrannsókn hjá honum án dómsúrskurðar, ef hann telur það nauðsynlegt til þess að komast fyrir málið. Komi það í ljós við heimilisrannsóknina, að áfengi sje í vörslum þess manns, er rannsókn fer fram hjá, skal hann skyldur til að sanna, hvernig áfengið sje komið í vörslur hans. Geri hann það ekki. skal hann teljast sekur um brot gegn 1. gr.“. Eins og greinin er orðuð nú, felst tvent í henni. Í fyrsta lagi það, að heimilisrannsókn megi gera hjá, manni, ef hann er grunaður um óleyfilega. meðferð áfengis í hagnaðarskyni. En svo kemur nokkuð nýtt, og það er almenn heimild sem gildir, ef maður hefir verið borinn einhverjum sökum - ótiltekið hverjum -, hafi hann áður verið dæmdur fyrir brot á áfengislöggjöfinni. Jeg þykist vita, að tilgangur flm. hafi ekki verið sá að láta heimildina til húsrannsóknar vera svo víðtæka, að hana megi framkvæma hjá þeim, er dæmdur hefir verið fyrir brot á áfengislöggjöfinni, hvaða grunur sem á honum liggur, jafnvel um einhver afbrot, sem eru áfengislöggjöfinni óviðkomandi. En þetta stendur nú í greininni, og er þá a. m. k. missmíði á henni. Í þessu kemur það líka fram, að grunurinn þarf ekki að vera um brot í hagnaðarskyni, eins og gert var ráð fyrir og talað um í upphafi greinarinnar. En hví er jeg andvígur, að teygja heimildina út fyrir það svið, þegar grunurinn er um brot gegn áfengislöggjöfinni í hagnaðarskyni. Ástæðan til þess, að þörf þótti á að gera umrædda tilslökun frá ákvæði stjórnarskrárinnar, er sú, að hjer í Reykjavík stendur svo á, að sami maður, sem á að kveða upp dómsúrskurð, nefnilega bæjarfógetinn, framkvæmir ekki húsrannsókn. Af því hafa menn óttast, að framkvæmdir yrðu ekki nógu fljótt og þeir grunuðu gætu komist á snoðir um hættuna. Mætti þá svo fara, að töfin yrði til þess, að lögreglan hefði ekki hendur í hári þeirra. En í frv., sem lagt hefir verið fyrir þetta þing og líklegt er til framgangs er gert ráð fyrir annari skipun á þessum málum. Eftir henni fellur bæði dómsúrskurðurinn og húsrannsóknin í hlut sama manns. Verði þetta frv. samþykt, er úrskurðurinn ekki nema formsatriði, og yrði að honum engin töf. Því fremur er jeg á móti því að setja inn í þessi lög ákvæði, sem mjer virðast ýta undir lögregluna að nota heimildina víðtækar en flm. hafa ætlast til og jeg álít rjett. Því fer fjarri, að jeg vilji skemma frv. En af þessum stæðum legg jeg til, að greinin falli brott.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Það er rjett hjá hv. 3. landsk., að nokkur hluti 13. gr. hefir fallið niður við endurprentun. Frv. var að vísu lesið gaumgæfilega yfir áður en þvi var útbýtt, og fanst þá þessi ágalli. Kannaðist skrifstofustjóri þegar við hann, og gat þess, að þetta væri þegar leiðrjett í skjalaparti þingtíðindanna. Hinsvegar var svo mikill kostnaður fyrirsjáanlegur við að prenta frv. aftur upp, að ekki þótti rjett að gera það. En varla getur þessi vöntun valdið miklum misskilningi. Er auðvelt að átta sig á, hvað það er, sem bæta þarf inn í gr. eins og hún liggur hjer fyrir, því að það er 11. brtt. meiri hl. á þskj. 535. Vænti jeg því, að þetta skifti ekki miklu máli. Þá skal jeg víkja að brtt.hv. 3. landsk. á þskj. 604, um að fella niður 13. gr. frv. Hann telur greininni mjög spilt með brtt. meiri hl., þeirri, er samþ. var við 2. umr. Gekk hann jafnvel svo langt að halda því fram, að ákvæði um heimilisrannsókn án undanfarins dómsúrskurðar ætti samkv. henni við öll brot eða grun um brot á hvaða lögum sem væri. Þetta er að mínu viti slík fjarstæða, svo að jeg noti ekki sterkara orð, að það kemur ekki til nokkurra mála, því að í upphafi greinarinnar er skýrt tekið fram, við hvaða brot sje átt, nefnilega brot, sem framin eru gegn áfengislögunum í hagnaðarskyni. Brtt. meiri hl. gerðu greinina að vísu nokkru víðtækari en áður. En það liggur í því, að sá, sem grunaður er um óleyfilega meðferð áfengis - um aðra er alls ekki að ræða -, falli undir ákvæði hennar, hafi hann áður brotið gegn áfengislögunum. Og jeg fæ ekki annað sjeð en það sje í alla staði rjettmætt, því að slíkum manni er jafnan varlega treystandi. En í hvert skifti er það á valdi hlutaðeigandi valdsmanns, hvort hann beitir ákvæðinu. Hitt gæti verið talsvert athugavert, ef kærandi gæti skilyrðislaust heimtað húsrannsókn. Jeg held því, að hvernig sem á þetta er litið, hafi það tekist, sem vakti fyrir flm. og meiri hl. nefndarinnar, að gera greinina fullkomnari en hún var upphaflega. Virðist mjög sanngjarnt að miða heimildina við þau tilfelli, þegar hinn grunaði er talinn hafa brotið lögin í hagnaðarskyni, eða áður orðið sekur við þau. Að svo stöddu sje jeg ekki ástæðu til að vitna í það, að þessi ákvæði sjeu óþörf vegna væntanlegrar skipulagsbreytingar á meðferð þessara mála hjer í Reykjavík. Sjerstaklega kemur mjer undarlega fyrir sjónir, að hv. 3. landsk. skuli vitna í hana, því að hann hefir sjálfur lagst á móti henni. Jeg ætla fyrir mitt leyti engu að spá um það, hvort hún muni verða samþ. En þó að svo færi, sje jeg ekki, að neinu væri spilt með þessu ákvæði. Það er sjálfsagt mál, að geti hlutaðeigandi valdsmaður kveðið upp úrskurð án þess að það tefji rannsóknina, þá gerir hann það, en hinsvegar er gott að geta gripið til heimildarinnar, ef á þarf að halda. Sje jeg svo ekki þörf að lengja meir mál mitt, en vona, að brtt. á þskj. 604 verði feld, en 13. gr. fái að standa óbreytt.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Þó að jeg væri af fjárhagsástæðum á móti frv. um skipun embættanna í Reykjavík, þykist jeg þó mega gera ráð fyrir, að það nái fram að ganga. Hefir það nú verið samþ. í þessari hv. deild, en hitt vitanlegt, að stjórnarflokkarnir báðir styðja það. Virðist fullkomlega mega taka tillit til þess. Og þar sem það mál, sem nú er til umræðu, er skemmra komið í þinginu en hitt, sýnist ekkert á móti því að taka tillit til skipulagsbreytingarinnar, þangað til útsjeð kynni að verða um, að hún yrði feld, sem jeg geri raunar ekki ráð fyrir. Annars stóð jeg aðallega upp til þess að láta í ljós ánægju mína yfir ummælum hv. 2. þm. S.-M., þeim, að lögreglustjóri mundi ekki nota heimildina nema í brýnni nauðsyn og ekki telja eftir sjer að kveða upp dómsúrskurð um húsrannsóknir. Jeg álít nefnilega, að halda beri svo fast sem unt er í ákvæði stjórnarskrárinnar um það, að heimilisrannsókn skuli ekki fram fara, nema að undangengnum dómi. Eftir að þessi ummæli hv. 2. þm. S.-M. eru fram komin, get jeg raunar látið mjer í ljettu rúmi liggja, hvort brtt. mín verður samþ. eða ekki. En hana hefi jeg borið fram til þess að sýna, að jeg vil ganga sem allra skemst í því að raska heimilisfriði manna.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg ætla aðeins að segja nokkur orð alment um 13. gr. Satt að segja held jeg, að hv. 3. landsk. ætti vel að geta sætt sig við, að frv. standi óbreytt, og mjer þætti fyrir mitt leyti nokkru verra, ef greinin yrði feld niður. Tilgangur hennar er að greiða fyrir því, að lögreglan geti haft hendur í hári áfengissalanna. Og lögreglan á við svo mikla erfiðleika að stríða, ekki síst hjer í Reykjavík, að ekkert má láta ógert til að styðja hana. Það er alveg rjett hjá hv. 3. landsk., að töf sú, er úrskurður hefir í för með sjer, getur oft orðið til þess, að þeir grunuðu vari sig og sleppi úr greipum lögreglunnar. Og í framkvæmdinni mundi þetta oft hafa þau áhrif, að lögreglustjóri fyrirskipaði húsrannsókn án þess að hafa áður gefið út dómsúrskurð, enda er hann í sjálfu sjer þýðingarlítill, þegar hvorttveggja er á valdi sama manns. Þess er áreiðanlega mikil þörf að kreppa að þeim mönnum, sem gera sjer brot gegn áfengislögunum að atvinnu. Það hefir enn ekki tekist nægilega, og valda seinar aðgerðir frá hálfu hins opinbera nokkru um. Í stjórnarskrárákvæði því, sem hv. 3. landsk. mintist rjettilega á, er tekið fram, að undanþágur megi veita frá því með sjerstökum lögum. Og sú eina undantekning, sem farið hefir verið fram á, er um áfengislögbrjótana. Þeir eru nú löggæsluvaldinu manna erfiðastir. Tel jeg hið mesta ólán, ef greinin yrði feld niður, því að þá yrði alt erfiðara um framkvæmd laganna.

