Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um heimild fyrir ríkisstj. til að staðfesta alþjóðasamning um varnir gegn töku gísla. Sá alþjóðasamningur eða samþykkt, sem hér er leitað eftir heimild ríkisstj. til að staðfesta, var gerður á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 17. des. 1979 og lagður fram til undirritunar í New York 18. des. 1979. Samningur þessi skuldbindur aðildarríkin til þess annaðhvort að framselja eða höfða refsimál gegn manni sem grunaður er um að hafa tekið gísl. Samningurinn fylgir þessari þáltill. sem fskj., bæði á ensku og í íslenskri þýðingu. Það er svo, að á síðustu árum hefur verið leitað eftir alþjóðasamstarfi til varnar gegn hryðjuverkaöld sem hefur gengið yfir heiminn og birst hefur í ýmsum myndum. Ísland hefur gerst aðili að fjórum viðlíka samningum sem eiga að stuðla að því að koma í veg fyrir eða hefta þessa hryðjuverkastarfsemi sem átt hefur sér stað. Eitt alvarlegasta atriðið í því sambandi er taka gísla, ekki aðeins taka gísla í sendiráðum, heldur og taka gísla annars staðar. Auðvitað hafa menn reynt að hugsa um hvernig hægt væri að snúast við þessum vanda. Ekki hafa allir verið þar á einu máli og telja jafnvel að undir sumum kringumstæðum sé taka gísla forsvaranleg. Á slíkt er ekki hægt að fallast að mínu mati. En hvað sem um það er varð að lokum samkomulag um að gera þá alþjóðasamþykkt sem hér er um að tefla. Þá hafði átt sér stað allmikill undirbúningur og aðdragandi að aðild og er gerð grein fyrir því í aths. með þáltill. þessari. Eins og segir í þessum samningi skuldbinda aðildarríkin sig annaðhvort til þess að framselja viðkomandi aðila, sem gerist sekur um brot á samningnum, eða refsa honum. Er gert ráð fyrir að aðildarríkin hafi með sér samvinnu um þessi efni. Talið er að í íslenskum lögum séu nægilegar refsiheimildir fyrir hendi í XXIV. kafla almennra hegningarlaga. Á hinn bóginn er gert ráð fyrir að refsiheimildin geti náð til manna sem fremja verknað utan íslenskrar lögsögu. Þess vegna er talið að það þurfi að gera breytingu á 6. gr. almennra hegningarlaga sem færir út svið íslenskrar lögsögu að því leyti. Um það atriði mun hæstv. dómsmrh. flytja frv. innan tíðar. Eins og ég sagði áðan var þessi samningur lagður fram til undirritunar í desembermánuði 1979 og hafa nú 40 ríki undirritað samninginn. 6 ríki aðeins hafa fullgilt hann og eru þau talin upp í aths., en til þess að samningurinn öðlist gildi þurfa 22 ríki að samþykkja hann. Herra forseti. Ég held að samningurinn skýri sig nokkuð að öðru leyti sjálfur og ég vísa til hans. Ég leyfi mér að óska eftir því, að þessari till. verði vísað til síðari umr. og hv. utanrmn.



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. allshn. um þáltill. varðandi viðgerðarkostnað vegna alkalískemmda á steinsteypu í húsum. Allshn. hefur afgreitt þetta mál frá sér, orðið sammála um afgreiðslu málsins og lagt fram nál. sem er svohljóðandi: „Nefndin hefur fengið umsagnir frá Húsnæðisstofnun ríkisins og Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins. Jafnframt fór nefndin í kynnisferð á vegum Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins, þar sem skoðuð voru alkalískemmd hús í Reykjavík og hlýtt á fyrirlestra sérfræðinga stofnunarinnar um þetta mál. Nefndin mælir með samþykkt till. með breytingu og verður brtt. flutt á sérstöku þskj.“ Á þskj. 524 er brtt. allshn. vegna þessarar þáltill. Brtt. hljóðar svo, með leyfi forseta: „ Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að sjá til þess, að Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins verði gert kleift að framkvæma nauðsynlega könnun á því, hvernig best verði staðið að viðgerðum á alkalískemmdum á steinsteypu í húsum. Jafnframt skorar Alþingi á ríkisstj. að hún skipi nefnd, sem hafi það verkefni að kanna með hverjum hætti best verði fyrir komið fjárhagsaðstoð við þá húseigendur, sem leggja þurfa í mikinn viðgerðarkostnað vegna alkalískemmda á steinsteypu á húsum sínum. Nefndin ljúki störfum sem fyrst og skal álit hennar sent Alþingi. Ef nauðsyn ber til sérstakrar lagasetningar í þessu efni skal ríkisstj. undirbúa slíka löggjöf og leggja fyrir Alþingi sem fyrst.“ Eins og fram kemur af þessari brtt. og nál. er n. sammála um að mæla með samþykkt till. svo breyttrar. Í brtt. er sérstaklega lögð áhersla á að Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins verði gert kleift að framkvæma rannsóknir á því, með hverjum hætti verði hagkvæmast eða best unnið að viðgerðum á þeim húsum sem skemmd eru orðin. Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins hefur gert áætlun um að það muni þurfa að verja um 200 millj. kr. til slíkra rannsókna. Hér er um aldeilis feiknalega mikilvægt mál að ræða, vegna þess að mjög mörg hús, hér á höfuðborgarsvæðinu kannske sérstaklega, eru þegar talsvert skemmd, sum mjög mikið, vegna alkalívirkni. Það liggur alveg beint við, að á næstu árum verður að verja mjög verulegum fjármunum til viðgerða á þessum húsum. Sum eru svo illa komin að það verður ekki dregið öllu lengur að ráðast í viðgerðir. Miðað við þá gífurlegu fjármuni, sem þarna eru í veði, er nefndin sammála um að nauðsynlegt sé að ráðast í slíkan rannsóknarþátt sem Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins mælir með. Sjálfsagt væri eðlilegt að þessum rannsóknarkostnaði væri skipt á milli nokkurra aðila. Til að mynda væri eðlilegt að Húsnæðisstofnun ríkisins bæri einhvern hluta þess kostnaðar, og eðlilegt gæti verið að Reykjavíkurborg tæki þátt í þessum kostnaði líka vegna þess mikla fjölda húsa með alkalívirkni sem hér er. E. t. v. gætu fleiri aðilar komið þarna til. Hafa t. d. verið nefndir aðilar eins og Sementsverksmiðja ríkisins, jafnvel Landsvirkjun, Vegagerðin og Hafnamálastofnun. Alla vega er mjög mikilvægt að fé verði veitt til þessara rannsókna þannig að sem allra fyrst verði ljóst á hvern hátt verði best að þessum viðgerðum staðið. Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins hefur í þessu sambandi nefnt fimm mismunandi aðferðir sem starfsmenn hafa talið koma til greina, en eru a. m. k. við fyrstu sýn nokkuð mismunandi. Í fyrsta lagi er þar um að ræða loftræsta klæðningu utan á þessi hús. Árangur slíkrar klæðningar er að líkindum varanleg bót á alkalískemmdum, en kostnaður hár. Til greina kemur einnig að múra á einangrun utan á þessum húsum og er líklegt að árangur af slíkri aðgerð væri varanlegur, en kostnaður nokkuð óviss, en þó líklega hár. Í sumum tilvikum kemur til greina nokkurs konar endursteypa eða að mölva skemmdasta lagið utan af húsunum og steypa aftur. Árangur af slíkri aðgerð er reyndar óviss, en kostnaður mjög hár. Efnafræðiaðgerðir ýmsar gætu komið til greina, en árangur þeirra er óviss og kostnaður óviss. Yfirborðsmeðhöndlun hafa menn dálítið rætt um, sem væri nokkurs konar húðun flatarins til að halda vatni frá. Árangur á þessu stigi málsins er álitinn vafasamur, en kostnaður hóflegur. Eins og menn sjá af þessari upptalningu koma nokkrar leiðir til greina. Það er mjög mikið mál fyrir þjóðfélagið og hina einstöku aðila, sem í þessu máli eiga, á hvern hátt í þessar viðgerðir er ráðist. Í fyrsta lagi, að viðgerðaraðferðin, sem valin er, sé varanleg bót á þeim skemmdum sem um er að ræða, og í öðru lagi, að viðgerðarkostnaður verði ekki hærri en nauðsyn er á. Því er sérstök ástæða til að ítreka það álit nefndarinnar að nauðsynlegt sé að ríkisstj. sjái til þess, að Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins verði gert kleift að framkvæma þessa nauðsynlegu könnun.



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um till. til þál. um úttekt á björgunarnetum. Nefndin hefur orðið sammála um að mæla með samþykkt till. með nokkrum breytingum sem hún flytur á þskj. 502. Nefndin fékk umsagnir frá Slysavarnafélagi Íslands og Rannsóknanefnd sjóslysa sem mæla sem samþykkt till. Einnig fékk nefndin umsögn siglingamálastjóra sem gerir nokkrar aths. við tillgr. Í bréfi siglingamálastjóra kemur m. a. fram, að starfsmenn Siglingamálastofnunar ríkisins hafa fylgst með og tekið virkan þátt í prófun þessara björgunarneta og á þeim grundvelli hefur siglingamálastjóri þegar viðurkennt þessi björgunarnet til notkunar í íslenskum skipum og mælt með því, að þeim verði þar fyrir komið. Telur siglingamálastjóri engu að síður rétt að áður en sett verði um þau ákvæði í reglugerð um öryggismál verði málið kannað frekar og leitað umsagnar hagsmunaaðila. Er bent á Farmanna- og fiskimannasambandið, Sjómannasamband Íslands, Landssamband ísl. útvegsmanna og farmskipaeigendur. Þær brtt., sem eru á þskj. 502, eru því allar byggðar á áliti siglingamálastjóra, og mælir allshn. með samþykkt till. með þeim breytingum sem þar koma fram.



Herra forseti. Tilefni þess, að ég kveð mér hljóðs utan dagskrár, er eftirfarandi: Í ritstjórnargrein Morgunblaðsins s. l. þriðjudag og í forsíðugreinum í dagblaðinu Þjóðviljanum miðvikudag og aftur í dag er fjallað um svonefnt flugstöðvarmál. Í þessum blöðum er því haldið fram í fyrsta lagi, að 18. júlí árið 1979 hafi fyrrv. utanrrh., Benedikt Gröndal, undirritað samkomulag fyrir hönd ríkisstj. þar sem m. a. er kveðið á um framlag Bandaríkjastjórnar til flugstöðvarbyggingarinnar. Í forsíðugreinum Þjóðviljans er því í annan stað haldið fram, að sú kvöð fylgi þessu samkomulagi, að Íslendingar hafi skuldbundið sig til að afhenda bandarískum hernaðaryfirvöldum umrædda byggingu, eins og þar segir, „100% á óvissutímum“. Í þriðja lagi er sú ályktun dregin í blaðinu Þjóðviljanum af þessu, að fyrrv. utanrrh. hafi farið á bak við þáv. ríkisstj. og Alþingi í þessu máli ef rétt reynist. Nú vil ég vekja athygli á því, að hér er um mikilvægt mál að ræða og býsna alvarlegar ásakanir. Þá er þess að geta, að fyrrv. utanrrh. er fjarstaddur í opinberum erindagerðum, þar sem hann situr hafréttarráðstefnu í New York um þessar mundir, og á þess ekki kost að bera hönd fyrir höfuð sér. Nú þykjumst við flokksbræður hans vita að hér sé hallað réttu máli. Við viljum ekki una því, að hann sé að ósekju borinn slíkum sökum. En við eigum ekki annarra kosta völ en vísa því til réttra aðila hér á landi, þ. e. hæstv. utanrrh., að hann upplýsi þing og þjóð um hverjar séu staðreyndir þessa máls. Ég skal taka það fram, að ég hef haft símasamband við Benedikt Gröndal og leitað eftir því að fá frá honum upplýsingar um málið og vil gera í stuttu máli grein fyrir þeim. Það, sem við vitum sannast og réttast um þetta mál, er eftirfarandi: Samkomulag um aðild Bandaríkjastjórnar að umræddri flugstöðvarbyggingu var gert í maímánuði árið 1978, í ríkisstjórnartíð Geirs Hallgrímssonar, en í utanríkisráðherratíð Einars Ágústssonar. Í því samkomulagi var ekki kveðið á um hver skyldi vera hlutdeild Bandaríkjamanna í umræddri byggingu. Þetta er ekkert leyndarmál, heldur liggur það fyrir í opinberri skýrslu. Þar vitna ég til skýrslu utanrrh. um flugstöðvarbyggingu á Keflavíkurflugvelli sem lögð var fram af utanrrh. Benedikt Gröndal í okt. 1979. Þar segir, með leyfi forseta: „Haustið 1977 fór utanrrh. til Washington og ræddi m. a. um þetta mál við ýmsa ráðamenn. Þá kom upp sú hugmynd, að öðru máli skipti um flugstöðvarbygginguna, ef hún gegndi jafnframt því hlutverki að vera til taks sem sjúkrahús og í almannavarnaskyni ef til þyrfti að taka á Keflavíkurflugvelli. Þessa hugmynd bar utanrrh. undir þáv. ríkisstj. og var á hana fallist. Var nú enn fjallað um málið og í byrjun maí tilkynnti sendiherra Bandaríkjanna í Reykjavík ráðh., að Bandaríkin væru reiðubúin að taka þátt í fjármögnun flugstöðvarinnar á fyrrgreindum forsendum. Var ríkisstj. skýrt frá þessari niðurstöðu.“ Þar segir einnig, með leyfi forseta: „Þannig stóðu mál, er núv. ríkisstj. kom til valda“ - þ. e. ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar, haustið 1978. - „ Fyrrv. stjórn hafði ákveðið að ráðast í byggingu flugstöðvarinnar á þeim grundvelli, sem hér hefur verið lýst.“ Að því er varðar vitnisburð bandarísks aðmíráls, sem vitnað er til í umræddum blöðum, um að samkomulag hafi verið gert er feli í sér nýjar kvaðir varðandi umrædda byggingu og notkun hennar, þá skal það upplýst eftir okkar bestu vitneskju hvað hér um ræðir. Hér er vitnað til samkomulags frá 18. júlí árið 1979. Hér mun vera um að ræða staðfesta fundargerð, sem bókuð var að loknum sameiginlegum fundi byggingarnefndar hinna íslensku byggingaraðila og verkfræðideildar Bandaríkjahers. Þessi fundargerð er undirrituð af embættismönnum, þ. e. ráðuneytisstjóra og sendiherra Bandaríkjanna, en ekki af utanrrh. Hún er því ekkert samkomulag þó að að sjálfsögðu sé hún á ábyrgð utanrrh. Efnisatriði þessarar bókunar eða fundargerðar munu vera fjögur, eftir því sem okkur er kunnugt um: Í fyrsta lagi mun þar hafa verið lögð fram endurskoðuð kostnaðaráætlun varðandi bygginguna og kveðið á um hlutdeild Bandaríkjanna með þeim orðum að hún skyldi nema allt að 20 millj. dollara. Annað atriði fundargerðarinnar er fyrirvari sem settur er fram af hálfu bandarískra aðila um að þessi fjárframlög séu háð samþykki Bandaríkjaþings. Þriðja atriðið er að hinir íslensku embættismenn lýsa sig fylgjandi því, að Íslendingar taki á sig kostnað af umræddri byggingu, sem verður umfram 20 millj. bandaríkjadali. Þó er kveðið skýrt á um það, orðrétt eftir því sem við best vitum, að þessi tillaga sé með fyrirvara um samþykki Alþingis og fjvn. Í fjórða atriði umræddrar fundargerðar er vísað í vinnuplagg um þetta mál, sem muni vera í fórum utanrrn., þar sem fjallað er um afnot varnarliðsins af byggingunni, ef til kemur, og það skilgreint með eftirfarandi orðum á ensku: In times of war or emergency - m. ö. o.: ef styrjöld brýst út eða neyðarástand ríkir. Í því efni er vitnað til ákvæða varnarsamnings milli Lýðveldisins Íslands og Bandaríkjanna og enn fremur til ákvæða Norður-Atlantshafssáttmálans, þar sem mun vera átt við að slíku neyðarástandi verður ekki yfirlýst nema með samþykki allra aðildarríkja eða ríkisstjórna bandalagsins. M. ö. o.: Ef til kemur að byggingin verði notuð með þessum hætti á styrjaldartímum gerist það ekki nema með samþykki íslensku ríkisstj. Slíku neyðarástandi hefur aldrei verið lýst í sögu bandalagsins, eftir því sem okkur er kunnugt um. Niðurstaða máls míns er þá í stuttu máli þessi, herra forseti: Samkomulag um aðild Bandaríkjamanna að flugstöðvarbyggingunni og afnot á styrjaldartímum var staðfest í maímánuði árið 1977, þ. e. í utanríkisráðherratíð Einars Ágústssonar. Það byggist á ákvæðum varnarsamningsins og Atlantshafssáttmálans og er háð samþykki íslenskra stjórnvalda. Upplýsingar um þetta hafa þegar verið lagðar fram á Alþingi í skýrslu utanrrh., sem vitnað var til áðan. Hér er því ekki um að ræða neinar nýjar uppljóstranir. Það liggur skjalfest fyrir í umræddri skýrslu, sem lögð hefur verið fram á Alþingi. Eftir því sem við best vitum hefur þar engu verið haldið leyndu. Að því er varðar fundargerð frá 18. júlí, sem umrædd blöð vitna til, er hún í fyrsta lagi undirrituð af embættismönnum, en í öðru lagi felur hún ekki í sér, eftir því sem best verður séð, neinar nýjar skuldbindingar eða kvaðir og þar að auki - og það er meginatriði málsins - er staðfesting hennar háð samþykki Alþingis. Þá kann að vakna upp sú spurning, hvers vegna þetta mál hafi ekki verið lagt fyrir Alþingi fyrr. Þá er þess að geta, að stjórnarslit urðu áður en Alþingi kom saman haustið 1979. Minnihlutastjórn Alþfl., sem sat þá næstu mánuði, taldi ekki rétt að beita sér í þessu máli. Þannig er staða málsins nú, eftir því sem við best vitum, sú, að málið er óafgreitt. Það er í höndum núv. hæstv. utanrrh. og það bíður ákvörðunar hans um hvort eða hvenær hann telur tímabært að leggja það fram á Alþingi. Þetta er í stórum dráttum það sem við vitum sannast og réttast í þessu máli. Ef þetta eru réttar upplýsingar er ljóst að vitnisburður hins bandaríska flotaforingja og ályktanir dagblaðsins Þjóðviljans, sem af honum eru dregnar, fá ekki staðist. Eins og ég sagði í upphafi er Benedikt Gröndal fjarverandi og hefur ekki haft aðgang að nauðsynlegum gögnum til stuðnings sínu máli. Þess vegna er óhjákvæmilegt að óska eftir því hér, að réttir aðilar, þ. e. núv. hæstv. utanrrh., taki af tvímæli um það, hverjar eru staðreyndir málsins. Ég vil því leyfa mér hér með, herra forseti, að beina því til hæstv. utanrrh. að hann upplýsi þing og þjóð um stöðu þessa máls og málavexti alla.



