Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l., sem útbýtt hefur verið í d., um breyt. á lögum nr. 59 28. maí 1969, um tollheimtu og tolleftirlit, sbr. lög nr. 2 11. febr. 1970, lög nr. 66 30. apríl 1973 og lög nr. 71 31. maí 1976, um breyt. á þeim lögum. Ríkisstj. hefur ákveðið að leggja frv. þetta fyrir Alþ. til samþykktar. Megintilgangurinn með því er að breyta ákvæðum í VI., VII. og IX. kafla laga um tollheimtu og tolleftirlit sem lúta að viðurlögum, greiðslufresti á aðflutningsgjöldum og endursendingum á innfluttum vörum. Rétt þykir að benda á í þessu sambandi að breytingar þessar fela ekki í sér neina nýsmíði, með þeirri undantekningu þó er lýtur að innheimtu vaxta vegna greiðslufrests á aðflutningsgjöldum, en ef frv. þetta verður að lögum munu ákvæði þess verða tollgæslunni til styrktar og veita einstökum ákvæðum laganna meiri virkni en nú er, m. a. með því að létta álagi af dómstólum, eins og ég mun víkja nánar að hér á eftir. Um einstakar greinar frv. þykir mér rétt að taka eftirfarandi fram: Í núgildandi lögum um tollheimtu og tolleftirlit er í 1. mgr. 52. gr. heimilað að leggja viðurlög við því, ef þeirri skyldu er eigi fullnægt að aðflutningsgjöld séu greidd af innfluttri vöru innan þeirra tímamarka, talið frá komudegi flutningsfars til landsins, sem ákveðin kunna að vera í reglugerð. Meðal þeirra viðurlaga, sem ákvæðið heimilar að lögð verði á, er greiðsla dráttarvaxta, 1.5% fyrir hvern byrjaðan mánuð talið frá gjalddaga aðflutningsgjalda. Þegar ofangreint ákvæði var lögfest á árinu 1969 voru dráttarvextir innlánsstofnana 1.5%. Frá því að ákvæðið var lögfest hafa dráttarvextir hækkað smátt og smátt og eru nú 3%. Telja verður eðlilegt að dráttarvextir, sem á kunna að verða lagðir samkv. ákvæðum laga um tollheimtu og tolleftirlit, séu í sem mestu samræmi við þau vaxtakjör sem gilda almennt um þetta efni. Er því lagt til samkv. frv. að ákvæðið verði rýmkað að þessu leyti. Þykir rétt að um ákvörðun lágmarks og hámarks dráttarvaxta gildi í þessum efnum 13. gr. laga nr. 10 frá 1961, um Seðlabanka Íslands. Benda má jafnframt á að samhljóða ákvæði um útreikning dráttarvaxta er einnig að finna m. a. í lögum um tekju- og eignarskatt svo og í söluskattslögum. Samkv. 2 gr. frv. er lagt til að tekið verði upp í 53. gr. laganna ný mgr. er kveði skýrt á um að heimilt skuli að reikna sömu vexti af aðflutningsgjöldum, sem greiðslufrestur kann að verða veittur á samkv. 53. gr. laganna, og gildir almennt í lánsviðskiptum innlánsstofnana. Tel ég eðlilegt að sömu vaxtakjör verði látin gilda hvort sem ríkissjóður veitir greiðslufrest á aðflutningsgjöldunum eða innflytjendur fjármagna greiðslu þeirra með fyrirgreiðslu lánastofnana. Samkv. núgildandi lögum um tollheimtu og tolleftirlit er heimilt að falla frá innheimtu aðflutningsgjalda þegar endursendar eru vörur sem ekki hefur verið vitjað, viðtakandi hefur ekki fundist að eða neitað hefur verið um viðtöku á. Það skilyrði er m. a. sett fyrir niðurfellingu gjalda, að viðkomandi tollyfirvaldi sé sett full fjártrygging, peningatrygging, fyrir greiðslu aðflutningsgjalda þar til varan er sannanlega komin til útlanda. Ákvæði þetta um fulla fjártryggingu hefur íþyngt endursendendum vara og valdið nokkrum erfiðleikum í framkvæmd þegar um endursendingu á vörum hefur verið að ræða sem veruleg gjöld hafa hvílt á. Þá hefur einnig reynst ýmsum erfiðleikum bundið fyrir sömu aðila að afla staðfestingar á því, að endursend vara hafi skilað sér á áfangastað, þar sem erlend tollyfirvöld hafa gert ýmsar breytingar á starfssviði tollsins, m. a. í þessum efnum. Af þessum sökum er lagt til samkv. 3. gr. frv. að núgildandi ákvæði verði rýmkuð þannig að fjmrn. geti ákveðið í reglugerð eða með öðrum fyrirmælum að heimilt skuli að víkja frá skilyrði um peningatryggingu og krefjast í þess stað fullnægjandi tryggingar í öðru formi. Jafnframt er lagt til að horfið verði frá því að krefja um staðfestingu erlends tollyfirvalds á innflutningi vöru til viðkomandi lands, en í þess stað verði gjöld felld niður þegar það hefur verið tryggt nægilega að mati viðkomandi tollyfirvalds að varan verði endursend til útlanda, t. d. með flutningi vöru undir tolleftirliti um borð í flutningsfar. Auk þeirra breytinga, er ég hef hér vikið að, er lagt til að frestur til endursendingar á gölluðum vélum samkv. 3. tölul. 57. gr. verði lengdur nokkuð, eða úr 6 mánuðum í eitt ár, jafnframt því sem skýrar verði kveðið á um efnisinntak ákvæðisins. Breytingar þær, sem lagt er til að gerðar verði á 2. mgr. 76. gr. núgildandi laga, um sektir og eignaupptöku tollyfirvalda, eiga fyrst og fremst rætur sínar að rekja til þeirra miklu verðlagsbreytinga sem orðið hafa frá því að ákvæðunum var síðast breytt, á árinu 1976. Má ljóst vera að verðlagsbreytingar þessar hafa haft mjög neikvæð áhrif á þau markmið sem að er stefnt með ákvæðum þessum, þ. e. að auka varnað við refsiverðu atferli, jafnframt því sem heimildum þessum er ætlað að létta álagi af dómstólum vegna hinna smærri brota. Samkv. gildandi lögum er heimild tollyfirvalda til ákvörðunar sektar bundin við 80 þús. kr. og heimild til ákvörðunar eignaupptöku við 150 þús. kr. Þar sem ákvæði þessi eru eigi lengur í neinu samræmi við verðlag í landinu og gera má ráð fyrir að áhrifa þeirra til varnaðar gæti því lítt lengur, auk þess sem eigi er lengur hægt að afgreiða minni háttar mál utan réttar og því nauðsynlegt að senda þau hinum ýmsu embættum til afgreiðslu, er lagt til að heimildir tollyfirvalda til ákvörðunar sekta verði bundnar við hámarksfjárhæð, 350 þús. kr., og heimild til eignaupptöku verði bundin við 500 þús. kr. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um frv. þetta, en vænti þess hins vegar að hv. Alþ. sjái sér fært að samþykkja frv. Að lokum leyfi ég mér að leggja til að málinu verði vísað að lokinni þessari umr. til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Á þskj. 488 hef ég ásamt hv. 3. landsk. þm., Ólafi Ragnari Grímssyni, leyft mér að flytja frv. til l. um Flutningsráð ríkisstofnana. Forsaga þessa máls er mönnum allvel kunn. Þetta frv. er nákvæmlega upp tekið úr áliti Stofnananefndar eða staðarvaldsnefndar, eins og hún hefur heitið ýmist í máli manna, þar sem gert er ráð fyrir að komið verði á Flutningsráði ríkisstofnana sem hafi það hlutverk, eins og segir í 2. gr., að vera Alþ., ríkisstj., rn. og einstökum ríkisstofnunum til ráðuneytis um staðarval og flutning ríkisstofnana, þar með taldar deildir útibúa slíkra stofnana; að gera tillögur um staðarval nýrra ríkisstofnana og breytingar á staðarvali eldri stofnana; að annast a. m. k. einu sinni á áratug heildarendurskoðun á staðsetningu ríkisstofnana og gera á grundvelli þeirrar endurskoðunar tillögur um breytingar, sbr. b.-lið; að fylgjast með framkvæmd ákvarðana um flutning ríkisstofnana og staðsetningu nýrra stofnana og stuðla að því að auðvelda aðgerðir á þessu sviði. Ég held að rétt sé að vitna þá til þeirrar forsögu sem þetta mál á. Að því er vikið í grg., að í apríl 1972 hafi verið skipuð nefnd til að kanna staðarval ríkisstofnana og athuga hverjar breytingar komi helst til greina í því efni. Þar kemur fram að nefndin hafi kynnt sér 243 stofnanir og stofnanategundir, athugað 157 þeirra sérstaklega, aflað gagna um skipulag þeirra, starfsfólk, starfshætti og aðbúnað. Þessi nefnd skilaði áliti 28. okt. 1975, þar sem lagður var til heildarflutningur 25 stofnana, deildaflutningur sem snerti 12 stofnanir, stofnun 36 útibúa og efling útibúa frá 11 stofnunum. Í þessari nefnd áttu sæti auk þeirra flm., sem leggja frv. þetta fram, þeir Bjarni Einarsson framkvæmdastjóri byggðadeildar, Jón Baldvin Hannibalsson, Magnús H. Gíslason, Magnús E. Guðjónsson og Sigfinnur Sigurðsson. - Þetta var sem sagt niðurstaðan af starfi þessarar nefndar svona gróft tekið. Ein af höfuðtill., sem nefndin lagði fyrir, var einmitt till. um Flutningsráð ríkisstofnana, og það var rökstutt svo sem segir í grg. og ég mun víkja að í lokin. Í þessu áliti, sem var langt og ítarlegt, enda lögð í það mikil vinna, alveg sérstaklega af formanni nefndarinnar, hv. 3. landsk. þm., Ólafi Ragnari Grímssyni, sem lagði í álitið ákaflega mikla vinnu, sem sést best af því hvað álitið er víðtækt og snertir marga þætti í stofnanamálum okkar almennt, - í þessu starfi öllu var haft í huga að sem gleggstar og fyllstar upplýsingar lægju fyrir, að stofnanirnar sjálfar fengju sem best og nánast að greina frá hvert væri álit þeirra og að í engu væri rasað um ráð fram í þessu efni, en jafnframt var að sjálfsögðu lítið til reynslu annarra þjóða. Ég vil leyfa mér í byrjun að vitna orðrétt - með leyfi hæstv. forseta - í nál. þar sem segir svo um stofnanaflutning erlendis: „Á öllum Norðurlöndum hafa starfað sams konar nefndir og hér skilar áliti. Í Svíþjóð, Noregi, Danmörku og Finnlandi, sérstaklega í tveimur fyrstnefndu löndunum, hafa „stofnananefndir“ innt af hendi mikið starf og álit þeirra þegar orðið grundvöllur að viðamiklum flutningi ríkisstofnana frá höfuðborgunum. Þessar nefndir hafa tekið ríkiskerfið til gaumgæfilegrar athugunar, unnið að áliti sínu yfirleitt í 3–6 ár með aðstoð sérstaks starfsliðs og skilað yfirgripsmiklum tillögum um flutning margs konar ríkisstofnana. Nefndirnar hafa allar“ - það legg ég áherslu á - „komist að þeirri niðurstöðu að vel undirbúinn flutningur ríkisstofnana, sem ætti sér stað í áföngum, mundi reynast árangursríkur og hafa til lengdar jákvæð áhrif á byggðajafnvægi og þjóðfélagsþróunina almennt. Ýmis vandkvæði, sem í fyrstu hefðu verið á stofnanaflutningi, reyndust mun minni þegar kom til framkvæmda, t. d. fluttist þorri starfsfólksins með stofnununum og þótt hluti þess segði upp störfum vegna flutningsins lamaði slíkt ekki starfsemina, en leiddi fyrst og fremst til endurskipulagningar og aukinnar hagkvæmni í rekstri. Nauðsynlegir starfskraftar reyndust aldrei ófáanlegir. Stofnanaflutningur varð í mörgum tilvikum tæki til aukins sparnaðar og nauðsynlegrar endurskipulagningar ríkiskerfisins.“ Í framhaldi af þessu er svo rakin í álitinu, án þess að ég ætli að fara mjög náið út í það, reynsla tveggja þjóða í þessu sambandi: niðurstöðurnar frá Svíþjóð annars vegar og svo alveg sérstaklega frá Noregi hins vegar. Og í álíti nefndarinnar segir t. d. um það þegar sænska ríkisstj. ákvað að láta kanna möguleika á að flytja tilteknar ríkisstofnanir frá Stokkhólmi til annarra borga í landinu, að niðurstöður þeirrar könnunar urðu til þess að þær voru síðan að mestu samþykktar af sænska þinginu. Nú er unnið að framkvæmd á þeim. Samkv. þeim tillögum og áætlunum um stofnanaflutning, sem sænska þingið hefur þegar samþykkt - ég vitna í nál. eins og það var á þeim tíma, er ráðgert að stofnanaflutningurinn fari fram í tveimur aðaláföngum. - Til upplýsingar er rétt að geta þess, að í Svíþjóð var um að ræða flutning 51 stofnunar með 11 350 manna starfsliði. Var ákveðið að flytja þessar stofnanir brott frá Stokkhólmi, en þó hvorki til Gautaborgar né Málmeyjar. Hér er upptalning á hinum ýmsu stofnunum og fer ég ekki náið út í það, en ef menn kynna sér málið er glöggt að þarna er um mjög veigamiklar stofnanir að ræða og mættum við sannarlega hafa hliðsjón af því. Enn nánar hafði nefndin, og sérstaklega formaður hennar, kannað hvernig þessum málum væri háttað í Noregi, enda þróunin lengra á veg komin þar þegar nefndin var að störfum. Í nál. segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Árið 1961 var skipuð nefnd í Noregi til að kanna brottflutning ríkisstofnana frá Osló. Nefndin starfaði í þrjú ár og skilaði áliti 1964. Áður en nefndin tók til starfa höfðu nokkrar ríkisstofnanir verið fluttar frá Osló, m. a. Sjókortastofnunin til Stavanger 1958 og Jarðfræðistofnunin til Þrándheims 1961. Samkv. erindisbréfi var hlutverk nefndarinnar að gera tillögur til fjmrn. um flutning tiltekinna ríkisstofnana frá Osló á grundvelli rækilegrar könnunar á aðstæðum hverrar stofnunar, sérstaklega varðandi þær stofnanir sem voru í húsnæðishraki og höfðu áform um öflun viðbótarhúsnæðis. .... Nefndin gekk út frá þeirri forsendu, að flutningur ríkisstofnana frá Osló væri æskilegur og þjóðhagslega hagkvæmur, ef hann væri framkvæmanlegur með sæmilegu móti.“ Síðan eru upp talin varðandi störf þessarar nefndar hin ýmsu atriði sem snerta þá liði sem eru lagðir til grundvallar könnuninni og taldir skipta máli um mat á flutningshæfni stofnunar. Ég get ekki stillt mig um, vegna þess að það er um leið að nokkru leyti leiðbeinandi fyrir okkur, að geta nokkurra helstu liðanna, með leyfi hæstv. forseta: 1. Starfsemi stofnunar, eðli hennar og víðfeðmi, skipulagsleg uppbygging, hvort hún væri að öllu leyti í Osló eða hvort þar væru aðalstöðvar hennar og hún hefði útibú eða umboðsmenn úti um landsbyggðina: Þótt stofnun væri með aðalstöðvar í Osló, en útibú annars staðar taldi nefndin að flutningur hennar gæti komið til greina. Nefndin taldi eðlilegt að viðskiptasjónarmið réðu að jafnaði staðsetningu framleiðslu- og atvinnufyrirtækja ríkisins. Þó gætu byggðajafnvægissjónarmið leitt til annarrar niðurstöðu ef stofn- eða rekstrarkostnaður hækkaði ekki verulega. Nefndin taldi mikilsvert að flutningur stofnunar leiddi ekki til þess að starfsemi hennar rýrnaði. 2. Starfslið stofnunar, fjöldi þess og samsetning, aldur og starfsaldur, menntunar- og hæfniskilyrði, persónulegar aðstæður: Nefndin taldi að starfslið stofnana í Osló mundi almennt vera á móti brottflutningi. Ef starfsfólkið hefði neitunarvald varðandi brottflutning stofnunar eða tillitið til afstöðu þess ráði úrslitum um tillögugerð og ákvörðun um brottflutning mætti ganga út frá því að fáar eða engar stofnanir yrðu fluttar. Önnur atriði yrðu því að ráða úrslitum. Ég tek þetta atriði alveg sérstaklega fram vegna þess að mér finnst ýmislegt hjá okkur hníga í þá átt að einmitt það ráði í raun miklu meiri úrslitum en góðu hófu gegnir um þróun þessara mála og bendir einmitt svar hæstv. landbrh. á dögunum við fsp. um Skógrækt ríkisins til að slík atriði yrðu allt of ráðandi ef við ætluðum eitthvað að gera í þessum efnum. 3. Tengsl við aðrar stofnanir og nauðsyn slíkra tengsla: Nefndin taldi að í mörgum tilvikum mætti leysa vandamál í sambandi við tengsl stofnana með því að flytja til sama staðar stofnanir sem þyrftu að hafa mikil samskipti. 4. Húsnæðis-. og starfsaðstæður: Við brottflutning yrði stofnun að eiga kost á rýmra og betra húsnæði og annarri aðstöðu. Að jafnaði verði byggt yfir stofnunina í hinum nýju heimkynnum í samræmi við þarfir hennar. 5. Hér á landi hafa menn kannske látið sér vaxa allra mest í augum kostnaðinn við flutning. Nefndin í Noregi taldi að greina bæri á milli kostnaðar í eitt skipti fyrir öll, sem væri hliðstæður stofnkostnaði, og kostnaðar sem ætla mætti að yrði viðvarandi og kæmi fram í auknum árlegum rekstrarkostnaði stofnunar. Varðandi hina fyrri tegund kostnaðar, þ. e. flutnings- og fjárfestingarkostnað, væri ljóst að hann yrði í öllum tilvikum einhver, en mishár eftir aðstæðum. Engan veginn væri víst að rekstrarkostnaður stofnunar ykist við nýja staðsetningu hennar. Nefndin gerði síðan till. um, að 20 nafngreindar stofnanir yrðu fluttar frá Osló, og færði rök fyrir því með ítarlegri grg. um hverja stofnun. Eftir að nefndin lauk störfum var fjallað um till. hennar í fjmrn. og ríkisstj. og afgreiddi norska Stórþingið á þingi 1966–1967 lög um flutning 10 ríkisstofnana frá Osló og skyldi flutningur þeirra fara fram á árunum 1970–1975. Eru þær stofnanir nafngreindar í nál. Samkv. fyrrgreindum lögum var 1969 skipuð föst ráðgefandi nefnd 7 manna, staðsetningarnefnd ríkisstofnana, til að fjalla um staðsetningu ríkisstofnana. Nefndin starfar á vegum byggðajafnvægisdeildar sveitarstjórnarrn. Henni er ætlað að láta rn. í té umsagnir um staðsetningu nýrra ríkisstofnana og meta möguleikana á brottflutningi stofnana frá Osló til tiltekinna staða að einhverju eða öllu leyti þegar um það er að ræða að stofnanir þurfa á að halda auknu starfsliði eða húsnæði. Á því tímabili, sem nefndin starfaði, 1969–1973, fjallaði hún um staðsetningu ellefu ríkisstofnana og samþykkt voru lög um flutning þriggja þeirra. Rn. hefur upplýst að það telji fremur lítinn árangur hafa orðið af starfi nefndarinnar, þar eð stofnanirnar hafi sjálfar mikil áhrif á störf hennar með skýrslugjöfum og öðrum einhliða upplýsingum, nauðsynlegt sé að nefnd sem þessi geti myndað sér skoðun á sjálfstæðan hátt. Í sept. 1973 var því skipuð ný nefnd til að fjalla almennt um stofnanaflutning. Sú nefnd starfár enn. Það er einmitt í tengslum við þetta sem hugmyndin um Flutningsráð kemur fyrst og fremst upp í nefndinni sem eðlileg afleiðing af þeirri þróun sem hefur orðið hjá næstu nágrönnum okkar. Telji þeir slíka nauðsyn sem greinilegt er á einhvers konar yfirnefnd, og hafa þeir þó enn fjölþættari og sérgreindari rn., m. a. varðandi byggðajafnvægismál öll, þótti nefndinni einsýnt að enn frekar þyrftum við á að halda ákveðinni nefnd eða ákveðnu ráði sem kannaði þessi mál öll ofan í kjölinn. Ég held að engum blandist hugur um að sú mikla samþjöppun hins opinbera stjórnsýslukerfis, sem hér hefur átt sér stað, er óeðlileg og þjóðhagslega óhagkvæm og að ekki verði þar undið ofan af nema með vissum róttækum aðgerðum, vel undirbúnum, en markvissum, þar sem byggðasjónarmið, hagkvæmnisjónarmið og