Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forsrh. (Hermann Jónasson) Alþingi hefir nú á þessum fundi gefið samþykki sitt til þess, að fundum þess verði frestað þar til síðar á árinu, þó ekki lengur en til 10. okt. Mér hefir borizt skeyti frá konungsritara um að konungur hafi gefið út svo hljóðandi bréf, er leyfi þingfrestun: „Vér Christian hinn Tíundi, af guðs náð konungur Íslands og Danmerkur, Vinda og Gauta, hertogi í Slésvík, Holtsetalandi, Stórmæri, Þéttmerski, Láenborg og Aldinborg. Gerum kunnugt: Að Vér viljum hér með, að tilskildu samþykki Alþingis, veita yður sem forsætisráðherra Vorum umboð til þess í Voru nafni að fresta fundum yfirstandandi alþingis, frá því er venjulegum störfum þess verður það langt komið, að ekki þyki ástæða til lengra þinghalds að sinni, þar til síðar á árinu, þó ekki lengur en til 10. október næstkomandi.“ Samkv. þessu umboði, sem mér hefir verið gefið, lýsi ég hér með yfir því, að fundum Alþingis verður frestað þar til síðar á árinu, en þó ekki lengur en til 10. okt. næstk. 0163 Á 13. fundi í Sþ., 10. okt., las forsætisráðherra upp konungsbréf, dags. 25. sept., um að alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda fimmtudaginn 10. okt. 1935. (Sjá Stjtíð. 1935, Á. bls. 246). Forseti skýrði frá, að sér hefði borizt bréf frá þm. Snæf. (TT) um, að hann gæti ekki vegna starfa sinna erlendis komið til þings að svo stöddu, og frá 11. landsk.þm. (GTh) um, að hann mundi ekki sitja þetta þing, en æskti þess, að varamaður tæki sæti á þinginu. Þá gat forseti þess og, að þm. V.-Ísf. (ÁÁ) væri á fyrirlestraferð í Ameríku og kæmi ekki til þings, og 1. landsk.þm. (StJSt) væri erlendis, en hans mundi von næstu daga. - Auk þessara þm. voru ennfremur ókomnir til þings þm. Vestm. (JJós) og 1. þm.N.-M. (PHerm). Á sama fundi var tekin til meðferðar rannsókn kjörbréfs 11. landsk.varaþm., Eiríks Einarssonar. Var gert hlé á fundinum meðan kjörbréfanefnd lyki athugun þess, en eftir það var fundinum fram haldið.

Jón Ólafsson [óyfirl.]: Ég hefi ekki verið viðstaddur umr. þær, sem farið hafa fram um þetta mál. En ég get ekki látið það fara svo úr þessari hv. d., að ég ekki segi um það nokkur orð. Það hefir gengið í basli með að fá menn til þess að flytja þetta mál, enda er það ekki undarlegt, því eins og upplýst hefir verið. er þetta mál hin mesta ómynd. Í frv. er beinlínis farið með rangt mál, því heimildin til eignarnámsins er byggð á því, að kaupfélagið, sem starfar við Rauðalæk, hafi ekki lóðaréttindi undir húsum sínum eða land til beitar fyrir hesta þeirra manna, sem koma til viðskipta við kaupfélagið. Ég veit nú ekki, hvað lengi starfsemi hefir verið rekin þarna, en það er áreiðanlegt, að á meðan kaupfélagið hefir starfað þarna hefir aldrei verið amazt við hestum viðskiptamanna þess. Félagið, sem starfaði þarna áður, hafði nægilegt land undir hús sín fyrir 10 kr. á ári, því þá var landið ekki metið meira. En ég veit ekki betur en kaupfélagið, sem nú starfar þar, sitji enn í sömu leigu og að ekkert hafi verið við henni haggað. Starfsemin, sem þarna er rekin, er fyrir nálægt umdæmi, og kemur aldrei fyrir, að þeir, sem verzla þar, séu næturlangt með hesta þar, en þeir, sem landið eiga, hafa aldrei amazt við því, að hestar tækju þar niður í tungunni á meðan staðið er við. Hins er ekki getið, af hverju menn eru að sækjast eftir þessu landi. En það er af því, að kaupfélagsstjórnin hefir haft í huga að koma þarna upp kornrækt. En í stjórn félagsins hefir setið maður, sem á land þar í kring, en hann hefir álitið, að félagið hefði ekki efni á því að leggja í kornrækt í stórum stíl, og hefir hann því ekki viljað skaffa kaupfélaginu land, því hann taldi það ekki viðeigandi, af því hann gerði ráð fyrir, að kaupfélagið myndi ekki græða á þessu. Hv. 1. flm. veit, að það er hægt að fá jarðir keyptar þar í kring, því þar hefir verið boðið til sölu land undir nýbýli fyrir mjög sanngjarnt verð. Meira að segja hefir verið hægt að fá keypt barðið fyrir sunnan lækinn, en um það hefir kaupfélagið aldrei spurzt fyrir hjá eigandanum. Ég veit því ekki, af hverju þetta frv. um lögtaksheimild er borið fram, því tæplega geta menn ímyndað sér, að landið fáist fyrir betra verð með því móti heldur en ef samið er við þá, sem eiga landið og vilja selja það. Ef gefið er slíkt fordæmi um að taka lönd eignarnámi, þá fer að verða lítill akkur í því fyrir menn að eiga lönd, því þá geta alltaf einhverjir komið og beðið um skika úr landi þeirra. Ef ástæðan, sem nefnd er í frv., er nóg til þess að hægt sé að taka landið eignarnámi, þá fer að verða lítið öryggi fyrir því, að menn geti haldið löndum sínum. Ég býst við, að málið fari til n., en geri ekki ráð fyrir, að landbn. leggi til, að það fari lengra, þegar hún hefir athugað það. Ég held, að það sé svo ekki fleira, sem ég þarf að taka fram. Ég hefi bent á, að það er engin ástæða til eignarnámsins, því það kreppir ekkert að kaupfélaginu um lóð undir hús sín eða beit fyrir hesta viðskiptamanna þess, en ástæðan fyrir frv. er, eins og stendur í grg., að kaupfélagið vill taka þátt í ræktun landsins, eða koma þar upp kornrækt, eins og ég hefi getið um áður. Það sjá allir, hversu fráleitt þetta mál er, þar sem ekki er búið að ganga úr skugga um það, hvort þeir, sem landið eiga, vilja selja það. Það hefir ekki verið minnzt á þetta við eigendurna, heldur farið beina leið til þingsins með þetta vesala mál.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Herra forseti! Það var aðallega út af því, sem tveir hv.þdm., sem báðir eru lögfræðingar, en það eru þeir hv. 1. landsk. og hv. 2. landsk., höfðu út á það að setja, sem ég hafði haldið fram um, að þetta væri nýmæli í íslenzkri löggjöf, að gera eignarnám á þennan hátt til hagsmuna fyrir einstaklinga eða félög. Þeir vildu mótmæla því og vísuðu til l. frá 1917, um eignarnám, en til þeirra er vísað í 2. gr. þessa frv. Ég get nú ekki betur séð en að þau l. eigi eingöngu við, að tekið sé eignarnám fyrir ríki, sveitarfélög eða bæi. Ef þau l. heimila þetta, þá get ég ekki betur séð en að l. um þetta einstaka tilfelli séu óþörf, því þá er hægt að framkvæma þetta án sérstakrar lagasetningar, þar sem þau l., sem hér um ræðir, eru almenns eðlis. Ef þetta fellur undir þau l., þá er hægt að framkvæma eignarnámið samkv. þeim. Ég óska eftir því, að fá upplýsingar um þetta atriði hjá lögfræðingum d., og finnst mér, að það væri fróðlegt fyrir okkur leikmennina að heyra eitthvað meira um þetta atriði frá lögfræðilegri hlið. Ég hafði spurzt fyrir um, hvort þetta væri ekki einsdæmi, sem hér er farið fram á, en 1. flm., sem leitaðist við að svara fyrirspurninni, og nokkrir fleiri, sem talað hafa um málið, hafa lýst því yfir, að þeim væri ekki kunnugt um það, hvort þetta væri nýmæli í íslenzkri löggjöf eða ekki. Mér þótti þetta furðulegt, ef svo er sem ég álít, að hér sé verið að brjóta friðhelgi eignarréttarins, sem verndaður er með stjórnarskránni, og það mjög háskalega, ef frv. nær fram að ganga. En ef hægt er að sýna fram á það með rökum, að þetta sé ekki nýmæli og að fordæmi sé til fyrir því, þá fellur niður sú ástæða, sem ég hélt fram áðan, að þetta myndi vera einsdæmi. Það væri fróðlegt fyrir þessa hv. d. að fá frekari frásagnir um þetta hjá lögfræðingum þeim, sem talað hafa í þessu máli, og fá skýringu á því, hvort hér sé um mál að ræða, sem ekki er varhugavert fyrir Alþingi að láta ganga fram.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég hafði kvatt mér hljóðs, þegar þetta mál var til umr. í þessari hv. d. út af því, að hv. 1. landsk. og hv. 2. landsk. töldu, að þetta frv. væri í raun og veru sambærilegt við l. um eignarnám lóða í kaupstöðum og kauptúnum. Þessu vil ég mótmæla, vegna þess að skilyrðin fyrir því, að menn geti fengið útmælda lóð í kaupstöðum eða kauptúnum, eru ríkari og önnur en gert er ráð fyrir í þessu frv. Þegar þau l. voru til umr., var mikið um það deilt af lögfræðingum þeim, sem þá áttu sæti á Alþ., en það voru þeir Einar Arnórsson og Jón Magnússon, hvort það frv. bryti ekki í bága við stjskr. Í þessu sambandi skal ég benda á, að þá var sett nýtt ákvæði í frv. um það, að þessi útmæling mætti ekki eiga sér stað, nema hreppstjórn eða bæjarstjórn mæli með því. Það var álitið tryggt, að ef þau meðmæli fengjust, þá væri almenningsheill til staðar. Í þessu máli er ekki slíku til að dreifa. Það liggur ekkert sérstaklega fyrir um það, að hreppsnefnd hafi lagt með þessu, og það hefir ekkert komið fram við umr., sem bendi á, að hér sé um almenningsheill að ræða. Ég skal benda á, að í l. frá 1917 er þessi útmæling eingöngu takmörkuð við að fá útmældar lóðir í kaupstöðum eða þeim stöðum, sem löggiltir eru til verzlunar, og er ekki hægt að ganga út fyrir þau svæði. Ennfremur er ekki hægt að fá útmælt, ef svæðið er í notkun af öðrum. En aðalástæðan fyrir því, að l. frá 1917 voru sett, var sú, að það var talið, að einstakir menn hefðu öll umráð yfir lóðum í kaupstöðum eða bæjum. Það var þess vegna talið miða til almenningsheilla, ef aðrir fengju þar lóðir. Ég hefi tekið þetta fram til þess að benda á, að það er rangt hjá hv. 1. landsk. og hv. 2. landsk., að þetta frv. sé sambærilegt við l. frá 1917. Það er allt annað, sem liggur til grundvallar. Auk þess má benda hv.þm. á það, að einmitt í sambandi við það frv. var mjög um það deilt á þingi, hvort það gengi ekki í bága við stjskr. Hv. 5. þm. Reykv. hefir nú enn bent á atriði til að sýna rækilegar fram á, hver fjarstæða það er, að Alþingi samþ. slíka heimild, og þarf ég ekki að endurtaka neitt af því. En það má í viðbót benda á, að það virðist dálítið undarlegt, ef löggjöfin á að veita kaupfélagi aðgang að landi, sem það frá upphafi vissi, að það gat ekki fengið. Það er stofnað 1930. Og í grg. stendur, að það hafi ekki fengið nægilegt land, þrátt fyrir margítrekaðar samningaumleitanir. M. ö. o., í grg. er fullkomin játning fyrir því, að kaupfélagsstj. hafi þegar frá upphafi verið kunnugt um, að þarna gæti hún ekki fengið land. Hinsvegar hefir hv.flm. ekki getað komið fram með neitt, sem bendi til þess, að kaupfélagið hafi ekki getað fengið nægilegt landsvæði fyrir sig á öðrum stað. Það væri þess vegna ákaflega óeðlilegt, ef löggjöfin færi að þvinga fram, að óviðkomandi stofnanir, eins og kaupfélagið í þessu tilfelli, gætu fengið svo og svo stórt land fyrir sig með eignarnámi, ef það er í óþökk landeiganda. Ég veit satt að segja ekki, hvert komið væri, ef slíkt fordæmi yrði gefið, og virðist ekki hægt að stöðva sig við þetta eina kaupfélag. Ég fæ ekki séð, að hægt sé að banna öðrum verzlunarfyrirtækjum að fá nauðsynlegt land fyrir sína verzlun og nauðsynlega bithaga fyrir sín hross, ef þetta væri heimilað. Ég er nú þeirrar skoðunar, að löggjafarvaldið eigi að vera mjög varfærið í því að heimila einum aðila umráð yfir landi gegn vilja eigandans. Eignarrétturinn er nú friðhelgur, og löggjafarvaldið á í sem fæstum tilfellum að trana sér inn á þann helga vettvang, - alls ekki nema í þeim fáu tilfellum, sem almenningsheill krefst þess. Og það getur vitanlega ekki komið til mála, að það sé hægt að sannfæra þingheim um, að það liggi almenningsheill bak við kröfu þessa frv.

Magnús Torfason Hv. 5. þm. Reykv. gat þess, að ég hefði verið að vitna í l. í þessum ræðustúf, sem ég hélt um málið, þegar það var hér síðast á dagskrá. Þetta er ekki rétt. Ég vitnaði ekki í nein l., vegna þess að ég hafði ekki nein l. fyrir mér. Annað mál er það, að ég mundi eftir l., sem ég hafði sjálfur framkvæmt, og á því byggði ég mínar till. Að því er þetta frv. sjálft sérstaklega snertir skal ég ekkert segja um það og hefi ekkert sagt um það, hvort réttmætt sé, að það verði gert að l. eins og það er; m. ö. o. hvort almenningsheill krefjist þess að taka lóðina af þessum mönnum. Og vitanlega geri ég það af þeirri ástæðu, að það er ekki okkar að meta það, heldur þeirra manna, sem til þess verða kvaddir á sínum tíma. Ég skal játa það, að frv. er óheppilegt að því leyti, að það er miðað við einstakt tilfelli, við þörf einstakra manna. Ég tel, að það hefði verið miklu réttara að koma með frv. almennt þessa efnis. Það, sem liggur til grundvallar í frv., er þetta, að það eru engin l. til þess að taka jarðeignir manna undir verzlun fyrir utan kauptún og kaupstaði. Og þá væri aðeins spursmálið um það, hvort það er rétt að færa þetta út til landsbyggðarinnar yfirleitt. Og það var það, sem ég sagði og ég get ekki séð, að í neinn máta fari í bága við nein grundvallaratriði laga. Því fremur sem við höfum haft lengi l. í landinu, sem gera ráð fyrir þessu í kaupstöðum. Við höfum l. frá 13. marz 1891 um að fá útmældar lóðir í kaupstöðum og kauptúnum. Þegar þessi l. voru sett, voru þau skoðuð sem nokkurskonar frelsisskrá fyrir ísl. verzlunarstétt. Tilefni þeirra var það, að útlendar verzlanir áttu miklar lóðir og lendur og jarðir jafnvel þar, sem kauptúnin voru risin. Og sérstaklega var tilefni l., að í Vopnafirði átti útlend verzlun alla lóðina - jörð að ég hygg - og hafði neitað um að láta byggja þar undir verzlun. Þeir útlendu menn gengu svona vítt, alveg gagnstætt l. í þeirra eigin landi, að þeir ætluðu að beita þessu harðræði. Ég sé þá ekki betur en að það sama geti gilt í sveit eftir að farið er að setja verzlanir upp um sveitir, sem vitanlega er samfara því, að farið er að nota bíla hér á landi. Ég get ekki séð annað en að þörfin sé hér sú sama, og ég sé ekkert í neinum grundvallarlögum, sem mælir gegn þessu. En hvað það sérstaklega snertir, að það er kaupfélag, sem á þarna í hlut, þá get ég ekki séð betur en að það hljóti að öðru jöfnu að vera eins mikil almenningsnauðsyn til að ná í slíka lóð fyrir þau eins og fyrir aðrar verzlanir. Það er ekkert um annað að deila hérna heldur en þetta, hvort verzlanir í sveit, kaupfélög eða aðrir eigi að geta fengið rétt sinn með þessu móti, sem gert er ráð fyrir í l. um útmæling lóða í kauptúnum allar götur frá 1891. Ég legg til fyrir mitt leyti, að máli þessu verði vísað til 2. umr. og n. og upp úr frv. verði soðin almenn l. um þetta efni, að verzlanir og kaupfélög til sveita hafi alveg sama rétt og í kaupstöðum. En ég vil taka það fram, að ég get ekki verið á móti þessu frv., enda eru lóðir í kaupstöðum miklu verðmætari en mýraflákar uppi í sveit, eins og þarna er um að gera.

Gísli Sveinsson [óyfirl.]: Herra forseti! Ég tel að síðasta ræða kollega míns, hv. 2. landsk., hefði átt að byrja á því, sem hún endaði á. En betra er seint en aldrei. því að ef málið frá upphafi er á rökum byggt, þá hefði hann átt að tala um það, að það vantaði úti um land allt samskonar ákvæði og gilda um löggildingu kauptúna samkv. l. nr. 25 frá 1917. Það er atriði, sem má tala um. Því að þótt það almenna atriði virðist ekki koma því máli svo mjög við, sem hér er um að ræða, þá má alltaf tala um, að sviðið sé þröngt og nauður reki til að gera samskonar ákvæði víðar en gilda nú. Nú er það kunnugt, að það er hvergi hægt að taka eignarnámi lóðir handa verzlunum og einstökum mönnum, nema þar, sem l. leyfa, og það er aðeins í kaupstöðum og löggiltum kauptúnum. Það hefir verið litið svo á í löggjöfinni frá upphafi, að með löggildingu verzlunarstaða og kauptúna ætti að skapa í framtíðinni meiri rétt á því svæði, vegna aðkallandi þarfa viðskipta- og verzlunarstofnana, meiri rétt en á svæðum landsins úti um jarðir héraðanna. Þetta er óskaplega eðlilegt. Í fyrsta lagi af því, að þegar komið er upp kauptún og það löggilt, þá er ekki að tala um sérstaka hagsmuni eins jarðarábúanda, eins og ávallt verður að vera - og ég fullyrði að eigi að vera ennþá og áfram - uppi í sveit, þar sem tilveran byggist á því, að menn búi á sínum jörðum og yfirleitt láti þær haldast. Þar er því allt öðru máli að gegna. Þar eru hagsmunir hinna einstöku búenda aðalhagsmunirnir. En í kaupstöðum og hinum löggiltu verzlunarstöðum eru það hagsmunir hins verðandi fjölda og viðskiptastofnana, sem löggjöfin hefir litið á og dæmt meira virði, og þess vegna yrði að gera eitthvað fyrir þá á kostnað eins manns, sem kannske ætti jörð að kauptúninu. Það hefði þess vegna fremur mátt búast við, að hv. 2. landsk., gamall og reyndur lögfræðingur, kæmi með breyt., sem mætti vera á l. frá 1917, um að þessi almenna heimild gildi lengra og víðar en fyrir almenna verzlunarstaði. Vitanlega hefði sú till. mætt mótspyrnu vegna þess, sem ég hefi tekið fram, og sérstaklega vegna þess, að enginn hefir sýnt fram á - né heldur getað það, og sízt með þessu eina tilfelli -, að almenningsþörfin sé svo rík á ýmsum stöðum úti um héruðin fyrir því, að eignir manna séu teknar og afhentar öðrum. Þetta liggur nú ekki fyrir, og það veit hv.þm. ofurvel. Og síðasta tal hans var sprottið af því, að hann var kominn í öngþveiti með þetta eina atriði. En það er ekki heldur hægt að færa rök að þessu almennt að svo vöxnu máli. Ég vil minna á ákvæði stjskr. um eignarréttinn. Þau eru, sem kunnugt er, í 62. gr. og hljóða þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji; þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.“ En af því að sérstaklega hefir staðið á í vissum kringumstæðum, hafa l. verið sett, sem áhræra þetta atriði nokkuð. Það má segja í rauninni, að aðalatriði þeirra sé ekki vegna annars en þessarar lóðatöku í löggiltum kauptúnum og kaupstöðum. En ef ætti að setja slík l. sem þetta frv., eða jafnvel l. um útvíkkun l. um verzlunarstaði, þá er allt öðru máli að gegna. Og það er engum efa undirorpið, að ef ekki er hægt að sýna fram á um þetta eina atriði, að almenningsheill krefji - en það er ómögulegt og verði frv. samþ. og reki sig á stjskr., þá getur hlutaðeigandi skotið sér undir vernd stjskr. með því að láta dómstóla skera úr. Hinsvegar er rangt hjá hv. 2. landsk., að þeir, sem eiga að mæla út landið, meti almenningsþörfina. Engan veginn. Þeir meta landið og hvað mikið land þarf að taka. Nú hefir verið sýnt fram á það af hv. 1. þm. Rang., að hinn mesti misskilningur hefir gripið þá menn, sem flytja þetta mál eftir beiðni. Það er langt frá því, að þeir fari rétt með það, sem stendur í grg. Þeir hafa ekki spunnið það upp, en fengið það uppgefið hjá þessum kaupfélagsstjóra, sem vill fara að búa á einn eða annan hátt og leggja undir sig land annara, sem hann ekki getur fengið ella. Hv. 1. þm. Rang. hefir sem sé upplýst, að þarna hafi alltaf verið nægilegt land undir hús. Mjólkurbúið, sem var þar áður, hafði nægilegt land. Þetta eru sömu húsin dálítið útvíkkuð, og hafði enginn á móti því. M. ö. o., það er upplýst, að kaupfélagið hefir lóðaréttindi meira en á við mjólkurbúið. Hefir það fengið óáreitt að beita hestum, en allajafna er stutt viðstaða þarna og hestum þá ekki einu sinni sleppt. Þarna sækja miklu færri menn en að mjólkurbúinu, því að verzlun er fyrir austan og utan. Og menn, sem hafa viðskipti langan veg frá, sækja sínar vörur mikið á bílum, ekki aðeins til Reykjavíkur, heldur einnig til hinna verzlananna. Þeir, sem stytzt koma að, eru með hesta, en sleppa þeim sjaldan, og þarf ekki undir þá beit nema örlitla spildu, sem þeir gátu fengið. Hinsvegar er upplýst, að hinumegin við lækinn hefir um langa hríð verið til boða nægilegt land fyrir tiltölulega lítið verð. Svo að allar ástæður, sem færðar eru fram, hrynja. Það er líklegt, að þarna sé um vísvitandi ósannindi að ræða af hálfu þeirra, sem gefa upp, hvernig aðstæðurnar séu, en ekki frá þeim, sem málið flytja. Því að ég geri ráð fyrir, að slíkir heiðursmenn hafi ekki vitað betur en þetta væri rétt. Í öðru lagi er þess að geta, að hvernig sem háttað er þessu, þá er, samanborið við þau réttindi, sem að kaupstöðunum eru rétt með l. frá 1917 og hv. 2. landsk. vitnaði til, farið fram á langt of mikið land til þess að fullnægja nokkurri slíkri þörf. Hér er farið fram á jörð. 40 ha. lands, til þess að sleppa hestum á og byggja hús. Slíkt nær ekki nokkurri átt. Það kemur fram, hvað fyrir vakir. Maður ætlar að fá sér jörð úr annara landi, sem eigendur vilja ekki láta, og frá sjónarmiði almenningsheilla er ekki meiri þörf á að hann búi þar en þeir. Það er ekki almenningsþörf, hvort maðurinn heitir Pétur eða Páll, sem býr á jörðinni. Hér er greinilega skotið yfir markið. Og það ætti hv. 1. flm. að vita, að það eru ákvæði til að ná í ræktunarland, og er að finna í jarðræktarl.; hefir búnaðarráðunauturinn væntanlega lesið eitthvað af þeim. 6. kafli jarðræktarl. frá 1923 fjallar einmitt um þetta, sumpart í sambandi við löggilta kaupstaði. Skal ég minna á 34. gr., sem hér á bezt við; hinar fjalla mest um opinberar jarðir, enda taka l. tillit til þess, hvort maðurinn býr á eign sinni eða opinberri jörð. Það er gert að skyldu að láta það land af hendi, vegna þess að löggjöfin ræður yfir þeim. En í 34. gr. segir: „Ekki getur eigandi eða umráðamaður bannað, að óræktað land sé tekið til ræktunar eftir kafla þessum, nema svo sé ástatt sem hér segir: - a) að hann hafi sjálfur gert viðbúnað til að rækta landið á einhvern veg eða færi sönnur á, að landið sé honum nauðsynlegt vegna annara afnota“, o. s. frv. Nú hefir það verið svo um jarðir hér og hvar, að mönnum hefir verið heimilt að telja sér jörðina nauðsynlega. Það hefir verið viðurkennt, að það er ekki hægt að skikka einn og annan kannske af pólitískum ástæðum og segja: Þú hefir ekki þörf á þessu, en hinn hefir þörf á hinu, - heldur verður a. m. k. allt að gerast samkv. þeim anda, sem löggjöfin er byggð á, að það megi ekki taka jörð af manni, sem hann á og notar, nema almenningsþörfin sé svo rík, að hún krefjist þessa. En það er ekki hér. Væri nú þessi þörf fyrir hendi, gæti hún reyndar fallið undir jarðræktarl. frá 1923, og kæmi þá hlutaðeigandi maður, sem þarfnast landsins til ræktunar, og bæði um, að jarðræktarl. yrðu framkvæmd. Þess vegna er sízt þörf að flytja þetta frv. En að öðru leyti er málið út í hött, eins og ég hefi sýnt fram á og fleiri. Ef löggjöfin á að vera á viti byggð og á grundvallarreglum l., þá kemur ekki til mála að leiða ákvæði slíks frv. í l., og það hefir nú líka hv. 2. landsk. séð.

Gísli Guðmundsson [óyfirl.]: Ég verð nú að segja, að ég er dálítið undrandi yfir því, hversu miklar umr. geta spunnizt um jafnsauðmeinlaust mál og þetta virðist vera. Það, sem hér er um að ræða, er nú ekki annað en það, að kaupfélag, sem yfirleitt er eign bænda í viðkomandi sveit, óskar eftir að geta tryggt sér lóðir undir byggingar til framhúðar og bithaga fyrir hesta viðskiptamanna sinna. Og svo að lokum ef til vill að geta haft möguleika til þess að sjá væntanlegum starfsmönnum félagsins fyrir einhverju lítils háttar jarðnæði. Það er ekki heldur svo, að hér sé um að ræða að gera neinum hlutaðeigandi manni verulegan miska með því, sem farið er fram á í frv. því að það er aðeins farið fram á að taka algerlega óræktað land, sem ekki eru neinar líkur til, að ábúendur þeirra jarða, sem þarna eiga hlut að máli, þurfi að nota. Svo er mér a. m. k. tjáð af mönnum, sem vita, sem ég hefi ekki ástæðu til að rengja. Ég skal fúslega taka fram, að ég er ekki nákunnugur þarna austur frá. En heimildin, sem ég hefi, er áreiðanlega ábyggileg. Ég hjó eftir því hjá hv. 1. þm. Rang. áðan, að það mundi hafa gengið eitthvað erfiðlega - að hans áliti - að fá frv. flutt hér inn í þingið. Ég held hv.þm. hafi ekki aflað sér vitneskju um þetta. Ég held, að óhætt sé að fullyrða það, að ekki hafi verið nefnt við aðra að flytja þetta frv. en þá þrjá þm., sem það gerðu, að undanteknum einum manni. Það var einmitt hv. 1. þm. Rang. Ég gerði það, af því að ég taldi ekki rétt að flytja það án þess að það væri honum kunnugt, þar sem það snertir hans kjördæmi. Hann vildi ekki eiga við það, og er ekkert sérstakt við því að segja. En það, sem hann taldi sérstaklega mæla á móti, var það, að þetta land, sem farið er fram á að taka, væri svo ljótt í laginu, að hann teldi kaupfélaginu ekki samboðið að eiga það. Nú segir hann, að enga nauðsyn beri til að taka landið eignarnámi, af því kaupfélagsmenn geti fengið nauðsynleg afnot af því án þess, t. d. beitiland fyrir hesta. Ég skal ekki um þetta segja, en þó að svo hafi verið hingað til, sannar það ekki, að svo verði hér eftir. Mér er sagt, að landið sé eign margra manna. Meiri hluti þeirra vill selja það kaupfélaginu, en minni hlutinn vill ekki láta landið af hendi, og því er farið fram á eignarnámið. Þeir, sem á móti sölunni eru, hafa enga persónulega hagsmuni af að eiga landið. Ég ætla ekki að fara að deila við lögfræðinga þá, sem hér hafa rætt um málið og ekki orðið sammála. En það er vitanlegt, að tíðkazt hefir að veita slíkar heimildir, ef það hefir verið talið nauðsynlegt vegna hagsmuna almennings. Og þegar slíkar heimildir eru gefnar, er auðvitað tilætlunin, að þær komi ekki sérstaklega þungt niður á þeim, sem fyrir eignarnáminu verða, og slíku er ekki heldur til að dreifa hér, eins og ég hefi sýnt fram á. Mér finnst það næsta hlálegt, þegar sjálfstæðismenn fara að tala um það með miklum fjálgleik í sambandi við þetta mál, að eignarrétturinn sé friðhelgur. Þetta stendur að vísu í stjskr. og um það þarf hvorki ég né aðrir neinnar fræðslu við frá sjálfstæðismönnum. En það er margt í löggjöf síðustu ára, sem bendir á, að í framkvæmd sé eignarrétturinn ekki eins .friðhelgur og stjskr. segir. Ég vil í því sambandi benda á kreppulánasjóðslögin og frv. sjálfstæðismanna um skuldaskilasjóð. Aldrei hefir verið vikið lengra frá eignarréttarhugmyndinni en þar.

Hvað á hv.þm. við?

. Ef meiri hluti lánardrottna ákveður svo, verður minni hl. að láta af hendi eign sína nauðugur. Ég gæti einnig nefnt frv. hv. 8. landsk. um frystingu beitusíldar, sem ganga mun harla nærri friðhelgi eignarréttarins. Mér finnst því mótstaða sjálfstæðismanna í þessu máli næsta hláleg og undrast, að svo miklar umr. skuli hafa orðið um það.

Hannes Jónsson Hér er um tvö óskyld atriði að ræða. Annað er það, að útvega kaupfélaginu lóðaréttindi undir verzlunarhús þess, eftir því sem þörf krefur. Ég tel það réttmætt, að sveitaverzlunum séu útveguð slík lóðaréttindi með löggjöf, ef með þarf. Hitt er með öllu óskylt mál, að ætla sér að taka eignarnámi 130 vallardagsláttur af landi til bithaga eða til afnota fyrir starfsmenn kaupfélagsins. Ef á að gera þetta í sveitum, yrði að taka upp sömu reglu um kaupfélögin í kauptúnunum, því að þau þurfa ekki síður bithaga og lystigarða. En alstaðar þar, sem ég þekki til, hefir gengið sæmilega að fá nauðsynlegt land til hestabeitar, og skil ég ekki í öðru en að svo sé líka á þessum stað. Og ólíklegt þykir mér, að nokkur knýjandi nauðsyn sé á því fyrir kaupfélagið að fara að koma þarna upp búrekstri. Hv. þm.N.- Þ. sagði, að á síðustu árum hefði á ýmsan hátt verið gengið á friðhelgi eignarréttarins í löggjöfinni. Þótt satt kunni að vera, að þjóðfélagið hafi stundum af knýjandi ástæðum gengið nærri eignarréttinum, táknar það vitanlega ekki það, að ekki eigi að setja nein takmörk fyrir því, hve lítil sem þörfin er. En auðvitað var það alveg fjarstæða, að verið hafi gengið á nokkurn hátt á eignarrétt manna með lögunum um kreppusjóð. Sú löggjöf líkist fremur nauðasamningum og er til þess sett, að ekki sé hægt fyrir skuldareigendur að ganga að mönnum og hirða af þeim allt, sem þeir eiga. Og ég vil benda á það, að þegar hugmyndir sumra hv.þm. um eignarréttinn eru orðnar svona ruglaðar, þá er tími til kominn að stinga fótum við, er slík frv. sem þetta koma fram.

Magnús Torfason Ég vil þakka hv.þm. V.-Sk. fyrir hans góðu orð. Við erum sammála um það, að rétt sé að taka eignarnámi lóðir undir verzlanir, og þá eins í sveitum. Ég er ekki nákunnugur því, hvernig á stendur þarna eystra, en ég veit það sem stofnandi mjólkurhússins á Rauðalæk, að lóðin er of lítil. En auðvitað verður þetta athugað nánar í nefndinni. Ég skal játa það, að mér finnst landsvæði það, sem farið er fram á í frv., 40 ha., vera nokkuð stórt. - Hv. þm. V.-Sk. var að hneykslast á því, að talað væri um hrossabeit í frv. Ég vil í tilefni af því leggja til, að n. sendi frv. dýraverndarfélaginu til umsagnar.

Jón Ólafsson [óyfirl.]: Það er tekið fram í grg. frv., að land það, sem samkv. því á að taka eignarnámi, eigi að nota undir býli starfsmanna. Ég vil nú spyrja að því, hvort nokkurt fordæmi sé fyrir þessu úti um landið. Ég þarf að vísu ekki að spyrja, því að ég veit, að fordæmi er ekkert til um þetta, og ekki um land til hrossabeitar heldur, sem engin ástæða er heldur til, þar sem hestarnir hafa nú góðan bithaga í Tungunni, sem kölluð er. Hún liggur á milli tveggja lækja, en hús kaupfélagsins standa á oddanum. Þetta land er eign tveggja eða þriggja manna. Aðaltilgangur kaupfélagsins með eignarnáminu mun vera sá, að stofna til stórkostlegrar kornræktar. En þó að kornrækt kunni að eiga einhverja framtíð hér, er hún ekki enn það stórmál, að taki því að taka lönd eignarnámi hennar vegna. Aðalmaðurinn í stjórn félagsins hefir ekki viljað selja landið, til þess að forða félaginu frá stórfelldu tapi af þessu kornræktarflani kaupfélagsstjórans. Ég hefi áður upplýst, að lönd, óræktuð, eru til sölu rétt hjá. Búast má við, að óræktað land, sem tekið væri eignarnámi eftir mati, yrði mun dýrara en þau lönd, sem félaginu standa nú til boða, og því myndi félagið skaðast á eignarnáminu. Fyrir eignarnámi verða að vera knýjandi ástæður, en svo er ekki hér. Ég tel því óviðeigandi, að þingið samþ. löggjöf um þetta, og ég trúi því ekki, að þingið gefi fordæmi um það, að starfsmenn kaupfélaga geti látið taka land eignarnámi handa sér hvar sem er, en um það yrði ekki hægt að neita, ef þetta fordæmi verður gefið.

Forseti (JörB): Þá er umr. lokið, og verður gengið til atkv.

Thor Thors Það er vafasamt, hvort þetta brýtur ekki í bága við eignarréttarákvæði stjskr. Þess vegna tel ég rétt, að hæstv. forseti úrskurði þetta atriði.

Forseti (JörB): Það heyrir ekki undir forseta að úrskurða að vísa þessu máli frá upp á sitt eigið eindæmi. En viðvíkjandi því atriði, sem hv.þm. á við, vil ég taka það fram, að þó menn kunni að vera í vafa um einhver ákvæði frv., er því þó vísað til 2. umr. og n., svo að n. geti athugað þau atriði, sem um er að ræða í hvert skipti. Ég vona því, að hv.þm. Snæf. greiði atkv.

Thor Thors Hæstv. forseta er vel kunnugt um, að hann getur vísað frá frv., sem brjóta í bága við stjskr., en þar sem ég ber fyllsta traust til hans, þá vil ég ekki blanda mér í hans málefni og greiði því ekki atkv.

Forseti (JörB): Það hefir ekkert komið fram í umr. um þetta mál, sem bent getur til þess, að frv. það, sem hér liggur fyrir, brjóti í bága við ákvæði stjskr. Margir, sem um þetta mál hafa rætt, hafa látið það í ljós, að þeir hefðu ekki nægilegan kunnugleik til þess að meta þá þörf, sem frv. ræðir um, en hafa skírskotað til þeirrar n., sem hefir fengið þetta mál til meðferðar.

Garðar Þorsteinsson Með tilvísun til grg.hv.þm. Snæf. greiði ég ekki atkv. Annars tók ég það fram í ræðu minni, sem hv. 5. þm. Reykv. drap einnig á, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, mundi brjóta í bága við stjskr., og álít ég því, að hæstv. forseta beri að úrskurða um þetta atriði.

Forseti (JörB): Þetta eru ekki gildar ástæður hjá hv. 8. landsk. og ekkert annað en krókaleiðir til þess að komast hjá því að greiða atkv., því að í frv. stendur ekkert um það, að taka eigi þessa eign, sem hér um ræðir, ef nauðsyn er fyrir hendi, án þess að eitthvað komi í staðinn. Þvert á móti er það tekið, fram, að fullt verð skuli koma fyrir eignina. En það er nauðsynlegt að meta, hvort það gæti komið til mála, að þörf væri á því, að þessi eign yrði tekin eignarnámi. Það er m. a. verkefni þeirrar n., sem fær málið til meðferðar, ef það atriði liggur ekki ljóst fyrir.

Gísli Sveinsson Herra forseti! Ég held, að ég hafi tekið það nógsamlega skýrt fram áður, hvers vegna ég greiði ekki atkv. um þetta mál. Ákvæði þessa frv. brýtur svo ótvírætt í bága við stjskr., að jafnrökvís maður og hæstv. forseti er hlýtur að koma auga á það. Frv. gerir ráð fyrir því, að 40 ha. óræktaðs lands verði teknir eignarnámi, og rökin, sem færð eru fyrir þessu, eru ekki önnur en þau, að það þurfi lóð undir hús kaupfélagsins þar eystra og beit fyrir hesta, sem standa við í 1-2 tíma. Af þessum ástæðum vil ég ekki greiða atkv. um þetta mál.

Forseti (JörB): Það þýðir ekki að fjölyrða frekar um þetta. Það hefir þó nokkrum sinnum komið fyrir, að ákvæði hafa staðið í frv., sem talin hafa verið á byrjunarstigi, þegar þau hafa verið lögð fram við 1. umr., og hefir þá verið talið af sumum, að þau mundu brjóta í bága við stjskr. Samt hefir málinu verið vísað til 2. umr. og n., í því skyni, að hún fengi tækifæri til þess að athuga, hvort ekki væri hægt að bæta slíka galla. Nú hefi ég ekki látið það í ljós, að ég teldi, að ákvæði þessa frv. kynnu að vera vafasöm. En ég hefi áður minnzt á það, að ef um slíkt hefði verið að ræða, þá væri það verkefni n. þeirrar, sem um málið fjallar, að athuga þessi vafaákvæði frv. Ef ég hefði svo að því loknu komizt að þeirri niðurstöðu, að einhver ákvæði frv. brytu í bága við stjskr., þá mundi ég vitaskuld annaðhvort vísa málinu frá eða krefjast leiðréttingar á slíkum göllum.

Páll Zóphóníasson Þar sem ég hefi heyrt, að tveir hv.þm., sem sæti eiga í allshn., vantreysta sjálfum sér algerlega til þess að líta á þetta mál og dæma um það, hvort það sé löglegt eða ekki, þá treysta hinir þrír sér til þess, og mun ég því segja já.

Forseti (JörB): Sakir þess, hve margir hv.þdm. eru fjarverandi, og sjáanlegt er, að úrslit málsins eru undir því komin, en það hefir átt sér stað, að atkvgr. hefir verið frestað undir líkum kringumstæðum, þá vil ég ekki, að úrslit þessa máls eins út af fyrir sig séu látin vera undir því komin, að marga hv.þm. vantar, einkum þar sem margir hv.þm. hafa tekið upp þann sið að greiða ekki atkv. um mál. Mun ég því fresta atkvgr. um þetta mál.

Gísli Guðmundsson Ég óska eftir, að atkvgr. um málið sé frestað og það sé tekið út af dagskrá. Æðimargir af hv.þm. eru fjarverandi, og ég geri ekki ráð fyrir, að hv. sjálfstæðismenn hafi bætt ráð sitt síðan í gær.

Forseti (JörB): Ég held, að það mætti reyna. Menn eru nú vel útsofnir og hressir í anda, og ég vona því, að málið geti fengið afgreiðslu.

Flm. (Hannes Jónsson) [óyfirl.]: L. um samvinnufélög voru sett 1921. Á þeim hafa ekki orðið neinar breyt., og því ekki undarlegt, þótt tími sé til þess kominn að fylla í þau skörð, sem orðin eru á þessari löggjöf. Í þessu frv. er m. a. stefnt að því að hverfa frá þeim ákvæðum samvinnulaganna, að hafa það sem skýlaust skilyrði fyrir samvinnufélagsskap, að þar sé ótakmörkuð, sameiginleg ábyrgð, en heimila takmarkaða ábyrgð í kaupfélögunum. Í grg. frv. eru skýrðar rækilega, eða allrækilega, þær ástæður, sem til þess liggja, að nú þykir nauðsynlegt og sjálfsagt að koma með þessar breyt., og tel ég ekki þörf á að fara sérstaklega út í það nú. - Þá er með ákvæði 4. gr. frv. sett ný gr. inn í samvinnulögin, þar sem heimilað er, um leið og félag er stofnað að koma á stofnsamningi. Þetta mun að vísu vera heimilt samkv. samvinnul., en það þykir réttara að skapa þessu nokkuð ákveðnara form en nú er. Það er ekki að ástæðulausu, að nú er flutt frv. um breytingar á l. um samvinnufélög. Ótti manna við, að félagsskapnum, sem stofnaður var í ákveðnum tilgangi, verði breytt í annað horf, litt skyldu því, sem félagsskapnum var ætlað að vinna að, hefir orðið til þess að draga úr, ef ekki algerlega hindrað, að menn gengju saman til stofnunar á samvinnufélaginu. í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að við félagsstofnun hafi menn föst atriði við að styðjast um grundvallartilgang félagsins, um tilhögun ábyrgðar á fjárreiðum þess, um stofnsjóðsframlag, um tilhögun á greiðslum félaga og annara viðskiptamanna til félagsins, og um ávöxtun varasjóða. Þetta eru þau aðalatriði, sem taka á fram í frumsamningi félaga. Þetta ætti að vera þeim, sem ganga saman til stofnunar félags á samvinnugrundvelli, trygging fyrir því, að félagsskapurinn sé ekki notaður til óskyldra hluta. Þá er í 5. gr. frv. ákvæði, sem gerir ráð fyrir, að nokkuð sé dregið úr skyldu félagsmanna um framlag til stofnsjóðs. Kaupfélögin skylda menn til þess að leggja 3% í stofnsjóð, og er það aðallega gert til þess að skapa tryggingu fyrir félögin gagnvart viðskiptamönnunum, því stofnsjóðstillagið er trygging fyrir viðskiptum þeirra við félagið. Ef svo háttar til, að það er engin trygging í því, þá getur það verið skaðlegt að reka slíka verzlun á samvinnugrundvelli. En þar sem engin skuldaverzlun er rekin, er nauðsynin fyrir stofnsjóð orðin lítil og ekki meiri en hjá þeim félögum, sem verzla með framleiðsluvörur félagsmanna. Það er því ástæða til þess að losa þau félög við skyldu um að greiða framlag í stofnsjóð. Ennfremur er í frv. ákvæði um að auka nokkuð á skyldur félaganna til útborgunar á stofnsjóðsinnstæðu. Þessi viðbótarskylda liggur í því, að það þykir sjálfsagt, að ef ákvæði frumsamnings eru brotin af félagsstjórn eða aðalfundi, þá hafi einstakir félagsmenn rétt að fá útborgaðan sinn hluta af stofnsjóðsinnstæðu. Þetta gæti orðið til þess, að félagsstj. eða aðalfundur veigraði sér við að brjóta ákvæði frumsamnings, því útborgun stofnfjár væri svo tilfinnanlegur hnekkir fyrir félagið, að stjórnin myndi af þeim ástæðum forðast að brjóta stofnsamning. - Að öðru leyti vil ég vísa til grg. frv. Ég vænti þess, að hv.þdm. sjái, að það er ekki að ófyrirsynju, að þetta frv. er fram borið. Ég vil svo leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Sjálfstæðismenn hafa óskað eftir útvarpsumr. um það. hvort nú skuli fresta fundum Alþingis, og það er síður en svo, að ríkisstj. sé það móti skapi að fá tækifæri til að ræða það atriði í heyranda hljóði. Alþingi 1934 var háð á óvenjulegum tíma vegna aukaþingsins 1933. Þessu þingi lauk rétt fyrir jólin. Tíminn til undirbúnings þessu þingi, sem nú situr, var því janúar og hálfur febrúarmánuður. því samkv. ákvæðum stjskr. ber að kalla Alþingi saman eigi síðar en 15. febrúar. Þessi undirbúningstími fyrir Alþingi, er nú situr, var allt of stuttur, því vandasöm og yfirgripsmikil mál, sem eru til meðferðar, þurfa að vera undirbúin milli þinga og þingmönnum og þjóðinni að gefast tækifæri til að rannsaka málin og ræða þau. Þannig var því háttað með löggjöfina um afurðasöluna, er sett var á síðasta þingi; hún hafði verið rædd áður í a. m. k. tvö ár. Það þing, sem nú situr, hefir ýms mjög þýðingarmikil mál til meðferðar, er sannarlega þarfnast mikillar athugunar, og er full nauðsyn á, að þjóðin fái tækifæri til að kynnast þeim málum vandlega og ræða þau nú á milli þinghaldanna. - Ég nefni þá fyrst og fremst hinn mikla fyrirhugaða lagabálk um samvinnubyggðir og nýbýli. um útgerðarsamvinnufélög, frumvarp um erfðaábúð á þjóðjörðum, frumvarp til nýrra launalaga og ennfremur mál, sem er nú nýlega lokið við að undirbúa, og eru þar á meðal tryggingarmálin, fátækralöggjöfin, frumvarp um jarðakaup ríkisins o. fl. Öll þessi mál, sem hag þjóðarinnar varðar miklu, hvernig ráðið verður til lykta, gefst nú kostur á að ræða milli þinghaldanna, og tel ég það mikils virði. Andstöðuflokkarnir deildu mjög á ríkisstj. bæði hér á Alþingi og annarsstaðar fyrir það, að þingið 1931 hefði verið háð þannig, að mál hefðu verið knúið fram án undirbúnings og í flýti - en þau mál höfðu að vísu verið rædd meðal þjóðarinnar lengi og rækilega undirbúin, svo sem afurðasalan. En nú deila andstöðuflokkarnir á ríkisstj. fyrir það, að hún vill gefa þingmönnum tækifæri til að athuga og ræða við þjóðina milli þinganna hin vandasömustu mál. er ég hefi nefnt hér áður - mál, sem ekki voru eins vel undirbúin og hin. - Nú er líka deilt á ríkisstj. fyrir það, að þingið hafi verið allt of hægfara og gætið í afgreiðslu mála, og sagt, að það hafi ekkert gert. Þetta er alrangt, því fyrst og fremst hefir Alþingi komið áleiðis ýmsum hinna stórmerku mála, er ég áður nefndi, og verður afgreiðslu þeirra haldið áfram þar sem frá er horfið nú. Vegna þess að Alþingi er frestað, en ekki slitið, er hvert verk þessa þings nothæft á næsta þingi. Auk þess hefir Alþingi fullafgreitt ýms mjög merk mál. - Ég nefndi þingsályktunartillögu um verðuppbætur á kjöti, vegna hins lága verðlags á erlendum markaði. - Ég hygg, að bændum þyki það nokkru skipta. - Ég get nefnt umbætur á löggjöfinni um hæstarétt. Lögin um landbúnaðarvexti munu bændur ekki heldur láta sig engu skipta eftir að heimildin, sem áður var til að greiða vaxtatillag úr ríkissjóði, féll niður í byrjun þessa árs. Lögin um skuldaskilasjóð vélbátaeigenda er og mjög þýðingarmikil löggjöf fyrir smábátaútveginn. Lög um sölu og flutning á kartöflum hafa nú og verið afgr. á þessu þingi, og hefir það vonandi talsverða þýðingu fyrir framleiðslu þessarar vörutegundar, sem er og þarf sannarlega að verða stærri atvinnugrein í landinu. Lögin um rannsóknarstofnun í þágu atvinnuveganna eru og ein allra merkasta löggjöf, sem Alþingi hefir afgr. seinni árin. - Ýms fleiri mál mætti og telja. Öll þessi mál höfðu verið rækilega undirbúin og flestöll borin fram á fyrri þingum, og sum þeirra oft. Ég tel því rétt og hyggilegt, og held, að mikill hluti þjóðarinnar sé mér þar sammála, að minna undirbúin stórmál eins og launamálið, samvinnu- og nýbýlamálið, frumvarp um útgerðarsamvinnufélög, erfðaábúðarmálið ásamt öðrum frumvörpum um landbúnaðarmálin, fátækralöggjöfin og hinn stórfelldi lagabálkur um almannatryggingar eigi nú að leggja fyrir alþjóð, athugast og ræðast áður en tekin er lokaákvörðun um þau á næsta þingi. - Þetta eru hin almennu rök fyrir frestun Alþingis til haustsins, og væru þau raunverulega ein næg. En undir þessa þingsályktun renna þó enn önnur og alveg sérstök rök, og það er afgreiðsla fjárl. fyrir árið 1936 - í þeirri óvissu, sem allt er nú um utanríkisverzlun þjóðarinnar. Afkoma ríkissjóðs byggist aðallega á utanríkisverzluninni, vegna þess að verulegs hluta af tekjum ríkisins er aflað með tollum. Jafnframt byggist afkoma atvinnuveganna og gjaldgeta þeirra á því, hversu framleiðslan selst erlendis. Þegar fjárlög eru samin, verður því - ef þau eiga ekki að vera út í bláinn - að gera sér sem allra nákvæmasta grein fyrir inn- og útflutningnum fyrir það ár, sem fjárl. eiga að gilda. Fjárlögin fyrir árið 1935 eru miðuð við, að útflutningurinn verði svipaður og þó heldur minni en 1934, en þá var hann um 481/2 millj. samkv. bráðabirgðaskýrslum. Það var jafnframt miðað við það, að innflutningurinn yrði rúmlega 37 millj., svipað og var árið 1932. Af þeirri ástæðu valdi ríkisstj. jafnhliða þá leið að fá nýjar tekjuaflanir með beinum sköttum, hækka einstaka lúksustolla og auka nokkuð einkasölur, til þess að ekki þyrfti að skerða framlög til landbúnaðarins og verklegra framkvæmda. Fjárlagafrumvarpið fyrir 1936 var samið í janúarmánuði á svipuðum grundvelli og fjárlagafrumvarpið fyrir árið 1935, enda lá þá ekkert nýtt fyrir. En um það leyti, sem þingið kom saman, bárust hingað ýmsar slæmar fregnir viðvíkjandi utanríkisverzluninni. Sú hætta vofir yfir þjóðinni, að innflutningur á saltfiski til Ítalíu verði lækkaður stórlega, jafnvel niður í 1/5 af því, sem verið hefir, en Ítalía er eins og kunnugt er eitt af þremur helztu markaðslöndunum fyrir íslenzkan saltfisk. Ástandið í Portúgal hefir ekki heldur verið glæsilegt undanfarna daga. Meðan svo mikil óvissa ríkir um markaðshorfur okkar Íslendinga, meðan enn er allt í óvissu um helztu markaðsvöruna er ómögulegt að segja um það, hve útflutningurinn verður mikill né innflutningurinn, sem vitanlega verður að miðast við útflutninginn. En við þetta verður afgreiðsla fjárl., eins og áður hefir verið bent á, fyrst og fremst að miðast. Það er því um tvær leiðir að velja: 1) Að afgreiða fjárl. nú, þó allt sé í slíkri óvissu með utanríkisverzlunina sem rök hafa verið leidd að, og án þess að vita, hvernig rætist úr þeim samningum um utanríkisverzlunina, sem nú standa fyrir dyrum. 2) Hin leiðin er sú, að fresta þinginu, þar með afgreiðslu fjárl. og þeirra laga annara, er krefjast útgjalda úr ríkissjóði. Er þá meiri von til, að ríkisstj. hafi fengið nokkra vitneskju um það, hvernig viðskiptasamningarnir takast og hvernig sá grundvöllur verður, sem byggja verður á, þegar útgjöld eru ákveðin úr ríkissjóði fyrir árið 1936. Það þótti gætilegri leið og á allan hátt hyggilegri að velja einmitt þennan kostinn, og þess vegna hefir ríkisstj. gert það. Ég vil ekki heldur láta hjá líða að benda á það, að ef svo illa tekst til, að útflutningur okkar lækkar verulega frá því, sem verið hefir, verður ekki hjá því komizt, að Alþingi geri margskonar ráðstafanir til að mæta því illa viðhorfi, sem við það skapast. Það gæti því vel farið svo, ef þinginu yrði ekki frestað nú en fjárl. og þau lög, sem fara fram á útgjöld úr ríkissjóði, afgreidd, að þá yrði ekki hjá því komizt að kalla saman aukaþing í haust. Það mundi kosta alveg sérstakan útgjaldaauka fyrir ríkissjóðinn og gæti vel farið svo, að nokkuð af þeim ákvörðunum, sem varið hefði verið peningum og tíma til að samþykkja nú, yrði þá einskis virði. Það er óskandi, að til þess þurfi ekki að koma að gera neyðarráðstafanir á þinginu í haust. Ríkisstj. mun gera allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að ná sem hagkvæmustum samningum um utanríkisverzlunina, og á þessum mínútum leggja 3 menn á stað til útlanda til þess að rýna að undirbúa samninga við Ítalíu. við vitum ekki, hvernig ferð þeirra muni takast; það er við mikla erfiðleika að etja. Það getur óneitanlega svo farið, að ekki verði hjá því komizt að færa fjárlögin niður úr þeim 14 millj., sem gert er ráð fyrir að útgjöldin verði árið 1935, en það er þrem millj. lægra en útgjöldin voru árið 1934, því þá voru þau 11 millj. En hitt er fullvíst, að ríkisstj. mun ekki fyrr en í allra síðustu lög færa niður fjárframlög til landbúnaðarins og verklegra framkvæmda. En fyrir utanaðkomandi og óviðráðanlegum erfiðleikum um sölu afurðanna verður þó að beygja sig. En ef svo færi, að framkvæma þyrfti svona neyðarsparnað, þá verður það vitanlega óhjákvæmilegt að gera jafnframt meira og minna óvenjulegan niðurskurð á öðrum fjárlagaliðum. Tel ég mig með þessu, er ég nú hefi sagt, hafa fært næg rök að því, að það sé hyggilegast og réttast að fresta fundum Alþingis þar til síðar á árinu, og vænti ég, að þáltill. mín þar um verði samþ.

