Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa svohljóðandi bréf: ,,Þar sem Ísólfur Gylfi Pálmason, 5. þm. Suðurl., getur ekki sótt þingfundi á næstunni sökum veikinda óska ég eftir því með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að 2. varamaður á lista Framsfl. í Suðurl., Ármann Höskuldsson forstöðumaður, taki sæti hans á Alþingi á meðan, en 1. varamaður flokksins í kjördæminu er forfallaður. Virðingarfyllst, Kristinn H. Gunnarsson, formaður þingflokks Framsóknarflokksins.`` Annað bréf er dags. á Selfossi, 24. apríl 2002 og stílað á forseta Alþingis, Halldór Blöndal: ,,Sökum anna get ég ekki tekið sæti Ísólfs Gylfa Pálmasonar, þingmanns Framsfl. í Suðurl., á Alþingi að þessu sinni. Virðingarfyllst, Ólafía Ingólfsdóttir, varaþingmaður.`` Ármann Höskuldsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á ný.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. frá efh.- og viðskn. um skipan nefndar til að kanna reynslu af einkavæðingu og einkaframkvæmd. Tillögugreinin felur í sér að ríkisstjórnin skipi nefnd og að í henni verði m.a. fulltrúar allra þingflokka. Hlutverk nefndarinnar á að vera að kanna reynslu af einkavæðingu og einkaframkvæmd og líta sérstaklega til þeirra ríkja sem einkavæðing og einkaframkvæmd hefur verið í gangi. Þessi tillaga var efnislega samþykkt 9. maí árið 2000. Slík tillaga hafði verið flutt af Ögmundi Jónassyni o.fl. og vísað til nefndarinnar. Þá flutti nefndin brtt. við tillögugreinina en ónákvæmni var talin vera í ályktuninni eins og hún var samþykkt. Hér er verið að gera bragarbót á og væntanlega kemst þetta til skila eins og þetta stendur hér. Efh.- og viðskn. leggur til að þingið samþykki þáltill. og gerir ekki tillögu um að hún fari til nefndarinnar heldur beint til síðari umr.

Herra forseti. Hér er komið til 3. umr. frv. til laga um breyting á lögum um almannatryggingar, lögum um félagslega aðstoð, lögum um málefni aldraðra, lögum um heilbrigðisþjónustu og sóttvarnalögum. Eins og fram kom í 2. umr. skrifa fulltrúar Samfylkingarinnar í heilbr.- og trn. undir þetta mál með fyrirvara. Fyrirvarinn lýtur m.a. að því að í lögunum um almannatryggingar er enn þá tekjutenging á tekjutryggingu við tekjur maka. Vegna þessarar tekjutengingar við tekjur maka eru settar kvaðir á lífeyrisþega um að upplýsa um tekjur maka síns í ákvæði í þessu frv. Það hefur Öryrkjabandalagið talið mjög íþyngjandi fyrir skjólstæðinga sína. Ekki var vilji í nefndinni til að breyta þessum tekjutengingum og ég minni á, herra forseti, að enn er 67% tekjutenging í lögunum sem kom inn eftir öryrkjadóminn. Annað sem ég vil gera að umræðuefni hér er 14. gr. frv. Hún hefur verið algerlega umorðuð. Þessi grein frv. er í raun 33. gr. almannatryggingarlaganna. En þó orðalaginu hafi verið breytt á það hvorki að breyta að neinu leyti réttindum þeirra sem þurfa að sækja til Tryggingastofnunar né greiðsluþátttöku almannatrygginganna í þeirri þjónustu sem greinin kveður á um. Þó greinin hafi verið umorðuð á ekki að vera nein efnisbreyting á 33. gr. Ég vil að eitt komi mjög skýrt fram vegna þess að fram komu athugasemdir frá hagsmunasamtökum þeirra sem heyra undir þessa grein eftir að málið var komið til 2. umr. Menn höfðu áhyggjur af því að þarna væri verið að skerða réttindi. En ég vil að það komi skýrt fram að svo er ekki. Það er alls ekki vilji nefndarinnar að þarna sé á nokkurn hátt verið að skerða réttindi. Nú við 3. umr. er komin inn brtt. frá formanni heilbr.- og trn. þar sem skerpt er á því, m.a. því sem snýr að psoriasissjúklingum. Ég fagna sérstaklega brtt. við frv. sem kemur frá heilbr.- og trn. inn í almannatryggingalögin, þ.e. lögin um félagslega aðstoð, nr. 118/1993, sem heimilar greiðslur fyrir umönnun lífeyrisþega í heimahúsi. Það hefur lengi verið baráttumál mitt og fleiri þingmanna Samfylkingarinnar að heimila greiðslur fyrir umönnun lífeyrisþega heima. Eins og lögin eru í dag, þ.e. 5. gr. laganna um félagagslega aðstoð, er aðeins heimilt að greiða maka elli- eða örorkulífeyrisþega fyrir umönnun á heimili. Ljóst er að fleiri en makar sinna þeim störfum. Aðrir á heimilinu geta sinnt þeim. Þess vegna er mikið réttlætismál að gera þá breytingu sem hér verður á lögunum, þ.e. að fleiri en makar fái greitt fyrir slíka umönnun. Gert er ráð fyrir því að ráðherra setji síðar reglur um hvernig slíkar greiðslur skuli inntar af hendi og sömuleiðis hversu háar þær verða. Eins og heilbrigðisþjónustan hefur þróast, sjúkrahússþjónustan og hjúkrunin á hjúkrunarheimilum, þá er alllöng bið eftir hjúkrunarplássum, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Það eru sjúklingar á spítölunum sem ekki eru á réttu þjónustustigi, þ.e. sem ekki er hægt að útskrifa þó að þeir hafi fengið þá þjónustu sem hægt er að veita þeim á sjúkrahúsinu. Ástæðan fyrir því að ekki hefur verið hægt að útskrifa þá er að bið er eftir hjúkrunarplássum eða að enginn er heima til að annast þá. Sú breyting á almannatryggingalögunum sem hér er verið að gera ætti að létta aðeins undir með því og gefa mönnum færi á að fara heim til sín. Þeir sem eru með þeim á heimili eða annast þá heima fá þá greitt frá Tryggingastofnun. Það verður alveg áreiðanlega sparnaður að þessari ráðstöfun og hagræði auk þess sem hún mun létta undir í heilbrigðiskerfinu. Ég vék aðeins að fyrirvara okkar þingmanna Samfylkingarinnar við bótaupphæðirnar. Það má líka nefna frítekjumarkið. Það hefur ekki hreyfst. Við gerum athugasemd eða fyrirvara við það. Við hefðum viljað sjá hækkun á frítekjumörkum, hækkun á bótum og afnám tekjutengingar við tekjur maka. Vissulega er okkur ekki að skapi að lífeyrisþegar þurfi að tilkynna um tekjur maka síns um leið og þeir sækja um greiðslur frá Tryggingastofnun. Nógu slæmt er að þurfa að segja verðandi maka sínum að hann verði að sjá manni farborða ef maður er lífeyrisþegi þó maður þurfi ekki líka að tilkynna honum að hann verði að fara niður í Tryggingastofnun og upplýsa um tekjur sínar til þess að lífeyrisþeginn fái greiddar bætur. Herra forseti. Ég held að ég sé ekki að orðlengja þetta frekar. Ég fagna þeirri breytingu sem verður á umönnunargreiðslum til þeirra sem annast lífeyrisþega heima, aldraða og öryrkja. Hún er mikil réttarbót og mikill áfangi fyrir þá sem hafa verið að berjast fyrir þeim greiðslum og réttindum. Jafnframt vil ég ítreka að þó að 14. gr. frv. sé umorðuð í brtt. frá nefndinni þá felur það hvorki í sér neinar efnislegar breytingar né heimildir til aukinnar greiðsluþátttöku almennings í heilbrigðisþjónustu.

Herra forseti. Ég hef áður gert grein fyrir fyrirvörum mínum og Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs við frv. Ég ætla að nefna þá í örstuttu máli. Með þessum breytingum er ekki verið verið að hrófla við upphæðum lífeyris, hvorki ellilífeyris né örorkulífeyris. Ekki er verið að hækka greiðslurnar. Ekki er verið að hækka frítekjumarkið og ekki er verið að afnema tekjutengingu við tekjur maka. Þessir þættir eru enn þá ljóður á almannatryggingalöggjöfinni okkar sem hæstv. ríkisstjórn treystir sér vonandi til að fara í á næsta vetri ef farið verður í heildarendurskoðun á uppbyggingu þessara mála. Herra forseti. Maður má enn þá leyfa sér að lifa í voninni. Batnandi mönnum er alltaf best að lifa. Við hljótum öll að gera þá kröfu að lífeyrisgreiðslur séu nægilega háar til að framfleyta fólki. Ljóst er að bæturnar hafa dregist aftur úr launagreiðslum í landinu en ekki má vera svo til framtíðar. Þetta er fyrirvari okkar. Þessu er ekki verið að breyta. Ég fagna brtt. við 14. gr. frá formanni nefndarinnar, Jónínu Bjartmarz. Ástæða þess að ég geri engar athugasemdir við breytingu á orðalagi 14. gr. sem fjallar um kostnað psoriasissjúklinga vegna læknishjálpar og meðferðar, er sú að mjög skýrt kom fram hjá formanni --- og það var skilningur nefndarinnar --- að þarna væri verið að taka ákvæði úr reglugerð og festa í lögin, þótt með orðalagsbreytingum væri. Þó nefndur væri styrkur var sagt í nefndinni --- svo það komi fram --- að styrkur væri líka 100% styrkur. Það kom skýrt fram að í engu ætti að skerða réttindi þessara sjúklinga. Með þessari breytingu sem kom frá formanni nefndarinnar er algjörlega tekinn af allur vafi og þarf því ekki að leita að skýringum í nál. eða greinargerð. Það er gott. Auðvitað eiga lögin að vera alveg skýr og þarna hefur þetta verið lagað. Ég þakka þá ábendingu sem kom fram frá Samtökum psoriasissjúklinga um þetta atriði því að betur sjá augu en auga og það er gott að fá svona ábendingar. Herra forseti. Ég lagði fram brtt. við 36. gr. laganna, ákvæði þess efnis að sjúklingar megi liggja á heilbrigðisstofnun allt að 36 klukkustundum til þess að meta ástand þeirra án þess að kostnaður falli á viðkomandi stofnun ef til þess kæmi að þá þyrfti að senda áfram til frekari meðferðar. Af þessu er heildarsparnaður fyrir ríkið. Það verður alveg örugglega minna um sjúkraflug og óþarfaflutning á sjúklingum ef þetta rými gefst til að meta ástand sjúklingsins. Ég dró brtt. til baka eftir 2. umr. því ég taldi ekki rétt á þessu stigi að láta fella tillöguna sem hefur aftur á móti fengið góðar undirtektir hjá hv. ráðherra og í heilbrn. þannig að ég mun ekki endurflytja hana núna heldur treysti ég því að nefndin sem slík taki hana upp og vinni með hana strax á næsta hausti, og að þeirri breytingu verði þá komið á næsta vetur, vonandi með frekari vinnu í almannatryggingalöggjöfinni, því eins og ég segi er þetta þjóðhagslegur sparnaður, sparnaður í heilbrigðiskerfinu þó að kostnaðurinn í dag falli á mismunandi stofnanir. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð við þessa umræðu. Ég mun styðja brtt. og við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði styðjum þær breytingar í heild sem hér hafa komið fram og munum styðja afgreiðslu þessa máls.

Herra forseti. Við ræðum hér stjfrv. um almannatryggingar og fleira. Af því tilefni langar mig að geta þess að á hv. Alþingi liggur þáltill. um tryggan lágmarkslífeyri frá okkur þingmönnum Frjálslynda flokksins. Hún mun sjálfsagt ekki fást rædd á þessu þingi sem senn er lokið en verður væntanlega endurflutt að hausti. Tillagan gengur út á að tryggja að bætur þeirra sem eiga lægstan lífeyrisrétt í lífeyrissjóðum --- við höfum dregið þá línu við 40 þús. kr. --- að sú upphæð tekna lífeyrisþegans úr lífeyrissjóðum skerði engar bætur almannatrygginga. Niðurstaða okkar þegar við vorum að velta þessu máli fyrir okkur, og höfum svo sem verið að því í nokkurn tíma, hvernig mætti taka á vanda þeirra lífeyrisþega sem fá lágar greiðslur úr lífeyrissjóðum sínum en eins og menn vita eru sumir hópar fólks hér á landi í þannig stöðu að lífeyrisréttur þeirra er lágur og, það sem verra er, hann verður lágur. Það eru slíkir hópar til í þjóðfélagi okkar og hægt er að finna út --- jafnvel þótt fólk sé ekki komið á lífeyrisaldur má auðveldlega sjá að hópar eins og bændur, t.d. sauðfjárbændur, sem hafa í gegnum tíðina haft lágar tekjur, heimavinnandi húsmæður sem hafa í gegnum tíðina haft lágar tekjur og þó að þær hafi farið að vinna á seinni árum og viðkomandi manneskja sé komin undir sextugt og eigi e.t.v. eftir þó nokkur ár á vinnumarkaði ef heilsa helst, þá er samt ekki með nokkru móti hægt að sjá að viðkomandi komist yfir það að eignast lífeyrisréttindi upp fyrir 40 þús. kr. á mánuði. Þannig er einnig ástatt um eldri verkamenn og -konur. Þó að þau hafi unnið á vinnumarkaði lengi er lífeyrisréttur þeirra út úr lífeyrissjóðum, þegar að því kemur að viðkomandi fer að taka lífeyrinn sinn, ekki hár. Allir eiga auðvitað rétt í almannatryggingakerfinu og þar er rétturinn byggður upp á grunnlífeyri, á tekjutryggingu, síðan á heimilisuppbót og loks sérstakri heimilisuppbót. Okkar kerfi er þannig uppbyggt í dag að um leið og lífeyrisþegi fer að fá nokkrar krónur út úr lífeyrissjóði byrjar hann strax að ganga á rétt sinn til þessara bóta. Almannatryggingabætur, sérstaklega sérstaka heimilisuppbótin og heimilisuppbótin, eyðast mjög hratt bara við fyrstu 10--20 þús. kr. í lífeyrisgreiðslur. Í raun og veru er verið að taka í þessu skrefi hátt í aðra hverja krónu sem fólk fær út úr lífeyrisrétti í því að skerða þær bætur. Eftir að búið er að skerða bæturnar, ef tekjurnar ná yfir skattleysismörk, eru tekjurnar svo til viðbótar skattlagðar, það sem er umfram skattleysismörkin. Þess vegna höfum við lagt til og lagt þetta svona upp eins og hér er, að byggja þetta á því að ef lífeyrisþegi eigi minni rétt en 40 þús. kr. skuli þær tekjur úr lífeyrissjóði engar bætur skerða. Samkvæmt lauslegum útreikningi á slíku dæmi mundi þetta þýða að réttindi viðkomandi lífeyris- og bótaþega, þ.e. tekjur hans, rauntekjur eftir skatta að þessari breytingu gerðri, mundu hækka um svona 12--13 þús. kr. á mánuði. Síðan gerum við ráð fyrir að þau þrep þynnist út á næstu 10 þús. kr. upp í 70 þús. kr. Fyrst yrði skerðingin 1 / 4 þess sem nú er, síðan 1 / 2 og loks 3 / 4 og að lokum þegar menn eru komnir í 70 þús. kr. rétt út úr lífeyrissjóði sé skerðingin óbreytt eins og er í núgildandi lögum. Við höldum því ekki fram að þessi útfærsla sé sú eina sem gæti komið til greina. Vissulega kæmi til greina að útfærslan byggði á því að föst upphæð væri í grunninn eins og við leggjum til og síðan væri þetta prósentutengt með fallandi línu niður í 70 þús. kr. Eftir sem áður er alveg ljóst að það sem við erum að leitast við að gera með þessari tillögu er að þegar fólk á tiltölulega mjög lítil lífeyrisréttindi verði sá lífeyrir ekki til þess að skerða lágmarksbætur. Ef við gefum okkur að lífeyriskerfið verði sú stoð sem launþegar almennt geti byggt á til elliáranna í framtíðinni mundi svona útfærsla á tillögu auðvitað eyðast út á kannski 20--25 árum, ef við gefum okkur það að eftir 25 ár eigi flestallir Íslendingar þokkalegan lífeyrisrétt og að lágmarki það sem segir í lögunum um almenna starfsemi lífeyrissjóða, að launþegi sem greitt hafi í lífeyrissjóð í ákveðinn tíma, að mig minnir 40 ár, eigi þó alltaf rétt á 56% þeirra launa sem hann hafði að meðaltali á starfsævinni. En það er markmiðið eins og það er sett fram í lögum um almenna starfsemi lífeyrissjóða. Á næstu 10--20 árum munum við samt sem áður vera með þó nokkuð af fólki sem mun eiga minni lífeyrisrétt en 40 þús. kr. á mánuði. Okkur sem flytjum þessa tillögu, þingmönnum Frjálslynda flokksins, finnst eðlilegt að taka á því að þessi litlu lífeyrisréttindi virki ekki sem skerðing á þær bætur sem fólk getur almennt fengið út úr almannatryggingunum. Eins og ég sagði áðan sýnist okkur að sú breyting sem hér er lögð til gæti þýtt að rauntekjur þeirra lífeyrisþega sem væru með minni réttindi út úr lífeyrissjóði en 40 þús. kr. á mánuði gætu hugsanlega hækkað um 12 þús. kr. eftir að skattlagning hefði átt sér stað. Það væru þá a.m.k. ekki þau jaðaráhrif varðandi bæturnar sem núna eru innbyggð í löggjöfina og ég tel, og við sem flytjum tillöguna, að hér sé um ákveðið réttlætismál að ræða, því fyrirsjáanlegt er að nokkur hópur lífeyrisþega á næstu árum, jafnvel næstu 10--20 árum, muni ekki eignast mikinn lífeyri. Rétt í lokin, það er auðvitað líka hvetjandi fyrir lífeyrisþega sem núna horfa fram á að eignast lítinn lífeyri að koma með slíka breytingu sem hér er lögð til enda tryggir hún þá betur stöðu þeirra sem núna eru með lítinn lífeyri og horfa fram á það að verða með lítinn lífeyrisrétt. Þegar maður hittir fólk sem er að ræða um lífeyrismál sín og það segir manni frá tekjum sínum og hvað það eigi í lífeyrisrétti í dag og spyr svo hvað það muni eiga í lífeyrisrétti eftir 10 ár þegar það hættir að vinna á vinnumarkaði. Og þegar farið er yfir þetta með fólkinu og það sér að það mun kannski aldrei eignast nema 30--40 þús. kr. í lífeyrisrétti getur maður ekki með nokkurri samvisku látið þessi mál óhreyfð. Þess vegna er tillagan lögð hér fram, eingöngu í þeim tilgangi að reyna að hífa þá upp sem lökust eiga réttindin og í raun og veru að gera viðbótarinneign þeirra sem eiga eftir að starfa í skamman tíma meira virði en ella væri. Það verður að segjast alveg eins og er að eins og kerfið er uppbyggt í dag, jafnvel þótt lífeyrisþegi eigi undir 40 þús. kr. í lífeyri, þá eyðist önnur hver króna með því að bæturnar skerðast. Slík viðleitni er auðvitað bara í þá átt að reyna að bæta þá réttarstöðu. Þetta er auðvitað sama viðleitni og aðrir hafa verið að orða í þinginu, bæði samfylkingarmenn og vinstri grænir varðandi það að bæta rétt lífeyrisþegans. Ég tel að þessi tillaga sé tiltölulega einföld og hana megi auðveldlega útfæra, ekki síst ef hægt er að koma því við að í hverjum mánuði liggi fyrir hvaða lífeyrisrétt lífeyrisþeginn eigi í lífeyrissjóði.