Jónas Kristjánsson Jeg ætla aðeins að fara fáum orðum um frv. alment, en ekki ræða um einstakar brtt. Það má ætla, að frv. hafi fengið sæmilegan undirbúning. Það lá við, að það yrði borið fram á þingi í fyrra, en varð ekki af, svo að ætla mætti, að það væri betur útbúið nú en áður. Breytingar frá núgildandi lögum eru að mestu í því fólgnar að herða á sektarákvæðunum. Má ýmislegt um það segja. Ýmsir eru þeirrar trúar, að óheppilegt sje að setja lög, sem mikill hluti þjóðarinnar er mótfallinn. Frægur amerískur þjóðmegunarfræðingur hefir haldið því fram, að hættulegt sje að setja lög, sem ekki eru í samræmi við rjettlætistilfinningu mikils meiri hluta þjóðarinnar. Ef á móti þessu er brotið, verður það til þess, að lögin verða brotin og það vekur alment virðingarleysi fyrir lögum yfir höfuð. Sektarákvæðin verða því að falla saman við það, sem mönnum finst nokkurnveginn rjett í því efni. Það er ekki góður undirbúningur undir lögin, þegar menn þeir, sem einna hæst eru settir í þjóðfjelaginu, lýsa yfir jafnmismunandi skoðunum og á þessu máli, þar sem einn segir, að Íslendingar sjeu ekki samkvæmishæfir án víns, og annar, að vín sje matur og ekki eitur, sem það þó er í raun og veru. - Þetta eru tvennar andstæður. Þess vegna er hætt við, ef lögunum er harðleiknislega beitt í byrjun; að þjóðin snúist á móti þeim, og ef það verður, þá getur svo farið, að það kosti það, að bannið verði afnumið. Ef þjóðin þolir ekki hlekki þá, sem á hana eru lagðir með lögunum, þá koma þeir tímar, að hún hristir þá af sjer. Jeg álít, að þetta fari mest eftir því, hvernig lögin verða framkvæmd, hvort þau verða framkvæmd með lempni og rjettlæti eða harðleikni. Það er nauðsynlegast af öllu, að lögin verði framkvæmd stranglega, en þó með fylsta rjettlæti. Jeg bíð óhræddur eftir úrskurði reynslunnar; hann verður í samræmi við það, hvernig á lögunum verður haldið. Það er hætt við, ef mönnum finst lögunum vera ranglega beitt, þá leiði það til smyglunar og bruggunar. En besta ráðið til að fyrirbyggja það er að framkvæma lögin með rjettlæti og takti. Allra hættulegust er bruggunin; hún getur haft afskaplegar afleiðingar, getur svift menn bæði heilsu og fjöri. Það er sagt, að nú sje talsvert um vínbruggun hjer á Suðurlandsundirlendinu. En að því verður að stefna að fyrirbyggja það. Mjer finst stundum bresta á, að gætt sje þeirrar varúðar og takts, sem nauðsynlegt er við samningu laga. Sjerstaklega fanst mjer það í fyrra, þegar borið var fram og sótt af kappi frv. um að afnema útsölu vína á Siglufirði. Jeg áleit þá það vera rjett að greiða atkvæði móti þessu frv. Flestir munu nú játa, að jeg hafi þá haft rjett fyrir mjer. Þó hefir þetta verið notað í ofsókn gegn mjer, sem endaði með því, að jeg gat ekki legið undir þeirri ofsókn og sagði mig úr reglunni. Þó ann jeg þessu máli og vinn því, það sem jeg get. Þarna var leikinn skopleikur, sem hæglega gat endað með sorgarleik, ef svo hefði farið, að hann hefði kostað það, að sagt var upp samningum við Spánverja af þeirra hálfu. Jeg vildi ekki eiga þátt í því og greiddi atkvæði á móti frv. Jeg býst við því, að þeir, sem greiddu atkv. með því frv. í fyrra, mundu hafa lagt það fyrir þingið nú, ef þeir hefðu sjeð sjer það fært. Þetta sýnir, að jeg hefi haft rjett fyrir mjer þá. Jeg hefi reynt að breyta sem rjettlátast í þessu máli sem öðrum, til þess að árangurinn verði sem bestur fyrir málefnið og þjóðina í heild.