Ólafur Thors Hæstv. forsrh. hefir nú lagt fram till. um frestun Alþingis, og mun ætlunin, að þingi verði frestað í dag eða á morgun. Sjálfstfl. þótti ástæða til þess að bera fram ósk um það, að útvarpsumr. færi fram um þessa till., fyrst mg fremst í því skyni að skýra kjósendum landsins frá, hvernig viðhorfið er í þjóðmálunum frá sjónarhól okkar sjálfstæðismanna. Þegar núv. ríkisstj. tók við völdum í júlímánuði síðastl., voru horfur mjög ískyggilegar fyrir allan búskap Íslendinga, hvort heldur var ríkis eða einstaklinga. Upp úr ófriðnum mikla hlóðust allverulegar skuldir á ríkissjóð, sem í ársbyrjun 1924 voru orðnar rúmar 18 millj. króna. Þá tók Jón Þorláksson við fjármálastjórn ríkisins og fór með hana, eins og kunnugt er, til ágústloka 1927. Á þeim árum tókst honum að lækka skuldir ríkissjóðs niður í rúmar 11 millj. og samtímis að hækka sjóðseign ríkissjóðs, þannig að fjárhagur ríkisins á þeim árum batnaði um tæpa hálfa níundu millj. króna. Tekjur ríkissjóðs þau 4 ár námu alls 50,8 millj. Á valdaárum Framsfl. frá 7927 til 1931 fór fjárhagur ríkisins mjög versnandi, og voru þó tekjur ríkissjóðs á þeim 4 árum miklu hærri en nokkru sinni áður, eða samtals 62 millj. og 200 þús. Öllu því fé eyddi stjórnin, að viðbættri skuldaaukningu 12,2 millj. og sjóðsrýrnun 2,1 millj. kr., og var eyðslan þannig alls á 4 árum 76,5 millj. Vaxtagreiðsla ríkissjóðs, sem í lok stjórnartíðar Jóns Þorlákssonar var komin niður í 696 þús., varð árið 1931 1219 þús., en á árinu 1932 1457 þús. kr., og hinar eiginlegu ríkisskuldir voru í lok fyrri valdatíðar Framsóknar og sósíalista komnar úr 11 millj. upp í nærri 24 millj. Samtímis hafði vaxandi skattabyrði ásamt lækkandi verði allra afurða sorfið fast að framleiðendum, og voru skuldir landsmanna út á við í árslok 1931 komnar upp undir 82 millj. króna úr 43 millj., sem þær voru í árslok 1928, og andvirði útfluttrar vöru hafði lækkað úr 80 millj. 1928 og niður í 48 millj. 1931. Á árunum 1932, '33 og '34 hafði ekki tekizt að stöðva skuldasöfnun ríkis og einstaklinga, enda þótt mjög brygði til hins betra um fjármálastjórn í landinu, og þegar núv. ríkisstj. tók við völdum, munu allar hinar eiginlegu skuldir ríkissjóð, hafa verið komnar upp í 25-26 millj. kr., en skuldir þær, sem í landsreikningnum eru taldar skuldir ríkissjóðs, munu alls hafa numið yfir 40 millj. kr., og hafði ríkisbúskapurinn stöðugt verið rekinn með halla. Þetta var viðhorfið í búskap ríkisins, þegar núv. ríkisstj. settist að völdum. Þessu viðhorfi svaraði núv. stj. með því að leggja fyrir Álþingi síðastl. haust hæsta fjárlagafrumv., sem til þess tíma hafði verið lagt fyrir Alþingi Íslendinga. kæta þar allar tilraunir stjórnarandstæðinga til þess að koma fram lækkun á útgjaldalið fjárl. og láta síðan samþykkja fjárlagafrumv. og úthluta því fé, sem ekki var bundið með sérstökum lögum, til sinna liðsmanna og kjördæma þeirra, rétt eins og herfangi til málaliðs. Og ekki var glæsilegra um að lítast á sviði atvinnulífsins í landinn. Kreppulánalöggjöf sú, er samþ. var á Alþingi 1932 að undangenginni rannsókn á hag bænda, var talandi vottur þeirra erfiðleika, sem bændastéttin hafði átt við að stríða. 11 millj. króna voru framleiddar í því skyni að gera tilraun til að telja nýjan kjark í bændur og þannig að stöðva strauminn úr sveitunum á mölina, og gekk þó enginn löggjafanna þess dulinn, að alveg gæti brugðið til beggja vona um það, hvort sú hjálp kæmi að nokkrum verulegum notum. Rannsókn og skýrslugerð milliþinganefndar í sjávarútvegsmálum sýndi og sannaði, að svo nauðulega sem bændur voru staddir, voru sjávarútvegsmenn þó enn verr komnir. Sýnir skýrsla mþn., að í árslok 1932 voru skuldir útvegsmanna orðnar 261/2 millj. króna, en eignir ekki taldar nema meiru en 321/2 millj. króna. Var upplýst, að á þremur undanförnum árum hafði tap þeirra numið næstum 9 millj. króna, og hitt fyrirfram vitað, að á árunum 1933 og 1934 hafði næstum allur atvinnurekstur til sjávar verið rekinn með halla, og var því öllum ljóst, að það var a. m. k. mjög hæpið, hvort útvegsmenn áttu eignir á móti skuldum. Um báða þessu höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar gilti að því leyti það sama, að báðir höfðu verið reknir með halla og engar horfur voru á, að úr mundi rætast, nema þá með því að draga úr innlendum tilkostnaði, svo sem kaupgjaldi eða skattabyrði. Verzlun landsmanna hafði mjög dregizt saman vegna gjaldeyrisskorts og margvíslegra viðskiptahamlana, og hafði þegar leitt af því nokkurt atvinnuleysi meðal verzlunarstéttarinnar, og um þann vísi til innlends iðnaðar, sem sprottið hafði upp í skjóli viðskiptahaftanna. var og er enn að mestu óséð, hversu úr mundi rætast. Þetta var viðhorfið í atvinnulífi þjóðarinnar, þegar núv. ríkisstj. tók við völdum. þessu viðhorfi svaraði ríkisstj. með því að leggja á síðasta haustþingi nýja skatta á þjóðina, sem ætlað er, að muni nema á þriðju millj. króna árlega. Athafnir stj. og liðs hennar á haustþinginu er ekki ástæða til að rekja ýtarlega, af því að gera má ráð fyrir, að það sé öllum í fersku minni. það er ekki ofmælt, að sá leikur, sem þar var leikinn, sé einstakur í þingsögunni. Það er fleira af aðgerðum síðasta þings en fjármálaglapræðið og skattaæðið, sem markar spor í sögu þings og þjóðar. En höfuðeinkenni þingsins rekur sennilega rætur sínar yfir í þann ásetning hinnar nýju stj. að reynast athafnamikil og röggsöm, sýna það í verkinu, að stj. og lið hennar þyrfti ekkert við stjórnarandstæðinga á þingi að tala, enda þótt þeir færu með umboð meiri hl. kjósenda þjóðarinnar, og freista þess, að hrinda í framkvæmd sem mestu af því, er þeir höfðu lofað, ýmist fyrir kosningar eða við stjórnarmyndunina. Mætti slíkum ásetningi ýmislegt til lofs færa, en sumt til lasts, ef ekki hefði svo á staðið, sem raun bar vitni um, að vegna versnandi viðhorfs í atvinnu- og fjármálalífi þjóðarinnar var það allt annað, sem valdhöfunum bar að beina athyglinni að og reyna að ráða bót á, og flestu þannig varið, að ofstækisfullt og rangsleitið einræði hæpins og illa fengins þingmeirihluta var með öllu óverjandi. Það, sem að öðru leyti gerðist á þinginn og milli þinga, var í höfuðdráttum þetta: Stj. hafði tekið við frumv. til kjötlaga úr höndum nefndar þeirrar, sem fyrrv. stjórn skipaði til að undirbúa það mál. Gagnsemi þeirra fyrirmæla, sem í þessu skyni voru lögfest, veltur á því, hvernig framkvæmdin fer úr hendi. Enn er of snemmt að leggja á það fullnaðardóm, en þó er nú, því miður, svo komið, að nokkur ástæða er til að kvíða úrslitunum. Stj. tók við mjólkurlagahugmynd Eyjólfs Jóhannssonar og bænda í Gullbringu- og Kjósarsýslu, lögfesti hana og skipaði til forustu eigingjarna menn og óforsjála, sem á margvíslegan þátt hafa gert sig seka í stórvítaverðu atferli, sem alstaðar í siðuðum löndum hefði varðað því, að þeir hefðu verið sviptir völdunum, og því fremur fyrir það, að með þessu atferli hafa þeir stefnt í voða málefnum bænda, sem þeim var trúað fyrir. Hafa nær allir þeir bændur, er hlut eiga að máli, ásamt stórum hóp neytenda, krafizt þess, að völdin yrðu þegar í stað tekin úr höndum þessara manna, en enn sem komið er hefir stj. ekki getað sett sig yfir flokkslega hagsmuni, heldur setið fast við sinn keip. Vindi því fram enn um hríð, er sýnt, að mjólkurlögin munu reynast bændum til bölvunar, en ekki þeirrar blessunar, sem til var stofnað, og er það illa farið, jafnríka þörf og bændur höfðu fyrir það, að verða aðnjótandi þeirrar verðhækkunar á framleiðsluvöru sinni, sem mjólkursölulögin gátu veitt þeim. ef rétt var á þeim haldið. Stj. tók við fyrirmælum sjálfstæðismanna á þinginu um að skipa sjávarútvegnum örugga forustu í baráttunni við nýja aðsteðjandi örðugleika, til þess þannig að ryðja framleiðslunni nýjar brautir, þegar þínir eldri markaðir voru að lokast. Við þau fyrirmæli hnýtti þingmeirihlutinn valdboði til niðurdrep, frjálsum samtökum útvegsmanna um samsölu saltfisks, og gekk svo rækilega frá þeirri þjóðnytjastarfsemi, að að nýafloknu þingi neyddist ríkisstj. til þess að gefa út bráðabirgðalög í því skyni að halda líftórunni í fisksölusamlaginu meðan verið var að selja eldri fiskbirgðir. Hafði þó stjórnarliðið haldið því fram á Alþingi, að þetta valdboð myndi styrkja fisksölusamlagið, og lét sem vind um eyru þjóta þau rök sjálfstæðismanna, sem á ótvíræðan hátt sönnuðu, að afleiðing þeirrar löggjafar hlyti að verða sú, að fisksölusamlagið hyrfi úr sögunni. Er það að vísu vel, að sjálf ríkisstj. skyldi vera neydd til þess að viðurkenna þessi rök sjálfstæðismanna, en öllum almenningi í landinu er það lítill raunabætir. þegar á dynja afleiðingar þessarar niðurrifsstarfsemi valdhafanna. En um sjálf fyrirmæli sjálfstæðismanna um forustu í því að ryðja framleiðsluvörunni nýjar brautir er það að segja, að stj. hefir hagað svo mannavali í fiskimálanefnd, að mjög er í hóf stillt þegar sagt er, að illa hafi skipazt til þeirrar forustu, og skortir þar bæði mikið á um reynslu og þekkingu. Eru mistök þessi fyrir það ógæfusamlegust, að undir engu á þjóðin fremur afkomu sína en því, að vel takist til um sölu sjávarafurðanna. Stjórnin tók við frumvörpum sjálfstæðismanna um viðreisn sjávarútvegsins, frumvörpunum um skuldaskilasjóð og fiskveiðasjóð, og tók þeim báðum gröf með atkvæðastyrk sínum. Stj. hét því að vísu að reisa þau frá dauðum nú á þessu þingi, en er þegar búin að svíkja það, með þingi að leggja fram og láta samþ. frumv., sem er svo öldungis ófullnægjandi í einu og öllu, að engum fær dulizt, að það er eingöngu borið fram til málamynda, af því að stj. hefir skort þrek til þess að viðurkenna opinskátt, að hún ætlaði að virða að vettugi hina ríku þörf sjávarútvegsins. Þetta er þá í fáum dráttum saga valdhafanna þar til þingið var kvatt saman 15. febrúar Síðastl. Þingið hefir nú setið í nær 7 vikur og lítið aðhafzt. yfir því hvílir blær ráðleysis og dáðleysis og hjörðin er öldungis hirðislaus. Ef til vill á boðskapur stj. um að þinginu verði frestað sinn þátt í því athafna- og alvöruleysi, sem hvílir yfir þinginu og störfum þess, en hitt mun þó fremur valda, að stjórnarliðið hefir einhverja tilfinningu af því, að viðfangsefnin að sviði stjórnmála eru óenjuleg, og allt önnur en þau að deila um einstök atriði í nýmælum löggjafar, sem litlu eða engu varðar um afkomu þjóðarinnar. Það er eins og menn finni á sér, að óveður er í lofti, en geri sér ekki almennilega grein fyrir, hvert stormurinn muni geisa. En hvað sem veldur, þá er það víst, að störf þingsins til þessa eru fánýt, og úr því stj. á annað borð tók þá ákvörðun að fresta þinginu, hefði verið sjálfsagt að láta þá ákvörðun fyrir löngu koma til framkvæmda, en heyja ekki þennan óviðfelldna þingleik á alþjóðar kostnað svo vikum og jafnvel mánuðum skiptir. í fullkomnu vonleysi um nokkurn gagnlegan árangur. Þegar liðinn var nærri 1/2 mánuður af þingi. flutti Eysteinn Jónsson fjmrh. hina venjulegu fjármálaræðu við 1. umr. fjárlaganna. Ræðan var löng og að því leyti eftirtektarverð, að þær upplýsingar, sem í henni fólust, hefðu mátt verða höfundinum ærið umhugsunarefni. Eysteinn Jónsson upplýsti, að útgjöld ríkissjóðs á síðasta ári hefðu numið um 17 millj. króna, að greiðsluhalli ríkissjóðs hefði verið 2456 þús. króna, að skuldir ríkissjóðs væru orðnar um 42 millj. kr., að ríkissjóður væri auk þess í 74 ábyreðum að upphæð 27 millj. kr., að andvirði útfluttrar vöru landsmanna hefði á síðastl. ári ekki verið nema rúmar 44 millj. króna, og að andvirði innfluttrar vöru hefði verið með minna móti, en þó numið rúmum 48 millj. króna. Hann gat þess jafnframt, að við þær 48 millj. yrði að bæta hinum svokölluðu ósýnilegu greiðslum, sem árlega nema a. m. k. í millj. króna, og að þannig hefði því skort rúmar 11 millj. króna til þess að Íslendingar hefðu getað staðið í skilum við útlönd á síðasta ári. Og enda þótt tölur þessar væru ekki nákvæmar, raskaði það ekki jafnvægi, því lokaskýrslur mundu sýna viðlíka hækkun á innflutningi og útflutningi. Við þennan fagra boðskap bætti svo ráðh. þeirri upplýsingu, að hann hefði sjálfur orðið að skuldbinda sig gegn erlendum lánardrottni til að leita ekki frekari lána erlendis þar til fjárhagur þjóðarinnar hefði gerbreytzt til batnaðar, og er það bitur boðskapur í hallærinu og ærið íhugunarefni þjóð eins og Íslendingum, sem á undanförnum góðærum hefir stofnað til erlendra skulda svo skiptir mörgum tugum millj. króna, og frá árslokum 1927 haldið uppi opinberum framkvæmdum, hinum dásömuðu framförum í þjóðfélaginu, með erlendum lántökum og skattpyntingum, sem sligað hafa þann atvinnurekstur, sem fyrir var í landinu. Og Eysteinn Jónsson vissi margt fleira, sem aðalmáli skipti um afkomu ríkisbúskapsins og þjóðarbúskapsins, heldur en hann drap á. Hann vissi, að enda þótt við árið 1934 hefðum fengið að flytja til Spánar nærri 22 þús. smálesta fiskjar og þannig það ár ekki misst nema 12 þús. smálesta frá því, er við höfðum selt til Spánar 1933, þá höfum við ekki samningsbundinn rétt til þess að flytja til Spánar á þessu ári meira en rúmar 16 þús. smál., eða um 6 þús. smálestum minna en í fyrra. Hann vissi einnig, að frá Ítölum hafði borizt sá boðskapur, að nú skyldi ekki lengur heimilt að flytja til Ítalíu nema 1/5, hluta þess fiskjar, er við höfum þangað selt á undanförnum árum, en meðalsala síðustu ára þangað hefir verið um 20 þús. smálestir. Og hann vissi ennfremur, að í Portúgal höfðu gerzt þau tíðindi, að Norðmenn höfðu með milliríkjasamningi tryggt sér miklu meiri saltfisksölu til Portúgal heldur en að undanförnu, og að ekkert er líklegra en að af því leiði minnkandi söluheimild Íslendinga á þann markað. Allt þetta vissi Eysteinn Jónsson, en hann reyndi ekki einn sinni að draga nokkrar ályktanir af þeim staðreyndum, og verður þó að telja, að það hafi verið ótvíræð skylda hans. Heimili Spánverjar á þessu ári ekki meiri fiskinnflutning frá Íslandi til Spánar en samningsbundið er, nemur andvirði þeirrar rýrnunar um 3 millj. króna. Ef Ítalir halda fast við þær ákvarðanir, sem nú gilda þar í landi, rýrnar íslenzkur útflutningur við það um 4-5 millj. króna. Skerði Portúgal innflutningsheimild Íslendinga, þó ekki væri nema um 1/3 hluta þess, sem þangað var selt síðastl. ár, nemur sú rýrnun á útflutningi okkar um 3 millj. króna. Sé þannig gert ráð fyrir því, sem líkur benda til, að verst geti orðið á þessu ári, þá dregur úr útflutningi okkar til þessara þriggja landa sem nemur að andvirði ca. 11 millj. króna, og yrði þá andvirði útfluttrar vöru, miðað við það, sem útflutningsskýrslur síðustu ára herma, ekki nema 33 millj. króna. Þessar fáu tölur færa okkur boðskap, sem mér sýnist, að sé meiri ástæða til að afhuga heldur en allt annað sem fyrir liggur í þjóðfélaginu. Í fyrra skorti 11 millj. á, að við gætum staðið í skilum út á við. Lækki andvirði útfluttrar vöru um aðrar 11 millj., þá leiðir af því, að innflutningur til landsins yrði að minnka um 22 millj., ef við ættum að geta staðið í skilum út á við, þ. e. a. s. lækka úr 48 millj. niður í 26 millj., því samkv. gefinni yfirlýsingu fjmrh. höfum við, eða a. m. k. hann, lokað fyrir erlendar lántökur. Það er nú að vísu ekki óskynsamlegt að gera sér vonir um, að eitthvað rætist betur úr en á horfir með sölu íslenzks fiskjar í Suðurlöndum, en það er ákaflega mikil óvarfærni að áætla rýrnun á útflutningi til þessara landa um minna en 5 til í millj., og yrði þá innflutningur að minnka frá því, sem var í fyrra. um 16 til 18 millj., eða niður í 30 til 32 millj. Með því móti mun andvirði útfluttrar vöru verða 37 til 39 millj. króna í stað 44 millj. á síðasta ári, og ætti að nægja til þess að greiða innflutninginn 30 til 32 millj., að viðbættum hinum ósýnilegu erlendu greiðslum, ca. 7 millj. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að nýbreytni í meðferð fiskjar mun engin teljandi áhrif hafa á þessu ári á andvirði útfluttrar vöru. Hins, væri fremur ástæða að geta, að að undanförnu hafa Íslendingar selt Þjóðverjum fyrir 5 millj. kr. árlega, en þau viðskipti eru tæplega trygg á þessu ári, þó í þessum hugleiðingum sé gert ráð fyrir, að svo reynist. Og þó að vænta megi einhverrar aukningar á útflutningi síldarafurða, raskar það eigi svo máli skipti þeim tölum, er ég hefi tilgreint. Ekkert nema óvænt höpp breyta þeirri mynd, sem ég hefi brugðið upp. Hefir nú fjármálaráðherra Íslands, hefir ríkisstjórn Íslands reynt að gera sér nokkra grein fyrir því, hver áhrif slík niðurfærsla á innflutningi og útflutningi hefir á tekjur ríkissjóðs, þó ekki sé nú skyggnzt dýpra í rannsókn á afleiðingum af þessum aðsteðjandi voða? Heldur fjmrh., að útflutningsgjaldið verði 700 þús. króna, alveg jafnt þó að útflutningur minnki um 5 til 7 millj.? Heldur ráðh., að vöru- og verðtollur verði 2380 þús. króna alveg jafnt þótt innflutningur verði 30 millj, króna, að kaffi- og sykurtollurinn verði óbreyttur 900 þús. krónur, að tekju- og eignarskatturinn verði nær 2 millj., þegar útflutningsvaran er óseljanleg að ríkissjóður geti haldið áfram að græða árlega á áfengi og tóbaki 3360 þús. krónur eins og er áætlað í fjárl. bæði í ár og að ári, eftir að allt er komið í rústir og almenningur gengur atvinnulaus og peningalaus og hugsar um það eitt að seðja hungur sitt, að hafa í sig og á? Er það líklegt, eða er það jafnvel hugsanlegt, að ríkisstj. gengi þess dulin, að allir þessir tekjustofnar ríkissjóðs rýrna og hrynja, eins og raunar nærri allir aðrir tekjustofnar ríkissjóðs hljóta að gera, og að sú tekjurýrnun nemur áreiðanlega milljónum á þessu ári og mörgum milljónum á næsta ári? Nei, þetta er ekki líklegt, og það er jafnvel óhugsandi. En þá er líka engin skýring fyrir hendi á því að ríkisstj. skuli leggja fyrir Alþingi fjárlagafrumv., sem á sér engan líka í þingsögunni annan en fjárlagafrumv. sömu ríkisstjórnar á síðasta þingi, og er þó það frumv., sem fjmrh. nú lagði fyrir þingið, 300 þús. krónum hærra en hitt, - engin skýring önnur en sú, að þó að ríkisstj. sjái og skilji, hvað fram undan er, þá þorir hún ekki að segja frá því, vegna þess að hana skortir þrek til þess nú þegar að gera þær ráðstafanir, sem eru nauðsynlegar, og öldungis óumflýjanleg afleiðing af þessum staðreyndum. En svo ægilegt sem það væri, að ríkisstj. skildi ekki, hvert stefndi um afkomu ríkissjóðs, þá er hitt þó miklu verra og hættulegra, að hún skilur það og sér það, en skortir manndóm til þess að horfast í augu við það. Hörmungarástand ríkissjóðs er aðeins spegilmynd af því, sem biður þjóðarinnar. Það er ekki ólíklegt, að heldur þrengi að um sölu landbúnaðarafurða á erlendum markaði. Það er víst, að eymd, vesöld og fjárskortur landsmanna gerir hvorttveggja, að verðfella landbúnaðarafurðir á innlendum markaði og draga úr sölu þeirra. verzlunin sér sinn dauðadóm í niðurskurði innflutnings, og sjávarútvegurinn, sem til þessa hefir staðið undir mestu af ríkisþörfunum, horfir nú fram á það, að sölumarkaður aðalframleiðsluvörunnar, saltfisksins, minnkar úr 65 til 70 þús. smálestum niður í 40 til 45 þús. smálestir. Fari svo, og verði fiskveiðar reknar í svipuðum mæli og verið hefir og afli svipaður, þá verða fiskbirgðir hér á landi um næstu áramót svo miklar, að þær munu nægja til þess að fylla söluheimildir ársins 1936 í Suðurlöndum, ef þær haldast óbreyttar frá því, sem nú horfir. Af þessu leiðir, að við verkalýðnum í landinu blasir nú svo geigvænlegt atvinnuleysi, að líkur benda til, að atvinnuleysingjahópurinn hér á landi verði hlutfallslega stærri en í nokkru öðru landi álfunnar. Þessar horfur um afkomu ríkissjóðs og þjóðarinnar eru svo alvarlegar, að það er brýn skylda allra stjórnmálamanna og allra hugsandi og viti borinna manna að snúa sér af alhuga að því að reyna að verjast áföllunum. Það er skylt að játa, að valdhöfunum er ákaflega mikill vandi á höndum, en þeir verða að gera sér ljóst, að þegar út í þetta er komið, þá verður þjóðin aldrei leidd út úr ógöngunum nema undir einbeittri forustu og með sameiginlegu átaki allra ábyrgra manna. Sem stjórnarandstæðingar gætum við sjálfstæðismenn auðvitað setið hjá og horft á fortíð valdhafanna og aðsteðjandi þrenging þjóðarinnar grafa traust almennings undan fótum þeirra. En þegar svo er komið högum þjóðarinnar sem raun ber vitni um, þegar fjárhirzlur ríkissjóðs eru tómar, hrun ríkistekna auðsætt, lánstraustið þrotið, atvinnureksturinn í rústum, versnandi horfur og ægilegt atvinnuleysi yfirvofandi, þá telur Sjálfstfl. það sína skyldu að leiða athygli þjóðarinnar að horfunum og er þess jafnframt albúinn að leggja fram ýtrustu krafta sína til þess að freista að bjarga þjóðinni. En þó að Sjálfstfl. vilji gera þjóðinni aðvart um það, sem í vændum er, og þó að sú mynd, sem upp er brugðið, sé vonandi dekkri en sú reynsla, sem á eftir fer, þá er það ekki gert til þess að draga kjark úr þjóðinni, heldur þvert á móti til hins, að búa hana undir að veita örðugleikunum öruggt viðnám með þreki og karlmennsku. Það veit enginn, hversu lengi óáranin helzt. En standi þjóðin af sér storminn, getur hún horft vonglöðum augum fram á leið, m. a. vegna þess, að nýjar aðferðir í meðferð og sölu sjávarafurðanna munu opna nýja og betri sölumarkaði fyrir aðalútflutningsvöru Íslendinga. Hitt er jafnvíst, að nú stendur þjóðin á örlagastundu. Sú kynslóð, sem nú er að vaxa upp, þekkir ekki annað til þrenginga forfeðranna en það, sem hún hefir lært af fornum heimildum, og þó að Íslendingar hafi áður sýnt, að þeir voru færir um að þola hverskonar harðrétti, þá er af þessari ástæðu meira í óvissu um, hvernig nú muni til takast. En það er líka meira í húfi en nokkru sinni fyrr. því fatist okkur nú tökin, getur það vel orðið til þess, að við komumst undir áhrif erlends valds. Sjálfstfl. telur það ekki sérstaklega sína skyldu - a. m. k. ekki á þessu stigi málsins - að kveða upp úr um, hvað gera ber, enda er margt þess eðlis, að meiru varða snöggar framkvæmdir en langar bollaleggingar. Þó skal það látið ótvírætt í ljós, að nauðsynlegt er að færa mjög mikið niður útgjöld fjárl., bæði fyrir árið í ár og næsta ár, og að jafnframt ber á allan hátt að stemma stigu fyrir því, að fólkið haldi áfram að streyma úr sveitunum á mölina. Það þarf að endurreisa fisksölusamlagið og taka málefni sjávarútvegsins allt öðrum tökum heldur en gert hefir verið, og það þarf að gera margar óvenjulegar ráðstafanir. Allt þetta og margt fleira þarf að gera, og það tafarlaust. Hinsvegar mega valdhafarnir ekki geru sig seka í því athæfi að svæfa meðvitund þjóðarinnar og sefa vaknandi kvíða hennar með skrumauglýsingum um ráðstafanir, sem út af fyrir sig geta verið meinlausar og jafnvel gagnlegar, en eru þó öldungis ófullnægjandi til varanlegra umbóta eða úrlausnar aðsteðjandi örðugleikum. Og það verða allir að gera sér ljóst, að fjögra ára áætlun og 14 samningsatriði eða önnur álíka loforð eru ekkert nema hnapphelda sérhverri forustu þjóðarinnar á slíkum tímum. Á næstunni verður forustan að vera óháð öllum böndum, öllu öðru en því, sem lífsreynsla, vitsmunir og þekking á viðfangsefnum skipar fyrir um. því með því einn móti er hægt að svara nýjum viðhorfum og vanda í þjóðlífinu með nýjum úrræðum og athöfnum, tafarlaust og án alls ótta við rénandi lýðhylli. Ég vil svo að lokum aðeins segja þetta: Ef við sjálfstæðismenn hefðum þingmeirihluta og færum með völd í landinu, mundum við ekki hafa frestað þingi, heldur nú þegar reynt að gera nauðsynlegar ráðstafanir til varnar aðsteðjandi örðugleikum. Hinsvegar hefir stj. og þingmeirihlutinn með 7 vikna iðjuleysi á Alþingi sýnt, að úr þeirri átt er einskis að vænta, og er því ekki ástæða til að annast við heimsendingu þess þings, sem ekkert gerði af því, sem því bar en gera, en sumt, sem því bar að láta ógert. En sú stjórn mun lengi sæta ámæli, sem leggur hendur í skaut og bíður þess, hvort óvænt höpp koma ekki þeirri vörn fyrir þjóðina, sem stjórninni bar skylda til að gera með beinum ráðstöfunum, og því fremur, sem þessi löngun stjórnarinnar til að lifa á höppunum vel getur tvöfaldað bölvun þeirra óhappa, sem að þjóðinni steðja.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Góðir tilheyrendur! Ég hlýddi með tilbærilegri athygli á ræðu hv.þm. G.-K. Ég var alltaf að bíða eftir því, að hann kæmi að því atriðinu, sem mér, fannst mestu máli skipta, sem sé í hvaða athöfnum og framkvæmdum hann væri ósamþykkur núv. stj. Hann taldi upp mikla og stóra örðugleika, sem við þyrftum sumpart þegar að glíma við, en sumpart blöstu við, en hann gleymdi alveg að geta þess, á hvern hátt hann mundi mæta - þessum örðugleikum, ef hann hefði verið ráðh., nema ef nefna skyldi það, að hann kvaðst ekki mundu hafa sent þingið heim, hefði hann fengið að ráða, heldur látið það halda áfram störfum til hagsbóta fyrir land og lýð. Þetta er fallega mælt, en það skaðar ekki að fá að vita hvaða störf það voru, sem hann ætlaði að vinna, meðan allt er í óvissu, eins og hann benti sjálfur á í ræðu sinni. Við Alþfl.menn höfum sérstöðu til þessarar till. um þingfrestun, vegna þess að á síðasta þingi bárum við fram brtt. við till.hæstv.forsrh. um að fresta þingi til 15. marz, um það, að þinginu yrði frestað til 10. sept. næsta haust, en létum þess jafnframt getið, að við myndum ganga inn á, að þingið byrjaði 15. marz, ef það stæði ekki nema 6 vikur og því yrði síðan frestað til haustsins. Það er óþarft að segja frá ástæðum þessarar till. okkar. Þær voru í fyrsta lagi, að það var sýnt, að sá tími, sem ætlaður var til undirbúnings þingmála - sem var að nafninu til 11/2 mán. - var ónógur; í öðru lagi gat engin reynsla verið komin þá á framkvæmd þeirrar nýju löggjafar, sem sett var á síðasta þingi, og í þriðja lagi var okkur þá ljóst, að þing, sem saman kæmi 15. febr., hlyti algerlega að renna blint í sjó um afkomu landsmanna og þjóðarbúsins á árinu 1935, og þess vegna væri því um megn að semja fjárlög fyrir árið 1936, sem gætu verið byggð á nokkru viti. Það náðist ekki samkomulag um þessa till. okkar hér á þingi, svo sem kunnugt er, en það, sem við þá héldum fram, er nú að sannast, því að það er nú komið í ljós, að það er óhjákvæmilegt að fresta a. m. k. afgreiðslu fjárl. til næsta hausts, af ástæðum, sem ég hefi drepið á. Auk þess vitum við ekkert nema þeir atburðir, sem eru að gerast úti í löndum á yfirstandandi ári, geri það að verkum, að það sýni sig fyrir lok ársins, að það verði fullkomlega knýjandi þörf sérstakra neyðarráðstafana vegna þess ástands, sem kann að skapast, og á ég þar við það, ef spádómur hv.þm. G.-K0. reynist réttur vera, - ef svo skyldi fara, að útflutningur okkar lækkaði niður fyrir 30 millj. kr. á ári. Þá stoðar lítt það eitt að tala um, að það þurfi að skera niður á fjárl., því að sá munur, sem þá yrði á útflutningi okkar á þessu ári og á síðastl. ári, hann einn yrði svo mikill, að sú upphæð mundi nema nokkrum millj. meira en öll samanlögð áætluð upphæð fjárl., og þá sér hver heilvita maður, að það er ekkert vit í því að vera að hampa því framan í fólk, að með niðurskurði á fjárl. sé hægt að bjarga þjóðinni frá þeim voða, sem hlýzt af því, ef útflutningur okkar minnkaði á einu ári um 16-18 millj. kr., sízt ef halla fjárl. á að laga með því að framkvæma skuldaskil útgerðarinnar, ekki með 11/2 millj. kr. - sem eftir hans dómi er allt of lág upphæð -, heldur með 5 millj. kr. í staðinn. Sömu menn, sem telja óhjákvæmilegt að skera niður 3-6 millj. kr. af fjárl., vilja ekki samþ. annað en að sú upphæð, sem greiða á til skuldaskilanna, sé hækkuð úr 200-250 þús. kr. upp í a. m. k. 750-800 þús. kr. Eins og ég hefi áður sagt. hefir það sýnt sig, að till. okkar Alþfl.manna um að fresta þinginu til næsta hausts hefir, því miður, liggur mér við að segja, við fyllstu rök að styðjast. Auk þess drap ég líka á aðra ástæðu fyrir því, að óheppilegt væri að hafa svo stutt á milli þinga, sem sé, að enginn árangur hefði enn fengizt af þeirri nýju löggjöf, sem síðasta þing setti. Það er vitaskuld eðlilegt á svo skömmum tíma, sem hér um ræðir, og á þeim tíma árs, sem ekkert gerist í þessu efni. Mér þykir rétt í sambandi við þau ummæli hv.þm. G.-K., að það væru einmitt bættar og breyttar verkunaraðferðir á sjávarafurðum, sem líklegar væru til þess að skap, aukna sölumöguleika fyrir afurðirnar, og einnig í sambandi við þau önnur ummæli, hv.þm. um val á mönnum í fiskimálanefnd, að gera grein fyrir nýbreytni í þessu efni, sem þegar er hafin. Sú leið, sem margir hyggja fljótfarnasta til þess að auka sölu á sjávarafurðum okkar, er að fara að dæmi Norðmanna og verka vissan hluta af aflanum sem harðfisk. Þetta hefir alls ekki verið gert hér undanfarið, nema að litlu leyti til neyzlu innanlands. Nú verður byrjað á þessu. Fyrir nokkrum dögum síðan kom Súðin frá Noregi hlaðin efni í trönur og hjalla til herzlu á fiski. Ég geri ráð fyrir, að á næstu dögum verði reistar trönur fyrir 1200-1500 smálestir af fiski til herðingar. Það er ástæða til þess að ætla, að þegar á þessu vori megi herða töluvert af fiski og reyna fyrir sér á þessu ári um sölumöguleika þessarar vörutegundar. Ennfremur hefir fiskimálanefnd gengizt fyrir því, að gerðar hafa verið tilraunir með sérstaka aðferð við verkun á harðfiski, sem mér er ekki kunnugt um, að notuð sé nokkursstaðar annarsstaðar, en hægt er að framkvæma hér; það er að herða fiskinn í húsum inni með dragsúg, sem leikur í gegnum húsið. Það er talið, að þannig verkaður fiskur liti betur út, og það, sem mest er um vert í þessu efni, er það, að þessi verkunaraðferð er alls ekki bundin við neina sérstaka árstíð. Það er að vísu ekki rétt að vera með fullyrðingar í þessu efni, en samt tel ég rétt að benda á, að einmitt nú á þessum erfiðu tímum er fyrir forgöngu fiskimálanefndar byrjað á nýjum framkvæmdum í þessu efni, sem þeir, er stjórnað hafa þessum málum undanfarið. hafa látið undir höfuð leggjast að sýna minnstu viðleitni til þess að hrinda í framkvæmd. Ég skal einnig geta þess, að það hafa líka fyrir forgöngu fiskimálanefndar verið gerðar tilraunir með hraðfrystan fisk fyrir Póllandsmarkað, og ef það gefst sæmilega, mun verða haldið áfram á þeirri braut. Einnig hefir nefndin gert ráðstafanir til þess, að gerðar yrðu tilraunir til þess að hraðfrysta fisk með aðferð Ingólfs Esphólins, en hún er fólgin í því, að fiskurinn er pakkaður inn í smápakka, sem svo er dreift út. Það er vitanlega ekki hægt að búast við því, að svo mikið seljist af þesskonar fiski á yfirstandandi ári, að það geti bætt upp hinn takmarkaða saltfisksmarkað á þessu ári, en slíkar tilraunir verður að gera til þess að bæta upp hinn ónóga saltfisksmarkað. En þessar tilraunir hafa ekki verið gerðar hingað til. Það hefir ekki einu sinni verið litið við þeim möguleikum, sem framundan hafa verið á því sviði. Það vil ég fullyrða, að ef fyrr hefði verið horfið að þeirri nýbreytni, sem hér um ræðir, þá væru ekki svipað því eins geigvænlegar horfur fram undan og nú eru. Hefði verið farið skynsamlega að í þessum efnum, þá væri ekki víst, að menn segðu nú, að útlit væri fyrir, að útflutningur landsmanna gæti minnkað um helming. Í sambandi við þau ummæli hv.þm. G.K., að allar horfur væru á því, að á næst. ári myndu verðu svo miklar fiskbirgðir til í landinu, að þær fullnægðu markaðinum allt árið 1936, vil ég taka það fram, að ég hygg, að þetta sé orðum aukið hjá hv.þm., sem betur fer. Fiskbirgðirnar um síðustu áramót voru tæpar 18 þús. smálestir. Nú hefir aflinn hér á landi orðið frekar lítill í ár, miklu minni heldur en síðastl. ár og tvö undanfarin ár - afli Norðmanna hefir til þessa verið miklum mun minni í ár en undanfarin ár. Nú ætla ég, að óhætt sé að segja, að miklu meira hafi selzt af fyrra árs birgðum til þessa tíma en menn gerðu sér vonir um. Að sjálfsögðu hefir það kostað það, að verðið hefir orðið lægra heldur en menn hefðu kosið. Af sérstaklega óvenjulegum sölum má geta þess, að til Portúgal hafa verið seld í tveimur sölum 5400 tonn, og líklegt er talið, að samningar náist um 3000 tonn í viðbót, þannig að í þremur sölum seljist um 8400 tonn. eða fast að helmingi af fiskbirgðunum, sem fyrir voru. Og þessar sölur valda langmestu um það, hversu gengið hefir á fiskbirgðirnar fram yfir það, sem útlit var fyrir allt fram undir þetta. Ef þessi sala næst, sem ég hygg að verði á næstunni, hygg ég, að ekki sé eftir nema innan við 4000 tonn óseld af fyrra árs birgðum, og það er léttara á miklu heldur en útlit var fyrir um skeið. Sala á saltfiski hefir verið með meira móti, því að menn hafa ekki þorað að liggja með fiskinn, þó sárt sé að missa atvinnuna við að verka hann, heldur selt eins og fært var. Mest hefir verið selt til Englands og Frakklands það sem af er árinu. Ég hygg því, að það sé óþörf bölsýni að gera ráð fyrir, að fiskbirgðirnar í haust eða um næstu áramót verði upp undir 40000 tonn. Ég skal játa, að þó ástandið sé ekki svo illt, þá dettur mér ekki í hug að neita því, að mjög alvarlegt ástand sé framundan í þessu efni. En það er engin ástæða til að gera útlitið óefnilegra heldur en rök standa til. Hv. þm. sagði, að með löggjöf síðasta þings um fiskimálanefnd hefði fisksölusamlaginn verið slátrað, og það svo rækilega, að ég sem ráðh. hefði orðið að halda í því líftórunni með bráðabirgðalögum fram eftir vorinu. Ég hefi margsinnis rætt um þetta við hann áður. bæði í útvarpsumr. og endranær, og hirði ekki að vera að endurtaka það. Ég vil einungis taka það fram, sem ég hefi þó áður gert, að sýni það sig, að sölusambandið leysist upp að fullu að fengnum þessum lögum, þá er það alveg víst, að því hefði verið fullkomlega ólíft, hefði þessi löggjöf ekki verið sett. Ég veit, að hv.þm. er jafnkunnugt um það og mér, þó hann vilji láta líta öðruvísi út. Hann veit einnig, að ég hefi boðið þeim, sem að fisksölusambandinu standa, og útgerðarmönnum yfirleitt, að létta undir með þeim n hvern hátt, sem mér væri unnt, að koma upp sambandi til þess að taka fisksöluna að mestu leyti í sínar hendur. En hingað til hefir staðið á því, að samtök fengjust. Ég er ekki enn vonlaus um, að þetta kunni að lánast, en það hefir vissulega ekki staðið á góðum hug frá mér sem ráðh. í þessu efni. Það, sem á brestur, er skilningur útgerðarmanna og fiskeigenda sjálfra á nauðsyn samtakanna. Það hefir einnig verið reynt að koma á allsherjarfélagsskap þeirra, sem framleiða og selja léttverkaða saltsíld, matjessíld svokallaða. Á síðastl. vetri voru gerðar ítrekaðar tilraunir í því efni. Þær tilraunir hafa mistekizt með öllu. Þær hafa mistekizt svo, að ég held, að mér sé óhætt að segja, að flestir þeir, sem að þessum málum standa, hafi sumpart óskað eftir og sumpart samþ. óbeinlínis, að með ákvörðun stj. væri síldarútvegsnefnd gefinn réttur til þess að starfa sem einkaútflytjandi matjessíldar, vegna þess að þeim tókst ekki að koma sér saman. Eins og ég sagði áðan, er ég ekki vonlaus um, að samkomulag náist milli fiskeigenda. vænti ég innan skamms að fá um það fulla vitneskju, og mun ég stuðla að því eftir því sem í mínu valdi stendur. Einu atriði vildi ég mega skjóta fram í sambandi við þessar umr. Eins og áður er sagt, var ein af höfuðástæðunum til þingfrestunar af hálfu Alþfl. sú, að ekki var unnt að ljúka undirbúningi sumra hinna stærstu mála, sem leggja varð fyrir þetta þing. áður en þing kom saman. Eitt af þessum málum var frv. um alþýðutryggingar, framfærslu sjúkra og almenna opinbera framfærslu. Mér þykir rétt að skýra frá þessu nú. úr því tilefni gafst. af því ætlun mín var sú, að hægt yrði fyrir þingfrestun að leggja fram frv. um þetta efni. því miður hefir þetta ekki tekizt, að ganga frá þessu til fulls, en n., sem að þessu starfar, hefir skilað áliti til mín, og ég mun láta prenta það í skýrsluformi og senda út til þm. svo fljótt sem hægt er, svo þeim gefist kostur á að kynna sér málið áður en þingið kemur saman að nýju, en þá munu frv. verða lögð fram þegar í stað. Ég veit ekki, hvort ég á að fara að snúa mér að einstökum atriðum í ræðu hv.þm. G.-K., en ýmislegt af því, sem hann sagði, lét einkennilega í eyrum. Eitt af því, sem hann sagði, að mér skildist stj. til ámælis, var það, að hún bersýnilega ætlaði að reyna að efna sín kosningaloforð. Ég veit nú satt að segja ekki, hvernig ein stjórn á að hegða sér, ef það er ámælisvert, að hún reyni að efna þau loforð, sem þingmennirnir gefa kjósendunum þegar þeir bjóða sig fram. Ég hefi alltaf haldið, að það væri lofsvert að halda loforð, en ámælisvert að bregðast þeim. Sé þetta ekki einnig skoðun hv.þm. og hans flokks, þá er eðlilegt, að núv. stjórn sé lítils metin í þeim herbúðum. Og ég er ekki frá því að ætla, að þetta sé tilfellið, því sé farið að athuga eitt og annað af kosningaloforðum sjálfstæðismanna og bera þau saman við efndirnar, sem orðið hafa þegar þeir hafa átt menn í ríkisstjórn, þá lítur óneitanlega út fyrir, að þeir telji ámælisvert að efna sín gömlu kosningaloforð. En um þetta eins og svo margt annað erum við Alþfl.menn sennilega á þveröfugri skoðun við sjálfstæðismenn. Annað atriði var það, sem hv.þm. benti á, sem hæstv. fjmrh. vafalaust tekur til andsvara, og það var, að stj. hefði leyft sér á seinasta þingi þá ósvinnu að leggja fram þau hæstu fjárlög, sem nokkru sinni hefðu verið borin fram á Alþingi. Hv. þm. sést yfir þann sannleika, að þrátt fyrir það, hvernig fjárl. hafa verið afgr. á undanfarandi þingum, hafa landsreikningarnir farið mörgum millj. fram úr því, sem áætlað hefir verið í fjárl. Hv. þm. veit, að meginhækkunin á gildandi fjárl., öll önnur hækkun en hækkunin til verklegra framkvæmda, stafar af því, að inn í fjárlög eru teknar upphæðir nú, sem eru lögboðnar, en hafa samt verið hafðar utan fjárl. að undanförnu, aðeins til þess að blekkja þá, sem hulda, að fjárlögin séu rétt mynd af skyldugjöldum ríkissjóðs. Hvað snertir skuldaskilasjóð, þá er það rétt, að upphæðin, sem ætluð er til þess að kaupa vélbátaeigendum skuldaskil. virðist ekki stórvaxin, miðað við það fé, sem lagt var til kreppulána bændanna. En mér þykir gott að fá tækifæri til að taka það fram, að það hlýtur öllum að vera ljóst, að hversu gott og þýðingarmikið og jafnvel nauðsynlegt sem það kann að vera fyrir einstaka útgerðarmenn að fá hjálp til að kaupa sér skuldaskil til þess að tryggja það, að lánardrottnarnir gangi ekki að þeim og svipti þá sínum starfstækjum. Þá getur þetta ekki verið nema einn þáttur í þeirri hjálp, sem þeir þurfa að fá, og það jafnvel ekki sá veigamesti. Ef spár hv.þm. G.-K. um það, að fiskútflutningurinn hljóti að fara niður í helming af því, sem hann hefir verið undanfarin ár, rætast, þá er þýðingarlaust að vera að gera skuldaskil fyrir útveginn, því þá er ekki nema um tvennt að ræða: Annaðhvort að reku áfram allan útveginn að fengnum skuldaskilum, með þeim bersýnilega árangri, að eftir eitt eða tvö ár yrði hann kominn í sama skuldafenið aftur, - eða þá að svo og svo mikill hluti af flotanum verður að liggja við festar án þess að geta farið á veiðar. Það, sem ég vil benda mönnum á með þessu, er það, að skuldaskil ein geta aldrei orðið þess megnug að bjarga sjávarútveginum. Þau geta tryggt nokkra menn, sem ella ættu á hættu að verða sviptir starfstækjum sínum, þ. e. a. s. á meðan sölumöguleikar haldast fyrir okkar afurðir. Því má ekki ríkissjóður binda svo sína takmörkuðu getu í skuldaskilum, að hann af þeim sökum verði ómegnugur eða minna megnugur að styðja öflun nýrra markaða, nýjar verkunaraðferðir og annað slíkt. Ég vil spyrja hv.þm. og aðra hlutaðeigendur: teldu þeir skynsamlegt að hallast að till.hv.þm.N.-Ísf. um að verja 21/2 millj. kr. til skuldaskila, ef af þeim sökum yrði svo að hætta við að verja þeirri millj. kr. til nýbreytni í verkun og söluaðferðum, sem síðasta þing heimilaði? Ég held, að engum blandist hugur um, að það væri ekki heppileg aðferð. Ég hefi ríkar ástæður til þess að ætla, að með upphæð þeirri, sem gert er ráð fyrir í l. um skuldaskilasjóð, verði hægt, með góðri samvinnu við bankana og lánsstofnanirnar, að kaupa þeim vélbátaeigendum skuldaskil, sem skulda yfir 75% móti eignum, svo að þeir verði ekki sviptir starfstækjum sínum. Auðvitað er þessi upphæð algerlega ónóg til þess, að maður geti lítið sér detta í hug að kaupa línuveiðurum og togurum tilsvarandi skuldaskil. En sú útgerð er, hvað sem efnahagslegri afkomu hennar líður, ekki í eins yfirvofandi hættu að því er stöðvum snertir eins og vélbátaútgerðin, vegna þess að lausaskuldir þessarar útgerðar eru minni heldur en vélbátaútvegsins. vélbátaútvegurinn skuldar um 41/2 millj. kr. í verzlunarskuldum einum saman, og lausaskuldir hans nema alls yfir 6 millj. kr., meðan verzlunarskuldir togaraflotans eru ekki nema 1 millj. og 300 þús. kr., ef ég man rétt. En af lausaskuldunum stafar útgerðinni aðallega sú hætta, að til stöðvunar komi. því að þeim er hægt að ganga hvenær sem er. Þessari hættu hygg ég að sé hægt að létta af vélbátaútgerðinni með þeirri upphæð, sem l. um skuldaskilasjóð gera ráð fyrir. Vænti ég svo að fá tækifæri til þess að bæta við nokkrum orðum síðar í kvöld.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Herra forseti! Bændafl. hefir ekki óskað eftir útvarpsumr. nú. Hann vildi ekki gera neitt til þess, úr því að þingfrestun mun nú ákveðin, að þingið tefjist, því að þingið hefir tafizt nógu lengi samt, úr því að það á ekki að ljúka störfum. Hinsvegar hefði Bændafl. óskað eftir almennum stjórnmálaumr. í útvarpið síðar, þar sem bændur utan þings hér úr nærsveitum hefðu átt kost á að taka til máls. En einn flokkurinn hefir nú krafizt útvarpsumr. þessara, og þá skulu útvarpsumr. fara fram samkv. þeim reglum, sem Alþingi hefir sett sér. Þetta þing hefir nú staðið í 50 daga. Fyrir því lágu mörg störf, en þó voru tvö verkefni sérstaklega aðkallandi á þessum fyrri hluta þings. Annað var það, að draga úr þeim útgjöldum á núgildandi fjárl., sem ekki voru atvinnuvegunum nauðsynleg til styrktar, eða beinlínis lögbundin. Í þessu efni hefir lítið verið að gert, og helzt ráðizt á garðinn þar, sem sízt skyldi, eða þar, sem atvinnuvegirnir áttu í hlut. Hinsvegar hefir ekkert verið samþ. í þá átt að draga úr styrkjum og bitlingum til einstakra manna, t. d. með því að veita stj. heimild til að lækka alla þá liði um tiltekna prósentu. Hefði það þó munað nokkru samtals. En sjálfsagt var að taka til rækilegrar athugunar, hvaða útgjaldaliðum fleirum mætti draga úr, án þess að afkoma atvinnuveganna yrði gerð erfiðari. Þessi athugun hefir ekki verið gerð af neinni alvöru. Hitt aðalmálið, sem þingið hefði þurft að sinna, var að íhuga vandlega, hvað hægt væri að gera meira en gert hefir verið atvinnuvegunum til styrktar. Því afkomuhorfur atvinnuveganna eru nú hinar ískyggilegustu. Þunglega horfði á síðasta þingi, en nú horfir þó jafnvel enn þunglegar fyrir flestum greinum atvinnuveganna heldur en þá var vitað. Útlitið um síldarafurðasölu er að vísu ekki mjög slæmt. En þó er síldveiði og síldarafurðasalan jafnan óviss og langt frá því að vera að jafnaði örugg atvinnugrein. Um fiskinn þarf ekki að ræða. Það er öllum landslýð kunnugt, hvað mikil hætta vofir yfir fiskmarkaðinum, sérstaklega vegna innflutningstakmarkana Ítala. Er óvíst, hvort tekst að yfirvinna þá örðugleika, sem yfir vofa; a. m. k. hefir útlitið aldrei verið verra heldur en nú. Um afurðir landbúnaðarins er kunnugt, hvað verð á þeim er nú lágt erlendis. Telja má vist, að verð á útfluttu kjöti verði nú stórum lægra en í fyrra, og það þrátt fyrir verðjöfnunargjaldið frá innanlandssölunni og framlag það úr ríkissjóði, sem hæstv.ríkisstj. hefir nú fallizt á að greiða. Um innanlandssöluna horfir að vísu nokkuð vænlegar. En þó hafa vonir manna um árangur þeirra ráðstafana, sem gerðar voru á síðasta þingi, ekki rætzt enn sem komið er, svo að viðunandi sé. Jafnvel á þeim svæðum landsins, þar sem aðstaðan er bezt til innanlandsmarkaðar, horfir vissulega enn svo þunglega fyrir landbúnaðinum, að fjölda bænda liggur við að gefast upp í baráttunni. Afkoma þessar atvinnuvega er þó þeir hornsteinar, sem þjóðfél. hvílir á, og fyrsta skilyrðið til þess að hægt verði yfir höfuð að afla nokkurra tekna í ríkissjóð. Þar sem nú ástand og horfur eru svo ískyggilegar á öllum sviðum, sem nú hefir verið drepið á, þá hefði mátt vænta þess, að stjórn og þing hefði tekið á þessum málum með hinni mestu alvöru. Hefði ekki verið fjarri, þar sem alþjóðarheill var í veði, að kjósa sérstaka kreppunefnd meðal þingmunna af öllum flokkum þegar í byrjun þingsins, til þess að athuga þessi mál og gera tillögur um þau, annaðhvort af sameinuðu Alþingi eða af báðum deildum, líkt og gert var 1933 í kreppumálum landbúnaðarins. Voru þá frekar líkindi til, ef mannaval hefði tekizt sæmilega, að sameina hefði máti hugi manna um tillögur til hagsbóta fyrir atvinnuvegina, sem að gagni hefðu komið. A. m. k. hefðu aðrar leiðir verið heppilegri heldur en að veifa stöðugt stjórnarvendinum framan í andstæðingana og hugsa ekki um neitt unnað en láta þá kenna á valdi sínu, þegar afkomuhorfur þjóðarinnar eru slíkar sem nú. En stj. og flokkar hennar hafa valið hinn kostinn, að berja í borðið og þverskallast. Einu umbæturnar, sem fengizt hafa á þessu þingi landbúnaðinum til hagsbóta, eru þær, að stj. hefir tekið upp till Bændafl. frá síðasta þingi um verðuppbót á útflutt kjöt, og tekið nokkurt tillit til tillagna Bændafl. um vaxtatillag af fasteignaveðslánum. Er þó vaxtatillagið 1% lægra en í tillögum Bændafl. 1/2% lægra heldur en verið hefir undanfarin ár. En verðuppbótina á kjötið eigu bændur að borg sjálfir. Fyrst með því að svipta Búnaðarbankann 50 þús. kr. framlagi til byggingu í sveitum. Þar næst með því að svipta ræktunarsjóð um 15 þús. kr. tillagi, sem hann hefir haft. Og loks átti að svipta sveitirnar 10% af framlagi til nýrra akvega. En vegna snurðu, sem kom á þráðinn milli Framsfl. og sósíalista meðan stóð á lokaafgreiðslu málsins, tókst þó eigi að svipta sveitirnar fullu framlagi til akveganna. Aftur á móti kom þeim ágætlega saman um að færir bændum landsins og öðrum framleiðendum aðra gjöf. Og það var að demba á framleiðendurna sjálfa öllum kostnaði af nefndum þeim, er fara með afurðasölumálin. Þetta var gert þrátt fyrir það, þó síðasta þing væri með fullu samþykki stj. búið fyrir örfáum mánuðum að samþ., að þessi kostnaður greiddist að mestu af þjóðfélaginu í heild. Þetta var gert þrátt fyrir það, þótt stj. og flokkar hennar þverneituðu enn sem áður, að framleiðendurnir eða fulltrúar þeirra fengju aðstöðu til meiri áhrifa í þessum nefndum. Og þetta var gert þrátt fyrir það, þó framleiðendunum væri meinað að koma við sparnaði við nefndirnar. t. d. með því að fækka þar mönnum. Sýndist það þó vel fært. T. d. eru nú tvær nefndir í mjólkursölunni, önnur með fimm mönnum og hin með sjö mönnum, eða tólf mönnum samtals. Þessa tólfspenakú eiga nú bændur sjálfir að fóðra framvegis, því hver þarf að sjúga sinn spenann ! Um þetta kom stjórnarflokkunum ágætlega saman. Þó lét formaður sósíalista þess getið í umr., að síðar gæti komið till. um það að lækka jarðræktarstyrkinn frá því, sem nú er, þannig að enginn bóndi fengi meira en 300 kr. Fer þá að verða erfitt fyrir bændur að lækka framleiðslukostnaðinn, ef hvorttveggja á að sigla í sama kjölfarið: kauphækkunin fyrst og lækkun jarðræktarstyrksins á eftir. Að vísu varð nokkur hækkun á kjötverði bænda í næstu héruðum við Reykjavík síðastl. haust. En bændum mun þó vart hafa fundizt hún gera meira en að vega upp á móti kauphækkuninni. Og þó koma hér ekki öll kurl til grafar um kjötverðið, því að Sláturfél. Suðurl. fékk ekki samþykkta í kjötverðlagsnefndinni nægilega hækkun eftir sláturtíð upp í frystingarkostnað kjötsins, sem það gekk út frá sem sjálfsögðu, þegar það greiddi kjötið út til bænda. Fyrst átti að neita um alla hækkun fyrir þessum kostnaði. En loks fékkst hún þó fram að nokkru leyti. Sláturfél. Suðurl. eitt verður því fyrir allmiklum skaða á frystingu og vaxtatapi, og hefir félagið því greitt sem því nemur hærra verð fyrir kjötið heldur en það raunverulegu gat síðastl. haust. Hvar á félagið svo að fá hallann greiddan? Það getur ekki fengið hann á neinn hátt. nema með því að draga þetta frá kjötverðinu að ári. Í þessari kjötverðhækkun til bænda á Suðurlandi síðastl. haust er því falin fyrirframgreiðsla á nokkru af kjötinnlegginu næsta ár. Og er þetta einn vottur þess, hversu stj. leggur í þessum málum miklu minna upp úr því að vera heldur en að sýnast. Um kjötverðið annarsstaðar á landinu er það að segja, að þrátt fyrir verðuppbótina úr ríkissjóði, sem bændur eiga að greiða sjálfir eins og áður er sagt, þá verður það að ríkissjóðstillaginu meðtöldu vart hærra heldur en kjötverðið 1933. kauphækkunin og væntanleg lækkun á jarðabótastyrknum verður þá eina hagsbótin, sem þeir bændur fá. Hæstv. landbúnaðarráðh. var ekki lítið upp með sér í síðustu útvarpsumr. yfir því að bændur í nágrenni Reykjavíkur fengju nú 12/5 eyris meira fyrir mjólkina heldur en áður. En hann gleymdi að geta um lækkunina á rjómanum, virðist sölukostnaður á rjóma vera ríflega reiknaður, þrátt fyrir verðjöfnunargjaldið, ef potturinn er seldur fyrir 1,19 kr., en útsöluverðið er þó 2,40 kr. hér í bænum. Er það hart, að útsölukostnaðurinn skuli ekki geta lækkað verulega. En fullyrða má, að ýms þau mistök, sem orðið hafa í afurðasölunni, einkum hvað mjólkina snertir, hefðu ekki komið fyrir, ef bændur sjálfir hefðu mátt hafa meiri áhrif á framkvæmd sölulaganna. Því þrátt fyrir ýmsa missmíði, sem núv. stjórnarflokkar settu inn í lögin, þá miða þau í rétta átt og hefðu getað orðið bændum til mikilla hagsbóta, ef framkvæmd þeirra hefði verið hagað skynsamlega. Þessi mál og önnur hefði verið nægur tími til að taka til athugunar og lagfæra. ef hæstv. stj. hefði ekki barið höfðinu við stein. verður ekki hjá því komizt að minnast á þessi mál. Í byrjun þessa þings lýsti varafomaður sósíalista yfir því, að hann vildi fresta því til hausts., Ýmsir framsóknarmenn voru þá á móti þessari till., því að þeim var það ljóst, að sambúðin við sósíalista var ekki annmarkalaus. Þeim mátti og vera það ljóst, að á haustþingi myndu sósíalistar verða mun voldugri en á þingi, er háð væri síðla vetrar. Gæti vel farið svo, að þeir heimtuðu þingið rofið, og yrðu þá kosningar að fara fram um nýir, sem er sósíalistum hentugur tími, en bændum óhentugur. Samt beygðu framsóknarmenn sig fyrir þessu. En hin yfirvofandi frestun dró starfsáhugann úr þinginu, var þá annað en ánægjulegt fyrir framsóknarmenn að sitja á þingi, enda fóru þá sósíalistar að færa sig upp á skaftið, ekki aðeins í þessu máli, heldur og ýmsum öðrum, svo sem í mjólkurmálinu og jafnvel í sambandi við ýmsar ráðstafanir í sjálfu stjórnarráðinu. Mönnum eru í fersku minni árásargreinar Alþýðublaðsins á hæstv.dómsmrh. og Jónas Jónsson. Varð ekki einungis dómsmrh. að þegja við þeim, heldur líka Jónas. Hann fékk ekki að svara einu orði og var þannig settur undir einskonar ritskoðun. Og fyrir nokkrum dögum flutti sama blað svæsna árásargrein á hæstv. fjmrh. út af raftækjaeinkasölunni. Var þar lagt fyrir hann að skipta um tvo yfirmenn við raftækjaeinkasöluna, þar sem annar væri útlendingur, frá erlendu raftækjafirma, og mætti ekki taka há laun frá landsmönnum, en hinn væri stór raftækjasali, sem ætti miklar vörubirgðir og semja ætti við sjálfan sig um kaup á raftækjum til handa einkasölunni. Og þar sem sjálfur aðalmaður sósíalista er höfundur greinarinnar, má nærri geta, hvort þessu verður ekki fylgt eftir. Og svo þegar sjálfstæðismenn komu um daginn fram með vantrauststill. á hæstv. fjmrh., þá mun hofa sorfið að Framsókn. - Ég álít reyndar, að sú till. hafi verið óviturleg, því að það var fyrirfram vitað, að Framsókn myndi fús til að ganga undir hvaða ok sem væri til þess að geta haldið völdum. Og ég vildi ekki framsóknarmönnum svo illt, að þeir væru neyddir til að beygja sig undir þetta, eftir allt annað. Það má fara nærri um það, hvort sósíalistar hafa gert það fyrir ekkert að styðja Framsókn í þessu máli. Ég tel, að till. um að vita hæstv. fjmrh. muni hafa þann árangur, að Framsókn verði að sýna enn meiri hlýðni hér eftir en hingað til. Þingfrestun er nú ráðin. Hefir þá þing staðið í 50 daga og lítið verið gert. Ég hefi þegar bent á. tvö atriði, er leysa þarf, sem sé að draga úr ólögbundnum útgjöldum í fjárl. og gera allt, sem unnt er, til að styrkja atvinnuvegina. Og nú. þegar fresta á þingi, hefi ég bent á, hversu hættulegt það. getur orðið sveitunum, ef haustþing yrði rofið með vetrarkosningar fram undan. En um þetta er þýðingarlaust að deila við dómarann. Hér getur enginn sagt neitt, nema stjórnarflokkarnir, en Framsókn getur hinsvegar ekki gengið til kosninga um hávetur. Verður hún því að kaupa sig undan þeim, hvað sem það kann að kosta. Hvað dýrt það verður, getur enginn sagt, en það getur vel farið svo, að Framsókn og sveitirnar verði lengi að súpa af því súrar dreggjar.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég ætla að byrja með því að víkja nokkrum orðum að ræðu hv.þm. G.-K. Það einkenndi ræðu hans, hve ógætilega hann fór með staðreyndir. Hann byrjaði með því að gefa yfirlit yfir fjármálastjórn síðustu ára, og mun ég ekki fara langt út í það, en láta mér nægja að benda á, að tölur hans, er áttu að sýna skuldasöfnun ríkissjóðs í stjórnartíð framsóknarstj. til samanburðar við lækkun skuldanna í stjórnartíð Jóns Þorlákssonar, eru ekki réttar. Hann notaði vaxtabyrðina í byrjun og lok stjórnartíðar Framsóknar til að sýna hækkunina, en hann dró ekki frá vaxtatekjur ríkissjóðs. vaxtabyrðin í árslok 1931 var 900 þús. kr., en ekki 1250 þús., og 1932 1 millj., en ekki 11/2 millj., eins og hann sagði. Ef notaðar eru réttar tölur, sést, að skuldirnar jukust sáralítið og vaxtabyrðarnar jukust tiltölulega lítið. Þá drap hv.þm. á árin 1932- '34 og sagði, að á þeim árum hefði ekki tekizt að stöðva hallann vegna skuldasöfnunar. En eins og kunnugt er stóðu þá saman um stjórnina Sjálfstfl. og Framsfl. Ef Sjálfstfl. hefði viljað standa við sín stóru orð um gætni í fjármálum, þá hefði það átt að sjást, að hann hafði líka ábyrgðina þessi ár. En það sér ekki á. Á þessum árum varð greiðsluhalli og skuldasöfnun við útlönd. Sjálfstfl. tókst ekki að sýna neina sérstöðu, enda þótt hann hefði þá fjmrh. Þá reyndi hv.þm. að vekja tortryggni á því, að stj. hefði nú borið fram það hæsta fjárlfrv., sem borið hefði verið fram hér á landi. Hér er ekki sagður nema hálfur sannleikurinn. Þetta fjárlfrv. er sem sé ekki hærra en lægsti landsreikningur, sem orðið hefir, landsreikningurinn 1932. - Fjárlfrv. okkar gerir ráð fyrir 3 millj. kr. lægri útgjöldum en í fyrra reyndist. Þeir, sem eru að reyna að gera þetta tortryggilegt, fara hér vísvitandi með blekkingar, því að þeir vita, að það er ekki sambærilegt, hvað allar áætlunarupphæðir eru nú hærri en áður hefir verið. Því er nú miklu meiri von en áður til þess, að fjárlfrv. verði nokkurnveginn í samræmi við landsreikninginn. Fjárlfrv. í fyrra gerði ráð fyrir 11,6 millj. kr. útgjöldum, en þau urðu 17 millj. Það er þýðingarlaust að áætla útgjöldin lágt, ef þau standast svo ekki reynsluna. Það má vel vera, að mér hafi ekki tekizt að áætla alla liði nógu hátt, en ég býst þó við, að áætlun mín verði nær reynslunni en áður hefir orðið. Þá talaði hv.þm. um, að bætt hefði verið á 2 millj. kr. í sköttum á síðasta þingi. En þrátt fyrir hækkun skatta og tolla á síðasta þingi gerði stj. ekki ráð fyrir hærri tekjum ríkissjóðs í ár en áður. Þeir voru aðeins settir til þess að fá vonir um svipaðar ríkistekjur og verið hafði undanfarin ár. Með þessu var verið að bæta upp þá rýrnun tekna, sem stafaði af þverrandi innflutningi. Þá lýsti hv.þm. ástandinu í árslok 1934 og tók þar allar upplýsingar úr fjárl.ræðu minni. Spurði hann svo, hvort ég hefði ekkert lært af þessu ástandi. Hélt ég, að hann hefði ekki þurft að fara lengra en í fjárl.ræður mínar í fyrrahaust og vetur til að sjá, að ég gerði mér fulla grein fyrir, að stj. hlyti að taka í taumana að því er snertir innflutninginn. Hefði hann ekki þurft lengi að lesa til þess að sjá, að stj. gerði ekki ráð fyrir, að innflutningur árið 1935 gæti orðið meiri en 1932. vegna þessa, og til þess að stöðva skuldasöfnun við útlönd, voru hækkaðir skattar og tollar. Stj. var það ljóst, að ekki var hægt að fara sömu leiðir og undanfarið að því er snerti viðskiptin við útlönd. En hitt er vitanlegt, að stj. á við óvenjulega örðugleika að stríða. Um leið og hún verður að leiðrétta innflutning undanfarinna ára. verður hún að taka tillit til minnkandi innflutnings vegna rýrnandi útflutnings. Það, sem gerir hlutverk stj. sérstaklega erfitt, er, að hún verður að mæta þeirri minnkun á útflutningsmöguleikum, sem nú hefir orðið. Hv. þm. G.-K. þarf ekkert að segja mér um þetta, enda hefi ég tekið það rækilega til meðferðar í fjárlagaræðu minni. Hv. þm. gerði áætlun um útflutninginn 1935. Var þar, eins og áður, að hann byggði ekki áætlun sína á réttum tölum. Sagði hann, að svo gæti farið, að útflutningurinn minnkaði um 11 millj. kr., og færi hann þá niður í 33 millj., því að hann hefði verið 44 millj. í fyrra. Ætti hann þó að vita, að 44 millj. var aðeins bráðabirgðatala. En þessi tala hækkar því nær undantekningarlaust um 10%, svo að hún verður líklega nálægt 49 millj., og mætti því ætla, að útflutningurinn færi ekki neðar en í 38 millj., ef hann annars lækkaði um 11 millj. En þó taldi hv.þm. líklegra, að útflutningurinn myndi ekki lækka um meira en 5 millj., og eftir því færi hann ekki neðar en í 11 millj. Ef svo yrði, er ekki loku fyrir það skotið, að áætlun stj. um tekjur ríkissjóðs 1935 fái staðizt. Þá ætti innflutningurinn að mega vera 37 millj., en við það er áætlunin miðuð. Þessar bollaleggingar hv.þm. leiða því ekki til ólíkrar niðurstöðu og í minni fjárhræðu, ef leiðréttar eru skekkjurnar. Um rýrnunina frá í fyrra erum við ekki mjög ósammála í áætlunum okkar, en honum er aðeins ekki ljóst, hvað rýrnun sú, sem hann gerir ráð fyrir, myndi færa útflutninginn langt niður. Hv. þm. sagði, að fjárl.frv. fyrir 1936 gæti ekki byggzt á öðru en þrekleysi stj., hún þyrði ekki að horfast í augu við nauðsynina á því að færa útgjöldin niður. En fjárlfrv. byggist einmitt á þeirri stefnu stj. að halda uppi opinberum framkvæmdum, meðan tekjuöflunarmöguleikar leyfa það. Ef þeir leyfa það ekki, mun stj. taka afleiðingunum af því. En stj. vill ekki færa niður útgjöldin til verklegra framkvæmda og atvinnuveganna fyrr en nauðsyn býður. Hinsvegar get ég skilið, að sjálfstæðismenn vilji færa niður þessi útgjöld strax, því að í þessu greinir okkur á við sjálfstæðismenn. Þeir vilja hafa skattana sem lægsta og litlu fé verja til verklegra framkvæmda. En stj.flokkarnir vilja nota tekjuöflunarleiðir þær, sem til eru á hverjum tíma, til þess að halda uppi verklegum framkvæmdum. Núv. stj.flokkar vilja ekki skera niður þessi útgjöld til styrktar stéttum þeim, er að þeim standa. En af stjórnmálastefnu sjálfstæðismanna leiðir, að þeir eru sífellt að tala um slíkan niðurskurð: Það getur vel komið fyrir, að stj.flokkarnir verði að beygja sig fyrir staðreyndum og lækka útgjöldin, en þeir gera það ekki fyrr en nauðsynlegt reynist. Annars er augljóst ósamræmi í framkomu Sjálfstfl. hér á þingi, þar sem hv.þm. G.-K. talar um það hér í útvarpið, að það þurfi að færa niður útgjöld fjárl. um 5-6 millj. (sem er auðvitað óhugsandi), um leið og flokkurinn beitir sér móti því, að útgjöld verði færð niður á ýmsum sviðum, svo sem 10% niðurfærslu á framlagi til nýrra akvega, jafnframt því að hann ber fram till. um stórkostleg útgjöld til skuldaskilasjóðs útgerðarmanna. Þeir geta ekki átt von á, að þjóðin taki till. þeirra alvarlega, þegar svona er. Þá sagði hann, að ég hefði lokað öllum bjargarleiðum fyrir landinu með því að gefa yfirlýsingu til erlendra aðilja um, að ekki yrðu tekin fleiri lán en orðið er. Hv. þm. veit, að þetta er rangt. Þessi yfirlýsing hefir ekki verið gefin. En stj. hefir getið þess í sambandi við lántökuna í Englandi, að hún ætli, svo sem auðið er, að forðast skuldasöfnun við útlönd. Ef þessi skuldasöfnun á að haldast, þá leiðir það til glötunar þjóðinni á fáum árum. Ég tel því ekki ástæðu til að álíta, að þessi yfirlýsing hafi nokkru breytt í þessum efnum. Hún er einungis staðfesting á stefnu stj. - Ég get þessa af því, að stj.andstæðingar hafa reynt að vekja tortryggni hjá mönnum í sambandi við þessa yfirlýsingu stj. Það sýnir bezt, hvað þessir menn geta lagzt lágt í ásökunum sínum. Þá mun ég víkja nokkrum orðum að hv. 10. landsk. Þessi þm. byrjaði með því að minnast á, að fyrir þessu þingi hafi legið tvö aðalverkefni. Það fyrra var að draga stórlega úr útgjöldum fjárl. Sagði hv.þm., að þetta hefði mátt gera án þess að rýru framlög til atvinnuveganna eða verklegra framkvæmda. Þetta er ekki annað en blekking. Hann veit, að ekki er hægt að gera niðurskurð á fjárframlögum án þess að skera niður útgjöld til atvinnuveganna og verklegra framkvæmda. Þetta er ekkert annað en þessi venjulega hræsni að gefa í skyn, að talsvert sé hægt að gera í þessum efnum án þess að það þurfi að skera niður þau útgjöld, sem mestu varða fyrir framkvæmdir bænda. Það sýndi sig bezt í þessari sömu ræðu þessa hv.þm., að þegar hann var að tala um, að það hefði þurft að lækka fjárlagafrumv. 1935, þá var hann í sömu andránni að reyna til að gera Framsfl. tortryggilegan fyrir það, að hann hefði ekki viljað sinna því yfirboði Bændafl. að greiða 1/4 millj. á ári í vaxtamismun af fasteignaveðlánum landbúnaðarins. Þá er einnig talað um að velta yfir á ríkissjóð kostnaði af afurðasölu og á sama tíma er þessi hv.þm. að tala um, að einhver hafi nefnt takmörkun á jarðræktarstyrknum, og auðvitað má þá engin lækkun eiga sér stað þar. Það þarf meira en meðalhræsnara til þess að halda því fram, að það beri að lækka fjárlög um millj. og það sé hægt að spara millj. og á sama tíma auka framlög ríkissjóðs til verklegra framkvæmda í sveitum. Eða veit hann ekki, að 2600 þús. kr. eru ætlaðar til þess, eða vill hann halda því fram, að hægt sé að gera stórfelldan niðurskurð á fjárlögum án þess að það sé skert? Annaðhvort veit hv.þm. ekki eins vel eins og hann ætti að vita, eða hann talar þannig til þess að vekja tortryggni hjá öðrum mönnum, sem verri aðstöðu hafa til að vita og minna vita en hann um þessi mál. Nei, það er ljóst mál, hverjum sem það athugar, að á fjárl. er ekki hægt að skera niður án þess að það snerti þá liði, sem við koma atvinnu- og framkvæmalífi bæði til lands og sjávar. Þetta vita allir þeir, sem af athuga fást við að leysa úr þessum vandamálum. Eins og ég hefi áður tekið fram - og það er annað mál -, þá getur vel farið svo að nauðsyn verði á því að færa útgjöldin niður. En þá get ég vel búizt við, og finnst líklegt, eftir því sem verið hefir, að hv. 10. landsk. reyni að nota tækifærið og gera okkur tortryggilega fyrir útgjaldalækkunina. - Það er nokkurnveginn víst, að þessi hv.þm. muni þá ekki svífast þess. 

