Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir að við fáum tækifæri hér í önnum þingsins á síðustu vikum að ræða þessa skýrslu og að hún geti að umræðunni lokinni gengið til viðeigandi þingnefndar til þóknanlegrar umfjöllunar. Einn megintilgangur skýrslunnar er að stuðla að umræðu og skoðanaskiptum um þessi mikilsverðu mál og í þeim tilgangi ekki síst er hún tekin saman. Við stöndum frammi fyrir því að fjármálakerfi heimsins hafa mátt þola líklega hörðustu kreppu sem á þeim hefur dunið í heila öld. Þó má kannski segja að einstök ríki hafi jafnvel farið verr út úr glímu við kreppur - svo sem hrun bankakerfis Bandaríkjanna á árunum 1929 til 1933. Núverandi fjármálakreppa er að mörgu leyti einstök að því leyti að miklir erfiðleikar hafa steðjað að og steðja enn að fjármálakerfum mjög margra ríkja í senn. Það er svo að velflest af þróaðri ríkjum sem hafa myndað burðarásinn í hagkerfinu og margir hefðu sjálfsagt talið að væru komin með svo þroskuð og sterk fjármálakerfi að litlar líkur væru á allsherjarsmiti og kreppu, þau sitja nú í sömu súpunni að þessu leyti. Ekki þarf að fjölyrða um efnahagsleg og félagsleg áhrif þessa ástands, þess gætir um allan heim og það endurspeglar náttúrlega hversu nánum böndum hagkerfi flestra ríkja eru orðin tengd hvert öðru. Fjármálakreppan hefur auðvitað leitt í ljós miklar grundvallarveilur og vankanta á fjármálakerfinu, ég held að varla þurfi að deila um það, og sömuleiðis hafa vaknað margar og margvíslegar siðferðilegar og pólitískar spurningar sem takast verður á við og svara. Allt er þetta nauðsynlegt eigi að vera mögulegt að endurheimta traust almennings til banka og fjármálamarkaða. Af þessum sökum er auðvitað þörf á gagngerum umbótum, að endurskoða umgjörð og skipan fjármálakerfisins víða um lönd, á alþjóðavettvangi, og Ísland er þar engin undantekning nema síður sé. Ef það er eitthvert eitt land undir sólinni sem þarf að reyna að læra sína lexíu af því sem gerðist er það Ísland. Kostnaðurinn af hruni íslensku bankanna haustið 2008 var og er geysimikill og birtist í ýmsum myndum; í atvinnuleysi, í tekjumissi, í mikilli skuldaaukningu heimila og fyrirtækja og síðast en ekki síst í stóraukinni skuldabyrði íslenska ríkisins. Allt er þetta rakið í skýrslunni, herra forseti. Við glímum öll við áhrif þessa, stjórnvöld, almenningur og atvinnulífið að ógleymdu auðvitað því tapi sem varð með falli íslensku bankanna og erlendir lánardrottnar sitja uppi með. Það þarf því að takast á við margar og stórar spurningar: Hvað fór úrskeiðis? Hvað þarf að gera til þess að draga úr líkum á því að þjóðarbúið verði nokkru sinni aftur fyrir áföllum af þessu tagi og hvernig má almennt reyna með fyrirbyggjandi aðgerðum að draga úr mögulegum fjármálaáföllum sem kunna að ríða yfir í framtíðinni. Það væri barnalegt að draga þann lærdóm af þessari kreppu og/eða viðbrögðunum við henni eins og menn hafa stundum freistast til að gera áður, að nú hafi menn lært sína lexíu og annað eins muni aldrei endurtaka sig. Þessu hafa menn lofað áður og lítið orðið um efndir. Við þurfum að glíma við þetta viðfangsefni sjálfra okkar vegna til að endurheimta hér á landi traust á íslensku fjármálakerfi en traust er eins og allir vita forsenda þess að bankakerfið geti sinnt þeim mikilvægu verkefnum sem því eru ætluð. Og það dugar ekki að busla á yfirborðinu, það þarf að skyggnast djúpt í samhengi fjármálakerfisins og þjóðarbúskaparins almennt, kanna vandlega hlutverk og gangverk fjármálastarfseminnar. Við þurfum að velta því fyrir okkur hvað valdi því að fjármálakerfin hafa jafnmikla tilhneigingu til ofþenslu sem síðan endar í kreppum eins og raun ber vitni. Hvað er hægt að gera til að fyrirbyggja þessa sveifluhegðun? Þá reyna menn að greina og rekja rætur þeirra fjármálaáfalla sem dunið hafa yfir á undanförnum árum. Hvernig er hægt að tryggja að fjármálakerfið gegni sínu mikilvæga hlutverki, sem ekki má ýta til hliðar í umræðunni, þ.e. að beina sparnaði til arðbærra verkefna, annast um greiðslumiðlun, mynda markað um öruggar fjárskuldbindingar, tryggja áhættudreifingu, umbreytingu á tímalengd fjárskuldbindinga og tryggja jöfnun ráðstöfunartekna yfir ævibil manna o.s.frv.? Það verður að horfast í augu við að flest bendir til að fjármálakerfið og stjórnendur fjármálafyrirtækja hafi einfaldlega ekki, á síðasta áratugnum eða svo, haft í öndvegi að sinna þeim meginverkefnum heldur hafi af margvíslegum ástæðum, vegna markaðsbresta, vegna margs konar flókinna fjármálaafurða sem menn voru ótrúlega hugkvæmir í að búa til, vegna stórskaðlegra hvatakerfa og áhættusækni, leiðst út í starfsemi sem alls ekki þjónaði grunnmarkmiðum heilbrigðrar fjármálastarfsemi í samfélaginu. Þangað sé ekki síst að leita rótanna að ofþenslu eða græðgisvæðingu, eins og við höfum mörg hver kosið að kalla það, sem endaði með þessu dýrkeypta hruni. Þá er spurningin: Hvað er til ráða? Vissulega hefur þegar ýmislegt verið gert. Við fengum rannsóknarskýrslu og á grundvelli hennar og samhliða hefur löggjöf verið breytt þar sem menn hafa reynt að sníða af augljósustu ágallana sem hrunið afhjúpaði, svo sem eins og að draga úr krosseignartengslum og lánveitingum til eigenda eða tengdra aðila. Má nefna í því sambandi allviðamiklar breytingar sem gerðar voru á lögum um fjármálafyrirtæki og ný heildarlög um vátryggingarstarfsemi sem sett voru á árinu 2010. Þessari skýrslu hér er hins vegar ætlað að vera gagnrýninn grunnur umræðu og umfjöllunar um skipan þessara mikilvægu mála. Skýrslan er með vilja sett þannig fram að ekki er reynt að svara með tæmandi hætti eða taka afstöðu til margra stóru álitamálanna heldur eru þau reifuð og ýmis sjónarmið reidd fram til þess að þroska umræðuna og leiða okkur áfram í áttina að því að komast að niðurstöðu um mörg mjög mikilsverð atriði. Nokkrar af þeim hugmyndum vil ég þó gera sérstaklega að umfjöllunarefni án þess að tíminn leyfi að fara í þær í einstökum atriðum. Ég byrja á því að í skýrslunni er talsvert fjallað um það sem kalla má þriðja svið hagstjórnar, þ.e. sérstaka löggjöf um fjármálastöðugleika þar sem væri að finna rammalöggjöf um alla samkynja starfsemi á fjármálamarkaði til að tryggja að sömu reglur gildi um fjárhagslegt öryggi og ávöxtun eigna og framgöngu á markaði. Í þeim lögum væri einnig búið um hvernig best væri að samræma aðgerðir til að tryggja fjármálalegan stöðugleika og í skýrslunni er nefndur möguleikinn á fjármálastöðugleikaráði. Það þarf að fjalla um og ganga frá verkaskiptingu eftirlitsaðila og um samþættingu fjármálastöðugleika og annarra stjórntækja á sviði hagstjórnar og efnahagsmála. Fjármálastöðugleiki er auðvitað mikilvæg almannagæði sem við getum kallað sem svo, og hefur án efa ekki fengið þá athygli sem skyldi í umfjöllun um þessi mál. Ég vil líka nefna að í skýrslunni er fjallað um mögulegan aðskilnað eða frekari aðgreiningu hefðbundinna viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi. Þar er sömuleiðis ekki kveðið upp úr um hver eigi að vera endanleg niðurstaða, hversu langt eigi að ganga, en það er að sjálfsögðu eitt af því sem er mikilvægt að menn hafi undir í þessari umræðu og móti sér skoðun á, hafi þeir hana ekki fyrir. Það er hægt að segja að ekki sé bráðavandi eða bráðahætta á ferðum í íslenska bankakerfinu í augnablikinu hvað þetta varðar, einfaldlega sökum takmarkaðrar stærðar þess og eðlis við núverandi aðstæður í okkar nýendurreista bankakerfi, en það væri barnalegt að horfa ekki til framtíðar og vera búinn að ákveða og ganga frá í lögum þeirri framtíðarskipan mála sem við ætlum að viðhafa í þeim efnum. Þá er augljóst að eitt af því sem gera má til að afmarka áhættu í kerfinu er að aðskilja hina hefðbundnu viðskiptabankastarfsemi og áhættusamari starfsemi eða aðra starfsemi sem liggur fjær einstökum viðskiptavinum með svipuðum hætti og nú er hugsað í frumvarpi til laga um sparisjóði sem liggur fyrir þinginu. Ég vil nefna aðeins að lokum, hæstv. forseti, næstu skref í málinu, hvernig við hugsum okkur að þróa þessa umræðu og vegferð áfram. Meiningin er að að lokinni umfjöllun á Alþingi og eftir atvikum því sem þingnefnd vill um málið fjalla, mun sérfræðingahópur fara yfir skýrsluna. Hann hefur þegar verið skipaður og fenginn til verksins, skipaður þeim Gavin Bingham, fyrrverandi framkvæmdastjóra hjá BIS í Basel, Kaarlo Jännäri, sem var forstjóri finnska fjármálaeftirlitsins og menn kannast nú orðið nokkuð við hér á landi, og Jóni Sigurðssyni, fyrrverandi bankastjóra Norræna fjárfestingabankans. Hópurinn mun fara rækilega yfir skýrsluna, þá umfjöllun sem um hana hefur orðið, þær umsagnir og þau skoðanaskipti sem hún hefur orðið tilefni til og vinna úr því efni tillögur sem verða svo til skoðunar á haustmánuðum. Í þeirri rýnivinnu mun sérfræðinefndin meðal annars kanna hvernig lögum og reglum um fjármálastarfsemi og framkvæmd eftirlits á Íslandi hefur verið breytt þegar frá hruni, greina þá veikleika sem enn eru til staðar á regluverki, eftirlitsþáttum og eftirfylgni og gera tillögur til úrbóta, leggja fram tillögur byggðar á viðurkenndum rannsóknum og samanburði við aðra kosti um hvernig unnt er að styrkja stofnanalega umgjörð eftirlits á fjármálamarkaði. Þá er mikilvægt að leggja áherslu á að það snýr bæði að eindaeftirliti, eftirliti með hverri og einni einingu í kerfinu, og síðan þjóðhagsvarúðarsviðinu og fjármálaáhættu í heild. Loks mun sérfræðinganefndin fjalla um það hvernig best fari á því að setja heildarumgjörð um alla starfsemi á fjármálamarkaði og þar á meðal taka afstöðu til þess hvort setja eigi slíka ramma eða regnhlífarlög og hvort hluti af því eigi að vera fjármálastöðugleikaráð. Á grundvelli niðurstaðna sérfræðihópsins er svo gert ráð fyrir því að ráðist verði í frumvarpssmíð og meðal annars leitað aðstoðar fræðasamfélagsins í þeim efnum. Von mín er sú að ef allt gengur vel gætum við mætt með slíka afurð hér snemma á haustþingi. Ég endurtek, herra forseti, þakkir mínar fyrir að fá þessa umræðu og vona að hún verði gott innlegg í frekari vinnu á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra fyrir að fara yfir skýrslu um framtíðarskipan fjármálakerfisins. Í fyrsta vil ég segja að mér finnst þessi vinnubrögð til fyrirmyndar og þessi skýrsla er um margt mjög góð. Auðvitað eru uppi ólík sjónarmið og það er ekki víst að ég sé sammála öllu sem stendur í skýrslunni en hún er að minnsta kosti unnin á faglegan hátt og eftirleikurinn, að fá þá sérfræðinga sem nefndir voru til sögunnar í ræðu hæstv. ráðherra, bendir til að fylgja eigi þessu vel eftir. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra segir, það ljós hefur runnið upp fyrir mönnum að fjármálastöðugleiki er sannkölluð almannagæði. Eitt af mikilvægustu hlutverkum hins opinbera er að tryggja hann. Við Íslendingar höfum upplifað mikið hrun og sannkallaða djúpa fjármálakreppu. Fjármálakreppur eru hvorki sjaldgæfar né nýjar af nálinni, frá um 1970 hafa orðið vel á annað hundrað fjármálakreppur í heiminum. Þær hafa verið mismunandi en stafa yfirleitt af kerfislægum ástæðum. Þess vegna er brýnt að þjóðir heims, sérstaklega við Íslendingar og kannski í því tilliti að hér fjöllum við á þjóðþingi Íslendinga um málið, komi sér upp því regluverki um fjármálamarkaði að líkurnar á kreppu eins og skall á okkur árið 2008 verði minni. Þeir sem halda því fram eða trúa því að það verði hægt að undirbyggja regluverkið þannig að hér muni aldrei aftur verða fjármálakreppur vaða í villu og svíma. Fjármálakreppur eru algengar í heiminum, þær verða í stjórnskipulagi af öllum tegundum, hvort sem það er kapítalískt eða kommúnískt kerfi, einræði eða konungsríki. Það verða fjármálakreppur eins og sagan sýnir okkur. Ég hef sterkar skoðanir á því hvernig umgjörð um fjármálamarkaði eigi að vera háttað. Ég tel að eftirlit verði að vera mjög vandað og að þar eigi fyrst og fremst að horfa til stofnanaumgjarðarinnar. Fjármálaeftirlit gegnir stóru hlutverki í að fylgjast með kerfislægri áhættu en það er jafnframt hlutverk seðlabanka. Því er ég eindregið þeirrar skoðunar að bankaeftirlitshlutverk eigi að vera í seðlabanka þar sem menn eru eðli máls samkvæmt með puttann á púlsinum hvað varðar fjármálastöðugleika. Jafnframt er ég þeirrar skoðunar að meðan við búum við það fyrirkomulag að við tryggjum innstæður verðum við að aðskilja fjárfestingarbanka- og viðskiptabankastarfsemi. Við getum haft þetta algjörlega aðskilið en við getum líka farið þá leið sem Bretar hafa mælt með og reist girðingu í kringum fjárfestingarbankastarfsemina þannig að þrátt fyrir fall fjárfestingarbankans lendi skellurinn ekki á eigin fé viðskiptabankastarfseminnar. Bretar hafa lagt mikla vinnu í að útfæra þetta og ég held að þetta sé ekki vitlaus hugmynd. En það er líka hægt að fara alla leið og aðskilja starfsemina þannig að við höfum nokkurs konar sparisjóði og hins vegar fjárfestingarbanka. Ég minntist á innstæðutryggingarnar. Það er ljóst að innstæðutryggingakerfi eins og við höfum búið við ganga ekki upp. Það er ljóst að í meginatriðum þarf fleiri en þrjá aðila til að borga inn tryggingar til að geta staðið undir því að einn fari á hliðina. Þetta er ekki séríslenskt vandamál, þetta er vandamál í öllum löndum nema kannski helst Bandaríkjunum. Þar er gríðarlega stórt bankakerfi og margir bankar og þar af leiðandi margir sem greiða tryggingar. Eitt sem við þurfum að huga að, sem aðeins er komið inn á í lok skýrslunnar, er hinn gríðarlegi kostnaður við íslenska bankakerfið. Það er ljóst að það er mikilvægt að íslenska bankakerfið verði minnkað og gert hagkvæmara til þess að vaxtamunur þurfi ekki að vera jafnmikill og raun ber vitni. Til að mynda gerir nútímatækni, tölvutækni, það að verkum að ekki þarf að halda uppi jafnmiklum fjölda útibúa eins og nú er. Hér á Íslandi er færri íbúar á hvert útibú en víða gerist. Að þessu sögðu, tímans vegna, vil ég að lokum segja að mér finnst þetta ágætisskref og þetta er ágætisskýrsla. Mér sýnist það ágætisverklag sem lagt er upp með, að sérfræðingar rýni skýrsluna og komi með beinar tillögur í framhaldinu. Svo sjáum við hver afraksturinn verður í frumvarpi sem hæstv. ráðherra vonaðist til að geta lagt fram í haust. Við verðum að bíða og sjá hvort það frumvarp endurspeglar þau vandamál sem þarf að leysa og þau sjónarmið sem koma fram m.a. í þessari skýrslu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra fyrir skýrsluna og þá greinargerð sem hann flutti fyrir henni hér. Ég fagna því að hún er komin fram og hlakka til sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar að fá að taka hana á dagskrá nefndarinnar og til umfjöllunar í framhaldi af þeirri umræðu sem verður hér í dag. Það er mikilvægasta verkefni Alþingis eftir hrun að girða sem best fyrir að hér verði viðlíka efnahagshamfarir og urðu haustið 2008. Það verður ekki gert nema taka með heildstæðum og vönduðum hætti á fjármálastöðugleika og stöðugleika í efnahagsmálum okkar á fjölmörgum sviðum. Sú skýrsla sem við höfum hér til umfjöllunar er góður grunnur fyrir þá umræðu og fyrir frekari vinnu í þessum efnum. Þar þurfum við Íslendingar auðvitað að taka kannski fyrst ákvörðun um hvort ætlun okkar er að hafa hér íslenskt bankakerfi eða hvort við ætlum að vera hluti af hinum evrópska fjármálamarkaði. Það er eindregin skoðun mín að ef við Íslendingar ætlum að taka virkan þátt í hinum evrópska fjármálamarkaði sýni reynsla okkar og lærdómur okkar af því sem gerst hefur, að við verðum þá jafnframt að vera virkir þátttakendur í því eftirlitskerfi, stjórnkerfi og stjórnmálakerfi sem er yfir þeim markaði. Það að ætla að tefla á tvær hættur á 500 milljóna manna markaði fyrir 300 þús. manna samfélag með banka sem geta hæglega vaxið því langt yfir höfuð og ala í brjósti sér þá draumsýn að hér geti einhvern tímann verið eftirlitsstofnanir sem geti haft nægilegt aðhald og eftirlit með risastórum fjármálastofnunum á hundraða milljóna manna markaði, er uppskrift að sömu ógæfunni og við áður rötuðum í. Þess vegna er mikilvægt að við ákveðum að hafa annaðhvort lítið íslenskt bankakerfi og eftirlit í samræmi við það eða að við verðum hluti af hinum evrópska markaði og aðilar að þeim eftirlitsstofnunum sem þar er verið að setja upp og þróa. Eins og svo glögglega kemur fram af þessari góðu skýrslu er það sannarlega ekki séríslenskt verkefni. Þó að okkar verkefni sé kannski stærst vegna þess hversu hrikalega illa við fórum að ráði okkar er það engu að síður alþjóðlegt verkefni að efla og treysta fjármálastöðugleika. Þess vegna hafa menn þróað Basel III reglurnar og vinna að innleiðingu þeirra um heim allan, meðal annars hér. Aðrar þjóðir urðu líka fyrir því að vátryggingarsjóðir tryggingafélaganna voru tæmdir. Þess vegna er það sem menn hafa þróað Solvency II reglurnar um tryggingamarkaði til að reyna að fyrirbyggja að slíkt endurtaki sig. Auðvitað er þetta alþjóðleg viðleitni. Markaðirnir sem menn starfa á eru sífellt að verða alþjóðlegri og ef við ætlum að vera hluti af þeim verðum við að vera hluti af þeim eftirlitsstofnunum sem þar eru. Við hljótum líka, við endurskipulagningu fjármálamarkaðar okkar, að leita leiða til að tryggja einhverja fjölbreytni og sem mesta samkeppni. Það er algerlega óviðunandi hversu dýrt fjármálakerfi okkar er, það hefur ekki bara verið ógæfusamt heldur líka dýrt fyrir neytendur. Það hefur verið dýrt í rekstri og haldið uppi miklum vaxtamun og það er mikilvægt fyrir okkur, fyrir neytendur í landinu, að ná niður þessum vaxtamun. Það gerum við best með því að reyna að glæða samkeppni. Þegar aðeins eru þrír bankar í landinu sem halda um 97% innstæðnanna er ekki auðvelt um vik. Þess vegna er líka mikilvægt að efla aðhald Samkeppniseftirlits að þessari starfsemi og skapa skilyrði fyrir ný fjármálafyrirtæki og minni fjármálafyrirtæki til að starfa til hliðar við hin stóru. Við þurfum sannarlega að endurskipuleggja eftirlit okkar og það er býsna góð umfjöllun í skýrslunni um hlutverk seðlabanka, fjármálaeftirlits og þá vinnu sem hefur farið fram alþjóðlega í því. Þar höfum við Íslendingar líka unnið talsvert mikla vinnu við að fara í gegnum það að hvaða leyti við í okkar fjármálaeftirliti uppfyllum hin alþjóðlegu viðmið. Gerð hefur verið áætlun um hvernig eigi að ljúka við að uppfylla þau viðmið sem ekki eru uppfyllt. Ég er almennt þeirrar skoðunar að affarasælast sé að við höfum eftirlit með kerfisáhættunni í Seðlabankanum en leggjum þeim mun ríkari áherslu á neytendavernd á fjármálamarkaði í starfsemi Fjármálaeftirlitsins. Því miður hefur verið pottur brotinn í neytendavernd á fjármálamarkaði og það dreifst víða og ábyrgðarskipting allt of óljós og það er sannarlega eitt af því sem við þurfum að taka á því að hér hefur því miður margvíslegt verið gert á fjármálamarkaðnum, m.a. í erlendu lánunum, sem hefur reynst ólöglegt og gengið gróflega gegn hagsmunum neytenda án þess að nokkurt eftirlit hafi sinnt skyldu sinni í þeim efnum. Það er ekki aðeins eftirlitið sem við þurfum að huga að, við þurfum kannski fyrst og síðast í þessari umræðu að huga að því hvernig við getum reglað markaðinn og reynt að koma í veg fyrir að á eftirlitið reyni. Það verður auðvitað aldrei að fullu gert því að fjármálakreppur koma og fara og þær koma aftur. Það má ganga að því nokkuð vísu, en vonandi koma þær aldrei í neinni viðlíka stærðargráðu og bankahrunið mikla á Íslandi 2008 því að það verður ekki aðeins stórt í sögulegu samhengi okkar heldur verður það alla tíð gríðarlegt í alþjóðlegu samhengi líka. Hvernig getum við gert það? Jú, við getum gert það með því að koma sem mest í veg fyrir að það reyni á eftirlitið, að það reyni á stjórnmálin og inngrip á fjármálamarkaðinn. Það gerum við best með því að setja leikreglur fyrir fram, einmitt núna áður en fjárfestingarbankastarfsemin byrjar að vaxa, áður en ofvöxtur hleypur í einstakar greinar. Við verðum að setja reglur, lausafjárreglur, lánsfjárreglur og fjármögnunarreglur sem bæði tryggja eðlilegt eigið fé í verkefnum og tryggja hámark á hinum ýmsu sviðum sem varna því að hagkerfið ofhitni og komi í veg fyrir bólur og þau hrun sem þeim fylgja. Það er trúlega eitt af mikilvægustu verkefnunum okkar ásamt með því að skilja á milli viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi og tryggja dreift eignarhald í bönkum og fjármálastofnunum þannig að það gerist aldrei aftur að örfáir menn geti leikið sér að viðskiptabönkum þjóðarinnar eins og þeir væru þeirra einkamál með þeim skelfilegu afleiðingum fyrir fjármálastöðugleika og almannahagsmuni sem það hafði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna sem er um margt ágæt yfirferð yfir stöðuna á fjármálamarkaði og þau atriði sem huga þarf að. Flestir geta líklega tekið undir hinn yfirlýsta tilgang með þessari vinnu og er hér farið ágætlega yfir ýmis álitamál og velt vöngum yfir þeim en ekki er kveðið upp úr um endanlegar niðurstöður í mörgum tilvikum. Það er svo sem eðlilegt fyrsta skref í þessari vinnu. Það sem eru kannski helst pólitísk tíðindi í þessari skýrslu er að þar opnar hæstv. ráðherra í fyrsta skipti á aðild að Evrópusambandinu, að minnsta kosti skriflega. Ekki verður betur séð í lokakafla skýrslunnar, niðurstöðum á síðu 94, þar sem segir í kjölfar umræðu um vanda fjármálakerfisins, með leyfi forseta: „Til þess að sigrast á þessum vanda mætti hugsa sér að Ísland gerðist aðili að stærri efnahagsheild með sameiginlegan gjaldmiðil og vaxtakjör sem gerði kleift að afnema verðtrygginguna skipulega.“ Þarna er varla verið að tala um NAFTA eða aðrar efnahagsheildir því að þarna er sérstaklega vísað í efnahagsheild með sameiginlegan gjaldmiðil. Þessari ályktun er ég algjörlega ósammála en ég ætla að fara betur yfir það í umræðum um stöðu mála í Evrópu sem verða hér vonandi áður en langt um líður og nota tímann núna til að fletta í gegnum þessa ágætu skýrslu. Eins og komið er inn á á allmörgum stöðum í skýrslunni verða menn að sjálfsögðu að taka mið af þeim alþjóðasamningum sem Ísland er aðili að og þar er kannski EES-samningurinn stærstur. Í því liggur vandinn. Eins og segir á síðu 93 var markmiðið með þeim samningi að gera Evrópu að einum markaði hvað varðar þessa þjónustu. Með leyfi forseta stendur: „Upphaflegt markmið flestra alþjóðlegra reglna um starfsemi fjármálamarkaða og umgjörð þeirra hefur á síðustu áratugum verið að jafna samkeppnisaðstöðu fjármálafyrirtækja þvert á landamæri (e. level playing field), og ein af grunnstoðum Evrópusamstarfsins sem Ísland er aðili að er einmitt frjálst flæði fjármagns án samkeppnishindrana.“ Það var þessi hugsun, og mætti jafnvel kalla þetta hugsjón, sem íslensku bankarnir nýttu sér til hins ýtrasta á fyrstu árum þessarar aldar og spiluðu á kerfi sem ætlaðist til þess að bankar stæðu jafnfætis í samkeppni óháð stærð þeirra ríkja sem þeir tilheyrðu. Eftir stendur sá takmarkandi vandi sem felst í því að við erum þrátt fyrir allt enn þá þátttakendur í fjármálakerfi sem er gallað. Evrópusambandið, Bandaríkin og fleiri eru að sjálfsögðu að fara í gegnum stöðu fjármálakerfa sinna og munu gera á þeim ýmsar breytingar. Það er réttilega tekið fram í skýrslunni að við höfum þá aðstöðu til þess að fylgjast með því og taka mið af þeim breytingum sem þar verða og þurfum í sumum tilvikum að gera það. Það sem maður óttast er að breytingarnar í Evrópu og Bandaríkjunum og víðar verði ekki nægar, að ekki verði tekið á grundvallarvandanum, vanda sem lýst er ágætlega í skýrslunni á síðu 96, en þar segir, með leyfi forseta: „Það er hugsanaskekkja að ætla að fjármálakerfið hljóti að vera í lagi sé hver eind í því fyrir sig í lagi. Það þarf að huga að eiginleikum kerfisins í heild og samspili eindanna sem mynda það - og við raunhagkerfið og önnur lönd. Þetta þarf að gera til þess að ná tökum á eðlislægri tilhneigingu kerfisins til ofþenslu …“ Við og aðrar þjóðir stöndum áfram frammi fyrir þeim vanda að eins og kerfið hefur verið byggt upp og mér sýnist stefna í að það verði rekið áfram er til staðar kerfislæg tilhneiging til ofþenslu sem ekki er hægt að hindra með því að taka fyrir hverja eind fyrir sig, eins og það er orðað hérna. Það er full ástæða til að við Íslendingar leggjum okkar af mörkum í því að endurmeta þetta allt saman. Það sem ég hef þá kannski helst við þessa skýrslu að athuga er að hún sé ekki stærri í sniðum, taki ekki á þeim grundvallarvanda sem er til staðar í uppbyggingu fjármálakerfisins eins og því er háttað í heiminum nú því að Íslendingar ættu að hafa þar reynslu á að skipa sem aðrir gætu haft gagn af. Svo er fjallað hér um eigandastefnu ríkisins gagnvart bönkunum og ég er í sjálfu sér sammála þeirri lýsingu sem er að finna í skýrslunni á mikilvægi eigandastefnu og hvernig beita eigi henni en ég hef hins vegar efasemdir um að gert hafi verið það sem skyldi til þessa. Við sjáum til að mynda þá gríðarlegu skekkju sem er í verðtryggingarjöfnuði Landsbankans, þess banka sem er að langstærstum hluta í eigu ríkisins. Bankinn er sem sagt í þeirri stöðu að hann hefur verulegan hag af því að verðbólga sé sem mest á meðan maður skyldi ætla að stjórnvöld vildu beita sér fyrir því að draga úr verðbólgu. Hæstv. ráðherra nefndi hvatakerfi og hversu skaðleg þau hefðu verið. Nú er verið að setja upp mikið hvatakerfi í Landsbankanum sem getur svo sem verið ástæða til að hafa en það þarf þá að hafa í huga að það ýti starfsemi bankans í rétta átt. Eigandastefna skiptir verulegu máli því að allt útlit er fyrir að þessar bankar verði í eigu ríkisins næstu árin.

Herra forseti. Við ræðum hér framtíðarskipan fjármálakerfis sem eru svolítið stór orð eftir það sem á undan er gengið varðandi íslenskt fjármálakerfi. Við höfum svo sannarlega reynslu til að byggja á. Við höfum reynslu frjálshyggjuhugmyndafræðinnar hvað viðkemur fjármálakerfum en því miður virðist sú skýrsla sem við fjöllum um hér ekki fara mikið út í þær hugrenningar sem maður fær af reynslunni. Hv. þm. Helgi Hjörvar fór allrækilega yfir þetta mál hérna rétt áðan og ég er sammála flestu því sem hann sagði um hvað gera þarf við íslenskt fjármálakerfi. Forsendurnar fyrir því eins og kerfið var voru grautfúnar og það má ekki gerast aftur sem við virðumst vera að gera, að byggja upp nýtt fjármálakerfi á sömu fúaspýtunum og var. Hér var farið af stað með því að taka inn rammalöggjöf Evrópusambandsins á sínum tíma um fjármálamarkaði en ekki var prjónað inn í hana og fyllt upp í hana eins og gert var í öðrum löndum heldur var hún látin standa nánast óbreytt í þeim tilgangi að koma hér á einhvers konar fjármálakerfi sem var eins og villta vestrið. Á þessum tíma kom ég sjálfur heim frá New York, hafði bæði verið þar í námi og unnið á fjármálamörkuðum og ég trúði ekki mínum eigin augum þegar ég sá hvers konar regluverk var hér í gangi. Þau stjórnvöld sem voru hér við völd á þeim tíma gerðu þetta skipulega og þetta var gert í ákveðnum tilgangi. Þetta þurfum við að varast í framtíðinni. Það þarf nýja hugsun og það þarf algjöra endurskoðun á kerfinu. Sumir þættir verða erfiðari en aðrir - Herra forseti. Ég óska þess að hv. þm. Eygló Harðardóttir upplýsi okkur hér um þá brandara sem 

Forseti biður þingmenn að hafa hljóð í salnum og gefa ræðumanni frið til að halda ræðu sína.

Það eru nokkur veigamikil atriði sem hugsa þarf um sem ekki eru auðleyst. Það er ekki samkeppni á fjármálamarkaði, það hefur aldrei verið samkeppni á fjármálamarkaði á Íslandi og er ekki að sjá af þessari skýrslu að gerðar séu einhverjar tillögur um það með hvaða hætti hún gæti verið. Það þarf að skilja að viðskiptabanka og fjárfestingarbanka. Hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson velti upp nokkrum aðferðum sem hugsanlegar væru til þess án þess að skilja algjörlega á milli. Þær er vert að skoða en ég held að þegar upp verður staðið verðum við að koma í veg fyrir að fjárfestingarbankar geti spilað með sparifé innstæðueigenda. Það verður bara að vera þannig. Í fjármálakerfinu þarf að vera regluvarðað kerfi fyrir húsnæðislán. Það er ekki hægt að halda áfram eins og við erum að gera í dag, bankakerfið er með gylliboð með óverðtryggðum vöxtum til að ná til sín viðskiptavinum Íbúðalánasjóðs þangað til það verður komið með nægilega marga inn í kerfi sín. Þá snýr það sér við og fer að hækka vextina á þessum óverðtryggðu lánum. Slíkt þekkist ekki á húsnæðislánamörkuðum í siðuðum löndum en hér erum við að fara af stað með slíkt kerfi. Það þarf að vera samkeppni eða þök til dæmis á seðil- og innheimtugjöldum sem eru óhófleg. Slíkt næst með aukinni samkeppni en eins og áður sagði næst hún ekki nema með aðskilnaði viðskiptabanka og fjárfestingarbanka og því að brjóta upp banka ef þeir eru orðnir þrír eða færri. Skýrslan er því miður ekki nægilega afgerandi í tillögum sínum um þessi viðfangsefni. Við þurfum að hafa hér fjármálakerfi sem þjónar almenningi og fyrirtækjum en ekki öfugt. Völd fjármálageirans verður að minnka og það verður að setja skorður við stærð hans og búa þannig í haginn að eðlileg atvinnustarfsemi með raunverulegum arði verði í landinu en ekki fjármálafroðustarfsemi sem hrynur svo með reglulegu millibili. Slíkt er einfaldlega allt of dýrkeypt, það er óþarfi og þeirri stefnu eigum við að hafna. Mér finnst það líka ofrausn, eins og fram hefur komið hjá ýmsum hér, að menn ætli sér að verða virkir þátttakendur í evrópskum fjármálamarkaði. Hér er 320 þús. manna þjóð með atvinnulíf og fjármálakerfi í samræmi við þann mannfjölda. Það er í rauninni óraunhæft að Íslendingar geti verið þátttakendur eða keppendur frá Íslandi inni á 500 milljóna manna markaði í Evrópu með allt það sem er í gangi þar, því miður. Við höfum slæma reynslu af ofrausn í ýmsum málum og við eigum að staldra við og velta því fyrir okkur hvað hægt er og hvað ekki er hægt. Nýtt fjármálakerfi fyrir Ísland verður hins vegar aldrei stöðugt, og það er talað talsvert um stöðugleika í þessari skýrslu, nema með jafnræði lánveitenda og lántakenda, nema með sterkri neytendalöggjöf, nema með regluvörðuðum húsnæðislánamarkaði, því að óregluvarðaður húsnæðislánamarkaður sem keyrir á þeirri grunnþörf fólksins að þurfa að eiga þak yfir höfuðið mun einfaldlega fyrr eða síðar springa út í bólu. Við verðum aldrei með stöðugan fjármálamarkað nema með afnámi verðtryggingar fyrir utan langtímaskuldabréfaútgáfu ríkissjóðs. Önnur atriði skipta að sjálfsögðu máli en þessi atriði þurfa að vera til staðar og þau þurfa að vera rétt ef við eigum einhvern tímann að geta byggt upp fjármálakerfi sem verður okkur til gagns til langs tíma.

