Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. á þskj. 626 við þetta frv., sem fer í þá átt, að 2. gr. frv. falli niður. Í þessu frv. er raunar um aðeins tvö efnisatriði að ræða. Hið fyrra er það, að ekki megi leggja útsvar á skattskyldar sparifjárinnstæður aðila né vexti af þeim. Ég hef út af fyrir sig ekkert við þetta að athuga, sérstaklega með hliðsjón af því, að sams konar ákvæði hefur verið tekið upp í frv. til l. um breyt. á l. um tekju- og eignarskatt, sem hér var til umr. nú síðast. En hitt efnisatriðið er allt annars eðlis. Það er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Aftan við 21. gr. laganna komi ný málsgr., svo hljóðandi: Skylt er niðurjöfnunarnefnd að leggja fram með útsvarsskrá skýrslu um þær reglur, sem hún hefur farið eftir við álagningu útsvaranna, svo sundurliðaða og skilmerkilega, að hver gjaldandi eigi að geta reiknað út útsvar sitt. Einnig er niðurjöfnunarnefnd skylt að gefa sérstaklega hverjum gjaldanda, sem þess krefst, nákvæmar sundurliðaðar upplýsingar um það, hvernig útsvar hans er á lagt.“ Eins og kunnugt er, þá er nú útsvarsálagningu þannig hagað samkv. 4. gr. laga um útsvör, frá 12. apríl 1945, að útsvar skal leggja á eftir efnum og ástæðum, eins og þar segir, og skal þá til greina taka, með leyfi hæstv. forseta: Eignir aðila, hverjar þær eru og hversu verðmætar, skuldir aðila, enn fremur tekjur þær, sem hann hefur haft s.l. ár, og að því leyti sem útlenda gjaldþegna varðar tekjur,er þeir hafa haft á gjaldárinu, nema á þá verði lagt útsvar á næsta ári eftir almennum reglum. Þá skal athuga, í hverju tekjurnar voru fólgnar og hversu mikil fyrirhöfn, kostnaður og áhætta var samfara öflun þeirra. Í þriðja lagi skal taka til greina ástæður aðila að öðru leyti, svo sem fjölskyldu hans, heilsufar hans og þeirra, sem á vegum hans eru, höpp eða óhöpp, sem hann hefur orðið fyrir, svo sem slys, dauðsföll, fjárskaða af sjó, veðri eða vötnum, sérstakan uppeldiskostnað eða menningarkostnað barna hans, er nauðsynlegan má telja eða venjulegan,tap á ábyrgðum og sérhvað annað, er telja má máli skipta um gjaldþol hans og með sanngirni má til greina taka til hækkunar útsvari hans eða lækkunar. Eins og af þessu sést, þessum skilyrðum, sem sett eru um álagningu útsvara, er augljóst, að þau eru nokkuð mikið öðruvísi en þegar um álagningu tekju- og eignarskatts er að ræða. Þar eru ákveðnar reglur, sem farið er eftir án nokkurs persónulegs mats á hlutunum og skattanefndarmenn eru við bundnir og skyldir til að fara eftir í öllum greinum nákvæmlega. Hins vegar, þegar um útsvörin er að ræða, eru niðurjöfnunarnefndarmönnum gefnar miklu frjálsari hendur en skattanefndarmönnum til þess að hnika til útsvörunum eftir efnum og ástæðum. Eins og segir í 4. gr. útsvarslaganna, sem ég las hér áðan, ber niðurjöfnunarnefndarmönnum að taka tillit til ýmiss konar tilvika, sem alls ekki er gert ráð fyrir að tekið sé tillit til, þegar um álagningu tekjuskatts eða eignarskatts er að ræða. Reglan er þess vegna sú, að ég ætla, hjá flestum eða öllum niðurjöfnunarnefndum, a.m.k. þar, sem ég þekki til, að þær búa sér til álagningarstiga, sem þær fara eftir í öllum meginatriðum, en þær svo hvika frá, þegar um sérstök tilvík er að ræða. Ég sé sannast sagna ekki, hvernig það er hægt, og þætti gott, að það yrði upplýst hér, ef það er einhver leið, sem gerir það fært, að niðurjöfnunarnefnd leggi fram, eins og í gr. segir, með útsvarsskrá skýrslu um reglurnar, sem hún fer eftir við álagningu útsvaranna, svo sundurliðaða og skilmerkilega, að hver gjaldandi eigi að geta reiknað út útsvar sitt. Ég sé ekki, hvernig það er hægt að gera hvort tveggja í senn, gera þessar reglur svo ákveðnar, að það sé hægt að birta þær, eins og gr. frv. gerir ráð fyrir, þannig að hver og einn gjaldandi geti reiknað út útsvar sitt eftir reglunum, og jafnframt taka tillit til allra þeirra tilvíka, sem getið er um í 4. gr. útsvarslaganna. Ég sé þess vegna ekki, ef þessi 2. gr. frv., sem hér er um að ræða, verður samþykkt, að þá sé annað að gera en að breyta meginreglunum, sem útsvarið er lagt á eftir samkv. 4. gr. Ég vildi þess vegna gjarnan, ef annaðhvort hæstv. ráðh., sem leggur hér frv. fram, eða einhver annar, gæti komið mér í skilning um það hvernig hægt er, bókstaflega hægt, að hafa í gildi þessa nýju 2. gr. frv., sem hér liggur fyrir, og 4. gr. laganna, sem í gildi eru, því að ég sé ekki betur en að þær stangist illilega. Annað atriði er þó kannske öllu þyngra á metunum hjá mér og sú raunverulega ástæða fyrir því, að ég bar þessa till. fram, en það er, að mér virðist með frv. verið að löghelga framtölin til skatts, hvernig svo sem þau eru gerð, jafnvel þó að niðurjöfnunarnefnd viti, að þar sé ekki að öllu leyti rétt með farið, þó að hún geti ekki sannað það, m.ö.o., það sé verið að löghelga skattsvik með frv. Ég skal fúslega viðurkenna það, að ég hef alla tíð verið mjög fylgjandi því, að beinir skattar væru á lagðir, og ég tel enn, að það væri sú vísasta og eðlilegasta leið til þess, að menn gyldu hinum sameiginlega sjóði ríkisins þau gjöld, sem þeir væru færir um að greiða og ættu að greiða. En ég hef upp á síðkastið séð svo mikla misbresti á framkvæmd þessarar tekjuöflunar ríkissjóðsins, að ég hef orðið meira og meira fráhverfur henni með hverju árinn sem liður. Það eru einungis launamennirnir, sem til næst til þess að greiða þennan skatt, svo að réttilega og örugglega sé þar frá öllu gengið. Það er á hvers manns vitorði, að mikill hluti af skattgreiðendum, þ.e.a.s. þeir, sem eru þess umkomnir og hafa aðstöðu til þess, telja ekki fram allar tekjur sínar og eignir til skatts. Þetta gerir það að verkum, að misræmið á milli skattgreiðslu manna eftir þessari beinu skattaleið verður svo áberandi eins og það er. Maður sér æ ofan í æ fjölda manna, sem vitað er að hafa miklu meira fjármagn og miklu meiri tekjur um hönd heldur en á framtölum þeirra kemur fram, en borga samt minni skatta en aðrir sem sýnilega hafa minni tekjurnar. Þó að beitt sé öllum þeim ráðstöfunum, sem mögulegar eru, til þess að reyna að koma í veg fyrir þetta, þá er það í mörgum tilfeilum ekki hægt, svo að útkoman verður sú, að beini skatturinn hjá mörgum manninum verður miklu lægri en hann ætti að vera, ef rétt væri fram talið. Nú er sjálfsagt ekl:i gott að koma leiðréttingum við hvað þetta snertir með tekjuskattsgreiðslurnar, eins og þar er um hnútana búið, en niðurjöfnunarnefndirnar hafa þó haft það frjálsræði til þess að leiðrétta þetta í hendi, sem lögin hafa gefið þeim, með því að leggja á eftir efnum og ástæðum. Og í flestum sveitarfélögum landsins utan Rvíkur er kunnugleiki niðurjöfnunarnefndanna og í sveitum hreppsnefndanna, sem annast útsvarsálagninguna, það mikill, að það er vitað nokkurn veginn, hvað hver maður hefur í tekjur, þó að hann hefði einhverja tilhneigingu til þess að telja það öðruvísi á sínu framtali. Það er þess vegna hægt að leiðrétta þetta og lagfæra í hendi sér nokkuð, ef vilji niðurjöfnunarnefndar er til þess. En með því, eins og hér er gerð till. um í frv., að niðurjöfnunarnefnd skuli birta með útsvarsskránni skýrslu um þær reglur, sem hún hefur farið eftir við álagningu útsvaranna, svo sundurliðaða og skilmerkilega, að hver gjaldandi geti reiknað sitt útsvar eftir skýrslunum, eru bundnar svo hendur niðurjöfnunarnefndar, að hún hefur enga möguleika til þess að laga í hendi sér það misræmi, sem hún kynni að sjá í framtalsskýrslunum, þó að hún gæti ekki sannað það. Mér finnst þess vegna, að með samþykkt þessarar greinar sé stefnt algerlega í öfuga átt og þeim mönnum gert léttara um vík, sem vilja koma sér hjá hinum opinberu greiðslum, en hinum íþyngt, sem kannske, við skulum segja, komast ekki hjá því að telja rétt fram til skatts eða a.m.k. að framtal þeirra liggi réttara fyrir. Ég sé enga ástæðu til þess að setja þetta í lög. Reglan hefur verið sú, að a.m.k. allar bæjarstjórnir á landinu hafa auglýst eða lagt fram opinberlega þá skattstiga eða útsvarsstiga, sem þær hafa farið eftir í meginatriðum, en áskilið sér rétt til þess að hnika til eða frá eftir því, sem þeim hefur fundizt við eiga, og ég hef ekki orðið var við, að að því væri neitt að ráði fundið, að þessi háttur væri hafður á niðurjöfnuninni, og ég sé ekki, að það sé stefnt til neinna bóta á því fyrirkomulagi með því að lögtaka þau ákvæði, sem í 2. gr. hins nýja frv. felast.



