Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um fullorðinsfræðslu. Þetta frv. var lagt fram á síðasta Alþ. og varð þá ekki útrætt, eins og hv. dm. muna. Með því fylgja mjög ítarlegar atbugasemdir og yfirgripsmikið nál. frá milliþn. Og þegar ég mælti fyrir þessu frv. á síðasta Alþ. gerði ég nokkra grein fyrir einstökum efnisatriðum þess. Ég vil því leyfa mér að vitna til bæði athugasemdanna og ræðu minnar sem prentuð er í 4. hefti Alþingistíðinda 1974. Læt ég nægja að rifja upp í örstuttu máli undirbúning frv., minna á örfá efnisatriði og gera grein fyrir þeirri einu breytingu, sem upp var tekin í frv. frá því að það var flutt hér síðast. auk þess kannske aðeins koma inn á viðhorf nálægra þjóða til þessara mála einnig. Hinn 26. okt. 1971 skipaði þáv. menntmrh„ Magnús T. Ólafsson, n. til þess að gera till. um hvernig skipuleggja skuli fræðslustarfsemi fyrir fullorðna. N. var falið að skila till. sínum í frv.-formi svo fljótt sem við yrði komið. Séra Guðmundur Sveinsson skólastjóri var formaður þessarar n., en ýmsir aðilar tilnefndu í n. og sátu í henni ásamt með formanni Andrés Björnsson útvarpsstjóri, Jónas R. Jónsson fræðslustjóri og síðar Ragnar Georgsson skólafulltrúi, dr. Matthías Jónasson, frú Sigríður Thorlacius, Gunnar Grímsson starfsmannastjóri og Stefán Ögmundsson prentari. Þessi n. skilaði sínu álíti sumarið 1974 og þar með þessu lagafrv. sem hér er nú lagt fram öðru sinni. Eins og ég sagði áðan varð málið ekki útrætt á síðasta Alþ., en það var nokkuð athugað í n. og komu fram ýmsar athugasemdir og ábendingar frá mörgum aðilum, bæði til þn. og beint til menntmrn. Eftir þinglok í fyrra fór ég þess á leit við milliþn. að hún ásamt tveimur nm. úr menntmn. þessarar hv. d., þeim Axel Jónssyni og Inga Tryggvasyni, líti á athugasemdir og ábendingar þær sem fram höfðu komið og legði það niður fyrir sér hversu með skyldi fara, hvort t.d. væri skynsamlegt að breyta frv., áður en það yrði lagt fyrir Alþ. á ný, með tilliti til hinna ýmsu umsagna og ábendinga eða með tilliti til breyttra aðstæðna í þjóðfélaginu, t.d. á hinu fjárhagslega sviði. Það kom m.a. til tals hvort ætti að taka e.t.v. einhverja einstaka þætti út úr og flytja frv. um þá og láta aðra bíða o.s.frv. Niðurstaðan af þessum umþenkingum og athugunum varð sú, að skynsamlegast væri að leggja frv. fyrir Alþ. óbreytt að öðru leyti en því að aftan við 39. gr. komi sú viðbót sem þar greinir og felur það í sér að um framkvæmd laganna fari eftir fjárveitingu hverju sinni, nema hvað 30. og 31. gr., sem fjalla um námsflokka og námshópa svo og bréfaskóla, komi til framkvæmda eigi síðar en á árinu 1977. Með því að hafa þennan hátt á ætti að vera unnt að byrja að fikra sig áfram með að framkvæma þá stefnu, sem í frv. felst, þó að fjárhagsástæður ríkissjóðs leyfi ekki framkvæmd allra þátta þess í einni svipan. Það er ekki heldur í sjálfu sér eðlilegt að svo verði, en æskilegt að geta farið að hefjast handa um aukinn stuðning við það sem við höfum kallað fræðslu fullorðinna. Þegar frv. var lagt fram í fyrra var gerð grein fyrir áætluðum kostnaði af framkvæmd þess í heild. Endurskoðun þeirrar áætlunar liggur ekki fyrir á þessari stundu, en ég mun hlutast til um að slík endurskoðun fari fram hjá hagsýslustofnun ríkisins og að menntmn. þessarar hv. d. verði þá gerð grein fyrir niðurstöðum fljótlega. Í sem allra fæstum orðum er meginefni þessa lagafrv. að bæta skilyrði til þess að menn geti aukið þáttum í menntun sína. helst alla ævi, að loknu eða þá utan hins venjulega skólanáms. Þetta er af ýmsum ástæðum mjög mikilvægt. Vegna síbreytilegra starfshátta í þjóðfélögum nútímans þurfa menn að eiga þess kost að endurhæfa sig í starfi, m.a. þeir sem um sinn hafa horfið frá vinnu utan heimilis, en hefja þau störf á ný þegar aðstæður breytast, svo sem nú er orðið algengt. Þótt menn af ýmsum ástæðum hverfi frá náminu við lok skyldufræðslu, þá á að vera unnt að taka upp þráðinn á ný ef áhug er á því. Oft er nauðsynlegt líka að geta búið sig undir störf á alveg nýjum vettvangi, sbr. það sem allir þekkja og er mjög algengt, að menn óski og jafnvel þurfi bókstaflega að breyta um störf af ýmsum og oft persónulegum ástæðum. Einnig er mjög æskilegt að menn geti átt þess kost að verja tómstundum sínum til náms hreinlega sér til aukins þroska og ánægju almennt talað. Það fer svo ekki milli mála að það er miklum vandkvæðum bundið að búa skilyrði til slíks náms þannig að bæði verði auðvelt fyrir þá, sem þess vilja njóta, og þó ekki um of kostnaðarsamt fyrir hið opinbera, ríki, sveitarfélög og raunar einnig einstaklinga, t.d. vinnuveitendur og aðra sem hafa staðið undir kostnaði við þá fullorðinsfræðslu sem hér hefur verið á boðstólnum og koma til með að gera það samkv. frv. Það er ekki ætlast til þess að gera fullorðinsfræðsluna, sem til þessa hefur verið frjáls ábugastarfsemi í mörgum greinum, að ríkisrekinni starfsemi, heldur að auka stuðninginn við einstaka þætti hennar. Hér verður því að leitast við að þræða meðalveginn milli þarfanna og óskanna og svo fjárhagsgetunnar. Það hefur verið upplýst að skólaárið 1972–73 vörðu danir til fræðslu fullorðinna sem svaraði 20 milljörðum ísl. kr. eða um 4000 ísl. kr. á hvern íbúa Danmerkur. Í Finnlandi var framlagið nokkru minna, eða sem svaraði 3000 ísl. kr. á hvern íbúa. Í Noregi er mér tjáð að það hafi numið 3500 ísl. kr. og í Svíþjóð 5500 ísl. kr. á hvern íbúa. Af þessu er ljóst að nálægar þjóðir verja nú þegar nokkuð miklum fjárhæðum til þessa þáttar menntunar. Það er svo eftirtektarvert að þrátt fyrir þessa þróun, sem þar hefur orðið á þessu sviði skólamálanna, ræða forsvarsmenn menntamála í nálægum löndum mjög mikið um nauðsyn þess að efla enn fræðslu fullorðinna. Og sannleikurinn mun vera sá, að flestar nálægar þjóðir leggja mjög mikla áherslu á þetta atriði. Menntmrh. aðildarríkja Evrópuráðsins héldu t.d. 9. fund sinn 9.–12. júní 1975 í Stokkhólmi, og þar var einmitt fjallað um fræðslu fullorðinna. Mér finnst ástæða til að rifja aðeins upp það sem gerðist á þessum fundi. Þar segir í fundargerð m.a. að „minnt var á ályktanir sem gerðar voru í Brüssel 1971 og Bern 1973 þar sem samþykkt var meginstefna um endurmenntun og viðurkennd nauðsyn þess að tækifæri til menntunar veittist alla ævi í samræmi við hugmyndir um símenntun“. Þetta er ekki fyrsta ráðstefnan að sjálfsögðu sem um þetta fjallar. Þá er því lýst í álíti að endurmenntun muni auka frelsi og ábyrgð hvers einstaklings við að taka ákvarðanir um menntun og störf og hún muni einnig auka jafnrétti til menntunar og þar með jafnrétti innan þjóðfélagsins yfir höfuð. Og enn er bent á í fundargerð þessa ráðherrafundar að endurmenntun sé að vissu marki nú þegar farin að hafa veruleg áhrif og sanna ágæti sitt í aðildarríkjum Evrópuráðsins, en þó ekki nægilega til að kostir hennar sem sveigjanlegs endurmenntunarkerfis geti notið sín að fullu. Í beinni ályktun eða yfirlýsingu þessa fundar segir enn fremur þetta: „Höfuðmarkmið endurmenntunar er að veita hverjum einstaklingi færi á að taka eigin ákvarðanir um framtíð sína. Hún vinnur gegn misrétti í ríkjandi menntakerfi og að tækifæri til menntunar veitist mönnum alla ævi. Endurmenntunarkerfi, sem nota má við framtíðarskipulagningu menntunar, á einkum við í framhaldsnámi, en áhrifa hennar mun gæta annars staðar í menntakerfi. Henni skal koma á með ýmsum styttri og lengri framkvæmdaáætlunum. Endurmenntun er nauðsynlegur þáttur í víðtækum félagslegum og efnahagslegum aðgerðum við að koma símenntun í framkvæmd. Endurmenntun hefur áhrif á skipulag starfs og tómstunda. Þörf er á samræmingu milli stefnu í menntamálum og stefnu á sviði félagsmála og efnahagsmála. Einnig er nauðsynlegt að samræma hina ýmsu þætti menntamála, svo sem hefðbundið nám og svo nýjar aðferðir við nám, verknám og bóknám, en þessir þættir eru oft í ónógum tengslum hver við annan.