Herra forseti. Eins og kunnugt er var árið 1974 gerður samningur á milli Bandaríkjanna og Íslands og þar var ákveðið að stefnt skyldi að aðskilnaði varnarliðsstarfsemi á Keflavíkurflugvelli og farþegaflugs. Til þess að slíkum aðskilnaði yrði við komið og verði við komið þarf að byggja nýja flugstöð. Var þá þegar fallist á það af hálfu Bandaríkjamanna, að þeir skyldu kosta allt utan dyra í sambandi við þá byggingu. Hins vegar voru þeir ekki reiðubúnir að taka þátt í kostnaði við byggingu flugstöðvarinnar sjálfrar. Eins og hv. síðasti ræðumaður gat um var leitað síðar eftir því, að þeir endurskoðuðu þessa afstöðu sína. Það er rétt, sem fram kom hjá honum, að í maí 1978 kom það fram af þeirra hálfu, að þeir væru reiðubúnir að taka þátt í kostnaði við byggingu sjálfrar flugstöðvarinnar, þó að þá lægi ekki fyrir hver sú upphæð væri sem þeir væru reiðubúnir til að láta af hendi í þessu skyni, enda lá ekki fyrir nein kostnaðaráætlun varðandi slíka byggingu. Það, sem átti sér svo stað 18. júlí 1979, er, eins og reyndar kom fram hjá hv. þm. Jóni Baldvin Hannibalssyni, að haldinn var fundur embættismanna af hálfu Bandaríkjanna og Íslands og á þessum fundi voru rædd þessi atriði, sem hann nefndi reyndar. Þá var því lýst yfir af hálfu Bandaríkjamanna, að þeir væru tilbúnir, auðvitað að áskildu samþykki síns fjárveitingavalds, að leggja allt að 20 millj. dala í bygginguna. Af Íslands hálfu var því lýst yfir, að Íslendingar væru reiðubúnir að vinna að undirbúningi þessa máls, hönnun og öðru slíku, í samræmi við það sem um hefði verið talað, allt að áskildu samþykki Alþingis að því er ákvörðun varðar. - Á þessum fundi var ekki utanrrh., en það skiptir út af fyrir sig ekki máli því að vitaskuld var það, sem fram fór, gert í umboði hans. Ég get af þessu ekki séð og ekki séð af þeim skjölum, sem fyrir liggja, að Benedikt Gröndal hafi bundið Ísland til eins eða neins í þessu flugstöðvarmáli, hvorki skriflega né munnlega. Það var unnið að málinu í samræmi við það sem grein var gerð fyrir í þeirri skýrslu sem utanrrh. lagði fyrir Alþingi í okt. 1979. Á hinn bóginn er það svo, að það hefur alltaf verið gengið út frá því og gert ráð fyrir því, að ef og áður en til byggingar flugstöðvar kæmi þyrfti að gera um það sérstakan samning á milli Íslands og Bandaríkjanna, m. a. varðandi það tvíþætta hlutverk sem gert er ráð fyrir að flugstöðvarbyggingin geti gegnt. Það hefur ekki verið gerður neinn slíkur samningur enn og til slíks samnings kemur ekki fyrr en ákvörðun liggur fyrir um hvort lagt verður í flugstöðvarbyggingu eða ekki. Það er þess vegna ekki í þessu sambandi um að ræða neinar skuldbindingar af hálfu Íslendinga, enda geri ég ráð fyrir að Bandaríkjamenn verði ekki neitt óskaplega uppáþrengjandi um að fá okkur til að taka við þessum fjárveitingum, sem þeir hafa þó fengið. Eins og ég sagði hefur þessi samningur ekki verið gerður. Að sjálfsögðu hefur verið hugleitt hvernig slíkt samkomulag ætti að vera ef til kæmi. Það er rétt, að þar hefur verið hugsað á þá lund varðandi þetta tvíþætta hlutverk, að mælt yrði svo fyrir, að flugstöðin gæti verið til nota fyrir bandarísk hernaðaryfirvöld á ófriðartímum eða í neyðartilfellum í samræmi við varnarsamninginn milli lýðveldisins Íslands og Bandaríkja Norður-Ameríku, og auk þess vitnað í Norður-Atlantshafssamninginn. Ég held þess vegna, að ef til kemur, sem enginn veit nú, að slíkt samkomulag væri gert á formlegan hátt, þá væri í raun og veru ekki um að ræða nýjar skuldbindingar fram yfir þær sem felast í varnarsamningnum. Ég vona að þetta nægi hv. fyrirspyrjanda. Ég vona að það hafi komið í ljós að hv. þm. - fyrrv. utanrrh. - Benedikt Gröndal hefur ekki svo að séð verði gengist undir neinar skuldbindingar í þessu sambandi fyrir Íslands hönd.



Herra forseti. Ég tel að með þeim upplýsingum, sem hæstv. utanrrh. hefur nú kynnt fyrir Alþingi, sé fullnægt þeim tilgangi sem var með mínum málflutningi hér, sem er að fá staðfest að þær upplýsingar, sem við þekkjum bestar, hafi verið réttar í þessu máli. Þar með hafa ásakanir í garð fyrrv. utanrrh. verið kveðnar niður og staða málsins nú gerð lýðum ljós.



Herra forseti. Ég fagna því, að þetta mál skuli hafa verið tekið hér upp og að hv. 4. þm. Reykv., Jón Baldvin Hannibalsson, og hæstv. utanrrh. skuli hafa upplýst það með þeim hætti sem þeir hafa hér gert. En það er aðeins eitt atriði sem ég vildi leiðrétta í frásögn hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar. Það er að Þjóðviljinn hafi verið upphafsaðili þessarar umr. hér. Það er rangt. Tilefni þessarar umr. er leiðari í Morgunblaðinu s. l. þriðjudag, sem ber heitið „Samningurinn frá 1979“. Þar ber Morgunblaðið það á fyrrv. utanrrh., Benedikt Gröndal, að hann hafi fyrir hönd íslensku ríkisstj. gert samkomulag, eins og hér stendur orðrétt: „í júlí 1979 hafi ríkisstjórnir Íslands og Bandaríkjanna undirritað samkomulag um framlag Bandaríkjamanna til byggingar flugstöðvar hér á landi.“ Það eina, sem Þjóðviljinn hefur gert í þessu máli, er að óska eftir því, að þessi alvarlegi áburður, sem Morgunblaðið flytur þarna á fyrrv. utanrrh., Benedikt Gröndal, væri borinn til baka. Það hefur nú verið gert hér, bæði af hv. þm. Jóni Baldvin Hannibalssyni, sem flutti orðsendingar frá fyrrv. utanrrh., Benedikt Gröndal, og eins af núv. utanrrh. Ber að fagna því, að þessi áburður Morgunblaðsins á Benedikt Gröndal skuli reynast jafntilhæfulaus og ýmislegt annað sem það ágæta blað hefur flutt um þessi mál.



Herra forseti. Ég þakka hv. 4. þm. Reykv., Jóni Baldvin Hannibalssyni, fyrir að hafa vakið máls á þessu máli svo og hæstv. utanrrh. fyrir skýringar hans. Ég hygg að það hafi ekki verið í árásar- eða ávítunarskyni gert á hendur hv. þm. Benedikt Gröndal að Morgunblaðið vakti máls á því samkomulagi sem gert var vorið 1979, þótt það sé auðvitað liður í gangi málsins. Þá áttu Alþb.-menn aðild að ríkisstj. eins og nú. Alþb. menn hafa í stjórnarsamningi nefnt þetta mál - byggingu flugstöðvar - eitt allra mála er lúta að framkvæmdum í þágu varna og öryggis Íslands eða í þágu varnarliðsins. Að öðru leyti hafa Alþb.-menn ekki gert, svo kunnugt sé, opinberlega neinn fyrirvara um athafnir eða framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli. Þannig standa málin, þótt ýmsum getum megi leiða að undirmálum samkv. þeim umr. sem hér hafa áður farið fram á Alþingi um leynisamninginn. Ég vil vekja athygli á þessu: Þessi framkvæmd er sú eina sem Alþb.-menn hafa skapað sér nokkra sérstöðu um. Það er athyglisvert að opinberlega mega allar framkvæmdir eiga sér stað á Keflavíkurflugvelli í þágu varnarliðsins aðrar en þessi eina. Þeir vilja hafa frekari hönd í bagga með henni, ef ég skil stjórnarsáttmálann rétt. Ég býst við því, að það sé ekki undir virðingu hv. formanns þingflokks Alþb. að staðfesta þennan skilning minn. Ég nefni þetta vegna þess að bygging flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli er, burt séð frá því að vera sjálfsagt mál í þágu varna og öryggis Íslands, einnig að öðru leyti séríslenskt hagsmunamál í daglegu lífi okkar, þar sem um er að ræða aðalflugstöð landsins og tengsl við umheiminn. Eins og nú standa sakir er núverandi flugstöð algerlega ófullnægjandi og það þrátt fyrir minnkandi umferð um flugvöllinn, sem við vonum öll að sé tímabundið. Enn fremur er þess að gæta, að það er hagsmunamál okkar í daglegu lífi á þessu landi að sú skipting eigi sér stað sem um var samið við Bandaríkjamenn 1974, í tíð þáv. ríkisstj., að skilið verði á milli varnar- og eftirlitsstarfseminnar á Keflavíkurflugvelli og almennrar flugstarfsemi og farþegaafgreiðslu. Þess vegna er það ekki síst erindi mitt hingað í ræðustól í dag að leggja á það megináherslu, að áfram verði unnið að framkvæmd þessa máls og það verði tryggt að þeir samningar, sem tekist hafa við bandarísk stjórnvöld um eðlilega þátttöku þeirra í kostnaði við gerð þessa mannvirkis í samræmi við þann hag, sem varnastarfsemin hefur af þeim framkvæmdum, leiði til þess, að þessum framkvæmdum verði hraðað - hafnar sem fyrst og lokið sem fyrst - og mál þetta komi hér fyrir Alþingi sem allra fyrst, undirbúið vitaskuld fyrst og fremst af hæstv. utanrrh., svo að það samkomulag megi standa sem gert var 1974, 1977 og síðan með undirritun þeirrar bókunar 1979 sem hér hefur verið frá skýrt.



Herra forseti. Ég vildi láta það koma fram, að það er alveg rétt skilið hjá hv. þm. Geir Hallgrímssyni, að honum tekst ekki nú frekar en áður að fá okkur Alþb.-menn til að ræða við sig um sérstaka starfshætti þessarar ríkisstjórnar.

Þú ert nú kominn upp í ræðustólinn í þetta sinn.

Já, það verður kannske að teljast helsta afrek þm. á undanförnum vikum í íslenskum stjórnmálum að hafa tekist að fá mig hér í um það bil mínútu upp í ræðustólinn. Vonandi verður það tíundað í afrekaskránni á haustfundinum þegar verður farið að gera upp hverjir sýni mestan dugnað og forustuhæfileika innan Sjálfstfl. - Ég ætlaði bara að undirstrika það, eins og fram hefur komið áður, að við látum ekki hv. þm. Geir Hallgrímsson né neina aðra skikka okkur til þess, hvenær og hvernig við ræðum samstarf okkar við aðra aðila í þessari ríkisstjórn, enda kannske ekki von til þess, að hv. þm. sé í stakk búinn að skilja þessa ríkisstj. eins og hún er til komin.



Herra forseti. Ég ætla ekki að láta hjá líða að þakka hv. síðasta ræðumanni fyrir allar þær upplýsingar, sem komu fram í ræðu hans, og vona að Þjóðviljinn birti þær umsvifalaust á morgun.



Herra forseti. Væntanleg bygging eða byggingarframkvæmdir á Keflavíkurflugvelli við hina margumtöluðu flugstöð hafa valdið miklu umtali meðal þm., en þó meira utan þingsala en innan. Það er ágætt að þetta mál er komið á dagskrá því svo miklu umtali hefur það valdið meðal fólks vítt og breitt um landið. Það hefur komið í ljós, að við samkomulag um myndun ríkisstj. var gerður svokallaður málefnasamningur milli þeirra sem standa að ríkisstj., leynt eða ljóst. Í þessum málefnasamningi segir að ákvörðun skuli ekki tekin um flugstöðvarbyggingu nema með samþykki allra aðila innan ríkisstj. og að allir séu sammála um að málið komi á dagskrá Alþingis. Að þessum málefnasamningi stendur naumur meiri hl. Alþingis og stendur sá meiri hl. líklega ekki saman um afgreiðslu á þessu flugvallarmáli. Ég tel að enginn flokkur eigi að hafa neitunarvald, hvorki innan ríkisstj. né á Alþingi, um að mál sem þessi geti komið á dagskrá Alþingis. Það væri að semja um að lítill hópur manna hefði neitunarvald í málum fyrir hönd Alþingis. Ég vil mótmæla því, að þetta mál komi ekki fljótlega á dagskrá. Ég óska eftir því, að þetta stórmál komi á dagskrá Alþingis hið fyrsta og Alþingi taki ákvörðun um framhaldið. Ef ríkisstj. telur sér ekki fært að bera þetta mál fram verða þeir, sem telja sig frjálsa og óháða, að bera málið fram og láta reyna á það á Alþingi hver hinn eiginlegi vilji Alþingis og alþm. í þessu máli er. Ég hef þá trú, að þrátt fyrir málefnasamninginn sé meirihlutavilji á Alþingi fyrir því, að framkvæmd við flugstöðvarbygginguna verði hafin sem fyrst.



Herra forseti. Ég á örstutt erindi, en vil að það komi fram, að ég skildi ekki eitt einasta aukatekið orð af því sem hin forkláraða afturbatapíka Alþb., hv. þm. Ólafur Grímsson, sagði áðan.



Herra forseti. Ég vil að gefnu tilefni rifja upp, að í umr. um fjárlög yfirstandandi árs á Alþingi, í Sþ. 19. des. s. l., gaf hæstv. viðskrh., Tómas Árnason, eftirfarandi yfirlýsingu, en hann mun þá hafa gegnt störfum utanrrh. eða a. m. k. var sú yfirlýsing gefin í fjarveru hæstv. utanrrh. Hæstv. viðskrh. komst svo að orði: „Á þskj. 329, brtt. við frv. til fjárlaga undir VI. lið, er brtt. frá hv. þm. Friðrik Sophussyni, Karvel Pálmasyni, Guðmundi Karlssyni og Lárusi Jónssyni um að til gjalda á fjárlagafrv. verði 2 milljarðar vegna flugstöðvarbyggingar á Keflavíkurflugvelli og tekin lán að sömu upphæð. Í tilefni af þessari brtt. vil ég segja þetta: Eins og raunar er kunnugt hefur utanrrh. borið fram tillögu í ríkisstj. um að sérstök lántaka vegna flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli verði tekin inn á fjárfestingar- og lánsfjáráætlun. Tillaga utanrrh. hefur ekki verið afgreidd í ríkisstj., en hann hefur áskilið sér rétt til að bera fram brtt. við lánsfjáráætlun. Nú er verið að endurskoða hönnun byggingarinnar með það fyrir augum að lækka byggingarkostnað, og væntanlega verður því verki lokið um miðjan febrúarmánuð n. k. Með tilliti til þessa og svo hins, að lánsfjáráætlun verður ekki afgreidd fyrr en að loknu jólaleyfi þm., sýnist eðlilegast að fresta ákvörðunum í þessu máli.“ Í krafti þessarar yfirlýsingar drógu flm. tillögu sína til baka, með þeim fyrirvara auðvitað að bera hana síðar fram, m. a. við afgreiðslu lánsfjár- og fjárfestingaráætlunar. En því til viðbótar vildi ég ítreka og endurtaka, að það er eðlilegt að þetta mál komi til meðferðar Alþingis og Alþingi kveði upp úr um að í þessa framkvæmd skuli ráðist.



Herra forseti. Ég mæli fyrir þessari till. sem 1. varamaður Framsfl. í Vestfjarðakjördæmi, Sigurgeir Bóasson, flutti þegar hann var hér á þingi fyrr í vetur. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þessa till. Hún er flutt með tilliti til þess, hve nauðsynlegt er að almenningur geri sér grein fyrir stöðu og þróun efnahagsmála. Ég hygg að við getum öll verið sammála um að það er varla furða þótt mönnum gangi oft erfiðlega að fóta sig í þeirri umræðu sem um efnahagsmálin er. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé ákaflega nauðsynlegt fyrir allar aðgerðir í efnahagsmálum, að ríkur skilningur sé hjá almenningi á því sviði. Þessi till. er flutt til að bæta úr þessu. Með henni er gert ráð fyrir að ríkisstj. beiti sér fyrir almennri fræðslu um efnahagsmál og að stuðla að því að almenningur eigi kost á hlutlausum upplýsingum og skýringum á stöðu efnahagsmála. Þetta má mjög vel gera í gegnum fjölmiðla, m. a. sjónvarp og hljóðvarp, og ég hygg satt að segja að slíkir þættir gætu orðið vinsælir. Að vísu er það svo, að slík fræðsla hefur verið nokkur, en slitrótt. Ég leyfi mér að fullyrða að því hafi verið ákaflega vel tekið sem upp á hefur verið boðið í þessu sambandi. Fleiri orð vil ég ekki hafa um þessa till., - mér sýnist ekki þörf á því, - en legg til, herra forseti, að henni verði vísað að lokinni umr. til hv. allshn.



Herra forseti. Fyrr á þessu þingi var lögð fram till. á þskj. 59 um að skora á ríkisstj. að láta nú þegar undirbúa tillögur að stefnu hins opinbera í áfengismálum. Við umr. um þá till. hér á Alþingi taldi ég og fleiri, sem þá tóku til máls, að æskilegt væri að Alþingi léti nú þegar í ljós skýrar en fram kemur í þeirri till. vilja sinn á því að dregið verði úr áfengisneyslu í landinu. Var það raunar í samræmi við þau sjónarmið sem komu fram í framsöguræðu 1. flm. þeirrar till. Í samræmi við þessa skoðun höfum við tíu hv. alþm. flutt till. um að skora á ríkisstj. að hætta vínveitingum í opinberum veislum. Það þarf ekki að skýra þessa till. í mörgum orðum, þar sem efni hennar er augljóst. Ég held að ekki þurfi heldur að fara mörgum orðum um þá vá sem vaxandi áfengisneysla er, svo nærri hafa afleiðingarnar höggvið mörgum. Sérfræðingar telja að 10–20% þeirra, sem áfengis neyta, verði áfengissjúklingar. Hér á landi hafa verið stofnuð öflug samtök til að bjarga þeim sem fyrir slíku verða. Alþingi veitir fé í þessu skyni, en allir, sem til þekkja, vita að miklu meira fjármagn þyrfti til þess ef hægt ætti að vera að veita öllum þá hjálp sem þess þyrftu, og þá er eftir að geta um öll slysin og annað tjón sem í engu mannlegu valdi stendur að bæta. Þegar þessi staðreynd blasir við er varla hægt að segja annað en það sé fáránlegt að ríkisvaldið skuli beita - það má segja; þrýstingi á neyslu áfengis, eins og það gerir með vínveitingum í opinberum veislum. Fyrr í þessari viku voru hér á ferðinni norrænir þm. Sænsku fulltrúarnir, sem voru í þeim hópi, staðfestu að í Svíþjóð er nú vínveitingum hætt algerlega í síðdegisboðum opinberra aðila. Þær vínveitingar, sem þar eru eftir á vegum opinberra aðila, eru borðvín sem veitt eru með mat. Þannig hafa Svíar farið eftir þeirri áskorun sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur sent til allra þjóða um að hefjast handa um raunhæfar aðgerðir til að draga úr áfengisneyslu. Mörg fleiri dæmi um jákvæð viðbrögð við þessari áskorun Alþjóðaheilbrigðimálastofnunarinnar væri hægt að rekja hér, en til þess er ekki tími. En þar sem Pólland er mjög til umræðu um þessar mundir og forustumenn þess eiga við margvísleg vandamál að glíma vil ég aðeins geta um frétt þaðan sem ég er hér með í höndunum. Þar segir að þrátt fyrir þær aðstæður, sem þar ríkja nú, hafi verið hafin krossferð þar í landi gegn áfengisneyslu. Í fararbroddi þeirrar krossferðar eru þeir sem nú er mest talað um, aðstoðarforsrh. Jagielski og leiðtogi verkalýðshreyfingarinnar, Leeh Walesa. Svo mjög telja þeir þetta mál þýðingarmikið. Fyrir fáum dögum heyrði ég í útvarpi viðtal við unga stúlku og var rætt við hana um vaxandi áfengisneyslu unglinga hér á landi með þeim afleiðingum sem hún hefur. Ummæli stúlkunnar voru á þá leið, að forráðamenn virtust loka augunum fyrir þessu ástandi og virtust hugsa sem svo, að þeirra börn muni sleppa. Sem betur fer eru það margir sem sjá að við svo búið má ekki lengur standa og eitthvað þarf að gera. Ég hef hér fengið áskorun til alþm. um samþykkt þáltill. þessarar um afnám vínveitinga á vegum ríkisins. Hún er stuttorð: „Undirritaðir fulltrúar samstarfsaðila um átak gegn áfengisvá skora hér með persónulega á hæstv. Alþingi að samþ. fram komna þáltill. um afnám vínveitinga á vegum ríkisins.“ Þeir, sem undir þessa áskorun skrifa, eru fulltrúar Íslenskra ungtemplara, áfengismálanefndar Bandalags kvenna, framkvæmdastjóri SÁÁ, fulltrúi Æskulýðsráðs þjóðkirkjunnar, Æskulýðsráðs Reykjavíkur, Áfengisvarnadeildar Reykjavíkur, Unglingareglunnar, menntamálaráðuneytis, heilbrigðisráðuneytis, Landssambandsins gegn áfengisbölinu, Bindindiseftirlits íslenskra kennara, Afengisvarnaráðs, Slysavarnafélags Íslands og Stórstúku Íslands. Þannig munu áreiðanlega margir hugsa og telja að hér sé verið að stíga skref í rétta átt sem geti haft töluverð áhrif enda þótt vitanlega þurfi margt fleira að gera. Mér er í minni viðtal, sem birt var í sjónvarpi fyrir nokkrum árum, við ungan mann sem lent hafði í bílslysi, lá á bæklunardeild og mátti sig litt hreyfa. Hann var spurður hvað hann vildi ráðleggja öðrum til þess að komast hjá að hljóta svipuð örlög. Svar hins unga manns var stutt og skýrt: Að drekka aldrei áfengi. Ég held að þegar um er að ræða jafnútlátalitla ákvörðun og samþykkt þessarar þáltill. hljóti alþm. að vilja gera það til að draga úr þeim örlögum sem áfengisneyslan skapar mörgum. Ég vænti því þess, að till. fái greiða afgreiðslu. Þegar þessari umr. lýkur í dag legg ég til að henni verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég bað um orðið þegar ég heyrði hv. frsm. lýsa þm nokkurn veginn með þeim orðum, að í opinberum veislum væri áfengi þrýst upp á menn. Ég kannast ekki við það. Það hlýtur þá að vera í þingveislunni. Ég hef ekki orðið var við það. Að minnsta kosti vona ég að hv. þm. hafi komist hjá því og veit ég að svo er, sem betur fer, því hann vill ekki neyta áfengis. Hins vegar, af því ég er staðinn upp, vil ég taka undir það sem hann sagði um skaðsemi áfengisneyslu. Ég tek undir hvert orð sem hann sagði um það. Vitanlega ber að draga úr áfengisneyslu með öllum ráðum, en ég held að menn séu með þessu að skýla sér á bak við ráð sem skammt dugar. Sumir geta sagt að eftir höfðinu dansi limirnir, og eitthvað má vera til í því. Ég held hins vegar að ýmissa fleiri og annarra leiða beri að leita sem árangursríkari mundu verða. Ég bendi t. d. á stuðning við samtök eins og SÁÁ, sem hafa unnið þrekvirki. Þar eru sjálfboðaliðar. Það eru áhugamenn um að stöðva áfengisneyslu. Það eru menn sem hafa af því reynslu og kunnáttu og hafa unnið gífurlega gott starf. Mér er ekki kunnugt um að þeir hafi neinn stuðning frá opinberri hálfu. Margt fleira slíkt mætti nefna.  Hins vegar vil ég segja það um þá till. sem hér liggur fyrir, að ég hef síður en svo á móti því að draga úr áfengisveitingum í opinberum veislum. Hv. frsm. upplýsti áðan að Svíar hafa ekki bannað áfengisneyslu, eins og segir í grg. hér, heldur hafa Svíar stöðvað veitingu sterkra drykkja, og það er töluvert annað. - Satt að segja hélt ég að menn hefðu gott af því að fá sér glas af góðu víni með góðum mat. Það er til að bæta. Og ég vil eindregið benda þeim mönnum, sem ekki hafa reynt það, á að gera það. 

