Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Þorláksson Eins og jeg tók fram við 1. umr. þessa máls, þá álít jeg, að lagafrv. það, sem hjer liggur fyrir til umræðu, sje mjög illa undirbúið, og mót von minni hefir lítið verið bætt úr göllum þess í meðferð hv. nefndar. Jeg hefi dálítið athugað þetta mál, og hefir það orðið niðurstaða mín, að til þess að fá sæmilega lögun í þessum efnum, þyrfti að setja heildarlöggjöf um þær stofnanir, sem samkvæmt frv. þessu eiga að vinna að rannsóknum í þarfir atvinnuveganna, sumpart saman og sumpart út af fyrir sig. Efnarannsóknarstofa ríkisins hefir nú starfað síðan 1906, og það án þess að einn stafur hafi staðið um hana í löggjöfinni, að öðru leyti en því, að fje hefir verið veitt til hennar í fjárlögunum. Nú stendur þannig á fyrir stofnun þessari, að hún er í miklu húsnæðishraki. Fyrir 3-4 árum varð hún að hröklast úr því húsnæði, sem hún hafði haft frá upphafi, og var þá gerð bráðabirgðaskipun um húsnæði fyrir hana um næstu fimm ár. Er því nú ekki eftir nema eitthvað á annað ár af þeim tíma. Störf þessarar stofnunar hafa altaf farið vaxandi, og er nú svo komið, að þetta bráðabirgðahúsnæði er orðið alveg ófullnægjandi fyrir hana. Þannig hefir forstöðumaður hennar orðið að hröklast með nokkurn hluta af starfi sínu, sem sje undirbúningskenslu fyrir læknanemendur háskólans, í annað húsnæði, sem er þó ennþá meira bráðabirgðahúsnæði en hitt, því að það er í útihúsi bak við mentaskólann. Þá hefir það og ennfremur aukið á þessa húsnæðiserfiðleika, að nýlega hefir látist maður, sem hafði með höndum ýmiskonar gerlarannsóknir, sem hann framkvæmdi ekki í efnarannsóknarstofu ríkisins, heldur annarsstaðar í bænum, og hafði til þess sjerstök áhöld. Við lát þessa manns, Gísla Guðmundssonar gerlafræðings, eignaðist landið áhöld þau, sem hann hafði við gerlarannsóknir sínar, og voru þau þá flutt í efnarannsóknarstofuna, og eru þau því geymd þar nú, án þess að hægt sje að nota þau, því að stofan hefir engum starfskröftum á að skipa til þess. Þannig er þá ástandið með efnarannsóknarstofu ríkisins. Þá er rannsóknarstofa háskólans. Hún á sömuleiðis við mjög erfið kjör að búa hvað húsnæði snertir. Hún er eins og kunnugt er aðallega í þjónustu heilbrigðismálanna. Var upphaflega ætlast til þess, að hún hefði með höndum sjálfstæðar vísindalegar rannsóknir, en úr því hefir ekki getað orðið sökum þess, hve forstöðumaðurinn hefir haft mikið að gera við heilbrigðismálin. Stofnun þessi er að mörgu leyti ljelega útbúin, og eins og jeg tók fram áðan, mjög illa sett með húsnæði; voru þó gerðar töluverðar umbætur á því fyrir 2 eða 3 árum síðan. Af þessu, sem jeg nú þegar hefi sagt, er það ljóst, að húsnæði það, sem þessar stofnanir hafa nú, getur ekki verið til frambúðar, og að yfirleitt sje svo mörgu áfátt við þær, að þó ekki liggi fyrir að bæta við þær nýjum verkefnum, þá verði ekki hjá því komist að bæta úr ágöllunum, og þá helst með því að setja samfelda löggjöf um þessi efni. Það væri vitanlega æskilegast að sameina þessar þrjár stofnanir: efnarannsóknarstofu ríkisins, rannsóknarstofu háskólans og hina fyrirhuguðu rannsóknarstofu fyrir atvinnuvegina, í eina stofnun. En að sjálfsögðu þyrfti þá að koma upp góðu og fullkomnu húsnæði fyrir hana. Þrátt fyrir þetta hefi jeg þó ekki sjeð mjer fært að koma með brtt. við frv. um þessa hluti, þar sem líka stjórnin hefir gefið yfirlýsingu um það, að heimildarlög þau, sem hjer eru til umræðu, verði ekki notuð til annars en að koma á fót rannsókn á búfjársjúkdómum, sem hefði húsaskjól hjá Búnaðarfjelagi Íslands. Og jeg lít svo á, að slíkt gæti orðið að gagni sem byrjun, ef sjerfræðingur á þeim sviðum verður fenginn til þess að standa fyrir rannsóknunum. Jeg er líka þeirrar skoðunar, að rjett sje að beina slíkri starfsemi inn í landið, og vil því meðal annars af þeim ástæðum ekki vera á móti frv., eftir að hafa heyrt yfirlýsingu hæstv.atvmrh. En jeg vil leiða athygli að því, að eins og nú standa sakir hafa allar gerlarannsóknir fallið niður, og jeg tel ekki rjett að láta svo vera til langframa, því að mjer skilst, að gerlarannsóknirnar sjeu óhjákvæmilegur liður í þeirri starfsemi, sem frv. stefnir að, þar sem tilbúningur sumra þeirra lyfja, sem nota þarf við rannsóknir búfjársjúkdómanna, er einmitt verk, sem heyrir undir gerlafræðina. Jeg hefi helst hugsað mjer að sitja hjá við atkvgr. um frv., þó að jeg hefði ljeð því atkvæði mitt að komast gegnum deildina, ef þess hefði þurft. Vil jeg svo láta það vera mína síðustu ósk í þessu máli, að stjórnin taki til yfirvegunar, á hvern hátt hægt verði að koma sem bestu skipulagi á allar þær þrjár stofnanir, sem jeg nú hefi minst á.

Jón Baldvinsson Umræðurnar um frv. þetta við 2. umr. þess snerust aðallega á þá lund, bæði hjá hæstv.forsrh. og íhaldsmönnum deildarinnar, að þrengja verkefni þess. En af því að jeg vakti máls á því í nefndinni, hvort ekki væri hægt að setja í samband við rannsókn þá, sem frv. ræðir um, rannsókn og eftirlit á innfluttum matvælum, vil jeg einnig láta þá ósk koma fram í þinginu. Það, sem fyrir mjer vakir, er það, hvort ekki sje hugsanlegt að koma á eftirliti með matvælum, sem flutt eru inn í landið, svo sem kartöflum, mjölvöru o. fl. Tel jeg slíkt eftirlit nauðsynlegt til þess að ganga úr skugga um, að hinar innfluttu vörur sjeu boðlegur mannamatur. Slíkt eftirlit er í öllum siðuðum löndum, og verða vörurnar að fullnægja þar vissum kröfum, sem til þeirra eru gerðar. Jeg hefi nú alls ekki borið neina till. fram í sambandi við frv. um þetta eftirlit. En meining mín er sú, að þetta eftirlit sje tekið upp eins fljótt og hægt er. Það má vel vera, að það megi koma því fyrir á annan hátt en í sambandi við rannsóknir þær, sem frv. gerir ráð fyrir. Vil jeg því beina þeirri ósk minni til hæstv. stjórnar, að hún taki til yfirvegunar, hvernig slíku eftirliti verði best fyrir komið. Eins og kunnugt er, er töluvert eftirlit haft hjer í Reykjavík með sölu innlendra matvæla og sjerstakur maður hefir þetta eftirlit á hendi. Meðal þeirra vara, sem þannig er haft eftirlit með, er mjólk, kjöt, brauð o. fl. Er því ekki nema eðlilegt, að eftirlit sje haft með því, að sú matvara sem hingað flytst frá útlöndum, sje einnig óskemd og boðleg vara. Það má vel vera, að jeg hreyfi þessu máli aftur, ef stjórnin tekur það ekki til athugunar.

Frsm. minni hl. (Jónas Kristjánsson) Hv. 4. landsk. (JBald) gat þess, að 2. umr. þessa máls hefði mest snúist um það, að þrengja svið frumvarpsins. Þetta er alls ekki rjett hjá hv.þm. Það var miklu frekar talað um að víkka svið þess en þrengja. Að minsta kosti snerust tillögur mínar eingöngu í þá átt, þar sem jeg fyrst og fremst lagði til, að tekin væri upp rannsókn á innfluttum matvælum, og ennfremur, að fenginn væri sjerstakur kunnáttumaður til þess að hafa með höndum rannsókn á húsdýrasjúkdómum, t. d. dýralæknir með pathologiskri þekkingu. Mjer fanst, að slíkt starf væri betur komið hjá góðum sjerfræðingi en ef til vill hjá einhverjum ófagfróðum, þó vel væri að sjer í öðrum greinum. Hv. 4. landsk. sneri því alveg öfugu, sem gerðist hjer í deildinni við 2. umr. þessa máls, enda mátti við því búast af honum, úr því að hann á annað borð fór að tala um það, því að hann mun hvergi hafa verið hjer nærri þegar umræðan fór fram, og er þess því ekki að vænta, að hann viti, hvað hjer gerðist.

Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson) Jeg finn enga ástæðu til þess að lengja umr. um þetta mál, þar sem engin brtt. hefir komið fram við frv. og það var samþ. með miklum meiri hluta við 2. umr. Hv. 3. landsk. vakti athygli á því, að þær stofnanir, sem til væru fyrir hjá okkur í þessum efnum, ættu við mjög þröngan kost að búa, sem sennilega er alveg rjett og jeg skil því sem bendingu til íhugunar fyrir stjórnina. Það, sem mjer virðast skoðanir manna vera skiftar um, er það, hvort frekar eigi að þrengja eða víkka verksvið stofnunar þeirrar, sem frv. ræðir um. Hæstv. forsrh. og hv.þm. Snæf. virtust báðir hallast að því við 2. umr. að þrengja frekar verksvið hennar. Aftur hafa tveir menn úr landbn. staðið upp núna og talað um að víkka starfssvið hennar. Jeg fyrir mitt leyti held, að það sje gott eins og ákveðið er í frv., að stærðin og verksviðið fari eftir því, hvað talið verður heppilegast þegar til framkvæmdanna kemur. Óska jeg svo, að frv. fái að ganga áfram.

Jón Baldvinsson Aðeins örfá orð til hv. 5. landsk. Jeg vissi ofurvel, hvað hann talaði við 2. umr. þessa máls hjer í deildinni. Það var það sama og hann sagði í nefndinni. En skoðanir hv. 5. landsk. urðu í minni hluta við atkvgr. En nú hefir hæstv.forsrh. lagt aðaláherslu á einn lið þeirra rannsókna, sem frv. gerir ráð fyrir. Og þar sem orð hans eru það eina, sem hægt er að halda sig að viðvíkjandi framkvæmd þessa máls, þykist jeg hafa fulla ástæðu til að ætla, að verksvið stofnunarinnar eigi fremur að þrengjast en víkka. Því vildi jeg eigi láta undir höfuð leggjast að láta það koma fram aftur, sem fólst í nál. meiri hl. nefndarinnar.

Frsm. minni hl. (Jónas Kristjánsson) Jeg skal ekki tefja tímann lengi, en aðeins vísa því, sem hv. 4. landsk. sagði, aftur heim til föðurhúsanna. Tilgangur minn var eingöngu sá, að afla frv. betra undirbúnings en það hefir nú frá hendi hæstv. stjórnar. Með því þykist jeg hafa reynt að stuðla að því, að stofnunin yrði sem fullkomnust, en alls ekki að bregða fæti fyrir hana eins og hv. 4. landsk. gaf í skyn. Jeg greiddi atkv. móti frv. við 2. umr. og mun gera svo enn, en það er aðeins vegna skorts á undirbúningi.

Forseti (GÓ): Þetta mál gekk gegnum hv.Nd. án þess að því væri vísað til n., og tel jeg því eigi ástæðu til að vísa því til n. í þessari hv. d., enda er hjer um mjög einfalt mál að ræða og ósennilegt, að um það geti orðið ágreiningur.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Eins og nál. á þskj. 210 ber með sjer, er þetta frv. samil af bæjarstj. Hafnarfjarðar og flutt eftir ósk hennar. Í aths. frv. er tekið fram, að það sje borið fram vegna breyt., sem orðið hafa undanfarin ár á bæjarstjórnarlögunum frá 1907, bæði vegna breyt. og viðauka við lögin sjálf og sömuleiðis óbeinlínis vegna breyt. á kosningalögunum, lögum um útsvör o. fl. Jeg vil nota tækifærið til að leiðrjetta prentvillu, sem slæðst hefir inn í nál. á þskj. 210. Þar á að standa orðið bæði í staðinn fyrir orðið enda, í 3. línu 2. málsliðar, á eftir ártalinu 1907. Er sú villa raunar auðsæ. Eins og jeg tók fram og stendur í aths. frv., er þörfin á nýrri lagasetningu orðin mjög brýn. Einkum er nauðsyn sjerstakra ákvæða um reikningsfærslu og endurskoðun. Þau ákvæði um þetta efni, sem tekin hafa verið upp í þetta frv., eru í samræmi við þau ákvæði, sem gilda í öðrum kaupstöðum. Allshn. hefir borið frv. allítarlega saman við gildandi löggjöf annara bæjarfjelaga og gat ekki fundið þar neitt verulegt ósamræmi. Um afstöðuna til frv. er enginn ágreiningur í n. Hún leggur til, að það verði samþ. með tveim minni háttar breyt. N. þótti einsætt, að taka bæri upp í frv. ákvæði um eftirlit frá hálfu ríkisins með stjórn kaupstaðarins, enda gildir slíkt um öll önnur bæjar- og sýslufjelög. Telur n. líklegt, að 29. gr. laganna frá 1907 hafi af vangá fallið niður, þegar frv. var samið, en leggur til, að hún verði tekin upp í þetta frv. sem sjálfstæð grein á eftir 18. gr., og breytist greinatalan eftir því. Á eftir orðinu „skepnuhald“ í 18. gr. hefir verið felt niður orðið „atvinnuvegi“, sem stóð í tilsvarandi grein laganna frá 1907. Telur n. rjett, einkum með hliðsjón af lögum um atvinnuleysisskýrslur, að bæta þessu orði aftur inn í greinina. Jeg geri ekki ráð fyrir, að ágreiningur verði í deildinni um þetta frv. Fyrir hönd n. legg jeg til, að það verði samþ.

