Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvmrh. (Vilhjálmur Þór) Það hefur mörg undanfarin ár verið mikið rætt um það, að æskilegt væri og nauðsynlegt að koma upp í landinu verksmiðju, sem framleiddi köfnunarefnisáburð handa landbúnaðinum. Fyrir allmörgum árum var gerð athugun á þeim möguleikum með því að fenginn var að ég held danskur verkfræðingur til að gera athuganir og till. Ekkert varð þó úr framkvæmdum í það skiptið, af ýmsum ástæðum. Síðan er svo langt liðið, að miklar breyt. hafa orðið um tilbúning og meðferð áburðar. Er því augljóst, að þær athuganir, sem þá voru gerðar, voru allsendis ónógar að byggja á. Árið 1941, þegar ég var staddur í Washington sem sendimaður ríkisstj. ásamt fleirum í samningum við Bandaríkjastjórn, notaði ég tækifærið til að spyrjast fyrir þar hjá stj., hverjir í landinu væru líklegastir til að láta í té góða verkfræðilega umsögn um þetta mikla mál fyrir íslenzkan landbúnað. Þær upplýsingar voru mér látnar í té, og átti ég þegar viðræður við það firma, sem var efst á þeim lista, og fékk nokkrar bráðabirgðaupplýsingar. Síðar fól þáverandi landbrh. Sigurði Jónassyni forstjóra, sem var á förum til Ameríku, að tala við firmað frekar og kynna sér málið. Árið 1943 varð það úr, að atvinnumálaráðuneytið ákvað að snúa sér til eins af stærstu verkfræðingafélögum Bandaríkjanna, þess, sem stj. á sínum tíma hafði gefið mér upplýsingar um, og biðja það um að láta okkur í té góðan verkfræðing hingað heim til að athuga staðhætti og ræða málið við okkur hér á staðnum, og gera síðan till. í málinu. Þessi verkfræðingur var svo hér seint á árinu 1943. Hann kynnti sér eftir beztu getu og með aðstoð margra manna, sem hann átti viðræður við, staðhætti hér á landi, og gaf þá þegar bráðabirgðaálit sitt um málið, sem var í þá átt, að hann taldi það ekki aðeins æskilegt, heldur sjálfsagt fyrir Ísland að búa sig undir að hefjast brátt handa um að reisa hér áburðarverksmiðju. Við höfðum beðið um það, að þessi athugun hans yrði fyrst og fremst byggð á því, að framleiða skyldi kalísaltpétur, en það er sá áburður, sem okkar bændum hafði geðjazt bezt að fram að þeim tíma. Gerði hann bráðabirgðaáætlun um verksmiðjuna og var gert ráð fyrir, að þegar heim kæmi, léti hann í té betri gögn og frekari till. Frá félagi hans kom á þessu ári álitleg greinargerð og bráðabirgðaáætlun um að reisa köfnunarefnisverksmiðju, byggt á því, að þetta væri ekki kalísaltpétur, heldur án þess að kalk þyrfti til. Nú er fyrirliggjandi í íslenzkri þýðingu álit þessa verkfræðings um þetta væntanlega fyrirtæki. Því miður hefur ekki getað orðið úr því nú að útbýta þessu áliti ásamt frv., en ég vona, að það komi seint í dag eða í síðasta lagi á mánudag. Hv. þm. geta þá haft það til athugunar. Vegna þess að hér var um nýjan áburð að ræða, þá vildi ég hafa um það frekari vissu en umsögn þessa eina verkfræðings. Ég vildi vita, hvort þessi áburður væri í alla staði jafnhentugur, bæði til þess að geymast og eins til þess að gefa þá raun, sem gefa þyrfti. Varð úr, að ég sneri mér til íslenzka konsúlatsins í New York, og bentu þeir mér á ungan og efnilegan íslenzkan vísindamann, Björn Jóhannesson, sem stundar nám við Cornellháskólann, og bað ég hann sérstaklega að láta í té álit sitt á notagildi áburðarins og geymsluþoli hans. Þetta álit fengum við fyrir nokkru síðan, og mun því verða útbýtt á morgun, eða mánudag. Eins og hv.þm. munu sjá, er álit hans á þann veg, að hann telji áburðinn ágætan og geymslu hans ekki neinum verulegum vandkvæðum bundna, en til frekari vissu fékk ég nokkra poka heim til þess að sjá, hvernig áburðurinn geymdist í þessu loftslagi. Fyrst þessu máli var nú svo langt komið, þá virtist mér ekki ástæða til og ekki rétt að draga það lengur, heldur beinlínis skylda að bera málið fram á Alþ. í frumvarpsformi, og tel ég það nauðsynlegt, að hv.Alþ. geti fjallað um þetta mál og tekið ákveðna afstöðu, svo að ekki verði frekari bið á, að þetta mjög merkilega mál fyrir landbúnaðinn fái fast form og undirbúningur verði hafinn undir fastar framkvæmdir. Ég leyfi mér að leggja fyrir hv. d. það frv., sem hér liggur fyrir. Það er gerð till. við frv. um það, að reist verði köfnunarefnisverksmiðja, sem verði sjálfseignarstofnun, og að ríkissjóður leggi fram til verksmiðjunnar fé á fjárlögum. Það er engu slegið föstu um, hvað það verði mikið, en ég vil benda á í því sambandi, að á fjárl. í fyrra var samþ., að varið yrði 2 millj. kr. til slíkrar verksmiðju, og ráðuneytið fór fram á, að á fjárl. 1944 yrði varið 3 millj. kr. til sama fyrirtækis. Ég leyfi mér að beina því til hv. Alþ, að það verði lagt kapp á að leggja sem mest fé úr ríkissjóði á næstu fjárl. og næstu árum, svo að þessi verksmiðja, þegar hún kemst upp, verði alskuldlaus. Það er ráð fyrir gert í frv., að verksmiðjustjórnin verði skipuð strax eftir gildistöku þessara l. Það er lagt til, að í stjórninni verði 3 menn, 2 þeirra tilnefndir af þeim félögum, sem eru sjálfkjörnir umboðsmenn fyrir bændur eða landbúnaðarframleiðsluna, þ. e. Búnaðarfélag Íslands og Samband íslenzkra samvinnufélaga, en eins og getið er um í aths. frv., þá hefur landbúnaðardeild S.Í.S. keypt langsamlega mestan hluta af þeim köfnunarefnisáburði, sem komið hefur til landsins á síðustu árum. Þriðja manninn tilnefnir ráðh. sá, sem fer með landbúnaðarmál. Þessa stjórn skal skipa strax eftir gildistöku l. og skal henni falið að annast um byggingu verksmiðjunnar, staðarval fyrir hana og rekstur hennar, þegar hún kemst upp. Ég lít svo á, að þessu máli muni vera bezt fyrir komið á þann veg, því að stjórn þannig kosin mun verða færust um að sjá um, að verksmiðjan hagnist en skaðist ekki, og hún verður líka færust um að sjá um framkvæmdir og byggingu verksmiðjunnar, svo að vel fari og úr leysist. Það er ekki slegið neinu föstu um stærð verksmiðjunnar. Um það kann að vera nokkur ágreiningur. Mér finnst nokkuð eðlilegt, að verksmiðjan verði byggð það stór, að hún geti framleitt 5 þús. smálestir á ári, miðað við þann áburð, sem inniheldur 201/2% af köfnunarefni. Það væri heppilegast að byggja verksmiðjuna stóra eða að minnsta kosti þannig úr garði gerða, að hægt sé með auðveldu móti að stækka hana, þegar þess þarf með. Ég hélt því fram við verkfræðingana, að það hefði iðulega reynzt svo hér á landi, að fyrirtæki hefðu verið byggð of smá, og fljótlega þurft að stækka þau, en eftir að þessi aths. mín hafði sérstaklega verið tekin til athugunar og yfirvegunar, þá varð það niðurstaða verkfræðinganna, að bezt væri að hugsa sér stærð verksmiðjunnar eins og ég sagði áðan, þannig að nokkur hluti hennar væri byggður þannig, að það væri lögð undirstaða að nokkuð stærri verksmiðju. Þessu verður samt ekki slegið föstu opinberlega, fyrr en væntanleg verksmiðjustjórn getur kynnt sér öll mál til hlítar. Það er gert ráð fyrir, að verksmiðjan verði ekki verzlunarfyrirtæki, heldur afhendi hún áburðinn til Áburðarsölu ríkisins, sem annist um söluna eins og hingað til. Það kom til mála að láta verksmiðjuna sjálfa selja áburðinn, en mér finnst eðlilegast og réttast, að Áburðareinkasalan haldi áfram að starfa, þar sem einhver aðili verður að hafa á hendi innflutning og verzlun með aðrar tegundir áburðar en þær, sem framleiddar eru í verksmiðjunni. Verksmiðjan ætti því aðeins að framleiða og afhenda áburðinn til verzlunarinnar, eins og hún hefur áður fengið áburð sinn afhentan frá útlöndum. Þetta er í stórum dráttum það, sem frv. fer fram á. Ég vildi að lokum aðeins endurtaka og undirstrika það, sem ég sagði áðan, að það er von mín og ósk og trú, að hv.Alþ. fallist á þá till., að þessi verksmiðja verði sjálfseignarstofnun og að ríkissjóður sjái sér fært að leggja til allan stofnkostnað á næstu árum, þannig að hið háa Alþ. afhendir landbúnaðinum þessa verksmiðju, sem ég hef trú á að geti orðið styrk stoð á komandi árum fyrir landbúnaðinn, afhendi hana þannig til landbúnaðarins með það fyrir augum að sýna með því þessum elzta og nauðsynlega og góða atvinnuvegi landsmanna hæfilegan sóma og ljá honum með því þann styrk á komandi árum, sem hann á skilið. Ég vil svo leyfa mér, að þessari fyrstu umr. lokinni, að leggja til, að frv. verði vísað til hv. landbn.

