Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um ef þurfa þykir eða þar til dagskrá er tæmd.

Forseti. Spurning mín til hæstv. forsætisráðherra er mjög einföld: Hvenær verða næstu kosningar? Hér á landi hafa verið haustkosningar árin 1949, 1959, 1979, síðan 2016, 2017 og 2021. Þær ríkisstjórnir sem voru áður kjörnar að hausti breyttu allar dagsetningu kosninga þannig að aftur yrði kosið að vori. Það var því nýlunda að ákveðið var að kjósa aftur að hausti árið 2021 en breyta ekki kjördegi þannig að það yrðu aftur vorkosningar eftir stutt kjörtímabil ríkisstjórnarinnar sem féll þar á undan. Ég hef talað nokkrum sinnum um þetta málefni hér í ræðustól þingsins við hæstv. ráðherra og við héldum t.d. sérstaklega umræðu um kosningar að hausti í fyrra. Almennt séð þá kom sú skoðun upp hjá þeim sem tóku þátt að vorkosningar væru heppilegasta fyrirkomulagið, t.d. vegna fjárlagagerðar og einnig má nefna þar mikilvægt eftirlitshlutverk þingsins því að þegar kosningar eru að hausti til þá eru ráðherrar svo til eftirlitslausir síðustu mánuðina fyrir kosningar, frá því að þing fer frá í byrjun sumars og í raun bara þangað til kosningar hefjast. Svoleiðis var það núna fyrir kosningarnar 2021 og þá virðist það hafa leitt til alls konar loforða um fjármuni á síðustu metrunum fyrir kosningar. Kannski efast enginn um mikilvægi þess að styrkja t.d. Píeta-samtökin um 25 millj. kr., 10 milljónir til Íþróttasambands fatlaðra næstu þrjú árin þar á eftir, 134 milljónir í stofnframlag til Lýðháskólans á Flateyri fyrir byggingu stúdentagarða. Svona loforð rétt fyrir kosningar eru mjög áhugaverð. Þetta eru ákvarðanir sem á að taka í fjárlagavinnunni en ekki að vera loforð sem ráðherrar eiga bara að spreða hér fram og til baka rétt fyrir kosningar með einhverjum styrkjum hingað og þangað. Spurningin er því í rauninni dálítið einföld: Þurfum við að þola þetta ástand aftur með tilheyrandi álagi á fjárlagavinnuna í kjölfar kosninganna eða ætlar forsætisráðherra að breyta fyrirkomulagi fjárlagavinnu fyrir kosningarnar, nú eða þá að kjósa að vori?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir fyrirspurnina. Ég viðurkenni að ég fletti ekki upp ræðum úr sérstöku umræðunni sem við áttum um þetta mál á síðasta kjörtímabili.

Á þessu kjörtímabili.

Á þessu kjörtímabili, já, einmitt, þetta rennur nú allt orðið saman. Ég leyfi mér alla vega að fullyrða að þegar hv. þingmaður segir að almennt hafi verið einhver skoðun uppi þá er ég eiginlega viss um að það hafi verið ýmsar skoðanir í þeirri umræðu. Eins og ég hef sjálf bent á þá eru mörg nágrannalönd okkar með haustkosningar og ráða eigi að síður við það að undirbúa fjárlög. Það er þá oft þannig að rammi fjárlaganna liggur nokkuð skýr fyrir fyrir kosningar og þar eru ekki endilega teknar stórar stefnumótandi ákvarðanir. Það reynist þeim alla vega ekki vandamál. Ég hef í sjálfu sér ekkert mikið meira um fyrirspurnina að segja annað en það að samkvæmt bæði stjórnarskrá og kosningalögum er kjörtímabilið fjögur ár og almennar reglulegar þingkosningar eiga að fara fram við lok kjörtímabils. Að öllu óbreyttu fara því fram kosningar í síðasta lagi 25. september 2025. Eins og hv. þingmaður veit þá getur forsætisráðherra leitað atbeina forseta Íslands til að rjúfa þing fyrir þann tíma. Allir hv. þingmenn þekkja regluverkið í kringum það, með hvaða fyrirvara það þarf að vera. Það hefur engin ákvörðun verið tekin um að boða til kosninga áður en kjörtímabilið er á enda. Að öllu óbreyttu ættu þessar kosningar því að fara fram í september 2025. Það ætti í fyrsta lagi að gefa þeirri ríkisstjórn sem tekur við nægan tíma til þess að undirbúa fjárlög. Í öðru lagi er mikilvægt að ræða hvað þarf til að það geti gengið með þeim hætti að sem snurðulausast sé, af því að ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að það er mikilvægt að kosningar trufli ekki fjárlagavinnu. Ég nefndi hér áðan nágrannalönd. Noregur og Svíþjóð eru að jafnaði með kosningar að hausti og ráða, eins og ég segi, vel við bæði þau verkefni að kjósa og undirbúa fjárlög. Danir geta haft kosningar hvenær sem er á árinu og við þekkjum það þaðan að til þeirra er oft boðað með mjög skömmum fyrirvara. Finnar eru með kosningar að vori. Þannig að ég ítreka það sem ég hef örugglega sagt hér í síðasta samtali okkar að ég tel ekkert náttúrulögmál í þessu. Ég meira að segja man að ég fletti upp veðurupplýsingum að hausti og vori fyrir þessa síðustu umræðu okkar og komst að því að veðrið var síst verra að hausti en eða vori en það getur alltaf verið mjög slæmt þannig að það er mjög erfitt að miða kosningar við veður eins og einhverjir hv. þingmenn nefndu. Ég segi það hér að ég skil alveg umræðuna en vil bara ítreka að engin ákvörðun hefur verið tekin um annað en að kosningar verði að hausti 2025. Ég lýsi mig reiðubúna til samtals um það hvernig fjárlagagerð geti farið sem snurðulausast fram verði kosningar að hausti og ítreka að verði breyting þar á mun ég að sjálfsögðu eiga um það samtal við formenn flokka hér á þingi.

Forseti. Hin Norðurlöndin eru nefnd sem rök fyrir því að hérna ætti að kjósa að hausti. Ég hef svo sem ekkert við það að athuga. Það er alveg hægt að setja upp fyrirkomulag þannig að það gæti gengið upp. Við erum bara ekki með það fyrirkomulag akkúrat eins og er. Þess vegna spyr ég hvort, ef kosningar eiga að vera aftur að hausti, við eigum ekki að læra af reynslunni frá því síðast og einmitt breyta fyrirkomulaginu ef það er ætlun forsætisráðherra að hafa aftur kosningar að hausti. Það var mjög flókið síðast. Það er ekki alveg nóg að vísa bara í að önnur Norðurlönd geti þetta, við þurfum þá að stilla öllu öðru hjá okkur upp þannig að það gangi upp. Það er ekki hægt að henda haustkosningum á fyrirkomulag sem gerir ráð fyrir vorkosningum, bara sisvona. Síðast var tekin ákvörðun um að flýta kosningum um mánuð þannig að það er ekki alveg sjálfgefið að kosningar verði í september aftur, enda var líka vísað hér í veðrið. Veðurspáin fyrir kosningarnar í hittiðfyrra, 2021, var þannig að það var búist við að það yrði ófærð á kjördag en eins og veðurspáin er hér á Íslandi þá bara breyttist það eftir því sem leið á og varð ágætisveður. En það er mjög sjaldgæft að spáð sé óveðri í maí eða í byrjun júní eða hvernig sem það væri. Það gerist miklu sjaldnar en seinni partinn í september, hvað þá fyrir norðan eins og var í þessu tilviki. Þannig að það er alveg áhugavert að heyra rök forsætisráðherra og líka áhugavert að heyra að hún sé tilbúin til samræðna um að breyta fyrirkomulaginu einhvern veginn til þess að fjárlagavinnan geti gengið snurðulaust fyrir sig ef það eiga að verða aftur kosningar að hausti. Ef það á að ganga upp þá tel ég að það þyrfti að gerast fyrr. Við ættum alla vega að vera búin að fara í gegnum eitt svoleiðis ferli þar sem fjárlagavinnan gerir ráð fyrir kosningum að hausti 

Frú forseti. Ástæða þess að tekin var ákvörðun um að flýta kosningum um mánuð miðað við lengd kjörtímabils var tvíþætt. Það varðaði annars vegar veðrið og hins vegar að gefa lengri tíma til fjárlagagerðar. Svo þarf ég auðvitað ekki að rifja það upp hér að síðan var töluverð bið á niðurstöðum úr talningarmálinu svokallaða í Borgarnesi þannig að kannski nýttist sá mánuður sem vannst með því að hafa kosningar mánuði fyrr, svo ég fari nú að rifja upp góðar minningar eftir þessar kosningar, ekki sem skyldi. Ég vil samt minna á að sú breyting hefur orðið á undanförnum árum að við vinnum núna út frá langtímaáætlun um opinber fjármál og auðvitað eiga fjárlög að endurspegla þá langtímaáætlun. Við kosningar á hausti ætti þá að liggja fyrir fjármálaáætlun að vori, ekki satt, sem markar rammana sem við eigum að fylgja. En svo kemur ný ríkisstjórn og að sjálfsögðu er ekki hægt að ætlast til annars en að hún setji einhvern svip á fjárlagafrumvarp fyrir komandi ár og þá þarf það að vera hluti af því sem við gerum ráð fyrir í okkar kerfi. Að öðru leyti þakka ég hv. þingmanni fyrir að halda uppi umræðu um þetta mál hér á vettvangi Alþingis.

Forseti. Eitt allra brýnasta verkefni stjórnmálanna og samfélagsins alls er að ná viðsnúningi í því hvernig mannfólkið umgengst náttúruna. Loftslagsvandinn er kannski ein birtingarmynd og sú sem hefur verið einna mest rædd síðustu árin, en það er mikilvægt að líta ekki fram hjá hinum stóru hnattrænu vandamálunum; útdauða tegunda, mengunarvandanum. Þetta hefur aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna kallað þrenns konar vá sem steðjar að jörðinni um þessar mundir, samofinn vandi sem hefur gríðarleg áhrif á okkur öll. En á sama tíma og hnattrænn vandi virðist kannski óyfirstíganlegur þá megum við ekki gleyma því að það er hægt að brjóta hann allan niður í smærri ákvarðanir um staðbundin verkefni. Þau verkefni hafa oft samt gríðarlega mikil og neikvæð umhverfisáhrif hvert um sig og vegna þess að safnast þegar saman kemur þá náum við aldrei tökum á hnattræna vandanum með því að snúa bara einu olíuskipi heldur þúsundum þeirra. Oft og tíðum stangast þessi mengandi starfsemi líka á við rétt fólks til heilnæms og öruggs umhverfis. Hér kemur hugmyndin um vistmorð inn sem eitt af þeim verkfærum sem getur orðið okkur að liði í baráttunni fyrir framtíð jarðarinnar, sem leið til að tengja saman þennan rétt til umhverfis og rétt jarðarinnar sjálfrar til þess að ná árangri. Þetta er ekki ný hugmynd. Sennilega var Olof Palme fyrstur til að ræða mikilvægi þess að gera vistmorð refsivert fyrir hálfri öld eða svo, en á síðustu tíu árum hefur þessi hugmynd fengið byr undir báða vængi. Nærtækast er kannski að benda á Belgíu sem gengið hefur einna lengst af þeim löndum sem okkur standa nærri. Þar er búið að samþykkja þingsályktun og er núna verið að vinna að því að festa í lög skilgreiningu á vistmorði sem glæp. Hér á Íslandi var ég í hópi 12 þingmanna úr fjórum flokkum sem lögðu fram tillögu um að fela ríkisstjórninni að leggja tillögu fyrir þing aðildarríkja Alþjóðlega sakamáladómstólsins um að vistmorð verði viðurkennt sem brot á alþjóðalögum. Það náðist ekki samhljómur á þingi um að afgreiða þessa tillögu en það var samdóma álit fulltrúa í allsherjar- og menntamálanefnd að um væri að ræða mjög áhugaverðar hugmyndir og vel þess virði að skoða nánar. Það eru sóknarfæri fram undan fyrir Ísland að beita rödd sinni, bæði í gegnum formennsku í norrænu ráðherranefndinni en kannski ekki síst í Evrópuráðinu þar sem Ísland er með sérstök áform um að koma á framfæri mikilvægi samspils umhverfis- og mannréttinda, eitthvað sem Evrópuráðsþingið beindi til ráðsins að skoða í tengslum við leiðtogafundinn sem haldinn var hér á landi í maí.  
             Mig langar sem sagt að spyrja hæstv. ráðherra um afdrif þeirrar tillögu sem vísað var til ríkisstjórnar fyrir tæpu ári, hvað ráðherra hafi verið falið að vinna úr henni, 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Eftir að Alþingi vísaði þessari þingsályktunartillögu til ríkisstjórnar lagði ég til, í minnisblaði til ríkisstjórnar 13. september sl., að í samræmi við skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta samkvæmt forsetaúrskurði myndi utanríkisráðherra verða falið að taka þessa tillögu til skoðunar í samráði við dómsmálaráðherra og umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. Ég þarf svo sem ekki að rifja upp fyrir hv. þingmanni um hvað tillagan var en geri ég það nú samt og í stuttu máli sagt var lagt til að Alþingi myndi álykta að fela ríkisstjórn að leggja tillögu fyrir þing aðildarríkja Alþjóðlega sakamáladómstólsins um að vistmorð yrði viðurkennt í Rómarsamþykktinni sem brot á alþjóðalögum sem falla undir lögsögu dómstólsins og að leggja fram sömuleiðis frumvarp til laga á Alþingi um að vistmorð yrði bannað að landslögum. Í nefndaráliti meiri hluta þingnefndarinnar er ákveðinn leiðarvísir um hvað þurfi að gera og greina betur áður en tillaga af þessu tagi er samþykkt. Það er í fyrsta lagi frekari greining á íslensku lagaumhverfi og þeim ákvæðum sem veita umhverfinu réttar- og refsivernd og þar er nefnd skörun við tiltekin ákvæði í íslenskri löggjöf, t.d. í almennum hegningarlögum, sem og lagaákvæðum og réttarúrræðum sem miða að því að vernda umhverfi og náttúru landsins. Hins vegar er sérstaklega fjallað um í minnisblaði utanríkisráðuneytisins til þingnefndarinnar að aukið álag hafi verið á Alþjóðlega sakamáladómstólnum. Því telji utanríkisráðuneytið að tillagan þurfi frekari skoðun áður en Ísland leggi til útvíkkun á lögsögu dómstólsins þannig að hún nái til nýrra flokka brota. Þannig að ef kæmi til þess að ákveðið yrði að leggja fram tillögu á vettvangi dómstólsins af Íslands hálfu þyrfti vandaðan undirbúning og samráð á alþjóðavettvangi. Ég vil segja það að þessi umræða er í hraðri þróun á alþjóðavettvangi og bæði utanríkisráðherra og ég sjálf höfum fylgst náið með þróun hennar, bæði samkvæmt alþjóðalögum og gagnvart Alþjóðlega sakamáladómstólnum. Hv. þingmaður nefndi hér ákall frá Evrópuráðsþinginu um að breyta Rómarsamþykktinni þannig að vistmorð verði viðurkennt sem brot á alþjóðalögum og ráðherranefnd Evrópuráðsins vinnur nú að svari við tilmælum Evrópuráðsþingsins. Það var stofnaður undirhópur í lok síðastliðins árs, undirstýrihópur um mannréttindamál, sem hefur verið falið að skoða möguleika - og nú er ég að vitna í vettvang Evrópuráðsins - á nýjum réttarheimildum um mannréttindi í samhengi við umhverfismál og þar er m.a. verið að skoða þetta. Við gegnum formennsku í Evrópuráðinu á fyrri hluta þessa árs og ein af okkar áherslum þar hefur verið ýta undir og ýta áfram umræðunni um réttinn til heilnæms umhverfis sem mannréttindamál þannig að íslenska formennskan styður þessa undirbúningsvinnu Evrópuráðsins. Í tengslum við fund mannréttindanefndar Evrópuráðsins 2. maí stendur Ísland fyrir ráðstefnu um réttinn til heilnæms umhverfis sem umhverfis-, orku-, og loftslagsráðherra mun sækja fyrir hönd Íslands. Breyting á Rómarsamþykktinni yrði gríðarstórt verkefni í samvinnu allra samningsríkja og bent hefur verið á að verkefni Alþjóðlega sakamáladómstólsins eru þegar umfangsmikil og flókin og verulegt álag hefur skapast þar vegna átaka víða um heim, ekki síst vegna árásarstríðs Rússa í Úkraínu. Ísland er meðal þeirra ríkja sem hafa brugðist við ákalli um aukinn fjárhagslegan stuðning við dómstólinn vegna þessa og það er mikilvægt að gæta þess að standa vörð um virkni dómstólsins áður en honum verða færð enn frekari verkefni. En í stuttu máli sagt er Ísland að taka virkan þátt í umræðu um vistmorð, ekki bara á vettvangi Evrópuráðsins heldur líka á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og á vettvangi norræns samstarfs. Ég held að það skipti mjög miklu máli að við nálgumst þetta sem verkefni sem er í raun og veru, og það er ástæðan fyrir því að hæstv. utanríkisráðherra fer með þetta mál, verkefni sem fer yfir öll landamæri. Ég held persónulega að það hljóti í raun og veru bara að vera tímaspursmál hvenær þessi mál verða að stóra málinu á vettvangi mannréttindamála en það verður flókið að útfæra það. Ég vonast til þess að leiðtogafundur Evrópuráðsins sendi frá sér skilaboð í þessum efnum. Ég vonast til þess. Ég veit að það verður flókið að ná sameiginlegri niðurstöðu í hópi 46 aðildarríkja en Ísland er að setja þetta á dagskrá. Að lokum vil ég nefna örstutt að vistmorð er meðal þess sem nefnt er í tíu punkta friðartillögu forseta Úkraínu, Volodymyr Zelenskí, þar sem óskað er eftir því að þetta verði tekið til sérstakrar athugunar, þ.e. umhverfisskaðinn sem innrás Rússa í Úkraínu hefur valdið. Í heimsókn okkar utanríkisráðherra til Úkraínu í síðustu viku var rætt m.a. um hvort þetta gæti mögulega átt erindi inn á þennan leiðtogafund Evrópuráðsins.