Þetta er rétt.

Já, þarna heyrið þið það. Ég held að svona öfgar í þessum málum leiði okkur til einskis. Ég hygg hins vegar að mjög þarft væri að endurskoða reglur um áfengisveitingar í opinberum veislum. Hér hefur t. d. tíðkast í mörg ár að næstum því við hvern einasta ársfund, hvað sem hann heitir, er ráðh. talið skylt að bjóða til síðdegisveislu. Þetta er, a. m. k. í flestum tilfellum, ef ekki öllum, hinn mesti óþarfi. En svona hefur það verið ár eftir ár. Ég held að þarft væri að setja um veitingu áfengis í opinberum veislum reglur sem yrðu til þess að draga úr áfengisveitingum. Ég vil beina því til flm. eða þeirrar nefndar, sem þetta fær, að hún taki áskorun um slíkt inn í tillöguna. Ég ætla ekki að hafa um þetta mörg orð. Ég stóð fyrst og fremst upp til að leiðrétta það, að í opinberum veislum sé um ofneyslu áfengis að ræða. Ég hef ekki séð það. Ég kannast ekki við það og ég vildi gjarnan vita hvort hv. frsm. hefur orðið var við slíkt. Ég vil leggja áherslu á að leitað verði annarra og markvissra leiða til að draga úr almennri áfengisneyslu með þjóðinni. Ég tek undir hvert orð sem flm. sagði um skaðsemi áfengis. Ekki má láta deigan síga í baráttu gegn því.



Herra forseti. Það var nú mál til komið að þeir Hermannssynir yrðu sammála um eitthvað. Ég tek undir orð hæstv. sjútvrh.: Ég hrökk við og sperrti eyrun þegar ég heyrði hv. þm. og frsm. Jón Helgason fullyrða að þrýstingi væri beitt um neyslu áfengis í opinberum veislum. Mér varð um leið hugsað til þingveislunnar og á nú helst von á að félagar mínir, hæstv. forseti í Ed. og hæstv. forseti Sþ., leggist nú á eitt, þar sem ég heyrði að hv. þm. Helgi Seljan hefur beðið um orðið. En ég neita þessu. Ég hafði enga slíka tilburði í frammi, eins og menn geta vitnað um. Hv. þm. og frsm. Jón Helgason rifjaði það upp, að hér hefði verið rætt um það og fluttar till. um að mótuð yrði stefna hins opinbera í áfengismálum, þessum alvarlegu málum okkar, og um nauðsyn þess að draga úr áfengisneyslu í landinu. Enginn neitar því, að þetta er eitt mesta vandamál sem við eigum við að etja, og með vísun til þess er þessi þáltill. flutt, - með vísun til þess, að það þurfi að ráða bót á þessum gífurlegu vandamálum. En þá er þessi skinhelgi komin á borð alþm., að það eigi að draga úr eða - eins og segir - að hið opinbera beiti sér fyrir því, að vínveitingum verði hætt í veislum hins opinbera. Þetta hefur auðvitað engin áhrif. Það er svipað og að ætla sér að lækna krabbamein með því að hætta að tala um það. Þetta hefur auðvitað ekki nokkur minnstu áhrif. Og þeim, sem þekkja til þessara miklu raunamála, fellur allur ketill í eld, þeim dettur ekki í hug að alþm. sé alvara í hug að leggja lið sitt til að reyna að vinna bug á vandamálinu með slíkum og þvílíkum tilþrifum. Svo er vitnað í Svía. Það hefur engin áhrif á mig. Að vitna í Svía hefur jafnvel alveg þveröfug áhrif á mig. Þar kom það fram, að þeir séu hættir að veita sterka drykki með mat. Hvar á þá að draga mörkin? Ég get tekið undir með hæstv. sjútvrh., að út af fyrir sig er það athugandi. Eins er um þessi boð um og upp úr hádegi með sterkum drykkjum, það má leggja þau af. En að kalla þetta eitthvert fordæmi og eitthvert framtak í baráttunni við þetta geigvænlega vandamál er ekkert nema yfirdrepsskapur, ekki nokkur skapaður hrærandi hlutur annar. Við ættum að taka til höndum. Það bíða þarna verkefni sem ýmsir áhugamannahópar eru að vinna að og við getum stutt miklu, miklu betur en við höfum gert hingað til. Á það þarf að leggja áherslu. Menn hafa auðvitað beinbrotið sig og orðið lamaðir vegna áfengis þar sem slys hefur borið að höndum, en það hefur líka hent menn ódrukkna í baðinu heima hjá sér. Og ég veit ekki hvort það er sérstaklega í veislum hins opinbera sem menn hafi hlotið örkumlin mest. Ég er ekki að draga dár að þessu. Hvað eina, sem gert er til þess að ráða bót á þessu geigvænlega vandamáli, er af hinu góða. En ég hygg að þetta verði ekki skilið á þann veg, enda engin áhrif sem þetta muni hafa. Ég álít að sú nefnd, sem fær þetta til athugunar, ætti að athuga vandlega hvort ekki mætti breyta till. á þann veg að viðhlítandi væri, þannig að menn fari ekki að teygja þetta og toga og skopast að hv. þingheimi, eins og þessi till. eins og hún nú er úr garði gerð gefur vissulega tilefni til.



Herra forseti. Till. þessi til þál. um afnám vínveitinga á vegum ríkisins er flutt af tíu hv. alþm. Hún gengur út á það, að skorað sé á ríkisstj. að hætta vínveitingum í veislum sínum. Eins og allir hljóta að sjá er hér aðeins snert við einum litlum þætti hins mikla og geigvænlega áfengisvandamáls. Ekki virðast hv. alþm. hingað til hafa verið sérstaklega áfjáðir í að samþykkja till. af þessu tagi, ef marka má upphaf grg., þar sem tekið er fram að till. svipaðs efnis eða samhljóða þessari hafi verið flutt á 93. löggjafarþingi og síðan endurflutt á tveimur næstu þingum, en náði þá ekki samþykki Alþingis. Það er því gott að þetta mál, þetta geigvænlega vandamál, sem allir virðast sammála um, komi enn einu sinni á borð alþm. svo þeim gefist tækifæri til að tjá sig um þessi efni. Já, ég sagði að þessi till. snerti ekki við nema einum þætti þessa stóra vandamáls. Það má vel vera að hún gæti orðið til góðs, en þó skal ég ekki um það fullyrða, a. m. k. þarf að athuga þessi vandamál út frá miklu víðara sjónarhorni. Það er talað um að lítið sé gert í þessum málum, og sannarlega eru það ekki stórtíðindi þó ég greini frá því, að þau séu til athugunar, m. a. í mínu ráðuneyti. En ég er þó ekki viss um að það hafi oft verið unnið meira að því að laga eitthvað til í þessum málum en nú er gert. Á ég þar ekki síst við hina fjölmennu hópa áhugamanna sem vinna að þessum málum sem betur fer með þeim besta árangri sem ég hef hingað til kynnst. Ég held mér sé óhætt að segja það. Ég get t. d. bent á starfsemi Samtaka áhugamanna um áfengisvarnir sem nú reka a. m. k. þrjú hæli eða heimili í þessu skyni, á Silungapolli, í Sogni og á s. l. hausti var húsmæðraskólinn á Staðarfelli í Dölum tekinn til þessara nota, þ. e. að SÁÁ-fólki gæfist þar kostur á að taka áfengissjúklinga til dvalar langan tíma eða til framhaldsmeðferðar. Þar hafa frá því í desembermánuði dvalist, að ég ætla, tugir vistmanna og ég get fullyrt að þessari starfsemi er tekið vel af þeim sem þar búa í nágrenninu og hún hefur gengið mjög vel. Þetta er mjög áhugavert og ég vona að á þessu verði framhald. En því er ekki að neita, að í þessu máli þarf að taka mun betur á, því ég álít að áfengisvandamálið, að viðbættu fíkniefnavandamálinu, sé tvímælalaust eitt stærsta vandamál þjóðarinnar um þessar mundir. - Þó að við því væri spornað, að starfsmönnum ríkisins væri fjölgað mikið við gerð síðustu fjárlaga og athugun á fjárhagshorfum ríkisins, þá vil ég þó nefna að bætt var við lögreglumönnum í rannsóknardeild lögreglustjóra í Reykjavík sem fæst við rannsóknir fíkniefnamála, og yfir þá deild var settur löglærður fulltrúi til að greiða fyrir rannsókn mála og leiðbeina lögreglumönnum á því sviði. Ég vil sérstaklega geta þess sem gert hefur verið í þessu skyni, þó að ég telji að enn þá meira þurfi að vinna í þessum málum. Og ég fagna því, að hv. alþm. skuli láta í ljós áhuga sinn á þessum efnum.



Herra forseti. Þegar þessi till. kemur til umr. held ég sé rétt að skoða hana í nokkru víðara samhengi, en ekki á þann undarlega hátt sem tveir hv. þm. hafa tekið hana fyrir hér til umr., þ. e. hæstv. sjútvrh. og hv. 4. þm. Austurl. Það er alveg greinilegt, og ég harma það, að menn skuli fylgjast það illa með þingstörfum að hvorugur þessara hv. þm. hefur af því nokkra vitneskju að fyrr á þessu þingi var lögð fram af hálfu heils þingflokks - Alþfl. - ákaflega viðamikil till. um heildarstefnumörkun í áfengismálum. Um þessa till. fóru fram hér - vitanlega að báðum þessum mönnum fjarstöddum, það er greinilegt - mjög miklar umræður um áfengismál á allt öðru plani en yfirleitt gerist hér á Alþingi. Menn töluðu þar einmitt um vandamálið í hinni víðustu merkingu. Menn voru ekki að skýla sér á bak við eitthvað í því efni, heldur töluðu þeir hreint út um vandamálið í heild. Einn þáttur í þessari till., sem þar bar á góma, var einmitt það atriði sem hér er komið fram í tillöguformi. Það vill nú einu sinni svo til, að hér eiga hlut að máli stjórnvöld sem Alþingi hlýtur að vilja hafa nokkur áhrif á hvernig hegða sér í þessum efnum. Því er ekkert óeðlilegt og þarf enga skinhelgi eða yfirdrepsskap til að þetta einstaka mál sé þar tekið út úr og lögð á það viss áhersla, ekki síst með tilliti til þess, að báðir þessir hv. þm. vita miklu betur þegar þeir segja að till. af þessu tagi og framkvæmd hennar hafi engin áhrif. Þeir mæla þarna gegn betri vitund. Ég veit að þeir vilja aðeins með þessu drepa málinu á dreif. Hefði ég þó síst trúað þeim til þess að vilja gera það, því að einmitt með því að taka þannig í þennan einstaka þátt í framhaldi af þeirri ítarlegu og merku umræðu sem varð um þessi mál hér í vetur í kjölfar rækilegrar og ítarlegrar framsöguræðu hv. þm. Árna Gunnarssonar um þetta mál, - einmitt í kjölfar hennar var eðlilegt, að þetta mál kæmi hér á dagskrá í einhverju formi, og vissulega full ástæða til þess, að menn líti einnig á þessa hlið, sem er jafnnálæg þeim og raun ber vitni. Við flm. till. erum þess vegna ekki að skýla okkur á bak við neitt einstakt í sambandi við þetta og við erum ekki heldur að segja það -það kemur mér ekki til hugar - að hér sé um einhverja lausn að ræða sem dugi í nokkru. En ég geri ekki ekki heldur lítið úr því, hve margir málsmetandi menn í þessum efnum, sem hafa hugsað um þessi mál af alvöru og öfgalaust, gera einmitt mikið úr áhrifamætti þess sem hér er verið að leggja til. Það er ekki fyrst og fremst mín skoðun, heldur skoðun þessara manna, sem hefur orðið til þess, að mér hefur þótt sem skylt væri að hreyfa þessu hér alveg sérstaklega. Ég ætla ekki að fara að rifja hér upp umr. sem urðu um till. hv. þm. Árna Gunnarssonar og annarra Alþfl. manna fyrr í vetur, en þær sýndu það þó að menn vilja virkilega taka á þessu máli. Það dugar ekki heldur að benda á það varðandi þessa till., að okkur væri nær að gera þetta og okkur væri nær að gera hitt, vegna þess að vitanlega eigum við að vinna samhliða á öllum sviðum að þessum málum og reyna á öllum sviðum að þrýsta á úrbætur varðandi málin í heild. Ég hef að því stutt hiklaust að þeir áhugahópar, sem um þessi mál hafa fjallað, fengju betri stuðning af hálfu Alþingis. Þeir hafa vissulega fengið það á undanförnum árum sem betur fer. Og ég fagna þeirri hreyfingu sem upplýst var af hæstv. dómsmrh. að væri á þessum málum í hans rn. og í samstarfi annarra rn. um þessi mál í heild. Hins vegar skal ég segja það af þeirri reynslu sem ég hef af boðum opinberra aðila, að þá er eitt sem er áreiðanlegt, hvað sem menn vilja dæma um þrýsting eða ekki þrýsting, að veigunum er a. m. k. vel og rösklega að mönnum haldið. Þarf ekki mikið fyrir því að hafa að ná til þeirra, svo ekki sé meira sagt. Það hefur hins vegar stundum þurft töluvert fyrir því að hafa að ná til óáfengra drykkja í sömu veislum. Þess vegna held ég að orð hv. frsm. hafi átt við ærin rök að styðjast. Ég man eftir því í einni ágætri veislu hér úti í Ráðherrabústað, sem ég villtist í af einhverjum ástæðum, að þar hlaut ég að verða út undan af þeirri einföldu ástæðu að mönnum hafði ekki flogið í hug að nokkur þeirra, sem í þá veislu kæmi, mundi vilja vera með glas með öðru en áfengum drykk i. Óáfengu drykkirnir höfðu hreinlega gleymst. Svo koma menn hér upp með vandlætingarsvip, eins og hæstv. sjútvrh., og segja: Þetta hef ég bara aldrei heyrt. Ég veit ekki til þess að neitt sé að þessu gert. - Þeir bjóða svo eflaust til veislu þar sem þessum veigum er haldið stíft og ríkulega að fólki. Nei, ég er alveg sammála því, að þetta dugar ekki eitt sér. Okkur hefur ekki dottið það í hug. Það kemur hvergi fram í máli okkar. Ég vitna aftur til þeirrar þingræðu sem ég flutti þegar heildarstefnumörkun Alþfl. var hér á ferðinni. Þá minnti ég á þá ótalmörgu þætti sem inn í þetta mál koma ef við ætlum að taka raunhæft á áfengisvandamálinu. Þeir eru vissulega það margir að ég ætla ekki að gera þá að umræðuefni hér aftur. Hitt er svo kannske meginmálið, að einhver skylda hlýtur að hvíla á þeim, sem með þessi mál fara í æðstu stólum, að hafa eitthvert smáfordæmi, en ekki að vera með beina hvatningu - við skulum sleppa þrýstingnum - til áfengisneyslu eins og nú er: Ætli hvíli ekki örlítil skylda á mönnum að gefa heldur skárra fordæmi en nú er og menn verða vitni að í hverri veislunni á fætur annarri af þessu tagi?