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Þó að fjhn. hafi klofnað í þessu máli, þá var það ekki af því, að það væri svo mikill ágreiningur á milli nefndarhlutanna um aðalatriði frv. Jeg gat ekki orðið annars var í fjhn. heldur en að nefndin væri í rauninni öll sammála um það, að rjett væri stefnt með frv. Hinsvegar liggur ágreiningurinn, að jeg hygg, aðeins í einu atriði, og það er það, hvort þetta frv. á að koma til framkvæmda nú þegar eða lögin eigi að bíða ónotuð í fleiri eða færri ár. Í þessu, og þessu einu, er ágreiningurinn fólginn. Það er gefið í skyn í nál.hv. minni hl., að meiri hl. hafi ekki viljað fallast á sumar þær brtt., sem minni hl. nefndarinnar flytur við frv. Þetta er ekki allskostar rjett, og skal jeg þá víkja að þeim tveimur liðum í fyrri brtt.hv. minni hl., þar sem í fyrri liðnum er gerð tillaga um að setja inn ákvæði um, að forstjórinn skuli hafa fullkomna sjerþekkingu á tryggingamálum. Á það atriði var minst í nefndinni, og jeg varð ekki var við, að það væri eiginlega neinn ágreiningur um það, og ef ekkert hefði verið annað til fyrirstöðu um það, að nefndin hefði getað staðið saman, þá hefði þetta sjálfsagt ekki orðið að ágreiningi. Hitt atriðið er það, að hækka laun forstjórans úr 5000 kr. upp í 6000 kr. Það var líka talað um það í nefndinni, og jeg sem flm. frv. tók það fram, að jeg bindi mig alls ekki við það, sem í frv. væri, jeg hefði sett launin af handahófi, en aðeins ekki viljað fara of hátt, og jeg get líka sagt það nú, að jeg get einnig vel fallist á þessa brtt.hv. minni hl., og vitanlega hefi jeg ekkert á móti því heldur, að sá maður, sem skipaður er forstjóri, hafi fullkomna sjerþekkingu á tryggingamálum, svo framarlega sem við höfum völ á slíkum manni. Það er því, eins og jeg tók fram, eitt atriði, sem skilur nefndarhlutana, og það er hvenær lögin skuli koma til framkvæmda. Meiri hl. getur ekki fallist á annað en að farið verði strax að framkvæma þessi lög, en jeg skal ekki fara langt út í það atriði málsins, því að það er í sjálfu sjer svo einfalt. Jeg sje heldur ekki ástæðu til að ræða frv. eða einstakar greinar þess; jeg læt mjer nægja að vísa til þess, sem stendur í greinargerðinni við frv., og þess, sem jeg sagði við 1. umr., og því get jeg vel látið mjer nægja það, sem jeg hefi þegar sagt, og látið atkvgr. skera úr um málið.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Eins og hv.frsm. meiri hl. gat um, er það ekki svo ákaflega mikið, sem meiri og minni hl. greinir á í þessu máli, og mjer skilst nú, sem hv.frsm. vildi jafnvel gera minna úr því heldur en kemur fram í þingskjölunum. Mjer skilst, að hv.þm. telji sig samþykkan fyrri brtt. minni hl. á þskj. 583, en það er þó rjett, sem stendur í nál. minni hl. á sama þskj., að hv. meiri hl. vildi ekki fallast á að bera fram brtt. um þetta. Við í minni hl. álítum í sjálfu sjer eðlilegt að stíga það spor, þegar hentugleikar leyfa, að sameina þessar opinberu stofnanir undir eina stjórn, og þá fyrst og fremst undir einn forstjóra, þótt ekki sje farið lengra í þessu frv., en það gæti líka verið álitamál, hvort ekki væri rjett að gera nokkru víðtækari sameiningu á stjórn þeirra, þannig að það þyrfti ekki að vera sjerstakur gæslustjóri eða meðstjórn fyrir þessar stofnanir hverja út af fyrir sig, eins og verður eftir frv., heldur ein sameiginleg stjórn. Við höfum samt ekki viljað bera fram brtt. um þetta, af því að við gerum ráð fyrir, að það geti ef til vill farið eins vel að gera þetta smátt og smátt. En það, sem fyrir okkur vakir, þegar þetta spor er stigið, er, að það verði gert á þann hátt, að þetta geti orðið til frambúðar og gagnsemi fyrir þennan þátt í starfsemi hins opinbera, og það hyggjum við, að ekki geti orðið nema það verði beinlínis ákveðið að forstöðumaðurinn hafi fullkomna sjerþekkingu á tryggingarmálum. Við gerum ráð fyrir að aðalástæðan fyrir þessari samvinnu sje sú, að geta átt völ á nægilega hæfum manni til þess að vera ráðunautur stjórnarinnar, er hafi sjerfræðilega forgöngu um breytingar og aukningu þeirrar löggjafar og þeirrar starfsemi, sem að eðlilegum hætti þætti hentug í slíku starfi. Það er eingöngu með tilliti til þeirrar sjerþekkingar, sem við álítum, að hægt verði að sameina allar þessar stofnanir undir eina stjórn. Við höfum ekki sjeð okkur fært annað en að gera brtt. um nokkra launahækkun frá því, sem í frv. stendur; sú launaupphæð, 4000 kr., myndi samsvara því nokkurnveginn, sem hægt væri að fá mann með venjulegri skrifstofu- eða verslunarmentun fyrir, en ef á að fá hæfan sjerfræðing, hygg jeg, að hann fengist ekki fyrir lægri laun en það, sem við stingum upp á, sem eru sömu laun og ýmsum öðrum sjerfróðum forstjórum í þjónustu ríkisins eru greidd. Þá varð ágreiningur um það, hvenær lögin eiga að koma til framkvæmda. Í frv. er það orðað þannig, að þetta á að koma til framkvæmda strax að því er snertir Brunabótafjelag Íslands og Slysatrygginguna, þar sem enginn forstjóri er, heldur aðeins þriggja manna stjórn, og einn af þeim formaður en að því er snertir samábyrgðina, þá á það ekki að koma til framkvæmda fyr en sú staða losnar. Þetta sýnist okkur líta dálítið undarlega út, vegna þess að svo stendur á, að ungur maður hefir verið skipaður forstjóri Brunabótafjelagsins, en sá maður, sem hefir forstöðu Slysatryggingarinnar, er 74 ára að aldri, og á því að öllu sjálfráðu, ekki langan starfsaldur eftir. Okkur sýnist þess vegna, þótt náttúrlega verði ekkert um það vitað, að það hefði verið alt eins eðlilegt og sennilegt, að það myndi bráðum koma til þess, að það losnaði forstjórastaðan við Samábyrgðina, vegna aldurs núverandi forstjóra, og þá þætti okkur eðlilegt, að svona breyting kæmi til framkvæmda, þegar sú staða losnar, eða þegar hin staðan losnar, ef það verður fyr, sem náttúrlega getur orðið, þótt mikill sje aldursmunur manna. Eins og þetta er núna í frv., þá lítur það nánast svo út, sem þessi lagasetning sje gerð til þess að losna við núverandi forstöðumann Brunabótafjelagsins, án þess að stjórnin þurfi að taka það upp á sig að skifta þar um forstöðumann. Við í minni hl. álítum ekki, að ástæða sje til þess að vera að gera með svona frv. neina tækifærislöggjöf, miðaða við það eitt að hafa mannaskifti í opinberum stöðum. Okkur sýnist málið eiga að ganga fram á þeim grundvelli, sem við höfum lýst og álftum eðlilegan, en það verður þegar önnurhvor forstjórastaðan losnar. Eftir venjulegum reglum myndi það þykja rjett, þegar svona breyting er gerð, að sá eða þeir forstjórar, sem láta af starfi vegna breytingarinnar, fengju einhverja uppbót fyrir atvinnumissi, í einhverju formi. Um embættismenn er svo ákveðið í slíkum tilfellum, að þeir fá fyrst biðlaun, en síðan eftirlaun. Þessar stöður við Brunabótafjelagið og Samábyrgðina eru nú ekki þann veg skipaðar, að minni hl. hyggi, að þeir forstjórar, sem þar eru, geti gert nokkra slíka kröfu, þótt þeirra stöður leggist niður vegna breytinga á löggjöfinni, og við höfum ekki í sambandi við okkar brtt. komið fram með neina uppástungu um það, hvernig fara skuli um þá forstjóra, sem verða að láta af stöðu, ef til kemur, m. a. af því, að eftir okkar tillögum er ekki gott að sjá fyrir, hvernig það verður eða hvor þessara tveggja forstjóra það yrði, sem þyrfti að víkja fyrir öðrum manni. Við treystum landsstjórninni til þess, ef til kemur, að sýna sanngirni í þessu og sjá svo til, ef forstjóri þarf að láta af sínu starfi vegna þessarar lagabreytingar, að þá verði honum sýnd samskonar eða svipuð sanngirni eins og hið opinbera sýnir starfsmönnum sínum, þegar verður að víkja þeim frá starfi fyrir það, að staða hefir verið lögð niður eða breyting gerð á embættum eða stöðum, sem hefir þetta í för með sjer.

