Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 218, um húsnæði ríkisstofnana, frá Birni Leví Gunnarssyni.

Frú forseti. Ég kem hér upp til að spyrja forseta hvers vegna ekki sé hægt að negla niður dagskrá þingsins fyrir vikuna og birta fyrir hverja helgi. Það hefur mjög hamlandi áhrif á getu mína til að vinna vinnuna mína eins vel og mig langar til ef ég hef enga yfirsýn eða möguleika á að skipuleggja tíma minn. Og tíminn er naumur, frú forseti, því að ég er einstætt foreldri og upplifi mig dálítið vanmáttuga gagnvart þessu skipulagsleysi. Þetta er ekki uppskriftin að fjölskylduvænum vinnustað. Ég velti því fyrir mér hvort þetta séu mögulega leifar af gamla tímanum þegar það voru aðallega karlmenn hérna inni og konurnar heima að sinna börnunum. En þingstarfið hlýtur að eiga vera aðgengilegt öllum, líka einstæðum foreldrum, en til þess að það verði mögulegt verðum við að bæta vinnubrögðin. Ég hvet því forseta til að taka frumkvæðið og færa þingstörfin inn í nútímann. Mér finnst ég ekki vera að biðja um mikið, bara smá skipulag fram í tímann svo ég og fleiri þingmenn getum sinnt starfi okkar með prýði og haft raunverulegt aðhald með ríkisstjórninni.

Frú forseti. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Halldóra Mogensen sagði. Það er afskaplega hamlandi fyrir getu manns til að undirbúa vinnu sína ef engin dagskrá liggur fyrir. Mig langar reyndar að hrósa forseta fyrir að dagskrá gærdagsins lá fyrir þegar fyrir helgi. En það er ekki nóg vegna þess að dagskrá dagsins í dag lá ekki fyrir og dagskrá út vikuna liggur ekki fyrir. Menn eru alltaf í þessari keppni. Við fáum einhvers konar hugmynd frá þingflokksformanni um hvernig vikan gæti litið út, en sú hugmynd er ekki tæmandi. Auk þess er fullt af fólki út í samfélaginu sem er að reyna að skipuleggja störf sín í kringum störfin á þinginu og við verðum líka að taka tillit til þeirra með því að láta dagskrána liggja ljóst fyrir. Það hefur gengið vel í sumum nefndum að fá dagskrá langt fram í tímann. Fáum það hér líka, takk.

Virðulegur forseti. Ég kveð mér hljóðs til að ræða aðeins um umhverfismál hér á þinginu. Mig langar að byrja á að hrósa forseta fyrir það að við erum farin að flokka sorp í auknum mæli á þinginu og starfsstöðvum þingsins en mig langar að velta því upp hvort þau blöð sem var útbýtt hér fyrir upphaf þessa þingfundar séu okkur þingmönnum nauðsynleg. Við erum öll með spjaldtölvu og fartölvu, þetta birtist allt á vef þingsins og þetta var lesið upp hér af forseta í upphafi þingfundar. Því langar mig að beina þeim tilmælum til forseta hvort ekki sé ástæða til að skoða hvort við ættum ekki að vera í meira mæli rafræn hér og forðast útprentun eins og hægt er.

Virðulegi forseti. Ég get ekki orða bundist yfir þeim orðum sem hæstv. fjármálaráðherra lét falla í útvarpsviðtali í morgun. Þar segir hæstv. ráðherra um samþykkt Alþingis á samgönguáætlun í október sl., með leyfi forseta: „Það er byrjað á því að skapa rangar væntingar með því að samþykkja ófjármagnaða samgönguáætlun. Það má segja að það sé nánast siðlaust, finnst mér, af síðasta Alþingi.“ Ég held að ég hafi aldrei á þeim árum sem ég hef fylgst með Alþingi orðið vitni að slíkum dónaskap gagnvart þinginu. Að tala um vilja löggjafans, sem kemur skýrt fram í samþykktri samgönguáætlun, og að það sé siðlaust af löggjafanum. Þetta er þvílík lítilsvirðing og þvílíkt brengluð hugsun um þrískiptingu ríkisvaldsins. Hæstv. fjármálaráðherra ber að fara eftir samþykktum löggjafans. Mig langar að spyrja virðulegan forseta hvað virðulegur forseti ætlar að gera í því að hæstv. fjármálaráðherra sýni þinginu þessa fádæma óvirðingu.

Virðulegur forseti. Ég tek undir það sem kemur fram í máli hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés og bið hæstv. forseta um að ræða þetta orðfæri við hæstv. ráðherra, þ.e. að hann kalli þingið siðlaust. Það er grafalvarlegt mál. Hér erum við að tala um það sem okkur bar að gera samkvæmt lögum, þ.e. að vinna samgönguáætlun á faglegum grunni. Það gerðum við og það sem meira var að um það tókst þverpólitísk sátt. Hæstv. forseti var einn þeirra þingmanna sem greiddu atkvæði með þessari áætlun sem er siðlaus að mati ráðherrans. Síðan segir ráðherrann í sama viðtali að það hafi aftur verið gerð mistök þegar stjórnlaust þing samþykkti fjárlagafrumvarp. Ég tel þetta mjög alvarlegt orðfæri hjá hæstv. ráðherra, að hann tali um að Alþingi Íslendinga sé stjórnlaust  
            

Forseti. Ég vil ítreka það sem fram hefur komið í máli þingmanna Pírata um nauðsyn þess að við höfum hér agaðri og skipulagðari dagskrá þannig að við vitum hvað er fram undan og getum undirbúið okkur almennilega. Síðan vil ég jafnframt taka undir með öðrum þingmönnum, frá Vinstri grænum, sem hafa tjáð sig um þá vanvirðu sem við þingið upplifum viðstöðulaust frá framkvæmdarvaldinu. Það var líka þannig á síðasta kjörtímabili að þingið var vanvirt en núna er það orðið þannig að það er ekki lengur hægt að sitja undir ofríki framkvæmdarvaldsins. Mér finnst mjög brýnt að forseti beiti sér fyrir því að ráðherranum verði gert ljóst hvernig þrískipting valdsins er.

Virðulegi forseti. Vegna þeirrar síendurteknu umræðu af hálfu Pírata um skort á skipulagi á störfum þingsins langar mig að segja að ég er í prinsippinu sammála þeim. Það er ekki gott að geta ekki skipulagt störf sín betur fram í tímann. En hér á hæstv. forseti litla sök að máli. Ástæða þess er fyrst og fremst eðli þingstarfa hér, sem er dálítið sérstakt samanborið við mörg önnur lönd þar sem lengd umræðu er ákveðin fyrir fram. Hér búum við við þá hefð að hver og einn þingmaður getur komið upp og reifað sjónarmið sín í máli kannski eins lengi og hann kýs og komið upp aftur og aftur. 

Frú forseti. Ég vil taka undir með þeim sem hafa gagnrýnt orð hæstv. fjármálaráðherra. Þetta er í annað skiptið sem ráðherrar í þessari ríkisstjórn virðast ekki átta sig á því hver það er sem hefur völdin í samfélaginu þegar kemur að þessum hlutum. Það er farið að bera á einhverju smitandi keisarablæti meðal þeirra. Halda þeir virkilega að bara vegna þess að þeir sitja tímabundið í þessum embættum geti þeir tekið sér þau völd sem þeir vilja? Að kalla það siðlaust af Alþingi að bera fram ósk og kalla eftir framkvæmdum sem þjóðin er búin að vera að biðja um í mörg misseri, finnst mér skrýtið. Og mér finnst að hæstv. fjármálaráðherra verði að koma hingað og gera grein fyrir þessum orðum sínum.

Frú forseti. Ég verð að biðja hæstv. forseta að rifja það aðeins upp með mér hvernig þetta er eiginlega hér á landi. Í hvaða umboði vinna hæstv. ráðherrar? Er það ekki rétt hjá mér, frú forseti, að hæstv. ráðherrar vinni í umboði Alþingis og þeir eigi að gera það sem Alþingi samþykkir, framkvæma það? Getur það verið að nýir ráðherrar sem ekki hafa setið áður á þingi átti sig ekki á hlutverki sínu? Það er mjög alvarlegt, það er bara mjög alvarlegt. Ég held að við verðum að fara að rifja upp ýmsar samþykktir sem samþykktar hafa verið hér samhljóða af öllum þingmönnum. Ég minni á samþykktir þingmannanefndarinnar sem vann úr skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis þar sem einmitt var talað um að við þyrftum að efla þingið og styrkja stöðu þess gegn framkvæmdarvaldinu. Það er einhver öfugþróun hér í gangi, menn eru eitthvað að misskilja hlutverk sitt og þetta verður frú forseti að rétta af.

Frú forseti. Ég sé mig knúinn til að kveðja mér hér hljóðs til að verja hv. forseta sérstaklega. Ég fæ ekki betur séð en að þau orð hæstv. ráðherra að hér sitji siðlausir þingmenn eigi sérstaklega við um þá 11 þingmenn sem samþykktu samgönguáætlun í haust og samþykktu jafnframt fjárlög nú fyrir jól. Í þeim hópi er hæstv. forseti Alþingis, Unnur Brá Konráðsdóttir. Ég fyrir hönd hennar sé ekki að við sem þing eigum að sitja undir slíkum aðdróttunum. Þó að ráðherrann hafi litla þingreynslu hlýtur hann, jafn reynslumikill sem hann er af lífsins störfum, að geta borið smá virðingu fyrir þinginu og hlutverki sínu í gangi lýðræðisins hér á landi. Orð af þessu tagi hlýtur að þurfa að taka upp á vettvangi stjórnarflokkanna. Ég vænti þess að forseti geri það hið fyrsta.

Forseti. Mig langar bara að árétta varðandi þær ábendingar sem við Píratar höfum komið fram með varðandi skipulag á þingstörfum að þetta er mantra sem hér hefur verið farið með frá því að ég kom á Alþingi og raunar löngu fyrir þann tíma. Kallað hefur verið eftir betra skipulagi þannig að ekki bara þingmenn geti verið betur undirbúnir heldur einnig aðrir, eins og kom fram í máli hv. þm. Smára McCarthys, sem hafa áhuga á að veita þinginu aðhald og þeim frumvörpum eða öðrum þingmálum sem hér fara í gegn. Það er mjög bagalegt þegar við köllum til fólk úr samfélaginu að það fái nánast engan undirbúningstíma áður en það á að gefa yfirgripsmikið álit á þeim þingmálum sem hér eru til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Það má vel vera að vandamálið sé líka lengd umræðna í hverju máli fyrir sig. En það getur ekki orðið vandamál fyrr en við vitum hvað er á dagskrá yfirleitt. Við fáum drög að dagskrá eftir mánudagsfundi þingflokksformanna sem eru hvorki tæmandi né nákvæm. Það eru sérstakar umræður u.þ.b. á þessum dögum. Það er kannski þetta frumvarp hérna, kannski er það næsta dag. Þingmannafrumvarp er kannski í lok miðvikudags. Hver veit? Þetta eru alla vega ekki aðstæður sem hjálpa til þegar kemur að því hvort lengd umræðnanna sé vandamál eða ekki. Til að byrja með þurfum við að vita hvað við erum að fara að ræða, síðan getum við farið að pæla í því hvort umræðutíminn eða annað sé sérstakt vandamál út af fyrir sig. Vissulega getur svo verið í einhverjum tilvikum. En við verðum að fá að vita dagskrána ef við ætlum að geta undirbúið okkur.

Frú forseti. Ég vil líka segja það að mér varð svolítið um í morgun þegar ég var að hlusta á Bylgjuna á leiðinni í vinnuna og heyrði í hæstv. ráðherra, af því hér hefur fólk verið gagnrýnt fyrir að láta ýmis orð falla sem þykja ekki viðeigandi. Ég sat í fjárlaganefnd fyrir jólin og var í þessari vinnu ásamt hæstv. forseta, hæstv. félags- og jafnréttisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra. Samkvæmt orðum ráðherrans var þetta fólk siðlaust. Ég get engan veginn fallist á það. Það er gríðarlegur ábyrgðarhluti fyrir ráðherrann að komast svo að orði og tala um að þingið hafi verið stjórnlaust. Í fjárlaganefnd sat hans fólk og eins fólk úr mínum flokki. Við vorum ekki stjórnlaus. Ég held að við höfum unnið botnlaust til þess að ná saman fjárlögum, sem núverandi ríkisstjórn skýlir sér nú reyndar á bak við eins og 

Virðulegi forseti. Það er leitt að hæstv. fjármálaráðherra sé ekki meiri bógur en svo að hann ráði ekki við að fara eftir lögformlegum samþykktum þingsins, heykist á því verkefni sem þingið felur honum. Látum það nú vera, en að bregðast við á þann hátt að ráðast á þá stofnun sem setur lögin í landinu, sem hæstv. fjármálaráðherra ber að fara eftir, er ekki stórmannlegt. Ég fer fram á það við virðulegan forseta að hæstv. fjármálaráðherra komi í þennan ræðustól og biðji þingheim afsökunar á orðum sínum. Hvernig eigum við að geta starfað með hæstv. fjármálaráðherra í trausti þegar hæstv. fjármálaráðherra hefur ekki meira álit á þinginu sem stofnun en raun ber vitni, að hann kallar það siðlaust?

Frú forseti. Á þessari stuttu þingsetu minni hef ég séð ráðherra neita að svara, segja hálfsannleik og jafnvel núna ráðast á þingið. Mér barst til eyrna að forsætisnefnd hefði hins vegar á síðasta eða þarsíðasta þingi verið að ræða um klæðaburð þingmanna. Er það virkilega þannig að það sé mikilvægasta verkefnið? Og það sé ávísun á að maður geti komið hingað og skrökvað og neitað að svara, bara ef maður er klæddur eins og 19. aldar yfirstéttarmaður?

Frú forseti. Ég vildi bara leiðrétta þann misskilning sem gætir hjá hv. þm. Pawel Bartoszek um að það sé einhvern veginn vandamál að dagskráin liggi fyrir. Við áttum okkur öll á því að þarna getur verið um drög að ræða og hægt að breyta kannski dagskránni eftir því sem þarf. En það er algerlega óásættanlegt að það sé ekki dagskrá og ekki hægt að undirbúa sig með neinum hætti. Því þykja mér það einnig fréttir að klæðaburður þingmanna sé til umræðu hjá forsætisnefnd í staðinn fyrir að ræða það sem ég held að sé miklu mikilvægara og liggi meira á, að breyta fyrirkomulagi dagskrár þannig að við fáum dagskrána jafnvel viku fram í tímann. Við erum ekki að biðja um mikið. Viku fram í tímann. Þetta er einfalt. Gerum þetta.

Frú forseti. Loftslagsmál eru ofarlega á baugi þessa dagana. Í síðustu viku ræddum við skýrslu umhverfis- og auðlindaráðherra um stöðu og stefnu í loftslagsmálum. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Ísland hefur alla burði til að verða forysturíki í loftslagsmálum. Fá eða engin ríki hafa jafn góð tækifæri til að rafvæða samgöngur.“ Svo mörg voru þau orð. Þetta hljómar vel. Mér varð það á að líta í tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun um orkuskipti sem ráðherra ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunar lagði fram. Þar er meðal annars gert ráð fyrri því að virðisaukaskattur af svokölluðum hreinorkubifreiðum verði endurgreiddur. Þetta er útfært með þeim hætti að þarna er talað um að 5.000 til 12.500 fyrstu rafmagnsbifreiðarnar og 5.000 til 12.000 fyrstu vetnisbifreiðarnar skuli njóta þessara fríðinda, þ.e. þeir sem kaupa þær. Ég átta mig reyndar ekki á því til hvers lægri mörkin eru, en það kannski fæst síðar meir útskýrt fyrir mér. Þetta gildir fyrir fimm ár. Þannig að við erum að tala um 2.000 til 5.000 bifreiðar á ári, allt eftir því hvor mörkin eru notuð, í mesta lagi 5.000 bifreiðar á ári. Þann 31. desember síðastliðinn voru 277.360 bifreiðar í landinu. Þetta þýðir að við munum seint ná að endurnýja bílaflotann í það minnsta með þessum hætti og með þessum ívilnunum. Við hljótum að geta gert betur.

Frú forseti. Þjóðin býr við mörg óuppgerð mál. Þar má nefna sem dæmi óuppgert fjármálahrun árið 2008. Nú áratug seinna stendur til að selja bankana aftur. Væri ekki lag að hæstv. fjármálaráðherra setji aðskilnað fjárfestingar- og viðskiptabanka í forgang áður en það er gert? Ætlum við að endurtaka söguna án þess einu sinni að gera hana upp? Ætlum við að setja þá nauðsynlegu varnagla inn í fjármálakerfið sem þarf til að sagan endurtaki sig ekki? Óuppgerð svik við niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslu um grundvöll nýrrar stjórnarskrár árið 2012 sitja enn djúpt í mörgum og óhjákvæmilega fá þau mig til að spyrja mig: Hvernig gat það gerst í þróuðu lýðræðisríki að þjóðarvilji, framsettur í þjóðaratkvæðagreiðslu, væri blákalt virtur að vettugi á þennan hátt án nokkurra eftirmála? Hvað sem mönnum kann að finnast efnislega um nýju stjórnarskrána þá hlýtur mönnum að finnast það óeðlilegt að farið sé á þennan hátt á svig við afgerandi niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu. Síðastliðið vor reið annað áfall yfir þjóðina. Panama-skjölin upplýstu um svik helstu ráðamanna þjóðarinnar við almenning í landinu. Við kjósendur sjálfa er höfðu veitt þeim það umboð er þeir störfuðu eftir. Stærstu mótmæli Íslandssögunnar komu í kjölfar stærsta gagnaleka sögunnar. Endurreisn heilbrigðiskerfisins er annað dæmi. Einkavæðingardraugurinn heldur áfram að svífa yfir vötnum með vafasömum afkastahvötum, tilfinnanlegum skorti á gæðaeftirliti og himinháum arðgreiðslum. Græðgi og gróðavon annars vegar og heilsa þjóðarinnar hins vegar fara ekki saman. Ég er gríðarlega þakklát þeim sem veittu mér það umboð sem leyfir mér að standa hér nú og ávarpa þing og þjóð. Ég þakka ykkur traustið og mun gera allt sem í mínu valdi stendur til að inna þetta hlutverk af hendi með sóma sem samfélagsþegn og sem undirmaður kjósenda, undirmaður íslensks almennings.

Forseti. Grunnframfærsla Lánasjóðs íslenskra námsmanna námsárið 2016–2017 er 172.788 kr. á mánuði. Grunnframfærsla miðar við einhleypan námsmann í leiguhúsnæði eða eigin húsnæði. Ég trúi því ekki að nokkur geti lifað á þessari framfærslu. Það er bara ekki hægt. Ég fékk tölur frá námsmanni í Danmörku þar sem útgjöld vegna húsaleigu, matar og annarra nauðþurfta voru afar hófleg en þó vantar hann um hálfa milljón kr. á önn til að ná endum saman. Þetta er óviðunandi ástand. Núverandi kerfi neyðir fólk sem oft er í afar flóknu og krefjandi námi til að vinna mikið með skóla og dreifa þannig athygli sinni. Þetta er sérstaklega áberandi hjá þeim sem hafa ekki mikla möguleika á stuðningi frá fjölskyldu sinni og þekki ég t.d. til námsmanns sem þurfti að hætta námi nýlega vegna fjárskorts. Núverandi fyrirkomulag skapar áhyggjur og streitu hjá efnaminni námsmönnum, en rannsóknir hafa sýnt að streitueinkenni geta dregið úr getu fólks hreinlega til að hugsa rökrétt og taka skynsamlegar ákvarðanir, sem eru held ég eiginleikar sem er eðlilegt að vilja hámarka hjá þeim sem stunda nám. Þessi streita getur leitt til þess að fólk finni fyrir þunglyndi og kvíða og það er ekki gott. Eitt af markmiðum LÍN ætti að vera að hámarka námsgetu skjólstæðinga sinna og því er eðlilegt að framfærsluviðmiðið sé þannig að námsmenn kvíði ekki fyrir framtíðinni og skolist ekki úr námi vegna peningaleysis, þunglyndis eða kvíða, eins og ég gerði reyndar sjálfur á sínum tíma. Brottfall nemenda úr skólum er óskilvirkt fyrir menntakerfið. Það er aftur á móti hægt að draga úr því með því að samræma framfærsluviðmið við raunveruleikann og það er augljóst skref í rétta átt. Ég mun á næstunni óska eftir sérstökum umræðum um þetta mál.

Virðulegur forseti. Gjaldtaka fjármálastofnana er fyrirbæri sem almenningur veltir fyrir sér á hverjum degi. Alþingi og ríkisstjórnir hafa á fyrri stigum látið málið til sín taka og fyrir skömmu fjallaði formaður Neytendasamtakanna um málið í útvarpsviðtali. Hann gerði að umtalsefni ýmis þjónustugjöld bankastofnana og upplýsti að stöðugt bærust kvartanir frá einstaklingum sem ekkert botnuðu í samsetningu og ástæðum gjaldtökunnar. Þegar bankastofnanir væru inntar eftir röksemdum væri oft fátt um svör og rökin ekki augljós eða borðleggjandi. Formaður samtakanna segir að bankakerfið sé að breytast. Það sé að minnka þjónustu sína, fækka starfsfólki, en á sama tíma sé verið að auka gjaldtöku, fjölga gjaldstofnum, alls konar færslugjöldum, og það kalli auðvitað á spurningar. Bankarnir séu að spara peninga með því að loka útibúum. Þeir þurfi þá ekki að borga leigu, ekki laun, ekki kaupa tölvur eða húsgögn og svo framvegis. En gjaldtaka af ýmsu tagi vex engu að síður. Formaður upplýsti að nú væri verið að innleiða Evrópureglur um eftirlit með gjaldtöku fjármálafyrirtækja þar sem Íslendingar hafi verið aftarlega á merinni. Það skipti miklu að framkvæmdin heppnist vel. Gagnrýnið og virkt eftirlit með hagsmuni neytenda að leiðarljósi sé lykilatriði. Það séu þó efasemdir innan Neytendasamtakanna um að þetta eigi heima á borði Fjármálaeftirlitsins sem skiptir sér lítið beinlínis af hagsmunum einstakra viðskiptamanna og er spurning hvort það sé hlutverk þess yfir höfuð. Í Evrópureglunum sé aðilum utan stjórnkerfisins heimilað að hafa eftirlit með ákveðnum þáttum, t.d. gjaldtöku af þessu tagi. Formaðurinn sér ekkert því til fyrirstöðu að Neytendasamtökin geti komið þarna að og vill gera þjónustusamning við fjármálaráðuneytið um að sinna þátttöku í verkefninu. Neytendasamtökin hugsi fyrst og fremst um hagsmuni sinna umbjóðenda en ekki um hagsmuni fjárfesta eða annarra stærri aðila. Nú er spurningin: Hvernig taka stjórnvöld, þingmenn og ráðherrar í þetta þarfa mál neytenda á Íslandi?

Virðulegi forseti. Nýleg greining Þjóðskrár á íbúðamarkaðnum sýnir að það vantar um 8 þús. íbúðir, aðallega fyrir yngri kynslóðina, en eigendahlutfall 25–27 ára er núna helmingi lægra en það var í upphafi aldar. 12 þús. færri yngri en 35 ára eiga íbúðir núna miðað við árin 2000–2006. Stöldrum aðeins við þessar tölur. 8 þús. íbúðir, hvað þýðir það? Til þess að halda í við fólksfjölgun þarf að byggja um 2 þús. íbúðir á ári. Við skuldum sem sagt fjögur ár af íbúðum. Það er ekkert rosalega mikið, er það? En hvað eru 2 þús. íbúðir á ári? Það er eins og að byggja Vestmannaeyjar, Seltjarnarnes eða Fjarðabyggð á hverju ári. 8 þús. íbúðir jafnast á við Reykjanesbæ eða Akureyri. Í greiningu Þjóðskrár er meira að segja sett upp sú sviðsmynd að það vanti 11 þús. íbúðir. Það myndi þýða að við þyrftum að byggja nýjan Hafnarfjörð. Verkefnin sem við stöndum frammi fyrir eru rosalega mörg. Uppbygging á sviði heilbrigðis, samgangna, mennta. Og það þarf að byggja það sem jafnast á við fjórða stærsta bæjarfélag á landinu.

Frú forseti. Ég vil fá að eiga orðastað við hv. þm. Jónu Sólveigu Elínardóttur. Megináhersla í utanríkisstefnu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Bjartrar framtíðar og Viðreisnar er að byggja samstarf við Evrópusambandið á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið líkt og segir í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Í viðtali við bandaríska dagblaðið The Washington Times 23. febrúar sl. segir hv. formaður utanríkismálanefndar, með leyfi forseta: „EFTA is not enough.“ Og síðar, með leyfi forseta: „Right now our voice is not heard, and we do not have a seat at the table when the final decisions are made.“ Í íslenskri þýðingu: Eins og staðan er nú heyrist rödd okkar ekki og við höfum ekki sæti við borðið þegar endanlegar ákvarðanir eru teknar. Sum sé, ef ég skil þetta rétt og á sama hátt og www.mbl.is lýsti í frétt sinni um málið, þá er það mat hv. formanns utanríkismálanefndar að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið og aðild Íslands að fríverslunarsamtökum Evrópu dugi ekki lengur til þess að tryggja hagsmuni Íslands gagnvart Evrópusambandinu. Orð hv. þingmanns urðu tilefni til orðaskipta varaformanns Framsóknarflokksins og utanríkisráðherra hér í gær þar sem utanríkisráðherra sagðist ekki vera sammála formanni utanríkismálanefndar. En hvað á hv. þingmaður nákvæmlega við í þessu viðtali við The Washington Times? Ef hún hefur hvorki trú á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið né aðild Íslands að EFTA, hefur hún þá ekki trú á utanríkisstefnu ríkisstjórnar sinnar? Er samhljómur innan ríkisstjórnarflokkanna um þessa afstöðu til EES-samningsins? Hefur afstaða varaformanns Viðreisnar til EES og EFTA verið rædd innan ríkisstjórnarflokkanna? Hefur hv. þingmaður rætt afstöðu sína frekar við utanríkisráðherra? Er von á áherslubreytingum í utanríkisstefnu ríkisstjórnarinnar þegar kemur að EES og EFTA? Það vildi ég gjarnan fá að heyra um frá hv. þingmanni.

Virðulegi forseti. Ég þakka tækifærið að fá að ræða stöðu Íslands í alþjóðasamfélaginu. Ég fagna ætíð hverju tækifæri til að taka þátt í slíkum skoðanaskiptum. Stefna ríkisstjórnarinnar er mjög skýr í þessu máli, þ.e. að við munum, eins og hv. þingmaður kom inn á, byggja samstarf okkar við Evrópusambandið á EES-samningnum, enda - og þetta veit hv. þingmaður - er það hann sem tryggir okkur aðgang að innri markaði Evrópu, sem eru grundvallarhagsmunir þjóðarinnar. Stjórnarsáttmálinn segir líka skýrt að afstaða stjórnarflokkanna kunni að vera ólík þegar kemur að mögulegri atkvæðagreiðslu um aðildarviðræður Íslands og Evrópusambandsins. Sú ólíka afstaða á ekki að koma neinum á óvart sem fylgist með umræðum um utanríkismál hér á landi. Hin ólíka afstaða kristallast síðan í þeim skoðanamun sem er á milli flokkanna um hvort hagsmunum Íslands sé mögulega betur borgið innan eða utan Evrópusambandsins. Og hún er ekkert leyndarmál og hefur aldrei verið. Þess vegna er svona skýrt talað um þetta í stjórnarsáttmálanum. Þess vegna segir líka í stjórnarsáttmálanum, sem mér finnst einmitt svo ótrúlega heilbrigð afstaða, að flokkarnir kunni að hafa ólíka afstöðu til málsins og þeir virða það hver við annan. Hún endurspeglast hér. Það er enda mál- og tjáningarfrelsi hér á landi. Það sem skiptir hins vegar mestu máli í þessu er að ég og hæstv. utanríkisráðherra erum algerlega sammála og samstiga í því að tryggja hagsmuni Íslands og gæta þeirra á alþjóðavettvangi. Það er eitthvað sem við erum algerlega sammála um og við erum í mjög góðum samskiptum.

Frú forseti. Það hefur svo sem ekki farið fram hjá neinum að undanfarna daga höfum við verið að ræða samgöngumál. Ég ætla að halda því hér áfram og byrja á því að vitna í stjórnarsáttmálann þar sem segir, með leyfi forseta: „Álag á samgöngukerfið hefur vaxið mikið undanfarin ár, einkum vegna fjölgunar ferðamanna. Í því ljósi verður aukinn kraftur lagður í uppbyggingu í samgöngumálum á öllum sviðum.“ Þetta eru mikilvæg orð. Í ljósi þess sem fram hefur komið langar mig að eiga orðastað við hv. formann fjárlaganefndar, Harald Benediktsson, þar sem við vorum samkvæmt fjármálaráðherra - ég verð nú eiginlega að spyrja hvort hann taki undir þá orðræðu sem hæstv. ráðherra hefur viðhaft um þessi mál og afgreiðslu okkar sem þingmanna á málinu eins og það kom fyrir í fjárlögum og eins afgreiðslu samgönguáætlunar. Hv. þingmaður sagði sjálfur í þætti á RÚV, minnir mig, þar sem hann sat fyrir svörum ásamt öðrum þingmönnum, að hann ætlaði ekkert að útiloka eftirfarandi, með leyfi forseta: „… ríkisstjórnin núna myndi endurskoða fjárlögin fyrir þetta ár. Við reiknuðum alltaf með því í fjárlagavinnunni í haust að ný ríkisstjórn myndi á einhvern hátt koma með nýtt fjárlagafrumvarp.“ Hv. þingmaður var vissulega ekki að boða ný fjárlög, en hann nefndi þetta. Við þurfum eitthvað að gera, ég held að við getum ekki látið þar við sitja. Við erum búin að eiga hér víðtækt samráð við sveitarfélögin sem hafa forgangsraðað verkefnum og allt það þekkjum við. Gæti þingmaðurinn hugsað sér að við mundum hækka markaða tekjustofna? Það er nú gjarnan talað og hæstv. fjármálaráðherra talaði þannig í morgun eins og þeir væru að fullu aflagðir. En það er ekki svo. Í lögum um vörugjald af ökutækjum, bensíngjald og fleira og í lögum um olíu- og bensíngjald - þau getum við t.d. hækkað, við getum fært þau nær verðlagi þar sem krónan er  Því spyr ég hv. þingmann hvort hann sjái þá leið færa eða einhverja aðra því að það er hægt að gera þetta strax 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að beina orðum sínum til mín með þessum hætti. Við stóðum saman í fjárlagagerðinni í desember sl. og hún þekkir þá vinnu vel. Við störfuðum reyndar saman í hv. fjárlaganefnd á síðasta kjörtímabili þannig að við þekkjum nokk til þeirra starfa sem við erum að fást við í fjárlagavinnunni. Það var sannarlega rætt. Af því að hv. þingmaður spyr beint að því ætla ég bara að staðfesta að við ræddum það í fjárlaganefnd að það væri alveg möguleiki á að ný ríkisstjórn, hver sem hún yrði, því að það lá ekki fyrir á þeim tíma hvaða ríkisstjórn tæki við, kæmi með frumvarp um breytingar á fjárlögum sem þáverandi fjárlaganefnd var að fást við að setja, eins og hún rakti. Ég boða það ekki að við munum breyta fjárlögunum. Ég er ekki heldur tilbúinn að taka undir það að við munum breyta þeim tekjustofnum sem eru til vegagerðar. Við getum líka beitt öðrum aðferðum til þess. Þess vegna hefur hæstv. samgönguráðherra Jón Gunnarsson opnað umræðuna um aðrar leiðir í fjármögnun í samgönguframkvæmdum. Hins vegar er alveg rétt, og ég ætla bara að taka undir og undirstrika það, að þessi ríkisstjórn hefur lagt áherslu á uppbyggingu samgöngukerfis á öllum sviðum. Ég trúi því að þess muni sjá stað í væntanlegri fjármálaáætlun sem kemur inn í þingið á vordögum. Við erum enn að fást við að vinna svokallaða fjármálastefnu í hv. fjárlaganefnd sem býr til rammann, en ramminn sem við erum að fást við þar, fjárhagsrammi ríkisins, segir okkur líka að við getum hafið sókn í uppbyggingu samgöngumannvirkja. Við getum líka farið hraðar fram með því að beita annarri hugsun og annarri nálgun við fjármögnun þeirra en bara að hækka þessa tekjustofna vegna þess að tekjustofnar samgönguframkvæmda snerta t.d. ekki vaxandi fjölda bifreiða sem nota aðra orkugjafa. Þess vegna verðum við að 

Hæstv. forseti. Nú er ástandið þannig að af nógu er að taka. Sífellt áleitnari verður spurningin: Í hvaða málum eru stjórnarflokkarnir sammála? Hvar ganga menn í takt? Misræmi í málflutningi hæstv. utanríkisráðherra og formanns utanríkismálanefndar opinberaðist hér í gær. Annað telur aðild EFTA ekki duga lengur til að tryggja hagsmuni Íslands meðan hitt telur hana nægja. Hæstv. forseti. Hér eru menn úr öllum flokkum bálreiðir yfir meðferð hæstv. samgöngumálaráðherra á samgönguáætlun. Svo virðist sem hæstv. ráðherra hafi hugsað sér að sniðganga þingið með því að forgangsraða verkefnum bara sjálfur. Hæstv. ráðherra er dugmikill maður en þetta kann að vera fullmikill dugnaður. Hæstv. forseti. Ég reikna með að mál skýrist þegar hæstv. ráðherra mætir til funda hjá nefndum þingsins. Um útspil hæstv. landbúnaðarráðherra vegna búvörusamninga ræði ég síðar. Þar virðist mér takturinn eitthvað riðlast í liði hæstv. forsætisráðherra. Í liðinni viku lagði þingflokkur Framsóknar fram ályktun um enduropnun neyðarbrautar á Reykjavíkurflugvelli vitandi það að enn er mögulegt að tryggja aukið öryggi landsmanna með opnun hennar. Það er staðreynd að borgarfulltrúar Samfylkingarinnar, Sjálfstæðisflokks, Bjartrar framtíðar, Vinstri grænna og Pírata hafa samþykkt breytingu á deiliskipulagi sem felur í sér auknar byggingarheimildir á svæði Hlíðarenda. Fyrirhugaðar breytingar fela í sér hækkun á byggingum sem eru í aðflugslínu að neyðarbraut. Tillagan liggur fyrir borgarstjórn í dag til endanlegrar afgreiðslu. Fari hún í gegn er ljóst að nánast útilokað er að enduropna umrædda braut. Hæstv. forseti. Fulltrúar Framsóknar og flugvallarvina hafa staðið vaktina í þessu máli, komið með tillögur að lausnum sem allir hagsmunaaðilar geta unað við. Þeim hefur verið hafnað. Lausnirnar snúa m.a. að því að byggja þannig að komist verði hjá hindrun við neyðarbrautina sem þjónar landsmönnum öllum og styrkir höfuðborgina í hlutverki sínu sem höfuðborg allra landsmanna.  
            

Frú forseti. Það er ekkert nema eðlilegt og sjálfsagt að hv. þingmenn takist á um lítil mál og stór. En þegar búið er að ná samkomulagi um hvernig mál skuli afgreidd verður samkomulagið að standa. Þrátt fyrir skort á trausti almennings á Alþingi höfum við þingmenn getað treyst því að samkomulag sem gert er á milli flokka haldi. Við höfum getað treyst því hingað til að minnsta kosti. Við þingmenn stóðum frammi fyrir nokkurri áskorun í þingstörfunum í desember sl. þegar enginn árangur hafði orðið í stjórnarmyndunarviðræðum þrátt fyrir viðræður og þreifingar af ýmsu tagi. Fyrir lá fjárlagafrumvarp starfsstjórnar fyrir árið 2017. Við vissum öll að það var mjög mikilvægt fyrir samfélagið að hafa í gildi fjárlög á nýju ári. En við vissum líka öll að það var langt á milli flokkanna og ólíklegt að saman næðist um forgangsröðun og áherslur. Eina leiðin til þess að ljúka verkefninu var að freista þess að ná samkomulagi á milli allra flokka um niðurstöðuna. Ef hver og einn flokkur hefði lagt fram sínar breytingartillögur hefði það getað gerst að ekkert hefði fengist samþykkt. Það hefði líka hugsanlega getað gerst að útgjaldaliðir hefðu verið samþykktir en tekjuliðir á móti ekki. Og þá hefði skapast andrúmsloft villta vestursins hér í þingsal. Það vildum við ekki. Samkomulag var gert, byggt á ákveðnum forgangsverkefnum, einkum í heilbrigðismálum, samgöngumálum og menntamálum. Enginn fékk allt sitt en allir fengu eitthvað. Nú berast fréttir af því að hæstv. samgönguráðherra ætli að svíkja það samkomulag. Hæstv. ráðherra starfar í umboði Alþingis. Ef fréttirnar af svikunum eru réttar er traustið á hæstv. samgönguráðherra úti en líka traustið á þeim þingmönnum sem samþykkja svikin á samkomulaginu. Það er alvarleg staða. Við verðum að geta treyst því, alþingismenn, að samkomulag sem gert er í nafni allra flokka haldi. Annars er virðing Alþingis engin.

Virðulegi forseti. Það er til þess vinnandi að hvetja til þverpólitískrar samstöðu á þessum fremur deilukenndu tímum á Alþingi. Mitt mál varðar Mývatn og nágrenni sem ekki þarf að fjölyrða um sem náttúruverðmæti. Nú er svo komið vegna fjölgunar íbúa og blómlegs landbúnaðar og sístækkandi hóps ferðamanna að frárennslismál í lélegu ásigkomulagi eru tekin að vekja mikla athygli síðustu þrjú, fjögur árin eða svo. Nú er farið að ræða af mikilli alvöru um gríðarlega brýnar úrbætur, reyndar í dæmigerðum Íslandsstíl, að bregðast við þegar menn eru um það bil að mála sig út í horn. En gott og vel, brettum þá upp ermar. Það er ekki of seint. Vegna sérlaga um verndun Mývatns og vegna þess að svæðið er svokallað Ramsar-svæði, alþjóðlegt verndarsvæði vatns- og votlendis, stendur það upp á ríkisvaldið jafnframt sveitarfélaginu að bjarga Mývatni frá þeim skaða sem áframhaldandi ónóg frárennslishreinsun og -förgun hefur í för með sér. Verðmiðinn er hár. Að hluta vegna seinagangsins við úrbæturnar. Þetta eru einar 700–800 millj. kr. Nú hefur hv. umhverfis- og samgöngunefnd opnað verkefnið sín megin að frumkvæði formanns hennar og mun vinna sína vinnu í töluverðri eindrægni. Þá er jafn nauðsynlegt að sem flestir þingmenn geri það sama, í þágu Mývatns, íbúa, ferðamanna, okkar allra, og í þágu eðlilegrar og skynsamlegrar náttúruverndar. Til þess hvet ég hér úr þessum ræðustól. Oft var þörf en nú er nauðsyn. Því við erum jú öll Mývatnsvinir, ekki satt?

Hæstv. forseti. Últrahægristjórnin er veik ríkisstjórn. Það er augljóst að alla ástríðu skortir í sambandið þrátt fyrir nokkur sameiginleg áhugamál eins og aukna einkavæðingu í heilbrigðiskerfinu og einkavæðingu bankakerfisins án þess að fyrir liggi skýr eigandastefna, áfengi í matvöruverslanir og nú síðast fréttir af fundum íslenskra embættismanna við fulltrúa vogunarsjóða sem ekki tóku þátt í útboði síðastliðið haust. Til að toppa ósköpin hefur hæstv. fjármálaráðherra lagt fram frumvarp sem miðar að því að lögleiða gengistryggð lán til neytenda sem hafa ekki varnir gegn þeirri gengisáhættu sem fylgir slíkum lánum. Í frumvarpinu er áskilnaður um að aðeins þeir neytendur geti tekið gengistryggð lán sem hafi nægar tekjur til að ráða við verulegar gengis- og vaxtabreytingar sem fylgt geta slíkum lánum. Þau munu því aðeins standa efnafólki til boðs. Frosti Sigurjónsson, fyrrverandi þingmaður Framsóknarflokksins, varar við gengistryggðum lánum á bloggsíðu sinni og mig langar til að lesa stuttan kafla úr þeirri grein, með leyfi forseta: „Seðlabankinn notar stýrivaxtatækið til að draga úr þenslu í hagkerfinu. Þegar stýrivextir hækka verður dýrara að taka lán og fólk því líklegra til að bíða með framkvæmdir eða fara hægar í fjárfestingar. Verði frumvarp fjármálaráðherrans að lögum munu þeir tekjuháu geta skotið sér undan stýrivaxtatækinu með því að taka gengistryggð lán á lægri vöxtum sem eiga ekkert skylt við stýrivexti Seðlabankans. Þeir munu því geta haldið sinni „þenslu“ óbreyttri, en í staðinn verða allir hinir í samfélaginu að þola þeim mun meira aðhald af hálfu peningastefnunnar.“ Hæstv. forseti. Heilbrigðiskerfið fyrir forréttindahópa. Vextir fyrir forréttindahópa. Vegatollar fyrir þá sem hafa efni á þeim, hinir geta farið lengri leiðina. Einkavinavæðing bankakerfisins. Allt í boði hægri stjórnarinnar. Ég hef verulegar áhyggjur af þeirri vegferð sem við erum á og þið, kæru landsmenn, ættuð að hafa það líka.

Frú forseti. Mig langar undir þessum dagskrárlið um störf þingsins að halda áfram með umræðu sem hefur átt sér stað bæði í dag og einnig í gær, undir liðnum um fundarstjórn forseta, um Alþingi og þær ákvarðanir sem hér hafa verið teknar og hvernig framkvæmdarvaldið virðist ekki telja sig þurfa að fylgja eftir. Þetta hefur verið sérstaklega sláandi í umræðunni sem við höfum átt um samgönguáætlun. Ég verð að segja að ekki batnaði það með ummælum hæstv. fjármálaráðherra sem var vitnað í hér áðan þar sem var talað um að það væri nánast siðlaust af Alþingi að samþykkja vanfjármagnaða samgönguáætlun. Ég held að þetta snúi einmitt hinsegin. Það er auðvitað framkvæmdarvaldsins að koma til framkvæmda því sem hefur verið ákveðið í þessum sal. Því miður er þetta á fleiri stöðum. Þannig var hér í gær fyrirspurn og umræða sem tengdist valfrjálsri bókun við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum, sem gengur undir nafninu OPCAT sem ekki hefur verið hrint í framkvæmd þrátt fyrir að hafa verið samþykkt á Alþingi í desember 2015. Þá sagði hæstv. dómsmálaráðherra Sigríður Á. Andersen að það væri bara þannig með þetta blessaða fjármagn að það væri takmarkað. Ég hef af þessu miklar áhyggjur að framkvæmdarvaldið virðist telja sig geta hunsað samþykktir Alþingis og bara vísað í að fjármagnið sé ekki til en er hins vegar algerlega prinsípelt 

Frú forseti. Það logar allt í samfélaginu út af vanfjármagnaðri samgönguáætlun. Svo vogar hæstv. fjármálaráðherra sér að tala um að þingið sé siðlaust og stjórnlaust og fríar sig allri ábyrgð. Hvers lags orðræða er það úr munni hæstv. fjármálaráðherra? Það er auðvitað ekki boðlegt. Hæstv. ráðherra ætti að koma hingað og biðja þingið og þjóðina afsökunar á þessari orðræðu. Er verið að festa það í sessi hjá framkvæmdarvaldinu að tala svona til þingsins? Það ekki í lagi. Það er eðlilegt að við þingmenn hefjum upp raust okkar á þingi vegna þess að samgönguáætlun er vanfjármögnuð. Þingið leggur fram samgönguáætlun og ég tel það siðlaust af hálfu fjármálaráðuneytisins að horfa ekki til þess og leita ekki leiða til þess að fjármagna samgönguáætlun með tekjum. Peningar detta ekki niður af himnum ofan í einhverju happdrætti hér á landi. Menn þurfa að hafa kjark til að afla tekna. Hann virðist ekki vera til hjá þessari hæstv. ríkisstjórn. Hún hefur ekki nokkurn kjark til að afla tekna. Hvenær í ósköpunum er hægt að hefja framkvæmdir í innviðauppbyggingu ef ekki núna í því svokallaða góðæri sem er, þegar stærsti atvinnuvegur landsins, ferðaþjónustan, malar gull og við fáum gífurlegan gjaldeyri inn í landið? Hvenær höfum við efni á að byggja upp samgöngur, heilbrigðiskerfið, menntakerfið? Hvenær? Þegar allt er hér er farið til fjandans? Menn þora ekki að afla tekna eða nýta markaðar tekjur til vegaframkvæmda, bæta ekki í þar sem þörf er á og afsala sér tekjum, menn halda því áfram. Það gengur auðvitað ekki lengur. Veikasta svæðið, Vestfirðir, er skorið langmest niður, um 1.200 milljónir. 

Forseti. Við Píratar áttum í ágætum samskiptum við fyrrverandi ráðherra innanríkismála, Ólöfu Nordal, á síðasta kjörtímabili um stöðu fanga og úrbætur þar að lútandi. Það er einlæg von mín að núverandi ráðherra málaflokksins haldi áfram markvissum úrbótum þegar kemur að því að lagfæra mjög alvarlega annmarka á þessu kerfi okkar. Það er nauðsynlegt að við færum okkur úr hugarfari refsarans yfir í mannúðlegri úrræði fyrir fólk sem vill bæta sig og nýta frelsisviptinguna til að byrja upp á nýtt. Því miður er það svo að fá úrræði eru í boði, bæði við afplánun en þó sér í lagi þegar afplánun lýkur og allt of algengt er að fólk endi lóðbeint í sama munstri eftir að það hefur lokið afplánun. Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir, blaðamaður hjá Stundinni, gerði mjög ítarlega rannsókn á stöðu fanga nýverið og þar eru mjög mörg sláandi dæmi dregin upp um almennt úrræða- og stefnuleysi yfirvalda sem kalla á alvörulausnir og fjármagn inn í málaflokkinn. Töluvert var rætt um þessi mál hér í þingsal þegar ný heildarlög um refsistefnu voru afgreidd í fyrra, en það sem var mjög lýsandi fyrir stöðuna í þessum málaflokki er hve orðið betrun kom sjaldan fyrir í frumvarpinu og hve refsistefnan er enn inngróin í hugmyndir um afplánun og úrræði varðandi ábyrgð á refsiverðri háttsemi. Forseti. Það vita allir sem fylgjast með þessum málaflokki að brýn þörf er á fleiri sálfræðingum sem sinna föngum. Núna eru aðeins tveir sálfræðingar sem eiga að sinna landinu öllu en ég hef fyrir því öruggar heimildir að fangar á Akureyri fái enga slíka þjónustu. Nú síðast í dag lést fangi vegna tilraunar til sjálfsvígs í fangelsinu á Akureyri. Ég vona með sanni að tilefni verði til að tryggja föngum sem þar eru áfallahjálp af einhverju tagi og sálfræðiaðstoð. Auðvitað ætti sálfræðiþjónusta að vera hluti af daglegri starfssemi við hverja starfsstöð sem kölluð er fangelsi. Þá er mjög alvarlegt að fangar sem hafa fengið aðhlynningu hjá geðlæknum fái ekki að viðhalda sambærilegri meðferð í fangelsinu. Það hljóta allir að vera sammála því að sjúkt fólk eigi ekki að vera vistað í fangelsum. Og sú stefna að refsa fólki fyrir andleg veikindi er sem betur fer að breytast. En betur má ef duga skal og ekki nóg að tala endalaust um vandamálin ef ekkert er gert til að laga þau. Í eftirfylgni frá því í fyrra með skýrslu Ríkisendurskoðunar til Alþingis, um skipulag og úrræði í fangelsismálum, frá árinu 2010, kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Árið 2013 ítrekaði Ríkisendurskoðun eina ábendingu til velferðarráðuneytis, þ.e. að tryggja yrði föngum nauðsynlega heilbrigðisþjónustu og mæta þörfum þeirra með viðeigandi greiningu og meðferð, þar með talið á geðdeildum. Þá þyrfti að móta heildarstefnu í málefnum geðsjúkra, fatlaðra og aldraðra dómþola og tryggja að þeirri stefnu yrði hrint í framkvæmd.“ Áfram segir: „Í svari ráðuneytisins árið 2016 kom fram að unnið væri að því að koma ábendingu Ríkisendurskoðunar í framkvæmd. Nýlega hefði fjölskipuðum starfshópi á vegum innanríkisráðuneytis verið falið að fjalla um málefni geðsjúkra fanga. Í honum yrðu fulltrúar innanríkisráðuneytis, velferðarráðuneytis, Fangelsismálastofnunar, Fangavarðafélagsins, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Landspítala og Heilbrigðisstofnunar Suðurlands. […] Þá kvaðst ráðuneytið áfram sem hingað til vinna að því að skerpa stefnu og bæta úrræði fyrir þá sem vistast í fangelsum landsins og þyrftu á geðheilbrigðisþjónustu að halda.“ Í ljósi þessa vil ég fá skýr svör frá hæstv. dómsmálaráðherra um það hver staðan er í vinnu starfshópsins og af hverju Afstöðu, félagi fanga er ekki boðin þátttaka í þessum starfshópi. Forseti. Þegar grannt er skoðað hvernig málum er háttað gagnvart föngum er ekki annað hægt en að furða sig á því að það sé t.d. sjálfsagt mál að fangar fái margfalt lægri laun en aðrir launþegar. Einmitt vegna þessa hefur gengið mjög erfiðlega að finna fjölhæf störf fyrir fanga. Það er nefnilega þannig að þegar fólk er svipt frelsi sínu og ekkert er fyrir stafni þá hellist vanlíðan svo skart yfir að allt er reynt, eins og er í mannlegu eðli, til að reyna að flýja óbærileikann. Það er þekkt að fangar reyna að komast í vímu með því að drekka rakspíra, ilmvötn, acetone og annan lífshættulegan óþverra til að deyfa sjálfsofnæmið. Samt er það alþekkt að edrúgangar og almenn sjálfshjálp sem stuðningur getur dregið úr mikilli og óbærilegri vanlíðan. Það er því dapurlegt að heyra að engin slík úrræði eru í boði fyrir kvenfanga og meira að segja er það alþekkt samkvæmt tölfræði að konur fái síður að afplána í opnum úrræðum. Það er fráleitt skilningsleysi yfirvalda að ekki séu til aðskilin úrræði á við Vernd en ítrekað hefur komið fram að kerfið virðist vera hannað út frá þörfum karlfanga. Það hefur til dæmis verið aflagt að starfskona Stígamóta komi reglulega í kvennafangelsið og ræði þar við fangana, því var víst hætt vegna þess að það þótti of kostnaðarsamt. Ég mun fara yfir þær spurningar sem ég þarf svör við í síðari ræðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga efni. Það er rétt að geta þess í upphafi að refsing hefur margþætt hlutverk. Það liggur í augum uppi að refsing er hegning. Refsingu er ætlað að vera víti til varnaðar en refsingu er líka ætlað að draga úr ítrekun brota. Mönnum sem hefur sem betur fer verið mjög tamt undanfarin misseri að nota hugtakið betrun, en þessu síðasttalda markmiði er ætlað að draga úr ítrekun brota. Vinna og nám eru hluti af betrun en margt annað er undir, svo sem sanngjörn og mannúðleg framkoma fullnustukerfisins gagnvart þeim sem afplána. Ég nefni þetta hér vegna þess að spurt er út í hvort unnið sé út frá hugmyndafræði um betrun eða refsingu. Í nýjum lögum sem Alþingi samþykkti á síðasta ári var betrunarstefnan lögfest. Í 1. mgr. laganna segir að „markmið laganna sé að draga úr líkum á ítrekun brota og stuðla að færsælli betrun og aðlögun dómþola að samfélaginu“. Markmið um fullnustu refsinga á líka að felast í því að undirbúa dómþola fyrir virka þátttöku í samfélaginu og draga sem mest úr þeim skaða sem útilokun frá samfélaginu hefur óhjákvæmilega í för með sér. Með þessum lögum voru réttindi fanga aukin með rýmkun á fullnustu utan fangelsa, svo sem samfélagsþjónustu og rafrænu eftirliti, vinnu og námi utan fangelsis, fjölskylduleyfi og þess háttar. Það eru allt úrræði, ásamt öðrum, sem lögin kveða á um sem eru til þess fallin að draga úr neikvæðum áhrifum afplánunar í fangelsi og hjálpa föngum þannig að aðlagast samfélaginu á ný og að stuðla að lægri endurkomutíðni. Almennt hefur vægi vistunar utan fangelsa verið aukið. Rafrænt eftirlit hefur verið tekið upp sem fullnustuúrræði og rýmkað. Langtímafangar geta nú, þegar um er að ræða lengri refsingar, afplánað síðustu 12 mánuðina heima hjá sér með ökklaband. Að sama skapi hefur vægi samfélagsþjónustu aukist. Menn geta afplánað allt að 12 mánaða fangelsisrefsingu með samfélagsþjónustu í stað fangelsis áður að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Ég vil líka nefna það í þessu sambandi að spurt hefur verið um starfshóp sem hefur verið að störfum sem sérstaklega hefur verið falið að fjalla um málefni geðsjúkra fanga. Sá starfshópur var skipaður í árslok 2015. Fyrirhugað var frá upphafi að vinna hópsins yrði gerð að fullnustuáætlun og niðurstöður þessa starfshóps felldar inn í áætlun. Starfshópurinn hefur ekki lokið störfum, en vinna stendur yfir við gerð fullnustuáætlunar sem vonast er til að ljúki störfum á næstu vikum. Í öllu falli verður fullnustuáætlun kynnt hér á þessu ári. Í fullnustuáætlun og við gerð fullnustuáætlunar verður tekið mið af nauðsyn þess að huga sérstaklega að stöðu geðsjúkra og í því skyni að móta heildarstefnu í málefnum þeim tengdum. Af því að hér var sérstaklega nefnt Hagsmunafélag fanga – Afstaða, þá stendur ekki annað til en að sjónarmið félagsins fái að koma fram við gerð og vinnu fullnustuáætlunar. Það er alveg rétt sem hér hefur komið fram að staða geðsjúkra fanga eða þeirra sem þurfa á þjónustu geðlækna eða sálfræðinga að halda er enn þá bágborin í fangelsum, það verður alveg að segjast eins og er, kannski svipað og hún er utan fangelsanna. Það liggur alveg fyrir að þá þjónustu þarf að bæta. Í dag eru tvö stöðugildi sálfræðinga hjá Fangelsismálastofnun. Það hefur stundum verið erfitt að manna þær stöður en Fangelsismálastofnun sjálf hefur metið það svo að stór hluti fanga þurfi einhvers konar meðferðarinngrip ef vel ætti að vera, einkum og sér í lagi til að ná því markmiði að draga úr endurkomutíðni í fangelsum. Ég vil þó nefna í lokin varðandi endurkomutíðnina að hún er með skásta móti hér á Íslandi miðað við hin Norðurlöndin.