Herra forseti. Ég hlýt að lýsa ánægju minni yfir því að hér verða þetta miklar umr. um það mál sem hér er á dagskrá. Ég hef nefnilega áður setið á þingi þegar áfengismál hefur borið á góma og yfirleitt hefur verið mjög hljótt um þau. Mér virtist löngum að þau væru annaðhvort gerð að feimnismáli eða gamanmáli, en auðvitað eru þau hvorugt og mjög langt frá því. Það hvarflar ekki að mér að fyrir því ágæta fólki, sem stendur að flutningi þessarar till. um afnám vínveitingar á vegum ríkisins, vaki annað en allt það besta í þessum efnum, og það væri óréttmætt og ómaklegt mjög að saka flm. till. um skinhelgi eða hræsni á einn eða annan hátt. Þeir leggja þarna mjög mikið upp úr fordæmi stjórnmálamanna og Alþingis. Ég held að ekki sé vert að gera of lítið úr þessu fordæmi. Ég vil eindregið taka undir síðustu orð hv. síðasta ræðumanns, Helga Seljans, að það hvílir vissulega mikil skylda á alþm. Það er hárrétt hjá honum. En í fullri einlægni held ég að flm. þessarar till. séu of bjartsýnir um að þessi aðferð, sem þeir benda á, sé sú rétta. Niðurlag grg. með till., en því miður missti ég af framsögu hjá hæstv. forseta Sþ., Jóni Helgasyni, finnst mér fela í sér óskhyggju sem ég held að geri ekki gagn í þessu máli. Þar stendur: „Framkvæmd þessarar till. gæti haft meiri áhrif til að draga úr vandanum í áfengismálum okkar heldur en fjölmennt lið lækna og lögreglu, en þær stéttir standa nú í ströngu í látlausri baráttu við afleiðingar áfengisneyslunnar, og þar við bætist það mannlega böl sem aldrei verður bætt.“ Ég er að vonast til að þetta mál verði ekki svæft í fjórða skipti hér á Alþingi. Það kemur fram að þetta er í fjórða skipti sem málið er borið fram í þessu formi: fyrst fyrir tíu árum, síðan í annað og þriðja skipti og nú í fjórða sinn. Ég verð að segja að það slær mig illa hve þetta mál kemur seint fram nú. Það eru ýmsar blikur á lofti og finnst mér, ekki síst eftir undirtektir sem það hefur fengið í þessum umræðum, að það eigi að svæfa það. Ég veit líka að það er ekki einróma vilji fyrir framkvæmd málsins eins og það liggur fyrir hérna. Mér er nær að ætla að það, sem við ætlum að gera í þessu máli og beina til n. sem fær þetta til umfjöllunar, væri að skapa þarna mjög skýrar og ákveðnar reglur. Við stöðlum alla skapaða hluti nú á dögum. Ég held að ef það er vilji fyrir hendi sé enginn vandi að setja þarna allskýrar og fastmótaðar reglur sem ríkið færi eftir í vínveitingum. Við gætum einfaldlega, svo ég nefni eitt einstakt atriði, miðað við gestafjölda. Ákveðnum gestafjölda skal veitt ákveðið magn af víni og það skal veitt í hófi. Það skal veitt þannig að menning en ekki ómenning sé að. Þetta held ég að sé í lófa lagið þeim sem stjórna málum Alþingis að gera þannig úr garði að alþm. gætu þrátt fyrir allt gefið gott fordæmi. Ég hjó eftir því líka, sem hv. 2. þm. Austurl., Helgi Seljan, sagði, sem er mjög sláandi í þessu máli, að þegar vínveitingar eru um hönd hafðar á vegum ríkisins má ekki gleymast, eins og oft vill, að hafa óáfengt á boðstólum. Það telst til mannasiða í umgengni við áfengi að gera ekki endilega ráð fyrir að allir vilji neyta þess. Um þverbak keyrir þegar haldið er áfengi að fólki þannig að óþægilegt er og áberandi að þurfa að hafna því og biðja um eitthvað sem ekki er áfengt. Ég tek eftir því, að í hinni mjög svo ítarlegu till., sem hv. þm. Helgi Seljan vitnaði í áðan, borinni fram af þm. Alþfl., um mörkun opinberrar stefnu í áfengismálum, sem ég tel ákaflega góðra gjalda verða, ítarlega og nákvæma, er hvergi minnst á afnám vínveitinga á vegum ríkisins. Ég leitaði eftir því, því ég hef fengið þetta mál í hendur fyrir nokkru. Það er ekki minnst á að afnumdar skuli vínveitingar á vegum ríkisins. Þar stendur efst á blaði, og það hygg ég að sé meginatriðið í þeirri herferð sem nú stendur yfir og alþm. úr öllum flokkum hafa tekið þátt í, það markmið að draga úr heildarneyslu. Þetta er ekki markmið út í bláinn því að það er nú svo, að þar sem þetta hefur verið rannsakað ítarlega er augljós fylgni milli heildarneyslunnar og milli þess tjóns sem áfengisneysla í óhófi veldur. Þess vegna held ég endilega, að við eigum að koma niður á jörðina í þessu máli og reyna að skapa fordæmi af hálfu stjórnmálamanna án þess að fara út í ystu mörk og afnema og banna áfengi á vegum ríkisins. Hitt er svo annað mál, að það er margt í meðferð ríkisins á áfengi sem þyrfti athugunar við. Ég á þar við, sem ég veit að er á allra vitorði, að starfsmenn rn. hafa flestir aðgang að tollfrjálsu ódýru áfengi, sem almenningur er auðvitað útilokaður frá, og eftir furðulegustu leiðum, sem ég veit ekki hvaða reglur gilda um, flóir þarna vín í kringum ráðuneytin, sem af greiðasemi eða hefð er útdeilt til starfsmanna Stjórnarráðsins. Þetta er nokkuð sem við ættum að reyna að taka fyrir. En manni er jafnan svarað til: Þetta er gjarnan partur af kjaramáli þessara starfsmanna. Þeir fá uppbót á lélegum launum með því að fá svo til ókeypis brennivín. - Þarna er enn eitt skúmaskotið í kjaramálum okkar þar sem farið er bak við tjöldin eftir miður geðfelldum leiðum til að gera starfsmenn ánægða. Ég held að skylda Alþingis í þessu máli sé að stórauka aðhald í þessum efnum, stórauka aðhald og eftirlit með vínveitingum á þess vegum. Ég verð að segja það í hreinskilni, að þegar Alþingi býður til veislu eða opinberar stofnanir, - það er ekki verið að tala um Alþingi einungis hér, heldur allar ríkisstofnanir, - og við veitum góðan mat, þá finnst mér beinlínis að það vanti nokkuð á matarveisluna ef borið er óáfengt - ja, vatn eða eitthvað óáfengt - með. Góð borðvín borin fram með góðum mat eru ekki neitt sem hægt er að hneykslast yfir eða tala um sem ómenningarlegt atriði. Hitt er svo annað mál, kokkteilarnir allir í miðdegisverðarboðum og því um líkt. Þeir mega hverfa. Við skulum draga hér úr mjög ákveðið án þess, eins og ég segi, að fara út í algert bann. Ég hef þótt fullhlynnt boðum og bönnum í þessu efni og ég er sannfærð um að við hljótum víða að beita ströngustu hömlum til að draga úr óhóflegri áfengisneyslu. - Ég vil minna á fyrrv. dómsmrh., - það er nú einn hér að fara út úr dyrunum, Vilmundur Gylfason, - og núv. hæstv. sjútvrh. Þeir ætluðu að bæta vínmenninguna hér í Reykjavík. Það voru samþykkt lög sem miðuðu öll í frjálsræðisátt, m. a. með þeim hætti að opnunartími veitingahúsa er frjáls. Veitingarmenn mega hafa opið eins lengi og þeir vilja. Reynslan hefur í stuttu máli orðið sú að dómi allra, sem fjallað hafa um þetta mál, að árangurinn eða afleiðingarnar hafa orðið þveröfugar við það sem tilætlunin var. Ég sé að fyrrv. hæstv. dómsmrh. hristir höfuðið. Ég bið hann að leita til þeirra aðila sem þarna þekkja gerst til - til lögreglunnar í Reykjavík, til veitingamanna á veitingahúsunum, og þeim mun bera saman um að þarna var ekki farin rétta leiðin. Ég vil þakka fyrir að þessi till. er fram komin. Ég held að við ættum að breyta henni í þá átt að við fengjum afgreitt hana frá þessu þingi. Og þetta sem ég var að tala um, um vínið á vegum rn., þarf athugunar við. Ég gæti minnst líka á forsetabrennivínið svokallaða, sem nú er búið að afnema af því að það þótti ekki viðurkvæmilegt að forsetarnir fengju forréttindi af þessu tagi. Ég veit ekki betur en forsetarnir fái sitt brennivín vel mælt núna með þeim hætti að það er einfaldlega pantað vel riflega þegar boðið er til veislu og forsetinn fær afganginn. Fari ég hér með rangt mál bið ég hæstv. forseta Alþingis að leiðrétta, en svona hefur málið verið lagt fyrir mig. Svona feluleikur bak við tjöldin gerir ekki gagn. Við skulum ganga beint framan að hlutunum og reyna að koma því til leiðar, að stjórnmálamenn og æðstu ráðamenn þjóðarinnar og Alþingi gefi þarna gott fordæmi, og höfum að leiðarljósi hófsemi og að dregið verði stórlega úr neyslu áfengis, bæði á vegum hins opinbera og úti í þjóðfélaginu, hvar sem það kæmi til á annað borð að vín væri haft um hönd. Ég get ekki farið úr ræðustól án þess að minnast líka á annað aðalatriði í þessu máli og það er fræðsla um áfengi. Það er fræðslan um áfengi sem hið opinbera vanrækir að hafa um hönd. Það er vanrækt að framfylgja lögum, bæði fræðslulögum og áfengislögum, um lögboðna fræðslu um skaðsemi áfengis í skólum. Þarna held ég að Alþingi hafi mjög góða aðstöðu til að beita sér og sjá svo um að þarna verði betrumbætt og farið að lögum.



Herra forseti. Ég hefði talið það mjög miður ef hér hefðu ekki orðið nokkur skoðanaskipti um þessa till., og ég fagna því, að menn hafa látið í sér heyra, - þeir sem telja að hér sé allt of langt gengið. Hún er ansi útbreidd þessi skoðun, að áfengisvandamálið sé einhvers staðar langt í burtu, það sé í barnaskólunum, það sé verkefni sem þeir séu að glíma við á Sogni eða það sem lögreglan sé að eiga við. Áfengisvandamálið er hér inni í sölum þingsins. Ég veit ekki betur en þeir séu orðnir þó nokkuð margir alþm. sem hafi haft fulla þörf á að leita sér læknis vegna þessa máls. Þeir fara að vísu fæstir að Sogni. Það þykir ekki nógu fínn staður fyrir þá stétt. Þeir fara í Freeport. Hvers vegna er þessi hræsni viðhöfð? Viljum við halda áfengisvandamálinu hér á Alþingi í felum fyrir þjóðinni? Hvers vegna þora menn ekki að viðurkenna staðreyndirnar? Það kom fram hér hjá einum andmælanda þessarar till., að það mætti að vísu segja að eftir höfðinu dönsuðu limirnir. Þarna er einmitt um aðalatriðið að ræða. Eftir höfðinu dansa limirnir. Eftir hverju öðru dansa þeir ef þeir eru hættir að dansa eftir höfðinu? Það hefur líka verið sagt af íslenskri þjóð: Hvað höfðingjarnir hafast að hinir ætla sér leyfist það. - Eru menn svo blindir í uppeldismálum að þeir gleymi því, að hvert einasta barn þráir að verða fullorðið og fá að hegða sér eins og hinir fullorðnu, og ef hinir fullorðnu neyta áfengis er það eitt af markmiðum þeirra ungu að sjálfsögðu að ná því takmarki, ná þeim mannréttindum, þeim sessi í þjóðfélaginu að mega vera með og neyta þess? Þetta er grundvallaratriði. Hvert er aðalatriði uppeldis og árangurs á því sviði. Það er fordæmi sem er fyrsta boðorðið, annað boðorðið er líka fordæmi og þriðja boðorðið er fordæmi. Það er það sem skiptir höfuðmáli hjá hverjum einasta aðila sem vill ala upp. Það er talað um að draga þurfi úr heildarneyslu, - en hvar á að byrja? Hvers vegna má ekki byrja hjá hinu opinbera? Er nokkuð sérstakt sem mælir gegn því, að það megi byrja á að draga úr heildarneyslu hjá hinu opinbera? Erum við ekki að ráðstafa fjármunum skattþegnanna í þessum veislum m. a.? Ég veit ekki betur. Er það ekki rétt, að kostnaður vegna heilsugæslu hafi hækkað meir en nokkuð annað á íslenskum fjárlögum? Hafa menn ekki tekið eftir því? Hvers vegna? M. a. vegna lifnaðarhátta þessarar þjóðar - og alþingismanna þar með. Hafa menn sett það upp í línurit hvert stefnir með kostnað heilsugæslunnar ef svo heldur áfram sem verið hefur á undanförnum árum? Vita menn hvar það endar? Vita menn hvenær - með sömu stefnu - hún tekur yfir allan kostnað fjárlaga ef örin heldur áfram í sömu átt? Mér fannst það dálítið skrýtið þegar það var borið á okkur flm. að við værum að gera Alþingi hlægilegt, það þyrfti nánast heila nefnd til að bjarga því að ekki færi alþjóð að hlæja að Alþingi. Það má vel vera að þeir telji að það sé slíkt alvörumál að opinberir aðilar haldi áfram að veita vín. Það kom meira að segja fram hér í ræðu að það væru alls ekki að mati ræðumanns fullnægjandi veitingar ef óáfengt vatn væri borið fram með mat. Óáfengt vatn! Ég varð hissa. Ég hélt að menn væru ekki orðnir svo fastir í áfengishugsuninni að það þyrfti nú sérstaklega að setja „óáfengt“ á undan vatninu í þessu sambandi, það væri nóg að tala um venjulegt íslenskt vatn í þessu sambandi. Mér er fullkomlega ljóst að Alþingi Íslendinga hefur lítið svo á að þetta vandamál væri fyrir utan sali þingsins, en ekki innan þess, og öll umfjöllun og umræða hefur verið á þann veg. Hinir fullorðnu hafa viljað halda því fram að þetta mál ætti að leysa í skólum, þar væri vandamálið, þar ætti að taka á því. Ég vil hvetja menn til að breyta þessum hugsunarhætti. Ég vil hvetja menn til að gera sér grein fyrir því, að það eru fyrst og fremst hinir fullorðnu sem drekka það áfengi sem neytt er á Íslandi, en ekki skólakrakkar. Og ég vil hvetja menn til að gera sér grein fyrir því, að það eru hófdrykkjumenn þessa lands sem bera alla ábyrgð á áfengisneyslunni á Íslandi. Þeir bera á henni alla ábyrgð. Undan því komast þeir ekki.



Herra forseti. Ég vil taka undir þann stuðning sem þessi till. hefur fengið hjá ræðumönnum, að vísu nokkuð á mismunandi hátt, en allir hafa talið þörf á að þarna þyrfti eitthvað að gera og breyting þyrfti á að verða um þá framkvæmd sem verið hefur á vínveitingum opinberra aðila. Það var sérstaklega eitt sem kom fram hjá hæstv. samgrh. og eins hjá 4. þm. Austurl. Þeir hneyksluðust á því, að ég skyldi orða það þannig að áfengi væri þrýst að mönnum, því að þeir sögðust aldrei hafa orðið varir við slíkt. Það getur vel verið að þeir, sem við því taka, finni ekki slíkan þrýsting, en þeir, sem ekki vilja þiggja, finna hann áreiðanlega. Þegar sest er að borði er gjarnan komið vín í glös og ekkert annað og tekur töluverðan tíma, ef menn vilja væta kverkarnar með einhverju öðru, að fá það, og nokkuð eru þau mörg skiptin sem bakkar eru bornir fram og þar er ekkert að hafa handa þeim sem ekki vilja neyta áfengis. Þegar farið er að veita áfengi með mat, komið með það að borði - og hæstv. sjútvrh. hvatti menn mjög hér til að neyta þess, það fór þó ekkert á milli mála, - þá er aldrei komið með óáfenga drykki með. Það er aðeins komið með áfengisflöskur. Hvað er þrýstingur á að drekka áfengi ef þetta er það ekki? Ég held að ég hafi síst þar tekið of fast til orða. Það er, held ég, alveg ljóst bæði af því, sem segir í grg. till., og þeim orðum, sem við flm. höfum sagt hér, að okkur er ljóst að með þessu er ekki ætlað að leysa allan vanda. En nú er þannig komið að mjög fer vaxandi hópur manna, sem hafa orðið áfengissjúklingar, og sem betur fer einnig vaxandi sá hópur sem hefur hlotið þar bata við, en má hins vegar ekki áfengis neyta. Þetta er mjög vaxandi hópur en sem má ekki neyta áfengis nema eiga það víst að geta ekki haft stjórn á áfengisneyslu sinni. Af hverju á ríkisvaldið að vera að veita þá drykki sem fyrir fram er vitað að margir mega alls ekki þiggja ef þeir eiga ekki að bíða óbætanlegt tjón? Þetta hefur, held ég, verið að koma fram æ skýrar á síðustu árum og eru þess vegna meiri rök en nokkru sinni fyrr fyrir að sá háttur, sem í till. er fram settur, verði upp tekinn. Að öðru leyti ætla ég ekki að ræða þær vangaveltur sem komu fram hjá þeim sem töldu að ekki væri gagnlegt eða rétt að samþykkja þessa till. Hjá þeim flestum var það viðkvæðið að það ætti bara að gera eitthvað annað. Það er vitanlega ákaflega einföld afgreiðsla á máli. En það er að lokum eitt. Ég minnist varla að hafa heyrt jafnsvívirðilega aðdróttun borna hér fram í ræðustól á Alþingi og kom fram í ræðu hv. 5. landsk. þm. Hún segir að forsetar Alþingis stundi þjófnað á áfengi, þeir láti panta mikið áfengi í veislur, til þess að það sé víst að það sé afgangur, og hirði síðan afganginn. Mér finnst að þarna sé um svo fáheyrða aðdróttun að ræða að ég á varla orð til að lýsa furðu minni á þessu. Ég veit ekki hvernig í ósköpunum er hægt að finna svona löguðum orðum stoð. Ég vænti þess, að svona ásakanir á þá, sem Alþingi hefur þó falið forsetaembætti, verði ekki aftur bornar fram úr þessum ræðustól.



Herra forseti. Út af orðum hv. síðasta ræðumanns, hæstv. forseta Sþ., vil ég segja þetta: Það var síður en svo ætlun mín að drótta einu eða neinu að þeim ágætu mönnum sem gegna forsetastöðum Alþingis nú, enda líklega síður en svo ástæða til í þessum efnum. Þetta eru stakir reglumenn - flestir - og bindindismenn. Hitt sagði ég og bað forseta, þá sem hér væru inni og þá sem e. t. v. kynnu að vita betur, að leiðrétta ef ég færi með rangt mál. Það hefur verið gert hér nú. Ég þarf ekki að upplýsa hvaðan þessi vitneskja mín er. Ég tel mig hafa fengið hana frá mönnum sem ég get treyst að fari með rétt mál. Ég vil sérstaklega leggja áherslu á það, þó að það kæmi líklega ekki fram í máli mínu, að ég á ekki eingöngu við forseta Alþingis. Ég á við Stjórnarráðið almennt, ráðh. landsins sem halda veislur í Ráðherrabústaðnum eða annars staðar. Með tilliti til þess, hve þungar ásakanir ég fékk hér fyrir ósæmilega hegðun mun ég kanna þetta mál nánar. Það er nefnilega ýmislegt sem er ekki í hámælum haft, en gerist engu að síður. Ég hef tekið þetta sem hefð sem búið er að skapa í kringum Stjórnarráð Íslands eftir að Alþingi hætti að veita ákveðna risnu í áfengi sem löngum hefur tíðkast hér. Það veit ég að hæstv. forsetum Alþingis mun kunnugt um, að þarna var gerð breyting á og að því er ég hef talið á vitorði allra hv. þm. hefur önnur hefð verið upp tekin.



Herra forseti. Vegna ummæla síðasta ræðumanns fyndist mér nauðsynlegt að einhver úr hópi forseta, og ég beini því sérstaklega til hv. þm. Sverris Hermannssonar, sem að vísu er nú ekki hér viðstaddur, geri grein fyrir þessu máli svo að hægt sé að fá það á hreint - m. a. frá honum sem hefur viljað vera manna sannorðastur og traustastur í máli, hvernig þessum málum er varið.



Herra forseti. Það stóð svo illa á að ég var að koma inn úr dyrunum og missti af ræðu hv. þm., en mér er sagt að lokaorðin, sem ég heyrði, hafi verið á þá leið, að á vegum ráðuneyta og ráðherra tíðkist að haldnar séu veislur og síðan séu talsverðar eftirstöðvar sem notaðar séu til annars og annað eftir því. Ég tel fjarstæðu að láta þessari umr. ljúka án þess að þessu sé harðlega mótmælt, vegna þess að þetta er ekki á þennan veg. Það er ákaflega grannt fylgst með því, hvernig háttað er meðferð áfengis sem rn. fá til sinna nota. Ég tel mig geta fullyrt að slíkt misferli á sér ekki stað, a. m. k. ekki svo að mér sé kunnugt um. Og ég held að ef slíkum fullyrðingum er haldið uppi verði menn að færa gleggri rök fyrir því - og helst sönnur - til þess að mark verði á tekið.



