Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Utanrmn. hefur haft til athugunar till. til þsl. um aðild Íslands að Genfarbókuninni 1979. Nefndin hefur rætt málið og er sammála um að leggja til að till. verði samþykkt, eins og fram kemur í nál. á þskj. 181.



Herra forseti. Á þskj. 38 flyt ég till. til þál. um framkvæmd Dalabyggðaráætlunar. Meðflm. eru aðrir þm. Vesturl. ásamt 2. landsk. þm. Till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að hlutast til um að fullfrágengin Dalabyggðaráætlun hjá Framkvæmdastofnun ríkisins, byggðadeild, verði samþykkt, gefin út og fjármögnuð til framkvæmda 1980.“ Ég vil taka það sérstaklega fram, að þessi þáltill. var eitt af fyrstu málum þessa þings, en því miður hafa ýmsar orsakir orðið til þess að þetta mál á þskj. 38 er svo síðbúið sem raun ber vitni. Forsendan fyrir vinnu byggðadeildar að málefnum Vesturlands er sú, að árið 1969 var borin fram á Alþ. þáltill. um svokallaða Vesturlandsáætlun. Henni var ætlað að koma fram með till. um hvernig treysta mætti atvinnugrundvöll í Vesturlandskjördæmi, einkum þar sem atvinnuástand var ekki öruggt og þar sem iðnaður gæti fyllt upp í og skapað öryggi í atvinnu við hlið hinna hefðbundnu atvinnugreina í sjávarútvegi, fiskvinnslu, landbúnaði, verslun og hinum ýmsu þjónustugreinum, eins og tekið var til orða. Framkvæmdastofnun ríkisins hóf vinnu við Vesturlandsáætlun, þ.e. byggðaáætlun fyrir Vesturland, árið 1974 í samráði við Samtök sveitarfélaga á Vesturlandi. Hefur því starfi verið haldið uppi síðan og hafa verið gefnar út ýmsar tölulegar upplýsingar um stöðu landshlutans, sem teknar hafa verið fyrir á aðalfundum Samtaka sveitarfélaga í Vesturlandskjördæmi og innan Framkvæmdastofnunar ríkisins. En þessi gagnaöflun og upplýsingar eru mjög mikilvægar og vel unnar, gefnar út í vönduðum bæklingum. Stjórn og nefndir á vegum Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi hafa tekið virkan þátt í þessu starfi í samráði við byggðadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins. Ég nefni hér álitsgerð og úttekt varðandi samgönguáætlun, raforkuáætlun, varmaveitur, úttekt á skólahúsnæði, heilbrigðisáætlun, jarðefnanámur í Vesturlandskjördæmi, fiskimið, atvinnuáætlun, hráefnisöflun í sjávarútvegi o.fl. Þegar upplýsingar lágu að miklu leyti fyrir um stöðu Vesturlands í byrjun árs 1977 var ljóst að alhliða byggðaþróunaráætlanir fyrir heilu kjördæmi skiluðu ekki þeim árangri sem vonir stóðu til. Var sú stefna tekin í áætlunargerð á Vesturlandi í samráði við samtök sveitarfélaga að takmarka áætlunarstarfið við eitt byggðasvæði hverju sinni. Með byggðasvæði er átt við landssvæði, þar sem íbúarnir annaðhvort sækja eða gætu sótt almenna þjónustu til eins aðalþjónustukjarna innan byggðarinnar, búa við líkar aðstæður og hafa hliðstæð meginvandamál við að fást á sviði atvinnu-félags- og menningarmála. Byggðirnar á Vesturlandi hefur byggðadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins skilgreint til áætlunargerðar þannig: Dalabyggð, sem spannar yfir Dalasýslu og þrjá hreppa í A-Barðastrandarsýslu. Snæfellsnesbyggð. Borgarfjarðarbyggð, sem nær yfir Mýrasýslu og Borgarfjarðardali norðan.heiðar. Akranesbyggð, sem tekur til Akraness og byggðarinnar sunnan heiðar. Á grundvelli þeirra gagna, sem aflað hefur verið og unnið úr um stöðu Vesturlands, voru allir sammála um þá niðurstöðu, að Dalabyggð væri hvað verst á vegi stödd, m.a. vegna mikillar íbúafækkunar síðustu áratugi, einhæfni atvinnulífs og lágra brúttótekna. Var því ákveðið að hefja vinnu við byggðaáætlun fyrir Dalabyggð. Var skipulega unnið að þessari áætlunargerð í fullri samvinnu við heimamenn. Samtök sveitarfélaga á Vesturlandi og aðra aðila tengda málinu. Í febrúarmánuði 1978 var heimilað að gefa út skýrslu sem trúnaðarmál undir heitinu: Dalabyggð, drög að byggðaþróunaráætlun. Með útgáfu skýrslunnar var ætlunin að fá fram skoðanir hlutaðeigandi aðila um efni hennar áður en endanleg skýrsla yrði borin undir stjórn Framkvæmdastofnunarinnar til samþykktar eða synjunar. Í marsmánuði 1978 var efnt til fundar á Hótel Heklu. Voru allir þm. í Vestfjarða- og Vesturlandskjördæmi boðaðir á fundinn. Þetta var fyrsti fundurinn sem boðað var til um efni skýrslunnar. Á sumar- og haustmánuðum voru haldnir fundir með forsvarsmönnum allra sveitarfélaga á áætlunarsvæðinu svo og fulltrúum þeirra opinberu stofnana, sem einstakir efniskaflar skýrslunnar voru taldir varða. Drög að byggðaþróunaráætlun fyrir Dalabyggð voru til kynningar lögð fyrir fyrsta fund hinnar nýju stjórnar Framkvæmdastofnunar ríkisins ásamt yfirliti yfir helstu niðurstöður og tillögur um aðgerðir. Á aðalfundi Samtaka sveitarfélaga í Vesturlandskjördæmi haustið 1978 var sú eindregna skoðun látin í ljós, að afgreiðsla stjórnar Framkvæmdastofnunar ríkisins á byggðaþróunaráætlun fyrir Dalabyggð væri prófsteinn á það, hvort samtökin teldu ástæðu til að taka frekari þátt í áætlunarstarfi stofnunarinnar. Í áætluninni eru settar fram tillögur um aðgerðir til þess að hafa bein áhrif á byggðaþróun á svæðinu. Er þar annars vegar um að ræða tillögur um sérstakan stuðning við landbúnað í því skyni að bæta búskaparhætti og tryggja rekstrarafkomu býla, hins vegar tillögur um eflingu iðnaðar til að auka á fjölbreytni atvinnulífs og draga þannig úr brottflutningi íbúa frá svæðinu. Markmiðið er að treysta búsetu og viðhalda byggð á öllu svæðinu. Dalabyggðaráætlun var fullgerð í byrjun árs 1979. Hafði áætlunin verið kynnt rækilega, m.a. fulltrúum stjórnvalda, ríkisstofnana og hagsmunasamtaka, sveitarstjórna, búnaðarsambanda og fleirum. Endanlegar tillögur áætlunarinnar hlutu meðmæli frá öllum aðilum sem leitað var til, enda ljóst að framkvæmd hennar mun leiða til framfara á svæðinu. Þær tillögur um sérstakar lánafyrirgreiðslur, sem settar eru fram í áætluninni, eru þessar: 1) Til að tryggja rekstrarafkomu býla: a. Lán til ræktunar. b. Lán til súgþurrkunarkerfa. c. Stuðningur við félagssamtök bænda. d. Sérstök endurbyggingarlán í Gufudalshreppi. 2) Til að byggja upp staðarkjarna: Bygging iðngarða í Búðardal. Lán til viðbótar venjubundnum lánum fjárfestingarlánasjóða iðnaðarins. 3) Sérstakur stuðningur við uppbyggingu nýrra búgreina: Samkv. áætluninni er gert ráð fyrir sérstökum lánum úr Byggðasjóði til þeirra verkefna sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Samkv. tillögum í byggðaþróunaráætluninni fyrir Dalabyggð er áætlað að hámarksframkvæmdir kosti um 900 millj. kr. miðað við verðlag um áramót 1978–1979. Þar af er hlutur Byggðasjóðs áætlaður um 220 millj. á fimm árum, en það jafngildir um 45 millj. á ári eða um 1% af ráðstöfunarfé Byggðasjóðs 1979 á verðlagi þess árs. Mjög almennur áhugi er fyrir framgangi þessa máls á öllu svæðinu. M.a. hefur búnaðarsambandið lagt fram mikið starf. Sveitarstjórn og atvinnumálanefnd Laxárdalshrepps beittu sér fyrir því á s.l. hausti, að stofnað var félag í Búðardal til vinnslu á afurðum af sel, svo sem sútun selskinna og fullvinnslu skinna. Þar eru sett fram þau markmið: 1) að nýta selastofninn við landið, 2) að draga úr þeim skaðlegu áhrifum sem fjölgun sela hefur á hringormamyndun í nytjafiski, 3) að auka fjölbreytni í framleiðsluiðnaði landsmanna, 4) að skapa atvinnumöguleika, 5) að stuðla að jafnvægi í lífríki hafsins og við strendur landsins. Er hér vissulega um áhugavert mál að ræða sem er nú í ítarlegri skoðun. Leirvinnsla við Búðardal er enn í athugun, og nauðsynlegt er að kanna til hlítar möguleika til framleiðslu. Nýlega hefur verið upplýst að Iðntæknistofnun hefur að undanförnu gengist fyrir því, að kannað væri notagildi svokallaðs Búðardalsleirs og þá einkum með tilliti til framleiðslu gróf-keramiks. Hefur á vegum stofnunarinnar verið unnið að söfnun sýna sem eru nú til rannsóknar í Bretlandi. Skýrsla um niðurstöður er væntanleg nú á næstunni. Samkv. þeim upplýsingum, sem fram hafa komið á þessu sviði er talið að þarna geti verið um mjög góða framleiðslu að ræða. Þetta mál hefur verið oftar en einu sinni til umfjöllunar hér á Alþingi. Árið 1957 var samþykkt tillaga á Alþ. um athugun á leirverksmiðju í Dalasýslu. Frumathugun hafði verið gerð, en niðurstöður reynst neikvæðar. En árið 1969 var Rannsóknastofnun iðnaðarins og Orkustofnun falið að rannsaka notagildi íslensks leirs og þaðan var erindinu vísað til Rannsóknaráðs sem lagði til að frekari rannsóknir yrðu gerðar á leirnum svo og á markaðsöflun. Þannig hafði verið að þessu máli staðið, en nú hefur málið verið tekið upp að nýju. Það veltur mjög á þeirri skýrslu sem væntanleg er frá Bretlandi, hvort þessi leir reynist hæfur til framleiðslu á múrsteinum, flísum og klæðningarplötum, en athuganirnar miðast fyrst og fremst við slíka framleiðslu. En þess má geta, að feikilegt magn af leir er fyrir hendi á þessu svæði, þar er talin ein stærsta leirnáma sem finnst hér á þurru landi. Ég vil einnig geta hér um eitt mál sem er nú mjög ofarlega á baugi í Dalabyggð og þarf að taka til meðferðar nú á næstu vikum. Það er vatnsöflun fyrir þéttbýlið í Búðardal. Það liggur fyrir að fram undan er neyðarástand vegna vatnsskorts á svæðinu. Þau áform, sem þegar hafa verið kynnt, eru um það að leggja nýja vatnsleiðslu um 27 km leið og mun hún kosta á núverði 266 millj. kr. Ætlunin er að reyna að koma þessu máli fram nú á þessu vori og sumri. Hér er um stórt mál að ræða fyrir svona lítið byggðarlag, sem er það mikilvægt að leyst verði, að um byggð verður ekki að ræða ef ekki tekst að afla vatns, bæði vegna mjólkurstöðvar, sláturhúss o.fl. Svo ég haldi áfram með sögu málsins í sambandi við Framkvæmdastofnunina, þá kom það til afgreiðslu í stjórn stofnunarinnar á s.l. ári, vorið 1979. En þá stöðvaðist málið. Stjórnin vildi ekki samþykkja áætlunina í heild til framkvæmda. Við það situr og hefur fullgerð áætlun ekki verið gefin út né send til ríkisstj. Hefur þetta valdið miklum vonbrigðum, ekki aðeins í Dalabyggð, heldur einnig víðs vegar um byggðir landsins og í samtökum sveitarfélaga, sem telja til lítils að leggja vinnu og fjármagn í áætlunargerð ef hún í reynd á að vera aðeins pappírsgagn. Á aðalfundi Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi 9. nóv. s.l. sagði framkvæmdastjóri samtakanna í skýrslu sinni m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Afgreiðsla stjórnar Framkvæmdastofnunar ríkisins á byggðaþróunarmálum fyrir Dalabyggð veldur miklum vonbrigðum. Til að dreifa salti í sárið má nýlega lesa fjögurra dálka fyrirsögn í dagblaði um að landamæri Byggðasjóðs hafi verið þurrkuð út. Ef gerður er samanburður á Dalabyggð annars vegar með stöðuga íbúafækkun, einhæft atvinnulíf, lágar brúttótekjur og mjög vel unna áætlun tilbúna, en hins vegar landamærasvæðinu með stöðuga fólksfjölgun, fjölbreytt atvinnulíf, hæstu meðaltekjur í landinu og enga áætlun, breytast vonbrigðin í réttláta reiði. Mannkynssagan geymir margar frásagnir af tilraunum til að þurrka út landamæri, en hver eru landamæri Byggðasjóðs? Þau ern svo hljóðandi í 28. gr. laga um Framkvæmdastofnun Íslands: „Hlutverk Byggðasjóðs er að stuðla að jafnvægi í byggð landsins með því að veita fjárhagslegan stuðning til framkvæmda og eflingar atvinnulífs með hliðsjón af landshlutaáætlunum og til að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum og koma í veg fyrir að lífvænlegar byggðir fari í eyði. Ég vænti þess, að Dalabyggðaráætlunin muni leiða til aukinna framfara á svæðinu og að stjórn Byggðasjóðs muni í reynd styðja verulega við slíka þróun. En ástæða er til að minna á að það var aldrei ætlunin að Byggðasjóður tæki að sér almennt hlutverk lánastofnana eða gerðist staðgengill ríkissjóðs, þó málefnin væru út af fyrir sig góð.“ Í grg. frá framkvæmdastjóra byggðadeildar til stjórnar Framkvæmdastofnunarinnar um afgreiðslu stjórnarinnar á Dalabyggðaráætluninni segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Útgáfa án samþykktar: Tilgangur útgáfu áætlunar er að kynna öllum, sem hlut eiga að máli, stefnu Framkvæmdastofnunarinnar, þ.e. ríkisvaldsins og heimamanna um uppbyggingu viðkomandi landshluta eða byggðarlags. Til þess að skýrsla frá byggðadeild, sem gerð er í samráði við fulltrúa heimamanna, öðlist þessa stöðu þarf stjórnin að samþykkja hana. Til þess að svo verði er vitaskuld nauðsynlegt að skýrslan sé þannig gerð að stjórnin geti samþykkt hana. Skýrsla um byggðaáætlun sem byggðadeild sendir frá sér án samþykkis stjórnarinnar, er ekkert annað en álit byggðadeildar, og hefur slík skýrsla sáralitla þýðingu og til lítils annars brúkleg en að fylla hillur eða skjalaskápa.“ Í lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins stendur m.a. í 28. gr.: „Hlutverk Byggðasjóðs er að stuðla að jafnvægi í byggð landsins með því að veita fjárhagslegan stuðning til framkvæmda og eflingar atvinnulífs með hliðsjón af landshlutaáættunum og til að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum og koma í veg fyrir að lífvænlegar byggðir fari í eyði.“ Í 10. gr. laganna stendur: „Byggðadeild gerir áætlanir um þróun byggða og atvinnulífs í þeim tilgangi að tryggja atvinnu og búsetu í byggðum landsins.“ Í 3. gr.: „Verkefni stjórnar Framkvæmdastofnunar eru m.a. þessi: Að fjalla um og samþykkja allar áætlanir, sem stofnunin gerir, áður en þær eru sendar ríkisstj., sbr. 9. gr“ Og í 9. gr stendur: „Áætlanir skulu sendar ríkisstj. og gerir hún Alþ. grein fyrir þeim.“ Tölulegar staðreyndir sanna að byggð í Dalasýslu er í verulegri hættu. Með flutningi þessarar þáltill. vilja flm. fá viljayfirlýsingu Alþingis um að þessi fullgerða byggðaþróunaráætlun fyrir Dalabyggð nái fram að ganga í samræmi við lög og tilgang Byggðasjóðs með það meginmarkmið að styrkja byggð á þessu svæði. Við treystum því, að samstaða náist um þetta mál. Það er vissulega prófsteinn á vilja um framkvæmd byggðastefnu. Herra forseti. Ég legg til að þessari þáltill. verði að lokinni þessari umr. vísað til atvmn.