Atvmrh. (Vilhjálmur Þór) Herra forseti. - Á s. l. ári var samþ. hér á Alþ. þál., þar sem skorað er á ríkisstjórnina að láta fara fram athugun á og gera tillögur um beitu landsmanna. Þessi þál. var borin fram sökum þess, að mjög hafði á því borið um nokkurra ára skeið, að mikið skorti á, að nægileg beita væri til í landinu, og voru allir, sem til þekktu, sammála um, að einhverra umbóta þyrfti í þessu máli. Ráðuneytið bað mþn. í sjávarútvegsmálum að athuga þetta og gera uppkast að frv. til l. um beitumál. Þetta gerði mþn. og sendi það frv. til atvinnumálarn. fyrir alllöngu. Þetta frv., sem hér er borið fram, er að nokkru leyti byggt á því frv., sem mþn. lét ráðuneytinu í té, en þó hafa verið felld úr því nokkur atriði, sem ég vil skýra nánar. Lagt er til hér í frv., að skipuð sé 5 manna nefnd eftir, tilnefningu þeirra aðila, sem helzt verður að telja umbjóðendur þeirra, sem beituframleiðslu og beitunotkun hafa með höndum, og er þeim ætlað að fylgjast með því, hvað beituþörf landsmanna sé hæfilega áætluð á hverju ári, og hafa eftirlit með því, að nægilega mikið sé framleitt af frosinni beitu og geymslu fyrir komið á hæfilegan hátt í þeim frystihúsum, sem nú eru til eða verða til í landinu. Það er einnig gert ráð fyrir, að beitan sé metin, og skulu fiskimatsmenn á hverjum frystingarstað annast beitumatið. Þetta ákvæði er vissulega æskilegt og nauðsynlegt, því að mikið hefur vantað á, að þannig hafi verið farið með beituna, bæði á undan og eftir frystingu, að viðunandi geti talizt, og því nauðsynlegt að tryggja góða vöru. Það er líka gert ráð fyrir, að ef ekki er nægilega séð fyrir beituþörf landsmanna, hafi beitunefnd rétt til að grípa inn í á þann hátt að frysta beitu á sinn reikning og hafa til sölu handa landsmönnum. Þetta er í höfuðatriðum það, sem þetta frv. leggur til. Munurinn á þessu frv. og því, sem mþn. samdi, er fyrst og fremst fólginn í því, að fellt er niður ákvæði, sem var í því frv. um að beitunefnd hefði vald til þess að byggja sérstök frystihús til þess að geyma í frysta beitu. Þetta er fellt niður sökum þess, að ráðuneytið lítur svo á, að nógu vel verði séð fyrir þessu máli með þeim reglum, sem hér eru, og að ekki sé æskilegt að grípa inn í með öðrum lagaboðum. Gæti það orðið til þess, að þeir einstaklingar, sem nú starfa að beitufrystingu, létu það niður falla, og mætti það þá teljast verr farið. - Annað atriði, sem breytt er, er það, að gert var ráð fyrir að skipaðir væru sérstakir beitumatsmenn, er önnuðust matið. En þar sem við nánari athugun kemur í ljós, að fiskimatsmenn eru trúnaðarmenn hins opinbera, má telja víst, að hver og einn þeirra hafi nægilega þekkingu til að framkvæma þetta verk og því gert ráð fyrir, að þeim sé falið það, eins og frv. er lagt fyrir hv. deild. Vil ég álíta þetta frv., ef það yrði gert að lögum, drjúgan áfanga í rétta átt til að tryggja, að góð beita verði til í landinu á næstu árum. Með þessum orðum vil ég leggja frv. fyrir hv. deild og legg til, að málinu verði vísað til hv. sjútvn.

