Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 10. nóv. 1978. Jónas Árnason, 4. þm. Vesturl., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég af heilsufarsástæðum mun ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Alþb. í Vesturlandskjördæmi, Skúli Alexanderssonframkvæmdastjóri, taki sæti á Alþingi í forföllum mínum.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fara fram í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur haft til meðferðar kjörbréf Skúla Alexanderssonar, Hellissandi, sem er 1. varaþm. Alþb. í Vesturlandskjördæmi. Kjörbréfanefnd leggur til, að kosning Skúla Alexanderssonar verði tekin gild og kjörbréfið samþykkt.



Herra forseti. S.l. þriðjudag fóru fram hér í Sþ. allmiklar umr. utan dagskrár, um setningu Magnúsar Torfa Ólafssonar í sæti blaðafulltrúa ríkisstj., og komu fram af hálfu nokkurra þm. nokkrar athugasemdir við þá ráðstöfun. Þar sem ég gat ekki verið á þessum fundi tel ég rétt að gripa tækifærið á þeim fyrsta fundi, sem ég mæti á eftir að þetta átti sér stað, til þess að koma á framfæri skýringum mínum varðandi þessa ráðstöfun og leiðrétta þann misskilning sem ég tel að athugasemdir hv. þm. hafi byggst á. Ég tel að aths. þm. og gagnrýni hafi byggst á þeim misskilningi, að hér væri um nýja stöðu, nýtt embætti að ræða. Svo er ekki. Embætti blaðafulltrúa ríkisstj., sem að vísu hét þá blaðafulltrúi utanrrn., var stofnað 13. maí 1944 og var svo enn meir og rækilegar undirstrikað með því, að sá maður, sem í það var settur, var gerður að deildarstjóra árið 1959. Síðan hefur þetta embætti verið löghelgað. Á því var svo gerð sú breyting með reglugerð um stjórnarráðið, reglugerð nr. 96/1969, sem sett er samkvæmt 8. gr. laga nr. 73/1969, um Stjórnarráð Íslands, og öðlaðist gildi 1. jan. 1970, að embætti blaðafulltrúa ríkisstjórnarinnar skyldi heyra undir forsrn. Á því hefur ekki verið gerð nein breyting síðan. Ég tel þess vegna að það orki ekki neinna tvímæla, að þarna sé um löghelgað embætti að tefla. Í því sambandi skiptir engu máli þó að lögskipuð staða hafi verið auð, ef svo má segja, um nokkurn tíma, að ekki hafi verið í hana skipað eða sett. Hún er eftir sem áður í lögum. Í því sambandi nægir að benda á þau alkunnu dæmi og fjölmörgu dæmi þegar prestaköll standa auð árum saman og án þess að prestar séu í þau skipaðir eða þegar læknishéruð eru óveitt árum saman, án þess að þau séu veitt. Það dettur ekki nokkrum lifandi manni í hug, hvað þá alþm., að staða sé fallin niður fyrir þær sakir, að hún hefur ekki verið veitt, annaðhvort af því að ekki hafa fengist menn til að gegna þeim störfum, eða af öðrum ástæðum. Þegar um er að ræða setningu eða skipun í embætti, sem fyrir er og er í lögum, fer það mál aldrei - ég þekki þess engin dæmi - fyrir ráðninganefnd ríkisins, ef skipað er í þá stöðu eða sett. Ég þekki þess heldur engin dæmi, að það sé gengið til fjvn. og spurt um hvort megi setja menn eða skipa í lögboðnar stöður. Það er sá ráðh., sem málið heyrir undir, sem tekur ákvörðun um það, eftir atvikum með samþykki fjmrh. að sjálfsögðu. Sú regla, sem mönnum var tíðrætt um s.l. þriðjudag, að það hafi verið gengið fram hjá fjvn. í þessu efni og fram hjá ráðningarnefnd ríkisins, á því aðeins við að um ný störf, nýjar stöður sé að tefla. Ég þekki engin dæmi hins. Og það má kallast furðulegt, að hv. fjvn.-menn þekkja ekki þær venjur, þekkja ekki þá algildu starfshætti. Það þarf varla að taka það fram, því að ég held að allir hv. alþm. hljóti að þekkja þá reglu, að fjárlög geta ekki breytt lögum. Og þó að það sé óskaplega lofsvert af hv. fjvn. að vilja spara, - já, vilja jafnvel leggja niður og skera niður lögboðin störf eða stöður, þá getur hún það ekki, e.t.v. má segja: því miður, en hún getur það ekki. Hitt er annað mál, að hún getur haft frumkvæði að því að bera fram lagabreytingar til þess að ráða bót á því, ef hún telur ofsett á jötu ríkisins. Margir eru þeirrar skoðunar, að yfirbyggingin sé orðin helst til mikil, og enginn mundi fagna því meira en ég, ef hv. fjvn. tæki nú rögg á sig og hefði frumkvæði um að koma með lagafrv. um að skera niður störf hjá ríkinu og stöður. Það er stórt verkefni sem hennar bíður þar. Þess vegna kemur mér nokkuð spánskt fyrir sjónir, þegar hv, þm. Sighvatur Björgvinsson fer að tala um það hér á Alþ., að rætt hafi verið um það í fjvn. að leggja þetta starf - starf blaðafulltrúa ríkisstj. - niður og skera niður umbeðna fjárveitingu vegna þess. Ég endurtek það, að hv. fjvn., hversu merk sem hún er - og ég ber vissulega mikla virðingu fyrir þeirri n., getur ekki skorið niður laun vegna lögboðinna embætta. Til þess