Herra forseti. Hér er til umr. till. til þál. um framkvæmd Dalabyggðaráætlunar. Flm. eru allir þm. Vesturl. Þó að hv. fyrsti flm. hafi gert allrækilega grein fyrir till. þessari ætla ég að láta örfá orð falla til viðbótar. Mál þetta hefur verið lengi á döfinni. Eins og getið var um hefur Framkvæmdastofnun ríkisins lengi haft málið í undirbúningi og áætlunargerð hefur staðið yfir allt frá árinu 1974, að ég ætla. Í marsmánuði 1978 var áætlunin sérstaklega kynnt þm. Vesturl. af starfsmönnum Framkvæmdastofnunar, sem að henni höfðu unnið. Málið hefur verið mikið rætt manna á milli og vakið athygli heima í héraði. Það var m.a. rætt á aðalfundi Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi sem haldinn var í Munaðarnesi í nóv. 1978, en áður höfðu ýmsir þættir skýrslunnar verið kynntir m.a. sveitarstjórnarmönnum á Vesturlandi. Ég vil geta þess, að það mun hafa verið 13. febr. 1979 sem hæstv. þáv. forsrh., Ólafur Jóhannesson, svaraði fsp. frá mér um þetta efni hér í sölum Alþ. Ég leyfi mér að vitna í lokaorð á svari hans, með leyfi hæstv. forseta: „Auk aðkallandi verkefna hafa tveir starfsmenn byggðadeildar unnið úr þessum gögnum í vetur. Þeirri úrvinnslu er nú lokið, en um þessar mundir stendur yfir frumlestur á handriti að endanlegri skýrslu. Er að því stefnt, að efni skýrslunnar verði lagt fyrir stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins í næsta mánuði, en þar mun tekin ákvörðun um hvort hrinda beri í framkvæmd tillögum þeim sem fram koma í skýrslunni.“ Tíminn líður, og skýrsla þessi hefur ekki enn hlotið náð fyrir augum stjórnenda Framkvæmdastofnunar ríkisins. En allir vitum við að litlum tilgangi þjónar að stafla upp áætlunum og geyma þær án þess að hrinda þeim í framkvæmd. Það hlýtur að vera lýjandi iðja til tengdar, og hafa starfsmenn Framkvæmdastofnunar ríkisins óspart látið þá skoðun í ljós oftar en einu sinni í mín eyru. Það hefur verið minnt áhlutverk Byggðasjóðs oft og einatt í þessu sambandi, og allir eru sammála um að viðhalda og efla þurfi byggð í lífvænlegum héruðum landsins. Í Dalasýslu einni voru íbúar rétt við 1900 þegar manntalið var tekið árið 1703, rúmlega 2000 um síðustu aldamót, árið 1947 voru þeir 1295 en 1. des. 1978 aðeins 1134. Svipuð þróun hefur orðið víða um land sem kunnugt er. Flestir telja svo stórfellda búseturöskun miður æskilega. Orðin ein, þótt oft séu fögur sögð um þessi mál, og áætlanir góðar og vel unnar duga skammt. Jafnvel hin merkasta löggjöf nær ekki að láta gott af sér leiða nema þeir sem við framkvæmd hennar fást, séu einhuga í því að láta hana ná tilgangi sínum samkv. anda hennar og orðalagi. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, en leyfi mér að óska þessari till. góðrar ferðar eftir sinni vissu braut um þingsali.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja mjög umr. um þessa till. til þál. varðandi framkvæmd Dalabyggðaráætlunar, aðeins segja örfá orð. Ég hygg að flestum þm. séu ljósar ástæður, aðdragandi og innihald þeirrar áætlunar sem hér um ræðir. Eins og fram hefur komið var mikil áhersla á það lögð, að framkvæmd áætlunarinnar yrði að veruleika vegna byggðar sem stendur mjög höllum fæti að því er varðar einhæfni í atvinnulífi, lágar tekjur og íbúafækkun, eins og fram hefur komið. Markmið áætlunarinnar er að sjálfsögðu að treysta búsetu á þessu svæði. En til þess að það megi takast verður að efla atvinnustarfsemina, þá sem fyrir er, en sömuleiðis að skapa ný atvinnutækifæri. Eins og fram hefur komið voru það gífurlega mikil vonbrigði öllum þeim sem hlut áttu að máli við gerð þessarar áætlunar, og ekki síst heimamönnum, að stjórn Framkvæmdastofnunar skyldi ekki treysta sér til að samþ. áætlunina á liðnu ári og tryggja fjármagn til framkvæmda samkv. henni. Samtök sveitarfélaga á Vesturlandi óskuðu eftir að málið yrði tekið til endurskoðunar í von um breytta afstöðu, m.a. vegna þess að hæpin afgreiðsla málsins væri prófsteinn á gildi ætlunargerðar í þessu landi. Endanleg niðurstaða varð sú, eins og áður greinir, að Framkvæmdastofnunin taldi ekki fært að binda fjármagn með formlegri samþykkt áætlunar um Dalabyggð. Hins vegar var um það talað að taka tillit til áætlunarinnar vegna afgreiðslu lánsumsókna. Ég ætla ekki að ræða í smáatriðum frekar en gert hefur verið atvinnuástand og horfur í atvinnumálum í Dalasýslu og þeim þremur hreppum A.-Barðastrandarsýslu sem áætlunin nær til. Ég vil aðeins ítreka að aðgerða er þörf. Slíkar aðgerðir hljóta óumdeilanlega að kosta allnokkurt fé á næstu árum, eins og hér hefur komið fram. En ef við ætlum okkur að tryggja eðlilega þróun byggðar um allt land verðum við að haga okkur samkv. þeim áformum. Nú hugsar e.t.v. einhver sem svo, að það skipti ekki höfuðmáli þótt einhver dráttur verði á framkvæmd slíkrar áætlunar. En því er til að svara, að fjármagn það, sem lagt yrði í framkvæmdir eða aðgerðir samkv. áætluninni, ræður ekki eitt sér þeim árangri sem vonast er eftir, heldur og ekki síður brennandi áhugi heimamanna, en sá áhugi gæti dvínað ef framkvæmdir dragast um of. Við þurfum einmitt að bregðast nógu skjótt við, á meðan dugnaður og áræði fólksins í þessari byggð er enn fyrir hendi. Hitt getur orðið þjóðarbúinu miklu dýrara, ef lífvænlegar byggðir brotna niður með afleiðingum sem við öll þekkjum og þarf ekki að lýsa hér. Herra forseti. Með því að framkvæma áætlun um Dalabyggð stígum við einu skrefi framar í eðlilegri þróun byggðar á forsendum traustrar atvinnustarfsemi í þessu landi.



Herra forseti. Á þskj. 63 hef ég ásamt hv. þm. Halldóri Blöndal lagt fram till. til þál. sem fjallar um jöfnun á kostnaði við upphitun húsnæðis. Svo sem kunnugt er hefur verðhækkun á olíu verið eitt þeirra vandamála sem hvað mestan svip hefur sett á efnahagsmál okkar Íslendinga. Verð á gasolíu til húshitunar hefur frá 13. des. árið 1978 hækkað úr 57.55 kr. í 155.25 kr. hinn 20. des. árið 1979. Hefur verðið þannig hækkað á þessu tímabili um 170%. Á sama tíma hækkaði vísitala framfærslukostnaðar úr 1234 stigum í 1911 eða um 677 stig. Hlutfallsleg hækkun vísitölunnar er því 55% á árinu 1979. Ekki þarf að fara mörgum orðum um það hér hve mikil áhrif olíuverðshækkunin hefur á kjör þess fólks, sem verður að hita hús sín með olíu, né heldur, sem þó er e.t.v. enn alvarlegra, til hve mikils ósamræmis slíkt ástand í kjörum þjóðarinnar leiðir innbyrðis. Hinn 1. des. árið 1978 bjuggu 72% af íbúum þjóðarinnar við hitaveitu. Að viðbættum þeim hitaveitum, sem síðar hafa verið byggðar eða eru í byggingu, munu 76% þjóðarinnar njóta hitaveitu og er þá hraunhitaveitan í Vestmannaeyjum ekki talin með. Sé lítið til einstakra landshluta eða kjördæma búa nálega allir íbúar Reykjavíkur og Reykjaness við hitaveitu, 73% í Norðurlandskjördæmi eystra, 53% í Norðurlandskjördæmi vestra, 43% í Vesturlandskjördæmi, 34% í Suðurlandskjördæmi, 9% á Austurlandi og 6% á Vestfjörðum. Eru þá með taldar þær hitaveitur sem nú eru í byggingu. Þar sem einstakir landshlutar og byggðarlög skapa þeim, er þar búa, mikinn mismun í kjörin hlýtur búsetan í landinu að mótast af því þegar tímar liða. Óþarft er að rekja hér nánar hvern kostnað slík þróun hefði í för með sér. Með sama hætti er einnig óþarft að ræða nánar það tjón sem gæti hlotist vegna vannýtingar þeirra verðmæta í híbýlum og atvinnufyrirtækjum þess fólks er breytti búsetu sinni af þessari ástæðu. En jafnvel þó fram hjá þessum röksemdum sé litið verður ekki fram hjá hinu gengið, að vandamálum, sem snerta fólkið í þessu landi með eins misjöfnum hætti og verðlag á olíu hefur gert, verður þessi þjóð að mæta sem sameiginlegu vandamáli, enda hefur svo verið gert bæði í þessu máli og öðrum hliðstæðum. Stærsti liður í orkubúskap Íslendinga er húshitun, en til hennar fara nú um 3500 gwst. á ári, mælt hjá notendum, eða þriðjungur af allri orkunotkun. Samkv. skýrslu Orkustofnunar: „Hitað húsrými 1978–2000“ - sem út kom í ágúst árið 1979, má ætla að orkunotkun til húshitunar vaxi mjög á næstu árum. Þetta stafar aðallega af tvennu: Í fyrsta lagi af íbúafjölgun, sem kallar á aukið íbúðar- og atvinnuhúsnæði. Í öðru lagi af auknu húsrými á hvern íbúa, sem einkum lýsir sér í stærri íbúðum, jafnframt því sem íbúum í hverri íbúð fækkar. Þá er reiknað með að gerðar verði auknar kröfur til atvinnuhúsnæðis, það verði rýmra en áður og betur hitað. Í spá Orkustofnunar er áættað að rúmmál upphitaðs húsrýmis vaxi úr 40 millj. m3 árið 1980 í 76 millj. m3 árið 2000 eða því sem næst tvöfaldist á næstu 20 árum. Samkv. áætlun um skiptingu húsrýmis á orkugjafa er áætlað að í ár verði 10.9% orkuþarfarinnar fullnægt með olíu, 14.1% með rafmagni og 75% húsnæðis njóti hitaveitu. Þegar kemur fram til ársins 1985 er áætlað að hlutur olíu verði kominn niður í 2%, rafhitun verði 18.5% húsnæðis og 79.5% húsnæðis fái heitt vatn frá hitaveitum. Ef spá Orkustofnunar er fylgt enn þá lengra fram í tímann og litið á áætlaða skiptingu árið 1990 kemur í ljós að upphitun með olíu er því sem næst úr sögunni eða aðeins 0.2% alls húsnæðis. Þá er áætlað að árið 1990 njóti 79.6% húsnæðis hita frá hitaveitum og 20.2% húsnæðis verði rafhitað. Gert er ráð fyrir að stöðugu ástandi hvað varðar skiptingu milli orkugjafa hafi verið náð árið 1990, þ.e. að um næstu aldamót verði hlutur rafhitunar enn um 20% og hlutur hitaveitu um 80%. Ekki eru fyrir hendi nýjar tölur um hlutfallslega skiptingu á húsnæði eftir notkun þess, en samkv. skýrslu Framkvæmdastofnunar ríkisins: „Hitað húsrými“ - sem gefin var út árið 1975, er íbúðarhúsnæði 63% af heildarhúsnæði í landinu. Þar sem íbúðarhúsnæði krefst hins vegar hærra hitastigs, er í stöðugri notkun og sumir hlutar iðnaðarhúsnæðis ekki hitaðir má ætla að hitunarkostnaður við íbúðarhúsrými sé ca. 70% af heildarkostnaði, en 30% komi í hlut annars húsrýmis, þar með taldir skólar og aðrar þjónustu- og menningarstofnanir. Þá er komið að því að víkja nokkrum orðum að orkuverðinu eftir gjaldskrárbreytingarnar í febr. s.l. sé miðaður við 450 m3 húsrými, olíunotkun, er svarar 13 lítrum á ári fyrir hvern m3, meðalfjölskyldustærð, sem er 3.4 menn, og olíustyrk, er nemi 72 þús. kr. á einstakling. Verð óniðurgreiddrar olíu er 23.88 kr. hver kwst. Að frádreginni niðurgreiðslu verður sambærileg tala 17.44 kr. Er það hliðstæð tala og hjá Orkubúi Vestfjarða og Rafmagnsveitum ríkisins. Aftur á móti kostar hver kwst. hjá Hitaveitu Reykjavíkur aðeins 3.45 kr. Þannig er óniðurgreidd olía til húshitunar tæplega sjöföld miðað við Hitaveitu Reykjavíkur, en eftir niðurgreiðslu rúmlega fimmföld. Kostnaður við upphitun með olíu á 450 rúmmetra húsi verður, miðað við framangreindar forsendur, 633 400 kr., en hjá Hitaveitu Reykjavíkur 130 800 kr. Að sjálfsögðu geta komið til greina margar leiðir þegar meta á upphæð olíustyrks. Í þeim efnum hef ég talið eðlilega viðmiðun að miða upphæð olíustyrksins við að kostnaður við húshitun með olíu verði þrefaldur miðað við Hitaveitu Reykjavíkur. Þær röksemdir, sem að baki þessari ábendingu liggja, eru m.a. þessar: 1. Viðmiðunin er skýr og einföld í framkvæmd. 2. Kostnaðarhlutfall verður svipað og var í ársbyrjun 1978, en þá var kostnaður við upphitun með olíu 2.8 sinnum hærri en hjá Hitaveitu Reykjavíkur. 3. Kostnaður við upphitun með olíu væri þá áþekkur og hjá nýjum hitaveitum, og tæplega eru rök fyrir að fara niður fyrir þau mörk. Samkv. skýrslu Orkustofnunar: „Hitað húsrými 1978–2000“ - er út var gefin í ágúst 1979 og áður er vitnað til, er áætlað að olíunotkun til húshitunar verði á árinu 1980 56 809 000 lítrar. Miðað við núverandi olíuverð kostar sú olía 8.8 milljarða kr. Sé sú viðmiðun, sem að framan er greind notuð þarf að greiða hverja kwst. framleidda með olíu niður með 13.53 kr. eða sem svarar 56.7% af olíuverðinu. Á ársgrundvelli yrði þá niðurgreiðslan ca. 5 milljarðar kr., og er þá allt húsrými tilgreint. Herra forseti. Ég hef hér að framan lýst þeim meginsjónarmiðum sem liggja til grundvallar þeirri till. sem hér er til umr. Vissulega væri hægt að fara um þau fleiri orðum og ræða málið á breiðara grundvelli, en til þess sé ég ekki ástæðu þar sem mikil umr. hefur átt sér stað um málið, m.a. hér á Alþingi. Till. var lögð fram á Alþ. fyrir jólaleyfi alþm. Hún er byggð á þeim meginforsendum, að hér á Alþ. verði leitað leiða til að fá sem víðtækast samstarf og samkomulag um leiðir til að leysa eða draga úr þeim mikla vanda sem olíunotkun til húshitunar hefur í för með sér. Í till. er gert ráð fyrir kjöri nefndar og að tillögur liggi fyrir við afgreiðslu fjárl. Að því er þann þátt mála varðar eru forsendur brostnar. Hitt er jafnaugljóst, að flutningur og samþykkt þessarar till. er jafnbrýnn, sérstaklega þegar í ljós kemur að ríkisstj. hyggst ekki hafa forgöngu um lausn málsins við samþykkt fjárlaga. Ég vil svo að endingu, herra forseti, gera það að till. minni að málinu verði vísað til allshn.



