Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Hannes Jónsson) [óyfirl.]: Eins og hv. dm. sjá, liggur nú mikið fyrir af brtt. bæði frá fjvn. og einstökum hv. dm. Þær breytingar, sem fjvn. gerir á áætlun fjárlagafrv. tekjumegin, eru allverulegar. N. leggur til, að tekjuáætl. hækki alls um 860 þús. kr. Með þessu móti eru tekjur ríkissjóðs orðnar hærri í fjárlagafrv. en þær hafa verið nokkurn tíma fyrr í meðferð þingsins. Ég býst því við, að ýmsir hv.þdm. muni telja, að teflt sé á tæpt vað hvað þessar áætlanir snertir. En einmitt vegna þess vill n. vænta, að hv.þdm. sé það ljóst, að þeir verði að fara varlegar nú í áttina til aukinna útgjalda heldur en oft áður hefir verið gert. Brtt. þær, sem fjvn. ber fram við tekjuáætlun fjárlagafrv., eru þessar: Við 2. gr. 1., að fasteignaskatturinn sé hækkaður um 50 þús. kr. Þessi skattur hefir á undanförnum árum reynzt töluvert hærri heldur en hann hefir verið áætlaður í fjárlagafrv., og þykir n. því líklegt, að þessi áætlun muni standast. Fasteignaskatturinn fer hækkandi um þessi áramót, vegna þess að eignir hækka í verði samkv. nýja fasteignamatinu. Þá er brtt. við 2. gr. 2., að tekju- og eignarskattur verði einnig hækkaður um 50 þús. kr. Þessi liður er mjög óáreiðanlegur, sérstaklega í því árferði, sem nú er. Eignarskatturinn mun líklega halda sér nokkurn veginn að vísu, en tekjuskatturinn mun eflaust verða hærri en á undanförnum árum. Með þessari áætlun fjvn. er farið að sverfa mjög nærri því, sem verið hefir á sumum árum áður, og er því ekki hægt að fullyrða, að áætlunin muni standast. Þá áætlar n. aukatekjur 70 þús. kr. hærri en áður var áætlað í fjárlagafrv. Ég geri ráð fyrir, að þessi áætlun sé nokkurn veginn örugg. En þegar farið er svona hátt, þá er ekki heldur hægt að búast við, að þessi liður muni fara neitt verulega fram úr áætlun. Þá er vitagjaldið hækkað um 50 þús. kr. Þessar tekjur hafa farið vaxandi á undanförnum árum og eru orðnar allöruggur tekjustofn N. vonast eftir, að þessi áætlun sé nokkuð örugg, og leggur því til þessa hækkun á þessum lið. Bifreiðaskatturinn hefir reynzt á undanförnum árum nokkuð mikið hærri en hann er nú áætlaður í fjárl. þessa árs, og leggur því n. til, að hann verði hækkaður um 20 þús. kr. Það má búast við, að hann verði nokkuð tryggur tekjustofn, og ætlar n., að það sé óhætt að hækka hann um þetta. Um útflutningsgjald er það að segja, að meðaltal síðustu fjögra ára hefir verið 1 millj. 200 þús. kr., en n. leggur til, að þessi tekjuliður verði hækkaður um 50 þús. kr. Ég skal geta þess strax, að þetta er ef til vill ein af þeim áætlunum, sem n. hefir gengið óþarflega langt í að hækka. Og hún hefir að minnsta kosti gengið svo langt, að það má telja nokkurn veginn víst, að þessi tekjustofn fari ekki fram úr því, sem n. hefir áætlað hann. Og þá er náttúrlega of langt gengið af Alþ., ef það eru engar líkur fyrir því, að tekjurnar fari fram úr því, sem þær eru áætlaðar í fjárl. Þá er það áfengisskatturinn; hann hefir n. lagt til, að verði hækkaður um 50 þús. kr. Þessi tekjustofn má teljast nokkuð tryggur, og hygg ég, að hann sé sæmilega gætilega áætlaður, þó hann verði hækkaður um þetta. Tóbaksskatturinn hefir reynzt nokkuð öruggur tekjustofn, og 50 þús. kr. hækkun á honum, sem n. leggur til, mun vera nokkuð nærri sanni; hann hefir farið heldur hækkandi undanfarin ár. Sömuleiðis leggur nefndin til, að kaffi- og sykurtollurinn verði hækkaður um 100 þús. kr. Það er sama að segja um hann og tóbakstollinn, að hann hefir verið fastur tekjustofn og farið hækkandi, svo að á næsta ári er óhætt að búast við, að þessi áætlun muni geta staðizt. Annað aðflutningsgjald hefir n. lagt til, að yrði hækkað um 20 þús. kr. Hér hefir ekki verið um stórfelldan tekjustofn að ræða, og ekki gott að segja, hvað þetta gjald muni nema miklu, en n. hyggur, að þetta muni láta nærri lagi. Vörutollurinn hefir orðið mjög mikið hærri en hann er nú áætlaður í fjárl. þessa árs. En á það er að líta, að hann er mjög breytilegur tekjustofn, því það fer alveg eftir afkomu atvinnuveganna í landinu, hversu mikill hann verður. Það má því gera ráð fyrir, að hann verði mjög ótryggur tekjustofn á næstu árum, með því útliti, sem fram undan er fyrir atvinnuvegina, og virðist því ekki gerandi að fara við áætlun hans eftir reynslu undanfarandi góðæra. N. leggur þó til, að þessi tekjuliður verði hækkaður um 100 þús. kr. Það má segja sama um verð- og vörutollinn, að sá tekjustofn er mjög óviss. Hann hefir gefið undanfarandi tvö ár að meðaltali 2 millj. og 300 þús. kr., en meðaltal síðustu fjögra ára hefir verið 1 millj. og 800 þús. kr. Þessi tollur er einn af allra óvinsælustu tekjustofnum ríkissjóðs, og er náttúrlega háður innflutningnum. Þó álítur n., að óhætt sé að áætla, að hann muni gefa meira af sér, en nú stendur í fjárl., að dæma eftir reynslunni á liðnum árum, og leggur n. því til, að hann verði hækkaður um l00 þús. kr. Þá kemur gjald af sætindagerð. Þessi tekjustofn hefir farið vaxandi og virðist vera nokkuð tryggur. N. leggur til, að hann verði hækkaður um 50 þús. kr. eða tvöfaldaður frá því, sem nú er. Þessi lága áætlun hefir staðið í fjárl. undanfarið og hefir ekki verið færð í samræmi við undanfarandi reynslu. N. álítur, að þrátt fyrir þessa hækkun sé hann sæmilega gætilega áætlaður og leggur til, að hann verði hækkaður í 100 þús. kr. Þá er það rekstrarhagnaður póstsjóðs. N. leggur til, að hann verði hækkaður nokkuð. Meðaltal síðustu fjögra ára, hefir verið um 610 þús. kr. tekjur, og n. leggur til, að tekjurnar verði áætlaðar um 600 þús. kr. Þær hafa farið stöðugt vaxandi á undanförnum árum, svo að úr 500 þús. kr., sem þær voru árið 1927, hafa þær hækkað í 710 þús. kr. á árinu 1930. Það má því álíta, að það sé sæmilega trygg áætlun, þó að þær verði hækkaðar um 50 þús. kr. eins og n. leggur til. Sömuleiðis er það að segja um rekstrarhagnað Víneinkasölunnar, að hann hefir verið að meðaltali síðustu fjögur árin um 810 þús. kr., og þó miklu meiri 2 síðustu árin. N. telur því öruggt, að þessi tekjustofn gefi af sér 50 þús. kr. meira en hér er áætlað og gerir því þá brtt., að hann verði hækkaður um þá upphæð. Menn hafa nú heyrt af því, sem ég hefi sagt, að fjvn. hefir gengið nokkuð langt í till. sínum um hækkun tekjuáætlunarinnar. Þessi óvenjulega hækkun, sem n. hefir gengið lengra í en nokkru sinni áður, er í samræmi við þá stefnu n. að komast sem næst réttu lagi í áætlun um tekjur og gjöld ríkissjóðs. Þetta er nauðsynlegt til þess, að þingið geti gert sér það ljóst, hverju það getur varið til útgjalda úr ríkissjóði, og hvað hv. d. má bjóða sér að bera fram af till. til aukinna útgjalda, fram yfir það, sem n. leggur til. Nú hafa útgjöldin hjá n. vaxið um h. u. b. 860 þús. kr., og er meiri hl. þess til aukinna verklegra framkvæmda. Það, sem n., bæði við 2. og 3. umr., hefir lagt til, að unnið væri að verklegum framkvæmdum, nemur rúmlega 700 þús. kr. Það er því ómögulegt að segja, að n. hafi verið smátæk í till. sínum um, hvað verja skildi miklu fé til þessara framkvæmda. Og það má því ætla, að hv.þdm. muni vel líka till.n. og láta við það sitja, sem hún hefir lagt til í því efni, en ekki fara að bæta stórkostlega við þær eða, ef þeim sýnist ekki stefna n. í fjárveitingum rétt eða heppileg, að þeir þá leggi til, að eitthvað verði fellt niður af því, sem hún hefir lagt til, og annað tekið upp í staðinn, sem þeir álitu réttara eða heppilegra. Nú hafa hv.þdm. borið fram allmargar brtt. við þessa umr., sem samtals nema á þriðja hundrað þús. kr. Og ef þær eiga allar að koma ofan á útgjaldatill. n., þá er það auðvitað, að tekjuáætlunin hrekkur ekki til að fullnægja þeim öllum. Og þá er komið að því, að það er sjáanlegt, að tekjur ríkissjóðs hrykkju ekki fyrir útgjöldunum, svo að fram kæmi rekstrarhalli. Og þá mætti búast við, að tekjur næstu ára færu mest í það að koma af þessum rekstrarhalla á ríkisbúskapnum. Ég skal þá fara nokkrum orðum um einstakar útgjaldatill. n., og er þá fyrst brtt. IV, á þskj. 183. Þetta er aðeins áætlunaratriði um aðra vexti en af föstum lánum ríkissjóðs. Það er vitanlegt, að ríkissjóður þarf að borga aðra vexti en af föstum lánum, en til þess hefir aldrei neitt verið áætlað í fjárl. Þetta er ákaflega ógætileg aðferð, og er það stefna n. að laga þetta. N. telur sjálfsagt hér, eins og í öllum öðrum áætlunum sínum, að komast að því réttasta, sem unnt er, um útgjöldin. N. leggur því til, að hætt verði við nýjum lið: „Aðrir vextir 90000 kr.“ Þetta er auðvitað að nokkru leyti út í bláinn, því að það er náttúrlega ekki hægt að segja, ekki einu sinni nokkurnveginn nákvæmlega, hvað þessi útgjöld verða há. En það er ekki ósennilegt, að þau verði ekki minni en hér er farið fram á, að veitt verði í þessu augnamiði. Þá er það brtt. VI, frá fjvn., um læknisvitjanastyrk. Það er styrkur, sem veittur er til einstakra sveita, sem langt eða erfitt eiga til læknis, til þess að létta mönnum þann kostnað, sem af læknisvitjunum þar leiðir, og er lagt til, að hann verði hækkaður um 300 kr., sem gangi til Nauteyrarhrepps. Þetta er sem stendur læknislaust hérað, og er lagt til, að þetta sé veitt með því skilyrði, að það sé aðeins meðan héraðið er læknislaust. Það hefir verið veittur slíkur styrkur til annara héraða, og er ekki nema rétt og sjálfsagt, að eins sé gert hér. Héraðið er afskekkt og erfitt að vitja þaðan læknis til Ísafjarðar, en enginn læknir nær. Þá er það brtt. VIII, á sama þskj., nýr liður, til Halldórs Arnórssonar 3000 kr., til að kynna sé nýjungar í gervilimagerð erlendis og til verkfærakaupa. N. var að vísu klofin um þetta atriði, en meiri hl. leggur til, að þessi styrkur verði veittur. Það mætti náttúrlega margt segja til meðmæla þessari fjárv., svo sem um nauðsynina á því að afla gerfilima innanlands, þar sem það eru margir, sem þurfa á þeim að halda, en miklu kostnaðarminna að fá þá smíðaða hér en að sigla til að fá þá. Þá er brtt. á sama þskj. undir XI, nýir liðir: Til Jökulsárhliðarvegar 8000 kr. og til þjóðvegar í Geithellnahreppi 5000 kr. Það var gert ráð fyrir í fjárl. þessa árs, að Jökulsárhliðarveginum yrði unnið að í ár, en að því er ég hygg, hafa þær framkvæmdir verið látnar falla niður. Þetta er því að nokkru leyti endurveiting, og leggur n. því til, að á næsta ári verði varið þessum 8000 kr. Um þenna þjóðvegaspotta í Geithellnahreppi hefir n. ekki annað segja en það, að það liggja fyrir mjög sterkar óskir um, að þarna verði unnið eitthvað á næsta ári. Og þar sem litið er ætlað til þjóðvega á Austurlandi í fjárlagafrv., telur n. rétt að láta þessa fjárv. ganga til vegagerðar þarna austurfrá. Þá hefir n. lagt til með XIV. brtt., að veittar verði til brúargerða 62 þús. kr. meira en nú er í frv., eða alls 112 þús. kr., með þeirri aths., að þessari viðbót verði varið til undirbúnings brúargerð á Þverá á Rangárvöllum, ef fé er fyrir hendi. Ég þarf ekki að mæla sérstaklega fyrir þessari till.; það hefir verið gert áður, og öllum hv.þdm. mun vera kunnugt um þá brýnu nauðsyn, sem á því er, að ráða bót á samgönguhömlunum, sem Rangárvallasýsla og næstu sýslurnar þar fyrir austan eiga við að búa. En þar sem er um svo stóra upphæð að ræða til einnar brúar, þá fannst n. rétt að setja þá aths. við liðinn, að upphæðin yrði ekki veitt nema tekjur hrykkju fyrir þeim greiðslum öðrum, sem áætlaðar eru í fjárlagafrv. Þá hefir n. lagt til með XVI. brtt. á sama þskj., að fjallvegaféð verði hækkað úr 15 þús. kr. í 25 þús. kr. Þessi fjárv. hefir undanfarið verið 25 þús. kr., og hafði stj., er hún samdi fjárlagafrv., lækkað hana úr 25 þús. kr. í 15 þús. kr. Nú veit n., að af fjallvegafénu verður varið á þessu ári talsvert miklum hluta til áframhalds á Svalbarðseyrarvegi á Vaðlaheiði, sem nauðsynlegt er að koma í samband við Vaðlaheiðarveg. Auk þess hafa legið fyrir fjárbeiðnir til ýmsra fjallvega, m. a. til vegar á Laxárdalsheiði 10 þús. kr. og til vegar yfir Skersheiði 5000 kr. N. sér ekki, að það sé mögulegt að sinna öllum þessum fjárbeiðnum að þessu sinni, en vill leggja til, að fjárv. til fjallvega verði hin sama og undanfarin ár. En það mun mega telja víst, að af þessu fé verði ekki hægt að fullnægja öllum kröfum um fjárframlög til þessara vegagerða, sérstaklega ekki þeim, sem hæst fara, eins og t. d. 10 þús. kr. til Laxárdalsheiðarvegar, því það yrði þá Laxárdalsheiði ein, sem fengi 2/5 hluta af öllu því fé, sem verja á til fjallvega. En þetta verður auðvitað að fara eftir þörf og nauðsyn á hverjum stað, og n. sér sér ekki fært að binda ákveðnar upphæðir við einstaka staði, en vill leggja það á vald vegamálastj., sem veit bezt, hvar þörfin er mest, hvar unnið sé fyrir þetta fé. N. hefir ekki séð sér fært að fara lengra í þessum fjárv. en undanfarið, og leggur því til, að veitt verði sama upphæð til fjallvega og verið hefir. Þá er það brtt. XXII, á sama þskj. Það er til þess að reisa nýja vita. N. hefir ekki áður gert neinar till. um vitabyggingar, og hefði viljað vera rífari á roðum sínum til þeirra en hún hefir verið að þessu sinni, en hefir ekki séð sér fært að leggja til, að meiru verði varið til þeirra nú en 65 þús. kr. N. hefir ekki gert neinar till. um, hvaða vitar skuli reistir fyrir þetta fé. Hún telur sjálfsagt, að vitamálastjóri og stjórnin sé látin skera úr um það, hvar sé mest þörf fyrir vita, og álítur, að þeim megi treysta til að ráða bezt fram úr því. Þá er það brtt. XXVII, um fjárv. til bryggjugerða og lendingarbóta. N. leggur til, að sú fjárv. verði hækkuð úr 20 þús. kr. í 32500 kr., og er það af því, að n. hafði í huga, þegar hún lagði til þessa auknu fjárv., endurveiting á fé til bryggju á Vopnafirði, sem er fyrsta fjárv., 8500 kr., og til bryggju á Vatnsleysuströnd 4000 kr. Hér lá fyrir við 2. umr. ósk um fjárv. til bryggju á Vatnsleysuströnd, og var beðið um 8500 kr. N. hefir fengið að vita - eða það er ekki hægt að sjá annað af því, sem fyrir liggur um þær framkvæmdir - að til þessarar bryggjugerðar hafi verið varið um 12 þús. kr., og eftir þeirri reglu, sem fylgt hefir verið um fjárv. til bryggjugerða, ættu 4000 kr. af þessari upphæð að koma frá ríkinu. Þessi upphæð leggur n. til, að verði veitt í þessum fjárl. Þá er það brtt. undir XXIX. Það er nýr liður, til útgáfu rits um leiðbeiningar á siglingaleiðum við Ísland. Vitamálastjóri hefir lagt mikla áherzlu á að fá fjárv. til að gefa þetta rit út. N. sér og viðurkennir nauðsynina á því, að slíkt rit verði gefið út á íslenzku, og vitamálastjóri álítur, að það muni borga sig bráðlega með útsöluverðinu, því það muni verða mikið keypt. Þá er brtt. XXXVI; hún er við 15. gr. 18, til Leikfélags Reykjavíkur, að bætt sé við athugasemdina: „Enda leyfi það, að útvarpað sé án endurgjalds síðustu sýningu hvers leiks“. Þessi brtt. frá n. er borin fram samkv. ósk frá útvarpsráðinu, og n. gat fallizt á, að hér væri um réttmætar óskir að ræða frá þess hálfu og aths. var samþ. í n. Þá er brtt. XLVI; það er nýr liður, til Fiskifélagsins, til þess að annast birtingu útvarpaðra veðurfregna í verstöðvum landsins, 5000 kr. Það stendur í þskj. 50000 kr., en á að vera 5000 kr. Þetta er gert vegna þess, að það er í ráði, að breyt. verði gerð á tilkynningum um veðurfregnir. Landssíminn hefir, sem kunnugt er, haft þetta á hendi, en nú elur landssímastjóri það heppilegt að losa símann við þetta, því landssíminn hafi eytt of miklum tíma í þetta frá öðrum störfum. Nú er svo til ætlazt, að veðurfregnunum verði framvegis útvarpað, en þá þarf að sjá um, að tilkynningar um veðurfregnir séu birtar í verstöðvunum og annarsstaðar þar, sem þörf er á, úti um landið. Það verkefni hefir síminn haft með höndum, með því að birta veðurfregnir á ýmsum landssímastöðvum. En þar sem hér á að taka upp nýja tilhögun í þessu, þarf að fá nýja menn til að annast þessar tilkynningar, og er það álitið bezt komið í höndum Fiskifélagsins. En það hefir náttúrlega nokkurn kostnað í för með sér. En landssímastjóri álítur, að það muni borga sig fyrir ríkissjóð, því tekjur símans muni aukast meira en þessum kostnaði nemur. Þá er brtt. LII, í 3 liðum. Sá fyrsti er til Elliheimilisins Grundar í Reykjavík. 5000 kr. byggingarstyrkur. Fyrir n. lá beiðni um miklu hærri upphæð, sem hún sá sér ekki fært að verða við, en n. gat fallizt á, eða meiri hl. hennar, að 5000 kr. yrðu veittar í þessu skyni. Þá eru 2 brtt., sem koma af sjálfu sér, við 18. gr. II. c. 10 (til Einars Jónssonar), að liðurinn falli niður, því að maðurinn er dáinn. Hin er við 18. gr. c. 13, um að veita Magnúsi prófasti Bjarnarsyni 355 kr. styrk. Þetta er samkv. venju um styrki til uppgjafapresta, og sér n. ekki ástæðu til annars en að þessi prestur fái að njóta sama styrks og aðrir uppgjafaprestar. Þá er brtt. LVI. 1, við 18. gr. II. f. 18, um að liðurinn falli niður. Þetta er leiðrétting á sama hátt og brtt. LII. 2; maðurinn er dáinn. Þá er brtt. LVI. 2, um að veita Hedvig Blöndal, ekkju Óla Blöndals póstritara, 300 kr. á ári, auk 100 kr. með hverju barni hennar í ómegð, alls 600 kr. Þetta er samkv. viðtekinni venju um styrki til ekkna póstmanna. Brtt. LVI. 3, við 18. gr. II. i. 6 (Oddný Guðmundsdóttir), um að liðurinn falli burt, er leiðrétting, því að hún er dáin. Þá er brtt. merkt LX við 18. gr. II.i.59: 1. a. til Ingveldar Guðmundsdóttur, ekkju Erlendar Zakaríassonar 300 kr.; b. til Sigríðar Pálsdóttur, ekkju Gunnlaugs Indriðasonar 400 kr. Sér n. ekki ástæðu til annars en að veita þessum tveim ekkjum fé þetta. Óviss útgjöld hafa verið hækkuð úr 100 þús. kr. upp í 150 þús. Þessi liður hefir í fjárlagafrv. alltaf verið áætlaður 100 þús. kr. síðan 1922, en hefir í reyndinni farið langt fram úr því, að meðaltali 250 þús. kr. á ári. Nær það því auðsjáanlega engri átt að áætla hér aðeins 100 þús. kr. Má þó gera ráð fyrir nokkrum létti á þessari grein í endurgreiddum tollum o. s. frv. N. leggur því til, að þessi liður verði áætlaður 150 þús. kr. Þá eru nokkur heimildarákvæði, sem n. leggur til, að hætt verði inn í 22. gr. á sama þskj.: 1. Við 22. gr. I. (Eimskipafélagið) a. fyrir „85000“ kemur: 150000; b. aftan við liðinn bætist: „Enda veitist ríkisstjórninni aðstaða til athugunar og íhlutunar um rekstur þess“. Eimskipafélagið hefir, eins og öllum hv.þm. mun kunnugt, átt erfitt uppdráttar síðastl. ár og orðið fyrir talsverðum tekjuhalla. Má slíkt ekki eiga sér stað til lengdar, og vill n. því leggja til, að hlaupið verði undir bagga með því. Hinsvegar ætlast n. til, að Eimskipafél. sjálft geri allt það, er verða má til sparnaðar, og skili heilbrigðari rekstrarafkomu fyrir næsta ár en áður. Hvort það tekst, verður reynslan að skera úr, en n. sýnist ekki mega lengur við svo búið standa. 2. Við 22. gr. IV. nýr liður, um að ábyrgjast lán til Síldareinkasölu Íslands. Skulu þau lán endurgreiðast að fullu áður en nokkrum síldareiganda verður greitt meira en 18 kr. á tunnu af saltsíld, að meðtöldu andvirði umbúða og verkunarkostnaði, eða tilsvarandi upphæð fyrir öðruvísi verkaða síld. Ábyrgð ríkissjóðs gildir til ársloka 1932 og skal aldrei nema hærri upphæð en svo, að hún og varasjóður einkasölunnar á hverjum tíma nemi samt. 500 þús. kr. Við 2. umr. lá fyrir brtt. um það, að ríkið ábyrgðist 1 millj. kr., en nú er ábyrgðin ½ millj., og virðist n. nóg, að það verði eins hér eftir. - Hefi ég þá farið nokkuð fljótt yfir brtt. þessar, eins og þær hafa komið fram frá n. hálfu, og vona ég, að hv.þm. sjái, að sumir tekjuliðir eru varlega áætlaðir með það fyrir augum, að ætla sæmilega fyrir útgjöldum ríkissjóðs. Er samt sem áður nóg pláss fyrir tekjuauka, því að óhjákvæmilegt er, að láðst hafi að áætla ýmsa útgjaldaliði nógu hátt. Eru miklar líkur til, að sumir liðir, eins og fjárframlög til sýsluvega, fari fram úr áætlun, sérstaklega, ef kröfum þjóðarinnar á þessu sviði ætti að verða fullnægt, því að þær eru nú orðnar svo miklar, að áætlað fé yrði allt of lítið. Vil ég láta þá ósk mína í ljós, að hv.þdm. verði nokkru varkárari í afgr. fjárl. en sumar till., er fyrir liggja, gefa tilefni til að ætla. Vona ég, að þeir finni til ábyrgðar þeirrar, er á þeim hvílir um afgr. fjárl. Má vel vera, að fjvn. hafi ekki tekizt sem skyldi að áætla fyrir öllum þeim framkvæmdum, sem nauðsynlegar eru, en ef eitthvað vantar, þá verður að fella niður aðra liði, sem minna varða, til jafnaðar. Fjvn. varð að gera till. um, hvernig verja skyldi fé því, er hún taldi líklegt, að kæmi í ríkissjóð, með þeim tekjuliðum, sem nú eru til. Hefir hún reynt að láta féð renna til þeirra framkvæmda, sem líklegastar væru til þjóðnytja. E. t. v. má eitthvað finna að ýmsum smærri till., en þá má á það benda, að fleirum hefir stundum skjátlazt.