Herra forseti. Ég hafði búist við því á þessum vetri að ríkisstjórnin mundi manna sig upp í að taka almannatryggingalöggjöfina í gegn og bæta kjör elli- og örorkulífeyrisþega en við erum sennilega á lokadögum þingsins og ekki bólar á því að stjórnarliðar taki sig á og bæti kjör aldraðra og öryrkja sem hafa dregist verulega aftur úr öðrum þjóðfélagshópum á umliðnum árum, reyndar alveg frá árinu 1995 eins og ég mun koma að síðar. Þær breytingar sem hér er verið að gera á almannatryggingalöggjöfinni eru afar smáar og breyta yfir höfuð litlu um kjör aldraðra og öryrkja þó að þar sé vissulega af nógu að taka. Mér finnst ríkisstjórnin miklu fremur vera í því að þyngja byrðarnar hjá öldruðum, eins og við þekkjum á þessum vetri þar sem lyfjakostnaður aldraðra hefur aukist gífurlega mikið á umliðnum mánuðum og missirum. Ég fór reyndar í gegnum það með hæstv. heilbrrh. á dögunum þegar ég bar fram fyrirspurn til hans út af þessum mikla og vaxandi lyfjakostnaði fyrir aldraða. Í könnun og úttekt sem hefur verið gerð í apótekum hefur komið fram að það er algengt að ellilífeyrisþegar þurfi sjálfir að greiða úr eigin vasa sem samsvarar eins mánaðar lífeyri sínum á ári í útgjöld vegna lyfjakostnaðar. Það er ekki, herra forseti, boðlegt í samfélagi sem kennir sig við velferð að elli- og örorkulífeyrisþegar þurfi að sætta sig við þessi býti. Hv. síðasti ræðumaður greindi frá máli sem hann og flokkur hans báru fram á þessu þingi varðandi málefni aldraðra. Auðvitað er af nógu að taka á þinginu, herra forseti. Tillögur og hugmyndir að því hvernig eigi að bæta lífskjör lífeyrisþega vantar ekki. Ég minni í því sambandi á tillögu sem við í Samfylkingunni höfum flutt um afkomutryggingu aldraðra og öryrkja þar sem við leggjum til að fela ríkisstjórninni í samráði við Samtök aldraðra og öryrkja að koma á afkomutryggingu fyrir lífeyrisþega svo að enginn þurfi að una fátækt eða óvissu um kjör sín. Við höfum þar í huga að bæta sérstaklega stöðu ungra öryrkja sem verða fyrir varanlegri örorku á æskuárum. Við viljum gera samning um afkomutryggingu sem verði síðan undirstaða nýrra laga um almannatryggingar. Herra forseti. Í huga okkar í Samfylkingunni er það forgangsmál á næstu árum að bæta stöðu og kjör aldraðra og öryrkja. Við leggjum þessa tillögu okkar til grundvallar í því. Við reiknuðum út á þeim tíma sem þessi tillaga var fyrst lögð fram, sennilega fyrir einu til tveimur árum, að ætla mætti að það kostaði 3--5 milljarða að gera sérstakt átak í málefnum lífeyrisþega og ungra öryrkja eins og tillaga okkar gerði ráð fyrir. Við gerðum þá ráð fyrir að það mætti hugsanlega skipta þessum útgjöldum á tvö ár. Staðreyndin er sú að meira en helmingur aldraðra er með framfærslueyri undir lágmarkslaunum og það staðfestir auðvitað bág kjör allt of stórs hóps aldraðra í íslensku þjóðfélagi. Það segir líka sína sögu að 40% lífeyrisþega hafa óskerta tekjutryggingu sem þýðir að þessu fólki er gert að lifa af afar litlum tekjum. Í líklega tveggja ára gamalli skýrslu um kjör öryrkja sem við fengum komu fram mjög athyglisverðar upplýsingar frá forsrh. varðandi stöðu og kjör öryrkja, m.a. að 43% allra öryrkja fá engar greiðslur úr lífeyrissjóði. Í þeirri skýslu sem full ástæða er til að rifja upp við þessa umræðu kom einnig fram að 22% ellilífeyrisþega, um 6 þús. manns, voru með tekjur undir 70 þús. kr. á mánuði á árinu 1999. Grunnlífeyrir og tekjutrygging hafa hækkað miklu minna en launavísitalan hvað þá heldur að lífeyrir almannatrygginga sé í samræmi við lágmarkslaun eins og hann var lengst af áður en þessi ríkisstjórn komst til valda á árinu 1995. Frá 1995 til 1. okt. 2000, ef við lítum á þann tíma, hafa grunnlífeyrir og tekjutrygging hækkað um nálega 25% en launavísitala hefur hins vegar hækkað á sama tíma um 41,5%. Þegar litið er á kaupmátt lífeyrisgreiðslna samanborið við lágmarkslaun liggur fyrir að kaupmáttur lífeyrisgreiðslna er langt undir kaupmætti lágmarkslauna verkafólks og hefur munurinn aukist jafnt og þétt, ekki síst eftir að slitið var á tengsl launa- og lífeyrisgreiðslna árið 1995. Ég held, herra forseti, að þegar ríkisstjórnin gerði tilraun til að setja upp ákveðið viðmið vegna hækkana lífeyrisgreiðslna hafi þingheimur staðið í þeirri trú að þær mundu a.m.k. hækka í takt við launavísitölu. Allmargir hér inni stóðu í þeirri trú að lagatextinn eins og hann var úr garði gerður þýddi að það ætti að miða við launavísitölu en ekki neysluvísitölu. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa komist upp með að ganga gegn þessum lögum og miðað kjör lífeyrisþega við neysluvísitöluna en ekki launavísitöluna sem þýðir að lífeyrisþegar hafa dregist verulega aftur úr í kjörum samanborið við aðra hópa í þjóðfélaginu. Ég vil í því sambandi vitna til athyglisverðrar greinar úr Morgunblaðinu eftir Ólaf Ólafsson, fyrrverandi landlækni, þar sem hann dregur upp mjög svarta mynd af því hvernig þessi ríkisstjórn hefur farið með lífeyrisþega. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Fram til 1994 fylgdi ellilífeyrir lágmarkslaunum verkafólks en frá og með desember 1995`` --- þegar þessi ríkisstjórn er tekin við --- ,,hefur ellilífeyrir fylgt vísitölu verðlags. Svo að í samanburði við launavísitölu hafa ellilífeyrisþegar verið sviptir 7.059 kr. á mánuði og 17.176 kr. ef miðað er við lágmarkslaun.`` Það munar um minna, herra forseti, þegar bilið milli láglaunahópanna í þjóðfélaginu og lífeyrisþeganna er orðið með þeim hætti að 17 þús. kr. vantar á mánuði upp á að lífeyrisþegar hafi sömu kjör og þeir lægst launuðu í þjóðfélaginu, og eru þeir ekki of sælir af sínum kjörum. Um það væri auðvitað hægt að halda langa ræðu. Það er ótrúlegt að láglaunahóparnir í þjóðfélaginu sem þurfa að lifa af kannski 90 þús. kr. á mánuði skuli yfirleitt geta það, og auðvitað geta þeir það ekki. Endar ná ekki saman milli mánaða og við sjáum líka verulega aukningu á skuldum heimilanna og yfirdráttarlánum. Það er allt of stór hópur í þjóðfélaginu sem þarf --- bara til að eiga fyrir allra brýnustu nauðþurftum --- að framfleyta sér með dýrum yfirdráttarlánum í bönkum. Ólafur Ólafsson landlæknir segir í þessari ágætu grein sinni að miðað við lágmarkstaxta hafi ellilífeyrir rýrnað um 206 þús. kr. á ári miðað við febrúar 2002. Þá miðar hann við lágmarkslífeyri samanborið við greiðslur ellilífeyrisþega. Hann vitnar til þess að samkvæmt sérúttekt ríkisskattstjóra árið 2000 hafi tæp 40% þeirra haft 75 þús. kr. eða lægri laun á mánuði í heildartekjur árið 1999. Og hann segir enn fremur í þessari grein, með leyfi forseta, að ,,... um 40% hafa 70.000 eða minna eftir skatt og tæp 60% minna en 80.000 kr. Rétt er að hafa hugfast að raunveruleg lágmarkslaun verkafólks með eingreiðslu á höfuðborgarsvæðinu samkvæmt samningi voru í febrúar 2002 kr. 94.692. Ellilífeyrir var 77,1% af lágmarkslaunum verkafólks árið 1990 en er nú 58,9% (febr. 2002).`` Þessir útreikningar eru unnir af hagfræðingi Félags eldri borgara, Einari Árnasyni, en hann hefur stuðst við upplýsingar frá Tryggingastofnun ríkisins, kjararannsóknarnefnd og Hagstofu Íslands. Ólafur bætir við að í janúar og febrúar 2002 hafi ellilífeyrisþegar fengið um 500 kr. viðbót á mánuði þannig að munurinn minnkaði úr 17.611 kr. á mánuði í 17.176 kr. Þarna er skömmtunarkerfi ríkisstjórnarinnar til ellilífeyrisþega á fullu, sýnir sig best að þeir fá upp í það sem af þeim hefur verið tekið, 500 kr. viðbót á mánuði, eins og þeir fengu í febrúarmánuði sl. Ólafur segir að þetta hafi gerst á sama tíma og öll þjónustugjöld, þar á meðal lyfjakostnaður, hafi aukist gífurlega. ,,Athyglisvert er að mesta rýrnun á ellilífeyri, þ.e. rúmar 8.000 kr. á mánuði, varð árið 2000 í kjölfar árs aldraðra, þrátt fyrir loforðaræðuna, lúðraþytinn og sönginn,`` segir þessi ágæti maður, Ólafur Ólafsson, fyrrverandi landlæknir, sem ásamt mörgum öðrum berst mikilli baráttu fyrir því að leiðrétta þessi löku kjör lífeyrisþeganna. Það er athyglisvert að þetta byrjar allt, eins og Ólafur getur um, í desember 1995. Það var einmitt á því ári ef ég man rétt sem ellilífeyrisþegar og öryrkjar fóru skyndilega að greiða skatt, herra forseti. Þar fann ríkisstjórnin matarholu. Þeim sem höfðu bara haft almannatryggingu og tekjutryggingu hafði verið hlíft við skattgreiðslum áður, jafnvel þó að verr hafi árað en var á árinu 1995, en núna er verið að klípa 5--8 þús. kr. á mánuði af þessum litlu aurum sem þetta fólk fær úr tryggingakerfinu. Hér stöndum við og ræðum breytingar á almannatryggingalögunum eina ferðina enn þar sem verið er að krukka í og reyna að lagfæra og snyrta en ekki tekið á þeim málum sem mest brenna á þessu fólki, t.d. er ekki tekið á því sem Öryrkjabandalag Íslands gagnrýnir mjög í umsögn sinni til heilbr.- og trn. Öryrkjar búa enn þá við það að þeir eru tengdir við tekjur maka. Af hverjum 100 kr. sem þeir vinna sér inn standa aðeins eftir 67 kr. vegna tekjutryggingaraukans. Það er náttúrlega, herra forseti, úr takt við þjóðfélag eins og við viljum sjá. Ef öryrki gengur í hjónaband þarf maki hans að fara upp í Tryggingastofnun og leggja á borðið og sýna hvað hann hefur í tekjur til að sá litli lífeyrir sem öryrkinn hefur úr Tryggingastofnun verði ekki skertur. Þetta er auðvitað ekki boðlegt, herra forseti. Við gengum í gegnum það í tengslum við hæstaréttardóminn hvernig verið er að brjóta mannréttindi, herra forseti, á öryrkjum með þeim hætti. Öryrkjabandalagið mótmælir því harðlega, ég hef lýst því og það kom mjög skýrt og skilmerkilega fram í löngu máli við 2. umr. hjá hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur, 15. þm. Reykv. En Öryrkjabandalagið segir í umsögn sinni um þennan þátt málsins: ,,Það nýmæli 17. greinar frumvarpsins sem fyrirsjáanlega mun þó kalla á meiri, erfiðari og óleysanlegri vandamál en önnur, er ákvæðið um upplýsingaskyldu maka. Með þessu ákvæði verður hverjum þeim sem tekur upp sambúð með öryrkja gert skylt að standa tryggingafélagi hans skil á upplýsingum um fjármál sín, þ.e. umfram það sem fram kemur í þeim gögnum skattyfirvalda sem Tryggingastofnun ríkisins hefur aðgang að.`` Þeir segja jafnframt í umsögn sinni, með leyfi forseta: ,,Vart þarf að hafa mörg orð um að með þessu er verið að færa í lög ákvæði sem óraunhæft er að framfylgja, einungis til þess fallin að niðurlægja öryrkja ...`` Herra forseti. Við tökum sannarlega undir að það er með öllu óþolandi hvernig þessum málum er enn fyrir komið að því er varðar öryrkjana. Herra forseti. Því ber þó að fagna í þessu frv. sem við ræðum að nefndin tekur upp tillögu Ástu R. Jóhannesdóttur og fleiri þingmanna Samfylkingarinnar sem fram kom í frv. til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð. Í því frv. var lögð til heimild, ef sérstakar ástæður væru fyrir hendi, til að greiða maka eða öðrum þeim sem heldur heimili með elli- og örorkulífeyrisþega maka- eða umönnunarbætur. Í frv. Ástu R. Jóhannesdóttur o.fl. var við það miðað að heimilt væri að greiða umönnunarbætur öðrum en maka, sem nú er heimilt, þ.e. allt að 80% af grunnlífeyri og tekjutryggingu almannatrygginga. Umönnunarbæturnar eru nú sem sagt allt að 80% af grunnlífeyri og tekjutryggingu almannatrygginga, sem er ekki há fjárhæð, herra forseti, ef maki er bundinn heima yfir sjúkum elli- eða örorkulífeyrisþega. Það sem þingmenn Samfylkingarinnar reyndu að koma í gegn var að heimilt væri að greiða slíkar umönnunarbætur þó ekki væri um maka að ræða. Þar gæti verið um að ræða systur, bróður eða nákominn ættingja annan en maka sem vildi hugsanlega annast elli- eða örorkulífeyrisþega sem þyrfti á þjónustu og aðstoð að halda allan sólarhringinn. Auðvitað er í því sparnaður. Það er svo oft sem ríkisvaldið kastar krónunni og sparar tíeyringinn vegna þess að þetta eru ekki háar fjárhæðir sem greiddar eru í umönnunarbætur fyrir þann sem er bundinn yfir sjúkum öryrkja eða ellilífeyrisþega, í stað þess að viðkomandi gæti hugsanlega verið á vinnumarkaðnum. Þar fyrir utan, herra forseti, sjá allir að það sparar veruleg útgjöld í heilbrigðiskerfinu ef opnað er fyrir slíka heimild, þ.e. að fleiri en maki geti fengið umönnunarbætur. Það er mjög oft erfitt fyrir elli- og örorkulífeyrisþega sem hafa gengist undir aðgerð eða annað á spítölum að komast heim aftur ef enginn er til að annast þá og þarna er opnuð leið, sem er miklu manneskjulegri og ódýrari í alla staði, til að annast um elli- og örorkulífeyrisþega. Þeir gætu þannig verið heima með aðstoð en þyrftu ella að fara á dvalarheimili eða stofnun. Þessu, herra forseti, ber að fagna. Þetta er þó ávinningurinn sem við sjáum í frv. sem hér er tekið til umræðu. En eftir stendur, herra forseti, að það er ekki tekið á kjörum aldraðra og öryrkja í heild og breidd, eins og við í Samfylkingunni höfum ítrekað lagt til. Við höfum lagt fram um það ítarlegar tillögur sem ég hef hér vitnað í. Samtök aldraðra hafa barist mjög harðri baráttu og leitað til stjórnvalda eftir leiðréttingu á kjörum þess hóps en án mikils árangurs, herra forseti. Mér finnst algjört lágmark að miða við launavísitölu, að lífeyrir elli- og örorkulífeyrisþega hækki í takt við launavísitölu. Við vorum með frv. um það á síðasta þingi, að það ætti að miða við launavísitölu eða neysluvísitölu, eftir því hvort væri hærra þegar mæling færi fram. Ég held að allir séu því sammála --- ríkisstjórnin getur auðvitað ekki neitað því --- að lífeyrisþegar hafa ekki fengið sinn hluta í góðærinu. Þeir eiga raunar rétt og kröfu til að fá eðlilega og sanngjarna leiðréttingu á kjörum sínum. En það er reyndar svo að allir þeir milljarðar sem hafðir hafa verið af öldruðu fólki og öryrkjum á þessum sex eða sjö árum hafa farið í að reyna að sýna einhvern tekjuafgang hjá þessari ríkisstjórn. Hagstjórnin er ekki betri en svo að það verður að fara svona leiðir, taka af elli- og örorkulífeyrisþegum það sem þeir eiga sannarlega rétt á, til að geta sýnt einhvern tekjuafgang. Hagstjórnin og snilldin hjá ríkisstjórninni í efnahagsmálunum er ekki meiri en svo. Það er auðvitað skammarlegt að það skuli þurfa að fara þá leið til að geta sýnt einhvern tekjuafgang. Á ráðstefnu nýverið kom reyndar fram að eignastaða aldraðra hér á landi er yfirleitt góð. Því ber að fagna. En á móti eru tekjur margra, jafnvel þó þeir búi í sæmilegu húsnæði, það lágar að ellilífeyrisþegar og öryrkjar eiga oft á tíðum í erfiðleikum með að standa undir nauðsynlegum greiðslum af húsnæði, m.a. fasteignagjöldum og venjulegu viðhaldi á húsnæði. Tekjustaða þeirra er það slæm eins og raun ber vitni. En við getum líka litið til þess, sem er auðvitað partur af kjörunum, að stór hluti aldraðra --- síðast þegar ég skoðaði það voru það um 600 aldraðir, ég veit ekki hver staðan er nú --- bíður eftir hjúkrunar- eða þjónustuíbúðum, auk leiguíbúða. Stærsti hluti þessa hóps var í mjög brýnni þörf fyrir húsnæði, aðhlynningu eða þjónustu. Sama gilti um öryrkja en stór hópur öryrkja er á leigumarkaði og langur biðlisti er eftir íbúðum hjá Öryrkjabandalaginu. Þar bíða á fimmta hundrað öryrkja eftir húsnæði. Það er líka alltaf verið að gera þessum hópi erfiðara fyrir að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Nýjasta uppfinning ríkisstjórnarinnar er að hækka vextina á leiguíbúðum sem sátt var um í þjóðfélaginu í marga áratugi að breyta ekki þó að menn væru almennt að breyta vöxtum. Þeir voru verulega niðurgreiddir með 1% vöxtum þannig að það var hægt að koma upp húsnæði, m.a. á vegum Öryrkjabandalagsins, fyrir þennan hóp. Það er auðvitað orðið mjög erfitt og nánast ókleift fyrir Öryrkjabandalagið að koma upp húsnæði fyrir þessa hópa nema það komi þá fram í leigunni, herra forseti. Það er ekki langt síðan við ræddum hér um húsnæðismálin, þá stöðu sem þau eru í núna. Þá kom fram að miðað við þau lánskjör sem eru í boði þarf leiga, ef hún er ekki niðurgreidd, á slíkum íbúðum sem öryrkjar eru að bíða eftir, og erum við þá einungis að tala þá um litla tveggja til þriggja herbergja íbúð, að vera á bilinu 70--100 þús. kr. Þetta eru þeir útreikningar sem t.d. Búseti setur fram og hefur hann þó fengið kjörin eitthvað niðurgreidd að því er varðar ákveðinn fjölda leiguíbúða. Mig minnir að það séu 3,5% vextir en engu að síður þarf leigan að vera þetta há. Hvað erum við að tala um? Við erum að tala um að leiga fyrir leiguíbúð, ef hún er ekki niðurgreidd, samsvari því sem aldraðir og öryrkjar, sem litlar lífeyrisgreiðslur fá, fá í framfærslueyri á mánuði. Herra forseti. Mér fannst ekki hægt að afgreiða þetta frv. án þess að ræða aðeins um þessa stöðu sem öryrkjar og aldraðir, stór hluti þeirra, býr við. Sem betur fer á það ekki við um alla, það er líka til hópur aldraðra sem hefur það gott, bæði eigna- og tekjulega. En hann er líka allt of stór hópurinn sem býr við mjög bág kjör. Bara sú staðreynd að meira en helmingur aldraðra er með framfærslueyri undir lágmarkslaunum, staðfestir bág kjör allt of stórs hóps aldraðra í íslensku þjóðfélagi. Herra forseti. Þessu kjörtímabili fer nú senn að ljúka og lifir ekki nema eitt ár af því. Ég sé ekki fram á, herra forseti, að ríkisstjórnin geri þá breytingu að taka með manneskjulegum hætti á þessu máli. Það vefst mjög fyrir þessari ríkisstjórn að endurskoða í heild almannatryggingalögin þannig að öldruðum og öryrkjum verði búið viðunandi lífsviðurværi. Ég sé ekki að á því verði nein breyting. Ég veit ekki til þess. Það má vera að það sé enn ein nefndin í gangi að endurskoða lögin en það er alla vega lítið sem við sjáum hér inni í þingsölunum sem gefur von um að á því verði tekið með myndarlegum hætti á næstu mánuðum eða missirum. Ég er alveg sannfærð um að þetta er hópur sem er orðinn mjög sterkur félagslega. Hann er með sterkan bakhjarl í samtökum aldraðra og öryrkja sem láta nú iðulega heyra í sér ef þeim er misboðið. Mér segir svo hugur um að miðað við þá stöðu sem uppi er og meðan ekkert er sýnilegt hjá hæstv. ríkisstjórn að við eigum eftir að heyra vel frá samtökum aldraðra og öryrkja á næstu árum. Herra forseti. Ég mun senn láta máli mínu lokið. Það er auðvitað bara eitt hægt að segja um hvernig þessi ríkisstjórn hefur farið með aldraða og öryrkja á þessu kjörtímabili, það er ríkisstjórninni til skammar hvernig hún hefur hlunnfarið aldraða og öryrkja í kjörum hvað eftir annað. Hún getur ekki einu sinni druslast til þess, herra forseti, að láta öryrkja og lífeyrisþega fá það sem þeim þó ber samkvæmt lögum, þ.e. að greiðslur til þeirra hækki í samræmi við launavísitölu. Það er þessari ríkisstjórn til skammar.

