Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Þetta frv. fjallar um stofnun járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Segir svo, að ríkisstj. skuli beita sér fyrir stofnun hlutafélags er reisi og reki verksmiðju á Grundartanga í Hvalfirði til framleiðslu á ferrosilikoni og hafa með höndum þá framleiðslu og skyldan atvinnurekstur. Ástæðurnar til þess, að ríkisstj. hefur lagt fram þetta frv. og leggur til að ráðist sé í þetta fyrirtæki, eru í meginatriðum þessar: Í fyrsta lagi, slík verksmiðja er æskileg og í rauninni nauðsynleg vegna orkusölu frá Sigölduvirkjun, nauðsynleg til þess að selja við góðu verði þá orku sem þar verður framleidd og ekki er annar markaður fyrir um sinn. Þetta frv. og sá samningur eða samningsdrög, sem það byggist á, eru því mjög mikilvæg fyrir þessa stórvirkjun. Í öðru lagi mundu renna með þessum hætti fleiri stoðir en nú er undir íslenskt atvinnulíf og efnahagslíf. Öllum er kunnugt hversu varhugavert er að byggja svo mjög á einum atvinnuvegi eins og gert er í okkar þjóðfélagi, þó að hann sé að sjálfsögðu okkar lífæð. Við verðum að fá fleiri stoðir. Í þá átt var stigið stórt spor með byggingu álversins á sínum tíma og nú mundi járnblendiverksmiðjan einnig verða mikilvæg stoð undir efnahagslíf íslendinga. Þá mundi slík verksmiðja auka gjaldeyristekjur okkar. Nettógjaldeyrishagnaður mundi verða verulegur af þessari verksmiðju. Þá mundi verða hér atvinnuaukning vegna verksmiðjunnar. Er gert ráð fyrir að um 300 manns mundu hafa atvinnu við byggingarframkvæmdir, en síðar, þegar verksmiðjan tekur til starfa, er gert ráð fyrir að um 115 manns vinni þar að staðaldri. Í þessu sambandi verðum að sjálfsögðu að gæta þess vandlega, hvernig þetta fellur að hinum almenna vinnumarkaði, og hafa sérstaklega í huga að slíkar framkvæmdir valdi ekki aukinni þenslu. Þetta þarf að skoða í sambandi við framboð og eftirspurn eftir vinnuafli og í sambandi við efnahagsmálin í heild. Þá mundi slík stóriðja sem þessi skapa möguleika fyrir ýmiss konar þjónustufyrirtækis viðgerðarverkstæði, flutningsaðila o. s. frv. Ísland mundi fá skatttekjur af þessari verksmiðju sem mundu verða verulegar, bæði til ríkis og sveitarfélags, ef svo fer sem horfir. Þá er gert ráð fyrir að Ísland geti fengið töluverðan arð af þessu fyrirtæki. Þetta eru nokkur þau meginsjónarmið sem liggja til grundvallar því og eru rök fyrir því að ráðist verði í þetta fyrirtæki. Ég mun ekki fara í þessari framsögu mjög ítarlega út í þetta mál, m. a. vegna þess hversu rækilega það hefur verið rætt á almennum vettvangi, í fjölmiðlum, ítarlegar umr. í hv. Ed., sem hefur nú samþ. frv. og afgreitt það frá sér, og ekki síst vegna þess að mjög ítarleg grg. fylgir frv. frá stóriðjunefnd, þar sem gerð er grein fyrir öllum meginþáttum þessa máls. Ég skal þó að sjálfsögðu láta nokkur orð fylgja í byrjun. Ég minntist á það í upphafi að ein meginástæðan fyrir byggingu slíkrar verksmiðju væri orkusala frá Sigölduvirkjun. Þegar sú virkjun var í undirbúningi og ákvörðun tekin um að ráðast í hana sem næsta áfanga eftir Búrfellsvirkjun, þá kom þetta vandamál upp sem jafnan rís í sambandi við stórvirkjanir, hvort nægur markaður væri fyrir þá orku sem þar yrði framleidd. Flestir töldu að til þess að nýta þá orku þyrfti að koma upp stóriðju. Að vísu heyrðust raddir um að slíkt væri óþarfi, þar sem rafhitun húsa mundi skapa nægilegan markað fyrir það afl og þá orku sem Sigalda hefði að bjóða. En þær raddir hljóðnuðu fljótlega og nokkru eftir stjórnarskiptin 1971 skipaði þáv. iðnrh. viðræðunefnd um orkufrekan iðnað til þess að eiga viðræður við erlend fyrirtæki um stóriðju sem gæti verið orkukaupandi frá Sigölduvirkjun. Í þessu sambandi er rétt að taka fram að vitanlega er stefnt að því að nýta innlenda orkugjafa til húshitunar í þeim mæli sem möguleikar eru á og með þeim hraða sem unnt er. Í því sambandi er það auðvitað fyrst og fremst nýting jarðhitans sem til greina kemur og eru þar nú stórframkvæmdir í gangi. Fyrst og fremst er hitaveita fyrir Kópavog, Garðahrepp og Hafnarfjörð, í annan stað hitaveita fyrir 7 sveitarfélög á Suðurnesjum sem selt voru lög um á fyrri hluta þessa þings eða fyrir jól. Það mál er nú í undirbúningi og hefjast framkvæmdir innan skamms, en sérstök stjórn fyrir það fyrirtæki hefur verið sett á laggirnar samkv. lögunum. Margar aðrar hitaveitur víðs vegar eru í undirbúningi, en vonir standa til þess að mikill meiri hl. landsmanna geti áður en langt um líður notið húshitunar frá jarðvarma. Í áætlunum, sem gerðar voru fyrir um það bil ári, var gert ráð fyrir að um 2/3 landsmanna gætu notið jarðvarma. Síðan hafa orðið breytingar í þá átt að nú má gera ráð fyrir því að töluvert meiri hluti allra landsmanna en þá var gert ráð fyrir geti notið hita frá hitaveitum. M. a. má geta þess, að í áætlunum fyrir ári var gert ráð fyrir því að höfuðstaður Norðurlands, Akureyri, væri á rafhitunarsvæði, en nú hafa jarðboranir síðustu víkur og mánuði bent til þess að möguleikar eigi að vera á því að leggja hitaveitu til Akureyrar og hita hana að verulegu leyti upp með jarðvarma, þannig að nú horfir svo að jarðvarma til húshitunar megi nota í það ríkum mæli að væntanlega um eða yfir 70%, kannske 70–80% landsmanna geti notið hitaveitna. Ég nefni þetta hér vegna þess að það er öllum kunnugt að nýting jarðvarmans til húshitunar er sú langhagkvæmasta og hentugasta aðferð sem völ er á. Rafhitun kemur þar næst á eftir, en vitanlega ekki nema á þeim stöðum; þar sem jarðvarmi er ekki tiltækur. Að því er snertir rafhitun húsa, þá kostar það nokkurn tíma og töluvert fé að koma henni í framkvæmd víðs vegar, sérstaklega vegna þess hve miklu fé þarf að verja til þess að styrkja línukerfi og lagnir þar sem nota á rafmagn til húshitunar, en að því er að sjálfsögðu unnið. Ég nefni þetta vegna þess að í upphafi máls, þegar Sigölduvirkjun var ákveðin, var mjög rætt um að rafhitun mundi vera nægilegur markaður fyrir orkuna frá Sigöldu. Hins vegar hafa athuganir leitt í ljós að svo var ekki, enda komst fyrrv. iðnrh. að þeirri niðurstöðu strax haustið 1971 að svo mundi ekki vera. Þess vegna skipaði hann þá n. til þess að eiga viðræður við erlend fyrirtæki um stóriðju sem ég gat um. Sú framleiðsla, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., er járnblendi eða ferrosilikon. Þau hráefni, sem notuð eru til þessarar framleiðslu, eru kvarts, brotajárn, kol, spænir og rafskaut. Járnblendi er einkum notað við