Gísli Jónsson Herra forseti. - Ég vil við þessa l.umr. lýsa ánægju minni yfir þessu frv. Það er orð í tíma talað, að eitthvað verður að gera til að tryggja þetta nauðsynjamál fyrir landsmenn. En með því að ég veit, að málið verður til umr. í sjútvn., vil ég á þessu stigi málsins aðeins bera fram tvær fyrirspurnir til hæstv. ráðh. Sú fyrri er á þá leið, hvort hæstv.ríkisstj. eða hann sem hæstv.atvmrh. gæti fallizt á, að 2. gr. yrði breytt til nokkuð meira samræmis, þannig að umbjóðendur þeirra, sem helzt nota beituna, ættu þar sæti. Fyndist mér ekki óeðlilegt, að Fisksölusambandið, sem hefur verið umbjóðandi smábátaútvegsins um allt land, komi þar til greina sem aðili, því að þótt starf þess liggi nokkuð niðri nú, sökum þess að lítið hefur verið um saltfisksölu, má gera ráð fyrir, að á því verði breyting áður en langt um líður. Hin fyrirspurnin er í sambandi við það, að fellt hefur verið niður að heimila beitunefnd að reka og reisa sérstök frystihús til frystingar á beitu. Ég er því sammála, að það hefði verið mjög eðlilegt að fella þetta úr frv., en vildi í sambandi við þetta spyrja hæstv. ráðh., hvort honum þætti tiltækilegt, að sett væri inn í þetta frv. eitthvert ákvæði um, að þeim frystihúsum á landinu, sem byggð hafa verið fyrir mjög mikinn styrk úr ríkissjóði, máske 1/3, bæri meiri skylda til að taka að sér beitufrystingu og geymslu en þeim frystihúsum, sem byggð hafa verið án styrks. Það eru þessi tvö atriði, sem ég vildi leita álits hæstv. ráðh. á, áður en málið verður tekið fyrir hjá nefndinni.

Atvmrh. (Vilhjálmur Þór) Herra forseti. - Út af þeim fyrirspurnum, sem hv.þm. Barð. bar fram, vil ég taka þetta fram. Viðkomandi 2. gr. frv., um tilnefningu í beitunefnd, er það að segja, eins og ég tók fram í upphafi máls míns, að þeir aðilar, sem hér hafa verið nefndir, eru valdir með það fyrir augum að vera umbjóðendur þeirra aðila, sem þar eiga mest réttar að gæta. Annars vegar er Fiskifélag Íslands og Alþýðusambandið, með það fyrir augum, að Fiskifélagið mætti skoða sem umbjóðanda sjómanna og útgerðarmanna, og Alþýðusambandið sem umbjóðanda manna, sem vissulega hafa hér síns réttar að gæta, og fiskimanna almennt. Hins vegar er nefndin skipuð eftir tilnefningu Sambands íslenzkra samvinnufélaga og Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna. Í þessum tveimur stofnunum eru flest eða öll hraðfrystihús í landinu, sem líklegt er, að taka mundu þátt í að framleiða beitu. Með þeirri till. var leitazt við að gefa báðum aðilum, notendum og framleiðendum, nokkuð jafna aðstöðu í þeirri von, að með því móti næðist gott samstarf milli nefndra aðila. Ef hv. deild þykir Fisksölusambandið réttari aðili en annarhvor forsvarsaðili þeirra, sem nota beituna, hef ég út af fyrir mig ekki mikið um það að segja. En mér þykir vafasamt, að komið geti til mála að taka það í staðinn fyrir Fiskifélag Íslands, því að Fiskifélagið er orðið þess eðlis, að mér finnst sjálfsagður hlutur, að það fái fulltrúa í nefndinni. Og eins og hv.þm. tók fram, er Fisksölusambandið sem stendur umfangslítil starfsemi, sökum þess, hve lítið hefur verið um sölu á saltfiski. Finnst mér því ekki hlýða að taka Fisksölusambandið upp í staðinn fyrir annan þeirra aðila, sem nefndir eru í frv. - Í sambandi við hina fyrirspurnina, hvort ég telji ástæðu til að leggja sérstakar skyldur á þau frystihús, sem hafa fengið styrk, vil ég taka þetta fram. Það eru nú svo að segja öll frystihús í landinu, sem hafa fengið opinbera aðstoð, sum beinan styrk, sem veittur var til kjötfrystingar á byrjunarárum kjötfrystihúsanna, og hafa svo síðan fengið lán, sem hefur verið mikil hjálp til að koma þeim upp, og sama máli gegnir um þau frystihús, sem byggð hafa verið síðan. Þessi styrkur var veittur til þess að hraðfrystihúsin gætu annað því að frysta kjöt til útflutnings og innanlandssölu, og ég held, að þau hafi öll innt af hendi þær skyldur, sem þeim voru lagðar á herðar með þessum styrk. Ég tel þess vegna því fara mjög fjarri, að það sé rétt að leggja á þau sérstakar skyldur, því að með því móti gæti svo farið í sumum tilfellum, að þau gætu ekki uppfyllt þær skyldur, sem upphaflega voru lagðar þeim á herðar, þ. e. að frysta kjöt. Tel ég þessa leið því mjög vafasama og tæplega færa.