Herra forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir fór út um víðan völl og ræddi minnst um fyrirliggjandi frv. sem hér er til umræðu. Það er fjöldi atriða sem ég vildi gera athugasemdir við en ég ætla að taka fyrir tvö. Í fyrsta lagi var ákveðið, eftir 1995, að hækka lágmarkslaun umfram alla aðra taxta í þjóðfélaginu. Í áratugi hafði verið rætt um að hækka lægstu laun og í áratugi hafði verið reynt að gera það í kjarasamningum. Ávallt hafði sú hækkun farið upp í gegnum alla taxta og hækkað laun iðnaðarmanna og annarra hlutfallslega jafnmikið. Aldrei tókst að hækka lægstu laun. Svo var gert átak eftir 1995, en þá voru þessi lágmarkslaun 42 þús., til að hækka þau og menn sóru þá svardaga að það ætti ekki að hafa áhrif á aðrar greiðslur eða taxta til þess að hækka lágmarkslaunin sem voru þá 42 þús. og eru núna komin vel yfir 90 þús. Að menn skuli leyfa sér að nota þessi lágmarkslaun til viðmiðunar við lífeyrisgreiðslur er ósvífni. Það er ósvífni. Sérstaklega af mönnum eins og Benedikt Davíðssyni sem þekkir þessi mál, var í kjarabaráttu, var í stjórn lífeyrissjóða og mótaði þá stefnu alla tíð. Hann veit nákvæmlega af hverju lægstu launin voru hækkuð svona mikið. Það var enginn á þeim töxtum nema örfáir einstaklingar, aðallega konur sem voru að koma út í atvinnulífið eftir að hafa alið upp börn. Það var réttlætismál fyrir þær konur að þessi lægstu laun yrðu hækkuð en það átti ekki að hafa áhrif á annað, hvorki lífeyrisgreiðslur né aðra taxta í þjóðfélaginu, og þess vegna er rangt að nota það sem viðmiðun í þessu eins og Félag aldraðra, sem ég tel að séu mjög nauðsynleg samtök, hafa leyft sér að gera.

Herra forseti. Ég mótmæli harðlega þessari ræðu sem er ekkert annað en ósvífni í garð öryrkja og aldraðra sem þurfa að lifa af kannski 70 þús. kr. tekjum á mánuði. Það er engin afsökun, herra forseti, þótt við séum með lág laun og allt of stóran hóp í þjóðfélaginu á lágmarkslaunum að aldraðir eigi að sitja eftir. Af því að lágmarkslaunin í þjóðfélaginu hafi verið hækkuð eigi það að kosta það að aldraðir sitji eftir. Ríkisstjórnin gengur svo langt --- við skulum segja að við miðum ekki við lágmarkslaunin --- að það er orðinn 17 þús. kr. munur á mánuði á lágmarkslaunum og þeirra sem lægstar hafa bæturnar. Hún miðar meira að segja, herra forseti, ekki við það að lífeyrisþegar fái hækkun til samræmis við launavísitölu sem þó ætti að gera samkvæmt lögum. Af hverju ættu ellilífeyris- og örorkulífeyrisþegar ekki að hækka í samræmi við launavísitölu? Hjá Ólafi Ólafssyni landlækni kemur fram að ef miðað hefði verið við launavísitölu eins og á að gera samkvæmt lögum væri lífeyrir þessa fólks 7 þús. kr. hærri en hann er í dag. Segjum svo að haldið hefði verið við það, þá væru tekjurnar 7 þús. kr. meiri á mánuði. Auðvitað þarf að fara ofan í saumana á því máli --- ég er viss um að það þyldi ekki skoðun ef sá lagatexti yrði athugaður og ég held að verið sé að brjóta lög á lífeyrisþegum. Það ætti eiginlega að fara ofan í saumana á því máli vegna þess að verið er brjóta rétt, brjóta lög, á lífeyrisþegum jafnvel þótt við horfum ekki til þess að miða við lágmarkslaun. Svona málflutningur eins og hv. þm. hefur uppi er honum til skammar. Ég segi enn og aftur, herra forseti, það er ekkert annað en ósvífni og blaut tuska framan í öryrkja og ellilífeyrisþega að halda uppi slíkum málflutningi eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal gerði rétt áðan.

Herra forseti. Ég gagnrýni það að menn miða við og bera saman hækkun og þróun lífeyris miðað við lægstu taxta sem voru 42 þús. kr. 1995 og hafa verið hækkaðir upp í 90 þús. kr. og áttu ekki að hafa áhrif neins staðar af því menn voru að reyna að komast út úr þeirri úlfakreppu að hækka lægstu taxta án þess að það hefði áhrif alls staðar. Svo leyfa menn sér að bera lífeyrisgreiðslur og þróun þeirra við þessa taxta. Það er allt í lagi að bera það saman við eðlilega launaþróun og þar er líka myndin allt önnur vegna þess að lægstu taxtarnir hafa hækkað miklu meira en launaþróunin almennt. Ég vil að það komi fram. Svo er það að lífeyrir frá lífeyrissjóðunum, sem t.d. Benedikt Davíðsson átti þátt í að móta, hækkar bara eins og verðlag, algjörlega óháð launaþróun sem hefur hækkað sem betur fer, vegna góðrar ríkisstjórnar, miklu meira en verðlag á undanförnum árum. Það þýðir að allur þessi lífeyrir hjá lífeyrissjóðunum, sá mikli lífeyrir sem greiddur er þaðan, hækkar eins og verðlag, ekki eins og laun. Þar af leiðandi eru lífeyrisþegar verr settir að því leyti að lífeyririnn frá lífeyrissjóðunum hefur ekki hækkað eins og laun. En það er ekki hægt vegna þess að á bak við lífeyri frá lífeyrissjóðunum standa lán til sjóðfélaga sem eru verðtryggð miðað við neysluvísitölu. Ef menn ætla að breyta því og fara að miða við laun er ég hræddur um að margur skuldarinn kveinkaði sér.

