Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 665, um dreifingu nektarmynda af ólögráða einstaklingum, frá Evu Sjöfn Helgadóttur, á þskj. 742, um farsímanotkun barna á grunnskólaaldri, frá Bryndísi Haraldsdóttur. Einnig hefur borist bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 516, um land og lóðir í eigu ríkisins í Reykjanesbæ, frá Halldóru Fríðu Þorvaldsdóttur.

Herra forseti. Því lengur sem Samfylkingin þagar í þjóðmálaumræðunni því meira verður fylgi hennar í skoðanakönnunum. Kjósendur fara að kalla eftir því hvað Samfylkingin stendur fyrir og þá gæti nú gamanið farið að kárna. Hver er stefna Samfylkingarinnar í útlendingamálum þegar straumur flóttafólks til landsins hefur aldrei verið meiri, útgjöld ríkisins í málaflokknum eru komin yfir milljarð á mánuði, sveitarfélögin komin að þolmörkum, húsnæði af skornum skammti og álag á heilbrigðiskerfið er mikið? Styður Samfylkingin væntanlegt frumvarp dómsmálaráðherra um að færa regluverkið í útlendingamálum til sama horfs og á Norðurlöndum svo að draga megi úr þeim mikla fjölda flóttamanna sem hingað leitar? Eða vill Samfylkingin bara opin landamæri eins og Píratar og Viðreisn? Samfylkingin greiddi atkvæði gegn nýju útlendingalögunum. Lögin eru mikilvægt skref í að ná tökum á því ófremdarástandi sem hér hefur ríkt í útlendingamálum. Það þarf að taka fleiri skref og þar gengu dómsmálaráðherra vasklega til verks. Það er ljóst að Samfylkingin er á móti því að stemma stigu við stjórnlausum straumi flóttamanna til landsins. Það sýnir atkvæðagreiðslan í útlendingafrumvarpinu. Svo eru það orkumálin hjá Samfylkingunni. Þar er hver höndin upp á móti annarri. Þingmaður Samfylkingarinnar mætir á forsíðu Morgunblaðsins og styður aukna orkuöflun vegna orkuskorts. Þá fer allt á hvolf í Samfylkingunni og annar þingmaður Samfylkingarinnar skeiðar fram á völlinn, setur ofan í við sinn eigin flokksmann og segir málflutning þingmannsins frjálslega túlkun, þetta sé nú ekki rétt. Herra forseti. Nú væri gott að Samfylkingin myndi rjúfa þögnina. Hver er stefna Samfylkingarinnar í útlendingamálum og hver er stefnan í orkumálum?

Forseti. Á Íslandi búum við að fágætum auði þegar kemur að náttúru landsins. Þeim auði fylgir ábyrgð. Við höfum því miður of mörg dæmi þess að hafa farið óðslega fram í orkuöflun gagnvart viðkvæmri og einstakri náttúru landsins og samfélögunum sem undir eru. Við erum á góðri leið að byggja hér upp grænt og kolefnishlutlaust samfélag og við ætlum að ná fullum orkuskiptum fyrir árið 2040. En það þarf að virða mikilvægi þess að það ríki sátt um nýjar virkjanir. Að mínu mati, virðulegi forseti, þarf að leita allra leiða til að nýta betur þá orku sem þegar er framleidd, ná fram betri nýtingu í virkjunum sem fyrir eru og takmarka orkutap í orkukerfinu öllu. Nýleg skýrsla sýnir fram á mikla möguleika í því. Það er enginn sómi að því að sóa því sem gnægð er af. Til að mæta stærstu áskorun samtímans, loftslagsbreytingum, þurfum við að hraða orkuskiptum. Höfum í huga að öll skref á þeirri leið þurfa að vera tekin að vel yfirlögðu ráði og leggja þarf hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar til grundvallar allri ákvarðanatöku og þar með treysta náttúruvernd. Það er ekki gefið að aukin orkuframleiðsla skili sér lóðbeint í árangri í orkuskiptum svo stemma megi stigu við áhrifum loftslagsbreytinga. Það er ekki verkefnið að verða við öllum orkukræfum hugmyndum sem fólk fær. Það verður endalaus eftirspurn eftir grænni orku. Til að ná samfélagslegri sátt um aukna orkuöflun væri þakklátt að sjá umræðuna fara upp úr skotgröfunum, að við spöruðum okkur gífuryrðin og lögðum okkur fram um að leita lausna til framtíðar. Skammtímahagsmunir dagsins í dag mega ekki ráða för á kostnað framtíðarinnar.

Virðulegur forseti. Við höfum sýnt það hér á þingi að þegar við tökum höndum saman getum við gert góða hluti og þá sérstaklega þegar við erum að berjast fyrir málefnum eins og í Covid-faraldrinum og núna í því sem er að ske á Suðurnesjum og í Grindavík. Þá tökum við höndum saman og gerum góða hluti og sjáum til þess að keyra mál fljótt og vel í gegnum þingið. Núna erum við að fara að samþykkja 66.301 kr. jólabónus fyrir öryrkja en einhvern veginn á undarlegan hátt tekst ríkisstjórninni, þótt henni hafi verið bent á það, að skilja eftir ákveðinn hóp sem er mjög illa staddur; öryrkjar sem eru að verða ellilífeyrisþegar, ellilífeyrisþegar sem eru á strípuðum bótum og líka ellilífeyrisþegar sem eru með 10% skerðingu, fá 10% minna en lægsta ellilífeyri og krónu á móti krónu skerðingar og veitti svo sannarlega ekki af að fá 66.380 kr. jólabónus. En það merkilegasta við þetta er að hérna koma stjórnarþingmenn upp í ræðupúlt og benda á það að öryrkjar og ellilífeyrisþegar séu að fá desemberuppbót. Það eru ekkert allir öryrkjar og ellilífeyrisþegar að fá desemberuppbót. Nei, þeir hafa séð til þess, stjórnarliðar undanfarinna áratuga, að nota lífeyrissjóð til að skerða desemberuppbót. Fáum við hér á þingi skerta desemberuppbót? Fá launamenn skerta desemberuppbót? Nei. Hvers vegna í ósköpunum getum við látið okkur detta það í hug að ráðast á gamalt fólk og öryrkja og skerða desemberuppbót þeirra? Skerða hana jafnvel svo mikið að það er ekki króna eftir, taka hana alla. Þetta er fjárhagslegt ofbeldi af verstu gerð.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hirða um að elta ólar við hv. þm. Birgi Þórarinsson en get hins vegar fullvissað hann um það að Samfylkingin stendur a.m.k. ekki með þeim áherslum gagnvart almenningi sem komu fram í fjárlagafrumvarpinu. Það er ömurlegt að þurfa hér í síðustu störfum þingsins á þessu ári að þurfa að lýsa vonbrigðum með afrakstur haustsins. Það hafa vissulega verið hérna góð mál, komið hefur verið til móts við Grindvíkinga af fullum krafti, sveitarfélög fá aukið fé inn í málefni fatlaðra og það er komið á móts við bændur. Allt er þetta gott en við lestur fjárlaga er eins og ríkisstjórnin telji að íslenska meðalheimilið svífi um á einhverju rósrauðu skýi. Svo er ekki, herra forseti. Í 8% verðbólgu með 9,25% stýrivexti búa þúsundir heimila sig nú undir það að mæta mjög hörðum vetri og jafnvel árum. Í sumum tilfellum mun greiðslubyrði á íbúðalánum hækka tvöfalt, þrefalt á við það sem nú er. Og hvernig bregst ríkisstjórnin við því? Jú, með því að skutla 5.000 heimilum út úr vaxtabótakerfinu og með því að leyfa barnabótum og húsnæðisbótum að lækka að raunvirði. Nú er það þekkt, herra forseti, að magn er ekki það sama og gæði og látum það nú algjörlega vera þó að ríkisstjórnin komi inn með fá stjórnarmál. En að aðalmál ríkisstjórnarinnar, fjárlög, séu svo gersneydd skilningi á stöðu almennings í landinu er auðvitað bara forkastanlegt. Ef ríkisstjórnin væri í bíómynd þá fengi hún svona 1,2–2 á Rotten Tomateos.

Herra forseti. Þær voru sláandi fréttirnar af nýjustu PISA-könnuninni sem sýndu að 40% nemenda geta ekki lesið sér til gagns eftir að hafa lokið grunnskólanámi á Íslandi. Þessi staða hefur með réttu verið sett í samhengi við tækifæri og lífsgæði sem börn í íslenskum skólum fara fyrir vikið á mis við og það er sannarlega hægt að taka undir þær áhyggjur. En það er fleira undir. Ég er nýkomin heim af fundi á vegum Norðurlandaráðs þar sem við fengum kynningu á því hvernig við getum byggt upp viðnámsþrótt lýðræðisríkja gegn fjölþáttaógnum. Hér liggur auðvitað undir upplýsingaóreiða, falsfréttir, skipulagðar áróðursherferðir þar sem tækninni er beint til að dulbúa áróður sem fréttir, og áfram mætti telja. Í bakgrunni liggur svo gjarnan valdabarátta stórvelda og togstreita milli ólíkra samfélagsgerða; lýðræðisríkja og einræðisríkja. Í miðjum fyrirlestri fór ég að hugsa um PISA. Ég fór að hugsa um það að 40% nemenda hér geta ekki lesið sér til gagns, hvað það þýðir fyrir viðnámsþrótt okkar gegn þessum fjölþáttaógnum ef nær helmingur íslenskra grunnskólabarna býr ekki yfir hæfni til að tileinka sér upplýsingar með gagnrýnum hætti. Ríkisstjórn kyrrstöðunnar ber hér mikla ábyrgð, sama ríkisstjórn og ætlar nú í ofanálag að skerða fjárframlög til samkeppnissjóða Vísinda- og tækniráðs um rúman milljarð. Hér er einfaldlega verið að grafa alvarlega undan öllu vísindastarfi og nýsköpun sem mun að óbreyttu leiða til atgervisflótta. Þetta er ekki ríkisstjórn þekkingarsamfélagsins, svo mikið er víst. Menntun eykur lífsgæði fólks. Menntun er öryggismál þjóðar. Menntun og vísindi verða að vera forgangsverkefni stjórnvalda, ekki bara þá daga sem við fáum áfall þegar okkur er sýnt svart á hvítu hver staðan er heldur alltaf.

Virðulegi forseti. Það er fastur liður í aðventudagskrá Alþingis að fjalla um og samþykkja fjárlög fyrir komandi ár. Það getur verið vandasamt og krefjandi á tímum óvissu, bæði hér á landi og í alþjóðlegu samhengi. Að mörgu þarf að huga, bregðast við þörfum og ekki síður að gera ráð fyrir hinu óvænta. Efnahagsleg áhrif í kjölfar heimsfaraldurs voru margvísleg. Það er til marks um hversu kvikk við erum og snörp hversu hratt þjóðarbúið hefur tekið við sér að nýju. Við í Framsókn höfum lagt á það ríka áherslu að skapa jafnvægi í efnahagsstjórn til að sporna við frekari þenslu svo að vaxtastig geti hjaðnað á nýju ári. Þess vegna tel ég mikilvægt að þessi fjárlög sem við erum að samþykkja núna fyrir jólin séu hlutlaus fjárlög og ekki þensluhvetjandi. Miklum náttúruhamförum á Suðvesturlandi á undanförnum vikum vegna eldsumbrota á Reykjanesskaga er hvergi nærri lokið. Þá ríkir óvissa vegna stríðsástands í heiminum sem varðar íslenskt samfélag eins og aðrar þjóðir. Staða ríkissjóðs er sterk. Við getum tekist á við verkefni sem okkur óraði ekki fyrir í upphafi þessa árs, sem eru flókin en jafnframt áríðandi að leysa með hraði. Við höfum vissulega ekki stjórn á öllu sem gerist en höfum að sama skapi val um viðbrögð og aðgerðir. Það er mikilvægt að muna það þegar við búum í landi þar sem náttúran stjórnar oft för. Virðulegi forseti. Að reka ríkissjóð er eins og að reka stórt heimili. Allir á heimilinu skipta máli og allar ákvarðanir koma við íbúa landsins. Kjarasamningar á vinnumarkaði verða lausir á næstu mánuðum. Nú ríður á að allir taki höndum saman til að bæta lífskjör, ná niður verðbólgu til að skapa aukna hagsæld fyrir alla. Það skiptir máli að ná fram langtímakjarasamningnum með hógværum hækkunum, það er til hagsbóta fyrir þjóðfélagið allt.

Hæstv. forseti. Hvers vegna svelta ráðamenn Samkeppniseftirlitið? spyr forseti ASÍ í aðsendri grein á Vísi í dag. Og það er ekki nema von að spurt sé. Fyrir liggur að fjárframlög til eftirlitsins hafa lækkað um 20% á síðustu tíu árum á föstu verðlagi á sama tíma og verkefnum eftirlitsins hefur fjölgað og efnahagsumsvif aukist um og yfir 35–40% í landinu. Það er pólitísk ákvörðun að svelta Samkeppniseftirlitið. Það er pólitísk ákvörðun um að grafa undan neytendavernd, grafa undan samkeppni í landinu og grafa undan jafnræði á milli fyrirtækja á markaði. Góð neytendavernd og heilbrigð samkeppni er vörn fyrir launafólk í landinu og því er ekki nema von að forseti ASÍ, Finnbjörn A. Hermannsson, spyrji þessarar spurningar í dag. Á síðasta áratug hafa ríkisstjórnir í þessu landi einsett sér að fjársvelta Samkeppniseftirlitið með tilheyrandi afleiðingum fyrir neytendur í þessu landi og fyrirtæki á markaði. Um þetta hefur verið fjallað m.a. í skýrslum Ríkisendurskoðunar og það verður að spyrja - það verður að spyrja hér, hæstv. forseti: Hverra hagsmuna er ríkisstjórn Íslands að gæta með þessari sveltistefnu gagnvart Samkeppniseftirlitinu? Hverra hagsmuna er verið að gæta? Það er alveg öruggt að það er ekki verið að gæta hagsmuna neytenda og smærri fyrirtækja á markaði. Það er hins vegar verið að byggja undir einokun og fákeppni í litlu hagkerfi þar sem miklar aðgangshindranir ríkja og það er erfitt að vera að stunda burðuga samkeppni. Þess vegna er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að við styrkjum og styðjum Samkeppniseftirlitið.

Forseti vill upplýsa að ekki hafa komið óskir til forseta út af fundi 

Virðulegi forseti. Í dag eru heimili landsins neydd til að afhenda bönkunum fé sem við vinnum fyrir hörðum höndum. Sá sem hefur 600.000 kr. í laun fær 444.000 kr. í vasann. Hafi hann tekið 40 millj. kr. lán á 4% vöxtum greiddi hann 133.000 kr. í vexti eða 30% af útborguðum launum þá. Í dag borgar hann hins vegar 358.000 kr. í vexti eða 81% af launum sínum og heildarafborgun lánsins komin í 442.000 kr. eða 99,5% af útborguðum launum. Svo er spurning hvað hann gerir við 2.000 kallinn, borðar hann eina máltíð eða greiðir af rafmagninu? Hvernig er þetta ekki ofbeldi? Hann hefði allt eins getað tekið lán hjá mafíunni. Mér er til efs að einu sinni hún hefði látið sér detta í hug að bjóða upp á þá afarkosti sem heimilum landsins er boðið upp á núna. Margir ráðherrar hafa tekið undir með seðlabankastjóra og sagt að það sé stærsta hagsmunamál heimilanna að ná niður verðbólgunni en það er hreinlega ekki rétt. Þó að verðbólgan sé slæm eru aðgerðirnar gegn henni mörgum sinnum verri og stærsta hagsmunamál heimilanna er að geta greitt af húsnæði sínu og eiga fyrir mat. Fæði, klæði og húsnæði eru grunnþarfir fjölskyldna og þegar þær greiða svona stóran hluta tekna sinna beint til bankanna engum til gagns er búið að svipta þær möguleikanum á því að uppfylla þessar grunnþarfir. Væru heimilin spurð er ég ekki í vafa um að þau myndu frekar vilja 10% verðbólgu sem þýðir 10.000–50.000 kr. aukningu á mánaðarlegum útgjöldum en að vera neydd til að greiða 200.000–300.000 kr. meira í hverjum einasta mánuði vegna vaxtahækkana sem þar að auki er vafasamt að lækki fyrrnefnda verðbólgu. Allt er þetta gert í boði og skjóli ríkisstjórnarinnar og Seðlabankans og í þeim göfuga tilgangi að sigrast á óvininum - verðbólgunni. Ekkert af þessu fólki sem tekur þessar ákvarðanir er að fara að lenda í neinum vanda og líður bara vel með sín ofurlaun. Þau hafa hins vegar ákveðið að pöpullinn á þriðja farrými sé ásættanlegur fórnarkostnaður, svipað og konungar og stríðsherrar allra tíma sem hafa litið á pöpulinn sem fallbyssufóður og ásættanlegan fórnarkostnað til að ná markmiðum sínum. 

Herra forseti. Mér þykir mjög jákvætt að hér höfum við mikið rætt um hvar við getum gert betur í loftslagsmálum og þá sérstaklega í grænum umskiptum. Svo virðist, eins og oft gerist hér, sem við séum bara óvart flest sammála um hvað þurfi að gerast. Nú er stutt til jóla og mig langaði að gefa ykkur öllum sm ájólagjöf áður en við förum; það er lausn við þessu máli og ég hvet ykkur öll til að taka þetta upp á nýju þingári. Í eigendastefnu ríkisins fyrir ríkisfélög kemur þetta m.a. fram: „Félag skal vinna að þeim samfélagslegu markmiðum sem eigandi stefnir að með eignarhaldinu.“ Þetta er eini textinn sem snertir á því hvert samfélagslegt hlutverk ríkisfyrirtækja er - og já, svo það að auka hagnað. Þessi lög stýra því hvernig Landsvirkjun skal stjórna og hvernig þau taka ákvörðun um orku. Og hverjum kemur það þá á óvart að Landsvirkjun taki ákvarðanir um það hver fái að kaupa orkuna út frá því hver borgar bara besta verðið? Við getum ekki haldið því fram endalaust að orkuskiptin og loftslagsaðgerðir séu bara eitt stórt verðmætasköpunartækifæri. Það koma stundum stundir þar sem við þurfum að sleppa tökum á hagnaðarmarkmiðum okkar og auka frekar hagnað í þágu velferðar. Til að ná markmiðum okkar í loftslagsmálum þurfum við róttækar breytingar á hraða sem samfélagið hefur aldrei séð áður. Þess vegna er hér tækifæri til að setja skýra stefnu um að orku, grunninnihaldsefni alla hagkerfa, sé forgangsraðað til grænna og vistvænna verkefna sem passa upp á framtíðarhorfur næstu kynslóðar.

Virðulegi forseti. Það að stunda kynlíf með barni er alltaf nauðgun. Löggjöfin er mjög skýr á því að barn undir 15 ára aldri getur ekki gefið upplýst samþykki um kynmök. Það hefur hreinlega ekki þroska til þess. Því miður höfum við á undanförnum vikum fengið að sjá a.m.k. tvö mál þar sem dómarar í héraðsdómi hafa ákveðið að dæma einstaklinga sem eru næstum tvöfalt eldri en börnin sem þeir nauðguðu einungis fyrir brot á 202. gr. hegningarlaga, sem fjallar um samræði og kynferðismök við börn undir 15 ára aldri, í stað þess að dæma viðkomandi fyrir nauðgun skv. 194. gr. hegningarlaga. Drífa Snædal, talskona Stígamóta, hefur harðlega gagnrýnt þessa dóma og bent á að jafnvel þótt tæling hafi átt sér stað sé það ekki tekið til greina í dómnum. Kolbrún Benediktsdóttur varahéraðssaksóknari og Ólöf Ásta Farestveit, forstjóri Barna- og fjölskyldustofu, taka báðar undir þá gagnrýni að börn á þessum aldri geta ekki veitt samþykki og þegar um er að ræða svona mikinn aldursmun þá geti það alls ekki talist gilt samþykki. Kolbrún bendir jafnframt á að þetta sé ólögmæt nauðung í ljósi yfirburðarstöðu þeirra sem frömdu verknaðina. Virðulegi forseti. Báðum þessum dómum hefur verið áfrýjað til Landsréttar og það er óskandi að þar verði tekið rétt á þessum málum. Ef ekki þá er það skylda okkar hér á Alþingi að skýra löggjöfina svo allir dómarar þessa lands skilji hver vilji löggjafans er: Það að stunda kynlíf með börnum er og mun alltaf verða nauðgun.

Herra forseti. Það ergilegasta við aðgerðir ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum er að hún virðist trúa því í alvöru að hún sé með metnaðarfull markmið og að hún sé að ná þeim þegar tölurnar sýna annað. Útreikningar Umhverfisstofnunar benda til þess að árið 2030 náist 24% samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda þegar ríkisstjórnin stefnir að 55% samdrætti. Ríkisstjórnin er ekki einu sinni hálfdrættingur á við sjálfa sig. En það ergilegasta við þetta er hvað það eru mörg tækifæri sem væri hægt að grípa og ná árangri á stuttum tíma. Eitt af stærstu verkefnum stjórnvalda þessi misserin er að draga úr losun frá vegasamgöngum. En það góða er að þar eru aðgerðirnar kannski einna viðráðanlegastar. Horfum t.d. á samgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Jú, jú, það er ákveðin skekkja í búsetu yfir landið en fyrir vikið erum við með meginþorra landsmanna á örlitlum bletti hér á suðvesturhorninu og það væri hægt að ná hröðum breytingum í notkun jarðefnaeldsneytis á því svæði. Hvernig væri t.d. að dæla pening í almenningssamgöngur á þessu svæði frekar en að líta alltaf til borgarlínu í framtíðinni sem lausn? Við þurfum að nota strætó dagsins í dag sem brú yfir í borgarlínuna og strætó þarf auðvitað að bæta úti um allt land þannig að fólk geti komist á milli bæja og landshluta og sveita. Það besta er að almenningur er meira en tilbúinn eins og sést á því hvernig sala á vistvænni ökutækjum hefur rokið upp og eins og sést á þeirri byltingu sem hefur orðið í hjólreiðum árið um kring. Þess vegna vakti furðu þegar ríkisstjórnin lagði það til að hætta niðurfellingu á virðisaukaskatti á reiðhjólum núna um áramótin en gott að efnahags- og viðskiptanefnd hafði vit fyrir henni. En eftir sitjum við með þá súrrealísku upplifun að hafa séð umhverfisráðherra réttlæta þennan niðurskurð, jafnvel reiðast svolítið yfir því að við settum spurningarmerki við hann, vegna þess að stærstu áhyggjur ráðherra umhverfismála virðast vera að draga ekki nóg úr útgjöldum ríkissjóðs á meðan hans stærsta verkefni ætti að vera að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þegar kompásinn er svona skakkur hjá þeim ráðherra, er nema furða að við séum með áhyggjur af stöðu loftslagsmála í ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur?

Herra forseti. Þann 28. september sendi ég eftirfarandi spurningar til þáverandi fjármála- og efnahagsráðherra með ósk um skriflegt svar: Hve margar barnafjölskyldur nutu óskertra barnabóta á árunum 2013–2023, greint eftir árum? Hve margar barnafjölskyldur alls nutu barnabóta á árunum 2013–2023, greint eftir árum? Hve margar barnafjölskyldur hefðu átt rétt á barnabótum ef engin skerðingarviðmið barnabóta væru tiltekin í lögum á árunum 2013–2023, greint eftir árum? Nýjum hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sendi ég sömu spurningar 16. október en engin svör hafa borist. Vegna vinnu efnahags- og viðskiptanefndar um mál nr. 2, um breytingar á ýmsum lögum vegna fjárlaga 2024, voru sendar spurningar til fjármála- og efnahagsráðuneytisins um viðmið vaxtabóta og barnabóta til að undirbyggja breytingartillögur, til að áætla kostnað við slíkar breytingar og einnig um hvaða áhrif það hefði að breyta ekki viðmiðum á milli ára. Svar barst 13. nóvember um að áætlað væri að 5.000 færri heimili fengju vaxtabætur á næsta ári og að svör við barnabótaspurningum væru langt komin og yrðu send síðar. Engin svör sem hægt væri að nota við gerð breytingartillagna um vaxtabætur bárust nefndinni. Svarið sem kom var að það væri pólitísk ákvörðun stjórnvalda að beina húsnæðisstuðningi ekki í gegnum vaxtabætur. En spurningin var um tölur, um kostnað og viðmið en var ekki svarað. Vegna barnabóta var sagt að svarið væri væntanlegt innan tíðar í beinu framhaldi af yfirlestri. En, herra forseti, svarið hefur ekki borist enn og það er búið að afgreiða málið þar sem svör ráðuneytisins hefðu gagnast. Það er ólíðandi að ráðuneyti hunsi þingmenn og nefndir þingsins með þessum hætti. Forseti verður að beita sér fyrir hönd þingsins. Það verður að koma í veg fyrir að ráðuneyti standi í vegi fyrir því að þingmenn geti sinnt hlutverki sínu. 

Virðulegur forseti. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur minnkað fimm ársfjórðunga í röð. Hvað þýðir það fyrir venjulegt fólk? Jú, það þýðir að þú færð minna fyrir launin en áður og þarft því einhvers staðar að draga saman. Samkvæmt könnun Gallups segjast rúmlega 30% landsmanna eiga erfiðara með að ná endum saman en áður og hefur þetta hlutfall farið hækkandi. Þetta ættu að vera skýr skilaboð til okkar stjórnmálamanna en því miður er ekki verið að nýta fjárlagafrumvarpið, sem væntanlega verður samþykkt á morgun, til að snúa þessari þróun við. Þeir möguleikar sem ríkisstjórnin hefur, m.a. í tilfærslukerfunum, til að jafna hlut fólks eru ekki nýttir. Þvert á móti munu mun færri fá húsnæðis-, vaxta- og barnabætur á næsta ári og það segir ýmislegt um forgangsröðun þessarar ríkisstjórnar. Peningarnir eru samt ekkert að hverfa og það sem við erum að sjá núna hefur gerst áður. Þarna er einfaldlega um að ræða að verið er að færa fjármuni frá einum hópi til annars; frá íslensku launafólki til fjármagnseigenda, frá hópi fólks sem í sífellt fleiri tilfellum á erfitt með að láta enda ná saman til þeirra sem þurfa ekkert á auknum fjármunum að halda. Í morgunsárið hlustaði ég á auglýsingar fjölmiðlanna þar sem verið var að auglýsa vörur sem venjulegt fólk hefur ekki ráð á að kaupa en fréttir dagsins fjalla hins vegar um að biðlistar eftir matargjöfum séu sífellt að lengjast. Við aðstæður sem þessar reynir á okkur stjórnmálafólkið. Ætlum við að láta það óátalið að ráðstöfunartekjur fólks minnki æ ofan í æ? Erum við ekki hér til að tryggja afkomu almennings? Jú, við eigum að taka almannahagsmuni fram yfir sérhagsmuni og tryggja að ekki sé verið að grafa dýpra og dýpra ofan í vasa almennings.

Virðulegur forseti. Mér svelgdist á kaffibollanum í morgun þegar ég las viðtal við Katrínu Jakobsdóttur, hæstv. forsætisráðherra, sem birtist á mbl.is í gær undir yfirskriftinni: Ég hef nú sjálf mótmælt. Þar er hæstv. forsætisráðherra spurður í tilefni þess atviks sem varð á ráðstefnu í Háskóla Íslands í síðustu viku þar sem ráðist var að Bjarna Benediktssyni, hæstv. utanríkisráðherra, og kastað yfir hann rauðu glimmeri eða glysdufti eins og ýmsir vilja kalla það. Þarna er hæstv. forsætisráðherra spurður með beinum hætti: Ertu tilbúin að fordæma þessa aðgerð? Hæstv. forsætisráðherra, verkstjóri ríkisstjórnarinnar, svarar, með leyfi forseta: „Mér finnst þessi umræða einmitt ekki eiga að snúast um fordæmingu.“ Ég verð að viðurkenna að ég trúði því hreinlega ekki að hæstv. forsætisráðherra, verkstjóri ríkisstjórnarinnar, væri ekki tilbúinn að fordæma það þegar ráðist er á ráðherra með þeim hætti sem þarna var gert. Í þessu samhengi langar mig til að beina spurningu til. virðulegs forseta hvort hann teldi þá stöðu mögulega í einhverju samhengi að forseti Alþingis myndi ekki fordæma það ef ráðist yrði að óbreyttum alþingismanni með sambærilegum hætti.

Virðulegi forseti. Dugnaði Grindvíkinga er viðbrugðið. Hjól atvinnulífsins eru farin að snúast í Grindavík. Við heyrum að Bláa lónið er að fara að opna, fiskvinnslan er að fara af stað, bátarnir eru á sjó. Það lítur allt ágætlega út. Í kjölfarið munu íbúarnir sigla heim í friðarhöfn. Það er gríðarlega mikilvægt að þessi þróun haldi áfram og Grindvíkingar komist að lokum allir heim. Ég man það í gosinu í Vestmannaeyjum 1973 að þegar reykurinn úr gúanóunum kom upp úr strompunum þá kættust björgunarmennirnir. Náttúran er auðvitað ólíkindatól. Hún mun aldrei svara þeim spurningum sem við spyrjum þegar við veltum því fyrir okkur hvernig framtíðin muni líta út. Þess vegna er Ísland í rauninni eitt stórt hættusvæði. Ég held að við séum í miklu meiri hættu á Íslandi af mannavöldum eins og nú er en af völdum náttúrunnar. Ferðaþjónustan berst í bökkum og við þurfum á öllu okkar að halda til að ná fótfestu þar aftur. En að Grindvíkingum. Ríkisstjórnin og Alþingi hefur unnið að málefnum þeirra af miklum krafti og sameiningu og núna síðast varðandi breytingar á almennum íbúðalánum til að búa til leiguhúsnæði fyrir Grindvíkinga. Vonandi þarf ekki eins margar íbúðir og við héldum. Staðan í Grindavík er bara mikið betri, bæði á húsum og almennum innviðum, þannig að framtíðin eins og hún blasir við mér í dag fyrir hönd Grindvíkinga er góð. Þar er dugmikið og duglegt fólk sem við hér í þinginu eigum að styðja í hvívetna.  
            

Forseti. Mig langaði til að spyrja hæstv. forseta hvort 15 þingmenn hafi komist að í störfum þingsins í dag eða ekki.

15 þingmenn komust að eftir því sem forseta sýnist miðað við mælendaskrá og annað þess háttar, þannig að 15 þingmenn komust að eins og venja er í störfum þingsins. 

Herra forseti. Pólitísk umræða tekur auðvitað á sig ýmsar myndir en það er full ástæða til að bregðast við þegar einstaka þingmenn fullyrða eitthvað hér uppi í pontu um stefnu annarra flokka gegn betri vitund. Óþægindi Sjálfstæðisflokksins í þessari ríkisstjórnarsamstarfi fara ekki fram hjá mörgum og birtingarmyndin er ýmiss konar. Það var áhugavert að sjá hv. þm. Birgi Þórarinsson sparka hér í Samfylkinguna í ræðu sinni í störfunum í dag. Hv. þingmaður ákvað síðan að hnýta í Viðreisn í leiðinni með rangfærslum um að við aðhylltumst opin landamæri á Íslandi. Ég vil því nota tækifærið hér og benda á þá þverpólitísku vinnu sem á sér stað um útlendingamál að frumkvæði Viðreisnar þar sem markmiðið er að forðast umræðu svipaðri þeirri sem hv. þingmaður bryddaði upp á í störfunum. Hv. þingmaður mætti líka hafa í huga að ráðherra hans hæstv. dómsmálaráðherra, Guðrún Hafsteinsdóttir, hefur fagnað frumkvæði Viðreisnar í því að leita eftir þverpólitískri sátt og forðast skautun í umræðu í þessu erfiða máli.

Virðulegi forseti. Ég lagði fram breytingartillögu við þetta frumvarp sem tæki út valkvætt ákvæði um það að fjarsala væri bönnuð. Skilgreiningin sem ráðuneytið hefur gefið er að þarna sé verið að banna fjarsölu frá svæðum utan EES. Frumvarpið segir hins vegar með mjög skýrum hætti að það sé verið að banna fjarsölu utan landamæra Íslands. Ég held að við séum að ganga of langt með þessu ákvæði en ég dró samt breytingartillögu mína til baka til að auðvelda framgang málsins þar sem það er margt annað gott í þessu frumvarpi. En ég hvet hv. velferðarnefnd og aðra að skoða þetta mun betur því að þarna held ég að við séum að ganga lengra heldur en EES-samningurinn leyfir.

Virðulegi forseti. Við í Flokki fólksins styðjum þetta frumvarp þrátt fyrir að við gerum athugasemdir við það að ekki sé nógu heildstætt tekið á stefnu í tóbaksmálum því að hér á t.d. eingöngu að taka út bragðefnið mentól, sem er nú að mínum smekk einustu sígaretturnar sem mögulegt er að reykja á 20 ára fresti. En það er önnur saga. Hér erum við að glíma við alls konar bragðefni, hvort sem þau eru í munnpúðum eða hvað sem þetta heitir allt saman, í veipvökvum og öðru slíku og það virðist ekkert vera tekið á því. En hér erum við væntanlega að stíga fyrstu skref í þá átt og ég verð greinilega að reyna að flytja inn mitt mentól á 20 ára fresti einhvers staðar annars staðar frá. En við styðjum þetta frumvarp.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. velferðarnefnd fyrir að klára þetta mál sem er í grunninn lýðheilsumál, forvarnamál, tóbaksvarnamál. Við erum að ræða um eftirlit með innihaldsefnum tóbaksvara. Skiptir það máli? Já, merkingar, pökkun, auglýsingar - þetta eru allt mikilvæg atriði þegar kemur að öryggi og forvörnum og tóbaksvörnum og vinna þannig gegn m.a., eins og meginmarkmiðið er, að tóbaksnotkun ungs fólks, takmarka framboð, takmarka eftirlíkingar. Við höfum náð fyrirmyndarárangri í þessum efnum svo eftir er tekið víða um heim og við eigum, eins og við erum að gera hér með því að samþykkja þetta mál, að verja og bæta þá stöðu, virðulegi forseti.

Virðulegur forseti. Mér þykir þetta vera mikilvægt mál sem tóbaksvarnamál, sem forvarnamál en mér þykir sérstakt að það sé verið að ganga lengra í þessu máli en að tilskipanir ESB gera ráð fyrir. Hér hafa þingmenn komið upp, ekki bara einn heldur margir, og talaði um gullhúðun á tilskipuninni eins og það sé ESB að kenna. Það er greinilega bara þingmönnunum að kenna sem hafa verið að fjalla um þessi mál og hér er bara gott dæmi um gullhúðun. Ég hefði svo sannarlega stutt tillögu hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar ef hún hefði komið til en í ljósi friðar - ég veit ekki, við eigum stundum bara að efna til ófriðar.

Virðulegi forseti. Hér fjöllum við um tóbaksvarnamál sem í heild felur í sér samræmdar kröfur til tóbaksvara á sameiginlegum markaði í Evrópu og með því er verið að undirbyggja annað markvisst forvarnastarf í hverju landi fyrir sig. Varðandi valkvæða ákvæðið sem hér var til umræðu, um fjarverslun yfir landamæri, þá hefur það verið innleitt í meiri hluta þeirra landa sem búin eru að innleiða þessa reglugerð. Fyrir liggur breytingartillaga frá þeirri sem hér stendur sem snýst um frestun á gildistöku eftirlitsákvæðanna sem áttu að taka gildi þann 20. maí 2024. Sú tímasetning var upphaflega miðuð við að frumvarpið yrði afgreitt á vorþingi og því er lögð til frestun á þeim ákvæðum. Ég tel málið vel rökstutt og vil þakka hv. nefndarmönnum í velferðarnefnd samstarfið við vinnslu málsins.

Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um frumvarp er varðar tóbaksvarnir og ég sit í hv. velferðarnefnd og skrifa mig á þetta nefndarálit. Ég ætla samt að segja að þetta er minnsta áhyggjuefni okkar þegar kemur að forvarnamálum, hvort einhverjar eldri konur eða miðaldra konur reyki sígarettur með einhverju ákveðnu bragði. Ég hef miklu meiri áhyggjur af því sem unga fólkið okkar er að neyta í dag sem eru nikótínpúðar eða annað þar sem jafnvel er verið að selja þessa hluti í fjarsölu og það er jafn mikið nikótíninnihald í einum púða þar sem þetta er sterkast heldur en í heilum sígarettupakka. Þetta er það sem ungmennin okkar eru að nota, fleygja frá sér jafnvel á götuna og lítil börn geta tekið upp. Ég beini því til okkar hér sem erum að velta fyrir okkur forvarnamálum að við einblínum á börnin og það sem raunverulega skiptir máli.

Hæstv. forseti. Við erum hér að fara að greiða atkvæði um áætlun í þróunarsamvinnu fyrir árin 2024–2028. Ég fagna því að utanríkismálanefnd hafi sameinast á nefndaráliti um þetta góða mál. Það skiptir miklu máli að við sem rík þjóð í hlutfalli við margar aðrar þjóðir séum að fara í þessa vegferð saman. Við ætlum að auka framlög okkar til þróunarsamvinnu og við ætlum að gera það, m.a. vegna þess að við vitum hvernig ástandið í heiminum er vegna misskiptingar fátæktar, stríðshörmunga afleiðinga loftslagsbreytinga. Og svo getum við líka minnst á það að staða kvenna víðs vegar um heiminn, sem og annarra hópa, konur eru nú ekki minnihlutahópur, er mjög slæm. Þess vegna skiptir það máli og ég fagna því að við verðum sameinuð í þessari stefnu.

Virðulegi forseti. Mig langar einnig að fagna því að hér sé þverpólitísk samstaða um það að standa með fátækustu þjóðum heims. Nú á tímum sem eru erfiðir hér heima er mjög mikilvægt að við stöndum með þeim þjóðum þar sem ástandið er jafnvel enn þá verra. Það eru hundruð milljóna sem búa við hungursneyð í heiminum, hungursneyð þar sem þau fá ekkert að borða í marga daga og við þurfum virkilega að standa með þeim á sama tíma og við eigum að sjálfsögðu að standa við fólk hér heima. Ég þakka það góða samstarf sem hefur verið þvert á alla flokka þegar kemur að þessu máli.

Herra forseti. Við í Samfylkingunni styðjum málið og ég fagna líka samstöðu um það. Nú er það svo að Ísland greiðir aðeins þriðjung í þróunarsamvinnu af því sem þau lönd á Norðurlöndunum greiða sem gera best og við erum hálfdrættingar á við þau sem eru lökust á Norðurlöndunum. Okkar framlag hefur staðið í stað í allt of langan tíma. Í þessari stefnu er þó gefinn ádráttur um það að nú eigi loksins að bæta í. Það er undir okkur komið hvort þetta verður þá bara stefna og marklaus orð eða hvort því verði fylgt eftir í fjárlögum á næstu árum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir góða vinnu um þetta stefnumarkandi skjal til eflingar þekkingarsamfélagi á Íslandi. Það er skýr lína og vilji hjá þessari ríkisstjórn, eins og þeirri síðari, að ýta undir fjölbreyttari útflutningstekjur og fleiri stoðir í hagkerfinu sem við trúum að geti aukið lífsgæði Íslendinga og boðið upp á fleiri tækifæri. Og ekki bara trúum við því heldur höfum við séð árangur af þeirri skýru stefnumörkun ríkisstjórnarinnar til að ná árangri í auknum útflutningstekjum og fjölbreyttari störfum hér á landi. Af því að það hefur komið fram ákveðin umræða um að ákveðnar tímabundnar hækkanir séu að falla niður þá er staðreyndin sú að fjárveitingar til Rannsóknasjóðs, Innviðasjóðs og Tækniþróunarsjóðs verða 32% hærri árið 2024 en 2019 og þær verða ekki lægri þrátt fyrir að verðlag hafi hækkað. Og þegar framlögin eru skoðuð í því ljósi 

Forseti minnir á að í umræðum um atkvæðagreiðslu er ræðutími takmarkaður við 1 mínútu.

Virðulegi forseti. Hér er um metnaðarfulla stefnu að ræða en rétt eins og hefur verið sagt oft um þær stefnur sem hafa verið samþykktar hér á þingi: Það er ekki nóg að vera með falleg orð á blaði, fjármagn þarf líka að fylgja. Og það er akkúrat, eins og bent hefur verið á, verið að skera niður fjármagnið. Afsökunin sem kemur er sú að þetta hafi verið Covid-aðgerð á krísutímum. Við erum enn á krísutímum. Það eru háir vextir og há verðbólga og þá þurfum við einmitt að vera að fjárfesta í grunnrannsóknum og nýsköpun, eða eins og fyrrum forsætisráðherra Finnlands orðaði það: Við verðum að passa að borða ekki útsæðið okkar.

Herra forseti. Hér er á ferðinni fallegt mál með fögrum fyrirheitum um hugvitið, þar sem á að auka rannsóknarhlutverk háskóla, þar sem á að virkja metnað og hugvit í því skyni að efla þekkingu, skapa ný tækifæri fyrir vísindafólk, þar sem á að auka stefnumótun og samhæfingu á sviði rannsókna, þróunar og nýsköpunar. Þetta er vel. Það á greinilega að efla margt í orði en það sem ég hnýt um er að á sama tíma fjölmenna vísindamenn á þingpalla Alþingis til að mótmæla sárum niðurskurði til rannsóknasjóða Vísinda- og tækniráðs sem á að skera niður núna um rúman milljarð samkvæmt fjárlagafrumvarpinu. Þetta eru sömu sjóðir og eiga að vera að styrkja hér nýsköpunar- og þróunarstarf, vísindarannsóknir, nýsköpun og þróun. Það verður að segjast, herra forseti, að hér fer einfaldlega ekki saman hljóð og mynd. Það er ekki gott veganesti við upphaf þeirrar vegferðar að stórauka hér nýsköpun og vísindi og þróun og renna stoðum undir nýja útflutningsstoð í íslensku atvinnulífi.