Virðulegi forseti. Í skýrslunni sem við ræðum hér er að finna góða umfjöllun um aðdraganda bankahrunsins, viðbrögð stjórnvalda við hruninu og aðgerðir sem eiga að koma í veg fyrir annað bankahrun. Allsherjarbankahrun eins og það sem varð hér á landi eru fátíð en bankahrunið á Íslandi má rekja til einkavæðingar bankakerfisins, aukins frelsis á fjármálamarkaði og mikilla fjármagnsflutninga til Íslands frá útlöndum sem stafaði ekki síst af rangri peningastefnu sem endaði síðan með miklu útstreymi fjármagns á þeim tíma sem bankarnir hrundu. En það eru þó eigendur bankanna sem bera mesta ábyrgð á falli þeirra og ekki síst stjórnvöld sem hvöttu þá til vaxtar fyrir hrun. Áður en bankarnir hrundu hér á landi var álitið að bankakerfinu sem var í ríkiseigu væri hættara við fjármálakreppu en öðrum kerfum eða kerfi þar sem meiri hluti banka væri í einkaeigu. En Ísland afsannaði þá kenningu og sýndi fram á að spilling nær ekkert síður fótfestu í einkabönkum en ríkisbönkum. Hrunið afhjúpaði innbyggða kerfisáhættu og sveifluhneigð íslenska fjármálakerfisins vegna mikillar samþjöppunar og einsleitni. Aðeins þrír bankar varðveita nú 97% innstæðna og atvinnulífið er einhæft og sveiflukennt. Við slíkar aðstæður getur ekkert innstæðukerfi tryggt að skattgreiðendur þurfi ekki að hlaupa undir bagga með innstæðueigendum. Það þarf að bregðast við þessari kerfisáhættu með öflugu eftirliti með starfsemi einstakra fjármálafyrirtækja og öllu fjármálakerfinu. Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að mikil kerfisáhætta krefjist þess að alltaf sé einn banki í eigu ríkisins til að tryggja að greiðslumiðlun falli ekki niður við hrun annarra banka. Í sveiflukenndu hagkerfi eins og því íslenska er mikilvægt að hamla gegn þeirri tilhneigingu fjármálakerfisins að fylgja hagsveiflum og jafnvel ýkja þær. Við þurfum því meðal annars að taka upp hagsveifluleiðrétta eiginfjár- og lausafjárkröfu. Auk þess þurfum við að fylgjast vel með tengslaneti fjármálafyrirtækja í örhagkerfi eins og því íslenska. Og við eigum að skoða bandarísku leiðina varðandi aðskilnað viðskiptabankastarfsemi 

Virðulegi forseti. Við ræðum skýrslu efnahags- og viðskiptaráðherra um framtíðarskipan fjármálakerfisins. Í skýrslunni er fjallað um bankakreppur og sýnir sagan að þær eru algengari en margan hefði grunað. Fram kemur að í gagnagrunni Alþjóðagjaldeyrissjóðsins séu nefndar 124 kerfislægar bankakreppur á árunum 1970–2007 og sagan hefur sýnt að aukið frjálsræði og minna eftirlit á fjármálamörkuðum leiðir af sér þenslu sem aftur getur leitt af sér hrun. Yfirleitt skella fjármálakreppur á innan fimm ára frá því að fjármagnsfrelsið er aukið og fimm árin stemma ágætlega við tímann sem leið frá einkavæðingu bankanna 2002–2003 en þeir voru í raun allir fallnir fjórum til fimm árum síðar þó að fall þeirra hafi ekki raungerst fyrr en haustið 2008. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Nýlegar rannsóknir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins benda til þess að hraður útlánavöxtur ásamt öðru, m.a. ört hækkandi eignaverði og fjármagnskostnaði, geti haft forspárgildi um alvarlegt ójafnvægi á fjármálamarkaði.“ Í aðdraganda hruns verðlaunuðu bankamenn sjálfa sig fyrir hraðan útlánavöxt sem grundvallaðist meðal annars á ört hækkandi eignaverði. Þannig kerfi eigum við að baki, kerfi með eðlislæga tilhneigingu til ofþenslu. Kerfi framtíðarinnar á hins vegar að þjóna fólkinu. Hrunið kostaði ríkissjóð Íslands gríðarlega fjármuni eða sem nemur 25% af vergri landsframleiðslu. Stærsti hluti þess er fall Seðlabankans 11%, endurfjármögnun bankakerfisins 12% og endurfjármögnun Íbúðalánasjóðs 2%. Umræður um framtíðarskipan íslenska fjármálakerfisins hér á landi hefur að mestu einskorðast við gjaldmiðilinn. Er stöðugt haldið fram að gjaldmiðlaskipti séu forsenda þess að horfa til framtíðar í þeim efnum. Minna hefur farið fyrir öðrum þáttum, svo sem öflugra regluverki og strangara eftirliti með fjármálamörkuðum, þ.e. minna frjálsræðis. Þó er það vitað að skortur á eftirliti, veikara regluverk og aukið frjálsræði á fjármálamörkuðum var meðal þess sem olli hruninu. Gjaldmiðlaskipti ein og sér án annarra aðgerða eru gagnslaus og geta jafnvel aukið á efnahagserfiðleika. Framtíðarskipan íslenska fjármálakerfisins þarf fyrst og fremst að miða að því að hafa stjórn á fjármálamarkaðnum í stað þess að hann stjórni sér sjálfur. Fjármálamarkaðurinn þarf að lúta ströngum reglum og miklu eftirliti í stað þess taumlausa frjálsræðis sem hann naut í aðdraganda hrunsins. Allt er þetta sem eitur í beinum þeirra pólitísku afla sem áður áttu hér upp á pallborðið og þó svo að stefna þeirra hafi beðið fullkomið skipbrot bíður hún færis á að komast aftur upp á yfirborðið með tilheyrandi áhættu og afleiðingum. Fjölmörg tæki eru tiltæk til að stemma stigu við ofþenslu fjármálakerfa, svo sem að setja þeim skorður á borð við hámark á hlutfall lána af veðhæfri eign, hámark á hlutfall skulda af tekjum, aukna bindiskyldu banka og hertar kröfur um lausafé og eiginfjárhlutfall svo eitthvað sé nefnt. Stjórnvöld hafa frá hruni þurft að axla ábyrgð á því að herða reglur á fjármálamörkuðum og koma aftur á aðhaldi og virku eftirliti, en án fullnægjandi aðhaldsreglna og eftirlits er, eins og reynslan sýnir, hætta fyrir hendi á kerfislægu hruni. Framtíðarskipan íslenska fjármálakerfisins þarf að mótast af langtímahagsmunum. Hún þarf að mótast af aga í ríkisfjármálum sem tekur mið af því ef við náum að halda okkur innan þess ramma sem efnahagsstefnan býður okkur að gera. Þannig og aðeins þannig öðlumst við það traust sem okkur er nauðsynlegt að öðlast á alþjóðavettvangi sem er síðan aftur forsenda fyrir því að við getum skapað íslensku fjármálakerfi öruggari framtíðarsýn en verið hefur hingað til. Ég tel mjög brýnt að sem fyrst verði skilið á milli starfsemi viðskiptabanka annars vegar og starfsemi fjárfestingarbanka hins vegar. Við ætlum að skapa umgjörð um fjármálakerfi sem er ætlað að þjóna fólkinu en ekki því sjálfu. Fjármálamarkaðurinn á að lúta ströngum reglum og aðhaldi svo sagan endurtaki sig ekki. Gleymum því ekki að eftirlit með fjármálakerfinu og mörkuðum var meðal þess sem brást í aðdraganda hrunsins. Þar eins og víðar hefur verið bætt um betur og verður ekki slegið slöku við í þeirri endurskipulagningu sem fram undan er í framtíðarskipan fjármálakerfisins.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þessa skýrslu. Ég vona að hún sé góður grunnur að málefnalegri umræðu um þessi mikilvægu mál. Eins og við heyrðum kannski á síðasta ræðumanni erum við enn svolítið föst í innihaldslitlum upphrópunum þegar kemur að þessum málum, en skýrslan sýnir einmitt það sem menn hefðu kannski átt að vita að bankakreppan - og hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir það - var og er alþjóðleg og því miður sér ekki fyrir endann á henni. Það er hins vegar áhugavert að sjá á bls. 17 þar sem segir, með leyfi forseta: „Góð fjárhagsstaða ríkissjóðs var frumforsenda þess að hann gat brugðist við hruni bankakerfisins …“ Það er áhugavert af því að menn tala stundum eins og allt hafi verið ómögulegt hér áður, sérstaklega ákveðin pólitísk öfl og ég man ekki eftir að þau pólitísku öfl sem eru núna í ríkisstjórn hafi stutt þá vegferð að greiða niður skuldir ríkissjóðs. Reyndar var það svo að þau unnu gegn því og höfðu á því fyrirvara þó að þau orð væru ekki notuð. Það er tilgangslítið að vera að tala um fortíðina en við eigum hins vegar að læra af henni. Það sem hefur vantað og við höfum ekki borið gæfu til á hv. þingi er að ræða þessi mál þannig að við værum að móta stefnu til framtíðar. Stefnuleysið á undanförnum missirum hefur kostað okkur og það kemur kannski skýrast fram í málefnum sparisjóðanna. Þar fóru menn af stað með háleit markmið en núna þremur árum eftir að sett voru lög um sparisjóði, nánar tiltekið um mitt sumarið 2009, erum við komin með nýtt frumvarp frá hæstv. ríkisstjórn sem í rauninni kollvarpar öllu því sem þar var gert. Það hefur lítið verið rætt en við sjáum að það hefur orðið gríðarleg samþjöppun á íslenskum fjármálamarkaði. Ef við skoðum þetta í alþjóðlegu samhengi er til nokkuð sem heitir samþjöppunarstuðull, þetta er rakið í skýrslunni, og fari hann yfir 1.800 stig er mikil samþjöppun. Fyrir hrun var mikil samþjöppun en þá var þessi stuðull 2.000 stig. Hann er kominn upp í 3.000 stig núna, nærri tvöfalt það sem telst mikil samþjöppun. Þetta er áhugavert í ljósi þess að þrátt fyrir hinn mikla bankasamruna sem hér er og í ýmsum öðrum löndum er það niðurstaða, ef marka má þessa skýrslu, þorra þeirra fræðimanna sem hafa skoðað þessi mál að bankasamruni hafi ekki í för með sér aukna hagræðingu sem mér þykir mjög áhugavert. Það kemur líka fram í skýrslunni að íslenska bankakerfið sé án efa of dýrt miðað við þann rekstur sem það er með. Sagt er að leiðin til að ná fram hagræðingu, og hún sé bara hafin að litlu leyti, sé tæknilegar umbætur, aukin sjálfvirkni, betri nýting mannauðs, endurskoðun útibúanets og aukin samvinna. Það sé hins vegar mikil hætta fólgin í því að leyfa fyrirtækjunum að vinna mikið saman, það sé hætta á að slíkt komi í veg fyrir samkeppni. Okkur hefur ekki tekist að standa þannig að neytendavernd að sómi sé að, og því miður er nýlegt frumvarp, sem lagt hefur verið fram, um neytendalán þess eðlis að við þurfum að fara betur yfir það ef við ætlum að ganga þannig frá þeim málum, ég held að allir séu sammála um það. Við erum einnig, og það er rakið ágætlega í skýrslunni, með miklar aðgangshindranir að markaðnum og skýrasta leiðin til að koma í veg fyrir samkeppni eru miklar aðgangshindranir. Þar spilar auðvitað margt inn í. Eitt eru gjaldeyrishöftin sem eru mjög skaðleg en hafa kannski veitt fjármálastofnunum ákveðið skjól að undanförnu en það er mikið svikaskjól og við verðum að losa okkur út úr þeim vítahring sem gjaldeyrishöftin eru. Hér eru raktar ágætlega nýjar alþjóðlegar reglur, Basel-reglurnar, sem miða að því að koma í veg fyrir kerfisvandann sem var til staðar og að hafa í rauninni alvöru eigið fé í bönkum. Þetta er auðvitað alþjóðlegt vandamál, en ég vek athygli á því að vandamálið er það stórt að þrátt fyrir hrunið sem varð 2008, þrátt fyrir allar þær breytingar sem gerðar hafa verið í Evrópusambandinu og annars staðar, féll stærsti banki Belgíu, Dexia, nokkrum vikum eftir að hann hafði farið í mun strangara álagspróf en þekktist fyrir bankahrun. Ég get ekki, virðulegi forseti, farið héðan án þess að minnast á það sem ég hef mjög miklar áhyggjur af og ræddi við hæstv. ráðherra áðan í fyrirspurnatíma og það er innstæðutryggingakerfið. Það er öllum ljóst að það hentar ekki íslenskum aðstæðum. Kannski eru einu aðstæðurnar þar sem það hentar í Bandaríkjunum. Þar eru 7.400 fjármálastofnanir og langstærsti hluti þeirra eru tiltölulega litlar fjármálastofnanir og fjórar stærstu eru einungis með 25% af markaðnum. Við erum með 95% í þrem stofnunum og eina við hliðina sem er MP-banki með 2,3% af innlánum. Ef við förum þá leið að koma hér á innstæðutryggingakerfi samkvæmt þessari nýju tilskipun Evrópusambandsins, í drögunum eins og þau liggja fyrir, þar sem ríkið á að ábyrgjast - það eru tekin af öll tvímæli um það - 100 þúsund evrur á hverjum reikningi sem eru 16 millj. kr., þá erum við búin að ríkisvæða allt kerfið. Við verðum búin að setja allt saman á ábyrgð skattgreiðenda og þá er til lítils að vinna hér niður skuldir ríkissjóðs ef við setjum slíka ábyrgð á skattgreiðendur landsins. Virðulegi forseti. Ég hefði svo sannarlega viljað hafa meiri tíma því að þetta er yfirgripsmikil skýrsla og margt sem við þurfum að ræða en það gefst væntanlega tækifæri til þess fyrr en seinna.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þingmenn þakka hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra þessa skýrslu. Hún er yfirgripsmikil og vönduð, skýrir vel bakgrunn og séraðstæður sem leiddu til hruns fjármálakerfisins á Íslandi ásamt því að setja fjármálakreppur fyrr og nú í sögulegt og alþjóðlegt samhengi. Eins og við þekkjum hrundi fjármálakerfið á Íslandi vegna ofskuldsetningar fjármálastofnana samanborið við lágt raunverulegt eigið fé, krosseignartengsla sem gerðu í raun að verkum að áfall eins banka varð banvænt fyrir fjármálakerfið í heild vegna veikburða fjármálaeftirlits og vegna hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar sem leit á afskiptaleysi af markaðsöflunum sem einhvers konar höfuðdyggð sem mundi ósjálfrátt færa þjóðinni áður óþekkta hagsæld. Vel er farið yfir það í skýrslu hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hve glámskyggnir menn voru á síðasta áratug á styrk vestrænna fjármálafyrirtækja. Vestræn ríki hefðu í reynd útskrifast úr klúbbi áhættusækinna fjármálakerfa sem nú teldu einungis þróunarríki og nýfrjáls hagkerfi. Fjármálakreppan 2008 var átakanlegur vitnisburður um brotlendingu þeirrar kenningar og sýndi þvert á móti, eins og segir í skýrslunni, að áhlaup á banka og fjármálakreppa væru eðlislægur þáttur hins kapítalíska fjármálakerfis. Hér á Íslandi var atburðarásin með þeim hætti að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks einkavæddi bankana sitt hvorum megin aldamótanna og sleppti síðan af þeim hendinni í samræmi við þá hugmyndafræði að lágmarksafskipti af gangverki markaðarins væri til góðs fyrir samfélagið. Niðurstaðan varð sú að bankarnir keyrðu með samfélagið fram af hengifluginu á einungis sex árum. Varnaðarorð utan úr heimi um að bankakerfið væri að vaxa hagkerfinu og ríkisvaldinu yfir höfuð voru úthrópuð sem rægitungur vondra manna í útlöndum og þegar kerfið svo hrundi var skuldinni einmitt skellt á útlendinga, á Lehman-bræður, á Breta og Hollendinga, Evrópusambandið, jafnvel frændur okkur á Norðurlöndunum um tíma þegar við vildum fá tafarlausa lánafyrirgreiðslu til að byggja upp gjaldeyrisvaraforðann eftir hrun. Þessi kenning um sök vondra útlendinga er ekki aðeins röng, hún er stórhættuleg því hún nærir þá villutrú að fjármálakerfið á Íslandi hafi í grundvallaratriðum verið í lagi. Því fór þó víðs fjarri eins og glöggt má lesa í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, og þeirri skýrslu sem hér er til umfjöllunar, þar sem niðurstaðan varð sú að síðasta tækifærið til að bjarga þessu kerfi hafi runnið mönnum úr greipum vorið 2006 þegar „míníkrísan“ kom og fór án þess að stjórnvöld þess tíma gripu til aðgerða til að bregðast við þeim uggvænlegu upplýsingum sem komu fram vorið 2006 um að bankakerfið væri ekki á vetur setjandi. Virðulegi forseti. Nóg um fortíðina. Við ræðum framtíð fjármálakerfisins á Íslandi og ég vil nota það sem eftir er af tíma mínum í að ræða nokkuð sjónarmið um þau markmið sem mikilvægt er að hafa að leiðarljósi við mótun nýs fjármálakerfis. Í fyrsta lagi er ljóst að fjármálakerfið á Íslandi er of stórt og of dýrt miðað við það samfélag sem við búum í. Bankakerfið þarf sannarlega að straumlínulaga þannig að fjöldi útibúa og starfsmanna fjármálafyrirtækja á íbúa verði sambærilegt við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndum en nú lætur nærri að tvöfalt fleiri íbúar séu á bak við hvern bankastarfsmann á Norðurlöndum en hér á landi og fjöldi útibúa á íbúa sé þriðjungi hærri hér á landi. Ríkisstjórnin hefur boðað sölu eignarhluta sinn í stóru bönkunum þremur og má búast við að ríkið selji eignarhluti sína í Arion banka og Íslandsbanka innan árs ef rétt verð fæst á markaði. Sömuleiðis er stefnt að því að selja lítinn hluta í Landsbankanum á komandi missirum. Reikna má með sameiningu sparisjóða sem munu fækka úr tíu í þrjá til fimm á næstu árum. Samfélagslegt hlutverk þeirra er undirstrikað í frumvarpi til laga um sparisjóðina auk þess sem starfsleyfi þeirra verður takmarkað við viðskiptabankastarfsemi. Mikilvægt er að haft verði í heiðri opið og gagnsætt söluferli sem byggir á jafnræði á milli kaupenda og hagkvæmni, þ.e. leitast verði við að selja eignarhlutina á hæsta mögulega verði. Mikilvægasta leiðarljós stjórnvalda við framtíðarskipan fjármálakerfisins hlýtur hins vegar að vera að treysta varnir almennings gagnvart skaðlegum afleiðingum áhættusækinnar fjármálaþjónustu. Áhættusækni verður ekki útrýmt að fullu. Hún er nauðsynlegur fylgifiskur nýsköpunar, en verkefni stjórnvalda er að tryggja að almenningur verði ekki í hlutverki tilraunadýrsins sem situr eftir með sárt ennið ef illa fer í viðskiptagjörningum einkaaðila. Í þessu samhengi er rétt að stefna að aðskilnaði viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi og byggja upp kerfi sem ver almenning fyrir áhættusækinni fjármálastarfsemi. Það vekur því nokkra athygli að í skýrslu hæstv. ráðherra er lítið fjalla um þetta atriði en fyrst og fremst dregin fram mótrök gegn slíkum aðskilnaði út frá sjónarhóli fjármálamarkaðarins sjálfs. Þetta sjónarmið er þó ráðandi í því frumvarpi um sparisjóðina sem núna er til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd og er það vel. Ég vil nefna að í framtíðarbankakerfinu er mikilvægt að bankar taki samfélagshlutverk sitt alvarlega, gæti hófs í launakjörum stjórnenda og séu meðvitaðir um að ofurlaun í bankakerfinu voru einmitt það vatn á myllu aukins ójafnaðar sem sleit sundur samfélagssáttmálann á árunum fyrir hrun. Fjármálastofnanir sem bera virðingu fyrir lögum og reglum og vinna bráðan bug að því að bæta viðskiptavinum sínum skaðann verða að koma fram af fullum heilindum gagnvart viðskiptavinum sínum ef sýnt hefur verið fram á það fyrir dómi að þeir hafi haft rangt við. Þar hefur mikill misbrestur orðið á í framgöngu bankanna eftir dóma Hæstaréttar um ólögmæti gengistryggðra lána. Það er skynsamlegt fyrir fámenna þjóð eins og okkar að fylgjast vel með og taka fullan þátt í alþjóðlegri stefnumótun um nýjar leikreglur og traustari almannavarnir á fjármálamörkuðum. Regluverk Evrópusambandsins um fjármálamarkaðinn er í endurskoðun, Basel III regluverkið um bankaeftirlit liggur fyrir í drögum að tilskipun sem væntanlega kemur til framkvæmda á allra næstu árum. Þar eru gerðar auknar kröfur um aukið og traustara eigið fé, auknar lausafjárkröfur, virkari álagspróf og heimildir fyrir eftirlitsstofnanir að setja takmörk á skuldsetningarhlutföll og sveifluhömlunarúrræði fyrir kerfið í heild. Neytendavernd á fjármálamarkaði er lykilsvið almannaþjónustunnar og þar höfum við í þinginu tækifæri til að stíga ákveðin skref í frumvarpi um neytendalán sem nú liggur fyrir þinginu. Þar er algert forgangsmál að sameina á einum stað í stjórnsýslunni ábyrgð með neytendavernd á fjármálamarkaði. Þar hlýtur meðal annars að koma til álita að sameina embætti Neytendastofu og talsmanns neytenda og færa þetta mikilvæga verkefni þeirri stofnun. Ég vil fagna þeirri áherslu sem lögð er í skýrslunni á að sett verði löggjöf um fjármálastöðugleika, rammalöggjöf um alla fjármálastarfsemi fjármálafyrirtækja og stofnana á þessum markaði þar sem áhersla verði lögð á beitingu þjóðhagsvarúðartækja með samræmdum hætti. Eðlilegt er að kveða þar á um formlegt samstarf stjórnvalda, Seðlabanka, Fjármálaeftirlits og Samkeppniseftirlits í sérstöku fjármálastöðugleikaráði. Slíkt starf tengist jafnan mati á ástandi og horfum í almennum efnahagsmálum og má því hugsa sér að ný þjóðhagsstofnun hefði ákveðnu hlutverki að gegna í þessu sambandi og ætti jafnvel að leiða það, til að tryggja armslengdarfjarlægð frá framkvæmdarvaldinu. Slík þjóðhagsstofnun sem tryggir óháðar hagrannsóknir um efnahagsmál ríkisfjármála- og fjármálamarkað ætti að vera í stjórnskipulegum tengslum við Alþingi en ekki framkvæmdarvaldið rétt eins og við þekkjum t.d. í Bandaríkjunum. Slík stofnun hefði það hlutverk að meta sjálfstætt þróun mála í ríkisfjármálum, í efnahagsmálum og fjármálakerfinu og er enginn vafi á því að tilvist slíkrar stofnunar hefði getað skipt miklu máli við að vekja stjórnvöld til vitundar um þá miklu hættu sem þjóðarbúinu stafaði af ofvöxnu fjármálakerfi síðustu missiri fyrir hrun.

Virðulegi forseti. Ég vil fá að þakka hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra fyrir þessa skýrslu og að við skulum fá tækifæri til að ræða hana. Ég vil líka sérstaklega fagna orðum ráðherrans um mikilvægi þess að sú nefnd sem mun fá skýrsluna til umfjöllunar, væntanlega efnahags- og viðskiptanefnd, fari vel yfir hana og skili vonandi áliti um efni hennar sem verður síðan hægt að vinna frekar úr á vegum sérfræðinganna, þrímenningana sem búið er að fá í þá vinnu og ráðherrann fór yfir. Hæstv. ráðherra benti líka á að umræðan nú væri eitt af því sem hópurinn mundi hafa til viðmiðunar þegar hann mótaði og legði fram tillögur sínar út frá þessari skýrslu. Á grundvelli þess mundi ég gjarnan vilja, með leyfi forseta, fara aðeins í gegnum ályktun flokksþings framsóknarmanna 2011 um fjármálakerfið. Í henni kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Framsóknarflokkurinn telur að tryggja verði fjölbreytni, virka samkeppni og sjálfbærni á fjármálamarkaði. Flest bendir til að bankakerfið sé til muna of stórt, miðað við innlent umfang þess, og að möguleikar séu á umtalsverðri hagræðingu sem skilað geti sér í arðbærara bankakerfi og minni kostnaði fyrir almenning og fyrirtæki. Upplýsingar um eignarhald á bankastofnunum skulu vera opinberar. Framsóknarflokkurinn vill jafnframt að skoðaðir verði kostir og gallar þess að skýr skil verði gerð á milli reksturs viðskipta- og fjárfestingarbankastarfsemi hér á landi. Framsóknarflokkurinn hefur í gegnum árin lagt áherslu á að blandað hagkerfi einkareksturs, samvinnureksturs og opinbers rekstur sé skynsamlegasta leiðin til að tryggja hagsæld fólksins í landinu.“ Með þessa ályktun til hliðsjónar hef ég farið í gegnum skýrsluna. Ef við nefnum nokkra punkta þá kemur fram að samþjöppun hefur aukist gífurlega á bankamarkaði eftir hrun. Fjögur fjármálafyrirtæki eru með 96,8% markaðshlutdeild. Landsbankinn er með 30,5%, Arion banki með 33,2%, Íslandsbanki með 30,8% og MP banki með 2,3%. Þetta getur maður ekki kallað fjölbreytni og ef eitthvað virðist stefna í enn minni fjölbreytni, samanber þær tillögur Bankasýslunnar að fækka enn frekar fjármálafyrirtækjum á Íslandi með því að sameina hugsanlega stóru bankana eða sameina sparisjóði. Fjármálamarkaðurinn á Íslandi einkennist því af fákeppni. Samkeppniseftirlitið hefur bent á að til að vinna gegn þessu og þeim skaða sem fákeppni getur leitt af sér sé mjög mikilvægt að draga úr aðgangshindrunum. Undir þetta tel ég að flokksþing framsóknarmanna hafi verið að taka undir þegar það benti á að tryggja yrði fjölbreytni. Eitt af því sem þarf líka að ræða er hvort og hvernig sé hugsanlega hægt að tryggja þátttöku erlendra banka á innlendum fjármálamarkaði. Því miður hefur verið lítill áhugi hjá erlendum fjármálafyrirtækjum að koma hér inn og væntanlega tengist þeim miklu aðgangshindrunum sem eru til staðar. Við leggjum líka mikla áherslu á að bæta þarf skatt- og lagaumhverfi minni fjármálafyrirtækja og sérstaklega þeirra sem byggja á félagslegri hugmyndafræði eins og sparisjóðirnir og jafnvel eigi að ganga enn þá lengra og setja lög um svokölluð lánasamvinnufélög sem hafa verið mjög vinsæl t.d. í Bretlandi undir nafninu „credit unions“. Annar punktur sem ég mundi vilja koma inn á er um innstæðutryggingarnar sem er fjallað um í skýrslunni. Ég tel það mjög jákvæða ábendingu sem kemur fram í henni um möguleikana á að halda innstæðum inni sem forgangskröfum eftir að yfirlýsing stjórnvalda um ríkisábyrgð fellur úr gildi. Þetta tel ég eitt af því sem verði að skoða, hvort við eigum ekki að halda þessu ákvæði inni. Ég tel að mikilvægt sé líka að setja takmarkanir á þau fyrirtæki sem eru tryggð af íslenska innstæðutryggingarsjóðnum hvað varðar erlenda starfsemi þeirra, aðeins sé greitt í íslenskum krónum og settar verði ríkari takmarkanir á starfsemi þeirra fjármálafyrirtækja sem bjóða upp á tryggðar innstæður. Það tengist einmitt því sem kom fram um að skoða alvarlega aðskilnað á milli viðskipta- og fjárfestingarbankastarfsemi á Íslandi. Mér þótti leitt að sjá hversu mikil varúð var gagnvart þessu í skýrslunni, það kom skýrt fram að menn vildu flýta sér mjög hægt þar. Ég og hæstv. ráðherra ræddum mikilvægi þjóðhagsvarúðartækja fyrr í dag og því miður hef ég ekki tíma til að fara yfir það hérna. Sama gildir varðandi umræðuna um lög um fjármálastöðugleika og fjármálastöðugleikaráð. Það er eitthvað sem ég hef haft mikinn fyrirvara á og margir aðrir þingmenn gerðu miklar athugasemdir við til dæmis þá staðreynd að nú er enn á ný verið að færa Seðlabankann undir annað ráðuneyti í staðinn fyrir að hafa þetta undir sama ráðuneyti eins og staðan var áður, samkvæmt ráðleggingum erlendra sérfræðinga. En þetta er stórt mál. Maður hefði gjarnan viljað hafa meiri tækifæri til að ræða þetta en því miður gefst ekki meiri tími.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir tækifærið á að ræða þessa skýrslu. Hún er um margt ágæt þótt sá kafli sem fjallar um hina raunverulegu framtíðarsýn mætti vera bæði ítarlegri og ákveðnari. Nú eru liðin þrjú og hálft ár frá hruni. Þó að margt hafi gerst er margt eftir óunnið og því miður hafa ótal tækifæri runnið okkur úr greipum. Í hruni felast tækifæri til að byggja hlutina upp eins og við viljum hafa þá og eins og okkur hentar. Fjármálakerfið sem við höfum byggt upp er allt of viðamikið. Við erum bara 320 þúsund og við munum ekki standa í alþjóðlegri bankastarfsemi í fyrirsjáanlegri framtíð. Nú vinna álíka margir á fjármálamarkaði á Íslandi og í miðri útrásinni árið 2006. Aðeins árin 2007 og 2008 voru starfsmenn á fjármálamarkaði örlítið fleiri, en þá unnu menn við að blása kerfið út. Nú erum við að reyna að vinda ofan af allri vitleysunni. Starfsfólk hér á landi er einnig helmingi fleira miðað við íbúafjölda en annars staðar á Norðurlöndunum. Að hluta til felst auðvitað ákveðinn kostnaður í að vera með kerfi en ég held að hér sé um að ræða verulega ofmönnun. Nú fara stjórnvöld með stóran hluta bankakerfisins en þeirri spurningu hefur enn ekki verið svarað, að mínu mati, með hverjum stjórnvöld ætla að halda. Ég verð að viðurkenna og ég held að það eigi við um fleiri að það fór um mig hrollur þegar í ljós kom að erlendir vogunarsjóðir eiga að miklu leyti tvo af þremur stóru bönkunum. Í slíkum aðstæðum mega hagsmunir almennra neytenda sín lítils, sérstaklega skuldara. Þeir bera ætíð alla áhættuna í verðtryggðu umhverfi. Fjármagnseigendur eru með belti og axlabönd. Við höfum mörg undrast ofurhagnað bankanna eftir hrun. Sá hagnaður er að miklu leyti til kominn vegna skulda heimila og fyrirtækja og eignafærslu á þeim afslætti sem gefinn var þegar skuldirnar voru færðar á milli gömlu og nýju bankanna, afsláttur sem að mínu mati átti að ganga til skuldaranna sem urðu fyrir forsendubresti sem hefur ekki verið leiðréttur. Mikill þrýstingur hefur verið frá kröfuhöfunum á greiðslu arðs og var afhjúpandi að heyra af því á síðustu dögum að ríkið vill líka fá sinn arð og hefur þegar lagt drög að því hvernig eigi að ráðstafa þeim fjármunum. Ekki til þeirra skuldsettu hjá hverjum arðurinn er upprunninn heldur í önnur verkefni. Að því leyti get ég ekki séð að ríkið sé nokkuð skárri eigandi en hrægammarnir í vogunarsjóðunum. Forseti. Við vorum að mörgu leyti eins og kanarífuglinn í námunni, við vorum fyrsta ríkið sem lenti í krísunni en mörg fylgja nú í kjölfarið. Þetta er vandi á heimsvísu en við verðum að finna lausnir heima. Yfirlýst markmið EES-samningsins um frjálst flæði fjármagns er eins og brandari í haftalandinu okkar en engu að síður erum við bundin að miklu leyti því regluverki. Bent er á að þó höftunum létti, hvernig sem við förum að því, mun verðtryggingin koma í veg fyrir þátttöku erlendra aðila í áhættukostnaði á fjármálamarkaði. Þetta er enn ein vísbendingin um að verðtryggingin verður að víkja. Hún veldur því einnig að stýritæki Seðlabankans bíta ekki. Mér fannst athyglisvert að sjá í skýrslunni að þar er bent á að eitt atriði úr neyðarlögunum mætti skoða hvort rétt væri að haldi sér, það er að innstæður verði áfram forgangskröfur. Tryggingarsjóðir eins og þeir eru hugsaðir á Evrópska efnahagssvæðinu ganga ekki upp. Okkur ber skylda til að miðla biturri reynslu okkar í því efni. Þessi hugmynd um tryggingarsjóði gengur auðvitað enn síður upp við íslenskar aðstæður þar sem þrír bankar eru með 95% markaðshlutdeild og það segir sig sjálft að það mun ekki ganga. Yfirlýsingu stjórnvalda um ábyrgð á öllum innstæðum verður að draga til baka, því fyrr því betra og eitthvað verður að koma í staðinn.

Frú forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrir þá skýrslu sem hér liggur fyrir um framtíðarskipan fjármálakerfisins og tel mikilvægt og ekki seinna vænna að við ræðum þau mál á Alþingi og undirbúum stefnumótun til framtíðar hvað það varðar. Í stuttri umræðu er ekki hægt að fara ítarlega yfir alla þætti sem raktir eru í þessari skýrslu. Ég hef hugsað mér að nefna nokkur atriði sem horfa til framtíðar og staldra ekki mikið við fortíðina, aðrir hafa nú þegar gert það í þessari umræðu. Gegnumgangandi í þessari skýrslu er brýn umfjöllun um fjármálastöðugleikann og mikilvægi þess að setja um hann ramma, löggjöf til framtíðar, vegna þess að staðreyndin er eins og við höfum fundið á eigin skinni á undanförnum árum að fjármálastöðugleikinn skiptir ekki bara máli fyrir fjármálamarkaðinn í þrengstu merkingu heldur skiptir hann máli fyrir afkomu heimila og atvinnulífs í landinu öllu. Í þessu sambandi er mikilvægt að hafa í huga það sem má kannski kalla hið fornkveðna að markaðurinn, fjármálamarkaðurinn eins og markaðurinn að öðru leyti, eigi að vera þjónn en ekki herra. Hann má ekki stýra því hvernig við skipuleggjum mál okkar til framtíðar heldur á hann að vera tæki og setja þarf um hann reglur og umgjörð til að hann fari ekki úr böndunum. Það mega sem sagt ekki allir leika lausum hala í framtíðarfyrirkomulagi fjármálamarkaðarins heldur verður að setja stranga löggjöf sem tekur mið af þeim markmiðum sem við viljum setja okkur hvað varðar starfsemi á fjármálamarkaði. Ég tel að hugmyndir um að setja löggjöf um fjármálastöðugleika og stöðugleikaráð séu góðar. Við vitum það að sjálfsögðu og það hefur komið fram hjá ýmsum í þessari umræðu að kreppur koma og fara. Sú kreppa sem við upplifðum hér er ekki sú fyrsta og ekki sú síðasta þó að hún hafi sannarlega verið ansi kraftmikil svo ekki sé meira sagt og haft miklar afleiðingar í för með sér fyrir allt efnahagslíf okkar. Ég vil sérstaklega nefna hugmyndir sem reifaðar eru í skýrslunni og hafa staðið upp úr öðrum hverjum manni eða fleirum í þessari umræðu og varða aðskilnað viðskiptabanka og fjárfestingarbanka. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum lengi verið þeirrar skoðunar og flutt þingmál á undanförnum árum þar sem sú stefnumörkun hefur verið sett fram. Ég tel þess vegna mikilvægt að unnið verði að því og hvet til þess að það verði gert, farið verði rækilega yfir þau rök sem standa til þess að skilja að fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi, og get tekið undir með ýmsum sem hafa sagt að skýrslan er ekki afdráttarlaus hvað þetta snertir, því miður. Formbreytingin ein og sér er ekki nægileg. Það verður að sjálfsögðu að hafa í huga að hægt yrði að fara í kringum slíka formbreytingu ef ekki fylgdu nægilega skýrar reglur í því efni. Ég tel mikilvægt að farið verði yfir leiðir sem aðrar þjóðir hafa farið í þessu efni, sett verði skýr markmið um hvað við viljum nákvæmlega og hvað við meinum nákvæmlega með þessum aðskilnaði, t.d. að menn geti ekki í gegnum fjárfestingarlánastarfsemi velt byrðum yfir á almenna innlánseigendur. Það er auðvitað það sem málið snýst um og það kunna að vera fleiri leiðir en ein færar. Ég vil líka nefna gjaldmiðilsmálin sem eru stuttlega reifuð í skýrslunni, m.a. á bls. 94. Þar er þegar í gangi vinna á vegum efnahags- og viðskiptaráðherra með fulltrúum allra stjórnmálaflokka við að skoða leiðir og framtíðargjaldmiðil fyrir Ísland. Ég tel mikilvægt að þeirri vinnu vindi hratt og vel fram og hægt verði að skila einhverjum tillögum til ráðherra um mitt ár vonandi eða síðsumars. Gjaldeyrishöftin koma þar að sjálfsögðu til skoðunar. Í skýrslunni eru reifaðar nokkrar hugmyndir varðandi skattlagningu á fjármálafyrirtæki og því hlýtur skattlagning í tengslum við afnám gjaldeyrishafta að koma til umfjöllunar. Verðtryggingin hefur verið nefnd sérstaklega. Ég hef alla tíð verið þeirrar skoðunar að það eigi að afnema verðtryggingu en ég vil samt segja að þegar bankakerfið er að bjóða óverðtryggð lán sem það getur sjálft skammtað sér réttinn til að hækka vexti á með jöfnu millibili þá felst í því ákveðin verðtrygging fyrir bankakerfið og að því þarf að huga. Það má ekki afnema verðtrygginguna að nafninu til ef hún er síðan til staðar í reynd með öðrum hætti. Þetta ætla ég að láta nægja, virðulegur forseti, í þessari umræðu. Að sjálfsögðu hefði verið tilefni til að flytja hér miklu lengra mál. Ég hvet til þess að efni skýrslunnar verði tekið til gaumgæfilegrar skoðunar í efnahags- og viðskiptanefnd.

Frú forseti. Við ræðum skýrslu efnahags- og viðskiptaráðherra um framtíðarskipan fjármálakerfis. Eins og aðrir þakka ég fyrir þessa skýrslu. Hún er um margt áhugaverð. Hún segir okkur t.d. að kreppur koma reglulega. Það hefur svo sem verið nefnt hérna af fleirum. Þær hafa ekkert að gera með stór eða lítil, þróuð eða vanþróuð fjármálakerfi, heldur virðast þær koma reglulega. Það vill svo til að einmitt í dag er frétt á visir.is um að fjárfestar óttist áhlaup á evrópska banka, sérstaklega með útibú í suðurhluta Evrópu. Evrusvæðið fríar okkur því ekki frá svona vandamálum og heldur ekki stærð efnahagskerfisins, Spánar er þokkalega stórt og Ítalíu. Menn hafa af þessu töluverðar áhyggjur. Nánast í níu mánuði hefur verið stöðugur ótti í Evrópu um stöðu fjármálakerfisins. Þetta er því ekki eingöngu á Íslandi. Bankar búa til peninga. Það gera þeir með því að taka við innlánum og lána peningana aftur út, sumir fara aftur í innlán o.s.frv. Þetta er þekkt. Bindiskyldan vinnur gegn þessu á vissan hátt en þyrfti að vera miklu hærri ef hún ætti virkilega að vinna gegn því að peningar yrðu búnir til í bönkum. En peningar eru búnir til víðar, frú forseti, og þar finnst mér skýrslan bregðast því að það sást einmitt mjög greinilega á Íslandi. Með raðeignarhaldi og krosseignarhaldi og lánveitingum þvers og kruss, eins og skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sýndi á síðu einni þar sem var þéttriðið net, þá er hægt að búa til peninga. Það er hægt að búa til gífurlega mikla peninga. Þetta hef ég mörgum sinnum bent á en samt hefur það ekki farið í þessa skýrslu að neinu leyti eða mjög litlu leyti. Almennt séð voru búnir til peningar hjá almennum hlutafélögum, ekki bara bönkum, og svo lánuðu bankarnir út á eigið fé sem ekki var til í venjulegum hlutafélögum. Þannig varð til bóla sem varð sífellt stærri. Þetta er heldur ekkert íslenskt fyrirbæri vegna þess að raðeignarhald og krosseignarhald er leyfilegt um allan heim. Það er til dæmis til gífurlega þéttriðið í Japan. Það sem þessi skýrsla tekur ekki beint á - í henni er reyndar talað um gjaldeyrishöft og að mjög slæmt sé að hafa þau en að mínu mati er ekki hægt að afnema gjaldeyrishöft meðan við erum með 1 þús. milljarða kr. í eigu erlendra aðila sem ekki vilja eiga krónur á Íslandi. Miðað við útflutning upp á 600 eða 700 milljarða er þetta gífurlega stór tala því að útlendingarnir vilja fá þetta greitt í gjaldeyri og það er hreinlega ekki hægt, ekki nema á einhverjum áratugum nema einhverjir samningar náist við eigendur þessa fjár. Það tel ég vera eitt brýnasta verkefnið ef við ætlum yfirleitt að ná gjaldeyrishöftunum niður. Við verðum að gera það. Það er mikilvægt fyrir íslenskt atvinnulíf. Við getum ekki talað um fjármálakerfið án þess að tala um innstæður. Gefin var út sú yfirlýsing strax eftir hrun af ríkisvaldinu, ráðherrum, að innstæður á Íslandi væru tryggðar. Hér er getið um það, en það er bara yfirlýsing. Það er engin ríkisábyrgð á innstæðum á Íslandi og ég segi það vegna þess að innstæðurnar geta ekki farið neitt en sparifjáreigendur þurfa virkilega að vanda sig við valið á þeim banka sem þeir geyma peningana sína í. Bankarnir hafa orðið fyrir hverju áfallinu á fætur öðru með dómum Hæstaréttar þannig að ég held að sparifjáreigendur þurfi virkilega að skoða vel í hvaða banka þeir geyma peningana sína. Við erum að taka upp nýtt innlánstryggingakerfi með ríkisábyrgð sem ég vara verulega við, sérstaklega vegna þess að það dugar ekki nokkurn skapaðan hlut. Hér hafa margir bent á að innlánstryggingakerfi dugar alls ekki í fjármálakerfi með örfáa banka. Ég hef lagt til að fjárlaganefnd Alþingis veiti hreinlega ríkisábyrgð í fjárlögum á innstæður sem bankarnir gætu svo boðið í, segjum að þeir mundu byrja á 50 milljörðum og fjármálaráðherra mundi bjóða þá út og bankarnir bjóða í það sem þeir mundu vilja borga fyrir þá ríkisábyrgð. Þá gæti fólk lagt inn í bankana, jafnvel verðtryggt, og bundið féð til þriggja ára í trausti þess að ríkið mundi grípa inn í ef bankinn færi á hausinn innan þess tíma. Það er einmitt það sem veldur því að verðtrygging á innlánum er mjög lítið notuð af heimilunum. Það er ekki nema um þriðjungur innstæðna eða minna sem er verðtryggður. Mest af þeim er óverðtryggt og brennur að sjálfsögðu upp í verðbólgunni. Ég held að menn þurfi að horfa miklu meira á þetta raðeignarhald og krosseignarhald og menn þurfa að horfa miklu meira til þess að innistæður eru ekki tryggðar. Mér finnst framtíðarsýnin að þessu leyti ekki vera nægilega skýr og ég hefði gjarnan viljað sjá hana skýrari.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka efnahags- og viðskiptaráðherra fyrir þessa ítarlegu og vel unnu skýrslu eins og komið hefur hér fram nokkrum sinnum. Við höfum á undanförnum missirum farið ítarlega yfir hvað fór úrskeiðis hér á landi við stjórn efnahagsmála og við uppbyggingu fjármálakerfisins og það liggur nú fyrir. Það sem er mikilvægast fyrir framtíðina er að svara því hvað gera þurfi til að draga úr líkum á því að Ísland verði öðru sinni fyrir viðlíka áfalli og varð 2008 eins og segir í skýrslunni. Eins og allir vita byggir hið alþjóðlega hagkerfi að stórum hluta á frjálsu flæði fjármagns milli landa. Frjálst flæði fjármagns hefur í raun gjörbreytt alþjóðaviðskiptum á mjög skömmum tíma. Þau ríki sem ekki stigu varlega til jarðar og hugðu að þeirri áhættu sem frjálst flæði fjármagns getur haft á efnahagslegan stöðugleika hafa lent í verulegum efnahagsþrengingum. Þetta á ekki síst við um lítil hagkerfi eins og okkar sem eru viðkvæmari fyrir sveiflum á alþjóðamörkuðum vegna þess hve þau eru háð inn- og útflutningi og hversu viðkvæmt hagkerfi er fyrir innstreymi og útstreymi peningafjárhæða sem stærri hagkerfi mundu vel ráða við. Í þessu samhengi langar mig að vekja athygli á tveimur atriðum í skýrslunni sem vert er að hafa í huga við framtíðaruppbyggingu fjármálakerfisins hér á landi. Fyrra atriðið lýtur að stærð hagkerfisins. Skýrslan brýnir þingheim að taka tillit til samfélagsins sem við búum í, þ.e. fólksfæðar og smæðar markaðarins, við undirbúning löggjafar um fjármálakerfið. Þessi skýrsla er ekki sú fyrsta sem tekur á smæðinni en flestar þær úttektir sem gerðar hafa verið um hrunið benda á hversu mikilvægt er að ráðamenn þjóðarinnar geri sér grein fyrir takmörkunum sínum sem og takmörkum hagkerfisins vegna smæðarinnar. Það er ánægjulegt fyrir okkur sem höfum skoðað stöðu smáríkja í samfélagi þjóðanna um árabil að nú loksins er tekið tillit til smæðarinnar við stefnumótun stjórnvalda, þeim tækifærum sem fylgja smæðinni sem og þeim veikleikum sem verður að huga að. Sú var tíðin þegar við sem undirbjuggum stofnun Rannsóknaseturs um smáríki við Háskóla Íslands rétt eftir síðustu aldamót að það var nánast tabú eða bannorð að ræða um Ísland sem lítið land, Ísland sem eitt af smáríkjum heimsins, Ísland sem eitt af smærri ríkjum Evrópu. Við fengum jafnt vinalegar ábendingar sem opinberar ákúrur frá ráðherrum ríkisstjórnarinnar fyrir að ræða um Ísland sem smáríki. Skýrslan sem hér er til umfjöllunar dregur athyglisverðar niðurstöður af smæð hagkerfisins, hvaða aðgerða við verðum að grípa til ef stjórn efnahagsmála á að byggjast á frjálsum markaðsbúskap Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Lítið en þroskað hagkerfi og fjármálakerfi er í eðli sínu jafnflókið og stórt kerfi, hver þáttur þess er aðeins minni að umfangi. Þetta gerir miklar kröfur til fámennrar þjóðar sem þarf að koma upp regluverki og eftirliti með fjármálastarfsemi sem nýtur alþjóðlegrar viðurkenningar og trausts, en það er forsenda þess að rekin sé samkeppnisfær utanríkisverslun. Af þessum sökum er mikilvægt að leita samstarfs um fjármálaeftirlit við nálæg lönd, sem líkt eru sett gagnvart EES/ESB …“ Í þessu samhengi langar mig að nefna seinna atriðið sem vekur sérstaka athygli í skýrslunni en það lýtur að mikilvægi alþjóðasamvinnu til að tryggja stöðugleika í fjármálakerfinu. Eitt af því sem yfirstandandi fjármálakreppa hefur kennt okkur er mikilvægi þess að efla reglubundin samskipti eftirlitsstofnana yfir landamæri til að þær hafi yfirsýn yfir og geti brugðist við fjármálastarfsemi þvert á landamæri ef þurfa þykir. Skýrsluhöfundar benda réttilega á að grundvallaratriði er að til slíkrar samvinnu sé stofnað meðan fjármálastarfsemin gengur sinn vanagang til að hægt sé að grípa inn í ef vanda ber að höndum. Í þessu samhengi bendir skýrslan á að mikilvæg nýjung ryðji sér til rúms með hinu svokallaða Basel III regluverki þar sem eru úrræði sem miða að því að hemja sveifluhneigð og kerfisáhættu fjármálakerfisins. Þessar reglur munu væntanlega koma til framkvæmda á næstu árum hér á landi sem hluti af regluverki Evrópusambandsins og Evrópska efnahagssvæðisins. Þær fela einkum í sér kröfur um aukið og betra eigið fé fjármálafyrirtækja, auknar lausafjárkröfur, virkari álagspróf og heimildir handa eftirlitsstofnunum til að setja takmörk á skuldsetningarhlutföll og til að beita öðrum sveifluhemjandi úrræðum til þess að hafa stjórn á fjármálakerfinu sem heild eins og kemur fram í skýrslunni. Þessi úrræði gefa færi á því að koma í veg fyrir ofvöxt eins og var í fjármálakerfinu hér á landi. Mikilvægi fjármálastöðugleika og skilningur á því að taka þurfi í auknum mæli tillit til séraðstæðna í hverju landi fyrir sig liggur til grundvallar þessum nýju reglum sem Evrópusambandið og við væntanlega munum taka upp. Í lok skýrslunnar tengja höfundar hennar saman þrjá þætti: Í fyrsta lagi mikilvægi alþjóðasamstarfs. Í öðru lagi smæð hagkerfisins og stjórnsýslunnar. Að hvoru tveggja hefur verið vikið hér. Og í þriðja lagi annað sérkenni hagkerfisins hér á landi fyrir utan smæðina, þ.e. sérkenni peningastefnunnar. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Sjálfstæður gjaldmiðill með óstöðugu gengi sem hefur mikil áhrif á breytingar verðlags í landinu er annað sérkenni íslenska hagkerfisins sem án efa er aðgangshindrun gegn erlendri fjárfestingu og erlendri samkeppni, m.a. á fjármálamarkaði hér á landi. Þegar útbreiddri verðtryggingu fjárskuldbindinga er bætt við sérkennalistann er ljóst að ekki verður að óbreyttu auðvelt að fá dreifingu á áhættukostnaði við fjármálastarfsemi hér á landi með erlendri þátttöku.“ Svo segir, með leyfi forseta, eins og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson las  
             „Til þess að sigrast á þessum vanda mætti hugsa sér að Ísland gerðist aðili að stærri efnahagsheild með sameiginlegan gjaldmiðil og vaxtakjör sem gerði kleift að afnema  Þetta er meginatriði málsins.