Herra forseti. Það er vissulega engin tilviljun að jöfnun húshitunarkostnaðar er mjög á dagskrá yfirstandandi þings, og raunar hefur það verið svo síðan olía tók hið mikla stökk til hækkunar í ársbyrjun 1979, að ljóst varð að bregðast þurfti við vanda þeirra sem við olíukyndingu búa. Ríkisstj., sem var við völd 1979, tók á þessum vanda þá með því að hækka mjög verulega styrk til þeirra sem búa í olíukyntu húsnæði. Raungildi olíustyrks var þá tvöfaldað, og það raunar áður en ljóst var að hverju stefndi varðandi hækkun olíuverðs, og síðan hækkaði olíustyrkurinn frá ársfjórðungi til ársfjórðungs á liðnu ári. Aðstaða þeirra, sem fengu það áfall sem hækkun olíuverðsins fylgdi, var því bætt að nokkru leyti. Hins vegar er ljóst að hlutfallslega auknar byrðar voru lagðar á fólk, sem bjó við þennan hitagjafa við upphitun á húsnæði sínu, og að taka yrði þessi mál til enn frekari athugunar og með víðtækari hætti en fólst í hækkun olíustyrksins sem ég gat um áðan. Það hafa verið ýmsir ágallar á formi olíustyrksins frá því að það var innleitt 1974, fyrir utan það, að sá tekjustofn, sem þá var markaður til þess að greiða olíustyrk, var rýrður mjög verulega á árunum þar á eftir og stuðningur við þá, sem bjuggu í olíukyntu húsnæði, fór þá lækkandi að raungildi um nokkurt skeið. Í málefnasamningi nýlega myndaðrar ríkisstj. er fjallað um þetta atriði í kafla um orkumál, og segir þar m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Unnið verði að verðjöfnun á orku, ekki síst á sviði húshitunar.“ Að þessum málum er nú unnið af ríkisstj., bæði að því er varðar tekjuöflun til þess að greiða olíustyrk og varðandi aðrar leiðir til jöfnunar húshitunarkostnaðar. Ég vænti þess, að ekki líði á löngu þangað til hv. Alþ. fái grg. og tillögur af hálfu ríkisstj. um þetta efni. Það er afar brýnt, eins og fram kemur efnislega í þeirri þáltill. sem hér er til umr., að stefna verði mörkuð um þetta, og ég vil taka undir með hv. flm. till. um að brýnt sé að marka stefnu um þessi efni og ná sem víðtækastri samstöðu um málið hér á þinginu. Ég vænti þess, að það verði áður en þingi, verður slitið að vori, að við höfum gengið frá þessum málum þannig að viðunandi verði talið frá sjónarmiði þeirra sem eru þolendur þess ástands sem hér ríkir og hv. frsm. þáltill. gerði mjög glögga grein fyrir í máli sínu áðan. Það þarf, eins og hv. flm. benti réttilega á, að gæta að ýmsu við ákvörðun um þessi efni og þá m.a. að ekki verði í sambandi við verðjöfnun á hitunarkostnaði keppt á óeðlilegan hátt við þá innlendu orkugjafa sem við erum að taka í notkun og þurfum að stefna að að hraða á næstunni að komist í gagnið hvarvetna þar sem þeirra er völ, og það á að vera unnt víðast hvar á landinu, annaðhvort með hitaveitum eða með beinni rafhitun eða þá blöndu af þessu og með olíu til að taka af toppa, þ.e. með svokölluðum fjarvarmaveitum. Það kom fram í máli hv. frsm. að áætlanir væru um að olíunni yrði útrýmt eða unnt yrði að útrýma henni á árunum fram til 1990. Það er einmitt stefna sem þarf að marka. Alþ. þarf að taka afstöðu til, hversu hratt skuli að þessu brýna máli unnið, og jafnhliða að tryggja að viðunandi jöfnuður sé milli þegnanna að þessu leyti. Í þeim hugmyndum, sem fram komu hjá hv. frsm., 1. flm. þáltill., held ég að hann hafi nefnt viðmiðunina milli 56 og 57% sem hlutfall varðandi niðurgreiðslu á olíunni og taldi að það mundi steppa í samanburði við þær nýjustu veitur sem nú er unnið að, hitaveitur eða fjarvarmaveitur. Ég vil ekki leggja neinn fullnaðardóm á þetta, en geri þó ráð fyrir að það sé í efri kantinum hvað niðurgreiðslur snertir. Það er ekki óeðlilegt að menn vitji ganga langt í þessum efnum, en þarna þarf ákveðna aðgæslu til þess að ekki verði raskað rekstrargrunni fyrir þær veitur sem unnið er að og verið er að taka í notkun eða reisa þarf á næstu árum. Í mínu rn. er unnið að greiningu þessa máls, og eins og ég gat um áðan vænti ég að það líði ekki langur tími þangað til afrakstur af því starfi komi fram hér á Alþingi. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar, en tel að sá ríki áhugi, sem birtist í flutningi till. um jöfnun húshitunarkostnaðar í báðum þingdeildum og í Sþ., sé mjög góðra gjalda verður og sýni að það er ríkur skilningur á þessum vanda hjá hv. þm.



Herra forseti. Hér er til umr. hið þýðingarmesta mál, og það er ekki að ófyrirsynju. Hv. frsm., hv. 11. landsk. þm., hefur nú lýst því vandamáli sem hér er við að glíma, þar sem er jöfnun upphitunarkostnaðar í landinu. Það er ákaflega þýðingarmikið. Ég vil taka undir það sem hæstv. iðnrh. sagði, að það verði sem mest samstaða um þetta mál, og till. sú, sem hér er til umr., er einmitt flutt í þeim anda. En ég get ekki látið hjá líða að minna á að í hv. Ed. er frv. til l. um niðurgreiðslu á olíu til upphitunar húsa. Það fjallar einmitt um þetta efni, og þar er þess einnig gætt að reyna að ná sem víðtækastri samstöðu milli flokka. Frv. er flutt af mér ásamt mönnum úr öllum flokkum. Ég ætla ekki að fara að ræða efni þessa frv. hér. En ég vil með þessum fáu orðum hér leggja áherslu á hversu mikil þörf er á að hraða þessu máli. Við, sem stöndum að frv. í hv. Ed., höfum lagt áherslu á að hraða málinu. M.a. var það svo, að við undirbúning málsins hafði ég sem formaður iðnn. Ed. samband við formann iðnn. Nd., sem þá var hæstv. iðnrh. Okkur kom saman um að málið væri þess eðlis að mjög þyrfti að hraða því. Þess vegna kom okkur saman um að halda sameiginlega fundi um málið, sameiginlega fundi iðnn. beggja deilda. Við höfum haldið nokkra slíka fundi. En í millitíðinni hefur það skeð, að sá, sem var í upphafi formaður iðnn. Nd., er það ekki lengur, en hann er orðinn iðnrh. Og maður hefði ekki átt að halda að slíkt væri lakara fyrir framgang málsins ef hæstv. iðnrh. hefði í huga það sem hann hafði áður í huga, að hraða málinu sem mest. Eitt af því, sem hinir sameiginlegu fundir iðnn. beggja deilda hafa gert, er að óska eftir umsögnum um þetta frv. M.a. var um miðjan febrúar óskað eftir umsögn iðnrn. um þetta mál. Okkur þótti það ekki veigaminnst að fá að vita hver væri stefna hæstv. iðnrh. og ríkisstj., eins og þá var komið. Við lögðum líka áherslu á að fá svar sem fyrst. Nú er kominn 11. mars og í þessu þýðingarmikla máli höfum við ekki enn þá fengið svar. En iðnn. Ed. barst orðsending frá hæstv. iðnrh. 22. febr., þar sem sagt er að í undirbúningi sé umsögn rn. um þetta frv., en tekið fram, að umsögnin hafi tafist vegna veikinda starfsmanns og annríkis í rn. Það er mjög alvarlegt mál að mínu viti, að svo þýðingarmikið mál sem verðjöfnun á olíu- og upphitunarkostnaði húsnæðis er skuli tefjast af slíkum sökum. Ég efast ekki um að þarna hafi verið um veikindi að ræða og margs konar annríki í rn. Ég vil spyrja: Hvernig er heilsufarsástandið í rn. í dag? Hefur það batnað? Og hvað um annríkið? Ég vildi gjarnan fá svör við þessu, vegna þess að ég tel að áríðandi sé að við fáum sem fyrst afstöðu rn. í þessu máli. Ég veit að við, sem stöndum að frv., hljótum allir að vera sammála um það. Mér dettur ekki í hug að halda því fram og ég vil ekki láta orð mín skiljast á þann veg, að ég sé að væna hæstv. ráðh. um að hann hafi ekki áhuga á þessu máli. En mér sýnist að áhuginn sé ekki nægilega mikill til að láta þetta mál ganga fyrir og er þó fullkomin ástæða til þess. Ég skildi orð hæstv. ráðh. áðan á þá leið, að við mættum vænta með vorinu tillagna hans eða ríkisstj. um að leysa þann vanda sem við ræðum hér um. Ég tel að þá sé allt of seint af stað farið. Í frv. því, sem við félagar úr öllum flokkum fluttum í hv. Ed., var gert ráð fyrir að þær ráðstafanir, sem gerðar yrðu samkv. því frv., ef að lögum yrði, tækju gildi frá síðustu áramótum. Og það var engin tilviljun að við gerðum ráð fyrir slíku, vegna þess að við lítum svo á, og ég tel að allir lítum við þannig á, að enginn ónauðsynlegur dráttur megi verða á því að gripið sé til aðgerða til að leiðrétta það ranglæti, sem viðgengst í þessum málum í þjóðfélagi okkar, og létta byrðar þeirra sem búa á olíuhitunarsvæðunum fyrir vestan, fyrir austan og hvarvetna um land þar sem olía er notuð til upphitunar. Ég sagði áðan að ég ætlaði ekki að fara að ræða það frv., sem ég hef hér vitnað til, efnislega eða fara að hefja almennar umr. um þessi mál. En mér þykja þessi mál svo þýðingarmikil að það sé rétt að leggja áherslu á þau hér með þeim hætti sem ég hef gert að gefnu tilefni.



Herra forseti. Ég vil vegna orða hv. 4. þm. Vestf. greina frá því, að þegar hann vann að undirbúningi frv., sem hann ræddi um áðan og liggur nú fyrir hv. Ed., átti ég tal við hann að hans beiðni um frv. og lýsti þeirri skoðun minni, sem leitað var eftir, að ég teldi að jöfnun upphitunarkostnaðar eða húshitunarkostnaðar í landinu væri brýnt viðfangsefni, en ég tók út af fyrir sig ekki efnislega afstöðu til þess frv. sem þar var um að ræða, enda ekki eftir því leitað að ég gerði það. Hitt er rétt, sem hv. þm. greindi frá, að ég taldi ofureðlilegt að iðnn. beggja þingdeilda hefðu nokkra samvinnu um meðferð málsins til þess að það gæti fengið hraðari skoðun og að þeir sérfræðingar, sem til væru kvaddir, þyrftu ekki að koma oft til funda um þetta efni hér í Alþ. ef málið færi áfram til hv. Nd. Það er einnig rétt, sem hv. þm. greindi frá, að óskað var eftir umsögn iðnrn. um málið, og þá umsögn er hægt að gefa enn. Hitt er annað mál, að það er auðvitað matsatriði hvort rn. eiga að vera að tjá sig efnislega um mál sem flutt eru í þinginu. Sérstaklega á slíkt varla við ef í undirbúningi eru af rn. hálfu till. eða frv. sem lúta að sama efni. Ég hygg að hv. 4. þm. Vestf. viti, að fyrirhugað er af hálfu iðnrn. að taka á þessu máli. Ríkisstj. hefur það nú til meðferðar, eins og ég greindi frá áðan, og það verður flutt hér við fyrstu hentugleika eftir að búið er að undirbúa það sem skyldi í formi frv. um jöfnun og lækkun húshitunarkostnaðar. Ég vænti þess, að hv. flm. nefnds frv. um jöfnun húshitunarkostnaðar, sem Ed. fjallar um, hafi fengið allnokkrar umsagnir frá sérfræðilegum aðilum til þess að athuga og meta sitt mál í ljósi þeirra. Ég hef séð nokkuð af þeim umsögnum og tel að efni þeirra hljóti að vekja þá n. þingsins, sem um þetta mál fjallar, hv. iðnn. Ed., og e.t.v. Nd. líka, ef hún fjallar um málið með þeim, til umhugsunar um hvort að öllu leyti sé stefnt að réttu marki með þeirri tillögugerð sem þar liggur fyrir. Ég hygg að þarna sé kannske gengið nokkru lengra en réttmætt geti talist í niðurgreiðslu á olíu, en ætla ekki að fara að ræða þetta efnislega. Það kom fram í sambandi við þáltill., sem hér er til umr., það kom fram í máli flm., að að hans mati gæti komið til greina að greiða olíu niður þannig að hún yrði ekki dýrari en sem svaraði þrisvar sinnum kostnaði hjá Hitaveitu Reykjavíkur og það mundi svara til niðurgreiðslu milli 56 og 57%. Ég vil ekki fara frekar út í þau efni, en þó benda aðeins á það, að ég hygg að mörkin varðandi tilkostnað þeirra hitaveitna, sem nú eru í byggingu og nú er unnið að, miðað við olíu séu nálægt 40% eða þar um bil og það gæti verið að niðurgreiðsla nálægt því hlutfalli eða ekki miklu hærri væri nokkuð við hæfi. Ég vil líka vekja athygli hv. þm. á því, að það er hægt að jafna húshitunarkostnað með öðrum hætti en að greiða niður olíu, og það er þjóðhagslega skynsamlegt að verja talsverðum fjármunum í því skyni. Þar á ég við að endurbæta íbúðarhúsnæði, þannig að dregið verði úr tilkostnaði, og gera það með hagstæðum lánum og jafnvel með styrkjum, þannig að menn geti brugðið þar skjótt við og alveg sérstaklega á þeim svæðum þar sem kynt er með olíu. Það hefur komið í ljós við staðbundnar athuganir á þessum málum, að tilkostnaður er víða mjög hár. Sú viðmiðunartala, sem hv. þm. Egill Jónsson gat um áðan, 13 lítrar miðað við 450 m3 húsnæði, er tiltölulega lág tala miðað við það sem mest gerist. Það má jafnvel sums staðar þrefalda þá tölu, þar sem ástandið er lakast, og það segir sig sjálft að skynsamlegt er að verja fjármagni til að bæta úr bruðli af þessu tagi. Ég tek þó fram að þetta er ekki bruðl sem ég skrifa á kostnað þeirra sem í húsunum búa. Þeir ráða ekki við þann tilkostnað að endurbæta húsnæði sitt nema til komi samfélagslegur stuðningur, fjárhagsleg fyrirgreiðsla. Ég tel mjög mikilsvert að tiltækt verði, helst á þessu ári, allverulegt fjármagn í því skyni að geta greitt fyrir endurbótum á íbúðarhúsnæði og njóti olíuhitunarsvæðin forgangs í sambandi við ráðstöfun á því fé sem tiltækt kann að verða. Til viðbótar þessu vildi ég aðeins víkja að þeim samanburði sem mjög oft er gerður við hitunarkostnað hér í Reykjavík á vegum Hitaveitu Reykjavíkur. Ég tel ofureðlilegt að menn beri það saman. Tilkostnaður í sambærilegu húsnæði hjá Hitaveitu Reykjavíkur og á olíuhitunarsvæðum er þannig, að kostnaðurinn hjá Hitaveitu Reykjavíkur er aðeins um 13% af því, sem er við sambærilegar aðstæður á olíuhitunarsvæði, og hefur farið lækkandi á undanförnum árum, eins og ég gat um áður. Þetta er auðvitað hrikalegur samanburður sem þannig fæst, en ég tel að hann sé ekki einhlítur. Kostnaðurinn við upphitun hér í Reykjavík er óeðlilega lágur, einnig miðað við rekstrarforsendur Hitaveitu Reykjavíkur. Ástæðan fyrir því er m.a. sú, að við vísitöluviðmiðun um upphitunarkostnað er eingöngu tekið mið af upphitunarkostnaði í Reykjavík, og þetta hefur leitt til þess, að um langt árabil hefur af eðlilegri viðleitni stjórnvalda við að halda niðri verðlagshækkunum og draga úr hækkunaráhrifum vísitölu verið tilhneiging til þess að bremsa af hækkanir hjá Hitaveitu Reykjavíkur alveg sérstaklega, á meðan hitaveitur annars staðar á landinu hafa fengið hækkanir langt til nálægt því samkv. óskum eða a.m.k. til að halda eðlilegu viðmiðunarhlutfalli við olíu, sem um skeið var talið hæfilegt allt að 80% af olíuhitunarkostnaði, og var tekið mið af þeim fyrirtækjum sem í uppbyggingu voru, eins og t.d. Hitaveitu Suðurnesja, Hitaveitu Akureyrar og nýju veitunum. Það liggur nú fyrir, eins og fram hefur komið í fjölmiðlum nýlega, að Hitaveita Reykjavíkur telur sig hafa þörf fyrir mjög verulega hækkun á gjaldskrár sinni til þess að geta sinnt nauðsynlegum fjárfestingum og óskum um útfærslu á sínu upphitunarkerfi. Þar er um háar tölur að ræða, mig minnir milli 50 og 60%. Þessi hækkunarbeiðni, sem nemur svo háum upphæðum, stafar kannske sumpart af því, að það var ekki óskað eftir hækkun hjá hitaveitunni á síðari hluta ársins sem leið eða síðasta ársfjórðungi, að mig minnir. Það er auðvitað afar erfitt fyrir stjórnvöld að standa frammi fyrir hækkunarbeiðni af þessu tagi, en ég vil taka það fram að hún er ekki að ástæðulausu. Ég tel að það verði að líta á þetta mál af raunsæi við afgreiðslu þess, þó að jafnljóst sé að erfitt er að verða við hækkun af þessu tagi. Í málefnasamningi ríkisstj. er gert ráð fyrir að farið sé yfir málefni opinberra stofnana á þessum mánuðum og hækkunarþörf þeirra metin sérstaklega áður en til þeirra mjög ákveðnu takmarkana kemur sem gert er ráð fyrir í sambandi við verðlagshækkanir síðar á þessu ári. Að því er unnið nú að yfirfara málefni opinberra stofnana að þessu leyti. Herra forseti. Ég sá ástæðu til að víkja hér að þessu máli, þeim samanburði sem títt er gerður á orkuverði við upphitun í Reykjavík og annars staðar á landinu. Það er skoðun mín að e.t.v. sé hægt að minnka bilið og ekki óeðlilegt að bilið minnki frá báðum endum og það orkuverð, sem menn búa við hér í Reykjavík, sé lægra en þeir, sem standa fyrir veitufyrirtæki hér, hefðu kosið og lægra en raunverulega eðlilegt getur talist á tímum mjög hækkandi orkuverðs. Þó er eðlilegt og út af fyrir sig lofsvert að hægt sé að bjóða mönnum upphitun á góðu verði. En þarna verður að gæta lágmarksréttlætis og því er sú till., sem hér er til umr., fyllilega tímabær. En við þurfum að leita leiða - og það áður en veturinn er allur - til þess að fá hér úr bætt. Hv. 4. þm. Vestf. talaði um að ég vildi draga hlutina, jafnvel til vorsins, að fá niðurstöðu í þessu máli. Ég held það hafi verið misskilningur hjá honum að meta orð mín þannig. Ég greindi frá því, að ég vænti þess að Alþ. yrði ekki slitið svo að við hefðum ekki náð saman um viðunandi lausnir í þessu efni fyrir vorið.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að fagna þeim orðum hæstv. iðnrh., sem mátti skilja á þann veg að í framtíðinni verði skilningur á gjaldskrármálum Hitaveitu Reykjavíkur betri en hefur verið í fortíðinni. Ég man ekki betur en við borgarráðsmenn samþ. á s.l. ári að fara fram á hækkun á gjaldskrá. Sú hækkunarbeiðni var ekki að fullu tekin til greina, en þó að nokkru leyti. En einmitt vegna þess að gjaldskrárhækkanir stofnana Reykjavíkur hafa aldrei verið að fullu teknar til greina er uppsafnað vandamál borgarinnar nú á þessu sviði og mörgum öðrum gríðarlega mikið. Ég hef oft verið að bera saman það, sem ég hef staðið sjálfur í framkvæmdum, við það, sem framkvæmt er á þeim stöðum þar sem ég er kjörinn fulltrúi. Þar sem ég fer ásamt félögum mínum í einkarekstri út í fjárfestingu tekur fjárfestingin enda og fjárstreymi minnkar þess vegna og afraksturinn gerir allt auðveldara og ódýrara. En hjá opinberum aðilum virðist fjárfestingin aldrei taka enda. Þannig verkar það, sem er verið að fjárfesta í, aldrei, þannig að íbúar þessa lands njóti góðs af í ódýrari þjónustu. Þetta er furðulegt. Það er kannske umhugsunarefni fyrir opinbera aðila hvernig stendur á því, að þessi munur er hjá einstaklingum og því opinbera. Ég held að það hljóti að koma að því, þegar fjárfest er í hitaveitum eins og t.d. Hitaveitu Reykjavíkur eða öðrum, að fjárstreymið til hitaveitnanna minnki. Þó að byrjunarframkvæmdir séu dýrar standa þá eftir aðallega viðhaldsframkvæmdir, og þegar neytendur eru margir þarf tiltölulega lítið frá hverjum til að standa undir þeim kostnaði. En það, sem ég ætla einkum að tala um hér, er þáltill. á þskj. 63. Hún er flutt af Agli Jónssyni og Halldóri Blöndal, er um jöfnun húshitunarkostnaðar og svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að kjósa fimm manna nefnd, er geri tillögur um með hvaða hætti húshitunarkostnaður verði jafnaður. Nefndin skal skila áliti fyrir 15. febr. n.k.“ Sú dagsetning er að vísu liðin, en ég vil lýsa stuðningi mínum við þessa till., og einmitt vegna þess að dagsetningin, sem hér er um getið, er liðin tel ég brýnni þörf á að unnið verði með enn meiri hraða. Þetta er þýðingarmikið mál. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, að þetta er réttlætismál. Þess vegna legg ég á það alla áherslu að afgreiðslu þess verði hraðað. En ég tek ekki undir þau rök, sem komu hér fram hjá hv. 4. þm. Vestf., að það þurfi að létta af því ranglæti sem viðgengst um land allt. Hvaða ranglæti er að ske hér? Ég tek þetta til mín sem Reykvíkingur. Við getum ekki sagt að það sé okkur að kenna, sem búum við hitaveitu, eða fólkinu á Suðurnesjum eða Akureyringum, sem eru að fá hitaveitu núna, að við höfum ódýrari orku til húshitunar en þeir sem búa við olíuhitun. Ég vil ekki segja að það sé okkur að kenna. Ég segi frekar að það sé að sumu leyti þeim að þakka, sem hafa verið forsjálir og byggt upp hitaveitur, að minna magn af dýrum orkugjöfum þarf að flytja til landsins. Þar af leiðandi er olían kannske enn þá ódýrari en hún væri ef Reykjavík væri kynt með olíu ásamt Suðurnesjum, Akureyri og fleiri stöðum sem njóta hitaveitu. Ég vil því ekki að talað sé þannig, að þeir, sem búa við hitaveitu, séu einhvers konar sökudólgar. Mér finnst það óréttlæti, en mér finnst sá tónn oft koma fram. Það segir í grg. með till., sem ég vil ljá stuðning minn, ég tek það fram og ítreka, að olíuverð hafi hækkað á síðustu árum. Þetta eru upphafsorð grg. Þar kemur líka fram, að kostnaður við húshitun með olíu hefur farið stórhækkandi, svo að nú er svo komið að hann er rúmlega áttfaldur miðað við Hitaveitu Reykjavíkur, ef ekki er tekið tillit til olíustyrksins sem á þessu ári nemur 46 700 kr. Þetta er síðan sannað með töflu, og sýnir hún þróunina frá 13./12. 1978 til 20./12. 1979. Á þessu tímabili hefur verð hækkað úr 57 50 kr. á lítra upp í 1 55 25 kr. En af hverju stafar þessi mikla hækkun? Þessi mikla hækkun er m.a. vegna þess að við sjálf eða ríkissjóður skattleggur vandann, sem skapast við erlenda olíuhækkun, á nákvæmlega sama hátt og hann skattlagði hráefnið sjálft og tvöfaldar þá kannske tekjur sínar í krónutölu af sama magni innfluttrar olíu. Þarna erum við eða ríkisstj. á hverjum tíma að auka á vandann, að gera vandann sjálfan að tekjulind fyrir ríkissjóð. Ekkert af tekjunum fer til baka til að greiða niður húshitunarkostnað í dreifbýlinu. Í staðinn er lagður á verðjöfnunarskattur til að standa undir hinum aukna kostnaði. Og þá vil ég segja, að ef Alþ. samþ. að kjósa þessa fimm manna nefnd álít ég að það eigi að vera verkefni hennar að athuga hve mikið af þeirri niðurgreiðslu, sem nauðsynleg er geti komið úr ríkissjóði sjálfum, og þegar það er vitað skal ég ekki vera talsmaður gegn því, að einhver viðbót komi frá þeim stöðum sem njóta innlendrar orku í dag. En ég vil ekki að verðjöfnunargjald sé lagt á innlenda orku eingöngu til þess að ríkissjóður geti ráðstafað viðbótarfé af skattlagningu olíuhækkana erlendis eins og ríkisstj. hentar hverju sinni. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri. Ég vil taka undir þessa þáltill. með flm. Ég tel að hún sé þörf. Það þarf að vinna hratt. Tíminn, sem þeir ætluðu til þess að nefndin skilaði áliti, er útrunninn og nefndin hefur ekki enn verið kosin, enda hugmyndin, sem hér er á blaði, ekki enn komin gegnum völundarhús Alþingis. Ég vona að það verði með hraði, en vil þó benda á að ég hefði talið vænlegra til að ná skjótum árangri ef till. hefði hljóðað ofurlítið öðruvísi. Ég geri þá ábendingu til flm. ef þeir vildu breyta till. sinni í meðferð, að hún orðist þannig: Alþingi ályktar að fela ráðh. að skipa nú þegar fimm manna nefnd. - Ég held að það væri fljótvirkari og eðlilegri gangur mála en að Alþ. sjálft færi að kjósa slíka nefnd. Hv. 4. þm. Vestf. gerði að umræðuefni ágæta till. sem hann er flm. að í Ed., en þar sem hún er í Ed. tel ég ekki ástæðu til að fjalla um hana hér og nú.