Frú forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu sem setur puttann á mjög margar brýnar spurningar sem hver um sig ætti í raun erindi í sérstaka umræðu. Þessi áherslubreyting þar sem við erum að færast frá refsistefnu yfir til betrunar er til hins góða og eins og kemur fram hjá hæstv. ráðherra er þetta ein skilvirkasta leiðin til að draga úr endurkomum fanga og náttúrlega það sem skiptir meira máli, að hjálpa þeim að öðlast betra líf. Betrunin krefst þverfaglegrar vinnu innan fangelsanna sem er allt of hætt við að á niðurskurðartímum sé túlkuð sem viðbót, ekki kjarnastarfsemi, og hún á undir högg að sækja þegar sultarólin er hert hjá opinberum stofnunum sem fangelsin eru. Ég myndi gjarnan vilja heyra frá ráðherranum í ljósi þess að það sem við viljum væntanlega sjá til að betrun eigi sér stað í fangelsiskerfinu er myndarleg aðkoma menntamálaráðuneytis, velferðarráðuneytis, hvort sem það er heilbrigðis- eða félagsmálahlutinn, og síðan sveitarfélaga til að hjálpa föngum að snúa við blaðinu innan veggja fangelsisins og hjálpa þeim síðan að haldast á beinni braut þegar þeir losna úr fangelsi. Þá langar mig að heyra í ráðherranum um fjárveitingar vegna þess að við heyrum allt of oft þessa dagana að lög um opinber fjármál eru notuð sem afsökun fyrir sveltistefnu í opinberum rekstri. Megum við eiga von á því að ráðherrann beiti sér fyrir því að fjárveitingar 

Virðulegi forseti. Þakka ber hv. þm. Birgittu Jónsdóttir fyrir umræðuna og að vekja með henni athygli á þessum mikilvæga málaflokki. Málaflokkurinn varðar hóp sem á eflaust ekki allt of marga málsvara og því miður heyrast viðhorf um að þeir sem í fangelsum sitja eigi fátt eitt gott skilið. Hv. þingmaður spurði sérstaklega að því hvað úrræði væru í boði fyrir fanga þegar afplánun lýkur til að hjálpa þeim að verða virkir þegnar og forðast að lenda í vandræðum að nýju, aðlagast samfélaginu að afplánun lokinni. Ég vil leyfa mér í því samhengi að nefna frumvarp til laga sem hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir hefur lagt fram og ég er meðflutningsmaður að ásamt fleiri hv. þingmönnum. Gerð er tillaga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og er þar lagt til að ef fangi hefur unnið eða verið í námi eða starfsþjálfun á meðan á afplánun stendur ávinni hann sér rétt til atvinnuleysisbóta að afplánun lokinni. Þetta er mikilvægt því að það er ekki alltaf auðvelt fyrir manneskju sem er að koma úr fangelsi að fá vinnu strax. Það er ekki gott að standa uppi atvinnulaus og án bóta og þetta þarf að laga. Af hverju er þetta mikilvægt? Jú, það gefur augaleið að ef afplánun lýkur og einstaklingurinn hefur ekki stuðningsnet til þess að koma sér af stað aftur í samfélaginu er viðkomandi líklegri til þess að fara af beinu brautinni að nýju. Virðulegi forseti. Nái þessar breytingar fram eykur það hvata og þar með líkur á því að fangar stundi vinnu eða nám og/eða nýti starfsþjálfun í fangelsinu því að það hjálpar þeim líka þegar afplánun lýkur. Þar með aukast tækifæri 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir að hefja þessa umræðu og sömuleiðis ráðherranum fyrir hennar svör. Það eru margþættar spurningar sem frummælandi leggur hér fram en það sem ég vil sérstaklega að nefna í þessari umræðu er undirbúningur og hvað við getum gert til að hjálpa föngum að komast aftur inn í samfélagið og draga þar af leiðandi vonandi úr endurkomu inn í fangelsi. Það hefur sýnt sig aftur og aftur í rannsóknum sem gerðar hafa verið bæði hér og erlendis að það er oft mikill kvíði og óvissa hjá föngum í aðdraganda þess að afplánun lýkur. Sú óvissa tengist sömu þáttunum. Það eru tengslin við fjölskylduna; hvernig mun fjölskyldan taka á móti þeim þegar þeir koma út úr fangelsi? Verður öruggt húsnæði til staðar? Verður eitthvert húsnæði til staðar? Hvað með peninga til að lifa af? Verður hægt að fá vinnu? Ætlar einhver að ráða mig í vinnu þar sem ég hef setið í fangelsi? Þessar rannsóknir hafa líka sýnt að þó að við teljum að við gætum verið með miklu betri úrræði innan fangelsanna og staðið miklu betur að hlutunum líður þeim þó betur sem tekið hafa þátt í þeim meðferðarúrræðum og þeim úrræðum sem þó eru í boði innan fangelsanna. Það kemur líka mjög skýrt fram að líkur eða hætta á endurkomu, endurkomumynstrið, tengist mjög neyslumynstri eða notkun á vímuefnum og áfengi. Flestir eru í mikilli neyslu þegar þeir eru úti í samfélaginu samkvæmt þessum rannsóknum. Þess vegna er mjög mikil þörf á meðferðarúrræðum. Ég vil ítreka það sem ég nefndi hér sérstaklega varðandi húsnæðismálin. Nú erum við með frjáls félagasamtök eins og Vernd sem hafa verið að sinna verkefnum við að hjálpa föngum við að komast aftur inn í samfélagið. En tryggja þarf að húsnæði sé til staðar 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir umræðuna og ráðherra fyrir svörin. Það er ekki allt einfalt í þessari umræðu. Hér takast á ólík sjónarmið refsinga annars vegar og betrunar hins vegar. Hér er líka stórra spurninga spurt um ýmis úrræði sem föngum standa til boða eða ættu að standa til boða. Ég er sammála málshefjanda að viðhorfsbreyting í málefnum fanga þarf að koma til og leggja ætti miklu meiri áherslu á betrun. Í ríkisstjórnarsáttmálanum er sérstaklega tekið fram að til að draga úr endurkomutíðni í fangelsi skal horft til betrunar við stefnumótun í málaflokknum. Við þurfum að gera betur bæði í afplánun og eftir að afplánun lýkur. Ég vil í þessu stutta innleggi koma inn á að ég tek undir þær áhyggjur að það vantar upp á heilbrigðisþjónustu í fangelsum landsins, rétt eins og utan fangelsa. Út frá betrun vil ég líka koma inn á menntun í fangelsum. Við ættum að styrkja það val meðal fanga þar sem menntun er einn mikilvægasti þáttur í viðleitni þeirra til að draga úr ítrekunartíðni afbrota. Meðferðarúrræðin þurfa að vera fjölbreytt. Að mínu mati þurfum við að fara í gagngera endurskoðun á fangelsiskerfinu með skýrri betrunarstefnu, rétt eins og norsk stjórnvöld hafa gert með góðum árangri. Fangelsisvist er ekki bara refsing. Hún getur líka verið tækifæri fólks til að snúa við blaðinu og byggja líf sitt upp að nýju. Markmið afplánunar þarf að vera skýrt og vísa fram á veginn og tryggja farsæla endurkomu út í samfélagið.

Frú forseti. Takk, hv. þingmaður, fyrir umræðuna. Mig langar að nefna eitt atriði sem betur mætti fara í fyrirkomulagi okkar á fullnustu refsinga. Á Norðurlöndunum og flestum nágrannaríkjum geta dómarar dæmt fólk til samfélagsþjónustu. Það getur verið gott úrræði t.d. fyrir unglinga sem villast af braut. Brotið hefur þá afleiðingar án þess að þær séu of harkalegar. Mild refsing er líklegri til betrunar. Á Íslandi hefur dómari einungis það úrræði við mörgum brotum að dæma fólk í fangelsi, skilorðsbundið eða óskilorðsbundið. Maður sem dæmdur er í óskilorðsbundið fangelsi getur svo sótt um til Fangelsismálastofnunar af afplána heldur með samfélagsþjónustu. Það er sem sagt á valdi stjórnvalds að ákveða hvort maður sem dæmdur er í fangelsi afplánar það frekar með samfélagsþjónustu. Á þessu eru ýmsir ókostir. Í fyrsta lagi er vafamál hvort þetta uppfylli skilyrði stjórnarskrár um þrískiptingu ríkisvaldsins, að stjórnvöld breyti nýuppkveðnum dómum dómsvaldsins. Í öðru lagi er þetta afar ógagnsætt. Ákvarðanir eru ekki birtar eins og dómar og því geta fangar ekki áttað sig á því hvort þeir njóti jafnræðis við aðra í svipaðri stöðu. Vegna þessa ógagnsæis geta verjendur heldur ekki upplýst skjólstæðinga sína nægilega um hvers þeir geta vænst. Þá er hætt við að þetta verði til þess að dómarar dæmi ungmenni ítrekað í skilorðsbundið fangelsi, veigri sér við að dæma þá til óskilorðsbundinnar refsingar. Ungmenninu sem fær skilorðsdóm getur fundist brotið hafa engar afleiðingar og brýtur síðan ítrekað af sér án þess að finna af því afleiðingar. Skilorðsdómarnir safnast svo upp þar til viðkomandi fær óskilorðsbundinn dóm sem tekur mið af skilorðsrofi og getur því orðið nokkuð langur og harður. Betra væri ef dómstólarnir gætu fljótt í ferlinu dæmt viðkomandi til samfélagsþjónustu sem væri til þess fallin að beina honum á rétta braut. Fyrirkomulagið er því ógagnsætt, ekki vel fallið til betrunar og lögfræðingar hafa dregið í efa að það standist stjórnarskrá.

Virðulegi forseti. Að frelsissvipta einstakling er grafalvarlegt. Sá alvarleiki endurspeglast ekki í þeim fjármunum sem veittir eru til fangelsismála. Í gegnum tíðina hafa aðilar beggja megin borðsins fengið þau skilaboð að sú athöfn að fjarlægja manneskju úr samfélaginu, loka hana inni, takmarka tíma hennar verulega með ástvinum og hreinlega lífinu sjálfu sé eitthvað sem er gert, hefur alltaf verið gert og enginn missir svefn yfir. Það er sko ekkert smámál. Hví beitum við miðaldatæki eins og fangelsisvist sem aldrei hefur sýnt fram á viðunandi árangur? Hvernig bætir einhver vaktarskammarkrókur samfélagið okkar? Hver er réttlæting okkar fyrir því að svipta fólk tíma af ævi sinni, tíma sem hægt væri að segja að sé það eina sem nokkurt okkar raunverulega á og það án þess að til sé skýrt plan um hvað sé gert til að sú aðgerð skili betri einstaklingi út í samfélagið aftur? Það bráðvantar geðheilbrigðisþjónustu í fangelsin. Við setjum lög, sjáum um að þeim sé framfylgt. Við læsum manneskjur inni og síðan sinnum við þeim ekki á fullnægjandi hátt og berum við að við séum blönk. Er það ósanngjörn krafa að einstaklingar njóti alvörugeðheilbrigðisþjónustu, fái að hitta sérfræðinga, sálfræðinga, félagsfræðinga, á þeim tíma þegar við sviptum mann öllu? Nei, hún er ekki ósanngjörn. Það sem meira er, hún er það sem þarf til að ná fram markmiðum með frelsissviptingunni sjálfri. Til hvers að hafa kerfi sem þjónar ekki markmiðum sínum? 
            

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Birgittu Jónsdóttur, fyrir þessa umræðu og hæstv. ráðherra Sigríði Á. Andersen fyrir svör hennar í þessum efnum. Það er mjög mikilvægt að við ræðum stöðu fanga og hvar við getum gert betur, sem er auðvitað víða. Mig langar að beina sjónum að nokkrum atriðum en fagna áherslu hv. þm. Loga Einarssonar á samfélagsþjónustu sem ég tel nauðsynlegt að endurskoða. Hann fór vel yfir kosti þess að breyta kerfinu. Eins og hefur komið fram er af mörgu að taka. Ég held að það sé skylda okkar að skoða grunninn að því leyti sem við getum. Hví er svona stórt hlutfall af föngum ungir karlmenn? Hvar höfum við brugðist ungum karlmönnum? Jú, í geðheilbrigðismálum, en ekki bara á ungum karlmönnum heldur auðvitað öllum föngum að vissu leyti. Við þurfum að styrkja kerfið á fyrsta stigi vandans þar sem við megum ekki bregðast þeim sem glíma við geðræn vandamál. Það hlýtur að vera markmið okkar til lengri tíma að fækka föngum og setja geðheilbrigðismál fanga í samhengi við geðheilbrigðisstefnu stjórnvalda. Þá styðjum við við þá sem glíma við geðræn vandamál í fangelsum landsins m.a. með bættri sálfræðiþjónustu þar inni. Það er auðvitað hluti af betrunarstefnunni. Ég vona að niðurstaða vinnuhópsins, sem vinnur nú í innanríkisráðuneytinu varðandi geðheilbrigði fanga, muni nýtast nýjum ráðherra vel varðandi þetta þegar hann mun ljúka störfum. Þá langar mig að beina sjónum að stöðu biðlista eftir afplánun. Það er alvarleg staða að fólk sé á biðlistum eftir afplánun, að fólk fái ekki að klára sín mál. Með aukinni fullnustu utan fangelsa, rafrænu eftirliti, sem ég fagna, og nýju fangelsi trúi ég að þessi listi muni styttast, enda er ekki boðlegt að fjöldi fólk bíði eftir fangelsisvist í lengri tíma. Einhver tími hlýtur að vera of langur tími sem hægt er að láta einstaklinga bíða eftir afplánun. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra aðeins um stöðuna á biðlistum og áherslum hennar til að koma til móts við þá. Virðulegi forseti. Hér bíða okkar mikilvæg verkefni. Ég er reiðubúin að styðja ráðherra og þingmenn til allra góðra verka í þessum málaflokki.

Frú forseti. Ég þakka málshefjanda því að það er innihaldið í þessu sem og öðru sem skiptir máli. Við þurfum heildstæða nálgun þar sem að þurfa að koma bæði velferðarráðuneyti, innanríkisráðuneyti og menntamálaráðuneyti. Það vantar í sjálfu sér ekki hugmyndir að góðum úrræðum sem lúta að félagslega miðuðum lausnum til handa því fólki sem er í þessari stöðu en hlutirnir gerast gjarnan hægar en maður vildi. Litið hafa dagsins ljós ýmsar góðar tillögur til úrbóta um málefni fanga, t.d. tillögur frá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, Góð lausn, sem er af svipuðum toga og verkefni sem sett var á laggirnar í Danmörku. Hún snýst um að fangar fái meiri félagslega aðstoð meðan á afplánun stendur og þegar líða fer að lokum afplánunar fá þeir einnig félagslega aðstoð frá sveitarfélaginu sem tekur við. Kerfið okkar er hins vegar verulega vanfjármagnað til að takast á við slíkt eins og svo margt annað. Það vantar tilfinnanlega eftirfylgni. Norðurlöndin, fyrir utan Ísland, hafa tekið upp betrunarvist með ótvíræðum árangri með fækkun glæpa, fækkun endurkomu og minni kostnaði hjá fangelsum, lögreglu og dómstólum. Ég tek undir þau sjónarmið að verknám, starfsþjálfun og samskipti við fjölskyldu, ekki síst í þágu barna þeirra, sé lykillinn að betrun. Og ég vona líka að menntamálaráðherra leggi áherslu á það í sínum störfum af því að svo fer allsherjar- og menntamálanefnd með hvort tveggja. Við eigum að nálgast fangelsismál út frá hinum mannlega vinkli og hugmyndum um að hjálpa þeim sem hlotið hafa dóm til farsældar í lífinu. Burt séð frá þeirri staðreynd að slík nálgun skilar sér peningalega er aðalmálið að viðkomandi einstaklingar og þar með allt umhverfi þeirra batnar fyrir bragðið. Í úttekt Ríkisendurskoðunar á barnavernd í landinu kom fram að tryggja þurfi sérhæfð meðferðarúrræði fyrir börn á aldrinum 16–18 ára sem glíma við alvarlegan fíkniefnavanda, afbrotahegðun og börn sem glíma við fjölþætta geðröskun og hegðunarvandamál. Okkar skylda er að bregðast við með snemmtækri íhlutun til að gera allt sem hægt er til að fyrirbyggja að ungt fólk leiðist út í afbrot. En ríkisvaldið þarf líka að tryggja réttindi og góðan aðbúnað fanga að menntun og viðunandi meðferðar- og heilbrigðisþjónustu. Við eigum að leggja áherslu á betrunarvist í stað refsivistar í fangelsum landsins og efla geðheilbrigðisþjónustuna sem og samfélagsþjónustu í stað fangelsisrefsingar.

Virðulegi forseti. Fjodor Dostojevskí á að hafa sagt að unnt sé að dæma samfélag eftir því hvernig það komi fram við fanga. Mér fannst þetta alltaf sem stærðfræðingi heillandi leið til að leggja mat á gæði samfélaga. Þetta er auðvitað ekki eina leiðin sem notuð er eða sú leið sem oftast er notuð en meiningin er samt sú að gæði verða ekki mæld með því að líta á þá sem hafa það best heldur einmitt á þá sem hafa það verst. Og ekki aðeins hina fátæku og sjúku því að þeir njóta þó oftast samúðar samfélagsins heldur þá sem hafa það verst og njóta ekki þeirrar samúðar. Framkoma okkar við þá er ekki aðeins mælikvarði á hið efnislega ríkidæmi samfélagsins heldur einnig virðingu okkar fyrir grundvallarreglum réttarríkisins, þessum minna vinsælu réttindum minna vinsæls fólks. Í viðtali sem ég sá í bandarískum sjónvarpsþætti spurði þáttastjórnandinn fanga sem setið hafði í fangelsi stærstan hluta ævi sinnar og myndi líklegast enda hana þar hvernig lífið væri, hvernig maturinn væri, hvort rúmin væru hörð og fötin óþægileg. Svarið var eitthvað á þessa leið, eftir minni: Það spyrja allir um hinar fýsísku aðstæður. Við getum aðlagast þeim. Það er annað sem er erfitt. En vandinn í þessum málaflokki er að þrátt fyrir að aðgerðir sem leggja áherslu á betrun eigi stuðning að nafninu til getur fjarað undan stuðningnum þegar umræðan fer að snúast um tiltekna brotaflokka eða jafnvel tiltekna brotamenn. Það sást á umræðum um breytt lög um fullnustu refsinga hér á seinasta kjörtímabili. Sú leið sem þar er fetuð er mjög góð. En reynslan sýnir að það er ekki augljóst að almenningur sé alltaf sáttur. Þar dugar ekki bara að segjast fylgjandi meginstefnu heldur þarf að bakka upp framkvæmd hennar, bakka upp mannúðleg afplánunarúrræði, bakka upp styttri og fjölbreyttari refsiúrræði og ekki fallast sjálfkrafa á lengri refsiramma bara til þess að hljóma eins og maður taki viðkomandi afbrot alvarlega.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Birgittu Jónsdóttur, kærlega fyrir nauðsynlega umræðu vegna þess að við sem þjóð verðum að fara að breyta hugarfari okkar gagnvart refsingum eða fangelsisvist, frá refsingu til betrunar. Mér finnst enn í umræðunni, ef maður horfir á samfélagsmiðlana og annað þess háttar, margir hverjir vera á þeim stað að fangelsisvist sé einhvers konar lúxus. Ég átti góðan dag fyrir tveimur árum síðan á Litla-Hrauni og Sogni með þáverandi fangelsismálastjóra Margréti Frímannsdóttur. Ég dvaldi þarna með henni frá morgni til kvölds, skoðaði aðstöðuna mjög vel og hitti marga fanga, talaði við fangaverði og þetta var mjög upplýsandi heimsókn svo ekki sé meira sagt. Það hefur margoft komið fram í umræðunni hér í dag að við viljum öll leggja áherslu á aukna menntun fanga, meðferðarúrræði og geðheilbrigðismál og aðstoð þar. Ég tek undir það. Nú eru á Litla-Hrauni smiðjur og ýmis verkefni sem fangar geta unnið við. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hyggist beita sér fyrir bættri aðstöðu. Ein smiðjan þarna t.d. hangir varla saman, hún hriplekur, þetta er allt í mjög slæmu ásigkomulagi, að auki er það eilíft hark fyrir þá sem stýra fangelsinu að finna verkefni, finna nægileg verkefni fyrir fangana, vegna þess að margir fangar vilja vinna. Þeir vilja vinna. Menn verða að fá tækifæri og menn verða að sjá tilganginn með því að bæta sig. Menn verða að öðlast sjálfsvirðingu. Til dæmis eru margir fangar, eins og komið hefur fram, sem kunna varla að lesa, þeir hafa flosnað snemma upp úr skóla. Bara það að gefa mönnum tækifæri til að læra að lesa er byrjun á einhverju. 
             Ég þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni fyrir að nefna frumvarpið sem liggur fyrir þinginu. Mig langar líka til að spyrja ráðherra út í afstöðu hennar til þess frumvarps. 

Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir það frumkvæði að hefja þessa umræðu og ráðherra fyrir að taka þátt í henni með okkur. Samkvæmt tölum Fangelsismálastofnunar er yfirgnæfandi meiri hluti fanga karlmenn á þrítugs- og fertugsaldri og 75% þeirra hafa aðeins lokið grunnskólaprófi. Margir þeirra hafa jafnvel aldrei verið á almennum vinnumarkaði. Því getur verið mjög erfitt fyrir þessa menn að fóta sig í lífinu eftir fangelsisvist, með litla sem enga menntun og jafnvel enga starfsreynslu. Í dag er mjög takmörkuð starfsendurhæfing, starfsþjálfun eða stuðningur í boði eftir að afplánun lýkur. Afstaða, félag fanga og annarra áhugamanna um bætt fangelsismál og betrun, talar mjög fyrir því að úr fangelsunum verði útskrifaðir iðnaðarmenn, smiðir, málarar, píparar eða kokkar - þetta er þeirra sýn - í staðinn fyrir að 60% fanga útskrifist sem öryrkjar. Hér á landi hafa stjórnvöld ekki tekið þá stefnu í verki að breyta fangelsismálum í betrunarvist í stað refsingarvistar. Betrunarvist þýðir að fangelsi bjóða upp á þátttöku í ýmsum uppbyggilegum viðfangsefnum og veita föngum aðgang að sérfræðiþjónustu í því augnamiði að hjálpa þeim að snúa til baka út í samfélagið betur staddir. Þar spilar aðgangur að menntun við hæfi og tómstundum miklu máli. Skref í þessa átt hafa verið stigin hér á landi en við eigum enn langt í land. Á Norðurlöndum hefur betrunarvist og áhrif hennar á samfélagið verið mikið rannsökuð. Árangur Norðurlandanna í betrun er ótvíræður og hefur ekki aðeins lækkað endurkomutíðni í fangelsin heldur einnig fækkað glæpum, auk þess sem kostnaður hefur minnkað hjá lögreglu, fangelsum og dómstólum eins og hér hefur komið fram. Tekjur hafa aukist í formi skatta og kostnaður við örorkubætur fanga hefur minnkað. Í dag er endurkomutíðni fanga í Noregi um 20–25% á meðan á Íslandi, ásamt öðrum löndum með refsikerfi, hefur endurkomutíðnin að meðaltali verið 50% og þaðan af meira. 
             Við verðum að gera betur. Föngum á að gefast kostur á að snúa aftur til samfélagsins að afplánun lokinni sem betri einstaklingar. Það er auðvitað bæði ávinningur fyrir fangann sjálfan og samfélagið allt.

Forseti. Hyggst innanríkisráðuneytið koma á samstarfi við sveitarfélög og opinberar stofnanir, eins og t.d. Vinnumálastofnun, til að móta sérstakt ferli og prógramm fyrir fanga sem ætti að hefjast nokkru áður en afplánun lýkur þannig að fanginn sé undirbúinn og hafi að einhverju að hverfa? Í Danmörku hafa til dæmis verið gerðir samningar við sveitarfélög og í Noregi við frjáls félagasamtök sem tryggja að enginn fangi sé án húsnæðis eða lífsviðurværis þegar hann kemur úr fangelsi. Þannig halda betrunarúrræðin áfram fyrir fanga sem vilja þiggja þau. Þó svo að það sé ekki beinlínis á verksviði innanríkisráðuneytisins hefur ráðuneytið þó sýnt því áhuga að fylgjast með því hvernig einstaklingar sem ljúka afplánun fái almenna þjónustu í velferðarkerfinu og hverju sveitarfélagi fyrir sig, þó svo að sú aðstoð sem þar um ræðir sé á ábyrgð velferðarráðuneytisins. Ólöf Nordal upplýsti, þegar hún gegndi embætti innanríkisráðherra, að samráð við velferðarráðuneytið um að tengja saman þessa málaflokka hefði verið í burðarliðnum á síðasta kjörtímabili. Í þessu samhengi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að tilefni sé til að tryggja að jafnræðis verði gætt gagnvart kvenföngum þegar kemur að afplánun í opnum fangelsum og áfangaheimili sambærilegu við Vernd. Nú er þessi málaflokkur risastór eins og komið hefur fram. Ljóst er að ég mun þurfa að eiga fleiri sérstakar umræður við hæstv. ráðherra um refsivist fyrir t.d. börn og unglinga. Ljóst er að engar úrbætur munu eiga sér stað nema hæstv. dómsmálaráðherra hyggist berjast fyrir meiri fjármunum í málaflokkinn. Því langar mig að vita hvort hún hyggist gera það. Það þurfa í það minnsta að vera átta sálfræðingar og mun fleiri félagsráðgjafar en nú er. Það kostar. Ég vil síðan halda því til haga að endurkoma telst ekki endurkoma í kerfinu okkar ef viðkomandi hefur ekki setið í fangelsi síðustu fimm árin, svona ykkur til upplýsingar. Að lokum vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir samræðuna sem og öðrum sem hér hafa tekið til máls.

Virðulegur forseti. Þeirri spurningu var beint til mín um það hversu margir einstaklingar bíði nú eftir afplánun, en það eru auðvitað grundvallarmannréttindi að menn geti hafið afplánun sem fyrst. Því er til að svara að um 550 einstaklingar eru á svokölluðum boðunarlista. Það er heldur há tala, virðist vera, en hafa verður í huga að fangelsisrými í lokuðu fangelsi á Íslandi eru 56, þar með talið gæsluvarðhaldsrými. Þar af eru að lágmarki átta tekin frá fyrir kvenfólk, og 45 rými eru í opnu fangelsi. Fjárveiting til fangelsismála hefur undanfarin misseri ekki staðið umbótum fyrir þrifum. Hafa verður í huga að nú hefur nýtt fangelsi verið tekið í gagnið og hefur gríðarlega aukið fjármagn farið í málaflokkinn m.a. vegna þess. Var það mikil réttarbót. Nú er í vinnslu, eins og ég hef nefnt, gerð fangelismálaáætlunar til 15 ára en það er hluti af réttarvörsluáætlun sem kynnt verður hér á næstu missirum í nokkrum köflum. Í þeirri fangelsismálaáætlun liggur fyrir að áhersla verður lögð á samráð nokkurra ráðuneyta sem þessi málaflokkur heyrir undir, t.d. velferðarráðuneytis og menntamálaráðuneytis, auk dómsmálaráðuneytisins, þegar þar að kemur. Ég vil líka nefna hér að ég held að það hafi verið mitt fyrsta formlega verk sem ráðherra að gefa út nýja reglugerð um þóknun til fanga. Í þeirri reglugerð er námi gert hærra undir höfði en áður var. Nú er greitt jafn mikið til fanga fyrir nám og vinnu. Verknám er þar stór hluti.  Ég vil að lokum þakka kærlega fyrir þessa umræðu. Það er bagalegt að geta ekki svarað einni spurningu sem til mín var beint. Ég hvet þingmenn til að taka þessi mál upp á þrengri forsendum en hér var gert. Ég þakka fyrir ánægjulegar umræður.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 48/2011, um verndar- og orkunýtingaráætlun, eða rammaáætlun eins og hún er kölluð í daglegu tali, skal eigi sjaldnar en á fjögurra ára fresti leggja fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Í áætluninni skal, í samræmi við markmið fyrrnefndra laga, lagt mat á verndar- og orkunýtingargildi landsvæða og efnahagsleg, umhverfisleg og samfélagsleg áhrif nýtingar, þar með talið verndunar. Rammaáætlun er því afar mikilvægt stjórntæki til að finna málamiðlanir í stórum og oft erfiðum málum sem hafa valdið miklum deilum í okkar samfélagi. Án hennar væri ekki unnið neitt heildstætt mat heldur bara karpað um einn og einn virkjunarkost. Það skiptir því miklu að allir hagsmunaaðilar sýni sanngirni gagnvart þessari vinnu, taki tillit til annarra sjónarmiða og geri sér grein fyrir því að allir þurfa að gefa eitthvað eftir af sínum sjónarmiðum. Annað væri skrýtin málamiðlun. Tillagan sem ég mæli hér fyrir er lokapunkturinn á vinnu við 3. áfanga rammaáætlunar sem hefur átt sér stað frá árinu 2013. Það er mikilvægt að minna á að þetta er í fyrsta skipti sem vinnan við rammaáætlun er unnin í samræmi við lög um vernd og orkunýtingu landsvæða, en þau tóku að fullu gildi árið 2013. Rammaáætlun tekur til landsvæða og virkjunarkosta sem verkefnisstjórn áætlunarinnar hefur fjallað um og hafa uppsett rafafl 10 MW eða meira eða uppsett varmaafl 50 MW eða meira. Fjallar áætlunin um orkukosti sem orkufyrirtæki hafa óskað eftir að láta meta og einnig kosti sem Orkustofnun hefur óskað eftir að séu metnir. Þann 14. janúar 2013 var gildandi rammaáætlun samþykkt á Alþingi og tóku þá gildi lög nr. 48/2011, að frátöldum 1.–3. gr. laganna sem höfðu öðlast gildi 20. maí 2011. Þann 25. mars 2013 skipaði þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra verkefnisstjórn áætlunarinnar í samræmi við 8. gr. laga nr. 48/2011 og hófst þá vinna við 3. áfanga rammaáætlunar sem ég mæli hér fyrir. Eins og þingmenn þekkja var óskað eftir því við verkefnisstjórn að flýta umfjöllun um átta virkjunarkosti og hófst þá ferli sem kallað hefur verið forgangsmeðferð. Því ferli lauk með því að Alþingi samþykkti að virkjunarkosturinn Hvammsvirkjun yrði færður úr biðflokki yfir í orkunýtingarflokk. Samhliða umfjöllun um þá virkjunarkosti sem voru í forgangsröðun vann verkefnisstjórn að umfjöllun um þá virkjunarkosti sem henni voru sendir til umfjöllunar í 3. áfanga rammaáætlunar. Þann 10. mars 2014 lágu fyrir fyrstu drög Orkustofnunar að lista yfir virkjunarkosti til umfjöllunar en verkefnisstjórn fékk hann afhentan formlega 21. febrúar 2015. Verkefnisstjórn skipaði fjóra faghópa til að fara yfir virkjunaráform hver frá sínum sjónarhóli, meta þá og gera tillögur til verkefnisstjórnar. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 48/2011 er fjöldi faghópa, samsetning þeirra og skipan þeirra, ákveðinn af verkefnisstjórn. Faghópar 1 og 2 voru skipaðir 16. apríl 2014 og tóku til starfa í maí 2014. Verkefni faghóps 1 var að meta virkjunarkosti og landsvæði með tilliti til náttúru, menningarminja, landslags og víðerna. Verkefni faghóps 2 var að meta virkjunarkosti og landsvæði með tilliti til annarrar nýtingar en orkuvinnslu, svo sem vegna ferðaþjónustu, útivistar og landbúnaðar. Faghópur 3 var skipaður 9. júlí 2015 og tók til starfa í ágúst 2015. Verkefni faghóps 3 var að meta virkjunarkosti og landsvæði með tilliti til áhrifa þeirra á samfélagið, svo sem áhrifa á félagslega velferð íbúa, samfélagslega fjölbreytni, samskipti, samstöðu, virkni og aðra þá þætti sem hópurinn taldi æskilegt að leggja mat á. Faghópur 4 var skipaður 12. október 2015. Verkefni faghóps 4 var að fjalla um virkjunarkosti og landsvæði með tilliti til hagrænna þátta, einkum út frá áhrifum einstakra virkjunarkosta eða hópa virkjunarkosta á þjóðarhag. Verkefnisstjórn kynnti svo drög að tillögum sínum og hófst þá þriggja vikna samráðsferli þar sem alls 18 umsagnir frá 15 aðilum, stofnunum, almenningi og hagsmunaaðilum, bárust. Í kjölfarið á umsagnarferlinu vann verkefnisstjórn að tillögum sínum um flokkun virkjunarkosta. Því næst hófst lögbundið 12 vikna samráðsferli sem stóð frá 11. maí 2016 til 3. ágúst 2016. Þar bárust verkefnisstjórn 69 umsagnir frá alls 44 aðilum. Aftur finnst mér mikilvægt að benda á að við alþingismenn, sem nú fáum málið til meðferðar, höfum í huga að þær umsagnir sem bárust eru alls ekki á einn veg, heldur eru þar einmitt reifaðar margar og mjög ólíkar skoðanir, með vernd og með nýtingu. Því er þetta stjórntæki sem rammaáætlun er svo gríðarlega mikilvægt. Það lýsir vel því málamiðlunarferli sem felst í rammaáætlun. Mér finnst mikilvægt að við höfum það í huga við afgreiðslu málsins. Endanlegar tillögur verkefnisstjórnar bárust 26. ágúst sl. Í þeim er lögð til flokkun alls 82 virkjunarkosta. Tillögur verkefnisstjórnar eru einróma ef frá er talinn virkjunarkosturinn Hólmsárvirkjun við Atley þar sem tveir fulltrúar í verkefnisstjórn skiluðu séráliti. Ég hef nú, að höfðu samráði við ráðherra orkumála eins og lög gera ráð fyrir, farið yfir tillögur verkefnisstjórnar og legg þær fram á Alþingi. Ég mæli fyrir tillögunum óbreyttum eins og þær voru settar fram af verkefnisstjórn til umfjöllunar og afgreiðslu Alþingis. Samkvæmt skýrslu verkefnisstjórnar fór umhverfismat áætlana fram samhliða gerð áætlunarinnar. Ég fer ekki yfir rökstuðning fyrir flokkun hvers virkjunarkosts fyrir sig heldur vísa þar til skýrslu verkefnisstjórnar og þá sérstaklega kafla 9.3 á bls. 165. Það hefur verið nefnt að við flokkun virkjunarkosta hafi einungis verið byggt á niðurstöðum tveggja faghópa, þ.e. faghópa 1 og 2, en niðurstöður faghópa 3 og 4 hafi haft lítil áhrif á flokkun einstakra virkjunarkosta og því hafi vægi samfélagslegra og efnahagslegra áhrifa virkjana verið minna en æskilegt væri. Ég vil víkja sérstaklega að þessu. Hvað varðar efnahagslega og samfélagslega þætti skiptir miklu skilningur á hvar rammaáætlun er í ákvarðanatökuferlinu um vernd eða nýtingu orkukosta. Rammaáætlun er hagsmunamat um hvaða landsvæði með mögulegum orkukostum skuli leggja til að nýta og hvaða landsvæði skuli njóta verndar. Hvað varðar efnahagslega þætti má skipta þeim í tvennt, annars vegar stofnkostnað eða hagkvæmni byggingar einstakra virkjana og hins vegar þjóðhagsleg áhrif einstakra orkukosta. Hvað varðar fyrri þáttinn hefur orðið framför í aðferðafræði frá 2. áfanga rammaáætlunar þar sem faghópur 4 hafði það hlutverk að áætla stofnkostnað virkjana og leggja mat á hagkvæmni þeirra. Í upphafi vinnu verkefnisstjórnar 3. áfanga ákvað verkefnisstjórn hins vegar að óska eftir því að Orkustofnun sinnti því verki sem féll undir verksvið faghóps 4 í 2. áfanga, enda var það mat verkefnisstjórnar að þetta væri lögbundið hlutverk Orkustofnunar. Í þessu sambandi er vert að hafa í huga að orkufyrirtæki starfa á samkeppnismarkaði og því eru upplýsingar um áætlaðan kostnað og hagkvæmni einstakra virkjunarkosta alla jafna ekki gerðar opinberar á undirbúningstíma verkefnanna. Orkustofnun fékk verkfræðistofuna Mannvit til þess að uppfæra kostnaðarflokka frá gerð síðustu rammaáætlunar og færa kostnaðinn að verðlagi í janúar 2014. Orkufyrirtækin voru síðan beðin um að flokka virkjunarkosti sína í kostnaðarflokka í samræmi við það og það sama gerði Orkustofnun fyrir þá virkjunarkosti sem stofnunin sjálf hafði lagt fram til umfjöllunar hjá verkefnisstjórn 3. áfanga. Skilgreindir voru sjö kostnaðarflokkar og lentu flestir virkjunarkostir í flokkum 3–5. Þessi aðferðafræði er því orðin vel mótuð og liggur fyrir. Hvað varðar þjóðhagslegu áhrifin er um að ræða þætti sem gera það erfitt að taka þá með á þeim stað sem rammaáætlun er í ákvarðanatökuferli stjórnvalda um vernd eða nýtingu orkukosta. Faghópur 4, sem starfaði í 3. áfanga, dró fram eftirfarandi þætti sem sýna að þetta getur verið margslungið í framkvæmd á vettvangi rammaáætlunar: Í fyrsta lagi liggja ekki fyrir upplýsingar við gerð rammaáætlunar um áætlað orkuverð. Án slíkra forsendna er einfaldlega útilokað að meta þjóðhagslega hagkvæmni einstakra virkjunarkosta. Staðreyndin er sú að þar sem þorri stærri virkjunarframkvæmda er tengdur einstökum orkusölusamningum liggja slíkar upplýsingar ekki fyrir. Þessu tengist auðvitað ýmis önnur óvissa um hvað sé hægt að meta á þessu stigi ákvarðanatöku. Gott dæmi um það er núverandi umræða um stöðu Hellisheiðarvirkjunar þar sem afkastageta hefur reynst minni en upphaflega var ætlað. Hefði verið hægt að meta vænt efnahagsleg áhrif þar? Við vitum nú að niðurstaðan er önnur en fyrst var lagt upp með. Í öðru lagi er grundvöllur rammaáætlunar mat á ráðstöfun á landsvæðum til verndar annars vegar og nýtingar hins vegar. Ekki liggur fyrir hér á landi neinn almennur grundvöllur fyrir fjárhagslegt mat á virði þess sem kalla má „óverðlagða þjónustu“ náttúrunnar, þ.e. náttúrufegurðin og náttúrufyrirbærin. Hvers virði í fjármunum er Aldeyjarfoss eða okkar íslensku víðerni á tímum þar sem óbyggðum svæðum fækkar um allan heim? Þessari aðferðafræði hefur hins vegar farið fram á undanförnum árum þannig að mögulega getur slíkt í framtíðinni hjálpað inn í ákvarðanatöku í tengslum við vernd eða nýtingu orkukosta. Í þriðja lagi eru aðstæður ólíkar í tíma og rúmi. Það getur tengst almennu atvinnuástandi í þjóðfélaginu, hugsanlegum byggðasjónarmiðum, orkuöryggissjónarmiðum og slíku. Rammaáætlun er alls ekki falið að fjalla um framangreinda þætti samkvæmt lögum. Í fjórða lagi hefur verkefnisstjórn rammaáætlunar ekki heimild til að fjalla um raflínur að/frá einstökum virkjunarkostum sem geta haft veruleg áhrif á þjóðhagslega hagkvæmni. Í ljósi þessa mat faghópur 4 sjálfur það svo að ekki væru forsendur til að raða virkjunarkostum sem fjallað er um í 3. áfanga rammaáætlunar eftir þjóðhagslegu framlagi þeirra. Það er sama niðurstaða og varð í 2. áfanga. Hins vegar hefur verið bent á að hugsanlega ætti að innleiða ákvæði um kostnaðar-/ábatagreiningu síðar í ferlinu að lokinni afgreiðslu rammaáætlunar og gæti það verið í tengslum við vinnu við mat á umhverfisáhrifum framkvæmda og að því finnst mér mjög verðugt að vinna. Aðferðafræði við að raða virkjunarkostum eftir samfélagslegum áhrifum þeirra er enn skemmra á veg komin. Að því sögðu tel ég mikilvægt að í næsta áfanga rammaáætlunar, sem hefst síðar í þessum mánuði, þurfi að leggja áherslu á þróa enn frekar þá aðferðafræði og vinnu sem er á hendi faghópa 3 og 4. Í framhaldi af þessu vil ég ítreka hversu mikilvægt stjórntæki rammaáætlun er fyrir ákvarðanatöku stjórnvalda um mikla hagsmuni og málefni sem valdið hafa miklum átökum í okkar samfélagi. Það er nefnilega mikilvægt að tapa ekki sjónum af því að rammaáætlun er ætlað að leggja stóru línurnar fyrir áform stjórnvalda um vernd og nýtingu orkukosta. Hún á þannig að gefa ákveðna heildarmynd en á ekki fara niður á það stig að fara í of ítarlegar greiningar á smærri atriðum. Að lokum vil ég nefna að tillagan, sem ég mæli hér fyrir, er í senn öflug orkunýtingaráætlun á sama tíma og hún er metnaðarfull verndaráætlun. Hún er jafnframt varfærin og leggur ekki til flokkun margra nýrra orkukosta til viðbótar því sem lá fyrir í 2. áfanga. Lagt er til í þessum 3. áfanga að um 660 MW bætist í nýtingarflokk. Það leggst ofan á þau 93 MW sem Hvammsvirkjun getur aflað og Alþingi hefur fært í orkunýtingarflokk og ofan á þau 670 MW sem sett voru samþykkt í nýtingarflokk í 2. áfanga. Þannig fela 2. og 3. áfangi í sér mikla möguleika til orkuöflunar, rúmlega 1.400 MW. Til samanburðar vil ég benda á að uppsett afl allra núverandi virkjana á Íslandi er 2.500 MW. Á sama tíma er lagt til að mörg mikilvæg svæði verði sett í vernd. Þannig er mjög gott jafnvægi í þessum tillögum milli sjónarmiða verndunar og nýtingar ef það er mælt í orkueiningum en verndarflokkur og nýtingarflokkur eru nokkurn veginn jafn stórir í þessum tillögum. Svo er ánægjulegt að þrátt fyrir að hér sé um öfluga orkunýtingaráætlun að ræða samrýmist þessi verndaráætlun einnig vel áætlunum ríkisstjórnar um að vinna að sérstakri vernd miðhálendisins. Tillagan er þannig ákveðin málamiðlun til að leita jafnvægis, enn og aftur, milli sjónarmiða verndar og nýtingar. Að auki er í tillögunni stór biðflokkur þar sem er að finna virkjunarkosti sem lagt er til að skoðaðir séu betur í framtíðinni.  Ég legg eindregið til að Alþingi samþykki tillöguna óbreytta og legg til að tillögunni verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil, áður en ég hef andsvar og umræðu, taka fram að þegar þetta plagg var afgreitt úr fyrri ríkisstjórn var ég með fyrirvara á plagginu og eins í þingflokki Framsóknarflokksins, því að mér finnst þetta plagg vera ónýtt. Hæstv. ráðherra eyddi töluverðum tíma af ræðu sinni í að breiða yfir þau slælegu vinnubrögð sem verkefnisstjórnin og faghópurinn hafa viðhaft varðandi þetta mál allt saman og var einhvern veginn að afsaka það að ekki væri farið að lögum varðandi þetta mál allt saman. Mig langar að spyrja ráðherrann í fyrra andsvari: Nú er alveg ljóst að samkvæmt lögum skal verkefnisstjórn taka til umfjöllunar þá virkjunarkosti sem Orkustofnun vísar til hennar. Hvar er lagastoð að finna fyrir því að verkefnisstjórnin gat sleppt því eins og hún gerði?

Virðulegi forseti. Mér þykir leitt að heyra að hv. þingmaður hafi ekki stutt ráðherrann í sínum flokki, þegar fyrirrennari minn, Sigrún Magnúsdóttir, kom fram með þá tillögu. Það er virkilega leitt að heyra. Hér er farið að lögum. Kannski var það einbeittur vilji hv. þingmanns að hlusta ekki á framsöguna, ég fór algjörlega yfir það hvernig verkefnisstjórn mun haga verkefninu, hvernig hún skipar starfshópa sína og hvernig hún setur fram það sem starfshóparnir skoða. Mér býður í grun að hv. þingmaður sé að finna að því að efnahagsleg áhrif hafi ekki verið metin, eða hvað?

Það kemur seinna …

Það var skoðað, eins og ég fór hér yfir. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvaða orkukost hv. þingmaður telur ekki hafa verið skoðaðan af verkefnisstjórn. Það hefði verið fínt að fá það fram.

Virðulegi forseti. Það voru held ég á þriðja tug eða fjórða tug kosta sem verkefnisstjórnin skoðaði ekki þótt henni beri að skoða þá samkvæmt tillögu Orkustofnunar. Ég spyr: Hvar er lagastoðin fyrir því að verkefnisstjórn sleppi því að skoða alla kosti?

Fyrirgefið, getur hv. þingmaður endurtekið spurninguna?

