Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Farið hefur verið fram á umræður utan dagskrár um viðbrögð við skemmdarverkum á eignum Hvals hf. Það verður orðið við þessari ósk og umræðan fer fram skv. 1. mgr. 32. gr. þingskapa.



Herra forseti. Svo sem alþjóð er kunnugt hafa þau ótíðindi gerst nú um helgina að skemmdarverkamenn hafa raðist inn í íslenska lögsögu, sökkt tveimur skipum hér í Reykjavíkurhöfn og valdið milljónatjóni á eignum Hvals hf. í stöð félagsins í Hvalfirði. Alda hryðju- og skemmdarverka hefur gengið yfir álfuna á undanförnum árum. Við Íslendingar höfum átt því láni að fagna að sú óbótastarfsemi hefur ekki náð til okkar lands fram til þessa. En nú er komið að vatnaskilum í þessum efnum. Fjarlægðin og fámennið verndar okkur ekki lengur gegn alþjóðlegum flugumönnum. Útsendarar öfgahópa og hryðjuverkasamtaka hafa á laun ruðst inn í íslenska lögsögu, brotið gegn fullveldisrétti íslenska ríkisins og framið hér gróf hegningarlagabrot. Forustumenn Sea Shepherd-samtakanna hafa nú þegar lýst sök á hendur sér og jafnframt greint frá því að þeir muni halda áfram að fremja skemmdar- og hryðjuverk hér á landi í þeim tilgangi að þvinga Íslendinga til að stöðva hvalveiðar, sem í alla staði eru löglegar og við höfum fulla heimild til frá ársfundi Alþjóðahvalveiðiráðsins í júní í sumar. Þessar hótanir, þessi skemmdarverk hljóta að kalla á tvenns konar viðbrögð af hálfu okkar Íslendinga og þá fyrst og fremst af hálfu íslenskra löggæsluyfirvalda. Í fyrsta lagi verður að neyta allra þeirra ráða sem tiltæk eru til að hafa hendur í hári þeirra tilræðismanna sem úr landi komust síðdegis á sunnudag og þá íslenskra samverkamanna þeirra ef um þá er að ræða. Dómsmrn. er kunnugt um hvaða einstaklingar það voru sein úr landi fóru, breskur og bandarískur ríkisborgari, og með samvinnu og liðsinni Interpol og yfirvalda hlutaðeigandi ríkja verða íslensk yfirvöld að krefjast þess að mennirnir verði handteknir og framseldir hingað til lands til refsingar skv. íslenskum lögum. Lagaflækjur munu e.t.v. koma í veg fyrir að það verði hægt, en þá verður að gera þá kröfu að hlutaðeigandi yfirvöld í löndum þar sem þessir menn eru búsettir og ríkisborgarar dragi þá fyrir dóm og refsi þeim fyrir þau brot sem þeir hafa framið hér á landi. En það er annar þáttur þessa máls, herra forseti, sem er ekki síður alvarlegur og ástæða er til þess að undirstrika alveg sérstaklega. Atburðir helgarinnar sýna okkur svart á hvítu að framkvæmd öryggismála hér innanlands er greinilega mjög ábótavant. Íslensk löggæsluyfirvöld verða að taka upp nýja og breytta starfshætti og vera mun betur á verði en hingað til að því er varðar komur útlendra manna hingað til lands. Rannsókn á skýrslum Útlendingaeftirlitsins í gær hefur sýnt að 2–3 menn sem tengjast samtökum Paul Watson hafa verið hér á landi síðustu 2–3 vikurnar. Því miður komst sú vitneskja ekki til skila fyrr en mennirnir voru allir á bak og burt. Þetta mál hlýtur því að verða til þess að grundvallarbreytingar verði gerðar í þessum efnum til að koma í veg fyrir að erlendir skemmdar- og hryðjuverkamenn eigi greiða leið inn í landið sem saklausir skemmtiferðamenn eða náttúruskoðarar. Á því máli verður að taka þegar í stað af öryggi og festu. Að lokum vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. forsrh., sem nú gegnir störfum dómsmrh., hvaða ráðstafanir íslensk stjórnvöld hafi nú þegar gert til að koma lögum yfir hina erlendu skemmdarverkamenn og á hvern hátt þau hyggjast tryggja að unnt verði að verja land og þegna fyrir erlendum hryðjuverkamönnum í framtíðinni.



Herra forseti. Eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda gegni ég störfum dómsmrh. Kom því í minn hlut að óska eftir ítarlegri skýrslu um allan gang málsins og þá skýrslu fékk ég í morgun. Þá þegar, er ég óskaði eftir þeirri skýrslu í gærmorgun, fól ég dómsmrn. að undirbúa nauðsynlega málshöfðun eða málskot til þeirra þjóða sem kynni að þurfa að leita til. Þetta var aftur rætt í ríkisstjórninni í morgun og ég ítrekaði þau fyrirmæli til dómsmrn. að allra nauðsynlegra gagna verði þegar aflað svo að unnt sé að leita til þeirra þjóða sem hér eiga hlut að máli um framsal sakamannanna. Að vísu vil ég geta þess að mér er tjáð að það sé mjög óalgengt eða a.m.k. geti tekið mjög langan tíma að fá menn framselda frá ýmsum löndum og þá kunni fremur að vera um það að ræða að þeir verði dregnir þar fyrir dóm, enda kom þetta fram í ræðu hv. þm. En þetta verður gert og það er unnið ötullega að því að hafa málið vel undirbúið og sem allra fyrst þannig að unnt sé að fara með þetta til annarra þjóða. Svo er rétt, sem hv. þm. sagði, að þetta vekur okkur til umhugsunar um eigin öryggismál. Svo vill til að ríkisstjórnin hefur skipað nefnd sem er einmitt að skoða þessi mál. Í þeirri nefnd eru tveir menn frá dómsmrn., tveir frá utanrrn. og ég skipa formann nefndarinnar. Er það Baldur Möller fyrrv. ráðuneytisstjóri. Sú nefnd vinnur nú að þessum málum og hefur fengið m.a. til meðferðar, sem hún reyndar var með á sinni dagskrá. að skoða hvernig fylgst yrði með erlendum mönnum hér á landi. Ég held að ég megi segja að útlendingaeftirlitið hefur gert það vel eins langt og það hefur náð og hefur það þá verið bundið við þær upplýsingar sem útlendingaeftirlitið hefur fengið frá alþjóðalögreglunni Interpol eða öðrum lögregluyfirvöldum sem útlendingaeftirlitið hefur samband við. Það er alveg hárrétt, sem kom fram, að það er mikið umhugsunarefni hvernig þessir menn gátu verið hér á landi frá 15. okt. án þess að vera grunaðir. Það var fullvitað um þeirra dvöl hér. Útlendingaeftirlitið hafði fylgst með þeim af öðrum ástæðum. En engar upplýsingar sem lágu fyrir gáfu ástæðu til að ætla að hér væru spellvirkjar á ferð. Þarna er ljóst að bæta þarf á einhvern máta það eftirlit sem nauðsynlegt er. Við erum ekki lausir við slíka hryðjuverkamenn, því miður. Þetta verður jafnframt tekið til mjög alvarlegrar athugunar.