Herra forseti. Þetta frv. á þskj. 633 er viðauki við raforkulögin frá 1946. Í samningi þeim, sem gerður var milli stjórnarflokkanna, þegar sú ríkisstj., sem nú situr, var mynduð, voru svo hljóðandi ákvæði um raforkumál: „Hraðað verði byggingu orkuvera, dreifingu raforku og fjölgun smástöðva (einkastöðva), vegna byggðarlaga í sveit og við sjó, sem ekki hafa rafmagn eða búa við ófullnægjandi raforku, og unnið að lækkun raforkuverðs, þar sem það er hæst. Tryggt verði til þessara framkvæmda fjármagn, sem svarar 25 millj. kr. á ári að meðaltali næstu ár. Í þessu skyni verði lögboðin árleg framlög af ríkisfé aukin um 5–7 millj. kr. og rafmagnsveitum ríksins og raforkusjóði tryggðar 100 millj. kr. að láni, og sitji það fyrir öðrum lánsútvegunum af hendi ríkisstj., að undanteknu láni til sementsverksmiðjunnar. Auk þessa séu gerðar ráðstafanir til að hraða áframhaldandi virkjun Sogsins.“ Frv. það, sem hér er fram borið, er fyrst og fremst til þess að staðfesta eða leita staðfestingar Alþingis á þessu samkomulagi, sem gert var milli stjórnarflokkanna, þegar núverandi ríkisstj. var mynduð. Í frv. er auk þess nánari útfærsla á þessum lið í stjórnarsamningnum, hve hratt framkvæmdum skuli fram haldið o.fl. í sambandi við það. Ég mun jafnframt geta um það, á hvern hátt ríkisstj. er búin að tryggja fé til þessara framkvæmda, eins og lofað var. Ég skal strax taka það fram, að frv. kemur svo seint fram vegna þess, að það hefur tekið langan tíma að semja um fjárútveganir til þessara hluta, og jafnvel leit út á tímabili, að það þyrfti e.t.v. að setja löggjöf um það atriði, en nú hefur náðst samkomulag, sem við í ríkisstj. teljum að fyllilega sé jafngilt því, að löggjöf væri um það sett, og mun verða skýrt frá því síðar hér í þessari stuttu ræðu minni. Mig langar til þess að fara örfáum orðum um þetta mál almennt, og eru það þá einkum tvö atriði eða tvær spurningar, sem ég hygg að flestir velti fyrir sér í þessu sambandi. Fyrri spurningin er sú: Hvernig stöndum við hér á landi nú varðandi raforkumálin? Hvað margir af þjóðinni hafa raforku, sem telja má fullnægjandi eða sæmilega eins og stendur, og hvað margir eru án hennar? Og í öðru lagi: Hvað má gera fyrir það fé, sem þetta frv. leggur til að Alþ. staðfesti um fjárframlög í þessu skyni? Hvað má gera fyrir þær 250 millj. kr., sem ríkisstj. leitar hér staðfestingar á að Alþ. samþykki að lagðar verði til þessara mála á 10 næstu árum? Um fyrra atriðið skal ég þá fyrst fara örfáum orðum, um það, hvernig við stöndum nú í raforkumálunum. Það verður fljótt yfir sögu farið, og ég vil ekki þreyta hv. alþm. með mörgum tölum, en vil þó nefna örfá töluleg atriði í þessu sambandi. Ég miða þá eingöngu við landið utan þeirra stóru orkuveitna, þ.e.a.s. Sogs og Laxár, því að þessar framkvæmdir hvað orkuver snertir eru miðaðar við landið utan þeirra orkusvæða, þótt hins vegar sé að sjálfsögðu gert ráð fyrir, að dreifing á rafmagninu með línum verði um allar sveitir án tillits til, hvar á landinu það er. Ef við snúum okkur fyrst að sveitunum, þá mun það vera svo, að sveitabýli séu nú rétt um 6000. Það má alltaf nokkuð um það deila, hve mörg þau eru, eftir ýmsu, en það mun vera mjög nærri lagi, að þau séu nú 6000. Af þessum 6000 sveitabýlum hafa 920 fengið raforku frá samveitum, sem búíð er að leggja, svo að þau eru komin inn á samveitusvæði. Frá vatnsaflsstöðvum, einkavatnsaflsstöðvum, hafa 479 eða við skulum segja 480 býli fengið raforku og frá mótorrafstöðvum með 110 volta spennu eða meira 302 býli, þannig að þetta, sem allt er talið svona sæmileg raforka, eru um 1700 býli, sem þarna hafa fengið raforku á þennan hátt. Auk þess eru svo allmörg býli, sem hafa bjargað sér með öðru. 900 býli er talið að hafi fengið raforku frá vindmyllum, og um 600 hafa fengið rafmagn frá mótorstöðvum með lægri spennu en 110 volt. Reikna verður með, að því nær allt þetta séu bráðabirgðaráðstafanir, sem ekki sé hægt að telja framtíðarlausn á þessum málum, þótt menn hafi gripið til þess í bili til þess að útvega sér þessa dýrmætu orku, sem allir þrá. Ég tel því, að af þessum 1500 vindrafstöðvum og mótorstöðvum með lægri spennu en 110 volt sé hæpið að telja fleiri en 100–200, sem hægt sé að segja að væri nokkur framtíðarlausn í. Við gætum því sagt, að það væru 1800–1900 býll, sem af 6000 sveitabýlum landsins hefðu raforku, sem mætti telja framtíðarlausn að meira eða mínna leyti, og mun þó náttúrlega eitthvað af þessum stöðvum falla burt, eins og gefur að skilja, þegar háspennulínur eru lagðar og samvirkjanir gerðar á ýmsum stöðum. Það eru þá rúm 4000 býli, sem eru raforkulaus eða hafa svo lélega raforku, að það má teljast því nær einskis virði sem framtíðarlausn varðandi rafvæðingu landsins. Ef við snúum okkur hins vegar að kauptúnum og þorpum úti um land hvað snertir raforkuna, þá er talið svo af raforkumálaskrifstofunni og þeim öðrum, sem þekkja þetta bezt, að 39 kauptún og þorp með ca. 16200 íbúa alls hafi dieselstöðvar nú, sem séu aðeins bráðabirgðalausn og geti ekki talizt veruleg framtíðarlausn hvað það snertir. Þess skal getið, að þegar hér er talað um 39 þorp eða kauptún, - ég held, að það sé nú enginn kaupstaður í þessar í tölu, - þá eru hér taldir staðir eins og Flatey á Breiðafirði, Flatey á Skjálfanda, Grímsey, sem vitanlega enginn kemur til greina á samvirkjunarsvæði, eins og gefur að skilja, og ýmsir aðrir einangraðir smáblettir, sem eru svona með 40–50 manns, og þess vegna er talan svona há eins og hér er um að ræða. Auk þess er svo talið, að 7 staðir - og þar heyra til a.m.k. tveir kaupstaðir - hafi svo ófullnægjandi vatnsaflsstöðvar, að nauðsynlegt sé að veita þeim úrlausn innan þessarar áætlunar. Þessir staðir eru með samtals 5800 íbúa, þannig að heildartala þessara þéttbýlisstaða, sem hér er um að ræða, er í kringum 22 þús. íbúa, sem hafa að þessu leyti ófullkomna raforku nú sem stendur. Samkvæmt þessu virðist því svo, að það séu yfir 4000 sveitabýli og milli 40 og 50 staðir, þorp, kauptún og kaupstaðir, með svo ófullnægjandi raforku, að það sé alveg nauðsynlegt að breyta þar um og fá þar betri orku. Það er þá þetta, sem þarf að leysa innan þess ramma, sem þetta frv. ákveður, með því framlagi, sem þar er reiknað með, þ.e. 250 millj., á næstu 10 árum. Þá kem ég að hinni spurningunni, sem ég nefndi hér. Hvað er þá hægt að gera fyrir þessar 250 millj. í þessum efnum? Hvað er hægt að bæta úr þörf margra landsmanna, sem vantar raforku, svo að viðhlítandi sé? Ég skal þá snúa mér að því að nefna nokkur atriði í sambandi við það, en tek það að sjálfsögðu skýrt fram, að hér er um bráðabirgðatölur að ræða, sem enginn má ætla að séu nákvæmar eða geti staðizt að öllu leyti. Raforkumálaskrifstofan hefur af kappi í vetur unnið að því að gera áætlanir og rannsaka, hvaða byggðir landsins ættu að geta komið undir samorkusvæði og hvaða byggðir væru útilokaðar frá því. Þessu verki er ekki svipað því lokið enn, eins og ekki er að vænta, en það verður lagt hið mesta kapp á að ljúka því eins fljótt og unnt er, enda er það bráðnauðsynlegt, því að það er ekki hægt að veita nein veruleg úrræði til þeirra býla, t.d. einstakra sveitabýla, sem verða utan raforkusvæðanna, fyrr en fyrst er búið að ákveða, hvaða byggðir komast undir samvirkjanirnar síðar. Það er í raun og veru það, sem einna mest liggur á að ákveða fyrst til þess að geta svo hjálpað hinum býlunum með öðrum ráðstöfunum eins og einkavatnsaflsstöðvum fyrir einn bæ eða fleiri bæi saman, þar sem svo hagar til, eða þá með mótorstöðvum eða öðru. En meðan þessari rannsókn er ekki lokið, má vitanlega ekki vænta mjög nákvæmra upplýsinga um þetta. Ég tel rétt og sjálfsagt að taka þetta fram og sérstaklega af því að raforkumálastjórinn, sem er mjög nákvæmur og varkár í sínum áætlunum, vill ekki láta annað frá sér fara en hann telur sig geta staðið við, en hann hefur látið mig hafa nokkrar bráðabirgðaupplýsingar, sem hann telur að vissu leyti ekki nægilega vel undirbyggðar, til þess að hægt sé að gefa þær út, en ég tel þó rétt að skýra frá í þessu sambandi. Ég gat þess áðan, að nú hefðu um 920 býli fengið raforku á samveitusvæðum, og það virðist svo, að innan þessara 250 millj. kr. áætlana væri ekki óvarlegt að áætla, að á næstu 10 árum væri hægt að veita eitthvað yfir 2000 býlum raforku á samveitusvæðum, t.d. 2300 býlum, þannig að þá væru komin inn á raforkusvæðin um 3200–3300 býli, eða nokkru meira en helmingur allra býla landsins, eins og þau eru nú. Ég gat þess einnig áðan, að um 880 eða fast að 900 býli hefðu nú vatnsaflsstöðvar eða dieselstöðvar, sem taldar væru sæmilegt framtíðarúrræði í þessum efnum. Ef við svo teljum, að í kringum 450 býli utan samvirkjanasvæðanna eða samorkusvæðanna fengju raforku í gegnum smærri vatnsaflsstöðvar eða dieselstöðvar á þessu tímabili, þá væri þar að ræða um 1330 býli, þar sem þá væri búið að leysa raforkuspursmálið nokkurn veginn utan samorkusvæðanna. Þetta eru þá alls um 4500–4600 býli, sem þá væru búin að fá raforku að 10 árum liðnum, og þar sem býlatalan er talin rétt við 6000, þá vantaði þá enn á 1400–1500 sveitabýli raforku. Nú er málið alls ekki alveg svona einfalt, að það sé hægt að segja, að allt verði óbreytt að 10 árum liðnum, þegar við tölum um 10 ára áætlun elns og þessa. Á s.l. 8 árum hafa verið reist 400 nýbýli hér á landi. Þau nýbýli falla langflest inn á samorkusvæðin samkvæmt upplýsingum frá landnámsstjóra. Þótt þau séu að vísu ekki algerlega öll á samorkusvæðum, þá er þó víst, að meginhluti þeirra er það. Á sama tímabili hafa allmörg býli, eins og við vitum, farið í eyði víðs vegar um land, og þau munu hins vegar langflest vera utan samorkusvæðanna eða þar, sem hægt væri að leiða raforku frá stórum stöðvum. Nú er nokkurn veginn víst, að þessi þróun heldur áfram. Það verður haldið áfram að reisa nýbýli, og landnámsstjóri hefur áætlað og þó varlega, að á næstu 10 árum, einmitt það árabil, sem hér er um að ræða, mundu verða reist um 700 nýbýli, og er þá miðað við svipaðar framkvæmdir og verið hefur síðasta ár, en eiginlega ekki meira, og þau nýbýli falla áreiðanlega flestöll á þau svæði, þar sem leitt er rafmagn frá stórum raforkuverum, - það er ekki nokkur vafi á því, og áreiðanlega styður það enn þá þróun, þegar vitað er, að ákveðin svæði eru fyrirhuguð í þessu skyni, að býlin komi