Var lagastoð fyrir því að verkefnisstjórn kaus að skoða ekki alla kosti, sem henni ber að gera samkvæmt lögum? Ég get ekki haft það skýrara en …

Þetta er alveg skýrt. Ég held að við hv. þingmaður 

Forseti vill beina því til þingmanna og þeirra sem eru hér í svörum og andsvörum að samtalið fer fram úr ræðustól Alþingis.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Hún sagði í raun og veru algjörlega skýrt að ekki væri búið að ljúka skoðun á samfélagslegum áhrifum, sú aðferðafræði væri ekki nægjanlega þróuð þannig að samfélagsleg áhrif af þessum framkvæmdum lægju ekki fyrir. Eigi að síður er hér lagðir til ákveðnar framkvæmdir og það má rökstyðja t.d. þegar kemur að biðflokknum að þar þurfi þá að bíða því að ákveðin gögn vanti, en þegar um er að ræða að setja framkvæmdir í nýtingarflokk með samfélagsleg áhrif ókönnuð hljótum við að staldra við og velta fyrir okkur hvað það þýðir, því að í raun og veru kemur Alþingi ekki aftur að ákvarðanatöku í þessu máli. Þegar framkvæmd eða virkjunarkostur hefur verið settur í nýtingarflokk er vissulega ráðist í umhverfismat, það er ekki ákvörðun heldur tæki til þess að meta umhverfisáhrif, en þá erum við í raun og veru búin að taka ákveðna ákvörðun sem væntanlega verður ekki aftur snúið með, svo fremi sem vilji er til að framkvæma. Ég vitna þá sérstaklega til Þjórsárvirkjana þar sem hefur verið mikil umræða að undanförnu. Þar er til að mynda komið fram nýtt atvinnuþróunarfélag, Gjálp, þar sem kemur saman ungt fólk á þessu svæði sem sér fyrir sér aðra þróun samfélagsins en þá sem mótast af nýjum virkjunum í Þjórsá, aðra framtíð sem byggir meira á nýsköpun, ferðaþjónustu. Hópur ungs fólks, ekki á vegum atvinnuþróunarfélagsins eftir því sem mér skilst heldur er bara hópur ungs fólks, alls 110 manns, skrifaði undir áskorun til stjórnvalda um að gefa þessu máli betri gaum og rannsaka samfélagsáhrifin betur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra. Það kom alveg réttilega fram hjá henni að það er mikilvægt að ná sem mestri sátt. Það þýðir að allir þurfa að gefa eitthvað eftir þegar við samþykkjum hlut á borð við rammaáætlun. Eigi að síður er vitað að samfélagsleg áhrif eru ekki nægjanlega könnuð og við skynjum þá strauma sem eru í gangi í umræðunni til að mynda í nærumhverfinu 

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Við erum með sama skilning á því sem ég var að segja, ólíkt því sem gerðist áðan í andsvari við hv. þingmann. Þessi samfélagslegu áhrif hafa ekki verið fullkönnuð. Nú leggja menn mismunandi skilning í það og sumir segja: Jæja, ef þau hefðu verið könnuð hefði niðurstaðan örugglega verið svona. Svo getur það verið algjörlega öfugt. Það fer eftir því hver talar hvaða samfélagslegu áhrif viðkomandi sér fyrir sjálfan sig og umhverfi sitt. Varðandi þau atriði sem hv. þingmaður nefndi, til að mynda Gjálp og þá aðila sem vilja vernd í Þjórsá út af samfélagslegu áhrifum, af því að þetta eyðileggur fyrir þeim þá samfélagslegu sýn sem þeir hafa fyrir svæðið, þá er það rétt að erfitt er að vega og meta hvaða sýn er nákvæmlega samfélagslega sýnin. Ég veit ekki hvort ég geri mig skiljanlega hvað þetta varðar. Ég legg þetta fram í þinglega meðferð. Hér verður farið yfir umsóknir og væntanlega verður mikið af heimsóknum í umhverfis- og samgöngunefnd þar sem þingmenn geta metið hvort þeim þykja þau rök sem þar koma fram svo mikilvæg að þeir vilji eitthvað skoða hlutina betur. Aðstæður breytast í tíma og rúmi. Það er mismunandi hvaða áherslur við setjum á hvaða tíma. Ég skil vel þá aðila sem hv. þingmaður nefndi áðan, ég skil vel að sýn þeirra á samfélagið feli ekki í sér þessar virkjanir í Þjórsá. Ég skil líka hina sýnina þar 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þarna erum við komin að mjög mikilvægri ábendingu. Samfélagið hefur breyst mjög mikið frá því að ráðist var hér til að mynda í fyrstu uppbyggingu stóriðju, sem hæstv. ráðherra hefur orðið tíðrætt um. Það eru önnur atvinnutækifæri núna sem heilla unga fólkið í þessu landi, atvinnutækifæri sem til að mynda sá félagsskapur sem ég nefndi áðan, Gjálp, hefur verið að beita sér fyrir á sviði ferðaþjónustu, nýsköpunar og hugvits, atvinnutækifæri sem krefjast ekki endilega mikillar raforku en krefjast þess að við höldum í þau verðmæti sem felast í landinu. Ég legg því ríka áherslu á að þessi þáttur, samfélagslegu áhrifin, verði skoðaður ítarlega í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég vil nota tímann, ég gæti rætt þetta lengi, í seinna andsvari mínu til að spyrja hæstv. ráðherra um annað. Það eru auðvitað þau áhrif sem lúta beint að verksviði hæstv. ráðherra þegar kemur að verndun lýðfræðilegrar fjölbreytni. Þá er ég að vitna til villta laxastofnsins en gerðar hafa verið verulegar athugasemdir við það að áhrifin af Þjórsárvirkjun á villta laxastofninn hafi alls ekki verið fullkönnuð. Eins og við þekkjum er, að mér skilst, a.m.k. tel ég að svo sé, enn í gildi mjög gamalt umhverfismat fyrir þessar virkjanir eða hluta þessara virkjana. Það hefur verið kært til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála m.a. vegna þess að þar hefur ekki verið tekið tillit til villta laxastofnsins. Aftur kem ég að sömu spurningu. Við sem þingmenn þurfum að taka afstöðu til þess að setja virkjunarkosti í verndarflokk, biðflokk og nýtingarflokk. Nýtingarflokkurinn er í raun og sann það eina sem kalla má óafturkræft. Þar með tökum við ákvörðun sem varðar líffræðilega fjölbreytni í íslensku lífkerfi, þ.e. villta laxinn, þar sem hefur verið bent á að ekki sé búið að fullkanna þau áhrif sem virkjanirnar hafi á villta laxastofninn. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Telur hún þessi áhrif fullkönnuð út frá þeirri tillögu sem hér liggur? Ef ekki, 

Virðulegi forseti. Varðandi laxinn og þá umræðu hef ég setið fjölmarga fundi, líka sem þingmaður í hv. atvinnuveganefnd þegar þetta mál var þar, þar sem við höfum farið vel yfir þetta með villta laxastofninn í Þjórsá. Ég man eftir mörgum fundum og hef líka rætt nákvæmlega þetta atriði við núverandi verkefnisstjóra, Stefán Gíslason. Mér er sagt að á þessu stigi málsins, ef svo má segja, sé það ekki rammaáætlunar að skoða þetta nánar, nákvæmlega hvaða kostir séu í stöðunni og lausnir hvað varðar einstakar virkjanir, og að laxastigar, fleyturnar og það eigi meira heima í umhverfismati framkvæmda. Ég bara tek því.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra yfirferð á þessu máli. Það er ýmislegt í máli hennar sem ekki er annað hægt en að taka undir þó að það sé kannski ekki alltaf alveg allt. Við ræðum hér rammaáætlun eða áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Mér finnst gríðarlega mikilvægt að hafa í huga þegar við ræðum þessi mál að rammaáætlun er verkfæri, verkfæri sem við bjuggum til á sínum tíma til að ná fram ákveðnum markmiðum, mjög háleitum markmiðum; að reyna að ná sátt um virkjanamál á Íslandi. Það er vissulega háleitt markmið og trauðla verður það nokkurn tímann þannig að fullkomin sátt ríki þar um. Hæstv. ráðherra kom sjálf inn á að skoða þyrfti ákveðna þætti í þessu verkfæri sem við höfum búið okkur til. Þetta er náttúrlega bara mannanna verk. Það þurfi að skoða betur hvernig við metum þjóðhagslega hagkvæmni, skoða ýmislegt frekar. Ég velti fyrir mér hvort það eitt og sér sé ekki tilefni til að staldra aðeins við. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir kom réttilega inn á það í máli sínu hvernig viðhorf hafa breyst í nærumhverfi, t.d. neðri hluta Þjórsár. Ef við horfum fram á að á næstunni séum við að fara í einhverja vinnu til að meta betur ýmsa þætti sem við getum ekki metið nægjanlega í dag velti ég fyrir mér hvað liggi á. Hæstv. ráðherra kom inn á að það væru rúm 1.400 megavött í nýtingarflokki. Það eru tvær Kárahnjúkavirkjanir rúmlega eða þar um bil. Vantar okkur rafmagn? Vantar okkur rafmagn úr tveimur Kárahnjúkavirkjunum? Það má vel vera að einhverjum finnist það. En í hvað ætlum við að nota þetta rafmagn? Ég hef saknað þess að stjórnvöld setji sér orkunýtingaráætlun því mér finnst það vera rétta leiðin. Fyrst hugsum við: Þurfum við rafmagn? Í hvað þurfum við rafmagnið? Til hvers ætlum við að nýta það? Síðan veltum við því fyrir okkur hvernig við náum í það rafmagn sem við þá sannarlega ætlum að nýta. Það má vel vera að okkur vanti rafmagn og ég efa ekki að við getum á einhvern hátt brúkað rafmagn, en hvernig ætlum við að gera það? Það skiptir töluvert miklu máli hér. Erum við að virkja fyrir einstaka stóriðju eða erum við að virkja fyrir orkuskipti í samgöngum? Erum við að virkja fyrir græna orku? Hvað ætlum við að gera við þetta rafmagn? Mér finnst við eiginlega vera komin á þann tímapunkt að við eigum að staldra aðeins við. Hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra flutti skýrslu varðandi stöðuna í umhverfismálum. Ég fagnaði þeim tóni sem í þeirri skýrslu er að finna. Þar finnst mér kveða við þann nýja tón að verið sé að horfa raunsætt á stöðuna og hvert verkefnið er. Hvert þurfum við að fara til að ná þeim markmiðum sem við höfum sjálf sett okkur í loftslagsmálum? Ég hef talað fyrir því hér oftar en einu sinni og oftar en tvisvar að við þurfum að fara að horfa heildstæðar á þessi mál. Við þurfum að horfa á hvað við ætlum að virkja, hvort við ætlum að virkja. Við þurfum að horfa á hvernig við nýtum orkuna. Inn í það kemur orkunýtingaráætlun. Við þurfum að horfa á hvernig við ætlum að koma því rafmagni sem við virkjum eða búum til á nýtingarstaðinn. Inn í það kemur áætlun um línulagnir. Og við þurfum að hafa sem yfirmarkmið yfir þetta allt saman loftslagsmarkmiðin sem við sjálf höfum undirgengist og eigum að sjá sóma okkur í að gera betur en þau markmið kveða á um. Hæstv. umhverfisráðherra talaði um að þetta væri öflug orkunýtingaráætlun. Svo allrar sanngirni sé gætt talaði hæstv. ráðherra líka um að áætlunin væri tvíþætt, inni í henni væri líka mikil vernd. Ég get alveg tekið undir það. Rammaáætlun hlýtur alltaf á endanum að verða málamiðlun. Ef menn ætla að horfa heildstætt á hvað eigi að gera við alla þá kosti sem hægt er að nýta til að virkja hlýtur það á endanum að verða einhvers konar málamiðlun. En á hvaða forsendum er sú málamiðlun gerð? Er hún gerð á þeim forsendum að tíminn sé af skornum skammti? Að við séum að brenna inni með eitthvað? Þurfum að stökkva af stað? Það er ekkert hægt að draga fjöður yfir það að sú rammaáætlun sem hér er endurlögð fram var unnin á hálfgerðum handahlaupum. Bætt var við kostum inn í flýtimeðferð, eins og hæstv. ráðherra fór yfir, þar sem verkefnisstjórnin og faghópurinn þurftu beinlínis að kría út aukafrest til að geta sinnt ákveðnum rannsóknum og könnunum og skilað af sér. Að einhverju leyti var hægt að skilja það á fyrrverandi hæstv. umhverfisráðherra að þar lá á að leggja fram rammaáætlun til að uppfylla þær lagaskyldur. Svo er ekki núna. Þetta þarf ekki að samþykkjast á morgun. Við höfum tíma til að stíga varlega til jarðar og skoða þetta. Og mér finnst dálítið slæmt að það sem var unnið í ákveðinni tímapressu á síðasta kjörtímabili skuli vera lagt hér fram þegar við höfum nægan tíma til að skoða málin betur óbreytt. Samfélagsleg áhrif, við höfum skoðað þau. Í svari hæstv. ráðherra við andsvari hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur þá skildi ég ekki alveg hvernig það hvernig við björgum villtum laxastofnum, hvort það sé hægt og með hvaða leiðum, er tengt framkvæmdaleyfi. Það hlýtur að vera grunnforsenda þess hvort við förum í virkjun að vita hvaða áhrif hún hefur á villta laxastofninn. Ef það er eitthvað órannsakað í því hlýtur að vera einboðið að sá virkjunarkostur er ekki fullrannsakaður. Það er ekki að fullu kveðið á um hvaða mótvægisaðgerða er hægt að grípa til og hvort þær virki. Þetta er eins og uppskrift að kosti sem á að vera í biðflokki. Mér finnst að við eigum að skoða þetta mál. Ég ætla að leyfa mér í þessu máli að vera í stóru línunum. Við þurfum að horfa á þetta heildstætt. Hvað er það sem okkur vantar, hvað ætlum við að gera við það, hvernig ætlum við að nýta það og hvernig ætlum við að koma því í það form og á þann stað að það verði hægt að nýta það? Ég hef velt því fyrir mér undanfarið í umræðum hér í þessum ræðustól og í lestri þingskjala og málefna hér hvort það sé kominn tími til að setja á fót einhvers konar nefnd þvert á flokka sem skoðar þessi mál alveg heildstætt, þar sem allir þingflokkar koma að og við séum ekki hver í sínu horni að leggja eitthvað til eða berjast fyrir einhverju og þar sem allar þessar áætlanir tali saman. Ég held að það sé lykilatriði í dag að við horfum á þetta heildstætt, skoðum alla þætti málsins en byrjum ekki á þeim enda að ákveða að gera eitthvað. Eins og hér hefur verið bent á er það að vera í nýtingarflokki og þegar það er komin virkjun er það óafturkræf framkvæmd. Að því sögðu ætla ég að segja að ég skil þann vanda og það stóra verkefni sem hæstv. umhverfisráðherra stendur frammi fyrir, að þurfa að sætta gerólík sjónarmið og eins og ég kom inn á hljóta einhver þeirra á endanum að stangast á. En ég held að til þess að það verði sem best gert þá eigum við að gera rammaáætlun, verkfærið sem við nýtum, sem besta úr garði þannig að það verði sem breiðust sátt um hana. Ég minni á að samkvæmt lagabókstaf ber umhverfis- og auðlindaráðherra að leggja fram rammaáætlun 

Virðulegi forseti. Ég vildi bara koma upp í stutt andsvar til að reyna að bregðast við nokkrum hlutum sem komu fram í máli hv. þingmanns. Ég þakka ræðuna og innleggið um þetta mikilvæga mál. Alveg rétt með rammaáætlun, þetta er verkfæri, mannanna verk. Eins og ég lagði áherslu á munum við halda áfram að þróa verkfærið sé vilji til þess. Ég tel að til mikils sé að vinna að halda sig við rammaáætlun en við séum ekki hér, eins og áður var, að karpa um einstaka virkjunarkosti. Það var eitthvað sem allur þingheimur sá að gekk ekki upp. Samfélagsleg áhrif, efnahagsleg áhrif. Þetta þarf að skoða betur. Hvað liggur á? spyr hv. þingmaður. Ja, samkvæmt laganna hljóðan ber umhverfis- og auðlindaráðherra að leggja fram þingsályktunartillögu um vernd og orkunýtingu landsvæða á fjögurra ára fresti. Það er það sem ég er að gera. Mér liggur ekkert á. Mér finnst að Alþingi megi alveg taka sinn tíma í að fara vel yfir málin. Það er ekkert nema gott um það að segja. En þetta er einfaldlega sú lagalega skylda sem er sett á mínar herðar og ég fylgi henni og gerði það með því að leggja til óbreytta tillögu verkefnisstjórnar, enda var það faglegt mat. Bara eitt að lokum. Hv. þingmaður hefur áhyggjur, að mér heyrist, af öllum þeim virkjunarkostum sem fara í nýtingu. Það er ekki endilega þannig að það verði allt virkjað. Umhverfismat framkvæmda á t.d. eftir að koma þar að. Það er kannski ekki alveg algerlega beint samband á milli. Og svo vil ég segja líka að biðflokkurinn er mjög stór. Það er sannarlega ástæða til að skoða marga virkjunarkosti betur og ígrunda þá. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra andsvarið. Ég hygg að svona í stóru línunum séum við ekki allt of ósammála, sérstaklega ekki þegar kemur að því að sjá hvað í raun liggur fyrir, hvert verkefnið er. Það sem ég var að velta hér upp varðandi það að leggja fram núna strax þessa tillögu óbreytta er, eins og ég kom inn á í máli mínu, að beita þurfti sérstakri flýtimeðferð við vinnuna á síðasta kjörtímabili. Formaður verkefnisstjórnar hefur dregið í efa að sú nálgun hafi verið í anda laganna. Það hafi beinlínis stangast á við lögin um rammaáætlun að henda inn virkjunarkostum sem þyrfti að skoða í snarhasti. Hluti af þeim virkjunarkostum eru akkúrat þeir kostir sem við erum að horfa á hér í neðri hluta Þjórsár. Hæstv. umhverfisráðherra viðurkennir að ekki sé að fullu ljóst hvernig eigi að tryggja að það hafi ekki áhrif á villta laxastofninn í ánni. Ef það er ekki að fullu ljóst hvernig eigi að tryggja hvernig virkjunarkostur hefur áhrif á villtan laxastofn þá þykir mér menn komnir örlítið fram úr sér ef sá kostur er kominn í nýtingarflokk. Mér finnst þetta, eins og ég kom inn á áðan, uppskriftin að því að slíkir kostir ættu að vera í biðflokki. Það þurfi einfaldlega frekari rannsókna við fremur en að treysta á að það finnist einhver lausn, hver sem hún verði, þegar kemur að framkvæmdaleyfinu. Ég átta mig á að við það eitt að kostur fari í nýtingarflokk þá sé ekki komin virkjun þar næsta vor. En það er engu að síður pólitísk stefnumótun 

Virðulegi forseti. Kannski frekar stefnumótun um hvar megi virkja en ekki hvar eigi að virkja. Eða hvar megi halda áfram að kanna fýsileika þess að virkja, ef við getum sagt sem svo, því að eins og ég nefndi: Þótt virkjun fari í nýtingarflokk á eftir að kanna og fara fram umhverfismat framkvæmda, til dæmis. Það er eitthvað sem verkefnisstjórn og formaður hennar hefur tjáð okkur um, um t.d. seiðafleyturnar og laxastigana, það er eiginlega ekki hægt að kanna hvernig það muni virka fyrr en við erum komin með það á borðið hvernig virkjanirnar eigi nákvæmlega að líta út og hvernig þeir sem hafa þessi virkjunaráform hafa og geta tekið tillit til þessa, fyrst við erum að tala um laxastofninn. Þegar það liggur fyrir er hægt að taka afstöðu til þess hvort þau byggingaráform séu ófullnægjandi eða ekki. Það er þá gert á stigi umhverfismats framkvæmda.

Virðulegi forseti. Það að ætla að kanna hvernig þetta muni allt líta út þegar virkjunin er komin á teikniborðið og sú vél komin af stað finnst mér pínulítið eins og að ætla að kanna hvernig bremsubúnaður á bíl muni virka eftir að hann er kominn af stað og út á götu. Ég verð að segja að mér er ekki sérstaklega rótt yfir því að það verði einhvers konar trygging fyrir því að þar verði allt í lagi. Annars vil ég bara fagna orðum hæstv. umhverfisráðherra varðandi það að nýtingarflokkur sé í raun aðeins leyfi, þ.e. að við séum búin að flokka hvar við ætlum að kanna frekar hvort hagkvæmt sé eða rétt að virkja. Ég fagna því. Oft og tíðum höfum við í gegnum árin séð að stjórnvöld horfa á þetta þannig að það að virkjunarkostur sé í nýtingarflokki þýði grænt ljós. Ég fagna því þessum orðum ráðherra. Ég hlakka til að fá rammaáætlun inn á borð umhverfis- og samgöngunefndar og vonast til að við munum eiga gott samstarf þar. Því að þetta er mál sem þarf að huga vel að, eins og ég kom að áðan. Ég ætla bara að endurtaka og gera að lokaorðum mínum þörfina sem ég tel vera á að horfa heildstæðar á öll þessi mál. Því allt tengist þetta saman; orkunýting, orkuflutningur, virkjanir, græna orkan okkar og hvernig við ætlum að standa við loftslagsmarkmið okkar. Ég lýsi mig reiðubúinn í þá vinnu að vinna að því sameiginlega og vinna eftir því sjónarmiði sem við eigum öll að vinna eftir, að náttúran njóti vafans.

Virðulegi forseti. Við ræðum nú tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Málið var töluvert mikið rætt á síðasta þingi. Eðlilega. Þetta er stórt mál sem við þurfum að fara vel yfir í þinginu. Ég vona að sæmilegur friður ríki nú í umræðu um málið. Mér finnst að framsetning málsins núna sé svolítið álagspróf og reyni á rammaáætlun, hvort hún standist það álag að verða stjórntæki sem við getum notað og tekið mark á í þingsal og í nefndum þingsins og reynt að klára málið. Mér finnst eins og hæstv. þingmaður Kolbeinn Óttarsson Proppé hafi haldið að við þyrftum að búa til eitt kerfið enn um val á virkjunarkostum. Það getur þá vel verið, ef þetta kerfi gefst alveg endanlega upp. En við skulum sjá til hvort umræðan verði nú ekki hófstillt. Síðan fer málið inn í umhverfis- og samgöngunefnd þar sem við ætlum að ræða málið. Það eru auðvitað einhverjir hlutir hér sem við sættum okkur ekki við. Eins og fram hefur komið er þetta málamiðlun til jafnræðis. Það er mjög mikilvægt að raða virkjunarkostunum og að kostir fái að fara til áframhaldandi skoðunar. Það er auðvitað alveg ljóst að gera þarf umhverfismat á framkvæmdum varðandi þá kosti sem fara í nýtingarflokk. Þar er til dæmis gerð skoðun á laxinum. Á þessu stigi málsins er ekki nauðsynlegt að rannsaka laxinn. Það kemur í umhverfismati framkvæmda. Aftur á móti var það eitt af stærstu málunum á síðasta kjörtímabili að ræða þessi mál og rannsóknir á laxinum. Það kom margoft fram í atvinnuveganefnd að það eru fáir laxastofnar jafn mikið rannsakaðir og laxastofninn í Þjórsá. Sérfræðingarnir sem komu fyrir nefndina sögðu að það væru í raun engu við það að bæta. Auðvitað er alltaf einhver óvissa og það er hægt að gagnrýna hlutina endalaust. Það verður litlu bætt við það. En umhverfismat framkvæmda verður sem sagt gert. Ég hef svolítinn áhuga á vindmyllulundunum sem nefndir eru í þessu plaggi. Í lögum um rammaáætlun er reyndar ekki gert ráð fyrir að nefndin fjalli um vindorku, en fjallað er um Búrfellslund og Blöndulund og talað um að setja Búrfellslund í biðflokk. Það kemur mér svolítið á óvart. Hann er reyndar á jaðri hálendisins, á afar sérstökum stað, en mér finnst og hefur alltaf fundist sem miklum náttúruunnanda að sú staðsetning hafi verið einkar vel valin á sínum tíma, fyrir innan Búrfellið og á virkjunarsvæði. Það hlýtur að koma til frekari skoðunar. Ég undrast það líka að hér komi fram að það séu engin not fyrir það rafmagn sem talað er um að framleitt yrði eða að þeir kostir gefi möguleika á allt að 1.400 MW framleiðslu. Ég sé ekki fyrir mér að þessar virkjanir fari nú alveg í gang á næstunni. Ég held að það geti tekið áratug eða -tugi að koma þessu af stað. Ég held að það sjái allir að ekki verður vaðið í virkjanir hér á hverju horni, enda held ég að það væri mjög óeðlilegt. Hérna eru reyndar fáir vatnsaflsvirkjunarkostir. Ég hefði viljað sjá fleiri. Þeir eru sjö. Tíu eru á háhitasvæðum. Þar af eru átta á Reykjanesi. Ég held að ef við, sem vorum að ræða orkuskipti í þinginu fyrir nokkrum dögum, meinum eitthvað með því að við viljum virkilega taka á þeim verkefnum sem þar bíða okkar, orkuskiptum fyrir fiskimjölsverksmiðjurnar, bílaflotann og fyrir atvinnulífið í heild sinni, sé alveg ljóst að það þarf meira rafmagn. Okkur vantar rafmagn. Það eru mjög mörg tækifæri sem bíða og nýta 5–50 MW. Minni háttar iðnaður alls lags, sem ég held að sé mjög eftirsóknarvert fyrir okkur Íslendinga að skoða. Til þess að slík fyrirtæki, jafnvel hátæknifyrirtæki, komi til landsins og nýti þessa orku er mjög mikilvægt að við séum þó búin að raða flokkum, kostum, og það sé þá hægt að hafa þá á lager þegar kemur að því einhver vill koma og virkja. Ef við erum ekki viðbúin því að selja rafmagnið þá sækist enginn eftir því. Við þurfum að hafa tækifærin klár, vera búin að skoða hvort hægt sé að virkja. Þetta plagg sem við vinnum að núna er bara fyrsta skrefið í því að skoða hvort virkjunarkosturinn sé hæfur. En það er langur vegur eftir að því að þessir kostir sem eru í orkunýtingarflokki verði að virkjunum. Ég ætla svo ekki að fara yfir hina flokkana sérstaklega. Okkur mun greina eitthvað á um þá. Ég held að það sé mikilsvert fyrir okkur að við náum einhverri lendingu í þessu máli og getum í sátt reynt að klára þetta þó að okkur sýnist sitt hverju um marga hluti í þessu plaggi. Hér hefur verið minnst á loftslagsviðmið Sameinuðu þjóðanna. Hvað er betra í því en að stuðla að aukinni endurnýjanlegri orkuframleiðslu? Ég held að það sé afar mikilvægt. Ég segi fyrir mig: Ég hlakka til að takast á við verkefnið í umhverfis- og samgöngunefnd. Við erum hér með stjórntæki til þess að taka ákvörðun um framhaldið. Ég held að tillaga ráðherrans sé ágæt byrjun á þeim vegi sem við viljum fara. Þingið hefur það vald að skoða þessa kosti og meta þá og gera tillögur um breytingar. Ég legg áherslu að við gerum það í þeirri sátt sem sæmir þessari stofnun. Mér finnst að andinn í þinghúsinu sé þannig að það sé ekki þessi sami svakalegi hiti og var hérna síðast. Við eigum að láta okkur miða fram á veginn og ná sameiginlegri niðurstöðu í verkefninu.

Virðulegi forseti. Við erum farin að fjalla um rammaáætlun enn einu sinni hér í þinginu. Það er mikill misskilningur á ferð varðandi rammaáætlun þegar menn tala um hana eins og eitthvert friðarplagg, eins og um hana hafi ríkt sátt og muni ríkja sátt. Það er vitanlega alls ekki þannig. Frá því að rammaáætlun kom fram hefur ríkt um hana ósætti. Menn hafa deilt um vinnubrögð, aðferðafræði o.s.frv. Síðan hafa stjórnmálamenn stundum verið að fikta í henni, færa til virkjunarkosti o.s.frv. Ekki er það endilega til að auka trúverðugleika, í það minnsta ekki hjá sumum. Fyrir mér er mikilvægt að við veltum fyrir okkur: Þessi aðferðafræði, það plagg sem við vinnum með hér, er hún ekki komin út af borðinu? Er ekki kominn tími til að gera eitthvað annað? Ég held það. Ég held að tilraunastarfsemin sem hefur verið um rammaáætlun sé fullreynd. Það mun ekkert verða nein sátt um þetta eins og verklaginu hefur verið háttað fram að þessu. Ég velti líka fyrir mér hvers vegna rammaáætlun er komin inn í þingið. Ég efast um að hún standist þær kröfur sem Alþingi á að gera til þingsályktunar og plagga sem koma hér inn til okkar. Ég fæ ekki betur séð, og var nú að reyna að spyrja hæstv. ráðherra að því í dag, en að ekki sé farið að lögum varðandi þessa rammaáætlun. Það stendur í lögum að verkefnisstjórn skuli fara yfir þá orkukosti sem Orkustofnun vísar til hennar. Af 82 kostum er eingöngu fjallað um 27. Ég var að reyna að spyrja ráðherrann hér áðan hvar sú lagastoð væri að hverfa frá þessu. Það kom ekkert svar við því. Verkefnisstjórnin gerir ýmislegt annað - eða gerir kannski ekki ákveðna hluti. Í umsögn Orkustofnunar er til dæmis farið lofsamlegum orðum um faghóp 3 sem fjallaði um samfélagsleg áhrif. En verkefnastjórnin kýs hins vegar að taka ekki tillit til þeirra í umfjöllun sinni eða ákvarðanatöku. Við erum komin á þann stað að við þurfum að velta fyrir okkur hvort við þurfum hreinlega að taka upp nýtt ferli, horfa e.t.v. til Norðmanna aftur. Við horfðum til Norðmanna þegar við fórum af stað með þetta bix allt saman. Nú eru Norðmenn að hverfa frá því að nota rammaáætlun, ætla sér að taka upp annað system þar. Eru raunar farnir að tala um að „afvinkla“, ef maður slettir frekar slælega, sína rammaáætlun. Vel kann að vera að þar sé önnur lagaumgjörð sem geri þeim auðveldara að fara þá leið, t.d. vatnalög og þess háttar; ég hef ekki kafað nógu grundigt í það, svo að ég segi það nú, herra forseti. Það blasir við að við þurfum að fara yfir þetta mál hér í þinginu fyrst það er komið inn og fyrst Alþingi taldi að það væri tækt. Ég held að þetta sé ekki tækt hér inn. Ég held einfaldlega að vinnubrögðin séu með þeim hætti að þetta eigi ekki heima hér hjá okkur. Fyrir utan það veit ég ekki betur en að í lögunum standi að meta eigi sérstaklega og taka tillit til samfélagslegra og efnahagslegra þátta. Það hefur komið fram, og kom raunar fram í ræðu ráðherra hér í dag, að það var ekki gert. Þá veltir maður fyrir sér: Hvernig er hægt að komast að niðurstöðu ef þú skoðar ekki alla þá þætti sem þér ber að skoða? Hvernig er hægt að raða svona upp ef þú kýst að ýta til hliðar ákveðnum hlutum? Er verið að horfa á efnahagslegu þættina, t.d. ef við myndum nú með einhverri virkjun sem þarna er geta uppfyllt þarfir sólarkísilverksmiðju Grundartanga sem er fjárfesting fyrir 100 milljarða, ef ég man rétt, skapar 300–400 manns atvinnu og er innan mengunarviðmiða og þarf ekki umhverfismat svo að dæmi sé tekið? Er það ekki slík starfsemi sem við viljum? Það er ekki til orka í hana. Því að hér var talað um að menn vissu ekki hvað þeir ættu að gera við rafmagnið. Það vantar 15–25 MW til þess að hægt sé að staðfesta þetta allt saman. Við hljótum því að þurfa að spyrja okkur margra spurninga í þessu. Ég ætla hér aðeins að grípa niður í athugasemdir Orkustofnunar vegna draga að þessari skýrslu eða tillögu. Ég er með útdrátt úr þessu því að skýrsla eða athugasemdarýni Orkustofnunar tekur yfir 100 bls. Ég ætla að leyfa mér að segja að þessi rammaáætlun er tætt niður. Farið er mjög vel í gegnum það hvar rökstuðning vantar, hvar lagaheimildir vantar o.s.frv. Það er í raun ekki gott að við séum á þeim stað að vera að tala um þetta mikilvæga plagg, sem þetta vissulega átti að vera, en er að mínu viti allt annað en mikilvægt í dag. Ég ætla að leyfa mér, herra forseti, að grípa hér niður í það sem kallast bréf, sem eru athugasemdir Orkustofnunar vegna draga að lokaskýrslu verkefnisstjórnar. Þar segir, með leyfi forseta: „Stofnunin lýsir sérstökum áhyggjum vegna þess að ljóst er að í vinnu verkefnisstjórnar hefur algerlega verið horft fram hjá mörgum afar mikilvægum þáttum, svo sem framlagi Íslands til þess að draga úr koltvísýringi í andrúmslofti á heimsvísu með nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa, nauðsynlegu orkuöryggi á Íslandi, áhrifum á samfélag og efnahag, möguleikum einstakra byggðarlaga til orkuskipta og uppbyggingar og þannig mætti lengi telja.“ Þegar maður fer að lesa þetta nánar og rýna í þessa tillögu verkefnisstjórnar finnst manni þetta í raun allt rétt. Það er heldur ekkert verið að horfa til þess hvert framlag Íslands getur verið til endurnýjanlegrar orku á heimsvísu sem er hluti af því sem Norðmenn rökstyðja með sinni breytingartillögu. Þeir segja: Okkur ber að nýta auðlindir okkar til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda á heimsvísu. Okkur ber líka að nýta þær til að efla efnahag og atvinnulíf í Noregi. Okkur ber að nota þær til að styrka samfélagið og samfélagsgerðina í Noregi. Ég ætla að leyfa mér, sem kemur kannski engum á óvart hér, að hverfa aðeins til minna heimahaga, norður í Skagafjörð, þar sem verkefnisstjórnin kemst einhvern veginn í ósköpunum að þeirri niðurstöðu að setja mögulegu virkjanirnar í Skagafirði í verndarflokk. Fyrir okkur sem þar búum er það dálítið sérkennilegt; ekki öllum að sjálfsögðu, ég get ekki talað fyrir alla því að vissulega eru margir í Skagafirði annarrar skoðunar en ég á þessu, ég tek það fram hér. En ef farið er að meta það þannig að flúðasiglingar og hestaferðir séu verðmætasta atvinnusköpun sem til er í Skagafirði hrekkur maður nú aðeins við. Það er ýmislegt annað í boði í dag og hægt að fara í. Ég ætla að grípa hér, með leyfi forseta, niður í rýni frá Orkustofnun. Þar segir: „Mat faghópa 1 og 2 á áhrifum virkjunarkosta á mismunandi verðmæti er að því er virðist huglægt og órökstutt og það skortir á að gera grein fyrir því hver áhrifin gætu mögulega verið. Til dæmis má nefna að sett er fram tölugildi þess efnis að verðmæti hestaferða um Skagafjarðardali rýrni úr 10 niður í 3 vegna Skatastaðavirkjunarkostanna beggja. Þessi einkunnagjöf kemur ekki fram í skýrslunni sjálfri en er til staðar í undirliggjandi gögnum sem Orkustofnun kallaði eftir. Ekki kemur fram hvað það er sem veldur þessari gríðarlegu virðisrýrnun.“ Það vantar rökstuðninginn fyrir því hvers vegna svona mikil virðisrýrnun á þessum ferðum verður til. Hafa menn ekkert velt því fyrir sér að kannski er það bara þannig, eins og við höfum séð t.d. fyrir austan og á fleiri stöðum þar sem virkjað hefur verið, að það opnar nýja möguleika í ferðaþjónustu? Er það ekki rétt munað hjá mér að í einhverjum af þeim gögnum sem við höfum séð er einhver virkjun metin á fjóra og hálfa stjörnu á Tripadvisor, fimm er hámarkið, sem frábær staður fyrir ferðamenn að heimsækja? Ég man ekki nafnið á þessari virkjun en ég las þetta í gær. Mig langaði síðan aðeins að halda áfram og grípa niður í skrif Orkustofnunar: „Algerlega vantar að aðrir fletir séu skoðaðir, þ.e. hvaða jákvæðu áhrif virkjun getur haft í för með sér, einnig fyrir þá þætti sem faghópar 1 og 2 fjalla um, t.d. á hestaferðir um Skagafjarðardali. Einnig vantar umfjöllun um hvaða þjóðhagslegu áhrif virkjun eða verndun hefur staðbundið og á landsvísu.“ Það er sem sagt þannig að þeir sem mest vit hafa á þessu, vil ég leyfa mér að segja, sem er Orkustofnun, tæta þetta hreinlega í sig. Það stendur ekki, að mínu viti, steinn yfir steini varðandi niðurstöðu verkefnisstjórnar. Því miður. Ég hef velt því fyrir mér hvað valdi. Kannski er það pressan frá okkur að verkefnisstjórnin skili niðurstöðu, kannski er það tímaleysi til að vinna þetta betur. Það eru hlutir sem maður veltir eðlilega fyrir sér. Því að allt er þetta frábært og gott fólk sem vinnur þarna. Maður veltir fyrir sér hvað geri að verkum að þetta endar með þessum hætti. Ég held að kominn sé tími til að velta fyrir sér hvort við eigum einfaldlega að láta þetta gott heita, segja að sú tilraun sem rammaáætlun hefur allt of lengi verið hafi runnið sitt skeið á enda. Við þurfum að gera eitthvað nýtt sem kannski er möguleiki á að ná einhverri sátt um. Engin sátt er um þetta, því miður, og hefur ekki verið.

Virðulegi forseti. Ég þakka ræðuna þó að ég verði nú að lýsa því yfir að ég er í meginatriðum ósammála hv. þingmanni og skilningi hans þegar hann lýsir því yfir að honum finnist, ef ég skildi rétt, rammaáætlun vera handónýt. Ég er algerlega ósammála því. Ég tel þetta vera gott stjórntæki til að sætta ólík sjónarmið. Varðandi það sem kom fram hjá hv. þingmanni í ræðunni og eins, ég heyrði ekki nógu vel, í andsvörum við mig sjálfa varðandi Orkustofnun og svo verkefnisstjórn er ég hrædd um að það sé rangur skilningur hjá hv. þingmanni á lögum. Það er hlutverk Orkustofnunar að ákveða hvenær orkukostur er nægilega skilgreindur til að fara til efnislegrar umfjöllunar hjá verkefnisstjórn. En það er svo verkefnisstjórn sem ákveður hvort hún fjalli um skilgreinda orkukosti. Það er dálítill munur þarna. Þá getur verkefnisstjórn t.d. lagt til hliðar kosti sem þegar hafa verið flokkaðir og þá á grundvelli þess að ekki eru til staðar ný gögn og engar forsendur til endurmats. Varðandi orkuþörf, og þetta heyrir maður oft í umræðunni og mér finnst miður ef það kom ekki nógu skýrt fram hjá mér áðan, þó held ég að það hafi alveg verið skýrt, ég veit bara ekki hvort það hentar málstað hv. þingmanns að tala um það, þá eru til fyrir nægjanleg megavött ef fólk vill virkja. 1.400 megavött er verið að leggja til hér í nýtingarflokki. Er það ekki nóg? Hvern vantar orku? Hvaða stóriðja er það sem vantar þessa orku? Ef við erum að tala um almenning sem vantar orku þá er það á allt öðrum skala. 

Virðulegi forseti. Ég vil bara þakka hæstv. ráðherra fyrir að skýra það að ráðherrann telur sem sagt og fullyrðir að verkefnisstjórn ráði því algerlega sjálf hvaða kosti hún tekur til umfjöllunar. Hún þarf sem sagt ekki að fjalla um þá kosti sem Orkustofnun beinir til hennar að fjalla um. Ef ég hef misskilið það er það hér með leiðrétt. En ég er kannski ekki alveg viss um að þetta sé svona einfalt. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort hún telji að verkefnisstjórnin hafi uppfyllt allar lagalegar skuldbindingar sem henni ber, þar á meðal, eins og ég hef skilið þessi lög og menn sem eru aðeins fróðari en ég í þessu öllu saman, að verkefnisstjórninni beri að taka tillit til efnahagslegra og samfélagslegra þátta. Það er farið að öllum lögum varðandi þetta að mati ráðherrans?

Eins og ég fór yfir í framsögu minni er það verkefnisstjórn sjálf sem setur sér viðmið um hópa og hvað þeir hópar gera. Verkefnisstjórn sem nú er að ljúka störfum setti sér vissulega viðmið sem áttu að fjalla um efnahagsleg áhrif sem og samfélagsleg áhrif sem ég held að hv. þingmaður sé að vísa til. Það er ljóst að mínu mati að betra hefði verið ef þessir hópar hefðu sagt sem svo: Já, við getum bara kvittað upp á þetta allt og skilað inn niðurstöðum. Þessir hópar sjálfir, þeir sérfræðingar sem voru þarna, sögðu: Þetta er ekki alveg svona einfalt. Það er ekki hlutverk okkar og við höfum ekki gögn til að fjalla um efnahagsleg áhrif af virkjunum, við höfum t.d. ekki gögn um orkusölusamninga, sem væri líka mjög óeðlilegt ef þeir hefðu þá því að þetta eru viðskiptasamningar á milli aðila. Svo sögðu þeir líka: Efnahagsleg áhrif. Hver er verðmiðinn á náttúrunni? Við skulum þá bara fara að finna út úr því hvernig við þróum aðferðafræði 

Virðulegi forseti. Ég gleymdi mér. Ég verð að læra þessa andsvarapólitík aftur. Ég var alveg búinn að gleyma því að þau væru tvö. En í markmiðsgrein laga nr. 48/2011 segir: „Markmið laga þessara er að tryggja að nýting landsvæða þar sem er að finna virkjunarkosti byggist á langtímasjónarmiðum og heildstæðu hagsmunamati þar sem tekið er tillit til verndargildis náttúru og menningarsögulegra minja, hagkvæmni og arðsemi ólíkra nýtingarkosta og annarra gilda sem varða þjóðarhag, svo og hagsmuna þeirra sem nýta þessi sömu gæði, með sjálfbæra þróun að leiðarljósi.“ Ég skil það sem hæstv. ráðherra sagði hér áðan þannig að það dugi sem sagt að fjalla um það sem fjallað er um í faghópi 1 og 2 til þess að ná markmiðum laganna, þ.e. að ná þessu heildstæða mati. Er það réttur skilningur hjá mér? Það kemur alls staðar fram að faghópar 3 og 4 skiluðu af sér og faghópur 3 skilaði af sér 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir innleggið. Ég verð samt að segja að mér finnst hann vera fullsvartsýnn á þetta ágæta verkfæri sem við erum með í höndum. En af því að hann kom aðeins inn á virkjunarkosti í Skagafirði og talaði mikið um ónýti þessa plaggs verð ég að segja að mér finnst rökstuðningurinn með því að setja Skatastaðavirkjun C og D í verndarflokk mjög góður. Það er verið að vísa til þess að þarna eru fyrirbæri sem mundu fordjarfast, svo sem eins og sífrerarústir sem við berum alþjóðlega ábyrgð á. Það er líka verið að tala um að framkvæmdir þarna geti spillt stórum minjaheildum í Austur- og Vesturdal frá 870–1400. Okkar hlutverk er líka að vernda minjar og náttúru. Þegar við erum með eitthvað sem við berum alþjóðlega ábyrgð á og þegar við horfum upp á að við getum meðal annars spillt sögulegum minjum frá þessum tíma finnst mér að við þurfum aðeins að staldra við. Mig langar að fá að heyra álit hv. þingmanns á þessu.

Virðulegi forseti. Ef ég man rétt varðandi umræðu um Orravatnsrústir, sem er einmitt sífreri eða hvað það er kallað, þá gerir t.d. hönnun á virkjunum sérstaklega ráð fyrir að hlífa þeim. Það er gert ráð fyrir því, ef ég man rétt, í aðalskipulagi Sveitarfélagsins Skagafjarðar að svo sé. Eflaust er að finna menningarminjar sem eru merkilegar þarna. Við vitum líka að við erum sífellt að finna minjar þegar við gröfum grunn til að byggja hús. Þær eru kannaðar og þeim gerð ákveðin skil. En það er ekkert skoðað í þessu plaggi hvað það þýðir að vernda og geyma þessar minjar á móti því t.d. að nýta orkuna til atvinnuuppbyggingar í Skagafirði. Fyrir fólkið. Fyrir íbúana, sem skipta þúsundum. Það er ekkert verið að meta það í þessu plaggi, ekki einu sinni gerð tilraun til þess. Það er það sem er að því. Einhvern tíma á fyrri stigum rammaáætlunar var það metið til að draga niður gildi þessara virkjana vegna þess að þá var verið að fjalla um línulögn. Hún var svo löng yfir Sprengisand, minnir mig. Það var ekkert metið ef línurnar hefðu farið í hina áttina, niður í Skagafjörð, og byggju þar til atvinnu. Vinnan við þetta er einfaldlega ekki nógu góð. Þess vegna sitjum við uppi með að plaggið virkar ekki. Það er einfaldlega mitt mat. Ég vil taka fram að ég er ekki viss um að allir samflokksmenn mínir deili þeirri skoðun minni, svo að það sé alveg á hreinu. Við þurfum vissulega að vega og meta hverju er verið að fórna. Ég er ekki að gera lítið úr því. En það verður þá að meta hinn kostinn líka. Hv. þingmaður hlýtur að vera búinn að sjá og kynna sér að það er ekki gert.

Hæstv. forseti. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni um að það er gríðarlega mikilvægt fyrir þessi byggðarlög að hafa næga raforku til að geta staðið undir og byggt upp atvinnustarfsemi. Þá leitar hugurinn til þess sem heitir byggðalína. Það er eitthvað sem mér finnst að við þurfum svo sannarlega að fara að huga að hvernig við ætlum að setja niður. En þrátt fyrir og með það í huga þurfum við líka að vera meðvituð um hvort við erum að fórna menningar- og náttúruminjum sem eru óafturkræfar. Við verðum alltaf að fara þá leið að vera viss um að við séum að vinna í sátt við mannfólkið og við náttúruna. Það kom mjög vel fram í máli hæstv. ráðherra að við verðum öll að slá af kröfum okkar.

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Auðvitað eiga menn að vinna þetta á sem bestan hátt, meta hagsmunina, meta verðmæti náttúrunnar. Er þetta óafturkræft? Hvað þýðir það ef eitthvað er óafturkræft? Þýðir það að þá eigi að fórna öllum öðrum hagsmunum? Það er bara ekki metið. Það er ekki skoðað. Ég skil ekki hvernig hv. þingmaður getur mótað þá skoðun sína að það beri að hlífa þessu tvennu sem hún nefndi þegar hitt hefur ekki verið vegið á móti.

Hæstv. forseti. Það hefur verið áhugavert að fylgjast með þessum umræðum um rammaáætlun hingað til. Það er sér í lagi upplýsandi og mikilvægt að hlusta á þá tala sem greinilega eru manni annaðhvort ósammála eða nálgast málin frá einhverju allt öðru sjónarhorni en maður sjálfur. Það er mjög mikilvægt í lýðræðislegu samfélagi að nálgast málin þannig. Þess vegna hlustaði ég full áhuga á ræðu hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar. Það fyrsta sem sló mig var þegar hv. þingmaður velti því upp og spurði hvort það væri fullreynt með rammaáætlun. Það sem ég heyrði hins vegar ekki eða skildi ekki þá í máli þingmannsins og langar að spyrja hann út í er: Hvaða leið sér hv. þingmaður fyrir sér að ætti að fara? Ég held að við getum alveg verið sammála um að þetta er kannski ekki hið fullkomna ferli, einmitt vegna þess að við lítum á málin út frá ólíkum sjónarhornum. En ég hef reyndar talið að við séum hérna komin í átt að einhverju betra, þ.e. að reyna að nálgast hlutina heildstætt. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvort hann vilji þá aftur fara í gamla farið, þ.e. að skoða bara hvern einasta virkjunarkost stakan en ekki reyna að setja þá upp í þessa þrjá flokka eins og verið er að gera í rammaáætlun. Eða hvaða aðra leið telur þingmaðurinn vera besta til að ná utan um þessi mál? Ég held að ekki verði hjá því komist að Ísland móti sér einhverja stefnu. Við verðum að finna einhverja leið til að nálgast þessi mál. Ef rammaáætlun gengur ekki að mati hv. þingmanns, hvað leggur hann þá til málanna? Hvernig eigum við að gera þetta?

Virðulegi forseti. Þetta var nú gott á mig að fá þessa spurningu.  Það sem mestu skiptir er að við erum búin að rífast um þetta og það er ekki nein sátt um þetta plagg, það er bara þannig. Ég er alveg heiðarlegur. Ég hef ekkert töfrabragð um það hvað eigi að koma í staðinn. Ég bara sé að þetta gengur ekki. Það getur vel verið að sú leið sem Norðmenn fara núna henti okkur eitthvað betur, ég hef bara ekki kynnt mér það nógu vel. Það getur vel verið að þeir séu betur staddir en við með meiri rannsóknir, meiri stefnumótun o.s.frv., þetta sé ekki hætt að nýtast. En við alþingismenn verðum líka að þora að viðurkenna þegar eitthvað gengur ekki og hefur mistekist. Alla vega síðan 2009 þegar ég kom inn á þing, kannski er það mér að kenna, hefur engin sátt verið um þetta. Hér hefur allt farið í bál og brand í hvert skipti sem hefur verið talað um rammaáætlun. Á sínum tíma, ég held nú að það hafi verið ráðherra Framsóknarflokksins sem fór af stað með þetta, ef ég man rétt, Jón Sigurðsson líklega, þá man ég að ég hafði alltaf efasemdir um að þetta gæti gengið vegna þess að það var alltaf ljóst, við ákváðum hins vegar að gefa þessu séns, að það yrðu einhverjir árekstrar með þessum hætti. Við sjáum það líka að hlutverk verkefnisstjórnar, sem er ekkert öfundsverð, þetta fína fólk sem er í verkefnisstjórn, er ekki nógu vel skilgreint heldur í lögunum. Það getur vel verið að það sé hægt að taka til í þessum lögum og gera umhverfið miklu betra og skilvirkara, en í dag, eins og fram hefur komið í þeim gögnum sem ég vísaði í áðan, er þetta huglægt, mjög mikið af huglægum ákvörðunum sem þarf að taka þarna. Ég spyr: Er það boðlegt að það fari bara eftir því hvers konar gott fólk er sett í þessa nefnd, hvernig það hugsar, að menn raði svona hlutum niður?

