Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BJ) : Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf : „ „Reykjavík, 9. apríl 1973. Samkv. beiðni Odds Ólafssonar, 3. þm. Reykn., sem nú er veikur á sjúkrahúsi, leyfi ég mér, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþ., að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í kjördæminu, Axel Jónsson bæjarfulltrúi, taki á meðan sæti hans á Alþingi. Virðingarfyllst, Þorv. Garðar Kristjánsson, ritari þingflokks Sjálfstfl. Til forseta efri deildar Alþingis, Reykjavík“ Kjörbréf þessa hv. þm. þarf ekki rannsóknar við, þar sem hann hefur áður setið þingbekk á kjörtímabilinu, og býð ég hann velkominn til þingstarfa.



Herra forseti. Á þskj. 547 er frv. til l. um breyt. á l. nr. 67 frá 20. apríl 1971, um almannatryggingar. Í frv. þessu er gert ráð fyrir þrem breytingum á núgildandi l. um almannatryggingar. 1. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nauðsynlegar rannsóknir og aðgerðir eftir tilvísun samlagslæknis hjá sérfræðingum að ¾ hlutum. Þó skulu elli- og örorkulífeyrisþegar fá þessa hjálp greidda að fullu. Sjúkrasamlagsstjórn getur takmarkað heimild samlagslækna til tilvísana samkv. þessum lið “. Frv. þetta gerir ráð fyrir breytingum á b-lið 43. gr. varðandi greiðslu læknisrannsókna og aðgerða utan sjúkrahúsa fyrir elli- og örorkulífeyrisþega. Samkv. núgildandi l. fær sjúklingur, sem lagður er inn á sjúkrahús til læknisrannsóknar, sjúkrahúsdvölina greidda að fullu, þar með taldar allar rannsóknir, röntgenmyndatökur, lyf og aðrar aðgerðir. Fjöldi sjúklinga, sem þarfnast nákvæmrar læknisrannsóknar, kemst þó ekki inn á sjúkrahús. Fer þá læknisrannsókn fram utan sjúkrahúsa, og sjúklingur fer á milli þeirra staða, sem geta veitt þessa nauðsynlegu þjónustu. Fari rannsókn og aðgerðir fram utan sjúkrahúsa, fær sjúklingur ekki greitt að fullu, heldur ber honum að greiða 1/4 hluta kostnaðar. Fjölda elli- og örorkulífeyrisþega er ókleift að greiða þennan kostnað. Auk þess neyðast þeir oft til vegna veikinda að nota leigubíla, og bætist þá greiðslan fyrir þá ofan á fyrrnefndan sjúkrakostnað. Hér gætir mikils misræmis í aðstoð þjóðfélagsins við sjúka. Sá heppni, sem kemst inn á sjúkrahús og fær þar fullkomnustu þjónustu, fær hana alla endurgjaldslaust. Sá óheppni, sem kemst ekki inn á sjúkrahús og fær þess vegna mun ófullkomnari þjónustu, á hins vegar að greiða sjálfur 1/4 hluta sjúkrakostnaðar, oft auk annarra útgjalda, t.d. fyrir leigubifreið. Öllum er ljóst, að langir biðlistar eru á öllum sjúkrahúsum. Því miður verður það æði oft hlutskipti aldraðra og öryrkja að þurfa að bíða lengi, allt of lengi, eftir sjúkrahúsplássi, og heimilslæknir úrskurðar loks rannsókn eða aðgerð utan sjúkrahúss. Þá vex oft vandinn hjá viðkomandi sjúklingi. Sjötugur fyrrv. sjómaður talaði við mig um daginn. Hann er sterkbyggður og stæltur, en á aftur bágt með gang, hafði fengið einhverja illsku í bakið, sagði hann, þurfti að fara í myndatöku og fleiri rannsóknir, en buddan sagði nei. Aðstoð borgarsjóðs hafnaði hann, ætlaði að sjá til. og svo er um fleiri. Það skal tekið fram, að læknisrannsókn eða aðgerð utan sjúkrahúsa er mun kostnaðarminni fyrir ríki og sveitarfélög en sjúkrahúsdvöl. Ekki þarf að færa önnur rök fyrir því en benda á daggjöld sjúkrahúsa. T.d. er gjald Landsspítalans og Borgarspítalans í Fossvogi nú 5.100 kr. á dag. Ekki er ótrúlegt, að samræming á greiðslu rannsókna og aðgerða á sjúkrahúsi og utan þess mundi draga töluvert út umsóknum um sjúkrahúsdvöl. En eins og öllum er kunnugt, er ekki vanþörf á að bæta úr ríkjandi vandræðaástandi. Auk þess væri það geysilegur sparnaður, eins og áður er nefnt. Meðalaldur Íslendinga fer ört hækkandi. Má því búast við sífelldri aukningu umsókna um sjúkrahúsvistun, ef ekkert er að gert. Ekki njóta allir ellilífeyrisþegar eftirlauna. Sumir elli- og örorkulífeyrisþegar lifa á lífeyri sínum eingöngu. Það getur orðið þröngt í búi, ef við bætist óvæntur aukakostnaður. Hámark elli- og örorkulífeyris hefur verið tvöföldun grunnlífeyris eða samtals 14.400 kr. á mánuði. Hætt er við, að lítið sé afgangs, þegar greiddir hafa verið fastir útgjaldaliðir, svo sem húsaleiga, hiti, rafmagn, dagblöð, útvarp og e.t.v. sími. Það sem afgangs er, á þá að nægja fyrir mat, fatnaði og öllu öðru. Hér er því lagt til, að nauðsynlegar læknisrannsóknir og aðgerðir utan sjúkrahúsa greiðist að fullu fyrir elli- og örorkulífeyrisþega. 2. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Lyf, sem samlagsmanni er lífsnauðsynlegt að nota að staðaldri, og nauðsynleg lyf fyrir elli og örorkulífeyrisþega að fullu, en önnur lyf að 3/4 eða 1/2, enda séu lyfin í lyfjaskrá, sem Tryggingastofnunin lætur gera og staðfest skal af heilbrigðisstjórninni. Heimilt er í skrá þessari að taka við greiðslu ákveðinna lyfja við tiltekið hámark“. Hér er gert ráð fyrir breytingu á c-lið 43. gr. um greiðslu lyfja. Samkv. núgildandi l. er þátttaka sjúkrasamlags í lyfjaafgreiðslum mismunandi. Fer það eftir sjúkdómum og tegundum lyfja. Sum lyf greiðir sjúkrasamlagið að fullu, önnur að 3/4 eða 1/2 Af augljósum ástæðum er lyfjanotkun elli- og örorkulífeyrisþega oft mjög mikil miðað við lyfjanotkun almennt. Jafnframt er greiðslugeta þessara lífeyrisþega oftast mun minni en flestra annarra. Í byrjun febr., s.l. hitti ég ekkju hátt á áttræðisaldri. Hún var að koma frá lækni og hélt á lyfseðli í hendinni. Ekki ætlaði hún þó að sækja sín nauðsynlegu lyf fyrr en eftir þann 10. mánaðarins, þegar hún hefði fengið ellilífeyrinn sinn greiddan. „Ég vil vera sjálfstæð“, sagði hún og brosti, þegar henni var boðin aðstoð. Mörg dæmi eru þess, að elli- og örorkulífeyrisþegar neiti sér um eða kaupi ekki um tíma nauðsynleg lyf vegna fjárskorts og hafni einnig aðstoð sveitarfélagsins, þótt í boði sé. Ekki þarf að fjölyrða um, hversu alvarlegar afleiðingar slíkt getur haft. Þess vegna er lagt til, að nauðsynleg lyf greiðist að fullu fyrir elli- og örorkulífeyrisþega. 3. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í stað orðanna í lok 5. mgr. 50. gr. l.: „er Tryggingastofnuninni heimilt að greiða honum sjálfum allt að 25% lágmarksbóta“ komi: „skal Tryggingastofnunin greiða honum sjálfum 25% tekjutryggingar“. Frv. þetta gerir ráð fyrir breytingu varðandi greiðslu Tryggingastofnunarinnar til persónulegra þarfa elli-, örorku- og ekkjulífeyrisþega. Samkv. núgildandi l. er Tryggingastofnuninni heimilt að greiða elli-, örorku- og ekkjulífeyrisþega, sem dvelst á stofnun eða sjúkrahúsi lengur en einn mánuð og er algerlega tekjulaus, allt að 25% lágmarksbóta. Greiðist það honum sjálfum, og er þetta fé ætlað til persónulegra þarfa. Undanfarið hefur þessi upphæð verið 1.500 kr. á mánuði og greiðist ársfjórðungslega. Sama gildir í framkvæmd fyrir þá, sem hafa lág eftirlaun. Fyrir rúmum hálfum mánuði ræddi við mig hálfáttræður maður. Hann varð ekkjumaður fyrir þrem árum. Svo bjó hann áfram heima í nokkra mánuði einn í leiguíbúðinni. Börnin voru búsett erlendis. Loks gafst hann upp á einverunni og fór á elliheimili. Hann hafði í eftirlaun tæpar 9 þús. kr. og í ellilífeyri 2.700 kr. á mánuði. Þar sem hann naut eftirlauna, bar honum samkv. l. að greiða vistgjald sitt sjálfur. Átti hann þá eftir um 1.500 kr. á mánuði til persónulegra þarfa. „Mér þykir leitt að þurfa að biðja um hjálp“, sagði hann. „En stúlkurnar í þvottahúsinu neita að þvo nærfötin mín lengur. Þau eru orðin svo slitin“. Hann átti bágt með að skilja réttlæti laga um almannatryggingar, og það eiga vist fleiri. Hefði hann engin eftirlaun haft, verið tekju- og eignalaus, mundi hann samkv. l. um almannatryggingar hafa fengið vistgjaldið greitt að fullu með tvöföldun ellilífeyris og auk þess fengið 1.500 kr. á mánuði til persónulegra þarfa. Hann naut því á engan hátt eftirlauna sinna. Ef elli-, örorku- eða ekkjulífeyrisþegi þarf að greiða fatnað, hreinlætisvörur, snyrtivörur, klippingu eða hársnyrtingu og e.t.v. tóbak með þessu fé, þótt ekki sé minnzt á smágjafir til barnabarna eða einungis fargjald með strætisvögnum, sem elli- og örorkulífeyrisþegar þurfa þó aðeins að greiða að hálfu, er augljóst, að enginn getur komizt af til lengdar með þessi fjárráð. Þess vegna er lagt til, að Tryggingastofnunin skuli greiða lífeyrisþega sjálfum 25% tekjutryggingar í stað 25% lágmarksbóta. Nái þessi breyting fram að ganga, mundi hlutaðeigandi fá greiddar ca. 3.000 kr. á mánuði ti1 persónulegra þarfa. Tel ég það mikla bót, þótt engin sé á ofrausnin. Ég hef drepið á nokkur dæmi frv. þessu til skýringar. Ég gæti nefnt óteljandi dæmi, þar sem ég hef unnið við þennan málaflokk um margra ára skeið og er því málinu vel kunnug. Það er erfitt að horfa á eftir öldruðum einstaklingi ganga út úr skrifstofunni með lyfseðil í höndum fyrir nauðsynlegum lyfjum, sem hann hefur ekki ráð á að kaupa, en vill þó ekki þiggja hjálp til þess. Það hvarflar að mér: „Ætli ég sjái hann aftur? Það er guð og lukkan, sem ráða því, hvort hann lifir þetta af.“ Það er erfitt að verða gamall, hafa mjög knöpp fjárráð, en vilja þó ríghalda í sjálfstæði sitt, eins og Bjartur í Sumarhúsum. Það er erfitt að horfa á aldraða manneskju kveðja og fara að loknu samtali, bersýnilega sjúka, en hefur ekki ráð á að leita læknishjálpar. Það hlýtur að vera tvímælalaus skylda þjóðfélagsins að bæta hag þessara þegna sinna. En það er ekki hægt nema með breytingu á núgildandi lögum. Þeir einstaklingar, sem fæddir eru um eða fyrir s.l. aldamót, eiga allt aðra lífsreynslu að baki en þeir, sem yngri eru, og hafa þess vegna aðra lífsskoðun. Unga fólkinu í dag þykir það ævintýri líkast, ef minnzt er á uppboð á þurfalingum eða hreppsómögum hér áður fyrr, til þess að hreppurinn þyrfti sem minnst að greiða með ómögum sínum. En það er ekkert ævintýri fyrir þann, sem hefur lifað það sjálfur. Einn aldraður vinur minn sagði mér fyrir skömmu, að hann hefði 7 sinnum verið boðinn upp fyrir fermingu. Þá skildi ég betur, af hverju hann var svona illa farinn líkamlega. Hann hefur þótt þurftafrekur strákur, svo að þeir, sem tóku hann til sín, losuðu sig við hann eftir árið, og aftur var hann boðinn upp. Til æviloka ber hann þess líkamleg merki, að hann fékk aldrei fylli sína, þegar hann var að alast upp. Þeir, sem hafa slitið út starfskröftum sínum við erfiðustu skilyrði í þágu okkar allra hinna, sem yngri erum, hljóta að eiga það inni hjá okkur, að þeim sé tryggð mannsæmandi lífskjör síðustu ár ævinnar. Allir þeir, sem vegna sjúkdóma, aðstöðu eða elli geta ekki aflað sér tekna, ættu ekki að þurfa að líða skort í okkar velferðarþjóðfélagi, þótt þeir séu eitthvað andlega skyldir Bjarti í Sumarhúsum. Auðvitað er mér ljóst, að brýn þörf er á fleiri breytingum núgildandi laga í þágu fyrrnefndra aðila, þótt ekki sé þeirra getið hér. Það er augljóst réttlætismál að bæta hag þeirra sem frv. þetta fjallar um. Ég skora á hv. þm. að sameinast um framgang þess. Herra forseti. Ég leyfi mér svo að óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr: og trn.