Björn Kristjánsson Jeg er hv.allshn. þakklátur fyrir undirtektir hennar við þetta frv. og þær leiðrjettingar, sem hún hefir á því gert, enda eru þær tvímælalaust til bóta. Sjálfsagt er að bæta orðinu „atvinnuvegi“ inn í 18. gr. Og um viðbótargreinina skal jeg taka það fram, að jeg vakti máls á því við 1. umr., að henni þyrfti að bæta inn í frv. En jeg hefi fulla ástæðu til að vera ánægður með afgr. frv. hingað til og vænti þess, að hv. deild vísi því nú til 3. umr.

Magnús Jónsson Það mun nú fara að líða að því, að þessari umr. verði hætt, enda er hún þegar orðin nokkuð löng, enda þótt hún sje ekki svo löng sem ýmsir ætla, því að hún hefir dreifst á svo marga daga. Fer nú að líða að helgidögunum, og er því rjett að sitja á sínum grimmasta manni, enda þótt maður hefði getað haft tilhneigingu til að taka ýms atriði, er fram hafa komið, til rækilegrar meðferðar. Mun jeg reyna að stilla deilum í hóf eftir megni. Jeg vil þá fyrst víkja lítið eitt að hv.þm. Ísaf. (HG). Jeg hefi að vísu ekki mikla ástæðu til að deila á hann, því að jeg tel það mestu máli skifta, að við höfum báðir komist að sömu niðurstöðu, enda þótt forsendur okkar sjeu nokkuð frábrugðnar, og þótt hann legði aðaláherslu á það, sem jeg tel minna virði. Jeg verð þó að víkja að þeim ummælum hans, er hann sagði, að stóru flokkarnir, Íhalds- og Framsóknarflokkarnir, væru svipaðir í þessu máli, og að sama grundvallarstefna rjeði hjá báðum. Þessa ályktun dró hann af því, sem gerðist 1925 og á síðasta ári. En þessi tvö góðæri eru alls ekki sambærileg í þessu sambandi. Fyrra góðærið fjekk að njóta sín, svo að krónan hækkaði úr 50 aurum upp í rúma 80 aura af gullverði. En stefna núv. stjórnar olli því, að góðærið 1928 fór fram hjá okkur, án þess að krónan hækkaði nokkuð. Er þó ekki getum um það að leiða, að hefði eðlilegt viðskiftalögmál fengið að njóta sín á því ári, hefðu bankarnir felt verð á erlendum gjaldeyri til muna. Þetta er mikill munur, þegar þessi tvö ár eru borin saman. Þá skildi jeg ekki í hv.þm. Ísaf., er hann fór að víta hv. 1. þm. Skagf. fyrir það, hve lágt krónan hefði komist í marsmánuði 1924, og kendi kosningunum um. Stjórn Íhaldsflokksins var þá ekki komin að völdum. En þau þrjú ár, sem Íhaldsstjórnin var við völd, hækkaði krónan úr 48 aurum upp í 81,7 aura, og var þó ekki nema um eitt góðæri að ræða á því tímabili. Þetta er geysihækkun, þegar á það er litið. Jeg býst við, að það, sem hv.þm. Ísaf. á aðallega við með ádeilum sínum á fyrv. stjórn í þessu máli, sje það, að stjórnin gerði ráðstafanir til þess 1925, að krónan hækkaði ekki meira þá að sinni. En jeg hygg, að til þess hafi legið miklar ástæður, enda þótt jeg sje nú einn af þeim, sem telja, að ef til vill hefði verið rjettast að láta krónuna sigla þá þegar upp í gullgildi. En öllum kemur saman um, að af öllum gengisbreytingum sjeu sveiflur fram og aftur hættulegastar, og 1925 gat verið hætta á, að gengið hjeldist ekki fast, ef hækkunin hefði orðið meiri. Hv. þm. Ísaf. hefir lýst því, hve vendilega þarf að búa um, til þess að núverandi gengi haldist, ef krónan verður fest nú, og getur hann þá sjeð, hve vel þurfti um að búa, ef gengið átti að haldast fast, eftir svo öra hækkun sem varð 1925. Er ástæða til að efast um, að krónan hefði ekki hrapað aftur þá, hefði hækkunin orðið meiri. Stefna stjórnarinnar, sem þá sat við völd, var hinn sanni og rjetti hækkunarvilji: að nota góðærið til að hækka krónuna sem mest, en jafnframt að sýna þá gætni og varfærni, að forðast öll gönuhlaup, svo að eigi væri hætta á að krónan hrykki til baka. Það var aðeins þetta, sem jeg vildi víkja að hv.þm. Ísaf. Þá kem jeg að hv. 2. þm. Árn. (MT), sem hjelt alllanga ræðu um málið. Skrifaði jeg aðeins lítið eitt hjá mjer af því, er hann sagði. Hann kvaðst vera úr því hjeraði, sem gengishækkunin hefði komið harðar við en önnur hjeruð landsins. Jeg skal ekki deila við hann um þetta, því að hann er vafalaust kunnugri austanfjalls heldur en jeg. En eftir þessa yfirlýsingu hefði mátt búast við, að hann kæmi með einhverjar upplýsingar um ástandið austanfjalls, en í stað þess kom hann með almennar „teoretiskar“ umþenkingar um banka, húsaleigu o. þ. h., sem engan sjerstakan kunnugleika austanfjalls þarf til að tala um.

Er þetta „teoretiskt“

. Það er a. m. k. svo almenns eðlis, að menn þurfa ekki að vera kunnugir í Árnessýslu til þess að tala um það. Þá sagði hv.þm., að við stæðum ver að vígi en aðrar þjóðir um að hækka gjaldeyri okkar. Erlendum þjóðum, sem lengra væru á veg komnar en við í fjármálum og verklegum efnum, gerði minna til, þótt hin starfandi hönd lamaðist um tíma af völdum hækkunar gjaldeyrisins. Þetta tel jeg hina mestu fjarstæðu. Jeg held einmitt, að engin þjóð nærlendis standi, eða hafi staðið, eins vel að vígi og við um gengishækkun. Eftir því sem iðnaður, bankamál og atvinnurekstur þjóðanna hafa náð meiri fullkomnun og því nákvæmari sem peningamálin eru, því tilfinnanlegri verða allar gengissveiflur. Svo er það t. d. í Bretlandi, að ef Englandsbanki hækkar forvexti sína um verður það ýmsum fyrirtækjum mjög tilfinnanlegt. Fyrirtækin reikna svo nákvæmlega með hinu venjulega ástandi, að hver breyting, sem fer í bága við það ástand, hefir stórkostleg áhrif á hag fyrirtækisins. Hjer eru atvinnumál og bankamál á meira frumstigi, og því gera sveiflurnar miklu minna til. Sjávarútveginum er nú einu sinni svo farið, að eitt árið gefur hann uppgrip og annað lítið eða ekki neitt. Líklega eru fáir atvinnuvegir, nema þá máske námuvinsla, sem jafn erfitt er að reikna út fyrirfram og jafn lítið eru háðir ákveðinni vaxtahæð starfsfjárins eins og sjávarútvegur. Jeg skal ekki deila við hv.þm. (MT) um það, hvort verðjöfnuður er kominn á. Mjer virtust skýrslur þær, er hjer hafa verið lesnar, benda í aðra átt. Vísitalan 1924–1928 er ekki öruggur mælikvarði, samanborið við önnur lönd. Margar breytingar aðrar koma hjer til greina, eins og t. d., að hjer er innheimt miklu meira til ríkisþarfa í tollum og sköttum en annarsstaðar, í hlutfalli við 1914. Verðlagið hefir breyst undir fasta genginu nú upp á síðkastið. Þá sagði hv.þm., að það hefði verið styrkur Norðurlandaþjóðanna, að þær hefðu átt sterkari banka en við. Já, það má nú segja! Af Norðurlandaþjóðunum, að Svíþjóð frátaldri, er óhætt að fullyrða, að Ísland hefir verið skárst að skömminni til í þessu efni. Það er öllum kunnugt, hve gífurleg og tíð bankahrunin voru, bæði í Danmörku og Noregi. Og þótt þessi lönd ættu sterka seðlabanka, eins og þjóðbankann danska og norska, þá reyndu þó bankahrunin mjög á þolrif þeirra banka - alt til hins ýtrasta. Þá talaði hv.þm. um það, hve mjög töp bankanna ykjust, ef krónan kæmist upp í gullverð! Jeg fylgdist ekki vel með því, sem hv.þm. sagði, en mjer skildist, að hann væri að tala um, að ef bankarnir ættu nú í útistandandi skuldum um 4 milj. kr., sem þeir álitu tapaðar, þá gæti þetta orðið 6–7 milj. kr. tap við hækkun krónunnar. Ef hv.þm. hefir sagt þetta, þá kemur þetta alls ekki málinu við. Ef skuldirnar eru tapaðar hvort sem er, er sama, hvort þær eru reiknaðar í gullverði eða öðruvísi. Það er eins og um manninn, sem setti tvöfalt verð á hestinn, sem hann seldi, af því að hann bjóst ekki við að fá hann nokkurn tíma borgaðan. Tapað er tapað, svo að þetta skiftir engu máli.

Jeg var ekki að tala um tapaðar skuldir

. Bein áhrif á hag banka hefir gengið ekki, nema ef hann skuldar í erlendum gjaldeyri eða á fram yfir skuldir í erlendum gjaldeyri. Ef bankarnir eiga í erlendum gjaldeyri meira en fyrir skuldum sínum í erlendum gjaldeyri, tapa þeir á gengishækkun innl. gjaldeyrisins, en græða hins vegar, ef skuldir þeirra í erlendum gjaldeyri eru meiri en eignir þeirra í sömu mynt. Þetta eitt snertir bankana í þessu tilfelli, og því er þeim óhætt að kaupa erlendan gjaldeyri alt upp að því marki, sem skuldir þeirra nema í erlendum gjaldeyri. Hitt er annað mál, ef menn trúa því, að verðfestingin orsaki það, að viðskiftamenn bankanna hafi eitthvað lengur en ella, en bein áhrif gengishækkunarinnar á bankana eru engin önnur en þau, sem nú lýsti jeg. Síðast í sinni löngu ræðu veik hv. 2. þm. Árn. (MT) að því, hve Suðurlandsundirlendið væri lamað eftir gengishækkunina 1925. Jeg skal ekki fara að bera mig saman við þennan hv.þm., hvað kunnugleika snertir á þessum slóðum, en þó er jeg þar ekki með öllu ókunnugur, frekar en hann. Svo mikið veit jeg, að það var annað, sem orsakaði þessar miklu skuldir, en gengishækkunin, og að Suðurlandsundirlendið var skuldunum vafið, eins og fuglinn fjöðrunum, áður en gengishækkunin kom til. Það er vitanlegt, að meiri hlutinn af þessum miklu skuldum er frá fyrstu árum útibúsins á Selfossi, þegar verð afurðanna hrundi, en framleiðslukostnaðurinn hjelst óbreyttur eftir sem áður. Með útibúinu gafst mönnum kostur á að halda bústofni sínum óbreyttum, og jafnvel að auka hann, og það gerði erfiðleikana. Jeg býst við, að Suðurlandsundirlendið hafi fundið til, eins og önnur hjeruð landsins, við gengishækkunina 1925, en hinu mótmæli jeg, að gengishækkunin hafi orðið til þess, að það setti svo niður sem raun varð á. Hv. 2. þm. Árn. (MT) þótti jeg ekki frumlegur í minni fyrri ræðu. Sannast að segja býst jeg ekki við, að við Íslendingar förum að finna einhver ný sannindi í þessu máli, sem búið er að þaulræða í öllum öðrum löndum. En þeir sletta skyrinu, sem eiga það. Samt var nú sá langi kafli í ræðu hv. 2. þm. Árn., sem fjallaði um bankahrunið í Danmörku 1818, allur tekinn upp úr bók Jóns Þorlákssonar: Lággengi. Jeg býst því við, að það sje svipað farið um frumleik okkar beggja. Þó skal jeg ekki neita því, að það var ýmislegt frumlegt í ræðu hv. 2. þm. Árn., en jeg er hræddur um, að það hafi þá líka verið vitleysa. Það má nefnilega segja það sama um hana og maðurinn sagði um bókina: Í henni er ýmislegt gott og ýmislegt nýtt, en það góða er ekki nýtt, og það nýja ekki gott. Það er auðvelt að segja frumlega vitleysu, en vandi að segja eitthvað frumlegt af viti. Og hvað okkur Íslendinga snertir, þá er varla von til þess, að við finnum nokkuð frumlegt í þessum fræðum. Hv. 2. þm. Árn. var að fárast yfir því, hve vextir bankanna væru háir, og mjer skildist á ræðu hans, að þeir mundu lækka, ef verðfestingin yrði framkvæmd. Og svo fór hann að tala um það, að vextir sparifjáreigenda mundu hækka af sömu ástæðu. Jeg verð að játa það, að mjer finst þetta tvennt stangast ekki alllítið. Það er fjarri því, að það sje nokkurt samræmi í því, að innlánsvextirnir hækki samtímis því að útlánsvextirnir lækka.