Hæstv. forseti. Það er ekkert auðvelt að koma upp með eitthvert verkfæri sem ætti að virka betur en rammaáætlun, en hún er bara eins og öll verkfæri, þau eru kannski fæst til sem eru alveg fullkomin þannig að þau henti fyrir alla. Ég ætla alla vega að vera ósammála hv. þingmanni enn þá um það að ég tel ekki fullreynt með rammaáætlun og held að þetta sé besta tólið sem við höfum alla vega í augnablikinu. Mig langar að spyrja hv. þingmann að öðru, en hann talaði um hvort það væri nóg að líta til þess að raforka væri framleidd með loftslagsvænum hætti, því að það er auðvitað mikilvægt, ég tek undir það. En verður ekki líka að hafa áætlun um það að orkan fari svo í eitthvað sem er líka umhverfsvæn starfsemi og hvort við verðum ekki að ná þannig heildstæðri nálgun 

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni með það að ef við ættum að axla þá ábyrgð sem okkur ber í loftslagsmálunum þá þurfum við vitanlega að horfa a.m.k. á tvo hluti. Það er annars vegar að nýta þá orku sem við höfum yfir að ráða, þær auðlindir, og beina þeim einmitt í þann farveg sem hv. þingmaður nefndi, til starfsemi sem er þá umhverfisvænni eða væn og til þess fallin að draga úr losun annars staðar án þess að auka hana hér, án þess að gera lítið úr þeim markmiðum og skyldum sem við höfum. Þetta er eitthvert ferli sem við ættum að sjálfsögðu að hafa. Ég held reyndar að undanfarin átta til tíu ár kannski hafi orðið gríðarleg breyting í okkar samfélagi varðandi þetta. Ég held að við séum öll orðin miklu meðvitaðri um það að horfa til þeirra kosta sem geta nýtt okkar auðlindir, skapað störf, skapað verðmæti, en um leið ekki storkað eða ýtt okkar skuldbindingum einhvern veginn út af borðinu, þannig að við getum staðið keik og stolt af því. Ég held að við séum á þeim stað. Ég held að við séum búnir að finna það. Það breytir því ekki að mér finnst þetta plagg vera orðin bölvuð þvæla.

Virðulegi forseti. Hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra leggur hér fyrir tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Eins og ráðherra nefndi er vinna rammaáætlunar viðkvæm að mörgu leyti. Að mínu mati hefur verið staðið faglega að því ferli sem rammaáætlun er, alla vega það sem ég hef kynnt mér örlítið í þessari 320 blaðsíðna skýrslu sem um er að ræða. Það á einnig við um vinnu verkefnisstjórnar og faghópa. Það er mikilvægt fyrir okkur þingmenn að muna að hugmyndafræðin á bak við rammaáætlun er m.a. sú að draga úr átökum um einstaka virkjunarhugmyndir. Ég tek undir með hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra að við þurfum þar af leiðandi að horfa til þess að rammaáætlun snýst um að meta faglega möguleika á vernd og nýtingu með sjálfbærni í huga, þar sem m.a. er horft til þess að leggja stóru línurnar fyrir áform stjórnvalda um vernd og nýtingu orkuhugmynda. Hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra fór einnig vel yfir hversu mikil áskorun felst í mati á þjóðhagslegum áhrifum á því stigi sem rammaáætlun er ætlað að vinna. Þar skulum við hafa í huga að við þess konar mat þarf að taka með í jöfnuna matið á virði þess að raska ekki náttúrunni, virði þess sem oft er kallað ósnortin eða lítt snortin náttúra. Ég held að við vitum öll að náttúran í sinni hreinustu mynd án mannvirkjagerðar verður sífellt dýrmætari eftir því sem slíkum landsvæðum fækkar. Það segir einmitt að í rammaáætlun skuli, í samræmi við markmið fyrrnefndra laga, leggja mat á verndar- og orkunýtingargildi landsvæða og efnahagsleg, umhverfisleg og samfélagsleg áhrif nýtingar, þar með talið verndunar. Ég vil leggja áherslu á síðustu orð þessarar setningar, „þar með talið verndunar“. Nýtingin sem felst í náttúruverndinni er nefnilega heilmikil og við erum sífellt betur að átta okkur á því. Herra forseti. Mig langar sérstaklega að fagna því að sú tillaga sem lögð er fram hérna er í góðu samræmi við þá stefnu þessarar ríkisstjórnar að vinna að vernd miðhálendisins. Á miðhálendi Íslands eru einar stærstu óbyggðir Evrópu. Verndar- og verðgildi óbyggða fer stöðugt vaxandi þar sem óbyggðum svæðum fer hratt fækkandi á heimsvísu. Hér er því um fágæta og takmarkaða auðlind að ræða. Þá eru þrjú gríðarfögur vatnasvið á miðhálendinu; Héraðsvötn, Skjálfandafljót og Skaftá sett í verndarflokk og fá vonandi að renna frjáls áfram. Tillagan er einnig í ágætu samræmi við þá stefnumörkun stjórnvalda um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi sem var samþykkt 2002 og endurskoðuð 2010 að leggja skuli áherslu á að stór samfelld víðerni verði áfram að finna í óbyggðum Íslands. Möguleikar á frekari nýtingu orkuauðlindanna eru þó alls ekki skertir með þessari áætlun því að samkvæmt henni eru virkjunarkostir í nýtingarflokki sem gefa samtals um 1.400 megavött. Þá er gott að hafa í huga að árleg þörf á raforkuframleiðslu til almennrar notkunar er örfá megavött, kannski 7–9. Gagnaver og minni fyrirtæki þurfa heldur ekki mörg megavött til að knýja sína starfsemi. Og ég endurtek, í nýtingarflokki eru 1.400 megavött. Eins og hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra sagði áðan, það er ekki þörf, það liggur hér fyrir. Herra forseti. Höfum þetta í huga og höfum líka í huga rétt komandi kynslóða til að ákveða hvað eigi að gera í þessum málum. Hér vil ég stoppa aðeins af því að í dag vorum við þó nokkrir þingmenn að leggja nafn okkar við það orð að vera talsmenn barnanna, um það að við ættum að taka til máls og hugsa um komandi kynslóðir. Ég tel að með þessari rammaáætlun séum við að láta í ljós hug okkar varðandi rétt komandi kynslóða til að ákveða hvað eigi að gera í þessum málum þegar við afgreiðum þingsályktun um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða.

Virðulegur forseti. Í ljósi síðustu orða hv. þm. Nichole Leigh Mosty vil ég taka undir með því að segja að ég vil gjarnan vera talsmaður barna í þessu máli eins og svo mörgum öðrum. Hér liggur fyrir tillaga til þingsályktunar sem byggir á niðurstöðum verkefnisstjórnar og faghópa 3. áfanga rammaáætlunarinnar svokölluðu. Það liggur alveg ljóst fyrir að við verðum að hafa orkuskipti hér á landi og við viljum hafa orkuskipti hér á landi. Parísarsamkomulagið sem Ísland er aðili að gengur út á að halda hlýnun jarðar innan við 2°C. Ef við ætlum að leggja okkar af mörkum í því verðum við að minnka notkun jarðefnaeldsneytis verulega og taka upp hreina, endurnýjanlega orkugjafa í staðinn. Þar mun raforka gegna lykilhlutverki. Ég ætla þó ekki að ræða einstaka virkjunarkosti hér í dag heldur skoða málið í stærra samhengi. Eins og staða mála er núna er enginn skortur á raforku hér á landi en við verðum vissulega að gera áætlanir til framtíðar. Stærsta vandamálið sem við þurfum að takast á við nú um stundir er skortur á flutningsgetu. Við þurfum að styrkja flutningsnet raforkunnar svo hægt sé að takast á við sveiflur í raforkunotkun með auðveldari hætti en nú er. En það er reyndar annar handleggur og ekki til umræðu hér. Þann 3. ágúst sl. gerði Landvernd athugasemdir við drög að lokaskýrslu verkefnisstjórnarinnar, þ.e. þeirrar skýrslu sem svo í sinni lokamynd var lögð til grundvallar þessari þingsályktunartillögu. Mig langar að vitna í þessar athugasemdir að hluta til, sérstaklega þær sem snúa að svokallaðri varúðarreglu og háhitasvæðum, með leyfi forseta: „Ríóyfirlýsingin hefur að geyma 27 grundvallarreglur sem ætlað er að styðja við sjálfbæra þróun um allan heim. Þar á meðal er varúðarreglan. Hún segir að í tilvikum þar sem vísindaleg óvissa leikur á um hvort starfsemi eða stefna geti skaðað almenning eða umhverfi og náttúru, skal sönnunarbyrðin liggja hjá þeim sem ábyrgur er fyrir tilgreindri starfsemi eða stefnu. Þetta þýðir með öðrum orðum að ekki er nauðsynlegt að sanna með óyggjandi hætti að náttúran beri skaða af, heldur skuli hún njóta vafans þegar vísindaleg óvissa er fyrir hendi. Varúðarreglan hefur nú verið tekin upp í íslenska löggjöf með samþykkt náttúruverndarlaga, nr. 60/2013.“ Þessi tilvitnun passar ágætlega inn í þau orð sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé hafði hér áðan, og fleiri reyndar, um villtan lax og áhyggjur sem hann hafði af örlögum hans. Ég held áfram með tilvitnun mína, með leyfi forseta: „Varúðarreglan á sérstaklega vel við þegar kemur að rammaáætlun, enda vísindaleg óvissa mikil um áhrif bæði vatnsaflsvirkjana (sérstaklega í jökulvötnum) og jarðvarmavirkjana á umhverfi og samfélag. … Mikil óvissa er um framleiðslugetu og líftíma jarðvarmavirkjana og viðbrögð þeirra við vinnsluálagi. Öll þau háhitakerfi sem nýtt eru og fyrirhugað er að nýta eru ósjálfbær í þeim skilningi að með þeirri nýtingu sem viðhöfð er, er gengið á gufuforða auðlindarinnar. Þetta er almennt viðurkennt meðal vísindamanna. … Ljóst er að yfirleitt er nýting jarðgufu á háhitasvæðum fjarri því að standast skilyrði um sjálfbæra þróun þegar vökvaupptaka úr jarðhitageymunum er mikil og stöðug og endingin miðuð við aðeins um hálfa öld. Þá er þess að geta að rannsóknir sem miða að því að meta afkastagetu háhitasvæðanna, sem flest eru einstök á heimsmælikvarða hvað varðar gerð og ásýnd, raska þeim verulega með mannvirkjum og borunum og hafa ávallt í för með sér óafturkræf umhverfisáhrif. Óvissa er einnig mikil um heilsufarsleg áhrif jarðvarmavirkjana. Mengun af útblæstri gufu og affallsvatni þeirra er ekki aðeins brennisteinsvetni heldur ýmis eiturefni, svo sem arsen og kadmíum. Þessum efnum hefur lítill gaumur verið gefinn í íslenskri umræðu og því til svarað að sum þeirra séu í óvenju litlu magni hér á landi. Þó ber að hafa í huga að þessi efni eru til staðar, þau eru varasöm og safnast fljótlega upp ef affall er mörg hundruð sekúndulítrar.“ Í ljósi frétta síðustu helgar er ljóst að heilsu fólks er hugsanlega stefnt í hættu. Ekki þarf að deila um þá staðreynd að tveir þriðju hlutar Íslendinga búa á suðvesturhorni landsins þar sem fregnir bárust af brennisteinsmengun, sem ég minntist á áðan. Því segi ég: Leggjum öll áform um virkjanir af þessu tagi til hliðar að sinni. Horfum til vindorku til dæmis. Í umræddri þingsályktunartillögu eru tvö vindorkusvæði skilgreind, annars vegar Blöndulundur og hins vegar Búrfellslundur. Sá fyrrnefndi er í orkunýtingarflokki en sá síðarnefndi í biðflokki. Ég ætla ekki að úttala mig um þessi vindorkusvæði sem slík, til þess skortir mig þekkingu, en ég vil lýsa eftir heildstæðri stefnumörkun í þessum málum. Við þurfum að marka okkur stefnu um það hvar við viljum setja upp vindorkulundi, hversu stórir þeir eiga að vera, hversu stórar vindmyllurnar eigi að vera, hver sýnileikinn eigi að vera o.s.frv. Svo get ég ekki látið hjá líða að minnast á sjávarfallavirkjanir. Rannsóknir á þeim eru stutt á veg komnar og ég held að ástæða sé til að gefa þeim nánari gaum. Virðulegur forseti. Það er erfitt að spá, sérstaklega um framtíðina, segir spakmælið. Tækniframfarir eru miklar á sviði rafmagns og rafmagnsnotkunar. Við vitum að ljósaperur og ýmsar gerðir raftækja nota miklu minna rafmagn en áður var. Kannski mun smávirkjunum fjölga, kannski koma til sögunnar rafgeymar sem hægt er að hlaða þegar álag er lítið á rafkerfunum svo nota megi þá á álagstímum. En hvað svo sem framtíðin ber í skauti sér er ljóst að í öllum okkar áætlunum og öllum okkar gjörðum verðum við að láta náttúru og heilsu fólksins sem landið byggir njóta vafans.

Frú forseti. Rétt aðeins um orð hv. síðasta þingmanns um jarðhitann. Vitnað er í álitsgerð Landverndar, heyrði ég. Ég held að það sé ofsögum sagt að jarðvísindamenn séu almennt sammála um að vinnsla á jarðháhitasvæðum sé ósjálfbær. Það eru nokkur hundruð jarðvísindamenn á Íslandi og það eru vissulega skiptar skoðanir en það er mikill minni hluti sem telur háhitasvæði eða vinnslu á þeim þurfa nauðsynlega að vera ósjálfbæra vegna þess að þetta snýst jú um forðafræði, um hvernig ber virkja. Það er hægt að horfa til mistakanna sem voru gerðar á Hellisheiðarvirkjun. Það var farið allt of hratt í þá virkjun vegna þess að menn sáust ekki fyrir í uppbyggingunni og hagnaðarvon sem þar var. Það er þannig með háhitasvæði að þau eru öll kynt af kviku. Til langs tíma koma ný kvikuinnskot. Það gerðist á Reykjanesi 1967, það gerðist í Henglinum 1999, það gerðist í Kröflu á ári Kröflueldanna, þetta er allt endurnýjun. Grímsvötnin, sem eru þó undir ís, þetta er allt endurnýjun á varmaforðanum. Við skulum því fara mjög varlega í að fjalla um háhitasvæði með þessum hætti. Varðandi mengunina eru þetta jú eldfjallagös sem koma upp í öllum eldgosum, þau koma upp í öllum háhitasvæðum landsins. Þau leita út í grunnvatnið hvort eð er af náttúrulegum orsökum. Það sem menn reyna þá að gera en hafa kannski ekki gert í nægilegum mæli, það hefur skort tækni til þess, er að binda þessi gös og dæla affallsvatni niður í jarðveginn. Með því móti er hægt að koma í veg fyrir óþægilega mengun eða mengun sem ógnar heilbrigði, með því að dæla t.d. brennisteinsvetni uppleystu í vatni ásamt affallsvatni niður í jarðhitageymana. Það er meira að segja partur af forðafræðinni. Ég vil fara mjög varlega í staðhæfingar eða alhæfingar um skaða af völdum jarðhitavirkjana. En um vindorkuna er ég að sumu leyti sammála síðasta ræðumanni.

Ég þakka hv. þingmanni andsvar. Það má vera að ég hafi farið fram úr mér í máli mínu áðan. Það er hins vegar staðreynd að það dó manneskja á Reykjanesi um daginn. Þarna er um að ræða hættuleg efni. Ég átta mig ekki alveg á því hversu langt við erum komin í þeim fræðum öllum. Þingmaðurinn talar um forðafræði. Ég er ekki jarðvísindamaður, svo mikið er víst, en sem leikmaður verð ég var við allt það basl og allt það vesen sem hefur fylgt þessum virkjunum á þeim stað sem um ræðir á Reykjanesi, og reyndar víðar. Fyrir mig sem leikmann er þetta allt saman, svo ekki sé meira sagt, svolítið „risky business“, með leyfi forseta.

Frú forseti. Nú eru nokkrar háhitavirkjanir á landinu. Í Kröflu vil ég ekki meina að hafi verið stór vandræði á ferð, fyrir utan það sem gerðist í jarðsögunni og olli vandræðum sem voru svo sem ekki manngerð. Á Reykjanesi vil ég heldur ekki meina að það hafi orðið nein vandræði. Við getum ekki tekið þetta einangraða tilvik þar sem varð hörmulegt dauðaslys. Þar var borhola við hliðina á annarri og leki á milli borhola og það er auðvitað einstakt tilvik. Eina jarðhitavirkjunin þar sem virkilega hafa verið vandræði er Hellisheiðarvirkjun. Svartsengisvirkjun hefur gengið ágætlega og Auðlindagarðurinn hefur sýnt fram á hversu langt er hægt að ganga. Vandræðin vegna jarðhitavirkjana eru því að mínu mati blásin upp, þau eru ekki raunveruleg nema að litlu leyti. Við tökum auðvitað á þeim vandræðum mjög skýrt og skilmerkilega. En forðafræði er vísindagrein sem Íslendingar flytja út og hefur reynst vel. Ég held að ef menn hefðu hlustað á bestu forðafræðinga landsins hefði það sem gerðist á Hellisheiði ekki orðið staðreynd. Nú er verið að bjarga þeirri virkjun með því að leiða gufu frá nálægum borsvæðum sem gerir að verkum að þar verða ekki reistar virkjanir og það er bara gott og blessað vegna þess að lærdómurinn er þessi: Það þarf að virkja í skrefum og sjá til þess að umhverfisáhrif þessara virkjana séu lágmörkuð. Flóknara er það ekki, þótt það geti í sjálfu sér verið flókið vísindalega.

Það er skemmst frá því að segja að ég held að ég og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson séum í raun sammála um að náttúran og fólkið sem hér býr skuli njóta vafans. Þingmaðurinn talar um einstakt tilfelli og jú, jú, þetta var einstakt tilfelli sem leiddi til sorglegs dauðdaga. Þingmaðurinn nefndi einnig Hellisheiðarvirkjun. Það er einmitt dæmi um hvað gerist ef menn hlusta ekki á aðvaranir vísindamanna, fara fram úr sér, líkt og ég gerði kannski í málflutningi mínum. Ég er hins vegar afskaplega ánægður með að þingmaðurinn skuli vera mér sammála um vindorkuverin og að við skulum horfa meira til þeirra. Ég hef lúmskan grun um að hann sé svolítið „svag“ fyrir sjávarfallavirkjunum líka. 

Frú forseti. Það eru margir brandar á lofti þegar kemur að rammaáætlun. Við getum sennilega verið sammála um að hún er seint á ferðinni miðað við allan árafjöldann sem að baki er. Þá er ég ekki að meina hvað hana varðar heldur í virkjunarsögunni. En ég tel gagn að henni og er þar ósammála hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni og tel þetta vera vaxandi og gagnlegt ferli, ferli ákvarðana sem er ekki hægt að vinna heildstætt nema með þessu móti. Þarna kemur fagfólk að og sem betur fer kemur þingið að einhverju öðru en að ákvarða um framtíð hverrar einstakrar virkjunar eins og gert var í gamla daga ef við orðum það þannig. Við getum ekki litið til Norðmanna og sagt: Nú skulum við gera eins og þeir, því að þeir gerðu nákvæmlega þetta, bjuggu til rammaáætlun. Þeir eru búnir að virkja 28–30 þús. megavött með því að hafa að hluta til hliðsjón af rammaáætlun. Það hlýtur að vera eitthvað sem við getum horft til. Núna eru þeir að spá í aðra hluti vegna þess að landið er fullvirkjað. Það er búið að klára það sem hægt er að virkja af vatnsvirkjunum. Þar eru ekki jarðhitavirkjanir. Núna eru menn að horfa til vindorku og annarra slíkra kosta. Þá fara menn í annan gír, fara aðrar leiðir en með rammaáætlun. Þessi flokkaskipan, þessir þrír flokkar eru auðvitað upphaf að lausn og samstöðu nægilega margra. Auðvitað verður ekki sátt um nýtingu jarðvarma og vatnsorku á Íslandi frekar en kvótakerfið. Í öllu stóru flokkunum í náttúrunytjum vegast á náttúrunytjar og náttúruvernd. Menn verða ekki sáttir. Þess vegna höfum við lýðræðislegar leiðir til að taka ákvarðanir. Við það verða þá þeir sem verða undir að una. Það er nú ekki flóknara en það. Þessir þrír flokkar sem hafa verið skilgreindir, hver er þá uppskeran núna? Í nýtingarflokknum eru þetta eins og hefur komið hérna fram um 1.400 megavött. 2.500–2.600 erum við búin að virkja. Þetta þýðir þá að svo komnu máli að efri mörk orkuframleiðslu á Íslandi eru í kringum 4.000 megavött. Nú getur vel farið svo að hluti af stóriðjunni eða orkufreka iðnaðinum hérna hverfi úr landi. Þá losnar jú töluvert af afli. Og þegar horft er til þessa miðað við stærð samfélagsins erum við nokkuð rík. Horfum bara til Norðmanna með sín 28 þús. megavött. Ég held að nýtingarflokkurinn sé orðinn þannig að hann sé umræðuhæfur. Skoðunarhæfur, matshæfur. Verndarflokkurinn. Þar er kominn góður árangur og við sem erum höll undir náttúruvernd erum býsna ánægð með margt þar eða flest. Biðflokkurinn. Þar teljum við hins vegar margt ónothæft í nýtingu innan þess flokks. En nú er hann til skoðunar, gagnaöflunar o.s.frv. Það þarf ekki að segja mikið meira um hann. Í öllu þessu tali um nýtingaráætlun er sjálfbærni lykilhugtakið. Þessir þrír þættir sem ég ætla ekki að rekja, félagslegi, náttúrufarslegi og hagræni, þurfa allir vissulega að vera undir. Svo er búið að bæta inn í þetta hugtökum eins og hagkvæmni, arðsemi, þjóðarhag og öðru slíku. Um þessi hugtök og hvað þau innihalda snýst jú starfið að rammaáætlun, störf þessara fjögurra faghópa og verkefnisstjórnarinnar. Og um það mun 4. áfangi snúast. Skoðum þá hvert þetta er komið eins og hæstv. umhverfisráðherra fór yfir. Faghópur 1 og 2 meta verðmæti lands og áhrif virkjana á náttúru og umhverfi, þaðan er röðunin komin. Af sjálfbærnihugtökunum erum við raunverulega að vinna fyrst og fremst með eitt. Er það ásættanlegt? spyr ég. Faghópur 3 sem átti að skoða áhrif á samfélagið lagði fram álit sem breytir ekki röðuninni, gagnast ekki við hana. Það er náttúrlega ekki ásættanlegt ef við ætlum að halda okkur við sjálfbærnihugtakið að fullu. Ef það skortir aðferðafræði þurfum við annaðhvort að finna hana eða búa hana til. Spurningin er alltaf þessi þegar talað er um samfélagið: Er verið að tala um nærsamfélagið? Er verið að tala um íslenska samfélagið í heild? Í því tilviki: Hvort vegur meira? Nú er komið álit frá 110 ungmennum og ungu fólki varðandi Hvammsvirkjun. Skilaboðin eru skýr. Þetta er ósjálfbært að þeirra mati. Tökum við þá tillit til þess eða látum eins og ekkert sé? Auðvitað er það þannig að skiptar skoðanir, eins og hæstv. umhverfisráðherra benti á, eru alltaf til staðar. Hvernig reynum við þá að komast að mati á samfélagslegum áhrifum virkjana ef við horfum eingöngu á að skoðanir eru ólíkar án þess að reyna með einhverjum aðferðum að leggja mat á hver samfélagslegu áhrifin eru, hvort þau eru jákvæð, neikvæð eða hlutlaus? Faghópur 4 átti að meta þjóðhagslegur forsendur og hagkvæmni. Hann fann ekki forsendur hjá sér til að gera það þannig að hagræni þátturinn í sjálfbærninni er bara úti. Ef maður dregur þetta nú allt saman er það svo að matið er ónógt og því er ólokið. Ég get ekki séð að þetta sé nægilega vel reifað. Ég get heldur ekki séð að við getum haldið áfram og afgreitt þetta í vor eins og þetta sé í lagi. Þetta er ekki í lagi. Hæstv. umhverfisráðherra kallaði rammaáætlun orkunýtingaráætlun. Hún er það ekki. Þetta er orkuframleiðsluáætlun. Þörfina fyrir orkuna á eftir að skilgreina miklu betur. Ég vil benda hæstv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni á að skorti orku í einhverju héraði eins og hans heimahéraði, Skagafirði, er auðvitað hægt að tengja raforku inn í það hérað án þess að þurfa að framleiða hana á staðnum. Það eru ekki stór samfélagsleg áhrif í stóru héraði af einni vatnsvirkjun sem er í gangi. Það eru það vissulega meðan hún er í byggingu. En það gegnir kannski öðru máli með jarðhitavirkjanir þar sem er hægt að búa til auðlindagarð o.s.frv. Vanti orku til nýsköpunar og annars slíks í einhverju héraði er náttúrlega auðvelt að tengja það inn. Og ég vil bara að nefna að það er hægt að framleiða mörg hundruð megavött á Íslandi til viðbótar við núverandi afl bara með því að stækka virkjanir eins og verið er að gera í Búrfelli, með því að breyta túrbínum og kalla þannig fram aukið afl, með því að hyggja að því að allar jökulár á Íslandi eiga eftir að auka rennsli sitt um 10–20% á næstu árum. Þannig er hægt að bæta við afl án þess að fara út í margar nýjar virkjanir. Svo er auðvitað spursmál um forgangsröðun. Af hverju byrjum við t.d. á Hvammsvirkjun? Af hverju byrjum við ekki á einhverri annarri virkjun sem hefur miklu minni umhverfisleg áhrif ef við förum út í nýjar virkjanir á allra, allra næstu árum? Menn spyrja: Í hvað fer orkan? Hún fer í nýsköpun, fer í einar tvær eða þrjár kísiliðjur, fer í raforkuhluta samgangnanna, í gagnaver, innlenda eldsneytisframleiðslu. Og svo gleyma menn orkuspánni. Gamla orkuspáin sagði 500–600 megavött á okkur sjálf, smáiðnað og heimili, fram að árinu 2050. Þarna eru skulum við segja svo mörg hundruð megavött að það fer langleiðina upp í þau 1.400 sem eru til reiðu í nýtingarflokknum. Þegar allt þetta er tekið saman er að mörgu að hyggja. Mér finnst reifun þessa máls hreint ekki í lagi. Þá kemur að stóra jókernum eins og ég kalla það í öllu þessu orkutali. Það er djúpborunarverkefnið sem ég hef minnst á áður héðan úr ræðustól, IDDP-verkefnið. Segjum nú svo að það heppnist þannig að það er ekki bara búið að bora þessa 5 kílómetra tæpu holu sem er tilbúin heldur kemur í ljós að hún er virkjanleg og það eru aðrir möguleikar á öðrum háhitasvæðum til að gera nákvæmlega það sama. Þá erum við búin að gerbreyta orkumynstri Íslands. Við getum virkjað færri háhitasvæði en okkur hefur nokkurn tíma dottið í hug, getum látið t.d. bara þau duga sem komin eru í virkjun. Og þetta minnkar mjög þrýstinginn á vatnsvirkjanir. Þá megum við ekki gleyma að við þurfum blöndu af hvoru tveggja. Það er ekki hægt að reka raforkuflutningarkerfi án þess að hafa tvær tegundir af virkjunum því að það er ekki hægt að regúlera eða stýra straumi eða raforkuflutningum um landið án þess að geta slökkt og skrúfað. Og það er ekki hægt að slökkva og skrúfa á jarðhitavirkjunum en það er hægt að gera það á vatnsvirkjunum. Þannig að málið er nokkuð stórt. Ég ætla að hvetja til þess að atvinnuveganefnd 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég veit að hann þekkir málið býsna vel, hefur ritað um það og rætt í langan tíma. Þess vegna var áhugavert að hlusta á ræðu hans. Ég biðst nú afsökunar að ég datt aðeins út í umræðunni áðan þegar einhverjir þingmenn komu upp, en mig langaði að heyra betur frá þingmanninum hvað hann meinti þegar hann nefndi að honum fyndist málið vera vanreifað. Ég skildi hann ekki betur en svo að hann hefði trú á þessari vinnu sem átt hefði sér stað. Ég velti fyrir mér hvað hv. þingmaður leggur þá til. Skildi ég hann rétt að hann leggi til að við afgreiðum ekki þessa þingsályktunartillögu sem rammaáætlun þrátt fyrir að ráðherra hafi lagt hana fram? Svo langar mig að taka undir með hv. þingmanni að ég held að sé skynsamlegt að hv. atvinnuveganefnd þingsins fái líka málið til umsagnar.

Frú forseti. Þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég segi einfaldlega svona: Ef við ætlum virkilega að hafa sjálfbærni að leiðarljósi í rammaáætluninni skiljum við ekki við hana þannig að við segjum um samfélagsáhrifin: Því miður, við tökum þau svo sem ekkert sérstaklega inn í þetta jafnvel þótt Orkustofnun hafi verið að biðja um það. Hvað varðar hagrænu áhrifin eru ekki til tól og tæki. Vísindamennirnir sem kvaddir voru til treystu sér ekki til þess. En ætlum við þá að treysta okkur til að afgreiða áætlunina sem sjálfbæra rammaáætlun? Ég held ekki. Ég segi því einfaldlega að það þarf að finna leiðir, og ég hef alltaf trú á því að fræðimenn finni á endanum einhvern milliveg til þess að þessir þættir sjálfbærninnar séu líka metnir þegar kemur að því að flokka í flokka. Sérstaklega á það náttúrlega við um nýtingarflokkinn. Auðvitað fer málið til nefndar og vonandi hefur nefndin þá tækifæri til að vega og meta hvort öll skilyrði séu til staðar. Ef svo er ekki verður þetta mál ekki afgreitt í vor. Þá verðum við að bíða með það eitthvað lengur. En ég held að orkufyrirtækin geti haft nóg að gera þó að rammaáætlun sé ekki tilbúin, vegna þess að eins og ég lýsti áðan er til fullt af verkefnum þar sem hægt er að bæta við hundruðum megavatta án þess að fara í nýjar virkjanir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er nú svo lánsöm að sitja með hv. þingmanni í hv. umhverfis- og samgöngunefnd þannig að ég hlakka til þeirrar umræðu sem mun eiga sér stað þar. Ég verð að viðurkenna að sem nýliði var ég mjög bjartsýn varðandi það að við myndum ná að afgreiða það mál sem ég veit að hefur verið mikil deila og ágreiningur um í gegnum tíðina. Ég er svo sem búin að heyra það í þingsal að það eru skiptar skoðanir um þessa áætlun eins og hún er lögð fram. Ég er bjartsýn að eðlisfari og hlakka til þeirrar vinnu sem fram undan er.

Frú forseti. Hvernig sem við lítum á rammaáætlun þá veldur hún svolitlum vandræðum hvort sem er fyrir þá sem eru mjög hallir undir fjölda virkjana eða þá sem vilja fara mjög varlega, vegna þess að heilmikið hefur áunnist. Við erum komin með nýtingarflokk, við erum komin með biðflokk sem þarfnast skoðunar og við erum komin með verndarflokk sem er orðinn stór, þannig að auðvitað er freistandi að láta bara gossa og afgreiða þetta sisvona. Ég er nú íhaldssamur en glámskyggn þannig að ég sé ekki almennilega fyrir mér hvort það myndi gagnast mér eða okkur eða þeim sem hugsa eins og ég, mjög mikið að gera það. En ég horfi á tilganginn með rammaáætlun, sem er að leiða til lykta aðferð til að tryggja sjálfbæra virkjunarkosti á Íslandi. Og ef við getum ekki uppfyllt nema einn þátt af sjálfbærniviðmiðunum þá stendur það í mér. Þess vegna tala ég svona. Nú getur vel verið að endirinn verði sá að við samþykkjum þetta, ég get ekki svarað fyrir það. Þá verðum við bara að gera það besta úr því. En ég teldi æskilegra að reyna betur, og þess vegna kallaði ég þetta vanreifað.

Frú forseti. Það er mjög þýðingarmikið að þetta mál sé komið til þingsins. Ég þakka hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra fyrir framsögu hennar, þar kom margt áhugavert fram og nytsamlegt fyrir áframhald umræðunnar en reyndar hjó ég sérstaklega eftir að hæstv. ráðherra vísaði til þess að nú er þingið með þetta mál og það fer til þinglegrar meðferðar. Þetta skiptir máli, það skiptir máli að þingið hafi tök á því að taka jafn viðamikið og brýnt mál, ef svo má segja, og skoði það ofan í kjölinn, fari yfir umgjörðina sem málinu hefur verið búin, skoði hvaða efnisatriði liggja til grundvallar þeim flokkunum sem eru þarna undir og komist að endingu að niðurstöðu. Ef þingið er ekki í stakk búið eða hefur ekki burði til þess að komast að niðurstöðu, leiða málið til lykta, þá erum við í vanda stödd, þá erum við á þeim stað að þurfa mögulega að taka alla þessa löggjöf jafnvel upp með rótum og endurskoða hvað það er í umgjörðinni allri og lögunum sem þarf að bæta og laga til þess að þingið geti komist að niðurstöðu. Að sjálfsögðu, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, eru um þetta mál skiptar skoðanir. Það verða ekki allir á eitt sáttir við þá flokkun sem hér er lögð til, það eru örugglega uppi ágæt sjónarmið um að sumt sem er í nýtingarflokki eigi ekki að vera þar og það eru líka til mjög góð og gild rök fyrir því að sumt sem er í virkjunarflokki eigi ekki að vera þar. Þetta verður þá verkefni þingsins núna að skoða vandlega. Það þarf ekki að vera sátt um alla þessa hluti, hún mun sennilega aldrei nást, en það sem þarf sennilega að vera sátt um er að komast að niðurstöðu, að við getum haldið áfram á þeirri vegferð sem hefur verið mörkuð á síðustu 20 árum eða svo. Við höfum farið um langan veg síðan lög voru sett á seinni hluta 10. áratugar síðustu aldar um að meta einmitt þetta jafnvægi á milli verndunar og nýtingar. Við höfum farið um langan veg og ég er þeirrar skoðunar að það sé vel hægt að taka þau atriði í þessari tillögu sem hægt er að leiða til lykta og klára þau mál en mögulega skilja menn svo við málið þannig að sumt endar í biðflokki sem væri annars í nýtingar- eða verndarflokki, af því að það er allt í lagi að gera það. Sú niðurstaða sem mun fást í afgreiðslu þingsins er ekki endanleg um alla ókomna framtíð. Þvert á móti. Það gangverk í lögunum sem við erum að vinna eftir gerir ráð fyrir því að þær ákvarðanir sem verða teknar verði endurskoðaðar a.m.k. á fjögurra ára fresti. Frú forseti. Aðeins um efnisatriði tillögunnar án þess þó að fara ofan í einstaka virkjunarflokka. Það er ekki hægt á svona skömmum tíma, það bíður meðferðar nefndar. Það snýr að því sem fram hefur komið um annars vegar niðurstöðu faghóps 1 og 2 og svo niðurstöðu faghópa 3 og 4. Það virðist, eins og fram hefur komið í máli hæstv. ráðherra og hún gerði grein fyrir því ágætlega í framsöguræðu sinni, að ekki sé nægilega vel byggt á niðurstöðum faghópa 3 og 4 við þessa flokkun. Það kann að vera að það séu ástæður fyrir því en þá vek ég athygli á að á þeim grundvelli sem öll þessi löggjöf byggir á, sem er sjálfbær nýting, þá þarf, ef menn ætla að fylgja þeirri hugmyndafræði eftir alla leið, að taka alla þrjá meginþætti þess til greina. Það er í fyrsta lagi að skoða að sjálfsögðu umhverfisleg áhrif, í öðru lagi hagræn áhrif og í þriðja lagi samfélagsleg og félagsleg áhrif. Þessir þrír þættir mynda að meginstefnu til þann grundvöll sem menn byggja alla skoðun sem á að vera sjálfbær þróun eða sjálfbærar tillögur í þessum efnum. Það kann að vera eins og segir í niðurstöðu faghóps 4 að ekki séu forsendur til að meta þjóðhagsleg áhrif. Það kann að vera að ekki sé rétt að svo stöddu að byggja á niðurstöðum faghóps 3 um samfélagsleg áhrif en þá skýtur kannski svolítið skökku við að í hinum faghópunum, 1 og 2, er einn þáttur tekinn út sem er alveg þess virði að meta samhliða öðrum þáttum, þ.e. ferðaþjónusta til að mynda. Við suma virkjunarkosti er lagt mat á hvort það eigi að vernda eða nýta á grundvelli mikilvægis ferðaþjónustunnar sem atvinnugreinar. Auðvitað er ferðaþjónustan líka mikilvæg þegar kemur að nýtingu landgæða og náttúru en ég tel að við þurfum að skoða vandlega hvort það sé tækt að taka eina atvinnugrein sérstaklega fyrir meðan við getum ekki að svo stöddu metið þjóðhagsleg áhrif eða samfélagsleg áhrif af þessum virkjunum. Þetta tel ég vera atriði til að skoða nánar. Að lokum vil ég nefna að lagt hefur verið til að tillagan fari til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og það tel ég vera ágætt mál, en ég tel jafnframt mikilvægt á sama hátt og umhverfis- og auðlindaráðherra ber lögum samkvæmt að hafa samráð við iðnaðar- og orkumálaráðherra um efni þessarar tillögu að umhverfis- og samgöngunefnd og atvinnuveganefnd þingsins hafi mjög náið og gott samráð, samvinnu við að taka efni þessarar tillögu til umfjöllunar. Það kann að vera að þingsköp séu að einhverju leyti stíf en ég tel að málið sé það mikilvægt að hægt sé að finna góðan samstarfsflöt í samstarfi milli þessara tveggja nefnda þingsins og það muni dýpka málið, upplýsa það og gera að verkum að við verðum betur í stakk búin til þess að komast að niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðu hans. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í nokkrar setningar í máli hans, bara svo ég skilji málið betur. Hv. þingmaður lýsti því yfir í upphafi málsins að skoða þyrfti hvern virkjunarkost í þaula, rannsaka ofan í grunn og vega og meta hvern kost. Hvernig sér hv. þingmaður það fyrir sér að sú vinna fari fram og hvenær þarf henni að ljúka? Ég gat ekki heyrt betur á þingmanni en að hann legði mikla áherslu á að tillagan fengi þinglega meðferð og yrði kláruð í meðförum þingsins, væntanlega þá á yfirstandandi kjörtímabili. Telur hv. þingmaður að umhverfis- og samgöngunefnd, sem við sitjum saman í, og hann er búinn að nefna tvær aðrar þingnefndir, hafi færi á því að rannsaka hvern kost til hins ýtrasta á þeim skamma tíma? Ég gat heldur ekki betur heyrt á þingmanninum en að mögulegt væri að niðurstaða þeirrar vinnu yrði sú að kostir yrðu færðir á milli flokka. Ég vil spyrja hv. þingmann út í það, hvort það er rétt skilið hjá mér, eða hver skoðun hans sé á því. Ef svo er, spyr ég hvort hann sé sammála þeirri nálgun sem viðhöfð var á fyrri stigum rammaáætlunar í þinglegri meðferð að eingöngu væri hægt að færa kosti á milli flokka með því að færa þá niður í biðflokk til að veita sérfræðingum færi á að rannsaka betur eitthvað sem þingið teldi nauðsynlegt að rannsaka enn frekar.

Frú forseti. Já, ég tel mikilvægt að þetta mikilvæga mál fái þinglega meðferð. Í því felst að í raun er ekkert sem bindur hendur þingsins með neinum hætti, nema auðvitað sú umgjörð sem þingið sjálft skapar um þetta mál og hefur skapað um það. Það leiðir auðvitað af því að þar með er þingið að sjálfsögðu í færum um að breyta efni tillögunnar.

Ég þakka hv. þingmanni stutt og hnitmiðað svar, laggott. Ég er sammála því sem hv. þingmaður segir að auðvitað þarf þetta mál að fá þinglega meðferð. En ég legg mikla áherslu á að sú þinglega vinna verði mjög vönduð. Ég verð að játa að ég sé ekki alveg fyrir mér - þess vegna spurði ég nú hv. þingmann - hvernig, á þeim örfáu mánuðum sem eftir eru af þessu þingi, sú umfangsmikla skoðun sem hv. þingmaður boðar á hverjum kosti fyrir sig á að fara fram. Svo talar hv. þingmaður um sátt sem þurfi að nást, en segir síðan að náist ekki að ljúka þinglegri meðferð á þessu máli þurfi að skoða hvort rífa þurfi löggjöfina upp með rótum þegar kemur að rammaáætlun. Ég spurði hv. þingmann því hreint út hvenær hann teldi að þeirri umfangsmiklu vinnu sem hann sjálfur kallar eftir myndi ljúka. Hvernig sér hann fyrir sér fundi hjá okkur í umhverfisnefnd ef við þurfum að fara ofan í hvern einasta kost; kalla væntanlega til okkar sérfræðinga um hvern kost og ræða þau mál? Hvenær sér hann fyrir sér að þeirri vinnu ljúki. Á orðum hans er ekki annað að skilja en að sú hótun hangi yfir, leyfi ég mér að segja, að gangi það ekki fyrir þingslit eða þingfrestun í vor þá verði löggjöfin einfaldlega rifin upp með rótum. Ég skil einfaldlega ekki hvernig hv. þingmaður sér þessa vinnu fara fram og þess vegna spyr ég hann út í þetta. En það er þá gott að fá það fram að hv. þingmaður telji að hægt sé að færa á milli allra flokka þó að ég sé ekki sammála hv. þingmanni um það.

Frú forseti. Hvað varðar þinglega meðferð er auðvitað rétt að þingið taki sér þann tíma sem það þarf til að fá niðurstöðu í málið. Hvaða tími það er getur farið eftir því hvað hv. þingmenn vilja leggja til málsins, það getur farið algjörlega eftir því. Það getur líka farið eftir því hvað kemur fram í þeim umsögnum sem eiga eftir að berast þinginu, hvaða sjónarmið munu koma þar fram o.s.frv.

Virðulegi forseti. Ég sé ekki betur en að hér séu að verða nokkur tíðindi í þessu máli. Um er að ræða stjórnarmál, mál sem er lagt fram af hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra, mál sem fær brautargengi þingflokka stjórnarflokkanna til þess að verða lagt fram hér í nafni ríkisstjórnarinnar, sem sett er saman af þessum þremur stjórnarflokkum. Ég sé ekki betur en að hv. þm. Teitur Björn Einarsson sé með fyrirvara við málið. Ég spyr hv. þingmann hvort svo sé og hvort það gildi um þingflokk Sjálfstæðisflokksins allan, að hann sé með efnislegan fyrirvara við tillögu hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra. Það setur jú allt þetta mál í algjörlega nýtt ljós. Hv. þingmaður tekur nokkuð djúpt í árinni að því er varðar löggjöfina. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað hann telji að helst þyrfti að skoða varðandi löggjöfina sjálfa þegar hann segir að rífa þurfi hana upp með rótum, komi í ljós að þingið ráði ekki við málið, eins og hann orðar það. Hvaða helstu þætti sér hv. þingmaður að því er varðar mögulega annmarka á löggjöfinni? Mig langar líka að spyrja hv. þingmann út í þá staðreynd, ef hann treystir sér til að bregðast við þeirri vangaveltu minni, að hér samþykktum við rammaáætlun 2 á árinu 2013, en enn hafa engin þau svæði sem fóru í verndarflokk rammaáætlunar 2013 verið friðlýst fjórum árum síðar. Ég spyr hvað hann telji að sé þar helst til ráða, ef hann telur og er mér sammála um að verndarsjónarmið séu einhvers virði.

Frú forseti. Það þarf ansi frjálsa túlkun á orðum mínum til að draga þá ályktun að ég setji fyrirvara við málið, ansi frjálsa túlkun. Ég styð þetta mál. Ég styð hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra í því að leggja málið fram. Ég tel eins og hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra sjálfsagt að það fái þinglega meðferð. Ég reikna með því að hv. þingmaður hljóti jafnframt að vera sammála því að málið fái þinglega meðferð. Hvað varðar orð mín um að ef þinginu tekst ekki að taka svona mál og fjalla um það; skoðar alla þætti þess sem það telur að þurfi að skoða og kemst ekki að niðurstöðu, þá tók ég fram í ræðu minni að við værum í miklum vanda. Þetta er mikilvægt mál. Það er mjög mikilvægt að við fáum niðurstöðu í því hvernig við ætlum að halda hér áfram, hvernig við ætlum að haga náttúruvernd í þessu landi og hvernig við ætlum að haga orkuauðlindanýtingu.

Forseti. Mér finnst mikilvægt að þetta sé alveg skýrt hjá hv. þingmanni. Að stjórnarflokkar leggi blessun sína yfir það að mál séu lögð fram er eitt, það eru engin tíðindi í því. Það sem það þýðir að leggja fram mál í umboði ríkisstjórnar, sem nýtur stuðnings meiri hluta Alþingis, er að styðja málið efnislega. Það er skilningur þingsins og hefur verið skilningurinn sem felst í því að þingbundin ríkisstjórn sé við völd, nema efnislegur fyrirvari sé gerður í stjórnarflokkunum. Þess vegna spurði ég hv. þingmann hvort svo væri. Ég skil hann þannig að hann vilji vera á gráu svæði hvað þetta varðar, hann telji fullnægjandi að hann styðji að málið sé lagt fram en að hann þurfi ekki að kveða upp úr með það hvort hann styðji málið efnislega. Það er samkvæmt orðanna hljóðan ekkert annað en fyrirvari við málið. Þá tel ég tilefni til að hvetja þingmenn stjórnarflokkanna til að ráða ráðum sínum, í ljósi þessarar stöðu. Eru fleiri þingmenn stjórnarflokkanna, Sjálfstæðisflokksins, Bjartrar framtíðar og Viðreisnar, sem gera efnislegan fyrirvara við málið? Það skiptir máli. Hv. þingmaður hefur talað um að hann telji að skoða þurfi málið í hörgul. Ég vil spyrja hann hvort hann telji við skoðun málsins eins og það lítur út akkúrat núna, að gera þurfi efnislegar breytingar á þeirri tillögu sem hæstv. ráðherra leggur hér fram í krafti embættis síns og í umboði hv. þingmanns meðal annars. Hæstv. ráðherra þarf 32 þingmenn. Á hún þá alla á bak við sig? Í þessum málum og öðrum? Svo vil ég biðja hv. þingmann að svara mér að því er varðar friðlýsingar þeirra tillagna sem liggja nú þegar í verndarflokki.

Frú forseti. Ég held að það sé alveg skýrt hvað felst í þinglegri meðferð máls, þessa máls og annarra mála. Ég vænti þess að hv. þingmaður sé jafnvel sammála mér um mikilvægi þess að þingið taki það til efnislegrar meðferðar, hlusti eftir þeim sjónarmiðum sem fram koma. Hv. þingmaður er jafnframt meðvitaður um, geri ég ráð fyrir, að skiptar skoðanir eru um ýmislegt í þessu máli, bæði varðandi það hvaða formreglum hefur verið fylgt eða mögulega ekki fylgt eða hvernig efnisatriði eru flokkuð og hvaða mat er lagt til grundvallar þeirri niðurstöðu sem hér er. Ég tel mjög mikilvægt að þingið geri nákvæmlega þetta. Þannig dýpkum við umræðuna. Þannig tryggjum við að öll sjónarmið komi fram. Þannig tel ég að Alþingi sé betur í stakk búið til að fara með þetta mál áfram og að við náum einhverjum árangri á grundvelli þeirrar umgjarðar sem er um málið. Varðandi þau efnisatriði sem hv. þingmaður spurði að öðru leyti um, þ.e. friðlýsinguna - án þess að fara djúpt í það mál vil ég eingöngu segja að þau sjónarmið sem lögð eru til grundvallar og birtast m.a. í faghópi 1, 2 og 4, skipta öll máli. Að sjálfsögðu skiptir máli hvaða sjónarmið er lagt til grundvallar því sem snýr að friðlýsingu mikilvægra náttúrusvæða, umhverfis, og hvernig það er metið, hvernig það er flokkað og hvernig það er greint og hvernig virkjunarkostum eru gefnar einkunnir eftir þeim flokkum.