þar meira, þannig að á þessum 10 árum hlýtur þarna að bætast við, - hvort sem við teljum þarna 700 býli eða eitthvað lægra, það skal ég ekkert segja um, - hlýtur að bætast við allmikill fjöldi býla, sem fá þá raforku smátt og smátt, um leið og þau rísa, frá samvirkjunum. Ég vona það fastlega, að færri býli leggist í eyði á næstu árum heldur en verið hefur undanfarinn áratug hér, en þó hygg ég, að það hljóti eitthvað að fara í eyði af býlum, sem enn eru í byggð, og þau býli verða án efa einkum á þeim stöðum, þar sem ekki kemur til greina með, að veitt verði raforku frá stórum orkuverum, þannig að þetta hlutfall hlýtur að einhverju leyti að raskast og þá á þann hátt, að hlutfallslega fleiri býli verði á samvirkjunarsvæðunum, en færri á hinum stöðunum. Ég nefni þetta án þess að fara frekar inn á það, af því að það er ekki hægt að ganga fram hjá þessu atriði, þegar við erum með 10 ára áætlun eins og hér er um að ræða. En ég skal geta þess strax, og það er bezt að gera það í þessu sambandi, að það var í stjórnarsamningnum gengið út frá því, að þeir, sem byggju utan samorkusvæðanna, ættu að fá, eftir því sem unnt væri, hlutfallslega jafna úrlausn í raforkumálunum eins og hinir með því að greiða fyrir því, að þeir gætu fengið rafmagn á annan hátt. Þetta er tekið greinilega fram í því frv., sem hér liggur fyrir, að á þennan hátt eigi að vinna að þessari áætlun. Ég tel rétt að nefna það atriði. Þá gætum við reiknað með því, að eftir 10 ár, ef við byggjum á þessari áætlun, væru 1400–1500 býli enn rafmagnslaus í landinu, ef þá - og ég vil undirstrika það - nokkur maður fæst til þess að búa á býli, þar sem ekki er um raforku að ræða, en það tel ég mikið vafamál að verði. Ég vænti þess, að hv. alþm. hafi veitt því athygli, að það er reiknað með, að fyrstu árin af þessum tíu verði lagt miklu meira fjármagn í þetta en síðari árin. Það er reiknað með 35 millj. kr. framlagi árlega þrjú fyrstu árin og 25 millj. kr. framlagi í heild, bæði lán og framlag frá ríkinu, næstu þrjú árin, sem fer svo næstu 2 ár þar á eftir niður í 20 millj. og síðast niður í 15 millj. Mín trú og ég vil segja von er nú sú, að þegar við verðum komnir fram á mitt þetta tímabil, sem hér er um að ræða, þá verði efnahagsástæður og fjárhagsafkoma okkar sú, að þá verði hægt að bæta eitthvað við þær upphæðir, sem nú eru teknar upp í þetta frv. og ríkisstj. leggur til að Alþ. skuldbindi sig til þess að leggja til raforkuframkvæmda á þessu tímabili, þá verði eitthvað hægt að leggja fram meira til þess að hraða því, að síðasta átakið verði gert um að koma rafmagni til allra býla. Ég vil í þessu sambandi aðeins geta þess, að Búnaðarfélag Íslands og Stéttarsamband bænda hafa haft sameiginlega n. varðandi raforkumálin. Sú n. átti einkum að kynna sér möguleika um það, hve fljótt væri hægt að ná rafmagni til sveitanna hér á landi, og vera kröfuhafi fyrir hönd landbúnaðarins og bændanna um, að þessu yrði hrundið í verk sem allra fyrst. N. komst að þeirri niðurstöðu, að ekki væri viðhlítandi að una við minna en að á næstu 10–15 árum væri raforka komin á öll sveitabýli. Ég tel, og þá einnig samkvæmt því, sem ég hef hér nefnt, að hér hafi ekki verið um neinar of miklar kröfur að ræða og þessar tölur, sem ég nefndi í þessu sambandi, raunverulega sýni það, að það ætti að vera hægt að fullnægja þessum kröfum bændastéttarinnar, það sé í raun og veru ekki farið þar fram á annað en ætti að reynast framkvæmanlegt, a.m.k. ef við miðum við efra takmarkið, við 15 ár. Þá langar mig til að minnast svolítið á kauptúnin, hvað hægt væri að gera fyrir þau í þessu sambandi. Ég gat þess áðan, að það væru talin 39 þorp og kauptún með rúma 10 þús. íbúa, sem hefðu ófullnægjandi raforku nú, auk þess væru svo nokkrir staðir, 7 staðir, með 5800 íbúa, sem hefðu algerlega ófullnægjandi vatnsaflsstöðvar, sem yrði að reisa að nýju eða endurbæta til stórra muna. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem hægt hefur verið að fá, þótt þær kunni eitthvað að breytast aftur, þá er reiknað með, að af þessum 39 kauptúnum og þorpum, sem nú hafa dieselstöðvar og því ófullnægjandi raforku, muni 23 þeirra fá raforku frá þeim samveitum, sem fyrirhugaðar eru, og þessi 23 þorp og kauptún hafa yfir 14 þús. íbúa. Þá eru eftir 16 staðir með í kringum 2200 íbúa, sem ekki er hægt að búast við, eins og nú standa sakir, að fái raforku á þennan hátt. Hins vegar eru hinir 7 staðirnir með ófullnægjandi vatnsaflsstöðvar allir á væntanlegum samorkusvæðum, og mundi raforkuþörf þeirra leysast í gegnum það skipulag, sem nú er verið að undirbúa í þessum efnum og vænzt er að hægt verði að koma í framkvæmd. Þetta er þá í eins stuttu máli og ég hef getað hnoðað því saman það, sem mig langaði til að taka hér fram almennt um þessi mál, hvers mætti vænta um framkvæmdir af því tiltölulega mikla fé, sem hér er verið að ákveða að verja til þessara hluta á næstu árum. Það liggur í augum uppi, að það er ekki endanleg lausn á málinu, eins og heldur engum hefur dottið í hug að væri. Allmikill hluti sveitabýla er enn eftir, og nokkur þéttbýl hverfi eru líka ettir, sem að vísu sjálfsagt fá sér raforku á einhvern hátt, og flest þessi hverfi hafa hana í einhverju formi, en ekki fullnægjandi, nema einhverju verulegu verði til þess kostað. En þetta er það, sem álitið er að geti falizt innan þeirra takmarka, sem þessar 250 millj. ættu að geta innt af höndum í þessu skyni, en að sjálfsögðu er það allt miðað við núverandi gengi. Ef stórar breytingar yrðu á því, þá getur það auðvitað raskað öllum þessum áætlunum, eins og gefur að skilja. Þá vil ég fara örfáum orðum um, á hvern hátt tryggt hefur verið fjármagn til þessara framkvæmda. Það var svo frá gengið í stjórnarsamningnum s.l. haust, að 5–7 millj. kr. á ári til raforkusjóðs skyldu settar á fjárlög í þessu skyni og til héraðsrafmagnsveitna ríkisins samkvæmt b-lið 26. gr. raforkulaganna eigi undir 6 millj. kr. ár hvert. Upp í fjárl. yfirstandandi árs hafa samkvæmt þessu verið teknar 11 millj. kr., og lagt er til hér í þessu frv., að það verði lögfest, að í fjárl. áfram þetta 10 ára skeið verði ekki undir 11 millj. kr. ár hvert varið í þessu skyni á fjárl., eða m.ö.o. 110 millj. kr. á þessu 10 ára tímabili. Þá eru eftir 140 millj. kr., sem verður að afla með lánsfé. Svo vel hefur til tekizt, - það hefur að vísu tekið alllangan tíma, en er nú að fullu leyst, - að ríkisstj. hefur fyrir viðsýni hinna innlendu banka getað náð samkomulagi við þá um að tryggja þetta fé til raforkuframkvæmda fyrir allt þetta tímabil, og þess vegna er ástæðulaust að setja neitt í l. um þetta efni, þar sem það samkomulag hefur að áliti ríkisstj. sama gildi og það væri í l. Það er eftir að ganga frá ýmsum smærri atriðum í sambandi við þetta, en ég held, að mér sé óhætt að segja það, að lánstíminn verði 15–20 ár, vextina skal ég ekki segja um nú, það er ekki alveg búið að ganga frá því, svo að ég vil ekki nefna það á þessu stigi, en þeir verða hafðir eins hóflegir og unnt er að koma við. Ríkisstj. hefur ákveðið að leita eftir erlendum lánum í þessu skyni, enda mun óframkvæmanlegt að framfylgja þessu plani vegna gjaldeyrisástæðna, þótt ekki væri af öðrum ástæðum, nema fá einhver lán erlendis í sambandi við kaup á erlendu efni. Það vita allir, að mjög mikið af þessum kostnaði er einmitt innflutt efni, bæði í orkuver og í veiturnar eða leiðslurnar, og það er nú maður úti - eða menn öllu heldur - af hálfu ríkisstjórnarinnar að vinna að þessum málum. Ríkisstj. hefur tekið það að sér í sambandi við þá samninga, sem gerðir hafa verið við bankana, að útvega eins mikið af erlendum lánum og hægt er og eins og rétt þykir hagfræðilega að taka í þessu skyni, þannig að það, sem hvílir á bönkunum hér, yrði þá þeim mun lægra að sjálfsögðu. Þetta voru þau atriði, sem ég einkum taldi mér skylt að nefna hér, um leið og þetta frv. er lagt fram. Ég sé í raun og veru ekki ástæðu til að fara að ræða einstök atriði í frv. Það eru nokkuð glöggar aths., sem fylgja því, ýmsar tölulegar upplýsingar, einkum hvað varið hefur verið til þessara mála áður, en hins vegar ekki þær tölur, sem ég nefndi hér áðan, og vísa ég hér til þeirra upplýsinga, sem í þessu eru. En ég skal aðeins taka það fram, að eins og ég nefndi áðan, þá er ætlazt til, að það verði meiri hraði á þessum framkvæmdum en svari til þess, að jafnt framlag verði veitt á hverju ári, hraðinn verði mestur fyrst, til þess að hægt sé að koma þessu í framkvæmd sem allra fyrst, og í öðru lagi eru í frv. ákvæði um það, að reynt verði að haga þessu þannig að dreifa framkvæmdunum þannig um landið að veita sem flestum úrlausn, þannig að engin byggðarlög verði alveg sett hjá, en hins vegar allar framkvæmdir einskorðaðar við einstök svæði. Í frv. eru því ákvæði um það, að þeir, sem eru utan stærri orkusvæða, verði ekki settir hjá, heldur verði þeim veitt innlausn eitthvað hlutfallslega við þá, er rafmagn fá á raforkusvæðunum. Þá er einnig hér lagt til í frv., að nokkurri upphæð verði varið til þess að lækka raforkuverð í þeim stöðum, sem ekki er útlit fyrir að fái raforku frá samvirkjun næstu árin; þeir staðir, og er þá átt við þorp, smærri þorp og annað slíkt, sem yrðu að búa við dieselstöðvar og ófullkomið rafmagn um ófyrirsjáanlegan tíma, fengju þá einhverja linkind hvað þetta atriði snertir. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að ræða að öðru leyti einstök atriði frv. Þau eru í raun og veru tiltölulega mjög einföld, og hv. alþm. munu glöggt átta sig á þeim, að því er mér virðist, einkum af því að þetta er aðeins útfærsla á því samkomulagi, sem varð, þegar stjórnin var mynduð s.l. haust, útfærsla og nánari ákvörðun, sem ríkisstj. áleit að sjálfsagt væri að lögbinda nú strax á fyrsta þingi. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri. Ég skal aðeins að lokum nefna það, að ég tel, að það sé í raun og veru fyrst nú, sem hægt sé að segja, að við séum komnir niður á jörðina um það að koma raforku um hinar dreifðustu byggðir landsins, sveitabyggðirnar. Það, sem gert hefur verið áður, er allt gott og blessað. En það hefur verið um svo lítið fjármagn að ræða, að ekkert sá út úr því, að um svo miklar framkvæmdir gæti orðið að ræða í náinni framtíð, að það yrði nema hlutfallslega mjög lítill hluti af sveitabýlunum, sem fengi raforku. En með þeim fyrirætlunum, sem hér er verið með og mér virðist að ættu að geta staðizt eitthvað í líkingu við það, sem ég hef hér nefnt, þá eygir þó í það, að hægt sé að koma raforku til mikils meiri hluta sveitabýla í tiltölulega náinni framtíð, og hitt virðist ekki óralangt undan, að hægt verði að koma því til allra Íslendinga, hvar og hvernig sem þeir búa, enda mun áreiðanlega reynslan verða sú og hún kannske innan mjög fárra ára, að það fást engir til að búa annars staðar en þar, sem þeir hafa not raforku. Svo er þetta orðinn mikilvægur liður í öllu lífi mannanna, bæði hvað betri aðbúð snertir, hlunnindi alls konar og svo sem rekstrarafl til svo fjölmargra tækja. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað - ég held, herra forseti, að eðlilegast sé að vísa því til hv. fjhn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að lýsa ánægju minni yfir því, að þetta frv. frá hæstv. ríkisstj. skuli nú vera komið fram, og mig langaði í sambandi við þetta stóra mál að beina nokkrum fyrirspurnum til hæstv. ríkisstj., eins og ekki er máske óeðlilegt, því að hér er nú farið inn á það mjög lofsverða fyrirtæki, ekki aðeins að ætla sér að leiða rafmagn til fjölmargra íbúa landsins, sem hingað til hefur skort það, heldur líka hitt, að gera fyrir fram áætlun til 10 ára um, hvernig þetta skuli gert, og það er efalaust aðferð, sem er heppileg bæði á þessu sviði og fleirum. En um leið og við hugsum til þess að búa til slíka áætlun um einn lið í okkar þjóðarbúskap, sem sé um raforkuveitur og dreifingu raforkunnar, þá er ekki óeðlilegt, að við spyrjum, í hvaða samræmi slíkar fyrirætlanir séu við aðrar áætlanir um eflingu annarra þátta í þjóðarbúskapnum og þá jafnvel þátta, sem að einhverju leyti kæmu til með að standa undir svona framkvæmdum. Ég vil þess vegna alveg sérstaklega leyfa mér að spyrja hæstv. landbrh. í sambandi við þau raforkuver, sem nú eigi að koma upp á næstunni utan orkuveitusvæðis Sog, og Laxárvirkjananna. Ég veit, að hér í þinginu er alveg sérstaklega hugsað um tvö stærri orkuver í slíku sambandi, og liggja nú þegar fyrir frv. um þau og komin alllangt í gegnum þingið, þ.e. frv. um nokkuð stór orkuver bæði á Austurlandi og Vesturlandi. Ég hef bent á það áður í sambandi við fyrirhuguð orkuver á Austurlandi og Vesturlandi, að það, sem þyrfti að verða samferða slíkum orkuverum, ef þau eiga að vera eins vel úr garði gerð, eins stór og þarf fyrir vöxt þessara landsfjórðunga, sé að hugsa samtímis fyrir ákveðnum atvinnuframkvæmdum á þessum stöðum. Ég velt, að sú spurning, sem raforkumálastjórnin leggur fyrir Alþingi og ríkisstj. í hvert skipti, sem lagt er til - við skulum segja - að koma upp orkuveri, t.d. að fara að virkja Dynjanda á Vesturlandi eða Lagarfoss á Austurlandi, er þessi: Hvað er við svo mikla raforku að gera eins og mundi fást úr slíkum orkuverum með því að nota beztu og gjöfulustu auðlindirnar á þessum stöðum? Ef raforkumálastjórnin á að svara fyrir sig, þá reiknar hún einfaldlega út, hvað eru margir íbúar á Austurlandi eða Vesturlandi, hvað þeir hafa verið margir síðustu áratugina. Svo lítur hún máske á Sléttuhreppinn eða einhverja aðra slíka og segir: Já, kemur ekki til með að flytja eitthvað af fólki burt frá þessum stöðum? Það er gefið, að einmitt þegar við ætlum að ráðast í raforkuver á Austurlandi og Vesturlandi m.a. og jafnvel þau stærstu þar, þá verðum við samtímis að hugsa fyrir því, hvaða stórum atvinnufyrirtækjum við ætlum að koma upp á þessum stöðvum, sem hagnýti rafmagnið. Við megum ekki hugsa raforkuveiturnar eingöngu út frá neyzlunni til almennings. Við verðum að hugsa þessar raforkuveitur samtímis út frá því, að þær eigi að vera undirstaðan, þær eigi að öðlast mikinn og góðan markað fyrir sitt rafmagn í stórum atvinnutækjum á þessum stöðum. Og ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj.: Hvað hefur hún hugsað sér, - jafnvel þó að hún hafi enn enga áætlun gert, - hvað hefur hún hugsað sér um iðju eða iðnað, fiskiðnað og aðrar atvinnuframkvæmdir á þessum stöðum á landinu? Ég heyrði, að hæstv. landbrh. talaði mikið um sveitabýlin. En ef rafmagnið á að verða ódýrt fyrir sveitabýlin á þessum stöðvum, þarf það að byggjast á, að notkunin í bæjunum, vaxandi bæjum, sé svo mikil, að það sé hægt að standa undir dreifingu orkunnar út til sveitanna. Ég veit, að það munu samtímis koma upp spurningar, við skulum segja eins og viðvíkjandi Austurlandi eða Vesturlandi: Á að virkja Lagarfoss, á að virkja Dynjanda, fossa, sem gefa svo og svo miklu meira en kannske brýn þörf væri fyrir í dag, en fossa, sem er tiltölulega langódýrast að virkja og gefa þess vegna ódýrast rafmagn? Ég álit alveg tvímælalaust, að á þessum stöðum á fyrst og fremst að leggja í svona virkjanir, sem þar mundu nú verða kallaðar stórvirkjanir. En það verður ekki lagt í þessar virkjanir á þann praktískasta hátt, nema ríkisstj. og Alþingi segi um leið: Það á að miða þessar virkjanir við, að þessir fjórðungar séu að vaxa, við, að atvinnufyrirtækin í þeim séu að blómgast og þeim sé að fjölga. - Þessu verður að slá föstu, því að svo framarlega sem við afgreiðum þessi mál þannig frá okkur, að það er eingöngu um raforkuveiturnar að ræða, þá er viðbúið, að það verði lagt í sem minnstar rafvirkjanir á þessum stöðum og þar með um leið líka sem dýrastar. Svo verður endað með því að ætla að finna út einhvern nýjan verðjöfnunarskatt til þess að verðjafna rafmagnið frá ópraktískum rafveitum yfir á þá, sem hafa praktiskar rafveitur, og slíkt yrði óvinsælt. Við eigum að hugsa það skipulega og það stórt í sambandi við þessar virkjanir, að við leggjum í þá fossa, sem er praktískast að virkja á þessum stöðum. En það verður því aðeins gert, að samtímis því að hugsa í 10 ára „plani“ um raforkuna, þá hafi menn líka a.m.k. bak við eyrað 10 ára „plan“ um aðrar atvinnuframkvæmdir á Íslandi, um atvinnulífið á Íslandi, um það atvinnulíf, sem á að standa undir raforkuframkvæmdunum. Þessu vil ég í fyrsta lagi vekja eftirtekt á. Í öðru lagi: Samtímis því, sem hæstv. ríkisstj. leggur fyrir 10 ára áætlun viðvíkjandi raforkunni, vil ég leyfa mér að spyrja hana: Er hún með í sínum huga, jafnvel þótt það væri ekki nema ákaflega frumstætt, nokkra 10 ára áætlun um aukningu sjávarútvegsins, stóriðjunnar, landbúnaðarins eða annarra atvinnugreina á Íslandi? Hver er hennar hugsun í þessum efnum? Það var ekki minnzt neitt á slíkt, og við vitum þó hins vegar, að það er sjávarútvegurinn og þá fyrst og fremst sjávarútvegurinn, - mér liggur við að segja sjávarútvegurinn einn, - sem á að standa undir því að koma upp þessum raforkuveitum. Það er rætt um 250 millj. kr. á næstu 10 árum, að meðaltall 25 millj. kr. á ári. Þar af er helmingurinn útlendur gjaldeyrir, eða um 12 –13 millj., og ég vil taka það fram, að það er enginn sérstakur vandi að sjá um framleiðslu á þeim útlenda gjaldeyri. sem til þessa þarf. Einn einasti togari getur, ef réttilega er stjórnað af ríkisvaldinu, framleitt gjaldeyri með því að láta vinna úr hans afla hér heima fyrir 12 millj. kr. á ári. Það þarf ekki nema framleiðslu rúmlega elns togara til þess að standa undir þeim gjaldeyri, sem þarf til þessara raforkuvera og veitna, svo framarlega sem rétt er á haldið. En hins vegar er vitanlegt, að það þarf náttúrlega að gera fleira á þessu tímabili. Ég vil aðeins undirstrika þetta til þess að leggja áherzlu á, hver undirstaða sjávarútvegurinn er undir öflun þess gjaldeyris, sem þarf til raforkuveranna og raforkuveitnanna. En ég vil líka leggja áherzlu á, að því meira sem hægt er að tengja þá raforku, sem við hugsum til að framleiða, við vaxandi iðju í landinu, hvort heldur það er í sambandi við fiskiðnaðinn eða annan iðnað, því betra upp á það að fá rafmagnið ódýrara. Þess vegna væri mjög æskilegt, ef hæstv. ríkisstj. léti okkur heyra, hvað hún hefur hugsað fyrir um aukninguna á öðrum þáttum þjóðarbúskaparins. Þá vil ég enn fremur leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj. og vitna þar til hennar eigin stjórnarsamnings. Utan við þetta frv., sem hér er til umr., er áframhaldandi virkjun Sogsins og Laxár. Ég hef flutt ásamt öðrum tvö frv. á þessu þingi, þar sem komið er inn á lánsútveganir til áframhaldandi virkjunar Sogsins. Það er vitanlegt, að þriðja virkjun Sogsins mun kosta milli 90 og 100 millj. kr., og það er nauðsynlegt, að það sé hafizt handa um hana nú þegar á þessu ári. Og í samningi ríkisstj., sem vitnað er í hér í grg. fyrir þessu lagafrv., stendur: „Auk þessa séu gerðar ráðstafanir til að hraða áframhaldandi virkjun Sogsins.“ Nú vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. landbrh.: Hvað hefur hæstv. ríkisstj. hugsað sér viðvíkjandi áframhaldandi virkjun Sogsins? Það er ekkert frv. komið fram frá hæstv. ríkisstj. um neitt slíkt. Um sjálfa virkjunina eru að vísu lög til, en lánsheimild er engin til hennar. Ég vil um leið leyfa mér að minna þær nefndir, sem geyma vel þau frv., sem ég hef flutt um það efni, lánsútveganir til áframhaldandi virkjunar Sogsins, - minna þær á, að þær mættu gjarnan fara að hraða sínum störfum. Þá vildi ég enn fremur minna á, að í frv., sem ég hef flutt hér í þessari hv. d. um rafmagnsmálin yfirleitt, er rætt um heimild til rannsókna og undirbúnings að virkjun Þjórsár. Það er engum efa bundið, að ef við hugsum um rafmagnsmálin fyrir næsta 10 ára tímabil, þá er ákaflega eðlilegt fyrir okkur að hugsa eitthvað um þann hlut, og er ég þó þar með ekki að meina, að það ætti að fara að taka neitt slíkt upp í þetta frv. Það yrði að vera alveg sjálfstætt auðvitað, eins og ég hef líka lagt til í því frv., sem ég hef flutt. Mér þætti þess vegna mjög vænt um, að það kæmi greinilega fram, annaðhvort nú við 1. umr. þessa máls eða þegar þetta mál kemur úr nefnd, hvað hæstv. ríkisstj. hugsar sér viðvíkjandi áframhaldandi virkjun Sogsins. Þá vil ég leyfa mér í þriðja lagi að beina fsp. til hæstv. ríkisstj., ekki sízt í sambandi við það, sem hún talar um fjáröflunina til þessara framkvæmda úti um land. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj., þegar hún nú talar um, að hún þurfi að útvega 250 millj. kr., hvort hún ætli sér sjálf að taka af þessum 250 millj. kr. í ríkissjóð 25 millj. kr. í söluskatt. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj., hvort hún ætli að íþyngja öllum þeim virkjunum, sem eigi að gera úti um land, öllum þeim sveitabýlum, sem eigi að fá rafmagn, með því að taka af öllu því, sem kemur til raforkuveranna, söluskatt á sama hátt og hún hefur tekið nú af Sogsvirkjuninni og Laxárvirkjuninni. Það var vitanlegt, að þær tvær virkjanir borguðu aðeins af þessum nýju virkjunum, sem teknar voru í notkun á síðasta ári, um 25 millj. kr. í söluskatt og aðra tolla til ríkisstj. Ég álít, að það væri eðlilegt, á sama tíma sem ríkisstj. er að gera ráðstafanir til þess að afla fjár, jafnvel að taka fé með allmiklum vöxtum, að sleppa þessum raforkuverum og vélunum til þeirra við söluskatt og aðra tolla í ríkissjóð. Ég get ekki séð búskaparvísindin í því, að hæstv. fjmrh. taki að láni 25 millj. kr., borgi af því 5% eða 6% í vexti til þess að borga þessar 25 millj. kr. í ríkissjóðinn. Ég fæ ekki séð búvísindin í því. Ég held, að það sé nær að sleppa öllum þessum raforkuverum og vélunum til þeirra við söluskatt og aðra tolla í ríkissjóð. Og ég fæ ekki betur séð en að með slíku móti mætti annaðhvort útvega 10% lægri upphæð en hér er talað um eða hins vegar auka um 10% það, sem yrði unnið á þessu 10 ára tímabili. Og ég álit, að Alþ. eigi að láta hæstv. ríkisstj. vita það, að Alþ. líti á slíkt sem molbúahátt í aðferðum við að afla fjár. Enn fremur vil ég benda á, að það er alveg óþarfi að láta bankana taka, á meðan þessar virkjanir eru að komast upp, aðra eins hrottavexti af lánunum til þeirra eins og gert var viðvíkjandi Sogsvirkjuninni og Laxárvirkjuninni. Sogsvirkjunin ein borgaði 9 millj. kr. í vexti þessi tvö ár, sem verið var að reisa hana. Og það nær ekki nokkurri átt, þegar ríkið er í öðrum eins vandræðum með fé eins og það er, að það séu reiknaðir af sjálfum ríkisstofnununum þessir hrottavextir af þeim lánum, sem veitt eru til þessara þörfu og nauðsynlegu framkvæmda. Þá vil ég enn fremur leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj., og það er það síðasta í þessu: Hvernig hefur hún hugsað sér rafvirkjanirnar framkvæmdar, þ.e.a.s., í hvaða röð? Á hvaða svæðum á að byrja? Þegar áætlun er gerð, þá er gerð áætlun um það, hvar byrja skuli og hvaða virkjanir skuli fyrst fullgera og annað slíkt. Ég kem með þessa fsp., þó að ég sem þm. Reykv. hafi engra sérstakra hagsmuna að gæta, vegna þess að ég veit ósköp vel, að reipdráttur í sambandi við slíkt gæti leitt til ófarnaðar. Ég velt ósköp vel, að það eru ákaflega mörg byggðarlög á landinu, sem vilja gjarnan vera sem allra fyrst í því að fá raforkuna, eins og eðlilegt er. En þegar lagt er í fyrirtæki eins og raforkuver, þá verður að haga þessum fyrirtækjum með það fyrir augum, að það sé um leið sem praktískast tæknilega. Það dugir ekki að ætla svo að segja að hálfvirkja á einhverjum stað og láta það máske kosta 3/4 af því, sem full virkjun mundi kosta, bara til þess að klípa af fjárveitingu viðkomandi árs eitthvert fé í smávirkjun á einhverjum öðrum stöðum. Það væri ákaflega illa farið, ef það ætti að fara að hafa eins konar skömmtunaraðferð viðvíkjandi því, hvernig unnið væri að raforkuverum úti um land. Ég vil bara minna í því sambandi á vitlausustu, asnalegustu framkvæmdina, sem til er við notkun á ríkissjóðsfé, þar sem eru um 120 vegarspottar á hverju ári, þannig að öll sú tækni, sem höfð er við að leggja vegi, nýtist þannig verst með því að vinna að hverjum einasta spotta á hverju ári. Ég vil aðeins minna á, að ef það ætti að fara að hafa eitthvað svipað vit eða óvit í sambandi við raforkuframkvæmdirnar. þá yrði þetta allt saman gert margfalt dýrara en ella væri. En ég veit, hvernig kröfurnar eru í sambandi við raforkumálin í þessum efnum. Og ég álít það vera nauðsynlegt, að varað sé við að láta of mikið undan því að dreifa allt of mikið til að byrja með a.m.k. þessum stærri orkuverum. Menn þurfa að þora að horfast í augu við það að fullgera eitt almennilegt orkuver t.d. á Austurlandi, eitt almennilegt orkuver á Vesturlandi. Menn mega til með að ganga þannig frá þessum hlutum, að þeir séu tæknilega nokkurn veginn fullkomnir. Og það dugir ekki að taka tillit til þess, þó að á sama tíma menn á öðrum stöðum kvarti yfir því, að ekki skuli vera byrjað hjá þeim. Þess vegna held ég, að það væri ákaflega æskilegt, að hæstv. ríkisstj. gæfi upplýsingar um það, í hvaða röð hún hugsaði sér að taka einmitt þessi mál. Ég segi þetta m.a. vegna þess, að ég veit ósköp vel, hvers konar reipdráttur kemur til með að verða einmitt á sviðum, þar sem núverandi stjórnarflokkar hafa sína fulltrúa, og oft er deilt hart um, í hvaða röð féð skuli lagt í þessa hluti. En þegar lagt er í svona stórvirki, þá er nauðsynlegt, að hagur heildarinnar og það, sem er tæknilega praktískast, sé látið ráða. Þess vegna álít ég, að það væri mjög gott, að slíkar upplýsingar kæmu fram, annaðhvort nú þegar við þessa umr. eða þegar þetta mál kemur aftur frá n., og ég vil mega vona, ef við fáum ekki fullnægjandi upplýsingar um þessi mál, áður en frv. fer til nefndar, að hv. fjhn., sem lagt er til að það fari til, afli sér þá upplýsinga um þessi mál. Það eru engar sérstakar athugasemdir, sem ég hafði annars að gera við þá skýrslu, sem hæstv. landbrh. gaf. Það er viðvíkjandi fjárhagsmálunum í þessu sambandi, samhenginu við atvinnulífið og því, sem mætti verða til þess að létta fjáröflunina, sem ég fyrst og fremst hef hér flutt fyrirspurnir um, sem gott væri að fá annaðhvort nú eða þegar málið kemur til 2. umr. betri upplýsingar um.



Herra forseti. Ég mun nú ekki lengja þessar umræður, enda tel ég ekki mikla ástæðu til þess. Ég vil taka það fram út af fsp. hv. 2. þm. Reykv. (EOl), að það mundi nú geta tognað úr þessum umr., ef ætti að fara að tala um 10 ára áætlanir í sjávarútvegi, landbúnaði, iðnaði og ég veit ekki hvað og hvað meira, sem hv. þm. taldi hér upp. Ég skoða þetta nú ekki sem beina alvöru hv. þm. auðvitað, þó að hann kastaði þessu fram, heldur er það nú hans venjulega málæði, sem þar kemur í ljós, að rugla öllu saman. Ég hef nú alltaf litið svo á, að raforkan skapaði einmitt undirstöðu undir fjölbreyttara atvinnulíf auk þeirra þæginda, sem hún veitir á heimilum, og margvíslegrar þjónustu. Þannig er það vitanlega eins með þær virkjanir, sem hér er verið með í undirbúningi. Hv. þm. var að gera eitthvað lítið úr búvísindum ríkisstj. - heyrðist mér á hv. þm. - í sambandi við þetta og fleira, sem ríkisstj. hefði með höndum. En einhvern veginn er það nú svo, að hv. þm. hefur rekið sig á það, að Alþ. trúi heldur lítið á hans búvísindi, þó að þeim sé nú lýst hér bæði í tíma og ótíma, og þess vegna tek ég það ekki neitt nærri mér, þó að hann nefni hluti eins og þessa. En það kemur náttúrlega ekki til mála, að ég fari að ræða hér einhverjar sérstakar áætlanir fyrir atvinnuvegina í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir, - ég vil taka það mjög skýrt fram. En það, sem kom mér til þess að standa upp, voru atriði, sem hv. 2. þm. Reykv. nefndi og snerta þetta mál alveg beint og er því ástæða til þess að nefna. Hann spurði, hv. þm., hvaða orkuver fyrirhugað væri að byrja á að reisa. Þetta er eðlileg og rétt spurning í sambandi við þetta mál, sem hér liggur fyrir. Ég hefði mjög gjarnan viljað geta skýrt frá þessu, um leið og ég flutti þetta frv., en því miður get ég það ekki fyllilega og það af þeirri ástæðu, að það liggja enn ekki fyrir þær upplýsingar og áætlanir frá raforkumálaskrifstofunni, að unnt sé fyrir ríkisstj. að taka fulla ákvörðun um það, á hverju verður byrjað. Ég get þó sagt það, að það er ákveðið, að á tveim orkuverum verði byrjað og það á þessu ári, eftir því sem mögulegt er, annað austanlands og hitt vestanlands, en meira get ég ekki sagt varðandi þetta nú, og það er af þeim ástæðum, sem ég skýrði frá. Raforkumálaskrifstofan telur, að fullnægjandi upplýsingar um þetta, eins og hægt er að láta þær í té nú, liggi fyrir seint í þessum mánuði. Mundi þá fyrir aprílmánaðarlok vera hægt að taka fullnaðarákvörðun um þetta. Hv. 2. þm. Reykv. hafði allstór orð um það, hve miklar vitleysur væru gerðar og mundu sjálfsagt verða gerðar um staðsetningu raforkuvera í sambandi við þetta „plan“. Ég vil ekki setja mig á eins háan hest og hann gerir, að hann telur sig hafa algerlega vit á því og fræðilega þekkingu að geta sagt um, hvað sé hið eina rétta í þessu efni. Ég er ekki að spila mig það stóran mann í þessum hlutum, að ég þori að segja það. Hitt veit ég og er mjög ljóst, að það er vandi að taka ákvarðanir í þessu efni og það er ekki alltaf eins einfalt og hv. 2. þm. Reykv. lét í veðri vaka að velja aðeins alltaf stærstu virkjunina. Ég tel það vafamál, að stóra virkjunin sé ávallt sjálfsagðari en minni virkjunin. Það er svo margt fleira, sem kemur til greina í þessu sambandi. Þetta er mikið vandamál, það skal ég fúslega viðurkenna, og ábyggilega verður reynt að ákveða þessa hluti eftir þeirri skynsemi, sem tæknilegir ráðunautar ríkisstj. hafa yfir að ráða og ríkisstj. sjálf treystir sér til að gera. Það var sérstaklega þetta, sem ég vildi nefna. Hv. þm. sagði, að ég hefði talað mikið um sveitabýlin og nauðsyn þeirra fyrir raforku. Það er rétt. Ég talaði töluvert um það, en ég talaði í sjálfu sér ekkert meira um það atriði heldur en um nauðsyn þéttbýlisins, þ.e.a.s. þorpa, kauptúna, fyrir það sama. Ég lýsti þörfum beggja. Sá er þó munurinn, að flestöll eða sennilega öll þorp svo að segja hafa einhverja raforku nú, meðan s/5 sveitabæjanna hafa enga raforku og helmingurinn af hinum, þessum i~, sem má segja að hafi raforku, hafa hana svo ófullkomna, að vafamál er, hvort það hafi verið nokkurn tíma rétt að leggja út í slíkar framkvæmdir, eins og var með vindrafstöðvar og annað slíkt, sem kostar mikla peninga, en gefur sáralítið í aðra hönd. Ég vildi aðeins taka þetta fram, því að mér er alveg ljóst, að þessi mál þarf að leysa algerlega jöfnum höndum fyrir sveitir og þéttbyggðari staði og þar á milli á ekki að vera um neina togstreltu að ræða að mínum dómi, og ég ætlaði a.m.k. alls ekki að vekja það upp að neinu leyti hér. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að fara frekar út í þetta. Ég tel mig hafa svarað því af fyrirspurnum hv. 2. þm. Reykv., sem snertir þetta mál beint, en hitt leiði ég algerlega hjá mér, að fara að ræða hér almennt um atvinnulíf og ýmsar greinar þess og einhverjar áætlanir um hvern þátt atvinnulífsins.