Herra forseti. Það er ekki vonum fyrr að sú till. til þál., sem hér liggur fyrir, sé tekin á dagskrá í hv. Alþingi. Till. hefur legið frammi síðan snemma þings, og hefði vissulega verið ástæða til að fá hana á dagsrá fyrr til að ræða þessi mál hér í hv. Sþ. Þó er ekki fyrir það að synja að nokkuð hefur verið fjallað um þetta mál á Alþ. og þá ekki síst vegna þess frv. sem 4. þm. Vestf. ásamt nokkrum öðrum þm. flutti í Ed. Þingið hefur því unnið nokkurt verk í þessu máli nú þegar. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða. Ég skal strax taka það fram sem mína skoðun að ég tel að hér sé úrbóta þörf. Ég tel að hér sé um það mikið misrétti að ræða varðandi upphitun húsa að ákveðinna aðgerða sér þörf. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar, að þær aðgerðir eigi að vera meira í því formi, að um eins konar viðlagaaðgerðir sé að ræða, en forðast eigi í lengstu lög að setja upp fast kerfi sem dragi úr hvöt manna til að gera ráðstafanir til orkusparnaðar eða til að taka sem fyrst í notkun þá innlenda orkugjafa sem við höfum yfir að ráða til húshitunar, þ.e. einkum jarðvarma og raforku. Það koma að sjálfsögðu fleiri en ein leið til greina í þessu máli. Sú leið, sem hingað til hefur verið farin, en þó ekki að því marki sem talið er nægja, er að greiða olíu niður úr ríkissjóði. Það vekur nokkra athygli, að í fjárlagafrv. því, sem lagt var fram hér á hv. Alþ. í gær, er tekið út úr frv. Það sem áður var í fyrri frumvörpum sem hér hafa verið lögð fram: Þær upphæðir sem ætlaðar voru til niðurgreiðslu á olíu, 2.3 milljarðar, að því er mig minnir, og ekkert kemur í staðinn. Það vekur óneitanlega grun um að fyrirhugað sé að leggja á nýjan skatt, sérstakan orkuskatt sem hætta er á að verði til frambúðar í skattkerfinu hvað sem líði framtíðarþörf til þessa málaflokks. Ég verð að segja fyrir mig, að ég tel það vafasama leið, en það hlýtur að verða sjálfstætt umræðuefni hér síðar, þegar tillögur um það sjá dagsins ljós. En það er þó alveg ljóst, að upphæðin, sem ég gat um áðan, hefur verið tekin út úr fjárlagafrv. nú til þess að rýma fyrir öðrum útgjöldum ríkissjóðs. Eftir stendur þá að afla tekna til þeirra niðurgreiðslna sem fyrir voru, svo að ekki sé talað um þær sem eiga að verða til viðbótar því sem var og menn virðast vera sammála um að þurfi að hækka að einhverju marki. Í þessari umr. hefur verið vikið nokkuð að þeim samanburði sem gjarnan er viðhafður þegar verið er að bera saman hitakostnað annars vegar hér í Reykjavík og hins vegar víða úti um land. Auðvitað er sá samanburður líklegur til að vekja óánægju, svo mikill munur sem er á því verði sem menn greiða fyrir hitaorku. En ég vil vekja sérstaka athygli á því og undirstrika það, sem kom fram hjá hæstv. iðnrh. áðan, að þessi samanburður er ekki réttur vegna þess að verði á heitu vatni í Reykjavík hefur verið haldið niðri óeðlilega mikið undanfarin ár vegna þess að sá liður í vísitölu framfærslukostnaðar, sem heitir upphitunarkostnaður, er eingöngu miðaður við verð á heitu vatni frá Reykjavík. Er þar að sjálfsögðu um mjög óeðlilegt fyrirkomulag að ræða í vísitöluútreikningi. Ég vil undirstrika þetta frekar með því að kynna í þessari umr. grg. sem stjórn veitustofnana Reykjavíkurborgar hefur nýlega látið frá sér fara og er undirrituð af öllum fulltrúum í þeirri stjórn, fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem sæti eiga í borgarstjórn Reykjavíkur, en þar er vakin athygli á því, hversu alvarlegt ástand sé nú orðíð hjá Hitaveitu Reykjavíkur. Ég vil, með leyfi forseta, lesa nokkuð upp úr þessari grg., en þar segir: „Stjórn veitustofnana hefur undanfarið fjallað margoft um hina vaxandi fjárhagserfiðleika sem Hitaveita Reykjavíkur á við að búa og torveldar henni að standa undir eðlilegum vexti. Gjaldskrá Hitaveitunnar hækkaði um 20% þann 1. febr. 1980 þrátt fyrir að stjórn veitustofnana og borgarráð hefði samþykkt 37% hækkun. Fyrir þann tíma voru liðnir 9 mánuðir án þess að Hitaveita Reykjavíkur hefði fengið nokkra hækkun á gjaldskrá, þrátt fyrir þá staðreynd að flestar aðrar hitaveitur í landinu höfðu fengið hækkun á þessu tímabili. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem Hitaveitu Reykjavíkur hefur verið synjað um eðlilega hækkun, og má eflaust reka fjárhagserfiðleika fyrirtækisins til þeirrar staðreyndar, að gjaldskrá Hitaveitu Reykjavíkur er tengd framfærsluvísitölu ein allra hitaveitna landsins. Síðan fjárhagsáætlun Hitaveitu Reykjavíkur fyrir árið 1980 var gerð í nóv. 1979 hefur hækkun átt sér stað bæði á rekstrar- og framkvæmdakostnaði, og er nú svo komið að fjárvöntun fyrirtækisinu fyrir þetta ár er orðin um 1600 millj. kr. Ef ekki á að koma til niðurskurðar á verulegum framkvæmdum þýðir þetta 58% gjaldskrárhækkun frá 1. maí 1980. Allt frá síðari hluta árs 1970 hefur verð á heitu vatni frá Hitaveitu Reykjavíkur lækkað stöðugt miðað við almennt verðlag í landinu. Nú er svo komið, að það er um 57% af því sem það var fyrir 10 árum. Þetta má greinilega sjá á meðfylgjandi súluriti, sem sýnir núgildisverð á heitu vatni í Reykjavík allt frá árinu 1940. Á síðustu 10 árum hefur Hitaveita Reykjavíkur staðið undir miklum framkvæmdum og stækkunum og þjónar nú fjórum nágrannasveitarfélögum. Til þess að ná þessum árangri í viðbót við stækkun á Reykjavíkursvæðinu var gripið til þess úrræðis að taka erlend lán til framkvæmda. En lántökur héldu áfram eftir að útvíkkun kerfisins til nágrannasveitarfélaganna átti sér stað eða allt til ársins 1978. Eftirstöðvar þessara lána eru nú 5–6 milljarðar kr., og árlegar greiðslur afborgana og vaxta eru um 1200 millj. kr. Ef eðlileg gjaldskrárhækkun hefði fengist á framkvæmdatímabilinu, eins og óskað var eftir, þá væri búið að greiða þessi lán niður án þess að verð á heitu vatni væri hærra en það er í dag.“ - Þetta finnst mér vera mjög athyglisverð staðreynd í þessari grg. „Afborganir lána og vaxtagreiðslur eru nú nokkru lægri en fjárvöntun til framkvæmda. Þrátt fyrir erlend lán, sem tekin voru á síðasta áratug, hefur orðið að fresta ýmsum nauðsynlegum framkvæmdum sem varða eðlilega þjónustu við viðskiptavinina. Miðað við eðlilegan vöxt nemur stærð þeirra húsa, sem árlega eru tengd Hitaveitu Reykjavíkur, um 900 þús. rúmmetrum. Þetta samsvarar allri byggð í Keflavík eða álíka og helmingi byggðar Akureyrar, svo að einhver samanburður sé nefndur. Þessi dæmi sýna glögglega hvað árlegar framkvæmdir eru umfangsmiklar hjá Hitaveitu Reykjavíkur. Árlegur kostnaður við þessar framkvæmdir nemur um 3–4 milljörðum kr. og sýnir meðfylgjandi tafla framkvæmdaáætlun fyrir árið 1980, - en þar kemur fram, að hér er um að ræða bæði framkvæmdir við ný dreifikerfi í öll þessi fjögur sveitarfélög svo og virkjanir og boranir, bæði hér innan borgarlandsins og á Reykjum. Á síðustu árum hefur orðið að skera niður nauðsynlegar framkvæmdir, og er nú svo komið, að ekki má fresta lengur þeim verkum sem lagt er til að unnin verði, ef halda á því rekstraröryggi sem hitaveitan hefur tryggt síðasta áratuginn. Það nálgast óðum sá tími sem Hitaveita Reykjavíkur getur ekki fullnægt hitunarþörf höfuðborgarsvæðisins. Að óbreyttu mun framboð á heitu vatni ekki fullnægja þörfum komandi vetrar. Stjórn veitustofnana telur að ekki komi til greina erlend lántaka til að standa undir eðlilegri stækkun, slíkt muni aðeins magna vandann á næstu árum. Ef gjaldskrá Hitaveitu Reykjavíkur verður ekki fljótlega færð í þá átt að hún geti staðið undir eðlilegum vexti og rekstri, þá verður ekki komist hjá annaðhvort að hætta við að tengja nýbyggð hús Hitaveitunni eða þola kulda á köldustu árstíðum, nema hvort tveggja verði.“ Þetta er úr greinargerð sem stjórn veitustofnana hefur látið frá sér fara um ástand hjá Hitaveitu Reykjavíkur. Og það er í rauninni kaldhæðnislegt, að við skulum standa hér upp á hv. Alþ. og vera að ræða orkukreppu, þann geysilega kostnað sem af því leiðir að hita upp hús með olíu um landið, þegar stærsta hitaveita landsins er í þeirri stöðu vegna stefnu stjórnvalda, að það er á næsta leiti að þurfi að taka upp hitun með olíu á svæði þessarar hitaveitu. Og ekki nóg með það. Sannleikurinn er sá, að ef Hitaveita Reykjavíkur hefði fengið eðlilegar hækkanir væri hún búin að byggja sig enn frekar út. Þá væri væntanlega búið að ná samningum við ýmis önnur nágrannasveitarfélög sem bíða og hafa óskað eftir samvinnu við Hitaveitu Reykjavíkur. Þar vil ég t.d. nefna Kjalarneshrepp og Kjós og jafnvel Bessastaðahrepp. En vegna stefnu stjórnvalda hafa þessi sveitarfélög þurft að bíða og nota olíu til upphitunar sinna húsa. Þessi stöðugi vísitölufeluleikur hefur gert þetta að verkum, og því fer fjarri að þessi vísitöluleikur hafi orðið til þess, sem stefnt er að, þ.e. að launþegar fái betri lífskjör. Ég held að það ætti að reyna að vinda bráðan bug að því, að reynt verði að semja sérstaklega um þennan þátt í vísitölunni, því auðvitað er það hagsmunamál launþega um land allt að reynt verði að flýta sem allra mest nýtingu innlendra orkugjafa. En þetta fordæmi, sem við höfum nú í Reykjavík og þessi stefna stjórnvalda um mörg ár er vissulega ekki hvatning til þess að svo sé gert.