Magnús Guðmundsson Ég vil leyfa mér að mæla með nokkrum brtt. mínum, þó að mér skiljist sem ekki muni blása byrlega fyrir þeim, eftir þeim upplýsingum hv.þm. V.-Húnv., að fjvn. hafi þegar ráðstafað öllu fé, sem til er. Við 2. umr. flutti ég brtt. og fór þar fram á eftirlaun handa Ólafi Stephensen. Fór ég fram á, að fjvn. athugaði málið og tæki það til 3. umr. Undrar mig það, að hún hefir ekki gert þetta. Vona ég, að hv.fjvn. leggist ekki á móti þessum litla styrk - 550 kr. - til þessa fátæka, gamla prests. Hefi ég frétt, að hv.n. hafi haft það út á till. mína að setja, að ég hafi ekki komið með beiðni frá biskupi, en ég vona, að prestur verði ekki látinn gjalda þess, að mér hefir láðst að fara til biskups í þessum erindum. Þá er 2. brtt., sem ég bar fram ásamt hv.þm. Borgf. þess efnis, að ríkið kaupi hús sýslumannsins í Borgarnesi með þeim skilmálum, sem stj. og sýslumanni kemur saman um. Hér stendur svo á, að í nóv. 1920 brann hús sýslumanns og allir innanhúsmunir hans, skjöl og munir tilheyrandi embættinu og póstafgreiðslunni, sem hann hafði þá á hendi. Á þingi 1921 var ákveðið að veita honum 60 þús. kr. lán til að byggja yfir sig og póstafgreiðsluna. Byggði hann stærra en þurfti vegna sýslumannsembættisins, til þess að póstafgreiðslan gæti verið þar líka, og var lánið veitt með tilliti til þess. En nú er búið að taka af honum póstafgreiðsluna, svo að það er orðið of dýrt fyrir hann að búa þarna. Fer hann nú fram á það, að ríkið kaupi af sér húsið, og myndi hann þó að sjálfsögðu leigja þarna áfram. Sýslumaður getur ekki með þeim launum, sem hann hefir, staðið straum af vöxtum og afborgunum þessa stóra láns. Vona ég því, að hv.fjvn. og hv. dm. amist ekki við því, sem hér er farið fram á. Myndi þetta ekki leiða af sér tilfinnanleg útgjöld fyrir ríkissjóð, en talsvert myndi hinsvegar koma upp í þau í leigugreiðslu frá sýslumanni. Fleiri brtt. held. ég ekki, að ég eigi hér, sem þörf er á að mæla fyrir sérstaklega. En út af því, sem hv.frsm. sagði um hækkun á fjallvegafénu, vil ég leyfa mér að ganga út frá, að af því fé verði veitt til Laxárdalsheiðarvegar í Skagafirði, að minnsta kosti hlutfallslega við það fé, sem fer til hins fjallvegarins, sem hann nefndi.  Í nál.hv.fjvn. í fyrra, um fjárl. þessa árs, var það tekið fram, að af fé því, sem þá var veitt til símalagninga, skyldi taka fé til símalínu frá Víðimýri að Goðdölum í Skagafirði. En þessi símalína verður ekki lögð í ár. Þetta vil ég harðlega átelja, því að það er algerlega óheimilt hæstv. stj. að virða þannig að vettugi fjárveitingar þingsins. Væri ekkert við þessu að segja, ef féð væri ekki látið renna annað, en þá þykir mér skörin fara að færast upp í bekkinn, þegar stj. tekur það upp hjá sjálfri sér að láta vinna hitt og annað fyrir þetta sama fé. Og það virðist sem hv.fjvn. áliti þetta rétt og sjálfsagt. Skil ég ekki, hvers vegna fjvn. er að jafna niður fjárveitingum á héruðin, ef stj. fer alls ekki eftir því. Ég hjó eftir því hjá hv.frsm., að hann sagði, að Eimskipafél. yrði að spara eins og unnt væri. Hefi ég sízt á móti því, að Eimskipafél. spari, enda er mér ekki kunnugt um neina sérstaka eyðslu Eimskipafélagsins. En einn er þó sá liður, sem Eimskipafél. má alls ekki spara á, en það eru viðkomur á smáhöfnum úti um landið. Er það að sönnu dýrt fyrir félagið að halda uppi strandferðum, en mjög mikið undir því komið, að smáhafnir fari ekki á mis við viðkomur skipanna. Að vísu myndi Eimskipafél. geta sýnt betri afkomu, með því að fella niður viðkomur á smáhöfnum, en það myndi koma því harðara niður á íbúum hlutaðeigandi héraða. Vörur, sem flytja þyrfti milli skipa, hlytu að verða héraðsbúum miklu dýrari. Þá verð ég að víkja ofurlítið að hækkunartill. hv.fjvn. á tekjubálkinum. Sé ég, að n. ætlar að hækka tekjuáætlun um allt að 1 millj. kr. Verð ég að segja, að ef þetta er óhætt, þá hlýtur að verða mikill tekjuafgangur á þessu ári. Allir hljóta að viðurkenna, að kreppan mun koma harðar niður á ríkissjóði næsta ár en í ár, eins og sést á því, sem hv.frsm. upplýsti, að tekjur ríkissjóðs hafi fram að 1. júlí þ. á. verið þær sömu og 1930, sem var bezta tekjuár, sem nokkru sinni hefir komið yfir Ísland. Er af þessu ljóst, að kreppan hefir ekki komið neitt við ríkissjóð fram að 1. júlí í sumar. Hlýtur að verða mikill afgangur tekna á þessu ári, ef áætlun fjvn. stenzt. Hvort svo verður, fullyrði ég ekkert um, en mér virðist sem flest bendi til þess, að afgangurinn verði ekki eins mikill og við hefði mátt búast, af því að ríkissjóður hefir orðið að taka ½ millj. kr. lán í júlí þ. á. til þess að standast dagleg útgjöld. Datt mér í hug, að þetta gæti ef til vill stafað af því, að búið væri að borga svo mikið af gjöldum yfirstandandi árs, og beiddist ég þess því af hæstv. fjmrh., að hann léti mér í té yfirlit um tekjur og gjöld þessa árs. Hefi ég nú fengið þetta yfirlit, og samkv. því hafa gjöld ríkissjóðs þessa 6 mánuði, sem liðnir eru á árinu, numið rúmum 6 millj. kr., en tekjurnar hinsvegar um 4½ millj. kr. Mismunurinn hefði átt að vera greiddur til bráðabirgða úr sjóði ríkisins, en sjóðseign ríkisins mun hafa verið um 5,7 millj. kr. í árslok 1929. Nú hefir hv.frsm.n. upplýst það, að orðið hafi 1 millj. kr. halli á ríkisbúskapnum árið 1930, og leiðir af því, að því er mér skilst, að sjóðseign ríkisins hafi átt að nema um 4,7 millj kr. í árslok 1930. Þessa sjóðseign hlýtur stj. að hafa haft til meðferðar fyrri hl. þessa árs, því að þótt peningarnir hafi ekki allir verið komnir inn l. jan. 1930, þá hafa þeir hlotið að koma inn smátt og smátt á árinu, og 1. júlí hefði þetta allt átt að vera komið inn eða svo til. Að þessu athuguðu verð ég að segja það, að mér kemur það spánskt fyrir, að ekki skuli vera nóg fé í sjóði til að standast dagleg útgjöld ríkisins, heldur skuli nú þurfa að taka bráðabirgðalán í því skyni. Nú veit ég að vísu, að júlímán. er einn mesti gjaldamánuður ríkissjóðs, en þó að gert væri ráð fyrir 2 millj. kr. gjöldum þenna mánuð eða helmingi meiru en orðið hefir til jafnaðar hina mánuði ársins, eftir því sem hæstv. stj. hefir gefið upp, ætti samt að vera eftir mikið fé í sjóði ríkisins. Að eigi skuli hafa verið nóg fé í sjóði fyrir útgjöldum ríkisins, get ég ekki skýrt fyrir mér nema á tvo vegu: Annaðhvort að gjöld ársins 1930 hafi verið meiri en upp hefir verið vefið og tekjuhalli ársins því meiri en talið hefir verið, eða þá að vantalin eru enn gjöld fyrri hluta ársins 1931. Hvort fremur er af þessu tvennu, skal ég ekkert segja um. Má og vel vera, að hvorutveggja sé til að dreifa. Ég geri ráð fyrir, að hv.frsm.n. hafi athugað þetta, og vænti því þess, að hann gefi þær skýringar, sem hann hefir á þessu að gefa. Ég læt svo úttalað um þetta mál að sinni. Ég geri ráð fyrir, að hv. samþm. minn muni mæla með þeirri till., sem ég hefi flutt með honum, (183, XXVIII), og ennfremur, að hv.þm. V.-Sk. muni tala fyrir þeirri brtt., sem ég flyt með honum (183, LXI), og get ég því látið lokið máli mínu að þessu sinni.

Jón Auðunn Jónsson Ég ber enn fram nokkrar brtt. við þessa umr. fjárl., sem ég þarf að mæla nokkur orð fyrir. Er þar þá fyrst brtt. III, á þskj. 183, um að veittar verði 12 þús. kr. til síma frá Sandeyri að Stað í Grunnavík af fé því, sem ætlað er til símalagninga á þessu ári. Tók ég þessa till. aftur við 2. umr. fjárl. samkv. beiðni hv.fjvn. og hefði því vænzt þess, að n. hefði eitthvað um till. sagt, en svo hefir nú ekki orðið. Ég kann ekki við að vera nú að endurtaka þau rök, sem ég færði fram fyrir till. við 2. umr., en vil aðeins minna á það, að þessi símalína um norðurhreppi Ísafjarðarsýslu var ákveðin þegar árið 1913 í símalögunum, en síðan hefir ótal nýjum línum verið bætt í símalögin og auk þess verið lagðar margar nýjar símalínur fyrir hundruð þúsunda kr. utan við fjárl., og þessi lína samt alltaf orðið útundan. Ég vænti því þess, að hv.n. sjái sér fært að mæla með þessari till., þegar hún athugar þetta, og að hv. d. geti fallizt á að samþ. þessa sanngjörnu till. Næsta till. mín er á sama þskj., 183, V, og fjallar um 300 kr. læknisvitjanastyrk til Nauteyrarhrepps. Hefir hv.fjvn. einnig gert till. þessa efnis, en bætt þeirri aths. við, að hreppurinn skuli því aðeins njóta þessa styrks, að héraðið sé læknislaust. Eins og stendur þjónar þarna settur læknir, en allar líkur benda til þess, að svo verði ekki nema 2-2½ mánuð enn, en jafnvel þó að þarna sæti fastur læknir, er svo erfitt til hans að sækja fyrir íbúa hreppsins, að þeir eru litlu betur settir en þó að héraðið væri læknislaust. Það stendur því eins á fyrir þessum hreppi og þeim öðrum hreppum, er njóta þessa styrks, og leyfi ég mér því að vænta þess, að hv.fjvn. geti fallizt á að hverfa frá aths. sinni við till.. og mundi ég þá taka þessa till. mína aftur. Eins og ég drap á í framsöguræðu minni fyrir till. samgmn. við 2. umr. fjárl., ber bráðlega að því, að ríkissjóður þurfi að styrkja þau félög, sem halda uppi bátaferðum með flóum og fjörðum landsins, meira en verið hefir til þessa. Er þetta og strax komið á daginn, því að nú er Djúpbáturinn, sem annazt hefir ferðirnar um Ísafjarðardjúp, ónýtur, og þarf að fá nýtt skip í þessu skyni. Hefi ég ekki getað náð samgmn. saman, til þess að fá meðmæli hennar með þeirri till., sem ég hefi leyft mér að bera fram vegna þessa, 183, XXI, þar sem farið er fram á, að veittur verði 30 þús. kr. styrkur til kaupa á nýjum bát, gegn tvöföldu framlagi annarsstaðar frá. Er meiningin, að þessi nýi bátur fullnægi öllum þörfum um póst- og mannflutninga um Ísafjarðardjúp, en þangað leggja ekki önnur skip leið sína en Esja, sem kemur á Bolungarvík nokkrum sinnum á ári. Er því hin fyllsta nauðsyn á, að þessar samgöngur falli ekki niður, en þar er nú ekki annað fyrirsjáanlegt, því að félagið, sem haldið hefir þessum ferðum uppi, er nú að þrotum komið fjárhagslega, og tillög Ísafjarðar og Norður-Ísafjarðarsýslu uppurin. Hefir félagið engin tilk á að halda þessum samgöngum uppi áfram, ef því kemur ekki styrkur til þess frá ríkinu, a. m. k. ekki nema það fái þá ábyrgð fyrir láni í þessu skyni. Ég vil hinsvegar benda á það, að áður en Djúpbáturinn kom, þurfti póstjóður að greiða árlega 10–12 þús. kr. til póstferða á þessum slóðum eingöngu. Auk þess er svo ástatt í Ísafjarðarsýslu, að þar verður ekki komið við ferðum eða flutningum á landi, nema þá aðeins á milli hreppa. Ég er því sannfærður um það, að ekki verður komizt hjá þessum aðgerðum að því er Djúpbátinn snertir, og reyndar líka að því er snertir bátinn, sem er í ferðum um norðanverðan Breiðafjörð, því að félagið, sem gerir hann út, er líkt statt, að öðru leyti en því, að sá bátur má teljast viðunandi eins og hann er. - Ef litið er til þess, hve Norður-Ísafjarðarsýsla lætur mikið af mörkum til ríkissjóðs, er þetta, sem hér er farið fram á, ekki nema lítið brot af þeirri upphæð, eða fyrir neðan 10% af því, sem sýslan borgar beint í ríkissjóð, og eru þá frá dregin þau útgjöld, sem ríkissjóður hefir vegna sýslunnar við starfrækslu á embættum þar o. s. frv. Ég þykist því fara hér hóflega í sakirnar, enda hefir það jafnan verið svo, að NorðurÍsafjarðarsýsla hefir greitt mikið í ríkissjóð, en lítið úr honum fengið í staðinn. Ég segi þetta ekki vegna þess, að ég telji það eftir, þó að Norður-Ísafjarðarsýsla borgi meira en aðrar sýslur í ríkissjóð í hlutfalli við það, sem ríkissjóður lætur sýslunni af mörkum. Ég álít það skyldu allra borgara þjóðfélagsins að sjá ríkissjóði fyrir nægilegum tekjum að sínum hluta, en hinsvegar má ríkissjóður þá ekki vera svo fastheldinn að synja hinum ýmsu landshlutum um styrki, sem þeim er nauðsynlegt að fá. En svo er um þann styrk, sem ég fer hér fram á, og vænti ég því þess, að hv.þd. sjái sér fært að samþ. þessa till. Þá á ég till. XXIV, á þessu sama þskj., þar sem farið er fram á, að veittar verði 3750 kr. til viðgerðar á öldubrjótnum í Bolungarvík. Er þetta endurveiting. N. hefir orðið sammála um að veita þetta, enda virðist það hyggilegra að færa þessa veitingu yfir á næsta ár, þar sem ekkert hefir enn verið unnið að þessu, því að nú er orðið svo áliðið sumars, að þetta verk mundi ónýtast, ef farið væri að byrja á því nú, vegna þess, hve þarna er stórbrimasamt, þegar komið er fram yfir miðjan ágúst. Með því að færa þessa fjárveitingu yfir á næsta ár, eins og till. fer fram á, er það tryggt, að hægt verði að byrja á þessu verki næsta vor, og kemur þá fjárveitingin að fullum notum. Sú hefir ekki verið venja mín að flytja till. um styrk til einstakra manna. Hefi ég sem margir aðrir fremur kosið að leggja eitthvað af mörkum sjálfur til þess að styðja efnilega unga menn til náms. Nú hefi ég samt orðið til þessa, þar sem ég fer fram á það, að Jóni Sigurðssyni verði veittar 1000 kr. til þess að nema nýjustu aðferðir til byggingar úr járnbentri steinsteypu (183, XXXIV). Þessi maður er hinn efnilegasti, námfús og atorkusamur og hefir hin beztu meðmæli. Hefir hann þegar verið að þessu námi í tvö ár, og þarf að dvelja ytra eitt ár enn til þess að fullnuma sig. Vænti ég þess, að hv. d. geti fallizt á að samþ. þessa till., því að okkur er ekki sízt þörf á sérmenntuðum mönnum í þessari grein, svo, mjög sem steinsteypubyggingar fara í vöxt hér á landi. Næsta till. mín er nokkuð óvanaleg í 183, XLIII). Fer ég þar fram á, að búfjáreigendum í Norður-Ísafjarðarsýslu verði veittur 20 þús. kr. styrkur til fóðurbætiskaupa. Eins og ég hefi drepið á áður, verður mjög þröngt í búi þarna vestra í ár, eins og reyndar víðar á landinu, vegna hins mikla grasbrests, sem þar er. Hafði ég hálfvegis búizt við því, að hv.n. mundi gera einhverjar till. til úrbóta í þessu efni, en svo hefir þó ekki orðið. Er þó fyrirsjáanlegt að mörgum bóndanum verður ókleift með öllu að komast yfir þau vandræði sem af grasbrestinum leiða, án þess að þeim komi einhver styrkur af opinberu fé eða fái a. m. k. vaxtalaus lán Það má að vísu benda á Bjargráðasjóð í þessu skyni, en ég lít svo á, að ekki sé rétt að grípa til hans í þessu tilfelli, því að það má búast við, að komið geti mörg vond ár í einu, og er því hyggilegra að geyma að taka af honum, en veita í þess stað nokkurn styrk til þeirra sýslna og hreppsfélaga, sem harðast hafa orðið úti af völdum grasbrestsins. Hefi ég fyrir nokkru símað oddvitunum í Norður-Ísafjarðarsýslu og beðið þá að safna upplýsingum um ástandið þar vestra. Svör þeirra hefi ég nú fengið og skal ég með leyfi hæstv. forseta leyfa mér að lesa þau hér upp Oddvitinn í Eyrarhreppi símar á þessa leið: Töðumagn helmingi minna en síðastl. sumar. Oddvitinn í Hólshreppi segir svo: Töðufengur í sumar 65,75% minni að meðaltali en í fyrra. Oddviti Súðavíkurhrepps símar: Áætlaður töðufengur, fyrri sláttur, allt að 50% minni en 1930. Túnasláttur víðast byrjaður tveim vikum síðar en þá, svo að há verður sennilega talsvert minni. Oddviti Nauteyrarhrepps símar: Áætla töðuna 80% minni. Það er eftirtektarvert, að þetta er einhver stærsti landbúnaðarhreppur sýslunnar, sem svo illa hefir orðið úti. Oddvitinn í Ögurhreppi símar svo: Eftir því sem séð verður, áætlast töðufengur í Ögurhreppi í sumar 65% minni en síðastl. ár. Oddviti Reykjafjarðarhrepps símar: Töðufengur hér í hreppi áætlaður 75% minni en síðasta ár. Oddviti Sléttuhrepps símar: Áætla töðufeng hér um 25% minni en í fyrra. Oddviti Snæfjallahrepps símar: Áætla töðufeng hreppsins 50% minni en síðastl. ár. Oddviti Grunnavíkurhrepps, sem staddur er hér í bænum, hefir tjáð mér, að töðufengur þar í hreppi muni verða um , 50%; minni en síðastl. ár. Þegar þess er gætt, að útengjar eru mjög rýrar eða engar í Norður-Ísafjarðarsyslu, mega menn geta sér nærri, hvernig horfurnar þar eru. Ég veit til þess, að í sumum þeim hreppum hér á Suðurlandi, sem taldir eru að hafa orðið einna verst úti, er áætlað, að töðufengurinn verði 10–20% minni en í fyrra, en útengjar munu hér alstaðar í meðallagi eða betri. Það er því enginn samanburður á því. hvað þessir hreppar í NorðurÍsafjarðarsýslu hafa orðið verr úti. Ég geri ráð fyrir því, að þessum styrk, ef veittur verður, verði skipt niður á milli hreppana með tilliti til þess, hve mikinn skaða þeir hafa beðið vegna grasbrestsins, en það sjá allir, að styrkurinn á hvern einstakan hrepp kemur ekki til með að bæta mönnum þenna skaða nema sem svarar að fjórðungi. Þannig var töðufengur í Nauteyrarhreppi um 6000 hestar í fyrra, en verður nú ekki nema 1500 hestar, eftir því sem áætlað er. Engu að síður vænti ég þess fastlega, að hv. d. samþ. þessa till. mína. Þá flyt ég till. um það (183, LV), að eftirlaun Cathincu Sigfússon verði hækkuð úr 400 kr. upp í 1000 kr., eða til vara 750 kr. Ég veit ekki, hvort hv.þd. eru kunnar ástæður þessarar heiðurskonu, en ég get skýrt frá því, að þau hjón voru efnalaus, þegar maður hennar féll frá, og mun það einkum hafa dregið til þess, hversu þau hafa hjálpað mörgum fátækum piltinum til mennta. Hafa svo sagt mér þeir menn, sem vel voru kunnugir þeim hjónum, að ekki lítill hluti af launum Jóhannesar sál. Sigfússonar yfirkennara hafi gengið til þessa. Þau hjón áttu engin börn, en settu alla getu sína í það að hjálpa fátækum námsmönnum áfram, enda munu þeir skipta tugum, sem þannig hafa orðið aðnjótandi hjálpar þessara heiðurshjóna. Er þá illa launað gott og göfugt starf, ef eftirlaun þessarar valinkunnu sæmdarkonu verða ekki hækkuð eins og ég fer fram á með þessari till. Þá kem ég að síðustu brtt. á þessu þskj., 183, LXVII. Er sú till. mín í tveim liðum. Í fyrri lið till. fer ég fram á það, að endurnýjuð verði heimild fyrir stj. til að ábyrgjast lán fyrir Hólshrepp, til þess að koma upp raforkuveri, gegn endurábyrgð Norður-Ísafjarðarsýslu, sent þegar hefir samþ. að ábyrgjast lánið. Það liggja ekki fyrir neinar áætlanir um þessa virkjun nú, en eftir útreikningum Steingríms Jónssonar rafmagnsstjóra, sem gerðir voru 1929 og þá lágu hér frammi, er mjög álítlegt að virkja á þessum stað, sem hér er um að ræða. Hefir þegar verið varið 20 þús. kr. til undirbúnings virkjuninni, með því að leggja vegi, byggja stíflugarða o. fl. Vænti ég þess, að hv.þd. fallist á að samþ. þessa endurveitingu með tilliti til þessa. Síðari liður þessarar till. minnar fjallar um það, að stjórninni verði heimilað að ábyrgjast allt að 60 þús. kr. lán fyrir h/f Djúpbátinn til bátskaupa, gegn ábyrgð Norður-Ísafjarðarsýslu og 1. veðrétti í bátnum. Eins og ég gat um áður í sambandi við till. um styrkveitingu til handa Djúpbátsfélaginu, er sá bátur, sem félagið hefir haft í förum, ónýtur. og verður því að kaupa nýjan bát til þess að halda þessum samgöngum uppi. Er þessi ríkisábyrgð nauðsynleg til þess að það geti tekizt. Ef þessarar ábyrgðar verður hinsvegar synjað, eru þessar samgöngur þar með úr sögunni, því að félagið getur ekki ráðizt í þessi bátakaup af eigin ramleik, og mundi þá t. d. póstsjóður verða að halda uppi póstferðum á þessum slóðum á eigin kostnað að öllu leyti. En ég vænti þess fastlega, að hv. d. sjái sér fært að verða við þessari beiðni, því að það má heita lífsnauðsyn fyrir alla þá, sem þarna búa, að þessar samgöngur leggist ekki niður. Ef svo illa færi, yrðu menn þar að breyta um búskaparlag og þessi héruð að fá landafurðir annarsstaðar frá en nú, sem mundi bæði verða óhentugra og dýrara. Hinsvegar gera örar samgöngur innan héraðsins það að verkum, að menn geta meira skiptzt á vörum sín á milli en ella og þannig losnað að miklum mun við að kaupa erlendar vörur. Þessi bátur, sem hér er um að ræða, hefir undanfarið farið flestar ferðir af þessum svokölluðu flóabátum. Á síðasta ári fór hann 114 ferðir innan Ísafjarðardjúps og nokkrar út fyrir það. Og í ár er áætlað, að báturinn fari 118 ferðir. Ég veit, að þeir hv.þm., sem þekkja til staðhátta þarna fyrir vestan, muni skilja nauðsyn þessa máls, og vænti þess fastlega, að d. samþ. þessa till. mína.

Halldór Stefánsson Ég ætla ekki að fara að blanda mér inn í þær umr., sem hér hafat orðið um fjárlögin almennt, að þessu sinni, heldur vildi ég gera stuttlega grein fyrir þeim brtt., sem ég flyt og prentaðar eru á þskj. 183. Verður þar fyrst fyrir mér brtt. X, þar sem ég fer fram á það, að veittar verði 5000 kr. til þjóðvegarins í Skeggjastaðaþinghá. Í till. vegamálastjóra, sem lágu fyrir síðasta þingi, var lagt til, að 5000 kr. yrðu veittar til nýlagningar vega um miðju sveitarinnar, en vegir eru þar mjög vondir. Þó að þetta sé ekki mikil upphæð, kemur hún þó að miklu gagni, því að þegar búið er að bæta veginn um miðsveitina, opnast þar með möguleikar fyrir sveitina til að komast í akvegasamband við kauptúnið í Höfn við Bakkafjörð. Hitt verður að bíða seinni tíma, að sveitin fái sæmilegt vegasamband til hinnar handarinnar, Þórshafnar. Því að á þeirri leið er yfir heiði að fara. Þá verður næst fyrir brtt. undir XIX. lið. Þar er farið fram á hækkun á fjárveiting þeirri, sem veitt er til þess að halda við byggð og gisting á afskekktum stöðum fyrir ferðamenn. Hækkunin nemur 500 kr. Ætlazt er til, að þessar 500 kr. renni til ábúandans á Víðidal á Möðrudalsfjöllum. Fyrir síðasta þingi lá beiðni um þetta. Beiðni sú var studd af umsögn og meðmælum kunnugra manna. En raunar má það vera öllum ljóst, hvílík nauðsyn er að halda við byggð á almannaleiðum á heiðum uppi, þar sem óraleiðir eru á milli bæja. Getur það bjargað lífi manna í vetrarferðum. Það hefir áður verið veittur slíkur styrkur til bæjar, sem var á heiðinni, en nú er fallinn í auðn. Sá bær var á milli Möðrudals og Skjöldólfsstaða á Jökuldal, en þessi bær, Víðidalur, er á milli Grímsstaða á Hólsfjöllum og Möðrudals. Það er með öllu viðbúið, að bær þessi, sem nú æskir þessa litla styrks, leggist líka í auðn, ef ekkert er að gert. Það er skiljanlegt, að þegar örðugt reynist að halda jörðum í ábúð í sveitum landsins - eins og sumsstaðar er -- þá sé það ekki síður erfitt að haldast við ábúð á heiðum uppi. Ég vil biðja hv.þdm. að athuga það, þegar þeir nú e. t. v. halda fjöreggi þessa bæjar milli handa sinna, hversu mikil viðbrigði það yrðu ferðamönnum, einkum í vetrarferðum, ef þessi bær legðist í auðn. Þá á ég brtt. LXVIII, á sama þskj. Hún fer fram á, að J. Frímanni Jónssyni verði veitt 2500 kr. lán til þess að koma upp verkstæði til aðgerða á jarðyrkjuverkfærum, jarðyrkjuvélum, heyvinnuvélum og rafstöðvum, og til þess að koma upp nýjum rafstöðvum fyrir Fljótsdalshérað, þegn þeirri tryggingu, sem stj. metur gilda. Lánið sé vaxtalaust og endurgreiðist með jöfnum afborgunum á 10 árum. Það hefir legið fyrir í lestrarsal erindi frá þessum manni. Er þar gerð ýtarleg grein fyrir því gagni, sem af því mætti verða, að íbúarnir í þessu með tilliti til samgangna afskekkta héraði gætu leitað aðgerða á rafstöðvum sínum og verkfærum innan héraðs. Í fjárl. fyrir árið 1928 var stj. heimilað að veita Bjarna Runólfssyni á Hólmi 5000 kr. lán til þess að koma upp rafstöðvum. Lán þetta var að öllu leyti með sömu kjörum og það lán, sem hér er farið fram á, nema það var til 20 ára, í stað þess, að þetta er einungis til 10 ára. Í fjárl. fyrir árið 1930 var stj. veitt heimild til þess að lána tveimur mönnum, Sigfúsi Vigfússyni og Guðmundi Einarssyni, 5000 kr. hvorum til þess að leiðbeina og aðstoða við rafstöðvabyggingar. Lán þessi áttu að vera með sömu vaxtakjörum og hin fyrrnefndu, en ekki nema til 15 ára. Nú er hér í þessari till. minni aðeins farið fram á helming þess fjár, sem getur um í þessum heimildum, er ég hefi nú nefnt, og þar að auki til miklu styttri tíma. Ég skal geta þess, að ætlazt var til, að annar þeirra manna, sem ég nefndi áðan, hefði verkstæði á Austurlandi, en hinn á Vesturlandi. Á Vesturlandi mun þetta verkstæði vera komið upp, en ekki hefir orðið af því, að þessi heimild væri notuð á Austurlandi. Hér er því í þessari till. minni að nokkru leyti aðeins um endurveitingu að ræða og það að standa við gefin loforð um að gera þessum afskekktu héruðum greiðara fyrir um aðgerðir á verkfærum sínum og vélum. Þá verður loks fyrir brtt. LXIX, á sama þskj., við 22. gr. IV. nýr liður. Í till. þessari er farið fram á lán til Hjaltastaðahrepps í Norður-Múlasýslu, að upphæð 25 þús. kr. í 20 ár með 6% vöxtum. gegn ábyrgð sýslun. N.-M. Samskonar heimild var veitt í fjárl. fyrir árið 1930, en það reyndist oft stuttur tími fyrir hlutaðeigendur til þess að koma sér saman um skilyrðin fyrir því, að heimildin yrði notuð, og árið 1930 leið svo, að ekki komst á samkomulag. Nú mun samkomulag fengið milli þeirra, sem hlut eiga að máli, og því líklegt, að heimildin yrði nú notuð, ef hún yrði veitt. Hér er því eiginlega ekki um annað en endurveitingu að ræða, og tel ég það Alþingi lítt sæmandi að standa ekki við gefið loforð, þó að svo hafi tekizt til, að heimildin gat ekki orðið notuð á þeim tíma, sem ætlað var. Ég hefi tekið eftir því, að meðal brtt. á þskj. 183 eru nokkrar, sem eru sambærilegar við þessa, þótt það sé að vísu ekki að öllu leyti. Í till. þessum er farið fram á aðstoð ríkisins til handa hreppum, sem að einhverju leyti hafa orðið hart úti í straumhvörfum styrjaldaráranna, eða á annan hátt orðið hart úti, svo sem vegna fátækramála, og treysta sér ekki til að rísa undir þeim byrðum, sem á þá hafa hlaðizt. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um ástæður þær, sem liggja til grundvallar fyrir þessari till. minni. Það var gert allrækilega þegar þingið veitti þessa heimild árið 1929, og ég læt mér nægja að vísa til þess, sem þá var um þetta mál rætt. Þá vil ég geta þess, að ég er viðriðinn brtt. á þskj. 194, um hækkun á rekstrarstyrk húsmæðraskólans á Hallormsstað. Ég mun þó ekki gera grein fyrir henni; aðalflm. hennar, hv. 1. þm. S.-M., mun gera það.

