Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) : Með þessu frv. er leitað staðfestingar Alþingis á bráðabirgðalögum, sem út voru gefin 30. maí síðastl. Ástæðan er sú, að það hefir sýnt sig, að vegna óvenju mikillar þátttöku í síldveiðunum síðasta sumar skorti vélstjóra með fullum réttindum á nokkurn hluta flotans, og var því óhjákvæmilegt, ef skipin áttu ekki að stöðvast, að fá heimild ríkisstj. til þess að veita undanþágu frá ákvæðum téðra laga. Undanþágan er bundin við tímabilið frá 1. júní til 31. okt. ár hvert. Það er sem sé fyrst og fremst miðað við síldveiðitímabilið, þegar flest af skipunum er í notkun. - Ég vil leggja til, að frv. verði vísað til hv. sjútvn. að umr. lokinni.

*Jóhann Jósefsson: Ég tel vist, að það hafi verið réttmætar ráðstafanir hjá hæstv. ríkisstj. að fá sett þau bráðabirgðalög, sem hér um ræðir, og að þar hafi legið fyrir brýn nauðsyn. En í sambandi við það ástand, sem er að skapast á þessu sviði að því er snertir vélstjórana, og það ástand, sem mér er sagt, að sé að skapast, að því er snertir faglærða menn, þá vil ég spyrja hæstv. ráðh., hvort honum virðist það ekki vera orðið nokkuð íhugunarefni, samhliða vaxandi atvinnuleysi meðal ungra manna, hversu þröngur aðgangurinn er nú orðinn fyrir unga menn, sem vilja komast að sem lærlingar í ýmsum iðnfyrirtækjum, bæði til þess að afla sér þekkingar til lífsstöðu, og líka til þess að vinna sér inn tíma, ef svo má að orði kveða, við verklegt nám, sem skólarnir, t. d. vélstjóraskólinn, gera að inntökuskilyrði. Eins og kunnugt er, þurfa menn til þess að verða vélameistarar að hafa leyst af hendi ákveðið verklegt nám og unnið vissan tíma í landi við verklegt nám, og það er í fleiri greinum, sem þetta verklega nám er einmitt skilyrði fyrir því, að menn geti fengið að taka þátt í þeirri bóklegu menntun, sem líka tilheyrir vélameistarastöðu og öðrum slíkum stöðum. Mér er t. d. sagt, að nú sé mikið útlit fyrir, að það verði skortur á nægilega lærðum rafvirkjum m. a., og skortur á meisturum hefir þegar komið í ljós á þessu ári, en ég ætla, að þar muni það sama liggja til grundvallar, einmitt þessar þrengingar og tálmanir, sem hvarvetna mæta þeim mönnum, í flestum tilfellum og öllum tilfellum ungum mönnum, sem vilja komast að sem lærlingar. Það eru þessar tálmanir, sem orsaka skort á hæfilegum kunnáttumönnum í ýmsum greinum. Það hefir verið talsvert um það talað, og sannarlega ekki að óþörfu, að viðgerð á skipum ætti að fara fram hér heima, í stað þess að fara með skipin til útlanda til þess að láta vinna þar verk, sem Íslendingar gætu unnið sjálfir. Ég hefi talsvert kynnt mér þetta og veit, að einn farartálminn þar er einmitt sá, að það er ekki nóg af lærðum smiðum, þegar skipaviðgerð á að fara fram með dálitlum hraða, og það eitt út af fyrir sig, að þeir menn eru of fáir, sem geta unnið slíkt verk, er eðlilega oft nægileg ástæða til þess að gera það óárennilegt og illfært fyrir eigendur skipanna að láta framkvæma verkið hér á landi, þrátt fyrir það þótt vinnan sjálf sé eins vel af hendi leyst og ef til vill ekki miklu dýrari en annarstaðar. En bara þetta atriði, að