Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Ríkisstjórn Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. mun standa vörð um lífskjörin í landinu með því að halda verðbólgunni í skefjum og skapa atvinnulífi viðunandi starfsskilyrði. Jöfnuði verður náð í ríkisfjármálum þegar á næsta ári og ríkissjóður mun ekki taka ný erlend lán. Með samræmdum aðgerðum hefur fastgengisstefnan verið styrkt. Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir aðgerðum sem örva sparnað og auka frjálsræði í íslensku efnahagslífi. Hún mun koma á fót nýju skattkerfi í landinu sem er einfaldara, réttlátara og skilvirkara. Ríkisstjórnin mun færa verkefni og tekjur til sveitarfélaga og auka þannig tekjur þeirra og ábyrgð og leggja áherslu á að tryggja jafnvægi milli byggðanna í þróun atvinnulífs og þjónustu. Ríkisstjórnin mun selja ríkisfyrirtæki og hlutafé ríkisins í fyrirtækjum sem stunda atvinnurekstur, þar sem henta þykir. Ríkisstjórnin mun með markvissri fjölskyldustefnu vinna að því að treysta stöðu fjölskyldunnar með velferð barna fyrir augum og gera átak til að koma á jafnrétti kvenna og karla með sérstakri áherslu á launajafnrétti. Ríkisstjórnin mun fylgja utanríkisstefnu sem grundvallast á varnarsamstarfi vestrænna ríkja, norrænu samstarfi og aðild að Sameinuðu þjóðunum. Hún mun styðja alla raunhæfa viðleitni til afvopnunar og upprætingar kjarnorkuvopna með gagnkvæmum samningum. Ríkisstjórnin vill stuðla að vinsamlegum samskiptum þjóða í milli þar sem friður, frelsi og mannréttindi verða ekki í sundur slitin. Það er gróandi í íslensku þjóðlífi. Líf og starf þjóðarinnar gerist æ fjölbreyttara og fjölskrúðugra. Við höfum Íslendingar sótt fram á öllum sviðum, hvort heldur er í atvinnu- og efnahagslífi eða í menningu og listum. Við höfum notið árgæsku til lands og sjávar og ytri aðstæður hafa verið þjóðinni hagstæðar á marga lund. Þjóðin býr við betri lífskjör en nokkru sinni fyrr. Athafnagleði landsmanna hefur brotist fram og hvert sem litið er má sjá merki um skapandi hugsun, þrótt, umsvif og framfarir. Við Íslendingar erum sjálfstæð, vel menntuð þjóð með auðugt menningarlíf. Við eigum gjöful fiskimið og mikilfenglegt og fagurt land. Við búum við efnahagslega velsæld eins og hún gerist, en hjá fámennri þjóð í harðbýlu landi er þó atgervi einstaklinganna hinn raunverulegi þjóðarauður. Við nálgumst nýja öld ekki aðeins samkvæmt lögmáli tímatalsins heldur einnig öld hátækni og þekkingar, öld meiri samskipta þjóða í milli, nýja upplýsingaöld. Það er ríkisstjórnar og Alþingis Íslendinga að leiða þjóðina inn í þessa nýju öld og sjá svo um að hún dragist ekki aftur úr öðrum þjóðum, heldur standi í fylkingarbrjósti þar sem aðstaða leyfir. Markmiðið er að lífskjör hérlendis standist samanburð við það sem best gerist með öðrum þjóðum. Óvíða eru lífskjör jafnari milli þjóðfélagshópa en hér á landi. Verkefni okkar er að fækka lágtekjustörfum og bæta lífskjör þjóðarinnar allrar með tæknivæðingu og alhliða framþróun. Vaxandi togstreita þéttbýlis og strjálbýlis er áhyggjuefni. Við þurfum að efla skilning og virðingu fyrir störfum og aðstæðum hvers annars. Landsbyggðarfólkið má ekki agnúast út í höfuðborgina eða vanmeta þjónustustörfin sem þar eru unnin. Á móti verður að kveða niður það öfugmæli sem oft heyrist að framleiðslustörfin á landsbyggðinni séu baggi á þéttbýlisfólkinu. Gagnkvæmur skilningur er forsenda fyrir því að okkur takist það ætlunarverk að tryggja uppbyggingu og framfarir landsins alls. Þjóðfélög eru gjarnan metin eftir því hvernig þeim farnast við þá sem minnst mega sín, börn, aldraða og öryrkja. Við Íslendingar höfum byggt upp og þróað öflugt velferðarkerfi. En traust atvinnulíf og verðmætasköpun er undirstaða og í raun forsenda velferðarinnar. Þótt efnahagsmál hljóti á hverjum tíma að vera meðal meginviðfangsefna ríkisstjórnar er ljóst að við fleiri verkefni er að fást. Það er skylda ríkisstjórnar að búa svo í haginn fyrir þjóðmenningu okkar Íslendinga að hún blómgist og dafni. Lífskjör eru ekki einungis efnaleg afkoma. Lífskjör eru einnig menningarlíf, vísindi og menntir. Tilkall okkar Íslendinga til sjálfstæðis byggðist öðru fremur á tungu okkar og bókmenntaafrekum. En hver eru tilvistarrök þjóðarinnar ef hún hættir að skapa menningarleg verðmæti? Gullöld Íslendinga er að sönnu glæst, en þjóðin lifir ekki á fornri frægð einni saman. Okkur Íslendingum er annt um stöðu okkar meðal þjóðanna. Við viljum ekki vera þiggjendur á öllum sviðum heldur einnig veitendur í þeim efnum sem við höfum sérstakar aðstæður til. Í menningu og vísindum þekkjast engin landamæri. Kröfur á því sviði eru alþjóðlegar. Íslensk menning er okkur bakhjarl vegna þess að hún rís upp úr. Sama á að gilda um vísindin. Íslensk vísindi standa ekki undir nafni nema í þeim felist framlag til alþjóðlegrar þekkingar. Er það ofætlan að Íslendingum takist að leggja sitt af mörkum í samfélagi þjóðanna á sviði vísinda, lista og mennta? Þjóðlegur metnaður kallar á að við sækjum fram, sköpum og gerum okkur gildandi. Það er lífsnauðsyn að slíkri starfsemi verði búin sem best skilyrði í landi okkar, enda blasir við stöðnun að öðrum kosti. Fyrir utan þá sem starfa hér heima eigum við Íslendingar afreksmenn á sviði vísinda og mennta sem starfa í öðrum löndum. Allir vinna þeir þjóð sinni, en ákjósanlegt væri að sem flestir hefðu skilyrði til að starfa hér á landi og að því verður að vinna. Það er höfuðskylda stjórnvalda að búa svo um hnútana að afrakstur efnahagsstarfseminnar verði sem mestur. Engum vafa er undirorpið að frjálsræði í viðskiptum innan eðlilegra leikreglna skilar okkur bestum árangri. Reynslan sýnir að athafnafrelsi leysir úr læðingi atorku og sköpunarkraft og skilar þjóðarbúinu efnahagslegum afrakstri sem ekki fæst með öðrum hætti. En frelsinu fylgir ábyrgð og þeirri ábyrgð geta hvorki einstaklingar, fyrirtæki eða samtök vikið sér undan. Á sl. ári tókst í tvígang að semja á almennum vinnumarkaði um kaup og kjör þannig að samræmdist stefnu stjórnvalda um efnahagslegan stöðugleika. Ríkissjóður tók á sig byrðar til að ná fram markmiðum samninga um bættan hlut lágtekjufólks, tryggingu kaupmáttar og lækkun verðbólgu. Sagt hefur verið um þessa samninga að þeir hafi einkennst af hófsemi. Á marga lund er það þó rangtúlkun. Samningarnir skiluðu launþegum í raun kaupmáttaraukningu og lífskjarabót langt umfram það sem björtustu vonir stóðu til um og áður hefur þekkst. Launa- og kjaraþróun skiptir miklu um framvindu efnahagsmála hér á landi. Samningar þessir tókust vegna þess að aðilar vinnumarkaðar voru á þeim tíma tilbúnir til að axla þá ábyrgð sem á herðum þeirra hvílir. Núverandi ríkisstjórn er reiðubúin til áframhaldandi samstarfs við aðila vinnumarkaðarins. Framvinda efnahagsmála að undanförnu og horfur fyrir næstu missiri sýndu vaxandi verðbólgu og viðskiptahalla. Því var nauðsynlegt að beita samræmdum aðgerðum á öllum sviðum efnahagsmála til að koma á stöðugleika. Ríkisstjórnin ákvað að leggja fram hallalaus fjárlög fyrir árið 1988 og grípa auk þess þegar í stað til fjölþættra aðhaldsaðgerða á sviði fjármála og peningamála sem halda ríkisútgjöldum því sem næst óbreyttum í hlutfalli við landsframleiðslu. Með þessum aðgerðum er ráðstöfunarfé þjóðarinnar beint að sparnaði en frá neyslu og innflutningi og þannig dregið úr viðskiptahalla. Brýna nauðsyn ber til að koma á betra jafnvægi á lánamarkaði og draga úr innstreymi erlends lánsfjár. Ríkissjóður mun ekki taka ný erlend lán og skuldir ríkisins munu lækka að raungildi og í hlutfalli við landsframleiðslu. Lánsfjárlagafrv. stefnir að miklum samdrætti í erlendum lántökum. Einnig hefur verið gripið til almennra ráðstafana til að draga úr erlendum lántökum auk margvíslegra aðgerða til að halda aftur af útgjöldum, bæta hag ríkissjóðs og auka sparnað. Ráðstafanir ríkisstjórnarinnar treysta gengi krónunnar, en stöðugt gengi ásamt aðhaldi í fjármálum og peningamálum eru forsendur þess að verðbólga hjaðni. Við höfum alla möguleika á að ná þessu marki. Með stefnumörkun sinni hefur ríkisstjórnin búið efnahagslífinu og þar með aðilum vinnumarkaðarins almenna starfsumgjörð. Að öðru leyti ræðst framvinda efnahagsmála af ytri skilyrðum þjóðarbúsins á næstu mánuðum og missirum. Ráðstafanir ríkisstjórnarinnar eyða þeirri óvissu er gætt hefur í efnahagsmálum að undanförnu og með þeim er lagður grunnur að stöðugleika í efnahagslífinu og áframhaldandi sókn til bættra lífskjara. Ákvörðun um að heimila bönkum og sparisjóðum að ákveða eigin vexti í ágúst 1984 var fyrsti áfangi á braut frjálsræðisþróunar á peninga- og lánsfjármarkaði. Síðan hefur hver áfanginn rekið annan í átt til aukins frjálsræðis á þessu sviði. Þessi grundvallarbreyting hefur verið mikilvæg forsenda vaxtar og velmegunar í þjóðarbúskap Íslendinga. En þó að fjármagnsviðskipti hafi tekið stórstígum framförum á undraskömmum tíma er margt óunnið á þeim vettvangi. Gjaldeyrisverslun og fjármagnshreyfingar milli Íslands og umheimsins verður að gera frjálsari en nú er. Þróun í viðskipta- og samkeppnislöndum stefnir hröðum skrefum í þá átt að fjármagnsstraumar lúta engum landamærum. Í þessum efnum þurfum við þó ætíð að gæta að sérstöðu okkar í þeim tilgangi að varðveita efnalegt sjálfstæði þjóðarinnar. Erlent áhættufé getur orðið íslenskum fyrirtækjum mikil lyftistöng og komið í stað erlends lánsfjár, enda greiðist arður af slíku fé í samræmi við afkomu rekstrarins, en vexti af lánsfé verður að greiða hvernig sem árar. Því er nú unnið að því á vegum ríkisstjórnarinnar að endurskoða og samræma lög og reglur um erlent fjármagn í íslensku atvinnulífi. Markmiðið er að greiða fyrir því að íslensk atvinnufyrirtæki hafi eðlilegan aðgang að erlendu áhættufé, en tryggja um leið með öruggum hætti að erlendir aðilar nái ekki tökum á náttúruauðlindum lands og sjávar. Ákvæðum iðnaðarlaga verður breytt þannig að hægt verði að veita erlendum aðilum heimild til að eiga meiri hluta í iðnfyrirtækjum. Þessari heimild verður einkum beitt vegna nýsköpunar á vegum samstarfsfélaga íslenskra og erlendra aðila. Brýnt er að hlutabréfamarkaður komist á legg, annars vegar til að fyrirtæki séu ekki ofurseld lánsfé og því viðkvæmari fyrir sveiflum í afkomu og rekstri. Hins vegar til að almenningur geti með ráðdeild og sparnaði eignast hlut í fyrirtækjum og þannig í gegnum arðgreiðslur og verðbreytingar bréfa öðlast hlutdeild í afrakstri atvinnustarfseminnar í landinu. Ráðstafanir ríkisstjórnarinnar opna ýmsar nýjar leiðir fyrir almenning og fyrirtæki til að ávaxta sparifé. Bankar fá að bjóða gengisbundna reikninga og heimildir verða veittar til að kaupa erlend verðbréf. Ríki efi eða óvissa um gengi krónunnar þarf enginn lengur að kaupa bíl eða heimilistæki, heldur geta menn sparað á gengistryggðum bankareikningum eða keypt gengistryggða eign sem skilar eigandanum ávöxtun erlendis frá. Hröð uppsöfnun í lífeyrissjóðum gerir og nauðsynlegt að hægt sé að fjárfesta í öðru en innlendum verðbréfum og tryggja á þann hátt hag lífeyrisþega framtíðarinnar. Skattalegum hindrunum fyrir því að almenningur spari með hlutabréfakaupum verður rutt úr vegi. Hlutabréfakaup verða þannig jafngild öðrum sparnaði. Ríkisábyrgð á skuldbindingum fjárfestingarsjóða atvinnuveganna verður afnumin. Ríkisstjórnin hefur gert ítarlega áætlun um breytingar á ríkisfjármálum er hafa það að markmiði að gera skattakerfið einfaldara, réttlátara og skilvirkara. Jafnframt mun ríkisstjórnin bæta framkvæmd og eftirlit með skattalögum til að uppræta skattsvik. Allir eiga að sitja við sama borð þegar kemur að því að greiða í sameiginlega sjóði. Eftir tvo mánuði, í upphafi árs 1988 kemur til framkvæmda staðgreiðsla tekjuskatts sem er umfangsmesta kerfisbreyting og mesta einföldun sem gerð hefur verið á tekjuskatti einstaklinga til þessa. Ári síðar kemur til framkvæmda virðisaukaskattur sem mun leysa af hólmi söluskattinn sem verið hefur þrándur í götu samkeppnishæfni í íslensku atvinnulífi og ýtt undir skattundandrátt. Ríkisstjórnin hefur tekið til við að undirbúa sölu ríkisfyrirtækja sem betur eru komin í höndum annarra aðila en ríkisins. Þá voru nú stigin fyrstu skrefin við endurskoðun á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Stefnt er að auknu sjálfstæði ríkisstofnana, þar á meðal rannsóknastofnana atvinnuveganna. Ríkisstjórnin hefur sett sér að vinna að umbótum á stjórnkerfinu og mun leggja fyrir Alþingi frv. að nýjum lögum um stjórnsýslu og Stjórnarráð Íslands. Nýrri skipan verður komið á yfirstjórn umhverfismála. Heimilið er hornsteinn þjóðfélagsins. Ekkert getur komið í stað fjölskyldu og heimilis við að búa börnum og ungmennum þroskavænleg skilyrði í uppeldi. Nýjar aðstæður og aukin atvinnuþátttaka kvenna hafa gjörbreytt þörfum fjölskyldunnar, en þjóðfélagið hefur ekki lagað sig að þessum breytingum. Ríkisstjórnin hefur nú hrundið af stað starfi sem miðar að því að treysta stöðu fjölskyldunnar og tryggja velferð barna. Leitað hefur verið eftir tillögum um leiðir að þessu markmiði á sviði skóla- og dagvistunarmála, lífeyris- og skattamála og hvað snertir sveigjanlegan vinnutíma foreldra. Ríkisstjórnin leggur mikla áherslu á starf þetta og mun ganga fast fram við að hrinda úrbótum og stefnu að framangreindum markmiðum í framkvæmd. Í stefnuyfirlýsingu ríkistjórnarinnar er lögð áhersla á varðveislu auðlinda lands og sjávar og skynsamlega nýtingu þeirra. Í starfsáætlun sinni ákvað ríkisstjórnin að fiskveiðistefnan skyldi tekin til endurskoðunar og stefna mörkuð sem taki gildi þegar í upphafi næsta árs. Ríkisstjórnin leggur áherslu á að ná sem víðtækastri samstöðu um stjórn fiskveiða. Áfram verður lögð megináhersla á þjóðhagslega hagkvæmni í fiskveiðum. Með takmörkuðum heildarafla hljóta gæði framleiðslunnar að verða æ mikilvægari ef auka á verðmæti sjávarafurða. Sjávarútvegurinn, sem er undirstöðugrein í efnahagslífi okkar, er og verður í sífelldri þróun. Eitt merkasta nýmælið á sviði sjávarútvegs er ákvörðun Verðlagsráðs um frjálst fiskverð Á ákveðnum tegundum sjávarafla. Ætlunin er að heimila Verðlagsráði með yfirnefndarákvörðun að gefa fiskverð frjálst. Fyrir aðeins örfáum missirum hefði þótt ólíklegt að unnt væri að koma á fót fiskmörkuðum með svo skjótum hætti sem raun hefur orðið á. Framkvæmdin er enn í mótun og senn reynir á hvort markaðurinn hafi sveigjanleika til að bregðast við breyttum rekstrarskilyrðum vinnslugreina. Frjálst fiskverð felur hins vegar í sér stefnubreytingu í verðlagningu sjávarafla og færir aukin völd og meiri ábyrgð heim í byggðarlögin þar sem útvegur er stundaður. Eitt af þeim verkefnum sem við blasa í sjávarútvegi er að endurskoða reglur um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins. Miðstýrð sveiflujöfnun í gegnum sjóði sjávarútvegsins hefur gefist misjafnlega. Ástæða er því til að huga að nýjum leiðum í þessum efnum. Kanna þarf hvort samstaða getur orðið um að tengja verðjöfnun hverju fyrirtæki fyrir sig eða færa hana inn í skattkerfið og auka þannig ábyrgð fyrirtækjanna sjálfra. Áfram verður unnið að starfsfræðslu fiskvinnslufólks sem mun leiða til aukinna réttinda, atvinnuöryggis og betri launa í atvinnugreininni. Sýnt þykir að það átak sem unnið hefur verið á þessu sviði hefur aukið framleiðni verulega á sl. ári. Í landbúnaði verður haldið áfram að vinna að framkvæmd búvörulaganna frá 1985. Lögð verður áhersla á uppbyggingu nýrra atvinnugreina í sveitum, þó að framleiðendum hefðbundinna búvara fækki, til að tryggja viðunandi afkomu þeirra sem áfram starfa við búskap. Hefur náðst góð samstaða við Stéttarsamband bænda í þessu efni. Lögð verður áhersla á að framkvæmd búvörusamningsins verði sem hagkvæmust fyrir alla aðila, m.a. með öflugu sölustarfi og aðlögun framleiðslunnar að markaðsaðstæðum. Unnið verður að endurskipulagningu í þjónustukerfi landbúnaðarins með tilliti til breyttra aðstæðna. Á sviði iðnaðarmála mun ríkisstjórnin greiða fyrir stofnun og starfsemi smáfyrirtækja á sviði fjarskipta og upplýsingatækni og enn fremur á sviði nýrrar tækni, t.d. líf- og rafeindatækni. Ríkisstjórnin mun áfram leggja til fjármagn á móti rannsóknastofnunum og fyrirtækjum til hagnýtra rannsókna í þessum iðngreinum. Sameinaðar hafa verið þrjár nefndir sem unnið hafa að því að greiða fyrir samstarfi við erlenda aðila á iðnaðarsviðinu, stóriðjunefnd, samninganefnd um stóriðju og frumkvæðisnefnd. Nýja nefndin fær það verkefni að kynna erlendum aðilum möguleika til að fjárfesta í iðnrekstri hér á landi, bæði í stórum og smáum fyrirtækjum. Stuðningsaðgerðir og óeðlilegar niðurgreiðslur erlendis hafa valdið örðugri samkeppnisstöðu ákveðinna iðngreina og má þar nefna skipasmíðaiðnaðinn. Í samræmi við starfsáætlun ríkisstjórnarinnar verður unnið að því að treysta samkeppnisstöðu slíkra iðngreina. Á grundvelli starfsáætlunar ríkisstjórnarinnar verður hafist handa um endurskoðun á skipulagi orkumála, þar með hlutverki Orkusjóðs og Orkustofnunar. Verkefni Orkustofnunar hafa dregist saman. Til greina kemur að einhver hluti þeirrar starfsemi flytjist til einkaaðila. Með því móti yrði auðveldara að mæta sveiflum sem óhjákvæmilega eru á framkvæmdum í orkumálum og rannsóknum þeim tengdum. Þá er einnig í athugun breyting á raforkudreifingu í einstökum landshlutum þannig að hún verði í auknum mæli í höndum sveitarfélaga og orkufyrirtækja þeirra. Ríkisstjórnin lítur á það sem eitt meginverkefni sitt að tryggja jafnvægi milli byggðanna í landinu í þróun atvinnulífs og þjónustu. Á þann hátt vill hún stuðla að sáttum og gagnkvæmum skilningi milli dreifbýlis og þéttbýlis. Bættar samgöngur eru veigamikill þáttur í þessari stefnu. Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir sérstöku átaki á kjörtímabilinu þar sem fyrirliggjandi áætlanir á sviði samgangna verði samræmdar. Fjárhagslegt skipulag heilbrigðisþjónustu og sjúkratrygginga verður tekið til gagngerðrar endurskoðunar með það fyrir augum að nýta sem best þá fjármuni sem varið er til þessara mála. Launakerfi heilsugæslu lækna verður endurskoðað, svo og skipan sérfræðingaþjónustu innan greiðslukerfis almannatrygginga. Verðlagning á lyfjum verður tekin til athugunar í því skyni að lækka lyfjakostnað. Gerð verður áætlun til fimm ára í samráði við sveitarfélög um átak til að bæta heimilisþjónustu og vinnuaðstöðu fyrir aldraða. Samtímis verða núgildandi lög um málefni aldraðra endurskoðuð og síðan framlengd. Settar verða reglur varðandi mengun ytra umhverfis og hvernig megi verjast henni. Þá verða almannatryggingalögin og verksvið Tryggingastofnunar ríkisins tekin til endurskoðunar. Í menntamálum er í undirbúningi ný löggjöf um skólastigin þrjú, grunnskóla, framhaldsskóla og háskóla, þar á meðal um háskóla á Akureyri, enn fremur ný löggjöf um nám í Tónlistarskólanum í Reykjavík, Leiklistarskóla Íslands, Myndlista- og handíðaskólanum, m.a. með hliðsjón af námi á háskólastigi. Í athugun er endurskoðun á lögum og reglum um námslán og námskostnað og hvernig efla megi fullorðinsfræðslu, símenntun og endurmenntun. Einnig er hafin athugun á fyrirkomulagi sérkennslu. Í menntmrn. er unnið að athugun á opinberum stuðningi við menningarstarf. Lögð verður aukin áhersla á verkefnastyrki og viðurkenningu fyrir vel unnin störf. Stefnt er að því að fjölga verkefnastyrkjum til vísindarannsókna, einkum á sviði nýtæknigreina. Hið víðtæka samkomulag aðila vinnumarkaðarins um breytingar á húsnæðislánakerfinu, sem gert var í febrúar 1986, gerði það kleift að hækka verulega lánsfjárhæðir og lengja lánstíma húsnæðislána. Nú er ljóst að eftirspurn eftir lánum er langt umfram það sem reiknað hafði verið með og einnig fjárþörf húsnæðislánakerfisins. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á að gerðar verði ráðstafanir til að draga úr eftirspurn eftir lánum. Áhersla verður lögð á að leysa vanda þeirra sem lent hafa í greiðsluerfiðleikum og verður hluta af ráðstöfunarfé Byggingarsjóðs ríkisins varið til þessa. Ríkisstjórnin mun leggja áherslu á að aðstaða aldraðra og fatlaðra verði bætt og unnið verði að því að tryggja réttarstöðu þeirra í þjóðfélaginu. Starfsemi Framkvæmdasjóðs fatlaðra verður styrkt samkvæmt fjögurra ára áætlun um framkvæmdir og fjármögnun þeirra. Sérstök áhersla verður lögð á uppbyggingu sambýla fyrir fatlaða og verndaða vinnustaði. Í dómsmálum er unnið að heildarendurskoðun dómsmálaskipunar landsins með það að markmiði að störfum á sviði dómsýslu og umboðsstjórnar verði ekki blandað saman. Þá hefur verið sett á fót sérstök samstarfsnefnd ráðuneyta um ávana- og fíkniefnavarnir. Áhersla verður lögð á að þetta verkefni leiði til árangurs við að bægja þeim vágesti frá sem fíkniefnin eru. Tekin hefur verið ákvörðun um þjóðarátak um umferðaröryggi. Unnið er að endurskipulagningu á starfsemi Bifreiðaeftirlitsins og gert ráð fyrir að skoðun og skráning ökutækja verði að mestu flutt til nýs hlutafélags er verði í eigu ríkis og helstu hagsmunaaðila á sviði bifreiðaþjónustu og umferðaröryggis. Frjáls verðlagning skal vera meginregla í viðskiptum þar sem samkeppnisaðstæður leyfa. Löggjöf gegn hringamyndun og samkeppnishömlum og óeðlilegum viðskiptaháttum verður endurskoðuð. Dregið verður úr ábyrgð ríkisins og afskiptum af bankarekstri og lánastarfsemi. Stefnt verður að samruna banka. Markmiðið er að ná aukinni hagkvæmni og rekstraröryggi í bankakerfinu en tryggja jafnframt eðlilega samkeppni milli alhliða viðskiptabanka. Ríkisstjórnin mun áfram fylgja þeirri grundvallarstefnu í utanríkismálum að taka virkan þátt í norrænu samstarfi, í samstarfi Evrópuþjóða, í starfsemi Sameinuðu þjóðanna og vestrænu varnarsamstarfi á grundvelli aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningsins við Bandaríkin. Starf utanrrn. á sviði varnar- og öryggismála verður eflt enn frekar og höfuðáhersla á það lögð að íslensk stjórnvöld leggi fyrst og fremst sjálfstætt mat á öryggis- og varnarmál. Málefni útflutningsverslunar, undirbúningur og framkvæmd viðskiptasamninga, skipti Íslands við alþjóðleg viðskiptasamtök, svo sem Evrópubandalagið, Fríverslunarbandalagið og GATT, flytjast nú frá viðskrn. til utanrrn. Vonir eru bundnar við að þessi nýja skipan utanríkisviðskiptanna gefist vel. Vænst er náins samstarfs hinnar nýju utanríkisviðskiptaskrifstofu utanríkisráðuneytisins og Útflutningsráðs Íslands sem tók til starfa á fyrra ári. Aukin áhersla hlýtur að verða lögð á þennan þátt utanríkismála er snertir kynningu íslenskrar vöru og þjónustu á erlendri grund. Á undanförnum missirum hefur gætt vaxandi áhuga aðildarríkja Evrópubandalagsins á að efla samstarf sitt og koma í framkvæmd þeirri hugsjón sem lá að baki stofnunar bandalagsins á sínum tíma: Að gera ríkin að svæði án landamæra í bókstaflegum skilningi. Jafnframt hefur bandalaginu vaxið ásmegin sem kemur fram í fjölgun aðildarríkjauna. Á síðasta ári bættust tvö mikilvæg viðskiptalönd okkar Íslendinga, Spánn og Portúgal, í hóp Evrópubandalagsríkjanna. Áður hafa verið uppi hugmyndir innan Evrópubandalagsins um að greiða frekar fyrir viðskiptum aðildarríkjanna innbyrðis, en þær hafa strandað þegar komið hefur að framkvæmdinni. Að þessu sinni er þó margt sem bendir til að hugur fylgi máli og að raunhæft sé að ætla að hin 12 ríki Evrópubandalagsins verði orðin að einni viðskiptaheild á árinu 1992 eins og að er stefnt. Í þessu felst m.a. að innan bandalagsins verða skattar og staðlar samræmdir, flutningur fjármagns og vinnuafls verður frjáls og innri tollmúrar lagðir niður. Markmiðið er að gera evrópsk fyrirtæki samkeppnishæfari á alþjóðlegum mörkuðum í samkeppni við helstu keppinautana, þar á meðal Bandaríkjamenn og Japana. Af þessum sökum er hyggilegt og nauðsynlegt að auka mjög verulega starf okkar Íslendinga er lýtur að samskiptum okkar við Evrópubandalagið, ekki síst með tilliti til þess að búast má við harðari og óvægnari viðskiptastefnu gagnvart ríkjum er standa utan bandalagsins. Stofnun sérstakrar skrifstofu í Brussel á sl. ári var áfangi í þessa átt. Einnig komum við til með að njóta EFTA-samstarfsins í þessu tilliti og mörkunar sameiginlegrar stefnu og stuðnings EFTA-ríkjanna við íslensk sjónarmið í viðræðum við Evrópubandalagið. En fleira þarf til að koma. Breyttar aðstæður krefjast þess að brugðist verði við af hálfu okkar Íslendinga til að tryggja hagsmuni okkar til frambúðar. Þegar nánari samskipti Íslands og EFTA og Evrópubandalagsins eru skoðuð staðnæmast menn óhjákvæmilega við tvö atriði: Annars vegar kröfu Efnahagsbandalagsríkjanna um fiskveiðiréttindi í íslenskri fiskveiðilögsögu sem við getum aldrei á fallist og hins vegar smæð íslensks atvinnulífs sem vart mundi þola frjálst streymi vinnuafls. Við verðum þó að gera ráðstafanir til að laga okkur að nýjum viðhorfum og aðstæðum á þessu sviði. Annars vegar verðum við að tryggja íslenskum atvinnufyrirtækjum svipaða aðstöðu í efnahagslegu tilliti og fyrirtækin njóta á alþjóðlegum mörkuðum. Í þessu felst m.a. að tryggja verður stöðugleika í íslensku efnahagslífi, lágt verðbólgustig og aðgang að erlendu áhættufjármagni. Hins vegar verður í viðræðum við Evrópubandalagið, sem rétt er að undirbúa að hefja sem fyrst, að byggja áfram á þeim grunni sem lagður var í samningunum frá 1972 og tryggt hefur sérstöðu okkar Íslendinga í viðskiptum við ríki Evrópubandalagsins. Þennan samning verður að útvíkka í ljósi þeirra breyttu aðstæðna og aukinnar fjölbreytni í íslenskum útflutningi sem raun hefur orðið á. Nokkrir hnökrar hafa verið í samskiptum Íslendinga og Bandaríkjamanna á undanförnum árum. Deilt hefur verið um siglingar milli ríkjanna og rétt okkar til að stunda hvalveiðar í vísindaskyni. Í báðum tilvikum risu upp raddir er kröfðust endurskoðunar á varnarsamningi ríkjanna vegna framgöngu Bandaríkjanna gagnvart okkur Íslendingum. Það er raunar ekki einsdæmi fyrir þessar deilur að slíkar kröfur komi fram, heldur virðist það vera orðin viðtekin venja í hvert skipti sem upp kemur ágreiningur við Bandaríkjamenn. Um slíkar deilur vil ég almennt segja þetta: Varnarsamstarf Íslendinga og Bandaríkjanna hefur nú staðið hátt á fjórða tug ára og tekist vel í öllum aðalatriðum. Þetta samstarf er tilkomið með samningi beggja ríkjanna og lýtur aðeins að þessum eina þætti, nauðsynlegum landvörnum á viðsjárverðum tímum. Samningurinn var af okkar hálfu gerður vegna íslenskra hagsmuna og hann hefur ávallt notið stuðnings mikils meiri hluta þjóðarinnar. Þessi samningur hefur á hinn bóginn afmarkað efni og þess vegna er ekki aðeins óhyggilegt heldur getur það orðið þjóðhættulegt að rugla þar saman við alls óskyldum málum og hagsmunum. Við munum að sjálfsögðu gæta hagsmuna okkar og sæmdar í öllum samskiptum við Bandaríkjamenn og hvergi hvika þegar sjálfsákvörðunarrétturinn er í húfi. En varnar og öryggismál verða ekki gerð að verslunarvöru. Á sl. ári var haldinn hér í Reykjavík fundur tveggja helstu leiðtoga heims, forseta Bandaríkjanna og leiðtoga sovéska kommúnistaflokksins. Það hefur síðan komið í ljós að á fundinum var lagður grunnur að því mikilvæga samkomulagi risaveldanna að útrýma heilli tegund kjarnorkuvopna, hinum svonefndu Evrópuflaugum. Slíkt samkomulag sem nú hillir undir markar vonandi upphaf að frekari niðurskurði kjarnavopna og samkomulagi um takmörkun vígbúnaðar. Íslendingar hljóta eins og aðrar þjóðir að láta sig varða svo mikilvæg mál og marka sér stefnu sem er hvort tveggja í senn ábyrg og raunsæ. Við erum lýðræðisþjóð sem hefur tekið sér stöðu með öðrum vestrænum lýðræðisríkjum. Samstaða og staðfesta þeirra ríkja hefur skipt sköpum við að ná þeim árangri sem nú virðist í höfn. Í afvopnunarmálum verður að leggja áherslu á raunsæi og að forsendur raunhæfs friðar eru aukin virðing fyrir mannréttindum og sjálfsákvörðunarrétti þjóða. Við fögnum því ef leiðtogar Sovétríkjanna breyta um stíl, en það þarf meira að koma til. Ég vil leggja áherslu á eftirgreind atriði varðandi samninga og umræður um afvopnunarmál: 1. Afvopnun á einu sviði má ekki leiða til vopnakapphlaups eða ójafnvægis á öðrum sviðum vígbúnaðar. Jafnframt samdrætti í kjarnorkuvígbúnaði verður því t.d. að tryggja jafnvægi á sviði hefðbundins vígbúnaðar. 2. Umræður og hugmyndir um svonefnd kjarnavopnalaus svæði verða að vera liður í víðtæku samkomulagi kjarnorkuveldanna um afvopnun. Þá verður að gæta að því hvort slíkar hugmyndir séu vænlegur kostur fyrir öryggi og varnir landsins og séu til þess fallnar að auka stöðugleika og stuðla að slökun spennu í okkar heimshluta. Sérstaklega verður að huga að því hvort slíkar hugmyndir samrýmast þeim skuldbindingum sem Íslendingar hafa gengist undir með varnarsamstarfi lýðræðisríkjanna. Við aðhöfumst ekkert það sem dregið getur úr samningsstöðu þeirra. Takmörkun vígbúnaðar í okkar heimshluta hvílir á traustum samningamætti lýðræðisríkjanna. 3. Leggja verður ríka áherslu á að samningar á sviði afvopnunar og takmörkunar vígbúnaðar séu skýrir svo að ekki geti leikið vafi á um túlkun þeirra. Slíkir samningar verða að vera gagnkvæmir og tryggja verður virkt eftirlit með framkvæmd þeirra. Allar hugmyndir og tillögur í þessum efnum verða að taka mið af þessu. Við viljum tryggja frið, Íslendingar, til langframa, og því verðum við að leggja mikið upp úr traustum forsendum og varast alla sýndarmennsku. Herra forseti. Við lifum á breytingatímum. Blikur eru á lofti í efnahagsmálum, en ríkisstjórnin hefur með aðgerðum af sinni hálfu lagt grundvöll að áframhaldandi stöðugleika. En um leið hefur verið lögð mikil ábyrgð á aðila vinnumarkaðarins. Ríkisstjórnin hefur ekki í hyggju að hverfa frá markmiðum sínum eða losa um þá umgjörð sem efna hagslífinu hefur verið sett, m.a. með gengisstefnunni. Í lífi einstaklinga og þjóða skiptast á skin og skúrir. Við hvoru tveggja verður að bregðast á viðeigandi hátt. Eitt mesta hagvaxtarár í íslenskum þjóðarbúskap er senn liðið. Svo virðist sem þjóðartekjur muni ekki aukast á næsta ári. Það er raunveruleiki sem við verðum að laga okkur að ef við ætlum ekki að kasta framtíðarmöguleikum okkar á bál verðbólgunnar. Nú er tími raunsæis. Takist okkur að lifa og starfa í samræmi við það verður þetta líka tími bjartsýni og framfara. Þessi ríkisstjórn mun horfa til framtíðarinnar með þetta að leiðarljósi. Við erum fámenn þjóð og styrkur okkar býr í einhug og samtakamætti. Ógæfa okkar felst í sundurlyndi og úlfúð. Hugfestum því orð Jónasar Hallgrímssonar úr Fjölni: "Óskandi væri Íslendingar færu að sjá að það er aumt líf og vesælt að sitja einn í hverju horni og hugsa um ekkert nema sjálfan sig og slíta svo sundur félag sitt og skipta sundur afli sínu í svo marga parta sem orðið getur í stað þess að halda saman og draga allir einn taum og hugsa fyrst og fremst um heiður og velgengni landsins sem öllum góðum Íslendingum ætti að vera í fyrirrúmi."



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Hér talaði ungur forsrh. fyrir nýmyndaðri ríkisstjórn. Hvar kom fram í þessari ræðu eldmóður landnemans? Hvar voru nýjungarnar og framfarahugurinn? Hvar var sigurvissa samstæðrar sveitar sem er að byrja að taka á verkunum? Svar: Það kom hvergi fram neitt af þessu tagi í ræðu forsrh., af því tagi sem kenna má við eld, neista, baráttu eða starfsgleði, nema helst þegar hann boðaði aukin umsvif útlendinga í atvinnulífi hér á landi. Í eina skiptið sem ráðherrann hvessir sig í ræðunni er þegar hann veitist að utanrrh. eigin ríkisstjórnar og kallar stefnu utanrrh. hvorki meira né minna en þjóðhættulega sýndarmennsku. Og vissulega eru skot forsrh. á utanrrh. í samræmi við annað það sem komið hefur frá stjórnarflokkunum undanfarna daga. Stjórnin hefur lagt fram samtals hvorki meira né minna en tvö meiri háttar stjfrv. á Alþingi og um þau bæði er verulegur ágreiningur í stjórnarflokkunum. Ég tel að þessi stjórn geti ekki orðið langlíf ef hún heldur svo fram sem nú horfir. Vinnubrögðin innan stjórnarinnar eru með eindæmum. Þau minna mig á stjórnina 1978–1979 og ýta undir þá almennu skoðun að Alþfl. sé tæplega stjórnhæfur flokkur. Það ber hins vegar að þakka að forsrh. talar oft fagurlega um menningarmál í ræðum sínum, en skammt duga orðin. Í stjórnmálum er spurt um efndir og athafnir. Dæmi: Innheimta skatts vegna Þjóðarbókhlöðunnar á að gefa 177 millj. kr. á næsta ári, en af þeirri upphæð eiga aðeins 50 millj. kr. að fara til byggingar Þjóðarbókhlöðunnar. Hitt virðist eiga að renna í ríkissjóð. Þannig er langt frá orðum til athafna í þessari ríkisstjórn og það er víðar en í menningarmálum eins og síðar verður að vikið. Góðir hlustendur. Ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hélt í raun velli sl. vor að meðtöldum þm. Stefáni Valgeirssyni sem hafði stutt ríkisstjórnina, að ekki sé minnst á Borgaraflokkinn sem var tilbúinn til þess að framlengja síðustu ríkisstjórn algjörlega óbreytta og studdi því stefnu hennar. Þegar kosningaúrslitin lágu fyrir kom fram að Alþb. hafði tapað fylgi, svo og Sjálfstfl., en Kvennalistinn og Borgaraflokkurinn höfðu fengið verulegt fylgi. Niðurstaðan varð svo framlenging íhaldsstjórnarinnar. Breytingin er sú ein að inn í stjórnina koma þrír ráðherrar Alþfl. Það er ljóst af kosningaúrslitunum 1983 og 1986 að íhaldsstjórn verður mynduð aftur og aftur í þessu landi nema Alþb. komi sterkt út úr kosningum. Eina leiðin til að koma í veg fyrir íhaldsstjórn er sterkt Alþb. Kvennalistinn jók verulega fylgi sitt í kosningunum sl. vor. Sú fylgisaukning dugði þó ekki til þess að koma í veg fyrir myndun íhaldsstjórnar, enda vandséð hvernig þverpólitísk samtök, sem hvorki eru til hægri eða vinstri, geta ráðið úrslitum í orrahríð íslenskra stjórnmála. Þar þarf fyrst og fremst öflugan flokk með einbeittan pólitískan vilja. En hvað hefur breyst í fari stjórnarinnar með tilkomu Alþfl.? Hvað um kjaramálin? Þar er sagt að fylgt sé fastgengisstefnu. Hún byggist á því, sú stefna, að kaupmáttur kauptaxta verði óbreyttur á næsta ári. Það er stefna sem í rauninni er ekki hægt að líða. Það er ekki jafnaðarstefna í kjaramálum. Er fylgt jafnaðarstefnu í skattamálum? Svarið er nei. Þar er byrjað á því að leggja skatt á matvörur, en það eru ekki lagðir skattar á vaxtatekjur, ekki lagðir skattar á stóreignir, ekki lagðir skattar á fjármagnseigendur eða þá sem hafa rakað saman gróða í góðærinu. Það er ekki jafnaðarstefna að byrja á því að leggja skatt á matvörur. Það er ekki heldur jafnaðarstefna sem fylgt er t.d. í peningamálum þar sem ákveðið er að gefa peningamönnum kost á að kaupa erlend skuldabréf, en það munu vera þeir einu fjármagnseigendur í landinu sem hafa sérstaklega fagnað stefnu núverandi ríkisstjórnar og hafa tekið tappa úr kampavínsflösku til þess að skála fyrir Jóni Baldvini Hannibalssyni. En í byggðamálum? Er fylgt jafnaðarstefnu þar? Nei, það er ekki því eini atvinnuvegurinn sem ríkisstjórnin leggur á skatta er sjávarútvegurinn og nemur sá skattur mörgum hundruðum milljóna króna og er sérstakur landsbyggðarskattur. Er fylgt jafnaðarstefnu í uppeldis- og skólamálum? Svarið er nei því að ríkisstjórn sem byrjar á því að fella niður framlög til barnaheimila, strikar þau algjörlega út úr ríkissjóði, fellir niður framlög til tónlistarskóla, er ekki ríkisstjórn sem er sérstaklega vinsamleg menningunni né heldur börnunum og uppeldisskilyrðum þeirra. Þannig er ljóst eftir aðeins þriggja mánaða stjórnarsetu að Alþfl. hefur yfirgefið jafnaðarstefnuna í verki og kosningaloforðin líka. Í utanríkismálum hefur borið á því að farið er nýjar leiðir og það er fagnaðarefni, enda kom í ljós í skoðanakönnun í sumar að þjóðin fylgir í vaxandi mæli þeirri stefnu í utanríkismálum sem Alþb. eitt flokka hefur staðið fyrir og mun standa fyrir. En forsrh. kallaði stefnu Steingríms Hermannssonar áðan þjóðhættulega sýndarmennsku. Þannig er innan stjórnar sem Sjálfstfl. veitir forustu í fyrsta sinn grundvallarágreiningur um veigamikla þætti í utanríkismálastefnunni. Þegar þessi ferill undanfarinna mánaða er skoðaður er hin pólitíska niðurstaða skýr: 1. Það verður mynduð hér íhaldsstjórn aftur og aftur uns Alþb. verður sterkt forustuafl í íslenskum stjórnmálum. 2. Alþfl. ber ekki fram í verki jafnaðarstefnu, hvorki í kjaramálum, skólamálum, menningarmálum, skattamálum, atvinnumálum né í byggðamálum. 3. Það er ljóst af umræðum undanfarinna mánaða að nú er lag til að fylkja þjóðinni um róttæka íslenska utanríkisstefnu. Öll þessi verkefni kalla á Alþb. því reynslan sýnir að þverpólitísk samtök og miðjumoðsflokkar duga skammt. Góðir hlustendur. Ég hef tekið eftir því undanfarna daga að andstæðingar okkar eru að gera sér vonir um að Alþb. liðist í sundur á landsfundi flokksins í næstu viku. Ég vil hryggja andstæðinga okkar með því að Alþb. mun koma heilt frá þessum landsfundi. Alþb. verður að styrkjast sem róttækur vinstri flokkur, flokkur sem er í senn trúr hugsjónum sósíalismans og hugsjóninni um frjálst og fullvalda Ísland. Verkefnin sem bíða Alþb. eru svo stór og möguleikarnir svo miklir að við megum engan tíma missa. Landsfundur okkar skiptir máli fyrir alþýðuhreyfinguna í landinu. Þar munum við búa okkur betur en áður til að sækja þá sigra sem við getum unnið. Þá verður til það róttæka afl í íslenskum stjórnmálum sem nú er kallað á úr öllum áttum, róttækt afl með skýra og afdráttarlausa vinstri stefnu, afl sem vísar veginn til betra samfélags, mannúðar og félagshyggju, samfélags sósíalisma, lýðræðis og jafnréttis.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Það var einkennileg tilfinning að sitja hér og hlusta á ræðu forsrh. Ég segi einkennileg vegna þess að þrátt fyrir lengd ræðunnar, þrátt fyrir alla hugljúfa kafla hennar segir ræðan mér nánast ekkert um stefnu ríkisstjórnarinnar eða hvert raunverulegt ástand efnahagsmála er. Í öðru orðinu hælir ráðherra sér af síðustu ríkisstjórn, segir hana hafa komið á stöðugleika í efnahagsmálum, segir okkur búa við efnahagslega velsæld eins og hún best gerist. Í hinu orðinu segir hann hins vegar að vegna óstöðugleika í efnahagsmálum, erlendrar skuldasöfnunar og halla ríkissjóðs verði núverandi ríkisstjórn að grípa til róttækra ráðstafana. Og hverjar eru svo þessar róttæku aðgerðir? Er þeim lýst í stefnuræðunni? Nei. En ef grannt er hlustað má finna innan um hugljúfu kaflana eina og eina setningu sem lætur ekki mikið yfir sér en segir þó svo mikið ef að er gáð. Eins og t.d.: "Ríkisstjórnin mun koma á skattakerfi sem er einfaldara, réttlátara og skilvirkara." Með þessari setningu er ráðherra m.a. að segja þjóðinni frá skattlagningu á matvöru og skattlagningu á bifreiðar öryrkja eldri en 67 ára. Ríkisstjórnin hefur nú þegar lagt skatt á hluta af matvöru, en 1. nóv. á að stíga skrefið til fulls, skattleggja allan mat. Vissulega einföld og skilvirk aðferð til að ná í peninga í ríkiskassann, en er hún réttlát? Er eitthvert réttlæti í því að leita aftur og aftur í ráðstöfunartekjur heimilanna til að borga óráðsíu stjórnvalda? Þessi skattlagning á eftir að bitna af fullri hörku á fjölskyldum landsins, ekki einungis í formi hækkaðs verðs á matvöru heldur líka í formi hækkunar á afborgunum verðtryggðra lána. Það er kannski ekki nema von að í stefnuræðunni er ekki að finna aðrar skýringar á neyslusköttunum en þessa einu setningu: "Ríkisstjórnin mun koma á nýju skattakerfi, einfaldara, réttlátara og skilvirkara." Það þarf fjári mikinn kjark og sterk rök til að réttlæta slíka aðgerð. Og það eru aðrir þættir ráðstafana þessarar stjórnar sem ekki er farið mörgum orðum um í ræðunni. Um leið og hærri skattar eru lagðir á almenning er dregið úr eða felldir niður stórir þættir þeirrar þjónustu sem ríkið hefur fram að þessu veitt skattgreiðendum, fólkinu í landinu. Nokkur þjónustuverkefni, sem áður voru sameiginleg ríki og sveitarfélögum, eru nú alfarið færð yfir á sveitarfélögin. Þar getum við nefnt sem dæmi: heimaþjónustu við aldraða, hluta af málefnum fatlaðra, tónlistarkennslu barna og dagvistarstofnanir. Allt eru þetta verkefni sem ríkið hefur fram að þessu tekið þátt í að greiða, samfélagsleg verkefni sem fólkið í landinu greiðir fyrir með sköttunum sínum. Nú eykst skattlagningin, en á sama tíma dregur úr þjónustunni sem skattgreiðendur fá. En til að mæta þessum kostnaði eiga sveitarfélögin að fá auknar tekjur úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Að sögn ríkisstjórnarinnar fá þau mun hærri upphæð en sem nemur þeim kostnaði sem færist yfir á þau. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga hefur ekki komið óskertur til úthlutunar undanfarin ár. Á síðasta ári var þar um stórkostlega skerðingu að ræða. Það er hins vegar ekki áætlað að bæta hana nema að hálfu leyti. Auk þess er lagt til að ýmis önnur þjónusta og framlög, sem sveitarfélögin hafa beint og óbeint notið góðs af, verði skorin niður eða felld út, eins og t.d. framlög til vatnsveituframkvæmda, rekstur landshafna, framlög í Félagsheimila- og Íþróttasjóð, framlög til ungmenna- og íþróttafélaga og síðast en ekki síst framlög til iðnráðgjafar. Iðnráðgjafar hafa verið starfandi í nær öllum landsfjórðungum. Þetta er þjónusta sem sveitarfélögin og þeir einstaklingar sem hyggjast setja upp nýja atvinnustarfsemi úti á landsbyggðinni hafa mikið notað. Nú er áformað að leggja þessi störf niður. Hrædd er ég um að þegar allir þessir liðir ásamt mörgum öðrum, sem ég hef ekki talið upp, eru lagðir saman verði upphæðin hærri en svo að skertur Jöfnunarsjóður bæti það upp. Reyndin verði að eins og alltaf bitni þessar ráðstafanir harðast á minnstu sveitarfélögunum úti á landsbyggðinni. Þeim verði gert ókleift að byggja og reka dagvistarstofnanir og að þar verði ekki heldur um neina tónlistarkennslu barna að ræða. Það að færa í auknum mæli verkefni og ákvörðunarrétt út til sveitarfélaganna er af hinu góða en það má hins vegar ekki gerast án þess að þeim séu um leið tryggðir auknir tekjustofnar. Verði það ekki gert mun bilið milli byggðanna í landinu, sú togstreita sem nú ríkir milli höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðarinnar og forsrh. minntist á áðan, enn aukast. Það kom berlega í ljós í síðustu kosningum að eitt aðaláhyggjuefni frambjóðenda, hvar í flokki sem þeir stóðu, var flóttinn frá landsbyggðinni á Stór-Reykjavíkursvæðið. Því hefði mátt ætla að það hefði verið eitt af forgangsverkefnum þessarar ríkisstjórnar að taka á þessu máli. En ekki gat ég heyrt í stefnuræðunni hér áðan neitt í þá áttina. Ekki var t.d. minnst á að jafna ætti orkukostnað landsmanna sem þó á stóran þátt í því misrétti sem við búum við. Í stefnuræðunni segir að efla eigi atvinnuvegina og stuðla að stofnun smáiðnaðarfyrirtækja. En er það best gert með því að draga úr ráðgjafarþjónustu iðnaðarins eða með því að auka skatta á fiskvinnsluna eða með því að hvetja bændur til að hefja störf við nýjar búgreinar um leið og lagt er til að framlög til landbúnaðar og ráðgjafarþjónustu á vegum hans verði stórskert? Er þetta leiðin til uppbyggingar fjölbreyttara og styrkara atvinnulífs, eða er það kannski, eins og boðað er í ræðunni, að fá erlenda aðila til að kaupa og reisa hér atvinnufyrirtæki? Góðir tilheyrendur. Í umræðum fólks er algengt að heyra þá fullyrðingu að enginn munur sé á vinstri og hægri í stjórnmálum. Það sé sami rassinn undir þeim öllum, eins og svo gjarnan er sagt. Ég viðurkenni að þegar hlustað er á ræðu eins og ræðu forsrh. hér áðan hlýtur fólk að ruglast ofurlítið í ríminu. Vilja t.d. ekki allir taka undir hugljúfu kaflana um aukinn kaupmátt, bættan hag þeirra verst settu, draga úr verðbólgunni, búa heimilum og börnum aukið öryggi, draga úr fjárlagahallanum, gera skattakerfið réttlátara og elskum við ekki öll landið okkar, tungu og menningu? Jú, við getum öll tekið undir þetta. En það eru setningarnar innan um hugljúfu kaflana sem skipta hér máli, hvernig á að vinna að þessum verkefnum, hver á forgangsröðin að vera. Þar greinir á milli hægri og vinstri. Alþb. vill ekki leysa halla ríkissjóðs með aukinni skattlagningu á brýnustu nauðsynjar. Við viljum ná í skatta þeirra sem alltaf hafa komist hjá því að greiða þá. Við viljum tryggja næga dagvistun fyrir öll börn sem á þurfa að halda. Við teljum að dagvistarmál séu samfélagslegt verkefni sem ríkinu beri að leysa. Atvinnu á að efla með auknu innlendu fé og ráðgjöf en ekki með því að veita erlendum aðilum aðgang að því að kaupa íslensk fyrirtæki og koma hér upp fyrirtækjum í erlendri eign. En fyrst og síðast: Munurinn á hægri og vinstri í stjórnmálum er sá að við vinstri menn samþykkjum aldrei að þeir lægstlaunuðu í þjóðfélaginu skuli æ ofan í æ vera þeir sem látnir eru borga alls konar óráðsíu og stjórnleysi, svo sem eins og gífurlega óþarfaeyðslu við byggingu flugstöðvar eða Útvegsbankamálið margumrædda. - Góðar stundir.