Herra forseti. Mín er nú þörfin sú að taka til máls um þessa mjög svo athyglisverðu þáltill. þeirra Egils Jónssonar að hún hefur verið rædd í tengslum við frv. það - ég undirstrika að það er ekki þáltill., heldur lagafrv. - sem flutt er í Ed. og hv. þm. Þorvaldur Garðar Kristjánsson er 1. flm. að. Er þá sæmst strax í upphafi að leiðrétta lítils háttar misskilning sem fram kom í máli hv. þm. Alberts Guðmundssonar. Þrátt fyrir mjög eindreginn og hvassan stuðning við málstað þeirra Vestfirðinga og annarra dreifbýlismanna sem ekki njóta hitaveitu, þá minnist ég þess ekki, að hv. þm. Þorvaldur Garðar Kristjánsson hafi nokkurn tíma talið það óréttlæti að Reykvíkingar hefðu ódýra orku til að hita upp hús sín, heldur hitt, að fólk í öðrum byggðarlögum á landinu þurfi að borga 7–8 sinnum meira. Það er það sem hv. þm. Þorvaldur Garðar Kristjánsson hefur æ ofan í æ lagt áherslu á. Við hinir, meðflm. að því frv. sem flutt er í Ed., höfum stundum tekið mjög hressilega undir, og stundum hefur okkur heppnast að verða aðeins á undan honum að vekja máls á því óréttlæti. Það er það sem fyrir okkur vakir. Eins og hv. þm. Þorvaldur Garðar Kristjánsson vakti athygli á í ræðu sinni, þá óskuðum við, flm. þessa frv., þess af iðnrn., að það léti okkur í té upplýsingar varðandi fyrirætlanir af hálfu ráðh. og rn. um aðgerðir í þessu máli. Við létum það fylgja með, að ef það kæmi nú í ljós að við ættum þess von að því máli, sem lýtur að brýnni þörf þess fólks sem borgar nú upp undir það helming af tekjum heimilis síns til þess að hita upp híbýli sín, yrði flýtt þannig að við ættum þess von að fólkið fengi, ef ekki leiðréttingu mála sinna á fyrsta fjórðungi yfirstandandi árs, þá a.m.k. eindregna von í því að úr þessum vanda yrði leyst fyrir vorið, þá mundum við sætta okkur við það, að nokkuð tefðist afgreiðsla þessa frv., og athuga með hvaða hætti mætti samrýma efni þess fyrirhuguðum aðgerðum rn. Þetta hefur dregist, því miður. Aftur á móti er það rétt sem hæstv. ráðh. sagði í ræðu sinni áðan, að við athugun á frv. sjálfu komu í ljós ýmsir annmarkar. Við því höfum við flm. búist. Til þess kvöddum við á fund iðnn. Ed. hina hæfustu sérfræðinga, að þeir gætu frætt okkur og gagnrýnt þetta frv. Ábendingum þeirra tókum við, eins og að líkum lætur, afburðavel. Það voru ýmis atriði í þessu frv. sem við vorum þegar að loknum þeim fundum staðráðnir í að breyta og færa til betra vegar, svo sem þeim ákvæðum frv. sem e.t.v. gætu leitt til þess að lagasetning af því tagi, nákvæmlega því tagi sem þar er ráðgerð, kynni að draga úr hvatanum til þess að leita ódýrari fanga til húsahitunar. Ég hygg að þess sé ekki þörf, að ég reki hér ítarlega þau atriði sem fram komu á sameiginlegum fundum iðnn. beggja deilda Alþ. við umfjöllun um þetta frv. En ég vil þakka hv. þm. Þorvaldi Garðari Kristjánssyni sérstaklega fyrir þá vinnu sem hann lagði fram við samningu þessa frv. Eitt af þeim málum, sem hvað skýrast komu fram við umfjöllun um frv., var einmitt það atriði sem hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson drap á áðan. Það er sú skekkja sem hin öfluga Hitaveita Reykjavíkur setur í allt tal okkar og alla útreikninga varðandi hitunarkostnað á Íslandi. Kom nú í ljós í ræðu hv. þm. það sem mig hafði lengi grunað, að það er stundum býsna breytt bil á milli réttlætisins og prósentunnar og hún ekki vænleg til þess út af fyrir sig að koma miklum hlutum í framkvæmd á Íslandi ef við hana er stuðst eingöngu. Hv. þm. vakti sjálfur athygli okkar á sameiginlegum nefndarfundum einmitt á þeirri staðreynd í fyrsta lagi, að hið lága verð á heitu vatni í Reykjavík, sem haldið er niðri með aftöðu hins opinbera út af vísitölumálum, hefur valdið miklu tjóni, ekki aðeins á rekstri fyrirtækisins sem slíks, heldur á efnahag fólksins á Reykjavíkursvæðinu þegar til lengdar lét. Hér er ekki aðeins um það að ræða að við höfum af þessum sökum orðið að láta hjá líða öflun meiri orku til upphitunar á þessu svæði, heldur hefur þetta lága verð, samkvæmt upplýsingum frá Hitaveitu Reykjavíkur, valdið sóun á heitu vatni, þannig að ef verðið hefði verið sanni nær, þá hefði vatnið á þessu svæði enst okkur betur, og aukinheldur það að ég er hv. þm. fyllilega sammála um að hið æskilega og eðlilega og eina skynsamlega er að fyrirtæki eins og Hitaveita Reykjavíkur fái að byggja upp efnahag sinn með þeim hætti að hún geti sjálf staðið undir framkvæmdum. Hitt er alls ekki nógu gott. Ég bind nú miklar vonir við það, að frv., sem verið er að vinna að í iðnrn. varðandi orkumálin og þá sérstaklega húshitunarmálin, komi fram hið fyrsta og verði afgreitt hér í þinginu. Ég geri mér grein fyrir því, að hér er um að ræða miklu víðtækara mál heldur en það sem lýtur að hækkandi verði á olíu til húshitunar. Persónulega er ég þeirrar skoðunar og tel mig hafa ástæðu til þess að ætla að við þurfum alls ekki að búast við því, að neinn bati verði til batnaðar í sambandi við olíuverð, heldur að hröðunin á verðhækkuninni haldi áfram svo sem verið hefur allar götur frá 1974, vegna þess að það er ekki satt að þetta sé séra Khomeini að kenna, að olían hefur hækkað í verði eða þeim hvítskikkjuklæddu Aröbum. Ástæðan er beinlínis sú, að framleiðsla á olíu helst ekki í hendur við eftirspurn og það er fyrirsjáanlegt að á tímabilinu fram undir 1990 mun með áframhaldandi hröðun á notkun, eins og verið hefur, skorta upp undir það 1/4 hluta á að brýnni þörf fyrir olíu verði fullnægt. Þessi hækkun heldur áfram, og sá vandi, sem okkur er þar á höndum, er líka geigvænlegur á mörgum sviðum öðrum en þeim sem lúta að húshituninni. Ég er viss um það, að við verðum að huga alvarlega að því að bæta húsakynni okkar, einangra þau betur, kannske að huga að því í framtíðinni, að við byggjum ekki íbúðarhúsnæði nema miðað við það, að við höldum sæmilegri hlýju á okkur í húsakynnum okkar, og leitum sem flestra úrræða til þess að bæta úr orkuskortinum. Þar eigum við ýmissa kosta völ. Ég held að þáltill., sem hv. þm. Egill Jónsson er hér 1. flm. að, hafi þegar gert mjög mikið gagn með því að vekja umhugsun um þetta geigvænlega vandamál í þeirri mynd sem það er. Ég er hv. þm. Þorvaldi Garðari Kristjánssyni samdóma um það, að við hljótum að fylgja eftir anda þessara tveggja þingmála. Það er hlutverk okkar þm. sem förum með umboð fólksins á þeim svæðum þar sem nú er ekki tiltæk ódýr orka til að hita upp hús. Ég er þakklátur í hvert sinn sem ég kem inn úr kuldanum, að það skuli vera nógu hlýtt. Ég hef ástæðu til þess að vera þakklátur, af því að ég man þann tíma í Reykjavík þegar verið var að vinna að hitaveitunni, - þakklátur fyrir visku og framtak þeirra manna sem stóðu að þeim stórkostlegu framkvæmdum á þeim tíma. Mér sárnaði það stórkostlega þegar ég las viðtal við Winston Churchill í Saturday Evening Post, þar sem hann sagðist hafa stungið upp á því, þegar hann kom til Reykjavíkur á stríðsárunum, að Reykvíkingar notuðu eitthvað af þessu heita vatni til þess að hita upp húsin sín. Mér sárnaði það sérstaklega vegna þess, að Churchill þurfti að stikla yfir hitaveituskurði þegar hann kom hingað til Reykjavíkur í þessa heimsókn. Hann sagðist hafa sagt þetta við mann sem hann myndi ekki hvað héti, en maðurinn hefði verið með hnerra, sagði hann í þessu viðtali. Þessu var lítils háttar breytt síðan í ævisögu hans, en hann hélt þessu enn þá fram, að það hefði verið hans uppástunga að Reykvíkingar færu að nota heita vatnið til þess arna. Hér var um að ræða framtak sem hefur sannarlega komið allri þjóðinni til nota. Ég er aftur á móti hálfuggandi um það, að öll þessi ofgnótt af heitu vatni hafi ekki verið að öllu leyti til hollustu fyrir fólkið í bænum, að menn búi í of heitu húsnæði, þannig standi á þessum bláu nefjum sem maður sér í 6 stiga frosti hér í Reykjavík umfram það sem maður sér í þorpunum úti á landi þar sem minni er upphitunin. Þetta búskaparlag er kannske ekki vel til þess fallið að ata upp harðgert fólk sem þolir loftslag síns lands. Ég er sjálfur mótfallinn því, að nokkuð verði gert að ráði að því að auka upphitunarkostnað fólks á Reykjavíkursvæðinu, þó að ég sé utan af landi, - auka upphitunarkostnað á þessu svæði, ef hægt er að komast hjá því, til þess að lækka upphitunarkostnað annars staðar. Við verðum að leita annarra fanga til þess að leysa þetta mál til langframa. Það hefur verið partur af kjörum alþýðunnar á Reykjavíkursvæðinu, skaplegum eða óskaplegum eftir ástæðum, að hafa tiltölulega lágan upphitunarkostnað. Við verðum að leita annarra ráða af megni til þess að leiðrétta það ranglæti sem hv. þm. Þorvaldur Garðar Kristjánsson gerði grein fyrir í ræðu sinni. Það er ranglátt að fólk í heilum byggðarlögum kringum landið skuli þurfa að borga sjö- til áttfalda upphæð fyrir upphitun á nauðsynjahúsnæði sínu á við það sem gert er hér á Faxaflóasvæðinu. Og þess vænti ég, að ekki muni standa á þingmönnum Reykvíkinga þegar til kastanna kemur; síst af öllu þeim sem sakna þess nú ákaflega að ekki virðist vera gerð grein fyrir fjárveitingum í fjárlagafrv. í þessu skyni, - að ekki muni standa á þeim þegar til þess kemur að afla fjár til að bæta úr þessari neyð úti á landi. Ég hef verið ákaflega feginn hversu oft það kemur fram einmitt í máli þingmanna Reykjavíkur, að þeir bera verulegan hlýhug til fólksins úti á landi, eru tilbúnir að taka undir nauðsynjamál þess, þó misjafnlega eftir því hvað það kostar.



Herra forseti. Ég ætlaði að víkja nokkrum orðum að framlagi hv. 3. þm. Reykv. í þessari umræðu, en í raun og veru hefur hv. 4. þm. Norðurl. e. tekið af mér ómakið. Hv. 3. þm. Reykv. hneykslaðist á því, að ég notaði orðið ranglæti þegar ég hafði í huga að sumir þurfa að búa við fimm- eða sexfaldan upphitunarkostnað á við aðra. Þetta fór í hans fínu taugar. Ég sagði ekkert um það, hverjum þetta væri að kenna. Það kom ekki í minn huga neitt um það, hvað þá heldur að ég segði eitthvað um það. Ef ég hefði farið að segja eitthvað um það, þá er ekki nema að ég hefði nefnt Khomeini. En nú hefur hv. 4. þm. Norðurl. e, sagt að það sé ekki einu sinni honum að kenna. Og svo stendur hv. 3. þm. Reykv. upp og gerir mér það upp, að ég sé að kenna þeim, sem búa við hitaveitu, um þetta. Í raun og veru er þetta ekki svaravert. Og svo heimskar þessi hv. þm. sig á að leggja út af þessum hugarórum.  Ég hefði viljað segja nokkur orð hér við hæstv. iðnrh., en hann er því miður farinn svo að ég ætla að draga úr því sem ég hefði kannske sagt, þó að ég hafi aldrei ætlað mér að fara út í almennar umræður um þessi mál. Hæstv. ráðh. gaf í skyn að í frv. okkar fjórmenninganna í Ed. hefði kannske verið gengið fulllangt í hugmyndum okkar um niðurgreiðslu. Það er að sjálfsögðu matsatriði hvað menn telja í þessu efni. Við gengum þó ekki lengra en það, að við gerðum ráð fyrir að þeir, sem byggju við olíukyndingu, borguðu tvisvar og hálfu til þrisvar sinnum meira en meðalverð. Ég fer ekki út í að skýra þessa reglu. Ég held að fram komi það sem er aðalatriði í þessu. Hæstv. ráðh. vék að því, að það væri skynsamlegt að verja fjármagni til þess að draga úr olíukostnaðinum, þ.e. til tiltekinna framkvæmda, eins og t.d. að bæta einangrun húsa og annað slíkt. Ég er honum alveg sammála um þetta. Og ég er honum svo sammála að ég hef ásamt níu öðrum hv. þm., félögum mínum, borið fram sérstaka till. um þetta efni á þskj. 157, þar sem gert er ráð fyrir að gerð verði sérstök framkvæmdaáætlun til fjögurra ára til þess að flýta fyrir því, að við losnum við olíuna sem orkugjafa, og svo að gera tilteknar orkusparandi aðgerðir. En ég held að svo þýðingarmikið sem þetta er, þá megum við ekki gæla við þá hugsun að ætla að taka af því fé sem nauðsynlegt er til þess að lækka þegar í stað upphitunarkostnaðinn á olíuhitunarsvæðunum. Við verðum að verja öðru fé í framkvæmdirnar. Hæstv. ráðherra vék svo að Hitaveitu Reykjavíkur og því ástandi sem hér hefur verið komið inn á af mörgum fleiri ræðumönnum, að kostnaðurinn hjá Hitaveitu Reykjavíkur sé óeðlilega lágur vegna þess að það hafa ekki fengist gjaldskrárhækkanir eins og nauðsynlegt hefur verið. Ég er sammála því sem menn hafa sagt um þetta efni. En ég vil vekja athygli á því, að það er ákaflega þýðingarmikið að gera eitthvað til þess að breyta þessu ástandi. Eitt af höfuðatriðum okkar Ed.-manna, sem hér hefur verið vitnað til, er að gera ráð fyrir að niðurgreiðsla á olíu og upphitunarkostnaður á olíuhitunarsvæðunum fari eftir sérstakri viðmiðunarreglu sem ég ætla ekki að fara að skýra út hér. En í þessari viðmiðunarreglu felst það, að niðurgreiðslur lækka sjálfkrafa ef gjaldskrár hitaveitnanna hækka. Þessu fylgja tveir kostir: Annars vegar sá kostur, að það ætti ekki að vera hætta á því, þegar búið er að setja á ákveðinn styrk, að hann haldist í sama mæli lengur en þörf er á. Stundum er hætta á því. Hins vegar hefur þetta þann kost, að sá aðili, sem ætti að hafa mesta hagsmuni og mestan áhuga á því að lækka niðurgreiðslurnar, minnka það fjármagn sem þarf til niðurgreiðslunnar, gerir það með því að veita eðlileg leyfi til hækkunar á gjaldskrám hitaveitna. Hér hafa sumir, svo sem hv. 6. þm. Reykv., vikið að orkuskatti. Ég skal ekki fara að ræða það mál. En við, sem stöndum að frv. í Ed., lögðum höfuðáherslu á að flýta þessu máli. Í þeim tilgangi að flýta málinu lögðum við áherslu á að takmarka það við þetta eina höfuðatriði, að greiða niður olíu, en ekki að taka inn í frv. almenn ákvæði um allsherjarverðjöfnun á orkugjöfum. Ekki var það gert vegna þess að við værum að segja að það ætti ekki að gera, heldur vegna þess að við töldum að það væru svo mörg ágreiningsatriði og margt sem orkaði tvímælis í þeim efnum, að það tæki of langan tíma að leysa þau mál meðan olíuupphitunarfólkið væri að bíða eftir lausn á sínum vandamálum. Þetta vildi ég að hér kæmi fram. Allt, sem hefur komið fram í þessu efni, m.a. till. sú sem við ræðum hér, leggur áherslu á þetta höfuðatriði, að málinu sé flýtt. En það er mín skoðun að eðlilegasta og öruggasta leiðin til þess sé að samþykkja það frv. sem fyrir liggur með þeim breytingum, sem menn telja að þurfi að vera á því. Hæstv. ráðh. gaf hér í skyn að í umsögnum, sem borist hafa um þetta frv., sé ýmislegt sem segi það að þurfi að bæta úr göllum á frv. Þetta er rétt. Það hafa líka komið umsagnir sem hafa lagt áherslu á að frv. verði samþykkt óbreytt. Við, sem stöndum að frv., höfum alltaf gert ráð fyrir að það gæti þurft að gera á því breytingar í meðferð. En við höfum talið að höfuðatriði þess, sem er fyrirkomulag og viðmiðun olíuniðurgreiðslunnar, sé rétt stefna. Við höfum alltaf gert ráð fyrir því. En það er að sjálfsögðu pólitísk ákvörðun hvað niðurgreiðslan á að vera mikil. En ég vona að allir hv. þm. geri sér grein fyrir því, að það er tómt mál að tala um þetta niðurgreiðslumál á olíu ef við erum ekki reiðubúnir til þess að gera verulega bragarbót frá því sem nú er. Ef við gerum það ekki reynist það svo í verki að við meinum lítið með því þegar við erum að lýsa hinu slæma ástandi og hinu mikla vandamáli sem hér er við að glíma.