viðgerðarstöðin hefir, ef til á að taka, alls ekki nægu liði á að skipa til þess að framkvæma viðgerðina með viðunandi hraða, nægir til þess að hindra það, að sú venja verði almennt upp tekin hér á landi að fara ekki með skipin til viðgerðar út úr landinu. Hér ber að sama brunni í þessu efni. Það skortir nægilega lærða menn, hæfa fagmenn, og skortur á slíkum mönnum verður enn meira áberandi, eftir því sem eftirspurnin verður meiri eftir faglærðum mönnum á ýmsum sviðum, og sérstaklega er hætt við, að hann geti orðið svo að segja óþolandi, ef áframhald verður á sömu tálmunum, sem fram til þessa hafa torveldað mönnum, sem hafa viljað læra handverk eða iðn, að fá að læra það. Þetta tel ég vera alvarlegt íhugunarefni og vil leyfa mér að spyrja hæstv. stj., hvort hún hefir komið auga á þetta og hvort hún hefði í hyggju að reyna að fá úr því bætt. Sérstaklega er þetta ástand fádæma hryggilegt í þjóðfélagi, sem verður að horfa upp á það daglega, að ungir menn gangi marga mánuði ársins iðjulausir um göturnar, sér og öðrum til leiðinda og fara sjálfsagt, eins og oft vill verða, af þeim ástæðum út á aðrar götur en skyldi. Mér virðist það liggja í augum uppi, að ef rýmkað yrði til, meira en nú er gert, fyrir mönnum að komast að því að læra járnsmíði, trésmíði, rafvirkjun o. fl., og ýms höft tekin burt, sem þar eru nú, þá mundi að mun minnka sá hópur atvinnulausra ungra manna, sem nú er til í landinu, því að það veit ég með vissu, að fjölmargir úr hóp þessara ungu atvinnuleysingja vildu mjög gjarnan komast að sem lærlingar til að byrja með, til þess að læra það starf, sem þeir gætu svo lagt fyrir sig seinna í lífinu. Ég hefi nú ekki fleiri orð um þetta, en vegna þess að ég hefi af eigin reynslu talsvert rekið mig á þessi vandkvæði, virtist mér vera tækifæri til að taka þetta fram, þar sem hæstv. ráðh. leggur fram frv. til staðfestingar á bráðabirgðalögum, sem hann hefir orðið að gera til þess að leysa vandræði manna. Ég vildi nota þetta tækifæri til þess að minna á þennan mjög svo alvarlega ágalla á fyrirkomulagi atvinnumálanna hér, þennan vaxandi skort fagmanna.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) : Hv. þm. Vestm. spyr, hvort ríkisstj. hafi veitt því athygli, að það sé orðið íhugunarefni, hversu þröngur aðgangur lærlinga sé að ýmsum iðjufyrirtækjum. Ég á nokkuð erfitt með að svara þessu svo fullnægjandi sé, eins og fyrirspurnin lá fyrir, en hinsvegar skildist mér á öðru, sem hv. þm. sagði, við hvað hann ætti sérstaklega. Að því er snertir ákvæði í l. um vélgæzlu og l. um atvinnu við siglingar, er það að segja, að að nokkru leyti, en litlu þó, hefir verið þrengdur aðgangur manna til þess að taka að sér þessi störf. Siglingatíminn er ákveðinn og viss verkleg kunnátta áður en þeir geta hafið sitt nám. Ég hygg, að í þeim takmörkunum, sem þarna eru settar, sé ekki lengra gengið en ástæða er til, v egna þess að það, sem að sjálfsögðu fyrst og fremst hlýtur að vaka fyrir löggjafanum með slíkri lagasetningu, er að tryggja öryggi þeirra manna, sem eiga líf sitt mánuðum saman undir því, að skipstjórn og vélgæzlumenn séu starfi sinu vaxnir. Og þetta