“ Þetta er orðrétt úr ályktun ráðherrafundarins sem ég áðan nefndi. Það greinir náttúrulega margt fleira í ályktunum fundarins sem eru býsna ítarlegar. Þar er m.a. bent á það hlutverk framhaldsmenntunar að mæta þörfum fólks með mjög ólíka fortíð. Það er lögð sérstök áhersla á þetta atriði. Og einnig er atriði, sem mér finnst eftirtektarvert, að endurskoða inntökureglur til æðri menntunar þannig að aukið tillit verði tekið til starfsreynslu. Mér finnst þetta atriði mjög athyglisvert og einmitt í samræmi við það sem einnig er okkar raunverulega yfirlýsta stefna hér nú þegar endurskoðun framhaldsskólastigsins er hafin af fullum krafti. Mér sýnist það koma glöggt fram í þessum punktum frá þessum ráðherrafundi, auk þess hversu gífurlega mikla áherslu þeir leggja á fullorðinsfræðsluna, að það eru nánast alveg sömu vandamálin sem við er að etja í skólakerfum þessara grannþjóða eins og hér á heimaslóðum okkar. Þegar lög um grunnskóla og lög um skólakerfi hafa verið samþykkt og unnið er að því fullum fetum að framkvæma þessa nýju löggjöf og jafnframt er svo hafin endurskoðun á framhaldsskólastiginu almennt með sérstakri áherslu á verkmenntaþættinum, þá fer ekki á milli mála, held ég, að það er nauðsynlegt að huga einnig að því, sem við höfum kallað fræðslu fullorðinna, og leitast við að koma hagfelldara skipulagi á þá fræðslu en nú er. Við skulum jafnframt gera okkur það alveg ljóst, að þegar hér er lagt fram viðamikið frv., þá er ekki svo að skilja að það hafi ekki þegar verið töluvert aðhafst í þessa stefnu hér á landi. Fræðsla fullorðinna hefur farið fram á mörgum stöðvum í rann og veru. Kunn eru form eins og námskeið og námsflokkar, bréfaskóli, útvarpskennsla o.s.frv. Sjónvarpið hefur allt of lítið verið tekið til þessara nota, en það er starfandi vinnuhópur, sem undirbýr till. um úrbætur á því sviði. Já, það er raunar ekki vansalaust hvað lítið hefur verið gert að því að nýta sjónvarpið til kennslu. Ekki þarf orðum að því að eyða hversu öflugt tæki það á að geta verið til þeirra hluta. Einnig eru það svo öldungadeildirnar sem nú þegar starfa, bæði við Hamrahlíðarskólann hér í Reykjavík og svo nú í vetur við Menntaskólann á Akureyri. En einmitt aðsóknin að þessum svokölluðu öldungadeildum á þessu eina afmarkaða sviði, menntaskólasviði, hefur verið gífurleg og hún sannar það eða gefur a.m.k. sterka bendingu um það, að þörfin á fræðslu fullorðinna er ótvírætt fyrir hendi í vaxandi mæli. Og af þessu, sem ég aðeins tæpi á, og þeirri vinnu, sem unnið er nú þegar á þessu sviði, þá er auðvitað ljóst að það er varið töluvert miklum fjármunum til þessara hluta nú þegar. Og það, sem reynt er að færa í form í þessu frv., eru ekki tómar nýjungar. Þetta er nokkuð sem menn hafa starfað að þó að sé hitts vegar gert ráð fyrir því að veita aukinn stuðning sem auðvitað kostar meira fé. Í þessu frv. eru ýmis ákvæði um þátttöku ríkisins, svo sem að fræðsla í formi námsflokka og námshópa skuli fá 75% sannanlegs kostnaðar greiddan úr ríkissjóði, að viðurkennd fræðslusambönd, sem starfa eftir nánar tilteknum reglum, skuli einnig fá 75% tiltekins kostnaðar og kennslufræðilegar stöðvar í fræðsluumdæmum skuli njóta 50% ríkisstyrks vegna launa sérmenntaðs starfsliðs og vegna skrifstofukostnaðar. Þá er einnig gert ráð fyrir því sem aðalreglu að ríki eða sveitarfélög láti í té húsnæði og tæki, ljós og hita og þess háttar fyrir starfsemi af þessu tagi. En út í einstök efnisatriði skal ég sem sagt ekki fara nánar. Hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, skoðar þau að sjálfsögðu og þá að fengnum þeim upplýsingum um fjármálahliðina sem ég var búinn að víkja að. Ég hef þegar minnst á þessa einu breytingu sem gerð var á frv. frá því að það var lagt fram á alþ. í fyrra. Það er annars vegar að taka það beinlínis fram að hinir ýmsu þættir fullorðinsfræðslunnar, sem um er fjallað í frv., komi þá fyrst til framkvæmda þegar fé er veitt á fjárl., til þeirra nema þessir tveir, sem ég einnig nefndi, þeir komi til framkvæmda á næsta ári, þ.e.a.s. stuðningur við námsflokka og námshópa og svo bréfaskólakennsluna. Hér eru sem sagt teknir fram fyrir tveir þeir þættir sem ég hygg að hafi hvað minnstan aukinn kostnað í för með sér. En þetta eru þættir sem hafa reynst ákaflega vel og hafa komið mörgum til hjálpar, ekki síst þeim sem ýmissar aðstöðu vegna eiga sérstaklega erfitt með að stunda nám á annan hátt eftir að þeir eru komnir á fullorðinsaldur. Okkur er sjálfsagt öllum kunnugt um það, hv. þm., að einmitt þessi starfsemi berst nú mjög í bökkum og sjálfsagt allir sammála um að hún mætti með engu móti niður falla, og ef Alþ. á annað borð treystir sér til að taka ákveðna afstöðu til einstakra þátta í frv., að þeir komi til framkvæmda á næsta ári, þá gæti ég trúað að menn yrðu sammála um að einmitt þessir ættu að verða fyrir valinu. - Já, herra forseti. Ég hef þessi orð ekki fleiri, en legg til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Ég tók til máls um þetta frv. í fyrra og skal reyna að endurtaka sem minnst af því nú, árétta aðeins fáein atriði, en vísa að öðru leyti til ræðu minnar þá. Hér er um merkt lagafrv. að ræða út af fyrir sig, það er a.m.k. nóg lesefni, ekki vantar það. Spurning er auðvitað um hversu tímabært það er, miðað við aðra þætti okkar menntakerfis. Ég hygg að það sé ekki síðra að huga að því einnig í leiðinni. Það er sannarlega nauðsynlegt að gefa fullorðnum möguleika á að afla sér menntunar, bæði að afla sér nýrrar menntunar og auka við fyrri menntun, sem er oft brýn nauðsyn í takt við tímans rás. Hin eina og sanna lausn í þessum efnum er vart fundin, en vegvísir mun þetta vera og vel virðist undirbúningur vera vandaður til þessa ef marka má þau ósköp af lesmáli sem við höfum hér fyrir framan okkur. Og vafalaust er margt af því þörf lesning þó að ég hafi aldrei komist yfir það í fyrra að lesa nema hluta af því, það sem mér sýndist markverðast. Ég vil taka undir þau þrjú markmið sem koma fram í 1. gr., þau eru réttmæt, hvernig fullorðinsfræðsla getur verið: skólanám, hliðstæða frummenntunar, starfsnám, viðbótarmenntun, endurmenntun og ummenntun - nýyrði - í tengslum við atvinnulífið í viðtækustu merkingu og frjálst nám og frístundamenntun til þekkingar- og menningarauka. Ég tek þar sem sagt fyllilega undir. Það þarf að finna hér eðlilegan farveg og sýna þessum vanrækta þætti sóma. Spurning er auðvitað aðeins um það, þegar þetta á að komast í