Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JörB): Samkomulag hefur orðið milli þingflokkanna um skiptingu ræðutíma þannig, að hver flokkur hefur yfir að ráða 50 mín., er skiptist í tvær umferðir, 30–35 mín. í fyrri umferð og 15 mín. í seinni umferð fyrir hvern flokk. Röð flokkanna í umræðunum er þessi: Í fyrri umferð: 1. Þjóðvfl. 2. Sjálfstfl. 3. Sameiningarfl. alþýðu, Sósfl. 4. Framsfl. 5. Alþfl. Í annarri umferð verður röð flokkanna þessi: 1. Þjóðvfl. 2. Sameiningarfl. alþýðu, Sósfl. 3. Alþfl. 4. Sjálfstfl. 5. Framsfl.



Herra forseti. Aðrir góðir Íslendingar. Eftir að íslenzka þjóðin tók að rétta við að loknu margra alda skeiði áþjánar og niðurlægingar, hefur hún sýnt ótvíræðan vilja til að lifa menningarlífi í því landi, sem forsjónin gaf henni. Framfarir hafa orðið örar á mörgum sviðum og tækniþróunin næsta stórstíg. Margt hefur að því stuðlað að leysa úr læðingi þá krafta, sem búa með þjóðinni. Kunna að vera um það skiptar skoðanir, hvaða aflgjafa einkum beri þar að nefna. Sá maður mun þó torfundinn, sem heldur því fram í alvöru, að framfarirnar séu að þakka góðu og farsælu stjórnarfari hin síðari ár. Á alla hugsandi menn mundi slík staðhæfing orka sem hlægilegt öfugmæli. Hitt er sönnu nær, að þjóðinni hefur auðnazt að risa á legg þrátt fyrir óstjórn þá, sem í vaxandi mæli hefur einkennt framferði íslenzkra valdhafa nú um helzt til langa hríð. Það er ekkert launungarmál, að hér á landi þróast meiri stjórnmálaspilling og skefjalausari misbeiting valds og trúnaðar en þekkist í nokkru öðru ríki, þar sem pólitískur þroski er spölkorn á veg kominn. Hliðstæðu er einungis að finna í löndum, sem standa á lægsta þrepi stjórnarfarslegrar menningar. Meðferð opinbers fjár hefur einkennzt af fullkomnu gáleysi, sukki, jafnvel óráðvendni. Ráðherrar hafa orðið berir að því að veita meðráðh. sínum án allra lagaheimilda fríðindi á kostnað ríkissjóðs. Upp í opinberan skatt, sem æðstu valdamenn þjóðarinnar beittu sér fyrir að lagður var á þegnana, hafa sjálfir þeir leyft sér að afhenda ónýtt skran, sem ekki hefur einungis orðið ríkissjóði verðlaust, heldur jafnvel byrði og kostnaðarauki. Embætti og stöður hafa verið stofnaðar að þarflausu og í algeru heimildarleysi, ef hygla þurfti pólitískum gæðingum. Þess eru ófá dæmi, að troðið hefur verið upp á forstjóra ríkisfyrirtækja skósveinum ráðh., þótt starfslið væri kappnóg fyrir. Þrásinnis hafa vikapiltar stjórnarflokka og venzlamenn ráðh. verið settir í opinber störf og stöður, en gengið fram hjá fólki, sem meiri hafði verðleika. Fyrir aðgerðir stjórnarvalda hafa spákaupmenn rakað til sín milljónagróða á kostnað atvinnuvega þjóðarinnar og allrar alþýðu. Útflutningsverzlunin hefur verið einokuð til hagsbóta fyrir áhrifamikla gæðinga. Yfir því hefur verið dyggilega vakað, að einungis menn með réttan pólitískan lít kæmust að kjötkötlunum. Almenningur í landinu hefur orðið að borga reikning allrar þessarar ráðsmennsku. Þessi misnotkun valda og trúnaðar hefur síður en svo legið í láginni eða verið höfð í hvíslingum einungis undanfarin missiri. Brigzlyrðin hafa gengið milli flokka og þó einkum milli stjórnarflokkanna sjálfra. Í óteljandi blaðagreinum og ræðum hafa stjórnarliðar lýst ávirðingum hver annars og borið samstarfsflokkinn þungum sökum, sem því miður hafa of margar verið sannar. Hverri ásökun hefur tafarlaust verið svarað með gagnásökun. Tónninn hefur allajafna verið þessi: Ekki eruð þið betri, ykkur væri sæmst að þegja. - Síðan hefur komið rækileg upptalning á syndaregistri hins stjórnarflokksins. Að lokum er svo jafnan klykkt út með ályktun, sem í stuttu máli er hægt að orða eitthvað á þessa leið: Við erum ekki siðlausari en þið. Þið hafið svo margvíslegt misferli á samvizkunni, stjórnarbræður sælir, að okkur ætti að vera leyfilegt að jafna dálítið metin. - Ekki kæmi mér á óvart, góðir hlustendur, þó að þið fengjuð að heyra óminn af þessari röksemdafærslu í ræðum manna síðar hér í kvöld. Mér er jafnvel ekki grunlaust um, að hver um sig hinna gömlu flokka fagni því í leyni, þegar andstæðingurinn fremur afglöp, því að þá finnst þeim, að þeir eigi inni og geti hafið þá innstæðu síðar, þegar tækifæri gefst og bitlingsverður flokksmaður þarf á að halda. Öll þjóðin þekkir af sárri og helzt til langri reynslu, hvernig þessi svikamylla hefur gengið undanfarin ár. Margir hafa horft á það með ugg, en án verulegrar andspyrnu, hvernig ráðamenn þjóðarinnar hafa verið að brjóta niður meginsúlur pólitísks siðgæðis í landinu. Ég ætla, að nú sé komið fram á elleftu stund og ekki seinna vænna fyrir íslenzku þjóðina að rísa upp og knýja fram breytta stefnu og bætta siði um stjórnarfar, ef þingræði og lýðræði á að verða líft í þessu landi. Þann leik, sem nú stendur sem hæst, verður að stöðva. Þeim mönnum á ekki að verða vært í valdastólum, sem misnota þann trúnað, sem þeim hefur verið sýndur. Þjóðvfl. Íslands hefur allt frá stofnun gagnrýnt harðlega þá misbeitingu valda, sem átt hefur sér stað í íslenzku þjóðfélagi. Hann hefur sýnt fram á það með órækum dæmum, að allir eru hinir gömlu flokkar sekir í þessum efnum, þó að syndabyrði núverandi stjórnarflokka sé óneitanlega miklu mest. Allir hafa gömlu flokkarnir gengið undir próf í stjórnarfarslegu réttlæti og siðgæði og allir fjórir, hver og einn einasti, hafa fallið á því prófi. Við þjóðvarnarmenn höfum bent á þá hættu, sem fólgin er í misbeitingu veitingavalds í höndum hlutdrægra, pólitískra ráðh., og gert það, sem í okkar valdi stóð, til að stemma stigu við henni. Á síðasta Alþ., þegar frv. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins var til meðferðar, fluttum við till., sem að því stefndi að setja skynsamlegar reglur um stöðuveitingar, er reist hefðu nokkrar skorður við misbeitingu veitingavalds. Þessi till. okkar var felld. Stjórnarflokkarnir kærðu sig ekki um nein slík ákvæði í lögum. Nú höfum við borið fram frv. um þetta efni, og verða afdrif þess nokkur prófsteinn á það, hvort hv. alþm. hafa eitthvað lært af reynslunni. Í beinu og rökréttu framhaldi af þeirri gagnrýni, sem Þjóðvfl. hefur haldið uppi á spillingarkerfi gömlu flokkanna, höfum við þm. flokksins nú flutt till. til þál. um það, að Alþ. lýsi vantrausti á núverandi menntmrh., Bjarna Benediktsson. Það skal þegar tekið fram, að þó að sá háttur hafi verið á hafður að flytja vantraust á einn ráðh. aðeins af sex, sem allir eiga margfalt vantraust skilið, felst ekki í því af okkar hálfu vilji til nokkurrar linkindar gagnvart ríkisstj. í heild, heldur allt aðrar ástæður, sem ég mun síðar gera grein fyrir. Einnig vil ég leggja áherzlu á það, að till. þessi er ekki einungis vantraust á Bjarna Benediktsson, heldur er hún jafnframt og ekki síður vantraust á það spillingarkerfi, sem hér hefur verið innleitt og hæstv. menntmrh. er aðeins einn af fleiri fulltrúum fyrir, en óneitanlega atkvæðamikill og athafnasamur fulltrúi. Hæstv. menntmrh. er engan veginn sá eini, sem gert hefur sig sekan um misbeitingu valda, en ýmsir nýlegir atburðir eru þess eðlis, að á stefnu hans í menntamálum hefur verið varpað næsta skæru ljósi. Þess er skemmst að minnast, að á þessu hausti hafa nokkrar embættaveitingar þessa hæstv. ráðh. sætt mjög harðri og almennri gagnrýni, enda eru sumar þeirra með þeim hætti, að óverjandi hljóta að teljast. Nefni ég þar fyrst veitingu skólastjórastöðu við barnaskólann á Akranesi, enda er það sú ráðstöfunin, sem mér lízt fráleitust. Umsækjendur um þá stöðu voru sex, og hlaut sá maður stöðuna, sem langminnsta kennarareynslu hafði allra þeirra, er sóttu. Meðal umsækjenda var landskunnur og farsæll skólamaður, Eiríkur Sigurðsson yfirkennari á Akureyri, - maður, er lengi hefur gegnt kennara- og yfirkennarastörfum við ágætan orðstír. Hlaut hann meðmæli meiri hluta fræðsluráðs og fræðslumálastjóra. Meðal annarra umsækjenda voru reyndir kennarar við barnaskólann á Akranesi. Þrátt fyrir þetta leyfir hæstv. menntmrh. sér að setja í embættið mann, sem að vísu hefur lokið kennaraprófi fyrir allmörgum árum, en lengst af stundað algerlega óskyld störf. Getur engum blandazt hugur um, að veiting þessi er stórlega ámælisverð og beinlínis hnefahögg í andlit íslenzkrar kennarastéttar. Nokkru síðar veitti ráðh. skólastjórastöðuna við barnaskólann í Hafnarfirði. Þar voru umsækjendur tveir. Annar þeirra var yfirkennarinn við skólann, Stefán Júlíusson, kunnur skólamaður, er hlotið hafði góða framhaldsmenntun og gegnt með sóma skólastjórastörfum við þennan skóla s. l. ár. Meiri hluti fræðsluráðs og fræðslumálastjóri mæltu fastlega með Stefáni. Ástæðan til þess, hve fáir sóttu um embætti þetta, var sú ein, að flestir töldu sjálfsagt, að Stefán fengi stöðuna. Hinn umsækjandinn um þessa stöðu hafði og lengi verið kennari og gegnt skólastjórastöðu í litlum skóla að sögn við góðan orðstír, en auk þess hafði hann þann kost að vera flokksbróðir ráðh., en það er Stefán Júlíusson hins vegar ekki. Það réð úrslitum. Flokksbróðir ráðherrans fékk stöðuna. Viðskipti hæstv. menntmrh. og Háskóla Íslands eru ljóst dæmi þess, hvernig þeir menn, sem ánetjazt hafa spillingarkerfi íslenzkra valdaflokka, fleygja fyrir borð fyrri skoðunum, þegar þeim býður svo við að horfa. Hæstv. ráðh. hefur nú staðið í svipuðum sporum og menntmrh. Íslands fyrir 18 árum, er þá var Haraldur Guðmundsson, núverandi formaður Alþfl. Haraldur sætti þá mikilli gagnrýni fyrir veitingu prófessorsembættis í lögfræði. Var honum borið á brýn að hafa lítilsvirt háskólann og gengið freklega á rétt hans. Sá maðurinn, sem þá gekk fram fyrir skjöldu í ádeilum á Harald Guðmundsson, var þáverandi lagaprófessor, núverandi hæstv. menntmrh., Bjarni Benediktsson. Hélt hann þá mjög fast fram þeirri kenningu, að háskólanum bæri algert sjálfdæmi um embættaveitingar innan stofnunarinnar. Taldi hann það ósvífni, er Haraldur Guðmundsson skipaði þann umsækjandann í embættið, sem aðeins fékk meðmæli eins af þremur prófessorum lagadeildar. Nú hefur Bjarni Benediktsson oftar en einu sinni átt þess kost að virða sjálfsákvörðunarrétt háskólans. Hann hefur gert það með þeim hætti að skeyta sýnu minna um vilja háskólans en sá ráðh., er hann gagnrýndi áður harðast. Nú skal ég alveg láta það liggja milli hluta, hvort fylgja beri afdráttarlaust þeirri kenningu, að ríkisháskóli hafi algert sjálfdæmi um embættaveitingar innan vébanda sinna. En hitt er svo ljóst sem verða má, að hæstv. núverandi menntmrh. hefur litið þannig á. Er vert að minnast þess, um leið og litið er á afskipti hans af málum háskólans, en þau hafa m. a. verið þessi: S. l. vetur hafði háskólinn ráðið til prófdómarastarfa í sögu Skúla Þórðarson magister. Starfaði hann við miðsvetrarpróf, en er menntmrh. frétti það, brá hann við hart og krafðist þess, að háskólinn tilnefndi þrjá menn, er valið skyldi á milli í prófdómarastarfið. Háskólinn tilnefndi þá Skúla Þórðarson, en til vara tvo menn aðra. Var annar þeirra landskunnur sagnfræðingur og fyrrverandi prófessor í sögu, Barði Guðmundsson þjóðskjalavörður. Hinn maðurinn, Stefán Pétursson, hafði að vísu lagt stund á sögu, en ekki lokið prófi. Hins vegar hafði hann þann höfuðkost frá sjónarmiði Bjarna Benediktssonar, að hann er ákafur vopnabróðir hans og samherji í utanríkismálum. Þessi maður fann náð fyrir augum ráðh. og hlaut starfið. Við próf í stærðfræði gerðist áþekk saga. Háskólinn lagði til, að prófdómari yrði í þeirri grein kunnur lærdómsmaður og stærðfræðingur. Ráðh. mun hafa alið þann grun í brjósti, að maður þessi kynni að vera öndverður sér í pólitík, og hefur maðurinn þó lítil eða engin opinber afskipti haft af stjórnmálum. En fyrrgetinn grunur nægði þó til þess, að ráðh. taldi ástæðu til að virða að vettugi óskir háskólans. Skipaði hann flokksbróður sinn til starfans, gegnan mann að vísu, en þó ekki þann manninn, sem háskólinn hafði beðið um. Við veitingu dósentsembættis í guðfræði nú á þessu hausti reyndi enn á fylgi ráðh. við þá kenningu sjálfs hans, að háskólinn einn ætti öllu að ráða um veitingar embætta innan stofnunarinnar. Umsækjendur voru tveir ungir, ágætlega menntaðir og efnilegir guðfræðingar, séra Guðmundur Sveinsson og Þórir Þórðarson. Skal ég fúslega viðurkenna, að engan veginn var vandalaust að gera upp á milli þessara tveggja ungu hæfileikamanna. En frá sjónarmiði Bjarna Benediktssonar virtist ekkert sjálfsagðara en að láta háskólann ráða. Meiri hluti guðfræðideildar, tveir prófessorar af þremur, mælti eindregið með séra Guðmundi Sveinssyni. En nú hafði hæstv. menntmrh. varpað fyrir borð öllum kenningum sínum um sjálfsákvörðunarrétt háskóla og þverbraut þá reglu, sem hann hafði sjálfur krafizt að aðrir fylgdu. Varðandi kennarastöður ýmsar við barna- og gagnfræðaskóla mætti, ef tími væri til, segja sögur, er lýsa því, hve skefjalaust núverandi hæstv. menntmrh. beitir valdi sínu til að vinza sauði frá höfrum eftir pólitískri mælisnúru. Allmörg kennaraefni útskrifuðust úr Kennaraskóla Íslands á síðasta vori, og var það, svo sem vænta mátti, fólk með ólíkar stjórnmálaskoðanir. Hef ég góðar heimildir fyrir því, að þegar allir hægri menn í hópi hinna ungu kennara höfðu fengið kennarastöður, hafði nálega enginn vinstri sinnaður maður úr þeim hópi hlotið kennslustarf. Síðar mun ráðh. hafa orðið að láta sér það lynda, að ýmsir þeirra fengju atvinnu, vegna þess að flokksbræður hans og aðrir hægri menn voru ekki nógu margir til að setjast í allar lausar kennarastöður. Það er alkunna, að nú um skeið hafa blöð allra stjórnmálaflokka, annarra en Sjálfstfl., gagnrýnt mjög embættaveitingar hæstv. menntmrh. Engum kemur á óvart, þótt blöð stjórnarandstöðu deili hart á ráðh., sem markvisst vinnur að því að troða í stöður flokksbræðrum sínum, oft á kostnað hæfileikameiri manna. Hitt sætir vissulega nokkrum tíðindum, að höfuðmálgagn samstarfsflokks ráðh. hefur ekki einungis tekið undir þessa gagnrýni, heldur bókstaflega haft þar forustu, birt fleiri og hvassyrtari ádeilugreinar á ráðh. en nokkurt blað annað og farið hinum þyngstu orðum um framferði hans. Vil ég nú, með leyfi hæstv. forseta, gefa blaðinu Tímanum orðið um stund, svo að ljóst megi verða, hvert traust það blað og væntanlega Framsfl. ber til hæstv. menntmrh. 2. sept. s. l. gat að lesa svo hljóðandi fyrirsagnir í Tímanum: „Embættisafglöp menntmrh. Lélegasti umsækjandinn skipaður skólastjóri á Akranesi. Flokkspólitískt ofstæki látið ráða stöðuveitingunni.“ Í greininni er að makleikum farið mjög lofsamlegum orðum um Eirík Sigurðsson og þess getið, að hann hafi fengið eindregin meðmæli meiri hluta fræðsluráðs og fræðslumálastjóra. Hafi Akurnesingar fagnað því mjög að eiga von á svo ágætum manni til að veita skólanum forstöðu. Síðan segir orðrétt: „Svo skeður það ótrúlega. Menntmrh. virðir einskis vilja meiri hluta fræðsluráðs og fræðslumálastjóra og setur skrifstofumanninn í skólastjóraembættið. ... Ef til vill er hann félagsbundinn í Heimdalli eða Verði, og það eitt virðist nægja. ... Svo langt gengur pólitískt ofstæki menntmrh. Þetta eru embættisafglöp af verstu tegund. Pólitískri leikbrúðu er troðið fram fyrir þjóðkunna uppeldisfrömuði og skólamenn. Það er níðzt á þeirri einlægu viðleitni heimilanna að vilja vanda uppeldi barnanna og njóta hinna færustu manna til að annast það. Þetta er einnig svívirðing við kennarastéttina í heild. Með þessari dæmalausu ráðstöfun segir menntmrh. við kennarastéttina: Góð próf skipta engu máli né heldur mikil reynsla, áhugi og þekking í starfinu, bindindissemi og manndómur. Ef þú fellur fram og tilbiður braskstefnu íhaldsins, skaltu hafinn til hæstu metorða. Þér skal falin forsjá skóla og stjórn á kennurum, sem hafa margfalda hæfileika umfram þig. ... Slíkt mál sem þetta má ekki liggja í þagnargildi. Foreldrar spyrja ekki, hvar í flokki skólastjórinn stendur, heldur hvaða vonir standa til þess, að hann verði þeim að sem beztu liði við uppeldi barnanna. Allir foreldrar vilja vanda það sem bezt og leggja mikið í sölurnar, svo að það takist vel. Þegar menntmrh. gleymir þessari grundvallarskoðun, fremur hann níðingsverk, embættisafglöp, sem ættu að verða honum dýr.“ Þessi stóru orð eru orð Tímans, og er synd að segja, að blaðið lýsi með neinni tæpitungu áliti sínu á hæstv. menntmrh. og vinnubrögðum hans. Síðan hefur birzt í Tímanum grein eftir grein um þessa og aðrar embættaveitingar hæstv. ráðh., þar sem honum eru valin mörg hörðustu orð tungunnar fyrir misbeitingu valds og trúnaðar. Er sums staðar svo fast að orði kveðið, að ég hliðra mér hjá að lesa, þar eð vera kann, að börn og óharðnaðir unglingar hlýði lestri. Hér er þó kafli, heldur af mildara taginu, sem Tíminn birti í forustugrein 28. sept. Þar segir: „Í haust hefur misbeiting á valdi ráðh. færzt mjög í aukana og orðið fullkomið hneyksli. Hefur hér í blaðinu verið flett rækilega ofan af veitingu skólastjórastöðunnar á Akranesi, þar sem gengið var fram hjá Eiríki Sigurðssyni yfirkennara á Akureyri, þjóðkunnum skólamanni og æskulýðsleiðtoga, svo að hægt væri að troða í stöðuna reynslulausum skrifstofumanni í Reykjavík, sem aðeins hafði kennt í tvö ár og aldrei komið nærri skólastjórn. Verðleikar hans voru aðeins þeir, að hann fylgdi Sjálfstfl. að málum. Það var þýðingarmeira en allt annað. Verðleikar til starfsins voru algert aukaatriði.“ Síðan er í leiðara þessum deilt fast á menntmrh. fyrir veitingu skólastjórastöðunnar í Hafnarfirði, og að lokum klykkir blaðið út með þessum orðum: „Lengur virðist það engu máli skipta að taka góð próf, sækja sér framhaldsmenntun, sýna reglusemi og dugnað í störfum sínum. Allt slíkt virðir veitingavaldið að vettugi. Um verðleikana er ekki lengur spurt, heldur þetta eina: Þjónar þú Sjálfstfl.? Það á að fylla upp í eyður verðleikanna og veita hverjum þeim brautargengi, sem hefur skap í sér til þess að kyssa á vöndinn og láta troða sér fram fyrir stéttarbræður sína, sem hafa margfalda verðleika til starfsins.“ Enn er þess að geta, að Tíminn hefur birt langar greinar um veitingu dósentsembættis í guðfræði og áfellzt menntmrh. harðlega fyrir gerðir hans í því máli. Svo mikil hefur áfergja Tímans verið að hella úr skálum reiði sinnar yfir ráðh., að blaðinu hefur hvergi nærri nægt eigið starfslið og sjálfboðavinna flokksmanna til þeirra verka, heldur hefur það fengið lánaðan aðstoðarritstjóra Alþýðublaðsins og birt eftir hann langar ritsmíðar um dósentsmálið. Nú er fróðlegt að athuga að nokkru, hvernig Sjálfstfl. og höfuðmálgagn hans, Morgunblaðið, hafa svarað þessum hatrömmu ádeilum samstarfsflokksins, ádeilum á einn atkvæða- og valdamesta mann núverandi hæstv. ríkisstj. Fyrsta svarið við reiðilestri Tímans í tilefni af veitingu skólastjórastöðunnar á Akranesi birtist í Morgunblaðinu 5. sept., og var meginefnið á þá leið, að „gamlar syndir sæki nú á hina öldruðu maddömu Framsókn“ og þess vegna sé hún úrill mjög og hafi flest á hornum sér. Síðan er farið nokkrum fleiri orðum um slæmar taugar og bágt skap maddömunnar, og má getum að því leiða, að það veldur nokkrum óþægindum íhaldsbóndanum, sem byggir með henni eina sæng. Að lokum klykkir blaðið út með þeirri spurningu, hvort „Tíminn hafi étið folald“. En það er sveitamál að segja við rakka, sem þykja gjamma helzt til mikið. Þetta var nú aðeins fyrsta kveðjan. Hinn 19. sept. birtist í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins rækilegra svar til Tímans, og skyldi nú gerð tilraun til að ræða embættaveitingar málefnalega. Skapsmuna Framsóknarmaddömunnar er þá að engu getíð, og á folaldsát er ekki minnzt, en þar eru sagðir þeir hlutir, sem í örstuttu máli bregða upp þvílíkri mynd af stjórnmálaspillingu, að vert er sérstakrar athygli. Morgunblaðið segir, með leyfi hæstv. forseta, og bið ég hv. alþm. og aðra hlustendur að taka vel eftir: „Um nær aldarfjórðungsbil fyrir 1950 fóru andstæðingar sjálfstæðismanna með embætti menntmrh. Öll þessi ár var það alger undantekning, að nokkrum sjálfstæðismanni væri veitt sérstök trúnaðarstaða í skólum landsins. Þetta ástand hefur leitt til þess, að sumum andstæðingum sjálfstæðismanna virðist það goðgá, að sjálfstæðismenn skuli nú ekki lengur settir hjá um slíkar stöðuveitingar. Uppnámi andstæðinganna nú veldur það, að þá grunar, að þeir, er settir voru í skólastjórastöður á Akranesi og í Hafnarfirði, muni vera sjálfstæðismenn. Skiljanlegt er, að Hannibal Valdimarsson verði óður og uppvægur yfir því, að einn dyggasti fylgismaður hans innan Alþfl. skuli ekki hafa hlotið stöðuna í Hafnarfirði. En ósanngjarnt er að ætlast til, að menntmrh. greiði launin fyrir fylgispektina við Hannibal.“ Svo mörg eru þau orð og nokkru fleiri þó. Það þarf ekki ákaflega mikla skarpskyggni til að sjá og skilja, hver sá hugsunarháttur er, sem liggur að baki þessum orðum. Hér er það sagt, að vísu með dálitlum umbúðum, að vegna þess að einhverjir sjálfstæðismenn hafi einhvern tíma verið rangindum beittir við stöðuveitingar, eigi nú að jafna metin, ekki með réttlæti, heldur með nýju ranglæti, með því að láta sjálfstæðismenn nú njóta þess, hvað sem verðleikum líður, að Sjálfstfl. fer með yfirstjórn menntamála þjóðarinnar. Og í síðustu orðunum, sem ég las úr greininni, felst bókstaflega það, að blaðið, og þá trúlega Sjálfstfl., lítur á veitingar skólastjóraembætta sem umbun eða launagreiðslur fyrir pólitíska fylgispekt. Hannibal Valdimarsson er í augum þeirra Morgunblaðsmanna vondur maður, sem reynt hefur að spilla fyrir þeim Alþýðuflokknum og verið svo bíræfinn að freista þess að gera hann að öðru en hækju, sem íhaldið gæti gripið til, þegar Framsóknarmaddaman hefur étið folald. Fylgismaður Hannibals Valdimarssonar kemur því ekki til álita, þegar sjálfstæðisráðherra veitir skólastjóraembætti. Opinber störf og stöður skal veita sem umbun fyrir flokksþjónustu. Ekki hef ég tök á að sanna það, að hæstv. menntmrh. hafi sjálfur ritað þá grein, sem ég nú vitnaði til, en mér þykir hann ekki ólíklegur til þess. Svo mikið er víst, að hún er skrifuð í hans anda og túlkar trúlega þá stefnu, sem hann virðist fylgja við stöðuveitingar. Nú kann hæstv. ráðh. að segja sem svo: Sjálfstæðismenn hafa á undanförnum árum og áratugum hlotið svo fá skólastjóra- og kennaraembætti í hlutfalli við aðra flokka, að ég hef talið rétt að jafna metin. Slíkt eru engin rök. Í fyrsta lagi er það staðreynd, að meðal þeirra manna, sem hafa búið sig undir uppeldisstörf, hafa jafnan verið fáir fylgismenn íhaldsstefnunnar. Slíkir menn hafa meiri hug á „business“. Í öðru lagi væri það fráleitt með öllu, ef nú ætti að taka sjálfstæðismenn fram yfir aðra hæfari umsækjendur, vegna þess að öðrum sjálfstæðismönnum hefði áður verið sýnd rangsleitni. Þá er komin í gang svikamyllan, sem felst í þessum hugsunarhætti: Af því að aðrir flokkar frömdu ranglæti, hefur minn flokkur rétt til að gera það líka. Ekki dettur mér í hug að neita því, að ranglæti þeirra, sem fóru með veitingavald, hafi stundum bitnað á sjálfstæðismönnum. Það hefur það vissulega gert. Ferill Framsóknarflokksins í þeim efnum er vissulega ekki mjög fagur, og situr því sízt á þeim flokki að setja sig á mjög háan hest og þykjast útvalinn vörður réttlætis og góðra siða. Og þó að kommúnistar sætu ekki í ríkisstj. nema tvö ár, var það meira en nógu langur tími til að sanna alþjóð, hverjar eru hugmyndir þeirra um réttlæti varðandi embætta- og stöðuveitingar. Ekki er Alþfl. saklaus heldur. En ranglæti annarra veitir engum rétt til að fremja nýtt ranglæti. Slík kenning er stórhættuleg og verðskuldar fordæmingu allra góðra manna. Ég vík þá aftur þar að, sem fyrr var frá horfið, áliti Framsfl. á samstarfsflokknum og hæstv. dóms- og menntamálaráðherra sérstaklega. Birtist um það eins konar yfirlit í leiðara Tímans 13. okt. s.l. Þar segir: „Þessi regla Sjálfstæðisflokksins að velja menn eftir flokkslit til trúnaðarstarfa er góð vísbending þess, hvernig stjórnarhættirnir mundu verða, ef hann fengi völdin einsamall. Það mundi eingöngu verða stjórnað með flokkshagsmuni fyrir augum. Sameinuðu fjármálavaldi ríkisins og einkafyrirtækja, sem sjálfstæðismenn ráða yfir, yrði beitt í þágu flokksvélarinnar. Útvaldir gæðingar fengju einir að sitja að kjötkötlunum, en andstæðingarnir yrðu beittir hvers konar misrétti og ólögum. Stjórnarfarið mundi með öðrum orðum nálgast þá misbeitingu og það ofríki, sem nú einkennir stjórnarhætti ýmissa ríkja í Mið- og Suður-Ameríku, þar sem klíkum skefjalausra stórgróðamanna hefur tekizt að ná völdum.“ Þetta er nú lýsingin á stefnu og vinnubrögðum flokksins, sem framsóknarmenn hafa setið í stjórn með óslitið að mestu í hálfan annan áratug. Mun helzt eiga að draga þá ályktun af orðum Tímans, að Framsfl. hafi fórnað sér til þess fyrst og fremst að halda hinum vonda samstarfsflokki niðri, svo að hann ynni ekki öll þau skemmdarstörf, sem innrætið girntist. Kannske væri hægt að koma þar við helmingaskiptum, hugsar Framsfl. En við þetta er aðeins þá athugasemd að gera, að lýsing Tímans á framtíðardraumum Sjálfstfl. er óhugnanlega lík þeirri mynd, sem alþjóð manna er helzt til kunnug orðin af stjórnmálaspillingu þeirri, sem þegar ríkir í landinu og vaxið hefur hröðum skrefum, eftir því sem sameiginlegt valdatímabil núverandi stjórnarflokka hefur staðið lengur. Enda þótt greinarkaflar þeir úr Tímanum, sem ég hef nú lesið, séu aðeins lítið brot af því, sem höfuðmálgagn Framsfl. hefur sagt um embættaveitingar hæstv. menntmrh., ætla ég, að það sé nægilegt til að sanna, hvert traust Framsfl. ber til þessa hæstv. ráðh. Nú er alkunna, að Framsfl. hefur á síðasta flokksþingi sínu samþ. afdráttarlaust vantraust á Bjarna Benediktsson í embætti dómsmrh. Það vantraust hafa forustumenn flokksins að vísu ekki tekið alvarlegar en svo, að leiðtogar hans hafa alla stund síðan setið í ríkisstj., þar sem Bjarni Benediktsson hefur farið með dómsmálin. Hvern dóm flokksmenn Framsóknar almennt leggja á þau vinnubrögð, skal ég ósagt láta. Enn fremur hefur Framsfl. sýnt það ótvírætt, að hann vantreysti Bjarna Benediktssyni sem utanrrh., með því að krefjast þess, að yfirstjórn þeirra mála væri tekin úr höndum hans og öðrum falin. Nú get ég ekki að óreyndu ætlað neinum flokki slíka hræsni og tvöfeldni, að allar hinar hatrömmu ádeilur Framsfl. á Bjarna Benediktsson séu gerðar til þess eins að sýnast. Þær séu bornar fram í einu saman blekkingarskyni til að friða hina mörgu óánægðu flokksmenn, sem ekki una eins vel og leiðtogar flokksins þjónustunni við íhaldið. Þó að pólitísk spilling sé hér orðin mikil og margs háttar, þá er naumast hægt að gera sér í hugarlund, að heill stjórnmálaflokkur dirfist að leika svo augljósan skollaleik. Nú er það grundvallarregla þingræðis. að hver ríkisstj. eða hver einstakur ráðh., sem ekki nýtur lengur trausts meiri hl. þings, skuli leggja niður völd. Vitað er, að ríkisstj. Ólafs Thors hefur enn nægan þingmeirihluta að baki sér, og því teljum við þm. Þjóðvfl. þýðingarlaust að svo komnu máli að flytja vantraust á hæstv. ríkisstj. í heild, svo rækilega sem hún hefur þó til þess unnið. Það virðist hins vegar liggja svo ljóst fyrir sem verða má. að einn ráðh. núverandi ríkisstj., hæstv. dóms- og menntmrh., nýtur ekki trausts meiri hl. Alþ. Um afstöðu stjórnarandstöðuflokkanna ætti að vera óþarfi að ræða, og eins og ég hef þegar gert grein fyrir með mörgum dæmum, hefur Framsfl. kveðið svo fast að orði um misbeitingu hæstv. menntmrh. á völdum og trúnaði, að óhugsandi er, að hann telji ráðh. trausts verðan. Með því mundi flokkurinn opinbera fyrir alþjóð slíka tvöfeldni, að dæmalaus væri. Okkur þjóðvarnarmönnum er ljóst, að misbeiting valda er eitt augljósasta sjúkdómseinkenni stjórnmálalífs í landinu nú. Sú nauðsyn er næsta brýn, að ráðizt verði gegn því spillingarkerfi, sem hér hefur þróazt of lengi. Aðrir flokkar láta svo sem þeir telji nú helzt til langt gengið á braut ranglætisins. Með flutningi vantrausts á hæstv. menntmrh. höfum við gefið þeim tækifæri til að sýna í verki, hvaða alvara fylgir máli. Þykist ég vita, að stjórnarandstaðan mun fúslega hjálpa Framsfl. til að fella þennan hæstv. ráðh. á verkum sínum, - verkum, sem engir hafa lýst með sterkari og þyngri áfellisorðum en framsóknarmenn.