stálframleiðslu og járnsteypu. Þetta efni hefur þá þýðingu að það hreinsar málminn, eykur viðnám og bætir ýmsa eiginleika stáls og járns. Það er talinn allöruggur markaður fyrir þessa framleiðslu nú og í fyrirsjáanlegri framtíð. Að undanförnu hefur verið mikill skortur í heiminum á þessu efni, mikil eftirspurn, og hin síðustu ár hefur verð farið hækkandi. Sem samningsaðila við íslensku ríkisstj. um þessa stóriðju valdi fyrrv. ríkisstj. bandaríska fyrirtækið Union Carbide og hafa samningar staðið yfir milli íslensku ríkisstj. og þessa bandaríska fyrirtækis nú í nokkur ár. Á s. l. vori eða í maí lágu fyrir samningsdrög við þetta bandaríska fyrirtæki og lá einnig fyrir að fyrrv. ríkisstj. hafði fallist á þau samningsdrög í öllum meginatriðum og taldi þau hagkvæm fyrir Ísland. Eftir stjórnarskiptin var þetta mál tekið upp að nýju og voru það einkum 3 atriði sem þá komu til athugunar eða endurskoðunar. Í fyrsta lagi var það orkuverðið sem talið var sjálfsagt að endurskoða og freista þess að fá samkomulag um verulega hækkun á rafmagnsverðinu sem verksmiðjan mundi greiða. Sú athugun og endurskoðun leiddi til þess að veruleg hækkun fékkst á verðinu, þannig að í heild er talið að það nemi um 42% hækkun frá þeim samningsdrögum sem lágu fyrir í fyrravor. Í öðru lagi var rætt um eignaraðildina, en í þessum samningsdrögum frá því í maí 1974 var gert ráð fyrir því að íslendingar ættu 65% af þessu fyrirtæki, en Union Carbide 35%.Það er rétt til skýringar á þessum tölum að taka það fram að þegar viðræður voru hafnar við Union Carbide árið 1971, eftir stjórnarskiptin þá, var það skilyrði sett af hálfu íslensku ríkisstj. að Ísland ætti meiri hl., þ. e. a. s. minnst 51% í verksmiðjunni. Í fyrstu taldi Union Carbide hæpið að ganga að þessum skilmálum vegna þess að í flestum ef ekki öllum tilvikum, þar sem það fyrirtæki hafði reist verksmiðjur eða átt þátt í þeim í öðrum löndum, átti það sjálft meiri hl. Hins vegar féllst fyrirtækið síðar á þetta skilyrði um meirihlutaeign Íslands, en tjáði þá fulltrúum ríkisstj. að ef Union Carbide ætti ekki meiri hl., þá kærðu þeir sig ekki um að eiga meira en þriðjung. Þannig er það til komið sem gert var ráð fyrir í fyrra og var í þeim till. sem þá lágu fyrir, að Ísland væri með 65% aðild og Union Carbide með 35%. Eftir stjórnarskiptin á s. l. hausti, þegar þetta mál var tekið til meðferðar að nýju, þótti ríkisstj. ástæðulaust að Ísland ætti meira en ríflega helming. Varð niðurstaðan eftir allítarlegar viðræður við hið bandaríska fyrirtæki að hlutföllin yrðu 55% eignaraðild Íslands og 45% af hálfu Union Carbide, eins og þetta frv. og samningar, sem því fylgja, byggjast á. Í þriðja lagi var kannað rækilega, hvort eða hver mengunarhætta kynni að stafa af starfsemi slíkrar verksmiðju. Þegar ráðist er í stórvirkjanir og stóriðju þarf að sjálfsögðu að huga mjög að því að slíkar framkvæmdir verði ekki til tjóns á umhverfi og íslenskri náttúru. Við íslendingar þurfum alveg sérstaklega að gefa þessu gaum vegna þess hve íslensk náttúra er viðkvæm. Við erum sjálf ákaflega viðkvæm fyrir íslenskri náttúrufegurð og viljum ekki að á nokkurn hátt sé að henni vegið. Og hér kemur margt til. Við búum við hreint og tært loft, langdrægt útsýni sem fáar aðrar þjóðir njóta. Við höfum líka í marga áratugi notið hitaveitu í höfuðborginni og sem betur fer á nokkrum stöðum annars staðar, - hitaveitu sem hefur útilokað kola- og olíureyk og þar með orðið til mikillar hollustu og bættrar heilbrigði og hreinlætis fyrir það fólk sem hennar hefur notið. Þegar við ræðum um nýja stóriðju þarf alveg sérstaklega að huga að þessu, að hún spilli ekki umhverfi eða náttúrufegurð landsins. Þegar athugað er hvernig staðið hefur verið að slíkum málum á undanförnum árum og áratugum, þá er ljóst að þar hefur víða verið pottur brotinn. Margar verksmiðjur og margvíslegur iðnaður hefur risið upp á síðari áratugum, þar sem ekki hefur verið gætt þessara sjónarmiða. Þar má nefna m. a. verksmiðjur á sviði sjávarútvegsins sem hafa mengað loft og umhverfi þótt menn hafi ekki tekið til þess, vegna þess að vitað var hver björg í bú þessar verksmiðjur voru, og þess vegna var lyktinni frá þessum verksmiðjum stundum valið heitið „peningalykt“. Hér þarf hins vegar á öllum sviðum í sambandi við allan iðnað, hvort sem er á sviði sjávarútvegs eða annars, að vinna vel og gera hið ítrasta til að draga úr mengun og óþrifnaði, bæði hjá þeim verksmiðjum sem fyrir eru og ekki síður gæta þess að hreinlætis- og þrifnaðarreglum sé fylgt til hins ítrasta og komið í veg fyrir mengun og heilsuspillandi áhrif þegar ný fyrirtæki eru að rísa upp. Í sambandi við þessa verksmiðju kemur til athugunar í fyrsta lagi, hvort loftefni, ryk eða reykur komi frá verksmiðjunni sem skaðleg geti orðið, enn fremur hvort frárennsli frá verksmiðjunni geti skapað hættu, hvort föst úrgangsefni gætu valdið tjóni eða truflun, og ekki síst þarf að athuga vinnuöryggi og vinnuvernd í verksmiðjunni sjálfri. Áður fyrr hafa ýmsar málmblendiverksmiðjur verið þannig úr garði gerðar að mikill reykur og margs konar óhollusta hefur frá þeim stafað. Hin síðari ár hefur víða um lönd verið lögð í það mikil vinna og varið til þess miklu fé að finna ráð til þess að útiloka sem mest mætti verða mengun og önnur óholl áhrif. Á því er enginn vafi að í þessu efni hefur mikið áunnist og eru viðhorfin ekki sambærileg nú í dag við það sem var fyrir fáum árum. Hér á landi gildir nú reglugerð um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og hættulegra efna frá 1972. Þar er svo ákveðið að leyfi til verksmiðjurekstrar eins og þess, sem hér um ræðir, veiti heilbrrh. og áður en slíkt leyfi er veitt skuli leitað umsagnar Heilbrigðiseftirlits ríkisins, Náttúruverndarráðs, Öryggiseftirlits ríkisins, Siglingamálastofnunar og eiturefnanefndar, eftir því sem ástæða þykir til. Við undirbúning þessa máls hefur bæði viðræðunefndin um orkufrekan iðnað, iðnrn. og Heilbrigðiseftirlit ríkisins reynt að kanna þessi mál eftir því sem frekast eru tök á. Varðandi fyrsta atriðið sem ég nefndi, loftmengun, ryk eða reyk frá verksmiðjunni, þá hafa nú verið fundnar upp og notaðar með ágætum árangri allvíða sérstakar aðferðir til að safna þeim reyk og ryki með pokasíum. Árangurinn er sá, sem þegar hefur náðst í því efni, að um 99% af þessum loftefnum nást þar og verður unnið úr þeim að nýju. Úr þeim úrgangi, sem þannig fæst, eru gerðir kögglar sem notaðir eru að einhverju leyti