Herra forseti. Það er erfitt að eiga orðastað við hv. þm. um kjör aldraðra og öryrkja. Það væri kannski ekki úr vegi að hv. þm. mundi standa hér einu sinni í ræðustól og segja elli- og örorkulífeyrisþegunum hvernig þeir eigi að lifa frá mánuði til mánaðar á 70 þús. kr. á mánuði. Ég er alveg viss um að margir mundu þiggja ráð frá stærðfræðingnum ef hann gæti sagt öldruðum og öryrkjum hvernig þeir eiga að lifa af þeim tekjum. Ég spyr hv. þingmann af því að hann mótmælir því ekki að launin eigi þó að hækka í samræmi við launavísitölu: Hefur hann beitt sér fyrir slíkri hækkun í sínum stjórnarflokki, Sjálfstæðisflokknum, sem hefur skert tekjur elli- og örorkulífeyrisþega og miðað þær eingöngu við neysluvísitöluna þegar verið er að hækka almannatryggingabætur milli tímabila? Ég veit ekki hver sór þá svardaga, eins og hann orðaði það áðan, að við það að hækka lágmarkslaunin sem voru auðvitað til skammar, og eru enn, að þá mætti ekki hækka lífeyri elli- og örorkulífeyrisþega. Ég sé ekki samhengið í því. Líka væri fróðlegt að heyra hvaða skoðun hv. þm., sem hefur staðið að því að lækka hér verulega skatta á fjármagnseigendur og fyrirtæki, hefur á því að þeir sem hafa lífeyri almannatrygginga þurfi að borga 5--8 þús. kr. í skatt af þeim lúsarlífeyri sem þeir hafa úr almannatryggingakerfinu. Þetta er ríkisstjórnin sem hv. þm. styður sem hefur búið þannig að öldruðum og öryrkjum á undanförnum árum. Þegar ríkisstjórnin tók við árið 1995 var lífeyrir miðaður við lágmarkslaun og þeir sem höfðu bara lífeyri almannatrygginga borguðu engan skatt af þeim lífeyri.

Virðulegur forseti. Hér er á ferðinni mál af því tagi sem menn hafa náð sátt um þannig að ég reikna með að menn styðji það. En það sem gerir það að verkum að ég tek til máls er sú staðreynd að afkoma fjölmargra einstaklinga er gjörsamlega óviðunandi. Mín skoðun, virðulegur forseti, er sú að með þeim breytingum sem verið er að gera verði málin í rauninni ekkert einfaldari heldur flóknari. Það verða enn flóknari leiðir fyrir fólkið sem þarf að búa við þessi lög. Aldraðir, öryrkjar og einstæðingar eru fjölmargir mjög illa settir. Ég tel nauðsynlegt að taka tryggingakerfið eins og það leggur sig til endurskoðunar og einföldunar vegna þess að það kerfi er mjög flókið. Ég nefni sem dæmi að mjög óeðlilegt er að á þeim tímamótum þegar öryrki verður aldraður getur hann átt von á því að lækka í tekjum, þ.e. hann hefur minna til framfærslunnar eftir að hann verður 67 ára. Afkoma öryrkjans er verri eftir að hann verður aldraður. Þetta eru staðreyndir sem liggja fyrir og þeim hefur ekki verið nægur gaumur gefinn. Ég tel að hvers konar undantekningar og svigrúm sem felast í flóknum reglum þurfi að útskýra. Mér finnst verst að menn virðast ekki sitja við sama borð vegna þess að fólki eru ekki ljós þau réttindi sem það á samkvæmt lögum og reglum. Þetta á við, virðulegur forseti, í miklu fleiri tilvikum en þeim sem snúa bara að öldruðum og öryrkjum. Þetta á við um fólk sem þarf að leita til tryggingakerfisins eftir mjög flóknum leiðum. Þetta gildir um tannlækningar jafnt og aðrar lækningar og læknishjálp. Það er ástæða til að hafa orð á þessu þegar verið er að ræða slík mál. Aldraðir eru í mörgum tilvikum að éta upp eignir sínar, þ.e. veðsetja eignir fyrir brýnustu nauðsynjum. Ég vitna til greinar Ólafs Ólafssonar, fyrrverandi landlæknis. Ef maður skoðar hana er ekki um að villast að svonefndir bótaþegar hafa dregist aftur úr, og ég tel að um 100--200 þús. kr. sé að ræða hjá einstaklingi miðað við ársgrunn og u.þ.b. 300 þús. kr. hjá hjónum og sambúðarfólki. Þá er ég bara að skoða þennan þátt þessara mála. Það er gaman að velta fyrir sér --- það er reyndar ekki gaman að því --- því ótrúlegt er að það skuli vera staðreynd að aldraðir einstaklingar með lágmarkstekjur eigi ekki möguleika á því að reka íbúð sem kostar 10--12 millj., bíl sem kostar á bilinu 500 þús. til 1 millj., síma, Stöð 2, Ríkisútvarp og sjónvarp af framfærslueyri sínum. Upp á þá upphæð vantar sem nemur 15--25 þús. kr. á mánuði svo að einstaklingar sem eru með lágmarksbætur nái endum saman. Þetta er staðreyndin og þetta er kannski ástæðan fyrir því að ég fer hér, virðulegur forseti, upp í stól og kem með nokkrar hugleiðingar um þessi mál. Það er ömurlegt að sjá og verða þess áskynja hvernig hluti þjóðarinnar, þessarar ríku þjóðar vil ég segja, á í basli með að ná endum saman, ekki vegna ógætilegra fjárfestinga, óreglu, veikinda eða ofneyslu, virðulegur forseti, heldur vegna þess að honum er of naumt skammtað. Það er um allt of fámennan hóp að ræða til þess að leiðrétta ekki það ranglæti sem á ferðinni er. Ég sagði í upphafi að það frv. sem hér er á ferðinni væri til bóta og það yrði væntanlega stutt og þess vegna hið besta mál. Ugglaust er verið að gera þar leiðréttingar til einföldunar sem ég hef ekki komið auga á. En það sem almennt er að í almannatryggingakerfinu er að það er allt of flókið og ekki nógu gegnsætt til þess að ásættanlegt sé að búa við það. Það sem verst er er að bætur eða lágmarkstekjur aldraðra og öryrkja eru allt of lágar. Þetta þarf að leiðrétta og ég ákalla Alþingi um að taka á þessu máli og einfalda löggjöf almannatrygginga.

Virðulegi forseti. Það frv. sem hér er verið að ræða felur í sér ákveðnar breytingar á tiltölulega flókinni löggjöf. Allar eru þær heldur til bóta og um þær er nokkuð góð samstaða í heilbr.- og trn. Ég fagna því alveg sérstaklega að frv. felur í sér aukna upplýsingaskyldu Tryggingastofnunar til aldraðra og öryrkja, þeirra sem þurfa að nota þjónustu þessarar stofnunar. Á það hefur svolítið skort á að þessir einstaklingar telji sig geta náð í þær upplýsingar sem til þarf til þess að meta kjör sín eða sækja rétt sinn. Allt í frv. er heldur til bóta. Ég tek hins vegar undir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram, að það er mjög nauðsynlegt að fara í heildarendurskoðun á almannatryggingalöggjöfinni. Virðulegi forseti. Ég hafði sett mig á mælendaskrá en tekið mig út aftur vegna þess að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir flutti hér langa og ítarlega ræðu og allt sem hún sagði er satt og rétt. Mér fannst óþarfi að koma upp einungis til þess að ítreka það sem hv. þm. hafði sagt. En þá vildi svo til að hér kom í ræðustól einn af hv. þm. Sjálfstfl., Pétur Blöndal, og sagði að hrein ósvífni væri að fara fram á að kjör eldri borgara og öryrkja þessa lands fylgdu lágmarkslaunum, að lágmarkslaunin hafi frá 1995 til dagsins í dag, 2002, farið upp í rúmar 90.000 kr. á mánuði og að ósvífni væri að fara fram á að aldraðir og öryrkjar nytu sömu kjara, þ.e. að laun þeirra færu upp í rúmar 90.000 kr. á mánuði. Það var hrein ósvífni að hans mati að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir skyldi fara fram á þetta. Hann vitnaði til þess að þegar samningar voru gerðir eftir 1995 hafi verið lögð sérstök áhersla á að hækka lægstu laun án þess að það hefði áhrif á kjör annarra. Virðulegi forseti. Ef ég man rétt þá var þar ekki verið að tala sérstaklega um þá sem voru jafnvel á lægri launum en lægstu taxtar sögðu til um. Það var verið að tala um þá sem vinna á taxtalaunum en ekki greiðslur til aldraðra og öryrkja. Að kalla það ósvífni hjá þingmanni að fara fram á að aldraðir og öryrkjar búi við það að fylgja lágmarkslaunum, er málflutningur sem algjörlega er með ólíkindum. Það er slæmt að hv. þm. skuli ekki vera hér í salnum, eftir að hafa kastað þessu hér fram því sannarlega væri ástæða til þess að fara hér í langa umræðu um kjör aldraðra og öryrkja. Hv. þm. Pétur Blöndal er eini fulltrúi Sjálfstfl. sem tekur þátt í þessari umræðu um kjör aldraðra og öryrkja. Eins og oft áður er hann einn af þeim fáu sem tekur til máls. En þetta er það sem þeir hafa til málanna að leggja, þ.e. að hrein ósvífni sé að fara fram á að kjör aldraðra og öryrkja nái 90.000 kr. á mánuði. Einn hv. þm. talaði eftir að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir lauk ræðu sinni og þar til ég kom hér í stólinn. Samt verð ég að viðurkenna að ég er enn reið. Það er kannski bara þakkarvert að ég komst ekki í stólinn strax á eftir hv. þm. Pétri Blöndal, því ef eitthvað er ósvífni, ef eitthvað er til sem heitir ósvífni, þá er það að segja að kröfur um að aldraðir og öryrkjar búi við sömu kjör og þeir sem eru á lægstu launatöxtum þessa þjóðfélags, séu ósvífni. Það er ósvífni að halda því fram. Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að dvelja hér lengi, en ég verð að koma því á framfæri að þarna er manni hreinlega misboðið. Það er í þessu sem munurinn liggur á því að vera fulltrúi Samfylkingarinnar í ræðustól og fulltrúi Sjálfstfl. Við höfum lagt fram till. til þál. um afkomutryggingu aldraðra og öryrkja. Ég tel nauðsynlegt að lesa tillögugreinina hér í framhaldi af orðum hv. þm. Péturs Blöndals vegna þess að hjá honum kemur fram stefna Sjálfstfl. Hér er stefna Samfylkingarinnar. Í tillögunni segir: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni í samráði við samtök aldraðra og öryrkja að koma á afkomutryggingu fyrir lífeyrisþega svo að enginn þurfi að una fátækt eða óvissu um kjör sín. Þá skal sérstaklega taka tillit til sérstöðu ungra öryrkja sem verða fyrir varanlegri örorku á æskuárum. Samningur um afkomutryggingu taki gildi frá og með 1. janúar 2002 og verði undirstaða nýrra laga um almannatryggingar.`` Skyldi það vera ósvífni að fara fram á að ungum öryrkjum, þeim sem verða fyrir heilsutjóni eða geta af ýmsum erfiðum ástæðum ekki stundað vinnu og þurfa að lifa á örorkubótum, verði tryggðar rúmar 90.000 kr. á mánuði? Skyldi það vera ósvífni? Svo er ekki að mati Samfylkingarinnar, kannski að mati Sjálfstfl.

Forseti minnir á að leyfi forseta þarf til að lesa skriflegt mál hér í ræðustól.