Forseti vill hvetja hv. þingmenn til að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Ég þakka skýrsluna eins og aðrir þingmenn sem hér hafa talað. Ég leyfi mér þó að vera ósammála þeim sem fullyrða að vandi Íslands muni leysast við það að ganga í Evrópusambandið. Eitt sem mig langar til að benda á og vekja athygli þingmanna og Íslendinga á er að í dag eru reglurnar í rauninni þannig að bankarnir hirða hagnaðinn en almenningur tekur á sig tjónið. Það segir í skýrslunni, með leyfi forseta: „Umboðsvandinn milli viðskiptabanka og ríkissjóðs byggist á væntingum um stuðning hins opinbera ef bankinn stendur frammi fyrir eiginfjárvanda. Ef vel gengur fá eigendur bankans hagnaðinn, en ef illa gengur fá skattgreiðendur reikninginn þótt eigandinn tapi eigin fé sínu.“ Þetta eru reglurnar sem við höfum verið að kljást við á þessu kjörtímabili. Ég ætla að nefna til dæmis Icesave-málið sem er fyrst og fremst til komið af því að staðið hefur styrr um það hvort ríkisábyrgð sé á bak við innstæður í bönkum. Ísland á hvorki meira né minna en í dómsmáli við ESA þar sem deilt er um hvort ríkisábyrgð sé á því sem vantaði upp á þegar bankarnir féllu og var í innstæðutryggingarsjóði á þeim tíma. Nú stendur til innan Evrópusambandsins að hækka fjárhæðina á bak við hverja innstæðu úr um það bil 20 þúsund evrum í 100 þúsund evrur. Ég er ekki viss um að við eigum að fara í þá átt, svo ég segi það hreint út. Hvað gerist ef bankar geta hirt hagnaðinn en látið tapið lenda á skattgreiðendum? Jú, þeir geta farið að lána án nægilegra veða. Þannig byrjaði kreppan í Bandaríkjunum með hinum svokölluðu undirmálslánum, þ.e. bankar fóru að lána þeim sem höfðu ekki veð fyrir eignum sínum. Við skulum samt hafa eitt á hreinu. Það er stjórnvalda á hverjum tíma að ákveða hvort tryggingar eða ríkisábyrgð eru á bak við innstæður í bönkum og þau stjórnvöld sem nú ráða ríkjum vildu að ríkið tæki á sig fall bankanna og bæri þannig ábyrgð á óábyrgri útlánastefnu þeirra allra. Það er líka annað sem mig langar að benda á, af því að við höfum rætt hér ítarlega og oft um fjármálakreppu, að það varð líka annars konar kreppa á Íslandi og það er hin svokallaða efnahagskreppa. Hún varð vegna hinnar svokölluðu útþenslustefnu ríkissjóðs. Hv. þm. Skúli Helgason kom hér upp og nefndi það að bankarnir hefðu verið einkavæddir á sínum tíma. Jú, vissulega, en hann gleymdi reyndar að minnast þess að einn banki var þegar einkavæddur eða í einkaeigu og það er sá banki sem féll fyrst eða Íslandsbanki. Ef við viljum koma böndum á þenslu og annað og hina svokölluðu sveifluhegðun, sem minnst var á í ræðu hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra, þá þurfum við að koma á aga í fjármálum ríkissjóðs. Það er gott að benda á að fara þurfi í ýmsar aðgerðir, og við sem erum í stjórnarandstöðu höfum bent á það frá upphafi hrunsins, en því miður er staðan sú að lítið 

Frú forseti. Aðeins örfá orð af minni hálfu enda tíminn á þrotum. Ég vil þakka fyrir almennt jákvæða umfjöllun og góð orð í garð þessarar skýrslu. Ég vil nefna í fyrsta lagi að hér var komið inn á það og tekið undir af hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni að segja mætti að fjármálastöðugleiki væri mikilvæg almannagæði en það má líka snúa þessu við, eins og sumir hafa gert í umræðunni, og nálgast það frá hinni hliðinni að það sé auðvitað óþolandi og óásættanlegt að áhættusækni og sveifluhegðun eða græðgi í þessu kerfi leiði með reglubundnu millibili til þess að viðskiptavinirnir eða skattborgararnir sitji uppi með tapið þegar illa gengur en hinir hirði gróðann á uppgangstímum. Í öðru lagi hafa flestir með einum eða öðrum hætti vikið að spurningunni um aðskilnað viðskiptabanka og fjárfestingarbankastarfsemi. Hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson nefndi breska módelið í þeim efnum en margir aðrir þingmenn viku að þessu sama. Mér telst svo til að einn eða fleiri talsmenn allra flokka sem tekið hafa þátt í umræðunni hafi í meira eða minna mæli lýst sig sammála því að fara þá leið. Því fagna ég, því að enginn má skilja orðalag skýrslunnar þannig að það sé lagst gegn því og það er ekki mín afstaða heldur þvert á móti, ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að þetta væri ráðlegt að gera. Í þriðja lagi varðandi það sem menn hafa haft gaman af að vitna í á bls. 94, um þann möguleika að komast út úr óstöðugleika og verðtryggingu með því að gerast aðili að stærri efnahagsheild, þá bendi ég á það sem kemur aftan við og enginn af þeim sem vitnuðu í textann hafði fyrir að lesa en þar segir, með leyfi forseta: „Um ákvarðanir um slíkar breytingar mun þjóðin öll vitaskuld eiga síðasta orðið - og að þeim er langur aðdragandi. Það er því nauðsynlegt að laga umgjörð fjármálastarfseminnar að ríkjandi skilyrðum …“ Með öðrum orðum, það er einmitt skýrt kveðið á um það að hvað sem verður með þessi mál breytir það engu um þörfina fyrir að taka á þessu miðað við aðstæður okkar hér og nú og það gildir um margt fleira sem hér hefur verið sagt og ég er sammála, svo sem eins og innstæðutryggingarmálin, að sjálfsögðu eru það íslenskar aðstæður og íslenskir hagsmunir sem eiga fyrst og fremst að stýra því hvaða leiðir við veljum í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér mál sem hefur verið nokkuð rætt í þinginu en þó kannski ekki sérstaklega lengi miðað við stærð málsins. Ótrúlega lítið hefur verið rætt um kjarna þessa máls, eða það sem þetta snýst um, fyrir utan þessar dyr. Ótrúlega lítið hefur í raun verið rætt um það sem er á ferð í þessu frumvarpi, um efnisleg atriði þeirra tillagna sem vera á með skoðanakönnun um. Ég vil hvetja alla til að kynna sér tillögur stjórnlagaráðs. Það hefði verið mun eðlilegra að við sjálf, þingheimur, hefðum byrjað á því að kryfja það inn að beini og kynna okkur hvað þær breytingar þýða, að ekki sé talað um að koma þeim upplýsingum til þjóðarinnar. Hvað þýðir 7. gr. í tillögum stjórnlagaráðs, að allir hafi meðfæddan rétt til lífs? Hvað þýðir það? Þýðir það að fóstureyðingar verði bannaðar? Það kæmi mér að minnsta kosti á óvart ef ekki yrði látið á það reyna fyrir dómstólum ef það ákvæði yrði sett inn í stjórnarskrá okkar Íslendinga. Við erum einnig með ákvæði um heilbrigðisþjónustuna sem ég hvet ykkur til að skoða. Þar segir í 23. gr.: „Allir eiga rétt til að njóta andlegrar og líkamlegrar heilsu að hæsta marki sem unnt er. Öllum skal með lögum tryggður réttur til aðgengilegrar, viðeigandi og fullnægjandi heilbrigðisþjónustu.“ Ég held að margir geti fært rök fyrir því að þeir fái ekki fullnægjandi heilbrigðisþjónustu. Spurningin er þessi: Er hægt að ná því fram með því að fara í mál á grundvelli þess að þetta standi í stjórnarskrá og fá þá betri þjónustu? Það yrði grundvallarbreyting frá því sem nú er því þrátt fyrir að við Íslendingar séum með mjög háleit markmið í heilbrigðisþjónustu okkar, og þannig viljum við hafa það, þá er í lögum um heilbrigðisþjónustu fyrirvari um að fjármagn verði að vera til staðar hjá hinu opinbera til að hægt sé að uppfylla þær skyldur. Gera á skoðanakönnun meðal þjóðarinnar og ég fer fram á það, virðulegi forseti, að hv. þingmenn stjórnarliðsins greini frá því hverjir hafa komið að gerð þessa spurningalista. Ekki verður annað séð en þessi spurningalisti geri allt annað en uppfylla þau skilyrði sem þarf að gera til slíkra skoðanakannana. Það er hægt að tína margt til. Það er í raun bara ein spurning sem er skýr. Það er alveg grundvallaratriði ef menn ætla að gera skoðanakönnun að spurningarnar séu skýrar og allir skilji þær með sama hætti. Fyrsta spurningin er til dæmis þessi: „Vilt þú að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá?“ Síðan eru tveir valmöguleikar: „Já, ég vil að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá.“ og: „Nei, ég vil ekki að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá.“ Virðulegi forseti. Tillögurnar eru 115. Gefum okkur að einhver hafi náð að kynna sér allar þessar tillögur stjórnlagaráðsins og sé mjög sáttur við 30 þeirra en sé einstaklega ósáttur við 15 - hvað á hann þá að kjósa?

Sjálfstæðisflokkinn.

- Hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson segir að hann eigi að kjósa Sjálfstæðisflokkinn. Það er hárrétt en hvernig á hann að kjósa í þessari skoðanakönnun? Hvað þýða úrslitin í þessari skoðanakönnun ef við tökum bara þessa spurningu? Því hefur ekki verið svarað. Hvað gerist ef 51% segir nei? Má þá ekki vera með neitt úr tillögu stjórnlagaráðs, bara ekki neitt? Og hvað ef 51% segir já? Hvaða tillögur af þessum 115 á þá að taka upp? Allar? Ég fer fram á það við hv. þingmenn stjórnarliðsins að þeir komi hingað upp og útskýri þetta því að þetta er kjarni máls.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu. Sú ræða fletti ofan af þeim blekkingaleik sem ríkisstjórnarflokkarnir standa fyrir ásamt þingmönnum Hreyfingarinnar. Málið er nefnilega þannig vaxið að það er ekkert að marka þá skoðanakönnun sem á að fara í í haust vegna þess að hún er ráðgefandi og óbindandi fyrir stjórnvöld. Það skiptir því engu máli hvort 51% segi nei eða 51% já, stjórnvöld eru eftir sem áður óbundin af því að fara eftir tillögunum. En væri þetta hins vegar bindandi þjóðaratkvæðagreiðsla mundu allar þær spurningar sem þingmaðurinn kom fram með skipta máli eins og til dæmis þessar vangaveltur um það hvernig fólk ætti þá að kjósa. Kannski líkar fólki við einhvern hluta af tillögum stjórnlagaráðs en getur ekki hugsað sér annað og þá er enginn annar möguleiki gefinn en að segja já eða nei. Það er því ekki verið að kjósa um tillögur stjórnlagaráðs eins og spuninn er keyrður nú í samfélaginu. Fólk getur ekki sagt álit sitt á því vegna þess að tillögur stjórnlagaráðs liggja einfaldlega ekki undir, ekki þessar tillögur sem eru rúmar 110 tillögur að lagagreinum. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson kallaði líka eftir hinum svokallaða meiri hluta sem á að vera hér í þinginu. Ég vil benda á að hæstv. forsætisráðherra, sem hefur gert þetta að baráttumáli sínu, tók sér frí frá þingstörfum á föstudaginn og verður í burtu í tvær vikur, einmitt þegar það mál sem hún hefur vaðið eld og brennistein fyrir, og eytt þúsund milljónum af skattfé landsmanna í, er til umræðu í þinginu. Þetta sýnir á hverju þetta mál er keyrt áfram, á þrjósku hæstv. forsætisráðherra og samnings við Hreyfinguna gegn því gjaldi að styðja ríkisstjórnina.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vek athygli á því að hér er ekki neinn stjórnarliði og ég spyr spurninga sem ég vil fá svör við. Við eigum rétt á að fá svör við þessum spurningum. Það er rétt hjá hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur að þetta er skoðanakönnun, ekki bindandi, en það breytir því ekki að þetta er líka aðferðafræðilega rangt. Einhver kynni að segja: Er það ekki eitthvert tæknimál? Nei, spurningar verða að vera skýrar ef þú vilt fá fram vilja fólks. Dæmi um skýra spurningu er 5. spurning: „Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um að atkvæði kjósenda alls staðar að af landinu vegi jafnt?“ Já eða nei - þetta er skýr spurning. Þetta er eina spurningin sem uppfyllir skilyrði um skýrleika og hér ættu allir að standa jafnt hvað það varðar að skilja spurninguna. Þegar við fáum niðurstöðu í þessa spurningu þá vitum við að 48% segja já og 52% nei eða öfugt, eða hvernig sem það verður. Stóra málið er að það verður að upplýsa hvað liggur til grundvallar, hvernig á að skilja þessar spurningar og hvað verður gert við niðurstöðuna. Ég held að það sé alveg rétt hjá hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur að þetta er svona „skuespil“, ef ég leyfi mér að sletta, menn geta gert það sem þeir vilja hver sem niðurstaðan verður. Hv. þm. Illugi Gunnarsson gæti til dæmis komið hingað og sagt: Ég túlka þetta á þann veg að fylgi sé við 18. gr. og 28. gr., hann getur fært rök fyrir því en einhver annar getur sagt allt annað. Þetta er fullkomin markleysa. Ég var að vonast til þess að þegar hæstv. forsætisráðherra fær sér hlé - og hér kemur hv. þm. Baldur Þórhallsson sem er í stjórnmálafræðideild Háskóla Íslands og þekkir þessi mál vel - kæmi hingað inn maður með fagþekkingu. Ég var að vonast til þess að menn mundu kalla til þá sérfræðinga sem eiga að þekkja þetta og þeir mundu útskýra þetta fyrir hv. stjórnarliðum.

Virðulegi forseti. Þetta skjal virðist vera þannig upp byggt, af þeim sem leggja breytingartillöguna fram, að það er augljóst að þeir hafa ekki treyst sér til að fara einungis fram með eina spurningu í þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort tillögur stjórnlagaráðs eigi að liggja til grundvallar eða ekki að nýrri stjórnarskrá. Það er nefnilega mikið misræmi í þessum tillögum eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur farið yfir. Fólk getur valið á milli tveggja kosta, já og nei, hvort það vill að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar, en nú þegar er tekið til starfa sérfræðingateymi sem er að lesa tillögurnar yfir og spurningarnar eru því þegar orðnar úreltar. Sérfræðingateymi skipað lögfræðingum var fengið til að vinna fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og á að gera tillögur að breytingum á drögunum sem komu frá stjórnlagaráði og auk þess að skrifa nýja greinargerð. Um leið og þessi sérfræðingahópur hefur tekið til starfa eru spurningarnar orðnar úreltar, og það mun gerast næstu daga. Af því að við erum að byrja þessa umræðu aftur á þessum degi langar mig að vekja athygli á því að spurningar nr. 2 og 3 eru teknar beint upp úr stefnuskrá Vinstri grænna, ákvæðin um náttúruauðlindirnar og þjóðkirkjuna. Spurningar 4 og 5 eru teknar beint upp úr stefnuskrá Samfylkingarinnar með persónukjör í kosningum og jafnan rétt atkvæða. Hreyfingin fékk svo að eiga 6. spurninguna þar sem hlutfall kosningabærra manna getur krafist þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta er ekki dýpra en svo, virðulegi forseti, en þarna opinberaðist það hvernig þessi ríkisstjórn vinnur. Ríkisstjórnin þykist vera að fara af stað með eitthvert plagg sem drög að nýrri stjórnarskrá en það er allt tekið upp úr pólitískum stefnuyfirlýsingum ríkisstjórnarflokkanna. Það mætti halda að þau væru að ruglast á þjóðaratkvæðagreiðslu og þingkosningum því að í þingkosningum er kosið um stefnuskrá.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi sérfræðingateymi sem á að fara yfir hvað tillögur stjórnlagaráðs þýða. Þær hafa verið ræddar hér í þinginu og er augljóst að menn skilja þær ekki á sama hátt. Alltaf þegar við erum í lagasetningu, ég tala ekki um þegar lagðar eru fram tillögur um stjórnarskrána, hljóta menn að skoða það mjög vel hvað hver breyting þýðir. Það hefur ekki enn verið gert. Núna er verið að kalla menn saman í þá vinnu. Hefði ekki verið nær að einhver hefði sagt: Heyrðu, eigum við ekki að byrja á því? Þegar við erum búin að vinna þá vinnu þá stígum við næsta skref. Ekki þessi ríkisstjórn. Hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er búin að sitja yfir þessu máli lon og don í fleiri mánuði og ekki er enn búið að ljúka við þessa grunnvinnu, sem er algerlega fáheyrt. Hv. þingmaður nefndi fleiri spurningar. Önnur spurningin er: „Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði náttúruauðlindir sem ekki eru í einkaeigu lýstar þjóðareign?“ Sérfræðingar hafa skrifað greinar um mismunandi skilning á hugtakinu þjóðareign. Það er ekki til nein óumdeild skilgreining á því hugtaki, því fer víðs fjarri. Fræðimenn hafa til dæmis skrifað á þann veg að hugtakið þjóðareign megi til dæmis nota um íslenska landsliðið. Er það það sem átt er við? Ég hef ekki hugmynd um það. Ég get ekki ímyndað mér að því sé öðruvísi fyrir komið hjá því fólki sem á að taka afstöðu til þess, sem er þjóðin. „Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um þjóðkirkju á Íslandi?“ Hvað þýðir það? Ef menn segja nei við því, hvað á þá að gera? Á þá kannski að setja í stjórnarskrá ákvæði um að þjóðkirkja megi aldrei vera í landinu? Er það það sem á að setja inn? Hægt er að túlka það með ýmsum hætti og í raun allar aðrar spurningar nema spurningu nr. 5.

Virðulegi forseti. Það skiptir miklu máli þegar Alþingi tekur þá ákvörðun að leita til þjóðarinnar um leiðbeiningu í máli að allur undirbúningur að slíku sé mjög vandaður. Það getur aldrei orðið þannig að slíkt sé gert í bráðræði eða illa undirbúið vegna þess að það má öllum ljóst vera að almenningur lætur ekki bjóða sér það til lengdar að frá Alþingi streymi mál til atkvæðagreiðslu á meðal þjóðarinnar sem ekki eru nægjanlega vel undirbúin. Þetta mál, virðulegi forseti, er ekki nægjanlega vel undirbúið. Það hefur komið fram í umræðu á þinginu. Smám saman hafa komið fram gallar á undirbúningnum, gallar á málinu sjálfu. Bent hefur verið á að spurningarnar séu ekki nægilega skýrar og það er vegna þess að við höfum gefið okkur tíma til að ræða þetta í þingsal. Nú kann vel að vera að margir séu óþreyjufullir eftir því að Alþingi klári þetta mál, gott og vel. En það skiptir miklu meira máli að Alþingi vandi vinnu sína og skili frá sér þannig tillögum að hægt sé fyrir þjóðina að taka afstöðu. Það sem meira er þá verður niðurstaða þjóðarinnar að vera þannig þegar þingið fær hana til sín að hægt sé að vinna með hana. Ég hef meðal annars áhyggjur af því, virðulegi forseti, hvernig við sjáum það fyrir okkur þegar kosið hefur verið um sjálf drögin, þ.e. hvort þau verði lögð til grundvallar, ekki með eða móti þeim í eitt skipti fyrir öll heldur hvort þau verði lögð til grundvallar, hvað sem það þýðir. Hvað ef það verður mjög mjótt á mununum, ef það verður rétt sjónarmunur á milli þeirra sem vilja það og hinna sem vilja það ekki? Hvað þýðir það fyrir okkur alþingismenn þegar við setjumst niður og reynum að klára þá vinnu að breyta stjórnarskránni á þessu kjörtímabili? Hvaða leiðsögn verður fólgin í því, virðulegi forseti? Hvaða leiðsögn verður fólgin í því ef skammt verður á milli fylkinga hvað varðar þær spurningar sem lagðar eru fram, eins og spurninguna sem snýr að því hvort menn vilji persónukjör í meira mæli? Hvað ef það verður stutt þar á milli og við þurfum að túlka hvað átt sé við með „meira mæli“? Svona er hægt að halda áfram. Það sem er alvarlegt í þessu er að verið er að senda þau skilaboð til almennings að kosið verði með eða á móti stjórnarskránni, það verði kosið um stjórnarskrána. Ég hef áður gert að umtalsefni í ræðustól þingsins þær skeytasendingar sem við þingmenn höfum fengið, bæði í tölvupóstum og í símaskilaboðum, þar sem farið er fram á að fá að kjósa um stjórnarskrána. Mér finnst vont að sjá hversu margir hafa verið blekktir með þessum málflutningi og halda að það standi til að kjósa um stjórnarskrána, með eða á móti henni. Slík kosning er ekkert á leiðinni og það er ekki verið að leggja upp með slíkri kosningu. Það er verið að leggja upp með einhvers konar skoðanakönnun og því miður ekki vel undirbúinni. Það er eðlilegt að við þingmenn tökum okkur góðan tíma til að kalla fram þá galla sem eru á málinu í þeirri von að brugðist verði við þeim og það verði þannig úr garði gert að þjóðin geti tekið afstöðu til ákveðinna spurninga og til ákveðinna efnisþátta í þessu máli. Ég hef rætt töluvert um hugtakið þjóðareign, hvað það þýðir og hvað það þýðir ekki, og hef velt því upp hvers vegna í ósköpunum það orðalag er ekki notað í þeim spurningum sem leggja á fyrir þjóðina ef hugmynd stjórnlagaráðs var sú að um væri að ræða ævarandi ríkiseign. Hvers vegna er verið að vinna með hugtak sem hefur svo óljósa merkingu og hvers vegna í ósköpunum á að leggja upp með það í stjórnarskrá, grunnlögum landsins? Ég ætla mér að ræða það síðar því að tími minn er á þrotum. Ég vildi nefna þetta varðandi atkvæðagreiðsluna því að mér finnst það skipta máli. Síðan eigum við eftir að ræða auðlindahugtakið, hvernig við ætlum að taka það inn í stjórnarskrána, hvað það þýðir og samspil þess við þá ákvörðun ef við Íslendingar ætlum að koma auðlindamálum okkar þannig fyrir að allar auðlindir sem ekki eru í einkaeigu verði í ævarandi ríkiseign. Þá þurfum við að leggja mat á það og skilja það og leggja fyrir þjóðina 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Þetta vandamál hefur komið upp í umræðunni vegna þess að þetta verður ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla. Ef munurinn verður lítill, hvernig verður þá farið með úrslitin? Við vitum að ríkjandi meiri hluti í þinginu, ásamt þingmönnum Hreyfingarinnar, vill sjá þetta mál fara áfram þannig að ef það verður fellt með örlitlum mun getur ríkisstjórnin réttlætt það fyrir sér að halda samt áfram með málið vegna þess þjóðaratkvæðagreiðslan hefði bara verið ráðgefandi. Ég minni t.d. á tvær atkvæðagreiðslur sem voru ráðgefandi. Það var álverskosningin í Hafnarfirði. Í þeirri atkvæðagreiðslu hjá bæjarbúum var lítill munur. Nei-ið varð ofan á, þeir vildu ekki stækkun en samt standa Hafnfirðingar frammi fyrir því að álverið stækkaði. Svo er það náttúrlega flugvallarkosningin þar sem við Reykvíkingar gengum að kjörborðinu og spurningin var: Vilt þú Reykjavíkurflugvöll burt úr Vatnsmýrinni 2016? - og lítill meiri hluti sagði já, en flugvöllurinn er ekkert að fara. Þetta eru tvö skýr dæmi um það hvernig meiri hluti hjá sveitarfélögum og ríki geta farið með úrslit ráðgefandi atkvæðagreiðslu, þ.e. eins og þeim sýnist. Það er þetta sem við tökumst nú á um og þess vegna er maður hræddur um að meiri hlutinn komi til með að beita valdi sínu þó að nei-ið yrði ofan á og fyrsta spurningin um hvort tillögur stjórnlagaráðs eigi að liggja til grundvallar yrði felld. Ekki fór ríkisstjórnin að bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um Icesave, svo mikið er víst. Það var varla þornað blekið á þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu þegar hæstv. þáverandi fjármálaráðherra, Steingrímur J. Sigfússon, 

Virðulegi forseti. Auðvitað hefði átt að halda þannig á þessu máli að sú tillaga sem á að senda til þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu væri vel undirbúin, t.d. hefði átt að vera búið að vinna þá vinnu sem sérfræðinganefndinni er ætlað að vinna þannig að það lægi nákvæmlega fyrir þegar Alþingi afgreiddi málið frá sér hvað stæði til að senda til þjóðarinnar í atkvæðagreiðslu. Eftir því sem spurningarnar eru óljósari því meira svigrúm hafa stjórnvöld til að túlka niðurstöðu ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er ekki hægt að neita því og ég hef ekki heyrt stjórnarliða, hv. þingmenn, neita því af neinni sannfæringu. Ýmsar af þeim spurningum sem hér er verið að leggja upp með eru enn býsna loðnar þegar kemur að því að lesa út úr þeim einhver skilaboð til okkar í þessari stjórnarskrárvinnu. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður nefnir að dæmi eru um atkvæðagreiðslur eins og þær sem hún nefndi sérstaklega þar sem niðurstaðan hefur síðan orðið önnur en varð í atkvæðagreiðslunni sjálfri. Það er þetta sem ég á við með því að ekki eigi að fara fram með málið með þessum hætti. Ég tel að verið sé að grafa undan því mikilvæga tæki sem atkvæðagreiðslur hjá almenningi eru, þjóðaratkvæðagreiðslur eða íbúakosningar innan sveitarfélaga, ef það gerist aftur og aftur að sú niðurstaða sem þar fæst skiptir í sjálfu sér litlu sem engu máli. Það er ábyrgðarhlutur fyrir okkur stjórnmálamenn, sem erum að ræða um stjórnarskrána, grunnlög samfélagsins, að verið sé að leggja upp með það að senda til þjóðarinnar - ég verð að segja eins og er, virðulegi forseti, hálfbakaðar hugmyndir og um margt illa fram settar spurningar. Ætlast er til að þjóðin taki afstöðu til allra tillagna sem koma frá stjórnlagaráði, 

Virðulegi forseti. Ég þakka þetta andsvar. Það var hugmyndin hjá fulltrúum stjórnlagaráðs að tillögur þeirra færu óbreyttar til þjóðarinnar til atkvæðagreiðslu og þar með var talið að búið væri að uppfylla það skilyrði að sem flestir kæmu að málinu og komast að hver vilji þjóðarinnar væri. Við skulum átta okkur á því að ríkisstjórnin guggnaði á því að fara með þetta beint í þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þess meðal annars að þessar tillögur hafa verið gagnrýndar svo mikið, að minnsta kosti hluti þeirra. Ég er sammála þingmanninum um að það sem verið er að fara af stað með núna er illa unnið og ekki endanlegt plagg. Þess vegna væri svo mikilvægt - ég er að skoða hvort það þýði eitthvað með þann vonlausa meiri hluta sem starfar í þinginu - að fara fram með breytingartillögu á þessu máli sem mundi kveða á um að þegar þingið hefði fjallað um stjórnarskrána samhliða tillögum stjórnlagaráðs og smíðað frumvarp sem eitthvert vit væri í og stæðist þokkalega fyrir dómstólum yrði endanlegt plagg borið undir þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu í næstu alþingiskosningum. Eins og þingmaðurinn kom inn á þá útþynnir það þjóðaratkvæðagreiðslur eða íbúakosningar þegar fólk er hálfplatað á kjörstað og útþynnir þær það mikið að fólk hættir fyrir rest að nenna að fara á kjörstað af því að í fyrsta lagi veit það að ekki verður farið eftir niðurstöðunni vegna þess að kosningin er ráðgefandi og í öðru lagi vegna þess að það er ekki verið að kjósa um endanlegt plagg. Það er verið að leika einhvern millileik. Mig langar að spyrja hv. þm. Illuga Gunnarsson hvað honum finnist um það 

Virðulegi forseti. Þegar kemur að þeirri spurningu hvaða gildi þetta mál hefur fyrir núverandi ríkisstjórn finnst mér það nokkuð markast af því hvernig staðið hefur verið að öllum undirbúningi þess. Ég verð að segja eins og er að við hljótum að gera kröfu til ríkisstjórnarmeirihlutans á þingi að öll þau verk sem unnin eru og snúa að breytingum á stjórnarskránni séu unnin af aga, festu og nákvæmni og litið sé til allra þeirra þátta sem mögulega geta komið upp hvað þessa hluti varðar og þeir séu unnir í samstarfi og samvinnu til að ekki verði rofin sú þjóðfélagssátt sem stjórnarskráin hvílir á. Ég hef tekið eftir því í þeirri umræðu sem hefur farið fram um umræðuna á þinginu - maður skoðar hvað er verið að tala um í fjölmiðlum - þá beinist öll athyglin að þeim tíma sem umræðan tekur á þingi. Það er furðulegt að fylgjast með því í ljósi þess máls sem hér er verið að ræða. Ég efast um að víða sé það svo, í það minnsta ekki á Vesturlöndum, að mönnum þyki nauðsyn að keyra í gegnum þjóðþing breytingar á stjórnarskrá og geri athugasemdir við það að þingmenn tjái sig um þær breytingar. Ég hef ekki lokið yfirferð minni yfir þær spurningar og þau hugtök sem um er að ræða. Ég á ýmislegt ósagt og vil fá að geta sagt það hér þannig að mín sjónarmið hafi komið fram. Til þess var ég kosinn á þing. 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér þjóðaratkvæðagreiðslu um nokkur álitamál þar sem framkvæmdarvaldið vill fá skorið úr um efni þess sem drög að nýrri stjórnarskrá geyma. Ég nefndi hér í ræðu um helgina í samhengi við það að ég var að tala um að umboð þeirra sem sátu eða voru kosnir á stjórnlagaþing upphaflega væri ekki mjög sterkt og nefndi þar sem dæmi að efsti maður hefði fengið 3% af atkvæðum kosningarbærra manna. Ég verð að biðjast afsökunar á þeirri vitleysu sem ég gerði þarna, þetta var ekki rétt farið með og einhvern veginn hafði þetta stimplast inn í hugann á mér. Það er því rétt að fara aðeins yfir hvernig kosning þetta var. Það voru um 86 þús. manns sem kusu í þessari kosningu. Hver af þessum 86 þúsundum kaus 25 sinnum þannig að greidd atkvæði í þessari kosningu voru 2 millj. og 150 þúsund. Af þeim atkvæðum sem voru greidd þarna, ekki af öllum atkvæðum sem allir hefðu getað greitt, voru 1,3% greidd þeim efsta, eða hann fékk 1,3% atkvæða frá 28 þús. mönnum, svo þessu sé haldið rétt til haga. Af kosningarbærum mönnum, ef maður reiknar þetta eins og ég taldi mig vera að tala um vegna þess að ég hafði einfaldlega tekið þessa tölu upp eftir einhverjum öðrum og hafði ekki farið í að reikna það sjálfur, væru þetta samkvæmt þeirri talningaraðferð í kringum 13% atkvæða kosningarbærra manna sem er stigsmunur en ekki eðlismunur á þeirri endurspeglun að þeir sem voru kosnir til stjórnlagaþings höfðu ákaflega veikt umboð. Þetta var bara til að leiðrétta þessa klaufavillu sem ég gerði hér í ræðu og ég vona að engum hafi orðið alvarlega meint af. Það sem mig langar að tala um það sem eftir lifir ræðutímans, þó að það sé stutt, mig langar aðeins til að opna á eitt hugðarefni sem ég mun tala ítarlega um síðar í kvöld og það er þetta að snöggbreyta stjórnarskrá eins og hér er verið að gera, þ.e. að taka stjórnarskrá lýðveldisríkis og endurskrifa hana algjörlega frá grunni. Ég er þeirrar skoðunar að stjórnarskrár eigi að þróast hægt og bítandi með tímanum og að breytingar sem gerðar eru á stjórnarskrá, hvert einasta orð, verði að vera gríðarlega vel ígrundað. Það er algjörlega ljóst að með því að nota þá aðferð sem hér er verið að nota er verið að bjóða heim hættunni á að það séu mistök í grunnlögunum og að stjórnarskráin geti ekki þjónað sem þau grunnlög sem hún á að vera fyrir lýðræðisþjóð eins og Ísland við ákvörðun þess hvort brotið hafi verið á stjórnarskrárbundnum réttindum þegnanna eða ekki. Ég mun tala betur um þetta í síðari ræðu en ég vara mjög við því að snöggbreyta um stjórnarskrá eins og margir hér virðast vilja og að þetta verði ígrundað mun betur og gert mun hægar. En með því er ég ekki að segja að ekki megi breyta stjórnarskránni. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni fyrir ræðuna. Ég tek undir þetta í upphafi ræðunnar þegar hann fór yfir hvað það var dræm kosningaþátttaka í stjórnlagaþingskosningunni. Þetta var sögulegt lágmark í þessu gamla lýðræðisríki að það voru rétt rúm 30% atkvæðisbærra manna sem mættu á kjörstað. Svo fór hann yfir það að dreifnin var svo mikil á atkvæðum því að það voru 525 einstaklingar í framboði. Dreifnin var svo mikil að þeir sem hlutu efstu sætin voru með ótrúlega lítið fylgi á bak við sig. Það er sérstaklega skrýtið að hugsa til þess að þingmenn og Alþingi varð fyrir hótunum frá þessu fólki í þá átt að ef við mundum ekki taka þær tillögur sem var skilað til þingsins og gera þær að okkar mundu þessir sömu aðilar fara í framboð til Alþingis. Ég sagði alltaf gott og vel, maður lætur ekki svona hótanir hafa áhrif á sig. En það gerðist eitthvað þarna, virðist vera, og það virðist hafa hlaupið út svo mikil heift á milli stjórnlagaráðsfulltrúanna og stjórnvalda og síðan Hæstaréttar því að Hæstiréttur úrskurðaði kosningarnar ógildar, eins og við munum. Var ég búin að vara við því löngu áður en Hæstiréttur úrskurðaði það og hafði skrifað blaðagreinar og annað vegna þess að lögin voru flækt svo mikið. Varðandi 26. gr. sem þingmaðurinn nefndi þá hafa Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur verið lengi saman í ríkisstjórn og borið gæfu til þess að fara fram með stjórnarskrárbreytingar í sátt eins og þegar mannréttindakaflinn var settur inn í stjórnarskrána 1995. Það voru nánast komin drög að breytingartillögum fyrir þarsíðustu kosningar undir forustu Jóns Kristjánssonar framsóknarmanns en þá var það Samfylkingin sem stoppaði það og ekki var farið af stað með það vegna þess að ekki var meiri hluti fyrir því á þinginu. Hvað finnst þingmanninum um þá ósátt sem þetta mál er nú komið í?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að stjórnarskrá eigi að endurspegla einhvers konar sáttmála milli borgaranna og að stjórnarskrá eigi að þjóna sem grunnlög í þessum sáttmála. Með því að fara þá leið sem ríkjandi vald hefur kosið, þ.e. að gera þetta í slíkri ósátt sem verið er að gera þetta, er ég hræddur um að sú stjórnarskrá sem út úr því kemur geti ekki orðið langlíf, hún getur ekki orðið eitthvað sem við getum litið á sem sáttmála okkar á milli og sáttmála borgaranna heldur verður hún, þangað til henni verður væntanlega breytt aftur, alltaf bitbein milli ólíkra skoðana. Ég tel að það sé til mjög mikils að vinna að ná einhvers konar sátt um stjórnarskrá og að sem flestir geti sameinast um stjórnarskrá. Mér finnst ríkjandi valdhöfum hafa mistekist hrapallega að ná fram þessu grundvallarmarkmiði sem á að vera með stjórnarskrá. Meðal annars út af því leggst ég svo mjög gegn þessari afgreiðslu og þeim drögum sem liggja eftir stjórnlagaráð.