Jeg sagði ekkert í þessa átt

. Jú, það var nú einmitt það, sem hv. 2. þm. Árn. gerði. Það leið að vísu hálftími eða eitthvað svoleiðis á milli þessara setninga í ræðu hv.þm., en jeg dró þetta saman, svo að hann áttar sig ef til vill ekki á því. Þá kem jeg að hæstv. fjmrh. (EÁ), sem talaði hjer nokkur orð, og að því er virtist eins og ex cathedra. Hann gerði virðingarverða tilraun til að gera pólitík úr þessu máli og hugðist að spyrða íhalds- og jafnaðarmenn saman vegna afstöðu þeirra til þess. Maður skyldi nú hafa haldið, að það væri dálítið óþægilegt eftir ræðu hv.þm. Ísaf., því að þar kom það fram, hve rök íhalds- og jafnaðarmanna eru ólík, þótt háðir þessir flokkar standi saman að gengishækkuninni. Annars gegnir það furðu, að annað eins og þetta skuli heyrast, því að þótt tveir flokkar mætist í einhverju máli, er fjarri því, að þeir af þeim ástæðum þurfi að renna saman. Það kemur oft fyrir, að menn ólíkra áhugamála mætast í einu atriði og vinna saman að því. Það er t. d. sameiginlegt áhugamál kristindómsvina og mannæta, að sem flestir kristniboðar sjeu sendir til Afríku, en engum dettur fyrir það í hug að gera eitt úr þessum tveim flokkum manna. Hæstv. fjmrh. þótti við hækkunarmenn tala af of mikilli tilfinningu um þetta mál. Hann hefði átt að hlusta á síðustu ræðu hv.flm. Þá hefði hann fundið; að það verður víðar vart mannlegra tilfinninga en í herbúðum okkar hækkunarmanna. Annars verð jeg nú að segja það, að tilfinningarnar eru mikill liður í fjármálunum sem öðru, því að jeg veit ekki betur en að þau byggist mikið á tilfinningu, sem nefnd er traust. Þá kom hstv. ráðh. með það sama og hv.flm., sem sje, að Alþingi hefði gert ráðstafanir til þess að gengið hjeldist kyrt. Þetta mun rjett að því leyti, að Alþingi ætlaðist til, að gengið væri kyrt á meðan verið vri að rannsaka þetta mál, enda var sjálfsagt, að svo væri, á meðan verið var að búa málið undir endanlega úrlausn. En vilji Alþingis kom skýrt fram í l. frá 1924 um gjaldeyrisverslun og gengisskráningu, þar sem gengisnefndinni var heimilað að gera ýmsar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir að krónan stæði kyr eða hækkaði, en ekki í hina áttina. Þá var nýtt að heyra það, að bankarnir væru ekki enn búnir að ná sjer eftir gengishækkunina 1924–25. Maður hefir nú stundum heyrt annað, þegar þurft hefir að skamma sjávarútveginn vegna þeirra braskfyrirtækja, sem honum eiga að vera samfara.

Gátu bankarnir ekki tapað, nema á þessu eina?

Ja, þegar hæstv. fjmrh. sagði þetta, hefir hann sjálfsagt ætlað að sýna fram á, af hverju bankarnir töpuðu. Hæstv. fjmrh., sem var að ásaka aðra fyrir að tala of tilfinningaborið, sagði, að stefna okkar hækkunarmanna væri sprottin af takmörkuðum skilningi á framsókn lífsins. En ef þetta er ekki tilfinningaorðagjálfur, þá veit jeg ekki, hvað á að nefna því nafni. Við hækkunarmenn megum vel una þessum orðum hæstv. fjmrh. Hinn ótakmarkaði skilningur hans á framsókn lífsins er fólginn í því, að gefast upp við fyrstu örðugleika. Jeg vil þá víkja nokkrum orðum að hv.flm. Síðasta ræða hans var yfirleitt mjög óheppileg, og um of mælt bót í henni smásálarskap og smáum hugsunum. Það var svo að skilja á honum, að sjálfsagt væri að forðast að klifa á brattann, og þó einkum, ef það yrði til þess, að aðrir kæmu á eftir manni. Alt hans tal um það, að verðfestingin yrði til að koma í veg fyrir ranglæti, en skapa réttlæti, var ein hugsunarvilla, eins og hv.þm. Ísaf. sýndi svo greinilega fram á. Ranglætið hefir verið framið, eða rjettara sagt, þær ráðstafanir hafa verið gerðar, sem verða að ranglæti, ef ekki eru gerðar ráðstafanir í gagnstæða átt. Það er ekkert ranglæti fólgið í því, þó að jeg fái fje að láni, heldur í hinu, ef jeg neita að greiða skuld mína. En rjettlæti hv.flm. er einmitt fólgið í því, að leysa mig undan að greiða skuld mína. Það er það sama og að segja við lánveitandann og skuldunautinn: Þetta skal alt vera eins og það er. Er það rjettlæti? Þótt þetta snerti að vísu ekki hvern einstakling, þá er þó hjer um að gera allmikla breytingu á milli einstakra stjetta í þjóðfjelaginu, og það var í því efni, sem jeg sagði, að það væri „honesty“ að hækka krónuna og gera þannig rjett upp á milli þessara stjetta. Háð hv.flm. um þá, sem vilja klifa brattann, var mjög ómaklegt. Það eru einmitt þeir menn, sem halda hverju þjóðfjelagi uppi, sem ekki vilja velta byrðum sínum, hvorki skuldabyrðum eða öðrum, af sjer, heldur klífa þrítugan hamarinn. Það má auðvitað hæðast að því, að þeir vilja fá að líta hina skínandi gullkrónu í allri sinni dýrð. En þegar þetta er klætt úr öllu rósamáli, þá er ekkert ljótara í þessu máli en það, að þessa menn langar í þann þjóðarheiður, að standa við allar sínar skuldbindingar. Og það þarf enginn að ímynda sjer, að Norðmenn, Svíar og Danir hafi ekki vitað, að það var auðveldara fyrir þá að stýfa sinn gjaldeyri en að hækka hann upp í gullgengi, en það fullnægði ekki rjettarmeðvitund þeirra að fara svo að. Það má vel vera, að Framsóknarflokkurinn hafi aldrei ætlað krónunni upp í gull, og að því sje ekki um neina uppgjöf hjá honum að ræða í þessu efni. En jeg man nú svo langt, að ýmsir þeir menn, sem nú skipa þann flokk, voru hækkunarmenn. Að vísu var það áður en „Tíminn“ fann upp sína annáluðu stýfingarspeki. Jeg átti t. d. sæti með mönnum úr þeim flokki í fjhn., og þeir voru þá þeir eindregnustu hækkunarmenn, sem jeg hafði hitt á lífsleiðinni. Hv. flm. þótti það næsta ósvífið, að efast um, að menn eins og Wallenberg rjeðu okkur heilt í þessu máli, og að nokkur skyldi voga sjer að mótmæla því, að þegar í stað væri farið eftir ráðleggingum þeirra. En jeg vil bara benda á það, í hvaða ófærur þetta gæti leitt. Það er vel hægt að hugsa sjer að við hækkunarmenn hefðum gert mann út af örkinni til þess að hitta þá menn að máli, sem vitað var, að mundu ráðleggja okkur að hækka krónuna. Jeg býst t. d. við, að Bygg ríkisbankastjóri hefði verið fús á að ráðleggja okkur í þá átt. Og hvernig átti þá að fara að, ef þessir erlendu menn ráðlegðu okkur hver á móti öðrum? Jeg gerði það að gamni mínu að láta þetta mál bera á góma við ýmsa þá menn, sem jeg hitti í utanför minni í sumar. Og mjer þótti einkennilegt, hvernig þeir tóku allir í það. Það var eins og þeir væru orðnir leiðir á því heima hjá sjer, og vildu láta okkur gera það sem okkur sýndist sjálfum. Og mjer finst, að í svörum þeirra útlendinga, sem spurðir hafa verið ráða í þessu máli, skíni mikið af þessu sama. En hvað sem nú þessu öllu líður, þá er það víst, að sjálfs er höndin hollust, og að best er, að við athugum þetta mál sjálfir, og gerum svo það í því, sem við álítum rjettast. Það er algengt, að mestu andans menn leggi þau ráð til, sem reynast mjög óheppileg. Margir ágætir andans menn hafa t. d. verið lausir fyrir í siðferðislegum efnum, kasta t. d. rýrð á hjónabandið. Og sjálfur kallaði hv.flm. fyrir skömmu Karl Marx falsspámann, og var hann þó vissulega mikill andans maður. Að það sje ósvífni, að vilja ekki fortakslaust hlýða ráðum þessara erlendu sjerfræðinga, er því nákvæmlega sama eðlis og þegar andatrúarmenn kalla hvern þann illgjarnan kjána, sem ekki vill trúa öllu því, sem Oliver Lodge segir. Mjer fanst hv.flm. eiga verst með að koma því saman, hversvegna þessir erlendu sjerfræðingar rjeðu okkur þveröfugt við það, sem gert var í þessu máli í þeirra eigin móðurlöndum. Hann sagði, að það væri ekkert að marka. Þó að frost hefði verið í gær, gæti alveg eins verið hiti í dag. Þessi líking er auðvitað alveg snúin úr liði. Rjett líking hefði verið: Þó að vatn hafi frosið við þessa og þessa gráðu í Svíþjóð, fyrir fimm árum, er ekki þar með sagt, að það frjósi nú úti á Íslandi við sömu gráðu. En jeg vil segja að þetta fari eftir föstu lögmáli, sem gilti þar þá og gildir hjer nú. En svo kom hv.flm. með lausnina og sagði, að þetta stafaði af því, að menn hefðu ekki haft vit á þessum málum þá. Við vitum þó, að einn þeirra manna, sem nú ráðleggja okkur að festa krónuna, ráðlagði á sínum tíma Norðmönnum, Svíum og Dönum að gera þetta sama. Það er því ekki laust við, að skýringar hv.flm. á þessu fyrirbrigði skjóti hálfskökku við. Hv. flm. var að lesa upp gullkrónusönginn í Noregi, en tók vitanlega vitlaust lag. Þetta sem hann las upp, voru skammir um Mowinkelstjórnina, sem þá fór með völdin í Noregi; skammir stjórnarandstæðinganna, sem voru hræddir við þennan mann og vildu koma í veg fyrir að hann tæki við völdum aftur. Þeim tókst að koma honum frá. En svo undarlega vildi þó samt til, að jafnaðarmennirnir, sem tóku síðar við stjórnartaumunum, urðu að láta af stjórn eftir eitthvað vikutíma, en þjóðin skilaði Mowinkelstjórninni aftur til valda. Nei, sá rjetti og sanni gullkrónusöngur var það, sem jeg las hjer upp úr „Finanstidende“ í fyrri ræðu minni, þar sem talað var um „Æresdag“ dönsku krónunnar. Jeg segi ekki, að allir kyrji með í þessum kór, eða fagni því, þó að íslenska krónan komist upp í sitt forna gengi, en það er víst, að allir verða ánægðir, þegar þeir erfiðleikar, sem af þessu leiðir í svip, eru liðnir hjá. Þá kom hv.flm. með ýmsar gamlar „dogmur“ sem nú væru alveg dauðar, svo sem það, að erlendar skuldir lækki við krónuhækkunina. Þetta var nú ekki með öllu rangt. Það er sem sje reynsla, að land með lágum gjaldeyri fær minna fyrir afurðir sínar en land með háum gjaldeyri lengi vel, en reynslan hefir sýnt, að þetta jafnast á lengri tíma. Í lággengislöndunum eru vörur ódýrari en í hágengislöndunum, en það þýðir, að þær þjóðir, sem búa við lágt gengi, fá minna fyrir afurðir sínar en þær þjóðir, sem hafa hærra gengi. Og þar sem erlendar skuldir verða nú með engu borgaðar nema þessum vörum, þá er augljóst, að þær eru ekki ósnortnar af verðbreytingu gjaldeyrisins. Þá sagði hv.flm. að gullkrónan væri hvergi til. Það er nú svo hlægilegt, að það er varla eyðandi orðum um það, að nokkur skuli halda annað eins og það, að gullkrónan sje ekki til, af því að hún liggur ekki hjer fyrir framan okkur á borðunum. Jú, hún er til, þó að hún hafi að vísu aldrei verið mótuð. Það er svo ákveðið, að 2480 kr. sjeu í einu kílógrammi af skíru gulli - og það er gamla krónan. Og eftir því er hægt að móta hana, hvenær sem vill. Annars hefi jeg nú aldrei heyrt það, að metrinn t. d. væri neitt verri fyrir það, þó að ekki sje til neinn alment „jústeraður“ kvarði. En metrinn mun þó, ef jeg man rjett, vera miðaður við einhvern vissan hluta af ummáli jarðar. Gömlu mennirnir mörkuðu alinina á kirkjuvegginn á Þingvelli. Nú eru menn löngu hættir að gera það, svo að hv.flm. neitar því sjálfsagt, að nú sje til nokkur alin. Gamla krónan er ekki gullkálfurinn, eins og hv.flm. vildi vera láta. Það er hin nýja króna hans sjálfs, sem er gullkálfurinn. Jeg hefi altaf heyrt það, að lítið hús, sem reist hefir verið í nánd við annað stærra, væri kallað kálfurinn. Og þessi nýja króna er eins og kálfur hjá gömlu gullkrónunni, og því rjettnefnd: krónukálfurinn. Þá sagði hv.flm. að það hefði enga þýðingu, þó að tomman væri stýfð um cm. Nei, en það hefði gert til, ef verðmæti væri reiknað í tommum. Ef jeg ætti vaðmál sem mælt hefði verið í heilum tommum, mundi jeg tapa, ef tomman væri stýfð um cm. Annars fæ jeg ekki sjeð, við hvaða örðugleika er að etja fyrir hv.flm., ef gullkrónan er ekki til og sama er við hvað er miðað. Hjer hefir hver ræðumaðurinn eftir annan reynt að vekja tilfinningar manna, með því að tala um skuldunauta og lánardrottna. Þeir eru að tala um það, að það eigi að gera þá ríku ríkari, en þá fátæku fátækari. En það getur verið gersamlega rangt að kalla þá ríka, sem sparifje eiga, en hina fátæka, er skulda. En þetta er alveg rangt. Það getur alveg eins verið að sá, sem skuldar, sje ríkari en hinn, sem lánar. Sá, sem skuldar, vinnur einmitt með eignum fjölda manna, er eiga nokkrar krónur í sparisjóði. Og það eru oft stóru fjármálamennirnir. Hjer er bara um að ræða að gera upp á milli tveggja flokka manna jafnrjetthárra: þeirra sem spara og leggja þjóðinni þannig rekstrarfje, og hinna, er taka fje að láni, auðvitað til að græða á því. Og það er alls ekki fyrirfram sjáanlegt, að sá, sem sparar, eigi endilega að tapa, en hinn, sem skuldar, að græða. Að lokum skal jeg svo minnast á örðugleika hækkunarinnar, sem hjer hafa verið mjög útmálaðir. Reynslan frá árunum 1924–25 talar á móti því. Jeg veit til þess, að margir hafa orðið eindregnir hækkunarmenn, einmitt vegna þeirrar reynslu. Eins gífurleg hækkun og þá varð, hugðu margir að ríða mundi atvinnuvegunum, einkum útgerðinni, að fullu. En reynslan varð ekki sú; þetta leið hjá án þess að menn yrðu mikið varir við það. Reynslan er ólýgnust. Hún sýnir, að þessi grýla er ekki rjett. Eins mun fara enn. Ef við hækkum - hægt, sje það mögulegt, hratt, ef svo vill verkast - þá mun reynslan sýna, að atvinnuvegirnir standa í fullum blóma eftir sem áður.