Lárus Helgason Ég á hér nokkrar brtt. á þskj. 183, og vil ég setja um þær fáein orð. Það er þá fyrst brtt. undir tölul. XIII, við 13. gr., nýr liður. Þar er farið fram á 10 þús. kr. fjárframlag til Brunahraunsvegar. Því er þannig varið með þenna veg, að það er þegar búið að leggja hann út í mitt hraunið, en sá vegarspotti kemur, eins og gefur að skilja, að engu haldi, fyrr en búið er að ljúka við veginn alveg í gegnum hraunið. Vegamálastjóri segir, að fé það, sem þurfa muni til þess að ljúka veginum. sé um 10 þús. kr. Ég hefi nú hreyft þessu máli við hv.fjvn., en hún hefir ekki séð sér fært að taka þetta upp á arma sína. Ég get nú samt ekki séð, að sumir þeir liðir, sem nú eru í frv., eigi meiri rétt á sér en þessi mjög svo nauðsynlega fjárveiting. Vegur þessi er í þjóðleið, og meðan ekki er hægt að fullgera hann, þurfa ferðamenn að krækja langan veg, líklega röska klst. ferð, til þess að komast suður fyrir hraunið og á veginn aftur. Engum þeim, sem kunnugur er þessu máli, getur blandazt hugur um, að hér sé mjög mikil þörf skjótrar og góðrar aðgerðar. Og hefði verið nægur mannafli til, þegar vegarspotti sá, sem nú er, var lagður, þá hefði veginum öllum verið lokið þá þegar. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta, en ég vona, að öllum hv. dm. skiljist, að hér er verið að biðja um fé til þarfra framkvæmda og mjög aðkallandi. Næsta brtt., sem ég á á þessu sama þskj., er merkt XV, einnig við 13. gr. frv. Till. þessi fer fram á 12 þús. kr. til brúargerðar á ána Skálm á Mýrdalssandi. Á Mýrdalssandi hagar svo til, að tvær ár falla um hann, sem einkum hindra umferðina. Önnur áin rennur vestast á sandinum, og heitir sú Múlakvísl. Hin áin, Skálm, rennur á að gizka 20 km. austar. Múlakvísl munu hv.þm. oft hafa heyrt nefnda. Það er jökulá, oft vatnsmikil og vond yfirferðar, og væri mikil þörf á að brúa hana, þó að ég hafi hugsað mér að fara ekki fram á það í þetta sinn, þar sem ekki er annað sýnna en að þröngt geti orðið í búi hjá ríkinu nú á næstu árum. Ég fer aðeins fram á að fá brú á ána Skálm, sem er fremur lítil, en eigi að síður til hins mesta farartálma. M. a. tekur hún fyrir alla bifreiðaumferð um sandinn, nema þegar hún er minnst á vorin. Ef brú fæst á þessa á, þá er bílvegur alla leið austan af Síðu og vestur að Múlakvísl. Mun þessi bílfæri vegur vera um 60 km. að lengd. Það kemur oft fyrir þeg- ar áin er sem allra minnst, að brotizt er yfir hana með bifreiðar. Vilja þær þá festast í ánni, og eins og allir hljóta að sjá, þá eru þetta mjög hvimleið og erfið ferðalög. Með brú á þessa á væri stórt spor stigið í þá átt að greiða fyrir samgöngum austur um sveitirnar. Þótt Múlakvísl sé ekki brúuð, þá er hægt að komast yfir hana á ferju. og taka svo aðrar bifreiðir þar, ef menn vilja halda áfram austur á Síðu. Við Skálm er aftur á móti engin ferja né tæki til þess að komast yfir, þar sem hún rennur svo langt frá byggð. Þá á ég 3. brtt., undir XLVII. lið. Efni hennar er hækkun á styrknum til Sambands ísl. heimilisiðnaðarfélaga, og er tekið fram, að laun Halldóru Bjarnadóttur skuli vera 3000 kr. Halldóra Bjarnadóttir er búin að vinna þessu landi meira gagn heldur en almennt gerist. Kona þessi hefir afarmikinn áhuga fyrir hverskonar iðnaði og öllu því, sem betur má fara. Hún hefir haft þetta starf sitt mjög lengi með höndum, en það er, eins og mönnum er kunnugt, mjög illa launað og hún efnalega illa stödd. Síðustu árin hafa laun hennar verið 1800 kr. á ári, eða sem svarar 150 kr. á mánuði. Það má telja víst, að hefði einhver karlmaður leyst annað eins verk af hendi og ungfrú Halldóra hefir gert, þá hefði ekki þótt sæma að greiða honum ekki nema 150 kr. á mánuði. Ég flyt þessa brtt. mína um 1200 kr. hækkun á styrk til sambandsins með það fyrir augum, að unnt verði að veita ungfrú Halldóru Bjarnadóttur sæmilegri laun en hún hefir nú. Vona ég, að Alþingi viðurkenni nú starf þessarar konu með því að samþ. þessa litlu hækkun. Þá er 4. brtt., sem ég á, undir LXI. lið. Till. þessa flytja þeir með mér, hv. 2. þm. Skagf. og hv.þm. A.-Sk. Till. er um 10 þús. kr. skaðabætur til Vigfúsar Gunnarssonar að Flögu í Skaftártungu fyrir tjón það, sem hann beið, er hús hans brann til kaldra kola í desembermánuði í vetur sem leið. Bruni þessi orsakaðist af eldingu, sem sló niður í 4 metra fjarlægð frá bænum. Svo mikið var að þessari eldingu kveðið, að hún tætti í sundur átta símastaura á línunni. Barst eldingin svo í húsið um hánótt, er allir menn voru í fasta svefni. Fárviðri var á, og bjargaðist fólkið með naumindum út úr húsinu á nærklæðum einum saman. Brunnu þarna inni allir fjármunir hjónanna. Húsið, sem var nýbyggt, var aðeins vátryggt fyrir 10 þús. kr., eða líklega ekki nema fyrir helming þess, sem það var vert. Hér liggur fyrir skýrsla um það, sem inni brann, gefin eftir minni heimilisfólksins. Er auðsætt, að þar er farið mjög varlega í sakirnar, en samt sem áður er tjónið við brunann metið á 13 þús. kr. Býli þetta liggur í þjóðbraut. Þar var landssímastöð, og hefir það eflaust orsakað brunann, þar sem eldingin komst í húsið eftir símaleiðslunni. Er því ekki nema sanngjarnt, að landið taki einhvern þátt í þessu tilfinnanlega tjóni, sem hjónin að Flögu hafa orðið fyrir. Landssímastjóri hefir að vísu haft á móti því, að þetta fé verði greitt frá landssímanum. Telur hann, að ekki sé fullsannað, að bruninn hafi orsakazt af símaleiðslunni. Segir hann, að í húsið liggi aðrar raftaugar. Það er rétt, að rafstöð er á bæ þessum, en þær leiðslur koma í bæinn úr allt annari átt, og auk þess er það fullsannað, að stöðin var ekki í gangi þessa nótt. Við flm. höfum viljað fara sem allra vægast í sakirnar, og því aðeins farið fram á tæpan helming þess fjár, sem ætlað er að hjónin hafi tapað við þetta hörmulega atvik. Ég held, að ekki sé hægt að segja eins og landssímastj., að hér sé um hættulegt fordæmi að ræða, því að ég hefi átt tal við símaverkfræðing, sem tjáði mér, að þetta hafi ekki komið fyrir, að kviknað hafi í húsi af völdum símans, fyrr en nú. Þótt þetta kunni nú að koma fyrir á 25 ára fresti, þá er ekki hægt að segja, að hér sé um ljótt fordæmi að ræða. Hitt finnst mér öllu ljótara fordæmi, ef hið opinbera tekur nú ekki þátt í þessu tjóni, sem þessi maður hefir beðið, og léttir undir með honum með fjárveitingu. Ég þykist nú hafa farið nógu mörgum orðum um þessi fjárframlög í heild, en vil að endingu benda mönnum á, að ég hefi ekki lagt það í vana minn að bera fram brtt., nema um brýna nauðsyn hafi verið að ræða, og svo er það hér.

Bernharð Stefánsson Ég flyt hér aðeins eina litla brtt., en við 2. umr. flutti ég enga, svo að varla verður um mig sagt, að ég hafi syndgað mikið við afgreiðslu þessara fjárlaga. Brtt. mín er undir VI. lið á þskj. 194 og fer fram á það, að Halldór Kr. Jónsson, bóndi á Brekku í Svarfaðardal. fái 600 kr. styrk til dýralækninga. Þessi maður hefir stundað dýralækningar alla tíð frá því árið 1913. Ég veit ekki vel, hvernig námi hans var háttað, en hitt veit ég, að hann stundaði dýralækninganám. og dýralækningar hans hafa gefizt mjög vel. Hv. þdm. hafa annars átt kost á að kynna sér málið í skjölum, sem legið hafa frammi í lestrarsalnum, og eru þ. á m. meðmæli frá hreppstjóranum og hreppsnefndinni í Svarfaðardalshreppi og lækninum í því héraði. Starf þessa manns sem dýralæknis er nú orðið svo mikið, að hann getur ekki stundað bú jafnhliða, og get ég nefnt því til sönnunar, að á síðustu árum hefir hann verið sóttur í slíkum erindum 160–180 sinnum á ári, og hefir hann stundum orðið langt að fara. Er því auðsætt, að æðimikill tími fer í þetta. Því er nú komið svo, að hann hefir milli þess tvenns að velja, að hætta við dýralæknisstörfin eða hætta við búið, og hefir hann valið síðari kostinn sökum áskorana mikils fjölda manna, og þá einkum Svarfdælinga. Það er hinsvegar auðsætt, að til þess að geta fengizt við þenna starfa, verður maðurinn að hafa ofurlitla fasta þóknun, og hefir Svarfaðardalshr. gengið inn á að greiða honum 400 kr. á ári, gegn því, að hann gefi sig eingöngu við þessu, en það er vitanlega allt of lítið, og því fer ég hér fram á 600 kr. viðbótarstyrk honum til handa, enda munu 1000 kr. það minnsta, sem hann getur látið sér nægja. Ég vil einnig benda hv.þdm. á það, að hér er svo sem ekki um neitt einstakt eða óheyrilegt fordæmi að ræða. Því að annar maður hefir áður haft og hefir enn slíkan styrk í fjárlögum. Ég ætla ekki að fara að ræða almennt um fjárlögin, en ég get þó ekki stillt mig um að drepa lítið eitt á XX. till. á þskj. 183, frá þeim hv.þm. Dal. og hv.þm. Ak., sem er þess efnis, að styrkurinn til flóabátferða verði hækkaður um 2000 kr., og þykist ég vita, að ætlun þeirra sé sú, að fé þetta gangi til Eyjafjarðarbátsins. Ég ætla ekki að fara mikið út í þetta mál, því að ég geri ráð fyrir, að flm. tali fyrir því, en hinu vil ég lýsa yfir, að ég er þessu alveg samþykktir. Þótt og léti kyrrt liggja við 2. umr., fannst mér það þó allundarlegt, að hv. samgmn. skyldi gera það að till. sinni, að styrkurinn væri hækkaður við tvo slíka báta, en lækkaður við þennan, því að vitanlega liggja engin þau rök fyrir, sem réttlætt geta þetta á nokkurn hátt.

Björn Kristjánsson Ég á hér örfáar brtt., sem ég vildi gera nokkra grein fyrir, og verður þá fyrst fyrir mér brtt. XXIII. Hún fer fram á, að varið verði 2000 kr. til kaupa á vitavarðarbústað á Rifi á Melrakkasléttu. Þetta mál horfir þannig við, að vitavörðurinn, sem þar hefir búið, var fyrir nokkru neyddur til að byggja sér íbúðarhús, en áður hafði hann búið í torfbæ, sem var orðinn svo lélegur, að hann var kominn að falli og lífshætta að búa í honum öllu lengur. Því miður ráðgaðist hann ekki við vitamálastjóra áður en hann réðist í verk þetta, en taldi það hinsvegar víst, að vitamálastjórnin mundi kaupa húsið, er það væri fullgert. En er til vitamálastjóra kom, kvað hann sig vanta heimild til þess, nema fé fengist veitt í fjárlögunum. Hét hann að mæla með því. Áður var þarna vel byggilegt, því að skipströnd voru þar tíð og barst þá margt á land, sem ábúanda kom að notum og hann fékk fyrir lítið verð á uppboðum. Nú er ekki um neitt slíkt að ræða, því að síðan vitinn kom, eru ströndin úr sögunni, sem betur fer. Jörð sú, er hér um ræðir, er mjög ill til ábúðar, túnið er mjög lítið, fóðrar í mesta lagi 2 kýr og í óveðrum gengur sjór yfir það og ber með sér sand og möl, og gerir með því spjöll mikil. Landið þarna í kring hefir engin ræktunarskilyrði, en fjörubeit er dágóð, hinsvegar er hagabeit mjög langsótt og slægjur einnig. Nú standa sakir þannig, að bóndinn situr uppi með dýrt hús og mikinn skuldabagga, því að hann varð að taka bráðabirgðalán til byggingarinnar. Er ekki annað sýnilegt en að hann flosni þarna upp, nema því aðeins að ríkissjóður hlaupi undir bagga og kaupi húsið fyrir eitthvert verð. Vitamálastjóri og hreppstjóri hafa sent meðmæli sín til þingsins og liggja þau hér fyrir. Húsið er virt á 13 þús. kr., en ég geri ráð fyrir, að ábúandinn mundi sætta sig við að selja það fyrir lægra verð. Hér er farið fram á, að ákveðið verði að greiða 2000 kr. sem fyrstu afborgun til þessa manns, en fjárveiting þessi haldi síðan áfram, þar til húsið er að fullu greitt. Ef núv. vitavörður verður að yfirgefa jörðina og vitavarðarstarfið, verður ríkið annaðhvort að kaupa þetta hús, eða þá að láta reisa nýtt handa þeim vitaverði, sem þarna kann að verða, og hygg ég, að það myndi reynast öllu dýrara, enda álít ég ekki rétt, að ríkið leiki þenna mann svo grátt, þar sem hann hefir þjónað vitavarðarstarfinu vel og dyggilega um langt skeið, eins og meðmæli vitamálastjóra votta. Mér láðist að geta þess, að ég á hér VII. brtt. á sama þskj., um endurveitingu á fé til sjúkraskýlis á Þórshöfn, og skal sú upphæð nema 8000 kr. Ég ætla ekki að þreyta hv.þdm. með langri greinargerð um þetta mál, en vil aðeins gefa stutt yfirlit um gang þess. Þetta skýli var upphaflega reist samkv. tillögum landlæknis og eftir teikningum, er hann sendi. Hafði þingið ákveðið að greiða 1/3 kostnaðarins, en hann var áætlaður 12 þús. kr., en reyndist að vera miklu meiri, eða um 40 þús. kr. Nú liðu nokkur ár og var ekkert hreyft við málinu þar til árið 1927. Þá bar fyrrv.þm.N.-Þ., Benedikt Sveinsson, fram till. þess efnis, að ríkið skyldi taka á sínar herðar ¼ kostnaðarins, og var það samþ. Árið 1928, er Magnús heitinn Kristjánsson var orðinn fjmrh., áttu þeir Benedikt Sveinsson og Guðmundur Vilhjálmsson á Lóni tal við hann um málið, og hét hann að greiða þessa upphæð inn í viðlagasjóðslán, sem skýlið hafði fengið. Vissu forráðamenn skýlisins ekki annað en að svo hefði verið gert, fyrr en seint í vetur, að þeir fengu tilkynningu um það frá Búnaðarbankanum, að lán þetta væri ógreitt og yrði það að greiðast sem skjótast ásamt vöxtum og vaxtavöxtum. Um þetta átti ég svo tal við hæstv. fjármálaráðh. og taldi hann í fyrstu, að sjálfsagt væri að greiða þetta, enda myndi ekki þörf á samþykki þingsins, en síðar hallaðist hann að því, eftir nánari athugun, að rétt myndi að láta Alþingi taka ákvörðun um málið. Ég vona, að hv.þdm.samþ. þessa brtt., því að hér er ekki um venjulegt framlag eða 1/3 kostnaðar að ræða, heldur aðeins um ¼, og má það teljast farið vægt í sakirnar. Þá kem ég að þriðju brtt. minni, sem er sú XXVI á sama þskj., um að varið verði 4000 kr. til brimbrjótsins á Skálum. Hv. þm. Seyðf. hefir áður borið fram till., sem hefir gengið í sömu átt og þessi, en hún hefir verið hærri og ekki náð samþykki. Þessi brimbrjótur, sem hér um ræðir, var byggður árið 1930 og var verkinu stjórnað af vitamálastjóra. Kostnaður við verkið hafði verið áætlaður um 20 þús. kr., en reyndist yfir 30 þús. kr., og kom það mest til af því, að undirbúningur að verkinu hafði enginn verið gerður, þannig að þegar verkfræðingurinn, sem sendur var til að hafa umsjón með verkinu, kom norður, varð að sækja sandinn langa leið á skipum, og jók það kostnaðinn úr hófi fram. Sumpart má nú máske segja, að þetta hafi verið að kenna þeirri nefnd, sem kosin var á Skálum og átti að hafa á hendi undirbúninginn, en sumpart vitamálastjórninni, sem sendi mann norður á þeim tíma, þegar ekkert var hægt að aðhafast vegna stórhríða, og án þess að kynna sér áður, hvort nægilegur undirbúningur hefði verið gerður. Nú er svo komið, að allir þeir, sem lofað hafa fjárframlögum, hafa innt sínar greiðslur af hendi, en þessi aukakostnaður, sem á féll, lendir einvörðungu á fátækum verkamönnum, sem nú standa uppi ráðþrota og vita ekki, hvert þeir eiga að snúa sér. Verkfræðingurinn gaf þeim ávísun á framkvæmdanefndina á Skálum, en af þeim mönnum, sem hana skipuðu, er ekkert að hafa, því að þeir eru allir bláfátækir, og því hafa verkamennirnir ennþá ekkert fengið, og kemur því þessi vangreiðsla niður þar sem sízt skyldi. Í brtt. minni fer ég fram á upphæð, sem að vísu er 2 þús. kr. lægri en sú upphæð, sem verkamennirnir eiga útistandandi, en það geri ég af því, að ég er ekki vonlaus um, að hreppsnefndin og aðrir hlutaðeigendur fáist til að greiða það, sem á vantar, og verði þessu þannig kippt í lag. Þá kem ég að till., sem ég hefi flutt ásamt hv. 4. þm. Reykv. og er sú XL. á þskj. 183. Till. fer fram á það, að Ólafi Marteinssyni verði veittar 1000 kr. til orðtöku og vísnastofnunar, en til vara 800 kr. Svo er ástatt með þenna mann, að hann lauk prófi hér við háskólann árið 1928 og fór þá utan til að halda fyrirlestra við háskólann í Osló, og ef vel gengi, hafði hann fengið fyrirheit um það, að stofnað skyldi sérstakt embætti við háskólann handa honum. Þessi maður var álitinn mjög fær og naut mikils álits hjá þeim prófessorum, sem honum höfðu kennt, en svo vildi sá sorglegi atburður til, að hann fékk heilablóðfall og lá lengi milli heims og helju erlendis. Nú er hann kominn hingað til lands og hefir náð þeim bata, að hann er að dómi prófessoranna við háskólann fær um að vinna að undirbúningi orðabókarinnar, sem lengi hefir verið í smíðum, og vísnasöfnun, en af þeim á hann þegar safn mikið. Fimm kennarar við háskólann hafa sent þinginu áskorun um að veita manni þessum fé þetta, og vona ég, að hv.þdm. bregðist vel við, þegar um slíkan gáfumann er að ræða, sem meinleg örlög hafa leikið svo grátt. Prófessorarnir gera ráð fyrir, að þessi styrkveiting muni nægja til að þessi mæti maður komist yfir erfiðleikana, en ef honum er ekki veittur þessi styrkur, er ekki útlit fyrir annað en að hann fari á sveitina, því að hann er nú blásnauður að fé.

Guðbrandur Ísberg Ég á hér eina litla brtt. við 13. gr., þar sem er farið fram á, að styrkur til flóabátaferða skuli hækka úr 89 þús. kr. upp í 91 þús. kr., en það er sú upphæð, sem veitt er í fjárlögum yfirstandandi árs til flóabáta. Við erum tveir um þessa till., ég og hv.þm. Dal. Við fluttum fyrst, hvor í sínu lagi, brtt. um 1000 kr. hækkun til flóabáta, ég til bátsins á Eyjafirði, en hann til bátsins á Breiðafirði, og svo slógum við okkur saman um að flytja þessa einu brtt. Við áttum hægt með það, vegna þess, að við erum báðir kunnugir á þessum stöðum og þekkjum nauðsyn héraðanna í þessu efni. Um Eyjafjarðarbátinn vil ég fyrst taka það fram, að hann hefir verið rekinn með rekstrarhalla síðustu ár. Síðasta ár var rekstrarhallinn 3 þús. kr., og er þá ekki talin með nauðsynleg afskrift á bátnum. Sýnir það, hve erfiður þessi rekstur er, að mönnum þeim, er að bátnum standa, skuli virðast sá möguleiki svo fjarlægur, að hægt muni vera að leggja eitthvað til hliðar vegna fyrningar á skipinu, að þeir hirða eigi að taka fyrningu með á yfirlitsreikningi. Mætti sú upphæð þó naumast vera minni en 3 þús. kr., svo að raunverulegur rekstrarhalli er þá um 6 þús. kr. Félag það, er heldur bátnum úti, hefir farið fram á það við Alþingi, að þessi styrkur til félagsins verði hækkaður um 5 þús. kr. upp í 20 þús. kr., í líkingu við það, sem Djúpbáturinn á Ísafirði hefir nú, en samgmn. hefir ekki séð sér fært að taka þá beiðni til greina, heldur þótti ástæða til að lækka styrkinn úr 15 þús. kr. niður í 14 þús. kr. Það, sem hér er farið fram á, er því aðeins það, að styrkurinn sé látinn halda sér. Nauðsyn þeirra ferða, sem Eyjafjarðarbáturinn annast, er mikil og auðsæ. Á öllu svæðinu eru samgöngur á landi mjög erfiðar og á vetrum oft ómögulegar, svo að ef þessar ferðir legðust niður, yrðu sumar sveitir að vera án allra samgangna mikinn hluta ársins. Má þar sérstaklega benda á kauptúnið í Ólafsfirði, sem hefir á 6. hundrað íbúa, og sömuleiðis Dalvík, sem geta ekkert fengið flutt að eða frá nema sjóleiðis, vegna vegleysu á landi; og íbúar þessara o. fl. þorpa geta ekki notað sína eigin báta til flutninga á vetrum, því þeir verða vegna hafnleysis og brima að láta þá liggja á Akureyri eða Siglufirði vetrarmánuðina. Ég nefni þessi þorp, Ólafsvík og Dalvík, af því að þar eru svo margir íbúar, en það mætti vel nefna aðra staði, þar sem er nærri því eins ástatt. En það mun hafa vakað fyrir samgmn., þegar þessi styrkur var lækkaður, að það mætti spara flóabátnum ferðir austur á bóginn til Húsavíkur og fleiri hafna, vegna þess að strandferðaskipin gætu annazt flutninga á þeim slóðum. En forstjóri félagsins hefir tjáð mér að þó að þessar ferðir féllu niður, þá væri flóabáturinn lítið betur settur fyrir það, á meðan hann yrði að elta litlar hafnir, eins og t. d. Grímsey og Flatey, og fleiri hafnir þar austur frá, þar sem strandferðaskipin koma aldrei. Þó að ferðunum kynni að vera fækkað þarna, þá er full nauðsyn á að fjölga þeim vestur á bóginn, því að á margar hafnir þar koma strandferðaskipin næstum því aldrei. Það er víst, að íbúar héraðanna meðfram Eyjafirði, í Þingeyjarsýslu og Skagafirði austanverðum, munu ekki una því, að ferðir Eyjafjarðarbátsins verði lagðar niður. En búast má við, að svo verði, ef báturinn fær ekki aukinn styrk. Enda gat félagsstj. þess í styrkbeiðni sinni, að ef hún fengi ekki þann viðbótarstyrk, sem farið var fram á, þá yrði hún að leggja bátaferðirnar niður. Ég skal geta þess, að ég mæli hér ekki fyrir hönd stjórnar félagsins. Það getur vel verið, að félagið neyðist til að hætta störfum og leysist upp, þar sem það fékk ekki þann viðbótarstyrk, sem það fór fram á, til þess að geta látið Eyjafjarðarbátinn ganga áfram. En ef styrkurinn verður ekki lækkaður, þá eru líkur til, að félagið reyni að halda ferðunum áfram eitt ár til, í von um, að því takist að sýna Alþ. fram á og sanna nauðsyn þess að halda ferðunum áfram. Ég veit svo ekki, hvort ástæða er til að fjölyrða meira um þetta. Ég veit, að ýmsir af hv.þdm. þekkja svo vel nauðsyn þessa máls, að ég treysti þeim til að greiða atkv. með till. minni. Það eru aðeins 1000 kr., sem ætlazt er til, að greiddar séu til Eyjafjarðarbátsins, en hv.þm. Dal. mun tala fyrir hækkuninni til Breiðafjarðarbátsins.