Frú forseti. Mig langaði að byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að koma með greinargóðar upplýsingar um hvað er verið að gera. Ég held að það sé mikilvægt að við áttum okkur á því að Ísland hefur tækifæri til að vera leiðandi á þessu sviði og vera málsvari umhverfisins rétt eins og við erum málsvarar jafnréttis og ég treysti því, verandi einnig með hæstv. utanríkisráðherra hér inni, að það sé góð samvinna um þessi mál. Mig langaði sérstaklega að taka undir það sem hæstv. forsætisráðherra sagði síðast í sinni ræðu, að við fjöllum um áhrif stríðs á umhverfið. Við erum að tala mikið um það að við þurfum að halda vel utan um þá stríðsglæpi sem er verið að fremja í Úkraínu. Að sama skapi þurfum við að halda utan um þá umhverfisglæpi sem verið er að vinna.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Það er mjög mikilvægt að gæta að vernd búsvæða almennt í lífríkinu og ég ætla ekki að draga úr því. En ég held samt sem áður að við verðum að forðast þessa heimsendaumræðu sem fer af stað sífellt þegar verið er að ræða um umhverfismálin. Það hefur nefnilega náðst gríðarlegur ávinningur í umhverfismálum. Þrávirk efni hafa minnkað, náðst hefur olíusparnaður, vistvænir orkugjafar eru í ríkari mæli og svo má lengi telja þannig að það er margt jákvætt að gerast. Mér finnst stundum eins og það sé varpað of neikvæðu ljósi á umhverfismálin. Það eru tækifæri til að gera betur og við höfum gert vel og við eigum kannski að forðast þessa, ég vil segja gildishlöðnu umræðu um að allt sé að fara til fjandans. Það er ekki alveg svo, það er margt jákvætt að gerast í þessum málum. Ég held að við verðum að halda því á lofti og vera ekki að hræða ungmenni að óþörfu um að framtíðin sé bara ekki til.

Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra segir að það sé hennar persónulega skoðun að það sé bara tímaspursmál þangað til umræðan um vistmorð kemst almennilega á skrið, nær á blað á alþjóðavísu. Ég er þessu hjartanlega sammála. Ég held nefnilega að það sé óumflýjanleg þróun að viðurkenning vistmorðs sem alþjóðlegs glæps verði að veruleika. Þessi leiðarvísir sem meiri hluti hv. allsherjar- og menntamálanefndar kom með í nefndaráliti fyrir tæpu ári varðandi að það þyrfti að greina lagaumhverfið og meta mögulegt álag á Alþjóðlega sakamáladómstólinn - mér finnst þetta vera óþarfa varkárni. Mér finnst vel hægt að taka umræðuna miklu lengra áður en við förum að greina allt í ræmur. Ég er hræddur um að ef við bíðum eftir þeim greiningum þá gætum við hreinlega misst af lestinni. Við gætum ekki bara misst af þeirri lest að Ísland myndi skipa sér í forystu þeirra ríkja sem berjast fyrir grænni og sjálfbærri framtíð heldur gætum við misst af því að ná að breyta grundvallarviðmiðum og afstöðu fólks vegna þess að þetta er stórt verkefni. Þetta er stórt verkefni sem snýst ekki bara um það að ná árangri gegn þeirri umhverfisvá sem steðjar að jörðinni heldur líka um að breyta afstöðu fólks til þess hvernig samfélag mannfólks, hvernig efnahagslífið, svo að við brjótum það bara niður í einföldustu eininguna, þarf að starfa í sátt við náttúruna. Við þekkjum það bara af sögu undanfarinna áratuga að það er allt annað en lítið verkefni. Rétt að lokum, vegna þess að hæstv. ráðherra nefndi friðartillögu Úkraínu varðandi þá glæpi sem Rússar fremja, nota umhverfisspjöll sem vopn í stríði, þá er það náttúrlega mjög viðeigandi því að Olof Palme viðraði þessa hugmynd fyrst í tengslum við notkun Bandaríkjamanna 

Frú forseti. Ég þakka fyrir brýningu hv. þingmanns og ég nefni það, úr því að hæstv. utanríkisráðherra er hér í salnum, að ég tel að málið sé í mjög góðum höndum þar. Ég vil kannski aðeins dýpka það sem ég nefndi áðan, að þetta er mál sem skiptir máli að við vinnum þvert á landamæri og einmitt þess vegna höfum við tekið umhverfismálin upp á vettvangi Evrópuráðsins sem í raun og veru hluta af mannréttindum. Þess vegna finnst mér það vera ákveðin tíðindi að stjórnvöld í Úkraínu nefni vistmorð sem einn af sínum tíu punktum í sínum friðartillögum. Þar er fjallað um að það þurfi að koma í veg fyrir vistmorð og tryggja vernd umhverfisins sem hluta af varanlegum og réttlátum friði. Mér finnst þetta að einhverju leyti vera tímanna tákn. Mér finnst líka, og ég vonast til þess að það verði raunin af því að við erum að fara að ræða málefni Úkraínu hér á þessum leiðtogafundi, þar á meðal ákveðna þætti í þessum friðartillögum, að þetta eigi heima nákvæmlega á slíkum fundi sem er ætlað að fjalla um okkar sameiginlegu gildi á sviði mannréttinda, lýðræðis og alþjóðlegra laga og reglna, og að við tökum nákvæmlega þetta mál þar til umræðu. Ég vonast til þess að við fáum jákvæðar fréttir. En ég get fullvissað hv. þingmann um að hæstv. utanríkisráðherra heldur áfram vinnu við þetta mál í sínu ráðuneyti í samvinnu við aðra ráðherra eins og ég fór yfir hér áðan.

Virðulegi forseti. Fyrirspurn mín hljóðar á þá vegu: Hver er að mati ráðherra helsta ástæðan fyrir því að Seðlabanki Íslands telur nauðsynlegt að vextir í krónuhagkerfi okkar þurfi að vera meira en fjórum sinnum hærri en vextir í danska krónuhagkerfinu til þess að vinna gegn sambærilegri verðbólgu? Evrópuríkin eru núna að ná aðeins meiri tökum á verðbólgunni sem fyrst og fremst er knúin áfram af miklum orkukostnaði og þegar við tökum þennan orkukostnað og síðan húsnæðiskostnaðinn hjá okkur út þá sjáum við að verðbólgan hjá okkur er enn þá á uppleið meðan verðbólgan í langflestum Evrópuríkjunum er á niðurleið. Samt er verið að kljást við svipaðar stærðir af verðbólgu. Við þurfum hins vegar allt að fjórum sinnum hærri vexti. En við sjáum það líka í umræðunni, m.a. í aðdraganda að fjárlagafrumvarpinu, að þá vöruðu m.a. aðilar vinnumarkaðarins og Seðlabanki mjög einarðlega við því að það væri aðhaldsleysi í ríkisfjármálum og það gæti haft á áhrif á m.a. útgjaldaþenslu sem myndi síðan orsaka það að verðbólguvöxturinn yrði meiri. Það hefur auðvitað gerst síðan. Auðvitað er það snúið fyrir hvern stjórnmálamann, sérstaklega í ríkisstjórn, að útskýra fyrir kjósendum að almenningur á endanum borgar brúsann af agaleysi við fjármálastjórn. Það er reyndin í dag þó að helsta fyrirstaðan til þess að taka á útgjaldaþenslunni sem nú er sé kannski samsetning ríkisstjórnarinnar, eins og við þekkjum. Við vitum að vextir og verðbólga og efnahagsumhverfið er samsett af þessum þremur leikendum sem eru ríkisstjórnin, Seðlabankinn og aðilar vinnumarkaðarins. Sumir segja að síðustu kjarasamningar hafi farið út fyrir rammann en ég efast um að það hafi legið sérstaklega að baki nýgerðum kjarasamningum þó að þanþolið sé vissulega spennt. Það sem stendur eftir er að seðlabankastjóri, eins og hann hefur sagt sjálfur, stendur svolítið einn í þessari baráttu. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir orðaði það skemmtilega í gær í viðtali á Sprengisandi, að hann sæi eiginlega einn um þriðju vaktina og ríkisstjórnin hefði skilið hann eftir. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. ráðherra af hverju Seðlabankinn telur sig þurfa að verja krónuna með allt að fjórum sinnum hærri vöxtum en í Danmörku. Getur verið að það eigi rætur að rekja til þess sem er skoðun Gylfa Zoëga, hagfræðiprófessors sem sat í mörg ár í peningastefnunefndinni, en hann segir einfaldlega að krónan og tæki Seðlabankans nái bara til afmarkaðs hóps Íslendinga, þ.e. þeirra sem eru undir krónuhagkerfinu en svo eru aðrir eins og við vitum sem eru fyrir utan krónuhagkerfið? Vaxtahækkanir ríkissjóðs bitna ekki á þeim. Það má segja að við séum með ákveðinn krónuskatt á almenning meðan aðrir fá að lúta öðrum lögmálum. Hver er skoðun ráðherra á þessu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur þessa spurningu. Þegar hún barst mér fyrst var sérstaklega spurt um vexti á Íslandi miðað við vexti í danska hagkerfinu, svona til upprifjunar, það hefur aðeins dregist að þessi fyrirspurn komist á dagskrá hér. Í fyrsta lagi vil ég bara þakka fyrir fyrirspurnina. Það skiptir máli að horfa á ramma peningastefnunnar í þessum tveimur löndum, Danmörku og Íslandi, þar sem Danmörk er auðvitað með fastgengisstefnu við evruna, vaxtastig í Danmörku er í raun ákvarðað af Seðlabanka Evrópu og efnahagsaðstæðum á evrusvæðinu þannig að verðbólguhorfur í Danmörku ráða kannski ekki mest um stefnuna heldur horfurnar á evrusvæðinu meðan við erum með sjálfstæðan seðlabanka sem horfir til þróunar hér á Íslandi. Ég held að það skipti máli varðandi það sem hv. þingmaður nefnir hér, að verðbólguþróunin sé ólík milli Íslands og evrusvæðisins, að hún er auðvitað líka ólík innan evrusvæðisins. Þar eru mismunandi tölur sem við getum bara séð þegar við skoðum Eurostat milli mánaða þar sem hægt hefur á verðbólgunni víða en annars staðar er hún í hæstu hæðum og allt upp í 20%, þannig að það er töluverður munur á. Það sem miklu skiptir í þessu er að hagvöxtur á evrusvæðinu í fyrra var um 3,5% og það hægði töluvert á vextinum á síðasta fjórðungi ársins á meðan á Íslandi var hagvöxtur í fyrra rúmlega 7%, sem var raunar umfram spár þeirra sem spáðu fyrir um þennan vöxt. Ef við tökum mark á spánum verður hagvöxtur á Íslandi áfram töluvert hærri en á evrusvæðinu. Áætlað er að laun á almennum markaði á evrusvæðinu hafi hækkað um u.þ.b. 3% á milli ára í fyrra en samsvarandi hækkun hér á landi var 8,6%. Staðan er því ólík, bæði hvað varðar launaþróun og hvað varðar í sjálfu sér umsvif í hagkerfinu. Ef við förum bara yfir þetta allt saman þá má draga þá ályktun að hagvöxtur, verðbólga og launaþróun gefi tilefni til töluvert hærri vaxta á Íslandi án þess að ég vilji kveða upp dóm um það hvað séu eðlilegir vextir á hvoru svæði fyrir sig. Vextir Seðlabanka Evrópu hafa verið hækkaðir undanfarna mánuði og á síðasta fundi bankans, 2. febrúar sl., voru meginvextir hækkaðir í 3% og bankastjórnin boðaði að hún myndi aftur hækka vexti um hálft prósent á næsta fundi. Ef horft er til lengri tíma þá er þetta auðvitað heilmikið hagfræðilegt úrlausnarefni sem við blasir og almennt gætir verulegrar tregðu þegar reynt er að ná fram verðstöðugleika eftir langt skeið mikillar og breytilegrar verðbólgu vegna þess að kjölfesta verðbólguvæntinga við slíkar aðstæður er veik. Það er ekki nema eðlilegt og þetta þekkjum við. Áhrif óstöðugs verðlags á Íslandi undanfarna áratugi birtast því enn í því að kjölfesta verðbólguvæntinga er minni en t.d. á evrusvæðinu og þar hafa t.d. langtímaverðbólguvæntingar orðið fyrir minni áhrifum af völdum mikilla verðhækkana af völdum orkukreppu en hérlendis, þannig að þetta er munur. En mér finnst, kannski er ég að gera því skóna hér, að hv. þingmaður sé að velta upp möguleikanum á öðrum gjaldmiðli að einhverju leyti, þótt það sé ekki sagt beint. Að sjálfsögðu vitum við að þetta er í raun og veru ekki einangruð umræða um gjaldmiðlamál og peningastefnu. Við vitum alveg að því fylgir ákveðinn tilkostnaður að hafa sjálfstæðan gjaldmiðil og sjálfstæða peningastefnu en við vitum líka að því fylgja fjölmargir kostir. Við heyrum það hins vegar nú þegar vextir fara upp að þá hefst aftur umræða um mögulega upptöku á nýjum gjaldmiðli. Ég held nú raunar, hvort sem litið er til skýrslu Seðlabankans frá árinu 2012 þegar við ræddum þessi mál hvað mest eða til skýrslunnar frá 2018 um framtíð íslenskrar peningastefnu, að niðurstaðan sé sú að raunhæfir valkostir okkar eru tveir. Það er annars vegar að viðhalda sjálfstæðri peningastefnu og þjóðhagsvarúðartækjum sem við höfum auðvitað fjölgað í okkar regluverki frá því sem var fyrir hrun eða að ganga í Evrópusambandið og þar með Evrópska myntbandalagið og það kallar auðvitað á miklu meiri og umfangsmeiri pólitíska ákvörðun og umræðu en eingöngu hvað varðar gjaldmiðilinn og valkosti í þeim efnum. Sú ákvörðun snýst ekki bara um peningastefnu heldur er miklu stærra pólitískt mál. Þarna er ég kannski gera einhverju skóna sem hv. þingmaður spurði alls ekkert um en mér fannst nú samt rétt að nefna. Ég vil segja það hér að ég hef trú á því að verðbólgan muni fara niður. Ég held að við séum komin á þann stað að við munum sjá hana hjaðna á árinu. 