Herra forseti. Herra forseti. Hér er tekið til 3. umr. frv. til laga um breytingu á tollalögum með síðari breytingum. Efh.- og viðskn. hefur haft þetta mál til skoðunar. Ég skrifaði undir nál. efh.- og viðskn. með fyrirvara, en hafði ekki tök á að vera viðstödd 2. umr. Það er meginástæðan þess að ég tek til máls hér við lokaumræðuna. Þetta frv. felur í sér tvær breytingar. Í fyrsta lagi er um að ræða hækkun á sektarheimild tollstjóra og hins vegar um niðurfellingu á tolli á barnabílstólum. Ég vil fyrst fara nokkrum orðum um þessa fyrri heimild, þ.e. sektarheimild tollstjóra. Með frv. er lagt til að tollstjórum verði heimilt að ljúka málum með sektarboði sem nemi allt að 300.000 í stað 75.000 kr. áður. Ég held að hér sé á ferðinni eðlileg og rétt breyting. Í fyrsta lagi er ástæða að nefna að í lögum um meðferð opinberra mála, er lögreglustjóra heimilt að leggja sekt á mann vegna tiltekinna brota að tiltekinni fjárhæð. Síðan bregður svo við að dómsmrh. getur ákveðið slíkt hið sama með reglugerð. Það hefur sem sagt ekki lagastoð að dómsmrh. geti ákveðið slíkt þegar um er að ræða að beita sektum t.d. við umferðarlagabrot. En þegar kemur að tollstjóra að beita slíkum sektarákvæðum þá þarf til þess lagastoð. Við teljum að í þessu sé verulegt ósamræmi og ég tek undir það sem kemur fram í nál., þ.e. að nefndin gerir alvarlegar athugasemdir við það fyrirkomulag að unnt sé að ákveða sektarfjárhæð í reglugerð og bendir dómsmrh. á að taka málið til nánari skoðunar. Það hefði reyndar þurft að skoða þetta ákvæði í hv. allshn. þar sem framkvæmdarvaldið, í þessu tilfelli dómsmrh., getur beitt sektarfjárhæðum og farið með þær að vild án lagaheimildar, en síðan þegar kemur að tollalögunum þá hefur fjmrh. ekki sömu heimild. Það er vitaskuld með öllu óheimilt að hægt skuli að ákveða slíkt með reglugerð eins og hv. dómsmrh. gerir. Ég hafði af því nokkrar áhyggjur að í lögunum eins og þau eru sett fram hér og í lagaákvæðinu kemur fram, herra forseti, að einungis sé verið að hækka þá sektarheimild tollstjóra sem nú er upp að 75 þús. kr., þ.e. það er verið að hækka þessar 75 þús. kr. í 300 þús. kr. og um það segir svo í athugasemdum um þessa grein: ,,Núverandi ákvæði 2. mgr. 139. gr. tollalaga heimilar tollstjóra að ljúka máli með sektarboði ef brot er skýlaust sannað og það varðar ekki hærri sekt en kr. 75.000. Lagt er til að heimilað verði sektarboð tollstjóra allt að 300.000 kr. til þess að samræmi ríki annars vegar milli sektarheimilda tollstjóra samkvæmt tollalögum og hins vegar lögreglustjóra skv. 115. gr. laga um meðferð opinberra mála, ...`` Ég hafði svolitlar áhyggjur af því að engar reglur eða fyrirmæli væru um hvernig ætti að beita þessar heimild. Þarna er bara gefið svigrúm upp að 300 þús. kr. án þess að nokkur fyrirmæli séu um það í lögum hvernig eigi að beita þessari heimild. Ég fór þess á leit við fjmrn. og tollstjórann í Reykjavík að við í nefndinni fengjum upplýsingar um hvernig beita ætti þessu ákvæði og ég held, miðað við þau gögn sem lögð voru fram af hálfu tollstjórans í Reykjavík, að þessum málum sé vel fyrir komið. Til eru fyrirmæli eða leiðbeiningarreglur um sektarheimildir, þ.e. hvernig eigi að beita lögreglustjórasektum að því er varðar lög um meðferð opinberra mála og líka að því er varðar ýmis brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni og brot gegn áfengislögum að því er varðar lögreglusamþykktir. Hins vegar er um að ræða ákveðin fyrirmæli eða leiðbeiningarreglur vegna brota á tollalögum, t.d. varðandi smyglvarning og annað slíkt og ólöglegan innflutning á áfengi og tóbaki, svo að dæmi sé tekið. Þarna virðist þetta vera í ágætu horfi að því er varðar leiðbeiningarreglur um þetta efni. Herra forseti. Reyndar kemur eftirfarandi fram, sem staðfestir að þetta er rétt og eðlileg breyting, í erindi eða minnisblaði sem tollstjórinn í Reykjavík sendi nefndinni, dagsett 12. apríl, vegna þess frv. til laga um breytingu á tollalögum sem við ræðum hér. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í framkvæmd mun þetta vera þannig að þegar tollalagabrot koma til afgreiðslu hjá tollstjórum utan Reykjavíkur bregða þeir sér í hlutverk lögreglustjóra og ljúka málunum með lögreglustjórasátt í samræmi við þær heimildir sem þeir hafa til þess. Hvað varðar embætti tollstjórans í Reykjavík er staðan hins vegar sú að komi upp mál þar sem sektarfjárhæð fer fram úr 75.000 kr. verður hann að senda þau mál til lögreglustjórans í Reykjavík eða eftir atvikum til lögreglustjóra utan Reykjavíkur. Þau embætti geta svo lokið málunum fari sektin ekki fram úr 300.000 kr. Það þarf vart að taka það fram að hér er um hliðsett stjórnvöld að ræða og verður að telja að það sé í hæsta máta ankannalegt að það stjórnvald, (tollstjórinn í Reykjavík) sem hefur samræmingar-, eftirlits- og rannsóknarhlutverki að gegna gagnvart tollstjórum utan Reykjavíkur, svo sem fram kemur í tollallögum, þurfi að sæta því að geta ekki lokið málum sem upp koma hjá embættinu með sama hætti og fyrrnefnd hliðsett stjórnvöld. Þá má benda á að með lagabreytingunni mundu fleiri mál fá greiða meðferð jafnframt því sem færri mál af þessu tagi kæmu til kasta lögreglustjórans.`` Mér finnst þetta sem ég gríp í hér úr minnisblaði tollstjórans í Reykjavík skýra það mætavel að hér sé á ferðinni eðlileg breyting sem rétt er að styðja. Herra forseti. Síðan vil ég taka til umræðu seinna atriðið, þ.e. niðurfellingu á tolli á barnabílstólum sem er hin raunverulega ástæða fyrir þeim fyrirvara sem ég set í þetta nál. meiri hluta efh.- og viðskn. sem ella styður þetta mál. Þar taldi ég ástæðu til þess að vekja athygli þingheims á umsögn fjölskylduráðs sem er ríkisstjórninni og á að vera ríkisstjórninni til ráðgjafar um málefni sem snerta fjölskylduna. En, herra forseti, ég hef því miður orðið vör við það í störfum mínum í efh. - og viðskn. þar sem ég hef leitast við að senda fjölskylduráði mál til umsagnar sem með einum eða öðrum hætti snerta fjölskylduna, að svo virðist ekki vera að ríkisstjórnin hafi í einu eða neinu máli leitað eftir umsögn fjölskylduráðs. En að því er þetta mál varðar segir fjölskylduráð eftirfarandi í umsögn sinni, með leyfi forseta: ,,Fjölskylduráð hefur áður vakið athygli efh.- og viðskn. á mikilvægi þess að stjórnvöld láti sig sérstaklega varða velferð barnafjölskyldna og komi til móts við sérstakar þarfir þeirra. Því vill ráðið nota tækifærið og benda á að hér á landi er virðisaukaskattur 14% af þurrmjólkurdufti og ungbarnamat og 24,5% af bréfbleium, barnabílstólum, barnavögnum og kerrum. Það væri mikil bót að því fyrir foreldra ungra barna að virðisaukaskattur yrði afnuminn af þessum vöruflokkum eins og gert hefur verið víða í nágrannalöndum okkar.`` Hér er sem sagt stigið hálft skref til þess með því að breyta tollalögum og fella niður toll af barnabílstólum. En enn situr eftir að 24,5% virðisaukaskattur er á barnabílstólum. Tek ég þá hér sérstaklega út, þó að fjölskylduráð nefni fleiri atriði sem snerta ungbarnafjölskyldur, þar sem við erum hér að ræða um öryggistæki, sem barnabílstólar eru. Út af fyrir sig væri full ástæða til þess að skoða, og hef ég fullan hug á að gera það, hvort ekki sé athugandi að flytja um það sérstakt mál á þingi að fella niður skatta á þessum nauðsynjavörum fyrir ungbarnafjölskyldur. En í þessari umræðu tek ég sérstaklega fyrir barnabílstólana. Ég gerði tilraun til þess í efh.- og viðskn., af því við vorum líka með til umfjöllunar frv. um virðisaukaskatt, að reyna að leita að samstöðu um að fella líka niður virðisaukaskatt af barnabílstólum. Um það náðist ekki samkomulag. Nú skyldi maður ætla að hér væri um einhverjar verulegar fjárhæðir að ræða sem miklu máli skiptu að því er varðar ríkissjóð, en svo er ekki. Ég leitaði til fjmrn. með útreikninga á þessu, herra forseti. Þá kemur í ljós að ef felldur yrði niður virðisaukaskattur á barnabílstólum mundi það kosta um 1--1,5 milljónir. Það er nú allt og sumt, herra forseti. En það er auðvitað alveg ljóst að það mundi skipta verulegu máli fyrir ungbarnafjölskyldur í landinu ef Alþingi stigi það skref að fella niður virðisaukaskatt af barnabílstólum. Í þeim útreikningum sem ég hef við höndina frá fjmrn. kemur í ljós að miðað við virðisaukaskatt sem greiddur var af barnabílstólum í janúar, febrúar og mars á þessu ári, er einungis um að ræða 272 þús. kr. í virðisaukaskatt. Ef við færum þetta yfir á heilt ár þá losar þetta einhvers staðar á bilinu 1--1,5 milljónir. Hér eru því ekki háar fjárhæðir á ferðinni, en þær geta skipt sköpum um að ungbarnafjölskyldur sem ekki hafa mikil efni geti veitt sér það að kaupa það öryggistæki sem barnabílstóll er. Af þessu tilefni sé ég ástæðu til þess að gera þetta að umtalsefni, sérstaklega af því að hér var á dögunum verið að ræða um stefnumótun um aukið umferðaröryggi, og vitna í leiðinni í Óla H. Þórðarson hjá Umferðarráði um hvað hann segir um notkun á barnabílstólum, vegna þess að þar koma fram athyglisverðar upplýsingar sem styðja það að rétt er og eðlilegt hjá Alþingi að fella niður alla skatta af barnabílastólum, ekki bara tollana, heldur einnig virðisaukaskattinn. Í umsögn Umferðarráðs kemur fram, með leyfi forseta: ,,Það er mikið hagsmuna- og réttlætismál foreldra ungra barna að almennur tollur af barnabílstólum sem eru viðurkenndir og E-merktir samkvæmt reglum Evrópusambandsins eða viðurkenndir samkvæmt bandarískum og kanadískum stöðlum verði afnuminn. Eins og fram kemur í athugasemdum við frumvarpið er enginn tollur á öryggisbeltum en 10% tollur á barnabílstólum sem eru nauðsynlegir hverju ungu barni sem ferðast í bíl. Í þessu sambandi má geta þess að í könnunum sem gerðar hafa verið undanfarin ár á vegum Umferðarráðs og fleiri aðila við leikskóla í rúmlega 30 sveitarfélögum, kom í ljós að árið 2001 voru 72% leikskólabarna í barnabílstólum við komu í skólann. Þegar sú staðreynd er höfð í huga að börnin eru á aldrinum tveggja til sex ára er þetta ekki nógu góð útkoma.`` Það er alveg ljóst að það er alvarlegt að einungis 72% leikskólabarna skuli vera í barnabílstólum og þarf auðvitað að gera átak til þess að breyta því, herra forseti, og það væri auðvitað liður í því ef við mundum afnema virðisaukaskatt af barnabílstólum, eins og ég reyndi að tala fyrir í efh.- og viðskn., sem kostar ríkissjóð ekki meira en 1--1,5 millj. kr. en getur ráðið úrslitum um það hvort ungbarnafjölskyldur hafi efni á því að kaupa sér barnabílstól. Ef þessi leið væri farin væri sennilega hægt að lækka barnabílstólana um 4.000--5.000 kr. Eins og svo oft áður er Alþingi að marka stefnur í hinum og þessum málum, í þessu tilfelli um aukið umferðaröryggi og setja á blað falleg orð um að nú eigi að fara að vinna að ákveðnum verkefnum til að tryggja þetta og hitt og í þessu tilviki eru settir á blað 15 töluliðir um stefnumótun um aukið umferðaröryggi. En hvað segir hér um þessi atriði? Það segir að það eigi að auka forvarnir. Síðan segir í 13. tölulið þessarar umferðaráætlunar: ,,Auka þarf vitund vegfarenda um hve miklu máli skiptir að nota tiltækan öryggisbúnað, þ.e. bílbelti, hjálma, hlífðarfatnað og öryggisbúnað fyrir börn í bílum. Aukið verði eftirlit og aðhald með notkun öryggisbúnaðar.`` Þetta er nú þingið að samþykkja, herra forseti. En á sama tíma er því hafnað af meiri hluta í efh.- og viðskn. að fara þá leið að afnema virðisaukaskatt af barnabílstólum sem kostar ekki nema 1--1,5 millj. kr. Herra forseti. Mér hreinlega ofbýður þetta og taldi fulla ástæðu til þess að fara yfir þetta mál við lokaumræðu þess þar sem ég hafði ekki tök á því að fara yfir fyrirvara minn við 2. umr. málsins. Mér finnst reyndar skelfilegt, herra forseti, að hugsa til þess að verið sé að samþykkja stefnumótun um aukið umferðaröryggi þar sem á að taka á þessum málum, en síðan sé því hafnað að leggja 1--1,5 millj. í að lækka virðisaukaskatt af barnabílstólum, sem eins og ég segi getur ráðið úrslitum um það hvort ungbarnafjölskyldur geta keypt barnabílstól sem getur haft úrslitaþýðingu fyrir öryggi barna í bílum. Herra forseti. Við horfum líka til þess að umferðarslysum hefur farið fjölgandi hér á landi og allir hljóta að vera sammála um varðandi þessa auknu slysatíðni að mjög mikilvægt sé að efla allar forvarnir að því er varðar öryggi barna í umferðinni. Erum við þá ekki síst í því sambandi að tala um það öryggi sem fylgir öryggisbúnaði í bílum. Þar eru barnabílstólar ekki síst ofarlega á blaði. Ég vil láta þessa getið hér, herra forseti. En um þetta náðist ekki samstaða og mun ég vissulega gera aðra tilraun til þess, herra forseti, á komandi þingi að reyna að ná breiðri samstöðu um að fara þessa leið vegna þess að það er ekki nokkur hemja að skattleggja slíkan öryggisbúnað, eins mikilvægur og hann er fyrir ungbörn.

Virðulegi forseti. Mig langar að fara örfáum orðum um frv. sem hér liggur fyrir. Ástæða þess að ég kem og ræði það við 3. umr. er að ég var fjarverandi vegna veikinda þegar málið kom á dagskrá við 2. umr. og ástæða þess að ég kýs að taka umræðu um svona mál er hversu óvanaleg afgreiðsla þess er. Hér er um að ræða bandorm sem hæstv. utanrmn. hefur fengið til umfjöllunar vegna breytingu á ýmsum lögum vegna nýs stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu. Það sem er sérstakt er að utanrmn. gerir í raun breytingar á lögum sem heyra undir dóms- og kirkjumrn., félmrn., heilbr.- og trmn., iðnrn., samgrn., utanrrn. og viðskrn. Frv. er einar 80 greinar og segja má að eðli breytinganna allra sé eins. Hér hefur það gilt, jafnvel þó ekki sé um stórar efnisbreytingar að ræða, og það eru hin faglegu vinnubrögð á hv. Alþingi að senda hlutaðeigandi kafla til viðkomandi fagnefndar og það er auðvitað hin eðlilega og rétta vinna vegna þeirrar samfellu sem þarf að vera í störfum nefnda að fagnefndirnar fái til sín þær breytingar sem verið er að gera á lögum þrátt fyrir að þær lagabreytingar séu sendar til annarra en fagnefndarinnar til umfjöllunar. Þannig höfum við gert það þegar efh.- og viðskn. fær til sín bandorm, t.d. í tengslum við fjárlög, og verið er að gera breytingar, svo sem ,,þrátt-fyrir``-ákvæði og fleira. Ég vil taka það sérstaklega fram að öllum fulltrúum þingsins í utanrmn., að því að ég tel, fannst að það væri hið rétta verklag, ekki að það þyrfti svo mikla vinnu við það í nefndunum vegna eðlis málsins heldur vegna hinna eðlilegu og góðu vinnubragða. Af hverju höfum við þá ekki gert þetta, herra forseti? Svarið er: Vegna hins nauma tíma, vegna þess að þingið er að fá þvílíkt gífurlegt magn af málum til sín og ný mál til meðhöndlunar svo seint að nefndadagarnir sem fráteknir eru til að ljúka duga ekki. Því var það ákvörðun utanrmn., þrátt fyrir að við vildum hafa þetta vinnulag öðruvísi, að utanrmn. sendi frá sér þetta mál og mundi breyta lögunum sem í raun heyrðu undir aðrar nefndir. Ég þarf ekkert að fjölyrða um hversu mörgu mál eru hér á dagskrá. Undanfarna daga hafa 30--50 mál verið á dagskrá á dag. Það er vegna þess að hæstv. ráðherrar skila frv. sínum allt of seint inn þrátt fyrir tilraunir forseta þingsins til að reyna að festa niður þinglok fyrir jól og vor. Nú er þetta með versta móti. Stór mál hafa verið lögð fyrir þingið viku fyrir þinglok en þau áttu, samkvæmt starfsáætlun þingsins, að vera í dag. Ég vil taka það sérstaklega fram að mér finnst gífurlega mikilvægt að okkur takist að tileinka okkur ný vinnubrögð. Ég er að tala um vinnubrögð, herra forseti, í tengslum við að utanrmn. fór óhefðbundna leið og ég undirstrika það enn og aftur að allir féllust á það. En ég er farin að komast á þá skoðun að þing eigi að hefjast fyrr á haustin --- ég hef reyndar hreyft því áður --- og standa fram í júní. Ég tel að gera eigi þá kröfu til ráðherra að þeir skili þingmálum sínum inn tímanlega þannig að þingmenn hafi á tilfinningunni að þau hafi verið rétt unnin og allt sem skoða þarf hafi verið skoðað í nefnd. Þannig er það ekki í dag. Svo ég víki að málinu sjálfu, herra forseti, liggja hér fyrir með málinu í dag 17 brtt. á borðum okkar vegna þess að eðli málsins samkvæmt hefur ekki náðst að prenta upp stöðuskjal eftir 2. umr. Við erum því með brtt. með bandorminum sjálfum til umræðu við 3. umr. Þetta mál er þannig vaxið að það er verið að setja inn í stofnsamning Fríverslunarsamtaka Evrópu ákvæði sem að þessu sinni varða fyrst og fremst Sviss. Ýmist er verið að setja ,,stofnsamning Fríverslunarsamtaka Evrópu`` í stað orðanna ,,Evrópska efnahagssvæðið`` inn í samninginn eða að bætt er við, eins og í 4. gr., að á eftir orðunum ,,Evrópska efnahagssvæðinu`` komi: og stofnsamningi Fríverslunarsamtaka Evrópu. Enn má benda á eins og í 8. gr. að Sviss er beinlínis tekið sem dæmi. Þá segir í 2. mgr. 38. gr.: ,,Hið sama gildir um starfsemi svissneskra verðbréfasjóða, enda séu sömu kröfur gerðar til þeirra og til verðbréfasjóða með staðfestu í ríki innan Evrópska efnahagssvæðisins og gerður hafi verið samstarfssamningur á milli Fjármálaeftirlitsins og lögbærra svissneskra yfirvalda.`` Ég vil að það komi sérstaklega fram, herra forseti, af því við erum að bæta Sviss inn sem samstarfsaðila, líka á fjármálasviði, að að sjálfsögðu fellur fjármálastarfsemi í Sviss undir sömu reglur og gilda á Evrópska efnahagssvæðinu. Hafi menn haldið að í Sviss giltu önnur lögmál um upplýsingaskyldu eða annað varðandi fjármálastarfsemi þá er hér eingöngu verið að fella inn það sem gildir á Evrópska efnahagssvæðinu. Það er sérstakt umhugsunarefni, herra forseti, fyrir þá sem hlýða á umræðuna í þinginu, umræðuna um alþjóðasamninga okkar, hvað þetta virkar flókið. Við erum að ræða um Evrópusambandið, ESB, og deilur um hvort það væri til góðs eða ills fyrir Ísland að setja sér samningsmarkmið og kanna möguleikana. Við erum að tala um Evrópska efnahagssvæðið og EES. Allir eru í dag hæstánægðir með það og tala um það sem hið eina rétta fyrir Ísland, að vera aðili að EES --- þrátt fyrir að það hafi vakið þvílíkar deilur og undirskriftasöfnun á sínum tíma, að lögfesta aðild okkar að EES-svæðinu. Svo komum við hér og tölum um EFTA, upprunalega fríverslunarbandalagið þar sem Ísland var með. EFTA-löndin eru aðilar að EES, utan Sviss. Þar með erum við komin með EFTA/EES-nefnd sem eru EFTA-löndin þrjú og Evrópusambandið og síðan þurfum við að vinna með stofnsamning Fríverslunarsamtaka Evrópu, af því þar er EFTA og EES og Sviss. Þeir sem eru að reyna að fylgjast með því hvaða ákvarðanir Ísland tekur í samstarfi í Evrópu, hljóta að velkjast í vafa um hvað við erum að gera, til hvers og með hverjum. Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa þessa ræðu lengri. Ég undirstrika að ég var sammála því að utanrmn. gerði þessar breytingar, á lögum sem heyrðu undir svo mörg ráðuneyti án þess að senda tillögurnar frá sér, fyrst og fremst með tilliti til þess að það var afsakanlegt, þ.e. breytingarnar eru ekki mjög miklar og lúta að þátttöku Sviss í þessu samstarfi. Ég undirstrika líka að hefðum við tekið málið fyrir á miðjum vetri er það sannfæring mín að utanrmn. öll hefði formsins vegna sent málið til fagnefndanna til að fá að heyra um afstöðu þeirra og athugasemdir ef einhverjar væru. Þetta vil ég undirstrika, herra forseti.