Herra forseti. Öll íslenska þjóðin hlýtur að fordæma spellvirki af því tagi sem voru unnin aðfaranótt s.l. sunnudags. Við hljótum hér á Alþingi að taka undir kröfu um að allt verði gert til þess að koma lögum yfir þá sem þarna voru að verki og notfærðu sér okkar litla og opna samfélag til þess að vinna óhæfuverk af þessu tagi. Auðvitað þarf að leita leiða, eins og hér hefur komið fram, m.a. hjá hæstv. forsrh., til þess að slíkir atburðir endurtaki sig ekki. En við hljótum auðvitað að gera okkur ljóst að það er ekki auðvelt verk því við viljum sannarlega ekki að land okkar þurfi að breytast í einhvers konar lögregluríki. Samt hljóta menn að taka á þessum málum með þeim hætti sem skylt er til þess að aðilar sem til slíkra óhæfuverka grípa eigi ekki auðveldan leik framvegis. Ég held að það skipti hins vegar verulegu máli að menn haldi ákveðinni rósemi í skoðun þessara mála og grípi ekki til óeðlilega harðra aðgerða nema að vel yfirveguðu ráði, aðgerða sem líklegar eru til þess að hindra til lengri tíma litið spellvirki af hvaða tagi sem er í okkar landi. Auðvitað gildir það jafnt hvort um útlenda menn eða innlenda er að ræða Þetta mál snertir ekki afstöðu Íslendinga til hvalveiða. Þar hefur menn nokkuð greint á á liðinni tíð en þar hefur verið framfylgt stefnu sem Alþingi samþykkti hér, meiri hluti Alþingis á sínum tíma, og ég tel enga ástæðu til þess af þessum sökum að endurskoða þá stefnu sem þar var mörkuð. Herra forseti. Náttúruverndarmenn sem rísa undir nafni vilja fara að lögum og vinna verk sitt lögum samkvæmt og vilja vernda opið samfélag. Ég veit að spellvirki af þessu tagi af mönnum sem telja sig vera að vinna fyrir málstað náttúruverndar hitta aðeins hinn góða málstað þess fólks sem reynir að þoka málum á því sviði í rétta átt. Engir munu fordæma verk af þessu tagi jafneindregið og einlægir náttúruverndarmenn og umhverfissinnar.



Herra forseti. Við Íslendingar höfum fram að þessu talið að við stæðum ekki í þeim stórræðum á alþjóðavettvangi sem settu okkur í miðpunkt spellvirkja eða hryðjuverka af því tagi sem við höfum séð hér undanfarið. Við höfum líka talið að fjarlægðin yrði okkur til verndar í þeim efnum en við höfum nú séð að svo er ekki. Við stöndum í stórræðum á alþjóðavettvangi augsýnilega vegna vísindaveiða okkar og það er augljóst að við njótum ekki verndar vegna fjarlægðar frá orustuvöllum hinna daglegu mótmælaaðgerða og hryðjuverka sem við sjáum í fréttamyndum frá útlöndum. Ég vil ekki segja neitt að svo stöddu um frammistöðu íslenskra yfirvalda í þessu máli. Hæstv. forsrh. lýsti því áðan að eins og málið stæði fyrir núna og með þeim skamma tíma sem menn hefðu haft til að skoða það væri ekkert sem benti til að þar hefðu menn staðið slælega að verki. Hér eru náttúrlega á ferðinni viss sérkenni hins opna og sakleysislega samfélags sem við viljum öll varðveita. En mér sýnist að þar sem við erum komin í beina snertingu við þessi efni hljótum við að athuga alla þætti þessa máls, t.d. möguleika á því að það verði gripið til einhverra aðgerða gegn íslenskum fyrirtækjum eða eignum erlendis. Ef við lítum á í hvaða spor svona mál fara gjarnan er það ekkert ólíklegt að slíkt geti gerst. Ég tek undir að það verði reynt eins og hægt er að láta lög ná yfir menn sem sækja mál á þennan hátt og athugaðir verði allir alþjóðasamningar sem til þess gætu leitt. Ég vil aðeins að lokum víkja að umræðum sem nú koma upp um innra öryggi. Ég held, eins og hv. síðasti ræðumaður vék að, að við ættum að fara þar varlega. Það sem skiptir máli í þessu sambandi sýnist mér vera, í fyrsta lagi varðandi þetta mál Hvals hf., að öryggiskerfi fyrirtækisins hefur augljóslega verið ónýtt. Það er ein hliðin. Þannig að fyrirtæki sem eru í þessum bransa - ef við getum sagt svo - hljóta náttúrlega að verða að gæta hagsmuna sinna sjálf. Í öðru lagi er mjög brýnt að við gerumst aðilar að alþjóðlegum Upplýsinga- eða aðvörunarkerfum um hryðjuverkastarf og hryðjuverkamenn þannig að við getum takmarkað aðgang þeirra. En við skulum fara með gát þegar við komum að þeim málum sem varða umgang og ferli okkar og gesta okkar um þetta land þannig að við, eins og ég segi, getum áfram varðveitt sérkenni þessa opna og oft og tíðum sakleysislega samfélags.



Herra forseti. Það eru í sjálfu sér engin tíðindi að erlendis séu starfandi aðilar sem stundi skemmdarverk eða hryðjuverkastarfsemi. Hitt eru tíðindi að Íslendingar eru aðilar að þessum samtökum. Og fljótt á litið sýnist mér sem flest bendi til þess að þau skemmdarverk sem hér hafa verið unnin hafi verið unnin af Íslendingum en ekki hinum erlendu aðilum. 



Herra forseti. Ég vildi aðeins leyfa mér að segja það í sambandi við þessar umræður að við verðum að sjálfsögðu að hyggja að okkar eigin öryggismálum, enda þótt við viljum ekki búa í einhverju lögregluríki. Við hljótum að hyggja að þeim samhliða því að þetta mál verður upplýst og það verður allt gert til þess að þeir sem að verki hafa staðið verði látnir bera ábyrgð skv. lögum. En við skulum umfram allt athuga það hvar við erum raunverulega stödd í dag og við verðum að hyggja að innra öryggi okkar sjálfra.