Virðulegur forseti. Hér er spurt um muninn á íslensku og dönsku efnahagsumhverfi og þar er einn stór munur á og það er verðtryggingin sem við búum við. Það er eiginlega fíllinn í stofunni vegna þess að verðtrygging 101 er bara þannig að á meðan hún er við lýði þá virkar ekki stýritæki Seðlabanka Íslands, sem er vaxtahækkunin, sem skyldi þannig að Seðlabankinn þarf stöðugt að beita því með mun grófari hætti heldur en tíðkast annars staðar og í stærri stökkum. Við erum að horfa á þetta núna. Það hefur svo þær afleiðingar að fólk er að fara aftur yfir í verðtryggð lán þannig að við erum að viðhalda þessu ástandi. Við erum að búa til ástand þar sem við viðhöldum þessu. Þetta er eitthvað sem verður að fara að huga að vegna þess að verðtryggingin er okkur alveg gríðarlega dýr og á eftir að verða dýrari ef svo fer fram sem horfir á næstu árum.

Frú forseti. Já, það á ekki að koma forsætisráðherra á óvart að auðvitað er maður á endanum að tala um gjaldmiðilinn. Það er bara þannig. Það er pólitísk ákvörðun að láta ungt fólk bera þyngstu byrðarnar vegna verðbólgunnar því það er hópurinn sem er bundinn innan krónuhagkerfisins, undir þessum krónusköttum, meðan þriðjungur af hagkerfinu, stóru útflutningsfyrirtækin og fleiri, er þar sem vaxtahækkanir Seðlabankans bíta ekki. Ég er alls ekki á móti því að þriðjungur geri upp í evrum. Ég vil bara að allir fái að gera upp í evrum. Það er ekkert réttlæti fólgið í því, talandi um Danmörku, að þar er fólk að borga íbúð sem fjárfest er í einu og hálfu sinni meðan við Íslendingar erum næstum því að borga hana þrisvar sinnum. Það er ekkert réttlæti. Við verðum að fara að þora að tala um nákvæmlega fílinn í stofunni sem er íslenska krónan. Auðvitað er þetta ekki bara gjaldmiðillinn, það þarf aga í hagstjórn. Kannski er það það sem ríkisstjórnin óttast þegar við erum að sjá þessa stanslausu útgjaldaþenslu.  Á endanum snýst þetta um réttlæti. Þetta snýst um það að vaxtabyrðin sem er sett núna á almenning í landinu í gegnum vaxtastýritæki Seðlabankans bitnar aðeins á þeim sem eru með gömlu krónuna, annars vegar óverðtryggðu krónuna og síðan hvernig verðtryggðu lánin snúast upp í andhverfu sína og við sjáum fólk jafnvel vera að missa allt. Við hljótum að þurfa einhvern tímann að fara að taka á þessu. Það er ekki eðlilegt að við þurfum að búa við þrisvar til fjórum sinnum 

Frú forseti. Við getum lengi deilt um þetta. Við getum líka deilt um það sem ég fór yfir áðan, að laun hafa hækkað miklu meira hér en á evrusvæðinu og kannski finnst einhverjum á evrusvæðinu bara ekkert réttlæti í því að hér séu miklu betri laun og miklu betri lífskjör en víðast hvar á evrusvæðinu. Við getum líka rætt um það að verðbólgan fer mjög misjafnlega með Evrópu. Öll þessi umræða sem við höfum átt - í ágætri skýrslu frá 2018 sem ég vísaði til áðan er farið yfir allt sem gert hefur verið hér í 100 ára sögu fullveldisins. Það er myntbandalag, það er gullfótur, það er fastgengi með höftum, fastgengissamstarf, peningamagnsmarkmið, raungengismarkmið, skriðgengi, fastgengi, allt sem við erum búin að ganga í gegnum.

Íslenska krónan er búin að missa 99% af verðgildi sínu.

Það jákvæða er að við erum stödd þar að ég held að flest fallist á það að það eru engar skyndilausnir. Það er ekki í boði að taka einhliða upp einhvern gjaldmiðil án þess að vera með skýran bakhjarl. Það eru bara tveir valkostir. Það sem ég er að segja skýrt er að Ísland, þegar við horfum á lífskjör, þegar við horfum á launakjör, jöfnuð og velsæld, stendur bara mjög vel. Og hitt sem ég vil segja er að innganga í Evrópusambandið, sem ég get borið fulla virðingu fyrir að stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar setji á dagskrá, felur í sér miklu meira en bara að verða aðili að myntbandalagi og taka upp nýjan gjaldmiðil. Hún er risastór pólitísk ákvörðun sem þarf miklu meiri umræðu. En ég vil hins vegar segja að öll þessi umræða þar sem við erum búin að fara í gegnum þessa valkosti hefur, finnst mér, fært umræðuna fram á við og ég held líka að okkur hafi lánast betur að koma bæði skýrari sýn og stefnumótun í ríkisfjármálin. Ég vil líka trúa því, þó að það sé í tísku að tala niður vinnumarkaðinn, að mjög margt jákvætt hafi gerst í þróun mála aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda á undanförnum árum sem ég trúi að eigi eftir að verða til framfara til lengri tíma litið í því að tryggja hér efnahagslega velsæld og stöðugleika.

Frú forseti. Þróunarsamvinna er lykilþáttur í utanríkisstefnu Íslands. Þungt vegur að ríkisstjórnin hefur gert heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna að sínum, þau að hungri og sárafátækt verði útrýmt, dregið úr ójöfnuði innan lands og á milli ríkja, mannréttindi virt, öll séum við jöfn fyrir lögum og fáum að lifa við frið og öryggi í daglegu lífi. Að sjálfsögðu liggja alþjóðasamningar og skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist einnig til grundvallar þróunarsamvinnustefnunni. Sú sem hér stendur er undir sterkum áhrifum frá nýloknum fundi kvennanefndar Sameinuðu þjóðanna í New York og einnig, svo að það komi fram, frá kvennaþingi sem meira en hundrað konur tóku þátt í um liðna helgi hér í Reykjavík. Að mínu áliti er það þrennt sem skiptir mestu máli þegar lagður er grunnur að árangursríkri þróunarsamvinnustefnu: Baráttan fyrir kvenfrelsi, réttindum barna og kynsegin fólks, í öðru lagi baráttan gegn hamfarahlýnun og fyrir líffræðilegum fjölbreytileika og í þriðja lagi baráttan fyrir friði og gegn hvers kyns ofbeldi, ekki síst kynbundnu ofbeldi. Nauðsynlegur árangur í þróunarsamvinnu og utanríkisstefnu og í rauninni allri stefnumótun ef út í það er farið, næst ekki nema þessi þrjú lykilviðfangsefni séu samofin í stefnumótun okkar og þróunarsamvinnu til stutts og langs tíma. Þetta snýst um mannréttindi, um umhverfi og öryggi og, frú forseti, eins og ég held að við öll vitum í þessum sal, þá hefur reynslan sýnt og það segir sig auðvitað sjálft að án fullrar lýðræðislegrar þátttöku kvenna í öllum samfélögum nást engar framfarir. Við þurfum líka, frú forseti, að taka ítarlegt samtal um það með hvaða hætti sé best að ná markmiðum okkar í þróunarsamvinnustefnunni og þá er ég að vísa í framkvæmd stefnunnar. Á hún að vera tvíhliða? Á hún að vera í fjölhliða samstarfi, t.d. við stofnanir Sameinuðu þjóðanna? Með hvaða hætti nýtum við kosti þess að fela frjálsum félagasamtökum framkvæmd stefnunnar? Ég held að framkvæmdin sé oft best komin í höndum félagasamtaka. Þau hafa áratugareynslu, fagfólk á sínum snærum og eru í daglegu nánu samstarfi við heimafólk á hverjum stað. Þannig nýtast oft fjárframlögin best og það verður mjög mikið úr hverri íslenskri krónu. Spurningar mínar eru einfaldar: Hvað líður mótun þróunarsamvinnustefnu sem á að taka gildi á næsta ári, 2024, og vera til fimm ára, ef ég man rétt, og hver verða helstu áhersluatriði hennar? Með öðrum orðum: Er von á einhverjum áherslubreytingum?