Dómsmrh. (Jónas Jónason) Eftir því, sem hv. 1. þm. Eyf. sagðist, þá hefir meiri og minni hl. nefndarinnar aðallega borið það á milli, að minni hl. vill ekki, að frv. nái strax til Brunabótafjelagsins, en frv. gerir sjálft ráð fyrir því. Hv. meiri hl. hallast að því, að það nái bæði til Brunabótafjelags Íslands og Samábyrgðarinnar, en gildi ekki um hana fyr en við næstu forstjóraskifti. Lít jeg svo á, að þetta ákvæði sje sett vegna manns þess, sem unnið hefir við Samábyrgðina frá því fyrst að hún var stofnuð, og lengst fyrir lág laun. Hann hefir ávalt unnið ákaflega vel, en eins og tekið hefir verið fram áður, má náttúrlega búast við því, að hans njóti ekki mjög lengi við hjer eftir, svo að jeg skil þetta fyrirkomulag svo, sem hjer sjeu ákveðin einskonar heiðurslaun handa honum fyrir það, hve vel hann hefir staðið í sinni stöðu. Um slysatrygginguna er ekki hægt að segja neitt að svo stöddu. Það er ung stofnun, en hefir þó, að því er sjest á því skjali, sem hjer með fylgir, orðið mjög dýr í rekstri. En nú hagar svo til, að við hana vinna í hjáverkum margir vel launaðir menn, sem hafa aukakaup fyrir starf sitt þar, og gæti það sennilega að mestu fallið niður með skipulagsbreytingu þeirri, sem hjer er farið fram á. Þá er Brunabótafjelagið stofnað árið 1915, og því orðið nokkuð gamalt; en það er ekki hægt að segja, að starfræksla þess hafi farið jafnvel úr hendi eins og við samábyrgðina, að minsta kosti. Hin síðari árin sýnist hafa verið frekar ljeleg stjórn á þessari stofnun, og jafnvel ekki hvað síst eftir að fyrverandi stjórn hafði skipað þar nýjan mann, og jeg býst ekki við, að það hafi breytst til batnaðar við það, að forstjórinn hefir nú tekið að sjer fyrir flokk sinn starf, sem annars er talið fullkomið eins manns verk. Jeg ætla nú ekki að fara langt út í þetta mál. En mjer finst það vera oftraust á sjálfum sjer af hálfu þessa manns, sem ekki sýnist hafa náð alveg út yfir stjórn Brunabótafjelagsins, að hann skuli nú hafa tekið að sjer annað umfangsmikið starf, án þess, að því er jeg hygg, að hafa talað um það við húsbónda sinn, atvinnumálaráðherrann, og þaðan af síður beðið um leyfi til að mega bæta þessu á sig. Frv. gerir ráð fyrir að sameina undir einni stjórn þrjár tryggingarstofnanir, og jeg býst eins vel við, að fleirum verði bætt við. Er þá auðvitað mikið undir því komið, að stjórn þeirra sje falin reglusömum og heiðarlegum manni. Það er sama, hvaða stofnun það er, sem annaðhvort drykkjumaður stjórnar eða menn vinna við, sem tímum saman eru viti sínu fjær af ölæði, því að þá er og verður stjórnin altaf ljeleg. Það kemur ótrú á fyrirtækið, og þá verður það engum til farsældar. Jeg vonast eftir, að einmitt ef þetta frv. nær fram að ganga, verði það til þess, að ein mikilsverð tryggingarstarfsemi verði upp tekin, nefnilega ellitrygging. Jeg fer ekki út í hana hjer, en hún er samt eitthvert hið stærsta mál þjóðarinnar. Hlutverk slíkra trygginga er ekki aðeins að leysa úr vanda ellinnar fyrir allan þorra manna, heldur líka að skapa í landinu sje til nauðsynlegra framkvæmda, án þess að leita til útlanda. Það er vitanlega óhugsandi, að nokkrar framfarir í Brunabótafjelagi Íslands hafi getað átt sjer stað með þeirri stjórn, sem á því hefir verið síðan Sveinn Björnsson, núverandi sendiherra, ljet af stjórn þess, því að hún hefir, vægast sagt, verið höfð í hjáverkum. Þangað er því ekkert að sækja, sem megi verða þjóðinni fyrirmynd í tryggingarstarfsemi. Er með öllu óþolandi, að slíkar stofnanir sjeu svo reknar, að ekkert gott sje hægt að læra af reynslu þeirra. Þess vegna miðar það frv. sem hjer liggur fyrir, að því að koma heilbrigðu skipulagi á tryggingarmálin, sterku og ódýru, svo að sá vísir til tryggingarstarfsemi, sem hjer er nú, geti smátt og smátt hlaðið utan á sig. Umhyggja hv. 3. landsk. fyrir þeim mönnum, sem af einhverjum ástæðum er sagt upp starfi í þjónustu ríkisins, er mjög athugaverð. Starfsmenn ríkisins verða auðvitað að vera háðir sömu lögum og starfsmenn annara stofnana, og þar er það heiður þeirra, dugnaður, trúmenska og rjettlæti, sem