Hæstvirtur forseti. Ég skal reyna að hafa ekki mörg orð um það sem við höfum óttast lengi og blessunarlega sloppið við að mestu leyti en það er að eins konar hryðjuverk og hryðjuverkastarfsemi bærist til landsins. Nú hefur það gerst hverjir sem þarna standa að verki. Ástæðan fyrir því að ég kem hér upp er að ég hef heyrt ýmsa hafa uppi getgátur um það hvað við hefðum átt að gera, hvernig við hefðum átt að bregðast við. Við erum, miðað við margar stærri þjóðir, eins konar sakleysingjar, hrekklaus þjóð sem hingað til hefur ekki trúað að atburðir sem slíkir gætu borist hingað til okkar einmitt vegna þess að við erum svo smáir og við erum svo áhrifalitlir á margan hátt á þeim leikvelli hryðjuverka sem annars er í veröldinni. Þess vegna tel ég að opinberir aðilar og þeir sem hafa starfað að þessu máli frá því að það var upplýst hafi starfað mjög vel að þessu máli, hafi komist nokkuð fljótt að niðurstöðu um ástæðuna fyrir því að skip sökkva við bryggju. Og þó svo að þær ástæður séu ekki fullsannaðar er þar líklega skýringin þekkt. Ég vil því lýsa ánægju minni með árangurinn sem opinberir aðilar hafa náð á skömmum tíma og ég er sáttur við það sem forsrh. segir opinberlega, mjög sáttur við hans þátt og hans framkomu í þessu máli og hvernig hann brást við í umboði dómsmrh. Ég vil því til viðbótar segja að við erum svo saklausir í okkar aðgerðum að við setjum vakt inn í stjórnarráðshúsið til þess að fyrirbyggja að þangað geti komið óboðinn gestur með því hugarfari að gera forsrh. eða jafnvel þjóðhöfðingja okkar mein en á sama tíma og þessir tveir lykilaðilar í þjóðfélaginu eru vaktaðir inni á skrifstofum sínum ganga þeir, bæði þjóðhöfðinginn og forsætisráðherra, einir út í sína einkabíla og keyra í burtu óverndaðir. Þannig er ekki samræmi í okkar aðgerðum. Ég vil að lokum, hæstv. forseti, benda á að í fréttum alveg nýlega var getið um þrjár sprengjuaðgerðir á sama sólarhringnum í þeirri borg sem ég þekki kannske hvað best, í París, sem ég hef aldrei nokkurn tímann á ævinni séð eins vel varða af lögreglumönnum og sérþjálfuðum sveitum og nú er. En þrátt fyrir það er öryggið ekki 100%, hvað þá hérna hjá okkur. En, sem sagt, ég lýsi ánægju minni með viðbrögð þeirra sem störfuðu að því að upplýsa þetta mál.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að flytja forsrh. þakkir mínar fyrir þau svör sem hann gaf hér vegna þess máls sem ég tók hér til umræðu í upphafi, þ.e. hvernig bregðast beri við þeim spellvirkjum sein átt hafa sér stað nú fyrir örfáum dögum. Það er gott til þess að vita að ríkisstjórnin mun gera allt sem í hennar valdi stendur til þess að fá þá aðila sem þarna eiga hlut að máli framselda til refsingar hér á landi eða þá í sínum heimalöndum. Það er hins vegar oft erfitt um vik við slíkt framsal. Það eru ýmsar lagaflækjur sem snjallir lögfræðingar geta þar fram borið til að tefja mál og til að eyða málum. það er kannske ekki meginatriðið fyrir okkur í dag að við komum höndum yfir þá tvo eða þrjá útlendinga sem þarna áttu hlut að máli þó að það sé vitanlega sjálfsagt og nauðsynlegt að gera allt sem hægt er til þess. Meginmálið er það að þessir atburðir sýna, eins og einhver orðaði það í umræðunum áðan, að við erum ekki lengur smáþjóð lengst úti í hafsauga sem getur sett allt sitt traust á að hún sé saklaus og hrekklaus. Við erum komin inn í hringiðu alþjóðastjórnmála, eins og nýliðnir atburðir, leiðtogafundirnir, sýna, og við erum líka komin inn í hringiðu alþjóðamála að því er varðar spellvirki og hryðjuverk. Þessir atburðir eru þess vegna því miður tímamótandi atburðir í þjóðarsögu okkar. Þess vegna er það meginatriðið að þessir atburðir sem gerðust nú á aðfaranótt sunnudags verði til þess að við tökum upp nýja og breytta stefnu í öryggismálum þjóðarinnar, öryggismálum þjóðarinnar inn á við. Lögregluríki viljum við ekkert stofna á Íslandi. En það er langur vegur frá því til þess að sýna sjálfsagða varúð og gætni, að taka upp sjálfsagt samband við þá erlendu aðila sem vita um ferðir spellvirkja og skipulag hryðjuverkasamtaka. Ég bendi einnig á það í þessu sambandi, þegar við ræðum það sem nýlega hefur skeð, hvernig háttað er öryggi æðstu stofnana íslenska lýðveldisins. Við vitum að hér á þingpöllum sitja og standa mjög knáir þingverðir, hvort þeir eru til mikilla átaka eða vopnaðra andsvara veit ég ekki. Hvernig er varið gæslu ríkisstjórnar, ráðherra og forsetaembættisins á Bessastöðum og hér í Reykjavík? Mér vitanlega er málum þar háttað á allt annan hátt en tíðkast hjá nokkrum nálægum þjóðum. Þess vegna held ég að það sé kominn tími til að sú nefnd sem forsrh. nefndi áðan skili hið fyrsta áliti og að það álit verði þess eðlis og þess efnis að gripið verði til ráðstafana sem eru sjálfsagðar í þessum efnum og aðrar þjóðir hafa fyrir löngu komið á fót hjá sér.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að endurflytja hér till. til þál. um rétt launafólks til námsleyfa. Till. var lögð fram seint á síðasta þingi og hlaut því ekki afgreiðslu. Till. er á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta semja frumvarp til laga um rétt launafólks til námsleyfa. Í frumvarpinu verði miðað við að launafólk geti reglulega fengið rétt til námsleyfa vegna verkmenntunar, þjálfunar, almenns náms eða endurmenntunar. Í frumvarpinu skal einnig gera ráð fyrir stofnun sjóðs í þessu skyni til þess að standa undir kostnaði við námíð sjálft og til þess að bæta upp launatap meðan á námsleyfi stendur. Í nefndinni verði fulltrúar frá aðilum sem hlut eiga að máli, þar á meðal Menningar- og fræðslusambandi alþýðu fyrir hönd Alþýðusambands Íslands, BSRB og atvinnurekendum eða samtökum þeirra.“ Í greinargerð segir svo: „Hér er flutt tillaga um rétt launafólks til námsleyfa. Hér er um að ræða mál sem verkalýðssamtökin hafa þegar látið til sín taka eins og fram kemur í meðfylgjandi fylgiskjölum með greinargerð þessari. Skyld mál hafa áður verið flutt á Alþingi en hafa ekki náð fram að ganga. Nokkur verkalýðsfélög hafa þegar tryggt félagsmönnum sínum rétt á borð við þann sem hér er gerð tillaga um. Í því sambandi má nefna Einingu á Akureyri, Rafiðnaðarsamband Íslands, starfsmenn í álverinu og rétt trúnaðarmanna til einnar viku leyfis á ári hverju. Þannig liggur þegar fyrir viðurkenning á þessari almennu þörf endurmenntunar og þjálfunar af hálfu atvinnurekenda ekki síður en launafólks. Í tillögunni er hins vegar ekki gert ráð fyrir því að eingöngu verði miðað við endurmenntun í viðkomandi grein heldur einnig almennt nám svo og félagslega þjálfun. Í tillögunni er bent á nauðsyn þess að stofna sjóð til þess að standa undir kostnaði í þessu skyni. Það er óhjákvæmilegt vegna þess hve mörg fyrirtæki hér á landi eru smá í sniðum. Því verður ekki tryggður réttur fólks með því að ætla einstökum fyrirtækjum að ráða fram úr verkefninu. Í samþykkt miðstjórnar Alþýðusambands Íslands er gert ráð fyrir því að slíkur sjóður verði fjármagnaður annars vegar með 0,15% af öllum launum starfsmanna í þjónustu atvinnurekenda og hins vegar með framlagi úr ríkissjóði er verði jafnhátt framlagi atvinnurekenda.