til framleiðslunnar á nýjan leik, en einnig hefur komið til orða að Sementsverksmiðja ríkisins gæti til framleiðslu sinnar nýtt köggla sem unnir eru úr þessu ryki og þessum reyk. Það mál er til athugunar hjá Sementsverksmiðju ríkisins. Þeir, sem um þetta hafa fjallað af íslenskri hálfu, telja að ekki verði um loftmengun að ræða sem skapi hættu fyrir umhverfið. Um þetta verður að sjálfsögðu sett reglugerð og fylgt hinum ströngustu reglum sem Heilbrigðiseftirlítið og aðrir aðilar, þeir sem ég nefndi, vilja viðhafa í þessu efni. Varðandi frárennsli frá verksmiðjunni er ekki talið að þar sé um neinn skaðvald að ræða, því að kælivatnið, sem notað er, er í lokuðu kerfi og fer ekki út. Að því er snertir föst efni, þá er þar um að ræða gjall og málmgrýti og hafa ekki fundist í því háskaleg efni. Allt þetta verður að sjálfsögðu skoðað og settar um það strangar reglur. Varðandi vinnuöryggi og vinnuvernd í verksmiðjunni sjálfri er þess sama að geta, að þar verða auðvitað settar hinar ströngustu reglur til að koma í veg fyrir slys og gæta þess öryggis sem unnt er við að koma. Í sambandi við verksmiðjuna þarf að gera hafnarmannvirki. Aðstaða til hafnarmannvirkja við Grundartanga er ein af ástæðunum til þess að þessi staður var valinn, því að hafnarskilyrði eru þar mjög góð. Það mál hefur verið rækilega rætt, hver skyldi vera eignaraðili og rekstraraðili að höfninni. Niðurstaðan hefur orðið sú að ríkisstj. telur rétt að sveitarfélögin, sem þarna eiga hlut að máli, verði eigendur hafnarinnar. Hreppsfélögin eru 4: Skilmannahreppur, Hvalfjarðarstrandarhreppur, Innri-Akraneshreppur og Leirár- og Melasveit. Auk þess á Akraneskaupstaður hlut að máli. Einnig kemur til athugunar hvort Borgarfjarðarsýsla yrði einnig aðili. Hæstv. samgrh. hefur fyrir nokkru skipað n. til þess að athuga nánar eignaraðild að höfninni. En í stórum dráttum má segja að gert sé ráð fyrir því að sveitarfélög verði eigendur hafnarinnar, höfnin verði síðan byggð eftir hafnalögum og almennum reglum um fjárframlög, þannig að ríkissjóður leggi fram 75% kostnaðarins, en sveitarfélögin 25%. Ég vil að öðru leyti vísa til þess, sem fram kemur í hinni ítarlegu grg. með þessu frv., og legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

Magnús Kjartansson Hæstv. forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er mikilvægt, bæði út frá horfum og stefnu í orkumálum og eins í sambandi við hugmyndir okkar um það, hvernig við kunnum að nýta orkulindir okkar til iðnaðarframleiðslu nú um langa framtíð þegar almennum þörfum þjóðfélagsins hefur verið fullnægt. Það hefur lengi verið ljóst fyrir íslendingum að orka sú sem við eigum í vatnsföllum okkar og hverum, er ákaflega mikilvæg. Það var þegar í upphafi þessarar aldar sem við urðum varir við áhuga útlendinga á þessu sviði. Þeir ásældust þegar á fyrstu áratugum þessarar aldar vatnsréttindi hér á landi, bæði til að eignast þau og að fá þau á leigu, og 1923 var svo komið að útlendingar höfðu ýmist keypt eða leigt öll mikilvægustu fallvötn landsins, þegar undan var skilinn hluti landssjóðs og Reykjavíkurborgar í vatnsréttindum Sogsins. Þetta var á þeim árum mikið deilumál hér á þingi. Um það var fjallað á þingum frá 1917–1923. Það voru hinar frægu fossadeilur. En þeim deilum lauk með því að Alþ. ákvað að tryggja íslenska ríkinu virkjunarvaldið svo að hin erlendu auðfélög gátu ekki hagnýtt eignarrétt sinn eða leigumála. Margir merkir þm. áttu aðild að þessari lausn mála, en ég hygg að sá, sem einna harðast beitti sér og hafði einna mest áhrif, hafi verið Jón Þorláksson og má það vera nokkurt íhugunarefni fyrir ýmsa þm. Sjálfstfl. Það hafa stundum heyrst um það raddir að sú afstaða, sem íslendingar tóku á þessum árum, hafi verið röng. Árið 1919 sótti t. d. Títan um leyfi til stórvirkjunar í Þjórsá sem var hafnað. Þegar ákveðið var að virkja við Búrfell, þá las ég margar greinar í Morgunblaðinu þess efnis að þróunin hefði orðið önnur og betri á Íslandi ef fallist hefði verið á þessa beiðni Títans árið 1919. Þá væru íslendingar betur settir nú, þá hefði þróunin orðið örari en hún hefur reynst. Hér er að sjálfsögðu um algerlega fráleita afstöðu að ræða. Ef farið hefði verið inn á þessa braut, þá væri Ísland núna efnahagsleg nýlenda annarra þjóða. Af þessu hafa norðmenn t. d. mikla reynslu. Þeir gerðu slíka samninga við ýmis fyrirtæki í upphafi þessarar aldar og sumir samningar gilda enn og munu gilda fram yfir næstu aldamót. Reynsla norðmanna af því er að sjálfsögðu orðin sú, að af þessu hafa þeir haft ómælt efnahagslegt tjón. Við skulum í þessu sambandi einnig gera okkur það ljóst, að þó að stundum sé sagt að við íslendingar séum fáir, fátækir og smáir, þá hefur þróunin á sviði orkumála verið ákaflega ör hér á Íslandi. Um þetta kemur mér oft í hug persónulegt dæmi. Þegar ég var að alast upp í Hafnarfirði sem drengur og unglingur, þá kynntist ég þar allmiklu eldri manni sem var þekktur hafnfirðingur og hét Jóhannes Reykdal. Ég var oft að sniglast í kringum hann á verkstæðinu sem hann rak í Hafnarfirði, og ég minnist á þetta vegna þess að það var Jóhannes Reykdal sem kom upp fyrstu rafvirkjun á Íslandi í Hafnarfirði 1904. Svona ör hefur þessi þróun orðið að ég þekkti persónulega árum saman manninn sem kom upp fyrstu vatnsvirkjun á Íslandi. Og á þessum tiltölulega stutta tíma hefur okkur tekist að ná því marki að raforkuframleiðsla á mann er hérlendis einhver sú hæsta í heimi. Ég hygg að við séum í 3.–4. sæti að því er varðar orkuframleiðslu á einstakling. Ég minntist áðan á það að vatnsréttindi hefðu verið látin af hendi í upphafi þessarar aldar. Þegar reistar voru skorður við því að þau yrðu hagnýtt, þá eignuðumst við þau aftur smátt og smátt. Virkjunarréttindin í Þjórsá voru keypt eftir síðasta stríð, svo lengi stóðu hin erlendu áhrif á þessu sviði. Þeir erlendu menn, sem vildu reisa hér stór orkuver, ætluðu að tengja þetta við orkufrekan iðnað. Og hugmyndin um að nýta raforku hér til orkufreks iðnaðar kemur aftur upp hér í tíð viðreisnarstjórnarinnar um miðjan síðasta áratug. Viðreisnarstjórnin var þá að vísu þeirrar skoðunar að íslendingar ættu að eiga vatnsréttindi og orkuver, en þeir töldu að það bæri að eftirláta erlendum auðfélögum að nýta orkuna til vöruframleiðslu. Alþ. samþykkti á sínum tíma einróma að ráðast í stórvirkjun á íslenska n mælikvarða við Búrfell. En viðreisnarstjórnin hagnýtti þá heimild til þess að taka upp samninga við svissneska auðhringinn