Frú forseti. Stefna Íslands um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands 2019–2023 rennur sitt skeið í lok þessa árs og vinna er yfirstandandi við undirbúning nýrrar stefnu 2024–2028 sem verður lögð fyrir á haustþingi. Mikilvægt innlegg í stefnumótunarvinnuna er niðurstaða úr jafningjarýni þróunarsamvinnunefndar OECD, sem við köllum í daglegu tali DAC-nefndina. Hún fór fram í október í fyrra, 2022, og verður formlega tekin fyrir í nefndinni 3. apríl nk. Þessi jafningjarýni byggist á ítarlegu mati á stefnu og starfi Íslands og þar verða veitt tilmæli um það sem betur mætti fara í þróunarsamvinnu okkar, svo sem hvað varðar áherslur, framkvæmd og eftirfylgni, sem er hluti af því sem hv. þingmaður spyr um. Ég veit að þessi jafningjarýni hefur verið okkur gríðarlega dýrmæt, bæði það að fara í gegnum alla vinnuna með þessum sérfræðingum og þessu fólki, láta þau skoða alveg á dýptina hvað við erum að gera, hvernig við erum að gera það og svo í leiðinni að fá út úr því hvað má betur fara og hvað er að ganga vel og geta þá tekið ákvarðanir út frá því og bætt okkur. Rýniskýrslan barst ráðuneytinu 13. mars sl. og hún mun nýtast vel í vinnunni sem er fram undan. Þar er m.a. áréttað mikilvægi þess að Ísland haldi skýrum fókus í starfinu enda hafi það gefist vel og reynst árangursríkt fyrir lítið framlagsríki eins og Ísland. Það má kannski segja að vegna þess að við erum ekki stærri en við erum þá séu þar af leiðandi framlögin í samræmi við það. Auðvitað eiga allir að vera með stífar kröfur en það er jafnvel enn meiri krafa á okkur að við nýtum þá fjármuni eins vel og kostur er. Málefnahópur innan ráðuneytisins rýnir núgildandi stefnu með tilliti til helstu áskorana á alþjóðavettvangi, áherslna Íslands og reynslu af þróunarsamvinnu Íslands síðastliðin ár. Það er alveg ljóst að þróunarríkin glíma við fjölþættar og krefjandi áskoranir. Nú blasir t.d. við sárafátækt í heiminum er farin að aukast í fyrsta skipti í tvo áratugi. Ég held að þótt við hér ein breytum ekki heiminum þá erum við þátttakendur í því að horfast í augu við það að kerfið sem við höfum búið til er kannski ekki nægilega vel í stakk búið til að takast á við margs konar ógnir og krísur sem ekkert lát virðist vera á. Það að við séum að horfa upp á að sárafátækt sé aukast í fyrsta skipti í tvo áratugi er ótrúlega sárt, að sjá svona skref aftur á bak en ekki fram á veginn. Þróunarsamvinnunefnd, sem sinnir ráðgefandi hlutverki við stefnumarkandi ákvarðanatöku um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands samkvæmt lögum, óskaði eftir að koma snemma að undirbúningi stefnunnar. Hinn 20. janúar sl. hélt nefndin starfsdag sem tileinkaður var nýju stefnunni og skilaði tillögum til ráðherra sem innlegg í þessa stefnumótunarvinnu. Þróunarsamvinnunefnd mun taka drögin til umfjöllunar á öðrum fundi þegar þau liggja fyrir og umsögn nefndarinnar fylgja drögum að þingsályktunartillögu til Alþingis. Samhliða mótun nýrrar stefnu er fyrirhugað samráð við helstu hagsmunaaðila á Íslandi, svo sem borgarasamfélag, félagasamtök, fræðasamfélag, atvinnulíf, fulltrúa yngri kynslóðarinnar og aðra sem að málaflokknum koma. Þar á meðal eru í undirbúningi samráðsfundir við helstu hagsmunaaðila. Þar verður leitast við að ná til fjölbreyttra aðila sem að málaflokknum koma og er vonast eftir markvissum umræðum þannig að samráðið komi að sem bestu gagni við stefnumótunarvinnuna. Hún mun taka mið af núgildandi stefnu þar sem lögð er áhersla á friðsamlegar lausnir, uppbyggingu félagslegra innviða, verndun jarðarinnar og sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda, jafnrétti kynjanna og mannréttindi, sem eru sömu þættir og hv. þingmaður nefndi í sinni ræðu. Það má gera ráð fyrir stóraukinni áherslu á loftslagsmál í þróunarsamvinnunni, ekki síst á sviði sjálfbærrar orku og íslenskrar þekkingar í þeim málaflokkum. Leitað verður leiða við að takast á við spillingu, sem við vitum að er gríðarlega mikið vandamál í þeim löndum sem við eigum í samstarfi við í þróunarsamvinnu, og leitað leiða sem stuðla að jöfnuði og auka og tryggja viðnám samfélaga með tilliti til efnahags- og félagslegrar uppbyggingar. Lögð er áhersla á tengslin milli mannúðaraðstoðar, þróunarsamvinnu og friðar en þörfin fyrir mannúðaraðstoð hefur farið ört vaxandi á undanförnum misserum og ekkert bendir til annars en að svo verði áfram. 

Virðulegi forseti. Mig langar til að þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur kærlega fyrir frumkvæðið. Þetta málefni stendur mér mjög nærri eftir starf mitt í utanríkisráðuneytinu þar sem ég fékk að sjá með eigin augum hvað íslensk þróunarsamvinna skiptir gríðarlega miklu máli. Það verður áhugavert að fara yfir jafningjarýni DAC sem von er á. En mig langar til að staldra aðeins við orð hæstv. ráðherra um mikilvægi þess að við nýtum fjármuni okkar sem við leggjum til þróunarsamvinnu eins vel og kostur er og hvetja hana til dáða í þeim efnum. Þar eigum við að einblína á styrkleika okkar og halda áfram að hvetja atvinnulífið til þátttöku, bæði í verkefnum og til fjárfestinga eins og þróunarríkin kalla svo ákaft eftir.

Frú forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir að vekja máls á þessu og einnig að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir yfirlit yfir hvað er verið að skoða. Mig langaði að nefna þrjú atriði hér á þessum stutta tíma sem ég hef. Í fyrsta lagi mun koma fram í næstu viku fjármálaáætlun fyrir næstu ár og mig langar að heyra frá hæstv. utanríkisráðherra hvort einhver plön séu um að hækka úr 0,35% til þróunarsamvinnu upp í markmiðið sem er 0,7. Hins vegar langar mig að hvetja hæstv. utanríkisráðherra til þess að auka hlut frjálsra félagasamtaka og hvernig þau eru nýtt í þessu mikilvæga starfi. Að lokum langaði mig að nefna það sem hæstv. ráðherra talaði um, starfsdag þróunarsamvinnunefndar, og langar að hvetja ráðherra til að nýta þróunarsamvinnunefnd betur til að fá fleiri upplýsingar um þetta. Að lokum langar mig að þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa lagt til fjármagn vegna fellibylsins Freddy í Malaví.

Frú forseti. Við erum að ræða hérna mikilvægan málaflokk og vissulega höfum við gert margt gott, íslensk stjórnvöld, og það ber að þakka. En við eigum líka óuppgerð mál sem mér finnst kannski gott að fá hér fréttir af. Það er alveg ljóst að það er grunur uppi um að íslenskt stórfyrirtæki hafi gerst sekt um að hafa beitt mútum til að sölsa undir sig náttúruauðlindir Namibíu og það hefur verið kvartað eða það hafa komið þau skilaboð að íslensk stjórnvöld hafi ekki gengið vasklega fram við að aðstoða við það að ná árangri í þeim málum. Það væri fróðlegt að fá afstöðu hæstv. ráðherra því að þetta hlýtur að vera eitt af meginverkefnum stjórnvalda, að ljúka þeim málum með reisn sem standa út af borðinu.

Frú forseti. Það er rétt að byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svörin og ég treysti því, eins og hér hefur komið fram í umræðunni, að áfram verði haft mjög náið samráð við þróunarsamvinnunefnd og hún höfð með í ráðum, eins og lög gera ráð fyrir, um þróun stefnunnar, vinnuna að henni og hvernig hún verður lögð fram í haust. Ég heyri það á svari hæstv. ráðherra að það eru kannski ekki byltingarkenndar breytingar á áherslum en það skiptir auðvitað mjög miklu máli nákvæmlega hvernig við, stjórnvöld, og Ísland framfylgir sinni þróunarsamvinnustefnu. Það er auðvitað rétt sem hæstv. ráðherra bendir á að við erum stödd þar á ofanverðri 21. öld að við sjáum að kerfin okkar ráða ekki við krísurnar sem við erum að eiga við. Það er loftslagskrísan og það er auðvitað að verða hrikaleg þróun í því að sárafátækt er að aukast og við erum líka að eiga við bakslag í mannréttindabaráttu víða um heim. Allt þetta kemur saman. Það er gott að heyra að ráðherrann vilji leggja stóraukna áherslu á loftslagsmál, enda vorum við í dag að fá fréttir af lokaframlaginu í sjöttu skýrslu vísindanefndar Sameinuðu þjóðanna og þar segir einfaldlega: Tíminn er á þrotum. Hvað ætlið þið að gera í loftslagsmálunum? Þannig að ég vil líka hvetja hæstv. ráðherra til að beita sér fyrir beinum fjárfestingum í atvinnuuppbyggingu í öðrum löndum. Það er líka hlutverk atvinnulífsins okkar að taka þátt í beinum fjárfestingum, loftslagsvænum fjárfestingum og leggja höfuðáherslu á þátttöku kvenna í öllu ferli og öllum verkefnum sem við tökum okkur fyrir hendur.

Frú forseti. Ég er sammála því sem kemur hér fram um mikilvægi frjálsra félagasamtaka og það er mikilvægt að við bæði lyftum þeim og hjálpum þeim að hjálpa öðrum vegna þess að þau eru heilt yfir gríðarlega öflugt verkfæri fyrir stjórnvöld, líka til að koma fjármagni með góðum hætti, byggt á reynslu, þekkingu og tengslum og öllu slíku, inn í okkar þróunarsamvinnu. Ég tek líka undir með þeim sem hafa nefnt hérna atvinnulífið. Það er gríðarlega mikilvægt að atvinnulífið sé hluti af þessum verkefnum, bæði vegna þess að markmiðið hlýtur að vera að gera sem flest svæði sjálfbær á allan hátt og þá líka efnahagslega sjálfbær. Og það þýðir að það þarf fjárfestingar. Í mínum huga er það líka hlutur sem atvinnulífið á að finna hjá sjálfu sér að það eigi að gera. Og hér höfum við náttúrlega dæmi á sviði orkumála í beinum verkefnum en líka til að mynda í lagalegri aðstoð þar sem við höfum reynslu í þessum geira og erum með lögfræðinga sem eru að aðstoða ríki við að tryggja einmitt rétt sinn í þeirri auðlindanýtingu sem fram undan er, tryggja það að ramminn sé til staðar þannig að þegar fjárfestingar koma - segjum að þær séu erlendar fjárfestingar í atvinnuuppbyggingu, sem er gott ef vel gengur - þá sé búið að búa til regluverkið, bæði til að koma í veg fyrir spillingu en líka til að tryggja það að íbúar þessara landa njóti góðs af þessari nýtingu, uppbyggingu og sjálfbærri framtíð. Það skiptir máli fyrir okkur að við séum með svigrúm til þess að bregðast við eins og við gátum gert í Malaví vegna Freddy og það skiptir máli fyrir okkur að geta almennt brugðist hratt við. En það er rétt sem hv. þingmaður nefnir þegar hún segist gera ráð fyrir því að ekki verði um byltingarkenndar breytingar að ræða. 

Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra skipaði starfshóp sem fékk það hlutverk að skoða stofnanaumgjörð samkeppnis- og neytendamála á Íslandi, gerði það fyrir nokkrum vikum síðan, jafnvel komnir mánuðir. Það sem vakti athygli mína var að Neytendasamtökin áttu ekki fulltrúa í þessum starfshópi og sér í lagi er ljóst að það virðist ekki hafa verið haft samráð við Neytendasamtökin, alla vega hafa þau ekki haft tækifæri, eins og fram hefur komið, til að koma með sín sjónarmið varðandi þennan starfshóp, hvað það á að vera skipuð í hann. Í því felst spurning mín. Þegar við horfum á þessa flokka sem eru í ríkisstjórn þá sjáum við að bæði þingmenn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins koma ítrekað með skýrslubeiðnir sem eru bein atlaga að Samkeppniseftirlitinu. Samkeppniseftirlitið er ekkert yfir gagnrýni hafið og ég held að við ráðherra séum alveg sammála um það. En það er umhugsunarefni þegar þessir flokkar koma ítrekað með tillögur sem eiga að grafa undan Samkeppniseftirlitinu. Sjálfstæðisflokkurinn bað um skýrslu Ríkisendurskoðunar, fullur tortryggni. En niðurstaða Ríkisendurskoðunar var skýr, að Samkeppniseftirlitið hefði staðið undir þeirri ábyrgð sem felst í því hlutverki að vera með eftirlit með samkeppni í þágu neytenda og í þágu heilbrigðs viðskiptaumhverfis. Ég sé síðan að þingmenn Framsóknarflokksins flytja hér tillögur ítrekað sem fela í sér sniðgöngu við almenn samkeppnislög. Við hljótum að staldra við þegar ítrekað er verið að leggja fram tillögur um að það eigi ekki bara að viðhalda sérreglum fyrir landbúnaðinn eða aðra þætti, undanþágum frá samkeppnislögum, heldur að bæta í og gefa í þegar kemur að sérreglum, undanþágum frá samkeppnislögum. Mér finnst þess vegna umhugsunarefni að í starfshópnum eru m.a. fulltrúar Viðskiptaráðs sem hefur m.a. gagnrýnt sérstaklega, og ekkert að því, Samkeppniseftirlitið og vill að því verði breytt. Stundum hef ég á tilfinningunni að þetta sé gert til höfuðs forstjóranum sem hefur hvergi gefið eftir þegar kemur að eftirliti með samkeppnismálum og það eftirlit hefur skilað beint íslenskum neytendum milljörðum í ábata, m.a. þegar kemur að flutningsmálum, fjarskiptamálum o.s.frv. Það veldur mér líka áhyggjum að fjárframlög til Samkeppniseftirlitsins hafa vart haldið í við verðbólgu núna síðustu árin. Eftir situr þessi tilfinning, og ég vona að hæstv. ráðherra geti bara hent þeirri tilfinningu minni út í hafsauga, að það sé ekki verið að styðja við Samkeppniseftirlitið, 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur kærlega fyrir fyrirspurnina. Hún er fremst í flokki þeirra sem er mjög umhugað um það sem er að gerast í hagkerfinu okkar og hefur sinnt samkeppnismálum ötullega. Hún spyr núna um ástæður þess að fulltrúar neytenda eigi ekki sæti í starfshópi sem skoðar breytingu á stofnanaumgjörð samkeppnis- og neytendamála á Íslandi. Því er til að svara að á undanförnum árum hefur verið gert átak í því að leita leiða til þess að fækka einingum í ríkisrekstri og stækka þær í því skyni að auka hagkvæmni í ríkisrekstri, bæta þjónustu og gera störfin skilvirkari. Reynslan af sameiningu opinberra stofnana hér á landi hefur sýnt að talsverð samlegðaráhrif geta verið af slíkum sameiningum í húsnæði, mannahaldi og í stoðþjónustu. Auk hagkvæmnissjónarmiða er einnig ljóst að stærri stofnanir hafa meiri getu til að takast á við erfið viðfangsefni og þeim er frekar unnt að marka sér sterka stöðu til að fylgja eftir lögbundnum verkefnum sínum. Í sáttmála um ríkisstjórnarsamstarf Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstri grænna sem tók við völdum í nóvember 2021 er kveðið á um að stefnt verði að sameiningu Samkeppniseftirlits og Neytendastofu og að kannaðir verði eftir atvikum möguleikar á sameiningu við aðrar stofnanir sem aukið geti samlegðaráhrif og skilvirkni í opinberu eftirliti. Meginmarkmiðið er að styrkja samkeppni innan lands, tryggja stöðu neytenda betur í nýju umhverfi netviðskipta og efla alþjóðlega samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Til að fylgja þessum áherslum í stjórnarsáttmála eftir var ákveðið að skipa starfshóp til að kanna stofnanaumgjörð samkeppnis- og neytendamála og hvernig sameining og samrekstur Samkeppniseftirlits og Neytendastofu gæti hugsanlega komið inn í stofnanakerfi ríkisins, þ.e. hvernig stjórnskipulagi neytenda- og samkeppnismála sé best fyrir komið innan stjórnsýslunnar. Starfshópnum er ætlað að skoða gildandi ákvæði laga sem um þessar stofnanir gilda með það fyrir augum að marka hugsanlegri nýrri stofnun stjórnskipulega stöðu. Ekki er í þessari vinnu sérstaklega horft til efnisreglna samkeppnis- eða neytendaréttar. Þegar valið var í starfshópinn var verið að velja einstaklinga sem þekktu vel til opinberra stofnana og/eða höfðu reynslu af sameiningu þeirra og gætu metið hvernig nýrri stofnun yrði best komið fyrir í stofnanakerfi ríkisins. Verkefni starfshópsins snýr ekki að því að endurskipuleggja verkefni Samkeppniseftirlitsins eða Neytendastofu eða yfirfara efnislega löggjöf á þessu sviði. Því var við skipan starfshópsins ekki verið að skipa sérstaka fulltrúa þessara stofnana eða sérfróða aðila á sviði samkeppnis- eða neytendamála. Eins og fram kom í fréttatilkynningu ráðuneytisins frá 24. ágúst í fyrra er starfshópurinn skipaður þremur einstaklingum. Þorgeir Örlygsson, fyrrverandi forseti Hæstaréttar, er formaður starfshópsins og var hann skipaður vegna lögfræðiþekkingar sinnar, dómarastarfa bæði í Hæstarétti og annars staðar, sem fyrrum ráðuneytisstjóra viðskiptaráðuneytis og vegna yfirgripsmikillar reynslu hans innan lands jafnt sem utan af stjórnsýslunni og verkefnum hennar. Svanhildur Hólm Valsdóttir, framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs, var skipuð í starfshópinn vegna þekkingar sinnar á starfsháttum stofnana og ráðuneyta í ljósi fyrri starfa hennar í fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem m.a. reyndi á sameiningu stofnana og vegna lögfræðiþekkingar hennar og þekkingar á stjórnskipan ríkisins. Angantýr Einarsson bæjarritari var skipaður í starfshópinn vegna þekkingar sinnar sem stjórnmálafræðingur á stjórnskipan ríkisins, vegna fyrri starfa þar sem reyndi á sameiningu stofnana og reynslu af störfum í fjármálaráðuneytinu og síðar fjármála- og efnahagsráðuneytinu og störfum erlendis í alþjóðastofnunum. Með starfshópnum starfar Harpa Theódórsdóttir, viðskiptafræðingur og sérfræðingur í menningar- og viðskiptaráðuneytinu. Það má upplýsa um það hér að við undirbúning við skipan starfshópsins kom til athugunar að hafa forstjóra Neytendastofu og Samkeppniseftirlitsins ásamt ráðuneytisstjóra og skrifstofustjóra í ráðuneytinu með í starfshópnum og að starfshópurinn yrði skipaður allt að sjö einstaklingum. Frá því var horfið að hafa starfshópinn það fjölmennan og í stað þess er starfshópurinn skipaður þremur einstaklingum. Í skipunarbréfi er lögð áhersla á að starfshópurinn hafi virkt samráð við helstu haghafa. Starfshópurinn hefur þannig fundað með forstöðumönnum viðkomandi stofnana og með fleiri hagaðilum á þessu sviði, t.d. Neytendasamtökunum. Starfshópnum er ætlað, auk samráðs við hagaðila, að kanna hvernig sambærilegum verkefnum er skipað í stjórnsýslunni í Danmörku og Noregi og eftir atvikum í fleiri löndum, til að mynda hvernig stofnanaumgjörð samkeppnis- og neytendamála sé best fyrir komið með tilliti til þeirrar reynslu sem fengist hefur á stjórnskipulagi sem þar er viðhaft. Ég vil taka það fram, virðulegur forseti, að það er alveg á hreinu 