þjónustumarkmiðin við fólkið úti á landsbyggðinni yrðu öll í einu höfð að leiðarljósi. Menn verða eflaust seint á eitt sáttir um hversu langt skuli ganga, hversu hratt skuli farið eða á hvern þáttanna skuli leggja mesta áherslu: útibúastofnun, vissa deildaskiptingu stofnana eða beinan flutning þeirra, sem vissulega hlýtur að verða viðkvæmast í meðförum. E. t. v. eru einhverjir á því að ástandið í dag sé harla gott - samþjöppun eðlileg - og koma þar gjarnan inn í annarleg sjónarmið. Má kannske kalla þau Reykjavíkursjónarmið. Ég efast um það. Ég segi „annarleg“ af því að aukin dreifing valds og þjónustu út um landið á í engu að skaða Reykjavík. Höfuðborgin gæti þá enn frekar, að mínu áliti, snúið sér að grunnþáttum atvinnulífs okkar sem um margt hafa verið þar vanræktir, enda reyndar viðurkennt af þeim, sem þar fara með yfirstjórn, að vegna hins mikla þjónustuhlutverks, sem Reykjavík hefur á hendi, hafi hún einmitt vanrækt þá þættina sem lúta að framleiðsluatvinnuvegum okkar. Um byggðalega þýðingu skipulegs átaks með sem jafnastri og eðlilegastri dreifingu milli landshluta þarf ekki að fara mörgum orðum, svo auðsæ er hún, enda kom mjög glögglega fram á þeim fundum, sem nefndin hélt með forsvarsmönnum úti á landi, að þeir bundu mjög miklar vonir við að nefndarstarf okkar yrði aðeins upphafið að aðgerðum sem kæmu hinum dreifðu byggðum til góða, réttu hlut þeirra sem sjálfsagðra aðila að mótun opinberrar stjórnsýslu almennt og ykju þjónustulega möguleika landsbyggðarfólks langt umfram það sem er í dag. Þegar álit nefndarinnar birtist vakti það vonir víða um land, um að nú yrði brátt gengið til verks, vinsað úr áliti nefndarinnar það sem mönnum sýndist sjálfsagðast upphaf aðgerða. M. a. kom víða fram að hér þyrfti sterkan umsjónar- og eftirlitsaðila með frumkvæði, svo sem Flutningsráðið er hugsað. Hinu er svo hvergi að leyna, að mörgum - eflaust allt of mörgum þeirra sem taka eiga á þessum málum - sýndist um þetta álit að þar væri allt of langt farið, tillögurnar gengju allt of langt, alveg sér í lagi hvað varðar flutning stofnana. Sé nánar litið á fjölda þeirra stofnana, sem nefndin athugaði, og þann hluta, sem lagt var til að fluttur yrði, kemur í ljós að tillögurnar miða aðeins að flutningi 25 stofnana eða tæplega 11% allra þeirra opinberu og hálfopinberu stofnana sem eru samþjappaðar á þessu svæði. Flutningur, sem tæki yfir alllangt árabil, yrði sem sagt engin stökkbreyting án allrar athugunar eða aðgæslu. Deilda- og útibúaþættirnir snerta aðeins um 20% þessara stofnana, auk eflingar þeirra útibúa sem fyrir eru. Mér finnst því ómögulegt að segja, eftir að hafa skoðað þessar prósentutölur, að of langt hafi verið seilst, ef menn ætla sér að gera eitthvað, ef menn á annað borð vilja ekki óbreytt ástand eða það sem verra væri og við skulum vona að vart sé til staðar: gætu hreinlega ekki unnt landsbyggðinni eðlilegrar hlutdeildar í opinberu stjórnsýslukerfi okkar. Átök granna okkar á Norðurlöndum hafa ekki verið út í bláinn og þar hefur almenn hagkvæmni í sjálfsagðri dreifingu auk byggðasjónarmiðanna ráðið ferðinni. Var þó samþjöppunin í kerfi þeirra, miðað við höfuðborgir þeirra og okkar, ólíkt minni en hér er þeir hófu aðgerðir. Það mætti segja að varðandi þetta ráð, sem á aðeins að fjalla um þá þætti sem nefndir eru í 2. gr. frv., leggja á þá sitt mat, gera um það tillögur til æðstu stjórnvalda, þyrfti í raun og veru ekki að hafa ítarlega og langa framsögu. Sé grannt hlýtt á ræður landsbyggðarþm. hér á Alþ. um hagsmunamál hinna dreifðu byggða, og þær eru sem betur fer margar fluttar og um hin margvíslegustu málefni, kemur glögglega í ljós samhljómur við það nál. sem hér er til vitnað. Verður sá samhljómur ekki síður sterkur og áberandi í öllum ályktunum og samþykktum landshlutasamtakanna, þar sem forustumenn hinna einstöku héraða og byggða bera saman bækur sínar. Þennan samhljóm fann nefndin greinilega í öllu starfi sínu og taldi sér skylt að vinna eftir því af megni, en þó með allri gát og fyllsta raunsæi. Hvergi skal svo dregin dul á hve tregðan var yfirþyrmandi hvarvetna í kerfinu, hversu æðstu stjórnendur opinberra stofnana börmuðu sér og kveinkuðu almennt og töldu nánast óhugsandi að breyta í nokkru núverandi ástandi, voru iðnir við að telja fram allt hið neikvæða, en sáu lítt út fyrir eigið skrifborð í raun, töluðu að vísu margir um það fagurlega, að rétta þyrfti hlut landsbyggðarinnar, og bentu m. a. s. á aðrar stofnanir en eigin stofnanir sem vel mætti að skaðlausu flytja á brott. Þessi tregða kom hvergi á óvart. Hún er mannleg og eðlileg og ég skil hana, jafnhliða því sem ég legg á það höfuðáherslu að eins og Norðmenn, Svíar og fleiri hafa rekið sig á má hún í engu verða mótandi um allar aðgerðir eða aðgerðaleysi í þessum efnum, en jafnsjálfsagt er að taka þar tillit til eftir föngum og miða aðgerðir við að röskun verði sem sársaukaminnst. Frá þessari tregðu voru vissulega undantekningar, en þær voru þó fáar og mörgum aðilum, sem eins konar útibú eða afgreiðslur höfðu úti á landi, þótti sem nóg hefði verið gert þó að um alls ófullnægjandi lausn fyrir íbúana þar væri að ræða. - Án þess að fara nánar út í það vil ég þó geta um að í einstaka stofnun kom fram eindreginn vilji til úrbóta, þar sem sambands- og þjónustuleysi við íbúa landsbyggðarinnar var viðurkennt hreinlega. Ég get t. d. ekki stillt mig um að geta jákvæðustu viðbragða sem ég man eftir. Þau voru hjá Vegagerð ríkisins, sem þó var þá þegar að stórefla valddreifingu út í landshlutana og hefur verið að því síðan þó að enn sé þar margt ógert. Fleiri mætti til nefna einnig sem töldu útibú frá stofnuninni hagkvæm í fyllsta máta, en upptalning á því hæfir ekki hér. Var þetta mest áberandi hjá þeim sem þegar höfðu nokkuð reynt í þessum efnum. Þessi tregða, viljaleysi eða stöðnun við eigin skrifborð - eða hvað við viljum nefna það - er auðvitað ekki séríslenskt fyrirbæri. Þessu fengu, eins og ég rakti áðan, nágrannar okkar á Norðurlöndum sannarlega að kynnast, en þeir unnu bug á því í verulegum atriðum með ýmsum hætti og aðgerðum. Nefndin vann verk sitt með hliðsjón af þessu og gerði einmitt tillögur um aðgerðir til að auðvelda t. d. flutninga fyrir starfsfólkið, sem ég skal ekki þreyta menn á að fara að þylja upp, en þar var í veigamestu atriðum stuðst við reynsluna frá Norðurlöndunum þó að á fleira væri bent. Þetta frv. er í raun og veru bara um tiltekið afmarkað atriði, en atriði sem allir nm. voru sammála um að væri viss forsenda þess að eitthvað yrði að gert. Í tíð síðustu hæstv. ríkisstj. gerðist það í þessu máli, að tveim þáv. stjórnarsinnum, hv. alþm. Ellert B. Schram og Ingvari Gíslasyni, var falið að yfirfara nál. og gera á því nokkra úttekt. Miðað við hið viðamikla starf, sem Stofnananefndin innti af hendi, og þá fyrst og fremst formaður hennar, hv. 3. landsk. þm., hlýt ég að segja það hér, að starf þessara annars valinkunnu manna að úttekt á till. okkar þótti mér ekki nógu traustvekjandi, þó að ég drægi ekki í efa að þeir hefðu þar að unnið og gert sínar athuganir. Ég tel rétt að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta, álit þeirra hv. þm. Ellerts B. Schram og Ingvars Gíslasonar svo og samþykkt síðustu ríkisstj. þar um. Í plaggi um afstöðu ríkisstj. til nál. um flutning ríkisstofnana, sem okkur barst í apríl 1978 frá forsrn. eftir ítrekaðar fsp. frá flm. þessa frv. og einnig frá hv. þm. Sigurlaugu Bjarnadóttur og var lagt fram skriflega á Alþ., birtist þetta álit á nál. Stofnananefndar og afstaða ríkisstj. til þess. Með leyfi forseta, segir svo um höfuðþættina: „1. Ekki skuli ráðist í heildarflutning neinnar stofnunar án undangenginnar ítarlegrar endurskoðunar og fulls samráðs við stjórnir og forstjóra viðkomandi stofnunar. 2. Flutningsráð ríkisstofnana verði ekki sett á fót að svo stöddu. 3. Ráðh. fell þeim ríkisstofnunum, sem undir þá heyra, að gera áætlun um uppbyggingu útibúa og/eða deilda og þær áætlanir verði síðan samræmdar og framkvæmdar í samráði við byggðadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins og fjvn. Alþ., eftir því sem aðstæður leyfa. 4. Álit Stofnananefndar verði lagt fyrir Alþ. til kynningar og umræðu, þannig að skoðanir og viðhorf alþm. til málsins í heild komi fram.