Pétur Ottesen Ég á nokkrar brtt. ásamt öðrum hv.þdm. við fjárlagafrv., en ég mun ekki minnast á nema þrjár af þeim. 1. brtt. er á þskj. 194, II, um 500 kr. hækkun til flóabátaferða, sem eiga að ganga til Hvalfjarðarbátsins. Ég hefi stílað till. með till.hv.þm. Ak. og hv.þm. Dal. Hækkunin til fljótabátaferðanna er því alls 2500 kr. Ástæðan til þess, að ég fer fram á þessa hækkun, er sú, að þeir, sem búa við Hvalfjörð, hafa þegar tekið upp flutninga á rjóma og mjólk með þessum báti til Reykjavíkur. En til þess að þetta geti að liði orðið, þarf ferðum bátsins að fjölga frá því, sem nú er. En óhugsandi er, að samkomulag komist á um það, nema styrkurinn verði hækkaður. Ég sendi samgmn. erindi um þetta í vetur og endurnýjaði það nú með bréfi. N. tók líklega í þetta í getur, en í till. hennar nú er ekki sýndur litur á þessu. Og orsökin á breyt. hjá n. liggur í því, að því er mér er sagt, að í vor hefir verið ruddur vegur inn fyrir Hvalfjörð, svo að líkur eru til þess, að þar verði bílfært að sumarlagi þegar þurrviðri ganga. Á þessari leið eru 3 vatnsmiklar ár, sem strax og nokkuð rignir teppa umferðina. Eins og veginum er enn háttað inn fyrir Hvalfjörð, þrátt fyrir þessa aðgerð, þá kemur hann ekki að liði fyrir þá, sem við Hvalfjörð búa, til afurðaflutninga, svo neitt sé hægt á því að byggja. Eina úrlausnin fyrir þá í þessu efni er sú, að hægt sé að fjölga bátaferðunum, en til þess að það verði kleift, þarf styrkurinn að hækka. Mönnum er kunnugt, að það eru miklir örðugleikar á framleiðslu, og fara sveitirnar ekki varhluta af þeim örðugleikum. Það er þess vegna mjög mikils um vert, að greitt sé sem bezt fyrir því, að sá markaður, sem til er í landinu fyrir sveitaafurðir, sé sem bezt notaður. Ég vænti því þess, að hv. d. taki vel í till. og sjái nauðsynina á að greiða úr fyrir þeim, sem hlut eiga að máli. Við atkvgr. verða greidd atkv. um allar 3 till. í einu, og er þannig á hagkvæman hátt og fyrirhafnarlítinn hægt að afgera þetta mál. 2. brtt., á þskj. 194, VIII. sem ég flyt ásamt hv.þm. Mýr., fer fram á það, að Kvenfélagasamband Mýra- og Borgarfjarðarsýslu fái 300 kr. styrk. Um alllangt skeið hafa kvenfélagasamböndin notið nokkurs styrks í fjárlögum. 450 kr. hvert. En þar sem þau kvenfélagasambönd taka yfir stærra svæði en það, sem hér um ræðir, þá höfum við ekki farið fram á hærri upphæð. Þessi kvenfélagasambönd hafa að aðalverki að vinna að menntun og menningarmálum kvenfólksins í landinu og sjá um húsmæðrafræðslu og stuðla að auknum heimilisiðnaði. En þetta allt saman hefir mikla þýðingu fyrir þjóðina. Innan þessa sambands eru 4 eða 5 kvenfélög, og er meiningin að halda héraðssýningu á nokkurra ára bili. M. ö. o.: verkefnið er hið sama og hinna kvenfélagasambandanna, sem þegar hafa fengið viðurkenningu Alþ. Ég vænti þess, að hv. d. liti sömu augum á þetta nú og áður hefir verið gert. 3. brtt., sem ég flyt ásamt hv.þm. Mýr., er um það, að Mjólkurfélagið Mjöll fái eftirgjöf á 15000 kr. láni úr Viðlagasjóði, sem það fékk fyrir nokkrum árum. Það er leiðinlegt verk að þurfa að fara fram á slíka eftirgjöf. En það var svo, að starfsemi félagsins var aðallega sú, að sjóða niður mjólk í landinu, og tilgangurinn var sá, að láta landsmenn nota markaðinn, sem til var í landinu. Og hér var mikið verk að vinna. Það er árlega flutt inn niðursoðin mjólk fyrir fleiri hundruð þús. kr. Þetta eru miklir peningar, og hefði verið mikið til vinnandi, að það hefði tekizt að vinna markaðinn. En það var svo með þenna félagsskap, að það voru miklir byrjunarerfiðleikar, og þetta kom hart niður á félaginu. Það var líka erfitt að fá menn með fagkunnáttu, og það komu í ljós nokkrar skemmdir á vélunum, sem ætlaðar voru til verksins. Og niðurstaðan varð sú, að það var starfað um nokkurt árabil, án þess að tilganginum væri náð. En það voru færðar sönnur á það, að það er auðvelt að sjóða niður mjólk hér og hægt að fullnægja markaðinum, sem til er í landinu, og fengin allmikil reynsla í þessu efni. Auk þess hefir félagið haft niðursuðu á kjöti með höndum og gert verðmætar afurðir eins og rýra kjötið, sem annars eru næstum því verðlausar. En erfiðleikarnir, sem félagið lenti i, hafa leitt til þess, að það hefir orðið að gefast upp. En nú hefir samkomulag komizt á við kaupfélag Borgfirðinga um að það keypti hús og áhöld verksmiðjunnar fyrir 60 þús. kr. En þrátt fyrir þetta kaupverð, munu skuldirnar vera um 30 þús. kr., og er allt hlutaféð, sem var 60 þús. kr., tapað. Nú standa því sakir þannig, að þeir menn, sem að standa, eru með 30 þús. kr. skuldabagga á herðum sér. Helmingur þeirrar skuldar eru þessar 15000 kr., sem félagið fékk að láni. Og það er sú upphæð, sem ég og hv.þm. Mýr. berum á bænarörmum hér á þinginu, samkv. ósk og beiðni þeirra, sem að standa. Viðlagasjóður er nú að vísu runninn inn í Búnaðarbanka Íslands, en ég ætla, að það sé fullkomlega formleg leið, sem við förum, að Alþingi taki ákvörðun um, hvort félaginu skuli gefin eftir þessi upphæð. Svo sem kunnugt er, er þetta háð vilja Alþingis, og ég efast ekki um, að bankastjórar Búnaðarbankans verði við þessu, ef Alþingi samþykkir það. Kaupfélag Borgfirðinga hefir keypt verksmiðjuna í þeim tilgangi að byggja upp mjólkurvinnslustöð og halda áfram tilraunum á mjólkurniðursuðu, og hefir það fengið mann, sem verið hefir í útlöndum að afla sér þekkingar, og er ekki örvænt um, að tilganginum verði náð, og að þessi hugsun, að sjóða niður mjólk í landinu sjálfu, komist í framkvæmd með þeirri framþróun, að við gætum sparað mörg hunduð þús. kr., sem við nú borgum út úr landinu. Og það er ekki hægt að segja annað en að allar þær tilraunir, sem gerðar eru til að gera ísl. framleiðsluvöru nothæfa og fá stærri markað, eru virðingarverðar, hverjir sem að þeim standa. Ég vænti þess, að hv. d. fallist á að taka þátt í óhöppum, sem þarna hafa orðið og samþ. heimildina, sem hér liggur fyrir. Það eru mörg fordæmi fyrir því, að slík lán hafa verið gefin eftir. Ég ætla svo ekki að minnast á fleiri brtt., en enda með því að minnast á eina brtt.fjvn., sem hv.frsm. gerði að umtalsefni. Mér virtist það ekki koma fram hjá honum, sem fjvn. vildi einmitt, að kæmi fram. Till. fer í þá átt, að Fiskifélaginu verði veittar 5 þús. kr. til þess að standast kostnað af að birta veðurfregnir í verstöðvum landsins. Frsm. fjvn. gat þess, að landssíminn hefði haft með þetta að gera. Nú vill landssíminn losna við þetta og telur það fjárhagsvinning fyrir ríkið. Og meiningin er, að veðurfregnunum verði varpað út og Fiskifélagið taki það að sér. En það hefir ekki verið hægt að fá upplýsingar um, hvað kostnaður muni verða mikill. Hinsvegar var n. sammála um, að það væri rétt, að ríkið legði fram fé til þessa, því að það hefir mikla þýðingu fyrir atvinnuvegi landsins, að veðurfregnirnar berist sem viðast. En þessi upphæð styðst ekki við neitt, en er aðeins áætlunarupphæð og verður síðar ákveðin samkvæmt því, sem reynslan sýnir. Því má fyllilega treysta, að Fiskifélagið komist að sem beztum og hagkvæmustum kjörum og geri sitt til þess, að kostnaðurinn verði sem minnstur.

Bjarni Ásgeirsson Ég á einn eða með öðrum hv þdm.brtt., sem ég þarf að gera lítillega grein fyrir. Ég ætla þá fyrst að minnast á brtt. á þskj. 183, XXXVIII. Mitt hlutskipti verður hér að vera einn meðal þeirra manna, sem hneykslunum valda. Ég ber þar á bænarörmum fátækan og umkomulausan listamann, Ásgeir Bjarnþórsson að nafni. Hann hefir brotizt áfram gegnum erfiðleika og fjárhagsvandræði með lítilfjörlegum styrk aðstandenda sinna. En fyrir hæfileika sína og trú sína á þeim hæfileikum og skilning annara manna á þeim, hefir hann hlotið viðurkenningu þeirra, sem honum hafa kynnzt. En mér vitanlega hefir hann ekki orðið neins opinbers styrks aðnjótandi, eins og flestir aðrir, sem á undan honum hafa gengið þessa braut og samtímis. - Það liggja fyrir tvær beiðnir um styrk handa þessum manni. Önnur er frá honum sjálfum, um 2000 kr. styrk til Ítalíuferðar, til að ná þar frekari fullkomnun í list sinni, og einnig til heilsubótar. Hann varð fyrir þeirri raun að veikjast af berklum. Hann hefir að miklu yfirunnið þá, en þó ekki fullkomlega. Nú vill hann slá tvær flugur í einu höggi, fara sér til heilsubótar suður til Ítalíu og um leið að fullkomna sig í list sinni. Hin beiðnin er frá félagi íslenzkra listamanna og fer fram á 600 kr. Ég var svo hæverskur að taka lægri beiðnina. Ég veit, að einhver muni segja, að nóg sé annað við ríkissjóðinn að gera, en ég vona, að Alþ. verði ekki reiknað það til dómsáfellis, þótt það veiti þessa litlu upphæð til þessa manns, sem er einn í tölu þeirra, sem erfiðast eiga uppdráttar í þessu þjóðfélagi. Þá á ég aðra tillögu á sama þskj., XLIV, og fer hún fram á 1500 kr. styrk til Hákonar Á. Bjarnasonar til lokanáms í skógrækt og sandgræðslu. Ég þykist ekki þurfa að fara mörgum orðum um þessa tillögu. Hákon hefir áður notið þessa sama styrks til að nema erlendis. Hann er stúdent frá 1926 og hefir síðan lagt stund á skógræki og sandgræðslu í Kaupmannahöfn og hefir nú lokið mjög góðu prófi. En nú á hann eftir að stunda verklegt nám eitt ár í Svíþjóð. Það nám er mjög dýrt. Verklegar æfingar eru langar, og til þess að geta stundað þær, þarf að kaupa aðstoð dýrum dómum. Það er óhugsandi, að hægt sé að ljúka náminu fyrir minna en 3000 kr. danskar. Á undanförnum árum hefir hann safnað miklum skuldum og myndi ekki hafa haldið áfram námi, hefði hann ekki borið það traust til Alþ., að það veiti þennan styrk eins og að undanförnu. Ég þarf ekki að brýna það fyrir Alþ., hve mikið verkefni liggur hér fyrir þessum unga manni, þar sem sandgræðsla og skógrækt eru hér enn á byrjunarstigi. Því fé er vel varið, sem varið er til þessara mála, en engu þó betur en því, sem varið er til að fullkomna menn til að standa fyrir verkinu og sjá um, að það sé af viti gert. Ég legg því mikla áherzlu á, að Alþ. sjái sóma sinn í því að veita þennan styrk eins og það hefir áður gert, og einkum þar sem þetta er lokastyrkur. Þá á ég einnig enn aðra brtt. með hv.þm. Borgf., en hann hefir talað svo vel fyrir henni, að ég þarf þar engu við að bæta. Vil aðeins mæla eindregið með því, að hv.þdm. taki henni vel.

Ásgeir Ásgeirsson Ég vil að þessu sinni minnast fyrst á brtt., sem ég á með hv.þm. Ísaf. um 15000 kr. framlag til vegar yfir Breiðadalsheiði. Þessar 15000 krónur er aðeins ¼ þess, sem þarf til að gera bílfæran veg milli Ísafjarðar og Önundarfjarðar. Vona ég, að hv.þdm. sé kunnug nauðsyn þessa vegar og samþykki þessa fjárveitingu, þar sem við höfum fært beiðnina niður um helming. Þá á ég hér till. með tveim öðrum á þskj. 183, XXX um styrk til Önnu Bjarnardóttur frá Sauðafelli til utanfarar, til þess að kynna sér barnafræðslu og uppeldismál, að upphæð 1500 kr. Hún hefir haft skóla og kennt smábörnum ensku með ágætum árangri. En nú vill hún geta komizt utan til að kynna sér enn betur smábarnafræðslu. Í umsókninni er getið meðmæla frá ýmsum málsmetandi mönnum, svo sem Steingrími kennara Arasyni og Snæbirni Jónssyni skjalaþýðara og ennfremur frá enskri konu, Helen Lamb, sem oft hefir heimsótt hana og ber henni ágætan vitnisburð. Ennfremur fylgja beiðninni meðmæli frá menntamálaráðinu, sem telur fé mjög vel varið til að styrkja þessa konu. Þá vil ég að lokum minnast á litla tillögu, sem fer fram á 200 kr. til gamals kennara, Sigurgarðs Sturlaugssonar. Hann er 65 ára að aldri og er farinn mjög að heilsu. Síðastl. 37 ár hefir hann verið meira og minna við barnafræðslu, en ekki á vegum skólanefnda og hefir því engin eftirlaun eða styrk úr lífeyrissjóði. Hefir sú verið venja að taka þá menn, sem þannig hefir verið ástatt um, í fjárlögin með 200 kr. styrk. Vona ég, að Alþ. sjái sér fært að veita þessum aldraða og heilsufarna kennara þennan lítilfjörlega styrk.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Ég er flm. að 2 till. með hv.þm. Seyðf. og hv.þm. Ísaf. Önnur fer fram á styrk til Sjómannafélags Reykjavíkur til að halda uppi sjómannastofu, en hin er um styrk til Alþýðusambands Íslands til að halda uppi ráðningarskrifstofu. Sjómannafélag Reykjavíkur er eitt stærsta verklýðsfélagið á landinu, - telur um 1200 félaga. Innan félagsins eru allir hásetar á togurum og línuveiðurum og nær það einnig til sjómannanna í Hafnarfirði. Það hefir skrifstofu með föstum ráðsmanni. En það vill líka geta haldið uppi sjómannastofu, þar sem hægt er að veita upplýsingar um ýmislegt, sem sjómennina varðar, og þar sem gæti verið lesstofa, þar sem sjómenn gætu komið saman og átt athvarf, þegar þeir eru í landi, bæði þeir, sem ekki eiga heima hér í bænum, og einnig þeir, sem hér eru búsettir. Að vísu er önnur sjómannastofa hér í bænum, en hún er ekki á vegum sjómannafélagsins, en félagið sjálft óskar að geta haft sína stofu. En það sér sér ekki fært að koma því í framkvæmd, nema Alþ. veiti því styrk til þess. Við höfum því leyft okkur að fara fram á 10 þús. kr. í þessu augnamiði. Ég þarf ekki að lýsa því, hverja aðbúð sjómennirnir hafa. Þeir eru úti á sjó mestan hluta ársins og veitir því ekki af, að eitthvað sé gert til þess að gera þeim vistlega dvölina þær fáu stundir, sem þeir eru í landi. - Í útlöndum geta þeir leitað til sjómannastofa, og vildu þeir gjarnan geta launað hinum útlendu stéttarbræðrum sínum það, þegar þeir koma hingað til lands. Viðvíkjandi ráðningarskrifstofunni vil ég vísa til frv. Hér vantar mjög tilfinnanlega ráðningarskrifstofu, sem hægt væri að leita til frá báðum hliðum, - atvinnurekendum og verkamönnum. Það er oft talað um, að erfitt sé að fá vinnufólk í sveitir, en ætla má, að það komi mikið til af því, að fólk veit ekki, hvert það á að snúa sér. En ekkert er eðlilegra en að verkamennirnir sjálfir haldi uppi skrifstofu, þar sem upplýsingar eru gefnar um það, hvar menn muni vera að fá og hvert vinnu er að leita. Nokkur hluti atvinnuleysis kemur að jafnaði til af því, að menn vita ekki, hvar vinnu er að fá, og þegar einhver er atvinnulaus innan síns kauptúns, þá er það oft svo, að hann veit ekki, hvort það þýðir að fara á aðra staði. Öll verklýðsfélög á landinu eru í Alþýðusambandinu og geta gefið upplýsingar í gegnum það. Við leggjum til, að veittar séu 8 þús. kr. til þessa fyrirtækis og er óhætt að segja, að ef gagn yrði að þessu á annað borð, þá má ekki gera ráð fyrir því minna en 8 þús. kr. virði.

Haraldur Guðmundsson Hv. frsm.fjvn. lauk ræðu sinni með því að skora á hv.þm. að sýna nú ábyrgðartilfinningu sína með því að samþ. ekki neinar till., sem færu fram á aukin útgjöld fram yfir það, sem hv.n. leggur til, svo að ekki verði tekjuhalli á fjárlögunum. Þessi hv.þm. er samflokksmaður hæstv. stj. Frv. er samið af stj. og hv.fjvn. hefir engar efnisbreyt. á því gert. Á síðasta ári fékk þessi stj. til meðferðar 5 millj. kr. umfram áætlun fjárlaga og skilar samt 1 millj. kr. tekjuhalla. Og svo kemur þessi hv.þm. fyrir hönd stjórnarinnar og skorar á hv.þm. að sýna nú ábyrgðartilfinningu sína. Við hv.frsm. vildi ég segja: „Skjóttu geiri þínum þangað, sem þörfin meiri fyrir er“. Fjárl. fyrir s. l. ár voru samin með svo mikilli „varúð“, að tekjur fóru 5 millj. kr. yfir áætlun. Og þessu fé ráðstafaði ríkisstj. á þann veg, að enginn einasti eyrir er eftir, en reikningurinn sýnir 1 millj. kr. tekjuhalla. - Og nú brýnir hv.frsm. það fyrir þdm. að sýna nú ábyrgðartilfinningu sína með varúð í því að samþ. útgjaldaliði á fjárlagafrv. Ég vil segja, að slíkt gengur ósvífni næst. Þetta fjárlagafrv., sem almennt gengur undir nafninu „sultarfjárlög“, munu flestir ganga út frá, að verði samþ. að mestu eins og það kemur frá stjórninni, því að það mun vera fullkomið samkomulag milli Íhalds- og Framsóknarflokksins um þetta frv. Það hefir ekki komið fram hinn minnsti ágreiningur í hv.fjvn. Fulltrúar beggja flokkanna hafa fallizt þar í faðma. Undanfarin 2 ár hefir verið varið úr ríkissjóði til verklegra framkvæmda yfir 4 millj. kr. á ári. Þegar nú atvinnuleysið er fram undan og meiri þörf en nokkru sinni áður á því, að eitthvað sé aðhafzt, hvað gerir þá hæstv. stj., flokkur hennar og Íhaldsflokkurinn að tillögum sínum um framkvæmd opinberra verka? Það er ekki fjarri lagi að gera sér ofurlitla grein fyrir því. Hefi ég því tekið upp þá liði, sem áætlaðir eru til verklegra framkvæmda í fjárlagafrv. Samkv. 3. gr. frv. er áætlað til síma ......... ............ 70 þús. og styrkur til aukasíma ...... 50 - til vega ...................... 180 - og styrkur til sýsluvega . . . .. . 120 - til brúa . .. . . . . . . . . . . . . . . . . 50 - til fjallvega . . . . . . . . . . . . . . . . 15 - til vita .......... .... ..... 20 - til hafnargerðar á Akranesi .. 50 - til skólabygginga utan kaupstaða ........ 70 - og í kaupstöðum . ......... 20 - og ýmislegt samkv. 16. gr. . ... 16 - Samkvæmt þessu veitir ríkið því beint til verklegra framkvæmda .... 340 þús. og sem styrk ................ 326 - Alls veitir ríkissjóður því til verklegra framkvæmda heilar segi og skrifa 666 þús. kr. Einhvern pata hefir hv.n. haft af því, að það myndi ekki vera vel til fallið, þegar gætt er atvinnuleysisins, að skera svona niður allar verklegar framkvæmdir, og hefir því viljað gera ofurlitla bragarbót og lagt til, að bætt verði við þessa upphæð 160 þús. kr., svo að alls á að verja til verklegra framkvæmda á árinu 1932 liðlega 800 þús. krónum. En það er ekki ¼ þeirrar upphæðar, sem undanfarið hefir árlega verið veitt til þessara framkvæmda. Því nær allar verklegar framkvæmdir eru skornar niður á sama tíma og atvinnuþörfin er meiri en nokkru sinni áður. Þetta er skilningur þess flokks, sem völdin hefir, á ástandi því, sem nú er að hefjast. Því hefir verið lýst yfir, að engin atvinnukreppa væri í sveitunum. Nú mætti draga af því þá ályktun, að mikill hluti þessara smávægilegu fjárveitinga yrði látinn ganga til framkvæmda í og í nánd við kaupstaðina, þar sem atvinnuleysið er mest. En það er nú eitthvað annað. Aðeins 70 þús. kr. eiga að fara til verklegra framkvæmda í kaupstöðum, 20 þús. kr. til skólabygginga og 50 þús. kr. til bryggjugerðar á Akranesi. Hitt fer allt í sveitirnar. Því ber að vísu ekki að neita, að nokkur atvinnubót verður að þeim framkvæmdum fyrir kaupstaðina, af því að verkamenn þaðan starfa að verkinu að einhverju leyti, en sveitamenn njóta þó meiri vinnu við framkvæmdir í sveitum. En samhliða því, að þannig eru skornar niður verklegar framkvæmdir, þá eru aðrir liðir látnir óskertir standa, svo sem öll beinu og óbeinu framlögin til landbúnaðarins. Jarðabótastyrkur er áætlaður 540 þús. kr., til búnaðarfélaganna um 300 þús. kr. og til Búnaðarbankans 400 þús. kr. Þetta verður samtals um 1300 þús. kr., og er það heldur hærri upphæð en var í síðustu fjárlögum. Ég get þegar lýst yfir því, að við Alþýðuflokksmenn munum greiða atkv. á móti fjárlagafrv. og það þótt brtt. þær, sem við höfum borið fram, nái fram að ganga. Við álítum það algerlega ósæmandi að afgreiða fjárlög eins og þessi eru, þegar athugað er, hvernig ástandið er. Ég veit vel, að hv.þdm. ýmsir telja ekki hægt að afgreiða fjárlögin öðruvísi, vegna yfirstandandi fjárhagsörðugleika. En ég veit líka, að hv.þdm. mun það í minni, að í vetur bar ég fram till., þar sem farið var fram á 1700 þús. kr. til verklegra framkvæmda, og gerði ráð fyrir, að það myndi óhætt að hækka ýmsa tekjuliði um þessa upphæð samtals. En þá var fullyrt af fjvn., að þessi áætlun mín um tekjurnar næði ekki nokkurri átt. Það er því nokkuð kátbroslegt, að nú hefir hv.fjvn. tekið upp fulla 3/4 af hækkunartillögum mínum við tekjuliðina, og hv.frsm. virtist ekki vera neitt feiminn við það, heldur sagði, að vel mætti ætla, að sumir tekjuliðir færu ennþá hærra, svo að sýnilega hefir n. nú fallizt á það, sem ég hélt fram í vetur um að tekjuáætlunin væri úr hófi lág. En munurinn er sá, að talsvert af þessum tekjuauka fer samkv. till.fjvn. í það að bæta í gloppur fyrrverandi stj. og telst til leiðréttingar, en aðeins lítill hluti gengur til verklegra framkvæmda. En ég get líka sagt það, að ég tel ekkert við það að athuga, þótt í árferði eins og nú er, kynni að verða svo sem 1 millj. kr. tekjuhalli, sízt þegar þess er gætt, að samkv. landsreikningnum 1929 á að hafa verið í sjóði um síðustu áramót fast að 5 millj. kr. Samkvæmt landsreikningnum 1929 var í sjóði í árslok 1929 5,7 millj., og þar sem tekjuhalli var síðastl. ár 1 millj., þá hefði átt að vera í sjóði um síðustu áramót 4,7 millj. Ég sé ekki, að neitt sé við því að segja, þótt gripið sé til þessa sjóðs í því árferði, sem nú er. Að vísu hygg ég, að ekki þurfi til þess að grípa, því að svo varlega eru enn áætlaðir tekjuliðirnir. Brtt. okkar Alþýðuflokksmanna hafa allar verið felldar við 2. umr. Það sýnist því þýðingarlítið að vera að bera þær fram aftur, enda ekki aðrar fram bornar en þær, sem aftur voru teknar við 2. umr. Ég ætla þá að víkja nokkrum orðum að brtt. okkar jafnaðarmanna um 25000 kr. fjárframlag til Fjarðarheiðarvegarins. Það er óþarfi að fjölyrða um þessa till. Hún hefir legið fyrir Alþ. a. m. k. 3 síðustu þing, og hefir alltaf verið felld með litlum atkv. mun. Ef borin eru saman fjárframlög til vega og annara verklegra framkvæmda í hinum ýmsu fjórðungum landsins, er ekki nokkur vafi á því, að Austfirðir og Vestfirðir verða þar harðast úti. Og það er mjög ósanngjarnt að afskipta gersamlega einstök héruð, meðan er á annað borð veitt nokkuð í þessu skyni. Þá er það XXV. brtt. á þskj. 183, um að veittar verði 5500 kr. til brimbrjótsins á Skálum á Langanesi. Ég geri ráð fyrir, að hv.þm.N.-Þ. geti fullkomlega upplýst nauðsyn þessa máls og geri það, þegar hann mælir fyrir brtt. XXVI. á sama þskj. Um LXII. brtt. á sama þskj. sé ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða; vil aðeins mæla eindregið með henni og vonast til þess, að hv.þdm. sýni henni velvild. Þá er það LXV. brtt. á sama þskj. Hún er í þrem liðum. Ég ætla að fara fáeinum orðum um hvern fyrir sig, og óska eftir, að þeir verði einnig bornir upp hver fyrir sig. Um a-liðinn er engin ástæða að fjölyrða. Þessi ábyrgð, sem beðið er um, er afarnauðsynleg. Lánið er ætlað til byggingu rafstöðvar, sem sé svo sterk, að hún sjái ekki einungis Ísafjarðarkaupstað fyrir nægu rafmagni til ljóss, hita og suðu, heldur og einnig öllum Eyrarhreppi. B-liðurinn er um ábyrgð fyrir samvinnufélag sjómanna og verkamanna á Seyðisfirði - fyrir lánum til kaupa á fiskiskipum. Skilyrði ábyrgðarinnar eru þau sömu og fyrir ábyrgð ríkisstj. fyrir samvinnufélag Ísfirðinga. Ég ætla að upplýsa það strax, að hv.þdm. þurfa ekki að setja fyrir sig, að farið verði að flagga með ríkisábyrgðinni utanlands, því að lánin yrðu öll tekin hér á landi. Austfirðir eru allra héraða verst settir í atvinnulegu tilliti. Fiskveiðalöggjöfin, sem sumir halda svo mjög fram, hefir átt mikinn þátt í að skapa það vandræðaástand, er þar ríkir. Með henni eru útlendingar útilokaðir frá atvinnurekstri þar, og menn á staðnum ekki megnugir þess að halda honum uppi. Því nær allsstaðar á Austfjörðum, að Norðfirði einum undanteknum, eru enn notaðir samskonar bátar og veiðarfæri og á Suður- og Vesturlandi fyrir 15–20 árum. Ef ábyrgðin yrði samþ., gætu a. m. k. Seyðfirðingar aflað sér nokkurra samskonar skipa og útgerðartækja og nú eru notuð annarsstaðar á landinu, og gert tilraun til þess að vita, hvort ómögulegt sé að reisa við sjávarútveginn á Austfjörðum. En synji þingið um þessa ábyrgð, virðist það alveg ætla að láta reka á reiðanum um afkomu manna austur þar. Því að það er gersamlega vonlaust, að sjávarútvegurinn beri sig með þeim tækjum, sem þar eru notuð á landi og sjó. Till. undir c-lið fer fram á ríkisábyrgð fyrir síldareinkasöluna og er samhlj. till.fjvn., nr. LXIII. að öðru en því, að í okkar till. er farið fram á ábyrgð fyrir 1 millj. kr. láni, en í till.fjvn. aðeins fyrir 500 þús. kr. Samkv. skeyti, sem nýlega hefir borizt hingað, er síldareinkasalan ekki farin að borga síldveiðendum einn eyri fyrir síld þá, sem þeir hafa lagt inn í sumar. Farið hefir verið fram á, að síldareinkasalan greiddi 5 kr. af hverju máli, en fé hefir vantað. Þetta ætti að vera nóg til þess að sýna, hve brýna nauðsyn ber til þess að leysa vandræði þessara manna. Og ef ábyrgð ríkisins fæst, svo að síldareinkasalan gæti tekið nógu hátt lán, til þess að geta borgað út jafnóðum og síld kemur inn, væri að því mikil bót. Um áhættu fyrir ríkissjóð er ekki að tala í þessu sambandi, því að gert er ráð fyrir, að lánið verði greitt upp áður en eiganda er greitt meira en 18 kr. á tunnuna af saltsíld, en það mun svara til 5 kr. á tunnu af hrásíld. Svo að ekki er hægt að gera ráð fyrir, að síld verði í svo lágu verði, að nokkur hætta sé á því, að lánið verði ekki borgað upp. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Ég ætla aðeins að endurtaka það, sem ég hefi sagt áður, að mér finnst ósæmandi að afgreiða fjárl. með því sniði, sem þau eru nú, og ég og minn flokkur munum greiða atkv. á móti frv.