Alusuisse og tengja lánsumsóknir um þessa virkjun við þá samninga. Afleiðingin varð sú að Alþjóðabankinn gerði það að skilyrði fyrir lánveitingum til Búrfellsvirkjunar, að samið yrði við svissneska auðhringinn. Ríkisstj. Íslands komst í sjálfheldu af þessum sökum, hún gat ekki virkjað við Búrfell án þess að fá lánin og lánin fékk hún ekki án þess að semja við auðhringinn. Í þessari aðstöðu var samningsaðstaða íslensku ríkisstj. að sjálfsögðu mjög erfið og aðstaða Alusuisse nánast óviðráðanleg. Ég lýsti því á sínum tíma að ég væri mjög andvígur þessum samningum sem gerðir voru við Alusuisse. Ástæður mínar voru í meginatriðum þessar: Ég er algerlega andvígur því að útlendingar eigi atvinnurekstur hérlendis. Það er að vísu e. t. v. ekki mikið hættuspil þótt útlendingar eigi eina slíka verksmiðju. En það var yfirlýst stefna viðreisnarstjórnarinnar að þetta ætti að vera upphafið. Einn af forustumönnum ríkisstj., sem á sæti á þingi núna, talaði einmitt í sjónvarpið um þá hugsjón sína að hér risu 20 álbræðslur af svipaðri stærð. Það átti að fela útlendingum forustu á fleiri sviðum atvinnumála, m. a. í léttum iðnaði, og aðildin að EFTA var á sínum tíma rökstudd með því að hún mundi auðvelda íslendingum að hleypa hér inn erlendum fyrirtækjum. Ég tel að stefna af þessu tagi sé hættuleg efnahagslegu sjálfstæði íslendinga. Ef verulegur hluti atvinnulífsins er kominn í hendur útlendinga, þá erum við að flytja úr landi efnahagslegt fullveldi okkar og afhenda það öðrum. Í öðru lagi var ég andvígur samningum þeim sem gerðir voru við Alusuisse vegna þess að raforkuverðið, sem um var samið, var ákaflega lágt. Það var tvímælalaust undir kostnaðarverði eins og mál stóðu þá, og síðan hefur þessi skakki enn sannast mjög greinilega vegna þess að við íslendingar höfum orðið að leggja í stórfelldan kostnað til að tryggja rekstur orkuversins við Búrfell. Við höfum orðið að ráðast í stórfelld miðlunarmannvirki í Þórisvatni, við höfum orðið að leggja nýja stofnlínu til Reykjavíkur og ekkert af þessu var reiknað inn í hinn upphaflega tilkostnað. Auk þess var um það samið að þetta afar lága raforkuverð ætti að haldast óbreytt til ársins 1997, hvernig svo sem orkuverð kynni að breytast á alþjóðlegum markaði. Dæmi um það, hversu óhagkvæmt þetta orkuverð er orðið okkur íslendingum, er það að á árinu 1973 greiddi álbræðslan fyrir alla raforku, sem hún notaði, milli 300 og 400 millj. kr. Væri þessi orka hins vegar verðlögð á sama verði og nú er talað um í sambandi við járnblendiverksmiðju, þá ætti greiðslan að vera 1300–1400 millj. kr. Munurinn er hvorki meira né minna en einn milljarður eins og nú er ástatt. Og þessi munur mun halda áfram að vaxa, því að allir eru sammála um að orkuverð muni fara hækkandi á ókomnum árum. Þriðja atriðið, sem ég taldi algerlega fráleitt í sambandi við þann samning, var að fyrirtækið var undanþegið íslenskri lögsögu. Deilumál, sem upp komu á milli íslenska ríkisins og þessa fyrirtækis sem starfar á Íslandi, átti ekki að leggja fyrir íslenska dómstóla, heldur skyldi fjallað um þau af erlendum gerðardómi. Slík ákvæði eru að sjálfsögðu alger niðurlæging fyrir hvert þjóðfélag og ósæmilegt að fallast á þau. Í fjórða lagi var svo það atriði að ekki var gengið frá neinum mengunarvörnum í sambandi við þennan iðnað. Reynslan hefur sýnt að þótt settar hafi verið reglugerðir og gefin fyrirmæli af íslenskum stjórnvöldum, þá hefur þetta fyrirtæki í eigu útlendinga beitt öllum brögðum til þess að tregðast við að taka upp óhjákvæmilegar mengunarvarnir, vegna þess að það var ekki gengið frá þessu í upphafi. Þessi stefna, sem ég hef nú verið að lýsa, það var ætlun viðreisnarstjórnarinnar að halda henni áfram. Þegar Alþ. samþykkti á sínum tíma einróma heimild til tveggja virkjana í Tungnaá, við Sigöldu og Hrauneyjarfoss, þá tilkynnti ríkisstj. að hún mundi einnig nota þessar heimildir til þess að leyfa fleiri erlendum fyrirtækjum að hefja starfsemi á Íslandi. Og þessi yfirlýsing var endurtekin rétt fyrir kosningarnar 1971. Það var sagt að þetta væri forsenda þess að hægt væri að ráðast í virkjun, við fengjum ekki lán til virkjunar án þess og við gætum ekki hagnýtt orkuna án þess. Árið 1971 féll viðreisnarstjórnin og mynduð var vinstri stjórn. Eitt fyrsta málið, sem kom til mín eftir að mér var falið að gegna störfum iðnrh., var till. frá landsvirkjunarstjórn um ákvörðun um virkjun við Sigöldu. Ég lagði til við ríkisstj. að þessi till. yrði samþ., en án þess að hún væri á nokkurn hátt tengd hugmyndum um orkufrekan iðnað. Í staðinn lagði ég til að ákveðið yrði að tengja saman Suðurland og Norðurland og lögð yrði áhersla á að nýta Sigöldu fyrst og fremst til þess að fullnægja almennri eftirspurn og leggja allt kapp á að nýta raforku til húshitunar. Þessi till. mín var samþ. af þáv. ríkisstj. og tilkynnt Landsvirkjun. Landsvirkjun gekk síðan frá áætlunum sínum um virkjun á þessum forsendum og sótti um lán til Alþjóðabankans og fleiri aðila. Þessi lán fengust, og mér þótti það nokkuð fróðlegt, að þegar sérfræðingar Alþjóðabankans komu hingað til að kanna þessar hugmyndir, þá létu þeir í ljós að þeir teldu áformin um samtengingu orkuveitusvæða og um rafhitun húsa sérstaklega skynsamlega. Þegar tekið var að gera orkuspár um hagnýtingu orkunnar frá Sigöldu kom hins vegar í ljós að rafhitunarmarkaðurinn mundi opnast tiltölulega hægt eins og þá var ástatt. Olíuverð var þá svo lágt að að því var enginn fjárhagslegur ávinningur, heldur aukin útgjöld að taka upp rafhitun í húsum þar sem þegar hafði verið komið upp olíuhitun. Hins vegar var sparnaður og annað hagræði að því að hafa rafhitun í nýjum húsum sem væru sérstaklega hönnuð fyrir slíka hitun. Því töldu sérfræðingar að um alllangt árabil tæki innlendi markaðurinn ekki við orku Sigölduvirkjunar ef hún tæki til starfa í einum áfanga. Eins og menn vita er gert ráð fyrir þremur vélasamstæðum í Sigöldu og er hægt að láta þær hefja störf á mismunandi tímum, en allur stofnkostnaðurinn leggst í rauninni á fyrsta áfangann, þ. e. a. s. ef aðeins einn áfangi væri látinn framleiða orku, þá yrði sú orka mjög dýr. En ef virkjað væri í einum áfanga, eins og hagkvæmast var miðað við einingarverð, þá voru horfur á því að um væri að ræða verulegt orkumagn sem ekkert verð fengist fyrir nema gerðar yrðu ráðstafanir til þess að framleiða iðnvarning til útflutnings. Ég setti þá á laggirnar nefnd til þess að kanna hvort stofnun slíks orkufreks iðnaðar væri hagkvæm fyrir íslendinga. Ég setti n. ákveðnar og ófrávíkjanlegar pólitískar reglur og voru þær þessar í meginatriðum: 1. Fyrirtækið yrði að vera íslenskt, verulegur meiri hluti þess í höndum íslenska ríkisins og yfirráð ríkisstj. afdráttarlaus. 