Herra forseti. Ég þakka hv. flm. þá sæmd, sem þeir sýna mér með flutningi þessarar till., og er ég þó ekki því óvanur, að andstæðingarnir festi augu á mér öðrum fremur. Á dögunum, þegar einn fremsti stjórnmálamaður heimsins, sem nú er uppi, Adenauer kanzlari Þýzkalands, kom til Íslands, birti Þjóðviljinn forustugrein, og varð af henni ekki annað ráðið en að erindi Adenauers hingað væri fyrst og fremst það að tala við mig um okkar sameiginlegu áhugamál. Auðvitað kom Adenauer ekki hingað til að hitta neinn einstakling, heldur til að heimsækja land og þjóð, og tóku þeir á móti honum, sem til slíks eru settir. En leiðarahöfundur Þjóðviljans hefur auðsjáanlega talið, að kanzlarinn væri einn af lesendum þess blaðs, og það, sem jafnósennilegt er, að hann legði trúnað á það, sem í því stendur, því að þar sagði nokkrum dögum áður, föstudaginn 22. okt. s.l., orðrétt á þessa leið: „Bjarni heitir maður Benediktsson. Hann er maður lágur vexti og ekki fagurlimaður. Bjarni er undirhyggjumaður mikill og krókarefur, líkt og Njáll forðum, misvitur nokkuð, en þó forvitri um margt. Bjarni er könguló íslenzkra stjórnmála, hefur ofið net sitt yfir bil það, er aðskilur flokkana þrjá, situr sjálfur í miðju þess og hefur alla þræði í hendi sér.“ Svo mörg eru þau orð. Eftir þessari kenningu er naumast við því að búast, að aðrir íslenzkir stjórnmálamenn séu virtir viðtals en ég. Að vísu verður að segja eins og er, að Adenauer fylgdi að sjálfsögðu ekki þessu boði Þjóðviljans, en fyrir mig er það þó bót í máli, að flm. þeirrar till., sem hér er til umræðu, gera það því dyggilegar. Samkvæmt henni eiga athafnir mínar sem menntmrh. að skera sig svo úr öðrum stjórnarframkvæmdum, að Alþ. eigi alveg sérstaklega þeirra vegna að taka sig til og lýsa vantrausti á mig. Þegar hugleidd eru hin sterku lýsingarorð, sem andstæðingarnir nota um núverandi stjórn og athafnir hennar í utanríkismálum, atvinnumálum, fjármálum og flestu öðru, þá mætti ætla, að það hlyti að vera býsna geigvænlegt, sem gæfi efni til að verða tekið út úr með þessum hætti og gert að ástæðu til sérstaks vantrausts. Eftir því, sem nú er látið, eiga þessi ósköp að vera fólgin í nokkrum embættaveitingum mínum og þó raunar öllu frekar því, eftir því sem fram kom hjá flm., að ég hafi ekki látið nokkra kennara ráða sjálfa, hverjir ættu að vera prófdómendur hjá þeim og fylgjast með þeirra gerðum og meðferð á nemendum, heldur farið eftir landslögum og látið almannavaldið sjálft skipa þessa eftirlitsmenn á kennarana. Þetta er nú orðin meginuppistaðan í þessum vantraustsflutningi, og þarf ekki frekar um þá fjarstæðu að ræða. En hvernig er þá embættaveitingum mínum varið? Á síðastliðnu sumri og hausti hef ég sjálfsagt ráðstafað nálægt 300 stöðum kennara og skólastjóra. Af öllum þessum embættaveitingum hef ég ekki heyrt neina gagnrýni nema í mesta lagi um 5 stöður, og nefndi þó Gils Guðmundsson hér í framsögu sinni áðan ekki nema 3 af 300. Um enga af þessum stöðum er því haldið fram, að ég hafi ekki haft vald til að ráðstafa henni eins og ég.gerði. Hinu hefur verið hreyft, að ég hafi ekki fylgt tillögum þeirra aðila sumra, sem tillögurétt áttu um stöðuveitinguna. Þetta er rétt. En ef það væri skylda að fylgja ætíð tillögum þeirra, sem slíkan tillögurétt eiga, væri veitingarvaldið vitanlega ekki hjá ráðherranum, heldur hinum, sem tillöguréttinn á. Það, að ráðherra hefur samkvæmt skýlausum ákvæðum laga ákvörðunarvaldið, fær honum bæði rétt og skyldu til að kanna hvert mál sjálfur og veita stöðuna eftir því, sem hans eigin sannfæring segir til um, en ekki einhverra annarra. Ef hann bregzt þessari skyldu sinni, hefur hann sýnt, að hann er ekki hæfur til að gegna því mikilsverða embætti, sem honum hefur verið veitt. Nafn hans er þá ekki annað en stimpill, sem aðrir geta sett á sínar gerðir þeim til staðfestingar. Ég hef aldrei verið slíkt verkfæri í annarra höndum og vona, að ég verði það seint. Það er rétt hjá Þjóðviljanum, að ég er ekki svo fagurlimaður, að mér henti að vera skrautfjöður á annarra fati. Hitt er heldur, að mér beri að beita því viti, sem mér hefur verið gefið, þó að því fari fjarri, að ég eigi skilið þá lýsingu Þjóðviljans, að ég sé forvitri sem Njáll, enda má þar eitthvað milli vera. Því hefur að vísu verið hreyft og kom fram hjá Gils Guðmundssyni áðan, að ég hafi fyrir 18 árum ásamt öðrum háskólakennurum vítt það, að brotið var gegn tillögum háskóladeildar um veitingu embættis, þegar höfð voru að engu ákvæði háskólareglugerðarinnar, sem heimiluðu deild að ákveða samkeppnispróf. Ég skal ekki rekja þá deilu. Hún skiptir ekki máli lengur, því að 1942 voru samkvæmt till. háskólans sjálfs settar reglur um embættaveitingar, þar sem ákveðið var, að þessar stöður mætti ekki veita öðrum en þeim, sem þar til skipuð dómnefnd hefði talið hæfa. Með þessu taldi háskólinn það tryggt, er mestu máli skiptir, að einungis hæfir menn hlytu stöðurnar, og lét sér að öðru leyti nægja umsagnarrétt um skipun þeirra og hefur ekki síðan gert tillögur um breytingu á því ákvæði, að veitingarvaldið skuli haldast hjá ráðh. og forseta. Það verður þess vegna ekki um það deilt, að ég hafi í senn lagalegan og siðferðislegan rétt til að ráðstafa þeim stöðum, sem deilur standa nú um, og skyldu til að gera þetta eftir minni eigin beztu vitund, eftir að hafa athugað öll málsatvik, þar á meðal till. aðila, eftir því sem við á. En er það þá óvanalegt, að ráðh. ráðstafi stöðum ofan í till. þeirra, sem tillögurétt eiga? Um það þarf ekki að fara í grafgötur. Við skulum aðeins líta á þær stöður, sem um er deilt nú, en þær skilst mér vera þessar: Ein kennarastaða við háskólann, skólastjórastöður við barnaskólana í Hafnarfirði og á Akranesi og skólastjórastaða við gagnfræðaskólann á Ísafirði. Hv. tillögumaður nefndi að vísu einungis þrjár af þessum stöðum, en að þeirri fjórðu hefur einnig verið fundið í blöðum, og er því rétt að telja hana með. Þegar dósentsstaða í guðfræði var veitt af ráðherra næst á undan því, er ég veitti Þóri Þórðarsyni, var það veiting dr. Björns Þórðarsonar á embætti Sigurbjörns Einarssonar gegn eindregnum tillögum allrar guðfræðideildarinnar. Sú veiting sætti að vísu gagnrýni, m. a. hér á Alþingi, og þ. á m. af mér, en sú gagnrýni kom af því, að ekki var notað hið einstaka tækifæri, sem þá gafst til að bæta úr ranglætinu, sem séra Björn Magnússon varð fyrir á sínum tíma, þegar að engu voru höfð úrslit samkeppnisprófs, sem hann varð hlutskarpastur í. Engin slík almenn gagnrýni utan háskólans varð hins vegar síðar, þegar Eysteinn Jónsson veitti Jóhanni Sæmundssyni prófessorsembætti við læknadeild gegn tillögum þeirrar deildar. Hvor tveggja þessi veiting var heimil að lögum, vegna þess að báðir höfðu mennirnir verið taldir hæfir af dómnefnd. Munurinn frá því, er dr. Björn Þórðarson ráðstafaði dósentsembættinu 1944 og nú, er sá, auk þess sem hvorugur umsækjandinn átti nú slíkan rétt til uppreisnar sem séra Björn Magnússon á sinum tíma, að nú var deildin klofin í till. sinum, þar sem tveir af þremur í guðfræðideildinni lögðu til, að annar en Þórir fengi embættið, og einn mælti ákveðið með honum, en báðir umsækjendurnir voru taldir hæfir af dómnefnd. Voru því till. deildarinnar að þessu sinni alls ekki einhlítar og ráðherra því enn skyldara en ella að gera upp sinn eigin hug og ákveða það, sem hann taldi rétt. Þegar Hermann Jónasson veitti Hannibal Valdimarssyni skólastjóraembættið á Ísafirði, var það að vísu samkv. tillögum fræðslumálastjóra, en aðeins tveggja af fimm skólanefndarmönnum. Á sama veg veitti Einar Arnórsson barnaskólastjóraembættið á Akranesi Friðríki Hjartar samkv. tillögu fræðslumálastjóra og gegn till. skólanefndarinnar á Akranesi, og Jónas Jónsson veitti Guðjóni Guðjónssyni skólastjóraembættið í Hafnarfirði gegn tillögum fræðslumálastjóra og fjögurra af fimm skólanefndarmönnum. Þessi dæmi, sem einmitt eru um sömu embættin og ég hef nú veitt og að er fundið, að ég hafi ekki fylgt tillögum annarra um, sýna að fyrirrennarar mínir um aldarfjórðungsbil hafa ekki talið sig bundna af tillögum ráðgjafaraðilanna. Væri það einkennileg tilviljun, ef veiting þessara embætta væri undantekning. Auðvitað er hér ekki um neina undantekningu að ræða, því að það er altítt, að ráðherra beiti því valdi, sem honum er fengið. Það fær þess vegna engan veginn staðizt, að ég brjóti á móti venju, þegar ég fer eftir sannfæringu minni en ekki annarra um veitingu embættanna. Ég geri þá einmitt hið sama sem allir fyrirrennarar mínir hafa talið sér rétt og skylt að gera. En af hverju valdi ég þessa umsækjendur, eins og ég gerði, og hafnaði hinum? Þar er því til að svara, að þegar eitt embætti á að veita, verður það aðeins veitt einum manni. Þó að hinir umsækjendurnir fái það ekki, felst engin fordæming á þeim í því. Þeir kunna engu að síður að allra áliti að vera mestu ágætismenn. Stöðuveitingin hlýtur eðli málsins samkvæmt ætíð að vera meira eða minna komin undir persónulegu mati þess, sem stöðuna veitir, þó að honum að sjálfsögðu beri skylda til að afla sér sem beztra gagna um alla umsækjendur og meta þau og vega, áður en hann tekur ákvörðun sína. Um stöðuveitingar, sérstaklega í skólamálum, hafa engar þær reglur myndazt, er geti orðið til leiðbeiningar, hvað þá til úrslitaákvörðunar fyrir ráðherra. Um þær stöður, sem á mig er deilt fyrir veitingu þeirra, er það að segja, að ég tók ekki Þóri Þórðarson fram yfir Guðmund Sveinsson vegna þess, að ég geri lítið úr vísindamennsku Guðmundar Sveinssonar. Um hana tel ég báða umsækjendur nú ámóta, enda taldi dómnefnd þá báða hæfa, - dómnefnd, þar sem biskup Íslands, fyrrverandi kennari í þessum fræðum, átti sæti ásamt vígslubiskupi séra Bjarna Jónssyni og prófessor við háskólann, Magnúsi Má Lárussyni. Ég valdi Þóri af því, að ég tel feril hans með slíkum ágætum, að nokkurn veginn einsdæmi sé. Hann hefur nú í samfleytt 10 ár verið við nám í 4 löndum, Íslandi, Svíþjóð, Danmörku og Bandaríkjunum, til undirbúnings því kennarastarfi, sem hann hefur nú hlotið. Þegar hann var í guðfræðideildinni hér, gerðist hann hvatamaður þess, að stofnað yrði félag allra guðfræðistúdenta til að brúa það bil, sem orðið var innan deildarinnar vegna ólíkra guðfræðikenninga. Þegar hann var við nám í Árósum, kusu félagar hans þar hann fyrir forustumann sinn. Hef ég og séð bréf frá einum prófessora hans þar, sem fer um hann mjög lofsamlegum orðum og telur hann framúrskarandi til að gegna kennarastöðu í fræðum sinum. Hið sama var við hinn stóra guðfræðiháskóla í Chicago. Þar var Þórir kjörinn forustumaður nemenda deildarinnar og var sendur á alþjóðaþing sem fulltrúi stofnunarinnar og gerður aðstoðarkennari, enda hlaut hann tvo vetur hinn hæsta styrk, sem þar er veittur vegna námsafreka. Kennarar Þóris þar vestra hafa sýnt honum sérstakan trúnað og veittu honum eindregin meðmæli til stöðunnar hér. Ég hefði talið það þjóðarskaða, ef slíkur maður hefði ílenzt erlendis og tekið þar kennarastöðu, svo sem honum stóðu opnar dyr til. Ég sem dvalið hef við stóra erlenda háskóla, veit, að áreiðanlega eru það ekki nema einstakir afbragðsmenn, sem hvarvetna í framandi löndum geta sér svo gott orð sem Þórir Þórðarson hefur gert, og ættu allir góðir menn að fagna því, að honum hefur nú gefizt færi að hverfa heim til föðurlands síns. Ef Þórir Þórðarson reynist í störfum sínum slíkur afbragðsmaður sem hann hefur sýnt sig vera á námsárum sínum, þá mun hér lengi minnzt sem dæmis um sérstaka þröngsýni og ofstæki í íslenzkum stjórnmálum, að mér skuli fundið það til áfellis að hafa skipað slíkan mann í stöðu við háskólann. Í skólastjórastöðuna á Ísafirði mælti að vísu meiri hluti fræðsluráðs með öðrum manni en þeim, er ég veitti, en hann studdu 2 af 5 fræðsluráðsmönnum og bæði fræðslumálastjóri og námsstjóri. Auk þess hafði hann umsögn þeirra, er þekktu til fyrri kennslustarfa hans, þar á meðal Hervalds Björnssonar skólastjóra í Borgarnesi, sem segir um Guðjón Kristinsson, er stöðuna hlaut: „Hann hefur reynzt hinn ágætasti kennari, röskur í starfi og áhugasamur, stjórnsamur, stundvís með afbrigðum og frábærlega reglusamur í hvívetna.“ Bjarni Bjarnason skólastjóri á Laugarvatni segir um Guðjón: „Guðjón Kristinsson kennari, sem nú sækir um skólastjórastöðu við gagnfræðaskólann á Ísafirði, er að minni skoðun gæddur ágætum hæfileikum til slíkra starfa. Hann hefur talsverða reynslu frá Laugarvatni í daglegri stjórn, hann er óvenjulega fjölhæfur kennari, fjörugur og dugmikill í kennslustundum og vinsæll.“ Um Njál Guðmundsson, er settur var skólastjóri á Akranesi, er það að segja, að meiri hluti fræðsluráðs mælti raunar með öðrum og námsstjóri og fræðslumálastjóri tóku undir þau meðmæli. 2 af 5 skólanefndarmönnum á Akranesi mæltu hins vegar með Njáli. Af hálfu sumra þeirra, er ekki mæltu með Njáll, kom fram, að þeir þekktu ekki til kennslu hans. En mér þykir meira um vert skoðun, sem byggð er á þekkingu, en það, sem sagt er í skjóli vanþekkingar. Og hvað segja þeir, sem til Njáls þekkja? Hér eru ummæli Gísla Jónassonar skólastjóra Langholtsskóla, eins fremsta skólamanns á Íslandi. Hann segir um Njál: „Hann hefur reynzt ágætur kennari, reglusamur, stundvís, samvizkusamur og prúðmenni í framkomu, bæði gagnvart nemendum, samkennurum sínum og öðru starfsfólki skólans. Hann hefur náð mjög góðum árangri í kennslu sinni, enda mjög vinsæll af nemendum sínum.“ Þetta eru ummæli hins ágæta manns Gísla Jónassonar. Jón Auðuns formaður Reykjavíkurdeildar Rauðakross Íslands, dómprófastur, segir um Njál : „Hann hafði á hendi trúnaðarstarf við barnaheimili Rauðakrossins í Laugarási í sumar. Hann leysti það starf sitt þannig af hendi, að stjórn Reykjavíkurdeildar Rauðakross Íslands var sérlega ánægð með það. Samstarf hans við forstöðukonuna og annað starfsfólk fór honum með afbrigðum vel úr hendi, og allt viðmót hans við 120 barna hóp var til fyrirmyndar, bæði um alúð hans við börnin og stjórnsemi. Af þeim kynnum, sem ég hef af starfi hans í sumar, hlýt ég að gefa honum beztu meðmæli mín, og tel ég hann ágætum hæfileikum búinn, bæði um stjórnsemi, háttprýði og alúð í starfi, sem aflaði honum mikilla vinsælda, bæði meðal samstarfsfólksins og barnanna í Laugarási.“ Þetta eru ummæli Jóns Auðuns, eftir að hann hafði haft náið samstarf við Njál Guðmundsson. Um skólastjórann í Hafnarfirði er það að segja, að meiri hluti fræðsluráðs lagði með öðrum manni en stöðuna hlaut, og fræðslumálastjóri og námsstjóri hölluðust frekar á þá sveif, þó að þeir teldu Einar Þorvaldsson, er ég setti í stöðuna, einnig vel hæfan. 2 af 5 fræðsluráðsmönnum mæltu með Einari, og Snorri Sigfússon fyrrum námsstjóri, sem gerþekkir hann, segir svo: „Einar M. Þorvaldsson er að mínum dómi mjög góður og farsæll kennari, glöggur vel, skapþýður, prúðmannlegur, stjórnsamur og drengur góður. Bar Hríseyjarskólinn undir stjórn Einars glöggt vitni um þessa kosti skólastjórans. Hin síðustu ár hefur Einar verið kennari við barnaskólann á Akureyri og reynzt þar mjög vel. Að öllu samanlögðu tel ég mig geta mælt hið bezta með honum til kennarastarfs og skólastjórnar.“ Þessi ummæli Snorra eru studd af umsögn Hannesar J. Magnússonar skólastjóra á Akureyri, en hann segir: „Hr. Einar M. Þorvaldsson hefur verið kennari við barnaskóla Akureyrar sex undanfarin ár og reynzt í alla staði hinn prýðilegasti starfsmaður. Hann er úrvals kennari, stjórnsamur og duglegur og hið mesta prúðmenni, enda vinsæll bæði af nemendum, kennurum og foreldrum.“ Af því, sem ég hef nú sagt, er nógsamlega ljóst, að í embættaveitingum mínum felst engin ástæða til vantrausts. Ef till. um það er ekki einungis flutt sem pólitískur hrekkur í hinni lítt uppbyggilegu innbyrðis baráttu andstæðinga Sjálfstfl., væri þó frekar viðlit að halda því fram, að hún byggðist á ósamþykki við skoðanir mínar um stjórn menntamálanna almennt, enda er till. flutt örfáum dögum eftir að ég setti á fjölmennum fundi fram skoðanir mínar um þessi efni, og má því sennilega líta á till. sem svar við þeim. Er því rétt, að ég rifji þær nú upp í meginatriðum, svo að þingheimi gefist færi á að dæma um, hvort þær séu svo skaðsamlegar, að þær gefi efni til vantrausts. Ég skal fúslega viðurkenna, að menntamálin eru ekki síður þýðingarmikil en hin hreinu hagsmunamál, sem oftast og mest er rætt um á vettvangi íslenzkra stjórnmála, því að maðurinn lifir ekki á einu saman brauði og hingað til hefur það aldrei verið stolt okkar Íslendinga, að við værum auðug þjóð, sem hefði farnazt vel á veraldarinnar vísu, heldur hitt, að við værum menntaþjóð, - þjóð, sem hefði í innri menningu sinni átt styrk til að lifa af ótrúlega örðugleika. Við höfum talið okkur til gildis, að forfeður okkar áttu þann andlega þrótt, sem ekki aðeins gerði að verkum, að þjóðin lifði af þessar hörmungar, heldur að hún samdi og varðveitti sumt það, sem er með því bezta í heimsbókmenntunum, þó að fjarri fari því, að enn njóti þau afrek slíkrar viðurkenningar sem skyldi og við höfum talið okkur sjálfum trú um. Eftir því sem hagur okkar verður betri, megum við ekki láta þessa prýði okkar falla í gleymskunnar dá, heldur einmitt halda henni hærra á lofti en nokkru sinni áður með því hver um sig að leggja af mörkum svo sem hann bezt má þjóðinni til heilla. Magnús Jónsson prófessor lét eitt sinn um mælt eitthvað á þá leið, að sökum fámennis væri fátt, sem við gætum keppt við aðrar þjóðir í, og þó væri það eitt: Það að láta hvern einstakan Íslending verða betur menntaðan en hver einstakur annarrar þjóðar maður er. Hygg ég, að flestir Íslendingar séu sammála um, að þetta sé í senn eftirsóknarvert og framkvæmanlegt. Enginn efi er á, að bókleg þekking hefur lengstum verið útbreiddari á Íslandi en í flestum eða öllum öðrum löndum. Áður fyrr veittu heimilin að langmestu leyti þessa fræðslu. Nú er öldin orðin önnur í því efni sem öðrum. Fólksflutningarnir úr sveitunum hafa gert það að verkum, að þar er ekki vinnuafl aflögu til að annast slíka fræðslu til fullnustu, og heimilishættir í bæjunum hafa aldrei verið til þess lagaðir. Þess vegna hefur verið komið upp hinu víðtæka skólakerfi, er við eigum nú við að búa. Ýmsir segja, að við höfum allt of mikið af skólum og skólaskyldan sé of löng, enda eru háværar raddir um, að endurskoða þurfi fræðslulögin. Sannleikurinn er þó sá, að fræðslulögin, sem sett voru 1946, eru naumast enn komin að öllu leyti í framkvæmd. Er því ærið hæpið þegar af þeirri ástæðu, að enn sé tími til kominn að endurskoða þau í heild. Löggjöfin er og sveigjanlegri en ýmsir virðast ætla. Menn tala um allt of langa skólaskyldu og miða þá við, að hún sé hvarvetna frá 7–15 ára. Sannleikurinn er hins vegar sá, að ef héraðsbúar sjálfir óska eftir, þá þarf skólaskylda hvergi að vera lengri en frá 10–14 ára, enda mun láta nærri, að ¼ hluti unglinga landsins eigi enn við að búa skólaskyldu til 14 ára aldurs. Ef einhverjum héruðum virðist þessi skólaskyldutími reynast illa og vera of langur, þá er hægurinn hjá að breyta til að nýju, en hvergi hef ég vitað til, að slíkt væri nefnt, hvað þá heldur meira. Ég hygg, að flestir geti fallizt á, að ekki sé óeðlilegt, að skólaskylda sé skemmri í sveitum en í bæjum, þó að ekki sé nema af því einu, að í bæjunum er ærið erfitt að fá annað verkefni handa börnunum en að ganga í skóla. Heimilin geta bókstaflega ekki annazt þau allan daginn, og um börn og fullorðna á það við, að iðjuleysið er undirrót alls ills. Sumir einstakir þættir fræðslulaganna þurfa hins vegar breytingar við. T. d. eru ákvæðin um fjármál skólanna nú bæði óglögg og ófullnægjandi. Sveitarfélögum hefur verið gefin von um rífleg framlög ríkisins til skólabygginga, sem þau ekki hafa fengið. Mun láta nærri, að sú vangreiðsla ríkisins sé nú hér um bil 14 millj. kr. Þessu þarf að breyta. Ég hef einmitt í undirbúningi víðtæka löggjöf um fjármál þeirra skóla, sem reknir eru í sameiningu af ríki og sveitarfélögum, og vonast til þess að geta lagt frv. um hana fyrir Alþ., áður en langt um líður. Ef sú löggjöf nær fram að ganga í höfuðdráttum, eins og ég mun leggja til, mun hún verulega bæta hag sveitarfélaganna frá því, sem verið hefur, og stuðla að því, að öll þessi mál komist í fastari skorður en þau hafa verið í undanfarandi ár. En áreiðanlegt er, að framkvæmdir í þessum efnum þarf að samhæfa betur en gert hefur verið, og væri hægt að færa um það mörg dæmi, ef tími væri til, sem nú er ekki. Aðeins skal þess getið, að forða verður fjölda sveitarfélaga úr þeim vanda, sem þau eru komin í vegna vangreiðslna ríkisins, og leysa þarf brýna þörf sumra héraðsskólanna á endurbótum, jafnframt því sem taka verður afleiðingunum af því, að ekki er sama nauðsyn og í fyrstu var fyrir alla þá skóla, vegna þess að fræðslulögin hafa opnað leið til skólahalds víðar en þá var. Að lausn þessara mála þarf að ganga af raunsæi og alvöru. Annað atriði, sem mikla þýðingu hefur, er setning námsskrár fyrir skólana. Fyrirrennari minn, Björn Ólafsson, skipaði nefnd með ágætum mönnum til þess að leysa þetta starf af hendi. Nefndin skilaði áliti í sumar, og síðan hefur það álit verið til endurskoðunar hjá ýmsum aðilum, er ætla má að hafi á því sérstaka þekkingu. Enginn efi er á því, að margt í tillögum nefndarinnar er athyglisvert, og þó er ég fljótt á litið ekki viss um, að með þeim verði leystur nema lítill hluti þess vanda, sem okkur er á höndum. Ein réttmætasta aðfinningin við núverandi fræðslukerfi er einmitt sú, að nú sé troðið í unglingana margvíslegum fróðleik, en þó skorti þá vitneskju um sumt það, sem sjálfsagt sé að allir viti. Afleiðing allrar ítroðslunnar verði svo annars vegar námsleiði, en hins vegar andúð á að sinna sumum þeim undirstöðustörfum. sem ekki verður hjá komizt að vinna, ef vel á að fara í þjóðfélaginu. Enginn efi er á, að of mikið er til í þessari aðfinningu, og þó er sjálfsagt auðveldara að benda á gallann en að bæta úr honum. Mér dylst þó ekki, að sem stendur er reynt að kenna óþroskuðum börnum og unglingum of margt, sem ekki er líklegt að haldist í minni þeirra eða verði þeim til verulegs þroska. Áður gat ég um það, sem við öll vitum, hverja þýðingu hin forna menning hefur haft fyrir okkar íslenzku þjóð. En í hverju var þessi forna menning fólgin? Hún var fyrst og fremst snúin úr tveim þáttum, þekkingunni á íslenzkum fræðum og kristinni trú. Þetta tvennt hefur verið okkar haldreipi í aldalöngum erfiðleikum, og þetta tvennt á að vera uppistaðan í fræðslu æskulýðsins, meðan við viljum halda manndómi og íslenzkri þjóðmenningu við á Íslandi. Ef þetta tvennt er fyrir hendi, höfum við gert það, sem í okkar valdi stendur, til þess að æskumaðurinn verði góður Íslendingur og góður og nýtur maður. Ýmisleg fleiri fræðsla þarf til að koma, en þetta skiptir mestu máli, og fjöldi annars fróðleiks má ekki draga athygli okkar frá þessum meginatriðum. Við verðum hér sem ella að hafa í huga, að meira skiptir, að mikið sé gert heldur en margt. Um einstaka skóla endist mér ekki tími til að ræða. Þess má aðeins geta, að háskólinn hefur undir forustu Alexanders Jóhannessonar, Ólafs Lárussonar og fleiri ágætra manna tekið undursamlegum þroska. Ég hef lagt til, að hann yrði enn efldur með því að verja nokkru fé til að gefa sérstaklega efnilegum ungum vísindamönnum kost á að starfa að rannsóknum við skólann, m. a. til að koma í veg fyrir, að þeir hverfi fyrir fullt og allt úr landi að loknu námi erlendis, eins og nú eru of mikil brögð að. Á hinn bóginn þarf svo að auka eftirlit með því, að allur sá mikli fjöldi, sem fær styrk til margvíslegs náms erlendis, verji fé sínu og tíma svo sem til var ætlazt. Svo fljótt sem nægu fé hefur verið safnað, þarf að hefjast handa um byggingu menntaskóla í Reykjavík og kennaraskóla, og hef ég lagt áherzlu á að fá sem allra mestar fjárveitingar í þessu skyni. Þá hef ég ákveðið, að lögin um matsveinaskólann skuli koma til framkvæmda, og verður það væntanlega nú eftir áramótin. Skólamálin eru auðvitað mikill hluti menningar- og menntamála í landi okkar, en þó aðeins hluti þeirra. Margt fleira kemur til greina. Af hálfu ríkisins má þar t. d. nefna styrk til bókasafna, og hef ég látið semja mikinn lagabálk um almenningsbókasöfn, sem verið er að prenta, og vona ég, að sú réttarbót nái fram að ganga í vetur. Þá kem ég að þeim hluta umræðuefnisins, sem ríkið á að minni skoðun einungis að styrkja og efla, en alls ekki að stjórna, en það eru sjálfar listirnar, svo sem hinar æðri bókmenntir, myndlist, tónlist og að nokkru leiklist. Flestum Íslendingum er það viðhorf til listanna, að ríkið eigi að stjórna þeim og segja listamönnunum fyrir verkum, svo framandi, að óþarft kynni að virðast að eyða orðum að því. En því fer þó fjarri, að allir séu um þetta sammála. Hún er t. d. með vissu sönn, sagan um það, þegar háttsettur Rússi, sem hlustað hafði með undrun á kafla úr Atómstöð Halldórs Kiljans Laxness, spurði Íslending: „Af hverju leyfið þið manninum að skrifa svona?“ Þarna mættust tveir ólíkir heimar. Rússinn, vanur hinu kommúnistíska þjóðfélagi, taldi sjálfsagt, að rithöfundarnir mættu ekki skrifa nema það, sem þeir hefðu leyfi valdhafanna til. Íslendingurinn kom aftur á móti úr þjóðfélagi, þar sem rithöfundunum er ekki aðeins leyft að skrifa það, sem þá sjálfa lystir, heldur eru þeim greidd há laun úr ríkissjóði, þó að þeir verji verulegum hluta orku sinnar til að níða leynt og ljóst þá, sem þjóðin hefur sýnt mest traust. Eðlilegt er, að spurt sé, hvort þjóðfélagið sé andlega sterkara, hið risavaxna, kommúnistíska einræðisríki, sem kúgar listamennina innan endimarka sinna til þjónustu við sig og kaupir erlenda menn til að rita um sig skrum og skjall, eða hið litla, frjálsa íslenzka þjóðfélag, sem lætur hvern listamann um að þjóna sinni eigin lund og skeytir engu um skoðanir hans, lof eða last, ef honum er gefin sköpunargáfa listamannsins, sem sannast sagt á þó ærið oft lítið skylt við stjórnmálaþroska. Þessu get ég ekki svarað á annan veg en þann, að það lof, sem fæst fyrir kúgun eða kaup, er lítils virði, og það þjóðfélag, sem þorir og þolir að verðlauna það, sem vel er gert, þótt því fylgi gagnrýni og illkvittni, er ekki svo veikt sem virðast kann. Mér er því nær að halda, að við Íslendingar höfum í þessu valið þann kostinn, sem viturlegri er. Friðrik mikli vissi áreiðanlega, hvað hann fór, er hann sagði: „Ég leyfi þegnum mínum að segja það, sem þeim sýnist, og þeir leyfa mér að gera það, sem mér sýnist.