framkvæmd, hvort hér er að einhverju of geyst af stað farið, vegna þess að samhliða vakna spurningar um aðra þætti fræðslukerfisins: Eru þeir ræktir sem skyldi eða er þar um vanrækslu að ræða? Annars vegar er um að ræða stöðu menntakerfis okkar á framhaldsstigi, þar sem alla heildarskipulagningu vantar í framhaldi grunnskólastigsins. Við hv. þm. Ragnar Arnalds höfum flutt um það hér till. tvívegis að heildarendurskoðun á framhaldsstiginu og skipulagningu í framhaldi af því verði hraðað. Þessi till. hefur ekki fengist afgreidd. Hér er um brýnt verkefni að ræða og sjálfsögð og rökrétt þróun hlýtur þetta að vera eftir grunnskólastigið. Hins vegar, og á það legg ég enn meiri áherslu er verkmenntunin vanrækt og lítils metin. Hún er skör lægra, svo að ekki sé meira sagt, hinu almenna menntaskólakerfi með langskólapróf sérfræðinnar að einu markmiði. Verkmenntunin og gildi hennar hefur reyndar verið mjög í sviðsljósinu að undanförnu og n. hefur starfað þar að. Ég tel að endir starfa þeirrar n. hafi verið fremur dapurlegur. Það munu hafa komið fram þrjú álit, og mér sýnist af þeim fréttum, sem ég hef af þeim álitum, að þá sé það hvað dapurlegast sem telst til meirihlutaálits varðandi þá menntun. Ég hygg að það verði erfitt fyrir okkur að ganga inn á það form sem þar er verið að tæpa á. Ég skil því vel, úr því að svona fór um þessa n. sem mikils var vænst af, að þá sé hæstv. ráðh. í töluverðum vanda og hans starfsmenn í menntmrn. með meirihlutaálit þessarar n., ég vil segja: eins neikvætt og eins fáránlegt í sumum greinum og það í raun og veru er. En nauðsyn fræðslu fullorðinna er ótvíræð í einhverju formi, og hún er auðvitað ekkert algjörlega nýtt fyrirbrigði, eins og hæstv. ráðh. benti á áðan. Við höfum verið að fikra okkur í sumum greinum þar fram á við. En háðir ofannefndir þættir: framhaldsstigið og verkmenntunin, eru ekki síðri nauðsyn sem að ber að hyggja og að þarf að hyggja jafnhliða. Ég hefði gjarnan viljað fá samhliða þrjú frv. um þetta, þ.e.a.s. um framhaldsstigið, um verkmenntunina sérstaklega og þá fullorðinsfræðsluna einnig. Ég verð að vona að þessi frv. sjái dagsins ljós, þótt, eins og ég sagði áðan, þar hafi heldur syrt í álinn eftir örlög þessa nefndastarfa í sambandi við verkmenntunina. Ég mun flytja frv. um nauðsynlegustu breytingar á annars vegar iðnskólalöggjöf okkar og fjölbrautalöggjöfinni ef ekkert bólar á úrbótum á hvorugu sviðinu, þ.e.a.s. heildarúrbótum. Þar verður auðvitað aðeins um að ræða þær brýnustu breytingar sem ég held að séu algjörlega óhjákvæmilegar hvað sem líður svo aftur síðari heildarlöggjöf. Og alveg sérstaklega er þetta nauðsynlegt gagnvart okkar iðnskólalöggjöf og í raun og veru líka vegna vaxandi áhuga á þeim þætti menntunar sem snýr að fjölbrautaskólum, þar sem ég álít að sé mjög stefnt í rétta átt. Hér hefur verið mjög leitað, eins og við sjáum, til Norðurlandanna og ég efast ekki um að það sé gagnlegt og sjálfsagt að gera það. Þar er margt til fyrirmyndar einmitt í þessum efnum. En þá verðum við líka að gæta að einu. Þá verðum við að gæta að því hve langt á veg Norðurlöndin eru komin í þeim þáttum sem ég taldi hér áðan, þ.e.a.s. varðandi framhaldsmenntunina almennt og tækni- og verkmenntun og menntun í beinum tengslum við atvinnuvegina. Varðandi fullorðinsfræðsluna sjálfa er nauðsyn að reisa sér ekki hurðarás um öxl þó að myndarlega megi af stað fara. Annars vegar þarf aðlögun að almennu fræðslukerfi, en það þarf þá að vera fastmótað í hvívetna á öllum stigum. Ef svo er ekki, þá er hætt við því að fullorðinsfræðslan verði í sumum tilfellum nokkuð fálmkennd. Hins vegar legg ég áherslu á það að fullorðinsfræðslan verður að ná sem viðast. Landsbyggðarfólk verður að njóta hér jafnréttis, en ekki bíða mörg ár einhverra úrbóta eins og víðar í fræðslukerfinu. Hitt er ekki síður, að það verður að tryggja varðandi fullorðinsfræðsluna að erfiðisfólkið verði ekki út undan, ekki vegna þess að nein lagaheimild komi þar í veg fyrir, heldur einfaldlega vegna þess langa vinnudags og strjálla og stopulla tómstunda. Þetta fólk vill oft gjarnan eins og annað leita sér viðbótarmenntunar eða starfsmenntunar, en á þess hreinlega ekki kost vegna þess hvernig að því er búið í okkar þjóðfélagi. Það dugar sem sagt engin löggjöf hér um sérstaklega. Það eru bætt kjör þessa fólks vitanlega sem eru frumforsenda þess að það megi njóta hér til jafns við aðra. Ég sé að inn í þetta frv., fylgirit þess, er komið álit, sem ég held að hafi verið mjög vel unnið á sínum tíma, frá skólanefnd Neskaupstaðar, þar sem formaður skólanefndar, Hjörleifur Guttormsson líffræðingur, setti fram nokkur meginatriði um það hvað athuga yrði þegar svona löggjöf væri sett. Ég held að ég vilji, þrátt fyrir það að þetta sé í frv., árétta þessi atriði öll hér. Þau eru fljótlesin, og þau eru ábyggilega mjög verð til umhugsunar, með leyfi hæstv. forseta: „1. Þótt æskilegt sé að Alþ. móti á næstunni stefnu um fullorðinnafræðslu og hlúi að henni á ýmsan hátt er ekki rétt að leggja umrætt frv. til grundvallar slíkri löggjöf nema þá eftir rækilega endurskoðun. 2. Nauðsynlegt er að setja samræmda löggjöf um framhaldsskólastigið að meðtalinni verk- og tæknimenntun áður en sett verða yfirgripsmikil lög um fræðslu fullorðinna. 3. Æskilegt er að reynsla fáist af starfi fræðslunáða í landshlutum að því er tekur til grunnskóla áður en þeim verða falin ný og umfangsmikil verkefni varðandi önnur skólastig eða fullorðinnafræðslu. 4. Stuðningur ríkisins við fullorðinnafræðslu verði fyrst um sinn í margs konar óbeinu formi, en ekki þau 75% af sannanlegum kostnaði sem frv. gerir ráð fyrir.“ Þetta er svo ítarlegar og betur rökstutt í grg. sem fylgir hér með. „5. Menntmrn. verði heimilað að starfrækja fullorðinnadeildir við skóla framhaldsstigsins fyrir fólk 21 árs og eldra, enda veiti þær fræðslu hliðstæða frummenntun og kostnaðurinn verði þá greiddur af ríkinu á sama hátt og við frummenntun. 6. Hvatt verði til að sveitarfélög komi sem víðast á námsflokkum með fjölbreyttu sniði undir stjórn skólanefnda og fulltrúa áhugaaðila með fjárhagsstuðningi sveitarsjóða og annarra heimaaðila, en óbeinum stuðningi ríkisins. 7. Atvinnurekendur standi straum af kostnaði við starfsþjálfun fullorðinna sem er í beinum tengslum við atvinnurekstur og vinnustaði.“ Mér þótti rétt að lesa þetta upp hér, þó að það sé komið hér inn í þetta kraðak af umsögnum og grg. sem hér eru með, vegna þess að við fljótan yfirlestur á því tel ég að hér sé um athyglisverðustu og skynsamlegustu ábendingarnar að ræða. Vil ég þó ekki dæma þar um fyllilega vegna þess að þetta er vitanlega það álit sem ég hef kynnt mér best. Að síðustu þetta: Alls staðar í menntakerfi okkar er hrópað á aukið fjármagn. Versta staðreyndin í þessu efni er sú, að verkmenntun okkar og menntun í tengslum við mikilvægustu atvinnuvegi okkar er svelt. Í þessu frv. er djarflega að staðið. Það kann að vera rétt, en á öðru má það ekki bitna. Ég get lýst stuðningi við meginhugsunina hér að baki. Hér er um ómissandi þátt í fullkomnu fræðslukerfi að ræða, en að öðru þarf jafnhliða að hyggja og mikilvægi þess er slíkt að það þolir enga bið.