er skylda, sem löggjafinn getur ekki skotið sér undan að tryggja eftir föngum, að þeir einir fái rétt til þessara starfa, sem treystandi er til þess að inna þau af höndum með sæmilegu öryggi fyrir skipverja almennt. Ég hefi ekki heldur orðið þess var, að þessi undirbúningsmenntun, sem krafizt er af þeim, sem vilja hefja nám það, er hér um ræðir, hafi orðið því til fyrirstöðu, að sótt hafi verið eftir því að byrja nám, og það er einmitt í sambandi við það, sem hv. þm. réttilega sagði viðvíkjandi atvinnuleysinu, að þar leituðu menn á, sem einhver smuga hefir verið gerð, jafnvel þótt það kostaði undirbúningsmenntun, í von um trygga atvinnu að námi loknu. En mér skildist hv. þm. eiga við meira en þetta og minnst vaka fyrir honum ákvæði laganna um siglingar og vélgæzlu, heldur miklu frekar ástandið í ýmsum iðngreinum og iðju, því að þar eru engar slíkar takmarkanir settar. Um það mál er mér ekki nema að nokkru leyti kunnugt, og má vera, að hv. þm. sé kunnugra um það en mér, en af hálfu löggjafans eru engar skorður þar settar aðrar en almenn skilyrði, sem þarf til þess að geta hafið námið, og þau eru það rúm, að engin ástæða er til að breyta þessu frá því, sem nú er. Hitt veit ég, að milli einstakra félaga, sveinafélaga og meistarafélaga, munu vera samningar um vissa tölu lærlinga. Ég þori ekki að segja, að slíkir samningar séu á milli félaga í öllum iðngreinum, en þeir eru a. m. k. í nokkrum, og þeir samningar eru í flestum tilfellum settir með tilliti til óska beggja aðilja, að svo miklu leyti, sem það hefir lánazt að fá samkomulag um þetta. Löggjafinn hefir ekkert um þetta fjallað. Ég skal viðurkenna, að ef svo er, sem hv. þm. virðist gefa í skyn, að það væri ef til vili lokað fyrir fjölgun í iðngreinum, sem ekki gætu lagt til nógu marga hæfa menn, þá mundi ég telja það misráðið, en mér er ekki kunnugt um það; en ég segi þó ekki, að það kunni ekki að vera hugsanlegt, eins og t. d. í því tilfelli, sem hv. þm. nefndi, skortur á rafvirkjum. Ég er ekki svo kunnugur því, hvort það er rétt. Það getur verið skortur á þeim vissan tíma, eins og t. d. flutningadagana 14. maí og 1. okt., þegar mjög mikið kallar að í einu. Ég vil ekki segja, hvort svo er á öðrum tímum ársins, en mér er ekki kunnugt um, að þau brögð hafi verið að því, að til baga hafi orðið, enda hygg ég, að meisturum sé það kappsmál að liðka til um lærlingatöluna. Hv. þm. telur, að ein ástæðan til þess, að viðgerð á skipum sé torveldari hér heldur en erlendis, sé sú, að ekki sé nægilegt af smiðum til þess að vinnan gangi jafnfljótt og annarstaðar. Um þetta hefi ég það sama að segja, að ef þetta ætti sér í raun og veru stað öðruvísi en í undantekningartilfellum, þá er hætt við, að meistarar og jafnvel sveinar líka mundu a. m. k. að vissu marki fara fram á fjölgun lærlinga í sinni grein, svo að þeir gætu staðizt eftirspurnina. Ég get ekki gefið um þetta frekari upplýsingar að þessu sinni, en hv. þm. er kunnugt um það, að löggjöfin leggur engar takmarkanir á þetta, svo að við athugun á þeirri löggjöf, sem fyrir er um þessi efni, er ekki hægt að gera neinar hreytingar á því ástandi, sem nú er.