“ Undir þrjá liði umsagnar hv. þm. getum við flm. þessa frv. hæglega tekið, enda teljum við það í fyllsta samræmi við till. okkar. Okkur flaug aldrei í hug annað en að gerð yrði ítarleg athugun og samráð haft við stofnanirnar, vildum aðeins að það yrði ekki allsráðandi um ákvarðanatöku, því að ef svo yrði yrði ekkert gert, miðað við þær undirtektir sem við fengum. Álit okkar er mjög glöggt varðandi þetta. Ekki er það síðra - ef framkvæmt yrði - að ráðh. fælu ríkisstofnunum að gera áætlun um uppbyggingu útibúa og/eða deilda, enda í engu í mótsögn - nema síður væri - við álit okkar. En fyrirvararnir, sem á eftir koma, draga hins vegar um of úr alvörunni í þessu atriði, einkum hið teygjanlega lokaatriði þar sem segir: eftir því sem aðstæður leyfa. Fjórði liðurinn, um að álit frá Stofnananefnd verði lagt fyrir Alþ., er auðvitað það sem við í nefndinni töldum frá upphafi sjálfsagt að gert yrði og það ekki löngu eftir að álitið kom fram. Að því laut m. a. fsp. mín til fyrrv. hæstv. forsrh., og á það lagði ég ríka áherslu og það gerðu fleiri landsbyggðarþm. á þeim tíma. Við í nefndinni töldum, og höfum aldrei dregið dul á það, að nauðsynleg umr. væri forsenda sem við nm. værum allir einhuga um. En gallinn er bara sá, að ekkert hefur verið gert í þessu máli, allra síst að leggja álitið beint fyrir Alþ. til kynningar og umræðu, eins og þessir hv. þm. leggja þó greinilega til. Með öðrum liðnum í umsögninni, sem snertir þetta frv. okkar, fylgir í raun enginn rökstuðningur, en þar segir að Flutningsráð skuli ekki sett á fót að svo stöddu. Ekki er útilokaður sá möguleiki, aðeins bent á aðra möguleika sem ég fer ekki nánar út í hér, því að það segir aðeins að slíkt starf - þar er vitnað í hæstv. fyrrv. forsrh., Geir Hallgrímsson, - megi vinna án þess að svonefnt Flutningsráð sé sett á stofn. Ég efa ekki heldur að þetta sé ekki eina leiðin til þess arna. E. t. v. hefur verið hugmynd þeirra hv. þm. sem stóðu að þessu áliti, sem við flm. höfum einnig heyrt, að byggðadeild Framkvæmdastofnunar ætti hér að koma til. En þó virðist hún aðeins eiga að vera samráðsaðili þessu samkv., en ekki sá ráðgefandi frumkvæðisaðili sem ekki er til í dag og Flutningsráðinu er ætlað að vera - aðili sem grannar okkar töldu nauðsyn að kæmi til sögu þrátt fyrir að þeir starfrækja ákveðin byggðaráðuneyti. Framkvæmdastjóri byggðadeildar nú var einmitt í nefndinni, og ég veit ekki annað en hann sé enn sömu skoðunar og er hann undirritaði nál., telji sem sagt að byggðadeildin hafi nóg á sinni könnu og aðeins í hennar verkahring að vera sjálfsagður samráðsaðill varðandi einstök stærri flutningsverkefni sem unnið væri að, en ekki frumkvæðisaðili. Hæstv. fyrrv. ríkisstj. fjallaði svo um þetta álit og gerði svofellda samþykkt, með leyfi hæstv. forseta: „Að fengnum umsögnum einstakra stofnana um álit Stofnananefndar og eftir að hafa kynnt sér umsögn þm. Ellerts B. Schram og Ingvars Gíslasonar hefur ríkisstj. fallist á meginatriði umsagnarinnar. Ríkisstj. telur eðlilegt, að áður en tekin sé ákvörðun um flutning ríkisstofnana úr höfuðborginni skuli liggja fyrir afstaða viðkomandi rn., stjórnar stofnunar, forstöðumanns og starfsfólks til flutningsins og samþykki fjvn. Alþ. Leita skal umsagnar byggðadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins um flutning ríkisstofnunar og kannar hún viðhorf sveitarfélaga.“ Um samþykkt fyrrv. ríkisstj. vil ég aðeins segja að hún sannar það, sem allt tímabil hennar einkenndist af, að ekkert var aðhafst. Við höfum m. a. s. grun um að í raun og veru hafi ekkert átt að aðhafast. Þó varð, til þess að unna þeim sannmælis, örlítil hreyfing á útibúa- og deildamálum, en auðvitað allt of lítil. Með nál. okkar skilaði formaður af sér ítarlegum umsögnum stofnana. Þær fást vart gleggri en þar, nema þá hugarfarsbreyting hafi komið til eða nýir forstöðumenn hafi aðra skoðun en þeir sem þá ráðlögðu flutning. Það er að vísu til í dæminu. Ég veit um eitt dæmi, það er hinn nýi skógræktarstjóri ríkisins, en ég á ekki von á að það sé um marga slíka forstöðumenn að ræða sem hafi aðra skoðun en þá sem var uppi á þeim tímum. Í samþykkt fyrrv. ríkisstj. er ekkert nýtt umfram það sem við höfðum bent á í nál. og rökstutt, svo sem að fjvn. hlyti að koma mjög við sögu þegar ákvarðanir væru teknar um flutning. Þegar við skiluðum nál. okkar var byggðadeildin ekki komin á sem slík, en sem samráðsaðili fellur hún í öllum atriðum inn í till. okkar um framkvæmd alla. Annars er það markvert við álit þeirra tvímenninga, að þeir viðurkenna mjög ákveðið mikla vinnu og nákvæma athugun Stofnananefndar á verkefni sínu og telja þar margt mjög jákvætt. Um hið neikvæða fara þeir þó ekki færri orðum án allra mótraka að mínu viti, annarra en þeirra sem við í nefndinni höfðum í raun bent á að væru til og yrði að yfirstíga. En meginmálið er þó það, að til þess að koma hreyfingu á málið þarf vissulega einhver aðili eins og Flutningsráð, - ekki endilega með þeim hætti sem við leggjum hér til, það er ekki heilagt fyrir okkur, síður en svo, - til að koma. Ef menn vilja endilega færa stofnanaflutning inn í byggðadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins er eins gott að efla þá byggðadeild og stuðla þar með að því að hún geti verið því hlutverki sínu vaxin. Það er hún ekki í dag með það starfslið sem hún hefur. Hún hefur nógum verkefnum að sinna þó að hún þurfi ekki að bæta þessum ofan á. Hér yrði án efa um hornreku að ræða hjá stofnuninni miðað við þau miklu verkefni sem þar er að unnið. Þess vegna þarf til að koma slíkt ráð eða hvað menn vilja kalla það, stofnananefnd eða ákveðin deild innan Framkvæmdastofnunar ríkisins sem hefði þá það verksvið eitt. Hér er jafnvel um enn nauðsynlegra ráð að ræða hjá okkur en það var hjá frændum okkar á Norðurlöndum, ef eitthvað á að gera. Um það er hins vegar meginspurningin, hvort eitthvað eigi í þessu máli að gera, hvort valddreifing eigi að verða. Stjórnvöld og Alþ. þurfa fyrr eða síðar að svara þeirri spurningu og það verður ekki gert fyrr en eftir ítarlegar umr. um þessi mál í heild hér á Alþ. Ég er sannfærður um að það, sem þm. tveir sögðu í niðurlagi álits síns í fyrra, er brýn nauðsyn, og ég tek undir það heils hugar, en þar segir að álitið, sem Stofnananefnd sendi frá sér, verði lagt fyrir Alþ. til kynningar og umr. þannig að skoðanir og viðhorf alþm. til málsins í heild komi fram. Hins vegar töldum við rétt nú að hreyfa þessu tiltekna atríði, svo afmarkað sem það væri. Þar með væri ekki ákvörðun tekin um annað en að fela einhverjum sérstökum sjálfstæðum aðila að annast þetta verkefni nánar, þannig að það starf, sem við lögðum þó á okkur á sínum tíma, væri ekki alveg unnið fyrir gýg og eðlilegt áframhald gæti orðið þrátt fyrir allt of langa bið. Ég vil svo í lokin vitna í rökstuðning nefndarinnar fyrir Flutningsráðinu sjálfu. Þar koma fram þau meginrök sem enn í dag eru fyrir því að einhverri slíkri stofnun sé komið á innan stjórnkerfis okkar. Í nál. segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Stofnanaflutningur í þeim mæli, sem till. nefndarinnar fela í sér, er meiri háttar stjórnkerfisaðgerð. Nefndinni þykir að athuguðu máli rétt að benda á stofnsetningu sérstaks aðila sem annaðist yfirstjórn stofnanaflutningsins. Slíkur aðili gæti heitið Flutningsráð ríkisstofnana. Það yrði skipað 7 mönnum kosnum hlutfallskosningu af Sþ. Verksvið Flutningsráðs ríkisstofnana væri í stórum dráttum tvíþætt. Í fyrsta lagi gæti Flutningsráðið annast heildarskipulagningu og yfirumsjón á flutningi ríkisstofnana. Á vegum ráðsins gætu starfað margvíslegar samstarfsnefndir, t. d. með fulltrúum stofnana sem flytja eiga til sama svæðis, með fulltrúum skyldra stofnana sem eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta o. s. frv. Auk þeirra samstarfsnefnda sem tengdar eru einstökum stofnunum (sbr. 2.5.1), gæti slíkt kerfi samstarfsnefnda fleiri stofnana á vegum ráðsins auðveldað heildarframkvæmd stofnanaflutnings. Flutningsráðið gæti á þennan hátt og með almennum umr. á fundum sínum samhæft aðgerðir á þessu sviði, greitt úr erfiðleikum og auðveldað stofnanaflutning á margvíslegan hátt. Í öðru lagi mætti fela Flutningsráði ríkisstofnana að veita umsögn eða gera tillögur um staðarval nýrra ríkisstofnana og taka staðsetningu alls ríkiskerfisins til endurskoðunar með reglulegu millibili, t. d. einu sinni á hverjum áratug. Þótt nefndin hafi leitast við að taka til meðferðar alla þætti ríkiskerfisins mun þróunin næstu áratugi örugglega knýja á um endurskoðun á einstökum atriðum. Einhliða staðarval nýrra stofnana getur einnig skekkt hlutföllin á ný. Nefndin er því þeirrar skoðunar, að staðarval ríkisstofnana sé stöðugt verkefni og réttast að fela það ákveðnum aðila. Verði fallist á þessi sjónarmið nefndarinnar er nauðsynlegt að setja lög um Flutningsráð ríkisstofnana. Til greina kæmi að fela ráðinu að loknum almennum umr. um till. nefndarinnar að semja frv. að lögum og reglugerðum í samræmi við þann stofnanaflutning sem fallist verður á að framkvæma. Stofnsetning Flutningsráðs ríkisstofnana gæti þannig orðið fyrsti áfangi verulegs stofnanaflutnings.