þarf einfaldlega lagabreytingu. Við höfum heyrt um það kvartanir og kveinstafi ár eftir ár, að svo og svo mikið af fjárlagaútgjöldum ríkisins sé bundið í lögum og því er játað og það er almennt viðurkennt, að við því geti fjárlagalöggjafinn ekki hróflað, og þeim starfsháttum verður nú ekki breytt. En eins og ég sagði áðan, þá getur fjvn. auðvitað tekið upp frumkvæði að því, að stöður og störf séu lögð niður, en hún verður að gera það með þeim hætti að bera fram lagafrv. hér á Alþingi um það efni. Já, ég ber mikla virðingu fyrir hv. fjvn., en hún er ekkert merkari en hver önnur nefnd þingsins, þó að einhverjir þm. gangi með þá grillu. Til þess að skipa í stöður eða embætti, sem fyrir eru, þarf auðvitað enga formlega samþykkt í ríkisstj. Þær aths., sem fram komu um það efni, voru þess vegna algerlega út í hött. Það er ekki siður, hefur aldrei tíðkast og ég veit þess ekki dæmi þau ár sem ég hef setið í ríkisstj., að ráðh. komi með það inn á ríkisstjórnarfund og leiti eftir formlegri samþykkt á því, að það skuli sett eða skipað í eitthvert embætti sem undir hann þó óumdeilanlega heyrir. Ég þekki þess ekki dæmi. Það er allt annað mál, að ef hefði átt að leggja þá stöðu t.d. sem um er að ræða niður, þá hefði þurft að koma með það inn á ríkisstjórnarfund og þá hefði verið eðlilegt að koma með það inn á ríkisstjórnarfund og ganga frá formlegri samþykkt þar um það, sem hefði þá getað orðið upphaf að reglugerðarbreytingu í þá átt að leggja starf blaðafulltrúa ríkisstj. niður, að leggja niður starf upplýsingamiðils ríkisstj. En sem betur fer hefur enginn ráðh. lagt til að leg ja slíkt starf niður. Ég tel augljóst af því sem ég hef sagt, að það er ekki nokkur minnsta fjöður til að hanga á fyrir hv. fjvn. til þess að móðgast út af því, að setning þessa manns í starf blaðafulltrúa hafi ekki verið borin undir hana, né heldur er nokkur ástæða til þess fyrir hæstv. ágæta samráðh. mína að hneykslast á því, að ég skuli hafa framkvæmt þessa embættisathöfn án þess, að hafa kynnt þeim það fyrir fram formlega á ríkisstjórnarfundi - ekki nokkur. Hitt er jafnrétt og satt, að ég hef ekki lagt neina launung á það, að ég ætlaði að skipa blaðafulltrúa ríkisstj., ég teldi nauðsynlegt að fá mann í það starf, enda mun það hafa komið fram í þessum umr., að hæstv. ráðh. könnuðust við að ég mundi hafa hreyft því máli og látið þá skoðun í ljós. Og ég hygg að - ja, ég vil segja a.m.k. flestum - ég veit ekki hvort einhver vill undanskilja sig því af mínum ágætu hæstv. samráðh. - hafi verið fullkunnugt um þessa ætlan mína. A.m.k. get ég sagt það, að ýmsir samráðh. bentu mér á af góðum hug hugsanlega ágæta menn til þessa starfa. Þá kom það fram í umr. af blaðafregnum að dæma, að hér væri um nokkuð viðurhlutamikið mál að tefla, þar sem blaðafulltrúi þessi væri skipaður til lífstíðar, að því er virtist, og ætti að sitja af sér allar stjórnir. En ég vil nú leiðrétta þann misskilning og vil því til sönnunar lesa upp bréf það sem Magnús Torfi Ólafsson hefur fengið, það er stutt og laggott: „Hér með eruð þér settur til þess að vera blaðafulltrúi ríkisstj. frá 1. nóv. 1978 að telja.“ Sama dag er fjmrn. skrifað svo hljóðandi bréf, með leyfi forseta: „Hér með tilkynnist fjmrn., að Magnús Torfi Ólafsson fyrrv. ráðh. hefur frá 1. nóv. verið settur til þess að vera blaðafulltrúi ríkisstj. Er þess beiðst, að fjmrn. feli ríkisféhirði að greiða honum viðeigandi laun.“ Ég þarf varla að taka það fram, að ég hafði fengið áður samþykki hæstv. fjmrh. fyrir því, að honum yrðu greidd laun til áramóta, þó að ekki sé fjárlagaheimild til fyrir því, en hins vegar hafi verið sótt um fjárveitingu fyrir næsta ár og hún tekin athugasemdalaust, að ég hygg, upp í tillögur hagsýslu- og fjárlagadeildarinnar. Hér er því aðeins um setningu að ræða sem hægt er fyrir einhvern mann mér vitrari, þegar hann tekur við af mér, að leiðrétta. En ég hef litið svo á, að það væri æskilegt varðandi þetta starf fyrir báða aðila, bæði blaðafulltrúann og ríkisstj., að það fengist nokkur reynslutími til þess að hvor um sig gæti gert það upp, hvort blaðafulltrúinn teldi starfið heppilegt fyrir sig og hvort ríkisstj. teldi hann heppilegan í þessu starfi. Þetta er aðferð sem vel má eiga við í sumum tilfellum, og ég álít að hún gæti vel átt við í þessu tilfelli. Hitt er svo auðvitað mál, að áður en skipun á sér stað verður starf þetta auglýst, enda er það forseti sem skipar í embætti blaðafulltrúa ríkisstj. Mér þykir ákaflega mikið miður, að sumir hv. þm., sem gerðu aths. í umr. utan dagskrár s.l. þriðjudag, voru ekki gengnir í salinn þegar ég hóf mitt mál. En ég get ekki verið að endurtaka það sem ég hef um þetta sagt, og þeir verða þá að hafa sömu aðferðina og ég, að lesa það bara í blöðunum á eftir hvað ég hef sagt um þetta.  