Herra forseti. Ég hef ásamt þm. Guðmundi Bjarnasyni, Páli Péturssyni og Þórarni Sigurjónssyni flutt hér till. til þál. um skipulegar rannsóknir á háhitasvæðum landsins. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta gera heildaráætlun um og framkvæma rannsóknir á háhitasvæðum landsins, þannig að virkjunarstaðir á tveim háhitasvæðum verði á verkhönnunarstigi að fimm árum liðnum og fimm háhitasvæðum að tíu árum liðnum. Till. miðast við það meginmarkmið að Íslendingar eigi nokkra álitlegustu virkjunarstaðina frumhannaða þegar tækifæri bjóðast til hagkvæmrar nýtingar. Áætlanagerðin nái til eftirfarandi atriða: 1. Gerð verði tímasett framkvæmdaáætlun um rannsóknir háhitasvæðanna næstu 5–10 árin ásamt kostnaðaráætlun. 2. Rannsóknir beinist fyrst og fremst að þeim háhitasvæðum, sem liggja best að nýtingu, þ. e. svæðinu á Reykjanesi og við Hengil, svæðinu í Þingeyjarsýslu, þ. e. við Námafjall, Kröflu og Þeistareyki, svo og Torfajökulssvæðinu. 3. Áætlunin nái til rannsókna er nægja til vals á álitlegustu virkjunarstöðum og mats á helstu eiginleikum jarðhitakerfisins, svo sem yfirborðsmælinga og rannsóknaborana ásamt tilraunaborunum til þess að fá fram upplýsingar um gufusamsetningu svæðisins, aflferla hola, vinnslueiginleika og vinnslugetu svæðisins. 4. Framkvæmdaáætlunin miðist við sem besta og hagkvæmasta nýtingu bortækja Jarðborana ríkisins, þ. e. sá tími, sem bortækin eru laus frá vinnsluborunum, sé sem best nýttur til borunar rannsókna og tilraunahola.“ Íslendingum verður æ betur ljóst að nýting hinna miklu orkulinda landsins er forsenda bættra lífskjara þjóðarinnar í framtíðinni. Mikill hluti þessara náttúruauðlinda liggur í háhitasvæðunum. Háhitasvæðin hafa hins vegar fram til þessa lítt verið rannsökuð. Rannsóknir og athuganir, sem nauðsynlegt er að gera á háhitasvæðunum áður en til nýtingar þeirra kemur, eru bæði tímafrekar og kostnaðarsamar. Sérfræðingar telja að rannsóknartíminn frá því svæðið er fyrst athugað þar til unnt er með sæmilegri vissu að segja til um vinnslueiginleika þess og vinnslugetu sé um 6–8 ár. Berist óvænt upp í hendur okkar hagkvæmur nýtingarmöguleiki háhita verðum við að biðja um nokkurra ára frest áður en við getum gefið svör um verð gufu og eiginleika hennar á tilteknu svæði. Sé fyrirspyrjandi beðinn að bíða svo sem fimm ár er líklegt að áhugi hans dofni og hann leiti fyrir sér annars staðar. Sumir telja að virkjun jarðgufu til raforkuframleiðslu verði ekki samkeppnisfær við vatnsafl hér á landi á næstu árum. Möguleikar í nýtingu háhitasvæðanna kunni því að liggja helst í ýmiss konar efnaiðnaði. Þar ættu að geta opnast fjölmörg atvinnutækifæri auk arðvænlegrar orkusölu á komandi árum. Í ljósi þessa er gríðarlega mikilvægt að Íslendingar snúi sér nú skipulega að rannsóknum á háhitasvæðunum. Reynsla undanfarinna 10–20 ára sýnir að meginvandamálið við undirbúning og framkvæmd forrannsókna háhitasvæða er að sannfæra fjárveitingavaldið um nauðsyn rannsóknaborana sem óaðskiljanlegs hluta slíkra forrannsókna. Með nokkurri einföldun má líkja þessu við nauðsyn vatnamælinga. - Ég vek athygli manna á að í grg. þess stendur vatnsmælinga, en það er orð sem hefur litla merkingu í þessu sambandi. Þarna á að standa „vatnamælinga og kortagerðar í forrannsóknum á virkjun fallvatna“. - Rannsóknaboranir eru hins vegar tiltölulega dýrar miðað við aðrar forrannsóknir og tilhneigingin því sú hjá fjárveitingavaldinu að skera þær niður í tillögum sem gerðar eru um rannsóknir háhitasvæða. Líklega stafar þetta af því, að menn gera sér ekki grein fyrir þýðingu og nauðsyn þeirra upplýsinga sem með borunum fást. Árið 1969 var á vegum Orkustofnunar gerð áætlun um rannsókn háhitasvæða. Var þar m. a. rakin staða rannsóknanna á þeim tíma og gerð áætlun um forrannsóknir næstu 5 árin. Náði áætlunin bæði til mannafla og kostnaðar. Stofnunin lagði þessa áætlun fyrir stjórnvöld, en fjárveitingar til rannsókna háhitasvæða næstu árin tóku sáralítið mið af henni. Mest áberandi var að fé til rannsóknaborana var af mjög skornum skammti, sennilega af þeim ástæðum sem að ofan greinir. Ófullnægjandi rannsóknaboranir voru gerðar á Kröflusvæðinu á sínum tíma og óskum jarðhitadeildar um rannsóknaboranir á Hengilssvæðinu á s. l. 5–10 árum hefur jafnan verið hafnað. Rétt er að leggja áherslu á að undanfarin 10 ár hefur meginþungi rannsókna verið á lághitasvæðunum. Eðlilega hafa menn beint kröftunum mest að þeim í kjölfar orkukreppunnar og þeirrar stefnu sem mörkuð var: að nýta jarðhita til húshitunar alls staðar sem kleift væri. Nú er hins vegar hægt að sjá fram á að innan fárra ára verður settum markmiðum í jarðhitavæðingu húshitunar náð í meginatriðum. Því er tímabært nú að snúa sér að háhitasvæðunum og nýta bæði mannafla og bortækni sem hingað til hafa verið upptekin af rannsóknum og vinnslu lághitasvæðanna. Mikið er rætt um nauðsyn þess að eiga úr nokkrum virkjunarkostum að velja þegar valin er næsta vatnsaflsvirkjun. Ekki er síður mikilvægt fyrir Íslendinga að eiga nokkra virkjunarstaði á háhitasvæðum virkjunarhæfa, því sífellt berast upp í hendur okkar hugmyndir um nýtingu háhita. Með vaxandi orkuskorti í umheiminum er líklegt að þeim hugmyndum fjölgi. Þáltill. þessi gerir ráð fyrir að gerð verði rannsóknaráætlun til 5–10 ára þar sem áætluð verði nýting mannafla og bortækja í þessu skyni. Gert er ráð fyrir að rannsóknir beinist fyrst og fremst að þeim háhitasvæðum sem best liggja við nýtingu með tilliti til byggðar, hafna o. s. frv. En jafnframt er gert ráð fyrir að áætlunin nái til Torfajökulssvæðisins sem er eitt stærsta háhitasvæði landsins að flatarmáli og liggur reyndar sæmilega við virkjunarsvæði Landsvirkjunar. Áætlunin þarf að ná til rannsókna er nægja til vals á álitlegustu virkjunarstöðum og mats á helstu eiginleikum jarðhitasvæðisins. Prófessor Sveinbjörn Björnsson hefur í ágætri grein, sem hann nefnir „Rannsóknir og undirbúningur virkjunar háhitasvæða“, freistað þess að skipa undirbúningi virkjunar háhitasvæðis í ákveðna afmarkaða þætti. Greinin birtist í ársskýrslu Rannsóknaráðs ríkisins 1978–1979. Undirbúningi skiptir Sveinbjörn í áfanga sem hann nefnir: Forathugun, Frumhönnun, Verkhönnun og Gerð útboðsgagna, sem er sama áfangaskipting og tíðkast við virkjun vatnsfalla. 1 greininni segir Sveinbjörn: „Í Forathugun felst val á álitlegum virkjunarstað, könnun hans með borunum til að ganga úr skugga um að hann sé tæknilega virkjanlegur og fyrsta vísbending um þá nýtingu sem til greina kæmi. Á einu háhitasvæði eins og Hengilssvæði geta verið margir hugsanlegir virkjunarstaðir, t. d. Hveragerði, Ölkelduháls, Nesjavellir, Innstidalur eða Kolviðarhóll. Eftir almenna rannsókn svæðisins er álitlegasti virkjunarstaðurinn valinn til nánari rannsóknar með mælingum á yfirborði og borun nokkurra rannsóknarhola. Forathugun gæti tekið 3–4 ár. Henni lýkur með Drögum að áætlun um nýtingu virkjunarstaðarins. Þar er að finna fyrstu vitneskju um eiginleika jarðhitakerfisins, en allt kostnaðarmat er ónákvæmt og þessi drög eru ekki nægjanleg til að taka ákvörðun um virkjun. Til þess þarf nánara mat á eiginleikum jarðhitakerfisins, sem aflað er í næsta áfanga, Frumhönnun. Þá eru boraðar holur til reynslu og þær látnar blása til að kynnast vökva jarðhitakerfisins, aflferlum hola, vinnslueiginleikum þeirra og vinnslugetu kerfisins. Þessar niðurstöður ásamt gögnum um nýtingaráform og markaðshorfur eru lagðar til grundvallar mati á hagkvæmni sem gjarnan er falið aðila óháðum þeim sem aflaði gagnanna. Frumhönnun gæti tekið þrjú ár. Henni lýkur með frumáætlun um tilhögun og hagkvæmni virkjunar og á grundvelli hennar ætti að vera unnt að taka ákvörðun um að ráðast í virkjun, þótt enn þurfi að kanna betur ýmsa valkosti um tilhögun hennar, m. a. gerð endanlega stærð byggingaráfanga. Það er hlutverk næsta áfanga, Verkhönnunar. Með henni hefjast eiginlegar vinnsluboranir, en að sjálfsögðu geta reynsluholur og jafnvel rannsóknarholur einnig nýst væntanlegri virkjun. Áhersla er lögð á vinnsluprófanir borhola, mælingu aflferla og reynt er að ákveða hagkvæmasta vinnuþrýsting. Jafnframt er byrjað á hönnun virkjunarinnar og reynt að treysta allar hönnunarforsendur, sem lagðar eru til grundvallar Hönnunaráætlun. Af henni eiga virkjunaraðilar að geta dæmt um mismunandi valkosti og ákveðið hverja gerð virkjunarinnar þeir kjósa. Þeir leggja síðan í Gerð útboðsgagna, sem felur í sér hönnun virkjunar og áframhaldandi vinnsluboranir og vinnsluprófun. Verkhönnun og Gerð útboðsgagna gætu hvort um sig tekið eitt ár. Alls yrði undirbúningstími um 10 ár ef nokkur hlé yrðu gefin til umhugsunar milli áfanga. Þetta er svipaður tími og við undirbúning vatnsaflsvirkjana.“ Þegar þess er gætt, að allflest háhitasvæði okkar eru á forathugunarstigi, er ljóst að nýting þeirra er ekki möguleg á allra næstu árum. Í þessu sambandi er vert að vekja athygli á að á síðustu mánuðum hefur nokkuð verið rætt um nýtingu Þeistareykjasvæðisins fyrir pappírsverksmiðju. Þeistareykjasvæðið hefur lítið verið rannsakað og þyrfti, ef farið væri að leiðsögð Sveinbjörns hér að framan, 6–7 ár áður en þetta svæði kæmist á verkhönnunarstig. Þannig mætti lengi telja og er ljóst að Íslendingar eiga á þessu sviði mikið óunnið áður en þeir geta farið að selja gufu háhitasvæðanna til iðjuvera. Námafjall er sæmilega þekkt og Krafla er líklega best þekkta jarðhitasvæðið á þeim ca. 5 km2 sem rannsakaðir hafa verið. Kröflusvæðið er hins vegar allt um 30–40 km2. Reykjanestáin er lítið svæði, sem hefur talsvert verið rannsakað, Eldvörpin sáralítið. Krýsuvík og Trölladyngja eru á forathugunarstigi sem og stærstur hluti Hengilssvæðisins. Litlar athuganir hafa farið fram á Torfajökulssvæðinu og þar er gífurlegt verk fyrir höndum. Svartsengi er hins vegar orðið tiltölulega vel þekkt svæði. Gert er ráð fyrir að rannsóknaráætlun sú sem hér um ræðir taki mið af þeim bortækjum sem Jarðboranir ríkisins ráða yfir. Eðlilegt væri að miða við að bortækin væru notuð til rannsóknaborana þegar þau eru ekki við vinnsluborun. Ef gert er ráð fyrir að við þessar rannsóknir háhitasvæðanna væru notaðir Jötunn og Dofri væri e. t. v. ekki fjarri lagi að áætla 2–3 rannsóknarholur á ári. Mjög mikilvægt er fyrir Jarðboranir ríkisins og rekstur þeirra að slík áætlun sé gerð um nýtingu bortækjanna. Mikil eftirspurn mun vera nú eftir borverktökum til jarðhitaborana víða um heim. Lægðir í borverkefnum innanlands mætti því e. t. v. brúa með verkefnum erlendis, ef sú stefna væri tekin. Í ljósi þeirrar stöðu, sem rannsóknir okkar sjálfra á eigin háhitasvæðum eru, og mikilvægis slíkra rannsókna virðist fráleitt annað en nýta tækin til fullnustu hérlendis. Leggja verður áherslu á að ekki er unnt að fá upplýsingar um háhitasvæðin án borana og boranir eru kostnaðarsamar. Þeim mun mikilvægara er að menn geri sér grein fyrir þeim kostnaði nokkur ár fram í tímann. Íslendingar eiga sérfræðinga í jarðhitafræðum sem eru mikils metnir víða um heim og eftirsóttir ráðgjafar erlendis. Íslendingar hafa þannig lagt þekkingu af mörkum við virkjun jarðhita erlendis, t. d. í Mið-Ameríku og Afríku. Til þess að leggja frekari áherslu á, að einmitt á sviði jarðhitavísinda geta Íslendingar miðlað umheiminum þekkingu, hefur hér verið komið á fót Jarðhitaskóla Sameinuðu þjóðanna. Rannsóknir háhitasvæða okkar eru hins vegar of stutt á veg komnar. Eigi nýting þeirra að verða möguleg á næstu árum verður þegar að hefja skipulegar rannsóknir. Vert er að hafa í huga við rannsóknaáætlun sem þessa þau áhrif sem rannsóknin hefur á verðmæti þess lands sem rannsakað er. Rannsóknir á orkulind færa hana nær því marki að vera auðlind og þá í höndum eiganda landsins. Þetta er sérstaklega íhugunarvert þegar eigandinn er annar en ríki eða sveitarfélög. Þetta leiðir hugann að eignarrétti djúphita annars vegar og hins vegar að ákvæðum stjórnarskrárinnar um „fullt verð“ fyrir eign við eignarnám. Flm. hafa við tillögugert þessa notið ýmissa upplýsinga og ráðlegginga frá dr. Guðmundi Pálmasyni, forstöðumanni jarðhitadeildar Orkustofnunar. Herra forseti. Ég vil leggja til að loknum umr. um þessa þáltill. að henni verði vísað til allshn.



Herra forseti. Ég vil í tilefni þessarar þáltill. segja örfá orð. Ég vil byrja á að þakka flm. hennar fyrir þann áhuga sem þeir sýna þessu málefni: að efla með skipulegum hætti rannsóknir á háhitasvæðum landsins. 1. flm., sem mælti hér fyrir þessu máli og rakti grg. með þáltill., á þakkir skildar fyrir vandaðan undirbúning að þessari tillögugerð, eins og vænta mátti, en hann er áhugamaður um orkumál og hefur sjálfur unnið að þeim málum sem verkfræðingur. Ég get því tekið undir það sem fram kemur í þáltill., bæði efnislega í till. sjálfri og eins þau atriði sem gerð er grein fyrir í grg. með till. Þau eiga öll erindi, að því er mér virðist, inn í það samhengi sem till. beinist að. Við erum hér með geysilega mikla auðlind sem á eflaust eftir að nýtast þjóð okkar í framtíðinni ekki síður en vatnsaflið og aðrar auðlindir sem þjóðin hefur úr að spila. En þetta er orkulind sem við höfum ekki nýtt meira en vatnsaflið og kannske hlutfallslega minna, ef marka má grófar áætlanir sem fyrir liggja um hversu mikil hún sé að magni til. En þar er vitneskjan enn þá takmörkuð vegna takmarkaðra rannsókna, ekki síst á háhitanum. Tölur, sem eru nokkurra ára gamlar, í þessu samhengi gera ráð fyrir að háhitinn geti numið um 80 þús. gwst. í varmaorku. Er þá talið að þar sé um lágmark að ræða, því að það er eflaust mjög undir tækni komið og tækniþróun í þessum málum hversu langt mé sækja í þessum efnum. Það má vel vera að í framtíðinni verði hægt að sækja í jarðvarmann víða á hinu gosvirka belti landsins út fyrir þau svæði þar sem jarðvarminn gerir nú vart við sig á yfirborði, á hinum svonefndu háhitasvæðum fyrir utan lághitasvæðin sem við höfum verið að nýta í þágu húshitunar og ylræktar á undanförnum árum og þar á marga lund verið staðið myndarlega að verki. Nýtingarmöguleikar háhitans eru, eins og gerð er grein fyrir með þessari þáltill., fjölþættir. Það er ekki síst slík fjölþætt nýting sem við eigum að hafa í huga við þær áætlanir sem gera þarf og kosta fjármagn eins og aðrar rannsóknir. Ég hef þá í huga nýtingu fyrir utan þá hagnýtingu til raforkuframleiðslu sem þegar er í gangi á þremur svæðum á landinu: í Svartsengi, í háhitasvæðinu við Námafjall í Bjarnarflagi og við Kröflu svo sem þekkt er. Fyrir utan þessa nýtingu til raforkuframleiðslu er jafnhliða hægt að nýta varmann í þágu iðnaðar og á öðrum sviðum, svo sem til ylræktar, bæði varðandi gróður og dýr, þ. e. græðlingarækt, svo að dæmi séu tekin, og fiskrækt, sem hagnýta má í þrepum með nýtingu sama svæðis, sömu notkun. Og það skiptir ekki minna máli, eins og hér hefur verið gerð grein fyrir, að vel sé staðið að þessum málum ekki síður en í sambandi við nýtingu vatnsaflsins. Í rauninni erum við hér með flóknara verkefni á ferðinni. Þeim mun meiri ástæða er til að hugað sé að undirbúningi og rannsóknum með tímann fyrir sér, að ætla sér góðan tíma til þessara verkefna. Ég tel að liður í þeirri orkustefnu, sem ríkisstj. vinnur að að móta, þurfi einmitt að vera rannsóknaáætlun um háhitann í svipuðu formi og vakin er athygli á með þessari þáltill. Eignarrétturinn á þessari auðlind skiptir verulegu máli þegar hugsað er til rannsókna og ekki síður til nýtingar. Það hefur verið áhugamál ýmissa á undanförnum árum að fá úr því skorið, hverja beri að telja eigendur að þessari auðlind. Viðhorf okkar Alþb.-manna í þeim efnum eru ljós. Þau hafa verið sett fram í sambandi við stefnumótun okkar um orkumál í þá veru að líta beri á þann jarðvarma, sem sækja þarf niður í iður jarðar með borunum, t. d. miðað við 50–100 m dýptarmörk, sem almenningseign. Að undirbúningi löggjafar að þessu leyti er unnið og hafa raunar áður komið fram frumvörp hér á Alþingi sem sérstaklega varða háhitasvæðin. Ég minni á tillöguflutning Magnúsar Kjartanssonar, fyrrv. iðnrh., sem ítrekað flutti frv. um að háhitasvæði landsins skyldu verða almenningseign, og ég tel brýnt, ekki síst vegna þess að nú er orðið fyllilega tímabært að herða á rannsóknum og hugsa til nýtingar þessara auðlinda meira en verið hefur, að fyrr en seinna fáist úr þessu skorið varðandi umráða- og eignarrétt yfir þessari miklu auðlind. Í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. er gert ráð fyrir að sett verði lög um eignar- og umráðarétt jarðhita. Ég vænti þess, að hægt verði að sýna á yfirstandandi þingi frv. þar að lútandi til kynningar, því að ljóst er að það verður tæpast afgreitt á mjög stuttum tíma, en gæti orðið grundvöllur fyrir efnislegri meðferð og væntanlega afgreiðslu málsins og lagasetningu að þessu leyti á næsta þingi. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að bæta hér við fleiri orðum þó mjög margt mætti um þetta segja. Það er rétt, sem hv. frummælandi sagði áðan, að einmitt á þessu sviði getum við Íslendingar verið veitendur í sambandi við orkumál í alþjóðlegu samhengi og erum það nú þegar með vissum hætti. Það þýðir ekki að við höfum náð þeim tökum sem æskilegust séu á rannsóknum þessara mála, hvorki skipulagslega né tæknilega. Við eigum þar mjög margt ólært og eftir að móta stefnu okkar skýrar en tekist hefur til þessa. En það er eitt þýðingarmesta atriðið að skilningur sé fyrir því hér á löggjafarsamkomunni, sem fer með fjárveitingavaldið, að fjármagn fáist til nauðsynlegra rannsókna, nauðsynlegs undirbúnings. Við munum áreiðanlega ekki þurfa að sjá eftir þeim krónum sem til þess er varið. Þvert á móti getum við vænst þess að uppskera af slíkri fjárfestingu í rannsóknum á þessu sviði ríkulega í framtíðinni. Því vil ég eindregið hvetja til þess, að veitt verði fjármagn í þessu skyni í vaxandi mæli á komandi árum og jafnhliða því sem við áttum okkur á hagnýtingarmöguleikunum betur en verið hefur, en það byggist að sjálfsögðu m. a. á niðurstöðum þeirra rannsókna sem hér er gerð tillaga um að ráðist verði í.