Herra forseti. Mér þótti hæstv. landbrh. svara með alveg óviðeigandi þjósti þeim spurningum, sem ég beindi hér til hans á fullkomlega kurteisan hátt, og ég held, að það sé ekki til þess að bæta fyrir því, sem hæstv. ríkisstj. er að leggja til og tala við okkur þm. um í þessum efnum, að taka þannig fyrirspurnum frá okkur. Hæstv. ráðh. svaraði ekki þeirri fsp., sem hann nú sérstaklega fann ástæðu til þess að fara að gera eitthvert grín að hér, þegar ég talaði um búvísindi ríkisstj. Ég ætla að segja honum það, að ég álít það ekki búvísindi að taka tolla sjálfur af því, sem flutt er inn til ríkisins, og standa svo uppí í vandræðum við að borga þessa tolla og jafnvel tefja virkjanirnar vegna þess.  Þá fór hæstv. ráðh., án þess að ég hefði gefið nokkurt tilefni til þess heldur, að ræða um mín búvísindi í þessu sambandi. Ég skal mæta hæstv. ráðh. og hans flokki alveg ósmeykur um, hvor sýnt hafi meiri búvísindi viðvíkjandi atvinnulífi okkar Íslendinga. Og ég skal minna þennan hæstv. ráðh. á, ekki sízt af því að hann átti nú sjálfur einu sinni sæti með mér í einni nefnd, sem vann allvel að þeim málum, að það mun standa sem óbrotgjarn minnisvarði á sinn neikvæða hátt, það sem hans samráðherra, hæstv. fjmrh., sagði um þá togara, sem Ísland núna byggir fyrst og fremst sína afkomu á, að þetta væri allt saman gums, sem menn vissu ekkert hvað ætti við að gera, og það mun standa til samanburðar við fyrirhyggju okkar sósíalista og annarra, sem með okkur störfuðu við að afla Íslandi þeirra framleiðslutækja, sem nú m.a. gera hæstv. ríkisstj. kleift að hugsa svo hátt sem að leggja það raforkuplan, sem hér liggur fyrir. Þá kom hæstv. ráðh. inn á það að svara spurningu minni um röðina í sambandi við orkuverin og minntist á, eins og ég líka þóttist vita, að það mundi eiga að hefjast handa með tvö orkuver í ár, annað austanlands, hitt vestanlands. En svo vildi hann tala um, að ég væri að setja mig á einhvern háan hest og þættist hafa fræðilega þekkingu á þeim hlutum betur en sérfræðingarnir. Það er alveg öfugt. Það er einmitt vegna þess, að ég veit ósköp vel, að hverju sérfræðingarnir í rafmagnsmálunum spyrja stjórnmálamennina, þegar þeir fara að ákveða, í hvaða röð eigi að virkja, að ég vildi vekja eftirtekt á því, að við ættum að vera hér við því búnir á Alþingi að svara. Þegar raforkumálastjórnin, raforkumálastjóri og hans sérfræðingar, fara t.d. að ráðgast um það, hvort eigi að virkja Grímsá eða Fjarðará eða hins vegar Lagarfoss, sem mundi gefa sín 5300 hestöfl, eða hinar árnar, sem gefa sín 2–3 þús. hestöfl, - þegar þeir fara að hugsa um og taka ákvörðun um, hvort sé fræðilega praktískara og réttara að leggja í, þá spyrja þeir okkur stjórnmálamennina að því, hvort við höfum einhverjar áætlanir í gangi eða einhverjar fyrirætlanir, sem mundu verða til þess, t.d. hvað Austfirðina snerti, að efla þar atvinnulíf, sem þýðir að fjölga þar fólki, og þeir koma til með að taka upp töflu um leið og benda okkur á, að á síðustu 20 árum hafi ekki bætzt við mannfjöldann á Austurlandi. Þeir koma til með að spyrja stjórnmálamennina: Á þetta að vera svona næstu 20 ár líka, eða eigum við jafnvel að verða að ganga út frá því, að það fækki fólki þar á Austurlandi? Verðum við að sníða það raforkuver, sem við hugsum um, við það, að það fullnægi neyzlu þessa fólks, sem þarna býr, og ekkert fólk svo að segja bætist við, eða er hæstv. ríkisstj. með í undirbúningi fyrirætlanir um ýmsar atvinnuframkvæmdir í þessum byggðarlögum, sem mundu gera það að verkum, að þarna mundi koma upp t.d. vaxandi fiskiðnaður, vaxandi smáiðja, landbúnaður og annað slíkt og fólkinu þess vegna mundi fjölga á þessum stöðum? Þetta er það, sem sérfræðingarnir eðlilega spyrja okkur að. Þetta er spurningin, sem þeir alltaf koma til með að leggja fyrir okkur, áður en þeir koma til með að ákvarða, hvort lagt er í Lagarfoss sem stærstu virkjunina þarna og ódýrustu virkjunina - langsamlega ódýrustu - ég býst við, að Lagarfoss sé ekki nema 3 millj. kr. dýrari, orkuverið sjálft, heldur en virkjun, sem gefur helmingi minni kílówattatölu. Ég býst við, að þeir spyrji að þessu, vegna þess að ef þeir verða að hugsa sem svo: Það kemur ekki til með að verða aukin atvinnan á þessum stað, það þýðir þess vegna ekkert að fara að virkja Lagarfoss, það verður alveg nóg raforka úr minni virkjunum þar, - ja, þá leggja þeir í minni virkjanirnar, þó að þær séu hlutfallslega miklu dýrari, þó að þær séu miklu dýrari í raun og veru. Hins vegar ef ríkisstj. kæmi svo eftir eitt eða tvö ár með einhverjar till., sem þýddu að auka atvinnulífið á þessum stað, þá mundu sérfræðingarnir segja við ríkisstj. eftir á: Hví í ósköpunum sagðirðu okkur þetta ekki fyrir fram? Það er þetta, sem gerir það að verkum, að ég kom fram með þessar spurningar hérna. Ég hef komið fram með þessar spurningar áður, og það hefur ekki verið tekið tillit til þessara spurninga hér áður. Ég kom fram með slíkar spurningar einmitt í sambandi við fjárhagsráð, þegar það var sett á laggirnar og rætt var um áætlanir viðvíkjandi áburðarverksmiðju o.fl. Ég kom þá með spurningar viðvíkjandi raforkuverunum, sem ættu að veita orkuna til áburðarverksmiðjunnar. Það var ekki tekið tillit til þess, sem ég var að spyrja að þá og benda á, og þegar komið var fram með frv. um áburðarverksmiðju tveim árum seinna, þá var stærð áburðarverksmiðjunnar sniðin við það rafmagn, sem álitið var að yrði afgangs úr þeirri virkjun, sem var lagt í. Hins vegar var þetta tvennt ekki samræmt, að hugsa í senn um raforkuverin og um verksmiðjuna, sem átti að fá rafmagnið, og það er þetta, sem alltaf vantar. Þess vegna er það ákaflega eðlilegt, að ég spurði, og raforkumálastjóri og hans sérfræðingar mundu spyrja hæstv. ráðh. á nákvæmlega sama hátt. Þeir mundu vilja fá að vita, hvað hugsað væri viðvíkjandi orkuverum í þessu sambandi. Ég vil minna á, að ein ástæðan til þess, að sementsverksmiðjan er staðsett á Akranesi, er, að það er hægt að benda á það sem röksemd, að þar sé rafmagn afgangs frá því orkuveri. Það er óhjákvæmilegt samhengi á milli atvinnulífsins sjálfs og fyrirætlananna um að efla atvinnulífið annars vegar og fyrirætlananna í raforkumálunum hins vegar. Þess vegna er ég ekki að reyna að tala sem neinn rafmagnssérfræðingur, þegar ég er að benda á þessa staðreynd. Ég er aðeins að benda á það, hvaða samræmi þurfi að vera á milli þeirra áætlana, sem menn gera viðvíkjandi raforkumálum, og þess, hvað menn hugsa viðvíkjandi atvinnulífinu. Hæstv. ráðh. sagði, að það mundi verða ákveðið að öllum líkindum síðari hlutann í þessum mánuði,í hvaða fossa ætti að leggja vestanlands og austan. Alþ. mun eiga að fara heim 14. apríl. Hví að geyma þá ákvörðun endilega þangað til Alþ. er farið? Hví má ekki leyfa Alþ. að hafa eitthvað um það að segja meira en að gefa heimildarlög, hvort það er Lagarfoss og Dynjandi, sem í er lagt, eða hvort það eru hafðar aðrar aðferðir? Ég efast ekki um, að svo framarlega sem fjhn. þessarar hv. d. kallar raforkumálastjóra og hans sérfræðinga á sinn fund og spyr hann um það, hvað þeir leggi mikið upp úr, hvers konar atvinnuframkvæmdir séu planlagðar á þessum stöðum, þá munu þeir svara því alveg ótvírætt, að þeir mundu haga sínum ákvörðunum um staðsetningu raforkuveranna og hve stóra fossa yrði lagt í með tilliti til þess, hvað ríkisstj. hugsaði sér fyrir í þessum atvinnuframkvæmdum. Ef ríkisstj. hins vegar hugsar sér ekkert fyrir í þessum atvinnuframkvæmdum og gefur þeim ekkert undir fótinn með það að hugsa frekar stórt í þessum efnum, þá er ég hræddur um, að þeir, tilneyddir sumpart af því upplýsingaleysi, mun3u leggja í minni fossa, en um leið ópraktískari, á þessum stöðum, heldur en þeir ella hefðu gert. - Þetta vil ég aðeins taka fram, sökum þess að hæstv. ráðh. virtist taka þetta, sem ég hafði sagt, svo óstinnt upp. Það var ekkert af því, sem ég sagði, mælt af neinu yfirlæti, heldur aðeins spurningar, og því alveg óþarfi að svara eins og hann gerði. En hins vegar þykir mér þessi ræða hans sýna, að það muni þurfa að ræða þessi mál þó nokkru nánar hér í þingínu heldur en ég hafði nú satt að segja haldið að nauðsyn væri á.