Þetta eru nú vægast sagt, - ja, hvað á ég að segja, aldamótasjónarmið, svo ég hafi ekki stærra orð yfir það, - sjónarmið sem hefðu vel getað átt sér stað um síðustu aldamót. Þau eiga ekki við í dag og eiga ekki að eiga við í dag. Það á ekki að spyrja um það, hver er pólitísk skoðun manns sem skipaður er í embætti, heldur hitt, hvort hann er hæfur til þess. Það á ekki að spyrja um það, þegar valinn er maður í embætti blaðafulltrúa ríkisstj., sem væntanlega getur átt eftir að þjóna ríkisstjórnum af ýmsum skoðunum og ýmsum gerðum, hver sé hans pólitíska skoðun. Hitt skiptir öllu máli, að maðurinn sé hæfur. Það hélt ég satt að segja að væri að verða ríkjandi sjónarmið nú á þessum tímum sem við lifum á, og það verð ég að segja þeim ungu, ágætu mönnum til hróss, að þeir eiga sinn þátt í að skapa það viðhorf, fordæma hitt, enda er því kastað fyrir róða. En allt um það, þá er sannleikurinn sá, að þó að þessi tiltekni maður sé nú formaður í stjórnmálasamtökum, þá hafa þau stjórnmálasamtök lýst því yfir, að þau muni styðja núv. ríkisstj. til allra góðra verka, og það er sams konar stuðningsyfirlýsing og við megum una við frá nokkrum hv. þm. stjórnarliðsins. Það er auðvitað mál, að ef það á að fara eftir mati ríkisstj. hvort verkin eru góð eða ekki, þá verða þau góð, því ríkisstj. fer ekki að framkvæma verk sem hún telur slæm. Náttúrlega verður annað upp á teningnum, ef sá fyrirvari er á þessum áskilnaði, að hann skuli vera eftir mati hlutaðeiganda. Þetta er kjarni málsins að því er varðar hina lagalegu og formlegu hlið þessa máls. Og um það þarf ég ekki að hafa fleiri orð, nema tilefni gefist til. Efnisatriðið er svo annað, þ.e.a.s. hvort þörf sé á starfi sem þessu fyrir ríkisstj. og hvort valinn sé hæfur maður til þessa starfs. Það eru þau raunverulegu efnisatriði sem hér skipta máli. Um lagahliðina og formshliðina getur ekki leikið nokkur vafi. Lengi vel var löggjöf um stjórnarráðið í heldur miklum molum og á sínum tíma voru ekki nema fjögur af rn. sem stofnuð voru með lögum, hin voru öll stofnuð með óformlegum hætti með stjórnarráðstöfunum. Ég fer ekki að rekja það, hvaða ráðh. eða hvaða flokki þeir tilheyrðu, sem best gengu fram í því. Það er allt bókað í ágætu riti, sem ég hef hér meðferðis, Stjórnarráð Íslands eftir Agnar Kl. Jónsson, sem er alveg tilvalin bók fyrir nýja þm. að kynna sér af því að þar er mikinn fróðleik að finna. Spurningin er þessi: Er ríkisstjórninni þörf á fréttamiðlun og upplýsingastreymi til fjölmiðla og almennings? Ég svara þeirri spurningu hiklaust játandi. Ég tel að ég sé ekki aðfinnsluverður fyrir að setja mann í þetta starf. Það gæti frekar verið að það mætti finna að því, að fyrrv. ríkisstj. skyldi ekki setja mann í starf blaðafulltrúa ríkisstj.  Ég held að það sé ákaflega þýðingarmikið, að það sé sem greiðastur gangur, ef svo má segja, á milli ríkisstj. og þeirra aðila, sem eru nefndir fjölmiðlar, og almennings. Við skulum segja líka að það sé krafa tímans og ég hef líka að vissu marki beitt mér fyrir því að ýta undir það sjónarmið með því að láta undirbúa og semja og leggja fram reyndar í fyrra frv. um rétt manna til þess að eiga aðgang að upplýsingum hjá stjórnvöldum. Það frv. hefur nú verið endurflutt. Þess vegna varð ég óskaplega hissa, og má nú nota orðtakið, að mér duttu allar dauðar lýs úr höfði þegar þeir, sem af mestum áhuga hafa talað um opna stjórnsýslu, - og vel sé þeim fyrir það - og að almenningur þurfi að eiga sem greiðastan aðgang að upplýsingum, standa hér upp og fara að fetta fingur út í það, að settur hafi verið blaðafulltrúi. Að vísu gerðu flestir það af formlegum ástæðum sem byggðust á misskilningi hjá þeim. En þó er harmsefni, að það skyldi koma fram hjá sumum, að það væri ætlun hv. fjvn. að leggja svona störf niður, skera niður fjárveitingar til slíkrar starfsemi. Hvar eru þessir hv. þm. staddir? Ég verð að segja það, að mér finnst lítið samræmi á milli orða og gerða þegar þannig er haldið á málum. Ég hafði lítið svo á að þeir mundu taka því fagnandi, að það væri einmitt stigið mikið spor í þá átt að koma á lifandi, greiðara sambandi á milli stjórnvalda og þá fyrst og fremst í þessu dæmi sjálfrar ríkisstj., æðsta stjórnvaldsins raunverulega í landinu, og fjölmiðla og almennings. Ég trúi því ekki, að fjölmiðlar taki því ekki fagnandi að fá slíkan mann sem þeir geta snúið sér til, haft aðgang að, sérstakan, og fengið upplýsingar hjá. Ég trúi ekki því fyrr en ég tek á því, að árið 1978 sitji þeir menn í fjvn. sem fari að telja eftir fjárveitingu til slíks starfs, til slíks upplýsingastreymis, sem vilja skera slíkt starf niður, sem vilja halda því við, að allt sé sem áður fyrr, sem mest á bak við lokaðar dyr. Er það meiningin? Er það meiningin hjá hv. fjvn.