Herra forseti. Vegna þess, sem hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði, hlýtur það að koma upp á, hvaða leið sem við förum, að öll verðjöfnun í þessum efnum sem öðrum verður fyrst og fremst á kostnað þeirra sem búa við lægst verð á orku í dag. Þetta á auðvitað við um alla verðjöfnun, af hvaða tagi sem er, og reyndar allar félagslegar aðgerðir. Þær eru flutningar á verðmætum frá þeim, sem betur mega sín, til þeirra, sem verr eru staddir. Það er ekki hægt að komast fram hjá þeirri staðreynd. Hér erum við að ræða um eitthvert hrikalegasta misrétti sem nú viðgengst í þjóðfélagi okkar. Þetta misrétti er svo mikið, að það hlýtur að leiða til verulegrar röskunar á búsetu í landinu ef ekki verður að gert og það fljótt. Ýmsar leiðir koma til greina til úrbóta, a.m.k. til að draga verulega úr þessu misrétti. Í fyrsta lagi er hægt að hækka þann olíustyrk sem nú er greiddur. Í öðru lagi er hægt að leggja á sérstakt olíugjald og hafa þá innifalið í því verðjöfnunargjald á raforku, eins og lagt er til í frv. því sem minnihlutastjórn Alþfl. lagði fyrir Alþ. Í þriðja lagi má hugsa sér að jafna þetta gegnum tekjuskattinn með mismunandi persónuafslætti, barnabótum eða einhverju því um líku. Við verðum að finna ráð til að draga verulega úr því misrétti sem hér er um að ræða, án þess að draga um of úr áhuga manna á að hraða framkvæmdum við hitaveitur og aðrar fjarvarmaveitur. Herra forseti. Ég styð eindregið efni þeirrar þáltill. sem hér er til umræðu.



Herra forseti. Það er sannarlega ekki mikið tilefni til þess fyrir mig að flytja hér langt mál, og raunar á ég helst það erindi eitt að þakka þær undirtektir sem sú till., sem ég hef flutt ásamt hv. þm. Halldóri Blöndal, hefur hlotið hér á Alþingi. Ég held að þær umræður, sem hér hafa farið fram, gefi góðar vonir um að samstaða náist um þetta mál við afgreiðslu þess á Alþingi. Það, sem er að minni hyggju langsamlega stærsta atriðið í þessu máli, er tekjuöflunin. Þegar við gengum frá þessari till. til flutnings á Alþ. var okkur að sjálfsögðu í fersku minni að stutt var umliðið frá kosningum og einmitt um þessi mál hafði þá orðið nokkur kosninga hamagangur. M.a. af Þeirri ástæðu er þessi till. sérstaklega bundin við það, að menn komi sér niður á þann grundvöll til tekjuöflunar sem sæmilegur friður geti orðið um. Ég er þakklátur hæstv. iðnrh. fyrir framlag hans í þessar umræður. Reyndar vissi ég áður um áhuga hans í sambandi við þetta mál. Ég vil hins vegar ekki láta undan gangast að undirstrika það alveg sérstaklega, að þó að tekin hafi verið upp vinna undir hans stjórn í iðnrn. að tillögugerð varðandi þetta stóra mál, þá vænti ég þess, að þar verði unnið með þeim hætti að fyrir liggi nokkurt samkomulag um málið þegar það kemur til flutnings af hans hendi. Og að því leyti get ég tekið undir það sem hv. þm. Stefán Jónsson sagði í þessum umræðum, að bæði þau frv., sem hafa verið flutt á Alþ., og svo þessi þáltill. og þær umræður sem út af henni hafa spunnist hér á Alþ., þetta ætti allt saman að vera góður grundvöllur til þess að byggja á tillögugerð sem mundi geta leitt til góðs samkomulags hér á Alþ. Væri það að sjálfsögðu verðugt fyrir þetta mál og úrlausn þess, að um það gæti orðið góður friður og gott samkomulag hér á Alþingi. Ég endurtek svo þakklæti mitt fyrir undirtektir við þetta mál og vænti að það fái greiðan framgang.



Herra forseti. Mér finnst ástæða til þess að leggja hér nokkur orð í belg um þetta mál, vegna þess að eins og hér hefur komið fram er um að ræða eitthvert mesta ranglæti sem viðgengst í þjóðfélaginu í dag, þ.e. mismuninn á því kostnaðarlega séð að hita upp húsnæði á olíusvæðunum samanborið við Reykjavíkur eða hitaveitusvæði - svo enginn móðgist skulum við segja hitaveitusvæði. Eins og hér hefur komið fram, hefur þetta mál verið hér fyrr til umræðu, og ég trúi því satt að segja a.m.k. í lengstu lög að það sé almennur vilji meðal þm. fyrir því að leysa þetta mál þannig að ná sem mestum jöfnuði milli landsmanna í upphitun, hvar svo sem þeir búa á landinu. Þáltill., sem hér er til umr., gerir ráð fyrir að Alþ. álykti að kjósa 5 manna n. Ég persónulega hef þá skoðun, og það undirstrikar þessa skoðun mína að þetta er 50. mál Alþingis og er fyrst nú að koma til umr. hér í þinginu, líklega tæpum þremur mánuðum eftir að málið er lagt fram að málsmeðferð með þeim hætti, sem hér er gert ráð fyrir, mundi að mínu viti þýða það með þeim vinnubrögðum, sem hér eru viðhöfð, að ef þetta ætti að ná fram að ganga efnislega eftir till., og ég þykist vita hver meining tillögumanna er, þá þýddi það í raun og veru að þetta yrði kannske til lykta leitt á næsta hausti, næsta Alþ., ef þau vinnubrögð eiga hér að ríkja sem verið hafa ekki bara núna, heldur um langan tíma. En þó að ekkert hafi verið annað heldur en það, að þessi till. hafi verið lögð fram og hún verið rædd, þá hefur hún að mínu viti - og ég tek undir með hv. þm. Stefáni Jónssyni um það - hún hefur vissulega skilað árangri í málinu. Ég held að ég muni það rétt, að núv. hæstv. iðnrh., sem er sá hinn sami sem fyrrv. hæstv. iðnrh., skipaði á sínum tíma nefnd til þess að gera könnun á þessu. Sú n. skilaði, að ég held, áliti. Ég held því að fyrir liggi öll plögg um það, hvað þarf í raun og veru að gera, og það er öllum ljóst hvaða leiðir er hægt að fara í þessu máli, þannig að nú vantar bara framkvæmdina.  Það liggur allt á borðinu. Það þarf einungis - ég skal fallast á það með hv. þm. Stefáni Jónssyni - að taka ákvörðunina og framkvæma. Það er það sem nú liggur fyrir og er hægt að gera án frekari umr. og án frekari málalenginga um málið. Ég tók eftir því, að hv. þm. Stefán Jónsson sagði áðan að hluti af kjörum launafólks hér í Reykjavík væri sú aðstaða sem það býr við að því er varðar hinn lága upphitunarkostnað. Þetta er að sjálfsögðu.rétt. Og hann sagði áfram, ég held að ég hafi náð því nokkurn veginn orðrétt: Ég er á móti því að auka kostnað hjá Reykvíkingum. Við verðum að fara aðra leið. - En hvaða leiðir á að fara til þess að jafna, ef ekkert á að leggja á þá sem búa við bestu aðstöðuna? Eigum við hinir að borga fyrst og síðan verði það tekið aftur af okkur? Það er auðvitað engin leið til jöfnunar öðruvísi en þeir, sem búá við bestu aðstöðuna, taki á sig aukinn kostnað. Það verður að vera með a.m.k. Þess vegna skil ég ekki það og mér þætti vænt um að heyra það hjá hv. þm. Stefáni Jónssyni, - ég veit að það stendur ekkert í honum að upplýsa það, honum er þá illa aftur farið, - hvaða leið hann á við til jöfnunar ef það á ekki að ganga í þá átt að það verði aukinn kostnaður hjá þeim, sem minnst þurfa kostnaðarlega séð að bera núna. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að það komi niður á þeim líka. Og ég vil nú segja það hreinskilnislega, að auðvitað á það fyrst og fremst að koma niður þar sem minnst er borgað fyrir þetta nú. Kannske finnst hv. flm. þessarar þáltill. að ég sé í andstöðu við þá, en það er síður en svo. Ég tek alveg heils hugar undir það sjónarmið sem ég þykist vita að liggi á bak við þessa þáltill., þó að ég telji að það atriði hennar að fara að kjósa n. núna komi til með að skila árangri svo seint að við getum ekki beðið svo lengi úr því sem komið er. En það er eitt sem vekur athygli manna einmitt þessa dagana, og það snýr kannske að hv. þm. Stefáni Jónssyni líka og ekki síst. Það vekur að sjálfsögðu athygli, að hæstv. ríkisstj. gerir í sínu fjárlagafrv. ekki ráð fyrir einum eyri til þess að jafna þennan mismun, ekki einu sinni að halda því inni sem fyrir var til þess að jafna mismuninn, hvað þá að gert sé ráð fyrir að bæta við hann. Þetta hlýtur að vekja athygli, ekki síst þegar sjálfur hæstv. fjmrh. er úr þeim flokki sem fyrst og fremst hefur talið sig vera aðila í landinu til þess að jafna lífsbyrðunum og hefur oftast kallað sig hinn eina og sanna fulltrúa þeirra sem verst eru settir í landinu. Menn segja í áframhaldi af þessu: Það á að gera ráðstafanir fyrir utan fjárlög. - Og af því að ég er velviljaður maður hlýt ég að reikna með því, að það sé meining hæstv. ríkisstj. og stjórnarliða að gera það, að það sé meining þeirra að gera sérstakar ráðstafanir í þessu tilfelli. Menn verða þá að bíða eftir að sjá í hvaða formi þær ráðstafanir eiga að vera. En ekki er hægt að bíða lengi. Þetta mál verður að fara að koma inn í þingið til ákvörðunartöku, því að það er rétt, sem hér hefur komið fram, að ef fram heldur sem horfir, leiðir þetta líklega til óstöðvandi fólksflutninga frá olíusvæðunum, sem menn kalla, til þeirra svæða þar sem jarðvarmi eða slík orka er fyrir hendi, vegna þess að hér er auðvitað um stórkostlega kjaraskerðingu að ræða hjá þeim einstaklingum sem búa á olíusvæðunum. 