Virðulegi forseti. Þingmaðurinn telur að stjórnarskrá sem er unnin í svona mikilli ósátt við þing og þjóð geti ekki orðið langlíf. Ég tek undir það en það er grunnstef hverrar stjórnarskrár í lýðræðisríki að horft sé til langs tíma og til dæmis að mannréttindi séu tryggð til langs tíma í gegnum stjórnarskrá. Það verður fullkomin upplausn hér á landi ef ríkisstjórninni, með aðstoð ráðherralausrar Hreyfingar og stuðningi hv. þm. Guðmundar Steingrímssonar, tekst að koma í gegnum þingið einhverjum drögum að frumvarpi sem þau ætla svo að láta reyna á í atkvæðagreiðslu eftir kosningar ef þetta fer svona í gegn. Ef þetta verður sett fram með þessum mikla ófriði verður hér mikil upplausn, ég tala nú ekki um ef skoðuð eru þau drög sem stjórnlagaráð skilaði af sér varðandi til dæmis mannréttindin. Árið 1995, eins og ég nefndi áðan, var settur í stjórnarskrána mannréttindakaflinn sem hefur reynst vel og er komin mjög góð dómaframkvæmd á. Það vita nokkurn veginn allir hvaða rétt þeir hafa og hvaða kröfur þeir geta gert á hendur ríkinu. Til dæmis verður það allt saman sett í uppnám þannig að það er eins og þeir vinstri menn sem eru nú við stjórn landsins átti sig ekki á því hvert hlutverk stjórnarskrár er í lýðræðisríki. Það var farið af stað með hina svokölluðu búsáhaldabyltingu. Hv. þingmenn Vinstri grænna meðal annars stjórnuðu því, það hefur komið á daginn og lögreglan hefur vitnað um það. Ég hef oft sagt að þetta hafi tæpast verið búsáhaldabylting, þetta er langtum líkara valdaráni sem virðist hafa orðið, því að það kapp sem þessi ríkisstjórn hefur lagt 

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi hitt þarna naglann á höfuðið. Það er eins og margir séu hreint ekki alveg með það í kollinum til hvers stjórnarskrá er og hvaða hlutverki hún gegnir. Ég nefndi áðan í svari við andsvari að stjórnarskrá væri sáttmáli borgaranna, væri grunnlög í lýðræðisríki. Eins og drögin eru, sem við sjáum liggja fyrir núna, er miklu frekar um stefnuyfirlýsingu að ræða, réttindin sem hafa verið skrifuð inn í þau drög eru af þeim toga að þau munu skapa stórkostleg vandræði þegar kemur að dómaframkvæmd. Við verðum að muna að stjórnarskráin er til þess að verja grunnréttindi borgaranna. Þegar við komum að atriðum eins og að allir hafi rétt til lífs, minnir mig að það hljómi, eða að allir hafi rétt til þess að lifa með reisn, og einhverjum finnst hann ekki lifa með reisn, getur hann þá með réttu haldið því fram að um stjórnarskrárbrot sé að ræða og farið til dómstólanna? Nei, ég held ekki. Ég held að það að halda inni almennri lýsingu á einhverjum réttindum sem hafa ekki lagalegan grunn þynni út önnur réttindi sem eru gríðarlega mikilvæg og hefur verið barist fyrir í gegnum aldirnar, frá upplýsingunni getum við sagt. Á þessum grunni er ég á móti því hvernig stjórnarskráin hefur verið endurskrifuð.

Hæstv. forseti. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þingmanns áðan að hann var að fjalla um aðdragandann að stjórnlagaþinginu. Hann fór aðeins yfir það að menn sem þar voru kjörnir hefðu ekki fengið mjög sterkt umboð. Hann fór aðeins yfir atkvæðavægið enda var þetta ákaflega flókið kosningakerfi, ég held að allir hafi verið sammála um það. Svo misfórst ýmislegt í framkvæmdinni, enda var kosningin dæmd ógild, og það má eiginlega segja að í kjölfarið hafi þetta mál farið í afar óheppilegan farveg. Þeir sem vildu svo gjarnan að stjórnlagaþing hefði fengið umboð og að kosningin hefði heppnast vel ákváðu einhvern veginn að ýta því til hliðar að allt hefði farið úrskeiðis og settu meiri þrýsting á að flýta málinu. Vinnubrögðin hafa eiginlega verið með ólíkindum síðan. Við sáum það á þeim spurningum sem við erum búin að ræða í þessari umræðu, þessum sem meiri hlutinn sendi frá sér, að landskjörstjórn breytti þeim eiginlega öllum. Engu að síður standa eftir mjög umdeilanlegar spurningar sem erfitt er að átta sig á hvað muni þýða. Þingmaðurinn kom einnig inn á að það væri ekki gáfulegt að fara með svona breytingar á stjórnarskrá í snögga samsuðu, og ég ætla aðeins að koma inn á það á eftir, en í ljósi þess hver staða málsins er í dag langar mig að heyra hvað þingmaðurinn teldi eðlilegast að við gerðum núna við málið. Það er komin þessi tillaga frá meiri hlutanum. Á sama tíma er búið að ráða eina sjö sérfræðinga til að fara yfir málið. Hvert telur þingmaðurinn 

Virðulegi forseti. Þetta er algjör grundvallarspurning. Ég er þeirrar skoðunar að einhvern veginn verðum við að ná okkur út úr þeim ógöngum sem er búið að koma þessu máli í. Ég er ekki viss um að sú spurningakönnun sem hér er verið að leggja til hjálpi málinu á nokkurn hátt. Við ættum að fá okkar helstu sérfræðinga, jafnvel einhverja sérfræðinga erlendis frá, til að fara yfir stjórnarskrána, merkja við það sem gæti þarfnast breytinga við og annað slíkt, bera það saman við þá miklu vinnu sem stjórnlagaráð hefur þegar farið í gegnum og þá gætum við breytt í samræmi við það þeim hlutum sem þarfnast breytinga við. Það að endurskrifa þetta allt saman, bæta inn öllum þessum óáþreifanlegu réttindum sem ég hef nefnt hérna, rétti til að lifa með reisn og þess háttar, kemur ekki til greina. Slíkt ætti að taka út. Ég held að það væri hægt að ná ágætissamkomulagi í þinginu um slíka málsmeðferð. Þrátt fyrir að þetta mál sé keyrt áfram af hörku gera margir stjórnarliðar sér grein fyrir því að þessi málsmeðferð gengur ekki upp og það sama á við um þetta mál. Það er ekki okkur á Alþingi til framdráttar hvernig staðið hefur verið að þessu öllu saman.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni fyrir að lýsa sýn sinni á málið. Hann kom aðeins inn á það í ræðu sinni um þessa snöggu samsuðu, þ.e. að gjörbreyta stjórnarskránni og skrifa hana upp á nýtt - af því að það hafa verið rifjaðar upp einhverjar kosningaauglýsingar í fjölmiðlum í dag vil ég nefna að það var sannarlega skoðun okkar framsóknarmanna að í kjölfarið á því hruni sem varð og öldurótinu í samfélaginu að skynsamlegt væri að taka málið úr þessum farvegi og kjósa til stjórnlagaþings. Við vorum hins vegar með þær hugmyndir að fólk ætti að fá nægan tíma til þess. Reyndar held ég að talað hafi verið um sex mánuði eða jafnvel eitt ár. Stjórnlagaráðið sem skipað var fékk engan þann tíma og því varla hægt að ætlast til þess að þaðan hafi komið nægilega íhugað plagg. Margt er þar áhugavert en ég tek undir það sem hefur komið fram hjá hv. þingmanni sem og öðrum að þar er líka ýmislegt sem ég tel alls ekki búið að íhuga nóg. Ég er því sammála hv. þingmanni um að það þurfi einhvern veginn að höggva á þennan hnút og taka málið þá út úr því ferli sem það er í núna. Ég hef ekki sagst vera á móti því að þjóðin væri spurð einhverra lykilspurninga. Ég er bara ekki viss um að þessar fimm eða sex spurningar sem meiri hlutinn er með séu lykilspurningar. Það vantar til að mynda spurningar um valdsvið forsetans. Það vantar spurningar um samninga við önnur ríki, fullveldisafsal og annað í þeim dúr sem kom til dæmis ekki fram á þjóðfundinum. Ég hefði talið eðlilegt að við færum í að skoða það betur. Það væri áhugavert að þingmaðurinn gæti þá velt því fyrir sér í seinna svari við mig nákvæmlega hvernig þetta gerðist eða hvort við eigum að leyfa 

Virðulegi forseti. Í þessum spurningum er spurt um þjóðkirkjuna, jafnt atkvæðavægi og annað slíkt en spurningarnar eru loðnar og mjög opnar þannig að það er alls ekki ljóst hvaða umboð fæst raunverulega frá þjóðinni miðað við þau svör sem hægt er að gefa. Skýrasta spurningin er um þjóðaratkvæðagreiðslu, hvernig menn sjá fyrir sér hvernig kalla eigi til þess að farið verði í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er kannski skýrasta spurningin en hinar eru mjög opnar og loðnar og það sem ég er ansi hræddur um er að valdhafarnir geti í umboði svara við þessum spurningum gert hvað sem þeir vilja við þessa liði og alltaf vísað í einhvern þjóðarvilja. Ég held að það yrði hrein og klár blekking en eins og ég sagði í fyrra andsvari mínu og ítreka enn og aftur er sumt sem þarfnast lagfæringa og einhverju þarf að bæta inn í núverandi stjórnarskrá. Þetta verður allt saman að gera í sátt og það verður að vera einhver eiginlegur tilgangur með því. Þetta er ekki stefnuyfirlýsing eins og núverandi drög bera með sér heldur eru þetta grunnlög fyrir lýðveldið Ísland.

Hæstv. forseti. Í þeim umræðum sem hér hafa farið fram um þetta dagskrármál hefur víða verið komið við en það er eitt atriði sem ég vildi gera sérstaklega að umtalsefni í þessari ræðu vegna þess að ég hef orðið þess var í samtölum við fólk utan þings að það er eins og það átti sig ekki alveg á hvaða áætlanir eru í gangi af hálfu hv. meiri hluta um þetta mál. Til að reyna að gera langa sögu stutta er auðvitað um það að ræða að þessi tillaga sem slík gengur út á þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekinn spurningapakka eins og oft hefur komið fram hér og menn geta velt fyrir sér hvort um eiginlega þjóðaratkvæðagreiðslu sé að ræða eða skoðanakönnun í einhverju öðru formi. Hvað sem því líður er mikilvægt að menn hafi í huga að á sama tíma og þjóðaratkvæðagreiðsla á að vera í undirbúningi og umræður eiga að fara fram um efni hennar er ætlunin að í gangi verði vinna á vegum hóps sérfræðinga, það má víst ekki tala um að þarna sé um nefnd að ræða eða neitt slíkt, en af hálfu meiri hlutans í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur verið rætt við hóp lögfræðinga sem margir hverjir hafa sérþekkingu á sviði stjórnarskipunarréttar eða á öðrum réttarsviðum sem reyna kann á í þessu sambandi. Þeir eiga að því er virðist að skila niðurstöðum sínum, úrvinnslu á tillögum stjórnlagaráðs, á svipuðum tíma og þjóðin á að taka afstöðu til tillagna stjórnlagaráðs í þjóðaratkvæðagreiðslu. Frá öllum mögulegum sjónarhornum er þetta nokkuð sérkennilegt, sérstaklega vegna þess að þetta leiðir í ljós að á þeim tímapunkti þegar þjóðaratkvæðagreiðslan fer fram eru tillögurnar sem verið er að greiða atkvæði um í raun orðnar úreltar vegna þess að einhver tilgangur hlýtur að vera fólginn í því að fá þessa lögfræðinga til verksins. Það hlýtur að vera ætlunin að þeir geri eitthvað. Hvað sem þetta eitthvað á að vera hlýtur það að leiða til breytinga á tillögum stjórnlagaráðs þannig að með því að setja upp tvo ferla sem eiga að eiga sér stað á sama tíma er verið að setja málið í eiginlega enn þá meiri upplausn og gera það óskýrara en ella. Menn hafa velt svolítið fyrir sér hvað þessir ágætu lögfræðingar eigi að gera. Þeir eiga væntanlega að takast á við lögfræðilega ágalla á tillögum stjórnlagaráðs og ég velti fyrir mér hvað það ætti að vera. Miðað við þá gagnrýni sem hefur komið fram opinberlega kynni það að vera óskýr hugtakanotkun. Ef sérfræðingarnir fara að vinna í því að reyna að skýra þessa hugtakanotkun getur verið harla stutt í að breytingar á textanum verði ekki smávægilegar heldur verulegar því að hugtakanotkunin er auðvitað lykilatriði í þessu sambandi. Hvað eiga sérfræðingarnir að gera þar sem þeir rekast á mótsagnir í tillögunum, þar sem einstök ákvæði rekast á? Væntanlega þurfa þeir að breyta einhverju. Það felur í sér breytingar á textum stjórnlagaráðs. Hvað eiga sérfræðingarnir að gera ef þeir verða varir við árekstur ákvæðanna við alþjóðlega sáttmála? Talað er um að þeir eigi að lagfæra það. Það hlýtur að leiða til einhverra breytinga. Síðast en ekki síst er rétt að geta þess að það hefur verið gagnrýnt að í mörgum ákvæðum tillagna stjórnlagaráðs sé um að ræða almennar og óljósar stefnuyfirlýsingar sem hafi óljós réttaráhrif og ef lögfræðingarnir eiga að vinna vinnu sína vel hljóta þeir að takast á við það með einhverjum hætti sem hlýtur þá að leiða til enn frekari breytinga á tillögum stjórnlagaráðs. Síðan er rétt að hafa í huga að það hefur verið nefnt í umræðum að þessir ágætu sérfræðingar eigi líka að lagfæra greinargerð með einstökum ákvæðum. Það getur verið nokkuð tyrfið þegar um er að ræða slíka texta vegna þess að þeir geta haft veruleg áhrif á það hvernig hinn eiginlegi stjórnarskrártexti er túlkaður. Það er því ljóst að ef einhver meining er með því að láta þessa ágætu sérfræðinga vinna sína vinnu vel hlýtur það að leiða til verulegra breytinga 

Hæstv. forseti. Mig langar að spyrja hv. þm. Birgi Ármannsson út í þann þátt ræðu hans er varðar aðkomu þessara lögfræðilegu sérfræðinga og hvað honum finnist um það að á sama tíma og þeir séu ráðnir til verks, sem ég tek undir með hv. þingmanni að sé aðeins óráðið hvernig þeir eiga að vinna, séum við að leggja til að hér fari fram ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla um tillögur sem eru sumar hverjar alla vega mjög umdeildar. Tillögurnar sem komu frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar voru þess eðlis að landskjörstjórn lagði til breytingar sem lagt er til í nefndarálitinu teknar verði upp. Það sem hefur staðið svolítið í mér og ég hefði áhuga á að heyra álit hv. þingmanns á er: Hvað gerist í haust varðandi þessar tillögur og jafnvel einhverjar þær breytingartillögur sem lagðar hafa verið fram, sem eru yfir 20 talsins? Um þær verða greidd atkvæði og auðvitað vitum við ekkert hver niðurstaðan verður. Í hverju mun að mati hv. þingmanns vinna sérfræðinganna felast þangað til þjóðaratkvæðagreiðslan verður og þegar hún er búin? Það er kannski stóra málið og við þurfum að fara að velta fyrir okkur hvað tekur þá við. Hvernig á að meta niðurstöðu þeirrar atkvæðagreiðslu? Verða þá sérfræðingarnir hafðir áfram með í ráðum til að túlka þær niðurstöður fyrir meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar? Hvernig á það að hljóma og ríma saman við það að tillagan fari síðan óbreytt til þjóðarinnar? Ég sé ekki alveg hvernig það á allt að ríma saman.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson spyr hér mjög mikilvægra spurninga en ég er alveg örugglega ekki rétti maðurinn til að svara því vegna þess að hvað varðar framkvæmd málsins og hvernig þetta er hugsað get ég litlu við það bætt sem áður hefur komið fram. Ég horfi þannig á þetta, miðað við þær upplýsingar sem fram hafa komið af hálfu talsmanna meiri hlutans í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að þarna eigi að vera um tvo aðskilda ferla að ræða; annars vegar þjóðaratkvæðagreiðslu sem verði fyrir 20. október, hún á að snúast annars vegar um tillögur stjórnlagaráðs eins og þær líta nú út óyfirfarnar, eins og þær komu frá stjórnlagaráði á síðasta ári, og svo einhverjar viðbótarspurningar eins og hv. þingmaður gat um. Óyfirförnu tillögurnar og viðbótarspurningarnar á sem sagt að kynna og ræða fram á haustið. Svo á að efna á til þjóðaratkvæðagreiðslu sem skilar einhverjum niðurstöðum. Ég veit ekki hvort hugsunin er að það verði í september eða október, í tillögunni segir bara að það verði fyrir 20. október. En á sama tíma á að eiga sér stað sérfræðivinna þar sem þessir ágætu lögfræðingar og ef til vill einhverjir fleiri munu koma að því að lagfæra tillögur stjórnlagaráðs. Sá hópur mun síðan skila af sér í haust, sennilega um svipað leyti og þjóðaratkvæðagreiðslan fer fram, einhverju öðru plaggi en þjóðaratkvæðagreiðslan snýst um. Hvernig sem á málin er litið held ég að menn muni standa uppi með dálítið ruglingsleg og misvísandi skilaboð í haust. Ég hef áhyggjur af því að þrætur manna næsta vetur muni að stórum hluta snúast um það að leggja 

Frú forseti. Hv. þingmaður verður að virða það við mig að ég skuli spyrja hann spurninga þar sem hann situr í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd því að ekki er hægt að spyrja þá sem sitja í meiri hlutanum. Þeir hafa ekki sést hér við umræðuna, alla vega ekki það sem af er dagsins og hafa þeir lítt tekið þátt í umræðunni til þessa. Mér finnst mjög mikilvægt að menn velti fyrir sér nákvæmlega hverju þessi ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla á að skila. Ég vitna hér til minnisblaðs sem ég veit að hv. þingmaður þekkir, frá Björgu Thorarensen prófessor sem hún skilaði í nefndina, þar sem stendur, með leyfi forseta: „Nú er til umfjöllunar tillaga um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort tillaga stjórnlagaráðs skuli lögð fram sem frumvarp að nýrri stjórnarskrá eftir að hún hefur verið yfirfarin með tilliti til laga og alþjóðasamninga. Slík atkvæðagreiðsla sem hefur það markmið að leita leiðsagnar frá kjósendum getur ekki komið í staðinn fyrir að þjóðin taki beina afstöðu til nýrrar stjórnarskrár með bindandi niðurstöðu, með öðrum orðum samþykki hana eða hafni henni, eftir að Alþingi hefur samþykkt hana í endanlegri mynd.“ Ég held að það sé líka orðið almennt viðurkennt, þó að ekki heyrist mikið frá meiri hlutanum, að eftir stendur að niðurstaðan verður ekki bindandi. Lagðar verða fram einhverjar spurningar og á sama tíma er verið að vinna aðra vinnu. Eftir því sem hv. þingmaður segir á hún að vera alveg óháð hinni vinnunni. Þá spyr ég aftur, og bið aftur þingmanninn að virða mér það til vorkunnar að ég hef engan annan til að spyrja en hann sem fulltrúa úr stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd.

Er það ósk hv. þingmanns að kallað verði eftir einhverjum meirihlutamönnum?

Ég held að það væri eðlilegt að meirihlutamenn væru hér til svara. Ég ber upp spurningu mína að lokum: Hefur það hafi verið rætt í nefndinni að þessi tvö atriði fari saman? Ég ítreka það, frú forseti, að það væri gott ef hér væru einhverjir meirihlutamenn til að svara fyrir þá stöðu sem er hér uppi, annars verðum við að biðja hv. stjórnarandstöðuþingmenn sem sitja í nefndinni um svör.

Forseti mun gera ráðstafanir til þess að fulltrúar úr nefndinni verði hér viðstaddir umræðuna.

Hæstv. forseti. Ég mun svara hv. þingmanni eftir bestu getu en tek þó aftur fram að ég er alveg örugglega ekki rétti maðurinn til að spyrja þessara spurninga vegna þess að umfjöllun um framhald málsins hefur ekki verið mjög mikil í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Vilji stendur til þess af hálfu meiri hlutans í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að láta vinna frumvarp sem lagt verði fyrir þingið næsta haust. Meiri hlutinn lítur svo á að þetta tvennt sé undirbúningur undir þá frumvarpsgerð, annars vegar vinna sérfræðinganna sem við höfum rætt nokkuð um og hins vegar þessi svokallaða þjóðaratkvæðagreiðsla í haust. Þetta tvennt mundi síðan leiða til þess að kominn væri efniviður sem unnið yrði úr og frumvarp lagt fyrir þingið næsta vetur. Það fer svo bara eftir ákvæðum þingskapa og stjórnarskrár um það hvernig með það er farið. Allt gott um það. Ég vek athygli á því, og það vefst fyrir hv. þm. Sigurði Inga Jóhannssyni eins og fleirum, hvers vegna verið er að efna til atkvæðagreiðslu um tillögur sem annaðhvort verða breyttar eða eru í þann veginn að fara að breytast næsta haust. Það er það sem er óskiljanlegt. Það hefði verið skiljanlegt að láta vinna sérfræðivinnuna fyrst og efna síðan til þjóðaratkvæðagreiðslu eða efna til þjóðaratkvæðagreiðslu og láta sérfræðivinnuna síðan fara fram, en það er auðvitað dálítið mótsagnakennt, svo ekki sé meira sagt, að gera þetta hvort tveggja á sama tíma. Ég verð hins vegar að játa það, eins og ég gerði hér í upphafi, að ég er örugglega ekki rétti maðurinn til að svara nánar um hvernig vinnulaginu er háttað. Ég verð að segja að þrátt fyrir að nokkrum spurningum um það hafi verið svarað hefur það kannski ekki verið 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og þær vangaveltur sem hv. þingmaður var með varðandi fyrirhugaðan starfshóp eða sérfræðingahóp, eða hvað kalla ber þann hóp, og að vinna eigi úr niðurstöðum þess hóps samhliða þjóðaratkvæðagreiðslu. Það skýtur dálítið skökku við að það sé gert samhliða. Ég ætla að vera á sömu nótum og hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson sem benti á það áðan að það væri dálítið sérstakt að verið væri að vinna að þessu samhliða, þ.e. sérfræðingavinnunni og þjóðaratkvæðagreiðslunni. Af því að hv. þingmaður á sæti í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd langar mig að velta því upp við hann um hvað þessi þjóðaratkvæðagreiðsla snýst raunverulega, hver tilgangurinn er með því að setja þetta í þjóðaratkvæðagreiðslu núna þegar sérfræðihópurinn á að vera að störfum. Kann að vera að tilgangurinn sé af einhvers konar pólitískum toga? Kann það að tengjast á einhvern hátt viðræðum ríkisstjórnarinnar við Hreyfinguna og þeirri staðreynd að Hreyfingin sækist eftir því að komast í ríkisstjórn vegna þess að sá flokkur vill ekki fara í kosningar eins og sakir standa? Maður veltir því óneitanlega fyrir sér því að Hreyfingin hefur sagt það opinberlega að þessi þjóðaratkvæðagreiðsla verði að fara fram jafnvel þó að búið sé að benda á að þetta sé ekki þjóðaratkvæðagreiðsla um endanlega stjórnarskrá og enn er það rökstutt með því að fara eigi fram sérfræðivinna þar sem farið verði yfir þetta. Um hvað snýst þessi þjóðaratkvæðagreiðsla? Kann að vera að hún tengist á einhvern hátt 

Hæstv. forseti. Ég hygg að ástæður þess að málið er lagt upp með þeim hætti sem gert er í dag séu fyrst og fremst pólitískar, það snúist ekki um málefnið sem slíkt. Ég held að það séu pólitískar ástæður fyrir því og ég veiti því athygli að þrýstingur á þjóðaratkvæðagreiðslu sem allra fyrst jókst mjög þegar samtöl byrjuðu milli forustumanna ríkisstjórnarflokkanna og Hreyfingarinnar í kringum áramót. Þá má segja að málið hafi svolítið breytt um farveg vegna þess að fram að þeim tíma stóð ég alla vega í þeirri meiningu að ætlunin væri að yfirfara tillögur stjórnlagaráðs, fjalla um þær og eftir atvikum breyta því sem nauðsynlegt væri að breyta áður en efnt yrði til þjóðaratkvæðagreiðslu, vegna þess að það lá svo sem alltaf fyrir af hálfu meiri hlutans að á einhverju stigi máls mundi hann leggja til að efnt yrði til þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Ég stóð í þeirri meiningu að minnsta kosti fram undir eða fram yfir áramót að ætlunin væri að vinna að breytingum og lagfæringum á tillögum stjórnlagaráðs áður en farið væri í þjóðaratkvæðagreiðslu en það er frekar nýtilkomin hugmynd að þetta tvennt eigi að gerast á sama tíma. Eins og hv. þm. Ásmundur Einar Daðason bendir á er það frekar sérkennilegt vegna þess að það þýðir í grunninn að á sama tíma og kallað er til þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögur stjórnlagaráðs einhvern tímann í haust, í september eða október, verða annaðhvort tilbúnar eða alveg við það að verða tilbúnar breytingartillögur frá hópi lögfræðinga sem eiga, eftir því sem mér skilst, að hafa frekar takmarkað umboð, en eins og ég reyndi að koma inn á í ræðu minni hlýtur vinna þeirra að leiða til breytinga sem geta í sumum tilvikum talist umtalsverðar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Það er mjög áhugavert sem fram kemur í máli hv. þingmanns að um það leyti sem þreifingar byrjuðu á milli ríkisstjórnarinnar og Hreyfingarinnar hafi þrýstingurinn á þjóðaratkvæðagreiðslu aukist og þá hafi í rauninni orðið stefnubreyting í starfi nefndarinnar sem fram að þeim tíma hafi unnið að drögum að þeim breytingum sem gera þyrfti á þeim tillögum sem komu frá stjórnlagaráði. Mig langar til að fá þingmanninn til að staðfesta það aftur að þetta hafi verið það sem hann skynjaði í því starfi sem fram fór innan stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Síðan langar mig að velta því upp við hv. þingmann hver raunverulegi tilgangurinn er með þjóðaratkvæðagreiðslu þegar fyrir liggur að nú á að fara að kjósa um drög sem liggja fyrir og nokkrar spurningar sem á að fá álit þjóðarinnar á. Hver er þá tilgangurinn með þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu þegar um gjörbreytt plagg verður að ræða eftir breytingarnar sem gerðar verða á því? Það er auðvitað mjög alvarlegt þegar við erum komin í einhverja pólitíska leiki með stjórnarskrána eingöngu í þeim tilgangi að styrkja meiri hluta ríkisstjórnarinnar hverju sinni. Það blasir auðvitað við að ríkisstjórnin hefur mjög knappan meiri hluta á þingi eins og sakir standa og jafnvel eru þingmenn innan stjórnarliðsins sem ekki styðja hana. Hreyfingin býður núna að verja ríkisstjórnina vantrausti. Finnst hv. þingmanni það ekki mjög sérstakt og í raun alvarlegt að menn skuli vera komnir út í svona hrossakaup með stjórnarskrána? Enginn mælir á móti því að stjórnarskránni sé breytt og að hugsanlega fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla um hana og annað í þeim dúr. En eru þetta ekki svolítið sérstök vinnubrögð þegar 

Hæstv. forseti Ég get ekki annað en tekið undir þær áhyggjur sem hv. þm. Ásmundur Einar Daðason lýsir í ræðu sinni þó að þær séu settar fram í spurningaformi. Ég ætla ekki að fullyrða um tilgang manna með því að breyta um stefnu í þessu en ég held að það sé nokkuð rétt lýsing á því sem fram hefur farið á vettvangi hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að fram eftir vetri beindist vinnan fremur í þá átt að greina og vinna lagfæringar á tillögum stjórnlagaráðs með það að markmiði að þær yrðu betri, yrðu fullbúnar. Í þeim tilgangi áttu sér stað samtöl seint á síðasta ári eða í kringum jól við fulltrúa Lagastofnunar Háskóla Íslands með það að markmiði að þeir tækju að sér það sem kallað var álagspróf á tillögur stjórnlagaráðs með það að markmiði að greina veikleika út frá lögfræðilegum eða lagatæknilegum sjónarhóli. Það varð síðan ákveðin stefnubreyting þegar í ljós kom að Lagastofnun var ekki tilbúin að vinna málið nákvæmlega á þeim forsendum sem meiri hlutinn lagði upp með og horfi ég þá bæði til tímans sem sú vinna átti að taka og hins vegar til umboðs eða verklýsingar. Bara svo að því sé haldið til haga vildi Lagastofnun skoða málin í víðara samhengi en að binda sig bara við tillögur stjórnlagaráðs eins og þær liggja fyrir. Þá var hugmyndinni um álagspróf 

Frú forseti. Við ræðum hér ferli, hvernig tillögur stjórnlagaráðs að stjórnarskrá skuli bornar undir þjóðina. Mér finnst lágmark, af virðingu við stjórnarskrána og af virðingu við kjósendur, að upplýst sé um það hvað fólk á að fara að greiða atkvæði um. Það er lágmark. Ég hef sagt það áður og ætla að endurtaka það, þó að ég sé ekki í málþófi, frú forseti, að mannréttindum má skipta í tvennt. Í fyrsta lagi eru það mannréttindi sem vernda borgarann, einstaklinginn, fyrir öðrum einstaklingum, hópum af einstaklingum og þar með talið sveitarfélögum og ríki. Þessi mannréttindi eru algild, þ.e. eins um alla jörð. Svo eru það mannréttindi þar sem einstaklingurinn á kröfu á aðra einstaklinga. Ég nefni sem dæmi framfærsluskyldu foreldra við barn, framfærsluskyldu sveitarfélaga við öryrkja og aldraða. Þau mannréttindi eru háð landamærum, þau eru ekki eins um allan heim. Efnahagsástandið er misjafnt og gefur stundum ekki tækifæri til þess að gera neitt. Þess vegna held ég að nauðsynlegt sé að hafa mannréttindin í tveim köflum og ég mundi vilja ganga lengra, ég mundi vilja hafa í þriðja kaflanum undantekningar frá þeim mannréttindum sem eru í fyrsta og öðrum kafla. Þegar maður les til dæmis 2. mgr. 14. gr. þessara draga stendur, með leyfi forseta: „Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða. Þó má setja tjáningarfrelsi skorður með lögum til verndar börnum, öryggi, heilsu, réttindum eða mannorði annarra, svo sem nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi.“ Þarna hafa undantekningarnar tekið yfir. Undantekningarnar eru aðalatriðið en ekki mannréttindin sjálf. Ég mundi vilja hafa mannréttindin klippt og skorin: Ekki má beita ritskoðun eða takmarka tjáningarfrelsi okkar. Undantekningarnar verði síðan í sérkafla. Þar er hægt að setja almenn skilyrði um það að undantekningar skuli alltaf vera samkvæmt lögum. Mannréttindi mín geta rekist á mannréttindi annars. Til dæmis ef Jón stelur frá Gunnu, þá er Jón settur í fangelsi, þ.e. mannréttindi hans um frelsi eru rofin vegna þess að hann braut mannréttindi á Gunnu. Það er heimilt að brjóta mannréttindi á manni ef hann hefur brotið mannréttindi á einhverjum einstaklingi og þá þarf að refsa honum. Uppbygging stjórnarskrárinnar, í tillögum stjórnlagaráðs, er í tíu köflum. Fyrst eru aðfaraorð, mér finnst það allt í lagi. Í I. kafla er talað um undirstöður, það er ríkið. Mér finnst ríkið ekki vera undirstaða. Undirstaðan er mannréttindin sjálf og þau koma fram í II. kafla. Í þeim kafla er reyndar talað um mannréttindi og náttúru þannig að náttúra er orðin einhver sjálfstæð persóna sem þarf að vernda í stjórnarskrá. Í næstu köflum er talað um Alþingi, forseta Íslands, ráðherra og ríkisstjórn og dómsvald. Forsetinn er sem sagt nefndur sérstaklega inni í þrískiptingu valdsins. Ég hef efasemdir um það. Ég hefði viljað hafa hann undir framkvæmdarvaldinu, þar á hann eiginlega heima eða hjá löggjafarvaldinu, eða sleppa því að hafa forseta. Það hef ég reyndar lagt til annars staðar. Síðan er talað um sveitarfélög og utanríkismál. Utanríkismálin eru höfð í sérkafla í drögum að stjórnarskránni og lokaákvæði. Ég hefði viljað hafa uppbygginguna aðra og mér finnst þurfa að ræða það. Ég hefði viljað hafa formála, mannréttindi af fyrstu og annarri gráðu, undantekningar frá þeim og gildissvið stjórnarskrárinnar. Hvar gildir hún? Ég sé að tíma mínum er að verða lokið þannig að í næstu ræðu mun ég fara yfir gildissvið stjórnarskrárinnar, til hverra hún nær. Síðan kæmi kafli um stofnun ríkis til að tryggja mannréttindi og því er þrískipt, í löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Síðan hefði ég viljað hafa stjórnsýsluna, kirkjuskipan og ýmislegt. Svo, mikilvægast af öllu, ákvæði um hvernig breyta megi stjórnarskrá. Eins og það ákvæði lítur út frá stjórnlagaráði er breytingin afskaplega auðveld. Ég vara eindregið við slíku ákvæði. Ég get ekki rætt það núna en mun fara yfir það í einhverri af síðari ræðum mínum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir ræðuna. Hann hefur sýnt stjórnarskrármálinu mikinn áhuga enda sendi hann stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd athugasemdir í mörgum liðum. Það má segja að hann hafi endurskrifað þær tillögur sem komu frá stjórnlagaráði, svo miklar athugasemdir gerði hann við þær. Þingmaðurinn fór í ræðu sinni yfir það sem er komið inn í mannréttindakaflann sem heitir núna Mannréttindi og náttúra. Mig langar að spyrja þingmanninn að því sem kemur fram að mig minnir í 36. gr. tillagnanna, um að dýr skuli hafa rétt samkvæmt stjórnarskrá. Lítur þingmaðurinn svo á að dýravernd eigi að vera bundin í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands? Er það ekki eitthvað sem er í samfélagssáttmálanum, að þeir sem halda dýr skuli sjá um að þau hafi nóg að bíta og brenna? Þarf að binda hina almennu sátt í samfélaginu um dýravernd í stjórnarskrá? Mér finnst stjórnlagaráð hafa farið langt út fyrir sinn ramma varðandi skilninginn á stjórnarskránni. Þetta er eitt dæmi um það sem er fáheyrt að hafi ratað inn í tillögur stjórnlagaráðs. Það verður mjög gaman að sjá hvort lögfræðiteymið sem nú hefur fengið tillögurnar til yfirlestrar breyti þessu ekki. Mig langar einnig að spyrja þingmanninn: Frelsi fjölmiðla er tryggt í þessum drögum, að þeir skuli vera frjálsir og ekki háðir eigendum sínum. Er ekki á sama hátt og með dýraverndina ansi langt seilst og komið út fyrir allan stjórnskipunarrétt og venju ef tryggja á líka fjölmiðla í stjórnarskrá? Samkvæmt mínu mati eru það fyrst og fremst réttindi borgaranna gagnvart ríkisvaldinu sem eiga að vera tryggð í stjórnarskrá.

Frú forseti. Þetta hefur verið rætt áður í þessari umræðu. Mér finnst þetta dæmi um að menn séu að útþynna stjórnarskrána, gera hana minna virði, lítilsvirða hana. Dýr, hvað er dýr? Ég nefndi í umræðunni að geitungur er dýr. Yrði það dómsmál fyrir Hæstarétti ef ég dræpi geitung? Þyrfti ég að verja mig með því að það hefði verið sjálfsvörn? Ég held að menn hafi farið þarna út á mjög skakka braut. Þær eru margar góðar hugmyndirnar sem koma frá stjórnlagaráði en ekki þessi. Allt frá því að þessi drög komu inn í þing í október, frú forseti, hefði ég viljað að Alþingi ræddi þau efnislega, við alþingismenn áttum að ræða þau efnislega. Þegar við værum búin að komast að einhverri skynsamlegri niðurstöðu um hvað eigi að þynna stjórnarskrána mikið út og gera lítið úr henni gætum við lagt það fyrir þjóðina til afgreiðslu, þegar þetta væri orðið nokkurn veginn heilsteypt plagg og hefði fengið almenna umræðu, bæði á Alþingi og í þjóðfélaginu. Það er dálítið merkilegt að Ríkisútvarpið sem er opinber fjölmiðill sá ástæðu til að leyfa hæstv. forsætisráðherra að ræða um að á Alþingi væri málþóf, sem ég mótmæli mjög eindregið, frú forseti. Þetta sama Ríkisútvarp sem á að vera upplýsandi og koma með öll sjónarmið hefur ekki rætt um þá efnislega umræðu sem hér á sér stað um stjórnarskrána. Fólk er í raun engu nær nema þeir sem fylgjast beint með umræðunni, sem eru sem betur fer þó nokkuð margir. En fjölmiðlar og skordýr og annað slíkt finnst mér að eigi heima í almennum lögum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta andsvar. Ég vil taka sterkar til orða en hv. þm. Pétur H. Blöndal. Þetta er ekki útþynning á stjórnarskránni, það eru hrein skemmdarverk á stjórnarskránni að leggja til að dýr séu vernduð samkvæmt íslensku stjórnarskránni og einnig fjölmiðlar. Þetta á ekki heima í stjórnarskrá nokkurs ríkis. Hv. þingmaður fór enda yfir það að geitungur flokkast til dýra og hver er þá réttarstaða hv. þingmanns sem borgara ef hann er kærður til Hæstaréttar fyrir það að drepa geitung? Það sjá allir að þessar tillögur eru komnar langt út fyrir öll velsæmismörk, þær tillögur sem ég hef nefnt hér og eru náttúrlega fáránlegastar í þessum drögum. Þær eru dæmi um það sem hefur ratað þarna inn. Síðan fjallar hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir, formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, um það í ræðustól Alþingis að það eigi bara að fara í lagatæknilegan yfirlestur á drögunum. Hvar byrjar lagatæknilegur yfirlestur og hvenær lýkur honum? Væri það til dæmis ekki meiri háttar breyting á tillögum stjórnlagaráðs ef lögfræðiteymið mundi hreinlega fella út þessa grein um dýr? Væri það ekki veigamikil breyting? Ég mundi halda það. En blekkingin af hálfu meiri hlutans er sú að þetta fólk eigi bara að lesa drögin yfir og gera einhverjar lítils háttar breytingar og smávægilegar orðalagsbreytingar. Nú þegar hefur verið upplýst að teymið á að skrifa nýja greinargerð með frumvarpsdrögunum. Er það ekki meiri háttar breyting á frumvarpi þegar skrifa þarf nýja greinargerð? Samkvæmt dómsmálum er fyrst farið í lagatexta og finnist ekki efni deilumálsins í lagatextanum er leitað í greinargerð til að finna út hvað löggjafinn meinti með lagasetningunni. Það eru meiri háttar breytingar í farvatninu á frumvarpsdrögunum 

Frú forseti. Það vill svo til að við erum ekki laus við það á Íslandi að mannréttindi séu brotin á fólki. Mér finnst það mjög mikil afturför ef við ætlum að víkka út stjórnarskrána þannig að það gildi minna þegar mannréttindi eru brotin á fólki. Það er sem betur fer, vona ég, ekki mjög algengt en engu að síður finnst mér að við eigum að einbeita okkur að því að þetta séu mannréttindi, mann-réttindi. Ég á eftir að koma inn á til hvaða hóps stjórnarskráin höfðar. Um hvaða fólk er talað í stjórnarskrá? Það er eitt af því sem er líka út og suður í þeim tillögum sem koma frá stjórnlagaráði. Ég vil undirstrika, frú forseti, að ég er þar með ekki að segja að tillögur stjórnlagaráðs hafi verið slæmar, ekki allar. Sumar þeirra eru mjög góðar en aðrar mjög slæmar. Það að senda þær til þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu er mjög slæmt. Með því er eiginlega verið að skaða þessa vinnu alla vegna þess að eitt atriði getur valdið því að fólk getur engan veginn kosið að segja já. Þá getur verið að allri vinnunni verði varpað á haug vegna eins atriðis sem Alþingi hefði getað tekið út eða lagað. Mér finnst þetta vera vanvirðing við vinnu stjórnlagaráðs og líka vanvirðing við borgarann, kjósandann sem heldur að hann sé að greiða atkvæði um stjórnarskrána sína. Þetta er vanvirðing við núgildandi stjórnarskrá og væntanlega stjórnarskrá líka þegar menn skauta svona létt yfir hana.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal veitir oft áhugaverða innsýn í mál sem hér eru til umræðu en nú er hv. þingmaður farinn að ræða tillögur stjórnlagaráðs efnislega. Má skilja þetta sem svo að hv. þingmaður telji að þingið eigi að fara yfir allar þessar tillögur áður en það sendir þær í þjóðaratkvæðagreiðslu? Ef það er tilfellið, með hvaða rökum telur hv. þingmaður að það eigi að fara í gegnum alla þessa yfirferð í þinginu áður en þetta er sent í þjóðaratkvæðagreiðslu? Þetta kann að vera rétt hjá hv. þingmanni, ég er ekki að andmæla þessu, en það væri samt áhugavert að heyra hv. þingmann fara yfir rökin fyrir því, ef hann telur að þingið eigi að fara skipulega í gegnum tillögurnar efnislega. Þá er náttúrlega spurning hvort hv. þingmaður telji að til þess sé tími. Þetta eru yfir 100 greinar í tillögum stjórnlagaráðs og það væri varla mjög mikið að flytja eins og eina fimm mínútna ræðu um hverja grein ef menn ætluðu að fara skipulega yfir þetta og það væru þá býsna margar fimm mínútna ræður sem þyrfti til að fara yfir þessar tillögur, ef þingið ætlaði að gera það áður en við setjum þær í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég ítreka spurninguna: Telur hv. þingmaður nauðsynlegt að þingið fari efnislega yfir tillögur stjórnlagaráðs? Hver eru rökin fyrir því? Er hv. þingmaður þeirrar skoðunar að til þess gefist tími? Við höfum séð umræðuna um það að menn hafi talað hér allt of lengi um þetta mál. Í hvaða aðstöðu er þingið til að klára þetta á þeim fáu dögum sem eru eftir ef fara á að ræða hverja einustu grein í tillögunum?