Virðulegi forseti. Neytendastofa er eina opinbera stofnunin sem sinnir neytendavernd. Þar ætti frekar að bæta í en nokkuð annað. Viðfangsefni Samkeppniseftirlitsins og Neytendastofu eru gjörólík. Annars vegar að stuðla að virkri samkeppni á neytendamarkaði í heild sinni, hins vegar að bregðast við óréttmætum viðskiptaháttum og brotum gegn réttindum neytenda. Nú hefur verið skipaður starfshópur um þessa stofnanaumgjörð án aðkomu neytendaverndarsamtaka en með aðkomu framkvæmdastjóra Viðskiptaráðs. Samskipti stjórnvalda við hagsmunaverði eiga að byggjast á málefnalegum sjónarmiðum og jafnræði. Hvernig samræmist það þeim viðmiðum að útiloka fulltrúa neytenda frá aðkomu að starfshópi um stofnanaumgjörð neytendamála? Það má færa rök fyrir því að nær öll mál snerti hagsmuni neytenda með beinum eða óbeinum hætti og ég minni á að á Íslandi eru fjögur samtök neytenda en ekki bara eitt: Neytendasamtökin, sem sinna því sem snýr að vörum og þjónustu, Félag íslenskra bifreiðaeigenda, Samtök leigjenda og svo Hagsmunasamtök heimilanna, sem berjast fyrir réttindum neytenda á fjármálamarkaði. Það ætti að heyra til undantekninga að fulltrúar þessara samtaka séu ekki í opinberum starfshópum eftir þeim málaflokkum sem þau sinna.

Forseti. Ég ætla að byrja á því að taka undir þau sjónarmið sem komu fram í góðri ræðu hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur hvað varðar neytenda- og samkeppnismál. Ég verð að segja að það kemur örlítið á óvart að einmitt þessi ágæti hæstv. ráðherra skuli undanskilja neytendur í þessari vinnu eða Neytendasamtökin, vegna þess að hún hefur verið svona ljósið í myrkri ríkisstjórnarinnar, vil ég segja, þegar kemur að því að hugsa um hag almennings. Hún hefur tekið fyrir og verið gagnrýnin á ofurhagnað bankanna. Hún hefur verið gagnrýnin á sölu Íslandsbanka og fleiri mál, sem ég vil segja að sé virkilega góð gagnrýni, einnig á gjaldtöku og arðsemi bankanna. Þannig að ég skora á hæstv. ráðherra að gera vel einnig í þessu máli. Ég geri mér vissulega grein fyrir því að staða hennar er þröng innan ríkisstjórnarinnar þar sem eina prósentið og hagsmunir þess virðast vera í algjöru fyrirrúmi. En mér finnst að neytendur og fulltrúar þeirra eigi heima í þessari vinnu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og ekki síst lokasetningu hennar, að hún muni gera allt til þess að tryggja samkeppni og tryggja sterkt samkeppniseftirlit til þess m.a. að berjast gegn verðbólgu. Ég er sannfærð um að þar sem samkeppni ríkir hér á Íslandi hefur það stuðlað að því að pottlokið hefur ekki farið af en þar sem er minni samkeppni og þar sem er fákeppni sjáum við að allt er að fara úr böndum. Þetta er algjört lykilatriði fyrir íslensk heimili, íslenska neytendur, að hafa í samfélaginu öflugt samkeppniseftirlit. En lái mér hver sem vill, þar sem maður hefur einhverja reynslu af því og hafandi heyrt hvernig flokkarnir hafa talað í gegnum tíðina gagnvart Samkeppniseftirlitinu, þá hef ég verulegar áhyggjur af því hver niðurstaðan verður. En ég verð að segja á móti að mér finnst mikilvægt að ráðherra hafi komið með þessa tóna inn, að það sé verið að tala alveg skýrt. Við ætlum ekki að draga tennurnar úr Samkeppniseftirlitinu. Það sem ég hef verulegar áhyggjur af er að jafnvel ráðherrar fái ekki frið til að tala fyrir öflugu samkeppniseftirliti innan ríkisstjórnarflokkanna af því að hæstv. ráðherra hefur, eins og kom fram hérna áðan, stundum verið með mikilvægar yfirlýsingar á ákveðnum sviðum sem hafa ekkert endilega hentað öllum öðrum. Ég vil því brýna hæstv. ráðherra til dáða þegar verið að koma með tillögur um að draga úr samkeppni, hvort sem er í gegnum sérreglur og undanþágur frá samkeppnislögum eða með öðrum hætti, til að standa vaktina og segja: Við erum ekki að fara þangað. Við erum að efla samkeppni, við erum að gera það í þágu almennings og í þágu íslenskra heimila sem berjast sem aldrei fyrr, núna þegar matarkarfan til að mynda hækkar eins og enginn væri morgundagurinn og hluti af því sem við verðum að gera er að efla Samkeppniseftirlitið. Og bara þannig að það sé sagt hér: Ég mun hafa mjög mikið eftirlit með framkvæmdarvaldinu þegar kemur að þessu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þessa gagnlegu umræðu og þetta virka aðhald sem er hér stundað af hv. þingmönnum. Það er gríðarlega mikilvægt akkúrat á þessum tímum núna því þegar við sjáum að verðbólga er eins há og hún er þá getur það verið þannig að einhverjir mögulega noti ferðina. Þess vegna vil ég upplýsa hv. þingmann um það og ítreka að það er útilokað í mínum huga að grípa til einhverra aðgerða sem veikja samkeppniseftirlit í landinu í fyrsta lagi. Í öðru lagi vil ég líka upplýsa að við vorum og erum í talsverðu sambandi við Neytendasamtökin og upplýstum þau um hvernig við ætlum að gera þetta. Við vorum að skoða fyrst og síðast stofnanaumgjörðina en ekki í raun og veru neytendur sérstaklega hvað þetta varðar. Við höfum nýverið gengið frá samningi og ætlum að ganga frá frekari samningum við Neytendasamtökin til þess að styðja þau við að veita áframhaldandi aðhald á þessum markaði. Og það er alveg ljóst á þessum tímapunkti, þótt við vonumst auðvitað til þess að verðbólgan verði ekki eins þrálát og hún hefur verið, að þetta er stærsta viðfangsefni þessarar ríkisstjórnar um þessar mundir og allt aðhald með markaðnum, allar tillögur sem eru til þess fallnar að draga úr verðbólguþrýstingi og vinna á verðbólguvæntingum, er það sem skiptir íslenska hagkerfið mestu máli þessa dagana.

Virðulegi forseti. Samkeppnishæfni er eitthvað sem við verðum að hafa hugfast. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að ég og hæstv. ráðherra erum kannski ekki endilega sammála um aðferðafræðina til að tryggja samkeppnishæfni. Ég virði það að hæstv. ráðherra viðurkenni að gjaldmiðill okkar sé örmynt og það séu ákveðnar flækjur en styðji engu að síður krónuna, á meðan ég vil fara aðrar leiðir til að auka samkeppnishæfnina. Ég er ekki í þessu tilviki að spyrja beint um krónuna og gjaldmiðlahagkerfið okkar, heldur um þær niðurstöður sem komu fram í viðamikilli könnun IMD-háskólans í Sviss. Af því að samkeppnishæfni okkar á að vera okkur hugleikin og alltaf til sífelldrar umræðu, verandi eyja, þá eigum við mjög mikið undir því að standast samanburð við aðra og megum þess vegna aldrei sofna á verðinum. Þessi ítarlega könnun frá IMD-háskólanum í Sviss á samkeppnishæfni 63 ríkja leiddi í ljós ágætismeðaltal fyrir Ísland. Við erum í 16. sæti, milli Þýskalands og Kína, en aftur á móti erum við töluvert neðan en önnur Norðurlönd sem við viljum þó alla jafna helst bera okkur saman við þegar kemur að lífskjörum. En svo þegar rýnt er í tölurnar í þessari könnun og einstaka liði, þá sést að við höfum á hinn bóginn dregist aftur úr öðrum þjóðum, og það nokkuð verulega, síðustu tíu ár þegar kemur að efnahagslegri frammistöðu. Þar er Ísland í 58. sæti og hefur fallið niður um 12 sæti. Við höfum bætt okkur lítillega þegar kemur að landsframleiðslu á hvern vinnandi mann og atvinnustig er nokkuð hærra, en við samanburð á verðlagi er Ísland aftur á móti verr statt heldur en fyrir áratug og það nokkuð mikið. En mestu skiptir að við erum allt að 30 sætum neðar en önnur Norðurlönd þegar kemur að alþjóðaviðskiptum og erlendri fjárfestingu. Þar er staðan grafalvarleg. Eigi lífskjör hér að vera sjálfbær og sambærileg við það sem gerist á hinum Norðurlöndunum, þá verðum við að komast upp úr botnsætunum þegar litið er til alþjóðlegra viðskipta og erlendra fjárfestinga. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig hyggst ríkisstjórnin tryggja að samkeppnishæfni Íslands í alþjóðaviðskiptum og fjárfestingum erlendra aðila, þar sem við erum í 56. sæti af þessum 63 þjóðum, verði sambærileg og á öðrum Norðurlöndum í ljósi þess að við eigum enn þá verulega langt í land með að ná vinum okkar á Norðurlöndum samkvæmt þessum nýjustu mælingum? Hvaða hugmyndir hefur hæstv. ráðherra til þess að efla samkeppnishæfni Íslands og ekki síst þegar kemur að alþjóðaviðskiptum og fjárfestingum erlendra aðila?