Magnús Guðmundsson Mjer finst umr. þessar vera orðnar nokkuð langar, og skal jeg því vera stuttorður. Í fyrri ræðu minni ljet jeg í ljós undrun mína yfir því, hve lítið væri rekið á eftir þessu máli og hve seint frv. hefði komið fram. Jeg hefi ekki fengið skýringu á því, hver ástæðan er. Mjer virðist það ekki afsakanlegt, að leggja ekki fulla áherslu á að fá málið leyst. Það getur orðið hættulegt að hafa það lengi óleyst. Altaf getur hallæri komið fyrir, og þá gæti krónan lækkað, meðan hún er ekki innleysanleg. Ef mikill og óhagstæður munur verður á innflutningi og útflutningi um nokkur ár, þá getur krónan farið niður. Það er því nauðsynlegt að leysa málið fljótt, leysa það í samræmi við vilja meiri hluta þings. Og jeg er alls ekki viss um, að meiri hl. sje mótfallinn frv. - Mjer er það ljóst, að hver dagur, sem líður, hjálpar til að hindra hækkun; en það má þó ekki eingöngu blína á það. Það verður einnig að taka tillit til þess, að krónan getur lækkað. Hv. flm. bjóst við því, að þingmenn yfirleitt mundu ef til vill ragir við að hjálpa andstæðingastjórn til að leysa málið. Jeg er ekkert ragur við það. Jeg álít það skyldu þingmanna að hjálpa til að leysa þau mál, er nauðsyn er á að leysa. Og ef þeir hafa ekki í gegn vilja sinn, þá er það skylda þeirra að taka hið næst besta ef eitthvað er í húfi. Þá get jeg ómögulega orðið sammála hv.flm. um það, að stýfing og festing sje það sama. Það er áreiðanlegt, að við höfum löggilta krónu; það er stýfing ef við minkum hana. En það er festing, að ákveða seðilpeningunum það verð, sem þeir ganga í nú. Það getur verið rjett að færa umr. yfir á það svið, hvort það er rjettlátt eða ranglátt að stýfa. En það veldur ranglæti, hvort heldur gert verður, stýft eða hækkað. Því verður að meta, hvar ranglætið verður meira. Hjá því verður hvort sem er aldrei komist að fullu. En þetta er ekki það, sem aðallega vakir fyrir mjer, heldur hitt, að við erum skyldir til að gera ráðstafanir til að krónan falli ekki aftur. Jeg tók ekki eftir að hv.flm. svaraði því, sem jeg spurði hann um, hvað hann ætlaðist til að gert yrði til þess að gera bankana færa um að standast misæri. Um það er ekkert upplýst, nema það sem í grg. stendur, að amerísku lánsheimildinni verði haldið opinni. Í frv. sjálfu er ekki orð um þetta. Jeg vona að hv.flm. telji fulla ástæðu til að upplýsa þetta frekar, t. d. hvort víst sje, að þessi lánsheimild standi áfram og þá með hvaða kjörum. Jeg hefi gripið hjer fáein orð úr ræðu hv.þm. Ísaf. í gær. Hann var að tala um ástæðuna til þess, að Íslandsbanki varð að hætta yfirfærslum. Hann sagði, að það væri af því, að lánstraust hans erlendis hefði verið þrotið. En af hverju þraut lánstraust hans? Það var af því, hve mikill munur var á verðmæti innfluttrar vöru og útfluttrar. Bankinn var kominn í 10. milj. kr. skuld erlendis fyrir þessar sakir. Hefði hann haft enn meira lánstraust, þá hefði þetta getað slarkað lengur. En enginn banki getur til lengdar staðist slíkt. Það verður að finna önnur ráð til að jafna slíkan halla. Það er gaman að heyra hinar mismunandi kenningar um hækkunina. Sumir vilja hækka krónuna í einu lagi, aðrir kjósa hægfara hækkun. Það hefir verið fundið að því, að hækkunin árið 1925 hafi verið of ör. Um það má deila, en á hitt vildi jeg henda, að hún hefði orðið enn örari, ef ekki hefði verið tekið í taumana. Krónan hefði að líkindum farið alla leið upp í gullgildi. En stjórnin tók í taumana. Það er sannleikurinn í málinu, og geta menn svo dæmt um þær aðgerðir, eftir því sem þeir hafa vilja til. Jeg varð hissa hve hv.þm. Ísaf. varð reiður, er jeg greip fram í ræðu hans og benti honum á, að hann færi rangt með það, hvenær krónan hefði komist lægst. Það var í febr.–mars 1924. Mjer skildist hann vilja kenna fyrv. stjórn um lækkunina, en það er rangt. Lækkunin var um garð gengin, er stjórnarskiftin urðu. Jeg skal svo ekki lengja umr. frekar. 1. umr. mun nú vera búin að standa í alt að vikutíma, og væri því æskilegt, að frv. færi að komast til nefndar.

Magnús Torfason Jeg var svo óheppinn, að vera ekki viðstaddur, er hv.þm. Dal. (SE) svaraði ræðu minni. - Hann greip fram í ræðu mína og sagði, að Íslandsbanki hefði innleyst 3 milj. kr. af seðlum. Þessu hefi jeg ekki neitað. 31. okt. 1922 átti bankinn úti 8 milj. kr. í seðlum, en um 5 milj. kr. nú. Hann hefir því dregið inn 3 milj. kr. En það sem jeg efaðist um var það, að bankinn hefði borgað þessa upphæð, þótt hann að nafninu til hafi innleyst hana. Það hefir hann ekki gert. Hann skuldar það annarsstaðar. Hann hefir þurft á sífeldri hjálp að halda. Jeg vil leyfa mjer að beina þeirri spurningu til hv.þm., hvort hann þori að fullyrða, að Íslandsbanki skuldi Landsbankanum minna en 3 milj. kr., og hvort hann hafi ekki stundum skuldað honum meira en þetta. Jeg get fullyrt, að jeg hefi fylgst vel með reikningum Íslandsbanka, því mjer er ant um hann. Og því vil jeg grenslast eftir því, hvort Íslandsbanki sje búinn að greiða ameríska lánið. Var það ekki 1 milj. kr., sem hann fjekk þar? Þá fjekk bankinn víst hluta af enska láninu fyrir aðstoð ríkissjóðs. Ef eitthvað er til í þessu, sem jeg hefi nú talið, þá virðist mjer bankinn ekki geta kallast sjálfstæður banki. Það mun vera alment litið svo á, að þá sje mikil þörf fyrir höndum, er privatbankar þurfa að fá lán með ábyrgð ríkissjóðs. Það má því til sanns vegar færa, að bankinn sje - ekki að vísu á sveitinni - en áreiðanlega á ríkinu. - Út frá þessum hugleiðingum skilst mjer, að það sje rjettmætt að efast um, að þessi banki sje fær um að standa undir hækkun krónunnar. Sannleikurinn er sá, að fyrir hækkunina var bankinn kominn svo illa, að með hækkuninni var bankinn í raun og veru stýfður. Og hefði krónan þá farið upp í gullgildi, þá væri ekki stýfing krónunnar umræðuefnið nú, heldur blátt áfram stýfing Íslandsbanka. Hv. þm. hafði verið að tala um að bankinn hefði grætt 3½ milj. kr. á hækkun krónunnar, sakir enska lánsins. Þetta skal jeg ekkert segja um. En við þetta er þó það að athuga, að þótt bankinn græði á þennan hátt, þá verða það skuldarar hans, sem tapa því. Jeg vissi til, að eitt togarafjelagið tapaði 130 þús. kr. á gengismun á þessum árum, og mátti þó illa við því. Og þótt bankinn kunni eitthvað að græða á hækkun krónunnar, þá er það ekki frá öðrum tekið en viðskiftamönnum hans. Og tap viðskiftamannanna verður vitanlega þeim mun meira en gróði bankans, sem skuldir þeirra eru meiri en skuldir bankans í útlöndum. Þá var hv.þm. enn að tala um, að þetta mál ætti að vera fráfararatriði fyrir stjórnina. Jeg veit, að þetta er einmitt hans hjartans mál, og muni því engin rök duga til að sannfæra hann í því. En sumir aðrir munu nú líta svo á þetta mál, að það sje svo langt frá því að stjórninni beri að fara frá, verði frv. ekki samþykt, að henni sje einmitt aldrei skyldara að sitja en þá. Síðustu kosningar skiftust að miklu leyti um þetta mál. Þá lofaði „Framsókn“ að gera sitt ýtrasta til að hindra hækkun krónunnar. Og svo á að heimta að stjórnin flýji af hólmi, einmitt þegar mest á ríður. Ef stjórnin færi frá og ljeti hækkunarmenn um völdin, þá mundi hún svíkja helgustu kosningaloforð sín. Það er skylda hennar að hamla á móti því, að krónan verði hækkuð. Meðan hún getur það, á hún ekki aðeins tilverurjett, heldur hefir hún og skyldu til að sitja. Hv. þm. hafði komið að því í ræðu sinni, að jeg fylgdist ekki vel með um mál Íslandsbanka og vissi ekki um mat eftirlitsmannsins á honum. En mat eftirlitsmannsins, - þess mæta manns, sem jeg ber fult traust til - var samt ekki talið einhlítt, hvað Landsbankann snertir. Jeg vænti, að hv.þm. muni það, að hjer var skipuð sjerstök nefnd til að skoða og meta hag þess banka. Og jeg þykist ekki hafa rjett til að byggja á neinu mati, fyr en það er rannsakað af nefnd, sem allir flokkar eiga fulltrúa í, og fá svo tækifæri til að bera sig saman um rannsóknina. Hv. þm. Ísaf. sló því fram í ræðu í gær, að gengið væri fest niður á við, ef við festum það í 81. Jeg held nú, að ef það væri fest í 100, þá væri það fest upp á við. En sá er munurinn, að þá er meiri hætta á, að það sveiflist niður á við aftur. Annan mun get jeg ekki sjeð á þessu tvennu. Þegar komið er fram með þá grýlu, að búast megi við lækkun, eftir að gullkrónan er ákveðin, virðist mjer tvent koma til athugunar. Í fyrsta lagi, hvort þetta, sem hún er fest í, sje ekki of hátt, og í öðru lagi, hvort tímabært sje að festa krónuna í því gildi, sem hún hefir nú. Hv. sami þm. bar saman verkalaun í Frakklandi og Finnlandi, en þau eru svo misjöfn, eftir ástæðum, að ekki er hægt að miða við þau. Hv. þm. sagði ennfremur, að verkalaun væri hæst í Svíþjóð, enda væri krónan þar há, en jeg vildi þá benda honum á, það, að þetta orsakast ekki af því, að krónan hafi verið hækkuð í Svíþjóð, heldur af hinu, að fjármálum Svía hefir verið stjórnað vel, og þess vegna er það ekki nema eðlilegt, að þeir geti greitt verkalýð sínum gott kaup. Eftir þeim upplýsinguni að dæma, sem hv.þm. gaf um verkalaun hjer á landi, hjelt jeg, að hann mætti vel við una, en ef hann ekki gerir það fyrir hönd verkalýðsins, þá virðist það benda til, að von sje á frekari hækkun kaupsins, en það þarf síst að verða til þess, að ýta undir hækkun krónunnar. Hv. þm. talaði um kaupmátt krónunnar, en þóttist ekki skilja það orð, en jeg hjelt nú satt að segja, að það heyrði nú aðeins til barnalærdóminum í þessu máli, því að auðvitað er kaupmáttur hennar ekkert annað en kaupverðið, miðað við það, sem fyrir hana fæst. Annars gæti hv.þm. sjeð þetta í skýrslum hagstofunnar í því efni, en í þessu sambandi vil jeg þó geta þess, að þær eru ekki svo fullkomnar sem skyldi, og er stór synd, að ekki skuli hafa verið gengið betur frá þessu í upphafi, en jeg vík máske að því síðar. Það er alveg satt, að kaupmáttur krónunnar er misjafn á öllu landinu, og svo er því einnig farið í öðrum löndum. í Danmörku eru t. d. launin hæst í Kaupmannahöfn, en lægst aftur úti á landsbygðinni, og við því er ekkert að segja, því að þar er farið eftir skýrslum, sem gerðar eru á breiðum grundvelli. En menn þurfa ekki að leita svo langt. Við þurfum ekki annað en að fara hjer austur fyrir fjallið. Þegar borgað er hjer í Rvík kr. 1.20 á tímann, fá menn á Eyrarbakka 65 aura.