Herra forseti. Frá því að 2. umr. um það frv., sem hér er til meðferðar, lauk í þessari d., hafa borizt 8 umsóknir um ríkisborgararétt. Þessar umsóknir hafa nú verið athugaðar og eru þær taldar fullnægja settum skilyrðum. Í samræmi við það hefur allshn. leyft sér að flytja brtt. á þskj. 577 og 584, þar sem lagt er til, að þessir 8 umsækjendur fái ríkisborgararétt. Ég vil geta þess, herra forseti, að brtt. á þskj. 584 er of seint fram komin og þarf því afbrigða við, til þess að hún geti öðlazt þinglega meðferð. En sem sagt, allshn. leggur til, að þessir umsækjendur komist inn í frv.



Herra forseti. Á þskj. 552 er frv. til l. um breyt. á l. nr. 59 frá 28. maí 1969, um tollheimtu og tolleftirlit. Það eru tvö atriði, sem um er að ræða að breyta með þessu frv. Lagt er til, að tekin verði inn ný mgr. í 69. gr. l. um tollheimtu og tolleftirlit, sem heimili viðurlög við því atferli að upplýsa ekki um afdrif vara, sem samkv. staðfestum skýrslum tollyfirvalda erlendis hafa farið um borð í viðkomandi far. Við hefur borið, að tollyfirvöld erlendis hafa gefið hérlendum tollyfirvöldum nákvæmar upplýsingar um mikið magn af hátollavöru, sem farið hefur um borð í ákveðin íslenzk kaupför, en þessi varningur hefur ekki fundizt né á nokkurn hátt verið gerð grein fyrir því, hvað af honum hafi orðið. Talið er, að heimild til ákvörðunar viðurlaga í slíkum tilfellum sé vafasöm, og jafnaugljóst er, að nauðsyn ber til að upplýsa mál af þessu tagi til hlítar. Mundi ákvæði þetta einkum koma að notum, þegar um meiri háttar vörumagn væri að ræða. Þetta er fyrra atriði frv., og það gerir sem sagt ráð fyrir því, að hægt sé að koma við viðurlögum, ef ekki er upplýst um vöru, sem sannað er af erlendum tollyfirvöldum, að farið hafi í skip eða far til landsins, án þess að það hafi fundizt, þegar hingað var komið. Samkv. gildandi lögum er tollyfirvöldum heimilt að ákveða sekt fyrir ólöglegan innflutning, ef brot er skýlaust sannað og ætla má, að sekt verði ekki hærri en sem nemi 6-10 þús. kr., en vegna verðlagsbreytinga er lagt til í 2. gr. frv. að hækka sektarmark þetta í 20 þús. En heimild þessi hefur gefizt vel og létt verulega álag á dómstólum, með því að ekki er þá nauðsynlegt að vísa smærri brotum almennt til meðferðar dómstóla. Á sama hátt er lagt til að hækka verðmæti eigna, er tollyfirvöld mega gera upptækar án atbeina dómstóla, úr 50 þús. í 100 þús. kr. Hér er um að ræða, að þessi ákvæði séu samræmd því verðlagi, sem nú er hér. Ég held, að það sé augljóst, að hér er um að ræða nauðsynleg framkvæmdaatriði, sem ég vona, að hv. þdm. geti fallizt á. Ég leyfi mér með tilliti til þess, hvað á þing er liðið, að fara þess á leit við hv. d., að hún hraði þessu máli, svo að það nái fram að ganga á þessu þingi. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh: og viðskn.



Herra forseti. Á þskj. 554 er frv. til l. um breyt. á l. nr. 29 frá 1963, um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Efni þessa frv. er að taka af öll tvímæli um, að þeir, sem njóta þeirra réttinda að halda launum sínum, eftir að þeir hafa hætt störfum, geti ekki einnig haft lífeyrisréttindi. Svo er mælt fyrir um bæði hæstaréttardómara og saksóknara ríkisins, að þeir njóti fullra launa, þótt þeir séu hættir störfum. Þeir hafa einnig fengið eftirlaun eða átt rétt til þeirra úr lífeyrissjóðum, þó að þeir hafi e.t.v. ekki notað þann rétt nema að mjög takmörkuðu leyti. Hér eru tekin af öll tvímæli um það, að þeir eigi slíkan lífeyrisrétt, meðan þeir njóta launanna. Eins og ég gat um hér í hv. d. um daginn, er verið var að vinna að endurskoðun á lögum um eftirlaunarétt og breytingum á lífeyrissjóðum opinberra starfsmanna, en þau mál voru ekki svo á veg komin, að hægt væri að leggja þau fyrir þetta þing. Þau atriði, sem í endurskoðuninni eru, eru m.a. þau, að sumir fyrrv. starfsmenn ríkisins taka eftirlaun úr mörgum lífeyrissjóðum og geta á þann hátt fengið hærri laun, eftir að þeir hætta störfum, en meðan þeir eru í fullu starfi. Þetta er í alla staði óeðlilegt. En það er nokkur vinna að koma þessu máli fyrir á sómasamlegan hátt, og þess vegna var ekki talið framkvæmanlegt að gera það nú. Hins vegar þykir sú breyting, sem í frv. þessu felst, augljós og sjálfsögð, og ég vænti þess, að hv. d. fallist á, að svo sé. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh: og viðskn.



Herra forseti. Það fer ekki á milli mála, að þetta frv. er í beinu samhengi við frv. um breyt. á l. um hæstarétt, sem var til umr. hér í hv. d. fyrir fáum dögum. Í sambandi við það frv. flutti ég brtt., sem var ætlað það hlutverk að tryggja þau efnisatriði, sem í þessu frv. felast, þ.e.a.s. að engir starfsmenn ríkisins geti samtímis notið fullra launa og lífeyrisréttinda í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Við umr. um frv. um hæstarétt lýsti ég því yfir, að efni þeirrar brtt., sem ég flutti þá, ætti betur heima í l. um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, en ítrekaðar tilraunir mínar í allshn. til að tryggja þá meðferð málsins höfðu ekki tekizt, svo að eftir var sá einn kostur, sem ég valdi. Eftir að ég flutti brtt. mína, hefur þetta frv. verið samið og lagt fram. Ég kem með engu móti auga á, hvað hefði þurft að koma í veg fyrir, að ámóta frv. og það, sem hér liggur fyrir, hefði verið flutt miklu fyrr, svo að afgreiðsla frv. um breyt. á l. um hæstarétt hefði ekki þurft að dragast svo lengi sem raun varð á. Þegar allt kom til alls og loks var tekið á málinu, tók þetta ekki langan tíma. Ég fagna því, að þetta frv. hefur nú komið fram og tel, að brtt. mín hafi borið árangur og með samþykkt þessa frv. verði þeim tilgangi náð, sem ég hafði í huga með flutningi þeirrar till. Vissulega á efni hennar betur heima í l. um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, eins og ég tók fram á dögunum. Ég mun því styðja að samþykkt þessa frv. og, þegar þar að kemur, draga til baka till. mína við frv. til 1. um breyt. á l. um hæstarétt, þegar séð verður, að þetta frv. verður samþ. samtímis, þar sem flutningur þeirrar till. hefur náð tilgangi sínum og samþykkt þessa frv. tryggir þau efnisatriði, sem þar koma fram. Ég vil svo aðeins að lokum taka undir með hæstv. ráðh., að brýna nauðsyn ber til, að lög um Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna verði endurskoðuð til þess að afnema einnig þá reglu, sem nú gildir, að einstakir aðilar geti fengið lífeyri úr mörgum lífeyrissjóðum samtímis. Slík endurskoðun tekur lengri tíma en svo, að hún geti haldizt í hendur við þá takmörkuðu breytingu, sem hér er lagt til, að gerð verði vegna frv. um breyt. á l. um hæstarétt.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja hér umr., enda ástæðulaust. Ástæðan til, að ég stend hér upp, er eingöngu sú, að ég hef áður gert þetta mál að umtalsefni og lýst sömu skoðun og hv. 10. landsk. þm. varðandi fjölgun dómara í hæstarétti, að það væri ekki hægt að una þeirri fjölgun, nema sú breyting yrði gerð, sem nú hefur verið lagt til, að gerð verði, með því frv., sem hæstv. fjmrh. hefur lagt hér fram. Eins og hv. 10. landsk. þm. sagði, reyndist þetta vera mjög einfalt mál og hefði því ekki þurft að velta fyrir sér þessu frv. í allan vetur í hv. allshn., því að þetta mál varðandi eftirlaunaréttinn er auðvitað alveg sérstaks eðlis og á ekkert skylt við spurninguna um það, hvaða eftirlaun menn kunni að fá vegna lífeyris, sem þeir hafa tryggt sér úr ýmsum sjóðum. Það mál er allt annars eðlis og er ekki á neinn hátt sambærilegt við þetta mál, sem hér liggur fyrir. Það mál liggur ekki hér fyrir, þannig að það er ástæðulaust að vera að gera það að umtalsefni. En ég vil aðeins taka það fram, að ég er algerlega samþykkur þessu frv., sem hæstv. fjmrh. hefur lagt hér fram, og hef því ekki uppi neinar frekari mótbárur gegn því, að frv. um hæstarétt verði afgr. í trausti þess, að þetta frv. verði einnig afgreitt sem lög á þessu þingi.