*Jóhann Jósefsson: Það eru aðeins örfá orð. Ég tók það fram þegar í upphafi máls míns, að ég talaði ekki með það fyrir augum að „krítisera“ gerðir hæstv. ráðh. í þessu efni, heldur þvert á móti. En hitt veit ég, að hæstv. ráðh. hlýtur sjáifur að samþykkja, að undanþágur slíkar sem þessar eru óæskilegar, og ætti aldrei að grípa til þeirra nema þegar neyðarástand er fyrir hendi. Mér skildist á hæstv. ráðh., að honum mundi ekki vera fyllilega ljóst það ástand, sem ég var að lýsa, og skal honum það ekki neitt til saka fært, en ég tel, eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið um þessi efni, að í ýmsum iðngreinum sé það að verða að hreinu og beinu böli, fyrst og fremst gagnvart ungum mönnum, hversu þröngur aðgangur er að því að fá að læra nokkrar iðngreinar, og þetta böl verður síðar stærra og umfangsmeira, því að það kemur út í þeirri mynd síðar meir, að það verður hörgull á fullmenntuðum mönnum í ýmsum iðngreinum, og þar af leiðandi leiðir það á vissum tímum til undanþágugjafar af hálfu stjórnanda landsins, eins og hér hefir orðið. Það er bezt að segja eins og er, að orsakirnar að þessum þrengingum liggja aðallega hjá vissum hópi manna, sem hafa öðlazt réttindi í ýmsum iðngreinum og telja sínum hag bezt borgið með því að setja rammar skorður við því, að nokkrir bætist við þennan hóp. Þarna ætla ég, að meinið liggi, en þetta virðist í fyrsta lagi vera mjög mikið óréttlæti gagnvart hinni yngri kynslóð, og í öðru lagi er það ákaflega óviturlegt gagnvart þjóðfélaginu, því að ekki endast menn eilíflega til þess að leysa þessi störf af hendi, og þess vegna verður endirinn sá, að þjóðfélagið verður mjög miklu verr statt með hæfa starfskrafta en ella. Nú má hæstv. ráðh. ekki taka þetta svo, að ég sé að deila á hæstv. stjórn fyrir þetta ástand, en ég tel rétt að vekja athygli hæstv. stj. á þessu ásigkomulagi. Ég er að vísu fyrir löngu búinn að koma auga á þessi vandkvæði við það að brjótast í því að reyna að koma ungum mönnum í atvinnu, en eftir að ég hafði átt tal við einn af þeim mönnum, sem kenna vélstjóraefnunum, og heyrt hann segja frá því, hvernig horfir með framtíð sérstaklega þeirra stéttar manna, sem hér um ræðir í þessu frv., þá sannfærðist ég enn betur um nauðsynina á því að lagfæra þetta. Ég held, að ég hafi ekki haldið fram áður í ræðu minni, að það væri skortur á lærðum rafvirkjum sem stendur, en ég tel eðlilegt, að með aukinni virkjun vatnsfalla og notkun rafmagns í landinu verði ekki hægt að fá hæfa rafvirkja til ýmissa starfa. Og þar sem við höfum eins góðum mönnum á að skipa í þessu landi sem öðrum, tel ég rétt, að þeim sé gefið tækifæri til þess að beita sínum kröftum, og því illt það ástand, sem nú ríkir í ýmsum greinum, sem fagþekkingu þarf til, að ýms öfl hafa torveldað svo aðgang að þeim, að til vandræða er fyrir þá, sem vilja ganga þessar brautir, og til enn meiri vandræða fyrir þjóðina.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég viðurkenni, að það er rétt hjá hv. þm., að það er mikið böl, ef ekki er völ á nægilega mörgum vel menntuðum mönnum til að vinna ýms störf hér með okkar þjóð. Ég er hv. þm. einnig sammála um það, að ekki eigi að gera það óeðlilega torvelt að afla sér slíkrar menntunar, en það er líka óheppilegt, að unglingar gangi inn í sérstakt iðnnám, sem tekur eitt eða fleiri ár, þegar ekki er útlit fyrir, að þeir geti fengið neitt starf að því loknu. Það er í þessu sem öðru, að erfitt er að finna hinn gullna meðalveg. Sveinar og meistarar í hinum ýmsu iðngreinum hafa ýmislegt um þetta að segja, en kvartanir hafa engar komið frá þeim til ráðuneytisins þessu viðvíkjandi.

* Atvmrh. (Haraldar Guðmundsson) : Í l. um skuldaskilasjóð vélbátaeigenda, breyt. þeirri, sem gerð var á síðasta þingi, er ákveðið, að lánveitingum samkv. þeim l. skuli lokið fyrir lok septembermánaðar. Reynslan hefir sýnt, að ekki var kleift að ljúka þeim fyrir þann tíma, og varð því annaðhvort að fella niður starfsemi sjóðsins eða framlengja frestinn nokkuð fram yfir 30. september. Að svo komnu áleit ríkisstj., að ekki yrði hjá því komizt að leita einhverra ráða til að halda áfram starfsemi sjóðsins, og því voru bráðabirgðal. gefin út, og er nú leitað staðfestingar Alþingis á þeim. Mál þetta hefir áður verið hjá sjútvn., og legg ég til, að því verði vísað til hennar að lokinni umr.