“ Með till. þessari og greinargerð eru birt þrjú fylgiskjöl. Þar er fyrst um að ræða samþykkt sambandsstjórnar Alþýðusambands Íslands um launað námsleyfi frá 16. okt. 1985. Síðan er birt útvarpserindi eða kaflar úr útvarpserindi eftir Tryggva Þór Aðalsteinsson, starfsmann Menningar- og fræðslusambands alþýðu, sem ber yfirskriftina Fullorðinsfræðsla frá sjónarhóli launafólks, þar sem farið er yfir þessi mál mjög ítarlega, m.a. hvernig þessum málum er háttað í öðrum löndum. Það er rakið hvernig þetta er í Bretlandi og á Norðurlöndum, svo dæmi séu nefnd. Í þriðja lagi er birt greinargerð eftir Snorra S. Konráðsson, sem einnig er starfsmaður Menningar- og fræðslusambands alþýðu sem ber yfirskriftina Starfsmenntun fullorðinna. Er þar um að ræða allítarlega úttekt á þessu máli og því hvernig það snertir einstaka starfshópa í okkar þjóðfélagi og ítarlega er fjallað um stefnumótun verkalýðshreyfingarinnar í þessum efnum. Samþykkt sambandsstjórnar Alþýðusambands Íslands um launað námsleyfi frá 16. okt. 1985 á erindi inn í þessa umræðu. En þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „35. þing Alþýðusambands Íslands - það er fyrst rakin samþykkt Alþýðusambandsþings - samþykkir að fela miðstjórn að kjósa þriggja manna nefnd sem gerir tillögu um stefnu ASÍ varðandi rétt verkafólks til að sækja námskeið og aðra fræðslu án skerðingar launa. Nefndin skal skila áliti til miðstjórnar eigi síðar en 1. október 1985.“ Þessari tillögu fylgdi svo eftirfarandi greinargerð: „Á liðnum árum hefur þörf verkafólks fyrir fræðslu af ýmsu tagi aukist. A það ekki síst við um fræðslu er snertir störf þess, auk fræðslu um réttindi þess, skyldur og félagsmál verkalýðssamtakanna. Ein hindrun þess að fræðsla af þessu tagi geti verið jafnöflug og nauðsyn krefur er að verkafólk á ekki rétt á því að hverfa frá vinnu vegna náms nema að afar takmörkuðu leyti. Því síður getur fólk af fjárhagsástæðum leyft sér að hverfa frá vinnu kauplaust í þeim tilgangi að afla sér þekkingar og menntunar. Á þessu er þörf breytinga þannig að réttindi launafólks í þessu sambandi verði tryggð. Í því efni er nauðsynlegt að kanna mörg atriði. Þar á meðal með hvaða hætti slík réttindi eru í öðrum löndum, hvort tengja skuli slík réttindi starfstíma fólks, hvort fræðslusjóður launafólks, sem myndaður verði með framlagi launafólks og atvinnurekenda, sé heppileg leið svo nokkur atriði séu nefnd sem nefndin athugi og móti tillögur um. Í slíkri stefnumótun þarf enn fremur að koma fram hvaða leiðir séu líklegastar til þess að settu marki í þessu efni verði náð.“ Gert er ráð fyrir í samþykkt Alþýðusambandsþings að nefnd, sem sett var niður til að fara í þetta mál, skilaði tillögum til miðstjórnar í október 1985 eins og áður getur. Á fundi miðstjórnar Alþýðusambandsins 14. febrúar 1985 var samþykkt að skipa nefnd í þetta verkefni. Í henni áttu sæti Tryggvi Þór Aðalsteinsson, Kristín Hjálmarsdóttir og Magnús Geirsson. Tillaga nefndarinnar varð síðan samþykkt sambandsstjórnar Alþýðusambands Íslands 16. okt. 1985 og var hún á þessa leið: 1. Allir, sem starfað hafa í sömu starfsgrein í a.m.k. tvö ár og eru orðnir 18 ára, skulu eiga rétt á námsfríi allt að fjórar vikur á hverju tveggja ára tímabili. Ef námsfrí er tekið vegna starfsþjálfunar eða til félagslegrar menntunar á vegum verkalýðssamtakanna fellur niður fyrrgreint skilyrði um starfstíma. 2. Réttur til námsleyfis nær til almennrar menntunar, starfsþjálfunar og endurmenntunar vegna starfs, svo og félagslegrar menntunar á vegum verkalýðssamtaka, m.a. í þágu trúnaðarstarfa á vegum stéttarfélaga. 3. Tilkynna skal um töku námsleyfis með a.m.k. 6 vikna fyrirvara, þó ekki ef námsleyfi er 40 stundir eða styttra, þá nægir einnar viku fyrirvari. 4. Starfsmenn sem taka námsleyfi skulu halda áunnum réttindum sínum enda skal námsfrí metið til jafns við vinnutíma. 5. Til greiðslu launataps skal settur á stofn fræðslusjóður launafólks. Tekjur sjóðsins eru: a. Framlag atvinnurekenda sem reiknast 0,15% af öllum launum starfsmanna í þjónustu hans sem eru í stéttarfélögum innan ASÍ. b. Framlag ríkissjóðs sem verði jafnhátt og framlag atvinnurekenda. 6. Um fræðslusjóð þarf að setja sérstakar reglur þar sem kveðið verði á um eftirfarandi atriði m.a.: a. Stjórn sjóðsins. Kveða þarf á um ótvíræð yfirráð verkalýðssamtakanna. b. Fyrirkomulag greiðslna í námsfríi. c. Skilgreina þarf nánar þá fræðslu (tegund námskeiða) sem sjóðurinn tekur til. d. Hvað sjóðurinn greiðir annað en vinnutap. Þar er m.a. átt við kostnað vegna námskeiða, eins og kennslulaun, námsgögn, húsaleigu og stjórnun. e. Þátttökugjald. Þetta var samþykkt sambandsstjórnar Alþýðusambands Íslands 16. okt. 1985 um launuð námsleyfi. Eftir að þessi samþykkt var gerð og eftir að þessi till. var flutt hafa gerst mjög veruleg tíðindi í fræðslumálum launafólks í landinu með síðustu kjarasamningum, þar sem m.a. var opnað fyrir nýja möguleika fiskverkafólks í landinu frá því sem áður hefur verið, þannig að þessi mál eru á verulegri hreyfingu. Ég held hins vegar að það væri æskilegt að Alþingi beitti sér fyrir því og ríkisvaldið að þegar í upphafi þessarar þróunar yrði sett rammalöggjöf um það hvernig að þessum málum verður staðið. Þó að það sé gott og nauðsynlegt að taka við því sem sprettur upp á akrinum sjálfum þá er hitt líka mikilvægt að Alþingi og ríkisvald geri það sem það getur til að laða fram jákvæða þróun í þessu efni. Fyrir því, herra forseti, leyfi ég mér að vænta þess að þessari till. verði vel tekið, hún fái málefnalega umfjöllun á Alþingi og verði afgreidd á yfirstandandi þingi vegna þess að hér er um að ræða mál sem við í rauninni öll erum sammála um, að ég held. Hér er ekki um að ræða deilumál. Spurningin er ekki hvort heldur hvernig og á hvaða tíma Alþingi blandar sér í mál af þessu tagi. Ég leyfi mér að leggja til að málinu verði vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs hér um þessa þáltill. um rétt launafólks til námsleyfa af sérstaklega gefnu tilefni. Málið er þannig vaxið að er ég var að leggja af stað til Reykjavíkur til að taka setu hér á hinu virðulega Alþingi hitti ég ungan mann og er hann vissi af för minni og erindi hingað suður bað hann mig endilega að leggja einu máli lið er hann hafði sérstakan áhuga á og hafði lesið um í dagblöðum. Og það er einmitt það mál sem hér er til umfjöllunar nú. Þessi ungi maður, sem nú er á fertugsaldri, lagði ekki stund á framhaldsmenntun að grunnskólanámi loknu. Hugur hans stefndi annað þá eins og raunar var títt um unglinga í sjávarplássum þar sem fátt var um langskólagengið fólk og skólar mun vanbúnari og minna hvetjandi en nú er. Enn þarf þar þó auðvitað margt að bæta í þeim efnum, en það er raunar önnur saga. Eins og margir aðrir fór þessi ungi maður því að barnaskólanámi loknu beint út í atvinnulífið og hefur síðan lagt gjörva hönd að ýmsum hlutum. Nú á fertugs aldri finnur hann hins vegar hjá sér sérstaka hvöt til þess að afla sér meiri menntunar, bæði til að auka þekkingu sína og einnig til að vera betur samkeppnisfær á vinnumarkaði sem gerir sífellt strangari kröfur um menntun. Ég rek þetta tiltekna dæmi hér vegna þess að ég tel að það eigi sér margar hliðstæður. Í þessu tiltekna dæmi eru aðstæður þó þannig