-mönnum? Ég býst við að það verði þröngar dyrnar þar inn með önnur mál sem þarf að sækja um fjárveitingar til, eins og t.d. öryggisnefnd og því um líkt, ef hlutur þessa starfs verður sá sem sumir hafa látið í veðri vaka. Hitt aðalatriðið er svo að hæfur maður veljist til þessa starfs. Það tel ég að hafi tekist. Auðvitað eru margir ágætir menn og ágætlega hæfir til þessa starfs, þ. á m. ágætir menn sem nefndir voru af samráðherrum mínum, þó ég tæki þennan mann fram yfir. Og það er af því, að sjónarmið mín í þessu efni eru þau, að þó að hér sé um að ræða það sem kallað er blaðafulltrúi ríkisstj. og hann heyri stjórnarfarslega undir forsrh., þá sé það meginatriði, að þessi maður sé sem sjálfstæðastur í starfi, eftir því sem unnt er, og hitt, sem er kjarnaatriði, að hann njóti trausts, hann sé viðurkenndur að vera vammlaus maður og heiðvirður, bæði fjölmiðlar og almenningur treysti þeim upplýsingum sem hann lætur frá sér fara., Þetta er sá höfuðkostur sem blaðafulltrúi hverrar ríkisstj. sem er þarf að hafa til að bera. Auðvitað er það mín persónulega skoðun, en ég hygg þó skoðun æðimargra, að það sé leitun að manni sem betur fullnægir þessum skilyrðum en Magnús Torfi Ólafsson. Og það gladdi mig einmitt, að það kom fram hjá flestum þm., sem tóku til máls um þetta, að þeir gerðu ekki aths. við hann sem slíkan og hans starfshæfni, heldur luku einmitt lofsorði á hann. En það er of langt mál og ég ætla ekki að fara út í það, að það eru auðvitað ákaflega margháttuð störf sem bíða blaðafulltrúa ríkisstj. Hann verður að vera fjölfróður maður. Hann þarf að safna upplýsingum. Hann þarf að hafa tiltækar upplýsingar. Hann þarf að vera efnistökum ráðh. og ríkisstj. til þjónustu með það að gefa út fréttatilkynningar. Hann þarf að tala við innlenda fjölmiðla. Hann þarf að standa í sambandi við erlenda fjölmiðla, taka á móti mönnum, þegar þeir koma hingað, og veita þeim upplýsingar, senda þeim upplýsingar o.s.frv., o.s.frv. Þarna er því um mjög mikilsvert starf að ræða að mínum dómi, - starf sem á að vera unnið á hlutlægan hátt, og þá fyrst þegar það er unnið á hlutlægan hátt er að því styrkur fyrir þá ríkisstj. sem slíkan blaðafulltrúa hefur, og skiptir engu máli hvaða ríkisstj. á í hlut. Herra forseti. Ég bið afsökunar á því, hvað ég hef tekið mikinn tíma hér. En mér skildist að það hefði orðið talsvert fjaðrafok út af þessu s.l. þriðjudag, og þess vegna vildi ég ekki láta dragast úr hömlu að standa fyrir máli mínu, því að annars hefði kannske getað farið eins og í einhverju ævintýrinu, lítil fjöður sem losnaði og varð eitthvað mikið úr um síðir. Það var rétt að taka strax fram til þess að fyrirbyggja misskilning, að ég hef farið hér algjörlega að réttum lögum og eftir réttum formum. Ef einhverjir efast um það, t.d. hv. fjvn., þá tel ég mjög ráðlegt fyrir þá að leita til óvilhallra lögfræðinga og fá álit þeirra á því, hvort hér hafi verið vikið út af settum reglum. Ég skal nú ekki frekar fjölyrða um það sjónarmið, sem haldið er fram, að það ætti eiginlega að ráða menn eftir pólitískum litarhætti í þetta starf. Það er eins og ég sagði löngu úr sögunni. Ég er ekki hræddur við að hafa þá, sem eru andstæðir mér í pólitík, að starfsmönnum. Ég hef haft yfir að segja fjórum rn. þann tíma sem ég hef verið ráðh. Ég hef ekki hugmynd um, hvar sumir þeirra eru í pólitík sem hafa starfað þar með mér, en um marga þeirra er alkunna að þeir hafa verið á andstæðri pólitískri skoðun við mig. Ég get lýst því yfir, að ég hef aldrei orðið var við að þeir hafi brotið af sér eða brotið þann trúnað sem ég hef sýnt þeim. Ég vil jafnframt segja það, að ég vona að enginn þeirra verði leiddur til vitnisburðar um það, að ég hafi á nokkurn hátt látið hann gjalda þess, hvaða pólitíska skoðun hann aðhylltist. Pólitík er góð, en pólitík verður að halda innan vissra marka. Þá fyrst getur kerfið gengið. Ég skal, eins og ég sagði, ekki hafa þessi orð fleiri að sinni og ekki heldur taka til máls um þetta frekar, af því ég hef talið mig gera grein fyrir mínu máli og vildi ekki liggja undir neinu ámæli í sambandi við það. En ef tilefni gefst til getur verið að ég komi aftur upp í pontuna, því eins og ég sagði tók ég með mér nesti heiman að, bók Agnars Kl. Jónssonar um stjórnarráðið, þar sem ýmsan fróðleik er að finna og er eitthvert hið ágætasta rit sem hefur verið skráð um þessi efni.



