Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Pjetursson Það er næsta óþarft að fjölyrða mikið um þessa till., því að það mætti segja, að orðalag hennar segði alt, sem segja þarf, en það mun samt viðkunnanlegra að láta henni fylgja nokkur orð. Jeg býst við því, að háttv. alþingismenn, flestir, hafi látið á sjer heyra og heyrt það annarsstaðar frá, að aðalstarfsvið þessa þings væri það að sjá um, að þjóðin hefði nóg að bíta og brenna, og myndi því þar að mestu markaður bás, en lítt myndi hægt að hugsa um annað en yfirstandandi og yfirvofandi þjóðarvandræði. Þetta er auðvitað að mestu rjett. En þó teldi jeg það ekki vansæmdarlaust þessu þingi, ef það liti ekki nokkuð lengra og hefði ofurlítið víðari sjóndeildarhring. Undanfarin ár höfum vjer verið að reyna það tvent, að mjer finst, að verja landsrjettindi vor og að ná undir oss þeim málum, sem Danir umboðslaust og því ranglega hafa farið með fyrir vora hönd. Erfiðlega hefir þessi barátta gengið, og hefir það þá ekki síst valdið árangursleysinu, að vjer höfum lítt getað orðið sammála um það hingað til, hvers vjer ættum að krefjast eða á hvern hátt vjer ættum að fá kröfum vorum framgengt. Jeg ætla samt að gera ráð fyrir því, að fyrir öllum eða allflestum úr öllum flokkum hafi blasað sama endatakmarkið, fullkomin yfirráð yfir öllum vorum málum og algert fullveldi. Að vísu virðist svo, sem þetta endatakmark hafi í sumra augum verið nokkurskonar »utopia« eða fjarlægt, eftirsóknarvert draumaland. Til hafa einnig verið þeir menn, sem hafa álitið þetta endatakmark skýjaborg eina, en óhugsandi er, að þeir hafi verið margir. Nú verður að álíta, að rás viðburðanna hafi sparkað oss, ef svo mætti að orði kveða, miklu nær markinu, sem innanlands-reipdráttur og drotnunargirni Dana hafa bægt oss frá, því að ekki er hægt að neita því, að sem stendur höfum vjer miklu meira sjálfstæði en verið hefir, eða ef það er ekki sjálfstæði, þá er það þó að minsta kosti sjálfræði. Sjálfstæði í orði hefir oss að vísu ekki aukist, en því meira á borði. En þessu sjálfræði er þannig farið, að ef vjer erum ekki vel vakandi og á vaðbergi, þá ber það oss ekki að sjálfstæðinu, heldur mun sækja aftur í sama horfið, þegar núverandi ófriðarástand líður hjá. En samband vort við Dani, eins og það hefir verið, er auðvitað alveg óviðunandi, og getur ekki komið til mála, að nokkur Íslendingur láti sjer detta í hug að búa við það framvegis, og megum vjer því eigi láta undir höfuð leggjast að ráða þegar ráðum vorum í þessu efni, hvað gera skuli, svo að ekkert tækifæri gangi úr greipum vorum. Jeg býst við því, og svo gera einnig margir menn fróðari mjer og getspakari um slíka hluti, að þegar friður verður saminn, þá muni þjóðirnar koma sjer saman um einhverja þá skipun landa og ríkja í Norðurálfunni, sem ætluð verði til frambúðar, og muni erfiðara, ef ekki ókleift síðar meir, að fá komið til leiðar nokkurri breytingu á þeirri skipun. Við væntanlega friðarsamninga getur því orðið tækifæri til þess að fá öllum kröfum vorum framgengt, bara ef vjer stöndum allir saman og höfum lag á að koma ár okkar fyrir borð. Það er margt, sem bendir til þess, að þá sje tækifærið, og þá ekki síst það, að nú virðist vera los á öllum landa- og ríkjasamböndum, og stóru ófriðarþjóðirnar, sem mestu hljóta að ráða um slíkt, hafa hvað eftir annað lýst yfir því, að smáþjóðirnar eigi sjálfar að ráða samböndum sínum og stjórn, og að hvert þjóðerni hafi þar jafnan rjett til þess að segja til, hvernig það vilji að því sje stjórnað. Það virðist því liggja í augum uppi, að þar með sje viðurkent, að vjer höfum sjálfir rjett til að kveða á um, hvort vjer viljum vera í sambandi