að vinnuveitandi hefur reynt að liðka til og auðvelda starfsmanninum að afla sér frekari menntunar, sem er þó engin skylda og raunar falið í vald oft duttlungafullra atvinnurekenda. Kjörum launamanna á þessu reki, sem mesta löngun og þörf hafa til endurmenntunar, er hins vegar þannig háttað að tæpast er um það að ræða að taka sér löng frí til náms. Flestir hafa stofnað til skulda vegna heimilisstofnunar og húsbygginga og þurfa auk þess að sjá fyrir misjafnlega þurftarfrekum heimilisrekstri. Margir hafa því lagt verulega hart að sér til að afla sér aukinnar menntunar á fullorðinsárum, bæði af námslöngun og þó ekki síst vegna kröfunnar um aukna menntun. Í því sambandi nægir að vitna til allra námskeiðanna í vélstjórnar- og skipstjórnarfræðslu sem haldin hafa verið og fjöldi manna hefur sótt, oft um langan veg og með ærnum kostnaði. En hinir eru líka fjölmargir sem engan kost eiga á að afla sér endurmenntunar hversu hátt sem löngun þeirra og þörf fyrir aukna menntun rís. Þar geta staðið í veginum annaðhvort eða bæði afstaða og aðstæður vinnuveitenda og efnahagslegar aðstæður viðkomandi starfsmanna. Í þeirri till. sem hér er til umræðu er bent á leiðir til lausnar með lögbindingu námsleyfa og stofnun endurmenntunarsjóðs. Því vona ég að till. fái jákvæða og greiða afgreiðslu hér í þinginu. Herra forseti. Í tengslum við þessa umræðu get ég þó ekki látið hjá líða að benda á smánarlega lítinn stuðning ríkisins við fullorðinsfræðslu. Hann er það naumur nú um þessar mundir að sveitarfélög, sem mörg hver reka fullorðinsfræðsluna við ófullkomnar og erfiðar aðstæður og þröngan efnahag, telja ekki taka því að sækja um fé úr ríkissjóði til þessarar fullorðinsfræðslu.



Herra forseti. Erindi mitt hingað er að lýsa í fáeinum orðum almennum stuðningi við þá hugmynd sem hér er hreyft við með till. til þál. Ég hef verið talsmaður þess að skoða alla möguleika á að dreifa stofnunum og þjónustu hins opinbera út um landið til þess fólks sem þjónustunnar á að njóta, og einnig að reyna að staðsetja stofnanir í sem flestum byggðarlögum eftir því sem það er hægt og hagkvæmt má telja. Hér er á ferðinni stofnun sem þjónustar landbúnaðinn, þann atvinnuveg sem dreifður er um byggðir landsins og er kannske hvergi minni en akkúrat hér á höfuðborgarsvæðinu, þar sem flestar stofnanir af þessari tegund eru þó staðsettar, þannig að það liggur vel við að skoða möguleikann á því að færa þessa tilteknu stofnun. Ég vil þó taka það fram í þessu sambandi, eins og ég hef áður gert, að það eru vissir erfiðleikar því samfara að færa til stofnanir sem eru orðnar rótfastar eða rótgrónar í tilteknum byggðarlögum. Þess vegna hef ég ætíð lagt á það áherslu að sérstaklega beri að skoða möguleikann á þessari færslu eða staðsetningu annars staðar en hér þegar um nýja starfsemi eða nýjar stofnanir er að ræða. En þó er það þannig að slíkar stofnanir eru jafnt og þétt breytingum háðar og það er ekkert því til fyrirstöðu að taka stofnun af þessu tagi til athugunar í þessu sambandi eins og aðrar. Það er e.t.v. óþarfi og ekki fallega gert að vera að vara við bjartsýni í þessum efnum. En ég hlýt þó að vekja athygli á þeirri afgreiðslu sem tillögur af svipuðu tagi hlutu hér á hv. Alþingi fyrir einu og tveimur árum síðan þegar rætt var um möguleikana á að staðsetja Byggðastofnun, Þróunarstofnunina og fleiri slíkar einhvers staðar annars staðar en í Reykjavík. Þá komu í ljós ýmsir annmarkar sem ekki reyndist unnt að yfirstíga eða menn höfðu ekki pólitískan kjark í sér til að yfirstíga þó svo að þar væri að sumu leyti verið að hrinda af stað nýrri starfsemi. En sem sagt, ég fagna því að hér skuli vera hreyft við máli af þessu tagi og minnt á athyglisverða skýrslu og vinnu sem átti sér stað fyrir um áratug síðan í þessum efnum, þegar verið var að skoða möguleikana almennt á að færa stofnanir og þjónustu hins opinbera út um landið.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. til þál. um tæknimat. Ég mun ekki fremur en um hina fyrri tillögu hafa langt mál. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Jón Kristjánsson og Guðmundur Einarsson. Þessi till. hefur komið fyrir augu hv. þm. fyrr og er af þeim ástæðum ekki tilhlýðilegt að eyða löngu máli í umfjöllun um hana, en tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta kanna með hvaða hætti áhrif nútímatækni í atvinnu- og þjóðlífi verði metin á skipulegan hátt samkvæmt þeirri fyrirmynd sem felst í því sem erlendis hefur verið nefnt tæknimat (Technology Assessment). Hagnýta skal erlenda þekkingu á þessu sviði eftir því sem kostur er. Séríslenskar aðstæður verði þar að auki kannaðar og metnar á svipaðan hátt eftir því sem efni standa til hverju sinni.“ Ég hef ekki hugsað mér, herra forseti, að hafa um þetta fleiri orð og vísa til þess sem ég sagði áðan og kannske ekki síður hins að það er langt liðið á dag og fáir í þingsalnum. Ég legg til, herra forseti, að þessari till. verði vísað til atvmn. að lokinni þessari umræðu.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga. Þessa till. flytja ásamt þeim sem hér stendur hv. þm. Guðmundur Bjarnason, Ragnar Arnalds, Kjartan Jóhannsson og Friðrik Sophusson. Tillgr. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela fjármálaráðherra, í samvinnu við einstök ráðuneyti og Samband ísl. sveitarfélaga, að láta gera yfirlit um fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga. Greint verði á milli samskipta er lúta að framkvæmdum annars vegar og rekstri og ýmissi þjónustu hins vegar. Fram komi skuldbindingar og fjárhagsaðstaða hvors aðila fyrir sig miðað við árslok 1985. Greinargerð um þetta efni verði lögð fyrir Alþingi.“ Tillaga sama efnis var flutt á síðasta þingi. Hún náði ekki fram að ganga og þess vegna er þessi till. flutt í raunar sama formi og hin fyrri. Það þarf engum blöðum um það að fletta hversu hagnýtt það er, ekki síst fyrir alþm. og stjórnvöld yfirleitt, að hafa á hendi með hvaða hætti og hvernig fjárhagsstaða ríkisins og sveitarfélaganna er hverju sinni. Og það má raunar furðu gegna að slík vinna skuli ekki hafa verið innt af hendi, að ekki skuli ætíð hafa legið fyrir hverju sinni hver sú fjárhagsstaða hefur verið. Eins og hv. alþm. hafa vafalaust tekið eftir þá var í haust lögð fram fsp. mjög svipaðs efnis og þessi till. er þar sem spurt var um fjárhagslega stöðu annars vegar ríkisins og hins vegar sveitarfélaganna varðandi hin ýmsu samstarfsverkefni þessara aðila. Grunur minn er sá að ýmislegt, sem hér kemur við sögu, taki alllengri tíma að vinna og af þeim sökum þótti mér eðlilegt að flytja þessa till. til þál. þrátt fyrir það að umrædd fsp. skyldi hafa komið fram hér á hv. Alþingi, enda tekur þáltill. til fleiri þátta, þ.e. reksturs. Það má segja að þessi mál styðji hvort annað. Herra forseti. Það er ekki ástæða af minni hálfu að hafa um þetta fleiri orð. Það skilja allir menn við hvað er átt með flutningi þessarar till. og ég fæ ekki séð annað en hún og efni hennar og þær niðurstöður og þær upplýsingar sem hún leitar eftir séu kærkomnar af hálfu Alþingis og allra þeirra sem hlut eiga að máli. Ég legg til, herra forseti, að þessari till. verði vísað til félmn.