“ Íslenzka þjóðin hugsar á sama veg. Við erum frábitnir öllu einræði í meðferð listamálefna okkar sem í öðrum efnum. Á sama stendur, hvort það er menningarnefnd frá Rússlandi, sem telur engan íslenzkan málara gjaldgengan nema Eyjólf Eyfells, eða íslenzkir abstraktmálarar, sem telja allt annað úrelt en sína einkennilega löguðu fleti. Íslendingum verður aldrei talin trú um, að Jóhannes Kjarval túlki ekki með afbrigðum vel íslenzka náttúru, þó að hann máli ekki beinar línur eða þótt hann skreyti íslenzkt landslag með hugardjásnum sínum. Allur almenningur á Íslandi vill fá að dæma um þessi málefni sjálfur og ekki lúta forsögn annarra um, hvað honum eigi að líka og að líka ekki. Jafnframt vilja menn gjarnan styrkja listamenn sína til að gera hinar ólíkustu tilraunir og telja einmitt, að upp úr allri leitinni og óvissunni kunni að spretta eitthvað, ef til vill ómetanlegt, sem enginn sá fyrir. Stefna okkar sjálfstæðismanna er í þessum efnum sem öðrum sú að styrkja menn til að fara eigin götur, hvort sem það er í bókmenntum, tónlist eða myndlist, enda hef ég lagt til, að listamannastyrkir yrðu hækkaðir á fjárlögum, m. a. til samræmis við hækkað verðlag, frá því að sú upphæð var ákveðin síðast. Þegar á allt þetta er litið, er harla einkennilegt að heyra, þegar úr sumum áttum er sungið um það, að ofboðslegri skoðanakúgun sé haldið uppi hér á landi af hálfu okkar sjálfstæðismanna, og væl í þá átt heyrðist frá flm. hér í kvöld, og Þjóðviljinn kveður meira að segja svo sterkt að orði, að „frjálslyndir, róttækir“ æskumenn séu hættir að sækja kennaraskólann vegna ofsókna minna. Nú veit ég að vísu, að allur almenningur telur, að sízt mundi skaða, þótt sumir þeir, sem Þjóðviljinn kallar „frjálslynda og róttæka“, hefðu minni áhrif í menntamálum en þeir undanfarið hafa haft, en það þarf sannarlega meira til en það, að ég fari eftir landslögum um stöðuveitingar til að eyða eitri kommúnismans úr íslenzkum skólum. Auðvitað er nauðsynlegt hér sem ella, að sá, sem forusta er falin, þori að taka á sig ábyrgð og gera það, sem hann telur rétt, þótt hann viti, að öllum líki ekki og árásir muni fylgja, en þetta er aðeins lítið af því, sem gera þarf. Við verðum að setja gróður og vöxt í stað eitrunar og eyðileggingar, uppbyggingu í stað niðurrifs. Við verðum að sjá um, að skólarnir geti gert sitt til, að sem flestir unglinganna verði nýtir menn, með því að kenna þeim frá barnæsku það, er íslenzku þjóðinni hefur reynzt bezt, okkar fornu tungu og bókmenntir ásamt kristinni trú. Við verðum að sannfæra alla æskumenn um, að engum nýtum manni er ofaukið í íslenzku þjóðfélagi. Við Íslendingar erum of fámennir og fátækir til þess, að við höfum efni á, að nokkurt mannsefni fari í súginn. Enginn veit, hvaðan sá kemur, sem með hugkvæmni og þreki hvetur þjóðina til áður óþekktra dáða og afreka. Þess vegna skulum við af fremsta megni greiða fyrir því, að allir, sem einhver dugur er í, eigi þess kost að ryðja sér braut til mennta og menningar. Þessi er sú stefna, sem ég mun í meginatriðum fylgja meðan ég er menntmrh., og mun ég ekki láta orðaskak né aðkast andstæðinga minna hrekja mig af þeirri braut. Hitt er vitað, að ég gegni stöðu minni ekki lengur en Alþ. kveður á um, og munu menn nú skjótlega heyra dóm þess. Hver sem hann verður, fagna ég því, að till. þessi hefur orðið til þess, að unnt er að ræða málin í almennings áheyrn, svo að alþjóð, sem úrslitaráðin hefur, getur milliliðalaust gert sér grein fyrir, hvort stefna mín í menntamálum er rétt eða röng.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Ég mun segja fá orð um vantraustið sjálft. Flestum mun skiljast, að Framsfl. hlýtur að ákveða það sjálfur, hvenær hann álítur, að núverandi stjórnarsamstarfi eigi að slíta, og mun ekki láta aðra flokka segja sér þar fyrir verkum, hvorki með vantrausti né á annan hátt. Samþykkt vantrausts á einn ráðherra, úr hvaða flokki sem hann væri, er sama og vantraust á alla ríkisstjórnina og mundi leiða til falls hennar allrar. Þetta kom greinilega fram í þeirri síðustu ræðu, sem var flutt hér, og var réttilega fram tekið. Um embættaveitingar núverandi hæstv. menntmrh. vil ég segja þetta: Ráðh. hafa fylgt nokkuð mismunandi reglum um embættaveitingar fyrr og síðar. Þeir hafa stundum og oft af réttlætanlegum ástæðum veitt embætti gegn umsögn og till. þeirra, sem að lögum hafa átt að segja til um það, hver væri hæfastur. En ef það er gert að reglu að veita embætti einatt þeim umsækjanda, sem er öruggastur flokksmaður ráðherrans, hvað sem hæfni hans líður, samanborið við aðra umsækjendur, þá mun þess skammt að bíða, að aðrir, sem ráða yfir störfum, telji sig neydda til þess að beita sömu vinnuaðferðum. Ég tel rétt, að þjóðin geri sér það ljóst, að þessi er afleiðingin, ef þessum vinnuaðferðum er beitt. Að öðru leyti vil ég nota þetta tækifæri til að gera nokkra grein fyrir aðstöðunni í íslenzkum stjórnmálum, sérstaklega vegna þess, í hvaða tilgangi þetta vantraust er borið fram. Árið 1938 gerðist sá afdrifaríki atburður í stjórnmálum hér á landi, að nokkrir menn klufu Alþfl. og gengu til samfylkingar, sem svo var nefnd, með kommúnistum. Við það dró svo mjög úr styrk Alþfl., að hann og Framsfl. hafa aldrei síðan átt meiri hluta saman á Alþ. og því aldrei síðan getað myndað meirihlutastjórn. Samfylkingin endaði með því, að fjölmennur hópur Alþýðuflokksmanna innlimaðist í kommúnistaflokkinn. Með þessum hætti varð kommúnistaflokkurinn óvenjulega stór og hefur verið það síðan, þótt hann fari ört minnkandi, eins og síðustu kosningar til Alþ. og bæjarstjórna sýndu. Hin sanna og um leið óhugnanlega mynd af stjórnmálaástandinu á Íslandi er þessi: Í landinu er stór kommúnistaflokkur, sem hér eins og með öðrum lýðræðisþjóðum gerir sig óhæfan til stjórnarsamstarfs vegna annarlegra sjónarmiða í utanríkismálum. Í annan stað er hér jafnaðarmannaflokkur, sem síðan 1938 hefur verið miklu fámennari og veikari en í nokkru öðru nálægu og sambærilegu landi. Í þriðja lagi er hér flokkur, sem hefur ekki aðeins klofið sig frá öllu samstarfi við vinstri flokkana, heldur haldið uppi æðisgegnum árásum á þá fyrir það, að þeir vilja ekki láta hið ameríska varnarlið fara úr landi nú þegar. Þetta hefur skapað hinum íslenzka íhaldsflokki, sem gengur undir dulnefninu Sjálfstfl., stöðvunarvald í íslenzkum stjórnmálum, þannig að það hefur ekki verið unnt að mynda ríkisstjórn, er hefði meiri hluta þm. sér að baki, nema Sjálfstfl. taki þátt í henni og styðji hana. Framsfl. er frjálslyndur flokkur umbóta- og samvinnumanna í landinu. Fylgi hans er traust með þjóðinni, sem gleggst má sjá af því, að þrátt fyrir ýmis áföll hafði hann við seinustu kosningar, sem voru honum óhagstæðar, sama hundraðshluta kjósenda og hann hafði 1934. Hann hefur því einatt bætt við sig hlutfallslega þeirri fjölgun kjósenda, sem orðið hefur í landinu. Ef til væri í landinu jafnaðarmannaflokkur eitthvað í áttina við það, sem er með öllum nálægum lýðræðisþjóðum, hefði sá flokkur ásamt Framsfl. yfirgnæfandi meiri hl. á Alþ. og gætu þeir haft samstarf um ríkisstjórn svipað því, sem lengi hefur verið í Svíþjóð og víðar. Eins og vitað er, hefur Sjálfstfl. mun meiri völd í landinu á seinustu árum en hann hafði fyrir hálfum öðrum áratug. Ýmsa hef ég heyrt álasa kjósendum fyrir það að styðja þennan flokk í vaxandi mæli. Þetta er ómakleg ásökun að verulegu leyti. Hagskýrslurnar sanna það, að í kosningunum árið 1933 hafði Sjálfstfl. 48% allra kjósenda, 1934 42.3%, 1937 39.5%, 1942 38.5%, 1946 39.5% og 1953 37.1%. Á þessum árum hefur fylgi Sjálfstfl. með þjóðinni hrakað jafnt og þétt, eða á framantöldu tímabili um 10.9 %. Hvað veldur þá þeirri öfugþróun, að flokkur, sem tapar fylgi með þjóðinni, eykur völd sín hjá sömu þjóð? Deildu og drottnaðu er alþekkt stjórnarregla. Með því að kljúfa andstæðinga sína sundur í innbyrðis fjandsamlega flokka og hópa stjórnuðu Rómverjar um langt skeið og eftir að þeim var tekið að hnigna mörgum þjóðum, sem voru þeim margfalt sterkari, ef þær hefðu haft þroska til að standa saman gegn óvini, sem var þeim öllum sameiginlegur. Sjálfstfl. hefur ekki þurft að hafa mikið fyrir því að sundra andstæðingum sínum. Nóg hefur verið sjálfboðaliða, sem starfað hafa í einfeldni við hliðina á útsendum þjónustumönnum Sjálfstfl. að því að kljúfa í sundur fylkingar vinstri manna, fylkingar íhaldsandstæðinga, niður í litla hópa, sem sóa kröftum í innbyrðis deilur, oft um dægur- eða smámál, í stað þess að gera sameiginlegt átak gegn sameiginlegum andstæðingi. Á þennan hátt hefur skeð það furðulega í íslenzkum stjórnmálum, að flokkur, sem alltaf er að tapa trausti kjósenda, eykur völd sín í hlutfalli við fylgistapið. Af þessu koma í ljós hin óvefengjanlegu sannindi, að ýmsir vinstri menn, sem þykjast vera og halda margir, að þeir séu andstæðingar íhaldsins í landinu, eru beztu stuðningsmenn þess. Þess vegna er það alveg rétt hugsað hjá einum gleggsta manni í hópi sjálfstæðismanna, er hann sagði nýlega: „Ef ég ætti næga peninga, skyldi ég leggja þá í að styrkja Þjóðvfl.“ Þessum reynda og greinda manni var það ljóst af reynslu undanfarinna ára, að Sjálfstfl. hafði ekki von um fylgisaukningu meðal kjósenda. Eina vonin til þess að halda völdum var meiri sundrung í hópi andstæðinganna. Vantraust eins og það, sem hér liggur fyrir, leysir auðvitað ekki neitt. Það er þýðingarlaust með öllu. En ég kem síðar að með örfáum orðum, í hvaða tilgangi það er raunverulega borið fram. Árið 1949 var ríkissjóður og allt atvinnulíf í landinu á barmi gjaldþrots. Enginn stjórnmálamaður hefur getað bent á nokkra frambærilega leið til þess að taka þá upp nauðsynlega stefnubreytingu í fjármálum og mynda stjórn til að framkvæma hana, nema það samstarf, sem þá var til stofnað undir forustu Framsfl. Þegar svo er ástatt fyrir íslenzku þjóðinni sem var 1949, verða flokkshagsmunir að víkja fyrir þjóðarhagsmunum. Eftir seinustu kosningar var ekki hægt að mynda aðra meirihlutastjórn en þá, sem nú er, og ríkisstj. verðum við þó að hafa. Vantraustið er táknrænt fyrir vinnubrögð hinna sundruðu, andstæðu og fálmandi íhaldsandstæðinga. Till. á að sýna, hvað þjóðvarnarmenn séu djarfir og einlægir andstæðingar Sjálfstfl. og hve framsóknarmenn séu óeinlægir, því að þrátt fyrir skammirnar um hæstv. menntmrh. styðji þeir hann, er til kastanna kemur. Eins og þið heyrðuð á málfærslunni, er þetta tilgangurinn - eini tilgangur vantraustsins. En hugsum okkur, að við framsóknarmenn samþ. vantraustið. Til hvers mundi það leiða? Ekki til stjórnar íhaldsandstæðinga. Það er svo vel séð fyrir klofningi þeirra. Afleiðingin af því að samþykkja vantraustið er auðsæ. Forseti Íslands mundi snúa sér til flokkanna og biðja þá að mynda meirihlutastjórn. Og þar sem Framsfl. og Sjálfstfl. vildu ekki vinna saman lengur og möguleikar til að mynda meirihlutastjórn þar með útilokaðir, mundi forsetinn biðja stærsta flokkinn, Sjálfstfl., að mynda hreina flokksstjórn. Eftir kosningar, þótt fram færu, mundi þessi flokksstjórn fara með völd, því að án kosningasamstarfs umbótaflokkanna mundu þeir ekki vinna verulega á í kosningunum. Sjálfstfl. yrði því einráður í ríkisstj., og maðurinn, sem átti að svipta völdum, yrði valdameiri en nokkurn tíma áður. Á þessum vinnubrögðum ætla þjóðvarnarmenn að auka fylgi sitt, en sverta Framsfl. fyrir það að standa gegn þeirri þróun, sem hér er lýst. En ég skal segja ykkur, umbótamenn og íhaldsandstæðingar, hvernig á að standa að vantrausti á Sjálfstfl. Það er hægt aðeins með einu móti. Það er með því að mynda samstarfsfylkingu allra lýðræðissinnaðra umbótaafla í landinu, vinna sigur í kosningum og taka við af þeirri stjórn, sem á að fella. Þetta er ekki aðeins eina leiðin hér, heldur alls staðar þar, sem þingræði gildir. Þetta er hægt, ef íhaldsandstæðingar standa við orð sín í verki. Jafnaðarmenn eru klofnir. Með því hafa þeir átt og eiga stóran þátt í því að styrkja völd Sjálfstfl. Sérhver góður jafnaðarmaður hlýtur að láta sér skiljast, að flokkur hans fær ekki aukið traust með þjóðinni fyrr en flokksmenn sýna í verki, að andstaðan við Sjálfstfl. og áhuginn fyrir því að hnekkja völdum hans sé einlægari og sterkari en innbyrðis óvild og andstaða milli jafnaðarmanna sjálfra. Þjóðvarnarmenn ættu að hugleiða það, að eins og þeir nú starfa efla þeir og tryggja völd Sjálfstfl. og gera sérstefnu sinni í varnarmálum ekkert gagn með því að stofna áhrifalausan smáflokk. Hið eina, sem þjóðvarnarmenn geta gert, ef þeir vilja sigur umbótaaflanna, en ósigur íhaldsaflanna, er að sameinast Framsóknarflokknum og jafnaðarmönnum. Á þennan hátt geta þeir eflt fylkingu umbótamanna með því að vinna með henni að málum. Að lokum nefni ég þær þúsundir manna, sem ekki eru kommúnistar, en gera sig óvirka ár eftir ár í íslenzkum stjórnmálum með því að kjósa kommúnistaflokkinn. Fjöldi ágætra manna, sem hafa gefizt upp á kommúnistum síðustu árin, hafa gerzt óvirkir með öllu, skipta sér ekkert af stjórnmálum. Þau eru verst hin þöglu svik, stendur einhvers staðar. Ef þessir menn vilja ósigur íhaldsaflanna í landinu, hvers vegna sameinast þá ekki þessar þúsundir, sem eru óánægðar, eins og þeir, sem nú kjósa með kommúnistum án þess að vera kommúnistar? Hvers vegna starfar þessi hópur ekki með Framsóknarflokknum og jafnaðarmönnum? Samstarf lýðræðissinnaðra umbótaafla með þessum hætti eða öðrum er eina leiðin, sem til er til þess að hnekkja völdum Sjálfstfl., eina vantraustið, sem að gagni kemur. Hitt er ekkert annað en fálm og til þess að sýnast. Þeir, sem ekki vilja í verki styðja þessa einu færu leið, eru því, hvað sem þeir segja og hve oft sem þeir lýsa vantrausti, óheilir, vísvitandi eða óvitandi, í andstöðu sinni við Sjálfstfl. Þegar umbótaöflin í landinu sýna lit á því að vilja fara þessa einu færu leið og þegar Framsfl. neitar samstarfi við þessi samstarfsöfl, þá er kominn réttur tími til að ásaka Framsfl. fyrir íhaldssemi, en fyrr ekki. En meðan þetta samstarf er ókomið, er eini vegurinn fyrir andstæðinga íhaldsstefnunnar að efla Framsfl., sem hefur verið og er eina trausta brjóstvörnin gegn algerum yfirráðum og yfirdrottnun íhaldsaflanna í landinu. Meðan umbótaöflin eru sundruð og ekki þess umkomin að taka völdin, skapar samþykkt vantrausts eitt af tvennu: stjórnleysi eða meiri völd Sjálfstfl., sem færi þá einn með ríkisstj. Á þessu stigi telur Framsfl. sig ekki neyddan til að stofna til þess ástands í landinu. Góðir hlustendur. Þegar önnur umbótaöfl sýna samstarfsvilja, einu leiðina til þess að hnekkja íhaldsöflunum, þá mun ekki standa á Framsfl. Það er að vísu nauðsynlegt að rífa niður fúin hús, en það er ekki hygginna manna háttur að rífa hús, sem notast má við í bráð, áður en líkur eru fyrir því eða vilji til þess að byggja skárra hús í staðinn.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Eitt af grundvallaratriðum í stjórnarskipun hins íslenzka lýðveldis er það, að ríkisstj. beri ábyrgð gagnvart Alþingi. Meiri hl. á Alþ. getur hvenær sem er vikið ríkisstj. frá völdum með því að samþykkja vantraust á stjórnina. Þeim meiri hl. þings, sem slíkt vantraust samþykkir, ber þá að mynda nýja stj. í stað hinnar, sem vikið er frá. Slíkt vantraust er borið fram með þeim rökum, að stjórnarstefnan í heild sé óheillavænleg fyrir þjóðina, stjórnin öll þurfi að víkja og önnur að taka við stjórnartaumum, til þess að stefnubreyting fáist fram. Með till. þeirri, sem hér er til umr., er farin önnur leið. Till. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að lýsa vantrausti á núverandi menntamálaráðherra.“ Svo hugumstórir eru ekki þm. Þjóðvfl., að þeir flytji vantraust á ríkisstj. í heild. Svo mikil reisn er ekki á stjórnarandstöðu þess flokks. Till. þessi á að vera vottur þess, að einum ráðh. sé vantreyst af Þjóðvfl. Fimm ráðherrar eru þar undanskildir. Þeim er þá ekki vantreyst af þjóðvarnarmönnum. Meðal þeirra, er trausts njóta, eru allir ráðherrar Framsfl. Framsóknarflokkurinn má vel við una og ráðherrar hans að fá þann dóm frá andstæðingum. Þessi till. sýnir, að flm. hennar beina vantraustinu ekki að stjórnarstefnunni í heild. Hún ber þess vott, að flm. till. telja sér óhægt um vik að ráðast gegn ríkisstj. með rökstuddri gagnrýni á stjórnarstefnuna. Vantrauststill. þessari er ekki heldur beint gegn Sjálfstfl. Áhrif Sjálfstfl. í stj. landsins eiga að haldast, þótt þessi till. yrði samþykkt. Því er ekki svo farið, að þingmenn Þjóðvfl. láti það í ljós með till. þessari, að þeir vantreysti Ólafi Thors til að skipa forsæti í ríkisstj. Hann á að verða áfram forsrh., þótt hv. þingmenn féllust á þessa till. Og Ingólfur Jónsson viðskmrh. má óáreittur sitja í ráðherrastól, að dómi Þjóðvfl. Og þótt svo færi, að hæstv. menntmrh. segði af sér, þá eru engar líkur til þess, að hæstv. forsrh. tæki Gils eða Berg í sæti hans. Stjórnarstefnan í heild mundi haldast óbreytt, áhrif Sjálfstfl. í ríkisstj. vera söm og áður. Má þá öllum ljóst vera, að hér er harla léttvæg málefnabarátta á ferðum. En till. sem þessi er í samræmi við annan málflutning þjóðvarnarmanna. Hún er spegilmynd af þjóðmálastarfi Þjóðvfl. Þegar hinir stærri flokkar, sem fara með stjórn landsins, eru með löggjafarstarfi að finna lausn á og hrinda í framkvæmd hinum stærstu umbótamálum til hagsbóta fyrir almenning, þá sýna þjóðvarnarmenn viðhorf sitt til þeirra mála á eftirminnilegan hátt. Þegar Framsfl. beitti sér fyrir því á Alþ. sumarið 1942, að hafizt yrði handa um undirbúning heildarlöggjafar um raforkumál, sem leiddi til þess, að raforkulögin voru sett og framkvæmdir í raforkumálum stórauknar, þá gerði núverandi form. Þjóðvfl. grein fyrir hugsjónum sínum og afstöðu til þess mikilvæga máls í blaði, sem hann var þá ritstjóri að og reyndi að útbreiða með þjóðinni. Hann birti þá hugsjónir sínar með þessum orðum: „Raflýsing fátæktarinnar. Forustumenn landbúnaðarins á Íslandi ætla ekki að láta sér nægja að steypa köld og rök steinhús utan um fátæktina á óbyggilegustu stöðum landsins, því að nú á að raflýsa fátæktina. Forustumenn dreifbýlisins lýsa því yfir, að nú eigi að raflýsa allt dreifbýlið. Tugum milljóna skuli nú varið af sameiginlegu fé landsmanna til að lýsa upp fátæktina og skapa hinum úrelta landbúnaði sams konar birtu og Reykvíkingar eiga við að búa.“ Og form. Þjóðvfl. hefur stigið feti framar en þetta. Alkunnugt er orðið geip þjóðvarnarmanna um föðurlandsást og hina sönnu sonu ættjarðarinnar, eins og þeir telja sjálfa sig. Þjóðvfl. lætur sig ekki muna um minna, svo sem sjá má á blaði hans, en að vitna til Fjölnismanna og Jóns Sigurðssonar, rétt eins og þjóðvarnarmenn séu sérstakir arftakar þeirra sökum mikilla verðleika og hollustu við föðurlandið. Hve mikil skinhelgi þetta er, sést m. a. á því, að áratugum saman á 19. öldinni var það meginþáttur í frelsisbaráttu þjóðarinnar að endurreisa Alþingi og auka veg þess og völd. En form. Þjóðvfl. hefur leyft sér að fella dóm um löggjafarsamkomu þjóðarinnar og birta hann opinberlega í blaði. Sá dómur er þannig: „Loddaraleikur ábyrgðarleysisins er fullkominn, þegar ábyrgðinni hefur verið velt yfir á marklausa samkundu, er kafnað hefur undir hinu virðulega heiti Alþingi.“ Flutningur þessarar till. og fleira úr sömu átt bendir til þess, að virðing Alþ. muni ekki vaxa við stofnun Þjóðvfl. Flokkurinn hefur raunar getið sér lítinn orðstír. Atkvæði þingmanna Þjóðvfl. ráða ekki úrslitum mála hér á þingi: Eftir Þjóðvfl. liggur ekkert löggjafarstarf, engar framkvæmdir í landinu, ekkert nema nöldur um það, sem gert er af öðrum flokkum til framfara. Fáar meginreglur eru þó alveg án undantekninga, og svo er um þessa. Einu sinni hefur þingmönnum Þjóðvfl. gefizt kostur á að ráða úrslitum máls á Alþingi. Á síðasta þingi beittu sjálfstæðismenn sér fyrir því, að sett voru ný lög um brunatryggingar húsa í Reykjavík. Vildu sjálfstæðismenn lögfesta sérstöðu Reykjavík til handa í þeim efnum og veita bæjarstjórn Reykjavíkur heimild til þess að taka að sér tryggingarnar að meira eða minna leyti. Flutt var brtt. við málið um það, að önnur sveitar- og bæjarfélög skyldu fá sama rétt og Reykjavík í þessu efni. Brtt. þessi kom til atkvæða í Nd. Alþingis 26. marz s.l. og var þá samþykkt. Þingmenn Þjóðvfl. greiddu þá atkv. gagnstætt Sjálfstfl. Svo leið hálfur mánuður. Þjóðvfl. gafst tækifæri til að sýna staðfestu sína og þrek í málafylgju gegn sjálfstæðismönnum. Málið fór til Ed. Sjálfstæðisflokknum tókst þar að breyta því í það form, sem flokkurinn kaus helzt. Hinn 12. apríl s.l. vor kom málið til lokaafgreiðslu í Nd. Þá var flutt að nýju sama till. með nákvæmlega sama orðalagi, er áður var samþykkt í deildinni. Allir þm. höfðu þá sömu skoðun á málinu og áður og greiddu atkv. sem fyrr, nema þingmenn Þjóðvfl. Það réð úrslitum. Brtt. var þá felld. Málið var lögfest eins og Sjálfstfl, beitti sér fyrir. Þegar sýnt var, að þingmenn Þjóðvfl. gætu ráðið úrslitum máls, þá varð þeim ekki skotaskuld úr því að skipta um skoðun í skyndi til þess að geta veitt Sjálfstfl. þjónustu með auðmýkt og komið fram vilja þess hæstv. ráðh., sem vantrauststillögu þessari er nú beint að. Till. þessi ber það með sér, að flutningur hennar er af sama toga spunninn og önnur málefnabarátta Þjóðvfl. Eplið fellur sjaldan langt frá eikinni. Og till. sýnir fleira en enn er talið. Hún sýnir það, að eigin orð þjóðvarnarmanna eiga við um þá sjálfa. „Loddaraleikur ábyrgðarleysisins er fullkominn“ hjá flokki, er kafnað hefur undir hinu virðulega heiti: Þjóðvarnarflokkur Íslands. Þó að þessi vantrauststill. sýni býsna skoplega mynd af Þjóðvfl., þá ætti hún að verða þjóðinni íhugunarefni. Allt starf Þjóðvfl. innan þings og utan virðist stefna að því að skapa klofning og glundroða. Fylgi Sjálfstfl. fer minnkandi í hlutfalli við kjósendafjölda í landinu. En þó að fylgi Sjálfstfl. minnki í hlutfalli við kjósendafjölda, þá minnka ekki áhrif flokksins. Það er vegna þess, hve þeir flokkar, sem eru í andstöðu við hann, eru margir og sundraðir. Allt starf Þjóðvfl. stefnir að því og miðast við það að sundra andstæðingum Sjálfstfl. enn meira en orðið er og efla með því áhrif og völd sjálfstæðismanna. Það er því ekki aðeins í sambandi við brunatryggingar í Reykjavík, að Þjóðvfl. er auðsveipt hjú, heldur reynist hann Sjálfstfl. í hvívetna hin bezta hjálparhella, þó að vantrauststill. þessi sé nú höfð að yfirvarpi. Málefnabarátta af þessu tagi ætti að færa almenningi heim sanninn um það, að sjálfsagt er að gefa Þjóðvfl. algert frí frá störfum við fyrsta tækifæri. Það yrði sannarlega áhrifaríkara fyrir fólkið, sem hefur kastað atkvæðum á Þjóðvfl., að vinna að áhugamálum sínum innan annarra flokka. Flutningur þessarar till. ætti því að verða kjósendum í landinu viðvörun, bending um það, hvaða hlutverki Þjóðvfl. gegnir á sviði íslenzkra stjórnmála, áminning um það, að af ávöxtunum skuluð þér þekkja þá. Skoðanafrelsi, málfrelsi og prentfrelsi eru hornsteinar lýðræðis, hin helgustu mannréttindi, sem sérhverjum Íslendingi eru tryggð með stjórnarskrá hins íslenzka lýðveldis. Framsfl. hefur aldrei mælzt undan opinberum umræðum í blöðum og á fundum um þau mál, sem á baugi eru með þjóðinni hverju sinni, hvort sem um er að ræða stefnumál flokka eða stjórnarathafnir einstakra ráðherra. Og Framsfl. mun ekki framvegis mælast undan slíkum umræðum. Blöð flokksins skýra stefnu flokkanna og ágreiningsmálin hispurslaust, og benda á margt, sem betur mætti fara, þar á meðal um einstakar stjórnarathafnir ráðherra, þó að flokkurinn sé í samstarfi í ríkisstjórn. Og svo mikið frjálsræði og frjálslyndi ríkir við blöð Framsfl., að sjálfsagt þykir að ljá þar rúm aðsendum greinum, þó að þar séu settar fram skoðanir um almenn mál, sem falla ekki öllum vel í geð. Samkvæmt skólalöggjöfinni eiga skólanefndir að láta auglýsa lausar kennara- og skólastjórastöður, taka á móti umsóknum og láta fræðslumálastjórninni í té rökstutt álit á umsækjendum, ásamt tillögum um, hver skuli valinn. Skylt er skólanefnd að leita álits skólastjóra um umsækjendur, er velja á kennara, en álits námsstjóra, ef velja á skólastjóra. Mat svo margra manna á að vera til tryggingar því, að valið fari eftir hæfni umsækjenda og reynslu í starfi. Þó að veitingarvaldið sé í höndum ráðherra, er það andi skólalaganna, að farið sé eftir tillögum skólanefnda, þegar embætti eru veitt við skóla landsins. Sé út af því brugðið, brýtur það í bága við anda fræðslulaganna og skapar varhugavert fordæmi. Er ekki óeðlilegt, að á slíkt sé bent í blöðunum. Mistökum í þessum efnum hlýtur ávallt að verða gaumur gefinn, m. a. af kennarastétt landsins. Störf Alþingis eru mikilvæg og áhrifarík fyrir þjóðarheildina. Á Alþingi er fjallað um fjárhagsmál þjóðarinnar, kveðið á um fjölþættar framkvæmdir í landinu á vegum ríkisins, og afskipti þings og stjórnar af hvers konar atvinnumálum fara stöðugt vaxandi. Því meiri vonir standa til þess, að gifta fylgi störfum Alþingis og farsæld fyrir alþjóð, ef meiri hluti þingmanna gengur til samstarfs um ákveðna stjórnarstefnu. Framsfl. hefur ekki látið köpuryrði þjóðvarnarmanna hafa áhrif á störf sín eða stefnu um það, að steypt sé hús utan um fátæktina, um það, að nú eigi að raflýsa fátæktina, og önnur af sama toga. Framsfl. vinnur að framförum og farsæld þjóðarinnar með löggjafarstarfi og í ríkisstjórn, og hann vill leggja því fólki lið í lífsbaráttunni, sem vinnur nauðsynleg störf hörðum höndum hvar sem er í landinu. Eftir síðustu kosningar gerði Framsfl. málefnasamning við Sjálfstfl., og er nú unnið að því að festa í lög og framkvæma það, sem um var samið. Í þessu samstarfi vinnur Framsfl. að því m. a., að fjárhagskerfi þjóðfélagsins sé traust og að miklum framkvæmdum í raforkumálum og á fleiri sviðum, blátt áfram með það fyrir augum að veita því fólki, sem vinnur þjóðnýt störf úti í byggðum landsins, sams konar birtu og Reykvíkingar eiga við að búa. Þingmenn flokksins og miðstjórn munu meta það á hverjum tíma, hvernig horfir með stjórnarstefnuna í heild og framkvæmd hennar, og ákveða eftir því, hvenær þessu stjórnarsamstarfi skuli slitið. Flokkurinn mun enn sem fyrr fylgja þeirri reglu að láta málefnin ráða.