Frú forseti. Mig langar að byrja á að taka undir orð hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur um að það er mjög leyndardómsfullt hvernig hv. þm. Teitur Björn Einarsson talar um stuðning flokks hans við þetta mál. Ég ætla að tala aðeins um þessi mál á almennum nótum frekar en að rýna beint í efnisatriði þess sem kemur fram. Það liggur ekkert á að fullvirkja landið. Í bókinni um fjallabóndann segir hvernig stórvirkjanir slíta sundur samfélög. Það er að gerast við Þjórsá og við Hvalá. Þjórsárvirkjanir höggva skarð í laxastofninn í Þjórsá og spilla trúverðugleika Íslands sem laxveiðiþjóðar, trúverðugleika og orðspori Íslands sem þjóðar sem fóstrar laxinn. Eru það öfgar að fara hægar, að staldra við, að leyfa náttúrunni, eins og margir hafa talað hérna um, að njóta vafans? Nei, ég lít svo á að það séu ekki öfgar. Núna þegar innviðir ferðaþjónustunnar eru að hruni komnir lít ég svo á að það væru öfgar að halda áfram þessari útþenslustefnu á stóriðjuvæðingarbraut sem við höfum verið á í áratugi. Hér eru allir verktakar og verkfræðingar á fullu. Hvers vegna er ríkinu umhugað um að virkja fleiri staði þegar ekki hefur einu sinni tekist að byggja pall við Geysi? Þangað fer um milljón manns á ári. Þar ætti að vera það besta, ef vel ætti að vera, sem íslenskur landslagsarkitektúr hefur upp á að bjóða. En umhverfið í kringum okkar heimsfræga Geysi er landi og þjóð til skammar. Álverið í Helguvík stendur eins og minnismerki um fúsk í orkustefnu. Mengunin þar er viðbjóðsleg og væntanlegt hrun á húsnæðisverði næst kísilverinu í Helguvík er skólabókardæmi um skammsýni. Áætlanir Landsnets um tugmilljarðafjárfestingar til að þjóna örfáum erlendum verksmiðjum, sem við eigum öll að taka þátt í að koma á koppinn, er enn eitt dæmið um viljandi kostnað sem er lagður á almenning, á atvinnulífið, og ber með sér ógagnsæja verðlagningu á rafmagn. Hellisheiðarvirkjun hefur mikið verið í umræðunni upp á síðkastið. Þar er minnkandi vinnslugeta og brennisteinsvetnismengun á höfuðborgarsvæðinu hefur farið yfir hættumörk. Hættum þessari útþenslustefnu, einbeitum okkur sem þjóð að þeim verkefnum sem við eigum nú þegar fullt í fangi með að ráða við. Við þurfum að huga að innviðum ferðaþjónustunnar, hagnaði og betra skipulagi á orkumarkaði, betri nýtingu og nýtni, hætta áframhaldandi skuldsetningu og fara að skila hagnaði til þjóðarinnar. Svört skýrsla hæstv. umhverfisráðherra gefur ekki til kynna að við þurfum að spýta í hvað varðar stóriðjustefnuna, þvert á móti. Náttúran á að fá að njóta vafans og ég sé ekki hvers vegna við þurfum, eins og hæstv. umhverfisráðherra benti á, alla þessa rosalega orku. Hvað á að gera við hana alla? Við þurfum núna að staldra við, horfa á hlutina heildstætt og ákveða hvert við ætlum sjálf að fara með þetta sem þjóð. Ísland er líka að tapa sérstöðu sinni með það að vera með ódýrasta orkuframboðið. Þróun á heimsmælikvarða er þannig að eftir nokkur ár verðum við bara komin fram úr okkur og okkar rafmagn og orka verður dýrari. Það verður engin þörf eins og verið hefur síðustu áratugi. Við þurfum að staldra við og hefja samtalið. Ég er alveg handviss um að hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra muni gera það.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra kærlega fyrir góða yfirferð um þessa tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Það er búið að segja eitt og annað hér núna í þessum þingsal og það fer ekkert hjá því að auðvitað hafa menn misjafnar skoðanir. Við verðum að virða það. Eins og hæstv. ráðherra legg ég hins vegar á það áherslu að við reynum að vinna þetta verk sem fyrir okkur er lagt í eins mikilli sátt og samlyndi og mögulegt er. Það getur enginn borið ábyrgð á annars orðum eða annarra skoðun en verkefnið er skýrt, hér liggur fyrir áætlun sem skiptir þeim orkukostum sem hafa verið tilgreindir í nýtingarflokk, í biðflokk og í verndarflokk. Eins og fram hefur komið geta menn verið misánægðir með það og þegar ég horfi til Norðurlands hef ég svo sannarlega fengið skilaboð um að menn vilji sjá virkjunarkosti í verndarflokki, í nýtingarflokki og ég skil það á sinn hátt vel. Ég tel hins vegar að við þurfum að huga að ýmsu þegar við tölum um nýtingu á þeim náttúruauðlindum sem við höfum yfir að ráða. Í þessu tilfelli erum við að tala um virkjunarkosti og í þeirri yfirferð sem faghóparnir hafa farið um þessa kosti og gert grein fyrir er í flestum tilfellum góður rökstuðningur við það. Menn geta hins vegar haft á því mismunandi skoðanir. Ég segi hér að ég tel að við þurfum að líta til þess hvort við erum að ganga á náttúruminjar sem eru óafturkræfar ef við förum að virkja á tilteknum stöðum en við þurfum líka að skoða hvaða möguleikar eru til búsetu á landinu, þannig að það er í ýmis horn að líta hvað þetta varðar. Ég hef sagt það og get tekið undir það sem fram hefur komið að við erum núna með í farvatninu allt að 1.400 megavött sem hægt er að nota til þeirra hluta sem við þurfum rafmagn til, en hins vegar verðum við að horfa til þess hvernig við flytjum þessa orku. Ef við erum í þeirri stöðu að það má ekki fara yfir land með línulögn til að flytja þetta rafmagn stöndum við frammi fyrir þeim vanda að atvinnuuppbygging á tilteknum svæðum getur kallað á að það þurfi að virkja á einhverjum landsvæðum sem við sjáum ekki fyrir okkur núna. Ég er ekki með þessu að segja að ég styðji ekki við þessa þingsályktunartillögu, ég tel að við eigum að taka hana inn í nefndina, fara vel yfir hana og vinna eftir bestu samvisku og kalla til okkar sérfræðinga. Það hefur komið fram hjá langflestum sem hér hafa talað að menn geta haft misjafnar skoðanir en við þurfum að finna það sem við getum verið sátt við. Þegar ég skoða hérna það sem er sett í biðflokk kemur í langflestum tilfellum fram að það eru ekki fullnægjandi gögn. Það þýðir að ef á að færa það sem er í biðflokki yfir í annan hvorn flokkinn þarf að afla meiri gagna, þá þarf að rökstyðja á hvorn veginn menn ætla að flytja þessa virkjunarkosti og það er verkefni framtíðarinnar að gera það. Meðan við erum með þennan biðflokk er alveg ljóst að það fer ekki í vernd og það fer ekki í nýtingarflokk. Hér er verið að setja í nýtingarflokk Blöndulundinn svonefnda og mig langar að koma aðeins inn á það að ég hef ekki alveg getað séð fyrir mér muninn á því að vera með vindmyllur vítt og breitt um landið sem hafa ákveðna ásýnd og sem eru á sinn hátt jafnvel meira áberandi í landinu en línulögn. Ég held að það sé kominn tími til þess að við förum að taka ákvörðun um það hvaða leiðir við ætlum að fara í flutningi á raforku og það sé í rauninni meira áríðandi til þess að geta náð sátt í það hvað við þurfum mikið að nýta. Ég held að það sé verkefni og mun leggja til við hv. umhverfis- og samgöngunefnd að við beitum okkur fyrir því að unnin verði áætlun um flutning á raforku þannig að við getum róað okkur aðeins niður í því hvaða kostir það eru sem við erum að togast á um varðandi vernd og orkunýtingu. Ég ætla að láta þetta duga núna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Við deilum áhuga og áhyggjum af flutningskerfunum. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig hún sér því best komið í farveg hér á vettvangi þingsins, þ.e. að bregðast við ákalli Landsnets um að fá skýrari vilja stjórnvalda til að undirbyggja áætlanir sínar og til að bera saman sviðsmyndir og taka ákvarðanir um næstu skref. Sú sem hér stendur er þeirrar skoðunar, eða var það sem þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra, að verkfæri rammaáætlunar væri vel til þess fallið að bera saman líka mismunandi kosti í flutningsleiðum og flutningskerfum. Ég vil biðja hv. þingmann um viðbrögð við þeirri vangaveltu. Ég vil síðan spyrja hv. þingmann, vegna orða hv. þm. Teits Björns Einarssonar áðan, hvort málið hafi verið afgreitt með fyrirvara úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins. Það skiptir mjög miklu máli upp á það hvernig búið verður um málið í nefndinni og hvernig verður um það fjallað þar; og kannski ekki síst vegna þess að hv. þingmaður lét að því liggja áðan að til álita kæmi að fara að hreyfa einstaka kosti í nefndinni og jafnvel þó að menn væru ósammála um það hvernig sú hreyfing ætti að vera. Ég spyr hvort hv. þingmaður sé þeirrar skoðunar að hægt sé að hreyfa eitthvað öðruvísi en það yrði þá gert í einhvers konar sátt.

Hæstv. forseti. Ég held að hv. þm. Svandís Svavarsdóttir hafi eitthvað misskilið mig varðandi tilfærslu milli flokka. Ég er að vísa til þess að það kom skýrt fram í máli hæstv. ráðherra að nú væri það þingsins að vinna með þingsályktunartillöguna. Það kom líka skýrt fram í máli hæstv. ráðherra að það er ekkert óumbreytanlegt. Og komið hefur fram í máli stjórnarliða en líka í máli stjórnarandstöðunnar að menn sjái fyrir sér að möguleiki sé á tilfærslu ef sú leið yrði valin. En það hefur ekkert verið sagt um það og ég segi ekki að það sé það sem við ætlum okkur að gera eða sé fyrirhugað. Varðandi flutningskerfið þá held ég að það sé eitt af því sem er mjög nauðsynlegt að við förum að sinna, að við förum að sjá það fyrir okkur í fullri alvöru hvernig við ætlum að veita þessari grænu orku sem við eigum og getum framleitt, til atvinnuuppbyggingar og til búsetu úti um landið. Það er alveg ljóst að við erum vel sett hér á höfuðborgarsvæðinu og á suðvesturhorninu, en norður í landi og austur um land eru fyrirtæki sem ekki geta þróað starfsemi sína og vantar jafnvel orku til að geta unnið það sem þeir eru að vinna nú þegar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Ég bið hana að freista þess hér í annarri umferð að svara mér að því er varðar mögulegan fyrirvara við málið úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins við málið. Þótt hv. þm. Teitur Björn Einarsson gengist ekki beinlínis við því í ræðustól Alþingis að hann gerði fyrirvara við málið mátti ráða það af orðum hans að hann styddi ekki endilega efnislega niðurstöðu málsins eða málið eins og það væri komið frá ráðherranum. Ég vil þess vegna spyrja hvernig þessu er háttað, til að fá það algjörlega skýrt fram hjá hv. þingmanni, sem er um leið formaður umhverfis- og samgöngunefndar. Það skiptir máli að því er varðar úrvinnslu málsins hér á Alþingi, fyrst í nefndinni og síðan hér fyrir þinginu. Ég held að ég hafi skilið hv. þingmann rétt að því er varðar mögulegan flutning milli flokka. Ég skildi hana líka rétt, held ég, að því er varðar skilninginn á biðflokknum. Ég fagna því sem fram kom í máli hennar, að það væri algjörlega skýrt að biðflokkurinn væri sá vettvangur þar sem virkjunarkostir væru geymdir þegar gögn væru ekki fyrir hendi og að ekki væri verjandi að færa úr biðflokki yfir í nýtingu eða vernd þegar gögnin væru ekki fullnægjandi. Ég held að við höfum a.m.k. sameiginlegan skilning á því hvernig verkfærið er notað þó að ég hafi alltaf verið þeirrar skoðunar að við ættum að vera með miklu fleiri kosti í biðflokki þó svo að gögn lægju fyrir, einfaldlega vegna þess að ég tel að okkur liggi ekki svo mikið á. Mig langar loks að spyrja hv. þingmann hvort hún telji koma til álita að beita meirihlutavaldi til að hreyfa kosti milli flokka eða hvort hún telji að það að hreyfa kosti milli flokka þurfi að lúta einhvers konar sjónarmiðum um samstöðu.

Hæstv. forseti. Bara svo því síðasta sé svarað hér þá kom það skýrt fram í máli ráðherra, og hefur líka komið skýrt fram í máli mínu, að það er mjög mikilvægt að við komumst að niðurstöðu sameiginlega og í sátt. Við erum ekki bara að tala um dægurmál. Við erum að tala um eitthvað sem horfir til framtíðar og við þurfum að hugsa lengra en til dagsins í dag. Þegar við horfum til loftslagsmála og verndunar á því sviði held ég að raforkan eða heitavatnsorkan okkar skipti gríðarlega miklu máli hjá okkur. Og við erum líka að tala um að sú orka er á tiltölulega hagstæðu verði fyrir almenning. Fram kom í máli hæstv. iðnaðarráðherra á morgunverðarfundi Landsvirkjunar í morgun að meðalfjölskylda á Íslandi borgar 250.000 kr. á ári í raforkukostnað en t.d. Danir borga 730.000 kr. Hvað segir það okkur? Það segir okkur í fyrsta lagi að við erum í þeirri kjörstöðu að nýta græna orku og við erum líka í þeirri kjörstöðu að það er hagkvæmt fyrir heimilin. Ég held að við eigum að nota orkuna, en við þurfum hins vegar að komast að samkomulagi um það hvar og hvernig hún er framleidd. Ég sagði hér í upphafi að ég gæti ekki borið ábyrgð á orðum einstakra þingmanna, hver svo sem sá þingmaður er. Ég biðst undan því að svara fyrir þau. Ég fagna því að málinu er líka beint inn í atvinnuveganefnd, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að spyrja aðeins nánar út í orð hv. þingmanns um áætlun um línulagnir, sem ég hygg að ég og hv. þingmaður séu álíka mikið áhugafólk um; kannski bara til að hossa sjálfum mér og vekja athygli á því að ég er hér inni með fyrirspurn á hæstv. ráðherra um stefnu stjórnvalda í uppbyggingu flutningskerfis raforku. Samkvæmt raforkulögum frá 2003 hefur ráðherra borið að leggja slíka stefnu fram á þingi á fjögurra ára fresti, sem aldrei hefur verið gert. Eins og ég skildi hv. þingmann þá talar hún fyrir því að það þurfi að horfa aðeins út fyrir akkúrat bara virkjunarkostina, það þurfi að horfa heildrænt á málið. Það var kannski rauði þráðurinn í máli mínu hér fyrr í þessari umræðu. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann beint hvort hún telur að við séum kannski komin á þann stað að við þurfum aðeins að staldra við, þurfum að fara að horfa á raforkukerfið, hvernig við ætlum að koma orkunni frá þeim virkjunum sem mögulega verður farið í, og kannski ekki síst hvernig við ætlum að nýta orkuna. Það skiptir vissulega máli líka. Hv. þingmaður er formaður umhverfis- og samgöngunefndar, þar sem ég sit, og þar munum við vonandi fá inn á borð til okkar áætlun um orkuskipti í samgöngum og við munum fá kynningu á loftslagsskýrslu o.fl. slíkt. Eru þetta ekki allt hliðar á sama teningnum sem horfa þarf heildrænt á? Og kannski er kominn tími til að staldra aðeins við áður en við stígum einhver skref sem geta orðið óafturkræf?

Hæstv. forseti. Ég held að það hafi komið nokkuð skýrt fram í máli mínu að ég tel að meginvandinn hjá okkur núna liggi í því að það vantar flutningsgetu til að flytja það rafmagn sem þó er til staðar og sérstaklega þegar við erum komin út fyrir suðvesturhornið. Ég sem þingmaður fyrir Norðausturkjördæmi fæ þau skilaboð í hvert skipti sem ég fer norður í land að þar séu fyrirtæki sem ekki geti farið af stað vegna þess að ekki er nægjanleg orka til í kerfinu og einnig fyrirtæki sem vilji þróast áfram, stækka og verða öflugri, veita fleiri atvinnu, en þau geti það ekki vegna þess að orku skortir. Það segir okkur að það vantar net til að flytja orkuna. Þegar við stöndum frammi fyrir því að við erum með orku í orkuverunum en hún kemst ekki til neytenda þurfum við að koma okkur saman um hvernig það getur orðið. Þess vegna horfi ég til þess að við förum að mynda heildstæða stefnu um það hvernig við viljum sjá flutningsnetið fyrir raforku.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Eins og ég kom inn á þá hygg ég að við deilum áhuga á stefnu varðandi línumál. En ég var kannski frekar að spyrja um hvort slík stefna þyrfti ekki að fara saman við aðra stefnu og áætlanir sem við erum ýmist búin að leggja fram eða erum að fara að leggja fram. Allt þyrfti það að vera undir sama hatti og markmið okkar í loftslagsmálum. Ættum við ekki frekar að skoða virkjanir, línumál og orkunýtingu saman frekar en að skoða það hvert í sínu lagi og jafnvel, þegar kemur að því máli sem hér liggur undir, ekki stíga frekari skref þar áður en heildræna stefnan liggur fyrir? Kannski ég endurtaki þá spurningu til hv. þingmanns og spyrji hvað henni finnist um þær hugleiðingar mínar. Og svo fæ ég kannski að spyrja beint. Ég tek undir með hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur sem talaði hér á undan og ég hegg í sama knérunn og hún: Er það skilningur hv. þingmanns að ekki verði tilfærsla milli flokka nema það yrði þá úr nýtingu í bið. Telur hv. þingmaður, formaður umhverfis- og samgöngunefndar, að það sé í lagi að færa á milli hvaða flokka sem er, eða deilir hún þeim skilningi sem verið hefur til staðar hér á þingi og var á fyrri stigum málsins, að aðeins mætti færa úr nýtingu í bið til að gefa sérfræðingum færi á að skoða betur gögn og rannsaka ef þurfa þætti?

Hæstv. forseti. Varðandi tilfærslu milli flokka vil ég segja að sennilega er gerlegt að flytja kosti á milli allra flokka ef menn velja þá leið. Það kemur fram í orðum hæstv. ráðherra að það er í höndum þingsins hver endanleg niðurstaða verður. Hins vegar er þetta ekki dægurmál, eins og ég hef sagt hér, bæði í þessu andsvari og í andsvari við hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur. Ég tel að við þurfum að hugsa lengra en til dagsins í dag eða til morgundagsins. Ef við förum að færa á milli flokka þurfum við að hafa mikil rök fyrir því. Við þurfum að vanda okkur. En ég ætla ekki að standa hér og segja að ekki sé hægt að hreyfa eitt eða neitt. Það þýðir ekki að við séum með það í huga að gera það nú á næstunni. Við sjáum vonandi nýja kynslóð þingmanna koma hér inn á þing eftir einhver ár og hvað gerist þá er kannski ekki í okkar höndum að svara til um núna. Ég vil bara segja að ég held að það hljóti að komast til skila að ég vil vinna þessa vinnu, ef unnt er, í samvinnu.

Virðulegi forseti. Vegna þeirrar umræðu sem stendur hér yfir hef ég óskað eftir skýrum svörum frá þeim þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sem hér hafa tekið þátt um það hvort svo hafi verið að þessi stjórnartillaga hafi verið afgreidd með fyrirvara úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins. Ég hef ástæðu til að ætla að svo sé miðað við orð hv. þm. Teits Björns Einarssonar. Hv. þm. Valgerður Gunnarsdóttir, formaður umhverfis- og samgöngunefndar, vék sér undan að svara því að því er varðaði þann þingmann og ég virði það við hana. Svo heppilega vill til að ég sá hv. þm. Birgi Ármannsson ganga hér í gegnum salinn fyrir nokkrum augnablikum og mér þætti gott ef hann vildi leggja þá lykkju á leið sína inn í þingsalinn og svara okkur um það hvort svo sé að efnislegur fyrirvari hafi verið gerður við málið úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins.

Það verður að koma í ljós hvort hv. þingmaður hefur numið orð þingmannsins og vill bregðast við.

Virðulegur forseti. Rammaáætlun er merkilegt og mikilvægt stjórntæki, sem hefur átt sér langa meðgöngu innan stjórnmálanna. Fyrstan tel ég hafa verið Hjörleif Guttormsson sem lagði fram tillögu um áætlun um verndun vatnsfalla og jarðhitasvæða, fossa og hvera á þingi árið áður en Ísland sendi Gleðibankann til Noregs. Síðan eru liðin nokkur ár og framlög Íslands til Eurovision hafa þróast á þeim tíma og það hefur hugmyndin um rammaáætlun líka. Nú stöndum við á þeim tímamótum að vera að ljúka í raun fyrsta fjögurra ára ferlinu í rammaáætlun, fyrsta heila fjögurra ára ferlinu. Áður en rammaáætlun kom til var allt landið í nýtingarflokki, nú hefur rammaáætlun náð að vega saman vernd og nýtingu og þó að verkið sé ekki fullklárað og þó að ferlið megi laga eins og önnur mannanna verk er þetta mikilvægt skref í rétta átt. Það var komið inn á það fyrr í umræðunni að oft hefði verið tekist á um rammaáætlun á síðustu árum. Það má til sanns vegar færa. Ég held reyndar að ein af ástæðunum fyrir því að svo sé ekki núna kunni að vera sú að friðardúfan mikla, Jón Gunnarsson, sé orðinn hæstvirtur ráðherra í staðinn fyrir að vera háttvirtur þingmaður eins og hann var þegar hann stýrði atvinnuveganefnd á síðasta kjörtímabili og gerði sitt til að lengja mál og rífa sundur alla þá sátt sem hægt var að ná í sambandi við rammaáætlun. Það mætti svo sem nefna til fleiri minni og stærri spámenn á síðustu árum. Ég ætla að leyfa mér að nefna einn þeirra, þáverandi hæstv. ráðherra í tveimur stólum, Sigurð Inga Jóhannsson, sem um tíma gegndi hlutverki umhverfisráðherra, þó að það sé sennilega tímabil sem við reynum flest að gleyma sem mest við getum, enda var það eitt af hans fyrstu verkum sem umhverfisráðherra að taka í handbremsuna á friðlýsingu Þjórsárvera. Menn voru búnir að vera að pússa ballskóna og panta brauðtertur og voru undir það búnir að mæta upp í Þjórsárver og fagna friðlýsingu á grundvelli rammaáætlunar sem hafði verið samþykkt vorið 2013 þegar þau boð bárust úr ráðuneytinu að ráðherrann mundi ekki mæta og að friðlýsingin væri sett á ís. Þetta kölluðu t.d. Náttúruverndarsamtök Íslands pólitíska aðför að rammaáætlun. Það mætti svo sem alveg hafa sterkari orð um það. Þrátt fyrir þetta voru faghópar 1 og 2 skipaðir í ráðherratíð Sigurðar Inga Jóhannssonar, þótt þeir hefðu ekki mikið að gera. Þeir voru skipaðir í apríl 2014 en fengu ekki einn einasta virkjunarkost inn á borð til sín fyrr en ári síðar. Eins og fram hefur komið fjallaði faghópur 1 um náttúru- og menningarminjar, faghópur 2 um auðlindanýtingu aðra en orkunýtingu og þau nýttu vel þennan dauða tíma sem verklausi ráðherrann gaf þeim og mótuðu sér verklagsreglur og undirbjuggu vinnuna sem góðu heilli hófst eftir að nýr ráðherra var sestur í stól umhverfisráðherra. Það var hæstv. þáverandi ráðherra Sigrún Magnúsdóttir. Hún tók við áramótin 2014/2015 og strax í mars árið 2015 lá fyrir hvaða virkjunarkostir myndu fara í faglega umfjöllun hjá faghópunum. Þá gátu hópar 1 og 2 tekið til óspilltra málanna. Eitthvað þurftum við að bíða eftir faghópi 3, hann var ekki skipaður fyrr en fjórum mánuðum eftir að virkjunarkostir lágu fyrir og faghópur 4 var ekki skipaður fyrr en heilum sjö mánuðum eftir að þetta verk var sett af stað af alvöru. Það er kannski ekki furða að sú vinna sem liggur eftir faghóp 3, sem skoðaði samfélagsleg áhrif, og faghóp 4, sem fjallaði um efnahagsleg áhrif, standist ekki samanburð við vinnu hinna faghópanna, enda höfðu þeir allt aðrar aðstæður. Ég velti því reyndar fyrir mér hvort ástæða þess að hæstv. félagsmálaráðherra sé á mælendaskrá á eftir sé tilraun ríkisstjórnarinnar til að bæta úr því að skort hafi upp á matið á samfélagslegum áhrifum virkjananna. Ég bíð spenntur að heyra hvað kemur út úr því. Að lokinni vinnu faghópanna skiluðu þeir til verkefnisstjórnar í febrúar á síðasta ári. Þá tók við samkvæmt lögum umsagnarferli og í lok ágúst skilaði verkefnisstjórn tillögum til ráðherra. Þetta ferli sem í heildina á að taka fjögur ár, ferli þar sem þrjú ár eiga í raun að nýtast í vinnu faghópanna, var á síðasta kjörtímabili skorið niður í það að í stað þriggja ára höfðu verkefnisstjórn og faghópar eitt ár, eitthvað sem við megum alveg velta fyrir okkur hvort standist anda laganna eða hvort afurðin sé jafn vönduð og við viljum að hún sé fyrir vikið. En svo vildi til þegar ráðherra var kominn með tillögurnar í hendur að hann beið ekki boðanna, enda var farið að styttast í kosningar, þökk sé Wintris-máli annars hæstv. þáverandi ráðherra, nú í haust og ef maður skoðar tímalínuna sem verkefnisstjórn lagði til grundvallar vinnunni 2015–2017 var gert ráð fyrir að ráðherra fengi tillögurnar frá verkefnisstjórn á þessum tímapunkti, um mánaðamótin ágúst/september, en þá var líka gert ráð fyrir að ráðherra myndi nýta allan september, allan október og byrjunina á nóvember til að fara yfir tillögurnar, umræðu, umsagnir, öll vafaatriði og að á grundvelli þeirrar yfirlegu myndi ráðherra leggja tillögu fyrir þingið um miðjan nóvember. Sigrún Magnúsdóttir beið hins vegar frá 26. ágúst þegar hún fékk tillögurnar frá verkefnisstjórn til 1. september með að leggja fram tillögurnar, þannig að maður spyr sig hvort ráðherra hafi tekið nægilegt tillit til þeirra ólíku sjónarmiða sem komu fram í umsögnum um málið, hvort hafi verið vandað nægjanlega til málsins eða hvort hugmyndin hafi verið að hespa málinu af fyrir kosningar svo að hægt væri að klára það sem fyrst. Þetta væri í rauninni bara umræða um sagnfræði ef ekki væri fyrir þá staðreynd að sú tillaga sem liggur fyrir þinginu núna er nákvæmlega sú sama og sú hraðsoðna niðurstaða sem var lögð fram hér í september. Þess vegna er kannski ekki nema von að við spyrjum okkur hvort núverandi hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra hafi tekið sjálfstæða ákvörðun um rammaáætlun, hvort ráðherrann hafi nýtt sér tímann í ráðuneytinu frá því að hún kom þar inn til að leggjast yfir gögn málsins, til að lesa þær umsagnir sem komu inn á umsagnartímabilinu fyrir ári, hvort ráðherrann hafi ekki velt því fyrir sér jafnvel að taka upp nýtt umsagnarferli í ljósi þess að hún var að koma að málinu, nýr ráðherra, sérstaklega þegar við lesum það sem hefur verið nefnt um Þjórsárvirkjanir. Þar stendur, með leyfi forseta: „Óvissu um virkni seiðafleytna … verður ekki eytt á því stjórnsýslustigi sem verkefnisstjórnin starfar á.“ Þessi óvissa er eitthvað sem ráðherra getur tekið afstöðu til, getur ákveðið að færa virkjanirnar í biðflokk áður en ráðherrann kemur með tillöguna til þingsins, en hvorki Sigrún Magnúsdóttir, þáverandi, né Björt Ólafsdóttir, núverandi umhverfis- og auðlindaráðherra, kusu að gera svo. Svo mætti nefna jarðvarmavirkjanirnar eins og þær leggja sig, ekki bara út af brennisteinsmenguninni sem hefur verið bent á alveg frá því að þingið samþykkti áætlun 2013 heldur líka vegna þeirrar þróunar sem er að verða í aflminnkun Hellisheiðarvirkjunar þar sem virkjun sem upphaflega átti að ganga fyrir 30 borholum þarf nú að sækja sér afl í allt að 15 nýjar borholur á næstu árum, bara til að viðhalda sér. 

Virðulegi forseti. Hér veltir hv. þingmaður því fyrir sér hvort sú sem hér stendur hafi yfir höfuð, ef ég skil hann rétt, eitthvað skoðað málið vegna þess hvernig ég legg tillögurnar fram, eins og ég skil hann, eins og það sé einhvern veginn hálfóeðlilegt eða ekki að nógu ígrunduðu máli, að ég leggi tillögurnar frá verkefnisstjórn, það sem sú faglega stjórn leggur til, fram hér óbreyttar. Þá vil ég svara því til að ég hef skoðað tillögurnar frá því að þær voru lagðar fram í ágúst. Þetta eru ekki nýjar upplýsingar fyrir mér frá því að ég tók sæti á þeim ráðherrastól sem ég sit nú í. Þær voru opnar öllum, ekki bara þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra sem lagði, eins og hv. þingmaður reifaði, málið fljótt fram. Við fengum líka kynningu á málinu í atvinnuveganefnd þar sem ég átti sæti. Við fengum verkefnisstjórn oft á fund, ég man ekki nákvæmlega hvar það var í ferlinu, líka áður en hún lagði tillögurnar fram formlega. Ég vildi svara því hér að ég legg málið fram að vel ígrunduðu máli, ég legg tillöguna fram að vel ígrunduðu máli. Þetta er að mínu mati besta niðurstaðan. Þetta er málamiðlun milli ólíkra sjónarmiða sem ég felli mig við og tel vænlega til þess að mæta ólíkum sjónarmiðum.

Virðulegur forseti. Mér heyrðist eins og ráðherranum þætti ég gera lítið úr því að verkefnisstjórn hefði starfað faglega og skilað góðum niðurstöðum innan þess ramma sem henni er ætlað. Það er ekki mín skoðun. Ég tel verkefnisstjórn einmitt hafa unnið gott, vandað og faglegt starf. En ég geri verulegar athugasemdir við það hvernig ráðherra og ráðuneytið afgreiða málið í lok síðasta sumars. Það að gefa málinu fjóra daga inni í ráðuneyti til að koma því sem fyrst til þings svo hægt sé að klára það fyrir kosningar er talsvert styttri tími en allur september, allur október og fyrstu tíu dagarnir í nóvember til að klára málið uppi í ráðuneyti, eins og gert var ráð fyrir í upphaflegu tímaplani verkefnisstjórnar. Hæstv. ráðherra talaði um að hún og hæstv. orkumálaráðherra væru sammála um þessa niðurstöðu og það hefði alveg þótt saga til næsta bæjar að þeir tveir einstaklingar væru sammála um orkunýtingu hér fyrir nokkrum mánuðum, en svona gerir ríkisstjórn fólk að góðum félögum. Mig langar að fá afstöðu ráðherrans til þess hvort þessi fjögurra daga umþóttunartími fyrirrennara hennar í ráðuneytinu samrýmist faglegum vinnubrögðum í þessu máli, miðað við það hvernig uppleggið var, og hvort þingmaðurinn Björt Ólafsdóttir hafi haft einhverjar athugasemdir við málið í haust þegar það var til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Nú var ég að svara því til sem átti við mig. Ég get ekki lagt mat á það hvernig málið var reifað við fyrirrennara minn. En ég hef það að segja að ég hef skoðað málið vel frá því í ágúst. Nú er ég búin að gleyma hinni spurningunni. Hver var hún aftur? Fyrirgefðu, athyglin er aðeins farin að dala eftir að hafa verið hérna síðan klukkan tvö. 

Virðulegur forseti. Ég vísaði áðan til rökstuðnings verkefnisstjórnar um Þjórsárvirkjanir, með leyfi forseta: „Óvissu um virkni seiðafleytna og um áhrif vatnsmagns- og rennslisbreytinga á gönguleiðir, hrygningarstöðvar og uppeldisstöðvar laxfiska verður ekki eytt á því stjórnsýslustigi sem verkefnisstjórnin starfar á.“ Nú efast ég ekki um að hæstv. ráðherra hafi skoðað þær upplýsingar sem fram hafa komið og þær umsagnir sem komu inn. En er ekki ástæða til þess að hafa varúðarregluna í huga þegar við erum að skoða þessi mál? Kom ekki til athugunar þegar eru ýmsir kostir í nýtingarflokki sem hringja ólíkum varúðarbjöllum að fylgja varúðarreglunni, setja þá kosti í bið og láta skoða þá betur, ekki hraðsoðið heldur í vönduðu ferli í næstu lotu?

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra kærlega fyrir framsögu hennar sem og umræður hér í þingsal. Við ræðum hér rammaáætlun, þ.e. þann ramma sem settur hefur verið í kringum þessi mál hér á landi og snýst um að meta faglega möguleika á vernd og nýtingu með sjálfbærni í huga, þar sem meðal annars er horft til þess að leggja stóru línurnar fyrir áform stjórnvalda um vernd og nýtingu orkuhugmynda. Nú skal viðurkennast að allur rammi sem settur er upp, öll svona kerfi, er mannanna verk og þar innan er ákveðið svigrúm, ákveðinn sveigjanleiki fyrir huglægt mat, við getum alltaf deilt um hvert innbyrðis vægi ólíkra þátta eigi að vera eða það hvernig hver og einn þáttur er metinn. Ef maður ber saman ólík kerfi og ólíkar leiðir til að taka ákvarðanir held ég þó að með svona ramma sé alla vega erfiðara að gera mikla vitleysu en ef enginn slíkur rammi er fyrir hendi. Hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra leggur fram tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Eins og ráðherra nefndi er vinna þeirrar áætlunar viðkvæm á mörgu stigi, en að mínu mati hefur verið staðið faglega að því ferli sem þessi rammaáætlun er. Það á einnig við um vinnu verkefnisstjórnar og faghópa. Í lögunum segir að í rammaáætlun skuli, í samræmi við markmið fyrrnefndra laga, leggja mat á verndar- og orkunýtingargildi landsvæða og efnahagsleg, umhverfisleg og samfélagsleg áhrif nýtingar, þar með talið verndar. Þetta skiptir máli því að nýting getur falist í náttúruvernd. Við erum sífellt að átta okkur betur á því, t.d. í ferðaþjónustu, landbúnaði, sjávarútvegi o.s.frv., þótt svo, eins og fram hefur komið, þeirri nýtingu séu einnig ákveðin takmörk sett. Eins og fram kom í máli ráðherra er gert ráð fyrir allt að 1.400 MW í nýtingarflokki í þessari rammaáætlunartillögu. Það er um helmingur þeirrar orku sem þegar er í kerfinu í dag þannig að möguleikar til nýtingar eru sannarlega fyrir hendi, þó að auðvitað sé það þannig að þessir virkjunarkostir muni ekki allir rísa á næsta ári og verði ráðist í einhvern þeirra er engu að síður mikið ferli fram undan. En þegar á heildina er litið held ég að hér sé um að ræða ágætismálamiðlun milli nýtingar og friðunar. Hringl með kosti í báðar áttir myndi hafa þau áhrif að það þætti í lagi að hringla með það í framtíðinni. Þá vitum við ekki hvað myndi gerast. Næsti ráðherra og næsta þing gæti breytt öllu og fært það hingað og þangað með vísan í þau fordæmi sem hér hafa skapast. Óháð því hvaða skoðanir menn hafa á hinum og þessum kostum og hinum og þessum virkjunarframkvæmdum sem hér er tekin afstaða til tek ég fram að ég hef persónulega tiltölulega litlar skoðanir á þeim. Þá finnst mér að með því að leggja fram tillögu verkefnisstjórnar óbreytta sé ráðherrann að styrkja þá umgjörð sem hér hefur verið sköpuð. Ég styð því þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Þetta er að verða að einhverju leyti eins og lítil útgáfa af fundi umhverfis- og samgöngunefndar, hér tala nefndarmenn saman í ræðupúlti. Mig langar að spyrja hv. þm. Pawel Bartoszek út í orð hans um að ferli rammaáætlunar hafi verið faglegt og vinnubrögðin fagleg í ljósi ummæla formanns verkefnisstjórnar við okkur á nefndarfundi, og ég er búinn að fá heimild til að vitna í þau, sem sagði að sú flýtimeðferð og það inngrip sem hefði verið í ferlið á síðasta kjörtímabili með að meta sérstaklega kosti hefði í raun ekki verið í anda laganna, það hefði verið frávik frá lögunum og farið gegn anda laganna á sínum tíma. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í það hvað hann telur um þá staðreynd, að svo hafi verið. Í framhaldi af því vil ég spyrja, þar sem sú tillaga sem nú er lögð fram byggir að stórum hluta til á akkúrat þeirri vinnu sem farið var í í flýtiferlinu sem verkefnisstjóri og fleiri hafa sagt að hafi stangast á við lög, hvort hv. þingmaður telji að sú vinna hafi verið nægjanleg eða hvort það hefði kannski verið ráð, til að sýna enn faglegri vinnubrögð og fylgja enn betur anda laganna, að skoða eitthvað af þeim kostum nánar, ekki með tímasvipuna á bakinu eins og reyndin var á síðasta kjörtímabili.

Virðulegi forseti. Ég hef nú ekki metið það sem svo og get ekki gert þau orð að mínum að vinna að þessu máli hafi einhvern veginn stangast á við lög eða sú meðferð sem þar fór fram. Ég hef alla vega ekki skilið athugasemdir frá þeim stað þannig. Hér er ég spurður um álit mitt á þeirri umgjörð og þeirri vinnu sem fór fram. Ég verð auðvitað að játa að ég hef kannski ekki kynnt mér allt það ferli í þaula en ég get lagt ákveðið mat á vinnu nefndarinnar eins og hún liggur frammi á heimasíðu rammaáætlunar og þeim niðurstöðum sem þar liggja fyrir og ég get ekki annað sagt en að við yfirlestur þeirra gagna finnst mér eins og þar hafi verið unnið ágætlega. Ég legg það mat út frá þeim hætti, út frá útkomu vinnunnar en ekki endilega út frá forsögunni eða því hvaða tími var gefinn til umsagna eða andsvara o.s.frv. Það er mitt mat að þarna hafi verið ágætlega að verki staðið.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, að mörgu leyti hefur verið ágætlega að verki staðið og faglega unnið að þessu. Ég vildi eingöngu spyrja hv. þingmann út í þetta af því að við sátum saman á fundi um þetta. Hv. þingmaður segist ekki hafa skilið orð verkefnisstjóra þannig að ferlið hafi ekki verið í anda laganna. Mig langar að spyrja hv. þingmann að ef hann fengi það staðfest að verkefnisstjóri teldi að svo hefði verið, myndi það breyta einhverju um skoðun hans á því að vinnubrögð hefðu verið fagleg og að þetta hefði verið nógu ítarleg vinna? Ég virði það við hv. þingmann að vilja ekki fara út í einstaka virkjunarkosti enda væri það löng umræða. Ég gat ekki betur skilið hér áðan en að við ættum mikla vinnu fyrir höndum í hv. umhverfis- og samgöngunefnd við að rýna með stækkunargleri ofan í hvern einasta kost, en hefur hv. þingmaður, sitjandi í umhverfis- og samgöngunefnd, einhverjar áhyggjur af þeim varnaðarorðum sem hér hefur aðeins verið komið inn á í dag t.d. varðandi villta laxastofninn í Þjórsá? Það kom fram í máli hæstv. ráðherra að ekki væri enn ljóst hverjar mótvægisaðgerðirnar yrðu, hvernig því yrði komið við, heldur myndi það koma fram við framkvæmdaleyfi.

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Nú er það þannig eftir því sem ég best veit að tekið er á ýmsum af þessum þáttum betur í næsta skrefi, síðan verði farið í tiltekin verkefni. Það er þá partur af heildarumhverfismati ferlisins að meta áhrif á laxastofna eða aðra umhverfisþætti. Til þess að svara, ef ég get gefið mína heildarsýn á þessi mál, vegna þess að það er nú það sem 1. umr. um þingmál á að ganga út á, þá ímynda ég mér að það séu sannarlega til einhver varnaðarorð í þá átt að ekki sé litið nægilega til verndarsjónarmiða eða einhverra sjónarmiða sem lúta að vernd náttúrunnar. Ég ímynda mér að sama skapi að það vanti ekki þau sjónarmið sem eru í hina áttina, að það sé ekki tekið nægilega mikið tillit til þess að nýta orkuna í þágu atvinnuuppbyggingar eða með einhverjum þannig hætti. Mín afstaða í þessu máli myndi vera ákveðin miðjuafstaða með líklegast örlitlum halla inn í umhverfisverndunarpartinn og ég held að þessi áætlun standi algjörlega undir nafni til þess að geta uppfyllt þær væntingar. Þess vegna er ég ánægður með áætlunina eins og hún liggur fyrir. Varðandi fyrri part fyrirspurnar verð ég einfaldlega að játa að ég þyrfti að fara örlítið betur yfir þau ummæli og það sem átti sér stað og forsöguna til að geta mótað mér afstöðu til þess. Ég treysti mér ekki alveg til þess að segja hvað áhrif afstaða sem kynni að skýrast í framtíðinni kann að hafa á afstöðu mína til þessa máls.

Virðulegur forseti. Hér ræðum við rammaáætlun og ég fagna því að þessi þingsályktunartillaga sé komin fram. Þetta er gríðarlega mikilvægt plagg sem við horfum á hér og ég held að það sé mikilvægt að hafa það í huga þegar við tökum tillöguna til umræðu hversu langt við höfum í raun og veru komist í ferlinu. Hér er tæki sem við höfum verið að þróa á undanförnum árum til þess að ná betra jafnvægi milli nýtingarsjónarmiða og verndarsjónarmiða. Við stöndum frammi fyrir tillögu að rammaáætlun sem er með mjög metnaðarfull áform þegar kemur að vernd, en líka alveg ágætisáform þegar kemur að nýtingu. Það er ástæða til þess að velta upp nokkrum atriðum um hvernig við nýtum þetta til áframhaldandi vinnu. Þegar takast á sjónarmið verndar og nýtingar er kannski aldrei svo að niðurstaðan verði eitthvað sem allir eru sáttir við. Ég hefði viljað sjá í þessu ferli, sem myndi færa hlutina til betri vegar, að við reyndum að ná betur utan um þjóðhagslega ávinninginn af nýtingu. Ég tel að við þurfum að horfa á það við gerð næstu rammaáætlunar. Það er nauðsynlegt að við gerum það til að við getum vegið og metið saman kosti verndar og nýtingar. Ég tek hins vegar fullkomlega gild þau rök verkefnisstjórnarinnar að ekki hafi unnist tími til að fara nægilega djúpt ofan í þá umræðu að þessu sinni. Það er ekki til þess fallið að hafa áhrif á afstöðu mína til tillögunnar sem hér liggur fyrir, en ég held að við þurfum að halda áfram og líta á rammaáætlun sem tæki sem við erum með í stöðugri þróun um það hvernig við getum gert betur. Það er einmitt mjög mikilvægt að hafa það í huga þegar við skoðum rammaáætlun hvernig hún hefur verið að þróast og mótast í áranna rás, vonandi til betri vegar þegar við horfum t.d. á umræðuna í þinginu nú við fyrri umr., mun átakaminni umræða en oft áður. Mér finnst hún mun yfirvegaðri og betri. Áætlunin er fyrst og fremst tæki fyrir þingið til að vega og meta kosti okkar í stöðunni frá einum tíma til annars. Tíminn breytist, afstaða okkar flestra hér inni hefur örugglega þróast verulega mikið frá því að rammaáætlun kom fyrst til umfjöllunar Alþingis, ef við horfum á þá tækniþróun sem orðið hefur í orkunýtingu sem er fyrirsjáanleg, tækifæri til annarrar nýtingar sem orðið hafa til og mótast frá því að við hófum þessa umræðu fyrst, í ferðaþjónustu - annað verðgildi náttúrunnar út frá annars konar nýtingu en þegar kemur að virkjunum. Það hefur tekið miklum stakkaskiptum á undanförnum árum. Allt skiptir þetta gríðarlega miklu máli þegar við horfum á þá kosti sem þarna eru í stöðunni, bæði frá verndarsjónarmiði og nýtingarsjónarmiði. Ég held að þegar við horfum til þess umfangs nýtingartillagna sem hér er að finna verðum við að hafa það til hliðsjónar hvernig áherslur hafa breyst. Það er augljóst í mínum huga að tími stóriðjunýtingar af því tagi sem við horfðum hér til, t.d. varðandi Kárahnjúkavirkjun, er liðinn. Við munum ekki byggja annað slíkt stóriðjuver frá grunni með slíkri orku. Ég styð heils hugar þá áherslu sem Landsvirkjun hefur verið með í stefnu sinni, að horfa til smærri verkefna, fjölþættari verkefna, verkefna sem gefa hærra verð en við höfum átt að venjast. Það er í takt við þau tækifæri sem skapast hafa í umhverfi okkar á undanförnum árum. Þar horfum við til þátta eins og sæstrengs, gagnavera, smærri iðjuvera af ýmsu tagi. En það sem skiptir kannski ekki hvað síst máli eru tækifæri sem við eigum í orkuskiptum í samgöngum, iðnaði og sjávarútvegi, að því marki sem við getum. Þar eigum við mörg gríðarlega áhugaverð tækifæri sem við þurfum að nýta og þurfum vissulega að hafa þá nýtingarkosti til. Ég tel 1.400 megavött fullkomlega duga okkur í þeim áformum fram á veginn. Við þurfum hins vegar líka að horfa til annarra þátta eftir því sem möguleiki er varðandi bætt flutningsnet og bætta nýtingu á þeirri raforku sem framleidd er, djúpborunarverkefni, jarðvarma og hvaða áhrif það mun hafa á nýtingarmöguleika okkar til framtíðar og síðast en ekki síst vindorku- og sjávarfallavirkjanir sem skapa hér mjög áhugaverða kosti til framtíðar, kosti sem hafa allt annars konar umhverfisáhrif en við höfum átt að venjast þegar horft er t.d. til vatnsaflsvirkjana. Þó að ég teldi heppilegt að menn hefðu náð lengra í umræðunni um þjóðhagslegan ávinning breytir það því ekki að hér er komin fram mjög álitleg rammaáætlun sem ég styð heils hugar. Þingið tekur núna við málinu. Ég vona að umræðan og meðferð þingsins verði jafn uppbyggileg og málefnaleg og hún hefur verið hér í fyrri umr. Mér finnst það lofa góðu um framhaldið. Ég held að hér geti skapast víðtæk sátt um rammaáætlun og held að það sé engin ástæða til að ætla annað. Það er auðvitað þingsins að taka ábyrgð á verkefninu. Það er þingsins að kveða upp úr um endanlega niðurstöðu, og ég treysti því orðum þingmanna við þessa fyrri umr., að sú niðurstaða geti orðið mjög hagfelld sem við öll ættum að geta unað vel við og verið stolt af. Fleiri ætla ég ekki að hafa orð mín og þakka fyrir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Þar var margt gott að finna og við deilum að mörgu leyti sýn á þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég gat eiginlega ekki á mér setið að eiga orðastað við hæstv. ráðherra, ekki að ég þurfi mikla hvatningu til að koma hingað upp, af því að mér fannst hæstv. ráðherra að mörgu leyti lýsa ástandinu vel, þ.e. þeim spurningum sem við stöndum frammi fyrir. Hæstv. ráðherra talaði um að finna þyrfti leiðir til að skoða þjóðhagslega hagkvæmni betur og nefndi ýmsar tækninýjungar eða framþróun í þeim þegar kæmi að nýtingu, sjávarföll, vindorku o.fl. Hæstv. ráðherra nefndi nýtinguna sjálfa, gagnaver, iðjuver, sæstreng. Það voru ansi stórar spurningar sem hæstv. ráðherra kom inn á og er það vel af því að þetta eru stór mál og þetta eru allt spurningar sem við munum væntanlega þurfa að taka afstöðu til hér. En mér fannst af lýsingu ráðherra að það væri kannski eðlilegt næsta skref í því að velta fyrir sér: Já, við þurfum kannski aðeins að staldra við, við þurfum að setja upp orkunýtingaráætlun. Hæstv. ráðherra talaði líka um orkuskipti í samgöngum, við þurfum að fara í línumálin, við þurfum að skoða hvert við ætlum að fara. Ætlum við að fara í sæstreng eða hvað erum við að gera? Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að það sé eðlilegt að staldra við og reyna að svara öllum þeim spurningum sem hæstv. ráðherra kom inn á, áður en við stígum það skref að samþykkja nýtingu einstakra kosta.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa athugasemd og spurningu sem til mín er beint. Mér finnst hv. þingmaður hafa leitast svolítið við það í spurningum sínum í þessari umræðu að segja: Eigum við ekki bara að skella þessu öllu á ís og bíða aðeins og gefa þessu eitt, tvö, þrjú ár í viðbót í umræðu áður en við getum afgreitt frá okkur rammaáætlun? Því sjónarmiði er ég ekki sammála. Ég tel að rammaáætlun sé stöðugt verk í vinnslu. Ég held að við eigum stöðugt að vera að þróa hana áfram og vinna með hana. Það má vel vera að við viljum á endanum breyta því verklagi að verkefnisstjórn vinni með þær áfram, þess vegna á milli samþykktra áætlana, og þrói þær, rannsaki frekar kosti í bið og annað þess háttar. En ég held að það sé líka mjög mikilvægt, af því að það er það stór hluti af ferlinu, sér í lagi þegar kemur að nýtingarhluta áætlunarinnar sem á sér stað eftir að kostir hafa verið settir í nýtingarflokk, þ.e. hvort yfir höfuð er mögulegt að nýta þá, að við séum alltaf með ákveðinn nýtingarflokk fyrir framan okkur til að geta unnið með hann. Við erum stöðugt að þróast í þessum efnum, við erum stöðugt að uppgötva ný tækifæri og við eigum alltaf að horfa til nýrra möguleika í þessum efnum, en við eigum um leið að axla þá ábyrgð sem þing að klára rammaáætlun, ljúka vinnu við hana, greiða um hana atkvæði og gefa þá bæði nýtingu verndarhlutans, þ.e. þegar kemur að ferðaþjónustu, öðrum þáttum, fyrir utan hina ósnortnu náttúru, en líka virkjunarþættinum í þessu, ákveðna vissu og fyrirsjáanleika fram á við. Það er það sem okkur ber skylda til að gera og ég veit að þingið mun ekkert heykjast á þeirri ábyrgð að taka afstöðu til þessarar tillögu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Mér þykir hann þó fara heldur frjálslega með málflutning minn í dag. Ég hef ekki nefnt neinn tíma í því, að það þyrfti að bíða eitt, tvö, þrjú ár, eða hvað það er. Ég hef í þessu máli, eins og reyndar mjög mörgum öðrum málum sem komið hafa hér inn á borð, kallað eftir því að horft yrði heildrænt á málið, hvort sem það snýr að raforkulínum eða öðru. Ég deili skoðun með hv. formanns umhverfis- og samgöngunefndar varðandi orkuskipti í samgöngum. Ég átti orðastað við fagráðherra þeirra mála hér um daginn um þau mál, og ég hef átt orðastað við hæstv. umhverfisráðherra um loftslagsmál og almennt þann málaflokk er lýtur að umhverfis- og loftslagsmálum. Ég hef talað um að ný orkunýtingaráætlun væri lykilplagg í þessu efni. Þess vegna er ég ekki að kalla eftir því að við hendum allri vinnu til hliðar og höllum okkur aftur og bíðum bara eftir því að allt gerist. Ég er mun fremur að reyna að brýna hæstv. ríkisstjórn og hæstv. stjórnarmeirihluta til þess að víkka aðeins út sjóndeildarhringinn og slá í klárinn og fara að horfa heildstætt á þetta mál og reyna að samræma allar þær áætlanir. Þær tala ekki endilega alltaf saman, þær áætlanir sem hér hafa verið lagðar fram, ekki einu sinni á þeim stutta tíma sem núverandi ríkisstjórn hefur starfað. Í ýmsum þeim áætlunum sem lagðar hafa verið fram hér er eins og ekki sé gert ráð fyrir framkvæmdunum sem þurfa að liggja að baki þessu, eins og varðandi orkuskipti í samgöngum. Það er nú það sem ég hef verið að tala fyrir hér. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hreint út á þeim fjórum sekúndum sem ég á eftir af ræðu minni: Er hæstv. ráðherra áfram um að lagður verði sæstrengur til Evrópu, þ.e. Bretlands?