Herra forseti. Hér er hreyft hinu athyglisverðasta og þarfasta máli, ekki síst frá sjónarhóli sveitarstjórnarmanna. Umræðan um fárhagsleg samskiptamál ríkis og sveitarfélaganna hefur lengi verið í gangi og á því er full þörf að gera úttekt á þessum fjármunalegu samskiptum. Umræðan rís hins vegar hærra nú en oftast áður vegna þess hvernig ríkisvaldið undir forustu núv. stjórnarflokka hefur haldið á hinum fjárhagslegu samskiptamálum að undanförnu. Framlög ríkisins til sameiginlegra verkefna með sveitarfélögunum, til hafnargerða, grunnskólabygginga, dagvistarstofnana, sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva, hafa dregist gífurlega mikið saman í stjórnartíð Sjálfstfl. og Framsfl. og hefðu raunar þurft að hækka um 124% á þessu ári til að ná verðgildi samsvarandi fjárveitinga á árinu 1983. Sveitarfélögin hafa hins vegar verið tilneydd til þess að halda áfram framkvæmdum og uppbyggingu í ofangreindum málaflokkum vegna knýjandi nauðsynjar. Það hefur því leitt til þess að vangreiddur ríkishluti hefur hlaðist upp og stórfelld skuld ríkissjóðs við sveitarfélögin myndast. En sveitarfélögin í landinu eru mjög misjafnlega í stakk búin til að fjármagna ríkishlutann í sameiginlegum framkvæmdum þannig að þessi fjársveltisstefna ríkissjóðs hefur bitnað mun harðar á hinum minni og fátækari sveitarfélögum en hinum fjölmennari og efnaðri. Með öðrum orðum: Landsbyggðin hefur orðið verst úti í þessum efnum eins og reyndar öðrum, enda virðist landsbyggðin vera sérstakt bitbein þessarar ríkisstjórnar. En fjárhagsleg samskiptamál ríkisins og sveitarfélaganna eru einnig af öðrum toga en í sambandi við framkvæmdir eins og hér hefur raunar komið fram. Lögboðin framlög til eftirtalinna sjóða, er skipta sveitarfélögin fjárhagslega ákaflega miklu máli, hafa verið skert um rúmlega 1,3 milljarða á s.l. þremur árum, þ.e. til Bjargráðasjóðs, Félagsheimilasjóðs, Byggðasjóðs, Framkvæmdasjóðs fatlaðra og Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Skerðingin á jöfnunarsjóðsframlaginu vegur þarna auðvitað langþyngst og enn er í fjárlagafrv. fyrir næsta ár vegið í þennan sama knérunn. Í atlögunni að Jöfnunarsjóðnum er nú gert ráð fyrir að skerða hann um 300–400 millj. kr. Þar á meðal er nú gert ráð fyrir að 130 millj. kr. af hlut ríkisins í skólaakstri o.fl. greiðist með samsvarandi frádrætti frá tekjum Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Framlög úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaganna eru mjög mikilvægur tekjustofn sveitarfélaganna í landinu. Með lækkun þeirra framlaga um 300–400 millj. kr. er ríkisvaldið raunar að knýja sveitarfélögin til að hækka útsvör næsta árs sem þeirri upphæð nemur. Með þessari fjármunatilfærslu frá sveitarfélögum til ríkisins er hæstv. fjmrh. raunverulega að spara sér fyrir lofaðri tekjuskattslækkun sem nemur nokkurn veginn sömu upphæð. Hæstv. félmrh. hefur hins vegar boðað frelsi sveitarfélaganna til að ákveða á eigin spýtur útsvarsálagningu á næsta ári. En ég spyr: Hverju verða skattgreiðendur bættari þó tekjuskattur lækki um 300 millj. ef sveitarfélögin þurfa að hækka útsvör um sömu upphæð vegna þess að ríkisvaldið hefur rænt þau lögbundnum tekjum sem nema þessari sömu tilteknu tölu? Það harkalegasta við aðför stjórnvalda að sveitarfélögunum er auðvitað það að hún bitnar harðast á þeim er síst skyldi, minni sveitarfélögunum og landsbyggðinni. Félagsleg þjónusta sem sveitarfélögin sinna kostar meira í strjálbýli en þéttbýli, svo einfalt er það nú, og henni verður einungis sinnt með öflun fjár úr sameiginlegum sjóðum landsmanna allra. Núverandi ríkisstjórn hefur rekið harkalega og hættulega stefnu, fjársveltisstefnu gagnvart sveitarfélögunum. Stefna fjárlagafrv. fyrir næsta ár er hin sama í þessum efnum. Þessi stefna gengur þvert á yfirlýsta stefnu ríkisstjórnarinnar og einstakra stjórnmálaflokka um afstöðu ríkisvaldsins til sveitarfélaganna. Framkvæmd þessarar stefnu af hálfu núv. ríkisstjórnar leiðir til þess að nauðsynlegt er að gera úttekt á fjárhagslegum samskiptamálum ríkisins og sveitarfélaganna sem allra fyrst og út á það gengur sú till. sem hér er til umræðu og ég styð eindregið.



Herra forseti. Ég vil aðeins þakka þær undirtektir sem þessi till. hefur fengið. Raunar bjóst ég ekki við öðru. Það var auðheyrt á hv. síðasta ræðumanni, Þórði Skúlasyni, að ástæða hefði verið til þess að ræða þessa till. við aðrar aðstæður, ef ég má svo að orði komast, með viðdvöl hæstvirtra ráðherra. Úr því verður nú ekki bætt úr þessu, hygg ég, en ég endurtek þakkir mínar til hans fyrir góðar undirtektir undir þessa till., og ég hygg að hv. þm. hafi talað fyrir munn fleiri að því er varðar samskiptamál ríkis og sveitarfélaga.