Herra forseti. Á þskj. 566 er frv. til l. um stofnlánadeild landbúnaðarins og byggingar í sveitum. Frv. þetta er samið af n., sem skipuð var hinn 29. sept. s.l., en í skipunarbréfi n. var mælt svo fyrir: „Endurskoðunin skal við það miðuð, að Landnám ríkisins hætti starfsemi sinni sem sjálfstæð stofnun, en verkefni þess verði falin öðrum stofnunum, sem vinna í þágu landbúanaðarins, eftir því sem við á og hagkvæmt þykir. Með endurskoðun á kafla l. um stofnlánadeild landbúnaðarins verði að því stefnt, að lánveitingar til landbúnaðarins verði til að stuðla að þeirri þróun, sem æskilegust er talin í landbúnaðinum hverju sinni. Skulu till. í þessu sambandi sniðnar í samræmi við þær hugmyndir um áætlanagerð um þróun landbúnaðarframleiðslunnar, sem settar voru fram í frv. til l. um Framleiðsluráð landbúnaðarins o.fl., er lagt var fram á síðasta Alþingi. Þá skal n. taka til athugunar, hvort ekki sé æskilegt, að bændasamtökin fái aðild að stjórn lánasjóða landbúnaðarins, á svipaðan hátt og t.d. iðnaðurinn á aðild að stjórn iðnlánasjóðs, eða verði á einhvern hátt ráðgefandi aðili um stefnumótun í lánamálum landbúnaðarins.“ Í n. voru skipaðir eftirtaldir menn: Gunnlaugur Briem ráðuneytisstjóri, Ágúst Þorvaldsson alþm., Gunnar Guðbjartsson form. Stéttarsambands bænda, Halldór Pálsson búnaðarmálastjóri, Magnús Jónsson alþm. og bankastjóri, Stefán Sigfússon fulltrúi, Stefán Valgeirsson alþm., Þórhallur Tryggvason skrifstofustjóri og Þorvaldur G. Jónsson fóðureftirlitsmaður. Í samráði við landbrn. var Jónasi Jónssyni aðstoðarmanni ráðh. falið að vinna með n., og annaðist hann jafnframt ritarastörf. N. skipti viðfangsefnum í 3 þætti: 1) Stofnlánadeild landbúnaðarins, 2) Landnámið, 3) Grænfóðurverksmiðjurnar. Þetta frv. fjallar um fyrsta þáttinn, sem tekinn var, og þó nokkuð af verkefnum Landnámsins. Gert er ráð fyrir, að starfsemi Landnámsins leggist niður sem sjálfstæð stofnun um næstu áramót. Í frv. því, sem samið hefur verið til jarðalaga og ekki kemur til afgreiðslu á þessu þingi, en e.t.v. verður langt fyrir þingið, áður en því lýkur, er gert ráð fyrir því, að þar falli hluti af verkefni því, sem Landnámið hafði áður. Annars er fylgt þeirri stefnu, að landbrn. taki við flestum verkefnum Landnámsins. Í aths. við jarðalögin verður gerð grein fyrir þeim till. Stofnlánadeildin hefur svo samið frv. til l. um heykögglaverksmiðjur ríkisins. Þar er fylgt svipaðri stefnu og í gildandi l. og er ekki nauðsynlegt, að ég geri frekar grein fyrir því. Þeir þættir, sem eru meginefni þess frv., sem hér liggur fyrir eru, að stjórn stofnlánadeildarinnar er breytt á þann hátt, að bændasamtökin fá aðild að stjórninni, þ.e. að einn fulltrúi verður frá Stéttarsambandi hænda og annar frá Búnaðarfélagi Íslands. Þessir aðilar taka sæti í bankaráði Búnaðarbankans, þegar fjallað er sérstaklega um málefni stofnlánadeildarinnar. Annað atriðið er fjármögnun deildarinnar og þriðja atriðið lánareglur, sem við á að miða, svo að hagur deildarinnar verði í framtíðinni betur tryggður, jafnframt því að fjármagna og stuðla að æskilegri uppbyggingu í landbúnaði. Þá er og í sambandi við stjórn stofnlánadeildarinnar það að segja, að gert er ráð fyrir því, að ráðinn verði sérstakur forstöðumaður stofnlánadeildarinnar. Bankaráðið á, að viðbættum þeim tveim mönnum, sem sæti taka í því, þegar fjallað er um málefni deildarinnar, að skipa þann mann og setja honum erindisbréf. Með því að veita bændasamtökunum aðild að stjórn stofnunarinnar, er fyrst og fremst verið að vinna að því, að þeir verði þátttakendur í þeirri stefnumótun, sem stofnlánadeildinni er ætlað að marka með lánastarfsemi sinni. Eins og kunnugt er, hefur á síðari árum farið mjög í vöxt lánastarfsemi stofnlánadeildar landbúnaðarins og þó sérstaklega nú tvö síðustu árin. Þó er gert ráð fyrir því, að á næsta ári verði enn veruleg aukning. T.d. var árið 1970 lánuð 141 millj. kr. á vegum stofnlánadeildarinnar, en tæpar 370 millj. kr. á s.l. ári. Hina vegar er það svo, að ráðstöfunarfé deildarinnar hefur farið minnkandi á þessum sömu árum. 1970 var það 45% af heildarútlánum deildarinnar, 1972 22,4%, og miðað við áætlun 1973 gæti það farið niður í 11%. Þau erlendu lán, sem deildin hefur tekið síðan 1953 hafa farið verst með hag hennar. Matsverð þeirra samanlagt var 196 millj. kr. á lántökutíma, en þrátt fyrir það, að greitt hefur verið af þeim með eðlilegum hætti samtals 290 millj. kr., er upphæð þeirra nú 275 millj. kr. Það, sem einnig hefur rýrt ráðstöfunarfé deildarinnar verulega, er það, að orðið hefur að taka að láni fjármagn, sem bæði hefur verið á hærri vöxtum og lánað til skemmri tíma en deildin hefur aftur lánað út. Í 4. gr. þessa frv. er ákveðin tekjuöflun til deildarinnar, og er þar gert ráð fyrir, að fast framlag ríkissjóðs verði 25 millj. kr., hækki úr 4 í 25 millj. Þá er einnig gert ráð fyrir því, að þetta eina prósent, sem nú er framlag bænda til deildarinnar, haldist óskert til 1980 og ríkissjóður greiði á móti, eins og verið hefur, en gert var ráð fyrir, að gjald þetta lækkaði í árslok 1976 niður í 0,75 og héldist þannig til ársloka 1980. Þá er og gert ráð fyrir því, að gjald það, sem lagt er á útsöluverð búvöru, hækki og verði 1% líka og ríkissjóður leggi á móti sömu fjárhæð og gjald þetta gefur. Er gert ráð fyrir, að þessir tekjustofnar báðir standi til 1980, en ekki gert ráð fyrir, að þeir standi lengur, enda þess þá að vænta, að fjárhagur deildarinnar verði orðinn með þeim hætti, að hægt sé að halda starfseminni áfram, án þess að til þessara tekjustofna þurfi að gripa, eða það verður þá að leita annarra ráða, ef til þess kemur. Þá er gert ráð fyrir því, að þessar tekjur geti gefið á þessu ári, 1973, a.m.k. um 50 millj. kr. og 1975 geri ég ráð fyrir, að þessi tekjuaukning geti nálgazt um 100 millj. kr. Í 6. gr. frv. er kveðið á um breyttar útlánareglur, og meginbreytingin frá gildandi lögum er sú, að reglurnar miðist við það, að bændur, sem hafa minna bú en sem svarar l1/2 verðlagsgrundvallarbúi, njóti beztu lánakjara að því marki, er þeir hafa náð slíkri bústærð. Þegar komið er fram yfir þetta mark, er heimild til þess, að hluti af lánunum verði á öðrum kjörum, sem svara til kostnaðarverðs fjármagnsins hverju sinni. Þegar um viðurkennt félagsbú er að ræða, deilist bústærðin eðlilega á aðila félagsbúsins. Þá eru ákvæði um það, þegar sérstaklega stendur á og talið er, að nauðsyn beri til að örva framleiðslu í ákveðnum greinum eða á ákveðnum svæðum, að heimild sé til þess að hækka hundraðshluta lánanna og veita þá allt að 70% af kostnaðarverði framkvæmda. Með þessum ákvæðum er þeim, sem setja sjóðnum lánareglur, gert kleift að aðlaga þær þeirri stefnu í landbúnaðarmálum, sem mörkuð er hverju sinni. Jafnframt er stefnt að því marki, að stofnlánadeildin eflist og geti betur gegnt því hlutverki sínu í framtíðinni, sem hún nú gegnir. Í 8. gr. eru þau ákvæði, að þegar sérstaklega stendur á, sé heimilt að hafa lán til íbúðarhúsa og útihúsabygginga afborgunarlaus fyrstu tvö árin. Er með þessu gert ráð fyrir, að í vissum tilfellum, svo sem þegar um frumbýlinga er að ræða með erfiðar aðstæður, megi beita þessu ákvæði, og stjórnendur ráða því, þó að aðalreglan sé eins og verið hefur. Þá er í 9. gr., sem fjallar um vexti af lánum stofalánadeildar, heimild, sem er í samræmi við 6. gr. núgildandi l., um að ákveða misháa vexti af lánum deildarinnar. Ákvæðum þessara tveggja greina er mörkuð sú stefna, að lán til vinnslustöðva og annarra framkvæmda, sem ekki eru á vegum einstakra bænda, verði með þeim kjörum, að þau valdi deildinni ekki sérstökum kostnaðarauka. Gerð hefur verið grein fyrir 1. kafla frv. með því, sem ég hef nú sagt. II. kafli frv. fjallar um íbúðarhúsabyggingar og er óbreyttur frá gildandi lögum. Um Byggingastofnunina er frv. efnislega alveg óbreytt um málefni, er varða byggingarfulltrúa, en það hefur ekki verið tekið sérstaklega til athugunar í þessari n., enda vinnur n. á vegum félmrh. að endurskoðun laga um byggingarsamþykktir. Ég hef í ræðu minni hér að framan reynt, eins fljótlega og mögulegt er, að gera grein fyrir þessu frv., sem ég tel, að sé á margan hátt hið merkasta, og þakka hv. nm. fyrir störf þeirra að samningu frv. Ég held, að um það megi segja, þó að ýmsir nm. hafi viljað hafa mörg atriði á annan veg en gert er ráð fyrir í frv., að menn hafi eftir atvikum getað sætt sig við þessa niðurstöðu. Ég legg svo til, herra forseti, að, að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Ég bið afsökunar, að ég skyldi ekki vera við. Ég hélt, að hæstv. landbrh. mundi flytja lengra mál, því að þetta er töluvert veigamikið frv., sem hér er um að ræða, og það er í rauninni, eins og hann sagði, þríþætt. Það er í fyrsta lagi nokkur breyting á yfirstjórn stofnlánadeildarinnar, þ.e.a.s. gert ráð fyrir, að bændasamtökin fái þar vissa aðild að stjórn. Það er í öðru lagi um fjármál deildarinnar og í þriðja lagi er ný stefnumörkun, sem heimilað er að taka upp varðandi útlán úr deildinni. Um þetta vildi ég aðeins segja nokkur orð, af því að það vill svo til, að ég var skipaður í þessa n. Ég vil taka það skýrt fram, að ég var ekki skipaður í hana sem fulltrúi míns flokks hér, heldur var sérstaklega óskað eftir því af ráðh. Ég lít svo á, að það hafi ekki sízt verið vegna stöðu minnar sem bankastjóra Búnaðarbankans, að þess var óskað. Tel ég rétt, að þetta komi hér fram, til þess að það liggi ljóst fyrir, að það beri ekki að líta á þátt minn í þessum till. sem afstöðu Sjálfstfl. til málsins. Með því er ég ekki að segja, að Sjálfstfl. sé á móti málinu, það er önnur saga, en ég vil aðeins taka þetta fram, svo að það valdi ekki misskilningi. Ég mun ekki sérstaklega gera að umtalsefni aðild fulltrúa bændasamtakanna að stjórn deildarinnar, heldur víkja að hinum þáttum málsins tveimur og þá fyrst og fremst fjárhagsþættinum, sem ég álít, að skipti í rauninni meginmáli í þessu sambandi. Án þess að sá þáttur sé í lagi, er það svo um þessa sjóði sem aðra, að þeir gera harla lítið gagn, hvað sem líður öðrum fyrirmælum í lögum um það, hvaða hlutverki þeir eigi að gegna. 