Frú forseti. Ég hef nefnt þetta áður en kannski ekki nógu greinilega. Í núgildandi stjórnarskrá eru sérstök ákvæði um að Alþingi eigi að ræða mál, það er ákvæði um það, menn eiga að ræða mál. Ég get því ekki séð hvernig Alþingi getur sent eitthvert plagg til kjósenda til að greiða atkvæði um það án þess að þingið hafi rætt það sjálft. Hvernig í ósköpunum eiga kjósendur að mynda sér skoðun eða fá þekkingu og mismunandi sjónarmið um þessar tillögur stjórnlagaráðs án þess að Alþingi hafi rætt þær? Mér finnst eiginlega mjög miður, frú forseti, að nefndarmenn og hv. stjórnarliðar hafi ekki tekið þátt í umræðum og svarað öllum þeim spurningum sem hér hefur verið varpað fram, m.a. af mér, um hvernig eigi að túlka þessa og hina greinina. Er ekki ástæða til að breyta þessari og hinni greininni, t.d. varðandi dýravernd? Er ekki ástæða til að fella þá grein niður? Þetta hefur ekkert verið rætt. Svo á almenningur að greiða atkvæði um þetta. Ég tel það skyldu okkar þingmanna, það er skylda okkar samkvæmt stjórnarskrá, að ræða þetta mál áður en við sendum það til þjóðarinnar. Við þurfum að hafa lesið það sjálf, við þurfum að hafa kynnt okkur málið áður en við ætlumst til að þjóðin fari að greiða atkvæði um það eftir að hafa kynnt sér það.

Virðulegur forseti. Það eru óneitanlega ágætisrök þegar vitnað er í núgildandi stjórnarskrá. Auðvitað verðum við að fylgja þeirri stjórnarskrá, hún er þrátt fyrir allt enn í gildi og þingmenn eru eiðsvarnir að stjórnarskránni þannig að það er hárrétt hjá hv. þingmanni. En það er kannski bara enn ein áminningin um hversu óheppilegt og jafnvel skaðlegt skipulagið á þessu er vegna þess að ef við ættum að gera þetta almennilega og í samræmi við það sem hv. þingmaður telur að stjórnarskráin mæli fyrir um þyrfti umræðu í miklu lengri tíma en eftir er af þessu þingi. Eins og ég nefndi áðan eru þetta vel yfir 100 greinar og hver og ein grein vekur ýmsar spurningar, enda hefur hver og ein grein í stjórnarskrá mjög mikil áhrif á öll önnur lög. Fyrir vikið þætti mér ekki óeðlilegt að menn ræddu hverja grein fyrir sig og það komast svo sem ekki miklar vangaveltur fyrir í fimm mínútna ræðu. Það virðist ómögulegt fyrir þingið að fara yfir þetta allt saman efnislega og það gefur kannski tilefni til þess að við endurskoðum hvernig að þessu hefur verið staðið. Hvað varðar athugasemd hv. þingmanns um að hann saknaði þess að fulltrúar í stjórnlagaráði tækju þátt í umræðunni, þá gef ég mér að einhverjir þeirra telji það óþarft fyrr en kemur að þjóðaratkvæðagreiðslu um drögin eða tillögurnar. En það nægir sem sagt ekki að mati hv. þingmanns að farið verði af stað með umræðuna 

Frú forseti. Þá komum við að virðingu fyrir kjósendum. Kjósandanum er ætlað að greiða atkvæði um plagg í haust, plagg sem heitir Drög að stjórnarskrá Íslands. Á sama tíma er Alþingi að vinna hér önnur drög og svo ætlar Alþingi að ræða málið í hörgul. Þá á að fara að taka út, bæta inn í og laga allt þetta sem ekki er í lagi. Hvað heldur aumingja kjósandinn sem er búinn að greiða atkvæði um stjórnarskrána sína þegar hann stendur frammi fyrir því að henni er allt í einu kollvarpað með rökum? Hann er búinn að segja já eða nei eftir atvikum, en hvað gerist svo ef kjósandinn segir nei? Verður þá allt lagt fyrir róða? Verður öllu hent? Er þá málið dautt og búið, eða hvað? Það þætti mér líka mjög miður vegna þess að það er mjög margt gott í þessum drögum. Mér finnst þetta vera feigðarflan, frú forseti, ég vona að ég megi nota það orð, að fara þá leið sem hér er verið að fara. Þingið á að vinna þetta. Það átti að vinna þetta síðastliðið haust og í allan vetur. Í allan vetur hefði þingið getað rætt þetta, bæði í nefndinni og í umræðum hér á Alþingi. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt mál sem varðar, eins og hv. þingmaður sagði, hvern einasta Íslending. Óvissan sem kemur upp ef þetta er ekki nógu vel unnið er alveg geigvænleg og bætist við þá óvissu sem fólk býr við nú þegar. Ef upp kemur svo lögfræðileg óvissa um hvort mannréttindi haldi, hvort öryrkjar eigi rétt á þessu og hinu, ég gef ekki fyrir það, ég vil ekki sjá svoleiðis óvissu.

Frú forseti. Ég vil taka undir með hv. síðasta ræðumanni og hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni þegar þeir sögðu að stjórnarskráin væri eitt mikilvægasta plagg okkar Íslendinga. Það verður að vanda mjög til verka þegar við gerum breytingar á stjórnarskránni. Það er ekki að ástæðulausu sem breytingar á stjórnarskrá þurfa að vinnast á fleiri en einu kjörtímabili, það má ekkert fara úrskeiðis. Það má ekki koma upp óvissa í framhaldinu. Það má ekkert vera óskýrt. Varðandi breytingar á stjórnarskránni núna og hvernig ríkisstjórnin hefur haldið á málinu sýnir algjört virðingarleysi við stjórnarskrá Íslands. Fyrst er stjórnlagaþing kosið í kosningu, gott og vel. Eftir að Hæstiréttur dæmdi þá kosningu ógilda ákvað meiri hluti Alþingis að grípa inn í dóma Hæstaréttar og skipa þessa einstaklinga í stjórnlagaráð. Þá var fyrsta óheillaskrefið stigið. Það er ekki góð byrjun á breytingu á stjórnarskrá að Alþingi gangi inn í dóma Hæstaréttar. Eðlilegast á þeim tímapunkti, ef menn hefðu viljað fara af stað með stjórnlagaþing á nýjan leik, hefði verið að endurtaka kosninguna og laga þá meinbugi sem Hæstiréttur fann að í úrskurði sínum. Niðurstöður stjórnlagaráðs ræðum við hér en þær hafa verið að velkjast um í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í vetur. Síðan er ætlunin að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu með þessar tillögur. Þær eru þó ekki fullbúnar eins og kom fram hjá hv. þm. Birgi Ármannssyni áðan. Þessar tillögur eiga núna að fara til sérfræðingahóps sem á að vinna samhliða þjóðaratkvæðagreiðslunni þannig að niðurstöður sérfræðingahópsins koma á sama tíma og niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögurnar og nokkrar spurningar sem eru spurningavagn ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Það eru þessi vinnubrögð sem sýna algjöra vanvirðingu við stjórnarskrána. Það er á engan hátt hægt að segja að þeir sem vilji haga vinnubrögðum með öðrum hætti við breytingar á stjórnarskrá séu mótfallnir því að endurskoða stjórnarskrána. Stjórnarskrá er ekki plagg sem pólitískt kjörin ríkisstjórn á að koma pólitísku áherslum sínum inn í hverju sinni. Stjórnarskráin á að vera algjörlega yfir það hafin. Ef eitthvað á að vera hafið yfir pólitísk átök er það stjórnarskráin því að allir Íslendingar þurfa að lifa við stjórnarskrána. Eins og ég sagði áðan þá er ekki að ástæðulausu sem hún er þannig uppbyggð að breytingar á henni þarf að vinna á fleiri en einu kjörtímabili. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að fara fram með þennan spurningavagn og spyrja þjóðina nokkurra spurninga. Maður veltir því óneitanlega fyrir sér hvað valdi því að þær spurningar sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leggur til hafi orðið fyrir valinu. Maður veltir fyrir sér hvort ekki væri æskilegt ef menn ætla á annað borð að leggja fram þennan spurningavagn að spyrja fleiri spurninga. Ég hef ásamt hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni sett fram hugmyndir að nokkrum spurningum sem væri fróðlegt að fá afstöðu þjóðarinnar til. Ég hef gert grein fyrir þeim hérna í ræðum og ætla að gera það áfram. Ein spurningin sem við leggjum til að þjóðin verði spurð að er svohljóðandi: „Vilt þú að í stjórnarskrá verði ákvæði sem kveður á um jafna dreifingu útgjalda ríkisins milli landshluta?“ Þrátt fyrir að þetta sé nokkurs konar skoðanakönnun væri mjög fróðlegt að vita hvort þjóðin vildi setja slíkt ákvæði í stjórnarskrá. Mér finnst sjálfsagt að spyrja að því ef menn ætla á annað borð að vera með svona spurningavagn. Ég veit ekki hver niðurstaðan yrði úr slíkri könnun. Það hefur óneitanlega vakið athygli og þá sérstaklega í tíð núverandi ríkisstjórnar hve útgjaldaskiptingin hefur verið misjöfn á milli landshluta. Við höfum horft upp á að ákveðnir landshlutar hafa mátt þola meiri niðurskurð, t.d. til heilbrigðis- og velferðarmála. Landsbyggðin glímir við sívaxandi erfiðleika. Mér fyndist sjálfsagt að velta þessari spurningu upp í þessum spurningavagni líkt og öðrum því að þetta er ekkert annað en spurningavagn þar sem verið er að leita ráðgjafar. Frú forseti. Tími minn dugar ekki. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Einari Daðasyni fyrir hans innlegg í þetta mál sem ég tel mikilvægt að við ræðum vel. Ég held í sjálfu sér að ekki sé annað hægt en taka undir með hv. þingmanni að ýmislegt geti farið á svona spurningavagn. Það er síðan aðferðafræðin sem við deilum um, þ.e. hvernig við viljum draga fram þær áherslur sem við ætlum að hafa í stjórnarskránni til lengri tíma litið. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni varðandi stjórnarskrána sem slíka, að hún sé plagg sem eigi að vera hafið yfir pólitískt dægurþras. Því miður hefur ríkisstjórninni undir forustu Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingríms J. Sigfússonar tekist að draga stjórnarskrána inn á plan sem maður hefði aldrei óskað að yrði gert. Það er í rauninni merkilegt að atlagan að stjórnarskránni verði einn af þeim bautasteinum sem liggja eftir þessa ríkisstjórn, þ.e. að geta ekki náð sátt við alla stjórnmálaflokka og flest öfl í samfélaginu um það að breyta stjórnarskránni. Við höfum sagt að við viljum breyta stjórnarskránni. Talandi um spurningavagninn. Það sem ég vil spyrja hv. þingmann að eru margar athyglisverðar spurningar til viðbótar sem hafa verið settar fram af ýmsum þingmönnum, bæði í stjórn og stjórnarandstöðu, aðallega í stjórnarandstöðu, og þeir vilja bæta við vagninn. Er hann ekki hræddur um það hvernig niðurstöðurnar í svona skoðanakönnun verða túlkaðar? Ef við skoðum tillögur meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, sérstaklega fyrsta spurningin sem mér hefur verið nokkuð tíðrætt um, er hv. þingmaður þá ekki hræddur um að stjórnmálamenn, sérstaklega þeir stjórnmálamenn sem sitja í ríkisstjórn og þeir stjórnmálamenn sem styðja ríkisstjórnina, muni notfæra sér þær niðurstöður og túlka sér í hag? Þetta eru ekki beint, svo að ég sletti, frú forseti, konkret spurningar. Er hv. þingmaður ekki hræddur um hversu margar spurningar í spurningavagninum 

Frú forseti. Áður en ég svara spurningu hv. þingmanns vil ég taka undir að það er mjög mikið áhyggjuefni að við skulum vera komin á þann stað að ríkisstjórnin sé búin að gera stjórnarskrá Íslands að pólitísku deilumáli og hafi fært stjórnarskrána inn á pólitískan vígvöll sinn þar sem hver höndin er upp á móti annarri og að hún sé að reyna að búa til sameiningu í eigin röðum um þetta mál og sé farin að draga Hreyfinguna inn í það og annað því um líkt. Það er mikið áhyggjuefni við breytingar á stjórnarskrá að ekki sé leitast við af hálfu forustumanna ríkisstjórnarinnar að vinna slíkar breytingar í breiðri sátt allra flokka og allra aðila í samfélaginu. Eins og ég rakti í ræðu minni áðan er það ekki til þess fallið að ná niðurstöðu eða lendingu varðandi breytingar á stjórnarskrá. Breytingar á stjórnarskrá þurfa að ganga í gegn á tveimur kjörtímabilum. Sitjandi ríkisstjórn nýtur ekki stuðnings meiri hluta þjóðarinnar í dag. Þetta getur því allt breyst á milli kosninga. Þess vegna er svo mikið atriði að allir komi að samningaborðinu. Varðandi þann spurningavagn sem ríkisstjórnin ætlar að setja fram hef áhyggjur af því að þær spurningar sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leggur fram séu ekki nægilega skýrt orðaðar og erfitt verði að vinna úr niðurstöðum slíkrar könnunar á hvorn veginn sem svörin verða. Ég rakti það mjög vel í fyrri umræðu um þessa þingsályktunartillögu að ég hefði einkum og sér í lagi áhyggjur af fyrstu spurningunni, hvernig hún væri orðuð, hvursu opin hún væri varðandi það að náttúruauðlindir yrðu lýstar þjóðareign. Þetta er gríðarlega loðið og þarf að skýra miklu betur. Ég hef raunar áhyggjur af því að menn skuli ætla að fara út í skoðanakönnun á svo víðtækum grunni. Hvort sem það verður ein, fimm eða tuttugu spurningar þá þurfa þær að vera skýrt orðaðar. Það sem ég benti á í ræðu minni hér áðan 

Gunnari Braga Sveinssyni.

Afsakið, frú forseti.

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða þá reglu að nefna þingmenn fullu nafni.

Frú forseti. Ég vil strax undirstrika að ég skil heils hugar hvað hv. þingmaður er að segja. Fyrst verið er að setja af stað svona spurningavagn er eðlilegt að stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar reyni að leggja sig fram í því efni að ná fram raunverulegum vilja þjóðarinnar. Það er bara ekki það sem þetta mál snýst um. Menn geta metið niðurstöðuna, sérstaklega út frá fyrstu spurningunni. Spurningin veitir takmarkaða leiðsögn og síðan verður sú leiðsögn sem kemur frá kjósendum mjög sveigjanleg og teygjanleg. Það er mjög skiljanlegt fyrst menn skynja að tilgangur og markmið hjá stjórnarflokkunum, Vinstri grænum og Samfylkingunni, ásamt Hreyfingunni sé að leggja spurningavagn fyrir þjóðina í kringum 20. október, að mig minnir, þá er ekkert óeðlilegt að fleiri þingmenn vilji setja spurningar í þann vagn. Ég hef til að mynda lagt fram breytingartillögu í ljósi þess að ef þær tillögur sem liggja fyrir af hálfu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar ná fram að ganga gagnvart þinginu þá verður hlutverk þingsins minna en áður. Ég mótmæli því hvað menn hafa reynt að draga niður vægi þingsins í gegnum tíðina, síðustu missirin og árin. Ég held þetta sé röng nálgun. Þingið hefur haft mikil völd. Það er að mínu mati virðingarverðasta og mikilvægasta stofnun landsins. Með þeim tillögum sem liggja fyrir er ljóst að verið er að draga úr hlutverki þingsins og færa það í auknum mæli til forseta. Það er reyndar efnisleg umræða sem við eigum alveg eftir að taka og höfum ekki fengið að taka við hv. þingmenn í stjórnarmeirihlutanum. Ég vil gjarnan fá afstöðu hv. þingmanns varðandi þá breytingartillögu sem ég hef lagt fram um fækkun 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar og þessar spurningar. Ég vil taka undir varðandi fyrsta liðinn, um hvort náttúruauðlindir verði lýstar þjóðareign. Þetta er mjög takmörkuð leiðsögn í rauninni sama hvernig niðurstöður spurningarinnar verða. Það kann að vera að þeir sem mundu segja nei við því að náttúruauðlindir yrðu þjóðareign væru álitnir glæpamenn eða eiginhagsmunaseggir, en svo er ekki. Það sem bent var á við fyrri umræðu var að það verður að skilgreina mjög vel hvað náttúruauðlindir eru. Eru tún bænda til dæmis náttúruauðlind? Grasið er ein náttúruauðlindanna. Það þarf auðvitað að skilgreina það. Er þá verið að mælast til þess að öll tún verði í þjóðareign? Svo þarf auðvitað að skilgreina hvað er þjóðareign. Er það eign ríkisins eða er það eign sveitarfélaga? Þetta þarf allt að liggja fyrir. Það sem maður hefur áhyggjur af í sambandi við fyrstu spurninguna er að menn geti í rauninni sama hver niðurstaðan verður túlkað hana út og suður. Það þarf að vera gríðarlega skýrt þegar menn fara fram með spurningar eins og þessar. Varðandi breytingartillögu hv. þingmanns er hún reyndar þannig orðuð að það er mjög auðvelt að taka afstöðu til hennar. Það er allt mjög skýrt í þeirri tillögu. Það er bara einföld spurning. Þjóðin yrði spurð að því hvort hún vilji hafa 63 eða 51 þingmann. Það er ekkert sem hægt er að túlka út og suður í þeirri spurningu, það er ekkert loðið við hana. Varðandi þessa breytingartillögu tek ég heils hugar undir með hv. þingmanni að það væri mjög fróðlegt að setja þessa breytingartillögu á spurningavagn ríkisstjórnarinnar og sjá hver afstaða þjóðarinnar væri til þessa máls. Ég tek undir með hv. þingmanni og hef töluverðar áhyggjur af því, sérstaklega eftir veru mína hér undanfarin þrjú ár, hvursu veik stofnun Alþingi er gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég hef ákveðnar áhyggjur gagnvart framkvæmdarvaldinu og að styrkur og starfsemi Alþingis sé ekki 

Frú forseti. Hv. þm. Ásmundur Einar Daðason hreyfði í lok máls síns í andsvari við mjög mikilvægu efni, þ.e. aðgreiningu þrískiptingar ríkisvaldsins og þá sérstaklega mörkunum á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Hann var með miklar vangaveltur rétt í lok máls síns. Við höfum í rauninni ekki fengið tækifæri til að ræða umbúðalaust á Alþingi um þingsályktunartillöguna um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Að mínu mati verður atkvæðagreiðslan í haust skoðanakönnun sem ríkisstjórnin ætlar að standa fyrir, skoðanakönnun sem mundi falla á öllum prófum hjá sérfræðingum er standa í skoðanakannanagerð, en það er önnur saga. Við höfum ekki fengið svigrúm eða ráðrúm til að ræða til að mynda við þá þingmenn í stjórnarmeirihlutanum sem hvað harðast hafa gengið fram í baráttu fyrir nýrri stjórnarskrá. Það er reyndar svolítið kúnstugt að upplifa það, sérstaklega af hálfu Samfylkingarinnar þar sem margir vilja alveg nýja stjórnarskrá. Þetta er samt sami flokkurinn og stóð í mörg ár í vegi fyrir því að stjórnarskránni yrði breytt á fyrsta áratug þessarar aldar. Það lá ljóst fyrir eftir að forsetinn hafði beitt málskotsrétti sínum vegna fjölmiðlafrumvarpsins á sínum tíma að menn vildu ræða breytingar á forsetaembættinu. Samfylkingin vildi ekki hlusta á neinar slíkar tillögur í þeim efnum. Þess vegna ákváðu aðrir flokkar í ljósi hefðarinnar og reynslunnar að reyna frekar að tala saman, ná sátt og ákveðinni framtíðarsýn yfir lengri tíma en bara til fjögurra ára um það hvernig stjórnarskrá við vildum búa við. Mér er tjáð að innan nefndarinnar hefði verið stutt í það að menn næðu saman og ég efast ekki um að menn mundu ná betur saman núna ef Samfylkingin hefði áttað sig á mikilvægi þess að setjast niður og ræða það hvernig forsetaembætti við viljum sjá til lengri tíma. Þetta hef ég reyndar farið yfir áður og mun alltaf ræða af og til. Það sem hefur meðal annars komið fram í umræðunni er að þær spurningar sem hafa verið settar fram eru óljósar og matskenndar, þá helst fyrsta spurningin en ekki síður sú spurning sem var komið inn á hér áðan varðandi auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Við sjálfstæðismenn og fyrrum forustumenn flokksins höfum sett fram tillögu í þá veru hvernig hægt væri að setja inn auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Það hefur komið skýrt fram á landsfundi okkar sjálfstæðismanna, og eins og ég gat um hafa forustumenn flokksins tekið undir það, að setja skuli auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Hvað þýðir það? Sú umræða er líka að mörgu leyti eftir, þ.e. hvernig við ætlum að orða slíkt ákvæði. Eins og spurningin um auðlindaákvæðið er orðuð í tillögu meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar segir mér hugur að þar sé í rauninni verið að koma bakdyramegin að því að kollsteypa því grundvallarskipulagi sem íslenskt samfélag hefur búið við alveg síðan 874 eða við stofnun Alþingis frá 930. Þá á ég við eignarréttinn. Hvernig ætla menn að skilgreina eignarréttinn? Er þetta tæki fyrir þá sem hvað mest hafa hamast í bændum og fólki sem hefur átt jarðir, ræktað þær o.s.frv. til að umbylta því þjóðskipulagi sem við höfum búið við? Ég set sérstakan fyrirvara við þessa spurningu því að ég er hrædd um að hún verði notuð í þeim tilgangi að umbreyta þeirri grein stjórnarskrárinnar sem er afar mikilvæg og byggir á eignarréttinum. Ég hef líka komið inn á það er tengist þjóðkirkjunni á Íslandi. Þrátt fyrir að það sé á stefnuskrá Vinstri grænna að aðskilja algerlega ríki og kirkju hefur ekki einn þingmaður Vinstri grænna komið upp og farið í samræður við okkur um hvað það þýðir. Þetta er á stefnuskrá þeirra. Þessi spurning virðist hafa verið sett þarna inn til að hægt sé að haka við atriði á ákveðnum lista. Ég hef ekki getað fengið stjórnarþingmenn til að ræða hvaða þýðingu það hefur ef við breytum algjörlega kirkjuskipaninni 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu. Það sem hún fór yfir var mjög athyglisvert varðandi eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Í tillögum þessum virðist hafa gleymst að fara yfir þann þátt eignarréttarins sem snýr að mannréttindasáttmála Evrópu. Það vill svo til að mannréttindakafli stjórnarskrár okkar sem var settur 1995 byggir að mestu leyti á mannréttindasáttmála Evrópu sem var farinn að hafa réttarlegt gildi hér á landi vegna dómaframkvæmda erlendis. Eins og allir vita geta Íslendingar skotið málum er lúta að mannréttindum til Mannréttindadómstóls Evrópu ef þeir eru ekki sáttir við úrskurð Hæstaréttar. Mig langar því að spyrja þingmanninn: Væri það ekki ankannalegt að breyta mjög þessari lagagrein stjórnarskrárinnar ásamt öðrum mannréttindagreinum stjórnarskrárinnar í þá átt að færa frelsið yfir á íslenska stjórnskipan þannig að lagareglur okkar gengju langtum lengra en nokkurn tímann hjá þeim þjóðum sem við berum okkur saman við? Þá er ég að tala um þær þjóðir sem standa að mannréttindasáttmála Evrópu. Svo höfum við litið til fleiri mannréttindasáttmála, eins og mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna, barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna o.fl. Getur hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir útskýrt það hér á tveimur mínútum hvað það þýðir í íslenskri dómaframkvæmd ef mannréttindakafli okkar verður mun víðtækari en hjá þeim þjóðríkjum sem við berum okkur saman við?

Frú forseti. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir kom einmitt að þeim kafla í stjórnarskránni sem er afar umfangsmikill og var síðast í endurskoðun af hálfu þingsins. Um hann var þverpólitísk samstaða, þá er ég ekki að geta þeirra breytinga sem urðu 1999 og voru mjög miklar líka vegna kjördæmaskipanarinnar. Mannréttindakafli stjórnarskrárinnar er tiltölulega óumdeildur eins og hann er í dag. Af hverju er hann tiltölulega óumdeildur? Hann hefur reynst okkur vel í dómaframkvæmd hér heima í mörgum dómum, dómum sem hafa m.a. fallið gegn sitjandi ríkisstjórnum, bæði núverandi ríkisstjórn og þeirri sem var á undan. Mannréttindakaflinn hefur reynst ágætlega og er dæmi um vinnubrögð sem eru að mínu mati til farsældar fyrir það hvernig við getum unnið að enn betri stjórnarskrá. Það er það sem ég er að reyna að koma hér á framfæri. Ég ítreka að það er alveg ömurlegt að hlusta á hvernig stjórnarþingmenn, þegar þeir þramma hingað upp í þau fáu skipti sem þeir sýna sig í salnum, leyfa sér að halda því fram að stjórnarskránni hafi aldrei verið breytt. Mannréttindakaflinn er akkúrat dæmi um það hvernig hægt er að vinna þvert á flokka í samvinnu við fræðimenn og þá sem eru úti á akrinum og vinna m.a. að því hvernig hægt er að breyta þessum ákvæðum stjórnarskrárinnar þannig að þau þjóni samfélaginu til lengri tíma. Mér finnst þetta algjörlega óskiljanlegt af því að það er ekki allt ómögulegt í tillögum stjórnlagaráðs, síður en svo. En varðandi mannréttindakaflann skil ég ekki hvernig hægt er að breyta honum í þá veru sem nú liggur fyrir í tillögum stjórnlagaráðs. Ég tel það algjörlega fráleitt að við verðum með allt öðruvísi mannréttindakafla en aðrar þjóðir sem við berum okkur saman við. Ég minni á að þetta er einmitt sá kafli stjórnarskrárinnar, eins og ég gat um áðan, sem hefur reynst Íslendingum vel 

Virðulegi forseti. Vegna þessa svars langar mig til að vísa í þessa ætluðu 13. gr. sem fjallar um eignarréttinn, með leyfi forseta: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir. Eignarrétti fylgja skyldur, svo og takmarkanir í samræmi við lög.“ Svo þegar farið er í greinargerðina kemur fram að stjórnlagaráð hafi fljótt orðið sammála um að halda fyrstu málsgreininni óbreyttri eins og hún er í núgildandi stjórnarskrá en ákveðið að fella út aðra málsgreinina sem takmarkar rétt erlendra aðila til að eiga fasteignaréttindi og hlut í atvinnufyrirtækjum á Íslandi. Hvers vegna skyldi það hafa verið gert? Jú, því að þessar stjórnarskrárbreytingar lúta nær allar að því að við Íslendingar erum í aðlögunarferli að Evrópusambandinu. Hvar er betra að ráðast til atlögu en við stjórnarskrá Íslands til að fella brott þau réttindi sem við njótum enn sem þjóð? Ég hef bent á að allt ber að sama brunni í þeim efnum. Hér vísar stjórnlagaráðið í einhverja jafnræðisreglu, að Íslendingar megi ekki eiga neitt umfram útlendinga. Ég vísa þessu algjörlega á bug því að eins og ég hef verið að benda á höfum við t.d. bremsu varðandi fiskveiðiauðlindina okkar í gegnum lög um erlenda fjárfestingu, að útlendingar megi ekki eiga meira í fiskveiðifyrirtækjum en 49%. Þarna er stjórnlagaráð tilbúið að fórna þessum gríðarlegu hagsmunum fyrir Evrópusambandið, bara til þess að koma þessu í gegn. Þarna verðum við að standa vörð um þjóðarhagsmuni. Þarna verðum við sem löggjafi að gæta almannahagsmuna og kunna að verja okkur. Út af því að þingmaðurinn fór yfir eignarréttinn varð ég að koma þessu að. Í ljósi þess sem stendur í greininni 

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, þetta er hættulegt ákvæði, en ég ætla þeim sem stóðu að breytingunni ekki svo mikið hugmyndaflug að tilgangurinn að þessari tillögu hafi verið Evrópusambandið og aðildarviðræðurnar sem nú fara fram. Ég held þetta sé miklu frekar rót öfundar, hugsanlega anarkista, stjórnleysingja, að menn sætti sig ekki við það fyrirkomulag sem hefur verið og nú eigi að koma bakdyramegin að því að taka eignir af fólki. Ég held að menn hafi ekki endilega verið með Evrópusambandið í huga þegar þeir lögðu til þessar breytingar. Þetta er stórhættulegt ákvæði að mínu mati og tengist því skipulagi sem eignarrétturinn hefur búið til og byggt upp í samfélagi okkar. Þess vegna geld ég varhuga við því að þessar breytingar nái fram að ganga. Ég vil undirstrika enn og aftur að við erum eingöngu að tala um þennan skoðanavagn. Við höfum ekki einu sinni fengið tækifæri til að takast á um þær efnislegu breytingar sem stjórnlagaráð hefur lagt til. Eins og ég hef líka sagt er ýmislegt sem hægt er að ræða og draga inn í þessa umræðu. Við fáum bara ekki tækifæri til þess. Hvaða þýðingu hefur svona skref? Af hverju megum við ekki fara yfir það í þinginu með helstu stjórnskipunarfræðingum og mannréttindafrömuðum hér innan lands? Menn eru hræddir við umræðuna. Það er eins og menn séu hræddir við að við förum í dýpri umræðu um þau málefni er tengjast efnisbreytingum á stjórnarskránni sem slíkri.

Virðulegi forseti. Ég hef velt því fyrir mér hvað Sjálfstæðisflokkurinn vilji í þessu máli. Einhvern tíma var fullyrt þegar ákveðið var að stofna stjórnlagaráð að það þyrfti að kjósa upp á nýtt. Mig minnir að formaðurinn hafi rætt eitthvað í þá veru. Ef kosið hefði verið upp á nýtt hefði stjórnlagaþing væntanlega tekið til starfa með öllu því hafaríi. Mér þætti vænt um ef hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir svaraði þessari spurningu. Ég var reiðubúinn á sínum tíma að taka þátt í skipun stjórnlagaráðs. Ég vildi halda áfram á þeirri vegferð sem var hafin, ekki eyðileggja þá vinnu sem hafði farið fram, en það var með því skilyrði að Alþingi fjallaði efnislega um málið. Nú tel ég að hv. þingmaður sé sammála mér um að sú efnislega umræða um málið hafi ekki farið fram. Hún kom að því í ræðu sinni. Mig langar að benda henni og öðrum þingmönnum í salnum, sem er fjölskipaður, á breytingartillögu frá Hreyfingunni. Hún er svona, með leyfi forseta: „Áður en umfjöllun Alþingis um frumvarp til stjórnarskipunarlaga hefst skal fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um tillögu stjórnlagaráðs.“ Þetta er tillaga frá Hreyfingunni sem var kolfelld á Alþingi með 42 greiddum atkvæðum á móti, sex sögðu já, níu sátu hjá. Telur þingmaðurinn að núna sé verið að uppfylla þessa  Ég get skilið hana eftir hér.

Frú forseti. Þetta ber allt að sama brunni. Þetta er spurning um hvernig við viljum breyta stjórnarskránni. Hv. þingmaður spyr hvort hefði einfaldlega átt að kjósa upp á nýtt, eins og formaður okkar sagði á sínum tíma. - Já, það hefði átt að kjósa upp á nýtt í stjórnlagaþingsmálinu því að annars vanvirðum við stjórnarskrána. Þrígreining ríkisvaldsins er mjög skýr; löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Þegar Hæstiréttur kveður upp sinn dóm ber okkur að fara eftir honum. Það gerði ríkisstjórn Íslands hins vegar ekki, heldur fór bakdyramegin og skipaði nefnd byggða á kosningu sem var ógild. Það var rangt að mínu mati. Við hefðum átt að fara í þetta verkefni og þessa vegferð alla aftur ef menn vildu þetta. Ég var hins vegar ekki sammála þeirri nálgun. Ég hef þá trú, með fullri virðingu fyrir öllum þeim sem hér eru, að við getum enn náð saman um helstu breytingarnar á stjórnarskránni og að við getum sameinast um það að mannréttindaákvæðin sem breytt var 1995 hafi nýst okkur vel og reynst okkur vel. Þjóðin hefur kallað eftir ákveðnum breytingum. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að eitt af því sem við sjálfstæðismenn hefðum til að mynda átt að einblína betur á í ríkisstjórn var að setja auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Við fengum hins vegar ekki þessa efnislegu umræðu. Hún náðist ekki í gegn. Ég sakna hennar. Ég sakna líka umræðu í þinginu um það hvort við eigum að hafa og setja ákvæði eins og Norðmenn hafa í stjórnarskrá sinni um framsal til alþjóðlegra stofnana, framsal sem tengist fullveldinu o.s.frv. Ég tel að þessi tillaga, svo að ég víki mér að síðari spurningu hv. þingmanns, sé einfaldlega breytingartillaga sem eigi ekki lengur við. 

Virðulegi forseti. Ég er sammála því að alþingismenn eigi almennt að virða þrígreiningu ríkisvaldsins. Þegar Hæstiréttur dæmdi stjórnlagaþingskosninguna ógilda gerði hann það í rauninni ekki sem hinn æðsti dómstóll, heldur sem einhvers konar stjórnsýslunefnd eða æðra úrskurðarvald á stjórnsýslustigi. Því miður ber það vott um hve illa lögin voru úr garði gerð hjá þeim þingmönnum sem lögðu þau til. Á því ber ríkisstjórnin ábyrgð. Ég reikna ekki með því að ég og þingmenn Sjálfstæðisflokksins náum saman um þá ráðatilhögun. Ég benti á breytingartillögu sem var lögð fram við þetta tilefni. Þá komu þingmenn Hreyfingarinnar og sögðu: Við viljum leggja fram þá breytingartillögu að áður en Alþingi fái að fjalla um frumvarpið, sem á að koma frá stjórnlagaráði, fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla. Sú tillaga var felld. Það er það sem ég er að benda á. Nú á hins vegar að framkvæma það sem Hreyfingin fór fram á og var fellt með 42 atkvæðum. Það er það undarlega í þessu öllu saman. 

Frú forseti. Ég sagði áðan að tillaga Hreyfingarinnar væri úrelt því að hún var felld, hún á ekki lengur við. Það er hins vegar hárrétt hjá hv. þingmanni að eftir að þessi tillaga var felld kemur ríkisstjórnin bakdyramegin að þinginu. Hún segir fólki ekki algjörlega frá því hvernig hún hefur hugsað þetta mál. Ég held að það sé verulegt umhugsunarefni fyrir forseta þingsins hvort sú leið sem við erum að ræða núna sé einfaldlega þingtæk. Þingi hefur áður hafnað tillögu Hreyfingarinnar þess efnis að farin verði þessi leið, en allt skal gert til að halda lífi í ríkisstjórninni - allt skal gert til að hún þrauki næstu 11 mánuði. Til þess er leikurinn gerður og við vitum þetta öll sem höfum fylgst með umræðum og þeim samræðum sem eiga sér enn stað. Mér skilst á Hreyfingunni að klukkan tifi, mér sýnist hún tifa enn hjá Hreyfingunni því að hún ætlar að veita ríkisstjórninni tækifæri til að ýta þessu í gegnum þingið. Tillaga sem var felld af þinginu á núna að verða samþykkt af þinginu. Mér finnst þetta ekki mjög lýðræðislegt. Þetta er ekki í anda þess sem núverandi og núgildandi stjórnarskrá segir til um. Enn og aftur sjáum við merki um að við höfum ekki nægilega sterkt löggjafarvald sem getur staðið í fæturna gagnvart svo yfirþyrmandi ríkisstjórn sem knýr allt í gegn með offorsi. Við sjáum það aftur og aftur í hverju einasta máli og maður spyr sig: Af hverju er ekki hægt að semja um þessa hluti? Af hverju er ekki hægt að taka ákveðna hluti og ræða í það minnsta við okkur? Eða eins og hv. þingmaður Lilja Mósesdóttir sagði: Af hverju er ekki einu sinni hægt að ræða við fólkið hér um tillögur eða spurningar í þennan spurningavagn sem á að leggja fram? Nei, það er ekki hægt. Það er ekki einu sinni hægt að rétta litlafingur í áttina að þeim sem hér hafa tjáð hinar ýmsu skoðanir. 

Virðulegi forseti. Hingað til hef ég rætt efnislega þá breytingartillögu sem liggur fyrir þinginu um þær spurningar sem á jafnvel að fara með í þjóðaratkvæðagreiðslu ekki seinna en 20. október á þessu ári. Ég hef lagt fram breytingartillögu við þá tillögu. Hún kveður á um að samhliða kosningu um þær spurningar sem meiri hlutinn hefur lagt til að fari fram verði vilji þjóðarinnar til aðildarviðræðanna við ESB kannaður og hún spurð hvort hún vilji halda því aðlögunarferli áfram. Það er að koma betur og betur í ljós í þinginu að fleiri og fleiri eru að komast á sömu skoðun, nú síðast í dag upplýsti hæstv. innanríkisráðherra með afgerandi hætti að hann teldi að þetta hefði verið langversti tíminn sem Íslendingar hefðu getað valið sér til að fara af stað með aðlögunarferli að Evrópusambandinu. Tel ég þar með að breytingartillaga mín hafi hér stuðning vísan. Ég þarf ekki að fara yfir það, fleiri úr stjórnarliðinu hafa lýst þessari skoðun sinni, hv. þingmenn Árni Páll Árnason og Helgi Hjörvar. Hæstv. umhverfisráðherra lýsti einnig þeirri skoðun sinni að það þyrfti að kjósa um að minnsta kosti eitthvað í Evrópusambandsumsókninni fyrir næstu kosningar. Ég tel að haustið sé ákjósanlegur tími til að fara þessa leið. Úr því að ríkisstjórnin ætlar að keyra þetta mál með offorsi í gegnum þingið, að fara með þennan spurningavagn af stað, eigi að bæta breytingartillögu minni við og kjósa samhliða um þessi mál. Frú forseti. Ég segi þetta fyrst og fremst í ljósi þess að 65% þjóðarinnar vilja að stjórnvöld hætti þessu aðlögunarferli. Ég segi þetta líka vegna þess að þá vaknar kannski veik von hjá ríkisstjórninni um að það verði einhver þátttaka í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Ef þessar tillögur fara óbreyttar í gegnum þingið og í þjóðaratkvæðagreiðslu er ég mjög hrædd um að kosningaþátttakan verði mjög dræm vegna þess að ekki verður kosið um endanlegt plagg heldur einhverjar tillögur sem núna fá meðferð í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hjá teymi lögfræðinga sem fengið hefur verið til að fara yfir drögin. Ég gæti lesið upp allar þessar ágætu tillögur frá stjórnlagaráði en ég undrast mest af öllu þann hluta draganna sem snýr að mannréttindum og náttúru. Ég hef undrað mig á ýmsu sem hér er komið inn, til dæmis það hvernig gildistöku Árósasamningsins er laumað inn í stjórnarskrá Íslands. Þegar 35. gr. draganna er skoðuð stendur, með leyfi forseta: „Stjórnvöldum ber að upplýsa almenning um ástand umhverfis og náttúru og áhrif framkvæmda þar á. Stjórnvöld og aðrir skulu upplýsa um aðsteðjandi náttúruvá, svo sem umhverfismengun. Með lögum skal tryggja almenningi aðgang að undirbúningi ákvarðana sem hafa áhrif á umhverfi og náttúru, svo og heimild til að leita til hlutlausra úrskurðaraðila. Við töku ákvarðana um náttúru Íslands og umhverfi skulu stjórnvöld byggja á meginreglum umhverfisréttar.“ Virðulegi forseti. Á síðasta þingi var einmitt þessi lagagrein sem snýr að Árósasamningnum til umfjöllunar. Með harðfylgi okkar í stjórnarandstöðunni tókst að hindra að erlendir aðilar hefðu málskotsrétt hér á landi og aðgang að dómstólum. Þannig kom frumvarpið inn til breytinga, það átti að hleypa hér inn erlendum aðilum í kæruferli okkar og að dómstólunum. Sem betur fer náðum við að stoppa það því að hvergi í Evrópu var búið að lögfesta þessa opnu aðild að umhverfisrétti. Jú, í Hollandi, en hollensk stjórnvöld voru búin að draga það til baka og fella úr sínum lögum, einmitt vegna ásóknar aðila sem starfa við það eitt að vera stækir umhverfissinnar á heimsvísu. Við Íslendingar þekkjum til dæmis Greenpeace í því efni. En það dugar ekki til, stjórnlagaráð skilar tillögum sínum af sér og svona er þessi lagagrein í frumvarpsdrögunum en það er búið að breyta lögunum í þessa átt, það er til almenn lagasetning um þetta atriði. Þetta sýnir, 

Frú forseti. Við hv. þm. Vigdís Hauksdóttir verðum seint taldar vera á sömu skoðun um aðildarviðræðurnar við Evrópusambandið. Ég hef verið þeirrar skoðunar að við ættum að klára þær, það má kalla mig viðræðusinna en fyrirvarar mínir hafa alltaf lotið að sjávarútveginum. Við getum tekið Evrópusambandsumræðuna síðar. Hv. þingmaður vill að þjóðin kjósi nú þegar um hvort halda eigi aðildarviðræðunum áfram. Og það er skiljanlegt. Það er skiljanlegt að hv. þingmaður haldi þessu sjónarmiði uppi, m.a. út af því sem enginn maður getur verið blindur á, að aðstæður í Evrópu eru mjög erfiðar eins og víða annars staðar, t.d. í Bandaríkjunum. Það er nokkuð sem ekki er hægt að horfa fram hjá. Ekki síður er það skiljanlegt vegna þess að það er þyngra en tárum taki að horfa upp á hvernig ríkisstjórnin sjálf hefur staðið að aðildarumsókninni. Hún hefur ekkert gert, alls ekkert til að sameina þjóðina um ferlið eins og við sjálfstæðismenn lögðum til strax í upphafi. Við vissum að þetta yrði viðkvæmt mál hjá þjóðinni, eðlilega. Það eru skiptar skoðanir um málið sem við verðum að virða. Þess vegna töldum við sjálfstæðismenn brýnt að þjóðin yrði með í upphafi, að hún mundi samþykkja að við færum af stað í aðildarviðræður. Það var ekki samþykkt. Það er enn eitt dæmi um yfirganginn í ríkisstjórninni sem bitnar sárlega á samfélaginu sem er oft og tíðum allt of klofið í þessu máli. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún sé sammála mér um að það sé betra að þátttaka verði drjúg í slíkri könnun um spurninguna hvort halda eigi aðildarviðræðum áfram, þótt þingið sem slíkt sé ekki bundið slíkri könnun. Verður góð þátttaka ekki best tryggð með því að leggja slíka spurningu fyrir þjóðina samhliða þingkosningum?