Herra forseti. Því miður gat ég ekki verið við þegar umr. þessar hófust, þar sem ég var bundinn við störf annars staðar. En góðviljaðir menn hafa sagt mér frá helstu efnisatriðum í ræðu hæstv. forsrh., auk þess sem hæstv. ráðh. hefur lofað því að skýra þetta mál betur ef óskað er. Ég reikna sem sé með því, að hér sé til umræðu sú ráðstöfun, sem kom til umr. s.l. þriðjudag, að stofna til embættis blaðafulltrúa ríkisstj. með þeim hætti sem gert var, en ekki nein ný ráðstöfun sem kynni að hafa verið gerð síðar. Ég tel það náttúrlega ekki vera sambærilegt að líkja starfi blaðafulltrúa ríkisstj. við starfsemi prests, því ég tel ekki að þarna hafi ríkisstj. verið að ráða sér sálusorgara, heldur verið að ráða sér blaðafulltrúa - og ekki aðeins það, heldur verið að stofna til embættis, eins og lagt er til að gera í fjárlagafrv., með tveimur föstum starfsmönnum og væntanlega einhverjum kostnaði í sambandi við það. Það fer ekki á milli mála, öllum er það ljóst, að hv. Alþ. hefur sett ýmis lög sem gera ráð fyrir því, að ýmsar stofnanir ríkisins og ríkið sjálft hafi heimild til þess að ráða sér starfsmenn til tiltekinna verkefna. T.d. úir og grúir af slíkum heimildum í grunnskólalögunum. Engu að síður er hér aðeins um heimildarákvæði að ræða, og venjan hefur verið sú, þetta hefur verið framkvæmt þannig svo lengi sem ég þekki til, sem að vísu er ekki mjög lengi, að í slík embætti hefur aldrei verið ráðið nema til þess hafi fengist heimild ráðninganefndar ríkisins. Það hefur ávallt verið venjan, að menn, sem ráðnir eru til þjónustu hjá ríkinu, eru ráðnir annaðhvort samkvæmt samþykkt Alþingis í fjárl. um það, að störfin skuli stofna, ellegar með heimild í öðrum lögum að fenginni umsögn og afgreiðslu ráðninganefndar, og á þeim tíma sem ég hef starfað í fjvn., eru mýmörg fordæmi fyrir því, að ráðninganefnd ríkisins hefur ekki viljað fallast á að stofnanir ríkisins fái að ráða sér starfsmenn og fjölga sínu starfsliði, þó að í hinum og þessum lögum sé gert ráð fyrir því, að slík ráðning fari fram, slík ráðning sé heimil. Auðvitað verður einhver að reyna að halda í hemilinn á útþenslu ríkisbáknsins. Það hafa verið fjvn. Alþingis í umboði þessarar stofnunar og ráðninganefnd í umboði ríkisstj. og Alþingis. Þegar þetta mál var rætt hér á þriðjudaginn í s.l. viku tók ég það sérstaklega fram og ég held allir þeir, sem um þetta mál töluðu, að aths. væru hér ekki fram færðar vegna þess, að Magnús Torfi Ólafsson hafi verið ráðinn blaðafulltrúi ríkisstj. Við tókum það sérstaklega fram, held ég allir þm eða nær allir sem hér töluðu, að maðurinn Magnús Torfi Ólafsson skipti engu máli í þessu sambandi, það sem máli skipti væri ekki heldur fjárupphæðin. Laun eins blaðafulltrúa vega ekki þungt á metaskálum ríkisfjármála, og það má kannske segja sem svo, að það muni ekki um einn kepp í sláturtíðinni. Hvorki einstaklingurinn Magnús Torfi Ólafsson né þeir fjármunir, sem hér eru í húfi, skipta megin máli. Það, sem skiptir meginmáli í þessu sambandi, er að það hefur verið ákveðið m.a. af þessari stofnun, hvernig með ráðningarmál manna skuli fara og bæði fjvn.-menn og ráðninganefnd ríkisins, fjvn.-menn nú í tvö sumur, hafa unnið hörðum höndum að því að koma í veg fyrir, að forstöðumenn ríkisstofnana beittu því valdi sínu sem þeir hafa til þess að ráða fólk fram hjá þessum reglum, og meira að segja með þeim hætti að hóta sumum forstöðumönnum ríkisstofnana að taka alveg af þeim ráðningarvaldið, ef þeir færu ekki að settum reglum, og fyrirskipa öðrum forstöðumönnum ríkisstofnana að segja upp ólöglega ráðnu starfsfólki, þ.e.a.s. starfsfólki sem þeir hafa heimild til þess að ráða í lögum, en hafa hvorki fengið fjárhagslegar heimildir frá Alþingi til að ráða né heimildir ráðninganefndar. Nú síðast í sumar sendi undirnefnd fjvn. frá sér mörg bréf með eindregnum tilmælum til viðkomandi fagráðuneyta um að launagreiðslur í slíkar óheimilaðar stöður yrðu tafarlaust stöðvaðar. Þegar það svo gerist, að hæstv. forsrh. ríkisstj. sem ég styð, - ekki bara til allra góðra verka, heldur einnig til misgóðra verka, - þegar það gerist, að hæstv. forsrh., húsbóndinn á heimilinu, ræður starfskraft til ríkisins sem að vísu er heimild fyrir í lögum að ráða megi, en ekki hefur verið samþykktir og borinn undir ráðninganefnd og aðeins hefur verið gerð till. til fjvn. um að heimilað verði fjárútgjöld til á árinu 1979, - þegar hæstv. forsrh., húsbóndinn á heimilinu, sniðgengur þær venjur, sem ríkt hafa í þessum málum á umliðnum árum og þm. í fjvn. hafa barist fyrir að halda fram gagnvart forstöðumönnum ríkisstofnana, þá fannst mér ástæða til þess að gera aths., og ég tel að sú aths. standi enn í fullu gildi. Það var ekki einu sinni leitað til ráðninganefndar til þess að spyrja um afstöðu hennar til þessa máls. Hæstv. ríkisstj. hafði gert till. um málið til Alþ. sem Alþ. hefur enn ekki afgreitt. Fjvn. er að fjalla um það, hvort hún muni leggja til að þessi till. í fjárlagafrv. verði samþ. eða hún verði felld. Fjvn. hefur enn ekki tekið afstöðu til þess. Ég spurði formann fjvn. um það síðast í morgun, hvort hann teldi að búið væri að taka afstöðu til þessa máls í n., og hann kvað nei við. Það var bókað á fundi fjvn., þegar þetta mál kom þar til umr., - ég vil taka það fram, - okkur stjórnarsinnum þar til sárra leiðinda mörgum hverjum, að fara þess á leit við formann fjvn., að hann ræddi