1962 var eins og öllum hv. þdm. er kunnugt, svo komið málum stofalánasjóða landbúnaðarins, þ.e. ræktunarsjóðs og byggingarsjóðs, að þeir voru gersamlega fjárþrota og í rauninni verra en það, því að um var að ræða miklar skuldir umfram eignir. Það var því reynt að undirbyggja nýtt kerfi með þeim hætti að afla stofnlánadeildinni, hinum nýja aðalstofnlánasjóði landbúnaðarins, eigin fjár með vissum hætti. Það var valin sú leið að leggja ákveðin gjöld á framleiðendur vörunnar og neytendur vörunnar og í þriðja lagi kom til mótframlag ríkissjóðs gegn framlagi bænda. Þetta virtist allt harla gott og líta bærilega út og geta lagt grundvöll að fjárhagsafkomu stofnlánadeildarinnar í framtíðinni. Síðan þetta gerðist hefur þó mikið vatn til sjávar runnið og margt gerzt, sem veldur því, að á þessu hefur orðið breyting í neikvæða átt. Það er þess vegna skoðun mín og hefur verið alla tíð, að þegar breyting var síðast gerð á lögum um stofnlánadeildina, þar sem gert var ráð fyrir, að vissir tekjustofnar hennar eða raunverulega meginhluti tekjustofna hennar féll smám saman úr gildi, hafi það verið mjög óráðlegt, þótt það væri sjónarmið út af fyrir sig, að með því væri verið að létta kvöðum af bændum, þ.e.a.s. 1 % búvörugjaldinu. Það var á sínum tíma mjög gagnrýnt, þó að það hafi ekki mikið verið hin síðari ár, þar sem bændur hafa fullkomlega skilið þýðingu þessa framlags til að byggja upp þennan undirstöðusjóð landbúuaðarins til þess að efla framkvæmdir og framfarir í sveitum landsins. Engu að síður var það samtímis því sem þarfirnar fyrir fjármagn til útlána úr stofnlánadeild fara stöðugt vaxandi vegna aukinna framkvæmda í sveitum og aukins tilkostnaðar við byggingar og ýmissa nýrra kvaða, sem á deildina hafa verið lagðar á síðustu árum með tilkomu nýrra búgreina, og gera má ráð fyrir, að um fleiri slíkar greinar geti orðið að ræða, eða við skulum vona það, þá var það auðvitað með öllu óhugsandi, að hægt væri að draga úr tekjustofnum deildarinnar, þótt mönnum kynni að sýnast, að rétt væri að breyta þeim með einhverjum hætti. Ég álít að það hafi verið mjög tímabært, að nú væri hafizt handa um að taka þetta mál til meðferðar, enda í rauninni ekki um annað að ræða, vegna þess að horfur voru það ískyggilegar um afkomu deildarinnar, eins og hæstv. landbrh. hefur hér vikið að, miðað við fjárþörfina. Raunverulega er svo komið á þessu ári, eða verður a.m.k. á næsta ári, að eigið fé deildarinnar rennur að óbreyttum lögum, í rauninni allt út í sandinn, þ.e.a.s. það verður ekki til ráðstöfunar til útlána. Þetta byggist einfaldlega á því, að vegna vaxtamunar, vegna gengistaps og greiðslu á gengistryggðum lánum, sem ekki hafa nema að litlu leyti verið endurlánuð aftur með gengisáhættu, minnkar stöðugt ráðstöfunarfé deildarinnar, þó að tekjur hennar fari raunar vaxandi. Þannig er það, að þó að tekjur deildarinnar í ár séu áætlaðar um 110 millj. kr., er ekki gert ráð fyrir, að af þessum 110 millj. verði til ráðstöfunar nema 71 millj. til útlána. Þetta stafar einfaldlega af því, að gengisbreytingar hafa enn komið til, og auk þess verður með vaxandi lántökum, sem eru með þeim hætti, að lánin eru tekin með miklu hærri vöxtum en endurlánað er, vandi deildarinnar sífellt meiri og meiri. Er í grg. með frv. bent á það, sem auðvitað er mjög hörmuleg niðurstaða, að af erlendum lánum, sem í upphafi námu 195 millj. kr. og tekin hafa verið eftir 1950, eru eftirstöðvarnar enn 275 millj. kr., þó er búið að greiða 290 millj. í afborganir af þessum lánum. Þetta eitt út af fyrir sig sýnir, hversu óheilbrigð þessi þróun er og nauðsyn úrbóta. Og næsta ár er ekki gert ráð fyrir, að til ráðstöfunar verði af eigin fé deildarinnar að óbreyttum lögum, nema um 47 millj. kr. Við sjáum gerla, hversu alvarlegt ástand þetta er, þegar þess er gætt, sem upplýst hefur verið hér, að útlán deildarinnar hafa farið stöðugt vaxandi. Þau námu 141 millj. 1970, 254 millj. 1971 og 369 millj. 1972. Og framkvæmdahugur bænda á árinu 1973 er slíkur, að miðað við þær umsóknir, sem fyrir liggja, er fjárþörfin um 640 millj. kr. Nú er ekki þar með sagt, að ekki megi eitthvað lækka þessa fjárþörf, og menn kunna að segja sem svo: Hví í ósköpunum er þörf á að hækka þetta ár frá ári? Það er í rauninni ekki nema eitt, sem hægt er að lækka, án þess að gerbreyta fyrri starfsháttum stofnlánadeildarinnar, og það eru vinnslustöðvar landbúnaðarins. Og það er auðvitað miklum takmörkunum háð, hvað hægt er að leyfa sér að lækka framlög til vinnslustöðva, sem að sjálfsögðu eru eigi síður brýnar en lánveitingar til framkvæmda einstakra bænda, því að framkvæmdir þeirra hafa litla þýðingu, ef ekki er hægt að hafa vinnslustöðvar, sem eru færar um að leysa sín verkefni af hendi. Ef við skoðum því þessa tölu, eins og hún liggur fyrir, og það fjármagn, sem samkv. framkvæmdaáætlun nú er ætlað til deildarinnar, og eigið ráðstöfunarfé hennar, kemur mjög skuggaleg niðurstaða í ljós og alvarleg, sem ég fæ raunar alls ekki séð, hvernig hægt er að horfast í augu við. Samkv. till. um fjármögnun stofnlánasjóðanna, sem nú liggja fyrir hinu háa Alþ., er gert ráð fyrir því, að stofnlánadeildin hafi til lánveitinga á árinu aðeins 421 millj. kr. upp í þessar 643 millj. Fjárvöntun deildarinnar nemur því 220 millj. kr. Hér er um geigvænlega vöntun að ræða. Þó að hugsanlegt sé að lækka eitthvað umbeðnar lánveitingar til vinnslustöðva, getur það naumast orðið nema 60-70 millj. kr. Er því augljóst, að það vantar, þó að tekið sé tillit til þessa, um 150 millj. kr. hið minnsta, en um 220 millj., ef á að standa við bakið á vinnslustöðvunum eins og þörf væri á. Það má segja, að undanfarin ár hafi ekki verið fylgt neinum reglum um lánveitingar til vinnslustöðva, þannig að það hefur gengið á ýmsu eftir því, hvernig fjárhag deildarinnar hefur verið háttað. En ég hlýt að vekja athygli á því, að ef deildina á að vanta þær 150 millj., sem hana vantar til almennra útlána umfram þá 70 millj. kr. skerðingu, sem ég gat um áðan, að hefði verið reynt að framkvæma í sambandi við vinnslustöðvarnar, verður að taka upp alveg nýja útlánahætti stofnlánadeildar, sem aldrei hafa áður þekkzt. Það verður að byrja á því í fyrsta sinn á þessu ári beinlínis að neita hændum um lán, enda þótt þeir uppfylli öll skilyrði. Það er ekkert nýtt, að það sé skipt niður á tvö ár, stórum lánveitingum, t.d. þegar um stórbyggingar, eins og hin nýju og dýru fjós er að ræða, þannig að í því felst engin breyting. En það mundi á engan hátt hrökkva til í þessu sambandi, heldur yrði að grípa til þess úrræðis, sem, eins og ég áðan sagði, aldrei hefur verið gert, að velja úr, hvaða bændur skuli fá lán, og láta hina bíða. Þetta álít ég mjög ískyggilega þróun. Sumir munu segja: Þetta er ekki annað en það, sem aðrir stofnlánasjóðir verða að láta sér lynda. Það er nú svo. Fiskveiðasjóði Íslands er aflað fjár, sem hefur verið upplýst hér af hæstv. sjútvrh., að í rauninni sé fullnægjandi til þarfa þess sjóðs, og fjáröflun til hans er langstærsti hlutinn af því fé, sem á að afla á þessu ári til stofnlánasjóðanna. Ég er síður en svo að gagnrýna það. Þar er um mikla nauðsyn að ræða, og fiskveiðasjóður hefur bundið sér miklar byrðar. En það er í rauninni ekki síður erfitt að fara inn á þá braut, sem yrði nú að fara, að skera niður lánveitingar og velja úr hópi bænda, sem sækja um lán og fullnægja öllum skilyrðum. Það er a.m.k. uggur í mínum huga um það, hvernig slíkt á að vera mögulegt. Með því frv., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir að auka nokkuð tekjur stofnlánadeildarinnar. En þær auknu tekjur eru innifaldar í þeim tölum um fjáröflun, sem ég gat um áðan, þannig að þær breyta engu. Frv. sjálft á að taka gildi varðandi fjáröflun um mitt þetta ár. Það, sem nemur þar mestu, er árlegt framlag ríkissjóðs, sem hækkar um 21 millj. kr., smávægileg hækkun á álagi á neytendagjald, sem verður 1% í stað 0,75%, og í þriðja lagi árlegt framlag ríkissjóðs, sem kemur einnig á móti þessu gjaldi, en verður ekki ýkjahátt á þessu ári, sem nú er að hefjast, þar sem þetta tekur ekki gildi fyrr en á miðju árinu. Þessar nýju tekjur skipta því ekki miklu máli fyrir árið í ár og leysa ekki þann vanda, sem hér um ræðir, því að þær eru innifaldar í þeim tölum, sem ég gat um. Ég vil taka það fram, að fyrir mitt leyti álít ég, að hér sé um rétta leið að ræða, og hef ekkert við þetta að athuga. Þriðja atriðið, sem ég gjarnan vildi minnast á hér, er hin nýja stefnumörkun varðandi lánveitingar til landbúnaðarframkvæmda, sem ég geri ráð fyrir, að e.t.v. orki mest tvímælis og valdi mestum umr. og jafnvel deilum í sambandi við þetta mál, en ég hygg, að bændasamtökin fyrir sitt leyti hafi haft áhuga á eða a.m.k. séu ekki andvíg, að tekin verði upp. Það á að taka upp í nokkrum tilfellum óhagstæðari lánakjör en nú eru, bæði í sambandi við vinnslustöðvar landbúnaðarins og einnig þegar um er að ræða, að framkvæmdir bænda séu komnar, eins og hér er orðað, yfir hálft annað vísitölubú. Hvort það er rétt viðmiðun, skal ég ekkert um segja. En hér hafa menn leiðzt inn á þær brautir, sem eru í mjög öfugu hlutfalli við það, sem hæstv. ríkisstj. gerði ráð fyrir, að hún gæti farið inn á, en það var að lækka vexti af lánum stofnlánasjóða. Ég hef aldrei haft trú á því persónulega, að slíkt væri hægt, og ég held, að menn hafi komizt að raun um það nú í sambandi við alla stofnlánasjóðina, að þetta er óraunhæft. Það er ekki til lengdar, eins og t.d. með stofnlánadeildina, mögulegt að afla henni fjár svo að segja 100% með lántökum, þar sem lánin eru tekin í flestum tilfellum með e.t.v. 10% vöxtum og endurlánuð aftur með 6 og 61/2%. Það er enginn möguleiki að byggja upp slíkan lánasjóð, nema með stórkostlegum kvöðum á ríkissjóðinn, sem ég efast um, að menn séu reiðubúnir til að fallast á. Þetta kemur að sjálfsögðu allt til álita hér. En það, sem mér finnst, eins og ég sagði, uggvænlegast, er fjárskortur sá, sem stofnlánadeildin á nú við að búa. Menn munu að vísu segja: Hér er um slíka aukningu að ræða í framkvæmdum í sveitum, að slíkt hefur aldrei þekkzt. Og rétt er það. Menn kunna einnig að segja: Verður þetta raunhæft? Ég held, að það verði raunhæft. Því sama var spáð bæði í fyrra og hitteðfyrra, að áætlun stofnlánadeildarinnar væri ekki raunhæf. Það reyndist svo í báðum tilfellunum, að það munaði aðeins örfáum millj., og nú liggja fyrir, við gerð framkvæmdaáætlunar, endanlegar umsóknir bænda og útreikningar á þeim, sem ekki hafa áður legið fyrir, þannig að það er því minni ástæða til þess að ímynda sér, að þessar áætlanir nú séu ekki raunhæfar. Ég vildi, herra forseti, aðeins vekja athygli á þessum atriðum og benda á, hversu hér er um mikið alvörumál að ræða og hversu veigamikið það er, að þessi höfuðstofnlánasjóður landbúnaðarins verði undirbyggður á enn traustari hátt en gert hefur verið. Það er sjáanlegt, að framkvæmdaáhugi bænda er svo mikill og fjárþarfirnar til framkvæmda það miklar, að enginn kostur er að halda því áfram með því, að deildin verði svo að segja 100% að fjármagna sig með aðfengnum óhagstæðum lánum. Það er enn fremur rétt að vekja athygli á því, sem ég hygg, að allir hv. þdm. munu vera sammála um, að ég tel útilokað með öllu, að bændur fari að taka gengistryggð lán eða lán með spariskírteinakjörum til almennra framkvæmda sinna. Hins vegar er jafnfráleitt með öllu, að deildin geti tekið á sig bagga af slíkum lánum, eins og þegar hefur sýnt sig með gengistryggðu lánin, - en í fyrra varð að taka 110 millj. með spariskírteinakjörum, ef lánað er með almennum kjörum. Deildin getur ekki tekið á sig slíkar byrðar nema með því móti að fá enn meiri aðstoð en gert er ráð fyrir í þessu frv. Herra forseti. Ég skal ekki orðlengja frekar um þetta mál. Ég taldi rétt að vekja athygli á þessum staðreyndum. Að öðru leyti hlýtur málið að sjálfsögðu athugun í n., og mönnum gefst þá kostur á að ræða það, þegar það kemur þaðan aftur.