Herra forseti. Á þskj. 94 hef ég leyft mér að flytja till. til þál. um könnun á hagkvæmni útboða og nánari reglur um framkvæmd þeirra. Ásamt með mér flytja þessa till. hv. þm. Jón Kristjánsson, Skúli Alexandersson, Karvel Pálmason, Steingrímur J. Sigfússon og Davíð Aðalsteinsson. Tillgr. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að gera ítarlega könnun á hagkvæmni útboða og því hvort aðrar leiðir séu heppilegri og æskilegri fyrir byggðarlög og þjóðarheild. Sérstaklega verði athuguð áhrif útboða á byggðaþróun í landinu og samhliða heildarhagkvæmni þeirra verði litið til röskunar á rekstri ýmiss konar þjónustu á landsbyggðinni. Settar verði nánari og skýrari reglur um útboð á vegum hins opinbera og framkvæmd þeirra á þann veg að smærri verktakar á einstökum svæðum og aðilar heima í héraði hafi sem mesta möguleika á því að taka að sér verkefni í nágrenni sínu. Jafnframt verði undirbúnar reglur sem koma í veg fyrir að einstakir aðilar geti einokað verktakastarfsemina.“ Till. þessi hefur verið flutt líklega í tvígang hér á Alþingi og um tilgang hennar þarf ég ekki að hafa mörg orð. Ég held að hér sé farið fram á hlutlausa úttekt þar sem litið er til allra þátta og ég satt að segja furða mig á því að við skulum ekki háfa getað fengið þessa till. samþykkta, alveg sérstaklega í ljósi þess að þeir, sem helst trúa á það að útboð sé í raun og veru eina leiðin og það sem að eigi að stefna á í sem allra ríkustum mæli, ættu raunverulega að fagna þessari till. og tryggja framgang hennar til þess einmitt að sanna sitt mál um allsherjargildi útboðanna fyrir bæði byggðarlögin í landinu, landsbyggðina, og auðvitað fyrir verkin sjálf sem verið er að vinna og boðin eru út. Ég held hins vegar að áhyggjuefni gagnvart þessu máli séu næg, þeirra sem ekki hafa þá bundist ofurtrú á það að útboð eigi alltaf og ævinlega að gilda. Það skal tekið fram af hálfu okkar flm. mjög glögglega að við teljum útboð í mörgum greinum eiga fullan rétt á sér. Hitt segjum við svo að það að fylgja útboðastefnu í öllum greinum fram, svo sem verið hefur, er vitanlega ranghverfa þess að fylgja heilbrigðri stefnu í þessum efnum. Ég ætla ekki að minna á mörg þessara áhyggjuefna nú en aðeins að tæpa á því helsta, enda langt liðið á fundartíma. Í fyrsta lagi hef ég áhyggjur af heimaaðilum sem eiga þjónustutæki þar, þar sem opinberu verkefnin eru viss kjölfesta, í raun og veru sú kjölfesta sem dugir þeim til þess að eiga og halda þessum tækjum til annarrar þjónustu í sinni heimabyggð. Ég held að það sé nauðsyn hvers meðalstórs byggðarlags að búa allvel að vinnuvélum og vörubifreiðum. Það má vitanlega deila um það í hversu ríkum mæli, en alla vega einhverja lágmarksþörf, lágmarksþörf sem ég hygg að verði ekki séð fyrir á næstu árum ef við fylgjum þessari stefnu jafnhart eftir og við höfum gert. Auðvitað segja menn: Af hverju bindast heimaaðilar ekki samtökum um það að bjóða í verkin? Og vissulega má deila á það hvað heimaaðilar hafa verið allt um of sundraðir. En sannleikurinn er hins vegar sá að þeir hafa hreinlega ekki mátt við þeim sterkari og betur búnu. Og ég bendi á það, sem ég held að þurfi nú ekki að koma neinum á óvart, að t.d. virkjanagerðin á Þjórsár-Tungnaársvæðinu er búin að færa verktökum á því svæði í hendur ekki bara þekkingu við framkvæmd verkanna, heldur í raun og veru ekki síður tækin sjálf til eignar, fullkomnari og betri tæki en heimaaðilar yfirleitt geta verið með. Og meðan þessi virkjanagerð var og þessar virkjanir voru í fullum gangi, þá var það auðvitað staðreynd að þessir stóru aðilar nýttu ákveðinn dauðan tíma í framkvæmdum þar til þess að hlaupa í verk út um allt land og kippa þeim frá heimamönnum með undirboðum. Og þá kem ég að undirboðunum. Ég hef engar smááhyggjur af því hvert undirboðin hafa leitt. Þar hafa hinir verr settu og verr búnu farið þá leið til þess að tryggja sér einhver verkefni að bjóða allt of lágt í verk og niðurstaðan sem við höfum t.d. fyrir okkur eystra og við þekkjum vel hér í þessum sal, bæði hv. 4. þm. Austurl. og hv. 11. landsk. þm., við þekkjum það þaðan að þar eru dæmi um hreina gjaldþrota verktaka allt of víða um svæðið af þeim ástæðum að þeir hafa verið að reyna að berjast fyrir lífi sínu með því að bjóða allt of lágt í verkin. Jafnvel heilt ræktunarsamband, sem ætlaði að bjarga sér á þessum hlutum með undirboði, varð að lúta þessu hlutskipti. Síðan kemur það til einnig að þeir verktakar sem eru svona illa settir skilja eftir hálfköruð verk. Ég var að líta á eitt þeirra nú á mínum heimaslóðum um daginn, ég veit ekki hvort þar er um gjaldþrota verktaka að ræða, vonandi er það nú ekki, þar sem verktakar hafa tekið að sér verk sem þeir ljúka ekki fyrir veturinn og hindra þar af leiðandi nauðsynlega og eðlilega framkvæmd næsta vor. Það er dapurlegt á að horfa og það er einfaldlega vegna þess að þeir fóru í undirboð tækjalitlir eða tækjalausir. Þarna var um aðkomumenn að ræða sem menn treystu fram yfir heimamenn. Síðan er það að þessir verktakar hlaupa oft frá skuldahala heima í héruðunum. Ég ætla ekkert að fara að rekja einstök dæmi í sambandi við það en ég þekki mörg dæmi þess að austan að vinnuvélaeigendur þar hafa farið inn í þessi verk, vörubílstjórar hafa farið inn í þessi verk. Gistihús þar, hótel og greiðastaðir, hafa setið uppi með ógreidda reikninga og annað eftir því og á þessu vitum við t.d. að Vegagerð ríkisins, sem á sérstaklega hér hlut að máli, ber enga ábyrgð. Það er verktakinn sem ber ábyrgð sem er svo orðinn gjaldþrota og ekki er hægt að sækja neinn hlut til. Af hverju gera menn þetta? Ég hef stundum undrast það hvað menn eru djarfir í þessu. Ég þekki dæmi um það að austan í vor að heimaaðili var orðinn svo hvekktur á þessum boðum að hann ætlaði að reyna að bjarga sér á verki og bauð í það 55% af kostnaðarverði. Guði sé lof fyrir, þá fékk hann ekki verkið. Hann fékk ekki verkið. En það vildi svo einkennilega til að það kom nokkuð öflugur aðili norðan úr landi og tók þetta verk að sér og bauð 91%, þannig að þessi heimaaðili hefði ekki þurft að vera nema í 90% , ef allt hefði verið réttilega metið, til þess að