2. Fyrirtækið heyrði í einu og öllu undir íslenska lögsögu. Starfsemi þess og fjárreiður lytu íslenskum lögum og dómstólum, þ. á m. auðvitað deilur við minni hlutaaðila. 3. Fyrirtækið yrði í einu og öllu að lúta íslenskum stöðlum um mengunarvarnir. Yrðu þeir staðlar settir af algerlega óháðum íslenskum aðilum án samninga við einn eða neinn. Slíkar mengunarvarnir yrðu liður í hönnun verksmiðjunnar þegar í upphafi og reiknaðar með í stofnkostnaði og rekstrarkostnaði hennar. 4. Að því er varðar skatta og alla aðstöðu yrði fyrirtækið eins sett og önnur fyrirtæki í landinu. 5. Enginn hagnaður af rekstri fyrirtækisins yrði fluttur úr landi nema arður af hlutabréfum í eigu erlendra aðila. 6. Raforkusamningurinn fæli í sér sjálfkrafa hækkanir í samræmi við hækkanir í öðrum löndum og fullt vald íslendinga til þess að breyta raforkuverði ef óvæntar sveiflur yrðu. 7. Fyrirtækinu yrði tryggt sem mest sjálfstætt svigrúm á alþjóðamarkaði með því að hugsanlegur viðsemjandi seldi hvorki hráefni til verksmiðjunnar né keypti framleiðslu hennar. Í sambandi við þetta síðasta atriði er ástæða til þess að minnast á það, að auðhringir eins og t. d. álhringurinn eru skipulagðir, eins og sagt hefur verið, á lóðréttan hátt, þ. e. a. s. þeir ráða yfir öllum framleiðsluferlinum frá námunni og til hinnar endanlegu vöru sem birtist á markaði. Þar er um að ræða 4 stig, þ. e. a. s. báxít, síðan framleiðslu á súráli, þá framleiðslu á hrááli sem hér fer fram og loks framleiðslu á endanlegri vöru. Þetta gerir það að verkum að auðhringurinn getur ráðið því sjálfur, á hvaða stigi slíkrar framleiðslu ágóðinn kemur fram. Það hefur stundum verið sagt hér á undanförnum árum að við íslendingar mættum hrósa happi að hafa ekki átt álbræðsluna í Straumsvík, því að við hefðum trúlega orðið gjaldþrota ef við hefðum átt hana, eins og verðlagi á hrááll hefði verið háttað. Samt er það staðreynd að auðhringurinn Alusuisse hagnaðist öll þessi ár. Auðhringurinn tapaði ekki, hann hagnaðist. Hagnaður hans kom aðeins fram á öðrum framleiðslustigum. Þess vegna er það algert grundvallaratriði ef íslendingar ætla að leggja í slíka framleiðslu og reyna að hafa vald yfir henni, að málum sé þannig háttað að það sé ekki hægt að setja íslendingum skorður, hvorki að því er varðar hráefnissölu né sölu á afurðinni. Þetta var það pólitíska veganesti sem ég gaf viðræðunefndinni um orkufrekan iðnað. Því hefur verið haldið fram, ekki síst í Morgunblaðinu, að hér hafi verið tekin upp gamla viðreisnarstefnan. En að mínu mati er hér um að ræða algerlega andstæða stefnu. Með viðreisnarstefnunni var verið að setja íslendinga á stig nýlendu eða hálfnýlendu að því er varðar iðnþróun á þessu sviði. Okkar hlutskipti var að selja hráorku á sama hátt og ýmis önnur ríki selja hráefni, en eins og menn vita, þá er iðnaði okkar tíma þannig háttað að arðurinn kemur fram í sambandi við fullvinnsluna, en bæði orka og hráefni hafa verið verðlögð ákaflega lágt. Með þessum reglum, sem ég nefndi hér áðan, taldi ég mig vera að setja reglur um íslenska iðnþróun, um iðnþróun sem íslendingar sjálfir réðu yfir og gætu hagað í samræmi við hagsmuni sína og í samræmi við rétt sinn. Þessar reglur eru að sjálfsögðu engin uppfinning mín. Þetta eru reglur sem allar nýfrjálsar þjóðir, sem hafa tekið upp iðnþróun í löndum sínum, hafa beitt ef þeim hefur verið annt um efnahagslegt sjálfstæði sitt. Að sjálfsögðu er slík samvinna, eins og þarna var áformað við erlendan auðhring, ákaflega mikið vandamál. Við vitum að orkufrekur iðnaður í heiminum er annars vegar í höndum alþjóðlegra auðhringa, hins vegar ríkisfyrirtækja í sósíalísku löndunum. Þessir aðilar einoka bæði framleiðsluna og markaðinn. Og takmark einokunarhringa er ævinlega hámarksgróði, en enginn mannleg sjónarmið. Þess vegna er mikill vandi og mikil áhætta að semja við slíka aðila. Ég skil tortryggni manna á því sviði mjög vel, enda á ég hana í mjög ríkum mæli sjálfur. En ég er þeirrar skoðunar að við komumst ekki hjá því að takast á við þennan vanda og reyna að leysa hann á þann hátt að okkur sé tryggt hámarksöryggi og hámarkssjálfstæði á sviði efnahagsmála, að við verðum að glíma við vandamálin eins og heimurinn er, en ekki eins og við kunnum að óska að hann væri. Þess vegna taldi ég og tel grundvallaratriði ef unnt væri að ná samstöðu um stefnumörkun af þessu tagi, ef hægt væri að tryggja samstöðu meiri hl. Alþ. og meiri hl. þjóðarinnar um það að hér yrði aldrei hleypt inn erlendum fyrirtækjum framar, en að íslendingar reyndu að tryggja sér sívaxandi efnahagslegt sjálfstæði í sambandi við þessa iðnþróun. Ég fer ekki að rekja störf n. um orkufrekan iðnað. Hún ræddi við ákaflega marga aðila og það, sem hún gerði, var ævinlega könnunarstarf, og þess var vandlega gætt að binda hendur okkar ekki á neinu stigi málsins. Ég minntist áðan á mengun í þessu sambandi og hana hefur borið mjög á góma, svo að ég vit gjarnan fara um hana nokkrum orðum. Þar lét ég mér ekki nægja að setja n. einhverjar almennar reglur, heldur fól ég sérfróðum mönnum að semja sérstaka reglugerð um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og hættulegra efna og var hún gefin út 15. júní 1972. Þar er Heilbrigðiseftirliti ríkisins og heilbrrn. falin óskoruð völd að því er varðar þetta atriði. Í 4. gr. reglugerðarinnar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ef reisa á verksmiðju eða iðjuver sem ætla má að falli undir ákvæði 1. gr., má eigi ákveða staðsetningu hennar, gerð né búnað fyrr en að fengnu leyfi heilbrrh.“ Í 9. gr. segir svo : „Heilbrigðiseftirlit ríkisins skal senda eiturefnanefnd, Náttúruverndarráði, Siglingamálastofnun ríkisins og Öryggiseftirliti ríkisins umsóknir um starfsleyfi til umsagnar ef ástæða telst til. Heilbrigðiseftirlit ríkisins getur kannað sjálft eða látið aðra aðila kanna hver þau atriði er það telur þörf á og aflað hverra þeirra gagna er það telur nauðsynlegt. Þá getur það krafið umsækjanda um hver þau gögn og upplýsingar sem það telur nauðsynlegt og hægt er með sanngirni að krefjast.