Herra forseti. Ég verð að gera þá játningu, og ég býst við að svo sé um fleiri hv. þdm., að mér hefur ekki gefist tími til að lesa þetta frv. eða grg. þess frá upphafi til enda. Ég hef séð þetta frv. einu sinni eða tvisvar á dagskrá hér og ég hafði heitið því að ég skyldi reyna einhvern veginn að þvælast í gegnum þann langhund sem fylgir þessu frv., en þetta er ákaflega seinlesið að ég segi ekki hversu margt af þessu er einhvern veginn tormelt. Einhvern veginn er þó búið að festast í huga mér að einhver fröken Inga Tusvik hefur verið formaður einhverrar nefndar í Noregi 1970 sem tók til athugunar málefni sem þetta og ritari þeirrar n. hét Astrid Gran, svo að ekki hefur þó allt farið fyrir ofan garð og neðan hjá mér í sambandi við þetta mál. Ég verð að játa það að fyrstu viðbrögð mín við þessum mikla frv.-bálki, sem hér er á ferðinni, eru nú svona og svona. Einhvern veginn finnst mér, að þróunin hafi verið í menntamálakerfi þjóðarinnar á þann veg á undanförnum árum, og hef þar fyrir mér álit manna sem hafa menntun og hæfileika til að meta slíka hluti, að við búum sem þjóð við mjög háþróað menntakerfi eða fræðslukerfi. Og ef tekið er tillit til þess, hversu gífurlegum fjármunum ekki fjölmennari þjóð en við íslendingar erum eyðir til hins víðtæka og víðfeðma skólakerfis okkar, þá verð ég að segja það, að eins og tímarnir eru núna, þá finnst mér að það gefi fyllstu ástæðu til þess að a.m.k. sé staldrað við áður en tekin er endanleg ákvörðun um að bæta ofan á þá miklu skólakerfisbyggingu víðbótarkerfi sem áreiðanlega mun koma til með að kosta þjóðina stórkostlegar upphæðir. Í gær var hér á dagskrá hv. þd. frv. að lögum um námssjóð eða lánasjóð stúdenta og námsfólks. Ég hafði af vissum ástæðum ekki aðstöðu til að sitja þann fund til enda og taka þátt í umr. um það málefni. Ég get þó ekki varist því að vekja athygli á, að ég held að það sé ekki að ósekju að mönnum eru allmikið farnar að vaxa í augum þær miklu upphæðir sem farið er að verja til þess að styrkja námsmenn til náms. Ég er ekki með þessum orðum á neinn hátt að sjá eftir þessu, en því hljóta þó að vera takmörk sett hvað fámennt og efnahagslega veikburða þjóðfélag getur leyft sér í slíkum málum. Með því frv., sem hér er á dagskrá, er gert ráð fyrir að þeir, sem taka þátt í því menntunarkerfi sem á að setja á stofn samkv. ákvæðum þessa frv., eigi að geta orðið aðnjótandi lána úr þessum svokölluðu lánasjóðum með sömu réttindum og aðrir. Gefur þá við slíkt fyrirkomulag auga leið að ofan á þær miklu fjárhæðir, sem framkvæmd þessa lagabálks mundi óumflýjanlega hafa í för með sér fyrir þjóðfélagið, þá yrði einnig að taka tillit til þess að verulega mundi þurfa að auka það fé sem svokallaðir lánasjóðir námsmanna hafa til umráða. Það er stundum sem það hvarflar að manni að við hér á hinn háa Alþ. höfum ekki annað að gera en að samþ. hin og þessi lagafrv. sem hafa mikil útgjöld í för með sér, alveg eins og við hefðum úr einhverjum ótæmandi sjóðum að ausa, á sama tíma sem hinir færustu menn þjóðarinnar eru að hinn leytinu að leggja höfuðið í bleyti og reyna að finna úrlausnir til þess að koma þjóðinni út úr þeim efnahagslegu þrengingum sem á stundum virðast vera að riða allt efnahagskerfi þjóðarinnar til falls. Ég held að það séu þá ekki nema hæfileg varnaðarorð að á það sé bent, að eins og nú er háttað högum þjóðarinnar væri ekki úr vegi a.m.k. að flýta sér hægt á þeim vettvangi að samþ. mjög víðfeðma lagabálka sem hafa í för með sér útgjöld sem geta skipt þegar hundruðum millj. kr. og áður en nokkur veit kannske milliörðum Ég ætla ekki á neinn hátt að fara að efast um það eða gerast andófsmaður gegn því að það sé hverjum og einum hollt að bæta við þekkingu sína þó að hann hafi náð fullorðinsaldri. Hins vegar er mér það persónulega mjög til efs hversu vel það nær tilgangi sínum að fara að setja slíka fræðslu í einhvern stórkostlegan lagabálk og binda í einhverju stórkostlegu fræðslukerfi. Ég held að eins og nú er almennt komið högum þjóðarinnar og eins og undirbyggingin að almennu menntakerfi hennar er orðin traust og umfangsmikil. þá sé engin ofraun hverjum þjóðfélagseinstaklingi að afla sér nauðsynlegrar menntunar. Og ef menn af einhverjum ástæðum og einhverra hluta vegna hafa ekki séð sér fært eða hafa ekki getað ákveðið sig á sínum tíma að fara hinar hefðbundnu leiðir í skólakerfinu. þá ætti það ekki að vera mönnum ofraun að afla sér slíkra hluta og menn gera það ef þeir hafa áhuga á því. En að lagabálkur sem þessi létti eitthvað við að menn verji tómstundum sínum til aukins náms, ég efast um að það verði í sama hlutfalli árangur sem af því næðist, miðað við þá gífurlegu fjármuni sem þarna mundu verða á ferðinni. Og að lagasetning sem þessi og framkvæmd hennar með öllum þeim kerfiskostnaði, sem henni mundi fylgja, verði til þess að auka jafnrétti í þjóðfélaginn, það er mér mjög til efs. Ég get nú ekki sérstaklega komið auga á að það sé áberandi hér í okkar þjóðfélagi misrétti hvað þetta snertir. Ég held einmitt að það sé á fáum sviðum meira og við stöndum jafnvel mörgum þjóðum framar, við íslendingar, einmitt hvað jafnrétti er mikið hjá þjóðfélaginu um að afla sér menntunar. Það hefur verið rætt um að þessar svokölluðu öldungadeildir, sem stofnaðar hafa verið við menntaskólana, hafi gert eitthvert geysilega mikið gagn