Er það kaupmagn krónunnar?

. Það má tala um kaup í þessu sambandi. Það er einn liður í kaupmættinum. Hv. þm. vildi gera greipilegan holskurð á öllu, þegar búið væri að selja afurðirnar, en hv. 1. þm. Skagf. hefir þegar bent á, að það gæti orðið hættulegt fyrir bankana, og ýmsir fleiri annmarkar eru á því, svo að jeg held, að þetta verði hálfgerð hrossalækning. Annars er alt það mál, með hækkun krónunnar, svo flókið og erfitt viðureignar, að jeg verð að álíta, að það mundi betur til fallið, að það yrði rætt í nefnd en hjer í þingsalnum, því að hjer kemur margt til greina. Hv. 1. þm. Reykv. talaði um, að það yrði að búa sterklega um verðfestinguna, en jeg get svarað honum því sama og hv.þm. Ísaf., en vil þó bæta því við, að ef krónan verður hækkuð upp í gullgildi, verður að búa enn þá rambyggilegar um hnútana. Hv. þm. undraði sig á, að jeg skyldi ekki hafa lýst ástandinu í Árnessýslu, en jeg hefi gert það undanfarin ár, og álit því þarflaust að tyggja það upp aftur. Hann sagði, að sýslan væri skuldug, og það er satt, en þær skuldir, er á heimi hvíla, eru til orðnar fyrir árið 1924, en ef sýslan hefði verið skuldlaus þá, þyrfti jeg ekki að kvarta. En hitt tók jeg fram, að byrðar manna hafa aukist stórkostlega. Maður, sem þurfti að reka 47 dilka í kaupstað 1924 sem afborgun af skuld sinni, þarf nú að reka 82, og allir hljóta að sjá, að það er miklu þungbærara. Enda þótt einmuna góðæri hafi verið frá því árið 1921, má þó segja: „Flýtur á meðan ekki sekkur“, um afkomuna í Árnessýslu, sökum þess, að altaf þrengir að. Gömlu mennirnir, sem voru skuldlausir, týna tölunni, en ungir menn og skuldugir taka við, en hinir, sem eitthvað eiga, flytja til Rvíkur, en áður hjálpuðu menn börnum sínum til að koma undir sig fótum, með ráðum og dáð. Þá vildi hv.þm. segja, að bankarnir hjer hefðu verið sterkari og þolað betur gengishækkun en aðrir bankar á Norðurlöndum. Jeg veit það að vísu, að mikil bankahrun hafa orðið bæði í Danmörku og Noregi, en þar hafa líka verið bankar, sem hafa staðið eins og bjarg, og varið tugum miljóna til að standast hækkunina, og þeir eru ekki sambærilegir við okkar banka. Þar hafa líka verið bankar, í báðum löndunum, sem gefið hafa arð og hann mikinn. Í báðum þessum löndum hljóp ríkið líka undir bagga með bönkunum, en íslenska ríkið hefir sannarlega ekki fjármagn til þess. Hv. þm. vildi halda því fram, að þótt viðskiftamenn bankanna kynnu að tapa, þá kæmi það bönkunum ekki við beinlínis, en það kennir þeim vissulega við. Jeg verð að líta svo á, að af því að hann er guðfræðingur og „dogmatiker“, þá geti hann látið sjer detta þetta í hug, en jeg talaði um ótryggu skuldirnar, en ekki um þær töpuðu, og jeg býst við að aðrir skilji, við hvað jeg átti. Þá var hv.þm. að bera mjer það á brýn, að jeg vildi láta útlánsvexti hækka, en innlánsvexti lækka, en það hefi jeg aldrei sagt. Hitt sagði jeg, að þótt sparisjóðseigendur biðu tjón, þá fengju þeir það upp á annan hátt, og jeg er hissa á, að hv.þm. skuli koma fram með annað eins og þetta. Annars voru aths. hans mjög svo veigalitlar, og engin ástæða fyrir hann að hrósa happi yfir því, sem hann hafði fram að bera, því að í margar staðhæfingar hans voru rangar. T. d. sagði hann, að afurðir lággengislands væru altaf í lágu verði, en það er ekki rjett. Það er nokkuð misjafnt í sama landi á sama tíma, og líka misjafnt frá ári til árs, t. d. í Þýskalandi. Jeg kom þangað 1923, og átti því kost á að kynna mjer þetta þar. Hvergi var þá dýrara að lifa. Þá talaði hv.þm. um blóma atvinnuveganna. Maður hefir að vísu heyrt talað um það áður, en það eitt er víst, að útgerðin stendur ekki með miklum blóma, enda líta bankarnir svo á, og standa á móti því að styrkja t. d. togaraútgerð með fje sínu, enda eru togarafjelög nú oft lögð niður og togararnir fengnir í hendur öðrum, sem eru máske ekki vel stæð heldur. Jeg ber ekki útveginn sjerstaklega fyrir brjósti, heldur landbúnaðinn, því að hann kemur í stað iðnaðarins annarsstaðar, og hann stynur undir þessu oki. Ef krónan hækkar, myndi honum hraka. Jeg tala þar af reynslu, því að 1924 rofaði til í Árnessýslu, og það leit um tíma út fyrir, að menn myndu geta klárað skuldir sínar og þeir fyltust af fjöri og lífsmóði, en svo kemur hækkunin, og þá dregur úr móði þeirra, og þeir eru ekki enn þá búnir að ná sjer. Slík voru áhrifin, sem hækkunin hafði á þessa sýslu, og þess vegna berst jeg á móti henni, og held því fram, að fyrst og fremst verði landbúnaðurinn að eflast og lifna, og að alt eigi að gera til þess að styrkja hann, en ekki til að draga hann niður. Hv. þm. var að hnýta í mig fyrir það, að jeg væri ekki frumlegur og talaði um málið „teoretiskt“, en jeg hætti mjer ekki út í það, heldur talaði jeg um það eitt, sem gat haft áhrif á málið frá íslensku sjónarmiði. Þess vegna er þetta sagt út í hött hjá hv.þm., eins og fleira. Þær athugasemdir, sem hann gerði, voru svo lausar við frumlegt vit, að það var ekkert vit í þeim. Annars finst mjer það leiðinlegt með þennan hv.þm., að honum hættir svo við að snúa út úr og slíta orð út úr setningum, en það sæmir ekki guðfræðisprófessor, heldur öllu frekar annari fígúru, sem nefnd hefir verið „advocatus diaboli“. Jeg vona, að hv.þm. taki tillit til orða minna, og bæti sig hið bráðasta, en hangi ekki í þessum óvanda, sem altaf virðist vera að ná á honum fastari tökum.

Þar er öðrum hættara en mjer

.

Forseti (JörB): Hv. þm. Dal. hefir nú tekið þrisvar til máls, en þar eð fyrirspurnum hefir verið beint til hans, gef jeg honum 5 mínútur til að svara þeim.

Sigurður Eggerz Jeg vil þakka hv. fors. fyrir að lofa mjer að tala í þessar 5 mínútur, en ef jeg hefði lengri tíma, skyldi jeg tæta þennan barnaskap hv. 2. þm. Árn. sundur lið fyrir lið. Jeg verð að byrja á því, að hann dæmir efnahag bankanna eftir því, hvað þeir skulda mikið, og telur upp ýmsar skuldir. En eins og allir er þetta mesta heimska og barnaskapur, og mig grunar, að hjá honum hafi vaknað löngun til hefndar, þegar jeg gerði smá athugasemdir við ræðu hans, en áður hafði hann talað frekar vingjarnlega í garð bankans. Það var eins og hv.þm. vissi ekki, að bankaumsjónarmaðurinn hafði athugað hag bankans, en það mun þó hafa komið fyrir, að hann hafi lagt meira upp úr orðum þess manns en margra annara. Jeg get aftur bent hv.þm. á það, að bankinn hefir þegar innleyst á 4. milj. af þeim seðlum, sem í umferð voru, og eins og jeg hefi sagt, hefir hann eiginlega leyst inn meira, því að áður voru 12 milj. í umferð, en nú eru þær aðeins 5. Það, sem skiftir mestu máli, er skuld Íslandsbanka við ríkissjóð, og að bankinn hefir sett öruggar tryggingar fyrir skuldinni. Gæti hv.þm. snúið sjer til hæstv.forsrh. og fengið hjá honum upplýsingar um það. Sama er að segja um skuldina við Landsbankann. Þar eru fullar tryggingar fyrir hendi. Hvað enska láninu viðvíkur, þá er það að segja, að bankinn hefir þegar greitt nokkuð af því, en það myndi auðvitað verða til mikils hagnaðar fyrir bankann, ef krónan væri hækkuð, því að auðvitað þarf bankinn að greiða færri krónur upp í lánið, ef krónan væri hækkuð, og gæti sú upphæð, sem munaði, orðið allhá. Hitt er vitanlega alveg rjett, að hækkun krónunnar í gullverð skapar örðugleika í atvinnulífinu. Það er jeg fús að játa. Jeg hefi þá, að jeg held, athugað aðalbarnaskapinn hjá hv. 2. þm. Árn. Jeg vil aðeins bæta því við aths. mína, að eins og liggur í hlutarins eðli, þegar ein stjórn hefir borið slík stórmál fram, þá ber henni samkvæmt viðurkendum þingræðisreglum að segja af sjer, ef hún kemur því máli ekki gegnum þingið. Þessu gat hv.þm. ekki mótmælt. Þá spurði hv.þm. (MT), hvort Íslandsbanki væri búinn að borga þann hluta, sem hann fjekk af ameríska láninu. Jeg veit ekki til, að neinn ágreiningur sje milli Landsbankans og Íslandsbanka um það lán. Verður bráðlega um það samið, og vona jeg, að gott samkomulag verði um það. Sje jeg því ekki, hvað það kemur þessu máli við. - Enda álít jeg það ekki holt fyrir fjármál þjóðarinnar að óvirða peningastofnanir hennar. Og þegar maður, sem jafnhátt er settur sem forseti Sþ., gerir sjer leik að því, þá mætti álykta, að hann talaði fyrir munn þess flokks, sem sett hefir hann í þessa virðingarstöðu, þótt jeg sje hinsvegar í vafa um, að flokkinn langi til að lifa undir þeirri forustu.

Magnús Torfason Já, hv.þm. Dal. notaði nokkrum sinnum orðið „barnaskapur“. Og það voru nú aðalrökin í þeirri ræðu. - Annað mál er, hversu mikils menn meta slík rök. Hv. þm. gerði í ræðu sinni engan greinarmun á þjóðbanka og prívatbanka. En jeg hygg, að Íslandsbanki hafi aldrei verið stofnaður með það fyrir augum, að ríkið ætti að hlaupa undir bagga með honum, eins og það hefir þráfaldlega orðið að gera og gerði síðast með ameríska láninu. - Af hverju hefir ríkið orðið að gera það? Af því vitanlega, að bankinn hefir verið í fjárhagslegri þröng. - En hv.þm. Dal. má sjálfum sjer um kenna, að þetta hefir dregist inn í umr.Hv. þm. er í fjhn. og átti því vísan kost á að koma þar fram með álit sitt. En samt hefir hv.þm. haldið hjer margar ræður og haldið fram stefnu í þessu máli, sem er gagnstæð vilja hinna bankastjóranna í Íslandsbanka. 