Forseti. Það á sem sagt að bæta þekkingarsamfélagið, efla það og hefja það upp til vegs og virðingar - miðað við árið 2019, ekki miðað við árið í ár heldur árið 2019. Það á að lækka miðað við árið í ár. Það er ekki efling þekkingarsamfélagsins 2024 og 2025 miðað við 2023 heldur miðað við 2019. Það er gott að hafa í huga að þegar Covid kom á fleygiferð var sagt: Við ætlum að vaxa úr vandanum. Til að ná að vaxa úr vandanum þurfum við grunnrannsóknirnar, tvímælalaust, og þar kom stjórnarandstaðan inn með tillögu um að efla einmitt nýsköpunina sem meiri hlutinn hafnaði. Í kjölfarið á því fór meiri hlutinn að bæta ráð sitt varðandi nýsköpunina og bætti tvímælalaust í, sem er þess vert að fagna. En eins og gengur og gerist þá sýnir sagan að ef tillögur stjórnarandstöðunnar hefðu verið samþykktar á tímum Covid hefði það fjármagn nýst mun betur og við værum á mun betri stað í dag heldur en við erum núna.

Virðulegur forseti. Við í Samfylkingunni höfum unnið ötullega með hv. allsherjar- og menntamálanefnd og hæstv. ráðherra í tengslum við efni þingsályktunartillögunnar en við getum ekki stutt efni hennar að virtum þeim áherslum sem fram koma í henni og þeirri umræðu sem að sjálfsögðu hefur skapast um menntamál á Íslandi að undanförnu. Hæstv. ráðherra talar um að hér falli niður tímabundnar hækkanir til háskólasamfélagsins og grunnrannsókna. Tölurnar tala sínu máli. Þetta eru u.þ.b. 70 stöðugildi rannsóknarnema sem þarna munu falla út til út ársins 2026. Þekkingarsamfélagið samanstendur aukinheldur af öllum skólastigum, ekki bara þeim stofnunum sem heyra beint undir ráðuneyti háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, og fyrir það líður þessi tillaga. Hér er engin framtíðarhugsun, engin heildarsýn og það er svo augljóst að jafnaðarmenn standa ekki að þessari ályktun sem ætti svo sannarlega að innihalda öll skólastig þessa samfélags.

Virðulegur forseti. Stefnan um þekkingarsamfélag á Íslandi byggir á sýn um að lykillinn að bættum lífsgæðum og auknum tækifærum í atvinnulífinu sé að hugvitið verði stærsta útflutningsgrein þjóðarinnar. Í því felst að hægt sé að vaxa úr sveiflukenndu efnahagsástandi með því að beina sjónum að alþjóðageiranum en honum tilheyra öll fyrirtæki sem fá útflutningstekjur sem byggja á öðru en okkar takmörkuðu auðlindum. Við erum ekki á neinum byrjunarreit hér með þessari góðu þingsályktunartillögu. Við höfum náð ótrúlega góðum árangri í þessum geira á síðustu árum vegna þess að það hefur markvisst verið stutt við vísindastarf og nýsköpunarstarf. Við ætlum að halda áfram og við setjum markið enn hærra og þessi þingsályktunartillaga sem hér er til atkvæða hjálpar okkur einmitt á þeirri vegferð að tryggja það að þekkingarsamfélagið og alþjóðageirinn verði grunnstoð í efnahagslífi Íslendinga.

Virðulegi forseti. Ég er ósammála því að hér sé ekki framtíðarsýn. Ég held að hún liggi nú sannarlega fyrir. Við getum svo átt í ágreiningi um það hvort við teljum þetta nægilega vel fjármagnað. Við erum með aðhaldssöm fjárlög þetta komandi ár, það liggur alveg fyrir. En þrátt fyrir að við höfum gert 75% af þeim Covid-peningum sem í þessa sjóði voru lagðir varanleg þá breytir það því ekki að þetta er auðvitað eitthvað sem við þurfum að huga enn frekar og betur að til framtíðar. Þar gefst okkur tækifæri í fjármálaáætlun til að leggja niður fyrir okkur nákvæmlega hvernig við getum fjármagnað í framhaldinu þessa tillögu sem hér liggur fyrir lið fyrir lið. Þannig að ég styð að sjálfsögðu þessa tillögu sem hér er undir og tel að við höfum stutt afskaplega vel við vísindi og rannsóknir fram að þessu og auðvitað komum við til með að gera enn frekar og betur í þeim efnum.

Herra forseti. Við áttum góða umræðu í gær um þetta mikilvæga mál og þá stefnu sem hér er boðuð. Ég tek undir það sem kemur frá hæstv. ráðherra um að hér hafi fjárveitingar aukist gríðarlega til þessa málaflokks frá því fyrir Covid. Við fórum í mikið átak í fjáraukanum í byrjun 2020 sem Covid-aðgerð. Það ber líka að geta þess að það kerfi sem við erum í í dag varðandi nýsköpun og þróun fyrirtækja, endurgreiðslur, þær eru gríðarlegar og fara vaxandi þrátt fyrir þetta og eru að vaxa mikið. Ég vil kannski benda á það sem hefur komið fram hjá okkar öflugustu nýsköpunarfyrirtækjum í landinu, Kerecis, Controlant og fleirum, sem hafa verið að vísa nákvæmlega í þetta á þessu ári, að það er hvergi betra að standa í nýsköpun á jörðu hér fyrir fyrirtæki heldur en á Íslandi. Þetta er búið að koma margítrekað fram frá stjórnendum þessara fyrirtækja á þessu ári og rétt að hafa það í huga þegar við ræðum þessi mál.

Virðulegi forseti. Ég kem hér til að leggja áherslu á það að sú áætlun sem við greiðum atkvæði um til eflingar þekkingarsamfélagi á Íslandi er metnaðarfull og mikilvæg. Það er hins vegar að mjög mörgu að hyggja við framkvæmdina og ég legg áherslu á að það er samvinnuverkefni margra aðila. Það sem ég vil sérstaklega draga fram er það sem er dregið fram í nefndarálitinu, að skipulagið sem við byggjum upp varðandi háskólanám og nýsköpun þarf að ná til landsins alls, til einstaklinga sem vilja fara í nám, óháð því hvar þeir búa, til þeirra sem vilja stunda rannsóknir í samvinnu við háskólaumhverfið, hvar sem þeir búa, og til þeirra sem vilja taka þátt í nýsköpun, hvar sem þeir búa. Staðreyndin er auðvitað sú að nýsköpun á Íslandi fer fram á grunni þeirra atvinnuvega 

Herra forseti. Hvað er aftur þekkingarsamfélag? Mér finnst eins og við höfum aðeins misst sjónar á því hvað þekkingarsamfélag er í þessum umræðum. Er það bara staður þar sem allir eru með háskólagráðu sem nýtist í starfi? Skipta gæði háskólagráðunnar engu? Ég vil vitna í fræg orð hægri handar Warrens Buffets, Charles Mungers, sem segir: Sýndu mér hvatana og ég get sýnt þér útkomuna. Ef við tengjum fjármagn háskóla við árangur þeirra í að pumpa út háskólagráðum þá endum við bara með háskóla sem vilja skera niður kostnað og skera niður kostnað sem nýtist nemendum. Þetta er mikilvægur tími sem prófessorar hafa í minni tímum með nemendum. Gefum nemendum frekari tíma til þess einmitt að banka upp hjá prófessornum og eignast vini í bekknum. Þannig verður nýsköpun til. Við erum að fjárfesta í nemendum, sýna þeim að menntun þeirra sé einhvers virði. Þaðan kemur nýsköpun, ekki bara með því að halda að við vitum hvernig framtíðin verður  
            

Virðulegur forseti. Hér var talað um það að hugvitið ætti að vera stærsta atvinnugrein, útflutningsgrein íslensks samfélags og að við ættum að nýta hugvitið og nýsköpunina. Frá því að land byggðist hefur eiginlega eina hugvit Íslendinga og nýsköpun verið innan lista. Við erum að flytja út listir; tónlist, kvikmyndir o.fl. Þess vegna tek ég undir það með Listaháskóla Íslands að við eigum að hafa orðið listir í þessu stefnumarkandi plaggi til eflingar þekkingarsamfélagi. Ég get ekki séð hvernig íslenskt þekkingarsamfélag á að vera án þess að listir séu þar ein af meginstoðunum, hvort sem það er tölvuleikjagerð, heimasíðugerð eða hvað sem það er. Ég legg einnig til í þessari breytingartillögu að við tökum tillit til þeirra hugvitsmanna sem ekki eru háskólamenntaðir og að árangur hugvitsmanna verði kynntur almenningi og stutt verði við fræðslu á sviði nýsköpunar og hlúð að vænlegum hugmyndum á fyrsta stigi. Í þessu skjali hér er ekki verið að auka fjármagn 

Virðulegur forseti. Hér er mikilvægt frumvarp um breytingu á vopnalögum sem er ætlað að stemma stigu við óhóflega miklum innflutningi á sjálfvirkum og hálfsjálfvirkum vopnum. Við höfum fjallað um þetta ítarlega og lengi í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og fengið fjölda umsagna og gesta. Við vorum með breytingartillögur við frumvarpið en í ljósi þess að ein af þeim breytingartillögum olli ákveðnum vandkvæðum hér inni og fólk vildi kynna sér málið betur og fá kannski víðari sýn á það, þá höfum við samþykkt að vísa málinu milli umræðna inn í allsherjar- og menntamálanefnd. Allsherjar- og menntamálanefnd mun í janúar taka málið aftur til umfjöllunar og fá gesti þannig að við föllum núna frá öllum breytingartillögum, jafnvel þeim sem voru bara mjög tæknilegar og við munum áfram standa við, til að reyna að einfalda atkvæðagreiðslur og greiða fyrir þinglokum.

Herra forseti. Þetta mál kom ekki fullkomið til okkar í nefndinni og margar af þeim breytingartillögum sem voru lagðar fram voru til mikilla bóta fyrir málið að mínu mati. Ég skil vandræðaganginn með þessa einu breytingartillögu en meðan allar hinar detta út líka þá sé ég mér ekki fært að styðja málið eins og það er. Ég vona svo sannarlega að allsherjar- og menntamálanefnd taki málið til skoðunar því að þótt maður sé hjartanlega sammála því meginmarkmiði sem er á bak við frumvarpið þá held ég að það megi færa mjög sterk rök fyrir því að það þurfi að skoða málið aðeins betur. Mig langar líka að nota tækifærið og beina því hér til hæstv. dómsmálaráðherra að flýta heildarendurskoðun laganna eins og til stendur.

Herra forseti. Þetta frumvarp sprettur náttúrlega ekki upp úr engu heldur því að í ljós kom fyrir nokkrum árum að lítill hópur fólks á alveg gríðarlegt magn af skilvirkum drápstólum í okkar friðsæla landi. Sjálfvirkar og hálfsjálfvirkar byssur og rifflar eiga ekkert erindi hingað. Það þarf enginn sem þarf að veiða gæs í jólamatinn að eiga AK47 byssu, það er hægt að redda þessu öðruvísi en með tækjum sem eru þekktust fyrir það að valda fjöldadauða. Þess vegna þótti mér mjög skrýtið að sjá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar leggja til að setja aftur inn í lögin þá glufu sem ég hélt við værum að fylla upp í fyrir svokallaða safnara drápstóla. Það er ágætt að meiri hlutinn dragi breytingartillöguna til baka, einfaldara hefði kannski verið að sleppa henni bara og klára restina 

Herra forseti. Bara stuttlega, ég vil mótmæla því sem hv. þm. Sigmar Guðmundsson sagði hér áðan að það væri vandræðagangur með þetta mál. Það er rangt. Það er enginn vandræðagangur með þetta mál. Það er verið að vinna þetta mál með mjög vönduðum hætti. Við höfum kallað málið til allsherjar- og menntamálanefndar milli 2. og 3. umræðu, einfaldlega til þess að ræða það enn frekar og ræða þær breytingartillögur sem lagt er upp með þannig að málið fær hér mjög vandaða og góða meðferð, enda er það mikilvægt og það er stórt og mikið og þess vegna er mikilvægt að ná breiðri sátt um það. Við höfum fengið fjölmarga gesti fyrir nefndina, þar á meðal safnara og ein af þessum breytingartillögum gengur út á það að hafa örlítinn glugga fyrir safnara sem við höfum skoðað mjög vandlega, en munum halda áfram að fara yfir það í fullri sátt í nefndinni. Svo að því sé haldið til haga þá er enginn vandræðagangur með þetta mál. Við erum bara að vinna þetta með mjög vönduðum hætti.

Virðulegur forseti. Ég á sæti í allsherjar- og menntamálanefnd og við höfum rætt þetta mál nokkuð ítarlega. Breytingartillagan sem hér var lögð til var sú að við mættum hafa safnvopn sem tengdust síðari heimsstyrjöldinni. Áður hafa verið fluttar inn 1.100 hálfsjálfvirkar og sjálfvirkar byssur og rifflar sem safnvopn. Ég tel að þessi glufa með síðari heimsstyrjöldina sé ekki örlítil glufa. Þetta voru gríðarleg átök sem áttu sér stað á þessum tíma eins og allir vita og ég held að við eigum að halda okkur við upphaflegu tillöguna um að fylla algerlega upp í þetta gat, en við munum ræða það nánar í janúar. Við höfum ekkert með hálfsjálfvirkar og sjálfvirkar byssur að gera í þessu samfélagi, hvorki sem kindabyssur, til rjúpnaveiða, hreindýraveiða eða til annars.

Forseti. Ég vil byrja á því að þakka meiri hlutanum fyrir að taka málefnalega í þær athugasemdir sem við komum með út af breytingartillögum meiri hlutans og taka málið aftur inn í nefnd. Þetta snýst líka um þá spurningu hvaða íþróttir þurfa hálfsjálfvirkar skammbyssur og riffla. Það er aukaatriði svo sem en það væri ágætt að fá svör við því, fá það á hreint. Svo eru þessi öfgarök, þar sem söfnun á hálfsjálfvirkum skammbyssum og rifflum er líkt við frímerkjasöfnun, sem er bara alls ekki rétt. Það er alveg eins hægt að spyrja: Hvað með að safna handsprengjum eða kjarnorkusprengjum eða eitthvað svoleiðis? Að sjálfsögðu erum við ekki þar á línunni en einhvers staðar drögum við línuna og ég vil draga hana við hálfsjálfvirk vopn yfirleitt, það er ekki eitthvað sem á að safna. Þau eiga heima á safni, tvímælalaust, en ekki inni á heimilum fólks í einhverjum einkasöfnum og þess háttar.

Herra forseti. Hér kennir ýmissa grasa. Við erum hér að tala um breytingar á lögum um gistináttaskatt, tekjuskatt, virðisaukaskatt, staðgreiðslu opinberra gjalda, innheimtu opinberra skatta og gjalda, lögum um gjald af áfengi og tóbaki, vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., útflutningi hrossa, höfundalögum, búvörulögum, lögum um utanríkisþjónustu Íslands, tollalögum, um aukatekjur ríkissjóðs og svo breytingar sem varða stöðu Grindvíkinga. Því er farið inn í mörg lög í þessum bandormi. Við í Samfylkingunni munum taka afstöðu til einstakra greina og einstakra breytingartillagna eins og okkur þykir best og skynsamlegast og með okkar lagi, þó að við munum síðan ekki geta stutt frumvarpið í heild þegar að því kemur.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. efnahags- og viðskiptanefnd fyrir samstarfið við vinnu þessa frumvarps. Það er alveg rétt að hér kennir ýmissa grasa og atkvæðagreiðslan mun sjálfsagt taka mið af því. Hæst bar auðvitað umfjöllun í nefndinni sem sneri að gistináttaskatti. Þar voru skiptar skoðanir og ýmis sjónarmið rædd. Við áttum okkur líka á því að þessi mál eru í stóra samhengi hlutanna í stöðugri endurskoðun hjá stjórnvöldum núna. En þetta er niðurstaðan og í öðrum málum þurfti líka að gæta jafnvægis og taka tillit til sjónarmiða. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því að við erum að greiða atkvæði um lækkun á áfengisgjaldi til lítilla og sjálfstæðra framleiðenda. Þetta er afar gott og þýðingarmikið mál. Það verður kannski ekki mælt í einhverjum prómillum í lýðheilsulegu tilliti en er afar sterkt fyrir þessa framleiðendur sem hlut eiga að máli. Að lokum var sérstaklega farið ítarlega yfir þau málefni er snúa að Grindvíkingum og það er afar ánægjulegt hversu breið og víðtæk samstaða er um þau mál.

Virðulegi forseti. Það fer víst ekki á milli mála að við erum að greiða atkvæði um allt hvað eina. En eitt hefur vakið athygli okkar hjá Flokki fólksins og það er a-liður 11. gr. sem virðist fela það í sér að það eigi að fella niður persónuafslátt örorku- og ellilífeyrisþega sem fá greiðslur almannatrygginga en búa annars staðar. Þess vegna munum við vilja kalla málið aftur inn í nefnd milli 2. og 3. umræðu og fá það algerlega á hreint um hvað er verið að tala, því að ef það er eins og það sýnist við fyrstu athugun þá er málið algerlega grafalvarlegt. Þrátt fyrir að Flokkur fólksins sé ítrekað að óska eftir því að persónuafsláttur sé færður frá þeim sem eru moldríkir til þeirra sem eiga minna þá vissum við náttúrlega aldrei að það væri möguleiki að ríkisstjórnin tæki því þannig að hún réðist á garðinn þar sem hann er langlægstur og ætlaði að hrifsa persónuafsláttinn af bláfátæku fólki sem hefur kosið með fótunum og flúið land af því að hér hefur það ekki náð endum saman. Þannig að ég segi það og tel, herra forseti, afskaplega mikilvægt að málið verði skýrt betur út fyrir okkur því að ég trúi eiginlega ekki að þetta sé rétt eins og ég skil það.

Herra forseti. Líkt og fram hefur komið erum við hér að fara að greiða atkvæði um bandorm þar sem kennir ýmissa grasa. Við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði erum sérstaklega ánægð með ákveðin atriði sem eru þarna inni, til að mynda stuðningsaðgerðir við íbúa Grindavíkur, að hér skuli vera haldið áfram ívilnunum vegna kaupa á rafhjólum og svo það að verið sé að taka upp þrepaskipt gistináttagjald. Ég tel að meiri hluti nefndarinnar hafi þar komist að býsna góðri niðurstöðu og ég tel að breytingartillögur meiri hluta nefndarinnar séu allar til þess að bæta málið. Ég mun svo gera nánari grein fyrir atkvæði mínu í sérstökum greinum frumvarpsins.

Frú forseti. Þetta er svokallaður bandormur tvö. Venjulega er bara bandormur eitt sem kemur í upphafi þings og fylgir fjárlagafrumvarpinu. Nú erum við meira að segja líka með bandorm þrjú. Það er dálítið áhugavert í heildarsamhengi hlutanna að við erum búin að vera með ríkisstjórn í einhver sex fjárlög eða eitthvað svoleiðis og við erum á þeim stað á miðju seinna kjörtímabili ríkisstjórnarinnar að skattbreytingar eru að koma inn með rosalega stuttum fyrirvara. Það segir sitt um skipulagsleysið sem er í gangi í öllu í ríkisfjármálunum þegar allt kemur til alls. Umsagnaraðilar voru mjög ómyrkir í máli gagnvart þessum breytingartillögum sem voru lagðar til í þessum bandormi tvö, en meiri hlutinn finnst mér koma til móts við þær á þokkalega málefnalegan hátt miðað við hvernig umsagnir voru o.s.frv. En það er samt allt mjög kaótískt í þessu og því er ekki beinlínis hægt að hrósa málsmeðferðinni þegar allt kemur til alls. 

Herra forseti. Mig langar mig til að gera hið gagnstæða við það sem hv. þingmaður gerir hér og hrósa málsmeðferðinni, kannski vegna þess að í upphafi var þetta frumvarp alls ekki gott en í meðförum nefndarinnar er frumvarpið bara orðið ágætt. Mér finnst eins og það sé búið að koma til móts við flestar þær óskir og umsagnir sem komu inn á borð nefndarinnar. Það gerði það að verkum að ég get stutt þetta mál. Það er breyting á gistináttaskatti sem mér finnst skipta máli, það eru stuðningsaðgerðir við Grindvíkinga, breytingar á ívilnunum vegna hjólanna og eitt og annað sem skiptir okkur máli. Viðreisn mun styðja þetta mál af því að mér finnst þetta bara vera gott dæmi um það verklag sem við ættum að viðhafa í nefndunum, að hver höndin sé ekki upp á móti annarri þar heldur reynum við að taka á þessum málum sameiginlega.

Herra forseti. Að venju munum við í þingflokki Miðflokksins leggjast gegn þeim atriðum er snúa að hækkun gjalda og skatta. Það er auðvitað sérstaklega í bandormi eitt sem það á við. Við munum auðvitað styðja við mál er snúa að Grindavík en ég vil jafnframt minna á það sem segir í 6. kafla greinargerðarinnar um mat á áhrifum þar sem segir, með leyfi forseta: „Aðrar breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu hafa samanlagt ekki teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs, sveitarfélaga, einstaklinga og lögaðila verði frumvarpið óbreytt að lögum.“ Eins og oft vill verða er ekki í þessu samhengi tekið tillit til ýmiss aukakostnaðar sem snýr að skýrslugerð, vinnu, utanumhaldið og þess háttar. Við verðum að fara að tileinka okkur það að horfa með heildstæðari hætti á þá íþyngjandi löggjöf sem við samþykkjum hér og breytingar þar á, í stað þess að horfa þröngt á breytingar á afkomu ríkissjóðs vegna slíkra atriða.

Herra forseti. Það er komið víða við þetta árið í bandormi. Það sem er ánægjulegt hér og skiptir miklu máli fyrir ferðaþjónustu víða á landsbyggðinni er að áfengisgjaldið er lækkað til minni framleiðenda. Í Norðausturkjördæmi held ég að séu sjö, átta framleiðendur og minni brugghús sem þetta mun hafa mikil áhrif á. Þetta skiptir miklu máli á svæðunum í ferðaþjónustu, fyrir uppbyggingu atvinnulífs og er gott mál. Hér koma síðan fram breytingar á gistináttagjaldi og um kaup fyrirtækja og almennings á nýorkubílum. Hér er fjallað um skemmtiferðaskip í innanlandssiglingum, sem er nýtt umhverfi sem ekki hefur verið tekist á við áður en hefur þróast mjög hratt á undanförnum árum, og síðan stuðningsaðgerðir við Grindvíkinga. Ég vil kannski rétt koma inn á að ég er sammála hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni með það að við þurfum að fara að gera þetta fyrr og boða aðgerðir fyrr. Það þarf oft 6–9 mánuði til þess að taka nýja skatta inn og gjaldheimtu og það er það sem við ættum virkilega að vinna í þannig að við séum kannski tilbúin fyrir komandi áramót í mars eða apríl.

Virðulegur forseti. Með þessari breytingartillögu er lagt til að gistináttagjaldið renni til sveitarfélaganna. Það kemur fram í lögum um gistináttaskatt að honum sé ætlað til að greiða fyrir uppbyggingu innviða í ferðaþjónustu og þannig megi viðhalda og vernda fjölsótta ferðamannastaði og jafnframt stuðla að uppbyggingu svo tryggja megi öryggi á ferðamannastöðum. Sveitarfélögin þurfa sjálf að kosta mikið af þeirri uppbyggingu sem nauðsynleg er til að ná fyrrgreindum markmiðum. Því er mikilvægt að sveitarfélögin fái til sín gistináttaskattinn og í raun felst í því sanngirni. Ég furða mig á því að meiri hlutinn, svo ég tali nú ekki um landsbyggðarþingmenn, sé ekki tilbúinn til að styðja við tillögu sem þessa.

Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmálanum stendur, með leyfi forseta: „Samhliða endurreisn ferðaþjónustunnar verður fyrirkomulag gjaldtöku í greininni tekið til skoðunar. Horft verður til þess að breikka skattstofninn og tryggja jafnræði aðila á markaði. Unnið verður að breytingum á fyrirkomulagi gistináttagjalds í samvinnu við greinina og sveitarfélögin með það að markmiði að sveitarfélögin njóti góðs af gjaldtökunni.“ En það er eins og ríkisstjórnin vilji ekki uppfylla þennan stjórnarsáttmála. Við erum að rembast við að hjálpa þeim að uppfylla það sem stendur í stjórnarsáttmálanum en þau skilja það bara ekki.

Virðulegi forseti. Við ræddum það talsvert mikið í nefndinni að breyta gistináttagjaldinu þannig að það væri mishátt eftir því hvers konar gistingu væri um að ræða. Mér og okkur í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði finnst það gríðarlega mikilvægt að verið sé að gera slíka breytingu, enda er þjónustan eða umgjörðin sem gisting er í gríðarlega fjölbreytt. Að auki er mikilvægt að ferðaþjónustan og ferðamenn sem hingað koma leggi af mörkum til samfélagsins og viðhalds á því. Mér finnst það mikilvægt sem kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans að ná þurfi utan um það að Airbnb-heimagisting, sem ekki er innan virðisaukaskattskerfisins, verði einnig komið undir gistináttakerfið ef við ætlum að vera með þannig kerfi. 

Virðulegur forseti. Ég held að þetta sé mikilvæg breyting sem gerð var og til stóð að gera kannski svona umfangsmeiri breytingu á gistináttaskatti þegar tillagan kom til nefndarinnar. Ég held að þrepaskipting sé af hinu góða og ég veit að það er verið að vinna að frekari lengri tíma útfærslum sem snúa að þessu. Ég held að það þurfi líka að horfa til þess hversu praktískt það er fyrir greinina að tryggja það að skatturinn lendi þar sem hann á að lenda. Ég held að þetta séu sannarlega breytingar til bóta sem ég styð heils hugar og vonast síðan til þess, eins og hér hefur verið nefnt, að til lengri tíma sjáum við útfærslu sem mikil sátt er um, enda er greinin mjög mikilvæg og vaxandi.

Herra forseti. Varðandi gistináttagjaldið þá erum við að taka það aftur upp eftir Covid og það er mjög mikilvægt að hér sé vandað vel til verka. Það sem mér hefur kannski fundist vanta svona almennt í umræðunni - ég hef verið hér í sjö ár og margtalað um þetta - er hvernig við ætlum að takast á við Airbnb og þessa hótelvagna eða hvað við köllum þá, oft kallaðir „campers“, þessir litlu sendibílar sem fara um landið, og hvernig gjaldtakan á að vera á þeim bílum hér á landi. Þetta hefur vaxið mjög, er gríðarlegur fjöldi bíla og ekki í eðlilegu samhengi við það sem við þekkjum kannski almennt í gistingu á Íslandi. Ég held að það sé nauðsynlegt að þetta fái umfjöllun hér í störfum þingsins og að hugað sé að því hvernig eigi að fara með þessi mál. Við verðum að hafa í huga að þessi þáttur er örugglega hlutfallslega hvergi stærri í ferðaþjónustu heldur en hér á landi, eins og margt annað. Airbnb er mjög stórt og ferðaþjónustan almennt stór og því þarf að hafa góða umgjörð um þessi mál.

Virðulegur forseti. Við í Flokki fólksins höfum áhyggjur af þessum staflið 11. gr. og óskum eftir því að málið verði kallað aftur inn á milli 2. og 3. umræðu til frekari ígrundunar í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Málið er í rauninni það alvarlegt að þrátt fyrir að hér sé verið að segja að ekki komi til með að persónuafsláttur verði tekinn af einstaklingum vegna tvísköttunarsamninga við viðkomandi lönd þá fengum við umsögn frá Öryrkjabandalagi Íslands sem segir að það sé ekki hægt að ganga út frá því sem vísu. Það liggur á borðinu að þeir einstaklingar sem eru að fá greitt frá almannatryggingum gangast undir staðgreiðslu hér og eiga að njóta persónuafsláttar hér. Okkur í Flokki fólksins þykir því meira en mikilvægt að málið komi aftur fyrir hv. efnahags- og viðskiptanefnd og við fáum alfarið úr því skorið hvað hér er á ferð.

Herra forseti. Það er sjálfsagt að ræða þetta frekar í efnahags- og viðskiptanefnd. Málið er nú ekki alvarlegra en svo að um er að ræða lífeyristekjur sem einstaklingur búsettur erlendis hefur. Þá getur hann, ef hann er búsettur t.d. innan Evrópska efnahagssvæðisins, óskað sérstaklega eftir því að vera skattskyldur á Íslandi kjósi hann að njóta þeirra réttinda sem fylgja því, m.a. skattaívilnana sem persónuafsláttur gefur. Þetta er nú allt málið og fékk enga sérstaka umfjöllun í efnahags- og viðskiptanefnd og um þetta var ágætur samhljómur. Umsögn frá Öryrkjabandalagi Íslands barst seint, þegar málið var í lokaúttekt, og það var ekkert sérstaklega óskað eftir þeirra aðkomu en það er sjálfsagt að verða við þeim athugasemdum sem hér hafa komið fram.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þessa ábendingu sem hefur komið fram hjá hv. þm. Ingu Sæland og óska eftir því að nefndin fari aðeins yfir þetta. Ég hlustaði á skýringu formanns nefndarinnar um að þetta ætti að geta verið einfalt en ég held að það sé bara ágætt að geirnegla þetta þannig að við séum alveg með það á hreinu að við séum ekki að hafa eitthvað af fólki sem við höfum engan vilja til að gera. Ég tek því undir að þetta fari til nefndarinnar aftur og að við klárum þetta. En einhverra hluta vegna hefur þetta farið fram hjá mér og ég ekki gert mér grein fyrir því að þetta gæti verið á þann hátt sem hv. þingmaður er hér að benda á.

Virðulegur forseti. Hér er svo sannarlega um mikilvægt mál að ræða og mikilvægt að þetta sé skoðað nánar. Spurningin er þessi: Viljum við taka persónuafslátt af fólki sem er að flýja til Spánar og er jafnvel tekjulágt eða ekki? Það er algjörlega í okkar höndum hvort við tökum persónuafslátt af fólki eða ekki. Ef við segjum já við þessu ákvæði erum við að gera það. Ef segjum nei erum við ekki að gera það. Svo einfalt er það. Ég styð óbreytt ástand. Ég styð það að fólk haldi persónuafslætti þó svo að það fari að búa á Spáni eða einhvers staðar annars staðar af því að það er ódýrara að lifa þar.

Forseti. Ég vil þakka meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar þá skynsamlegu niðurstöðu að halda áfram niðurfellingu virðisaukaskatts af rafhjólum og reiðhjólum. Satt best að segja var ég ekki mjög bjartsýnn eftir að hafa átt orðastað við hæstv. umhverfisráðherra hér fyrr í vikunni þar sem ég spurði hvort honum þætti ekki skynsamlegra að halda þessari ívilnun áfram frekar en að fella hana niður eins og lagt var til í frumvarpinu. Ráðherra var nokkuð niðri fyrir og hrópaði hér nei, nei, nei. - Ég segi já.

Virðulegi forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um að halda áfram virðisaukaskattsstuðningi við kaup á rafhjólum. Ég tel að þetta skipti máli. Þetta styður við fjölbreytta ferðamáta. Þetta er í takti við aðra stefnumótun, til að mynda það sem hefur verið rætt um að þurfi að gera í tengslum við samgöngusáttmálann hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég ætla að fagna því að hér séum við að ná víðtækri sátt um það að halda þessum stuðningi áfram. Vitaskuld verður ýmiss konar stuðningur frá og með næsta ári í gegnum Orkusjóð og það er vel en það er hins vegar ekki víst að rafhjólin hefðu heyrt þar undir. Að sjálfsögðu þurfum við að halda áfram að þróa þessi mál áfram líkt og við erum til að mynda að gera hér í þessari atkvæðagreiðslu.

Virðulegur forseti. Það er gott að efnahags- og viðskiptanefnd ætli að víkja frá þessari ofuráherslu á bíla sem merkja mátti í svörum hæstv. umhverfisráðherra á mbl.is þegar tilkynnt var um að til stæði að fella niður þessar ívilnanir gagnvart hjólum. Það er auðvitað mikilvægt líka að minnka bílaumferð og það er þannig sem við náum að minnka mengun á götunum okkar. Það er því ótrúlega mikilvægt að við séum að halda áfram þessum stuðningi og þetta er virkilega mikilvæg leið í baráttunni við loftslagsáhrif.

Herra forseti. Þó að þetta skipti kannski ekki miklu máli fyrir okkur sem notum þessa vöru sárasjaldan þá er þetta mikilvægt mál. Þetta eflir auðvitað litla framleiðslu um allt land. Það sem mér finnst gott við þetta líka er að þetta hvetur til samkeppni og ýtir við stóru framleiðendunum, sem hafa haft dálitla einokunarstöðu á markaðnum, sem hafa brugðist við og framleiða miklu betri vöru en áður en þessir framleiðendur komu til, þótt það skipti svo á endanum heldur ekki miklu máli fyrir mig sem nota sjaldan þessa vöru.

Virðulegi forseti. Takmarkanir á aðgengi með virkri verðlagsstefnu, eða áfengisgjaldinu svokallaða, og smásölueinokun hafa verið mikilvægustu tæki ríkisins til að draga úr áfengistengdum skaða. Meginmarkmið okkar, eins og frændur vorra Svía, við lagasetningu, og ekki síst þegar um áfengi er að ræða, ætti að snúa að lýðheilsu, ekki síst til að draga úr skaðlegum læknisfræðilegum og félagslegum áhrifum áfengis. Við þekkjum kostnað samfélagsins vegna ótímabærra dauðsfalla og skerðingar á lífsgæðum, kostnað í heilbrigðisþjónustu og meðferð, framleiðslutap, ofbeldi og afbrotastarfsemi og þá hafa rannsóknir sýnt að há áfengisgjöld og fyrirkomulag smásölunnar hér á landi sé ein besta forvörnin. Það ætti að vera í forgangi þegar hugað er að breytingum á þessari löggjöf að framkvæma skuli lýðheilsumat af þeim aðgerðum áður en breytingar eru gerðar. Hér er því ekki fyrir að fara og því get ég ekki stutt þessa tillögu og við erum þrjú um það í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði.

Herra forseti. Ég vildi bara koma hingað upp og í fyrsta lagi fagna því hvað það eru margir samþykkir þessari breytingu sem er auðvitað liður í því að efla lítil fyrirtæki sem og atvinnurekstur sem hefur sprottið upp víða um land og gera þeim örlítið einfaldara að vera í rekstri. Ég held að við finnum flest fyrir því og þeir gestir sem hingað koma að það er skemmtilegra að fara um landið með þennan atvinnurekstur, sem er ný viðbót. Þess vegna er ég glöð að þetta fari í gegn, að þetta hafi verið sett á dagskrá og við náum þessu fram. Ég tel almennt að það væri mjög hressandi ef oftar væru mál á dagskrá sem lækka skatta og lækka gjöld og það væru svona margir samþykkir.  
            

Virðulegur forseti. Brugghús skipta miklu máli í íslenskri ferðaþjónustu og sérstaklega í dreifðari byggðum landsins. Í dag eru 28 starfandi brugghús um land allt með hátt í 300 starfsmenn. Vorið 2022 lánaðist okkur, eftir nokkrar tilraunir, að heimila litlum brugghúsum að selja afurðir sínar á framleiðslustað. Það var mikið gæfuspor. En með þessari breytingu sem lögð er hér til í dag gerum við enn betur og höldum áfram að styðja við smærri brugghús landsins og þar með aukum við samkeppnishæfni þeirra við erlenda framleiðendur. Ég segi því stórt já við þessari skattalækkun á íslenska framleiðslu.

Herra forseti. Eins og kom fram hér áðan er ég mjög hlynntur þessu máli. Þetta er frelsismál, þetta skiptir máli. Við þekkjum það sem förum um landið, og hvað þá í Norðausturkjördæmi sem allir eiga náttúrlega að heimsækja reglulega, að þar eru víða þessi brugghús. Ég held, eftir lærða grein hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur um málið, að af þeim 28 brugghúsum sem eru í landinu séu sjö til átta í Norðausturkjördæmi. Þetta skiptir miklu máli til að krydda tilveruna, þetta skiptir miklu máli í ferðaþjónustu og hefur komið mjög sterkt inn í það umhverfi. Þannig að ég vildi bara rétt koma og fagna því að við séum loksins komin á þennan stað. Þetta er búið að vera í umræðu lengi í þinginu. Ég held að þetta muni ekki fara illa með lýðheilsumálin.

Þú veist það ekki.

Það er margt sem við vitum ekki. 

Virðulegi forseti. Hér er verið að setja toll á snjallsíma og önnur tæki til þess að borga upp tap á höfundaréttarvörðu efni. Þetta er eldgömul aðferð við að reyna að fara á móti því að það sé verið að dreifa tónlist og öðru á netinu og orðið löngu, löngu tímabært að við fjarlægjum þessi atriði í lögunum og finnum aðrar og mun betri leiðir til að styðja við tónlistarmenn en eitthvað sem á ekki við lengur.

Virðulegur forseti. Mig langaði bara að spá í það hvort við ættum ekki að breyta nafni efnahags- og viðskiptanefndar í framtíðarnefnd vegna þess að hér er verið að setja inn grein sem á ekki að öðlast gildi fyrr en 2034. Mér finnst hreinlega mjög skondið að við ætlum virkilega að láta eitthvað inn í lög núna sem verður ekki að lögum fyrr en eftir 11 ár.  
            

Forseti verður að geta þess að þegar fyrsti ræðumaður er byrjaður að gera grein fyrir atkvæði sínu þá geta aðrir ekki bæst við.  
            

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga frá meiri hluta velferðarnefndar um breytingu á lögum um almennar íbúðir og lögum um húsnæðismál, vegna náttúruhamfara í Grindavík. Flutningsmenn þessa máls eru hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Bryndís Haraldsdóttir, sú sem hér stendur, Guðmundur Ingi Kristinsson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Óli Björn Kárason og Berglind Harpa Svavarsdóttir. Tilefni frumvarpsins er flestum kunnugt. Vegna þeirra miklu jarðhræringa sem gengið hafa yfir Reykjanesskaga tóku almannavarna- og lögregluyfirvöld þá ákvörðun að lýsa yfir lýsa yfir neyðarstigi og að Grindavíkurbær skyldi rýmdur. Var öllum íbúum Grindavíkurbæjar gert skylt að yfirgefa bæinn en alls voru um 3.700 íbúar skráðir með lögheimili í Grindavík áður en jarðhræringarnar hófust. Þá daga sem neyðarstigið stóð yfir var íbúum óheimilt að vera í Grindavík nema samkvæmt ákvörðun lögregluyfirvalda og í fylgd með björgunarsveitarfólki. Hinn 23. nóvember var almannavarnastig fært af neyðarstigi niður á hættustig. Þessa sögu þekkjum við. Jarðhræringarnar á Reykjanesskaga hafa orsakað mikið tjón í Grindavíkurbæ. Mat á tjóni er hafið og þó því sé ekki lokið þá er ljóst að verulegar skemmdir hafa orðið á hluta íbúðarhúsa í bænum. Gatnakerfi bæjarins og ýmsir innviðir, svo sem vatns- og frárennslislagnir, hafa jafnframt orðið fyrir miklum skemmdum. Töluverð óvissa ríkir um hver framvindan verður á jarðhræringum á svæðinu. Sú óvissa veldur því m.a. að hvorki er fyrirséð hvort né hvenær Grindvíkingum verði mögulegt að snúa aftur heim. Ríkisstjórn Íslands vinnur nú að sérstakri áætlun til að mæta húsnæðisvanda Grindvíkinga. Til að bregðast við þessari þörf hefur m.a. verið undirrituð viljayfirlýsing um að Bjarg íbúðafélag kaupi allt að 60 almennar íbúðir til að mæta sérstaklega húsnæðisþörf tekju- og eignalægri heimila í Grindavík. Samkvæmt lögum um almennar íbúðir nema stofnframlög til byggingar eða kaupa á almennum íbúðum 30% af stofnvirði íbúðar. Skiptist það þannig að 18% kemur frá ríki og 12% frá hlutaðeigandi sveitarfélagi þar sem íbúð er staðsett. Ljóst er að meiri hluti þeirra íbúða sem horft er til þess að kaupa samkvæmt viljayfirlýsingunni verður á suðvesturhorni landsins. Stofnframlag sveitarfélags mun því falla á þau sveitarfélög sem nú þegar hafa hlaupið undir bagga og veitt Grindvíkingum opinbera þjónustu, svo sem skóla- og leikskólapláss. Óljóst er á þessari stundu hvert fjárhagslegt svigrúm sveitarfélaganna er til þess að leggja fram 12% af stofnvirði þeirra íbúða sem stendur til að kaupa. Til að greiða fyrir kaupum íbúða í samræmi við viljayfirlýsinguna þarf því að gera breytingar á lögum um almennar íbúðir. Í frumvarpinu er því lagt til að heimila Húsnæðis- og mannvirkjastofnun að veita stofnframlag ríkisins vegna kaupanna þótt það komi ekki fullt stofnframlag á móti frá hlutaðeigandi sveitarfélagi. Stofnuninni verði jafnframt heimilt að veita hærri stofnframlög ríkisins sem komi í stað stofnframlags sveitarfélags í heild eða að hluta, ef svo ber undir. Ekki er þó gert ráð fyrir að umrædd heimild verði sérstaklega bundin við íbúðir samkvæmt framangreindri viljayfirlýsingu um íbúðakaup á vegum Bjargs enda um önnur félög að ræða sem falla undir þessa skilgreiningu.. Einnig er lagt til í frumvarpinu að gerðar verði breytingar á lögum um húsnæðismál sem heimili Húsnæðis- og mannvirkjastofnun að veita lán til endurfjármögnunar á lánum sem tekin hafa verið hjá öðrum lánveitendum vegna umræddra íbúða fyrir tekju- og eignalága Grindvíkinga. Með því megi gera viðkomandi stofnframlagshöfum kleift að fjármagna sig til skemmri tíma hjá lánveitendum sem bjóða vaxtabindingu til skemmri tíma en Húsnæðis- og mannvirkjastofnun án þess að þeir fyrirgeri með því möguleika sínum til að taka langtímalán hjá stofnuninni á síðari stigum. Í því sambandi er horft til þess að leiguíbúðalán stofnunarinnar eru veitt til lengri tíma en almennt býðst á markaði, eða til allt að 50 ára, sem veitir stofnframlagshöfum fyrirsjáanleika og öryggi í rekstri. Aftur á móti eru vextir á slíkum lánum fastir til 10 ára samkvæmt gildandi lánskjörum eins og við sannarlega vitum og staðan er eins og hún er í þeim málum í dag að vextir eru afskaplega háir og því ekki skynsamlegt að festa sig í 50 ár. Gert er ráð fyrir að um tímabundið úrræði verði að ræða sem gildi til ársloka 2024. Hins vegar er lagt til að fyrir þann tíma skuli ráðuneytið taka til sérstakrar skoðunar hvort þörf sé á því að framlengja úrræðið með hliðsjón af aðstæðum, eftir atvikum, með breytingum á fyrirkomulagi þess. Forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umræðu og hv. velferðarnefndar.