Forseti (JBald): Ég skal geta þess, að óróleikinn á pöllunum stafaði af því, að þar var drukkinn maður, og kom hann óróleikanum af stað, en nú er hann farinn og geta umr. því haldið áfram.

Magnús Jónsson Í sambandi við þingfrestunartill. stj. er ekki nema alveg eðlilegt, að rætt sé um ástand og hag þjóðarinnar, og hefir nú hv.þm. G.-K. gert það af hálfu okkar sjálfstæðismanna, í sinni ýtarlegu framsöguræðu. Svör stj. þekkjum við, bæði af þessum umr. og annarsstaðar frá; Þau eru alkunnug, og vil ég nú minnast á helztu atriðin. Hæstv. fjmrh. sagði: Allt fjármálaástand ríkisins er ykkur að kenna. Má það nú heita viðurkenningarvert, að andstæðingar okkar eru þó farnir að viðurkenna, að ástandið sé slæmt, að sóað hafi verið fé, búið rekið með sífelldum halla og skuldum hrúgað upp. Þetta er náttúrlega framför frá þeim barnaskap, þegar þeir héldu, að komast mætti úr skuldum með því að samþ. á þingmálafundum, að skuldirnar hefðu lækkað. En nú þegar ríkisskuldirnar eru viðurkenndar, þá er snúið við blaðinu, og þá eiga þær allar að vera okkur sjálfstæðismönnum að kenna. Skuldirnar eru þá eftir þeirri kenningu þeim flokki að kenna, sem ekki hefir farið með völd síðan þær byrjuðu að safnast. Sjálfstæðismenn réðu á árunum 1924-1927, og þá lækkuðu ríkisskuldirnar um meira en þriðjung, eins og allir viðurkenna. En flokkarnir, sem farið hafa með völd síðan, eru alveg eins og heilagir englar. Mennirnir, sem eyddu allt upp í níföldum þeim upphæðum, sem heimilaðar voru á fjárlögum, þeir eiga enga sök á eyðslunni. Mennirnir, sem greiddu 40 þús. þar, sem 6 þús. voru heimilaðar, og 300 þús. þar, sem 50 þús. voru heimilaðar. mennirnir, sem greiddu hundruð þúsunda án heimildar. mennirnir, sem komust á einu árinu meira en upp í tvöfalda fjárlagaupphæðina, þessir menn eiga enga sök á því, sem gerzt hefir. Það er allt að kenna andstæðingunum, sem vöruðu við, sem skrifuðu, töluðu og greiddu atkv. á móti eyðslunni. Hæstv. fjmrh. var að klifa á því, að vegna þess að sjálfstæðismenn hefðu á árunum 1932-1933 haft einn mann í stjórn, þá hefðu þeir líka orðið að bera og yrðu að bera ábyrgð á fjármálaástandinu. Það vita allir, að sú stjórn var eingöngu mynduð til þess að leysa eitt ákveðið mál, og sá ráðh., sem Sjálfstfl. átti í þeirri stjórn, gegndi ekki fjármálastörfunum, svo þessi rök hafa ekki við neitt að styðjast. Svo er ein sönnunin þessi: Sjálfstfl. hefir samþ. lánsheimildirnar. Já. vissulega höfum við sjálfstæðismenn samþ. það, að ríkið standi við skuldbindingar sínar. Jafnvel það, sem eytt er í sukk, verður þó að borgast. Það eru líka margir ráðdeildarsamir feður, sem verða að borga eyðsluskuldir heimskra sona. En hitt er annað mál, að það ber vott um lélegt gáfnafar, ef menn þess vegna segja, að skuldirnar séu feðrunum að kenna. Þá er eitt svar stjórnarflokkanna það, að allt öngþveiti atvinnuveganna sé sjálfstæðismönnum að kenna. Þeir hafi haft öll stóru atvinnutækin í sínum höndum og nú séu þeir búnir að sigla því öllu í strand. - Já, það er satt, í hópi þeirra rösku drengja, sem á síðasta mannsaldrinum hafa lyft íslenzkum atvinnuvegum upp úr þúsund ára kyrrstöðu, margfaldað afraksturinn, fundið nýja markaði og gert nútíma lifnaðarhætti mögulega á þessu landi, - í þessum sterka og virðingarverða hópi eru langflestir sjálfstæðismenn. Þess mun ævarandi verða getið þeim til sóma, og þá hins líka, að í þessari erfiðu fjallgöngu hafa margir hrapað, þegar þeir voru að kanna nýjar leiðir, eða af því að hamarinn hefir reynzt þeim of brattur. Þessar, manna mun getið verða og þessa tímabils um ókomnar aldir, og þá verður sennilega getið líka hræfuglanna, sem í þessu mikla starfi höfðu það hlutverk að vera jafnan til taks til þess að kroppa augun og rekja garnirnar úr þeim, sem fyrir slysum höfðu orðið og lágu ósjálfbjarga. Ofan á þessa öru og kannske of hraðfara sókn kom svo heimskreppan, verðfali afurða, söluhömlur og annað slíkt. En heima fyrir kom þá líka kreppa, stjórnmálakreppan, sú kreppa, að við völdum voru teknir þeir menn, sem engan skilning og að því er virtist lítinn vilja höfðu á að bæta hér um og aðstoða. Í örðugleikunum voru hjálparráðstafanirnar helzt þessar: 1) Hækkun skatta ár frá ári. 2) Gífurlegar opinberar framkvæmdir og þar með samkeppni um vinnukraft og kapítal. 3) Ríkisrekstrarstefna, sem gekk um snuðrandi eftir hverri þeirri starfsgrein, sem arð gæti gefið. 4) Og loks má telja það, sem ekki mun hafa haft minni áhrif. Þótt það virðist ef til vill við fyrstu sýn ekki eins raunhæft, að bæði í ræðu og riti var sótt að þeim mönnum og stofnunum, sem of mikið þótti fara fyrir. Þegar svo er búið að sliga allt, þá er komið og sagt. Já, herrar mínir. Þið hafið rekið þetta. Hvers vegna blómgast það ekki í höndum ykkar? Í þessum hóp valdi hæstv.atvmrh. sér að vera með hnjóðsyrði sín og ómakleg ummæli. Þá saknaði hæstv.atvmrh. þess í ræðu hv.þm. G.-K., að hann hefði ekki sagt, hvað ætti að gera. Þetta er það sama sem sífellt klingir: Hvers vegna gerið það ekki sjálfir uppástungur um ráðstafanir? Hvað á að spara? Hvað á að gera? komið það með það! Já, það eru nú ekki ónýtir foringjar, sem svona spyrja og þessa krefjast. Rétta svarið væri náttúrlega við þessu að segja: Fáið okkur þessi mál í hendur. Þessa er engin von á meðan þið standið í vegi. Það var nú t. d. gerð örlítil byrjunartilraun um sparnað á fjárlögum á síðasta þingi. Sjálfstæðismenn í fjvn. gerðu brtt. um niðurskurð á fjárlögum, nokkur hundruð þúsund, rétt eins og prófstein. En hvað skeði? Það var ekki aðeins, að allar þessar till. væru steindrepnar. En bæði tillögumenn og allur flokkurinn var auk þess skammaður og svívirtur fyrir það, að koma með annað eins ódæði og þetta. Með þessu leystu þeir sjálfstæðismenn alveg frá skyldunni að gera frekari till. um þetta efni meðan þeir hafa ekki völdin. Nú verður fróðlegt að sjá, hvernig þeim háu herrum tekst, þegar þeir eiga að framkvæma sinn niðurskurð á fjárlögunum í haust, ef þeir hafa þá manndóm í sér að reyna það. Það verður fróðlegt að sjá, hvernig þeir lækka útgjöldin niður í það, sem þjóðin fær borið án þess að nokkursstaðar verði klipið af og einhver finni til. Hæstv. fjmrh. sagði, að það væri ekkert að marka, þó þetta fjárlagafrv. væri það hæsta, sem hér hefði verið borið fram. Það væri þó ekki hærra en fjárlög hefðu raunverulega orðið á sumum árum. En það er þá eftir að sanna, að þetta fjárlagafrv. standist nokkuð betur og að ekki bætist á þau venjulegur viðauki. Ég vil taka annað dæmi, sem sýnir einlægni þessara manna, þegar þeir heimta af okkur tillögur um umbætur. Á síðasta þingi bar hv.þm. G.-K. fram frumv. um fiskiráð og ritaði með því stórfróðlega grg. um erfiðleika og nauðsynjamál útgerðarinnar. En hvernig var þessu tekið? Jú, andstæðingarnir fáfróðu tóku sig til og lásu greinargerðina. því að þar fengu þeir nýja fræðslu. En frumv. notuðu þeir sem átyllu til þess að koma með sína lausn á málinu, lausn, sem stefndi öllu þessu stórmáli í bersýnilegan voða. Það voru gerðar gyllingar til að koma fisksölusamlaginu fyrir kattarnef. Hæstv. atvmrh. var að vísu að mótmæla þessu og sagði, að það hefði þá verið í dauðateygjunum, en hann ætti að muna eftir bréfi, sem barst frá samlaginu, þar sem talað var um þessa beinu hættu og varað við henni. Hæstv. ríkisstj. er nú að reyna að leggja á þetta plástur yfir plástur, en hamingjan má vita, hvort það heppnast. Það væri nú ekki óálitlegt fyrir sjálfstæðismenn, sem hafa þessi starfsskilyrði, að vera að koma með sínar till. aðeins til þess að láta ýmist hundsa þær eða það, sem verra er, aflaga þær, snúa þeim upp í vitleysu og framkvæma þær svo í þeirri mynd. Nei. það er engin ástæða til þess fyrir okkur að vera að gefa þeim hugmyndir, úr því þeir hafa hvorki vit né vilja til annars en þess að gera svart úr hvítu. Auk þess er það svo, eins og hv.þm. G.-K. tók fram, að mjög margt af því, sem þarf nú að gera, er þess eðlis, að það þarf að gerast miklu frekar en að ræðast, og eins er það, að nú eru breytingarnar svo örar og vandamálin svo breytileg, að það er gersamlega óhugsandi að leggja ráðin á fyrir langan tíma. Það eru menn, sem þarf, en ekki áætlanir, - menn, sem eru hverju nýju viðhorfi vaxnir. Það er ekki hægt að heimta af taflmanni, að hann segi í upphafi taflið allt. Það verður bara að skipa þar á manni, sem er fær um að mæta hverju, sem að höndum ber, manni, sem er verkinu vaxinn. Það er ekki hægt að gefa þar neina fjögra ára áætlun. Þá vil ég að lokum með örfáum orðum minnast á enn eitt svar, sem stjórnarliðarnir gefa okkur. Og það er sú staðhæfing, að þeir séu sí og æ í samvinnu við alla beztu menn innan Sjálfstfl. Þeir hafi þá í nefndum og noti yfirleitt okkar beztu krafta. Í því efni er gaman að minnast hinnar svonefndu skipulagsnefndar atvinnuveganna, sem stundum hefir verið kölluð Rauðka. Um valdsvið hennar voru sett lög á síðasta þingi og henni gefið allmikið vald, en sá. böggull fylgdi skammrifi, að það var tilskilið, að þá skyldu vera í henni tveir sjálfstæðismenn. En svo mikill og einlægur er nú samvinnuviljinn, að þeir hafa heldur viljað láta Rauðku sína standa uppi valdalausa heldur en að láta þangað komast nokkra menn af okkar flokki. Í sambandi við þessa nefnd vil ég svo víkja að ástandinu eins og það er og hvað valdhafarnir þyrftu að gera. - Til þess að taka allt þetta föstum tökum var skipuð þessi nefnd, og þessi hugsun, að mynda nokkurskonar hring vitrustu manna til þess að reyna að brjóta vandamálin til mergjar, er að mínu viti alveg laukrétt. Fram undan okkur hlýtur að vera geysileg breyting á öllum okkar háttum. Búskapur okkar fær ekki staðizt eins og hann er. Ef alla þarf að aðstoða, hver á þá að veita aðstoðina? Erlenda lánstraustið er nú tæmt og hæstv. fjmrh. hefir orðið að lofa í auðmýkt að taka ekki meiri lán. Innlendi forðinn er horfinn. Það eyðist, sem af er tekið, - og þannig verður þá hvorki geta til skattgreiðslu né til kaupa á afurðum. Hér þarf einmitt brain-trust, eins og Roosevelt kom sér upp, vitsmuna-klíkur, þar sem öll sérþekking og mannvit er notað og síðan öllum manndómi og dáð beitt í framkvæmd. En mér finnst það alveg einkennandi fyrir þá menn, sem nú fara með völdin, hvernig þetta hefir tekizt hjá þeim. Þeir skipa nefndina fyrst eingöngu eftir pólitískum lit, og útkoman verður svo eftir því. Hvað hefir nú þessi nefnd gert? Hvað hefir hún gert til eflingar sjávarútveginum? Hvað hefir hún gert til viðreisnar landbúnaðinum, eða sérstökum iðngreinum, eða þá verzlun landsins? - Frá henni kemur ekkert nema aumustu hégómamál, svo sem eins og um það að einoka bifreiðar, setja upp málamynda-ferðamannaskrifstofu, kveða á um samband rannsóknarstofnunar og háskólans og annað eftir þessu. Rauðka með öllum sínum einkennum og öllu sínu atferli er ágæt mynd af þeim mönnum, sem nú eru hér við völd í landinu á einhverjum örlagaríkustu tímum. Og nú ætlar þessi stjórn að senda Alþingi heim. Víða annarsstaðar les maður um það í blöðum, að svo miklir örðugleikar steðji að, að þing hafi verið kallað saman í skyndi. Hér aftur á móti steðja svo miklir örðugleikar að, að það verður að losa sig við þingið. Við fljótlega yfirvegun virtist mér þetta hrein fjarstæða og að sjálfsagt væri að greiða atkv. móti þingfrestun. En ég hefi komizt á aðra skoðun, og það sérstaklega við það, að horfa á störf þessa þings. Það hefir nú setið í 7 vikur, - og hvert er nú orðið okkar starf? má spyrja. Mér er sagt, að fjvn. sé ekki einu sinni búin að lesa fjárlagafrumvarpið í gegn. Og hvað á hún að vera að lesa frumv., sem hvort sem er er markleysa. En hvers vegna var þá ekki hætt fyrr? Dag eftir dag og viku eftir viku er þingmönnunum haldið hér yfir engu. Tugir þúsunda hverfa í þetta. En það er eins og þingið geti hvorki lifað né dáið. Menn hafa verið að reyna að finna þá skýringu á þessu, að starfleysi þingsins stafi af því, að valdhafarnir viti ekkert, hvað á að gera, en að það hafi ekki mátt hætta fyrr en búið væri að afgr. lög um hæstarétt, þar sem veitingarvaldið er sett óskorað í hendur dómsmrh. Hæstv. forsrh. sagði, að það kostaði ekkert að fresta þinginu, af því að það mætti taka hvert mál upp aftur þar, sem frá því hefði verið horfið, en seinna í ræðu sinni mótmælti hann þessu svo sjálfur og sagði, að þetta mundi allt verða ónýtt. Ef hér væru nú við stjórn duglegir menn, sem væru verkefnunum vaxnir, þá væri ekkert áhorfsmál að halda þinginu áfram og taka þegar í stað til óspilltra málanna um þær ráðstafanir, sem áreiðanlega þarf að gera hvernig sem allt snýst. En þetta þing, sem nú situr, og undir þeirri forustu, sem það nýtur, það held ég að við sjálfstæðismenn þurfum ekki að harma, það er áreiðanlega þarfast meðan það er ódýrast. Og svo að lokum vil ég aðeins segja þetta: Ég er sannfærður um, að fram undan okkur eru stórar breytingar, sem sennilega knýja okkur til þess að láta allar fornar væringar hverfa. Við verðum að láta þá dauðu grafa sína dauðu og láta það liðna eiga sig. Við verðum að taka ástandið eins og það er og hefja starf á þeim grundvelli, sem er lagður, hvort sem hann er vondur eða góður. Um þetta munu allir góðir drengir í landinu sameinast. hvar sem þeir hafa annars staðið í flokki eða fylkingu. Hinir verða svo að húka úti í horni á meðan og urra í sinni meðfæddu geðvonzku. Gæfa Íslands er undir því komin, af hvorum reynist nú meira, góðum drengjum, sem setja landsins hag ofar öllu öðru, eða hinum, sem kroppa augun. Kappinn reynist fyrst þegar á hólminn er komið. Og ég er sannfærður um, að Ísland er nú að komast á hólminn. - er að komast að sinni mestu örlagastund.