Virðulegi forseti. Enn og aftur vil ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að koma með spurningar inn í þingsal um samkeppnishæfni og hvar Ísland er statt. Það er auðvitað rétt sem hv. þingmaður segir, um það hvar Ísland stendur varðandi þessi alþjóðaviðskipti. Hins vegar vil ég bæta því við að þrátt fyrir það höfum við verið að setja okkur það markmið að færast ofar á alþjóðlegum listum sem mæla samkeppnishæfni landsins og skilyrði fyrir erlenda fjárfestingu. Eins og staðan er í dag þá erum við í 16. sæti fyrir árið 2022 en árið 2021 vorum við í 21. sæti og því höfum við farið upp um fimm sæti á milli ára þegar kemur að mælingu á samkeppnishæfni landsins. Ég ætla að leyfa mér að koma með ákveðnar kenningar um hvar við erum stödd, vegna þess að ég er mjög hlynnt alþjóðaviðskiptum og tel að því meiri sem alþjóðaviðskipti eru á Íslandi, því betri verði lífskjör. Staðan er sú að um leið og Ísland fer að flytja út og gera sig gildandi; sjávarfang, orku í gegnum áliðnað, ferðaþjónustuna og núna skapandi greinar og hátækni, þá auðvitað aukast lífskjör í landinu. En ef við lítum aðeins á grunngerð hagkerfisins er það enn þannig í dag að við erum býsna drifin áfram af auðlindum. Við erum með sjávarútveg, orkuauðlindirnar og ferðaþjónustu, og þarna erum við samkeppnishæf vegna þess að við erum að flytja mun meira út af þessari vöru og þjónustu en við erum að flytja inn. Hins vegar höfum við ákveðið sem samfélag að setja ákveðnar takmarkanir á erlenda fjárfestingu í sjávarútvegi og það sama á við um orkuiðnaðinn og líka ferðaþjónustuna varðandi mikil kaup á landi. Mér finnst mjög áhugavert hvernig við ætlum að feta okkar næstu skref í þessu, vegna þess að það kann að vera erfiðara fyrir okkur að ná þessu upp vegna grunngerðar hagkerfisins nema ef við opnum fyrir erlendar fjárfestingar í þeim greinum þar sem við erum samkeppnishæf. Ég ætla hins vegar að nefna að við höfum til að mynda breytt umgjörð í kringum kvikmyndaiðnað á Íslandi. Við erum með endurgreiðslur upp á 25 og 35% og í kjölfarið erum við að sjá eina mestu erlendu fjárfestingu í menningu á Íslandi sem skapar hundruð starfa. Ef mér telst rétt til þá erum við að tala um 10 milljarða. Hvað getum við gert til að bæta þessa samkeppnishæfni okkar? Fyrir mitt leyti þá geld ég varhug við því að opna fyrir erlenda beina fjárfestingu inn í sjávarútveg, ég vil að Landsvirkjun sé áfram í opinberri eigu og við opnum hvorki fyrir beina erlenda fjárfestingu inn í Landsvirkjun né einkavæðum hana. Hins vegar er hárrétt hjá hv. þingmanni að við þurfum auðvitað að skoða þessa mælikvarða og hvað við getum gert betur. Ég tel að við getum unnið að lánshæfi ríkissjóðs Íslands og kynnt betur þann árangur sem við höfum náð í ríkisfjármálum. Við erum með tiltölulega hagstætt skuldahlutfall og með því að fá hækkun á lánshæfiseinkunn Íslands þá tel ég að við getum lækkað fjármagnskostnað. Ég nefni þessa þætti, sem ég tel að séu mjög mikilvægir. Það er líka margt sem vinnur með okkur. Við erum tiltölulega ung þjóð, með mjög mikinn og kröftugan hagvöxt og kannski því miður meiri þenslu á vinnumarkaðnum en eðlilegt er. Þess vegna eru stýrivextir háir á Íslandi. En ég verð að viðurkenna það, að ég tel eina af ástæðunum fyrir því að við erum að skora svona lágt vera hvers eðlis hagkerfið okkar er og að enn í dag er stór hluti þeirra gjaldeyristekna sem við sköpum knúinn áfram af auðlindanýtingu.

Frú forseti. Svo það sé sagt þá er alveg rétt að Ísland er drifið áfram af auðlindanýtingu. Við höfum gert vel á mörgum sviðum og ég tek undir að við eigum ekki að einkavæða Landsvirkjun, hún á að vera áfram í eigu þjóðarinnar og það er hægt að tala um ýmsa aðra þætti. Hitt er síðan umhugsunarefni, að við þurfum að fara í sérstakt kynningarátak til að fá betri einkunn hjá matsaðilum. Það segir að mínu mati svolítið mikið um þann gjaldmiðil sem við erum með. Og talandi um kvikmyndagerðarfólk, þá held ég að það sé engin spurning að endurgreiðslurnar hafi skilað sínu en það er umhugsunarefni að kvikmyndagerðarfólk, sem er einmitt að búa til íslenskar myndir - til hamingju Ágúst Guðmundsson, sem hæstv. ráðherra afhenti verðlaun í gær. Það er hárrétt sem hann segir, að við þurfum að framleiða efni á íslensku til að gæta tungunnar. En þegar kvikmyndagerðarfólk og tveir aðilar á sitt hvorum endanum gera áætlanir þá er alltaf gert ráð fyrir 10% út af krónunni; 10% af heildar„budgeti“ til kvikmyndagerðar hér heima. Það er alltaf verið að slá varnagla við krónuna og auðvitað er það enginn fyrirsjáanleiki. Af hverju erum við síðan ekki með meiri samkeppni á sviði banka- og tryggingamarkaða? Það er alveg ljóst og það hafa forstjórar til að mynda þýska bankans Deutsche Bank og fleiri banka sagt: Það er einfaldlega út af gjaldmiðlinum. Hann er risastór hindrun og það er mikilvægt fyrir okkur að við dettum ekki í þessar skotgrafir á milli þeirra sem eru með og á móti. Ég held að það sé lykilatriði fyrir okkur núna að ræða hvað það skiptir miklu máli, m.a. fyrir samkeppnishæfni Íslands, að vera hér með almennilegan gjaldmiðil. 70% af forstöðufólki nýsköpunarfyrirtækja sögðu á síðasta ári að helsta hindrunin væri gjaldmiðillinn, að erlendar fjárfestingar, sem þessi fyrirspurn snýst um, væru ekki að fást út af því að gjaldmiðillinn væri stór hindrun. Svo því sé komið á framfæri þá held ég að við getum bætt stöðu okkar á þessum listum varðandi samkeppnishæfni og ekki síst það að draga að erlendar fjárfestingar með því að vera hér með almennilegan og fyrirsjáanlegan gjaldmiðil. Það á svo sem ekki að koma neitt á óvart.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka að það er ekkert nýtt að kynna grunnþætti íslensks efnahagskerfis til að fá hækkun á lánshæfismati og er það í raun og veru gert á hverju einasta ári. Þá er farið fyrir svokallaðar lánshæfisnefndir sem ég þekki vel úr störfum mínum í Seðlabanka Íslands þegar lánshæfismálin voru þar. Þetta var iðulega gert til að kynna stöðuna, hvort sem hún var góð eða einhverjar áskoranir voru til staðar, og því er það ekkert nýtt - hljómar kannski þannig, en svo er ekki. En aftur að samkeppnishæfni og gjaldmiðlum og því hvort við séum með krónu, evru, dollar eða hvað það nú er. Ástæðan fyrir því að ég er þeirrar skoðunar að krónan henti íslenska hagkerfinu er einfaldlega sú að þrátt fyrir allt eru lífskjör hér ein þau bestu í veröldinni. Við höfum náð að vera með einar hæstu þjóðartekjur á hvern íbúa og það er mikill hagvöxtur. Allar þessar útflutningsgreinar okkar eru í miklum vexti og ef við lítum á þær tölur þá held ég, ef ég man það rétt úr síðustu Peningamálum, að vöxtur útflutningsgreina frá síðasta ári hafi a.m.k. verið 22%. Það sem við eigum að einblína á er að við erum því miður með halla á vöruskiptajöfnuðinum og þurfum að vinna að því að passa upp á að svo verði ekki, en ég held að þegar verðbólgan fer að minnka munum við snúa því í afgang. En ástæðan fyrir því að það getur verið flókið fyrir okkar hagkerfi að vera með annan gjaldmiðil er sú að hagsveifla á evrusvæðinu og hér á oft ekki samleið. Við höfum oft upplifað mun meiri hagvöxt á Íslandi en á evrusvæðinu og koma nokkrir þættir að því, til að mynda er þjóðin hlutfallslega talsvert yngri en á evrusvæðinu og það er ekki skynsamlegt í heimi hagfræðinnar að taka upp gjaldmiðil sem lýsir í raun og veru ekki grunngerð viðkomandi hagkerfis. Þá kem ég enn og aftur inn á þetta auðlindahagkerfi sem við höfum. En ég er sammála hv. þingmanni að við þurfum alltaf að vera á tánum og þurfum að taka þessa umræðu. 

Frú forseti. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um úthlutanir úr Tækniþróunarsjóði. Þetta er eins og margt annað, það þarf að halda framkvæmdarvaldinu og stjórnsýslunni svolítið við efnið. Það þarf að upplýsa um gang mála. Það er oft sagt að það eigi til að mynda að jafna hlut kynjanna þegar kemur að úthlutunum en síðan er það á endanum ekki gert og grunnurinn er oft sá að gangverkið á bak við hentar kannski ekki öllum kynjum, hefur kannski frekar tekið mið af því sem hefur verið gert í fortíðinni. Engu að síður er margt sem hefur þokast fram á við og ég held að það hafi mörg jákvæð skref verið tekin en vil engu að síður spyrja hæstv. ráðherra fimm spurninga: 1. Hyggst ráðherra setja markmið um kynjahlutföll við úthlutun styrkja úr Tækniþróunarsjóði og við matsferli fagráða? Mun hæstv. ráðherra setja sér markmið í þessu? 2. Telur ráðherra rétt að tölfræði liggi fyrir um úthlutanir eftir kyni eigenda í ljósi þess að fyrirliggjandi upplýsingar ná eingöngu til þeirra verkefnastjóra sem óska eftir styrkjum? Það er alltaf miðað við verkefnastjórana. Ég spyr hvort eigi að breyta því af því að það lýsir ekki þeim sem eru á bak við. 3. Getur ráðherra veitt upplýsingar um fjölda úthlutana, sundurliðað eftir kyni eigenda? 4. Telur ráðherra þörf á að frekari upplýsingar liggi fyrir um úthlutaðar fjárhæðir sjóðsins í ljósi þess að fyrirliggjandi tölfræði miðar eingöngu við fjölda umsækjenda og styrkja? 5. Getur ráðherra veitt upplýsingar um úthlutaðar fjárhæðir eftir kyni?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að setja þessa umræðu á dagskrá um stöðu kynjanna og aðallega þá stöðu kvenna í úthlutunum nýsköpunarsamfélagsins, af því að við höfum hreyft við því kerfi mjög hratt á undanförnum árum. Við höfum sett mikla fjármuni í að fjárfesta í hugmyndum fólks og þá skiptir máli að allir hafi jafnan aðgang að því stuðningskerfi. Varðandi fyrstu spurningu hv. þingmanns þá eru lög um Tækniþróunarsjóð þannig að kveðið er á um úthlutunarstefnu þar sem fylgja skal áherslum Vísinda- og tækniráðs og þar segir líka að stjórn sjóðsins setji reglur um umsóknir, mat þeirra og málsmeðferð. Af þessu leiðir að stjórn sjóðsins er í raun sjálfstæð í störfum sínum og ráðherra skortir beinar valdheimildir til að setja áherslur um markmið við úthlutun styrkja. En í 6. gr. laganna er aftur á móti heimild fyrir ráðherra til að setja reglugerð um starfsemi og rekstur sjóðsins og framkvæmd laganna sem hefur ekki enn verið nýtt. Í þessu ljósi og eftir skoðun hef ég talið heillavænlegast að áherslur um kynjahlutföll við úthlutun styrkja úr sjóðnum komi frá Vísinda- og tækniráði og stjórn sjóðsins og það er samtal sem við eigum við Vísinda- og tækniráð, sem verður fljótlega að Vísinda- og nýsköpunarráði. Varðandi spurningu tvö þá var leitað til Rannís um aðstoð og gögn vegna þeirra svara, þ.e. um verkefnastjórana og hvernig það er metið. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er ekki rétt mat eða fyllilega rétt sýn á það að miða við verkefnastjóra. Ég held að það væri vænlegra að skoða hver átti hugmyndina, hvaðan kemur hugvitið og hvaðan kemur hugmyndin frá. Við höfum verið að skoða hvaða leiðir væru bestar í þessu af því að við erum að vinna í því að setja upp mælaborð nýsköpunar til að eiga enn þá betri gögn um allt sem er að gerast og hvernig það er að gerast. Varðandi úthlutun eftir verkefnastjórum þá hafa konur verið að leiða um þriðjung umsókna í Tækniþróunarsjóð. Við höfum verið að skoða hvort við ættum að skoða fyrirtækjaskrá Skattsins til að meta hver sé eigandi verkefnisins, þ.e. skráður eigandi eða lögaðili. En það er líka bundið ákveðnum vandkvæðum þegar það er skoðað af því að samkvæmt fyrirtækjaskrá Skattsins, ef við tökum dæmi, þá er t.d. ónefnd kona skráð formaður stjórnar Háskólans í Reykjavík en ónefndur karlmaður hins vegar skráður raunverulegur eigandi. Hvort ber þá að skilgreina Háskólann í Reykjavík, sem umsækjanda, sem konu eða karl í skilningi þessarar tölfræði? Þetta er eitthvað sem við erum að vinna að, hvernig við getum metið þetta betur og óskin væri kannski að reyna að safna upplýsingum um raunverulegan eiganda verkefnisins, þ.e. frumkvöðulinn, helsta hvatamanninn, til að fá betri sýn á það hvar hugmyndir frá konum eru inni í þessu kerfi. Þetta er bara í skoðun og við erum að reyna að fá betri tölfræðileg gögn um allar þessar úthlutanir. Sú tölfræði sem er aftur á móti til hjá Rannís um kynjaskiptingu eftir eiganda umsókna miðast við prósentur en ekki fjölda umsókna eftir kyni. En þetta er eitthvað sem við erum líka að reyna að lagfæra þannig að upplýsingar vegna spurningar númer þrjú liggja ekki fyrir, um fjölda úthlutana, sundurliðað eftir kyni eiganda, því miður. Síðan er það spurning fjögur, hvort það þurfi ekki að liggja fyrir frekari upplýsingar um fjárhæðir. Ég myndi segja jú, við erum að reyna að átta okkur á því hvernig við getum tekið það fram og varpað því fram betur hvernig staðan er. En sú tölfræðilega greining sem liggur nú þegar fyrir - og gagnatorg Rannís var skref í þá átt að reyna að búa til gagnsærra kerfi utan um sjóðaúthlutanir okkar - er um kynjasamsetningu stjórna og fagráða sjóðsins, fjölda umsókna eftir kyni verkefnastjóra, eins og við höfum talað um, hlutfallslega skiptingu umsókna eftir kyni verkefnastjóra, árangurshlutfall, hlutfallslega skiptingu og fleira. Við erum að vinna að mælaborði nýsköpunar og þar erum við að reyna að vinna að frekari upplýsingum um styrkveitingar úr öllum samkeppnissjóðum og birta þær. Varðandi spurningu fimm þá er flokkun frumumsókna í Tækniþróunarsjóð eftir kyni verkefnastjóra og árin 2019–2021 sóttu karlar um 19,3 milljarða og fengu úthlutað 2,8 milljörðum en konur sóttu um 8,1 milljarð og fengu úthlutað 1,1 milljarði kr. Ef við tökum 2022 hefur þetta batnað verulega þar sem fyrirtækjastyrkirnir eru t.d. 40% konur og það er hæsta hlutfall sem við höfum séð. 36% í heildina úr Tækniþróunarsjóði. En meginhluti fjármagnsins eða 80% liggur í fyrirtækjastyrkjunum, stærri styrkjunum og þar eru konur verkefnastjórar í 42% af úthlutunum. Þannig að árið 2022 er það besta sem við höfum séð. En það er verk að vinna og stundum líður mér eins og umræðan um þetta sé eins og umræðan var um konur í pólitík fyrir nokkrum árum. Þær þurfa bara að vera duglegri að sækja um. Það er nú aldeilis ekki þannig. Við þurfum að gera betur og að taka saman betri og gagnsærri gögn um alla sjóðina.