við önnur ríki eða standa einir, og þá einnig rjett til að ákveða, í hverskonar sambandi, ef um samband yrði samkomulag. Það getur varla verið nokkrum vafa undirorpið, að Danir viðurkenni þetta einnig nú orðið, því að hvorir tveggja, Danir og Íslendingar, munu nú orðið nokkru fróðari um nauðsyn og nytsemi sambands landanna heldur en var fyrir ófriðinn. Íslendingar munu nú allir hafa sannfærst um það, að vjer höfum bæði getu og gáfur til þess að fara með öll vor mál án íhlutunar annara, og augu Dana ættu einnig að hafa opnast fyrir því, að það eitt, að þeir að fullu viðurkenni þetta, getur haldið við sambandi milli ríkjanna, Íslands og Danmerkur. Það hefir verið gert ráð fyrir því, að þetta þing gerði verulega gangskör að því að fá íslenskan siglingafána, og er það auðvitað svo sjálfsagt, að naumast ætti að þurfa mikið um það að ræða. Að sjálfsögðu erum vjer einhuga um það. Að minsta kosti bendir tillagan einmitt til þess. En fáninn er ekki nema eitt spor í áttina, og því alls ekki takandi í mál, að þingið ráði ekki ráðum sínum um hin önnur fullveldismálin. Vjer tillögumenn teljum auðvitað sjálfsagt, að þessi till. verði samþ. í einu hljóði, því að fyrsta og helsta skilyrðið til þess að koma fram vilja vorum er það, að vjer stöndum óskiftir. Enda dettur víst engum annað í hug, þar sem till. þessi er í fullu samræmi við yfirlýsing ráðuneytisins, þegar það tók við stjórn landsins, en þá lýsti hæstv. forsætisráðherra yfir því, að stjórnin »vildi vinna að því af fremsta megni, að þjóðin næði fullum yfirráðum yfir öllum sínum málum«. Nú vona jeg, að tækifæri verði fyrir hæstv. stjórn að sýna, að henni hafi verið full alvara. Ef jeg hefði getað við það ráðið, þá hefði jeg kosið helst, að samhljóða tillaga hefði jafnsnemma komið fram í hæstv.Ed., en þótt jeg hafi fært það í mál við einstaka menn úr Ed., þá hefir ekki enn orðið úr því, en jeg er þess fullviss, að þess verði ekki langt að bíða, frá jafnvöldu liði, sem þar er saman komið. Sú deildin mun aldrei verða eftirbátur í því að sýna, að vjer viljum standa einhuga og samtaka að því að ná öllum vorum málum í eigin hendur og fá viðurkenning fullveldis vors. Engum getur heldur komið á óvart, þótt þessi till. kæmi fram, og öllum ætti að vera það gleðiefni. Samþyktir á þingmálafundum í Strandasýslu, og reyndar víðar, bentu ótvírætt í þá átt, að þessu yrði hreyft. Og jeg vildi að endingu óska þess, að allir háttv. alþingismenn gætu orðið jafneinhuga og óskiftir í þessu sem kjósendur mínir eru. Þá verður góður árangur af þessari nefndarskipun og drengilegur afspurnar utan lands og innan.

Flm. (Skúli Thoroddsen) Jeg þarf ekki að mæla mörg orð fyrir þessu frv. á þgskj. 33. Það er til orðið fyrir ítrekaða beiðni Hólshreppinga, og er gamall gestur og kunnugur á þingi. Það virðist allsjálfsagt, og mesta furða, að það hefir ekki verið samþ. fyr, þegar litið er til þess, að það hefir ekki orðið, sem þó var til ætlast, að aðstoðarlæknirinn á Ísafirði skyldi sitja í Bolungavík. Þrátt fyrir þetta hefir frv. áður dagað uppi. Hólshreppur, ásamt Bolungavík, er allmannmargur, um 1200 manns þegar flest er. Læknir verður ekki sóttur nema sjóleiðis, og getur það oft verið allsendis ómögulegt. Það getur kostað menn 60-70 kr. að ná einu sinni í lækni. Er því nauðsynin enn brýnni. Sem stendur kosta Hólshreppingar sjálfir lækni, og sjá allir, að það er stakasta ranglæti að láta ekki þessa menn njóta sömu hlunninda og aðra, hvað borgun til læknis snertir. Jeg mun ekki segja fleira um málið að sinni. Vona jeg, að hv. deild sje málinu velviljuð, og vil stinga upp á, að því verði vísað til allsherjarnefndar að 1. umr. lokinni.