Einar Arnórsson Ég á tvær brtt. við þessa umr. fjárlaganna, og ætla ég að fylgja þeim með fáeinum orðum, þó að þær séu svo góðar, að þær mæli með sér sjálfar. Fyrri brtt. er sú XXX. á þskj. 183, og er þar farið fram á, að veittar verði 1500 kr. til aukakennara í þýzku við háskólann. Þessi till. er flutt samkv. heiðni háskólaráðs og heimspekideildar. Okkur ætti að vera í minni hin rausnarlega gjöf þýzka ríkisins á Alþingishátíðinni í fyrra. Og okkur ætti því að vera ljúft að sýna þýzku þjóðinni og menningu hennar nokkurn sóma. Hér er þýzkur maður, dr. Keil, sem mælir á íslenzku, og væri fáanlegur til þess að halda uppi hér við háskólann kennslu í þýzku og þýzkum fræðum, ef þessi styrkur fengist. Það væri sæmd fyrir háskólann að fá þangað þekktan vísindamann eins og dr. Keil, enda hefir hann eindregin meðmæli heimspekideildar og háskólaráðs. Seinni brtt. er sú L. á sama þskj: Hún er eiginlega tvær till. Sú fyrri er um það, að veita Valgarði Thoroddsen 1200 kr. til þess að lúka námi í rafmagnsfræði í Þýzkalandi. Þessi ungi maður er kominn mjög nálægt prófi og er mjög gáfaður og efnilegur og af góðum ættum kominn. Ég get hent á, að samskonar styrkir hafa verið veittir árlega nú um nokkurt skeið, t. d. munu 3 slíkar styrkveitingar standa í þeim fjárl., sem nú gilda. Í seinni liðnum er farið fram á, að Ingveldi Sigurðardóttur verði veittar 1000 kr. til að ljúka námi í verzlunarfræði í Þýzkalandi. - þetta er ung stúlka, foreldrar hennar eru fátækir og eiga fyrir 15 börnum að sjá. Þau hafa nú komið 6 af þeim fram yfir fermingu, en 9 eru eftir. Svo að það er auðskilið, að þeim muni veitast erfitt að kosta þessa dóttur sína til náms erlendis, og því flyt ég þessa till. Vona ég, að hv. d. bregðist vel við. Ég hjó eftir því í ræðu hv.frsm.fjvn., að n. hefði hækkað tekjuáætlunina um 860 þús. kr. Ég er því feginn, að n. skuli hafa gert þessa bragarbót. Ég benti á það við 2. umr. fjárl., að tekjuáætlunin væri 3 millj. lægri en tekjur ríkisins hefðu reynzt 1929. Ég sé, að hv.n. hefir fallizt á ummæli mín um það að áætla tekjurnar nær því, sem þær eru í raun og veru. En þrátt fyrir þessa hækkun, finnst mér n. hafa verið nokkuð um of aðgætin. Ég er sannfærður um, að tekjurnar af mörgum liðum verða miklu hærri en áætlað er. - En ég þykist vita, hvernig í pottinn er búið í þessari hv. d. Það virðast vera samtök í Framsóknarflokknum, sem er stærsti flokkur þingsins og getur ráðið afgr. fjárlagafrv. í þessari d., að skera niður flestar fjárbeiðnir nema þær, sem koma frá hv.fjvn., og þar sem Framsókn virðist vera ákveðin í því að afgreiða frv. í þeirri mynd, sem það kom frá hv.fjvn., þá sé ég ekki til neins að vera að koma fram með till. um að hækka tekjuáætlunina eða útgjöldin. Mér skyldi ekki koma á óvart, þó að með þessu væri skilin eftir allrífleg fúlga, sem hæstv. stj. gæti farið með eftir vild. - Það má minna á í þessu sambandi, að fyrir skömmu var felld hér í hv. d. till., sem átti að vera nokkurskonar hemill á stj. um að greiða ekki óhæfilega úr ríkissj., þegar enginn stafur fyndist fyrir því í fjárl. Það er því algerlega á valdi meiri hl. þingsins og þeirrar stjórnar, er hann styður, hvernig því fé verður ráðstafað, sem afgangs kann að verða, þegar greiddar hafa verið þær fjárhæðir, sem ráðstafað er í fjárlögum. Stjórnarflokkurinn ætlast til þess, að stjórnin haldi að þessu leyti sama hætti sem Framsóknarstjórnin hafði 1927–1930.

Jónas Þorbergsson Ég á þrjár brtt. á þskj. 183. Þá fyrstu flyt ég í félagi við hv.þm. Ak. og hefir hann gert grein fyrir henni að nokkru. Þessi till. er um hækkun styrks til flóabátaferða, og það, sem ég hafði aðallega í huga, var að hækkaður yrði styrkur til báts í Stykkishólmi, sem heldur uppi ferðum á Breiðafirði. Samgmn. hefir lagt til, að þessum bát yrði veittur 2000 kr. styrkur, en ég hefi fengið skýrslu frá ritgerðarmönnum hans á þá leið, að þeir treysti sér ekki til þess að halda uppi ferðum, ef þeir fá ekki meiri styrk. Bátur þessi er nýlegur, vandaður eftir stærð, og er ætlað að halda uppi samgöngum milli Breiðafjarðareyja um Meðalfellsstrandir og auk þess til Búðardals og inn á Gilsfjörð, þegar ferðir strandferðaskipanna eru strjálastar. Strandferðir, sem ríkið heldur uppi, eru mjög litlar á þessum slóðum; þetta er því hið brýnasta nauðsynjamál, því að mikill hluti míns kjördæmis væri illa staddur, ef þessar bátsferðir legðust niður. Samgöngur eru víða afarerfiðar í Dalasýslu, t. d. á Fellsströnd, Klofningshreppi og Skarðsströnd. Þar eru engir akvegir, enginn sími lengra en í Sauðafell og engar strandferðir aðrar en þær, sem þessi bátur hefir haldið uppi. Hv. fyrrv.þm. Dal. bar fram á síðasta þingi. till. um, að sími yrði lagður eftir þessari strandlengju, frá Staðarfelli að Skarði. Ég hefi hlífzt við því að bera þessa till. fram nú, vegna þess, hve fjárhagsástandið er erfitt, en ég vona, að ég verði látinn njóta þess, og hv.þdm. taki þessari till. vel. Þessar ferðir bæta einmitt að nokkru úr símaleysinu. Þá er brtt. XXXII, á sama þskj., þar sem farið er fram á, að fé það, sem ætlað er til þess að launa aukakennara við menntaskólann á Akureyri, verði hækkað úr 15 þús. kr. upp í 18 þús. kr. Ástæðan er sú, að skólameistari Akureyrarskólans hefir verið á hnotskóg eftir góðum söngkennara. Hann mun hafa fært það í tal við stjórnina síðastl. vetur, hvort hann mætti ráða tiltekinn mann til þessa starfa. Björgvin tónskáld Guðmundsson í Vesturheimi. Hann mun hafa fengið ádrátt um þetta hjá stjórninni, gegn því, að Akureyrarkaupstaður tæki að sér að launa kennarann að hálfu til söngkennslu við barnaskólann í kaupstaðnum. - Akureyrarbær tók undir eins vel í þetta, og nú fer skólameistari fram á, að þingið veiti það sem á vantar til þess að hægt sé að fá þennan ágæta mann að skólanum. Um Björgvin er óþarfi að fjölyrða. Hann er eitt af okkar beztu tónskáldum, brauzt ungur til Ameríku, og hefir þar áunnið sér virðingu og orðstí með dugnaði sínum og gáfum. T. d. kostuðu samlandar hans vestan hafs hann til sönglistarnáms í London, og lauk hann þar prófi með mjög góðri einkunn. Það væri svo góður fengur skólanum og landinu öllu að fá hann heim, að ég þykist þess fullviss, að hv.þdm. taki vel í þessa tillögu. 3. brtt. er sú XLV. á sama þskj., og er þar farið fram á, að Eggert Magnússyni, bónda í Tjaldanesi í Dalasýslu, verði veittar 900 kr., og til vara 700 kr., til dýralækninga. Í fjárl. þeim, sem nú eru í gildi, er hliðstæð fjárveiting til Hólmgeirs Jenssonar, 900 kr., svo að þetta er ekkert nýtt, að fé sé veitt í þessu augnamiði. Eggert lærði dýralækningar hjá Magnúsi heitnum Einarssyni um 1 ár og hefir stundað þær síðan í Dalasýslu, Strandasýslu og víðar og verið mjög heppinn. Hv. fyrrv.þm. Dal. flutti þessa till. á síðasta þingi, en hún náði þá ekki fram að ganga. Vona ég, að henni farnist betur í þetta sinn.

Þorleifur Jónsson Ég mun ekki eyða miklum tíma til að tala fyrir þeirri brtt., sem ég á hér á þskj. 183, LVII. Till. er um það að veita Guðríði Guðmundsdóttur ljósmóður 200 kr. styrk. Þessi kona hefir gegnt ljósmóðurstörfum í meira en 25 ár og er nú komin undir sjötugt, er að missa sjónina og verður því að hætta við ljósmóðurstörf. Þessi kona er fátæk ekkja. Hún er að vísu hjá börnum sínum, en þau eru einnig mjög fátæk. Hún væntir þess, að Alþingi líti á umsókn sína með velvild, og eins og kunnugt er, eru allmörg fordæmi fyrir því, að aldurhnignum ljósmæðrum, sem lengi hafa þjónað, séu veitt nokkur eftirlaun. Ég held, að í fjárlagafrv. séu um 25 ljósmæður, sem njóta eftirlauna á 18. gr., svo að það er engin furða, þó að fátæk og aldurhnigin kona leggi hér fram beiðni um að fá að njóta slíks hins sama. Ég skal geta þess, að sumir vilja ekki, að ljósmæðrum séu veitt eftirlaun, nema þær hafi starfað í 30 ár, en ég vil benda á það, að á þingi 1930 var flutt af fjvn.till. um að veita tveimur ljósmæðrum eftirlaun, sem búnar voru að starfa í 20–30 ár, svo að þótt það hafi verið hugsunin upphaflega að veita ekki öðrum eftirlaun en þeim, sem búnar væru að starfa í 40–50 ár, þá hefir sú regla verið brotin, og Alþingi hefir orðið við tilmælum um að veita þenna styrk, jafnvel þó að þjónustutíminn hafi ekki verið orðinn svo langur. Ég tel réttmætt að bera þessa till. fram, af því, að hér er um að ræða aldraða konu, sem lengi hefir gegnt ljósmóðurstörfum, og er því sambærileg við þær ljósmæður, sem hefir verið veittur slíkur styrkur í fjárlögum. Ég vænti því, að hv. d. geti séð sér fært að taka þessa till. mína til greina. Hér er ekki heldur nema um 200 kr. að ræða; það er sú lægsta styrkupphæð, sem ljósmæðrum er veitt. Það eru ekki nema þær svokölluðu „júbilljósmæður“, sem þjónað hafa í 50 ár, sem fá hæstu eftirlaunin, 500 kr., hinar fá minna, og lágmarkið hefir verið 200 kr. Vænti ég því, þar sem svo mjög er stillt í hóf sem hér, að hv. d. sjái sér fært að taka þessa litlu upphæð til greina. Þó að ég sé riðinn við eina brtt. aðra en þessa, þá sé ég ekki ástæðu til að minnast á hana, þar sem hv.þm. V.-Sk., sem er þar fyrstur á blaði, hefir talað ýtarlega um hana. Ég ætla ekki heldur að gera aðrar till. að umtalsefni, því að ég býst við, að hv.frsm.fjvn. muni að loknum umr. um þær skýra frá afstöðu n. til þeirra.

Jón Auðunn Jónsson Ég vil aðeins geta þess til viðbótar um styrkinn til Jóns Sigurðssonar, að ég hefi leyft mér að hækka styrkupphæðina upp í 5 þús. kr., sbr. þskj. 202. Það var svo að heyra á n., að það væru margir fátækir námsmenn, sem þyrftu þessa styrks með, og n. ætlaði öðrum þessar 4 þús. kr. En svo stendur á með þenna mann, að auk þess sem hann stundar nám í byggingafræði og tekur fyrri hl. prófsins næsta vor, þá ætlar hann sérstaklega að stefna að því að læra að ákveða um styrkleika bygginga eftir samsetningu og eins það, sem er sérstaklega nauðsynlegt, að læra að rannsaka byggingarefni, því að eins og allir vita, þá er nauðsynlegt, að þeir, sem vinna að byggingum, kunni til verka við það og hafi þekkingu á að rannsaka byggingarefni allskonar, sem nota þarf í steinsteypu. Þetta nám stundar hann við háskólann í Darmstadt. Þar eru prófessorar, sem eru sérstaklega vel að sér í þessum fræðum. Þeir halda námsskeið við háskólann, og þangað sækja fleiri þús. manna frá ýmsum löndum. Þegar litið er til þess, að síðustu ár hefir verið byggt hér á landi fyrir 7–10 millj. kr., og mest úr steinsteypu, hljóta menn að sjá, hvílík nauðsyn okkur er að hafa völ á slíkri fagþekkingu. Þessi maður fékk styrk í þessu skyni í fyrra samkv. till.fjvn., og er mér óskiljanlegt, af hverju n. hefir ekki tekið styrkinn upp nú, því að þeirri ástæðu getur ekki verið til að dreifa, að pilturinn hafi ekki reynzt styrksins maklegur. Hinsvegar tók hann það fram við n. þá, að hann mundi ekki geta lokið þessu námi á skemmri tíma en 3 árum minnst, og gat þess jafnframt, að sér yrði ekki gagn að þessu námi, nema hann fengi lokið því, og væri sér því nauðsynlegt að halda styrknum framvegis. Ég endurtek það því, að ég fæ með engu móti skilið, af hverju n. hefir ekki lagt til, að styrkurinn verði veittur nú. og þykir mér þetta því undarlegra, þar sem engin slík fagþekking er til áður hér á landi. Má og benda á það, að til þessa háskóla sækja menn úr öllum löndum heims, t. d. frá Japan, Kína og Suður-Ameríku auk Norðurálfulandanna, enda er þessi háskóli talinn sérstaklega að hafa að miðla þekkingu á þessu sviði. Ég vænti þess því, að hv.n. sjái sér fært að mæla með þessari till., þegar hún hefir athugað þetta, og að hv. d. ljái till. fylgi sitt.

0139Sveinn Ólafsson: Það er, satt að segja, tæplega tilvinnandi að vera að tala hér yfir tómum stólum, en af því, að innan tíðar dregur að atkvgr., vildi ég drepa með nokkrum orðum á þá einu brtt., sem ég er aðalflm. að að þessu sinni. Till. er á þskj. 194, IV, við 14. gr. XVI. 2, og er meðflm. minn hv. 1. þm.N.-M. Till. er smávægileg, og býst ég við, að hv.þdm. muni ekki vaxa í augum að ljá henni fylgi sitt. Með henni er farið fram á, að í stað 5000 kr., sem ætlaðar eru í frv. til rekstrar húsmæðraskólans á Hallormsstað, komi 8000 kr., eða til vara 7000 kr. Eins og flestum hv.þdm. er auðvitað kunnugt, tók þessi skóli til starfa síðastl. haust og hefir þannig ekki starfað nema einn vetur. Eru líkur til þess, að skólinn verði fullskipaður næsta vetur, en hann er ætlaður 30–40 nemendum. Þessi rekstrarstyrkur, sem skólanum er ætlaður samkv. fjárlagafrv., er of lágur, eins og allir hljóta að sjá, þótt skólinn e. t. v. geti flotið á honum í svip. Auk þess er á það að líta, að skólinn nýtur ekki sömu vilkjara sem aðrir skólar svipaðir, t. d. eins og húsmæðrafræðsludeild Laugaskólans getur notið vegna samvinnu við annan skóla. Á Laugum er sameiginlegt skólahús og heimavist fyrir karla og konur og sömu kennarar að mestu leyti kenna hvorumtveggja. Slíkan stuðning hefir skólinn á Hallormsstað ekki frá neinum öðrum skóla og er því nauðsynlegt að hækka styrkinn til hans verulega. Ég fer þá ekki fleiri orðum um þetta og læt ráðast, hvernig um þessa till. fer. Ef hv. d. hefði verið fullskipuð, hefði ég séð ástæðu til að minnast með nokkrum orðum á þann svip, sem virðist vera að færast yfir fjárl. að þessu sinni og lýsir vonleysi um atvinnu og afkomu hjá þeim, sem við sjóinn búa. Auk þess mætti vel drepa á einstakar till. lítillega, sem lúta að miður þörfu efni. En þar sem svo fáir þm. eru viðstaddir, mun ég láta það að mestu niður falla. Þykir mér þó miður, að hv.þm. Seyðf. skuli ekki vera viðstaddur, því að ég hefði sérstaklega viljað víkja nokkrum orðum að ræðu hans. Þessi hv.þm. kom fram með þá einkennilegu kenningu, - og hefir henni þó reyndar skotið hér upp áður -, að því fé, sem samkv. fjárl. er ætlað til að bæta úr atvinnuskorti, ætti að verja til atvinnu í bæjunum. Út af þessu vildi ég segja það, eins og ég líka tók fram við 2. umr. fjárl., að þegar svo stendur á, að verið er að veita ríkisfé til að skapa atvinnu, þá finnst mér það henda á litla gerhygli í fjármálum að leggja til, að þessu fé sé fyrst og fremst varið til atvinnu í bæjunum, þar sem minnstar eru vonir um arðvænlegar framkvæmdir, en aðalvinnan utan vertíða er oftast vegagerð eða álíka arðlítið starf, sem ekkert verðmæti skapar, fyrr en þá eftir langan tíma, ef byggð helzt og þróast. Mér finnst, að verja ætti þessu fé til að skapa ný verðmæti, eins og t. d. að rækta óbrotið land, því að hin ræktaða jörð gefur alltaf eitthvað í aðra hönd þeim, sem að henni hlúa. Og það er nú einu sinni ómótmælanlegt, að atvinnuleysið kreppir að okkur fyrst og fremst vegna þess, að fólkið heldur sig þar, sem bjargarvonin er minnst og árangur starfsins hæpnastur. Ég veit það að vísu, að þessi skoðun hv.þm. Seyðf. er ekki ný, eins og ég líka hefi tekið fram í öðru sambandi, því að svo má nú heita, að hún sé orðin rótgróinn fordómur hjá mörgum mönnum í bæjum og verstöðvum; en hinsvegar veit ég það líka, að til þess hlýtur að draga fyrr en varir, að hugsandi mönnum verði það ljóst, sem ég hefi bent á, að flóttinn úr sveitum að sjó leiðir til hættu og efnalegs ósjálfstæðis. En neyðin kennir naktri konu að spinna, segir máltækið forna, og hún verður líklega í þessum efnum bezti kennarinn. Ég hefi þessi orð ekki fleiri. Nafn mitt er að vísu tengt við tvær till. aðrar, en ég ætla meðflm. mínum að mæla fyrir þeim. Skal ég svo ekki tefja tímann meira við þessa umr., nema mér gefist sérstakt tilefni til.