Herra forseti. Það er að sjálfsögðu ekki miklu við að bæta ítarlega framsögu 1. flm. þessarar þáltill., en ég vil þó nota tækifærið og undirstrika og leggja sérstaka áherslu á nokkur atriði og mikilvægi till. í heild. Ég vil einnig sem einn af flm. nota tækifærið og þakka hæstv. iðnrh. fyrir undirtektir hans við mál það sem hér er til umr. Við leggjum höfuðáherslu á að ávallt séu fyrirliggjandi á hönnunarstigi nokkrir virkjunarstaðir á háhitasvæðum landsins. Við vitum e. t. v. með litlum fyrirvara hvenær nýtingarmöguleikar slíkra svæða kunna að koma upp. Slík nýting getur komið óvænt og nokkuð skyndilega og þá getur, eins og reyndar kemur fram í grg. með þáltill., verið of seint að bíða í 6–8 ár eftir þeim rannsóknum sem fyrir þurfa að liggja eða þarf að framkvæma áður en nýting getur hafist á svæðunum. Því er það fjármagn, sem lagt er í slíkar undirbúningsrannsóknir, nokkurs konar varasjóður að okkar áliti sem gott getur verið að gripa til þegar að nýtingu kemur og stundum nauðsynlegt, eins og með svo margt annað, að eiga varasjóð að grípa til þegar til þarf að taka. Ákvörðun um virkjunarframkvæmdir hefur oft reynst þeim, sem hana eiga að taka, nokkuð erfið, þ. e. ríkisstj. og Alþingi, og er það auðvitað af ýmsum ástæðum. Einkum hefur þetta þó hingað til átt við um vatnsaflsvirkjanir, en slíkt getur vafalaust einnig komið upp þegar rætt er um virkjanir eða nýtingu háhitasvæða. Er lauslega bent á það í lok grg., þegar talað er m. a. um eignarhald eða eignarrétt á þessum svæðum. E. t. v. finnst ýmsum að við Þingeyingar ættum ekki að tala mikið um slík mál, það sé e. t. v. líkt því að kasta steinum úr glerhúsi ef við tölum um það, hvernig eigi að standa að virkjunarframkvæmdum. Má auðvitað í því sambandi bæði nefna Laxármálið, sem allir kannast við, og svo hvernig gengið hefur við Kröflu. En það hlýtur að vera okkar að læra af reynslunni og til þess eru að sjálfsögðu vítin að varast þau, og þess vegna teljum við að mjög nauðsynlegt sé að hafa fyrirhyggju í þessum málum ekki síður en öðrum. Í Þingeyjarsýslu eru háhitasvæði á svokölluðu Þeistareykjasvæði, sem nefnt er hér í grg., sem lítt hafa verið rannsökuð, en hljóta að bjóða upp á ýmsa möguleika. Má í því sambandi nefna hugmyndir manna norður þar um að kannaðir verði möguleikar á því að reisa pappírsverksmiðju á Húsavík. Nú þegar hafa heyrst svör og viðbrögð ýmissa aðila, bæði í ræðu og riti, um að rannsóknum á háhitasvæðum sé lengra komið annars staðar en þarna fyrir norðan og því sé réttara að nýta þau ef reisa á slíka verksmiðju eða aðrar sem þarfnast eða geta nýtt orku frá háhitasvæðum. Má í því sambandi vitna til greinar sem prófessor Jónas Elíasson skrifar í Morgunblaðið laugardaginn 21. mars s. l. og kemur einmitt inn á þessar hugmyndir, þar sem hann er að hugleiða nýtingu háhitans og talar um að háhitann þurfi að virkja. Í lok greinar sinnar segir hann svo, með leyfi forseta: „Á Reykjanesskaga eru bestu aðstæður sem nú þekkjast til að byggja slíkar stöðvar ódýrt. Þar að auki eru góðir möguleikar á að framleiða gufu til iðnaðarnota á Reykjanesi. Þar eru loðnuverksmiðjur og frystihús, sem geta nýtt þessa gufu. Þar er landrými til að byggja verksmiðjur, t. d. er hætt við að pappírsverksmiðja sé best staðsett á Reykjanesi.“ Ef slík rök eru notuð má líkja því við það, að aldrei yrði virkjað vatnsafl annars staðar en á núverandi virkjunarsvæði Landsvirkjunar og háhiti yrði e. t. v. aldrei virkjaður annars staðar en t. d. í Svartsengi á Reykjanesi. Slík vinnubrögð hljóta að hafa mikil áhrif á uppbyggingu atvinnulífsins í landinu og verður vart við slík rök unað, heldur þess krafist að tækifærin verði nýtt sem víðast um land og þar sem þau eru fyrir hendi. Því leggjum við flm. mjög mikla áherslu á að í tíma verði unnið að rannsóknum svæðanna og nýting þeirra verði möguleg með tiltölulega litlum fyrirvara ef og þegar tækifæri gefast. Eflaust finnst einhverjum að hér sé um ótímabæra og lítt arðsama fjárfestingu að ræða, en við flm. teljum að þá sé ekki lagt rétt mat á. Ég leyfi mér aftur að vitna til þess sem gerst hefur við Kröflu og hvernig staðan væri hefði þar verið betur staðið að undirbúningi. Ég held að við getum öll verið sammála um að ef þar hefði verið betur staðið að undirbúningi hefði líka verið betri árangurs að vænta Hæstv. iðnrh. nefndi, að slíkar rannsóknir kostuðu mikið fjármagn, og höfðaði til þeirra, sem með fjármagn og fjárveitingavald fara, að þeir þyrftu að leggja sitt af mörkum á næstu árum til að gera þessi mál að veruleika. Ég tek undir það og ég vona að þáltill. þessi fái hér góðar undirtektir og greiðan framgang í gegnum þingið og síðan framkvæmdir af hálfu hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Ég vil, eins og aðrir sem hér hafa talað á undan mér, byrja á að lýsa ánægju minni yfir þessari fram komnu þáltill. og lýsa þeirri skoðun minni, að ég tel ekki einasta að hér sé hreyft stórmerku máli, heldur sýnist mér, að í þetta mál hafi verið lögð mikil vinna, og vil taka undir með öðrum um að þakka fyrir það framtak. Það eru að öðru leyti sérstakar ástæður fyrir því, að mig langar til að hafa svolítinn eftirmála í þessari umr. Í fyrsta lagi vil ég vekja athygli á því sem segir í niðurlagsorðum í grg. hv. flm. Þar segja þeir, með leyfi forseta: „Vert er að hafa í huga við rannsóknaáætlun sem þessa þau áhrif, sem rannsóknin hefur á verðmæti þess lands sem rannsakað er. Rannsóknir á orkulind færa hana nær því marki að vera auðlind og þá í höndum eigenda landsins. Þetta er sérstaklega íhugunarvert þegar eigandinn er annar en ríki eða sveitarfélög. Þetta leiðir hugann að eignarrétti djúphita annars vegar og hins vegar að ákvæðum stjórnarskrárinnar um „fullt verð“ við eignarnám.“ Hér er hreyft máli sem varðar mjög þau grundvallarstefnuatriði í slíkum málum sem Alþfl.-menn hafa sett á oddinn í þjóðmálaumræðum á undanförnum árum. Hér á ég við í fyrsta lagi hugmyndir jafnaðarmanna um alþjóðareign á auðlindum landsmanna og hins vegar hugmyndir, sem mjög hefur borið á góma í umræðum, um endurskoðun stjórnarskrár og þá sérstaklega þau ákvæði, sem kveða á um mat eigna við eignarnám. Á því hefur verið vakin athygli t. d., að Norðmenn hafa fyrir nokkru endurskoðað gildandi lagaákvæði með þeim hætti, að í staðinn fyrir fullar bætur á markaðsverði, þegar um er að ræða eignir sem raunverulega eru ekki fyrst og fremst verðmæti fyrir framtak eða fjárfestingu eigandans, heldur fyrir nálægð við þéttbýlið eða vegna þess að um er að ræða nýtingu þjóðarheildarinnar á áður ónýttri auðlind, skuli koma fyrir bætur sem skilgreinast sem sanngjarnt verð. Í þessu felst að meta beri eignirnar með hliðsjón af nýtingu þeirra til þess tíma, ekki á markaðsverði. Þetta er mjög þýðingarmikið mál og ef ég skil rétt þessi ummæli flm. í grg., á þá leið að þeir vilji með þessu taka undir slík sjónarmið, þá fagna ég því sérstaklega. Þá ætti það við um þá framsóknarmenn, að batnandi mönnum er best að lifa. Í annan stað vil ég, vegna þess að flm. vitnaði mjög í framsögu sinni til orða Sveinbjarnar Björnssonar eðlisfræðings og erindis sem hann flutti á ársfundi Rannsóknaráðs ríkisins á s. l. ári fara nokkrum orðum frekar um það sem hann þar sagði. Ég skil það svo, að þetta erindi, sem var hið merkasta, sé kveikjan að hugmyndinni um flutning þessa máls. Það er alkunna að stjórnmálamenn þiggja víða ráð í störfum sínum og sem betur fer af fleiri en efnahagssérfræðingum. Og þegar taka á ákvarðanir um meiri háttar framkvæmdir, ekki hvað síst í orkumálum, þurfa þeir mjög á að halda ráðgjöf raunvísindamanna. Því er ekki óeðlilegt að einn úr hópi þeirra verði til þess að flytja hér einmitt mál af þessu tagi. Slíkir menn eru því miður ekki nógu margir á þingi. En jafnvel í þeim málum, eins og t. d. orkumálum, er reynslan sú, að stjórnmálamenn þykjast einatt vita betur en sérfræðingar, og af því höfum við sem kunnugt er mátt súpa seyðið á undanförnum árum. Stærsti minnisvarðinn um fyrirhyggjuleysi - og mér liggur við að segja hroka hins pólitíska valds í þeim málum er að sjálfsögðu Krafla. Oft er þetta fyrirhyggjuleysi kennt við framkvæmdagleði stjórnmálamanna. Sumum þykir slíkt mjög svo aðdáunarvert. Þetta tengist röksemdum sem oft hafa heyrst frá okkur Alþfl.-mönnum, einnig í efnahagsmálum, og lúta að gagnrýni á því stjórnkerfi sem við höfum komið okkur upp í vaxandi mæli á undanförnum árum. Það einkennist mjög af því, að þm. sem fulltrúar löggjafarvaldsins hafa í allt of ríkum mæli keppt eftir því að gerast sjálfir embættismenn. Þeir hafa seilst til þess að setjast í stofnanir framkvæmdavaldsins, einkum og sér í lagi þar sem um er að ræða úthlutun fjármuna. Þannig eru þeir daglega leiddir í þá freistni, sem þeir ættu ekki að vera, að láta atkvæðavonina ráða ákvörðunum sínum. Freistingarnar verða til þess helst að falla fyrir þeim. Sjónarmið af þessu tagi eiga hvort tveggja við hagstjórnina og þá einnig undirbúning framkvæmda á hinu verklega sviði. Nú vil ég vekja athygli á því, að í því erindi, sem vitnað var til áðan, erindi Sveinbjarnar Björnssonar, var inntakið að meta reynsluna af þessum margfrægu Kröflumistökum. Hann spurði sjálfan sig þeirrar spurningar, hvernig við gætum í framtíðinni lært af þeim og látið þau okkur á kenningu verða. Sveinbjörn minnti á að við hefðum aðeins nýtt lítið brot af orkulindum okkar. Þess vegna viljum við gjarnan ylja okkur við dagdrauma um það sem við þannig eigum til góða. Hann minnti á að í viðurkenningarskyni við fyrri afrek okkar í hitaveituframkvæmdum hefur Jarðhitaskóla Sameinuðu þjóðanna verið valinn staður hér á landi, eins og áður er vikið að. Þessi skóli, sagði hann, er framlag okkar til þróunaraðstoðar, en einmitt í jarðhita- og fiskveiðamálum teljum við okkur helst aflögufæra til annarra þjóða. Því næst sagði Sveinbjörn Björnsson orðrétt, með leyfi forseta, og ég hygg að þau ummæli hans eigi einmitt erindi inni í þessa umr.: „En mitt í þessari sjálfumgleði hefur stolt okkar beðið verulegan hnekki. Þeir, sem nú kenna styrkþegum við Jarðhitaskóla S. Þ., verða dálítið kindarlegir í framan þegar þeir koma að virkjun háhitasvæða í ljósi nýfenginnar reynslu eða öllu fremur í skugga reynslunnar af Kröflu. Það er ekki nema von að styrkþegarnir spyrji í sakleysi: Hvernig í ósköpunum gátuð þið lent í þessu klandri með alla ykkar þekkingu og reynslu af jarðhita og eldfjöllum? - Okkur verður tregt um svör: Var þekking okkar sjálfsblekking eða nýttum við ekki þá þekkingu sem við réðum yfir? Og það er ekki aðeins sjálfstraust okkar sem bilar, heldur einnig trú okkar á háhitasvæðin. Eru súlurnar á kortinu kannske glansmyndir, einskis verðar þegar á reynir? Þessi svartsýni er eðlileg þegar við sjáum afleiðingarnar af Kröfluævintýrinu. Í fjárlagafrv. þessa árs“ - Sveinbjörn flytur þessi orð á árinu 1980 - „eru afborganir og vaxtagreiðslur 3.9 milljarðar, sem er ríflega tvöföld fjárveiting til Orkustofnunar og álíka upphæð og fjárveiting til rekstrar alls Háskóla Íslands. Þetta er sannarlega dýrkeyptur skóli.“ - Og Kröflureikningarnir halda áfram að hækka. Eftir að hafa gert grein fyrir æskilegum vinnubrögðum við undirbúning framkvæmda, sem vel kemur fram í grg. flm. þessarar þáltill. og í máli flm. hér áðan, þar sem menn skilgreina áfanga í verkundirbúning, forathugun, frumhönnun, verkhönnun og gerð útboðsgagna, ber að leggja á það áherslu, að þessi undirbúningur getur sem kunnugt er tekið allt að 10 ár. Um þetta segir Sveinbjörn Björnsson líka í erindi sínu: „Ef við notum nú þennan ramma áfangaskiptingar til að glöggva okkur á stöðu undirbúnings háhitasvæða verður okkur í fyrsta lagi ljóst að þau eru flest enn á forathugunarstigi. Frumhönnun er lokið á Svartsengi og Bjarnarflagi fyrir þá vinnslu sem þar hefur verið, en í Kröflu má segja að hlaupið hafi verið yfir frumhönnun í eiginlegum skilningi, þar sem menn tóku ákvörðun um virkjun á grundvelli forathugunar og gáfu sér forsendur fyrir verkhönnun sem fengust í Bjarnarflagi, að þær giltu einnig á Kröflusvæðinu. Þarna var tímaþröng látin ráða og tekin mikil áhætta, en forsendur reyndust því miður rangar.“ Sveinbjörn vakti athygli á því, að við eigum mikið verk fyrir höndum óunnið við rannsókn á háhitasvæðum, og segir um það m. a., umfram það sem fram kemur í grg., með leyfi forseta: „Ef einhver aðili vildi nú koma upp iðnaði á Krýsuvíkursvæðinu, sem nýtti varma svæðisins að stórum hluta, yrðum við að biðja hann að bíða í 4–5 ár meðan við gengjum úr skugga um það, hvort svæðið stæði undir þessari vinnslu og hversu hagkvæm hún yrði. Síðan færu tvö ár í verkhönnun og gerð útboðsgagna. Væri frumhönnun hins vegar lokið mætti á grundvelli hennar ákveða virkjun og hefja verkhönnun og 4–5 ár mundu sparast. Frumhönnun háhitavinnslu er dýr og þess vegna ekki þess að vænta að við getum lokið henni á öllum álitlegustu svæðunum, en þó hlýtur það að teljast góð fjárfesting að eiga nokkra virkjunarstaði frumhannaða til þess að flýta fyrir nýtingu þeirra þegar kallið kemur.“ Þetta hygg ég, að sé aðalatriðið, og það er einmitt þessum tilgangi sem umrædd þáltill. þjónar. Að lokum langar mig til þess að segja það, að inntakið í erindi Sveinbjarnar Björnssonar var að draga rétta lærdóma af fenginni reynslu af mistökunum við Kröflu, sem er eitt af meiri háttar pólitískum ævintýrum sem orðið hafa á seinni árum. Af máli hans mátti ráða að við eigum margt ólært. Þess má að lokum geta svona til gamans, af því að menn hafa svo oft vitnað til þessa merka fyrirlesturs, að þar sátu í heiðurssæti til þess að hlýða á eðlisfræðinginn núv. hæstv. forsrh., m. ö. o. Kröflumálaráðherra í fyrrv. ríkisstj., núv. hæstv. fjmrh., Kröflunefndarmaður, og núv. hæstv. menntmrh., Kröflunefndarmaður. Þetta þríeyki hefur síðan verið verðlaunað fyrir frammistöðuna við Kröflu með því að lyfta því í heilu lagi til æðstu valda. Megi þeir þremenningar nú læra af dýrkeyptri reynslu og erindi Sveinbjarnar.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. þm. Guðmundi Karlssyni, hv. þm. Garðari Sigurðssyni og hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni leyft mér að flytja svofellda þáltill., með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa breytingar á þeim ákvæðum siglingalaga, sem lúta að björgun skipa og skipshafna, með það að markmiði, að skipstjórnarmenn þurfi aldrei að veigra sér við kostnaðarins vegna að biðja um þá aðstoð, sem þeim sýnist að að mestu gagni mætti koma í hverju tilviki.“ Þau ákvæði siglingalaga, sem að greiðslum fyrir björgun skipa og skipshafna lúta, eru mjög úrelt orðin, reyndar frá seglskipatímanum eða frá árinu 1910, en á þeim tíma fylgdi því oftast mikil áhætta fyrir skip og skipshöfn að reyna að bjarga öðru skipi. Þá hefur mönnum þótt nauðsynlegt að lögbinda há björgunarlaun til að hvetja menn til að koma öðrum til aðstoðar á neyðarstundu. Þessi ákvæði siglingalaga leiða oft til þess, að skipstjórnarmenn hugsa sig um oftar en einu sinni áður en beðið er um þá aðstoð sem þeim þó sýnist að gæti komið að mestu gagni í það og það skiptið. Í þessu sambandi ber að hafa í huga, að óhapp, þar sem venjuleg aðstoð sýnist fullnægjandi, skip og skipshöfn ekki í yfirvofandi hættu, t. d. skip með bilaða vél í sæmilegu veðri skammt frá landi, getur á skömmum tíma snúist upp í neyðartilfelli. Það er mikill munur á aðstoð annars vegar og björgun hins vegar, - munur sem dómstólar taka mjög mikið tillit til þegar þeir ákveða upphæð greiðslna fyrir veitta aðstoð eða björgun. Það er talin björgun þegar skip og/eða skipshöfn er í bráðri yfirvofandi hættu þegar aðstoðin er veitt. Hin miklu peningalegu sjónarmið, sem inn í málin blandast, eru mjög hvimleið, svo að ekki sé meira sagt, og alls ekki í takt við nútímann þegar stórir hópar manna, og á ég þá m. a. við fjöldann allan af björgunarsveitum, eru tilbúnir, bæði á nóttu og degi, til að leggja mjög hart að sér við björgun náungans - tilbúnir til að fórna eigin tíma og fjármunum og jafnvel tilbúnir til að leggja sig í lífshættu ef á þarf að halda án minnstu vonar um greiðslu í nokkurri mynd. Þegar skip, sem tryggt er eða endurtryggt hjá Samábyrgð Íslands á fiskiskipum, bjargar öðru, sem líka er tryggt hjá Samábyrgðinni eða endurtryggt, gilda allt aðrar og nútímalegri reglur um greiðslur fyrir veitta aðstoð eða björgun, og er þó hættan í þeim tilvikum, bæði fyrir björgunarskip og skipshöfn þess, síst minni en í öðrum tilvikum. Þó verður ekki séð að þær reglur dragi á nokkurn hátt úr því, að menn leggi sig alla fram við björgun skipa, að ekki sé talað um björgun skipshafna. Þegar íslensk fiskiskip, önnur en þau sem tryggð eru eða endurtryggð hjá Samábyrgðinni, aðstoða hvert annað er gjarnan dregið mjög verulega úr kröfum um greiðslur fyrir aðstoð eða björgun sem ákvæði siglingalaga og dómar byggðir á þeim ákvæðum gefa þó tilefni til, og er þessi afsláttur, ef við megum kalla það svo, gjarnan helmingur af því sem aðrir mundu krefjast. Ýmis önnur skip, þar með talin varðskipin, setja oftast fram ítrustu kröfur um björgunarlaun og byggja þær á úreltum ákvæðum siglingalaga. Þetta leiðir til þess, að verulegur munur getur orðið á tilkostnaði viðkomandi útgerðar eftir því hvaða skip það er sem veitir aðstoðina. Sem dæmi um kostnað útgerðar vegna fenginnar aðstoðar, að ekki sé talað um þegar hún flokkast undir björgun, er eigin áhætta vegna hvers skips sem jafna má við eigin áhættu í kaskótryggingum bifreiða. Hún er hlutur útgerðarinnar í kostnaði við hvert einstakt tjón. Vegna fiskibáta er eigin áhætta gjarnan 1.7–2 millj. gkr. og vegna togara 3.5–5 millj. gkr. Það, sem oftast skiptir þó mun meira máli fyrir útgerðina, er spurningin um bónus í iðgjaldagreiðslum eða álag á þær. Ef samanlögð tjón næst liðinna fjögurra ára eru minni en sem nemur 80% iðgjaldatímabilsins er veittur bónus sem fer vaxandi í 15% ef tjón eru undir 40% af iðgjöldum. Ef tjón næst liðinna fjögurra ára eru samtals 20% hærri en sem nemur öllum iðgjöldum tímabilsins kemur álag á iðgjöldin sem fer vaxandi og nær 20% álagi ef tjón tímabilsins hafa verið meiri en 87% umfram iðgjöld sama tíma. Hér er um að ræða bónus eða álag á fastagjöldin eða svokölluð PA-gjöld, en þau eru liðlega helmingur af heildariðgjöldum vegna hvers skips. Vegna meðalstórs togara getur þessi mismunur verið allt frá 4.1 millj. gkr. í bónus upp í 5.5 millj. gkr. í álag á ársiðgjaldi. Munurinn getur sem sagt orðið 9.6 millj. gkr. til viðbótar við eigin áhættu skipsins. Ef björgunarlaun ákveðast há af dómstólum getur það haft áhrif á iðgjaldagreiðslur vegna viðeigandi skips í allt að 4 ár frá því að tjón á sér stað. Heildarkostnaður útgerðar á fjögurra ára tímabili gæti því hugsanlega - ekki líklega, heldur hugsanlega - orðið um 40 millj. gkr. vegna eins óhapps, ef aðstoðin flokkast undir björgun og há björgunarlaun eru dæmd. Þetta á við um meðalstóran togara. Vegna fiskibáta eru allar þessar tölur liðlega helmingi lægri. Auðvitað verður útgerðin fyrir tjóni hver sem aðstoðina veitir, en munurinn þar á getur eigi að síður skipt milljónum og tugum milljóna gkr. Það er því ofureðlilegt að menn hugsi sig um oftar en einu sinni áður en leitað er eftir aðstoð þeirra skipa sem fyrir fram er vitað að munu setja fram ítrustu kröfur um greiðslur fyrir veitta aðstoð, að ekki sé talað um þegar aðstoðin getur flokkast undir björgun. Þar sem ég þekki til í nágrannalöndum okkar vinna björgunarskip, herskip og varðskip sem stunda björgunarstörf, eftir ákveðnum töxtum, en setja ekki fram kröfur um greiðslu björgunarlauna, eins og gert er hér á landi. Um svipað fyrirkomulag sömdum við í Vestmannaeyjum á sínum tíma við tryggingafélögin vegna aðstoðar bátsins okkar, Lóðsins, sem er bæði hafnarbátur og björgunarskip. Þá vita allir að hverju gengið er, eftirkaup verða engin og þaðan af síður að nokkrum detti í hug að leita til dómstóla. Í þessari þáltill. er talað um greiðslur fyrir björgun skipa og skipshafna. Með því orðalagi er ekki verið að gefa í skyn að krafist sé greiðslna fyrir björgun mannslífa. Það er mér vitanlega ekki tíðkað hér á landi. Hins vegar gera siglingalögin ráð fyrir greiðslum fyrir björgun mannslífa í vissum tilvikum, bæði áhafna og farþega. Þetta sýnir með öðru hve ákvæði laganna eru úrelt orðin. Það er nauðsynlegt að strax fari fram endurskoðun á forneskjulegum ákvæðum siglingalaga um greiðslur fyrir björgun skipa og skipshafna. Þær breytingar verða fyrst og fremst að miða að því að tryggja sjófarendum bestu hugsanlegu aðstoð hvenær sem á þarf að halda. Herra forseti. Ég legg til að þáltill. verði vísað til hv. allshn. að loknum þessum umr.