Herra forseti. Það eru ekki mörg atriði, sem ég óska eftir að ræða við þessa 1. umr. um frv. til l. um stofnlánadeild landbúnaðarins, sem hér liggur fyrir, en það eru örfá atriði, sem mig langar að minna á. Í fyrsta lagi vil ég minna á, að það eru tæplega liðin tvö ár, síðan gerð var gagnger endurskoðun á l. um stofnlánadeild landbúnaðarins. Þau lög voru samþ. 5. apríl 1971, og áttu menn því tæplega von á því, að jafnumsvifamikil breyting yrði gerð á þeim lögum og nú hefur sýnt sig í þessu frv. Langveigamesta breytingin frá því, sem er í eldri l., er, að öll ákvæði um Landnám ríkisins eru felld niður. Þau eru ekki framar í þessum lagabálki. Ég skal ekki að svo komnu máli fella neinn dóm um, hvort það er gert með réttu eða röngu. En hitt vil ég minna á, að um leið og lagt er til, að sá kafli sé felldur niður, þó að hann eigi að vísu að vera í gildi til næstu áramóta, eigum við engan veginn víst í dag, að komin verði í gildi lög 1. jan. 1974, sem komi í staðinn fyrir þau, sem lagt er til, að falli úr gildi 1. jan. 1974. Ég verð að segja, að mér finnst óþarfi að taka ákvörðun um það nú þegar, að þau skuli skilyrðislaust felld úr gildi 1. jan. 1974, eins og gert er ráð fyrir hér. Þó að stjórnvöld hafi á því fullan hug að koma fram þeim lagabálkum, sem enn hafa ekki birzt hér á Alþ., jarðalögum, sem sennilega eiga að taka við því hlutverki, sem kaflanum um Landnám ríkisins er gert að annast í eldri l., er engan veginn víst, að til þess gefist tóm á haustþinginu, þó að ætlazt sé til þess nú. Ég vildi aðeins benda á þetta við 1. umr. til athugunar við afgreiðslu þessa máls. Ég verð að segja það, að í jafnveigamiklu máli og því, sem hér er til umr., er að sjálfsögðu mjög varhugavert, hversu seint frv. kemur fram og hversu lítill tími gefst til að kanna það og ræða í n., ef við það áform verður staðið að ljúka þingstörfum fyrir páska. Ég verð að segja það, að ég á mjög erfitt með að svo komnu máli að tjá mig að nokkru leyti um þetta frv. á þessu stigi. Ég leyfði mér þann munað að skjótast heim til mín á laugardagskvöldið og kom aftur í gærkvöld, og ég sá þetta frv. fyrst í morgun. Það er tekið til 1. umr. samdægurs, svo að tími gefst ekki til að átta sig á því til fulls, hverjar breytingar eru hér gerðar. Ég er ekki á neinn hátt að mæla gegn einu eða neinu, sem fram er sett í þessu frv., en ég get ekki stillt mig um að benda á, að það er gert ráð fyrir, að framlög ríkisins til stofnlánadeildar hækki nokkuð á þessu ári. Ég geri ráð fyrir, að tölur, sem upp eru gefnar með frv., séu miðaðar við ársgrundvöll, þannig að framlag ríkisins á árinu 1973 verði 73 millj. kr. á móti framlögum af bændaskatti og neytendaskatti, sem einu sinni voru kallaðir svo plús 25 millj., sem er fast framlag. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1973 eru ætlaðar 30 millj. til þessara hluta. Það verður að sjálfsögðu einhvers staðar að ná þessum halla, sem þarna er á, og dugir ekki að beita 15% niðurfærslunni á þann lið, ef á að standa við þau lög, sem hér er verið að samþykkja. Um leið og þetta atriði er rætt, er ekki úr vegi að rifja það upp, að þegar stofnlánadeild landbúnaðarins var raunverulega stofnuð 1961, umr. urðu um hana 1961, var þar lagt til, að lagður yrði sérstakur skattur á búvöruframleiðslu bænda, sem legðist til stofulánadeildarinnar, um leið og nokkurt gjald var lagt á söluna til neytenda. Ég minnist þess, að við umr. hér á Alþ. fóru framsóknarmenn mjög háðulegum orðum um þessa stefnu, sem þá . var tekin upp, og kölluðu þennan skatt bændaskatt, sem lagður væri á þá óverðuga og á mjög ósanngjarnan hátt. Sumir þeirra reiknuðu út, að með því að þessi skattur væri innheimtur af bændum, gengjust þeir undir að borga allt að 16% vexti af lánum sínum við stofnlánadeildina. Við síðustu endurskoðun á stofnlánadeildarl., sem var gerð, eins og ég sagði áðan, 1971, var ákveðið að lækka þetta 1% gjald í áföngum, það væri 1 % til ársins 1975 og lækkaði svo á 5 ára fresti um 0.25%. Nú er gert ráð fyrir því, að þetta gjald haldist 1% til ársins 1980. Ég verð að segja, að það er kaldhæðni örlaganna, að þeir menn, sem gagnrýndu það harðast að leggja þennan skatt á bændur, skuli verða til þess að framlengja hann og hækka frá því, sem búið var að ákveða. En það má vera, að þeir hafi nú gert það, sem viðreisnarstjórnin vanrækti að þeirra dómi, að ráðfæra sig við bændur um það, hvort réttmætt væri að leggja þennan skatt á. Ég man eftir því, að það voru haldnar um það margar ræður, að hér hefði verið gengið í berhögg við vilja bændanna. Sennilega er það svo, að nú sé það vilji bændanna að fá þarna skatt á sig og fá hann framlengdan frá því, sem verið hefur. Þessu frv. verður væntanlega vísað til landbn., sem ég á sæti í, og mun ég því ekki að þessu sinni gera tilraun til þess að kryfja þetta mál frekar til mergjar, en hef aðstöðu til þess í n. Ég mun að sjálfsögðu nota mér það, eftir því sem tími vinnst til, sem mér sýnist, að sé reyndar orðinn æðiskammur.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér í þessar umr. að neinu verulegu leyti, en þar sem hæstv. landbrh. er bundinn við umr. í Nd., vil ég aðeins taka það fram út af því, sem fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni, að 15% niðurskurður kemur ekki til greina í þessu sambandi, þannig að það liggur alveg ljóst fyrir. Það er auðvitað rétt, sem hv. þm. sagði, að segja má, að lítill tími sé til stefnu. Það er alltaf slæmt, þegar þarf að leggja mál fram mjög seint á þingtíma, en ég hygg, að það sé ekkert nýtt nú, það hafi oft gerzt áður. Ég held líka, að menn ættu ekki að láta sér þennan lagabálk svo mjög í augum vaxa, vegna þess að ég vona, þegar menn fara að skoða og bera hann saman, að þeir sjái, að hann er að mjög miklu leyti a.m.k. endurtekning þeirra ákvæða sem nú eru í lögum. Ég hygg, að það sé alveg rétt upp tekið, sem hv. 2. þm. Norðurl. e. benti á, að í raun og veru er þarna um þrjú tiltölulega einföld nýmæli að tefla. Það er í fyrsta lagi þetta að veita samtökum bænda sjálfra aðild að bankaráði, þegar fjallað er um þau málefni, sem stofnlánadeildina varða. Ég hygg, að það sé skynsamleg regla að því leyti, að með því móti verði eytt tortryggni, sem annars kann alltaf að vera fyrir hendi. Það getur að öðru leyti verið heppilegt fyrir stofnlánadeildina sjálfa, að fulltrúar bænda geti þannig óvefengjanlega fylgzt með í þessum efnum. Það er líka gert samkvæmt óskum, sem hafa verið uppi fyrr, að ég hygg, frá samtökum bænda. Í öðru lagi er það, og það er auðvitað höfuðmálið, eins og hv. 2. þm. Norðurl. e. gerði grein fyrir, að reyna að bæta fjárhagslega stöðu stofnlánadeildarinnar. Það er stigið skref í þá átt með þessu frv. En það má alveg réttilega segja, að þetta sé ekki stórt skref, og það er öllum ljóst, sem um þessi mál hafa fjallað, að þarna er ekki um að ræða fullnægjandi lausn á vandanum. Þessi mál hafa verið til umr., athugunar og endurbóta æ ofan í æ. Það má búast við því, að það verði svo framvegis, að taka verði á þessum málum eftir því, sem þarfirnar segja til um. En þótt skrefið sé ekki stórt, er það vafalaust skref í rétta átt og bætir nokkuð úr þeim fjárskorti, sem er fyrir hendi hjá stofnlánadeildinni. Það er geysileg eftirspurn eftir lánum, og það er geysilegur áhugi á framkvæmdum í landbúnaði. Það er ekkert óeðlilegt við það. Það var af eðlilegum og skiljanlegum ástæðum nokkur kyrrstaða um skeið eða a.m.k. dró mjög úr framkvæmdum vegna þess, hvernig ástatt var í a.m.k. ýmsum landbúnaðarhéruðum. Nú hefur árferðið verið gott, afkoma bænda góð og eðlilegt, að framkvæmdaáhugi þeirra vakni mjög. Ég efast ekki um, að þessar áætlanir, sem hafa verið gerðar af stofnlánadeildinni, hafa í meginatriðum við rök að styðjast. Ef þessu heldur fram, verður að finna ráð til þess að leysa mál stofnlánadeildarinnar með öðrum hætti og gera henni kleift að gegna sínu hlutverki. En e.t.v. má gera sér í hugarlund, að um þessar mundir sé um að ræða vissan, ef ég má segja svo, framkvæmdatopp í þessum efnum, þannig að vel gæti verið, að á þeirri þörf, sem fyrir hendi er og hefur skapazt, mundi eitthvað létta og e.t.v. eitthvað draga úr þessu. Um þetta skal ég ekki fullyrða og hef ekki aðstöðu til að meta það, en ég er algerlega sammála hv. 2. þm. Norðurl. e. um, að það er engin framtíðarstefna að halda þannig á málum um stofnsjóði, að framlög til þeirra séu étin upp jafnóðum. Það er rétt, sem hann sagði um okkar ásetning og góðu áform að lækka vexti og því um líkt á ýmsum stofnlánum. Það má segja, að „öllum getur yfirsézt, einnig þeim á Fjalli“. Það má vel vera, að okkur hafi yfirsézt í þessu efni. En á hitt vil ég líka benda, að hvorki við né aðrir hafa getað séð fyrir að ástand, sem hér hefur verið og er, þ.e.a.s. það þensluástand, sem er í þjóðfélaginu. Þegar slíkt ástand er, verð ég að segja, að það getur verið alveg réttlætanlegt að taka öðruvísi á peningamálum en menn hefðu annars viljað gera, ef öðruvísi hefði staðið á. Ég er þeirra skoðunar, að það verði að taka þessi mál einmitt til endurskoðunar. Og þá er það þriðja atriðið í þessu frv., sem er þýðingarmikið. Það er heimild til þess að taka útlánareglur stofnlánadeildarinnar til skoðunar. Ég held, að það geti verið erfitt að standa við og ætla sér að halda til streitu reglum um skyldulán, hvernig sem á stendur og hvaða aðstaða sem er fyrir hendi hjá væntanlegum lántakanda. Ég held, að það sé ekkert óeðlilegt, að það sé bundið mat, sem þar komi til greina, hvað hann sé búinn að fá mikið lán, hvað hann sé búinn að framkvæma, hvað sé eðlilegt að lána í þessu falli bónda á tiltekinni jörð. Mér skilst, að með þessu frv. sé skapaður möguleiki til þess að setja þvílíkar reglur. Ég verð að segja, að það er einmitt trygging fyrir því, að þær reglur verði ekki þannig úr garði gerðar, að þær halli óeðlilega á bændur, að fulltrúar þeirra eiga um þær að fjalla. Ég held þess vegna, að nýmælin, sem eru í þessu frv., horfi öll til bóta. Það getur vel verið, að það hefði mátt gera þetta frv. þannig úr garði, að það hefði verið miklu fyrirferðarminna, og hefði mátt setja þetta fram í frv. til breytinga, þá hefðu þessi atriði komið þar fram, en ekki verið um jafnlangan lagabálk að ræða og nú er í þessu tilfelli. En ég held sem sagt, að við skoðun í n. komist menn að raun um það, að þarna er í mörgum tilfellum a.m.k. og ég held að verulegu leyti um að ræða aðeins endurtekningu á þeim ákvæðum, sem þegar eru fyrir hendi. Þetta er í sem stytztu máli höfuðatriðin, sem um er að ræða. Þess vegna vona ég, að með góðvilja geti menn sameinazt um að afgreiða þetta mál með tiltölulega skjótum hætti. Því er ekki að neita í sambandi við frv., að það, að framkvæmdaáætlun ríkisins standist, er að nokkru leyti forsenduatriði fyrir því, að þessi fjáröflun, þó að hún sé ekki stór í þessu tilfelli, komi til greina. Þess vegna verður þetta nokkuð að fylgjast að. Ég vil leyfa mér líka, því að hæstv. landbrh. er ekki við hér, að þakka hv. 2. þm. Norðurl. e. fyrir góðar undirtektir og reyndar einnig hv. 6. þm. Sunnl., sem tók þessu máli á engan hátt illa, þó að hann hefði ekki haft aðstöðu til þess enn að setja sig inn í það.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Í fyrsta lagi vil ég taka það fram, varðandi Landnám ríkisins, að ég minntist ekki á það atriði í mínu máli áðan og vil ekkert um það fullyrða, hvort það sé til bóta eða ekki að fella það niður úr stofnlánadeildarlögunum. Það var hins vegar í erindisbréfi okkar frá hæstv. landbrh. að n. var falið að gera till. með hliðsjón af því, að starfsemi landnámsins yrði felld niður, og því var það gert. Ég hef ekki gert um það neinn sérstakan ágreining. Í annan stað vil ég taka fram, að það er enn þá margt óunnið í sambandi við þessi mál og þetta frv. segir ekki nema hálfa sögu. Það vantar í lög ýmis ákvæði, sem óhjákvæmilegt er að hafa þar, m.a. hvernig á að fara með viss verkefni Landnáms ríkisins, sem þarna er lagt niður. Það mun ætlunin að setja sérstök jarðalög, eftir því sem ég bezt veit, og sum þessara ákvæða eða atriða, sem mönnum kann að finnast snubbótt, að hverfi úr lögunum allt í einu, eru fyrirhuguð í þessum væntanlegu jarðalögum. Nú vil ég taka það fram, að ég hef ekki séð það frv., og ég get mjög tekið undir, að það er mjög bagalegt, að þetta mál skuli vera svona seint á ferðinni hér, hefði raunar getað verið tilbúið fyrr, en látum það gott heita. Ég geri ráð fyrir því, að ein ástæðan fyrir því, að það var ekki tilbúið fyrr, sé sú, að það voru til meðferðar fjárhagsvandamál fleiri stofnsjóða. Ég geri ráð fyrir, að ríkisstj. hafi viljað hafa einhverja hliðsjón af þessum málum hverju fyrir sig, þegar ákvörðun var tekin um að veita fé úr ríkissjóði til sjóðanna. Þetta taldi ég rétt, að kæmi hér fram, vegna þess að við yfirlestur frv. í n. hygg ég, að hv. landbn. rekist á ýmis göt, sem hún hæglega getur stungið fingri sínum í, þar sem eru niður felld verkefni og viðfangsefni, sem áður voru í lögum og þarf að sinna, en ekki er að finna í þessu frv. Þetta tel ég nauðsynlegt að komi fram. Að öðru leyti skal ég ekki lengja umr. um málið. Þetta kemur til athugunar á sínum tíma eins og hér var bent á af hv. 6. þm. Sunnl. Það er auðvitað æskilegt að landbn. athugi málið fyrst, og það verður þá aðstaða til að ræða það betur, þegar þeirri meðferð er lokið.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er samið af dómsmrn. og félmrn. í sameiningu að segja má. Það er samið samkv. þál., sem samþ. var á síðasta Alþ. og flutt var, að ég held, af öllum þm. Reykn. Það hefur verið gerð sú breyting á sýslumörkunum og lögsagnarumdæmunum, sem farið var fram á og fólst í þessari þál., að öðru leyti en því, ef ætlunin hefur verið, að Keflavíkurflugvöllur væri tekinn þar inn í, að með þessu frv. er ekki gerð nein breyting á þeirri skipan, sem þar hefur gilt og gildir, þannig að það verður áfram algerlega óbreytt skipan um Keflavíkurflugvöll og það umdæmi. En þarna verður sem sagt Gullbringu- og Kjósarsýslu skipt á milli embættismanna, þannig að Gullbringusýsla kemur til með að falla undir bæjarfógetann í Keflavík, sem jafnframt verður sýslumaður í Gullbringusýslu, en Kjósarsýsla, með þeim breytingum, sem gerðar eru varðandi tilfærslu hreppa, fellur undir bæjarfógetann í Hafnarfirði, sem verður sýslumaður í þeirri sýslu. Þetta frv. hefur gengið í gegnum hv. Nd., og þar voru gerðar þær breytingar, að samþ. voru ákvæði til bráðabirgða, sem sett eru til öryggis og til þess að taka af vafa. Það liggur í hlutarins eðli, að umboð þeirra sýslunefndarmanna, sem síðast voru kjörnir, haldast að sjálfsögðu óbreytt, þó að þeir færist á milli sýslunefnda. Það eru tveir hreppar, sem færast milli sýslna. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta frv. Ég held, að það sé nokkuð ljóst og er flutt samkv. óskum íbúa á þessum svæðum. Það hefur farið fyrir sýslunefndirnar og einhverjar hreppsnefndir, og yfirleitt voru svörin jákvæð, sem bárust, með e.t.v. einni undantekningu. Lýsingu á því er að finna í athugasemdum, og þau gögn getur hv. n., sem fær frv. til meðferðar, fengið til athugunar, eins og hver önnur gögn, sem liggja fyrir í rn. varðandi þetta mál. Þessu frv. var í Nd. vísað til allshn. og ég vil gera það að till. minni, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til allshn.