Virðulegi forseti. Ég hugsa að ég deili því með ansi mörgum landsmönnum að ég vildi að þingkosningar hefðu nú þegar farið fram. Ég ber enn þá þá von í brjósti að ríkisstjórnin springi fyrir þann tíma sem boðaður er fyrir næstu kosningar, þ.e. í apríl á næsta ári. Auðvitað verður spurningin um aðildarumsóknina að ESB tekin upp í næstu þingkosningum ef svo ber undir. En á meðan ekki er fyrirséð að ríkisstjórnin springi og hún geti haldið sér á valdastólum alveg fram á vor 2013 er alveg orðið tímabært að þjóðin fái að segja álit sitt á ESB í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég segi það sérstaklega í ljósi þess sem kom fram í umræðum í dag í fyrirspurnatíma þegar hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra tjáði þingi og þjóð að nú þegar hefði farið fram neyðarfundur í ríkisstjórninni vegna ástandsins í Grikklandi og á evrusvæðinu. Ríkisstjórn Íslands heldur neyðarfundi, ríkisstjórnarfundi og efnahagsráðherrafundi, eða hvað það ágæta ráð heitir nú, til að undirbúa sig fyrir það hvað gera eigi hér á landi ef evran hrynur, ef Grikkland gengur út úr evrusamstarfinu, sem dæmi. Með annarri hendinni er verið að halda neyðarfundi vegna ástandsins núna í Suður-Evrópu sem allir sjá en á meðan er hin höndin að sækja um aðild að þessu hrunda sambandi. Ég segi ekki annað en þetta, frú forseti: Það er eitthvað mikið að hjá þessari ríkisstjórn. Hvaða fullvalda ríki lætur sér detta í hug að vera með umsókn inni að Evrópusambandinu á meðan óvissan er eins mikil og hún er? Og neyðarfundir ríkisstjórnarinnar - ég hafði ekki áttað mig á því 

Frú forseti. Eins og ég hef áður sagt eigum við hv. þingmaður fleira sameiginlegt en ekki. Ég er enn þeirrar skoðunar að klára eigi aðildarviðræðurnar. Þær munu taka lengri tíma og ég held að það sé algjörlega óhjákvæmilegt að menn staldri við og hugsi málið í ljósi ástandsins í Evrópu. En ég vil minna á það sem oft hefur verið sagt um til dæmis skattalækkanir sem við sjálfstæðismenn höfum iðulega staðið fyrir í stefnu okkar. Þá heyrist alltaf sami kórinn: Það er aldrei rétti tíminn til að lækka skatta. Hið sama má kannski segja með Evrópusambandið, það er aldrei rétti tíminn, annaðhvort erum við of vel stödd eða of illa stödd. Ég held hins vegar að við þurfum að vanda til verka og það hefur ríkisstjórnin ekki gert. Það getur vel verið að það sé rétt sem hv. þingmaður segir: Vinstri höndin veit ekki hvað sú hægri gerir í ríkisstjórninni. Þannig er það í svo mörgum málum, ég gæti nefnt fiskveiðistjórnarmálið og rammaáætlun, það er endalaust hægt að tala um mál sem ríkisstjórnin getur ekki einu sinni komið með fullbúin inn í þingsal af því að hún kemur sér ekki saman um það við ríkisstjórnarborðið hvernig þau eiga að líta út til lengri tíma. Og þá er farið í að kaupa Hreyfinguna og að sjatla málin. Og á hverju bitnar það? Stefnuleysið er algjört. Þar fyrir utan er ekkert gert á meðan í samfélaginu, það er ekki farið í framkvæmdir, fólki er ekki blásið í brjóst bjartsýni til að sjá fram úr vandanum. Nei, miklu heldur týna menn sér í því að halda í valdataumana sem eru að verða mjög kostnaðarsamir fyrir ríkið allt saman og þjóðina eins og framsóknarmenn hafa réttilega bent á. En málið er mikilvægt og eins og ég sagði er ástandið í samfélaginu og í Evrópu þannig að það er einfaldlega betra að þjóðin taki afstöðu. Þó að ég vilji klára viðræðurnar getum við bara farið í þá umræðu og þar tala ég fyrir því að menn kjósi með því að haldið sé áfram. Ég tel best að með þeirri leið að spyrja þjóðina reynum við að tryggja sem mesta þátttöku til að vilji hennar verði sem skýrastur og ekki verði hægt að rangtúlka hann eins og ég er hrædd um 

Virðulegi forseti. Breytingartillaga mín kom meðal annars fram vegna þess að sú þjóðaratkvæðagreiðsla sem nú er búið að fresta til 20. október, átti að fara fram samhliða forsetakosningunum. Ég var frekar hlynnt því að þessar kosningar færu fram samhliða vegna þess að þá fengist alvörukosningaþátttaka. Við sjáum það hvernig forsetakosningabaráttan fer af stað að það verður augljóslega mikil þátttaka í kosningunum. Þetta hefði því verið æskilegast. Tillaga mín um að þjóðin geti komið að málinu og sagt hug sinn um hvort halda eigi viðræðunum áfram eða ekki hefur verið í utanríkismálanefnd síðan ég settist á þing. Þingmaðurinn nefndi að sjálfstæðismenn lögðu fram þá tillögu vorið og sumarið 2009 að byrja ætti aðildarferlið á þann hátt að spyrja fyrst: Á að leggja inn umsókn að Evrópusambandinu? Ef svarið væri já, yrði umsóknin lögð inn. En því miður var sú tillaga felld í þinginu með mjög litlum meiri hluta sem stafaði af meðvirkni með því floti sem hér fór af stað um að kíkja þyrfti í pakkann. Virðulegi forseti. Nú er komið árið 2012 og allt hefur allt breyst til verri vegar í Evrópusambandinu og í Evrópu sjálfri eftir að umsóknin fór inn. Það er alveg orðið tímabært að þjóðin fái að segja álit sitt í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég ætla jafnframt að benda á að breytingartillaga sú sem ég legg fram er ráðgefandi og stjórnvöld eru ekki bundin af henni, ekki frekar en af þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu sem fer fram um samning við Evrópusambandið ef hann næst. Sú þjóðaratkvæðagreiðsla verður líka ráðgefandi vegna þess að það er ekki fullveldisframsalsákvæði í stjórnarskránni. Það er alveg sama hvort við förum í þjóðaratkvæðagreiðslu fyrir eða eftir að samningur liggur fyrir, báðar eru ráðgefandi. Ég treysti stjórnvöldum einfaldlega ekki 

Virðulegi forseti. Reglurnar eru þannig að maður þarf að halda mjög stuttar ræður og þá er það gert. Ég hef rætt nokkra hluti í ræðunum mínum og ég fór síðast sérstaklega yfir fyrstu spurninguna í þessari tillögu sem hljómar svona: „Vilt þú að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá?“ Tveir svarvalmöguleikar eru: Já, ég vil að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá. Nei, ég vil ekki að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá Bara svo menn hafi það á hreinu eru tillögur stjórnlagaráðs 115 greinar og enginn í meiri hlutanum hefur reynt að útskýra hvernig eigi að fara með niðurstöðuna, sama hver hún verður, einfaldlega vegna þess að það er mjög erfitt að átta sig á því og lesa út úr niðurstöðunni með hverjum þessara 115 greina fólk er að greiða atkvæði. Það er fullkomlega útilokað fyrir fólk að átta sig á því ef það er til dæmis samþykkt 30 af þessum greinum en ósammála 20 og hefur mjög sterkar skoðanir, jákvæðar á 30, neikvæðar á 20 eða eitthvað slíkt, hvort það á að segja já eða nei. En nóg um það, ég ætla að fara í fleiri spurningar. Önnur spurningin er svona: „Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði náttúruauðlindir sem ekki eru í einkaeigu lýstar þjóðareign?“ Þar er já eða nei valkostur. Spurningin er: Hvað er átt við með náttúruauðlindum? Er það hafið, fiskurinn, jarðvarmi, fallvötnin, fallegir staðir sem má nýta í þágu ferðamanna? Og hvað er þjóðareign? Skúli Magnússon, dósent við lagadeild HÍ, skrifaði til dæmis í Fréttablaðið eftirfarandi sem ég ætla að fá að lesa, með leyfi forseta: „Í ákvæði stjórnlaganefndar felst að „þjóðareign“ vísar ekki til eignarréttar í lagalegum skilningi - hvorki ríkiseignar né sérstaks (nýs) eignarforms. Þvert á móti vísar hugtakið til þeirrar hugmyndar að náttúruauðlindir Íslands séu gæði sem þjóðin öll hefur ríka hagsmuni af (ekki ósvipað því að við, þjóðin, „eigum“ tungu, bókmenntir, landslið í handbolta, o.s.frv.). Af þessu leiðir að auðlindir í þjóðareign geta lagalega verið háðar eignarrétti einkaaðila, eign ríkisins eða verið eigendalausar.“ Hið sama á við um fyrstu spurninguna. Með öðrum orðum er ekki búið að skilgreina og það er ekki skilgreint hvað þjóðareign er. Hvernig á þá fólk að greiða atkvæði um það hvað sé þjóðareign ef það er ekki skilgreint hvað þjóðareign er? 
             Virðulegi forseti. Þarna sá ég í stjórnarliða og ég bíð spenntur eftir svörum frá honum um það hvað þjóðareign er og einnig væri gott að fá leiðbeiningar frá honum um það hvernig fólk ætti að kjósa í fyrstu spurningunni. Þá er það ekki hvaða skoðun það eigi að hafa heldur hvernig það eigi að fara með atkvæði sitt eftir því hvaða afstöðu það hefur til málefnisins. Síðan er sömuleiðis mjög óljóst hvað til dæmis kjósandi á að gera ef hann hefur með mismunandi afstöðu til fiskveiða eða jarðvarma og svo er það að sjálfsögðu deginum ljósara að fólk hefur mjög mismunandi afstöðu til þjóðareignar. Ég er búinn að fara fram á það að þeir fræðimenn sem eiga að hafa komið að þessum spurningum stígi fram og útskýri þetta og/eða hv. stjórnarliðar því að við verðum að fá botn í þetta. Ég er búinn að spyrjast fyrir um þetta í nokkrum ræðum. Ég vil fá að vita hvernig á að fara með þessar spurningar, hvernig menn ætla að fara með niðurstöðuna í þessum kosningum. Það er fullkomlega óljóst vegna þess að spurningarnar eru svo óskýrar. Það er það fyrsta sem menn læra ef þeir ætla að búa til skoðanakannanir að það er mjög mikilvægt að spurningarnar séu skýrar og að allir skilji þær eins. Dæmi um skýra spurningu er sú fimmta: „Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um að atkvæði kjósenda alls staðar að af landinu vegi jafnt?“ Þetta er skýrt. Aðrar spurningar eru óskýrar. Það þýðir að niðurstaðan verður marklaus sama hvernig hún verður.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann fór yfir þær spurningar sem til stendur að leggja fyrir í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu í október og fór vel yfir það að þetta stangaðist raunverulega hvað á við annað, sérstaklega í ljósi þess, miðað við það sem hann fór yfir í spurningu eitt, að þetta er raunverulega sett upp sem nei-spurning. Þess vegna tel ég að hinum fimm spurningunum hafi verið bætt við vegna þess, eins og þingmaðurinn fór yfir, að vel má vera að þorra landsmanna lítist vel á einhverjar tillögur stjórnlagaráðsins en geti ekki sætt sig við hinar. Þess vegna er mjög líklegt að það komi nei út úr þeirri spurningu, að það eigi ekki að hafa tillögur stjórnlagaráðs sem grunn að nýrri stjórnarskrá. Þá bætti meiri hlutinn þessum fimm spurningum við til að það kæmi eitthvað út úr þessari skoðanakönnun. Það væri ekkert neyðarlegra fyrir stjórnvöld en að fara með þetta í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu og spyrja hvort tillögur stjórnlagaráðs ættu að vera grundvöllur að nýrri stjórnarskrá og fá svo bara nei. Þúsund milljónir farnar út um gluggann sem þetta ferli hefur kostað og hæstv. forsætisráðherra líklega alveg hreint miður sín því að hún er fyrst og fremst barnsmóðir þessa vandræðamáls en getur á einhvern hátt ekki tekið það skref að bera ábyrgð á þessu öllu saman. Þann dag sem Hæstiréttur úrskurðaði stjórnlagaþingskosninguna ógilda átti að stoppa málið, líta yfir sviðið, annaðhvort að kjósa aftur eða fara með málið inn í þingið því að við þingmenn förum fyrst og fremst með stjórnarskipunarvaldið. Því er ekki hægt að úthýsa. Nei. Þá bregður hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir á það ráð að leika tafaleiki, tafaleik eftir tafaleik sem við þekkjum, 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir þekkir vel hugarheim stjórnarliða enda hefur hún verið dugleg að gagnrýna vinnubrögð og vinnulag hjá hv. stjórnarliðum. Það sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir er að segja er að stjórnarliðar hafa talið allar líkur á því að svarið við fyrstu spurningunni verði nei og þar af leiðandi sé það mál úr sögunni nema það komi aðrar spurningar sem því miður eru ekki skýrar. Þetta er áhugavert. Ég hef bara heyrt það á göngunum, ekki í ræðustól, að ef það kemur nei við fyrstu spurningunni séu tillögur stjórnlagaráðs farnar út um gluggann. Mér finnst það áhugavert. Ef 51% eða 55% segja nei, sem mér finnst ekkert sjálfgefið en gefum okkur að það færi þannig, má þá ekki nota neitt úr þeim tillögum? Það er spurning sem hefur ekki verið svarað. Þeir sem ræða þessi mál og eru núna að senda skeyti bæði í greinum og tölvupóstum til okkar hv. þingmanna eru aðilar í stjórnlagaráðinu sem hafa endalausan aðgang að fjölmiðlum og sérstaklega ríkisfjölmiðlinum. Ég mundi ætla að þeir væru búnir að koma ár sinni vel fyrir borð hvað það varðar. Kannski eru stjórnarliðar að vona að það komi nei, það losi þá úr einhverju. Það er hins vegar alveg rétt sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir segir, það er algjörlega óskiljanlegt af hverju menn byrjuðu ekki á því að vinna vinnuna, af hverju menn byrjuðu ekki á því að fá sérfræðinga til liðs við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til að skoða tillögur stjórnlagaráðs. Það er eftir. Við erum algjörlega að byrja á öfugum enda.

Virðulegi forseti. Ég get upplýst það hér enn einu sinni og ég hef verið óþreytandi við að benda á það í allan vetur, síðan þessi drög komu inn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að við í stjórnarandstöðunni höfum verið að kalla eftir því að sérfræðingarnir sem fyrir okkur voru kallaðir væru okkur til ráðgjafar. Það má heldur ekki líta svo á að þau drög sem stjórnlagaráð skilaði af sér séu heilagar kýr. Ég gagnrýni þetta gallaða frumvarp eins og önnur gölluð frumvörp sem koma inn í þingið. Ég hef fengið pósta þar sem það er beinlínis sagt að ég vilji ekkert með þessar tillögur stjórnlagaráðs hafa, að ég hafi eitthvað á móti þessu ferli og jafnvel eitthvað á móti fólkinu sem sat í stjórnlagaráði. Svo er bara alls ekki. Ég lít á það sem skyldu mína sem þingmanns að laga gölluð mál sem koma inn í þingið. Í sumum málum hefur mér líka orðið mjög ágengt með það en það er einhver rosaleg meðvirkni í gangi með þessu máli, það má enginn andmæla því eða gagnrýna það. Þetta finnst mér svolítið óhuggulegt, virðulegi forseti, ég verð að segja óhuggulegt því að þetta mál er ekkert öðruvísi byggt en önnur mál sem koma inn í þingið. Hins vegar er með ólíkindum að þetta skuli vera komið svona langt vegna þess að þegar lögum er breytt eru þau lesin og bætt þar sem þarf að bæta þau eins og ég hef lagt til með stjórnarskrána sem nú þegar er í gildi og er búin að vera í gildi síðan 1944. Þannig átti að vinna málið. Stjórnlagaráð átti að taka þá stjórnarskrá sem er í gildi, gá hvar væru annmarkar á henni og koma með tillögur að þeim breytingum sem þyrfti að gera og eru búnar að vera nokkurt deiluefni í samfélaginu. Nei. Nú á að henda stjórnarskránni og taka upp þessar tillögur efnislega alveg óræddar. Og, jú, ég tek undir það með þingmanninum, ég held að stjórnvöld séu skíthrædd við að fá nei við þessu en þá standa þau líka frammi fyrir því 

Virðulegi forseti. Ég er ekki alveg viss um að ég átti mig á þeim þætti hjá hv. þingmanni sem sneri að því ef það kæmi já við fyrstu spurningunni.  Það eru tveir sérfræðingahópar sem þurfa að koma að þessu og vera þingi og þjóð til aðstoðar við að túlka þetta. Það eru annars vegar þeir sem skoða lagalega þáttinn. Hvaða afleiðingar hefur það til dæmis að hafa kaflann um heilbrigðismál eins og hann er? Hefur það einhverjar afleiðingar? Hefur það þær afleiðingar að einhver sem er lengi á biðlista eins og stundum gerist geti sagt: Þetta er ekki fullnægjandi heilbrigðisþjónusta og ég get gert skaðabótakröfu á hendur ríkinu? Eða getur hann sagt: Í Noregi og Svíþjóð fæ ég betri meðferð en á Íslandi þannig að þetta er ekki fullnægjandi? Getur hann farið í mál við ríkið? Ég veit það ekki, það hefur ekki verið fjallað um það. Það er annar sérfræðiþátturinn. Síðan er hitt, að fara í skoðanakönnun, sem er sérmál. Þá eru kallaðir til menn sem eru vanir að búa til skoðanakannanir. Það er farið yfir það hvort uppfyllt séu öll skilyrði sem þurfa að vera fyrir spurningar þannig að skoðanakönnunin verði marktæk. Það er augljóst að þetta uppfyllir ekki þessi skilyrði. Það er dæmigert fyrir þessa ríkisstjórn sem er mesta fúskstjórn og þá ekki bara sem ríkisstjórn, þetta er bara mesta fúskstjórn sem hefur komið til Íslands. Hún er núna 

Virðulegi forseti. Ég hélt ræðu um daginn í þessu máli og hafði til þess 20 mínútur, boðaði þá að ég mundi koma aftur og fara betur yfir þau álitaefni sem mér gafst ekki tími til að fara yfir þá. Ég fékk ábendingar þess efnis að ég hefði hugsanlega verið ónákvæmur í orðalagi þegar ég fjallaði um það hvort til stæði að landið yrði allt eitt kjördæmi. Það sem ég var að benda á var að í tillögum stjórnlagaráðs er lagt til að hluti verði kosinn í einu kjördæmi en að einhverjir yrðu svo kosnir samkvæmt nýrri kjördæmaskipan. Það sem ég benti á var að þetta mundi leiða til aðstöðumunar á milli íbúa svæða og vera í óhag íbúum sem búa í þeim þrem kjördæmum sem teljast til landsbyggðarinnar. Þegar maður er með slíkt ákvæði í tillögum getur það eitt og sér leitt til þess að jafnvel þó að allar aðrar tillögur séu góðar muni þetta eina ákvæði fella allt úr gildi. Þess vegna mun fólk einfaldlega segja nei þegar það verður spurt hvort það vilji nota tillögur stjórnlagaráðs sem grundvöll að nýrri stjórnarskrá. Mér þótti það miður svo ég segi alveg eins og er. Meðal þeirra spurninga sem meiri hlutinn vill að kjósendur svari er þessi: „Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um að atkvæði kjósenda alls staðar að af landinu vegi jafnt?“ Af hverju er þessi ójafna skipting í dag? Jú, vegna þess að á höfuðborgarsvæðinu eru allar stjórnsýslustofnanir, öll ráðuneyti og Alþingi sjálft. Þessu er ekki dreift jafnt um landið. Þegar aðstöðumunurinn er svona mikill verður að leiðrétta hann með einum eða öðrum hætti og þess vegna hefur vægi atkvæða þeirra sem búa í hinum dreifðari byggðum, eins og Vestfjörðum, verið meira en annarra. Þetta hefur sætt gagnrýni og á undanförnum árum hefur verið farin sú leið að auka vægi atkvæða íbúa á höfuðborgarsvæðinu. Núverandi hlutfall er 33 þingmenn af höfuðborgarsvæðinu og 30 af landsbyggðinni. Í næstu kosningum verða 34 þingmenn af höfuðborgarsvæðinu og 29 úr landsbyggðarkjördæmunum. Ég ímynda mér að meiri hluti landsmanna segi já við spurningunni sem ég nefndi áðan um atkvæðavægi kjósenda vegna þess að flestir búa á höfuðborgarsvæðinu og þá gæti sú niðurstaða fært kjördæmum höfuðborgarsvæðisins 40 þingmenn og landsbyggðarkjördæmunum 23 þingmenn. Það stendur ekki til að færa einhverjar stofnanir ríkisins út á land vegna þess að því miður hefur reyndin verið sú að þessi ríkisstjórn hefur fært störf af landsbyggðinni til höfuðborgarinnar. Það er staðreynd. Ég held að við þurfum að spyrja okkur hvort það sé rétt að fara þessa leið, hvort það sé rétt að spyrja kjósendur þessara spurninga þegar við getum verið nokkuð viss um að niðurstaðan verður sú að meiri hluti kjósenda vill jafna vægi atkvæða. Um það snýst lýðræðið. Lýðræðið er nefnilega þannig að það verður alltaf að taka tillit til minni hlutans, það er grunnurinn að því lýðræði sem við búum við í dag. Við förum ekki af stað með tillögur sem hafa verið felldar á Alþingi. Ég var reiðubúinn að teygja mig ansi langt til að fá fram breytingar á nýrri stjórnarskrá. Ég tel að margt gott hafi komið fram í tillögum stjórnlagaráðs, jafnvel þó að þessar sem ég nefndi séu það ekki að mínu mati. Þegar Hæstiréttur hafði dæmt kosningu til stjórnlagaþings úr gildi varð ljóst að Alþingi þurfti að bregðast við. Eðli tillögunnar hafði breyst og við sem stóðum að því að skipa þessa aðila sem höfðu vissulega hlotið meiri hluta atkvæða í stjórnlagaráð settum það skilyrði að við mundum ræða á Alþingi tillögurnar sem kæmu frá stjórnlagaráðinu. Þingmenn Hreyfingarinnar voru þessu ekki sammála og sögðu: Það er ófrávíkjanlegt skilyrði af okkar hálfu að tillögur stjórnlagaráðs fari í þjóðaratkvæðagreiðslu þegar það hefur lokið starfi sínu. Ég og fleiri þingmenn sögðum hins vegar: Eðli þessa hóps hefur breyst úr stjórnlagaþingi í stjórnlagaráð og við skulum samþykkja þetta með því skilyrði að málið komi á Alþingi og verði rætt þar efnislega. Þingmenn Hreyfingarinnar voru ósátt við þessa niðurstöðu og þau lögðu fram breytingartillögu við þingsályktunartillögu um skipun stjórnlagaráðs. Breytingartillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Áður en umfjöllun Alþingis um frumvarp til stjórnarskipunarlaga hefst skal fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um tillögur stjórnlagaráðs.“ Með öðrum orðum lögðu þau það til sem við erum að ræða núna á Alþingi, að áður en efnisleg umræða færi fram ætti þjóðin að segja sína skoðun. Þetta var fellt á Alþingi. 42 þingmenn sögðu nei, sex sögðu já, níu sátu hjá. 42 þingmenn sögðu þá að það ætti ekki að fara þá leið að spyrja þjóðina áður en Alþingi hefði farið efnislega yfir tillögurnar. Samt sem áður stöndum við hér í dag með tillögu Hreyfingarinnar fyrir framan okkur um það hvort það eigi að spyrja þjóðina fyrst. Ég ætla líka að benda á eitt ef mér gefst tími til þess. Þingmenn Hreyfingarinnar vildu útfæra þjóðaratkvæðagreiðsluna þannig að unnt yrði að greiða atkvæði um einstakar greinar frumvarpsins og samhangandi greinar þess þar sem við ætti  Ég er ekki viss um að fólk átti sig á því að nú er einfaldlega verið að spyrja hvort menn vilji gömlu eða nýju. Og hver er reiðubúinn að fullyrða að allt sé ónýtt í gömlu stjórnarskránni? Ekki ég. Hver er reiðubúinn að fullyrða að allt sé ónýtt í þeirri nýju? Ekki ég heldur. Ég held að það sé margt gott í gömlu og margt gott í nýju. En staðreyndin er því miður sú að við erum að fara í 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og það innlegg sem hann kom með, meðal annars með skírskotun til þeirrar breytingartillögu sem felld var hér fyrr. Það var alveg skýrt hvert þingið vildi fara, það hafnaði því að fara með allar tillögurnar fyrir þjóðina. Telur hv. þingmaður að með þeirri leið sem ríkisstjórnin er að fara núna með Hreyfingunni sé í rauninni verið að sniðganga vilja Alþingis sem var mjög skýr á sínum tíma, eins og hv. þingmaður hefur bent á? Það voru 42, að mig minnir, á móti sex eða sjö sem vildu að fara leið Hreyfingarinnar. Telur hv. þingmaður að með þessu fari meiri hluti þingsins gegn ótvíræðum vilja þingsins fyrr? Býður það upp á þá hættu að um leið og breytingartillögur til dæmis í fiskveiðistjórnarmálum, sem eru umdeild og ríkisstjórnin ætlar að knýja í gegn, verða felldar komi ríkisstjórnin með svipaða tillögu, ekki algjörlega þá sömu, í öðrum búningi? Er það það sem hv. þingmaður er meðal annars að benda okkur í þinginu á? Ég undirstrika líka það sem við sjálfstæðismenn sögðum eftir úrskurð Hæstaréttar um ógildingu stjórnlagaþingskosninganna, að ef menn ætla að skipa svona nefnd er bara best að menn kjósi aftur. Við lögðum líka til samhliða og það var aðaltillaga okkar í febrúar eða mars eftir úrskurð Hæstaréttar að vinna ætti að breytingum á forsendum þingsins. Það hefur gefist vel. Við verðum að vera minnug þess að ein helsta ástæðan fyrir því að nýjar breytingar á stjórnarskránni litu ekki dagsins ljós á sínum tíma, undir þeirri nefnd sem var undir forustu hv. þm. Jóns 

Virðulegi forseti. Svar mitt við spurningu þingmannsins er: Já, ég tel að nú sé verið að ganga gegn ákvörðun Alþingis þegar meiri hluti þingmanna sagði nei við þeirri tillögu að senda málið í þjóðaratkvæðagreiðslu áður en kæmi að umfjöllun Alþingis. Mér þykir það slæmt vegna þess að ég tel að það skref sem verið er að stíga núna þjóni engum öðrum hagsmunum en, hvað á ég að segja, duttlungum einhverra sem fengu ekki það sem þeir vildu á sínum tíma. Ég tel líka að þessi leið sé farin ekki vegna þess að meiri hluti þingmanna sé sannfærður um að hún sé rétt heldur vegna þess að ríkisstjórnin hefur sýnt það, því miður, að hún er reiðubúin að gera nánast allt til að halda lífi. Milli jóla og nýárs átti sér stað einhvers konar samkomulag milli Hreyfingarinnar og ríkisstjórnarinnar, hvort það var samþykkt eða ekki veit ég ekkert um en ég held því miður að þetta sé liður í því. Ég skal fara örlítið betur yfir muninn á afstöðu minni og Sjálfstæðisflokksins á sínum tíma í seinna andsvari.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, ég er algjörlega sammála því að sú tillaga sem við ræðum hér er ákveðið skref sem þjónar duttlungum ríkisstjórnarinnar en duttlungarnir snúast um það að halda völdum. Þess vegna er farið af stað í þennan leiðangur. Það er engum blöðum um það að fletta að þetta er málamiðlun sem við ræðum hér og málamiðlunin gengur út á það að breyta stjórnarskránni með allt öðrum hætti en venja og hefð er fyrir. Ef menn eru þeirrar skoðunar, og ég virði skoðanir hv. þingmanns hvað það varðar, að þær aðferðir hafi ekki dugað lengur bið ég að minnsta kosti um að við reynum þá að sameinast um það hvaða leiðir við eigum að fara til að fá fram viðhorf almennings, þjóðarinnar, á því hverju sé brýnast að breyta í stjórnarskránni. Hv. þingmaður sagði réttilega: Ég er ekki sammála því að allt sé ónýtt í gömlu og góðu stjórnarskránni. Ég mundi frekar segja að hún væri mestanpart mjög fín, enda hefur okkur tekist að breyta ákveðnum, mikilvægum köflum sem þjónað hafa almenningi vel eins og ég kom inn á, til dæmis mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Ég hef þó sagt að við hefðum getað gert margt betur þegar við lítum í baksýnisspegilinn. Ég hefði gjarnan viljað að við sjálfstæðismenn hefðum tekið meðal annars auðlindaumræðuna fastari tökum. Ég fullyrði og hef sagt það áður að það er ekki mjög langt á milli manna. Við horfum hins vegar alltaf upp á það að þessi ríkisstjórn slær alltaf á útrétta sáttarhönd allrar stjórnarandstöðunnar í stað þess að taka í hana, þá meina ég sáttarhönd bæði Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, í mörgum málum og ítrekað því að ríkisstjórninni er umhugað um að halda völdum í ófriði í stað þess 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Ég virði það þegar þingmenn koma upp og viðurkenna að hugsanlega hefði flokkur þeirra átt að ræða málin betur og vera samstarfsfúsari, eins og til dæmis varðandi auðlindatillögurnar. Ég virði það mikils. Ég var þeirrar skoðunar og er reyndar enn að við þurfum að breyta stjórnarskránni. Ég var reiðubúinn að stíga fleiri skref og lengri í þá átt en kannski aðrir þingmenn úr mínum flokki og öðrum stjórnarandstöðuflokkum til að það yrði að veruleika. En ég er þannig gerður að þegar ég segi að ákvörðun mín sé háð skilyrðum verð ég að standa við það. Skilyrði mitt á þeim tíma þegar ég samþykkti að stjórnlagaráð yrði að veruleika var að fjallað yrði um málið efnislega á Alþingi. Ég er þeirrar skoðunar að það sé vel hægt. Ég finn það í fjárlaganefnd þar sem við sitjum, margir þingmenn, að það er virkilega hægt að ná niðurstöðu í afar umdeildum málum, bara ef menn setjast niður og ræða saman. Það þarf ekkert annað en að setjast niður og ræða saman vegna þess að hvort sem þjóðinni líkar það betur eða verr, eða einhverjum, er gott fólk hér á Alþingi og ég hef ekki upplifað annað en að langflestir séu reiðubúnir að vinna hér að góðum málum.

Virðulegi forseti. Mig langar að koma örstutt inn á það sem fram kom í andsvörum milli tveggja hv. þingmanna þar sem talað var um gildi gamallar stjórnarskrár eða hugsanlega nýrrar stjórnarskrár. Mig langar að benda á eina staðreynd, sumir telja það mikilvægasta málið að breyta stjórnarskránni en rekja má allar leiðréttingar sem hafa komið á skuldamálum heimilanna til stjórnarskrárinnar sem nú er í gildi. Það er því dálítið merkilegt þegar menn telja það brýnasta verkefnið að breyta stjórnarskránni. Mig langar líka að segja að það eru eðlilegri og skynsamlegri vinnubrögð að taka umræðuna um tillögur stjórnlagaráðs inn í þingið áður en farið verður í þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þess að þá getur þingið hugsanlega komist að niðurstöðu og verið sammála stjórnlagaráði í einhverjum ákveðnum hluta tillagnanna, hvort sem það eru 50% eða 60% eða 70%, ég veit ekki um það. Segjum bara að megnið muni smella saman og þá væri hægt að fara með markvissari spurningar í þjóðaratkvæðagreiðslu sem yrðu leiðbeinandi fyrir þingið við frekari meðferð málsins. Verið er að byrja á öfugum enda með þessum hætti. Ég hef ekki enn skilið hvers vegna málið er ekki afgreitt með þeim hætti. Við vitum að það þarf að ákveða með þriggja mánaða fyrirvara að mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þess vegna hefði ég talið réttara fyrir til dæmis hönd hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eða meiri hluta hennar að þingið mundi núna afgreiða tillöguna þannig að farið yrði í þjóðaratkvæðagreiðslu í haust, hvort sem það yrði 20. október eða 15. október eða 20. nóvember, það skiptir ekki öllu máli, bara það tímanlega að það nýttist í þá vinnu sem fram fer næsta vetur. Ég tel mikilvægt að við komum breytingunum og umræðunni inn á haustþingið þannig að við getum farið að ræða það og lendum ekki í tímaskorti undir lok kjörtímabilsins þegar kosningar standa fyrir dyrum og menn verða á kafi í undirbúningi fyrir þær. Þá væri þingið búið að taka ákvörðun um að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu í haust. Þá væri hægt að halda áfram þeirri vinnu sem unnin er í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem verið er að fara yfir tillögur stjórnlagaráðs, stemma þær af og lesa þær saman. Þá væri hægt að fara með miklu markvissari spurningar í þjóðaratkvæðagreiðslu og meira að segja væri hægt að gera það þannig að við afgreiddum tillöguna núna um að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu og síðan mundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vinna áfram með málið í allt sumar, þ.e. sérfræðingarnir sem nú þegar eru byrjaðir að vinna fyrir þingið. Síðan væri hægt að afgreiða það í september þegar þing kemur saman nákvæmlega hvernig spurningarnar ættu að vera orðaðar og fá þá miklu betri leiðbeiningar frá þjóðinni í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Þá hefðum við tíma til að afmarka spurningarnar en ekki vera að gera það í einhverju krampakasti og tímaskorti. Komið hefur vel fram að stór hluti meiri hlutans í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er ekki mjög lausnamiðaður. Auðvitað væri þetta miklu skynsamlegra við meðferð málsins. Þá væri líka hægt að taka umræðuna jöfnum höndum og þá væri farið yfir tillögurnar og fólk væri miklu upplýstara um það sem fram undan er en að fara að hringla í þessu núna og vinna að breytingum. Síðan gefur augaleið að það verður ekki eins leiðbeinandi fyrir áframhaldandi vinnu í þinginu þegar farið verður að vinna að breytingum á stjórnarskránni í haust eða vetur. Ég teldi skynsamlegra að gera þetta eins og ég lýsti fyrir alla þá sem vilja koma þessum tillögum í þjóðaratkvæðagreiðslu eða gera skoðanakönnun. Það er uppi mjög mikill misskilningur hjá mörgum í þjóðfélaginu um að þeir séu að fara að greiða atkvæði um nýja stjórnarskrá sem er algjör vitleysa. Það á bara að gera ráðgefandi skoðanakönnun um eitthvað sem ekki er nógu skýrt og enginn veit hvernig taka á afstöðu til. Ef maður fer yfir fyrstu spurninguna segir þar: „Vilt þú að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá?“ Hvað þýðir það ef maður er sáttur við 70% af tillögunum en ósáttur við 30%? Segir maður þá nei þó að maður vilji hugsanlega 

Frú forseti. Ég vil láta þess getið vegna þeirrar umræðu sem nokkuð hefur orðið vart við undanfarna daga, að stjórnarandstaðan haldi uppi umræðunni um þetta mál í þinginu, að vitaskuld söknum við þess að stjórnarliðar taki ekki betur þátt í umræðunni. Þá er það kannski ekki síst vegna þess að nú finnst mörgum eins og verið sé að halda einhverju máli frá þjóðinni þannig að þjóðin fái ekki að segja neitt um stjórnarskrána vegna þess sem stjórnarandstaðan er að berjast fyrir á þinginu. Ég vil meina að þetta sé í raun fullkominn misskilningur vegna þess að það sem hér er lagt til að verði borið undir þjóðina er ekki annað en ófullburða drög að stjórnarskrá. Niðurstaðan getur aldrei orðið neitt annað en einhvers konar vísbending um það hvað það er sem þjóðin vill í þessum efnum. Það sem er æpandi í þessu máli er að málinu hefur verið haldið frá þinginu. Þeir sem hafa ráðið för í stjórnarmeirihlutanum hafa markvisst forðast efnislega umræðu um þörfina fyrir breytingar á stjórnarskránni og í hverju þær eiga að liggja. Ég get tekið sem dæmi eitt afmarkað efni sem er þó risastórt og varðar hugtakið þjóðareign. Stjórnlaganefndin sem komið var á fót áður en stjórnlagaráðið var kosið af meiri hluta þingsins hafði komið fram með tillögur að breytingum á stjórnarskránni, eiginlega valkosti fyrir stjórnlagaráðið til að vinna með. Meðal þess sem stjórnlaganefnd setti fram var ný stjórnarskrárgrein þar sem fjallað var um hugtakið þjóðareign í stjórnarskrá. Þegar stjórnlagaráðið sem meiri hlutinn kaus sér tók þessa sömu grein til skoðunar í sinni vinnu breytti það algerlega efnislegu inntaki greinarinnar þannig að stjórnlagaráðið vildi að hugtakið þjóðareign vísaði fyrst og fremst til ríkiseignar, það væri sem sagt tenging við eignarréttarlega hugtakið í greininni þannig að ríkið færi með einhvers konar eignarréttarleg yfirráð yfir öllum auðlindum á Íslandi sem ekki væru þá þegar komnar í einkaeigu á meðan stjórnlaganefnd vísaði til ákveðinnar hugmyndafræði um að ríkið gæti sett lög og reglur um sjálfbæra nýtingu þessara auðlinda og að nýta bæri þær með sjálfbærum hætti þjóðinni allri til heilla. Þarna eru framkomnar, annars vegar hjá stjórnlagaráðinu og hins vegar hjá stjórnlaganefndinni, tvær gjörólíkar nálganir á hugmyndina um þjóðareign sem hugtak og sem efnisgrein í nýrri stjórnarskrá. Engu að síður er það svo að í því þingmáli sem við erum að ræða í dag er lagt til að það verði borið undir þjóðina í sérstakri grein hvort þjóðin vilji að náttúruauðlindir séu lýstar þjóðareign í stjórnarskránni. Þá spyr ég: Hvort er átt við þjóðareign með það efnisinntak sem stjórnlaganefndin lagði upp með eða þjóðareign sem einhvers konar ríkiseign eins og stjórnlagaráðið gengur út frá í sínum tillögum? Fáum við einhvern botn í það með því að leggja spurninguna fyrir þjóðina eins og gert er í þessum tillögum? Nei, það er alveg ábyggilegt, alveg víst, að tekist verður á um það á þinginu í framhaldi af atkvæðagreiðslunni, fari hún fram, hvora leiðina menn eigi að leggja upp með þannig að best verði fylgt eftir vilja þjóðarinnar. Þetta er einungis eitt lítið dæmi sem hefði verið gott að geta átt orðastað um við talsmenn þessarar tillögu en þeir láta ekki sjá sig í umræðunni.