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanni annað andsvar. Ekki ætlaði ég að leggja honum orð í munn og skal fúslega játa að árin eitt, tvö eða þrjú voru alfarið mín. Þegar horft er til orkunýtingaráforma eða orkunýtingarstefnu verðum við að horfa til þess að við búum við frelsi um nýtingu, þ.e. einkaaðilum er fullkomlega heimilt að stofna hér til virkjunarframkvæmda á grundvelli þeirra heimilda sem löggjafinn veitir varðandi nýtingarkosti. Stjórnvöld hafa þar af leiðandi ekki endanlega um það að segja hvaða kostir verða nýttir. Við höfum hins vegar horft á verulega stefnubreytingu hjá því fyrirtæki sem helsta ábyrgð ber á því, Landsvirkjun, sem breytt hefur nálgun sinni verulega á þennan málaflokk og horfir til þess að fara betur með auðlindina, ef svo mætti segja, með því að hámarka hinn þjóðhagslega ávinning af nýtingu þess sem nýta skal á annað borð. Það er vel. Ég horfi til þess þegar við skoðum kosti eins og sæstreng að það kynni að vera mjög áhugavert, en að það er líka fjölmargt annað sem þyrfti að skoða í því samhengi, hversu mikið þyrfti að virkja til þess að það gæti orðið kostur, hvers konar strengur yrði lagður o.s.frv. En ég held að í þessu samhengi öllu gæti sæstrengur verið mjög áhugaverður. Hann bætir orkuöryggi okkar, hann bætir möguleika okkar til betri orkunýtingar, við munum losa upp það afl sem þegar er í núverandi virkjunum sem við getum ekki nýtt af ýmsum ástæðum, þannig að fyrir margra hluta sakir tel ég það mjög ákjósanlegt. Við eigum klárlega að skoða til hlítar hvort ráðast eigi í slíka framkvæmd. En það ræðst auðvitað af því hvernig sú framkvæmd verður, hvernig eignarhaldið á henni verður, hvert eðli strengsins verður, hvort það er ákjósanlegt eða ekki, en klárlega eigum við að skoða þetta til hlítar.

Herra forseti. Við ræðum tillögu verkefnisstjórnar 3. áfanga um rammaáætlun. Tillagan kemur fram alveg eins og hún var þegar við ræddum hana í september á síðasta ári. Hæstv. ráðherra hefur kosið að leggja hann fram óbreytta. Ég tel að rammaáætlun hafi sýnt sig og sannað og sé mjög gott verkfæri til að reyna að ná sátt um vernd og nýtingu orkukosta og landsvæða. Við höfum ekkert betra verkfæri en þetta og erum auðvitað líka að prófa okkur áfram með að styrkja þá verkferla sem eru í gangi varðandi það að taka fleiri sjónarmið undir faghópana, eins og samfélagsleg sjónarmið. Þjóðhagsleg hagkvæmni hefur verið líka rædd, og síðasti hv. ræðumaður nefndi það, og hvernig við getum sett verðmiða á náttúruna sem slíka, verðmæti hennar. Það er mjög huglægt og erfitt að setja þann verðmiða á, en við verðum líka að þora það. Við þekkjum það úr umræðunni að yfir 80% þeirra ferðamanna sem koma til Íslands koma vegna náttúru landsins og náttúra landsins ein og sér er gífurlega þjóðhagslega hagkvæm, líka fyrir augað. Því þarf að halda til haga. Mér finnst gott að heyra í þessari umræðu að heilt yfir eru menn sammála um að þetta verkferli rammaáætlunar hafi sýnt sig og sannað að undanskildum einum hv. ræðumanni, Gunnari Braga Sveinssyni, sem lýsti því yfir að þetta verkfæri væri handónýtt þótt hann gæti ekki bent á neitt annað betra sem ætti að koma í staðinn. Ég lít þannig á að sú tillaga sem hér liggur fyrir sé ákveðin málamiðlun milli ólíkra sjónarmiða en samt byggð á faglegum grunni, eins langt og hægt er að komast í þeim efnum. Forsaga þessa máls er sú að ekki hafa verið til nægir fjármunir til að setja vinnu faghópanna í gang nógu snemma. Þetta var akkíllesarhæll á sínum tíma, en nú er það komið í höfn. Maður bindur vonir við að næsta áfanga verði hrint af stað sem fyrst og þá fari af stað öflug vinna í áframhaldandi flokkun landsvæða. Fyrir mitt leyti hef ég ákveðnar áhyggjur af þeim hluta sem er í nýtingarflokki, þ.e. neðri hluti Þjórsár, og tel að það sé mál sem hefði mátt gefa lengri tíma. Tíminn mun vinna með því og sýna fram á hvers virði það er að fara ekki út í virkjunarframkvæmdir í neðri hluta Þjórsár. Við þekkjum sjónarmið varðandi vernd íslenska laxins þarna og að þær mótvægisaðgerðir sem er lagt til að verði farið í dugi ekki til, ekkert hafi sýnt fram á að þær dugi, og að það hafi áhrif á lífríki Þjórsár ef ákveðið verður að virkja ákveðið tilraunaverkefni. Það er auðvitað ekki gott. Ég vil aðeins, með leyfi forseta, vitna í umsögn Veiðifélags Þjórsár sem kom árið 2015 til atvinnuveganefndar, sem var með málið á sinni könnu þá. Hér segir: „Hugmyndir Landsvirkjunar um mótvægisaðgerðir vegna virkjananna þriggja þurfa að vera mun ítarlegri og hver aðgerð verði sérstaklega rökstudd í greinargerð um framkvæmd með tilvísun í viðeigandi rannsóknargögn og heimildir. Þær rannsóknir sem gerðar hafa verið af starfsmönnum Veiðimálastofnunar varðandi virkjanir eru mikilvægar grunnforsendur en ljóst er að meiri rannsókna og áætlana er þörf á hrygningarsvæðum, göngumöguleikum seiða, áhrifa rennslisbreytinga og á göngutímum lax og sjóbirtings.“ Þetta eru áhyggjur sem ég held að verði að taka til greina og við megum ekki rasa um ráð fram í þessum efnum. Það kemur líka fram í þingsályktunartillögunni varðandi rökstuðning við þessar tvær virkjanir, Holtavirkjun og Urriðafossvirkjun, að óvissu um virkni seiðafleytna og um áhrif vatnsmagns og rennslisbreytinga á gönguleiðir, hrygningarstöðvar og uppeldisstöðvar laxfisks verður ekki eytt á því stjórnsýslustigi sem verkefnisstjórnin starfar á. Eðlilegt sé að um hana verði fjallað í mati á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar og við leyfisveitingar. Þarna kemur líka fram ákveðinn ásteytingarsteinn sem hefur verið í umfjöllun um rammaáætlun, sem er hve langt verkefnisstjórn á að ganga varðandi umhverfismat og varðandi áhrif af mótvægisáhrifum, eins og varðandi laxinn, hvort það eigi að vera á fyrri stigum í vinnu verkefnisstjórnar og faghópa eða hvort þetta umhverfismat eigi að vera umhverfismat framkvæmda við leyfisveitingu. Sitt sýnist hverjum í þeim efnum. Við sem teljumst til verndarsinna og viljum gæta varúðarsjónarmiða teljum að fyrr í ferlinu þurfi að fara fram ítarlegt mat á hvaða áhættu menn eru að taka varðandi lífríki Þjórsár og vernd laxastofnsins, því að það er mikið undir í þeim efnum. Einnig vil ég ræða aðeins um samfélagsleg áhrif. Það hefur verið nefnt að hópur ungs fólks á Suðurlandi, Gjálp, atvinnuþróunarfélag, hafi miklar áhyggjur af því ef neðri hluti Þjórsár verður settur í nýtingu og virkjunarframkvæmdir fari í gang. Á síðasta kjörtímabili fengum við í atvinnuveganefnd til okkar margt ungt fólk af þessu svæði sem hafði miklar hugmyndir um annars konar uppbyggingu en stóriðju og virkjun, virkjunarframkvæmdir, á svæðinu, að það væri undirstaða þess að ungt fólk vildi byggja sig upp til framtíðar á þessu svæði og setjast þar að neðri hluti Þjórsár yrði ekki virkjaður og Þjórsá gefinn griður. Ég held að við þurfum að horfa til þess að tíminn vinnur líka með svona sjónarmiðum, hvað er mikils virði í dag, og virðisaukning verður kannski eftir nokkur ár. Þar held ég að Þjórsá falli hiklaust undir þau sjónarmið að við eigum að ganga mjög varlega um dyr, fara varlega í að virkja og nýta neðri hluta Þjórsár. Ég held að við þurfum að láta skoða þetta vel í umhverfis- og samgöngunefnd og vænti þess að við í atvinnuveganefnd fáum líka málið til umsagnar. Mér fannst gott að heyra það sem kom fram í umræðu áðan að þótt skylt sé að leggja fram tillögu til þingsályktunar um vernd og orkunýtingu landsvæða á fjögurra ára fresti sé ekki skylt að afgreiða hana sem slíka. Þingið hefur það í hendi sér hvernig það metur þetta. Ég tel að þingið eigi að horfa svolítið vel ofan í ákveðna þætti sem eru undir nýtingarflokki og flýta sér hægt í þeim efnum, því að það hefur alltaf verið þannig að tíminn vinnur með náttúruvernd og sjónarmið breytast og sjónarmið í náttúruvernd hafa gjörbreyst á Íslandi á síðustu 15 árum. Ég tel að flokkur eins og Vinstri grænir hafi algjörlega farið fremst í flokki í þeim efnum sem hafi svo skilað sér inn í harðsvíruðustu virkjunarflokka líkt og Sjálfstæðisflokk og Framsóknarflokk.

Virðulegur forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja hana fram og framsögu hennar og það að hæstv. ráðherra hefur verið viðstaddur þá umræðu sem átt hefur sér stað í dag. Ég verð að viðurkenna að ég hef persónulega ekki djúpa þekkingu eða kunnáttu til að hafa skoðun á einstökum virkjunarkostum. Ég hygg að við, hv. þingmenn, séum kannski flest í þeirri stöðu. Þess vegna tel ég að þetta verkfæri sem rammaáætlunin er sé gott. Ég hef ákveðnar væntingar um að það geti skapað ásættanlega sátt um þennan mikilvæga málaflokk. Með leyfi forseta ætla ég að fá að grípa aðeins niður í upphafið á greinargerðinni sem fylgir þingsályktunartillögunni, en þar segir: „Að mati umhverfis- og auðlindaráðherra er mikilvægt að Alþingi fjalli efnislega um tillögur verkefnisstjórnar og því hefur ráðherra ákveðið, í samráði við ráðherra orkumála, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 48/2011, að tillögur verkefnisstjórnar verði lagðar aftur fyrir þingið í sömu mynd.“ Mér þykir býsna mikilvægt að tillagan komi beint frá verkefnisstjórninni óbreytt og fari í þinglega meðferð. Ég sit í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og treysti mér vel í það verkefni að fara yfir þetta verkefni, fara yfir þær athugasemdir sem hafa komið fram á ferlið. Hér höfðu hv. þingmenn mismunandi skoðanir á þessari þingsályktunartillögu, það hefur komið fram í umræðunni, og ég tel mikilvægt að við í nefndinni förum yfir það. Ef einhver gagnrýni er á verkferla eða einhverja ákveðna virkjunarkosti fram yfir aðra er mikilvægt að nefndin taki það til umræðu og fari yfir það. Þó minni ég á að í þessari verkefnisstjórn og undirhópum sem hafa verið skipaðir af henni er fjöldinn allur af fagaðilum, þannig að ég hef enga ástæðu til annars en að ætla að þær tillögur sem hér eru lagðar fram séu vel ígrundaðar og undirbúnar af fagaðilum. Því myndi maður ætla á fyrstu stigum að það gæti skapast ágætissátt um þessa tillögu, en eins og ég sagði áðan er ekkert yfir gagnrýni hafið og við eigum að sjálfsögðu að fara yfir málið. Ég held að það sé mjög mikilvægt og ég fagna því að hæstv. ráðherra hafi kallað eftir þessari þinglegu meðferð því að á endanum, þrátt fyrir að við höfum skipað fagaðila í að vinna þessa vinnu, er ábyrgðin Alþingis og við eigum að taka ábyrgð á því mikilvæga verkefni sem rammaáætlunin er. Ég vænti þess að við, hv. 63 þingmenn, höfum fulla burði til að klára þetta verkefni. Ég hef heyrt suma hv. þingmenn nefna það í ræðum að kannski sé ekki ástæða til að klára þetta mál. Ég vil vera bjartsýn, við erum rétt að byrja verkefnið, ég er reyndar ein af þessum nýju þingmönnum, það kann að vera að sumir hér sem rætt hafi málið áður séu reyndari og hafi fjallað um það áður og hafi þar af leiðandi myndað sér ákveðnar skoðanir, en eins og ég segi hef ég fulla trú á því að við getum klárað þetta mikilvæga mál. Að því sögðu langar að minnast á það sem komið hefur fram í þingræðum í dag um þetta mál, m.a. hjá hv. þm. Valgerði Gunnarsdóttur, formanni umhverfis- og samgöngunefndar, að það skiptir ekki síður máli hvernig við dreifum raforkunni um landið. Ég hallast eiginlega að því að það sé kannski öllu brýnna verkefni akkúrat núna að reyna að ná sátt um það hvernig við byggjum upp dreifikerfi um landið þannig að orkan dreifist jafnt til allra landshluta og hægt sé að nýta þessa umhverfisvænu orku okkar úti um landið allt. Mig langar líka að koma aðeins inn á það sem fjallað er um í rammaáætluninni hvað vindorku varðar. Ég fagna því að sá orkukostur er nefndur í rammaáætluninni en ég velti því reyndar líka upp hvort við á þinginu þurfum að árétta það með einhverjum hætti að vindorka þurfi líka að fara í gegnum rammaáætlun og það faglega mat. Ég les það út úr skýrslu verkefnisstjórnar að verið hafi ákveðinn ágreiningur um það milli Orkustofnunar annars vegar og hins vegar ráðuneytisins. Mín skoðun er alla vega sú að mikilvægt sé að vindorkan sé hluti af þessu ferli og fari í gegnum þetta mat. Ég velti því líka fyrir mér hvort það kunni jafnvel að vera fleiri kostir í þeim efnum. Ég er enginn sérfræðingur í þessum málum en þó er eitt sem heillar mig mjög við vindorkuna og það er ekki hversu falleg þessi mannvirki eru, mér finnst þau ekkert sérstaklega falleg, en það er að þau eru afturkræf. Það kann að vera mikill kostur þegar við ræðum vernd náttúru, sjálfbærni og að taka ákvarðanir fyrir komandi kynslóðir. Ég ætla ekki að lengja umræðuna neitt meira. Ég hlakka til samstarfsins í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og treysti því eiginlega að við getum náð utan um þetta mikilvæga verkefni.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar. Það er sannast sagna heilmikil áskorun að koma að þessu verkefni. Það á sér mjög langa sögu og er tiltölulega flókið, bæði tæknilega og pólitískt og á svo margan hátt. Ég óska því hv. þingmanni velfarnaðar í að glíma við þetta viðfangsefni í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég skil hv. þingmann þannig að hún styðji bæði ferlið og málið efnislega, þ.e. hún standi að framlagningu málsins og styðji framlagningu málsins efnislega sem stjórnarþingmaður, þannig að ég ætla ekki að spyrja hana um þann þátt málsins sem ég hef aðeins verið að víkja að öðrum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins með. Mig langar að spyrja hv. þingmann, og það er ekki meiningin að fara að króa hv. þingmann af í því að fara að ræða um einstaka þætti málsins, en nú háttar svo til að lagt er til að einn virkjunarkostur á miðhálendinu fari í nýtingarflokk. Það er Skrokkalda, eða Skrokkölduvirkjun svokölluð, sem er á bls. 9 í því skjali sem við erum að ræða hér. Þetta er á miðhálendinu, en nú þegar er búið að gera miðlunarlón þarna, Hágöngulón, og það liggur auðvitað fyrir að um leið og við erum farin að fara þarna inn með virkjun þá erum við auðvitað að bæta í það sem fyrir er á þessu viðkvæma svæði. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort áform ríkisstjórnarinnar um að fara í friðlýsingu miðhálendisins í samræmi við samstarfsyfirlýsinguna breyti einhverju varðandi þennan tiltekna virkjunarkost í ljósi þess að ég sé ekki betur en hér stangist tillaga umhverfisráðherra á 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður vísar í Skrokköldu. Rökstuðningurinn með því er, með leyfi forseta: „Virkjunin er á miðhálendinu en þar sem nú þegar er búið að gera miðlunarlón … stíflur og tilraunaborholur er ekki lengur um óraskað svæði að ræða.“ Svo heldur rökstuðningurinn áfram. Þannig að svarið við því er já, ég hefði talið að þetta ætti ekki að vera í andstöðu við það sem ríkisstjórnin hefur talað fyrir varðandi miðhálendið. Að því sögðu ítreka ég það sem ég sagði áðan að ég hef persónulega ekki forsendur til að meta einstaka virkjunarkosti, en mun auðvitað leggja mig fram við að fara yfir allar þær athugasemdir sem koma fram í umræðum í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og þær ábendingar og athugasemdir sem hafa komið frá öðrum aðilum í sambandi við rammaáætlun.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni greinargóð svör. Ég spyr hv. þingmann hvort hún telji ekki rétt að huga að þessu máli sérstaklega, þ.e. þeirri vinnu sem væntanleg er í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu hvað undirbúning einhvers konar miðhálendisþjóðgarðs varðar og samspil þeirra áforma við nákvæmlega þennan virkjunarkost hér. Ég held að það sé afar mikilvægt og ekki síst kannski í ljósi þess að virkjunin er óafturkræf þegar um er að ræða vatnsafl eða jarðvarma, ólíkt því sem er með vindorkuna eins og hv. þingmaður vék að áðan. Það er að því leytinu til afdrifaríkara að setja virkjunarkosti í nýtingarflokk en í biðflokk eða verndarflokk. Ég spyr því hv. þingmann hvort hún telji ekki ástæðu til að taka þessi sjónarmið sérstaklega til skoðunar við úrvinnslu tillögunnar, þ.e. samspilið við þennan þátt.

Virðulegi forseti. Ég lít bara svo á að við höfum nú þegar fengið athugasemd og ábendingu frá hv. þingmanni og ég æski þess að við munum fjalla sérstaklega um í umhverfis- og samgöngunefnd. Þannig að ég þakka bara fyrir þá áréttingu að við eigum að skoða þetta sérstaklega út frá þessu sjónarmiði. Ég trúi því að við munum gera það.

Frú forseti. Ég fagna þeim jákvæða tón sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir slær hér í ræðu sinni og sér í lagi varðandi vindorku og afturkræfni á beislun þeirrar orku. En ég hnaut sérstaklega um gleði hv. þingmanns varðandi það að málið fengi þinglega meðferð. Það er nú einu sinni svo að samkvæmt lögum um þingsályktun um áætlun um vernd og orkunýtingu þá á sú þingsályktunartillaga að fá þinglega meðferð. Mig langar svolítið að heyra frekari skýringu á þeirri miklu gleði yfir sjálfsagðri og lögbundinni þinglegri meðferð málsins.

Frú forseti. Sú einskæra gleði sem birtist í ræðu minni gagnvart þinglegri meðferð - því er til að svara að mér hefur á köflum fundist umræðan hér í þingsal og líka úti í samfélaginu stundum ganga út á að hér sé vald þingsins ekki nægjanlegt og vald framkvæmdarvaldsins of mikið. Það er kannski sá þáttur sem ég var einna helst að vísa í, að mikilvægt er að framkvæmdarvaldið komi hingað með mál inn á dagskrá, eins og þetta mikilvæga mál, en jafnframt að það sé ekki bara afgreitt einn, tveir og núna af þinginu. Því það þarf að fara í umræðu og það er á endanum á ábyrgð okkar hérna, hv. 63 þingmanna, að afgreiða málið. Það er kannski bara svona einskær vinnugleði af hálfu þingmannsins sem kom fram í þeirri ræðu.

Frú forseti. Ég fagna því ef hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir vill efla vald þingsins, sér í lagi kannski í umræðu dagsins í dag við upphaf þingfundar. En mig langar enn fremur að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að þetta mál muni taka miklum breytingum í meðferð umhverfis- og samgöngunefndar. Hver er skoðun hennar og álit á því?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir þessi andsvör. Eins og ég sagði í ræðu minni er þessi tillaga lögð fram af hópi fagaðila sem hafa unnið verkið, að ég geri ráð fyrir mjög vel og vandlega. Þannig að ég myndi ætla núna að það væri ólíklegt að tillagan taki einhverjum viðamiklum breytingum í nefndinni. En þá vísa ég aftur í það sem ég nefndi áðan varðandi þinglega meðferð. Mér finnst mikilvægt að við ræðum málið vel, förum yfir gagnrýni, ábendingar sem kunna að koma fram og kannski einna mikilvægast, ef hægt er, að ná víðtækri sátt um málið. Þá væri það til mikilla bóta.

Frú forseti. Þetta eru nú kannski frekar ábendingar en andsvör. Það er búið að ræða hér dreifikerfi, vindorku og fleira. Dreifikerfið skiptir verulegu máli en það hefur ekki úrslitaáhrif á umfjöllun um rammaáætlun. Við getum útvegað hundruð megavatta án nýrra virkjana. Auðvitað þarf að dreifa því rafafli um landið og eins þarf að vera samtenging milli austur- og vestursvæðisins. Þetta kallar vissulega á styrkt dreifikerfi og um það verðum við að fjalla. Vindorkan snýst að mínu mati fyrst og fremst um vindlundi, ekki stakar vindmyllur hingað og þangað um landið eins og við sjáum t.d. í Danmörku. Við erum að tala um jafnvel 50–100 vindmyllur á stað eins og Blöndulund sem er vestan við Hofsjökul á svæði sem er mjög langt frá vegum og yfir höfuð engin umferð um. Vistspor vindmylla hefur verið mjög til umræðu þar sem mikið er um vindmyllur. Menn vilja margir meina að vistspor vindmylla sem eru framleiddar og keyrðar og þeim síðan eytt sé miklu stærra en menn vilja vera láta. Við megum ekki gleyma þessu. Þetta hefur kannski ekki heldur úrslitaáhrif. En afturkræfnin er klár og það er mjög mikilvægt að þetta vistspor sé tekið inn í allar þær pælingar. En sama með þetta eins og dreifikerfið, vindorka verður að mínu mati aldrei stór þáttur í orkubúskap á Íslandi. Loks aðeins um hlutdeild í loftslagsmálum. Það er talað um að rammaáætlun skipti þar miklu máli. Það er bæði og. Þetta skiptir auðvitað máli varðandi raforku í orkuskipti, varðandi raforku til iðjuvera sem eru að leita að grænni orku, þetta gæti skipt máli ef menn vilja sæstrenginn, en þá bendi ég ykkur á að þúsund megavatta sæstrengur dekkar 3% af orkuþörf Bretlands. Ég held að hvernig sem við lítum á það sé sæstrengurinn ekki heldur 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir andsvarið og fræðsluna um vistspor vindmylla. Ég treysti því að við eigum eftir að ræða það í hv. umhverfis- og samgöngunefnd þar sem við sitjum saman bæði. Ég kom reyndar ekkert inn á sæstrenginn í ræðu minni. Ég vona að hv. þingmaður hafi ekki tekið því sem svo að ég hafi verið að ræða hann neitt sérstaklega. Það var ekki hluti af minni ræðu. En ég ítreka það sem ég sagði áðan, ég held að við þurfum að fara yfir það hvort lagaramminn sé ekki alveg örugglega skýr hvað vindorkuna varðar. Nú ætla ég ekki að vera einhver sérstakur talsmaður þess að hér rísi vindorkulundir út um allt land, alls ekki. En það er þó ýmislegt jákvætt við þá orkuvinnslu. Ég held að það sé mikilvægt að löggjafinn sé á undan framkvæmdaaðilunum því að ég hef heyrt fregnir af því að aðilar óski eftir því að setja upp vindmyllur og þá í tiltölulega miklu magni. Ég vil bara tryggja að við, löggjafinn, séum búin að móta ramma í kringum slíkt áður en það fer að verða að veruleika með einhverjum hætti.

Frú forseti. Bara stutt. Þetta mál hjá mér að draga inn sæstrenginn snerti ekki mál hv. þingmanns. Ég gerði það einfaldlega vegna þess að hann barst hér í tal fyrr í kvöld og skiptir auðvitað máli þegar menn eru að spá í hlutdeild rammaáætlunar í loftslagsmálum. Ég tel að það vanti miklu skýrari lög og regluverk varðandi vindorkuna og líka sjávarfallaorku, ef við förum svo langt. Þetta er bara eitt af því sem þarf að skoða hér í tengslum við þingið. Mig langar líka að benda á, þó það hafi ekki komið fram nema hjá öðrum, hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur, Skrokköldu, það er bæði Skrokkölduvirkjun og svo átta virkjanir í biðflokki sem eru á miðhálendinu og við þurfum að gæta vel að því hvert við förum með það allt saman.

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið frá hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni og þakka honum líka fyrir að minna mig á þetta með sjávarföllin. Ég hefði líka viljað minnast á það í ræðu minni. Ég tek undir með honum í því, ég held að við þurfum líka að hvetja til þeirrar umræðu þó að hún sé kannski ótengd þessu plaggi sem við ræðum akkúrat núna, mikilvægi þess að lagaramminn í kringum slíkt sé skýr. Það væri óskandi ef rannsóknum varðandi sjávarföllin myndi vinda hraðar fram. Kannski er ástæða til að skoða hvað hið opinbera getur gert í þeim efnum.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu hæstv. umhverfisráðherra til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu. Hún er nákvæmlega sú sama og lögð var fram 1. september 2016 af hálfu þáverandi umhverfisráðherra, Sigrúnar Magnúsdóttur. Það hefur verið áhugavert að heyra sjónarmið í umræðunni á borð við þau sjónarmið sem komu úr ranni hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar, þingmanns sem hefur ávallt verið og er í raun og veru alltaf andsnúinn einhvers konar samkomulagi um verklag á borð við rammaáætlun, í takt við þau lög um verndar- og orkunýtingaráætlun sem eru í gildi í landinu. Það náðist að koma þessu verklagi raunverulega á koppinn og af stað í tíð ríkisstjórnar Vinstri grænna og Samfylkingarinnar á árunum 2009–2013. En hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson talaði í ræðustól þingsins um að allt færi alltaf í bál og brand þegar rætt væri um rammaáætlun. Það er að miklu leyti rétt, enda er það svo, eiginlega sem betur fer, að almenningur hefur sterkar skoðanir á umhverfisverndarsjónarmiðum og vill láta til sín taka í þeirri umræðu, en það er nokkuð áberandi að þegar Framsóknarflokkurinn hefur farið með ábyrgð á málaflokkum orku- og umhverfismála hefur sannarlega mikill styr staðið um þau mál og meðferð þeirra í stjórnsýslunni. Get ég nefnt nokkuð mörg dæmi máli mínu til stuðnings en nefni bara Kárahnjúkavirkjun sem sannarlega klauf þjóðina. Og búið er að rekja hér í ræðum hv. þingmanna þátt Sigrúnar Magnúsdóttur, fyrrverandi umhverfisráðherra, sem vann sína takmörkuðu vinnu við mikinn mótbyr bæði innan síns eigin flokks og frá Sjálfstæðisflokki, þáverandi samstarfsflokki sínum í ríkisstjórn. En sá tími er liðinn og vonandi er sá tími að renna upp að sjónarmið fjölbreyttari atvinnutækifæra út frá hagsmunum náttúrunnar beri sjónarmið stóriðjunnar ofurliði. Í það minnsta hefur hæstv. umhverfisráðherra Björt Ólafsdóttir talað með þeim hætti og vona ég að henni takist að sýna í verki þau sjónarmið. Í umræðunni áðan tók til máls hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra og segist sakna þess að sjá ekki betur ígrundaðan þjóðhagslegan ávinning af verndarsjónarmiðum. Það er einu sinni svo, eins og hæstv. umhverfisráðherra benti í andsvari sínu áðan, að þá er afskaplega erfitt að vega og meta efnahagslegan ávinning af náttúru- og umhverfisvernd. Það er afskaplega erfitt að setja verðmiða á óspillta náttúru og lífsgæðin sem hljótast af því að vernda þau. Rammaáætlun er ekki og verður aldrei fullkomið plagg fyrir neinn, heldur er rammaáætlunin málamiðlun. Eins og ég sagði áðan, var það ekki fyrr en í tíð ríkisstjórnar Vinstri grænna og Samfylkingarinnar að lög um rammaáætlun, nr. 48/2011, um verndar- og orkunýtingaráætlun, voru samþykkt samhljóða á Alþingi 16. maí sama ár. Lögin tóku gildi að hluta þann dag og síðan að fullu þann 14. janúar 2013, eftir að Alþingi samþykkti tillögu til þingsályktunar sem kveðið er á um í 3. gr. laganna. Með þeirri tillögu til þingsályktunar, sem samþykkt var á Alþingi, lauk loks 2. áfanga rammaáætlunar sem staðið hafði með hléum frá árinu 2003. Í heil tíu ár. Í heil tíu ár hafði verið beðið eftir 2. áfanga rammaáætlunar. Í henni voru virkjunarkostir flokkaðir í orkunýtingar-, bið- og verndarflokk. Við vinnum svo áfram á þeim grunni og byggjum á þeirri vinnu. Þegar við ræðum þessa þingsályktunartillögu í þingsal í dag er ekki úr vegi að halda því til haga, fyrst umræðurnar eru að mestu leyti yfirvegaðar í þingsalnum, að vinnan við þingsályktunartillöguna á fyrri stigum, af hálfu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknar, fór ekki fram í friði. Það var ekki alltaf mikill friður í kringum þá vinnu, ekki heldur þegar um var að ræða afar óviðeigandi aðkomu Orkustofnunar og Landsvirkjunar og áhrif hennar á vinnu verkefnisstjórnar rammaáætlunar. Ég tek undir þau sjónarmið sem hér hafa reifuð um það sem halda hefði mátt betur til haga í rammaáætlun, sem er greining á samfélagslegum áhrifum virkjunarkosta sem falla undir orkunýtingarflokk. Auðvitað á sú greining að fara fram og ég hvet hæstv. umhverfisráðherra að beita sér fyrir því. Einnig vil ég benda á, líkt og fleiri hv. þingmenn hafa gert hér í dag, að rökstuðningurinn varðandi það að Holtavirkjun og Urriðafossvirkjun í neðri hluta Þjórsár séu í orkunýtingarflokki er að mínu mati byggður á afar veikum grunni. Er tiltekið í þingsályktunartillögunni að óvissa ríki um áhrif virkjananna á hrygningarstöðvar og uppeldisstöðvar villtra laxastofna. Á meðan sú óvissa er fyrir hendi er ég alla vega í hópi þeirra sem eru talsmenn þess að flýta sér hægt í þeim efnum. Varðandi rökstuðninginn sem liggur til grundvallar háhitasvæðunum í orkunýtingarflokki verð ég að játa að mér finnst sá rökstuðningur ekki vera beysinn. Til að mynda hnýt ég um þann rökstuðning sem byggður er á því að verðmæti svæðisins í kringum Trölladyngju og í Þverárdal í Innstadal á Hengilssvæðinu muni aukast. Ekki er tilgreint nákvæmlega hvaða verðmæti verið er að tala um. Aukast þá á hvaða hátt? Eingöngu á efnahagslegan hátt? Hvers konar verðmætaaukningu er þarna um að ræða? Það er ekki rökstutt eða útskýrt nánar og ég hefði talið að verðmæti þessara svæða væru einmitt metin út frá öðru en efnahagslegum viðmiðunum, sem mér sýnist vera raunin. Því tek ég frekar undir þau sjónarmið sem fram koma í sjónarmiðum verkefnishópanna sem telja fremur að svæði á borð við Innstadal sjálfan í Henglinum sé fágætt útivistarsvæði í einstöku jarðhitaumhverfi sem eigi frekar heima í biðflokki. Ég tel að frekar eigi að líta til sjónarmiða af þeim meiði en til efnahagslegra sjónarmiða. Og það er líka mjög áhugavert sem hv. þm. Svandís Svavarsdóttir benti á rétt áðan varðandi Skrokköldu og fyrri fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar um að hefja vinnu við undirbúninginn á vernd miðhálendisins. Það fer engan veginn saman, það er ljóst og er skýrt í þingsályktunartillögunni. Ég vonast til að það muni skýrast í meðförum þingsins á ályktuninni. En ég vil líka koma því fram í ræðu minni að mér finnst skorta verulega á að í þingsályktunartillögunni séu borin á borð s sjónarmið um almenna verndarstefnu, sem ég hefði fyrir fram haldið að núverandi hæstv. umhverfisráðherra hefði viljað leggja áherslu á að koma að í þingsályktunartillögu sinni. En ég vona að við meðferð málsins í fastanefndum þingsins og aftur í seinni umræðu í þingsal verði þau sjónarmið sterkari og almennari. Eins og ég sagði áðan er rammaáætlun ekki og verður aldrei fullkomið plagg fyrir neinn, heldur er hún málamiðlun. Hún er samt sem áður nauðsynlegt verkfæri fyrir okkur öll til að mynda sátt í þjóðfélaginu um umgjörð varðandi friðun og verndarsjónarmið og svo á hinn bóginn varðandi skynsamlega nýtingu auðlinda okkar þar sem náttúran á ávallt að njóta vafans. Hér í dag hafa talað lukkuriddarar sem hafa allt á hornum sér varðandi rammaáætlun, en við verðum að standa vörð um rammaáætlunina og reyna allt sem við getum til að ná einhverri sátt um hana sem verkfæri. Við eigum ekki að hverfa aftur til fortíðar og taka upp þann óleik að ákveða um einstaka virkjanir eftir hentugleika og eftir því hvernig pólitískir vindar blása. Við í Vinstri grænum erum a.m.k. ekki á þeirri skoðun. Við teljum hins vegar að náttúruauðlindir og nýting þeirra eigi ávallt að vera í sátt við umhverfi og náttúru og helst að sjálfsögðu að þær séu í þjóðareign.

Frú forseti. Ég finn mig knúna til að koma hingað upp og ræða þá tillögu sem liggur fyrir þinginu, um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Fyrst vil ég segja að að sjálfsögðu er margt gott í þeirri áætlun sem nú er lögð óbreytt fram frá fyrra þingi, þá sérstaklega hvað varðar verndarflokkinn, og kemur kannski ekki á óvart að ég fagni því sérstaklega. Ég horfi þá til að mynda til Skjálfandafljóts, Skaftár og fleiri þátta, og Norðlingaölduveitu sem hefur talsvert verið til umræðu í þessum sal á undanförnum árum. Og svo auðvitað jökulvötnin í Skagafirði. Það er margt ánægjulegt að sjá, bæði á sviði vatnsafls og á háhitasvæðum. Ég nefni Brennisteinsfjöll og Kerlingafjöll þar sem dæmi. Ég vil hins vegar nefna í upphafi míns máls að ég hef á undanförnum árum, allt frá árinu 2013, árlega spurt eftir því hvar friðlýsingar svæða í verndarflokki standi. Ég hef ekki komist til að spyrja nýjan hæstv. umhverfisráðherra um það mál, ég mun gera það við tækifæri. Því miður hafa svörin verið á eina leið í öll þrjú skiptin, þ.e. engri friðlýsingu hefur verið lokið. Ég vil hefja mitt mál á því að brýna hæstv. umhverfisráðherra að gera nú gangskör í því að ljúka friðlýsingu einhverra þeirra svæða sem höfnuðu í verndarflokki við síðustu samþykkt rammaáætlunar því að það skiptir máli að ljúka því verki sem þar var hafið. Eftir að hafa fylgst með umræðunni, eins og ég hef getað í dag, heyri ég að hv. þingmenn nálgast málið úr ólíkum áttum. Það vekur að sjálfsögðu athygli þegar einhverjir hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans koma hér upp og ræða plaggið sem lagt er fram í nafni ríkisstjórnarinnar eins og það sé undirorpið verulegum breytingum í meðförum þingsins. Það á ekki við um alla hv. stjórnarþingmenn, ekki hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur sem talaði hér á undan. En það hefur komið fram í máli nokkurra hv. þingmanna. Að sjálfsögðu hlýt ég að velta fyrir mér hvort full sátt sé um tillöguna eins og hún er lögð fram núna. Það mun væntanlega skýrast í meðförum þingsins en það hefði átt að skýrast í dag við fyrri umr. Ef við eigum bara að hlusta á orð þeirra sem hér hafa talað liggur fyrir að ýmsir úr stjórnarliðinu telja að færi séu á að gera verulegar breytingar á tillögunni. Ég vil nota tækifærið og segja, af því að einhverjir hv. þingmenn ræddu líka að þessi tillaga ylli ávallt miklum deilum og miklu almennu havaríi, að það er einmitt vegna þess háttar málflutnings að þessi mál hafa leyst upp í deilum og farið í almennt havarí, svo ég noti það orð. En ég vil nefna þrennt efnislegt sem ég lýsi áhyggjum af; það er í fyrsta lagi Skrokkölduvirkjun. Hún er eitt af því sem við ræddum líka síðast þegar þessi tillaga var þá til umræðu. Því hefur verið haldið fram í umræðunni að umhverfisáhrifin af Skrokkölduvirkjun séu óveruleg þegar kemur að því hvernig hún fellur að landslagi og öðru slíku. En það breytir því ekki að hún er innan þeirra marka þar sem við höfum viljað sjá miðhálendisþjóðgarð. Hún er innan þeirra marka þar sem við höfum dregið línuna, við sem höfum verið fylgjandi miðhálendisþjóðgarði. Skrokkalda er innan þeirrar línu. Ég hefði helst viljað sjá, sérstaklega í ljósi stjórnarsáttmálans þar sem talað er fyrir vernd miðhálendisins, sem er mikilvæg yfirlýsing, að Skrokkalda væri nú tekin út fyrir sviga út frá þeim sjónarmiðum að eðlilegt væri að setja hana í bið á meðan þau áform væru til skoðunar að stofna miðhálendisþjóðgarð. Ég hef kosið að skilja stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þannig að það sé jú stefnumiðið þó að þjóðgarður sé raunar ekki nefndur í stefnuyfirlýsingunni. Síðan vil ég segja það sem ég nefndi áðan í stuttu andsvari við hæstv. ráðherra varðandi málefni villta laxins. Hæstv. ráðherra benti á það sem kemur fram í greinargerð, að þrátt fyrir að veruleg óvissa sé um áhrif Þjórsárvirkjana á villta laxinn sé það nokkuð sem taka eigi fyrir á síðari stjórnsýslustigum. Það er auðvitað umhugsunarefni í ljósi þess að í gildi er umhverfismat sem unnið var á árunum 2001–2003, að vísu hefur það umhverfismat verið kært með þeim rökum að það sé bæði ófullnægjandi og of gamalt. Sú kæra liggur nú hjá úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála og hefur raunar legið þar í meira en ár. Við vitum enn ekki hver niðurstaðan verður úr þeirri kæru. En í fyrsta lagi liggur fyrir umhverfismat á þessum virkjunum. Það er ekki fullvissa um að gert verði nýtt umhverfismat ef svo færi að þessar virkjanir væru þá settar í nýtingarflokk. Það vekur okkur til umhugsunar um að stytta þarf þann tíma sem umhverfismat gildir almennt. Síðan vil ég segja að það er líka umhugsunarefni, ef við skoðum bara ferlið í heild sinni, að hér er sagt: Það er ekki hægt að klára að taka afstöðu til laxastofnsins á þessu stjórnsýslustigi. Því er vísað til umhverfismats, vísað til útgáfu starfsleyfis eða framkvæmdaleyfis, þá væntanlega til Landsvirkjunar. En segjum sem svo að hæstv. ráðherra telji þegar á hólminn er komið að náttúran verði að njóta vafans, að óvissan sé of mikil gagnvart líffræðilegri fjölbreytni og að það sé hreinlega ekki hægt að veita framkvæmdaleyfi af því að þessi óvissa sé fyrir hendi. Þá getum við spurt okkur: Er það ekki of seint í ferlinu? Ég kann svo sem ekki svörin við því hvernig betur væri hægt að gera þetta. En þetta er eitt af því sem við hljótum að velta fyrir okkur, við sem störfum á Alþingi og berum pólitíska ábyrgð á þessari tillögu, verði hún afgreidd hér, við hljótum að minnsta kosti að vilja hafa svörin á reiðum höndum við því hver verði framgangurinn í málefnum villta laxastofnsins ef niðurstaðan verður áfram sú að mótvægisaðgerðirnar sem boðaðar hafa verið munu ekki skila árangri. Nú þykist ég ekki vera sérfræðingur en ég hef kynnt mér gögn málsins og það eru mjög sterkar vísbendingar, til að mynda frá Bandaríkjunum, um að mótvægisaðgerðir á borð við þessar seiðafleytur sem er verið að tala um skili ekki þeim árangri sem menn hafa vonast eftir. Ég tel mjög mikilvægt að þingnefndin skoði það mjög vel. Ég velti því upp hér: Hver er hemillinn ef óvissan er áfram fyrir hendi? Alþingi afgreiðir þessa tillögu, við erum jafnvel með umhverfismat í gildi enn þá þar sem á þessu er ekki tekið og boltinn endar svo hjá einhverjum hæstv. ráðherra sem ekki er hæstv. umhverfisráðherra, væntanlega, til að gefa út framkvæmdaleyfi. Nú þekki ég það ekki en væntanlega er það orkumálaráðherra sem gerir það. Síðan vil ég að lokum, af því að tíminn flýgur bara áfram þegar mikilvæg mál eru rædd, koma að samfélagslegu áhrifunum. Auðvitað hefur gríðarlega margt breyst í þeim efnum frá því að þessi mál urðu fyrst verulegt tilefni deilna í samfélaginu í byrjun þessarar aldar í aðdraganda Kárahnjúkavirkjunar. Þá urðu þessi mál virkilega til þess að rífa upp samfélagið með rótum og skipa fólki í fylkingar. Það hefur mjög margt breyst í umhverfis- og náttúruverndarumræðunni, og flest, finnst mér, til hins betra. Það er gott. En það sjáum við líka á því sem sumir tala um, að horfa verði til hinna samfélagslegu áhrifa þegar um er að ræða, eins og hér er lagt til, þrjár virkjanir sem eru í byggð, þ.e. Þjórsárvirkjanirnar þrjár sem eru í byggð og munu hafa veruleg áhrif á samfélagið þar, atvinnuuppbyggingu þar. Ég vísaði í andsvari mínu fyrr í dag til atvinnuþróunarfélagsins Gjálpar þar sem saman kemur fólk af yngri kynslóðinni sem horfir til þess hvaða tækifæri séu fyrir hendi á svæðinu, hvernig hægt sé að nýta það svæði með sjálfbærum hætti, t.d. með ferðaþjónustu, sem ég hef nefnt, hugviti og nýsköpun. Þau benda á, sem mér finnst áhugavert, að hugsanlega hafi umræðan á þessu svæði jafnvel snúist um það að ef ekki væri virkjað myndi t.d. ekki vera sett brú yfir Þjórsá. Félagsmenn telja að bara það að setja brúna væri samfélagslega og efnahagslega jákvæðara fyrir þetta svæði en að setja virkjanirnar þar með. Þau vitna til þess að þar með muni samgöngumöguleikarnir breytast innan héraðsins, það muni auka möguleikana á að vinna að ólíkri atvinnuuppbyggingu. Því miður eru tíu mínútur ekki langur tími til að ræða þessi mál. Hér kom fram í upphafi að samfélagslegu áhrifin hafi ekki verið fullmetin. En auðvitað hljótum við líka sem berum pólitíska ábyrgð á afgreiðslu þessa máls að velta því fyrir okkur hvaða afstöðu við eigum þá að taka til málsins í því ljósi. Einhverjir hafa þá sagt að það sé þá rétt að leggja það til hliðar að sinni í ljósi þess að þetta tókst ekki og aðferðafræðin sé ekki fullnægjandi. En um leið höfum við 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka brýninguna og hvatningu um að fara í gang með friðlýsingar. Þetta er alveg réttmæt ábending, það hefur gengið allt of hægt. Fyrir því eru ýmsar ástæður eins og hv. þingmaður veit. Það er kannski óþarfi að vera að reifa þær í þessu stutta andsvari. En ég er mjög meðvituð um þetta og vil gera betur. Varðandi það sem hv. þingmaður nefndi um að hún hefði heyrt að hv. stjórnarþingmenn væru í umræðunni í dag að tala fyrir verulegum breytingum á tillögunni vil ég segja að ég hef setið hér í allan dag og hlustað og ég hef ekki orðið þess áskynja. Ég hef þá skilið orð stjórnarþingmanna á annan veg en hv. þingmaður. Fólk hefur bent á að hér er í gangi þingleg meðferð, hún er að hefjast, og auðvitað er það augljóst. Það er allt gott og blessað. En kannski höfum við hv. þingmaður ekki skilið það á sama veg, það sem ég hef heyrt í máli hv. stjórnarþingmanna er að ef okkur tekst ekki að halda okkur við þetta fyrirkomulag rammaáætlunar þurfum við að henda því. Ég tel ekki að það sé neinn vilji til að gera það, þvert á móti. Ég hef heyrt brýningu til þess að við höldum okkur við þetta fyrirkomulag. Því er ég svo sannarlega sammála. Mig langar aðeins að koma inn á Skrokköldu. Það er ýmislegt sem maður hefur þurft að kyngja í þessari tillögu. Ég ætla að segja heiðarlega að ég þurfti að kyngja Skrokköldu. 