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Það er óþarfi fyrir mig að segja margt. Hv. þm. eru hættir að hlusta á þessar umr. Jeg get því eins vísað þeim, sem lesa um mál þetta í Alþt. á sínum tíma, til þess, er jeg hefi áður sagt. Jeg vil þó minna hv.þm. Ísaf. á það, vegna ummæla hans um að kaupgjald færist seinna niður en vöruverð, að það fer þó eftir því, hvort geta er til að kaupa vinnuna. - Þetta, um verðmæti vinnu, sem enginn kaupandi er að, minti mig á málverkasafn, sem var virt á 60 þús. kr. En málarinn varð þó að „slá“ mann, er skoðaði safnið, um „5-kall“. Það er ekki nóg, að kaupgjaldið sje hátt, ef enginn kaupandi fæst að vinnu verkamanna, eins og að jafnaði hendir á hækkunartímum. Og mig skyldi ekki undra, ef hækkað verður gengið, þótt hv.þm. Ísaf. ætti eftir að koma hjer fram fyrir Alþingi og biðja um sinn „5-kall“, sínar 100 eða 500 þús. kr., til að ráða bót á hörmung atvinnuleysisins. Hv. þm. Ísaf. og hv. 1. þm. Skagf. komu með fyrirspurnir um það, hvaða ráðstafanir hefðu verið gerðar um erlendar lánsheimildir, sem þeir töldu nauðsynlegar, ef gengið verður fest. - Mín skoðun er sú, að til þess að festa gengið þurfi ekki að gera fyllri ráðstafanir um inneignir erlendis en þjóðbankanum er skylt að gera á hverjum tíma án afskifta þingsins. Og mjer er kunnugt um það, að Landsbankinn telur lánstraust sitt svo traust, að hann geti gripið til þess á hverjum tíma, ef á liggur. - En ef hv.þm. teldu samt þörf á því, að þingið veitti Landsbankanum nýja heimild til þessa, þá er altaf hægt að koma henni inn í sambandi við fjárlögin. Það skaðar þá ekkert, þótt það verði ónotað. En jeg held að þess þurfi ekki. - Aðalatriðið er það, að nú er gott árferði, innieignir og lánstraust erlendis. Þegar fest er, verður það höfuðatriðið að halda verðlaginu hjer í jafnvægi við verðlag í öðrum löndum. Og undir því, hvernig það tekst, fer um öryggi gengisins. Það er útlánspólitík bankanna og verðlagsjafnvægið, sem varðveitir hið raunverulega gengi. Hv. þm. Ísaf. talaði með tæpitungu um kaupmáttarjafngengið, eins og einhvern dularfullan hlut, enda mun honum það lögmál jafnskiljanlegt og sjálft gengismálið. Þá vildi hv.þm. Ísaf. rota mig með því að minnast á Rúmeníu. Jeg þarf varla að svara því. Rúmenía hefir verið alt öðruvísi stödd en Ísland. Greiðslujöfnuður hefir verið mjög óhagstæður þar, mismunur um 2 milj. £ á ári og farið versnandi. Og hvar sem þeir hafa leitað eftir lánum, þá hefir þeim verið hent á, að þeir yrðu fyrst að verðfesta þjóðarbúskapinn. Og eftir því, hvernig þeim tækist það, mundu lánskjörin fara. Þeirra ástæður hafa verið aðrar og erfiðari en annara þjóða og því ekki sambærilegt. Gamanmyndablöð álfunnar hafa líka verið full af myndum af sendimönnum Rúmena, sem hafa verið að leita eftir lánum við hin ólíklegustu tækifæri. Þetta kemur ekki öðrum við en þeim, sem halda, að hjer þurfi alt að gera, sem þarf að gera einhversstaðar annarsstaðar, eða að hjer eigi alt hið sama við og annarsstaðar. Það klingir altaf við, að einhver hafi gert þetta, eða að einhver hafi haldið þetta o. s. frv., þótt það komi okkur ekki hið minsta við vegna breyttra ástæðna. Jeg hefi sannarlega ekki gert of mikið úr örðugleikum þeim, sem fylgja hækkuninni. Jeg þarf ekki annað en benda hv.þm. Ísaf. á eitt fyrirtæki, sem sett var af stað með hjálp þingsins í fyrra, Samvinnufjelag Ísfirðinga. Ef hækkað væri gengið, eins og hv.þm. Ísaf. vill, þá hækkuðu lán þess fjelags um 1/5, og það ætti einnig á hættu að fá 1/5, minni arð en sem svarar framleiðslukostnaði. Það fjelag yrði áreiðanlega hart úti. Jeg hefi sannarlega ekki gert of mikið úr erfiðleikunum. Jeg vil sjerstaklega benda á bændastjettina. Meðal búskaparaldur bænda mun vera undir 30 ár. Síðan ástand þetta hófst, eru nú liðin 15 ár. Hefir því helmingur bænda hafið búskap á þeim tíma. Eiga þeir siðferðilega kröfu á því, að verðfest sje. Hjer er ekki um neitt stefnumál að ræða, að vilja altaf vera að lækka og verðfesta lægra og lægra, eins og hv. 1. þm. Reykv. virtist gefa í skyn. Hann hjelt því fram, að hjer væri ný stefna að gægjast fram, og ef hún sigraði, þá mætti búast við því, að stýft yrði 5.–10. hvert ár úr því. En þetta er vitanlega fjarstæða og ekki frekar hægt að segja það en t. d. að hægt væri að segja um þingmann, að ef hann opnaði munninn til að tala, þá gæti hann ekki lokað honum aftur. Hefði sú fullyrðing þó meira til síns máls miðað við þær umr., sem fram hafa farið um þetta mál. Jeg vil enda þessi orð mín - og væntanlega þessa umr. - með þakklæti til hv. 1. þm. Skagf. fyrir framkomu hans í þessu máli. Jeg hefi skilið hann svo, að hann væri ekki mótfallinn því, að verðfesta núverandi gjaldeyri og verðlag, og það er aðalatriðið. Jeg er ekki svo fælinn, að jeg firtist við það, sem kalla má hjegóma í þessu máli. Það er máske vorkunnarmál, þótt sumir óski eftir að fá þá gömlu krónu aftur, þó verðfest yrði. Það er líkt og þegar Njáll breiddi slæðurnar yfir gullið á Alþingi. Nú hefst nýr þáttur í þessu máli, þar sem farið verður að yfirvega það í n. og koma þá til álita þær leiðir, sem sigurvænlegastar teljast. Skal málið ekki af mínum völdum stranda á aukaatriðum.

Flm. (Jón Jónsson) Í byrjun þessa þings var lagt fyrir hv.Nd. frv. um hjeraðsskóla. Afgreiðsla þess mun nú komin vel á veg. Hjer er á ferðum annað frv. um mentamál, eigi ómerkara, og fjallar um stúdentafræðsluna í landinu, ásamt gagnfræðakenslu í tveim stærstu kaupstöðunum. Því miður var frv. þetta eigi fullbúið fyrir þing, og gat því eigi komið fram sem stjórnarfrumvarp. Þess vegna fór hæstv. kenslumálaráðh. fram á það við mig og hv.þm. Ak., sem báðir eigum sæti í mentmn. þessarar hv. deildar, að við flyttum frv. fyrir sína hönd. Þótti okkur eigi rjett að skorast undan því að verða við tilmælum hans, þótt hitt hefði verið æskilegast, að frv. hefði verið formlega flutt af stjórninni. Er ný löggjöf um þetta efni mjög aðkallandi, eigi síst vegna norðlenska skólans. Sá skóli hefir nú mjög fært út starfssvið sitt, og veldur þar um mestu áhugi núverandi skólameistara og sá skilningur og víðsýni, sem komið hefir fram af hálfu hæstv. kenslumálaráðh. í garð skólans. Æskir skólinn þess nú, að fá nánari fyrirmæli í lögum um starfsháttu og tilgang þeirrar fræðslu, sem honum er ætlað að veita. Um mentaskólann hjer hafa orðið miklar umræður á undanförnum árum. Milliþinganefnd hafði stúdentafræðsluna til athugunar fyrir nokkrum árum. Frumvörp um breytingar á skólanum hafa verið til umræðu á Alþingi hvað eftir annað. Má ætla, að nú sje tímabært að setja lög um skólann, og er líklegt, að það, sem um hann hefir verið rætt og ritað, um nokkurra ára skeið, geti orðið til leiðbeiningar við þá lagasetningu. Það mælir ennfremur með lagasetningu nú, að endurskoðun á fyrirkomulagi stúdentafræðslunnar hefir alveg nýlega farið fram á Norðurlöndum. Af niðurstöðum þeirrar endurskoðunar má vafalaust mikið læra. Það frv., sem hjer liggur fyrir, er samið af 3 mönnum, sem tvímælalaust eru meðal bestu skólafræðinga landsins. Hafa þeir allir farið utan, til að afla frv. undirbúnings. Er því einsætt, að til þess muni vandað í besta lagi. Við flm. höfum sjálfir ekkert að því unnið og eigi tekið afstöðu til einstakra atriða þess. Þess vegna tel jeg eigi ástæðu til, að við gerum grein fyrir því sjerstaklega, og því síður sem hæstv. kenslumálaráðh. er sjálfur viðstaddur. En jeg vænti þess, að hv. deild leyfi því að ganga til 2. umr. og vísi því til nefndar.