ákveður það, hvernig þeim vegnar. Það er óverjandi hugsunarháttur hjá leiðtogum þjóðarinnar og trúnaðarmönnum, að þjóðfjelagið sje mjólkurkýr fyrir þá menn, sem um eitt skeið hafa verið valdir til að starfa fyrir það. Fái sá hugsunarháttur að ráða, myndast latur og sljór embættislýður, oft drykkfeldur og alt of fjölmennur. Menn vita þá, að hvernig sem þeir haga sjer, er landssjóðsjatan samt altaf opin og ekki hægt að losna við þá, þó að nauðsyn beri til. Þjóðfjelagið á að sjálfsögðu á hverjum tíma að velja sína hæfustu menn til opinberra starfa. - Jeg kem þá að brtt.hv. minni hl. Jeg álít, að fyrsta brtt. sje í sjálfu sjer ekki óskynsamleg, en aðeins óþörf, af því að hver stjórn velur í þessa stöðu með það fyrir augum að hafa sem færastan mann. Jeg þykist vita það, að þegar fyrverandi forsrh. (JÞ) valdi síðast í eina slíka stöðu, þá hafi hann þótst sannfærður um að velja mjög góðan mann, vegna þess að þá sótti maður á móti, sem hafði bestu meðmæli og var aðstoðarmaður við hæstarjett og hefir síðan unnið talsvert afreksverk í vísindalegum efnum. En þessi maður fjekk ekki starfið, og það hlýtur að vera af því, að viðkomandi ráðherra hafi haldið, að sá maður, sem hann valdi, þótt ekki hefði sjerþekkingu, væri best fallinn til þess. Án tillits til þessarar veitingar get jeg vel fallist á, að fyrv. stjórn hafi haft rjett fyrir sjer að því leyti, að rjett geti verið og sjálfsagt að veita slíka stöðu manni, sem hefir almenna tiltrú og dugnað og menningu til að gegna starfinu þótt eigi hafi hann próf. En þar sem fyrv. stjórn veitti ekki embættið eftir hinum ytri skilyrðum, þ. e. viðurkendri sjerþekkingu, virðist mjer koma fram nokkurt vantraust á núv. stjórn, ef brtt. er samþ. Með því væri eiginlega gefið í skyn, að hún mundi velja ver, ef til mannaskifta kæmi, en fyrirrennari hennar. Og jeg sje eiginlega ekki ástæðu til þess fyrir hv.flm. (JÞ) fylgja þessari brtt. fast fram, því að með samþykt hennar væri brotin regla sú, sem fyrv. stjórn fylgdi. M. a. mundi hún útiloka þann mann, sem nú gegnir forstjórastöðunni í Brunabótafjelaginu, en það væri ástæðulaust, ef hann hefði skilyrði að öðru leyti. Um launahækkunina verð jeg að segja það, að mjer finst hún ekki æskileg, sjerstaklega þegar á það er litið, að á næstu missirum verður ef til vill farið að athuga launamál landsins, og þá ætti hver maður, sem kunnugt er um það, að geta beðið svo sem 1–2 ár eftir því, að laun hans verði ákveðin í sambandi við laun annara starfsmanna ríkisins. Jeg mun því greiða atkv. á móti þessari brtt. Um 2. brtt.hv. minni hl. er það að segja, sem jeg tók fram áðan í öðru sambandi, að í almennum málum á ekki að líta á hag einstaklingsins, heldur heildarinnar. Þótt einhver maður hafi unnið við einhverja stofnun, og jafnvel þótt hann hafi unnið vel, þá nær ekki neinni átt að draga nauðsynlega skipulagsbreytingu á henni - ef til vill heilan mannsaldur - hans vegna. Nú vil jeg spyrja hv. 3. landsk. hvort honum detti í hug að halda því fram í alvöru, að vel sje ráðið fram úr þessum málum með því að samþykkja brtt.hv. minni hl. Eftir þeim getur maður búist við því, að frv. geti komið til framkvæmda, þegar forstjórastaðan við samábyrgðina losnar, sem sennilega verður eftir fáein ár. Ennfremur segir hv.þm., að sá maður, sem hann rjeð að Brunabótafjelaginu, sje ungur maður, og má þá búast við, að hann eigi langt líf fyrir höndum. Mundi hann þá, ef brtt. yrði samþykt, verða sjálfskipaður til forstöðunnar. En er það þá skoðun hv.þm., að Brunabótafjelagið sje nú í svo góðs manns höndum, að þjóðin geti örugg trúað honum fyrir öllum sínum tryggingarstofnunum? Ef fyrv. stjórn hefir ekki tekist að útvega mann með næga sjerþekkingu í þessum efnum, þá er heldur ekki rjett að binda framkvæmdarstjórastöðuna í hinni væntanlegu samsteypu við núverandi forstjóra Brunabótafjelagsins, nema því aðeins, að hægt sje að sanna, að hann sje besti maðurinn, sem völ er á til slíks. Jeg legg því til, að feldar sjeu brtt. á þskj. 583, því þær spilla allar að miklum mun þeirri viðleitni, sem fram kemur í frv.