Herra forseti. Ég tel ástæðu til þess að segja örfá orð um þessa till. til þál. um breytingu á siglingalögum. Hér er um viðkvæmt og viðamikið mál að ræða, en ekki e. t. v. jafneinfalt og sumir vilja vera láta. Þegar skip þarfnast utanaðkomandi hjálpar er greint á milli þess, hvort skipinu er veitt aðstoð eða - þegar hjálparþörf er sérstaklega rík - hjálp telst björgun. Um björgun eru í siglingalögum sérstök ákvæði sem fela í sér rétt bjargenda til þóknunar, björgunarlauna, sem eru mun hærri en venjulegt endurgjald fyrir vinnu. Þegar björgun er innt af hendi frá öðru skipi á áhöfn þess lögvarinn hluta björgunarlaunanna. Tilgangur þessara sérreglna er sá að hvetja menn til að bjarga þegar björgunar er þörf. Er á því byggt að menn gefi sig frekar að björgun, bregðist skjótar við og leggi sig meira í framkróka við björgunarstarfið, ef til ríflegra launa er að vinna. Björgun er og oft bæði örðug og áhættusöm fyrir bjargendurna. Þeir, sem björgunarlaunin greiða, eigendur eða vátryggjendur, hefðu og orðið fyrir meira tjóni ef ekkert hefði bjargast. Ákvæði siglingalaganna eru að stofni til frá árinu 1914 og má rekja þau til alþjóðasamþykktar um björgun sem gerð var í Brussel árið 1910. Ákvæði þessi, sem og ákvæði siglingalaganna yfirleitt, eru þannig alþjóðaregla sem tekin hefur verið upp í siglingalög einstakra ríkja. Ísland hefur ekki gerst aðili þessarar samþykktar. Það telst björgun ef bjargað er skipi sem hefur farist eða er statt í neyð. Þannig er það skilyrði þess að um björgun teljist vera að ræða, að skip hafi verið statt í neyð, verið í hættu statt þannig að viðbúið sé að skipið hefði farist eða orðið fyrir spjöllum ef ekki hefði borist hjálp annars staðar að. Það er og skilyrði til að ákvæði siglingalaganna veiti rétt til björgunarlauna, að björgunartilraun beri árangur. Kemur þannig ekki til greiðslu björgunarlauna ef tilraunin verður árangurslaus. Þá fela reglur þessar ekki í sér rétt til björgunarlauna ef eingöngu er um að ræða björgun manna af skipi, en skip eða farmur ferst með öllu. Reglurnar byggja á því, að sá, sem hefur á hendi stjórn skips sem er í hættu, taki ákvörðun um hvort eða hver veiti aðstoð. Sá, sem tekur þátt í björgun gegn réttmætu banni stjórnandans, á því ekki rétt á björgunarlaunum. Samkv. siglingalögum skiptir ekki máli hver er eigandi skips sem að björgun stendur. Réttur til björgunarlauna skapast þannig þótt skip sem bjargar sé eign sama aðila og skipið sem bjargað er. Siglingalög gera ekki heldur greinarmun á því, hvort um er að ræða skip í eigu ríkisvaldsins. Varðskip eða sérstök björgunarskip eiga þannig að siglingalögum sama rétt til björgunarlauna og önnur skip. Þegar björgunarlaun eru ákveðin ber að taka tillit til þess, að hve miklu leyti björgun tókst, verklagni og atorku björgunarmanna, tíma og fyrirhafnar, hættu þeirrar sem skipið, sem bjargað var, var statt í, skipshöfn þess, farþegar eða farmur, hættu þeirrar sem björgunarmönnum og eign þeirra var stofnað í, áhættu björgunarmanna á því að verða bótaskyldir, skaða þess sem björgunarmenn hafa beðið á lífi, heilsu eða fjármunum, fjártjóns þess eða tilkostnaðar, sem þeir hafa haft, og verðmætis björgunartækja þeirra sem notuð voru, og loks hvort skipið sem bjargaði var sérstaklega útbúið til björgunar. Síðan skal taka tillit til verðmætis þess sem bjargað var. Ákvörðun björgunarlauna tekur þannig til fjölmargra atriða. Er erfitt að lýsa því, hvernig þau verða ákveðin, þar sem hvert einstakt atriði kann að verka mismunandi mikið í einstökum tilvikum. Björgunarlaun skiptast milli þeirra sem að björgun hafa staðið. Þegar skip bjargar skiptast björgunarlaunin þannig, að fyrst er bætt það tjón sem orðið hefur við björgunina á skipinu sem bjargaði. Síðan skiptist afgangurinn milli útgerðar skipsins annars vegar og áhafnar hins vegar. Þegar um vélskip er að ræða hlýtur útgerðin 2/3, en hluti áhafnar skiptist þannig, að skipstjóri fær annan helminginn, en skipshöfnin hinn að tiltölu við kaup skipverja. Um skiptingu björgunarlauna, þegar um er að ræða skip Landhelgisgæslunnar, eru sérákvæði í lögum um Landhelgisgæsluna. Greiðist þá 1/4 hluti björgunarlauna, að frádregnum útgjöldum vegna björgunarinnar, áhöfn í réttu hlutfalli við föst mánaðarlaun hvers og eins, en eftirstöðvarnar, 3/4 hlutar, renna í Landhelgissjóð. Eins og áður segir gilda reglur um björgunarlaunin jafnt um skip í eigu einstaklinga og ríkisskip. Þess munu þó dæmi í erlendri löggjöf að ríkisvaldinu sé heimilt að falla frá kröfu um björgunarlaun að því er varðar hlut útgerðarinnar, en hins vegar heldur áhöfnin þá fullum rétti til björgunarlaunanna. Í lögum um bátaábyrgðarfélög hafa staðið sérákvæði sem kveða svo á, að skip, sem tryggð eru samkv. reglu bátaábyrgðarfélaganna, fiskiskip undir 100 rúmlestum að stærð, eða af Samábyrgðinni, svo og skip sem ríkisstofnanir eða ríkissjóður gera út eða sjá um útgerð á, séu skyld til að hjálpa hvert öðru úr háska. Greiðsla fyrir slíka hjálp fer ekki eftir venjulegum björgunarreglum, heldur skal hún miðast við það fjártjón og tilkostnað sem hjálpin hefur bakað þeim sem hafa veitt hana. Ákvæði þessi eru algild sérákvæði í löggjöf, en fela í sér gagnkvæma skyldu til að veita aðstoð. Að sjálfsögðu þarf oft að vera matsatriði hvort um er að ræða björgun eða aðstoð sem veitt er, og er ekkert óeðlilegt að aðilar hafi mismunandi skoðun á því, hver björgunarlaun skuli vera. Tilgangur reglnanna um björgun og björgunarlaun er að hvetja menn til að gefa sig að björgun þegar hennar er þörf. Þau sjónarmið eru ríkjandi í siglingareglum meðal siglingaþjóða og hafa verið um langt árabil. Full ástæða er til að rasa ekki um ráð fram við breytingar á þeim reglum og tillögur um fráhvarf frá þeim ber að skoða með fyllstu varkárni. Það er þó rétt að upplýsa hér, að endurskoðun mun standa yfir á hinni gömlu samþykkt um björgun, frá 1910, sem kennd er við Brussel. Hefur siglingamálastjóri tekið að sér að afla upplýsinga um það, í hverju sú endurskoðun er fólgin og hvað henni miðar fram. Í umræðum um björgunarlaun og björgun skipa hefur á ýmsan hátt, oft ómaklega, verið vikið að Landhelgisgæslunni og áhöfnum skipa hennar. Það segir sig sjálft að Landhelgisgæslan, starfsmenn hennar og tæki eru hvenær sem er til reiðu til að veita hjálp skipum og mönnum sem í háska eru stödd. Er það og ákvæði í lögum um Landhelgisgæsluna, en hlutverk hennar er að veita hjálp við björgun manna úr sjávarháska eða á landi svo og að annast aðkallandi sjúkraflutninga, ýmist á eigin spýtur eða í samvinnu við Slysavarnafélagið eða aðila sem að björgunarstörfum vinna. Ekki ætti að þurfa að taka það fram, að aldrei er rætt um björgunarlaun eða endurgjald þegar um björgun manna er að ræða. Mannslíf eru ekki metin til peningaverðs við björgun og Landhelgisgæslan hefur aldrei gert kröfu til greiðslu launa fyrir að bjarga mannslífum. Í lögum um Landhelgisgæsluna er og ákveðið að hlutverk hennar sé að aðstoða eða bjarga bátum eða skipum sem kunna að vera strönduð eða eiga í erfiðleikum á sjó við Ísland, ef þess er óskað. Hér er byggt á þeirri meginreglu, að sá, sem er bjargar þurfi, hafi forræði að björguninni. Varðskipin og áhafnir þeirra leggja sig oft í mikla hættu er unnið er við björgun og ber sannarlega að þakka þau störf. Fyrir björgun skipa hljóta varðskipsmenn hluta af björgunarlaunum, svo sem áður sagði. Þess ber jafnframt að geta, að þegar björgunaraðgerðir verða árangurslausar eru engin björgunarlaun greidd og eru fjölmörg dæmi um slíkar aðgerðir hjá Landhelgisgæslunni. Dæmi hafa verið nefnd um óbilgirni Landhelgisgæslunnar og varðskipsmanna í sambandi við kröfugerðir fyrir björgun. Skip eru flest verðmæt. Prósentutala af verðmæti skips verður því há að krónutölu. Það sem bjargast er þó margfalt að verðmæti. Ágreining um mat á fjárhæð björgunarlauna í einstökum tilvikum á þó að vera hægt að jafna án þess að bylta þýðingarmiklum grundvallarreglum alþjóðlegs björgunarréttar. Slíkt getur teflt í hættu öryggi sjófarenda. Lokaorð mín að þessu sinni skulu því verða þau, að ekki verði rasað um ráð fram í þessum efnum, að kannað verði náið hvernig þessum málum er háttað meðal annarra siglingaþjóða og hver þróun er á alþjóðavettvangi, þótt sérstaða okkar sem fiskveiðiþjóðar kunni að geta skipt máli og skipti máli, og kannað verði náið viðhorf skipseigenda og útgerðarmanna sem og skipshafna til þessa máls.



Herra forseti. Það var út af fyrir sig ekkert slæmt að hlusta á hæstv. dómsmrh., en ég get ekki hrósað því, hversu fróðlegt það var, vegna þess að megnið af tíma hans fór í að lesa upp úr lagasafninu. Við, sem höfum verið að flytja þessa till., höfum auðvitað skoðað lagasafnið og auk þess reynt að kynna okkur ýmis önnur gögn. Aðalboðskapurinn í ræðu hæstv. dómsmrh. í byrjun og í lokin og ýjað að því þess á milli var um það, að við skyldum ekki rasa um ráð fram. Það á að leggjast á þetta, það er auðheyrt. En það verður auðvitað ekki lagst á þetta mál, - kannske aðeins um stundarsakir, við hugsum ekki bara í klukkutímum og dögum, - en frá þessum málum verður að ganga og þau verðum við að leysa þannig að þau séu viðunandi, en ekki óviðunandi, eins og þau eru nú og hafa lengi verið. Það er auðvitað óviðkunnanlegt og raunar varla hægt að nefna nýleg dæmi í þessum efnum, enda er kannske varla þörf á. Þó tel ég að það væri þörf á innan tíðar að minna þá menn á, sem þekkja kannske fyrst og fremst lagahliðina í þessu máli, en ekki þær staðreyndir sem við blasa þegar menn eru í háska og eru í vandræðum og þurfa á aðstoð að halda, að kenna mætti þeim svolítið í þessum efnum. Ég ætla ekki að gera það hér. Þessi till. á ekki að skoðast og er ekki nein árás á Landhelgisgæsluna. Hér er hvergi ómaklega vikið að Landhelgisgæslunni. Við vitum að Landhelgisgæslumenn hafa oft sýnt dugnað við að reyna að bjarga skipum og leysa vanda skipshafna úti á sjó. En sannleikurinn er sá, að menn hafa vikið sér undan því að kalla til aðstoðar Landhelgisgæsluskipin vegna þess að hún hefur krafist að margra dómi óhæfilega mikils gjalds fyrir, sem miðað er við úrelt lagaákvæði. Annað kerfi er raunar í gangi líka í landinu í þessu efni, þar sem er samhjálp skipanna í Samábyrgð Íslands o. s. frv., eins og lesið var áðan. Það er einmitt fyrirkomulag af þessu tagi sem þarf einnig að koma til varðandi Landhelgisgæsluna, en þá þarf hún sjálfsagt að fá einhverja fjármuni til. Það er ekkert óeðlilegt þó einhvern veginn yrði reynt að semja um að tryggingafélögin greiddu gæslunni fyrir slíka aðstoð. En það, sem fyrst og fremst þarf að gera, er að hverfa frá þessu skipulagi og taka upp nýja og betri siði og vera óhræddur við það og byrja ekki á því strax að reyna að víkja sér undan og fresta og drepa málið. Við eigum aldrei - auðvitað ekki - að rasa um ráð fram í neinu. Ég hef ekki séð að þessi hæstv. ríkisstj. hafi rasað um ráð fram í nokkrum sköpuðum hlut. Það væri miklu fremur öfugt. Það hefur verið erfitt að draga hana áfram til allra verka, bæði góðra og vondra. Til þess höfum við ríkisstjórn að hún þori að takast á við málin, taka ákvarðanir og láta heyra í sér hvað hún vill, hvað hún þorir að gera, hvaða ábyrgð hún þorir að standa frammi fyrir fyrir framan kjósendur sem allir eru að drepast úr hræðslu við þó að óþarft sé. Herra forseti. Varðskipin eiga að vera björgunarskip og eru það. Við vitum að þau hafa oft tekið, eins og ég sagði áðan, allhátt gjald fyrir tiltölulega litla þjónustu, þó að hún sé að vísu oft verðmæt, eins og t. d. að skera úr skrúfu skipa úti á sjó og langt frá landi. Ég þekki þetta sjálfur. Ég hef verið af og til til sjós áratugum saman. Menn eru að koma sér upp sundköfurum á flotanum og vera með þá sjálfir um borð til að losna við að greiða milljónir þegar menn þurfa aðeins að greiða þúsundir fyrir aðstoð sem er veitt af sjómönnum í kringum þá. Þó að þeir sjómenn séu ekki með gullna borða upp á olnboga reyna þeir að hjálpa sjálfum sér og hver öðrum svo sem þeir geta. Meginatriðið er það, að þegar skip er illa statt nær landi eða fjær má það ekki eiga sér stað, að skipstjórnarmenn, misreynslumiklir og undir mismikilli pressu, veigra sér við að taka við aðstoð varðskips. Það er auðvitað ekkert víst á neinn handa máta að aðstoð annarra duglegra og vel útbúinna fiskiskipa sé verri en aðstoð varðskipa, það fer eftir ýmsu. En ég undrast að það skuli geta skeð í litlu samfélagi, bara geti skeð, að á meðan verið er að reyna að koma skipi til aðstoðar geti tvö nærstödd varðskip með tugum manna um borð legið í langan tíma aðgerðarlaus og fylgst með í talstöðinni. Auðvitað er ég ekki að ásaka neinn. Samt er rétt að menn velti þessu fyrir sér. Það má vera, að ef aðstoðar varðskipanna er ekki óskað eigi skipstjórnarmenn á þeim skipum, sem í vandræðum eru, að hafa allt forræði um björgunina, eins og mér heyrðist hæstv. dómsmrh. lesa upp úr einhverjum kladdanum, en þegar liðnir eru margir klukkutímar og stöðugt er vitað að ekki hefur tekist að koma skipunum til aðstoðar - og þetta margendurtekur sig - finnst mér einkennilegt að tvö varðskip, annað þeirra sjálft flaggskip flotans, skuli geta legið aðgerðalaus nærri. Það eru fleiri sjómenn en ég í þessu landi sem undrast þetta. Þessi mál eru ekkert flóknari né erfiðari en önnur hreyfing á þessum lögum. Við þurfum ekkert að hræðast það að hreyfa til lög, síst til betri áttar. Við erum að því alla tíð og til þess erum við kjörnir hingað og fyrir það fáum við kaup. Og við höfum breytt öðru eins og þessu. Við höfum verið hérna með kakkþykka lagabálkana á milli handanna í vetur og okkur hefur tekist að snúa þeim hér í gegnum þingið og erum sífellt að veltast með þessi mál, og við þurfum ekkert að óttast þó að við verðum að fara í gegnum nokkra dálka sem standa í lagasafninu. - Ég fagna því að taka eftir því, að hæstv. ráðh. hlustar þó. En ég vil ekki heyra það þegar menn segja að menn leggi sig frekar í líma við björgunarstörf ef ríkulegra launa er að vænta. Aldrei hef ég fundið fyrir slíkri tilfinningu. Það hugsa ég að sjómenn hugsi ekki um - a. m. k. ekki þessir venjulegu. Þeim dettur það ekki einu sinni í hug - og nóg um það. Herra forseti. Ég legg áherslu á það, að þessi till. verði samþykkt hér og fái þinglega meðferð og síðan verði lögð í það nokkur vinna og af alvöru, ekki af neinum hæggengum starfshópi, heldur fólki sem falið er að leysa verkið á eðlilegum tíma. Fyrr en það verður gert er hvorki ég né aðrir hv. flm. ánægðir.



Herra forseti. Dulbúnum dylgjum síðasta hv. ræðumanns um varðskipsmenn ætla ég að láta ósvarað. Á hinu vil ég vekja athygli, að ég sagði í máli mínu ekkert einasta orð gegn till. sem hér er flutt þó að þeir fáu sjómenn, sem hér sitja á Alþingi, finni stundum óeðlilega mikið til sín þegar þeir stíga í þennan ræðustól og þykist þá tala fyrir munn allra íslenskra sjómanna eins og enginn þekki þá nema þeir. Já, ég sagði ekki eitt orð gegn þessari till., en ég reyndi að útskýra fyrir hv. síðasta ræðumanni og öðrum þau lög sem gilda um þessi efni. Það var rétt hjá hv. ræðumanni, að til þess eru alþm. að vinna að breytingum á þeim lögum sem þeir vilja ekki una lengur. Þess vegna eru þeir ekki of góðir til að hlusta á gildandi lög. Ég álít að sá, sem vill breyta og bæta löggjöfina, verði að leggja það á sig að kynna sér hvað eru gildandi lög á hverjum tíma. Það getur vel verið að þau séu ekki öll æskileg, þurfi breytingar við, en um það gildir hið fornkveðna: Að fortíð skal hyggja, ef frumlegt skal byggja, án fræðslu þess liðna sést ei hvað er nýtt. Ég ætla svo ekki að eyða fleiri orðum að sinni á þennan hv. ræðumann. Ég er reiðubúinn að hlusta á þær raddir, sem koma fram um þessa till. og allt sem snertir þessi mál, og gera mitt til þess að bæta úr því sem betur má fara. En hitt verð ég að telja meðmæli með núv. hæstv. ríkisstj. að hún rasi ekki um ráð fram í hverju máli þó að einhver vindhviða skelli á henni.



Herra forseti. Ekki dettur mér í hug að skamma hæstv. dómsmrh. Ég vil þó bera af mér sakir. Ég hef aldrei verið með dylgjur um Landhelgisgæsluna. Ég er yfirleitt ekki með dylgjur um nokkurn einasta mann. Ég geri kannske heldur mikið af því að tala hreint út. Það er ekki vel liðið alls staðar, ekki einu sinni í okkar stórmerka þingflokki. Það er miklu frekar að þeir séu vel liðnir sem vilja sífellt vera að breiða yfir sig þetta bleika værðarteppi sem á að skýla öllu því sem agnúar finnast á. Það er yfirleitt ekki vinsælt að menn segi sína meiningu, - ekkert frekar í okkar flokki en annars staðar, síður en svo. Það er bara einhvern veginn þannig, að menn eru alloft að tala um hlutina öðruvísi en beint út og hreint, en það geri ég, hvort sem hæstv. dómsmrh. líkar það betur eða verr. Ég hef ekkert verið að ráðast að þessari hæstv. ríkisstj., en ég get ómögulega fengið mig til þess að hrósa henni hér dagsdaglega.

Það er ekki svo gott.