Jón Þorláksson Jeg hafði vonast eftir því, að hæstv. kenslumálaráðh. myndi gera grein fyrir aðalbreytingum þessa frv. nú við 1. umr. Sje hann eigi við því búinn, vildi jeg mega fara fram á það við hæstv. forseta, að umræðunni yrði frestað, af því að svo skamt er síðan frv. kom fram og þingmenn hafa eigi átt kost á að kynna sjer það nægilega.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Úr því að hv. 3. landsk. hefir vakið máls á því, að æskileg væri rækilegri framsaga í þessu máli, vil jeg geta þess, að frv. sjálfu fylgja mjög ítarlegar athugasemdir. Frv. hefir nú þegar legið frammi talsverðan tíma. Jeg held þess vegna, að hv.þm. (JÞ) mundi hafa gefið sjer tíma til að blaða í gegnum það, ef hann hefði á annað borð talið umræður nauðsynlegar á þessu stigi málsins. En þó að jeg búist við, að flestir hv. deildarmenn hafi lesið athugasemdirnar, skal jeg bæta við þær nokkrum orðum, fyrst fram á það er farið. Eins og hv.flm. tók fram, hafa forráðamenn mentaskólans hjer, og ýmsir áhugamenn utan hans, árlega farið fram á það, nú um langan tíma, að sett yrði ný löggjöf um skólann. Þetta hefir enn eigi tekist, og ekki víst að það takist fremur nú. Um það eru líka skiftir skoðanir, hversu sníða skuli slíka löggjöf. En um eitt atriði munu flestir vera sammála, og það er, að sú skifting, sem gerð var á skólanum fyrir aldarfjórðungi síðan, hafi verið óheppileg. Nú er mentaskólinn tvent í einu: gagnfræðaskóli fyrir Reykjavík og fræðslustofnun fyrir þá nemendur, sem ætla sjer að halda áfram til stúdentsprófs. Afleiðingin er m. a. sú, að gagnfræðaskólinn er ekki fyrst og fremst miðaður við almennafræðslu, eins og alþýðuskóli þarf að vera, heldur miklu fremur stefnt að því, að nemendur þeirrar deildar sjeu, að prófi loknu, hæfir til inntöku í lærdómsdeildina. Af þessari ástæðu hefir gagnfræðadeildin mist þann tilgang, sem henni var ætlaður upphaflega. Og gallar skólans hafa komið enn skýrar í ljós en ella, vegna sívaxandi og óhóflegrar aðsóknar. Það er á hinn bóginn auðsætt, að nú, þegar kröfur og þörf til almennrar fræðslu fara stöðugt vaxandi, er það alveg óviðunandi, að Reykjavík eigi engan alþýðuskóla. Þetta er mönnum að verða ljóst. Á Alþingi hefir tvisvar sinnum komið fram frv. um að steypa saman nokkrum skólum hjer í bænum og stofna í sambandi við þá sjerstakan gagnfræðaskóla. Þetta frv. náði eigi fram að ganga, einkum vegna þess, að með því hefði alþýðufræðslan í Rvík verið tekin út úr skólakerfi landsins og orðið þyngri baggi á ríkinu en sanngjarnt er, með tilliti til annara hjeraða landsins. En eigi að síður verður að bæta úr fræðsluþörf reykvíkskrar alþýðu, svo að viðunandi sje. Í frv. er gert ráð fyrir 8 bekkjum í mentaskólanum hjer. Með því móti myndi skólinn komast fyrir í sínu eigin húsi, enda verður svo að vera. En þá vantar alþýðufræðslu fyrir Rvík. Því er lagt til, að ungmennafræðslu þeirri sem hafin er fyrir atbeina síðasta þings, verði komið í fast horf og henni sköpuð hæfileg vaxtarskilyrði. Til þess á landið að leggja fram til skólabyggingar 60 þús. kr., eða alt að 2/5 kostnaðar. Þetta var rætt nokkuð á þingi í fyrra og í fjárlögum 1928 stendur fyrsta fjárveiting til slíkra skóla, og var um hana gott samkomulag. Virtust allir vera á einu máli um, að þessi hlutföll milli framlega ríkis og kaupstaða væru hæfileg, og sanngjarnt má telja, að byrjað sje að byggja yfir þann skólann, sem ekkert þak á yfir höfuðið, þ. e. skólann í Rvík. Þá kem jeg að skólanum á Akureyri. Um leið og skólanum í Rvík var skift í tvær 3 ára deildir, var Akureyrarskólanum komið í beint samband við lærdómsdeildina, til þess að ljetta mönnum að austan og norðan aðgang að háskólanámi. En nú eru orðnar háværar raddir um það, að skólinn verði sjerstakur mentaskóli, og hefir kensla farið fram í þá átt um nokkur missiri. En nú eru sjálfsagt þeir menn til í landinu, sem álíta, að fyrirkomulagið geti verið eins á báðum stöðum, þriggja vetra gagnfræðadeild á Akureyri og í Reykjavík, en út í það ætla jeg ekki að fara, enda nokkuð vikið að því í frv., að þessi kensla er ekki miðuð við starfslífið í landinu, heldur við framhaldsnám. En þar sem á Akureyri má búast við, að ekki sje nema lítill hluti af ungum mönnum, sem þar vaxa upp, er óska eftir framhaldsnámi, þá verður skólinn óhagkvæmur fyrir alþýðu manna, og því er með rjettu óánægja með það, að miða alþýðumentun margra manna á Akureyri við framhaldsnám fárra úr hópnum. Þess vegna er lagt til hjer, að bæði á Akureyri og í Reykjavík sje breytt því, sem hingað til hefir verið kallað gagnfræðanám, gert ljettara, og einungis miðað við kröfur starfslífsins í landinu, og að alþýðuskólar í. Reykjavík og á Akureyri verði á engan hátt frábrugðnir öðrum samskonar skólum í kaupstöðum og sveitum landsins. Þá vil jeg víkja að því, í þessu sambandi, að fyrir hv.Nd. liggur nú frv. um skipulag fjögurra alþýðuskóla í sveitum landsins, en auk þess er Eiðaskólinn eiginlega hliðstæður þeim. Það er allítarlegt frv., og þar sem þessu máli hefir verið vel tekið af öllum flokkum í Nd., má búast við, að það nái samþykki Alþingis. En jafnframt hafa komið fram tvö frv. í Nd. um alþýðuskóla í kaupstöðum, eða eiginlega eru þar fram komin tvö frv. vegna Ísafjarðarkaupstaðar, og eitt vegna Vestmannaeyja, og það er áreiðanlegt, að það verður ekki komist hjá að afgreiða þessi mál á næstu þingum, enda ástæðulaust annað en að sinna þessum kröfum. Bendir og alt til þess, að jafnvel á næsta þingi verði að gera heildarlög fyrir fjóra skóla á landinu, Vestmannaeyjar, Reykjavík, Ísafjörð og, ef þetta frv. nær fram að ganga, Akureyri. Svo er undirbúningur um það, að ef til vill komi á Austfjörðum, á Seyðisfirði eða Norðfirði, unglingaskóli með svona fyrirkomulagi. Breytingin, sem þetta frv. gerir, er sú, að um leið og losuð eru böndin á milli hinnar núverandi gagnfræðakenslu á Akureyri og í Reykjavík, við mentadeildina, þá er um leið reynt að ráða bót á tveim göllum, sem gamla fyrirkomulaginu fylgja. Í fyrsta lagi er það, að gagnfræðaskólarnir eru óþarflega þungir sem alþýðuskólar, og á hinn bóginn það, sem menn alment álíta, að þar sem slíkir undirbúningsskólar með burtfararprófi sínu veita aðgang að mentaskólanum, að halda muni áfram sú regla, sem þegar hefir brytt á hjer og á Akureyri, að þeim, sem komið hafa í skólann til þess að fá almenna fræðslu, finnist það vansi fyrir sig, að halda ekki áfram, úr því að þeir fá rjettindin. En af þessari skoðun leiðir það, að margir halda áfram námi, sem ekki langar virkilega til þess, eða ekki finna hjá sjer sjerstaka köllun til þess, en af þessu getur skapast hjer skólagenginn lýður, sem atvikin hafa kastað inn á þessa braut, en ekki eigin þörf þessara ungu manna eða ungu kvenna. Ennfremur má geta þess, að það fyrirkomulag, sem verið hefir til þessa, hefir eiginlega gefið Reykjavík óhæfilega mikinn aðgang að háskóla- og mentaskólanámi. Jeg þarf ekki að fara mikið út í það hjer, en það leiðir nokkuð af sjálfu sjer, að þegar 12–13 ára börn ganga inn í gagnfræðadeildina og eru svo, ef þau reynast sæmilegum námsgáfum gædd, látin halda áfram, þá er það auðsætt, að Reykjavík hefir fengið eins konar landfræðilegt „monopol“ á háskólagöngu. Af þessu er auðsætt, að það verður að reyna að leysa spurninguna um ungmennafræðsluna í einu fyrir sveitirnar og kaupstaðina, og hjer er það gert á þann hátt, að tveir mentaskólar skulu vera á landinu, og að skólinn í Reykjavík skuli geta tekið við helmingi fleiri nemendum en skólinn á Akureyri, tvískiftir bekkir í Reykjavík, en í einu lagi á Akureyri. Enn fremur er svo til ætlast, að alþýðuskólamálunmn sje þannig fyrir komið, að kensla í þeim skólum sje eingöngu miðuð við daglegar þarfir manna, en á hinn bóginn svo hæg inntökuskilyrði í mentadeildina á Akureyri og í Reykjavík, að gáfuðum efnismönnum, sem langar að fara þá leið, sje hægt að keppa með inntökuprófi upp í lærdómsdeild á öðrum hvorum staðnum. Það, sem jeg get aðallega búist við að valdi óánægju, er það, að íbúum Reykjavíkur finnist, að hjer sje að nokkru leyti breytt þeim einkarjettindum, sem Reykjavík hefir hingað til haft á inngöngu í skólann hjer. En hún hefir samt sem áður sína sjerstöku aðstöðu, en það er ætlast til þess, að Reykjavík standi alveg eins að vígi sem aðrir kaupstaðir í landinu, en ekki betur, að rjettlæti sje látið gilda, en ranglætið ekki haldast, eins og verið hefir. Í þessu frv. er tekið fram allnákvæmlega um inntökuskilyrði í 1. bekk lærdómsdeildarinnar. Það er nauðsynlegt allra hluta vegna, en sjerstaklega vegna þess, að menn eiga að geta komist þarna inn með samkepnisprófi, eða búið sig undir það heima. Það má því ekki vera neinn vafi á því, hversu þungt það sje, og það er aðallega haft með almennum mentunarskilyrðum, til þess að gáfumenn landsins geti þreytt þessa inntökuraun án þess að leggja út í nokkurt eiginlegt sjernám. Ef svo fer, sem jeg vona, að komist á einir fimm samstæðir skólar í sveitum landsins, þ. e. a. s. að Núpi, Laugum, Hvítárbakka, Laugarvatni og Eiðum, og ef til vill aðrir fimm skólar í kaupstöðum, með svipuðu fyrirkomulagi, aðeins breytt dálítið til eftir staðbáttum, þá hygg jeg að reynslan yrði sú, að það yrði tiltölulega auðvelt fyrir úrvalsfólkið úr þessum skólum að standast próf inn í mentaskólana. Húsrúm skólanna og þörf þjóðarinnar myndi takmarka tölu stúdentanna, en gáfnapróf inngöngu í mentaskólana. Þetta eru aðalatriðin viðvíkjandi prófunum, en þá er ein nýjung í þessu, sem jeg vil drepa á að þessu sinni. Það er það, að á meðan ríkið ekki álítur sjer skylt að halda uppi mentaskólakenslu nema með þrem hliðstæðum bekkjum, tveimur í Reykjavík og einum á Akureyri, þá getur verið, að eitthvað af fólki hafi ekki komist að, sem vildi þó halda áfram. Fyrir það er tvent til. Fyrst að lúka gagnfræðaprófi utan skóla, og svo, ef það fær ekki að komast að, þá að lúka stúdentsprófi utan skóla. En þetta fólk hefir hingað til orðið að vinna án árlegrar hjálpar frá skólanum, án þess að láta mæla hina árlegu vinnu sína. En þetta er ranglátt. Það er engin ástæða til annars, en að þessir skólar hjálpi fólkinu með því að lofa því að ganga undir próf, lofi því að reyna, hvort það fær staðist hina árlegu þekkingarraun, og því er rjettara, að þetta fólk geti lokið stúdentsprófi, en aðeins á þann hátt, að það beri allan kostnað af því, að fráteknum prófkostnaði, sem landið annast um. Jeg hygg, að þessi rjettarbót yrði til mikils gagns, af því að hún hjálpar sjálfsvinnuviðleitni og sjálfsbjargarstarfsemi manna. Þá vil jeg minnast nokkuð á kostnaðarhlið málsins. Á þskj. 207, bls. 40, er yfirlit um, hvað ríkið kostar hina ýmsu skóla álandinu. Því er skift í tvent, ríkisskóla og þá, sem reknir eru af einstökum hjeruðum, en sem ríkið styrkir. Það kemur þá í ljós, að í Reykjavík er kostnaðurinn 8–9 þús. kr. á bekk, en í sumum minni skólum, t. d. Stýrimannaskólanum og Bændaskólanum á Hólum, sem þurfa að hafa töluvert marga sjerfræðinga til kenslunnar, en hafa ekki mikla aðsókn, getur kostnaðurinn farið upp í 11–12 þús. kr., og í einstökum tilfellum upp í 13 þús. kr. í öðrum tilfellum er þetta talsvert minna. Í þeim skólum, sem reknir eru af einstökum mönnum og hjeruðum. t. d. Laugaskólinn og Hvítárbakkaskólinn, er styrkurinn 4–5 þús. kr. á bekk. Það er þannig alt að því helmingi lægri kostnaður fyrir ríkið heldur en við þessa föstu ríkisskóla. Frv. um hjeraðsskólana er bygt á því, að kostnaðurinn við hvern bekk, með 20–25 manns, þurfi ekki að fara yfir 5 þús. kr. En hins vegar er með því fyrirkomulagi, sem hjer er gert ráð fyrir að verði ætlast til að kaupstaðirnir beri nokkuð af byrðunum við sína skóla, en jafnframt er ætlast til, að skólagjöldin falli niður þar, en verði aftur á móti haldið í sveitunum, vegna þess að þá skóla sækja menn oft langt að, en ekki aðeins þar úr grend, en þetta munar mjög miklu fyrir landið. Lítum t. d. á Mentaskólann, sem er fyrir alt landið, en þó þarf að eyða fram undir 50 þús. kr. á ári í sex bekki gagnfræðadeilda. En hjer er ætlast til að kostnaðurinn verði ekki nema 1600 kr. á bekk, en að bærinn leggi fram 2100 kr. Náttúrlega getur svo farið, að rannsókn þessarar hv. deildar og Alþingis í heild sinni sýni, að þetta sje of mikil sparsemi, og að ekki sje hægt að komast svo mikið niður, en með þeirri reynslu, sem fengin er sumstaðar á landinu, hygg jeg, að þokast megi nokkuð í sömu átt. Í þessu sambandi vil jeg benda á, að á Ísafirði er ungmennaskóli með 50 nemendum, en kostnaður á bekk ekki nema tvö þús. kr. Náttúrlega er þetta of lítið. Ísfirðingar kvarta yfir því, að þeir sjeu afskiftir, enda er munurinn mikill, hvort það eru 2 þús. eða 4 þús. kr. En eitt af því, sem jeg vil biðja hv. deild að athuga, er það, að um leið og við erum að krefjast þess af sveitum og kaupstöðum að byggja sjer unglingaskóla að miklu leyti og starfrækja þá, þá er ekkert rjettlæti í því, að Reykjavík hafi nokkra sjerstöðu um þetta, eða að bekkur, sem á Seyðisfirði t. d. kostar landið ekki nema 5 þús. kr., skuli í Reykjavík kosta það 8–9 þús. kr. Með þessu frv. er verið að reyna að leggja glöggar línur, ekki síður yfir kostnaðarhliðina en innihaldshliðina, og það er líka augljóst, að það verður að gera, því það má nærri geta, að ef hallast verður að því ráði, að láta alþýðufræðsluna í Reykjavík og ef til vill á Akureyri líka, vera eingöngu á ríkissjóðs kostnað, þá verður ómögulegt að fá sýslurnar til að taka á sig þann kostnað. Ennfremur er það, að þegar allur hugsunarháttur alþýðu krefst svo mjög skóla, og góðra skóla, eins og frv. þau, sem nú liggja fyrir þinginu sýna, þá verður þingið að kveða á um það, hvort með þeirri reglu, sem tekin verður upp um skólana í Reykjavík og á Akureyri, skuli ríkið taka að sjer að halda alla þessa skóla, með 8–9 þús. kr. kostnaði við hvern bekk. Jeg vil einnig benda hv. deild á það, í sambandi við þá skýrslu, sem jeg gat um áðan, að maður getur síst búist við því, að ríkisrekstur á skólum í sveitum verði ríkinu ódýrari, heldur jafnvel þvert á móti, t. d. eins og á Eiðum. Þar fór, árið 1927, kostnaður á bekk yfir 12000 kr. Jeg efast ekki um það, ef þingið fer inn á þá braut, að láta alþýðufræðsluna í Reykjavík vera á ríkiskostnað, þá verði ómögulegt að standa á móti kröfunni um það, að taka alla aðra alþýðuskóla á ríkið. Jeg spara mjer af ásettu ráði ítarlegt umtal um frv., af því að jeg í athugasemdunum hefi tekið fram flest það, sem ástæða hefir þótt til að segja um þetta mál, eins og það nú horfir við. Náttúrlega koma fram ýmsar skýringar frá ýmsum hv.þdm., máske þegar við þessa umr. eða síðari umr. En jeg skal aðeins óska þess, að frv. verði, að þessari umr. lokinni, vísað til 2. umr. og nefndar.