Herra forseti. Þetta er orðin nokkuð löng umr. og það hafa verið mörg sverð á lofti, - það eru mörg mál svipaðs eðlis á ferli hér í þinginu. Þessi till. til þál. á þskj. 63 hljóðar á þá leið, að Alþ. álykti að kjósa 5 manna n. er geri till. um með hvaða hætti húshitunarkostnaður verði jafnaður. N. skal skila áliti fyrir 15. febr. n.k. Ég geri ráð fyrir að dagsetning breytist í þeirri n. sem væntanlega fær þessa till. til afgreiðslu, ef til þess kæmi. En svona nefndir hafa verið að störfum áður, og eins og raunar kom fram hjá síðasta ræðumanni hefur slík n. nýlega skilað skýrslu. Í okt. 1979 skilaði n. skýrslu, og ég er hér með í höndum álit þeirrar n.: Tillögur um leiðir til jöfnunar á hitunarkostnaði. Þessi n. var skipuð af iðnrh. Hjörleifi Guttormssyni í sept. s.l. Skilabréf hennar er dags. 14. okt. 1979. Í erindisbréfi hennar segir m.a.: „Í nefndina voru skipaðir Gunnar R. Pétursson rafvirki á Patreksfirði, Kristinn V. Jóhannsson skólastjóri á Neskaupstað, sem var formaður n.; Magnús Reynir Guðmundsson bæjarritari á Ísafirði og Matthías Bjarnason alþm. í Garðabæ og Finnbogi A. Jónsson verkfræðingur starfaði með n. af hálfu iðnrh. og var hann ritari nefndarinnar.“ Samkv. erindisbréfi var nefndinni ætlað að fjalla í fyrsta lagi um söfnun upplýsinga um mismun á upphitunarkostnaði heimila víðs vegar um land og gera till. um leiðir til að draga sem fyrst úr honum frá því sem nú er; í öðru lagi um æskilegar fjáröflunarleiðir til að mæta útgjöldum við jöfnun á upphitunarkostnaði, þar með til greiðslu á olíustyrk; í þriðja lagi endurskoðun reglna um greiðslu olíustyrks með það í huga, að í þeim verði fólginn hvati til sparnaðar og meira samræmis gætt en nú er á milli orkunotkunar heimila og upphæðar olíustyrks. Þá var n. einnig ætlað að taka til meðferðar upphitunarkostnað skólahúsnæðis og úrræði til að minnka hann og draga úr misræmi í tilkostnaði sveitarfélaga vegna hitunar kennsluhúsnæðis og heimavista. Þessi n. vann sitt verk á skömmum tíma. Einn nm., hv. þm. Matthías Bjarnason, gat raunar ekki starfað í n., segir í skilabréfinu, vegna anna við önnur störf og dvalar erlendis. Í skýrslu n. kemur ýmislegt fróðlegt fram. Hér er m.a. tafla þar sem er áætlaður kostnaður við hitun 450 rúmmetra einbýlishúss. Ef orkugjafinn er olía er þessi kostnaður 895 þús. kr., en frá dregst þar olíustyrkur, sem þá var 72 þús. kr. á ári fyrir einstakling. Rafmagn frá RARIK 587 þús. kr. Heitt vatn á Akureyri 295 þús. kr. Heitt vatn í Reykjavík 117 þús. kr. Menn sjá af þessum tölum hve gífurlegur mismunur þarna er á ferðinni og að þarna er um mikið óréttlæti að ræða. Í niðurstöðum í skýrslu n., sem ég les úr - með leyfi forseta að sjálfsögðu - örfáar setningar, segir m.a.: „Í árslok 1978 notuðu 23% landsmanna olíu til húshitunar og greiddu fyrir hana um 60% af heildarkostnaði við hitun húsnæðis í landinu. Þessi 23% landsmanna, sem notuðu olíu, greiddu sem sagt 60% af heildarkostnaði við hitun húsnæðis.“ N. leggur síðan áherslu á að útrýma sem fyrst olíuhitun húsa og bendir á þann gífurlega þjóðfélagslega mismun sem af henni leiðir. Þá telur hún eðlilegt, að upphæð olíustyrks verði miðuð við að hitunarkostnaður með olíu verði greiddur niður sem svarar um þriðjungi af kostnaði, og leggur til að styrkupphæð verði fastsett í lögum, en hækki síðan til samræmis við breytingar á olíuverði. Hún telur enn fremur eðlilegt að breyta núgildandi lögum um jöfnun á hitunarkostnaði þannig að það sé ótvírætt að þeir, sem eingöngu nota olíu til hitunar íbúða sinna, skuli njóta olíustyrks, í öðru lagi, að þeir, sem eiga kost á öðrum hagkvæmari orkugjafa njóti ekki olíustyrks og að meira samræmi sé milli olíustyrks og raunverulegs hitakostnaðar. Nefndin leggur til að verðjöfnunargjald á raforku og olíuverði verði fellt niður, en í þess stað lagður almennur orkuskattur á alla orkusölu í landinu, þar með talið orkusölu til stóriðju og hitunar húsa. Tekjum af orkuskatti verði varið til verðjöfnunar á raforku, eldsneyti og hitunarkostnaði, til Orkusjóðs vegna framkvæmda í orkumálum og til Orkustofnunar vegna rannsókna á nýtingu innlendra orkugjafa og leiðum til að draga úr olíuinnflutningi. - Lýk ég hér að vitna til skýrslu þessarar nefndar. Úr þessari skýrslu hafa hugmyndir flotið víðar hér inn í þingið heldur en á þessu þskj. Ég nefni frv. sem hv. fyrrv. ríkisstj. bar fram, stjfrv. um orkugjald. Ég nefni frv. á þskj. 112 sem hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson, Tómas Árnason, Stefán Jónsson og Eiður Guðnason báru fram og hefur nokkuð komið til umr. í þessari lotu, þar sem lagt er til að olía verði niðurgreidd. Það er um margar leiðir að velja. Ég er ekki sannfærður um að enn sé búið að finna þá sem er alveg gallalaus. Frv. hv. þm. Þorv. Garðars, Tómasar Árnasonar, Stefáns Jónssonar og Eiðs Guðnasonar er að ýmsu leyti gott frv. að mínum dómi. Þó er á því ansi mikill galli, að það vantar það sem við á að éta. Það vantar sem sagt tekjuöflunarhliðina. Hugmyndin um orkuskatt er að ýmsu leyti álitleg, en hún er gölluð líka og sumt í henni vitleysa, eins og t.d. að fara að leggja skatt á olíuna sem skipin þurfa til að afla fisksins sem við svo lifum á. Ég held að það geti ekki komið heim og saman. Ef farið er að gera þetta, þá er það hrein vitleysa, og ég óttast að sumt í framkvæmd þess máls, ef að lögum yrði, eða þeirrar hugmyndar yrði meira að segja fyrirhafnarsöm vitleysa. En vonandi erum við öll sammála um að það þurfi að hafa lífsaðstöðu þegnanna sem jafnasta, og það er náttúrlega ekki hægt að líta svo á að lífsaðstaðan sé jöfn að þessu leyti. Hvað orkuskattinum viðvíkur, þá er aðeins tilraun að klóra þar í bakkann vegna þess að menn hafa samið af sér um orkusölu til stóriðju og láta þar á sportprís rafmagn til að bræða ál suður í Straumsvík eða til að framleiða járnblendi uppi á Grundartanga, meðan það kostar, eins og ég sagði áðan, 587 þús. kr. að hita upp 450 m2 einbýlishús á veitusvæði RARIK. Á RARIK-svæðunum býr reyndar þó nokkur hópur manna í þessu landi. Ef olíustyrkur er greiddur og ég til að hann eigi rétt á sér og sé nauðsynlegur, og ef hann er orðinn hár, þá getur hann náttúrlega gengið út í öfgar, því að þá fer að borga sig betur að brenna olíu en hita upp með rafmagni frá RARIK. Þess vegna þyrfti, jafnframt því sem olíustyrkur væri hækkaður til verulegra muna, jafnframt að koma því svo fyrir, að RARIK seldi mönnum orku á viðráðanlegra verði með einhverjum hætti. Ég held að engin leið, sem búið er að benda á, sé nægilega góð, það þurfi að vinna úr þessum hugmyndum. Þær eru margar á sveimi og það þarf að vinna úr þeim. Það þarf að finna lausn á þessum vanda. Ég vænti þess, að ríkisstj. sé að glíma við það, og treysti henni vel til þess, því að eins og við vitum er þar einvalalið. Ég treysti henni líka til þess að útvega þá peninga sem til þarf, því að eins og menn líka vita eru þar hinir snjöllustu fjármálamenn.



Herra forseti. Uppbygging atvinnuvega er oft til umr. á Alþingi. Einkum er rætt um landbúnað og sjávarútveg, en minna fer fyrir umr. um sköpun nýrra starfstækifæra í iðnaði. Á undanförnum árum hefur aflarýrnun hér suðvestanlands verið mjög tilfinnanleg og skapað margháttuð vandamál í atvinnulífi þeirra byggða er nær eingöngu hafa byggt á sjávarútvegi. Hvergi hefur aflarýrnun verið eins hrikaleg og á Suðurnesjum, sem sjá má af því að árið 1970 komu þar á land samtals 65 998 lestir af þorski, en á s.l. ári aðeins 45 281 lest. Fiskvinnsluhús á Suðurnesjum hafa samfara minnkandi verkefnum dregist aftur úr miðað við önnur fiskvinnsluhús á landinu hvað hagræðingu og tæknivæðingu snertir og er ástandið svo alvarlegt að einungis eitt frystihús á Suðurnesjum nær framleiðni sem talist getur þokkaleg. Atvinnutækifæri fyrir þann hóp, sem líklega hverfur frá fiskveiðum, fiskiðnaði, og fyrir þann fjölda ungs fólks, sem væntanlegt er á vinnumarkaðinn á Suðurnesjum á næstu árum, verða að vera í iðnaði eigi ekki að verða um brottflutning að ræða frá Suðurnesjum. Menn segja oft að koma þurfi upp iðnaði, en því miður eru menn úrræðalitlir þegar innt er eftir hvers konar iðnaði skuli koma á fót. Það er ekki að undra að svo sé, því að uppbygging iðnaðar á Suðurnesjum hefur átt mjög erfitt uppdráttar til þessa. Fyrir því eru að sjálfsögðu margar samverkandi ástæður, en auðvitað fyrst og fremst að áður en aflahrunið átti sér stað var atvinna þar mikil og stöðug. Þá hefur þetta landssvæði verið afskipt að fyrirgreiðslu er aðrir hafa fengið, og á ég þar við lánveitingar Byggðasjóðs. Skömmu fyrir síðustu áramót gerði stjórn Byggðasjóðs samþykkt um að breyta útlánareglum á þann veg að afnema svokölluð landamæri, opna sjóðinn fyrir lánveitingum á þá staði sem áður hafa veríð afskiptir, en átt við byggðavandamál að stríða. Hins vegar hefur ekki reynt á þessa samþykkt, en það er von mín að ný stjórn Framkvæmdastofnunar virði hana, enda um réttlætismál að ræða. Eitt aðalatriðið varðandi stuðning við iðnaðaruppbyggingu er skipulegt starf í leit að nýiðnaðarhugmyndum og nýiðnaðartækifærum. Síðan verður að fara fram skipuleg úrvinnsla hugmynda, fjármögnun rannsókna- og þróunarkostnaðar og síðan röðun hugmyndanna í forgangsröð eftir hagkvæmni. Vinna verður að athugun á nægilega mörgum iðnaðartækifærum í einu til þess að iðnaðaruppbygging verði jöfn og með þeim hraða sem atvinnuástand gerir kröfu til. Talið er að um 200 manns komi út á vinnumarkaðinn á Suðurnesjum á ári næstu 5–10 árin. Um helmingur þess fólks mun leita sér starfa í þjónustugreinum. Er þá gert ráð fyrir að skiptingin stefni í að verða svipuð á Suðurnesjum og hún hefur verið yfir allt landið í heild milli framleiðslu- og úrvinnslugreina og þjónustugreina. Nú er atvinnuskiptingin þannig t.d. í Keflavík, að hlutur fiskvinnslu er 24.2%, en fyrir landið allt 8.2%. Þetta hefði í för með sér að um 100 manns leituðu eftir starfi í framleiðslu- og úrvinnslugreinum. Ljóst er því, ef ekkert yrði að gert til að skapa ný starfstækifæri á svæðinu, að helmingur þess fólks, er kemur á vinnumarkaðinn, má búast við að eiga erfitt með að fá atvinnu. Líklegt er að atvinnuleysi verði verulegt ef ekkert verður að gert. Að vísu eru Suðurnesin ekkert einsdæmi í þessum efnum, því að í rauninni er framtíðarsýn okkar Íslendinga í atvinnumálum heldur dapurleg ef ekki verður hafin sókn í átt til uppbyggingar í iðnaði. Ef við lítum á reynslu annarra þjóða er eðlilegast að horfa þangað er finna má hliðstæður og verður Írland fyrst á vegi. Sjávarútvegurinn er og hefur verið undirstaða efnahagslífs okkar. Nú fer þeirri atvinnugrein hnignandi vegna ofveiði. Írar hafa við svipuð vandamál að stríða og við erum nú að reyna í sjávarútvegi og reyndar landbúnaði líka, þó með öðrum hætti sé. Landbúnaður hefur sem kunnugt er löngum verið aðalatvinnuvegur Íra. Á þeirri atvinnugrein byggðist afkoma þjóðarinnar að verulegu leyti fram á síðari ár. Er óþarft að fara mörgum orðum um það, að landbúnaðurinn var ekki fær um að veita landsbúum þá bót lífskjara sem almennt hefur orðið í löndum Vestur-Evrópu. Sú staðreynd varð til að skapa gífurlegt atvinnuvandamál í landinu, sem enn hefur ekki tekist að leysa að fullu þrátt fyrir mikið átak af hálfu stjórnvalda síðari árin. Þannig hafa fólksflutningar frá Írlandi verið mjög miklir og eru ekki mörg ár síðan þjóðinni beinlínis fækkaði af þeim sökum. Með ýmsum aðgerðum til atvinnusköpunar hefur stjórnvöldum þar þó tekist að draga mjög verulega úr fólksflóttanum. Eitt af hagrænum einkennum Írlands er mikilvægi utanríkisviðskipta í efnahagslífinu. Landbúnaðarafurðir voru lengi vel meginútflutningur Íra, en þar sem verulegur hluti þess útflutnings var búfé á fæti skapaðist aldrei neinn teljandi vinnsluiðnaður til útflutnings í þeirri atvinnugrein. Jafnframt átaki til atvinnusköpunar hafa Írar lagt mikla áherslu á það hin síðari ár að renna fleiri stoðum undir efnahagslífið. Sú viðleitni hefur fyrst og fremst beinst að iðnþróun, og er nú svo komið að áberandi er aukið mikilvægi iðnaðarins á kostnað landbúnaðar. Verðmæti iðnaðarframleiðslu til útflutnings er nú mun meira en útflutningsverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar. Írar hafa beitt ýmsum úrræðum til að skapa ný starfstækifæri. Eitt þeirra var að setja á stofn tollfrjálst iðnaðarsvæði við Shannon. Í fyrra flutti ég till. um athugun á stofnun slíks svæðis og endurflyt ég nú þá till. á þskj. 55. Þáttill. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta rannsaka hvort hagkvæmt er að starfrækja tollfrjálst iðnaðarsvæði við Keflavíkurflugvöll.“ Írar hafa náð stórkostlegum árangri með stofnun tollfrjáls iðnaðarsvæðis og því tel ég fyllstu ástæðu til að kanna hvort við getum ekki fetað í fótspor þeirra. Umferð um flugvöllinn við Shannon var afar mikil þar til langfleygar þotur voru teknar í notkun. Þá minnkaði flugumferð um völlinn verulega. Gripu Írar því til margvíslegra ráðstafana til að nýta betur hið mikla fjármagn sem bundið hafði verið í mannvirkjum á staðnum. Árið 1958 var með lögum stofnað félag til að annast uppbyggingu við Shannon og tryggja arðbæra nýtingu þess fjármagns sem þar var þegar bundið. Með lögunum var félaginu heimilað að taka hverja þá ákvörðun sem með góðu móti mátti búast við að væri nauðsynleg til að hindra minnkandi flugumferð um flugvöllinn sem stafaði af tilkomu langfleygra flugvéla. Skyldi það gert með því að nýta alla möguleika sem flugvöllurinn hefði að bjóða. Eitt af því, sem gert skyldi, var að koma upp tollfrjálsu iðnaðarsvæði með iðnaðar- og verslunarfyrirtækjum sem væru að verulegu leyti háð flugflutningum með framleiðsluvörur sínar og hráefni. Jafnframt stofnun framkvæmdafélagsins og framkvæmdaráðs árin 1958 og 1959 var mikil stefnubreyting gagnvart erlendri fjárfestingu í landinu. Írar höfðu verið dæmigerðir einangrunarsinnar, en horfið var þá frá hefðbundinni stefnu verndartolla og skilyrðum um meirihlutaaðild inntendra aðila að fyrirtækjum og frjálslyndari stefna tekin upp. Erlendum fyrirtækjum var ekki aðeins leyft að rekja verksmiðjur og hvers konar starfsemi á Shannon og raunar öðrum stöðum, heldur gerðu Írar stórt átak til þess að hvetja þau til að hefja þar starfsemi. Tollfrjálsa iðnaðarsvæðið og fríhafnarverslunin á Shannon voru fyrsta framtak sinnar tegundar í heiminum og náðu þegar gífurlegum vinsældum. Umferð fór strax að aukast, því að flugstjórar, sem þurftu að millilenda, völdu nú Shannon fremur en aðra flugvelli. Brátt var svo starfsemin aukin verulega og stofnuð svokölluð Alþjóðleg verslunarmiðstöð, þar sem vöruúrval er mjög fjölbreytt. Það er ekki aðeins að reksturinn hafi efnahagslega gengið vel, heldur hafði fyrirtækið mikið auglýsingagildi fyrir flugvöllinn. Auk þess hefur fyrirtækið tekið drjúgan þátt í ferðamálastarfsemi á Írlandi. Vegna legu sinnar á flugleiðum Atlantshafsins er Shannon að mínu mati og einnig Keflavíkurflugvöllur ákjósanlegir staðir til að geyma iðnaðarvörur og dreifa þeim síðan í austur og vestur. Ávinningurinn af því að geyma þær vörur er aðallega sá, að ekki er nauðsynlegt að tollafgreiða í innflutningslandi fyrr en raunverulega þarf á vörunum að halda. Með því má koma í veg fyrir fjármagnsbindingu og vaxtakostnað. Varahlutir í t.d. margar bandarískar vélar í Þýskalandi eru geymdir í Shannon og má koma þeim flugleiðis þaðan á skömmum tíma. Eru hlutir þessir þá tollafgreiddir í Þýskalandi um leið og þeirra er þörf. Annars þyrfti viðkomandi verksmiðja að liggja langtímum saman með nauðsynlegar varahlutabirgðir sem greiddur hefði verið tollur af. Sérstakt svæði við hliðina á flugfragtstöðinni í Shannon hefur verið skipulagt fyrir vörugeymslur eingöngu. Fullunnar vörur, hálfunnar eða hráefni má flytja á staðinn og ýmist geyma, vinna frekar við eða setja í aðrar umbúðir áður en þær eru endurútfluttar, allt án greiðslu tolla. Allt eykur þetta umferð um flugvöllinn og stuðlar að hagkvæmari gjöldum fyrir flugfragt. Þá er málum svo komið nú, að verksmiðjubyggingar á tollfrjálsa iðnaðarsvæðinu við Shannon þekja hundruð þúsunda fermetra. Alls konar vörur eru framleiddar þar, og má nefna t.d. svo fjarskylda hluti sem alls konar elektrónískan iðnað, píanó o.s.frv. Upphaflega áttu Írar í erfiðleikum með að fá fyrirtæki til að setjast að á Shannon, þrátt fyrir öfluga auglýsingastarfsemi í mörgum löndum. Það var ekki fyrr en þeir höfðu byggt fullkomið verksmiðjuhús og skrifstofuhúsnæði að fyrstu fyrirtækin fengust til að hefja starfsemi þar. Írar töldu þetta stafa af því, að keppnin um að fá fyrirtæki til sín væri mjög hörð, sérstaklega byðu ýmsar þróunarþjóðir mjög góð kjör. Nú er svo komið að um 500 fyrirspurnir koma árlega til Shannon og geta Írar valið þau fyrirtæki sem þeir telja sér hagkvæmast að fá. Það, sem þeir hafa einkum í huga við val fyrirtæk ja, er atvinna fyrir bæði karla og konur, og þá helst lærða iðnaðarmenn sem fá tiltölulega hátt kaup, svo og að fyrirtæki noti sem mest af hráefni frá landinu sjálfu. Eins og ég hef áður sagt, var einn höfuðtilgangur aðgerðanna á Shannon í fyrstu að freista þess að nýta betur það mikla fjármagn sem þar var bundið. En minnkandi umferð um flugvöllinn varð til þess að skapa ótta um að öll hin miklu fjárútlát vegna mannvirkja þar mundu gefa lítið í aðra hönd. Sú uppbyggingarstarfsemi, sem ráðist var í af þessum sökum, var og hluti af alhliða ráðstöfunum sem hið opinbera stóð fyrir til lausnar tveimur tengdum þjóðfélagsvandamálum, þ.e. atvinnuleysi og fólksflótta úr landi annars vegar og vanþróuðum iðnaði hins vegar. Þessi vandamál voru Írum mjög alvarleg, eins og flestum er kunnugt, og nú er svo komið að slík vandamál yfirskyggja margt annað hjá okkur Íslendingum, a.m.k. hjá þeim er horfa vilja til framtíðarinnar. Flugumferð um Keflavíkurflugvöll fór að vísu vaxandi nokkur s.l. ár. Árið 1972 var umferðin þó mest, en þá nam farþegafjöldinn 543 344 manns. Síðan varð veruleg fækkun. Um tíma jókst umferðin nokkuð aftur, og árið 1979, á s.l. ári, var farþegafjöldinn 553 385. Það er þó mun minni umferð en spáð var fyrir 10 árum. Samkvæmt þeirri spá var reiknað með að nú yrði farþegafjöldinn um 1 millj. Framtíðarhorfur flugsins hér á landi eru mjög tvísýnar, því nú á Norður-Atlantshafsflugið í afar miklum erfiðleikum. Fjöldauppsagnir starfsfólks hafa þegar átt sér stað og er jafnvel rætt um að hætta Ameríkuflugi. Þegar hefur ferðum þangað fækkað. Nú er ástandið vægast sagt geigvænlegt. Fyrirsjáanlegt er að Keflavíkurflugvöllur verður nokkurs konar draugastöð ef svo heldur áfram sem horfir. Spáð er að fækkun farþega, er hafi viðkomi á Keflavíkurflugvelli, verði mjög mikil í ár, ekki síst ef áframhald verður á því að þotur Flugleiða haldi áfram að yfirfljúga, hætti viðkomu á Keflavíkurflugvelli. Þrátt fyrir að ástandið sé nú alvarlegt er ekki ástæða til að fyllast vonleysi, því í fluginu skiptast vissulega á skin og skúrir. Það er aftur á móti ljóst, að margs konar aðgerðaleysi í málum, er varða flugstöðina og þá miklu umferð sem þrátt fyrir allt er enn um Keflavíkurflugvöll, hefur svipt Íslendinga margvíslegum ágóða. Á síðustu árum hefur bryddað á atvinnuleysi og fólksflutningum úr landi hér. Það er uggvænleg staðreynd, að á s.l. 5 árum fluttust af landi brott samtals 3700 manns umfram þá er fluttust til landsins. Þetta jafngildir því, að á þessum árum hefðu allir íbúar í Sandgerði, allir í Garði og allir í Grindavík flutt úr landi. Ég hygg að allt of fáir hafi gert sér ljóst hve þessi vandamál eru hrikaleg. Það er vissulega ekki uppörvandi framtíðarsýn er við okkur blasir, því landbúnaður og sjávarútvegur munu engan veginn færir um að taka við því aukna vinnuafli sem leiðir af eðlilegri fólksfjölgun. Aukin áhersla á iðnþróun er því það ráð, sem flestir eru sammála um að taka beri til lausnar því vandamáli, og sökum smæðar heimamarkaðarins verði iðnaðarframleiðsla til útflutnings til að koma. Þegar öllu er á botninn hvolft eru þessi frumvandamát því ekki óskyld þeim sem Írar stóðu frammi fyrir þegar þeir hófu þær aðgerðir sem ég hef leitast við að lýsa hér að framan. Þegar tollfrjálsa iðnaðarsvæðið á Shannon var ákveðið vantaði allt til alls á staðnum. Vinnuafl varð að sækja að aðallega til Limerick í 25 km fjarlægð. Við Shannon hefur nú risið mjög myndarleg byggð eða kaupstaður. Keflavíkurflugvöllur stendur ólikt betur að vígi, þar sem við næsta nágrenni hans búa tæplega 13 þús. manns og höfuðborgin í aðeins 40 km fjarlægð. Þá eru Hafnir í lítilli fjarlægð frá vellinum. Má benda á að þegar varnarliðið fer héraði losnar gífurlega mikið húsnæði sem nota mætti í sambandi við tollfrjálst iðnaðarsvæði með margvíslegum hætti. Ef það húsnæði væri ekki notað í þeim tilgangi er hætt við að langan tíma tæki að fá viðunandi arð af því. Flugvellirnir í Keflavík og á Shannon eru á margan hátt sérstæðir. Þeir komast báðir næst því að vera miðja vegu milli Evrópu og Ameríku, því að við Norður-Atlantshaf eru þeir einu keppinautarnir um þær flugvélar sem millilenda til að taka eldsneyti. Enginn vafi er á því, að hinar margvíslegu ráðstafanir til að auka umferð um Shannon hafa borið árangur og þá á kostnað Keflavíkurflugvallar. Því má ætla að hliðstæðar ráðstafanir hér muni auka umferðina að mun. Í grg. fyrir till. minni er aðeins vikið að tollabandalögunum. Ekki er ólíklegt að þjóðir, sem eru utan við þau bandalög, muni sækja eftir aðstöðu á tollfrjálsu iðnaðarsvæði hér. Í þessu sambandi þarf að kanna málefni tollabandalaganna sérstaklega. Ég hef hér að framan borið saman aðstæður hér og á Írlandi og rætt um nauðsyn þess, að við Íslendingar færum sömu leið og Írar til að skapa ný starfstækifæri. Til frekari áherslu ætla ég hér að benda á eftirfarandi: 1. Samgöngur Íslendinga við umheiminn hafa raskast að undanförnu í kjölfar þeirra örðugleika sem Flugleiðir hf. eiga við að etja. Aukin þörf fyrir fragtflutninga til landsins gæti breytt því tapi er samdráttur eftirspurnar eftir farþegarými hefur myndað í hagnað þannig að flugsamgöngur við útlönd aukist aftur. 2. Kaupskipastóll Íslendinga hefur næg verkefni á leiðinni til Bandaríkjanna og frá Evrópu, en er lítt notaður á leiðinni frá Bandaríkjunum til Evrópu. Hugsanlegt er að með fullri notkun í báðar áttir á þessum tveimur leiðum mundu farmgjöld hækka minna en ella. 3. Flugvöllurinn í Keflavík er afmarkað svæði nú þegar með nægilegt rými þar í kring til stækkunar, en landið lítt nytsamlegt til annarra þarfa. Gæsla er þegar fyrir hendi. 4. Hinn áðurgreindi samdráttur í starfsemi Flugleiða hf. mun hafa skaðleg áhrif á atvinnutækifæri á Suðurnesjum, en vörugeymslusvæði mundi bæta úr þessu. 5. Sem framhald af þessari starfsemi er hugsanlegt að unnt yrði að koma á fót léttum iðnaði á svipuðu og e.t.v. nálægu svæði, svo sem samsetningu tækja, smíði varahluta og þess háttar, þar sem aðföngin eru flutt inn tollfrjáls, unnin á svæðinu og hinar fullunnu vörur síðan fluttar út tollfrjálsar eða keyptar með venjulegum hætti til neyslu á innlenda markaðinum. Meðal breyttra aðstæðna, sem gera kleift að framkvæma þessa till., eru bætt samskipti við umheiminn sem fylgja í kjölfar hinnar nýju jarðstöðvar í Mosfellssveit. Ég flutti þessa till. á síðasta þingi. Till. varð ekki útrædd, en atvmn. sendi hana til umsagnar. Umsagnir bárust m.a. frá atvinnumálanefnd Suðurnesja, og segir m.a. í þeirri umsögn, með leyfi forseta: „Var einróma samþykkt í nefndinni að mæla með þessari þáltill. Mikil vöntun er á iðnfyrirtækjum á Suðurnesjum til þess að taka við þeim mannafla sem misst hefur atvinnu sína vegna samdráttar í sjávarútvegi. Er hér því um mikið hagsmunamál að ræða. Það skal tekið fram, að gífurleg orka er nú að myndast á Suðurnesjum með tilkomu hitaveitunnar, sorpeyðingarstöðvarinnar og saltverksmiðjunnar. Vatnsorka er mikil og raforkuvinnsla er nú þegar 4 mw., en gæti orðið milli 20 og 30 mw. ef leyfi fengist til framleiðslu.“ Aðrar umsagnir um till. voru jákvæðar, sem sýnir að menn hafa áhuga á að kanna þetta mál til hlítar, athuga hvort við Íslendingar getum ekki farið að dæmi annarra við mótun nýrra starfstækifæra í því skyni að forðast atvinnuleysi sem fyrirsjáanlegt er ef ekkert verður að gert. Herra forseti. Ég legg til að er umr. lýkur verði till. vísað til atvmn.