“ Ég geri mér ljóst að það er svo liðið á þetta þing að um þetta mál verður ekki fjallað nú. Álit Stofnananefndar verður ekki heldur lagt fyrir Alþ. nú til umr. og umfjöllunar, eins og þörf er á að gera. Það er búið að ræða það rækilega á öðrum vettvangi. Sveitarfélögin hafa fjallað rækilega um þessi mál á undanförnum árum og áratugum og myndað sér um þau ákveðnar skoðanir, mismunandi að vísu, en þær hníga að vonum allar í eina átt. Til viðbótar er rétt að geta þess, að við erum að fá sífellt sterkari samráðsaðila úti á landsbyggðinni þar sem eru landshlutasamtök sveitarfélaganna. Hér eru að koma sem sagt og eru komnir upp nú þegar og eru í vaxandi mæli að koma upp þeir samráðsaðilar sem stjórnvöld þurfa á að halda til þess að koma hreyfingu á þessi mál og gera það skynsamlegasta á hverjum tíma í þessu efni. Ég dreg enga dul á að mér þótti, þegar ég gekk frá þessu nál., að þarna gengjum við eins langt og okkur væri framast unnt að gera. Ýmsir þeir menn úti á landsbyggðinni, sem mestan áhuga höfðu og best höfðu kynnt sér þetta mál, töldu að þvert á móti hefðum við í mörgum tilfellum gengið of skammt, sérstaklega hvað varðar útibúa- og deildaskiptinguna. Um það má vafalaust endalaust deila. Ég vil í lokin óska eftir því sérstaklega, að hæstv. núv. ríkisstj. taki upp á næsta þingi það sem segir í áliti þeirra tvímenninga, hv. þm. Ellerts B. Schram og Ingvars Gíslasonar, - til þess vinnst ekki tími nú, - þar sem þeir segja að þetta álit í heild verði lagt fyrir Alþ. og það skoðað rækilega, lagt þar fram til kynningar og umr. og skoðað þar rækilega og menn geti þar sagt sitt álit á bæði einstökum þáttum og málinu í heild. Ég treysti því, að í samræmi við þann stjórnarsáttmála, sem gerður hefur verið um byggðastefnu almennt verði hér um einn sjálfsagðan þátt að ræða, að álit Stofnananefndar komi til umr. á Alþ. og menn geti þar sagt álit sitt með eða móti, en það verður ekki lengur lokað inni í stjórnkerfi okkar hjá embættismönnum einum, eins og hefur verið. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að óska eftir því, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 63 28. maí 1969, um verslun ríkisins með áfengi, tóbak og lyf, sbr. lög nr. 59 frá 1971. Á undanförnum árum hefur innflutningur og verslun með tilbúin bruggunarefni (öl- og víngerðarefni) í neytendaumbúðum farið mjög vaxandi. Viðskipti virðast hafa eflst svo mjög að a. m. k. eitt fyrirtæki hefur talið grundvöll fyrir framleiðslu slíkra efna hér innanlands og hefur m. a. leitað eftir niðurfellingu tolla af efnivörum til framleiðslunnar í skjóli ákvæða EFTA-samkomulags. Samkv. 7. gr. áfengislaga, nr. 82 frá 1969, er bannað að brugga eða búa til áfengi á Íslandi. Þetta skýlausa bannákvæði dugir skammt í baráttu við þá óheillavænlegu þróun sem átt hefur sér stað í þessum efnum á undanförnum árum, þar eð áfengislöggjöfin er að öðru leyti mjög ófullkomin og veitir ekki möguleika til að fylgja banni þessu eftir svo að vel sé. Samkv. 2. gr. áfengislaga er áfengi skilgreint á þessa leið: „Áfengi telst samkv. lögum þessum hver sá vökvi, sem meira er í en 2.25% af vínanda að rúmmáli. Duft, kökur og annað, sem þau efni eru í, sem sundur má leysa í vökva og hafa nefndan áfengisstyrkleika, skal fara með sem áfengan drykk.“ Í skjóli þessa ákvæðis má segja að sala umræddra efna hafi þrifist. Þeir aðilar, sem hafa séð um innflutning og dreifingu umræddra vara, hafa einfaldlega bent kaupendum á hvernig þeir eigi að halda styrkleika bruggsins innan löglegra marka og hverju það varði fari hann fram úr lögleyfðu hámarki. Þess skal getið hér, að þó svo 2. málsl. 2. gr. taki til dufts sem leysa megi upp í vatni nær ákvæðið ekki til umræddra efna, því að þótt þau séu leyst upp í vatni nægir það eitt sér ekki til þess að úr verði áfengur vökvi, heldur þarf a. m. k. að bæta við þau sykri og gerlum. Samkv. gildandi löggjöf verða brot á 7. gr. áfengislaganna varla sönnuð nema með því að staðreyna að áfengi hafi verið framleitt úr nefndum efnum. Til þess að svo megi verða þarf að hafa hendur í hári þeirra sem kaupa þessi efni í smásölu og framleiða eða brugga úr þeim áfenga drykki, t. d. í heimahúsum. Af skiljanlegum ástæðum hafa lögregluyfirvöld verið treg til aðgerða af þessu tagi. Á meðan söluaðilar umræddra efna geta skákað í því skjóli að brugga megi óáfenga drykki úr efnunum, þótt sá sé eðlilega ekki tilgangur þeirra sem kaupa þessi efni til bruggunar, má ljóst vera af framansögðu að þess er ekki að vænta að hægt verði að stemma stigu við ólöglegri bruggun hérlendis að óbreyttum lögum. Nýlega var að tilhlutan fjmrn. athugað fræðilega hve mikið áfengi mætti framleiða úr því magni bruggunarefna sem stærsti innflutningsaðili þessara efna flutti inn á árinu 1978. Athugun þessi, sem unnin var af ölgerðarverkfræðingi, leiddi í ljós að úr ofangreindum efnum, sem aðeins umræddur aðili flutti inn, mátti a. m. k. framleiða áfengi sem samsvarar ca. 250 þús. 0.7 lítra flöskum af brennivíni með 40% rúmmálsprósentu styrkleika.

Hvað skyldi vera hægt að framleiða úr þeim sykri sem fluttur er inn og mjöli yfirleitt?

Það eru sennilega heil ósköp. - Vegna ummæla í blöðum um áætlun þessa skal tekið fram, að hún styðst við athugun á innflutningi 1977 og fyrstu 10 mánuðum 1978. Væri innflutningurinn eins og hann í raun og veru var 1978 lagður til grundvallar yrðu tölur þessar talsvert hærri. Af því m. a., sem hér að framan hefur verið rakið, má ljóst vera að alvarleg félagsleg vandamál fylgja því ástandi sem nú ríkir í þessum málum, en það er e. t. v. aðalatriði þessa máls. Ég er þeirrar skoðunar, að þau vaxandi félagslegu vandamál sem fylgja stóraukinni bruggun í landinu séu talsvert íhugunarefni fyrir hv. Alþ. og ástæða til þess að taka þau mál til skoðunar. Ég skal ekkert um það fullyrða, hvort sú aðferð, sem hér er lögð til, nær þeim árangri í þessum efnum sem ætlast er til. Það er annað mál. En einnig hefur ríkissjóður þegar orðið fyrir mjög verulegu tekjutapi af þessum sökum. Í þessu sambandi er vert að geta þess, að tekjur Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins af áfengissölu á s. l. ári voru ca. 1.5 milljarði kr. lægri en gert var ráð fyrir að þær yrðu samkv. fjárl. 1978. Verði ekkert aðhafst til að hamla gegn þessari þróun má búast við áframhaldandi rýrnun þessa mikilvæga tekjustofns ríkissjóðs. Það er lítið samræmi í því að innleiða nýja tekjustofna, er skila ríkissjóði e. t. v. 200–300 millj. kr. hver með mikilli skriffinnsku og fyrirhöfn, og láta um leið afskiptalaust að einn helsti tekjustofn ríkisins rýrni um e. t. v. tífalda þá upphæð. Í framhaldi af þessu skal þess getið, að svipuð vandamál hafa oft verið uppi annars staðar á Norðurlöndum. T. d. gripu Svíar til þess ráðs í ársbyrjun 1978 að banna með lögum notkun á „extrakti“ og „konsentrati“ úr malti, þrúgusafa eða öðrum ávaxtasafa við framleiðstu á áfengi. Sala þessara efna, sem hér að framan hafa verið nefnd tifbúin bruggunarefni, er talin hlutdeild í brotum á þeim ákvæðum sem banna notkun efnanna við bruggun. Engu að síður er bruggun áfengra drykkja leyfileg í Svíþjóð ef aðeins er notast við ávexti, malt, ómalað korn o. s. frv. sem grunnefni og þess jafnan gætt að áfengisstyrkleikinn fari ekki fram úr 4.5%. Þessar aðgerðir eiga rætur sínar að rekja til þess, að tekjur af áfengissölu höfðu stórlækkað s. l. ár um leið og sala framangreindra efna, sem auðvelda bruggun áfengra drykkja afar mikið, hafði stóraukist. Með frv. þessu er lagt til að ríkisstj. einni verði heimilt að flytja inn eða framleiða tilbúin bruggunarefni svo og hvers konar lifandi gerla. Þessi tilhögun hefur verið ríkjandi varðandi innflutning áfengis og tóbaks hérlendis. Þá er nauðsynlegt, ef aðgerðir af þessu tagi eiga að bera raunhæfan árangur, að færa innflutning og sölu á lifandi gerlum aftur í hendur hins opinbera, en notkun gerla er nauðsynleg við bruggun áfengra drykkja. Lifandi gerlar eru nær eingöngu notaðir við bakstur (pressuger) og framleiðslu á öli, miði og víni, (öl- og vínger). Samkv. þessu frv. er þó gert ráð fyrir að heimila megi öðrum aðilum en Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins innflutning og sölu á gerlum, enda uppfylli þessir aðilar skilyrði sem sett kunna að verða í því sambandi. Kemur einkum til álita að heimila öðrum aðilum innflutning á pressugeri, enda verði tryggt að það verði eingöngu notað til brauð og kökugerðar. Það, sem er e. t. v. alvarlegast í þessu máli og ég held að sé óhætt að fullyrða, er að það eigi sér stað allalmenn bruggun sem er brot á lögum. Það má sjálfsagt deila um hvað í sjálfu sér