og hafi verið mikil uppörvun og annað. Það getur vel verið að ég sé svo rótgróinn og markaður af íhaldsmennsku, en ég hef ekki orðið var við það mikla gagn sem öldungastúdentar hafa gert, hvorki sér sjálfum né þjóðfélaginu- Það hafa ekki verið lagðar á borðin hér neinar skýrslur sem sýna að þetta hafi orðið sérstaklega til vaxtar og eflingar eins eða annars í þessu þjóðfélagi. Ég er hins vegar ekki að mæla því neitt á móti að fólki, sem einhverra hluta vegna hefur á unga aldri þráð að verða stúdentar og einhvern veginn orðið útundan við það, kunni að líða eitthvað betur við að hafa lagt það á sig og að ná þessum áfanga. En að þetta sé eitthvert þjóðfélagsspursmál, að húsmæður þjóti burt frá húsverkum sínum til þess að fara að ná sér í stúdentshúfu, það er atriði sem ég sé ekki að skipti miklu máli. Hitt get ég svo tekið undir með fullum krafti, að það væri miklu réttara að gefa gaum, eins og hv. 7. landsk. þm. lagði hér áherslu á áðan, verkmenntuninni í þjóðfélaginn. Ég held að það sé einmitt réttilega fram tekið hjá honum, að það er sá þátturinn sem beinlínis hefur verið vanræktur af því opinbera, en gæti orðið til mjög mikillar eflingar bæði einstaklingunum sjálfum og atvinnuvegunum, sem eiga að koma til með að njóta góðs af aukinni verkmenntun, og þá þjóðfélaginu í heild. Samkv. ákvæðum þessa frv., sem hér liggur fyrir, er talið nauðsynlegt að þegar um n.k. áramót taki gildi ákvæði um stuðning við námsflokka og bréfaskóla. Áður en á að fara að verja milljónatugum í sambandi við þetta, - en út af fyrir sig finnst mér að það megi styðja þessa viðleitni sem hefur verið starfrækt á vegum ýmissa bæjarfélaga á annan hátt en gert er með uppbyggingu þessa frv. - hefði ég viljað sjá skýrslur um það hvað hefur áunnist í sambandi við þetta. Mér er dálítið kunnugt um starfsemi námsflokka, og ég veit að í því bæjarfélagi, sem ég á heima i, eru oft skiptar skoðanir um hver árangur hafi orðið af starfsemi þeirra. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að námsflokkar og bréfaskólar geti gert sitt gagn. Hins vegar vil ég þó jafnframt taka fram, að mönnum, sem vilja njóta menntunar, er engin ofraun að greiða fyrir það. Það er mesti misskilningur að halda að það komi að bestum notum að rétta einstaklingum, hvort það er menntun eða eitthvað annað, rétta þeim það á diski endurgjaldslaust. Ég held að í mörgum tilfellum nái einstaklingurinn, hvort sem er á sviði menntunar eða annars, betri árangri ef hann hefur haft fyrir því og orðið að leggja af mörkum fram yfir starf sitt og annað þær fjárhagslegu kvaðir sem slíku fylgja. Eins vil ég taka undir það, sem kom fram áðan í ræðu hæstv. menntmrh., að það er áreiðanlega einn vettvangur sem hefur verið mjög vanræktur í okkar þjóðfélagi og við gætum náð miklu betri árangri með, og það er að nota sjónvarpið. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þar er tækifæri til þess að skapa menntunaraðstöðu jafnt fyrir unga sem aldna. Ég hef lítillega kynnst því og séð það, og ég held að það hafi verið talin ein með allramerkustu ráðstöfunum, sem gerðar voru t.a.m. af bresku verkamannastjórninni þegar hún opnaði svokallaða opna háskóla í gegnum breska sjónvarpið. Það er áreiðanlega leið sem væri verðugt verkefni þeirra sem vilja stuðla að aukinni menntun, fullorðinsfræðslu, að athuga þann möguleika betur sem felst í því að opna dyr sjónvarpsins og nota þær aðstæður. Það var skýrt frá því áðan, -– ég á eftir að kynnast því ef ég næ þeim ásetningi að komast svo langt í fullorðinsfræðslunni að komast yfir að lesa alla grg. þessa frv., - að það er ákaflega mikið vitnað í reynslu Norðurlandanna á þessum sviðum. Nú skal ég ekkert efast um að Norðurlöndin séu sá vettvangur sem við í ákaflega mörgum atriðum leitum til sem fyrirmyndar um skipun okkar mála. En ég er ekkert öruggur um að þarna sé það besta að finna, við eigum endilega að láta þá vera okkar leiðarljós á sviði þess málefnis sem hér er til umr. Ég held að það væri ýmislegt fleira sem við gætum tekið eftir þeim og okkur væri nærtækara, sem gæti orðið okkur til varanlegrar uppbyggingar og halds og trausts. Og einkennilegt er það, að það er ekki sama hvað það er sem maður minnist á að við gætum sótt gott til Norðurlandanna. Það er eins og það sé algjört bannorð ef minnst er á það í sölum hins háa og virðulega Alþ. að við höguðum okkur t.a.m. í fjármálaviðskiptum og efnahagslífi svipað og hefðu. n svipaðar leikreglur um meðferð fjármagns og bankakerfis og stjórnun peningamála og gilda á Norðurlöndum. Ég skal fúslega vera til umræðu um að taka þau mál til athugunar og leita til Norðurlandanna og reyna að samræma okkar stjórn á peningamálum því sem best gerist þar. Það held ég að mundi veita okkur skjótari og betri og almennari árangur, þó að það væri á kostnað þess að láta þetta frv. stöðvast. Ég skal ekki þreyta hv. þdm. með lengra máli að sinni. Aðeins vil ég leggja áherslu á að þetta mál verði athugað gaumgæfilega. Sjálfsagt hefur það, eins og hefur komið fram í ræðum þeirra hv. þm. sem talað hafa hér á undan mér, mörg ákvæði að geyma. En ég vil mæla með því að hér verði farið að með hinni fyllstu gát og við skulum gæta þess a.m.k. að við séum ekki að stofna hér til einhverrar stórkostlegrar yfirbyggingar sem geti orðið okkur allerfið, að ég tali ekki um kostnaðarsöm í framkvæmd.