Sigurður Einarsson [óyfirl.]: Það verður fróðlegt að sjá. hvernig valdhafarnir lækka útgjöldin svo þjóðin geti borið þau, sagði fyrsti ræðumaðurinn hér í kvöld. En annar sagði, að það væri fróðlegt að sjá, hvernig valdhafarnir hækkuðu útgjöldin um í millj. til þess að leggja í stórútgerðina og bjarga henni við. Menn, sem þannig spyrja, geta ekki búizt við að fá fróðleg svör, þeir eru eins og klerkarnir, sem biðja og bíða svo eftir því að sjá tákn drottins. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að fjvn. hefði ekki einu sinni lesið fjárlögin. Og blað þessa hv.þm. hefir ekki linnt látum yfir, hvað lítið fjvn. starfaði. En þeir, sem fylgzt hafa með, vita, að fjvn. hefir haft ótal mörg störf með höndum og athuganir um það, sem þarf að gera í framtíðinni. En það voru tekin upp önnur vinnubrögð í fjvn. á síðasta þingi en áður hafa tíðkazt. Enda hefir hún komizt að því, að það eru margir ósýnilegir póstar, sem fé ríkissjóðs lekur um. Mun n. koma með till. um að stoppa eitthvað af þeim lekaholum. Og mun þeirra aðallega vera að leita í ýmsum þeim opinberum stofnunum, sem Íhaldsfl. hefir ráðið yfir, og annarsstaðar þar, sem andi íhaldsins hefir svifið yfir vötnunum. Íhaldsfl. hefir beðið um útvarpsumr. hér á Alþingi um framkomna till. frá forsrh., þess efnis að fresta þingi þó ekki lengur en til 10. október. Ýmsir menn munu hafa ætlað, að íhaldið fýsti ekki í slíkar umr. eftir þá útreið, sem þeir fengu á dögunum. En þeir fá aldrei nóg af því að tala. Og því skyldi þeim vera of gott að spýta dálítið galli, ef andleg heilsa flokksins skyldi verða svolítið betri á eftir. Aðeins er hætt við, að sá andlegi nábítur, sem þjáir flokkinn taki sig fljótlega upp aftur. Það er ekki eyðandi mínum tíma í að munnhöggvast við íhaldið, Þó að það skammi stjórnina. Íhaldið hér á Alþingi er svo dularfullur skapnaður, að þess munu ekki finnast nein dæmi. Ástæðan til þess er sú, að það er tví- eða þríhöfðað, eins og segir um sumar ófreskjur í goðsögum. Það er ekkert þjóðnytjamál borið hér fram á Alþingi, sem varðar atvinnuvegina, svo að einn eða fleiri íhaldsmenn séu ekki látnir veita því fylgi með fláráðri varaþjónustu. En meiri hluti flokksins er á móti, eins og gefur að skilja, því að til þess er flokkurinn. Jafnvel kveður svo rammt að þessum hræsnisfulla tvískinnungi, að íhaldsmenn eru látnir bera fram frv. um ríkisrekstur og einkasölur, eins og t. d. hv.þm. A.-Húnv., og berjast sýndarbaráttu fyrir því góða máli, til þess að flokkurinn geti síðan sagt: Við erum ekki nærri eins bölvaðir og þeir rauðu segja. Jón Pálmason var t. d. með einkasölu á trjáplöntum, Pétur Magnússon og Pétur Ottesen með mjólkurlögunum. Húsfrú Jakob Möller er góð til að rifa niður hér - en hún verður ekki sýnd úti í sveitum! Hér er tvennt, sem gera verður sér ljóst um ráðstöfun eins og þingfrestunina. Hvað knýr til hennar - hvað kann að vera unnið við hana. Hverjar orsakir í fortíð og framtíð gera hana æskilega og nauðsynlega. Tíminn er mjög stuttur til undirbúnings þingmálum. Og þau voru bæði mörg og stór: Alþýðutryggingar, sjúkra-, elli- og örorkutryggingar, framfærslulög, opinber forsjá og atvinnuleysistryggingar. Menn kann að undra það, þó að slíkum málum sé ekki lengra komið - en það er mikið verk. Síðasta þing afkastaði óhemju starfi, og voru þá aðeins örfáir mánuðir til undirbúnings. Þar eru atvinnuverndarlög hver á fætur öðrum, nýskipun í verzlun, hvert nóg efni í útvarpskvöld. við þurfum ekkert að saka okkur fyrir liðna tímann. En einmitt nú þegar þing kom saman ber það til, að horfur stórversna svo um sölu afurða okkar á útlendum markaði, einkum sjávarafurðanna í Suðurlöndum, að aldrei hefir litið eins illa út. Óvissar horfur um tekjur og hrapandi atvinna gerðu nauðsynlegt að hrapa ekki að afgreiðslu fjárlaga einmitt nú, og kem ég að því síðar. En það fer fjarri því, að þessi þingtími hafi farið til ónýtis, eins og íhaldið vill vera láta. Það bar brýna nauðsyn til að koma ýmsum stórmálum, launamálinu og skipulagsmálum þeim, sem við það eru bundin, eins mikið áfram og unnt var. Ennfremur tryggingarmálunum. Og ég fullyrði það, að þessi mál eru svo umfangsmikil, að einmitt ef þau hefðu ekki með þessum hætti fengið meðferð svo að segja tveggja þinga. með tómi til að kynna þau landslýð og gagnrýna þau. tel ég litla von um, að þau nái fram að ganga. Skal engu spá - en þetta gefur þó von um það. Ég ætla að víkja að því, hvað réttmætt það er að telja þingfrestun vott um uppgjöf og undanhald. 1933 segir Ásg. Ásgeirsson í fjárlagaræðunni að innflutningurinn hafi árið áður numið 34 millj., en útflutningur 44 millj. Hér munar allt að 11 millj., sem útfl. er meiri en innfl. En það sérkennilega er, að þessi ráðh., með íhaldsráðherrann Magnús Guðmundsson sem umsvifamikinn mann í ráðuneyti sínu, talar um hugsanlega þingfrestun fram á haustið. Og hvað er það, sem kemur honum til að tala svo? Afkoma og kjör landbúnaðarins á brezkum markaði. Hvað ætli þetta ráðuneyti, sem íhaldið studdi og studdi svo vel, að það gleypti atvinnumálaráðherra þess, segði um þingfrestun nú? Sennilega, að til hennar sé engin ástæða. Og þó er útkoman nú á þessa leið: Innflutt: Útflutt: Árið 1934: kr. 48480400 - Árið 1934: kr. 44761300 - 1933: - 4416600 - 1933: - 47094980 - 1932: - 34121800 - 1932: - 43960100 - 1931: - 4197780 - 1931: - 45423200 Aflinn Fiskbirgðir skv. skýrslu Fiskifél.: skv. taln. fiskimatsm.: Árið 1934: 61880 þurtonn Árið 1934: 17778 þurtonn - 1933: 68630 - - - 1933: 13485 - - - 1932: 56372 - - - 1932: 11922 - - - 7931: 64654 - - - 1931: 10913 - - Íhaldið gerir sig að því endemis flóni að tala um fjármál hér. Það hefir haft með undirbyggingu þess skipulags að gera, sem utanríkisverzlunin hvílir á. Ekki er hætta á, að það hafi farið að flana út í ríkisrekstur. Einkasölu hefir það reynt að búa til - fisksölusamlagið. Það er opinbert leyndarmál að sú stofnun er ekki heilbrigðari innvortis en svo, að þar situr hver á svikráðum við annan og tortryggir annan. Rústirnar í markaðsmálunum eru fyrst og fremst þess verk, ásamt því ábyrgðarleysi og blygðunarleysi í samningum, að það væri varanlegur blettur á æru þjóðarinnar, ef miskunnsamar hendur hefðu ekki dregið slæðu yfir eymd þess og syndir. Íhaldsfl. heldur, að fortíðin sé gleymd, en svo er ekki. Íhaldinu ferst því ekki að tala um fjármál. Látum það vera, að það kunni ekki til þess að halda á útlendum viðskiptum, af því það er dauðstirðnað í pólitískri glámskyggni. En það hefir löngum verið hrós þess og prís, að það kynni að fara með landsfé. - Það lét ríkislögregluna éta upp 40 þús. dilksverð á ári. Það lét gefa 3 mönnum 8-9 millj. í Íslandsbanka, þeim, sem Jakob Möller leit eftir. Árið 1922 lætur það gefa einum manni, Copland, 1 millj. og 930 þús. krónur, byrjar svo að láta bankann lána honum aftur. 1928 eru honum gefnar 6211 þús. og 1930 eins og rjómi á tertu 730 þús. Alls námu þessar ölmusur til þessa eina volaða manns, sem með samþykki bankans mátti hafa 35 þús. kr. laun hjá sínu félagi, 3 millj. og 720 þús. króna. Nú liggur fyrir þingi tillaga um, að landið borgi fyrir þá, sem íhaldið sveik til þess að leggja spariskildinga sína í þessa voðalegu hít. Hún hefir gleypt tugi milljóna. Hún hefir mergsogið landsfólkið fram á þennan dag. Á meðan Alþýðan var ekki vöknuð, þá skóp íhaldið sér nokkrar opinberar stofnanir, sem voru eins og gróttakvarnir, sem möluðu gull og lífsþægindi ofan í gæðinga þess. En almenningur lék hlutverk Fenjar og Menju, sem óku hinum þungu steinum nótt og dag í fátækt og skorti, lúnar og þjakaðar. Það er m. a. gremjan yfir því, að vitsmunir alþýðunnar hafa malað ófrið að hinum harðbrjósta og forsjálausa eiganda gullkvarnarinnar, sem íhaldið stofnar til þessara umr. hér. Hæstiréttur, eitt síðasta vígið, féll nú á dögunum. Hv. þm. G.-K. lýsti störfum síðasta þings og þótti þau lítils nýt. Honum láðist alveg að geta um ýms lög, sem þingið afgreiddi, svo sem: 1. Lög um atvinnuauka í landinu. 2. Lög, sem miða að því að tryggja og auka atvinnu í landinu með bættu skipulagi í meðferð og sölu afurða og hækkandi verðlagi. 3. Lög um verklýðs- og mannréttindamál. 4. Lög um ýms skipulagsmál. 5. Lög um fjárhagsmál (skattalögin). Ég finn líka fulla ástæðu til þess, að geta sérstaklega um fjárlögin. Það er enginn flokkur hér í þinginu. nema Sjálfstfl., sem ekki læzt vita það, að fé þurfi til að gera hlutina. En það eru nokkur atriði í fjárlögunum, sem ég vil drepa á. Stjórnarandstæðingar létu sig alltaf dreyma um það á þessu þingi, að þeir lifðu ennþá á öld ábyrgðarleysisins og hrossakaupmanna og báru alls fram hækkunartillögur, sem hefðu hleypt fjárlögunum fram um 1 millj. 370 þús. kr. Hinsvegar stóðu þeir gegn hverju frumvarpi um nauðsynlegar tekjur. Ef fjármálastefna íhaldsins (Sjálfstæðisfl. og bændafl.) hefði sigrað á þessu þingi. hefðu tekjur hins opinbera orðið: 10 millj. 400 þús., en útgjöld 15 millj. 200 þús., greiðsluhalli því 4 millj. 800 þús. kr. Í fyrra voru fjárlög afgr. með 477 þús. kr. greiðsluhalla, er sambræðslustj. Ásg. Ásg., Magn. Guðm. og Þorst. Briems var við völd. Mega allir sjá hvert slíkt glapræði stefnir. Í þeim rúmlega 14 millj. króna útgjöldum, sem ríkinu eru nú áætluð, felst afborgun af skuldum og eignaaukning hins opinbera, sem hvorttvegga til samans er á aðra millj. króna. Hér skulu nú taldir nokkrir liðir í fjárl., sem sýna glögglega straumbreytingu þá, sem orðið hefir í þá átt að láta féð skapa framkvæmdir og atvinnu. Fjárveitingar: í fyrra í ár Til bygginga nýrra þjóðvega 210 þús. 401 þús. - fjallvega - 25 - 30 - - strandferða - 330 - 400 - - verkamannabústaða ... - 000 - 100 - - hafnargerða .. - 25 - 108 - - byggingar- og landnámssj. 200 - 300 - - verkfærakaupasjóð ...... - 000 - 65 - - skipulagn. á sölu land- búnaðarafurð - 000 - 20 - - sandgræðslu . – 20 - 30 – - atvinnubóta - 300 - 500 - Slík dæmi mætti fleiri nefna. En þar sem útgjöld fjárlaga hafa sízt hækkað í heild, liggur það í augum uppi, að þessum og þvílíkum stórauknum framkvæmdum varð því aðeins á komið, að sparað væri og hagsýni gætt á öðrum liðum. Það kom strax í ljós gagnger stefnumunur í fjvn., sem í stuttu máli mætti segja, að hefði verið ágreiningur um það, hvort við ættum að fá fjárlög, sem þingið sóma síns vegna gat ábyrgzt, eða áætlunarfjárlög, þar sem lítt væri hirt um staðreyndir komandi tíma. Við meirihl.-menn tókum fyrri kostinn. Grundvallarregla sú, sem við fylgdum, var fyrst og fremst sú, að afnema ósið hinna ósýnilegu pósta, en taka allt í fjárlög, sem hugsanlega kæmi og ætti að koma til útgjalda, áætla tekjur hóflega og láta fjárlögin verða sem raunverulegasta mynd af búskap þjóðarinnar. Þá var það önnur meginregla, að hver þingmaður stjórnarflokkanna taldi sér skylt að bera ábyrgð á fjárl. í heild. Með þessu tókst í fyrsta sinn um langt skeið að kveða niður ósvinnu hrossakaupanna. Íhaldið (Sjálfstfl. og Bændafl.) kallaði þessa festu stjórnarflokkanna „handjárn“. En við meirihl.mennirnir munum rólegir bera okkar hluta ásakananna fyrir að ábyrgðarleysi og eyðsla voru handjárnuð á þessu þingi. Með því að taka þannig hispurslaust í fjárlög allt það, sem óneitanlega verður að greiða, og stórauka framlag til avinnubóta og verklegra framkvæmda urðu útgjöldin í nýsamþykktum fjárlögum rúmar 14 millj. króna. - Til samanburðar má nefna að þau voru: 1931 18 millj. 200 þús., 1932 13 millj. 900 þús., 1933 um 15 millj. króna. 1934 áætl. útgj. um 14 millj. kr. Í meðferð þingsins hækkuðu fjárlögin nú útgjaldmegin um 291 þús. kr., en í fyrra um 547 þús. Er það gott dæmi þess, hver munur var á agaleysinu í fjármálum þá og festu stjórnarflokkanna nú. Íhaldsflokkurinn átti mann í stjórn árum saman án þess minnstu tilraun til þess að leysa þann vanda, sem hann býðst nú til að leysa og brjóta þá múra, sem aðrar þjóðir setja um viðskipti vor, þá var það hægt, nú er það erfitt. En sá, sem gleymdi því þegar það var auðvelt er ekki líklegur til þess að minnast þess. þegar það er miklu erfiðara og þaðan af ólíklegar, að hægt sé að koma því fram. Nei það sem íhaldið er að reyna að gera hér. er að skapa „panik“. ótta, hræðslu. Nota sér erfiðar ástæður til þess að skapa sér fylgi af hræðslunni, sem það gat aldrei skapað sér með trausti á framkvæmdir, sem ekki var heldur von. Þetta er aðferð hins uppgefna. Óttafullur maður grípur til óvitaráða. Það er gömul reynsla, sem íhaldið ætlar nú að nota sér. Óvitaráðið er að binda trúss sitt við það. Þó að margir íhaldsmenn séu útgerðarmenn, þá er ég ekki viss um, að þeir kunni eins vel eins og við sjómennirnir eina gamla lífsreglu - að haga sér í háska eins og maður hefði vissu um það að komast af, - láta ekkert ógert, grípa jafnvel til óvanalegra ráða, en hugsa sér „normalt“ framhald á lífinu unz það tapast. Þessi regla hefir bjargað fjölda mannslífa - og ómetanlegu verðmæti. Þjóðir, sem sigrast á erfiðleikum, fara eins að gera sitt ýtrasta, en haga sér eins og þær hefðu vissu um að sigra. Allir, sem hafa komizt í hann verulega krappan, þekkja þegar einhver sleppir sér og æðrast. Honum er venjulega holað niður í skutinn, þar sem óp hans trufla ekki ró þeirra, sem vinna fyrir lífinu. Ef honum væri falin skipstjórn. Þá þarf ekki að segja þá sögu lengri. En íhaldið er nú að reyna að ná skipstjórninni á þjóðarfleytunni með því að vera eins og vitlausi maðurinn í skutnum, sem æðrast og sleppir sér. Alþfl. fer þveröfugt að; hann hefir augun á hinum skipulagslegu markmiðum, heldur áfram að vinna ótrauðlega hagnýtir alla möguleika. byggir starfs- og félagsgrundvöll framtíðarinnar hvað sem syrtir að.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Eftir nærri tveggja mánaða róður leggur nú hæstv. stj. árar í bát og leggst við akkeri, vonlaus um að ná í land um lausn vandamála þjóðarinnar. Hvernig stendur á þessu? mun þjóðin spyrja. Hefir nokkuð sérstakt komið fyrir, sem ekki varð séð í þingbyrjun? Eða hefir þingið, þessa tvo mánuði, verið að glíma við örðugleikana, sem að steðja, og leita að ráðum út úr ógöngunum? Hvorugt þetta hefir átt sér stað. Ekkert hefir gerzt síðan fyrstu daga þingsins, sem orsaki nauðsyn á þingfrestun. Og enginn, sem til þekkir, getur viðurkennt, að þingið hafi gert skyldu sína gagnvart þjóðinni þann tíma, sem það hefir setið. Í mínum augum er þetta stærsta ásökunin á hendur ríkisstj. og stjórnarflokkunum. Annaðhvort var að fresta þinginu strax eða gera róttækar og drengilegar ráðstafanir til viðreisnar fjármálunum og til þess að koma atvinnuvegum þjóðarinnar á starfhæfan grundvöll. Hvað hefir þingið gert í viðreisn fjármálanna? Ekkert nema að samþ. hafa verið lög um frestun nokkurra laga og lagaákvæða. Hvað hefir verið gert til þess að koma landbúnaðinum á starfhæfan grundvöll? Ekkert. Hvað hefir verið gert fyrir sjávarútveginn? Sama og ekkert, nema heimilaður lítils háttar stuðningur við smábálaútgerðina. Við Bændafl.menn höfum á þinginu í vetur og nú borið fram ýms mál, sem gætu orðið mikill stuðningur fyrir framleiðendur í landinu, ef að lögum yrðu. Alstaðar að berast þingm. óskir um, að héruðum sé veitt aðstaða til þess að standa undir hinum mikla þunga opinberra gjalda, sem er að sliga sýslu- og sveitarfélögin. Á báðum þingunum í vetur höfum við Bændafl.menn flutt frv. um, að fasteignaskatturinn rynni í viðkomandi sýslusjóði, og átti þetta að vera byrjun á löggjöf um fasta tekjustofna sýslu- og sveitarfélaga. Hér er að vísu ekki stórt spor stigið, en þó svo, að talsverður styrkur mundi sveitarfélögunum að þeirri lækkun sýslusjóðsgjalda, sem af þessu mundi leiða. Þessu máli hefir stj. og flokkar hennar ekkert sinnt, og málið ekki fengið aðra meðferð á þingi en komast í nefnd. Snemma á þessu þingi bar ég fram frv. um verðgildi peninga, sem átti að tryggja það, að framleiðendur fengju það verð fyrir erl. gjaldeyrinn, sem inn kæmi fyrir vörur þeirra, sem svaraði framleiðslukostnaði. Þetta er áreiðanlega stórfelldasta till., sem fram hefir komið til stuðnings framleiðslunni til lands og sjávar. En hvað hefir þing og stj. gert í þessu máli? Bókstaflega ekki neitt. Frv. var vísað til nefndur, og þar situr það óafgreitt. Sömu afdrif hafa flest þau mál fengið, sem við Bændafl.menn höfum borið fram á þingi. Aðeins tvö af þessum málum okkar hafa náð fram að ganga á þessu þingi. verðuppbótin á kjötið, sem er nákvæmlega sú sama sem við lögðum til á síðasta þingi og sjálfsagt var að samþ. þá, og svo lækkun á vöxtum fasteignaveðsskulda landbúnaðarins, sem er þó í annari og ófullkomnari mynd en við ætluðumst til. Stj. hefir lagt mikið á sig til þess að telja þjóðinni trú um, að allar till. Bændafl. væru ekkert annað en hóflaus eyðsla og yfirboð. Hvers vegna hefir hún þá tekið upp þessar till. okkar um kjötuppbótina og að nokkru leyti till. um vaxtalækkunina? Vitanlega er ástæðan nauðsyn landbúnaðarins, og þessi nauðsyn er nákvæmlega jafnmikil hvort sem Bændafl. eða annar flokkur bendir á hana. Annars eru þessar till. Bændafl. ekkert annað en tilfærsla útgjalda. Við lítum svo á, að hollara sé fyrir þjóðfélagið að styðja menn við atvinnurekstur í hinum dreifðu byggðum landsins heldur en að auka hina hóflausu sókn að atvinnu kaupstaðanna, sem engan veginn hrekkur til að fullnægja eftirspurninni. Þrátt fyrir þá feikna atvinnuaukningu, sem verður við Sogvirkjunina, sem talið er, að muni nema um 700 þús. kr., er á yfirstandandi fjárl. gert ráð fyrir 1/2 millj. króna til atvinnubóta gegn tvöföldu framlagi annarsstaðar frá. Hvað verður þörfin mikil fyrir atvinnubótafé. þegar niður fellur vinna við Sogsvirkjunina? hví ekki blæs byrlegu um lántökur erlendis til annara slíkra framkvæmda. Er það nú stór synd að álykta, að betra væri að verja nokkru af þessu fé til þess að hindra eitthvað þennan öra og óholla fólksflutning úr sveitunum í kaupstaðina? Um þetta má kannske deila, en dómur reynslunnar hlýtur að verða aðeins einn og okkur í vil. Hæstv. fjmrh. lét þess getið í ræðu sinni, að hann og stjórnarflokkarnir gætu ekki gengið inn á að lækka framlög til verklegra framkvæmda. En vegna þess að sérstök nauðsyn krafði, varð það að ráði í Framsfl. að lækka framlög til þjóðvega um 10%. En samstarfsmenn landbúnaðarráðherra gátu ekki fallizt á þessa lækkun og greiddu atkv. á móti henni. Bendir þetta á sundrung í stjórnarliðinu, og er mjög sennilegt, að sá ágreiningur sé meiri en opinberlega hefir komið fram. Og áreiðanlega mun það vera ein ástæðan fyrir þingfrestuninni, að stjórnarflokkarnir vilja fá tíma til þess að bræða sig saman um, hvað þeir eigi að taka til bragðs. Sem dæmi um þann ágreining má benda á ósamkomulagið, sem varð um frestun Alþingis strax á haustþinginu. Vildi stj. þá strax fresta þinginu, en fékk ekki samkomulag um það innan sinna flokka. Hvað hefir svo gerzt á þessu þingi, sem búið er að sitja nálega tvo mánuði? Það lítur út fyrir, að stj. hafi fundizt nauðsynlegt að halda þm. hér í 2 mánuði til þess að koma fram löggjöf um hæstarétt. En þar sem verið er að vinna að rannsókn þeirra mála, sem hér að lúta, og á að skila þeim fyrir næsta þing, hefði þetta einnig mátt bíða, og ekki ástæða til þess að halda þinginu þess vegna. Það getur því ekki stafað af öðru en pólitískum ástæðum, að Alþfl. og Framsfl. leggja svo mikið kapp á að koma þeirri breyt. á. Stjórninni og flokkum hennar verður að skiljast, að ekki er nóg að fresta störfum Alþingis, það verður líka að fresta að reka pólitíska starfsemi með hagsmuni einstakra manna og stjórnarflokka fyrir augum. Hagsmunir flokkanna og flokkaforingjanna verða að víkja í störfum þings og stjórnar fyrir hagsmunum þjóðarinnar. Þetta er að vísu lögmál, sem alltaf ætti að gilda, en alveg sérstök ástæða er til að krefjast þess á jafnörlagaríkum tímum sem nú standa yfir, þegar ekki er einungis teflt um fjárhagsafkomu frá ári til árs, heldur einnig um fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar í framtíðinni.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég hætti nokkuð skyndilega áðan vegna hávaða á pöllunum, en átti eftir að sveigja að einu atriði hjá hv. 10. landsk. En hann á eftir að ætla einu sinni, svo að honum gefst kostur á að taka það með. Hann notaði tækifærið til þess að koma fram með ýmiskonar dylgjur um stofnun raftækjasölunnar og benti á, að Alþýðublaðið hafi ráðizt á mig fyrir framkvæmd í sambandi við hana. Sömuleiðis að hér hefði komið fram í dag till. um að víta mig fyrir framkvæmdir mínar í þessu máli. Hann bar fram þá ásökun, sem allmjög hefir borið á í sambandi við þetta mál, sem sé að forstjóri raftækjaeinkasölunnar, sem á að verða, Sigurður Jónasson, sem nú hefir forstjórn tóbakseinkasölunnar - þetta er gert til að spara - hann ætti að semja við sjálfan sig um kaup á vörubirgðum verzlunar þeirrar, sem hann rekur ásamt öðrum. Þetta segir nú hv.þm., og þó er upplýst í dag og viðurkennt af þeim andstæðingum jafnvel, sem deila á mig fyrir þetta mál, að þetta eigi sér engan stað. Það er af því, að það á ekki að kaupa neinar birgðir. En þessi hv.þm. hefir valið sér stað fyrir neðan þessa menn. Og eftir að búið er að ganga frá þessu atriði, þá lætur hann sér sæma að dylgja með það í útvarpinu. Annars hefði hv.þm. getað minnzt á það um leið og hann skýrði frá þessu, að þessi till. um ávítur á mig endaði með því, að samþ. var traust á ríkisstj. í sambandi við þetta mál. Þetta undanfelldi hann af skiljanlegum ástæðum. Ég tel mér skylt að svara nokkrum atriðum, sem fram hafa komið viðvíkjandi fjármálum, en nota ekki nema nokkuð af tímanum, þar sem hæstv.forsrh. hefir ýmsu að svara, sem ástæða er til að gera aths. við. Hv. 1. þm. Reykv. kvað það ekki alls kostar viðeigandi af mér að telja, að Sjálfstfl. hafi borið ábyrgð á fjármálastjórninni nokkurn tíma á síðari árum. Og ástæðan var sú, að stj. sú, sem flokkurinn hefir stutt, hafi verið mynduð vegna kjördæmamálsins. Það kann að vera rétt, að hún hafi verið mynduð vegna kjördæmamálsins að einhverju leyti. En hvernig hugsa hv. sjálfstæðismenn, að þeir geti myndan stj. utan um eitt mál og staðið að stj. í tvö og hálft ár án þess að taka ábyrgð á fjármálum landsins? Hvernig hugsa þeir, að þeir geti afgr. fjárl. með Framsfl. án þess að bera ábyrgð á fjárl. ásamt þeim flokki og svo öðrum till., sem leggja grundvöll í fjármálunum? Nei, það er meira en hægt er að bera á borð fyrir alla sæmilega viti borna menn. Ég er ekki að mæla Framsfl. undan ábyrgðinni. En það er ekki karlmannlegt af sjálfstæðismönnum að reyna að skjóta sér undan þeirri ábyrgð, sem þeir vitanlega bera með Framsfl. að réttu. Á þessu tímabili komu þeir ekki fram með neinar kröfur um að skipta um stefnu í þessu máli eða að frekar yrði varizt áföllum en raun varð á. Þá sagði hv. 1. þm. Reykv., að því hefði verið haldið fram, að Sjálfstfl. hefði verið með öllum lántökum, og það væri ekki að marka, því að það yrði að vera með því að taka lán til að borga eyðsluna. En hann gleymdi að geta um það, þessi góði þm., að lánin voru undantekningarlaust tekin og vitanlega af eðlilegum ástæðum - áður en þeim var eytt. Lánin voru fyrst tekin og síðan eytt til ýmiskonar hluta. þannig að flokkurinn hefir veitt samþykki sitt til lántökunnar í hvert sinn. Og hann hefir verið með öllum erlendum ríkislántökum, sem framkvæmdar hafa verið á síðari árum. Af þessu sést, að það kemur úr hörðustu átt, þegar menn koma hér fram og berja sér á brjóst og segja: nær var að fara að okkar ráðum í þessu máli. Mennirnir, sem hafa verið meira og minna með í ráðum um þessar framkvæmdir, eins og ég hefi sýnt fram á. Þá fór hv. 1. þm. Reykv. að benda á það, að Sjálfstfl. hefði borið fram merkilega till. á síðasta þingi um niðurfærslu útgjalda á fjárl. Rétt er það, að fram kom till. nokkur um það, að skera niður verklegar framkvæmdir, sem nam 600 þús. kr. M. ö. o.: með þessari till. fékkst viðurkenning frá þessum flokki fyrir því, að ef ætti að færa niður á fjárl., ætti að taka af þessum lið. Ég verð að segja, að ég er mjög ánægður með það, að þessi till. kom fram. Því að hún hefir slegið föstu, að allt tal sjálfstæðismanna um það, að hægt sé að skera niður útgjöld án þess að það taki til verklegra framkvæmda, er ekkert annað en skraf út í loftið. Og einmitt þessi till. gerir miklu gleggri línur í fjármálum en ella. Hún sýnir, að baráttan í fjármálunum milli vinstri flokkanna annarsvegar og hægri flokkanna hinsvegar er einmitt um það, hversu mikið framlag eigi að verða til verklegra framkvæmd, og til atvinnuveganna. Og þessi till. sjálfstæðismanna dregur alveg sérstaklega skarplega fram þennan stefnumun, og kannske skarplegar en kostur hefir verið áður að fá hann dreginn fram. - Nei, það er alveg sama, hvað sjálfst.menn og Bændafl.menn reyna að villa menn í sambandi við þessi fjármál. Það stendur alveg ljóst fyrir mönnum eftir allar umr. um þessi mál á síðari tímum, að stefnurnar eru tvær. Annarsvegar sú, að halda uppi sem mestum framkvæmdum og framlögum til atvinnuveganna og nota þannig tekjuöflunarmöguleika ríkissjóðs sem bezt. Hinsvegar sú stefna, að nota ekki tekjumöguleika ríkissjóðs nema af skornum skammti og lækka þessi tillög til atvinnuveganna. Og þó að menn séu öðrum þræði - eins og hv. 10. landsk. að baksa við að benda á till., sem þeir hafi komið með landbúnaðinum til framdráttar, þá er slíkt ekki tekið lengur alvarlega, vegna þess að þessir flokkar sýna með stefnu sinni í fjármálum yfirleitt, að ef þeir hefðu farið með völdin, þá væru þessi tillög lægri nú. Það er aðalatriði málsins. Að lokum vil ég víkja örfáum orðum að hv.þm. V.-Húnv., sem talaði hér nokkur orð áðan. Það var nú þetta sama nudd hjá honum - eins og gengur - um þessi mál Bændafl., sem ekki sé sinnt, og að því er virðist af einskærri fúlmennsku þeirra, sem hafa völdin. Það er að skilja á hv.þm., að það séu ótæmandi möguleikar til að ausa fé út, bara ef farið er eftir till. frá þeim. Ég hefi áður bent á samræmi tillagna þeirra við framkomu þeirra að öðru leyti. Hv. þm. var að reyna að notfæra sér smáatvik, sem gerðist fyrir skömmu, þar sem varð ágreiningur milli Alþfl. og Framsfl. um niðurskurð til að mæta kjötuppbót til bænda. Hann sagði, að þetta sýndi stórkostlegan ágreining milli flokkanna. Það má segja, að svo mæla börn sem vilja. Þingmenn Sjálfstfl. og Bændafl. eiga auðvitað enga heitari ósk en þá, að ósætti takist milli þessara tveggja vinstri flokka. En ég get alveg fullvissað þessa hv.þm. um það, að það er ekki enn búið að taka svo mikið á þeim verkefnum, sem þessir flokkar geta unnið saman, að það sé nokkur minnsta ástæða til þess að koma fram með þær getsakir, sem hv.þm. V.-Húnv. var með. Því að þó að það sé eins og gengur í samstarfi milli flokka, að ágreiningur er um einstök smærri atriði, þá er það vitanlega þannig, að meðan nóg er af stórmálum, sem flokkarnir geta unnið saman að, þá helzt samvinnan áfram. Og það er alveg sama, þó að hlakki í ýmsum þm. yfir svona smáatvikum og þeir minni helzt á hræfugla, sem vaka yfir að fá æti. Þetta hefir engin áhrif til að spilla samvinnunni. Þeir telja það hlutverk sitt að vinna saman meðan þeir geta sameinazt um hin stærri mál. Að svo mæltu vil ég láta máli mínu lokið, þar sem hæstv.forsrh. á ýmsu ósvarað og mun nota það, sem eftir er tímans.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Herra forseti! Eins og tilheyrendur hafa tekið eftir, hefi ég ekki langan tíma til að svara því, sem hér kom fram. Ég þarf ekki að svara neinu viðvíkjandi fjármálum, því að hæstv. fjmrh. hefir gert það nægilega. Viðvíkjandi því, sem fram hefir komið um sjávarútveg og atvinnumál, fyrir utan landbúnaðinn, hefir hæstv.atvmrh. svarað einnig. Þau atriði, sem ég ætla að taka til yfirvegunar, eru nokkur ummæli í ræðum hv.þm. G.-K. og hv. 10. landsk. Það var minnzt á það af hv.þm. G.-K., að stj. hefði í raun og veru tekið við kjötlögunum af n., sem fyrrv. stj. skipaði. Það er nú svo oft búið að hrekja þessi ósannindi, og meira að segja oft í útvarpi, að ég veit ekki, hvort þörf er á að endurtaka það. Það er öllum vitað mál, að það var S. Í. S., sem barðist fyrir að fá þessi kjötlög sett, samdi frv., sem lagt var í hendur á n., sem fundur Sambandsins knúði fyrrv. ráðh. til að skipa. En n. þessi lá síðan á öllu málinu þangað til eftir kosningar, að rekið var á eftir henni að ganga frá málinu. Viðvíkjandi verðlagi á kjötinu, sem hv. 10. landsk. og hv.þm. G.-K. minntust á, þá skal ég koma að því nokkuð síðar. Það var minnzt á mjólkursölul. og sagt, að ekki hafi verið gert annað en taka við till., sem gerðar voru af bændum í Mosfellssveit og Eyjólfi Jóhannssyni forstjóra. Oft er búið að taka fram, að sá maður, sem kom fyrst fram með frv. um málið, var Bjarni Ásgeirsson alþm. Síðan tók Sambandið málið upp og samdi mjólkursölul., sem einnig var skilað í hendur n. og hún gekk frá með sama hætti og minnzt var á um kjötsölulögin. Ég tek sérstaklega þann fyrirvara, að ef hv. 10. landsk. mótmælir þessu, þá get ég minnt hv. áheyrendur á það, að l. eins og þau komu frá Sambandinu voru birt í Tímanum löngu áður en nefndin tók þessi mál til athugunar. Það var minnzt á, að ríkisstj. skipaði „gæðinga“ sína til að stjórna mjólkursölumálunum og svipti bændur ráðum. Þetta eru margendurtekin ósannindi, sem verið er enn að endurtaka til þess að vekja tortryggni hjá bændum. Ég vil þá minna á, að í n. eru þessir menn: Egill Thorarensen í Sigtúnum, sem hefir stjórnað mjólkursölumálum þeirra austanfjalls undanfarin ár. Hann er skipaður beinlínis af félögunum fyrir austan. Eyjólfur Jóhannsson er skipaður af Mjólkurfélagi Reykjavíkur og hefir stjórnað málefnum bænda eftir vali þeirra í 17 ár. Einn er kjörinn fyrir hönd annara félaga, það er Árni Eylands. Séra Sveinbjörn Högnason bóndi og prestur á Breiðabólsstað er fjórði maðurinn af sjö í nefndinni. Síðan er Hannes Jónsson dýralæknir. Það er sem sagt vitað mál, að bændur landsins eigi sem fulltrúa fimm menn af sjö í mjólkursölun. Og það er jafnvitað mál, að þessi yfirborðsdeila um það, hvort framleiðendur eigi að taka við samsölunni eða ekki, er fyrst og fremst um það, hvort Mjólkurfélag Reykjavíkur og Korpúlfsstaðabúið eigi að hafa ráðin. Það er verið að reyna að láta þau fá tvo menn af þremur. Þá var talað um, að verðlagsnefnd væri dýr nefnd. Hún kemur sennilega saman tvisvar á ári og fær hver nefndarmaður 10 kr. fyrir að mæta. Það eru 100 kr. á ári. 1. maí verður sennilega kosin undirnefnd, sem að meiri hl. er skipuð af framleiðendum. Mun þá kostnaðurinn við mjólkursöluna að þessu leyti skipta kannske 200-300 krónum. Að mjólkurl. hafi orðið til bölvunar. eins og hv.þm. G.-K. lét sér um munn fara, er ekkert annað en ósannindi. Það er vitað, að bændur í Mosfellssveit fá 26 aura fyrir lítrann nú, en 24,4 aura áður; og þó er búið að lækka mjólkina um 2 aura og jafnframt borgaðir 3 aurar í verðjöfnunargjald til bænda fyrir austan. M. ö. o., sparnaður við mjólkursöluna hefir orðið allt að 7 aurum á hvern lítra með skipulaginu. Þá var ennfremur á það minnzt af hv. 10. landsk., að veitir, sem landbúnaðurinn verður að greiða, væru ennþá of háir. Það er alveg rétt. En ég vil benda öllum þeim, sem mál mitt heyra, á það, að það eru takmörk fyrir því, hvað hægt er að leggja á aðra atvinnuvegi, sem líka biðja um hjálp. Því að vitanlega hlýtur vaxtalækkun hjá bændunum að koma niður annarsstaðar. Og eins og ástatt er með aðra atvinnuvegi, þá er því miður ekki hægt að komast lengra. Og það er þetta mál, sem danska stj. hefir strandað á nú tvö undanfarin ár, af því að bankarnir hafa beinlínis neitað að taka á sig byrðarnar, sem það hefir í för með sér að færa niður vexti landbúnaðarins. Það var minnzt á, að það hafi verið ákveðið of lágt gjald fyrir frystikjöt í sláturhúsinu, og þess vegna geti komið til mála, að bændur verði að borga til baka af því verði, sem þeir fá fyrir kjötið nú. Ég hefi nú leitað mér upplýsinga um þetta - sem ég raunar vissi fullvel áður - í fjórum stöðum. Hringdi m. a. til Helga Bergs forstjóra og spurði, hvort líkur væru til, að þyrfti að borga til baka af því kjötverði, sem nú er, Hann sagði, að eins og nú horfði væru ekki líkur til þess, og verðið væri ákveðið 95-96 aura kg. En bændur fengu í fyrra 72 aura á Suðurlandsundirlendinu fyrir kjötið. Og svo er verið að staðhæfa, að það sé enginn gróði að kjötsölulögunum. Þó er það vitað, að það var ennþá verri aðstaða gagnvart erlenda markaðinum í ár en í fyrra, vegna verðlækkunar. Hefði þá aðsóknin á innlenda markaðinn í haust orðið svo geysileg, ef kjötsölul. hefðu ekki verið, að verðið hefði fallið von úr viti. Þetta verð hafa bændur fengið á Suðurlandsundirlendinu, og þó er búið að borga 140 þús. kr. til bænda úti um landið. Og við þurfum ekki að bæta nema 150 þús. kr. við til þess að bændur fái að vísu ekki gott verða en verða því miður að sætta sig við eins og tímarnir eru og erlendi markaðurinn er nú fyrir þessa vöru. Ég vil bæta því við viðvíkjandi frystikjöti, að ég hefi fengið þær upplýsingar, að það hafi hækkað um 111/2 eyri að jafnaði hjá Sláturfél. Suðurl. Síðan, þegar betur leit út um söluhorfur, var það hækkað um 121/2 eyri, og var þá hækkunin 24 aurar. Það þótti ekki fært að gera meira fyrir hækkuninni en gert var, vegna ótta við það, að svo miklar birgðir, sem til voru, seldust ekki sæmilega. En nú er búið að selja allt fryst dilkakjöt, sem átti að selja á erlendum markaði, eða a. m. k. vís sala fyrir það, sem enn er óselt. Ennfremur hefi ég fengið upplýsingar eftir skýrslum um kjötbirgðir innanlands. Það er alltaf verið að breiða það út, að þær séu ákaflega miklar. En kjötbirgðirnar eru ekkert óvenjulega miklar nú. - það er a. m. k. óhætt að fullyrða. Og einmitt vegna þess lítur betur út en jafnvel á horfðist. Um þá staðhæfingu, sem hv. 10. landsk. kom með um verð á rjóma, vil ég geta þess, að það er skröksaga ein, sem birt var í Morgunblaðinu, nefnilega að rjómalítrinn hafi verið keyptur á kr. 2.40, en borgað kr. 1,19 fyrir hann. Þetta var leiðrétt af form. mjólkursölun. Er nokkuð hart, þegar hv. 10. landsk. gengur svona langt í baráttu sinni, þegar beinlínis er upplýst, að þetta verð er eingöngu lagt á þann hluta rjóma, sem búin selja fram yfir það, sem þeim ber hlutfallslega, og þau hafa gengið inn á að selja fyrir þetta verð. Þeim er sem sé reiknað sama verð eins og ef unnar væru úr mjólkinni aðrar vörur. Vitanlega væri ranglátt að láta þessi bú fá hlutfallslega meira en hin búin, með því að borga þeim það hátt verð, að þau fái sem svarar neyzlumjólkurverði. Nú hefir hæstv. forseti látið leggja fyrir framan mig miða, sem tilkynnir, að tími minn sé búinn. Hefði ég þó þurft að svara enn ofurlitlu. Viðvíkjandi kjötuppbótinni hefir það verið upplýst áður í útvarpi, að ég var búinn að lýsa yfir því í Nd. áður en hv. 10. landsk. kom fram með till. sína í Ed., að kjötuppbót yrði borguð, ef á þyrfti að halda og verð á erlendum markaði reyndist svo lágt, að ekki yrði hjá því komizt. Og það var nú einmitt vegna þessarar yfirlýsingar minnar, sem komið var með þessa till. Ég vil ljúka máli mínu með því að segja, að þótt erfiðleikar séu miklir fram undan og ýmsir hafi málað svart á vegginn, þá er ekki annað fyrir en að reyna að taka þeim eins og maður, það er reynsla þjóðfélaga og einstaklinga, að það er hægt að sigrast á flestum erfiðleikum, ef tekið er á þeim með ró og karlmennsku.