“ Og í 10. gr. reglugerðarinnar segir svo: „Þegar Heilbrigðiseftirlit ríkisins hefur fengið þau gögn um starfsleyfisumsókn, er það telur þurfa, og kannað þau, skal það gera tillögur sínar um afgreiðslu hvers máls. Skal þess sérstaklega gætt að eiturefni og hættuleg efni frá verksmiðjum og iðjuverum valdi ekki tjóni á mönnum, dýrum eða plöntum né mengi loft, láð eða lög. Leggja má til að ákveðin starfræksla verði alls ekki leyfð eða einungis að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, svo sem um hreinsunar- eða varnarbúnað eða sérmenntun tæknilegra stjórnenda. Í till. skal greina hæfilegan frest til úrbóta og fyrirmæli um, á hvern hátt úrbætur skulu gerðar. Till. skulu rækilega rökstuddar og fram tekin mengunarmörk. Till. sínar skal Heilbrigðiseftirlitið senda heilbrrh. sem skal endanlega úrskurða málið.“ Samkv. reglugerðinni á þannig að meta þessi vandamál einvörðungu frá heilsuverndar, hreinlætis- og náttúruverndarsjónarmiðum, en hvorki frá sjónarmiðum iðnþróunar, arðsemi né öðrum hagfræðilegum eða fjármálalegum viðhorfum. Ég hefði aldrei léð máls á því að mengunarvarnir eða náttúruvernd yrðu eitthvert samningsatriði við erlent fyrirtæki. Því var umræðunefnd um orkufrekan iðnað, sem skipuð var mönnum sem sérfróðir voru um peningamál, að sjálfsögðu ekki falið að semja um eitt eða neitt annað en að tilkynna að íslenskar reglur yrðu algildar. Það er sem sé á valdi Heilbrigðiseftirlits ríkisins að kveða á um þessar reglur út frá þessum forsendum sem ég minntist á áðan, og vissulega er Heilbrigðiseftirliti ríkisins þar ákaflega mikill vandi á höndum. Okkur skortir að sjálfsögðu reynslu á þessu sviði, okkur skortir nægan mannafla, þessi stofnun er ekki nægilega öflug eins og hún er o. s. frv. Þess vegna hef ég lagt til og komið inn á fjárlög í allmörg ár sérstakri upphæð til ráðstafana í sambandi við þessa reglugerð um iðjumengun, og hún var þannig hugsuð að Heilbrigðiseftirlit ríkisins gæti orðið sér úti um óháða erlenda sérfræðinga sér til halds og trausts í sambandi við slík mál. Mengunarvandamál af þessu tagi er hægt að leysa. Það er hins vegar spurning um peninga og það er spurning um þekkingu og það er spurning um það, að heilbrigðis- og náttúruverndarsjónarmið verði ríkjandi, en ekki arðsemissjónarmið. Þegar ég setti viðræðunefnd um orkufrekan iðnað þær reglur sem ég minntist á áðan, þá töldu margir þeir sem rætt höfðu við erlenda aðila, að þær væru fráleitar, þær jafngiltu því að slíkir samningar væru útilokaðir með öllu, enda drógu ýmsir aðilar, sem hafið höfðu viðræður, sig í hlé þegar þeir kynntust þessari afstöðu, þ. á m. bandaríski auðhringurinn Union Carbide, en hann taldi 51% eignaraðild af sinni hálfu algert skilyrði. Það var ekki fyrr en 1973, í ársbyrjun, sem Union Carbide tilkynnti að fyrirtækið væri reiðubúið til að fallast á pólitísk skilyrði ríkisstj. Síðan var unnið að samningsgerð á þessum forsendum og um haustið lágu fyrir drög sem ég taldi fullnægja þessum pólitísku hugmyndum mínum, á þeim forsendum þó sem ég gat um áðan, að við sætum uppi með verulegt orkumagn sem ekki væri unnt að koma í verð án þess að til kæmi orkufrekur iðnaður. En þessar forsendur, sem allt starfið hafði byggst á, gerbreyttust einmitt haustið 1973. Þá snarhækkaði verð á olíu, ferfaldaðist eða fimmfaldaðist á skömmum tíma, og um leið gerbreyttust allar hugmyndir um það hvenær húshitunarmarkaðurinn kæmi til. Það var ljóst að það var ekki aðeins þjóðhagslega hagkvæmt, heldur sparnaður fyrir einstaklinga að taka fyrst upp rafhitun í stað olíukyndingar. Ég fól þá þegar Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens í samvinnu við Orkustofnun, Framkvæmdastofnun ríkisins, Hitaveitu Reykjavíkur og aðra opinbera aðila að framkvæma könnun á því hvernig unnt væri með sem skjótustum hætti að nýta innlenda orkugjafa í stað olíu til húshitunar og annarra þarfa. Jafnframt fór ég þess á leit við Seðlabankann að hann hæfi gerð fjármögnunaráætlunar í sama tilgangi. Fyrir svo sem ári lagði ég síðan fram hér á þingi framvinduskýrslu um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens og frá Seðlabankanum. Ég mun ekki rekja efni þeirrar skýrslu hér í einstökum atriðum, eldri þm. þekkja hana og nýjum þm. vil ég benda á að kynna sér hana. Hún var þskj. 562 í Sþ. í fyrra. Þar var rakið á ótvíræðan hátt hversu stórlega hagkvæmt það væri, bæði fyrir einstaklinga og þjóðarheildina, að nýta innlenda orkugjafa og hversu mikið átak þyrfti til þess að framkvæma þau umskipti á skömmum tíma. Það kom fram, að til þess að koma á rafhitun í stað olíu, þar sem hitaveitur væru ekki tiltækar, þyrfti 800 gwst. umfram það sem nú er notað. Öll framleiðsla Sigölduvirkjunar til almennra þarfa og til húshitunar nemur 700 gwst. á ári. Hún nægir sem sé ekki til að fullnægja húshitunarmarkaðnum á Íslandi. Þannig reyndust að fullu brostnar þær forsendur sem upphaflega var miðað við, að við hefðum verulegt magn af orku sem við gætum ekki komið í verð um nokkurt árabil. Ég gerði ríkisstj. grein fyrir þessum gerbreyttu viðhorfum fyrir ári eða svo og benti á að forsendur fyrir stofnun járnblendiverksmiðju væru þær og þær einar að þegar yrði ráðist í nýja virkjun vegna verksmiðjunnar. Ég teldi að almenni markaðurinn og húshitunarmarkaðurinn ættu að hafa algeran forgang og þar mætti ekki koma til neinna árekstra. Vinstri stjórnin reyndist sammála um að hraða bæri nýtingu innlendra orkugjafa og beita til þess öllum tiltækum ráðum, og þar af leiðandi var mér falið að leggja fyrir síðasta þing svo hljóðandi þáltill. sem ég tel stuðningsflokka fyrrv. ríkisstj. vera skuldbundna af. Hún hljóðaði svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar eftirfarandi: Gerð skal ítarleg framkvæmdaáætlun um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu til húshitunar og annarra þarfa. Skal áætlunin miðuð við árlega áfanga og sem mestan framkvæmdahraða og fela í sér eftirtalin atriði: 1. Hitaveituframkvæmdir hvarvetna þar sem jarðvarmi er tiltækur og nýting hans talin hagkvæm. Verði miðað við að hitaveituframkvæmdum verði í meginatriðum lokið fyrir árslok 1976. 2. Samtenging allra orkuveitusvæða landsins og breyting á dreifikerfum svo að landsmenn allir geti átt kost á nægri raforku. Ráðist verði í nýjar virkjanir sem tryggi næga orkuframleiðslu og auknar rannsóknir á nýtanlegum virkjunarstöðum. Verði að því stefnt að sem flestir þeirra, sem ekki eiga kost á jarðvarmaveitum, geti nýtt raforku til húshitunar fyrir árslok 1981. 3. Fjármögnunarráðstafanir með innlendri fjáröflun og erlendum lántökum svo að nægilegt fé verði jafnan tiltækt til þessara framkvæmda. Framkvæmdaáætlun þessi skal lögð fyrir næsta þing.