Herra forseti. Þessar málefnalegu ræður tveggja hv. þm., sem hér hafa talað, gefa mér tilefni til að segja fáein orð til viðbótar því sem fram kom í minni framsögu. Hv. 7. landsk. þm. talaði hér fyrr og mér virðast undirtektir hans við þetta frv. vera efnislega jákvæðar. Hins vegar er það skoðun hans að það sé skynsamlegra að ganga fyrst frá lagasetningu um framhaldsskólastigið í heild og ekki síst þá um verkmenntaþátt þess, áður en tekið er til við að setja löggjöf um skipulag fullorðinsfræðslu. Ég skal ekkert deila við hv. þm. um það hvort ætti fyrr að koma, þessi lögin eða hin. En hins vegar held ég að það sé ekki rétt að liggja alveg niðri með einn þáttinn fremur en annan. Ég held að þeir séu báðir ákaflega nauðsynlegir. Ég held, að það gildi sama hjá okkur og í nálægum löndum, og ég tel, að álit ráðherrafundarins, sem ég vék að í framsögu, sé nokkuð rétt, að það sé mikil nauðsyn að huga að þessum fullorðinsfræðslumálum og vaxandi nauðsyn vegna þeirra breytinga sem eru að verða í þjóðfélögunum, hvort sem okkur, þessum gömlu, gráhærðu, líkar það betur eða verr. Þá á ég einkum við það sem snýr að útivinnu kvenna. Hv. 7. landsk. minnti á tiltekna umsögn um þetta frv. sem borist hefur frá skólanefnd á Austurlandi. Sú umsögn er einmitt dæmi um það, hversu smíði þessa frv. og meðferð þess það sem af er hefur vakið menn til umhugsunar um þetta mál og orðið til þess að menn hafa á mörgum stöðum leitast við að brjóta það til mergjar og sett fram margar skynsamlegar ábendingar og till. varðandi þetta verkefni. Og hvað sem líður afgreiðslu þessarar löggjafar, hvort sem menn eru kannske á því, að afgr. heildarlöggjöf um þetta eður ei og hvenær sem hún yrði sett, þá held ég að sú frumvinna, sem í þetta mál hefur verið lögð, hafi tvímælalaust verið mjög gagnleg. Hv. þm. Jón G. Sólnes, 2. þm. Norðurl. e., var nú kannske ekki alveg eins jákvæður. Hann flutti hér nokkur varnaðarorð fjárhagslegs efnis, og undir það vil ég auðvitað taka, ekki síst þegar þau koma að norðan. Þar fara menn gætilega í sakirnar um þessar mundir eins og vera ber og kunnugt er og alltaf skyldi gera. En varðandi það sem hann varpaði hérna fram og er auðvitað alveg satt, að við höfum lagt mikla fjármuni í menntakerfið miðað við okkar getu hér í okkar fámenna þjóðfélagi, þá er það nú svo, eftir því sem næst verður komist, að við erum þar ekki nema einhvers staðar nálægt meðallagi í hópi nálægra og skyldra þjóða í hlutfalli af meðaltekjum, að ég held þar sé ekki um neina ofrausn að ræða. Og ef menn fara að huga að nánar á ýmsum stigum og sviðum skólamálanna, þá koma hvarvetna í ljós mjög sárar vantanir á aðstöðu fyrir þessa eða hina skólastofnunina. En það er rétt, sem hv. þm. bendir á, að m.a. með tilliti til annarra verkefna hljótum við að fara okkur hægt í að efna til nýrra útgjaldaliða, enda taldi ég mig hafa gert grein fyrir því, þegar ég mælti fyrir frv., að mín hugsun er sú að menn fari hægt í þetta, hugi vel að og reyni að leita lags að þoka fram einstökum þáttum. Ég held að það sé mjög erfitt og óæskilegt varðandi þetta mál, eins og yfirleitt önnur mál, að láta þau liggja, láta þau bíða í þeirri von að við ljúkum einhverju öðru alveg og getum þá tekið þau upp. Þetta er kannske þverstæðukennt fljótt á litið. En ef við hyggjum betur að, þá er það svo t.d. í skólamálunum að við höfum unnið þar stórvirki án þess nokkurn tíma að huga að því hvort ekki væri nú einhvers staðar hálfunnið verk sem skynsamlegra væri að ljúka áður en byrjað væri á því næsta. En í okkar strjálbýla landi og með okkar miklu félagslegu þarfir hefur þetta verið unnið svona - og gefist vel. Það er náttúrlega erfitt að benda á alveg ákveðinn árangur af námi þessara eða hinna námshópanna. Hvað snertir öldungadeildirnar, þá er nú önnur bara á fyrsta ári, hin er búin að starfa lengur, en ég held að það sé alveg nýskeð að hún útskrifaði sína fyrstu stúdenta. Það er því kannske ekki von á að þeir hafi staðið í stórræðum enn, þeir sem þar voru að bæta við sig menntun. Ég er þaklátur öllum jákvæðum undirtektum í sambandi við sjónvarpsmálin. Ég finn sjálfur hjá mér nokkra sök að hafa ekki rekið meira á eftir störfum þeirrar n., sem að þeim vinnur, heldur en ég hef gert því að þetta er mikið nauðsynjamál. Það er svo alveg augljóst að sjónvarpskennslan kostar peninga. Bæði verður þá enn brýnna, eftir að sjónvarpið batnar, dagskrá þess, að koma sjónvarpi til allra landsmanna, og auðvitað kostar allt sjónvarpsefni mikið fé. Hins vegar álit ég að kennslan ætti ekki að koma sem hrein lenging, því ég tel það mætti leggja niður sumt af því, sem þar hefur verið að undanförnu alveg að skaðlausu. Á ég sérstaklega við sumt erlent efni sem þar er sýnt og ég tel ekki uppbyggjandi. Ég skal nú ekki eyða miklu fleiri orðum að því að ræða það sem fram kom í máli þeirra hv. þm. sem hér töluðu. En ég vil taka það fram, að ég er alveg sammála hv. 2. þm. Norðurl. e. um það, að þenslan í námsaðstoðinni hefur verið bæði óeðlileg og svo náttúrlega óæskileg að því leyti að hún hefur kostað mikið fé og jafnvel meira fé en við teljum okkur með góðu móti geta af hendi látið. Ég minnti á það, þegar ég talaði fyrir frv. um námsaðstoð í gær, að fyrir sex árum voru þetta 75 millj. kr. í fjárlögum. Nú segja námsmenn að þurfi 2600 millj. kr. ef sæmilega sé gert að. Þarf ekki orðum að því að eyða að þetta er miklu meiri þensla en við höfum efni á að þola og líka óeðlileg. Þetta getur ekki verið eðlilegt þó fjölgað hafi námsmönnum og krónan smækkað. Og það, sem er megintilgangurinn með þessu nýja frv., er annars vegar að treysta stöðu Lánasjóðsins og jafnframt að draga úr hinni óskaplegu eftirspurn með því að taka upp þau lánskjör að menn hugsi sig um áður en þeir taka lánin, þessi lán eins og öll önnur lán, og taki þau ekki nema þeir þurfi þeirra raunverulega með. En það er auðvitað höfuðtilgangurinn með allri námsaðstoð að tryggja þeim, sem þess þurfa, aðstoð til þess að þeir geti numið fræðin. Það er kannske von að menn segi sem svo, að það líti út fyrir að alltaf sé nóg fé til þess að ausa út, og séu ætið með útgjaldatill. En í tilefni þessara orða hv. þm. vil ég láta það koma fram hér, að það er fátt sem ég óttast meira af því, sem fram kemur í áróðri um þessar mundir, heldur en þessi óskaplegi þrýstingur frá launþegasamtökum, frá blöðum sem teljast hægrisinnuð og rannar hvar sem er, að það verði að minnka það fé sem notað er til sameiginlegra þarfa til þess að menn geti haft meira fé til einkanota. Þetta finnst mér skelfilegur sónn í þjóðfélagi eins og okkar íslendinga þar sem sameiginlegu þarfirnar hljóta að vera dýrar vegna fámennis og strjálbýlis og þar sem þær eru eins brýnar og þær eru hér á mörgum sviðum, hvort sem eru skólamál, heilbrigðismál eða hvað annað. Allt lýtur að því hreinlega að hefta tekjuöflun hins opinbera, já hefta hana, koma í veg fyrir hann. Menn vita vel að það verður ekki sópað út úr opinbera kerfinu, við leggjum ekki niður banka eða ráðuneyti eða aðrar stofnanir. Þó að það sé kannske hægt að koma við einhverjum sparnaði, þá er það ekki í stórum stíl. Og þá hlýtur þessi stefna að bitna á framkvæmdunum. En að þessu einbeita menn sér, fólk af ýmsum stéttum, úr öllum áttum, eins og nú standa sakir. En ég er hins vegar sannfærður um það, að almennt liður okkur betur, hverjum um sig, já, öllum