Virðulegi forseti. Að breyta orðum í athöfn er list skapandi stjórnmála. Með fjárlagafrv. og fylgifrv. þess er lagður grundvöllur að varanlegum umbótum í íslensku stjórnkerfi. Um nauðsyn þessara umbóta hafa menn úr öllum flokkum talað árum og áratugum saman. Nú er tími til kominn að breyta orðum í athafnir. Tímans vegna nefni ég aðeins tvö dæmi af mörgum, heildarendurskoðun á skattakerfinu og breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Bæði þessi stórmál hefur stjórnarandstaðan reynt að gera tortryggileg illu heilli og að ósekju. Er stjórnarandstaðan búin að gleyma skattsvikaskýrslunni frægu, þessari hérna? Leyfist mér að rifja upp: Þann 3. maí 1984 fékk Alþfl. samþykkt á Alþingi að láta gera úttekt á umfengi skattsvika. Tæpum tveimur árum síðar, 18. apríl 1986, lagði þáverandi fjmrh. fram niðurstöður nefndarinnar, þessa skýrslu. Formaður nefndarinnar er Þröstur Ólafsson, framkvæmdastjóri Dagsbrúnar, nánasti samstarfsmaður Guðmundar J. Guðmundssonar, formanns Verkamannasambands Íslands, fyrrverandi aðstoðarráðherra Ragnars Arnalds og trúnaðarmaður Alþb. í nefndum og ráðum. Nautarnir að skýrslunni eru því góðir. Og hvaða niðurstöður komu út úr starfi Þrastar og félaga? Að tekjutap ríkissjóðs vegna vangoldinna skatta megi áætla framreiknað til núvirðis á bilinu 56 milljarðar kr., þar af í söluskatti milli 2 og 3 milljarðar. Hvaða tillögur lagði nefndin fram til úrbóta? Rauði þráðurinn gegnum alla skýrsluna er þessi og þeir hamra á niðurstöðunni: Einföldun skattalaga og fækkun undanþága er forsenda allra umbóta í átt til réttláts og skilvirks skattakerfis. Núverandi ríkisstjórn hefur tekið þessar rækilega rökstuddu umbótatillögur allar eins og þær leggja sig og gert að sínum. Allar. Það stendur svart á hvítu í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar og því verður fylgt eftir. Þá bregður svo kynlega við að stjórnarandstaðan, jafnvel einstaka stjórnarliðar, mega ekki til þess hugsa að þessi nauðsynlega hreingerning á úreltu, ranglátu og götóttu skattakerfi nái fram að ganga. Hvernig væri að hin hagsýna húsmóðir tæki stjórnarandstöðuna, og gleymum nú ekki kvennalistakonunum, með sér í búðarleiðangur í venjulega verslun? Þær ættu að hafa skattsvikaskýrsluna með sér. Þær mættu gjarnan velta fyrir sér eftirfarandi spurningum t.d.: Hvernig er farið að því að skipta sölu í undanþegna sölu og skattskylda? Hvernig er farið að því að greina á milli sölu undanþeginna matvæla og sölu tilbúinna rétta? Hvernig á að greina á milli framleiðslu eða þjónustu sem er unnin innan fyrirtækis og aðfenginnar? Hvaða afleiðingar hafa handahófskenndar undanþágureglur, t.d. að vinna sem er unnin á byggingarstað er undanþegin en sömu verk ekki séu þau unnin á verkstæði? Svo mættu menn gjarnan fletta upp í skattsvikaskýrslunni á bls. 38, en þar er söluskattskerfinu lýst í hnotskurn, með leyfi forseta: "Mikil fjölgun undanþága og aukin sérhæfing í atvinnulífinu samhliða margföldun skatthlutfallsins veldur því að skattyfirvöld eiga í sívaxandi erfiðleikum með að koma á eðlilegri og réttlátri innheimtu skattsins. Gjaldendur eru í sífellt meiri óvissu um skattskyldu og markatilfellum fer ört fjölgandi. Það nálgast því að innheimta söluskatts í núverandi mynd verði óframkvæmanleg" - óframkvæmanleg. Þetta er niðurstaða tveggja ára rannsókna á söluskattskerfinu, langsamlega stærsta tekjustofni ríkisins, eftir að góðviljað Alþingi og ríkisstjórnir hafa borað á það þúsund göt á undanförnum áratugum. Það er alveg sama hversu lengi menn klappa þennan stein. Menn komast allir að sömu niðurstöðu og þeir sem skoðað hafa málið til botns. Núverandi söluskattskerfi er ónýtt. Svo einfalt er það. Af því tilefni nokkrar spurningar til stjórnarandstöðunnar: Ætlar stjórnarandstaðan að stilla sér upp til varnar úreltu og ónýtu skattakerfi? Á það að verða hlutskipti formanns Alþb. eða leifanna af því, þess sem talaði áðan, í blóra við rökstudda greinargerð framkvæmdastjóra Dagsbrúnar? Hvað með Kvennalistann? Ætlar hann að leggja blessun sína yfir skattundandrátt sem nemur mörgum milljörðum króna? Býst stjórnarandstaðan virkilega við því að verða slegin til riddara vegna lýðskrums af þessu tagi? Herra forseti. Hvað svo sem lýðskrumi stjórnarandstöðu og annarra líður mun þessi ríkisstjórn standa við áform sín um að hrinda tillögum skattsvikanefndarinnar í framkvæmd. Upp úr næstu áramótum verður undanþágum frá söluskatti fækkað, skattstofninn breikkaður og söluskattsprósentan lækkuð. Samtímis verða tollar á aðföng útflutnings og samkeppnisiðnaðar afnumdir og aðrir tollar lækkaðir. Þar með mun verð á u.þ.b. þremur fjórðu hlutum af neysluvörum almennings lækka í verði. Ríkissjóður mun jafnframt verja bróðurpartinum af auknum söluskattstekjum til að bæta þeim sem þess raunverulega þurfa með verðhækkunaráhrif vegna þeirra vara sem ekki verða lengur undanþegnar. Þetta verður gert með því að hækka skattfrelsismörk í staðgreiðsluskatti, með því að greiða út til barnmargra fjölskyldna barnabætur og tekjutengdan barnabótaauka ársfjórðungslega. Jafnframt verða bótagreiðslur almannatrygginga hækkaðar. En hvað spyrja menn með þau áform ríkisstjórnarinnar að flýta hluta af þessum breytingum fram til 1. nóv. um leið og verðhækkunaráhrifin áttu að bætast með niðurgreiðslum á búvörum? Svarið við því fæst innan örfárra daga. Ríkisstjórnin hefur lýst því yfir að hún sé reiðubúin að falla frá þeim áformum ef það mætti verða til þess að greiða fyrir samkomulagi við aðila vinnumarkaðarins og launþegahreyfinguna í landinu um launastefnu á næsta ári innan ramma þeirrar heildarstefnu sem ríkisstjórnin hefur mótað. Ég er hóflega bjartsýnn á að það kunni að takast. Herra forseti. Kjarni málsins er þessi: Með staðgreiðslu beinna skatta einstaklinga frá og með áramótum, með breikkun söluskattsstofns, lægri söluskattsprósentu og tekjujöfnunaraðgerðum um leið, með lækkun tolla, fækkun frádráttarliða í tekjuskatti fyrirtækja og upptöku virðisaukaskatts áramótin 1988–1989, með öllum þessum aðgerðum er ríkisstjórnin að framkvæma róttækustu umbætur á skattakerfinu í anda þeirra tillagna sem skattsvikanefndin mælir með. Eftir þessar breytingar verður skattakerfið einfaldara, réttlátara og skilvirkara en það hefur verið hingað til. Stjórnarandstaðan mætti gjarnan hugleiða það líka að svo lengi sem tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs er í molum og ríkissjóður rekinn með sívaxandi halla mun verða þungt undir fæti að fá samþykkt hér á Alþingi hækkandi framlög til þeirra velferðarmála sem allir þm., hvar í flokki sem þeir standa, vilja gjarnan beita sér fyrir. Með þessum umbótum er þessi ríkisstjórn þess vegna að búa í haginn fyrir framtíðina. Herra forseti. Annað stórmál sem vissulega má flokka undir varanlega stjórnarbót og ríkisstjórnin hyggst nú beita sér fyrir varðar breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Áratugum saman hafa sveitarstjórnarmenn og íbúar landsbyggðarinnar knúið á um valddreifingu til sveitarfélaga. Sá sem hér stendur þekkir það vel af eigin reynd sem sveifarstjórnarmaður í tæpan áratug í höfuðstað Vestfjarða. Það voru vissulega þung spor að þurfa sífellt að leita suður til nefnda, ráða og stofnana til að fá leyfi og mótframlög til framkvæmda í heimabyggð. Þetta er sú betlistafsbyggðastefna sem Samtök um jafnrétti milli landshluta vilja gjarnan kveða niður. Á sl. vori tókst góð samstaða milli fulltrúa Sambands ísl. sveitarfélaga og ríkisvaldsins um tillögur um breytingar á þessari verkaskiptingu. Ríkisstjórnin hyggst beita sér fyrir framkvæmd þessara tillagna með samstarfi og í nánu samráði við samtök sveitarfélaga í tveimur áföngum, 1988 og 1989. Þetta er umbótamál landsbyggðarinnar og það á ekki að vera ágreiningsmál. Það er létt verk og löðurmannlegt en um leið illt verk og óþarft að vekja upp úlfúð og tortryggni um framkvæmd þessa máls að óþörfu. Í fjárlagafrv. kemur fram að kostnaðarauki sveitarfélaga á næsta ári vegna þessa verkefnaflutnings verður bættur, ekki aðeins að fullu heldur miklu meira en það. Í undirbúningi eru breytingar á lögum um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Skerðing á framlögum til hans verður afnumin í tveimur áföngum. Sérstök deild mun starfa innan Jöfnunarsjóðsins, en tekjum hans verður varið til jöfnunar milli sveitarfélaga vegna flutnings verkefna frá ríkinu. Það eru þess vegna hreint og sagt fráleit orð þegar menn eru að tala um að þessar tillögur þýði að ekki verði lengur byggð félagsheimili, ekki starfrækt dagvistarheimili og annað slíkt fjas. Þetta eru verkefni sem eiga með réttu heima á vettvangi sveitarstjórna og sveifarstjórnirnar munu ekki tapa á þessum viðskiptum. Þessar tillögur verðskulda vissulega velvild og stuðning allra þeirra sem af einlægni telja sig baráttumenn fyrir sjónarmiðum og hagsmunum hinna dreifðu byggða. Herra forseti. Dæmi um ómótstæðilega löngun sumra til að slá sig til riddara eru brigslyrði sem látin eru falla um meintan skilningsskort á gildi íþrótta sem á að endurspeglast í fjárlagafrv. Staðreyndirnar eru þær að fyrir tilstuðlan laga sem Alþingi hefur samþykkt hafa fjárráð íþróttahreyfingarinnar a.m.k. fimmfaldast frá því sem var t.d. í fjármálaráðherratíð Alberts Guðmundssonar. Á þessu og næsta ári mun íþróttahreyfingin hafa úr að spila a.m.k. 113 millj. og 120 millj. hvort árið, en árin 1984 og 1985 voru þessi framlög 101/2 og 19 millj. kr. hvort árið. Ekkert verkefni á fjárlögum hefur fengið svo stórkostlega bættan fjárhag. Það skiptir ekki máli hvaðan peningarnir koma, hvort þeir koma í framlögum á fjárlögum eða sem tekjur frá lottói. Það sem skiptir máli er að peningarnir séu til ráðstöfunar. Herra forseti. Ríkisstjórnir eru ólíkrar náttúru. Íslendingar hafa fengið að reyna það á sjálfum sér ótæpilega á undanförnum áratugum hvernig þær ríkisstjórnir reynast sem þykjast í upphafi vilja vera öllum allt, sem vilja sitja, vilja vera en ekki gera. Þær hafa allar endað feril sinn á eina og sömu lund. Þær hafa reynst þeim verst sem þær þóttust vilja best. Dapurleg reynsla af ríkisstjórnarþátttöku Alþb. á liðnum árum er þar enn víti til varnaðar. Ég leyfi mér að vona, herra forseti, að þessi ríkisstjórn reynist þegar upp er staðið annarrar gerðar því að til þess eru vítin að varast þau.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þriggja herbergja 80 m2 íbúð fjögurra manna fjölskyldunnar hafði farið á nauðungaruppboð. Fjölskyldan var sundruð. Faðirinn, sem að jafnaði vann 14 tíma á sólarhring, leigði eitt herbergi. Móðirin sem einnig vann úti bjó með börnin tvö hjá ættingjum. Fjölskyldufaðirinn var mættur í viðtalstíma félmrh. Þó í svipmóti hans öllu mætti greina uppgjöf horfði hann á mig hvössum augum þegar hann spurði: Hvort ráðleggur þú okkur að skilja til að konan mín hafi möguleika á verkamannabústaðaíbúð með börnin eða að fjölskyldan verði áfram sundruð í nokkur ár þangað til röðin kemur að okkur á biðlista Húsnæðisstofnunar? Sá næsti í viðtalstímanum var fráskilin einstæð móðir með tvö börn. Þegar búi þeirra hjóna var skipt kom í ljós að það nægði ekki fyrir skuldum. Hún hafði fengið inni með börnin sín tvö hjá móður sinni í tveggja herbergja íbúð. Hennar erindi til félmrh. var þetta: Þessar aðstæður hafa slæm áhrif á börnin mín. Þarf ég að bíða í tvö ár eftir láni hjá Húsnæðisstofnun? Í bréfi til mín fyrir skömmu skrifaði sjómaður eftirfarandi: "Þyngsta skref sem ég hef stigið um ævina er að þurfa að leita á náðir félmrh., en ég er tilneyddur. Við hjónin erum að gefast upp." - Fjölskylda þessa sjómanns var í annað skipti að missa íbúð undir hamarinn. Átta af hverjum tíu heimsóknum sem ég hef fengið í viðtalstíma í viku hverri sl. þrjá mánuði sem félmrh. eru erindi af þessum toga. Fjölskyldur eru að brotna niður. Upplausn á heimilum vegna aðstæðna í húsnæðismálum. Fólk sér ekki fram úr þungri greiðslubyrði húsnæðislána. Í húsnæðisfrv., sem nú liggur fyrir Alþingi, er beðið um heimild fyrir húsnæðismálastjórn til að mega skerða eða hafna láni til þeirra sem eiga stórar skuldlausar eignir fyrir og eru að minnka við sig og þeirra sem eiga fyrir tvær eða fleiri íbúðir til að losa um fjármagn til þeirra verst settu. Nei, þetta er ekki hægt, segja sumir. Reglur þurfa að vera almennar, eins fyrir alla. Það má ekki skammta lánin, ómögulegt að setja málið í hendur Húsnæðisstofnunar, segja gagnrýnisraddirnar. Fyrir gagnrýnishópinn vil ég leggja tvær spurningar. 1. spurning: Í Byggingarsjóði ríkisins verða 6 milljarðar á næsta ári. Það er 1 milljarði meira en allur tekjuskattur einstaklinga. Þessir 6 milljarðar duga liðlega fyrir lánsloforðum til þeirra sem eru að kaupa sína fyrstu íbúð og þeirra sem eru að stækka við sig vegna fjölskyldustærðar. Hvar á að taka þá 2–3 milljarða sem vantar til þeirra 2000 umsækjenda sem þá eru eftir og húsnæðiskerfið veitir fyrirheit um lán til á hverju ári? Á að hækka skattana? Eða hvar á að taka peningana? 1 milljarð á núgildandi verðlagi þarf að fjórum árum liðnum til að greiða niður vexti til allra þeirra sem sjálfvirkt hafa nú aðgang að húsnæðiskerfinu. Það er sama upphæð og á næsta ári fer í Framkvæmdasjóð fatlaðra sem og rekstur á öllum stofnunum fyrir fatlaða í landinu. 2. spurning fyrir gagnrýnishópinn: Ef Húsnæðisstofnunin getur samkvæmt núgildandi lögum eftir eigin mati hafnað lánsumsóknum láglaunahópanna, af hverju er henni ekki treystandi til að leggja réttmætt mat á þegar hafna þarf eða skerða lán hjá þeim efnameiri? Samkvæmt upplýsingum Húsnæðisstofnunar má áætla að frá því að húsnæðislögin tóku gildi sé þessi hópur efnafólks um 700 manns sem taka til sín um 1 milljarð af fjármagni húsnæðiskerfisins. Það er sama fjárhæð og fer í allt félagslega húsnæðiskerfið á þessu ári. Þetta er álíka stór hópur og sá hópur láglaunafólks sem annaðhvort hefur verið synjað eða ekki fengið afgreiddar sínar umsóknir í nýja húsnæðislánakerfinu. Hver eru önnur ákvæði húsnæðisfrv.? Jú, að það sé hægt af takmörkuðu fjármagni húsnæðiskerfisins að veita fjögurra manna fjölskyldu, sem býr í tveggja herbergja íbúð og þarf að stækka í þriggja herbergja íbúð, forgang fram yfir lán úr húsnæðiskerfinu til hjóna sem eru í raðhúsi og eru að fara í einbýlishúsið. En hverjir eru þessir efnameiri í biðröðum Húsnæðisstofnunar? Er þetta ekki fólk sem hefur fengið lán áður úr lífeyrissjóðunum sínum til að kaupa íbúð, fólkið sem eignaðist húsnæði áður en lánin voru verðtryggð fyrir árið 1980, fólkið sem tilheyrir þeirri kynslóð, eins og ég og fleiri, sem áætla má að skuldaði nú 90 milljörðum meira í sínu húsnæði ef þeim hefðu verið búin sömu lánakjör og því fólki sem nú er að koma sér þaki yfir höfuðið og sem ekki má þó setja í forgang umfram þá efnameiri í biðröðinni? Góðir áheyrendur. Ákvæði húsnæðisfrv. eiga ekki eingöngu að takmarka aðgang efnafólks að niðurgreiddu fjármagni húsnæðiskerfisins heldur einnig að koma í veg fyrir óeðlilega þenslu og verðhækkanir á fasteignamarkaðnum og að loka þurfi húsnæðiskerfinu á nýjan leik að nokkrum mánuðum liðnum. Ekki síst eiga þessi ákvæði frv. að skapa okkur svigrúm til að finna framtíðarlausn í húsnæðiskerfinu. Ég tel að almenna húsnæðiskerfið hafi fyrst og fremst skyldum að gegna við þá sem eru að kaupa í fyrsta sinn og þá sem eiga litla íbúð fyrir og eru að stækka við sig af fjölskylduástæðum. Síðan þarf bankakerfið að vera í stakk búið til að taka við öðrum og bjóða upp á lengri lánstíma og betri lánakjör en nú tíðkast. Að þessu þarf að vinna. Hvað félagslega kerfið varðar stefndi í að ekki yrði um neinar nýframkvæmdir að ræða í félagslegum íbúðum á næsta ári. Á fjárlögum er nú gert ráð fyrir að fjármagn til félagslegra íbúða tvöfaldist og hægt sé að hefja byggingu á 600–700 félagslegum íbúðum á næsta ári, þar með taldar kaupleiguíbúðir. Með kaupleiguíbúðum er opnuð ný leið í húsnæðismálum hér á landi þar sem fólk getur valið milli leigu eða kaupa á íbúð. Hér er einnig um mikið hagsmunamál landsbyggðarinnar að ræða þar sem húsnæðisekla hefur staðið atvinnulífinu fyrir þrifum. Í könnun, sem félmrn. hefur látið gera um áhuga og þörf fyrir kaupleiguíbúðir, kom í ljós mikill áhugi sveitarfélaga og félagasamtaka á þessum valkosti. Um þriðjungur sveitarfélaga eða 80 sveitarfélög auk átta félagasamtaka sem tóku þátt í þessari könnun telja þörf fyrir rúmlega 2000 kaupleiguíbúðir á næstu þremur árum. Mikilvægt er einnig að leysa vanda þeirra sem lent hafa í miklum greiðsluerfiðleikum vegna íbúðakaupa. Á fjárlögum er gert ráð fyrir 300 millj. í þessu skyni. Einnig eru hafnar viðræður við forstöðumenn banka og sparisjóða um frekari úrlausn fyrir þessa hópa. Á fjárlögum hafa framlög til málefna fatlaðra verið aukin verulega eða úr 639 millj. kr. í 968 millj. kr. sem er aukning um 51,4%. Undirbúningur er nú hafinn að framkvæmdaáætlun um uppbyggingu á framkvæmdum í þágu fatlaðra. Verður þar lögð sérstök áhersla á sambýli og verndaða vinnustaði. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að beita sér fyrir því að stíga fyrsta skrefið í heildarendurskoðun verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga á árinu 1988 með því að flytja nokkur verkefni til sveitarfélaganna. Við þetta er talið að um 200 millj. kr. útgjöld færist frá ríki til sveitarfélaga. Sveitarfélögunum verða jafnhliða tryggðar auknar tekjur sem þessu nemur. Um nokkurra ára skeið hafa tekjur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga verið skertar. Á þessu þarf að verða breyting. Talið er að þessi skerðing hefði á næsta ári orðið rúmar 500 millj. kr. að óbreyttum reglum. Við undirbúning fjárlagafrv. fyrir árið 1988 náðist sá áfangi að dregið er úr skerðingunni um helming eða 250 millj. kr. Í sambandi við flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga er nauðsynlegt að breyta reglum um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga þannig að verulega auknu fjármagni verði veitt til jöfnunar milli sveitarfélaga. Styðja þarf minni og vanmegnugri sveitarfélögin þannig að þau geti haldið uppi eðlilegri félagslegri þjónustu við íbúa sína. Í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á að störf kvenna hjá hinu opinbera verði endurmetin og unnið verði að jafnrétti í launakjörum og hlunnindagreiðslum hjá ríkinu. Að þessu er nú unnið. Í samræmi við ákvæði í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar hefur einnig verið skipuð nefnd sem ætlað er að leita leiða til að stytta vinnutímann hér á landi án þess að tekjur skerðist. Góðir áheyrendur. Í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar er að finna mörg mikilvæg ákvæði sem eiga að auka jafnrétti og tryggja félagslegar umbætur og réttlæti í þjóðfélaginu. Þeirri stefnu þarf að fylgja fast eftir. - Góðar stundir.