Herra forseti. Ég vil aðeins lýsa ánægju minni yfir þessu frv. og láta í ljós von um, að það fái sem skjótasta afgreiðslu og umfram allt á þessu þingi. Eins og hæstv. forsrh. tók fram, er við þetta frv. að finna einhverjar mótbárur, en ég vil fullyrða, að óskir um þessar breytingar og meðmæli með, að slík breyting eigi sér stað, eru margfalt þyngri á metunum en þær örfáu gagnathugasemdir, sem hér um ræðir. Herra forseti. Ég læt í ljós von um, að málið megi fá sem skjótasta afgreiðslu.



Herra forseti. Á þskj. 471 er frv. til l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Snemma á árinu 1972 var skipuð n. til að endurskoða gildandi lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins svo og lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna og lög um verkfall opinberra starfsmanna. Í n. þessari áttu sæti margir heiðursmenn. Formaður hennar var Benedikt Sigurjónsson hæstaréttardómari, en auk hans voru í n. Arnmundur Bachmann lögfræðingur, Björgvin Vilmundarson bankastjóri, dr. Gunnar Thoroddsen prófessor, Ingólfur A. Þorkelsson kennari, Vilhjálmur Hjálmarsson alþm. Tilnefndir af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja voru Kristján Thorlacíus deildarstjóri og Albert Kristinsson deildarstjóri og af Bandalagi háskólamanna dr. Ragnar Ingimarsson. Auk þess voru varamenn í n. þeir Ingi Kristinsson skólastjóri, sem var tilnefndur af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og Þór Vilhjálmsson prófessor, sem var tilnefndur af Bandalagi háskólamanna. Á starfstíma n. hætti dr. Ragnar Ingimarsson störfum, en við störfum hans tók Hrafn Bragason borgardómari. Í grg. með frv. gerir n. svo hljóðandi grein fyrir störfum sínum: „ N. hóf þegar störf og hefur haldið marga fundi. Kom í ljós, að skoðanir manna voru mjög skiptar um, hvernig skyldi haga heildarlausn þessara mála. Gildandi kjarasamningar renna út 31. des. 1973. Er kom fram á árið 1973, var ljóst, að útilokað var að ljúka þeirri heildarendurskoðun, sem fyrirhuguð var, það snemma, að nýjum reglum yrði beitt um samninga þá, sem taka eiga gildi 1. jan. 1974. Var því horfið að því ráði að taka fyrir einn þátt málsins til bráðabirgða, lögin um kjarasamninga opinberra starfsmanna, í því trausti, að breyt. á þeim l. fengjust samþ. á því þingi, sem nú situr, og unnt yrði að beita hinum nýju reglum við samningagerð þá, sem hefjast skal á þessu ári. Allir nm. voru samþykkir meginstefnu þessa frv., en samkomulag náðist þó ekki alveg um 3. og 4. gr. frv: ` Meginbreytingar í þessu frv. frá gildandi l. eru þær, að lagt er til, að lögin taki einnig til opinberra starfsmanna, sem ráðnir eru með skemmri en þriggja mánaða uppsagnarfresti. Í öðru lagi fá heildarsamtök opinherra starfsmanna, sem hlotið hafa viðurkenningu af fjmrh., samningsaðild við gerð aðalkjarasamnings. Það skal tekið fram, að það, sem raunverulega er átt við með þessu ákvæði, er það að veita Bandalagi háskólamanna rétt sem aðila að þessum aðalkjarasamningum. Það var ljóst að leiðir Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Bandalags háskólamanna höfðu skilið að fullu og háskólamenn stofnað sérsamband. Þeir hafa verið að leita eftir því að vera viðurkenndir sem aðilar að kjarasamningi, en það hefur ekki verið til þessa. Það var bæði skoðun forsvarsmanna Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og þeirra starfsmanna í fjmrn., sem mest hafa unnið að þessum málum, að ekki yrði hjá því komizt að veita þessa aðild, því að eins og þetta væri nú, næði Bandalag starfsmanna ríkis og bæja ekki til þess að semja fyrir þessa aðila. Þess vegna var talið rétt og skynsamlegt að verða við þessu. Þriðja atriðið, sem hér er um að ræða, er það, að þau aðildarfélög, sem hafa þennan heildarsamningsrétt, semji um skipan manna og starfsheita þeirra í launaflokkum og önnur atriði, sem þetta varðar. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, eru leiðir þær, sem farnar eru í 3. og 4. gr., valdar af fjmrh., en þó raunverulega með samkomulagi við þá aðila, sem í n. sátu, þó að þeir hefðu kosið að fara aðrar leiðir, sættu þeir sig við þetta. Eftirtektarverðust þeirra breytinga, sem frv. þetta gerir ráð fyrir, er sú að greina má samningsaðild á fleiri hendur en núgildandi lög heimila. Undanfarandi ár hefur kjararáð Bandalags starfsmanna ríkis og bæja haft samkv. lögum allan veg og vanda af samningsgerð, jafnvel fyrir starfsmenn og félög, sem eigi tilheyrðu bandalaginu. Frv. þetta heimilar fjmrh. að veita heildarsamtökum starfsmanna viðurkenningu til samningsgerðar, en jafnframt er gert ráð fyrir, að starfsmenn geti verið utan samtaka, og ákveður þá fjmrh. um laun þeirra án samninga. Þá er gert ráð fyrir, að þeir starfsmenn, sem ráðnir eru með skemmri uppsagnarfresti en þriggja mánaða, fái samningsrétt. Að öðru leyti taka ákvæði frv. ekki til þeirra, sem voru undanskildir ákvæði l. nr. 55 1962. Frv. gerir ráð fyrir að samningar fari fram í tvennu lagi: Fyrst geri heildarsamtökin aðalkjarasamning, er kveði á um fjölda launaflokka, meginreglur til viðmiðunar um skipan í launaflokka, föst laun, vinnutíma, laun fyrir yfirvinnu, orlof og greiðslu ferðakostnaðar. Þegar aðalkjarasamningur hefur verið gerður, skulu stjórnir einstakra félaga innan heildarsamtaka semja um skipan starfsheita í launaflokka, sérákvæði um vinnutíma, fæðisaðstöðu og fæðiskostnað, svo og önnur þau atriði, sem aðalkjarasamningur tekur eigi til og eigi eru lögbundin. Semjist eigi um aðalsamning eða sérsamning, fær kjaradómur málið til úrlausnar og fellir fullnaðarúrskurð í deilunni. Eins og fram kemur í grg. n. þeirrar sem frv. þetta samdi, er frv. liður í heildarendurskoðun laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þar með talinn samningsrétt þeirra. Líta verður því á frv. sem bráðabirgðalausn vegna komandi samninga og rétt er að hafa í huga, að ákvæði þess hljóti að koma til heildarendurskoðunar réttindamála starfsmanna ríkisins. Aðalatriðið er þó, að ákvæði frv. þessa hafa mjög ólík sjónarmið getað sætzt, og er því von mín, að hv. þd. geti fallizt á frv. Ég vil svo bæta því við í sambandi við þetta frv., sem að vísu er aðeins lítill hluti af því heildarmáli, sem þessi n., sem skipuð var á sínum tíma, vinnur að, að ætlunin er, að hún haldi áfram að vinna að sínu verkefni eftir sem áður, þó að þessi þáttur sé tekinn út úr til þess að gera kjarasamninga á n.k. hausti auðveldari en ella. Það verður svo haldið áfram að leita að þeirri lausn, að ríkisstarfsmenn fái, eins og segir í stjórnarsamningnum, full réttindi til kjarasamninga. Það hefur komið fram í umr., að réttindi og skyldur yrðu þá að vera hliðstæðar því, sem er annars staðar á vinnumarkaðnum. Um þessi atriði hefur ekki náðst samkomulag innan n. enn þá, og kannske næst það ekki, en hún heldur áfram að vinna að þessu verkefni, þó að þetta frv. verði afgreitt, sem ég vona að gert verði. Hv. Nd. afgreiddi þetta mál fljótt, og ég vona, að það verði eins hér í hv. deild. Ég legg svo til, herra forseti, að, að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. félmn. og 2. umr.