fá verkið. Undarlegustu hlutir koma því upp. Og hvað verður svo þegar fáir stórir aðilar sitja eftir einir að þessum verkefnum? Þegar Vegagerð ríkisins er búin að selja tæki sín, eins og hún hefur gert í mjög ríkum mæli að undanförnu, og situr uppi með bæði fá og slæm tæki í mörgum tilfellum. Þá snúast nú hlutirnir heldur betur við. Ég veit um dæmi þess að þegar Vegagerð ríkisins hefur selt sín mölunartæki þá hefur næsta útboð á mölun efnis ekki verið undir kostnaðaráætlun heldur yfir eða upp í 115%, um leið og Vegagerðin var búin að selja tækin sín. Og um daginn sá ég ekki betur en að þá væri klæðningardæmi eitthvað af svipaðri stærðargráðu. Ég er hræddur um það að þegar búið verður að ganga frá öllum þessum illa búnu verktökum, sem hafa verið að undirbjóða í þessi verk, þá komi upp einokunaraðstaða eða einhvers konar skiptaregla sem þessir stóru verktakar hafi. Hvernig ætlar svo Vegagerð ríkisins að fara að þegar um ósköp venjuleg viðhaldsverkefni verður að ræða, aðkallandi vegna ýmissa atvika, við skulum t.d. segja bara náttúruhamfara, skriðufalla, snjóflóða eða einhvers slíks, og Vegagerðin stendur uppi tækjalaus og heimamenn eru vanbúnir eða hættir jafnvel að eiga þessi tæki? Ég hef oft spurt Vegagerðina: Hvað ætlið þið að gera og þeir hrista bara höfuðið, sælir í sinni útboðstrú og segjast hafa um þetta fyrirskipun ofan úr samgönguráðuneyti og það þýði ekkert að vera að sakast um við þá, þeir eigi að bjóða allt út sem boðið verður út hvort sem það er hagkvæmt eða ekki. Ég hef stundum sagt að það séu ekki öll kurl komin til grafar þó komnar séu ákveðnar prósentur í þessi verk í upphafi, það sé uppgjörið sjálft í lokin sem gildir, og ég er hræddur um, ég fullyrði það nú ekki vegna þess að ég hef ekki um það svo skýr dæmi en ég er hræddur um það, þó ég segi ekki neitt meira, að uppgjörstölurnar fyrir þessi verk séu æði oft ólík kostnaðartölunni eða þeim kostnaðarprósentum sem gefin eru upp í upphafi. Ég gæti haft um þetta langt mál vegna þess að ég veit svo dapurleg dæmi þess arna þar sem þetta hefur leitt í ógöngur. Og mér þykir þetta alveg sérlega leiðinlegt gagnvart Vegagerð ríkisins vegna þess að Vegagerð ríkisins segir: Við græðum svo mikið á útboðunum. Síðan þegar við komum að því að fara ofan í vegáætlun ársins eftir og ég spyr þá hjá Vegagerðinni: Heyrðu, nú komið þið með gróðann sem við höfðum af útboðunum og sýnið okkur hvað við getum lagt langa vegi fyrir þetta á næsta ári. Þá er þessi peningur bara horfinn allt í einu og við fáum hvergi að sjá hann. Og þá segja þeir hjá Vegagerðinni gjarnan, þeir ágætu menn vegna þess að þar er mjög mikið af góðum mönnum: Ja, það var nú gert meira, þessi útboð hafa orðið til þess að það hefur verið gert meira í vegunum en reiknað var með. Eins og það hafi ekki gerst hjá Vegagerð ríkisins margsinnis áður! Það er alveg undarlegt að ein ríkisstofnun skuli lýsa yfir slíku vantrausti á sjálfa sig og Vegagerð ríkisins gerir með þessum hætti vegna þess að í óteljandi tilvikum hefur Vegagerðin unnið sín verk á þann hagkvæma máta að út úr þeim hefur komið miklu meira en menn reiknuðu með í upphafi. Um það veit ég fjölmörg dæmi af Austurlandi og ég hygg að allir menn geti nefnt dæmi úr kjördæmum sínum af því tagi. Þannig að það er ekkert nýtt að lagðir séu lengri vegir en áætlað var í upphafi fyrir sömu upphæðina. Ég held þess vegna að það þurfi virkilega að líta á þessi útboð öll og þá hjá Vegagerðinni alveg sérstaklega. Ég heyri það greinilega á hverjum staðnum á fætur öðrum á Austurlandi að ef menn komast ekkert inn í þessi verk og þau eru hrifsuð af þeim, þá treysta þeir sér ekki lengur til þess að eiga þessi tæki. Það eru ekki næg verkefni fyrir þessi tæki þeirra hvort sem það eru vörubifreiðar eða vinnuvélar, næg verkefni af öðru tagi á stöðunum. Auðvitað eiga þeir að búa sig sem best í stakk til þess að taka við þessu en það vita líka allir hvernig þetta kom yfir. Þetta kom sem sagt allt í einu, snöggt, á þann máta að menn voru hreinlega ekki tilbúnir, voru ekki búnir að búa sig í þann stakk sem þeir þurftu að gera heima fyrir til þess að keppa við þá betur búnu verktaka sem búnir voru að öðlast þekkingu og kunnáttu á verkum og eignast sín tæki skuldlaus, t.d. virkjanaaðilar hérna syðra. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð, herra forseti. Ég held að við eigum að skoða byggðasjónarmiðin í sambandi við þetta mjög rækilega og þjóðhagslega hagkvæmni líka. Útboð þar sem útboð eiga við, í stórum verkefnum, í vandasömum verkefnum þar sem þarf sérstaka tækni, sérstaka kunnáttu og sérstaklega góð tæki. En á öðrum stöðum á að reyna að finna aðrar og betri leiðir, þar sem heimamenn geta orðið sem virkastir þátttakendur og um leið eflt og bætt þjónustuna heima fyrir á öllum sviðum með betri tækjabúnaði en þeir hafa í dag, og að varast það að við endum í því að hafa hér fáa, sterka og stóra verktaka sem gína yfir þessum markaði og skipta honum bróðurlega á milli sín eins og hefur gerst í mörgum öðrum greinum. Það geta orðið mörg slys á þeirri vegferð. Til þess að hindra þau slys er þessi till. flutt og að lokinni þessari umræðu vil ég leggja til, herra forseti, að till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa þáltill. sem hér er komin fram. Eins og stendur í niðurlagi grg. þá er þessi þáltill. komin sérstaklega fyrir þrýsting frá SSA og það er frá samgöngunefnd Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi. Ég á sæti í þeirri nefnd og við höfum fjallað nokkuð ítarlega um þetta mál og það er virkilega ekki ofsögum sagt, sem hv. flm. hefur sagt hér, að þetta er áhyggjuefni manna. Það eru margir sem eiga sína vörubíla sem væru búnir t.d. að selja þá ef þeir hefðu getað en það er ekki um það að ræða því þetta er sama vandamálið um allt land og verð hefur fallið á bílum og tækjum þess vegna. En ég vil aðeins bæta við það sem hv. flm. sagði að það er fleira sem kemur til. Þegar menn hafa gefist upp í þessari atvinnugrein, og þeir eru nokkuð margir, þá þarf líka að hugsa fyrir verkefnum fyrir þetta fólk og ég held að það mætti taka inn í dæmið þegar þessi úttekt fer fram.