Gísli Jónsson Herra forseti. - Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir skýr svör og hef ritað hér niður hans skoðun á málinu, sem verður lögð fyrir hv. sjútvn. til umr. og athugunar.

Áki Jakobsson Það er að því leyti óþarfi að segja nokkuð um þetta mál, að mikið er búið að ræða það af flm. þess, að vísu ekki í hv. d., heldur í Sþ. Það er ekki ástæða til annars en vísa málinu til 2. umr. og til athugunar í nefnd. Það, sem búið er að samþ., stendur aðeins til 8 daga og viðbúið er, að á þessu frv. sem l. þurfi að halda - það veit maður ekki enn þá. Ég legg því til, að málinu verði vísað til 2. umr. og n., því að það hefur ekki verið rætt svo ýtarlega í n., þó að það hafi komið til n. efnislega.

Sveinbjörn Högnason Ég get eiginlega skilið það að nokkru, að 1. flm. (ÁÁ) vilji ekki vera við og hv. 2. flm. vilji ekki neitt um málið segja, því að mér finnst þetta frv. þannig lagað, að enginn hafi sóma af að bera það fram, allra sízt þeir, sem telja það einn þáttinn í að koma á samvinnu milli stétta og flokka um lausn vandamála. Sjá menn ekki, hvers eðlis það er, að látnir skulu niður falla samningar, sem gerðir eru með löggjöf, sem tilskilur framleiðendum landbúnaðarvara ákveðið verð á vörum þeirra? Það á að fella úr gildi frá 15. sept. til 1. des. þá hækkun landbúnaðarvísitölunnar, sem Alþ. samþ. og á að vera trygging til bænda um það, að þeir fengju eitthvað svipað því, sem aðrar vinnandi stéttir þjóðfélagsins hafa haft á liðnu ári. Nú er vitanlegt, að vísitöluhækkunin, 9,4 stig, stafar af kauphækkun, sem launastéttirnar hafa margar fengið á liðnu ári. Og undir þessari framleiðslukostnaðarlækkun, sem kemur á landbúnaðarvísitöluna, er landbúnaðurinn búinn að standa mestan tímann, sem liðinn er af árinu. Bændur koma ári síðar til að fá sínar launabætur en launastéttirnar. En nú er talið alveg nauðsynlegt að láta þetta niður falla og svíkja samkomulagið meðan verið er að reyna að ná samningum. Mér finnst ákaflega einkennilegt samkomulag á milli flokkanna, ef byrja þarf með því að svíkja samningana, sem fyrir hendi eru. Ef á að fá fulltrúa bænda til að ganga inn á samkomulag um nýja löggjöf, hvar er tryggingin, að ekki eigi að fara með það samkomulag nákvæmlega á sama hátt og nú á að gera? Ég sem fulltrúi bænda treysti mér ekki til að ganga inn á nýja samninga við menn, sem þurfa að svíkja síðustu samninga til þess að þeir verði fáanlegir til að tala um nýja samninga. Ég hygg, að það, sem standi einna mest fyrir því að ná samkomulagi meðal þm. og meðal stétta þjóðfélagsins, sé tortryggnin á allar hliðar, að menn treysta illa hverjir öðrum til að halda það, sem lofað er og samið er um, og slíkt er spilling í opinberu lífi hér á landi, ekki síður en annars staðar í heiminum. Og ég sé ekki betur en að þetta frv. sé boðskapur til manna um, að það þýði ekki neitt að koma á samningum milli stétta og manna um nýtt skipulag í þessu efni, þar sem ýmsir víla ekki fyrir sér að rifta þeim samningum, sem fyrir eru. Það bendir ekki á mikla tryggingu fyrir því, að þeir hinir sömu muni ekki víla fyrir sér að rifta þeim samningum, sem gera skal nú.

Stefán Jóh. Stefánsson Ég er dálítið undrandi yfir því, hvað hv.þm. V-Sk. tók þessu frv. með miklu offorsi og andúð, og beitti hann í ræðu sinni skýringum, sem eru fjarri því að fá staðizt. Fyrst hélt hann því fram, að hv. 1. flm. frv. væri ekki viðstaddur af því, að hann vildi ekki við sitt eigið frv. kannast. Við vitum það, sem sitjum á þingi, að oft geta þm. forfallazt frá þingsetu, jafnvel hv.þm. V-Sk. dag og dag, án þess að nokkur beri fram slíkar ásakanir. Þetta er því algerlega að ástæðulausu og út í hött sagt hjá hv.þm., ekki sízt vegna þess, að þessi sami 1. flm. hefur á fleiri en einum fundi í gær - þó að vísu væri ekki í þessari d., heldur í Sþ. - mælt rækilega mjög og skilmerkilega fyrir efni þessa frv. Þá vék hv.þm. V-Sk. nokkrum stórum orðum að því, að með þessu frv. væri verið að fella úr gildi samninga, svíkja samkomulag, svo að ég noti hans eigin orð. En þetta er meginmisskilningur á frv., eins og þegar var skýrt af hv.l.flm. í gær í Sþ. Það er ekki farið fram á annað með flutningi þessa frv. en að fresta um tiltekið tímabil framkvæmdum í þeim efnum, sem ræðir um í frv., einmitt með það fyrir augum, að gerð verði ýtarleg tilraun til þess að ná samkomulagi um þetta atriði dýrtíðarmálsins eins og önnur. Frv. er beinlínis flutt til þess að auðvelda samkomulagið um aðaldeilumál þingsins. Og það kemur úr hörðustu átt að tala um þetta frv. eins og það sé einhver sérstakur friðarspillir í málinu. Það var einmitt skýrt frá því af hálfu flm., að ef ekki næðist samkomulag innan þess tiltekna tíma, sem í frv. greinir, mundu koma til framkvæmda ákvæði dýrtíðarlaganna frá 1943, sem um þetta fjalla, þannig að málinu var slegið á frest meðan verið er að athuga málavexti. Fer því mjög fjarri, að frv. sé, eins og hv.þm. sagði, boðskapur um, að það þýði ekki að koma á samningum. Þvert á móti mætti segja, að frv. væri boðskapur um, að það ætti að reyna til þrautar að komast að samkomulagi í dýrtíðarmálunum yfirleitt. Það er höfuðástæðan fyrir flutningi þessa frv. af hálfu l.flm., sem hefur gert það í fullkomnu samráði við þann flokk, sem hann er í. Ég vildi leiðrétta þennan misskilning og vona, að hann valdi ekki frekari stórum orðum hér meðal þingheims. Ég teldi langbezt að eyða ekki fleiri orðum að þessu frv. á þessu stigi, heldur vísa því til 2. umr. og fjhn., eins og hv. 2. flm. lagði til. Eins og hann tók fram, var í Sþ. í gærkvöld gerð ráðstöfun til 8 daga um það efni, sem frv. fjallar um. Það veit enginn, hvort samkomulag hefur náðst innan meiri hl. þingsins um endanlega lausn þessara mála innan þess tíma, og teldi ég því eðlilegt, að þetta frv. kæmist svo langt áleiðis, að unnt yrði að láta það verða eins konar framlenging á því, sem gert var í gærkvöld, ef samkomulag hefur ekki náðst að frestinum enduðum. Það er svo langt frá því, að af hálfu okkar Alþfl.manna, sem að frv. stöndum, sé meint að spilla nokkuð friði milli nokkurra flokka, heldur þvert á móti er tilgangurinn að greiða fyrir því, að málin verði rædd, ef unnt væri að komast að einhverju samkomulagi.