“ Ætlun mín var sú að áætlun af þessu tagi lægi fyrir sem fullfrágenginn kostur á þessu þingi nú, menn gætu síðan borið saman á hlutlægan hátt, hvort þeir vildu heldur nýta orkuna til húshitunar og annarra þarfa eða til þess að reisa járnblendiverksmiðju, eða metið hvort þjóðin hefði fjárhagslegt bolmagn, mannafla og getu til þess að bæta nýrri virkjun við í kjölfar Sigölduvirkjunar og gera hvort tveggja í senn. Sjálfur komst ég að þeirri niðurstöðu að við hefðum ekki bolmagn til þess að gera hvort tveggja í senn og þá yrði almenni markaðurinn að ganga fyrir. Því hefur verið haldið fram að hér sé um að ræða stefnubreytingu af minni hálfu, en sú er ekki raunin. Þetta er nákvæmlega sama stefnan og mótuð var 1971, þegar Sigölduvirkjun var ákveðin og sú stefna mótuð að tengja saman orkuveitusvæði og fullnægja húshitunarmarkaði jafnört og hann opnaðist. Það eru aðstæðurnar sem hafa breyst, en ekki skoðanir mínar. Ég hef hér vikið lauslega að gangi þessa máls þann tíma sem ég gegndi störfum iðnrh. Málið lá síðan niðri í kosningabaráttunni í fyrra og í stjórnarmyndunarviðræðunum, en með myndun nýrrar ríkisstj. urðu skjót umskipti. Hæstv. iðnrh., Gunnar Thoroddsen, lét það verða sitt fyrsta verk að stöðva öll störf að gerð áætlunar um nýtingu innlendra orkugjafa. Þeir aðilar, sem ég nefndi áðan, hafa ekki verið látnir halda áfram störfum sínum og engin áætlun verið lögð fyrir þetta þing. Hæstv. iðnrh. hefur tafið um hálft ár lagningu stofnlínu milli Suðurlands og Norðurlands, og það er nú ljóst að sú lína getur ekki flutt fullt magn af raforku norður um leið og Sigalda kemur í gagnið. Ekkert er enn unnið að undirbúningi stofnlinu frá Kröflu til Austurlands, og allir, sem leita til hæstv. ráðh. um fyrirgreiðslu í sambandi við nýtingu innlendra orkugjafa, hvort sem um er að ræða hitaveitu eða raforku, kvarta undan hiki, óvissu og loðnum svörum. Hér á þingi í gær svaraði hæstv. ráðh. fsp. um hitaveituframkvæmdir á Suðurnesjum. Í skýrslu þeirri, sem ég gat um áðan, var ráðgert að sú hitaveita yrði fullgerð á árinu 1976. Nú kemur í ljós að hæstv. iðnrh. hefur ákveðið að tefja þessa framkvæmd um 2 ár í viðbót, hún á ekki að verða tilbúin fyrr en 1978, og þetta enda þótt ljóst sé að sparnaður við að taka upp hitaveitu í stað olíunotkunar er svo mikill að stofnkostnaður borgast upp með sparnaðinum á örfáum árum. Það er ljóst að hæstv. iðnrh. og núv. ríkisstj. hafa algerlega fallið frá stefnu fyrrv. ríkisstj. um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu. Þeir hafa ákveðið að ráðstafa raforkunni frá Sigölduvirkjun til járnblendiframleiðslu, en láta þarfir almennings í öllum landshlutum sitja á hakanum, einnig þörf þjóðarheildarinnar á gjaldeyrissparnaði og auknu sjálfstæði á sviði orkumála. Allt er þetta þeim mun fróðlegra sem frv. gerir ráð fyrir því að verksmiðjan taki ekki til starfa fyrr en hálfu öðru ári eftir að Sigölduvirkjun kemur í gagnið. Þannig stenst ekki einu sinni sú röksemd að verksmiðjan eigi að brúa bilið þegar stökk kemur í orkuframleiðslu og erfiðleikar verða á markaði. Engar skýringar hafa heyrst frá hæstv. ríkisstj. eða hæstv. iðnrh. um það, hvernig eigi að brúa þetta bil sem að mati ríkisstj. verður hálft annað ár. Ég tel þetta alranga stefnu í orkumálum, hvort sem á hana er lítið frá sjónarmiði efnahagsmála eða félagsmála. Út af fyrir sig nægir þetta til þess að ég er andvígur þessu frv. og mun greiða atkv. gegn því. En fleira kemur vissulega til. Þau drög, sem unnin voru meðan ég gegndi störfum iðnrh., eru nú gerbreytt. Þar stendur ekki steinn yfir steini. Þetta stafar að verulegu leyti af óviðráðanlegum ytri breytingum en einnig af breytingum sem hæstv. iðnrh. hefur beitt sér fyrir og ég tel vera okkur mjög í óhag. Frá fyrri drögum hefur stofnkostnaður verksmiðjunnar hækkað úr um 30 millj. dollara eða 2 600 millj. kr., miðað við þáv. gengi, í 68 millj. dollara eða 10 800 millj. kr., miðað við núv. gengi. Stofnkostnaður hefur þannig meira en tvöfaldast í dollurum og fjórfaldast reiknað í íslenskum krónum. Því þarf að sjálfsögðu að meta allar hugmyndir um fjárhagsgetu á nýjan leik, einnig í samanburði við fjármagnsþörf okkar á fleiri sviðum. Á móti kemur svo hitt, að meðalarðsemi hefur samkv. skýrslum sérfræðinga ríkisstj. nærri tvöfaldast, hækkað úr 10.3% í liðlega 20%, og er þá átt við fjárfestingu fyrir skatta. Fyrirtækið er sem sé orðið mjög arðbært eins og nú horfir, og það ætti að sjálfsögðu að gera okkur auðveldara að afla fjármagns til þess. Viðbrögð hæstv. iðnrh. Gunnars Thoroddsens við þessum breytingum hafa orðið þau að hann hefur lagt að Union Carbide að auka eignarhluta sinn í þessu arðbæra fyrirtæki úr 35%, eins og áður hafði verið fallist á, í 45%. Þetta jafngildir aukningu á hlutafé Union Carbide um 2.4 millj. kr. Iðnrh. ber fram þá röksemd að fjármögnunarvandinn sé orðinn stærri og hann sé nú að tryggja það að hann leggist ekki á okkur íslendinga á jafnþungbæran hátt og ella hefði orðið. En hæstv. iðnrh. féllst á fleiri breytingar. Tækniþekking, einkaleyfi og önnur slík þekking er innifalið í hlutafjárframlagi Union Carbide og var í fyrri drögum verðlagt á 2.3 millj. dollara. Nú er þessi upphæð hækkuð með einu pennastriki í 3.2 millj. dollara án nokkurs rökstuðnings. Hv. þm. Jón G. Sólnes spurði um þetta atriði í umr. í Ed. og spurði þá um það, hvort Union Carbide hefði metið það svo háu verði að þurfa að semja við kommúnískan iðnrh., eins og hv. þm. komst að orði. Sé þetta skýringin ætti það alla vega að liggja ljóst fyrir að ég hafi getað unnið fyrir kaupinu mínu meðan ég gegndi störfum ráðh. En það eru fleiri breytingar sem gerðar hafa verið. Önnur breyting, sem hæstv. iðnrh. hefur gert, er að hækka söluþóknun úr 3%, eins og áður var gert ráð fyrir, í 3.9% að meðaltali. Söluþóknunin á nú að hækka í stigum, verða þeim mun hærri sem meira er selt, og hef ég ekki fengið neinar skýringar á því fyrirkomulagi, aðra en þá að hæstv. ríkisstj. telji að Union Carbide geti haft einhverjar annarlegar ástæður til þess að selja aðeins hluta af þessari framleiðslu, og ef svo er vildi ég gjarnan fá skýringar á því viðhorfi. En meðalhækkunin er sem sé úr 3% í 3.9% og þessi hækkun er samþykkt enda þótt framleiðsla verksmiðjunnar, kísiljárnið, hafi hækkað um 150% og þar með söluþóknunin í dollurum. Þessi hækkun til Union Carbide frá fyrri drögum nemur 783 þús. dollurum á ári. Tækniþjónusta Union Carbide er 3% af söluverði og hefur hækkað frá fyrri drögum um 521 þú s. dollara á ári. Árlegur arður Union Carbide vegna aukinnar arðsemi og aukinnar eignaraðildar hefur hækkað frá fyrri drögum um hvorki meira né minna en 2 millj. 