Herra forseti. Heilbr: og trn. hefur fjallað um frv. til l. um vátryggingarstarfsemi, en frv. þetta er komið frá Nd. N. hefur orðið sammála um að mæla með samþykkt frv., en einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til að fylgja eða flytja brtt., ef fram koma. Hér er um mikinn lagabálk: að ræða er skiptist í 5 kafla. Í fyrsta lagi gildissvið, í öðru lagi vátryggingarfélög, í þriðja lagi um skráningu og tilkynningarskyldu vátryggingarfélaga, í fjórða lagi um eftirlit með vátryggingarfélögum, og í fimmta lagi um vátryggingarfélög, er starfa við gildistöku laga þessara. Ég tel ekki þörf á því að ræða frv. þetta hér náið, þar sem ráðherra er nýbúinn að mæla fyrir því hér í d. En í grg. með frv. segir svo: „Vátryggingar skipta miklu máli í nútíma þjóðfélagi og varða flesta, ef ekki alla þegna þjóðfélagsins. Um hendur vátryggingaraðila rennur mjög mikið fjármagn. Það er þjóðfélagsnauðsyn, að vátryggingar séu reknar á heilbrigðum grundvelli og gætt sé hagsmuna vátryggingartaka og vátryggðra. Vátryggingartakar og vátryggðir hafa yfirleitt ekki aðstöðu til að meta fjárhagsaðstöðu þeirra vátryggingaraðila, sem þeir skipta við, og gera sér í raun grein fyrir þeim kjörum, sem þeir semja um. Af þessum ástæðum er nauðsynlegt, að ríkisvaldið taki að sér að hafa eftirlit með starfsemi vátryggingarfélaga og fái rúmar heimildir til að taka í taumana, ef eitthvað fer úrskeiðis“ Hér er áreiðanlega ekki of djúpt tekið í árinni. Nauðsynlegt aðhald og eftirlit með því, að hlutur almennings sé ekki fyrir borð borinn í þessum efnum, er tvímælalaust til bóta. Eins ber hinu opinbera að reyna að sjá svo til, að hvort tveggja sé tryggt, að iðgjöld félaganna séu hagkvæm og sanngjörn og að fyrirgreiðslan við tryggingartakann sé sem réttlátust. Ég skal ekki fara hér út í einstök atriði, en fagna ber sérstaklega tryggingaeftirlitinu og vona, að það verði virkt og hafi vakandi auga með allri starfsemi tryggingarfélaganna, því að ekki mun þar sums staðar af veita. Ég vil svo ítreka samþykki n. við þetta frv.



Herra forseti. Eins og hv. þdm. er kunnugt um, var fullt samkomulag um afgreiðslu þessa máls við meðferð þess við 2. umr. málsins, bæði í Nd. og þessari hv. þd. En við nánari athugun einstakra nm. hefur komið í ljós að gera þarf tvær smávægilegar leiðréttingar á frv., til þess að það fái alveg staðizt. Það hefur að vísu sumt verið leiðrétt, sem þurft hefur að leiðrétta, vegna tímasetninga og af öðrum ástæðum, við meðferð málsins í hv. Nd. Auðsætt er t.d., að ákvæði 30. gr. um gildistöku í janúar 1973 stenzt ekki, þótt von væri til þess, að frv. gæti gilt frá þeim tíma, er það var lagt fram snemma á yfirstandandi hv. Alþ. Enn fremur hefur fundizt ein nokkuð meinleg prentvilla í 26. gr. frv. Þar á að standa „hafnarstjórna“ í stað „hafnarstjóra“. Það er því nauðsynlegt til leiðréttingar að flytja 2 litlar brtt. við frv. Það er í fyrsta lagi: Við 26. gr., tölulið 2. Í stað „hafnarstjóra“ komi: hafnarstjórna. - Og í öðru lagi að í 30. gr. frv. komi 1974 í stað ársins 1973. Ekki vannst tími til þess að kalla hv. samgn. saman til þess að ganga frá brtt. um þetta efni, og hef ég því leyft mér að flytja brtt. til leiðréttingar á þessum atriðum. Brtt. er skrifleg og einnig of seint fram komin, þannig að ég vil biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir henni, svo hún megi koma fyrir.