Forseti. Það er ánægjulegt að sjá hér fram komið frumvarp til þess að styðja við sérstaklega þá tekjuminnstu í Grindavík sem hafa þurft að yfirgefa heimili sín og við í Pírötum munum að sjálfsögðu styðja vel við það mál. Það er hins vegar dálítið sorglegt hversu seint þetta mál er að koma hingað inn. Það er nú þegar liðinn rúmur mánuður síðan þessi ósköp dundu yfir Grindvíkinga og við í stjórnarandstöðunni allri höfum lýst yfir okkar samstarfsvilja alveg frá upphafi en frumvarpið eða drögin að því komu samt ekki frá ráðuneytinu til okkar fyrr en seint í gær. Það er von okkar að þetta séu mistök sem verði ekki endurtekin og að frekari frumvörp og annað sem kemur inn vegna Grindavíkur eða annarra náttúruhamfara verði unnin nánar með minni hlutanum því að þetta er um málefni sem snertir þjóðina alla, að standa með Grindvíkingum. Ég vil líka leggja það til við hæstv. innviðaráðherra að þegar þetta frumvarp hefur verið samþykkt, sem ég vona að verði gert hér hratt og auðveldlega á þessu þingi áður en við förum í frí, taki hann það módel sem hér hefur verið búið til og búi til lög sem hægt verður að nýta í framtíðinni þegar aðrar náttúruhamfarir munu dynja yfir okkur. Við erum bara rétt að byrja með Reykjaneseldana. Við erum líka að ganga inn í það tímabil að við munum þurfa að takast á við miklar loftslagsbreytingar. Við eigum ekki að þurfa margar vikur til þess að tryggja húsnæði og annað fyrir þá sem fyrir því verða. Enn og aftur: Við munum styðja framgang þessa frumvarps og vonum að nánara samstarf verði um slík mál í framtíðinni.

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almennar íbúðir vegna hamfaranna í Grindavík. Ég er á þessu frumvarpi og jú, ég skal hreinlega og algjörlega taka undir það að fæðing þessa frumvarps var skrýtin og mjög erfið og virtist einhvern veginn vera komin á síðasta snúning. Það er ekki gott. Ég skal alveg vera sammála því að við eigum að viðhafa önnur vinnubrögð en ég skrifa þetta bara á ástandið, á það að við séum á síðasta snúningi hérna á þinginu og vonandi hafi orðið þarna einhver mistök sem ollu þessu. En ég horfi ekki á það, ég horfi á hvað er verið að gera í þessu frumvarpi. Um hvað snýst það? Það er það sem skiptir máli. Það er verið að taka utan um tekjulægstu fjölskyldurnar í Grindavík, reyna að tryggja að þær sem eru nú þegar í húsnæðishrakningum, eru jafnvel í sumarbústöðum, komist í öruggt skjól fyrir jól, í íbúðir. Í þessu samhengi ættum við kannski að horfa á það hverjir það eru sem eiga að fara í þessar aðgerðir og það er Bjarg, sem er óhagnaðardrifið fasteignafélag á vegum verkalýðshreyfingarinnar. Ef við horfum bara á tilganginn hjá félaginu er hann að tryggja að enginn þurfi að borga meira en 25% af launum sínum í húsnæði. Ef við værum með það almennt gætum við nú aldeilis fagnað hérna. En ég vil líka benda á það í þessu samhengi, af því að þarna er ríkið að koma með þau 12% sem sveitarfélögin ættu koma með og sem eru þá samtals 30% núna og sveitarfélögin geta síðan jafnvel á þremur árum komist inn í þetta húsnæði og Bjarg haldið áfram að leigja það út ef Grindvíkingar geta snúið til baka - en þá ættum við að spyrja okkur: Hvers vegna í ósköpunum eru lífeyrissjóðirnir ekki einmitt að fjárfesta í svona? Nýjustu tölur sýna að 800 milljarðar hafa tapast í „gambli“ lífeyrissjóða inni á markaði, 16.000 íbúðir. Ég held að þetta væru enn þá fleiri íbúðir ef við reiknuðum það út. Bjarg leigufélag er að byggja sjálft og er að halda niðri byggingarkostnaði og kostnaði við íbúðir þannig að tekjulægsta fólkið eigi möguleika á því að leigja án þess að lenda í þeim hremmingum að hafa ekki efni á húsnæði eða í því að leigan stökkbreytist frá mánuði til mánaðar svo nemi tugum þúsunda, eins og við höfum orðið vör við hjá öryrkjum sem eru að fá allt að 60.000–70.000 kr. hækkun á húsaleigu á einum mánuði og er auðvitað grafalvarlegt mál. Ég er líka sammála því að við eigum að vera tilbúin með svona úrræði. Við búum í hamfaralandi þar sem hvað sem er getur skeð, hvenær sem er, þannig að við ættum að vera tilbúin. Ég vona bara að þetta mál komist fljótt í gegn. Eins og ég segi er þarna á bak við Bjarg, sem er óhagnaðardrifið, og þar inni gæti líka verið Brynja, sem er fyrir öryrkja, og Byggingafélag námsmanna. Þetta eru allt óhagnaðardrifin leigufélög sem eru að hugsa um þá sem hafa minnst handa á milli, þannig að þetta er hið besta mál. Ég vona heitt og innilega, af því að það er stefnt að því að Bjarg fái 60 íbúðir - við verðum að átta okkur á því að Bjarg er nú þegar með tíu íbúðir í Grindavík og biðlistarnir eru upp á 50. Þarna er því ekkert of mikill fjöldi og ef þörfin verður ekki nema fyrir 40 íbúðir þá verða bara 40 íbúðir, skildist mér á umræðunni í velferðarnefnd. En flott mál og ég vona heitt og innilega að það fljúgi í gegn.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða eitt málið enn til stuðnings íbúum í Grindavík sem þurft hafa að yfirgefa heimili sín. Sem betur fer hefur þingið verið viljugt til að grípa til þeirra ráðstafana sem þarf til að halda utan um þennan hóp, fyrst með því að tryggja tekjur þeirra á einhvern hátt og síðan með húsnæðisstuðningi og nú erum við að horfa til þess að vinna að því að kaupa húsnæði fyrir þá Grindvíkinga sem ekki hafa getað náð sér í húsnæði sjálfir. Eins og allir vita og þekkja er erfitt um vik á húsnæðismarkaði, það er erfitt að fá húsnæði, það er erfitt að borga þá leigu sem oft er uppsett, þannig að sem betur fer er verið að grípa til þessara ráðstafana. Við heyrum og heyrðum hér hjá hv. þingmanni áðan að það eru ekki allir sammála um þau vinnubrögð sem hafa verið viðhöfð í málinu en ég ætla ekki að gera það að umtalsefni hér heldur vil ég frekar bara fagna því að við séum að gera þetta á þennan hátt. Þetta er ekki alveg nýtt þó að þetta sé að koma inn svolítið seint og við ætlum hugsanlega að klára á morgun. Það mátti lesa um þetta verkefni strax í fjölmiðlum og sá ég t.d. í Morgunblaðinu 24. nóvember síðastliðinn að þar var birt frétt um að það ætti að leita til þeirra félaga sem til staðar væru til að auðvelda þetta verkefni. Þá var verið að horfa til Bríetar sem er leigufélag að stærstum hluta í eigu ríkisins og síðan Bjargs sem var stofnað á 100 ára afmæli Alþýðusambandsins árið 2016. Bjargi hefur verið ætlað að hjálpa til við að byggja íbúðir undir fólk sem hefur tiltölulega lágar tekjur, eða ekki endilega þá einstaklinga sem geta átt rétt á félagslegu kerfi sveitarfélaganna heldur tekjulága einstaklinga sem eru í vinnu en hafa ekki háar tekjur og hefur Bjarg verið mjög duglegt í því verkefni sínu og mun halda því áfram. Hér erum við í raun og veru að fjalla um Bjarg. Bríet er væntanlega til umfjöllunar inni í fjárlaganefnd og þar verða væntanlega samþykktir einhverjir fjármunir til að Bríet geti þá fjárfest í þeim íbúðum sem ætlunin er að kaupa. Eftir því sem mér skilst auglýsti Bríet eftir íbúðum og það var mikill áhugi og u.þ.b. 1.200 íbúðir sem stóðu til boða. Bríet virðist ætla að kaupa einhverjar 80 íbúðir í bili, þær þarf að fjármagna og sú fjármögnun þarf að fara í gegnum fjárlaganefnd og síðan að lokum til þingsins. Við erum hér að skoða breytingar á fyrirkomulaginu sem Bjarg hefur verið að vinna eftir. Bjarg er, eins og hér hefur verið nefnt, óhagnaðardrifið leigufélag í eigu stéttarfélaga og hefur verið fjármagnað þannig að ríkið hefur lagt til stofnstyrki eða stofnframlög upp á 18% af byggingarkostnaði á móti 12% framlagi frá sveitarfélagi. Oft hefur það verið þannig að sveitarfélagið hefur getað fjármagnað þessi 12% með því að leggja til lóð undir byggingar og þá kannski ekkert þurft að leggja út í mikinn kostnað annan og síðan hefur Bjarg farið í það að byggja. Nú verður það ekki þannig heldur er Bjarg að fara að kaupa og þá ræðst auðvitað möguleikinn á verði þessara íbúða sem á síðan að skaffa undir, hugsanlega eða væntanlega, tekjulægri hópa í Grindavík - samkvæmt þeim upplýsingum sem bárust inn í velferðarnefnd í gærkvöldi eru annaðhvort 10 eða 11 einstaklingar sem eru í íbúðum hjá Bjargi í Grindavík og þeir ættu þá að sjálfsögðu rétt á íbúðum hjá Bjargi utan Grindavíkur verði þetta að veruleika. Því til viðbótar eru, að mér skildist, u.þ.b. 50 einstaklingar á biðlista hjá Bjargi uppi í Grindavík eftir íbúð og uppfylla þau tekjuskilyrði sem Bjarg setur, þannig að það er mikil eftirspurn eftir að komast inn í þetta úrræði sem Bjarg er. Bjarg hefur lýst yfir vilja til þess að kaupa 60 íbúðir og þá gætu þeir í raun og veru uppfyllt þarfir allra þeirra sem hafa verið í íbúð á vegum Bjargs í Grindavík en einnig þeirra sem hafa verið á biðlista eftir íbúð hjá Bjargi í Grindavík. Þetta er að mínu mati mjög fínt verkefni að fara í en sá ljóður er á þessu að sveitarfélögin hafa ekki tekið þátt í verkefnum eins og þessu og lagt til eitthvert 12% framlag inn í íbúð sem á að fara að kaupa og heldur ekki þannig að sveitarfélag sé að leggja til fjármuni til að kaupa undir fólk sem er með lögheimili í öðru sveitarfélagi. Þess vegna þarf að grípa til þeirra breytinga að ríkið taki þá á sig þetta 30% framlag sem núna er verið að leggja til í þessu frumvarpi og kaupi þessar íbúðir. Það sem mér finnst líka áhugavert við þetta er að þessar íbúðir eru svo ekkert að fara neitt. Þær verða bara í þessum sveitarfélögum þar sem þær verða keyptar og sveitarfélögin hafa möguleika á að koma inn í þegar og ef íbúar Grindavíkur ná að flytja heim aftur. Þá geta sveitarfélögin komið inn í og keypt þennan 12% hlut og þar með verður þessi íbúð fyrir tekjulægri hópa í sveitarfélaginu sjálfu til allrar framtíðar. Ég held að það verði áhugi hjá sveitarfélögunum að fara inn í þetta þó að þau geti ekki stokkið til og borgað inn 12% miðað við stöðu sína núna, fjárhagsáætlanagerðin búin og fjármunum verið ráðstafað í önnur verkefni. Reiknað er með að þremur árum eftir að Grindvíkingar geta farið heim verði sveitarfélögin að koma inn eða einu og hálfu ári eftir að íbúðin hefur verið leigð til einhvers annars en Grindvíkinga. Bara til þess að láta ekki íbúðir standa auðar munu sveitarfélögin geta stokkið inn, sem ég held að sé bara af hinu góða. Þetta er að mínu mati frábært verkefni, að fara í þetta með þessum hætti. Það er búið láta þannig á markaði að maður verður svolítið hissa að sjá allt í einu 1.200 íbúðir birtast sem maður gerði ekki ráð fyrir að væru til. Það er búið að vera að tala mikið um íbúðaskort en þegar Bríet auglýsir eftir íbúðum er ásóknin þessi, það eru 1.200 íbúðir sem hægt er að selja inn í þetta með litlum eða engum fyrirvara. En Bjarg er ekki alveg þar af því að Bjarg þarf að sjálfsögðu að horfa til þeirra tekjuviðmiða sem þar er horft til og þess að húsaleiga verði ekki meiri en sem nemur 25% af heildartekjum. Þannig að Bjarg þarf að vanda sig aðeins betur þegar íbúðir eru keyptar. Okkur skildist á fundinum í gær að það væri búið að finna sirka 10 íbúðir, hugsanlega aðrar 10–20 til viðbótar, mögulega fyrir jól. Við eigum auðvitað að keyra þetta í gegn alveg eins og við getum, á methraða, til að koma íbúum Grindavíkur í skjól fyrir jólin svo þau geti haldið jól eins og við hin.  
            

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingar á lögum um almennar íbúðir og lögum um húsnæðismál. Það vill nú svo til að ég er einn af flutningsmönnum þessa frumvarps og það er kannski ekki af góðu til komið, en almennt finnst mér að frumvörp sem þessi eigi að flytjast af viðkomandi ráðherra og það sé svo nefndarinnar að fjalla um þau og fara yfir. En þetta kom inn allt of seint og þetta er sú staða sem við erum í. Ég get tekið undir með hv. þingmanni sem talaði hér á undan mér að auðvitað erum við öll sammála um það og stöndum saman í því að tryggja að Grindvíkingar hafi þak yfir höfuðið. Ég hef hingað til stutt þau mál sem tengjast þessum hamförum á Reykjanesskaganum og mun gera það áfram. Mér finnst engu að síður mikilvægt að segja það hér að þessi lagabálkur um almennu íbúðirnar og önnur lög sem tengjast húsnæðismarkaðnum eru alveg ofboðslega mikilvæg og þetta er svo viðkvæmur málaflokkur. Ég hef jafnvel talið að við höfum í gegnum tíðina verið að skipta okkur of mikið af þessum markaði sem slíkum. Við höfum verið óþreyjufull að bíða og sjá hvaða áhrif þær aðgerðir sem hið opinbera hefur gripið til skila og því hef ég almennt viljað gjalda ákveðinn varhug við slíku og viljað taka mér góðan tíma í að reyna að melta hvaða áhrif það hefur. Ég lít svo á að þetta frumvarp sem hér um ræðir, sem væntanlega verður að lögum annaðhvort á morgun eða eftir helgi, alla vega fyrir jól, sé mjög afmarkað utan um það neyðarástand sem ríkir nú hjá Grindvíkingum. Mér finnst það mjög mikilvægt því að ef við erum að tala um almennar aðgerðir þessu tengdar þá þarf það miklu betri yfirlegu og meiri tíma. Því vil ég bara ítreka það að ég held að það skipti mjög miklu máli. Að því sögðu þá veltir maður fyrir sér af hverju maður sjálfur hafi ekki kveikt á því að það væri auðvitað alveg ljóst að sveitarfélög væru ekkert að koma með stofnframlag á tímum sem þessum, í þessum aðstæðum. Þá er ég að vísa í það að þegar þessi lagabálkur um almennu íbúðirnar var gerður, og á þeim tíma var ég nú á vettvangi sveitarfélaganna, þá var auðvitað hugmyndafræðin alltaf sú að sveitarfélögin myndu koma með sitt framlag í gegnum lóðir. Það held ég að hafi verið almennur skilningur hjá flestum sveitarfélögum að þannig myndu þau koma að þessu með sínu framlagi, með lóðum. Maður hefði því getað sagt sér fyrir fram að sveitarfélög væru ekki að fara að reiða fram stofnframlag fyrir þegar byggðar íbúðir fyrir Grindvíkinga sem eru áfram með lögheimili í Grindavík og það er nákvæmlega það sem við viljum eiginlega ekki sjá því að það er auðvitað mikilvægt fyrir sveitarfélagið Grindavík að halda áfram sínum útsvarstekjum. Þess vegna er það ekki óeðlileg krafa að ríkið komi inn með þessi stofnframlög en ég er kannski að reyna að benda á að þetta er samt sem áður mjög viðkvæmur málaflokkur þegar að þessu kemur og það þarf að vanda mjög til verka. Mig langaði líka að nefna, vegna þess að Bjarg hefur byggt upp - nú man ég ekki hver fjöldi íbúða var en það var farið aðeins yfir það með okkur í hv. velferðarnefnd í gær, að ég er líka með ákveðnar efasemdir vegna þess að Bjarg er jú með tiltölulega þröng skilyrði um inngöngu í það leigudæmi, þ.e. að eignastaðan sé lág og tekjurnar mjög takmarkaðar. Þetta er hugsað fyrir fólk sem á ekki annarra kosta völ eða lágtekjufólk. Þegar félagið fer í að byggja upp heilu blokkirnar, heilu húsin með fjölda íbúða, þá er ég ekki viss um að það samræmist þeim markmiðum sem ég veit alla vega að mörg sveitarfélög hafa lagt áherslu á um blandaða byggð, bæði sérbýli og fjölbýli, en líka stórar og litlar íbúðir og að við fáum sem besta lýðfræðilega blöndun í hverfunum. Ég vil því nefna að ég held að það sé mjög mikilvægt þegar farið er í þessar aðgerðir að horft sé yfir hverfin öll og að við horfum á þennan lýðfræðilega fjölbreytileika - þá segi ég lýðfræðilega en ekki líffræðilega - sem þarf að vera og er held ég ofboðslega mikilvægur fyrir íslenskt samfélag. Þá er ég ekki síður að vísa í börnin okkar, skólana og þess háttar. Að því sögðu þá treysti ég því að við í velferðarnefnd fáum tíma til að fara yfir þetta mál og velta yfir því vöngum. Ég tek undir mikilvægi þess að við ætlum auðvitað að tryggja Grindvíkingum þak yfir höfuðið og vænti þess að þetta frumvarp sé einmitt til þess gert að ná utan þau markmið en legg líka áherslu á mikilvægi þess að það er markmið þessara laga að horfa fyrst og fremst og eingöngu á húsnæðisþörf Grindvíkinga núna.

Virðulegi forseti. Þetta er mikilvægt mál og mér sýnist það vel unnið. Við í Samfylkingunni styðjum þetta mál rétt eins og við höfum stutt og liðkað fyrir eins og kostur er öllum málum er varða Grindvíkinga og stuðning við Grindvíkinga vegna þeirra hörmunga sem hafa riðið yfir. Ég vil nota tækifærið hér og hvetja til áframhaldandi góðrar samstöðu og trúnaðartrausts milli stjórnar og stjórnarandstöðu í þessum aðgerðum.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum, forgangsraforka, á þskj. 795. Með frumvarpinu eru lagðar til tímabundnar breytingar á raforkulögum sem lúta að því að tryggja orkuöryggi heimila og fyrirtækja og koma í veg fyrir að raforku sem þeim er ætluð sé ráðstafað til stórnotenda. Raforka er hluti af einhverjum mikilvægustu grunninnviðum samfélagsins og því er raforkuöryggi samofið þjóðaröryggi, sterku og þróttmiklu atvinnulífi, góðum lífskjörum og jafnvægi í byggðum landsins. Sé því ógnað er það skylda stjórnvalda og löggjafans að bregðast við. Mikilvægi þess að lágmarka líkur á því að til orkuskorts komi er einnig undirstrikað í stefnu stjórnvalda í orku-, efnahags- og byggðamálum. Það er ljóst að eftirspurn eftir raforku hefur verið mikil á undanförnum árum og nýtt orkuframboð hefur ekki haldið í við þá auknu eftirspurn. Íslenska raforkukerfið er einangrað, sjálfstætt, og ekki tengt neinum öðrum löndum, sem þýðir auðvitað að raforkuframleiðslan takmarkast af stöðu orkuauðlinda á hverjum tíma. Með vísan til almannahagsmuna er nauðsynlegt að tryggja raforkuöryggi heimilanna og minni fyrirtækja og koma í veg fyrir að fyrirsjáanlegur markaðsbrestur, m.a. vegna óviðráðanlega aðstæðna af náttúrunnar völdum, valdi heimilum og minni fyrirtækjum skaða. Ég hygg að það sé hægt að fullyrða að það sé rík samstaða milli stjórnmála sem og atvinnulífs að vinna að auknu raforkuöryggi, hvort sem er fyrir heimili, samfélagslega mikilvægar stofnanir eða atvinnulífið í heild. Þetta er aftur í samræmi við orkustefnu til ársins 2050. Árangursríkasta leiðin að þessu markmiði er sú að styrkja og efla raforkukerfið til framtíðar, tryggja skilvirkan og gagnsæjan orkumarkað og auka framboð raforku. Starfshópar sem fjallað hafa um afhendingaröryggi raforku hafa bent á nauðsyn þess að skýra hlutverk og ábyrgð aðila á raforkumarkaði, þ.e. stjórnvalda, flutningsfyrirtækisins, söluaðila og vinnslufyrirtækja. Það er ljóst að gildandi lög mæla ekki nægjanlega skýrt fyrir um ábyrgð og hlutverk stjórnvalda þegar kemur að fullnægjandi framboði raforku. Fyrir atvinnuveganefnd liggur frumvarp frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um breytingu á raforkulögum. Þetta er mál nr. 348 á þskj. 355. Með því frumvarpi eru stigin skref í samræmi við tillögur starfshóps sem umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra skipaði 14. janúar 2022. Hlutverk starfshópsins var að fylgja eftir tillögum í skýrslu annars starfshóps frá ágúst 2020 um orkuöryggi á heildsölumarkaði fyrir raforku. Gert er ráð fyrir því að fleiri tillögur starfshópanna en það frumvarp sem nefndin er að vinna að og mun ekki ljúka fyrr en á nýju ári, verði útfærðar í framhaldi af framlagningu þess frumvarps. Það er nauðsynlegt að undirstrika að frumvarp það sem hér liggur fyrir og er til afgreiðslu leysir ekki áskoranir í orkumálum, heldur er því ætlað að veita stjórnvöldum tímabundna heimild til að grípa til aðgerða til að tryggja heimilum samfélagslega mikilvægum innviðum og minni fyrirtækjum forgang að raforku. Mikilvægt er að það svigrúm verði nýtt til að gera nauðsynlegar lagabreytingar til að tryggja orkuöryggi landsmanna til lengri tíma. Frú forseti. Ég segi bara frá eigin brjósti að ég ætla að undirstrika það að mikilvægt er að farið verði í þá vinnu og henni hraðað að tryggja orkuöryggi landsmanna til lengri tíma, jafnt þegar kemur að því að lagfæra lagarammann en líka þegar kemur að aukinni orkuöflun. Í áliti sínu bendir atvinnuveganefnd á nauðsyn þess að í lögum verði mælt fyrir um úrræði sem grípa megi til vegna ójafnvægis milli framboðs og eftirspurnar á raforku. Hátt hlutfall heildarframboðsgetu er bundið í langtímasamningum við stórnotendur. Í skýrslu starfshóps um orkuöryggi frá 2020 er bent á að vegna þessa sé talsverður tæknilegur sveigjanleiki í kerfinu sem rétt sé að nýta til að tryggja jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar áður en leitað er annarra leiða sem eru kostnaðarsamari og/eða fela í sér meira inngrip á raforkumarkaði. Atvinnuveganefnd tekur undir þessar ábendingar. Í samráðsgátt stjórnvalda hefur jafnframt verið birt áformaskjal um lagasetningu um viðskiptavettvang raforku. Nefndin leggur áherslu á að vinnu við þá lagasetningu verði hraðað þannig að tryggt verði að lagaramminn verði skýr fyrir lok árs. Í umsögnum um frumvarpið er réttilega bent á að inngrip í raforkumarkaðinn, sem frumvarpið mælir fyrir um, sé m.a. afleiðing þess að ekki sé virkur samkeppnismarkaður og að verðmyndun sé ógagnsæ og ófyrirsjáanleg. Ábendingar þessa efnis eru í samræmi við niðurstöðu starfshóps sem ég vitnaði til hér áðan og raunar fleiri aðila. Nefndin undirstrikar að íslenska ríkið hefur skuldbundið sig til að tryggja öllum heimilisnotendum rétt á að fá afhenta raforku af ákveðnum gæðum á sanngjörnu verði sem er gagnsætt, auðveldlega samanburðarhæft og felur ekki í sér mismunun og er það í samræmi við þær skuldbindingar sem við höfum undirgengist alþjóðlega. Nefndin leggur til nokkrar breytingar á frumvarpi því sem nefndin lagði fram hér í upphafi samkvæmt beiðni ráðherra. Þessum breytingum er ætlað að koma til móts við þau fjölmörgu og í rauninni mjög ólíku sjónarmið sem koma fram í umsögnum til nefndarinnar um málið. Í fyrsta lagi leggur nefndin til breytingu á 1. efnismgr. frumvarpsins. Breytingunni er ætlað að afmarka skýrar þá notendur sem njóta eiga framboðsöryggis, svo að skilgreiningin verði ekki of víð. Í þessu sambandi vil ég undirstrika, vegna þess að ég hef orðið var við ákveðinn misskilning, að þegar nefndin vitnar í nefndarálitið í tilskipun Evrópusambandsins, raforkutilskipunina, að nefndin hafi haft hliðsjón af henni, þá erum við ekki að leggja til að fylgt verði þeim stærðarmörkum sem þar koma fram. En við horfðum hins vegar auðvitað til þessarar tilskipunar í vinnu nefndarinnar að öðru leyti varðandi aðra þætti, þannig að það sé alveg skýrt. Við erum að tala um alla aðra en stórnotendur og þá aðila sem hafa samið sérstaklega um afgangsraforku og kaupa hana þá á sérstaklega hagstæðu og lægra verði en öðrum stendur til boða. Eins og ég sagði hér áðan: Við erum ekki að fara að verja þau fyrirtæki sem hafa samið sérstaklega um afhendingu á skerðanlegri orku. Nefndin leggur til breytingu á málsgreininni sem ætlað að tryggja að vinnslufyrirtæki hafi tiltæka forgangsorku fyrir áðurnefnda aðila, heimili og fyrirtæki hér á Íslandi, og hún skuli vera í hlutfalli við heildarframleiðslu vinnslufyrirtækisins næstliðið ár. Með því er leitast við að tryggja að öll vinnslufyrirtæki leggi nokkuð af mörkum við að tryggja raforku til þeirra hópa sem frumvarpinu er ætlað að vernda. Nefndin leggur til breytingu á 2. efnismgr. frumvarpsins þess efnis að ráðherra umhverfis-, orku- og loftslagsmála, að fenginni tillögu Orkustofnunar og Landsnets, verði heimilað að leggja fyrir seljendur forgangsraforku í heildsölu að veita forgang að kaupum á raforku til sölufyrirtækja sem eingöngu selja til notenda, annarra en stórnotenda, og kaupum á flutningstöpum. Í frumvarpinu er það hlutverk falið Orkustofnun, en nefndin telur að þessi heimild sé svo þýðingarmikil og að áhrif beitingarinnar, sem kemur vonandi aldrei til, séu slík að betur fari á því að ráðherra taki þá ákvörðun eftir tillögu annars vegar frá Orkustofnun og hins vegar Landsvirkjun. Þannig teljum við að ýtrustu varúðar verði gætt við nýtingu heimildarinnar. Nefndin leggur einnig til breytingu á 3. efnismgr. frumvarpsins þess efnis að sölufyrirtæki skuldbindi sig til að hafa í forgangi endursölu raforku til heimila, fyrirtækja og flutningstapa. Sú breyting sem nefndin leggur til er til einföldunar og skýringar þess ákvæðis sem lagt var til í frumvarpinu sjálfu. Með breytingunni verða skyldur sölufyrirtækja til endursölu til endanotenda engum vafa undirorpnar. Þá er breytingunni jafnframt ætlað að koma til móts við þær breytingar sem nefndin leggur til í 2. mgr. og ég hef áður vikið að. Nefndin leggur til veigamiklar breytingar á 4. efnismgr. frumvarpsins. Þannig leggur nefndin til að heimild 2. mgr. skuli aðeins beitt ef Orkustofnun og Landsnet hafa metið það svo að nauðsyn krefji og önnur vægari úrræði dugi ekki til, úrræðið er matskennt og þessum aðilum því falin töluverð ábyrgð. Nefndin ítrekar að úrræðinu eigi ekki að beita fyrr en ljóst er að önnur úrræði dugi ekki til. Fyrir nefndinni komu fram ýmis sjónarmið um virkni orkumarkaðar í landinu. Var það sjónarmið fjölmargra umsagnaraðila að með því að leyfa inngrip sem þetta gæti það haft alvarlegar afleiðingar á frjálsan orkumarkað, sem verið hefur í uppbyggingu frá árinu 2003. Nefndin tekur undir þau sjónarmið og telur ljóst að sá neyðarhemill, sem lagður er til með frumvarpinu, sé þrautavaraúrræði sem eingöngu beri að grípa til ef öðrum vægari kostum er ekki hægt að koma við. Þá telur nefndin að skerðingin eigi ekki að vara lengur en nauðsynlegt er og aldrei lengur en þrjá mánuði í senn í stað sex mánaða eins og upphaflega var lagt til. Í ljósi alvarleika inngripa, sem við vonum öll að komi ekki til, er nauðsynlegt að ráðherra skili atvinnuveganefnd og umhverfis- og samgöngunefnd greinargerð með rökstuðningi fyrir inngripi innan fimm virkra daga frá beitingu heimildarinnar. Greinargerðina skal jafnframt birta opinberlega. Þetta er nýjung í frumvarpinu og breytingartillaga. Að lokum leggur nefndin til að gildistími ákvæðisins verði styttur um ár, þ.e. að frumvarpið gildi til 1. janúar 2025. Nefndin hvetur ráðuneytið og þær stofnanir landsins sem koma að orkumálum til að huga vel að öðrum þeim þáttum sem geta tryggt orkuöryggi þjóðarinnar til lengri og skemmri tíma. Það er ein af grunnskyldum stjórnvalda og allra þeirra aðila sem vinna á orkumarkaðnum, hvort sem er með bættum flutningsleiðum, leiðum til að draga úr töpum á flutningi, nýjum grænum orkukostum sem og að liðka fyrir þeim orkukostum sem fulla umræðu hafa fengið en virðast hafa tafðist vegna tregðu í stjórnsýslunni. Ljóst er að eftirspurn eftir raforku mun síst minnka á komandi árum, ekki síst grænni orku, og því er brýnt fyrir atvinnulíf í landinu og heimilin og þjóðarbúið í heild að tryggja að spennandi verkefnum, t.d. á sviði nýsköpunar á Íslandi, verði ekki úthýst til annarra landa, frá grænni orku hér. Frú forseti. Ég hef nú, held ég, gert grein fyrir áliti atvinnuveganefndar en núna rétt í lokin ætla ég að segja nokkur orð frá eigin brjósti. Ég hef notið þess hér á þingi að kljást við mörg mál, sum flókin og erfið þar sem miklir hagsmunir eru undir, ólík sjónarmið koma fram, en mér hefur alltaf einhvern veginn tekist að mestu að komast að niðurstöðu sem ég hef ekki bara sannfæringu fyrir heldur er ánægður með vegna þess að í öll skiptin bar ég gæfu til þess að hafa nokkuð góðar upplýsingar við höndina þegar ég var að taka ákvörðun. Það olli mér nokkrum áhyggjum þegar ég var að vinna við þetta frumvarp hve ógegnsær íslenskur raforkumarkaður er, hve miklar brotalamir virðast vera í íslensku reglu- og lagaverki þegar kemur að íslenskum raforkumarkaði og hvernig ójafnræðið birtist mér í því samkeppnisumhverfi sem hér er. Þess vegna er svo mikilvægt fyrir stjórnvöld, fyrir ráðherra en líka fyrir löggjafann auðvitað, að taka til og koma hér á eðlilegum og gagnsæjum raforkumarkaði með skynsamlegri löggjöf um viðskiptavettvang raforku, ryðja úr vegi þeim hindrunum stjórnsýslunnar sem eru og virðast vera fyrir grænum, skynsamlegum orkukostum þannig að hægt sé að mæta hér þeirri eftirspurn sem við sjáum handan við hornið og þeirri eftirspurn sem er. En fyrst og síðast verða menn auðvitað líka að klára það verkefni sem menn hófu með setningu raforkulaganna árið 2003. Þá var aflétt þeirri skyldu af Landsvirkjun að tryggja rafmagn til heimila eða almennra notenda, skulum við bara segja, heimila og fyrirtækja - við erum alltaf að tala annars vegar um stórnotendur og hins vegar um heimili og önnur fyrirtæki. Í þessi 20 ár höfum við ekki náð að átta okkur á því hvernig og með hvaða hætti við tryggjum öryggi þessara aðila. Við erum að reyna að gera það hér í þessu frumvarpi, sem er neyðarfrumvarp, sem eru neyðarlög sem við leggjum til að gildi þó aðeins í eitt ár vegna þess að við teljum að það sé það svigrúm sem nauðsynlegt er til að ná utan um og byggja upp þann lagaramma sem við vitum að þarf. Ég vona að sú von rætist. Ábyrgðin er okkar. Ábyrgðin er stjórnvalda og ábyrgðin er líka á herðum allra hagaðila, þeirra sem koma að orkuvinnslu, dreifingu orku og sölu. Þetta er samstarfsverkefni. Við vitum hvert verkefnið er. Við vitum hverjar skyldur okkar eru. Þær eru fyrst og síðast við íslensk heimili og fyrirtæki og framtíðina þannig að hægt sé að byggja hér upp glæsileg nýsköpunarfyrirtæki með grænni orku.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir sína ágætu framsögu. Lokaorðin voru sérstaklega góð. Ég tek undir þau.  Í lögum um rammaáætlun er gert ráð fyrir að slík áætlun komi til Alþingis á fjögurra ára fresti og að mörkuð sé stefna um það hvað á að vernda og hvar á að virkja. Þetta ákvæði í lögunum er auðvitað algjörlega þýðingarlaust ef það líða til að mynda sjö ár án þess að flokkarnir sem stjórna landinu komi sér saman um rammaáætlun. Þetta er engu að síður það sem gerðist núna á tímabilinu 2015–2022. Afleiðingin af slíku afstöðuleysi löggjafans er þessi kyrrstaða sem ég nefndi hérna áðan, kyrrstaða þegar kemur að undirbúningi og framkvæmdum. Við megum ekkert við því þegar leyfisveitinga- og skipulagsferlið er ekki skilvirkara en svo að það geti tekið 10, 12, 13 ár að koma virkjun í gagnið. Orkustofnun hefur bent á að leyfisveitingaferlið vegna nýrra virkjana mætti vera sjálfvirkara. Það ætti að vera hægt að einfalda umsækjendum gagnaskil og samþætta þau til stjórnvalda vegna einnar og sömu framkvæmdarinnar. Landsvirkjun hefur að sama skapi bent á að þetta ætti að vera hægt að gera án þess að slá af kröfum um samráð við almenning og um mat á umhverfisáhrifum. Ég vil hvetja sitjandi ríkisstjórn til dáða í þessum efnum og ég hygg að það sé mjög drjúgur þingmeirihluti fyrir því í þessum sal að rjúfa þessa kyrrstöðu sem við höfum rætt um. Umgengnin við rammaáætlun er eitt og leyfisveitinga- og skipulagsferlið er annað, en svo er auðvitað þriðja atriðið sem er það að ríkisstjórnum síðustu ára hefur ekki tekist að skapa sátt um það hvernig tekjurnar af orkuframleiðslu og orkumannvirkjum eigi að skiptast. Við sjáum þetta t.d. með Búrfellslund, sem er virkjunarkostur sem við í Samfylkingunni studdum rétt eins og t.d. Hvammsvirkjun á sínum tíma. Hér erum við að tala um framkvæmdir sem hefur verið frestað að kröfu Skeiða- og Gnúpverjahrepps vegna þess að sveitarstjórnin bendir réttilega á það að tekjurnar af þessum mannvirkjum sem Landsvirkjun hyggst koma upp skila sér ekki nægilega til nærsamfélagsins. Það er ákveðin ósanngirni fólgin í skatt- og lagaumhverfinu og ég held að þetta sé eitthvað sem þurfi að bæta úr. Ég ætla að nota tækifærið hér og lýsa því yfir að mér líst ágætlega á margt af því sem kemur fram í tillögum starfshóps orkumálaráðherra þegar kemur að uppbyggingu og nýtingu vindorku, og kannski ekki alveg sjálfgefið að vindurinn eigi endilega heima í rammanum. Kyrrstaðan í orkumálum er eitt og hún bitnar á hagvexti, grefur undan orkuskiptum og grænni og loftslagsvænni verðmætasköpun á Íslandi. En svo er það frumvarpið sem hérna til umræðu. Þetta frumvarp tekur á ákveðnum vanda á orkumarkaði, því hvernig sölufyrirtæki hafa getað keypt orku af Landsvirkjun í heildsölu og selt svo áfram til stórnotenda í meira mæli en er sjálfbært miðað við orkuframboð í landinu og þá í raun skuldbundið sig ótæpilega gagnvart stórnotendum án þess að það sé raunveruleg trygging fyrir því að heimili og smærri fyrirtæki fái þá orku sem þau þurfa. Þetta er vandinn hérna og þótt ég sé sammála a.m.k. einhverjum þeirra sem kalla eftir frekari orkuöflun í landinu, að sjálfsögðu innan skynsamlegra marka og án þess að ganga of freklega á þau almannagæði sem felast í óspjallaðri náttúru, þá vil ég samt segja að þessi vandi sem þetta tiltekna frumvarp tekur á mun ekki leysast við það að bæta við einni eða tveimur virkjunum. Jafnvel þótt það yrði gert þá mun þetta ójafnvægi á orkumarkaði sem stafar af þessu sem ég lýsti rétt í þessu áfram vera til staðar. Það eru allar líkur á því að eftir því sem samfélagið stækkar og verður flóknara og umsvifin aukast eftir því sem orkuskiptunum vindur fram, verði eftirspurnin áfram kerfisbundið meiri en framboðið og orkan sem Landsvirkjun kemur með inn á heildsölumarkaði verði þannig áfram seld til stórnotenda að einhverju leyti umfram það sem samrýmist orkuöryggi heimila og smærri fyrirtækja. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hafa þetta á hreinu og skilja að einhverju leyti á milli umræðunnar um kyrrstöðu í orkuöflun almennt og þess sem við erum að gera með þessu frumvarpi því að þegar raforkulögin voru sett fyrir 20 árum síðan var skylda Landsvirkjunar til að sjá almennum notendum fyrir fullnægjandi framboði raforku aflögð og í núgildandi lögum er hvergi mælt fyrir um ábyrgð eða skyldu orkufyrirtækja til að afla orku fyrir almenna markaðinn. Hér skulum við hafa það algerlega hugfast hvað aðstæður okkar eru sérstakrar. Við erum með lokað raforkukerfi. Við getum ekki flutt inn raforku frá útlöndum eins og tíðkast t.d. í nágrannalöndunum, í Evrópu, á meginlandinu t.d. Við erum ekki með varaorkukosti eins og gasorkuver. Kerfið er fulllestað, fullselt. Þetta eru aðstæðurnar sem við búum við og ég held að enginn hér í þessum sal geri ágreining um það að raforka er nauðsynjavara. Truflun á afhendingu raforku til heimila og fyrirtækja er óboðleg í nútímasamfélagi og þeirri stöðu ætlum við, löggjafinn, ekki að leyfa að koma upp, að það þurfi einhvern veginn að skerða almenna notendur, heimili og smærri fyrirtæki, eða að orkuverð til þeirra rjúki upp úr öllu valdi. Það kemur ekki til greina og þess vegna er þetta frumvarp flutt. Einhverra hluta vegna flutti hæstv. orkumálaráðherra það ekki sjálfur heldur óskaði eftir því að atvinnuveganefnd tæki það að sér og fyrir vikið fylgdi greinargerð frumvarpsins kannski ekki jafn ítarlegt áhrifamat og rýni út frá t.d. stjórnarskrá og alþjóðlegum skuldbindingum og venjan er þegar þingmál koma úr ráðuneyti, en látum það liggja á milli hluta hér. Með frumvarpinu eins og það var lagt fram í upphafi er mælt fyrir um að Landsvirkjun skuli tryggja framboð forgangsorku á heildsölumarkaði til notenda annarra en stórnotenda sem nemur því magni sem vinnslufyrirtækið, Landsvirkjun, seldi á heildsölumarkaði árin á undan. Svo er Orkustofnun veitt heimild til að leggja fyrir seljendur forgangsraforku í heildsölu að veita forgang að kaupum á raforku til sölufyrirtækja sem eingöngu selja til notenda, annarra en stórnotenda, og kaupum á flutningstöpum. Nú hefur atvinnuveganefnd lagt til verulegar breytingar á þessu frumvarpi og sem áheyrnarfulltrúi í nefndinni hef ég verulegar áhyggjur af þeim breytingum sem nefndin er að leggja til og ég taldi mér ekki fært að styðja þær, lýsti mig ekki samþykkan nefndaráliti og breytingartillögum nefndarinnar sem var útbýtt í gærkvöldi. Ég ætla að fara yfir það hvers vegna þetta er. Ég ætla að fara yfir breytingartillögur nefndarinnar, lið fyrir lið, og gera grein fyrir athugasemdum mínum jafnóðum. Í fyrsta lagi leggur atvinnuveganefnd til að vinnslufyrirtækjum sé gert að tryggja forgangsraforku til heimila og fyrirtækja, annarra en stórnotenda og þeirra sem hafa samið sérstaklega um skerðanlega notkun til þeirra auk flutningstapa í hlutfalli af heildarframleiðslu sinni næstliðið ár af heildarframleiðslunni, þ.e. heildarframleiðslu í landinu öllu. Verið er að miða þessa framboðstryggingu eða framboðsskyldu við hlutfall af heildarframleiðslu í landinu. Þetta er grundvallarbreyting frá því sem áður var lagt til í frumvarpinu. Hér er verið að leggja miklu þyngri byrðar á Landsvirkjun heldur en stóð til í upphafi, enda er hlutdeild Landsvirkjunar í heildarframleiðslu u.þ.b. 72% þannig að Landsvirkjun mun þurfa að geta tryggt orku fyrir 72% af almenna markaðnum, sem er langt umfram það sem fyrirtækið hefur verið að selja inn á almenna markaðinn. Það er eitthvað undir 50%, mig minnir að það séu 47%. Þá vaknar spurningin: Hvaðan á þessi orka eiginlega að koma? Við erum að tala um meira en heila Hvammsvirkjun, virðulegi forseti, sem Landsvirkjun á allt í einu að hafa upp á að hlaupa til almennra notenda. Hvaðan á orkan að koma? Hvernig á þetta ákvæði að vera framkvæmanlegt? Landsvirkjun hefur ekki heimildir til að rifta samningum við stórnotendur. Það eru engir samningar að losna á næstunni. Löggjafinn getur ekki skyldað Landsvirkjun til að hafa eignarréttindi að engu og standa ekki við gerða samninga. Þetta er alveg á hreinu. Lögin eru að þessu leytinu til algerlega óframkvæmanleg, eða ég hef a.m.k. ekki heyrt hvernig í ósköpunum framkvæmdin á að ganga upp hvað Landsvirkjun áhrærir. Framboðstryggingin virkar ekki. Ég spái því að ef frumvarpið eins og það lítur út eftir umfjöllun atvinnuveganefndar verður svona að lögum og ef til þess kemur í byrjun næsta árs að það þurfi að grípa í þennan neyðarhemil sem er mælt fyrir um, muni einfaldlega þurfa að kalla Alþingi saman til að leiðrétta þessi mistök sem ég tel og óttast að atvinnuveganefnd sé að gera. En ímyndum okkur, virðulegi forseti, að lögin væru framkvæmanleg, að Landsvirkjun gæti raunverulega uppfyllt þessa framboðsskyldu. Þá fæli breytingin í sér alveg stórkostlega röskun á starfsemi Landsvirkjunar. Þá þyrfti orkufyrirtækið okkar, Landsvirkjun, að eiga heila Hvammsvirkjun upp á að hlaupa og gæti ekki selt þessa orku stórnotendum. Þessi orka myndi þá væntanlega fara í einhvers konar skerðanlega samninga, t.d. Bitcoin. Þá erum við að ýta undir rafmyntagröft, er það það sem vakir fyrir fólki? Nei, ég trúi því ekki. Ég held að þetta séu mistök. Þarna væri, ef ákvæðið væri raunverulega framkvæmanlegt gagnvart Landsvirkjun, verið að skapa alveg gríðarlegt óhagræði og valda orkufyrirtækinu okkar og starfsemi þess skakkaföllum. Hvað með hin orkufyrirtækin? Hvað með stóru sölufyrirtækin? Með þessari útfærslu meiri hlutans eða nefndarinnar allrar - fulltrúar allra flokka nema Samfylkingar eru á þessu máli - þá verður ekkert því til fyrirstöðu, virðulegur forseti, að þessi fyrirtæki dragi bara áfram úr sölu til almennra notenda en selji jafnvel enn meira til stórnotenda en þau gera í dag. Þessi hlutföll sem er verið að lögfesta gera ekkert til að koma í veg fyrir það. Því er í raun ekkert því til fyrirstöðu að vandinn sem þessu frumvarpi er ætlað að taka á vindi bara enn frekar upp á sig. Ég er því mjög hissa á því að atvinnuveganefnd skuli fara þessa leið og að það skuli vera þessi breiða samstaða í nefndinni um að fara þessa leið. Það kemur mér mjög á óvart og ég hvet nefndarmenn og skora eindregið á þá að leggja til gagngerar breytingar á málinu áður en það kemur til 3. umræðu. Við verðum að vanda okkur þegar svona stór mál eru í húfi. Í breytingartillögum meiri hlutans var líka mælt fyrir um að stuðst yrði við spá flutningsfyrirtækisins, þ.e. Landsnets, þegar magn forgangsraforku og flutningstapa er leiðrétt sem hefði auðvitað skotið skökku við af því að Landsnet er sjálft hagaðili að þessu leyti. Fyrirtækið sjálft er að kaupa flutningstöp á markaði og hefur líka ekki það lögbundna hlutverk að gera raforkuspá. Mér skilst að nefndin ætli að bregðast við þessu þó að það liggi ekki fyrir í þessu tiltekna nefndaráliti að það sé samstaða um að leiðrétta þetta og miða bara áfram við orkuspá Orkustofnunar, sem er vel og sem ég styð. Ég lýsti þeirri skoðun minni í forsíðuviðtali Morgunblaðsins fyrr í vikunni að það færi betur á því að ráðherra færi með endanlegt ákvörðunarvald þegar kemur að þeirri ákvörðun sem Orkustofnun er falin samkvæmt frumvarpinu í upphaflegri mynd og hann geri það þá að tillögu Orkustofnunar. Meiri hlutinn er sama sinnis að þessu leyti, sem er vel, en bætir reyndar Landsneti við í púllíuna og segir: „Í stað orðanna „Orkustofnun er heimilt“ […] komi: Ráðherra er heimilt að fenginni tillögu Orkustofnunar og Landsnets.“ Hér finnst mér svolítið skautað fram hjá því að heimildir Landsnets til að sækja nákvæm gögn um þróun orkumála eru allt aðrar en heimildir Orkustofnunar og Orkustofnun hefur ekki heimildir til að deila sínum gögnum og upplýsingum um stöðu mála með Landsneti, enda Landsnet sjálft þátttakandi í t.d. því að kaupa flutningstöp o.s.frv. Hér sýnist mér strax, með þessari útfærslu, verið að búa til ákveðið flækjustig sem ég held að nefndin ætti að reyna að komast hjá. Ef það er endilega vilji til þess að Landsnet komi að þessu með einhverjum hætti þá væri kannski skynsamlegra að orða ákvæðið með eftirfarandi hætti: Ráðherra er heimilt, að fenginni tillögu Orkustofnunar sem skal leita umsagnar lykilaðila, svo sem Landsnets, að leggja fyrir seljendur forgangsraforku í heildsölu að veita forgang að … o.s.frv. Hér vil ég líka benda meiri hlutanum, sem hefur haft áhyggjur af því að verið sé að taka íþyngjandi ákvarðanir gagnvart fyrirtækjunum, á tillögu sem Orkustofnun sendi nefndinni um að áður en þessari heimild sé beitt skuli gera sölufyrirtækjum raforku viðvart um stöðu almenna markaðarins og hvetja til viðleitni til að bregðast við í raforkuviðskiptum sínum. Með þessu hefði Orkustofnun mjög skýra lagaheimild til að láta reyna á það fyrir fram gagnvart sölufyrirtækjum hvort það sé hægt að leysa úr þeim vanda sem frumvarpinu er ætlað að bregðast við. Atvinnuveganefnd leggur líka til að heimild skv. 2. mgr. skuli aðeins beitt ef ljóst er að vægari úrræði duga ekki til, svo sem kaup á orku frá stórnotendum. En hafa stórnotendur heimildir samkvæmt gildandi samningum til slíkrar endursölu? Hve margir stórnotendur eru þetta sem er raunhæft að ætlast til þess að geti selt sína orku áfram og í hvers konar stöðu eru þá neytendur settir ef gerð er krafa um að orkan sé sótt til stórnotenda á því verði sem stórnotendur ákveða væntanlega sjálfir? Þótt þetta sé eflaust skynsamlega hugsað þá held ég að það þurfi að skapa skýrari ramma um svona endursölu áður en við förum að lögfesta það sérstaklega í þessu tiltekna frumvarpi að kaup á orku frá stórnotendum sé úrræði sem skuli reynt áður en gripið er til heimildarinnar í 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra í bili. Þær breytingartillögur sem nefndin hefur lagt til á þessu máli eru þannig úr garði gerðar að Samfylkingin mun að óbreyttu ekki geta stutt þetta mál. Ég skora á atvinnuveganefnd að leiðrétta þessi mistök.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og ég tek undir með hv. þingmanni að ein eða tvær virkjanir munu kannski ekki skipta sköpum á þessum tímapunkti en einhvers staðar þarf að byrja og eins og staðan er núna, til að við ráðum við orkuskiptin sem við viljum sjá gerast hér næstu 10–15 árin, þá þurfum við kannski einhverjar virkjanir upp á 60–90 MW að meðaltali í aukinni orkuframleiðslu á hverju einasta ári til að standast orkuskiptin og það hvert við stefnum í að rafvæða þjóðina. Það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á, við erum með lokað orkukerfi, fulllestað kerfi. Ég tek svo sannarlega undir það. En það sem ég vil kannski rétt koma inn á eru þessar fréttir. Ég var ánægður með viðtal við hv. þingmann í Morgunblaðinu fyrir tveimur dögum. Ég hugsaði: Já, ókei, það er bara svolítil breyting í gangi og við ætlum að fara að drífa okkur í þessu og fara að gera eitthvað. Ég var ánægður með það. En síðan dró kannski svolítið úr því í morgun. Það var viðtal við samflokkskonu hv. þingmanns, Þórunni Sveinbjarnardóttur, og þá greinilega var töluvert óstuð á milli hv. þingmanna Samfylkingarinnar í málinu. Hún segist vera að tala fyrir stefnunni og hún er ekki á sama stað og hv. þingmaður. Nú vil ég bara spyrja hv. þingmann: Er breyting hjá Samfylkingunni í þessum málum? Þá kannski meira í anda þess sem ég sjálfur hef talað fyrir hér frá því að ég byrjaði á þingi fyrir sjö árum, að við færum í uppbyggingu raforkukerfisins, byggðum upp flutningskerfið og færum síðan kerfisbundið að vinna í málinu vegna þess að þetta er raunverulega mál númer eitt, tvö og þrjú í íslensku samfélagi, á þessum tímapunkti núna, að tryggja raforku. Við ætlum okkur stóra hluti í orkuskiptum og rafvæðingu þjóðarinnar þannig að það væri gott ef hv. þingmaður gæti aðeins útskýrt stöðu mála innan Samfylkingarinnar í orkumálum þjóðarinnar og hvernig þið sjáið þessa framþróun á næstu misserum og árum.