Virðulegi forseti. Hér er annað mál sem ég hef haft mikinn áhuga á frá því ég starfaði í félmn., lengi sem formaður og átti þátt í að vinna með þau ákvæði sem komu inn í íslensk lög í kjölfar þess að við gerðum EES-samninginn. Að þessu sinni fékk ég ekki tækifæri til að taka þátt í umræðunni þegar málið kom 2. umr. Ég tek eftir því að fulltrúar minni hlutans í félmn., Steingrímur J. Sigfússon og Ásta R. Jóhannesdóttir, afgreiða þetta mál með fyrirvara. Það er auðvitað þess vegna sem ég kem hér upp. Ég var að vona, herra forseti, að formaður félmn. væri á svæðinu og ég spyr hvort formaðurinn sé hugsanlega í húsinu. Ég hefði óskað eftir að fá að bera fram spurningar en sé formaður félmn. ekki í húsinu óska ég ekki eftir því að hún sé kölluð til.

Það er sjálfsagt að fresta umræðu um þetta dagskrármál ef þess er óskað.

Ef til vill væri skynsamlegt að við tækjum þetta mál fyrir síðar þegar formaðurinn er viðstaddur. Mér finnst eðlilegra að beina spurningum mínum til formanns nefndarinnar en þeirra fulltrúa úr stjórnarandstöðu sem höfðu fyrirvara. Ég hætti þá við að ræða þetta mál að sinni, herra forseti.

Þá verður ræðu hv. þm. frestað og málið tekið af dagskrá.

Herra forseti. Hér liggur fyrir frv. til lokafjárlaga fyrir árið 1998 á þskj. 1281, 666. mál, frá meiri hluta fjárln. Nefndin hefur haft frv. til athugunar. Í því skyni hefur hún leitað skýringa hjá fjmrn. varðandi beiðnir um auknar fjárheimildir, enn fremur óskað eftir áliti Ríkisendurskoðunar. Meiri hlutinn leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt.

Virðulegur forseti. Ég hafði reiknað með því varðandi lokafjárlög áranna 1998 og 1999 að við gætum rætt um málin saman. En þar sem það er ekki gert er rétt að geta aðeins um fyrra málið, lokafjárlög 1998. Síðan mun ég, virðulegur forseti, koma aftur til að ræða þessi mál í heild sinni. Það sem um er að ræða er að verið er að reyna að koma af lokafjárlögum vegna 1998 sem fjárln. er sammála um að þurfi að ljúka. Þetta er þriðja atlagan sem við gerum að því að ljúka lokafjárlögum. Þar var um skekkju að ræða, ákveðna skekkju sem nemur 40 milljónum. Menn hafa komist að samkomulagi og við munum ekki gera athugasemd við að leiðréttingin fari fram með lokafjárlögum ársins 2001. Við ætlum ekki að gera ágreining um málið á neinn hátt en munum að sjálfsögðu sitja hjá vegna þess að við höfum ekki haft beina aðkomu að þessum lagfæringum og alls ekki að þeim útgjaldaákvörðunum sem lúta að fjárlögunum 1998. En, virðulegur forseti, eins og ég sagði áður mun ég þegar seinna málið kemur á dagskrá flytja ræðu um bæði þessi mál.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til lokafjárlaga fyrir árið 1999 frá meiri hluta fjárln. Nefndin hefur haft frumvarpið til athugunar og í því skyni leitað skýringa hjá fjármálaráðuneyti varðandi beiðnir um auknar fjárheimildir. Enn fremur var óskað eftir áliti Ríkisendurskoðunar. Frávik að fjárhæð um 40 millj. kr. er á niðurstöðum rekstrarreiknings, fjárheimilda og flutnings milli uppgjörsára. Ríkisendurskoðun beinir því til fjárlaganefndar að þessi mismunur verði skýrður og leiðréttur þegar lokafjárlög fyrir árið 2001 verða afgreidd af Alþingi. Meiri hlutinn gerir sjö breytingartillögur við frumvarpið sem samtals nema 124,5 millj. kr. til lækkunar. Einstakar tillögur eru skýrðar í álitinu auk þess sem fjallað verður nánar um þær í þessari framsögu. Allar þessar tillögur varða leiðréttingar og tæknivillur. Þar er fyrst um að ræða Námsgagnastofnun, vegna sölu á Skólavörubúðinni, sem kemur bæði inn og út í menntmrn. Breytingar sem þar verða vegna uppgjörs reyndust aðeins minni. Síðan verður breyting í félmrn. varðandi Byggingarsjóð verkamanna. Í fjórða lagi eru ýmis verkefni varðandi Ferðaskrifstofuna CGI, þ.e. ábyrgðir sem ekki þurfti á að halda upp á 0,5 millj. kr. Síðan er liður varðandi Vegagerðina, varðandi afborganir og vexti af ferjum og flóabátum. Þar er um það að ræða að þetta er millifært annars staðar. Síðan kemur ein leiðrétting varðandi Hagstofuna. Þar hafði gleymst í uppgjöri 1 millj. kr. og er verið að færa þessa 1 millj. kr. til samræmis við það sem gert er í öllum öðrum tilfellum. Skýringar á þessum breytingum koma fram á bls. 57, þar eru athugasemdir í lokafjárlögunum. Þetta eru allt tæknilegar breytingar, varða engu um raunverulega stöðu ríkissjóðs. Varðandi þá villu sem kemur fram um 40 millj. kr., þá hefur Ríkisendurskoðun farið yfir það með fjárln. og ljóst er að um tæknimál er líka að ræða. Það er álit manna að við getum ekki komið þessu fram í lokafjárlögum fyrir árið 2000 sem verða lögð fyrir þingið nú í haust, heldur verðum við að bíða með það til ársins 2003 í lokauppgjör fyrir árið 2001 að koma þessu þar fram. Það er vegna þess að eiginlega er svo gott sem búið að ganga frá frv. til lokafjárlaga fyrir árið 2000, þannig að við getum ekki leiðrétt þessa villu fyrr en þá. Um þetta er þá að segja að fjárreiðulögin gera ráð fyrir að lokafjárlögin gangi eins hratt fyrir sig og hægt er, það eru að vísu ekki dagsetningar eða tímasetningar á því, en það hefur verið unnið mjög mikið í þessum málum að undanförnu og stefnt er að því að það verði í mjög góðu lagi, þannig að þetta dragist ekki eins og oft hefur gerst áður að það hefur safnast upp og frá frv. gengið löngu seinna. Allt útlit er fyrir að þessi mál verði í góðum skilum framvegis.