er óæskilegt. En það þarf ekki að deila um að óæskilegt er að lög í landinu séu meira og minna brotin, vegna þess að það hefur auðvitað í för með sér þverrandi virðingu landsmanna fyrir lögum og rétti. Eins og ég sagði áðan skal ég ekkert fullyrða um hvort sú aðferð, sem hér er lögð til, nær fullkomlega þeim árangri sem til er ætlast, en ég er sannfærður um að hún mun a. m. k. minnka þá bruggunaröldu sem gengur yfir landið. Ég er sannfærður um það, vegna þess að torveldara verður að brugga en nú er. Gert er ráð fyrir í ákvæði til bráðabirgða, að nauðsynlegt sé að gefa aðilum, sem stundað hafa innflutning, framleiðslu og sölu þeirra efna, sem samkv. frv. þessu eru gerð að einkasöluvöru, nokkurn tíma til þess að losa sig við birgðir sem þeir kunna að eiga af þeim þegar lög þessi öðlast gildi. - Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið, en vísa til ítarlegrar grg. sem fylgir frv. Ég leyfi mér að beina þeim tilmælum til þeirrar hv. þn., sem fær málið til meðferðar að hraða meðferð þess þannig að unnt verði að afgreiða málið sem lög frá þessu þingi. Herra forseti. Ég legg svo til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Það er kannske erfitt að stilla sig um að fara út í umr. um þessi mál almennt þegar svo upplagt tækifæri gefst til þess sem er í raun með þessu frv. Ég tek það fram varðandi þetta frv. að ég hef ævinlega lýst þeirri skoðun minni, að af tvennu illu væri skárra að ríkið hefði sölu þessa á höndum en einstaklingar, þó að ég hafi sérstöðu í þessu máli að öðru leyti og sé á þeirri skoðun að því harðar sem við gengjum til verks í þessu máli, því betra. En þar er komið að svo viðkvæmu deiluefni að ekki er rétt að fara út í það hér út af þessu einstaka máli. Það er hins vegar mjög einkennandi fyrir þetta mál, og kannske að sumu leyti að kenna því hvernig málið hefur verið sett fram, hvernig fjármálaþátturinn og fjármálahliðin hefur verið útblásin. Að vísu er það rétt að í grg. er vikið að hugsanlegu tekjutapi ríkissjóðs í sambandi við þetta. Ég tel þann rökstuðning því miður ekki eiga að vera inni í þessu frv., þó vissulega sé hann staðreynd, því að einmitt þessi rökstuðningur og það, sem þar kemur fram, er sá rökstuðningur sem fjölmiðlarnir hafa gripið til og telja eina tilgang þessa frv. Ég hefði heldur viljað að þessi hlið mála, þó hún sé vissulega rétt, hefði hreinlega hvergi sést í rökstuðningi þessa frv., og marka það af því, hvernig á þessu máli hefur verið tekið af fjölmiðlunum, þar sem í raun og veru er vikið að því á vægast sagt smekklausan máta að eina ástæða þess sé græðgi hæstv. fjmrh. í tekjustofna af áfengisneyslu, tekjustofna sem ríkissjóður annars missi af, en síður en svo það sem kemur fram í fyrri hluta þessara aths. varðandi þá grunnástæðu sem ég tel í raun og veru vera fyrir þessu frv. Það verður ekki um of vakin athygli á hvernig fjölmiðlar hafa fjallað um frv. Þeim hefur því miður verið gefið visst tækifæri til að nudda sér upp úr þessu máli á ofangreindan hátt vegna röksemda um tekjutap ríkissjóðs og þess sem um það hefur verið sagt. Og af því að það vill svo vel til að við hv. alþm. a. m. k., og reyndar ættu fleiri að vita það, vitum hug hæstv. fjmrh. varðandi áfengismál almennt er þetta þeim mun ömurlegri uppblástur sömu fjölmiðla. En ég viðurkenni sem sagt að þeir hafa vissa ástæðu til slíkrar túlkunar og hafa eingöngu beint máli sínu að því, að þarna væri um að ræða aðferð til að auka tekjur ríkissjóðs eða koma í veg fyrir minnkandi tekjur ríkissjóðs af þjóðarböli okkar. Afstaða mín varðandi þetta mál að öðru leyti kom fram þegar í upphafi þegar mér var ljóst að þessi efni voru að koma á markaðinn. Ég bar fram fsp. til hæstv. viðskrh., sem reyndar var þá einnig dómsmrh., þegar ég varð þessa var, um möguleika á því að stöðva þennan innflutning og koma í veg fyrir að hann ætti sér stað. Í svari hæstv. ráðh. við fsp. minni, sem ég fann ekki þegar ég var að fara á þennan fund, man ég að fram kom að hann taldi nokkur tormerki á meiri háttar lagabreytingu. Ég benti á að í þessu væri fólgin mikil almenn hætta og bann við innflutningi þessara efna eða takmörkun á innflutningi þeirra með ákveðnum leyfisveitingum væri því mál sem ætti verulega vel að athuga. Afstaða mín til þessa máls fer því ekkert á milli mála eða reyndar til áfengismála almennt, og ég hygg að í því máli séum við hæstv. fjmrh. á sama báti - og veit það reyndar. En til er í þessu landi aðili sem mér þótti skylt, þó með stuttum fyrirvara væri, að fá álit hjá á þessu máli almennt, en það er Áfengisvarnarráð. Sá aðili benti þegar í upphafi á þessa hættu og gerði það rækilega þó að daufheyrst væri við. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp frá þessu ráði, sem við kjósum og eigum að taka tillit til og fjallar um þetta mál á eins hlutlægan hátt og mögulegt er, nokkur minnisatriði um sölu öl- og víngerðarefna á Íslandi. Þau eru þessi: „1. Um leið og innflutningur og sala öl- og víngerðarefna hófst hérlendis vakti Áfengisvarnaráð athygli stjórnvalda á því, að hér væri vægast sagt um vafasama starfsemi að ræða. Á það var m. a. bent, að efni þessi væru beinlínis ætluð til áfengisgerðar, en ekki til framleiðslu óáfengra drykkja. Útlendingar, sem sjá þessi efni í verslunum hér, láta sér t. a. m. ekki til hugar koma annað. Þá benti Áfengisvarnaráð á að þarna væru brugghús og þeir auðhringar, sem þeim tengjast, svo og íslenskir umbjóðendur þeirra að búa til röksemd fyrir því að hér skyldi heimila sölu áfengis öls. Það álit Áfengisvarnaráðs reyndist rétt, eins og misjafnlega viskulegar umræður um áfengt öl síðustu missirin hafa leitt í ljós. 2. Samkv. upplýsingum áfengisvarnanefnda víðs vegar um land hefur heimabruggun aukist jafnt og þétt síðan efni þessi komu á markað. Fyrir þann tíma var fátítt að nefndir teldu heimabruggun auk,a vandamál þau sem áfengisneysla veldur. 3. Efni þessi kalla Norðurlandamenn portvín eða hraðvín og hafa Svíar og Finnar bannað sölu þeirra. Norðmenn stefna að því sama og jafnvel Danir amast við þeim. 4. Bruggun úr þessum efnum mun það auðveld að unglingar og jafnvel börn geti með hægu móti orðið sér úti um áfengi ef þau komast yfir þennan varning. 5. Heilbrigðismálastofnun Sameinuðu þjóðanna lítur svo á að aukin áfengisneysla leiði til víðtækara tjóns. Er það álit reist á grundvelli vísindarannsókna. Hvetur heilbrigðismálastofnunin aðildarþjóðirnar til að stuðla að minnkandi neyslu, m. a. með því að fækka dreifingarstöðum áfengis og tilvikum sem gefa tilefni til áfengisneyslu. Augljóst er að sala hraðvíngerðarefna í almennum verslunum gengur þvert á stefnu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. 6. Flestir munu sammála um að unglingadrykkja sé af hinu illa. Sala ölgerðarefna stuðlar tvímælalaust að aukinni drykkju unglinga og barna. 7. Sú stefna hefur verið ríkjandi í áfengismálum hérlendis að leitast við að koma í veg fyrir einkagróða í sambandi við áfengisdreifingu. Þess vegna var Áfengisverslun ríkisins stofnuð 1922. Þessi áfengismálastefna ríkir alls staðar á Norðurlöndum nema í Danmörku. Frjáls sala efna til áfengisgerðar stuðlar að því að einkahagsmunir hafi skaðvænleg áhrif á áfengisneysluvenjur þjóðarinnar, enda er það flestum ljóst að óeðlilegt er að einstakir menn hafi fjárhagslegan ábata af því að stuðla að ógæfu annarra, en áfengisneysla, þótt í smáu sé, verður tíðum upphaf hörmunga, svo kunnugt er það að vart þarf að rökstyðja. 8. Sænsk stjórnvöld líta svo á að sala öl- og víngerðarefna sé í raun og veru hvatning til lögbrota og aðstoð við þau, þ. e. ólöglega framleiðslu áfengis. Eru sölumenn slíkra efna dæmdir samkv. því. 9. Ljóst er að með því að láta einstaklingum haldast uppi að stuðla að ólöglegri áfengisgerð leynt og ljóst svo og ólöglegri meðferð áfengis (unglingar innan lögaldurs kaupi áfengi) er andi íslenskra áfengislaga að engu hafður. Sú „röksemd“ innflytjenda öl- og víngerðarefnis, að það sé ætlað til framleiðslu óáfengra drykkja, er að engu hafandi, enda eru þessi efni framleidd til áfengisgerðar, eins og ljóst má vera af erlendum textum sem þeim fylgja.“ Ég taldi rétt við 1. umr. um þetta mál að koma áliti þeirra ágætu manna, sem Áfengisvarnaráð skipa, á framfæri án þess að fara nánar út í efni þess almennt. Ég tek enn undir það sem ég hef heyrt víða utan að mér um frv., að ég harma að svo mikil áhersla hefur verið lögð á fjármálalega þáttinn, spurninguna um tekjutap ríkissjóðs í þessu efni, og harma að það skuli einnig vera lögð eins mikil áhersla á það í grg. og raun ber vitni. Ég trúi því tæpast að hæstv. fjmrh., af skoðunum hans í þessu efni að dæma, hafi verið ljúft að mæla með slíkum rökleysum.