Herra forseti. Það er orka í Samfylkingunni, það eitt er víst. Ja, ef það ríkti alveg stórkostlegur ágreiningur innan þingflokksins um orkumál þá er ég ekki viss um að ég myndi fara að úttala mig mikið um hann eða leysa hann og höggva á hnútana hérna í svari við hv. þingmann, sem ég þakka engu að síður fyrir skemmtilegt andsvar. Það kom mér að sumu leyti á óvart að sjá uppsláttinn í Morgunblaðinu fyrr í vikunni: Samfylkingin styður aukna orkuöflun. Ég sé ekki alveg hvaða breyting er fólgin í þeirri yfirlýsingu að Samfylkingin styðji aukna orkuöflun. Flestar þær virkjanir sem farið hefur verið í á undanförnum árum eru virkjanir sem Samfylkingin setti á dagskrá á sínum tíma. Þær virkjanir sem núna eru á næsta leiti en hefur kannski ekki tekist að koma í gagnið á þeim hraða sem mörg okkar hefðu viljað, Hvammsvirkjun og Búrfellslundur, eru virkjunarkostir sem Samfylkingin greiddi atkvæði með. Rammaáætlun sem er sú umgjörð sem hér var sköpuð til að reyna að ná ákveðinni sátt um það hvað á að virkja og hvar á að vernda eru lög sem voru sett í stjórnartíð Samfylkingarinnar. Ég hefði viljað að Alþingi bæri meiri virðingu fyrir þessum lögum og afgreiddi rammaáætlun raunverulega á fjögurra ára fresti þannig að hlutirnir gætu gengið fram með meiri hraða. En ef einhver heldur því fram að það sé einhver stefnubreyting fólgin í því sem ég sagði í þessu ágæta Morgunblaðsviðtali þá held ég að sönnunarbyrðin liggi svolítið á þeim sem heldur því fram. Þetta er það sem ég vil segja í bili, en það er orka í Samfylkingunni.

Herra forseti. Með leyfi forseta, langar mig rétt að lesa upp úr Morgunblaðinu í morgun. Þar kemur fram: „Þannig segir Þórunn Sveinbjarnardóttir, flokkssystir Jóhanns Páls og fyrrverandi umhverfisráðherra, um ummæli hans í blaðinu að „þetta sé frjálsleg túlkun á stefnu Samfylkingarinnar“, en vill ekki upplýsa um samtöl innan þingflokksins hvað þetta varðar. „Hann fer fram og lýsir sínum skoðunum. Ég byggi mína afstöðu á stefnu Samfylkingarinnar,“ segir Þórunn.“ Þá kemur þessi fína spurning: „Ríkir þá ekki einhugur í þingflokknum um stefnuna í orkumálum? „Nei, kannski ekki, en hann verður þá að svara því. Mitt haldreipi er stefna Samfylkingarinnar og ég tala fyrir henni, hvort sem er innan þingflokks eða utan,“ segir Þórunn.“ Þetta er það sem kemur fram m.a. í Morgunblaðinu í dag. Það skiptir virkilega máli þegar um er að ræða pólitík á Íslandi að vita hvar fólk stendur og hvar við stöndum í orkumálum og ég hvet hv. þingmann til að taka þetta upp og enn sterkar, bæði hér í þinginu og í fjölmiðlum, og uppfræða okkur hin um þetta vegna þess að ég lít svo á að pólitískt sé þetta eitt af helstu málum, grunnmálum í íslensku samfélagi sem við erum að fara að fást við næstu 10–15 árin. Þetta verður stærsta málið, rafvæðing landsins er risamál. Þetta er gríðarlega mikið efnahagsmál og skiptir samkeppnishæfni landsins gríðarlegu máli. Síðan tek ég undir umræðuna hjá hv. þingmanni hér áðan, eins og ég skildi hann a.m.k., ég skildi umræðu hans þannig. Þetta eru gríðarlega flókin lög. Sá sem hér stendur var í atvinnuveganefnd fyrir tveimur, þremur árum, var framsögumaður máls þegar við tókum svolítið raforkulögin í gegn og kynntist þessu. Mikið flækjustig, svolítið ógegnsætt og erfitt að tækla. Kerfið er lokað og þegar á að tryggja orku og raforkuöryggi, sem er þjóðaröryggismál á Íslandi, í lokuðu kerfi þar sem við treystum á græna orku, þá skiptir raforkukerfið og flutningskerfið gríðarlegu máli.

Ég minni þingmenn á ræðutímann.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem kom fram hér um flutningskerfið og mikilvægi þess að styrkja það og fjárfesta í því eins og við í Samfylkingunni höfum talað fyrir. Hvað kemur fram í stefnu Samfylkingarinnar, sem ég tek fagnandi að rætt sé um í þessum sal? Það er talað um græna verðmætasköpun, uppbyggingu sem byggir á endurnýjanlegum orkugjöfum. Þar er fjallað um varúðarregluna þegar kemur að náttúrunni sem er nú bara eitthvað sem er bundið í íslensk lög og ég hygg að við séum flest sammála um. Þar er fjallað um mikilvægi þess að virða leikreglur rammaáætlunar. Auðvitað felur það ekki í sér að lög um rammaáætlun séu greypt í stein í eitt skipti fyrir öll, það megi ekki þróa áfram löggjöfina okkar eins og aðstæður kalla eftir. Þannig að ég hygg að allt sem ég hef sagt um þessi mál sé í fullkomnu samræmi við stefnu Samfylkingarinnar og ekki bara stefnu Samfylkingarinnar eins og hún lítur út á blaði heldur líka aðgerðir okkar í Samfylkingunni þegar við höfum verið í stjórn og hvernig við höfum greitt atkvæði í þingsal þegar kemur að virkjunarkostum. Þetta er stutta svarið mitt við spurningu hv. þingmanns sem ég þakka kærlega fyrir að hafa varpað hér fram.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir mjög góða ræðu. Ég ætla ekki að fara út í stefnuskrá Samfylkingarinnar en ég get alveg tekið undir það að það er mikil orka í hv. þingmanni og er það vel. Hv. þingmaður flutti hér hörkugóða og öfluga ræðu rétt áðan og fór yfir breytingartillögur frá atvinnuveganefnd sem við erum með hér til umræðu og það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að við erum að fara hér vissa braut, svolítið frá því sem við lögðum af stað með í upphafi. Ég vil bara minna á það að þær tillögur sem hér liggja fyrir byggja á vinnu starfshóps sem skilaði af sér fyrir rúmu ári síðan, í júní 2022. Það er það sem við erum að styðjast við. Mig langar að beina því til hv. þingmanns að velta því upp hérna við mig ef við færum þá leið að t.d. Landsvirkjun myndi vera með 50% af almenna markaðnum, Orka náttúrunnar, 26% og HS Orka með um 8%, ef við tækjum þetta bara í þessu samhengi: Hver yrðu áhrifin á minni vinnslufyrirtækin ef af yrði að við þyrftum að taka í neyðarhemilinn? Ég held að það sé svolítið sem við þurfum að velta verulega fyrir okkur, hver áhrifin verða á minni vinnslufyrirtæki ef af yrði, sem ég vona að komi aldrei til, ég held að við hv. þingmaður séum sammála um það. Það væri gaman að taka smárúnt um þetta hér í ræðustól Alþingis.

Virðulegi forseti. Þetta er góð spurning og mikilvægt að velta þessu fyrir sér. En ég held t.d. að það sé ofboðslega erfitt að svara þessari spurningu með þær upplýsingar sem nefndin býr yfir. Eins og reyndar hv. þm. Óli Björn Kárason, framsögumaður málsins, fór yfir hérna áðan þá er orkumarkaðurinn að einhverju leyti mjög ógagnsær. Það er erfitt að átta sig á því nákvæmlega hvernig kaupin gerast á eyrinni. En það sem ég gagnrýni fyrst og fremst við þessa leið sem er valin er að hún er mjög íþyngjandi gagnvart Landsvirkjun, langt umfram þær kröfur sem gerðar eru til hinna fyrirtækjanna. Ég velti fyrir mér: Hvernig á það að ganga upp að farin sé sú leið sem hér er lögð til, að hlutfall Landsvirkjunar, framboðstryggingin þar, verði sem hlutfall af heildarframleiðslu í landinu? Ef sú leið er farin er vissulega mjög miklum byrðum létt af hinum fyrirtækjunum sem hv. þingmaður nefndi. Hugsanlega væri hægt að fara einhverja millileið þannig að hin fyrirtækin þurfi að leggja eitthvað af mörkum og ég vona að hv. þingmaður treysti sér til að skoða einhverjar fleiri útfærslur núna milli umræðna.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir ágætissvör. En í þessu samhengi þá fékk ég nú kannski ekki alveg svar um hvernig við gætum séð þetta fyrir og hvað hugsanlega gæti gerst. En ég geri mér alveg fyllilega grein fyrir því og það gerum við, held ég, öll sem erum í atvinnuveganefnd að þær byrðar sem við erum að leggja á Landsvirkjun eru mjög miklar. Við gerum okkur öll grein fyrir því. En þetta snýst um jafnvægi, hvernig við stígum til jarðar í þessu máli. Nú er það svo að Landsvirkjun er að framleiða um 30% af þeirri orku sem minni framleiðslufyrirtækin eru að selja á markaði, þau eru að kaupa um 30% af Landsvirkjun af því sem þau selja inn á almenna markaðinn. Þannig að ég velti sömuleiðis fyrir mér þessum línudans sem hérna er stiginn og ég tek undir það að okkur vantar upplýsingar og er opinn fyrir því sem formaður nefndarinnar að leggjast í enn meiri vinnu. Og þá vil ég beina þeirri spurningu, virðulegur forseti, til hv. þingmanns hvort hann myndi telja það áhættunnar virði að við myndum bara bíða með málið og gefa okkur meiri tíma í vinnu og færum bara inn á nýja árið með vinnuna, tækjum rúnt á því enn frekar því að öll erum við sammála um það innan atvinnuveganefndar að það vantar upplýsingar inn í málið. Ég held að það sé þannig og við erum alltaf að læra nýtt og nýtt á hverjum degi hvað það varðar. Þannig að spurning mín, virðulegi forseti, 

Ég minni þingmenn á ræðutímann.

Herra forseti. Ástæðan fyrir því að hv. þingmaður fékk kannski ekki almennilegt svar við fyrirspurn sinni áðan er sú að ég á ekki svarið til. En hvað seinni spurningu hv. þingmanns áhrærir þá get ég svo sem alveg sagt það að mér liggur ekkert á að komast í jólafrí, ég væri alveg til í að taka næstu viku líka í að velta vöngum yfir þessu, við kölluðum inn fleiri umsagnaraðila og eins ætti að vera hægt að kalla nefndina saman einhvern tímann fyrr í janúar til að bregðast við. Ég held að að einhverju leyti hafi kannski verið samið um þinglok áður en það lá almennilega fyrir hversu þungt og stórt mál þetta væri og auðvitað hafa þar að auki verið að detta hérna inn mál núna með skömmum fyrirvara sem hefði verið gott að leggjast betur yfir þannig að ég held að það myndi ekki standa á mér að gefa þessu öllu meiri tíma og jafnvel taka bara næstu nótt í að skoða þetta saman, halda gistipartí.

Forseti. Við erum hér að ræða þetta mál atvinnuveganefndar, frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum, forgangsraforka, með það fyrir augum að tryggja hag heimila og smærri aðila í því ástandi sem við búum við nú á raforkumarkaði. Það er alveg ljóst að við hér í þingsal berum ábyrgð á því að tryggja heimilum, samfélagslega mikilvægum stofnunum og atvinnulífinu í heild nauðsynlega orku. En því miður er staðan sú eftir eyðimerkurgöngu ríkisstjórnarinnar í orkumálum síðustu sex ár að kerfið er uppselt. Það er einfaldlega mun meiri eftirspurn eftir orku en til er og hætt er við að svo verði á næstu árum þegar við búum líka við lagaumgjörð sem eykur að ákveðnu leyti á óvissuna um hvaða áhrif þessi staða hefur á tiltekna aðila, þar með talið heimili, og þá þarf að bregðast við. Íslenska ríkið hefur skuldbundið sig til að tryggja öllum heimilum landsins raforku af ákveðnum gæðum á sanngjörnu verði sem er gegnsætt, auðveldlega samanburðarhæft og felur ekki í sér mismunun. Þessi neytendavernd á rætur að rekja til Evrópusambandsins, líkt og svo margt annað þegar kemur að réttindum neytenda. Þetta er tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2009/72/EB. Tilskipunin gerir ráð fyrir tímabundnum markvissum ráðstöfunum til að tryggja raforkuöryggi almennra notenda þegar þess er þörf. Þetta er sá veruleiki sem við stöndum frammi fyrir og þetta er sá veruleiki sem okkur er falið að bregðast við núna. Við erum auðvitað hvergi nærri hætt og mér liggur við að segja að við séum varla byrjuð að ræða orkumál almennt, stöðu orkumála hér á landi. Viðreisn hefur lýst yfir vilja til þess að aðstoða stjórnarflokkana við að rjúfa þessa kyrrstöðu í orkuframleiðslu og ég vona að þar hlusti menn þegar sagt er að þetta gangi ekki lengur. En við erum að bregðast við þessu máli sem blasir við heimilum landsins í dag. Eftir áralanga kyrrstöðu er staðan alvarleg en ráðuneyti orkumála er að vinna mál sem lúta að raforkuörygginu þar sem m.a. er verið að skilgreina hlutverk og ábyrgð aðila á markaði, jafnt opinberra aðila sem einkaaðila, hvaða mælikvarðar eigi að liggja þar undir o.s.frv. Þetta skiptir auðvitað máli þegar kemur að þessum lagaramma og ég ætla að leyfa mér að segja það að ég vona, í ljósi þess að þetta mál er mikilvægt, að ríkisstjórninni verði meira úr verki á seinni hluta þessa þingvetrar en henni hefur orðið á hinum fyrri. Á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar frá því í haust er frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum, þ.e. um raforkuöryggi, og þar á að leggja grunn að útfærslu á tillögum starfshópa sem hafa fjallað um raforkuöryggi þar sem m.a. er verið að tala um forgang almennra notenda. Þetta mál er í atvinnuveganefnd í þinglegri meðferð þar sem tilgangurinn er sem sagt að styrkja raforkuöryggi almennings með forgangsröðun komi til skömmtunar vegna óviðráðanlegra atvika, til að mynda vegna framboðsskorts. Þegar hæstv. ráðherra orkumála, Guðlaugur Þór Þórðarson, mælti fyrir þessu máli í haust þá sagði hann í lok ræðu sinnar að hann hefði upplýsingar frá Landsvirkjun um stöðu miðlunarlóna og þar væri slík staða að líklegt væri að það þyrfti að grípa til skerðinga í kringum áramót núna ef staðan breyttist ekki og vegna þess að upplýsingar hefðu komið fram um að eftirspurn eftir grunnorku frá Landsvirkjun væri umfram framboð þá beindi hæstv. ráðherra því til atvinnuveganefndar að með hliðsjón af þessum nýju upplýsingum tæki hún til skoðunar hvort grípa þyrfti til frekari ráðstöfunar. Í kjölfarið fékk atvinnuveganefnd þessa heitu kartöflu í hendurnar, þ.e. að grípa inn í markaðinn til að tryggja öryrki heimila. Það er ástæða til að gera athugasemdir við þetta vinnulag. Í fyrsta lagi kemur þetta mál mjög seint til þingsins, 28. nóvember. Það er gefinn örstuttur frestur til að koma með umsagnir, rétt ríflega vika sem er ríflega helmingi styttri tími en alla jafna gerist. Það bárust 25 umsagnir og innsend erindi og nefndinni gafst einfaldlega ekki tími til að vinna málið eins og oft er gert, að fara fleiri en einn hring eftir að umsagnir koma inn til að heyra í og þróa málið áfram. Þetta gerist þegar nefndir vinna mál, frekar en að það komi ítarlegra búið með dýpri greinargerð þar sem jafnvel hefur verið heyrt í ákveðnum aðilum þegar mál koma frá ráðherrum viðkomandi málaflokka. Þá hefur nefndin annars vegar ítarlegri mál í höndunum og lengri tíma alla jafna til að vinna það. Það er mjög eðlilegt að hafa þann hátt á að nefndir þingsins grípi til ákveðinna mála þegar upp koma neyðartilfelli eða brýn tilfelli með litlum fyrirvara. Þá verður að hafa þetta neyðarúrræði og við höfum fjölmörg dæmi um það. Þá er miðað að því að hafa málið eins einfalt í sniðum og hægt er. Þetta mál er alls ekki þannig. Þetta kemur engum á óvart. Það hefur verið talað af aðilum á markaði í fleiri ár um mikilvægi þess að koma raforkuöryggismálum þjóðarinnar í ásættanlegt horf. Það hefur lengi verið varað við þeirri stöðu að það gæti mögulega lekið á milli markaða við þær aðstæður sem við búum við, þ.e. lagaramminn er ekki orðinn skýr og kerfið er uppselt, þá sé raforkuöryggi heimila ekki tryggt vegna þess að hætta sé á að aðrir notendur sækist eftir þeirri orku. Þetta er ekki óvænt og þetta er ekki óviðráðanlegt en þetta er staðan, þannig að við þessu erum við að bregðast. Það hefur komið upp í umsögnum og umfjöllun nefndarinnar að það hefði verið mjög jákvætt hefði nefndin fengið lengri tíma til að vinna þetta, kalla jafnvel eftir lögfræðiálitum frá óháðum aðilum um áhrif tiltekinna breytingartillagna, og ég ætla að fara aðeins í þetta hér. Það er kannski eðlilegt, þó svo að búið sé að fara býsna vel yfir þetta mál af hálfu framsögumanns, að nefna að málið felur í sér eins og það kemur upphaflega að ef það þurfi að grípa til skerðingar á hinum almenna markaði sem nemur um 20% af heildarmarkaði, á hinum almenna markaði eru heimili og minni fyrirtæki, þá eigi að tryggja heimilum orku. Þá geti opinberir aðilar, Orkustofnun eins og það er í upphaflega frumvarpinu og það tekur væntanlega breytingum, að gefnum ákveðnum skilyrðum þegar það er neyð, gripið inn í og sagt: Það verður að tryggja að heimili landsins fái þá orku sem þau hafa fengið hingað til, að skerðingin komi ekki niður á þeim. Þetta er í mjög einfölduðu máli það sem málið snýst um. Það eru þrír aðilar á þessum markaði. Landsvirkjun hefur séð um helming hins almenna markaðar og síðan tvö önnur fyrirtæki, HS Orka og Orka náttúrunnar, sem hafa séð um rest í einhverjum hlutföllum sín á milli um þann helming. Í upphaflega málinu, eins og það kemur til atvinnuveganefndar frá ráðuneytinu, er gert ráð fyrir að það sé tryggt að þessi þrjú fyrirtæki selji í sömu hlutföllum, það er sem sagt litið til þess hvernig þau seldu inn á almenna markaðinn árið áður. Atvinnuveganefnd leggur til breytingu á þessari málsgrein sem er ætlað að tryggja að vinnslufyrirtæki hafi tiltæka forgangsorku fyrir þessa aðila og hún skuli ekki vera í hlutfalli við þessa aðila, þ.e. almenna markaðinn, og það sé ekki þannig að hún eigi að vera í sama hlutfalli og selt var inn á almenna markaðinn árið áður heldur í hlutfalli við heildarframleiðslu vinnslufyrirtækisins síðastliðið ár, eða eins og segir í breytingartillögunni: „Með því er leitast við að tryggja að öll vinnslufyrirtæki leggi nokkuð af mörkum við að tryggja raforku til þeirra hópa sem frumvarpinu er ætlað að veita vernd.“ Ég verð bara að segja eins og er að þessa setningu skil ég ekki vegna þess að það var nákvæmlega þetta sem gert var með því að tryggja að vinnslufyrirtækin skiluðu inn á almenna markaðinn til heimila og smærri fyrirtækja orku í sama hlutfalli og þau hafa gert árið áður. Þannig var verið að tryggja að þau leggðu sitt af mörkum. Með þessari breytingartillögu er sem sagt verið að breyta málinu umtalsvert frá því sem hugmyndin var þegar nefndin fékk það. Nú er staðan sú að ég ætla ekki að fullvissa áheyrendur eða fólk hér í þingsal um að ég sé alfarið á móti nokkrum slíkum inngripum en það sem ég er hins vegar að segja er: Þetta er of skammur tími fyrir nefndina til að skoða og fara ofan í saumana á afleiðingum þessarar viðbótar, þessarar umtalsverðu breytingartillögu sem kemur frá atvinnuveganefnd, það hefur sem sagt ekki gefist tími til þess. En á meðan við vitum þó að kerfið er uppselt og við vitum að með þessari breytingartillögu er Landsvirkjun í einu vetfangi, komi til skerðingar, komi til þessarar neyðarráðstöfunar, ætlað að selja ekki 50% af hinum almenna markaði orku eins og Landsvirkjun hefur gert hingað til heldur 73%, þá þarf þessi mismunur að koma einhvers staðar frá - og ég árétta að kerfið er uppselt. Eina leiðin fyrir Landsvirkjun til að bæta þessu við er þá að ganga á aðra samninga. Landsvirkjun hefur gert langtímasamninga við stórnotendur, í einhverjum þeirra eru möguleikar til skerðingar vegna óviðráðanlegra aðstæðna, verði bilun eða náttúruvá eða bara ef staðan í lónunum okkar er slík, og það er í sjálfu sér eðlilegt; ef orkan er ekki til þá er hún ekki til. En ég hygg að stórnotendur sem hafa gert samninga mörg ár fram í tímann um óskerðanlega raforku, um forgangsorku, muni gera athugasemdir við það ef Landsvirkjun stendur ekki við gerða samninga vegna þess að Landsvirkjun er að selja heimilum umfram það sem hún hefur gert hingað til. Það getur vel verið að þessu sé einfalt að svara en við fengum bara ekki tíma til að fara ofan í saumana á því. Við fengum ekki tíma til að fá lögfræðiálit á þessu máli, annað en það sem kom frá Landsvirkjun sem fann þessu allt til foráttu. Gott og vel, segjum sem svo: Við skulum fá lögfræðiálit frá óháðum aðilum. En það er ekki til staðar og því er ég með fyrirvara á þessu máli. Ég lýsi yfir ákveðinni vanþóknun á því að vera sett í þá stöðu að fá í hendurnar sem nefndarmaður í atvinnuveganefnd mál sem á að tryggja hag heimila og smærri fyrirtækja ef og þegar kemur til skerðingar í kerfi sem er algerlega uppselt, fá síðan þessa breytingartillögu inn á síðustu dögum og fá ekki tækifæri til að kafa ofan í hana og átta mig á því hvað hún raunverulega þýðir. Ég hef um tvennt að velja: Taka mig af málinu, vera ósammála, vera á móti máli sem raunverulega er ætlað að tryggja hag heimila, eða þá vera á málinu, sýna það að ég vil, og minn flokkur vegna þess að ég tala nú fyrir hönd hans, tala fyrir hönd Viðreisnar hér, tryggja hag heimilanna. Við teljum það vera forgangsatriði en það þýðir þessi inngrip án þess að ég viti nákvæmlega og hafi fengið kost á því að átta mig á því hvað þetta raunverulega þýðir. Þess vegna er ég með þennan skriflegan fyrirvara minn á málinu sjálfu. Ég ætla ekkert að fara nákvæmar ofan í akkúrat þetta mál. Það mun hafa sinn gang og ég hygg að við höfum ekki heyrt það síðasta um afleiðingar þess. En það eru fleiri breytingar sem mig langaði aðeins að fara ofan í hér. Það er talað um í textanum með breytingartillögunni að nefndin beini því til fjármálaráðherra, sem fer jú með hlut ríkissjóðs í Landsvirkjun, að leitað verði leiða til að stórnotendum verði gert kleift að endurselja hluta þeirrar orku sem þeir hafa samið um kaup á sé vilji til þess hjá stórnotendum og sú orka seld á gegnsæjum og skipulögðum raforkumarkaði sem hafi leyfi til þess samkvæmt 18. gr. raforkulaga. Hér hefði ég líka viljað sjá tekið aðeins vægar til orða vegna þess að eftir því sem umsagnaraðilar og gestir hafa bent á getur þessi endursala, ef illa er að verki staðið, einfaldlega unnið akkúrat öfugt við það sem ætlunin er og leitt til skerðingar á raforku. Það er kannski ekki til þess sem refirnir eru skornir í þessu tiltekna máli. Það er líka verið að tala um að gildistími ákvæðisins verði styttur um ár, að í stað þess að gilda til 1. janúar 2026 gildi það til 1. janúar 2025. Það er breyting sem ég styð, sérstaklega í ljósi annarra breytinga sem ég hef núna farið yfir, og jafnframt að skerðingin skuli stytt um helming, úr sex mánuðum í þrjá mánuði. Í báðum tilfellum er verið að tala um ákveðið endurskoðunarákvæði þannig að hafi staðan ekki lagast þá höldum við áfram. Ég verð að segja eins og er að ég átta mig ekki nákvæmlega á því hvað það er í orkumálum þjóðarinnar sem menn bera vonir til að lagist núna á einu ári en það getur verið og vonandi hef ég rangt fyrir mér þar. Síðan lagði ég áherslu á, og þetta eru hlutir sem við öll vorum sammála um, að það væru ekki eingöngu stofnanir málaflokksins eða ráðherra sem véluðu um þetta mál heldur væri þingið upplýst. Það er leyst með tillögu um það frá nefndinni að ráðherra skili atvinnuveganefnd og umhverfis- og samgöngunefnd greinargerð með rökstuðningi fyrir inngripinu innan fimm virkra daga í hvert skipti sem því er beitt og sú greinargerð sé opinber. Þetta er gríðarlega mikilvægur varnagli og ég tek undir það sem Óli Björn Kárason, hv. framsögumaður málsins, fór í gegnum hér áðan, að eitt af því sem þetta mál hefur sýnt okkur þann stutta tíma sem við höfum haft tækifæri til að vinna það er að þetta er gríðarlega flókinn markaður. Það er erfitt að átta sig á heildarmyndinni á stuttum tíma og það er ákveðin upplýsingaóreiða í gangi bókstaflega og það er það sem gerist þegar illa hefur verið haldið á málum í málaflokknum. Þannig að það er mjög mikilvægt að það sé allt uppi á borðum og þetta sé mjög opinbert, eins og hægt er. Það eru síðan önnur smærri atriði sem búið er að útskýra vel, að það sé ekki Orkustofnun sem beitir þessu heldur ráðherra að fenginni heimild Orkustofnunar og Landsnets, og það snýst bara um það sem er stjórnskipulega skynsamlegra. Svo er kannski annað sem ekki vannst heldur fullnægjandi tími til að ræða og það eru einfaldlega áhrifin á heildina þegar verið er að kippa markaðnum úr sambandi með svona inngripi þar sem markmiðið er að verja almenning fyrir hækkun á raforkuverði. Hefði þetta mál t.d. komið frá ráðherra með ítarlegri greinargerð þá hefði, ef það hefði ekki verið tilbúið, verið færi til að skoða það hversu mikil hækkunin yrði. Hvað erum við að tala um? Hagfræðistofnun Háskóla Íslands vann úttekt fyrir einhverjum árum síðan um það hvað væri líklegt að stórnotendur færu hátt, hver sársaukamörk þeirra væru ef verðið færi á flot og það væri verið að bjóða, og heimilin án svona varnagla þar sem við verndum hag þeirra myndu þá væntanlega elta það verð. Hvaða upphæð erum við raunverulega að tala um? Við erum öll sammála um að við viljum tryggja hag heimilanna. Við viljum tryggja aðgengi að raforku á viðráðanlegu verði. Aðgengi er tiltölulega vel skilgreint, ekki satt, en viðráðanlegt verð öllu síður. Alla þessa umræðu vantar bara í þetta mál og það er eðlilegt vegna þess að nefndinni var falið að flytja þetta. En það er ekkert eðlilegt við það að nefndinni hafi verið falið að flytja þetta í ljósi þess að það er a.m.k. ár ef ekki lengri tími síðan verið var að vara við þessari stöðu sem menn láta 28. nóvember eins og hafi komið sér og öllum stórkostlega á óvart, þegar flutt er framsöguerindi fyrir hönd nefndarinnar. En hér erum við stödd og vonandi fer þetta allt á besta veg. Vonandi er hagur heimila tryggður með ekki of miklum fórnarkostnaði annarra aðila á markaði og vonandi verður kyrrstaða í orkumálum þjóðarinnar rofin sem fyrst.

Virðulegi forseti. Hér erum við að ræða ákveðin neyðarlög vegna forgangsorku til heimila. Ég gæti eflaust rakið hér næsta hálftímann alla þá vankanta sem eru á því að þurfa að gera þetta og hvernig þetta hefur farið í gegn. En hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson gerði mjög góða grein fyrir því öllu. Það er einfaldlega þannig þegar upp er staðið að það er bara eitt sem skiptir máli í þessu og það er að almenningur fái raforku þegar skerða þarf raforku og að hún sé ekki á einhverju verði sem er tífalt, hundraðfalt það sem verið er að borga í dag. Þess vegna stend ég með þessu máli.