Sveinbjörn Högnason Mig undrar dálítið, að hv. 4. þm. Reykv. skuli halda, að hægt sé að telja mönnum trú um, að eitthvað sérstakt felist í þessu litla frv., sem ekki er þar. Það er ekki langrar stundar verk að lesa það yfir. Með leyfi forseta vil ég lesa upp ákvæðin, sem er aðeins ein gr., og sjá, hvar hv. 4. þm. Reykv. getur bent mér á, að þann tíma, sem fresturinn varir, skuli hlutaðeigendur fá þá vísitöluhækkun, sem þeir áttu að fá, hvernig sem samningar fara. „Framkvæmd ákvæða í 3. málsgr. 4. gr.l. nr. 42 14. apríl 1943, um dýrtíðarráðstafanir, frestast um jafnlangan tíma að svo miklu leyti sem þau fara í bága við ákvæði laga þessara.“ Að lokum kemur 2. gr.: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Hvar stendur, að síðar eigi að bæta bændum þær greiðslur, sem hér á að fresta, en þeim ber að fá, ef samkomulag næst ekki? Ég sé það ekki. Kannske hv. 4. þm. Reykv. og hv.þm. Siglf. vilji ganga inn á, að fram verði borið og samþ. frv. um, að meðan samningar standa yfir, skuli fresta greiðslu 10% af launum og verðlagsuppbót til launamanna og verkamanna til þess að greiða fyrir samningum. Ef þeir eru til viðtals um þessi efni, þá er hægt að ræða við þá um það mál, sem þeir bera hér fram. En meðan hv. 4. þm. Reykv. er ekki búinn að sýna fram á, að allir standi jafnt að vígi og ekki sé gengið á rétt neins aðila um, að hann fái það, sem hann á að fá lögum samkvæmt, þá er ómögulegt að leggja fyrir menn greinilegra plagg en þetta frv., er sýnir og sannar, að þeir vilja ekki, að neinir samningar séu um þetta gerðir. Hér á að fresta samningum sex manna n., fresta samningum, sem gerðir voru milli þessara stétta um aðalvandamál dýrtíðarinnar, í fyrsta skipti sem þeir eiga að koma til framkvæmda gagnvart bændum, þá á að slá því á frest. Hvað mundu þeir segja, ef ætti að slá á frest greiðslu kaup- og verðlagsuppbótar til verkamanna svona lengi, án þess að nokkur trygging væri fyrir, að þeir fengju hana nokkurn tíma? Þetta liggur ljóst fyrir, og það þýðir ekki að segja okkur, að þetta sé meinlaus hlutur og að það sé síður en svo, að eigi að bregða samkomulagi, sem gert hafi verið. Málið er ekki svo loðið á þessari einu frvgr., að það sé hægt að vefa inn í hana marga aðra hluti, sem standi sem full trygging fyrir þessari greiðslu.

Stefán Jóh. Stefánsson Það er stutt aths. út af ræðu hv.þm. V.-Sk. Í 3. málsgr. 1. gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta : „Framkvæmd ákvæða í 3. málsgr. 4. gr.l. nr. 42 14. apríl 1943, um dýrtíðarráðstafanir, frestast um jafnlangan tíma að svo miklu leyti sem þau fara í bága við ákvæði laga þessara“. Ég ætla, að þetta orðalag sé ærið nóg til að sýna, að það er rétt, sem ég hef haldið fram, auk þess sem hv.l.flm., þótt ekki væri í þessari d., skýrði málið á þá lund, að frestunin væri um tiltekið tímabil og ef ekki næðist samkomulag um frávikningu frá fyrirmælum sex manna n., kæmu þau að sjálfsögðu til greina og verkuðu aftur fyrir sig fyrir það tímabil, sem frestunin gilti. Ég ætla, að það mundi ekkert verða þessu máli til tafar, þó að þeir, sem telja þetta ekki nógu skýrt, vildu orða það skýrar, og mundi ég ekkert á móti því hafa. Það er þess vegna auðvelt úr því að bæta með brtt. að svo miklu leyti sem menn þykjast ekki sjá, að þetta sé fullkomlega skýrt, en það tel ég vera tvímælalaust. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að víkja að ræðu hv.þm. Öllum þingheimi er kunnugt, að rætt hefur verið um allsherjar samkomulag innan þings út af verðlagi landbúnaðarafurða og kaupi verkafólks, og þarf ekki frekar út í það að fara nú, en þetta frv. á að flýta og greiða fyrir, að þetta samkomulag geti orðið.