Ólafur Thors Í þessum örfáu orðum mínum get ég auðvitað svarað aðeins fáu. Hv. 4. landsk. flutti hér yfirlætismikla, innantóma glamurræðu. Hann talaði mikið um vitlausan mann í skutnum. Flestum mun þá hafa dottið í hug, að þeir hafa oft heyrt talað um „vitlausa manninn í útvarpinu“. Og ég held, að hv. 9. landsk. hafi rækilega séð um það, að hlustendum hafi ekki fundizt þeir fara á mis við það í kvöld að heyra „vitlausa manninn í útvarpinu“. Hæstv. forsrh. var að minnast á mjólkursölul. Ég beindi þeirri spurningu til hans og annara, hvort það væri af ánægju, að nær allir framleiðendur næstum krefðust þess að fá mjólkursölumálin í sínar hendur. Ég hygg, að það hafi verið af óánægju, en ekki af ánægju, og ég geri ráð fyrir, að allir geti verið sammála um það. Fæst af því, sem hæstv.atvmrh. bar fram. gefur tilefni til langra aths. Satt að segja var hann venju fremur lélegur í kvöld. Hann spurði, hvað ég mundi gera, ef ábyrgðin hvíldi á mér. Ég gat í minni ræðu um ýmislegt, sem ég mundi gera, og ég sagði, að nýjum og breyttum viðhorfum þyrfti að mæta með nýjum úrræðum. Annars er það frekar mitt að spyrja hann, hvað hann ætli að gera. Vilji hann kjósa að svara mér með því að fá mér völdin, þá skal ég svara honum í orði og verki. Hann var að guma af fremur lítilsverðum framkvæmdum í nýrri meðferð fiskjar og ráðast á okkur, sem á þessum málum höfum haldið undanfarið. Sannleikurinn er sá, að léleg forusta fiskimálanefndar veldur því, að illa hefir enn notazt af ábendingum þeim, er fólust í grg. frv. okkar sjálfstæðismanna um fiskiráð. Smávægilegar byrjunartilraunir á að gera um herzlu fiskjar, og 200 tonn af frystum fiski tókst Jóhanni Jósefssyni að útvega markað fyrir í Póllandi. Þetta eru öll afrekin, sem hæstv.atvmrh. lofsyngur. En hvað höfum við þá aðhafzt, við, sem atvmrh. ræðst á ? Á fáum árutugum höfum við margfaldað framleiðslu sjávarafurða. Beztu framleiðslutækin höfum við tekið í þjónustu framleiðslunnar, og með því skapað hinni dugmiklu sjómannastétt ný lífsskilyrði. Samtímis höfum við rutt framleiðsluaukanum braut á nýjum mörkuðum, svo að alltaf hefir öll framleiðslan selzt. Og þó er ekki allur sannleikurinn enn sagður. Við höfum selt þar, sem verðið var hæst. Við höfum barizt við hættulega keppinauta, menn, sem bjuggu við betri skilyrði á flestum sviðum, og allstaðar sigrað. Og við höfum gert meira. Við höfum varið hundr. þús. króna til þess að ryðja nýjar brautir, ekki niður á við til herts fiskjar. heldur upp á við til frysts fiskjar, og öðlazt mikla reynslu á þeim efnum. Ofan á þetta ræðst svo maður, sem aldrei hefir tekið neinn þátt í þessari baráttu fyrir auknum framleiðsluskilyrðum þjóðarinnar, maður, sem nú skipar æðsta sess atvinnumálanna, á okkur og sakar okkur fyrir athafnaleysi og vill kenna okkur um þá örðugleika, sem nú steðja að þjóðinni vegna þverrandi markaða. Hér heggur sá, er hlífa skyldi, og vegur þó þyngst að sér og samherjum sínum. Því hvað er það, sem veldur? Af hverju stafa vandkvæði okkar? Þau stafa af því, að viðskiptaþjóðir okkar eru að taka upp þá stefnu í viðskiptalífinu, sem stjórnarliðar hafa dásamað í mörg ár, innilokunarstefnuna. Sú staðreynd, að stjórnmálamenn viðskiptalandanna hafa nú tekið þessa trú hæstv. ráðh. og samherja hans, veldur því, að þrátt fyrir framtak og dug útvegsmanna steðjar nú voði að þjóðinni, sem vart verður séð, hversu fram úr verður komizt. Hæstv. ráðh. leyfði sér að fullyrða, að fisksölusambandið hefði fallið, enda þótt lögin um fiskimálanefnd hefðu aldrei komið fram. Ég læt nægja að benda á umsögn Landsbanka Íslands og S. Í. F. á haustþinginu, sem afsanna þessa fullyrðingu með öllu. Hitt ber vott um iðrun og blygðun hæstv. ráðh., að hann leitar sér nú huggunar pólitískra misgerða sinna með því að reyna að telja a. m. k. sjálfum sér trú um, að fleiri en hann mundu hafa reynt að brugga fisksölusambandinu fjörráð. Um frv. ráðherrans um skuldaskil segi ég þetta: Það er rétt hjá hæstv. ráðh., að fari allt í kaldakol, þýða engin skuldaskil. Út frá því sjónarmiði má afsaka frv. hæstv. ráðh. - öðru ekki. Hitt veit ég, að hæstv. ráðh. skilur, að enda þótt horfur séu ískyggilegar, dugir þar fyrir ekki að leggja árar í bát, og af öllu þörfu er þarfast og sjálfsagðast að forða útveginum frá rústum. Hæstv. ráðh. hét aðstoð til þess á Síðasta þingi Frv. hans um skuldaskil er ekki efndir þess loforðs, heldur svik. Hæstv. fjmrh. reyndi enn á ný að blekkja áheyrendur með fölskum upplýsingum um fjármálin. Hann reyndi að halda því fram, að Sjálfstfl. hefði enga sérstöðu í fjármálum. Þar til er því að svara, að við höfum einu sinni og aðeins einu sinni farið með fjármálin. Tekjur 4 ár, urðu 50,8 millj. Af þeim var varið hálfri níundu millj. í skuldalækkun. Framsókn fékk 62,8 millj. tekjur á 4 stjórnarárum sínum, eyddi því öllu og hálfri fimmtándu milljón í viðbót. Framsókn og sósíalistar hafa farið með fjármálin í 8 ár. Eiginlegar skuldir ríkissjóðs hafa hækkað úr 71 millj. í 27 millj. Hæstv. fjmrh. hefir nú kveðið upp dóminn yfir slíkri fjármálastjórn. Hann sagði: „Verði haldið áfram að safna skuldum, leiðir það til hreinnar glötunar“. Þetta er harður dómur um fjármálastjórn Framsóknar, en hann er alveg réttur. Að öðru leyti sýnist mér þessar umr. sýni og sanni, að: Stjórnin veit, að á síðasta ári misstum við markað fyrir nær 1/5 hluta af aðalútflutningsvörunni. Stjórnin veit, að í ár erum við búnir að missa Ítalíu-markaðinn að miklu leyti, og benda líkur til, að Portúgals-markaðurinn sé og í mikilli bættu. Stjórnin veit, að á þessu ári er þess ekki að vænta, að önnur útflutningsvara bæti svo neinu nemi skaða okkar af rýrnandi sölu saltfiskjarins. Stjórnin veit, að af þessu hlýtur að leiða hrun atvinnulífsins, almennt atvinnuleysi og mjög stórvægileg skerðing á tekjum ríkissjóðs. Allt þetta veit stjórnin, - en hvað gerir hún? Hvað gerir hún? Hvað aðhefst stjórnin? Þannig spyr allur almenningur í landinu, með vaxandi styrkleik, mögnuðum kvíða og áhyggjum um afkomuna. Í 7 vikur hafa menn beðið eftir svari. Nú er svarið komið. Stjórnin sér eitt bjargráð, og aðeins eitt, það, að gera ekki neitt, alls ekkert annað en það, að senda Alþingi heim. Er það að vísu virðingarvert, að hætta nú að kasta á glæ tveim þús. króna á dag úr galtómum ríkissjóði, og hefði auðvitað átt að gera það fyrr. Hitt er og víst, að þingmeirihlutinn aðhefst þá ekki illt, ef hann ekkert aðhefst. En ekki nægir það þjóðinni til framfæris, en mundi þó vekja vonir margra um ný úrræði, ef ríkisstj. sjálf færi sömu leið, léti af störfum og fengi öðrum veginn og vandann af því að leiða þjóðina út úr ógöngunum. Stj. ætlar ekki að gera þetta. Hún ætlar þinginu ekkert að gera. Hún ætlar að binda fyrir augun og hama sig. Og hér á Alþ. er engum dulið, hvernig á þessu stendur, og það er rétt, að kjósendur landsins séu engu leyndir í þeim efnum. Stjórnin er ekki blind og ekki heyrnarlaus. Hún sér voðann fram undan og heyrir kveinstafi þjóðarinnar og kröfur um öflugar varnir gegn þrengingunum. En að hún þó sjáandi sýnist ekki sjá og heyrandi sýnist ekki heyra, stafar af því, að stjórnarfylkingin er klofin. Annarsvegar eru sósíalistarnir í sósíalistaflokknum og sósíalistarnir í Framsfl., hinsvegar þeir þingmenn í Framsfl., sem ekki eru orðnir sósíalistar, þó þeir til þessa hafi látið kúgast til auðsveipinnar hlýðni við valdboð sósíalista. Þessar fylkingar geta ekki komið sér saman um, hvað gera skuli, ekki orðið á eitt sáttar um, hvaða niðurskurð skuli gera á fjárlögum, né ýmislegt annað, sem nauður rekur til að gera, og svo er vandinn leystur með því að gera ekki neitt, enda þótt allir játi, að nú er rík þörf bráðra og mikilla aðgerða. Með þessu er lífi stjórnarinnar borgið, þar til þing verður kvatt saman að nýju, og í þeim lofsverða tilgangi er látið skeika að sköpuðu um, hversu til tekst um afkomuhorfur og lífsskilyrði alls almennings í landinu. Slíkt athæfi dæmir sig sjálft, og þess verður varla langt að bíða, að kjósendum landsins verði gerður þess kostur að kveða upp dóminn. Við sjálfstæðismenn getum að því leyti beðið rólegir átekta, að dómur þjóðarinnar yfir gerðum og aðgerðaleysi andstæðinga okkar verður áfellisdómur, dauðadómur úrræðalítilla valdhafa. Að við samt sem áður horfum með kvíða fram á brautina, stafar af óvissunni um það, hvort stjórnarliðar ríða fyrr niður, sjálfa sig eða þjóðina, - fjárhag hennar, frelsi og framtíðarvonir. Óvenjulegar þrengingar eru fyrir dyrum og e. t. v. meiri en nokkru sinni fyrr, þegar á allt er litið og öll aðstaða athuguð. Og þessu á nú þjóðin að mæta sundruð og skipt í harðsnúna flokka, sem um langt árabil hafa herjað hver á annan með einstökum vopnaburði. Við, sem boðizt höfum til forustu á sviði stjórnmálanna og sitjum nú hér sem fulltrúar þjóðar okkar, megum minnast þess, að okkur er mikill vandi á höndum. E. t. v. getur það oltið á okkur, hvort íslenzk menning og íslenzkt þjóðlíf líður undir lok eða frelsast frá glötun. Örlögin sýnast ætla að úthluta okkur sömu hlutskiptin og forfeðrum okkar á Sturlungaöldinni, völina milli þess, að berjast feigir til sigurs erlendu valdi og hins, að sættast til sigurs íslenzku þjóðinni. - Það val ætti að vera vandalaust öllum sæmilegum mönnum.

Forseti (JBald): Það er venja, að forsetar aðvari ræðumenn, þegar ettir eru fáeinar mínútur af ræðutímanum. Hæstv. varaforseti fékk hv.þm. G.-K. aðvörunarseðil, þegar ræðutími hv.þm. var að verða búinn. Þótti mér hann taka því illa, þegar hann fékk þennan seðil, og er það undarlegt, þar sem þetta er gert við alla þm. og af hverjum forseta undir sömu kringumstæðum.

Ólafur Thors Ég hélt, að á miðanum stæði, að ég ætti eftir 2 mínútur. Ég vildi því ekki láta ónáða mig. 
            

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég hygg, að hv.þm. og aðrir áheyrendur geti lagzt rólegir og áhyggjulausir til hvílu eftir þá mjög skörulegu ræðu, sem hv. form. Sjálfstfl. flutti hér síðast. Mér skildist ræða hans eiga að flytja þjóðinni bjargráð gegn þrengingum og kreppu, en ég verð að segja það - það getur ef til vill stafað af því, að ég er orðinn syfjaður að ég heyrði hvergi nefnd bjargráð í þessari snjöllu ræðu, en sjálfsagt hefir hv.þm. þótzt finna leið til úrlausnar á vandamálunum, því að það er flestum áheyrendum vafalaust kunnugt. hversu ánægður þessi hv.þm. er með sig, þegar hann er að halda ræðu. Hv. þm. spurði mig, hvað ég sem atvmrh. vildi gera á þessum tímum. Mér er skylt að svara þessari fyrirspurn eftir föngum. Ég fyrir mitt leyti tel það einmitt eitt ráðið til þess að mæta aðsteðjandi örðugleikum að samþ. þá þáltill., sem hér liggur fyrir. Meðan fullkomin óvissa er um afkomu þjóðarbúsins, þá er það vitanlega fávitaskapur að ætla að fara að afgr. þýðingarmikla löggjöf til þess að mæta örðugleikum, sem við vitum ekki, hverjir eru eða hvaðan koma. Einnig munu verða reyndar allar leiðir, eftir því sem unnt er, til þess að tryggja sölu afurða okkar sem bezt í öðrum löndum og til þess að ná sem beztum viðskiptasamböndum við viðskiptafirmu erlendis, sem okkur er nauðsyn á að komast í samband við. Þá fyrst, þegar árangur hefir náðst af þessum ráðstöfunum, getum við fengið að vita, hvers er að vænta í þessu efni og hvernig við eigum að haga okkur til þess að mæta örðugleikunum. Hv. þm. viðurkenndi það í öllu sínu skrafi, að taflið væri þannig núna, að enginn gæti séð fyrir næsta leik. Á meðan svo er ástatt, er ekki hægt að láta þingið sitja og semja lög út í loftið. Hvaða vit er í því af sömu mönnum að halda því fram, að nauðsynlegt sé að veita millj. kr. til skuldaskila útgerðarinnar um leið og þeir heimta 5-6 millj. kr. niðurskurð á fjárlögum? Slíkt er vitleysa. Stjórnin mun, eins og ég hefi þegar tekið fram, gera allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að tryggja sem bezt sölumöguleika fyrir íslenzkar afurðir og ná sem beztum viðskiptasamböndum við aðrar þjóðir. Það var rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að ástandið er nú svo ískyggilegt, að orðin tóm duga lítt. Menn verða að snúa sér að framkvæmdunum. Þegar einhver árangur hefir náðst af þeim framkvæmdum, þá er kominn tími til þess að setja lög í samræmi við það ástand, sem þá er. Ég verð að segja það, að þótt stundum kenni yfirlætis hjá hv.þm. G-K., þá held ég, að honum hafi tekizt öllu bezt upp í þessari sérgrein eða sérmenntun sinni í sinni síðustu ræðu. Hann sagði á 4 mín.: við sigruðum örðugleikana. við slógum út keppinautana á markaðinum, við seldum fyrir hæst verð, svo að peningarnir streymdu inn í ríkissjóðinn, o. s. frv. Mig furðar á því, að hv.þm. skuli, eins og nú er ástatt, yfirleitt ætla svo mjög að skreyta sig með þessum fjöðrum eftir að vera nýbúinn að birta tölur og skýrslur mþm. í sjávarútvegsmálum, sem eru til orðnar löngu áður en núv. stj. tók við völdum, eða 1932, um það leyti sem hv. I. þm. Skagf. var faðir atvinnuveganna hér á landi. Eftir alla þessa sigra á þessum fjölda keppinauta, sem hv.þm. G.-K. var að tala um, var niðurstaðan sú, eftir að þessi „rauða“ stj. tók við völdum, að útgerðin í heild átti ekki fyrir skuldum. En nú er það svo, að á þessum slæma tíma eftir að markaðirnir hafa svo að segja lokazt sumstaðar, þá er það þessi Sama „rauða“ Stj., Sem hefst handa um það, að byrjað er á nýjum verkunaraðferðum á fiski, og það í kjördæmi hv.þm. G.-K. Nú fyrst er reynt að koma sem viðast á hraðfrystingu fiskjar og öðrum slíkum verkunaraðferðum. Sást hv.þm. alltaf yfir þetta, þegar hann var alltaf að sigra, eða kom hann ekki auga á það? Hefði sú fyrirhyggja verið sýnd, að einblína ekki stöðugt á þau 3 markaðslönd, sem aðallega hafa keypt íslenzkan fisk, en reynt hefði verið að víkka markaðinn með fjölbreyttari verkunaraðferðum, eins og Norðmenn hafa gert, þá stæðum við tvímælalaust betur að vígi nú með að mæta aðsteðjandi þrengingum. Hv. þm. sagði, að skuldaskilasjóðsfrv. vélbátaeigenda, sem samþ. hefir verið á þessu þingi, væri svik af minni hálfu. Þetta er rangt. Ég gerði samkomulagstilraunir við hv. sjálfstæðismenn í þessu máli á síðasta þingi, en sú viðleitni mín bar engan árangur. Þessir menn reyndu svo á þessu þingi að stemma stigu fyrir því, að málið næði fram að ganga fyrir þingfrestun. Ég hygg, að það hafi ekki verið fleira í ræðu þessa hv.þm. eða annara, sem ástæða er til að svara, en út af ummælum hv.þm. G.-K. um þær óskaplegu horfur, sem fram undan væru á næstunni, vil ég endurtaka það, sem ég sagði í síðustu ræðu minni, að það er ekki sérstök ástæða til þess að óttast, að þessar fiskbirgðir, sem voru um seinustu áramót 18 þús. tonn, muni valda miklum örðugleikum, þegar kemur til sölu á þessa árs framleiðslu. Þetta er rétt tekið fram. Það er engin ástæða til þess að mála ástandið svartara en það er. Það er engin ástæða til þess að æða og tryllast og missa vald yfir skynsemi sinni út af því.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Ég skal fyrst svara hæstv. fjmrh. með nokkrum orðum. Hann talaði af miklu yfirlæti, sem stundum getur komið fyrir hann, og sérstaklega var þessi eiginleiki áberandi, þegar hann svaraði mér. Hann vildi bera á móti því, að einn mikils ráðandi maður í stjórnarflokkunum hefði talað um það í hv.Ed., að lækka þyrfti jarðræktarstyrkinn niður í 300 kr. á mann. Ég held, að hæstv. fjmrh. ætti að víkja sér að hv. formanni Alþfl. og spyrja hann, hvort ég hafi ekki sagt rétt frá. Hæstv. fjmrh. talaði sjálfur hátíðlega um, að sízt mætti spara á fjárlögum til atvinnuveganna. En hann byrjaði samt á því að draga af atvinnuvegunum nefndarkostnaðinn, sem áður var greiddur úr ríkissjóði. Hann byrjaði líka með því að draga úr vaxtakröfum til bænda af fasteignalánum frá því, sem áður hafði verið. Hann byrjaði einnig með því að draga af fjármagni til bygginga í sveitum, 50 þús. krónur, og hann dró sömuleiðis úr lögboðnu fjárframlagi til ræktunarsjóðs 45 þús. kr. Ég veit ekki, hvort hæstv. fjmrh. álitur þetta talað af samræmi og í einlægni hjá sér, en svo mikið er víst, að almennt vekja slík rök undrun fyrir ósamræmi og óeinlægni. Hann var sérstaklega stórorður út af einu atriði, sem ég minntist á. Það var, að ég sagði, að athuga þyrfti, hvaða gjöld mætti draga úr núgildandi fjárl., án þess að atvinnuvegunum væri með því íþyngt. Þetta taldi hæstv. fjmrh. goðgá, en sjálfur komst hann reyndar að þeirri niðurstöðu síðar, að það þyrfti einmitt að gera tilraun í þessa átt, og var hann þannig sjálfur rétt á eftir, áður en hann vissi af, kominn á sama mál og ég. Hann hélt því fram, að ég hefði sagt, að draga þyrfti úr útgjöldum núgildandi fjárlaga um margar milljónir. Ég nefndi ekki milljónir, enda eru afkomumöguleikar landbúnaðarins ekki þannig vaxnir nú, að hann geti ekki munað um minna en milljónir til styrktar. Hæstv. fjmrh. var stórorður út af því, að ég vildi ekki láta lækka tillög til fasteignalána bænda frá því, sem hefir verið undanfarin ár í lögum. Hann sagði, að þetta mundi hafa kostað 1/4 millj. kr. Stj. hafði gengið inn á að greiða vaxtatillag, svo að bændur þyrftu ekki að greiða yfir 5% af fasteignaveðslánum, en áður var það í lögum, að þeir fengju svo mikið vaxtatillag, að þeir þyrftu ekki að greiða yfir 41/2 af fasteignalánum. Ef vaxtatillagið hefði hækkað svo, að bændur þyrftu ekki að greiða nema 4% af fasteignaveðslánum, þá hefði upphæðin numið 120 þús. kr., en 60 þús. kr., ef vaxtatillagið hefði verið það sama og áður. Þetta eru engar milljónir. Ég hefi aflað mér upplýsinga um þetta atriði hjá skrifstofustjóra kreppulánasjóðs, sem gaf mér skýrslu yfir þetta.

Hann gaf mér þær upplýsingar, að upphæðin væri 230 þús. kr.

. Það kann að vera rétt, ef öll upphæðin er tekin í því meðaltali, sem hæstv.ríkisstj. hefir gengið inn á að greiða. Heldur hæstv. fjmrh., að ekki sé hægt að spara á ýmsum gjaldaliðum fjárlaganna upphæð, sem nemur í allt 60-100 þús. kr., án þess að dregið sé úr verklegum framkvæmdum? Þá kom hæstv. ráðh. að því í síðustu ræðu sinni, að ég hefði verið með einhverjar dylgjur út af raftækjaeinkasölunni. Ég sagði ekkert frá eigin brjósti um þetta atriði í ræðu minni. Ég rakti aðeins frásögn á fyrirkomulagi þessa fyrirtækis. Hér stendur í blaði, að það hafi verið um hneykslanlega framkomu að ræða í þessu máli af hálfu hæstv. fjmrh., og rafvirkjar í Reykjavík og Hafnarfirði hafa komið með kröfur um, að reglugerðin um einkasölur verði endurskoðuð þegar í stað, en verði kröfum þeirra ekki sinnt, segjast þeir munn gera verkfall. Hér stendur ennfremur, að þessar ráðstafanir, sem gerðar eru í þessu efni, séu vítaverðar, þar sem forstjórinn verði að semja við sjálfan sig um kaup á vörum einkasölunnar. Einnig stendur í Alþýðublaðinu, að það verði að víta þessar ráðstafanir hæstv. fjmrh. Alþbl. krefst þess, að þessi mistök á framkvæmd raftækjaeinkasölunnar verði leiðrétt strax með því að forstjórinn verði látinn víkja úr forstjórn og reglugerðin verði endurskoðuð að öðru leyti. Það er óþarft að lesa upp meira, en það væri samt hægt að lesa miklu meira. Það er vitanlega óþarfi að nefna það, að sósíalistar tóku þann kostinn að éta ofan í sig öll þessi ummæli um hneykslanlega framkomu hæstv. fjmrh. í þessu máli og samþykktu traustsyfirlýsingu á hæstv. ráðh. og hrundu með því till. sjálfstæðismanna í þessu máli. Hæstv. fjmrh. sagði, að ég hefði ekkert stutt að tekjuöflun fyrir ríkissjóð. Ég hefi þó greitt atkv. með tekjuskattshækkuninni á síðasta þingi, og ýmsum öðrum tekjufrumv., sem stj. hefir borið fram, bæði á síðasta þingi og þessu þingi. Þá get ég vikið að hæstv.forsrh. Hann byrjaði ræðu sína á því að breyta og rugla almanakinu, og vildi færa 7. febr. aftur fyrir 20. marz. Hann sagði, að ég hefði ekkert gert til undirbúnings kjötsölulögunum. En hann mun geta fundið skjöl í ráðuneytinu, er sýna, að 7. febrúar 1934 skrifaði ég S. Í. S. bréf og fjórum öðrum aðilum og bað þá að tilnefna menn í nefnd til þess að gera tillögur um þessi mál. Á þennan hátt byrjaði ég að hreyfa við málinu. En S. Í. S. svaraði mér aftur og sagðist ekki geta útnefnt mann í n. fyrr en 20. marz, er kaupfélagsstjórafundurinn væri saman kominn hér í bænum. - Að 7. febrúar sé á eftir 20. marz samkv. almanakinu, munu fáir taka trúanlegt, þó að hæstv.forsrh. vilji svo vera láta, nema einn hv.þm. í Ed. (JJ). - Þá var hæstv. ráðh. að afsaka sig út af því, að í stað þess, sem ákveðið var í frv. afurðasölunefndarinnar um sölu á mjólk, að bændur skyldu skipa þrjá fulltrúa í mjólkursölunefndina, þá eru það ekki nema tveir fulltrúar, sem eru skipaðir af bændum í n. samkv. hans eigin frv. Hann afsakaði þetta með því, að fulltrúar þeir, sem skipaðir eru af bændum. séu svo góðir menn, og aðrir, sem í n. eru. Ég skil að vísu ekki bera á móti því, en hitt stendur samt sem áður óhrakið, að bændur hafa aðeins skipað tvo fulltrú, í nefndina. - Hæstv. ráðh. hefir víst sviðið eitthvað undan því, að ég talaði um þessa 12-spena-kú, sem bændur þyrftu nú orðið að fóðra sjálfir, til viðbótar sínum mjólkandi beljum. En í mjólkursölunefnd og mjólkurverðlagsnefnd eru samtals 12 menn, sem mjólkurframleiðendur verða nú að bera kostnað af samkv. nýafgreiddum lögum. Hann gaf í skyn, að þessu yrði bráðlega kippt í lag, og er ekki nema gott til þess að hugsa þá var hæstv. ráðh. að gleðja áheyrendur með því, að sparnaðurinn við mjólkursöluna væri nú orðinn um í aura á lítra. En ég er hæddur um, að þetta sé ekki nákvæmt. Er ekki dreifingarkostnaðurinn og verðjöfnunargjaldið 131/2 eyrir á lítra, og flöskugjaldið þar að auki 2 aur. á lítra af þeirri mjólk, sem seld er á flöskum? Hver er þá lækkunin? - Ég er ekki með þessu að halda því fram, að kostnaðurinn hefði ekki mátt lækka meira en um 7 aura, en framkvæmdin á mjólkursölunni hefir ekki verið eins góð og vænta mátti og þörf er á. Hæstv. forsrh. sagði, að ég hefði ekki talað vinsamlega um kjötsölulögin, og ekki talið gróða að þeim. Ég sagði aðeins, að árangurinn væri minni en við hefði mátt búast, en hinsvegar tók ég það fram, að kjötlögin færu í rétta átt. - Þá talaði hæstv. ráðh. um frystingarkostnaðinn á kjötinu. Ég hélt því fram, að verðið hefði verið sett of lágt á kjötinu fyrst eftir sláturtíðina og ekki tekið nægilegt tillit til frystikostnaðarins. Sláturfél. Suðurl. átti í löngu stríði út af þessu. Og jafnvel þó að hæstv. ráðh. segist hafa talað við Helga Bergs og telji, að hann hafi ekki viljað gera mikið úr þessu og talið, að það myndi ekki þurfa að draga af kjötverði næsta árs af þeim sökum, þá skal ég geta þess, að ég hefi einnig náð tali af honum síðan í síma; og skildist mér á honum, að engin frystihús hafi fengið upp borinn frystingarkostnaðinn. Til 15. nóv. mun hallinn hafa numið í aur. á kg. frá verði á 1. fl. kjöti, og eftir 15. nóv. 8 aur. á kg. Og þó að Sláturfél. Suðurl. láti þetta ekki koma beinlínis til frádráttar á kjötverðinu, þá verður þetta tap að greiðast af öðrum tekjuliðum félagsins. Hæstv. ráðh. hefir því ekkert brakið af því, sem ég sagði um það, að kjötverðið hefði verið sett of lágt vegna frystigjaldsins. Hæstv. ráðh. vildi bera brigður á, að rétt væri skýrt frá því verði, sem mjólkursamsalan greiddi bændum fyrir skyr og rjóma. Mér er kunnugt um, að bóndi, sem býr uppi í Borgarfirði, hefir fengið kr. 1,19 fyrir rjómalítra, þó að útsöluverðið sé 2,40 hér í bænum, og aðeins 40 aur. fyrir skyr, þó það sé selt á 80 aur. pr. lítra. Hæstv. fmrsrh. temur sér það yfirleitt að slá um sig og nota sterk orð. Hann talar eins og húsbóndi, en hann gleymir því, þegar hann talar, að hann er sjálfur undir aðra gefinn. - Ég er ekki í vafa um, að ef hæstv.forsrh. mætti vera sjálfráður, þá hefði hann tekið meira tillit til framleiðendanna en raun hefir á orðið. - En hann er undirgefinn húsbændum sínum - sósíalistunum -, og það er augljóst, að hann vill vera tryggt hjú.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég hafði satt að segja ekki veitt því athygli nægilega snemma, hvað þær ná yfir lítið svæði, styrkveitingarnar, sem ætlaðar eru vegna ofveðursins 26.-27. okt. síðastl. Ég efa ekki, að tilgangurinn hafi verið sá með þáltill. þessari, að ná til allra þeirra manna, sem urðu fyrir tjóni þá, og þó vitanlega alveg sérstaklega þeirra, sem biðu tilfinnanlegt tjón. Nú hefði hv.fjvn. getað séð af skýrslu erindreka Fiskifél. Ísl., hvað miklir skaðar hafa orðið, og tjón hefir víðar hlotizt af ofveðri þessu en í Skagafjarðar-, Eyjafjarðar- og Þingeyjarsýslu. Vil ég geta þess, að t. d. á Hvammstanga sökk vélbátur, sem var eign tveggja fátækra fiskimanna. Má segja, að þeir hafi misst þarna aleigu sína í sjóinn, og jafnvel heldur meira, því að nú hvíla á þeim skuldir vegna tjónsins. Báturinn var óvátryggður, og ekki hefir hafzt upp á honum síðan; annaðhvort hefir hann sokkið eða sandorpizt. Þessir menn hafa orðið fyrir tilfinnanlegu tjóni, og ég geri ráð fyrir, að þáltill. þessi sé stíluð með það fyrir augum, að allir fái einhverja leiðréttingu mála sinna, sem þannig er ástatt um. Ég hefi því hugsað mér að bera fram skrifl. brtt. um að á undan orðinu „Skagafirði“ komi: Húnavatnssýslum. Mér er ekki kunnugt um fleiri slys eða tjón í Húnavatnssýslum, en þetta er sérstaks eðlis og mjög tilfinnanlegt fyrir þá, sem fyrir því urðu. Standa þeir menn nákvæmlega jafnhöllum fæti til að standa af sér tjón þetta eins og menn í Þingeyjar- eða Eyjafjarðarsýslu. Þetta er samskonar slys, og þessir menn eru ekkert færari um að mæta því, þó þeir yrðu einir fyrir því á þessum stað, en fleiri séu við Eyjafjörð, sem líkt er ástatt um. Ég vænti því, að till. þessi verði samþ., svo að þessir fátæku sjómenn á Hvammstanga geti orðið þessa styrks aðnjótandi. Leyfi ég mér svo að afhenda hæstv. forseta till. þessa.

Forseti (BÁ): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv.þm. V.-Húnv., svo hljóðandi: [Sjá þskj. 388]. Þar sem brtt. þessi er of seint fram komin og auk þess skrifl., verður að veita tvenn afbrigði til þess að hún geti komizt hér að.

Frsm. (Jónas Jónason) [óyfirl.]: Eins og hv.þm. sjá, hefir fjvn. reynt að leggja sem allra minnst til á þessum parti þingsins, sem af er. Hefir hún aðeins gert nokkra málamiðlun, þar sem þess var sérstök þörf og lá beint fyrir hendi að gera till. um. Nefndin er öll sammála um 1.-4. lið till., sem hér liggur fyrir, en þegar að því kom að skera niður fjárveitingar, skiptust leiðir, og komu þá fram sérstakar till., sem verður mælt fyrir síðar. En ég vil í þessu sambandi taka það fram, út af till.hv.þm. V.-Húnv., að n. hefir ekki fengið skýrslur um tjón eða skaða víðar en til er tekið í þáltill. Ég held, að það verði erfitt að hjálpa öllum með þessu litla tillagi, svo að nokkur hjálp geti heitið. Ég skal því hvorki mæla með eða móti brtt.hv.þm. V.-Húnv., en ég er hræddur um, að ef hún yrði samþ., kynni svo að fara, að svæðið yrði of stórt, sem þessum litla fjárstyrk er ætlað að dreifast á, en vitanlega verður þingið að skera úr því, hvort á að hjálpa öllum með þessu litla framlagi. Ég skal játa það, að hv.þm. hafði rök að mæla um þennan skaða, sem hann talaði um, en vel getur farið svo, að þetta dragi dilk á eftir sér, ef samþ. verður að stækka þetta svæði, sem tiltekið er í till. nefndarinnar. Ég ætla ekki að fjölyrða um. hvað þessir skaðar hafa orðið miklir. Á Siglufirði brotnuðu bryggjur, en minna tjón eða litlir skaðar urðu hjá einstaklingum. Við Eyjafjörðinn var stórtjón bæði í Hrísey og víðar, en þó sérstaklega í Grenivík, því að þar braut líka land, og lýtur að því önnur till. um sjóvarnargarð, því að þorpið er í stórhættu. Þar brotnuðu allar bryggjur og bátar, svo að þorpsbúar eru hér því áhaldalausir og geta tæplega bjargazt til að stunda sína atvinnu. Á Húsavík urðu geysilega miklar skemmdir: t. d. skemmdist hin nýja hafskipabryggja sem mun kosta um 30 þús. kr. að gera við. Eins og till. er nú, er ekki hægt að búast við, að bryggjueigendur fái að fullu bættan skaða sinn, þegar þess er gætt, að tjónið er enn gífurlegra en af jarðskjálftunum í sumar. Ríkisstj. lét fara fram mat á skemmdum þeim, sem urðu - ég ætla, að sýslumenn hafi framkvæmt það -, en eins og alltaf vill verða, þegar ýmsir meta, er mjög erfitt að byggja á því. Af því fékk ríkisstj. menn á Akureyri til að meta skaða þann, sem varð við Eyjafjörð. Við í fjvn. sáum okkur ekki fært að fara nánar út í það en segir í 1. lið till. Við gerum ráð fyrir því eða ætlumst til þess, að hæstv.ríkisstj. láti sömu menn meta í öllum héruðum og að þeir byggi á sama grundvelli eða fari eftir sömu reglum með styrkveitingarnar, sem ég þykist vita, að ríkisstj. láti matsmenn gera till. um. Matsmennirnir við Eyjafjörð hafa gert till. um að skipta mönnum í 3 flokka eftir efnahag. Í 1. fl. væru þeir, sem lakast væru settir eða skulduðu yfir 75% Í 2. fl. þeir, sem skulduðu 50-75%, og í 3. fl. þeir, sem betur væru stæðir. Ég get aðeins um þetta af því, að það er þessi grundvöllur, sem n. vill byggja á. Ég vil taka það fram til að menn sjái, hve stórfellt þetta tjón hefir verið, að allar líkur eru til, að ef farið yrði eftir þessum till. matsmanna við Eyjafjörð og tekin með Skagafjörður og Húsavík, þá þyrfti 120 þús. kr., en n. hefir ekki treyst sér til þess að leggja það til, heldur aðeins 60 þús. kr., sem á að skiptast meðal margra, er mikið tjón hafa beðið, bæði sem hjálp og viðurkenning um samúð frá þjóðfélaginu. Verkfræðingur hefir farið og rannsakað, hvaða aðgerðir þyrfti að gera á Grenivík. Telur hann, að þurfi 700 mtr. langan sjóvarnargarð, eftir þeim mælingum, sem hann gerði. Grenivíkurlandi hefir verið skipt í túnbletti, sem gefa af sér árlega allt að 2 þús. kr. Er meining okkar í n., að kirkjujarðasjóður leggi fram að einhverju lyti í kostnaðinn, t. d. 1/2 eða 3/4. Íbúarnir í Grenivík hafa á síðari árum lagt um 3 þús. kr. í bryggjusjóð, og nú er svo komið, að þeir sjá sér ekki fært að halda áfram og telja það tilgangslaust, nema því verði varnað, að sjórinn brjóti landið undan húsum þeirra, og ætla þeir nú að koma sér upp trébryggju til bráðabirgða, því annars væri öll útgerð þeirra í öngþveiti. Þá kem ég að stærsta liðnum, sem er brimbrjóturinn í Bolungavík. Hann er eins og allir vita, gamalt mannvirki, sem hefir verið alllengi í smíðum. Ég ætla, að það hafi verið 1933, sem veittar voru til hans 20 þús. kr., gegn því að jafnhá upphæð kæmi annarsstaðar að. Áleit Krabbe vitamálastjóri, að með þeirri fjárveitingu yrði hægt að gera hann öruggan. Fé þetta var allt útvegað og notað að mestu. En í vonda veðrinu 27. okt. síðastl. kemur í ljós, að garðurinn er of veikur. Þetta hefir verið erfitt mál fyrir þing og hérað, og þykir mér því rétt að segja ofurlítið frá því, eða þeirri skýrslu, sem Finnbogi Rútur Þorvaldsson verkfræðingur hefir gefið ríkisstj: Hann heldur því fram, að það þurfi 130-140 þús. kr. til að gera þetta mannvirki sæmilega úr garði. En bæði er ekki til svo mikið fé, og verkfr. heldur, að bjarga megi garðinum með 60 þús. kr. þ. á. og 80 þús. kr. á næsta ári. En það, sem er hættulegast við þetta, er, að Bolvíkingar keyptu steinnökkva og sökktu honum framan við garðinn. En það láðist að setja skilrúm í nökkvann áður en hann var fylltur af lausagrjóti. Ef svo eitthvað vill til og veggurinn bilar, þá er hætt við, að grjótið fari inn í víkina og geri lendingu þar óhæfa. Verkfr. ætlar sér því að steypa ker og setja niður framan við nökkvann, því hann er eins og stefni að framan og er því mjög veikur. Ennfremur ætlar hann sér að styrkja hann að innan, annaðhvort með járnþynnum, eins og eru hér á hafnargarðinum, eða staurum. Að utanverðu ætlar hann að setja feiknamiklar hellur og festa þær með hlekkjum. Eiga þær að hlífa fyrir briminu utan frá. - Það er hætt við því, að þorpsbúar séu orðnir þreyttir á þessum langvinnu aðgerðum, og landið á erfitt með framlög, en við vonum, að þorpsbúar geti lagt fram nokkra vinnu. Um 4. liðinn, bryggjuna á Blönduósi, er svipað að segja og hina liðina. Það er gömul bryggja, sem allt þorpið notar, og má búast við, að hún liðist í sundur áður en langt líður, ef ekkert er að gert. Er því ætlunin að styrkja þessa bryggju, og er áætlað, að það kosti um 33 þús. kr. Þetta eru aðalframkvæmdirnar, sem n. leggur til, að séu gerðar. Það miðar allt að því sama, að verja mannvirki fyrir hættu. Þá hefir n. líka gengið inn á að bæta bryggju á Árskógsströnd - Litla-Árskógssandi. Ganga þaðan nokkur skip og leggja þar upp, en meiri þörf er á að veita þar hjálparhönd en víða annarsstaðar, því fólkið þar hefir orðið fyrir tjóni bæði af jarðskjálftum og sjógangi. Ég ætla þá, af því að ég vil komast hjá því að halda margar ræður, um leið að minnast á brtt. frá hv.þm.N.-Ísf. Hún er vel skiljanleg frá hans sjónarmiði, en ég neyðist til að leggja á móti henni, ekki af því, að ég vilji ekki veita þessa hjálp út af fyrir sig, af því að aðgerðin er stórkostleg, en ef veita ætti nú 2/3 fjárins, skapast fordæmi, sem getur orðið ríkinu ærið þungur baggi. Þó ég skilji vel tilganginn, sem er bak við till., þá neyðist ég til að leggja til, að hún verði felld. Þá hafa komið fram tvennskonar till. um að spara útgjöld til að mæta þessum framlögum, frá okkur framsóknarmönnum og frá sjálfstæðismönnum. Ég ætla að tala um okkar till. Það hefði látið nærri, ef samþ. hefði verið till. á þskj. 334, um að fella niður prentun ræðuparts Alþt., að þá hefðu sparast um 90 þús. kr. og 10 þús. kr. á sjómælingum. Þar sem hæstv. forseti hefir úrskurðað meginhluta hennar frá og hann verður ekki borinn upp, þá tek ég hana alla aftur, þar sem líka þessar 10 þús. frá sjómælingum eru svo lítil upphæð, að engan dregur um. Ef meiri hl. fjvn. hefði komið til hugar, að till. þessari yrði vísað frá, þá hefðum við sennilega átt ýtarlegra tal um þetta við hæstv. stjórn, en ég býst þá við að fara yfir á till. á þskj. 353, þar sem gert er ráð fyrir að færa bæturnar vegna tjónsins yfir á næsta ár, á þann hátt sem þar segir. Ég ætla ekki að tala um till. Sjálfstfl., það mun hann sjálfur gera. En af því að ég ætla ekki að tala aftur, skal ég taka það fram, að við framsóknarmenn treystum okkur ekki til að vera með till. Sjálfstfl. á þskj. 339, um að felld verði niður fjárframlög til gagnfræðaskólanna í Reykjavík og Flensborg.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég skal ekki tefja mikið umr., en ég hefi hugsað mér í sambandi við þetta mál um bætur vegna tjóns af völdum ofveðurs, að fá upplýsingar hjá hæstv.ríkisstj., hvað hún hefir hugsað sér að bæta, hvernig hún hefir hugsað sér um framkvæmdir og ráðstafanir þar af leiðandi, - hvort bæta á tjónið jafnmiklu hlutfallslega félögum sem einstaklingum o. s. frv. vitanlega er mér fullljóst, að 60 þús. kr. hrökkva of skammt. Ég hygg, að það sé ekki rangt með farið, er annar eyfirzki matsmaðurinn sagði mér, að það, sem fyrst og fremst væri metið, væri hjá einstaklingunum, og aðeins þeim ætti að hjálpa eða styrkja. Þá vil ég einnig spyrjast fyrir um, ef menn eða félög, sem hafa átt bryggjur, eru ekki svo fjárhagslega stæð að geta komið þeim upp sjálf, - ætlar hæstv.ríkisstj. þá að veita lán eða ábyrgð til að koma þessu í kring? - Þessar upplýsingar langar mig til að fá, af því að ég veit um menn, sem leitað hafa til ríkisstj. og munn gera út skip sín í sumar, ef þeir fá ákveðin svör um bætur þessar. Ennfremur langar mig til að spyrjast fyrir um, hvort matsnefnd sú, sem skipuð var í sumar, skuli starfa áfram og ráða því, hverjir fá bætur o. s. frv. Ég hefi borið fram brtt. um 1500 kr. styrk til bryggju á Litla-Árskógssandi. Hv. fjvn. hefir tekið vel í það mál. Að vísu hefir hún lækkað þetta framlag um 300 kr., en ég felli mig við hennar till. og tek því brtt. mína hér með aftur. Út at till.hv.þm.N.-Þ. vil ég taka það fram, að fiskimenn á Litla-Árskógssandi standa öðruvísi að vígi en þeir, sem um ræðir í till. hans á þskj. 380, vegna þess að 2 undanfarin ár hefir verið gerð samþ. um, að Fiskifél. greiddi svo og svo háa upphæð til að reisa bryggju á Litla-Árskógssandi, en hefir verið strikað út, af því fé hefir ekki verið fyrir hendi. Mér er ekki kunnugt um, að neitt slíkt liggi fyrir um Þórshöfn né Kópasker, og held því, að þar sé enginn samjöfnuður. Ég segi þetta ekki vegna þess, að ég sé á móti því, að þeir fái bryggju, heldur til að sýna, að till. þessi er ekki frambærileg af þessari ástæðu.

Magnús Guðmundsson Eins og hv.þm. S.-Þ. tók fram, var n. sammála um till. á þskj. 333. En þegar að því kom að finna, hvar ætti að draga úr útgjöldum í fjárl., gat n. ekki orðið sammála. Það hefir nú farið svo fyrir honum, að hann hefir tekið aftur till. sínar. En um till. okkar sjálfstæðismanna á þskj. 339 verð ég að fara nokkrum orðum. Við leggjum til, að lækkaðir verði nokkrir liðir fjárl., og skal ég skýra það lítið eitt nánar. Við teljum, að það megi spara 50 þús. kr. á strandferðum í ár. Og það er ekki í lausu lofti byggt, því að á árinu 1933 var þessi kostnaður minni en hann mundi verða eftir fjárveitingunni, að frádregnum þessum 50 þús. Og mér finnst, að þegar svo er komið, að sparnað verður að viðhafa þá eigi að spara á þeim liðum, sem fela í sér vörukaup frá útlöndum, og það er auðvitað hér t. d. um kol og aðrar nauðsynjar skipsins. Enda teljum við strandferðirnar viðunandi, þó að þær verði eins og þær voru 1933. Þá leggjum við til, að hætt verði við að byrja að byggja tvo skóla, gagnfræðaskóla hér í Reykjavík og Flensborgarskóla í Hafnarfirði. Við viðurkennum auðvitað, að það þurfi að byggja þessa skóla. En við álítum, að þegar hin mestu vandræði eru með hina erlendu valútu, þá eigi ekki að leggja út í þessar byggingar að sinni. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að þessir skólar eru báðir reknir nú, svo að ekki er að ræða um að leggja niður skólana, heldur aðeins að fresta að koma upp öðru húsnæði fyrir þá. það er líka vert að aðgæta, að hér er ekki eingöngu um þessa árs framlag að ræða, heldur er bundinn baggi fyrir mörg ár í framtíðinni, því að það þarf framlag til byggingar skóla þessara í mörg ár. Því hefir mjög verið haldið fram af hálfu stj., að það þurfi að spara erlendan gjaldeyri, - og það er auðvitað satt. Og þess vegna finnst okkur það vera í anda hæstv. stj. að draga úr þar, sem mikið er af erlendum kaupum, en það er einmitt í nýbyggingum eins og þessum. Enda er mér sagt, að stj. hafi ákveðið, að ekki megi flytja inn af byggingarefni nema 1/4 af því, sem flutt var inn á árinu 1933. En nú þegar ég lít á skýrslu gjaldeyrisn., sem ég hefi hér fyrir framan mig, fyrir 2 fyrstu mánuði þessa árs, þá sé ég, að, innflutningur hefir verið meiri það sem skýrslan nær á þessu ári heldur en bæði árið 1933 og 1932. 1934 aðeins lítið eitt hærri en þessa 2 mánuði 1935. - Er það nú virkilega svo, að stj. ætli að draga úr innflutningnum eins mikið og hún lætur í veðri vaka? Ég ætla mér að trúa því. En þá sé ég, að hún þarf að kippa mjög greinilega að sér hendinni. - Ef stjórnarflokkarnir vilja ekki sinna till. eins og þessum, þá get ég ekki séð, að þeim sé alvara að takmarka innflutninginn eins og þeir segja. Ég þykist vita, að einhverjir kunni að segja, að í þessu komi fram fjandskapur gagnvart þessum skólum. En svo er alls ekki langt frá því. Þessir skólar verða reknir eftir sem áður. Það er aðeins farið fram á, að ekki sé í ár byrjað að byggja yfir þá, m. a. af því, að það þarf mörg ár að veita fé til þeirra þangað til þeir eru komnir upp. Ég viðurkenni, að þessir skólar hafa ekki það húsnæði, sem þeir þurfa. En það verður eitthvað að sér að leggja, þegar illa árar. Út at brtt.hv.þm. V.-Húnv. vil ég taka í sama streng og hv.þm. S.-Þ., að ég veit ekki, hvað n. í heild kann að segja um hana. En ég spyr: Hvers vegna var báturinn, sem brtt. ræðir um, ekki vátryggður?

Ég hygg það hafi verið örðugt eða ómögulegt að fá hann vátryggðan

. Það er veigamikil ástæða, ef ekki var hægt að fá bátinn vátryggðan; þá er tæpast hægt að kenna eigendum um tjónið.

þeir geta ekki heldur borguð 8% iðgjald. - HannJ: Þeir urðu að skrásetja bátinn á Ísafirði, til þess að fá hann vátryggðan

. Þá skal ég aðeins geta þess viðvíkjandi brimbrjótnum í Bolungavík, að ég mun fyrir mitt leyti greiða atkv. með brtt.hv.þm.N.-Ísf. Ég tók það fram í n., að ég áliti það ofætlun þessu fátæka sveitarfélagi að leggja fram helming kostnaðar í viðbót við allt, sem það er búið að leggja fram til þessa brimbrjóts. Ég gekk inn á að flytja till. þannig, af því að ekki var hægt að komast lengra í nefndinni, en áskildi mér rétt til að greiða atkv. með brtt., ef hún kæmi fram. Þá vil ég aðeins segja nokkur orð út af vatill. frá einum nm. (SE) á þskj. 353, um það, að ef ekki er nægilegt fé fyrir hendi af tekjum ríkissjóðs árið 1935 til þess að standast þessar greiðslur, sem þáltill. ráðgerir, þá sé ríkisstj. heimilt að ábyrgjast fyrir sýslunefndir og hreppsn. það, sem þarf til þess að bæta skaðana. Mér er alveg sama, hvort aðaltill. er samþ. með þessari viðbót eða engin till. Því að ég veit það eins og tveir og tveir eru fjórir, að sýslurnar geta ekki fengið neitt lán. Og þá er eins gott ,ð fella aðaltill. Með till. á þskj. 353 er náttúrlega verið að binda bagga fyrir framtíðina, sem ég veit ekki, hvernig gengur að veita af sér. En hitt er ég sannfærður um, að þessi sýslufélög geta ekki fengið sér lán. Út af brtt.hv.þm.N.-Þ. vil ég segja aðeins það, að ef hún verður ekki tekin aftur, mun ég koma með brtt. um fjárveitingu til bryggju í Haganesvík, því að bryggja, sem þar var, hvarf beinlínis í ofviðrinu 26.-27. okt. síðastl. Ég gerði það til samkomulags í n. að bera hana ekki fram, af því að við sáum ekki fært að ætla fé til þessa. - Ég skal svo ekki hafa mitt mál lengra, en vona að okkar till. á þskj. 339 verði samþ.

Sigurður Einarsson [óyfirl.]: Það er fyrst viðvíkjandi brtt.hv.þm. V.-Húnv. Það ber ekki oft við, að við séum sammála, en að þessu sinni hefir nú svo vel til tekizt.

Það er af því að þeir eru í sameinuðu þingi!

. Ég hefi átt kost á að kynna mér ástæðurnar, sem valda því, að þm. flytur brtt., og átti tal um þetta við nákunnugan mann. Hefði ég ekki fengið glögga vitneskju, þá mundi mér hafa staðið stuggur af því að þenja svæðið þar sem þessar bætur eiga að koma til greina. En þarna í Húnavatnssýslu hafa einstakir menn orðið fyrir tjóni, sem er nákvæmlega sömu tegundar og hér er rætt um að bæta að einhverju leyti. Skaði þessara fátæku manna er 2-3 þús. kr., og er bjargræðisvegur þeirra úr sögunni, ef ekki kemur aðstoð úr einhverjum stað. Ég mun því greiða þessari till.atkv., án þess að ég þar með geri mér í hugarlund, hvernig n. að öðru leyti snýst við þessu. Þá vík ég að till., sem ég ber fram sjálfur. Það hefir verið nægilega tekið fram af hv.frsm. meiri hl., að það hafi ekki auðnazt að koma sér niður á neinar frádráttartill. á núgildandi fjárl., sem n. öll gæti orðið sammála um. Hann sagði, að það væri hægar sagt en gert að opna í spretti einstakar gr. og taka fé, þótt ekki sé nema 100 þús. kr. Í sambandi við það vil ég taka fram, að ég er algerlega mótfallinn till., sem minni hl. fjvn. ber fram á þskj. 339. Þarna er ráðizt á þrjár línur. Og það er eftirtektarvert, að það eru tveir skólar, sem eiga að leggja til meiri hl. þeirra bóta, sem hér á að greiða. En fé til þessara skóla hefir verið veitt af því að það var sannfæring meiri hl. þingsins, að þess væri full þörf. Nú hefir frv. um gagnfræðaskóla verið fleygað svo í n., að það getur orðið nokkur töf á því að fá lagt fram á móti. Um hina skólana er engin ástæða til að ætla annað en styrkurinn verði notaður á þessu ári. Þetta er því úrræði, sem við getum ekki gengið inn á, að það sé æskulýðurinn og skólarnir í landinu, sem eigi fyrst og fremst að blæða, þegar gripið er til nýrra sparnaðarráðstafana. Og það liggur við, að ég efist um, að það sé hægt með einfaldri þál. að kippa burt stórkostlegum einstökum liðum, sem verður að skoða sem loforð þings og stj. um framlög. Og óneitanlega væri sá sparnaður réttlátari, sem kæmi jafnar niður, ef framkvæmanlegur væri, heldur en kippa alveg burt einstökum liðum. Ég hefi verið að reyna að finna leið, sem allir geti orðið sammála um, til að draga úr útgjöldum á fjárl. Og sú hefir orðið niðurstaðan af viðræðum við ýmsa menn, að ekki sé aðra leið að finna en þá, sem ég geri ráð fyrir á þskj. 353. Í stuttu máli: að sýslufélögin, þar sem tjónið hefir átt sér stað, verði studd til að fá lán, sem greiðist af tekjum ársins 1936, öldungis eins og þau leggja sig. Það má vera, að peningar - eins miklir og hér um ræðir - liggi ekki lausir fyrir, þó að það liggi fyrir loforð, og lánin verði greidd af tekjum næsta árs. En ég á erfitt með að trúa, að svo verði fast fyrir, að sýslufélögunum, með velviljaðri aðstoð ríkisstj. og þm. hlutaðeigandi kjördæma og annara góðra manna, takist ekki að fá lán í þessu skyni. Það er mín skoðun, að ekki sé um annað að ræða en þetta. Viljinn til þess að verða að liði var svo almennur í n., að það varð eindregin niðurstaða um það að reyna að hjálpa, og verður þá að finna einhverja færa leið. Frá mínu sjónarmiði er hún hér, og þó að hún sé ekki glæsileg og skemmtileg, að ráðstafa þannig hluta af tekjum komandi árs, þá er það betra en að dengja á stj. að borga þetta út án þess að gera neinar ráðstafanir á móti. Því að þetta er fastur liður í fjárl. fyrir 1936, og stj. er við því búin að borga hann. En að leggja þetta á aukafjárl. sé ég ekki neitt unnið við.