Virðulegur forseti. Ég er svo sem sammála hv. þingmanni um að það væri ákaflega æskilegt og mjög gagnlegt fyrir þetta mál ef við gætum efnt til umræðu við þá sem að þessum tillögum standa eins og ég taldi að ætti að vera markmiðið með umræðum hér. En það hefur, eins og hv. þingmaður benti á, algerlega vantað upp á það og fyrir vikið erum við stjórnarandstöðunni sett í þá stöðu að þurfa að velta vöngum um hvað menn eru að fara í ýmsum greinum þessarar tillögu. Hv. þingmaður er kominn út í umræðu um efnisatriði tillögu stjórnlagaráðsins og ég get ekki annað en spurt hv. þm. Bjarna Benediktsson eins og ég spurði hv. þm. Pétur H. Blöndal áðan: Er þingmaðurinn þeirrar skoðunar að við eigum að ræða í þinginu um tillögur stjórnlagaráðs áður en þær fara í þjóðaratkvæðagreiðslu? Og ef það er mat hv. þingmanns, hvaða ástæður sér hann þá fyrir því? Ég er ekki að lýsa mig andsnúinn því en ef við ætlum að fara í þá umræðu sem, eins og ég segi, ég er alls ekki að segja að sé óeðlileg er hún gríðarlega umfangsmikil. Eins og hv. þingmaður kom inn á í upphafi máls síns hafa menn haldið því fram að hér væri ómálefnalegt málþóf þegar við höfum ekki gert annað en að reyna að átta okkur á þessum tillögum sem við fáum engar skýringar á frá stjórnarliðinu, en ef menn ætla að fara að ræða allar greinar í tillögum stjórnlagaráðsins eru þær 114. Þegar um er að ræða breytingar á sjálfri stjórnarskránni er varla neitt óeðlilegt við það að ræða hverja grein fyrir sig. Ef einhver teldi sig þurfa að fara yfir þetta allt saman og héldi fimm mínútna ræðu um hverja grein yrðum við hér fram á næsta haust að ræða þetta mál. 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn. Ég leit svo á að eftir að skýrslan var lögð fram frá forsætisnefnd þar sem fylgdu tillögur stjórnlagaráðsins yrði rætt um þær efnislega í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ásamt með öðru efni sem við höfum fengið í hendur til að hefja endurskoðun stjórnarskrár Íslands. Þar vísa ég til skýrslu stjórnlaganefndarinnar og jafnframt til þess sem áður hefur verið unnið eins og í tíð nefndar sem vann undir forustu Jóns Kristjánssonar á fyrra kjörtímabili. Það virðist þó ekki hafa verið hugmyndin hjá þeim sem fóru með meiri hluta í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd heldur að bera það undir þjóðina hvort þingið ætti að semja frumvarp sem byggir á tillögum stjórnlagaráðsins. Við skulum hafa í huga að hvort sem mönnum líkar það betur eða verr var kosning til stjórnlagaþings ógilt af Hæstarétti sem varð til þess að komið var á fót stjórnlagaráði. Hvernig var stjórnlagaráðið skipað? Það var skipað af meiri hluta þingmanna. Stjórnarliðarnir fyrst og fremst tóku sig saman og fengu stuðning til þess frá minnstu flokkunum að koma á fót svokölluðu stjórnlagaráði sem var í sjálfu sér ekki annað en nefnd sem meiri hluti þingsins kaus alla fulltrúana í. Aldrei áður í þingsögunni hefur verið komið á fót nefnd á Alþingi þar sem stjórnmálaflokkarnir eiga ekki hver sinn fulltrúa. Það hefur aldrei gerst. Hvernig halda menn að ástandið væri í þessu þjóðfélagi ef Sjálfstæðisflokkurinn væri í meiri hluta 

Virðulegur forseti. Það eru svo sem ágætisrök í málinu að meiri hluti þingsins beri ábyrgð á skipan stjórnlagaráðs og þar af leiðandi því sem frá því kemur. Þar af leiðandi má segja að það liggi beint við að þingið ræði þær tillögur áður en það sendir þær frá sér. Í stað þess að fara ofan í hverja tillögu fyrir sig því að það hefur einfaldlega ekki gefist tími til þess í þinginu hef ég reynt að bregðast við tillögu meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og þeirri nálgun sem þar hefur verið rökstudd af formanni nefndarinnar, hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur, með því að fyrst og fremst sé verið að biðja fólk að taka afstöðu til hvaða hugmyndafræði eigi að leggja til grundvallar þegar rituð er stjórnarskrá. Þess vegna hef ég skilað þremur breytingartillögum er allar varða grundvallaratriði hugmyndafræðinnar þegar menn skrifa stjórnarskrá. Þær eru svohljóðandi: Eiga breytingar á stjórnarskrá að miða að því að um hana verði sem víðtækust sátt? Er mikilvægt að ákvæði stjórnarskrár Íslands séu framkvæmanleg? Er mikilvægt að ákvæði stjórnarskrár Íslands séu auðskiljanleg? Þetta legg ég fram vegna þess að okkur hefur verið kynnt það í þinginu af þeim sem fyrir þessari tillögu standa að ætlunin sé að leita til fólks um hvaða hugmyndafræði eigi að leggja til grundvallar. Þessum spurningum sem maður hefði kannski talið að væri auðsvarað, þyrfti ekki að takast mikið á um, er allt í einu ekkert svo auðsvarað miðað við þau rök sem hafa verið færð fram fyrir þessum breytingum nú. Sumir halda því fram að það þurfi ekkert endilega sátt um stjórnarskrá, að meiri hlutinn sem hefur náð völdum 

Frú forseti. Því er auðsvarað að þetta eru ágætisspurningar og ég held að það væri ágætt að þær fengju að fljóta með í þeirri könnun sem lagt er til að verði framkvæmd ef einhver meiri hluti myndast um það í þinginu þegar upp verður staðið. Það er hins vegar full ástæða til að staldra við þá staðreynd að menn telji sig ekki komna á þann stað að hafa sterka tilfinningu fyrir því hvaða grundvallarhugmyndir eigi að búa að baki nýrri stjórnarskrá þrátt fyrir að hér hafi verið haldinn þjóðfundur, þrátt fyrir að hér hafi starfað nefnd í nokkur ár þar sem öllum Íslendingum var gefinn kostur á að senda inn erindi og þrátt fyrir að við höfum haft tækifæri til að leita til sérfræðinga og taka saman fyrirmyndir annarra þjóða, þrátt fyrir að við höfum reynslu af framkvæmd íslensku stjórnarskrárinnar og vitum nokkurn veginn hvað hefur valdið ákveðnum vandkvæðum í framkvæmd. Hér myndaðist stjórnarskrárkrísa, getum við sagt, árið 2004 þegar 26. gr. var beitt í fyrsta sinn. Við vitum hvaða ákvæði það eru í stjórnarskránni og við sjáum það þá til dæmis í tengslum við framboð til embættis forseta Íslands hvers konar lausung er um það embætti eins og það birtist mér, a.m.k. hjá einstökum frambjóðendum sem hver um sig ætlar að fylla inn í rýmið sem stjórnarskráin skilur eftir eftir sínu höfði. Það kemur mér mjög á óvart að þeir sem fara fyrir meiri hluta nefndarinnar telji sig eftir allt það sem áður hefur gerst ekki hafa nægjanlega tilfinningu fyrir því hvaða grundvallarhugsanir eigi að búa að baki 

Frú forseti. Það hefur verið þessari umræðu mjög til vansa að hér er verið að tala um tvo hluti í einu. Annars vegar hefur þeirri hugmynd verið komið inn í þessari umræðu og í þjóðfélagsumræðunni að hér standi fyrir dyrum þjóðaratkvæðagreiðsla um nýja stjórnarskrá. Það er nauðsynlegt að árétta enn og aftur að svo er ekki.  Lítum snöggvast fram hjá því sem ég hefði haldið að ætti að vera grunnur umræðunnar, efnislegar breytingar á stjórnarskrá, hvaða þættir það eru í stjórnarskrá sem þarf að breyta, hvaða sjónarmið maður vill að helst ríki þegar litið er til slíkra breytinga, ef við tökum það til hliðar, ég vil þó segja að það er sú umræða sem mér hefur helst þótt skorta í þinginu á undanförnum missirum, að alþingismenn taki það hlutverk sitt alvarlega að þeir eru stjórnarskrárgjafinn og setji á dagskrá umræður um grundvallaratriði í stjórnarskránni. Við skulum taka það til hliðar og líta á þá málsmeðferð sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur kosið að setja þetta mál í. Eftir að tillaga stjórnlagaráðsins var lögð inn í þingið hefur afar lítil umræða farið fram í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um þetta mál,  Hvað er það sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar telur sig fá út úr því að fara með málið þegar það er ekki tilbúið til þjóðarinnar, spyrja hana í fyrsta lagi um tillögurnar almennt og síðan um einstök álitamál? Sé það vilji meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að leita leiðsagnar, ef við getum orðað það svo, hjá þjóðinni, fá að átta sig á því hvaða atriði það eru sem helst brenna á þegar litið er til breytingar á stjórnarskrá, er önnur aðferð miklu betri til að fá slíkt fram  Það kom fram í vinnu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þegar þessi tillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu var rædd og ræddar voru þær spurningar sem til stendur að bera undir þjóðina að þeir gestir sem gerst þekkja á vettvangi skoðanakannanamála töldu að slíkar aðferðir væru síst verri og jafnvel betri en ómarkvissar spurningar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta finnst mér mjög mikið lykilatriði og ég hef ekki enn þá fengið svör við því hvers vegna meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fer ekki þessa leið, lítur ekki til þess að bæði ráðstafa fjármunum af skynsemi og eins fá þá leiðsögn sem hún telur sig þurfa að fá mun skýrar en meiningin er að fá í þjóðaratkvæðagreiðslu. Við vitum það að meira að segja fyrsta spurningin er afskaplega óljós og í kjölfarið er ómögulegt fyrir virðulega nefnd að túlka hvað í svarinu felst. Þetta finnst mér skipta verulega miklu máli, þetta snýst ekki um að menn séu andsnúnir þjóðaratkvæðagreiðslum. Ef svo væri væri nær að spyrja virðulegan meiri hluta hvaða skoðanir hann hefur haft á beiðnum um þjóðaratkvæðagreiðslu á þessu kjörtímabili. Slíkum tillögum hefur ávallt verið hafnað, þær hafa ávallt verið felldar. Fyrst var það fellt þegar við vildum fá atkvæðagreiðslu um aðildarviðræður að Evrópusambandinu. Það var einnig fellt vegna Icesave-samninganna í tvígang og síðan var það enn fremur fellt af þessum sömu aðilum og nú ætla að leggja til þjóðaratkvæðagreiðslu þegar þingmenn Hreyfingarinnar lögðu það til á sínum tíma að þessar tillögur ættu að fara óræddar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Eitthvað hefur þetta snúist í höndunum á virðulegri nefnd síðustu metrana. Ég hef ekki enn þá gefið frá mér þá hugsun að Alþingi sé fært um að taka þetta mál til vinnslu. Ég neita því að ekki sé hægt að ná slíkri samstöðu á Alþingi. Um leið og við viðurkennum það og teljum að svo sé  
            

Virðulegur forseti. Ég er eindregið þeirrar skoðunar, eins og mér heyrist hv. þingmaður vera líka, að þegar kemur að breytingum á stjórnarskrá sé samstaða ákaflega mikilvæg enda hafa menn unnið breytingar á stjórnarskrá Íslands þannig alla tíð þangað til nú. Nú horfum við því upp á töluverða breytingu hvað varðar nálgunina við þessa vinnu. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort ekki sé ákveðin hætta því samfara ef þessi nýja nálgun á breytingar á stjórnarskrá verður ofan á núna, þ.e. ef ríkisstjórnin ákveður að keyra í gegn sína útgáfu á stjórnarskrá sama hvað stjórnarandstöðu og öllum öðrum finnst, hvort ekki sé með því verið að setja hættulegt fordæmi. Þetta er auðvitað sérstakt áhyggjuefni fyrir mig sem miðjumann því að maður gæti horft upp á það að hér sveifluðust stjórnir milli hægri og vinstri - þó að vonandi komi ekki til þess að hér verði til hrein hægri stjórn eins og það varð til hrein vinstri stjórn - en ef sú yrði raunin gæti það þá hent að hér yrði lögð fram tillaga að stjórnarskrá þar sem kveðið væri á um lögleiðingu fíkniefna eins og ungir sjálfstæðismenn hafa beitt sér fyrir að undanförnu? Auðvitað viljum við ekki að slík vinnubrögð verði ofan á þar sem ríkjandi meiri hluti hverju sinni notar stjórnarskrána til að koma sinni pólitísku stefnu áleiðis. Er hv. þingmaður sammála mér um að það væri hættulegt fordæmi ef þessari áratugagömlu hefð sem ekki að ástæðulausu er til staðar, hefðinni um samráð, yrði varpað fyrir róða? Þess vegna er mikilvægt, ekki bara fyrir núverandi stjórnarandstöðu heldur stjórnarandstöðu allrar framtíðar, að menn haldi í þá reglu að vinna breytingar á stjórnarskrá í sátt, enda 

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um það, ég held að það sé mjög misráðið að breytingar á stjórnarskrá séu gerðar í ágreiningi. Það hefur verið mín skoðun alla tíð, það hefur verið málflutningur okkar sjálfstæðismanna í breytingum á stjórnarskrá allt frá því að minnihlutastjórn Jóhönnu Sigurðardóttur hóf þessa vinnu sína á vordögum 2009 og vildi ekki tala við þáverandi stjórnarandstöðu, sérstaklega ekki Sjálfstæðisflokkinn, um breytingar á stjórnarskránni. Það var nánast yfirlýst markmið þeirra breytinga á stjórnarskrá að ekki skyldi leitað samráðs við einn stjórnmálaflokk. Það voru engar almennilegar skýringar gefnar fyrir því. Engar lögmætar skýringar sem hægt er að halda sér í voru gefnar fyrir því, menn bara gáfu sér að það yrði slíkur ágreiningur um breytingar á stjórnarskrá að ekki yrði hægt að ná slíku samkomulagi. Þá byrjaði þetta mál sem hefur verið í ógöngum allar götur síðan. Ég vil hins vegar ekki gefast upp á þeirri hugsun að hægt sé að ná slíkri samstöðu. Ég tel að það sé hægt. Það hefur gegnum árin tekið nokkurn tíma að breyta stjórnarskránni þegar það hefur verið gert. Við settum inn heilan mannréttindakafla. Að sjálfsögðu þurftu menn að sitja yfir því og ná um það samstöðu. Það var líka gert í nefnd undir forsæti Jóns Kristjánssonar, fyrrverandi ráðherra, þar sem menn lögðu ýmislegt á sig og reyndu að tala sig niður á niðurstöðu um breytingar á stjórnarskránni. Þær breytingar náðu ekki fram að ganga en það er enginn sem segir að þær hefðu ekki gert það. Það var bara hreinlega stífnin í núverandi hæstv. forsætisráðherra sem stýrir því í hvers konar ógöngur breytingar á stjórnarskránni eru nú komnar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að nefna þá vinnu sem Jón Kristjánsson leiddi og stjórnarskrárnefndina sem vann heilmikla vinnu á sínum tíma sem byggðist einmitt alltaf á því að það þyrfti að ná víðtækri sátt og samstöðu um allar breytingar. Þess vegna náði minni hlutinn á þeim tíma, stjórnarandstaðan sem nú er ríkisstjórnarmeirihlutinn, iðulega sínu fram. Ef minni hlutinn þáverandi lagðist gegn einhverju var ekki reynt að keyra það áfram. Eins og ég nefndi í fyrra andsvari er það ekki að ástæðulausu sem menn vinna breytingar á stjórnarskrá með þessum hætti. Það er vegna þess að hugmyndin með stjórnarskrá, ástæðan fyrir því að þjóðir hafa sett sér stjórnarskrá, er sú að hún feli í sér þær grundvallarreglur sem allir eru meira og minna sammála um, reglur sem geta haldist óháð breytingum á ríkisstjórn, óháð því hvort þær hallast til vinstri eða hægri eða eru á miðjunni eins og auðvitað væri best að væri sem oftast. Það er mjög hættulegt ef frá þessu er horfið af ýmsum ástæðum. Og nú væri fróðlegt að heyra hvort hv. þingmaður er sammála mér þegar ég segi að ein af hættunum sem þessu fylgir sé að almennur pólitískur óstöðugleiki og óvissa aukist enn frá því sem nú er. Þá er rétt að hafa í huga að nú er Ísland í fyrsta skipti komið á lista með vanþróuðum þriðja heims ríkjum yfir lönd þar sem pólitísk áhætta er sérstakt áhyggjuefni fyrir fjárfesta. Slík er nú pólitíska óvissan orðin á Íslandi, Ísland er meðal annars flokkað með löndum í Suður-Ameríku og Afríku. Er ekki hætt við því að ef sú pólitíska óvissa næði líka inn í stjórnarskrána sjálfa 

Virðulegur forseti. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hreyfir hér við grundvallaratriði sem er að það er ekki skynsamlegt að breyta stjórnarskrá í miðjum ólgusjó. Og það er ekki rétt sem haldið hefur verið fram, að stjórnarskráin hafi brugðist á árunum fyrir hrun. Það er ekki rétt, það er alls ekki rétt með farið þegar slíku er haldið fram. Þegar verið er að tala um hvernig eigi að breyta stjórnarskrá er ég eindregið þeirrar skoðunar að það eigi að gerast hægt, að það sé skynsamlegt að það sé gert hægt. Mér finnst líka skynsamlegt að afmarkaðir þættir stjórnarskrárinnar séu endurskoðaðir en ekki hverju einasta orði hnikað til, kommu og punktum, af því að það verði að breyta öllu. Ég er eindregið annarrar skoðunar. Þegar þessar stjórnarskrárbreytingar voru hér til umræðu í kjölfar þeirrar ákvörðunar forsetans að synja fjölmiðlalögunum staðfestingar árið 2004 hygg ég raunar að ekki hafi verið mikill vilji hjá þáverandi stjórnarandstöðu til að hrófla við stöðu forsetans. Það var hins vegar alveg ljóst að ýmsir aðrir töldu að þarna hefði orðið til nýstárleg túlkun á stjórnarskránni og vildu ræða hvort ástæða væri til þess að ræða stöðu forsetaembættisins. Þá var það skoðun nefndarmanna að af því að ekki næðist um það samstaða skyldu menn ekki halda áfram við það, virðulegur forseti. Það er dálítið fróðlegt í þeim breytingum sem nú eru fyrir lagðar á stjórnarskránni og reyndar í vetur í aðdraganda forsetakosninga að þingið hefur hreint ekkert talað um stjórnskipulega stöðu forsetaembættisins. Þingið hefur látið það alveg liggja á milli hluta og ekki rætt þau mál sem þó hafa verið kannski hin mestu álitamál þegar kemur að stjórnskipulegri undirstöðu þjóðarinnar. Þetta mál er allt á öfugum enda reist. Það þarf að byrja á því á Alþingi að hefja hér umræðu um breytingar á stjórnarskránni. Þegar sú umræða er orðin þroskuð er eðlilegt að leita með málið út fyrir raðir þingsins, 

Virðulegur forseti. Ég hef áður í tveimur stuttum ræðum farið yfir tvær þeirra þriggja breytingartillagna sem ég legg fram við það mál sem hér er til umræðu, annars vegar tillöguna um hvort fólk teldi mikilvægt að ákvæði stjórnarskrár væru auðskiljanleg og hins vegar tillöguna um hvort breytingar á stjórnarskrá ættu að miða að því að um hana yrði sem víðtækust sátt, sem sagt tillögu um að spurt yrði þessara spurninga ef til þessarar skoðanakönnunar kæmi. Þriðja tillagan er svohljóðandi: „Við 3. efnismgr. bætist nýr töluliður er orðist svo: Er mikilvægt að ákvæði stjórnarskrár Íslands séu framkvæmanleg?“ Þessi spurning eins og þær tvær fyrri er spurning sem hefði líklega ekki þurft að spyrja fyrir fáeinum árum. Á þeim tíma voru vinnubrögð við breytingar á stjórnarskrá og þau viðhorf sem ríktu til slíkrar vinnu töluvert önnur en þau sem birtast okkur nú, eins og komið hefur fram fyrr í umræðunni. Nú er því meðal annars haldið fram að það skipti svo sem ekki öllu máli hvort greinar í stjórnarskrá séu beinlínis framkvæmanlegar því að þær þurfi bara að lýsa ákveðnum vilja. Menn hafa nefnt greinar í tillögum stjórnlagaráðs er varða heilbrigðismál þar sem stjórnarskráin á að tryggja öllu fólki heilsu og líf. Nú held ég að meira og minna allir séu sammála um að við í þessu landi eigum að byggja upp það kerfi sem skapar sem mest tækifæri fyrir íbúana til að lifa heilsusamlegu lífi og njóta góðrar heilbrigðisþjónustu. Þá er líka mikilvægt að því sé lýst í stjórnarskránni á hvaða forsendum á að gera slíkt. Það dugar ekki að segja bara í stjórnarskrá að allir hafi rétt á því að vera heilbrigðir ef ríkið getur ekki framkvæmt það. Ef menn lofa einhverju í stjórnarskránni sem ekki er hægt að framkvæma eða standa við eða að minnsta kosti skapar möguleika á mjög mismunandi túlkun á því hvernig eigi að framkvæma missir stjórnarskráin að miklu leyti gildi sitt. Gildi stjórnarskrár liggur ekki hvað síst í því að eftir henni verður að fara. Góð stjórnarskrá á að vera skrifuð þannig að allt sem þar birtist sé auðskiljanlegt þannig að meira og minna allir skilji það á sama hátt og að það sé hægt að fara eftir því. Ef menn fara ekki eftir því þarf að vera hægt að grípa inn í og segja: Nei, hingað og ekki lengra, þetta er brot á stjórnarskrá. Þar af leiðandi vegur það að réttindum almennings ef greinar stjórnarskrár eru orðaðar með þeim hætti að það sé ekki ljóst hvernig á að hrinda þeim í framkvæmd. Það skapar óvissu sem er engum til gagns þannig að þessar breytingartillögur eru lagðar fram til þess að, ef í þetta verður ráðist verði, eins og ég segi, þessara grundvallarspurninga spurt, spurninga sem hefði ekki þurft að spyrja fyrir nokkrum árum en er komið fullt tilefni til að spyrja nú vegna þess hvernig umræðu um stjórnarskrána hefur verið háttað, vegna þeirra tillagna sem í umræðunni hafa verið og tilrauna til að verja þær tillögur. Jafnvel þó að ekki hafi verið sýnt fram á framkvæmanleika þeirra eða jafnvel þó að skilningur manna á þeim sé mjög misjafn hefur það verið varið og virðist vera skoðun hluta þingmanna, ég held reyndar ekki meiri hluta þingmanna en hluta þingmanna, að stjórnarskrá megi líta út nokkurn veginn eins og kosningabæklingur stjórnmálaflokks, lýsing á því að hverju menn stefni, hvernig þeir vilji helst hafa landið í framtíðinni, nokkurs konar framtíðarsýn stjórnmálahreyfingar. Það er einmitt það sem stjórnarskrá er ekki ætlað að vera. Hún á að vera grundvallarlög sem hægt er að fara eftir, sem allir skilja meira og minna á sama hátt. Það má segja um núverandi stjórnarskrá að hún er nokkuð gölluð hvað þetta varðar, menn greinir á um túlkun ýmissa ákvæða þar, enda viljum við laga núverandi stjórnarskrá og færa hana til betra horfs. Um það er ekki ágreiningur þó að annað mætti stundum ætla af umræðunni. 

Virðulegi forseti. Breytingartillögur hv. þingmanns eru skynsamlegar, það er engin spurning. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það sé eiginlega ekki að æra óstöðugan að ætla að koma með einhverja skynsemi inn í þessar umræður sem hafa verið um stjórnarskrána og breytingar á henni um alllangt skeið. Það er alveg klárt mál að stjórnarskrá má ekki vera eitthvert kosningaplagg, einhver síðdegisblaðaauglýsing eða sjónvarpsauglýsing. Stjórnarskrá á, eins og hv. þingmaður sagði, að vera grundvölluð á lögum og gagnsæjum skilningi fólks almennt á því sem stendur í stjórnarskránni, ekki eitthvert túlkunaratriði úr mismunandi röðum stjórnmálamanna. Það er auðvitað lykilatriði, eins og hv. þingmaður kom inn á, að byggja upp aðstæður og viðmið í þjóðfélagi okkar sem auka lífshamingju. Stjórnarskrá má ekki gefa færi á mismunandi túlkun og öll umræðan í framgangi málsins þar sem forsætisráðherra hefur keyrt málið áfram með olnbogunum, óháð öllu samstarfi og samræðum við þingmenn Alþingis,  Ég spyr hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér um þessa hættu.

Virðulegur forseti. Sú hætta sem hv. þingmaður lýsti blasir við. Það er ekki nema von að hv. þingmaður spyrji hvort það sé nokkurt gagn í því eða einhver von í því fólgin að reyna að laga þetta ferli eða hafa jákvæð áhrif á það. Þegar maður lítur yfir farinn veg, hvernig að þessu hefur verið staðið, en ekki síður til þeirrar ástæðu sem hefur legið þessu til grundvallar, ástæðunnar fyrir því að þetta er rekið fram með þeim hætti sem raunin er og snýst eins og menn þekkja fyrst og fremst um pólitísk hrossakaup og stöðu ríkisstjórnarinnar frekar en málið sem slíkt, er ekki að undra að hv. þingmaður velti fyrir sér hvort hægt sé að gera á þessu einhverja bót. Mér fannst skylda mín að reyna að laga það vegna þess að við erum hér að fjalla um sjálfa stjórnarskrána og ef það verður ofan á að farið verður af stað í þessa vegferð, sem að sögn 1. flutningsmanns tillögunnar snýst um að kanna hug almennings til þeirrar hugmyndafræði sem eigi að leggja til grundvallar breytingu á stjórnarskrá, er það dálítil bót í máli finnst mér að spyrja að minnsta kosti um þessi grundvallaratriði. Annars stendur ósköp lítið eftir annað en þær spurningar sem stjórnarmeirihlutinn hefur lagt fram og eru að mínu mati fyrst og fremst til þess hannaðar að gefa ríkisstjórninni það sem ég kallaði opinn tékka, þ.e. að fá einhver svör við mjög óljósum spurningum en útfæra síðan sínar eigin tillögur og halda því fram að þær séu grundvallaðar á svörunum við hinum óljósu spurningum. Þess vegna er spurt svona óljósra spurninga, til þess að fá svör við þeim, koma síðan með útfærsluna sem skiptir auðvitað öllu máli en því verði svo haldið fram að það sé gert í samræmi við niðurstöðu þessarar könnunar.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður vék að, umræðan um stjórnarskrárbreytingar hefur byggst á því af hálfu ríkisstjórnarinnar og forsvarsmanna hennar að blekkja fólk í tíma og ótíma, opna fyrir einhverjar væntingar, einhverja hluti sem er ekki hægt að festa í kjöl, hvorki með fírtommu né sextommu, það er ekki hægt, vegna þess að stjórnarskrá er markmið, viðmiðun, hugsjón og ákveðin stefna í anda þjóðar eins og hún skilur væntingar inn í framtíðina sem eru aldrei öruggar en geta verið bjartar og góðar. Stjórnarskrá má ekki vera smíðuð til þess að vera einhver túlípani á borði ríkisstjórnar. Stjórnarskrá er miklu alvarlegra mál og mikilvægara en að menn eins og hæstv. ríkisstjórn vilji tjalda henni sem blómaskreytingu og jafnvel eru svo metnaðarlausir að þeir vilja tjalda henni sem þurrskreytingu. Það er ekki spegilmynd af lífi og markmiði hugsunar fólks í landinu sem vill ekki að stjórnarskrá sé eins og boðskort í eitthvert óvissupartí. Þess vegna skiptir svo miklu máli að þetta sé faglega unnið, skynsamlega, með brjóstviti, góðum vilja og verkviti. Það hefur ekki verið gert. Það gengur ekki að nudda í gegn 

Virðulegur forseti. Eins og ég kom inn á í andsvari við hv. þm. Ólöfu Nordal áðan er hættan einmitt sú að ef menn setja það fordæmi að breyta stjórnarskránni hugsanlega með naumasta meiri hluta og grundvalla það á könnun þar sem spurt var jafnvel villandi spurninga, a.m.k. mjög óljósra spurninga, setur það alla framtíð stjórnarskrárinnar í uppnám. Þá er ekki lengur til staðar sú samstaða sem hefur verið ríkjandi í samfélaginu alveg þangað til núverandi ríkisstjórn tók við um að stjórnarskráin ætti að lýsa því sem sameinar okkur meira og minna öll. Það held ég að væri mjög hættuleg þróun. Því miður er þetta bara nýjasta dæmið í vegferð þessarar ríkisstjórnar sem hefur markast ekki hvað síst af því að keyra mál í gegn í andstöðu við allt og alla, ekki hvað síst sérfræðinga sem um þau fjalla, gera enga tilraun til að mynda samstöðu um nokkurn hlut heldur fara áfram með allt saman af einhvers konar þjösnaskap. Þetta er í senn undarlegt og dapurlegt á þessum tímum þar sem við hefðum alveg sérstaklega þurft á samstöðu og samvinnu að halda. Í kosningabaráttunni áður en núverandi ríkisstjórn tók við gekk Samfylkingin til kosninga undir því kjörorði að það þyrfti breytta verkstjórn, það þyrfti verkstjórn núverandi hæstv. forsætisráðherra. Því miður hefur sú verkstjórn öll gengið út á það að þvinga mál í gegn án nokkurs samráðs, án almennilegrar undirbúningsvinnu 

Virðulegi forseti. Öll stórmál í einu samfélagi verða að byggjast á þokkalegri sátt. Það getur vel verið að þokkaleg sátt þýði að allir séu óánægðir, en það verður að byggja niðurstöðuna á þokkalegri sátt og samráði við alla aðila. Hvort sem menn ætla að koma stóru eða litlu í gegn þá er þetta grundvallaratriðið í stóru málunum. Það er svo auðvelt að nefna slíkt í þeirri umræðu sem hér fer fram, til að mynda varðandi gerð stjórnarskrár, varðandi fiskveiðistjórnarlög og rammaáætlun. Allt eru þetta mál sem byggja á feikilega miklum hagsmunum. Stjórnarskráin er viðmiðunarskrif um vilja landsmanna og möguleika innan ákveðins ramma þar sem menn sitja við sama borð og eiga að sitja við sömu möguleika þó að slíkt verði aldrei tryggt endanlega, hvorki í almennum lögum né stjórnarskrá landsins. Virðulegi forseti. Núgildandi stjórnarskrá er að mörgu leyti ágæt og truflar í engu möguleikann á að stjórna landinu af einhverju viti og truflar í engu möguleika til að gera hlutina öðruvísi þegar efnahagshrun skall á. Hún hefur alveg staðið fyrir sínu. Á mannamáli mætti breyta og bæta 15, 20 setningar í núgildandi stjórnarskrá, flóknara er málið í rauninni ekki. En það þyrfti að vanda og allan slíkan texta með orðalagi sem verður að vera sett niður á skýrmáli, skiljanlegu máli og tekur tillit til margra þátta sem kunna að vera lagalegs eðlis í stóru málunum, til að mynda varðandi auðlind Íslendinga og eign þeirra allra á auðlindinni, til að mynda varðandi orkunotkun landsins og þá með tilliti til þess að landsmenn eiga þessar auðlindir allar. Enginn ágreiningur er um það, nema í undantekningum, hjá neinum stjórnmálaflokki að þannig eigi þetta að vera. Í fiskveiðistjórnarlögunum er ákvæði sem segir skýrt og skorinort að auðlindin í hafinu sé eign landsmanna allra. Það getur verið ágæt viðbót og búbót og aukatrygging að setja það ákvæði í stjórnarskrána. Flestir þingmenn eru sammála um það, sem betur fer, og þó ekki væri nema þess vegna ætti að vera hægt að hnýta þetta upp ef menn tíðkuðu það ekki í hv. Alþingi að vera með fleðurskap og falsvonir til fólksins í landinu. Það er skelfilegt að tölvupóstar frá fólki sem vill segja sitt álit á stjórnarskránni skuli dengjast inn á tölvurnar. Það kemur af því að bjóða á fólki upp á að segja álit sitt þegar dæmið er gjörsamlega óklárað og ekki einu sinni hægt að skilgreina hvað er hvað og hvað er hvers og að hverju er stefnt. Þetta er hreinlega út í loftið. Þetta er eins og naglasúpan fræga þar sem öllu draslinu úr skúffunum var hent í pottinn. Þetta gengur ekki varðandi smíð eða lagfæringu á stjórnarskrá Íslands. Þau 20, 30 meginatriði sem komu fram á þjóðfundinum sem fjallaði um atriði sem ástæða væri að taka upp í stjórnarskrá eru allt atriði sem þorri landsmanna er ugglaust mjög sammála um. Þá kemur að því að hnýta upp ákveðna sérþætti eins og eignarhald Íslendinga á auðlindinni. Það er mikill vandi og ekki nóg að segja það berum orðum heldur þarf að setja það í lagalegan búning þannig að það standist alþjóðalög og alþjóðasamninga. Það er mjög mismunandi eftir stjórnarskrám hinna ýmsu landa hvernig menn hnýta upp áhersluatriði sem þeir vilja draga fram og leggja megináherslu á. Þar undir flokkast að sjálfsögðu strax sjálfstæði Íslands, tungan og eign landsmanna allra á auðlindinni. Virðulegi forseti. Ég árétta að stjórnarskrá er markmið, hugsjón og viðmiðun. Hún verður ekki í gadda slegin nema að því leytinu til að almennur skilningur, almenn skynsemi, almenn reynsla og túlkun sé bakhjarlinn. Virðulegi forseti. Öll lög á Íslandi eru háð fjárlögum, háð því að hægt sé að tryggja fjármagn til að verja framgang laganna. Þetta gleymist í tíma og ótíma en er þó lykillinn að því að menn geti stýrt markvisst inn í framtíðina og átt von á leikgleði, búið við reglur sem eru þess eðlis að menn skilja þær sama skilningi og tala sömu tungu þegar þeir fjalla um þær. Þannig á stjórnarskrá að vera. Virðulegi forseti. Það er náttúrlega skrípaleikur að ríkisstjórnin bjóði upp á aðferð við gerð stjórnarskrár þar sem á að troða miklu magni, ómeltu og ómaríneruðu, í dós og loka henni. Þetta er svo sem ekkert nýtt hjá hæstv. ráðherrum Jóhönnu Sigurðardóttur, forsætisráðherra, og Steingrími J. Sigfússyni, efnahags- og viðskiptaráðherra. Þau hafa tíðkað þessi vinnubrögð sem eru forkastanleg og þekkjast hvergi í vestrænu ríki. Einstaka sinnum ber svo við að slík vinnubrögð séu viðhöfð í sumum Afríkuríkjum, á fátækustu svæðum Asíu, villtustu svæðum Suður-Ameríku og hjá ýmsum klúbbum í Norður-Ameríku. Þar tíðkast vinnubrögð sem eru geðþóttavinnubrögð, valdbeiting og ekki tekið á neinum málum af markvísi, hvað þá hugsjón. Þess vegna, virðulegi forseti, verður að hvetja til þess að Alþingi taki þetta mál í sínar hendur, skipi reyndustu menn til að vinna úr því sem búið er að vinna hvar sem það nú liggur, leggja það fyrir Alþingi sem síðan afgreiðir það og leggur fyrir þjóðina.

Frú forseti. Ég ætla að halda áfram að ræða þetta plagg - ég veit ekki hvað ég á að kalla það - sem þjóðin á að greiða atkvæði um í október. Þetta er væntanlega ekki stjórnarskrá, alls ekki ný stjórnarskrá, en þetta eru drög að stjórnarskrá frá stjórnlagaráði. Fyrst þegar maður er með einhverja lagasetningu þarf að afmarka fyrir hvern lagasetningin gildir. Í þessum drögum er það út og suður, frú forseti. Í aðfararorðunum sem ég er í sjálfu sér á vissan hátt hrifinn af stendur, með leyfi forseta: „Við sem byggjum Ísland viljum skapa réttlátt þjóðfélag þar sem allir sitja við sama borð.“ „Við sem byggjum Ísland“ - ég mundi segja að túristar sem koma hingað á sumrin væru ekki í þeim hópi. Þetta er fólk sem býr hérna varanlega, að minnsta kosti í svona þrjú, fjögur ár. Menn sem vinna hér í eitt ár, einhverjar fótboltahetjur og aðrir slíkir, mundu varla vera taldir „við sem byggjum Ísland“. Síðan er allt í einu í 4. gr. talað um ríkisfang. „Rétt til íslensks ríkisfangs öðlast þeir sem eiga foreldri með íslenskt ríkisfang.“ Þarna er farið að tala um að þeir séu einhvern veginn í þessum hóp, en það þarf ekkert að vera samkvæmt aðfararorðunum vegna þess að þau eiga við um: „Við sem byggjum Ísland.“ Það er til fólk með íslenskt ríkisfang sem aldrei hefur komið til Íslands. Það er til fólk sem kann ekki íslensku og er með íslenskt ríkisfang. Ég hef meira að segja hitt fólk sem kunni ekki íslensku en var samt með íslenskan ríkisborgararétt - hitti það reyndar í sendiráðinu í Bonn þegar það var að ná sér í nýjan passa. Viðkomandi kunni ekki íslensku. Síðan í 5. gr. er allt í einu talað um skyldur borgaranna. Í 5. gr. stendur: „Skyldur borgaranna“ - þá eru borgararnir allt í einu orðnir hluti af þeim sem stjórnarskráin á að ná yfir. Nú veit ég ekki hverjir eru borgarar.

Borgaraflokkur.

Yfirleitt mundu bændur seint verða taldir borgarar - og þó. En þetta er sem sagt alveg opið.

Ég sagði að þeir sem væru í Borgaraflokknum væru borgarar.

Já, þeir sem voru í Borgaraflokknum gætu verið borgarar. Þetta sýnir hvað þessi drög eru illa unnin, enda skiljanlegt því að menn fengu allt of stuttan tíma til að búa til eitt stykki stjórnarskrá og áttu í sjálfu sér að neita því. Að einhverjum skyldi detta í hug að búa til eitt stykki stjórnarskrá á svo stuttum tíma. Síðan er í 11. gr. talað um „leit á manni“. Þá er farið að tala um mann, væntanlega í skilningnum karl og kona. Orðið maður er alltaf til vandræða því að það táknar annars vegar karl og konu og hins vegar karlmann. Þetta er eitt af því sem þarf að skoða. 
             Í 14. gr. stendur: „Hver og einn ber ábyrgð …“ Þá er allt í einu farið að tala um hvern og einn í staðinn fyrir að segja við eða álíka. Svo er farið að tala um „aðgang almennings“ í 15. gr. Þar er talað um almenning. Það er spurning hvort túristar séu almenningur. Ég veit það ekki. Þetta finnst mér ekki vera nógu skýrt. Í flestum tungumálum er til hugtak eins og „Mensch“ í þýsku, eða manneskja, og hefur ágæta þýðingu í stjórnarskrá því að Mensch er mannlegt, þ.e. manneskja. Við ættum að skoða það. Ég er sjálfur hlynntastur því að hafa við, ég og okkur. Þjóðin þarf að vita þegar hún greiðir atkvæði um eitt stykki stjórnarskrá hvað af þessu á að gilda.