Virðulegur forseti. Það er kannski ekki ástæða til að setja á langa ræðu en þó eru nokkur atriði sem er rétt að fara aðeins yfir. Nú á vordögum ársins 2002 er lagt til af hálfu meiri hluta fjárln. að samþykkja lokafjárlög, þ.e. uppgjör áranna 1998 og 1999. Mönnum má ljóst vera að vinnuferlið varðandi árið 1998 er ekki ásættanlegt og má t.d. geta þess að aðeins eru sex af ellefu sem þá sátu í fjárln. enn þá í nefndinni. Það er því óheppilegt að mál dragist. En þetta breyttist með fjárreiðulögunum, þá breyttist tæknin við reikningshaldið og má kannski segja eins og ég nefndi áðan að það sé ekki komið í viðunandi lag, en 40 milljóna skekkja, villa eða frávik, það er spurning hvaða orð er notað um þetta, er vegna niðurstöðu rekstrarreiknings fjárheimilda á árinu 1998 sem um er að ræða, og það var útskýrt mjög rækilega fyrir okkur í fjárln., hvernig best væri að gera þessa hluti. Það virðist ekkert vera óljóst um þá fjárupphæð, þannig að í rauninni er búið að fallast á það hvernig með þetta er farið með því að gera ekki athugasemdir við málið. Ég má til með að nefna það, virðulegur forseti, að ég tel að fjárlagaferlið hafi færst til betri vegar, sérstaklega með fjárreiðulögunum. En að undanförnu hefur verið töluverð umræða, ekki bara hér, heldur á alþjóðavettvangi um slíkt ferli, um þinglega afgreiðslu og almennt um framkvæmd fjárlaga. Búið er að skoða þetta á alþjóðavettvangi og tengsl eru á milli þess hvernig fjárlög eru gerð og ástands fjármála í hverju landi og það mun vissulega vera rétt. Það er því ástæða til að setja þá hugsun fram að eðlilegt er að gera kröfu til þess að fjárlög eða fjárlagaáætlanir séu til lengri tíma en eins árs í senn. Vitna má til þess að sveitarfélögunum er skylt að leggja fram fjárhagsáætlanir til þriggja ára og ég tel í rauninni að þá þurfi að vera til langtímaáætlun önnur en samstarfssamningur í ríkisstjórn eða áætlanir ríkisstjórnar. Ég tel að nákvæmari plögg þurfi. Ég minnist þess að hafa kynnt mér fjárlagaferli bæði í Bretlandi og í Svíþjóð. Þar eru mál unnin með nokkrum öðrum hætti, en þó er um rammafjárlagagerð að ræða sem ég tel að hafi orðið til hins betra hér þegar farið var út í rammafjárlagagerð. Ef maður veltir því fyrir sér hvernig með þessa hluti er farið í Bretlandi, þá er lögð tillaga fyrir fagnefndir sem fagnefndirnar mega fjalla um, þær mega ekki fara upp fyrir þann ramma sem um er rætt en þær mega breyta tillögunni, fagnefndirnar mega vinna þannig. Mér finnst það sem við vorum að reyna hér að setja ákveðin verkefni út til fagnefndanna, ég tel að við þurfum að hugsa það mál upp á nýtt og jafnvel er mjög óþægilegt að fá inn tillögur frá fagnefndum sem stangast kannski á við upplýsingar sem liggja fyrir í fjárln. Það er spurning hvernig á að fara með það mál, ég er ekki að gera það að umræðuefni hér, en mér finnst að menn ættu að skoða það. Ég get sagt það eins og ég sagði áðan að fjárlagaferlið hefur færst til betri vegar með fjárreiðulögunum. Ég tel að þar sé grundvöllinn að finna. Nauðsynlegt er að ljúka þessu máli og þessum málum báðum, hvort sem er fyrir árið 1998 eða 1999. Þess vegna ætla ég ekki að gera athugasemdir við þær breytingar sem gerðar hafa verið og kynntar í fjárln. og skýrðar bæði af fulltrúum fjmrn. og í viðræðum og með yfirferð Ríkisendurskoðunar, því ég tel best að þessum málum sé lokið. En Samfylkingin mun sitja hjá við afgreiðslu málsins eins og ég gerði grein fyrir áðan vegna þeirrar aðkomu sem við í raun höfum að fjárlagagerðinni. En það er ekki vegna þess að ekki sé bærileg sátt og samvinna í fjárln. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka fyrir þá samvinnu sem hefur verið þar og ég tel að þó svo að pólitískar meiningar séu milli manna, þá sé samstarfið með því besta sem gerist.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til lokafjárlaga fyrir árið 1999 og hefur hv. þm., varaformaður fjárln., Einar Oddur Kristjánsson, mælt fyrir því. Ég vil vekja athygli á því, herra forseti, að þessi frumvörp til lokafjárlaga fyrir árin 1998 og 1999 eru mjög seint á ferðinni og meðferð þess máls er ekki í samræmi við lög um fjárreiður ríkisins. Frumvörpin hefðu átt að koma fram miklu fyrr og raunar fyrir nokkrum árum. Ég vil einnig vekja athygli á því að búið er að prenta og ganga frá ríkisreikningi fyrir þessi sömu ár og þær tölur sem við erum með til umfjöllunar um breytingar á fjárlögum í lokafjárlögum eru þegar komnar inn í ríkisreikninginn. Það er heldur ekki þingleg meðferð á málinu og reyndar röng. Það er því í sjálfu sér, virðulegi forseti, óheimilt að prenta út og ganga frá ríkisreikningi með fjárupphæðum sem ekki hafa hlotið samþykkt á Alþingi. Mjög mikilvægt er að þetta komi fram og þetta kemur líka fram í athugasemdum Ríkisendurskoðunar við slík vinnubrögð og við lokafjárlögin. Virðulegi forseti, þessu verður að koma í lag. Ég hef áður í umræðum um fjárlagagerð og meðferð fjárlaga gagnrýnt það að framkvæmdarvaldið hefur tekið sér vald sem það hefur ekki til að ákveða útgjöld á vegum ríkisins án þess að þau hafi fyrst verið samþykkt og afgreidd á Alþingi. Ég vil ítreka það að í meðferð fjárlaga af hálfu ríkisins ber að fara að settum þingræðislegum reglum og það ber að verja stöðu þingsins í meðferð á fjárlögum og afgreiðslum og ákvörðunum um fjárútlát. Þess vegna gagnrýni ég þá meðferð að gengið skuli fyrst frá ríkisreikningi áður en frv. til lokafjárlaga sem heimilar þær upphæðir sem þar eru færðar er afgreitt á þinginu. Annars vil ég vekja athygli á nokkrum atriðum sem koma fram í lokafjárlögunum. Í fyrsta lagi eru heimildir til þess að færa upphæðir á milli ára. Einstakar stofnanir og einstök ráðuneyti hafa heimildir til þess að færa upphæðir á milli ára, hvort sem það eru inneignir eða skuldir og síðan er þá ákvörðunaratriði hvað af þeim er niðurfellt, hvort sem eru skuldir eða eignir og hvað af þeim eru fært á milli ára. Þetta ráðslag er mjög vafasamt þegar lokafjárlög eru afgreidd svo löngu seinna. Við erum að afgreiða lokafjárlög fyrir 1998 og 1999 og þá eru allar þessar ákvarðanir löngu formlega teknar, þannig að afgreiðsla þingsins verði bara til málamynda. Ég vil enn fremur vekja athygli á því að allmargar stofnanir á vegum ríkisins eru fjármagnaðar með gjaldtökum sem eiga í megindráttum að fjármagna reksturinn og sumar þeirra stofnana eru nú að safna inneignum sem þær fá þá að flytja áfram á eins konar inneignarreikning hjá sér, án þess að það sé skoðað nákvæmlega hvort sú gjaldheimta sem verið er að taka sé í samræmi við þau útgjöld sem viðkomandi stofnun hefur. Ég vil nefna í því sambandi stofnun eins og Einkaleyfastofuna sem safnar eignum. Ég vil nefna fyrirtæki eins og Löggildingarstofuna sem safnar eignum og er að fjármagna sig á því að taka gjöld fyrir þjónustu sína, stöðluð gjöld. Gott er að stofnanir sýni góða ráðdeild en engu að síður þarf að gæta þess að þau gjöld sem þær eru að innheimta séu í takt við þann kostnað sem er raunkostnaður. Innheimtist meiri tekjur en sem svarar þeim nauðsynlegu útgjöldum á móti eiga þær að mínu mati að renna í ríkissjóð, nema sérstaklega sé kveðið á um annað. Fleiri slík dæmi birtast við gerð lokafjárlaga hvað þetta varðar, virðulegi forseti, sem ég tel afar brýnt, bæði fyrir þingið og fyrir hv. fjárln. að fara ofan í og kanna hvort eigi ekki að vera betri og réttari háttur á í meðferð á fjárreiðum. Annars er athyglisvert, virðulegi forseti, að á árinu 1999 tókst ekki að nýta einu sinni það fjármagn sem var varið til niðurgreiðslna á rafhitun í landinu. Eftir stendur afgangur upp á 41 milljón og sömuleiðis varðandi styrki til fráveitna sveitarfélaga á árinu 1999, þá verða þar eftir 138 milljónir af þeim 200 milljónum sem hafði verið ráðstafað til þess verkefnis. Það sýnir sig að þarna þarf að huga betur að hvers vegna þau verkefni sem ætlunin var að veita þetta fé í gengu ekki upp. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa að öðru leyti fleiri orð um þetta. Frumvörp til lokafjárlaga fyrir 1998 og 1999 eru að sjálfsögðu unnin á ábyrgð ríkisstjórnarinnar og hún ber ábyrgð á þeim. Þetta sem hér birtist er frágengið í raun, þannig að hér er um formsatriði að ræða af hálfu Alþingis að ljúka við hina þinglegu afgreiðslu málsins, en ég ítreka að hinn rétti háttur er að fyrst séu lögð fram fjárlög og fjárlagaheimildir samþykktar áður en þær eru bókaðar í ríkisreikningi á einstökum stofnunum, ráðuneytum og verkefnum á vegum ríkisins og vonandi verður þetta til bóta við næstu afgreiðslu lokafjárlaga. Að öðru leyti mun Vinstri hreyfingin -- grænt framboð sitja hjá við afgreiðslu á þessum lokafjárlögum, en hvetur til þess að þau verði afgreidd á þessu þingi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. hv. heilbr.- og trn. á þskj. 1280. Þetta er mál nr. 601, frv. til laga um breytingu á lyfjalögum. Á þingskjalinu eru nefndir þeir sem komu á fund nefndarinnar vegna þessa máls og svo þeir aðilar sem skiluðu umsögn um málið. Með frv. eru lagðar til nokkrar breytingar á lyfjalögum og vil ég í framsögu minni gera nokkra grein fyrir þeim. Í 1. gr. er lögð til smávægileg orðalagsbreyting á 13. gr. laganna sem fjallar um lyfjaauglýsingar, eða nánar tiltekið breytingum á 2. mgr. hennar sem lýtur að auglýsingum vöru sem ekki hefur hlotið viðurkenningu sem lyf og þeim takmörkunum sem settar eru við því hvernig megi auglýsa þannig vörur. Um efni ákvæðisins, rökin á bak við það og auglýsingu lyfja almennt, var mikil umræða í heilbr.- og trn. Niðurstaða nefndarinnar var sú að hún leggur til að tillaga frv. að breyttu orðalagi verði samþykkt með smávægilegri frekari breytingu á orðalagi sem við teljum til þess fallna að styrkja enn frekar þá túlkun sem fram kemur í athugasemdum við greinina í frv. Þar kemur m.a. fram að Lyfjastofnun telji að fullyrðingar um að vara hafi bætt áhrif á líkamsstarfsemi, sem bannað er samkvæmt núgildandi ákvæði að auglýsa, geti verið þáttur í markaðssetningu heilsuvöru. Að gefnu tilefni áréttar nefndin jafnframt að þessi regla 13. gr. laganna gildir jafnt um innflutta vöru sem vöru framleidda hér á landi. Í 2. gr. er lagt til að rekstraraðili lyfjabúðar, sé hann annar en lyfsöluleyfishafi, þurfi sérstakt rekstrarleyfi ráðherra og sé þá jafnframt ábyrgur fyrir því að farið sé að lögunum ásamt rekstrarleyfishafa. Breytingin tekur mið af þeirri þróun sem orðið hefur þar sem margar lyfjabúðir eru reknar af sama aðila sem ekki er jafnframt lyfsöluleyfishafi. Með þessari breytingu er ætlunin að tryggja að sá sem rekur lyfjabúð beri fulla ábyrgð á rekstri sínum. Nefndin tekur jafnframt fram að hún lítur svo á að þótt rekstraraðili reki margar lyfjabúðir þurfi aðeins eitt rekstrarleyfi. Í þessari breytingu felst að þegar svo háttar til sem þar greinir þarf tvö leyfi, annars vegar rekstrarleyfi rekstraraðila og hins vegar lyfsöluleyfi þess sem ber faglega ábyrgð og leggur nefndin til breytingu á ákvæðinu sem miðar að því að tryggja framangreindan skilning. Í 3. gr. frv. er skerpt á þeirri skyldu að í lyfjabúð á almennum afgreiðslutíma og öðrum álagstímum skuli eigi vera færri en tveir lyfjafræðingar við afgreiðslu lyfseðla og fræðslu og ráðgjöf um rétta notkun og meðhöndlun lyfja. Jafnframt er lagt til að ráðherra hafi aukið svigrúm til veitingar undanþágna frá þessu ef ekki fæst annar lyfjafræðingur til starfa og hætta er á að starfræksla lyfjabúðar falli niður á svæðinu. En nefndin leggur áherslu hvað þetta varðar á öryggi við afgreiðslu lyfja, þ.e. hvað það er ákaflega mikilvægt enda geti mistök haft óbætanlegar afleiðingar, og að rekstrarhagræði og arðsemiskröfur lyfjabúða verða að víkja fyrir öryggiskröfum, enda séu þær ekki svo miklar að þær skerði þá nauðsynlegu heilbrigðisþjónustu sem felst í dreifingu og sölu lyfja. Nefndin er þeirrar skoðunar að reglur um mönnun lyfjabúða þurfi að taka mið af umfangi starfsemi í hverri búð fyrir sig, en þó þannig að lágmarksöryggiskröfur séu gerðar. Því leggur nefndin til að áfram verði gerð sú lágmarkskrafa að í lyfjabúð skuli að jafnaði starfa tveir lyfjafræðingar, en að ráðherra geti með reglugerð ákveðið að þeir skuli vera fleiri ef umfang starfsemi lyfjabúða er mikið og áfram er gert ráð fyrir að ráðherra hafi tilteknar undanþáguheimildir sem gilda þá við sérstakar aðstæður. Í 5. gr. er lagt til að Lyfjastofnun verði veitt heimild til að leggja á aðila dagsektir til að knýja á um framkvæmd ráðstöfunar samkvæmt lögunum, en samkvæmt núgildandi lögum hefur stofnunin heimild til að veita áminningu og getur ef áminningunni er síðan ekki sinnt innan tilskilins frests, ákveðið að stöðva eða takmarkað starfsemi og lagt hald á vöru. Stöðvun rekstrar eða takmörkun á honum er afdrifaríkt úrræði enda verður því ekki beitt nema mjög alvarleg hætta sé á höndum og aðgerð þoli enga bið. Dagsektarúrræðið er í eðli sínu vægara, en þess er oftar þörf en hinna sem harðari teljast og er að því leyti nauðsynlegt. Nefndin leggur til breytingu á inngangsmálslið a-liðar 5. gr., en sú breyting er ekki efnisleg. Heilbr.- trn. leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef þegar gert grein fyrir og eru tilgreindar á þingskjalinu. Að áliti þessu standa auk framsögumanns, hv. þm. Ásta Möller, Katrín Fjeldsted, Ásta R. Jóhannesdóttir, Margrét Frímannsdóttir og Þuríður Backman.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli hv. þm. og formanns heilbr.- og trn., Jónínu Bjartmarz, stendur öll heilbr.- og trn. að þessu nefndaráliti sem hér er mælt fyrir og við teljum að þær breytingar sem frv. felur í sér séu allar til bóta frá því sem nú er. Engu að síður virðist vera nauðsynlegt að skoða lyfjalögin heildstætt fljótlega og ýmis önnur ákvæði lyfjalaga þyrfti að fara í eftir þær róttæku breytingar sem gerðar voru, að mig minnir 1994. Við ræddum töluvert í nefndinni um orðalagsbreytingar sem lagðar eru til á 13. gr. laganna, þ.e. 1. gr. frv. Þar er fjallað um lyfjaauglýsingar og í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: ,,Nefndin tekur undir þá túlkun sem sett er fram í athugasemdum við 1. gr. frumvarpsins, en þar kemur m.a. fram að Lyfjastofnun telji að fullyrðingar um að vara hafi bætt áhrif á líkamsstarfsemi geti verið þáttur í markaðssetningu heilsuvöru. Nefndin leggur til frekari orðalagsbreytingu sem er til þess fallin að styrkja þá túlkun frekar. Nefndin vekur athygli á því að regla 13. gr. laganna gildir jafnt um innflutta vöru sem vöru framleidda hér á landi.`` Það er ekki að ástæðulausu, virðulegi forseti, að þetta er sérstaklega tekið fram því það kom fram hjá þeim fulltrúum sem heimsóttu nefndina í störfum nefndarinnar að það virðist vera einhver mismunun á því hvernig heimilt er að auglýsa náttúruvöru sem framleidd er hér innan lands og þá sem er flutt inn, ekki heimildirnar heldur hvernig farið er með þær. Því bendir ýmislegt til þess að hugsanlega þurfi að auka eftirlit með því hvernig staðið er að því að auglýsa þessa náttúruvöru og þá fyrst og fremst þá sem flutt er inn. Ég býst við að flestir hv. þm. kannist við auglýsingar um náttúruvöru þar sem tilgreind eru í löngu máli öll þau heillavænlegu áhrif sem viðkomandi vara getur haft á líkamann eða líkamsstarfsemina. Ef gilda eiga ákveðnar fastar reglur --- og ég tek fyllilega undir það sem hv. þm., formaður nefndarinnar sagði um það --- þá verðum við að ganga úr skugga um að ekki sé farið á skjön við þessi lög þegar um er að ræða innflutta náttúruvöru. Það reyndist ekkert auðvelt að finna orðalag sem gæti í raun lýst vilja nefndarinnar, hvað þá Lyfjastofnunar eða heilbrrn. En ég tel að þessi niðurstaða sé sú illskásta, ef það má orða það þannig, á lagatexta. Virðulegi forseti. Einnig er gerð breyting á 3. gr. þar sem skerpt er á þeirri skyldu að í lyfjabúð á almennum afgreiðslutíma og öðrum álagstímum, skuli eigi færri en tveir lyfjafræðingar vera við afgreiðslu lyfseðla og fræðslu og ráðgjöf um rétta notkun og meðhöndlun lyfja, en að ráðherra hafi engu að síður heimild til þess að gera auknar kröfur ef umfangið er meira og veita undanþágur ef sérstakar aðstæður eru til eða umfangið er minna. Í umsögn Lyfjastofnunar um nákvæmlega þetta atriði sem ég vil gjarnan halda til haga hér, virðulegur forseti, koma fram nokkrar athyglisverðar staðreyndir um breytingar sem hafa átt sér stað frá því að róttækar breytingar voru gerðar á lyfjalögum fyrir nokkrum árum síðan, þ.e. á lyfjalögum, nr. 93 frá 1994. Ég vildi koma þessari umsögn til skila og leyfa mér að lesa hana hér upp, með leyfi forseta: ,,Lyfjastofnun þakkar fyrir fund með heilbrigðis- og tryggingamálanefnd Alþingis þann 15. apríl sl. um frumvarp til lyfjalaga, 601. mál, rekstur lyfjabúða o.fl. Vegna umræðu um mönnun lyfjabúða og ummæla eins af forsvarsmönnum Lyf og heilsu lyfjabúðanna í Morgunblaðinu í gær, vill Lyfjastofnun fyrir sitt leyti koma eftirfarandi á framfæri: Lyfjastofnun telur að kröfur um tvo lyfjafræðinga að lágmarki í lyfjabúð á höfuðborgarsvæðinu og í stærri byggðarlögum á landsbyggðinni geti ekki verið íþyngjandi fyrir lyfjabúð. Að baki hverri lyfjabúð á þessum svæðum er að jafnaði sá mannfjöldi er bera ætti uppi rekstur lyfjabúða. Því má ekki gleyma að lyfjabúðir eru hluti af heilbrigðisþjónustu. Heilbrigðisþjónusta hefur átt undir högg að sækja þegar kemur að útgjöldum ríkisins og hallarekstur tíður. Það er aftur á móti alkunna að lyfjabúðir eru ekki reknar með tapi og hagnaður þeirra að öllu jöfnu nokkur. Er það jákvætt og ætti að gagnast heilbrigðisþjónustu landsmanna. Mætti gera ráð fyrir því að við þær aðstæður væri hægt að auka þjónustu við viðskiptavini, lyfjafræðilega umsjá og ráðgjöf til sjúklinga við alla meðferð og notkun lyfja. Á sjúkrahúsum svo dæmi séu tekin eru gerðar kröfur um að til staðar séu færustu læknar og annað heilbrigðisstarfsfólk til að mæta þörfum sjúkra og sá fjöldi sem nauðsynlegur er til að sinna fjölda sjúklinga. Þykir það sjálfsögð og eðlileg krafa. Á sama hátt þykir það sjálfsögð og eðlileg krafa að lyfjabúðir sem starfa í skjóli opinberra leyfa hafi yfir að ráða nægjanlegum fjölda lyfjafræðinga, lyfjatækna og öðru sérþjálfuðu starfsfólki til að sinna þeim fjölda sjúklinga sem til þeirra leita. Lyfjastofnun leggur í þessu sambandi áherslu á að sé þessu ekki til að dreifa er hætta á mistökum í afgreiðslu lyfja til sjúklinga. Fjölgun er tilvika`` --- og þetta er, virðulegi forseti, alvarleg athugasemd sem hér er gerð af hálfu Lyfjastofnunar, þar sem segir: ,,Fjölgun er tilvika þar sem mistök í afgreiðslu lyfja má rekja til m.a. reynsluleysis í viðkomandi lyfjabúðum og undirmönnunar. Ófullnægjandi er að einungis einn lyfjafræðingur sé á vakt í lyfjabúð sérstaklega á höfðuborgarsvæðinu þar sem algengara er að verða að aðstoðarfólk sé ófaglært en ekki lyfjatæknar. Flestir þekkja af eigin raun að oft er mikið annríki í lyfjabúðum og afgreiðsla lyfja ekki eina starfsemin sem þar fer fram. Þar fer einnig fram sala fæðubótarefna, snyrtivara o.fl. og starfsfólk því oft við önnur störf en afgreiðslu lyfja. Við mikið annríki og undirmönnun sérfræðinga í lyfjabúðum eykst hættan á mistökum. Lyfjastofnun vill fyrir sitt leyti koma því skýrt á framfæri að stofnuninni hafa borist tilkyningar um mál þar sem lyf hafa verið ranglega afgreidd þar sem rekja mátti mistök til afleysingarfólks og undirmönnunar. Þess má einnig geta að að öllum líkindum eru mistök í lyfjaafgreiðslu í lyfjabúðum í fæstum tilfellum tilkynnt til stofnunarinnar. Lyfjastofnun leggur áherslu á að ekki séu færri en tveir lyfjafræðingar að störfum samtímis í lyfjabúð á almennum opnunartíma, en fleiri ef þörf krefur auk lyfjatækna og annars þjálfaðs starfsfólks ef umfang starfsemi er með þeim hætti. Fyrir breytingarnar sem urðu með nýjum lyfjalögum nr. 93/1994, þar sem frjálsræði var aukið í lyfsölu, var algengt að ekki voru færri en þrír til fjórir lyfjafræðingar að störfum samtímis í lyfjabúð á höfuðborgarsvæðinu. Þetta hefur breyst með tilkomu lyfjakeðja sem reka stærstu lyfjabúðirnar og svo virðist vera sem stefnan sé að fækka lyfjafræðingum.`` Virðulegi forseti. Þegar umræður fóru fram um þær róttæku breytingar sem gerðar voru á lyfjalögum árið 1994 var ítrekað fullyrt í þessum ræðustól, af þáv. hæstv. heilbrrh. og þeim sem stóðu að þeim breytingum, að þetta mundi ekki hafa það í för með sér að lyfjafræðingum að störfum í lyfjabúðum fækkaði, alls ekki. Þvert á móti yrði faglegur metnaður lyfjabúðanna miklu meiri en verið hefði fyrir breytingar. Eins og nokkur okkar bentu á, reyndar einnig næsti hæstv. heilbrrh. á eftir, Ingibjörg Pálmadóttir, virtist ljóst að þetta yrði örugglega eins og sýnt hefði sig hjá öðrum þjóðum þar sem svipaðar breytingar hefðu verið gerðar, þar hefði dregið úr öryggi við afgreiðslu lyfja í lyfjabúðum. Þetta er náttúrlega gjörsamlega óþolandi. Það er m.a. hlutverk Alþingis að tryggja að lágmarksöryggi sé til staðar. Ég tel að þær breytingar sem lagðar eru til í frv. séu frekar til þess og einnig til að ráðherra heilbrigðismála eigi betra með að fylgjast með þeim ábendingum sem fram koma frá Lyfjastofnun um hver þörfin er hverju sinni á hverju svæði. Lyfjastofnun hlýtur að sjálfsögðu þegar koma fram ábendingar um mistök sem hafa orðið við afgreiðslu lyfja vegna undirmönnunar eða afleysinga, að láta hæstv. ráðherra eða ráðuneytið vita þá þegar, þannig að leyfilegt og mögulegt sé að grípa til aðgerða. Ég tel að með þessari brtt. sem hér er lögð til á gildandi lögum hafi hæstv. heilbrrh. þær heimildir sem til þarf en það er undir hæstv. ráðherra komið að nýta heimildirnar þannig að öryggið sé tryggt. Það segir jafnframt í þessari umsögn, með leyfi forseta: ,,... svo virðist vera sem stefnan sé að fækka lyfjafræðingum. Það er mat Lyfjastofnunar að slíkt sé á kostnað faglegrar umsýslu með lyf í apótekum, þar með talið öryggis í lyfjadreifingu. Á síðastliðnu ári voru óvenju hröð skipti lyfsöluleyfishafa í lyfjabúðum á höfuðborgarsvæðinu, sérstaklega hjá lyfjabúðakeðjunum. Lyfjastofnun telur að þau hröðu skipti lyfsöluleyfishafa í lyfjakeðjunum megi rekja til of mikils álags og minni raunverulegrar faglegrar ábyrgðar en skv. 21. gr. lyfjalaga ber lyfsöluleyfishafi faglega ábyrgð á rekstri lyfjabúðarinnar. Slíkt virðist einungis vera í orði en ekki á borði hjá lyfjabúðakeðjum, enda eru lyfsöluleyfishafar í reynd starfsmenn lyfjabúðakeðju og háðir fyrirmælum vinnuveitanda sem býr oft ekki yfir faglegri sérfræðiþekkingu sem nauðsynleg er við umsýslu með lyf.`` Þessi orð, virðulegi forseti, eru auðvitað áminning um að virkt eftirlit þarf að vera í gangi. Lyfjastofnun hefur auðvitað mjög mikilvægu hlutverki að gegna en miðað við lögin sem í gildi eru og þær breytingar sem hér eru lagðar til erum við engu að síður að vísa töluverðri ábyrgð yfir á hæstv. ráðherra. Ég hef skilið það þannig af samtölum, af því sem fram hefur komið hjá fulltrúum ráðuneytisins í nefndinni, að fullur vilji sé til að viðhalda þarna mjög öflugu eftirliti. Í bréfi frá Lyfjastofnun er talað um lyfjafræðilega umsjá. Fyrir nokkru var kynnt hér á landi rannsókn sem gerð var í Bandaríkjunum af prófessor Lindu Strand við Minnesota-háskólann og þar sem koma fram þær staðreyndir að hluti innlagna á sjúkrahús sé vegna ónákvæmrar lyfjaneyslu. Það er verið að þróa sérstakt kerfi, lyfjafræðilega umsjá, sem felur í sér athugun og endurskoðun á lyfjaneyslu. Virk efni hvers konar lyfja eru skoðuð, samverkanir efna við efni úr öðrum lyfjum, náttúrulyfjum sem öðrum, og aukaverkanir skoðaðar. Með lyfjafræðilegri umsjá á að tryggja að sjúklingur sem kemur með lyfseðil geti leitað til lyfjafræðings eða sérfræðings til að skoða þau lyf sem viðkomandi einstaklingur neytir, hvort sem það eru náttúrulyf, náttúruvörur eða lyf á lyfseðli. Þetta eykur mikilvægi þess að lyfjafræðingar séu nægilegar margir að störfum í stórum apótekum þar sem mikið er um viðskipti og afgreiða þarf marga lyfseðla, þ.e. marga viðskiptavini á dag. Mér finnst það fyrirkomulag til fyrirmyndar sem Lyfja er að taka upp sem tilraunaverkefni og hefur kynnt sérstaklega. Sé hægt er að draga úr innlögnum á sjúkrahúsin með því að bæta lyfjafræðilega umsjón er það auðvitað þess virði. Samkvæmt því sem fram hefur komið í fréttum má hugsanlega rekja allt að 10% innlagna á sjúkrahús til ónákvæmrar lyfjaneyslu. Væri hægt að koma í veg fyrir þó ekki væri nema helming þess með þessu væri það auðvitað mikill sigur. Það væri sparnaður en ekki síður til bóta fyrir sjúklingana sjálfa. Í ljósi umræðunnar um ótæpilegar ávísanir á ávanabindandi lyf, sem auðvitað geta verið eðlilegar, þ.e. ávísanir á ávandabindandi lyf eins og morfínlyf geta verið fullkomlega eðlilegar þegar um er að ræða alvarlega sjúkdóma og verki, alvarleg langvarandi veikindi. Engu að síður virðist hafa verið vísað á þau í öðrum tilgangi og þá til eiturlyfjaneytenda. Ef þessi lyfjafræðilega umsjón yrði aukin og eftirlit og eftirfylgni í lyfjabúðunum hert með því að taka upp þessa starfsemi held ég að draga mundi úr hættunni á óeðlilegum tilvísunum á ávanabindandi lyf. Ég tel að í framtíðinni eigi að taka þessar aðferðir upp í lyfjaverslunum. Það þýðir hins vegar að nauðsynlegt er að faglærðir starfskraftar séu til staðar, hvort sem um er að ræða lyfjafræðinga eða lyfjatækna, þ.e. að allar stöður séu mannaðar í samræmi við umfang starfseminnar. Að síðustu, virðulegi forseti, vil ég hnykkja aðeins á því sem ég kom inn á við 1. umr. um þetta mál. Ég tel nauðsynlegt að fylgjast með því hvernig lyf eru afgreidd á smærri stöðum á landsbyggðinni þar sem ekki er um að ræða apótek. Það eru til reglur um geymsla lyfja skuli vera, hvernig henni skuli háttað og gæta eigi fyllsta öryggis í meðferð lyfja þar til þau eru afhent viðtakanda. Ég tel nauðsynlegt að herða eftirlit með því að eftir þessum reglum sé farið. Annað atriði minntist ég á við 1. umr. og ráðherra tók undir það sérstaklega, er opnunartími í lyfjabúðum, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, þar sem engin lyfjaverslun er opin frá tólf á miðnætti til fimm eða sex að morgni. Það hefur valdið verulegum erfiðleikum. Þeir sem ráða þar för eru kannski fyrst og fremst að hugsa um arðsemina, að ekki sé um fjöldaafgreiðslu að ræða á þessum tíma. Engu að síður getur fólk mjög nauðsynlega þurft á lyfjum að halda og ég held að ráðuneytið og hæstv. ráðherra ættu að beita sér fyrir því, í samráði við þá sem reka lyfjaverslanir, að úr þessu verði bætt.