Páll Zóphóníasson Mig langar til að fá eina skýringu hjá hv. 4. þm. Reykv. Það hafa alloft verið samþ. hér á þingi l. um að fresta framkvæmd ýmissa l., ævinlega til að spara fé. Mig langar til að vita, hvenær það hefur skeð, eftir að frestunin var útrunnin, að farið hafi verið að borga út fé fyrir þann tíma, sem frestunin gilti. Það hefur ævinlega verið ákveðið að fresta framkvæmd þessara l. til að spara þessi fjárframlög, og hefur engum dottið annað í hug en að l. væru upphafin þann tíma, því að allir sjá, hvaða sparnaður það hefði verið að fresta þessum fjárgreiðslum um ákveðinn tíma og verða svo að borga allt út eftir á. Hv. þm. verður því að fyrirgefa, þó að við lítum svo á, að þegar á að fresta vissum l., þá séu þau gerð óvirk meðan frestunin stendur, og það er alveg áreiðanlegt, að hingað til hefur ekki verið ymprað á því, að l., sem frestað hefur verið um ákveðinn tíma, séu látin verka aftur fyrir sig og ná yfir frestunartímabilið, þegar þau hafa komið til framkvæmda á ný. Ef þau l., sem hér er till. um að fresta, eiga þegar til kemur að verka aftur fyrir sig, þá þarf til þess meira en ræðu í Sþ., og það á að vera afsökun fyrir því, að flm. svíkst undan þeirri skyldu að koma á þingfund og skýra mál sitt, þegar það er til umr., að hann hafi flutt framsöguræðuna daginn áður í Sþ.

Sveinbjörn Högnason Það getur verið örstutt, af því að hv. 2. þm.N.-M. hefur tekið fram það, sem ég ætlaði að segja. Það hefur vitanlega alltaf gilt, að þegar frestað hefur verið framkvæmd l., þá hafa þau verið gerð óvirk þann tíma. Ég er hv. 4. þm. Reykv. sammála um, að það er hægt að bæta frv. með brtt., og það var það, sem ég sagði. Ég get vel hugsað mér, að ég geti fallizt á frv. með því móti, að sett verði inn í það, að samhliða skuli fresta framkvæmd dýrtíðarvísitöluuppbótar til allra launþega í sama hlutfalli og hér er ráðgert með bændur. Nú er búið að fresta greiðslum á þessum uppbótum í heilt ár, og þegar á að láta þessar greiðslur koma til framkvæmda lögum samkvæmt, þá finnst þessum mönnum ekki gera mikið til, þó að bændur séu - með beztu skýringu á ákvæðum frv. - látnir bíða nokkuð enn eða þó að þessar greiðslur séu jafnvel látnar alveg falla niður. Ef þetta á að mynda undirstöðu undir allsherjar samkomulag, þá er ekki mikið, þó að frestað sé um stutt tímabil að greiða hluta af uppbótum, sem hafa verið greiddar til fulls í heilt ár, því að það mundi sýna, að hér væri um samræmi og réttlæti að ræða. Ef hv. 4. þm. Reykv. álítur þetta undirstöðu undir allsherjar samkomulag milli verkamanna og framleiðenda í sveitum, þá get ég fullvissað hann um, að fulltrúar bænda vilja ganga inn á slíkt samkomulag, sem farið er fram á í þessu frv., ef sama á að ganga yfir verkamenn og aðra, sem taka laun. En það, sem farið er fram á hér, er það, að frestað sé um óákveðinn tíma samningum, sem nú hafa ekki verið framkvæmdir í heilt ár, þó að hinir fái allt greitt upp jafnóðum, og svo er talað fagurlega um samkomulag og samkomulag, en meðan menn sýna slíkt hugarfar, þá er sjáanlegt, hvert stefnir.

Stefán Jóh. Stefánsson Út af ræðu hv. 2. þm.N.-M. vil ég segja, að ef hann gætir vel að löggjöf, sem hefur miðað að því að fresta framkvæmd tiltekinna l., mun hann komast að raun um, að ályktun hans um hliðstæður er ekki rétt. Hér er talað um að fresta um tiltekið tímabil að greiða uppbætur fyrir hækkun á verðlagi landbúnaðarafurða, en alls ekki slegið föstu að fella niður að greiða þær fyrir þetta tímabil. Og nú, þegar báðir þessir hv.þm., sem tekið hafa hér til máls gegn þessu frv., hafa sjálfir heyrt, þótt ekki væri í þessari hv. d., heldur í Sþ., þá grein gerða fyrir frv., að ef ekki yrði samkomulag áður en fresturinn væri á enda, þá mundi koma aftur það, sem áður var, og ná til þess tíma, sem fresturinn byrjaði, þá finnst mér, að tortryggni út af framkomnu frv. eigi við sáralítil rök að styðjast. Það væri hægt að segja, að tortryggni væri réttmæt, ef sú skýring hefði fylgt í upphafi, að það ætti að fella niður uppbótargreiðslur fyrir þetta tímabil, hvort sem samkomulag næðist eða ekki á tímabilinu, en þegar fylgdi öfug skýring, sem fellur ákaflega vel inn í orðalag frv., þá finnst mér það nálgast hótfyndni að bera fram andúð gegn frv. af þessari ástæðu, og þegar líka þeim, sem þykir ákvæðin ekki nógu skýr, þótt skýring fylgdi í þingræðu, er boðið upp á að gera breyt. til að orða frv. enn skýrar, þá ætti öll tortryggni af þeirra hálfu að vera horfin, ef það er ekki svo, að eitthvað annað byggi á bak við. Hv. þm. V.-Sk. var að tala um hugarfar. Það mætti líka tala um, að það hugarfar væri ekki glæsilegt til samkomulags, sem lýsir sér í þeirri andúð, sem kemur hér fram gagnvart þessu frv.