Steingrímur Steinþórsson [óyfirl.]: Nafn mitt er aðeins tengt við eina till. að þessu sinni, 183, XXVIII, þess efnis, að framlagið til bryggjugerða og lendingarbóta verði hækkað úr 20 þús. kr. upp í 30 þús. kr. Flyt ég þessa till. ásamt hv. samþm. mínum. Er sú tilætlun okkar, að þessi hækkun renni til lendingarbóta á Sauðárkróki. Hefir áður verið lagt nokkuð til þessa í fjárl., en nú er hin brýnasta þörf á, að þar sé við aukið, því að það er mjög bagaleg vöntun á sæmilegri lendingu á þessum stað, og er þessi vöntun því tilfinnanlegri sem um nokkra útgerð er þarna að ræða. Ég sé, að hv.fjvn. hefir nú borið fram till. um það, að tillagið til bryggjugerða og lendingarbóta verði hækkað úr 20 þús. kr., eins og það var ákveðið við 2. umr., upp í 32500 kr. (183, XXVII). Höfum við samþm. minn miðað okkar till. við upphæðina, eins og hún var í frv. við 2. umr., en að réttu lagi ætti hún að miðast við upphæðina, eins og hún verður samkv. till.fjvn., sem væntanlega verður samþ., og leyfi ég mér að vænta þess, að hæstv. forseti taki þetta til greina við atkvgr., því að eins og kom fram í ræðu hv.frsm.n., ætlast n. ekki til, að þessi hækkun gangi til lendingarbóta á Sauðárkróki. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, og það því siður sem svo fáir þm. eru viðstaddir. Er þetta hin nauðsylegasta fjárveiting, því að þessum stað, sem liggur fyrir opnu hafi, ríður það á miklu, að hægt verði að gera þar sæmilegar lendingarbætur. Vænti ég því þess fastlega, að hv. d. samþ. þessa till., enda eru fáar fjárveitingar jafnarðvænlegar sem þessi og aðrar slíkar. Að því er snertir aðrar brtt., mun ég sýna afstöðu mína til þeirra við atkvgr. Þó vildi ég drepa lítillega á till. frá hv.þm. Ak. og hv.þm. Dal., þess efnis, að framlagið til flóabátanna verði hækkað úr 89 þús. kr. upp í 91 þús. kr. (183, XX). Vil ég eindregið mæla með þessari till., einkum með því, að styrkurinn til Eyjafjarðarbátsins verði hækkaður um 1000 kr. Hefir hv.þm. Ak. bent á, hversu mikla þýðingu ferðir þess báts hafi fyrir Eyjafjörð, svo að þar hefi ég engu við að auka, en ég vildi hinsvegar leyfa mér að benda á, að þessar ferðir hafa engu minni þýðingu fyrir Skagafjörð, því að svo má heita sem þar sé ekki öðrum samgöngum til að dreifa. Eru þessar samgöngur hinar nauðsynlegustu fyrir héraðið, m. a. af því, að þær gera héraðinu kleift að hagnýta sér sumarmarkaðinn á Siglufirði fyrir afurðir sínar. Er mikið í húfi fyrir héraðið að missa ekki af þessum markaði, en hans er enginn kostur að njóta, ef þessar samgöngur leggjast niður. Ég vildi því eindregið mæla með þessari till. og vænti þess, að hún nái fram að ganga.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég hefi leyft mér að flytja nokkrar brtt. við þessa umr. fjárl. og skal nú leyfa mér að fara um þær nokkrum orðum, þó að það hafi reyndar litla þýðingu, þar sem sem fáir þm. eru viðstaddir. Vil ég fyrst víkja að brtt. XXXVII, á þskj. 183, þar sem ég hefi leyft mér að fara fram á, að ungum og efnilegum söngmanni, Einari Kristjánssyni að nafni, verði veittar 1200 kr. til framhalds söngnámi sínu erlendis. Þessi ungi maður hefir brotizt áfram í fátækt, fyrst við nám hérlendis, og hefir lokið hér stúdentsprófi. Sýnir það, að hann hefir góða hæfileika til annars og fleira en söngs eingöngu. Hefir fátækur faðir hans lagt hart að sér, til þess að geta komið þessum unga syni sínum til mennta, og með þeim árangri, sem ég áður sagði. Bar þegar á því í skóla, að þessi ungi maður hafði óvenjulega fagra söngrödd, og samkv. ráðum og eindregnum tilmælum söngfróðra manna hér hefir hann dvalið einn vetur erlendis við framhaldsnám í söng, en hafði áður notið tilsagnar hins ágæta söngkennara Sigurðar Birkis. Hefir hann nú sótt um 1200 kr. styrk til þingsins, til þess að geta haldið áfram á listamannsbrautinni, sem hann virðist skapaður til að ganga, því að faðir hans er ekki þeim efnum búinn, eins og ég áður sagði, að hann geti kostað þennan efnilega son sinn af eigin rammleik. Þessi ungi maður hefir hin beztu meðmæli innlendra sem erlendra söngmenntamanna, sem telja hann hafa til að bera óvenjulega hæfileika á þessu sviði. Hirði ég ekki að greina frá þeim meðmælum hér, enda hafa hv.þdm. haft tækifæri til að kynna sér þau, og auk þess hafa þeir sjálfir heyrt þennan unga mann syngja, því að hann lofaði okkur þm. og mörgum bæjarbúum að heyra til sín, þegar alþingishátíðarkvikmynd frönsku stj. var sýnd hér á dögunum. Þó að þau 3 lög, sem hann söng þá, gætu ekki borið vitni öllu því, sem þessi ungi maður er fær um að inna af hendi í þessu efni, nægðu þau þó til að sýna það, hversu hann hefir óvenjulega fagra söngrödd. Þegar litið er til þess, hvílíka elju þessi ungi maður þegar hefir sýnt, þar sem hann hefir lokið stúdentsprófi, þrátt fyrir alla erfiðleika fátæktarinnar, að hann hefir brotizt utan til söngnáms fyrir áeggjan hérlendra kennara sinna í þeirri grein, og að heimsfrægir erlendir sönglistarmenn hvetja hann eindregið til að halda áfram á þessari braut, eins og líka engum kemur á óvart, sem hefir heyrt þennan unga listamann syngja, því að hann hefir ekki eingöngu óvenjulega fagra rödd, heldur líka þá sönghæfni, sem kemur fram í fullum skilning þeirra verkefna, sem hann flytur - þegar litið er til alls þessa, og hinsvegar á það, að þessi ungi maður fer ekki fram á meiri styrk sér til handa en svarar 100 kr. á mánuði við eins árs nám, verð ég að treysta því, að hv.þdm. telji ekki eftir þessa litlu upphæð til að styðja þennan unga og efnilega listamann áfram á braut sinni. Þá hefi ég leyft mér að bera fram till. um það, að Gerðahrepp Gullbringusýslu verði veittur 10 þús. kr. styrkur til þess að standast kostnað af fátækraframfærslu fyrir árið í ár (183, LI). Hefi ég leyft mér fyrir hönd oddvita þessa hrepps að skrifa hv.fjvn. þessarar d. um það, hvernig ástatt er fyrir þessum hreppi, og sé því ekki ástæðu til að hafa um þetta mörg orð hér í d. nú, þar sem einnig flestum hv.þm. er kunnugt frá fyrri umsóknum sama efnis, hvernig fjárhag þessa hrepps er komið. Ómagaframfærslan í þessum hreppi er komin upp í um 15 þús. kr. á ári, og er svo ástatt, að ómagarnir í hreppnum eru fleiri en þeir vinnandi menn; sem standa eiga undir gjöldunum. Í vor hefir verið jafnað niður á hreppsbúa um 13–14 þús. kr., en þar sem mikill atvinnubrestur hefir verið þar í sumar, er fyrirsjáanlegt, að ekki tekst að innheimta meira en svarar helmingi útsvaranna. Margir af ómögum hreppsins eru á framfæri utan hans, og ef hreppurinn getur ekki staðið í skilum í haust um greiðslur til þeirra sveitar- og bæjarfélaga, sem þeir dvelja i, fyrir framfæri þeirra, verða þeir sendir heim á sinn eigin hrepp og þar bíður þeirra ekki annað en sultur og seyra. Vænti ég þess því fastlega, að hv.þdm. líti á neyð þessara fátæklinga, sem hér eiga hlut að máli; og samþ. að veita þenna styrk, sem ég hefi hér farið fram á, því að þó að hann sé að vísu ekki óverulegur, er hann að sumu leyti ekki óvenjulegur. Þá á ég XVIII. brtt. á þessu sama þskj. (183), þar sem ég fer fram á það, að veittur verði 2500 kr. styrkur til þess að fullgera alveg af sýsluveginum í Járngerðarstaðahverfi að Stað í Grindavík. Svo er mál með vexti, að oddvitinn í Grindavíkurhr., séra Brynjólfur Magnússon, hefir sent þinginu erindi, þar sem hann sýnir fram á það, að nauðsynlegt sé að leggja þenna veg af ýmsum ástæðum. Hefir hreppurinn þegar kostað 2800 kr. til þessarar vegarlagningar, og telur presturinn, að hægt muni að fullgera verkið fyrir 4 þús. kr. Nú hefir hreppurinn ekki fjármagn til að gera þetta af eigin rammleik og hefir því farið þess á leit, að Alþingi veiti 2500 kr. styrk til þess að leiða þetta verk til lykta. Hreppsbúum er hin mesta nauðsyn á að fá þennan veg, m. a. af því, að tæplega er hægt að bera lík til grafar, nema vegurinn verði lagður, því að þarna syðra er hvergi nægilega djúp mold, nema þar sem kirkjugarðurinn stendur nú, en þangað má heita ófært með líkbörur, eins og nú er. Hefi ég greint frá þessu af því, að presturinn leggur sérstaka áherzlu á þetta í áðurnefndu erindi sínu. Auk þessa þykir mér rétt að geta þess, að þarna syðra hefir verið stofnuð björgunardeild úr Slysavarnafélagi Íslands, útbúin með öllum nauðsynlegustu björgunartækjum, og er það álit form, þessarar björgunardeildar og eins skrifara Slysavarnafélagsins, að þessi tæki komi ekki að fullum notum, nema þessi vegur verði lagður. Þar sem þess vegna er hér um svo margþætta þörf að ræða, en hinsvegar óverulega fjárupphæð, vænti ég þess, að hv. d. taki vel í þessa málaleitun. Mér þykir rétt að láta þess getið, að ég hefi ekki flutt við þessa umr.till., sem ég flutti við 2. umr., en tók þá aftur samkv. tilmælum fjvn., þess efnis, að veittar væru 8500 kr. til Útgerðarfélags Vatnsleysustrandar, til lendingarbóta þar. Hefir hv.frsm.n. skýrt frá því, að samvinnufélag sjómanna og verkamanna þar syðra muni fá 4000 kr. í þessu skyni af þeim 32500 kr., sem samkv. till.n. eiga að fara til bryggjugerða og lendingarbóta á næsta ári, og jafnframt lýst yfir því, að ef kostnaðurinn af þessu mannvirki færi fram yfir 12 þús. kr., ættu þessir aðiljar kröfu til uppbótar þessum styrk sem svaraði þriðjung alls kostnaðar af þessum framkvæmdum. Get ég eftir atvikum sætt mig við þetta og lét því niður falla þessa brtt. mína. Þá kem ég að styrknum til Eimskipafélagsins. Vildi ég hafa sagt nokkur orð um hann, en þar sem svo fáir þm. eru viðstaddir; verða þau færri en ella hefði orðið. Hæstv. stj. hefir lagt það til, að styrkurinn væri bundinn því skilyrði, að stj. hefði heimild til að kaupa hlutabréf í félaginu sem svaraði styrknum, og nú hefir hv.fjvn. lagt til í ofanálag, að styrkurinn heimilaði ríkisstj. að hafa hönd í bagga með rekstri félagsins. Nær auðvitað engri átt að ganga inn á þessa braut. Það nær meira að segja engri átt að vera að tala um það hér á Alþingi, að Eimskipafélagið, sem er hlutafélag, fari að gefa út ný hlutabréf fyrir styrk, sem því er veittur sem nauðþurftarstyrkur, og útþynni þannig gildi hinna gömlu og upprunalegu hlutabréfa. - Að því er hitt atriðið snertir, að ríkisstj. hafi hönd í bagga með rekstri Eimskipafélagsins, vil ég segja það, að stj. félagsins og framkvæmdastj. skipa slíkir hæfileikamenn, sem hæstv.ríkisstj. auk þess hefir aðgang að, að það er með öllu óverjandi að setja slíkt skilyrði, og mundi af því leiða, að félagið væri álitið verr statt en það raunverulega er, af þeim mönnum, sem ókunnugir eru. Þætti mér nær sanni, að stj. gerði af þeim kunnugleika, sem hún sumpart hefir og sumpart á auðvelt með að afla sér, þær till. til breyt. á rekstri félagsins, sem sanngjarnar geta talizt, og ef þær næðu ekki fram að ganga, gæti komið til mála að fara að tala um að setja slíkt skilyrði. Fyrr er þess ekki þörf og mundi auk þess beinlínis verða skaðlegt fyrir félagið. Og þegar litið er til þess, hversu skammt er til næsta þings, virðist sem allir aðiljar ættu að geta sætt sig við þetta. Ég vildi því eindregið mæla með því, að brtt.hv. 4. þm. Reykv. og hv.þm. Borgf. yrði samþ., en þeir leggja til, að framlagið verið ekki bundið öðru skilyrði en því, að nauðsyn reki til, að ríkið inni þetta af höndum. Þingið verður að varast allar þær ráðstafanir, sem geta orðið til þess að slíta sambandið milli ríkisins og Eimskipafélagsins eða til að rýra traust Eimskipafélagsins út á við sem inn á við.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég býst við, að það hlýði að mæla nokkur orð fyrir brtt. mínum, þótt fáir þm. séu viðstaddir. Ég á hér á þskj. 194 nokkrar till. ásamt hv.þm. Borgf. Tvær af þeim eru um efni, sem við fluttum einnig brtt. um við 2. umr. fjárl. Þá liði berum við nú fram aftur, aðeins með nokkru lægri upphæðum. Fyrri liðurinn er undir VII, um styrk til Kvenfélagasambands Íslands. Við höfum fært þetta niður í sömu upphæð og því hefir verið ætlað áður og er nú í fjárlögum, aðeins 2 þús. kr. Þegar litið er á það, að Kvenfélagasambandið hefir sótt um allmiklar fjárhæðir, sem alls nema 85 þús. kr., þá verður ekki sagt, að við förum frekjulega í málin, þegar farið er fram á, að veittar séu 2000 kr. til þess. Það mætti virðast, að þessi litla fjárveiting væri þá heimska ein. En þess ber að gæta, að Kvenfélagasambandið hefir hugsað sér að vinna fyrir þessa háu upphæð margháttaða starfsemi, en þessar 2000 kr. myndu þó nægja til að halda við nokkrum vísi að þeirri starfsemi, sem sambandið hefir þegar tekið upp. Alþingi ætti því ekki að fella þenna styrk alveg niður og lama þannig þessa starfsemi, t. d. leiðbeining í garðrækt, sem er byrjuð og gæti áreiðanlega orðið til mikils gagns. Þótt þessi upphæð sé lítil, væri þó samþykkt hennar nokkurskonar vingjarnlegt augnaráð eða upphvatning frá Alþingi, er sýnir, að það vilji, að Kvenfélagasamhandið haldi áfram sínu gagnlega starfi. Annar liðurinn er um styrk til Stórstúkunnar. Ég skal ekki fjölyrða um þetta mál, sem er borið fram á hverju þingi. Við 2. umr. var felld till. um að hækka styrkinn upp í 12 þús. kr.. en nú berum við fram till. um 10 þús. kr. í öruggri vissu um, að það verði samþ., enda er það nauðsynlegt til þess að Stórstúkan geti haldið áfram sínu starfi. Þá berum við fram brtt. III. á sama þskj., um að veita stúdentaráði háskólans sömu upphæð. 1200 kr., og það hefir í núgildandi fjárlögum, til þess að starfrækja upplýsingaskrifstofu. Stúdentaráðið hefir haldið þessari skrifstofu uppi töluvert lengi. Hún var stofnuð 1920, að miklu leyti fyrir áhuga Lúðvígs Guðmundssonar skólastjóra, sem annaðist þetta starf með miklum dugnaði um nokkurra ára skeið. Það sýndi sig strax, að mikil þörf var á henni, og starf hennar hefir aukizt jafnt og þétt, síðan hún tók til starfa. Við henni tók svo Lárus Sigurbjörnsson, en nú hefir háskólaritarinn, Pétur Sigurðsson, tekizt starfið á hendur. Þetta hefir verið áhugastarf, sem menn hafa orðið að vinna fyrir ekkert eða sama og ekkert. En það getur ekki gengið til lengdar. Störfin eru að verða það umsvifamikil, að menn, sem eru við nám eða önnur störf, sem e. t. v. eru ekki einu sinni sæmilega launuð, geta ekki offrað kauplaust svo miklum tíma, sem starfið við upplýsingaskrifstofuna krefst nú. Starf skrifstofunnar er að veita þeim mörgu stúdentum, sem ætla til annara landa til náms, upplýsingar um, hvert þeir geti leitað til þess að nema hverja grein vísindanna, hvernig náminu sé hagað í ýmsum háskólum úti um heim, og gefa upplýsingar um námsefni, enda eru menn oft ekki ákveðnir í vali námsgreinar að stúdentsprófi loknu. Í þessu skyni hefir upplýsingaskrifstofan fengið mjög mikið af skólaskýrslum og lýsingum á námsferli í ýmsum háskólum, og stendur hún nú í sambandi við háskóla í allt að 20 löndum. Einnig hefir hún smám saman fengið handbækur, sem eru nokkuð dýrar, þar sem lýst er ýmsum námsefnum og hvernig kennslunni er hagað. Þessi skrifstofa hefir starfað við mikinn fjárskort og búið að mjög lélegum og ófullnægjandi húsakynnum, og hefir þetta orðið nokkuð í vegi fyrir því, að upplýsingaskrifstofan gæti rækt starf sitt vel og komið í lag þessu bókasafni sínu, sem mun vera um 2000 pésar. Ef litið er á, hvort nokkurt verkefni sé fyrir slíka skrifstofu, má geta þess, að nú eru um 90 ísl. stúdentar við ýmiskonar nám við erlenda háskóla, alls í 11 löndum. Langflestir eru í Þýzkalandi, þar næst er Danmörk ennþá, þá kemur Frakkland, þá England, Bandaríkin, Noregur, Svíþjóð, Sviss. Austurríki, Spánn og Tjekkoslóvakía. Þessir stúdentar eru bæði frá Reykjavíkurskóla og Akureyrarskóla, þó eðlilega séu miklu fleiri frá Reykjavíkurskólanum. Það er fróðleg skýrsla, sem stúdentaráðið hefir sent hv.þdm.; hún sýnir, hvar stúdentar stunda nám og hvaða námsgreinir þeir hafa valið sér. Á síðustu árum hafa einnig bætzt við námsefni, sem ekki voru stunduð áður, og það er ekki sízt að þakka upplýsingaskrifstofunni. En auk þess, sem hún hefir reynt að leiðbeina stúdentum, sem fara til annara landa, hefir hún einnig útvegað fátækum stúdentum atvinnu og mörgum fæði fyrir að kenna börnum. Eins hefir upplýsingaskrifstofan staðið fyrir þeim fargjaldsívilnunum, sem Eimskipafélagið hefir veitt stúdentum landa á milli. Yfirleitt er óhætt að segja, að upplýsingaskrifstofan hefir svo margháttað og nytsamt starf með höndum, sem hefir verið unnið með svo mikilli ósérplægni, að Alþingi ætti ekki að fella niður þenna styrk, sem hér er farið fram á. Skrifstofan nýtur styrks úr sáttmálasjóði, eftir því sem háskólaráðið hefir talið sér fært að veita henni, en sá styrkur hrekkur ekki nándar nærri fyrir útgjöldunum. Vænti ég þess, að hv. d. viðurkenni þessa gagnlegu starfsemi og veiti þennan umbeðna styrk. Þá er það till. ein, sem við berum fram saman, hv.þm. Borgf. og ég, á þessu sama þskj. VII, 2, um að Gagnfræðaskóli Reykvíkinga fái 3000 kr. styrk. Þessi skóli var stofnaður í sambandi við það, að takmörkuð var tala þeirra, sem teknir voru inn í menntaskólann. Því höfðu allmargir gengið undir inntökupróf og staðizt það. En þá var svo fyrirskipað, að ekki skyldi taka nema 25 nemendur í 1. bekk skólans, því að það þurfti að koma upp fatasnögum í skólanum, og auðvitað þurfa þeir að vera þar eins og nemendurnir. En af því að mörgum, sem vildu setja börn sín til mennta, var illa við, að þeim væri þannig bægt frá, réðust aðstandendur þessara barna ásamt fleiri áhugamönnum í það að koma upp sérstökum skóla í bænum af eigin rammleik, til þess að veita þessu sama námsfólki sömu kennslu í sömu greinum og við gagnfræðadeild menntaskólans og sjá, hvort ekki kynnu að leynast þarna góð námsmannaefni, þótt þau hefðu ekki fengið mjög háa einkunn til að byrja með. Þegar þetta spurðist, voru ýmsir fleiri, sem vildu koma börnum sínum í skólann, og þegar á fyrsta vetri varð tvísettur bekkur. Ég kynntist þessum skóla, þar sem ég kenndi í annari deildinni. Ég fann, að þar ríkti áhugi og góður andi, og framkoma nemendanna var einstaklega góð. Kennararnir voru yfirleitt vel valdir, enda ekki nema vanir menn til þess teknir. Nú hefir þessi skóli starfað í 3 ár og útskrifað sína fyrstu gagnfræðinga. Reynslan hefir orðið sú, að alltaf hefir verið tvísett í bekkjunum, deildirnar eru orðnar sex, og skólafólkið mun hafa verið í vetur 129 nemendur, svo að þetta er orðinn einn af stærstu skólum landsins. Þeirri reglu hefir verið haldið, að kenna sömu námsgreinir og í menntaskólanum, nema þýzka er kennd þeim, sem þess óska. Skólanum voru svo veitt prófréttindi í vor af hæstv. stj. Við prófið fór þannig, að 13 stóðust hið meira próf, sem veitir rétt til upptöku í lærdómsdeild menntaskólans. Til þess þarf að fá 5,67 stig í meðaleinkunn. En 16 stóðust prófið með lægri einkunninni, neðan við 5,67, en ofan við 3,75 stig. Hvað sem menn annars segja um nauðsyn þessa skóla, þá er það ákaflega undarlegt, ef svona stór skóli, sem enginn hefir sagt neitt illt um eða kvartað undan með rökum, á að vera eina skólastofnunin á öllu landinu, sem ekki fær að njóta styrks af opinberu fé. Ef maður setur einhversstaðar upp skólaholu og segir unglingum til einn vetur, þá getur hann fengið styrk, ef hann fær ákveðna tölu nemenda. En þessi skóli með völdu kennaraliði, og bar sem svo mikil kennsla er veitt og nám stundað, ætti einn allra skóla á landinu að starfa styrklaus frá ríkinu. Mér þótti ákaflega leiðinlegt, þó að það kæmi mér ekki alveg á óvart, að fjvn. skyldi ekki sinna eins sjálfsagðri beiðni og þessari. Ég hefi enga ástæðu heyrt á móti þessu máli aðra en þá, að einn nm. fór að minnast á skólastíl, þar sem hefði verið talað ógætilega um hæstv. stj. Það væri auðvitað gaman að vita, hvaða pædagogiskum reglum á að beita til þess að koma í veg fyrir, að nemandi í einhverjum skóla skrifi í gamni eða ungæðishætti stíl, þar sem farið er óviðurkvæmilegum orðum um heldri menn í þjóðfélaginu. Mann hlýtur að furða stórkostlega á því, að þessi stíll skuli hafa verið gerður að stóru pólitísku númeri hjá stórum landsmálaflokki, en síður á hinu, þó að stíllinn hafi verið skrifaður. N. virtist að öðru leyti ekki vera óvinveitt þessum skóla, og það voru mér mikil vonbrigði, að hún skyldi ekki vilja flytja till. þessa. En hinsvegar vona ég, að Alþingi geri sér ekki þá hneisu, að fella fjárveitingu til þessa skóla. Ef menn óttast mjög, að í þessum skóla séu eintómir Reykvíkingar, og stundum er það eitt nægilegt banamein fyrir tillögur, þá er svo alls ekki, og skólastjórinn hefir sagt mér, að þangað komi fólk úr öllum landsfjórðungum, t. d. koma menn þangað frá Akureyrarskólanum, ungmenna- eða gagnfræðaskólanum á Ísafirði, í Vestmannaeyjum, og yfirleitt alstaðar að. Þó að farið sé fram á 3000 kr. styrk, er það í rauninni hlægileg upphæð. Þetta er aðeins lítil viðurkenning þess, að menn viti, að skólinn sé til. Þessi sama upphæð var veitt, þegar skólinn var aðeins einn bekkur, og væri því rétt að fara fram á 6, 7 eða 8 þús. kr., þar sem hann hefir stækkað svo mjög síðan, en ekki kærði ég mig um að ganga svo langt, enda legg ég fullt eins mikið upp úr því að fá viðurkenninguna eins og að fá peningana. Bæjarstj. Reykjavíkur hefir styrkt skólann ríkulega með fjárframlögum. fyrsta ári lagði hún fram 7500 kr., á næsta ári 10000 kr. og á þriðja ári 15000 kr. úr bæjarsjóði. Þar fyrir utan hafa verið lögð há skólagjöld á nemendurna. Þeir borga nákvæmlega helmingi meira en í Gagnfræðaskólanum í Reykjavík. Þá er það brtt. á þessu sama þskj., 194, XI, sem við flytjum saman, hv.þm. Borgf. og ég. Hún er stíluð sem brtt. við LXIII. brtt. á þskj. 183 frá fjvn., og er um heimildina til þess að greiða Eimskipafélaginu styrk, ef í nauðir rekur. N. var öll sammála um að hækka styrkheimildina úr 85 þús. upp í 150 þús. kr., en svo náði samkomulagið ekki lengra. Við lögðum sérstaka áherzlu á það, að fellt væri burtu það ákvæði, sem nú er reynt að koma inn, og var í fjárlagafrv. stj. bæði í vetur og nú, en ekki hefir áður staðið í fjárlögum, að stj. sé heimilað að kaupa hluti í Eimskipafélaginu og styrkja það á þann hátt. Þessi stefna hefir áður komið fram hér á þingi. Ég hefi þá tekið þátt í umr. um málið og vil ekki eyða tíma í að endurtaka röksemdir minar gegn þessari aðferð. En það mega allir vita, að hlutafé, sem eingöngu er greitt til þess að það gangi í rekstrarkostnað, myndi heyra undir það, sem venjulega er kallað „svindil“, og gengur ekki út á neitt annað en að úþynna hlutafé félagsins, þannig að hvert þúsund eða hundrað verði þeim mun minna virði. Þetta er góð aðferð fyrir þá, sem vilja, að Eimskipafél. verði hægt og hægt ríkiseign. Með þessum hætti verður hlutaféð lítils virði, en ríkið greiðir árlega vissa fjárfúlgu inn í rekstur félagsins, og að lokum myndu eigendurnir ekki kæra sig um að eiga þessi útþynntu hlutabréf, - og félagið er orðið þjóðnýtt. Það er ofur eðlilegt, að þingmenn Alþýðuflokksins hafi verið þessu hlynntir, en það sætir furðu, ef þm. annara flokka geta lagt þessu lið. Ef Alþingi vildi nota sér neyð Eimskipafélagsins til þess að eignast það, þá er hreinlegra að gera það með öðrum hætti en þessum, sem er ákaflega svindilkenndur. Í fjárlagafrv. er þetta ekki annað en heimild, og það má vera, að óhætt væri að láta hana standa, því að stj. mundi ekki nota hana. En það er ekki vanvirðulaust að láta þetta standa í fjárl., þar sem hér er ekki um stofnfé að ræða, heldur rekstrarfé, sem verður greitt vegna þess, að tekjur félagsins hrökkva ekki fyrir gjöldum. Um hitt atriðið, að binda styrkinn til félagsins vissum skilyrðum, gat okkur ekki komið saman. Meiri hl. vildi setja rekstur og stjórn félagsins undir eftirlit ríkisstj. Í fyrstu fannst mér það ekkert fráleit hugsun, að félag, sem hefir svo háan styrk úr ríkissjóði, sé undir nokkru eftirliti af ríkisstj. hálfu. En því betur sem ég hugsaði um þetta, því óþarfari og skaðlegri fundust mér slík ákvæði. Þau eru óþörf vegna þess, að ef ríkisstj. vill, þá getur hún sett félaginu skilyrði um áætlanir, ferðir o. fl. og fengið það til þess að haga starfi sínu og siglingum á annan hátt en það gerir nú. Félagið verður þá auðvitað að gera allt sem stj. vill, til þess að fá þann árlega styrk úr ríkissjóði, sem því er brýn nauðsyn á að fá. Og þessar ráðstafanir eru skaðlegar, þar sem það er alveg augljóst mál, að slík íhlutun stjórnarvalda landsins myndi verða til þess að spilla trausti félagsins á allan hátt. Þetta eftirlit myndi ekki hvað sízt spilla fyrir félaginu hjá þeim aðiljum, sem það þarf allra mest að hækka í áliti hjá, nefnilega kaupsýslumönnum landsins, sem félagið annast flutninga fyrir o. s. frv. Ég held, að Alþingi vinni móti sjálfu sér, ef það setur félaginu þetta skilyrði. Það verður ekki til annars en að gera félagið enn meir styrkþurfa. Það væri líkt eins og ef hreppur, sem hefði margar fjölskyldur, sem berðust í bökkum, og vildi bæta úr ástandinu, geri svo einmitt ráðstafanir, sem leiddu til þess, að fjölskyldurnar yrðu óhjákvæmilega að fara á hreppinn. Auðvitað má segja, að það þurfi líka á hjálp landsins að halda til annara fyrirtækja og á öðrum sviðum, en starf Eimskipafélagsins er þó þannig vaxið, að annaðhvort verður að gera því kleift að halda áfram starfi sínu, eða þá að ríkið taki upp samskonar starfsemi og það hefir með höndum. Við hv.þm. Borgf. komumst því að þeirri niðurstöðu, að það myndi langheilbrigðast að binda ekki styrkinn til félagsins neinum skilyrðum, heldur hafa hann sem heimild í fjárl., ef félagið þyrfti á honum að halda. Þá er lokið þeim till., er við flytjum saman, hv.þm. Borgf. og ég. Þá eru eftir tvær brtt., sem ég flyt einn, og skal ég gera nokkra grein fyrir þeim. Fyrri brtt. er á þskj. 194, V. 1. tölul., um að Vísindafélagi Íslendinga verði greiddur 1000 kr. styrkur úr ríkissjóði. Þetta félag hefir, að því er ég held, aldrei haft neinn styrk í fjárlögum Það var stofnað fyrir nokkrum árum fyrir forgöngu nokkurra háskólakennara, en er þó að engu leyti bundið við háskólann, heldur samanstendur það af kunnáttumönnum vorum í öllum þeim vísindagreinum, sem við á annað borð eigum kunnáttumenn í. Félagið heldur fundi, þar sem fluttir eru fyrirlestrar um vísindaleg efni. Ennfremur hvetur félagið unga menn til þess að gefa sig að ýmiskonar rannsóknum, og kemur svo ritgerðum þeirra í ýms erlend rit, sem fjalla um vísindaleg efni. Þannig hefir einn þessara manna rannsakað gosstöðvar, annar gróðurlíf í Hrísey, þriðji jökla o. s. frv. Félagið hefir gefið út átta rit á ýmsum tungumálum. Er útgáfa þeirra lítt arðvænleg, sem nærri má geta, þar sem sárafáir kaupa slík rit, en þau eru send ýmsum fræðistofnunum og háskólum út um allan heim, og verða þannig til þess, að erlendar þjóðir kynnast því, að eitthvað er þó unnið að vísindalegum málum hér á norðurhjaranum. En í staðinn fyrir þessi litlu rit okkar fær svo félagið mörg hinna merku og miklu rita stórþjóðanna, og hefir félagið þannig eignazt hið prýðilegast safn ýmiskonar vísindalegra sérfræðirita. Fer safn þetta vaxandi með ári hverju og er hið verðmætasta að öllu leyti. Félagið hefir fleytt sér áfram með lítilfjörlegum styrkjum úr Menningarsjóði og Eggertssjóði, en bæði eru þeir ófullnægjandi og eingöngu bundnir við náttúruvísindi, svo að afleiðingin er sú, að hinar humanistísku greinar, málfræði, saga o. fl., hafa orðið útundan. Vilji Alþingi nú veita félaginu þenna lítilfjörlega og sanngjarna styrk, sem hér er farið fram á, þá verður félaginu þar með gert kleift að verja nokkru til þessara greina, sem hinir umræddu sjóðir ná ekki til. Seinni brtt. er sömuleiðis á þskj. 194, V. tölul. 2, og fer fram á, að veittar verði 4000 kr. til tónlistarskólans. Það hefði nú ekki verið úr vegi að nota þá miklu kyrrð, sem ríkir hér í salnum, til þess að halda dálítinn fyrirlestur um þetta efni, meðan hv.þm. eru að horfa á, hvernig dr. Aljechin brytjar niður taflmennina okkar niðri í K.-R.-húsi, en af því að mig langar til þess að horfa á hann líka, þá ætla ég að stytta mál mitt. Þegar ég man fyrst eftir, var tónlistarkunnátta hér á lágu stigi, og fáir, sem gáfu sig að þeirri list. Þegar hljóðfæri fóru svo að flytjast hingað að ráði, þá léku menn auðvitað á þau, en flestir án nokkurrar tilsagnar. Ég man eftir fiðluleikurum, sem þóttu góðir, og lært höfðu án tilsagnar, - því um annað var naumast að ræða -, en sannleikurinn var sá, að enginn var til, sem sagt gæti, hvort það væri mikil list eða ekki, sem verið var að fara með. Svo fóru einstaka menn að fara út til frekara náms, og er þeir komu aftur, þá sáu þeir, hve skammt við Íslendingar vorum komnir í þessum efnum. Þegar samgöngur urðu greiðari við önnur lönd, þá tóku líka að koma hingað erlendir tónlistarmenn við og við, og þeir sýndu okkur líka, hve langt við stóðum að baki öðrum þjóðum í þessari list. Og nú eru menn hættir að láta sér það nægja, að Íslendingar standi öðrum að baki, og farnir að gera kröfur til þess, að hljóðfærasláttur sé hér ekki lakari en í öðrum löndum. Hljómsveit Reykjavíkur var stofnuð fyrir 6 árum og hefir starfað síðan. Starf hennar hefir verið óeigingjarnt áhugastarf og hefir ekkert gefið í aðra hönd. Meðlimir hennar hafa lagt á sig mikið starf til þess að læra þessa list og hafa æft saman stór tónverk með mikilli elju og þrautseigju. Höfðu þeir von um að geta smám saman elft hljómsveitina svo, að hún yrði í líkingu við hljómsveitir annara landa. Þá komu hingað þýzkir hljómlistarmenn, sem brutu ísinn og sýndu fram á það, að hljómlistarmenn okkar yrðu að byrja algerlega á undirstöðunni og læra í nokkur ár, ef þeir ættu að geta náð því marki, sem þeir höfðu sett sér. Og það var samróma álit manna, að eina ráðið til þess að komast á réttan grundvöll, væri það að stofna tónlistarskóla, sem gæti veitt allmörgum mönnum í einu fullnægjandi tilsögn í hljómlist. Þetta var reyndar mjög djarft fyrirtæki, en skólinn komst þó á laggirnar síðastl. haust fyrir fádæma áhuga nokkurra manna. Skólagjöld voru allhá, og þeir menn, sem að skólanum stóðu, lögðu á sig mjög há mánaðargjöld til þess að skólinn gæti starfað. Fyrir skólastjóra var valinn Páll Ísólfsson. Um fjörutíu nemendur gengu í skólann og hafa flestir þeirra tekið ótrúlega miklum framförum. Fyrir kennara voru valdir þrír útlendir hæfileikamenn. Skólinn hefir ekki starfað nema síðastl. vetur, eins og áður er sagt, en þriggja ára nám þarf til þess að nemendur hans verði fullnuma. En örðugleikarnir á því að halda skólanum áfram eru mjög miklir. Það er ætlunin, að skólanum verði hagað nokkuð öðruvísi næsta vetur, ef hann getur haldið áfram, að hann verði rekinn með meiri sparsemi og gefi sig eingöngu að kennslunni, en haldi ekki hljómleika fyrir útvarpið í jafnríkum mæli og síðastl. vetur. Þá er og tilætlunin að komast af með einn fjölhæfan útlendan kennara, sem getur kennt á mörg hljóðfæri. Ég veit ekki, hvernig fer fyrir skólanum, ef Alþingi neitar honum um þenna styrk. Reyndar þýðir ekkert að vera að rökræða um þetta hér, því að ég býst varla við því, að orð mín muni tolla við stóla hv.þm., er þeir setjast í þá til atkvgr. Ég skal þó benda á það, að það eru ekki minna en ca. 100 þús. kr., sem árlega renna í vasa útlendra hljómlistarmanna, sem starfa hér við ýms fyrirtæki. Þetta er ekkert smáræðisfé á okkar mælíkvarða. Ef tónlistarskólinn fengi að starfa, þá myndi hann gera okkur færa um að taka þetta í okkar hendur eftir nokkur ár og útrýma algerlega þeim ósið, sem nú ríkir í þessum efnum. Yrði því samþykkt þessarar brtt. hinn mesti búhnykkur fyrir þjóðina. Ég hefði viljað segja fleira um þetta mál, en af því að enginn hv.þm. er í sæti sínu, að undanteknum hæstv. forseta, og ég get búizt við því, að hann fái mér lyklana þá og þegar, og biðji mig að loka á eftir mér þegar ég hafi lokið ræðu minni, þá fer ég heldur niður í K.-R.-hús aftur til þess að horfa á skákmeistarann. Svo þakka ég fyrir áheyrnina!