Herra forseti. Við erum hér að ljúka umræðu um frv. til laga um breytingu á lyfjalögum. Það er nauðsynlegt að þessi lög séu eins og önnur lög í heilbrigðisþjónustunni, stöðugt til endurskoðunar. Það hafa orðið miklar breytingar í uppbyggingu lyfjaverslana og raunar orðið eðlisbreyting á þeim undanfarin ár. Lögin verða auðvitað að taka tillit til þess. Það er m.a. gert í þessu frv. Með því er tekið á því að hið nýja rekstrarform er í mörgum tilfellum þannig að einn rekstraraðili rekur margar lyfjaverslanir. Með þessu eru bæði rekstrarleg og fagleg ábyrgð gerð skýrari. Hér er einnig skýrt betur hversu margir lyfjafræðingar verða að vera til staðar. Í frv. er lögð á það rík áhersla að staðið sé við núverandi orðalag, þ.e. að að öllu jöfnu séu tveir lyfjafræðingar til staðar. Það er ekki gengið svo langt að segja að tveir lyfjafræðingar eigi að vera til staðar. Með góðum vilja, ef menn vilja túlka það þannig, mætti segja að þetta þýddi fleiri stöðugildi, að matarhlé, kaffihlé og allar frístundir væru dekkaðar þannig að stöðugt væru til staðar tveir lyfjafræðinga. Auðvitað var túlkunin ekki sú. Það má alltaf hagræða innan hvers vinnudags þannig að tveir lyfjafræðingar séu við afgreiðslu og svo sé það lagt til hliða þegar kringum eðlileg matar- og kaffihlé. Ein er sú fagstétt sem komið hefur mjög sterkt inn í afgreiðslu lyfja, þ.e. lyfjatæknar. Það var farið mjög rækilega yfir það í nefndinni hvernig venjuleg afgreiðsla í hefðbundnu apóteki gengur fyrir sig. Það er ljóst að lyfjatæknar gegna þar mikilvægu hlutverki og eiga að gera það áfram. Ég vil leggja áherslu á, herra forseti, að það er leyfð ákveðin undanþága varðandi rekstur apóteka og afgreiðslu í þeim. Ég legg ríka áherslu á að undanþágan verði ekki veitt nema í algjörum undantekningartilfellum og þá miðað við að það sé á hinum minni stöðum og horft til þess og það haft að leiðarljósi að ef ekki er hægt að reka lyfjaverslun nema með einum lyfjafræðingi ella leggist afgreiðslan af og þessi þjónusta verði ekki til staðar. Það yrði sú leiðbeining sem hv. ráðherra þarf að hafa í huga, að þetta mundi aldrei eiga við á höfuðborgarsvæðinu eða á stærri stöðum úti á landi. Það var einnig rætt í nefndinni, herra forseti, að í nánustu framtíð mætti hugsanlega horfa til umfangs hverrar lyfjaverslunar og hversu margir lyfseðlar væru afgreiddir. Einnig á að leggja þær skyldur á herðar stærstu lyfjaverslununum að þar verði fleiri starfandi lyfjafræðingar en tveir sé umfangið það mikið að það verði metið svo að fleiri slíka þurfi. Einhvers staðar þarf að finnast flötur á því hvernig meta eigi umfang og hvenær ráðherra heimili ekki rekstur lyfjaverslunar án hinna tveggja lyfjafræðinga, sem sett er fram sem lágmarkskrafa. Varðandi 1. gr. frv. um heilsuvörur og markaðssetningu á þeim er það nokkuð flókið. Vafðist töluvert fyrir hv. heilbr.- og trn. að finna orðalag þannig að ljóst væri að hægt væri að selja heilsuvörur án þess að heimila lýsingar og loforð um lækningarmátt umfram það sem framleiðandi gæti staðið við, þar sem þessi vara teldist ekki lyf og hefði ekki gengið í gengum það þróunarferli sem lyf verða að gera. Þetta er nokkuð vandasamt. Vissulega eru hér framleiddar vörur sem eru heilsuvörur, m.a. heppileg bætiefni fyrir heilbrigt fólk sem gera einnig mörgum sjúklingum gott en teljast ekki til lyfja. Við gátum sem sagt ekki fundið heppilegra orðalag en það sem kemur fram í frumvarpinu, og reyndum að víkka aðeins þau áhrif sem efnin mega hafa. Í núgildandi lögum mega efnin ekki hafa áhrif á líkamsstarfsemi, en þetta er í raun og veru þrengt niður í líffærastarfsemi, þannig að það gefur meiri möguleika á auglýsingum eins og ,,Mjólk er góð`` o.s.frv. En það sem er alveg ljóst er að í dag eru fluttar inn mjög margar tegundir af alls konar fæðubótarefnum og heilsuvörum erlendis frá. Þær vörur eru þá með merkingar sem gefa loforð um bætandi áhrif vörunnar og bætta heilsu, en á mörgum þeirra er tekið fram að varan hafi ekki farið gegnum viðurkenndan rannsóknarferil. Þessar vörur hafa því svona rýmri markaðssetningu en þær íslensku. Þetta er nokkuð sem við þurfum að skoða því það hlýtur að vera krafa okkar að ekki sé verið að selja hér innfluttar vörur sem hafi rýmri auglýsingaheimild heldur en þær íslensku og númer eitt, tvö og þrjú að ekki sé verið að lofa neinu umfram það sem eðlilegt má teljast með þessum erlendu vörum. Þetta er nokkuð sem verður að skoða vel. Í umfjöllun okkar komu einnig fram möguleikar á lyfjafræðilegri umsjón lyfjaverslana. Þetta er ný þjónusta sem verið er að koma á, hugsanlega sem afsprengi af heilbrigðiskerfi okkar því á meðan við höfðum heilsugæslu sem nokkurn veginn hélt utan um sinn sjúklingahóp, þá var á sama tíma haldið utan um þau lyf sem hver og einn einstaklingur sem var skráður á heilsugæslustöðina tók inn. Þar af leiðandi var hægt að skoða víxlverkanir af þessum lyfjum, en í dag er þjónustan þannig að heilsugæslan er sprungin, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu. Fólk leitar þar að auki til þeirra sérfræðinga sem það helst vill og kýs og fær þar lyf og það er enginn einn sem heldur utan um þetta. Þetta er auðvitað stórhættulegt ástand, herra forseti, sem við þurfum að komast út úr og sú leið sem ég sé besta er að efla heilsugæsluna þannig að það verði hlutverk hennar, eins og það á að vera, að halda utan um lyfjanotkun sinna skjólstæðinga og vera þá á vaktinni ef viðkomandi þarf að taka inn lyf sem hefur víxlverkandi áhrif. Við afgreiðslu þessara laga og í framtíðinni þurfum við alltaf fyrst og fremst að horfa til þess að öryggi sjúklinganna sé í fyrirrúmi en ekki rekstrarþáttur lyfjastofnananna, lyfjaverslananna, að það sé gróði þeirra sem stjórni okkur og afgreiðslu málsins. Við þurfum stöðugt að gæta fyllsta öryggis því að röng afgreiðsla á lyfjum getur verið lífshættuleg og þar þurfum við fyrst og fremst að standa vörð.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. meiri hluta félmn. um frv. til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Hermann Sæmundsson frá félagsmálaráðuneyti og Þórð Skúlason frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Með frumvarpinu er lagt til að hluta af árlegu framlagi Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til Lánasjóðs sveitarfélaga á árunum 2002--2005 verði varið til að styrkja stofnframkvæmdir við grunnskólabyggingar þannig að unnt verði að ljúka átaki til einsetningar grunnskólans. Frumvarpið felur í sér aukin fjárframlög til verkefnisins frá því sem áður var ákveðið en jafnframt er tekið tillit til heimildar menntamálaráðherra til að fresta lokum átaksins um tvö ár í einstökum sveitarfélögum. Nefndin fjallaði sérstaklega um stofnframkvæmdir við grunnskóla sem fjármagnaðar eru samkvæmt samningum um einkaframkvæmd. Telur meiri hlutinn ekki ástæðu til að lögbinda ákveðna fjárhæð til slíkra framkvæmda og leggur því til breytingu þess efnis. Meiri hlutinn telur þó rétt að heimilt verði í reglugerð að ákveða hámarksframlag til slíkra verkefna á ári hverju. Síðan er hér tilgreind brtt. Undir þetta nál. rita hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir, Magnús Stefánsson, Drífa Hjartardóttir, Pétur H. Blöndal, Jónína Bjartmarz og Kristján Pálsson og Ásta R. Jóhannesdóttir, með fyrirvara. Þetta er nefndarálit meiri hlutans.