Hæstv. forseti. Góðir landsmenn. Er ég heyrði stefnuræðu forsrh. rifjaðist upp fyrir mér lýsing sölumanns nokkurs á bíl sem ég ætlaði að kaupa. Af orðum þessa sölumanns að skilja átti bíllinn að vera búinn ákveðnum kostum og vera sem nýr og það áttu að vera hin bestu kaup að fjárfesta í þessum vagni. Þegar nánar var að gáð kom í ljós að bíllinn var meira og minna ónýtur. Ryðblettir voru hér og hvar undir lakkinu sem sprautað hafði verið yfir til að fela ryðið. Þá kom í ljós að bíllinn gekk ekki á öllum kertunum og stýrisendar og legur voru í ólagi. Bíllinn hafði heldur ekki verið smurður lengi og rafkerfið var í megnasta ólestri. Ástand þessa bíls lýsir vel núverandi ríkisstjórn. Allt virðist slétt og fellt á yfirborðinu, eins og ráðherrann hefur lýst hér, en þegar betur er að gáð koma fram ýmsir brestir. Í síðustu viku var gerð tilraun til að hreinsa þetta ryð úr stjórnarsamstarfinu, en kom þá í ljós að á mörgum stöðum var það komið í gegn. Þrátt fyrir það var reynt að skrapa það upp og spartla þannig að stjórnin liti vel út þegar stefnuræðan yrði flutt. Það hefur líka sýnt sig að gangtruflanir eru tíðar og segja má að bíllinn hafi verið óökufær í mestallt sumar. Andrúmsloftið hefur verið rafmagnað og sló Útvegsbankamálið út og sýndi hve grunnt er á því góða milli stjórnarflokkanna og hve lítið loft er í dekki hæstv. viðskrh. Hins vegar má segja um annan alþýðuflokksráðherra, hæstv. fjmrh., að of mikið loft sé í hans dekki þannig að varasamt er að keyra bílinn áfram vegna hættu á að dekkið springi og bíllinn fari út af veginum. Þegar hlýtt er á stefnuræðu forsrh. er það áleitin spurning hvort ekillinn er að taka vinstri eða hægri beygju og hvort hann er að leiða þjóðina til gæfu eða glötunar. Það verður að segjast að það er háskalegt ökulagið sem hann sýnir þjóðinni ef honum tekst að ná því fram sem hann er að boða með skattpíningarstefnu sinni. Í stefnuræðu forsrh. kemur aðeins óljóst fram hvert ferðinni er heitið og hvergi er minnst á það í hvaða gír keyra á "braggann" eða hvenær ferðin skuli hafin. Hið eina sem er ljóst er að rekstrarkostnaðurinn er mjög mikill og búið er að tryggja að hinn almenni launþegi borgi þá hættuför sem fyrirhuguð er. Það hafa þeir gert þeir þrír sem sitja í framsætinu og einnig hinir átta sem hafa troðið sér í aftursætið. Hins vegar eru háværar raddir úr aftursætinu um ferðaáætlunina, hver kostnaður má vera við hverja ferð og hvaða staðir eru heimsóttir. Sérstaklega er hæstv. landbrh. óhress með þá stefnu sem honum er ætlað að framfylgja. Hann getur hvorki hugsað sér að minnka kjötfjallið né draga úr smjörfjallinu. Afstaða landbrh. er ekkert einsdæmi. Hvar sem borið er niður sjáum við sama vandræðaganginn. Viðskrh. getur ekki gert upp hug sinn varðandi sölu á Útvegsbankanum. Félmrh. fær ekki stuðning við nýja húsnæðislánafrv. sitt. Utanrrh. fær ekki frið að greiða atkvæði með frystingu kjarnorkuvopna. Samgrh. getur ekki samið við heimamenn á Egilsstöðum um flugvallarbyggingu. Sjútvrh. getur ekki myndað nýja fiskveiðistefnu. Fjmrh. getur hins vegar boðað matarskatt í óþökk almennings. Aðrir ráðherrar hafa passað sig á því að gera ekki neitt. Forsrh. ætti við fyrstu sýn að vera nokkur vorkunn að leiða ríkisstjórn sem ekki er hæf til að taka á málum, en þegar betur er að gáð mátti hann vita að ekki næðist samstaða um eitt eða neitt þegar við fæðingu þessarar stjórnar. Því er það ábyrgðarleysi af hans hálfu gagnvart þjóðinni að lengja lífdaga hennar öllu lengur því hún er alls ófær að njóta trausts þjóðarinnar á þeim viðsjárverðu tímum sem í hönd fara. Ríkisstjórnin er búin að glata því tækifæri sem hún hafði til að koma góðærinu inn á heimilin í landinu og nú blasir við stöðnun og harðvítugar deilur á vinnumarkaðnum. Fólkið í landinu krefst þess að þeir sem makað hafa krókinn síðustu árin taki þátt í samneyslunni og standi undir kostnaðinum við þá hættuför sem forsrh. hyggst nú leggja í. Þessi ferð er ekki skipulögð með hagsmuni heildarinnar í huga heldur einstakra fárra og valdamikilla hagsmunahópa. Góðir landsmenn. Borgaraflokkurinn var stofnaður sem brjóstvörn einstaklingsins. Borgaraflokkurinn stendur með einstaklingnum hvar sem einstaklingurinn þarf að heyja baráttu sína gagnvart kerfinu - ríkisvaldinu - eða þar sem ofríki eða ofstjórn eru í frammi höfð. Borgaraflokkurinn. á samleið með þjóðinni og þörfum hennar og þess vegna mótmælir Borgaraflokkurinn ákveðið og einarðlega aðför þessarar ríkisstjórnar að almenningi í landinu og hagsmunum hans



Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Ef litið er á stefnuskrá Borgaraflokksins má ljóst vera að við hljótum að vera andvíg þeirri stefnu sem núverandi ríkisstjórn boðar og hyggst beita í náinni framtíð. Sumt af því sem þegar er komið til framkvæmda er ómanneskjulegt og bitnar á þeim sem síst skyldi. Ég nefni nýja bifreiðaskattinn sem innheimtur er af þeim sem eru 67 ára og eldri, þó að þeir séu öryrkjar fyrir. Ég nefni að nú er verið að senda öldruðum einstaklingum, sem höfðu niðurfellingu á síma, reikninga að nýju. Þetta eru harðneskjulegar aðfarir og Borgaraflokkurinn, sem er málsvari þeirra sem minna mega sín, mun beita sér gegn þessu með hverjum sem er, hvar sem er og hvenær sem er. Af stefnuræðunni má ráða að ríkisstjórnin ætlar ekki að standa við þá kjarasamninga sem enn eru í gildi, samninga sem þessir sömu menn kölluðu þjóðarsátt í eina tíð. Allt tal um að forsendur þeirra hafi breyst er út í hött, auk þess sem hægt er með rökum að vefengja kjararannsóknir sem lagðar eru til grundvallar þeim kaupmætti sem talað er um. Kauptaxtar eru óbreyttir frá því sem samið var um. Það sem skeð hefur er að sumir verktakar og atvinnurekendur hafa verið með yfirborganir og fólk hefur unnið mikla yfirvinnu, bæði til að bæta sinn hag og líka oft af hollustu og samviskusemi. Svo er það m.a. á sjúkrahúsum, hælum og elliheimilum. Samt eru hópar fólks sem verða að láta sér nægja strípaða taxta. Á þeim getur enginn lifað, það viðurkenna allir. Því segi ég: Það er mál til komið að góðærið margrædda sé notað til að stöðva þann ljóta leik að fólk, sem vinnur 8 stunda vinnudag, skuli þurfa að leita sér opinberrar hjálpar til að lifa. Það er hrein móðgun við þetta fólk að ætla því 7% launahækkun nú þegar búið er að dengja yfir það öllum þeim hækkunum sem gert hefur verið síðustu mánuði. Af öllum þeim ráðstöfunum sem hæstv. ríkisstjórn hefur nú kynnt er matarskatturinn illræmdastur, einkum sá síðari. Mér er sagt að 10% matarskattur hækki lánskjaravísitölu um 1,33% og þar með skuldir íbúðaeigenda um 1 milljarð og að aðrar skuldir hækki eftir því. Það hefði nú verið nær að fallast á tillöguna hans Alberts Guðmundssonar í fyrri ríkisstjórn og svæfa lánskjaravísitöluna um leið og aðrar lánskjaravísitölur voru svæfðar. Þá stæðu kannski ekki eins margir frammi fyrir nauðungaruppboðum og í dag. Hæstv. fjmrh. virðist loks orðið það ljóst að hann stendur höllum fæti með matarskattinn. Því ýjar hann að því nú að hann geti kannski samið um að fresta skattinum ef launþegar verði þægir og góðir og geri ekki hærri kröfur en hann fellst á. Ég minni enn á að samningar eru í fullu gildi. Alþýðusamband Íslands er stofnað til að vera baráttusamtök erfiðismanna á Íslandi. Það eða einstök aðildarfélög þess geta ekki samið um að klípa af bita þeirra sem hafa of lítið fyrir. Það væri að brjóta grundvallarhugsjón samtakanna. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á að það gerist. Á fjórða áratugnum í miðri heimskreppunni sat hér að völdum ríkisstjórn sem kölluð var stjórn hinna vinnandi stétta. Ráðherrar voru aðeins þrír. - Eru þeir ekki nú 11 plús 11, fyrir utan fræðingastóðið? - Ráðherrar þá hétu Hermann Jónasson, Eysteinn Jónsson og Haraldur Guðmundsson. Þessi ríkisstjórn vann það þrekvirki að koma á alþýðutryggingum árið 1936. Ráðherra jafnaðarmanna var Haraldur Guðmundsson. Á bak við hann stóðu kempur eins og Jóhanna Egilsdóttir, Sigurjón Á. Ólafsson, Jón Axel Pétursson, Héðinn Valdimarsson og fleiri og fleiri. Nú eru tveir einna valdamestu ráðherrar í ríkisstjórn jafnaðarmenn. Hvað gera þeir í mesta góðæri sem gengið hefur yfir þjóðina? Jú, hæstv. fjmrh. hrifsar með matarsköttum bitann af diski fátækra og kastar til þeirra sem ofgnægtir hafa. Og hinn, hæstv. viðskrh., býður þeim með breiðu bökin að fara óttalausir til útlanda og braska þar í kauphöllum. Finnst nú ekki fleirum en mér stutt á milli frjálshyggjudrengjanna og rósariddaranna nýju? Ég spái að þessi ríkisstjórn verði skammlíf. Og eitt veit ég: Þegar hún kveður verður ekki um hana sagt í eftirmælum: "Hún átti ævina skamma - en göfuga."



Hæstv. forseti. Við höfum nú fengið að verða þeirrar ánægju aðnjótandi að heyra stefnuræðu hæstv. forsrh. Sú ánægja er að vísu blendin. Fyrir margra hluta sakir er ræðan góð sem slík og flutningur í skárra lagi. En þegar kemur að innihaldi hennar fer minna fyrir ánægjunni og meira fyrir vonbrigðunum. Það er ekki heiglum hent að finna stefnu hæstv. forsrh. í ræðunni, enda ekki furða þar sem engin samstaða er um stefnu innan ríkisstjórnarinnar eins og alþjóð hefur orðið vitni að að undanförnu, sbr. fram lagt frv. til fjárlaga, sbr. fram lagt frv. til húsnæðismála, sbr. Útvegsbankamálið, sbr. málefni landbúnaðar, sjávarútvegs, íþrótta og hvað eina sem nafni ber að nefna. Það sem ríkisstjórnin hefur hins vegar náð fullkominni samstöðu um er skattpíningarstefna sú sem birtist í fjárlagafrv. Matarskatturinn er sá minnisvarði sem þessi ríkisstjórn hefur þegar reist sér og mun ávallt verða kennd við. Matarskatturinn er einhver lævíslegasta árás sem gerð hefur verið að láglaunafólki þessa lands, barnmörgum fjölskyldum, sjúkum og öðrum er minna eiga undir sér í veraldlegum gæðum. Samt segir hæstv. forsrh. í fyrstu setningunni í ræðu sinni, með leyfi forseta: "Ríkisstjórn Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. mun standa vörð um lífskjörin í landinu." Er matarskatturinn og aðrar álögur, sem nú hafa verið lagðar á allan almenning í landinu, liður í því að vernda lífskjör almennings? Ég bara spyr. Hvernig stendur á því að stjórnvöld geta ekki þolað láglaunamanninum það að kaupmáttur launa hans hefur aukist? Um leið og það uppgötvaðist voru strax gerðar ráðstafanir til að lækka hann á næsta ári, reynt að svíkja gerða samninga og reynt að stilla mönnum upp við vegg með loðnum loforðum um að hugsanlega mætti fresta - athugið, fresta matarskattinum. Enda gerir ríkisvaldið kröfu til þess að almennar launahækkanir á árinu 1988 verði ekki meiri en 7%. Sjálfir fara þessir ágætu herrar ekki fram á mikið. Þeir skammta sjálfum sér aðeins 92% hækkun á launalið ríkisstjórnarinnar. Sem sagt: 7% hjá öllum almenningi jafngildir 92% hjá þeim. Var einhver að tala um jafnaðarmennsku? Svona birtist hún í sinni réttu mynd. Eða hvað sagði ekki hv. þm. Kjartan Jóhannsson í umræðum um stefnuræðu hæstv. þáv. forsrh., Steingríms Hermannssonar? Hann sagði, með leyfi forseta: "Ýmislegt bendir líka til þess að misréttið sé að aukast í þjóðfélaginu og byrðum sé misjafnlega skipt. Það er óbærilegt. Sú efnahagsstefna sem felur það í sér er ekki einungis ranglát, hún er líka röng og mun bresta." Ef þessi orð áttu við þá er enginn vafi á því að þau eiga við nú. Því tel ég fullvíst að hv. þm. Kjartan Jóhannsson styðji stjórnarandstöðuna í baráttunni gegn því óréttlæti sem birtist almenningi í efnahagsstefnu núv. ríkisstjórnar. Hinn nýi skattur, sem nú er lagður á eigendur bifreiða, hinn svokallaði kílóskattur, leggst þyngst á sömu hópa fólks og matarskatturinn en þó sýnu verr á fyrrverandi öryrkja. Ég segi fyrrverandi öryrkja vegna þess að gert er ráð fyrir því að öryrkjar þurfi ekki að greiða þennan skatt fyrr en þeir hafa náð 67 ára aldri þannig að það hlýtur að vera skilningur hæstv. fjmrh. að með því að ná 67 ára aldri hafi öryrki unnið bug á hverju því meini er gert hafi hann að öryrkja. Já, það er ekki bara í kýrhausnum sem margt er skrýtið. Árás ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar á íþrótta- og æskulýðsstarf í landinu lýsir ótrúlegu skilningsleysi á mikilvægi slíkrar starfsemi í nútímaþjóðfélagi. Niðurfelling fjárframlaga til Íþróttasjóðs og þar með niðurfelling sjóðsins eru stóralvarleg tíðindi fyrir þá u.þ.b. 100 þúsund iðkendur íþrótta í landinu. Á móti þessu verður að berjast af fullri hörku. Gera mennirnir sér virkilega ekki grein fyrir því að íþróttir spara þjóðfélaginu stórfé á sviði heilbrigðismála, að íþróttir eru eitthvert albesta vopnið í baráttu gegn notkun fíkni- og ávanaefna, að íþróttir móta einstaklinga og skila þeim hæfari út í þjóðfélagið, að afreksmenn okkar á sviði íþrótta eru einhver albesta landkynning sem völ er á? Við eigum að stórauka framlög til íþrótta og viðurkenna mikilvægi þeirra eins og allar aðrar þjóðir heims gera. Síðan kemur fjmrh. hér upp og talar digurbarkalega um aukinn fjárstuðning við íþróttahreyfingu landsins. Kallar hæstv. fjmrh. það mikla aukningu við íþróttahreyfinguna að skerða framlög úr 26 millj. niður í 14 millj.? Hann talar um að menn séu að slá sig til riddara hér. Hver er að slá sig til riddara á fölskum forsendum? Hver ber lottóið fyrir sig? Lottóið er engan veginn á vegum ríkisins eða ríkisvaldsins. Það eina sem það gerir er að veita lottóinu lögvernd. Eins og íþróttasjóður hefur Félagsheimilasjóður einnig verið lagður niður. Báðir eru lagðir niður samkvæmt stefnu stjórnvalda um tilfærslu verkefna milli ríkis og sveitarfélaga. Sú tilfærsla er ekki nánar útfærð nema að því leytinu að efla eigi Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Það er ljóst að efla verður hann stórlega ef hann á að axla skuldbindingar Félagsheimilasjóðs og Íþróttasjóðs vegna framkvæmda sem mislangt eru á veg komnar. Samkvæmt fjárlögum ársins 1987 er um 185 aðila að ræða sem Íþróttasjóður einn er skuldbundinn við. Spurningin er því sú hvort verið sé að velta skuldbindingum ríkisvaldsins vegna þessara sjóða yfir á sveitarfélögin í landinu sem flest mundu alls ekki ráða við slíkt. Ef sveitarfélögin eiga að taka við verkefnum þessara sjóða verða þau að fá að byrja með hreint borð. Ég er ekki að mæla gegn tilfærslu verkefna milli ríkis og sveitarfélaga. En það verður ekki gert í einu stökki frekar en að fjárlagahallanum verði eytt á einu ári. Það verður að segjast um hæstv. fjmrh. okkar að annaðhvort stígur hann harkalega á hemlana eða hann gefur allt í botn. Svona menn eiga ekki að hafa próf. Landbúnaðarstefna ríkisstjórnarinnar er í fáum orðum sú að nú skuli ganga milli bols og höfuðs á landbúnaðinum í landinu og birtist hún mjög ljóslega í fjárlagafrv. Ekkert virðist eiga að taka á vanda landbúnaðarins, heldur þvert á móti virðist stefnan vera sú að auka heldur á hann. En hvað vill Borgaraflokkurinn gera? Borgaraflokkurinn vill fyrir það fyrsta skora á ríkisstjórnina að falla nú þegar frá því að leggja fyrirhugaðan matarskatt á. Við viljum einnig að fallið verði frá bifreiðaskattinum, en verði ekki orðið við því krefjumst við þess að álagning hans verði leiðrétt þannig að hann verði ekki innheimtur af öryrkjum eða öðrum sem áður voru undanþegnir þungaskattinum. Við krefjumst þess að komið verði til móts við bændur og þeim sköpuð rekstrarskilyrði er skili þeim mannsæmandi launum. Við viljum berjast fyrir launafólk í landinu með það takmark að 40 stunda vinnuvika dugi fyrir framfærslu fjölskyldu. Verkefnatilfærsla frá ríki til sveitarfélaga er stefnuskráratriði Borgaraflokksins. Að því ber að stefna á sem flestum sviðum. En til slíks má ekki kasta til hendinni eins og nú virðist vera að gerast. Þá er það sjálfsögð krafa að sveitarfélögin sjálf séu höfð með í ráðum. Borgaraflokkurinn vill berjast fyrir þá er minna mega sín. Þess vegna mótmælir hann þeirri skattpíningarstefnu sem nú er boðuð á allan almenning í landinu. Borgaraflokkurinn gerir einnig kröfu til þess að ríkisstjórnin hugsi fyrst um hag þegnanna, síðan sinn eigin. Hæstv. forseti. Ég vil í lokin segja það að ekki er nú allt alvont sem ríkisstjórnin er með á prjónunum. En aðhaldi þarf hún á að halda og það mun Borgaraflokkurinn veita henni í viðleitni okkar fyrir betra Íslandi því að það er sameiginlegt takmark okkar allra.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Sú ríkisstjórn sem við tók 8. júlí sl. hefur feril sinn með viðureign við verðbólguna eins og reyndar flestallar ríkisstjórnir á undanförnum áratugum. Þetta er umhugsunarvert, ekki síst eftir þann góða árangur sem náðist á síðasta kjörtímabili. Verðbólga hefur aukist á ný og mun nú vera um 25% sem er að vísu ekki mikið borið saman við 1983, sem betur fer, en þó allt of mikið fyrir þjóðina að þola um lengri tíma. Auk þess eru hættumerkin augljós. Lítið þarf til að ný verðbólgualda hefjist. Til þess að koma í veg fyrir slíkt, og það verður að gera, er nauðsynlegt að skilja hvað veldur og uppræta meinin. Ætla ég að fjalla um það í nokkrum orðum. Allt of mikil þensla er það svar sem við fáum og það er eflaust rétt en við hljótum þá einnig að spyrja: Hvað veldur þenslunni? Svarið er að finna á fyrstu síðu þeirrar þjóðhagsáætlunar sem dreift hefur verið hér á hinu háa Alþingi. Þar eru ástæðurnar taldar tekjuaukning í sjávarútvegi, hallarekstur ríkissjóðs, miklar erlendar lántökur og útþensla í bankakerfinu. Þá fyrstu, tekjuaukningu í sjávarútvegi, á ég erfitt með að samþykkja sem verðbólguvald. Eftir erfið undanfarin ár veitir sjávarútveginum ekki af auknum tekjum. Vafalaust er hins vegar að hin þrjú atriðin ráða mestu um þá miklu þenslu sem verið hefur upp á síðkastið og öll eru þau nátengd, þau eru öll peningalegs eðlis. Í raun og veru segir þjóðhagsáætlun okkur í fáum orðum að fjármagnið hafi leikið lausum hala og til þess megi rekja þensluna sem ógnar efnahagslífinu öllu. Frelsið er gott, en því aðeins verður það til heilla að efnahagslífið sé nógu þróað til þess að þola það og einstaklingarnir nægilega þroskaðir til þess að beita því. Frelsið verður einnig að vera undir eftirliti ríkisvaldsins og þeirra stofnana sem til þess eru settar. Þetta virðist hafa brugðist. Á þessu ári er talið að erlendar lántökur verði um 4,2 milljörðum kr. meiri en gert var ráð yfir. Þar af eru 2 milljarðar kr. vegna fjármögnunarleigu, sem síðasta ríkisstjórn heimilaði til þess að auðvelda kaup á meiri háttar framleiðslutækjum, en hefur á þessu ári losnað úr böndum. Því fer auðsýnilega fjarri að nægilegt jafnvægi sé orðið í efnahagsmálum þjóðarinnar eftir óðaverðbólgu undanfarinna ára og áratuga og við Íslendingar höfum enn sýnt að í góðæri störfum við meira af kappi en forsjá. Úr þjóðhagsáætlun má einnig lesa að það eftirlit sem Seðlabanka er falið með lögum hafi brugðist. Fyrir tæpu ári voru vaxtaákvarðanir færðar til Seðlabankans, en þá með því skilyrði að vaxtamunur yrði hóflegur og raunvextir hér svipaðir og gerist í viðskiptalöndum okkar. Í október fyrir ári, segir í þjóðhagsáætlun, voru raunvextir u.þ.b. 5% en eru nú u.