Frsm. minni h. (Jón Þorláksson): Hæstv. dómsmrh. misskildi að sumu leyti till. okkar, þær er hann var að andmæla. En hann misskildi ekki frv. sjálft, því það kom greinilega fram í ræðu hans, að tilgangur þess er sá, að skifta um forstjóra hjá Brunabótafjelagi Íslands, því ráðherrann ljet í ljós, að hann væri óánægður með núverandi forstjóra þess. Skal jeg ekki fara mikið út í það, því jeg veit ekki, af hverju sú óánægja ætti að stafa. En jeg hefi hinsvegar heyrt, að núverandi forstjóra hafi tekist að komast fyrir óheppilega atburði, er gerðust á skrifstofu þessa fjelags og byrjað höfðu áður en núverandi forstjóri tók þar við stjórn. Fyndist mjer, að það mætti frekar teljast honum til gildis heldur en hitt. Þá sagði hæstv.dómsmrh., að þessi staða hefði altaf verið höfð að aukastarfi síðan núverandi sendiherra, Sveinn Björnsson, ljet af þessu starfi. En þetta er villandi, því allir vita, að Sveinn Björnsson sendiherra hafði þetta líka að aukastarfi, og það í miklu frekari mæli en núverandi forstjóri. Enda er þetta starf svo lítið launað; að sá, sem hefir það með höndum, þarf að gefa sig að einhverju öðru til þess að geta lifað, og er því ekki að vænta þess, að þetta verði öðruvísi meðan launin eru ekki hærri. Hæstv. dómsmrh. er það augsýnilega mikill ásteytingarsteinn, að þessi maður hefir tekið að sjer ritstjórn eins vikublaðs án þess að spyrja hæstv. stjórn um leyfi, og telur það eitt nægilegt starf fyrir þennan mann. En það er nú heldur lítið starf að stjórna einu vikublaði, og ef um annað starf væri að ræða jafnmikið, er yfirboðurum þessa manns væri ekki eins ógeðfelt þá mundi enginn hneykslast á því. En það vill nú svo til, að þetta blað er heldur ónotalegt við núverandi stjórn.  (Dómsmrh. JJ: Nei, nei)  . Og svo er þessi löggjöf sett til þess, að ekki líti svo út, sem stjórnin setji starfsmenn frá embættum vegna þeirra pólitísku skoðana, sem látnar eru í ljós í blaði andstöðuflokks stjórnarinnar. Og vel get jeg skilið, að hæstv. ráðh. muni ekki búa honum dúnsæng, þó hann fari frá. En ummæli minni hl. nefndarinnar áttu ekki aðeins við þennan mann, því það getur vel komið fyrir, að forstjóri samábyrgðarinnar láti líka af starfa sínum í lifanda lífi. Býst jeg við, að öllum þyki ósanngjarnt, ef forstjóri samábyrgðarinnar væri látinn fara úr stöðu sinni, að hann njóti ekki sama lífeyris og aðrir ámóta opinberir starfsmenn ríkisins, þar sem hann hefir gegnt starfi sínu með trúmensku og dugnaði um langan aldur. Og ummæli mín lutu ekki síður að honum en forstjóra Brunabótafjelags Íslands. Hæstv. ráðh. vjek þá nokkuð að till. okkar um það að skipa mann með sjerþekkingu í tryggingafræði í þessa stöðu, og virtist hún vera honum þyrnir í auga. Byrjaði hann með því að segja, að hann hefði ekkert á móti því, en endaði svo á því, að hann kvaðst mundu greiða atkv. á móti till.  (Dómsmrh. JJ: Já, á móti þeim öllum)  . Það er honum líkast. Svo spurði hann. hvort forstjóri Brunabótafjelags Íslands hefði haft sjerþekkingu til að bera, er fyrv. stjórn skipaði hann í þetta embætti: Jeg skal geta þess honum til upplýsingar, að tryggingafræði allri hefir fleygt mjög áfram nú upp á síðkastið. Er fræðigrein þessi nú kend við flesta háskóla og þar haldið próf í þeim fræðum. Og það, sem við eigum við í till. okkar, nær fyrst og fremst til þeirra, er hafa lokið háskólaprófi. Þegar núverandi forstjóri Brunabótafjelags Íslands var skipaður, var enginn Íslendingur til, er lokið hafði slíku prófi, og því ekki völ á neinum sjerfræðingi. Jeg ætla heldur ekki að halda því fram, að núverandi forstjóri hafi fullnægt öllum þeim skilyrðum, er krafist verður af manni með sjerþekkingu í þessum efnum. En sá maður, er sumir telja, að gengið hafi verið framhjá við þá veitingu, hafði ekki heldur neina sjerþekkingu til að bera. Nú er aftur á móti svo komið, að völ er á mönnum með sjerþekkingu í þessum efnum. T. d. höfum við núna einn sjerstaklega efnilegan mann, sem hefir háskólapróf í þessum fræðum. Og ef það drægist nú um fáein ár, að þessi lög kæmu til framkvæmda, þá má ætla, að svo mikið verði orðið af sjerfræðingum í þessari grein, að engin hætta verði á því, að það valdi vankvæðum. En ef þau eiga að ganga í gildi 1. október næstk., þá er hætt við því, að erfitt verði að fá nokkurn sjerfræðing, sjerstaklega ef launakjör frv. eiga að standa óbreytt. Því þeir, er hafa sjerþekkingu í þessum efnum, búa við betri kjör en þetta frv. ætlar forstjóranum. Það var misskilningur hjá hæstv.dómsmrh., að við minni hl. ætluðumst til þess, ef velja ætti milli forstjóra samábyrgðarinnar og Brunabótafjelagsins, að valið væri þá einskorðað við hinn síðarnefnda. Það, sem við ætlumst til, er það, að tekinn verði maður með nægilegum lærdómi. Hinsvegar getur vel verið, að núverandi forstjóri hafi þegar, eða verði að minsta kosti búinn að afla, sjer fullkominnar þekkingar á þessu, þegar lögin koma til framkvæmda.  (Dómsmrh. JJ: Lærir hann það á blaðstjórninni?)  . Já, það gæti maður ætlað að hann lærði eitthvað á henni, þegar hann hefir ekki lakari fyrirmynd að horfa á en sjálfur dómsmálaráðherrann var, meðan hann fjekst við blaðamensku. - sem hann fæst nú reyndar við ennþá. - Þegar lögin koma til framkvæmdar að því er snertir forstjóra Samábyrgðarinnar, hefir stjórnin frjálsar hendur um það, hvern hún tekur. Jeg gerði þá frekar ráð fyrir, að hún mundi taka þann síðarnefnda, og við það miðuðust ummæli mín. Mjer finst sjálfsagt að gera forstj. Brunabótafjelagsins sömu skil og öðrum starfsmönnum, er verða að fara frá starfi sínu. Hafi núverandi stjórn eitthvað upp á núverandi forstjóra að klaga, en það virtist mjer hæstv.dómsmrh. gefa í skyn, þá standa henni allar leiðir opnar til þess að skifta um mann. Hún verður bara að svara til þess eftir á og skýra frá ástæðum. Og sje það af öðru en pólitískum ástæðum, að hún vill losa þetta embætti, þá á hún ekki að þurfa að fara þessa leið - hafa þessa málamyndabreytingu að yfirvarpi. Hafi stjórnin ástæðu til þess að vera óánægð með þennan mann, þá hefir hún rjett til þess að losa sig við hann, og á þá að gera það með einurð, en það er ekki nóg, að hún sje aðeins óánægð með stjórnmálaafstöðu hans.