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Vegna blíðmæla hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundssonar, í garð Alþfl. þykir mér rétt að minna hv. þm. á, að allar vonir íhaldsmanna til þess að halda völdum og áhrifum í íslenzkum stjórnmálum þrátt fyrir minnkandi atkvæðafylgi, þrátt fyrir að þeir hafa ekki einu sinni tvo fimmtu atkvæða í landinu, byggjast nú fyrst og fremst á því, að Þjóðvfl. takist að tvístra lýðræðissinnuðum andstæðingum íhaldsins. Ég geri ráð fyrir því, að áður en langt um líður gefist Gils Guðmundssyni og flokki hans tækifæri til þess að segja til um, hvort hann vill halda áfram þessari björgunarstarfsemi við íhaldið eða hvort hann vill í alvöru vinna að því að brjóta niður völd þess og áhrif og byggja upp samstarf lýðræðissinnaðra andstæðinga þess. Við Hermann Jónasson vil ég segja það eitt, að það er vissulega ekki líklegasta leiðin til þess að sameina íhaldsandstæðinga í þeim skilningi, sem hann leggur í það orð, að sitja kjörtímabil eftir kjörtímabil í stjórn með íhaldsflokknum og styðja stefnumál hans. Hv. þm. Str. þarf að sýna, að það sé einhver raunverulegur ágreiningur, einhver munur á stefnum milli Sjálfstfl. og Framsfl., einhver annar ágreiningur heldur en um það, hvort það eigi að vera framsóknarmaður eða sjálfstæðismaður, sem veitt er kennara- eða skólastjóraembætti. Meðan hann og flokkur hans unir sér í húsi íhaldsins, þó að honum þyki það lekt og fúlt, þá er ekki líklegt, að hægt sé að koma á samstarfi við Alþfl. Ég vildi ráðleggja honum að segja þessu húsnæði upp, úr því að hann er svona óánægður með það, hverfa frá þeirri stefnu, sem íhaldið hefur markað og núverandi ríkisstj. fylgir. Þá mun ekki standa á Alþfl. að ræða við hann. Þegar hæstv. núverandi ríkisstj. tók við völdum fyrir rúmlega ári, lýsti Alþfl. því yfir, að hann væri andvígur stefnu hennar og treysti henni ekki til að stýra málefnum þjóðarinnar landsmönnum til gagns og farsældar. Afstaða Alþfl. til ríkisstj. er enn hin sama. Hann telur hana hafa sýnt og sannað með verkum sínum, með athöfnum sínum og athafnaleysi, að hún metur meira hag stuðningsflokka sinna, einstakra stétta og hagsmunahópa á líðandi stund en framtíðarheill almennings í landinu. Þess vegna vantreystir Alþfl. hæstv. ríkisstj. í heild og hverjum einstökum ráðherra hennar. Alþfl. er því efnislega samþykkur till. þeirri um vantraust á hæstv. menntmrh., Bjarna Benediktsson, sem hér liggur fyrir, svo langt sem hún nær. Hins vegar er því ekki að leyna, að það hlýtur að vekja nokkra undrun, að vantrausti þessu skuli aðeins beint að menntamálaráðherranum, Bjarna Benediktssyni, og að honum eingöngu sem menntmrh. Eins og kunnugt er, þá fer Bjarni Benediktsson einnig með embætti dómsmrh., en samkvæmt till. er ekki tilætlunin, að vantraustið eigi að taka til hans sem slíks. Er það álit og skoðun hv. flm., að Bjarni Benediktsson hafi rækt starf sitt sem dómsmrh. með þeim hætti, að ekki sé aðfinnsluvert? Óneitanlega virðist liggja nærri að álykta, að svo sé. Vantraustinu er aðeins beint að hæstv. menntmrh. Störf dómsmrh. eru því undanskilin. Honum virðast flm. geta treyst sem slíkum. Veldur það mér nokkurri undrun. Þessi einkennilega afstaða flm. til ráðherrans Bjarna Benediktssonar, að treysta honum og vantreysta í senn, minnir nokkuð á afstöðu Framsfl. fyrr og nú til þessa sama hæstv. ráðherra. Embættisferill hans sem ráðherra hefur á ýmsan hátt verið eftirtektarverður og sambúð hans við meðráðherra sína með nokkuð einkennilegum hætti stundum. Bjarni Benediktsson átti sæti í ríkisstj. þeirri, sem Steingrímur Steinþórsson myndaði með stuðningi Sjálfstfl. og Framsfl. árið 1950 til þess að lækka gengi krónunnar, bjarga atvinnuvegunum, koma þeim á heilbrigðan grundvöll, eins og það þá var orðað. Gegndi Bjarni Benediktsson þar starfi utanrrh. og dómsmrh. Þegar líða tók að kosningum árið 1953, tók Framsfl. að finna til óværðar í stjórnarsænginni. Á þingi flokksins að áliðnum vetri komu fram nokkrar ádeilur á Bjarna Benediktsson sem utanrrh., en af vissum hagkvæmnisástæðum og vegna stjórnarsamstarfsins þótti ekki heppilegt að lýsa þar vantrausti á Bjarna Benediktsson sem utanrrh., þar sem hann sem slíkur var nánasti samstarfsmaður forsrh. Fyrir fortölur og að leiðbeiningum hygginna foringja var því sú leið farin, að flokksþingið lýsti yfir vantrausti á Bjarna Benediktssyni sem dómsmrh. og veitti honum á þann hátt eins konar syndakvittun sem utanrrh. Leið svo fram yfir kosningar og þar til hæstv. núverandi ríkisstj. var mynduð haustið 1953 undir forustu Ólafs Thors og aftur með stuðningi Framsfl. og Sjálfstfl. Var þá Bjarni Benediktsson enn gerður að dómsmrh. með ljúfu samþykki Framsfl., að því er bezt er vitað, sem þó 8 mánuðum áður hafði talið hann alveg óhæfan til slíkra starfa. Utanríkisráðherraembættinu varð hann aftur á móti að sleppa, þótt flokksþingið hefði, eins og áður var sagt, gefið honum eins konar aflátsbréf varðandi meðferð utanríkismálanna. Þessi stutta saga um embættisferil Bjarna Benediktssonar sem ráðherra er ekki aðeins skemmtileg; hún er einnig lærdómsrík, mjög lærdómsrík, sýnir vinnubrögðin og sambúðarhættina á stjórnarheimilinu og hjá stuðningsflokkum ríkisstj. Þegar þessi saga er rifjuð upp, kemur sú spurning í hug margra: Er þarna að finna ástæðuna til þess, að flm. till. bera ekki fram vantraust á dómsmrh.? Álíta þeir, að Framsfl. eigi erfitt með að greiða atkvæði gegn slíku vantrausti vegna fyrri samþykkta flokksþingsins? Vilja þeir létta þeim þunga krossi af Framsfl. að greiða atkv. um slíka till.? Eða kannske halda þeir, að Framsfl. sé líklegur til þess að greiða atkv. með vantrausti á dómsmrh., og vilja ekki leiða flokkinn í þá freistni, sem slíkri atkvgr. mundi fylgja? Spyr sá, sem ekki veit. Þá munu og margir spyrja: Hafa ekki hv. flm. vantraust á öðrum ráðherrum en hæstv. menntmrh. einum? Hvers vegna er ekki vantraustið einnig látið ná til þeirra? Eru þeir fremur trausts verðir en menntmrh.? Má skoða till. þeirra um vantraust á menntmrh. sem óbeina yfirlýsingu um, að við hina megi teljast unandi? Hv. þjóðvarnarmenn hafa grundvallað flokk sinn á einu einasta máli: andstöðunni gegn dvöl varnarsveitanna hér á landi. Þeir hafa deilt hart á hæstv. utanrrh. fyrir meðferð þessara mála, engu síður en ég og aðrir alþm. Telja þessir hv. þjóðvarnarmenn, flm. till., ekki ástæðu til þess að bera fram vantraust á hæstv. utanrrh. fyrir meðferð hans á þessum málum? Eins og ég fyrr sagði, þá er ég efnislega samþykkur till. þjóðvarnarmanna, svo langt sem hún nær. Það er tvímælalaust skylda hverrar ríkisstj., hvers ráðherra, sem ræður eða skipar mann til starfs eða í embætti, að velja jafnan þann mann úr hópi umsækjenda, sem hæfastur er til starfsins. Þessari skyldu hefur hæstv. menntmrh. brugðizt. Veiting skólastjórastöðunnar í Hafnarfirði og á Akranesi er ótvíræð sönnun þess. Hv. flm. sýndi með skýrum rökum fram á, að á báðum þessum stöðum hefur hæstv. ráðherra gengið fram hjá þeim umsækjendanna, sem hæfastur var. Mér er persónulega nokkuð kunnugt um störf Stefáns Júlíussonar í Hafnarfirði, bæði sem kennara og sem skólastjóra, meðan hann gegndi því starfi í forföllum skólastjórans. Menntun hans og hæfileikar sem kennara eru eins og bezt má verða. Áhugi hans á skólamálum er alkunnur, og meðan hann var settur í skólastjóraembættið, þótti hann rækja það starf með mestu prýði, enda óskaði fyrrverandi skólastjóri eindregið eftir því, að hann yrði sinn eftirmaður í starfinu. Stefán er maður á bezta aldri, 39 ára. Hann lauk kennaraprófi 1936 og varð kennari við barnaskólann í Hafnarfirði sama ár. Hann tók sér frí frá störfum í tvö ár, 1941–43, til framhaldsnáms í Bandaríkjunum, fyrst við kennaraháskólann í New York. Þar voru aðalnámsgreinar hans námsefni og kennsluhættir í barnaskólum, uppeldisfræði, barnabókmenntir og auk þess heimsóknir í starfandi skóla. Síðari veturinn dvaldist hann í litlum heimavistarskóla í Minnesota og lagði þar stund á bókmenntir, ensku og þjóðfélagsfræði. Árið 1944 innritaðist hann í heimspekideild háskólans hér og lagði stund á bókmenntir, sögu og sálarfræði næstu tvo vetur. Veturinn 1951–52 var Stefán enn við nám í Bandaríkjunum, við Cornellháskólann, og kynnti sér þar kennsluhætti og skólafyrirkomulag í boði Bandaríkjastjórnar. Að öðru leyti hefur Stefán starfað óslitið við barnaskólann í Hafnarfirði, frá því að hann lauk prófi, alls í 18 ár. Yfirkennari skólans var hann ráðinn 1943, og veturinn 1953–54 var hann settur skólastjóri af menntmrh. Af þessu sést, að Stefán á að baki óvenjulega glæsilegan náms- og starfsferil, enda lagði meiri hluti fræðuráðs til, að honum skyldi veitt skólastjórastarfið á s.l. hausti. Fræðslumálastjóri veitti honum að vonum hin beztu meðmæli og gerði tillögu fræðsluráðs að sinni. Allt kom þetta þó að engu haldi. Annað varð þyngra á metunum, þegar málið kom til afgreiðslu hjá hæstv. menntmrh. Öðrum manni, Einari Þorvaldssyni, var veitt starfið, en Stefáni var hafnað. Um hinn nýja skólastjóra hef ég ekkert nema gott að segja. Hæstv. ráðh. rakti hér nokkuð starfsferil hans, og ber ég ekki brigður á, að hann sé hinn mætasti maður, en ég hika ekki við að fullyrða það, eftir þær upplýsingar, sem ráðherra hefur veitt, að sá, sem staðan var veitt, hefur ekki fengið jafnvíðtækan og alhliða undirbúning eins og Stefán til þess að taka við stjórn barnaskóla af þeirri stærð, sem barnaskólinn í Hafnarfirði er. Hitt er og á hvers manns vitorði í Hafnarfirði, að flestir bæjarbúar töldu sjálfsagt, að Stefáni yrði veitt starfið, og þeir kennarar, sem bezt þekktu til starfa hans og hæfni, vildu ekki sækja um skólastjórastarfið gegn honum. Þegar alls þessa er gætt, verður augljóst, að hæstv. menntmrh. hefur misbeitt valdi sínu, hann hefur ekki valið hæfasta umsækjandann. Hann hefur látið önnur sjónarmið ráða vali sínu: flokkssjónarmiðin. Gústaf Lárusson hefur verið kennari við gagnfræðaskólann á Ísafirði í 16 ár og er viðurkenndur ágætur kennari. Hann hefur gegnt skólastjórastörfum þar margsinnis í forföllum skólastjórans, og á s.l. skólaári setti menntmrh. hann í starfið. Að umsóknarfresti loknum reyndist hann eini umsækjandinn. Svo sjálfsagt töldu starfsbræður hans flestir, sem til þekktu, að hann fengi skólastjórastöðuna. Sökum fjarveru eins manns úr fræðsluráði var ákveðið að framlengja frestinn og leita nýrra umsókna. Þá gaf einn sig fram, sem var ráðherra að skapi. Meiri hluti fræðsluráðs lagði til, að Gústaf yrði veitt starfið. Það kom fyrir ekki. Gústaf fann ekki náð fyrir augum ráðherrans, hann hafði ekki hinn rétta flokkslit. Guðjón Kristinsson er talinn mætur maður og góður kennari, en reynsla hans og starfstími þola engan samanburð við reynslu og störf Gústafs Lárussonar. Einnig við skipun skólastjórastöðu gagnfræðaskólans á Ísafirði hefur því hæstv. menntmrh. látið flokkssjónarmið ráða. Ég hef gerzt svo fjölorður um skipun ráðherra í þessar tvær stöður, vegna þess að þar kemur greinilega í ljós, hversu hæstv. ráðherra virðir gersamlega að vettugi hæfileika, námsferil, starfsaldur og reynslu svo og tillögur fræðsluráðs og fræðslumálastjóra, þegar honum býður svo við að horfa, þegar umsækjendurnir eru ekki úr því rétta sauðahúsi eða réttara sagt ekki úr því rétta flokkshúsi. Ýmsir flokksmenn hæstv. ráðherra, sem gert hafa tilraun til að mæla bót eða afsaka þessar gerðir hans, hafa látið í það skína, - og hið sama kom að nokkru leyti fram í ræðu hans, - að fyrrverandi menntamálaráðherrar hafi unnið svo rækilega að því að koma flokksmönnum í kennarastöðurnar, að nú væri full nauðsyn að jafna metin með því að láta sjálfstæðismenn ganga fyrir og útiloka aðra. Stjórnarblaðið Tíminn, sem að sjálfsögðu er þaulkunnugt öllu, sem gerist á stjórnarheimilinu, staðfestir þetta fullkomlega, eins og upplestur hv. frsm. sýnir og sannar. Ég skal að þessu sinni aðeins minna á ummæli þessa ágæta blaðs 13. okt., þar sem það slær því föstu, að það sé regla Sjálfstfl. - eins og það er orðað - að velja menn eftir flokkslit til trúnaðarstarfa. Hér mælir sá, sem þekkinguna hefur eftir margra ára samstarf og reynslu. Þetta er regla Sjálfstfl. - segir stjórnarblaðið, og ég efa ekki, að það segi rétt frá. En er það þá Sjálfstfl. einn, sem beitir þessari reglu? Er þetta ekki reglan á stjórnarheimilinu? Hafa framsóknarmenn ekkert lært af sessunautum sínum og samstarfsmönnum undanfarin ár? Er það eintóm tilviljun, hversu margir nýir skattstjórar og hversu margir þeirra manna, sem valdir hafa verið til trúnaðarstarfa fyrir fjmrn., þegar ráðherra Framsfl. hefur verið þar við stýri, hafa borið á sér framsóknarlit? Eða eru framsóknarmenn öllum öðrum hæfari til slíkra starfa einmitt á þeim tímum? Svo munu margir spyrja. Því er ekki að leyna, því miður, að hæstv. ríkisstj. í heild og flestir eða allir meðlimir hennar hafa við veitingu embætta og val manna til trúnaðarstarfa litið meira á hag stuðningsflokka sinna en vera ætti og ekki metið reynslu, þekkingu og hæfileika að maklegleikum, þegar flokksliturinn hefur ekki verið hinn rétti. Hæstv. menntmrh., Bjarni Benediktsson, hefur sýnt meiri ófyrirleitni upp á síðkastið, - fyrirgefið, meiri framtakssemi, skulum við segja, heldur en hinir í þessu efni, en reglan virðist vera nokkuð svipuð hjá hinum öðrum. Alþfl. hefur lengi verið það ljóst, hvílík meinsemd hér er að grafa um sig. Þess vegna flutti einn af þm. hans, Gylfi Þ. Gíslason, fyrir nokkrum árum frv. þess efnis, að við embættaveitingar skyldu gilda fastar, ákveðnar reglur. Embætti skyldu jafnan auglýst, en á því hafði verið misbrestur. Ákveðnir aðilar skyldu meta hæfni umsækjenda og gera tilh til veitingarvaldsins. Ef ráðh. ekki færi að till. hlutaðeigandi aðila, þá skyldi hann jafnan birta opinberlega grg. með veitingunni og rökstyðja, af hverjum ástæðum hann hefði ekki farið að tillögunni. Ef þetta frv. hefði orðið að lögum, hefði það án efa skapað ráðh. nokkurt aðhald við embættaveitingar, þar sem almenningur þá fékk gögn í hendur til þess að dæma um gerðir hlutaðeigandi ráðh., hvort um misbeitingu veitingarvaldsins væri að ræða. Ég sagði í upphafi ræðu minnar, að Alþfl. gæti ekki borið traust til hæstv. ríkisstj. Hún hefur sýnt það og sannað, að hún metur meira hag stuðningsflokka sinna en heill þjóðarinnar. Embættaveitingar þær, sem hér hefur verið rætt um, sanna þetta. En þær eru aðeins örfá dæmi af mörgum, fjölmörgum, og misgerðir hæstv. ríkisstj. á öðrum sviðum, sem framkvæmdavald hennar og einstakra ráðh. tekur til, eru sízt minni en á sviði embættaveitinganna, heldur oftlega meiri, miklu stærri og áhrifaríkari. Öll saga hæstv. ríkisstj. og fyrirrennara hennar, gengislækkunarstjórnarinnar frá 1950, er samfelld saga um misbeitingu flokksvaldsins. Löggjafarvaldið, sem stuðningsflokkar hennar hafa í höndum sér, og framkvæmdavald ríkisstj. hefur hlífðarlaust verið notað til þess að bæta hag og hlutskipti einstakra stétta, einstakra hagsmunahópa og einstakra manna, sem næstir standa stjórnarflokkunum, og allt þetta gert á almennings kostnað. Fyrsta og stærsta skrefið í þessa átt var stigið með gengislækkuninni árið 1950. Þá var íslenzk króna lækkuð í verði um 42%, en af því leiddi, að útlendar vörur hækkuðu í innkaupi um rösklega 70%. Gert var ráð fyrir, að útfluttar vörur hækkuðu um tilsvarandi hundraðshluta, og fullyrti ríkisstj., að á þennan hátt, með gengislækkuninni, væri leyst úr öllum erfiðleikum útgerðarinnar, sérstaklega erfiðleikum bátaútvegsins, sem nauðsyn hafði reynzt til að aðstoða með útflutningsuppbótum tvö undanfarin ár. Gengislækkunin var þá kölluð bjargráð atvinnuveganna, blessun fyrir þjóðina. Fjármálasérfræðingar stjórnarinnar sönnuðu með löngum skýrslum og vísindalegum útreikningum, að dýrtíðaraukningin innanlands vegna gengislækkunarinnar mundi ekki verða meiri en 11–13% og að atvinnuvegunum mundi reynast auðvelt að taka á sig kauphækkun til þess að mæta þessu. Um hitt var færra talað, að með gengislækkuninni var eignaskiptingu þjóðarinnar raskað gífurlega. Verðmæti sparifjár var skert um nær helming, krónan gerð að 50 aurum svo til í einni svipan. Þeir, sem greiðastan höfðu haft aðgang að bönkum og öðrum lánsstofnunum og fengið ríflegt lánsfé og mestar eignir höfðu handa á milli, fengu tilsvarandi skuldalækkun, eins þótt þeir ættu margfaldar eignir á móti skuldum. Hver króna, sem þeir skulduðu, var einnig gerð að 50 aurum. Skatturinn, sem með gengislækkuninni var heimtaður af sparifjáreigendum, sem höfðu lagt bankanum til starfsfé og sparað langa ævi til elliáranna, rann nú í vasa þeirra, sem útlánanna höfðu notið, jafnframt því sem fasteignir þeirra og framleiðslutæki hækkuðu stórkostlega í verði. Tekjuskiptingin innanlands raskaðist jafnframt stórkostlega, þar sem engar ráðstafanir voru gerðar til þess að hefta þetta gróðabrall og tryggja hið nýja gengi. Dýrtíðin jókst hröðum skrefum, ekki um 11–13%, eins og sérfræðingarnir höfðu sannað, heldur margfalt meira. Eftir 2½ ár, haustið 1952, var vísitalan komin yfir 160 stig. Þá var loks fyrir aðgerðir verkalýðssamtakanna knúið fram með þriggja mánaða verkfalli, að nokkur viðleitni var hafin til þess að draga úr dýrtíðinni, með þeim árangri, að vísitalan telst nú vera 159 stig. Hækkanir kaupgjalds hafa jafnan komið á eftir hækkun vísitölunnar. Launastéttirnar hafa því ekki aðeins fengið sparifé sitt fellt í verði með gengislækkuninni, heldur hefur hún einnig orðið til þess að rýra kaupmátt launanna, enda var sú tilætlunin. Það er ekki hægt að græða nema með því að græða á einhverju. Í innanlandsviðskiptum er eins gróði annars tap. Gengislækkunin hefur flutt féð úr vösum launastéttanna og sparifjáreigenda í vasa fasteignaeigenda og milliliða. Hún hefur verið þeim gróðalind, en öðrum eignatjón. Í framhaldi gengislækkunarinnar var húsaleigueftirlitið afnumið, til þess að gróðamöguleikar þeirra, sem selja húsnæði á leigu, gætu aukizt ótakmarkað. Afleiðingarnar þekkja allir, a. m. k. allir Reykvíkingar. Hér er ægilegur skortur á húsnæði. Hver býður yfir annan til þess að fá þak yfir höfuðið. Fjöldi fólks greiðir þriðjung tekna sinna og margir þar yfir til þess að fá húsaskjól. Og enn sem fyrr verður barnafólkið, stóru fjölskyldurnar, harðast úti. Bankarnir eru lokaðir þeim, sem sækja um lán til íbúðabygginga. Alls konar óþarfi er fluttur til landsins fyrir milljónatugi. Á honum má græða ótakmarkað. En byggingarefnið er takmarkað. Svarti markaðurinn er helzta björg þeirra, sem ráðast í það stórræði að reyna að koma sér upp íbúð af litlum efnum. En sú björg er dýr, 6½% skuldabréf, jafnvel þótt tryggð séu með öruggu veði og ábyrgð ríkissjóðs, ganga kaupum og sölum með þriðjungsafföllum. Milliliðirnir, sem verzla með peningana, hirða gróðann. Auknar íbúðabyggingar yrðu til þess að lækka húsaleiguna. En slík lækkun húsaleigunnar mundi draga úr gróða þeirra, sem hafa aðaltekjur sínar af því að leigja öðrum íbúðir. Verðlagseftirlitið hefur einnig verið afnumið, innflytjendum, heildsölum og öðrum milliliðum þar með í sjálfsvald sett að ákveða álagninguna, skammta sér sjálfir tekjurnar. Afleiðingin varð auðvitað meiri, hærri álagning, hærra vöruverð, meiri gróði, vaxandi dýrtíð. Afleiðing dýrtíðaraukningarinnar var aftur sú, að allur framleiðslukostnaður bátaútvegsins, sem gengislækkunin átti að bjarga, hækkaði hröðum skrefum, svo að útvegurinn var engu betur settur eftir en áður, nema síður sé. Allur gróðinn af þessum aðgerðum ríkisstjórnarinnar rann til annarra. Aftur blasti við stöðvun vélbátaútvegsins. Aftur þurfti að bjarga. Þá var gripið til bátagjaldeyrisálagsins, ný gengislækkun framkvæmd og að þessu sinni án þess að leita til löggjafarvaldsins. Nýr skattur var lagður á þjóðina, nýir gróðamöguleikar skapaðir fyrir auðmannastéttina og milliliði, nýjum og auknum vexti hleypt í dýrtíðina, framleiðslukostnaðurinn enn aukinn og hækkaður. Ávextirnir komu brátt í ljós. Nýju togararnir, sem fram til þessa höfðu komizt af og nokkrir skilað afgangi, urðu nú líka að gefast upp og leita aðstoðar hins opinbera. Allur tilkostnaður við útgerð þeirra hækkaði stórkostlega vegna dýrtíðaraukningarinnar, sem af bátagjaldeyrisálaginu og öðrum ráðstöfunum ríkisstj. leiddi, en fiskverðið stóð í stað. Hraðfrystihús og fiskvinnslustöðvar greiða 80–85 aura fyrir togarafiskinn, á sama tíma sem bátaútvegsmenn fá fyrir fiskinn að minnsta kosti eitthvað á milli kr. 1.22 og kr. 1.30 fyrir kg. Liggur í augum uppi, að slík aðstaða er vonlaus þrátt fyrir þá miklu yfirburði, sem togararnir hafa til aflafanga umfram önnur veiðiskip, enda er nú svo komið, að hæstv. ríkisstj. telur óhjákvæmilegt að leggja hverjum togara um 3000 kr. á dag eða 1 millj. kr. á ári sem styrk, ef ekki reynist unnt að fá eigendur hraðfrystihúsanna til þess að hækka fiskverðið til þeirra og olíufélögin til að lækka verðið á olíunni, sem af þeim er keypt, og að nokkrar fleiri ráðstafanir séu gerðar. Og það hefur tekið hæstv. ríkisstj. hvorki meira né minna en fulla 10 mánuði og kostað mikið orðaskak að komast að þeirri augljósu niðurstöðu, að þess sé ekki að vænta. að rekstur togaranna geti borið sig með þriðjungi lægra verð fyrir fiskinn en bátaútvegurinn fær. Mikill hluti togaranna er nú í opinberri eign, eign bæjar- og sveitarfélaga, t. d. á Reykjavíkurbær 8 af þeim. Sumir ætla, að ef togararnir, allir eða flestir, væru einkaeign eins og áður var, þá hefði hæstv. forsrh. og sjútvmrh., Ólafur Thors, ekki verið jafnsvifaseinn til aðgerða eins og hann hefur reynzt að þessu sinni. Ríkisstj. hefur gert heildarsamninga við Rússa um kaup á allri olíu og benzíni, sem til landsins flyzt. Þennan samning hefur hæstv. ríkisstj. afhent olíufélögunum. Þau annast því flutningana til landsins og alla sölu innanlands. Það er vitað og viðurkennt, að þessi félög, þessir milliliðir, eru stórfelldustu gróðafyrirtækin í landinu og eru í nánum tengslum við erlend olíufélög. Ágóði þessara félaga er tekinn af íslenzkum útgerðarmönnum og sjómönnum. Gróði félaganna er þeirra tap. Mikill hluti af halla útgerðarinnar rennur sem hagnaður til olíufélaganna, og sama má og að verulegu leyti segja um hraðfrystihúsin, sum að minnsta kosti, og aðrar fiskvinnslustöðvar. Það er vitað og viðurkennt, að þessum fyrirtækjum hefur yfirleitt farnazt vel. Sum hafa skilað stórfelldum gróða, samtímis því sem útgerðin, sem afhendir þeim afurðir sínar, sífellt er rekin með stórtapi. Við Alþfl.-menn litum svo á, að ríkið, þjóðin öll, eigi að taka að sér innflutning og sölu á allri olíu og benzíni og afla sér hentugra skipa til þeirra flutninga. Á þann hátt á að tryggja útgerðinni þessa nauðsyn með réttu sannvirði. Við teljum, að hraðfrystihús, fiskvinnslustöðvar og önnur fyrirtæki, sem nátengd eru útgerðinni, eigi að vera félagseign þeirra, sem við útgerðina fást, útgerðarmanna og sjómanna, svo að í þeirra hendur komi það raunverulega verð, sem fyrir afurðirnar fæst. Um þessi efni höfum við borið fram og berum fram till. og frv. hér á Alþ., en hæstv. ríkisstj. og flokkar hennar neita öllu slíku. Allar slíkar aðgerðir fara nefnilega þvert í bága við stefnu hæstv. ríkisstj. Hennar stefna er að hlynna að gróðamönnunum á kostnað þeirra, sem vinna framleiðslustörfin og að nauðsynlegri þjónustu. Þessi stefna hefur leitt til þess ástands, sem þjóðin nú býr við í atvinnu- og efnahagsmálum. Og hvernig er þá ástandið að dómi hæstv. ríkisstj. sjálfrar? Vélbátaútveginum er haldið uppi með bátagjaldeyrisálaginu. Er áætlað, að það nemi á þessu ári um 100 millj. kr. Togararnir þurfa samkvæmt áætlun ríkisstj. um 3000 kr. dagpeninga hver, til þess að útgerðin geti borið sig. Það eru um 40 millj. kr. á ári. Í fjárlögunum eru ætlaðar 50 millj. kr. til svonefndra dýrtíðarráðstafana. Það er til niðurgreiðslu á verði landbúnaðarafurða aðallega. Sú upphæð hækkar án efa nokkuð í meðferð þingsins. Til atvinnuaukningar, til að afstýra atvinnuleysi og til hliðstæðra ráðstafana í kaupstöðum og kauptúnum er gert ráð fyrir að þurfi nálægt 20 millj. kr. Samtals nema þessar upphæðir, sem hæstv. ríkisstj. telur óhjákvæmilegt að taka með álögum á landsfólkið til að forða atvinnuvegunum frá algeru hruni, nokkuð yfir 200 millj. kr. Þetta er mat hæstv. ríkisstj. sjálfrar á þörfum atvinnuveganna og aðstöðu þeirra. Þannig er þá háttað afkomuöryggi landsmanna, eftir að hæstv. ríkisstj. í 4½ ár hefur unnið að því að koma atvinnuvegunum á heilbrigðan grundvöll og tryggja þeim hallalausan rekstur, eins og yfirlýst var og lofað, þegar ríkisstj. tók við. Skattana átti að lækka. Þeir hafa farið sívaxandi ár frá ári. Tekjur ríkissjóðs á þessu ári eru áætlaðar 550 millj. kr. Það eru 3500 kr. á hvert einasta nef í landinu. Á þessu eina ári er gert ráð fyrir eftirtöldum hækkunum og álögum á landsfólkið, einnig að áætlun hæstv. ríkisstj.: Aukning eldri skatta og tolla um 70 millj. kr. Aukning bátagjaldeyrisálags nálægt 25 millj. kr. Nýr skattur, bílaskattur, sem þó er alls ófullnægjandi til þess að bjarga togurunum, 16 millj. kr. Þessar hækkanir samtals nema 111 millj. kr. Ofan á tollabyrðina og bátagjaldeyrisálagið bætist svo óskömmtuð álagning innflytjenda og annarra milliliða, sem skiptir hundruðum millj. kr. Hversu lengi verður haldið áfram á þessari braut? Hversu lengi er það hægt? Ekki er hægt að halda áfram í það óendanlega að auka álögur á landsfólkið og auka skattana til ríkissjóðs og gróðastéttanna. Ekki er heldur hægt að halda aðalatvinnuvegum þjóðarinnar uppi til lengdar með styrkjum úr ríkissjóði og sívaxandi álögum á almenning. Og ekki er hægt í það óendanlega að þynna krónuna, minnka verðgildi sparifjár, minnka verðgildi peninganna. Það er ekki hægt að koma krónunni lengra niður en niður í núll. Lengra fellur hún ekki. Hæstv. ríkisstj. segir, að þetta ár og hið síðasta hafi verið góðæri. Það er sennilega alveg rétt frá hennar sjónarmiði. Það hefur verið mikið gróðaár, og það kallar hæstv. ríkisstj. góðæri. Við höfum eignazt, ja, ég veit ekki hvað marga, áreiðanlega nokkur hundruð milljónamæringa á síðustu árum. Hversu marga er ekki hægt að segja um, því að nú er hætt að birta skattskrárnar, sem fram að þessu hafa verið birtar opinberlega. En öryggisleysið í efnahags- og atvinnumálum okkar Íslendinga hefur aldrei verið jafnátakanlegt og einmitt nú. Afkoma landsmanna og atvinnuöryggi hefur aldrei verið í meiri hættu en nú. Tvö síðustu árin hefur íslenzka þjóðin að mjög verulegu leyti lifað af tekjum af dvöl varnarliðsins hér og afurðasölunni til Rússlands. Þetta tvennt er ástæðan til þess, að hér er ekki nú þegar komið ægilegt atvinnuleysi. Allir vonum við, að dvöl varnarliðsins hér verði á enda fyrr en síðar. Og samningurinn við Rússa getur fallið niður hvenær sem er, þegar þeim býður svo við að horfa. Hæstv. forsrh., Ólafur Thors, virðist nú líka vera kominn á þá skoðun, að gengislækkunarstefna hans hafi ekki reynzt slíkt bjargráð og þjóðarblessun sem hann fullyrti. Í upphafi þessa þings lét hann Morgunblaðið flytja þjóðinni þau skilaboð, að hann og ríkisstj. mundu verða í fylkingarbrjósti í baráttunni gegn nýrri gengislækkun, - ný gengislækkun væri þjóðarógæfa, sem skylt væri að afstýra. Öðruvísi mér áður brá. Hefur hann lært af reynslunni? Hitt má hann ekki misvirða við mig, þó að ég, er ég lít til aðgerða hans á undanförnum árum, vantreysti honum til þess að vera öruggur í fylkingarbrjósti í slíkri baráttu. Því var lýst yfir, þegar hæstv. núverandi ríkisstj. var mynduð, að hún hefði stuðning 37 þm. Mér þykir nú rétt, ekki sízt eftir þessi ummæli hæstv. forsrh., að kanna, hvort þingfylgi hæstv. ríkisstj. er enn hið sama. Mér þykir ástæða til þess að kanna, hvort einhverjir fleiri en hæstv. forsrh. eru farnir að missa trúna á gengislækkunar- og gróðastefnuna, sem ríkisstj. hefur framkvæmt og fylgt til þessa. Mér þykir því rétt að bera fram brtt. við till. þá, sem hér liggur fyrir. Hún er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „ Brtt. við till. til þál. um vantraust á menntmrh. Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að lýsa vantrausti á núverandi ríkisstjórn.“ Áður en greidd verða atkv. um till. hv. þjóðvarnarmanna um vantraust á menntmrh., þykir mér rétt, að það komi alveg skýrt fram, að Alþfl. vantreystir einnig öðrum hæstv. ráðherrum með tölu og ríkisstj. í heild. Verði þessi brtt. felld, mun Alþfl. að sjálfsögðu greiða atkv. með till. þjóðvarnarmanna um vantraust á menntmrh.