Gísli Guðmundsson Ég hefi lyft mér að bera hér fram á þskj. 380 brtt. við brtt. frá hv. 8. landsk., sem er á þskj. 359. Ég hafði nú frekar búizt við því, að það mundi ef til vill ekki þýða mikið fyrir mig á þessu stigi málsins að koma fram með þessa till. En svo þóttist ég sjá það, að fjvn., eða a. m. k. meiri hl. hennar, hefði fallizt á að mæla með áðurnefndri brtt. frá hv. 8. landsk., og þá taldi ég sjálfsagt að koma með þessa till. Efast ég ekki um það, að svo framarlega sem till.hv. 8. landsk. verður samþ., þá verði mín líka samþ. Það, sem hún fer fram á, er, að nokkur styrkur verði veittur - líklega um 1200 kr. í stað - til þess að gera við bryggjur á Þórshöfn í Norður-Þingeyjarsýslu og Kópaskeri. Bæði þessi þorp urðu mjög hart úti í ofviðrinu mikla síðastl. haust. Þannig fórust á Þórshöfn með öllu þrír mótorbátar og allmiklar skemmdir urðu á vörum og húsum, og ennfremur eyðilagðist bryggja að mestu leyti. Eins urðu á Kópaskeri allverulegar skemmdir á vörum, og allmiklar birgðir af olíu, sem bændur í héraðinu áttu, tók út. Lítil steinbryggja var á Kópaskeri, sem komið var upp á tveimur undanförnum árum og ríkið styrkti lítið eitt. Í þessu ofviðri urðu á bryggju þessari mjög tilfinnanlegar skemmdir, sem óhjákvæmilegt er að gera við, ef hún á ekki að eyðileggjast. Ég vil þess vegna vænta þess mjög fastlega, að hv. þingmenn taki undir þessa sanngjörnu kröfu á þskj. 380 og greiði atkv. með nokkrum styrk til þessara staða. Hér er um ákaflega litlar fjárhæðir að ræða, og ég hefi algerlega bundið mig við fjárhæðina á Litla-Árskógssandi í till. frá hv. 8. landsk. Ég get sagt það, að ég er þeirri till. hlynntur. En hinsvegar mun ég greiða atkv. á móti henni, ef brtt. mín verður felld, því að það er engin sanngirni að gera mun á þessum stöðum, þar sem er algerlega eins ástatt. Ég sé ástæðu til að minna á það í þessu sambandi, að það er ekki ákaflega oft, sem farið er fram á fjárveitingu til handa þessu héraði, Norður-Þingeyjarsýslu. Hún hefir lengi verið eitt af þeim héruðum, sem allra minnstan styrk hefir fengið frá hinu opinbera. Og það ætti heldur en hitt að verða til þess, að minna ætti að vera fundið til þess að verða við þessari litlu fjárbeiðni. Viðvíkjandi þeim ummælum hv. 1. þm. Skagf., að ef þessi till. mín yrði ekki tekin aftur, þá mundi hann koma með brtt. viðvíkjandi bryggju á Haganesvík, þá hefi og ekkert við því að segja. En ég sem sagt álít, að þetta sé fullkomið sanngirnismál, og ég þykist þess fullviss, að því muni verða vel og sanngjarnlega tekið.

Forseti (JBald): Mér hefir borizt skrifl. brtt. við brtt. á þskj. 380, frá hv.þm. Skagf., svo hljóðandi: [Sjá þskj. 389] . Brtt. þessi er of seint fram komin og auk þess skrifl., og verður því að veita tvenn afbrigði til þess að hún geti komið hér til umr. og atkvgr.

Einar Árnason Það er aðeins út af orðalagi á 1. lið brtt., sem mér virðist - a. m. k. í sambandi við brtt. á þskj. 333 - að kunni að valda nokkrum misskilningi. Það er talað hér um skaða við Eyjafjörð, og það kann að verða litið svo á, að sá hluti, sem ekki heyrir til Eyjafjarðarsýslu og er í lögsagnarumdæmi Siglufjarðar, en telst þó í Eyjafirði, eigi að vera undanskilinn. Svo er t. d. ástatt um Siglunesið, en þar urðu nokkrir skaðar hjá bændum í ofviðrinu í haust. Ég geri ráð fyrir, að það heyri að sjálfsögðu undir það svæði, sem till. þessi grípur yfir. Og ég ætla að ganga út frá því, sé þessum skilningi ekki mótmælt. En þá kemur vitanlega til greina viðvíkjandi vatill. á þskj. 353, ef hún verður samþ., að bæjarstj. Siglufjarðar verður að taka sinn þátt í þeirri lántöku, sem kynni að fara fram samkv. þeirri till. Út af því, sem hv. 8. landsk. minntist á, hvort félög og einstaklingar ættu að njóta sama réttar um bætur, vil ég geta þess út af því mati, sem fram hefir farið í Eyjafirði í vetur, að þeir vildu ekki taka til greina annað en skaða einstaklinga, og þá sérstaklega þeirra, sem hafa misst sin framleiðslutæki, báta, veiðarfæri og jafnvel salt, sem þeir áttu, og stóðu eftir allslausir og höfðu ekki ráð á að koma upp neinum tækjum til að geta stundað atvinnu sína. Þetta voru aðallega mennirnir, sem áttu að fá bætur, en félög eða stærri fyrirtæki komu ekki til greina. Ég vil drepa á það út af því, sem hér hefir komið fram um styrk til endurbóta á bryggjum á ýmsum stöðum, að í þessu ofviðri hafa farið miklu fleiri bryggjur en enn hafa verið nefndar, t. d. flestar bryggjur á Dalvík, þar á meðal tvær bryggjur, sem kaupfélag Eyfirðinga átti, og hefir engum dottið í hug, að ríkissjóður færi að leggja fram fé til þessara bryggja þar. Það er því að fara út á mjög hála braut, ef ríkissjóður á að taka þátt í bótum á þeim bryggjum, sem hafa brotnað, því að þess ber að gæta, að margar af þessum bryggjum eru sífellt í hættu af sjógangi, jafnvel þó að hann sé ekki eins mikill og var í haust, og hefir engum dottið í hug, að ríkissjóður ætti að greiða það. Út af því, sem hv. 8. landsk. minntist á líka, í hvaða hlutfalli þessu fé yrði skipt, þá get ég vitanlega ekkert um það sagt. Ég vil aðeins benda á það, sem hv.frsm.fjvn. minntist á, að þeir menn, sem framkvæmdu matið við Eyjafjörð, tóku það sem aðalreglu, að skipta mönnum í 3-4 flokka, að einstaklingar, sem væru bláfátækir og hefðu misst allt sitt bjargráð, fengju hlutfallslega mest, þeir, sem betur væru stæðir, minna, og jafnvel þó nokkrir, sem ekkert fengju. Nú er vitanlegt, að þessar 60000 kr., sem hér eru ætlaðar samkv. þessari till., hrökkva ekki nærri því til að greiða einstaklingum bætur í þessu hlutfalli, sem hér hefir verið talað um, 75%, 50% og 25%, og þar sem nú á að telja með tjón, sem orðið hefir í Þingeyjarsýslu og Skagafirði, þá sé ég ekki betur en að lækka verði bæturnar til þeirra, sem fátækastir eru og verst stæðir, og hinir fái minna og sumir ekkert. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en ég vil aðeins leggja áherzlu á það, að sá hluti, sem liggur að Eyjafirði og heyrir undir lögsagnarumdæmi Siglufjarðar, hafi að sjálfsögðu sama rétt og þeir, sem eru inni á Eyjafirði.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég skal ekki fara langt út í þetta mál. - Ég stend upp til þess að lýsa yfir þeirri skoðun minni á till. 353, að ég tel hana rétta úrlausn á tekjuöflunarhlið þessa máls. Ég geri ekki ráð fyrir, að till. frá minni hl. fjvn. verði samþ., enda mun ég ekki treysta mér til að fylgja þeim. Legg ég því áherzlu á, að þessi till., sem er flutt af hv. 9. landsk., verða samþ. Hún fer fram á það, að sé ekki fyrir hendi nægilegt fé af tekjum ársins 1935 til þess að standast þessar greiðslur, sé stj. heimilt að ábyrgjast lán fyrir hlutaðeigandi sýslufélög til þess að annast þessar skaðabætur, sem í till. er gert ráð fyrir. Þetta er aðferð til þess að færa þessi útgjöld yfir á árið 1936. Það var einhver, sem kastaði því fram, að þessi sýslufélög mundu ekki geta fengið slík lán. Það vil ég ekki álíta að óreyndu. Lánið verður að fullu endurgreitt af ríkissjóði árið 1936, og með þessu er það tryggt, að þessi útgjöld koma inn á fjárl. ársins 1936, og þá verður sjálfsagt gert annað af tvennu, tekin úr frv. útgjöld til að mæta þessu, eða aflað einhverra tekna á móti.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Það er vegna þess, að ég vantreysti því, að Hólshreppur geti fengið lán að svo miklum hluta, sem fjvn. ætlast til, til endurbóta á öldubrjótnum í Bolungavík, að ég hefi borið fram mína till. Ég veit það, og allir, sem til þekkja, að hreppurinn stendur undir ákaflega þungum böggum vegna þessa mannvirkis, sem hafa orðið fyrir óhöpp, bæði sjálfráð og ósjálfráð, sem hafa kostað hreppsfélagið og ríkissjóð marga tugi þúsunda, ef ekki á annað hundrað þúsund króna. Hreppurinn á í mestu vök að verjast með þær miklu byrðar, sem hann stendur undir vegna þessa. Ég er því hræddur um, að erfiðlega gangi fyrir hann að fá svo stórt lán sem sett er sem skilyrði fyrir þeirri fjárveitingu, sem fjvn. leggur til, að veitt verði. Það var eitt sinn sem oftar, að stórfellt tjón varð á brimbrjótnum vegna þess að illa var gengið frá verkinn af þeim mönnum, sem stj. hafði falið að sjá um framkvæmd verksins. Það var árið 1925. Sá skaði, sem af því hlauzt, var um 48000 kr. Þá hljóp ríkið svo myndarlega undir bagga, að það borgaði 3/4 af viðgerðarkostnaðinum. Það er því til fordæmi fyrir því, að ríkið hlaupi vel undir bagga, þegar svona stendur á, langt umfram það, sem n. leggur nú til, og jafnvel umfram það, sem ég legg til með mínum brtt. Ég hefi fyrir hreppsn. hönd átt tal við bankana, bæði á Ísafirði og hér, sérstaklega þó Landsbankann, sem hefir fyrri lánin. Mér hefir virzt vera þungt fyrir að fá ádrátt, hvað þá loforð -um 1/2, hluta kostnaðarins eins og hann er áætlaður nú, eða um 40000 kr., og hefi ég engan veginn getað fengið fast loforð um svo mikið fé, og ég er mjög hræddur um, og tel enda líklegt, að ekki væri unnt, nema þá kannske með ríkisábyrgð, að fá það lán, sem þyrfti eftir till.fjvn. - Það er eingöngu af þessum ástæðum, að ég ber fram mína brtt. Ég mundi alls ekki fara lengra en meiri hl. fjvn. hefir lagt til, ef ég teldi ekki fyrirsjáanlega hættu á því, að ekkert yrði úr framkvæmdum, ef svo skammt væri farið í tillagi ríkissjóðs. Ég vil á engan hátt vanþakka þá till., sem meiri hl. fjvn. hefir gert. Ég verð að segja, að þar væri sómasamlega vikizt við, ef ástæður hreppsins væru þær, að hann gæti staðið undir helmingnum. En ég verð að láta þessa skoðun í ljós og lýsa því eins og ég lít á það, að ég er hræddur um, að það verði til þess, að ekki verði hægt að framkvæma þetta verk, ef ekki er lengra farið í tillagi ríkisjóðs, og það er enganveginn meining meiri hl. né neinna hv.þm., því að það er öllum ljóst, hvað liggur við, sem sé að þessi verstöð eyðileggst, ef ekki er bráðlega undið að endurbótum á þessu mannvirki. Það er einnig till.n. og því hefir verið lýst yfir, bæði af hv. 2. þm. Eyf. og hv.frsm., að mest tillit eigi að taka til þeirra einstaklinga, sem verst séu staddir, og þeir geti fengið bættan sinn skaða, sem er hliðstæður við þann, sem hér er um að ræða, með 3/4 af tapinu. Og þá fæ ég ekki séð, þegar ég hefi bent á, að það er einnig fordæmi til, sem gefið var 1926 í ákaflega hliðstæðu tilfelli, að hér sé um skaðlegt eða varhugavert fordæmi að ræða. Það voru reyndar fleiri vestur þar, sem urðu fyrir skaða af þessu ofviðri, og það tilfinnanlegum skaða. En ég legg svo, mikla áherzlu á, að þetta mikla nauðsynjaverk verði unnið, að ég hefi heldur færzt undan að bera fram till. um fjárframlög til þess að bæta einstökum mönnum þann skaða, sem þeir urðu fyrir, til þess að dreifa ekki of mjög fjármagninu frá því, sem er langnauðsynlegast, en það eru endurbætur á öldubrjótnum. Ég hefði getað komið með virðingar og umsóknir vegna tjóns, sem nemur á annan tug þúsunda, en ég hefi alveg látið það undir höfuð leggjast. Sem sagt, ég hefi dregið úr, að slíkar umsóknir yrðu sendar til þingsins vegna þess máls, sem er svo mikils virði fyrir íbúana þar í Bolungavík, sem eru um 800, að ef ekki er að gert, þá eru þeirra afkomumöguleikar algerlega glataðir um margra ára skeið, og þeir verða að flytja burt úr héraðinu.

Jón Pálmason [óyfirl.]: Það er í sambandi við till.hv. 9. landsk. á þskj. 353, sem ég vil segja nokkur orð, og það er sérstaklega með tilliti til þess máls, sent snýr að mínu kjördæmi. þ. e. a. s. aðgerð á bryggjunni á Blönduósi. Það mál er þannig vaxið, að ég hefi, eins og hæstv. fjmrh. og hv.fjvn. vita, lagt mikið kapp á að fá framlag til þessa mannvirkis, vegna þess að ef ekki verður gert við það á næsta sumri, þá eru allar líkur til þess, að það komi til með að kosta mörgum sinnum meira að gera við bryggjuna aftur. En í sambandi við það, hvort hægt væri að fá lán til þessarar viðgerðar, þá vil ég benda hv.þm. á það, að ef þessi till. verður samþ. óbreytt, verður viðkomandi hérað að leggja fram 22000 kr. til þessarar aðgerðar, svo að það er síður en svo, að nokkur vissa sé fyrir því, að hægt verði að fá lán ofan á það framlag sem fjvn. ætlast til, að héraðið leggi fram. Ég veit, að menn skilja, að þetta skiptir ekki svo miklu máli, þó að þetta yrði fært svona til, ef það væri tryggt, að lán gæti fengizt til þessa mannvirkis, en það er fjarri því, að svo sé, og að því leyti stendur þar alveg eins á, þó að um smærri upphæð sé að ræða, eins og með brimbrjótinn í Bolungavík. Annars verð ég að harma það, að hv.fjvn. skuli ekki hafa getað gengið inn á að færa niður útgjöld ríkisins til einhverra mannvirkja, sem eru í nýbyggingu og ekki hlýzt tjón af, þó að frestað sé um eitt ár. Ég verð að segja, að mig undrar það t. d., að ekki skuli vera hægt að ganga inn á að fresta byggingu á þeim skólum, sem farið er fram á á þskj. 339. Ég hefði hugsað mér það auðvelt mál, án þess að mikið tjón hlytist af, að fresta ýmsum öðrum framkvæmdum, sem því fé nemur, sem þarf til þess að vera við þau mannvirki, sem nú eru í bráðri hættu og alls ekki má dragast fram yfir þetta sumar að koma í verk. Menn hljóta að sjá, að það er vissulega ólíku saman að jafna, nýjum mannvirkjum, sem eru þannig, að ekkert tapast, þó að dragist að koma þeim upp, og svo hitt, að gera við þau mannvirki, sem liggja undir skemmdum og stórtjón getur hlotizt af, ef ekki er gert við þau nú þegar. Það er sérstaklega það atriði, sem ég vil láta koma skýrt fram, og ég vænti, að hv.þm. sjái, að það mun vera heppilegast eins og sakir standa að fella þessa till. á þskj. 353, því að hún getur gert að engu þær ráðstafanir, sem hér að gera og fjvn. er áður orðin sammála um, að nauðsyn bæri til að gera.

Frsm. (Jónas Jónsson) Ég ætla aðeins að láta þess getið f. h. fjvn., að hún tekur aftur till., sem hún gerði um Litla-Árskógssand. Það er sýnilegt, að hún dregur svo mikinn dilk á eftir sér, að hún hefir ekki séð sér annað fært en að taka hana aftur. Vona ég, að aðrir geri það sama, og ég hefi ástæðu til að halda, að hv. 1.þm. Skagf. ætli að gera það.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Það kom flatt upp á mig, að hv.fjvn. skyldi taka aftur þessa till., en ég get fallizt á þau rök, sem hún hefir borið fram fyrir þessu. Mér þykir leiðinlegt, að hv.þm.N.-Þ. skyldi óbeint verða til þess, an þessi till. skyldi falla úr sögunni, en ég verð að beygja mig fyrir því. Út af því, sem hv. 2. þm. Eyf. sagði áðan um það, á hvern hátt þetta tjón mundi verða bætt, þá þykir mér það nokkuð leitt, að ekki skyldi frá stj. hendi hafa legið fyrir neinar tölur eða áætlanir um það, hvernig tjónið yrði greitt. Mér finnst, að það muni liggja í augum uppi, að það hljóti að verða af handahófi, hvernig þessar bætur verða greiddar, ef á að slá því föstu, að það séu aðeins einstakir einstaklingar, sem fá þessar bætur greiddar, en hinsvegar ekki allir einstaklingar, sem ætla t. d. miklar bryggjur, báta, hús o. s. frv., og ekki ætti heldur að bæta félögum þeirra tjón. Ég er mjög hræddur um, að þótt sú n., sem fer með þessi mál á sínum tíma, reyni í hvívetna að gæta óhlutdrægni, þá muni mörgum finnast þeir settir hjá og ætti að bæta þeim þeirra skaða, fyrst nágranni þeirra fái sinn skaða bættan. Ég veit, að útgerðarmenn við Eyjafjörð bíða eftir því með eftirvæntingu, hvort þeir fái greiddur bætur fyrir það tjón, sem þeir urðu fyrir, og mér skilst, að það hefði verið eðlilegt, að stj. eða fjvn. hefði komið fram með einhvern „skala“ til að fara eftir í þessum efnum. Ég veit um mann, sem er útgerðarmaður, ekki samt stór. Hann á dálítinn trillubát, hann á húsið, sem hann býr í, og hann á svolitla bryggju við suðurenda Hríseyjar. Þessu hefir hann komið upp, auðvitað ekki af miklum efnum, en hann átti þetta þó allt skuldlaust. Í ofviðrinu missti hann bæði bátinn og bryggjuna, en húsið á hann eftir skuldlaust. Má því segja, að þessi maður sé ekki svo illa efnum búinn, að hann geti ekki af eigin rammleik keypt sér annan trillubát og gert aftur við bryggjuna sína, og eftir því, sem mér skildist á ummælum hv. 2. þm. Eyf., þá ætti þessi maður engar bætur að fá fyrir tjón sitt. Slíkar reglur virðast mér settar alveg út í bláinn. Ef hinsvegar ætti að slá því föstu, að þeir menn, sem hefðu slíkan efnahag, fái ekki neinn styrk úr ríkissjóði, þá finnst mér, að stj. eigi að gefa þessum mönnum einhverja viðréttingu, þannig að þeir gætu með ábyrgð ríkisins, og vitanlega einnig hreppsins, fengið lán til þess að koma þessum tækjum sínum í viðunandi horf. Og ég vil hér með leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh.: Vill hann í slíkum tilfellum, sem ég nú nefndi, veita ádrátt um það, að þessir menn geti með ábyrgð hreppsins fengið ríkisábyrgð fyrir láni eða lán úr ríkissjóði til þess að koma upp bátum sínum og bryggjum? Ég get ekki séð, hvernig þessir menn ættu að geta komið af stað sinni útgerð að nýju, ef þeim væri ekki veitt einhver slík hjálp. Hæstv. fjmrh. veit það vel, að þær lánsstofnanir, sem um væri að ræða. eru alveg lokaðar fyrir þessum mönnum. Þær lána ekki t. d. út á 2. veðrétt í húsum og öðrum eignum í Hrísey, Litla Árskógssandi eða öðrum slíkum stöðum. Bankarnir gera það alls ekki, og þessir menn hafa ekki aðgang að öðrum peningastofnunum. Og hvernig eiga þessir menn þá að fara að? Það er ákaflega hart, ef menn, sem með dugnaði og atorku hafa aflað sér einhverra eigna, sem að mestu eyðileggjast eina óveðursnótt, fá enga aðstoð þess opinbera til þess að rétta sinn atvinnuveg. Ég skil vel, að ríkissjóður treysti sér ekki til að kasta þessum peningum út og gefa mönnunum þessar upphæðir, en mér skilst, að ríkissjóður með ábyrgð sinni, með ábyrgð hreppsnefndar á bak við, geti veitt þessum mönnum aðstöðu til að fá lán, sem þeir annars ættu alls ekki kost á. Ef þetta er ekki hægt, þá verð ég að mótmæla því, að sú regla verði viðhöfð, að þessar 60 þús. verði eingöngu veittar einstökum mönnum, sem öðruvísi stendur á um. Á þinginu 1934 bar ég fram þáltill. þess efnis, að heimila fjmrh. að bæta fyrir þetta mikla tjón. Hann var þá svo „diplómatískur“ að vísa till. þessari til fjvn., og nú hefir það þó farið svo, að stj. hefir neyðzt til, þess að leita til þingsins um að fá heimild fyrir þessu. Ég held því að hæstv. ráðh. hefði átt að taka till. þessari betur en hann gerði. þegar hún kom fyrst fram.

Jón Baldvinsson [óyfirl.]: Það hafa nú komið fram ýmsar brtt. við þessa till. til þál. um fjárframlög úr ríkissjóði vegna, skaða af ofviðri 26. og 27. okt. síðastl.- Þessi till., sem komin er frá meiri hl. fjvn., fer fram á að bæta mönnum í tilteknum héruðum skaða, sem þeir hafa orðið fyrir af ofviðrinu. Nú er þetta í sjálfu sér dálítið einkennilegt vegna þess, að slíkir skaðar verða svo víða hér á landi og hafa víðar orðið heldur en í Skagafirði, Eyjafirði og Þingeyjarsýslu á þessu hausti. Það urðu m. a. talsverðir skaðar í Snæfellsnessýslu síðastl. haust. Þar misstu margir menn báta sína. Í Ólafsvík t. d. fór einn bátur, sem var óvátryggður, alveg í spón. Eigendurnir eru fátækir menn, sem ekki hafa nokkur tök á því að kaupa sér annan bát í staðinn. Báturinn var óvátryggður vegna þess, að um skeið hefir verið erfitt að koma bátum í tryggingu. Og ef á annað borð bátar komast í tryggingu, þá verða eigendurnir a. m. k. að borga 8% af þeim í iðgjöld. Þegar þeir svo þar að auki þurfa að borga vexti af bátsverðinu, sem venjulega er í skuld, þá eru þarna komin iðgjöld og vextir í kringum 15%. - Þetta freistar - þeirra til þess að hafa bátana ekki vátryggða, m. a. af því, að þeir hafa ekki fé til þess að leggja út í þessi miklu útgjöld ársfjórðungslega. En vegna þess að menn eru nú farnir að teygja þessar bætur fyrir skaða víðar um landið, þá leyfi ég mér að koma fram með skrifl. brtt., sem hljóðar svo: við 1. lið. Á undan „Skagafirði“ komi: Snæfellsnessýslu (Ólafsvík). - Úr því farið er að teygja þetta um allt, þá finnst mér, að tína eigi upp alla staði, þar sem menn hafa orðið fyrir skaða og geta ekki bætt sér hann sökum fátæktar, því það er einmitt aðaltilgangur þessarar þáltill., sem fyrir liggur, að bæta mönnum skaða, sem þeir hafa orðið fyrir af náttúruöflum og geta ekki af eigin rammleik bætt sér. Ég leyfi mér því að leggja þessa till. fram til hæstv. forseta.

Forseti (BÁ): Mér hafa borizt 2 skrifl. brtt. Önnur er við till. til þál., um fjárframlög úr ríkissjóði vegna skaða af ofviðri 26. og 27. oki. síðastl., frá Jóni Baldvinssyni, og hljóðar svo: við 1. lið. Á undan „Skagafirði“ komi Snæfellsnessýslu (Ólafsvík). - Hin skrifl. brtt. er frá Einari Árnasyni, við viðaukatill. á þskj. 353, og hljóðar svo: Aftan við „Þingeyjarsýslna“ komi: og bæjarstjórn Siglufjarðar. - það þarf tvennskonar afbrigði til þess að þessar brtt. megi taka til meðferðar.

Sigurður Einarsson Ég hafði kvatt mér hljóðs, þegar umr. var frestað, og það var einungis til þess að endurtaka það, sem ég áður hefi sagt, og undirstrika það, að það er engin önnur leið, sem ég sé færa til þess að verða að liði þeim héruðum og stöðum, sem hér þurfa nauðsynlegrar hjálpar við, en sú, að fallast á brtt. mínum. Brtt. þær, sem fram eru komnar um að fella niður styrki til skóla, eins og t. d. gagnfræðaskólans í Reykjavík og Flensborgarskólans, eru þannig, að við jafnaðarmenn getum ekki fallizt á þær. - Hvenær sem harðnar í ári, þá er það gömul saga, að Sjálfstfl. ræðst á skólafræðsluna í landinu. Og hefi ég áður látið í ljós efa minn um, að það væri fullkomlega lögmætt að taka einstaka liði úr fjárl. og gera að sparnaðarliðum. Ég verð að halda því fram, að fjvn. lagði sig svo mikið í það að athuga, hvernig mögulegt væri að mæta þessum töpum, að það voru sannarlega engin úrræði látin eftir óathuguð. En það fundust engin hæfileg úrræði, sem náðu samkomulagi allra. Ég held því, að hv.þm. geri bezt í því að sameinast um mínar brtt. og samþ. þær.

Frsm. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Er get að vísu ekki talað um þessar brtt., sem fyrir liggja, fyrir n. í heild sinni, því okkur nm. hefir ekki gefizt tækifæri til þess að tala saman um þær. En ég vildi skjóta því til þeirra hv.þm., sem hafa komið fram með skrifl. brtt. um það, að færa út það landsvæði, sem skaðabæturnar eiga að ná til, að það er töluverður ábyrgðarhluti að koma með slíkar till., vegna þess að það er enginn vafi á því, að ofviðrið geisaði að mestu leyti yfir takmarkað landsvæði. Það hafa verið gerðar rannsóknir á þessu, og það kom í ljós, að það svæði, þar sem verulegir skaðar urðu, var frá Skagafirði og norður í Þingeyjarsýslu, þó náttúrlega yrðu víðar skaðar. En þó maður hafi fulla samúð með mönnum á Hvammstanga og í Ólafsvík, sem misstu óvátryggða báta, þá sjá allir, að slíka skaða er yfirleitt ekki hægt að bæta. Það, að samkomulag hefir orðið með öllum flokkum um að bæta þá skaða, sem urðu á þessu sérstaka landsvæði, er af því, að þeir voru svo stórfelldir; t. d. er talið, að í Eyjafirði hafi ofviðrið gert meiri skaða heldur en jarðskjálftarnir miklu í sumar, þegar fjöldi húsa hrundi. Ég geri ekki ráð fyrir því, að sannfæra hv.þm. V.-Húnv. og hv 4. landsk., og allra sízt að sannfæra nokkurn mann um það, að þessir bátar hafi ekki sokkið. En þetta breytir alveg till. Aðaltill. er byggð á ýtarlegri rannsókn á því, að þarna hafi orðið skaðar, og það er aðeins helmingurinn af þeirri upphæð, sem við þorðum að stinga upp á til þess að hjálpa þessu fólki. En það er mikill munur, hvort einn bátur sekkur eða e. t. v. allir bátarnir, allar bryggjur eyðileggjast og tekur út fiskinn, sem búið er að afla allt sumarið. Það er mikill munur, hvort einn maður líður eitthvað á einum stað eða að þar er almennt hallæri. Þó einn maður missi bát, þá eru fleiri þar til þess að hlaupa undir bagga. Ég tala að vísu ekki fyrir n. hönd, en það er nauðsynlegt fyrir málið, að þessi till. verði tekin aftur, því að hún brytir alveg tilgangi aðaltill. og er ekki sanngjörn. því að ef á að fara að bæta svona skaða úr ríkissjóði, t. d. ef bátur sekkur á Fáskrúðsfirði og annar á Dýrafirði, þá er komið út í ófæru. Það er nauðsynlegt að fella slíkar till., ef þær verða ekki teknar aftur. Ég segi þetta bara vegna þess, að það má ekki dreifa þessari litlu fjárhæð um allt landið; þá munar ekkert um hana. Það er bara eyðsla úr ríkissjóði. Það á einungis að reyna að bæta úr þar, sem samfelldir skaðar hafa orðið.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Þegar ég kvaddi mér hljóðs, þá var það aðallega til þess að þakka fulltrúum flokkanna góðar undirtektir við mitt mál. því að allir flokkar höfðu lýst yfir því, að till. mín væri fullkomlega réttmæt, og mér skildist á þeim, að sjálfsagt væri að samþ. hana; aðeins lét hv. 1. þm. Skagf. þá fyrirspurn fylgja, hvers vegna báturinn hefði ekki verið vátryggður. Ég tók fram og skýrði frá því, hvernig á því stæði, að örðugt væri að fá báta við Húnaflóa vátryggða, a. m. k. báta á Hvammstanga og Blönduósi. Mér er um þetta vel kunnugt, því að fyrir 10 árum síðan var ég meðeigandi að vélbáti, sem gekk frá Blönduósi, og hann var ekki mögulegt að fá vátryggðan nema hann væri skrásettur á Ísafirði, og meðan báturinn gekk var hann skrásettur þar og vátryggður. Ég vil því vonast til þess, að þrátt fyrir það, að hv.þm. S.-Þ. virðist vera að taka aftur sín góðu meðmæli, þá feti aðrir hv.fjvn.menn ekki í hans fótspor og till. nái samþ. hér í þinginu, því að það getur ekki talizt neitt réttlæti að láta menn líða bótalaust samskonar skaða í einni sýslu og bættur er af ríkissjóðs hálfu í annari. Og ég get ekki séð, að það sé að gera þessa hjálp einskis virði, þótt 2-3 staðir bætist nú við, þegar talað er um það, að skaðana megi bæta um 75-50% eða eitthvað minna jafnvel.

En þetta er mikið, miðað við það, hvað upphæðin er lág

. Nei, því að þessar skemmdir á Hvammstanga geta ekki verið virtar á meira en 2-3 þús. kr. Þótt sá skaði væri bættur um 75%, þá lækkar það aldrei 60 þús. kr. um helming, og menn í Þingeyjarsýslum eru ekki verr staddir en þessir menn á Hvammstanga. Þótt það sé ekki nema annar báturinn af tveimur, sem þar eru gerðir út, er farizt hefir, þá er skylt að bæta það tjón engu síður en þótt um 4-5 báta væri að ræða í Þingeyjarsýslu, sem farið hefðu sömu leið. Ég vænti því, að réttlæti verði látið njóta sín í þessu máli, án tillits til þess, þótt málið sé e. t. v. flutt með hagsmuni 2-3 héraða fyrir augum. Þarna eru menn, sem orðið hafa fyrir lítt bærilegum skaða, og það á ekki að gera þetta að bitbeini fyrir einhvern einstakan þm., sem ber hagsmuni sína héraðs sérstaklega fyrir brjósti. án tillits til annara.

Jón Baldvinsson Áður en þessari umr. er slitið, vil ég lýsa yfir því, að ég tek aftur mína skrifl. brtt., en þó vil ég vænta þess, að menn hafi bana í huga, þegar gerðir eru upp og bættir skaðarnir.

Flm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Það er ekki tilgangurinn með flutningi þessarar till. að tefja þingstörfin eða fyrir því, að hæstv. stj. fái fram komið því máli, sem nú er hennar mesta áhugamál, sem sé að fresta þingfundum. Hæstv. stj. hefir á sínum stutta æfiferli framkvæmt margt, sem fundið hefir verið að, en líklega hefir fátt valdið jafnmikilli undrun og hneyksli, ekki aðeins meðal andstæðinga hennar, heldur einnig meðal fylgismanna hennar, eins og það, þegar hún fyrirskipaði um fyrirkomulag raftækjaeinkasölu ríkisins. Það er vitanlegt, að stofnað var til þessarar raftækjaeinkasölu, sem gert var með l. á síðasta þingi. með tilliti til þess, sem nú er fram komið, sem sé, hvernig hæstv. stj. hefir skipað fyrir um forstöðu og meðferð þessa fyrirtækis. Það var sem sé þegar í upphafi mjög sterkur grunur um það, að til raftækjaeinkasölunnar væri stofnað fremur í þeim tilgangi að koma henni fyrir með þeim hætti, sem gert hefir verið. Þessi einkasala sker sig nokkuð út úr samanborið við aðrar einkasölur, sem komið hefir verið á fót hér, að því leyti, að um þær flestar hefir því verið haldið fram, að tilgangurinn með þeim væri aðallega að ná í hendur ríkissjóðs heildsöluágóða af þeim vörum, sem einkasölurnar einoka. Hinsvegar er svo ástatt um raftækjaverzlanir, að hjá þeim er í rauninni alls ekki um heildsöluágóða að ræða, vegna þess að þeir, sem hafa verzlað með þessi tæki, hafa sjálfir keypt inn sínar vörur og fjöldi þeirra notar þær jafnframt við starf sitt. Um leið og þessi verzlun er af þeim tekin er starfi þeirra í rauninni hnekkt til mikilla muna. Það er því augljóst, að tilgangurinn með stofnun raftækjaeinkasölunnar er raunverulega allt annar en sá, sem látinn hefir verið í veðri vaka, þegar um stofnun annara einkasala hefir verið að ræða. Þar sem ekki getur verið um heildsöluágóða að ræða hjá raftækjaeinkasölunni; eins og ég er búinn að taka fram, þá er það augljóst mál, að stofnað hefir verið til þessa fyrirtækis að þessu leyti gegn yfirlýstri kenningu og grundvallaratriðum í stefnu þeirra flokka, sem hér ráða, þar sem þeir hafa fyrst og fremst þótzt vilja berjast fyrir milliliðalausri verzlun, því að þeir hafa í þessu tilfelli einmitt unnið að því að koma á óþörfum millilið í þessari verzlun. En tilgangurinn, sem bak við þetta liggur, er vitanlega allt annar en sá, sem látinn er í veðri vaka. Það er sem sé kunnugt, að fyrir nokkrum árum var stofnuð raftækjaverzlun, sem ýmsir menn, nákomnir núv. hæstv. stj., voru eigendur að, og hefi ég jafnvel heyrt því fleygt, að einn af eigendunum kunni að hafa verið einn af hæstv. ráðh., sem nú eiga sæti í stj. Mér er ekki kunnugt um þetta, en ég þori ekki að útiloka það. Það er kunnugt, að þessi verzlun hefir gengið mjög illa, svo að þrátt fyrir yfirlýsingu hæstv. stj. í sambandi við það, að hún hefir beitt sér fyrir stofnun einkasölu á þessum vörum, vegna þess hve gífurlegs gróða væri hægt að afla ríkissjóði af þeirri verzlun, þá hefir það þó komið í ljós, að þessari raftækjaverzlun hefir ekki tekizt á þessum árum, sem hún hefir starfað, að afla sér nokkurs gróða. Þvert á móti hefir hún tapað ár eftir ár. Eftir því sem almennt er talið, lá ekkert annað fyrir verzluninni en að lýsa sig gjaldþrota og ganga undir opinber skipti. Þetta var nú allur gróðinn, sem þessir menn, er síðan beittu sér fyrir stofnun ríkiseinkasölu á þessum vörutegundum, gumuðu af. En síðan hefir það komið á daginn, sem menn grunaði, að höfuðtilgangurinn með einkasölunni mun hafa verið sá, að bjarga við þessu verzlunarfyrirtæki og fjármunum þeirra manna, sem lagt höfðu fé í fyrirtækið. Það kemur sem sé fram í því, að forstaða ríkiseinkasölunnar, er hún var stofnuð, var einmitt falin aðalstofnanda og framkvæmdarstjóra þessarar raftækjaverzlunar, sem ég hefi gert að umtalsefni og heftir raftækjaverzlun Íslands. Þessi meðferð á raftækjaeinkasölu ríkisins hefir vakið mjög mikla athygli meðal almennings, og það svo mjög, að jafnvel fylgismenn hæstv. stj. hafa lýst yfir mjög eindreginni vanþóknun sinni á henni. Auk þess hafa komið fram mjög öflug mótmæli frá þeim mönnum, sem eiga sinn hag mest undir meðferð þessa máls, en það eru þeir iðnaðarmenn, sem fást við rafvirkjun. Mótmæli þessi hafa borizt þinginu, og skal ég ekki lengja mál mitt með því að rekja þau nánar, en ég vil benda á það, að þeir gera mjög ýtarlega grein fyrir því, að með öllu fyrirkomulagi einkasölunnar sé þeirra aðstaða til iðnrekstrar gerð svo erfið, að ekki sé við unandi. Þeir nefna t. d. það. hve mikil álagning eigi að verðu á þessum vörum. En það, sem aðallega vekur hneyksli, er það, hvernig hæstv. stj. hefir ráðstafað forstjórn þessa fyrirtækis, þar sem hún hefir verið fengið í hendur fyrrv. og núv. forstjóra raftækjaverzlunar Íslands, því að með því er bersýnilegt, að þeirri verzlun, sem væntanlega á nú að halda áfram að starfa sem smásöluverzlun, er veitt miklu betri aðstaða, en öðrum verzlunum, og þar að auki er forstjóra einkasölunnar heimilt að taka þær vörur, sem hin verzlunin á í fórum sínum, og hafa þær á boðstólum handa almenningi fyrir hönd ríkiseinkasölunnar. Nú er það kunnugt um þessa raftækjaverzlun, að hún hefir verið sérlega óheppin í innkaupum sínum, því að hún hefir keypt dýrar vörur, sem hún getur ekki losnað við, en það er bersýnilegt, að þegur þetta er komið í hendur forstjóra einkasölunnar og hann og hans félagar eiga fyrst og fremst sinn hag undir því, að þessar vörur seljist, þá getur hann vitanlega hindrað það, að nýjar samkeppnisfærar vörur komi á markaðinn, svo að menn neyðist til þess að kaupa þessar úreltu vörur. Jafnvel þótt ekki sé gert ráð fyrir því, að raftækjaeinkasalan kaupi þessar vörur af raftækjaverzlun Íslands, þá er samt augljóst, að aðstaðan til þess að koma vörunum út er þannig, að heita má, að forstjóranum sé lögð upp í hendurnar aðstaða til þess að neyða menn til þess að kaupa þessar vörur, sem annars eru ekki útgengilegar, auk þess sem það er augljósi, að það hefir hagkvæma þýðingu fyrir rekstur þessa fyrirtækis, sem hér um ræðir, að skipt verði um forstjóra þess, frá því sem nú er. Að þessu, sem nú hefir verið tekið fram, liggur það í augum upp, að slíkt framferði af hálfu hæstv.ríkisstj. í þessum efnum er svo hneykslanlegt, að það á ekki ómótmælt vera, og þess vegna er höfuðtilgangur þessarar till., sem við berum hér fram, fullkomlega réttmætur. Er þess því að vænta af hv.Alþ., að það samþ. hana nú þegar.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Hv. þm. Reykv. úr Sjálfstfl. hafa séð ástæðu til þess að bera fram þáltill. út af forstöðu raftækjaeinkasölu ríkisins. Mér skilst till. eiga að vera einskonar dulbúið vantraust á mig fyrir framkvæmd þessa verks, og verð ég að segja, að mér þykir fyrirsögn till. ómyndarlega orðuð. Ég er hissa á því, að þeir, sem að þessu stunda. skyldu ekki hafa mannskap í sér til þess að orða það, sem þeir meintu, og hafa till. þannig, að hún lýsti vantrausti á þeim manni, sem framkvæmdi þetta voðalega hneyksli, að þeirra dómi. Hinsvegar verð ég að segja það, að mér þótti raunverulega nokkurs um það vert að heyra inngang ræðu hv. 3. þm. Reykv., þar sem hann sagði, að núv. ríkisstj. hefði framkvæmt ýmislegt slæmt síðan hún tók við völdum, en þetta væri þó langhneykslanlegast og verst af því öllu saman. Ég verð bara að segja, að ef þetta, sem hér liggur fyrir, er það lakasta, sem núv. stj. hefir framkvæmt, að dómi hv.þm., þá virðist hann ekki hafa mikið út á gerðir stj. að setja, og mun ég sýna fram á það á eftir, hvernig því lakasta er varið, sem stj. hefir gert í augum þessa hv.þm. Hann sagði, að tildrögin til þess, að stofnuð var þessi einkasala, hefðu ekki verið þau, að ríkissjóður ætti að græða á henni, heldur þau, að þurft hefði að bjarga einhverju fyrirtæki, sem „vinir stj.“ eins og hv.þm. orðaði það, hefðu átt og væri að verða gjaldþrota. Ég verð að segja það, að þessi rök hljóma einkennilega í munni þessa hv.þm., þar sem aðalröksemd hans og annara hv.þm., sem mæltu gegn einkasölunni á síðasta þingi og eru andstæðir einkasölum yfirleitt, eru þau, að einkasölur svipti menn atvinnu og gróðamöguleikum. En nú álíta þessir hv.þm., að það sé bjargráð við verzlunareigendur að nota einkasölu til þess að losa þá við verzlunina. Þetta er einkennileg röksemdafærsla og þessum mönnum einum samboðin. Ég man t. d. eftir því, að nýlega var drepið á það annaðhvort í Morgunbl. eða vísi í sambandi við þetta mál, hvað þetta gæti verið harðsnúið, því að þeir menn, sem verzlað hafa með raftæki, hefðu verið ágætir gjaldendur til bæjarins. Þar er það harmað mjög, að þessir góðu gjaldendur geti ekki borgað bæjarfélaginu. En hvernig hafa þessir menn getað orðið góðir gjaldendur, ef það á svo að vera greiði við einstaka menn að taka af þeim þennan möguleika til þess að græða og geta borgað útsvar? Hvað snertir efnahag þessa fyrirtækis, sem hv.þm. talaði sérstaklega um og taldi vera mjög bágborinn, þá ætla ég ekki að fara langt út í umr. um það atriði að sinni, en ég vil þó geta þess í sambandi við það, sem hv.þm. sagði um efnahag fyrirtækisins, að forstjóri þess hefir farið í mál út af því atriði, og mun upplýsast undir meðferð málsins, hvað satt er í þessu, enda skiptir það ekki miklu máli. Mér var annars ekki vel ljóst það atriði í ræðu hv.þm., í hverju þessi björgun við þetta fyrirtæki átti að vera fólgin, því hefir verið haldið fram utan þings, að þessi björgun væri í því fólgin, að ríkiseinkasalan ætti að kaupa af hinu fyrirtækinu úreltar vörubirgðir, og að forstjóri einkasölunnar, sem líka er forstjóri þessa fyrirtækis, sem á að leggja niður, ætti að semja við sjálfan sig um verð á birgðunum. Í einkasölureglugerðinni er ekki gert ráð fyrir því, að keyptar verði neinar birgðir.

Ég sagði þetta ekki

. Nei, en ég vil bara nota tækifærið til þess að benda á, að þetta atriði, sem er meginárásarefnið á þessa einkasölu utan þings, er rangt. Það er gott, að það upplýsist, því að það er svo fjarstætt, að hv. 3. þm. Reykv. treystir sér jafnvel ekki til þess að halda því fram. Ég vil í þessu sambandi ítreka það, að einkasalan á ekki að kaupa neinar vörubirgðir. Það eina, sem getur komið til mála í þessu efni, er, að hún taki þær birgðir, sem fyrir eru, í umboðssölu, ef um umboðssölulaun semst, og þau verða ákveðin í samráði við fjármálaráðuneytið þá ætti þessi björgun að dómi hv.þm. að vera fólgin í því, að einkasöluforstjórinn gæti, eftir því sem um semst, þvingað viðskiptamennina til þess að kaupa varning frá þessu fyrirtæki, sem nú á að leggja niður. Það leiðir af sjálfu sér, að slíkt er bara endileysa. Það er augljóst mál, að fyrirtæki hljóta á hverjum tíma að hafa á boðstólum þær vörur, sem eru fyllilega samkeppnisfærar við þær vörur, sem hægt er að útvega, og ef einhverjar vörur væru þannig gerðar, að þær væru ekki samkeppnisfærar, þá mundu viðskiptamennirnir alls ekki kaupa slíkar vörur; en ef það væru svo miklar nauðsynjavörur, að ekki væri hægt að komast af án þeirra, þá yrði vitanlega að flytja aðrar vörur inn. Það, sem hv.þm. sagði í þessu sambandi, er því ekkert annað en rangfærslur og getsakir einar. Þá breiddi hv.þm. sig allmjög út yfir það, að það væri stærsta hneykslið í þessu máli, að forstöðumanni raftækjaverzlunar hefði verið falin forstaða fyrir hinni væntanlegu raftækjaverzlun ríkisins. Ég skil hreint og beint ekki hugsanaganginn í þessu hjá hv.þm., því að ég hefði haldið, að það væru frekar meðmæli með manni til þess að veita forstöðu þessu væntanlega ríkisfyrirtæki, að hann hefði starfað að verzlun í sömu grein áður. Og það var einmitt það, sem réði mestu um val þessa manns til þess að veita fyrirtæki þessu forstöðu, að hann hafði sérþekkingu á verzlun einmitt í þessari grein, því að stj. vildi ekki fara að leggja í þann kostnað, að hafa sérstakan forstjóra fyrir heildverzlun þessari. Að það varð forstjóri tóbakseinkasölunnar, sem endanlegu varð fyrir valinu, var því tilviljun ein. Í þessu sambandi þykir mér rétt að minna á það, að 1932 var nákvæmlega leikinn sami skollaleikurinn og nú. Þessi sami maður, sem nú er ráðizt á, hafði þá veitt forstöðu stærstu tóbaksverzlun þessa lands, en var þá falin forstaða, tóbakseinkasölunnar. Sjálfstfl. gagnrýndi þetta mjög, sagði t. d. eins og nú, að maður þessi myndi kaupa svo og svo mikið af sjálfum sér. Að sjálfsögðu féll þetta allt niður, alveg eins og til þess var stofnað. Að ég nefni þetta nú, er til þess að sýna fram á, að það er ekkert einsdæmi, sem stj. hefir gert nú. Það hefir verið gert áður, að reyna að velja forstöðumenn fyrir ríkisfyrirtæki, sem hefðu sérþekkingu á því, sem verzla á með. Að halda því fram, að það geri menn ómögulega til þess að standa fyrir fyrirtækjum, að þeir hafi veitt samskonar fyrirtækjum forstöðu áður, er beinlínis andstætt heilbrigðri skynsemi. Þetta, sem ég nú hefi tekið fram, get ég látið nægja sem svar gegn því í ræðu hv.þm., sem laut að vali forstöðumann, fyrirtækisins. En í ræðu sinni vék hv.þm. að ýmsum atriðum, sem snertu einkasöluna sjálfa, er ég skal þessu næst víkja að. Hann sagði m. a., hv.þm., að með þessari einkasölu væri verið að setja inn sérstakan millilið. Ég gæti skilið, að hv.þm. héldi þessu fram, ef engar heildsöluverzlanir væru til í þessari grein, en það er ekki alveg því að heilsa, þar sem þar eru a. m. k. þrjár fyrir. Þá minntist hv.þm. á, að borizt hefðu mótmæli gegn þessari ráðstöfun minni á hinni væntanlegu raftækjaverzlun. Þetta er rétt. Mér hafa borizt bréf frá stj. rafvirkjafélagsins og frá stj. rafvirkjameistarafélagsins. Í bréfum þessum er verið með hinar sömu dylgjur út af vali forstöðumannsins og hv.þm. hefir verið með nú, og sömu dylgjurnar í garð hans sjálfs. Það, sem mér virtist þessir iðnaðarmenn finna mest að, var það, að álagningin á vörurnar gæti orðið svo gífurlega há. Út af þessu vil ég benda á, að álagningu er ákveðin mjög mismunandi, frá 5-75%. Það er vitanlega ekki hægt að selja inn í reglugerðina ákvæði um vissa álagningu á hvern hlut, þar sem vitað er, að hlutir þeir, sem verzlað er með, eru mjög misjafnir. Með þessum umkvörtunum er líka verið að gefa í skyn, að einkasalan muni verða mjög dýrseld, en vitanlega eru allar slíkar tilgátur út í loftið og hafa við engin rök að styðjast. Ég mun hafa gleymt að minnast á eitt atriði, sem kom fram áðan í ræðu hv.þm. og snerti forstöðu verzlunarinnar. Hann var eitthvað að hafa á því, að ef til vill myndi raftækjaverzlun Íslands halda áfram að reka smásölu og verzla við hina nýju einkasölu. Hvað hv.þm. á við með þessu, vildi ég gjarnan fá upplýst. Ég tel mig nú hafa svarað þeim atriðum, sem hv. 3. þm. Reykv. beindi til mín og þáltill. fjallar um, og tel mig jafnframt hafa sýnt fram á, að ásökunarefnin hafi við engin rök að styðjast.