Herra forseti. Ég þakka kærlega. Ég gleymdi hreinlega, það getur gerst á síðustu metrunum, að lesa þann fyrirvara sem ég hafði lýst í ræðu minni að ég hefði sett við málið, á sama tíma og ég er einn af flutningsmönnum fyrir hönd atvinnuveganefndar og ég er á álitinu. En fyrirvari minn er á þann veg, með leyfi forseta, að frumvarpið sé viðbragð við þeirri alvarlegu stöðu sem framtaksleysi ríkisstjórnarinnar í orkumálum síðustu ár hefur leitt til. Ekki hafi verið gefinn nægilegur tími til að meta áhrif breytingartillögu nefndarinnar um að markaðsráðandi vinnslufyrirtæki, Landsvirkjun, beri að útvega um 73% af raforku inn á heildsölumarkað, þ.e. til heimila og smærri fyrirtækja. Markaðshlutdeild fyrirtækisins á þessum markaði hefur verið um tæplega 50% undanfarin ár. Frumvarpið er sett fram vegna fyrirsjáanlegs orkuskorts sem Landsvirkjun hefur m.a. ítrekað bent á. Erfitt sé að sjá hvernig fyrirtækið á að auka hlut sinn á heildsölumarkaði á sama tíma og virkjanakerfi þess er á fullum afköstum og orkan uppseld. Nefndin hefði þurft lengri tíma til að kanna hugsanlegar afleiðingar þessarar breytingar, þar með talið hvort Landsvirkjun þyrfti mögulega að ganga á gerða samninga við stórnotendur til að uppfylla þá lagaskyldu sem hér er verið að leggja á fyrirtækið varðandi aukna hlutdeild í sölu inn á heildsölumarkaðinn, til heimila og smærri fyrirtækja.

Herra forseti. Hér erum við að ræða mjög mikilvægt mál og ljóst að þetta er erfitt mál og í rauninni ótrúlegt að við séum komin í þessa stöðu sem við erum að reyna að leysa hér. Í sjálfu sér má segja að það sé alvarlegt inngrip ef það þarf að grípa til þess sem er verið að ræða hér og frumvarpið snýst um. Hv. þm. Óli Björn Kárason er sem framsögumaður málsins búinn að fara ágætlega yfir málið og reifa það, hvernig það stendur, en ég ætla bara rétt í lokin að koma aðeins inn á þessa almennu umræðu um þennan málaflokk. Ég hugsa að þetta sé kannski það sem maður hefur verið að ræða einna mest síðan maður kom inn á þing fyrir sjö árum, fyrir utan kannski flugvelli og slík mál, samgöngumálin. Þetta hefur sannarlega verið mjög ofarlega á listanum. Ég var fyrir rælni áðan að skoða fyrstu ræðu mína, í mars 2017. Hún endaði með þessum hætti, ég vitna bara í hana: „Ég held satt að segja að þetta sé eitt af helstu verkefnum íslensks samfélags í dag og mikilvægt að þessi umræða nái inn á hið háa Alþingi. Auðvitað tengist það að mörgu leyti allt saman; orkuskiptin, það sem við vorum að ræða hér varðandi rammaáætlun og raforkukerfið. Ég vonast til að á næstu missirum förum við að taka umræðuna um raforkuflutningana og raforkukerfið í landinu af meiri krafti og á heilsteyptari hátt.“ Þetta var sagt fyrir rétt tæpum sjö árum. Fyrir sjö árum, 2016 eða 2017, í fyrri umræðunni um þetta mál, fyrir lok nóvember minnir mig, var ég einmitt að benda á það sem Landsnet var að vara við í skýrslu, sem ég vitnaði í þá, í hvað stefndi. Og það sem var varað við hefur gengið eftir. Ég veit ekki hvað orsakar ákveðinn slóðaskap í þessum málum hjá okkur. Í ræðunni í mars 2017, sem ég vitnaði í áðan, kom ég inn á að það gæti verið að fólk á suðvesturhorni landsins væri orðið vant því að þurfa ekki að hugsa um þennan málaflokk, raforkumálin. Það hefur ekki orðið alvarlegur raforkuskortur eða rafmagnstruflanir á höfuðborgarsvæðinu í 30 ár eða síðan í kringum 1990. Fæðingin að höfuðborgarsvæðinu eru fjórar, fimm öflugar línur og mjög öflugt kerfi sem er sjálfsagt með því besta sem þekkist á heimsvísu. En það sem við þurfum að bæta og var ekki almennt í huga fólks og jafnvel stóriðjunnar og fleiri aðila - þá var jafnvel hugmyndin að það þyrfti ekkert að bæta í flutningskerfið úti á landsbyggðinni, að það þyrfti ekki að byggja upp byggðalínuna. Það eru örfá ár síðan þessi viðhorf voru uppi en þau hafa elst mjög illa, margt mjög illa. Umsagnir hér við þingið og það sem hefur verið sagt í ræðu og riti víða í samfélaginu, í blaðagreinum og annað, margt hefur elst mjög illa og það er hægt að rifja það upp síðar með nákvæmari hætti. Hér er algjörlega um lykilmál að ræða í okkar samfélagi og kannski óþarfi að fara allt of djúpt í það. Ég vildi bara ítreka þetta og þann málflutning sem snýr að því að við flýtum því með öllum hætti að byggja upp flutningskerfið, hjartað, kjarnann í okkar orkukerfi, raforkukerfi þjóðarinnar, sem er flutningskerfi raforku, og að það verði farið í það hið allra fyrsta. Með því skapast líka möguleikar til að nýta aðra græna orkukosti, endurnýjanlega orkukosti, hvort sem það eru vatnsaflsvirkjanir samþykktar í nýtingarflokk, sem ekki er hægt að nýta í dag vegna þess að það er ekki til flutningskerfi til að flytja þá orku sem gæti orðið til við þær framkvæmdir. Við erum með nokkur svoleiðis dæmi. Við erum að fá vindorkulöggjöfina og til að þetta spili saman, vindurinn, vatnsaflið og jarðvarminn, öll þessi endurnýjanlega orka, þá þurfum við öflugt flutningskerfi. Þannig að mín tillaga í þessu er að það á að vera algjört forgangsverkefni að flýta með öllum mögulegum hætti að byggja upp flutningskerfið. Það hafa náðst mikilvæg skref með Kröflulínu 3 og Hólasandslínu 3 á milli Fljótsdalsvirkjunar og Rangárvalla við Akureyri en það á eftir að byggja Blöndulínu 3 milli Akureyrar og Hvalfjarðar og Holtavörðuheiðarlínu 1 og 3 og það á að vera algjört forgangsverkefni í dag. Í kerfisáætlun Landsnets eins og hún er í dag er reiknað með að þessum framkvæmdum ljúki 2030 eða 2032 en til þess að orkunýtni aukist - og við erum að sjá ástand skapast hér, minni úrkoma, það er núna ítrekað verri vatnsstaða í vatnslónum - þá held ég að við eigum að fara í það. Með því að skapa það öfluga kerfi getum við tengt græna orkuöflun vítt og breitt og marga góða kosti. Þannig eigum við að byggja þetta mál upp þannig að við þurfum ekki að vera að ræða svona mál. Við eigum ekki að lenda í þeirri stöðu, eins og við erum að lenda í núna, að vera komin alla leið út í þessa umræðu. Ég veit að þetta er erfitt hjá hv. atvinnuveganefnd. Sjálfur var ég framsögumaður raforkulaga í nefndinni fyrir þremur árum þegar við tókum heildarendurskoðun á löggjöfinni þannig að ég þekki vel til, þetta eru mjög flókin verkefni, erfitt að setja sig inn í þau og flækjustigið með því meira sem gerist hér í þinginu. En við vonum að þetta fari allt vel og að það sem hv. atvinnuveganefnd er að vinna með hér fari allt vel og verði okkur öllum og landi og þjóð til góðs.

Herra forseti. Ég fagna þessu frumvarpi, að hér séum við farin að átta okkur á því að til þess að samfélagið okkar geti virkað eins og við viljum og markmiðum okkar til velferðar verði náð er ekki hægt að leyfa alltaf frjálsa markaðinum að fara alfarið með ákvörðunarvald um hver fær orku. Auðvitað er það hagkvæmara ef við tölum bara út frá peningum séð að nýta orku í framleiðslu á Bitcoin eða áli. En eins og við vitum eru fleiri hlutir mikilvægir og því fagna ég að við séum farin að átta okkur á því og leggjum fram þetta frumvarp. Íslenska ríkið hefur nefnilega skuldbundið sig, eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson minntist á, við höfum skuldbundið okkur til að afhenda orku til heimila og ég fagna því að verið sé að fylgja því eftir hér með þessu frumvarpi. En eins og ég hef oft minnt á og ætla að gera það enn og aftur í dag þá hefur Ísland einnig skuldbundið sig til að standa við Parísarsáttmálann og fara í aðgerðir sem passa að hlýnun jarðar fari ekki yfir 1,5°C og því þarf einmitt aðgerðir til að fylgja því eftir. Loftslags- og náttúruverndarmál mega nefnilega ekki vera bara eitthvert hliðarstefnumál sem við förum í ef við höfum tíma til heldur þurfa þau að vera kjarni allra okkar aðgerða. Sú breytingartillaga sem ég legg fyrir og er hér að mæla fyrir gerir Orkustofnun kleift að mynda stefnu um forgangsröðun orku þannig að aðgerðum og verkefnum sem hafa bein áhrif á að minnka losun Íslands verði forgangsraðað. Þetta er bara fyrsta skrefið en eins og margir þingmenn hafa hér nefnt, að við viljum endilega nýta tímann á nýju ári til að fara í meiri endurskoðun varðandi raforkulög, þá er þetta mjög gott skref til að byrja þá vinnu, getum nýtt það einmitt á nýju komandi ári. Við höfum verið mjög heppin með það á Íslandi að við framleiðum mesta raforku á mann ef miðað er við höfðatölu og höfum eiginlega aldrei áður þurft að taka einhverja alvöruumræðu um hvert við viljum að orkan fari. Það sem gerir hinn frjálsa markað mjög aðlaðandi, svo ég vitni í heimspekiprófessorinn Michael Sandel, er að hann leyfir okkur að sleppa við siðferðislegar og erfiðar spurningar sem við þurfum einn daginn að takast á við eins og t.d. í dag, því að það er skýrt nú að orkuframleiðsla er takmörkuð auðlind og við erum því komin í stöðu þar sem við viljum forgangsraða orku til heimilanna og ég tek vel undir það. Ég legg líka til að það verði líka forgangsraðað til grænna verkefna. Orka er grunnauðlind og innihaldsefni allra hagkerfa og dreifing hennar veldur afleiðingum, góðum eða slæmum, hvort sem við höfum tekið ákvörðun um það eða frjálsi markaðurinn. Þannig að þótt við séum viljandi að blinda okkur fyrir því og binda hendur varðandi það hver fær orkuna þá verða samt afleiðingar burt séð frá því. Ég ætla líka að vitna í hagfræðinginn Mariana Mazzucato þegar hún talar um að á 21. öldinni, ef ríki ætla að ná sínum markmiðum um róttækar samfélagsbreytingar í kjölfar loftslagsbreytinga, sé kominn tími til að ríki leggi línurnar í veitingu styrkja og auðlinda, ekki til þess að velja sigurvegara, eins og hefur oft verið haldið fram að öll aðkoma ríkisins sé byggð á, heldur að velja þá viljugu, þá sem eru tilbúnir að breytast í takt við tímann og í takt við stefnu stjórnvalda til að ná fram okkar samfélagslegu markmiðum. Ég vil taka fram að þessi breytingartillaga er algjört byrjunarskref því að það er alveg rétt sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson hefur sagt, að orkuskipti verða eitt mikilvægasta mál næstu ára. Það er skortur á orku og við höfum bundið okkur til langtímasamninga og á meðan þeir eru í gildi og það er ekki að losna um nýja orku þá þurfum við aðeins að íhuga hvað við ætlum að gera til að fylla upp í það gat og ná fram orkuskiptum. En til þess að ná því fram og mögulega að skapa sátt í samfélaginu um hvernig við getum gert það þá þarf að vera skýrt að ný orka fari í að fylla upp í þetta gat og við getum m.a. gert það með því að samþykkja þessa breytingartillögu, þetta er algjört fyrsta skref. Margt þarf til að skapa þessa sátt og ég vil líka leggja til að þingið skoði eigendastefnu ríkisins sem á við um Landsvirkjun. Þar er lítið talað um hvert markmiðið með orkunni sé. Það er talað um einhverja smá samfélagslega ábyrgð en það er ekki talað mikið um hvernig eigi að takast á við spurningar eins og t.d. hvernig eigi að velja á milli hagnaðar- eða náttúruverndarsjónarmiða eða sjónarmiða orkuskipta. Ég vil hvetja ríkið til að takast á við það á nýju ári og mæli með því að þessi breytingartillaga verði samþykkt því að hér er bara verið að taka fyrsta skrefið eins og margir hafa verið að tala um að vilja endilega gera í dag.

Virðulegur forseti. Ég kem bara upp svona í lok þessarar umræðu sem formaður atvinnuveganefndar og vil nota tækifærið til að þakka öllum nefndarmönnum fyrir mjög góða vinnu og færi sérstakar þakkir til framsögumanns málsins, Óla Björns Kárasonar. Þegar hv. þingmaður flutti sína framsögu hér áðan þá láðist honum að lesa upp hverjir skrifuðu undir nefndarálitið og ætla ég að taka ómakið af hv. þingmanni og gera það hér, virðulegi forseti. Þeir hv. þingmenn sem skrifa undir álitið eru sá sem hér stendur, Þórarinn Ingi Pétursson, Óli Björn Kárason, framsögumaður, Ásmundur Friðriksson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Berglind Harpa Svavarsdóttir, Gísli Rafn Ólafsson, Hanna Katrín Friðriksson, með fyrirvara sem hv. þingmaður gerði grein fyrir hér áðan, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Tómas A. Tómasson. Virðulegi forseti. Það hefur verið krefjandi fyrir nefndina að takast á við svona þungt verkefni en ég tel að nefndin hafi lagt sig verulega fram við að reyna að ná fram einhverri skynsamleg leið í þessu. En aftur á móti er það þannig þegar lagt er af stað í svona vegferð, og ég get tekið undir það með mörgum öðrum sem hafa átt hér fínar ræður um þetta mál, að okkur skortir upplýsingar. Við erum búin að fá mjög mikið af misvísandi upplýsingum og því miður eru margir hlutir á reiki hvað þetta varðar. En staðan er eins og hún er og við þurfum að bregðast við, það er alveg ljóst, og almenningur er í fyrirrúmi hvað það varðar. Ég vona að við höldum hér áfram með málið og nú er væntanlega 2. umræðu í þingsal lokið um þetta mál. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja fundinn, það liggur hér nógu mikið fyrir fundi, og þakka fyrir mig.

Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um löggjöf sem snýr að stofnun embættis skömmtunarstjóra rafmagns á Íslandi. Þetta er auðvitað ótrúleg staða sem við finnum okkur í, að í þessu landi gnægta þegar kemur að möguleikum grænnar orkuframleiðslu sé verið sé að samþykkja frumvarp sem heimilar skerðingu til að tryggja að það kvikni á ljósunum í stofum heimila og vatnið hitni í pottunum, svona þegar líður á næsta ár. Það eru auðvitað fleiri atriði sem fljóta upp núna í tengslum við það þegar þetta neyðarástand sem nú er að skapast verður fólki loksins ljóst. Það hefur því miður stefnt í þetta alllengi vegna þess hversu hægt hefur gengið að koma áfram framkvæmdum og framleiðslu nýrrar grænnar raforku og síðan auðvitað sömuleiðis þess slæma ástands sem verið hefur á flutningskerfunum um langa hríð. Þegar forverar okkar í stjórnmálunum voru að forma regluverkið og lagarammana sem umhverfismat og aðrir þættir tengdir raforkuframleiðslu og flutningsvirkjum raforku fellur undir, þá held ég að engum hafi dottið til hugar að við fyndum okkur í þeirri stöðu hér síðar að hvorki væri hægt að koma grænni orkuframleiðslu áfram né flytja orku á milli svæða. Ég hvet stjórnvöld og ríkisstjórnina sem nú situr til að taka á sig rögg í þessum efnum. Það liggur núna fyrir að það er a.m.k. meiri hluti ef ekki aukinn meiri hluti hvað varðar stuðning við aukna og hraðari uppbyggingu orkukosta og orkuframleiðslu en nú stefnir í. Ég hef talað fyrir því að við ættum alvarlega að skoða það að setja sérlög um tiltekna raforkukosti, þar væri auðvitað Hvammsvirkjun fremst í röðinni og síðan tveir til þrír til viðbótar, það er útfærsluatriði. En í öllu falli þá sýnist mér það verkfæri sem rammaáætlun átti að vera ekki virka, verkfæri sem átti að leita sátta og leiða fram þá stöðu að það yrði með ígrunduðum hætti tekin afstaða til þeirra kosta sem á borðinu væru og leiddar fram þær leiðir sem sátt væri um annars vegar og hins vegar þær leiðir sem sátt væri um að nýta ekki - sátt um framleiðslu annars vegar og sátt um verndun hins vegar. Það sem hefur síðan komið á daginn er að um þá orkukosti sem fara í nýtingarflokk er bara engin sátt. Það er allt kært, það er þvælst fyrir og síðan, ef ekki vill betur til og annað dugar ekki, virðist Orkustofnun klúðra því sem upp á vantar, svona alla vega þegar við horfum til seinni tíma sögu. Þetta er grafalvarlegt ástand og nú finnum við okkur í þeirri stöðu að forma regluverk um skömmtunarstjóra raforku á Íslandi. Ég hreinlega veit ekki hvað þarf til ef þessi staða dugar ekki til að ríkisstjórnin taki á sig rögg. Ég held að yfirlýsingin sem ég gaf fyrir hönd þingflokks Miðflokksins og yfirlýsing þingflokks Viðreisnar sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir gaf hér fyrir hönd þess ágæta flokks á mánudaginn og þau orð sem hafa borist úr herbúðum Samfylkingarinnar og Flokks fólksins ættu að tryggja að við kæmumst úr sporunum. En enn er ekkert nema vöflur að sjá á stjórnarflokkunum. Þetta frumvarp sem hér er til meðferðar er með einum eða öðrum hætti því sama marki brennt og svo mörg önnur mál ríkisstjórnarinnar. Það er ekki tekið á vandanum heldur settur plástur á svöðusár sem gæti jafnvel framlengt þá snúnu stöðu sem er uppi. Ég held að mér endist ekki tími til að taka dæmi um sambærileg mál þar sem virðist vera flótti frá því að taka á rót vandans hjá þeirri ríkisstjórn sem við nú sitjum uppi með. Nú liggur fyrir álit meiri hluta nefndarinnar. Það eru tvö atriði sem lagðar eru til breytingar á, þær eru í sjálfu sér ágætar og ekki hægt að gagnrýna en það er þó rétt að hafa í huga að það sem snýr að því að stytta líftíma frumvarpsins eða laganna þegar þar að kemur, úr 24 mánuðum í 12, sólarlagsákvæðið svokallaða, er auðvitað hálfmerkingarlaust því að það blasir við öllum að það verður engin grundvallarbreyting á þessari stöðu innan þess tíma þannig að líftíminn verður framlengdur. Við getum gefið okkur það. Það góða við þetta er þó að við í þinginu náum í skottið á stjórnvöldum eftir 12 mánuði þegar kemur að því að framlengja þetta þrautamál og það er í sjálfu sér ágætt. Hitt atriðið sem hefur verið gerð tillaga um breytingu á varðandi regluverkið er ákvarðanatökuaðilinn, hver verður landsreglarinn í þessu samhengi, nú er lagt til að það verði orkumálaráðherra sjálfur að fenginni tillögu orkumálastjóra. Áður átti orkumálastjóri að vera sá sem átti að taka ákvörðunina. Auðvitað er þetta bitamunur en ekki fjár en það breytir því ekki að eðlilegt er að ráðherrann sem ber ábyrgð á málinu taki ákvörðun á endanum. Það ættum við að gera miklu víðar í regluverkinu eins og það blasir við okkur, ekki bara í þessu heldur mörgu öðru, þar sem ráðherra hvers tíma hafa verið gjarnir á því að fela öðrum, einhverjum ókjörnum hópum úti í bæ, ábyrgðina á ákvörðunum og skýla sér síðan á bak við það að þeir hafi bara fengið þetta svona til sín og staðfest það. Ég held að þessi breyting sé til bóta þó að hún breyti engu um efnislega niðurstöðu málsins, að því skoðuðu að ráðherrann skal taka þessar ákvarðanir að fengnu mati orkumálastjóra. Ég vona að við komumst af stað hvað aukna græna orkuframleiðslu varðar ekki seinna en strax. Þá vitna ég í ágæt orð fyrrverandi þingmanns Miðflokksins sem sagði að strax væri teygjanlegt hugtak. Í samhengi orkuframleiðslu þá tekur strax tíma og í því samhengi segi ég auðvitað að þó við tækjum allar þær djörfustu ákvarðanir sem í boði eru í dag til að leysa þetta vandamál þá tekur það töluverðan tíma að koma málum til betri vegar. Við megum lítinn tíma missa. Það skiptir í sjálfu sér ekki öllu máli hvort það eru einhverjar vikur til eða frá en í öllu falli þarf að taka afgerandi ákvarðanir í þessum efnum fljótt á nýju ári. Ég held að við ættum að einsetja okkur það að vera strax byrjuð á að ræða þetta í sameiningu hér í þinginu í ljósi þess hversu mikill stuðningur hefur komið fram hér við að taka til hendinni þrátt fyrir þá stöðu að Vinstrihreyfingin – grænt framboð sem situr í forsæti ríkisstjórnarinnar virðist hafa fullkomið neitunarvald gagnvart hinum tveimur stjórnarflokkunum, Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki. Það verður einfaldlega að losa um þann hnút svo að samfélagið hljóti ekki enn meiri skaða af en nú er að verða. Það er ekki bara að hér sé verið að forða því að ljósin slokkni í stofum landsmanna, það er auðvitað þannig að fyrirtæki fá ekki svigrúm til að vaxa og dafna. Það liggur jafnvel fyrir að fyrirtæki sem hafa verið með samninga sem eru ekki samningar um skerðanlega raforku, eru ekki að fá framlengingu á þeim sem fyrirtækin höfðu væntingar um á því ári sem nú er að klárast. Það skýtur skökku við í því samhengi að Landsvirkjun sagði fyrir nokkrum mánuðum síðan að fyrirtækið treysti sér til að standa með núverandi kúnnum sínum, þegar það undarlega útspil kom innan úr Orkustofnun að stofnunin taldi sig einhvern veginn þess umkomna að móta nýja atvinnustefnu fyrir Ísland þar sem öll ný raforka ætti að fara í orkuskipti. Raforka þarf auðvitað að fara í það að byggja upp og styðja við atvinnulífið í landinu. Öðruvísi verður okkur ekkert ágengt í að styrkja og efla þau velferðarkerfi sem okkur þykja mestu skipta. En ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra núna, nóg er nú samt. Það væri hægt að tala hér í allan dag og þá færu ýmsir á flug sem gætu sett þinglok úr skorðum. En ég bara ítreka það undir lokin að mér finnst þetta hreinlega alveg agalegt mál sem er hér til meðferðar. Sú staða sem uppi er á fullri ábyrgð þeirra ríkisstjórnarflokka sem nú hafa setið í á sjöunda ár og þetta er staðan. Á sjöunda ár. Það er þyngra en tárum taki að við séum í þessari stöðu núna sem þjóð. Ég vona að þær aðgerðir sem hér er gripið til og lögfestar með því frumvarpi sem hér liggur fyrir verði eins skammvinnar og mögulegt er. En ég óttast að það verði erfitt að komast út úr þessari stöðu á meðan ríkisstjórnin situr og er mönnuð með óbreyttum hætti. - Ég læt þetta duga í bili.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir ágæta ræðu. Ég hjó eftir því að í upphafi talaði hann um - og ástæðan fyrir að ég spyr er sú að hv. þingmaður og hans flokkur eru ekki með fulltrúa í atvinnuveganefnd þannig að ég hef bara ekki haft tækifæri til að ræða þessi mál við þá. En hv. þingmaður sagði hér í upphafi að hér væri um að ræða mál sem fæli í sér skerðingu. Það er kannski ákveðin ónákvæmni vegna þess að hér er um að ræða mál sem felur í sér hvernig haga skuli málum ef til skerðingar kemur vegna þess að það verður eitthvað ófyrirséð, hvort sem það er af náttúrulegum ástæðum eða að sú kyrrstaða sem verið hefur í þessum málum undanfarin ár komi endanlega og bíti í afturendann á okkur, eins og nú eru vísbendingar um að hafi gert, þ.e. það er ekki nóg með að kerfið sé uppselt og eftirspurn töluvert meiri en framboð heldur eru vísbendingar um að þar sé farið að smitast á milli markaða. Það er verið að sækjast í og jafnvel verið að selja orku til stórnotenda til atvinnuuppbyggingar í hin ýmsu nýsköpunarverkefni og svona mætti lengi telja, mikilvæg verkefni, með því að ganga á þann hluta orkunnar sem hefur verið samstaða um að fari til heimila þó svo að lagarammann vanti. Það er eiginlega það sem þessu máli, jafn meingallað og það er, er ætlað að tryggja. Sú skylda sem hvílir á okkur er býsna rík eins og ég fór yfir í ræðu minni hér í dag. Hún er bókstaflega til staðar, sú skylda stjórnvalda að tryggja heimilum þessa orku. Þannig að ég er svona að velta fyrir mér, ef ég má spyrja hv. þingmann um afstöðu hans til þessa máls, hvort hann hafi einhverjar aðrar lausnir frekar ef þessi tiltekna útfærsla er ekki eitthvað sem þingmaðurinn myndi styðja við þær aðstæður sem við búum við. 

Ég minni þingmenn á ræðutímann.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Í stöðunni sem er uppi er auðvitað frumskylda að tryggja heimilum landsins rafmagn. Það er bara þannig. Mér sýnist að það hafi verið brugðist við að hluta til - ja, ég get alla vega sagt að ég setti fram þá skoðun mína í liðinni viku að það ætti að heimila fyrirtækjum að selja aftur inn á kerfið til að minnka þrýstinginn og auka svigrúm til þess eða draga úr líkunum á að þar kæmi til skerðingar. Það er hárrétt sem hv. þingmaður segir, frumvarpið er ætlað sem varnaraðgerð gagnvart þeirri stöðu sem getur komið upp. Í því felast ekki skerðingar beint en heimildin er sett inn hérna og hún er ekki sett inn, gef ég mér, af einhverri léttúð. Það er vegna þess að til þeirrar stöðu horfir að nokkrar líkur eru á að þess þurfi. Maður getur ekki annað en gagnrýnt mjög harkalega þann sofandahátt sem orsakar að þetta er staðan. Ég reikna með að þegar málið kemur til lokaafgreiðslu á morgun hafi maður í raun enga aðra stöðu en að samþykkja það með óbragð í munni en ég ítreka bara að sú staða sem er uppi núna er til komin vegna sofandaháttar og þess sem ég hef leyft mér að kalla neitunarvald Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í þessum efnum, að því er virðist. Og þeirri stöðu verður ekki breytt með ríkisstjórnina svona samsetta í dag, því miður.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er auðvitað alveg hárrétt að við erum svolítið föst í þessari stöðu núna vegna þess hvernig mál hafa þróast. En við erum aftur kannski komin að því líka að það þarf að tryggja hag heimilanna. Það getur þýtt að stórnotendur verði að einhverju leyti skertir, komi til þessara aðstæðna sem ég held að við sameinumst öll um hér, eins ólíka skoðun og við höfum á stöðu mála og af hverju þetta er svona og hvernig hefði átt að komast fram hjá þessu o.s.frv. - við erum öll sammála um að við viljum trúa því að þetta gerist ekki. Ég er ekki sérstaklega vongóð samt sem áður. En það er líka þetta, þessi breytingartillaga sem síðan kemur inn - af því að hv. þingmaður talar um atvinnulífið og þá notendur sem eru með samninga og það þarf að virða, að þá er þarna í breytingartillögu við þetta mál, sem ég hef gert athugasemdir við, eiginlega verið að tryggja það varðandi minni vinnslufyrirtæki sem hafa verið með helminginn af heimilamarkaðnum, að komi til skerðingar þá fái þau raunverulega frítt spil til að selja meira til stórnotenda á meðan Landsvirkjun, sem er með hinn helminginn, er komin með minni heimildir. Eins og það sé ekki nóg samt í óreiðunni á þessum markaði þá er bara með þessu ákvæði hér, til viðbótar við að tryggja hag heimila, verið að skekkja myndina enn frekar. Ég hef svo sem ekki beinlínis spurningu til hv. þingmanns um þetta. Hann situr ekki í nefndinni og ber ekki ábyrgð á þessu kraðaki, en kannski bara þetta: Mig langar að vita - vegna þess að þetta eykur náttúrlega enn frekar þörfina á því að við komum þessum málum í lag. Ég verð að segja líka að ég er ekki sérlega vongóð um að við stöndum hér að ári liðnu þegar þetta fellur út og segjum: Nú er það bara búið og nú getum við fellt þetta úr gildi og við stóðum okkur í stykkinu. Ég óttast að það sé bara alls ekki reyndin og sé reyndar engin teikn á lofti um það. Þetta er orkuframleiðslan eins og hv. þingmaður kom inn á, en þetta snýst líka um það 

Ég minni þingmenn á ræðutímann.

Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Því er til að svara að ég hef litla trú á því að nein frumvörp sem verða raunverulega til gagns komi fram á komandi þingi í þessum efnum. Ég held að ríkisstjórnin sé ekki fær um að taka skynsamlegar og afgerandi ákvarðanir í þeim efnum. Varðandi þessa breytingu sem var gerð varðandi hlutfallsábyrgðina, ef við köllum það það - eins og hv. þingmaður kom inn á þá sit ég ekki í nefndinni, en um það sem kemur í ljós í nefndarálitinu get ég bara sagt að mér þykir þetta undarleg ráðstöfun. Ég heyrði auðvitað ekki rökræður inni í nefndinni sem eru þar undirliggjandi en mér þykir þetta undarlegt. Varðandi það atriði sem hv. þingmaður nefnir, að það séu litlar líkur á að við verðum hér að ári liðnu í annarri stöðu en þeirri að þurfa að framlengja þetta, þá held ég að hæstv. ríkisstjórn myndi gera margt óskynsamlegra en að stíga hér einhvers lags regndans næstu mánuði og næsta haust í von um að um að vatnsstaða lóna verði betri en verið hefur. Ég treysti mér næstum til að segja að ég muni stíga slíkan regndans fyrir framan pontuna að ári liðnu ef ekki verður þörf á framlengingu þessa máls.  
            

Forseti vill gera grein fyrir því að við lok umræðu í 9. dagskrármáli áðan láðist að vísa málinu til nefndar, en það á að ganga til velferðarnefndar og leiðréttist það hér með.

Virðulegur forseti. Ég tel að með þeim breytingum sem atvinnuveganefnd leggur til á 1. efnismálsgrein 1. gr. þessa frumvarps verði ákvæðið líklega með öllu óframkvæmanlegt. Við erum að tala um meira en heila Hvammsvirkjun sem Landsvirkjun á allt í einu að geta tryggt almennum notendum til viðbótar við það sem Landsvirkjun selur inn á heildsölumarkaðinn nú þegar. Það hefur ekkert mat farið fram á áhrifum þessarar breytingar á vettvangi atvinnuveganefndar en það litla sem þó hefur komið fram bendir til að leiðin sé annaðhvort ófær eða muni valda orkufyrirtæki okkar, Landsvirkjun, tjóni, skapa óhagræði í orkukerfinu og jafnvel ýta undir að gerðir séu samningar um skerðanlega orku við fyrirtæki í rafmyntagreftri. Við í Samfylkingunni munum greiða atkvæði gegn þessari grundvallarbreytingu en að öðru leyti munum við sitja hjá við afgreiðslu þessa máls. Að öðru leyti styðjum við að sjálfsögðu að 

Virðulegur forseti. Þetta frumvarp er afrakstur árangurs undanfarinna ríkisstjórna og núverandi ríkisstjórnar í orkumálum. Það segir í nefndaráliti frá atvinnuveganefnd: „Í ljósi mikillar eftirspurnar er því brýnt með vísan til almannahagsmuna að tryggja raforkuöryggi heimila og minni fyrirtækja og koma þannig í veg fyrir að fyrirsjáanlegur markaðsbrestur valdi heimilum og minni fyrirtækjum skaða.“ Við erum sem sagt komin þangað að minni fyrirtæki og heimili geta orðið fyrir skaða. Það segir líka í nefndarálitinu: „Í umsögnum um frumvarpið er bent á að inngrip í raforkumarkaðinn, sem frumvarpið mælir fyrir um, sé m.a. afleiðing þess að ekki sé virkur samkeppnismarkaður og að verðmyndun sé ógagnsæ og ófyrirsjáanleg.“ Hvernig má það vera? Við erum búin að innleiða hérna svo tugum skiptir tilskipanir frá Evrópusambandinu þar sem á að koma á virkum samkeppnismarkaði. Hvernig stendur á því að það er ekki einu sinni virkur samkeppnismarkaður með öllu þessu regluflóði frá Brussel? Er ekki kominn tími til þess að við förum að setja okkar eigin reglur, fyrir íslenska hagsmuni miðað við eyju í Norður-Atlantshafi, einangraða eyju langt norður í Atlantshafi, og hætta þessu Brussel-rugli?

Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um varnagla sem Brussel-ruglið leyfir okkur að setja við þá staðreynd að hér ríkir orkuskortur. Við getum, vegna neytendaverndar frá Evrópusambandinu, tryggt hag heimila í þeim aðstæðum. Við getum öll haft skoðun á því af hverju við erum í þessum aðstæðum. Það verður rætt síðar. Við getum líka haft skoðun á því hvernig við komum okkur út úr þeim aðstæðum. Það verður rætt síðar og vonandi verður eitthvað gert í því annað en að ræða það bara. En núna ber okkur skylda til þess að horfa raunsætt á stöðuna og grípa til aðgerða sem tryggja hag heimila komi til skerðinga, ekki bara vegna þess að það er lítil vatnsstaða heldur vegna þess að hér hefur ríkt kyrrstaða í orkuframleiðslu í málum þjóðarinnar. Það getur flætt á milli heimila annars vegar og stórnotenda hins vegar af því að lagaramminn eins og hann er í dag kemur ekki í veg fyrir það. Í meðförum atvinnuveganefndar urðu því miður neikvæðar breytingar sem ég setti skriflegan fyrirvara við í nefndarálitinu. Ég get ekki samþykkt þá breytingu 

Virðulegur forseti. Það er auðvitað með ólíkindum að við séum hér að vinna að afgreiðslu máls um skömmtunarstjóra rafmagns á Íslandi. Ég held að þetta mál sé, eins og svo oft vill verða, sama marki brennt og önnur mál ríkisstjórnarinnar, það er ekki ráðist að rót vandans. Nú liggur fyrir meiri hluti, jafnvel aukinn meiri hluti, í þinginu fyrir því að ganga hratt og vel til aukinnar framleiðslu á grænni orku. Ég bara skora á ríkisstjórnarflokkana að koma málum þannig fyrir að þetta, að því er virðist, neitunarvald Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs gagnvart aukinni orkuframleiðslu verði afnumið og þegin verði sú hjálparhönd sem stjórnarandstöðuflokkar hafa rétt til stjórnarflokkanna sem a.m.k. segjast vilja stuðla að aukinni grænni orkuframleiðslu. Þingflokkur Miðflokksins mun sitja hjá við atkvæðagreiðslu en við styðjum auðvitað - og það er ekki annað í stöðunni, því miður, en að styðja markmið þessa máls sem snúa að því að tryggja að ljósin kvikni í stofum landsmanna á nýju ári.

Herra forseti. Ég er bara hér í þessari breytingartillögu að leggja það fram að ég fagna því að ríkisstjórnin vilji fylgja eftir sínum skuldbindingum um að afhenda orku til heimila og vil líka gera ríkinu greiðara að fylgja eftir sínum markmiðum þegar kemur að Parísarsáttmálanum, einfaldlega með því að leyfa Orkustofnun að mynda stefnu um forgangsröðun nýrrar orku og grænnar orku til verkefna sem stuðla að því að ná markmiðum Íslands samkvæmt Parísarsáttmálanum.