Einar Arnórsson.: Brtt. sú á þskj. 182, er ég flyt við þetta frv., gengur út á það að gera það skýrt og ótvírætt, að nægilegt sé að tryggja einn ökumann fyrir hverja bifreið, hvort sem hann heitir Pétur eða Páll. Ég geri ráð fyrir, að þetta hafi einnig verið tilætlun hv.flm., en það er ekki nægilega skýrt tekið fram í frv.

Héðinn Valdimarsson Ég ætlaðist til þess sama með frv., en það getur verið, að það hafi verið of óljóst orðað.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þáltill. þessi lá hér fyrir hv. d. á síðasta þingi, og það fór þá svo, að ég gat ekki orðið samferða samnm. mínum um afgreiðslu till. Ég lagði til, að till. yrði felld. Nokkra grg. fyrir skoðun minni gerði ég þá í minnihl.nál., svo sem sjá má af þskj. 115 frá síðasta þingi. Nú kemur till. þessi aftur fram, og ég verð að segja það að því er mig snertir, að afstaða mín til till. er óbreytt, og svo er einnig um samnm. minn, hv. 2. þm. Árn. En þar sem nú stendur þannig á, að ríkisstj. hefir greitt starfsmönnum og embættismönnum ríkisins allt fram að þessum tíma laun með dýrtíðaruppbót, miðaðri við þá upphæð, sem þessi þáltill. ræðir um, þá getum við, meiri hl. í fjhn., gengið inn á, að till. verði samþ. á þann hátt, að þessi skipun haldist til loka septembermánaðar í ár, þannig lagað, að þrjá fjórðu hluta af yfirstandandi ári verði embættis- og starfsmönnum ríkisins greidd þessi uppbót. En við teljum, að lengra sé ekki ástæða til þess að láta heimildina ná. Það má segja, að síðan á síðasta þingi hafi ástæður fyrir þessari till. ekki færzt í þann veg, að þær mæli frekar með framgangi hennar nú heldur en á síðasta þingi. Ég lít svo á, að þvert á móti séu kringumstæðurnar þannig, að heldur hafi færzt á hina hliðina, bæði að því er snertir útlit um afkomu ríkissjóðs, og þá ekki síður að því er snertir útlit um afkomu alls almennings í þessu landi. Það mun ekki þurfa að fara í neinar grafgötur um það, að afkoma atvinnuveganna hér á landi mun vera með allra erfiðasta móti, og þarf ekki annað en vitna í þskj. þau, sem liggja fyrir þinginu, og umr. þær, sem fram, hafa farið. Allt hnígur í þá átt, að gera þurfi sérstakar ráðstafanir til þess að fyrirbyggja neyðarástand, bæði hjá atvinnurekendum og eins hjá fólkinu, sem lifir af handafla sínum. Það er auðséð, að allir íbúar landsins verða nú að draga svo mikið af kröfum sínum sem verða má. Ég lít svo á, að svipaðar kröfur verði að gera til starfsmanna ríkisins, og að því er snertir velflesta þeirra álít ég, að þessi krafa sé sanngjörn. Þó að megi segja, að nokkur hl. þeirra sé lágt launaður, svo að hann þyrfti að fá þessa launauppbót, verður þó að líta svo á, að afkoma þeirra flestra getur verið nokkru tryggari en afkoma alls fjöldans, bæði vinnulýðs landsins og hinna smærri atvinnurekenda. Menn verða að gá að því, að þegar efni þessarar þáltill. var fyrst hér til meðferðar og þingið féllst á að veita nokkru hærri dýrtíðaruppbót en eftir þeim reglum, sem felast í launalögunum frá 1919, þá var árferði gott og þingið leit með björtum augum á, að ríkið myndi geta greitt starfsmönnum sínum svipuð laun og þá voru almennt greidd hjá stofnunum og atvinnurekendum. En á þá ráðstöfun verður undir öllum kringumstæðum að líta sem bráðabirgðaráðstöfun. Því að vitaskuld er lausn þessa máls, launamáls starfsmanna ríkisins, fólgin í því, að launalögin verði öll endurskoðuð, en til þess hefir ekki unnizt tími enn. En þó að þingið 1929 líti svo á, að þetta væri vel gerlegt, þá tel ég, að með því hafi alls ekki verið slegið fastri neinni reglu um, að svo skyldi verða í framtíðinni, hvernig sem ástæður væru, bæði að því er snertir ríkissjóð og afkomu landsmanna yfirleitt. Ég hygg því, að eins og nú er ástatt sé fyllilega sanngjarnt og jafnvel skylda þingsins að taka þá stefnu í þessu máli, sem meiri hl. n. leggur til. Ég tel ekki réttmætt að greiða 10% hærri dýrtíðaruppbót á laun starfsmanna ríkisins en launalögin gera ráð fyrir. Hitt er vitanlegt, að laun lægst launuðu starfsmannanna eru of lág. En það réttlætir enganveginn að greiða þessa aukauppbót á hin betur launuðu störf. Og þó að það sé allrar virðingar vert að bæta kjör þeirra, sem lægst hafa launin, verður þó að gæta þess, að það fé, sem til þess er varið, er tekið úr vösum hinna framleiðandi manna í landinu, og ég vil fullyrða, að mikill hl. framleiðendanna verður nú að lifa við þrengri kost en hinir lægst launuðu starfsmenn ríkisins. Auk þess, að þessi laun eru trygg, hafa embættis- og starfsmenn ríkisins sína starfskrafta að meira eða minna leyti til þess að bæta upp þessi laun. Ég verð því að líta svo á, að mjög sé ógætilegt að samþ. þessa till. óbreytta, og þingið verður að athuga vandlega, að hér er verið að gera upp á milli þeirra manna, sem borgað er af almannafé, og þeirra, sem greiðslurnar inna af hendi, til þess að hægt sé að greiða þessum mönnum. Ég vænti þess svo, að hv. d. samþ.till. okkar meiri hl. í fjhn. Með því er stigið eitt spor, þótt lítið sé, til þess að jafna aðstöðu þeirra, sem þurfa að sjá fyrir sér og sínum á þessu landi.

Jón Þorláksson Það skýtur nú svo skökku við í fjhn. um þetta mál, að ég er þar í minni hl. og er stuðningsmaður hæstv. stj., sem flytur þessa till. Ég legg til, að till. verði samþ. eins og hún liggur fyrir, en hv. meiri hl. hefir stungið upp á þeirri breyt., sem nú hefir verið gerð grein fyrir, að þessar greiðslur á óskertri dýrtíðaruppbót haldi ekki áfram nema til septemberloka. Ég gerði grein fyrir afstöðu minni til þessa sama máls á vetrarþinginu, og byggi fylgi mitt við þessa till. aðallega á því, að þar sem kaupgjald flestra eða kannske allra manna, sem starfa hjá einkafyrirtækjum og hjá því opinbera við daglaun eða tímakaup, er nú hærra heldur en það var árið 1928, þá þykir mér ósanngjarnt að lækka kaup hinna mánaðarlaunuðu starfsmanna þess opinbera frá því, sem það var 1928. En þessi till. fer einmitt fram á það, að kaup þeirra manna, sem taka mánaðarlaun hjá ríkinu, haldist til loka þessa árs óbreytt eins og það var 1928 og hefir verið síðan. Ég þarf eiginlega ekki meira um þetta að segja, en vil þó út af orðum hv.frsm. meiri hl. taka það fram, að hér er sannarlega ekki eingöngu verið að gera upp á milli þeirra manna, sem taka laun af opinberu fé, og hinna, sem gjalda til ríkisins þarfa eða stunda aðra atvinnu. Hér er miklu fremur verið að gera upp á milli mismunandi flokka þeirra manna, sem taka laun fyrir að vinna hjá öðrum. Till. fer fram á það, að kaup þess hl. af launafólkinu, sem vinnur hjá hinu opinbera fyrir mánaðarkaup, haldist óbreytt, og það liggur langnæst að bera þessa menn saman við þá aðra, sem vinna fyrir kaup hjá öðrum. Og sá samanburður leiðir til þeirrar ályktunar, sem ég hefi nefnt, að það sé ekki rétt að taka þennan flokk launamannanna út úr og lækka kaup þeirra niður úr því, sem var 1928, meðan allur þorri manna fær hærra kaup en þá var.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég vil geta þess, að ég álít, að fjárhagsaðstaða öll fyrir okkar land hafi breytzt mjög á þeim tíma, sem liðinn er frá því sú ákvörðun var tekin um síðustu áramót að greiða áfram dýrtíðaruppbótina með 40%. Horfurnar hafa versnað svo um afkomumöguleika fyrir einstaklinga og ríkið í heild, að ekkert er undarlegt, að þeir, sem um síðustu áramót álitu, að ekki kæmi annað til mála en að greiða sömu dýrtíðaruppbót, verði nú að skoða hug sinn um það mjög alvarlega, undir þessum breyttu aðstæðum, hvort þetta sé fært. Það er rétt hjá hv.frsm. meiri hl., að allir, sem reka einhverja atvinnu í landinu, verða nú að draga saman seglin. Þess vegna mun það koma í hendi, að það misræmi lagast, sem verður milli þeirra launa, sem greidd eru af einkafyrirtækjum og af ríkinu. Því með þeirri afkomu, sem nú er í landinu, þá er óhjákvæmilegt annað en að einkafyrirtæki verði að draga úr kostnaði við rekstur sinn. Mér er kunnugt um, að eitt af stærstu fyrirtækjum í landinu, Samband ísl. samvinnufélaga, mun þegar vera að gera ráðstafanir til þess að draga úr rekstrarkostnaði sínum, með því að lækka kaup starfsmanna sinna og byrjar á sjálfum húsbóndanum á heimilinu. Ég verð að segja, að þótt mér þyki gott, að hv. 1. landsk. komi fram sem stuðningsmaður stj., þá þætti mér þó betra, ef sá stuðningur kæmi fram í því á þessum erfiðu tímum að firra ekki ríkissjóð þeim tekjum, sem hann þarf að hafa til þess að standast sin útgjöld, og stuðla að viðleitni til þess að draga á öllum sviðum úr kostnaðinum við ríkisbúskapinn. Ég verð fyrir mitt leyti að leggja með því, að till. meiri hl. fjhn. verði samþ., einkanlega þar sem það verður að telja nokkra óvissu ríkja um, hvað ríkið fær að halda miklu af þeim tekjustofnum, sem það hefir haft. Ég gat þess, þegar till. var lögð fram, að löggjöfin um dýrtíðaruppbót gildi ekki nema til næstu áramóta. Ef þingið framlengir þá ekki löggjöfina, verður öll dýrtíðaruppbót að falla niður. Ég beindi því til n., hvort hún vildi ekki taka þetta til athugunar í sambandi við þetta mál, sumpart vegna óvissu um það, á hverjar tekjur ríkisins mætti byggja. Ég vildi óska, að fjhn. vildi taka þetta til athugunar áður en þessi till. verður afgreidd frá d. Eins og hv.frsm. meiri hl. benti á, þá er um fleiri leiðir að ræða, annaðhvort að framlenging verði, eins og hv. 1. landsk. myndi vilja, og á árinu 1932 verði greidd 40% dýrtíðaruppbót, eða þá eins og hagstofan reiknar nú, ellegar þá eins og hv.frsm. meiri hl. leggur til, að veita dýrtíðaruppbót hinum lægra launuðu embættismönnum, en kippa að sér hendinni með hina, sem hærri launin hafa.

Jón Baldvinsson Það er rétt hjá hv.frsm. meiri hl., að það hafi versnað útlitið síðan þing kom saman í vetur og till. var til umr. En ég held, að ríkinu væri fyrir það eins hollt að halda uppi sæmilegum kaupgreiðslum við starfsmenn sína eins og að byrja nú að draga af þeim. Það er búið að greiða starfsmönnum ríkisins kaup fyrir 8 mán. af þessu ári með dýrtíðaruppbót, sem stj. sjálf hefir ákveðið upp á eigin ábyrgð, sem sé 40%, og sem brtt. ætlazt til að verði greidd einn mán. í viðbót. Þá er búið að greiða af þessum 200 þús. kr., sem dýrtíðaruppbótin er hærri en hún ætti að vera eftir útreikningi hagstofunnar, um 150 þús., svo að útgjöldin til nýárs eru um 50 þús. Ég býst við, að það yrði meiri sparnaður fyrir ríkið að greiða þessa uppbót en að hafa af starfsmönnum þessa auknu dýrtíðaruppbót, því að ríkið fengi vafalaust með því betra verk frá þeim. Ég veit ekki, hvernig starfsmenn myndu taka í þetta. Það er bannað með lögum að gera verkfall, svo að ekki verður ráðizt í það. Mér þætti ekki ólíklegt, að samband þeirra gerði einhverjar ráðstafanir til þess að verjast því, að ríkið á þessum erfiðu tímum, líka fyrir starfsmennina, færi að draga úr kaupi þeirra, sem þeir hafa gert sér vonir um að geta haldið. Það er ekki að ástæðulausu, að starfsmenn hafa gert sér vonir um að geta haldið þessari dýrtíðaruppbót, þegar stj. hefir borið það fram á tveim þingum, og sérstök ástæða var til að ætla, að það gengi fram, þar sem fyrrv. fjmrh., sem er framsóknarmaður, bar þetta fram. Það lítur út fyrir af aðstöðu hæstv.forsrh., að hann hafi ekki breytzt fyrr en nú við þessa umr. Hann leggur till. fyrir þingið, sem kom saman 15. júlí síðastl., og þá voru ástæður svipaðar og nú. Hann hefir ekki snúizt fyrr en nú á þessum fundi í Ed. í dag, því að hann bar fram þáltill., og það getur ekki hafa verið með öðrum hug en að hún gengi fram. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að þinginu hefði ekki unnizt tími til að endurskoða launalögin. Ég held ekki, að þessi hv.þm., sem annars er orðvar og gætinn, hafi nokkurntíma á þingi farið með eins mikla rangfærslu og þetta. Að þinginu hafi ekki unnizt tími síðan 1925 til að endurskoða lögin, er bara tóm vitleysa. Sannleikurinn er, að það hefir ekki þorað það, og þorir það ekki ennþá. Það hafa komið margar till. frá starfsmönnum ríkisins, að fá einstaka þm. til að koma þessu máli áleiðis til athugunar, að endurskoða launalögin og fá fastan grundvöll, sem launagreiðsla starfsmanna byggðist á. Þó að ég játi með hv.frsm. meiri hl. og hæstv.forsrh., að ástandið sé erfitt, fjárhagsástæður landsmanna mjög erfiðar, þá ætti afkoma ríkissjóðs að vera mjög sæmileg. Hann ætti því ekki að ganga á starfsmenn ríkisins, því að hann munar ekki mikið um 50 þús., sem hann á að greiða til nýárs, en starfsmenn ríkisins, sem eru í hinum lægra launaða flokki, munar mikið um minna en 1/10 af launum sínum. Það er mikið fyrir þá, sem hafa innan við 3 þús. kr., og það eru margir, símamenn og póstmenn o. fl. Mér finnst, að þó maður játi erfiðu tímana, þá sé ekki ástæða til að fella þessa kaupgreiðslu til starfsmanna. Ég mun greiða atkv. með því, að stj. haldi áfram að greiða þessa dýrtíðaruppbót fram til næsta þings, og láti það þing ganga endanlega frá launamálum starfsmanna ríkisins. Ég mun greiða atkv. með till. stj. og styðja stj. í þessu máli eins og hv. 1. landsk.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Út af fyrir sig sé ég ekki ástæðu til að lasta stuðning þann, sem þeir hv. 1. og 2. landsk. hafa lýst yfir við stj. Ég get tekið undir það með hæstv.forsrh., að mér þætti það lýsa meiri einlægni, ef það kæmi fram í fleiri málum en þessu. Ég þarf ekki mörgu að svara hv. 2. landsk. Hann gat þess, að eftir till. okkar í meiri hl. fjhn. mundi ríkissjóður geta sparað um 50 þús. Ég vil taka það fram, að eftir því sem fjhn. eða ég í vetur komst næst um, hvað mikil upphæð þetta yrði fyrir ríkissjóð, þá mun aukadýrtíðaruppbótin (10%) nema um 220 þús. kr. á ári, eftir því sem hagstofan hefir reiknað. Þar fyrir utan voru ýmsar greiðslur, sem ekki eru aðgengilegar, en ég tel varlegt, þó að maður telji þær um 10–15 þús. á ári. Eftir brtt. minni mundu þá sparast 50–60 þús. kr. á þeim ársfjórðungi, sem eftir er af árinu. Það er náttúrlega ekki mikil upphæð, en þó svo, að væri henni varið til þeirra, sem hv. 2. landsk. berst mest fyrir, verkamannanna, þá gæti hún orðið að nokkru liði. Hann sagði, að ég hefði farið með rangt mál, þar sem ég sagði, að þinginu hefði ekki unnizt tími til að endurskoða launalögin, og hann var ekki lengi að finna ástæðuna fyrir því, að þau hafa ekki verið endurskoðuð hingað til. Hún var sú, að þingið þyrði það ekki. Hv. þm. veit, hvað hjá sér gerist. Ég get lýst því yfir hvað mig snertir, að ég mundi vel hafa þorað að gera minar till. í því máli, alveg eins og ég er óhræddur að gera mínar till. til breyt. á því máli, sem hér liggur fyrir. Ég hygg, að þó hv. 2. landsk. hafi máske ekki vísvitandi farið með rangt mál, þá hafi hann farið með ógrundað og ósannað mál. Hvað snertir ræðu hv. 1. landsk., þá eru það ekki mörg atriði, sem ég tel ástæðu til að svara. Hann taldi, að í sambandi við þessa till. yrði að gæta þess, að eftir till. okkar væri verið að gera upp á milli tveggja vinnandi flokka í landinu, sem vinna hjá ríkinu, og benti á, að tímavinnulaun nú við opinberar framkvæmdir séu hærri en árið 1928. Ég ætla ekki að bera brigður á það. En vill hv. 1. landsk. halda því fram, að tímavinnulaun séu nú 1931 eins trygg og þau laun, sem starfsmenn ríkisins fá með launalögunum? Þó að það sé rétt, að tímavinnulaun, ef atvinna er allt árið, gef í hærri útkomu en fastákveðin starfslaun manna, sem vinna í lágt launuðum stöðum, þá verður að líta á það, hvað tímavinnan er ótrygg. Ég býst við, að engum blöðum sé um það að fletta, að þeir, sem stunda tímavinnu nú í ár, og þó að þeir hafi hærra kaup nú en 1928, þá sé þeirra vinna svo óviss, að þeirra kostur er lakari en þeirra, sem hafa föst laun, þótt lág séu. Atvinna þeirra, sem tímavinnu stunda, er svo á hverfanda hveli, að ekki er til hennar að jafna. Það er áreiðanlegt, að þó að dýrtíðaruppbótin sé færð niður, þá þolir lægra launaði flokkur starfsmanna ríkisins fullan samanburð bæði við vinnandi lýð í landinu og framleiðendur. Ég held, að það sé full ástæða fyrir þingið að ganga inn á þessa till. okkar, og ég tel, að það sé gætilega ráðstafað, en ég legg ekki mikið upp úr því, sem kom fram í ræðu hv. 2. landsk., að það mætti vænta aðgerða frá starfsmönnum, ef þeir verða sviptir þessari launauppbót, sem þeir hafa haft undanfarið. Ég skal ekki um það segja, hvað þessum hv.þm. tekst að koma þeim langt á þeirri braut, en ég hygg, að fæstir af þeim mundu segja upp stöðu sinni og gerast tímavinnumenn. Það verður áreiðanlega ekki til að tryggja afkomu þeirra. Ég vona það, að starfsmenn ríkisins líti með sanngirni á erfiðleika þá, sem atvinnuvegirnir eiga við að búa, og telji sér skylt að gera sitt til, að afkoma almennings geti orðið sæmileg, vilji neita sér um það, sem hægt er að neita sér um, og sætti sig við það að reyna að hafa ofan af fyrir sér í frístundum sínum á einn eða annan hátt. Ég tel svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um till. okkar meirihl.manna; það verður að skeika að sköpuðu, hvernig fer um hana. Fari svo, að brtt. okkar meiri hl. verði felld, mun ég þó greiða atkv. með till. til síðari umr., í von um, að þá verði máske tækifæri til að fá hana lagfærða á annan hátt.