Herra forseti. Í grg. þeirri, sem fylgir því frv. sem hér er til umr., kemur ljóslega fram að forráðamönnum ríkissjóðs stendur nokkur stuggur af því að þróunin hefur verið á síðustu tímum á þann veg að tekjur ríkissjóðs vegna sölu áfengra drykkja hafa orðið mun minni en áætlað hefur verið. Ég verð að segja að mér koma þessar staðreyndir ekki neitt á óvart, og þó ég vilji ekki gera lítið úr hæfileikum hv. ráðuneytismanna til að setja fram áætlanir um tölur, því að ég veit að þeir hafa mikla reynslu og þekkingu þegar þeir fjalla um slík mál, hallast ég frekar að því að þær tölur, sem gefnar eru upp um tekjumissi ríkissjóðs í sambandi við sölu þeirra efna, sem verið er að ræða um í þessu frv., séu miklu hærri í raun en nefndar eru. Tilgreint er í aths. að tekjur ÁTVR voru 1.5 milljörðum lægri en gert var ráð fyrir að þær yrðu samkv. fjárl. 1978, og samkv. grg. eru tekjur Áfengis- og tóbaksverslunarinnar af áfengissölu á fyrsta ársfjórðungi þessa árs ca. 20% lægri en gert hefur veríð ráð fyrir. Svo er komið og það orðið á allra vitorði, að á markaðinum eru svo dýrleg tæki og þægileg að víngerð er hreinasti skemmtiiðnaður og unun að umgangast. Hefur og sannarlega verið staðið myndarlega að því að hvetja menn og örva til mikils heimilisiðnaðar, sem er orðinn mikið ánægjuefni og augnayndi margra þjóðfélagsþegna. Ég verð að segja frá eigin brjósti: Ég er orðinn nokkuð fullorðinn, en herra minn trúr, hefðum við, þegar ég var ungur og til í tuskið, haft ráð á slíkum tækjum! Hvílíkur munur eða þegar maður var að bíða eftir því að „landinn“ læki í dropatali úr spanskgrænu smurningsolíurörunum sem stolin voru venjulega úr trillum og nótabátum sem voru uppi á grandanum, og allir geta vitað hve allt slíkt var mengað þá! - En það var samt bruggað. Og þá var ekki verið að brugga í skemmtilegum, uppyljuðum bílskúrum! Slíkt fór venjulega fram úti í fjósi eða í enn þá leiðinlegra umhverfi. Og mikið var bruggað. Ég er ekki frá því - þetta var á kreppuárunum og þá var minna um niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðum - að nokkrir bændur hafi drýgt tekjur sínar verulega, a. m. k. gerðu það nokkrir í nágrenni Akureyrar, og ég fullyrði að svo hafi verið víðar um sveitir landsins. En þegar svo er komið að jafn dýrleg tæki og ég var að lýsa áðan eru fáanleg og það á mjög hagstæðu verði, að ég tali ekki um þegar þjóðfélagið verður fyrir því stórkostlega happi að fá ríkisstj. sem lítur svo frjálslyndum augum á þennan heimilisiðnað, að hennar fyrsta verk þegar hún sest í stólana er að afnema söluskatt af þessari nauðsynjavöru, er ekki nema von að slík uppörvun verði til þess að menn reyni að standa sig vel. Ég veit að hv. þm. hefur verið kunn afstaða mín í sambandi við áfengismál frá því að ég byrjaði að láta heyra í mér á hinu háa Alþingi. Ég hef einnig tvívegis gert tilraun til þess að reyna að fá í gegn breytingar á áfengislögunum um að leyfilegt væri að framleiða áfengt öl í landinu. Þessar tilraunir mínar hafa ekki borið árangur. Síðast flutti ég þáltill. um að ákveðið yrði að þjóðin yrði spurð, hinn almenni kjósandi fengi tækifæri til þess að segja til um hvort hann vildi leyfa að sú breyting yrði gerð á áfengislöggjöfinni að heimiluð yrði bruggun áfengs öls. Till. náði ekki fram að ganga. Hv. alþm. voru það fastheldnir á framkvæmd lýðræðisins að þeir treystu sér ekki, samvisku sinnar vegna sjálfsagt, að veita kjósendum tækifærið, sem fólst í þáltill., til að menn mættu láta í ljós skoðanir sínar á þessu máli. Ég hef orðið var við það í samtali við ýmsa aðila, að menn hafa spurst fyrir um hverju það sæti að ég hafi ekki haldið áfram tillöguflutningi í sama dúr og ég hef gert undanfarið. Er því beinlínis til að svara, að eins og komið er málum í þessu þjóðfélagi fyrir tilstuðlan ríkisvaldsins, því að búið er að gera svo aðlaðandi og þægilegt og skemmtilegt að stunda þessa heimilisiðju fyrir þess atbeina, er mér persónulega mjög til efs að þó að þjóðin væri nú spurð að því, hvort hún vildi heimila þá breytingu á áfengislöggjöfinni að farið yrði að framleiða áfengt öl, fengist meiri hluti fyrir því. Og hver er ástæðan fyrir þessari skoðun minni? Jú, hún er einfaldlega sú: Almenningur er búinn að ná slíkum árangri við framleiðslu þessarar vörutegundar og gæði framleiðslunnar eru orðin með þeim ágætum að ríkið mundi undir engum kringumstæðum vera samkeppnisfært um verð. Hægt er að framleiða nærri því hvaða tegund sem er af bjór, hverju nafni sem menn vilja kalla hann, allar tegundir, fyrir ca. 35 kr. pottinn. Hafa ágætir stuðningsmenn mínir í þessu máli sagt við mig: Nei, vinur minn, þú þarft ekki að halda að við ætlum að fara að borga fjmrh. eða Áfengisverslun ríkisins það verð sem hún þarf til þess að geta staðið undir slíkri sölu. Það mundi verða mörg hundruð prósent dýrara fyrir okkur en að framleiða sjálfir þessar vörur núna. Þannig hefur þá þróunin orðið. Þetta eru afleiðingarnar af því að stimpast hefur verið við undanfarin ár í þjóðfélagi þar sem heimilt er að selja í tugum lítra sterkustu áfenga drykki sem til eru á markaðnum, en harðbannað með lögum að selja veikasta drykkinn. Samþykkt frv. þess, sem hér liggur fyrir, hefur ekki nokkur minnstu áhrif á þróun mála, eins og þau eru nú, þannig að tekjur ríkisins aukist. Það má banna með margföldum lögum hver eigi að selja gerla og tegundir bruggefnis. Þegar almenningur er búinn að ná slíkri hæfni og árangri í framleiðslu þessara vörutegunda sem raun ber vitni er mönnum hjartanlega sama hvaða lagaákvæði verða samþ. hér. Bruggunin heldur áfram. Það er ekkert léttara en að halda áfram þó að þessi lög verði samþ. En það er annað sem gæti komið í ljós og kannske orðið til þess að árangur af lagasetningu sem þessari yrði algerlega í öfuga átt. Ég gæti látið mér detta í hug ef sá árangur næðist sem stefnt er að með því að bera fram frv. eins og þetta, að hörgull yrði á lifandi gerlum og þeim frumefnum sem þarf til þess að búa til hinn ágæta bjór sem er á hvers manns borði, þá sneru menn sér næst að því að nota hin dýrmætu tæki til þess að eima. Það getur vel verið út af fyrir sig að það verði tilbreyting fyrir menn og menn fari að snúa sér að slíkri framleiðslu. Vil ég benda hæstv. fjmrh. á að þegar sú starfsemi væri búin að vera í 1–2 ár held ég að tekjutap ríkissjóðs yrði nokkrum sinnum 1.5 milljarðar og nokkrum sinnum 20%; þegar þau dýrmætu tæki sem nú eru nærri því í hverju húsi, jafnvel á meiri hluta heimila. væri almennt farið að nota til að brugga sterkar veigar. Nei, ég held að kominn sé tími til - og það fyrir lifandi löngu - að hv. yfirvöld og þeir, sem fást við og fara með þessi mál, fáist til að líta á þau af því raunsæi sem nauðsynlegt er til að við getum umgengist málefnið af skynsemi og af sæmilegu viti. Og ég held að það komist aldrei lag á þessa hluti fyrr en við hættum að stinga höfðinu í sandinn og förum að takast á við þessi mál með fullri viðurkenningu á staðreyndum og eðlilegum hætti. Auðvitað á að leyfa sölu á öllum tegundum áfengis í þessu landi. Við erum miðsvæðis í „heimstrafíkinni“, ef svo mætti að orði komast, og við erum orðin að viðundri vegna þess hvernig við högum okkur í áfengismálum, sérstaklega í sambandi við sölu og meðferð áfengra drykkja. Ég vil í allri einlægni og velvild segja fyrir mitt leyti: Mér er alveg eins ljóst og hverjum einum að við eigum við gífurleg vandamál að etja í þjóðfélagi okkar af afleiðingum ofdrykkju og ofnotkunar áfengis, og það má enginn skilja orð mín þannig að mér sé ekki ljós sú hætta sem felst í ofnotkun áfengis. Ég vil aðeins að gefnu tilefni nota þetta tækifæri til þess að staðfesta að ég er reiðubúinn með atkv. mínu á hinu háa Alþingi að styðja duglega við bakið á hverjum þeim aðila sem vill gera nauðsynlegar ráðstafanir til bjargar og hjálpar þeim sem berjast við það mikla böl sem ofnotkun áfengis er. En ég fer ekki ofan af þeirri sannfæringu minni, að besta lækningin í þessum málum og skynsamlegustu víðhorfin til þessara mála séu að viðurkenna staðreyndir. Við getum ekki komist hjá því. Högum okkar er þannig komið, að við getum ekki einangrað okkur og verið eins og hvert annað eyðisker þar sem útilokað sé með öllu að ná í áfengan bjór. Ég held að það eigi að vera stefna löggjafans í þessu máli að líta á þetta mikla vandamál, sem það vissulega er, frá uppeldislegu sjónarmiði. Ef það þykir nauðsynlegt að hefja kynferðisfræðslu meðal barna sem hafa náð 6–7 ára aldri, hví skyldi þá ekki vera ástæða til þess að fræða æskuna um skaðsemi og skaðleg áhrif áfengisnotkunar um leið og þjóðfélagið viðurkennir að það er beinlínis ekki hægt að útiloka áfengisnotkun í þjóðfélaginu? Ég held að það væri því miklu betra ef hæstv. yfirvöld, sem hafa með framkvæmd þessara mála að gera, vildu taka á sig rögg og snúast við þessum vandamálum, ekki á þann veg sem stefnt er að með flutningi þessa frv., heldur kæmu þessum málum í einhvern skynsamlegan farveg með fræðslu, skynsamlegri löggjöf og skynsamlegri framkvæmd þeirrar löggjafar, þannig að okkur mætti takast að kenna þjóðinni að umgangast áfengi og áfenga drykki á manneskjulegan og menningarlegan hátt. Með því eina móti mundi okkur takast að ráða við og minnka eða lina þær miklu þjáningar sem vissulega eru fyrir hendi í hinu fámenna þjóðfélagi okkar af ofnotkun áfengis, sem við áreiðanlega allir erum sammála um að við viljum veita styrk til þess að bæta úr.