Frú forseti. Ég vil fyrst fagna því að hæstv. ráðherra hyggst gera gangskör að því að setja aukinn kraft í friðlýsingar á svæðum í verndarflokki. Ég þekki það jafn vel og hæstv. ráðherra að ýmsar ástæður geta verið fyrir því að dregist hefur að ljúka friðlýsingu svæða. En þá vakna líka spurningar um hvort ekki þurfi hreinlega að setja meiri mannafla og meira fjármagn í að ljúka því. Þetta snýst líka um pólitíska forgangsröðun sem birtist í því. En ég fagna því ef hæstv. ráðherra hyggst sækja þann mannafla og það fjármagn til þess að geta sett aukinn kraft í það. Hæstv. ráðherra veltir því upp og spyr í hvað ég vitni þegar ég vitna til orða hv. þingmanna stjórnarliða. Ég get til dæmis vitnað til orða hv. þm. Teits Björns Einarssonar sem kom hér upp og taldi að hugsanlega þyrfti að gera verulegar breytingar á tillögunni og var spurður um það í framhaldinu í andsvari af hv. þingmönnum. Ég vitnaði kannski fyrst og fremst til þeirra orða og þess vegna, eðlilega, velti ég því upp. Ég skil hæstv. ráðherra þannig að hún telji að það sé stuðningur við það hjá meiri hlutanum að ljúka málinu, þó að sjálfsögðu fari það í þinglega meðferð, hins vegar ekki með því sem við getum kallað verulegar breytingar. Ég skil hæstv. ráðherra þannig að hún telji að þannig sé andinn innan meiri hlutans. Skrokkalda og málamiðlanir. Vissulega þekkjum við þær öll. En þá má spyrja, í ljósi yfirlýsinga um friðun og vernd miðhálendis, sem er auðvitað gríðarlega stór pólitísk stefnumörkun, hvort ekki sé eðlilegt, því að það er enginn að leggja til, eða ég var að minnsta kosti að gera það endilega, að setja Skrokköldu í verndarflokk, en ég velti fyrir mér hvort þau pólitísku stefnumið sem hafa verið viðruð séu ekki nægjanleg ástæða til þess að Skrokkalda sé sett í biðflokk og hún metin út frá því hver niðurstaðan verður af þeirri stefnumótun sem boðuð hefur verið. Að sjálfsögðu þurfum við líka að horfa til þess, 

Virðulegi forseti. Aðeins fyrst um friðlýsingarnar. Þetta snýst auðvitað ekki bara um mannafla og fjármagn. Ég veit að hv. þingmaður veit það. Helst er það samráð og samtal við sveitarfélög, landeigendur og aðra þar sem hnífurinn stendur í kúnni, svo það sé sagt. Það tekur tíma. En enn og aftur, ég legg áherslu á þessar friðlýsingar. Hér var nefndur hv. þm. Teitur Björn Einarsson og það sem hann sagði. Ég hlustaði einmitt grannt á ræðu hans. Ég heyrði líka vel að honum fannst, ég skrifaði þetta niður, fólk túlka orð sín mjög frjálslega, eins og hann sagði. Ég vil ekki vera að gera honum upp þá skoðun að hann vilji breyta þessari tillögu efnislega. Ég óska eftir því að aðrir geri það ekki heldur. Miðhálendisþjóðgarður og Skrokkalda: Eins og við vitum er stefnt að því að vernda miðhálendið. Það var tekin pólitísk afstaða til þess í stjórnarsáttmála, þó að orðið miðhálendisþjóðgarður hafi ekki staðið þar liggur það dálítið í orðanna hljóðan. En það er annað mál. Það er það sem ég sé fyrir mér. Það eru einhverjar virkjanir samt sem áður inni á hálendinu. Miðhálendisþjóðgarður mun þýða einhverja nýtingu, starfsemi, en ég hefði viljað sjá að þar væri ekki virkjað meira. Ég segi það alveg eins og er. Ég vil ekki sjá að svonefnd Kjalölduveita t.d. fari í gagnið, því að hún liggur þarna alveg hjá Þjórsárverum. Þetta er mjög mikilvægt. En þetta er niðurstaða verkefnisstjórnar rammaáætlunar. Ég felli mig við hana út af því, eins og ég hef sagt, að ef málamiðlun væri þannig að einhver 

Frú forseti. Verkefnisstjórn rammaáætlunar er ætlað það erfiða verkefni að leggja til ákveðna faglega flokkun sem byggir á faglegum gögnum og greiningum. Sú tillaga fer síðan í umsagnarferli þar sem allir geta lagt sitt inn og ráðherra kemur síðan og ber tillöguna á borð fyrir Alþingi þar sem Alþingi þarf á endanum að taka pólitíska afstöðu til niðurstöðu verkefnisstjórnar. Það sem ég benti á í máli mínu er að um leið hefur verið sett fram ákveðin pólitísk stefnuyfirlýsing um vernd miðhálendisins. Þar getur verið alls konar starfsemi, segir hæstv. ráðherra, þar geta verið virkjanir og alls konar, sem er alveg rétt. Hins vegar hefði ég talið pólitísk rétt meðan þessi stefnumótun stendur yfir að við biðum með frekari ákvarðanir. Ég ætla ekki að segja til um hver niðurstaðan kann að verða af þeim. Búið er að ákveða að setja af stað vinnu við, eins og hæstv. ráðherra segir hér fullum fetum, að stofna miðhálendisþjóðgarð þar sem að sjálfsögðu verða vegir og það verða einhver manngerð áhrif á þann þjóðgarð. En þar sem umræðan um hvar það á að vera, hvernig það á að vera hefur ekki farið fram, er þá rétt að Alþingi ákveði á sama tíma að setja virkjunarkost í nýtingarflokk sem er á þessu svæði? Mér finnst það ekki. Við höfum ákveðnu hlutverki að gegna á Alþingi. Hluti af því er að taka afstöðu til nákvæmlega svona mála. Hæstv. ráðherra segir hreint út að hún leggi fyrir okkur tillögu verkefnisstjórnar eins og hún kom, sem byggir á þessum faglegu þáttum, en um leið hljótum við á þinginu þegar við tökum á málinu að horfa til þessara pólitísku sjónarmiða. Þar finnst mér að við eigum ávallt að vinna út frá því að við látum 

Frú forseti. Ég ætla að byrja á að fagna því að núverandi hæstv. umhverfisráðherra leggur til að þessu máli verði vísað til umhverfis- og samgöngunefndar þar sem það á heima. Við þurfum þá ekki að standa í þeim deilum sem einkenndu meðferð málsins á síðasta kjörtímabili. Ég vil í öðru lagi segja að ég held að verkefnisstjórnin hafi unnið gott starf þótt betur hefði mátt búa að henni, bæði hvað varðar tíma og fjármuni. Það liggur alveg fyrir. En það má kallast nokkuð vel að verki staðið þar sem hún hefur þó náð að gera við þessar aðstæður undir þrýstingi um að hraða störfum sínum og síðan tafðist ýmis vinna sökum skorts á fjármunum og ágreinings um það hvernig greiðslum yrði hagað fyrir einstaka þætti o.s.frv. Engu að síður tel ég að hér hafi verið nokkuð vel að verki staðið. Ég vil koma því á framfæri sem ég hef reyndar gert áður opinberlega, m.a. í blaðagreinum, sem markar pínulítið þetta mál og sést ekki síst á því að skoða biðflokkinn, að ég er afar ósáttur við framgöngu Orkustofnunar hvað varðar viðleitni til að troða eiginlega öllum mögulegum, hugsanlegum virkjunarkostum inn í vinnu verkefnisstjórnar, sem að mínu mati eiga þangað ekkert erindi. Svo langt var gengið meira að segja, að Orkustofnun reyndi að koma Jökulsá á Fjöllum þar inn en varð svo að játa sig sigraða þegar í ljós kom að hún er auðvitað komin í skjól sem hluti af Vatnajökulsþjóðgarði. Það er á grundvelli tillagna frá Orkustofnun sem þar eru t.d. inni í biðflokknum að mínu mati algerlega fráleitar tveggja til þriggja áratuga gamlar virkjunarhugmyndir, eins og úr hvítbókinni frá því upp úr 1990, virkjun Hafralónsár, neðra og efra þrep, sem eyðileggur fjórar laxveiðiár í einu til að skafa upp ein 20–30 megavött með skurðum og lónum þvert yfir heiðar. Hofsárvirkjun, hvað eru menn að pæla? eins og menn myndu sjálfsagt segja í dag á nútímatungumáli. Hvernig dettur mönnum þetta í hug, að vera þarna undir með Hofsá, eina mestu perlu landsins í hópi bergvatnsáa og laxveiðiáa, Vatnsdalsá og Hafralónsá, ef það er Orkustofnun sem nuddar með þetta inn í þessa vinnu? Verkefnisstjórn gerir sem betur fer ekkert annað með þetta en að setja þetta í bið, en það á ekki einu sinni heima þar því að þetta eru perlur sem á að láta í friði. Segja má að meginniðurstaða verkefnisstjórnar sé að mörgu leyti í ágætu jafnvægi, a.m.k. setur hún þann sem hér stendur í þannig stöðu að maður er svolítið togaður í tvær áttir, annars vegar eru vissulega verulegir áfangar í þágu náttúruverndar í tillögum um að setja í heild sinni Skjálfandafljót og vatnasvið þess, Héraðsvötnin eða jökulsárnar í Skagafirði og vatnasvið þeirra í verndarflokk. Það eru miklir sigrar og miklir áfangar. En svo eru aðrir hlutir sem eru manni þungbærir, eins og virkjanirnar í neðri hluta Þjórsár og ég get út af fyrir sig tekið undir það með Skrokköldu líka. Það viðkvæma við þá virkjun er hvað hún er langt inni í landinu, inni á sjálfu miðhálendinu og kemur þar með beint inn í hugmyndir um stóran og myndarlegan íslenskan miðhálendisþjóðgarð. Ég er persónulega þeirrar skoðunar, og þar er ég kannski einna ósáttastur við niðurstöðuna, að það sé algerlega ótímabært að færa Urriðafossvirkjun og Holtavirkjun úr biðflokki. Þar skortir svo mikið upp á fullnægjandi rannsóknir og útfærslur hugmyndanna um virkjanir að það hálfa væri nóg. Laxastofninn í Þjórsá er einn sterkasti villti laxastofn við Norður-Atlantshaf. Hann er mjög sérstakur og hann hefur dafnað og viðgengist af eigin afli. Þar er ekki um ræktun að ræða og veiðin er upp í 10.000–12.000 fiska á ári, þar af upp undir þúsund fiska á stöng í ánum sem í Þjórsá falla, eins og Kálfá, Fossá, Sandá og Minnivallalæk. Þetta gerir þennan stofn einn þann allra stærsta og verðmætasta sem við erum að passa upp á í íslenskri náttúru og þótt víðar væri leitað því að víða er að laxinum sótt. En það er fleira en lax. Þarna eru miklar sjóbirtingsgöngur þegar líður á sumar og þarna er bleikja, sennilega bæði sjógöngubleikja og staðbundin. Þarna er staðbundinn urriðastofn, þarna eru gríðarleg búsvæði laxfiska sem öll eru undir í þessum virkjunaráformum. Augljóslega er Urriðafoss varasamastur að því leyti að hann teppir allar göngur upp á efra hluta vatnasvæðisins og hugsanlega grandar seiðum á niðurgöngu o.s.frv. enda hefur mönnum gengið illa að fá menn til að trúa því að einhverjar skiljur og annað því um líkt í jökulvatni vel að merkja, það er ekki eins og þetta sé lygnt bergvatn sem þarna á að fara að glíma við, komi til með að virka. Holtavirkjun er mjög slæm vegna þess að hún eyðileggur gríðarlega stór búsvæði um miðbik árinnar, sennilega búsvæði sem eru drjúgur hluti af undirstöðunni undir hinum sterku stofnum sem eru í Þjórsá. Þar í breiðum og álóttum farvegum með ferskvatni, sums staðar meðfram löndunum, eru gríðarmikil hrygningar- og búsvæði. Fyrir nú utan að áformuð hönnun Holtavirkjunar af hálfu Landsvirkjunar er algerlega skelfileg og til að spara einhverja smáfjármuni er virkjunin hönnuð þannig eða bráðabirgðahönnun hennar er þannig að hún veldur miklu meiri skaða og tjóni en hún þyrfti að gera, öðruvísi hönnun, með því að taka vatnið í virkjunina öðrum megin Árness en láta yfirfallið fara hinum megin um annars tóman farveginn sem allir sjá hversu óheppileg ráðstöfun er. Þarna er að mörgu að hyggja. Þessar virkjanir hafa líka veruleg áhrif og röskun í för með sér í byggð, í nærumhverfinu og mikil félagsleg og menningarleg áhrif. Ég tel mjög sterk rök fyrir því að þessar virkjanir í neðri hluta Þjórsár, ef við gefum okkur að Hvammsvirkjun sé afgreidd með síðustu afgreiðslu á rammaáætlun, að hinar tvær þá a.m.k. færu í bið en helst auðvitað allar þrjár. Tíminn leyfir að sjálfsögðu ekki langar umræður um önnur atriði þessu tengd en ég vil þó nefna, eins og aðeins hefur verið tæpt á hér í umræðunni, að auðvitað er ástæða til að ræða rammaáætlun og niðurstöður þar í samhengi við orkustefnuna, orkunýtingaráform landsmanna og flutningsmál. Þetta hangir vissulega allt saman og Alþingi þyrfti helst að gefa sér góðan tíma til að ræða þetta allt í samhengi. Það eru menn hér í landinu sem ganga um og reyna að telja okkur trú um að við séum að verða rafmagnslaus, að farið verði bara að slökkva ljósin eftir nokkur ár. Það eru þeir sem er tamt að hugsa og geta eiginlega ekki hugsað í minna en hundruðum megavatta og eru þá yfirleitt með á hinum endanum nokkur hundruð þúsund tonna álbræðslur sem þurfa að svelgja í sig 400–600 megavött, eitthvað svoleiðis. Í þeim skilningi má auðvitað segja að landið sé að verða rafmagnslaust, við getum ekki tappað inn á nokkrum nýjum álverum sisona, en þegar kemur að almennum notum fyrir almennan markað og fyrir minni og meðalstóran iðnað er engin hætta á ferðum og næg orka sem þegar er fallin í nýtingarflokk sem hægt er að taka í gagnið á komandi árum. Auðvitað vantar heildstæða stefnu, orkunýtingarstefnu og orkunýtingaráætlanir fyrir Ísland, þar sem orkuskipti eru tekin inn í þetta og einhver stefna tekin um það hversu langt við ætlum að ganga í því að nota upp á einhverjum áratugum þessa auðlind sem virkjanleg orka með sæmilegu móti er á Íslandi. Við sem gráðug núlifandi kynslóð ættum að minnast þess að það er ekki bara okkar að taka þessar ákvarðanir um aldur og ævi og fyrir hönd ókominna kynslóða. Mér finnst eðlileg hugsun að það eigi líka að umgangast þetta sem auðlind af því tagi þar sem á að skilja eitthvað eftir handa komandi kynslóðum. Flutningsmálin eru líka þessu mjög tengd. Ég tel að áform Landsnets séu enn allt of mikið mörkuð af stóriðjuhugsunarhættinum, að flutningskerfið um landið þurfi að vera gríðarlega afkastamikið, háspennt og geta flutt hundruð og aftur hundruð megavatta hist og her um landið. En í hverra þágu er það? Ekki almenns markaðar. Ekki minni og meðalstórra notenda. Nei, það er þá til þess að hægt sé að tengja inn á hringinn eða hvar sem er stórnotendur. Mörg vandamál sem menn standa frammi fyrir í flutningsmálunum núna væru auðleysanleg ef menn væru með aðrar og hógværari áætlanir undir um orkunýtingu, sem miðuðu meira við þarfir innlends markaðar og lítilla og meðalstórra notenda en minna við stóriðju. Þá er t.d. hægt að fara með mikið af línum í jörð, og það er hagkvæmt, sem verður það síður ef stóráformin eru öll höfð undir. Landið er ekki að verða rafmagnslaust, það þarf vissulega að styrkja flutningskerfið, sérstaklega á ákveðnum svæðum, eins og út á norðausturhornið, til Vestfjarða og um Miðnorðurlandið, en það er allt saman leysanlegt og hægt að mæta þeim þörfum sem þar eru orðnar núna í bili. Alþingi og stjórnvöld eiga núna að taka sér góðan tíma og skoða þetta allt í samhengi, líka París og loftslagsmálin og hver okkar heildarstefna í þessum efnum á að vera. Við skulum ekki flana að neinu, frú forseti, og ég mæli sérstaklega 

Frú forseti. Það er fyrst að segja að ástæða þess að málið er rætt hófstillt þessa stundina er kannski vegna þess hvernig það kemur inn í þingið. Það kemur ekki inn í þingið í djöfulgangi, eins og gerðist síðast þegar þáverandi hv. formaður atvinnuveganefndar tröllreið hér húsum með látum. Það er kannski fyrst og síðast ástæðan og sem betur fer hefur fólk ekki þurft að eyða tíma sínum í það. Ég verð líka að taka undir og lýsa ánægju minni með að málið sé nú komið heim aftur, þ.e. í umhverfis- og samgöngunefnd. Í dag hefur verið talað svolítið um hvort þingið hafi ekki burði til þess að komast að niðurstöðu og hvort það þýði að við þurfum að taka upp þetta verkferli og þessi lög. Það held ég ekki. Það hefur gjarnan verið þannig með mál, ekki síst svona stór mál eins og þetta, að þau þroskast í meðförum þingsins. Mál þroskast þegar það fær tíma, en ekki vegna þess að það á að þrýsta því í gegn. Þetta er klárlega mál sem þarfnast þess að fá hér góðan tíma og góða umfjöllun, hvort sem tekst að afgreiða það fyrir vorið eða síðar, það eitt og sér skiptir ekki höfuðmáli, heldur að við gefum okkur allan þann tíma sem málið þarf. Hér var sagt að sátt þyrfti að vera um vegferðina en ekki endilega niðurstöðuna og það er líklega alveg rétt. Við þurftum og komumst að því samkomulagi í sjálfu sér að þetta rammaáætlunarferli varð niðurstaðan. Hér var líka sagt að aldrei hefði verið sátt um það, en það er vissulega staðreynd að vegferðin er þessi. Ég held að við verðum aldrei sammála um niðurstöðuna, eins og hér hefur komið fram í dag, og það er of langt á milli þeirra sem eru hvað æstastir í að nýta og þeirra sem vilja veg verndar- og friðlýsingarferlis og annars slíks meiri. Ánægjulegt var að heyra í hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra þegar hann sagði að tími Kárahnjúka væri liðinn. Ég held að eiginlega engum hafi dottið í hug að við værum að fara að upplifa slíkt aftur. En hann kom svo fram með aðrar hugmyndir sem manni hugnast kannski misvel, eins og með sæstreng og annað slíkt, en vakti jafnframt athygli á því að við þyrftum að huga að orkuskiptum, hvort sem það væri í samgöngum, sjávarútvegi eða öðrum þeim stöðum sem það er mögulegt. Ég vil líka segja og taka undir það sem hér var sagt áðan að töluverð orka er til í kerfinu, en hins vegar hefur skort á flutningsgetu. Það er því hægt að nýta töluvert af þeim kostum sem nú þegar eru til staðar í nýtingarflokki án þess að fara að hella sér út í fleiri slíka. Einnig hefur verið talað um að vernda miðhálendið, þess vegna sé nú vert að gæta að því hvað fer undir í þessari atrennu. Ég verð að taka undir það að við þurfum að huga vel að því. Ég hef trú á hæstv. umhverfisráðherra sem hefur talað fyrir hönd náttúrunnar alla jafna a.m.k. og þá treystir maður því að það verði frekar ofan á en hitt. Ég verð að segja að ég get ekki annað en lýst ánægju minni með að efasemdaraddir hafa komið fram í röðum stjórnarliða um það hvort sú tillaga sem hér liggur á borðinu sé sú besta. En ég tek líka undir það að auðvitað er ánægjuleg niðurstaða hér með mjög margt, ekki síst á mínu svæði, þ.e. norðaustursvæðinu. Þar er þrýst mjög á, eins og sums staðar annars staðar. Við þingmenn höfum fengið áskorun um Hrafnabjargavirkjun og fleira. Ég verð að segja að ég get því miður ekki tekið undir þá áskorun af hálfu heimamanna. Þegar við erum með svo viðkvæmt mál sem náttúra Íslands er, þá er það náttúrlega þannig að við verðum kannski aldrei öll sátt. Við erum hins vegar það skynsöm að við áttum okkur á því. En það þýðir samt ekki að við beitum okkur ekki af öllu afli fyrir því sem við trúum á eða trúum ekki á, í þessu tilfelli kannski hvort tveggja undir. Hér hefur margt verið nefnt, hvort sem við tölum um Skjálfandafljót og jökulárnar í Skagafirði eða Aldeyjarfoss, þá yrði það að mínu mati stórkostlegt slys ef menn færu að láta það verða að veruleika að virkja, af því að ég held að við eigum alltaf að hafa það að leiðarljósi að náttúran eigi að njóta vafans. Þess vegna má kannski segja að rammaáætlun sé að einhverju leyti með öfugum formerkjum; þeir sem vilja vernda þurfa alltaf að færa þyngri sönnunarbyrði einhvern veginn fyrir því að það sé skynsamlegt heldur en þeir sem vilja nýta. Talað hefur verið um að það sem hér er undir gæti dregið úr ásókn ferðamanna víða um þau svæði sem gert er ráð fyrir að virkja, m.a. þau sem ég nefndi áðan, hvort heldur er við Skjálfandafljót eða annars staðar. Það er auðvitað ekki bara það. Við erum að tala um varpstöðvar fugla og hér hefur verið nefnd laxagengd og annað slíkt. Það liggur ekki fyrir að það sem lagt er til sem mótvægisaðgerðir gangi eftir eða geti staðið á móti þeim neikvæðu áhrifum sem undir eru. Núna fer málið til umhverfisnefndar. Nú er það svo að fjármálaáætlun er fram undan, þegar fjármálastefnan verður afgreidd hér á þinginu þá verður fjármálaáætlun næst á dagskrá. Ég hvet fulltrúa í umhverfis- og samgöngunefnd til að gæta þess að fjármunir verði til staðar til að hægt sé að klára friðlýsingarferlið víða og helst að auka við slíkt, af því að það gerist náttúrlega ekkert ef ekki verða settir í það peningar. Það er alveg ljóst. Það er því eitt af því sem þarf að hafa í huga við þetta verkefni, þ.e. þegar fjallað er um rammaáætlun, hvað það kæmi til með að kosta, og eins í rauninni þegar þau málefni sem heyra undir umhverfis- og samgöngunefnd og tilheyra fjármálaáætlun að öðru leyti koma til umfjöllunar, að fólk hafi þetta almennt í huga. Það er ekki langur tími hér og maður nefnir bara eitthvað örstutt til að koma inn á það sem snýr kannski næst að manni. Aðrir hafa talað meira um Þjórsá og Skrokköldu og annað sem hefur verið farið ágætlega yfir. En eins og ég segi, það eru góðir hlutir hérna líka, en aðrir sem maður á erfitt með að fella sig við, eins og t.d. virkjanirnar í Þjórsá sem hafa verið ræddar. En það verður auðvitað aldrei svo að hægt sé að koma til móts við alla. Þess vegna segi ég það nú bara enn og aftur að það er okkar þingmanna að hafa trú á ferlinu sem við erum með í fanginu, en það þýðir það ekki að við megum ekki spyrna við fótum teljum við, eins og hér hefur verið sagt, að unnið hafi verið hratt, og aðilar sem komið hafa að málinu hafa talað um að tíminn hafi ekki verið nægur. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson fór einmitt ágætlega yfir ferlið, hvernig það hefur verið og það að formaður verkefnisstjórnar 3. áfanga ítrekaði það margsinnis að tímaþröngin hefði verið töluverð. Það eitt og sér er kannski ástæða þess að hér var spurt um hvers vegna tillagan kæmi óbreytt inn, hvort ekki hefði átt að gefa sér meiri tíma í ljósi þess að málið fékk í raun ekki þann tíma sem það átti að fá í ferlinu, sem í upphafi var ætlað að gefa því. Við erum með gott fólk í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég treysti því. Við erum með fólk sem hefur mikla þekkingu á þessum málaflokki þar. Ég vona svo sannarlega að nefndin nýti sér það þegar hún fer að fá gesti og sjónarmið þeirra sem betur þekkja til. Virðulegi forseti. Nú ætla ég að láta slag standa í þessu. Málið fer væntanlega núna til nefndarinnar og fær þar þá faglegu umfjöllun sem við þurfum á að halda.

Hæstv. forseti. Mig langar til að segja nokkur orð um það mál sem nú um ræðir, þ.e. tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Umræðan í dag hefur verið málefnaleg og upplýsandi. Ég verð líka að hrósa hæstv. ráðherra Björt Ólafsdóttur fyrir að hafa verið viðstödd umræðuna allan tímann og tekið virkan þátt í henni. Það er alveg til fyrirmyndar. Að mínu mati er aðferðafræði rammaáætlunar besta tækið sem við höfum til að meta virkjunarkosti. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson nefndi í ræðu sinni fyrr í dag að hann teldi að aðferðafræðin væri fullreynd og nú yrðum við að fara aðrar leiðir. Það er hins vegar mín skoðun að enn sem komið höfum við ekki betra tæki en rammaáætlun til að meta nýtingu og vernd virkjunarkosta. Að þessu leyti erum við, ég og flokksfélagi minn, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, ósammála. Ég tek hins vegar undir áhyggjur hans af vinnulaginu og hef ákveðnar efasemdir um að við förum eftir lögum að fullu þar sem mat á samfélagslegum áhrifum og þjóðhagslegum áhrifum hefur ekki verið tekið inn í jöfnuna. Því óska ég eftir því að hv. umhverfis- og samgöngunefnd taki þau atriði sérstaklega til skoðunar í sinni vinnu. Erum við ekki með tæki til að mæla ákveðna þætti, eins og hæstv. ráðherra nefndi í andsvari sínu fyrr í dag við þessari gagnrýni, sem kveðið er á um í lögum um rammaáætlun? Ef ekki, getum við búið til þau mælitæki eða þurfum við að breyta lögum um rammaáætlun? Mér finnst alla vega mikilvægt að þegar við erum með lög þá höfum við getu til þess að fara eftir þeim að fullu og ef ekki þá þurfum við að vera með opinn huga og mögulega aðlaga lögin, gera einhverjar breytingar. Við þurfum bara að skoða það. Ég treysti hv. nefnd fullkomlega til þess. Við áttum hér afar góðar umræður í síðastliðinni viku um loftslagsmál. Ég hef líka áhuga á að skoða sérstaklega hvort við þyrftum að taka þann þátt inn í lög um rammaáætlun. Loftslagsmálin eiga eftir að spila enn stærra hlutverk í tilveru okkar en þau gera nú. Mér þykir því skynsamlegt að hafa þau mál til hliðsjónar þegar við ræðum vernd og virkjanir. Ég velti líka fyrir mér hvort lögin séu óskýr að einhverju leyti þannig að það sé ekki nógu skýrt hvað skuli unnið og með hvaða hætti. Maður hefur heyrt þá gagnrýni í gegnum tíðina að þetta sé að einhverju leyti loðið. Ég þekki það ekki. En mig langar til að nefna það hér, það kemur reyndar fram í greinargerð málsins á bls. 6, að faghópar 1 og 2, svo ég taki nú dæmi, sem voru skipaðir þann 16. apríl 2014 hafi nýtt tímann til að ræða aðferðafræði og gera úttekt á stöðu þekkingar og því hvaða rannsóknir skorti helst á þeim svæðum sem miklar líkur væru á að yrðu til skoðunar þar sem ekki lá fyrir hvaða virkjunarkostir yrðu teknir til skoðunar. Þannig nýttu faghóparnir tímann. Það er því ekki hægt að segja að menn hafi ekki vandað til verka. Að mínu mati hefur allt það fólk sem hefur komið að gerð rammaáætlunar, þá á ég við faghópa og alla þá fagmenn sem að þessu hafa komið, lagt sig fram. Ég trúi því. Það hafa allir gert sitt besta, en alltaf má betur gera. Við eigum að vera vakandi yfir því hvort við getum bætt vinnubrögðin. Það er rétt eins og fram hefur komið í máli nokkurra þingmanna hér í dag að styr hefur staðið um rammaáætlun frá því að lögin voru samþykkt. Mér þykir það mjög leiðinlegt þar sem lagt var upp í þessa vegferð í þverpólitískri sátt á sínum tíma og við bundum öll vonir við að nú loksins gætum við unnið að skipulagi virkjana og verndar á faglegum grunni. Ég vona því heitt og innilega að nú séum við komin á betri stað. Vissulega eru menn ekki sammála um að þær tillögur sem birtast í þingsályktunartillögunni sem nú er lögð fram séu allar jafn góðar. Eðlilega hafa menn ólíkar skoðanir á því. Ég ætla ekki að leggja mat á þá virkjunarkosti sem hér eru taldir og hvernig þeir eru flokkaðir. Ég treysti því hins vegar að hv. umhverfis- og samgöngunefnd muni vanda til verka við meðferð málsins. Ég hlakka til að lesa þær umsagnir sem munu berast. Hæstv. forseti. Áður en ég lýk máli mínu langar mig til að taka undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur um að við ættum að skoða hvort vindorkuvirkjanir eigi heima innan rammans. Það eru ákveðnir kostir sem fylgja slíkum virkjunum eins og hv. þingmaður nefndi, t.d. er um að ræða afturkræfar framkvæmdir sem er jákvætt. Við höfum nú þegar stigið okkar fyrstu skref í nýtingu vindorku og þar eru vissulega ákveðnir framtíðarmöguleikar sem við þurfum að vera opin fyrir. En ég tel vissara að vindorkuvirkjanir séu skoðaðar í heildarsamhengI við aðra virkjunarkosti og enn þá mikilvægara er að sátt skapist um slíkar virkjanir eins og aðrar. Slík sátt næst aðeins ef fyrir liggja fagleg rök og upplýst umræða. Annað sem ég hjó eftir í máli hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur var dreifing raforku og raforkuöryggi. Hv. þm. Valgerður Gunnarsdóttir kom einnig inn á þá hluti í máli sínu fyrr í dag. Við þurfum svo sannarlega að bæta flutningskerfi raforkunnar og tryggja að hún dreifist jafnt um allt land. Það er mikilvægt verkefni sem við verðum að leggja aukna áherslu á. Annað atriði er orkuöryggi. Eins og staðan er í dag þá er það ekki í nógu góðu standi. Ég hef t.d. heimildir fyrir því að óörugg orka standi ýmsum fyrirtækjum fyrir þrifum t.d. á Austurlandi og ætla nú ekki að fara út í umræðuna hér um þrífösun á rafmagni. Það er annar handleggur. Við þurfum að taka bara sérstaka umræðu um það fljótlega. En rafmagnsmálin eru ekki nægilega góð eins og þau eru í dag. Auðvitað hangir þetta allt saman, en ég vildi nefna þetta. Við þurfum að taka þessa hluti til endurskoðunar og gera nauðsynlegar úrbætur, það er ljóst. Hæstv. forseti. Þessi ræða er nú orðin lengri en ég ætlaði. Ég óska umhverfis- og samgöngunefnd alls hins besta í sinni vinnu og hlakka til að taka þátt í umræðu um málið þegar það kemur aftur hingað inn til þingsins, þá verður væntanlega komið meira kjöt á beinin þar sem allar umsagnir munu verða komnar í hús. Þá fáum við kannski meiri dýpt í umræðuna og getum myndað okkur sterkari skoðanir á því sem fyrir liggur í þessari þingsályktunartillögu. Þetta er ágætisbyrjun, vissulega ekki fullkomið, en við hv. þingmenn munum vinna vel saman að því að skapa pólitíska sátt um hvaða skref við ætlum að taka á næstu árum. Það er mjög mikilvægt.

Forseti er pollrólegur yfir lengd ræðunnar svo lengi sem þær [Hlátur í þingsal.] rúmast innan tímamarka.


             rúmast innan tímamarka.)

Herra forseti. Ég þakka hv. ræðumanni fyrir fína ræðu. Hún hefði alveg mátt vera enn þá lengri. Mig langar aðeins að velta upp vangaveltum mínum í þessu samhengi. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra að 90% af framleiddri orku er í notkun hjá stóriðjunni í landinu. Nú á dögunum lagði hæstv. iðnaðarráðherra fram tillögu til þingsályktunar varðandi aðgerðaáætlun um orkuskipti. Hvað finnst hv. þingmanni um stefnu stjórnvalda í þeim málum? Það hefur verið lenska í gegnum tíðina að fara út í virkjanir til þess bara beint að stinga í samband við eitthvert álver. Það er virkjað fyrir stóriðju. Núna er spurningin eðlilega: Hvar vantar rafmagn? Eru það heimili og minni fyrirtæki í landinu? Er það þrýstingur frá stóriðju? Eða horfum við fram á breytta tíma og breytt samfélagsmynstur og sjálfbæra þróun í þessum efnum varðandi orkuskipti og nýtingu á grænni orku til orkuskipta, hvort sem það er á landi, láði eða legi? Í þeirri þingsályktunartillögu sem ég vitnaði í kemur fram að lagt er til að markmið fyrir árið 2030 verði 40% hlutdeild endurnýjanlegra orkugjafa í samgöngum í landinu samanborið við eldsneytisspá sem gerir að öðru leyti ráð fyrir 27% hlutdeild endurnýjanlegra orkugjafa árið 2030. Þykir hv. þingmanni ekki kominn tími til að við förum að tengja þetta allt saman, fyrir hvað við ætlum að virkja og hvort við séum í raun að tala um orkuskipti í bílaflota landsins o.s.frv.?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur kærlega fyrir gott andsvar. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki lesið þingskjalið sem þingmaðurinn vitnar í en ég hyggst gera það. Ég heyri ekki betur en að vissulega horfum við til þess að áherslur stjórnvalda séu að breytast. Það er augljóslega minni þungi á uppbyggingu stóriðju en var fyrir ekki svo mörgum árum síðan, það er ljóst. Ég nefni dæmi úr heimabyggð minni, Reykjanesbæ, en þar eru fréttir, reyndar misvísandi, um uppbyggingu álvers í Helguvík. Það eru vissulega breyttir tímar og aukin áhersla á grænan iðnað og nýsköpun og fleira. Það verða einmitt sérstakar umræður á morgun um nýsköpun í þinginu sem verður áhugavert að fylgjast með. Önnur spurning sem ég fékk var hvort það vanti orku, hvort smáfyrirtæki og heimili vanti orku. Eins og ég kom inn á áðan í ræðu minni finnst mér fyrst og fremst að við verðum að koma dreifingunni í betra horf en nú er. Mér finnst að við eigum að koma því í betra horf sem við höfum nú þegar, þ.e. dreifingu, raforkuöryggi og að allir hafi þrífasa rafmagn úti um allt land. Mér finnst að það sé grunnpunktur sem við getum byrjað á. Síðan getum við farið lengra. Ég er t.d. algerlega á móti hugmyndum um lagningu sæstrengs. Ég hef lagt fram skriflega fyrirspurn til ráðherra um hver sé stefnan í þeim efnum. Ég hlakka til að fá svar við þeirri spurningu og fylgist spennt 

Herra forseti. Ég heyri að við hv. þingmaður erum sammála með ýmislegt eins og að vera á móti því að sæstrengur verði lagður en þar með yrði mikill þrýstingur á auknar virkjunarframkvæmdir í landinu. Mig langar að spyrja aðeins í lokin um þá samfélagslegu og efnahagslegu þætti sem hv. þingmaður kom inn á og að umhverfis- og samgöngunefnd myndi fjalla um þá þætti í vinnu sinni þegar hún kallaði til umsagnaraðila. Nú er hv. þingmaður þingmaður Suðurlands. Þar hefur ungt fólk sem býr í nálægð við Þjórsá og uppsveitir á Suðurlandi og á því svæði stofnað atvinnuþróunarfélagið Gjálp. Eins og ég skil það hafa um 110 manns skrifað undir áskorun um að Þjórsá verði ekki virkjuð, neðri hluti Þjórsár, og hefur fólkið aðrar hugmyndir um uppbyggingu á þessu svæði fyrir nýja kynslóð, ný viðhorf. Þykir hv. þingmanni ekki rétt að við hinkrum og metum stöðuna og förum ekki fram úr okkur með því að fara út í nýtingu, virkjunarframkvæmdir á þessu svæði þegar ný kynslóð, ungt fólk, sér miklu fleiri og fjölbreyttari möguleika en að fara að virkja í þessari perlu sem við eigum og er ómetanleg? Viðhorfin gagnvart perlum eins og Þjórsá eiga eftir að breytast til framtíðar og þá er ekki rétt af okkar kynslóð að fara að njörva það niður með því að setja Þjórsá í nýtingarflokk með þeim óafturkræfu áhrifum sem af því leiða.

Hæstv. forseti. Eins og ég sagði áðan í ræðu minni vil ég ekki á þessu stigi málsins leggja mat á þá virkjunarkosti sem taldir eru til í fyrirlagðri þingsályktunartillögu. Ég vil heyra og sjá umsagnir þeirra aðila sem umhverfis- og samgöngunefnd verður í samskiptum við á næstu vikum og þá getur maður kannski gert sér skýrari mynd af því, kostum og göllum tiltekinna framkvæmda. Varðandi Þjórsá er ég, eins og hv. þingmaður nefndi, þingmaður Suðurkjördæmis og hitti alls konar fólk með ólíkar skoðanir á virkjunum í Þjórsá. Ég hef rætt við bændur sem búa við Þjórsá sem vilja endilega t.d. að Urriðafossvirkjun verði að veruleika og allir kostir nýttir til fulls. En eins og hv. þingmaður nefndi hefur líka verið stofnað þarna félag sem hefur aðra sýn á framtíð svæðisins. Ég geri ráð fyrir því að þegar nefndin er komin með málið til sín muni þessir aðilar skila inn umsögnum og færa rök fyrir máli sínu. Þá getum við þingmenn tekið undir eða verið á móti eftir atvikum, eftir því hvernig þetta lítur út fyrir okkur. En númer eitt, tvö og þrjú, segi ég enn og aftur því að það skiptir mjög miklu máli, er að við þingmenn vöndum okkur nú. Við verðum að ná pólitískri sátt um þá vinnu sem rammaáætlun býður upp á í eitt skipti fyrir öll. Við verðum að skapa traust gagnvart þessu tæki sem við höfum og við eigum að fara varlega þegar við metum virkjunarkosti. Við eigum að sýna náttúrunni virðingu og hugsa til framtíðar í öllum tilfellum.

Hæstv. forseti. Hér ræðum við tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða, eða rammaáætlun 3, eins og hún er oftast kölluð. Búið er að koma víða við í ágætri umræðu hér í dag, en í miðri umræðu fór ég aðeins að hugsa og lesa aðeins betur í textann í þingsályktunartillögunni, þá sérstaklega kafla 2.2 þar sem stendur: „Í 2. áfanga verndar- og orkunýtingaráætlunar leitaðist faghópur 3 við að meta möguleika einstakra virkjunarhugmynda til að valda breytingum, annars vegar á félagsgerð og hins vegar á efnahagsgerð samfélagsins, bæði staðbundið og á landsvísu. Niðurstöður faghópsins nýttust lítið sem ekkert við endanlega röðun og flokkun virkjunarhugmynda og því ákvað verkefnisstjórn 3. áfanga að leita leiða til að nálgast samfélagsleg áhrif virkjunarhugmynda með öðrum hætti. Hópur sérfræðinga vann minnisblað með fyrstu tillögum að slíkri aðferðafræði og í framhaldi af því var faghópur 3 skipaður, til að „meta virkjunarkosti og landsvæði með tilliti til áhrifa þeirra á samfélagið, svo sem áhrifa á félagslega velferð íbúa, samfélagslega fjölbreytni, samskipti, samstöðu, virkni og aðra þá þætti sem hópurinn telur æskilegt og mögulegt að leggja mat á“, eins og það er orðað í skipunarbréfi hópsins. Meðal nýmæla í starfi faghóps 3 voru íbúafundir með íbúum á svæðum þar sem virkjunarkosti er að finna. […] Faghópur 3 skilaði niðurstöðum af íbúafundum og úr skoðanakönnun meðal landsmanna. Aðferðafræði þess hóps leyfði hins vegar ekki röðun virkjunarkosta.“ Í þingsályktunartillögunni kemur líka fram: „Hinn 12. október 2015 skipaði verkefnisstjórn faghóp 4 til að fjalla um virkjunarkosti og landsvæði með tilliti til hagrænna þátta, einkum út frá áhrifum einstakra virkjunarkosta eða hópa virkjunarkosta á þjóðarhag. […] Faghópur 4 komst að þeirri niðurstöðu að ekki séu forsendur til að meta þjóðhagslega hagkvæmni þeirra virkjanakosta sem til umfjöllunar eru í 3. áfanga verndar- og orkunýtingaráætlunar. Því var ekki um aðrar niðurstöður að ræða frá þeim faghópi.“ Þannig að ferlið virðist ekki alveg hafa gengið upp. Fram kemur í inngangsorðum þingsályktunartillögunnar sem við ræðum hér: „Í verndar- og orkunýtingaráætluninni skal í samræmi við markmið laga nr. 48/2011 lagt mat á verndar- og orkunýtingargildi landsvæða og efnahagsleg, umhverfisleg og samfélagsleg áhrif nýtingar, þ.m.t. verndunar.“ Þannig að spurningin er: Er verið að uppfylla laganna bókstaf með þessari vinnu þar sem faghópar 3 og 4 skila ekki niðurstöðum sem nýtast í þeirri vinnu sem hér er verið að vinna? Erum við kannski hér með hálfunnið verk í höndunum þar sem samfélagslegum og efnahagslegum þáttum er sleppt? Ég vildi bara koma því inn í umræðuna. Ég áttaði mig á því þegar ég las þetta aftur yfir í dag þegar við vorum í umræðunum. Mér finnst það ekki alveg stemma allt saman. Varðandi síðan aðra þætti í þingsályktunartillögunni sem rétt er að minnast á, eins og vindorkuna, þá er minnst á í þessari áætlun að Búrfellslundur fari í bið og síðan er talað um að Blöndulundur fari í nýtingu. Þar er heppileg staðsetning fyrir orkudreifingarkerfið og annað, það þarf litla innviði til að tengja það við raforkukerfi landsins. Ég vildi rétt aðeins koma inn á þetta og undirstrika mikilvægi þess að við skoðuðum það betur í framhaldinu hvernig við ætlum að fara með vindorkuna þar sem ég vil forðast að við lendum í sömu stöðu og við sjáum vítt og breitt um Evrópu, þar sem vindmyllum er dreift ótrúlega víða. Maður er nánast alltaf með þær í augsýn þegar maður keyrir um Evrópu. Ég hefði viljað sjá að þetta væri hugsað þannig að við værum með eins og 50–100 myllur á sama stað á nokkrum stöðum á landinu, en dreifðum þeim ekki vítt og breitt um landið. Mér finnst mikilvægt að við förum að fara í þessa umræðu og móta hana vegna þess að það er mikil gerjun á þessu sviði. Það hefur komið í ljós í rannsóknum að nýting vindmylla er á fáum stöðum meiri og betri en hér á landi, um 42%, minnir mig, á móti 28% nýtingu á vindmyllum á heimsvísu. Þarna virðumst við vera að koma með líka hagkvæman kost með lækkun á verði vindmyllna á uppsetningu og þess háttar. Þess vegna þurfum við að fara að móta stefnu um hvað við viljum sjá í því efni. Orkuskiptin eru gríðarlega mikilvægt mál. Sjálfur hef ég keyrt á rafmagnsbensínbíl í þrjú ár og er mikill talsmaður þess að við förum í orkuskiptin og þær ágætu hugmyndir sem komu fram í Grænu orkunni. Við ræddum það í síðustu viku þegar við vorum að ræða loftslagsmálin að það er mikið að gerast einmitt þessar vikurnar á því sviði. Síðan vil ég líka nota tækifærið og ræða, af því að ég er þingmaður fyrir Norðausturkjördæmi, þá alvarlegu stöðu sem komin er þar upp í flutningskerfinu á raforku og raforkuflutningunum. Í Eyjafirði er stöðnun sem hefur nánast verið í heilan áratug. Við sjáum ekki fram á annað en að það verði þó nokkuð í það að þessi mál verði leyst með einhverjum hætti, að við fáum betri raforkutengingar inn á svæðið. Það má því reikna með að það verði 15 ára tímabil algjörrar stöðnunar á þessu sviði. Í haust bárust fréttir frá Akureyri af því að fyrirtæki í iðnaði hefðu keypt sér olíukatla til að tryggja sig fyrir raforkutruflunum og skerðingum. Það er mjög sérstakt að við séum komin í þessa stöðu. Það lýsir mjög alvarleika þessa máls. Þess vegna held ég, eins og komið hefur hefur fram hjá mörgum þingmönnum í umræðunni í dag, að það er gríðarlega mikilvægt að við förum að huga að byggðalínunni og hvernig við ætlum að tengja raforkukerfið. Ég hef heyrt að í Blönduvirkjun séu lokuð inni 10, 20 megavött af orku sem aldrei hafa nýst vegna þess að flutningskerfið er svo veikt. Flutningskerfi byggðalínunnar er nú um 100 megavött. Víða er það orðið 40, 45 ára gamalt. En nýrri byggðalína mundi hafa flutningsgetu upp á 400, 500 megavött, sem mundi breyta þessu umhverfi mikið. Ég held að sé líka mikilvægt að við förum að opna á það hvernig við ætlum að tækla þetta hér, þ.e. orkudreifingu um landið, hvort við ætlum að fylgja byggðalínuhringnum, Sprengisandsleiðinni eða hvað - strengir, DC-strengir eða annars konar strengir. Það verða alltaf stór og erfið vandamál hvað sem við gerum og ætlum okkur að gera. Suðvesturhorn landsins býr satt að segja við eitt öflugasta raforkukerfi á jörðinni, gríðarlega öflugt kerfi sem búið er að byggja upp á undanförnum árum og áratugum. Menn eru vanir mjög góðu kerfi hér, þeir eru ekki vanir truflunum eða skorti á raforku vegna þess að flutningskerfið virkar ekki. Það er bara allt annað upp á teningnum vítt og breitt um landið. Ég held satt að segja að þetta sé eitt af helstu verkefnum íslensks samfélags í dag og mikilvægt að þessi umræða nái inn á hið háa Alþingi. Auðvitað tengist það að mörgu leyti allt saman; orkuskiptin, það sem við vorum að ræða hér varðandi rammaáætlun og raforkukerfið. Ég vonast til að á næstu missirum förum við að taka umræðuna um raforkuflutningana og raforkukerfið í landinu af meiri krafti og á heilsteyptari hátt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans, líka fyrir að skilja hér eftir pappíra með símanúmeri sem ég hringi í á eftir. 
             Ég var sammála mjög mörgu sem fram kom í ræðu hv. þingmanns og fannst í raun og veru ótrúlega mikill samhljómur í því sem hv. þingmaður sagði og því sem ég hef verið að reyna að tala fyrir í dag ásamt fleiri hv. þingmönnum, þ.e. að það þurfi að horfa heildstætt á þessi mál. Hv. þingmaður talar um þá þingsályktunartillögu sem við höfum hér í höndunum, stjórnarmál lagt fram af hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra, þannig að hann hafi það á tilfinningunni að hann sé með hálfunnið verk í höndum. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður telji að það þurfi að fara fram þessi heildarskoðun á umhverfi raforkumála frá A til Ö sem ég tel nauðsynlegt að gera, þ.e. frá framleiðslu orkunnar yfir í flutning hennar, en kannski ekki síst nýtingu. Hv. þingmaður kom inn á fleiri kosti sem fleiri hv. þingmenn hafa gert, t.d. hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, svo sem vindorku og fleiri hv. þingmenn hafa nefnt ýmsa aðra kosti. Hv. þingmaður eyddi töluvert mörgum orðum í flutningskerfið, skiljanlega, þegar horft er á hvaðan hann kemur. Mig langar hreinlega að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að það sé kannski þörf á því að hægja aðeins á sér, staldra við, og horfa á þetta mál heildstætt. Ég gat ekki skilið hv. þingmann öðruvísi en að hann væri að kalla eftir því.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Ég held að það sé a.m.k. hægt að segja að full þörf sé á því að við hugsum þetta heilsteypt, hvað við ætlum að stefna á og hvernig við ætlum að nýta eina af okkar helstu auðlindum með sem bestum hætti og hámarka hana fyrir land og þjóð. Þetta er satt að segja ein sú auðlind sem skapar samkeppnishæfni landsins, sú auðlind sem við eigum í raforkunni og síðan er það flutningskerfið, að við höfum öflugt kerfi til að fullnýta orkuna með sem hagstæðustum hætti og fáum sem mest út úr þessu. Ég vildi hins vegar bara benda á þetta. Við erum náttúrlega að fara með þessa þingsályktunartillögu í gegnum þinglega meðferð. Mér fannst bara rétt að koma með þessa athugasemd fram sem kemur fram í skjalinu með símanúmerinu.  Þetta er gríðarlega mikilvægt plagg, það er alveg ljóst. Ég er mjög hlynntur því að við gerum slíka áætlun. Það er bara þetta sem ég er að benda á. Ég er ekkert á móti þessu plaggi sem slíku eða neitt slíkt, það er bara að það standist kröfur okkar um hvernig er staðið að málum, hvernig það kemur fram í plagginu. Mér finnst aðeins vanta upp á það.

Virðulegi forseti. Það er ljóst að okkur þingmönnum í umhverfis- og samgöngunefnd er töluvert verk á höndum ef okkur er ætlað að meta þætti sem faghópar verkefnisstjórnar töldu sig ekki geta gert, þannig að það er bara að bretta upp ermar og taka til starfa. Mig langar að spyrja hv. þingmann og hverfa kannski aftur til frumspurningarinnar sem er þörfin á virkjunum, þörfin á orku. Eins og hæstv. umhverfisráðherra kom inn á í sínu máli, eru um 1.400 megavött í nýtingarflokki. Ég hygg að raforkuframleiðsla miðað við höfðatölu sé hvergi meiri í heiminum en hér á landi. Hver er hin raunverulega þörf okkar á þessum tímapunkti, á útmánuðum 2017? Setjum það niður fyrir okkur fyrir hvað við ætlum að virkja 1.400 megavött. Í hvað telur hv. þingmaður að við munum nýta þá orku? Og svo ég haldi áfram þessu tilbrigði mínu við það stef sem ég hef reynt að flytja í máli mínu í öllum þessum umræðum: Væri kannski ráð að huga að nýtingarþörfinni á þessum megavöttum, hver sem svo verður endanleg tala sem sátt næst um, í hvað eigi að nýta þá orku? Í orkuskipti í samgöngum, græna hagkerfið og grænu orkuna og iðnaðinn o.s.frv.?