Jón Jónsson Jeg vil vekja athygli deildarinnar á því, að ef frv. þetta nær fram að ganga, munum við þingmenn N.-M. koma með frv. um að skifta læknishjeraði í Norður-Múlasýslu. Skal jeg svo ekki fara frekar út í þá sálma.

Flm. (Skúli Thoroddsen) Jeg get ekki sjeð á ræðu hins hv.þm.N.-M. (J. J.), hvort hann er mótsnúinn þessu frv. eða ekki. Sje frv. mitt rjett og sanngjarnt, nær það fram að ganga, og mun jeg verða hlyntur hans frv., ef jeg hygg það rjett og sanngjarnt. Mjer virtist í orðum hins hv.þm. liggja hótun til deildarinnar, að ef hún samþ. frv. um eitthvað, skyldi hann koma fram með frv. um þetta og þetta. Að öðru leyti er ekki ástæða til að svara hinum hv. þm„ sjerstaklega þar sem hann færði engin rök móti ástæðum mínum.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Það er ekki meining okkar flutningsmanna að gera landssjóðsverslunina sem slíka að umræðuefni; til þess mun mega búast við tilefni síðar. Tillagan gengur að eins í þá átt að reyna að gera þessa verslun umfangsminni og ódýrari en nú er. Það er auðvitað við því að búast, þegar landið tekur að sjer að reka verslun, þá verði hún nokkuð umfangsmikil, jafnvel þótt reynt sje að hafa sem fæsta milliliði, sem jafnan eru taldir óhentugir. Í því skyni, að bæla nokkuð úr þessu, hefir okkur hugkvæmst, að hægt mundi að fela sveitarstjórnum þann starfa, sem sýslumenn hafa hingað til haft á hendi að þessu leyti. Þetta verðum vjer að telja allmikilsvert atriði, svo framarlega sem landsstjórnin treystir ekki miður þessum lægri stjórnarvöldum að fara með starfið en sýslumönnunum. Sýslumennirnir hafa verið eins konar deildarstjórar í þessari verslun, en haft svo sveitarstjórnir undir sjer, og á þær hefir aðalstarfið fallið, án þess að þær hafi fengið nokkurt endurgjald, af þeirri ástæðu, að sveitarfjelögin eru ekki fær um að bera aukinn kostnað af þessu. Okkur hefir nú komið til hugar það fyrirkomulag, að landsstjórnin sendi á hvern verslunarstað svo mikið af vörum, sem hún telur nægja handa þeim, sem þangað eiga sókn, en hreppsnefndirnar hafi þar mann eða menn, til þess að taka við vörunum og skifta þeim niður. Það hafa auðvitað verið töluverðir erfiðleikar á því í fyrstu, að koma þessari verslun í framkvæmd. Landsstjórninni hefir þótt það hægast að hafa sýslumennina til útbýtingar á vörunum. En af þessu fyrirkomulagi leiðir mikla örðugleika alstaðar þar, sem jeg þekki til, sendiferðir, hraðboð og skeyti. Það segir sig sjálft, að þessir örðugleikar mundu mjög rjena, ef svæðið væri minna og sveitarstjórnum falið starfið, eins og við leggjum til. Annað atriði, sem til tals hefir komið í þessu sambandi, er það, hvort hreppsnefndir gætu haft kaupfjelög og kaupmenn að milliliðum. Þegar landsstjórnin byrjaði að senda út vörurnar, þá gerði hún ráð fyrir því, að kaupmenn tækju að sjer sumar vörurnar, t. d. sykur, og fengju þóknun fyrir. En nú er svo komið, að kaupmenn og kaupfjelög vilja ekki taka að sjer vörurnar; þeim finst ekki borga sig fyrir þessa litlu þóknun að taka að sjer afhending og ábyrgð á rýrnun vörunnar. Eins og