Herra forseti. Þó að ég sé á rauðum takka þá er ég ekki að taka efnislega afstöðu til þessarar breytingartillögu að öðru leyti en því að ég vil bara minna á að hér er um bráðabirgðaákvæði að ræða og því er þessi breytingartillaga ekki góð og ég held að menn ættu ekki að leggja henni lið, því miður. En ég hvet hv. þingmann, eins og ég hef gert í samtölum, að útbúa sjálfstætt þingmál, frumvarp eða þingsályktunartillögu þessa efnis, og koma því á framfæri í þingsal þegar við fyrsta tækifæri.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti í 542. máli sem er frumvarp til laga um breytingu á lögum um lögheimili og aðsetur, lögum um mannvirki og lögum um brunavarnir. Frumvarpið lýtur að úrbótum á brunavörnum og með því eru lagðar til breytingar á lögum um lögheimili og aðsetur, lögum um mannvirki og lögum um brunavarnir. Frumvarpið er samið með hliðsjón af skýrslu starfshóps um úrbætur á brunavörnum í húsnæði þar sem fólk hefur búsetu en skýrslan var gerð í kjölfar bruna við Bræðraborgarstíg í Reykjavík á sumarmánuðum 2020. Nefndin hefur fjallað um málið og telur meiri hlutinn brýnt að það nái fram að ganga svo unnt verði að bregðast við núverandi aðstæðum í húsnæðismálum hér á landi. Á undanförnum árum hefur búseta á höfuðborgarsvæðinu tekið talsverðum breytingum en samkvæmt upplýsingum frá Þjóðskrá Íslands voru í byrjun september á þessu ári tæplega 4.000 einstaklingar skráðir án tilgreinds heimilisfangs á landinu öllu sem flestir búa nú í atvinnuhúsnæði. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og það bárust umsagnir en greint er frá því í nefndaráliti sem liggur hér frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti nefndarinnar árétta sérstaklega sérstakt aðsetur en nefndin fjallaði um breytingu sem lögð er til á lögum um lögheimili og aðsetur og felur í sér að heimila einstaklingum sérstaka aðsetursskráningu í atvinnuhúsnæði þar sem búseta í óleyfi á sér stað. Um er að ræða heimild til tímabundinnar skráningar í atvinnuhúsnæði sem uppfyllir ekki skilyrði 3. og 4. mgr. 2. gr. laga um lögheimili og aðsetur. Breytingin er lögð til í öryggisskyni með það að markmiði að efla öryggi þeirra sem búa í slíku húsnæði þó svo að gildandi löggjöf geri ekki ráð fyrir því að þar sé búið. Í umfjöllun nefndarinnar um málið komu fram sjónarmið um að breytingin kunni að orka tvímælis og jafnvel fjölga í þeim hópi sem býr í atvinnuhúsnæði sem uppfyllir ekki ýtrustu kröfur laga. Meiri hlutinn bendir á að nokkur fjöldi fólks býr í dag í húsnæði sem ekki er skilgreint í skipulagi sveitarfélaga sem íbúðarhúsnæði. Þá er í greinargerð með frumvarpinu rakið að frumvarpinu er ekki ætlað að koma í veg fyrir óleyfisbúsetu heldur fremur að formfesta og skýra þær heimildir sem viðbragðsaðilar hafa til að bregðast við. Meiri hlutinn undirstrikar að hér er um að ræða tímabundið úrræði og tekur undir þau sjónarmið að ekki eigi að una og heimila ótímabundið skráningu aðseturs einstaklinga í atvinnuhúsnæði. Þá fjallaði nefndin um breytingar sem eru lagðar til á lögum um brunavarnir. Markmiðið er að bæta úr gildandi lagastoð slökkviliðsstjóra og eftirlitsmanna hans um aðgang að íbúðarhúsnæði. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að litið hafi verið svo á að slökkviliðið hafi heimild til að fara inn í atvinnuhúsnæði án dómsúrskurðar þrátt fyrir að fólk virðist búa í húsinu enda sé búsetan ólögleg. Hins vegar hafi sú staða ítrekað komið upp að slökkviliði hafi verið meinaður aðgangur að íbúðarhúsnæði. Í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur sem vísað er til í nefndaráliti komst dómurinn að þeirri niðurstöðu að gildandi heimild 1. mgr. 20. gr. laga um brunavarnir uppfyllti ekki kröfur um skýrleika og vandaðan undirbúning lagaheimilda. Meiri hlutinn telur mikilvægt að bregðast við því sem fram kemur í framangreindum úrskurði og í umsögnum um málið til nefndarinnar var lögð áhersla á að til að eftirlitsaðilar geti sinnt skyldum sínum þurfi heimildir þeirra að vera skýrar og óumdeildar. Það eigi við um allt húsnæði, hvort sem um er að ræða íbúðarhúsnæði eða atvinnuhúsnæði. Meiri hlutinn telur því mikilvægt að ákvæði er kveði á um slíkar heimildir uppfylli þær kröfur sem gerðar eru til skýrleika lagaheimilda. Breytingar á lögum um brunavarnir. Nefndin fjallaði einnig um breytingar á þessum lögum sem fela í sér að slökkviliðsstjóri fái heimildir til álagningar stjórnvaldssekta á einstaklinga og lögaðila sem brjóta gegn ákvæðum 23. og 24. gr. laganna en þau ákvæði taka til brunavarna og brunahönnunar mannvirkja. Nefndin fjallaði um þær heimildir sem slökkviliðsstjóri hefur nú til álagningar dagsekta en fram kom bæði í greinargerð með frumvarpinu og við umfjöllun nefndarinnar að dagsektir hafi ekki virkað sem skyldi. Með frumvarpinu er því lagt til að auka við heimildarákvæði sem gerir ráð fyrir því að slökkviliðsstjóri geti lagt á sektir í alvarlegustu tilvikum. Meiri hlutinn telur ákvæðið til bóta en leggur áherslu á að gætt sé meðalhófs við beitingu sektarheimildarinnar og undirstrikar það sem fram kemur í greinargerð, að slökkviliðsstjóri beiti heimildum sínum í hófi og sekti aðeins í alvarlegustu tilvikunum. Nefndin fjallaði að auki um álagningu fasteignaskatta í þeim tilvikum sem einstaklingur hefur skráð aðsetur, sbr. 1. gr. frumvarpsins, og við umfjöllun hennar komu fram sjónarmið þess efnis að óljóst væri á grundvelli hvaða ákvæða laga um tekjustofna sveitarfélaga sveitarfélögin myndu í þessum tilvikum leggja á fasteignaskatta. Meiri hlutinn vill í því samhengi undirstrika að með frumvarpinu eru lagðar til úrbætur á brunavörnum. Hér er því um að ræða tímabundna skráningu aðseturs í atvinnuhúsnæði í eitt ár sem ekki er ætlað að hafa áhrif á byggðaþróun í sveitarfélögum og felur ekki í sér breytingar á ákvæðum laga um tekjustofna sveitarfélaga. Meiri hlutinn leggur til að gerðar verði breytingar á frumvarpinu sem hér verða reifaðar. Í fyrsta lagi er lögð til breyting á lögum um lögheimili og aðsetur er varðar heimild til aðsetursskráningar í óviðráðanlegum tilvikum. Þjóðskrá Íslands er samkvæmt lögunum aðeins heimilt að skrá aðsetur einstaklinga innan lands þegar þeir þurfa að búa annars staðar en á lögheimili sínu vegna veikinda eða náms auk sérheimildar sem tekur til alþingismanna. Í óviðráðanlegum aðstæðum á við þær sem nú eru í Grindavík, þar sem rýmingar tiltekinna svæða er krafist, er mikilvægt fyrir viðbragðsaðila og aðra að geta í kjölfarið staðsett viðkomandi íbúa. Með lögum um sérstakan sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ sem samþykkt voru á Alþingi fyrr í þessum mánuði var samþykkt tímabundin heimild til handa einstaklingum með lögheimili í Grindavíkurbæ til að skrá aðsetur í fjöldahjálparstöðvum, frístundabyggð og atvinnuhúsnæði. Hins vegar hefur engin almenn heimild verið lögfest til aðsetursskráningar vegna slíkra „force majeure“-atburða í lögum um lögheimili og aðsetur. Er því lagt til að sérstaklega verði kveðið á um heimild einstaklinga til aðsetursskráningar í óviðráðanlegum tilvikum. Meiri hlutinn tekur fram að gert er ráð fyrir að heimildinni verði eingöngu beitt samkvæmt ákvörðun viðkomandi lögreglustjóra og þar skuli koma fram til hvaða einstaklinga eða til hvaða svæða umrædd ákvörðun nær, einungis þeim einstaklingum sem ákvörðunin nær til verði heimil aðsetursskráning á grundvelli ákvæðisins og skráningin gildi þar til almannavarnir og/eða viðkomandi lögreglustjóri tilkynni Þjóðskrá Íslands um að skilyrði hennar séu ekki lengur fyrir hendi. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar frestun á gildistöku lögheimilisskráningar en með b-lið 2. gr. frumvarpsins er lagt til að gerð verði breyting á lögum um lögheimili og aðsetur sem kveði á um að þinglýstur eigandi fasteignar ákveði hversu margir einstaklingar megi hafa lögheimili í fasteign hans og tilkynni það til Þjóðskrár Íslands. Stofnunin leggur í umsögn sinni til að gildistöku ákvæðisins verði frestað til 1. febrúar 2025 og vísar til þess að um sé að ræða flókna breytingu sem krefjist umfangsmikillar vinnu. Að því virtu leggur meiri hlutinn til breytingartillögu um frestun á gildistöku ákvæðisins en telur jafnframt ástæðu til að árétta að ábyrgð á skráningu hvílir á þinglýstum eigendum fasteigna. Þá undirstrikar meiri hlutinn að úrræðið eigi að koma í veg fyrir að einstaklingar skrái lögheimili sitt á lögheimili annarra án samþykkis þinglýstra eigenda. Það komi hins vegar ekki í veg fyrir að þinglýstur eigandi leyfi tilteknum fjölda einstaklinga að skrá lögheimili á eign sína. Þá er í þriðja lagi lögð til breyting er varðar brunavarnir í eldri timburhúsum en við meðferð málsins fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið að slík hús séu talin sérstakur áhættuþáttur í brunavörnum íbúða. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun benti á í umsögn sinni að lagastoð skorti fyrir vinnslu átaksverkefna vegna brunavarna í eldri timburhúsum en fyrirhuguð átaksverkefni séu í samræmi við níundu tillögu í skýrslu um úrbætur í húsnæði þar sem fólk hefur búsetu í kjölfar brunans við Bræðraborgarstíg. Eigendur timburhúsa sem byggð eru fyrir 1999 verði virkjaðir til að framkvæma sjálfsmat á eigin brunavörnum. Verkefnið muni fela í sér vinnslu persónugreinanlegra upplýsinga sem stofnunin býr nú þegar yfir, þ.e. þinglýstra eigenda. Þá er gert ráð fyrir að stofnuninni verði heimilt að miðla niðurstöðum um einstakar fasteignir til slökkviliðs hlutaðeigandi sveitarfélags ef eigandi viðkomandi húsnæðis óskar þess að niðurstöður matsins verði skráðar í gagnagrunn stofnunarinnar. Með vísan til framangreinds leggur meiri hlutinn til ákvæði til bráðabirgða við lög um brunavarnir. Að lokum er í fjórða lagi lögð til breyting á lögum um Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sem felur í sér að stofnuninni verði heimilt að miðla til slökkviliðs upplýsingum sem hún hefur um búsetu fólks í húsnæði þar sem brunavarnir eru ófullnægjandi. Slík heimild yrði almenn og tæki þannig til allra tilvika þar sem stofnunin fær upplýsingar um slíka búsetu við framkvæmd lögbundinna verkefna sinna. Í erindi ráðuneytisins til nefndarinnar kom fram að þörf sé á almennari heimild þar sem slíkar upplýsingar gætu einnig komið fram við framkvæmd greiðslu húsnæðisbóta svo og í tengslum við skráningu leigusamninga í leiguskrá stofnunarinnar. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið ráðuneytisins sem hér hafa verið reifuð og leggur til breytingartillögu þess efnis. Vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Bjarni Jónsson, sem er formaður nefndarinnar, Halla Signý Kristjánsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, Orri Páll Jóhannsson, Vilhjálmur Árnason, Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Frú forseti. Frumvarp þetta er einn liður í því að bregðast við stöðunni á húsnæðismarkaði. Hún hefur m.a. gert það að verkum að margir einstaklingar flytja í óleyfisíbúðir í atvinnuhúsnæði þar sem m.a. eldvörnum er illa eða ekki sinnt. Kröfurnar til slíks húsnæðis eru lakari, t.d. um brunavarnir, enda er ekki gert ráð fyrir að einstaklingar búi þar. Síðustu vikur og mánuði höfum við séð hversu hættuleg slík búseta getur reynst en almennt er um að ræða einstaklinga í neyð sem eru beinlínis settir í hættulegar aðstæður í gróðaskyni. Það er augljóst hversu nauðsynlegt það er að veita eftirlitsaðilum fullnægjandi lagastoð til að bregðast við. Þeir aðilar sem leigja atvinnuhúsnæði sitt út til óleyfisbúsetu verða að axla ábyrgð á því en með þessu frumvarpi er verið að tryggja viðeigandi eftirlitsaðilum heimild til að sinna eftirliti og beita sektarúrræðum þegar við á. Á meðan við erum að rétta úr kútnum á húsnæðismarkaði þá verðum við að koma í veg fyrir að erfiðar aðstæður fólks séu gerðar að féþúfu af hálfu aðila sem leyfa sér að virða hættu fólks í sínu húsnæði að vettugi. Það er von mín að þessu máli verði vísað til 3. umræðu en ég hef lokið máli mínu.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni framsöguna og taka undir nauðsyn þess að þessi skref séu stigin. Því miður þurfum við að horfast í augu við að þúsundir búa í svokallaðri óleyfisbúsetu í atvinnuhúsnæði. Það er afleiðing af m.a. óheilbrigðum húsnæðismarkaði og líka, myndi ég vilja segja, afleiðing þess að við sýnum fólki sem flytur hingað til lands ekki alltaf nægilega virðingu, vegna þess að megnið af fólkinu sem býr í þessum aðstæðum er innflytjendur sem vinna láglaunastörf. Þetta mál sprettur upp úr atburði sem átti sér stað undir þinglok 2020 þegar við stóðum hér í sal 25. júní á sama tíma og Bræðraborgarstígur 1 brann og þar hlaust bani af. Það setti af stað atburðarás sem mig langar að spyrja þingmanninn um hvort hafi kannski tekið óþarflega langan tíma, vegna þess að það að leyfa þessa aðsetursskráningu er ekki lausn á vandanum heldur það sem kalla mætti skítamix, til að við vitum hvar þarf helst að bregðast við. Þetta er mjög mikilvægt fyrir slökkviliðið t.d. svo að það viti þegar það mætir á vettvang eldsvoða hvort um sé að ræða viðbragð þar sem líf eru í hættu eða ekki. Þetta er nauðsynlegt til að það sé hægt að hafa eftirlit með þessu. En þetta leysir ekki undirliggjandi vanda sem í þeim skýrslum sem hafa verið unnar er bent á leiðir til að leysa. Þannig að mig langar að spyrja hv. þingmann hvort við séum ekki aðeins of sein að fá þetta í hendurnar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar og tek undir mikilvægi þess að þetta mál sé hér fram komið því að þetta snýst um það að tryggja öryggi íbúa hér á landi. Eins snýst þetta um að tryggja öryggi björgunaraðila sem ráðast inn í brennandi hús, jafnvel til að bjarga mannslífum og oft og tíðum er það í húsnæði þar sem brunavörnum er ekki nægilega vel sinnt og jafnvel húsnæði sem hefur verið breytt. Varðandi tímann og hvort þetta mál sé komið of seint fram vil ég í rauninni einfaldlega vísa til þess að mál sem þessi taka tíma. En auðvitað er það þannig að þegar einn einstaklingur hefur látið lífið af völdum eldsvoða þá er það bara einu mannslífi og mikið. Það er verið að bregðast við til þess að bæta úrræði fyrir einstaklinga sem búa í m.a. atvinnuhúsnæði, og fyrir börn sem búa í atvinnuhúsnæði, og er afar mikilvægt að bregðast við. Hvort þetta leysi þennan undirliggjandi vanda núna þá snýst þetta frumvarp eingöngu um það að tryggja öryggi þeirra einstaklinga sem búa í óviðunandi húsnæði og vísa til ábyrgðar þeirra einstaklinga sem eiga húsnæðið til þess að sinna nægilega brunavörnum, sem er afar brýnt.

Frú forseti. Einu sinni mætti ég á einhvern fund hjá Brunamálastofnun meðan hún var og hét. Þar var fólk ofboðslega stolt af því hversu langt Ísland hefði náð í brunavörnum á síðustu áratugum; það heyrði til algerra undantekninga að mannslát yrði í eldsvoða. En nú erum við komin á þann stað, þrátt fyrir býsna gott regluverk þegar kemur að brunavörnum í byggingarreglugerð, að frá júní 2020 hafa fimm manns látið lífið hérlendis vegna bruna í atvinnuhúsnæði. Oft myndi maður nú bara tala um faraldur þegar þetta er orðið svona stórt. Eitt mannslíf er einu mannslífi of mikið, hvað þá þegar þau eru orðin fimm. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í tvö atriði varðandi umfjöllun nefndarinnar, það eru tvær spurningar sem vakna í kringum þetta mál. Í fyrsta lagi: Refsingar af einhverju tagi eru oft það sem þarf til að húseigendur séu ekki að leyfa fólki að búa við óviðeigandi og hættulegar aðstæður. Voru eitthvað skoðaðir möguleikarnir á því að ef til bruna kæmi, ef upp kemur eldur og skemmdir verða á húsnæði þar sem síðan kemur í ljós að er óleyfisbúseta, kom til athugunar að húseigandi fengi bara ekkert greitt úr tryggingum fyrir skaða sem hlýst af eldi við þær aðstæður, alveg eins og eigandi skoðunarlauss breytts jeppa sem veldur dauðaslysi fengi ekki tryggingabætur fyrir eignatjón? Og síðan varðandi upplýsingagjöf. Eins og ég nefndi hér í mínu fyrra andsvari erum við að tala um hóp sem samanstendur að mjög miklu leyti af fólki sem ekki hefur íslensku sem móðurmál. Hvernig er upplýsingagjöf varðandi skráningu í þjóðskrá háttað á öðrum tungumálum en íslensku? Þurfum við kannski að beina því til yfirvalda að taka betur á því við innleiðingu þessara laga?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið hans og spurningar sem eru afar mikilvægar. Ég tek undir það að eitt mannslát er einu of mikið, það er alveg hárrétt. Varðandi refsingu af einhverju tagi þar sem einstaklingar búa við óviðunandi aðstæður ef til bruna kæmi í húsnæði þá var fjallað um mögulegar sektir og farið yfir t.d. dagsektir sem slökkviliðið hefur tækifæri til að beita í dag en taldi í rauninni ekki ná fram að ganga nægilega vel vegna tilheyrandi kostnaðar við það. En við fjölluðum um þetta sem felur í sér að slökkviliðsstjóri fái heimild til álagningar stjórnvaldssekta á einstaklinga og lögaðila sem brjóta gegn ákvæðum 23. og 24. gr. laganna, en þau ákvæði taka til brunavarna og brunahönnunar mannvirkja. Meiri hlutinn telur ákvæðið til bóta og leggur áherslu á að gætt sé að meðalhófs við beitingu sektarheimilda og undirstrikar að fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að slökkviliðsstjóri beiti heimildum í hófi og aðeins í alvarlegustu tilvikum. En þetta snýst um það að gerð er úttekt á húsnæði. Viðkomandi eigandi sem er ábyrgur fyrir húsnæðinu þarf að sinna vissum úrbótum er tengist brunavörnum. Hann fær tiltekinn tíma til þess og ef hann hefur ekki sinnt því að þeim tíma liðnum þá er hægt að beita sektum. En varðandi seinni spurningu hv. þingmanns, ef hann vildi minna mig á hver hún var.

Upplýsingagjöf …

Já, upplýsingagjöf úr þjóðskrá, þá er það nú bara þannig að ég tel að gagnsæi sé afar mikilvægt og upplýsingagjöf einnig og þetta er góður punktur sem hv. þingmaður bendir á og bara alveg þess virði að koma áleiðis sem ég mun taka til mín og koma til viðkomandi stofnunar. Takk kærlega fyrir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ingibjörgu Isaksen fyrir flutningsræðuna. Það er sannarlega tímabært að taka á þessum mjög svo viðkvæma málaflokki hvað lýtur að því að við erum búin að horfa upp á mikinn skaða og manntjón og fólk sem býr hér í iðnaðarhúsnæði og alls konar húsnæði sem hefur ekki verið viðurkennt til búsetu. Ég velti fyrir mér öðru í þessu sambandi, ekki bara þessum einstaklingum sem eru fórnarlömb þessa brogaða kerfis sem við höfum búið við upp á síðkastið heldur einnig því að það á ekki síður að líta til lögheimilisþáttarins. Hv. þingmaður bendir réttilega á að fólk er að skrá sig jafnvel í lögheimili án vitundar húsnæðiseigenda og annað slíkt. Getur hv. þingmaður litið á það í einhverjum tilvikum sem hreinlega neyðarrétt þar sem einstaklingar eru þvingaðir í að búa í kannski ósamþykktu húsnæði, mygluðum kjallara með börnin sín og fær þar af leiðandi engar húsaleigubætur? Þau eru ekki í viðurkenndu húsnæði sem þau geta skráð lögheimili sitt í þannig að þetta er í mínum huga ákveðinn neyðarréttur sem þau eru að grípa til til þess að reyna að bjarga sér. Oft er þetta fólk sem hefur misst heimili sín og á í engin hús að vernda. Ég er að velta fyrir mér: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera fyrir þessa einstaklinga sem eru settir það rammlega út af kortinu að þeir geta í rauninni enga björg sér veitt nema akkúrat að grípa til svona úrræða, sumir myndu segja óyndisúrræða, til að reyna að bjarga sér eins og kostur er?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir hennar andsvar. Varðandi lögheimilið og jafnvel án vitundar eiganda: Það sem er verið að leggja til hérna er einmitt að það sé á ábyrgð eiganda viðkomandi tiltekins húsnæðis að tiltaka hversu marga íbúa hann telur og metur sem svo að geti skráð sig með lögheimili eða aðsetur í viðkomandi húsnæði. Það er afar mikilvægt því að nú í dag eru í rauninni engin mörk á því, þannig að hver sem er getur skráð sig í húsnæði án vitundar eiganda. Þarna er verið að varpa ábyrgðinni yfir á eigandann þar sem hann skráir tiltekinn fjölda. Varðandi leiguhúsnæði almennt á Íslandi hafa stjórnvöld verið að kalla eftir því að fá upplýsingar um hvaða húsnæði er í boði og með hvaða hætti það er leigt út og til hversu margra einstaklinga. Það er afar mikilvægt að hafa gagnsæi í þessu kerfi, að við höfum upplýsingar um þetta, einmitt til þess að geta brugðist við hópum sem búa við óviðunandi aðstæður. Það sem við höfum líka séð í umfjöllun um þetta mál er að það er allt of oft að einstaklingar búa í húsnæði sem er óöruggt hvað varðar brunavarnir og fleira. Þetta mál er einmitt til þess fallið að tryggja þessum einstaklingum öruggara umhverfi á sínu heimili til að geta búið og það varpar ábyrgðinni yfir á eiganda húsnæðisins.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég get ekki séð að það séu nein úrræði fyrir þetta fólk. Um leið og íbúðareigandinn er búinn að setja fram, réttilega - eðli málsins samkvæmt ætti hann að hafa 100% rétt á því að ákveða hverjir búa hjá honum og eru með heimilisfesti þar eða lögheimili. En hvað á þá að gera fyrir þá sem hafa beitt þessu úrræði sjálfum sér til bjargar? Hvað ætla stjórnvöld að gera nákvæmlega í því að koma til móts við það fólk sem hefur neyðst til þess að skrá sig með lögheimili hjá einhverjum bláókunnugum einstaklingum, bara til að geta sýnt fram á að það eigi rétt á húsaleigubótum? Hafa eitthvað verið skoðaðar tekjur þessara einstaklinga, hversu bág staða þeirra er og hversu raunverulega bág búseta þeirra er einnig? Hér vildi ég líka gjarnan nefna fólkið okkar sem býr í húsbílum og hjólhýsum og annað slíkt og getur ekki skráð lögheimili sín. Það er sannarlega ekki hægt að segja heldur að þau séu tryggð hvað varðar brunavarnir eða nokkurn skapaðan hlut. Þetta fólk getur ekki fengið húsaleigubætur. Finnst hv. þingmanni ekki ástæða til þess að við tökum heildstæðara utan um þetta til að reyna að taka utan um allan hópinn okkar sem þarf í rauninni á því að halda að fá björg í gegnum löggjafann hvað lýtur að þessum málaflokki? Ég hef t.d. mjög miklar áhyggjur af þessu fólki sem býr í hjólhýsum og annað slíkt. Ég hef líka mjög miklar áhyggjur af á fjórða hundrað einstaklingum sem eru heimilislausir og hefur jafnvel verið vísað á dyr hjá neyðarskýlum. Það fannst nú einn frosinn hérna bara fyrir nokkrum dögum, bara dáinn eftir að honum hafði verið vísað burt. Við vorum að ganga í gegnum frost og kulda þá nótt og hann lifði ekki þá nótt af. Þetta er vitað. Það eru bara nokkrir dagar síðan þetta gerðist og þetta er bara alvarlegt mál. Hvernig á að taka heildstætt 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir hennar seinna andsvar og tek heils hugar undir að það er afar mikilvægt að ná utan um allan hópinn heildstætt; stöðu þeirra, tekjur og allt sem því tengist, hvar þau búa. Það sem stjórnvöld hafa verið að gera er einmitt að bæta við og kaupa félagslegar íbúðir til handa þeim sem eru tekjulágir og falla undir þessi viðmið sem stjórnvöld setja hverju sinni varðandi greiðslugetu til húsnæðisins þannig að það sé einungis fjórðungur - að mig minnir, ég hef samt sem áður fyrirvara á því - tekna sem standi undir húsnæðiskostnaði. Á næsta ári t.d. hafa stjórnvöld fjármagnað kaup á 600 íbúðum til handa þeim einstaklingum sem falla undir þetta kerfi. Vissulega viljum við að allir íbúar landsins njóti skjóls og hafi þak yfir höfuðið því að það er afar brýnt að fólk finni fyrir öryggi og geti sofið í rúmi með þak yfir höfuðið hverja einustu nótt.

Frú forseti. Það er sannarlega tímabært að við opnum augun og stjórnvöld fari að taka utan um málið. Eins og hv. þm. Ingibjörg Isaksen sagði hér á undan þá er afar mikilvægt að við tökum heildstætt á málinu. Á þessu ári hafa orðið fjórir mjög alvarlegir eldsvoðar. Það er ekki langt síðan að það varð líka mjög alvarlegur eldsvoði á Bræðraborgarstíg þar sem létust þrír einstaklingar. Í sumum þessara tilvika er í rauninni engin útgönguleið í húsnæðinu, þetta er ósamþykkt húsnæði þar sem búa allt of margir, útgönguleiðir eru takmarkaðar og fólk hefur jafnvel þurft að grípa til þess úrræðis að kasta sér út um glugga þegar það hefur enga möguleika á því að komast öðruvísi út. Auðvitað er nauðsynlegt að gera bragarbót á þannig að eftirlitsaðilar hafi heimildir og umboð til þess að taka út og skoða húsnæði sem í rauninni er vitað að getur verið lífshættulegt, hvað þá þegar vitað er að það er nánast óíbúðarhæft. Við sáum sláandi þátt á dögunum í sjónvarpi allra landsmanna þar sem var verið að sýna fram á óíbúðarhæft húsnæði þar sem engar varnir voru til staðar og allar bjargir bannaðar þar sem viðkomandi fjölskylda bjó í kjallara sem var grútmyglaður og dimmur og bara andstyggilegur og við hefðum öll sagt algerlega óíbúðarhæfur og ekkert okkar hefði viljað búa þar. En þá kom í ljós að það var í rauninni vitað að þetta var ekki eins og það átti að vera. Þarna var ekki allt með felldu en löggjöfin var ekki til staðar, heimildin var ekki til staðar til þess að slökkviliðsmenn og fulltrúar sem hefðu viljað gjarnan ganga úr skugga um þetta og gefa skýrslur og taka til hendinni hvað þetta varðaði hefðu getað gert það. Þeir höfðu ekki heimild til þess. En hér er verið að gera bragarbót hvað það varðar. Við sjáum líka og það er mjög alvarlegt, finnst mér, að fólk er sett tugum saman í húsnæði sem er iðnaðarhúsnæði og alls ekkert sem segir til um að þar megi búa fólk, hvað þá tugum saman. Það sorglega við þetta er að í flestum tilvikum eru þetta farandverkamenn eða erlendir verkamenn sem eiga í rauninni í engin önnur hús að venda og þeirra vinnuveitendur bjóða þeim upp á það að hírast jafnvel tíu og tólf saman í einhverjum smákytrum með sameiginlegri eldunaraðstöðu og eina sturtu. Við þurfum að sjálfsögðu að taka á þessu og er það vel. Mig langar líka að segja, eins og ég var að tala um áðan í andsvari við hv. þm. Ingibjörgu Isaksen, framsögumann málsins, að það er sárara en tárum taki að sjá hvernig er komið fram við fjölskyldur og einstaklinga sem búa við bág kjör og eiga í rauninni í engin hús að vernda. Við skulum átta okkur á því að það er ekkert náttúrulögmál að sjötta ríkasta land á jörðinni skuli koma þannig fram við þegnana að þau eigi ekki þak yfir höfuðið eða hafi ekki kost á því að fá þak yfir höfuðið sem er samþykkt og viðurkennt til búsetu. Það er þess vegna sem margir hafa gripið til þess úrræðis að skrá lögheimili sitt einhvers staðar annars staðar í þeirri von að ekki verði eftir því tekið og um leið gefst einstaklingum kostur á því að sækja um húsaleigubætur og jafnvel sérstakar húsaleigubætur. Oft eru þetta einstæðir foreldrar sem eiga bara virkilega nóg með að ná endum saman frá degi til dags og í rauninni ná alls ekki endum saman. Það er bragur á því að við tökum heildstætt á málinu og í stað þess að gera þessu fólki ókleift að skrá lögheimili sitt ólöglega og án vitundar húsnæðiseigenda þá gefum við þeim frekar kost á því að fá húsnæðið sem það býr í viðurkennt. Ef það er ekki íbúðarhæft þá verður það á valdi stjórnvalda algerlega og skylda stjórnvalda að gera bragarbót á því og gefa fólki a.m.k. kost á því, fyrst stjórnvöld hafa verið að draga lappirnar og ástandið á húsnæðismarkaði er sem raun ber vitni, að fá að njóta vafans, fjölskyldan, einstaklingarnir og börnin, og það ætti að vera á ábyrgð stjórnvalda að sjá til þess að þessir einstaklingar fengju húsaleigubætur sem skipta í rauninni sköpum fyrir þá. Ég nefndi líka áðan fólkið okkar sem býr í hjólhýsum og tjaldvögnum. Margir kjósa þetta búsetuform og vilja fá að vera þar í friði. En þau verða líka að fá það viðurkennt að þetta sé þeirra lögheimili þannig að þau geti nýtt sér öll önnur réttindi sem fylgja því að vera skráð með sitt lögheimili og sína búsetu á ákveðnum stað. Hins vegar hefur þetta fólk átt undir högg að sækja. Reykjavíkurborg hefur í rauninni hrakið þau burtu þaðan sem þau voru, voru með ágætisaðstöðu í Laugardal þar sem þau komust bæði í heitt vatn og rafmagn og gátu verið svolítið búsældarleg með sitt og voru sátt þar. Þar er líka nánd við aðra og auðvelt að leita aðstoðar ef eitthvað út af ber, t.d. ef kæmi upp eldur eða eitthvað annað gerðist á þessu svæði. Þess vegna er þetta frekar dapurt. Við höfum séð það í löndunum í kringum okkur að þar eru nú stundum bara heilu og hálfu litlu þorpin af húsbílum og hjólhýsum og fólk kýs þessa búsetu vegna þess að það vill frekar búa svona. Sumir hverjir hafa í rauninni ekki möguleika á því að búa annars staðar, hafa ekki ráð á að leigja eins og hér, hér er leiguverð komið upp úr öllum rjáfrum, og hafa ekki ráð á því að kaupa vegna þess að hér ríkir vaxtabrjálæði á markaðnum og við erum að glíma við verðbólgu sem við höfum ekki séð í háa herrans tíð og sem virðist ekki vera að gefa eftir nógu hratt. Ástandið er þannig að það virðist ekki vera sérstaklega bjart fram undan hvað það varðar. Hins vegar liggur það náttúrlega algerlega ljóst fyrir að stjórnvöldum er í lófa lagið að taka utan um þennan þjóðfélagshóp og viðurkenna búsetu hans eftir því hvernig hann vill búa. Núna er t.d. búið að flytja þennan hóp, hann var rekinn burtu úr Laugardalnum og nú er hann kominn upp á Höfða. Það er allt annað og kuldalegra í hálfgerðu iðnaðarhverfi. Þarna er þeim gert að búa sem er í rauninni virkilega sorglegt vegna þess að það er ekki eins og það hafi verið komið til þeirra vatni eða að þau hafi aðgang að vatni og öðru sem við myndum nú flest almennt telja eðlilegt og sjálfsagt að hafa aðgengi að. Í raun og veru sjáum við það í Flokki fólksins þannig að það ætti að koma með fallegt svæði, ræktað fallegt svæði, með aðgangi að öllum helstu nauðsynjum; rafmagni og vatni og hreinlætisaðstöðu að öðru leyti, kannski eins og á tjaldsvæðum, vel útbúnum tjaldsvæðum þar sem er jafnvel hægt að þvo þvottinn sinn, þar er þvottavél og þurrkari og ýmislegt. Það er hægt að gera ýmislegt ef vilji stjórnvalda stæði til þess að koma til móts við samfélagið í heild sinni en draga ekki alltaf einhverja í dilka og henda þeim í skammarkrókinn. Það liggur algjörlega á borðinu að þessi stjórn er stjórn auðmanna, sem heykist ekki hið minnsta á því að koma með alls konar álögur og gjöld á borgarana en alls konar ívilnanir og huggulegheit og undanbrögð á t.d. laxeldi eða bílaleigur sem skila methagnaði. Það er athyglisvert í öllu þessu, þegar við erum að berjast fyrir réttlæti, jafnræði og reyna að gera sem best fyrir alla, að sjá hvernig þessi stjórnvöld voga sér að forgangsraða fjármunum sem við eigum öll saman, hvernig fjármunir hafa ekki farið þangað sem við í Flokki fólksins teljum nauðsynlegt að setja þá og forgangsraða. Í þessu tilviki, þá er ég að tala um hjólhýsa- og tjaldvagnasvæðið okkar, þá hefði verið hægt í samráði við t.d. borgina að tryggja það að þessir einstaklingar fengju ekki bara að skrá lögheimili sitt á svæðinu heldur að finna líka fallegt búsældarlegt svæði með aðgengi að því sem öllum þykir eðlilegt að hafa hér í okkar ríka landi. En það virðist vera mikil bið á því og ég veit að þessi hópur fólks hefur ítrekað beðist ásjár og beðið um aðstoð við að koma sér upp sómasamlegri íveru því að fæst þeirra hafa efni á því að búa á nokkurn annan hátt, þó svo að auðvitað kjósi einstaka aðilar það hreinlega, hvort sem þeir hafa ráð á því að búa einhvern veginn öðruvísi, að búa í húsbílum sínum eða hjólhýsinu sínu. Það er svo aftur allt önnur saga. En hér erum við búin að flytja allnokkur mál. Loksins erum við að sjá eitthvað sem kemur frá ríkisstjórninni og er það bara virkilega vel. Það gerist svona rétt fyrir jól, páska og sumarfrí, þá geysast inn ráðherramálin. Venju fremur hefur mér fundist hafa gengið vel að þessu sinni. Þó koma nú upp af og til þættir sem ekki er mögulegt að sætta sig við og ég er hrædd um að sú staða sé einmitt að koma upp hér og nú. Þetta er t.d. mál um lögheimilisskráningu og brunavarnir og breytingar á ýmsum lögum þar sem eftirlitsaðilum er gefin heimild til að taka út húsnæði sem hugsanlega er ákveðin dauðagildra eins og við erum búin að horfa upp á. Eins og ég sagði áðan hafa verið fjórir stórbrunar á þessu ári þar sem líka hefur verið mannfall og alveg skelfilegt að horfa upp á það. Ég get líka sagt ykkur það að hérna uppi á Höfða er t.d. húsnæði þar sem þeir sem eru að glíma við fíknisjúkdóm hafa fengið að vera í svokallaðri eftirmeðferð, svona ákveðið áfangaheimili sem kallast Draumasetrið. Nú hefur verið ákveðið að það sé ekki nógu öruggt og ekki nógu gott og stendur til að loka því. Hvað verður um þá einstaklinga sem þar eru í bata vegna dauðans alvöru sjúkdóms er hins vegar önnur saga. Það er það sem mér finnst oft skorta, að þegar verið er að opna einar dyr þá lokast ekki aðrar heldur lokast þetta allt saman og einstaklingunum er gert ómögulegt að halda áfram í sinni eftirmeðferð og sínum bata. Í raun og veru ættu stjórnvöld að sjá sóma sinn í því, ef þau vita hvaða rekstur fer fram í húsnæði sem er talið vera hættulegt til búsetu, að koma til móts við þessa einstaklinga og koma þeim fyrir í húsnæði sem gæti haldið við því bataferli sem er í gangi. Við verðum að átta okkur á því að það býr mannauður í okkur öllum og þeir sem glíma við fíknisjúkdóm þrá ekkert heitar en að fá stöðugleika í sitt líf. Það tekur langan tíma og getur tekið mislangan tíma en í flestum tilvikum alllangan tíma, það fer eftir því hvað einstaklingurinn hefur verið að glíma lengi við fíknisjúkdóminn, það getur tekið ansi langan tíma fyrir hann að finna jafnvægi og tileinka sér þau meðul sem hann þarf að tileinka sér til þess að geta haldið áfram í sínum bata með bjartsýni og brosi og tekið þátt í samfélaginu okkar alveg upp á nýtt. Það er á ábyrgð stjórnvalda að skella t.d. ekki í lás hverju sem er, af því bara, án þess að koma með úrbætur til handa þeim sem þurfa á þeim að halda. Flestir af þessum einstaklingum og allir eiginlega hafa í engin önnur hús að venda. Þetta er allt að tveggja ára meðferð, eftirmeðferð, sem einstaklingarnir fá á þessum stöðum og það er í rauninni algerlega óafsakanlegt að skella bara í lás án þess að gefa þeim kost á því að halda áfram í bataferli sínu. Maður tekur ekki krabbameinssjúkling sem er í lyfjameðferð og segir allt í einu við hann: Farðu heim til þín og komdu eftir ár, sjáum hvernig þér líður þá. Það þýðir ekki. Við erum að tala um veikt fólk og okkur ber siðferðisleg skylda til þess og lagaleg og samkvæmt stjórnarskrá og hverju sem er að tryggja búsetu fólks. Með þessu frumvarpi sem við erum hér með til umfjöllunar er verið að leitast við að tryggja öryggi fólks að einhverju leyti og er mjög mikilvægur þáttur í því, brunavörnum og öðru slíku, að fólk sé ekki í rauninni í dauðagildrum án þess jafnvel að vita af því. En það breytir ekki þeirri staðreynd að ég hefði gjarnan viljað að við hefðum haft samráð, stjórn og stjórnarandstaða, við hefðum sest niður saman, betur sjá augu en auga, og við hefðum talað um málið og komið sameiginlega með frumvarp sem hefði tekið heildstætt á málunum, líka þeim þáttum sem ég er að tala um, hvað það er sem við getum gert til að koma til móts við fleiri hópa í samfélaginu eins og ég hef tiltekið. Það er athyglisvert, frú forseti, að ég er svo sjónlaus að ég sé ekkert á þetta. En hvað um það. Við höfum hugsað okkur hér að ræða þetta alvarlega mál þangað til að við erum öll sátt við það og þess vegna væri mjög ánægjulegt að sjá einhverjar breytingar gerðar núna áður en málið fer aftur inn í nefnd fyrir 3. umræðu, þar sem væri hægt að líta á fleiri aðila sem væru í hugsanlegri hættu vegna eldsvoða og aðra sem búa við óöryggi vegna þess að þeir hafa í rauninni í engin önnur hús að venda en óskráð og ósamþykkt húsnæði. Það er nú svo einkennilegt sem það er að oft og tíðum virðast vera hér óprúttnir aðilar sem jafnvel nýta sér einhver búsetuúrræði sem þeir myndu ekki einu sinni láta hundinn sinn sofa í. Það er nú þannig. En það hefur verið látið viðgangast hér alllengi. Við vonum náttúrulega svo sannarlega að þetta frumvarp muni koma í veg fyrir það að fleiri stórbrunar af því tagi sem ég nefndi, með þeirri sorg og ótímabærum dauða, muni endurtaka sig. En auðvitað getum við aldrei sagt eitt eða neitt og við fáum alltaf bruna af og til af ýmsum völdum, það er kannski skilinn eftir pottur á straum óvart og viðkomandi hefur farið af bæ í einhvern tíma og það næsta sem hann veit er að húsið hans er alelda. En í þessu tilviki erum við að tala um mun alvarlegri mál þar sem einstaklingar geta ekki einu sinni, ef t.d. kemur upp eldur og þeir sofa þétt saman í herbergjum á þröngum gangi og annað slíkt og jafnvel ekki búið að setja stigann sem brunavarnaeftirlitið hafði sagt að yrði að hafa til að hafa neyðarútgang, þá eru ekki margar bjargir fyrir þá að reyna að forða sér undan eldinum. Þess vegna höfum við horft upp á, eins og á Bræðraborgarstíg, skelfilegar afleiðingar af slíku. Mér þótti skrýtið af hverju við brugðumst ekki við fyrr. Maður er búinn að bíða eftir þessu núna í ansi langan tíma en betra er seint en aldrei og þetta er þó skref sem er tekið, mikilvægt skref sem er tekið í rétta átt. En við vildum gjarnan að það væri heildstæðara og tæki betur utan um stærri hóp sem býr í óöryggi og í rauninni vanlíðan.