Nei, og það er síður en svo ástæða til að leggja sig í framkróka við að hrósa yfirleitt stjórnarástandinu í þessu landi mörg undanfarin ár með margar undanfarnar stjórnir. - Þannig er ég ekkert að eltast við þessa hæstv. ríkisstj. sem einhver óvinur hennar. Það er misskilningur. Mér þykir fremur vænt um hana. Þess vegna vil ég að hún geri ekki vitleysur. Ég er stundum að leiða einstökum ráðamönnum það fyrir sjónir, bæði í einkasamtölum og á opinberum vettvangi. En þetta er auðvitað ekkert gamanmál sem hér er á ferðinni - alls ekki, og ég tek alveg undir það með hæstv. dómsmrh., að þeir, sem eiga að fást við lagabreytingar og lagasetningu, þurfa að sjálfsögðu að kynna sér hlutaðeigandi lög. Dettur hæstv. dómsmrh. það virkilega í hug að ég hafi ekki skoðað vel þessi lög og lesið þau „vel og vandlega“, eins og segir í kvæðinu á því svæði sem drekkja á bráðum? Ég hef kynnt mér þetta rækilega. Hann þarf ekkert að fræða mig um þetta. Ef hann hefur ekki meira í pokahorninu en það sem hann lét okkur heyra áðan, þá er hann ekki lengra kominn en ég í þessum efnum, nema síður sé. En hann er auðvitað lögfræðingur, hæstv. dómsmrh., og þekkir lögin sjálfsagt miklu betur. Ég kem ekki hér óundirbúinn í ræðustól, hvorki í þessum efnum né öðrum, þó að ég sé ekki með heimagerða stíla, enda latur að skrifa. Ég legg á það áherslu, að ég var ekki með dylgjur í garð Landhelgisgæslunnar, en það þarf að breyta þessu fyrirkomulagi. Það er neikvætt fyrir ýmissa hluta sakir og það má ekki eiga sér stað, að menn víki sér undan að þiggja hverja þá hjálp sem er í boði vegna einhverra peninga sjónarmiða. Peningasjónarmið eiga í rauninni alls ekki heima í þessum efnum, það þekkjum við. Þó að einstaka mönnum þyki að við, sem höfum einstaka sinnum verið eitthvað að gutla til sjós, og jafnvel þeir sem hafa verið það lengi, þykjumst eitthvað meiri en aðrir í þeim efnum þegar við tökum til máls um sjávarútvegsmál, er það ekki ásetningur, trúi ég, þeirra manna, - ekki minn. En sannleikurinn er sá, að það eru tiltölulega fáir sem láta sig miklu varða hér í hv. Alþingi þennan undirstöðuatvinnuveg þjóðarinnar. Ef fram kemur t. d. frv. frá sumum menningarhópum í þjóðfélaginu um að styrkja og styðja þá sem vilja þýða bækur héðan og þaðan, og gott frv. ábyggilega, - það á að þýða Shakespeare t. d. og hafa hann í metravís uppi á vegg og enginn nennir auðvitað að lesa það sem von er, það er um sifjaspell og morð, valdagræðgi og dráp og á ekkert erindi hingað, við höfum nóg af því, er ekkert merkilegt, alls ekki - þá þykir það fínt, en svona frv., eins og ég var að nefna áðan mæta litlum áhuga. - Ég tók þetta dæmi af því að ég sá að stóllinn hennar Guðrúnar minnar var auður. Þetta fær mikla umræðu hér. Það fá allir lyftingu. Og blöðin, það rennur út af þeim þýðingarsjóðurinn. En þegar talað er um sjávarútvegsmál heyrist ekki hósti eða stuna frá neinum, nema það sé í þá veru að efla atvinnuna á þeim stöðum landsins þar sem erfiðleikar eru. Þá vita allir best um allt. En ég hef auðvitað ekki verið sammála sumum mönnum í þeim efnum. Ég leyfi mér stundum að hafa ýmsar skoðanir fyrir mig „privat“.  En ég vil helst ekki heyra það frá miklum sómamanni eins og hæstv. dómsmrh. að ég sé að koma og leika mér hér og segja eitthvað annað en ég meina og dylgja um eitthvað. Það er ekki satt. Hann veit það líka sjálfur. Ég vil taka þetta mál alvarlega og ég vil láta vanda þetta verk. Það er nauðsynlegt að breyta þeim lögum sem fyrir eru. Það þarf að hafa margt í huga til þess, sjálfsábyrgðina o. s. frv. Við höfum bara ekki tíma til þess að ræða þetta lengur. Mér er hálfilla við að tala hérna alltof lengi.



Herra forseti. Hæstv. dómsmrh. gat um það, að menn mundu leggja harðar að sér ef þeir ættu von á björgunarlaunum. Ég held að þetta sé ekki rétt. Það má vera að þeir geri það þegar menn eru að reyna að ná skipum af strandstað og allur mannskapur horfinn frá borði. Ég veit ekki betur en varðskipin t. d. leggi ekki síður hart að sér við að bjarga bátum sem eru tryggðir hjá Samábyrgðinni, innan við 100 tonn, en fyrir það fá þau ekkert sérstaklega, þau fá tímakaup eða eitthvað því um líkt. Ég hef aldrei orðið var við að þau drægju af sér við að aðstoða þá frekar en skip þar sem von er í björgunarlaunum. Hæstv. ráðh. kom inn á að þetta væri ekki einfalt mál. Það má vera að það sé ekki mjög einfalt, en þó var það ofureinfalt að setja lögin um Samábyrgðina. Þar er í eitt skipti fyrir öll sagt að það skyldi borga fyrir veitta aðstoð, borga eftir kostnaði, en alls ekki björgunarlaun. Við höfum það þannig með lóðsinn í Vestmannaeyjum, sem ég kom inn á áðan, að við erum með ákveðinn taxta þegar hann er að aðstoða skip og draga skip og annað því um líkt. Aftur á móti þegar hann fer í björgun eða aðstoð sem varðskipsmenn mundu flokka undir björgun, þá er sá tímakaupstaxti tvöfaldaður og allir eru ánægðir. Aldrei kom fram kvörtun um það frá áhöfninni á Lóðsinum að hún væri hætt að fá björgunarlaun eins og hún fékk alltaf áður. Sannleikurinn er sá, að Lóðsinn stóð aldrei undir sér nema hann lenti í einni eða tveimur björgunum á hverju ári. Það er það leiðinlega við þetta allt saman, að Landhelgisgæslan er rekin á þessum grundvelli. Það er það leiðinlega, en ekki það að áhafnirnar fái svo mikið. Þær fá ekki nema 1/4. Mér finnst vera afskaplega hvimleitt í þessu máli öllu saman að þetta skuli vera verulegur grundvöllur undir rekstri Landhelgisgæslunnar. Auðvitað þarf einhver að borga þennan kostnað allan, hvernig sem hann fellur til, og sjálfsagt eiga tryggingafélögin að borga þarna góðan hluta. En undir öllum kringumstæðum verður að breyta því þannig, að sjómenn geti beðið um þá bestu hugsanlegu aðstoð sem hægt er að fá í hverju tilviki, en það er því miður ekki hægt um þessar mundir.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka flm. fyrir að hreyfa þessu máli. Ég held að það sé þarft verk og fyllilega ástæða til að skoða þessi mál. Mín trú er sú, að það sé ásetningur þeirra aðila, sem flutt hafa þetta mál hér, að leita að farsælli leið en nú er farin þegar aðstoðar er þörf á hafinu. Það vill svo til að ég þekki þessi mál nokkuð, en ætla ekki að fara með neina afrekaskrá. Vegna starfs míns hef ég margsinnis þurft að taka á þessum málum og þekki því nokkuð hvernig þau ganga fyrir sig. Ég hef þurft að taka ákvarðanir í samráði við skipstjóra, þegar um beina björgun og einnig margs konar aðstoð hefur verið að ræða, og leitað þá samráðs bæði við tryggingafélög og Landhelgisgæslu. Ég hef einnig gert upp eftir tjón og þekki þannig þann farveg er þau falla eftir. Herra forseti. Ástæðan til að ég kom hér í ræðustól er m. a. að ég fagna því, að þessu máli skuli hér hreyft. Ég held að við séum menn til þess að skoða það, velta því fyrir okkur, en við breytum auðvitað engu í þessu máli bara breytinganna vegna.



Herra forseti. Á þskj. 490 hef ég leyft mér ásamt hv. þm., sem hér sat, Sveini Jónssyni, að flytja svo hljóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta kanna að hve miklu leyti unnt sé að framleiða með hagkvæmum hætti úr innlendum hráefnum og orku það fóður sem búpeningur landsmanna þarfnast. Kannað verði annars vegar, að hve miklu leyti unnt sé að framleiða með hagkvæmum hætti úr innlendum hráefnum og orku það fóður, sem búpeningur landsmanna þarfnast, og hins vegar að hve miklu leyti með aukinni framleiðslu kjarnfóðurs úr innlendum hráefnum. Einnig verði kannað annars vegar, að hve miklu leyti þetta verði gert með bættri verkun súrheys og þurrheys og hins vegar að hve miklu leyti með aukinni framleiðslu kjarnfóðurs úr innlendum hráefnum. Sýnist slíkt hagkvæmt verði gerð langtímaáætlun um eflingu innlends fóðuriðnaðar og bætta heyverkun, þ. á m. um nauðsynlegar rannsóknir til að kanna gæði og endurbæta innlend fóðurefni, svo og til að þróa verkunar- og framleiðsluaðferðir fyrir þau.“ Þessi till. var flutt á síðasta löggjafarþingi. Þá var fyrri flm. hennar Guðrún Hallgrímsdóttir, sem þá sat á þingi sem varamaður. Tillögugerðin og grg. með þessari till. er unnið af henni og hún lagði í það mikla og nákvæma vinnu sem við flm. kunnum henni þakkir fyrir, en okkur þykir rétt og skylt að hreyfa till. á nýjan leik þar sem hún kom ekki til umræðu á Alþingi þegar hún var flutt. Till. er með nokkuð breyttu orðalagi. Ég sé nú reyndar núna, þegar ég les þetta yfir, að þar hefur nokkur misprentun orðið á, en úr því má bæta. Sama er að segja um grg., sem þá fylgdi till. og fer hér á eftir, að orðalag er nokkuð breytt. Ég ætla ekki að fara út í grg., hana geta menn lesið. Ég vil aðeins benda á það, að við þessa tillögugerð hefur verð miðað við árið 1979 af eðlilegum ástæðum. Það mætti vel segja að við hefðum frekar átt að taka síðasta ár sem dæmi, en árið 1979 var, eins og allir þekkja, óvenjuerfitt varðandi landbúnað og því er sjálfsagt að huga að máli eins og þessu einmitt út frá því ári og þeim erfiðleikum sem þá steðjuðu að. Svona ár er því miður ekki einsdæmi á Íslandi og við verðum að átta okkur á því verulega, hvernig skynsamlegast er að bregða við þegar herðir að eins og þá gerði. Við vitum það auðvitað að hlutfall fóðurgildis í grasi getur farið hrapallega niður þegar veðrátta er með þeim hætti sem hún getur verst verið. Bætt heyöflun og bætt meðferð er auðvitað keppikefli í landbúnaði okkar og að því hafa bændur sannarlega unnið. Þeir hafa einnig lagt áherslu á að kjarnfóðurframleiðslan yrði sem mest innlend. Flm. þessarar till. er kunnugt um margar ályktanir Búnaðarþings og frá ýmsum öðrum samtökum bænda sem lúta að þessum efnum á einn eða annan hátt. Þessi mál hafa og oft komið fyrir Alþingi, m. a. varðandi einstakar grasköggla- eða heykögglaverksmiðjur, og er ekki neitt nema gott um það að segja. Hins vegar er það alveg ljóst, að ef við eigum að hafa heildaryfirsýn yfir þessi mál þarf langtímaáætlun sem byggir á bestu fáanlegum upplýsingum um nýtingu og m. a. um hvernig við getum samræmt þetta ýmsu öðru. Hér er minnt á fiskimjölsverksmiðjurnar okkar, skreiðarverkunina okkar, þar sem hefur ómetanlegt þjóðhagslegt gildi að nýta raforkuna til hins ýtrasta. Svo er einnig varðandi graskögglagerðina. Við minnum á það hér rétt, að á fjörum landsins er að finna ómælt magn af rekaviði og aðeins lítill hluti hans er nýttur í girðingarstaura. Við minnum á það, að mórinn okkar er til staðar og við eigum sannarlega að huga að honum einnig. Og við minnum á það í lokin, að þar sem hér er um könnun að ræða sem krefst samstarfs nokkurra stofnana er æskilegt að aðili eins og Rannsóknaráð ríkisins fái það verkefni að samræma þessa athugun. Framleiðsla fóðurs úr innlendu hráefni handa búfé og til fiskeldis getur orðið öflug iðngrein hérlendis sé þess jafnframt gætt, að nýting orkulinda og verðlagning orku taki mið af samkeppnishæfni fóðuriðnaðar, framtíðarþörfum landbúnaðar og þjóðarhag. Ég vil aðeins bæta því við, að frá því að till. var lögð fram hafa frekari athuganir farið fram á hagkvæmni þess að nota jarðvarma og rafmagn við þurrkun. Í því sambandi hefur það komið fram, að við framleiðslu á graskögglum má gera ráð fyrir 0.2–0.4 kg af olíu á hvert kg grasköggla. Sé reiknað með að framleiðsla landsmanna á graskögglum sé 10 000–15 000 tonn á ári er olíunotkunin á bilinu 4 000–6 000 tonn. Enn má búast við hækkunum á olíu, - við vitum reyndar að þær eru fram undan, - auk þess sem olíuvörur gætu orðið torfengnar. Virkjun jarðvarma og notkun hans í þar til gerðum búnaði til þurrkunar á grasi er að stofnkostnaði dýrari en eldþurrkun, en engu að síður er réttlætanlegt að verja fjármunum í frekari kannanir, bæði af öryggisástæðum og vegna þess að næsta líklegt má telja að slík þurrkun gæti orðið hagkvæmari en eldþurrkun að nokkrum árum liðnum. Nýlega hefur verið gerð könnun á hagkvæmni rafþurrkunar á fiskimjöli í samanburði við notkun olíu. Niðurstöður benda til þess, að ekki sé marktækur munur á kostnaði miðað við heildsöluverð Landsvirkjunar og 200 klst. nýtingartíma. Nú er verið að kanna hagkvæmni þess að breyta núverandi fiskimjölsþurrkurum, sem brenna svartolíu, yfir í rafhitun. Reynist slíkt hagkvæmt er brýnt að gera tilraun til að lengja nýtingartíma slíkra verksmiðja, m. a. með því að þurrka hey. Ég ætla ekki að fara út í grg. frekar hér, enda orðið nokkuð liðið á fundartímann. Aðalatriðið er að þessi till. fái skoðun í nefnd. Ég vænti þess, að nefndin geti litið á þessa till. og tekið hana til meðferðar, helst til afgreiðslu, þó ég viti að sú ágæta nefnd, sem fær þessa till. til athugunar, hefur næg verkefni. En að lokinni þessari umræðu vil ég óska þess að till. verði vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Ég get þakkað hv. frsm. og þeim báðum flm. að þessari till. að þeir skuli hafa flutt þetta mál hingað inn á Alþing. Þetta er einn þáttur í þeirri viðleitni að bæta vissa þætti í framleiðslumálum og rekstri landbúnaðarins. Eins og hv. frsm. tilgreindi hefur þetta mál borið að hér á Alþingi fyrr, m. a. s. á þessu þingi, þar sem var till. frá þm. Vesturl. Þó að sú till. hafi fjallað um tiltekið verkefni, þ. e. byggingu graskögglaverksmiðju, er það af sömu rót komið. Að því er afstöðu mína varðar til þessa máls er ég að sjálfsögðu reiðubúinn að leggja vinnu í þessa tillögu. Það er einkum tvennt sem ég vildi þó gera hér athugasemd við í sambandi við till. Þar er mikil áhersla lögð á að gerðar séu rannsóknir á því, hvað sé hægt að komast langt í því að fóðra á heimafengnu fóðri á þessu landi. Þær rannsóknir tel ég í raun að liggi fyrir að mjög verulegu leyti. Ég held að það sé ekki ágreiningsmál á meðal þeirra manna, sem hafa starfað á því faglega sviði, að það sé hægt að framleiða meginhlutann af öllu því fóðri í þessu landi sem búfénaður okkar þyrfti á að halda. Alla vega er það óverulegt magn sem þyrfti að flytja inn. Það hafa komið fram á allra síðustu árum, m. a. vegna viðleitni annarra þjóða til að spara orku í sambandi við fóðurframleiðslu, nýjar og miklu auðveldari aðferðir, m. a. við nýtingu á korni. Nágrannaþjóðir okkar eru að byrja á að taka það í súr, jafnvel með stöng, vegna þess að það kostar mikið fjármagn að þurrka kornið. Þar hefur það m. a. komið fram, að þó að spretta þess sé ekki á æskilegasta máta með tilliti til þurrkunar er þetta geysilega gott fóður. Möguleikar okkar eru því vissulega miklir í þessum efnum. Ég hefði þess vegna talið eðlilegra að afgreiðsla á þessari till. mótaðist frekar af því að kanna leiðir til að koma þessu verkefni í framkvæmd en hinu, að það þurfi að leggja mikið upp úr rannsóknum í þessum efnum. Þær tel ég að liggi fyrir að mjög verulegu leyti. Annað atriði hnaut ég um í þessari till. Það var að fela á Rannsóknaráði þarna mjög mikilvægt hlutverk. Það held ég að eigi ekki að gera. Þetta er langbest komið í höndum rannsóknar- og félagsmála landbúnaðarins. Þar hafa þessi störf verið unnin, m. a. af Rannsóknastofnun landbúnaðarins, rannsóknarþátturinn, og það er gífurlega mikil þekking og reynsla fyrir hendi hjá Búnaðarfélagi Íslands í þessum efnum. Á vegum Búnaðarþings hafa, eins og hv. frsm. gat hér um, einnig starfað nefndir að mjög hliðstæðum verkefnum. Ef ég man rétt var ein slík kjörin á síðasta Búnaðarþingi. Ef við eigum að ná árangri í þessum efnum er ég alveg sannfærður um að skilyrði eru fyrir því, að slík áætlunargerð sé unnin af þeim aðilum, sem hafa framkvæmt þessar rannsóknir á þeim stöðum þar sem vitneskjan liggur fyrir, og af þeim félagsþáttum í landbúnaðinum þar sem bæði áhugi og skyldur sameinast. Þess vegna legg ég á það mikla áherslu að þetta verði tengt þeim verkefnum. Mér líst ekki á að Rannsóknaráð ríkisins fjalli um þessi verkefni, það verð ég að segja alveg eins og er. Þetta eru ábendingar sem í raun og veru skipta ekki sköpum í sambandi við þetta mál. Eins og hv. frsm. gat um skiptir mestu máli að tekið verði við þessu máli og því verði sinnt og lögð verði í það vinna. Þá kemur náttúrlega út úr því hvaða leiðir eru líklegastar til að þoka góðu máli lengra áfram.



Herra forseti. Ég get tekið undir það með hv. 11. landsk. þm. að það liggja fyrir miklar og góðar athuganir á þessum málum. Bændasamtökin og Rannsóknastofnun landbúnaðarins hafa sannarlega tekið á þessum málum eins og vera ber. Ég er þó ekki viss um að ekki megi enn betur gera og taka á þessu máli í enn ríkara mæli og efla fóðuriðnað okkar enn kröftugar en við höfum gert - við erum báðir sammála um það - og þá um leið athuga hvaða háttur er til þess hagkvæmastur, hvernig við getum það með hagkvæmustum hætti og þá ekki síður hvernig við förum með heyöflunina og að hún sé þá tekin inn í þessa mynd ekki síður og við hugum sem allra best að því, hvaða aðferðir þar séu heppilegastar. Þá getum við kannske miðað við hvert landsvæði út af fyrir sig, vegna þess að hér gildir ekki það sama um öll svæði landsins. Flm. þessarar þáltill. í fyrra lagði á það áherslu, bæði þá og nú, án þess að gera það í till. sjálfri, að Rannsóknaráð ríkisins fjallaði um þetta vegna þess að þetta tengdist ýmsum öðrum verkefnum sem Rannsóknaráð ríkisins væri með. Hún gerði það þess vegna að tillögu sinni. Ég bið menn um að hafa það í huga, að við metum fyllilega Rannsóknastofnun landbúnaðarins í þessum efnum sem aðila sem gæti unnið þarna mjög merkilegt starf. En ef við ætlum að fara út í það að reyna að samræma þetta öðrum rannsóknum er þetta sá aðili sem er með allt slíkt í hendi sér og er þess vegna kannske hinn eðlilegasti vettvangur. Um þetta eru hins vegar ekki nein skýr ákvæði í till. sjálfri, segir ekkert um það. Ég hygg að ef þessi till. næði fram að ganga gæti varla orðið um að ræða ágreiningsefni milli Rannsóknastofnunar landbúnaðarins annars vegar og Rannsóknaráðs ríkisins hins vegar. Þar sem önnur stofnunin er aðili að hinni í raun og veru gæti það varla orðið að ágreiningsefni þeirra á milli, hvernig þessari könnun og framkvæmd till. yrði háttað. Rannsóknaráð ríkisins mundi þá kannske taka að sér vissa samræmingu og vissa heildarstjórn, en Rannsóknastofnun landbúnaðarins einbeitti sér að þeim þáttum sem hún hefur sérstaklega starfað að.