landsstjórnin um eitt skeið ætlaði sjer að taka að sjer verslun á öllum vörum, eins hefði hún þá þurft að taka að sjer kaup á innlendu vörunum, því að ella yrðu sveitirnar illa úti, og kaupmenn þó raunar ver. En vafamál er það, hvort rjett sje að útiloka kaupmenn frá versluninni, og sýna síðari aðgerðir landsstjórnarinnar, að hún hefir horfið frá þessari stefnu. En að hafa sýslumenn að milliliðum virðist vera í ósamræmi við embætti þeirra, enda þekki jeg þá þeirra, sem er ekki vel við þetta og vilja helst vera lausir við verslunina. Það er kunnugt, að oft vill verða dráttur hjá sýslumönnum í embættisgerðum þeirra, og vafasamt væri, hvort gilt yrði tekið, ef þeir bæru þá fyrir sig, að þeir hefðu ekki haft tíma, vegna þess, að þeir hafi þurft að vigta landssjóðssykur eða skifta mjölpoka; að minsta kosti mundu æðri dómstólar ekki taka það gilt. En þá er kostnaðarhliðin. Mjer er kunnugt um vörur, sem farið hafa í eina sýslu landsins frá því í febrúar síðastl., og hefi gert yfirlit yfir þær síðan, eða í 5 mánuði; auðvitað er töluvert eftir af þeim óeytt enn, svo að af þessu verður ekki sjeð, hve mikið myndi flytjast yfir árið. Sykur hefir verið fluttur þangað fyrir um 50 þús. kr. Fyrir að skifta honum milli kaupenda fær sýslumaðurinn 2%, eða 1000 kr. Af öðrum vörum hefir verið flutt þangað fyrir 75 þús. kr., og með sama mælikvarða, sem búast má við, þótt ekki sje hann ákveðinn, nema útbýtingarlaunin 1500 kr. Með öðrum orðum, á fimm mánuðum nema útbýtingarlaun í einni sýslu 2500 kr. Jeg hefi ekki athugað, hve mikið hefir verið flutt af vörunum út um alt landið, en ef miðað er við þessa sýslu, má gera ráð fyrir, að í þennan kostnað fari alt að 30 þús. kr. yfir þessa fimm mánuði. Og eftir því ætti upphæð þessi að verða að minsta kosti tvöföld, ef um það væri að ræða, að mikill hluti af vörum til landsins gengi þessa leið. Auðvitað verður að ganga út frá því, að greiða verði sveitarstjórnunum einhverja þóknun, en jeg er viss um það, að þær mundu verða vægar í kröfum, enda mundi starf þeirra lítt vaxa, þótt sýslumönnum væri kipt burt, svo að af þessu myndi leiða kostnaðarljetti fyrir landssjóð. Jeg tel rjett, að málið sje athugað í nefnd, og legg þá til, að því sje vísað til bjargráðanefndar, er þá athugi, hvort ekki sje unt að finna aðrar sparnaðarleiðir í þessu efni en þá, sem í tillögunni felst.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg gæti í raun og veru fallið frá orðinu vegna síðustu orða í ræðu hins hv.flm. (Þór. J.), þar sem hann kom fram með tillögu um að vísa málinu til bjargráðanefndar, en það var einmitt það, sem jeg ætlaði að mælast til að yrði gert. Það er ýmislegt, sem mælir með þessari tillögu, en líka ýmislegt, sem er mjög athugavert við hana, en jeg vil ekki tefja tíma þessarar háttv. deildar með því að taka það fram að svo komnu máli, því að ef málinu verður vísað til bjargráðanefndar, sem er sennilegt og eðlilegt, mun sú nefnd leita sjer upplýsinga hjá úthlutunarnefndinni og landsstjórninni. Jeg vildi því styðja þá tillögu, að málinu verði vísað til bjargráðanefndar.