Bergur Jónsson [óyfirl.]: Hæstv. fjmrh. hefir nú svarað ræðu hv. 3. þm. Reykv. allýtarlega; það er því að bera í bakkafullan lækinn að fara að bæta þar nokkru við. Ástæðan fyrir því, að ég vildi þó mega bæta hér við nokkrum orðum, er sú, að ég er persónulega kunnugur þeim manni, sem þáltill. þeirri, sem hér er til umr., er sérstaklega beint gegn, en það er forstöðumaður tóbakseinkasölunnar. Það er vitað, að blöð sjálfstæðismanna hafa farið svo hörðum orðum um þennan mann, að hann hefir neyðzt til að höfða mál gegn þeim. Þessum árásum heldur svo hv. 3. þm. Reykv. áfram hér innan vébanda þingsins, þar sem hann telur það eitt reginhneyksli að fela honum forstöðu hinnar væntanlegu raftækjasölu ríkisins, þegar hann hefir jafnframt forstöðu annarar verzlunar. Mér virðist það alveg liggja í aukum uppi, að þegar velja á menn til þess að veita verzlunarfyrirtæki forstöðu, þá sé ekki nema eðlilegt að velja þá eða þann, sem þekkingu hefir á þeim verzlunarrekstri, sem fyrirtækið á að hafa með höndum, en það er það, sem gert hefir verið í þessu tilfelli. Þá var hv.þm. að tala um það, að fyrirtæki það, sem Sigurður Jónasson hefir nú að undanförnu veitt forstöðu, myndi ekki standa sig vel. Sé svo, þá á Sigurður áreiðanlega ekki sökina á því. Til þess munu liggja aðrar orsakir en stjórn hans á fyrirtækinu, því að Sigurður hefir sýnt það fyrir löngu, að hann er vel fallinn til þess að veita fyrirtækjum forstöðu. a. m. k. þeim, sem ríkinu tilheyra. Ég þori því að fullyrða, að forstaða hans fyrir þessu nýja fyrirtæki muni fara vel úr hendi. Um það verður því ekki með rökum deilt, að úr því að stj. ákvað að taka í hendur ríkisins einkasölu á raftækjum, þá var það eðlilegt og vel ráðið að fela Sigurði forstöðu fyrirtækisins. Annars vil ég að endingu segja hv. 3. þm. Reykv. það, að ég var alveg hissa, hver orð hann hafði um rekstur Sigurðar Jónassonar á raftækjaverzlun Íslands. Þau ummæli vörðuðu sannarlega við lög, hefði hann haft þor í sér til þess að segja þau utan þinghelginnar.

Flm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Það er hreinasti misskilningur, að till. þessari sé stefnt gegn Sigurði Jónassyni, og ég viðurkenni ekki að hafa sagt neitt það, er gaf tilefni til að halda slíkt. Það, sem ég hefi sagt, er það, að Sigurði Jónassyni, sem er forstöðumaður fyrir raftækjaverzlun Íslands, hafi verið falin forstaða fyrir hinni væntanlegu raftækjaverzlun ríkisins. Að það var gert, kvað hæstv. fjmrh. vera sökum þess, að hann hefði sökum sparnaðar ekki viljað bæta nýjum forstjóra fyrir þetta fyrirhugaða fyrirtæki. Út af þessum ummælum hæstv. ráðh. vil ég beina fyrirspurn til hans um það, hvers vegna hann hafi endilega valið þennan mann. Hvers vegna skipaði hann t. d. ekki forstjóra viðtækjaverzlunarinnar í þetta? Það var þó skyldari forretning en tóbakið. Það, sem hæstv. ráðh. var að reyn, að afsaka þessar gerðir sínar með, var það, að Sigurður Jónasson hefði sérstaka þekkingu á slíkum verzlunarrekstri sem þessum. En sú ástæða verður að teljast harla lítils virði, þar sem það er vitað, að Sigurður hefir jafnan haft við hlið sér þýzkan sérfræðing í þessari grein, sem talið er að eigi að fylgja honum yfir í ríkisfyrirtækið, því að hann skortir vitanlega alla sérþekkingu á þessum hlutum. Það er því hinn þýzki maður, sem hér á aðallega að ráða, enda hefir Sigurður líka margt annað að gera. Það, sem fyrir hæstv. ráðh. hefir vakað með skipun Sigurður í forstjórastöðu þessa, er því alls ekki það, sem hann hefir verið að herja fram nú, heldur hitt, að hann hefir með þessu verið að bjarga fjárhagslega nokkrum stuðningsmönnum stj., sem tengdir eru við raftækjaverzlun Íslands. Þá var hæstv. ráðh. að furða sig á því, að ég hefði sagt, að þetta væri það versta, sem stj. hefði gert. Þetta sagði ég bara ekki, heldur hitt, að veiting þessarar forstöðu væri sennilega eitt það vitlausasta og jafnframt það hneykslanlegasta, sem hún hefði gert; og það, sem gerir ráðstöfunina hneykslanlega, er tilgangurinn, að vera að reyna að bjarga nokkrum pólitískum vinum sínum, sem illa eru staddir fjárhagslega, á annara kostnað. Það er vitanlegt, að þeir, sem kunna að fást við verzlun, geta haft hag af henni. Ég vil því spyrja: Hvers vegna hefir raftækjaverzlun Íslands tapað eins og raun er á orðin? Er það ekki sökum þess, að forstjórinn hefir ekki kunnað að fást við verzlun með slíka hluti, sem þar hafa verið hafðir á boðstólum? Því hefir að vísu verið haldið fram, að tap verzlunarinnar væri því að kenna, að hún hefði upphaflega fengið mjög óhagstæð verzlunarsambönd erlendis og fengið inn vörur, sem hún gat ekki selt aftur. Þetta má vel vera rétt að einhverju leyti, en sé svo, að hún liggi með meira eða minna af lítt seljanlegum vörum, - skapar þá einkasalan kannske ekki aðstöðu fyrir forstjórann til þess að afsetja þær? Hæstv. ráðh. sagði vitanlega, að það væri ekki meiningin að einkasalan keypti þessar vörur, heldur í hæsta máta tæki þær til umboðssölu. Ég þykist nú vita, að hæstv. fjmrh. sé ekki svo skyni skroppinn, að hann sjái ekki, að þetta sé eitt og hið sama, hvort vörurnar verða keyptar af verzluninni eða að forstjórinn tekur þær í umboðssölu. Það kann aðeins að líða dálítið lengri tími þar til vörurnar eru allar komnar í verð, ef þær eru teknar í umboðssölu. En hitt er víst, að þeim verður öllum komið í verð, - því að hver er það kannske annar en forstjórinn, sem ræður því, hvaða vörur eru keyptar inn á hverjum tíma? Það er þetta, sem er hið hneykslanlega í þessu máli, það hneykslanlegasta, sem mér er kunnugt um, að stj. hafi aðhafzt, að skara svo mjög sem raun er á orðin eld að köku sinna nánustu fylgifiska á kostnað annara. Það má vel vera, að ráðh. þekki eitthvað hneykslanlegra en þetta, sem stj. hefir gert, en sem sagt, mér er ekki kunnugt um það. Þetta er sú stjórnarráðstöfun, sem kemst næst hneykslanlegri framkvæmd mjólkursölulaganna, þó ýmislegt sé ekki sambærilegt með fyrirkomulagið á þessum tveimur einkasölum, m. a. það að mjólkursalan hefir aðeins til meðferðar innlenda vörutegund, en raftækjasalan selur aðeins innflutta vöru. Þessar tvær einkasölur eru því ekki fyllilega sambærilegar. Hæstv. ráðh. svaraði út í hött hinu og þessu, sem hann var að gera mér upp að hafa sagt, t. d. það, að ekki mætti veita hæfileikamanni þetta starf eða sérfróðum manni. Hann veit vel, að þetta er ekki mín meining. Hinsvegar er mér ekki kunnugt um, að sá maður, sem gerður hefir verið að forstöðumanni raftækjaverzlunarinnar, sé neinn sérfræðingur í þeirri grein. Við þá verzlun, sem hann hefir veitt forstöðu, hefir starfað útlendur sérfræðingur, og ég geri ráð fyrir, að hægt hefði verið að fá þann sama mann til þess að annast raftækjaeinkasöluna án þess að hún sé sett í samband við tóbakseinkasöluna.

Jón Baldvinsson Þessi þáltill. um forstjóra raftækjaeinkasölunnar kemur fram fyrst í dag, kannske síðasta dag þessa þinghluta. Það er því eftir atvikum rétt, að ég sé stuttorður um till. Þó get ég ekki hjá því komizt að fara um hana nokkrum orðum. Hæstv. fjmrh. hefir tekið þessa þáltill. sem vantraust, og verð ég að segja það, að eins hefði ég gert í hans sporum. Mér þykir því eðlilegt, að hæstv.ríkisstj. vill ekki taka við þessari þáltill. Annars kvaddi ég mér hljóðs til þess að lýsa afstöðu Alþfl. til þess, máls með nokkrum orðum. Það er Vitanlegt, að þessir tveir flokkar, Alþfl. og Framsfl., starfa saman og standa að núv. ríkisstj. Þessu sambandi er ekki slitið enn. Þessir tveir flokkar hafa þrátt fyrir þetta samstarf hvor sína skoðun, og það jafnvel á ýmsum þeim verkum, sem framkvæmd eru af hinum ýmsu ráðherrum. Þannig verður það alltaf, þegar tveir flokkar, sem ekki byggja stefnu sína á sama grundvelli, starfa saman. Það er því ekkert nýtt, þó þessir flokkar geti orðið ósammála um dægurmál, eins og t. d. einstakar starfsveitingar eða embættisveitingar. Hitt er annað mál, hvort mismunandi skoðanir á slíkum einstökum atriðum eru látnar valda starfsslitum milli flokka, og ég býst ekki við, að það tilefni, sem með þessari þáltill. er hér gefið af andstöðuflokki stj., verði notað til þess að slíta samvinnu Alþfl. og Framsfl. fyrr en þeim sjálfum rétt þykir. Því verður ekki neitað, að komið hefir fram óánægja hjá ýmsum mönnum í Alþfl. yfir einstökum ráðstöfunum stj., en hliðstæð dæmi má mörg finna fyrir utan pollinn. T. d. er það svo í Danmörku, þar sem radikali flokkurinn og sósíalistar standa saman að stj., að þeir radikölu eða verið óánægðir með það, sem ráðherrar sósíalista gera, og sósíalistar óánægðir með það, sem hinir radikölu ráðherrar gera. Þetta stafar af því, að flokkarnir hafa hvor sínar skoðanir á ýmsum málum. En þó ýmsir menn í Alþfl. séu óánægðir með þá ráðningu, sem hér um ræðir, þá munu þeir eða flokkurinn ekki nota þessa till. til friðslita, því ég býst við, að afleiðingin af samþykkt þessarar till. yrði sú, að hæstv.forsrh. bæðist lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt, en ekkert hefir komið fyrir í samvinnu þessara tveggja flokka, sem hafi gert það eðlilegt, að stjórnarskipti verði, og þá sennilega nýjar kosningar, og það veit hv. 3. þm. Reykv. Þó hann hafi nú tekið fyrir þetta einstaka dæmi, þá veit hann, að við báðir, hann og ég, höfum fengið aðfinnslur út af þeim störfum, sem við höfum gegnt, og það jafnvel innan okkar eigin flokka, þó þær hafi ekki komið opinberlega fram. En þó aðfinnslur hafi komið fram hjá Alþfl. yfir þessari ráðstöfun, þá er það annað mál, að það verður ekki látið valda starfsslitum. Og ef að því kemur, að Alþfl. telur sig ekki lengur geta starfað með Framsfl., þá mun hann sjálfur ákveða tilefni til starfsslita, en ekki sækja þau til andstöðuflokks. - Án þess ég sé að mælast undan umr. um þetta mál, þá get ég látið hér staðar numið til þess að flýta fyrir afgreiðslu nýtari mála. Með tilvísun til þess, sem ég hefi nú sagt, ber ég ásamt form. Framsfl., hv.þm. S.-Þ., fram svo hljóðandi rökst. dagskrá, er ég leyfi mér að afhenda hæstv. forseta: Með því að Alþingi ber fullt traust til ríkisstjórnarinnar og hvers einstaks ráðherra, sér það eigi ástæðu til að greiða atkvæði um þingsályktun þessa og tekur fyrir næsta mál á dagskránni.

Forseti (EmJ): Mér hefir borizt svo hljóðandi rökst. dagskrá frá hv. 4. landsk. og hv.þm. S.-Þ.: Sjá að ofan. Þessi rökst. dagskrá liggur þá hér einnig fyrir til umr.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Herra forseti! Það er nú komið í ljós með þessari ráðstöfun, hver verið hefir aðaltilgangurinn með þeim stóra lagabálki um einkasölu á bifreiðum og raftækjum, er samþ. var á síðasta þingi. Það þurfti hvorki meira né minna en þessar smáræðis umbúðir til þess að koma því í framkvæmd, sem þegar var spáð, að tilgangurinn væri að losa þennan mann eða þetta firma, raftækjaverzlun Íslands, við sínar vörubirgðir og gera eiganda verzlunarinnar að forstjóra einkasölunnar. Þetta er ekki í fyrsta sinn, sem þessi maður er losaður við óþægilegar byrðar á kostnað ríkissjóðsins. Ég vil spyrja: Hverju má hann nú taka upp á næst? Þetta er í annað sinn.

Hvað hefir hann verið losaður við áður?

. Tóbaksverzlunina.

Er það greiði, að taka af mönnum atvinnu þeirra?

. Það þurfti bara þessar litlu umbúðir til þess að koma þessu í framkvæmd: hér var ekki um að ræða neinn smágreiða stj. fyrir sinn flokksmann á kostnað ríkissjóðs. - Ég sé nú, að þér liggur fyrir rökst. dagskrá frá hæstv. forseta Alþfl. um að vísa þáltill. frá. Honum finnst ekki athugavert, þó þessi ráðh. geri flokksmanni sínum greiða, ef hinir ráðh. fái einnig að hjálpa sínum mönnum. Þetta samkomulag um stjórnarfar er alveg óþolandi. Samkomulag um stjórnarfar má ekki byggjast á þessu. En þó væri nú þetta lítilsvert, ef það væri engum til tjóns. - en ekki er nú svo vel, að svo sé. Allir þeir menn, sem með þessar vörur verzla í Reykjavík og Hafnarfirði, hafa mótmælt þessari ráðstöfun sem gerræði  Ég held því ekki fram, að ráðh. eigi við hvað eins, sem hann gerir, að ganga fyrir Pétur og Pál og spyrja þá ráða, heldur eigi hann að fara eftir því, sem hann telur réttast, og taka síðan afleiðingunum, hverjar sem þær verða, með góðri samvizku; en hér er ekki þannig ástatt. Hér er þannig í pottinn búið, að hæstv. ráðh. hlýtur að finna til mikils sársauka hvert sinn sem á þessa ráðstöfun hans er minnzt, af því hún er óforsvaranleg. Allir, sem við hana eiga að búa, hafa mótmælt henni, og það er ómögulegt að segja, að dómur allra þeirra manna, sem við þessa ráðstöfun eiga að búa og afkomu sína eigu undir henni, sé einskis virði. Og þessi mótmæli eru ekki fram borin af stjórnmálalegum ástæðum, heldur af því, að þessir menn telja þessa ráðstöfun skerða atvinnu sína tilfinnanlega. En hvaða ástæður liggja þá til grundvallar fyrir þessari ráðstöfun? Hér er um að ræða fyrirtæki, sem hefir einkaumboð fyrir einn stærsta raftækjaframleiðanda heimsins, þýzkt fyrirtæki, sem teygir hingað angana gegnum Danmörku, en þetta eitt gefur fullkomna ástæðu til þess að vita það, að þessu fyrirtæki skuli vera gert svona hátt undir höfði. Það má heita, að búið sé að gefa A. E. G., eða Allgemeine. Elektrizitäts Gesellschaft, sérstöðu á Íslandi. Það verður ekki annað séð en að sú sérstaða eigi að tryggja því fyrirtæki alla verzlun hér á landi, máske gegn einhverjum fríðindum, svo sem t. d. rekstrarfé handa raftækjaeinkasölunni, en ráðstöfunin er engu að síður vafasöm, því ég efast ekki um, að yfir henni verður kvartað af öðrum erlendum firmum, sem gjarnan hefðu viljað gera tilboð í þau kjör, sem A.E.G. hefir hlotið. Það er talið, að forstjóri raftækjaeinkasölunnar hafi sérþekkingu á þessu sviði: Ég held það sé ekki rétt. Ég held það sanni nær að segja, að hann sé þekkingarlaus á því sviði, og sjálfur hefir hann litið svo á, að hann þyrfti að kaupa sér sérþekkingu á þessari verzlun meðan hann stjórnaði raftækjaverzlun Íslands. Ég vil ekki fullyrða, að bráðnauðsynlegt sé, að forstjórinn hafi sérþekkingu á öllum raftækjum; þó er eðlilegra, að svo væri, en hér hefir alls ekki verið litið á fagþekkinguna sem skilyrði, og þessi maður hefir hana enga. Mér þótti ein setning, sem hæstv. fjmrh. sagði, talsvert athugaverð. Hv. 3. þm. Reykv. hafði sagt, að líkur væru til, að það yrði hagur fyrir raftækjaverzlun Íslands, að eigandi hennar og forstjóri yrði einnig forstjóri raftækjaeinkasölu ríkisins. Það mætti ætla, að raftækjaverzlun Íslands héldi áfram sem smásala og gæti þá haft hagnað af því að vera þannig tengd raftækjaverzlun ríkisins; en hæstv. ráðh. sagði þá, að það væri tilhæfulaust, að raftækjaverzlun Íslands héldi áfram.

Ég sagði, að Sigurður Jónasson yrði ekki forstjóri raftækjaverzlunar Íslands eftirleiðis

. Má vera, en þar með er ekki sagt, að raftækjaverzlun Íslands geti ekki haft sérstaka hagsmuni af því, að aðaleigandi verzlunarinnar verður forstjóri raftækjaeinkasölu ríkisins. Þessi vítaverða ráðstöfun hæstv. ráðh. gerir smásölu raftækjaverzlunar Íslands sérstaklega hagvænlega. Eða er ekki líklegt, að hún standi nokkuð betur að vígi en aðrar smásölur? Er ekki líklegt, að þessi maður sjái um það, að hans eigin verzlun hafi betri aðstöðu en keppinautar hennar? Þannig vakna margar spurningar fyrir manni. þegar þetta mál er skoðað niður í kjölinn, og allar eru þær þess eðlis, að ýmist gera þær þessa ráðstöfun enn athugaverðari eða þá að þær vekja upp nýjar spurningar í sambandi við þetta mál, sem gera það enn tortryggilegra. Ég álít, að nú sé komið í ljós, að aðaltilgangurinn með bifreiða- og raftækjaeinkasölulögunum í fyrra hafi verið sá, að koma raftækjaverzlun Íslands yfir á ríkið. Í öðru lagi hygg ég, að hæstv. ráðh. geti ekki mælt bót ráðningu forstjórans eða reglugerð þeirri, sem hann hefir gefið út um raftækjaeinkasöluna. Ég tel því sjálfsagt af Alþingi að samþ.þáltill., til þess að hinir hæstv. stjórnarherrar vari sig á slíku eftirleiðis.

Magnús Torfason Eins og hv. þingheimi er kunnugt, hefir mínu heiðraða nafni verið blandað inn í umr. um raftækjaeinkasölu ríkisins, sem nú á að fara að stofna. Fyrir þetta út af fyrir sig hefði ég þó ekki kvatt mér hljóðs. Ég er nú orðinn svo vanur smáhníflum og stingjum, að ég læt mér nokkuð á sama standa; slíkt hefir aldrei hrinið á mér. En það hafa hér verið bornar sakir á raftækjaverzlun Íslands, og þar er ég hluthafi og þess, vegna nokkuð kunnugur málavöxtum. Leyfi ég mér því að segja nokkur orð. Ég ætla fyrst að snúa mér að hv. 5. þm. Reykv. Hann var að minnast á tóbaksverzlun Íslands og gat þess í því sambandi, að Sigurður Jónasson forstjóri hennar hafi skorið sér allgóðan bita af því fyrirtæki, tóbakseinkasölunni, er hann stjórnaði áður. Ég verð að segja það, að ég hefi aldrei séð eða heyrt máli snúið öfugt fyrr, ef það er ekki gert hér. Mér var kunnugt um það, þegar tóbakseinkasala ríkisins var lögð niður, þá bað Magnús heitinn Kristjánsson mig að leggja fé í þetta fyrirtæki, sem taka átti við af einkasölunni, en einn fyrirvara setti hann: það skilyrði, að ég skyldi greiða atkv. með því, að ríkið tæki þessa verzlun aftur sínar hendur, ef afstaða breyttist. Þetta skilyrði setti hann af því hann vissi, að betur gengi að koma einkasölu aftur á fyrir vikið. Þetta fyrirtæki græddi vel fé. Það gaf af sér árlega 15-50%, og það er enginn vafi á, að sá gróði hefði aukizt, ef fyrirtækið hefði haldið áfram. Svo er hér sagt, að forstjórinn hafi gert sér mat úr því að leggja þessa verzlun niður, er ríkið tók aftur einkasölu á tóbakinu og hann gerðist forstjóri þeirrar verzlunar. Hér er sannleikanum alveg snúið við: hér er þvert á móti fagurt fordæmi gefið, að vilja heldur vinna fyrir almannahag en sjálfan sig. Að nokkru leyti er líkt ástatt með raftækjaverzlun Íslands. Ég gerðist hluthafi í þeirri verzlun fyrir tilmæli Sigurðar Jónassonar. Það, sem vakti fyrir honum með stofnun þeirrar verzlunar, var að ná sem beztum verzlunarsamböndum við útlönd. Ég veit ekki, hvort mönnum er almennt kunnugt um, að það er raftækjaverzlun Íslands, sem undirbjó Sogsvirkjunina. Það hefir verið sagt hér, að þetta félag hafi tapað fé. Ég veit ekki til þess. En það hefir fest peninga í þessum undirbúningi, um 40 þús. kr., og það hefir verið gert með samþykki allra hluthafa, án tillits til þess, hvort nokkuð fengist upp úr því síðar. En því vil ég ekki leyna, að fyrirtækið var líka stofnað með tilliti til þess, að það mundi verða mjög þýðingarmikið fyrirtæki, þegar Sogið væri virkjað, blátt áfram af því, að þegar rafmagn verður miklu ódýrara, þá verða miklu fleiri, sem nota það á allan hátt, og þess, vegna átti þessi verzlun góða framtíð fyrir höndum. Fyrir þessa gróðamöguleika er tekið með því að gera raftækjaverzlunina að landsverzlun. Það er þess vegna svo langt frá því, að Sigurður Jónasson eða aðrir, sem þar að standa, hafi verið að skera sér einhverja sneið með þessu, því það er og verður fjárhagslegt tap. Í þessu sambandi skal ég geta þess, að á morgun verður aðalfundur raftækjaverzlunar Íslands, og á dagskrá er ekkert um það, að stofna eigi smáverzlun. Það hefir áreiðanlega engum manni í félaginu dottið í hug. Hér hefir einnig verið sagt, að raftækjaverzlun Íslands hafi ekki verið samkeppnisfær. Og í hinu orðinu er sagt, að það sé eitthvert stærstu fyrirtæki þessarar greinar í öllum heimi, sem raftækjaverzlunin hafi umboð fyrir, en samt er verið að reyna að koma því inn hjá mönnum, að vörur þessarar verzlunar séu ekki samkeppnisfærar. Ég er satt, að segja alveg hlessa á að heyra annað eins og þetta borið hér fram. Hvað mig persónulega snertir, þá hefir Sigurður Jónsson aldrei minnzt á það einu orði við mig, hvernig uppgerðin yrði á milli raftækjaverzlunar Íslands og ríkisverzlunarinnar tilkomandi, og ekki heldur um mannahald verzlunarinnar. Ég hefi samkv. þessu sérstaka aðstöðu hér á þingi, og það verður kannske litið svo á, að ég eigi um mitt mál að eiga hér, og þess vegna er það, að ég mun ekki greiða atkv. um þessa till. En hinsvegar get ég lýst því yfir, að ég er algerlega á móti þessari till. á þskj. 379 og tel hana algerlega að ófyrirsynju fram komna.

Magnús Jónsson Þar sem óðum líður á fundartímann og ég óska, að fleiri mál megi ljúkast, ætla ég að falla frá orðinu.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Ég ætla eins og sá hv.þm., sem síðast tók til máls, aðeins að segja fá orð, af því að ég er honum samdóma um það, að greiða þurfi fyrir ýmsum fleiri málum, sem hér eru. Ég ætla samt sem áður að segja lítið eitt um það, að þeir, sem halda því fram, að það hafi jafnvel verið eldri samningar um það, að Sigurður Jónasson tæki þetta að sér, og að það hafi verið í ráði, þegar löggjöfin var sett, að þeim skjátlast. Mér er kunnugt um, að þegar stj. fór fram á það við Sigurð, að hann tæki þetta að sér, þá var hann ófús til þess og vildi heldur vera laus við það, þar sem þetta legði á hann mikla vinnu. Þessi einkasala var sett á bókstaflega vegna kreppunnar, til þess að afla ríkissjóði tekna. En um leið eru ekki aðeins andstæðingar stj., heldur líka stuðningsmenn fýsandi þess, að þegar svona fyrirtæki er stofnað, sé ekki bætt við neinum óþarfa kostnaði, og með þessu móti, sem undirbúið er í sjálfu frv., hverfur alveg forstjórakostnaðurinn. Þetta er í samræmi við það, sem launamálanefndin leggur til, þar sem hún hugsar sér, að hin mörgu einkasölufyrirtæki landsins séu sameinuð undir einn mann. Ég gæti trúað því, að sumir, sem hafa hallmælt þessari ráðstöfun, hefðu máske tekið jafnhátt undir það, ef ráðinn hefði verið maður með 24 þús. kr. launum, eins og hver forstjóri hefir hjá fisksölusamlaginu.

Hvernig er það í Sambandinu?

. Þar hefir enginn 24 þús. kr. laun, en það er líka lífseigara heldur en fisksölusamlagið, þar sem hver situr á svikráðum við annan og svara ekki bréfum, af því þeir trúa ekki hver öðrum til neinna góðra hluta. - Það er þess vegna áreiðanlega í þökk allra sæmilegra borgara landsins, að þessi ráðstöfun var gerð með þeirri ráðdeild, að fenginn var til yfirstjórnar þessa fyrirtækis einn af duglegustu „business“-mönnum þessa bæjar, og það án sérstakrar borgunar. Hv. 2. landsk. hefir sýnt fram á, að það hefir með miklum drengskap verið stofnað til undirbúnings Sogsvirkjunarinnar einmitt af þeim mönnum, sem að þessu fyrirtæki hafa staðið. Og það er rétt að taka það fram, að það er enginn maður á landinu, sem hefir gert svipað eins mikið og Sigurður Jónasson til þess að hrind. Sogsmálinu áfram. Hann var sterkasti maðurinn í Alþfl. í þessu máli, og það var hann, sem hjálpaði Jóni heitnum Þorlákssyni til þess að fá lánið í Stokkhólmi, því hann kom honum í samband við þá menn, sem leystu þetta mál. Það er yfirleitt verk Sigurðar, að Sogið er virkjað. Það var hann, sem hóf þá sterku öldu, sem knúði aðstandendur Morgunbl. seinast til þess að vera með, þegar þeir voru að skolast undan. Og það var í öðru lagi hans verk og verkfræðinga þeirra, sem á hans vegum voru, að finna staðinn, þar sem virkjað er. En þeir menn, sem fyrir bæjarstj. Rvíkur höfðu verið að leita að staðnum, fóru alltaf villur vegar. Þess vegna er það svo, að því lengur, sem málið er þreytt á þingi eða í blöðum, því verri verður málstaður íhaldsins í bæjarstj. og á þingi. því málið er þannig, að það getur ekki orðið til annars en að lyfta þeim manni, sem hér er mest verið að áfella. Hvað viðvíkur ræðu hæstv. forseta SÞ., þar sem hann segir frá því, að í sínum flokki séu einstakir menn óánægðir með þessa ráðstöfun, líkt eins og Morgunbl. og rafmagnskaupmennirnir, þá get ég vel trúað, að svo sé. En ég vil aðeins segja, að það er ekki nema eðlilegt, þegar fleiri flokkar standa að stjórn. Það hlýtur alltaf svo að vera, meira að segja innan sama flokks, að menn séu ekki alltaf samdóma. Á sama hátt og sumir jafnaðarmenn eru óánægðir með þennan fyrrv. samherja sinn, Sigurð Jónasson, eins erum við framsóknarmenn óánægðir með ýmsar ráðstafanir, sem hæstv.atvmrh. hefir gert um mannaval. En um það tölum við öðruvísi en opinberlega. Yfirleitt er það svo um okkur framsóknarmenn, að okkur líkar ágætlega við hæstv.atvmrh. eins og jafnaðarmönnum líkar vel við hæstv. fjármráðh. En það útilokar ekki það, að ekki geti verið einhver meiningarmunur um þau mörgu framkvæmdaratriði, sem stj. verður að hafa með höndum. Þess vegna er það, að þó við hæstv. forseti Sþ. séum ekki að öllu leyti sammála, þá erum við í aðalatriðunum mjög vel ánægðir með stj. og treystum henni vel og óskum því, að hún haldi áfram. Við vitum, að það er nauðsynlegt fyrir land og lýð. Og þess vegna óskum við, að þessi fjarstæða órökstudda þáltill. verði drepin hér í dag.

Sigurður Kristjánsson Ég tek til máls fyrst og fremst af því, að ég er meðflm. að þessari þáltill. Ég vil ekki láta skoða afstöðu mína til þessa máls neitt í líkingu við það sem hv.þm. S.-Þ. var að tala um: að hún sé sprottin af fjandskap við Sigurð Jónasson. Ég hefi þá persónulegu skoðun á Sigurði Jónassyni þó það sé kannske ekki viðeigandi að tala um mann, sem ekki er innan þingsins), að hann hafi verið einn af albeztu mönnum Alþfl. Það er að vísu ekki afarmikið sagt með því, en frá sjónarmiði stjórnarsinna getur það ekki verið last. En það raskar ekki því, að ég víti það, ef hann er viðriðinn einhverja þá hluti, sem þetta flokkasamband, sem hér er í meiri hl. á þingi, framkvæmir og eru stórvitaverðir. Það er rétt að byrja á því sem er e. t. v. byrjun þessa máls, og það eru ádeilur Alþýðublaðsins á fjmrh. út af þessari ráðstöfun. Sú ádeila er flutt af Alþfl. og hefir verið endurtekin í blaði hans, og ég veit, að hún mundi hafa verið stöðvuð, ef þingflokkurinn hefði ekki verið henni í alla staði samdóma. Þetta er upphaf aðfinnslunnar, og það er ekki farið neitt í launkofa með það, hvað það sé, sem Alþfl. og fyrst og fremst forystumenn hans hér á Alþ. hafa fram að flytja. Þeir segja, að það sé hneykslanlegt framferði, sem hæstv. fjmrh. hefir gert sig sekan í, og rafvirkjar hafa mótmælt og krafizt þess, að reglugerðin verði endurskoðuð og gerðir fjmrh. afturkallaðar. - Alþfl. heldur svo áfram. Hann segir síðar, að athæfi hæstv. fjmrh. sé mjög vítavert og að hann verði að víta mjög harðlega þessa ráðstöfun. Ennfremur segist Alþýðublaðið krefjast þess, að þessi mistök verði leiðrétt, og það tafarlaust. Nú er það ekki svo að skilja, að sjálfstæðismenn séu að herma eftir sósíalistum. En þó sjálfstæðismenn verði oftast að vera andstæðir því, sem Alþfl. flytur, þá má það ekki eiga sér stað, þá sjaldan þessi flokkur fylgir réttu máli, að sjálfstæðismenn ekki fylgi því einnig. Við sjálfstæðismenn látum ekki af réttri stefnu, þó menn, sem ekki eru þekktir að því að fylgja að jafnaði réttum málstað, séu einnig með sömu kröfur. Nú hefir hv. 4. landsk. komið fram með einskonar traustsyfirlýsingu til ríkisstj. Hann komst svo að orði, að hæstv. fjmrh. hefði tekið aðfinnslum þeim, sem fram eru bornar á þskj. 379 og eru endurtekningar á aðfinnslum Alþýðublaðsins, sem vantraust; og það væri alveg rétt, að hans dómi. Nú verð ég út frá þessu að segja það, að þegar Alþfl. er búinn að koma fram með þessar aðfinnslur, sem form. þess flokks segir, að fjmrh. hafi réttilega tekið sem vantraust, og þegar svo sjálfstæðismenn, sem ég vænti, að allir séu með þáltill. á þskj. 379, bætast við með þessu, sem hæstv. fjmrh. að dómi form. Alþfl. hefir réttilega tekið sem vantraust, þá sýnist mér, að hæstv. fjmrh. hefði ekki getað annars gert en að beiðast lausnar eða segja af sér strax, áður en þessi till. var tekin til umr., nema því aðeins, að hann væri búinn að semja um það við Alþfl., að hann hyrfi frá þessu vantrausti. Og skilst mér, að þeir samningar séu nú komnir á. Mér finnst það að sönnu ekki nema sanngjarnt af hendi Alþfl.; hann hefir notað Framsfl. svo lengi og vægðarlaust fyrir gólfþurrku, að það er ekki nema réttmætt, að hann láti einu sinni þurrka í sig lítils háttar óþverra. Mér finnst Framsfl. hafa unnið fyrir þessu og þetta ekki vera nema sanngjörn viðskipti milli flokkanna. En það raskar ekki því, að þetta er alvarlegt mál, sem hér er um að ræða mál, sem gengur svo fram af meiri hl. þingsins, að hann getur ekki látið það óvítt. Og ég verð að segja, að það er kominn tími til þess að koma fram með hér á þingi aðfinnslur yfir því, sem hefir viðgengizt í mörg ár. a. m. k. öll þau ár, sem framsóknarmenn hafa farið með stj. hér á landi, og það er það, að ríkissjóður sé óbeint notaður til framdráttar einstökum mönnum og flokkum og að flokkastarfsemi þessara herra hafi styrk sinn frá ríkissjóði eftir óbeinum leiðum. Þetta á að stöðva. inn á efni þessa máls að öðru leyti þarf ég í raun og veru ekki að fara, eftir að 3. og 5. þm. Reykv. hafa rætt það jafnrækilega og þeir gerðu. Það er kannske ástæða til að mótmæla einstökum atriðum, sem fram hafa komið frá stuðningsmönnum stj., eins og t. d., að það sé ósamræmi í því, að þessi verzlun hafi getað gefið hluthöfum sínum arð, en þó væri hagur fyrir eigendurna, að ríkið keypti þær birgðir, sem verzlunin á. Það má vel vera, að liðsmenn stj. skilji þetta ekki sjálfir, en þeir hljóta að skilja það undir eins og þeim er bent á það. Það er hægt á túnabili að moka upp fé, eins og hv. 2. landsk. segir, að þessi verzlun hafi gert, en hlaða jafnframt upp svo miklu af „ukurant“ vörum, að það saki í framtíðinni og því til stórhags að geta losnað við þær. Og það er einmitt það, sem ég hygg, að eigi sér stað hér, að þessi verzlun hafi gefið ágætan arð hluthöfum sínum, en það sé gott heilum vagni heim að aka, og því sé ágætt að láta ríkið taka hinar úreltu vörur, sem verzlunin kann að eiga í stórum stíl, og pína þær út í almenning í einokun. Ég verð að segja það, að mér finnst hæstv. fjmrh. ekki mjög viðkvæmur, að hann skuli ætla að standa þetta af sér. Ég hygg, að flestir ráðh. aðrir mundu hafa verið það hörundsárir, að þeir hefðu ekki viljað liggja undir þessum aðfinnslum án þess að geta hnekkt þeim rökfræðilega og efnislega. En ég kalla ekki, að hann hafi hnekkt þeim, þó hann hafi fengið Alþýðuflokksþingmenn til þess að ganga frá sinu vantrausti, til þess að hann geti hangið í ráðherrastóli. Það er vitanlega rétt hjá hæstv. fjmrh., að það væri tiltölulega létt fyrir hann að bera þetta böl, ef menn væru ánægðir með allt annað, sem hann hefir gert. En hann skal ekki byggja sér neinar skýjaborgir úr því, því þó þetta sé þess eðlis, eins og hv. 3. þm. Reykv. benti á, að það sé einna hneykslanlegast af gerðum hans, þá er þó margt annað í hans verkahring, sem sjálfsagt stefnir landi og lýð til meira tjóns; en það þarf ekki að vera, jafnhneykslanlegt, því það getur verið sprottið af getuleysi: vöntun þekkingar og hygginda, sem í hag koma. Það kann að vera af því, að hann hafi reist sér hurðarás um öxl og hafi ekki þrek til þess að viðurkenna, að hann ætti að víkja og láta aðra, og hæfari taka við. Það þarf ekki annað að vera en manninn skorti dugnað. En það er hneykslanlegt, ef menn gera rangt vísvitandi og af því, að við það eru bundnir persónulegir hagsmunir. Ég verð að segja eins og aðrir hv.þm., sem hér hafa talað, að ég vil ekki verða til þess, að ekki vinnist tími til að ræða þau mál, sem enn eru órædd á dagskrá fundarins, og þótt ég hafi enn margt að segja um þetta mál, þá mun ég láta hér staðar numið. En ég vil að lokum leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til fjmrh., hvort það sé satt, að þetta hneyksli eigi nú að kóróna með því að kaupa af Sigurði Jónassyni stórhýsi hans við Tryggvagötu til handa ríkinu. Og til þess að hæstv. fjmrh. standi ekki alveg einn uppi, vil ég spyrja hæstv.forsrh., hvort hann sé hluthafi í raftækjaverzlun Íslands h/f, eins og altalað er.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég ætla ekki að vera eins langorður og ástæða væri til og ekki rekja öll þau atriði, sem fram hafa komið hjá síðasta ræðumanni, og er það aðallega af því, að um 3/4 hlutar af ræðu hans hafa ekki verið annað en upptugga á því, sem hv. 3. þm. Reykv. var búinn að halda fram, en fátt um nýjar getsakir. Hv. 3. þm. Reykv. spurði að því, hvort ég gæti gert grein fyrir því, hvers vegna Sigurður Jónasson hefði verið valinn forstjóri raftækjaeinkasölunnar. Ég var áðan að enda við að segja það, að hann hefði verið sá eini af forstjórum ríkisverzlananna, sem nokkurn kunnugleika hefði á þessum málum haft, og þess vegna verið falið þetta hlutverk.

Ég spurði alls ekki um þetta

. Hv. þm. spurði alveg sérstaklega um þetta. Hv. 3. þm. Reykv. vildi telja það sönnun fyrir þekkingarleysi Sigurðar Jónassonar á þessum málunt, að hann hefði haft sér til aðstoðar við raftækjaverzlun Íslands erlendan sérfræðing. Þessi ályktun hv.þm. er alveg út í bláinn, því að hvað staðgóða verzlunarþekkingu sem menn hafa á þessum hlutum, þá þurfa menn samt sem áður sérfræðing til þess að ráða fram úr tekniskum vandamálum, sem alltaf koma fyrir. Þá var hv. 3. þm. Reykv. eitthvað að klifa á því, að tortryggni manna í garð Sigurðar Jónassonar stafaði aðallega af því, að hann gæti misnotað aðstöðu sína til þess að selja raftækjaeinkasölunni gamlar og lítt seljanlegar birgðir raftækjaverzlunar Íslands hf og halda þeim að mönnum úr hófi fram og fyrirbyggja þar með sölu á hæfum varningi. Eitthvað þessháttar var það, sem þessi sérstaklega „heiðarlegi“ maður, hv. 3. þm. Reykv., bar fyrir brjósti. Þetta er náttúrlega heilaspuni hjá hv.þm. Þó svo væri nú, að þessar vörur væru hálfeða alónýtar, þá væri lífsómögulegt að halda þeim svo að mönnum, að ekki fengjust góðar vörur jafnframt á markaðnum. Smásalarnir myndu ekki láta sér slíkt lynda eða þeir, sem ættu að nota þessar vörur.

Hvað ættu þeir að gera?

. Þeir myndu biðja um annað, og þeir myndu fá það.

Nú, þeir myndu fá það, - það er það, sem deilt er um

. Hitt er annað mál, að hv. 3. þm. Reykv. og hv. 5. þm. Reykv. myndu aldrei verða spurðir ráða í þessum efnum. Þeirra verzlunarvit mun ekki vera svo tiltakanlega mikið. 

Það er ekki kvellisjúk samvizka

. Það er ekki ástæða til að eltast við allar þær lúalegu getsakir, sem fram hafa komið í þessum umr., eins og t. d. það, að með þessu sé verið að gefa A. E. G. sérstöðu hér á landi. Ég held, að það sé nær fyrir þessa hv.þm., ef þeir hafa ekki ánægju af því að gera sér til skammar, að bíða og sjá, hvort A. E. G. fær sérstöðu í verzlun hér á landi, og koma þá fram með ásakanir sínar, þegar fótur er fyrir þeim, í stað þess að hrúga hér upp getsökum að ástæðu- og tilefnislausu. Þá tæpti hv.þm. á því, að sennilega myndi standa hér fyrir dyrum eitthvert stórkostlegt fjárdráttarmál, því að eftir sem áður myndi raftækjaverzlun Íslands reka smásöluverzlun og misnota aðstöðu Sigurðar Jónasonar í því sambandi. Þeir sögðu nú þessir hv.þm., að það gæti verið, að Sigurður Jónasson myndi reka smásöluverzlun. Þeir vissu ekki um það. En ég get upplýst þá um það, að þeta fyrirtæki, raftækjaverzlun Íslands hf. mun ekki reka smásölu eftirleiðis. Hv. 5. þm. Reykv. hefði því í þessu tilfelli getað sparað sér að verða sér til skammar, eins og raunar einnig með aðdróttanir sínar í sambandi við A. E. G. - Þá gegnir sama máli með hv. 6. þm. Reykv. Þetta fer nú að verða í senn broslegt og undarlegt, þegar hann kemur með fyrirspurn um það, hvort kaupa eigi hús af Sigurði Jónassyni undir þetta fyrirtæki. Auðvitað hefir það aldrei komið til orða, og engum manni dottið það í hug. Einnig þetta er heilaspuni hjá hv. 6. þm. Reykv. Þetta er eitt af þeim atriðum, sem þeim finnst, þessum hv.þm., e. t. v. geta komið fyrir, en bara enginn fótur er fyrir, og slíkar getsakir því algerlega ótímabærar. Ættu þessir hv.þm. að gæta þess framvegis, að hlaupa ekki af stað með ásakanir, áður en þeir vita, hvort nokkur hæfa er í þeim eða ekki.

Flm. (Jakob Möller) [óyfir]: Ég þarf lítið að svara hæstv. fjmrh. Hann ráðleggur okkur andstæðingum sínum eindregið til þess að geyma ásakanirnar þangað til seinna, þegar ávextirnir af glappaskotum hans eru komnir í ljós. Við höfum nú einmitt talið rétt að fara þveröfugt að, að henda á hneykslin áður en þau fara að verka. Þetta er góð regla. Og það virtist líka svo, að annar stuðningsflokkur stj. áliti, að þessu væri svo farið, því að höfuðmálgagn flokksins vítti þetta framferði ráðh. mjög, ef mögulegt skyldi vera að snúa ráðh. á hans villigötum áður en það yrði um seinan. En það sýnir sig nú, að Alþfl. hefir valið sér það hlutskipti að kyngja öllum stóru orðunum, renna aðfinnslunum niður og smjatta á þeim, þar sem form. Alþfl. og forseti Sþ. lýsti því yfir hér, að hans flokkur myndi ekki greiða þessari till.atkv. Benti hæstv. forseti mér á það í því sambandi, að við myndum nú báðir hafa orðið fyrir ávítum innan okkar flokka og ýmislegt að gerðum okkar fundið. Ég minnist þess nú satt að segja ekki, og um mig skal ég fullyrða, að það hefir aldrei komið fyrir, að slíkar aðfinnslur hafi verið bornar fram opinberlega í blöðum míns flokks. Ég hefi heldur aldrei séð ávítur í garð formanns Alþfl. í hans eigin flokksblöðum um starf hans 

Jú, jú

. Nei, en ég spurði um það, hvers vegna ekki hefði mátt fá viðtækjaverzlun ríkisins þessa verzlun í hendur 

Hverjir?