Hæstv. forseti. Hvar eigum við að nýta 1.400 megavött? Ég lít svo á að þetta plagg sé stefnumótun og sýn til framtíðar. Ég held að vísu að enginn hérna inni sé að hugsa þetta þannig að við séum bara búin að koma því þannig fyrir að nú þegar sé komin einhver þörf fyrir 1.400 megavött inn í kerfið af einhverjum fyrirtækjum eða grænum fyrirtækjum, gagnaverum eða hvað. Við erum að hugsa langt fram í tímann, ég lít meira á þetta þannig. Ég get ekki sagt, ekki frekar en aðrir ágætir þingmenn hér, nákvæmlega í hvað eða hvort við munum nokkurn tímann nota þessi 1.400 megavött. Hins vegar eigum við eins og ég sagði áðan gríðarlega möguleika á orku og þetta er ein af okkar stóru auðlindum. Svo sannarlega er það mikil samkeppnishæfni sem við fáum út úr þessari auðlind út á við og í samkeppni þjóðanna og öllu sem því fylgir. Grænn iðnaður náttúrlega, gagnaverin og annað. Eins og ég hef alltaf hugsað þetta, og það er kannski ekki langur tími til að fara í þetta, þá er það: Hvar hámörkum við okkar auðlindir? Á hvaða sviðum? Ég hef aldrei séð það reiknað út hvað gagnaverin gefa okkur nákvæmlega, hvað græni iðnaðurinn gefur okkur nákvæmlega, álverin eða kísillinn eða hvað það er. Þessi stefnumótun og framtíðarsýn, við erum bara ekki komin lengra en það. Ég hef a.m.k. aldrei séð þetta sett á borð þannig að við getum metið nákvæmlega - eða ferðaþjónustuna ef út í það er farið eða sjávarútveginn - hvar við nýtum þetta best. Fyrir mér snýst þetta um, eins og ég segi, að við erum að horfa til framtíðar. Þá er betra að vera búinn að hugsa þetta til lengri framtíðar heldur en við séum frá ári til árs í einhverju þjarki hér um að redda orku, 25 megavöttum í þetta, 50 í þetta og annað. Við séum með heildarsýnina afmarkaða og hvernig við viljum horfa á þetta. Ég fer ekki lengra að sinni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka ræðu þingmannsins. Ég vildi rétt víkja að því sem hann kom að í ræðu sinni sem er alveg rétt athugasemd hvað varðar faghópa 3 og 4. Þeir hafa ekki skilað og þeirra vinna liggur ekki að fullu fyrir verkefnisstjórn eins og vinna faghópa 1 og 2. Ég segi að fullu af því að mér finnst gæta ákveðins, eigum við að segja blæbrigðamunar, ekki misskilnings, í því þegar menn segja, og ég er ekki að segja að hv. þingmaður hafi sagt það, en því hefur því verið fleygt fram í umræðunni að efnahagsleg áhrif t.d. hafi ekki verið metin. Það er ekki alls kostar rétt. Ég vil halda því til haga. Í rammaáætlun 2 var stofnkostnaður virkjana metinn. Það var líka gert í rammaáætlun 3 nema Orkustofnun var falið það hlutverk af verkefnisstjórn, enda taldi verkefnisstjórn það vera lögbundið hlutverk Orkustofnunar. Það var því sannarlega metið. Svo aðeins um það sem hv. þingmaður kemur inn á í svörum sínum við hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé hvað varðar þá þætti sem við vitum svo lítið um, sem eru einmitt efnahagslegir, efnahagsleg áhrif, orkusöluverð til mismunandi aðila. Hvernig mun ein virkjun vera metin hvað varðar langtímaarðsemi, jarðvarmavirkjanir versus vatnsaflsvirkjanir o.s.frv.? Þetta gerir það að verkum að erfitt er að meta nákvæmlega efnahagsleg áhrif á hverja virkjun. Mér finnst rétt að halda því til haga. Ég vildi koma því að að efnahagsleg áhrif eru skoðuð, þótt alltaf megi gera betur.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þetta. Ég vildi koma þessu að í umræðunni eftir að hafa lesið þetta aftur í dag meðan á umræðunni stóð. Mér fannst fínt að fá þetta fram. Ég er sammála hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra um að það verði seint hægt að meta einstakan virkjunarkost fyrir eitthvert ákveðið dæmi. Þetta hlýtur alltaf að vera heildardæmi, hvernig við stöndum okkur. Við hljótum alltaf að hafa að leiðarljósi til lengri tíma að við viljum náttúrlega hámarka virðisauka samfélagsins af auðlindinni, svo að því sé haldið til haga. Ég er sammála því að það er erfiðara að meta einstaka kosti nákvæmlega, hversu mikið er skapað fyrir samfélagið.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Eins og gefur að skilja hafa allmörg sjónarmið verið rædd og reifuð hér við umfjöllun málsins. Mig langar að drepa á nokkur atriði til umhugsunar og kannski fyrst og fremst fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd sem fær málið til umfjöllunar eftir þessa umræðu. Mig langar í fyrsta lagi að ræða um það að ég tel rétt að hv. nefnd, sem fær væntanlega hæstv. umhverfis- og auðlindaráðuneyti á sinn fund, spyrji sérstaklega eftir þeirri staðreynd, sem reyndar hefur komið hér aðeins fram í andsvörum við hæstv. ráðherra, að ekki hefur gengið að ljúka við friðlýsingar á kostum í verndarflokki, sem eru í verndarflokki frá 2013. Það eru ýmsar skýringar á því eins og fram hefur komið í máli hæstv. ráðherra og sú sem hér stendur þekki margar þeirra, en það er sannarlega þannig að setja þarf bæði aukið fjármagn og aukinn mannafla í þetta mál, ekki síst vegna þess að það er mikilvægt upp á trúverðugleika þessa verkefnis að raunverulegt jafnvægi ríki milli verndar og nýtingar og verndinni sé fylgt eftir af myndarskap. Hér hefur aðeins verið rætt um nýtingarflokkinn og fyrst og fremst um efasemdir þingmanna varðandi tiltekna þrjá kosti í nýtingarflokk. Ber þar fyrst að nefna Skrokkölduvirkjun. Ég ætla ekki að dvelja sérstaklega við það, en tel einsýnt að nefndin skoði samspil áforma ráðuneytisins við þá staðreynd að hér er lagt til að Skrokkalda fari í nýtingarflokk. Ég held að það hljóti að vera partur af því sem þingið tekur til skoðunar, a.m.k. að það sé ekki þannig að við missum, ef svo má að orði komast, Skrokköldu í nýtingarflokk sem verður þá til þess að trufla áform um miðhálendisþjóðgarð. Það er ekki eins og við megum engan tíma missa í því efni. Ég vil minna á að þarna er gert ráð fyrir 30 megavöttum, það er allt og sumt. Það er ekki eins og það skilji milli feigs og ófeigs í einhverju orkumagni eða einhverju slíku. Síðan vil ég nefna annað sem lýtur að Holtavirkjun og Urriðafossvirkjun. Hér hefur verið fjallað fyrst og fremst um þá staðreynd sem kemur fram í tillögunni að verkefnisstjórnin telur sig ekki komast lengra með þetta tiltekna mál og telur raunar að óvissunni verði ekki eytt á því stjórnsýslustigi sem verkefnisstjórnin starfar á, þ.e. í umboði ráðherra, og verkefnisstjórnin telur að um þessa óvissu þurfi að fjalla í mati á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar og við leyfisveitingar, þ.e. á síðari stigum og þá á vettvangi sveitarstjórnarinnar og leyfisveitenda. Þá vil ég nefna, og það ræddi ég aðeins í umræðu um samhljóða tillögu hér í tíð síðustu ríkisstjórnar og hefur ekki borið á góma í þessari umræðu, ný náttúruverndarlög. Hér tóku gildi á haustþingi 2015 náttúruverndarlög, nr. 60/2013, sem fóru í farveg sem öllum hér er held ég kunnugt um þar sem þurfti að taka það mál til endurskoðunar og þess var freistað að ná betri þverpólitískri sátt um afgreiðslu málsins. Það tókst í umhverfis- og samgöngunefnd. Þar urðu í raun og veru þau tíðindi að meginreglur umhverfisréttarins voru lögfestar í íslenska löggjöf. Meðal annars er þar, og það er kannski mikilvægast, svokölluð varúðarregla sem snýst í stuttu máli um að náttúran skuli njóta vafans en kannski í lengra máli að ekki megi bera við skorti á upplýsingum og rannsóknarniðurstöðum til þess að taka ákvarðanir sem séu náttúrunni í óhag. Skortur á upplýsingum sé þannig alltaf náttúrunni í hag á hverjum tíma. Ég spurði aðeins um þetta í umfjöllun málsins hér á þinginu í fyrra og varð þess þá áskynja að þessi sjónarmið höfðu ekki verið tekin til skoðunar við lokaröðun verkefnisstjórnarinnar. Mér finnst það enn og aftur mikilvægt. Þetta er sjónarmið af svipuðum toga, þ.e. mikilvægi þess að þessi tillaga sé afgreidd og um hana fjallað í samhengi við önnur þau mál sem heyra undir pólitíska stefnumörkun líkt og miðhálendisþjóðgarð, sem ég tel að eigi hér meirihlutastuðning, og svo hins vegar nýlega þverpólitíska löggjöf sem varðar stórar meginreglur í náttúruvernd. Það væri önugt ef við lentum í því að taka ákvörðun eða ljúka við umfjöllun um tillögu af þessu tagi sem bryti í bága við nýlega þverpólitíska löggjöf. Ég bið því hv. umhverfis- og samgöngunefnd að skoða þennan þátt sérstaklega og þá hugsanlega að fá um þetta minnisblað frá ráðuneytinu eða öðrum þeim sem um það geta fjallað til þess að tryggt sé að þessi sjónarmið fari hönd í hönd. Hér hefur verið fjallað lítillega um viðfangsefnið sjálft, þ.e. verkfærið rammaáætlun og menn hafa rætt það frá ýmsum hliðum. Mér finnst mikilvægt að við höldum því til haga að rammaáætlun var aldrei ætlað að verða sátt heldur grundvöllur, sameiginlegur grundvöllur og sameiginlegur skilningur á verklagi. Ég held að engan hafi órað fyrir því að það yrði sátt í samfélaginu um vernd og nýtingu. Þannig er það ekki. Það er mín skoðun til að mynda að það sé algjörlega nóg komið af nýtingu náttúrusvæða í þágu orkuvinnslu, það er það. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar að mikilvægt sé að við sammælumst um ferlið. Svo get ég líka verið ósammála niðurstöðu ferlisins, því það er okkar verkefni hér að takast á um niðurstöðuna því annars væri þinginu ekki falið að ljúka afgreiðslu málsins, heldur værum við þá núna að útvista niðurstöðunni til verkefnisstjórnarinnar og niðurstaða hennar væri bara ákveðin þar. Þannig er það ekki. Þetta kemur hingað og það er þung skylda sem hvílir á okkar herðum. Ég vil líka segja það almennum orðum við hv. umhverfis- og samgöngunefnd að ég held að sé mikilvægt að hafa það leiðarljós, í ljósi þeirrar löggjafar sem tillagan hvílir á frá 2011 en hún er fyrsta tillagan sem byggir á lögunum ótrufluðum, þ.e. það er ekkert bráðabirgðaákvæði hér, að það sé mikilvægt að gæta að samstöðunni sem grundvöllurinn hvílir á og samstöðunni sem náttúruverndarlög nýsamþykkt byggja á líka, vegna þess að ákvarðanir af þessu tagi varða langa framtíð. Hér hefur hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon aðeins vikið að þeirri stóru siðferðilegu spurningu hvort núlifandi kynslóð hafi yfir höfuð umboð eða leyfi til þess að taka ákvarðanir um nýtingu langt fram í tímann þegar það liggur ekki einu sinni á með að nýta eitt eða neitt. Erum við kynslóðin sem tökum okkur bæði það bessaleyfi að ryðja íslensku samfélagi fram af bjargbrúninni í sögulegu efnahagshruni og takast á við öll þau boðaföll sem því fylgdi og taka svo líka bara landið eins og það leggur sig og leggja rúðustrikað blað yfir það og ákveða hvað má vernda og hvað á ekki að vernda? Við tökum býsna mikið til okkar, okkar kynslóð. Ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur að íhuga hvað í því felst. Þess vegna vil ég segja að það er mjög mikilvæg sýn að gæta að þessu siðferðilega samspili við komandi kynslóðir. Það er jú það sem sjálfbær þróun snýst um, að tryggja jafna stöðu komandi kynslóða á við núverandi kynslóðir. Þá má líka velta fyrir sér hvort sú jafnstaða snúist líka um réttinn til að taka ákvörðun um það með hvaða hætti við ráðstöfum eða kjósum að vernda náttúru landsins. Ég vil líka loks segja það að það má svo sem leiða að því líkur að sumu leyti sé þessi rammi, þessi grundvöllur, þessi lagalegi grundvöllur, takmörkunum háður, vegna þess að hér er ekki horft sérstaklega til nýtingar í þágu ferðaþjónustu, en það er þáttur sem er líka stundum ágeng nýting sem veldur álagi á náttúruverndarsvæði. Sums staðar sjáum við svæði sem hafa orðið fyrir það miklu álagi að þau geta glatað verndargildi sínu. Það er önnur saga. Ég vænti þess að umhverfis- og samgöngunefnd muni líka fjalla um það.

Virðulegi forseti. Nú fer fyrri umræðu um þessa þingsályktunartillögu að ljúka. Ég vil byrja á því að þakka fyrir umræðuna í dag. Hún hefur verið mjög góð. Ég verð eiginlega að segja að þau stóru orð sem hafa fallið, þau komu reyndar aðeins úr munni eins þingmanns, um að rammaáætlun sé þess eðlis að hún sé til ófriðar, eiga ekki við í þessum sal í dag og í kvöld. Þetta hefur verið góð málstofa. Ég hef alla vega notið þess að hlusta á mismunandi sjónarhorn. Ég finn hvernig umræðan hjálpar okkur áfram. Ég er mjög bjartsýn á framhaldið. Ég hef fulla trú á því að þingið hafi alla burði til þess að fara vel með þetta mál í þinglegri meðferð sinni. Mig langar aðeins að tæpa á því sem hefur verið rætt um flutningslínur. Mér finnst við heyra minni áherslu á að virkja, það er gott finnst mér, og meiri áherslu á að við pössum að rafmagnið sem við þó virkjum nýtist öllum landsmönnum hringinn í kringum landið, litlum fyrirtækjum, hugum að byggðasjónarmiðum og þess háttar. Mér finnst mjög gott að heyra að umræðan þokast í þá átt. Kannski er vandinn meira þarna en við höfum áttað okkur á hingað til. Þannig hjálpar umræðan okkur, færir okkur sífellt lengra. Þó vil ég segja varðandi flutningslínurnar að sannarlega þarf styrkja flutningsnetið á sumum svæðum, en fyrir hvern? Það er grundvallarspurning. Við megum ekki gleyma því að við erum með tvöfalt kerfi, ef við getum sagt sem svo. Við erum með þá spennu sem við nýtum fyrir byggðirnar, fyrir almenning, fyrir lítil fyrirtæki, og svo erum við með hærri spennu sem stóriðjan notar. Hvort erum við að ræða styrkingu á stóra kerfinu eða því minna? Þarna er greinarmunur á. Auðvitað hefur stóra kerfið ákveðin áhrif á litla kerfið hvað varðar truflanir og ýmislegt. Ég ætla ekki að fara djúpt ofan í það hér. En erum við ekki að ræða almenna kerfið? Erum við ekki að ræða almenning þegar við ræðum að fólk vanti rafmagn um allt land? Ég held það. Mér finnst ég heyra það á þingmönnum. Þá er mikilvægt að við höfum í huga að nú þegar fara yfir 90% raforkunnar í stóra kerfið. Hún fer til stóriðjunnar, til iðnaðarins. Árleg þörf á raforkuframleiðslu til almennrar notkunar er rúmlega 50 gígavattstundir á ári sem eru 7–9 megavött, ekki satt, eitthvað svoleiðis? Til samanburðar er vinnslugeta Kárahnjúkavirkjunar tæplega 50.000 gígavattstundir, eða 700 megavött. Við þurfum aðeins að skipta þessu upp, það er gagnlegt fyrir umræðuna. Það liggur ekki á að nýta meira. Það er nóg í orkunýtingarflokknum nú þegar. Við þurfum að huga að verndarsjónarmiðum. Það er gert með ágætum hætti í tillögu verkefnisstjórnar sem ég legg fram óbreytta. Þarna er eitthvert jafnvægi á milli þó svo að aldrei verði allir ánægðir hafandi sín sjónarmið að leiðarljósi. En við verðum að hafa í huga hugtakið sjálfbærni og rétt komandi kynslóða til að ákveða hvað gera eigi áfram í þessum málum. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að þessu sinni. Ég þakka umræðuna og óska hv. umhverfis- og samgöngunefnd velfarnaðar í störfum sínum með málið.

Virðulegi forseti. Mér var tjáð það nú fyrir stuttu af hv. þingmanni að ekki væri venjan að veita ráðherra andsvar í lok umræðu. Ég vil taka það fram við hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra að ég er ekki að veita þetta andsvar henni til höfuðs á neinn hátt, heldur kem ég hér einungis upp til þess að koma nokkrum punktum á framfæri. Hæstv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson talaði mikið um framtíðarsýn og efnahagsleg áhrif og að við þyrftum að hugsa um virkjunarmálin út frá langtímasjónarmiðum. Miðhálendisþjóðgarðurinn er löngu tímabær framkvæmd. Hann er raunverulega það sem ég mundi kalla, með leyfi forseta, „no brainer“. Ef menn hafa fylgst með umræðunni um þessi mál síðustu ár, ekki eingöngu hér á landi heldur alþjóðlega þar sem Ísland er hafið til skýjanna fyrir þessa stórkostlegu, einstöku, viðkvæmu, óspilltu náttúru á heimsmælikvarða sem við eigum og þetta óspillta miðhálendi, þá er landið langtímahugsunin, það er okkar perla og okkar framtíð. Það er það sem við þurfum að „virkja“, ef mönnum líður betur að tala um það þannig. Eins og hv. þingmaður minntist á áðan er það skylda okkar og ábyrgð að passa upp á þessi svæði. Við höfum engan rétt, við höfum ekki umboð til þess að skemma þau fyrir komandi kynslóðum, eða fyrir afgangnum af Evrópu. Þetta er stærsta óspillta landsvæðið í Evrópu. Ég þakka fyrir umræðuna. Það er búið að vera alveg frábært að taka þátt í þessu með ykkur. Ég þakka hæstv. ráðherra, sem mér finnst standa sig sérstaklega vel sem ráðherra.

Forseti minnir á að þingmálið hér er íslensk tunga.

Ég vil bara þakka hvatninguna og traustið. Í sjálfu sér var engri spurningu beint til mín. En ég er sammála mörgu sem kom fram í máli hv. þingmanns. Hef eiginlega ekki meira um það að segja.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um Umhverfisstofnun. Frumvarpið var einnig lagt fram á síðasta löggjafarþingi en náði ekki afgreiðslu. Það er nú endurflutt nær óbreytt. Lög um Umhverfisstofnun tóku gildi 1. janúar 2003 og voru þau sett samhliða því að Umhverfisstofnun var sett á fót. Í lögunum er eingöngu vísað til þess að Umhverfisstofnun fari með þau verkefni sem Hollustuvernd ríkisins, Náttúruvernd ríkisins og embætti veiðistjóra voru falin samkvæmt nánar tilgreindum lögum og er þar hvorki að finna efnislega umfjöllun um þau mörgu og fjölbreyttu hlutverk sem stofnunin hefur með höndum né verkefni hennar. Tilefni þessa frumvarps er því sú þörf sem er til staðar að tiltaka með skýrari hætti í heildarlöggjöf um Umhverfisstofnun hvaða hlutverkum hún gegnir og helstu verkefni og ábyrgðarsvið stofnunarinnar en þau eru tilgreind í ýmsum sérlögum sem stofnunin vinnur eftir. Ríkisendurskoðun hefur bent á mikilvægi þessa og er það mat þeirrar stofnunar að full þörf sé á að hlutverk Umhverfisstofnunar verði samþætt og tiltekið með skýrari hætti í löggjöf um stofnunina. Frumvarp það sem hér er til umræðu var unnið í samvinnu við Umhverfisstofnun. Við þá vinnu var m.a. litið til laga um Samgöngustofu sem sett voru í lok árs 2012. Eins og fram kemur í gildandi lögum er Umhverfisstofnun ríkisstofnun sem fer með stjórnsýslu og framkvæmd umhverfis- og náttúruverndarmála. Í frumvarpinu er í fyrsta lagi fjallað almennt um hlutverk stofnunarinnar, skipulag og skyldu til samvinnu og samráðs. Þá er fjallað um helstu verkefni og málaflokka sem Umhverfisstofnun hefur umsjón með. Einnig er fjallað um skyldur Umhverfisstofnunar er lúta að upplýsingamálum og þær heimildir sem stofnunin hefur, t.d. til beitingar réttarúrræða og stjórnsýsluviðurlaga og til gjaldtöku. Umhverfisstofnun hefur það almenna hlutverk að stuðla að hreinu og heilnæmu umhverfi og vernd og fjölbreytileika náttúru með markmið sjálfbærrar þróunar að leiðarljósi. Eins og kveðið er á um í frumvarpinu veitir stofnunin ráðherra aðstoð við undirbúning að setningu laga og reglugerða á starfssviði sínu og aðstoð við stefnumótun og ákvörðunartöku í umhverfis- og náttúruverndarmálum og í alþjóðlegu samstarfi. Meðal verkefna Umhverfisstofnunar eru verkefni á sviði mengunarvarna, náttúruverndar, almannaréttar og útivistar, verndunar og sjálfbærra veiða, sjálfbærrar neyslu og hollustuhátta, efnamála, loftslagsmála, loftgæða, verndunar vatns og hafs og upplýsingagjafar. Með nýjum lögum um Umhverfisstofnun, verði frumvarp þetta að lögum, er markmiðið að samþætta og skýra hlutverk stofnunarinnar betur en gert er í núverandi löggjöf og felur það í sér skýra umgjörð utan um þau hlutverk og verkefni sem Umhverfisstofnun hefur og sem tilgreind eru í sérlögum. Ætlunin með frumvarpinu er hins vegar ekki að fela Umhverfisstofnun ný hlutverk eða verkefni og felur það því ekki í sér efnisleg nýmæli. Telja verður að það muni auðvelda stjórnvöldum, haghöfum og almenningi yfirsýn og stuðla að betri samþættingu umhverfissjónarmiða við önnur málefnasvið. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Hv. forseti. Ég vil þakka ráðherra fyrir framlagningu þessa frumvarps. Ég vil eiginlega nota þetta tækifæri til þess að lýsa því að mér þykir það til mikillar fyrirmyndar að taka saman löggjöf sem er í brotum út um allar trissur í lagasafninu. Þetta er til þess fallið að auðvelda okkur þingmönnum, haghöfum, almenningi, að átta sig á hvert hlutverk stofnunarinnar er og hvaða tilgangi hún þjónar, auðveldar mjög yfirsýn yfir þennan málaflokk. Eins og fram kom í máli ráðherrans þá er ekki um efnislegar breytingar að ræða heldur að búa til heildstæðan lagabálk. Ég held að þetta sé gott dæmi um það að víða er hægt að taka brotakennda löggjöf og færa saman og huga að því að sama skapi almennt að við í störfum okkar við löggjöfina reynum að birta og kannski endurraða lögunum í heildstæða bálka þannig að menn þurfi ekki að vera að leita að því hvað er gildandi réttur hverju sinni. Ég fagna þessu. Ég vil, bara til þess að það sé ein spurning í mínu máli, spyrja hvort við getum ekki nokkurn veginn treyst því að hér sé eingöngu um það að ræða að verið er að safna saman á einn stað því sem þegar er fyrir hendi en ekki verið að breyta efnislega ákvæðum.

Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir allt sem kom fram í máli hv. þingmanns. Hér er einmitt verið að taka úr mörgum lögum og setja í eina heildarlöggjöf til þess að auka gagnsæi, til þess að auðvelda ekki síst almenningi og almennum borgurum að átta sig á hlutverki þessarar stofnunar því að hún gegnir mjög mikilvægu hlutverki. Svo ég svari spurningunni: Jú, það er alveg réttur skilningur, það er ekki verið að breyta neinu efnislega eða bæta við eða neitt slíkt hvað varðar hlutverk stofnunarinnar eða neitt svoleiðis. Það er eingöngu verið að færa það sem hefur verið í bandormum út um allar trissur í mörgum lögum saman undir einn hatt eins og ábendingar Ríkisendurskoðunar hafa borið með sér.

Hv. forseti. Ég þakka svarið. Ég ætla ekki að hafa miklar málalengingar um þetta, en ég vil bara hvetja ráðherrann og svo sem aðra ráðherra og okkur öll hér að huga að því einmitt að leita að stöðum þar sem er hægt að beita svipuðum aðferðum. Ég held að þetta sé til fyrirmyndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum sérstaklega fyrir að veita okkur í umhverfis- og samgöngunefnd verkefni til að vinna að. Það er gott að geta unnið að góðum málum. Heilt yfir held ég að skynsamlegt sé að taka saman heildarlöggjöf yfir Umhverfisstofnun. Mig langar að spyrja ráðherra aðeins út í fjármagn. Það kom fram í máli ráðherra og í andsvörum við hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson að hér væri í raun bara verið að safna saman úr öðrum lögum og setja á einn stað. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Þá hefur Ríkisendurskoðun bent á að ráðuneytið þurfi að leggja stofnuninni lið þegar hún bendi á nauðsynlegar aðgerðir í umhverfismálum, svo sem með því að stuðla að því að fjármagn sé tryggt vegna þeirra.“ Síðan segir í mati á áhrifum þessa frumvarps, með leyfi forseta: „Meginniðurstaða við mat á heildarkostnaði er að verði frumvarpið að lögum feli það ekki í sér neinar breytingar á tekjum eða fjárheimildum Umhverfisstofnunar né neinn kostnað eða aukin árleg útgjöld fyrir ríkissjóð þar sem engar breytingar verða á tekjustofnum eða rekstrarkostnaði stofnunarinnar frá því sem nú er, hvorki vegna breytinga á gjaldtökuheimildum, vegna húsnæðis- eða stofnkostnaðar, skipulagsbreytinga né breytinga í starfsmannahaldi.“ Mig langar að eiga orðastað við ráðherrann um þetta. Er athugasemdum Ríkisendurskoðunar um að nauðsynlegt sé að veita stofnuninni lið nógu vel mætt hér ef síðan fylgir ekki aukið fjármagn í frumvarpinu? Eða misskil ég þetta allhrapallega?

Takk fyrir andsvarið. Það er rétt að ekki er gert er ráð fyrir auknu fjármagni í þessu frumvarpi. Það þarf að skoða í heildarsamhengi við fjárlög, lög um opinber fjárlög, þessar þriggja ára áætlanir og meiri langtímaáætlanir. Ég ætla að við hv. þingmaður séum sammála um að svo sannarlega þurfi að búa svo um hnútana. Það er næsta mál á dagskrá, ef ég get sagt sem svo. Fyrst er að koma þessu saman undir einn lagabálk og svo er að hafa alveg á hreinu að Umhverfisstofnun hafi það fjármagn sem stofnunin þarf til að sinna því gríðarlega mikilvæga hlutverki sem hún hefur í samfélagi okkar er varðar hollustuhætti, mengunarvarnir, náttúruvernd o.s.frv.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það mun ekki standa á mér að veita lið baráttu fyrir auknu fjármagni í umhverfismál. Hins vegar verð ég að játa að það kvikna ákveðin viðvörunarljós í mínum huga þegar ekki er rætt um neitt af því sem hæstv. ráðherra tiltók áðan að væri næsta skref í greinargerðinni. Það er beinlínis verið að státa af því að þetta muni ekki hafa neinn kostnaðarauka í för með sér. Næsta setning er í framhaldi af því sem ég las áðan, með leyfi forseta: „Af framansögðu má þar af leiðandi gera ráð fyrir að afkoma ríkissjóðs haldist óbreytt verði frumvarpið samþykkt.“ Það verður að segjast eins og er að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki endilega hlaupið til þegar kemur að því að veita fjármuni sem vantar mjög víða. Það hefur ekki verið efst á forgangslista hennar að auka útgjöld ríkissjóðs, svo ekki sé meira sagt. Þess vegna fagna ég því sem hæstv. ráðherra sagði í fyrra svari sínu og mun bara bera það upp á hæstv. ráðherra þegar við förum að kljást við fjárlög og fjárlagagerð, að það verði þá ekki eins og segir í greinargerðinni, að afkoma ríkissjóðs haldist óbreytt. Allar þessar fínu áætlanir okkar þegar kemur að loftslagsmálum, þegar kemur að umhverfismálum og því öllu saman, sem við höfum verið að ræða töluvert síðustu daga og töluvert í dag, velta að sjálfsögðu á því að stjórnvöld séu tilbúin að setja aukna fjármuni í málaflokkinn. Þess vegna fagna ég þeim orðum hæstv. umhverfisráðherra sem komu fram í svarinu þó að ég hefði viljað sjá það betur í greinargerðinni og í það minnsta ekki að beinlínis væri talað um að þetta 

Virðulegi forseti. Ég svaraði kannski ekki nógu skýrt áðan. Það er þannig að breytingin hér, þegar verið er að færa þessa löggjöf sem hefur verið tvist og bast út um allt yfir í einn lagabálk, mun ekki auka útgjöld ríkissjóðs neitt. Það er það sem er verið að tala um í greinargerðinni. Sú breyting hefur ekki kostnaðaraukandi áhrif. Hins vegar er eftirlitið og öll starfsemin dálítið annað mál, það kostar auðvitað sitt. En það er kannski önnur umræða og á ekki beinlínis við það að hér sé verið að tína saman þessi lagaákvæði og setja þau saman í einn lagabálk. Það er ráðuneyti mitt, það er ég sem berst fyrir því að stofnunin fái nægt fé af fjárlögum til að geta sinnt hlutverki sínu vel. Það er minn kaleikur. Ég skal halda honum á lofti. Það hefur hins vegar ekki beint með þessa löggjöf að gera. En ég tek orðum hv. þingmanns sem hvatningu í þá átt.

Virðulegi forseti. Það er töluverð reynsla komin á Umhverfisstofnun. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir þessa snaggaralegu kynningu áðan á frumvarpinu. Það er alveg ljóst að þörf er á að styrkja og samræma lagaumhverfi þessarar stofnunar, hún er auðvitað mjög mikilvæg. Þetta frumvarp er vandlega unnið, það er ekkert við það að athuga í sjálfu sér og engar athugasemdir eru gerðar við einstakar greinar hér. Ég hef reynslu sjálfur af stofnuninni, hún er ekki mikil en þó pínulítil, ef við orðum það þannig. Ég hef alltaf talið þessa stofnun undirmannaða og hún verður það eflaust eftir þessa lagasetningu miðað við kostnaðargreininguna. Þetta á svo sem ekki að hafa nein útgjöld í för með sér á því sviði. En tek ég sannarlega undir þau orð, bæði hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés og hæstv. umhverfisráðherra, að það er mjög mikilvægt að fjár sé aflað til þessarar starfsemi því að verkefnin eru óneitanlega mjög mörg þegar saman fer rík eftirlitsskylda og víðtæk skráning, upplýsingaskylda og margvíslegar framkvæmdir og skipulagning. Við höfum löngum velt vöngum yfir stofnanafjölda og skörun hlutverka frá lýðveldisstofnun og fram á okkar dag. Það hefur verið þannig. Ég þekki það af stofnunum sem ég hef unnið með að þróunin hefur lotið eigin lögmálum, upp hafa sprottið stofnanir, þær eru orðnar býsna margar í þessu litla þjóðfélagi, sprottnar upp af þörf. Síður hefur verið horft á skilvirkni og verkaskiptingu á heildrænan hátt. Í raun og veru er stofnanaflóran býsna skrautleg og kannski óþarflega margar stofnanir á framkvæmdasviði, rannsóknasviði, upplýsingasviði o.s.frv., en það hindrar það ekki að kominn er tími til að afgreiða þetta frumvarp sem skýrir stöðu og starfsemi Umhverfisstofnunar. Ég ætla að nota síðustu mínúturnar til þess að beina augum að stofnanaflórunni, sem ég kalla svo, og undirmönnuðu stofnununum, ef horft til hverrar stofnunar fyrir sig. Þetta er stórt batterí ef við tökum það í heild, en stofnanirnar sjálfar eru gjarnan undirmannaðar og fjársveltar. Ég varpa fram til umræðu því fyrirbæri sem kallað hefur verið auðlindastofnun, reifa það bara stuttlega, þetta er mín persónulega skoðun, ég tek það fram, og upprunnin frá Sveini Runólfssyni, fyrrverandi landgræðslustjóra. Hann lagði fram minnisblað 2015 til umhverfis- og auðlindaráðuneytisins sem ég ætla aðeins að fá að vitna til, með leyfi forseta: „Lagt er til að sett verði á laggirnar auðlindastofnun. Hún verði þekkingar-, framkvæmda- og þjónustustofnun á þessu sviði, þ.e. verndun og endurheimt auðlinda landsins - þetta er sem sagt þurrlendisstofnun - góðurs, jarðvegs, ferskvatns, náttúru, ásamt umsýslu mikilvægra svæða í eigu ríkisins.“ Síðan segir: „Undir hana færist öll landgræðslumálefni frá Landgræðslu ríkisins sem má þjappa saman sem vernd og endurreisn á virkni vistkerfa, skógrækt og þjóðskógar frá Skógrækt ríkisins, landshlutaverkefni í skógrækt, Hekluskógar, málefni Veiðimálastofnunar, náttúruverndarþátturinn sem nú er fóstraður í Umhverfisstofnun á sviði gróðurverndar, landslagsverndar, líffræðilegrar fjölbreytni og fleira. Undir hana myndi einnig heyra rekstur þjóðgarða, þar með talið Vatnajökulsþjóðgarðs. Síðast en ekki síst er brýnt að í hinni nýju stofnun yrðu sem allra flest málefni er varða verndun ferðamannastaða, ferðaleiða og svæða gegn ágangi og álagi af völdum ferðamanna og utanumhald vinnu við að lagfæra það sem úrskeiðis hefur farið.“ Þarna er sem sagt verið að færa sumt af starfsemi Umhverfisstofnunar ásamt nokkrum öðrum stofnunum inn í nýja stofnun. Fyrirmyndin kemur að mörgu leyti frá Skotlandi, kannski að einhverju leyti frá Noregi. Það er spurning hvort þarna værum við ekki að efla þá vinnu sem nauðsynleg er til þess að hér fari fram sjálfbær starfsemi á svo mörgum sviðum. Ég vil nota tækifærið og setja þessa hugmynd á flot. En eins og fyrr hefur komið fram styð ég að sjálfsögðu þá ráðstöfun að vísa þessu ágæta frumvarpi til hv. viðkomandi nefndar.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra fyrir innlegg hennar og þessa kynningu á frumvarpi til laga um Umhverfisstofnun. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að við förum að einfalda og gera það umhverfi sem Umhverfisstofnun og undirstofnanir hafa búið við skilvirkara. Þegar maður skoðar frumvarpið kemur í ljós að það er margþætt, það hlutverk sem Umhverfisstofnun hefur og mun hafa. Meginhlutverkið er að stuðla að hreinu og heilnæmu umhverfi og vinna að vernd og fjölbreytileika náttúrunnar. Umhverfisstofnun á að vera ráðgefandi fyrir ráðherra um umhverfismál samkvæmt því lagafrumvarpi sem hér liggur fyrir til þinglegrar meðferðar. Skal Umhverfisstofnun einnig stuðla að náttúruvernd með markvissum aðgerðum og beita sér fyrir vernd líffræðilegrar fjölbreytni íslenskrar náttúru. Síðan kemur hér setning í textanum sem vakti sérstaklega athygli mína, að gefnu tilefni, en þar segir að stofnuninni beri að hefta „útbreiðslu framandi ágengra tegunda“. Þá kemur mér í hug kerfillinn sem við erum að berjast við um allt land. Hann er ólíkur lúpínunni sem líka dreifir sér víða um land en hún skilur þó eftir köfnunarefni í jarðveginum sem er þá undirbygging fyrir annan gróður, en kerfillinn drepur allt undir sér. Miðað við þetta hlutverk og þegar rætt er um fjármagn til þessarar stofnunar er að verða mjög afgerandi þörf á aðgerðum til að útrýma þessum kerfli sem skríður um landið. Eins og ég segi, þetta væri í sjálfu sér allt í lagi vegna þess að ég hef nú umgengist hann töluvert og finnst þetta hin fallegasta planta meðan hann er í blóma en það er ekki allt gull sem glóir eða fegurðin er ekki í andliti fólgin því að þegar maður kíkir undir er allur gróður þar dauður. Ég mæli með því að hugað verði að aðgerðum til að hefta útbreiðslu kerfils. Við sjáum hann líka skríða yfir mólendið og víða annars staðar og náttúrlega inn í skóglendi en ég hef töluverðar áhyggjur af því hvernig hann skríður yfir mólendið. Umhverfisstofnun hefur líka það hlutverk að auka vitund almennings um tilgang náttúruverndar og sérstöðu friðlýstra svæða og mikilvægi þess að njóta útivistar í náttúrunni. Hún hefur líka í sínum verkahring að halda utan um bókhald um losun gróðurhúsalofttegunda og stuðla að loftgæðum sem standast bæði alþjóðlegar og íslenskar kröfur. Auðvitað gildir hið sama um vatnsgæði og gæði hafsins þannig að hlutverk Umhverfisstofnunar er mjög viðamikið og hennar undirstofnana. Umhverfisstofnun ber að stuðla að sjálfbærni og leiðbeina um grænan lífsstíl og þá eru losun mengandi efna, meðhöndlun úrgangs og skaðleg efni og varnir gegn áhrifum þeirra á umhverfi og heilsu manna undir eftirliti og stjórn Umhverfisstofnunar. Það kemur líka fram að Umhverfisstofnun skuli hafa reglulegt samráð og eiga fundi með heilbrigðisnefndum um allt land þó að hún hafi ekki boðvald yfir þeim þar sem þær eru á valdsviði sveitarfélaga en að vera til leiðbeiningar og til fræðslu fyrir þessar nefndir. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að þetta frumvarp sé komið fram og að það gangi síðan til umhverfis- og samgöngunefndar. Ég held að það styrki hlutverk Umhverfisstofnunar og verksvið hennar og ábyrgð. Eins og fram kemur í greinargerðinni er talað um að ekki sé sérstakt tilefni til að meta samræmi varðandi stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar og svo hefur náttúrlega komið hérna fram með kostnað ríkisins af þessu lagafrumvarpi. Ég vil að lokum benda á að Umhverfisstofnun starfar í samræmi við fjölmörg sérlög eins og fram kemur á bls. 8 í frumvarpinu. Þar vil ég benda sérstaklega á, af því að það hefur verið mjög mikið í umfjöllun í fréttum núna, að þar undir heyra lög nr. 97/2004, um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu. Ég hef aðeins tæpt á því sem er hlutverk Umhverfisstofnunar en það er líka bara mjög gott fyrir almenning að gera sér grein fyrir því hvað það felur í sér og hvað þetta frumvarp skiptir miklu máli.

Virðulegi forseti. Eins og ég kom aðeins inn á áðan í andsvari mínu tel ég jákvætt að setja lög um Umhverfisstofnun og samræma lagabálka og reglur sem um stofnunina gilda. Ég tel hins vegar að þörf sé á að velta fyrir sér hlutverki og aðstæðum Umhverfisstofnunar, í raun og veru alltaf en kannski ekki síst þegar við erum að breyta eða setja lög um hana. Eins og kemur fram í þessu frumvarpi til laga var það lagt fram á 145. löggjafarþingi en var ekki afgreitt, en er nú endurflutt nær óbreytt. Vissulega sjást þess merki á nokkrum stöðum að breytt hefur verið örlítið og tekið tillit til einhverra athugasemda, en heilt yfir er það nær óbreytt eins og segir í greinargerðinni. Ég velti fyrir mér hvort það sé ekki miður að ekki hafi verið unnið aðeins frekar með málið og það útvíkkað. Til að mynda er hvergi í frumvarpinu minnst á loftslagsráð sem hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra hefur þó boðað að verði stofnað, eða hvernig samvinnu þess ráðs verði háttað við Umhverfisstofnun. Í 13. gr. frumvarpsins segir um loftslagsmál, með leyfi forseta: „Umhverfisstofnun hefur yfirumsjón með og ber ábyrgð á bókhaldi Íslands yfir losun gróðurhúsalofttegunda, annast viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir og tekur ákvörðun um losunarleyfi.“ Í svari hæstv. ráðherra við fyrirspurn hv. þm. Katrínar Jakobsdóttir um loftslagsráð sem koma á á fót segir, með leyfi forseta: „Ráðherra hefur hug á að ráðið taki að sér lykilverkefni við framkvæmd Parísarsamningsins og mótun á stefnu stjórnvalda til framtíðar og að því verði falin umsjón með að móta langtímasýn um minnkun á losun gróðurhúsalofttegunda fram til 2050 og meta möguleika á því að Ísland nái kolefnishlutleysi á næstu áratugum og hvað þurfi til þess.“ Það kallar einhvern veginn á mann að þessi tvö batterí þurfi að tala og vinna vel saman. Þess vegna hefði ég haldið að það þyrfti að minnast á fyrirhugað loftslagsráð í þessu. Það er þá kannski eitthvað sem við skoðum þegar þar að kemur. Ég kom aðeins inn á fjármagn í andsvari mínu áðan. Það er ekki að ósekju, eins og ég kom aðeins inn á, að maður hafi aðeins varann á sér þegar kemur að því almennt hvort veita eigi aukna fjármuni til umhverfismála eða ekki. Hér í dag hefur verið minnst á friðlýsingarmál til að mynda og að í þeim hafi hvorki gengið né rekið. Ég hef verið að vitna í umsögn Landverndar um frumvarpið þegar það var lagt fram á sínum tíma, á 145. löggjafarþingi, með leyfi forseta: „Það breytir ekki því að Umhverfisstofnun virðist ekki í stakk búin til að takast á við náttúruverndarmál, meðal annars friðlýsingarmál, á meðan engar auknar fjárveitingar koma frá fjárveitingavaldinu og enginn raunverulegur vilji er til þess að takast á við þann vanda sem náttúruverndin á við að etja innan stofnunarinnar, þar sem meðal annars er nánast alger ördeyða í undirbúningi friðlýsinga.“ Þetta eru býsna alvarlegar áhyggjur til að hafa og eitthvað af þessu getur kannski verið huglægt mat. En sú staðreynd hve lítið hefur orðið ágengt í friðlýsingarmálum er ekki huglægt mat, það er ósköp einfaldlega þannig. Við ræddum það hér, og hæstv. ráðherra kom inn á það, í umræðum varðandi rammaáætlun fyrr í dag. Þess vegna hefur maður töluverðar áhyggjur af því að nægilegt fjármagn muni ekki fylgja með þessu. Vissulega er verið að taka til í lagasafni, skilgreina og skerpa sýn og ég veit ekki hvað. Það hefði hins vegar verið í lófa lagið að boða aukin umsvif, aukin verkefni, í greinargerð í máli hæstv. ráðherra þegar hún mælti fyrir frumvarpinu. Það heyrði ég ekki fyrr en gengið var eftir því sérstaklega hvað varðar fjármagn. Þegar kemur svo að Landvernd sem ég vitnaði í áðan, umsögn hennar, þá aftur velti ég fyrir mér hvort ráð hefði verið að flytja þetta frumvarp ekki nær óbreytt frá síðasta þingi. Vissulega er þar komið inn á umsögn náttúruverndar sem var ekki gert nema að örlitlu leyti í síðasta frumvarpi af því að þá var Landvernd á undirbúningsstigum komin með sínar athugasemdir. En í þessu frumvarpi núna segir, með leyfi forseta: „Ítarleg umsögn um frumvarpið barst frá Landvernd og snýr hún að náttúruvernd. Þar kemur fram að stjórn samtakanna fagni því að fram fari endurskoðun á lögum um Umhverfisstofnun en telji þó mjög langt frá því að frumvarpsdrögin sem voru til umsagnar leysi þann vanda sem lengi hafi steðjað að stjórnsýslu umhverfismála og telja samtökin löggjöf á þeim grunni mundi festa óviðunandi ástand í sessi. Í umsögninni segir að stjórn Landverndar telji að leggja beri frumvarp til laga um Umhverfisstofnun til hliðar þar til náttúruvernd hafi verið fundinn framtíðarstaður í stofnanauppbyggingu umhverfis- og auðlindaráðuneytisins. Ráðuneytið telur ljóst að ábendingar í umsögn Landverndar fjalla að mestu leyti um efni sem er ekki hluti af frumvarpi þessu. Tilgangurinn með frumvarpinu er að setja ein lög um núverandi hlutverk Umhverfisstofnunar í samræmi við þau sérlög sem um stofnunina gilda. Tilgangurinn er hins vegar hvorki sá að leggja til breytingar á stofnanauppbyggingu ráðuneytisins né að breyta lögum um náttúruvernd. Þar sem helstu ábendingar Landverndar fjalla fyrst og fremst um atriði sem varða ekki efni frumvarpsins voru ekki gerðar breytingar á frumvarpsdrögunum vegna þeirra. Ráðuneytið mun hins vegar taka ábendingar Landverndar til skoðunar í tengslum við aðra vinnu ráðuneytisins á sviði náttúruverndar.“ Það að það sé ekki tilgangurinn núna að leggja hvorki til breytingar á stofnanauppbyggingu né að breyta lögum um náttúruvernd fær mig til að velta fyrir mér hvort, eins og ég segi, ráð hefði verið að leggja frumvarpið ekki fram nær óbreytt frá síðasta þingi, heldur einmitt að fara í þá vinnu. Það er nú einu sinni þannig að ef lög eru sett, rammi er dreginn utan um ákveðna starfsemi, þá er ekki endilega næsta skref að gjörbreyta þeim eða því umhverfi sem stofnunin sem þetta gildir um starfar í. Ég óttast það pínulítið að með þessu sé verið að draga ramma um starfsemi Umhverfisstofnunar sem muni hamla þessari endurskoðun sem ég held að nauðsynlegt sé að fara í. Hins vegar verð ég að hrósa því sem vel er gert, maður á að alltaf að gera það líka, af því að í greinargerðinni segir að ráðuneytið muni skoða þessar ábendingar í tengslum við aðra vinnu ráðuneytisins á sviði náttúruverndar. Það væri þá óskandi að þær athugasemdir verði teknar inn í og að þetta frumvarp þýði ekki endapunkt á stofnanauppbyggingu, þetta þýði ekki að lögin sem við setjum núna muni standa, ja, um alla eilífð er kannski full djúpt og dramatískt, of djúpt í árinni tekið, þannig að það hamli því sem þarf að gera, því að ég held að við stöndum á ákveðnum tímamótum og þurfum að endurskoða allt stofnanakerfið okkar. Við þurfum að endurskoða stjórnsýsluna frá A til Ö. Við þurfum í mínum huga að endurskoða ýmislegt hér inni. Ég hef velt fyrir mér hvort loftslagsnefnd ætti að vera ein af fastanefndum Alþingis. Ég hef ýmsar hugmyndir og er tilbúinn að skoða hvað sem er í því. Þetta eru stóru verkefnin núna á næstu árum, eins og hæstv. umhverfisráðherra hefur sjálf tiltekið. Mér finnst heldur mikil fljótaskrift á þessu hvað varðar athugasemdir Landverndar. Í umsögn Landverndar um frumvarpið þegar það var lagt fram síðast, ég tala hér um tvær greinar sem þá voru 7. og 8. gr. frumvarpsins, segir svo, með leyfi forseta: „Þessu fagnar Landvernd að sjálfsögðu, en telur fráleitt að þessi tvö ákvæði hafi nein teljandi áhrif til bóta á þann vanda sem náttúruvernd á við að etja undir umsjá Umhverfisstofnunar. Þennan vanda hefur ekki aðeins Landvernd bent á, heldur er á hann bent í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar frá 2006, sem telja má eina helstu ástæðu framlagðs frumvarps, ásamt þremur skýrslum er gerðar voru í kjölfar þeirrar úttektar, 2009, 2011 og 2013, og reifaðar voru af Landvernd í umsögn um frumvarpsdrögin á undirbúningstíma frumvarpsins..“ Ég hef með öðrum orðum áhyggjur af því að við séum að leggja fram nær óbreytt frumvarp sem fékk á sínum tíma misgóðar umsagnir svo ekki sé meira sagt. Og að við, eins og ég sagði áðan, séum að búa til stofnanaumhverfi um umhverfismál, um náttúruvernd, um öll þau mikilvægu verkefni sem hér munu heyra undir, sem gætu fest sig um of í sessi þegar þörf er á að endurskoða þetta allt saman. Hér er sagt að umsögn Landverndar hafi í raun ekki með efni frumvarpsins að segja, en umsögn Landverndar gengur fyrst og fremst út á almennt umhverfi náttúruverndar. Og hvert er eitt helsta verkefni Umhverfisstofnunar samkvæmt þessum lögum? Jú, náttúruvernd og umhverfisábyrgð. Umhverfisstofnun skal stuðla að verndun náttúru með markvissum verndarráðstöfunum. Ég held því að gott sé að taka til í lagasafninu. Það er alltaf gott að taka til, hvort sem er heima hjá sér eða í lagasöfnum. En ég hef áhyggjur af því að með þessu gætum við verið að festa um of í sessi umhverfi sem þarfnast breytinga við. Þá hef ég verulegar áhyggjur af því hvað varðar fjármögnun. Ég sagði áðan að almennt séð væri maður svona brenndur af því að illa gengi að fá fjármagn til umhverfismála. Það hefur verið raunin í mörg ár. En ég verð að segja að ég er sérstaklega var um mig á því sviði þegar kemur að núverandi hæstv. ríkisstjórn. Mér hefur sýnst sem svo að það sé stefna þessarar ríkisstjórnar að breyta í engu frá þeim útgjaldaramma sem síðasta ríkisstjórn setti. Það virðist ekki í neinu mega hrófla við því skattkerfi sem síðasta ríkisstjórn teiknaði upp. Þar virðumst við hafa náð fullkomnun að mati núverandi stjórnarflokka. Ég hef töluverðar áhyggjur af því að hald hæstv. fjármálaráðherra um pyngjuna muni verða fullfast, hnefinn fullkrepptur, þegar kemur að því að útdeila nauðsynlegum fjármunum til þessara mála. Ég lýsti mig hér áðan reiðubúinn samstarfsmann hæstv. umhverfisráðherra þegar kæmi að þeirri rimmu. Það tilboð stendur enn. Ég treysti því að fljótlega fari fram fundur í ráðuneytinu um hvernig kröftum mínum í þeim slag verður best varið. En 

Virðulegur forseti. Ég fagna því að hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra leggi hér fram heildstæðan lagabálk um Umhverfisstofnun. Ég verð reyndar að viðurkenna að ég deili að einhverju leyti áhyggjum hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés. Saga þessarar stofnunar er orðin alllöng. Þetta er 14 ára gömul stofnun. Lög um hana voru sett 15. maí 2002 og eru kannski dæmigert barn síns tíma. Þetta er samtíningur laga úr ýmsum áttum þar sem heldur er lítið um fallegan prósa, það er svo sem kannski ekki tilgangur laga, en eins og Ríkisendurskoðun á vanda til þá gerir hún úttektir á hinum ýmsu stofnunum ríkisins. Umhverfisstofnun er engin undantekning þar. Árið 2006 gaf Ríkisendurskoðun út skýrslu sem bar titilinn Umhverfisstofnun - Stjórnsýsluúttekt. Sú skýrsla hafnaði reyndar ekki í jólabókaflóðinu þá, en ég held hún hafi verið ágæt engu að síður. Þar kom fram að setja þyrfti setja lög sem væru heildstæð eining þar sem mælt væri fyrir um hvert hlutverk stofnunarinnar ætti að vera og hvaða verkefnum hún ætti að sinna. Þegar þetta kom út í hið fyrra sinn voru á þriðja tug laga sem giltu um verkefni hennar og gilda enn, því að það frumvarp sem nú er lagt fram hefur ekki enn tekið gildi. Það gerðist frekar lítið en árið 2010 birti Ríkisendurskoðun enn aðra skýrslu, Eftirfylgni úttekta ársins 2006, hét hún. Þar kemur fram að ekkert hafi gerst í lagaumhverfi Umhverfisstofnunar. Árið 2011 kemur þriðja skýrslan út, Ábending frá Ríkisendurskoðun: Ítrekun. Endurskoða þarf löggjöf um verkefni Umhverfisstofnunar. Árið 2014 spyrst Umhverfisstofnun fyrir um hjá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu hvort ekki standi til að fara að gera eitthvað. Jú, það á að skipa starfshóp, hann verði skipaður í febrúar 2014 og hann eigi að vinna frumvarp til laga. Nú veit ég ekki hvort það frumvarp sem hér liggur fyrir byggir á vinnu þess starfshóps, það skiptir ekki öllu máli. Boðskapur máls míns hér er einfaldlega sá að forverar núverandi hæstv. ráðherra hafa alls ekki staðið sig í stykkinu. Það er í raun til skammar að það taki 14 ár eftir að þessi stofnun var sett á fót, að gera eitthvað í málunum, 11 árum eftir að Ríkisendurskoðun kom fyrst með ábendingar um að þarna megi nú breyta talsvert miklu og færa til betri vegar. Það er náttúrlega alveg galið. Það má kannski segja að þetta sé ekki rétti vettvangurinn til að fella dóm yfir fyrrverandi ráðherrum þar sem þeir geti ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Virðulegur forseti. Ég má til með að lýsa hneykslun minni yfir þessu sorglega ferli, þessari raunasögu. Við höfum svipaða raunasögu hjá Matvælastofnun. Ég velti því fyrir mér hvort ástandið með aðrar ríkisstofnanir sé svipað, hvort lög um þær séu samtíningur úr hinum ýmsu áttum. Ég kýs að lengja ekki þennan kvöldfund frekar en orðið er og vil að endingu ítreka þakkir mína til hæstv. ráðherrar fyrir að hafa ráðist í þetta verk.