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vildi fyrst í tilefni af ræðu hv. 3. þm. Austurl. undirstrika það, sem ég sagði í framsöguræðu minni, að aðalatriði þessa máls væru þau alvarlegu félagslegu vandamál sem fylgja því ástandi sem nú ríkir í hinum svokölluðu bruggunarmálum. Ég vil enn fremur benda á að hann tilgreindi álit Áfengisvarnaráðs. Það gæti flýtt afgreiðslu málsins í hv. þn. að þurfa ekki að kalla þá aðila fyrir sig, heldur hafa afstöðu þeirra þegar í þskj. Í ræðu hv. 2. þm. Norðurl. e. kom fram að þessi iðnaður væri heimilisiðnaður og ánægjuefni fyrir marga. Það kann að vera rétt. En hann er ekki ánægjuefni fyrir alla, það vil ég segja og þekki dæmi þess. Því miður kunna menn ekki sæmilega með þessi mál að fara, nema sumir. Við fetum í raun og veru í fótspor bræðraþjóða okkar á Norðurlöndum í þessum málum. Þar eru þessi málefni komin í óefni og þeir taka nú miklu harðar á þessu lagalega séð en við gerum. En ég get eigi að síður verið sammála um að því miður er ekki fær leið eins og komið er að framfylgja lögum af fullri hörku í þessum efnum. Þá þyrfti að senda lögreglu inn á tugi hundraða heimila í landinu til þess að fylgja lögunum fram. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði áður, að alverlegt mál og íhugunarefni er fyrir Alþ. þegar svo er orðið ástatt að lög eru brotin allalmennt. Það eykur á virðingarleysi manna fyrir lögunum. Það er önnur alvarleg hlið þessa máls. Ég sé að hv. 3. þm. Austurl. er genginn í salinn. Ég var að segja í tilefni af ræðu hans, að ég tók skýrt fram í framsöguræðu minni að ég teldi aðalatriði þessa máls vera þau félagslegu vandamál sem fylgja því ástandi sem ríkjandi er í þessum efnum. Mér þótti vænt um hugleiðingar hv. 2. þm. Norðurl. e. um áhyggjur hans af áfengisbölinu, en mér hefur stundum fundist að of margir svokallaðir framámenn í landinu tali of gáleysislega um þessi málefni. Ég fullyrði að áfengisvandamálið er eitt alvarlegasta vandamál sem þjóðin á við að stríða. Hitt er annað mál, og þar get ég verið sammála hv. 2. þm. Norðurl.,e., að vandasamt er að taka á þessum málum. Frv., sem hér er flutt, er tilraun til þess að bæta úr ástandinu, draga úr þessu böli, sem ég vil svo nefna, og færa til betri vegar. Það er staðreynd, að síðan breyting varð á lögum - ég held að það hafi verið 1969 - hefur bruggstarfsemi í landinu stórkostlega aukist. Ég er ekki að fullyrða að breyting til baka hafi þau áhrif að auðvelt verði að uppræta bruggið. En ég held satt að segja að svo hafi verið komið laust fyrir 1970 að brugg hafi að mestu leyti verið lagt af í landinu. Ég þekki t. d. mjög mikið til á Austfjörðum, bæði í sveitum og við sjó, og ég held að bruggun, sem var talsvert algeng á árum áður bæði til sjávar og sveita eins og kunnugt er, hafi að mestu leyti verið lögð af á áratugnum milli 1960 og 1970. Ég held að breyting á áfengislögunum í þá átt að heimila starfsemi eins og þá sem nú fer fram hafi stóraukið bruggunina í landinu. Það er m. a. byggt á þeirri skoðun er ég beiti mér nú fyrir því að flytja þetta frv.



Herra forseti. Ég kem hér upp í ræðustól til þess að láta í ljós stuðning minn við þetta frv. Ég geri það fyrst og fremst vegna þess að mér er alveg ljóst og allir vita að þau efni, sem hér er um að ræða, eru flutt inn til landsins í þeim eina tilgangi að brugga áfengt öl. Hvort sem áfengt öl er nauðsyn eða æskilegt, er óeðlilegt að á meðan bannað er að brugga áfengt öl í landinu og bannað að neyta þess sé með vitund yfirvalda flutt inn efni í þeim eina tilgangi að nota það til þess arna. Annars langar mig til að velta því fyrir mér, hvort sá samdráttur, sem orðið hefur í sölu Áfengisverslunar ríkisins, sé fyrst og fremst eða eingöngu þessu atriði að þakka. Það er ekki nýtt fyrirbrigði að á vissum tímabilum dragist sala á áfengi saman og það fer eftir ákveðnum farvegi. Ef kaupgeta í landinu minnkar dregst áfengissalan eitthvað saman. Ef áfengisverðið hækkar skyndilega til muna dregst salan saman. Venjan er svo sú að það jafni sig með tímanum. Ég held að það, sem hafi e. t. v. ekki síður verkað í þá átt að minnka sölu hjá Áfengisverslun ríkisins, sé í fyrsta lagi afturvirkni skatta, sem olli því að margir, sem hefðu haft rúm fjárráð seinni hluta árs, höfðu það ekki lengur, í öðru lagi stórkostleg hækkun á bensínverði, sem hefur rýrt kaupgetu fólks gífurlega mikið, og í þriðja lagi óttinn við hvað væri fram undan og því væri farið varlegar í notkun fjármuna en áður. Ég held að þetta hafi allt saman mikil áhrif á sölu Áfengisverslunar ríkisins. Hitt er svo annað mál, að vafalaust er mikið keypt af bruggunarefnum, þótt ég geti ekki almennilega fellt mig við að skýra samdráttinn í áfengissölunni með því, ekki síst vegna þess að oft leiðir bjórdrykkja einmitt til drykkju á sterkara áfengi og þess vegna er ekki vafi á að í vissum tilfellum hefur bruggun áfengs öls í för með sér enn þá frekari og langvinnari drykkju áfengis frá Áfengisverslun ríkisins. Annars er því ekki að neita, eins og ég oft sagt hér áður, að erfitt er að andæfa framleiðslu eða sölu á veikum drykkjum í landi þar sem sterkir drykkir eru fyrir hendi. Ég vil þó geta þess, að ef við t. d. hugsum til barna og unglinga er nokkur eðlismunur á því að drekka öl eða drekka vín. Það er fullkomlega afsakanlegt að drekka öl og þá sama hvort prósentan er 2, 2.2 eða 2.3, það er ekki meginatriði, en að er allt annað að drekka brennivín eða annað vín. g held að kannske liggi það til grundvallar því, að við andæfum sölu áfengs bjórs mjög mikið, að við getum fengið veikt áfengi hér í landi. Við höfum hvítvín og rauðvín og öll þau veiku vín sem mér hefur lengi fundist að væru of hátt verðlögð hér í landi og ef við kærum okkur um að drekka veika drykki eru þeir fyrir hendi hér. En það þýðir ekki að stinga hausnum í sandinn, eins og sagt var áðan. Alþjóðastofnanir eru loksins búnar að finna út að áfengi sé skaðlegt og svo hroðalega skaðlegt að Alþjóðaheilbrigðisstofnunin er loksins búin að viðurkenna að það sé eitt mesta böl mannkynsins, bæði heilsufarslegt og félagslegt. Þess vegna er náttúrlega ekki nokkur glóra í því að vera að halda því fram, að það mundi bæta eitthvað fyrir okkur að fá bjór til viðbótar. Flestar þær þjóðir, sem eru nú að uppgötva, hvað þær eru í raun og veru illa staddar heilsufarslega, hafa drukkið bjór öldum saman. Og ég held að það sé kannske að koma í ljós að íslenska þjóðin er ekkert verr stödd en aðrar þjóðir, þó rétt sé, eins og kom fram hjá hæstv. ráðh., að áfengisneysla er eitt mesta félagslega vandamál landsins. Við erum ekkert verr staddir en aðrir í því efni, það er mikill misskilningur. Fjöldi þjóða er miklu verr á vegi staddur í þessum efnum en við. Ég held því að rétt sé að hamla gegn bruggun. Það má vera að sá tími sé ekki langt undan að svo fari með áfengið sem með tóbakið. Fyrir 10–20 árum hefði ekki þýtt að minnast á það við nokkurn mann, að sá tími kynni að renna upp að framleiðsla sígarettunnar yrði bönnuð. En það virðist ekki vera langt undan að það komi fyllilega til greina. Ef það væri ekki svona mikið atvinnuspursmál og viðskiptaspursmál væri eflaust búið að banna tóbakið. Þannig geta tímarnir breyst. Það er að sýna sig að neysla áfengis fer vaxandi með vaxandi kaupgetu í fjöldamörgum löndum. Það þýðir að skaðvænu áhrifin margfaldast og betur kemur í ljós hvað áfengi er stórskaðlegt. Því mun verða reynt að hamla gegn skaðlegum áhrifum þess.