Herra forseti. Ég vil fyrst taka það fram, að við þjóðvarnarmenn munum að sjálfsögðu með mikilli ánægju greiða atkv. með brtt. þeirri, sem formaður Alþfl. lagði fram hér áðan. Hermann Jónasson, hv. þm. Str., flutti ræðu hér í kvöld. Hann reyndi að kyrja þann söng þeirra framsóknarmanna, að þjóðvarnarmenn sundri andstæðingum íhaldsins og þjóni því í einu og öllu. Þetta órökstudda fleipur á að vera helzta haldreipi Framsóknar, ekki aðeins í þessum umræðum, heldur að því er virðist í framtíðarbaráttu þess flokks við að halda einhverjum völdum og áhrifum í landinu. En hver er ástæðan til þess, herra formaður Framsfl., að æ fleiri ágætir menn úr vinstri armi Framsóknar yfirgefa nú þann flokk og gerast þjóðvarnarmenn? Er það af því, að þeir séu svo ólmir að hjálpa íhaldinu? Nei, það er vegna þess, herra Hermann Jónasson, að þessir menn eru orðnir dauðuppgefnir á íhaldsþjónustu Framsóknar. Þeir hafa gert sér ljóst, að þessi flokkur, sem eitt sinn var ákveðinn vinstri flokkur, hefur tengzt íhaldsöflunum órofaböndum. Þessir menn eru orðnir vonlausir um Framsfl. Ég er hræddur um, að þeir hafi brosað, þegar þeir heyrðu það áðan af munni formanns Framsfl., að sá flokkur væri brjóstvörn gegn íhaldsöflunum í landinu. Já, sér er nú hver brjóstvörnin. Þeir hafa stutt Sjálfstfl. til valda í mörg ár og sýna engan lit á því að hætta þeim stuðningi. Og vel getur farið svo, fyrr en varir, að komist í framkvæmd hugmynd Jóns Pálmasonar, þm. A-Húnv., um algeran samruna þessara flokka. Ein var sú samlíking hjá þessum hv. þm., sem mér þótti verulega smellin. Hann líkti núverandi ríkisstj. við fúið hús, en þó vildi hann með engu móti rífa hjallinn. Hann um það. En að því kemur, að fúin hús hrynja, og svo mun fara um þetta, kannske fyrr en varir. Þegar ég hlustaði á ræðu hv. þm. A-Sk. datt mér í hug, að nú brynni jörðin undir fótum ræðumanns. Er ástandið, að því er varðar framsóknarfylgið í Austur-Skaftafellssýslu, orðið svona hörmulegt? Ég vissi að það var ekki gott. Þessi hv. þm. talaði um staðfestu og þrek. Ég held, að sumum hafi orðið á að brosa. Annars var öll ræða hans heldur vanburða tilraun til að niða Þjóðvfl. og hamra á þeirri kenningu, að Þjóðvfl. sé til þess stofnaður að hjálpa Sjálfstfl. Hv. þm. bar í munn sér orðin „auðsveipt hjú“. Sjálfur er þessi hv. þm. eitt auðsveipasta hjúið á heimili Ólafs Thors. Framsfl. var einu sinni stór flokkur, og þá stóð oft gustur af málsvörum hans. Nú er hann minnkandi flokkur, og ef hann heldur áfram að þjóna íhaldsöflunum eins dyggilega og hingað til, þá verður hann brátt svo umkomulaus, að hv. þm. A-Sk., Páll Þorsteinsson, mun að allra dómi tilvalinn málsvari hans. Hæstv. menntmrh. valdi þann kost, eftir að skammt var komið ræðu hans, að hopa af hólmi. Hann tók þá að lesa ræðu, sem hann hafði flutt fyrir hálfum mánuði á Varðarfundi og síðan birt í Morgunblaðinu. Voru það frómar vangaveltur um skóla- og menntamál almennt. Bergur Sigurbjörnsson, hv. 8. landsk., hefur þegar svarað helztu atriðunum, sem ástæða var til að gera athugasemdir við. Ég vil aðeins segja þetta til viðbótar: Ráðh. las upp mörg meðmæli. Þau meðmæli, sem hann lagði sérstaka áherzlu á, voru meðmæli vestan frá Ameríku, en þó meðmæli með umsækjanda um starf við íslenzkan skóla. Þessi ráðh. tekur auðsjáanlega ólíkt meira mark á meðmælum vestan frá Chicago heldur en venjulegum umsagnaraðilum hér uppi á Íslandi. Í framsöguræðu minni hér í kvöld rakti ég nokkur dæmi um þá stjórnmálaspillingu, sem hér hefur þróazt á umliðnum tímum og ekki sízt lýst sér í pólitískri hlutdrægni við embættaveitingar. Við þjóðvarnarmenn fordæmum slíkan verknað jafnskilyrðislaust, hver sem hann fremur, hvort sem ráðh. heitir Bjarni Benediktsson eða eitthvað annað. Við teljum það eitt af frumskilyrðum sæmilegs stjórnarfars í landi, að valdamenn kosti kapps um réttlæti í meðferð veitingavalds, ekki síður en í öðrum efnum. Hér þarf að brjóta niður heilt spillingarkerfi og fordæma þann hugsunarhátt, að ranglæti eins flokks eða eins ráðh. veiti öðrum flokkum og ráðh. siðferðislegan rétt til að jafna metin með nýju ranglæti. Þeim ósið verður að hætta, sem nú tíðkast, að láta við það eitt sitja, þegar ranglæti er framið, að skammast og brjótast um á hæl og hnakka í blöðum. Þjóðin er orðin þreytt á slíkum leik. Aðalmálgagn Framsfl. hefur að undanförnu birt margar heilsíðu svívirðingargreinar um Bjarna Benediktsson, en á sama tíma styður Framsfl. þennan ráðh. í ríkisstj. og segist nú vera staðráðinn í því að verja hann falli. Er nokkur heil brú í slíku framferði? Það er sama hvaða ráðherrastörfum þessi maður gegnir. Í blöðum sínum og á mannfundum keppast framsóknarmenn við að lýsa á hann vantrausti, en á þingi styðja þeir hann og tryggja honum valdaaðstöðu af jafnmiklu kappi. Sé þetta ekki skrípaleikur, veit ég ekki, hvað skrípaleikur er. Vantrauststillaga okkar þjóðvarnarmanna er ekki sízt fram borin vegna hinnar ungu kynslóðar í landinu. Það æskufólk, sem nú er að búa sig undir lífið og ekki hefur orðið að bráð þeirri spillingu, sem gagnsýrir stjórnarfar okkar, gerir kröfu til þess og á kröfu á því, að hér ríki réttlæti. Hundruð og þúsundir efnismanna eru nú að afla sér þekkingar og búa sig undir það að geta orðið nytjamenn með þjóð sinni. Sú kynslóð, sem landið á að erfa á mikið undir því, að gagnger stefnubreyting verði í íslenzku stjórnarfari, þeir ráðamenn vægðarlaust sviptir völdum, sem eru berir að því að meta sýnu minna þekkingu og hæfileika en pólitíska fylgispekt. Það er mál, að linni þeirri óhæfu, að engir eiginleikar séu meira metnir en hneigðin til að selja sig þeim, sem hæst býður. Þið ungu menn, sem eruð að búa ykkur undir lífið og takið senn þátt í störfum á vettvangi íslenzkra stjórnmála, framtíð íslenzkrar þjóðar er í ykkar höndum. Það eruð þið, sem verðið að skipa ykkur í þá brjóstfylkingu, sem berst fyrir nýjum og bættum siðum í opinberu lífi, ef siðfræði afturhaldsflokka Suður-Ameríku á ekki að verða hér allsráðandi og kollvarpa öllu lýðræði. Það eruð þið, sem Þjóðvarnarflokkur Íslands heitir á til fulltingis. Þið getið gert flokkinn að þeirri öflugu brjóstvörn gegn spillingunni, sem hann á að verða og getur orðið. Flokkurinn treystir fyrst og fremst á ykkur, ungu karlar og konur. Ég er þess fullviss, að þið munuð ekki bregðast því trausti. Ég vil að lokum ítreka það, sem ég sagði í fyrri ræðu minni, og leggja á það áherzlu, að till. þessi er ekki einungis vantraust á Bjarna Benediktsson, heldur er hún jafnframt vantraust á það spillingarkerfi, sem flokkur minn hefur lagt til atlögu við. Hún er mótmæli gegn þeim fordæmanlega hugsunarhætti, að ranglæti, sem einn fremur, veiti öðrum rétt til að fremja ranglæti líka. Hún er mótmæli gegn allri misnotkun veitingavalds, sem hér hefur átt sér stað um langt skeið og allir gömlu flokkarnir eru meira og minna sekir um. Ég lít einnig svo á, að hver sá flokkur, sem greiðir atkvæði með þessu vantrausti, skuldbindi sig um leið til þess að fara réttlátlega með völd, þegar hann kann að öðlast þau. Og við ykkur, kjósendur góðir, sem á mig hlýðið, vil ég að síðustu segja þetta: Hver sem verða úrslit atkvæðagreiðslu á Alþingi um vantraust það, sem hér liggur fyrir, þá rennur sú stund upp, fyrr eða síðar, að allir núverandi valdamenn verða að koma fram fyrir ykkar dóm og standa ykkur reikningsskap ráðsmennsku sinnar. Þá eigið þið leikinn, þá er ykkar tækifæri til að bera fram og fylgja eftir því vantrausti á rangláta ráðsmenn, sem eitt mun til hlítar duga, ef hér eiga á komandi tímum að ríkja stjórnarhættir, sem sæma menningarþjóð.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þessi vantrauststill. á menntmrh., sem hér er til umr., er borin fram vegna misferlis hans og hlutdrægni í embættaveitingum. Fátt varðar meira almenningsheill en réttlæti og ábyrgðartilfinning í embættaveitingum. Það fylgir því mikil ábyrgð að fara með veitingarvaldið, og Alþ. tekur á sig þunga ábyrgð með því að fá veitingarvaldið í hendur óhlutvöndum mönnum, En hvað er réttlæti í embættaveitingum? Hvaða meginreglu ber samvizkusömum ráðh. að fylgja í þessu efni? Ber honum kannske að skipta embættunum milli stjórnmálaflokkanna í sem réttustu hlutfalli við atkvæðamagn þeirra? Eftir umr. um þessi mál að dæma virðist sú regla eiga mjög almennu fylgi að fagna meðal stjórnmálaflokkanna, með þeim fyrirvara þó, að „kommúnistum“ á aldrei að veita nein embætti eða trúnaðarstöður, hversu hæfir sem þeir eru til að gegna þeim. En „kommúnistar“ eru allir þeir kallaðir, sem eru á móti amerísku auðvaldi og hernámi Íslands, svo og allir þeir, sem neita að taka þátt í haturs- og stríðsáróðrinum gegn sósíalismanum. Þetta er sú regla, sem er opinberlega viðurkennd í Bandaríkjunum, og það er, eins og kunnugt er, helgasta hugsjón þeirra, sem nú fara með stjórn á Íslandi, að taka upp ameríska lífshætti í þessum efnum sem öðrum. Þið heyrðuð t. d., að hæstv. menntmrh. harmaði það í ræðu sinni hér áðan, að hann hefði ekki aðstöðu til þess að fækka róttækum mönnum í kennarastétt eins og hann teldi þörf á. Ég lít hins vegar svo á, að þessi regla beri vott um dýpstu siðferðislega niðurlægingu og að hvert það stjórnarfar, sem fylgir henni, beri dauðann í brjóstinu. Ef embættaveitingar eru miðaðar við almannaheill, þá er reglan, sem ber að fylgja, ofur einföld. Það á að velja menn í stöður eingöngu eftir hæfileikum þeirra til að gegna starfinu. Meðan ég hafði menntamálin með höndum, reyndi ég eftir bezta viti að fylgja þessari reglu út í æsar og undantekningarlaust. Þegar um kennarastöður er að ræða, álít ég, að yfirleitt sé happadrýgst að fara eftir till. þess fólks, sem á að njóta starfskrafta þeirra. Ráðh. verður að hafa mjög góð og gild rök, ef hann skipar í kennaraembætti gegn vilja meiri hl. skólanefndar. Ég var svo lánsamur, að samstarf mitt við fræðslumálastjóra var með þeim ágætum, að það kom aðeins tvisvar sinnum fyrir á mínum starfsferli, að ég gat ekki fallizt á till. hans, í annað skiptið við veitingu skólastjóraembættisins við Austurbæjarbarnaskólann í Reykjavík. Í það skipti var það þó álit bæði fræðslumálastjóra og meiri hl. skólanefndar, að sá, sem skipaður var í embættið, væri hæfastur umsækjenda í þeim efnum, sem ég taldi mestu máli skipta, en hitt reið þó baggamuninn, að meiri hl. kennaranna við skólann taldi, að enginn annar umsækjandi gæti komið til greina. Hitt dæmið var veiting skólastjóraembættisins við barnaskólann í Neskaupstað. Þar fór ég eftir mjög eindregnum till. skólanefndar. Við skipun formanna skólanefnda var einnig hið bezta og ákjósanlegasta samstarf milli mín og fræðslumálastjóra. Það er föst regla hjá þjóðvarnarmönnum að taka upp róg afturhaldsins um Sósfl. Hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, brá ekki heldur þeim vana í þetta sinn, þegar hann tuggði upp róg afturhaldsblaðanna um embættaveitingar mínar, sem er svo marghrakinn og rækilega hrakinn, að enginn annar heimskaði sig á því að taka hann upp í þessum umr. Slíkur málflutningur, slíkt manndómsleysi, slíkt algert virðingarleysi fyrir sannleikanum ber ekki vott um mikla alvöru eða heilindi, hvorki í þessu máli né öðrum. Vantrauststill., sem nú er til umr., er fram borin vegna flokkspólitískra embættaveitinga núverandi menntmrh., Bjarna Benediktssonar. Hann hefur þó ekki gert annað en fylgja fordæmi fyrirrennara sinna í Framsfl. og Sjálfstfl. Flokkspólitískar embættaveitingar hafa verið regla þessara flokka. Þeirri stefnu held ég að Bjarni Benediktsson hafi trúlega fylgt, svo sem aðstæður frekast leyfðu, með því offorsi og purkunarleysi, sem honum er lagið. En þessum vinnubrögðum hefur hann ekki aðeins beitt sem menntmrh., heldur engu síður og kannske miklu fremur sem dómsmrh. Gamlir nazistar hafa verið sérstakt eftirlæti hans við veitingu embætta, sem heyra undir dómsmrn. Ferill hans sem dómsmrh. hefur verið enn hneykslanlegri en í menntamálunum, svo að maður minnist nú ekki á utanríkismálin, en á því sviði mun skömm hans uppi, meðan íslenzk saga er skráð. Bjarni Benediktsson er einingartákn núverandi ríkisstj. Hann hefur átt manna ríkastan þátt í því að koma þessari ríkisstj. á fót, og í persónu hans og starfi krystallast stefna þeirra amerísku leikbrúðustjórna, sem nú hafa farið með völd í landinu um 8 ára skeið. Mynd Bjarna Benediktssonar er mynd núverandi ríkisstjórnar. En nú bregður svo kynlega við, að einmitt Framsfl. hefur farið hörðustum orðum um hlutdrægni hæstv. menntmrh. í embættaveitingum. Á flokksþingi Framsóknar, sem haldið var fyrir síðustu kosningar, var samþ. harðort vantraust á Bjarna Benediktsson fyrir freklega misbeitingu á valdi sínu sem dómsmrh. Ekki voru þeir síður óánægðir með ýmsar aðgerðir hans í embætti utanrrh., sem varð tilefni mannaskiptanna þar eftir kosningar. Hvernig stendur á því, að Framsfl. skuli þá taka ábyrgð á þessum ráðh.? Hvers konar heilindi eru fólgin í því að bera menn hinum þyngstu sökum og taka síðan fulla ábyrgð á óhappaverkum þeirra? Ástæðan er sú, að það eru engin pólitísk ágreiningsmál milli Bjarna Benediktssonar og forsprakkanna í Framsókn. Öll sú misbeiting á valdi, sem einkennir starfsferil Bjarna Benediktssonar, endurspeglar spillingareðli ríkisstj. En gremja framsóknarforkólfanna er sprottin af því, að í áfergju sinni að hlaða undir flokksmenn sína hefur Bjarni Benediktsson stundum gleymt heilögu boðorði, sem allt samstarf núverandi stjórnarflokka byggist á, og þetta heilaga boðorð er: Helmingaskipti. Helmingaskipti milli Sjálfstfl. og Framsfl. um öll völd og auð á Íslandi, hvers konar gróða, hvers konar fríðindi, hvers konar bitlinga. Í utanríkisverzluninni er þessari reglu fylgt af mikilli nákvæmni. Miklu starfsmannabákni er haldið uppi af ríkinu með ærnum kostnaði til þess að gæta hennar. Meðan þessum leikreglum er fylgt í skiptingu leyfanna milli heildsalanna og Sambandsins, ríkir friður og sátt, og það er ekki minnzt á falsaðar faktúrur og slíka hluti. En ef út af ber, fer allt í bál og brand, og kemur þá ýmislegt upp, þegar hjúin deila. Gróðanum af útflutningsverzluninni er skipt bróðurlega milli Sambandsins og gæðinga íhaldsins. Hvorir um sig hafa ákveðna markaði að léni, og eftir að sættir tókust í þeim efnum, er aldrei minnzt á saltfiskshneyksli í Suðurlöndum eða gruggug viðskipti í Esbjerg. Olíuverzlunin er seld á leigu olíufélögum íhalds og Framsóknar. Ríkið kaupir olíuna og afhendir olíufélögunum gróðann. Þessar vinargjafir, sem íslenzkur almenningur er látinn borga, nema nú um 40 millj. íslenzkra króna á ári. Þegar íslenzkir atvinnuvegir rísa ekki lengur undir þessum álögum, kemur samt ekki til mála að skerða þennan gróða, heldur er togaraflotinn látinn liggja í höfn mánuðum saman og tugmilljóna verðmætum kastað á glæ. Þegar þarf að veita 50 millj. kr. ríkisábyrgð til kaupa á olíuflutningaskipi fyrir olíufélög Sjálfstfl., þá er ekki að sökum að spyrja, að olíufélag Framsfl. kemur á eftir og heimtar sömu fríðindi, aðrar 50 millj. sér til handa. En ef minnzt er á gjaldeyrisbrask og ólöglegar auðgunaraðferðir, þá er segin saga, að einhver snurða hefur fallið á þráðinn í helmingaskiptafélaginu, og óðar eru gefnar upplýsingar um ólöglegar auðgunaraðferðir hins aðilans, svo að ekki sé hallað á neinn í samræmi við helmingaskiptaregluna. Þær eru nú orðnar ærið margar milljónirnar, sem uppvíst hefur orðið um, að aflað hefur verið með slíkum ólöglegum aðferðum. Hvað skyldu þær milljónir þá vera margar, sem aldrei hefur orðið uppvíst um? Þegar lánum til smáíbúða er úthlutað, verða báðir aðilar, íhald og Framsókn, að skipta þeim, svo að ekki hallist á. Sama gildir um úthlutun bifreiðaleyfa. Þar verður að gæta helmingaskiptareglunnar af ýtrustu varkárni og samvizkusemi. Við úthlutun atvinnubótafjár til bæjar- og sveitarfélaga verður að fylgja helmingaskiptareglunni út í yztu æsar til þess að fullnægja öllu réttlæti. Ef íhaldið raðar einhverjum gæðinga sinna á ríkisjötuna, verður Framsókn að fá annan og svo á hinn veginn. Kórónan á öllu þessu er þó skipting stríðsgróðans í sambandi við hernám landsins. Það er nú orðið ljóst, að erindi Kristins Guðmundssonar í embætti utanríkisráðherra var fyrst og fremst að tryggja helmingaskipti milli íhalds og Framsóknar einnig á þessu sviði. Í þessu skyni var stofnað sérstakt félag til þess að taka að sér framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli, og til þess að treysta þetta fyrirkomulag sem bezt og gefa því opinbert innsigli, var ríkið látið vera þátttakandi. Aldrei hafa nokkur stjórnarvöld lagzt svo lágt í allri sögu Íslands í þúsund ár. Með framkvæmdunum á Keflavíkurflugvelli er verið að grafa grunninn undan íslenzkum atvinnuvegum og efnahagslegu og pólitísku sjálfstæði landsins. Nú þegar hefur lífshamingja ótalinna íslenzkra heimila verið lögð í rústir af völdum hernámsins. Þó eru þetta allt smámunir í samanburði við þá hættu, sem vofir yfir landi og þjóð. Það getur nú ekki lengur verið neitt ágreiningsmál, að ef til styrjaldar kemur, geta herstöðvar á Íslandi, sem notaðar verða til þess að sá dauða og tortímingu yfir aðrar þjóðir, orðið þess valdandi, að öllu lífi á þessu landi verði gereytt og landið gert óbyggilegt um langan aldur. Með framkvæmdunum á Keflavíkurflugvelli er verið að grafa íslenzku þjóðinni gröfina. Þessar framkvæmdir gerir ríkisstj. að féþúfu fyrir gæðinga sína og virðist ekki hafa áhyggjur af neinu nema því einu, að reglu helmingaskiptanna sé vel gætt við úthlutun blóðpeninganna. Þetta er slægvitrasta bragðið, sem Bandaríkin hafa enn beitt gegn íslenzku þjóðinni: að tengja gróða íslenzkra manna við hernámið, að gera óhamingju Íslands að féþúfu fyrir íslenzka menn, að gera íslenzka menn með sjálfa ríkisstj. í broddi fylkingar að þátttakendum í hinum alþjóðlega heimshring kaupmanna dauðans. Nú gera framsóknarmenn kröfu til þess, að helmingaskiptareglunni verði einnig trúlega fylgt við úthlutun þeirra embætta, sem menntmrh. veitir. Þeir eru hjartanlega sammála hæstv. menntmrh. um það, að það eigi að fylgja, svo sem kostur er, þeirri reglu að útiloka andstæðinga ríkisstj. og bandaríska hernámsins. Um það er enginn ágreiningur, að þá beri að beita pólitískri hlutdrægni. En pörupiltar hafa líka sínar siðareglur og gera oft allra manna strangastar kröfur um, að ekki sé út af brugðið. Hæstv. menntmrh. Bjarni Benediktsson lítur bersýnilega svo á hlutaskiptin, að þegar honum voru afhent menntamálin, þá hafi honum um leið verið afhentur eignar- og umráðaréttur yfir allri kennarastéttinni, allar embættaveitingar, sem heyra undir hans ráðuneyti, skuli falla í hans hlut. Þessi skoðun er skýrt og greinilega túlkuð í málgagni hans, Morgunblaðinu, þar sem á það er bent, að Framsókn hafi að sjálfsögðu fengið sinn skerf, meðan hún hafði menntamálin, en nú sé komin röðin að Sjálfstfl., nú verði að jafna metin. Framsókn vill aftur á móti fá sín 50% og engar refjar á þessu sviði sem öðrum. En þetta eru heimiliserjur, en ekki ágreiningur um stefnumál, og slíkt er ekki látið valda samvinnuslitum. Þess vegna mun Framsókn nú lýsa trausti sínu á hæstv. menntmrh. þrátt fyrir allt og taka þar með á sig fulla ábyrgð á gerðum hans og kingja öllum sínum fyrri stóryrðum. Þegar við sósíalistar greiðum atkv. með þessari till. um vantraust á menntmrh., þá lítum við á það sem vantraust á ríkisstj. alla og stefnu hennar, jafnt í menntamálum sem öðrum. Okkur finnst það í meira lagi andkannalegt, að vantraustið skuli vera borið fram á menntmrh. einan. Við hefðum heldur kosið, að þessi till. hefði verið vantrauststill. gegn allri ríkisstj. og hefði þá verið borin fram af stjórnarandstöðunni í sameiningu. Það hefði í alla staði verið rökréttara. Að sjálfsögðu greiðum við því atkvæði með brtt. hv. 4. þm. Reykv. (HG). En enda þótt till. kæmi til atkv. í því formi, sem hún er fram borin, þá mundi samþykkt hennar jafngilda vantrausti á stefnu ríkisstj., og þar með væri stjórnin fallin. En slíkan manndóm á meiri hl. Alþ. því miður ekki. Dómurinn yfir ríkisstj. verður ekki felldur á þessu þingi. Þann dóm verður að fella á öðrum vettvangi, af æðra dómstóli. Atkvæðagreiðslan um vantraustið verður að fara fram utan þingsalanna. Ein slík atkvgr. fer nú fram í verkalýðsfélögunum í kosningunum til Alþýðusambandsþings og önnur í undirskriftasöfnuninni gegn hernáminu. Ég veit, að þessar atkvgr. munu báðar verða á einn veg. Á þingi Alþýðusambandsins, sem háð verður í þessum mánuði, mun verða ljóst, að yfirgnæfandi meiri hl. verkalýðsins hefur þegar tekið afstöðu gegn stefnu ríkisstj. og mun nú taka höndum saman í baráttunni fyrir hagsmunum sínum, fyrir sjálfstæði landsins, fyrir velferð þjóðarinnar. Verkalýðsstéttin býður öllum öðrum vinnandi stéttum og öllum föðurlandsvinum, hvar í flokki sem þeir standa, þátttöku í því samstarfi, einnig Hermanni Jónassyni, ef hann vill í fullri alvöru hætta að styðja íhaldið og yfirgang ameríska auðvaldsins á Íslandi og taka upp þjóðholla stefnu. Takist slíkt samstarf, eru nú mikil umskipti fram undan. Þá munu skapast skilyrði til þess að létta martröð óttans af þjóðinni og hefja nýja sókn á braut íslenzks sjálfstæðis, stórhuga framkvæmda og framfara. Lokadóminn yfir ríkisstj. verður að fella í almennum alþingiskosningum. Það getur blátt áfram og í bókstaflegri merkingu orðið lífsspursmál fyrir þjóðina, að það dragist ekki að fella þann dóm.