þetta mál sérstaklega við hæstv. fjmrh. og kæmi á framfæri við hann aths. nm. við þessa afgreiðslu og óskaði skýringa. Formaður fjvn. tjáði mér í morgun, að hann hefði þegar haft tal af hæstv. fjmrh., komið þessum aths. á framfæri við hann, óskað eftir skýringum hans og tekið það fram, að þessi till. í fjárlagafrv. væri, eins og aðrar till. í frv., enn til meðferðar í n. og hún ætti eftir að taka afstöðu til till., en mundi að sjálfsögðu ekki gera það fyrr en að fengnum nánari útlistunum hæstv. fjmrh. og eðlilegum skýringum. Þannig stendur sem sé þetta mál. Það, sem ég vil leggja áherslu á að lokum í þessu sambandi, er að ítreka það, að engu máli skiptir í mínum huga hvað sá maður heitir, sem ráðinn er til þess að vera blaðafulltrúi ríkisstj. Ekki skiptir meginmáli í mínum huga sú upphæð, sem mun renna til þess að greiða honum laun úr ríkissjóði. En við skulum gera okkur fulla grein fyrir því, að stjórnvaldsathafnir hæstv. ríkisstj. grundvallast á því valdi sem hér er fengið, á því valdi sem við förum með, alþm., á því að við styðjum þær stjórnvaldsathafnir sem hæstv. ríkisstj. er að gera hverju sinni. Þess vegna finnst mér það sjálfsögð vinnubrögð, bæði af mínum ráðh. og ráðh. annarra flokka, að þeir hafi samráð sín á milli um þær ákvarðanir, sem teknar eru, og finnst mér ekki æskilegt að t.d. ráðh. þessarar hæstv. ríkisstj., sem ég styð heils hugar, heyri það í kvöldfréttum eins og aðrir þm., stjórnarsinnar og stjórnarandstæðingar, að þeir hafi verið að ráða sér blaðafulltrúa þá um daginn eða forsrh. fyrir þeirra hönd, þegar þeir, eins og fram kom í máli tveggja hæstv. ráðh. hér s.l. þriðjudag, telja að málið hafi ekki fengið afgreiðslu á ríkisstjórnarfundi, ekki einu sinni hvort ráðið skyldi til þessa embættis, til þess stofnað eða ekki. Ég tel slík vinnubrögð ekki æskileg og tel eðlilegt að menn segi hug sinn þegar slíkt kemur upp, vegna þess að auðvitað getur þetta skapað fordæmi. Og ég held að þessi fordæmi, sem hér um ræðir, séu ekki æskileg, það sé ekki æskilegt að fjvn.-menn, sem styðja þessa hæstv. ríkisstj. og vilja leggja sig fram um að beita því aðhaldi í ríkisfjármálunum sem þessi ríkisstj. ætlar að beita, - ég tel mjög óæskilegt að þeir séu settir upp við vegg þannig að hægt sé að benda þeim á það, að hæstv. ríkisstj., sem þessir þm. styðja, fari sjálf ekki eftir þeim reglum sem þessum þm. er ætlað að gera forstöðumönnum ríkisstofnana að hlíta.



Herra forseti. Hér hefur orðið langt mál af fremur litlu tilefni. Ég get þó ekki stillt mig um að leggja hér fáein orð í belg, en lofa því, að þau verði ekki mjög mörg. Mér finnst þessar umr. hafa farið nokkuð fram hjá kjarna þessa máls. En kjarni þessa máls er auðvitað sá, hvort hér sé um nauðsynlegt embætti að ræða eður ei. Ég held að fram hjá því verði ekki komist. Og óneitanlega skýtur það svolítið skökku við, að ríkisstj. sem í öðru orðinu talar um sparnað og ítrasta aðhald í öllum rekstri ríkisins, skuli stofna til embættis sem orkar tvímælis, að ekki sé meira sagt, a.m.k. frá mínum sjónarhóli. Nú hefur það komið fram hjá hæstv. forsrh., að s.l. 4 ár starfaði ekki blaðafulltrúi á vegum ríkisstj. 1971–1974 starfaði hins vegar blaðafulltrúi ríkisstj. Þá voru átökin í landhelgismálinu efst á baugi og þess vegna e.t.v. meiri nauðsyn á þessu embætti en oft ella. Þá starfaði líka sérstakur blaðafulltrúi Landhelgisgæslunnar, og hygg ég að fjölmiðlamenn hafi allt eins gjarnan snúið sér til hans varðandi upplýsingar í sambandi við átökin í landhelgismálinu. Ekki veit ég betur en í utanrrn. starfi sérstakur blaða- eða upplýsingafulltrúi, sem hafi einkum það hlutverk að annast samskipti við erlenda fjölmiðla og fjölmiðlafólk. Ég byggi það á 16 ára reynslu eða svo í fréttamennsku og fjölmiðlun, að starf blaðafulltrúa af þessu tagi er ónauðsynlegur milliliður, oftast nær. Íslenskt þjóðfélag er ekki svo flókið og mennirnir ekki það margir hér, að venjulega er afskaplega einfalt fyrir þá frétta- og fjölmiðlamenn, sem þurfa að afla sér upplýsinga, að fá þær upplýsingar beint og millliðalaust hjá ráðh. svo skulum við ekki heldur gleyma því, að hlutverk blaðafulltrúa er allajafna tvíþætt. Það er að miðla upplýsingum og líka á stundum að koma í veg fyrir óhagstæða upplýsingamiðlun. Þetta þekkja allir fjölmiðlamenn af eigin reynslu. Hæstv. forsrh. talaði hér fagurlega um nauðsyn upplýsingastreymis og opins stjórnkerfis og stjórnsýslu. Þetta er auðvitað hárrétt og mikil nauðsyn. En ég held að þetta sé ekki endilega rétta leiðin, að stofna þarna nýtt embætti. Ef ráðh. ríkisstj. vilja halda góðu sambandi við fjölmiðla og almenning, þá gætu þeir einfaldlega haldið hver um sig einn blaðamannafund í mánuði. Þeim er það enginn ofætlan, að ég hygg. Þar geta þeir miðlað þeim fróðleik sem þeir vilja koma á framfæri. Þetta hefur ekki verið gert, en ég held að þetta mættu ráðh. gjarnan taka til athugunar. Ég tel sem sagt, að ekki sé þörf á þessu embætti, og tek fram, að ég er eingöngu að ræða um embættið sem slíkt, ekki þann einstakling sem í það hefur verið skipaður, dreg mannkosti hans og hæfileika alls ekki í efa, síður en svo. Mín skoðun er því sú, að hér sé verið að stofna embætti sem engin þörf sé að stofna, sé mætavel hægt að komast af án og að vel megi sjá fyrir upplýsingastreymi og eðlilegum samskiptum ríkisstjórnar ráðh. og fjölmiðla án þess að stofnað sé slíkt milliliðaembætti.