Jón Þorláksson Hv. frsm. meiri hl. vildi ekki viðurkenna, að hann væri réttmætur sá samanburður, sem ég gerði um hreyfingu á tímavinnukaupi hjá því opinbera og starfsmannakaupi annarsvegar, og kaupi því, sem hér um ræðir, hinsvegar. Hann gat náttúrlega ekki hnekkt þessu með rökum og sló svo fram þeirri spurningu, hvort tímavinnukaupið væri tryggt. Ég býst við, að svipaðar ástæður séu um það, hvort sem drepið er niður á árinu 1931 eða 1928. Ég sé ekki orðnar þær breyt. á aðstöðu milli þessara tveggja tegunda af kaupgreiðslum á seinni árum, sem geri það réttmætt, að annað kaupið lækki á sama tíma og hitt hækkar. Hv. þm. talaði einnig um það, að starfsmenn myndu segja af sér. Það er náttúrlega nokkuð, sem ekki nær neinni átt. Þeir, sem hafa mánaðarkaup, eru annaðhvort að heita má undantekningarlaust menn, sem hafa orðið að afla sér sérmenntunar í starfi sínu, sem þeir menn, sem vinna tímavinnu hjá því opinbera, hafa ekki þurft, og það getur ekki verið um það að ræða að rugla þessum flokkum saman, þannig að hinir mánaðarlaunuðu starfsmenn hætti störfum sínum og fari í tímavinnu og einhverjir, sem hafa stundað tímavinnu, komi og taki að sér störf þeirra manna, sem eru á mánaðarlaunum. Þetta getur ekki komið til greina. Ég stend því fast á því, að ósamræmi sé í þessum hreyfingum á kaupgreiðslum, sem ég nefndi, og ósamræmið eykst, ef brtt. meiri hl. verður samþ. Út af því, sem hæstv.forsrh. sagði, þarf ég ofurlitlu að svara. Hann sagði, að óvíst væri, hverjum af tekjum sínum ríkið fengi að halda. Ég get ekki skilið, að það komi til greina í sambandi við þessa till., því hún tekur til yfirstandandi árs, og ég veit ekki til, að það standi til að breyta tekjulöggjöfinni, og tekjur þessa árs hafa ekki verið minni en 1930, sem vitanlega var gott tekjuár. Þá talaði hann um það, að hann kærði sig ekki um stuðning minn í þessu máli, hefði heldur kosið hann til fjárútvegunar handa ríkissjóði. Ég get vel trúað því, að hann hefði heldur viljað það, því það hefir reynzt svo, að þessari stj. þætti þægilegt að fá ríkisfé á milli handanna og ráðstafa því svo á ýmsan hátt, viðeigandi og óviðeigandi, sem maður er daglega minntur á með þessari óviðeigandi skýrslu um framkvæmdir ríkisins, sem ráðuneytið lagði hér á þingborðin fyrir nokkru. Ég tel þetta liggja fyrir utan málefnið, en ætla mér að tala um það síðar í sambandi við annað mál. S. Í. S. hefir ætlað að lækka hjá sér kaup mánaðarlaunaðra embættismanna. Ég vil minna hæstv.forsrh. á atriði, sem eiginlega má ekki ganga framhjá í umr. um þetta mál, en mér láðist að taka fram í fyrri ræðu minni. Dýrtíðaruppbótin, sem hér um ræðir, er yfirleitt miðuð við laun samkv. launalögunum frá 1919. En þau laun eru svo miklu lægri heldur en laun yfirleitt hjá þeim, sem taka mánaðarlaun, að það getur með engu móti verið réttlátt að lækka dýrtíðaruppbót á þessum launum samkv. launalögunum frá 1919 úr því sem nú er, jafnvel þó að réttlátt þyki að lækka laun annara starfsmanna, sem hafa fengið laun sín ákveðin eftir hærri stiga en launalögin frá 1919 miða við, hjá S. Í. S. eða öðrum. Ég hefi tekið það fram áður og skal minna á það enn, að þingið hefir á seinni árum stofnað fjölda af nýjum stöðum fyrir hið opinbera og ákveðið þeim laun. Fyrir þessar nýju stöður og störf hafa laun alltaf verið ákveðin mun hærri en laun tilsvarandi embættismanna, sem taka laun eftir launalögunum frá 1919. Og þetta heldur áfram ennþá. Í stjfrv., sem lögð eru fyrir þetta þing, er farið fram á að stofna nýjar stöður með miklu hærri launum en í tilsvarandi stöðum frá 1919. Ég skal minna hæstv.forsrh. á eitt frv. frá honum sjálfum, frv. til l. um ríkisbókhald og endurskoðun. Þar er gert ráð fyrir einum nýjum starfsmanni í fjármálaráðuneytið. Það starf útheimtir að vísu venjulega almenna menntun og í mesta lagi 2 ára sérnám. Laun handa þessum manni eru í frv. ákveðin hærri en laun skrifstofustjórans í fjármálaráðuneytinu . Skrifstofustjórinn tekur laun eftir launalögunum frá 1919. Hvar sem stungið er niður, eru laun frá 1919 svo lág, að þau þykja ekki boðleg, þegar verið er að stinga upp á launakjörum handa nýjum opinberum starfsmönnum, þó að miklu minni menntunarkröfur séu gerðar en til ýmsra þeirra, sem taka laun eftir launalögunum frá 1919. Þess vegna kemur það ranglátlega fyrir sjónir, þegar stungið er upp á að lækka dýrtíðaruppbót embættismanna og starfsmanna yfir höfuð. En mér fyndist gæti komið til álita að gera jöfnuð og lækka dýrtíðaruppbót fyrir þá starfsmenn, sem taka laun sín eftir sérstökum lögum, sem sett hafa verið nú á seinni þingum, síðan sú tízka varð alveg föst að setja hærri laun í nýjar stöður en þeirra, sem samsvara launastiganum frá 1919.

Jakob Möller Hv. 1. landsk. hefir tekið fram mikið af því, sem ég ætlaði að segja. En ég get bætt því við, að flestar stöður, sem stofnaðar hafa verið á síðari árum, eru stofnaðar með hærri launum en launalögin frá 1919 ákveða. Þá hefir hæstv. stj. hvað eftir annað upp á eigið eindæmi samið við menn um það, að taka störf með hærri launum en vera myndi samkv. launalögum. Má í þessu sambandi benda á stöður læknanna við landsspítalann, og verður ekki séð, að henni hafi til hugar komið að leita til þingsins um slíka samninga. En það var í raun og veru búið að samþykkja dýrtíðaruppbótina á þingi 1931, því að við vitum, að stjórnin telur sér heimilt að fara eftir áætlunum þeim, sem gerðar eru í fjárl. Þar sem meiri hl. n. og hæstv.forsrh. tala um, að það væri sök sér að ákveða, að dýrtíðaruppbótin haldist á launum lágt launaðra starfsmanna, þá þarf a. m. k. að gera eitthvað í þá átt. En hér er ekki um neitt slíkt að ræða, heldur það eitt að fella hana niður hjá öllum jafnt.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Þetta verða aðeins örfáar aths., og þá einkum viðvíkjandi því, sem hv. 2. landsk.þm. sagði. Hv. þm. vildi halda því fram, að ég hefði breytt um skoðun í þessu máli, og þá helzt á þessum fundi, þar sem hæstv. fjmrh. bar till. fram fyrir hönd stj. á vetrarþinginu. En hér er þess að gæta, að það eina, sem fyrir stj. lá í þessu máli, var samþykkt Ed. frá í vetur. Mér þótti ekki taka því að gera formlegar breyt. á till., heldur bera hana fram eins og hún lá fyrir frá vetrarþinginu. En þar sem hv. 2. landsk.þm. beindi því til okkar hv.frsm. meiri hl. og mín, að við hefðum ekki þorað að endurskoða launalögin, þá vil ég svara því, að ég lít svo á, að þeir flokkar, sem ekki hafa þorað það, séu andstöðuflokkar stj., og þá e. t. v. helzt flokkur hv. 2. landsk. En því er nú svo háttað, að það er ekki viðlit að endurskoða launalögin meðan peningarnir hafa ekki verið verðfestir. Meðan svo er ekki, geta þær breyt. komið fyrir þegar minnst vonum varir, sem gera með öllu ónýtt það verk, sem í endurskoðuninni liggur. Nú dettur í rauninni engum annað í hug en að verðfesta eigi peningana. En þeir þora það ekki sumir. Og því beini ég til hv. 2. landsk.þm., sem veitti stj. hlutleysi á síðasta kjörtímabili, en sem aldrei hefir þorað að fylgja stj. að þessu máli, af því að blað flokks hans barðist einu sinni á móti verðfestingu krónunnar, en heimtaði í þess stað hækkun hennar. Hefir hann þar með látið undir höfuð leggjast að stuðla að því að skapa grundvöll undir launakjör starfsmanna yfirleitt. Hv. 1. landsk. þarf ég litlu að svara. Hann komst svo að orði, að það væri ekki réttmætt að lækka dýrtíðaruppbótina, eins og nú stæði á. Hér er ekki um það að ræða að lækka hana, heldur hækka, því lögum samkv. er hún nú 30%. Viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði um laun lækna við landsspítalann, þá gaf hann í skyn, að þau hefðu ekki verið borin undir þingið. Mig minnir, að bráðabirgðaákvörðun væri tekin um þetta um miðjan vetur. En í fjárlagafrv. var þetta lagt fyrir þingið. Það hefði getað breytt þessu. Nú eru fjárl. til 3. umr. í Nd., og hefir n. ekki séð ástæðu til að breyta þessu.

Jón Baldvinsson Hv. frsm. meiri hl. gerði þá áætlun, að dýrtíðaruppbótin hefði numið 230 þús. kr. síðastl. ár. Þá áætlar hann sparnaðinn við það að fella hana niður 65 þús. kr. það sem eftir er ársins. En þetta er ekki rétt. Það er ¼ árs, sem um ræðir, og það verða tæp 60 þús., eða öllu heldur 58 þús. Það skiptir nú litlu um þessar 7 þús., sem á milli ber, en þessi fjárhæð, 58 þús. kr., gerir ríkissjóði ekki mikið til eða frá, hvort greidd er eða ekki. En hann fær betri starfsmenn og enga truflun á störfum, ef þetta verður greitt. Því að þó að ég fari ekki að æsa embættismenn til mótmæla út úr þessu, sem ég þó ekkert fullyrði um, þá geri ég ráð fyrir, að þeir telji sig sjálfir vonsvikna, og geri sér ekki að góðu, ef þeir verða sviptir þessu. Fjárlög yfirstandandi árs gera ráð fyrir 40% dýrtíðaruppbót. Samþykkt þessarar till. gerir því hvorki til eða frá. Stjórnin hefði heimild til þess að greiða þetta samkv. fjárl. En ef till. aftur á móti yrði felld, eins og hv. 2. þm. S.-M. vill, þá gerði þingið þar með persónulegar kröfur á hendur þeim fjármálaráðherrum, sem bera ábyrgð á því, að þessar greiðslur hafa farið fram. Þá þóttist sami hv.þm. vera ótrauður við endurskoðun launalaganna. En ef athugað er, hvernig því máli hefir farnazt síðan 1925, þá er það allt annað en hugrekkið, sem uppi verður á teningnum, - það er hræðslan. Það kom greinilega fram hjá hæstv.forsrh., að launalögin gætu ekki staðizt eins og þau eru nú. Og hann og fleiri eru á þeirri skoðun, að launagreiðslur hljóti að hækka þegar þau verða endurskoðuð. Þetta hefir þingið ekki þorað að fara í. Þá vék hæstv.forsrh. að hugleysi mínu og flokksmanna minna, að þetta hefði ekki komizt í framkvæmd af því, að við hefðum ekki þorað að hjálpa honum með verðfestingu gjaldeyrisins. Mér þykir vænt um þessa yfirlýsingu hæstv.forsrh., því að hún sýnir greinilega, að við höfum þó ekki dansað algerlega eftir pípu Framsóknarflokksins á þessu tímabili, eins og stundum hefir verið á okkur borið. En vel get ég unað við, þó að sagt sé, að við höfum í þessu efni ekki viljað ganga á móti skoðunum okkar. Hinsvegar er það vitanlegt, að Íhaldsflokkurinn - eða Sjálfstæðisflokkurinn, svo maður geri honum ekki rangt til með nafngjöfum - hefir ekki þorað að ráðast í neitt slíkt. Þar hafa skoðanir verið uppi um verðfestingu peninga, þó þær séu ekki nákvæmlega hinar sömu og hjá hæstv.forsrh. Annars vildi ég mega stinga því að hv.frsm. meiri hl., að athuga það til næstu umr., að þingið á kröfu á hendur fjmrh. flokks hans fyrir það, sem greitt kann að hafa verið í heimildarleysi til þessa dags af fé því, er hér ræðir um, ef till. verður felld.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Ég get nú fyrir mitt leyti að mestu látið umr. falla niður. En ég vil þó nota þetta tækifæri til þess að leiðrétta misskilning hjá hv. 1. landsk.þm. út af því, sem ég skaut fram, hvort tímavinna mundi almennt vera eins trygg eins og störf í þjónustu hins opinbera. Þessi hv.þm. virtist vilja skilja þessa spurningu á þá leið, hvort launagreiðsla fyrir tímavinnu mundi vera jafntrygg. Oftast mundi nú það vera. En ég átti ekki við það, heldur hitt, að þó maður geti fengið tímavinnu með köflum fyrir segjum kr. 1,36 um klukkust., hvort það væri tryggt, að hann bæri upp jafnmikið fé eins og starfsmaður hins opinbera, þó lág laun hefði. Ástæðurnar gera það að verkum, að þó hann fái hærra kaup þá kl.tíma, sem hann getur unnið, þá verður atvinnan stopulli og raunverulegar tekjur minni. Þetta vildi ég leiðrétta, svo að það yrði ekki misskilið. Þá vík ég örfáum orðum að hv. 2. landsk.þm. Hann sagði, að ég hefði verið að gefa í skyn, að fella ætti till. Ég sagði, að það gæti komið til mála, en að ég vildi, að till. gengi til síðari umr. Út af þessu dró hann þá ályktun, að stj. bæri ábyrgð á því fé, sem til þessa hefði verið greitt umfram lögmælta dýrtíðaruppbót. Rétt áður var hann búinn að lýsa yfir því, að stj. hefði haft fulla heimild til þess að gera þetta. Ef fyrri ályktun hans er rétt, þá er sú síðari augljóslega röng. Þessi till. hefir ekki aðrar verkanir en þær, að frá þeim tíma, sem hún væri felld, væri stj. óheimilt að halda þessum greiðslum áfram. Ég vil segja hv.þm. það, að hann hræðir hvorki mig eða aðra með slíku tali frá því að fella till. En það er ekkert vafamál, hvernig sem fer með þessa till., að stj. hefir haft fulla heimild til þess að greiða þessa dýrtíðaruppbót.

Jakob Möller Ég var ekki við og veit því ekki, hvort hv. 2. landsk.þm. veik að launum skrifstofustjóranna í stjórnarráðinu. En áþreifanlegri sönnun fyrir ranglæti þessarar lækkunar á dýrtíðaruppbótinni en þá yfirlýsingu, sem hæstv.forsrh. gaf, get ég ekki fengið. Hann lýsir yfir því, að stj. hafi orðið að fá ýmisleg aukastörf í hendur þessara embættismanna, til þess að þeim yrði lífvænt. Hvað mættu þá aðrir starfsmenn segja, sem eru enn verr staddir? Viðvíkjandi heimild landsstj. til þess að greiða þau laun við landsspítalann, sem gert er, vil ég aðeins segja það, að ef það er heimild til þess í fjárl. að greiða þessum læknum slík laun, þá er þar og önnur samskonar heimild til þess að greiða öðrum starfsmönnum 40% dýrtíðaruppbót. Ef þetta er rétt hjá hæstv.forsrh., þá er hér alveg eins fullkomin heimild. Milli mín og hv.frsm. virðist vera einhver misskilningur. Ég hélt, að ég hefði skilið það rétt, að hann vildi láta greiða lægra launuðum embættismönnum einhvern hluta þessarar dýrtíðaruppbótar. En ef svo er ekki, þá er öllum misskilningi okkar á milli lokið.

Magnús Torfason Menn mega ekki halda, að þessi brtt., sem komin er frá meiri hl. fjhn., hafi verið neitt skemmtiverk í okkar augum. Ég get játað það með þeim, sem talað hafa af hendi minni hl., að þetta er neyðarbrauð. En það hefir ætíð verið litið svo á, að þessi hv. deild væri ráðnari hluti þingsins. Eins og nú er ástatt, fannst okkur, að koma ætti frá þessari deild einhver vottur þess, að svo væri. Ég hefi því orðið form. n. sammála um að bera fram þessa brtt. Viðvíkjandi því, sem talað hefir verið um það að draga úr áhrifum brtt., þá vil ég segja það fyrir mig, að við höfum ekki aftekið að gera brtt. í þá átt, að lækkunin næði ekki til lágtekna. En þó að þetta kæmi til orða, þá varð það úr að fara ekki lengra. Meiri hl. leit svo á, að í þessu efni væri bezt að láta hverjum degi nægja sína þjáning, en þetta gæti komið til mála við síðari umr. Með þessum orðum vil ég mæla með því, að brtt. verði samþ. nú, og svo athugar n., hvað frekar er hægt að gera til samkomulags fyrir síðari umr.

Jón Baldvinsson Þegar stj. gefur út bráðabirgðalög og leggur þau fyrir þingið og þau eru ekki samþ., þá falla þau þegar úr gildi. Ef því till. um að heimila stj. að greiða 40% dýrtíðaruppbót þetta ár fellur, þ. e. a. s. formleg þingheimild fæst ekki til greiðslunnar, þá er stj. orðin ábyrg fyrir því, sem hún hefir greitt í heimildarleysi það sem af er árinu, og brotleg við lögin, sem gera ráð fyrir árlegum útreikningi dýrtíðaruppbótar.

Jón Þorláksson Það var tilviljun, að ég bar niður á samanburði á starfslaunum manns, sem stungið er upp á í stjfrv., sem nú liggur fyrir, og skrifstofustjórans í stjórnarráðinu. Það mætti á sama hátt taka til samanburðar hvaða aðra tegund starfsmanna, sem taka laun eftir launalögunum frá 1919. Alstaðar eru settar upp nýjar stöður með hærri launum og ekki með meiri kröfum um menntun, en oft minni. Hæstv. forsrh. viðurkenndi, að laun skrifstofustjórans væru svo lág, að þau gætu ekki staðizt. En þó eru hér um bil allir embættismenn með lægri laun en skrifstofustjórinn, en þrátt fyrir það er farið fram á að skerða laun þeirra. Ef litið er á launalögin frá 1919 og núv. ástand, þá er það mikið neyðarástand, sem flestir opinberir starfsmenn verða að lifa í, nema þeir geti séð sér fyrir aukatekjum eða ríkið sjái þeim fyrir aukatekjum á svipaðan hátt og gert hefir verið með skrifstofustjórann. En það ber bara vitni um, að ekki sé réttmætt að lækka dýrtíðaruppbótina. Það er bara orðaleikur hjá hæstv.forsrh., að ekki sé farið fram á að lækka dýrtíðaruppbótina, heldur hækka hana. Till. fer fram á að halda óbreyttri dýrtíðaruppbótinni frá því, sem hún hefir verið á 3 undanförnum árum, og brtt. að lækka hana úr því marki frá 1. okt. næstk.

Flm. (Pétur Magnússon) [óyfirl.]: Efni þessarar till. er eins og hv.þm. mun vera kunnugt um, að farið er fram á, að þingið skori á stjórnina að hlutast til um að endurnýja leyfi það, sem Arthur Gook var veitt til að reka útvarpsstöð. Ég flutti till. samhljóða þessari á síðasta þingi, og hún kom til umr. einusinni hér í d. og var svo vísað til allshn., en var ekki komin úr n. þegar þingið var rofið. N. hefir sennilega kynnt sér málið nokkuð, en ég get samt sem áður ekki sagt um það, hvaða úrlausn það myndi hafa fengið. Þó að málið sé hv.þm. kunnugt, þá þykir mér þó rétt að gera með nokkrum orðum grein fyrir, hvernig málið er vaxið. En ég skal reyna að þreyta ekki mjög þolinmæði hv. dm. Eins og hv. dm. er kunnugt og tekið er fram í till., fékk þessi maður, Arthur Gook, leyfi 6. maí 1925 til að setja upp og nota gamanútvarpsstöð á Akureyri með þeim skilyrðum, sem talin eru upp í leyfisbréfinu. Þar var tekið fram, að leyfið væri veitt til óákveðins tíma og að landssímastjóri gæti afturkallað leyfið, ef honum þætti ástæða til. Leyfishafi hefir skýrt frá því í bréfi til stjórnarinnar, að landssímastjóri hafi munnlega tekið það fram við sig, að þetta ákvæði væri aðeins sett í leyfisbréfið sem formsatriði, en þetta kæmi náttúrlega ekki til greina, nema leyfishafi stæði ekki í stöðu sinni. Í 4. gr. er tekið fram, að útvarpsstöðin verði að nota bylgjulengdir, sem landssímastjórinn ákveður, og hann getur látið breyta bylgjulengdunum, ef ástæða þykir til. Bylgjulengdin, sem ákveðið var að nota, var 175–200 m. Að fengnu leyfisbréfinu var hafizt handa með að safna fé, bæði í Englandi og Ameríku. Þegar nægilegt fé þótti fengið, var hafizt handa að reisa stöðina og verkið sjálft var framkvæmt á árunum 1926–1927, og um áramót 1927–1928 var stöðin svo að segja alveg fullgerð, en þá kom í ljós, að rafmagn, sem til hennar var ætlað og tekið var frá rafmagnsveitu Akureyrar, var ónothæft til útvörpunar. Spennan var svo breytileg, að útvörpunin fór öll í handaskolum af þeim ástæðum. Mér er sagt, að til þess að hægt sé að nota rafmagn til útvörpunar, þurfi straumurinn að vera jafn og spennan óbreytileg. Þetta varð til þess, að starfsemin gat ekki byrjað, þegar stöðin var fullgerð. Þá var hafizt handa að nýju með að safna fé til þess að koma upp rafmagnsstöð. 1928–1929 var byrjað á að koma upp rafmagnsstöð. Seint á árinu 1929 var þetta einnig komið í lag, og þá átti útvörpunin að byrja. En þá skeður það, þegar bæði útvarpsstöðin og rafmagnsstöðin voru fullgerðar og starfsemin átti að fara að byrja, að landssímastjóri skrifar leyfishafa og tilkynnir honum, að leyfið sé afturkallað. Aðalástæðan, sem landssímastjóri færði fyrir þessu, var, að dráttur hefði orðið mikill á byggingu stöðvarinnar og að vegna sívaxandi þráðlausra viðskipta hafi orðið að takmarka ölduveitingu og ölduhreyfingu á síðustu tímum. Ég hefi nú gert nokkra grein fyrir því, hvernig stóð á drættinum, og hann var með öllu eðlilegur, og það var ófyrirsjáanlegt, eða a. m. k. ekki von, að það væri tekið með í reikninginn, að starfsemi stöðvarinnar gæti ekki byrjað, þegar hún væri fullgerð, af þeim ástæðum, að rafmagnið væri ónothæft. Það hefir upplýstst, að til útvörpunar er hægt að nota stuttbylgjur. Þær eru ekki eins fullkomnar, en hafa samskonar þýðingu og langbylgjur, en samt sem áður hefir þessi maður talið sér nægilegt að fá þessar stuttbylgjur og talið sig geta byrjað starfsemina, ef hann fær leyfi til þess að nýju. Eftir það að þessi afturköllun kom, 2. des. 1929, skrifaði Gook landssímastjóra og ráðuneytinu 10. jan., þar sem hann gerði grein og færði rök fyrir, að hann ætti ekki sök á þessu og sýndi fram á, að nú væri ekkert til fyrirstöðu, að starfsemin gæti byrjað. En þetta var árangurslaust, og virðist það vera af því, að landssímastjóri hafi lagt á móti því, að leyfið yrði endurnýjað, því ráðuneytið hafði gjarnan viljað verða við tilmælunum. Þegar ljóst var, að leyfið fékkst ekki endurnýjað með því að snúa sér beina leið til stjórnarinnar og landssímastjóra, þá átti leyfishafi um tvær leiðir að velja. Það má geta þess, að hann er brezkur ríkisborgari, og gat hann því sjálfsagt valið þá leið að snúa sér til brezku utanríkisstjórnarinnar og beðið hana að taka þetta mál í sínar hendur, og það myndi hún vafalaust hafa gert, þar sem þetta er brezkur þegn, sem hefir lagt fé í þetta fyrirtæki. Þó að þessi leið hefði orðið örugg, vildi Gook ekki fara hana, af því að hann hefir nú dvalið hér svo lengi, að hann telur sig í hjarta sínu frekar Íslending en Englending. Hann kaus því að fara þá leiðina að gera ráðstafanir til að koma málinu á þing og reyna að koma því þannig fyrir á þinginu, að það hefði þau áhrif á stjórnina og landssímastjórann, að þetta leyfi yrði endurnýjað. Ég verð að segja það, að mér finnst þessi aðferð, sem hér hefir verið farin í þessu máli, alveg óverjandi, nema sýnt verði fram á það með rökum, að stöðin sé þannig úr garði gerð, að ekki megi nota hana, vegna þess, að hún geti valdið truflunum í útvörpun annara stöðva. Ég álít þetta óverjandi framferði yfirvaldanna. Þessum manni er veitt leyfi til þess að setja upp útvarpsstöð. Hann safnar til þessa fé, um 100 þús. kr., og þegar hann eftir mikla erfiðleika loks er búinn að koma þessu fyrirtæki í kring og er tilbúinn til að nota það, þá er hann fyrirvaralaust og án þess að hægt sé að sjá, að gerð sé nægileg grein fyrir því, sviptur leyfinu til að nota stöðina. Óhætt er að fullyrða, að ekki hafa ennþá komið í ljós þeir gallar á byggingu stöðvarinnar, að ekki sé heimilt að nota hana til útvörpunar. En ef það kæmi í ljós, að stöðin væri illa gerð, þá væri náttúrlega heimilt fyrirvaralanst að hefta starfsemi hennar. Ég efast um, að okkur haldist uppi að sýna þá harðneskju, sem gert hefir verið í þessu máli. A. m. k. er verða knúðir fram á sama hátt og hér er farið fram á. Ég ætlast náttúrlega ekki til þess, að þessi till. verði samþ. á þingi án þess að hún fái rækilega athugun fyrst. Ég vil því leyfa mér að gera að till. minni, að málinu verði vísað til n.; ég teldi réttast, að það færi til allshn. Ég vildi svo að lokum leyfa mér að óska, að umr. verði frestað.

Héðinn Valdimarsson Ég gerði um daginn fyrirspurn til hæstv. forseta þess efnis, að hann upplýsti, hvað orðið væri af sumum þeim frv., er við jafnaðarmenn flytjum og vísað hefir verið til n. fyrir mörgum dögum. Þessi frv. hafa ekki sézt síðan þau fóru í n. Nú vildi ég spyrja hæstv. forseta, hvort hann hafi talað við hv. nefndir um þetta og hvaða svör hann hafi fengið hjá þeim. Ég skal nefna þessi frv.: Frv. til l. um jöfnunarsjóð ríkisins. Vísað til fjhn. 20. júlí. Frv. til l. um fasteignaskatt. Vísað til fjhn. 20. júlí. Frv. til l. um tekjuskatt og eignarskatt, Vísað til fjhn. 20. júlí. Frv. til l. um opinbera vinnu. Vísað til allshn. 20. júlí. Frv. til l. um ríkisútgáfu skólabóka. Vísað til menntmn. 20. júlí. Frv. til 1. um læknishéraðasjóði. Vísað til allshn. 21. júlí. Frv. til l. um breyt. á 1. nr. 41, 27. júní 1921, um breyt. á 1. gr. tolllaga, nr. 54, 11. júlí 1911. Vísað til fjhn. 22. júlí. Frv. til l. um rekstrarlán fyrir samvinnufélög sjómanna og bátaútvegsmanna. Vísað til sjútvn. 23. júlí. Þetta eru aðalmálin, sem mér væri kært, að hæstv. forseti. legði fyrir n. að afgr. til d. hið fyrsta.

Forseti (JörB): Ég hét hv. 3. þm. Reykv. því fyrir nokkrum dögum að athuga, hvað liði þeim frv. hv. jafnaðarmanna, sem vísað hefir verið til n. Ég hefi innt formenn hv.n. eftir þessu, en ekki fengið svör frá þeim öllum ennþá. Var það ætlun mín að láta hv. 3. þm. Reykv. þessar upplýsingar í té, þegar ég hefði fengið svör frá öllum nefndunum.

Bergur Jónsson Ég vil gera grein fyrir þessu máli fyrir hönd allshn. Hún hefir fengið mörg mál til athugunar og þar á meðal tvö af þeim, sem hv. 3. þm. Reykv. nefndi: Frv. til l. um opinbera vinnu og frv. til l. um læknishéraðasjóði. Bæði þessi frv. hafa verið til umr. í n., þó að nm. hafi ekki ennþá komið sér saman um, hvernig skuli afgr. þau. N. hefir afgr, 6 mál, og verð ég að telja það góð vinnubrögð á jafnskömmum tíma.

Héðinn Valdimarsson Ég hefi heyrt það utan að mér, að nefndirnar ætluðu ekki að afgr. mál okkar jafnaðarmanna, vegna þess að þær væru á móti þeim. Sé þetta satt, þá verður það að teljast óhæfa. Ég tel n. eins skylt að semja nál. um málin, þótt þær séu á móti þeim, enda hefir það verið venja. Hitt væri illur þingsiður og óverjandi gagnvart almenningi, ef upp væri tekinn, að afgr. ekki málin, heldur setjast á þau og svæfa þau án þess að sýndi sig, hvernig þingmenn skiptust um málin.

Forseti (JörB): Ég skal herða á því, að form. hv. nefnda láti frá sér fara grg. um þessi mál, og skal ég svo láta hv. 3. þm. Reykv. það í té, sem ég fæ að vita um þessi efni. Á 26. fundi í Nd., 11. ágúst, utan dagskrár, mælti