Frú forseti. Ég er hissa á þessari umræðu sem fer hérna fram, að umræðan snúist um kyn verkefna, kyn þeirra sem sækja um styrki í samkeppnissjóð. Það er verið að tala um það á þeim nótum að það sé verið að tryggja eitthvert jafnræði. Er ekki bara einfaldara að velja bestu verkefnin? Síðan, ef það vantar eitthvað upp á annað kynið eða þriðja kynið eða hvernig þetta er orðið núna, það vanti umsóknir frá því kyni sem um ræðir, að hvetja þá til þeirrar vinnu? Mér finnst það vera alveg stórundarlegt ef það á að fara að gera eitthvert kvótakerfi um úthlutanir á styrkjum til tækniþróunar og vísindastarfs. Ég bara spyr mig: Hvað eiginlega kom fyrir?

Virðulegi forseti. Aðeins varðandi þetta síðasta. Ef þetta er viðhorf Flokks fólksins þá er greinilega mikið verk að vinna að sannfæra flokkinn um að konur þurfa ekki að vera bara duglegri, kerfið þarf líka að vera opið fyrir konur. Það hefur ekki verið þannig þrátt fyrir að hlutfallslega margar hafi sótt um í gegnum tíðina. Það er þess vegna sem verið er að spyrja. Ég óttast það að við séum búin að missa af alveg brilljant hugmyndum, geggjuðum hugmyndum sem auka samkeppnishæfni Íslands, sem ýta undir nýsköpun og sprota, af því kerfið hefur ekki verið þannig uppbyggt í gegnum tíðina. 

Virðulegur forseti. Það er mikilvægt greinilega að taka þessa umræðu hér í þingsal af því að við vitum að þegar við erum að búa til kerfi þá þurfum við að gæta þess að fólk hafi aðgang að þeim, hvernig við erum að búa til kerfin og hvernig þau eru uppbyggð og hvernig fólk sér þau. Ef við skoðum bara t.d. tölur frá Bandaríkjunum, af því hv. þingmaður var að skoða peningana og hvar fjármunirnir enda og sérstaklega af því að hv. þingmaður kemur hér og segir að það þurfi ekkert að vera að pæla í þessum kynjamálum í nýsköpunarumhverfinu, 

Hafa ekki allir jafna stöðu?

Nei, ekki allir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir að koma hér í þriðja sinn í vetur og ræða við mig um fjarnám á háskólastigi. Almenn færni í notkun stafrænnar miðlunar, fjarvinnu og fjarkennslu hefur tekið stökkbreytingum síðustu ár. Tæknin hefur líka þróast hratt og allt viðmót batnað. En hvernig ætlum við að nýta okkur þetta til að tryggja aðgang að námi óháð aðstæðum einstaklinga og til að tryggja samfélögunum aðgang að nauðsynlegri þekkingu? Við getum gert miklu betur en við erum að gera í dag. Aðgangur að námi hefur bein áhrif á tækifæri einstaklinga og jafnrétti til náms en í dag vil ég beina sjónum sérstaklega að þeim almannahagsmunum sem felast í því að nauðsynleg þekking sé til staðar í samfélögum og byggðum um allt land. Það eru hagsmunir einstakra byggða og samfélagsins alls að hægt sé að veita þjónustu þar sem hennar er þörf. Þarna hef ég m.a. í huga nám í greinum sem tryggja þjónustu við börn og fjölskyldur, gjarnan nám til starfsréttinda sem byggir ofan á grunnnám á háskólastigi, eins og t.d. nám í talmeinafræði, ljósmæðrafræði, master í sálfræði eða félagsráðgjafa til starfsréttinda; nám sem gjarnan er sótt af fólki sem búið er að koma sér fyrir með fjölskyldu í samfélagi þar sem það hyggst búa næstu árin. Hvers vegna erum við ekki komin lengra? Telur ráðherra að skilgreina ætti ákveðnar námsgreinar þar sem sérstök áhersla yrði lögð á framboð á fjarnámi í ljósi þess að tiltekna þekkingu og þjónustu skortir í landsbyggðunum, t.d. til að uppfylla kröfur ríkisins um þjónustu við börn og fjölskyldur? Og ef svo er, hvenær hyggst ráðherra hefja þá vinnu og með hvaða hætti? Í haust lagði ég ásamt fleirum enn og aftur fram tillögu til þingsályktunar um fjarnám á háskólastigi og nýlega mælti ég fyrir þessari tillögu. Þar er lagt til að skipaður verði starfshópur til að vinna aðgerðaáætlun um frekari eflingu fjarnáms með áherslu á þróun stafrænna kennsluhátta. Í tillögunni er lögð áhersla á að íslenskir háskólar verði í fremstu röð í notkun stafrænna kennsluhátta, bæði til að auka aðgengi að námi og gæði alls náms, hvort sem nemendur stunda námið innan veggja háskólanna eða í fjarnámi. Með öðrum orðum; að tæknin verði alltaf notuð til að tryggja að nám sé gott og aðgengilegt. Þá er lögð áhersla á að hægt sé að stunda allt nám sem fjarnám nema það sé eitthvað sem sérstaklega mælir á móti því. Á engan hátt er þó verið að draga úr mikilvægi staðnáms og samskipta. Þrátt fyrir framfarir í tækni og ítrekaðar tillögur um aukið fjarnám er enn þá allt of langt í land með að allt nám verði í boði stafrænt. En vissulega sjást framfarir eins og sjá má í svari hæstv. ráðherra við fyrirspurn frá hv. þm. Lilju Rannveigu Sigurgeirsdóttur.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir. Hún er ötull talsmaður fjarnáms og öflugrar starfsemi háskólanna á landsbyggðinni og það er mikilvægt að þingið búi að slíkum þingmönnum. Eins og ég hef áður lýst þá tel ég mjög mikilvægt að nýta þá þekkingu og reynslu sem aflað var þegar stór hluti af námi í háskólum færðist tímabundið í fjarnám í heimsfaraldri. Þá má minna líka á áherslur í stjórnarsáttmála um aukna netvæðingu náms og aukið aðgengi að háskólanámi um allt land. Það var tekin ákvörðun í fyrra að fara í ákveðið samstarf háskólanna, að ýta undir, eins og gert er í löndunum í kringum okkur, hvata til ákveðinnar menntunar og tækifæra sem kallað er eftir í samfélaginu. Það er bæði í takt við Vísinda- og tækniráð og hvernig þar hefur verið ályktað og hvað við heyrum sjálf á ferðum okkar um landið. Í samtali við fólk, allt frá Snæfellsbæ til Ísafjarðar, Seyðisfjarðar, Vestmannaeyja og víðar, heyrir maður mikið ákall um fjarnám. Með því að búa til ákveðna hvata fyrir háskólana í umhverfi þar sem háskólar eru sjálfstæðir og þurfa að meta það sjálfir hvernig þeir kenna greinar og hvaða greinar fara í farveg fjarnáms þá sáum við margar nýjar leiðir fjarnáms verða til sem auka tækifæri landsbyggðarinnar, t.d. í fyrsta skipti tækninám á Norðurlandi sem er gríðarlegt framfaraskref og hefur verið kallað eftir í fjölda ára. Það verður kennt í fjarnámi og í fyrsta skipti verður því tækninám, fullt tækninám, aðgengilegt fyrir fólk á landsbyggðinni en líka heilsugæsluhjúkrun, þar sem við erum að sjá þörf á landsbyggðinni fyrir heilbrigðisstarfsfólk á ýmsum sviðum, og líka fjölgun fagmenntaðra starfsmanna á leikskólum, íslenskunám og fleira gæti ég nefnt. Síðar á þessu ári er síðan ráðgerður síðari hluti þessa verkefnis og þá má vænta þess að áfram muni ég leggja áherslu á öflugt fjarnám um land allt. Í þingsályktunartillögu, sem er núna í samráðsgátt, hef ég sett fram áherslu á aukin tækifæri fólks af landsbyggðinni til að sækja sér háskólanám þar sem öflugt fjarnám er algjör forsenda fyrir jöfnum tækifærum óháð búsetu. Að þessu sögðu þá legg ég mikla áherslu á að stefnumótun um fjarnám og fyrirkomulag þess í tilteknum námsgreinum fari fram á vettvangi háskólanna en í samstarfi við staðbundin stjórnvöld, eins og góð reynsla er t.d. af á Vestfjörðum, hjá Háskólasetri Vestfjarða, og hjá Austurbrú á Austurlandi. Auðvitað þarf að virða lögbundið sjálfstæði háskólanna til að ráða skipulagi starfsemi sinnar en stefna stjórnvalda á þessu sviði liggur fyrir. Háskólarnir hafa sýnt í verki vilja sinn til að auka framboð fjarnáms þar sem því verður komið við en með hvatafjármunum tel ég að við getum hreyfst enn þá hraðar. Það hefur verið vinna til lengri tíma að breyta fjármögnunarlíkani háskólanna en það hefur ekki tekist til þessa. Ef við berum okkur saman við lönd í kringum okkur eru þar t.d. innbyggðir hvatar til að vera með nám með stafrænum hætti, enda er kallað eftir því víða um heim en ekki bara á Íslandi. Við erum að leggja lokahönd á fyrstu breytingar á fjármögnunarlíkaninu sem við ætlum að reyna að keyra fyrir næstu fjárlög sem prufu og að hafa tilbúið fjármögnunarlíkan fyrir fjárlög árið 2025. Þar gæti verið gott að taka umræðu um það hvort við getum haft aukinn hvata. Í dag er enginn munur á því hvernig ríkið greiðir með fjarnámsnemanda eða staðarnemanda og það er galli gagnvart því að það er enginn sérstakur hvati til að bæta við fjarnám. Við erum með tvo háskóla, bæði Háskólann á Akureyri og Bifröst, sem hafa tekið stór skref í fjarnámi, eru orðnir mjög góðir í að sinna mjög fjölbreyttu fjarnámi og eru að taka að sér ný verkefni sem komu í gegnum samstarf háskólanna. Þar erum við einmitt að bregðast við mönnunarvandanum víða, eins og í heilbrigðismálum og leikskólum, í fiskeldi, í netöryggi, í hugverkaiðnaði. Ég nefni líka stóraukið og fjölbreytt íslenskunám sem er samfélögum gríðarlega mikilvægt. Það hefur verið kallað eftir í fjarnámi í íslensku lengi og er það núna að verða að veruleika. Samhliða því er líka verið að setja af stað einstakt samstarf allra háskólanna um sameiginlegt meistaranám til að búa til meiri hagræðingu innan háskólanna gagnvart meistaranámi en ekki síst til að auka gæði þess og sveigjanleika fólks til að púsla saman ólíku námi. Áskoranirnar eru víða. Ég hef mikinn hug á að gera enn þá betur en við erum aldeilis byrjuð. Við höfum séð mikið gerast að undanförnu. Ég held að fjármögnunarlíkanið gagnvart lengri tíma sýn fyrir háskólana skipti þar höfuðmáli, þar sem tekið er tillit til fjarnáms nemenda, sem ekki var gert þegar það var búið til árið 1999.

Ég þakka fyrir þessa umræðu. Þetta er þarft málefni sem málshefjandi impraði hér á og þessi fyrirspurn - og góð svör hjá ráðherranum. Það sem mig langaði að fá frekar um hjá hæstv. ráðherra er þetta fjármögnunarlíkan af því að veiki hlekkurinn í svona fjarnámi eru oft þessir verklegu þættir og ekki hvað síst í tæknigreinum og jafnvel í raunvísindum. Við höfum verið að ræða hér einmitt um tæknina og jafnan hlut kynja í öllu því dæmi. Það er svolítið þarft að það verði ekki hvati til þess að minnka þennan verklega þátt og að hann fái nægt fjármagn inni í þessu þannig að námið verði sambærilegt við staðnám. Það er alveg hægt að gera það með því að tryggja að nemendur komi í ákveðna lotur og með ýmsum hætti. Það held ég að sé mikilvægt að fá fram í umræðunni, hvernig ráðherra sér það fyrir sér.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og athugasemd hv. þingmanns. Það er auðvitað mjög margt mikilvægt að gerast í framboði á fjarnámi og ég fagna sérstaklega tæknináminu, sem er samstarf við HA og HR, því að það er ekki bara að auka aðgang að námi í landsbyggðunum heldur er það líka að auka aðgang að námi fyrir bæði starfsgreinar og hóp fólks sem hefur ekki haft aðgang að háskólanámi á sínu áhugasviði eða starfsgrein. Það sem mér finnst vanta svolítið í þessa umræðu og í svör ráðherrans, ef ég tek það, er þetta með námið sem er mastersnám og er oft forsenda starfsréttinda í þjónustu við börn, bæði í skólakerfinu, félagslegu kerfunum og heilbrigðiskerfinu - bara þjónustu við börn og fjölskyldur. Þarna eru inntökuskilyrði fyrsta einkunn í grunnnámi og oft er krafa um eitt misseri í starfsnámi, sem getur kannski farið fram hvar sem er á landinu, en skólarnir treysta þessu fólki ekki til að stunda fjarnám; fólki með fyrstu einkunn sem búið er að sýna fram á námsfærnina og jafnvel eftir fjölda ára í starfi. Þetta eru greinar eins og talmeinafræðin, annarsmálsfræðin, ljósmæðrafræðin og fleira. Þarna er verkefni sem ég held að þurfi að taka utan um, kannski svolítið svipað og er verið að gera með mönnun og menntun í heilbrigðiskerfinu í samstarfi þvert á ráðuneyti þar sem verið er að greina þörfina og fjölga jafnvel námsplássum. Í því sambandi velti ég fyrir mér hvort háskólarnir hafi heimildir til að forgangsraða fólki eftir öðru en einkunnum þar sem fjöldi námsplássa er takmarkaður. Hafa skólarnir t.d. heimildir til að bjóða upp á fjarnám sem er sérstaklega ætlað að tryggja þjónustu á tilteknum sviðum á tilteknum landsvæðum?