Herra forseti. Iðnn. hefur skoðað þetta frv., sent það út allvíða til umsagnar og borizt mörg svör. Svörin eru yfirleitt öll á þann veg, að talið er, að það verkefni, sem hér er um að ræða, sé þarft og æskilegt að veita fjármagn til þess. Athugasemdir eru fremur á þann veg, að e.t.v. hefði mátt fela einhverjum af þeim sjóðum, sem nú eru starfandi á sviði iðnaðarins, að fjalla um þetta verkefni, frekar en lagzt sé gegn frv., og raunar er það hvergi gert. Ég sé ekki ástæðu til að rekja hér þessar umsagnir. Þær eru æði margar, sumar nokkuð langar og fjalla margar mjög almennt um hin ýmsu lánamál iðnaðarins. En eins og ég sagði, hefur n. athugað þetta allt og komizt að þeirri niðurstöðu að leggja til, að frv. verði samþ. með nokkrum brtt., sem fram koma á þskj. 561. Þessar brtt.. eiga rætur sínar að rekja til aths., sem n. bárust m.a. frá Félagi íslenzkra iðarekenda. En ákvæði til bráðabirgða, sem n. leggur jafnframt til að bætt verði í frv., fjallar um það, að lög þessi og önnur lög um lánasjóði iðnaðarins verði tekin til endurskoðunar hið fyrsta með það fyrir augum að sameina sjóðina og verkefni þeirra. Á það rætur að rekja til þeirra aths., sem ég nefndi áðan, um að sjóðir iðnaðarins eru orðnir æði margir. Þótti n. þetta eðlileg aths. og var á þeirri skoðun, að það væri rétt að leggja áherzlu á, með slíku ákvæði til bráðabirgða, að þessi mál öll yrðu tekin til endurskoðunar. Ég vil geta þess, að ég hef rætt um þetta við hæstv. iðnrh., sem tjáði sig fyllilega sammála þessu, og skilst mér, að slík athugun sé nú í undirbúningi, en vonandi verður henni hraðað með þessari viðbót, ef hún fæst samþ. Ég vil svo geta þess, að á þskj. 500 er brtt. frá hæstv. iðnrh. Hún kom fram það seint, að n. hefur ekki haft tækifæri til að fjalla um hana.



Herra forseti. Við 1. umr. um frv. það, sem hér er nú til 2. umr., gerði ég nokkrar aths. og þar á meðal þær helztar, að óeðlilegt væri, að verksvið þessa nýja sjóðs væri ekki fellt inn í verksvið annarra lánasjóða iðnaðarins, það væri óþarfi að stofna til nýrrar sjóðmyndunar, eins og frv. þetta gerði ráð fyrir, með sérstakri stjórn, einkum og sér í lagi þar sem ekki yrði séð að svo stöddu, að um nýtt fjármagn til iðnaðarins væri að ræða. Þá var það nefnilega svo, að iðnrh. tók það sérstaklega fram, enda hygg ég það koma fram í grg. frv. að, að svo stöddu væri ekki hægt að ætlast til framlaga úr ríkissjóði. Síðan 1. umr. var haldin, hefur iðnrh. tekizt, að því er virðist, að fá loforð fjmrh. og ríkisstj. til framlags úr ríkissjóði að upphæð 50 millj. kr. þegar á þessu ári, þótt búið sé að ganga frá fjárlögum yfirstandandi árs. Það er út af fyrir sig ekki nema gott um það að segja, að þessi fjáröflun er fyrir hendi, þótt á hitt verði að benda, að andkannalegt er og ámælisvert, að ekki sýnist vera séð fyrir tekjuöflun. Í þessu sambandi hlýt ég að benda á það, sem ég býst reyndar við, að hv. 5. þm. Vestf. hafi gert við 1. umr. um frv. til l. um iðnlánasjóð, að sjálfstæðismenn hafa flutt frv. um framlag úr ríkissjóði í iðnlánasjóð. Ég nefni þetta sem dæmi um það, að samkvæmt því frv. var gert ráð fyrir auknu framlagi úr ríkissjóði, en þá jafnframt gert ráð fyrir því, að tillit yrði tekið til þess við gerð fjárlaga. Nú er þessi upphæð, sem hér er um að ræða í iðnrekstrarsjóð, ekki í fjörlögum frekar en það aukna framlag, sem nú loksins er gengizt inn á að fáist til iðnlánasjóðs, þrátt fyrir það, að frv. sjálfstæðismanna hafi ekki verið áður sinnt, hvorki í fyrra né nú. Ég vek athygli að því, að iðnn. stendur sameiginlega að nokkrum breytingum og m.a. að svofelldu ákvæði til bráðabirgða: „Lög þessi, svo og önnur lög um lánasjóði iðnaðarins, skal taka til endurskoðunar hið fyrsta með það fyrir augum að sameina sjóðina og verkefni þeirra.“ Ég vil benda á, að þótt þetta ákvæði til bráðabirgða sé til bóta, er það mjög andkannalegt að stofna nýjan sjóð með sérstakri stjórn, um leið og bent er á, að nauðsynlegt sé að fækka sjóðum iðnaðarins. Fyrst verður að fjölga þeim, til þess að unnt sé að fækka þeim. Þetta eru vinnubrögð, sem ekki eru rökrétt, svo að ekki sé meira sagt. Til þess að bæta hér örlítið um og auðvelda þá sameiningu, sem ákvæðið til bráðabirgða gerir ráð fyrir, vil ég leyfa mér, herra forseti, að bera fram svo hljóðandi brtt. ásamt hv. 5. þm. Vestf. og hv. 1. landsk. þm., að 3. gr. frv. orðist svo: „Stjórn iðnlánasjóðs, samkvæmt 3. gr. laga nr. 68/1967 fer með stjórn sjóðsins.“ Þá þarf ekki að stofna til sérstakrar 6 manna sjóðsstjórnar og varamanna þeirra, sem skipaðir eru til tveggja ára í senn. Endurskoðun með sameiningu fyrir augum á að fara fram þegar á næsta þingi. Því er það mjög óeðlilegt og mundi torvelda sameiningu sjóða og einföldun lánakerfis iðnaðarins, sem allir eru sammála um, ef 3. gr. er samþ. óbreytt. Ég vænti því þess, að hv. þdm. geti fallizt á þessa brtt. Ég skal játa, að ég hefði kosið að fella verksvið þessa nýja iðnrekstrarsjóðs inn í lög um aðrar lánastofnanir iðnaðarins, þannig að hér yrði ekki um sérstakan sjóð að ræða. Það er þó mál út af fyrir sig, hvort þarna verður um sérstakan sjóð að ræða hvað bókhald áhrærir. En það er eðlilegt, að ekki sé sérstök stjórn yfir hann sett. Það mundi torvelda það framtíðarmarkmið, sem allir eru sammála um, sameining lánasjóða iðnaðarins og einföldun lánakerfisins. En með því að þdm. munu ekki hafa fengið þessa brtt. í hendur, er um tvennt að ræða, flytja hana hér skriflega eða fresta framlagningu hennar eða flutningi til 3. umr. Læt ég hæstv. forseta um það, hvort honum finnst einfaldari vinnubrögð.



Herra forseti. Svo var ráð fyrir gert, að formaður n. hefði hér framsögu, en eins og nál. ber með sér hefur n. athugað frv. og mælir með samþykkt þess. Þetta frv., eins og menn sjá, lýtur að staðfestingu á samningi milli Norðurlandanna um sameiginlegan sjóð þeirra. Ég ætla, að það sé ekki ástæða til þess að endursegja hér neitt af því, er segir í aths. og menn hafa eflaust kynnt sér. Það segir raunar alla sögu, sem þarf, enda mun ekki vera neinn ágreiningur um málið. Það er heldur ekki á okkar valdi sem eins aðila að fara raunverulega að breyta því, sem hér segir. Spurningin er nánast, hvort menn sjái nokkurn annmarka á því að formi til að samþykkja þetta og gangast þar með undir þau réttindi og skyldur, sem þátttöku í þessum sjóði fylgja.



Herra forseti. Þetta frv. til l. um samþykkt á ríkisreikningnum fyrir árið 1970 var tekið til athugunar í fjh: og viðskn. Þm. hafa haft með höndum alllengi ríkisreikninginn fyrir árið 1970 og hafa því haft aðstöðu til að kynna sér athugasemdir yfirskoðunarmanna, svör rn. við þeim aths. og till. yfirskoðunarmanna, eftir að þeir höfðu fengið svörin og tekið þau til athugunar. Það er því í sjálfu sér óþarft að fara um þetta mörgum orðum. En ég vil aðeins leyfa mér að rifja upp, hvaða tökum yfirskoðunarmenn hafa tekið á þessu máli. Þeir hafa gert aths. við reikninginn í 22 liðum. 1. liðurinn er þó, að mér virðist, þannig, að ekki er í sjálfu sér kallað eftir svörum við honum, heldur felur hann í sér skýrslu um viðskipti innheimtumanna við ríkissjóð samkv. ríkisbókhaldi í árslok 1970. Að öðru leyti má flokka till. eða niðurstöður yfirskoðunarmanna um 21 efnisatriði þannig: Þeir telja, að 8 efnisatriði séu upplýst að fullu með svari rn., og sums staðar í þeim atriðum er tekið fram, að ekki þurfi um að bæta. Um 3 atriði er niðurstaðan, að þeim ábendingum, sem yfirskoðunarmenn gerðu, hafi verið fullnægt. Um eitt atriði er niðurstaðan sú, að eftir atvikum megi svo búið standa. En yfirskoðunarmenn afgreiða 8 efnisatriði þannig, að þeir segja, að þau séu til athugunar. Þá skilst mér, að í því felist kannske fyrst og fremst, að það sé til athugunar fyrir framkvæmdavaldið eftirleiðis um afgreiðslu mála. Það er aðeins eitt atriði, sem er afgreitt þannig af hendi yfirskoðunarmanna að vísa málinu til ferkari ákvörðunar og aðgerða Alþ. Þetta atriði felur í sér athugasemdir og nokkra gagnrýni, sem yfirskoðunarmenn hafa gert í sambandi við fjárfestingu hjá Ríkisútvarpi eða sjónvarpi. Benda þeir á, að hjá þeirri stofnun hafi verið lagt í nokkuð kostnaðarsamar endurbætur eða fjárfestingu í sambandi við húsnæði, og er það afgreitt með þessum ályktunarorðum. Þó að ég bendi á þessi atriði, er það samróma álit fjh: og viðskn. að leggja til, að frv. þetta um samþykkt á ríkisreikningnum 1970, verði samþ. óbreytt eins og það liggur fyrir. Málið hefur áður gengið í gegnum hv. Nd. Ég hef athugað nál., sem þar var gefið út, og niðurstaða n. í Nd. var alveg á sama veg og hér er lagt til, enda málið afgr. þar, að ég ætla, með samhljóða atkvæðum.



Herra forseti. Á þskj. 570 liggur fyrir nál. sjútvn., sem mælir eindregið með samþ. frv., eins og það liggur fyrir. Frv. fjallar um, að trillubátamenn fái nokkurn rétt í fæðissjóði aflatryggingasjóðs, en þeir eru greiðendur í sjóðinn af sínum afla, á sama hátt og aðrir. Er hér um sanngirnismál að ræða. Frv. er flutt af þm. úr öllum flokkum, og ég vænti þess, að það fái að halda áfram. Hliðstætt frv. í fyrra, sem var afgr. úr hv. Ed., dagaði uppi í Nd. Þeir, sem tryggja sína áhöfn, þótt á smáum bát sé, fá því peninga, ef þeir fylgja sömu lögbundnu tryggingu og er á stærri bátum, yfir 12 tonn. Hér er því bæði um öryggis- og réttlætismál að ræða, jafnframt því að vera eðlilegt sanngirnismál. N. mælir einhuga með því, að þessir menn njóti þeirra réttinda, sem aflatryggingasjóður veitir sjómönnum.