Forseti. Það er nú liðið á kvöldið og orðinn þunnskipaður bekkur hér í þinginu, svo ég skal ekki lengja mjög þessar umr. En ég vil taka undir þessa þáltill. sem Kari Steinar Guðnason, hv. 3. landsk. þm., flytur hér og var að lýsa áðan. Það er rétt, sem fram kom hjá honum, að atvinna á Suðurnesjum er mjög viðkvæm um þetta leyti og hefur farið mjög versnandi á undanförnum árum, m.a. vegna minnkandi afla og ýmissa erfiðleika í rekstri slíkra fyrirtækja sem skapast hefur m.a. vegna þess að stjórnvöld hafa afskipt Suðurnesin mjög svo alvarlega. Eins og fram kom í ræðu flm., kom þessi till. til umsagnar til okkar í Samtökum sveitarfélaga á Suðurnesjum eða í atvinnumálanefnd þeirra, og var þar einróma samþykkt að mæla mjög með þessari till. Við teljum að það sé kominn tími til að kanna á hvern hátt iðnaðaruppbygging verði aukin og ekki síst þá á Suðurnesjasvæðinu, þar sem orka, samgöngur og mannfjöldi er til, þar sem ekkert af þessu þarf að flytja til. Ég vil svo að lokum í þessum stuttu áhersluorðum mínum um þessa till. minna á það, að í sameiginlegu skipulagi Keflavíkur, Keflavíkurflugvallar og Njarðvíkur, sem gert var fyrir nokkrum árum, er sérstakt svæði við Keflavíkurflugvöll frátekið fyrir tollfrjálst iðnaðarsvæði. Þetta skipulag er nú í endurskoðun, en samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef um þá endurskoðun, er þar enn gert ráð fyrir þessu svæði og ýmsar framkvæmdir og undirbúningur skipulagsmáta í Keflavík hafa verið við það miðuð að þessi starfsemi komist þarna á sem allra fyrst. Ég vil taka undir það sem fram kom í orðum hv. 3. landsk. þm. Þetta er ekki einungis atvinnuskapandi, þó að það sé líka stórt mál. Það eru líka miklar gjaldeyristekjur sem gætu af þessu skapast. Ég veit ekki hvort hv. þm. hafa gert sér grein fyrir því, að mikið af japönskum sjónvarpstækjum, sem seld eru á markað hér núna og á mjög góðu verði, að sagt er, þó ég þekki það ekki af samanburði, er sett saman hér í Evrópu vegna innflutningshafta til Evrópu á vissum stærðum af japönskum tækjum. Ég vil að lokum árétta það, að ég tel rétt, að þessi könnun fari fram, og mæli því eindregið með því, að þessi till. verði samþykkt.



Herra forseti. Í atvinnuþróun og uppbyggingu Íslands nú á síðari hluta tuttugustu aldar hafa Stokkseyri og Eyrarbakki orðið út undan í grundvallaratriðum í aðstöðusköpun hins opinbera. Á ég þar við að ekki hefur þótt fært, eftir að hin mikla hafnaruppbygging hófst í Þorlákshöfn, að gera þær aðgerðir í hafnarmálum Stokkseyrar og Eyrarbakka sem gera mögulegt að fylgja eðlilegri þróun í útgerðarmálum. Lengst af var stutt sókn í fiskinn og þá risu þessir staðir upp til blómlegs atvinnulífs. Hægt var og hagkvæmt að notast við litla báta sem gátu athafnað sig í höfnum Stokkseyrar og Eyrarbakka. Gerðar voru verulegar hafnarbætur á þessum stöðum til að gera þær öruggari, en ekki talið fært að gera svo dýrar aðgerðir sem þurfti til að stærri bátar gætu athafnað sig. Hafnaáætlun skilgreinir hafnirnar á Stokkseyri og Eyrarbakka nú sem sumarhafnir, en Þorlákshöfn sé þeirra heimahöfn á öðrum tíma. Eru fjárveitingar til þeirra í samræmi við það. Skilgreiningar þessar munu byggjast á því, að innan tíðar verði brúað yfir Ölfusárósa. Þótt allir, sem til þekkja, séu sammála um að þarna eigi að byggja brú sem fyrst, er ekki vitað nákvæmlega nú hvenær það verður og fram að því blasa við óyfirstíganlegir erfiðleikar atvinnulífs og búsetu á Stokkseyri og Eyrarbakka, svo að segja í hlaðvarpa mesta þéttbýlis á Íslandi. Kjarni málsins og grundvöllur þess, að ég flyt þessa till., er sá, að stefnumörkun ríkisvaldsins í hafna- og vegamálum hefur stangast á og þannig orðið til þess að atvinnuþróun á þessum stöðum hefur stöðvast og fiskvinnslan berst í bökkum við núverandi aðstæður. Það er því beinlínis skylda ríkisvaldsins að hlaupa þarna undir bagga með aðstoð vegna fiskflutninga, eins og þessi till. felur í sér. Það er ekki sjáanlegt að verið sé að skapa neitt erfitt fordæmi með samþykkt hennar, einungis verið að koma til móts við aðstæðurnar þangað til hafnarmál þessara staða leysast á viðunandi hátt með brú fyrir Ölfusárósa. Nú leggja 10 Stokkseyrarbátar og litlu færri Eyrarbakkabátar upp afla sinn í Þorlákshöfn auk togarans Bjarna Herjólfssonar, sem þessir staðir eiga ásamt Selfossbæ. Afla þessara fiskiskipa verður að flytja tæplega 50 km leið á vöruflutningabílum og svo að sjálfsögðu fullunnar afurðir sömu leið aftur til hafnar. Íbúar Stokkseyrar og Eyrarbakka eru staðráðnir í að berjast fyrir tilveru sinni og hafa ekki látið náttúruhamfarir draga kjark úr sér frekar en margir aðrir Íslendingar. Þetta bið ég hv. alþm., þótt þeir séu raunar fáir í salnum á þessari stundu, að hafa í huga við umfjöllun þessarar till. og leggja þannig sitt lóð á vogarskálarnar, svo úr rætist að hluta, með því að samþykkja þessa þáltill. Ég vil svo að lokum leggja til, herra forseti, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Sú þáltill., sem hér er til umr., stefnir, ef samþykkt verður, að því að bæta stöðu fiskiðnaðar á Eyrarbakka og Stokkseyri og reyndar einnig á Selfossi og því er ég henni hlynntur. Það má þó undir engum kringumstæðum líta svo á að hér sé um einhverja varanlega lausn að ræða á þeim miklu vandamátum þessa svæðis sem brúin við Óseyrarnes á að leysa. Við getum t.d. tekið sjómenn sem búa á Eyrarbakka og Stokkseyri og róa mestan hluta ársins frá Þorlákshöfn. Þeir þurfa nú að aka 112 km ef þeir vilja komast heim til sín milli róðra. Þeir þurfa að nota hátt í tvær klst. daglega af sínum dýrmæta hvíldartíma ef þeir ætla að skreppa heim til sín frá Þorlákshöfn þar sem bátarnir leggja upp. Auk þess er þetta mjög kostnaðarsamt. Auðvitað gefast menn upp á slíku þegar til lengdar lætur. Sjómennirnir flytjast hreinlega burt frá sinni heimabyggð, með þeim afleiðingum meðal margs annars að umrædd sveitarfélög missa sína bestu útsvarsgreiðendur. Í þessu sambandi er rétt að minna á, og það gerði hv. flm. till., að á undanförnum allmörgum árum hafa fjárveitingar til hafnanna á þessu svæði, á Eyrarbakka og Stokkseyri, verið skornar niður á þeirri forsendu að brúin eigi að koma, þannig að þarna er mikið misræmi á milli aðila hins opinbera. Herra forseti. Ég styð þessa þáltill. eindregið vegna þess að hún miðar að því að bæta mjög erfiða stöðu fiskiðnaðarins á þessu svæði. En ég vara eindregið við því, að menn haldi að þetta sé viðhlítandi lausn á miklu stærra vandamáli.