Halldór Stefánsson Menn vilja vísa þessu frv. til fjhn. En jeg verð að telja það mjög vafasamt, ef hugsað er til þess, að þetta mál komi til fullrar afgreiðslu á þessu þingi, að vísa því til nefndar, sem ekki fær starfstíma. Jeg hygg, að það sje nóg, að þau mál sofni þar, sem þegar liggja þar fyrir, þó að þessu stórmáli verði ekki bætt við. Jeg get ekki stilt mig um að minna á það, að í gær, þegar fjhn. var neitað um starfstíma, var ekki eftir af fundartíma hennar nema ¼ stundar, þegar umræðufundur byrjaði.

Forseti (BSv): Ef svo fer, að nefndin hefir ekki nægilegan tíma til starfa sinna á venjulegum fundartíma hennar, getur hún þá ekki starfað milli kl. 11 og 12 árdegis?

Ólafur Thors Jeg vil aðeins geta þess, að á þeim tíma get jeg ekki mætt á nefndarfundum, og hygg jeg, að svo geti verið um fleiri nefndarmenn. Enda finst mjer undarlegt að fara nú að breyta fundartíma nefnda, þegar svo er orðið áliðið þings, og leyfi jeg mjer að mótmæla því algerlega. Sýnist mjer eins hægt að hafa umræðufundum þannig, að nefndin geti fengið tíma til starfa á tilsettum tíma.

Magnús Guðmundsson Jeg vildi aðeins skjóta því fram, hvort ekki væri rjett að bæta við mönnum í fjhn. Má ætla, að henni sækist störfin fyr með auknum starfskröftum.