Herra forseti. Það er nú aldrei, að það hljóp í taugarnar á hv. 2. þm. Reykv. (EOl), að ég sagði það, að Alþ. tryði lítið á hans búvísindi. Þessi hv. þm., sem í hverri ræðu notar svívirðingar eins og „lygi“ og „svik“ um sína andstæðinga hér í Alþ., þolir það ekki, að ég segi, að Alþ. trúi lítið á hans búvísindi. Ég held, að hv. 2. þm. Reykv. sé búinn að sjá það, og hann finnur það, - ég sé líka, hvernig andlitið kippist til á honum núna og hann verður blóðrauður í framan, - að Alþ. er orðið svo dauðþreytt á þessu fleipri hans, að það loka allir eyrunum í hvert einasta skipti, sem hann fer að halda ræðu, af því að það er sama ræðan, sem hann er búinn að halda hér í mörg ár, ræða, sem hann sjálfur trúir ekki á, því að það eru álög á þessum hv. þm., að hann talar alltaf gegn betri vitund, þegar hann stendur upp hér í þinginu. Þessu vil ég þá bæta við það, sem ég sagði áðan. - Hann hótaði því, að það skyldi koma niður á þessu frv., ef honum væri svarað nokkuð gegn þeim brigzlyrðum, sem hann eys á okkur hér í sínum ræðum alltaf. En ég vil bara segja þessum hv. þm. það, að mér er svo nákvæmlega sama, hvorum megin hryggjar hann liggur. Hann getur engu komið fram hér, því betur.



Ég sé nú, að það, sem hefur farið í taugarnar á hæstv. ráðh., eru ekki umr. um raforkumál. Það er dálítill annar hlutur, sem virðist hafa farið í taugarnar á honum, og það lái ég honum satt að segja ekki. Þessi hæstv. ráðh. minntist á, að ég hefði einhvern tíma notað orð eins og „lygi“ og „svík“. Ætli það hafi ekki verið önnur orð, sem ég notaði í gær, sem hann mundi eftir? Ég man ekki eftir, að ég hafi notað þessi orð nýlega, en ég var í gær að tala um þjófnað og notaði það í sambandi við áburðarverksmiðjuna, og ég gæti trúað, að það væri það, sem hefði farið í taugarnar á þessum hæstv. landbrh. Hann kann dálítið illa við það að standa hér í þinginu dag eftir dag í sambandi við umr. um áburðarverksmiðjumálið, vera borinn þeim sökum að vera þátttakandi í að reyna að ræna úr hendi ríkisins fyrirtæki, sem kostar 125 millj. kr., og gefa það einu hlutafélagi hérna. Og þessi hæstv. ráðh. hefur aldrei fengizt til þess að ræða þetta mál hér í þinginu. Ég býst við, að það sé þetta, sem fer í taugarnar á honum. Ég hins vegar kippi mér ekkert upp við það, þó að þessi hæstv. ráðh. og aðrir ráðh. með honum flýi út, þegar ég tala, því er ég svo vanur. Ég skil ósköp vel, hvernig rödd samvizkunnar hjá þeim, sem ég tala fyrir, slær þá þannig, að þeir geta ekki setið hérna. Það verður að hafa það. Ég held áfram.



Herra forseti. Meiri hl. fjhn. flytur hér brtt. við 3 greinar frv., sem ég vildi gera grein fyrir með nokkrum orðum. Það er nú verið að útbýta þessum till., en þær eru á þskj. 637. Það er um smávægilegar breytingar eða lagfæringar á þremur greinum frv. Samkvæmt núgildandi skattalögum telst ágóði af sölu á fasteign með skattskyldum tekjum, ef eignin hefur verið í eigu seljanda skemur en 5 ár. Á það hefur verið bent, að þetta lagaákvæði gæti í vissum tilfellum komið illa og ósanngjarnlega við menn, t.d. ef þeir teldu sér af einhverjum ástæðum þörf á því að selja íbúð, sem þeir hefðu átt og notað skemur en 5 ár, en kaupa aðra í staðinn til eigin nota. Sama má segja um það, ef bóndi, sem hefur átt jörð skemur en 5 ár, telur sér nauðsynlegt eða hagkvæmt að flytja búferlum og selur jörð sína, en kaupir aðra í staðinn. Í 5. gr. frv., 2. tölul., er lagt til, að frá því lagaákvæði, sem ég hef hér nefnt, sé veitt sú undanþága, að sölugróði sé ekki skattskyldur, þó að fasteignin hafi verið skemur en 5 ár í eigu seljanda, ef hann kaupir aðra innan árs eða byggir hús áður en 2 ár eru liðin frá söludegi, enda sé hin keypta eign eða hið nýreista hús að fasteignamati jafnhátt eða hærra hinu selda, en ef það er lægra að mati skal sölugróðinn skattskyldur hlutfallslega. Síðan segir í frvgr., að undanþága þessi nái þó ekki til neinnar sölu, þar sem telja má, að um atvinnurekstur sé að ræða, og í a-lið 1. brtt. meiri hl. fjhn. á þskj. 637 er lagt til, að hér við bætist orðin: eða eignarinnar hafi verið aflað til að selja hana aftur með hagnaði. Eins og ég hef áður tekið fram, er tilgangurinn með ákvæði frvgr. að gera mönnum mögulegt að hafa skipti á fasteignum, t.d. að selja íbúðarhús sitt og kaupa annað í staðinn, án þess að þurfa að borga tekjuskatt í sambandi við slík skipti, ef það, sem þeir kaupa, er jafnverðmætt hinu selda. En brtt. er aðeins flutt til þess að gera það fullgreinilegt í frv., að undanþágan nái ekki til annarra viðskipta með fasteignir, t.d. ekki til þeirra, sem hafa húsabyggingar og húsasölu eða fasteignasölu að atvinnu, og ekki heldur til annarra, sem stofna til slíkra viðskipta í þeim tilgangi að hagnast á þeim fjárhagslega. Slíkur hagnaður á auðvitað að teljast með öðrum skattskyldum tekjum manna. Þá er hér í brtt. í b-lið 1. till. lagt til, að flugvélar verði taldar þarna í sama flokki og skip í 2. málsgr. 2. tölul. Þykir eðlilegt, að sömu reglur gildi um þau farartæki eins og skipin. 2. brtt. á þskj. 637 er við 7. gr., og er þar fyrst brtt. við j-liðinn í 4. tölul., sem er um heimild til frádráttar vegna keyptrar heimilisaðstoðar í vissum tilfellum og með ákveðnum takmörkunum. Lagt er til í brtt., að á eftir 2. málsl. í þessum stafl. komi nýr málsl., sem orðist þannig: „Til keyptrar heimilisaðstoðar telst kaup og hlunnindi þjónustufólks á heimilum og greiðslur fyrir börn á dagheimllum.“ Er þessi till. flutt til skýringar á því, við hvað sé átt með orðunum „keypt heimilisaðstoð“. Þykir eðlilegt, að ef gift kona, sem hefur börn á heimili sínu og vinnur fyrir skattskyldum tekjum, kemur börnum sínum fyrir á svo nefndum dagheimilum í stað þess að taka aðstoðarstúlku á heimilið til að gæta þeirra, meðan hún er við störf til að afla heimilinu tekna, teljist þær greiðslur með keyptri heimilisaðstoð. Þá er b-liður í sömu brtt., og hann er við stafl. f. í sama tölul., þ.e. 4. tölul. 7. gr. Sá stafl. er um björgunarlaun. Er þar lagt til, að helmingur af björgunarlaunum, er skipverjar hljóta, sé undanþeginn skattlagningu. Þessi liður er orðaður um í brtt. og bætt þar við heimild til þess að láta þetta ákvæði gilda um björgunarlaun, er greidd voru árið 1951 og 1952, og endurgreiða skatt samkvæmt því. Árið 1953 þarf ekki að nefna, því að samkv. ákvæðum frv. á að leggja skatt á tekjur þess árs eftir þeim nýju lögum, sem nú verða afgreidd. Þá er loks 3. brtt. meiri hl., við 9. gr. frv. Siðast í 9. gr. frv. er rætt um frádrátt, sem framfærendur fá fyrir skylduómaga aðra en börn, og á sá frádráttur að nema sömu upphæð og veitt er fyrir börn. En hér er lagt til, að við þennan málslíð bætist eins og segir í brtt.: „en hafi þeir tekjur“, þ.e. skylduómagarnir, „lækkar frádrátturinn sem þeim nemur og fellur burt, ef tekjuupphæðin nemur löglegum ómagafrádrætti eða meiru.“ Hér er ekkert nýmæli á ferð. Þetta er aðeins tekið upp úr gildandi skattalögum og látið fylgja þarna með. En þannig hefur þetta verið frareikvæmt að undanförnu. Þá hef ég gert grein fyrir brtt. á þskj. 637, sem nú var verið að útbýta. Þá er hér eitt smáatriði enn. Á það hefur verið hent, að það mætti betur fara að hafa upphafið á 10. gr. í frv. nokkuð öðruvísi orðað. Það er hér þannig í frv., upphaf 10. gr., að á eftir II. kafla laganna komi nýr kafli, svo hljóðandi: „III. kafli - um skattfrelsi sparifjár - 22. gr.“ o.s.frv. Ég hef hér till., sem ég leyfi mér að leggja fram skriflega, aðeins um að breyta þessu upphafi 10. gr., þ.e. orðalaginu, og að það verði þannig: Á eftir II. kafla laganna (21. gr.) kemur ný gr. (verður 22. gr.) í nýjum kafla, er verður III. kafli, með fyrirsögninni: Um skattfrelsi sparifjár. - Þetta er, eins og mönnum er ljóst, eingöngu orðalagsbreyting á upphafi 10. gr., og leyfi ég mér að leggja fram um þetta skrifl. brtt. frá fjhn., þó að ég hafi að vísu ekki getað ráðgazt um þetta við alla nm., síðan till. var samin. En það var búið að ræða um þetta í n., og mér er víst óhætt að fullyrða, að n. stendur að þessari till. Hér er, eins og ég hef sagt, aðeins um orðalagsbreytingar að ræða á upphafi 10. gr., og þykir þetta betur fara í frv. með þessu nýja orðalagi. Ég vil leyfa mér að óska þess, að hæstv. forseti leiti afbrigða um þessa till.



Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að flytja nú við 3. umr. tvær brtt. við frv., eins og það er orðið eftir 2. umr. Fyrri till. er um efnisatriði, sem ég gerði að umtalsefni í þeim tveimur ræðum, sem ég flutti um málið við 2. umr., en sú brtt., sem er í fjórum liðum, er við 5. gr. frv. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða þessar tillögur nema mjög stuttlega, vegna þess að ég gerði þær að umtalsefni við 2. umr. 1. brtt. er um það, að undanþágan um skattfrjálsan söluhagnað á eignum nái aðeins til fasteigna, en ekki til skipa, eins og gert er ráð fyrir í frv. Ég sé, að nú hefur hv. meiri hl. fjhn. lagt til, að flugvélum verði bætt við skip, þ.e.a.s. bætt í tölu þeirra eigna, sem selja má með gífurlegum skattfrjálsum hagnaði, jafnvel þó að þær hafi verið afskrifaðar með mjög háum lögleyfðum afskriftum. Þessi breyting er ekki til bóta, heldur þvert á móti mjög til hins verra. Það er verið að bæta við einum eignaflokkinum enn, sem hægt á að vera að selja með gífurlegum skattfrjálsum hagnaði. Það er spor aftur á bak frá því, sem var við 2. umr., ef þessi till. verður samþykkt. Þá legg ég enn fremur til, að hert verði nokkuð eftirlitsákvæðin í 5. gr. til þess að koma í veg fyrir, að sú undanþága, sem þar er veitt varðandi skattfrjálsa sölu fasteigna, verði til þess að ýla undir brask með fasteignir. Ég sé nú, að hv. fjhn. hefur flutt brtt. um þetta atriði, sem er nokkuð til bóta, en ég tel æskilegt að herða enn meira á tryggingarákvæðum til þess að koma í veg fyrir brask með fasteignir með því að leggja til, að sú grein, sem um er að ræða, verði orðuð þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Undanþága þessi nær þó ekki til neinnar sölu, þar sem telja má, að um atvinnurekstur sé að ræða, eða ætla má, að eignarinnar hafi verið aflað til að selja hana aftur með hagnaði.“ - Þetta er í samræmi við brtt. meiri hl. fjhn., en ég legg til, að bætt verði enn fremur við: „Enginn skattgreiðandi skal þó njóta þessarar undanþágu oftar en einu sinni á tíu árum.“ Það er engin ástæða til að ætla, að nokkur íbúðareigandi þurfi að skipta oftar um fasteign af eðlilegum ástæðum en einu sinni á tíu ára fresti. Ef hann gerir það, er um eðlileg eignaskipti að ræða, og þá á hann að geta haft söluhagnaðinn skattfrjálsan. En ef það kemur í ljós, að hann fer að gera þetta aftur og aftur og oftar en á tíu ára bili, þá er ástæðulaust að sleppa honum við skatt af söluhagnaðinum, því að þá má gera ráð fyrir, að um eignaskipti í hagnaðarskyni hafi verið að ræða. Þá flyt ég enn fremur brtt. um, að við hinn skattskylda sölugróða, sem gert er ráð fyrir í frv., verði bætt viðhaldi þriggja síðustu ára, en samkvæmt núgildandi reglum er mjög riflegur frádráttur heimilaður fyrir viðhaldi á eignum, þannig að fyrirtæki geta eignazt mjög verulega eignaaukningu skattfrjálsa vegna löglegs viðhalds. Þetta má segja að sé eðlilegt, meðan eignin er í eigu og notkun skattgreiðandans, en ef hann selur hana, þá er ástæðulaust að láta þennan viðhaldsfrádrátt verða skattfrjálsan áfram. Þá er eðlilegt, að eigandinn greiði af honum skatt. Þá flyt ég og aðra brtt., við 6. gr., um, að aftan við gr. bætist nýr stafliður um, að alþjóðleg heiðurslaun fyrir afrek í listum og vísindum skuli vera skattfrjáls. Það er - ég held mér sé óhætt að segja alþjóðleg regla, að alþjóðleg heiðurslaun, svo sem Nóbelsverðlaun og önnur slík alþjóðleg verðlaun fyrir afrek í listum og vísindum, séu ekkí skattlögð í heimalandinu hjá móttakanda slíkra verðlauna. Að minnsta kosti gildir sú regla á Norðurlöndum, í Danmörku, Noregi og Svíþjóð, og sé ég ekki ástæðu til annars en að hliðstæð lagaákvæði gildi um þetta efni hér. Að svo mæltu leyfi ég mér að afhenda forseta þessar skriflegu brtt.



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls voru bornar fram allmargar brtt., og það kom mjög greinilega í ljós, hver vilji stjórnarmeirihlutans hér í hv. d. er í afstöðunni til breytinga á l. um tekju- og eignarskatt. Ég býst ekki við, að það þýði að fara að endurtaka neitt af þeim brtt. í smábreyttu formi, og ætla mér ekki að gera það. En ég vildi aðeins leggja áherzlu á, hvers konar mynd það er, sem þetta frv. er að taka á sig í meðferð þingsins og hefur tekið á sig áður í meðferð skattan. og ríkisstj. eftir kosningar. Það er svo eftirtektarvert atriði, hvernig sá stjórnarflokkur, sem nú hefur forustuna, lagði þessi mál fyrir fyrir kosningarnar, þegar þetta þing var kosið, og hvernig nú á að afgreiða þetta mál, að ég allt, að það sé nauðsynlegt, að þm. geri sér það alveg ljóst. Ég skal aðeins minna á tvö atriði. Tveir þm. Sjálfstfl. fluttu frv. á síðasta þingi, fyrir kosningar, sem hét frv. til l. um lækkun skatta á fjölskyldufólki, skattfrelsi á lágtekjum, skattfríðindi o.fl. Það voru hv. 5. þm. Reykv. (JóhH) og hv. 2. þm. Eyf. (MJ), sem fluttu það. Í því frv. var ákveðið, að skattur hjóna með tvö börn á framfæri og með hreinar tekjur samanlagt 30 þús. kr. eða lægri skuli falla niður. Það var eitt af höfuðákvæðunum í því frv. Nú hafa þrír flokkar flutt till., sem ganga varla eins langt og þessi till. Sjálfstfl. fyrir kosningar, og hvað hefur gerzt? Sjálfstfl. hefur við allar þessar atkvgr. drepið allar þessar till.; sömu till. sem hv. þm. Sjálfstfl. hér í d. flytja fyrir kosningar um endurbætur á skattalöggjöfinni eru drepnar eftir kosningarnar, þegar þrír aðrir flokkar þingsins flytja þær. Í öðru lagi var allur persónufrádrátturinn hærri í því frv., sem þm. Sjálfstfl. fluttu fyrir kosningarnar, heldur en hann er nú ákveðinn í þessu frv., sem nú er að verða að l. Hér voru fluttar þrennar till. um að hækka persónufrádráttinn við 2. umr. málsins. Allar þessar till. voru drepnar. Ég beindi þeirri spurningu við 1. umr. þessa máls til stjórnarfl., hvernig viðhorfið væri í þessum efnum, hvort Sjálfstfl. hefði barizt fyrir því í skattamálan. að fá fram þessar till., sem hann flutti fyrir kosningarnar, og ég var svo ósvífinn að drótta því að Framsfl., að fyrst árangurinn af allri þeirri baráttu, sem Sjálfstfl. hefði háð og hlotið kosningasigur út á, væri ekki betri en þetta frv., sem núna liggur fyrir, þá hlyti það að hafa verið vegna þess, að fjmrh. eða Framsfl. hefði beitt Sjálfstfl. svona í viðskiptunum, þegar var verið að undirbúa þetta skattalagafrv. En í öllu falli væri gaman að fá upplýsingar um þetta eða hvort Sjálfstfl. hefur ekkert gert til þess að berjast fyrir því, sem hann flutti hér fram fyrir kosningar. Ég vil svo vekja eftirtekt á hinu, sem talar raunverulega enn þá meira en þær till., sem Sjálfstfl. flutti hér í þessari hv. d. fyrir kosningar, og það eru þau atriði, sem hann þagði um fyrir kosningar. Í frv. Sjálfstfl. fyrir kosningarnar, sem hét frv. til h um lækkun skatta á fjölskyldufólki, skattfrelsi á lágtekjum, skattfríðindi o.fl., var ekki minnzt á nokkur skattfríðindi fyrir auðmenn landsins. Í því frv. frá þm. Sjálfstfl. var ekki eitt orð um að lækka skatta á hlutafélögunum, sízt af öllu að lækka skatta á milljónafélögum um 20%, á sama tíma sem skattarnir haldast þeir sömu og áður á einstaklingum. Það er ekki eitt orð í frv. Sjálfstfl. um skattfrelsi sparifjár, um skattfrelsi fyrir okrarana, um allt það skattfrelsi fyrir auðsöfnun, sem nú er orðið að aðalatriðinu í þessu frv., sem hér er verið að setja í gegn. Allt, sem Sjálfstfl. þagði um fyrir kosningarnar, lagfæra nú Sjálfstfl. og Framsfl. eftir kosningarnar. Ég vil aðeins vekja eftirtekt á þessu vegna þess, að það frv., sem nú er sett hér í gegn, hafa Sjálfstfl. og Framsfl. aldrei beðið um neina heimild hjá þjóðinni til þess að samþykkja. Hann hefur logið að þjóðinni og þeir báðir saman fyrir kosningar. Þeir hafa flutt hér frv. um mjög mikil fríðindi fyrir almenning, sem þeir svíkja, þegar kosningarnar eru hjá liðnar. En í staðinn koma aftur á móti frv. um stórkostleg skattfríðindi fyrir alla þá, sem geta safnað auði, og fyrir alla þá, sem meira eða minna svíkja undan skatti, þannig að það kemur fram umsnúið frv., sem fyrst og fremst kemur til með að hvíla þungt á launþegunum, þó að stjórnarflokkarnir hafi ekki séð sér annað fært en að framkvæma nokkra endurbót viðvíkjandi fjölskyldufólki til þess að dylja á bak við þá endurbót margfalt meiri skattfríðindi til handa auðsöfnurum landsins. Þetta er orðið eðli þessa frv. eins og það er nú, og þetta verður sú raunverulega framkvæmd á því alveg auðsjáanlega. Ég veit, að það muni ekki þýða sérstaklega mikið að reyna að fá fram lagfæringar á þessum málum núna. Það er auðsjáanlega haldið á þessum málum með slíkum járngreipum, að það á engu að hnika þar til, hvað sanngjarnt eða sjálfsagt sem það væri. Þeir, sem nú fyrirskipa, hvernig skattafrv. á Íslandi skuli afgreidd og hvernig þau lög skuli verða, eru þeir menn, sem Sjálfstfl. minntist ekki á að ættu að fá nein skattfríðindi fyrir kosningar, þeir menn, sem Framsfl. hefur þótzt vera að berjast á móti við hverjar einustu kosningar. Ég segi þetta aðeins til þess að vekja eftirtekt á því, hvert stefnt er. Það er lengi búið að lofa launþegum því, að þeir ættu að fá verulegar endurbætur. Þær eru ekki nema svipur hjá sjón, þó að þær séu nokkrar. En hins vegar eru framkvæmd þarna slórkostleg skattfríðindi fyrir auðsafnara landsins og öll skattamál okkar auðsjáanlega héðan í frá miðuð við að ýta undir auðsöfnun einstakra manna og reyna að mestu leyti að sjá um, að hún geti farið fram hjá skattyfirvöldunum, og hefur þó þótt hingað til nóg um það fyrirbrigði á Íslandi. -Ég vildi aðeins minna á þetta, um leið og þetta frv. fer út úr d., til þess að mönnum sé alveg ljóst, hvert nú er stefnt.



Herra forseti. Þetta atriði hefur mjög verið til athugunar í hv. fjhn., og játa nm., að það sé réttmætt að taka tillit til þess að einhverju leyti, en þar sem þessi till. er allt of viðtæk, getur n. ekki mælt með henni, og þess vegna segi ég nei.



Það er vitað mál, að í því samkomulagi, sem gert hefur verið um samþykkt þeirrar löggjafar, sem hér er verið að ræða um, eru ýmis atriði, sem sumir þeirra, sem að samkomulaginu standa, hefðu kosið öðruvísi. Það er ekki hægt að gera um slíkt samkomulag, nema því aðeins að það sé slakað til á báða bóga. Ég tel þessa till. algert brigðmæli við það samkomulag, sem hefur verið gert í þessum efnum, og segi eindregið nei.



Ég vil benda á það, að þessi till., eins og hún er orðuð, mundi jafnt ná til einhleypinga eins og heimilisfeðra, og það tel ég að ætti ekki að vera, ef einhver slík ákvæði væru sett í lög sem þarna er till. um í þessari brtt. Ég vil enn fremur benda á það, að í frv., sem nú er hér verið að afgreiða, eru viss fríðindi til handa fiskimönnum, vegna þess að það hefur verið erfiðara að fá menn á fiskiskip en til margra annarra starfa. Ef þessi till. væri samþykkt, hefðu þeir engin fríðindi umfram aðra verkamenn, sem gegna störfum, sem auðvelt er að fá menn til, og af þessum ástæðum tveimur segi ég nei.



Ég segi nei, með tilvísun til grg. hæstv. forsrh.