. Meðeigendurnir í raftækjaverzlun Íslands h/f, og hefi ég áður vikið að því. En um þessi stórfrækilegu afrek Sigurðar Jónassonar við raftækjaverzlun Íslands, sem hv.þm. S.-Þ. var að tala um og m. a. væru þau, að Sig. Jónassyni væri það að þakka, að Sogið væri virkjað, þá er það fyrst við þetta að athuga, að Sogið er ekki enn virkjað, og í öðru lagi er allt, sem hv.þm. sagði, byggt á misskilningi. Það hefir ekki verið farið eftir teikningum raftækjaverzlunarinnar, og sú virkjun, sem nú er verið að undirbúa, er alls ekki framkvæmd eftir þeim fyrirætlunum, sem Sigurður Jónasson beitti sér sérstaklega fyrir. Og staðurinn, sem virkjað verður á, er alls ekki fundinn af Sigurði Jónassyni, heldur manni, sem til þess var fenginn. Annars kemur þetta ekki neitt þessu máli við, en þó skylt að benda hv.þm. S.-Þ. á það, að hann er sá af einstökum mönnum, sem sérstaklega hefir tafið virkjun Sogsins og komið í veg fyrir, að byrjað væri á henni. Hv. þm. S.-Þ. fékk sinn flokk til þess að beita sér á móti því, að ríkisábyrgð fengist til verksins. Hefði hv.þm. S.-Þ. ekki verið málinu til trafala, væri þegar byrjað á verkinu fyrir nokkru síðan. Hv. 2. landsk. tekur eiginlega ekki að svara neinu. Hann fór ekkert dult með það, að hann kveddi sér hljóðs sem hluthafi í raftækjaverzlun Íslands og fyrrv. hluthafi í tóbaksverzlun Íslands. Þessi aðstaða er svo sérstök, að það er eðlilegt, að hans afstaða til málsins verði nokkuð sérkennileg. Aðeins vil ég minna á það, að meðan tóbaksverzlunin var frjáls, gaf hún ríkissjóði meiri tekjur en eftir að einkasalan komst á. Einkasalan varð að hækka verð á vörunum til þess að geta skilað jafnmiklum tekjum í ríkissjóðinn og áður höfðu fengizt með tollum af þessari vöru. Þetta er svo þekkt fyrirbrigði með verðhækkun á vörum þeim, sem ríkið tekur einkasölu á, og jafnvel Alþbl. gerir ráð fyrir og tekur beint fram, að gera megi ráð fyrir því, að verð á rafmagnsvörum stórhækki. Og það byggist sérstaklega á því, hve gert er ráð fyrir gífurlegri álagningu. En það er auðsætt, að það er efst í huga þess, sem greinina skrifar, að þetta sé venjan með einkasölur. Þetta er líka eðlilegt. því að ríkið tekur einkasölu á vörum til þess að græða á þeim. Ég get svo vel látið útrætt um þetta mál. Ég veit, að hvað lengi sem ég deildi við hæstv. fjmrh., þá mundi hann reyna að smjúga úr greipum manns alveg eins og marglittan á slepjunni einni saman, en upplýsinga í þessu máli mun ekki að vænta frá hans hálfu.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég hafði ekki ætlað mér að taka til máls við þessar umr., sem er eitt af því aumasta vantrausti, sem ég nokkurntíma hefi heyrt umr. um hér á þingi, en út af fyrirspurn frá hv. 6. þm. Reykv. og að nokkru leyti frá hv. 3. þm. Reykv. ætla ég að segja hér fáein orð. Ég ætla þó, fyrst ég stóð upp á annað borð, að benda á það, að höfuðatriðið í þessu máli er vitanlega það, hvort raftækjaverzlun Íslands selur vörubirgðir sínar, sem þeir telja lítt seljanlegar á frjálsum markaði, vegna þeirrar aðstöðu, sem Sigurður Jónasson hefir fengið, og hvort hann reynist svo óhlutvandur að loka fyrir innflutning á góðum svörum til þess að geta selt birgðir raftækjaverzlunarinnar. Á annan hátt gæti hann ekki misnotað aðstöðu sína, og þess vegna er þetta fyrst og fremst vantraust á Sigurð Jónasson og frekleg ádeila á hann. því að þetta og þetta eitt er atriði í málinu. En menn geta ímyndað sér, eins og hæstv. fjmrh. hefir tekið fram, hvernig það myndi haldast uppi gagnvart smásölunum hérna í bænum, að afhenda einungis þessar ónýtu vörur, sem sagðar eru, og meina þeim að fá nothæfan varning. Það yrði eitthvað skrítin niðurstaða, þegar það kæmi á daginn, og ég vil endurtaka það, að um þetta eitt stendur deilan, eða á að standa. Ég kalla það djarft að gera Sigurði Jónassyni þær getsakir, að hann myndi haga sér þannig. Ég heyrði það frá fyrrv. fjmrh., Ásgeiri Ásgeirssyni, og býst við, að hann hafi ætlazt til, að það kæmi hér fram, og ég vil vegna Sig Jónassonar geta þess hér, að þegar Sig. Jónasson var settur forstjóri tóbakseinkasölunnar, þá óskaði hann eftir því, að einhver maður, helzt andstæðingur sinn. yrði skipaður til þess að taka út vörubirgðir tóbaksverzlunar Íslands hf og meta í hendurnar á sér. Til þessa var svo skipaður sjálfstæðismaðurinn Björn Árnason endurskoðandi. Það var gerð fyrirspurn um það, hvort ég væri hluthafi í raftækjaverzlun Íslands og þá gefið í skyn, að þessi ráðstöfun myndi sérstaklega gerð vegna hluthafanna. Það er náttúrlega alveg tilhæfulaust, að ég sé hluthafi, og ég get lýst því yfir, að ég á ekkert í neinu fyrirtæki hér í Reykjavík. En ég ætla að benda þessum hv.þm. á einn góðan hluthafa, sem er Sveinn Benediktsson, og einnig dr. Alexander Jóhannsson, og þeir geta spurt þá, hvort ég muni vera hluthafi. Þessir menn ásamt fleiri sjálfstæðismönnum eru hluthafar í fyrirtækinu. Þetta hefir þá víst verið gert fyrir Svein Benediktsson og þá, því að það eru þeir, en ekki forstjórinn, sem hagnast af þessu. Þá er svipað, þegar spurt er, hvort ríkið væri að kaupa húsið af Sigurði Jónassyni. Veit ekki hv.þm., að það er ekki hægt að kaupa fasteignir fyrir ríkið nema með samþ. Alþingis. Hugsið ykkur, á hverju getsakir eins og þessar eru reistar! Ég tel ekki frekari ástæðu til að taka þátt í þessum umr. Þetta er það ómerkilegasta vantraust, sem ég hefi heyrt um á æfi minni.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Ég skal ekki tefja lengi umr., en út af orðum hv. 2. landsk. verð ég að taka til máls. Hann gerði lítið úr því sem fyrrv. hluthafi í tóbaksverzlun Íslands, hvaða hagnaður gæti verið í því, sem keypt var af bréfum tóbaksverzlunarinnar. En þá gleymdi hv.þm. útistandandi skuldum, sem ekki er ónýtt að fá tóbakverzlunina til að innheimta. Annars lýsti hv.þm. skemmtilega, hverju ríkið getur komið á veg með einkasölubraski sínu. Hann sagði, að sér hefði verið gefinn kostur á að gerast hluthafi í tóbaksverzlun Íslands, en með skilyrðum. Hvað þýðir svona tilboð? Hvað heitir þetta, að ganga að skilyrðum til að mega leggja fé í fyrirtæki, er gaf svo mikinn hagnað, mér heyrðist 50% á ári? Ef þetta hefði komið fram við mig, þá hefði ég verið svo gætinn að segja ekki frá því; ég hefði þagað yfir því, ef það hefði hent mig að gera þessa eða þvílíka verzlun. Hæstv. fjmrh. sagði í einni af fyrri ræðum sínum, að raftækjaverzlun Íslands yrði lögð niður, en þegar ég innti hann eftir því, þá mótmælti hann, að hann hefði sagt þetta, og sagði, að ekki kæmi annað til mála en verzlunin héldi áfram.

Yrði smásöluverzlun. sagði ég

. Um annað er ekki að ræða. Hæstv. ráðh. er svo hræddur við spurningar, að hann kallar það ósvífni, ef spurt er. Það gengur í hans augum glæpi næst að spyrja um afstöðuna til A.E.G. Ég er hissa á, hvað hæstv. ráðh. hefir getað verið blindur, ef honum hefir ekki dottið fyrirtækið í hug í þessu sambandi. Auðvitað hefði hann átt að hugleiða allt í þessu sambandi, sem komið gat til greina, t. d. hagsmunina, sem þarna eru á bak við. Hann segir, að raftækjaverzlunina eigi að leggja niður. Ég spyr, með hvaða kjörum. Þá telur hann þetta tilhæfulaust, verzlunin eigi að halda áfram. Hvernig meinar hæstv. ráðh. þetta? því verður auðvitað ekki svarað. Það er ekki vert fyrir hæstv. ráðh. að gera lítið úr því fyrir raftækjaverzlun Íslands, hvað verður, ef hún leggst niður og kallast einkasala ísl. raftækja. Það er ekki lítils virði að geta afhent allskonar skuldbindingar til annara, í þessu tilfelli til ríkisins. En það er ekkert auðvelt að leggja verzlunina niður. Það er margt, sem þar kemur til greina. Hún hefir t. d. skyldur við sitt fólk. Það er ekki hægt einn dag að segja: nú verður verzlunin lögð niður. En það eru stórkostleg hlunnindi fyrir þessa verzlun að geta með samningi hæstv. ráðh. orðið raftækjaeinkasala Íslands. En það er ekki bara það, sem hæstv. ráðh. telur aðalástæðuna, að raftækjaverzlun Íslands sé með þessu gefinn kostur á að losna við birgðir sínar. Hæstv. forsrh. hefir ekki fremur en hæstv. fjmrh. gert sér grein fyrir öllum atriðum þessa máls. Þeir mega því ekki hneykslast, þó að komi fram hjá öðrum ýmis atriði í málinu, sem þeir hafa ekki hugleitt. Það er ákaflega „typiskt“, er hæstv.forsrh. sagði, eftir að hann var búinn að svara fyrirspurn hv. 6. þm. Reykv., hvort hann væri hluthafi í fyrirtæki. Er hæstv. ráðh. hafði svarað neitandi, þá mun ekki nokkrum í salnum hafa dottið í hug, að hann færi ekki með satt mál. En svo bætir hæstv. ráðh. við: Vill ekki þingheimur spyrja Svein Benediktsson eða Alexander Jóhannesson, hvort ég sé hluthafi. - Þetta er sama og hann segði: Líklega trúir mér enginn. - Þetta er óvirðulegt. Þegar hæstv.forsrh. hafði sagt þetta, þá þurfti ég ekki að spyrja. Ef ekki væri hægt að treysta orðum hæstv. ráðh., þá væri ekki heldur hægt að tala við þá í sameinuðu þingi.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég ætla að svara tveim atriðum, sem hv. 5. þm. Reykv. leggur áherzlu á. Hann álítur, að sérstaklega sé hægt að misnota afstöðu raftækjaverzlunarinnar fyrir þau sambönd, sem hún hafi. Við þetta er það að athuga, að verzlanir ráða yfirleitt ekki, frá hvaða landi þær flytja inn, því að þar koma gjaldeyrishömlur til greina. Annað atriði, sem hv.þm. lagði áherzlu á, var það, að ég hafi minnzt á hluthafa í fyrirtækinu og nefnt nöfn. Frá mínu sjónarmiði er ekkert við það að athuga. Mér dettur ekki í hug að halda, þó að sjálfstæðismenn séu, að þeir hafi nokkurn hagnað af þessu. Þetta er því ekki niðrandi um þá. En það hefir verið gefið hér í skyn, að menn, sem standa nærri stj., hafi hér einhvern hagnað af. Við værum því að hugsa um okkar eigin gróða. En við erum hvorki að hugsa um hagnað eins né annars. Og það fólst ekki snefill af niðrun í þessu hjá mér. En viðvíkjandi till., því gerir ríkisstj. sig ánægða, ef samþ. verður þessi dagskrá. Hún telur það vel viðunandi lausn á málinu.

Síðar á sama fundi, utan dagskrár. mælti forseti (JBald): Ég skal að gefnu tilefni, fyrst hv. 1. þm. Eyf. kveður sér hljóðs, geta þess, að hann mun hafa misskilið mig um fundarboðun í dag. Hann hafði skilið það svo, að atkvgr. um till. til þál. um víti á hendur fjmrh. færi fram kl. 51/2 síðd. í dag, en hún var ákveðin kl. 51/4 síðd. Hv. þm. óskaði, að forseti lýsti þessu yfir, af því að þm. ætlaði að taka þátt í atkvgr., og er það gert hér með.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég vil fara fram á það við hæstv. forseta, að hann leyfi það, að þessari umr. verði frestað, fyrst og fremst af því, að málið er umfangsmikið og stórt, og ekki hefir ennþá komið fram nál. Í öðru lagi eru sumir þm. farnir burtu, og er óviðkunnanlegt að afgr. svo mikilsvarðandi mál. þegar þm. eiga ekki allir kost á að vera viðstaddir. En ef þm. telja þetta sanngjarnt og ef hæstv. forseti vill verða við þessari ósk minni, að umr. verði ekki haldið áfram um till. fyrr en þing kemur saman aftur, þá skal ég taka það fram, að ég mun vinna að því í samráði við gjaldeyrisnefnd að skipuleggja vöruinnkaupin frá Þýzkalandi, til þess að útflytjendur ísfiskjar til Þýzkalands geti fengið andvirði hans greitt með sem minnstri töf, og geri mér von um. með tilliti til ísfisksútflutningsins í fyrra, að fyrstu tvo útflutningsmánuði ísfiskjarins a. m. k. muni ekki standa á því, að andvirði ísfiskjarins verði notað til greiðslu vöruskulda og vörukaupa. Verður þá þing komið saman og mun ég þá taka til athugunar, hvort nauðsyn muni sérstakra ráðstafana af hálfu Alþingis vegna ísfiskssölu togaranna.

Flm. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: Það varð að samkomulagi við fyrri umr. þessa máls, að umr. skyldi þá frestað þar til við þessa umr. En nú stendur aftur eins á, að umr. eiga ekki að geta farið fram. Þetta er illt um jafnþýðingarmikið mál, en ég ætla þó ekki að gefa tilefni til langrar tafar. Í grg. eru tekin fram aðalatriðin, sem gera það nauðsynlegt, að þessi till. verði samþ. Með samningum, sem gerðir hafa verið við Þjóðverja. höfum við fengið leyfi til að landa ísfiski í þýzkum höfnum fyrir 800 þús. Rm. á yfirstandandi ári. En nú er því þannig farið, að Landsbankinn treystir sér ekki til að kaupa þýzku mörkin með því að greiða þau eigendum þegar í stað, því að þau eru háð ýmsum öðrum reglum en gjaldeyrir annara landa, og ástandið í heiminum er líka þannig, að ýmsir fjármálamenn eru farnir að verðu hræddir um gulllöndin. Og það hefir komið fyrir atvik nýlega, sem bendir til þess, að gulllöndunum geti verið hætt. Landsbankanum þykir því viðurhlutamikið að kaupa þýzku mörkin og bera áhættu á hugsanlegu gengisfalli þeirra, nema ríkisvaldið taki ábyrgð á þeim fyrir hönd ríkissjóðs gagnvart bankanum. En auk þess sem þetta kemur sér illa fyrir eigendur markanna, og getur verið áhætta fyrir þá að eiga mörkin í Þýzkalandi eða geyma þau þar lengi, þá fylgja því margskonar önnur óþægindi að geta ekki fengið fé sitt útborgað, þar sem þeir þurfa að standa skil á miklum kostnaði við útgerðina. Og þó að bankarnir hafi oft liprað til og veitt lán til bráðabirgða, þá er það ekki almenn regla og óvíst að byggja á fyrir því, sem sigla með fiskinn. Og ég get upplýst það hér, að togaraeigendur, sem mest hafa með þessa sölu að gera, telja það mjög hæpið, að þeir geti haldið ísfisksverzluninni áfram, nema ábyrgð ríkisstj. fáist fyrir þýzku mörkunum. Ég vil líka minna á það, að sérstök ástæða er fyrir ríkið að gera eitthvað í þessu efni, því að það er ekki sízt vegna ráðstafana ríkisvaldsins, að mörkin eru svona erfið eign fyrir seljendur fiskjarins. því að ef eigendur markanna mættu ráðstafa þeim eftir eigin vild, þá væri eðlilegt, að þeir bæru áhættuna. En með ráðstöfunum ríkisins á gjaldeyrinum fylgir aukin skylda hins opinbera að hlaupa undir bagga með eigendum ríkismarkanna og létta á fyrir þeim. Í grg. er tiltekið, að selja megi fyrir 800 þús. Rm. á árinu. Þetta er rétt að því leyti, að það er heimild til að selja svo mikið, en að því leyti villandi, að það eru ekki möguleikar á því, að það verði 800 þús. mörk, sem bera þarf ábyrgð á. Það getur ekki komið til mála, að heimildin verði öll notuð, og auk þess er tekið af fyrir kostnaði, sem skipin taka út í hverri ferð. Það gætu í hæsta lagi orðið 500 þús. mörk, sem til ábyrgðar koma fyrir ríkissjóð. Um áhættuna er náttúrlega erfitt að segja. Þó má fullyrða, með þeirri óvissu, sem alltaf er um gjaldeyri, að litlar líkur séu til, að þýzka ríkið láti gjaldeyri sinn falla, a. m. k. formlega; því að þýzka þjóðin hefir eignazt svo alvarlega reynslu í þessu efni, að ríkisvaldið, sem hefir opinber tök á sínum gjaldeyri, lætur hann ekki falla, ef annars er kostur, enda myndi slíkt hafa svo víðtæk áhrif, að þess væri ekki dæmi með annari þjóð. Og þar að auki er það yfirlýst stefna hjá þeim, sem nú fara með ráðin í Þýzkalandi, að þeir ætli sér að gera allt til að halda markinu uppi, og má segja, að tilveruréttur þeirra sé undir því kominn, að þeim takist það. Og þýzkur gjaldeyrir er fyrir það öruggari, að hann er meira en gjaldeyrir nokkurs annars stórveldis bundinn við landið sjálft. Það er því ekki auðvelt að sjá, að aðrar þjóðir geti unnið að falli marksins, svo lengi sem það er örugg stefna í landinu að halda því uppi. Það er náttúrlega ekkert hægt að fullyrða um þessa hluti, en áhættan virðist þó sennilegu lítil. Ég verð að segja það, að í þeim gjaldeyrisvandræðum, sem þjóðin á nú við að búa, þá er það kynlegt, ef hið háa Alþingi vill ekki vinna það til að veita þessa ábyrgð, svo að hægt sé þarna að fá allmikla fjárhæð í erlendum gjaldeyri, sem ekki kemur inn í landið á annan hátt, því að annars yrði ekki siglt með fiskinn og hann þá ekki seldur. Þessi ísfisksmarkaður er svo að segja fundið fé, sem ekki fæst annarsstaðar og ekki dregur frá öðrum markaði. Það væri hart, með öllum þeim afleiðingum, sem af því yrðu, ef Alþingi vill ekki stuðla að því, að þessi verzlun geti haldið áfram. Það þarf náttúrlegu ekki um það að tala, að ef skipin hættu að sigla með fiskinn til Þýzkalands, þá hlýzt af því mikið atvinnutjón og ýmsir erfiðleikar. Hæstv. fjmrh. hefir nú hlaupið hér í skarðið og gerzt einskonar frsm. að þessari till. En tillögur hans voru þær, að fresta umr. þangað til í haust. - Það er af öllu að ráða eins og ríkisstj. búist við að fá einhvern anda yfir sig fyrir haustið. Hún vill ekki nokkurn skapaðan hlut nú. En í haust býst hún við, að hægt sé að gera allt, þá treystir hún sér til að ráða fram úr öllum sköpuðum hlutum. Það er eins og einn þáttur í þeirri opinberun, sem hún býst við fyrir haustið, að þá er hægt að taka afstöðu til þeirrar till., sem hér liggur fyrir. - En ég vil lenda á í þessu tilfelli, að það getur talsvert verið komið til með verzlunina áður en þing kemur saman í haust.

Áreiðanlega

. Og þó að hæstv. ráðh. lofi að lipra til með þennan gjaldeyri, þá er ekki víst, að gjaldeyrisnefnd sé háð þeim skilyrðum af hálfu Þýzkalands eða auðvelt sé að láta gjaldeyrisnefnd ráðstafa honum. - En það má segja hér, að litlu verður Vöggur feginn, og megi líta á, að þetta séu betri undirtektir heldur en ef stj. hefði lagt alfarið á móti till. En stjórnarflokkunum - a. m. k. öðrum þeirra - hefði verið trúandi til að leggjast á móti þessu með öllu. Ég hefi fyrir mitt leyti ekki meira að segja. Ég vil óska, að till. fái afgreiðslu hér strax, og ég sé ekki annað en þessi ráðstöfun sé í alla staði forsvaranleg, þó að henni fylgi nokkur áhætta, þegar á það er litið, hvað vinnst við, að till. verði samþykkt.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Út af ræðu hv. 1. þm. Reykv. vil ég upplýsa það, að þessari till. var, eins og hv.þm. muna, vísað til fjvn., en hún hefir lítið getað athugað hana. Og hér er um töluverðu fjárveitingu að ræða, ef illa tekst til, og þó einkum, ef fleiri færu á eftir. - Það er svo stutt síðan till. kom fyrir n., að hún hefir sama og ekkert getað haft hana til meðferðar. Á fundi n. í dag voru ekki mættir vegna veikinda nema 6 af 9 nm. En okkur kom saman um það öllum sex, að þetta væri ekki nógu undirbúið til þess að taka ákvörðun í málinu. Og þess vegna er málið óafgreitt frá n. til þingsins. Og ég verð að segja það, að það er alveg tilgangslaust að vísa slíku máli til n., kannske einhverju stærsta fjármáli, sem komið hefir fyrir þingið, ef n. á ekki að gefast tækifæri til að athuga það nema einn dag. Við komumst að raun um, að við þyrftum að fá upplýsingar erlendis frá, áður en við gætum um það dæmt. Ég vonast þess vegna til, að þegar nú hæstv. fjmrh. hefir sýnt fram á það með miklum rökum, að málið er hættulegt á margan hátt, þó að það hafi sína miklu kosti, og þegar hann hefir heitið að gera það, sem hægt er, til þess að þetta yrði ekki að árekstri, þá verði afgreiðslu þess frestað, þegar maður líka athugar, að hér er skapað nýtt fordæmi, ef málið er tekið hálfkarað úr höndum fjvn. - Ég treysti því, að hæstv. forseti sjái, að ekki er eðlilegt að halda þessu máli til streitu, þar sem líka nokkrir þm. eru farnir burtu og aðrir ekki viðstaddir nú um miðja nótt. Ég vil taka það fram, að við reyndum í n. að fá landsbankastjórana á fund í dag, en það hefir ekki unnizt tími til þess. En þeir tjáðu mér persónulega, að það hefði verið farið fram á við bankann um þessa ábyrgð bæði nú og í fyrra, en hann ekki treyst sér til að verða við því. Aftur hafa einstakir nm. vitneskju um það - að þeir halda áreiðanlega vitneskju að t. d. þjóðbankinn danski gangi í ábyrgð fyrir slíkum mörkum þar. Meira höfum við ekki getað gert, en n. þarf að fá upplýsingar um, hvernig tekið er á þessum spursmálum í öðrum löndum, því að það er merkilegur hlutur að taka ábyrgð á gjaldeyri annarar þjóðar. Ég fer svo ekki lengra út í þetta. En ég vildi skýra vegna n., hvar málið er statt, að það er óafgr. frá okkur vegna vantandi upplýsinga. Ef málinu verður aftur á móti ekki frestað, þá býst ég við, að hér fari fram ýtarlegar umr. um það, því að á því eru margar hliðar. En ég ætla ekki að fara út í það frekar.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Mér þykir skylt, vegna þess að mér finnst kenna nokkurs misskilnings um þetta mál, að gefa þær upplýsingar, sem ég get; en ég skal reyna að vera stuttorður. Það var fyrst árið 1931, að opnuð var þessi konto fyrir ísfiskssölu til Þýzkalands, og hefir hún síðan verið opin með samskonar skilyrðum og hún var í öndverðu. Þegar til þessa var stofnað í upphafi, var ekki þekkt sú útflutningsívilnun, sem nú er gefin af þýzkum vörum, eða það exportrabat, sem nú er gefið til hjálpar því, að þýzkar vörur geti staðizt samkeppni á útlendum markaði. Þessi togarareikningur er algerlegu sérstakur í þýzkum bönkum og kemur ekki við þeim almennu clearing-kontoum, sem opnaðar voru í fyrra fyrir ýmsar aðrar landbúnaðar- og sjávarafurðir. Sem sagt, þessi togarakonto er algerlega sérstök. Það hefir þótt hagstætt fyrir togaraflotann að eiga þetta innhlaup á þýzkan markað og geta landað og selt á þessa konto, og bankarnir hér hafa svo aftur getað komið í lóg andvirði þeirrar vöru, sem landað hefir verið á þessa konto. Síðan hefir þessi nýi máti þróazt og vaxið, að selja til útlanda með export-premiu, og þegar í fyrra hin kontoin var opnuð, sú, sem við megum borga inn á fyrir aðrar vörur en togarafisk, þá var aðeins lítill hluti, sem borgaður var inn á þann clearing-reikning. Sú konto tekur við andvirði fyrir allar vörur aðrar en fisk, og með því verði má borga fyrir allar þýzkar vörur, líka þær, sem export-premia er gefin fyrir. En enn sem komið er er ekki hægt fyrir togarareikninginn að borga þær vörur, sem fá exportpremiu. Ég fór fram á það við samningana nú, við þá, sem með þessi mál fara, að þessi reikningur yrði gerður hliðstæður hinum og jafnrétthár. Sá maður, sem hefir haft með gjaldeyrisleyfin að gera, svaraði þessari málaleitun á þessa leið: Þið hafið getað notað þessa konto hingað til og borgað með henni, þó hún hafi ekki náð til þess varnings, sem exportrabat er gefið af, og sé ég þá ekki, að þið þurfið sérstaklega um að breyta nú, þegar þið auk þess hafið hina, sem nær líka til þeirra vörutegunda, - og nú stendur það svo, að togarakontoin er ekki eins aðgengileg til afnota eins og clearingkontoin, sem opnuð var í fyrra. Ég skal ekki fara út í það, hvað skeð hefir í þessum málum síðan 1931, er þáv. stjórn fékk þessa togarakonto opnaða. En síðan hefir ýmsum málum skipazt og við höfum fengið ýms fríðindi, sem allir eru sammála um, að togaraflotanum sé til gagns. En þegar ég tala um togaraflotann, má auðvitað alveg eins vel segja, að talað sé um þá menn, sem vinna við togaraflotann. Síðastl. ár nam ísfiskssala togaranna á þýzkan markað um 20% af öllum ísfisksútflutningnum, og var þó sá markaður ekki opinn nema fjóra mánuði - ágúst-nóvember; og hann verður það heldur ekki nú á þessu yfirstandandi ári. Í fyrra lagði ég alveg sérstaka áherzlu á það við þau yfirvöld, sem leyfi veita til löndunar á ísfiski, að þau létu vita svo tímanlega, að þeir, sem fengju að landa í ágúst, gætu notað sér það leyfi. Þetta leyfi kom svo 12. júlí, og ég tilkynnti þáv. forsrh. það strax, og mér er kunnugt um, að hann lét útgerðarmenn vita um það tafarlaust. Þessar ráðstafanir voru gerðar til þess, að útgerðarmenn færu ekki á mis við að nota þennan kvóta. En raunin varð sú, að leyfið fyrir löndun í ágústmánuði var ekki notað eins vel og vera bar, og afleiðing þess varð sú, að í fyrra var þessi kvóti notaður mun minna en heppilegt hefði verið. Í fyrra vorum það við, sem æsktum þess og lögðum áherzlu á, að okkur væru tilkynnt löndunarleyfin sem fyrst, en nú er það frá Þýzkalandi, sem sú ósk kemur, og henni hefi ég komið á framfæri, að þeir fái að vita það þegar í júlí, hve mörg skip muni verða látin ganga á þýzkan markað í haust. Nú hafa útgerðarmenn látið það uppi, að þótt þeim hafi þótt gott að geta landað á þessu kontu, þá hafi það dregið mikið úr ánægjunni, hve erfitt er að fá þennan markað afreiknaðan, - ég hygg það ekki ofmælt, að það liði 5-6 mánuðir frá því að landað er og þangað til þessir peningar fást afreiknaðir í bönkum hér. Fyrsta ástæðan fyrir þessu er sú, að sökum sérstakra skilyrða við þýzkan markað eru peningar greiddir þar inn á reikning að jafnaði ekki fyrr en 4 vikum eftir löndun. Ástæðurnar fyrir því munu menn skilja án nánari skýringa. Þar við bætist svo, að menn fá ekki þessa peninga afreiknaða fyrr en mörgum mánuðum þar frá. En útgerðarmenn hér verða að standa skil á sköttum og skyldum og borga kaup sjómanna á eðlilegan hátt strax þegar skip kemur út. Þar við bætist svo sú áhætta, sem þeir verða að hafa af hugsanlegri gengisbreytingu. En hún hefir nú hingað til engin orðið í reyndinni, svo þó ríkið hefði tekið á sig þessa ábyrgð strax árið 1931, sem ég tel, að hefði á engan hátt verið til of mikils mælzt, þá hefði fyrir þá sök enginn eyrir verið greiddur úr ríkissjóði árið 1935. Þetta er reynsla undanfarinna ára, hvað sem framtíðin kann að bera í skauti sínu. - Hér í kvöld hafa verið samþ. allveruleg fjárframlög til að bæta mönnum tjón, sem þeir hafa beðið af völdum óveðurs. Það hafa verið samþ. til þess bein útgjöld úr ríkissjóði, og er ekki að lasta þetta; ég tel sjálfsagt, að nauðsyn hafi til borið að bæta þeim, sem þannig hafa orðið fyrir beinum sköðum. Hér var líka nú fyrir lítilli stundu samþ. að veita 150 þús. kr. til verðuppbótar á útflutt kjöt. Þan mun líka vera full nauðsyn á því. En þegar mælzt er til, að ríkið gangi í ábyrgð fyrir hugsanlegri gengisbreyt. á þýzkum mörkum fyrir togaraflotann og þá ísfisksölu, sem hann á í vændum, þá stendur hv. form. fjvn. upp og talar um þau mestu og hættulegustu fjármál, sem fram hafi verið borin á þessu þingi, og hæstv. fjmrh. talar um alvarleg og háskaleg spor.

Því vildi landsbankinn ekki taka á sig þessa ábyrgð?

. Ef landsbankinn ekki gerir það, þá er það beinlínis skylda ríkisvaldsins að taka af mönnum þeim, sem þessa atvinnugrein stunda, þá sérstöku áhættu, sem við hana er tengd. Það fordæmi er fyrir áður í landinu, að slíkt hafi verið gert. Það er hv.þm. kunnugt um, að hingað hefir borizt bréf frá útgerðarmönnum, þar sem þeir ekki telja vist, að þeir þori að leggja út í að gera út á þýzkan markað, ef þeir eigi að búa undir sömu skilyrðum eins og verið hafa frá því árið 1931, að þessar ferðir hófust. Mér hefir skilizt, að látið hafi verið skína hér í gegn, að það megi taka þessu tillögu til meðferðar næst þegar þing kemur saman, en þá verða þegar liðnir 21/2 mánuður af þeim 4 mánuðum, sem þessi markaður er opinn, og um það bil sem ég gæti ímyndað mér, að það yrði komið til afgreiðslu, mundi ekki verða eftir meira en 1 mánuður af starfstímanum. Í sambandi við þetta vil ég geta þess, sem ætti að vera augljóst, að jafnvel þótt það tækist að veita þessa tryggingu snemma í október, þá ber það ekki þá ávexti, sem það þarf að bera, vegna þess að það, sem með þarf, er að veita þeim mönnum, sem þessa atvinnu stunda, öryggi til þess að geta notað þetta innhlaup á þýzkum markaði, og þetta öryggi þarf að komast inn í þeirra hug fyrir byrjun ágústmánaðar. Á því grundvallast það, hvort útgerðarmenn þora að leggja í þetta af fullu kappi, og á því grundvallast svo það, hvort eins margir sjómenn fá atvinnu eins og ella mundi. Í fyrra var það svo, eins og ég benti á hér í blaðagreinum, að þýzki markaðurinn var of seint notaður, og afleiðing þess varð sú, að fleiri seldu á enskan markað heldur en heppilegt var, og sá markaður fylltist svo í nóvember, og þegar svo er komið, þá bitnar það á smábátaútveginum, því hann getur ekki notað þýzka kvótann, en er bundinn við þann enska, og eftir því sem hann er meira notaður af togaraflotanum, eftir því verða minni möguleikar fyrir smábátaútgerðina, sem nú er farin að nota enskan markað í stórum stíl. Þetta snertir því ekki aðeins ísfiskssölu togaranna, heldur allan ísfisksútflutning, því betur sem þýzki markaðurinn er notaður, því rýmra verður um sölu á enskum markaði. Þetta finnst mér, að öllum ætti að vera ljóst, og þá er það einnig ljóst, að ráðstafanir þær, sem þarf að gera til þess að tryggja það, að þýzki markaðurinn sé notaður eins vel og skynsamlega og hægt er, verða að gerast áður en skip byrja að sigla þangað. Það er of seint að gera þær í október. Ég skal ekki orðlengja um þetta mál nema tilefni gefist til þess, en vil benda á nauðsyn þess að gera ráðstafanir, sem tryggja þennan lið ísfiskssölunnar, og ég vil vara við því að láta dragast úr hömlum að gera þær ráðstafanir. Það er ekki rétt að tala svo um þetta mál, að það sé sérstaklega hættulegt, að allt annað megi gera, en ekki þetta. Sé þessu máli frestað, kann það að verða til þess, að margir þeir menn, sem gera sér von um atvinnu við togaraútgerðina, verði af þeirri von. Og það er óráð, að enski markaðurinn sé fylltur fyrri hluta tímabilsins, eins og gert var síðastl. haust til skaða fyrir togaraútgerðina og einnig fyrir vélbátana, sem mikið stunda þá atvinnu að senda fisk til Englands. Ég vil svo enda þessi orð mín með þeirri ósk, að hæstv. forseti og yfir höfuð þeir, sem hér ráða ríki, láti sér skiljast, að það er mjög óheppileg ráðstöfun að skjóta málinu á frest, og ég get ekki annað en varað við því, að þetta sé framkvæmt á þann hátt, sem hæstv. fjmrh. óskar. - Ég skal taka það fram, að þó að við megum selja til Þýzkalands á þessu ári ísfisk fyrir 800 þús. Rm., þá yrði þessi ábyrgð aldrei fyrir meiru en gengisbreyt. á 1/2 millj. Rm., og getur ekki orðið fyrir meiru samkv. tilhögun útflutningsins.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég mun skýra lítið eitt nánar þá ósk, sem ég hefi borið fram um frestun á þessu máli. Ég vil taka það fram, að eftir mínu áliti liggur þetta þannig fyrir, að ef tekin er ábyrgð á þessu nú, þá leiðir það fyrr eða síðar til þess, að einnig yrði að taka ábyrgð á andvirði allrar annarar vöru, sem ekki teldist unnt að selja utan Þýzkalands, t. d. síldar, sem ekki væri hægt að selja á öðrum stöðum, og fleiri tegundir, sem eins væri ástatt um. Ég get ekki séð, að nokkur minnstu rök leiði að því, að hægt væri að neita um slíkt eftir að gengið hefði verið inn þessa ábyrgð. Þess vegna tel ég þessa ábyrgðarbeiðni þannig vaxna, að hún sé varhugaverð. Í fyrra gekk það þannig til með Þýzkalandverzlunina, að þar söfnuðust allmiklar innstæður síðari hluta ársins, en hinsvegar var fyrri hluta ársins greitt töluvert til Þýzkalands í lausri valútu, sem kom til af því, að Íslendingar áttu þá ekki innieignir þar. Þess vegna tel ég, að fyrsta sporið í þessu eigi að vera það, að jafna úthlutun gjaldeyrisleyfa til Þýzkalands á þann tíma, sem við leggjum mest inn á þýzkan markað. Ég hefi þegar gert ráðstafanir til þess að þrýsta gjaldeyrisleyfum til Þýzkalands á þá sömu mánuði og útflutningsviðskiptin falla á. Þessar ráðstafanir og einnig það, að vanda sig meira í að velja vörur frá Þýzkalandi og hafa meiri fyrirhyggju um það, hvaða vörur sé hægt að kaupa þar, er það, sem ég tel, að eigi að reyna til brautar áður en gripið er til annara ráða, hvort sem svo til þeirra þarf að taka á sínum tíma eða ekki. Viðskiptin við Þýzkaland eru okkur vitanlega mikils virði vegna þrengsla á öðrum erlendum markaði, en ég tel hinsvegar, að þessi ábyrgð geti leitt allmargar aðrar slíkar á eftir sér, og þær allar þannig vaxnar, að þær séu varhugaverðar, og þess vegnu eigum við að reyna allar aðrar leiðir. - Ég skal taka það fram út af ummælum hv.þm. Vestm., að það er náttúrlegt, ef þær vörur, sem greitt er með, reynast ekki hæfar fyrir útflutningverðlaun, að þá sé erfiðara við þau viðskipti að eiga, sem ganga í gegnum, þá reikninga, heldur en þau, sem ganga gegnum annan reikning. En ég vil benda á, að í fyrra voru þessar vörur ekki hæfar fyrir útflutningsverðlaun, og var þó hægt að koma þessum viðskiptum í lag, en það gekk of seint, og veit, að menn urðu að bíða of lengi eftir andvirði fiskjarins, og það, sem ég álít nauðsynlegt, er að leggja allt kapp á að eyða þessum mörkum eins fljótt og auðið er.  (Rödd í salnum: Er ekki nóg til af mörkum í Þýzkalandi?)  . Það er búið að veita gjaldeyrisleyfi fyrir þeim. Það er þegar búið að áætla úthlutun gjaldeyrisleyfa fyrir september og október með það fyrir augum, að þá sé farið að koma inn á þennan reikning, en óvissan um það, hvort þær vörur, sem gegnum þann reikning fást, séu hæfar fyrir útflutningsverðlaun, er erfiður þröskuldur. Ég tel, að ef þessi ábyrgð væri veitt, þá gæti það dregið mjög alvarlegan dilk á eftir sér, og fyrst eigi að taka til yfirvegunar og reyna, hvort ekki sé hægt að koma viðskiptunum í hagkvæmara horf. Þá vil ég benda á annað í þessu sambandi, sem er ákaflega stórt atriði. Vegna þess að við þurfum að kaupa vörur fyrir allt það, sem flutt er til Þýzkalands, þá eru þau viðskipti erfiðari en flest önnur milliríkjaviðskipti, og þess vegna er það takmarkað, sem við þolum, að flutt sé til Þýzkalands, og þess vegna er það svo í reyndinni, að það er æskilegast, að þangað séu ekki fluttar nema þær vörur, sem ekki er hægt að selja á öðrum markaði. Ef hinsvegar er gengið inn á þá braut að veita ábyrgð ríkisins fyrir og greiðslu á þessum vörum, þá minnkar á huginn fyrir því að selja vöruna annarsstaðar, og verður þeim mun meiri ástæða að selja til Þýzkalands, og það getur orðið til aukinna vandræða í utanríkisverzlun, sérstaklega eins og nú er háttað með úthlutun gjaldeyrisleyfa. Meiri hl. innflutnings fer fram snemma á árinu og áður en ráðið er um útflutning, og það verður því erfiðara að eiga við þetta sem meira er af Þýzkalandsviðskiptum. Ég lít því svo á, að við eigum að reyna að ná sem mestum viðskiptum utan Þýzkalands, þar sem hægt er að fá þau á hagkvæmari og þægilegri hátt fyrir okkur, og ennfremur að það eigi að gera vandaðar tilraunir til að koma jöfnuði á viðskiptin áður en þessi till. er afgr. - Ég tók svo eftir upplýsingum hv.þm. Vestm., að peningarnir væru ekki greiddir inn í banka í Þýzkalandi fyrr en 4 vikum eftir löndun.

Ég sagði það ekki upp á víst

. En hv.þm. sagði þá, að það væri venja, og ef byrjað er að selja í ágúst, þá eru peningarnir ekki komnir í þýzku banka fyrr en í september, og þá ekki liðið frá þeim tíma nema á annan mánuð, þegar þing kemur saman aftur, og þá er komið betra og frekara yfirlit en nú.

Þá eiga menn að byrja

. Stjórnin veit þá meira, og betur hægt að gefa upplýsingar þá en nú.

Jón Baldvinsson [óyfir]: Þessi till. til þál. skorar á ríkisstj. að ábyrgjast f. h. ríkissjóðs gagnvart Landsbanka Íslands, að bankinn bíði engan skaða af kaupum þýzkra ríkismarka fyrir ísfisk, seldan í Þýzkalandi á árinu 1935. Áskorun þessi er á fyllstu sanngirni byggð. Það má nú líta svo á, að nokkuð hafi verið gert til að tryggja hag hinnar smærri útgerðar með frumv. um skuldaskilasjóð vélbátaeigenda, sem nú er búið að afgr. Ég verð að taka undir þær röksemdir, að það er dálítið sérstök aðstaða með þennan fisk, sem togararnir veiða og selja: til Þýzkalands og hvergi mundi komast á markað annarsstaðar. Allur sá fiskur mundi verða óveiddur ella. Það fé, sem fyrir hann kemur, mundi ekki fást, og sú atvinna, sem fæst við að veiða hann, mundi ekki fara fram. Það má kannske segja, að það komist nærri því að vera eins ástatt um þá síld, sem seld er á þýzkan markað, en þar er samt öðru máli að gegna, þar sem tekin hefir verið upp sú aðferð að selja fyrir ákveðið verð, eða þar sem ekki er hægt að vita um árangur sölunnar fyrirfram, og þegar farnir eru ísfisktúrar, er ekki hægt að vita fyrir, hvað upp úr þeim hefst. Þetta mál er svo mikilsvert, að ekki er vert að leggja það í hættu. Við Alþfl.menn, sem lítum nú nokkuð misjafnt á þetta mál, höfum fallizt á, að ekki yrði gengið til atkv. um það nú, með tilliti til yfirlýsingar hæstv. fjmrh., sem ég verð að líta svo á, að gerðar verði ráðstafanir til þess í haust, að mögulegt verði að taka út þessi ríkismörk til jafnaðar við verzlun eða nota þau upp í greiðslu vöruskulda, sem þegar er búið að stofna. En verði þetta mál ekki útrætt hér nú og ekki gengið til atkv., þá vil ég þó til að sýna, að við Alþfl.menn leggjum mikið upp úr þessu máli, lýsa yfir eftirfarandi: „Fyrir hönd Alþýðuflokksins á Alþingi skal ég lýsa því yfir út af tillögunni um ábyrgð á ríkismörkum vegna sölu á ísfiski til Þýzkalands á þessa árs fiskkvóta: að telji Alþýðuflokkurinn nauðsyn á slíkri ábyrgð, mun hann á haustþinginu fylgja því, að slík ábyrgð verði tekin með tilliti til getu ríkissjóðs, og hann telur þessa frestun forsvaranlega með tilliti til yfirlýsingar hæstv. fjmrh. og með tilliti til þess, að líkur eru til, að eigi safnist fyrir andvirði ísfiskjar fram að haustþingi.“ Hinsvegar munum við hafa vakandi auga á því, að stöðvun togara geti ekki átt sér stað af þessum gjaldeyrisörðugleikum til haustsins. Treystum við ráðherrunum til þess - og þó sérstaklega berum við fyllsta traust til hæstv.atvmrh. - að gera það, sem í þeirra valdi framast stendur, og beita áhrifum sínum til þess að ísfiskssalan til Þýzkalands stöðvist ekki af þessum ástæðum.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ríkisstj. mun taka fullt tillit til þeirra óska, sem hér hafa komið fram, og mun gera það, sem í hennar valdi stendur, til að tryggja þessi viðskipti. En með tilliti til yfirlýsingar form. Alþfl. og óskar hæstv. fjmrh. vil ég mælast til þess, að hæstv. forseti taki málið út af dagskrá og fresti umr.

Forseti (JBald): Þar sem það er eindregin ósk hæstv.ríkisstj., að umr. verði frestað, þá vil ég verða við því og tek málið út af dagskrá.

Bergur Jónsson Ég vil benda á, að hér er haft í frammi af hæstv. forseta og ríkisstj. alveg einstætt gerræði og óforsvaranlegt: Þar sem margir hafa beðið um orðið, þá er eigi sanngjörn ástæða til að leyfa ekki umr., og skora ég á forseta að bera það undir atkv., hvort leyft skuli umr. eða ekki.

Forseti (JBald): Ég hefi þegar tekið málið út af dagskrá, og þingfundi er lokið að öðru leyti en því, að hæstv.forsrh. les upp boðskap konungs.

Forseti (JörB): Ég mun verða við tilmælum hv. 8. landsk. og gera mitt til þess, að málið fái afgreiðslu í dag, þar sem það er áhugamál héraðsmanna, að það fái afgreiðslu á þessum hluta þingsins.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Ég skal ekki hafa langa framsögu fyrir þessu máli. Meiri hl. n. hefir fallizt á að mæla með, að frv. verði samþ. Er þar aðeins farið fram á að framlengja um 1 ár þá skipun á þessu fyrir Vestmannaeyjar, sem nú er í l., og er frv. flutt að ósk bæjarstj. Vestmannaeyja. Í grg. frv. er sýnt fram á, að tekjuaukinn af þessu sé um 30 þús. kr. og bænum sé ekki fært að verða af þeim tekjum, nema honum sé séð fyrir tekjuauka á annan hátt. En ég skal segja fyrir mig, að þó að ég leggi til, að samþ. verði að framlengja þetta nú, tel ég yfirleitt ekki heppilegt, að bæjarfélögin taki slík vörugjöld. Þeir skattar eiga að vera bundnir við ákveðin pláss, svo tryggt sé, að gjöldin lendi á þeim, sem staðinn byggja. En nú er búið að ganga svo nærri tekjustofnunum, að komið hafa frá ýmsum bæjarfélögum beiðnir um að fá að taka nokkuð af gjöldunum þannig. Auk þess hafa Vestmannaeyjar þá sérstöðu, að sjaldgæft er, að vörum sé skipað þar á land, sem annað eiga að fara. Kemur því gjaldið eingöngu niður á eyjabúum sjálfum. - Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, enda er kliðurinn í d. eins og í réttum.

Frsm. (Páll Þorbjörnsson) Eins og grg. ber með sér, er frv. þetta flutt af sjútvn. Ed. eftir beiðni atvmrh. Aðalorsök þess, að frumv. er fram komið, er sú, að alþjóðasamþykktir hafa verið settar um öryggi mannslífa á sjónum, og hefir nú frv. þetta verið samið til þess að samræma ákvæði íslenzkra laga við fyrirmæli þeirra. Þetta frv. er búið að ganga í gegnum Ed. mótmælalaust, og sjútvn. Nd. hefir tekið það til meðferðar og leggur til, að það verði samþ. óbreytt. Einn nm. skrifaði undir með fyrirvara og sagðist ekki vera búinn að kynna sér málið nægilega og vildi nota sér þennan tíma til þess. Mun hann nú, ef hann hefir rekizt á nokkra annmarka á frumv., gera grein fyrir því. - Ég vonast eftir, að þetta frv. fái sömu afgreiðslu í þessari hv. d. eins og það fékk í hv.Ed., og ég vil leggja áherzlu á, að það nái fram að ganga áður en þingi er frestað.

Frsm. (Páll Hermannsson) [óyfirl.]: Við 1. umr. var minnzt á þetta mál, svo að ég þarf ekki að ræða mikið um það. Er málið einfalt, og er því nokkurnveginn lýst að fullu í frv. Frv. ætlast til, að tveim mönnum, þeim Jóni S. Loftssyni í Reykjavík og Sveinbirni Jónssyni á Akureyri, verði veitt einkaleyfi í 10 ár til að vinna úr vikri og flytja það út. Um þetta verk liggja fyrir nokkrar áætlanir. Er gert ráð fyrir, að hægt verði að selja til Noregs 20 þús. m3 af vikursandi. Verðið er að vísu lágt, en þó viðunandi. Gengið er út frá því, að vinna megi úr vikri efni til að þetta hús, er komið gæti í staðinn fyrir kork og slíkt. Eins og bent var á við l.umr., hagar svo til, að vikursandur er í stórum breiðum um öræfi landsins, sérstaklega þó vestan Jökulsár á Fjöllum. Þetta er eldfjallaaska frá Dyngjufjallagosinu mikla, sem lagði í eyði stóra landshluta. Er þarna af nógu að taka, vikurlagið er 25-30 cm. þykkt, og liggur það yfir óhemjusvæði öræfanna, einkum Ódáðahraun. Gert er ráð fyrir að láta Jökulsá á Fjöllum flytja efnið til sjávar. Er hugsað til að ná sandinum þannig, að láta vatnið úr ánni flæða yfir sandana. Talið er, að til þess að koma fyrirtæki þessu af stað muni þurfa 100 þús. kr. stofnfé og 20 þús. kr. til rekstrar 1. árið. Áætlað er, að það, sem hægt er að selja árlega, unnið og óunnið, muni nema 185 þús. kr. Af þessu fé er meiri hlutinn vinnulaun, sem verða hér eftir. Bæði þarf að greiða fyrir vinnu við flutninga um öræfin að ánni, einnig vinnu við útskipun auk vinnu þeirrar, sem skapast við þann vikuriðnað, sem fyrirhugað er að setja á stofn við árósana. Frv. er búið að ganga gegnum hv.Nd. og var þar flutt af iðnn. og samþ. mótatkvæðalaust. Var aðeins gerð á því lítilsháttar breyting við niðurlag 2. gr., um að veita fjmrh. heimild til þess að lækka útflutningsgjaldið, ef á þyrfti að halda. Iðnn. þessarar d. hefir nú athugað frv. og leggur einróma til, að það verði samþ.

Garðar Þorsteinsson Þetta frv. var flutt af mér í fyrra í þessari hv. d., en var þá nokkuð öðruvísi en nú. Þá var gert ráð fyrir ríkisábyrgð á kostnaðinum, en nú hefir sú grein verið felld burt og frv. svo breytt flutt í hv.Ed., og þar var fullkomið samkomulag allra flokka um afgreiðslu málsins. Bæjarstj. Siglufjarðar hefir einróma lagt til, að málið yrði afgr. á þessum hluta þingsins og talað um það við mig og hv. 1. þm. Eyf. Ég leyfi mér þess vegna að mælast til þess við hæstv. forseta, að hann reyni að fá þetta mál afgr. úr hv.Nd. í dag, með afbrigðum, og vænti þess, að hv. þingmenn samþykki þau afbrigði, sem til þess þarf.