þ.b. 9% og langtum hærri en gerist í nágrannalöndum okkar. Vaxtamunur hefur og aukist og mun óvíða eða hvergi vera meiri en hér á landi. Þrátt fyrir lög sem gera bankaeftirlitinu skylt að hafa eftirlit með verðbréfasölu hefur það eftir því sem ég best veit ekkert verið og augljóslega ekki með fjármögnunarleigu eða erlendri lántöku bankanna. Einnig verður að viðurkennast að á meðan á kosningabaráttu og stjórnarmyndun stóð var ekki það eftirlit og aðhald af hálfu ríkisstjórnar sem nauðsynlegt er. Eftir að Sjálfstfl. og Alþfl. höfðu reynt flestar aðrar leiðir til stjórnarmyndunar var þess óskað að við framsóknarmenn tækjum þátt í myndun ríkisstjórnar ásamt þessum tveimur flokkum. Á það féllumst við en settum sem ófrávíkjanlegt skilyrði að hinni nýju verðbólguöldu yrði snúið við og jafnvægi skapað í efnahagsmálum þjóðarinnar. Til þess er nauðsynlegt að ríkissjóður verði hallalaus, dregið verði úr erlendri lántöku og hert á stjórn almennra peningamála. Á tveimur fyrstu þáttunum er tekið með frv. til fjárlaga og lánsfjárlaga. Gert er ráð fyrir að ríkissjóður verði rekinn hallalaus á næsta ári og dregið úr erlendri lántöku um rúmlega 4 milljarða kr. Á þriðja þættinum, stjórn almennra peningamála, er einnig óhjákvæmilegt að taka og mun verða gert. Ég efast um að við verðbólguna verði ráðið ef vextir lækka ekki og fjármagnskostnaður. Hallalausum ríkisbúskap á að ná bæði með niðurskurði og auknum tekjum. Hvort tveggja er að sjálfsögðu mjög viðkvæmt og eðlilegt að skoðanir um það séu skiptar. Við framsóknarmenn leggjum áherslu á að tekjuaukning ríkissjóðs verði sem mest með því að draga úr skattsvikum eins og að er stefnt. Þó mun ekki verða hjá því komist að skattar verði hækkaðir nokkuð enda hygg ég að orðið sé tímabært að horfast í augu við þá staðreynd að það velferðarkerfi sem við höfum skapað verður ekki rekið með skattheimtunni eins og hún er orðin, því miður. Við framsóknarmenn getum ekki fallist á að draga úr því öryggi og jafnrétti sem nú er veitt í gegnum tryggingar, heilbrigðisþjónustu, félagslega aðstoð og menntakerfið. Ekki verður heldur hjá því komist að gera átak í byggðamálum og nauðsynlegt er að búa vel að æsku þessa lands og heilbrigðum athöfnum eins og t.d. íþróttum. Einnig verður að leggja aukið fé til rannsókna og tilrauna, m.a. til nýsköpunar í íslensku atvinnulífi og aukinnar framleiðslu á komandi árum. Enda er þetta allt saman vandlega staðfest í þeim stjórnarsáttmála sem flokkarnir hafa gert. Slíkir þættir sem þessir verða að hafa forgang. Á þenslutímum er skynsamlegast að draga úr framkvæmdum. M.a. efast ég um að rétt sé að gera ráð fyrir lánum til fleiri en t.d. 4000 nýrra íbúða á ári á meðan sú þensla er sem ríkir. Á samdráttartímum gegnir allt öðru máli. Þá á ríkissjóður að stuðla að auknum framkvæmdum. Ríkissjóði á að beita eins og kostur er til þess að skapa jafnvægi í efnahagslífinu. Við það verða menn að sætta sig. Ríkisstjórnin hefur jafnframt tekið þá ákvörðun að byggja á stöðugu gengi. Með því eru línurnar lagðar fyrir kjarasamningana sem fram undan eru. Ljóst er að með þessari ákvörðun er teflt á tæpasta vaðið. Samkeppnisatvinnugreinar standa ýmsar í erfiðleikum, iðnaðurinn á og í erfiðleikum og fiskvinnslan þolir litlar verðhækkanir. Fram hjá því verður ekki horft að nauðsynlegt er að athuga hvort samkeppnisstöðu iðnaðarins megi bæta, t.d. með því að sporna gegn innflutningi undirboðsvarnings erlendis frá. Þegar síðustu samningar um kaup og kjör voru gerðir í desember var gert ráð fyrir að kaupmáttur atvinnutekna ykist um sjö af hundraði. Nú er talið að sú aukning verði á árinu um 16 af hundraði að meðaltali og reyndar meiri hækkun kaupmáttar ráðstöfunartekna. Þjóðarframleiðslan hefur einnig aukist mikið eða um 6,5 af hundraði. Það er þó ekki nema rúmlega þriðjungur af kaupmáttaraukningunni. Hin mikla aukning kaupmáttar er því ekki nema að hluta byggð á innlendri framleiðsluaukningu. Að verulegu leyti byggist kaupmátturinn á þeirri erlendu lántöku sem ég hef áður rætt um. Sá kaupmáttur er með öðrum orðum byggður á sandi, því miður. Ríkisstjórnin leggur til að nú verði staldrað við og áhersla lögð á að varðveita þann mikla kaupmátt sem hefur náðst. Að seilast eftir enn meiri kaupmætti er vonlaust og getur ekki leitt til annars en nýrrar verðbólguöldu. Það er einlæg von okkar framsóknarmanna að um þessa stefnu náist samstaða verkalýðshreyfingar, annarra launþega, atvinnurekenda og ríkisvaldsins. Það er áreiðanlega þjóðinni fyrir bestu. Stuttur tími minn leyfir ekki umfjöllun um ýmsa aðra mikilvæga málaflokka sem ég hefði viljað ræða um. Í fáum orðum vil ég þó fjalla um þann málaflokk, sem ég hef nú með höndum, utanríkismálin. Eins og fram kemur í stjórnarsáttmála er gert ráð fyrir að byggja áfram á þeirri grundvallarstefnu í utanríkismálum sem verið hefur á undanförnum áratugum. Í heiminum hafa hins vegar orðið miklar breytingar og um leið á stöðu okkar Íslendinga. Því er eðlilegt að framkvæmd stefnunnar breytist. Nálægt helmingurinn af þjóðarframleiðslu okkar er fluttur úr landi. Við verðum með hverju ári háðari utanríkisverslun. Í því skyni að nýta utanríkisþjónustuna sem best í þágu þessa mikilvæga þáttar í okkar þjóðarbúskap er ákveðið að flytja útflutningsverslunina til utanrrn. þar sem þegar hefur verið komið á fót sérstakri deild sem um þetta á að fjalla. Trú mín er að þessi breyting muni reynast mikilvæg og farsæl. Þess má geta að Norðmenn eru nú að gera svipaða breytingu hjá sér. Lögð verður áhersla á aukna aðild okkar Íslendinga að ýmsum mikilvægum ákvörðunum sem teknar eru innan Atlantshafsbandalagsins. Þetta tengist m.a. og ekki síst þeim breyttu viðhorfum sem nú hillir undir í afvopnunarmálum og bættum samskiptum austurs og vesturs. Við Íslendingar eigum og munum beita okkur eins og við getum fyrir friði, fækkun og eyðingu kjarnorkuvopna og bættu ástandi heimsmála almennt. Við munum gera það með málflutningi og atkvæði okkar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, innan Atlantshafsbandalagsins og hvar sem við komum fram í samtökum þjóða og á opinberum vettvangi. Það er einlæg von mín að hin íslenska utanríkisþjónusta verði þrátt fyrir fámenni virk og viðurkennd bæði í þjónustu íslensks útflutnings og íslensks mannlífs og reyndar bætts mannlífs í heiminum öllum. Við megum ekki láta smæðina standa í vegi fyrir því að við beitum okkur af alefli hvar sem við getum til þess að þoka málum á betri veg. Góðir Íslendingar. Hin nýja ríkisstjórn á mörg erfið málefni fram undan. Efnahagsmálin verða e.t.v. stærst en þau verða fleiri. Samkomulag verður að nást um trausta og skynsamlega stjórnun í sjávarútvegi og um búháttabreytingar í landbúnaði eftir þeim leiðum sem ákveðnar hafa verið og um hefur verið samið. Ná verður saman um skynsamlega framkvæmd í húsnæðismálum í samræmi við það sem okkur er fjárhagslega kleift, um uppstokkun verkefna milli ríkis og sveitarfélaga og um yfirstjórn náttúruverndarmála á einni hendi svo eitthvað sé nefnt. Skiptar skoðanir munu reynast á milli manna og flokka um þessi mál en það er mín einlæg von að stjórnarflokkarnir beri gæfu til að vinna þannig saman að ríkisstjórnin sitji út kjörtímabilið. Þjóðinni er fátt nauðsynlegra en stöðugleiki í stjórnmálum.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Á stundu sem þessari er rétt að rifja það upp í örfáum orðum hvernig staðið var að stjórnarmyndun eftir kosningarnar á þessu ári. Það kom fljótlega í ljós að bæði Sjálfstfl. og Alþfl. töldu að erfitt væri að semja við framsóknarmenn. Áhuginn var mestur á að snúa sér að Kvennalista sem tilkynnti þeim með bros á vör að þær mundu selja sig dýrt. Það kom hik á þetta lið. Þeir leituðu ýmissa annarra leiða. Niðurstaðan varð sú að þeir gáfust upp í stjórnarmyndunarviðræðum og sáu að án framsóknar gætu þeir ekki myndað ríkisstjórn. En þeir vissu jafnframt að Framsfl. væri ekki til sölu. Þeir vissu að það þýddi mjög ákveðið að stefnumál Framsfl. yrði að virða í þeirri ríkisstjórn sem tæki við. Þá var mest lagt upp úr útlitinu. Menn trúðu því að ákveðnir ráðherrastólar gerðu menn stóra, aðrir ráðherrastólar mundu gera menn minni. Nú er það svo að ég hygg að sagan muni dæma það á þann veg að sumir ráðherrastólar stækki við það að ákveðnir menn sitja í þeim en öðrum ráðherrastólum hætti til að minnka ef mennirnir eru ekki nægilega stórir fyrir þá stóla sem þeir setjast í. Seinasta ríkisstjórn skilaði Íslandi hagvexti og framförum. Hún skilaði einnig efnahagslegu jafnvægi. En nýgræðingurinn sem fór af stað í atvinnulegu tilliti í seinustu ríkisstjórn er ekki enn orðinn svo traustur að hann þoli að standa óstuddur. Þar á ég bæði við fiskeldið sem á eftir að færa þessari þjóð mikinn auð og einnig loðdýraræktina. Ég vil ekki trúa því að óreyndu þrátt fyrir tillögur í fjárlagafrv. að Alþingi Íslendinga hiki við að sjá til þess að viðhalda vísindastarfsemi og rannsóknum til þess að tryggja framgang nýrra atvinnugreina í landinu. Ég trúi ekki öðru en að Alþingi tryggi slíkt hvað sem líður tillögum í fjárlagafrv. Það eru viss hættuatriði sem blasa við í íslensku efnahagslífi. Sumir telja að þá sé aðalatriðið að binda sig fastan við viss markmið, vissa stefnu, og það er stagast á því að það eigi að vera fast gengi á íslenskri krónu. Það er nú svo að mikil mega þau völd vera hjá íslenskum ráðherrum ef þeir telja sig hafa alla þá þætti í hendi, stjórnunarlega séð, sem þarf til þess að tryggja fastgengisstefnu. Það eru meiri völd en nokkrir ráðherrar annars staðar í heiminum hafa. Ég vona að þeir geri sér grein fyrir þessu þegar þeir fara að skoða þetta betur. Athyglisvert er að þegar borin er saman þróun lánskjaravísitölunnar og meðalgengis íslensku krónunnar frá 1979 til dagsins í dag kemur í ljós að lánskjaravísitalan hefur hækkað úr 100 stigum í tæp 1800 stig á sama tíma og meðalgengi krónunnar hefur tekið þeim breytingum að færast frá 100 upp undir 800. Hver mundi trúa því að þetta ætti eftir að gerast sem samþykkti lánskjaravísitölu á sínum tíma? Það hefði verið betra að bjóða gulltryggingu krónunnar en þá hringavitleysu sem þetta leiðir til. Og þegar hæstv. félmrh. stendur upp ákveðinn og kvartar yfir því að erfiðleikar blasi við húsbyggjendum þessa lands væri hyggilegast að snúa sér að viðskrh. og fjmrh. og spyrja: Hvert ætlið þið með arðinn af fjármagninu? Hvað ætlið þið að fara hátt með vextina? Hvernig haldið þið að fari fyrir þeim einstaklingum sem þyrftu að borga 8,5% ofan á vísitöluna til þess að halda sínu húsnæði eða ganga að enn þá meiri afarkostum? Nei, hún hefur þá báða Jónana til að tugta til og ég vona að hún dugi vel til þeirra hluta en vissulega ætlast ég til þess að mínir samflokksmenn í þingflokknum þoli það einnig þó að þar hvessi á milli. Ég vil undirstrika að þessari ríkisstjórn stendur hætta af því hvað stjórnarandstaðan er léleg. Hættan stafar af því að harðskeytt stjórnarandstaða hefur löngum orðið til þess að berja stjórnarsinna saman. Það virðist hins vegar vera þannig ástandið núna að þeim stafi svo lítil hætta af stjórnarandstöðunni að þeir rífist óhóflega innbyrðis. Auðvitað er það svo að þegar sá stjórnarandstöðuflokkurinn sem hefur nú einna mestu reynsluna, Alþb., býr við það innanmein að slátra sínum foringja til heimabrúks samkvæmt lögum sem þeir hafa sjálfir sett sér og sitja uppi með harðvítugar deilur um hver eigi að taka við blasir það við þjóðinni að flokkur sem ekki fær stjórnað sjálfum sér er að sjálfsögðu óhæfur til að fara í ríkisstjórn. En hvað sem því líður er það grundvallaratriði að þeir sem standa að þessari ríkisstjórn verða að gera sér grein fyrir að íslensk þjóð líður þeim sem fara með völd í þessu landi engan leikaraskap. Það verður að vinna að réttlætismálum og það verður að ná sáttum í mörgum deilumálum milli þeirra aðila sem mynda þessa ríkisstjórn. Það skyldi engan undra að jafnólíkir flokkar hafi ólíkar skoðanir. En ég hef ekki trú á að það verði þessum flokkum til gæfu eða gengis ef menn ekki reyna að stilla saman strengina og ná árangri til hagsbótar fyrir land og lýð. Þá hefði verið betra að standa ekki að ríkisstjórn ef menn ekki treysta sér til að vinna þannig og ég vil ekki trúa öðru um íslenska ráðherra en að þeir reyni að láta þetta stjórnarsamstarf verða til gæfu fyrir íslenska þjóð. - Lifið heil.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Við hlýddum áðan á stefnuræðu hæstv. forsrh., þá fyrstu eftir kosningar sem skiluðu fleiri konum inn á Alþingi en nokkurn tíma áður. Konur eru nú rúmlega 20% af þingheimi. Það er vissulega skref í áttina en nær þó enn allt of skammt. En hvaða boðskap var ráðherrann að flytja konum þessa lands? Það vantaði að vísu ekki fögur orð og fyrirheit en lítið fór fyrir því hvernig ríkisstjórnin hyggst hrinda þeim í framkvæmd. Eitt fyrirheit snerist um fjölskyldustefnu með velferð barna sérstaklega í huga. Þið heyrðuð hæstv. forsrh. segja að ríkisstjórnin ætli að gera átak til að koma á jafnrétti kvenna og karla með sérstakri áherslu á launajafnrétti. Þetta eru falleg orð en aðgerðir ríkisstjórnarinnar undanfarið hafa verið í hróplegu ósamræmi við þessa yfirlýsingu. T.d. hefur ríkisstjórnin með fjmrh. í fararbroddi lagt skatt á matvæli. Það bitnar harðast á barnflestu fjölskyldunum. Við tökum líka eftir að framlag til dagvistarheimila hefur alveg gleymst í fjárlagafrv. Er þetta framkvæmd á þeirri fjölskyldustefnu sem hæstv. forsrh, er nú að tala um? Nú boða sömu ráðherrar að ekki sé neitt svigrúm til launahækkana. Þeir ætla sér að festa láglaunastefnuna í sessi en sú óheillastefna bitnar fyrst og fremst á konum. Kvennalistinn hefur ítrekað lagt fram tillögur um skatt á hátekjur, stóreignir og eignatekjur. Á þær tillögur hefur ekki verið hlustað. Ætli slík tekjuöflun hefði ekki komið réttlátar niður en matarskatturinn? Ríkisstjórnin hefur sannarlega skrýtnar hugmyndir um það hvernig koma eigi til móts við gjörbreyttar þarfir fjölskyldna í landinu. Sagt er að kaupmáttur atvinnutekna hafi aldrei verið meiri en nú. En hvað þýðir það? Jú, að meðaltali hafa tekjur fólks hækkað og að meðaltali hefur kaupmáttur aukist. Á þessu ári hefur hver fjögurra manna fjölskylda að meðaltali rúmar tvær milljónir króna til einkaneyslu. Það er ótrúleg tala. Ég held það væri ríkisstjórninni hollt að líta á það hve margir lenda undir þessum meðaltalstölum sem alltaf er verið að veifa. Og hverjir eru það sem fá kjarabætur? Það eru ekki konurnar sem vinna í frystihúsunum eða á barnaheimilunum eða þá kennararnir sem eru að búa börnin okkar undir framtíðina. Það eru heldur ekki konurnar sem annast sjúka og aldraða. Þeir sem mest höfðu fyrir fá enn meira en þeir sem minnst höfðu eiga enn erfiðara með að láta enda ná saman. Af hverju er hækkun hæstu launanna ekki látin ganga niður allan launastigann? Eftir kosningar í vor lögðu kvennalistakonur áherslu á hækkun lægstu launa. Þá lögðust allir á eitt um að sannfæra okkur um að verðbólgan mundi æða af stað ef lægstu launin yrðu hækkuð. Það var sama hvort talað var við fulltrúa frá Vinnuveitendasambandinu eða verkalýðshreyfingunni. Óframkvæmanlegt, var svarið. Á flestum bæjum er því launamunurinn álitinn lögmál sem ekki er hægt að breyta. Nú á almenningur að sýna ráðdeild og spara til að geta keypt hlutabréf. Það væri fróðlegt að vita um hvaða hópa forsrh. er að tala. Hvaða fólk er það sem hann heldur að hafi svo mikinn afgang af laununum sínum að það kaupi hlutabréf, ríkisskuldabréf, og fjárfesti síðan erlendis þegar það er búið að borga matarskattinn sinn? Öruggt húsnæði ætti að teljast ein helsta undirstaða í velferðarþjóðfélagi. Í tíð síðustu ríkisstjórnar voru sífelldar deilur um húsnæðismál. Nú virðist það sama ætla að endurtaka sig. Í stjórnarflokkunum er hver höndin upp á móti annarri eins og heyra mátti landshorna á milli frá umræðum hér á Alþingi í gær. Brýnt er að breyta áherslum í húsnæðismálum. Félagslegt húsnæði á að hafa forgang. Fólk verður einnig að geta valið um hvort það leigir eða festir kaup á húsnæði. Við verðum að afnema þá kvöð á fólki að það sé neytt til að verja bestu árum ævi sinnar í að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Hæstv. forsrh. kom vissulega víða við í ræðu sinni. Það vakti hins vegar athygli að umhverfismálunum gleymdi hann næstum alveg. Þó er nýlokið náttúruverndarþingi þar sem fólk var sammála um að ekki megi dragast að sameina helstu þætti umhverfismála í eitt ráðuneyti, málaflokka eins og almenna náttúruvernd, mengunarmál og skipulagsmál. Öll hin Norðurlöndin hafa stofnað sérstök umhverfisráðuneyti. Við kvennalistakonur lögðum ríka áherslu á umhverfismálin í stjórnarmyndunarviðræðunum í vor. Sú ríkisstjórn sem mynduð var tregðast hins vegar við og það getur orðið afdrifaríkt fyrir umhverfisvernd og skynsamlega nýtingu auðlinda. Undanfarin ár og sérstaklega eftir fund leiðtoga risaveldanna í Reykjavík hafa Íslendingar fylgst með friðar- og afvopnunarmálum af enn meiri áhuga en áður. Íslendingar vilja að landið verði lýst kjarnorkuvopnalaust og telja vitfirrt vígbúnaðarkapphlaup ekki leið til friðar. Við kvennalistakonur fögnum því að svo virðist sem utanrrh. hafi verið að átta sig á þessu að undanförnu. Hann tekur nú undir ýmislegt af því sem Kvennalistinn og fleiri hafa haldið fram. Þannig er því nú slegið föstu að á Íslandi megi ekki staðsetja kjarnorkuvopn, hvorki á friðar- né ófriðartímum, og á vettvangi Sameinuðu þjóðanna styður Ísland tillögur um stöðvun kjarnorkuvígbúnaðar. Þessi stefnubreyting er góðra gjalda verð og vonandi bregða samstarfsflokkar í ríkisstjórn ekki fæti fyrir þessi ánægjulegu sinnaskipti. Þótt hugarfarsbreyting hafi orðið hjá utanrrh. kvað við annan tón í forsrh. hér áðan þegar hann talaði um kjarnorkuvopnalaus svæði. Hugmyndum þar að lútandi fann hann flest til foráttu. Afstaða Íslands á alþjóðavettvangi skiptir miklu máli, en hitt er þó mikilsverðara að við stöndum þannig að málum á okkar eigin landi að við leggjum lóð á vogarskál friðar og afvopnunar. Áframhaldandi hernaðarframkvæmdir víða um land eru ekki slíkt framlag. Við bíðum því eftir stefnubreytingu utanrrh. einnig á þessu sviði. Kvennalistakonur tóku þátt í að reyna að mynda ríkisstjórn sl. vor eftir mikinn sigur í kosningum. Það tókst ekki eins og alþjóð er kunnugt. Við vildum ekki starfa í ríkisstjórn þar sem kvennapólitísk sjónarmið voru ekki virt. Það er ekki nóg að fá fallega stóla til að sitja í og fallega mynd á forsíður dagblaðanna. Kvennalistakonur eru komnar til að hafa áhrif. Þær vilja enga sýndarmennsku. Við viljum aðra forgangsröð og aðrar áherslur. Á það hefur ekki verið hlustað. Fögur fyrirheit þeirra sem nú fara með völdin hrökkva skammt því að athafnirnar stefna í þveröfuga átt. Það er ekki endalaust hægt að fara með fólkið í landinu eins og tölur á blaði. Góðir hlustendur. Þótt Kvennalistinn ynni góðan sigur í vor nægði hann ekki til að knýja fram þær breytingar sem við stefnum að. En sá tími kemur. Þá mun vora í samfélaginu fyrir konur og börn og um leið fyrir okkur öll. Ég þakka áheyrnina. - Góða nótt.



Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Þegar stefnuyfirlýsing nýrrar ríkisstjórnar lítur dagsins ljós vakna margar spurningar um það hvað í henni felist og hvaða leiðir verði valdar að þeim markmiðum sem hún setur sér. Í öllum umræðum um það sem helst er við að glíma núna fara gjarnan saman orðin þensla og góðæri. Hin takmarkaða þýðing þeirra vill hins vegar gleymast. Þannig er þenslan staðbundið vandamál sem takmarkast við höfuðborgina og næsta nágrenni hennar. Helst mætti ætla að þeir sem sífellt tala um þensluna í þjóðfélaginu hafi ekki komið út fyrir malbik í þó nokkurn tíma. Góðærið margumtalaða takmarkast við þá fáu sem þess hafa notið, ekki þorra landsmanna. Pyngjur láglaunafólks eru enn léttar meðan kjör hinna betur megandi hafa stöðugt batnað. Á þessari stundu er ekkert sem bendir til þess að á þessu verði breyting á næstunni. Hugmyndaflug ríkisstjórnarinnar beinist að léttari pyngjunum með því að leggja skatt á brýnustu nauðsynjar. Eins og öllum er ljóst er stærsti hópur hinna lágt launuðu konur, konur sem vinnumarkaðurinn hefur kallað til sín vegna breyttra þjóðfélagshátta. Þannig eru konur uppistaðan í starfsstéttum sem m.a. tengjast umönnun, barnauppeldi, fræðslu og fiskvinnslu. Allir eru sammála um þá ábyrgð sem slíkum störfum fylgir, en annað er uppi á teningnum þegar meta skal þau til launa. Þrátt fyrir síaukna þátttöku kvenna í atvinnulífinu gegna þær enn þá hinum lífsnauðsynlegu störfum inni á heimilunum. Í flestum tilfellum fellur það í þeirra hlut að sjá um viðurværi einstaklinganna, að fæða þá og klæða og skipta réttlátlega því sem til ráðstöfunar er. Þessi störf ásamt listum og menningu eru gjarnan lofuð á hátíðarstundum en stórlega vanmetin í dagsins önn. Með sköpunargleði og hugviti sínu hafa konur skapað listaverk en jafnframt búið til skjólgóðar flíkur. Þær hafa búið til mynstur sem hentar hverju einu, valið liti og raðað saman og gert sér grein fyrir hlutverki hinna fínustu þráða og litbrigða í þeirri heildarmynd sem þær vilja skapa. Þannig fær jafnvel hið smæsta notið sín. Þetta ásamt öðru hefur gefið konum þá yfirsýn sem nauðsynleg er þegar taka þarf tillit til margra mismunandi þátta sem eiga að mynda eina samstæða heild. Hvað varðar hagsæld okkar og réttláta skiptingu þess sem þjóð okkar ber úr býtum stöndum við nú á krossgötum, ekki aðeins gagnvart skiptingunni milli einstaklinganna heldur einnig milli dreifbýlis og þéttbýlis. Við verðum að búa til gott og heilsteypt mynstur sem rúmar okkur öll og metur okkur að verðleikum. Ríkisstjórnin lítur á það sem eitt af meginverkefnum sínum, eins og segir í stefnuskrá hennar, með leyfi hæstv. forseta, "að stuðla að betra jafnvægi í þróun byggðar með uppbyggingu atvinnulífs og þjónustu á landsbyggðinni". Og hvernig ætlar hún að ná fram þessu mikilvæga markmiði? Stjórnvöld hafa á undanförnum árum misst niður allt of margar lykkjur í sínum prjónaskap. Það gengur ekki lengur að prjóna bara suðvesturermina. Ef svo fer sem horfir stefnir í skjóllitla flík sem yljar aðeins hluta landsmanna og það er skammgóður vermir. Við kvennalistakonur höfum frá upphafi starfs okkar aðhyllst valddreifingu og ástundað hana með góðum árangri innan eigin raða. Við teljum því jákvætt skref stigið með því að dreifa valdi út til sveitarfélaganna og auka þannig sjálfstæði þeirra og ábyrgð. En það verður að vera tryggt fyrir fram hverjir verða í raun tekjustofnar sveitarfélaganna þannig að þau verði örugglega fullfær um að taka á sig þau verkefni sem til er ætlast. Enn liggur ekki nákvæmlega fyrir hvernig þetta verður framkvæmt né heldur hvernig geta minnstu sveitarfélaganna verður tryggð. Í fjárlagafrv. kemur heldur hvergi fram hvenær ríkið ætlar að gera upp skuldir sínar við sveitarfélögin, skuldir sem ná mörg ár aftur í tímann og eru að sliga mörg hinna minni sveitarfélaga. Ein meginundirstaða blómstrandi byggðar í landinu er að boðið sé upp á sambærilega þjónustu t.d. á sviði menntunar og heilsuverndar um land allt. En það verður að ganga frá öllum lausum endum áður en nokkur afgerandi skref eru stigin. Á þessari stundu, þegar enn einu sinni eru skert lögbundin framlög til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, fer ekki hjá því að menn efist um raunverulegan vilja stjórnvalda í þessum efnum. Bændur landsins hafa um árabil búið við mikla óvissu vegna þess samdráttar í framleiðslu sem nauðsynlegur er. Landbúnaðurinn er sú atvinnugrein sem hvað mesta þörf hefur fyrir nýsköpun. Ríkisstjórnin setur sér eftirfarandi markmið: "að treysta starfsskilyrði í landbúnaði og bæta hag bænda", jafnframt að "menntun, starfsfræðsla og rannsóknir verði efldar". Engum blandast hugur um nauðsyn menntunar og rannsókna í atvinnugrein sem stendur á þvílíkum tímamótum, en hvernig ríkisstjórnin ætlar að ná fram þessum markmiðum með stórfelldum niðurskurði til ráðunauta og rannsókna er með öllu óskiljanlegt. Allir sem til þekkja vita hver lífæð hafnir landsins eru. Margar þeirra eru nú í alls óviðunandi ástandi. Stórskert framlag til hafnaframkvæmda styrkir því heldur ekki trúna á hina svokölluðu byggðastefnu ríkisstjórnarinnar. Hæstv. forsrh. minntist í ræðu sinni á einhug og samtakamátt. Gerir hann sér í raun vonir um að einhugur geti ríkt í þeirri spillingu og neðanjarðarstarfsemi sem viðgengst í launakerfinu eða jafnvel að fólk finni til samtakamáttar við núverandi aðstæður? Það er forkastanlegt að hið opinbera skuli taka fullan þátt í þeim skollaleik yfirborgana undir borðið sem tíðkast þar sem laun fólks fara eftir ýtni þess sjálfs eða slyngni yfirmanna tiltekinna stofnana. Við byggjum ekki upp heilsteypt þjóðfélag á sérhagsmunum. Þar eð hæstv. fjmrh. hefur boðað mikla tiltekt í sínu ráðuneyti hlýtur það að verða eitt af hans fyrstu verkum að fara undir borðið og taka til hendinni og dreifa því fé sem þar finnst til allra. Eins og fram kom í stjórnarmyndunarviðræðunum sl. sumar er það skýlaus krafa Kvennalistans að ekki séu greidd lægri laun fyrir fulla vinnu en svo að þau dugi til framfærslu einstaklings. Ekki náðist samkomulag um þetta og enn er langt frá því að þessu hóflega marki okkar sé náð. Það er til háborinnar skammar fyrir eina af ríkustu þjóðum heims. Hæstv. forsrh. sagði áðan að meðaltalskaupmáttur launa hefði aldrei verið meiri. Hitt vita allir að launabilið hefur aldrei verið stærra. Góðir áheyrendur. Prjónauppskrift ríkisstjórnarinnar gengur ekki upp. Til þess að komast fyrir vitleysurnar þarf að rekja upp og prjóna nýtt. Við kvennalistakonur viljum nýtt verðmætamat og nýja lífssýn. Það teljum við vænlega uppskrift að skjólgóðri flík sem rúmar landsmenn alla. Ég þakka áheyrnina. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Í stefnuræðu forsrh. og í stjórnarsáttmálanum segir að eitt af markmiðum ríkisstjórnarinnar sé að auka jafnrétti og koma á jafnvægi í byggðum landsins. Á óbeinan hátt víkur forsrh. víða að því mikla misrétti sem hér ríkir og alltaf færist í vöxt og vill að fólk sættist hvert við annað og við sín kjör, taki þegjandi við því sem valdhöfunum þóknast að það fái að halda eftir af því sem það aflar. Hvergi er þó komið að kjarnanum í því mikla vandamáli sem við þjóðinni blasir, en mörgum orðum eytt í að viðhalda blekkingarhulunni. Það er eins og eigi að nota öll fögru orðin og fyrirheitin sem snuð upp í almenning og fólk treysti á forræði og forsjá landsfeðranna og taki því með þögn og þolinmæði þótt ekkert bóli á aðgerðum í jafnréttisátt heldur þvert á móti. Það er annað markmið öllu fyrirferðarmeira í stefnuræðu forsrh. og í stjórnarsáttmálanum, markmið sem er í beinni andstöðu við jafnrétti, frelsi fólks að taka ábyrgð á eigin lífi og samfélagi. Þessir landsfeður kalla þetta einstaklingsfrelsi sem byggir á rétti þeirra sem hafa sterkustu aðstöðuna að sölsa undir sig fjármagn og völd á annarra kostnað. Það fer ekki fram hjá neinum að fjármunir og völd eru sífellt að færast á færri hendur á kostnað landsbyggðar, á kostnað þeirra fjölmörgu sem hafa lökustu samkeppnisaðstöðuna. Það þarf ekki annað en fara um höfuðborgarsvæðið til að sjá hvert þeir fjármunir hafa farið sem framleiðslustéttirnar til lands og sjávar hafa tinnið fyrir. Sjón er sögu ríkari. Það kerfi sem við búum við byggist á sérhæfingu og samkeppni þar sem eigin hagsmunahyggja og takmarkað sjónsvið þeirra sem sitja á valdastólum leiðir til misréttis, skammsýni og að lokum ringulreiðar þar sem engin leið er að hafa yfirsýn yfir sviðið. Samtök jafnréttis og félagshyggju eru breytingarafl, hópur fólks sem sér að við verðum að fara nýjar leiðir til að ná raunhæfum árangri. Við sættum okkur ekki við að málefnin séu látin víkja fyrir annarlegum sjónarmiðum. Við sjáum að í núverandi ríkisstjórn er auðgildið sett ofar manngildinu. Jafnréttið, lagfæringar á aðstöðumun, hækkun lægstu launa, landsbyggðarstefna o.fl. á að bíða betri tíma þar sem ekki eru finnanlegir fjármunir til slíkra hluta - eða það segja forustumenn stjórnarflokkanna. Þetta segja þeir og það í mesta góðæri sem þjóðinni hefur hlotnast í langan tíma. Hvenær verða þá peningar finnanlegir til að jafna launin og minnka aðstöðumuninn í okkar þjóðfélagi eða vantar raunverulegan vilja hjá stjórnarliðinu til að halda uppi virkari byggðastefnu og hrinda í framkvæmd þjóðhagslegum aðgerðum til að vinna gegn vaxandi misrétti? Forustumenn ríkisstjórnarinnar virðast a.m.k. hafa gleymt hinum fleygu orðum og gildi þeirra: "Vilji er allt sem þarf." Það var 1979 sem ég talaði fyrst um það á þingflokksfundi framsóknarmanna að ef ekki yrði tekið á málefnum landsbyggðarinnar á þann hátt að lífsaðstaða þar væri ekki miklu lakari en á höfuðborgarsvæðinu væri stutt í að uppstokkun yrði í öllum stjórnmálaflokkunum því landsbyggðarfólkið mundi ekki sætta sig til lengdar við að vera meðhöndlað sem annars flokks fólk með lakari launakjör og aðstöðu alla en byggðakjarninn á suðvesturhorninu. Ég hef endurtekið þessi aðvörunarorð oft og mörgum sinnum síðan, m.a. úr þessum ræðustól. Einu viðbrögðin sem ég hef orðið var við er að sumir þm. hafa kvartað undan því að ég skuli hafa slíkan málflutning í frammi. Það var talið illt verk að ýta undir togstreitu á milli landsbyggðar og höfuðborgar. Eru þessir stjórnmálamenn svo blindir að þeir skilji ekki hvaða ástæður valda því að svo er nú komið að landsbyggðarfólkið er að rísa upp og krefjast réttar síns? Fyrir kosningar var taugatitringur í flestum frambjóðendum í kjördæmum á landsbyggðinni, enda virtust þeir skilja þá hvernig kjördæmin á landsbyggðinni höfðu verið afskipt á liðnum árum, enda gat ekki fram hjá þeim farið hvernig staða t.d. strjálbýlisins er. Þar ríkir svartsýni og öryggisleysi, sérstaklega meðal þeirra sem leggja stund á sauðfjárbúskap. Í landbúnaði fer nú fram stórfelldari eignaupptaka en áður hefur þekkst í okkar þjóðfélagi. Margir eru þeirrar skoðunar að heil héruð verði yfirgefin þegar þeir bændur sem búa nú gefast upp sökum fátæktar og aldurs þar sem yngra fólkið sér nú enga möguleika til þess að hefja búskap að öllu óbreyttu, enda mundi það ekki sætta sig við þá aðstöðu og launakjör sem foreldrar þess búa við. Þegar vel gengur í sjávarútvegi er góðæri í landinu og öfugt. Hinir mörgu og oft smáu þéttbýliskjarnar við sjávarsíðuna og það fólk sem þar býr eru burðarás þessa atvinnuvegar. Þessi byggðarlög og störf þessa fólks hafa ekki notið þeirrar viðurkenningar sem eðlilegt má telja og ég vil segja sem því ber. Ég tel að það sé eitt af höfuðverkefnum að bæta kjör fiskvinnslufólks og eitt mesta byggðamál okkar í dag. Það er blátt áfram til skammar hve litlu fjármagni er varið til hafnaframkvæmda miðað við ástand hafna. Skip eru í stöðugri hættu að verða fyrir tjóni ef eitthvað er að veðri inni í höfnunum. Þetta tómlæti og skilningsleysi um að viðhalda og byggja upp hafnirnar sýnir vanmat valdhafanna á aðstöðu sjómanna og útgerðar sem er sá atvinnuvegur sem færir þjóðinni mesta björg í bú. Þá er það matarskatturinn. Um næstu mánaðamót er fyrirhugað að leggja 10% söluskatt á allar búvörur. Uppi eru hugmyndir um að hækka hann síðar upp í 18%. Sé reiknað með að salan verði lík á næsta ári og hún er í ár má reikna með að heildarsalan á búvörum verði um 13 milljarðar og þá 10% söluskattur á ársgrundvelli 1,3 milljarðar. Ef skatturinn yrði 18% miðað við sömu forsendur ætti hann að skila til ríkissjóðs tæplega 2,4 milljörðum. Hér er eingöngu átt við söluskatt á innlenda búvöruframleiðslu. Athyglisvert er að ríkisstjórnin segir að söluskatturinn á búvörunum muni skila í ríkissjóð 150 millj. þessa tvo mánuði til áramóta þrátt fyrir að niðurgreiðslur verði auknar um 75 millj. þennan tíma. Framleiðsluráð telur að með óbreyttri neyslu gefi skatturinn 216 millj. a.m.k. Því virðist sem ríkisstjórnin geri ráð fyrir minni neyslu eða að verslunin skili ekki nema tveimur, þremur hlutum af innheimtum söluskatti. Getur það verið að ríkisstjórnin telji að ekki séu betri skil á innheimtum söluskatti yfirleitt? Nú er gert ráð fyrir að þessi matarskattur verði síðan hækkaður upp í 18% og niðurgreiðslur aflagðar. Má vera að ef af slíkri skattheimtu verður náist það langþráða markmið sumra stjórnmálamanna sem þeir kalla raunhæfa byggðastefnu, þ.e. að greiða landbúnaðinum það þungt högg að það ríði honum víða að fullu. En þessi skattheimta hefur fleiri neikvæð áhrif í för með sér. Um síðustu mánaðamót hækkaði allt kaup í landinu um 7,23%. Þeir sem höfðu í síðasta mánuði 28 500 kr. fengu hækkun um 2000 kr. Þetta er stærri hópur en sumir vilja viðurkenna, að stærstum hluta konur. Hinir tekjuhæstu fengu um 10–16 000 kr. hækkun og einstaka meira. Ráðherrar sögðu að kaupmáttur mundi skerðast um 2% af þessum sökum, en slík reikningskúnst er miðuð við meðaltal. Það fólk sem hefur lægstu launin fer með allt sitt kaup í mat og húsnæðiskostnað. 2000– 3000 kr. hækkunin fer því að mestu leyti í þennan matarskatt og því er kaupmáttarskerðing þess margfalt uppgefið meðaltal. Og ætli kaupmáttur þessa fólks hafi hækkað mikið á þessu ári? Það er allt miðað við meðaltöl. Hins vegar mun kaupmátturinn hjá þeim tekjuháu ekki skerðast af matarskattinum nema um 1% og í sumum tilfellum minna. Þannig vinnur þessi ríkisstjórn að launajafnrétti í þjóðfélaginu eða hitt þó heldur. Það góða sem ríkisstjórnin segist ætla að gera, það gerir hún ekki. Því ætti almenningur að vera búinn að átta sig á. Eitt dæmið enn er vaxtahækkunin. Í stjórnarsáttmálanum er talað um hóflega raunvexti og fyrir kosningar töluðu frambjóðendur stjórnarflokkanna um að vextir mundu lækka á þessu ári. Þegar gengið var til kosninga í vor voru vextir á óverðtryggðum lánum 21,5%, en nú eru þeir 31% og það var sagt í fréttum í dag að um mánaðamótin mundi a.m.k. einn banki hækka þá upp í 32,5%. Nú segja líka landsfeðurnir að búast megi við að vextir muni enn hækka í kjölfarið á þessum efnahagsráðstöfunum. Nú eru vextir á verðtryggðum skuldabréfum 9% og enn hærri á gráa fjármagnsmarkaðnum sem hefur engar skyldur og hefur með starfsemi sinni leitt til þess að vextir hafa verið og eru í raun og veru á uppboði. Vaxtastefnan, vaxtahækkunin er aðalverðbólguvaldurinn í þessu þjóðfélagi. Sem sagt er allt á sömu bókina lært hjá þessari ríkisstjórn. Hér að framan hef ég lýst störfum ríkisstjórnarinnar og vegna verka hennar vilja samtök jafnréttis og félagshyggju enga ábyrgð á henni bera á neinn hátt, enda teljum við hana óréttlátustu ríkisstjórn sem setið hefur að völdum um langt árabil. Það ætti því ekki að koma neinum á óvart að umræður eru nú í gangi um að efna til ráðstefnu á landsvísu til að fjalla um stöðu landsbyggðar og til þess að sameinast um úrræði sem við á landsbyggðinni teljum árangursríkust til þess að landsbyggðarfólkið til lands og sjávar nái rétti sínum. Við Íslendingar verðum að horfast í augu við að þetta er ekki eingöngu mál bændafólks, sjómanna eða fiskvinnslufólks heldur þjóðarinnar allrar. Hvar væri þjóðin stödd ef landbúnaður kæmist á vonarvöl eða fólk fengist ekki í fiskvinnslu? Þessar stéttir eru vanvirtar með því að bjóða þeim kjör sem fáir vilja líta við. Þessi störf eru svo mikilvæg fyrir heilbrigði okkar og afkomu. Í heimi vaxandi mengunar og ófriðarhættu ætti öllum að vera ljóst hvað mikilvægt er að við séum sjálfum okkur nóg um öflun matvæla. Á því gæti oltið spurningin um sjálfstæði okkar, menningu og afkomumöguleika. Þingmenn stjórnarflokkanna, er sóttu umboð sitt til landsbyggðarkjördæma, virðast ekki hafa neina burði til þess að hamla á móti frjálshyggjuöflunum. Fjárlög og efnahagsráðstafanir eru allar á einn veg, á kostnað landsbyggðar og lágtekjufólksins í landinu. Þeirri ósvinnu verður að linna og spurningin er: Nær landsbyggðarfólkið og láglaunafólkið samstöðu um leiðir til að ná rétti sínum? Tíminn mun leiða það í ljós. Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Markmið efnahagsstefnu ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar er að stuðla að jafnvægi í efnahagsmálum og stíga ný skref í frjálsræðisátt. Þessi markmið eru ekki valin af handahófi. Þau eru einföld en skýr og byggð á reynslu undanfarinna mánaða sem hafa verið einn mesti uppgangstími í sögu þjóðarinnar. Þann mikla efnahagsbata sem birst hefur í bættum kjörum almennings að undanförnu má öðru fremur rekja til stöðugleika í efnahagslífinu og meira frjálsræðis en áður hefur þekkst. Þegar Sjálfstfl. tók þá ákvörðun að mynda ríkisstjórn eftir alþingiskosningarnar í apríl var það gert til að viðhalda þeim árangri sem náðst hafði og koma í veg fyrir að horfið yrði frá þeirri frjálsræðisstefnu sem fylgt hefur verið á síðustu árum. Eins og komið hefur fram hjá öðrum ræðumönnum í kvöld getum við ekki vænst þess að ytri aðstæður þjóðarbúsins batni á næsta ári. Meginviðfangsefnið verður því að halda í horfinu, finna fótum okkar forráð og tryggja að sá lífskjarabati sem náðst hefur hverfi ekki í nýrri verðbólguöldu. Þetta þurfa ekki að vera voveifleg tíðindi þegar þess er gætt að kaupmáttur ráðstöfunartekna, þ.e. tekna þegar búið er að greiða af þeim skatta, hefur vaxið á þessu ári um 16%. Það þýðir að launamaður með 50 þús. kr. á mánuði á nú 7 þús. kr. til ráðstöfunar eftir að hann hefur keypt þær vörur og þá þjónustu sem hann þurfti að verja öllum laununum til í upphafi ársins. En þessi tíðindi þýða jafnframt að allar tilraunir til að knýja fram launahækkanir umfram verðlagsbreytingar hafa einungis í för með sér verðbólgu eins og jafnan þegar reynt er að skipta meiru en því sem til skiptanna er. Í lýðræðisríkjum eru völd ríkisstjórna takmörkuð sem betur fer. Ísland er engin undantekning í þessu efni. Það er ekki á valdi ríkisstjórnarinnar einnar að viðhalda jafnvægi og vinna gegn verðbólgunni. Þeir sem gera þá kröfu til ríkisstjórnarinnar að hún geri ein ráðstafanir til að koma í veg fyrir verðbólgu eru í raun að kasta frá sér ábyrgðinni og frelsinu og biðja um alræði stjórnarinnar. Verðbólgan er nefnilega ekki einkaóvinur ríkisstjórnarinnar. Hún er sameiginlegur óvinur allrar þjóðarinnar og vinnur þeim mest mein sem veikastir eru fyrir. Verðbólgan ræðst fyrst á þá lakast settu, á þá sem hafa lægstar tekjurnar, á aldraða og öryrkja og á unga fólkið sem þarf að koma yfir sig þaki. Þess vegna er mikilvægt að ekki aðeins ríkisstjórnin heldur einnig stjórnarandstaðan, vinnuveitendur, launþegasamtök og aðrir þeir sem áhrif hafa á gang efnahagslífsins taki þátt í baráttunni við verðbólguna og komi þannig í veg fyrir að árangurinn glatist. Ríkisstjórnin hefur gert ráðstafanir sem ætlað er að stuðla að jafnvægi og hvetja til ráðdeildar og sparnaðar. Fjárlagafrv. er lagt fram án halla og boðaðar hafa verið margvíslegar aðgerðir í peninga og lánsfjármálum. Þannig hefur ríkisstjórnin sett fordæmi fyrir aðra. Þessar ráðstafanir styrkja fastgengisstefnuna sem setur efnahagslífinu, þar á meðal aðilum vinnumarkaðarins, ákveðna umgjörð til að starfa innan. Genginu verður ekki breytt til að mæta innlendum kostnaðarhækkunum. Aðilar vinnumarkaðarins verða ekki leystir undan þeirri ábyrgð er á herðum þeirra hvílir. Með heimild banka til að bjóða gengisbundna innlánsreikninga og með heimildum til kaupa á erlendum verðbréfum eru stigin ný skref í fjálsræðisátt. Efnahagslíf er opnað enn frekar og styrkt. Aukið frjálsræði í fjármagnsflutningum að og frá landinu tengir efnahag okkar umheiminum traustari böndum. Íslendingum gefst nú tækifæri til að kaupa skuldabréf ríkissjóðs og annarra íslenskra aðila sem gefin eru út á alþjóðlegum markaði. Með þessu eru Íslendingum boðin sömu kjör og erlendum lánardrottnum, en það dregur úr erlendum skuldum að sama skapi. Fyrirtækin hafa nú heimild til að afla sér erlends áhættufjár og íslenskur hlutabréfamarkaður gefur almenningi tækifæri til að eignast aðild að atvinnulífinu með beinum hætti. Þessi atriði fela í sér stefnu sem eflir atvinnureksturinn og leggur grundvöll að nýrri sókn til bættra lífskjara. Við verðum öll að gera okkur ljóst að betri lífskjör, félagsleg velferð og þróttmikið menningarlíf hvíla á aukinni verð mætasköpun atvinnulífsins. Þó ekki sé búist við verulegum hagvexti á næsta ári er engin ástæða til að leggja árar í bát og horfa volandi í gaupnir sér. Við getum bætt stöðu okkar með ýmsum hætti. Við getum aukið framleiðni í atvinnufyrirtækjunum. Við getum undirbúið samvinnu við erlenda aðila um orkukaup til stóriðju. Við getum eflt nýjar og arðsamar atvinnugreinar. Við getum laðað til okkar áhættufjármagn til nýsköpunar í atvinnulífinu. Við getum dregið úr útgjaldafrekum ríkisafskiptum og eflt einkaframtakið. Og við getum undirbúið útflutningsgreinarnar til að taka þátt í markaðssókn á sameinuðum markaði í Vestur-Evrópu þegar hún verður einn viðskiptaheimur. Allt þetta og margt fleira getum við gert til að búa í haginn fyrir framtíðina ef við störfum saman af fyrirhyggju og bjartsýni. Forsendan er að jafnvægi haldist í efnahagslífinu og áfram verði haldið á frjálsræðisbraut. Stjórnarandstöðunni hefur í þessum umræðum orðið tíðrætt um óeiningu innan ríkisstjórnarinnar. Þessi stjórnarandstaða samanstendur af þremur flokkum sem kusu að firra sig ábyrgð á stjórn landsins eftir síðustu alþingiskosningar. Kvennalistinn hefur valið það hlutverk að vera þrýstihópur en ekki stjórnmálaflokkur. Alþb. hefur misst tiltrú vegna upplausnar og innbyrðis átaka milli gömlu valdaklíkunnar og þverpólitísks fulltrúa miðjumoðsins, svo ég taki orðrétt upp úr ræðu núv. formanns Alþb. sem hann viðhafði um nokkra andstæðinga sína úr þeim flokkum sem Ólafur Ragnar hefur áður gist. Borgaraflokkurinn missti af lestinni í stjórnarmyndunarviðræðunum vegna klaufalegra yfirlýsinga og persónulegra sjónarmiða. Þessir stjórnarandstöðuflokkar eiga ekkert annað sameiginlegt en að vera í stjórnarandstöðu, heimta meiri útgjöld, minni skatta og ala á óánægju. Hitt er svo annað mál, og á það höfum við sjálfstæðismenn ítrekað bent, að þriggja flokka ríkisstjórnir eru þyngri í vöfum en tveggja flokka stjórnir. Úrslit síðustu kosninga urðu á þann veg að ekki var unnt fyrir Sjálfstfl. að mynda ríkisstjórn með einum öðrum flokki. Það hlýtur því að vera keppikefli okkar að borgaralega sinnaðir menn sameinist í einni stjórnmálafylkingu. Viðsjár í alþjóðamálum og örlagaríkar ákvarðanir um í hvers konar þjóðfélagi við viljum lifa hér á landi krefjast sterks flokks sem byggir á sjálfstæðisstefnunni, stefnu einstaklingsfrelsis og einkaframtaks. Sjálfstfl. hefur í þessari ríkisstjórn eins og jafnan áður lagt áherslu á aukið athafnafrelsi, frelsi ábyrgra einstaklinga sem skilja mátt samstöðunnar gegn upplausnaröflunum. Trúr þessari stefnu í verki mun Sjálfstfl. áfram vinna þjóðinni til heilla og framfara. - Góða nótt.