Jón Þorláksson Þetta frv., með athugasemdum, er bálkur upp á 40 þjettprentaðar bls., í Alþingistíðindabroti. Það er að vísu rjett, sem fram hefir verið tekið, að það hefir legið frammi lögmæltan tíma, tvær nætur, til þess að það megi taka til 1. umr. En það er nú svo, að þegar jafnstórir og víðtækir lagabálkar koma fram sem stjfrv., þá verður það með eðlilegum hætti töluvert lengri tími, sem þm. fá til að kynna sjer þá til 1. umr., enda einn dagur allsendis ófullnægjandi til þess að geta sett sig inn í slík mál til hlítar. Eins er það, þegar sama daginn rignir yfir fjölda af þingskjölum og sömuleiðis, þegar komið hefir fram samtímis annað stjfrv., sem er engu minni lagabálkur en þetta. Jeg hefi notfært mjer þennan stutta tíma til þess að blaða í frv., enda þótt hæstv.dómsmrh. ímyndi sjer, að jeg hafi ekkert athugað það. En sá tími, er jeg hefi haft til þessa, er vitanlega mjög ófullnægjandi til að ná svo mikilli kynningu, sem nauðsynleg er til þess að geta rætt þau atriði, er helst snerta stefnu frv. Þó skal jeg strax taka það fram, að jeg er að einu leyti samþykkur frv., en það er að því leyti, sem orðið er við hinum háværu kröfum allra þeirra, er bera hag Mentaskólans nokkuð fyrir brjósti. Á jeg þar við aðskilnaðinn milli gagnfræðanáms og stúdentanáms. Þessu skal jeg fúslega veita viðurkenningu mína. En allmikil veila er það á frv., að ekki skuli vera fullnægt sömu kröfu að því, er Akureyrarskólann snertir. Því þó gert sje ráð fyrir sjerstöku inntökuprófi við mentadeild Akureyrarskólans, þykir mjer líklegt, að það verði ekki annað en 2. eða 3. bekkjar árspróf eftir því, hvort heppilegra þykir og hæfilegra. Það er því með þessu verið að stofna til sömu óheppilegu tilhögunarinnar á Akureyri og hjer hefir verið undanfarin ár, að nemendur, sem farið hafa í gagnfr.-deildina, til þess að leita sjer almennrar mentunar, hafa síðan teygst til þess að fara í lærdómsdeildina. Þá skildist mjer á ræðu hæstv.dómsmrh., enda þótt það sjáist ekki í frv., að utanskólanemendum ætti að vera heimilt að taka stúdentspróf. En svo hefir verið bætt í frv. ákvæði, er stundum hefir átt sjer stað, að utanskólanemendur gætu líka tekið árspróf. Við þetta hefi jeg ekkert að athuga. En það þykir mjer mikið lýti á frv., hvað skólanum í Rvík er sniðinn þröngur stakkur, hvað nemendafjölda snertir. Það er svo á pappírnum, að honum er skift í tvær hliðstæðar ársdeildir, móti einni á Akureyri. En þegar þess er gætt, að skólanum hjer er svo skift í stærðfræði og máladeild, er hætt við, að þessi tvískifting verði nokkuð ófullnægjandi. Reynslan hefir sýnt það, að mikill minni hluti nemenda þeirra, er koma í Mentaskólann, fara í stærðfræðideildina. En þó að þeir sjeu fáir, er það þó engu síður nauðsynlegt fyrir landið, að hafa þessa deild. Ef nú eru ekki nema 2 óskiftar, hliðstæðar deildir, verður niðurstaðan sú, að við fáum einn fullskipaðan bekk í máladeild og annan fáliðaðan í stærðfræðideild. Hlutfallið milli skólans hjer og skólans fyrir norðan verður þá sem svarar 1½:1 og er það mjög órjettlátt, þegar litið er á íbúatölu hvors bæjar, og íbúatölu þeirra landshluta, er hvorn skóla sækja. Hæstv. ráðh. sagði, að við þessu væri sú úrlausn, að talsverður fjöldi nemenda gæti tekið próf utanskóla, og mætti greiða fyrir þeim með því, að láta þá hafa leyfi til þess að taka árspróf. En það er alls ekki rjettlátt að sníða skólann svo þröngt, að margir verði að lesa utanskóla, vegna þess að þeir rúmast ekki í honum. Þetta hlýtur altaf að verða mikill kostnaðarauki fyrir þá, og því mjög ranglátt gagnvart þeim. Jeg verð því að álíta, að löggjöf skólans megi ekki vera svo þröng, að hún hindri það, að hann geti fullnægt eðlilegum kröfum um viðtöku nemenda. En þær verða að miðast við það, að hann geti venjulega tekið á móti öllum þeim, er stunda sama nám og þar er kent. Hæstv. ráðh. talaði tvisvar um það, að Reykvíkingar hefðu fengið „monopol“ á því, að leggja Mentaskólanum til nemendur. Að svo miklu leyti, sem fótur er fyrir þessu, þá stafar það af því, að ekki hefir verið hægt að fá Framsóknarflokkinn til þess að endurreisa heimavistirnar, sem því miður lögðust niður. Því frekar öllu öðru er það heimavistarleysi, sem hefir bægt mönnum úr öðrum landshlutum frá því að sækja skólann. Nú er að vísu gert ráð fyrir því í frv., að þær verði endurreistar, en mjer virðist þó sem þar sje tekið altof lausum tökum á því atriði. Þegar löggjöf er sett um skólann, er nauðsynlegt að taka mjög tillit til þeirrar nauðsynjar, sem á því er að endurreisa heimavistirnar, bæði vegna þeirra, er skólann sækja úr fjarlægum hjeruðum og eins vegna skólalífsins í heild sinni. Eins og hæstv.dómsmrh. vjek að, er það sjálfsagt og rjett, að Reykjavík taki sinn þátt í kostnaði við alþýðufræðslu hjer. Að öðru leyti skal jeg ekki fara út í það nú, hvort ákv. frv. um þetta atriði eru sanngjörn. En rjett þykir mjer að minna á það, að frv. það um samskóla Reykjavíkur og hvernig alþýðufræðslu bæjarins skyldi komið fyrir, er lá hjer fyrir þinginu fyrir 2 árum, var í alla staði mikið betri úrlausn þessa máls heldur en sú, er rúmast getur í löggjöf um mentaskóla og gagnfræðaskóla. Hæstv. dómsmrh. sagði, að það frv. hefði ekki náð fram að ganga vegna þess, að með því hefðu verið lagðar of miklar byrðar á ríkissjóð. Þetta er nú tæpast rjett. Það hefir aldrei verið sýnt fram á það, eða líkur færðar fyrir því, að ríkissjóði hefði orðið sú tilhögun of kostnaðarsöm. Og jeg þori að fullyrða, að fjárhagshlið þess máls gat vel verið samkomulagsatriði. Jeg fæ yfirleitt varla skilið, hvernig hæstv. ráðh. og flokksmenn hans hafa getað lagst á móti því veigamesta frv. um alþýðufræðslu hjer í bænum, sem fram hefir verið borið. En víst er um það, að af fjárhagsástæðum hefir það ekki verið. Jeg vil þó gera mjer vonir um það, að þó löggjöf um gagnfræðakensluna hjer, sem hygð er á svipuðum grundvelli og þetta frv., nái fram að ganga, þá verði það ekki til hindrunar því, að stærra spor verði stigið á eftir, og að hugmynd sú, er felst í samskólafrv. frá 1927, nái fram að ganga. Get jeg svo látið staðar numið að sinni, því væntanlega gefst mjer síðar tækifæri til þess að taka þetta mál til ítarlegri meðferðar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg skal svara stuttlega hv. 3. landsk. Hann er mjer sammála um það, að nauðsynlegt sje að losna við þá tvískiftingu, sem verið hefir í Mentaskólanum, og er mjer því samþykkur í því, að ákvæði frv. um þetta efni sjeu til stórmikilla bóta. En svo óttast hann, að það sama komi fyrir á Akureyri og hjer hefir átt sjer stað. En það er engin ástæða til þess að óttast þetta, því fyrirkomulag fræðslunnar er alveg það sama á báðum stöðunum. Munurinn er aðeins sá, að á Akureyri verða báðir skólarnir í sama húsi. En það er einungis af fjárhagsástæðum. Reykjavík, sem hefir 25 þús. íbúa, er of stór til þess að hægt sje að hafa mentaskólann og gagnfræðaskólann í einu og sama húsi. Nú þegar er orðið alt of þröngt í skólanum, svo að illa fer um nemendur, og kennararnir hindrast í starfi sínu af sömu ástæðum. Þessi aðskilnaður verður því að fara fram hjer í Reykjavík. En þá segir hv. 3. landsk., að þetta verði að gerast á Akureyri líka. Þetta er vitanlega hreint fyrirkomulagsatriði. Og þar sem nú stendur svo á, að skólinn á Akureyri hefir mikið pláss ónotað, auk þess, sem þarf undir mentaskólann þar, þá virtist það óskynsamlegt, að láta það ónotað, en heimta að landið færi að byggja annað. En vitanlega stendur slíkt opið fyrir í framtíðinni, ef þörf krefur. Jeg vona því, að hv. deild sjái, þrátt fyrir þetta, að ekkert samband á að vera milli þessara tveggja skóla, þó að þeir sjeu í sama húsi. Og ef hægt er að gera aðskilnaðinn ennþá gleggri án þess að spilla málinu, þá er jeg fús til þess. Eitt atriði vil jeg þó taka fram og það er það, að gert er ráð fyrir því, að sami skólastjóri verði í báðum skólunum á Akureyri. Það þykir heppilegra, þegar um sama hús er að ræða. Annars er það ekki nauðsynlegt. T. d. heimsótti jeg ýmsa skóla í London í haust, er voru notaðir fyrir mentaskóla fyrri hluta dagsins en alþýðuskóla síðari hluta dags. Voru þar 2 skólastjórar, sem voru hvor öðrum alveg óháðir. Slíkt gæti vitanlega líka verið hjer, en jeg býst ef til vill við, að menn kynnu illa við það. Þá er eitt, sem jeg held að sýni nægilega greinilega, að um tvo aðskilda skóla er að ræða, sem sje það, að sín skólanefndin er yfir hvorum. Heitir það skólaráð, er mentaskólanum stjórnar, en skólanefnd stjórnar gagnfræðaskólanum. Er gert ráð fyrir, að þetta verði hið varanlega fyrirkomulag kaupstaðaskólanna. Svo tekur Akureyri á sig meiri byrðar, eftir því, sem skólinn vex, þannig að bærinn hefir gagnfræðadeildina, en landið eða ríkið lærdómsdeildina. Vona jeg nú, að hv.þdm. skilji, að hjer liggur ekkert á bak við annað en það, að á Akureyri er skólahús, næstum því eins stórt og hjer, en þar eru 3000 íbúar en hjer 25 þús. Þess vegna er hægt að nota húsið á Akureyri fyrir meira. Þá vjek hv. 3. landsk. að því, að þessir 8 bekkir hjer myndu ekki koma að sömu notum tiltölulega og 4 bekkir á Akureyri, vegna þess, að ætíð væru að mun færri menn í stærðfræðideild en lærdómsdeild, og mundi því fyrirkomulagið skapa nokkurn ójöfnuð. Þetta held jeg að sje tæplega rjett. Jeg hygg, að undanfarin ár hafi verið þetta 12–15 í stærðfræðideild. Er það að vísu nokkuð færra en gert er ráð fyrir, að nemendafjöldinn verði mestur í deild. En þetta býst jeg við að breytist. Íslendingar eru yfirleitt ekki síður gefnir fyrir stærðfræði en annað, og þegar svo heimavistin er komin upp, þá geta menn, sem stundað hafa nám t. d. á Eiðum, Laugum, eða Núpi, og gefnir eru fyrir stærðfræði, farið hingað til Reykjavíkur. Þannig mundu þá dragast menn af öllu landinu í stærðfræðideildina, og held jeg því, að ekki þurfi að óttast, að hún verði mikið minna sótt. Hvort mentaskólinn, eins og honum er ætlað að vera samkv. frv., útskrifar of lítið af stúdentum, skal jeg láta ósagt um. Þó verð jeg heldur að líta svo á, að með þessu fengi þjóðin nóg af stúdentum. Um aldamótin munu hafa útskrifast árlega um 20 stúdentar, og var það álitið mjög hæfilegt þá. Þó að þjóðinni hafi nú að vísu fjölgað allmikið síðan, þá verð jeg að álíta, að nægilegt sje fyrir hana, ef hjeðan frá Reykjavík útskrifast árlega ca. 40 stúdentar, en ca. 20–25 frá Akureyri. Það yrðu þá 60–65 árlega. Hygg jeg, að hægt sje að sanna það, að þjóðin hafi ekki þörf fyrir meira. Takmörkun sú, er frv. gerir ráð fyrir, miðast við húsrúmið. Og yfirleitt er það nú svo, að ekki er hægt að hyggja við Mentaskólann án þess að eyðileggja bygginguna. Það er meira að segja varla hægt að hyggja heimavist á núverandi lóð skólans. Annars met jeg það meira, að vel fari um nemendurna, heldur en að þeir séu mjög margir, og því álít jeg, að átta bekkir sjeu það mesta, er setja má í húsið. Hvað heimavistina snertir, verð jeg að halda því fram, að eins og nú er, bæti hún ekki úr vandræðunum nema að nokkru leyti. Þetta stafar af því. hvað aldurstakmarkið í gagnfræðadeildinni er lágt. Flestir nemendur hennar munu vera á aldrinum frá 12 til 10 ára. Og þó að heimavistin væri ekki sjerlega dýr, hygg jeg að margir foreldrar mundu hika við það, að senda 12–14 ára gömul börn sín þangað, því hún mundi vafalaust verða að teljast miður heppileg uppeldisstofnun fyrir börn á þeim aldri. En fyrir lærdómsdeildina ætti heimavistin að geta komið að notum. Það er því af uppeldislegum ástæðum, að jeg tel rjett að hindra það, að í heimavist safnaðist mikið af unglingum á sama reki og þorrinn allur af þeim, er nú er í gagnfræðadeild. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta að sinni.

Jón Þorláksson Jeg skil vel, hvers vegna það hefir farið svo fyrir hæstv.dómsmrh., að hann hefir ekki treyst sjer til að lagfæra þá ágalla á Akureyrarskólanum, er tilfinnanlegastir voru hjér. Og af þeim ástæðum, að mentaskólinn þar fyllir ekki það hús, sem þar er,  Hæstv. ráðherra mintist á heimavistir og taldi, að ekki væri unt að koma upp heimavistum á skólalóðinni, nje heldur stækka húsið. En jeg er sannfærður um, að með góðum vilja er mjög hægt að fá heimavistir, sem yrðu í sambandi við skólann, kannske ekki í sama húsi, en að minsta kosti á skólans lóð. Út af því, sem hæstv. ráðherra sagði um aldurstakmarkið, skal jeg geta þess, að jeg hefi ekki hugsað mjer, að frv. gerði ráð fyrir heimavistum fyrir gagnfræðaskólann. Nemendur gagnfræðadeildarinnar eru venjulega svo ungir, að ekki er tiltækilegt að senda þá að heiman. Annars skal jeg geta þess, að að mínu viti er aldurstakmarkið fyrir Mentaskólanemendur hin mesta fjarstæða, og blettur á núgildandi ákvæðum. Það nær engri átt, að meina mönnum aðgang að Mentaskólanum, þó að þeir sjeu einu eða nokkrum árum eldri en hinir, sem þeir eiga að fylgjast með. Í minni skólatíð var að vísu til eitthvert ákvæði um þetta efni, en það var altaf veitt undanþága frá því. Niðurstaðan varð sú, að innan um okkur, unga og óþroskaða stráka, voru altaf þroskaðir piltar, sem höfðu áreiðanlega hin bestu áhrif á skólalífið og þá mentun, sem skólinn ljet okkur í tje. Jeg vil segja þetta, til þess að láta hæstv. ráðherra vita, að jeg að minsta kosti álít, að ekki eigi að vera að hanga í neinum bókstafsböndum um það, að allir nemendur í bekk sjeu því nær jafngamlir.