Halldór Stefánsson Það er stungið upp á því að fjölga mönnum í nefndinni. Jeg fæ ekki sjeð, hvaða virðingarauki henni er ger í því, ef hún fær ekki tíma til starfa eftir sem áður. Það er mitt álit, að afgreiðsla mála í nefndinni gangi ekki greiðlegar, þótt nefndin sje mannfleiri, heldur þvert á móti. Lít jeg svo á, að það yrði aðeins til þess að tefja framgang mála, ef mönnum yrði fjölgað í nefndinni. Legg jeg þess vegna algerlega á móti því, því að mig langar til þess - og sama hygg jeg megi segja um aðra nefndarmenn -, að þau mál geti orðið afgreidd, sem nú þegar liggja fyrir nefndinni.

Sigurður Eggerz Jeg vildi aðeins mælast til þess, að starfstími nefndarinnar yrði ekki færður til kl. 11–12 árdegis, heldur vil jeg mælast til þess, að hann verði ákveðinn kl. 8–10 árdegis.

Forseti (BSv): Það væri æskilegt, að það, sem nefndarmönnum ber á milli um starfstíma sinn og skipan nefndarinnar, sje fyrst rætt í nefndinni sjálfri.

Halldór Stefánsson Jeg mun ekkert hlutast til um það, hverja tilhögun Alþingi vill hafa á starfsháttum sínum. En jeg vil aðeins geta þess, að jeg legg ekki mikið upp úr því, að henni sje ætlað að hafa fundi á öðrum tímum en þeim, sem henni hafa verið úthlutaðir af forsetum og samvinnunefnd, eins og þingsköp standa til.

Ólafur Thors Er það úrskurður hæstv. forseta, að till. þurfi að koma frá nefndinni sem slíkri, en ekki frá einstökum mönnum?

Forseti (BSv): Já, svo er. Og vil jeg í því sambandi vitna til þess, að í fyrra var tveim mönnum bætt í nefndina á þann hátt.

Halldór Steinsson Jeg á brtt. á þskj. 591 og aðra ásamt hv. 6. landsk. á þskj. 593. Fyrsta brtt. mín er við 3. brtt. nefndarinnar á þskj. 565, við 4. gr. Þar stendur: „Lyfjadeildinni er skylt að útvega frá útlöndum lyf, umbúðir og hjúkrunargögn, er talin verða í lyfjaskránni, fyrir ríkissjóð, lækna, er rjett hafa til lyfjasölu, og sjúkrahús“. Í lyfjaskrá eru aðeins tekin upp þau lyf, er lyfjabúðum er skylt að hafa. En læknar nota og fjölda annara lyfja, og eru sum þeirra engu síður nauðsynleg. Það mun því frekar vera misgáningur hjá nefndinni, sem um málið hefir fjallað, að nota þetta orð, heldur en hitt, að útiloka lækna frá notkun þessara lyfja. En í lyfsöluskránni eru talin flest þau lyf, er nota þarf, og er því rjett að nota það orð hjer. Næsta brtt. er um að fella síðasta málslið 4. gr. samkvæmt brtt. nefndarinnar niður. Hann hljóðar svo: „Sjúkrahúsum má þó ekki selja vín nje ómengaðan spíritus“. Mjer finst hjer kenna misrjettis milli sjúkrahúsa og hjeraðslækna. Læknum er heimilt að panta lyf og spíritus gegnum lyfjaverslunina, og þá er eðlilegt, að sjúkrahús njóti sömu kjara. Það er engin ástæða til að vantreysta sjúkrahúslæknum fremur en hjeraðslæknum til að fara með áfengið lögum samkvæmt. Að vísu munu sjúkrahús ekki nota áfengi mikið, en þó talsvert; þau brúka það til rannsókna, húðþvottar og ýmislegs annars. Læknar eiga kost á að fá lyf úr lyfjaversluninni, og það er engin ástæða til að láta þau sæta verri kjörum en þá. Þá er síðasta brtt., sem jeg flyt með hv. 6. landsk., við 7. gr. Á eftir orðinu „læknum“ í fyrri málsgrein komi: og sjúkrahúsum. Með öðrum orðum, að sjúkrahús njóti sömu kjara og læknar. Vona jeg, að hv. deild taki vel í brtt. þessar og telji þær sanngjarnar.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Við fyrri hluta þessarar umr. gerði jeg grein fyrir brtt. nefndarinnar. En út af brtt.hv.þm. Snæf. vil jeg segja örfá orð. Um a-lið brtt. á þskj. 591 vil jeg taka það fram, að jeg sje ekki ástæðu til annars en samþykkja hann. Jeg skal játa það, að jeg er ekki svo fróður í þessu, að jeg geti sagt um, hvort nafn það, sem við höfum valið, sje notað rjett. Eftir skýringu hans höfum við meint það sama. En úr því að „lyfjaskrá“ hefir aðra þýðingu, þá er sjálfsagt að taka brtt. hans til greina. Viðvíkjandi b-liðnum, þá sje jeg ekki, að ástæða sje til að fella niður þetta ákvæði 4. gr. samkvæmt brtt. nefndarinnar, um að sjúkrahúsum megi ekki selja vín nje ómengaðan spíritus. Jeg sje ekki ástæðu til að veita þeim, sem hafa á hendi forstöðu sjúkrahúsanna, spítalahöldurum svo nefndum, heimild til að fá vín. Jeg sje heldur ekki, að þetta sje mikill galli, því sjúkrahúslæknirinn á kost á að fá vín það, sem á þarf að halda, með sömu kjörum og aðrir læknar. Jeg er því á móti b-liðnum. Hvað snertir brtt. á þskj. 593, þá kannast jeg við, að það sje rjettmætt, að sjúkrahús njóti sömu kjara og læknar og fái lyf frá lyfjaversluninni án álagningar. Jeg er því með því, að hún verði samþykt. Jeg sje ekki ástæðu til að. fara fleiri orðum um þessar brtt. Jeg geri ráð fyrir, að hv. deildarmenn hafi áttað sig á þeim og tekið afstöðu til þeirra.