Virðulegur forseti. Þetta er þörf umræða þegar undir liggja tækifæri fólks til að mennta sig nær heimabyggð, starfa þar, taka nám þar í fjölbreyttum greinum. Hér er spurt: Af hverju þurfa að vera lotur? Er ekki nóg að hafa allt í fjarnámi líka? Hvernig getum við byggt upp fjarnám? Það er auðvitað undir háskólunum komið að tryggja að þeir sleppi ekki gæðakröfunum í náminu þó að það fari í fjarnám en ekki síst þarf auðvitað verklegi hluti náms oft vera í staðnámi en allur bóklegi hlutinn getur verið í fjarnámi. Þetta er uppbygging sem skólarnir eru að þróa og eru alltaf að gera betur og betur og það eru mikil tækifæri fyrir stærri skólana líka. Af því að sérstaklega er bent á Háskóla Íslands gagnvart ýmsum meistaragráðum, sem er algjör forsenda fyrir starfsþróun viðkomandi einstaklinga og starfstækifærum, þá veit ég að Háskóli Íslands hefur ráðið fjarnámstjóra sem er að greina það hvernig hægt er að hreyfa sig hraðar í þessum efnum og bjóða upp á aukið nám í fjarnámi. Þau hafa verið rosalega viljug til að fara í samstarf með öðrum skólum og bjóða upp á nýjar leiðir og nýta þá líka fjarnámsgæði og undirbúning sem búið er að vinna í öðrum skólum sem hafa verið sérstaklega í fjarnámi. Hérna eru bara gríðarleg tækifæri en undir liggur auðvitað líka fjármögnun háskólastigsins. Nemendur í tækni- og raungreinum og heilbrigðisvísindum eru tvöfalt dýrari en þeir sem eru í félagsvísindum. Við stöndum Norðurlöndunum talsvert að baki í að mennta þá og það er mjög alvarlegt gagnvart áskorunum sem mæta íslensku samfélagi, hvort sem það er öldrun þjóðarinnar eða stækkun í ákveðnum atvinnugreinum í atvinnulífinu, hvort sem það er hugverkaiðnaðurinn, alþjóðageirinn eða landeldi t.d. Þar er verk að vinna, að mennta fleiri í þeim greinum.

Frú forseti. Sá árangur, sú framþróun sem hefur náðst í íslensku samfélagi hefur nú ekki alltaf verið byggð á miklum áætlunum, miklum greiningum eða skýrum plönum. Þannig mætti t.d. segja að á Íslandi hafi aldrei verið rekin iðnaðarstefna. Það hafa vissulega verið reknar afmarkaðar stefnur, eins og t.d. stóriðjustefnan lengi vel sem einkenndist af linnulausri viðleitni stjórnvalda til að ná erlendum framleiðendum til landsins í von um að þeir myndu setja upp mannaflsfrekar verksmiðjur í skiptum fyrir ódýrt rafmagn, en heildarstefna hefur ekki verið til staðar. Þegar Smári McCarthy lagði fram tillögu um mótun slíkrar stefnu, mótun sjálfbærrar iðnaðarstefnu, á 151. þingi komst hann þannig að orði að Íslendingar hefðu stuðst við það sem hann kallaði haglabyssuaðferðina, sem felst í grófum dráttum í því að plaffa einhvern veginn út í loftið og vona að eitthvað hitti í mark. Auðvitað gerist það að stundum hæfi skotin, skilji jafnvel eftir sig varanlegt spor, en það sé hægt að ná miklu meiri árangri með því bara að miða. Þess vegna var mjög ánægjulegt hér á 151. þingi þegar þessi tillaga Smára og þingmanna Pírata og Framsóknar var samþykkt. Þá var samþykkt að ráðast í þá vinnu að móta sjálfbæra iðnaðar- og atvinnustefnu sem myndi hvíla sérstaklega á gildum um nýsköpun, umhverfisvernd og dreifðan stuðning við margar atvinnugreinar frekar en sértækan stuðning við fáar. Þetta var samþykkt í maí 2021 og gert var ráð fyrir að ráðherra myndi kynna nýja stefnu ári síðar, fyrir maí 2022. Svo kom fram í skýrslu um framkvæmd ályktana Alþingis, sem birtist í nóvember síðastliðnum, að framkvæmd væri ekki hafin við mótun þessarar stefnu. Því legg ég fram þessa fyrirspurn til hæstv. ráðherra: Hvað líður vinnu við sjálfbæra iðnaðarstefnu sem ráðherra var falið að móta og kynna fyrir maí 2022 samkvæmt þingsályktun nr. 20/151?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Þetta er mjög mikilvæg umræða: Hver er sýnin og hver er stefnan sem við erum að vinna eftir í atvinnustefnu Íslands? Hvert erum við að fara og hvar ætlum við að fjárfesta og gera betur? Ég get glatt hv. þingmann með því að vinnan er aldeilis hafin í ráðuneytinu varðandi það að móta stefnu um sjálfbæran iðnað. Við erum aðeins að skoða hvernig við skilgreinum þetta, hvar við stoppum, af því að þetta gæti orðið gríðarlega stórt viðfangsefni. Eins og fram kemur í þingsályktunartillögunni, sem ég hef birt og er nú í samráðsgátt, um stefnumótandi aðgerðir til eflingar þekkingarsamfélags á Íslandi, þar sem ég er einmitt að reyna að móta heildarsýn gagnvart þeim málaflokkum sem ráðuneytið fer fyrir, þá er ein aðgerð þar að mótuð verði stefna um sjálfbæran þekkingariðnað sérstaklega, í samræmi við þingsályktunina sem hv. þingmaður spyr hér um. Í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu kemur fram að við gerð stefnunnar verði sérstaklega litið til þess hvernig bæta megi framleiðni, fjölbreytni og sjálfbærni íslensks iðnaðar á tímum örra samfélagsbreytinga. Við ætlum að hafa að leiðarljósi við stefnumótunina að iðnaðinum verði skapað stöðugt, hagkvæmt og skilvirkt starfsumhverfi. Jafnframt þarf að skoða í samskiptum og samráði við mennta- og barnamálaráðherra sýn á iðnnám með mótun iðnaðarstefnu. Þá hef ég áhuga á að skoða þrepaskipt iðnnám og sjálfbærni í iðnnámi sem kannski vantar líka aðeins til að fylgja takti nýrra tíma og áskorunum í atvinnulífinu og samfélagsbreytingum. Ráðuneytið hefur t.d. hafið samtal við haghafa til þess að kalla eftir sýn þeirra og tillögum um þetta inntak sem við höfum verið að móta undanfarið. Við erum með ýmis vinnuheiti í gangi til að reyna að ná utan um viðfangsefnið en vinnan felst núna svolítið í greiningu þessara áskorana sem við er að kljást og kannski ákvörðun um umfangið, hversu mikið við eigum að ráðast í. Það þarf að ræða sýn stjórnvalda á þróun iðnaðar í víðustu merkingu, bæði með tilliti til hugvits og hátækniiðnaðar, en tengsl hennar við stefnur sem stjórnvöld hafa sett í tengdum málaflokkum eru mikil. Það þarf að gera tillögur um aðkomu stjórnvalda að einstökum aðgerðum og setja stefnunni síðan markmið og mælikvarða. Iðnaðarstefna er stór og hún myndi hafa snertifleti við menntastefnu, byggðastefnu, orkustefnu, fjarskiptastefnu, þjóðaröryggisstefnu, auðlindastefnu og auðvitað fjármálaáætlun. Vandi okkar er kannski líka, sem ég held að sé mikilvægt að ræða, ekki síst tungumálið og merking orða. Margir tengja nefnilega hugtakið iðnað eingöngu við reykspúandi verksmiðjur. Iðnaður er nefnilega miklu meira en það. Iðnaður er allar þær athafnir fólks sem skapa verðmæti í samfélaginu. Við höfum notað þekkingariðnað til að undirstrika mikilvægi hugvitsins við verðmætasköpun, einkum fyrir þjóðir eins og Íslendinga sem hafa aðgang að auðlindum en þær eru ekki ótæmandi. Framlag stjórnvalda felst því í að skapa skilyrði til þess að hugvitið fái notið sín og vaxi og eflist í nýjum iðnaði og þekkingariðnaði, ekki síst líka alþjóðlega, og tækifærum gagnvart því að skapa auknar útflutningstekjur með breyttum iðnaði og áherslum á sjálfbærni. Til þess að það geti raungerst þarf að líta til ýmissa samfélagslegra áskorana, ekki síst stafrænna lausna, fjarskipta- og netöryggis og öryggis aðfanga. Við þurfum einnig að huga að stuðningi við menntakerfið, eins og ég nefndi, til að það geti séð atvinnulífinu og sjálfbærum iðnaði fyrir hæfum einstaklingum. Og við þurfum að huga líka að mannauði erlendis frá með sérfræðiþekkingu sem við höfum þörf fyrir. Mig langaði að nýta tækifærið aðeins til að segja þingmanninum hvert við erum komin í vinnunni sem er í fullum gangi af því að ég veit að hv. þingmaður hefur áhuga á því. Við erum kannski ekki að fjalla um landbúnað og sjávarútveg í stefnu okkar, sem, ef við berum okkur saman og skoðum iðnaðarstefnu annarra landa, er oft inni í iðnaðarstefnu annarra landa og oft er ferðamannaiðnaðurinn þar líka. Ef við notum útilokunaraðferðina, hvað stendur þá eftir? Það er þá mannvirkjagerð, upplýsingatækni, lyfjaiðnaður, líftækniiðnaður, heilbrigðistækni, leikjaiðnaður, menntatækni, orkuiðnaður, stóriðja, endurvinnsla, ýmiss konar græniðja og loftslagslausnir sem við þekkjum ekki í dag. Í grófum dráttum má segja að iðnaðarstefna feli þá í sér greiningu á bæði aðstæðum og ástandi. Þar þurfum við að lista upp áskoranir og úrlausnarefni og erum að fara að setja fram sýnina og stefnuna, hvað stjórnvöld hyggjast fyrir og hvaða markmið við ætlum að setja okkur í þessum fjölbreyttu málaflokkum. Það er líka mikilvægt með stefnur sem eru settar fram 

Frú forseti. Það gleður örugglega virðulegan forseta jafn mikið og þann sem hér stendur að hæstv. ráðherra sé búinn að taka báðum höndum þá tillögu sem borin var fram af Pírötum og Framsókn hér fyrir tveimur árum og sé bara að fara að hrinda þessu í framkvæmd - þó aðeins á eftir áætlun, við finnum ekkert að því. En einmitt þetta með tungumálið og að það megi ekki skilja þetta of þröngt, þá var hæstv. ráðherra þar í rauninni að enduróma það sem rætt var við umfjöllun um þessa tillögu á sínum tíma. Þar var einmitt lögð áhersla á að iðnaðarstefna gæti allt eins snúist um fjármálaþjónustu eða ferðaþjónustu eða örsmiðjur, að hugtakið væri á vissan hátt gallað vegna hugrenningatengslanna sem í því búa. Þannig að það er gott að heyra að verið sé að skoða þetta með dálítið opnum huga, eins lítið takmarkandi og hægt er, vegna þess að þetta snýst einmitt um að skapa umhverfi fyrir starfsemi sem við kannski þekkjum ekki einu sinni í dag, að búa þannig í haginn að hér geti vaxið hugmyndir og jafnvel heilu atvinnugeirarnir sem ekki eru til staðar í dag. Rétt örstutt þá langar mig líka að undirstrika það sem kom fram undir lok máls hæstv. ráðherra varðandi það að leita lausna á loftslagsvandanum. Það var einmitt það sem vakti einna helst fyrir flutningsmönnum tillögunnar hér á 151. þingi. Þar var lögð rík áhersla á að mótun þessarar stefnu væri mikilvægt skref á þeim tíma til að móta framtíðarsýn Íslands eftir heimsfaraldur Covid en síðan ekki síst til að móta framtíðarsýn í ljósi loftslagsbreytinga. Þar skiptir máli að vera með markvissan stuðning þannig að aðgerðir skili sem mestu.

Virðulegi forseti. Við gætum örugglega rætt heillengi um hvað ætti að felast í stefnunni og hvernig við yrðum sátt við skilgreininguna á því hvað kæmi hér út. Ekki síst þarf stefnan auðvitað að vera raunhæf og verkefnið þarf að vera raunhæft þannig að við náum utan um það að búta það eitthvað niður til að ná raunverulegum árangri með það sem við setjum fram. Sjálfbær iðnaðarstefna gæti í rauninni tengst mjög mörgum ráðuneytum sem fara með hinn ýmsa iðnað eða grundvöll hans, eins og hv. þingmaður nefndi gagnvart loftslagsmálum og þeim áskorunum okkar. Við þurfum öll að vera með loftslagshattinn á okkur þegar við erum að ræða stefnu til lengri tíma og hvernig við ætlum að ná markmiðum stjórnvalda. Það ætlum við að gera í þessari vinnu gagnvart því að búa til stefnu um sjálfbæran þekkingariðnað sem við náum þá svolítið vel utan um í þessu ráðuneyti. Það má auðvitað minna hv. þingmann á að ráðuneytið er bara rétt rúmlega eins árs og við höfum verið að reyna að forgangsraða verkefnum eftir þörfum og taka vel utan um þau í hvert skipti. Nú höfum við hafist handa við þessa stefnu sem ég hlakka til að vinna í ráðuneytinu og eiga svo væntanlega fleiri samtöl við hv. þingmann um hvernig við náum árangri í að fylgja eftir skýrri stefnu í fjölbreyttum málaflokkum.