Virðulegi forseti. Við erum í þeirri stöðu núna að ræður okkar eru mjög stuttar. Hv. þm. Pétur Blöndal hefur farið yfir efnisatriði stjórnarskrárinnar. Við þurfum ekki að hlusta lengi á hv. þm. Pétur Blöndal til að átta okkur á því að flest þessi efnisatriði þarfnast yfirlegu og umræðu. Ég var að hlusta hér á ræðu hv. þingmanns. Hann tók bara nokkur atriði og öll voru þau þess eðlis að þau kölluðu á það að við ræddum þau ítarlega á hv. Alþingi sem og úti í þjóðfélaginu. Þessar greinar eru 115. Fyrsta spurningin í skoðanakönnuninni er hvort leggja eigi þær til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Það er ekkert búið að ræða þær. Þetta sýnir svo vel hvað það var vond hugmynd að endurskoða þetta allt saman í heild sinni í stað þess að afmarka einstaka þætti og fá þá góða og djúpa umræðu hjá þingi og þjóð um viðkomandi málefni. Ég verð að viðurkenna að mér finnst þessar tillögur frá stjórnlagaráðinu bera tíðaranda sínum vitni en ég held að það sé afskaplega mikilvægt að stjórnarskrá sé hafin yfir slíkt, það er grundvöllur okkar stjórnarskipunar. Hún á að standa til langs tíma og vera einföld og skýr, helst stutt og á að vera það grundvallarplagg sem þjóðin getur sætt sig best við, sama í hvaða flokki viðkomandi einstaklingur er eða hvaða stjórnmálaskoðanir og trúarskoðanir viðkomandi hefur. Ég hef trú á því að mjög margt sameini okkur Íslendinga og það hefði verið æskilegra að vinnubrögðin ýttu frekar undir sátt. Þegar menn vinna þetta eins og þessi fúskríkisstjórn gerir er það hvorki grunnur að málefnalegri né góðri umræðu, því síður að sátt. Úr því að sú leið var farin, og ég ætla ekkert að fara út í það hér, að setja þetta stjórnlagaráð á laggirnar hefði átt að vera næsta skref að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd kallaði til sérfræðinga til að fara yfir tillögurnar þegar stjórnlagaráðið hafði lokið störfum og meta hvað þær þýddu og hvaða afleiðingar það hefði að setja viðkomandi texta inn í stjórnarskrá. Þannig vinnum við hér almennt með mál vegna þess að það er skynsamlegt og það er unnið þannig með mál til að koma í veg fyrir slys. Vegna þess að við vöndum okkur stundum ekki nógu mikið og það er unnið of hratt verða lög samt sem áður óvönduð og sá sem verður fyrir barðinu á slíkum slysum í lagagerð er þjóðin. Það var ekki gert í þessu tilfelli og ekki fyrr en núna. Núna loksins eru sérfræðingar kallaðir til, að vísu skilst mér að það hafi ekki verið unnið í sátt með stjórnarandstöðunni hvaða einstaklingar það ættu að vera en látum það liggja á milli hluta. Það eru þó aðilar sem eiga að hafa sérþekkingu á þessu sviði sem eru að rýna textann og koma með álit. Ég hef rætt hér og farið yfir sumar spurningarnar, ég á eftir að fara yfir margar, og sýnt hversu rangar þær eru aðferðafræðilega. Hvað þýðir að þær séu aðferðafræðilega rangar? Það þýðir að þær eru ekki skýrar. Niðurstaðan úr skoðanakönnuninni, sama hver hún verður, verður markleysa því að spurningarnar eru ekkert skýrar og þá vita menn ekki niðurstöðuna þrátt fyrir að það komi niðurstaða í einhverjum kosningum. Ég mun fara nánar í það síðar, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Í gær sagði hv. þm. Magnús Orri Schram að það væri ekki boðlegt að búið væri að taka Alþingi Íslendinga í gíslingu eins og hann orðaði það, var þá að vitna til þeirrar umræðu sem við höfum hér um þetta mál og vildi meina að minni hlutinn á Alþingi væri með meiri hlutann í einhvers konar gíslingu út af þessu máli. Þessu má snúa við og senda ummælin til föðurhúsanna. Þessi meiri hluti er með þeim vinnubrögðum sem hann ástundar í þinginu, ekki bara í þessu máli heldur í svo mörgum stórum ágreiningsmálum, búinn að breyta þeim hefðum sem hefur verið starfað eftir á Alþingi í langan tíma. Hér hafa oft og tíðum verið átök um málsmeðferðir og lyktir mála, en það hefur aldrei verið eins djúpstæður ágreiningur og það hefur aldrei verið viðhaft eins mikið tillitsleysi, vil ég fullyrða, af hálfu meiri hluta þingsins og við erum að upplifa frá þeim meiri hluta sem nú situr á þingi og hæstv. ríkisstjórn í mörgum málum gagnvart minni hlutanum og þjóðinni. Þetta endurspeglast kannski fyrst og fremst í þeim vinnubrögðum sem eru viðhöfð við undirbúning mála, hversu illa unnin þau eru þegar þau koma til þings. Við sjáum þetta í þessu máli þar sem nú á að leggja af stað í einhverja vegferð og fara í eitthvert samtal við þjóðina eins og það er notað í einhverju orðskrúði, eiga samtal við þjóðina um stjórnarskrána. Það samtal hefur í sjálfu sér átt stað með þjóðfundinum og væri hægt að láta eiga sér stað með allt öðrum og hagkvæmari hætti. Spurningarnar eru aftur á móti ekki betur frágengnar en svo að það á að fá síðan einhverja lögspekinga til að fara yfir málið í sumar og rýna það, þetta sama mál og stóð til að keyra í gegnum þingið fyrir stuttu og kjósa um það í þjóðaratkvæðagreiðslu samhliða forsetakosningunum, eins vanbúið og það var. Við sjáum þetta endurspeglast í málum eins og fiskveiðistjórnarmálinu sem hefur komið ítrekað inn í þingið og fengið algjöra falleinkunn þar sem afleiðingar tillagnanna hafa ekki verið skoðaðar. Það er eins og menn hafi setið og hripað eitthvað niður á blað á síðustu stundu og kastað því svo inn til að uppfylla einhverja tímaákvarðanir. Við sjáum þetta í rammaáætlun, ég vil nefna það líka, rammaáætlun sem var í níu mánuði í meðförum ráðherranna eftir að málið var til þeirra komið. Því er síðan kastað algjörlega vanbúnu inn í þingið, morandi í pólitískum fingraförum og komið í þann farveg að það getur aldrei náð markmiðum sínum. Þetta kalla ég að taka Alþingi í gíslingu, að bjóða upp á þessi vinnubrögð. Þá vil ég vitna aftur í orð hv. þm. Magnúsar Orra Schrams þar sem hann segir að hér sé bara verið að tala um að eiga samtal við þjóðina um að rita nýja stjórnarskrá og að það séu sex lykilatriði sem þau telja rétt að leita til þjóðarinnar með. Það hefur margítrekað verið farið fram á það hér að þessir meirihlutaflokkar ættu samtal við þjóðina eða þjóðaratkvæðagreiðslu um mál sem eru þó þess eðlis að það væri mjög auðvelt að setja það í gang. Það er vitað að það er ríkur meirihlutavilji meðal þjóðarinnar um það. Þar er ég til dæmis að vitna í aðildarviðræður okkar að Evrópusambandinu. Það er mál sem ekki má eiga samtal við þjóðina um. Hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir sagði í umfjöllun um þetta mál sem við ræðum hér nú að hún skoraði á þingmenn að vera ekki hræddir við fólkið í landinu. Hún misskilur það algjörlega ef hún telur að við þingmenn minni hlutans sem stöndum hér og ræðum þetta mál séum hræddir við fólkið í landinu. Við erum ekki hrædd við þá umræðu að hér sé verið að stunda eitthvert málþóf. Við vitum alveg að almenningur í þessu landi er löngu farinn að gera sér grein fyrir því um hvað þetta snýst. Þetta snýst um vinnubrögð í þinginu. Auðvitað er ekki boðlegt fyrir þjóðina að fylgjast með vinnubrögðum af þessu tagi og þá á ég fyrst og fremst við það hvernig mál eru búin hingað inn. Við getum ekki annað en staðið vörð um lýðræðið. Ég kom inn á það í ræðu minni hér fyrr í vetur um þetta sama mál að þegar sósíalisminn og lýðræðið mættust yrði lýðræðið að víkja. Þannig upplifum við það mörg í málsmeðferð ríkisstjórnarflokkanna á því hvernig haldið er á málum hér innan dyra. Það kalla ég að taka þingið í gíslingu. Það er auðvitað ekki boðlegt hvernig er verið að breyta hefðum hérna. Í þessu máli finnst varla sá fræðimaður sem styður þessa málsmeðferð. Það finnst varla sá fræðimaður sem styður þá vegferð sem ríkisstjórnin vill fara í þessu máli. Þegar stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins fékk þetta mál til umfjöllunar var ákveðið að leita til Lagastofnunar Háskóla Íslands um það hvort hún gæti farið ofan í tillögurnar og komið með faglega úttekt. Menn voru tilbúnir til þess en sögðust þurfa til þess eins og eitt ár. Sá tími var ekki fyrir hendi. Við vitum að um mörg grundvallarmál sem varða breytingar á stjórnarskránni er ekki svo mikill ágreiningur. Mjög var tekist á um þessi mál hér 2005, 2006 og 2007. Þar má nefna auðlindamálin sem án efa eru pólitískasta viðfangsefnið í þessari endurskoðun og því er rétt að hafa það sem forgangsverkefni. Er það pólitískt óleysanlegt mál? Ég held að þegar það er skoðað nánar fari því fjarri. Það er sennilega mest rædda álitaefnið sem við erum hér með. Fyrir um áratug voru fyrst settar fram hugmyndir um stjórnarskrárbindingu auðlindaákvæðis. Það var samstaða meðal allra þingflokka. Undir forustu Bjarna Benediktssonar í undirnefnd stjórnarskrárnefndarinnar 2005 var rædd svipuð lausn. Það var komið samkomulag að texta á milli stjórnmálaflokka fyrir kosningar árið 2007 en menn vildu ekki fara fram með einhverjum asa í málinu og ákváðu því að leggja það ekki fram fyrir kosningar. Við erum ekki að leggja annað til í þessu máli, virðulegi forseti, en að hér verði farið að eðlilegum vinnubrögðum í svo mikilvægu máli sem umfjöllun um stjórnarskrána er. Þau vinnubrögð sem ríkisstjórnin ástundar í þessu máli eru ekki boðleg. Hún á sér ekki samnefnara hjá þeim þjóðum sem við berum okkur saman við. Þar er farin sú leið sem okkur hefur auðnast að fara á Alþingi Íslendinga um áratugi, að reyna að ná sem víðtækastri sátt, gefa sér þann tíma sem þarf til þess að fara yfir þetta mikilvæga mál. Heittrúuðum sósíalistum í þessari ríkisstjórn og í þessum ríkisstjórnarflokkum liggur mikið á. Þeim liggur mikið á að gera grundvallarbreytingar í samfélaginu og það eru auðvitað þessi sósíalísku vinnubrögð sem við erum hér að berjast gegn. Þetta snýst um það. Þetta snýst um að fá mannsæmandi vinnubrögð af hálfu meiri hlutans. Það eru því mikil öfugmæli þegar vitnað er til þess að við í minni hlutanum séum að taka þingið í gíslingu. Það er ekki boðið upp á annað. Það er ekki boðið upp í annan dans, virðulegi forseti, en þann sem við dönsum hér. Það er virkilega 

Frú forseti. Aðeins til að taka upp þráðinn þar sem hv. þm. Jón Gunnarsson skildi við hann vil ég segja að það er einmitt hárrétt hjá hv. þingmanni að hér hafa stjórnarliðar ekki sýnt sig, hvorki í dag né síðustu daga, í umræðunni um þetta mál. Mér finnst það afar furðulegt. Ég er til að mynda ekki í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og það eru ýmsar spurningar sem blossa upp þegar menn lesa yfir nefndarálit meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, eðlilegar spurningar, og það hefði verið gott ef þeim hefði verið svarað. Ég er búin að telja að minnsta kosti 35 spurningar bara í dag sem hafa komið upp í umræðum meðal þingmanna um þessa skoðanakönnun sem menn vilja láta fara fram í október og ef menn hefðu látið svo lítið að mæta í þingsal og svara þessum spurningum fullyrði ég að menn hefðu liðkað fyrir umræðunni, ef menn hefðu getað útskýrt málið fyrst þeim er það svona kært 

Vill hv. þingmaður að forseti kalli eftir einhverjum úr stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd? Ég sé að einhverjir þingmenn úr nefndinni eru í húsi.

Já, það væri ágætt. Ég var ekki einu sinni svo bjartsýn að ætlast til þess að þeir væru í húsi, en mér þætti vænt um ef hæstv. forseti mundi kalla einhverja af þessum nefndarmönnum inn í þingsal.

Forseti mun gera ráðstafanir til þess.

Kærar þakkir, frú forseti. Við erum að ræða hér vinnubrögð og það væri óskandi ef aðrir í stjórnarmeirihlutanum sýndu þau vinnubrögð og viðbrögð sem hæstv. forseti hefur sýnt, m.a. yfir þessari ræðu. Það er greinilegt að það er hlustað hér og það er meira en gert hefur verið af hálfu annarra í ríkisstjórnarflokkunum. Gott og vel, þakka ber það sem vel er gert. Það eru ýmis ákvæði sem menn hafa rætt hér umfram önnur í þeim spurningum sem eru lagðar fram. Þeim hefur ekki verið svarað. Ég hefði gjarnan viljað ræða efnislega, eins og svo margir aðrir, um þá kafla sem stjórnlagaráðið samþykkti að breyta. Í rauninni umturnaði stjórnlagaráðið stjórnarskránni. Ég hefði viljað taka efnislega umræðu um það hvar hefði brotið á til dæmis í mannréttindakaflanum sem var endurskoðaður þvert á alla flokka í samráði við fræðimenn, samvinnu við þá sem best þekkja til í samfélaginu og í tengslum við alþjóðasamninga sem við Íslendingar erum aðilar að. Þeim kafla var breytt en ég hefði viljað vita hvar sá kafli hefur ekki nýst í íslensku samfélagi. Það er miklu frekar að sá kafli hafi staðið vörð um þau mannréttindi sem þar falla undir með miklum sóma, stundum reynst pískur á ríkjandi stjórnvöld hverju sinni. Ég hefði viljað taka þá umræðu af hverju þessar breytingar eru gerðar á mannréttindakaflanum. Ég hefði líka gjarnan viljað taka umræðu um forsetakaflann, um það hvernig menn túlka embætti og valdheimildir forseta Íslands. Núverandi forseti telur að stjórnlagaráðið sé að víkka mjög út valdheimildir sínar. Ég sé það líka á nokkrum ráðsmönnum að þeir eru ekkert endilega sammála þeirri túlkun forseta Íslands. Ég hefði gjarnan viljað fá umræðu um þetta hér og hvert þingið sjálft sæi forsetaembættið þróast þannig að sem flestir gætu orðið sáttir. Þessa umræðu fáum við ekki inn í þingsal frekar en aðrar. Þetta eru mikilvægir kaflar. Þetta er það sem menn hafa verið að ræða um í gegnum tíðina að menn þurfi að breyta í stjórnarskránni. Enn og aftur, efnisleg umræða hefur ekki átt sér stað. Við erum enn að tala um hvaða spurningar menn megi setja í þennan blessaða spurningavagn. Ég sé að tíminn er að líða núna í þessari ræðu og ég vil gjarnan að ég verði sett aftur á ræðulistann. Ég vek athygli á frétt sem kom frá Noregi. Þar náðist í dag samkomulag þvert á flokka meðal annars um að taka út ríkiskirkjuna í Noregi. Það er umdeilt mál, en menn fóru yfir þetta, það varð margra mánaða og ára vinna og menn náðu samkomulagi þvert á flokka. Mér sýnist Norðmenn vera að taka svipað skref og við Íslendingar gerðum varðandi aðskilnað ríkis og kirkju árið 1995 fyrir utan það að þeir taka ríkiskirkjuna út úr sinni stjórnarskrá. Ég hefði gjarnan viljað fá efnislega umræðu um það við ýmsa, til að mynda af hálfu Vinstri grænna sem hafa lengi barist fyrir aðskilnaði ríkis og kirkju. Ýmsar spurningar brenna á manni þegar maður sér það sem er sett hér fram, spurningar sem vert er að ræða enn frekar og ég mun gera hér 

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Þingmaðurinn gerði töluvert úr ferli og vinnulagi við málið. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður heyrði ræðu hv. þm. Höskulds Þórhallssonar fyrr í kvöld þar sem hv. þingmaður fór yfir breytingartillögu sem var flutt hér og felld á sínum tíma. Ég held að sex þingmenn hafi stutt þá breytingartillögu frá Hreyfingunni. Einnig nefndi þingmaðurinn samkomulag sem hefði verið gert um meðferð á stjórnlagaráðsmálinu þegar það kom inn til þingsins. Það er komin fram breytingartillaga frá hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni við þær spurningar sem á að spyrja þjóðina. Mig langar að lesa upp spurninguna sem hv. þingmaður leggur til. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Eiga breytingar á stjórnarskrá að miða að því að um hana verði sem víðtækust sátt?“ Og svarmöguleikar eru já eða nei. Ég held að það sé mjög eðlilegt að spyrja þá sem ætla að taka þátt í þessari könnun og þessari atkvæðagreiðslu hvort það sé almennt vilji þeirra sem taka þátt eða hafa áhuga á stjórnarskránni að um þær breytingar sem verið er að gera ríki sem víðtækust sátt. Öllum ætti að vera ljóst að í það minnsta á Alþingi ríkir engin sátt um það ferli sem er búið að vera hér um þessar breytingar. Það hefur hins vegar komið fram held ég hjá hverjum einasta ræðumanni að það eru allir tilbúnir eða hafa ákveðnar skoðanir á því að gera breytingar á stjórnarskránni. Menn vilja hins vegar fara aðrar leiðir og eitthvað svoleiðis. Hefur hv. þingmaður orðið var við að þeir sem standa nú harðast að þessari tillögu, þessu ferli, hafi tjáð sig eitthvað hér í þessari 

Frú forseti. Stutta svarið er að sjálfsögðu nei. Þeir sem geta og hafa það í hendi sér að ná sátt í þessu máli eru forustumenn ríkisstjórnarflokkanna. Það liggur alveg ljóst fyrir. Það hefur aldrei verið tekið í þær sáttarhendur sem stjórnarandstaðan hefur margoft og ítrekað rétt fram. Vel að merkja, það eru ólíkar áherslur og langanir af hálfu stjórnarandstöðuflokkanna. Það er bara fínt og eðlilegt í þessu máli. Eftir stendur að í verki höfum við alltaf sýnt fram á að það eru þessir flokkar sem hafa staðið að því að reyna að ná samkomulagi um stjórnarskrána. Það er fyrst og fremst Samfylkingin sem á sínum tíma kom í veg fyrir að slíkt samkomulag næðist af því að ákveðnum köflum sem tengist forsetaembættinu hefði ellegar veri breytt og það var henni ekki þóknanlegt á þeim tíma. Ég held einmitt að þess vegna sé spurning hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar fullkomlega eðlileg. Við erum hér með þessu atferli og hegðun og upplagi af hálfu ríkisstjórnarinnar varðandi breytingar á stjórnarskránni að brjóta venju, áralanga hefð, áratugalanga hefð, um stjórnarskrána. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að þessi spurning verði sett á þennan spurningavagn ef af honum verður. Þjóðin á að gefa stjórnmálamönnunum skilaboð um að við eigum að vinna málið í sátt. Ef þjóðin vill það ekki eru það bara skýr skilaboð. Þá getur ríkisstjórn eins og nú er bara þjösnað í gegn þessu mikilvæga máli varðandi stjórnarskrána sem á að vera yfir það hafin að vera pólitískt plagg, þjónkunarplagg meiri hluta hvers tíma. Ég held að það sé vond þróun. Varðandi spurningu hv. þingmanns um hv. þm. Höskuld Þórhallsson sem ræddi breytingartillögu frá Hreyfingunni mun ég koma að henni í mínu síðara andsvari.

Virðulegi forseti. Það er mjög mikilvægt að í þessari umræðu sé öllu haldið til haga, þar á meðal því sem hv. þingmaður ætlar að koma að í sínu seinna andsvari um þær upplýsingar sem hv. þm. Höskuldur Þórhallsson minnti okkur á í ræðu sinni áðan. Við verðum að passa að þegar þessu máli lýkur hafi allt komið fram sem nauðsynlegt er til að þeir sem á eftir koma læri af verklaginu og þessu ferli öllu saman. Nú eru allar líkur á að atkvæðagreiðsla um þetta mál fari fram í haust eða í það minnsta eru nú flestir á því að einhvern tímann eigi þjóðin að koma að því að segja álit sitt á nýrri stjórnarskrá. Ég sakna þess svolítið að í þessari umræðu hafi ekki komið fram hugmyndir frá stjórnarliðum um hvað taki við. Það er mjög mikilvægt að það liggi fyrir vegna þess að við höfum margrætt það, margir hverjir þingmenn, að ekki er hægt að horfa til haustsins með það hangandi yfir sér að kannski taki við önnur eins hringekja og er búin að vera um þetta mál núna í allt of langan tíma. Það þarf líka að setjast niður í haust áður en þingið byrjar og reyna að setja málið í einhvern farveg þannig að sómi sé að. Að minnsta kosti þarf hiklaust mikinn meiri hluta þingmanna til að standa að breytingum á stjórnarskrá frekar en nauman meiri hluta sem er kannski fenginn með því að semja um einhver tiltekin mál. Þetta á ekki að vera þannig að maður semji um 

Frú forseti. Já, öllu skal haldið til haga. Að mínu mati hefur ríkisstjórnin gefist upp á verkefninu. Hún gafst upp á því að reyna að ná þeirri sátt og samkomulagi sem er svo mikilvægt þannig að menn geti lifað síðan í sátt og samlyndi bæði innan samfélags og í tengslum við stjórnarskrána. Ég held að þetta sé fyrst og fremst uppgjöf af hálfu vinstri manna. Það hvernig þeir hafa umgengist stjórnarskrána með ógegnsæju brölti sínu, og að mínu mati allt að því ólýðræðislega, er að vissu leyti vanvirðing við stjórnarskrána. Ég held líka að hv. þingmaður hafi einmitt komið að því sem skiptir okkur máli, það er að sjá hvernig þetta mál vinnst áfram, þ.e. ef það verður samþykkt að setja fram þennan spurningavagn. Síðan verður unnið úr þessum spurningum, og hvað gerist þá? Hvenær fáum við að taka efnislega umræðu? Hversu mikinn tíma fær Alþingi Íslendinga, elsta þjóðþing í heimi, að taka í það að ræða efnislega um stjórnarskrána? Við erum kannski bara að tala um í mesta lagi tvo, þrjá mánuði vegna þingkosninga, ekki nema ríkisstjórnin ætli sér að fresta þingkosningunum sem væri hugsanlegt. Ég hef samt ekki trú á því að hún geri það. Ætlar ríkisstjórnin að bjóða upp á það að Alþingi Íslendinga ræði gagngerar breytingar, umbyltingu á stjórnarskránni, á tveimur, þremur mánuðum? Hvers konar vinnubrögð eru það? Þess vegna fullyrði ég að þetta er vanvirðing við stjórnarskrána eins og ríkisstjórnarflokkarnir eru að umgangast þetta mál á allan hátt. Gott og vel, ef menn ætla bara að ræða stjórnarskrána og engin önnur mál verða lögð fyrir þingið er þetta samt ekki nægur tími. Þá átta menn sig ekki á því hvers konar plagg stjórnarskrá Íslands er. Það hefði verið gott líka að fá svör frá þeim sem hafa setið í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um hvernig þeir sjái framhaldið fyrir sér, hvernig þeir sjái fyrir sér að Alþingi Íslendinga geti tekið efnislega umræðu 

Virðulegi forseti. Ég hef í ræðum mínum reynt að fara yfir þær breytingartillögur sem hafa komið fram og máta þær eftir því sem við á við tillögur stjórnlagaráðs. Ein tillagnanna sem hafa komið fram er frá hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur og hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Vilt þú að stjórnvöld dragi aðildarumsókn Íslands að Evrópusambandinu til baka? Já eða nei.“ Hér er um að ræða mjög mikilvæga spurningu sem tengist einhverju stærsta pólitíska máli sem er á vettvangi Alþingis og þjóðarinnar allrar þessa stundina og það er aðlögunarferlið að Evrópusambandinu. Frú forseti. Ég mun nota orðið aðlögunarferli sem aldrei fyrr því að það kom fram í svari hæstv. forsætisráðherra hér fyrir skömmu að eitthvert ákveðið atriði sem spurt var um í þinginu kæmi aðlögunarferlinu ekkert við. Mér fannst það ágætisstaðfesting frá hæstv. forsætisráðherra um að um aðlögunarferli er að ræða. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir leggur til að þjóðin verði spurð um hvort hún vilji halda áfram því ferli sem hófst árið 2009. Það er mjög mikilvægt að þessi spurning nái inn í þennan spurningavagn, að við nýtum ferðina til að spyrja þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu hvort hún vilji halda þessu ferli áfram eða ekki. Eitt heitasta og erfiðasta mál okkar tíma gæti þannig fengið stimpil frá þjóðinni um hvernig við eigum að halda þessu áfram. Annað sem ég held að muni gerist er að það mundi vekja mun meiri áhuga á þeirri atkvæðagreiðslu sem fyrirhuguð er ef slík spurning væri með í þessum vagni, ef spurt yrði um Evrópusambandið. Ég vona svo sannarlega að þegar fjallað verður um breytingartillögurnar og greidd verða atkvæði um þær nái þessi tillaga fram að ganga því að það er mjög mikilvægt að hún verði með. Þetta er grundvallarspurning fyrir stjórnarskrána og hið stjórnskipulega umhverfi sem við munum búa í næstu árin. Tengsl þessarar spurningar við tillögu stjórnlagaráðs eru nokkrar. Má þar nefna meðal annars framsal ríkisvalds, þ.e. að við getum framselt meira vald en nokkru sinni fyrr yfir ákveðnum atriðum. Þetta snýst að sjálfsögðu um þjóðréttarlegar skuldbindingar líka sem við tökum þá í meira mæli á okkur eða göngumst undir. Þetta snýr að því að ekki verði hægt að leggja ákveðnar gerðir af samningum í þjóðaratkvæði, eins og t.d. Icesave-samninginn. Ef tillögur stjórnlagaráðs væru orðnar að stjórnarskrá hefði sá samningur ekki getað farið til þjóðarinnar svo eitthvað sé nefnt. Þannig er komin fram tillaga sem ætti að vera auðvelt að leggja til. Einnig er vert að hafa í huga að fjölmargir þingmenn hafa sagt að þjóðin eigi að fá að segja sitt álit fyrir kosningar jafnvel, þ.e. alþingiskosningar. Ég held að þetta hljóti því að vera mörgum sem er þannig innanbrjósts kærkomið tækifæri og það þarf þá ekki að fara af stað aftur í einhvers konar spurningaferð þegar nær dregur þingkosningum. Þetta er ein af þeim tillögum sem ég held að sé mjög mikilvægt að nái fram að ganga. Ég sakna þess að um þessa tillögu hafi ekki orðið meiri efnisleg umræða af hálfu þeirra sem standa að tillögu stjórnlagaráðs eða því ferli sem hér er á ferð, og ekki síst að heyra hvaða hugmyndir stjórnarmeirihlutinn hefur um tillöguna. Í utanríkismálanefnd er tillaga svipaðs eðlis frá sama þingmanni. Þá tillögu hefur ekki verið hægt að afgreiða úr nefndinni enn þá, hún virðist ekki vera fullrædd þar, alla vega hefur talsmaður þess máls ekki lagt mikla áherslu að koma henni til umræðu í þinginu. En þegar á allt er litið er mjög mikilvægt að tillagan nái fram að ganga í komandi atkvæðagreiðslu.

Virðulegur forseti. Sú tillaga sem hv. þingmaður fjallaði um í ræðu sinni hefur eins og þingmaðurinn benti réttilega á lítið komið til umfjöllunar í umræðunni um þessa þingsályktunartillögu. Tek ég undir með þingmanninum að það hefði að ósekju mátt vera meiri umræða um hana, sérstaklega í ljósi þess að við heyrum hér nánast daglega stjórnarþingmenn lýsa andstöðu sinni við aðildarferlið, lýsa andstöðu sinni við það að við eigum í þessum viðræðum, og eins og hæstv. innanríkisráðherra sagði í dag þá er þetta kannski vitlausasti tíminn til að sækja um Evrópusambandið. Frú forseti. Þú fyrirgefur, klukkan er farin að halla í tólf og ég man ekki nákvæmlega hvernig þessi tilvitnun var, en ég veit að hv. þingmaður áttar sig á hvað ég er að fara. Spurning mín til þingmannsins er því sú: Hvernig metur hann þessa breytingartillögu, telur þingmaðurinn að það sé kominn meiri hluti fyrir henni í þingsal? Er ekki svo? Miðað við hvernig fólk hefur talað hér ætti að vera augljóst að meiri hluti þingsins styður þessa tillögu, ekki um að draga umsóknina til baka, heldur að leyfa þjóðinni, fyrst áform eru um að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu, að segja skoðun sína á því hvort halda eigi þessu ferli áfram eða ekki.

Virðulegi forseti. Skilaboðin sem komu fram hér í dag voru kannski þau að það væri aldrei eins vitlaust og nú að standa í þessum viðræðum, eitthvað í þá veruna. Undir það held ég að margir geti tekið. Ein helstu rök þeirra sem fóru fram með þetta mál á sínum tíma voru og eru þau að íslenska þjóðin eigi að fá að segja álit sitt á einhverjum samningi. Að mínu viti verður sá samningur eða hvað á að kalla þetta frekar eins og staðfestingarplagg um að Íslandi hafi uppfyllt þær skyldur sem aðlögunarferlið gerir ráð fyrir. Þar af leiðandi má segja að það liggi nokkuð ljóst fyrir þegar í dag hvað er í boði hjá Evrópusambandinu því að þetta hefur allt verið gert áður. Við sjáum alveg hvernig hefur verið samið við ríki undanfarin ár og það hefur komið fram í upplýsingaefni frá Evrópusambandinu að um eiginlegar samningaviðræður sé ekki að ræða, heldur sé verið að aðlaga hvert land að þeim köflum Evrópusambandsins sem það hefur ekki verið aðlagað að áður. Ég velti fyrir mér hvort þetta sé ekki kjörið tækifæri fyrir þá lýðræðiselskendur sem bíða svo eftir því að fá að koma með eitthvað til að leggja fyrir þjóðina til að leyfa þjóðinni, þeirri sömu þjóð og á að taka afstöðu á endanum, að segja álit sitt á þessu ferli. Ég hygg að fáir séu jafn vel upplýstir um ástandið í Evrópusambandinu og Íslendingar sem fylgjast vel með fréttum og fjölmiðlum og sjá hvernig ástandið er þar. Þar af leiðandi held ég að Íslendingar séu mjög vel til þess færir og geti með einföldum hætti gengið til kosninga 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður nefndi hér annað sem hefur verið lagt til í breytingartillögu frá minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, Birgi Ármannssyni og Ólöfu Nordal, hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, og það er að bæta við spurningu um fullveldisframsal. Ég og hv. þingmaður eigum bæði sæti í utanríkismálanefnd og þar er mál sem þetta snertir nú til umfjöllunar eins og öllum er kunnugt og varðar fjármálaeftirlit í Evrópusambandinu. Það á að taka það upp í EES-samninginn en spurningin er hvort það samrýmist íslensku stjórnarskránni. Stjórnskipunarfræðingar eru sammála um að það þurfi, ef þetta fer fram sem horfir, að breyta stjórnarskránni ef taka á tilskipunina upp í EES-samninginn. Nú er að sjá hvort samningamenn okkar og hagsmunagæslumenn taki slaginn og tryggi tveggja stoða kerfið hér eftir sem hingað til. Ég vil spyrja hv. þingmann: Finnst honum ekki skjóta skökku við þegar verið er að leggja mál í dóm þjóðarinnar, eins og hér er lagt til með tillögunni, að ekki sé tekið á þeim málum sem eru, svo ég sletti aðeins, frú forseti, aktúal í dag? Að þjóðin sé ekki spurð hvort hún telji rétt að framselja fullveldi til alþjóðastofnunar og alþjóðasamninga? Við vitum alveg af hverju það er, það er vegna þess að það tengist 

Virðulegur forseti. Spurningin um fullveldisframsalið er að sjálfsögðu gríðarlega mikilvæg í sambandi við það mál sem við ræðum hér. Við erum að ræða stjórnarskrá Íslands, við erum að ræða hvort við viljum opna hana þannig að fullveldisframsal, valdaframsal, verði auðveldara en það er í dag, verði einfaldara. Að mínu viti er í þessum tillögum verið að færa framkvæmdarvaldinu meira vald á kostnað Alþingis en hefur nokkurn tímann áður verið gert hér. Ég skil því ekki, frú forseti, hvers vegna ekki er spurt um þetta risastóra mál. Í fyrsta lagi hvort þjóðin sé tilbúin til að afsala sér meira fullveldi, ef menn vilja orða það þannig, en gert hefur verið, mörgum finnst nú nóg um, og í öðru lagi hvort þjóðin sé virkilega á því að halda eigi áfram viðræðum við Evrópusambandið sem munu enda með fullveldisframsali að mínu viti. Ég held að það sé okkur flestum hulin ráðgáta hvers vegna farið er af stað með þær spurningar sem lagðar eru fram í tillögunni en ekki stórar spurningar eins og þessar, a.m.k. á maður erfitt með að trúa því að það sé vegna þess að alþingismenn séu á einhvern hátt hræddir við að fá fram afstöðu þjóðarinnar til jafnstórs máls og Evrópusambandsumsóknin er, eins og fullveldisframsalið er. Það er hárrétt sem hv. þingmaður benti á að í utanríkismálanefnd er um mjög stórt mál að ræða sem lýtur að akkúrat sama hlut, þ.e. meira afsal eða framsal fullveldis en við höfum áður séð. Það kallar á breytingar á stjórnarskrá gangi það eftir. Þar af leiðandi er mjög mikilvægt að efnisleg umræða fari fram um allar þessar tillögur og öll þessi mál. Sú umræða hefur ekki farið fram á Alþingi. Alþingi hefur ekki tekið neina efnislega umræðu um þessi stóru mál.

Virðulegi forseti. Ég ætla í þessari fimm mínútna ræðu minni, sem líður ótrúlega hratt, að fara aðeins yfir nokkur atriði þessa máls. Eins og tillagan liggur nú fyrir í breyttri mynd er lagt til að ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla um tillögu stjórnlagaráðs fari fram eigi síðar en 20. október næstkomandi. Við þekkjum ferlið, hvernig þessu hefur verið snúið öllu á hvolf, dagsetningunni breytt í síðustu breytingartillögu, eftir það var síðan ákveðið í nefnd að setja af stað sérfræðingavinnu sem er þó ekki nefnd heldur hópur sérfræðinga sem fer yfir tillögur stjórnlagaráðs og rýnir þær. Allt á þetta að gerast á sama tíma og búið er að ákveða hvort af þjóðaratkvæðagreiðslunni verður eða ekki. Mér finnst þessi vinnubrögð algjörlega óboðleg, frú forseti. Mér finnst í rauninni ótrúlegt að um það hafi t.d. ekki verið meiri umræða í fjölmiðlum hvernig farið er með þetta mál. Það er látið að því liggja að hér sé verið að gefa þjóðinni kost á því að kjósa og segja álit sitt á stjórnarskrá eða drögum að stjórnarskrá þegar í reynd liggur fyrir skýrsla og drög frá stjórnlagaráði sem flestir þeir sérfræðingar ef ekki allir sem fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd komu gerðu miklar athugasemdir við. Við vitum, leyfi ég mér að fullyrða, að sú sérfræðivinna sem farin er af stað núna í hinni óformlegu nefnd mun leiða það í ljós að þessar tillögur, frumvarp stjórnlagaráðs, eru ekki tækar sem grunnur að nýrri stjórnarskrá vegna þess að í þessu frumvarpi er að finna innbyrðis ósamræmi milli greina sem mun gera það að verkum að dómaframkvæmd og annað verður erfitt eða ómögulegt. Ég tel algjörlega fráleitt að svona sé haldið á málum. Ég velti fyrir mér hvað það er sem íslenska þjóðin á í raun og veru að greiða atkvæði um. Hvað gerist ef sérfræðingahópurinn skilar af sér með haustinu úrskurði um að þetta sé ómögulegt, að þetta gangi ekki sem grunnur að stjórnarskrá? Þá er búið að samþykkja á Alþingi eitthvert ferli sem gengur gegn þeirri ráðleggingu. Hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir, formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hefur sagt að það sé í rauninni ekki verið að kjósa um tillögur stjórnlagaráðs heldur verði kosið um hugmyndafræði stjórnlagaráðs, en það kemur ekki fram í spurningunum. Það er ekki spurt: Ert þú samþykkur hugmyndafræði stjórnlagaráðs í þessum drögum? Nei, það er spurt: Ert þú samþykkur því að frumvarp stjórnlagaráðs verði grunnurinn að nýrri stjórnarskrá? Það sem við höfum verið að gagnrýna í öllu þessu ferli er að efnislega vinnan hefur ekki átt sér stað á þingi. Við höfum ekki sjálf rýnt þessar tillögur fyrir utan hv. þm. Pétur H. Blöndal sem er held ég eini þingmaðurinn í þingsögunni sem hefur skilað inn umsögn um þingmál. Þar rýndi hann allar þessar greinar. Ég veit að hv. þingmaður mun koma inn á það ef hann hefur ekki gert það nú þegar hver niðurstaða hans var í þeim efnum. Virðulegi forseti. Nú er ég fallin á tíma eina ferðina enn. Ég ætlaði að ræða nokkrar breytingartillögur þannig að ég óska eftir því að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ræði enn tillögur stjórnlagaráðs sem þjóðin á að greiða atkvæði um. Ég tel mikilvægt að við hv. þingmenn förum í gegnum þessar hugmyndir, höfum alla vega sett okkur inn í málið, því að við ætlumst til þess að kjósandinn geri það, hver og einn einasti. Víða í tillögum stjórnlagaráðs er gert ráð fyrir auknum meiri hluta í afgreiðslu Alþingis. Í 3. mgr. 97. gr. stendur varðandi skipun dómara og ríkissaksóknara að forseti skuli samþykkja hana. Ef hann geri það ekki eigi Alþingi að samþykkja hana með tveim þriðju hlutum atkvæða. Þá er spurningin: Hvað þýðir það eiginlega? Nú þurfa minnst 32 þingmenn að vera viðstaddir atkvæðagreiðslu, tveir þriðju hlutar þeirra þýðir að 22 þingmenn eigi að samþykkja þessa skipun, einungis 35% allra þingmanna. Þannig staða gæti komið upp. Þetta held ég sé eitthvað misráðið, menn eru örugglega að meina tvo þriðju af öllum þingmönnum, um 40 þingmenn. Þetta vil ég að sé lagað af þeirri nefnd sem fjallar um þetta. Ég vil líka að kjósendur viti af því þegar þeir greiða atkvæði um þetta að þeir séu að samþykkja orðalagið svona. Orðalagið er mjög víða afskaplega flókið. Ef við förum í gegnum 5. mgr. 39. gr., með leyfi forseta: „Kjósandi velur með persónukjöri frambjóðendur af listum í sínu kjördæmi eða af landslistum, eða hvort tveggja. Honum er og heimilt að merkja í stað þess við einn kjördæmislista eða einn landslista, og hefur hann þá valið alla frambjóðendur listans jafnt. Heimilt er að mæla fyrir um í lögum að valið sé einskorðað við kjördæmislista eða landslista sömu samtaka.“ Það er alltaf talað um samtök, eins og samtök kjósenda, sem hingað til hefur verið kallað flokkur á íslensku, í mínum skilningi, en nú kallast það samtök kjósenda. Það er eitthvert nýyrði. Ég mundi vilja laga það alls staðar. Þetta er náttúrlega óhemjuflókið, frú forseti. Ég skil ekki hvernig ætlast er til þess að þetta sé í stjórnarskrá þar sem menn vilja helst að 80% Íslendinga skilji hvað stendur í kaflanum. Ég legg til að þetta verði einfaldað og sagt: Kjósandi má velja frambjóðendur með persónukjöri eða af listum - punktur. Þar með er eiginlega allt sagt. Ég ætla ekki að ræða nánar um forseta Íslands. Ég er búinn að ræða um embættið og tel að það sé orðið gjörólíkt því sem var fyrir 10–15 árum. Héðan í frá eru allar kosningar forseta pólitískar kosningar, þ.e. flokkspólitískar. Það má segja að það stefni í það núna en ég ætla ekki að fara nánar út í það. Frú forseti. Í mörgum greinum er mikið orðskrúð. Í 1. mgr. 8. gr. stendur, með leyfi forseta: „Öllum skal tryggður réttur til að lifa með reisn. Margbreytileiki mannlífsins skal virtur í hvívetna.“ Hvað skyldi þetta þýða? Hvað þýðir að lifa með reisn? Eiga menn þá að vera glaðir alla daga? Hvað þýðir það eiginlega? „Margbreytileiki mannlífsins skal virtur í hvívetna.“ Ég hef grun um hvað það þýðir. Það þýðir að virða eigi alls konar frávik frá norminu, virða eigi útlendinga og alls konar réttindi. Þetta er ekki eitthvað sem allir gætu skilið eins. Ég mundi leggja til að menn breyttu þessu. En hvað eru menn eiginlega að segja? Mér finnst vanta í mannréttindakafla stjórnlagaráðs að við séum öll frjáls. Það stendur hvergi: Öll erum við frjáls. Það mundi ég vilja láta standa þar. Þá liggur það fyrir og ég mundi vilja bæta við: … og ekkert okkar má hneppa í þrældóm. Ég sé hvergi í þessum tillögum, nema helst í þessu skrúðmælgi að öllum skuli tryggður réttur til að lifa með reisn, að ekki megi hneppa menn í þrældóm, mansal. Ég vil kalla hlutina réttum nöfnum, ekki búa til eitthvert skrúðmælgi og segja að þar sem menn eigi rétt á að lifa með reisn megi ekki hneppa þá í þrældóm. Ég er ekki alveg búinn, frú forseti, og ætla að biðja um að verða settur aftur á mælendaskrá.