Herra forseti. Síðasti hv. ræðumaður talaði um helmingaskipti milli stjórnarflokkanna. Þeir deildu gróðanum jafnt, stöðunum jafnt, völdunum, virðingunni og fé jafnt. Ég er ekki alveg viss um, að þessi hv. þm. hafi farið alveg rétt með. Ég hygg, að í þessari stjórnarsamvinnu hafi reynslan orðið sú, að íhaldsmennirnir hafi sýnt sig vera betri „forretningsmenn“ en framsóknarmennirnir. Íhaldsmenn hafa sinn fugl í hendi, þeir hirða gróðann jafnóðum. Framsóknarmennirnir eiga sína fugla að nokkru leyti í skógi, og það er alltaf óvíst nokkuð, hvernig gengur að handsama þá. Enn þá eru „rafmagnsplönin“ ekki annað en áætlanir. Þau ganga því aðeins fram og verða að veruleika, að horfið verði frá núverandi stjórnarstefnu í efnahagsmálunum. Og enn þá er óséð, því miður, hversu mikill verður tekjuauki landbúnaðarins vegna þeirra fjárveitinga, sem honum hafa verið veittar á undanförnum árum, og hinnar nýju tækni, sem þar er tekin upp. Mér er ekki kunnugt um, að hæstv. ríkisstj., sem nú hefur setið við völd í fjögur og hálft ár, tel ég, hafi nokkrar ráðstafanir gert enn þá til þess að tryggja, að sú framleiðsluaukning, sem hlýtur að leiða af aukinni tækni, auknu fjármagni og bættum vinnubrögðum í landbúnaðinum, komist í verð. Ef svo er, að hæstv. ríkisstj. hafi einhverjar ráðstafanir gert í þessu efni, væri gott, nauðsynlegt, skylt að gefa upplýsingar um það. Mér er ekki kunnugt um það. Ég hygg, að allt sé enn þá í fyllstu óvissu um tekjuauka landbúnaðarins vegna hinna stórfelldu framkvæmda og hins mikla fjár, sem í hann er lagt. „Góðæri“ tveggja undanfarinna ára, gróðaárin, sem ég kalla, stafar af því, að hundruð milljóna króna hafa bætzt við venjulegar tekjur landsmanna vegna dvalar setuliðsins hér. Allt þetta fé hefur orðið beinn eyðslueyrir undir stjórn hæstv. núverandi ráðh. Slíkur óvæntur, óvenjulegur og óeðlilegur tekjuauki átti að sjálfsögðu að bindast að miklu leyti, að bindast til ákveðinna framkvæmda, framkvæmda í þá átt að efla þær atvinnugreinar og treysta, sem fyrir eru í landinu, og skapa aðrar nýjar, til þess að hægt verði að vísa því fólki, sem nú nýtur vinnu í sambandi við dvöl varnarliðsins, til arðvænlegri og arðbærari starfa, þegar þeirri vinnu er lokið. Ekkert, bókstaflega ekkert, hefur hæstv. ríkisstj. aðhafzt í þessu máli. Hún hefur látið reka á reiðanum, unað við góðæri gróðaáranna og talið sér trú um, að allt sé í himnalagi. Ríkisstj. hefur lofað mörgu fögru. Hún hefur lofað því, að stórfellt átak skuli verða gert - látið skrifa um það í blöð sín - til þess að bæta úr húsnæðisleysi kaupstaðanna. Það er senn liðinn mánuður af starfstíma þessa þings. Ég minnist þess ekki, að ég hafi séð eina einustu till. eða frv. frá stjórninni eða flokkum hennar um fjárframlög í þessu skyni eða aðrar aðgerðir. Hitt veit ég, að það er rígneglt fyrir dyrnar í bönkum og öðrum lánsstofnunum, þegar þangað er leitað um lán til íbúðabygginga. Það veit hæstv. viðskmrh. án efa líka. Fyrir fjórum og hálfu ári var því lofað með lagasetningu, í gengislögunum sjálfum, að sparifjáreigendur, sem ekki var hægt að neita að voru hart leiknir með gengislækkuninni, skyldu fá nokkra uppbót á innstæður sinar, alls 10 millj. kr. Enn er engan eyri farið að borga af þeim uppbótum. Hverjar þær verða, hvenær þær koma, veit enginn maður. En á meðan ganga menn biðjandi til peningamangara til þess að fá nokkur þúsund krónur. Bankarnir, sem geyma þetta fé, eru lokaðir. Ég sagði, að hundruð milljóna rynnu til milliliða og gróðamanna í þjóðfélaginu. Að sjálfsögðu er skylt að renna nokkrum stoðum undir þessar fullyrðingar. Ég skal fyrst minna á skrif sjálfra stjórnarblaðanna og ummæli þeirra um flokkana, hvorn um sig, um hinn stórfellda gróða, sem hafi verið á olíuflutningum og olíuverzlun hér í landinu. Á einum einasta farmi átti ólöglegi gróðinn að vera, að sögn íhaldsins, um 1 millj. og 700 þús. kr., og hagnaður á leigu eins flutningaskips átti að nema 700 þús. kr. Því var svarað af framsóknarmönnum, að þetta væri dropi í hafið, samanborið við gróðann hjá hinum olíufélögunum. Ég hef fengið ýtarlega skýrslu hjá verðgæzlustjóra um álagningu á ýmsar vörur, eftir því sem verðreikningar sýna, sem teknir voru á innflutningi í maí í vor. Mér er sagt, að sykur, sem er algeng nauðsynjavara, - og fjmrh. segir að sé tollfrjáls, - sé í lægsta álagningarflokki. Samkv. þessari skýrslu kostaði hvorki meira né minna en kr. 84.90 að koma innihaldi eins 100 kg poka af sykri frá pakkhúsi á hafnarbakkanum og til neytendanna. Það kostaði ekki minna en 6 stunda vinnu fyrir Dagsbrúnarmann að skipta þessum 100 kg poka. Þetta er lægsta álagningarvara, þetta er ekki nema 31%. Á haframjöl, sem er flutt inn í pökkum, svo að ekki þarf annað en að taka pakkann og rétta hann fram á borðið, er álagning hvorki meira né minna en 56%. Við þessa, athugun mína á skýrslu verðlagsstjóra hefur eitt sérstaklega vakið athygli mína. Með samkomulaginu frá 1952 var ákveðið að lækka álagningu á nokkrar einstakar vörutegundir, þ. á m. léreft, sirs og nokkrar fleiri vefnaðarvörutegundir. Samkvæmt skýrslu verðgæzlustjóra er í maí í vor álagningin á þessar vörutegundir að meðaltali, í þeim flokkum, sem hann tók, frá 8% og upp í 15%, og þori ég ekki að fullyrða, hvort það er í samræmi við samkomulagið, en þetta er niðurstaðan, sem verðgæzlustjóri fær. Á öðrum vefnaðarvörum, sem eru ekki bundnar slíku samkomulagi, er niðurstaðan hins vegar sú, að heildsöluálagning að meðaltali hefur reynzt 17.7%, eða fullkomlega tvöfalt hærri en á þeim vörum, sem samkomulag var um álagninguna á. Smásöluálagningin er einnig hærri á þessum vörum. Þetta gefur nokkra hugmynd um, hvað hæstv. ríkisstj. gæti gert, ef hún vildi gera eitthvað til þess að halda verðlaginu niðri. Til þessara aðgerða, sem ég nú nefndi, að samningsbinda álagninguna á þessar vörutegundir, þurfti þriggja vikna verkfall hjá félögunum hér í Reykjavík. Það er hart, að ríkisstjórn eins lands skuli vera svo rígbundin við hagsmuni milliliða, heildsala og gróðamanna, að það þurfi að knýja hana til þess að nota vald sitt til að lækka nauðsynjar almennings. Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Minn tími er þrotinn. Ég hef reynt að sýna fram á það, að stefna ríkisstj., að minni hyggju, getur ekki til annars leitt en vaxandi ófarnaðar hjá okkur. Fyrirhyggjuleysi fullkomið, nánast líkt hugsað og hjá Loðvík sáluga Frakkakonungi: „Það lafir, meðan ég lifi“. Mér virðist einkunnarorð stjórnarinnar vera að njóta gróðans, góðærisins og láta að öðru leyti reka á reiðanum. Eigi að skipta hér um, er það alveg bersýnilegt, að fyrsta ráðstöfunin, eina ráðstöfunin, sem líkleg er til árangurs, er að veita hæstv. ríkisstj. lausn í náð.



Herra forseti. Ætla mætti að mikilvæg, alvarleg og sérstæð rök væru færð fyrir því, að borin er fram vantrauststillaga á Alþingi á einstakan ráðherra. Nú hefur hv. þm. gefizt þess kostur að hlýða á mál flm. þeirrar vantrauststillögu. sem hér hefur verið til umr., og landsmönnum hefur jafnframt gefizt þess kostur að hlýða á málflutning allan hér á Alþ., og þá jafnframt röksemdir og greinargerð þess, sem vantraustinu var stefnt gegn, hæstv. menntmrh. Þingmenn vissu frá öndverðu, að bak við flutning þessarar vantrauststillögu var engin alvara, hvað þá röksemdir, og hefur það greinilega komið fram í þessum umr. Umr. hafa vissulega staðfest þetta glögglega, en þessar umr. hafa á hinn bóginn leitt ótvírætt í ljós, hversu traustum fótum hæstv. menntmrh. stendur gagnvart þeim einstökum ásökunum, sem að honum hefur verið beint, og að ráðh. hefur boðað þingheimi og alþjóð trausta og farsæla heildarstefnu í menningar- og menntamálum þjóðarinnar, sem hann þegar hefur mótað og stefnir að í starfi sínu sem menntmrh. Ég tel fullvíst, að landsmenn hafi hlýtt með athygli á þann boðskap, sem hæstv. menntmrh. hafði að flytja um viðhorf sitt til menningar- og menntamálanna og skólamálanna sérstaklega, og því verði almennt fagnað, að á þeim málum er tekið jafntraustum tökum og fram kom í ræðu ráðh. Ég held, að almenningur telji sízt vanþörf skeleggrar forustu þessara mála. Víða er mikilla umbóta þörf, og hefur menntmrh. þegar beitt sér fyrir mikilvægum lagfæringum varðandi skólakerfið, eins og hann vék að, og mun m. a. leggja till. um þær fyrir þetta þing í lagafrv. Ég tel raunar, að vantrauststillagan hafi verið útrætt mál þegar eftir ræðu menntmrh., og það vakti sérstaka athygli, að þegar fyrsti flm. talaði á eftir menntmrh., þá hafði hann í raun og veru ekkert, varla nokkurt orð, að segja um þær röksemdir og þær varnir, sem hæstv. menntmrh. hafði fram flutt. Mun Þjóðvfl. af öllum þessum málatilbúningi uppskera lítinn sóma, og fer þá eins og til var stofnað. Einstökum ásökunum um tiltekin embættisverk menntmrh. hefur hann öllum svarað lið fyrir lið. Enginn fótur er fyrir því, að ráðh. hafi í minnsta máta misbeitt ráðherravaldi sínu. Ákvarðanir sínar um örfáar umdeildar embættisveitingar, einar fjórar af á fjórða hundrað, hefur ráðh. rökstutt til hlítar og þar á meðal með ótvíræðum og sterkum dómum annarra og hlutlausra aðila um hæfni þeirra, sem embættin voru veitt. Að öðru leyti hafa umr. andstæðinganna hér í kvöld einkennzt af karpi um almenn stjórnmál eða önnur mál, lítt eða ekkert skyld stjórn Bjarna Benediktssonar á menntamálum þjóðarinnar. Aðalefni fyrri ræðu. fyrsta flm. vantrauststillögunnar var lestur úr dagblöðum bæjarins í september- og októbermánuði. Gils Guðmundsson er kunnur að því að vera nokkuð glöggur grúskari, og honum tókst ekkert illa að taka upp þessar blaðagreinar, en það var út af fyrir sig ekki merkileg ræða. Síðari ræðan var, eins og ég sagði, ekkert, engar athugasemdir um málsvörn ráðherrans, og má veita því sérstaka athygli. Aðrir ræðumenn hafa litið vikið að efni þessarar till. Aðalræðumaður kommúnistaflokksins sagðist ekki líta á till. sem vantraust á menntmrh., heldur á stjórnina, ræddi svo í sínu máli fyrst og fremst um varnarmálin, kyrrstöðuna í atvinnulífi þjóðarinnar, sem hann sagði alls staðar vera yfirvofandi. Átakanlegastur var þó kafli ræðumannsins um hið geigvænlega síldarleysi fyrir norðan. Sennilega hefur þetta verið óvart, að vekja einmitt athygli á erfiðleikum síldarleysisins, því að væntanlega ætlast ekki þessi hv. þm. eða aðrir þm. kommúnistafl. til þess, að hlustendur áliti, að síldarleysið sé skipulagt af ríkisstjórninni. Það var mikið blygðunarleysi af hv. 4. landsk., Brynjólfi Bjarnasyni, að nefna alveg sérstaklega tvær stöðuveitingar, sem báðar vöktu reginhneyksli í ráðherratíð hans, þ. e. þegar veitt var skólastjórastaðan við Austurbæjarskólann og í Neskaupstað. En ég vil sérstaklega vekja athygli á því, að hann segist hafa stutt sig í embættisveitingu sinni á skólastjórastöðunni við Austurbæjarbarnaskólann við umsagnir kennaranna og sagði orðrétt: „sem töldu engan annan koma til greina“ en kommúnistann, sem veitt var staðan. Ég bið hv. þm. og hlustendur að taka eftir þessu. Hversu mikið mark er nú takandi á umsögnum manna, sem eru slíkar? Þessir menn töldu engan annan koma til greina. Þó er vitað, að meðal umsækjenda var Gísli Jónasson, hinn ágætasti skólamaður, sem verið hafði yfirkennari um langan tíma og gegnir nú með mestu prýði skólastjórastarfi hér við Langholtsskólann. Þetta sannar vissulega, hversu ráðherra þarf að dæma sjálfstætt um umsagnir þeirra, sem í það og það skiptið mæla með hinum einstöku mönnum, sem um stöðurnar sækja. Varðandi það, að hv. 4. landsk. kvartaði undan því, að kommúnistar væru settir hjá við stöðuveitingar, þá langar mig til að nota tækifærið til að segja mína persónulegu skoðun á því, að þeir, sem setja þjónustu sína við pólitíska stefnu ofar skyldunni við opinbera trúnaðarstöðu, og það gera allir flokksbundnir kommúnistar, eiga ekkert erindi í trúnaðarstarfið, og það á að varast að veita þeim það. Þm. talaði af mikilli skinhelgi og þóttist hafa verið ákaflega réttlátur í öllum embættaveitingum sinum, þó að vitað sé t. d., að þessi þm. reyndi, meðan hann var ráðherra, að troða kommúnistum alls staðar í skólanefndarformennsku, hversu lélegir sem þeir voru, og vakti það hneyksli í sýslum og hreppum landsins. Hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, talaði mikið um ýmsar almennar greinar stjórnmálanna, og get ég ekki eytt tímanum í kvöld til að víkja að því, en um íbúðabyggingarnar, sem hann vék að í báðum ræðum sínum, vil ég segja þetta. Hann kvartaði undan lánsfjárskortinum og ásakaði ríkisstjórnina fyrir að hafa ekki bætt úr honum. Það er vitað, að það er á stefnuskrá núverandi ríkisstjórnar að ráða fram úr þeim vandamálum til frambúðar. Að því hefur verið unnið af hálfu hæstv. ríkisstj., og það standa vonir til, að á þessu þingi verði einmitt í fyrsta skipti lagðar fram till., sem vænta má að einhverjar varanlegar úrbætur felist í í þessu máli. Þegar hv. þm. sagði, að menn þyrftu nú að búa við byggingarefnisskort í landinu, þá er furða, að menn skuli segja annað eins í þingsölunum, þegar vitað er, að innflutningur byggingarefnis til landsins hefur aldrei verið meiri en á þessu ári og byggingar aldrei meiri. Ég hygg, að það muni vera um 1000 íbúðir í byggingu í Reykjavík og um 1400 í Reykjavík og nágrenni, og er það kannske nærri helmingi meira en mest hefur verið á undanförnum árum. Hitt er svo annað mál, að þegar fyrsta stjórn Alþfl., undir forsæti formanns Alþfl., tók við völdum hér á árunum, þá var í raun og veru gerð tilraun til að banna að byggja með þeim ströngu fjárfestingartakmörkunum, sem þá voru settar á í þjóðfélaginu. Þessum manni ferst því allra sízt að tala um þessi mál, en vegna þess, hvað þau eru viðurhlutamikil og snerta marga, þótti mér rétt að víkja nánar að þeim. Ég vil segja um ræðu formanns Framsfl., hv. þm. Str., að hún var mikil traustsyfirlýsing fyrir Sjálfstfl. og sjálfstæðismenn. Hann líkti þeim við hina gömlu Rómverja, en hjá þeim er að finna eitt merkasta stjórnartímabil í fornöldinni, og mega sjálfstæðismenn vel við una þá samlíkingu. Það var mikil blekking í samanburðinum á kosningatölum fyrr og nú hjá hv. þm. Hann vitnaði í hundraðstölu sjálfstæðismanna við síðustu kosningar og taldi hana minni en áður. Það er vitað, að það var gerð tilraun í síðustu kosningum til þess að sundra röðum sjálfstæðismanna, og það kemur fram í hundraðstölunni, en þessi tilraun til sundrunar er nú, eins og allir vita, úr sögunni. Annars gaf hv. form. Framsfl. ýmsar afar merkilegar yfirlýsingar, sem ekki er tími til að ræða hér nú, en verður munað eftir. Og fyrir bændur landsins hlýtur ræða formanns Framsfl. að vekja mikla furðu. Framsfl. telur sig fyrst og fremst bændaflokk. Formaðurinn telur það svo bezta úrræðið að biðla til allra annarra flokka um samstarf en Sjálfstfl., sem hefur þó engu minna bændafylgi en Framsfl. og er og hefur ævinlega verið hinn ótrauðasti málsvari bænda. Ég hygg, að bændum landsins muni áreiðanlega verða slíkar yfirlýsingar nokkurt umhugsunarefni í nótt og kannske næstu nætur og e. t. v. lengur, ef formaður Framsfl. óskar eftir. Það var svo broslegt að öðru leyti að heyra það, að form. Framsfl., sem er nú af flestum með réttu talinn mesti íhaldsflokkur þessa lands, skyldi eyða miklu af ræðutíma sínum í að flytja bölbænir um íhaldið. En ánægjulegust var þó spá formanns Framsfl. um úrslit næstu kosninga. En þar sagði hann orðrétt, að andstæðingar Sjálfstfl. gætu ekki unnið á, þeir gætu ekki unnið á, nema þeir stæðu allir saman. Og ég veit, að hv. hlustendur fara nokkuð nærri um það, eftir umræðurnar hér í kvöld, hversu vel þeim gengur að standa saman. Því er ekki hægt að neita, að umr., þó að þær beinlínis hafi ekki snúizt um feril núverandi hæstv. menntmrh., hafa samt snúizt allverulega um Bjarna Benediktsson. Hann hefur nú í nær 8 ár átt sæti í ríkisstjórn Íslands. Í stjórnartíð sinni hefur hann veitt forstöðu hinum veigamestu ráðuneytum, utanrrn., dómsmrn. og nú menntmrn. Löngu áður en Bjarni Benediktsson varð utanrrh. og tók þannig við forustu þeirra mála, mun enginn annar Íslendingur hafa haft meiri áhrif á framkvæmd og mótun þeirra mála, enda jafnan kvaddur til ráðuneytis, þegar mestan vanda ber að höndum. Vita þeir það bezt, sem áður höfðu forustu málanna í ráðherrastóli, og þori ég ótrauður að skírskota í þessu efni til tveggja form. andstæðra stjórnmálaflokka, Hermanns Jónassonar, form. Framsfl., og Stefáns Jóh. Stefánssonar, fyrrverandi form. Alþfl., sem báðir eiga hlut að máli. Í síðasta áfanga sjálfstæðisbaráttu íslenzku þjóðarinnar var Bjarni Benediktsson í fremstu víglínu, og tel ég á engan hallað, þótt sagt sé, að enginn einn hafi lagt drýgri skerf að málum við endurreisn lýðveldis á Íslandi. Á fyrstu árum lýðveldisins féll það í skaut form. Sjálfstfl., Ólafs Thors forsrh., og Bjarna Benediktssonar að veita utanríkismálunum forstöðu sem utanrrh. Þá voru tímar gerbyltinga og umróts í lok geigvænlegrar heimsstyrjaldar og margvíslegur vandi búinn hinni minnstu þjóð, ekki sízt eftir að hið kalda strið kommúnismans og stríðsógnir hans einkenndu samskipti þjóðanna. Það var alltaf flokkur manna, sem vantreysti Bjarna Benediktssyni sem utanrrh., en hverjir voru það? Það voru fulltrúar þeirra afla, sem grafa undan íslenzkri þjóðmenningu og sjálfstæði, kommúnistarnir, fulltrúar upplausnaraflanna í þjóðlífinu, - þeir, sem ekki treystu Bjarna Benediktssyni til að bregðast hinum íslenzka málstað og láta stjórnast í viðkvæmustu málum þjóðarinnar að fyrirlagi erlendrar stefnu. Segja má, að af ekki ólíkum toga sé vantraust það spunnið, sem nú er hér til umr. Ég hygg, að hvorugur þm. Þjóðvfl., Gils Guðmundsson eða Bergur Sigurbjörnsson, sem vantrauststillöguna flytja, vantreysti því, að Bjarni Benediktsson sé einmitt fyrir flestra hluta sakir sérlega hæfur maður til þess að veita menntamálum þjóðarinnar forustu. En þeir treysta hins vegar því, að enda þótt svo sé, megi samt takast að koma illu til leiðar, vegna þess að allmikið hafa verið skiptar skoðanir manna um einar fjórar embættaveitingar ráðherrans af á fjórða hundrað kennarastöðum, sem hann hefur veitt á þessu hausti. Þetta er meira en hæpinn grundvöllur til vantrausts af hálfu þeirra, sem sjálfir telja sig vera að boða nýtt siðgæði í opinberu lífi. Og hún verður nokkuð væmin, skinhelgi Gils Guðmundssonar, um siðgæði þeirra þjóðvarnarmanna, þegar slíkt er haft í huga. Eðli málsins samkvæmt ráða hin ólíkustu persónulegu sjónarmið, kunningsskapur og tilfinningar manna almennt afstöðu þeirra til þess, hver hreppa eigi stöðu eða embætti, sem margir sækja um. Varðandi aðstöðu ráðherrans vil ég árétta það, sem fram hefur komið í þessum umr. og ekki verður um deilt. Hann hefur vald til þess að veita embætti. Tillögurétt hafa aðrir aðilar, eða umsagnarrétt um þá, sem sækja. Ráðherranum er ekki aðeins heimilt að fylgja ekki umsögn annarra, honum er líka skylt að gera sér sjálfstæða grein fyrir, að hve miklu leyti sé réttmætt að láta umsagnir annarra ráða ákvörðun ráðherrans um embættisveitinguna. Ég bið hv. þm. og virðulega hlustendur að veita athygli, að mönnum skilst betur þessi síðasti þáttur málsins, þegar tekið er ákveðið dæmi. Við veitingu skólastjórastöðunnar í Hafnarfirði er umsögn námsstjóra á þá leið, að hann mælir með öðrum af tveim umsækjendum sem fyrsta manni, af því að hann hefur starfað á námsstjórnarsvæði hans og hann þekkir þess vegna til starfa hans af eigin reynslu. Hinn setur hann í annað sæti vegna lofsamlegra afspurna af störfum hans sem kennara á Akureyri og skólastjóra í Hrísey. Hér orkar ekki tvímælis, að ráðh. ber embættisskylda til að afla sér frekari vitneskju um annan umsækjandann, þar sem eigin reynslu og þekkingu námsstjórans á manninum þraut. Þetta gerir ráðherrann og fær þá hin beztu meðmæli hins ágætasta skólamanns, sem einmitt hafði verið námsstjóri fyrir norðan, Snorra Sigfússonar, og þekkti þannig af eigin raun þann umsækjanda, sem hinn námsstjórinn þekkti ekki. Fyrir þessu gerði hæstv. menntmrh. grein í sinni ræðu. Eins og ég sagði áður, geta menn úr öllum flokkum af ýmsum ástæðum haft mismunandi skoðanir á því, hver hér skyldi hreppa stöðuna. En enginn maður úr neinum flokki getur með minnsta rétti haldið því fram, að menntmrh. hafi misbeitt veitingarvaldinu. Hæstv. menntmrh. hefur ekki afsakað sig með gerðum annarra. Ásakanir þm. Þjóðvfl., Glls Guðmundssonar og Bergs Sigurbjörnssonar, um þetta eru algerlega út í hött, og var auðséð, að þessa kafla úr ræðum þeirra hafa þeir samið, áður en þeir heyrðu ræðu hæstv. ráðh. Ráðherrann hefur afdráttarlaust rökstutt sínar gerðir, en hann hefur jafnhliða bent á, að allar hinar fjórar umdeildu stöður hafa fyrirrennarar hans í ráðherrastóli áður veitt með minni stuðningi af umsögnum þeirra, sem tillögurétt höfðu, en hann sjálfur. En á engan hátt gerði hann tilraun til þess að afsaka sjálfan sig með því, heldur færði glögg rök fyrir því, vegna hvers hann hefði tekið þá afstöðu, sem hann tók. Mér þykir mjög sennilegt, að meðráðherrar Bjarna Benediktssonar vildu gjarnan kjósa sér hlutskipti hans í þessum umr. Alls staðar sjá andstæðingarnir Bjarna Benediktsson, eins og fram hefur komið í umr. Bjarni hefur alla tauma íslenzkra, stjórnmála í sinni hendi, segja þeir. Bjarni réð mestu um myndun núverandi ríkisstjórnar. Bjarni er áhrifamestur um stefnuna í utanríkismálunum. Bjarni lét framsóknarmenn beygja sig undir dómsmálastjórn sina, og myndin af Bjarna er mynd ríkisstjórnarinnar, og svona mætti lengi telja. Hæstv. menntmrh. hefur ekki aðeins borið af sér sakir, heldur hafa umræðurnar í kvöld óhjákvæmilega beint sjónum almennings að stjórnsemi þessa ráðherra á sviði skólamálanna og þeirri mótuðu stefnu, sem hann hefur markað í menningarmálunum. Ráðherrann ræddi ýtarlega um skólakerfið og annmarka þess, sem þyrfti að lagfæra. Hann gerði grein fyrir því, að hann hefði undirbúið víðtæka löggjöf um fjármál skólanna, sem mikill glundroði hefur ríkt um. Hann ræddi um nauðsyn þess að umbæta námsskrá skólanna með það fyrir augum að draga úr ítroðslunni, er skapar námsleiða, en fer á snið við raunhæfan, nauðsynlegan lærdóm og þroska. Ráðherrann lagði áherzlu á, að frjálslyndi og frelsi fengi að njóta sín í listum og æðri menningu þjóðarinnar. Ég leyfi mér að lokum að árétta þann almenna boðskap, sem hæstv. menntmrh. flutti, að byggja skólafræðsluna á hinni fornu menningu okkar Íslendinga, þekkingunni á íslenzkum fræðum og kristinni trú. Ég þykist þess fullviss, að allur þorri manna, sem á börn og unglinga í skólum landsins, muni taka undir þessi orð menntmrh.: „Við verðum að setja gróður og vöxt í stað eitrunar og eyðileggingar, uppbyggingu í stað niðurrifs. Við verðum að sjá um, að skólarnir geri sitt til, að sem flestir unglinganna verði nýtir menn, með því að kenna þeim frá barnæsku það, er íslenzku þjóðinni hefur reynzt bezt, okkar fornu tungu og bókmenntir ásamt kristinni trú. Við verðum að sannfæra alla æskumenn um, að engum nýtum manni er ofaukið í íslenzku þjóðfélagi.“ Þetta voru orð hæstv. menntmrh., og mér þykir jafnlíklegt, að hv. þm. muni sama sinnis, eins og ég geri ráð fyrir, að almenningur sé, og taki undir þessa almennu stefnu, og því verði örugglega felld sú vantrauststillaga, sem nú hefur verið hér rædd.