Emil Jónsson Herra forseti. - Ég skal ekki draga í efa, að þessi aths. hv.þm. V.-Sk. hafi sprottið af tómri samkomulagsviðleitni eða áhuga fyrir því að ná endum saman. Sjálfsagt er það svo frá hans sjónarmiði, enda þótt ég eigi bágt með að skilja það, í því formi sem hans samkomulagsviðleitni kemur fram nú. Hann fór að bera saman svo ólíka hluti, að ég skil ekki, hvernig honum gat dottið í hug að bera slíkt fram. Hann sagði: Ég er reiðubúinn að ræða þetta frv., ef um leið er frestað greiðslu á verðlagsuppbót á laun verkamanna og starfsmanna að sama hluta og talað er um að fresta greiðslum til bænda. - Finnst honum hér vera líku saman að jafna? Mér finnst það ekki. Þetta er svo furðulega ólíkt, að ég get ekki skilið, hvernig hv.þm. hugsar sér að bera það saman. Verkamenn fá laun sín greidd vikulega, þ. e. a. s. þau laun, sem þeir þurfa að berjast fyrir með verkföllum og standa kauplausir fyrir það í mánuði, en bændur fá lögboðið fyrirhafnarlaust verðlag fyrir sínar afurðir og þurfa ekki að standa kauplausir í verkföllum til að fá það fram. Þessar verðuppbætur til bænda eru ekki greiddar á ákveðnum tíma, það geta liðið vikur og mánuðir þangað til þær koma í hendur mannanna sjálfra, og þá fara þær ýmsar krókaleiðir, sem ríkissjóður getur ekki kontrollerað, og ríkissjóður fær engar kvittanir fyrir, hvar þær lenda. Það er því ekki um að ræða neina riftingu á því, sem fyrir er, hvort greiðslan kemur mánuði fyrr eða seinna. Hitt væri veruleg systemrifting, ef ætti að fara að taka af verkamönnum hluta af þeirra verðlagsuppbót, enda veit ég, að hv.þm. ber þetta fram gegn betri vitund, af því að hann skortir önnur rök til að koma fram með í málinu. Ég get ekki skilið þessa andúð gegn frv. eftir þá yfirlýsingu, sem hv. 1. flm. þessa frv. gaf í gær. Þótt það væri ekki í þessari d., þá breytir það engu, yfirlýsing hans var jafnskýr fyrir það, að engin endanleg ákvörðun verði tekin um greiðslu þessara uppbóta, þangað til séð er, hvernig þessum málum reiðir af. Hv. 4. þm. Reykv. hefur nú endurtekið þessa skoðun, svo að ekki verður um villzt. Öll önnur lýsing á frv. er bein hártogun, því að ef einhver vafi leikur á um frv., þá er yfirlýst, að flm. eru reiðubúnir til að færa það í það horf, að ekki verði um villzt. Ef á að bera saman þær tvær aðferðir, sem hér liggja fyrir um greiðslumáta uppbóta til bænda, annars vegar till. Framsfl., sem samþ. var í gær með breyt. sjálfstæðismanna, og hins vegar það frv., sem hér liggur fyrir, þá er á þessu tvennu sá eðlismunur, að þegar búið er að ákveða þetta fyrir það tímabil, sem um er að ræða, þá er það óafturkræft og búið að slá því föstu, enda er það það, sem framsóknarmenn vilja, að málinu sé á þessu stigi slegið föstu og enginn frestur á því hafður. En hins vegar, ef þetta frv., sem hér liggur fyrir, verður samþ., þá eru báðar leiðirnar opnar til beggja handa, eftir því sem samningum kann að verða skipað. Þetta er sá höfuðmunur, sem á þessum stefnum er. En það er einmitt þetta, sem framsóknarmenn vilja ekki, að báðar leiðirnar séu opnar, heldur að málinu sé einhliða slegið föstu í upphafi, áður en til samninga er gengið.

Sveinbjörn Högnason Mér hefur jafnan fundizt jafnaðarmennska og jafnrétti vera fögur hugsjón, en um þá jafnaðarmennsku, sem hv.þm. Hafnf. er hér að prédika, vil ég segja: Guð varðveiti mig frá henni. Inntakið í ræðu hans var það, að ef illa hefur verið farið með einhvern í þjóðfélaginu og lagzt á hans hlut, þá er sjálfsagt, að eigi að leggjast enn þá meira á hann, láta það verða enn þá meira en áður. Þetta er nú jafnaðarstefna hv.þm. Hafnf. Ég vil segja, að þetta er sú mesta óréttis- og yfirgangsstefna, sem enn hefur heyrzt í sölum Alþingis. Hann álítur, að hér sé mjög ólíku saman að jafna, verkamenn fái laun sín greidd vikulega með öllum uppbótum, þá megi alls ekki hreyfa neitt við þeim, nei, nei, en fyrst bændur hafi ekki fengið sínar lögmæltu uppbætur greiddar í heilt ár, þá sé um að gera að gera muninn enn meiri, og þá geri ekkert til, þó að þeir séu látnir bíða enn lengur, þá muni ekki mikið um það. Hvernig hugsa svona menn? Ég skil ekki, hvernig jafngreindur maður og hv.þm. Hafnf., sem telur sig jafnaðarmann, getur borið slíkt fram hér á Alþ., að fyrst bændur hafi orðið að bíða lengur og fá miklu síðar greitt, það sem þeim ber, þá megi þeir fremur bíða en hinir, sem fá allt greitt á fárra daga fresti, og það sé hreinasta goðgá að ætla nokkuð að hreyfa við þeim. Ég skil ekki svona hugsunarhátt og það frá jafngreindum manni og hv.þm. Hafnf., sem telur sig þar á ofan jafnaðarmann, því að mér skilst, að í þeirri hugsjón felist, að allir þegnar þjóðfélagsins eigi að vera jafnréttháir. Ég hef skilið það svo til þessa, en ég fer að efast um það, þegar ég heyri þann boðskap fluttan, að fyrst bændur hafi beðið svo lengi eftir sínum lögboðnu greiðslum, þá sé rétt að láta þá bíða enn lengur, fresta greiðslunum enn um stund og með öllu óvíst, hvort þeir fái þær nokkurn tíma. Þetta er beint hnefahögg, ef fara á þannig með þá stétt, sem verst hefur verið farið með og ekki hefur fengið greitt samkvæmt því samkomulagi, sem nú gildir samkvæmt l., því að það er mikið ógreitt af því, sem bændum ber lögum samkvæmt. Þeir hafa aldrei fengið allt, sem þeim ber samkvæmt samkomulagi sex manna nefndarinnar. En í staðinn fyrir að gera leiðréttingu á því misrétti er því nú haldið fram sem einhverri sérstakri jafnaðarmennsku, að fyrst þeir hafi beðið svo lengi eftir sínum rétti, þá eigi þeir að bíða enn.