Herra forseti, góðir Íslendingar. Í seinustu kosningum tók Sjálfstfl. sér kjörorðið "Á réttri leið!" Hver er leið Þorsteins Pálssonar? Í ræðu sinni áðan fór hann fögrum orðum um fjölskyldustefnu stjórnar sinnar og umhyggju hennar fyrir börnum. En hverjar eru gerðirnar? Eitt fyrsta verk þessarar stjórnar var eins og allir þekkja að leggja 10% söluskatt á allan mat nema mjólkurvörur, kjöt, fisk og egg. Þetta hafa margir nefnt í umræðunum í kvöld og það er sannarlega engin furða. Þetta eru þungar álögur á flestar fjölskyldur í landinu og því þyngri sem tekjurnar eru lægri og börnin fleiri. Nú skyldu menn halda að nóg væri að gert. En þetta reynist aðeins byrjunin. Bráðum á líka að leggja 10% skatt á mjólkina, kjötið og fiskinn, þessar fáu vörur sem skildar voru eftir í sumar. Og þó er versta skvettan eftir sem allir hafa ekki áttað sig á. Um áramótin á að hækka matarskatta í þriðja sinn á hálfu ári og þá um mörg prósentustig yfir alla línuna. Þorsteinn Pálsson talaði fjálglega hér áðan um byggðastefnu þessarar stjórnar. Það er eitt megineinkenni fjárlagafrv. að þar fá sveitarfélögin hvert kjaftshöggið af öðru. Landbúnaður og sjávarútvegur verða fyrir þungum búsifjum, annars vegar með minnkandi framlögum, hins vegar með stórauknum sköttum. Frumvarpið felur í sér enn forhertari andbyggðastefnu en sjá mátti hjá seinustu ríkisstjórn og er þá mikið sagt. Og hvað um hin fögru orð sem Þorsteinn Pálsson viðhafði áðan um íslenska menningu? Var ekki holur hljómur í þeim orðum þegar haft er í huga að ráðgert er að leggja söluskatt á hvers konar menningarstarfsemi í landinu, tónleikahald, leiklist, söng og danslist? Að sjálfsögðu vantar fleiri krónur í kassann. Það þekkjum við öll. Viðskilnaður seinustu stjórnar í fjármálum var með miklum endemum, og því verður vissulega að afla nýrra tekna. Hæstv. fjmrh. Jón Baldvin Hannibalsson spurði hér áðan um afstöðu okkar alþýðubandalagsmanna. Ég svara: Það voru aðrar skárri leiðir til. Þúsundir fyrirtækja skila miklum hagnaði og borga þó engan tekjuskatt. Skattur á stóreignir er mjög léttvægur hér á landi og vaxtatekjur skattfrjálsar. Hreingerning í skattkerfinu eins og hæstv. fjmrh. talaði um hér áðan er auðvitað höfuðnauðsyn, en hann byrjar á öfugum enda. Það er ekkert annað en lélegur brandari þegar reynt er að réttlæta þessa fráleitu skattlagningu á matvörur og menningu með því að verið sé að draga úr skattsvikum. Stórfelld fjölgun þeirra sem standa eiga skil á söluskatti hlýtur að auka skattsvik. Aðeins forhertasta hægri stjórn leyfir sér að skattleggja matvörur og menningu og skera niður framlög til íþróttamála, tónlistarfræðslu, leikskóla og dagheimila, svo að nokkur dæmi séu nefnd, á sama tíma og ekki er hreyft við tekjuhæstu aðilum efnahagslífsins sem áfram sleppa með sáralitla skatta. Vafalaust væru býsna margir tilbúnir til fjárhagslegra fórna ef þeir tryðu því að þessar aðgerðir stjórnarinnar væru rétta leiðin til að ná niður verðbólgu og auka festu í efnahagslífi. Er þetta leiðin að því marki? Ekkert er frekar til þess fallið að ýta undir verðbólgu en einmitt skattur á matvörur. Hann hefur keðjuverkandi áhrif til hins verra út um allt hagkerfið. Vísitölur hækka, launakröfur hækka og sala á búvörum minnkar. Síðan bætist það við að stjórnin er einkar iðin við að hækka vexti sem bæði veldur stórauknum útgjöldum fyrir ríkissjóð og örvar verðbólgu. Enda hefur verðbólgan vaxið jafnt og þétt í tíð þessarar stjórnar. Miðað við tólf mánaða útreikning var verðbólgan 16% þegar kosningar fóru fram, verður 24% í næsta mánuði og stefnir hraðbyri yfir 30% eftir áramót. Í tíð stjórnar Gunnars Thoroddsens mældu sumir ársverðbólgu út frá mánaðarlegum verðbólguhraða til að geta fengið fram sem allra hæstar tölur. Með sams konar reikningsaðferð verður verðbólgan í nóvember komin yfir 60%. Slíkar reikningskúnstir eru að vísu alltaf umdeilanlegar. En hitt er óumdeilt að verðbólgan æðir upp á við með vaxandi hraða og ýmsir stjórnarsinnar í hópi vinnuveitenda eru farnir að boða stórfellda gengisfellingu á næsta ári. Þó er eins víst að stjórnin bíði með að fella gengið þar til hún sér færi á að kenna öðrum um og vafalaust verður reynt eins og oft áður að skella skuldinni á samtök launamanna. Manna á meðal er mikið um það rætt hversu lengi þessi stjórn muni endast. Stjórnin þykir þreytt og þó er hún aðeins sextán vikna gömul. Sumir spá því að hún springi bráðlega. Ekki veit ég hvort það er rétt. En hitt vita allir að stjórnarmyndunin gekk ekki þrautalaust. Eftir að samkomulag tókst um málefnasamning gerðust þau fádæmi að verðandi ráðherrar voru í tvær vikur að takast á um stólana og voru því óneitanlega nokkuð lúnir er þeir loksins komust í þá. Reyndar tókst ekki að berja saman þessa stjórn fyrr en ráðherrum hafði verið fjölgað í ellefu og varð þá að grípa til þess úrræðis að mjókka stólana þeirra og koma þeim fyrir á nýjum stað hér beint fyrir framan ræðupúltið - sem út af fyrir sig er ósköp hentugt þegar rekja þarf úr þeim garnirnar. - Eftir að stólaúthlutun lauk hófst harður slagur um stofnanir og bitlinga. Sjálfstfl. og framsókn slógust um það af óvenjulegri heift hvor fengi dánarbú Útvegsbankans í sinn hlut. Þar var ekki spurt um hagsmuni lands og þjóðar, aðeins um þrengstu flokkshagsmuni. Á meðan minnti bankaráðherra Alþfl. helst á hlutlausan dómara í skylmingakeppni í stað þess að taka af skarið og segja sem er að þessi banki er eign okkar allra, þjóðareign, og á að vera það áfram. Hins vegar mætti sameina ríkisbanka, tvo eða fleiri. Í ræðu sinni hér í kvöld var Þorsteinn Pálsson aftur og aftur að boða að hleypa þyrfti útlendingum í íslenskt atvinnulíf. Er það gæfuleg leið? Samstarf við útlend fyrirtæki getur verið nauðsynlegt og leiðir stundum til minnihlutaaðildar að íslenskum rekstri. En sé dyrum almennt lokið upp fyrir meirihlutaaðild útlendinga er sannarlega farið inn á hættulega braut. Þess gætir í auknum mæli að menn virðast ekki skilja gildi þess að þjóðin verndi sjálfstæði sitt. Gleyma því hvílíkur styrkur það hefur verið fyrir íslenskt atvinnulíf að landið er sjálfstæð efnahagsleg eining. Nú heyrist æ oftar fullyrt að best væri fyrir okkur að fórna sjálfstæðu gengi krónunnar og hengja mynt okkar aftan í dollara eða pund. Einu sinni var erfitt að finna Íslending sem mælti með varanlegri erlendri hersetu. Seinna samþykktu menn hersetu til bráðabirgða. Nú er aðstaða hersins í landinu aukin og bætt jafnt og þétt þótt öllum ætti að vera ljóst að herinn er hér ekki til að verja Ísland fyrir aðsteðjandi háska heldur kallar hann háskann yfir landið og dregur okkur inn í hugsanleg átök. Skref fyrir skref og ár frá ári hefur bandaríski herinn verið að breiða hér úr sér. Og eitthvað hliðstætt getur gerst í íslensku atvinnulífi ef útlendingar fá þar takmarkalítið svigrúm. Stóraukin eignaraðild útlendinga í atvinnurekstri væri auk þess augljóst skref í þá átt að undirbúa inngöngu Íslands í nýtt stórríki Evrópu sem nú er að fæðast. Alþb. hefur ávallt lagt höfuðáherslu á sjálfstæðismál Íslendinga. Við höfum lagst af alefli gegn erlendri hersetu, erlendri stóriðju og meirihlutaeign útlendinga í íslensku atvinnulífi. Þessi mál hafa markað flokki okkar sérstöðu um árabil meðan aðrir flokkar hafa verið þverklofnir í afstöðu sinni. Í nokkur ár hefur hægri bylgja gengið yfir Vesturlönd, rétt eins og kreppulægð úr vestri. Hægri flokkar hafa víðast ráðið ferðinni en félagsleg viðhorf látið undan síga. Einkenni þessarar hægri bylgju, sem oft er kennd við frjálshyggju, eru hávaxtastefna, stjórnleysi í ríkisfjármalum, sala ríkisfyrirtækja og forustuleysi í atvinnumálum. Reagan Bandaríkjaforseti hefur staðið fyrir miklum fjárlagahalla þar vestra og stefna Thatcher í Bretlandi hefur stóraukið atvinnuleysi þar í landi. Auðvitað hefur Ísland ekki losnað við áhrif þessarar hægri bylgju. Sjálfstæðismenn fóru strax að dæmi Reagans þegar þeir fengu færi á og stóðu fyrir gífurlegum hallarekstri ríkissjóðs ár eftir ár. Frjálshyggjan varð tískubóla um skeið og hún hefur líka togað til sín flokka sem verið hafa nær miðju. Ákafi Alþfl. og Framsfl. í að selja einkaaðilum ríkisbanka er einmitt dæmi þess hvernig hægri sinnaðir tískustraumar hafa leikið flokka sem eiga þó að heita félagslega sinnaðir. Sem betur fer sjást þess mörg merki að frjálshyggjan sé að ganga sér til húðar. Almennt er viðurkennt að fjármálastjórn Reagans sé gjaldþrota. Kauphallarhrunið í New York nú á dögunum reynist tímabær aðvörun til Vesturlandabúa að láta ekki hægri öflin teyma sig öllu lengra út í fenið. Hér á Íslandi sjá menn betur og betur að þjóðarskútan er ekki á réttri leið. Þúsundir Íslendinga, sem greiddu stjórnarflokkunum atkvæði í kosningunum í vor, gera sér grein fyrir því að íhaldsstjórnir færa þjóðina á villigötur. Herra forseti. Ísland þarf nýja stjórnarstefnu þar sem félagsleg viðhorf sitja í öndvegi. Lífskjör þarf að jafna. Mat og menningu á ekki að skattleggja. Við þurfum raunverulega byggðastefnu. Á öllum sviðum verður að vernda sjálfstæði landsins. Þar vísar Alþb. veginn. Ég þakka fyrir.



Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Undir lok ræðu sinnar sagði hæstv. forsrh. eitthvað á þá leið, er hann vitnaði í gamla grein eftir listaskáldið góða frá öldinni sem leið, að menn ættu fyrst og fremst að hugsa um heiður og velgengni landsins sem hjá öllum góðum Íslendingum ætti að vera í fyrirrúmi. Við heyrðum hér hjá seinasta ræðumanni, hv. 3. þm. Vesturl., hvernig hann brást við í því efni er hann bar saman gerðir hæstv. núv. fjmrh. og fyrrv. fjmrh., Alberts Guðmundssonar, varðandi fjárveitingar til íþróttamála. Þeir sem starfa á þeim vettvangi vita sannleikann. Meira þarf ekki að segja. Árgæska til lands og sjávar hefur einkennt þjóðlíf okkar Íslendinga undanfarin missiri. Aflabrögð og viðskiptakjör hafa verið okkur hagstæð og friður á vinnumarkaði. Við Íslendingar erum þeirrar gæfu aðnjótandi að búa í gjöfulu landi "þar sem smjör drýpur af hverju strái", eins og Þórólfur mælti forðum tíð og þar sem fiskimið eru fengsælli en víðast hvar annars staðar. Almenn menntun er hér á fremur háu stigi, verkþekking eigi síðri en með öðrum þjóðum. Heilsufar þjóðarinnar er gott, enda meðalaldur með því hæsta sem þekkist. Gróska er hér í fjölmiðlun og skoðanamyndun hröð. Ríkisstjórn með styrkan þingmeirihluta, ef öllu væri til skila haldið, hefur sest að völdum og fengið góðan starfsfrið frá miðju sumri. Þingheimur og þjóðin öll hafa nú hlýtt á stefnuræðu hæstv. forsrh. um markmið og leiðir. Það er hlutverk virkrar stjórnarandstöðu að setja þau markmið undir mæliker og varpa ljósi á leiðirnar af heiðarlegri jákvæðri gagnrýni. Ríkisstjórnin hefur tvívegis á stuttum ferli sínum gripið til svonefndra aðhaldsaðgerða, vitaskuld á grundvelli bráðabirgðalaga sem þó hefur ekki enn verið hirt um að leggja fyrir þingið. Það kemur því sjálfsagt lítið við. Uppistaða aðgerðanna hefur verið aukin skattheimta þar sem matarskattinn ber hæst. Fáa grunaði fyrir kosningar að sú yrði raunin, enda siðgæðismat skattmeistaranna á þann veg að kjósendum kæmi sú ætlan lítið við fyrr en þá að að því kæmi að þeim bæri að borga. Og þá á það vitaskuld að gerast möglunarlaust. Aukinn söluskattur á nýju skattþrepi, sérstakt bifreiðagjald, viðbótarskattur á innflutt kjarnfóður, ríkisábyrgðargjald hækkað og nýtt lántökugjald á erlend lán. Hækkun vaxta fylgdi að sjálfsögðu í kjölfarið. Endurgreiðsla söluskatts til sjávarútvegs er fryst og verður í raun sérstakur landsbyggðarskattur. Innflutningsgjald af bifreiðum er hækkað og þar með verð bifreiða um allt að 15%. Og þau matföng, sem enn hafa sloppið undan söluskatti, hækka nú um 10% í þessari viku. Hækkun söluskattsins hefur vitaskuld víðtæk áhrif. Hún veldur því t.d. að lánskjaravísitala hækkar, sem aftur veldur því að vísitölutryggðar skuldir almennings við íbúðalánakerfið hækka um röskan milljarð kr. við þessa einu aðgerð og þar með auðvitað greiðslubyrðin. Ranglæti lánskjaravísitölunnar kemur enn betur í ljós. Hæstv. forsrh. hliðraði sér hins vegar við því að nefna í ræðu sinni hvers vegna öll þessi ósköp dynja yfir nú. Hvergi minntist hann á að hann og allt hans föruneyti hefði verið á réttri leið þegar í þetta óefni stefndi. Þá miskunn sýnir hæstv. fjmrh. honum hins vegar ekki í forsendum fjárlagafrv. og segir þar umbúðalaust, með leyfi hæstv. forseta: "Hagvaxtarskeiðið sem hófst 1984 hefur allt fram á þetta ár mátt rekja til mikillar framleiðsluaukningar í sjávarútvegi. Til að koma í veg fyrir að hagvaxtarskeiðið snerist upp í ofþenslu, verðbólgu og viðskiptahalla hefði þurft að grípa til strangra aðhaldsaðgerða í ríkisfjármálum og peningamálum þegar í upphafi árs 1987. Sú staðreynd að ekki var gripið til aðgerða fyrr en með tilkomu nýrrar ríkisstjórnar eftir mitt árið veldur því að vandinn sem við er að fást er verri viðureignar og kallar á stórtækari aðgerðir en ella hefði verið nauðsynlegt." Svo mörg eru þau orð. Er að furða þó að hæstv. forsrh. kjósi að leiða hugann og athyglina að öðru þegar nánasti samverkamaður hans við landsstjórnina gefur ríkisfjármálastjórn hans sjálfs þessa einkunn? Borgaraflokkurinn er sammála því markmiði að stefna að hallalausum fjárlögum í góðæri, enda lagði Albert Guðmundsson, þáv. hæstv. fjmrh., fram frv. í október 1985 til fjárlaga 1986 án halla í þann mund sem núv. hæstv. forsrh. þóknaðist að ganga inn á sviðið eftir fræga vitrun í Stykkishólmi og hafa það markmið að engu. Nú skyldu menn ætla að við aðstæður sem í dag gengi ríkið á undan með góðu fordæmi og rifaði seglin á sama hátt og alþýðu manna er ætlað að gera. Lítum á staðreyndir um ætlan ríkisstjórnarinnar í því efni. Í forsendum fjárlagafrumvarpsins er gert ráð fyrir 7% almennri grunnhækkun launa á milli áranna 1987 og 1988 og verðlagsforsendur eru reistar á spá um að verðlagshækkun á mælikvarða vísitölu verði um 17–18% milli þessara sömu ára. Hækkun á fjárveitingum til höfuðstöðva nánast allra ráðuneytanna er hins vegar svo hrikaleg og svo úr samræmi við þau markmið sem almenningi og fyrirtækjum er ætlað að fylgja að engu tali tekur. Ég nefni sem dæmi: Hækkun fjárveitinga til aðalskrifstofu heilbr-. og trmrn. er 65%, til félmrn. 68%, dóms- og kirkjumrn. 72%, landbrn. 79%. Öllum er auðvitað ljóst að meira en tveir þriðju hlutar ríkisútgjalda tengjast launum. Og því tekur steininn úr þegar launaliður sjálfrar ríkisstjórnarinnar hækkar um 92% milli þessara sömu ára. Þeir verða trúverðugir í aðhaldspredikuninni hæstv. ráðherrar eftir að hafa hliðrað svo til fyrir sjálfum sér, eða hitt þó heldur. Þetta er ekki fagnaðarefni, miklu fremur sorglegt, því að fátt skiptir í rauninni meira máli í lýðræðisríki en trúnaður og gagnkvæmt traust á milli almennings og ríkisstjórnar. Borgaraflokkurinn er yngsta aflið á Alþingi. Hann er kominn til að vera og hann hefur sannarlega þegar í upphafi verk að vinna. Hann gagnrýnir vægðarlaust þessa kjötkatlapólitík ríkisstjórnarinnar. Hann gagnrýnir þá ætlan þessarar ríkisstjórnar að þveita í sveitarfélögin án nauðsynlegs undirbúnings þungum böggum án þess að minnst sé á óuppgerðar sakir ríkisins á verkum sem mörg hver eru í miðjum klíðum. Þetta á við um dagvistarmál, íþróttamál, félagsheimili, tónlistarskóla og svo sjálfsögð frumatriði eins og vatnsveitur. Borgaraflokkurinn átelur viljaleysi ríkisstjórnarinnar til að leysa bráðan vanda einstakra byggðarlaga, sem ekki verður leystur án aðstoðar ríkisvaldsins. Ein gjöfulasta verstöð landsins, Vestmannaeyjar, sem öðrum fremur hefur malað gull í þjóðarbúið um ómunatíð býr nú við þann þrönga kost að rekstrargrundvöllur fjarhitunar í Eyjum er nánast brostinn af náttúrufarsástæðum. Þrátt fyrir markvissan undirbúning heimamanna hefur enn ekki tekist að laða fram þá lausn sem ein getur leyst þetta mál, þ.e. ákvörðun eðlilegs raforkuverðs þannig að rekstur veitunnar sé tryggður. En harðast gagnrýnir Borgaraflokkurinn þá vantrú á möguleikum íslenskra atvinnuvega, landbúnaðar, sjávarútvegs, iðnaðar og útflutningsverslunar sem öðru fremur einkennir stefnu ellegar öllu heldur stefnuleysi þessarar ríkisstjórnar. Sú vantrú mun reynast þjóðinni dýr. Hún mun koma þyngst niður á þróun landsbyggðarinnar og auka enn á byggðaröskunina. Hvergi örlar á raunhæfum vilja til að snúa þessari öfugþróun við. Skilin skerpast á milli þjóðanna tveggja í þessu landi, sem mörgum varð tíðrætt um fyrir síðustu kosningar. Það hlýtur að vera meginkrafa landsbyggðar til þjóðarheildarinnar að samgöngumálum og þá ekki síst hafnamálum verði gerð mun betri skil með stórátaki þar sem heimamenn fái tækifæri til þátttöku á jafnréttisgrundvelli. Því mun Borgaraflokkurinn ekki unna sér hvíldar í stjórnarandstöðu heldur gagnrýna stöðugt og án afláts það sem honum finnst miður fara og leggja til aðrar leiðir landi og þjóð til heilla. Hæstv. forseti. Borgaraflokkurinn býður landsmönnum öllum góða nótt. Ég þakka fyrir.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Virðulegi forseti. Góðir tilheyrendur. Hv. síðasti ræðumaður talaði um það að Borgaraflokkurinn ætlaði að veita ríkisstjórninni málefnalega stjórnarandstöðu. Mér finnst að hann ætti þá að hefja málflutning sinn á öðru en órökstuddum fullyrðingum eins og hann gerði hér í þessari ræðu sinni og mér virtist fátt standa upp úr þeim málflutningi sem hann hafði hér uppi. Þegar úrslit alþingiskosninga í vor lágu fyrir var ljóst að ekki yrði auðvelt að mynda starfhæfa ríkisstjórn. Sú ríkisstjórn sem setið hafði við völd hafði misst þingmeirihluta sinn vegna þess að Sjálfstfl. klofnaði. Undir forustu formanns Framsfl. tókst fyrri ríkisstjórn að ná tökum á verðbólgunni, draga úr skuldasöfnun erlendis, efla atvinnulífið og auka kaupmáttinn. Í kosningabaráttunni lögðum við framsóknarmenn áherslu á að þennan árangur yrði að varðveita. Langar stjórnarmyndunarviðræður, þar sem flest var reynt til að ganga fram hjá Framsfl. við myndun ríkisstjórnar, leiddu til þess að nú ríkir ekki sá stöðugleiki í efnahagsmálum sem var undir forustu Steingríms Hermannssonar. Innanflokksátök, forustuleysi og óraunsæ kröfugerðarpólitík núverandi stjórnarandstöðuflokka leiddi að lokum til þess að forustumenn Sjálfstfl. og Alþfl. sáu að ekki var hægt að ganga fram hjá Framsfl. við myndun ríkisstjórnar, þeim flokki sem hefur verið og mun verða kjölfestan í íslenskum stjórnmálum. Stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar er samstarfssamningur þriggja og um margt ólíkra stjórnmálaflokka. Samkvæmt þeim samningi munum við framsóknarmenn eins og ætíð vinna af fullri ábyrgð og heilindum, enda er markmið stjórnarsamstarfsins að auka jafnrétti, vinna að valddreifingu og félagslegum umbótum og treysta atvinnuöryggi allra landsmanna. Fyrstu verkefni þessarar ríkisstjórnar hafa verið á sviði efnahagsmála, enda e.t.v. aldrei mikilvægara en nú að ná aftur því jafnvægi og þeim stöðugleika sem var í tíð fyrrverandi ríkisstjórnar. Hallalaus ríkissjóður, stöðugt gengi og minni þensla á lánamarkaði gegna mikilvægu hlutverki í því sambandi. En þó reynt sé að halda ríkisútgjöldum í skefjum verður einnig að gæta þess að slíkt bitni ekki á þeirri félagslegu uppbyggingu og þjónustu sem við ætlumst til að íslenskt þjóðfélag veiti þegnum sínum. Í stjórnarsáttmála er lögð áhersla á þessi markmið. Auk þess er sérstök áhersla lögð á byggðastefnu og samgöngumál. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1988 eru framlög til menntamála, félagsmála og heilbrigðismála hækkuð hlutfallslega meira en almenn hækkun ríkisútgjalda. Þar hefur því ekki verið skorið niður. Og vegna síendurtekinna fullyrðinga um niðurskurð á opinberum framkvæmdum er rétt að benda á stóraukin framlög til vegamála og flugmála, sem hækka langt umfram verðlagsforsendur frv. Hv. fulltrúi Kvennalistans sagði í umræðunum hér áðan að stórfelldur niðurskurður hefði verið á framlögum til hafnamála og hv. síðasti ræðumaður tók það einnig upp. Á fjárlögum síðasta árs voru framlög til hafnamála 74 millj. kr. Í fjárlagafrv. núverandi ríkisstjórnar er gert ráð fyrir að verja til hafnaframkvæmda 250 millj. kr. Þetta er niðurskurðurinn sem þessir hv. þm. eru að tala um. Ég held að þeir ættu að kynna sér betur staðreyndir málanna. Eitt af mikilvægustu verkefnum Alþingis á næstu vikum verður tvímælalaust mótun fiskveiðistefnunnar. Sjútvrh. hefur á undanförnum árum stjórnað þessum málaflokki af ábyrgð og festu og flestir hafa viðurkennt að honum hafi farist það erfiða verk einstaklega vel úr hendi. Þessi stefnumótun varðar hag og afkomu einstaklinga, fyrirtækja og þjóðfélagsins alls. Því er mikilvægt að um hana náist sem víðtækust samstaða. Ég tel farsælast að fylgja í aðalatriðum þeirri stefnu sem gilt hefur. Ég vara við róttækum breytingum sem leitt geta til mikilla átaka í þjóðfélaginu milli stétta, milli starfsgreina og milli byggðarlaga með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Í landbúnaði hefur markvisst verið stefnt að því að komast út úr þeim erfiðleikum sem offramleiðsla og breyttar markaðsaðstæður hafa valdið hér sem og erlendis. Nauðsynlegt er að sá grundvöllur, sem lagður var með búvörulögunum og samningum um afurðamagn, verði notaður sem best á aðlögunartímanum til nýrrar uppbyggingar og framfara. Honum má ekki raska með fljótfærnislegum breytingum og skyndiupphlaupum. Það er verið að vinna að mikilvægum en afar viðkvæmum skipulagsbreytingum í íslenskum landbúnaði. Til þess þarf bæði tíma og fjármuni svo afleiðingin verði ekki fjárhagslegt hrun og stórkostleg byggðaröskun. Seinustu daga hefur nokkur skjálfti ríkt í þingsölum vegna fyrirhugaðra breytinga á húsnæðislöggjöfinni. Núverandi löggjöf gerir ráð fyrir því að allir eigi rétt á húsnæðisláni með niðurgreiddum vöxtum hvernig svo sem högum þeirra er háttað. Það gengur ekki. Sá sem selur stórt, dýrt og skuldlaust einbýlishús fyrir t.d. 8 millj. kr., kaupir minni íbúð, e.t.v. á 4 millj., á þá 4 millj. enn í afgang. Sá hinn sami á rétt á láni með niðurgreiddum vöxtum frá ríkinu sem hann getur ráðstafað ásamt eftirstöðvunum til kaupa á skuldabréfum með háum vöxtum. Þessu verður að breyta. Það sjá allir. Sú skylda hvílir hins vegar á ráðherra húsnæðismála og Alþingi að setja lög og almennar reglur um hvernig með þessi mál skuli fara þannig að ekki verði komið á fót pólitísku skömmtunarkerfi hjá Húsnæðisstofnun. Jafnframt þarf ráðherrann að tryggja að fyrirhugaðar breytingar raski ekki samkomulagi við aðila vinnumarkaðarins og lífeyrissjóðanna um fjármögnun húsnæðislánakerfisins. Um þetta snýst málið og það er skylda þm. og ráðherra að finna skynsamlega lausn í stað þess að eyða tíma í karp og stóryrði. Virðulegi forseti. Framsfl. fer nú í fyrsta sinn með heilbrigðis- og tryggingamál síðan þau voru sett undir eitt ráðuneyti árið 1970. Ljóst er að í þessum málaflokki er að ýmsu að hyggja. Heilbr.- og trmrn. fer með rúm 40% af fjárlögum. Menntmrn., sem er næststærst, fer með 17%. Því er ekki óeðlilegt að litið sé til heilbrigðis- og tryggingamála þegar rætt er um aukið aðhald í ríkisbúskapnum. Sé hins vegar betur að gáð kemur í ljós að verulegur hluti þessara fjármuna er bundinn í svo föstum farvegi að varla verður við hróflað. Þar á ég við lífeyristryggingarnar, þ.e. elli- og örorkubætur. Í sjúkratryggingum og rekstri einstakra stofnana má hins vegar leita leiða til aðhalds og sparnaðar. Ég legg þó áherslu á að sú þjónusta sem nú er veitt verður ekki skert nema það sé liður í aukinni hagræðingu eða skynsamlegri verkaskiptingu milli stofnana. Áfram verður unnið að því að flytja sjúkrahús og vistheimili á svokölluð föst fjárlög til að auðvelda fjárhagslegt eftirlit. Í heilbrigðisþjónustunni hafa einstakir kostnaðarliðir hækkað meira en aðrir, svo sem lyfjakostnaður og sérfræðiþjónusta, og eru þau mál nú í athugun. Fyrirhugað er að endurskoða almannatryggingalöggjöfina með það að markmiði að gera hana einfaldari og auðskiljanlegri og til að jafna ýmiss konar misræmi sem nú er að finna í þeirri löggjöf. Tengsl hennar við önnur skyld lög, svo sem um málefni fatlaðra og aldraðra, þarf að athuga. Að lokinni endurskoðun laganna verður að huga að skipulagi Tryggingastofnunarinnar sjálfrar. Nefnd sem fær þetta verkefni er nú að hefja störf og vænti ég þess að hún geti skilað frá sér áliti síðari hluta næsta árs. Lög um málefni aldraðra renna út í árslok 1988 en því fer víðs fjarri að öll þau verkefni sem sú löggjöf tekur til séu nú leyst. Þvert á móti tel ég eitt allra brýnasta viðfangsefni á sviði heilbrigðismála í dag vera frekari uppbyggingu á hjúkrunarheimilum og sjúkradeildum fyrir aldraða. Þetta heyri ég hvar sem ég fer og þó að sjálfsagt sé áhugaverðara fyrir heilbrigðisstéttir að takast á við ýmis sérhæfðari verkefni fremur en umsjón með öldruðum, þá virðist mér þó sem allir viðurkenni að hér sé um brýnt úrlausnarverkefni að ræða. Því er nú hafin vinna við að endurskoða þessa löggjöf og hugmynd mín er að setja fram fimm ára áætlun um uppbyggingu húsnæðis og þjónustu í þessum málaflokki. Það verður að vinna í nánu samráði við fulltrúa sveitarfélaganna vegna þess að ráð er fyrir gert að sveitarfélögin taki á sig hluta af þessari þjónustu. Þá langar mig að koma enn að einu sem oft hefur komið upp í umræðum stjórnarandstæðinga hér á undan. Þeir tala stöðugt um niðurskurð á framlögum til dagvistarmála, tónlistarskóla, félagsheimila og fleiri þátta, en þeir viðurkenna ekki þá staðreynd að þar er verið að tala um tilfærslu verkefna sem verður að eiga sér stað í samkomulagi og samráði við sveitarfélögin. Þetta vita auðvitað þessir hv. þm. Um þetta er búið að fjalla oft á undanförnum árum og lengi og það hefur verið gert í samráði og viðræðum við sveitarfélögin. Hvað varðar verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga eru uppi hugmyndir um að ríkið byggi og reki sjúkrahúsin en sveitarfélögin taki að sér heilsugæsluna. Þetta eru þeir málaflokkar sem snúa að heilbrrn. varðandi margumrædda verkaskiptingu. Hér er um flókið og vandasamt verkefni að ræða og verður undirbúningsvinna með fulltrúum sveitarfélaganna að hefjast hið fyrsta ef samkomulag á að takast fyrir næstu fjárlagagerð. Sá sjúkdómur sem í dag veldur heilbrigðisyfirvöldum um allan heim mestum áhyggjum er alnæmi, eða eyðni. Áhyggjurnar stafa fyrst og fremst af því að engin lækning er enn þekkt. Fræðsla og upplýsingar til almennings um smitleiðir og varnir er því eina aðferðin sem yfirvöld geta beitt í þessu sambandi. Auk upplýsinga- og fræðslustarfsemi er verið að taka í notkun mjög fullkomna veirurannsóknastöð til að auðvelda eftirlit og auka rannsóknir á þessu sviði. Er það í samræmi við ákvæði stjórnarsáttmálans um að nýta nýjustu tækni og framfarir í vísindum til að efla sérhæfðar lækningar. Í stjórnarsáttmálanum er einnig gert ráð fyrir að auka forvarnir, heilsuvernd og sjúkdómaleit til að stemma stigu við sjúkdómum og slysum, svo og fræðslustarf um ábyrgð einstaklingsins á eigin heilsu. Þetta allt tel ég mjög mikilvægt og að því verður unnið á vegum heilbrrn. að samræma aðgerðir þeirra sem í dag vinna margvísleg forvarnarstörf, m.a. með því að setja fram neyslu- og manneldisstefnu og auka ráðgjöf um heilbrigða lifnaðarhætti. Ég hef á undanförnum vikum heimsótt margar heilbrigðisstofnanir, sjúkrahús og heilsugæslustöðvar, og ég fullyrði að við búum við eitthvert fullkomnasta heilbrigðiskerfi í heimi og höfum á að skipa mjög vel menntuðu og hæfu starfsfólki til að sinna þessari þjónustu. Að lokum vil ég leggja áherslu á þá grundvallarstefnu ríkisstjórnarinnar að þrátt fyrir nauðsynlegar aðgerðir í efnahagsmálum og ríkisfjármálum verður ekki vegið að þeim mikilvægu félagslegu þáttum sem velferðarþjóðfélag okkar byggir á. Um það mun Framsfl. framvegis sem hingað til standa vörð.



Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Við kvennalistakonur áttum þess kost í vor að eiga aðild að ríkisstjórn ásamt Sjálfstæðisflokki og Alþýðuflokki, og var talsverður áhugi fyrir að sú stjórnarmyndun tækist og fast lagt að okkur "að axla þá ábyrgð" eins og það er orðað. Hafi það vafist fyrir einhverjum í vor að skilja því við höfnuðum aðild að ríkisstjórn er nú kærkomið tækifæri til að útskýra fyrir þeim hinum sömu hverjar voru okkar ástæður. Þær liggja nú ljósar fyrir. Við áttum ekki kost á öðru en að eiga aðild að sams konar stefnumótun og kom fram í máli hæstv. forsrh. Við vorum ósáttar við þær aðgerðir sem þá var stungið upp á líkt og við erum ósáttar við þær nú. Við vildum ekki þá frekar en nú leggja þyngri byrðar á launafólk. Við vorum og erum ósáttar við matarskatt og skatt á menningarstarfsemi. Við höfðum á reiðum höndum alls konar tekjuöflunarleiðir fyrir ríkissjóð sem allar miðuðu að því að færa fjármagn frá þeim efnameiri til hinna efnaminni. Í vor var Alþfl. sammála okkur um þessar leiðir, en Sjálfstfl. stóð fast á sínu og svo mikið langaði Alþfl. í stólana að þeir gleymdu flestum fyrri áformum. Það er Jóhanna Sigurðardóttir sem stendur ein eftir með sín fyrirheit enda er nú ráðist að henni úr öllum áttum. En það sem úrslitum réði var afstaða beggja viðræðuflokkanna til launamála. Kvennalistakonur gerðu það að úrslitaatriði að kjör hinna lægst launuðu, aldraðra og fatlaðra, yrðu bætt að mun. Við sáum ekki aðrar leiðir en lögbindingu lágmarkslauna sem miðast skyldu við framfærslu einstaklings sem okkur sýndist þá vera um 40 þús. kr. og skyldi sú hækkun líka ná til aldraðra og fatlaðra. Auk þess vildum við að á fjárlögum væri ákveðinni upphæð varið til að hækka launin sem koma þar næst fyrir ofan, stigminnkandi krónutala upp að t.d. 60 eða 70 þús. kr. Við lýstum okkur líka fúsar til að ræða allar aðrar leiðir til að ná þessu marki ef þær fyndust. En þær fundust ekki, enda var ekki leitað að þeim. Þetta var afgreitt sem hin mesta firra sem þýddi varla að tala um, svo fráleit væri hún. Það voru kallaðir til allir helstu hagspekingar landsins og það stóð ekki á svörunum. Þeir féllust í faðma, þvert á flokksbönd, og lýstu því yfir hver um annan þveran að þetta væri óframkvæmanlegt og sönnunin sótt alla leið til Mesópótamíu, löngu fyrir Krists burð. Launamunurinn hefði þá verið sá sami þar og hann væri hér á landi nú og því sýnilegt að ekki væri hægt að breyta. Auk þess væri ekki hægt að reikna út lágmarksframfærslukostnað einstaklings því að eyðsla hans og neysla færi eftir því hvað hann hefði á milli handanna af ráðstöfunarfé. Ja, þvílík speki. Samt segjast allir vilja draga úr launamun og þá sérstaklega milli kynja. Hæstv. forsrh. sagði áðan að það ætti að gera átak í því að koma á jafnrétti milli kvenna og karla með sérstakri áherslu á launajafnrétti. Hann nefndi hins vegar ekki hvers konar átak eða hvernig ætti að vinna að því. Ekki gat hann bent á leiðir í vor og því hlýtur maður að efast um að þessi yfirlýsing sé annað en orðin tóm. Hann hefur skipað nefnd til að kanna orsakir launamisréttis. Þetta er bara sýndarmennska. Það þarf ekki fleiri kannanir á því sem liggur í augum uppi. Þær eru til, bæði innlendar og erlendar, og allar sýna ótvírætt það sama. Misréttið er himinhrópandi. Það þarf aðgerðir en ekki kannanir. Það þarf heldur ekki að kanna orsakirnar fyrir launamisrétti. Þær eru endurspeglun á því vanmati og virðingarleysi sem konum og hefðbundnum störfum þeirra er sýnt, heima og heiman. Og ef hæstv. forsrh. vill leita leiða á hann bara að koma í smiðju til Kvennalistans. Við höfum þegar bent á margar leiðir sem mundu bæta kjör og aðstæður kvenna og um leið fjölskyldunnar sem er þessi hornsteinn sem honum verður tíðrætt um. Hann og samstarfsmenn hans hafa haft tækifæri til að styðja mörg góð mál hér á Alþingi sem Kvennalistinn o.fl. hafa flutt, svo sem eins og frumvarp um endurmat á störfum láglaunahópa, um bindingu lágmarkslauna, um fæðingarorlof, miklu betra en það sem samþykkt var á síðasta þingi, um lífeyrissjóðsréttindi heimavinnandi húsmæðra, um launalaust frí frá störfum vegna umönnunar barna, um mat á heimilisstörfum til starfsreynslu, tillögur um samfelldan einsetinn skóla, um stórfellt átak í dagvistunarmálum o.fl. o.fl. Hvar var átaksáhuginn þá? Því miður víðs fjarri og átakið birtist okkur nú í allri sinni dýrð. Stofna nefnd, leita leiða. Nei, þá er öllu háværari krafan um að draga úr neyslu og þenslu. Og víst er þörf á því. Og víst er verðbólgan vágestur. En það gengur ekki að ætla að biðja láglaunafólk einu sinni enn að taka á sig byrðarnar af að halda henni niðri með hófstilltum kröfum eða að kenna því um þensluna. Það er ekki það sem er að eyða og spenna, fjárfesta og flytja inn, búa til viðskiptahalla, reisa verslunarhallir eða að taka fé að láni hjá fjármögnunarfyrirtækjum. Það gera þeir sem hafa til þess auraráð, og því þarf að minnka þau auraráð. Ekki leyfa þeim að eyða svo miklu að þjóðarbúið komi út með bullandi tapi þrátt fyrir góðæri. Þetta þarf að gera með skattlagningu en ekki með því að bjóða þeim bara gengistryggða reikninga eða verðbréfakaup erlendis, svo fýsilegt sem það kann að vera um þessar mundir, í von um að þeir fari að spara í stað þess að eyða. Það er ekki hægt að leyfa helmingi þjóðarinnar að sigla þjóðarskútunni á slig og segja svo við hinn helminginn: Austu nú. Það dugir ekki að tala í meðaltölum um kaupmátt launa og neyslu. Meðaltöl gilda ekki um einstaklinga. Þar hefur hver og einn það sem hann ber úr býtum, sumir lítið, aðrir mikið og allt þar á milli, en meðaltal tekur enginn upp úr launaumslagi. Hæstv. forsrh. varð tíðrætt um menningu, listir og vísindi í upphafi máls síns, en það var líkt og með launamisréttið, fögur orð, en fá fyrirheit. Það er að vísu boðuð endurskoðun á grunnskólalögum, frumvarp um framhaldsskóla og háskóla norður á Akureyri. Það er sæmst að vera ekki þungorður um það sem ekki hefur litið dagsins ljós en þó full ástæða til að hafa uppi varnaðarorð. Sérstaklega er áhyggjuefni hvað virðist lítill áhugi á því sem sagt er að ekki verði í askana látið. Það eru uppi háværar raddir sem tala sífellt um hagnýta menntun og sá skilningur gjarnan lagður til grundvallar að menntun skuli miðast fyrst og fremst við atvinnulífið. En menntun á að hafa miklu víðtækara gildi, þ.e. að gera hvern og einn hæfari sem einstakling,til að skilja og takast á við eigið líf og samfélag. Á tímum óstöðvandi og yfirþyrmandi fjölmiðlunar er nauðsynlegt að gefa þegnunum veganesti sem geti orðið þeim viðnám við þeirri bylgju afþreyingar, lágkúru og ofbeldis sem hellist yfir í allt of ríkum mæli, þ.e. ef við viljum halda menningu okkar og sjálfstæði. Þar sem annað hefur ekki verið sagt opinberlega verður líka að bregðast við. Það dugir ekki að svokölluð óhagnýt fög séu á undanhaldi fyrir hagnýtum. Þjóð, sem ekki er vel að sér til munns og handa, þekkir ekki sögu sína og menningu, land og tungu, á fátt sér til bjargar. Því er höfuðnauðsyn að þeim greinum sem orðið geta til varnar sé gert hátt undir höfði. Ég hef rökstuddan grun um að svo sé ekki. Það eru tvær leiðir vænlegastar til árangurs í þeirri vörn sem nú er nauðsynleg: Menntunin sem ég tæpti á og öflug menningar- og listastarfsemi þar sem allt er gert til að stuðla að innlendri sköpun og frjóum hugmyndum með þátttöku sem flestra. Og trúið mér, það skilar sér nokk í öflugri nýsköpun og framtaki í efnahags- og atvinnulífi. Til þess að svo megi verða þarf að styðja við lista- og menningarstofnanir einstaklinga og hópa af miklu meiri stórhug en nú er gert. Skal þó tekið fram að oft hefur það verið verra. En betur má ef duga skal. Flestir listamenn landsins búa við skilyrði sem helst eru talin hæfa konum, þ.e. lág laun og lítinn efnahagslegan afrakstur verka sinna þótt rómuð séu á góðum stundum. Lífeyrissjóðsréttindi og eftirlaun eru þeim flestum fjarlæg, líkt og mörgum konum, og aðstaða þeirra til allrar sköpunar hin versta. Það dugir ekki að halda uppi nokkrum stofnunum sem reyndar eru ekkert of sælar af sínum fjárhag. Það verður líka og ekki síður að næra grasrótina með bættri aðstoð við listamenn, einstaklinga eða hópa, eftir því hvers eðlis verkefnin eru. Minna en há markmið duga ekki ef það á fram að ganga sem hæstv. forsrh. boðaði í sinni ræðu þar sem hann segir, með leyfi forseta: "Tilkall Íslendinga til sjálfstæðis byggist öðru fremur á tungu okkar og bókmenntaafrekum. En hver eru tilvistarrök þjóðarinnar ef hún hættir að skapa menningarleg verðmæti? Gullöld Íslendinga er að sönnu glæst en þjóðin lifir ekki á fornri frægð einni saman." Svo mörg voru þau orð. Hæstv. forsrh. endaði á að tala um að við lifðum á tímum raunsæis. Það var og. Meira gaman hefði verið hefði hann sagt að við lifðum á tímum hugsjóna og glæstra drauma. En þá hefði hann talað sér þvert um hug. Líklega mælti hann líka fyrir munn margra, sérstaklega þeirra sem hallir eru undir köld efnahagsleg rök um alla hluti. Það erum við kvennalistakonur hins vegar ekki. Við gerumst meira að segja svo djarfar að tala um hugsjónir þó að mörgum þyki það hálfpúkalegt. En raunsæi er ekki það sama og skynsemi, hugsjónir ekki það sama og óraunsæi. Hugsjónir eru hið eina sanna raunsæi. Í hugsjónum felast draumar um breytta tíma, breytt þjóðfélag, breytt gildismat. Í hugsjónum felst líka kraftur og þor til breytinga. Því ætlum við kvennalistakonur að vinna áfram eftir okkar leiðum og í samræmi við okkar hugsjónir. Þess vegna gátum við ekki tekið þátt í ríkisstjórn sem byggði á því "raunsæi" sem hæstv. forsrh. boðaði. Þess vegna öxluðum við þá ábyrgð að standa fast við hugsjónir okkar og markmið. Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.