Herra forseti. Ef ég ætlaði að nota þetta mál til sams konar pólitískra loftfimleika og hæstv. forsrh., þá er ég ekki viss um að það yrði stutt. En af því að ég ætla að reyna að halda mér við efnisatriðin ein, þá skal ég reyna að hafa þetta stutt. Þau ummæli, sem ég lét hér frá mér fara þegar þetta mál var á dagskrá í síðustu viku, urðu hæstv. forsrh. tilefni til þess að dansa nokkuð snyrtilega í kringum veruleika sem hann bjó sér til sjálfur, en var í engu samhengi við það sem ég sagði. Ég vil hins vegar, áður en ég kem að því, fagna sérstaklega að hæstv. forsrh. skuli nú hafa gengið í lið með mér á þessum fundi til þess að leiðrétta þær missagnir sem hæstv. fjmrh. hafði um þetta mál hér í síðustu viku. Málflutningur hæstv. fjmrh. í þeim umr. var á þann veg, að hér væri um að ræða stöðu sem væri hliðstæð hinum svokölluðu aðstoðarráðherrastörfum, og allt mat á því, hvað væri rétt eða rangt, hvað væri eðlilegt eða óeðlilegt í þessum efnum, bæri að fara fram á þeim grundvelli, að hér væri um stöðu eins konar aðstoðarráðherra að ræða, líkt og tveir aðrir ráðh. í núv. ríkisstj. hefðu þegar tekið sér. Erindi mitt í þennan ræðustól var að benda hæstv. fjmrh. á það, að þetta væri rangt, hér væri um að ræða embætti eins og venjuleg embætti ríkisins og fylgdi það þeim reglum sem um þau væru sett. Ég fagna því sérstaklega, að þetta hefur komið fram nú. Ég skal taka undir það með hæstv. forsrh., að það atriði, hvernig hann velur að ráðstafa stöðunni nú, undirstrikar enn frekar hvers eðlis þetta embætti er, hann viðurkennir að vissu leyti sérstöðu þess innan þessarar embættisskipunar með því að setja umræddan mann, en ekki skipa hann. Athugasemdir mínar um pólitíska stöðu umrædds einstaklings voru eingöngu tengdar því, að hér væri um að ræða hliðstæðu aðstoðarráðherrastöðu, eins og fjmrh. lét í ljós. Hitt er svo annað mál, úr því að menn eru farnir almennt að hæla sér af því að vera áð færast nær nútímanum, sem vissulega ber að taka undir og fagna, þá hefði mér þótt eðlilegra að þetta embætti, þegar það er nú tekið upp á nýjan leik sem starfslegur vettvangur, sem það hefur ekki verið, að það hefði verið auglýst, þannig að öllum þeim fjölmörgu góðum starfskröftum, sem í þessu þjóðfélagi eru, hefði gefist kostur á að sækja um það á eðlilegan hátt. Við, sem viljum hafa nútímaleg vinnubrögð í þessum efnum, hefðum talið það eðlilegra. Ég vil svo taka undir með hæstv. forsrh., að hið merka rit Agnars Kl. Jónssonar er að mörgu leyti fróðleg bók. En það er með þá bók eins og mörg önnur fræðirit, að það er oft forvitnilegra, sem stendur í neðanmálsgreinum, en hitt sem stendur í megintextanum. Í einni neðanmálsgrein þessarar bókar er m.a. vitnað til umr. sem áttu sér stað á Alþ. fyrir röskum áratug, þegar núv. hæstv. forsrh. gerði athugasemdir við það, hvernig efnahagsráðuneytið varð til og hvaða vinnubrögð voru höfð í þeim efnum. Úr því að við erum á annað borð farnir að gefa hvor öðrum ábendingar um tesefni úr ræðustól hér á Alþ., þá vil ég sem einn úr röðum hinna ungu þm. benda á þá ágætu ræðu sem í þessu merka riti er vitnað til neðanmáls, sem það fordæmi sem ég vildi kjósa að hæstv. forsrh. fylgdi.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð. Ég vil ítreka það sem kom fram hjá mér hér um daginn, að þessi staða blaðafulltrúa ríkisstj. er hliðstæð stöðu aðstoðarmanna ráðh. að því leyti, að hvort tveggja er ákveðið í lögum og þarf þess vegna ekki að fara fyrir ráðninganefnd ríkisins. Þetta hygg ég að hafi komið skýrlega fram í ræðu minni hér um daginn, og ég vildi aðeins ítreka það að gefnu tilefni.