Herra forseti. Góðir hlustendur nær og fjær. Ég ætla ekki að fara að spilla í neinu þeirri glansmynd, sem hv. síðasti ræðumaður brá upp af hæstv. menntmrh. og dómsmrh. Hún var að vísu geysi-glæsileg, en það er ekki neinn tími til þess að fara að rökræða það nú að öðru leyti. Því mun ég láta það eiga sig. Þessum útvarpsumræðum um tillögu þeirra þm. Þjóðvfl., sem lýsa vantrausti á hæstv. menntmrh., er nú að verða lokið. Ég hef skamman tíma og mun aðeins segja fá orð. En ég hygg, að með framlagningu þessarar vantrauststillögu hafi verið slegið met hér á hinu háa Alþ. bæði fyrr og síðar í því, hve lágkúruleg og vesöl till. er og hve allur málflutningur flm. er aumur. Þessu hefur að vísu verið lýst áður í þessum umr., og hefur flm. að vonum orðið þungt um svör. Ég verð að segja það, að brtt. hv. 4. þm. Reykv., Haralds Guðmundssonar, um vantraust á alla ríkisstjórnina er þó að mínum dómi ólíkt karlmannlegri og um leið eðlilegri eftir öllum venjulegum þingræðisreglum, þótt mér virtist nú, að málflutningur hv. þm. væri óvenjulega aumur, eftir því sem þessum hv. þm. vanalega segist, þegar hann flytur ræðu. Einkum er það einkennilegt fyrir okkur, sem vorum á Alþ. 1950 og tókum þá þátt í meðferð mála, þegar gengi hinnar íslenzku krónu var lækkað, að heyra hv. 4. þm. Reykv. lýsa því nú yfir, hve ógurleg bölvun sú ráðstöfun hafi orðið íslenzkum atvinnuvegum og íslenzka þjóðfélaginu yfirleitt. En hvað var það, sem þá gerðist? Það var það, að þá brast Alþfl. þor til þess að standa með öðrum lýðræðisflokkum að þeirri ráðstöfun, sem ein gat bjargað þjóðinni frá ógurlegum hörmungum, stöðvun útflutningsatvinnuveganna og stórkostlegra atvinnuleysi en nokkru sinni hafði þekkzt áður. Það var þetta sem gert var á Alþ. 1950. En ég skil hitt vel, að form. Alþfl. svíði það, að þá skyldi honum og flokknum skjöplast jafnhrapallega og þá varð um það að taka ekki þátt í þeim viðreisnartillögum, sem þá voru hafnar. Það, sem gerðist, var, að Alþfl. missti þá af strætisvagninum, eins og því miður hefur allt of oft hent þann flokk bæði fyrr og síðar. Ég gleðst ekki yfir því, síður en svo, en þetta eru því miður staðreyndir. Þá sný ég mér aftur að till. þeirra hv. þjóðvarnarmanna. Það er hér borið fram vantraust á hæstv. menntmrh. einan, þ. e. meðferð hæstv. ráðh. á menntamálunum. Nú fer, eins og allir vita, sami ráðh. með mörg önnur mál, þ. á m. dómsmál. Það er því aðeins hálft starf eins ráðh., sem vantrausti er beint gegn. Þar sem 6 menn eru í ríkisstjórninni, má því telja, að vantrauststill. sú, er hér er til meðferðar, taki til 1/12 hluta af störfum ráðherranna. Einhvers staðar segir: „Fjallið tók jóðsótt, og fæddist mús“, og má með sönnu segja um þessa vantrauststill. þeirra þjóðvarnarmanna, að svo hafi farið. Þeir hafa í blaði sínu, á fundum víðs vegar um land og hér á Alþingi borið ríkisstjórnina sökum og leitazt við að ata hana auri fyrir allt, sem hún hefur gert. En svo þegar þeir þykjast vera að prófa það, hvort stjórnin hafi traust meiri hluta Alþingis, þá treysta þeir sér ekki til þess að bera fram rökstuddar ásakanir nema á heiming af störfum eins ráðh. Ég efast um, að stjórnarandstöðuflokkur hafi nokkru sinni veitt nokkurri ríkisstjórn óbeint jafnmikið traust og hér hefur verið gert með þessari sýndartill., og það breytir engu í þessu efni, þótt þeir þjóðvarnarmenn og aðrir stjórnarandstæðingar hafi nú í þessum umr. leitazt við af veikum mætti að færa umr. yfir á víðara svið stjórnmálanna og á þann hátt leitazt við að hylja hvatvísi sína og klaufsku um meðferð málsins. Það gerðu flutningsmenn vantraustsins, þegar þeim varð ljóst, hve algerlega þeir hefðu króað sjálfa sig inni með þessari sýndarvantrauststill. og að í till. fælist raunverulegt traust á alla meginstjórnarstefnu núverandi ríkisstj., hvort sem um ræðir fjármál, atvinnumál, utanríkismál eða annað. Ríkisstj. sem heild má því sannarlega vel við una þann dóm, sem hv. stjórnarandstæðingar veita henni með þessu. Framsfl. lítur á tilvist þessarar vantrauststill. sem hlægilegan skrípaleik, enda hefur málsmeðferðin af hálfu flm. staðfest, svo að ekki verður um deilt, að svo er. Hér hefur verið gert nokkuð að því að vitna í greinar í Tímanum, þar sem fundið er með rökum að nokkrum stöðuveitingum hæstv. menntmrh. Telja flm. vantraustsins þetta sönnun þess, að stjórnarrof hljóti að verða milli núverandi stjórnarflokka af þessum ástæðum. Ég veit ekki, hvort meira skal undrast fljótfærni þá, er lýsir sér í þessu, eða hvort það ber með sér, að þeir, sem þannig hugsa, eru algerlega horfnir frá réttum lýðræðisreglum. Ég vil leyfa mér að spyrja: Til hvers er skoðanafrelsi og prentfrelsi? Það mun ekki veita af að hlýða þeim hv. þm. Þjóðvfl. lítillega yfir um þetta efni. Að vísu mun það nú vonlítið og jafnvel vonlaust að reyna það, svo hafa þeir skipað sér þétt upp að kommúnistum og orðið gegnsýrðir af einræðis- og ofbeldiskenningum þeirra, og þeir, sem í því andrúmslofti hrærast, geta að sjálfsögðu ekki skilið það, að blöð séu frjáls og fái að túlka skoðanir sínar frjálst og óvægt, óháð því, sem ríkisstj. eða einstakir meðlimir hennar kunna að óska eftir. Það er þessi ofbeldishneigð í skoðunum, sem hraðbyri er að flytja foringja Þjóðvarnar beint í flatsæng kommúnismans. Málsmeðferð þeirra hér í kvöld hefur sýnt þetta áþreifanlega. Þetta er þjóðinni einnig að verða æ ljósara, og þess vegna hrynur fylgið nú af Þjóðvörn og kommúnistum. En hitt er svo aftur á móti allt annað mál og er óskylt þessu, að þegar fleiri flokkar mynda stjórn saman og hver ráðh. fer með sitt ráðuneyti og þau mál, er undir það heyra, þá hlýtur alltaf svo að fara, að ýmsar ráðstafanir og ákvarðanir einstakra ráðherra falli samráðherrum hans, a. m. k. sumum þeirra, ekki í geð. Mörg slík atvik hljóta að koma fyrir í hverri ríkisstj., sérstaklega auðvitað þar sem er um samstjórn fleiri flokka að ræða. Ef slíkt ætti í hvert sinn að valda stjórnarslitum, mundi aldrei fást vinnufriður til þess að vinna að meginverkefnum þeim, sem hver ríkisstjórn verður að fást við. Margur slíkur ágreiningur hefur að sjálfsögðu komið fyrir hjá núverandi ríkisstj. og það á báða bóga, og ég get vel lýst því hér yfir, að ég er ekki ánægður eða samþykkur öllum ákvörðunum hæstv. menntmrh., enda væri það mjög ótrúlegt, að svo gæti verið um öll atriði. Hver ráðh. verður að sjálfsögðu að þola réttmæta gagnrýni gerða sinna, og í því er einmitt styrkur lýðræðis fólginn, styrkur þess lýðræðis, er byggir á félagafrelsi, prentfrelsi og almennu skoðanafrelsi. En einræðisflokkar, hverrar tegundar sem eru, geta að sjálfsögðu ekki skilið þetta eða vilja a. m. k. ekki skilja það, og það mega þjóðvarnarmenn vita, að það er ofmat á því, hverju þeir geti komið til leiðar, ef þeim dettur í hug, að þeir geti sagt Framsfl. fyrir verkum, ef þeir álíta, að þeir geti haft nokkur áhrif á það, hve lengi Framsfl. skipar stjórn með Sjálfstfl. Þá ákvörðun munum við framsóknarmenn sjálfir taka og það út frá allt öðrum hvötum en vakir fyrir þjóðvarnarmönnum, en þeirra megináhugamál er, eins og allir vita, að sundra og skapa sem mestan glundroða og hindra á þann hátt, að starfhæf ríkisstj. sé við stýrið. Framsfl. gekk til samstarfs við Sjálfstfl. fyrir rúmu ári. Hann gerði það til þess að koma fram ýmsum mjög mikilsverðum áhuga- og hagsmunamálum fyrir þjóðarheildina. Vil ég þar nefna mál eins og raforkumálin, um rafvæðingu allra byggðarlaga landsins, að svo miklu leyti sem unnt er að framkvæma það, íbúðamál þéttbýlisins, að koma þeim málum í viðunandi horf, endurskoðun og umbætur á skattalöggjöfinni, greiða fyrir rekstrarlánum, koma á stofn áburðarverksmiðju og margt fleira. Það eru þessi verkefni, sem ríkisstj. fæst nú við og ætlar að leysa, en er vitanlega komin misjafnlega langt áleiðis til að ná því marki. En meðan áfram miðar með þessi og mörg önnur þjóðþrifamál, sem að er unnið, þá mun Framsfl. starfa áfram í núverandi ríkisstj. og telur sig á þann hátt þjóna þjóðinni bezt. Hvort það verður lengri eða skemmri tími, sem það stjórnarsamstarf varir, um það er ekki unnt að segja nú, en Framsfl. hefur ávallt látið málefnin ráða í þessum efnum, og svo mun hann enn gera. Eitt er eftirtektarvert og þess eðlis, að hlustendur veiti því athygli. Hverjir eru það, sem mest torvelda eðlilegt stjórnarsamstarf á þann hátt að dreifa og sundra þeim öflum, sem ættu og þyrftu að vinna saman? Þessu er fljótsvarað. Það eru þeir, er starfa að myndun sem flestra smáflokka, sem hver um sig er algerlega máttlaus og áhrifalaus til nokkurra góðra hluta og getur ekkert annað en sundrað og dreift kröftunum. Þjóðvfl. er eitt gleggsta dæmið um þetta. Hann er málefnalaus með öllu, eins og reynslan hefur glögglega leitt í ljós. Þau tvö ár, sem hann hefur starfað, er hið eina mál, sem hann hefur þótzt hafa á stefnuskrá sinni, varnarmálin og sambandið við varnarliðið hér á landi. Þetta mál hefur nú verið frá honum tekið og hvers vegna? Vegna þess, hve skelegglega hefur verið á þeim málum haldið af hæstv. utanrrh. og núverandi ríkisstj. Þjóðvfl. stendur því nú uppi málefnalaus með öllu, enda yfirgefa fyrri fylgjendur hans hið sökkvandi fley sem hraðast, en afgangurinn mun leita heim til föðurhúsanna, þ. e. í faðm kommúnistanna. En hitt munu fáir telja eftir þeim þjóðvarnarmönnum, þótt þeir nú í raunum sinum gamni sér við að bera fram vantraust á hálfan ráðh. í núverandi ríkisstjórn. Nú mun komið að leikslokum, ræðutími minn á þrotum, og þar með verður þessum útvarpsumr. lokið. Ég vil þó aðeins leyfa mér að taka þetta fram: Ég vil beina því til hlustenda, og ég vona, að þeir séu sem flestir um allt land, að kynna sér sem allra bezt stefnu og málflutning stjórnmálaflokkanna, ekki einungis í þessum umr. hér í kvöld, þótt það út af fyrir sig geti verið mjög lærdómsríkt, heldur eins og þetta kemur yfirleitt fram í blöðum, á stjórnmálafundum og á Alþingi. Ég hef áður nefnt það, að Framsfl. hafi allt frá upphafi haft að leiðarmerki að láta málefnin ráða. Honum einum stjórnmálaflokkanna íslenzku má treysta að fullu til þess að vera sverð og skjöldur hins sanna lýðræðis. Framsfl. byggir á úrræðum hins frjálsa félagsskapar almennings. Grundvallarstefna flokksins er samvinnan, hin frjálsu félagasamtök, eins og þau hafa þróazt hérlendis nú meira en í heila öld. Nefni ég þar fyrst og fremst samvinnufélög, búnaðarfélög og margvíslegan annan frjálsan félagsskap. Það er sá grundvöllur, er Framsfl. reisir starf sitt á, enda er það þessi frjálsi félagsskapur, sem þróazt hefur og starfað undir samvinnumerki, sem mest og bezt hefur lyft þjóð vorri úr örbirgð og kyrrstöðu og til þeirra framfara og almennu velmegunar, sem nú er hér yfirleitt. Ég vil svo segja þetta: Hugleiðið það, að saga Framsfl. og barátta hans hefur verið og er í anda þessara félagssamtaka. Um sambandið þar í milli er svipað að ræða og þegar hönd styður fót og fótur hönd. Þess vegna er saga Framsfl. einnig saga mesta framfaratímabils íslenzku þjóðarinnar, og þess vegna á flokkurinn að njóta trausts þjóðarinnar umfram aðra flokka.



Herra forseti. Ég tel ástæðu til að taka það þegar fram, að ég hefði aldrei talið hv. þm. A-Sk., Pál Þorsteinsson, svo lítinn, að hann réðist gegn þeim, sem ekki hefðu sömu aðstöðu og hann til að flytja mál sitt í almennings áheyrn, en nú hefur hann sýnt, að svo er, og þykir mér leitt. En þar að auki fór hann rangt með þau ummæli, sem hann las og áttu að vera eftir Valdimar Jóhannsson, formann Þjóðvfl. Mun ég ekki að þessu sinni vera mjög harðorður við þennan hv. þm., þar sem sýnilegt var, að hann var mjög miður sín, og var ef til vill vorkunn. Góðir Íslendingar. Þið hafið nú heyrt vörn hæstv. menntmrh., Bjarna Benediktssonar. Um hana mætti ef til vill segja, að hún hafi verið mannleg, en stórmannleg var hún ekki. Gegn hinni rökföstu ádeilu hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundssonar, hafði hann fátt eitt fram að færa annað en gamla ræðu, sem birtist í Morgunblaðinu fyrir hálfum mánuði um fræðslulöggjöfina. Vörn sína gegn því vantrausti, sem hér hefur verið fram borið, byggði hæstv. menntmrh., Bjarni Benediktsson, á tveim meginröksemdum, ef röksemdir skyldi kalla, auk þess sem hann las upp nokkur meðmæli, sem hann hafði aflað sér sjálfur um þá, sem hann veitti stöður, en hirti hins vegar ekki um að lesa meðmæli þeirra, sem hann ranglega vék til hliðar. Hin fyrri röksemd ráðh. var sú, að ýmsir aðrir væru sekir um að hafa misnotað vald sitt á sama hátt og hann. Nefndi hann þar til að minnsta kosti sex fyrrverandi ráðherra. Síðari röksemdin var sú, að hann hefði aðeins verið gagnrýndur fyrir nokkrar embættaveitingar af 300, sem um var að ræða. Mönnum er það sjálfsagt í fersku minni, að Bjarni Benediktsson var fyrir nokkrum árum prófessor í lögum við Háskóla Íslands. Þar kenndi hann nemendum sínum m. a. tvær meginreglur í lögfræði. Fyrst þá reglu, að brot, misnotkun valds og trúnaðar eða vítavert athæfi einhvers manns réttlætti ekki sams konar athæfi hjá öðrum manni eða mildaði sök hans á neinn hátt. Og síðan kenndi hann nemendum sínum í lögfræði þá reglu, að fjöldi tilfella um sams konar brot eða misnotkun valds og trúnaðar réði ekki sekt eða sýknun, heldur eðli máls, en endurtekningar þyngdu aðeins sökina. Ef einhver nemenda hans hefði haldið hinu gagnstæða fram, t. d. á prófi, hefði lagaprófessorinn Bjarni Benediktsson vafalaust talið sér skylt að fella þann hinn sama frá prófi. En þegar hæstv. menntmrh. Bjarni Benediktsson þarf á því að halda að reyna að verja embættisfærslu sína, misnotkun valds og ráðherradóms við prófborð þjóðarinnar, þá telur hann sér sæma að snúa alveg við þeim meginreglum, sem hann kenndi nemendum sínum sem prófessor í lögum við Háskóla Íslands. Og þá telur hann sér sæmandi að bera það á borð fyrir þing og þjóð, sem hann hefði réttilega talið fallframmistöðu við prófborðið í Háskóla Íslands. Það er svo annað mál, að það er í sjálfu sér rétt hjá hæstv. menntmrh., Bjarna Benediktssyni, þó að það hvorki réttlæti hann né dragi úr hans sök, að það hafa ýmsir fleiri en hann misnotað völd sín og trúnað á svipaðan hátt og hann hefur gert. Um ræður hv. ræðumanna Framsfl. má það fyrst segja, að þar fóru fulltrúar flokks, sem helzt vildu geta komizt hjá þeirri raun að vera til, í þessari umr. að minnsta kosti, og er það skiljanlegt með tilliti til þeirrar afstöðu, sem þeir tóku til vantrauststill., og fyrri ummæla Framsfl. Eins og hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, rökstuddi ýtarlega í framsöguræðu sinni, er það staðreynd, sem ekki verður komizt fram hjá, að hæstv. menntmrh., Bjarni Benediktsson, nýtur ekki trausts meiri hluta Alþ. í reynd, þó að ráðuneyti Ólafs Thors sem slíkt njóti trausts meiri hluta Alþ., og er það ástæðan fyrir því, að vantraustið er borið fram á hann einan, en ekki allt ráðuneytið, þó að hv. 4. þm. Reykv., Haraldi Guðmundssyni, gengi illa að skilja. En um það atriði, að hæstv. menntmrh., Bjarni Benediktsson, nýtur ekki trausts meiri hluta Alþ. í reynd, eru ummæli Tímans um hann sem menntmrh., samþykkt vantraust Framsfl. á hann sem dómsmrh. og vantraust Framsfl. á hann í verki sem utanrrh. óvefengjanlegur vitnisburður. Sú afstaða Framsfl., sem fram kom í ræðum hv. ræðumanna þess flokks, að ætla að kingja sínu þríþátta vantrausti á Bjarna Benediktsson og öllum árásum Tímans á hann fyrir misbeitingu valds og ofsóknir, sem hvergi þekktust nema hjá íhaldsflokkum Mið- og Suður-Ameríku, getur engu breytt í því efni, þó að það afrek sé að sjálfsögðu heimsmet í óheilindum og vesaldómi, og það jafnvel þó að íhaldsflokkar Mið- og Suður-Ameríku séu teknir með í reikninginn. Sömuleiðis er þetta einhver bezti stuðningur við Sjálfstfl., sem ég hef enn þá heyrt um getið, og hefur þó Framsfl. reynzt liðtækastur allra í þeim stuðningi. Og Framsfl. getur ekki tekið þá afstöðu að vera á móti vantrauststill. á þeirri forsendu, að hún sé vantraust á alla ríkisstj., eins og hv. ræðumenn Framsfl. sögðu báðir, vegna þess að sú afstaða er ekki rétt, og furðar mig raunar á því, að þessir hv. þm. skyldu ekki strika þessa kafla út úr ræðum sínum, eftir að hafa hlýtt á framsöguræðu hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundssonar. Sama gildir um þetta atriði í ræðu hv. 4. þm. Reykv., Haralds Guðmundssonar. Um þetta atriði er nefnilega óyggjandi heimild að finna í handriti að ágripi af íslenzkri stjórnlagafræði eftir framsóknarmanninn Ólaf Jóhannesson prófessor, en þetta handrit hefur verið gefið út fjölritað af Háskóla Íslands til afnota fyrir stúdenta í lagadeild og verður því ekki vefengt sem heimild. Þar segir svo um vantraust á bls. 183 í I. hefti, með leyfi hæstv. forseta: „Vantrauststill. getur verið á hendur öllu ráðuneytinu eða einstökum ráðh. - - Og ef þingið hefði vottað einstökum ráðh. vantraust, þá er forsrh. skylt að hlutast til um, að sá ráðh. verði leystur frá embætti.“ Gildir þetta náttúrlega einu, hvort um er að ræða vantraust á hæstv. menntmrh., Bjarna Benediktsson, sem menntmrh. eða sem dómsmrh. og menntmrh. Hér fer ekkert á milli mála, nema ef hv. þm. A-Sk., Páll Þorsteinsson, ætlar að fara að endurbæta stjórnlagafræði Ólafs Jóhannessonar prófessors og ef til vill að fá prófessorsembættið út á þá endurbót. Sú afstaða Framsfl. að ætla að ganga gegn vantrauststill. getur ekki heldur mótazt af þeirri röksemdafærslu hv. þm. A-Sk., Páls Þorsteinssonar, að ráðh. beri ábyrgð á sínum stjórnarathöfnum og því sé það t. d. hv. þm. Framsfl. óviðkomandi, á hvern hátt hæstv. menntmrh., Bjarni Benediktsson, hafi misnotað vald sitt sem ráðh. Það er rétt, að hver ráðh. ber ábyrgð á gerðum sínum gagnvart Alþ., og þess vegna ber Alþ. skylda til að víkja þeim ráðh. frá völdum, sem þau misnota. Og það skyldu hv. þm. Framsfl. því vandlega athuga, að þeir þm., sem greiða atkv. gegn rökstuddu vantrausti, í þessu tilfelli rökstuddu af Framsfl. á ráðh., sem sannanlega hefur gerzt sekur um að misnota vald sitt, bera, eftir að hafa afstýrt vantrausti, sjálfir ábyrgð á gerðum þess ráðh. og hafa gert hans sekt að sinni sekt og hans verk að sínum verkum. En þar sem engin af þeim ástæðum, sem hv. ræðumenn Framsfl. tilnefndu sem rök fyrir afstöðu Framsfl. til vantrauststill., getur verið rétt, hver er þá hin raunverulega ástæða, sú sem ekki mátti koma fram? Á því getur tæpast leikið nokkur vafi. Hún hlýtur að vera sú, að hæstv. forsrh., Ólafur Thors, hafi hótað því að biðjast lausnar fyrir allt ráðuneytið, ef þm. Framsfl. greiddu ekki atkv. gegn vantraustinu á hæstv. menntmrh., og heldur en að þola þá raun hafi Framsfl. tekið þann kost að láta neyða sig til að „éta sín eigin egg“, eins og það athæfi hefur verið kallað, og er raunar vitað, að svo var. En þá geta líka kjósendur Framsfl. séð, hver það er, sem hefur húsbóndavaldið á stjórnarheimilinu. En þessi ástæða firrir ekki einu sinni hæstv. menntmrh., Bjarna Benediktsson, raunverulega því að þurfa að hrökklast úr ráðherrastóli. Þó að Framsfl. hafi beygt sig fyrir hótunum um lausnarbeiðni fyrir ráðuneytið allt, ef vantraustið yrði samþ. eða ef þm. Framsfl. greiddu ekki atkv. gegn því, breytir það engu í því efni, að hæstv. menntmrh., Bjarni Benediktsson, nýtur ekki trausts meiri hluta þingsins í reynd og ber því að víkja úr ráðherrastóli, ef hann á þá sómatilfinningu eða þingræðislegu og lýðræðislegu hugsun, sem tíðkast með vestrænum þjóðum.