Frú forseti. Sum mál ætti ekki að þurfa að gera lögum. Sum mál eru að bregðast við ástandi sem ekki ætti að vera til staðar. Þetta er eitt af þeim málum. Ég held að mörg hafi vaknað upp við vondan draum í júní 2020 þegar eldur kviknaði hér rétt við þinghúsið, á Bræðraborgarstíg, svo nálægt þinghúsinu að þegar við vorum hér í húsi þá fundum við brunalyktina, við heyrðum í sírenunum. Við vorum í návígi við eldsvoða þar sem þrír einstaklingar létu lífið, þrír einstaklingar sem voru óskráðir í húsið, hús sem var illa búið og troðið upp að rjáfri af innflytjendum sem voru að greiða of háa leigu fyrir lélegt og hættulegt húsnæði og voru í lífshættu hvern dag sem þau bjuggu í þessu húsi vegna þess að húsinu hafði verið breytt í óleyfi. Það var orðið að dauðagildru. Mig langar kannski aðeins, forseti - því að þessi atburður situr dálítið í mér, ég held að hann sitji dálítið í okkur öllum sem vorum hérna í nágrenninu þegar þetta átti sér stað - að lesa hvernig Húsnæðis- og mannvirkjastofnun lýsir búsetu í eigninni á þessum örlagaríka degi, með leyfi forseta: „Í heildina bjuggu yfir 21 einstaklingur í húsinu þegar eldsvoðinn átti sé stað þann 25. júní 2020. Þar af voru 5 heima í herbergjum sínum á rishæðinni og 3 einstaklingar í herbergjum sínum á 2. hæð hússins. Grunur leikur á að sá fjórði hafi verið heima og yfirgefið 2. hæð fljótt eftir að eldurinn kviknaði. Í íbúðunum tveimur á 2. hæð og á rishæðinni bjuggu 13 manns, þar af sex á rishæðinni í fjórum aðskildum herbergjum með sameiginlegt eldhús og baðherbergi. Á 2. hæð bjuggu átta manns í sex aðskildum herbergjum með sameiginlegt eldhús og baðherbergi. Á 2. hæð í viðbyggingunni og á 1. hæð bjuggu líklega um 10 manns en það var ekki kannað sérstaklega í þessari rannsókn.“ - Það var ekki kannað sérstaklega í þessari rannsókn af því að rannsóknin sneri bara að húsinu þar sem eldsvoðinn átti sér stað. Þessi lýsing er dæmigerð fyrir þær aðstæður sem þúsundir einstaklinga búa við hér á landi. Það eru næstum fjögur ár liðin síðan þetta átti sér stað og enn er þetta staðan. Oft eru þetta einstaklingar sem koma til landsins til skamms tíma, t.d. vegna starfa hér á landi, þetta eru einstaklingar sem eru kannski ekki endilega með miklar tengingar við landið þannig að það er ekki hægt að fá inni hjá ættingjum eða vinum eða kannski búa ættingjar og vinir ekki við þær aðstæður að geta boðið fleirum heim til sín. Þannig að þetta eru einstaklingar sem leita út á leigumarkaðinn nema, viti menn, hann er ekki til staðar hér á landi að heitið geti. Það er hægara sagt en gert að verða sér úti um hagstætt húsnæði á leigumarkaði, hvað þá ef þú ert ekki með tengingar hér á landi. Þessum einstaklingum er þannig í auknum mæli komið fyrir í atvinnuhúsnæði sem eigendurnir hafa tekið sig til og breytt þannig að hægt sé að koma því í leigu sem ólöglegu íbúðarhúsnæði. Þetta hefur þær afleiðingar að þessir einstaklingar geta ekki skráð lögheimili hér á landi, geta ekki skráð lögheimili í húsnæðinu sem þau búa í vegna þess að lögheimili má aðeins skrá í húsnæði sem uppfyllir ákveðin skilyrði og atvinnuhúsnæðið gerir það ekki. Þetta skiptir máli upp á ýmis réttindi að gera. Þetta skiptir líka máli upp á öryggi fólks að gera. Eins og slökkviliðið hefur ítrekað bent á ber það sig öðruvísi að þegar það mætir á vettvang eftir því hvort eldsvoði virðist tefla lífi fólks í hættu eða um er að ræða bruna þar sem bjarga þarf verðmætum. Ég held að við skiljum það öll að slökkviliðsfólk leggur sig meira fram, það gengur lengra til að bjarga lífi en að bjarga hlutum. En ef ekkert fólk er skráð í húsnæðið þá veit slökkviliðið ekki að þar búi einhver. Það er væntanlega mögulega ein af ástæðunum fyrir því að við höfum núna á síðustu árum upplifað það sem ég held að við verðum að fara að kalla faraldur í eldsvoðum sem bana fólki. Frá því í júní 2020 hafa fimm manns látið lífið hérlendis í bruna í atvinnuhúsnæði. Þess vegna er pínu ergilegt - nei, við þurfum að nota sterkari orð; það lýsir kerfislægum vanda að ekki sé búið að bregðast við af meiri festu fyrr. Þær breytingar sem lagðar eru til með þessu frumvarpi, að heimila skráningu aðseturs í húsnæði sem ekki uppfyllir skilyrði lögheimilisskráningar, það snýst ekki um réttindi fólks, þetta snýst ekki um að bæta aðstæður þess nema hvað varðar öryggisþáttinn. Þetta er neyðarviðbragð til að reyna að stemma stigu við þessum faraldri eldsvoða þannig að slökkviliðið geti tekið út aðstæður í húsnæði sem ekki er ætlað til búsetu en er engu að síður notað til búsetu. Og þetta er til þess að viðbragðsaðilar geti vitað hvar fólk er að finna þegar kviknar í. Hér er ekki verið að lækna sjúkdóminn, það er verið að setja plástur á einn örlítinn blett af völdum hans. Auðvitað þurfum við að gera þessa heimild að lögum, um það eru allir umsagnaraðilar sammála, auðvitað þarf að tryggja grundvallaröryggi þess fólks sem býr í atvinnuhúsnæði og horfast í augu við að það er veruleiki þúsunda á Íslandi í dag. Í greinargerð með frumvarpinu minnir mig að sé talað um 4.000 manns, í tillögum samráðsvettvangs um úrbætur á brunavörnum, sem komu út í kjölfar brunans á Bræðraborgarstíg - nei, það var ekki í þeim, það var í annarri skýrslu um fjölda skráninga í íbúðarhúsnæði, þar var slumpað á að þetta gætu verið 5.000–7.000 manns. Staðreynd málsins er væntanlega sú að við bara vitum það ekki. Við vitum hins vegar að þetta er hópur sem er bara á við mörg af okkar stærri sveitarfélögum og býr við óviðunandi og hættulegar aðstæður. Auðvitað þurfum við að kortleggja hvar fólk býr og gefa slökkviliði verkfæri til þess að kanna aðstæður og bæta úr þeim. Við hefðum auðvitað átt að gera þetta nánast strax eftir brunann á Bræðraborgarstíg. Í dag ættum við því miklu frekar að vera að ræða einhverjar breytingar til lengri framtíðar, eitthvað sem lagar undirliggjandi vandann. Undirliggjandi vandinn er náttúrlega óheilbrigður húsnæðismarkaður. Eins og svo oft áður þá er þetta staða sem verður til vegna þess þrýstings sem er á húsnæðismarkaði, vegna þess að framboð og eftirspurn hafa í allt of mörg ár ekki haldist í hendur. En það eru praktísk atriði sem væri hægt að grípa til sem myndu skila árangri. Mig langar að nefna að í þessum tillögum samráðsvettvangs um úrbætur eru tillögur að 13 atriðum sem bæta má úr. Þetta frumvarp hér tekur á þremur af þessum 13 tillögum að einhverju leyti. Sumar af þessum tillögum eru komnar í framkvæmd, aðrar eru enn í vinnslu. Mig langar sérstaklega að nefna eina af þeim sem eru í vinnslu - í kjölfar orða hv. þm. Ingu Sæland hér áðan um að auðmenn ættu aðeins of ljúfa daga undir verndarvæng þessarar ríkisstjórnar vegna þess að fólkið sem leigir út þetta óleyfishúsnæði grunar mig að sé nú oft í þeim hópi - en 13. tillaga starfshópsins snýr að því að auka hvata til brunavarna í gegnum brunatryggingar. Þetta er bara sáraeinfaldur efnahagslegur hvati sem er lagður til. Það er lagt til að lögum um brunatryggingar verði breytt þannig að forsendur brunabótamats verði tengdar við brunavarnir og vátryggingafélögum verði gefnar auknar heimildir til að skerða bætur ef brunavörnum er ekki sinnt. Það er kannski dálítið kaldranalegt að segja það en ég hugsa að ef húsnæðiseigandi sér fyrir sér að tapa stórum fjárhæðum á því að hús með íbúum í atvinnuhúsnæði í hans eigu myndi brenna, og þá myndi hann tapa pening, umtalsverðum fjárhæðum, þá held ég að það myndi hvetja viðkomandi jafnvel enn frekar til að gera úrbætur en bara sú móralska staðreynd að vilja ekki vera eigandi húss þar sem einhver gæti látið lífið í bruna. Þess vegna er miður að þetta sé ein af þeim tillögum sem eru bara í vinnslu eins og virðist vera með þær tillögur sem er mest bit í varðandi þennan vanda. Annað sem er nefnt í tillögunum er að tryggt verði að íbúðarhúsnæði sé ekki tekið í notkun án þess að fram hafi farið öryggisúttekt fyrir eða samhliða lokaúttekt. Þetta er atriði sem tekur ekki á búsetu í atvinnuhúsnæði þar sem hér er um íbúðarhúsnæði að ræða. Þetta er samt angi af sama meiði vegna þess að hér er um að ræða eitthvað sem þyrfti að útfæra í gegnum endurskoðun á byggingarreglugerð sem er í gangi, varðandi byggingareftirlit og líka varðandi þá virðingu sem við sýnum byggingarreglugerð. Byggingarreglugerð er nefnilega þegar upp er staðið eitt mesta öryggistæki samfélagsins þar sem hún skilgreinir ekki bara hvernig best er að reisa hús sem standa frekar en hrynja, sem þola jarðskjálfta frekar en að hrynja, sem eru með öruggum flóttaleiðum, sem eru með viðunandi brunavarnir - og hér hefur því miður orðræðan á síðustu árum ekki verið nógu jákvæð. Frá því að byggingarreglugerð var endurskoðuð í heild sinni fyrir rúmum áratug höfum við séð hagsmunaöfl ítrekað tala gegn ákveðnum grunnstefum í reglugerðinni og þá sérstaklega hugmyndafræði algildrar hönnunar. Það sem fólk sér gjarnan fyrir sér sem algilda hönnun er að húsnæði geti sinnt þörfum fatlaðs fólks; að hurðarop séu nógu breið fyrir hjólastóla, að þröskuldar séu fjarlægðir, að hús séu aðgengileg, en algildri hönnun fylgja líka kostir fyrir alla notendur húsnæðis vegna þess að - ja, tökum sem dæmi greiðar flóttaleiðir, þær eru greiðar ef þær eru hannaðar með þarfir allra í huga. Tökum bara dæmi um útidyr með pumpu. Þær pumpur eru stundum það stífar að fólk með skerta hreyfigetu á erfitt með að opna þær. Hvað gerir það fólk í bruna? Ég held að þetta sé eitthvað sem hefði mátt spýta í lófana varðandi. Af því að ég sé að tíminn er eitthvað farinn að styttast hjá mér þá langar mig að nefna atriði sem ég nefndi í andsvörum við hv. þm. Ingibjörgu Isaksen, framsögumann nefndarálits, annars vegar aðeins aftur varðandi möguleikann til - það er varla einu sinni hægt að kalla það refsiúrræði heldur möguleika til þess að húsnæðiseigendur sem breyta húsnæði þannig að það uppfyllir ekki lög og reglur um brunavarnir, að þeim verði refsað og fái ekki greitt úr tryggingum ef upp kemur eldur og skemmdir. Þetta er eitthvað sem mætti líkja við það að ef skoðunarlaus jeppi myndi valda dauðaslysi þá væri það ekki hlutverk trygginga að hlaupa undir bagga með þeim sem yrði valdur að því og bæta viðkomandi tjón. Síðan er það atriði varðandi upplýsingagjöf, sem ég treysti að hv. þm. Ingibjörg Isaksen taki áfram með sér til ráðuneytisins eins og hún nefndi að hún myndi gera. Öll þessi mörg þúsund einstaklinga sem búa í atvinnuhúsnæði og þyrftu að þessum lögum samþykktum að skrá aðsetur þar eru gjarnan fólk sem ekki hefur íslensku að móðurmáli. Þess vegna þyrfti jafnvel að fara í einhvers konar sérstakt átak til að ná til þeirra og koma til þeirra upplýsingum á viðeigandi hátt til þess að gera þeim ljóst að þessi skráning standi til boða og sé í þeirra hag. Kannski erum við þá komin aftur að upphaflega punktinum um það hvers vegna við erum á þessum stað, ekki komin lengra en raun ber vitni, þremur og hálfu ári eftir að þrjú létust við Bræðraborgarstíg og svo tvö önnur sem hafa látist í bruna í atvinnuhúsnæði. Það að ekki sé meiri asi á stjórnsýslunni en raun ber vitni - við þurfum að horfast í augu við hvort það gæti verið vegna þess að hér er um að ræða 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir áhugaverða ræðu. Ég verð að segja eins og er að þegar ég skoða þetta frumvarp og horfi á 1. gr. segir þar, með leyfi forseta: „Einstaklingi sem skráður er til lögheimilis í sveitarfélagi án tilgreinds heimilisfangs er heimilt að skrá sérstakt aðsetur sitt í atvinnuhúsnæði sem uppfyllir ekki skilyrði 3. og 4. mgr. 2. gr.“ Hér er verið að heimila fólki að skrá lögheimili sitt í atvinnuhúsnæði. Allir vita að atvinnuhúsnæði er ekki ætlað sem íbúðarhús. Ég verð nú að segja eitt, að mér finnst ákveðin sorg yfir þessu máli, ákveðin sorg, og við erum náttúrlega með brunann sem varð á Bræðraborgarstíg undir. Hér virðist að þetta sé eingöngu gert fyrir slökkviliðið, að slökkviliðið geti vitað af því hversu margir búa í atvinnuhúsnæði. Þetta er greinilega ákveðin redding til þess að ef það kviknar í atvinnuhúsnæði þá geti slökkvilið vitað hversu margir búa í þessu atvinnuhúsnæði, í þessari skemmu, á þessu bílaverkstæði eða hvað sem það er. Það er meira að segja tekið dæmi í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Þegar slökkvilið fer í útkall í orlofshúsnæði gerir það ávallt ráð fyrir því að gestir hafi næturstað í frístundabyggð og að fólk sé mögulega inni í húsi en það á ekki við þegar um atvinnuhúsnæði er að ræða.“ Hér er verið að koma í veg fyrir þetta. Mig langar að spyrja: Finnst hv. þingmanni það forsvaranlegt að fólk geti skráð sig í atvinnuhúsnæði? Er þetta ekki afleiðing af miklu stærra vandamáli sem er það að það er einfaldlega ekki nógu mikið byggt af húsnæði fyrir lágtekjufólk og fyrir þá farandverkamenn og það erlenda vinnuafl sem kemur hingað? Er það ekki þar sem við eigum að taka á málinu en ekki með svona ódýrri reddingu eins og þeirri að fólk megi skrá sig í atvinnuhúsnæði?

Frú forseti. Hv. þingmaður spyr: Er það forsvaranlegt að leyfa fólki að skrá aðsetur í atvinnuhúsnæði? Ég held að einfalda svarið sé bara: Nei, í rauninni ekki. Það er samt staðreyndin sem fólk býr við. Þúsundir manna búa í atvinnuhúsnæði í dag út af því einmitt, eins og hv. þingmaður nefnir, að hér er ekki nógu mikið af húsnæði á leigumarkaði fyrir fólk með lágar tekjur. Fólkið sem flytur hingað til lands til að halda efnahagslífinu okkar uppi, til að vinna í ferðaþjónustu, til að sinna heilbrigðiskerfinu, til að vinna í menntakerfinu okkar á lágu laununum sem við bjóðum fólkinu sem heldur uppi samfélaginu okkar, það hefur ekkert efni á því að vera á leigumarkaði og á engan séns á því að komast í eigið húsnæði. Þau hafa leitað inn á þennan markað, við getum kallað þetta gráan markað sem er utan regluverksins, og komið sér fyrir í atvinnuhúsnæði þar sem lífi þess er bara allt of oft teflt í hættu. Að leyfa fólki í þessum aðstæðum að skrá aðsetur sitt er ekkert annað en redding. Það er engin lausn, það er redding á þeirri staðreynd að þau eru bara í hættu og slökkviliðið þarf að vita hvar þau eru. Þessu fylgja engin réttindi heldur. Lögheimilisskráningu fylgja þó réttindi í því sveitarfélagi sem þú skráir lögheimili í. Lögheimilisskráning getur farið að hafa áhrif á það hvaða réttindi 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er reyndar ekki í þeirri nefnd sem þetta mál hefur verið til meðferðar hjá en ég verð að segja eins og er að mér geðjast ekki vel að þessu máli. Ég er ekki búinn að mynda mér fulla afstöðu til þess. Þegar ég var að vinna í Skipulagsstofnun, var lögfræðingur Skipulagsstofnunar, þá kom mál upp sem var þekkt sem Bláskógabyggðarmálið. Þar féll hæstaréttardómur og niðurstaða Hæstaréttar var sú að sveitarfélaginu Bláskógabyggð hefði ekki verið heimilt að synja tiltekinni fjölskyldu um skráningu lögheimilis í sumarhúsi. Það voru ákveðin viðbrögð sem fóru þar af stað og var gerð lagabreyting. Lögunum var breytt í þá veru að óheimilt var að skrá lögheimili í frístundabyggð. Hér erum við að leyfa skráningu í atvinnuhúsnæði. Ég hefði talið að það væri þá betra að leyfa fólki að skrá lögheimili sitt í frístundabyggð heldur en í atvinnuhúsnæði. Ég get tekið dæmi um það sem kemur ágætlega fyrir í frumvarpinu. Með leyfi forseta segir í frumvarpinu: „Litið hefur verið svo á að slökkvilið hafi heimild til að fara inn í atvinnuhúsnæði án dómsúrskurðar þrátt fyrir að fólk virðist búa í húsinu enda sé búsetan ólögleg. Sú staða hefur komið upp að slökkviliði hafi ítrekað verið meinaður aðgangur að íbúðarhúsnæði.“ Hér virðist verið að búa til hóp fólks, stétt fólks sem býr við minni réttarvernd, t.d. varðandi aðgang að íverustað sínum og friðhelgi einkalífsins. Ef slökkvilið getur farið inn í atvinnuhúsnæði án dómsúrskurðar og það býr einhver þar þá er það brot á friðhelgi þess fólks sem er skráð í atvinnuhúsnæði. Mér finnst svolítið verið að búa til stétt fólks 

Frú forseti. Hv. þingmaður segir að sér finnist hér verið að búa til stétt fólks. Ég held að við þurfum bara að ganga lengra og segja: Hún hefur nú þegar verið búin til. Það er skömm að því hvernig við komum fram sem samfélag, þetta ríka samfélag sem við erum, hvernig við komum fram við fólkið sem flytur hingað í leit að tækifærum og heldur í leiðinni uppi samfélaginu okkar. Fimm þeirra hafa dáið í bruna frá vorinu 2020. Það er óásættanlegur fórnarkostnaður. Ef annað eins væri að gerast, ef við sæjum kerfislægt fimm einstaklinga deyja vegna þess að samfélagið væri búið að úthluta þeim ákveðinni stétt og þeirri stétt fylgdi að búa í hættulegu atvinnuhúsnæði þá værum við löngu búin að grípa í taumana, held ég, ef ekki væri um að ræða útlendinga. Það skiptir höfuðmáli að viðurkenna ekki búsetu í atvinnuhúsnæði sem einhvern veruleika sem er kominn til að vera. Þessi aðsetursskráning sem er verið að innleiða með þessu frumvarpi þarf að vera tímabundið úrræði til að tryggja öryggi þeirra sem samfélagið hefur troðið í þetta húsnæði þangað til við sem samfélag erum búin að koma upp betra kerfi þannig að þau geti búið í íbúðarhúsnæði sem er þeim bjóðandi. Það er bara ekki staðan í dag. 

Frú forseti. Hér er mikilvægt mál til umræðu, mikilvægt að því leyti að því er ætlað að taka á því vandamáli að þegar bruni eða náttúruhamfarir eiga sér stað í iðnaðarhúsnæði þá er mjög mikilvægt fyrir slökkvilið og aðra viðbragðsaðila að vita hversu margir séu í húsinu, tala nú ekki um ef það er fólk sem býr í þessu húsnæði, húsnæði sem alls ekki er ætlað til þess að búa í, húsnæði sem oft er algerlega óásættanlegt fyrir flesta einstaklinga að búa í. Það er samt, eins og kemur fram í frumvarpinu, mikilvægt að við finnum leiðir til þess að slökkvilið og aðrir viðbragðsaðilar hafi upplýsingar um það hverjir búa á hverjum stað svo að hægt sé að leita að viðkomandi í húsinu ef eldur kemur upp. Þetta er ekki bara í þeim tilvikum þar sem um eld er að ræða heldur er þetta alveg jafn mikilvægt í tilvikum eins og t.d. náttúruhamförum þar sem þarf að rýma heilan bæ, eins og við sáum gerast fyrir rétt rúmum mánuði síðan. Þá er mjög mikilvægt að átta sig á því hvort einhverjir aðilar búi í húsnæði sem ekki er í raun íbúðarhúsnæði því að þegar til rýmingarinnar kemur þurfa viðbragðsaðilar að vita hvar þeir eiga að fara og rýma, hvaða hús á að rýma. Ef eitthvert af þessum húsum er iðnaðarhúsnæði þá getur verið að fólk verði hreinlega eftir. Það er að sjálfsögðu ekki gott mál. Það er hins vegar að vissu leyti alveg ótrúlega skrýtið með þetta frumvarp að hér er verið að setja á frumvarp til að setja ákveðinn plástur á eitthvað sem er í raun ólöglegt. Það er ólöglegt að leigja fólki út aðsetur í iðnaðarhúsnæði. Það er hreint og klárt ólöglegt. Það eru um 4.000 manns hér á landi sem búa við þessar aðstæður. Þegar við skoðum hverjir það eru sem búa við þessar aðstæður þá kemur í ljós þetta er aðallega fólk sem er að flytjast hingað til lands erlendis frá og fólk sem býr við fátækt, vegna þess að þetta eru einu valkostirnir sem þetta fólk hefur til þess að fá leiguhúsnæði á verði sem það getur borgað. Jafnvel þetta leiguhúsnæði, þessar ósamþykktu íbúðir, oft ekki nema bara herbergi, eru samt leigðar út dýrum dómum. Þetta er mikil tekjulind fyrir þá sem eiga þetta iðnaðarhúsnæði. Það er í rauninni skrýtið að hér hafi ekki komið fram frumvörp um að hækka sektir og annað til þess að tryggja hreinlega að það sé ekki verið að leigja út þetta húsnæði. En þá er bent á að þetta séu um 4.000 einstaklingar sem búa í slíku húsnæði og að við búum hér við mikinn húsnæðisskort. Það er líka merkilegt að það hefur komið fram í umræðum um önnur mál hér á síðustu dögum þingsins að þegar auglýst var eftir húsnæði til kaups af ríkinu eða af aðilum til að leigja út til Grindvíkinga þá bárust 1.200 tilboð um húsnæði, 1.200 íbúðir sem greinilega eru annaðhvort tilbúnar eða stutt frá því að vera tilbúnar sem hreinlega hafa ekki verið settar á markaðinn vegna þess hvernig vaxta- og verðbólgustig við búum við. Já, það eru til mun fleiri íbúðir en hefur verið sagt frá hér. Og hvernig hefði verið að fara frekar í að skoða hvernig við gætum komið, ja, kannski t.d. helmingnum af þessu fólki inn í eitthvað af þessu húsnæði sem þarna er til? Já, frú forseti, þetta er alvarlegt mál, að við skulum vera að bjóða fólki upp á það að búa við slíkt skelfingarástand. Það er ekki nóg með að fólk búi í litlum herbergjum sem uppfylla oft alls ekki heilbrigðis- eða brunavarnakröfur heldur megum við ekki gleyma því líka að sveitarfélög eru búin að skipuleggja sig, skipuleggja hvernig sveitarfélagið byggir og lítur út, út frá því að búseta fólks sé í íbúðahverfum en ekki iðnaðarhverfum. Samgöngur eru oftast miðaðar við það að komast úr íbúðahverfunum en ekki endilega að komast úr iðnaðarhverfunum, skólar eru ekki endilega nálægt iðnaðarhverfum og svo mætti lengi telja. Það er ekki nóg með að við séum að bjóða fólki upp á það að vera við skelfilegar aðstæður, við erum líka að byggja upp það að fólk búi á svæði sem er hreinlega ekki með þá þjónustu sem það þarf til þess að geta lifað almennilegu lífi. Maður spyr sig, þegar maður áttar sig á því að þarna búa þeir sem lifa við fátækt og þeir sem eru erlendis frá, hvort við myndum nokkurn tímann láta þetta líðast ef þetta væru ekki útlendingar og fátækt fólk. Frú forseti. Mig langar líka að tala fallega um þetta frumvarp. Það er von mín að við förum í átak eftir áramót til að tækla þetta vandamál með búsetu í iðnaðarhúsnæði. En mig langar að hrósa nefndinni fyrir að taka tillögu sem kom hér fyrir nokkrum vikum síðan þegar var verið að vinna bráðabirgðafrumvörp í tengslum við Grindavík, þá var lagt til að sú nefnd sem væri að fjalla um þetta ákveðna frumvarp myndi bæta þar inn sérstöku varanlegu ákvæði í lög um lögheimili, um skráningu aðseturs við óviðráðanleg atvik. Mig langar virkilega að hrósa nefndinni fyrir það að hafa tekið þessari tillögu fagnandi og sett hér inn því þetta er mjög mikilvægt verkfæri þegar náttúruhamfarir dynja yfir.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða ræðu. Það sem vekur athygli mína í þessu máli, fyrir utan mörg atriði, t.d. borgaraleg réttindi varðandi friðhelgi einkalífsins og það að slökkviliðið getur komið inn í húsnæði án dómsúrskurðar, það eru dæmi þess, meira að segja úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur, er að atvinnuhúsnæði er ekki bara atvinnuhúsnæði. Það eru mismunandi gæði á atvinnuhúsnæði. Við getum verið með bílskúr, við getum verið með verksmiðju, fjós, hlöðu, verkstæði o.s.frv. Þá kemur að þessu atriði sem lýtur að þessu: Er ekki ástæða til þess að það sé einhvers konar gæðaeftirlit með því atvinnuhúsnæði þar sem heimilt er að skrá sérstakt aðsetur sitt, að það sé einhvers konar gæðaeftirlitsstimpill á að það megi skrá sig í þetta atvinnuhúsnæði en ekki hitt? Þá erum við a.m.k. komin með einhvers konar lágmarkskröfur um að húsnæði sé hæft til þess að manneskjur geti búið þar. Það virðist ekki vera. Ég var að skoða t.d. skipulagsreglugerðina, byggingarreglugerð, og þar er t.d. fjallað um atvinnuhúsnæði fyrir búrekstur og annað slíkt. Samkvæmt þessu ákvæði má ætla það að einstaklingur geti skráð sérstakt aðsetur sitt í atvinnuhúsnæði sem er kannski fjós. Þá erum við komin ansi langt aftur í tímann og það er nánast ekki hægt að bjóða upp á þetta, finnst mér. Þetta sýnir að þetta er ekki ætlað Íslendingum, skulum hafa það í huga. Þetta ákvæði er ekki fyrir Íslendinga. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir.

Hv. þingmaður, það var ekki búið að kynna þingmanninn í ræðustól.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og biðst afsökunar á því að hafa verið aðeins of fljótur á mér að svara hv. þingmanni. Varðandi aðkomu slökkviliðs og fá að koma inn í húsnæði þá hefur það allt með brunavarnaúttektir að ræða og slík öryggismál. Því miður er það þannig að slökkviliðið framkvæmir ekki úttekt á því hvort að húsnæði sé heilsuspillandi eða ekki. En ég er sammála hv. þingmanni, við viljum alls ekki fara mörg ár eða áratugi aftur á bak. Ég veit ekki með það að sofa í fjósinu en það var nú stundum að maður lagði sig í hlöðunni, mun þægilegra en fjósið.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, lögum um landlækni og lýðheilsu og lögum um réttindi sjúklinga. Nefndarálitið liggur frammi. Með frumvarpinu er stefnt að því að efla öryggismenningu innan heilbrigðiskerfisins og fækka alvarlegum atvikum með skýrari verkferlum um viðbrögð til hagsbóta fyrir sjúklinga og heilbrigðisstarfsfólk og umbótum í framkvæmd öryggis- og gæðamála. Jafnframt verða lagaákvæði um rannsókn alvarlegra atvika gerð ítarlegri, aðkoma sjúklinga og/eða nánustu aðstandenda að rannsókn mála tryggð auk þess sem lagðar eru til breytingar á ferli kvartana til embættis landlæknis. Lagt er til að í lögum um heilbrigðisþjónustu komi fram að veitendum heilbrigðisþjónustu beri að skipuleggja starfsemi sína með þeim hætti að heilbrigðisstarfsmenn getið staðið við lögbundnar skyldur sínar og að til staðar sé innra eftirlit með starfsemi og þeirri þjónustu sem veitt er. Þá er kveðið á um refsiábyrgð heilbrigðisstofnana og rekstraraðila sem veita heilbrigðisþjónustu. Breytingar á lögum um landlækni og lýðheilsu lúta í fyrsta lagi að því að skilgreina sérstaklega hugtökin óvænt tilvik og alvarleg atvik. Í öðru lagi er lagt til að kveðið verði nánar á um tilkynningarskyldu heilbrigðisstofnana og rekstraraðila í heilbrigðisþjónustu til landlæknis þegar alvarleg atvik hafa átt sér stað. Um leið er gert ráð fyrir tilkynningarskyldu þessara aðila til sjúklings eða nánustu aðstandenda. Enn fremur að landlæknir geti tekið alvarleg atvik til rannsóknar að eigin frumkvæði þótt þau hafi ekki verið tilkynnt. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar á gildandi ákvæði um rannsókn landlæknis á alvarlegum atvikum í heilbrigðisþjónustu, inntaki hennar og málsmeðferð. Fjallað er sérstaklega um rétt sjúklings til upplýsinga um framgang rannsóknar, aðgang að málsgögnum og um rétt hans, og eftir atvikum nánasta aðstandanda, til að koma á framfæri sjónarmiðum við rannsóknina. Í fjórða lagi er lagt til nýtt ákvæði þar sem aðkoma lögreglu að rannsókn á alvarlegum atvikum í heilbrigðisþjónustu er skýrð. Í fimmta lagi er kveðið á um hverjar geti orðið niðurstöður rannsóknar alvarlegra atvika. Er þar fjallað sérstaklega um meðferð skýrslna landlæknis og upplýsinga starfsfólks í heilbrigðisþjónustu, sem óheimilt verði að nota sem sönnunargögn í sakamálum og heimildir landlæknis til endurupptöku máls innan árs frá því að rannsókn lauk. Þá eru í sjötta lagi lagðar til breytingar á 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu um meðferð kvartana til landlæknis er miða að því að auka skilvirkni embættis landlæknis við meðferð kvörtunarmála og stytta málsmeðferðartíma þeirra. Loks eru lagðar til breytingar á 28. gr. laga um réttindi sjúklinga þar sem kveðið er nánar á um meðferð athugasemda sjúklinga vegna þjónustu eða framkomu heilbrigðisstarfsfólks, sem beina skal til yfirstjórnar heilbrigðisstofnunar eða þeirra sem bera ábyrgð á þjónustunni. Frumvarpið var lagt fram á 153. löggjafarþingi og er það að meginstefnu óbreytt með þeim undantekningum að gerðar hafa verið breytingar til samræmis við nefndarálit og breytingartillögur meiri hluta velferðarnefndar. Í nefndaráliti sem hér er lagt fram er vísað í umfjöllun um frumvarpið í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar um frumvarpið frá síðasta þingi. Í ár fjallaði nefndin um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust nokkrar umsagnir. Í kjölfar þeirrar umfjöllunar vill meiri hluti nefndarinnar árétta eftirfarandi sérstaklega: Nefndin fjallaði um refsiábyrgð heilbrigðisstofnana en með frumvarpinu lagt til að bætt verði inn í lög um heilbrigðisþjónustu nýrri refsiheimild sem beinist að heilbrigðisstofnunum eða öðrum rekstraraðilum sem veita heilbrigðisþjónustu. Þannig verði skýrt kveðið á um að gera megi heilbrigðisstofnunum sekt fyrir brot gegn almennum hegningarlögum óháð því hvort sök verði sönnuð á tiltekinn einstakling. Meirihlutinn áréttar að ekki er verið að afnema refsiábyrgð heilbrigðisstarfsmanna. Áfram megi þannig gera ráð fyrir að heilbrigðisstarfsmenn sæti refsiábyrgð í samræmi við almenn hegningarlög. Við umfjöllun nefndarinnar um málið kom fram að líkur eru á að flest alvarleg atvik í heilbrigðisþjónustu megi rekja til margra samverkandi þátta. Þá kom jafnframt fram að sjaldgæft er að einstaka heilbrigðisstarfsmenn séu sóttir til saka vegna alvarlegra atvika og má ætla að ástæða þess sé að alvarleg atvik í heilbrigðisþjónustu megi almennt rekja til atvika þar sem kerfislægir þættir ráða mestu um hvernig fer. Þannig megi ætla að þessi nýja refsiheimild um hlutlæga refsiábyrgð muni leiða til þess að dregið verði úr þrýstingi á að sækja einstaklinga til saka vegna alvarlegra atvika. Meiri hlutinn leggur áherslu á mikilvægi þess að heilbrigðisstarfsfólk geti unnið vinnu sína af öryggi og fagmennsku og með vissu um að það verði ekki dregið til ábyrgðar vegna aðstæðna sem það getur ekki borið ábyrgð á. Ætla megi að rannsókn alvarlegra atvika muni breytast með tilkomu nýs refsiákvæðis og beinast að því að kanna hvort orsök alvarlegs atvika megi rekja til kerfislægs vanda eða margra samverkandi þátta án þess að tilteknum einstaklingi eða einstaklingum sé kennt um. Þó er óhjákvæmilegt að háttsemi einstaka heilbrigðisstarfsmanns sé jafnframt rannsökuð og fer það eftir atvikum hverju sinni. Þá fjallaði nefndin um rannsóknarhlutverk embættis landlæknis í svokölluðum tilkynningarmálum, þ.e. þegar alvarleg atvik eru tilkynnt landlækni og honum falið að rannsaka þau í samræmi við lög. Í frumvarpinu er lagt til að kveðið verði ítarlegar á um tilkynningarskyldu og rannsókn landlæknis á alvarlegum atvikum, m.a. um að landlæknir taki ákvörðun um hvort tilefni sé til rannsóknar á alvarlegu atviki. Fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið að eftirlitshlutverk landlæknis með heilbrigðisþjónustu fari ekki saman við hlutverk hans við rannsókn atvika í heilbrigðisþjónustu og rætt um hvort það samrýmist góðum stjórnsýsluháttum að hafa þetta tvíþætta hlutverk á einni og sömu hendi. Var því velt upp hvort betur færi að skipa sérstaka rannsóknarnefnd sem hefði það hlutverk að rannsaka tildrög alvarlegra atvika í heilbrigðisþjónustu og leiða í ljós orsakir atviksins en ekki að ákvarða sök eða ábyrgð. Markmið slíks fyrirkomulags væri að draga úr líkum á endurteknum atvikum og efla enn frekar öryggismenningu í heilbrigðisþjónustu. Meiri hlutinn tekur undir að ástæða sé til að gaumgæfa þessi sjónarmið og ráðast í ítarlega skoðun á því hvort annað fyrirkomulag kunni að vera betur til þess fallið að tryggja óháða og vandaða málsmeðferð sem stuðlar að bættri öryggismenningu í heilbrigðiskerfinu. Með vísan til þessa leggur meiri hlutinn til breytingu á frumvarpinu sem felur í sér að ákvæði til bráðabirgða verði bætt við lög um landlækni og lýðheilsu þess efnis að ráðherra verði falið að skipa starfshóp til að hefja undirbúning að endurskoðun á fyrirkomulagi alvarlegra atvika með það fyrir augum að tryggt verði að rannsókn slíkra atvika sé í höndum óháðs aðila. Starfshópnum væri því falið að leggja mat á hvaða fyrirkomulag við rannsókn á alvarlegum atvikum fellur best að því markmiði að efla öryggismenningu innan heilbrigðiskerfisins. Í því starfi fælist mat á núverandi fyrirkomulagi í samanburði við rannsóknarnefnd eða annað fyrirkomulag og gera tillögu að frekari lagabreytingum er lúta að fyrirkomulagi á rannsókn alvarlegra atvika í heilbrigðisþjónustu. Lagt er til að starfshópurinn verði skipaður fulltrúum notenda í heilbrigðisþjónustu, veitendum heilbrigðisþjónustu, fulltrúum heilbrigðisstétta auk fulltrúa annarra aðila eftir því sem þurfa þykir. Þá er lagt er til að starfshópurinn skili tillögum til ráðherra fyrir lok apríl 2025. Auk þessa eru lagðar til minni háttar eða lagatæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti nefndarinnar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta nefndarinnar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Rannveig Lilja Sigurgeirsdóttir, Óli Björn Kárason, Bryndís Haraldsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Jóhann Páll Jóhannsson og Guðmundur Ingi Kristinsson. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Í frumvarpinu eru lagðar fram mjög flottar tillögur um breytingar á lögum um heilbrigðisþjónustu. Heilt yfir virðist vera samstaða meðal hagaðila og umsagnaraðila um að þörf sé á mörgum af þessum breytingum sem ráðuneytið leggur til í frumvarpinu. Ekki er þó eining um þær allar eða hvernig skuli staðið að þeim. Það eru því nokkur atriði sem minni hlutinn telur að þurfi að koma inn á og halda til haga. Mikilvægt er að tryggja réttindi sjúklinga samhliða. Okkur barst góð umsókn þar sem lagt er til að slíkar kvartanir og sektir og kærur berist til landlæknis og hér sé mikilvægt að styðja réttindi sjúklinga samhliða. Ef embætti umboðsmanns sjúklinga væri hér á landi líkt og í öðrum norrænum ríkjum gætu slíkar sektir runnið til embættisins. Minni hlutinn tekur undir þessi sjónarmið. Tillagan var fyrst lögð fram á 153. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Í greinargerð með tillögunni kemur fram að í núgildandi kerfi sé enginn sérstakur talsmaður sjúklinga ef upp koma deilumál eða önnur ágreiningsatriði innan heilbrigðiskerfisins. Sjúklingar geta beint kvörtunum til embættis landlæknis ef þeir telja að á þeim hafi verið brotið, en landlæknir er hlutlaus úrskurðaraðili sem hefur ekki það hlutverk að tala fyrir hagsmunum sjúklinga sérstaklega. Í slíkum málum þurfa sjúklingar því sjálfir að leita sér aðstoðar lögfræðinga sem getur verið mjög kostnaðarsamt og tímafrekt. Málsmeðferð er einnig þung í vöfum og tekur langan tíma, enda hefur embætti landlæknis ótal önnur verkefni á sinni könnu. Því telur flutningsfólk tillögunnar að til að réttindagæslu sjúklinga sé sinnt með sem bestum hætti fari best á því að stofna sérstakt embætti umboðsmanns sjúklinga sem gæti hagsmuna þeirra og skilji á milli þessara tveggja hópa til þess að geta verndað báða. Sjúklingar eru nefnilega eðli málsins samkvæmt í viðkvæmri stöðu. Við þurfum að geta tryggt að hagsmuna þeirra sé gætt og að þeim líði vel innan heilbrigðisstofnana landsins. Við viljum því benda á að velferðarnefnd og heilbrigðisráðuneyti gætu kannski skoðað þingsályktunartillögu um umboðsmann sjúklinga í samhengi við fyrirliggjandi frumvarp. Einnig er gott að nefna að þetta bendir á stærri vanda í heilbrigðiskerfinu. Þó að í fyrirliggjandi frumvarpi séu lagðar til breytingar sem eru skref í rétta átt, og við fögnum því, er ljóst að starfsfólk heilbrigðisgeirans þarf enn að stunda vinnu sína undir miklu álagi líkt og greint er frá í greinargerð með frumvarpinu. Fjallað er um að orsakir langflestra alvarlegra atvika í heilbrigðisþjónustu séu ágallar í skipulagi, þar á meðal ófullnægjandi mönnun miðað við álag, umfang og eðli verkefna. Til dæmis geti of fáir verið á vakt og/eða reynslulítið fólk í framlínu, sem og samskipta- og skráningarvandamál þannig að mikilvægar upplýsingar komist ekki til skila. Vegna þessa er annars vegar lagt til í frumvarpinu að færa ábyrgð á einstökum atburðum frá einstaklingum yfir á stofnanir og hins vegar er lagt til að stofnunum og rekstraraðilum sem veita heilbrigðisþjónustu beri að skipuleggja starfsemi sína þannig að heilbrigðisstarfsmenn getið staðið við lögbundnar skyldur sínar. Seinna ákvæðið er útskýrt í greinargerð á þann hátt að það hafi í för með sér að veitendum heilbrigðisþjónustu sé skylt að sjá til þess að starfsemi þeirra sé mönnuð á fullnægjandi hátt með starfsfólki sem hafi nauðsynlega fagþekkingu og að tækjabúnaður sé viðunandi miðað við starfsemi. Ljóst er að á meðan heilbrigðisstofnanir landsins eru undirmannaðar og vanfjármagnaðar mun alvarlegum atvikum í heilbrigðisþjónustu ekki fækka. Það er gríðarlega alvarlegt þar sem þessi atvik geta og hafa leitt til stórfellds líkamstjóns og dauðsfalla. Jákvætt er að í frumvarpinu sé ábyrgð á slíkum atvikum færð að mestu leyti yfir á kerfið fremur en starfsfólk en það breytir því ekki að sjúklingar verða enn fyrir þessum skaða. Í frumvarpinu er því í raun verið að byrja á öfugum enda. Minni hlutinn vill því beina þeim tilmælum til heilbrigðisráðuneytis að bregðast við þeirri alvarlegu stöðu sem uppi er í heilbrigðiskerfinu með auknu fjármagni. Það er áhrifaríkasta leiðin til að tryggja öryggi bæði starfsfólks og notenda heilbrigðisþjónustu.

Virðulegur forseti. Ég ætlaði nú ekki að hafa langa ræðu um þetta mál. Þetta er hið besta mál og ég styð það heils hugar. Ég vil líka taka undir nefndarálit 1. minni hluta nefndarinnar, að það er ýmislegt sem má bæta. Ég vil líka sérstaklega ítreka í sambandi við umboðsmann sjúklinga að það þarf að taka á því. Síðan þarf líka að taka á því að þarna er eiginlega verið að búa til nýjan aðila, stofnanir, en þær verða ábyrgar. Síðan er verið að koma öllu yfir á landlækni, sem ég er ekki hrifinn af. Ég tel að við þurfum að vera með sérrannsóknarnefnd eins og við erum með sérrannsóknarnefnd umferðarslysa - og það er bent á þetta líka. Við þurfum að koma á einhverri þannig hlutlausri rannsóknarnefnd vegna þess að bæði er landlæknir alveg með nóg á sinni könnu, fyrir utan að það getur valdið árekstrum að landlæknir, sem hefur bæði eftirlit og ýmis samskipti við viðkomandi stofnanir, sé líka að rannsaka svona tilfelli. Það væri miklu nær að sjá til þess að við værum með sérrannsóknarnefnd. Það er imprað á þessu öllu og ég vona heitt og innilega að það verði líka tekið á því. Eins og hefur komið fram hjá lögfræðingum er mikil lagaflækja í þessu máli, sérstaklega í sambandi við refsirétt og annað. Það er einhvern veginn svo flókið mál að finna réttan flöt á því. Þess vegna verður að taka þetta mál upp aftur og finna betri lausn á því. Þetta er fín lausn til að byrja með og ég vona heitt og innilega að þetta gangi bara upp en síðan verði virkilega skoðað að koma á hlutlausri rannsóknarnefnd sem tekur á þessu máli og líka að sjá til þess að umboðsmanni sjúklinga verði komið á vegna þess að það veitir svo sannarlega ekki af því.