Herra forseti. Ég tók ekki þátt í þeim umr., sem um þetta mál stóðu hér s.l. þriðjudag, og hafði ekki hugsað mér að gera það nú, nema vegna þess að ég teldi nauðsynlegt að koma á framfæri upplýsingum um starfsreglur fjvn. og þau gögn, sem hún tekur mark á, þegar um heimilaðar eða óheimilaðar stöður er að tefla. Hæstv. forsrh. hefur hér greint frá því, að hann telji að staða blaðafulltrúa ríkisstj. sé löghelguð staða og þurfi því ekki að fara fyrir ráðninganefnd né taka um það ákvörðun af fjvn., hvort stofna skuli embættið eða ráða í það í einn tíma eða annan. Ég skal ekki fara út í að deila við hæstv. forsrh. um þetta efni og ekki blanda mér í efnisumr. um þetta mál að svo komnu. En ég tel nauðsynlegt að það komi fram, að fjvn. hefur þær reglur að fara eftir því, hvað í Starfsmannaskrá ríkisins segir um heimilaðar eða óheimilaðar stöður. Í Starfsmannaskrá ríkisins frá 1. janúar 1978 er ekki um að ræða neina ónotaða, en heimilaða stöðu í forsrn. Þar er ekki heldur um neina stöðu að tefla sem er ráðið í án heimildar, heldur nákvæmlega þær stöður sem heimildir eru taldar vera fyrir. Þegar þessi Starfsmannaskrá ríkisins var samin hafa því þeir, sem stóðu að því verki, ekki verið sömu skoðunar og hæstv. forsrh. er nú um heimild til slíkrar stöðu. Fjvn. gengur ekki í það að kanna heimildir í lögum í hverju og einu tilviki. Hún tekur mark á því sem þessi bók segir, Starfsmannaskrá ríkisins, ef ekki eru gerðar athugasemdir við það af starfsmönnum hagsýslustofnunar sem eru viðstaddir okkar störf í fjvn. Auðvitað er þessi bók ekki lög. En hún er gefin út af Stjórnarráði Íslands og fjvn. sem þingnefnd ætlast til þess, að það megi treysta því sem þar kemur fram, hafa enda ekki verið bornar brigður á það fyrr að svo væri. Um önnur atriði þessa máls ætla ég ekki að ræða til þess að misnota ekki þá heimild, sem hæstv. forseti hefur veitt okkur nokkrum þm. En ég taldi nauðsynlegt að þetta kæmi fram til þess að sýna fram á varðandi þær athugasemdir, sem hafa verið gerðar í fjvn. og s.l. þriðjudag hér úr þessum ræðustóli, að ef um misskilning er að ræða, þá byggist sá misskilningur á því sem þessi starfsmannaskrá greinir. Aðrar aths. ætla ég ekki að láta falla að sinni, eins og ég þegar hef sagt, og ekki láta mér bregða við brýningar hæstv. forsrh. t.d. þess efnis, hvort það séu í raun og veru slíkir menn, sem sitji í fjvn. á því herrans ári 1978, er telji eftir stöðu eins og þessa eða annað það sem þarf að koma fram til útgjalda fyrir ríkissjóð eins og nú standa sakir. Það hentar kannske ekki okkur minnihlutamönnum að vera að kippa okkur upp við slíkar brýningar, en má þó vera að seinna verði til þeirra vitnað.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður. Umr. utan dagskrár enda oftast þannig, áð þær breyta litlu sem engu um þau umræðuefni sem rætt er um hverju sinni. Þessi umr. virðist ekki vera nein undantekning frá því. Þær umr., sem hér hafa oft á tíðum farið fram utan dagskrár, virðast sjaldan leysa einn eða annan vanda. Þær eru fremur til komnar til þess að auglýsa eða vekja athygli á einu eða öðru umræðuefni en að leysa vandamál eða breyta einu eða öðru varðandi ákvarðanir sem teknar hafa verið. Ég er þeirrar skoðunar varðandi þá umr., sem hér hefur farið fram, að það hafi borið brýna nauðsyn til að stofna til þess, að blaðafulltrúi tæki til starfa við ríkisstj. og yrði henni til aðstoðar til þess að miðla upplýsingum til fjölmiðla. Ég tel nauðsynlegt að ríkisstj. miðli hverju sinni miklum upplýsingum til fjölmiðla, þannig að almenningur eigi þess sem bestan kost að fylgjast með því, hvað sé að gerast í stjórnkerfinu í þeim innsta hring sem tekur mikilvægar ákvarðanir hverju sinni. Og ég er þeirrar skoðunar, að þessi ráðning brjóti ekki í bága við lög. Hitt er svo rétt að benda á, að eðlilegra hefði verið að nánara samráð hefði orðið innan ríkisstj. um skipan þessara máta. Og þá á ég kannske fyrst og fremst við það, að þetta er heldur leiðinlegt afspurnar, að það skuli upplýst hér í umr. að ráðherrar segi sem svo, að þeir heyri um slíkar mikilvægar niðurstöður og ákvarðanir forsrh. fyrst í kvöldfréttum í útvarpi. Ég vil að lokum segja það, að ég treysti Magnúsi Torfa til þess að takast á hendur þau störf, sem forsrh. hefur falið honum, og óska honum góðs gengis í starfi hans. Ég vona að árangurinn af þessum umr. geti orðið sá, að samráð og samstarf ráðh. innan ríkisstj. og samstarfsflokka ríkisstj. komi til með að eflast og styrkjast frá því sem nú er. Til þess tel ég brýna þörf.