Herra forseti. Góðir hlustendur nær og fjær. Þáltill. sú, sem hér liggur fyrir til umr., er borin fram af þm. Þjóðvfl. Till. er um, að Alþ. lýsi vantrausti á hæstv. menntmrh. Ég vil í byrjun máls míns taka það fram, að ég mun ekki nema að mjög litlu leyti ræða um framkomna till. sem vantraust á hæstv. menntmrh. sérstaklega, heldur lít ég á till. sem vantraust á allri ríkisstj., störfum hennar og stefnu. Mun ég því haga málflutningi mínum þar eftir. Að undanförnu hefur hæstv. menntmrh. sætt harðri gagnrýni í nokkrum blöðum höfuðstaðarins fyrir ráðstafanir á stöðum við menntastofnanir landsins. Hæstv. menntmrh. hefur verið borinn þeim þungu sökum að hafa misnotað aðstöðu sína sem menntmrh. á hinn freklegasta hátt, haft að engu till. þeirra manna og nefnda, sem bezta aðstöðu og kunnugleik hafa haft til þess að meta hæfni umsækjendanna, svo sem skólanefnda og fræðslumálastjóra, gengið fram hjá mönnum með ótvíræða yfirburði, en skipað þess í stað flokksbræður sína og skjólstæðinga þrátt fyrir venjur og almenna réttlætiskennd. Um sannleiksgildi þessara ásakana get ég verið stuttorður. Það virðist liggja ljóst fyrir, að hæstv. menntmrh. hafi sýnt hlutdrægni í stöðuveitingum og látið flokkssjónarmið ráða gerðum sínum. Augljóst er, að allt stjórnarkerfi núverandi hæstv. ríkisstj. er gegnumsmogið af pólitískri spillingu. Eitt aðalatriði í stefnu hæstv. ríkisstj. einkennist fyrst og fremst af þeirri meginreglu að skipta til helminga á milli sín embættum og öðrum stöðuveitingum svo og allri aðstöðu til fjárplógsstarfsemi. Stjórnarflokkarnir hafa augsýnilega gert um þetta samkomulag, enda kemur þessi stefna hæstv. ríkisstj. svo berlega fram og í ótal myndum. að ekki verður um deilt. Hins vegar er það staðreynd, að hæstv. menntmrh. hefur brotið þessa reglu hæstv. ríkisstj. um helmingastaðaskiptin og látið halla á Framsfl. í embættaveitingum og gert hlut Sjálfstfl. stærri að dómi Framsóknar en leyfilegt var samkvæmi helmingastaðaskiptunum. Við sósíalistar munum ekki blanda okkur inn í slíkar erjur á kærleiksheimili stjórnarflokkanna. Hæstv. menntmrh. er þekktur að því að vera einn mesti ofstækismaðurinn í flokki sínum. Slíkir menn líta fyrst og fremst á flokkshagsmuni og flokkssjónarmið. Þetta sjónarmið hefur á allharkalegan hátt ráðið gerðum hæstv. ráðh. í vali hans á mönnum í tiltekin kennaraembætti, og hefur hann hlotið fyrir það óvæga, en um leið að mörgu leyti réttmæta gagnrýni. Það er vitanlega hinn mesti háski, sem búinn er hverju því þjóðfélagi, þar sem flokkssjónarmiðin eru sett öllu ofar, þar sem gáfur, menntun og starfshæfni eru sett skör lægra en pólitískar skoðanir. Slíkt réttarfar auðkennist af algerri lítilsvirðingu fyrir manngildi og göfugum hugsjónum. Pólitískir misindismenn eru settir til hinna æðstu metorða, ef þeir eru nægilega ötulir til starfa í þágu flokksins, en þeir menn, sem hafa máske margfalda þekkingu og starfshæfni fram yfir hinn ötula flokksmann, eru útilokaðir frá því að fá starf við sitt hæfi. Þess eru mörg dæmi, að ungir og efnilegir menn, sem lokið hafa erfiðu skólanámi með ágætum árangri, hafa orðið að hrökklast af landi burt, vegna þess að ráðamenn þjóðfélagsins hafa ekki talið sig þurfa á starfskrafti þeirra að halda. Þetta gerist á sama tíma sem þjóðina vantar sérfræðinga á ótal sviðum. Verkefni fyrir slíka menn virðast ótæmandi. Núverandi hæstv. ríkisstj. hefur alveg sérstaklega verið lagin á að flæma menn burt frá starfi og sýnt einstakan stirðbusahátt í viðskiptum sínum við suma starfsmenn ríkisins. Nægir að benda á afskiptaleysi hennar af verkfalli verkfræðinganna. Enn þá hefur hæstv. ríkisstj. ekki fengizt til þess að semja við þá verkfræðinga, sem eru í þjónustu ríkisins, enda þótt liðnir séu margir mánuðir frá því þessi deila hófst. Þessi fjandskapur hæstv. ríkisstj. gagnvart verkfræðingunum hefur orðið þess valdandi, að margvíslegar framkvæmdir á vegum hins opinbera hafa verið í hinu mesta öngþveiti til stórtjóns fyrir land og lýð. Það er alkunnugt, að enginn af forustumönnum stjórnarflokkanna átti eins mikinn og virkan þátt í því, að núverandi ríkisstj. Framsóknar- og Sjálfstæðisflokksins var mynduð að afloknum síðustu kosningum og hæstv. menntmrh. Nokkru fyrir síðustu alþingiskosningar var samþykkt á þingi Framsfl. vantraust á hæstv. núverandi menntmrh., en þáverandi dómsmrh. Vantrauststill. þeirra framsóknarmanna var rökstudd með því, að hann hefði misbeitt valdi sínu sem dómsmrh. á margvíslegan hátt. Þrátt fyrir þennan dóm, sem flokksþing framsóknarmanna kvað upp yfir þáverandi dómsmrh. hikaði Framsfl. ekki við að taka boði Bjarna Benediktssonar um áframhaldandi stjórnarsamvinnu. Eitt skilyrði var þó sett af hálfu þeirra sjálfstæðismanna, og það var, að ekki yrði skipt um mann í dómsmálaráðherraembættinu. Framsfl. gekk að skilyrðinu. Hæstv. fyrrv. dómsmrh. hafði sigrað, Framsfl. taldi útilokað að mynda ríkisstj. með öðrum en Sjálfstfl., og þá að sjálfsögðu undir forustu formanns Sjálfstfl. Það er vitað, að Bandaríki Norður-Ameríku höfðu krafizt þess og sett það sem skilyrði fyrir áframhaldandi Marshallaðstoð, að samstjórn þessara flokka héldi áfram, enda slík krafa af hendi hins erlenda stórveldis í vestri í fullu samræmi við skoðanir og vilja forustumanna beggja flokkanna og þá alveg sérstaklega hæstv. núverandi menntmrh., sem hafði öðrum fremur lagt sig fram um að koma á framfæri og berja í gegn kröfu Bandaríkjastjórnar um stórkostlegar herstöðvar með tilheyrandi landaafsali. Þar sem það er staðreynd, að hæstv. menntmrh. var einn aðalforustumaður þeirra manna, sem stóðu að myndun núverandi ríkisstj., er það eðlileg afleiðing, að skoðanir hans í utanríkismálum og atvinnumálum hafa mótað að verulegu leyti stjórnarstefnuna, enda vitað, að skoðanir hans og ráðh. Framsfl. eru furðu líkar í mörgum málum. Hvað er svo það, sem aðallega hefur verið einkennandi fyrir stefnu núverandi ríkisstj.? Takmarkalaus undirlægjuháttur gagnvart stjórn Bandaríkjanna og kyrrstaða í uppbyggingu atvinnuveganna. Mun ég nú ræða um þessi tvö mál, eftir því sem tími vinnst til. Árið 1951 fór stjórn Bandaríkjanna fram á að fá að hafa hér setulið og jafnframt að auka herstöðvar, sem fyrir voru, og byggja nýjar. Þáverandi ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar urðu við þessari ósvífnu kröfu Bandaríkjastjórnar. Nýtt setulið var flutt til landsins, og jafnframt var hafinn stórkostlegur undirbúningur að byggingu hernaðarmannvirkja suður á Keflavíkurflugvelli. Hundruð íslenzkra manna voru kvaddir til vinnu við byggingu margvíslegra stöðva fyrir drápstæki suður þar. Auðmenn höfuðborgarinnar voru fljótir að átta sig á því, hvað hér var að gerast. Hófu þeir þá þegar margvísleg viðskipti og þjónustu við forustumenn innrásarhersins og greiddu ásamt þáverandi ríkisstj. götu hans eftir beztu getu. Stofnað var sérstakt byggingarfélag, sem í voru margir háttsettir borgarar höfuðstaðarins og forustumenn stjórnmálaflokkanna og hafa skyldi á hendi byggingarframkvæmdir á veg um hersins. Alþýða manna lét sér fátt um finnast. Menn gátu ekki komið auga á nauðsyn þess að byggja hér á Íslandi stórkostlegar herstöðvar og það á friðartímum. Sósíalistaflokkurinn og blað hans, Þjóðviljinn, hóf þá þegar ásamt nokkrum hluta verkalýðshreyfingarinnar harða baráttu á móti hinu nýja hernámi og sýndi fram á með óyggjandi rökum, hvílíka ógnarhættu væri verið að leiða yfir þjóðina með slíkum aðgerðum, jafnframt því sem bent var á hina siðferðislegu og þjóðernislegu hættu, sem þjóðinni væri búin af löngu hernámi. Stjórnarflokkarnir og blöð þeirra brugðust hið versta við, og í ræðu og riti voru allar aðfinnslur og aðvaranir í sambandi við hið nýja hernám stimplaðar sem glæpsamlegt athæfi gagnvart landi og þjóð og þeir menn taldir úrhrak þjóðfélagsins, landráðamenn og njósnarar, sem á einhvern hátt beittu sér fyrir baráttu almennings á móti hernáminu. Siðspillingin og alls kyns ólifnaður þróaðist hröðum skrefum með komu innrásarhersins, í svo stórum stíl, að þess voru engin dæmi til áður meðal Íslendinga, en stjórnarherrarnir létu sem allt væri í lagi, og enginn ráðherranna var ákveðnari í að verja ósómann en hæstv. núverandi menntmrh. Í tíð núverandi ríkisstj. hefur hernámsvinnan haldið áfram hröðum skrefum. Suður á Keflavíkurflugvelli er haldið áfram að byggja stórkostlega herstöð fyrir innrásarherinn. Þangað suður er stöðugur straumur af flutningabílum, sem flytja byggingarvörur, hergögn, sprengiefni og annað það, sem talið er nauðsynlegt til slíkrar starfsemi, frá flutningaskipum, sem koma með þessar vörur hingað til Reykjavíkurhafnar og skipa hér á land. Hernámsliðið stendur í miklum byggingarframkvæmdum. Tugir af tveggja og þriggja hæða húsablokkum eru reistir þar syðra fyrir herraþjóðina til að búa í. Hundruð hermannaskála og verkamannaskýla hafa verið byggð og eru í byggingu. Vöruskemmur og flugvélaskýli, sem þekja tugþúsundir fermetra að gólffleti, eru byggð. Stórkostleg stækkun á flugvellinum hefur verið framkvæmd, og enn meiri stækkun er í undirbúningi. Engum manni dettur í hug að halda því fram í alvöru, að hér sé um að ræða varnarstöð, heldur er um árásarstöð að ræða, sem nota á í hugsanlegu stríði við tiltekin ríki í Evrópu, enda opinberlega viðurkennt í amerískum blöðum og staðfest af háttsettum bandarískum hernaðarsinnum. Allar þessar framkvæmdir eru gerðar með fullu samþykki núverandi ríkisstjórnar. Ekki er látið staðar numið við byggingu herstöðvanna á Keflavíkurflugvelli. Í heiðinni fyrir ofan Sandgerði er þegar búið að reisa radarstöð til afnota fyrir innrásarherinn. Í Hvalfirði er þegar búið að byggja allmarga hermannaskála með öðrum tilheyrandi mannvirkjum. Dvelja þar nú þegar nokkrir bandarískir hermenn. Í Aðalvík og á Hornströndum er þegar hafin bygging mikils háttar hernaðarmannvirkja, þar með radarstöð. Á Langanesi er hafinn undirbúningur að byggingu herstöðva og radarstöðva. Í nánd við Höfn í Hornafirði er langt komið að byggja herstöð og radarstöð. Ríkissjóður hefur þegar látið verja miklu fé til vegalagningar til hinnar nýju herstöðvar í Hornafirði. Samningar hafa verið teknir upp við herstjórn Bandaríkjanna um, að herinn byggi herskipahöfn í Njarðvíkum fyrir innrásarherinn. Margar fleiri framkvæmdir munu fyrirhugaðar á vegum hersins, sem hæstv. ríkisstj. hefur ekki talið rétt að birta almenningi neinar fregnir af. Eins og ég gat um áður, eru það íslenzk byggingarfélög, sem sjá um mikið af þessum byggingarframkvæmdum á vegum hersins. Margir af auðmönnum Reykjavíkur eru hluthafar í þessum byggingarfélögum og öðrum þeim félagsskap, sem starfar á vegum hersins beint eða óbeint. Auðmenn beggja stjórnarflokkanna eru beinir aðilar í þessari þokkaiðju, en kórónan á henni er svo sú, að í sumar var að tilhlutan ríkisstj. stofnað félag með einnar millj. kr. höfuðstól, sem á að hafa með höndum nokkurs konar yfirstjórn allra byggingarframkvæmdanna á vegum herstjórnarinnar. Félagsskapur þessi er þannig samsettur, að hluthafar eru fjórir. Hlutafélaginu er þannig skipt: Sameinaðir verktakar, sem í eru margir helztu auðmenn Reykjavíkur og aðrir máttarstólpar Sjálfstfl., eiga 50%. Byggingarfélagið Reginn 25%. Meðlimir þess félags eru margir helztu forkólfar Framsfl. og Sambands íslenzkra samvinnufélaga. Svo kemur ríkisstj. með 25%. Stjórn þessa nýja félags er skipað 4 mönnum, 2 frá hvorum flokki. Þar með eru helmingaskiptin tryggð. Þetta félag á svo að úthluta til annarra byggingarfélaga þeim framkvæmdum, sem vinna á á vegum hersins. Þessi félög eru þó aðallega tvö: Sameinaðir verktakar og Byggingarfélagið Reginn. Sem sagt helmingaskiptum á milli stjórnarflokkanna við hernámsvinnuna hefur verið komið á í fyllsta mæli. Þannig hefur ríkisstj. tengt auðmannastéttina í báðum stjórnarflokkunum eins örugglega við hernámið og frekast er hægt. Til að sýna landslýð vilja sinn og stefnu í hernáminu á sem allra skýrastan hátt er ríkissjóður látinn gerast hluthafi í félaginu, félagsskap, sem á að hafa yfirumsjón með hernámsframkvæmdunum. Ekki verður annað séð en að hæstv. fjmrh. hafi algerlega brostið lagalega heimild til þess að láta ríkissjóð gerast hluttakandi í þessum félagsskap. En það er eins og svo margt annað hjá hæstv. ríkisstj., lög og reglur eru sniðgengnar, en meiri hl. á Alþ. er látinn samþykkja ráðstafanir ráðherranna eftir á. Það má öllum ljóst vera, svo að ekki verður um deilt, að auðmannastétt landsins hefur stórkostlegra hagsmuna að gæta í sambandi við hernámið. Því meiri hernaðarframkvæmdir á vegum hersins, því meiri verður gróði hennar. Dansinn í kringum gullkálfinn suður á Keflavíkurflugvelli verður æ trylltari og trylltari. Árlega streyma milljónir og aftur milljónir í vasa auðmanna og alls konar braskaralýðs. Hundruð og þúsundir verkafólks streyma í hernámsvinnuna, á sama tíma sem hér við Faxaflóa er stórkostleg vöntun á vinnukrafti við nauðsynleg framleiðslustörf í landi og útgerðarmenn eru í vandræðum með að fá sjómenn á skip sín og báta. En ríkisstj. lætur sig það engu skipta. Hennar hugsjón og stefna er meiri og voldugri herstöðvar, enda eins og hæstv. ríkisstj. sé búin að tapa allri trú á framleiðsluatvinnuvegum þjóðarinnar og hún láti sér í léttu rúmi liggja, hvort hægt sé að starfrækja þá af fullum krafti eða ekki. Þessi stefna hæstv. ríkisstj. gagnvart núverandi hernámi landsins verður því óskiljanlegri, þegar það er vitað, að alger friður er nú kominn á um heim allan og forustumenn fjölmargra þjóða gera allt sem þeir geta til að leysa deilur þjóða á milli með samningum. Á sama tíma sem hæstv. ríkisstj. hefur verið önnum kafin við að framkvæma skipanir húsbænda sinna og vina í Washington um byggingar herstöðva í landinu, hefur alltaf sigið meir og meir á ógæfuhlið í hinum ýmsu landshlutum. Það hefur verið mikið rætt og ritað um nauðsyn þess að skapa jafnvægi í byggð landsins. Engir hafa verið háværari um það mál en einmitt hv. þm. stjórnarflokkanna og málgögn þeirra. Sérstaklega hefur talið um jafnvægi í byggð landsins verið þeim kærkomið umræðuefni við ýmis hátíðleg tækifæri, fyrst og fremst fyrir allar kosningar. Þá hafa loforðin ekki verið spöruð. Í síðustu kosningum var haldið fram af sumum frambjóðendum stjórnarfl., sérstaklega Sjálfstfl., og að sjálfsögðu undirstrikað í blaðaskrifum þeirra, að það væri gersamlega tilgangslaust að kjósa til þings aðra en frambjóðendur þáverandi stjórnarflokka. Næðu þeir kosningu, mundu vandræði viðkomandi héraða og kjördæma verða leyst. Upp mundu rísa blómleg atvinnufyrirtæki, og fólkið mundi fá nægjanlega atvinnu. Brottflutningur fólksins mundi stöðvast, jafnvægi í bæ og byggð mundi skapast. Í þessu máli sem öðru verður reynslan ólygnust. Hefur tekizt að halda við jafnvæginu í byggð landsins? Hefur fjármagnið streymt til þeirra staða úti á landi, sem fólu fulltrúum stjórnarflokkanna að fara með umboð sitt á hinu háa Alþ.? Hvað segja staðreyndirnar okkur? Þrátt fyrir það að kjósendur illu heilli héldu áfram að senda þm. úr liði stjórnarflokkanna sem fulltrúa sína fyrir dreifbýliskjördæmin og kaupstaðakjördæmin utan Reykjavíkur á þing, hefur ástandið sjaldan verið verra en nú. Aldrei hefur fólksstraumurinn verið meiri utan af landsbyggðinni hingað suður en nú. Í sumum byggðarlögum liggur við auðn, nema til komi skjót og örugg aðstoð við uppbyggingu atvinnuveganna. Fjármagn til slíkra framkvæmda er ekki til í þessum byggðarlögum. Það verður að fást annars staðar frá. Hér í höfuðborginni og næsta nágrenni hennar er mestum hluta fjármagnsins saman safnað. Hér eru þeir menn, sem því ráða og ráðstafa. Þeir beina fjármagninu til þeirrar starfsemi og til þeirra staða, sem líklegastir eru að gefa sem mestan og fljótfengnastan arð. Í Reykjavík eru höfuðstöðvar allra þeirra mörgu hringa og auðmanna, sem soga til sín arðinn af sjávarútveginum í gegnum útflutnings- og innflutningsverzlunina. Bankar, olíufélög, tryggingafélög og skipafélögin taka til sín ríflegan skerf af þeim verðmætum, sem sjómenn og verkafólk framleiða. Og síðast en ekki sízt kemur svo ríkissjóður, sem í æ ríkara mæli hrifsar til sín hundruð milljóna króna árlega í síhækkandi tollum og margs konar álögum á alla framleiðslu og allan almenning. Dýrtíðin heldur áfram að vaxa jafnt og þétt, en mismunurinn á milli kaupgjalds og verðlags verður stöðugt óhagstæðari fyrir launastéttirnar. Ríkisvaldið verður svo árlega að grípa til margs konar ráðstafana til að bjarga sjávarútveginum, eins og það er kallað, frá hruni. Við þekkjum þessar ráðstafanir. Þær hafa birzt almenningi í gengislækkun, bátagjaldeyri og nú síðast með nýjum bílaskatti. Allar þessar ráðstafanir verða beinlínis til þess að auka stórkostlega auðsöfnun einstakra auðmanna og auðfélaga, en á kostnað hinna mörgu, sem að framleiðslunni vinna. Á sama tíma sem auðsöfnunin eykst stórkostlega meðal auðstéttarinnar hér í Reykjavík, verður hlutur hinna mörgu bæja og sjávarþorpa víðs vegar um landið verri og verri. Þar býr stór hluti af fólkinu við landlægt atvinnuleysi. Þar er lánsfjárskorturinn í algleymingi, svo að útilokað er, að þessi byggðarlög geti af sjálfsdáðum bætt úr ástandinu að neinu verulegu ráði. Lítið sem ekkert er gert af hendi hins opinbera til að koma þessum byggðarlögum til hjálpar. Það litla, sem kann að vera gert, er hvorki heilt né hálft. Engar skipulagslegar ráðstafanir gerðar til uppbyggingar atvinnuveganna, þó að á þessum stöðum séu víðast hvar miklir, en lítt notaðir möguleikar fyrir hendi. Hæstv. ríkisstj. heldur að sér höndum. Það eina, sem hún gerir, er að veita smávægilega atvinnubótastyrki til sumra þessara staða, sem að sáralitlu gagni koma fyrir allan fjöldann. Mér gefst ekki tími til þess að lýsa atvinnuástandinu í hinum ýmsu kaupstöðum og sjávarþorpum á Vestur-, Norður- og Austurlandi nema að örlitlu leyti. Ég vil þó benda á eftirfarandi dæmi: Á nýafstöðnum héraðsmálafundi Vestur-Ísafjarðarsýslu, þar sem rætt var um atvinnuhorfur þessara byggðarlaga og um þá miklu örðugleika, sem útgerðin þar hefur við að stríða, var í fundarályktun látin í ljós sú skoðun, að litlar líkur væru fyrir því, að útgerðarmenn mundu sjá sér fært að gera fiskibáta sína út í vetur á heimamið vegna fyrirsjáanlegs veiðibrests, sem m. a. var talinn stafa af auknum ágangi erlendra togara á grunnmiðum. Samþykkt var áskorun á Alþ. og ríkisstj. að færa út landhelgislínuna á tilteknu svæði fyrir Vestfjörðum upp í 16 sjómílur. Þessi krafa Vestfirðinganna um stækkun landhelginnar er ekki ný. Hún er margra ára gömul, borin fram af brýnni þörf þessara byggðarlaga, svo að ekki leggist niður útgerð á smærri skipum og bátum vegna rányrkju erlendra togara á grunnmiðum. Ekkert skal um það fullyrt, hver verða viðbrögð hv. Alþ. og hæstv. ríkisstj. í þessu máli Vestfirðinganna og hliðstæðu máli, sem fram er komið á Alþ. fyrir Austfirðinga. Ef dæma skal út frá viðbragðsflýti hv. Alþ. og hæstv. ríkisstj. gagnvart óskum og kröfum ýmissa bæjar- og sveitarfélaga, er ekki að vænta neinna stóraðgerða í þessu mikla hagsmunamáli vestfirzkra og austfirzkra sjávarþorpa. Ýmsar aðrar ráðstafanir væri og hægt að gera til uppbyggingar atvinnulífsins á Vestfjörðum. Þeir, sem kunnugir eru þar öllum staðháttum, vita, að Vestfirðir liggja mjög vel við fyrir togara til löndunar. Víðast hvar í fjörðum inni eru góðar hafnir og tiltölulega stutt að sækja á þau mið, sem togararnir sækja á mikinn hluta ársins, hin svokölluðu Halamið. Til bjargar við byggðina á Vestfjörðum þarf að auka stórlega frá því, sem nú er, afkastagetu þeirra hraðfrystihúsa, sem fyrir eru, og byggja önnur ný. Gera þarf sjávarplássunum kleift að eignast togara eða tryggja það á annan hátt, að togarar leggi að staðaldri upp afla til hraðfrystingar og til annarrar vinnslu, eftir því sem henta þætti. Rafmagnsþörf Vestfirðinganna þarf að leysa á viðunandi hátt, en eins og nú er, eru slík mál í hinum mesta ólestri. Í þessu sambandi má benda á, að frá Ísafirði eru gerðir út tveir togarar, en hraðfrystihúsaskorturinn er mikill og hin mesta þörf á því, að byggt verði nýtt eða hin eldri stórlega bætt frá því, sem nú er. Ísafjarðarkaupstaður var um langt skeið stærsti og einn elzti útgerðarbær hérlendis. Þaðan var haldið til fiskveiða miklum fjölda fiskiskipa með ágætum árangri, enda vestfirzkir sjómenn orðlagðir sem dugmiklir sjómenn. Nú er ástandið þar þannig, að nokkuð af fiskibátunum hefur verið selt á nauðungaruppboðum burt úr bænum. Atvinnuleysið er áberandi, en fólkið flytur burt til annarra staða og þá fyrst og fremst hingað suður. Ástandið í austfirzkum sjávarþorpum er á margan hátt svipað því, sem er á Vestfjörðum. Þar er landlægt atvinnuleysi marga mánuði ár hvert og stöðugur fólksflutningur frá kauptúnum og sjávarþorpum suður á land. Rafmagnsmál héraðanna eru í megnasta ólestri þrátt fyrir margra ára baráttu fyrir úrbótum á þessu sviði. Nú kvað það vera í athugun hjá hæstv. ríkisstj. að leysa þetta mikla vandamál Austfirðinganna með áður óþekktum aðferðum, a. m. k. hérlendis, án þess að fyrir liggi fullnægjandi rannsóknir sérfræðinga á því, hvort hin væntanlega leiðsla kemur til með að fullnægja rafmagnsþörf viðkomandi héraða. Þrátt fyrir alvarlegt atvinnuleysi og margs konar örðugleika á sviði atvinnumála á Vestfjörðum og Austurlandi er þó ástandið á Norðurlandi enn þá verra. Í fjölmörgum sjávarþorpum vantar fiskibáta, fiskmóttökustöðvar, hraðfrystihús og bætt hafnarskilyrði. Í öðrum stærsta kaupstað Norðurlands, Siglufirði, vantar stóraukna útgerð. Þar eru ekki til nema 4–5 fiskiskip og nokkrir opnir vélbátar. Siglufjarðarbær á tvo togara, sem báðir eru undir hamrinum vegna vanskila við stofnlánadeild sjávarútvegsins, eins og reyndar mun vera hjá mörgum öðrum togarafélögum. Þetta eru einu stórvirku framleiðslutækin, sem til eru þar á staðnum og veita mikla atvinnu inn í bæinn, sérstaklega yfir haustið og fyrri hluta vetrar, en það er sá tími, sem togararnir leggja þar upp afla sinn til vinnslu, svo og á vorin. Það er því að vonum, að menn spyrji: Hvað verður gert? Verða togararnir teknir af Siglfirðingum vegna vanskila við stofnlánadeildina? Farið hafa fram viðræður við hæstv. ríkisstj. um málið, en engin endanleg svör hafa fengizt, svo að mér sé kunnugt. Atvinnuástand sumra annarra staða á Norðurlandi er lítið betra en á Siglufirði. Nokkrir þessara staða gerðu á sínum tíma ítrekaðar tilraunir til þess að fá togara, en án nokkurs árangurs. Sumir þessara staða töldu sig hafa yfir að ráða allmiklu fé til að greiða upp í andvirði skipanna, og vinnslumöguleikar á miklu fiskmagni voru fyrir hendi í landi, í hraðfrystihúsum, og önnur nýting aflans vel framkvæmanleg. Fyrir 2–3 árum var til sölu hér í Reykjavík einn nýsköpunartogari, sem legið hafði yfir lengri tíma ónotaður. Húsvíkingar gerðu ítrekaðar tilraunir til þess að fá þetta skip keypt. Þeir óskuðu eftir aðstoð hv. Alþ. og hæstv. ríkisstj. í málinu. Þáverandi ríkisstj. þvældi málið fram og til baka án sýnilegs árangurs. Að síðustu var svo Húsvíkingum neitað um umbeðna aðstoð. Þar með voru togarakaup þeirra úr sögunni. Frá Akureyri eru gerðir út fimm togarar með góðum árangri, en í sjálfum höfuðstað Norðurlands er ekki til eitt einasta hraðfrystihús, til ómetanlegs tjóns fyrir útgerðina og allt verkafólk staðarins. Fyrir ötula forgöngu sósíalista í bæjarstjórn Akureyrar hafa nú verið mynduð samtök með þátttöku bæjarfélagsins til að hrinda þessu stórmáli í framkvæmd. Að sjálfsögðu þarf mikið fjármagn til að byggja stórt hraðfrystihús. Þá hlið málsins hefur ekki tekizt að leysa enn sem komið er þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir forustumanna Akureyrarkaupstaðar. Vonir standa þó til, að málið verði leyst með almennri þátttöku bæjarbúa. Hæstv. ríkisstj. virðist ekki hafa séð neina þörf á því að útvega Akureyringum nauðsynlegt fjármagn til byggingar hraðfrystihúss. Ég veit, að menn gera sér það ekki almennt ljóst, hvílík gerbreyting hefur orðið á atvinnulífi norðlenzkra bæja og sjávarþorpa og þó alveg sérstaklega Siglfirðinga vegna síldarleysisins undanfarin 10 ár. Eitt er staðreynd. Hæstv. ríkisstj. virðist sízt af öllum skilja það hræðilega ástand, sem síldarleysið hefur kallað yfir íbúa þessara byggðarlaga. Áður fyrr, meðan síldin veiddist allt frá Ströndum til Austfjarða, var fjörugt atvinnulíf á þessum stöðum. Allir, sem vildu og gátu unnið, höfðu næga vinnu frá því snemma á vorin og langt fram á haust og vetur. Síldarverksmiðjurnar voru í fullum gangi yfir veiðitímabilið og höfðu oft og tíðum ekki við að vinna úr þeim afla, sem barst á land. Síldarþrærnar voru í lokin oft fullar af hráefni, og vinnu var haldið áfram við bræðslu síldarinnar langt fram eftir hausti. Á hverju einasta síldarplássi var söltuð síld til útflutnings, hundruð, jafnvel þúsundir karla og kvenna víðs vegar að af landinu unnu dag sem nótt, þegar mest veiddist, við að salta síld og gera úr henni markaðshæfa vöru. Vinna við útskipun á afurðunum var geysimikil. Seinni hluta vetrar og snemma vors var svo hafinn undirbúningur undir næstu vertíð. Þannig tók hvert starfið við af öðru. Á þessum tíma hafði ríkissjóður gífurlegar tekjur af útflutningi síldarafurða. Um skeið var Siglufjarðarhöfn mesta útflutningshöfn landsins utan Reykjavíkur. Nú hefur þessi aðalatvinnuvegur Norðlendinga lagzt í rúst. Eftir standa hálfónýt pláss, bryggjur og síldarverksmiðjur, þar sem vélar hafa ekki verið hreyfðar árum saman, svo að teljandi sé. Hvað hefur svo verið gert af hendi hins opinbera til hjálpar því fólki, sem orðið hefur fyrir slíku voðaáfalli? Hafa ekki hæstv. ríkisstjórnir brugðið skjótt við og sent sérfræðinga sína til þeirra staða, sem harðast hafa orðið úti, og látið gera till. um stofnun nýrra atvinnuvega og aðstoðað byggðarlögin með ráðum og dáð með útvegun nýrra atvinnufyrirtækja? Í langflestum tilfellum hefur ekkert verið gert, sem til frambúðar geti talizt til úrbóta á hinu óþolandi ástandi. Rétt er þó að geta þess, að hæstv. Alþingi og ríkisstj. leyfðu síldarverksmiðjum ríkisins á Siglufirði að byggja þar hraðfrystihús. Að því hefur verið mikil atvinnubót fyrir plássið, en gæti þó verið miklu meiri, ef það fengi nægjanlegt hráefni til vinnslu, en á það hefur allmikið skort, hverju sem um er að kenna. Það eina, sem orðið getur norðlenzkum bæjum og sjávarþorpum til bjargar frá yfirvofandi hruni og gereyðingu, er aukin þorskútgerð, þó alveg sérstaklega togaraútgerð, en kaupstaðirnir og sjávarþorpin á Norðurlandi geta ekki án beinnar opinberrar aðstoðar eignazt slík framleiðslutæki. Þessir staðir ráða ekki, svo að teljandi sé, yfir neinu fjármagni, sem þarf til slíkra framkvæmda. Slík aðstoð verður að fást annars staðar frá. Það er alveg tvímælalaust skylda ríkisvaldsins á hvaða tíma sem er að aðstoða hvert það byggðarlag, sem verður fyrir áföllum, hvort sem þau stafa af veiðibresti eða af öðrum óviðráðanlegum orsökum. Sökum hins ömurlega ástands, sem skapazt hefur í síldarbæjunum á Norðurlandi vegna margra ára veiðibrests og vegna sinnuleysis og úrræðaleysis stjórnarvaldanna til að finna leiðir til úrbóta, hefur fjöldi fólks verið neyddur til að yfirgefa heimili sín og eignir og flytja burt og þá aðallega hingað suður. Eftir standa auð hús og önnur mannvirki, ofurseld tortímingu og eyðileggingu. Er það slíkt ástand, sem hæstv. ríkisstj. og flokkar hennar kalla að tryggja jafnvægi í byggð landsins? Hér á hv. Alþingi hafa farið fram mjög athyglisverðar umræður um hið ömurlega atvinnuástand ýmissa byggðarlaga á Vestur-, Norður- og Austurlandi. Þingmenn úr öllum flokkum hafa tekið þátt í þessum umræðum og krafizt skjótra aðgerða til úrbóta á ástandi viðkomandi staða. Til að undirstrika þörfina fyrir slíkar aðgerðir hafa þeir svo flutt frumvörp, sem miða að því að bæta úr atvinnuleysi viðkomandi staða. Jafnvel hv. þingmenn Framsfl., sem kölluðu togarakaup nýsköpunarstjórnarinnar ævintýramennsku og gums, hafa nú flutt frv. um, að keyptir verði fjórir togarar til landsins og afhentir eftir þar til settum reglum til þeirra staða, sem þeirra hafa mesta þörf, eða jafnvel að ríkið sé látið reka skipin og þau notuð til atvinnujöfnunar á þeim stöðum, þar sem ástand er verst. Það mun koma í ljós síðar á þessu þingi, hvort hv. þm. stjórnarflokkanna hafa flutt þessi frv. í alvöru eða hvort þau eiga að verða eitthvert auglýsingaplagg til að veifa framan í hæstv. kjósendur. Við þingmenn Sósfl. munum vinna að því eftir mætti, að þessi frv. nái fram að ganga. Þá hafa þingmenn Sósfl. flutt frv., sem öll miða að stóraukinni atvinnu- og framleiðsluaukningu, m. a. um togarakaup og nýsmíði togara innanlands og frv. um aðstoð við bæjar- og sveitarfélög. Hæstv. ríkisstj. hefur látið allar umr. um atvinnumálin hér á Alþingi sig engu skipta, enda sagði hæstv. fjmrh. við 1. umr. um fjárlögin í sameinuðu þingi, að allir hefðu næga atvinnu. Enginn hæstv. ráðherra hefur tekið til máls undir umr. um þessi mál. Þessi afstaða hæstv. ráðherra til eins mesta vandamáls yfirstandandi tíma, uppbyggingar atvinnuveganna, sýnir svo takmarkalaust ábyrgðarleysi og um leið skilningsleysi á þörfum fólksins, sem býr við stöðugt atvinnuleysi, að undrum sætir. Það er engu líkara en hæstv. ráðh. telji slíkt mál sem uppbyggingu atvinnuveganna sér algerlega óviðkomandi. Hæstv. ríkisstj. virðist vera önnum kafin við allt önnur og að hennar dómi sjálfsagt þýðingarmeiri mál fyrir þjóðarheildina. Máske er hæstv. ríkisstj. önnum kafin við að skipta á milli gæðinga sinna hernámsgróðanum? Að sjálfsögðu er hún í fullu starfi með samherjum sínum í hernámsliðinu við að finna út leiðir til aukinna hernaðarframkvæmda suður á Reykjanesi og víðar. Það er hvort sem er hennar eina úrlausn á vandamálum þess fólks, sem býr við atvinnuleysi úti á landsbyggðinni. Hæstv. ríkisstj. telur það ekki alvarlegt ástand, þó að atvinnulaust verkafólk sé neytt til að flytja í stórhópum frá Vestfjörðum, Norðurlandi og Austurlandi suður á land. A. m. k. aðhefst hæstv. ríkisstj. ekki neitt í þá átt, sem orðið gæti til að bæta úr atvinnuástandi viðkomandi staða og stöðva þar með flótta frá þessum byggðarlögum. Alþýða landsins og alveg sérstaklega fólk úti á landi er orðið langþreytt á sinnuleysi og úrræðaleysi hæstv. ríkisstj. í þessum málum. Það krefst breyttrar stjórnarstefnu. Alþýðan mótmælir því að búa við áframhaldandi skort og atvinnuleysi. Allur almenningur, mikill meiri hluti þjóðarinnar, krefst þess, að það Alþingi, sem nú situr að störfum, geri þær ráðstafanir, sem að gagni megi koma til sköpunar blómlegs atvinnulífs við nytsamleg framleiðslustörf. Sú krafa fólksins verður ekki þögguð niður. Hún er rödd þess fólks, sem trúir á framtíð þessa lands og veit og skilur, að möguleikarnir til aukinnar hagsældar fyrir alla íbúa þess eru lítt tæmandi. Alþýðan á Íslandi hefir mikið lært af reynslu undanfarinna ára. Hún hefur m. a. lært að standa betur sameinuð en áður. Sú sameining og samfylking, sem nú er að skapast meðal allra vinnandi stétta, alls vinnandi fólks á Íslandi, mun verða það reginafl, sem ekkert afturhald og engin kyrrstöðuöfl fá staðizt. Alþýðustéttin á Íslandi er búin að fá sig fullkeypta á núverandi stjórnarstefnu. Hún krefst athafna í stað athafnaleysis. Hún krefst uppbyggingar íslenzkra atvinnuvega í stað hernaðarframkvæmda. Hún krefst útrýmingar atvinnuleysis í öllum bæjum og sjávarþorpum, hvar sem er á landinn. En alþýðan treystir ekki hæstv. núverandi ríkisstj. til slíkra athafna. Til þess eru dæmin um manndómsleysi hennar of nærtæk. Spor hæstv. ríkisstj. hræða. Fyrir því lítur allur almenningur á fram komið vantraust á einn ráðherra sem verðskuldað vantraust á alla ríkisstjórnina. Á þeim grundvelli og með þeirri skýringu munum við þingmenn Sósfl. greiða fram kominni vantrauststillögu atkvæði.