Emil Jónsson Ég þarf ekki að svara mörgum orðum þessari síðustu aths. hv.þm. V.-Sk., því að hann forðaðist eins og vant er að koma að kjarna málsins, heldur fór utan um það marga hringi. Hann talaði ekkert um það, sem er aðalatriðið í málinu, hvort sé heppilegra, þegar verið er að leita samkomulags um eitthvert atriði, að byrja á að slá málinu einhliða föstu eða, eins og lagt er til með okkar frv., að halda öllum leiðum opnum. Þetta er höfuðmunurinn á frv. og þeirri till., sem hann stendur að. Hann segir, að þetta sé hnefahögg framan í viðkomandi aðila. Er það hnefahögg framan í bændur, þó að flutt sé till. um að fresta að taka ákvörðun, meðan reynt er að komast að samkomulagi?

Það er búið að taka ákvörðun um þetta fyrir löngu

. Það er ekki það, sem verið er að tala um hér.  Það þýðir ekki að ræða mikið um þetta við hv.þm. V.-Sk. Framkoma hans er þannig, að það gegnir furðu. Hann segir, að verið sé að leggjast á smælingjana, sem hafa fengið greitt úr ríkissjóði milli 20 og 30 millj. kr. á árinu. Það eru þessir smælingjar, sem hann segir, að sé verið að fara verst með og eigi að níðast á, þó að talað sé um að hinkra við um stund, meðan verið er að ráðgast um, hvort eigi að bæta 10 millj. kr. við. Er ekki von, þó að hann biðji guð að vernda sig og taki þar á öllu því prestslega, sem hann á til, þegar hann er að tala um, að hér sé verið að níðast á smælingjunum, þegar minnzt er á nokkurra daga frestun á þessum greiðslum, sem nema milljónatugum, meðan verið er að athuga, hvort enn eigi að bæta milljónum við, þegar ríkissjóður hefur sannarlega í mörg horn að líta, þó að einhver stingi fótum við, áður en búið er að eyðileggja greiðslugetu ríkissjóðs af þeirri stefnu, sem þessi hv.þm. berst fyrir. Hv. þm. segir, að bændur séu búnir að bíða meira en ár. Það getur vel verið, en ég veit þó ekki betur en að uppbætur hafi verið greiddar úr ríkissjóði, eftir því sem samkomulag hefur orðið um milli ríkisstj. og fulltrúa þeirra aðila, sem þetta áttu að fá. Ef dráttur hefur orðið á eða vangreiðsla átt sér stað, þá er sjálfsagt að athuga það mál. Ég vil aðeins halda fram, að það sé illa um þessa hluti búið, a. m. k. að því leyti, að ekki er einu sinni hægt að fá að vita, hverjir hafa fengið þessa peninga. Þetta eru einu ríkissjóðsgreiðslurnar, sem ekki er hægt að kontrollera. Það er ekki hægt að fá frumkvittanir fyrir, hvar þessar 20–30 millj. lenda, heldur kemur bara þessi hv.þm. og segir, að ekki sé greitt nóg. Það kann að vera, og því er þörf að leggja skjölin á borðið, sýna, hvar þetta fé lendir og hvernig það skiptist, og það getur ekki liðið á löngu, þangað til það verður gert, sérstaklega ef framhald á að vera á þessari stefnu, sem hv.þm. berst nú fyrir.

Skúli Guðmundsson Eins og menn muna, voru sett hér lög árið 1943 um dýrtíðarráðstafanir, og samkvæmt þeim l. skal vera það hlutfall milli vinnulauna og afurðaverðs bænda, sem 6 manna nefndin reiknaði út, að hæfilegt væri. Um þetta hlutfall var fullt samkomulag í n., og Alþingi hefur alls ekki séð sér annað fært en ganga út frá því samkomulagi og hefur heimilað ríkisstj. aðgerðir og fjárframlög í því skyni, að þetta hlutfall héldist. Nú hefur hagstofan reiknað út, að verð landbúnaðarafurða til framleiðenda þurfi að hækka um allt að 10% frá 15. eða 16. þ. m. til þess að tekjur þeirra verði hliðstæðar tekjum annarra vinnandi manna. En hér liggur fyrir frv. um að láta niður falla þessa hækkun fyrst um sinn, til 1. des. eða í 2½ mánuð. Formælendur frv. segja að vísu, að allt annað vaki fyrir sér, aðeins frestun á að greiða þetta. Látum það gott heita, þó að það verði ómögulega séð af frv. En það, sem mér þykir furðulegast í málfærslu þessara manna, er, að þeir telja nauðsyn að samþ. þessa frestun til að greiða fyrir, að nýir samningar takist milli stéttanna og ýmissa aðila um dýrtíðarmál og önnur vandamál, sem úrlausnar krefjast. Þetta er einhver furðulegasta röksemd, sem ég hef heyrt. Hv. þm. Hafnf. (EmJ), sem nú var reyndar að ganga út eftir að hafa flutt 2 mjög merkilegar ræður, sagði, að framsóknarmenn vildu fá málinu slegið einhliða föstu áður en samningar hefjist. Mér er ómögulegt að skilja, hvað hann á við með þessu. Ef samningar skyldu takast um það innan skamms tíma að lækka eitthvað verðlag á landbúnaðarfurðum á innlendum markaði og jafnframt um, að kaupgjald lækki smátt og smátt, væri samþykkt þessarar þál. þeirri lækkun alls ekki til fyrirstöðu. Við skulum segja, að þessir samningar tækjust. Þá kæmu þeir strax til framkvæmda, fyrirmæli yrðu sett í samræmi við þá og ákveðið að sínu leyti eins og í l. frá í fyrra, hvað bændur eigi að fá fyrir sínar vörur. Ég veit því ekki, hvað hv.þm. Hafnf. er að fara með ummælum sínum, þótt við höldum því fram, að standa eigi við samninga frá 1943, sem Alþingi hefur staðfest með l. til að gilda, þangað til aðrir verði gerðir. Sami hv.þm. var að spyrja, hvort búið væri að borga út úr ríkissjóði uppbætur ársins 1943. Ég get upplýst hann um, að ríkissjóður er ekki búinn að greiða það, sem honum ber að greiða á útfluttar landbúnaðarafurðir ársins 1943, svo sem kjöt. Um niðurgreiðslu verðlags á innlendum markaði mun öðru máli gegna.