þjóðum með svipaðan hugsunarhátt og við, með því móti að sínum sameiginlegu þörfunum nokkuð vel, þó að það kosti einhvern samdrátt í einkalífi frá því sem verið hefur á okkar bestu árum. Ég veit að það eru ekki allir sem hafa afgang, en þetta er nú samt mín skoðun. Ég sé að hv. 7. landsk. er nú horfinn úr d. Hann um það. En mér finnst í tilefni af orðum hans og raunar líka hv. 2. þm. Norðurl. e. að þá sé rétt að ég viki aðeins að því sem þrátt fyrir allt er verið að leitast við að vinna og hefur verið unnið í sambandi við verkmenntunina. Báðir þessir hv. þm. minntust réttilega á að hún hefði ekki fengið nóga fyrirgreiðslu og ég get algjörlega tekið undir það. En mér finnst ástæða til þess í tilefni af orðum þeirra að rifja aðeins upp hvað hefur verið gert. En ég skal reyna að fara fljótt yfir sögu. Ég vil þá fyrst benda á það að sá tölulegi samanburður, sem stundum er gerður á framlögum ríkisins til bóknáms og til verkmenntar, er oft fram settur á algjörlega villandi hátt. Það tekur náttúrlega engu tali t.d að segja að öllu því fé, sem varið er til grunnskóla, sé varið til bóknáms. Bæði eru kenndar verklegar greinar og þar að auki á grunnskólinn að undirbúa nemendur undir nám og starf, bæði í bóknáms og verknámsskólum, þannig að hann þjónar hvoru tveggja. Á sama hátt er auðvitað ekki heldur hægt að segja að allt, sem til Háskólans fer, þjóni eingöngu bóknámi, því að þar eru greinar eins og verkfræðigreinar o.fl. sem ekki er hægt að flokka undir bóknám fremur en verkmenntir. Þetta gerir samanburðinn mjög villandi og óraunhæfan eins og hann er venjulega settur fram þegar menn bera þetta tvennt saman. Og það eru líka ýkjur að lítið sem ekkert hafi verið gert á undanförnum árum til þess að efla verkmenntun íslendinga, þó að ég sé því sammála að það hafi verið of lítið aðhafst þá er það nú samt nokkuð. Ég vil í því sambandi minna á stofnun Tækniskóla Íslands 1964. Sá skóli hefur aukið merkum þætti í okkar menntakerfi og eflt okkar verkmenntun. Hann hefur þegar útskrifað marga tæknifræðinga og í þó nokkuð mörgum greinum. Fiskvinnsluskólinn í Hafnarfirði var stofnaður 1971. Hans hlutverk er að mennta fiskiðnaðarmenn, bæði bóklega og verklega auðvitað, en til starfa í fiskiðnaðinum. Hann hefur þegar brautskráð 35 fiskiðnaðarmenn, 12 af þeim stunda framhaldsnám og munu ljúka fisktækniprófi næstra vor, er mér sagt. Hins vegar býr þessi skóli við mjög erfiðar aðstæður, það er satt, og hans hag þyrfti að bæta bæði fljótt og eð mjög verulegu leyti. Nýi Hjúkrunarskólinn var stofnaður 1972. Hann hefur fengið sæmilegt húsnæði og þar starfar námsbraut í hjúkrunarfræðum sem stofnuð var í tengslum við læknadeild Háskóla Íslands. Þar er haldið uppi ýmissi kennslu á þessu sviði, sem ég leyfi mér að kalla verklegt svið, sem ekki var unnt að veita við þá aðstöðu sem fyrir var í gamla hjúkrunarskólanum. Auðvitað hafa menn unnið töluvert að eflingu iðnskólanna, ekki síst í Reykjavík og hinum fjölmennari stöðum á undanförnum árum. Óhagstæð löggjöf um skiptingu kostnaðar á verkmenntunarstiginu er ákaflega mikill þrándur í götu fyrir þessa uppbyggingu, sérstaklega úti í dreifbýlinu, suður hér þar sem sveitarfélögin eru sterkari, En þrátt fyrir það hafa verið gerð mjög myndarleg átök á þessu sviði. við skulum segja t.d. á Akureyri, þar sem verknámshús hefur verið byggt á undanförnum árum. Og á Selfossi hafa menn hafið byggingu á slíku húsi. Og þar hafa menn nú náð samstöðu, sveitarfélögin öll á Suðurlandi að undanskildum Vestmannaeyjum standa að uppbyggingu iðnskóla á Selfossi. Svo er ekki heldur hægt að neita því að skipan iðnnámsins hefur þegar verið hagrætt í mjög verulegum atriðum og er komin af stað fyrir nokkru vinna í námsskrárgerð fyrir iðnskólastigið. Það verk verður ekki unnið í skyndi, en vinnan er komin af stað og það er unnið að því fullum fetum, þó að e.t.v. væri hægt að hafa á hví meiri hraða ef nógir peningar væru til Verkið er ákaflega yfirgripsmikið, en hér á landi eru hvorki meira né minna en 50–60 viðurkenndar iðngreinar. Þá má enn fremur nefna verknámsskóla iðnaðarins sem teknir eru til starfa við nokkra iðnskóla, en það eru eins árs skólar sem veita undirstöðumenntun í iðngreinum. Og það hafa verið stofnaðar framhaldsdeildir við verknámsskóla Iðnskólans í Reykjavík í útvarpsvirkjun. rafvirkjun og bifvélavirkjun t.d., og fyrstu nemendurnir hafa þegar lokið námi úr þessum framhaldsdeildum. Raunar starfa verknámsskólar við fleiri iðnskóla, t.d. í Hafnarfirði og á Akureyri, og það er verið að undirbúa stofnun slíkra deilda víaðar, t.d. á Akranesi og Ísafirði. Og í þessu sambandi vil ég minna á stuttan og greinagóðan þátt sem Óskar Guðmundsson framkvæmdastjóri iðnfræðsluráðs sýndi í sjónvarpinu í gær um sumar þær skipulagsbreytingar sem hafa verið gerðar á iðnfræðslustiginu. Ég vil enn minna á, til þess að sýna fram á nokkra hreyfingu í verkmenntamálunum, samvinnu skyldra skóla sem hefur verið tekin upp viða úti á landi svo að auðveldara verði að halda uppi kennslu í sérnámi utan Reykjavíkur. Þetta hefur verið gert t.d. í Vestmannaeyjum, á Akranesi, Ísafirði og Neskaupsstað. Og þarna er tengt saman fyrsta stigs nám hjá t.d. vélstjórum, stýrimönnum og iðnaðarmönnum, sums staðar öllum þessum þremur, sums staðar færri. Þetta ber þó allt vott um örlitla hreyfingu á þessu sviði sem mér finnst ástæða til að rifja upp fyrst þetta bar á góma hér í ræðum hv. þm. Ég vil líka minna á það að á síðasta skólaári var Flensborgarskólinn í Hafnarfirði gerður að fjölbrautaskóla. Hann hefur nú ekki miklar verknámsbrautir enn, en það mun vaxa. Og Fjölbrautaskólinn í Breiðholti, fjölbrautaskóli sem byggður er upp með því sniði frá grunni, er tekinn til starfa. Hann tók til starfa í haust, og þar er verið að byggja upp mikla aðstöðu fyrir verkná nið. Það má skjóta því hér inn í að ég hef nýlega fengið til tvo ágæta verkfræðinga að gera sérstaka úttekt á því hvað Iðnskólinn í Reykjavík getur annast af verklegu kennslunni og hvort ekki er hægt að koma við einhverjum sparnaði með því að samnýta að einhverju leyti aðstöðu sem nú þegar er fyrir hendi í Iðnskólanum fyrir báða skólana. Fjölbrautaskólann og Iðnskólann. Ég skal ekki segja um niðurstöðuna, en það er verið að kanna þetta. Svo má aðeins minna á að það eru núna gerðar ýmsar tilraunir með nánari tengsl námsins við atvinnulífið en áður hefur verið. Þannig fer fram kennsla í sjóvinnubrögðum, er mér fortalið, í nær 40 gagnfræðaskólum. Á Akureyri er gerð sérstök tilraun með kynningu á iðnaði meðal gagnfræðaskólanema, bæði að því er varðar stöðu iðnaðarins í atvinnulífinu og menntun fólks til iðnaðarstarfa. Og í Neskaupsstað t.d. er leitast við að kenna og kynna sjávarútveg alveg sérstaklega og tengja skólanum og á Reyðarfirði bifvélaiðnað. Þetta er nú samt það helsta sem ég kann að greina á þessu sviði, fyrir svo utan það, að í Reykjavík er í mjög vaxandi mæli haldið uppi starfsfræðslu í gagnfræðaskólum. Vogaskólinn hafði um þetta mikla forustu og naut þar ágætra starfskrafta sem höfðu mjög góðan skilning á þessu. Þetta hefur verið tekið upp í vaxandi mæli hér í Reykjavík og er talið að menn þurfi mjög að fara að huga að föstu skipulagi, þannig að forðast megi þröng í fyrirtækjunum þegar leitað er til þeirra um nokkurra daga kynningu. Síðan vinna nemendur úr þessu verkefni ritgerðir og reyna