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um kílómetragjald vegna notkunar hreinorku- og tengiltvinnbifreiða. Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði nýtt kerfi til tekjuöflunar af ökutækjum og eldsneyti með því að taka upp kílómetragjald frá og með 1. janúar 2024 vegna notkunar rafmagns- og vetnisbifreiða annars vegar og tengiltvinnbíla hins vegar, á vegakerfinu. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk á sinn fund gesti og það bárust umsagnir eins og gengur og gerist og er greint frá því nánar í nefndarálitinu sem liggur frammi. Í umsögnum sem nefndinni bárust var tekið undir þá sýn stjórnvalda að gæta þyrfti jafnræðis við gjaldtöku í vegakerfinu og undir þá grunnhugsun að þeir sem nota vegakerfið skuli greiða fyrir það. Jafnframt kom fram í umsögnum sjónarmið þeirra sem rekja ökutækjaleigur um að fyrirkomulag álagningar kílómetragjalds gæti reynst þeim sérlega snúið. Til að mynda var nefnt að viðmið við áætlun ríkisskattstjóra um meðalakstur væri of hátt. Í þessum efnum öllum vill meiri hlutinn benda á að þrátt fyrir áætlun ríkisskattstjóra sé ökutækjaleigum eins og öðrum gjaldskyldum aðilum heimilt að skrá nýja áætlun í stað þeirrar sem ríkisskattstjóri leggur til. Þá geta ökutækjaleigur eins og aðrir gjaldskyldir aðilar tekið þær bifreiðar sem eru ekki í notkun af skráningarmerkjum og þar með undanskilið sig greiðslu samkvæmt ákvæðum laganna. Frú forseti. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til nokkrar breytingar á frumvarpinu. Fyrst ber að nefna undanþágu vegna bifreiða í eigu björgunarsveita. Þannig er að bifreiðar í eigu björgunarsveita eru skv. 4. gr. frumvarpsins undanþegnar kílómetragjaldi. Í umsögn Slysavarnafélagsins Landsbjargar er lagt til að gildissvið undanþágunnar verði rýmkað þannig að skýrt verði að hún nái til björgunarsveita sem og heildarsamtaka þeirra. Meiri hlutinn tekur undir tillöguna og leggur til samhljóða viðbót við ákvæðið. Að auki leggur meiri hlutinn til orðalagsbreytingu að höfðu samráði við fjármálaráðuneytið þannig að ákvæðið taki til bifreiða sem ætlaðar eru fyrir starfsemi björgunarsveita sem og viðurkenndra heildarsamtaka þeirra. Frú forseti. Í annan stað er um að ræða fyrirframgreiðslu kílómetragjalds. Nefndinni barst minnisblað frá fjármála- og efnahagsráðuneyti þar sem kom fram að brýnt væri að gera breytingar á gjalddaga fyrirframgreiðslu kílómetragjalds þannig að gjalddagi verði fyrsta dag næsta mánaðar og eindagi 14 dögum síðar en ekki fyrsta dag hvers mánaðar líkt og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Í því sambandi er bent á að slík innheimta sé eðlilegri í ljósi þess að gjaldskyldur aðili greiði þá vegna aksturs í mánuðinum á undan en ekki fyrir fram upp í væntanlegan akstur til loka mánaðarins. Breytingin mun jafnframt einfalda innleiðingu kílómetragjalds eftir áramót og auka svigrúm aðila til að bregðast við áskorunum sem fylgja innleiðingunni. Til samræmis er lögð til breyting á ákvæði til bráðabirgða II þannig að gjalddagi fyrsta gjaldtímabils ársins 2024 verði 1. febrúar 2024. Þá skuli áætlun ríkisskattstjóra um meðalakstur bifreiða vegna fyrsta gjaldtímabils ársins 2024 gerð og birt í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda fyrir 1. febrúar 2024. Meiri hlutinn telur tillögu þessa til bóta, bæði varðandi innleiðingu gjaldsins og framkvæmd laganna almennt og gerir hana að sinni. Frú forseti. Í þriðja lagi er um að ræða atriði er varðar kæruheimildir. Skv. 3. mgr. 19. gr. frumvarpsins er skráning faggiltrar skoðunarstofu á stöðu akstursmælis kæranleg til Samgöngustofu. Þá er í 4. mgr. sömu greinar kveðið á um að heimilt sé að kæra úrskurð Samgöngustofu til ráðherra. Í umsögn Samgöngustofu kom fram að umrædd kæruheimild væri óþörf enda væri stofnuninni heimilt að leiðrétta augljósar skráningarskekkjur á stöðu akstursmælis að höfðu samráði við gjaldskyldan aðila eða samkvæmt beiðni hans, sbr. 7. mgr. 8. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn tekur undir þetta sjónarmið og bendir á að ákvörðun Samgöngustofu er í eðli sínu stjórnvaldsákvörðun og við töku slíkrar ákvörðunar væri stofnunin því bundin af málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga og óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttar. Með hliðsjón af framangreindu leggur nefndin því til að 3. og 4. mgr. 9. gr. falli brott. Frú forseti. Varðandi það sem snýr að lögveði og fjárnámi þá gerir nefndin einnig breytingar. Þannig er að skv. 21. gr. frumvarpsins hvílir kílómetragjald og vanskráningargjald ásamt dráttarvöxtum og innheimtukostnaði sem lögveð á hlutaðeigandi bifreið. Í umsögnum komu fram áhyggjur um að álitamál kunni að skapast vegna þessa þar sem algengt er að ökutæki skipti ört um hendur. Þá er í minnisblaði ráðuneytisins nokkuð fjallað um lögveðsheimildir í öðrum lögum vegna vangoldinna opinberra gjalda. Með hliðsjón af því sem þar kemur fram telur meiri hlutinn ekki óeðlilegt að kílómetragjald og vanskráningargjald sé tryggt með lögveði á hlutaðeigandi bifreið en hins vegar tekur meiri hlutinn undir þá athugasemd sem hefur borist að erfitt getur orðið í framkvæmd fyrir nýjan eiganda ökutækis að vita hvort lögveð hvíli á bifreiðinni. Til að bregðast við þessu leggur meiri hlutinn til, í samræmi við það sem jafnframt kemur fram í minnisblaði ráðuneytisins til efnahags- og viðskiptanefndar, að lögveð falli niður við eigendaskipti hafi hinn nýi eigandi hvorki vitað né mátt vita um lögveðið. Á þessi breyting sér samsvörun í umferðarlögum. Þá leggur nefndin til breytingar í kafla um tímabundna undanþágu ökutækjaleigna frá álagi skv. 6. mgr. 10. gr. Í þessari grein er kveðið á um álag sem skal lagt á mismun sem stafar af of lágri fyrirframgreiðslu kílómetragjalds. Með sama hætti skal bæta 2,5% álagi á ársgrundvelli á mismun sem á rætur að rekja til of hárrar fyrirframgreiðslu. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að slíkt álag kynni að vera íþyngjandi fyrir ökutækjaleigur samkvæmt lögum um leigu skráningarskyldra ökutækja á fyrstu mánuðum álagningar gjaldsins, enda væru líkur á því að þær sættu íþyngjandi álögum vegna vanáætlunar gjaldsins á meðan ekki væri komin reynsla á áætlanagerð þeirra. Leggur meiri hlutinn því til breytingu þess efnis að við lögin bætist ákvæði til bráðabirgða sem kveði á um undanþágu ökutækjaleigna frá ákvæðinu sem gildi til 30. júní 2024. Annarra breytinga sem meiri hlutinn leggur jafnframt til að höfðu samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið og Skattinn vísa ég nánar til í nefndaráliti. Frú forseti. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Jóhann Friðrik Friðriksson, Ágúst Bjarni Garðarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir og Njáll Trausti Friðbertsson.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Í þessu frumvarpi er lagt til að komið verði á fót nýju tekjuöflunarkerfi í samgöngum með kílómetragjaldi á rafmagns-, vetnis- og tengiltvinnbifreiða. Ríkisstjórnin hefur síðan boðað að hún leggi fram á vorþingi frumvörp annars vegar um sambærilegt gjald á bíla sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti og hins vegar um að kílómetragjaldið taki mið af þyngd ökutækja. Fyrsti minni hluti telur orkuskipti í samgöngum hafa gengið vel en skilur á sama tíma það sjónarmið ríkisstjórnarinnar að allir sem nýti vegi og aðra samgönguinnviði landsins taki einhvern þátt í kostnaði við rekstur, viðhald og uppbyggingu þeirra. Á undanförnum 15 árum hefur uppbyggingu samgönguinnviða ekki verið sinnt sem skyldi og fyrir vikið hefur safnast upp töluverð innviðaskuld. Í raun er þó misræmi falið í því að ríkisstjórnin hafi komið á umtalsverðum fjárhagslegum hvötum til að ýta undir orkuskipti hjá bifreiðaeigendum en tali nú um það hvað skatttekjur ríkisins af ökutækjum og eldsneyti hafi rýrnað mikið. Áhrif hvatanna á tekjur ríkisins hafa verið fyrirséð frá upphafi og ættu ekki að koma nokkrum á óvart. Í frumvarpi þessu gerir ríkisstjórnin jafnframt nokkuð lítið úr þætti samgangna í mengandi losun og samfélagslegum ábata þess að halda orkuskiptum áfram af krafti. Í greinargerð með frumvarpinu segir t.d. að þrátt fyrir lögfestingu þess verði rekstrarkostnaður hreinorku- og tengiltvinnbifreiða áfram mun lægri en annarra. Sú fullyrðing er ekki óumdeild og bendir Einar Guðbjartsson, dósent við viðskiptafræðideild Háskóla Íslands, m.a. á það í umsögn sinni að við þetta mat hafi ekki verið taldir til allir kostnaðarliðir bifreiðaeigenda. Hreinorkubílar séu oftast dýrari en sambærilegar bifreiðar af sama stærðarflokki, ekki sé t.d. tekið tillit til fjármagnskostnaðar og við mat á samfélagslegum kostnaði hafi engar fjárhæðir verið nefndar eða vísað til úttekta eða rannsókna. Í umsögninni bendir hann einnig á að ekki hafi verið gerð þjóðhagsleg úttekt á orkuskiptum í samgöngum og að tekjur ríkissjóðs af bifreiðum séu hærri en útgjöld Vegagerðarinnar. Því sé ekki hægt að draga þá ályktun að fjármagnsþörf Vegagerðarinnar kalli á aukna skattheimtu. Að mati 1. minni hluta kann samfélagslegur ábati af orkuskiptum að vera mun meiri en þær tekjur sem ríkissjóður hefur orðið af vegna þess að sömu gjöld hafa ekki verið lögð á umhverfisvæn ökutæki og þau sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti. Ríkisstjórnin þarf í þessari vegferð sinni að gæta þess að missa ekki sjónar á stóru myndinni. Um jafnræði, umhverfisáhrif og kostnað. Í öðrum umsögnum sem bárust efnahags- og viðskiptanefnd er einnig vakin athygli á misræminu sem hin nýja gjaldtaka mun fyrirsjáanlega skapa. Í umsögn Félags íslenskra bifreiðaeigenda er m.a. vísað til þess að verði frumvarpið að lögum verði kílómetragjald rafknúinnar bifreiðar af gerðinni Mazda MX-30 R-EV hið sama og eldsneytisskattar, þ.e. vörugjald, bensíngjald og kolefnisgjald, á hvern ekinn kílómetra á sambærilegri bensínbifreið af gerðinni Mazda 3 Prime-Line. Gjaldtakan vinni því að þessu leyti gegn loftslagsstefnu stjórnvalda. Í umsögninni er einnig bent á að tveir rafknúnir bílar geti verið mjög mismunandi þegar kemur að þyngd og þar af leiðandi sliti sem þeir valda á vegum. Því sé ekki í samræmi við gegnsæi, sanngirni eða umhverfisviðmið að sama kílómetragjald sé lagt á alla rafbíla. Rafbílasamband Íslands bendir í umsögn sinni á að margir efnaminni einstaklingar upplifi aukið ferðafrelsi eftir að hafa eignast rafbíl vegna þess að ódýrara er að keyra þá. Verði frumvarpið að lögum þrefaldist ferðakostnaður rafbíls sem hlaðinn er með heimahleðslustöð á hvern ekinn kílómetra og fyrir vikið verði hagkvæmara að aka á sparneytnum eldsneytisbíl en rafbíl. Þá segir einnig í umsögn Einars Guðbjartssonar, sem áður var vísað til, að nýjar skattaálögur á hreinorkubifreiðar dragi úr hvata almennings til að fjárfesta í þeim. Það geti leitt til þess að Ísland kunni að þurfa að greiða meira fyrir loftslagskvóta til þess að standa við Kyoto-bókunina frá 2005. Betra væri að það fjármagn rynni til almennings í gegnum ívilnanir frekar en að greiða fyrir loftslagskvóta. Um hámarksgjald. Bent hefur verið á að hin nýja gjaldtaka geti verið afar íþyngjandi, sérstaklega fyrir þá einstaklinga sem þurfa vegna búsetu sinnar, þjónustuþarfar, vinnu eða annars að aka langar vegalengdir. Meðalakstur fólksbifreiða er 12.000–16.000 km á ári samkvæmt tölfræði Samgöngustofu en stór hluti fólks þarf að aka mun meira en það. Til dæmis má gera ráð fyrir að einstaklingur sem býr á Akranesi en sækir vinnu í Reykjavík aki um 25.000 km á ári eingöngu til og frá vinnu og er þá ótalinn annar akstur. Fyrsti minni hluti leggur til að þak verði sett á fjárhæð hins nýja gjalds á ársgrundvelli sem nemur 180.000 kr. fyrir rafmagns- og vetnisbifreiðar og 60.000 kr. fyrir tengiltvinnbifreiðar þannig að fólk sem ekur hreinorkubíl 30.000 km á ári þurfi ekki að greiða aukalega fyrir akstur umfram það. Þá er það fyrirsjáanleiki. Verði frumvarpið að lögum hefst gjaldtaka strax 1. janúar 2024. Henni verður þó seinkað til 1. febrúar sama ár ef breytingartillaga meiri hlutans þess efnis verður samþykkt. Þrátt fyrir þá breytingu er um afar skamman fyrirvara að ræða. Gjaldtaka á almenning verður nokkur en hún verður enn meiri á fyrirtæki sem leigja út rafmagnsbíla. Í umsögn Go Campers ehf. og GCR ehf. er bent á að ekki sé tækt að reka fyrirtæki án fyrirsjáanleika um hvort rekstraraðilar þurfi að greiða margar milljónir króna í gjöld. Samningar bílaleigna við viðskiptavini geti ekki gert ráð fyrir slíkum hækkunum án fyrirvara og því sé augljóst að þær þurfi að taka á sig kostnaðinn. Þá er bent á að auk álagningar virðisaukaskatts á útleigu rafbíla og tengiltvinnbíla geri kílómetragjald þá ósamkeppnishæfa, bæði í skammtíma- og langtímaleigu. Í ljósi þess hve fyrirhugaður kostnaðarauki er mikill, bæði á almenning og fyrirtæki, leggur 1. minni hluti til að gildistöku laganna verði frestað um eitt ár. Frestunin veiti gjaldskyldum aðilum svigrúm til að undirbúa sig fyrir gjaldtökuna og sé því í samræmi við þá meginreglu að löggjöf skuli vera fyrirsjáanleg, sérstaklega þegar um er að ræða íþyngjandi ákvörðun á borð við álagningu nýrra gjalda. Að framansögðu virtu leggur 1. minni hluti til eftirfarandi breytingu: 1. Við 6. gr. bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. skal fjárhæð gjalds aldrei nema meira en 180.000 kr. á ári vegna aksturs bifreiðar sem fellur undir 1. tölul. 2. gr. og 60.000 kr. á ári vegna aksturs bifreiðar sem fellur undir 2. tölul. 2. gr. 2. Við 24. gr. a. 1. mgr. orðist svo: Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2025. b. Í stað „2024“ og „2025“ í 2. mgr. komi: 2025; og: 2026. 3. Í stað ártalsins „2024“ í 1. og 3. mgr. ákvæðis til bráðabirgða I, tvívegis í 1. málsl. 1. mgr., 3. mgr. og 1. málsl. 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða II og í ákvæði til bráðabirgða III komi: 2025.

Herra forseti. Jafnvel þó að Samfylkingin sé sammála því að breyta þurfi tekjustofnum sem liggja til grundvallar ökutækjanotkun þá gagnrýnum við að vinna við útfærslu kerfisbreytinganna hafi ekki fengið nægilega umfjöllun í þingnefnd. Mælt var fyrir frumvarpi til laga um kílómetragjald vegna notkunar hreinorku- og tengiltvinnbifreiða þann 21. nóvember síðastliðinn. Réttum þremur vikum síðar er málið komið til afgreiðslu í þingsal. Miðað við umfang og mikilvægi málsins hefði þingið þurft mun lengri tíma til vinnslu þess og mörgum spurningum er enn ósvarað nú þegar málið er komið í 2. umræðu. Um umfangsmikla kerfisbreytingu er að ræða sem mun hafa áhrif á alla ökutækjaeigendur. Á næsta ári á að koma á nýju tekjuöflunarkerfi í samgöngum með kílómetragjaldi á rafmagns-, vetnis-, og tengiltvinnbifreiðar. Ríkisstjórnin hefur síðan boðað að hún leggi fram á vorþingi frumvörp, annars vegar um sambærilegt gjald á bíla sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti og hins vegar um að kílómetragjaldið taki mið af þyngd ökutækja. Athugasemdir komu fram um frumvarpið, m.a. um gæði og áreiðanleika mæla í bílum sem notast eigi við um eftirlit og skráningar, um jafnræði, viðurlög, kostnað og margt fleira. Þeim athugasemdum hefur ekki öllum verið svarað. Ég vil taka undir með umsögn Náttúruverndarsamtaka Íslands sem benda á það sem segir í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Íslands, með leyfi forseta: „Áfram verður unnið að því að breytingar á sköttum og gjöldum styðji við loftslagsmarkmið.“ Jafnframt benda náttúruverndarsamtökin á að losun hefur aukist hér á landi. Einnig er bent á að ekki sé gerð grein fyrir því á hvern hátt fyrirhugaðar breytingar á sköttum og gjöldum samkvæmt frumvarpinu eiga að styðja við loftslagsmarkmið ríkisstjórnarinnar. Í greinargerð með frumvarpinu er rætt um að samhliða breytingum sem boðaðar eru í frumvarpinu verði gerðar breytingar á kolefnisgjaldi sem viðhaldi hvötum sem nauðsynlegir eru til orkuskipta. Kolefnisgjald hvetji almennt til aukinnar vitundar um akstur og getur þannig dregið úr umferð, tilheyrandi umferðartöfum og losun gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum. Í greinargerðinni kemur þó skýrt fram að með gjaldtöku fyrir notkun rafbíla sé upp að nokkru marki dregið úr hvötum til orkuskipta. Náttúruverndarsamtökin benda á að aðferð stjórnvalda til orkuskipta í vegasamgöngum hafi verið að lækka gjöld á rafbíla. Þar af leiðandi hefur ríkissjóður orðið af miklum fjármunum og vilji nú fá tekjur af akstri þeirra sem keypt hafa sér rafbíla. Ég skil það vel, forseti, að stjórnvöld vilji finna leiðir til gjaldtöku og að ríkissjóður þurfi fjármuni til að smíða og viðhalda vegum í landinu. En það sem skortir í tillöguna sem við ræðum nú er mat á áhrifum á orkuskipti og tal um kolefnisgjald til að viðhalda hvötum til orkuskipta er ekkert útfært, meira svona hjal um að það þurfi kolefnisgjald til að draga úr losun, eða líkt og fram kemur í umsögn náttúruverndarsamtakanna er engin grein gerð fyrir því hve mikið skal hækka kolefnisgjald til að koma í veg fyrir að kaup og akstur á orkufrekum bensín- og dísilbílum aukist um leið og kostnaður verður meiri við kaup og rekstur hreinorkubíla. Ég tek undir það að það skortir tilfinnanlega skýringu og mat á því hvernig hækkun gjalda á hreinorkubílum stenst loftslagsmarkmið ríkisstjórnarinnar. Landsvirkjun er á svipuðum slóðum í umsögn sinni og bendir á að mikilvægt sé að hafa áfram í huga metnaðarfull áform stjórnvalda í loftslagsmálum ásamt alþjóðlegum skuldbindingum um árangur, svo sem vegna Parísarsáttmálans. Innlend orkuskipti eiga þar lykilþátt í árangri. Svo segir í umsögn Landsvirkjunar, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að hvatar til kaupa og notkunar umhverfisvænni bifreiða verði áfram til staðar. Mætti þar nefna áframhaldandi efnahagslega hvata fyrir kaupendur hreinorkubíla, kolefnisgjöld og fyrirhugað bann á nýskráningu bensín- og dísilbíla árið 2030. Tryggja þarf að kostnaðarmunur hvetji fólk til að kaupa og nota hreinorkubíla í stað bensín- og dísilbíla. Að lokum hvetur Landsvirkjun til þess að kynna sem fyrst fyrirkomulag þeirra ívilnana sem munu taka við af virðisaukaskattsafslætti hreinorkubíla, sem fellur út um áramótin 2023/2024, ásamt útfærslu úthlutunar úr Orkusjóði.“ - Undir þá hvatningu tek ég. Herra forseti. Þetta frumvarp hefði einnig þurft að meta út frá hugmyndum um réttlát græn umskipti. Réttlát umskipti í átt að kolefnishlutlausri framtíð eru brýnasta umhverfis-, samfélags-, og efnahagsmál samtímans. Með grænum umskiptum þarf að tryggja að aðgerðir í baráttunni gegn loftslagsbreytingum ýti ekki undir aukinn ójöfnuð í samfélaginu. Þess vegna þarf að samræma aðgerðir sem snerta málaflokkinn. Engin samfélagssátt næst um hröð orkuskipti og aðrar breytingar í atvinnu- og lifnaðarháttum nema velferðarsjónarmið séu höfð að leiðarljósi og tryggt að kostnaður falli ekki á tekjulægri hópa eða íbúa í dreifðum byggðum umfram aðra. Herra forseti. Ég hef í stuttu máli farið yfir það sem við höfum við frumvarpið að athuga. Ég endurtek að við í Samfylkingunni erum sammála því að það þurfi að breyta tekjustofnum sem liggja til grundvallar ökutækjanotkun, en það þarf að vinna málið betur.

Forseti. Til að byrja með er eðlilegt að kvarta yfir því að breytingin sé komin til með stuttum fyrirvara. Það var ekki fyrr en í nóvember sem frumvarp datt inn með þessari útfærslu á kílómetragjaldinu og öðru. Áður en frumvarpið kom hérna til umræðu og í nefnd þá var ég almennt séð fylgjandi því að setja kílómetragjald. Það væri einfaldasta og sanngjarnasta leiðin og þess háttar. En eftir umfjöllunina hins vegar og umsagnir umsagnaraðila og gestakomur þá er ég búinn að skipta um skoðun. Það er af nokkrum ástæðum. Það er talað um að kílómetragjaldið sé svo rosalega sanngjarnt; þeir sem nota einfaldlega borga. Þeim mun meira sem fólk er að keyra á vegunum, því mun meira borgar það. Einfalt, ekki satt? Ekki alveg nefnilega. Þetta er tvívíddarvandamál a.m.k. og hin víddin er þyngd ökutækja. Þegar talað er um notkun á vegum sem þurfa síðan viðhald og uppfærslur og þess háttar þá hafa í rauninni þyngri ökutæki miklu meiri áhrif á vegi heldur en léttari bifreiðar. Þyngri bifreiðar skemma vegina einfaldlega miklu hraðar, það er veldisvöxtur í því hversu miklu hraðar eftir því sem þær verða þyngri, gott ef það var ekki ferfalt, Vegagerðin var með eitthvert minnisblað um þetta í fjárlaganefnd fyrir nokkrum árum síðan. Kílómetragjald tekur tiltölulega lítið tillit til einmitt þessa. Og þó að það séu vissulega einhver þungaviðmið í öðrum gjöldum og svoleiðis, þá er ekki um það að ræða í kílómetragjaldi. Þetta er atriði sem mér finnst að ætti að taka tillit til því að þegar allt kemur til alls þá er verið að tala um þetta sem í rauninni grunninn að tekjustofni þess að byggja upp og viðhalda vegakerfinu. Þegar það eru bílarnir sem eru stærri og þyngri, ég tala nú ekki um ef þeir eru á nagladekkjum eða einhverju þvíumlíku, sem skemma vegina meira þá ætti maður að tala um að þau sem skemma vegina meira ættu að borga meira, þótt þau noti þá ekkert endilega meira. En vissulega skemma þeir meira, þyngri bílar sem keyra meira. Og þá eru sanngirnisrökin um ekna kílómetra ekki svo augljós því sanngirnisrökin varðandi þyngdina eru þarna og vega þyngra, merkilegt nokk. Þá komum við að öðrum hlut sem gerði það að verkum að ég skipti um skoðun. Það er skalavandamál, það að sjá og halda utan um kílómetrastöðu á öllum bílum landsins, ekki í fyrsta fasa núna þegar á að setja þetta á rafbíla og tengiltvinnbifreiðar heldur á næsta ári þegar þetta gengur yfir allar bifreiðar. Það er ekkert smáræðismál að allir þurfi að halda utan um kílómetrastöðu og svo þarf að skoða það þegar bílar fara í skoðun. Það kom skýrt fram fyrir nefndinni að það er ekki það sama að sjá kílómetrastöðuna á mælaborði og kílómetrastöðu á vél t.d., hvað þá ef það er búið að breyta bílum á einhvern hátt með stærri dekkjum eða eitthvað þess háttar án þess endilega að hafa farið í uppfærslu á mælunum. Það eru líka til aðferðir til að skrúfa niður kílómetrastöðu, Procar-málið er t.d. oft nefnt. Þannig að við erum í þeirri aðstöðu að kílómetramælirinn sem slíkur er ekkert hárnákvæmt tæki til þess að nota endilega sem grundvöll fyrir skattheimtu. Þá var nefnt að það er verið að nota þetta nú þegar í stærri bílum og þá er verið að nota löggildan mæli eins og við notum fyrir rafmagnið eða heita vatnið heima hjá okkur, þá erum við með löggildan mæli. En það er ekki í þessu tilviki. Það að setja löggildan mæli í hverja bifreið landsins væri bara galið. Fjöldi bíla, utanumhaldið utan um það, mismunandi tegundir bíla og alls konar svoleiðis - það er ákveðið inngrip í bifreiðarnar sem eru eins mismunandi og þær eru margar eiginlega, tegundirnar. Það er illa gerlegt. Umfangið á slíku verður í rauninni ákveðið bákn sem ég held að alla vega sumir hérna myndu ekki vilja byggja. Ég myndi eiginlega frekar mæla með því sem þau sem komu frá Rafbílasambandi Íslands sögðu, að taka þetta bara beint í gegnum bifreiðagjaldið. Ef þú kaupir bíl þá ertu í rauninni með bifreiðagjaldinu að kaupa aðgang að vegakerfinu og bifreiðagjaldið stillist eftir þyngd einnig. Þá skiptir ekki alveg eins miklu máli hversu mikið viðkomandi keyrir, hvort hann keyri lítið eða mikið. Það er auðvitað smá vandkvæðum háð. Það er pínu ósanngjarnt gagnvart sérstaklega fólki með lægri tekjur af því að bifreiðagjaldið er flatur skattur, það er ekki alveg sanngjarnt og náttúrlega ekki gagnvart þeim sem keyra minna en þeir sem keyra meira. Ég held samt að það nálgist sanngirnina meira því það eru líka ákveðin sjónarmið í því að það er bara ákveðinn aðgangseyrir sem slíkur að eiga bifreið og hafa aðgang að vegakerfinu, á móti því að nota annars konar samgöngumáta. Það gæti hjálpað til við uppbyggingu annarra samgöngumáta líka þannig að fólk þyrfti ekki að vera á bíl. En staðan eins og hún er núna er sú að við þurfum á því að halda. Við viljum byggja upp samgöngukerfi þar sem valmöguleikinn eru til staðar. Eins og er er það flókið en eins og það yrði, vonandi, þá yrði það ekki eins flókið. En þetta er staðan. Ég hélt að kílómetragjaldið væri málið en utanumhaldið, báknið utan um það, öll umsýslan, sanngirnin gagnvart þyngdinni - nei, þá er ég farinn að verða dálítið á móti því.

Virðulegur forseti. Það er skiljanlegt að það sé vilji til þess hjá ríkinu að fá eitthvert fjármagn í staðinn fyrir það fjármagn sem hefur tapast við það að fólk fari að nota rafmagns- og tengiltvinnbíla. En það sorglega við þetta frumvarp er það að ef teknar eru þær tölur sem ráðuneytið sjálft kynnti í nefndinni, ef teknir eru sambærilegir bílar og einhver meðalkeyrsla, annars vegar bensínbíll og hins vegar rafmagnsbíll, þá reiknaði ráðuneytið út að það væri 190.000 kr. ódýrara að vera á rafmagnsbíl heldur en bensínbíl. En það sem ráðuneytið gleymdi í þessum útreikningi sínum er að rafmagnsbílarnir eru mun dýrari heldur en bensínbílarnir. Sá verðmunur getur verið umtalsverður og nú vitum við ekki hvort það verður almennilega hægt að fá einhverja niðurgreiðslu á því, en ef við gefum okkur t.d. að aukakostnaðurinn við rafmagnsbíl sé um 1 milljón umfram bensínbílinn, og gefum okkur að við ætlum að eiga þennan bíl í fimm ár, þá er neikvæður hvati til þess að fara á rafmagnsbíl. Ég veit það bara af eigin reynslu og barnanna minna sem skiptu öll yfir í rafmagnsbíla af því að það var mun ódýrara heldur en að keyra bensínbíl. Nú þurfa þau að endurhugsa þær ákvarðanir vegna þess að sá sparnaður sem var við það að fara á rafmagnsbíl er ekki lengur til staðar. 70% af nýjum bílum á síðustu árum hafa verið rafmagnsbílar og hættan er sú að það muni hrapa stórlega, einfaldlega vegna þess að nú er kominn neikvæður hvati. Með öðrum orðum er orðið dýrara að kaupa, eiga og reka rafmagnsbíl heldur en bensínbíl.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2024, hér í 3. umræðu. Nefndin fjallaði um málið á milli 2. og 3. umræðu og fékk til sín gesti frá Bændasamtökum Íslands og matvælaráðuneyti. Í nefndaráliti er rakið hvernig því máli var stillt upp. Niðurstaðan er sú sem fram kemur í nefndarálitinu, að meiri hlutinn telur við þær aðstæður sem höfðu skapast að ákjósanlegt sé að breytingar sem þessar, hugsanlegar efnisbreytingar, séu lagðar fram við framlagningu frumvarpa en ekki sem breytingartillögur við 2. umræðu. Herra forseti. Það sem ég vil fyrst og fremst gera grein fyrir í þessu nefndaráliti er breytingartillaga sem meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur fyrir er varðar breytingar á 28. gr. laga um úrvinnslugjald. Þannig er mál með vexti að fjármála- og efnahagsráðuneytið og Skatturinn vöktu athygli nefndarinnar á því að þær breytingar sem eru lagðar til í 28. gr. á viðauka XVI við lög um úrvinnslugjald tækju ekki mið af breytingum sem hafa orðið á tollskrá með auglýsingu um breytingu á tollskrá. Tilvísun til þess hversu oft hver fjárhæð tæki breytingum í viðaukanum væri því ekki í samræmi við tollskrána. Því er það þannig í þessu máli, herra forseti, að meiri hlutinn leggur til breytingu þess efnis að í stað þess að tiltaka nákvæman fjölda þeirra tilvika sem krónutalan tekur breytingum verði stuðst við orðalagið „hvarvetna í viðaukanum“. Í þessu felst engin efnisleg breyting, herra forseti, og leggur meiri hlutinn til að þessi breyting verði samþykkt. Undir þetta álit rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Ágúst Bjarni Garðarsson, Stefán Vagn Stefánsson, Steinunn Þóra Árnadóttir og Vilhjálmur Árnason.

Herra forseti. Jafnvel þó að Samfylkingin sé sammála því að það þurfi að breyta tekjustofnum sem liggja til grundvallar ökutækjanotkun þá gagnrýnum við að útfærsla kerfisbreytinganna hefur ekki fengið nægilegan tíma í þingnefndinni. Auk þess liggur ekki fyrir mat á áhrifum á orkuskipti eða mat byggt á hugmyndum um réttlát græn umskipti. Þess vegna getur Samfylkingin ekki stutt málið.

Virðulegur forseti. Það hefur legið fyrir lengi að það væri nauðsynlegt að breyta nálgun á gjaldtöku af akstri og ökutækjum. Vandamálið er að ríkisstjórnin, þrátt fyrir allan sinn tíma við völd, hefur ekki farið í heildstæða skoðun sem nauðsynleg er í þessum efnum. Við í þingflokki Miðflokksins höfum áhyggjur af því að hér verði bara hrein viðbót við það sem fyrir er í mjög gjaldteknum skattstofnum sem eru akstur, ökutæki og umferð þannig að við munum greiða atkvæði gegn þessu frumvarpi eins og það liggur fyrir. Við hvetjum ríkisstjórnina til þess að fara í raunverulega heildstæða skoðun því að það sem blasir við okkur núna er allt gamla gjaldakerfið, það sem við bætist hér ofan á og síðan höfum við þrístökk samgönguráðherra þar sem á að bæta við nýrri gjaldtöku; tafagjöldum vegna samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins, nýjum gjöldum á öll jarðgöng, gömul og til framtíðar, og síðan allar þær framkvæmdir sem liggja undir í lögum um samgöngusamstarfsverkefni. Þannig að við gjöldum varhuga við því að bæta við hreinni gjaldtöku 

Herra forseti. Ég er sammála því í grundvallaratriðum að það þurfi að haga málum þannig að þeir sem aka um á rafmagnsbílum taki þátt í þeim kostnaði sem til fellur við vegakerfið og annað. Mér finnst hins vegar ótækt að vera að leggja auknar álögur á heimilin þegar heildarpakkinn liggur ekki fyrir, ef svo má að orði komast. Við vitum í raun og veru ekkert hvað gerist hjá hinum bílunum, það á að útfæra það einhvern tímann síðar í vetur. Við vitum ekkert nákvæmlega hver sú útfærsla er. Mér finnst algerlega ótækt að vera að efna hér til skattahækkana eða aukinna álaga á heimili með svona litlum fyrirvara þegar við vitum ekki hvernig heildarmyndin mun líta út og því get ég ekki stutt þetta mál.

Herra forseti. Í þessu frumvarpi sem við erum að fara að greiða atkvæði um er lagt til að komið verði á fót nýju tekjuöflunarkerfi í samgöngum sem gengur út á það að bifreiðaeigendur borgi í samræmi við notkun sína á vegakerfinu. Hér er sem sagt verið að koma á kílómetragjaldi fyrir rafmagns,- vetnis- og tengiltvinnbíla sem hafa ekki verið að borga fyrir þetta á undanförnum árum. Þetta er fyrsta skrefið í breytingum sem gerðar verða á því hvernig verður greitt fyrir notkun á vegakerfinu. Það er þó nokkuð af breytingartillögum frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar sem við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði teljum allar vera til bóta og til þess fallnar að kerfið renni ljúflega af stað, nú þegar við erum að koma á nýju kerfi.

Virðulegur forseti. Að gera slíkar grundvallarbreytingar eins og hér er verið að gera á einhverju hundavaði kann ekki góðri lukku að stýra. Það er í sjálfu sér ekkert að því að gera grundvallarbreytingar, það þarf bara að vanda vel til verka. Þarna er eins og farið hafi verið af stað án fyrirheits og málið ekki hugsað til enda. Það eigi hins vegar að gera það seinna. En afleiðingarnar af þessari breytingu geta verið verulega íþyngjandi og neikvæðar fyrir marga aðila. Þess vegna hef ég í nefndinni lagt til tvær breytingartillögur, annars vegar um að hámarkið af þessari breytingu geti aldrei farið upp fyrir 180.000 kr., miðað við 30.000 km keyrslu á ári, og einnig að lögin taki ekki gildi fyrr en að ári liðnu. Ég held að við þurfum bara að undirbúa okkur betur, vanda okkur betur.

Virðulegur forseti. Eins og hefur komið fram hjá öðrum sem hafa tekið til máls um atkvæðagreiðsluna þá er hér um vanhugsað frumvarp að ræða sem ekki er búið að hugsa til enda hvaða áhrif hefur. Það er mjög líklegt að þetta frumvarp muni hafa mjög neikvæð áhrif á orkuskipti, að sá fjöldi fólks sem ákveður að fara í rafbíla muni hrapa stórlega enda kostnaðurinn stóraukinn. Það er því eins og þarna hafi verið farið í að finna leið til að ná í smá pening sem hægt væri að nota á móti einhverju öðru því eins og með margt annað, mörg önnur kílómetragjöld, er þessi peningur ekki eyrnamerktur því að bæta samgöngur heldur mun þetta eflaust allt renna í ríkissjóð, kannski til þess að hafa fleiri ráðuneyti.

Herra forseti. Það er síðla kvölds og einhverjir kannski ekki alveg með á nótunum að lesa milli línanna, en hingað hafa tveir hv. þingmenn Viðreisnar komið upp og lýst afstöðu sinni til málsins. Ég vildi bara að vera skýr á því að ég tek undir lýsingar þeirra á málinu, vinnubrögðum og hvernig það hefði mátt búa betur um hnútana til að ná markmiðum og svo það að illa ígrundaðar álögur til viðbótar á heimili landsins og fyrirtæki eru kannski ekki tímabærar akkúrat núna þegar ávinningurinn er jafn óljós og raun ber vitni. Þingflokkur Viðreisnar getur því ekki stutt þetta mál.

Herra forseti. Það frumvarp sem við erum að greiða atkvæði um er fyrsti liðurinn, fyrsti hlutinn af stærri kerfisbreytingu um breytt gjaldtökufyrirkomulag vegna umferðar á vegum landsins. Seinni hlutinn er væntanlegur á næsta ári þar sem allar aðrar bifreiðar verði teknar inn í svokallað kílómetragjald, sem er það sem við erum að greiða atkvæði um í þessu máli um hreinorkubifreiðar. Það er ljóst í meðförum nefndarinnar að það er samstaða um það meginmarkmið sem stefnt er að með frumvarpinu, að þeir greiði sem nota. Þetta frumvarp nær að mínu mati vel utan um það markmið. Útfærslan er í sjálfu sér einföld en með svona kerfisbreytingu er skiljanlegt að menn vilji vanda sig og hugsa um hvernig gengur. En það er rétti tíminn að gera það núna. Á næsta ári mun þessi tiltölulega einfalda kerfisbreyting ganga í gegn. 

Virðulegur forseti. Það er ágætt að hafa pappírana fyrir framan sig svo maður geri sér grein fyrir því hvað maður er að gera að kvöldi dags. En þarna er verið að leggja til að sett verði hámark á greiðslu af þessu gjaldi af því að það er auðvitað verulegur hópur fólks sem sækir vinnu á höfuðborgarsvæðinu og einfaldur útreikningur á því að keyra frá Selfossi í vinnu sýnir að það kostar 30.000 kr. á ári fyrir utan alla aðra keyrslu fólks við daglega umsýslu. Við í Viðreisn teljum eðlilegt að við förum með gjaldið að hámarki upp að 180.000 kr.

Virðulegur forseti. Vanda skal það er vel á að standa. Við teljum að þetta frumvarp sé ekki nægjanlega vel útfært og við viljum búa til ráðrúm til að gera það betur úr garði gert þannig að við vitum hver áhrifin verða á íbúana sem þurfa að gangast undir verulega íþyngjandi álögur. Við teljum eðlilegt og rétt að við frestum þessu um ár til þess að okkur hér gefist ráðrúm til að fara vel í gegnum þetta og meta áhrifin af þessu. Við leggjum til að við bíðum með þetta í eitt ár.

Virðulegur forseti. Hér erum við að fara að greiða atkvæði um jólabónusinn, 66.381 kr. Ég er búinn að fá ótrúlegar fyrirspurnir um þetta mál frá öryrkjum og líka öldruðum öryrkjum sem eru að verða 67 ára á þessu ári. Ég verð að benda á það að ef þú ert fæddur 1. janúar á þessu ári færðu ekki neitt. Ef þú ert fæddur 31. desember færðu fullt. Ef þú ert fæddur um mitt sumar færðu hálft. Ef enginn sér hversu rangt þetta er og vitlaust þá er það alveg með ólíkindum að við skulum vera með svona kerfi. Síðan spyrja öryrkjarnir í örvæntingu sinni: Fáum við þetta fyrir jól? Er þetta að fara í gegn? Hvenær fer það í gegn? Og maður getur þá alla vega sagt að þeir muni fá þetta en því miður fær þessi eldri hópur þetta ekki. Við erum með breytingartillögu um að hann fái þetta líka og ég vona heitt og innilega að það verði samþykkt.

Virðulegur forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um að þessi 2.000 manna hópur verst settu eldri borgara og 1.000 manna hópur öryrkja sem eru greinilega að breytast úr öryrkjum, að áliti meiri hlutans, í fullheilbrigða eldri borgara og eru hættir að vera öryrkjar - ég skil ekki hvernig er hægt að koma svona fram við fólk. Ég held að það hljóti að vera einhvers konar heimsmet að við förum þannig með okkar elsta fólk. Gleymum því ekki líka, ég ætla að minna okkur eina ferðina enn á það, að inni í þessu er búsetuskerðingarfólkið sem fær 10% minna en lægsta ellilífeyri. Og þessi ríkisstjórn setti aftur á lög um krónu á móti krónu skerðingu. Allir lofuðu fyrir síðustu kosningar að taka krónu á móti krónu skerðingar í burtu en þessi ríkisstjórn toppaði sjálfa sig og setti þær á aftur á bara þennan hóp, verst setta hópinn. - Þeir segja svo nei við þessu.

Herra forseti. Ég hef litlu við það að bæta sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson tjáði okkur hér á undan, nema bara þessu: Það verður aldrei sagt að Flokkur fólksins hafi ekki gefið ykkur tækifæri á því að sýna mennsku og hjartagæsku. Það verður aldrei sagt að þið hafið ekki haft tækifæri til þess að skipta um skoðun. Það hefur venjulega verið talið stórmannlegt að geta skipt um skoðun, sérstaklega þegar er verið að ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur, langsárafátækustu almannatryggingaþega sem Ísland á í dag. Því er virkilega athyglisvert að sjá innræti þessarar ríkisstjórnar. Hún hugnast mér ekki og hefur ekki gert það alveg frá upphafi, ég verð að viðurkenna það. Mér finnst hún eiginlega fyrirlitleg miðað við það sem ég sé á þessari töflu. Þið ættuð að skammast ykkar.