að brjóta það til mergjar sem þeir sjá og heyra í slíkum kynnisferðum úti í atvinnulífinu. Þessi starfsfræðsla hygg ég að hljóti að glæða mjög skilning ungs fólks á hinum margbreytilegu störfum og nauðsyn alhliða menntunar og dreifingar í menntun og stuðla að því, að fleiri en áður leggi stund á það sem við almennt höfum kallað verkmenntun og við álítum að þurfi að rækja í vaxandi mæli. Ég skal ekki fara lengra út í þessa sálma varðandi verkmenntunina, en mér fannst rétt að vekja athygli á þessu, því að við megum ekki vera of dökk í okkar áróðri, þá missum við marks. Það er vissulega heldur engin ástæða til þess að á þessu sviði eigum við mjög margt óunnið, á því er enginn vafi. Hitt er svo annað mál, að mér þótti það dálítið, ja, ég veit ekki hvort ég á að segja skemmtileg tilbreyting í þessum dálítið einhliða þrýstingi í þá veru að efla verkmenntun og bæta stöðu verknámsskólanna sérstaklega, að til mín komu í morgun upp í rn. fulltrúar frá landssambandi íslenskra menntaskólanema. Þeir hafa haldið sinn fund og gefið út sitt blað, verið mjög málefnalegir á þann hátt að binda sig við málefni skólanna, og sýndu mér fram á það með ljósum rökum hvers konar gífurleg húsnæðisvandræði steðjuðu að menntaskólunum og hversu þeir hefðu verið vanræktir ofboðslega á undanförnum árum. Þeir minntu á það að á Ísafirði er kennt í mjög lélegu kennsluhúsnæði frá aldamótum þó að menn búi þar í góðum heimavistum, að í Kópavogi er engin íþróttaaðstaða fyrir menntaskólann og mjög erfið fyrir aðra skóla og á Laugarvatni hafa kennarar ekki þak yfir höfuð sér o.s.frv. Og eins og fram hefur komið í blöðum skildu þeir ekki hverju það sæti að nú skuli vera byrjað á menntaskóla á Austurlandi með öll þessi vandræði annars staðar. Mig langar einnig í tilefni af þeim umr., sem hér hafa orðið um endurskoðun framhaldsskólastigsins, að lýsa því hvernig háttað er með endurskoðun á þessu skólastigi, Það er beinlínis gert ráð fyrir því, trúi ég, í löggjöfinni frá 1974 um grunnskóla og skólakerfi að endurskoðun á framhaldsskólastiginu verði sinnt þegar að settum þeim lögum sem þar var frá gengið. Í beinu framhaldi af þessari lagasetningu og kannske líka að nokkru samhliða henni hefur farið og fer fram endurskoðun á framhaldsskólastiginu, bæði einstökum þáttum þess og í heild. Frv., sem hefur verið lagt hérna fram um viðskiptafræðslu, snertir þessi mál, en aðeins einn einstakan þátt þeirra. Það er nú annað útgjaldafrv. frá sem ég er hræddur um, því miður, að erfitt verði fyrir þetta þing að afgreiða nema þá skilorðsbundið varðandi gildistöku þeirra þátta þess sem íþyngja ríkissjóði. Nú ég vil fyrst, úr því ég minnist á þetta, láta það koma hér fram að er sammæli allra, sem um þessi mál fjalla í menntmrn., að meginmarkmið endurskoðunar framhaldsskólastigsins eigi að vera í sem allra fæstum orðum að auka fjölbreytni í framboði námsefnis, þannig að sem allra flestir fái nám við sitt hæfi, og gera námið sem allra mest hagnýtt og þroskandi, að flétta saman svo sem best verður gert bóknám og verknám og tengja verkmennt og auðvitað námið allt sem allra traustustum böndum við atvinnulífið í landinu og það starf almennt talað sem fram fer í þjóðlífinu á hverjum tíma. Megináhersla verði lögð á það að eyða blindgötum, sem nú ber mikið á í menntakerfinu, og greiða leið milli mismunandi námsbrauta, þannig að nemendur geti flutt sig til og haldið áfram stig af stigi og eins komið inn á ný þó að þeir hætti um stund. Og svo er ljóst að það verður að breyta og umfram allt að samræma þátttöku ríkisvaldsins og sveitarfélaga í kostnaði við hina ýmsu skóla á framhaldsskólastiginu, hvort sem það eru verkmenntaskólar, menntaskólar eða aðrir. Ég held að það sé óhætt að segja það, að langmest forvinna í sambandi við endurskoðun á framhaldsskólastiginu hafi farið fram á verkmenntasviðinu. Eins og hv. 7. landsk. þm. minntist á, hafa starfað tvær nefndir að þeim málum. Sú fyrri skilaði áliti 1971, verk- og tæknimenntunarnefnd sem kölluð var. Það er mjög ítarlegt álit og það er í samræmi við skoðun okkar í rn. um stefnu í þessum málum í heild. Síðar var sett önnur n. beinlínis til þess að endurskoða lög um iðnfræðslu. Og það er alveg rétt hjá hv. þm., hún skilaði áliti í þrennu lagi, því miður. Að vísu er nokkuð stór meiri hl., en það koma fram sérálit frá tveim nm. og athugasemdir frá þeim þriðja. Fleira hefur verið gert á þessu sviði, sbr. námsskrárgerð o.fl. Þá vil ég láta það koma fram hér, sem ég hygg raunar að hafi verið sagt frá áður, að haustið 1974 var innan rn. skipuð n. til þess að athuga framhaldsskólastigið í heild. Í henni hafa starfað fjórir deildarstjórar í rn, undir formennsku Harðar Lárussonar deildarstjóra, og ég vonast til að þessi n. skili áliti innan örfárra vikna. Ekki alls fyrir löngu gerði einn af nm. grein fyrir viðhorfum n., eins og málið stóð þá, í tiltölulega fáum orðum. Þar segir að starf n. hefði einkum beinst að fjórum meginþáttum: skipulagi framhaldsskólastigsins, námsefni skólanna, nýtingu kennslustofnana sem til eru í landinu og fjármagnsþörf framhaldsskólastigsins. Þá kom það einnig fram, það er skoðun n., ráðstefna beri að því að leggja fram á Alþ. till. um heildarlöggjöf um allt framhaldsskólastigið og að n. miði að því í sínum till. að sá vinnuháttur verði á hafður. Ég skal ekki fara frekar út í það, en það er hins vegar ætlun mín að þegar framhaldsskólanefndin hefur skilað till. sínum til rn. og eins og áður segir vonast ég til þess að það verði innan mjög fárra vikna, þá er það ætlun mín að það verði rækilega um þær fjallað á hinum ýmsu skólastigum og af sem allra flestum þeim sem láta sig þessi mál varða og þá með umr. og athugunum í ýmsu formi. Ég veit að það má deila um það hvort þessi skipan sé skynsamleg, að setja tiltölulega þrönga n. til þess að frumvinna málið og svo að vinna úr þeim gögnum sem lögð hafa verið fram, t.d. á verkmenntastiginu. En ég held að þetta séu ekki óskynsamleg vinnubrögð. Slík n. á að geta unnið tiltölulega hratt. En það verður auðvitað engin endanleg mynd málsins sem hún skilar, því að margir hafa áhuga á þessum málum og hafa vafalaust mismunandi skoðanir á þeim. Með þessu er ég ekki að draga það í efa, að það séu hinir ágætustu menn sem þarna eru að verki, og ég gæti þess vegna vel trúað þeim til þess að koma með góðar till. En þetta er nú bara gangur mála. En sem sagt, að það er ekki ætlunin að halda þessu innan þröngra marka, t.d. innan rn., þessari endurskoðun, heldur þvert á móti á þetta að vera frumvinna og grundvöllur og þetta er gert til þess að reyna heldur að flýta fyrir málinu á þennan hátt án þess að reiknað sé með því að skipulagið komi fullskapað út úr þessu nefndarstarfi. Ég hef leyft mér, herra forseti, að reyna nokkuð á þolinmæði d. með því að fara út í þessar skýringar. Mér finnst ástæða til þess að láta þetta koma fram og eðlilegt að það einmitt tengist umr. um frv. sem hér liggur fyrir. Þetta er hvort tveggja mál sem brenna mjög heitt á mönnum, bæði verkmenntunin, efling hennar, og svo endurskoðun framhaldsskólastigsins í heild. Ég get tekið undir það að hvort tveggja þetta hefur heldur hægt miðað, a.m.k. hægar en æskilegt væri, þó að ég geti ekki fallist á hvað snertir verkmenntun að lítið sem ekkert hafi verið gert á því sviði. Það hefur verið gert töluvert þó að betur megi ef duga skal.