102 þús. dollara. Þessir 4 þættir, sem ég hef nefnt, tækniþekking, söluþóknun, tækniþjónusta og arður, hafa þannig hækkað um 4 millj. 306 þús. dollara frá fyrri drögum, aðeins á fyrstu 12 mánuðum sem verksmiðjan starfar. Union Carbide er því ekki að leggja fram 2.4 millj. dollara í viðbót sem hlutafé. Við erum að leggja fram þá upphæð á, silfurbakka handa Union Carbide - með verulegri uppbót þó - vegna þess eins hvernig hæstv. iðnrh. hefur haldið á málinu. Mér er það gersamlega óskiljanlegt eins og hv. þm. Jón G. Sólnes hvernig þarna hefur verið að verki staðið. Ég vil minna á það að þrír þessara þátta, þ. e. a. s. söluþóknunin, tækniþjónustan og arðurinn, eru árlegir þættir - tækniþekkingin er borguð í eitt skipti fyrir öll, en hinir þættirnir koma fram árlega, og standist þær áætlanir sem gerðar hafa verið um verksmiðjuna, þá verður hlutur Union Carbide þessu meiri en áður var reiknað með. Hin upphaflegu drög um járnblendiverksmiðju voru m. a. gagnrýnd á þeirri forsendu að raforkuverðið væri of lágt og mátti færa viss rök að því. Í því sambandi ber þó að minnast þess að um var að ræða orku sem ekki var fyrirsjáanlegur markaður fyrir um nokkurra ára skeið, að um væri að ræða að meiri hluta til orku sem ekki átti að koma frá Sigölduvirkjun nema að litlum hluta, heldur er nú þegar í kerfi Landsvirkjunar, án þess að unnt sé að koma henni í verð, og að um væri að ræða orkusölu til íslensks fyrirtækis sem væri að miklum meiri hluta til í eigu íslenska ríkisins. Það var hins vegar ein meginafleiðing olíukreppunnar haustið 1973 að orkuverð snarhækkaði um allan heim. Að sjálfsögðu bar að leggja megináherslu á það atriði við endurskoðun hinna upphaflegu draga. Hæstv. iðnrh. hefur samið um það að raforkuverð hækki. Ef tekið er meðalverð fyrir forgangsorku og afgangsorku á 8 árum, þá er hækkunin úr 4.2 mill á kwst. í 5.7 mill eða um rúmlega 35%. Orkuverðið hækkar sem sé miklu minna en allir aðrir kostnaðarliðir hinnar fyrirhuguðu verksmiðju. Stofnkostnaðurinn hefur, eins og ég rakti áðan, hækkað um meira en helming, byggingarkostnaðurinn um 150%. Þarna virtist þó hæstv. iðnrh. hafa kjörið tækifæri til þess að halda fast á íslenskum hagsmunum. Í fyrri drögum hafði Union Carbide fallist á arðsemi sem næmi 10.3%, eins og áður var rakið. Ef hæstv. iðnrh. Gunnar Thoroddsen hefði staðið á þessari arðsemi, 10.3%, sem búið var að samþykkja, en krafist þess að orkuverð hækkaði í samræmi við breyttar aðstæður, hefði verið hægt að krefjast 10.4 mill fyrir kwst. og halda samt óbreyttri arðsemi sem hlutfalli af fjárfestingu. Þeim mun meiri ástæða var til að halda fast á þessu máli sem eignarhlutur Union Carbide í verksmiðjunni hefur verið aukinn um nærri þriðjung og þar með arður fyrirtækisins af orkunni. En hæstv. iðnrh. hefur lotið ákaflega lágt að sætta sig við 5.7 mill miðað við þessar gerbreyttu aðstæður, þegar 10.4 mill áttu að vera innan seilingar á rökréttan hátt, miðað við þau fyrri drög um arðsemi sem Union Carbide hafði fallist á. Fyrri samningsdrög og þau, sem nú liggja fyrir okkur, eru ekki sambærileg vegna þess hversu mjög ytri aðstæður hafa breyst á þessum tíma. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að hæstv. iðnrh. hafi haldið ákaflega illa á okkar hlut miðað við þessar breyttu aðstæður og síður en svo náð þeim árangri sem unnt hefði verið að ná miðað við grundvallaratriði sem áður lágu fyrir. Ég er því andvígur frv. einnig af þessari ástæðu. Ég á sæti í þeirri n., sem fær þetta frv. til meðferðar, og mun að sjálfsögðu fjalla um það þar og því eru ýmsir þættir sem ég mun ekki gera hér að umtalsefni. Ég tel þó rétt að gera hér grein fyrir brtt. sem ég hafði hugsað mér að flytja í n. Ég mun þar í fyrsta lagi flytja frávísunartill., svo hljóðandi: „Þar sem íslendingar þurfa á næstu árum að hagnýta alla tiltæka orku, fjármagn og vinnuafl til þess að fullnægja þörfum hins almenna orkumarkaðar, m. a. með rafhitun húsa, telur Alþ. allar forsendur skorta til þess að koma upp orkufrekum iðnaði meðan svo er ástatt og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ef þessi till. verður ekki samþ. mót von minni í hv. iðnn., þá mun ég einnig freista þess að flytja tilteknar brtt. við frv. og ég vil gjarnan gera grein fyrir þeim eða nokkrum þeirra í stuttu máli við þessa 1. umr. 1. gr. frv. hljóðar svo: „ Ríkisstj. skal beita sér fyrir stofnun hlutafélags er reisi og reki verksmiðju að Grundartanga í Hvalfirði til framleiðslu á 75% ferrosilikoni og hafi með höndum þá framleiðslu og skyldan atvinnurekstur.“ Ég legg til, að við þessa setningu bætist: „Staðarvalið skal þó háð því að uppfyllt sé ákvæði 29. gr. l. um náttúruvernd, nr. 47/1971, og ákvæði 4., 9. og 10. gr. reglugerðar um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og hættulegra efna, nr. 164/1972.“ Eins og ég rakti áðan er það eitt af meginatriðum þessarar reglugerðar að það má ekki ákveða staðarval nema þetta formlega samþykki, sem á að ná til allra þátta verksmiðjurekstrarins, liggi fyrir. Þessu ákvæði hefur þegar verið beitt. Því var m. a. beitt við að stöðva framkvæmdir við svo kallaða kíttisverksmiðju sem reisa átti í Hveragerði, vegna þess að ekki hafði verið sótt um staðarleyfi fyrir hana á eðlilegan hátt. Framkvæmdir voru stöðvaðar þar. Og ég á dálítið erfitt með að skilja að það sé ætlun hæstv. ríkisstj. eða hv. Alþ. að komast hjá því að lúta ákvæðum þessarar reglugerðar. Mér virðist þó af ýmsum orðum, sem fallið hafa, að þessi sé ætlunin og því tel ég rétt að þetta sé tekið ótvírætt fram í frv. Ég mun fyrir mitt leyti leggja til að eignarhlutur íslendinga haldist 65%, eins og um hafði verið rætt í hinum fyrri drögum. Í sambandi við 3. gr., þar sem rætt er um jarðnæði við Grundartanga, höfn við Grundartanga, veg að hinni fyrirhuguðu verksmiðju og raflínu að hinni fyrirhuguðu verksmiðju, þar legg ég til að við bætist nýr tölul.: „6. Að gera samning við verksmiðjuna sem tryggi að hún greiði allan kostnað við framkvæmdir þær sem um getur í 2. og 5. lið.“ Nýlega barst ríkisstj. álitsgerð frá Þjóðhagsstofnun um þetta frv. og þær framkvæmdir sem fyrirhugaðar voru. Er bent á ýmis athyglisverð atriði í þessari tiltölulega nýkomnu skýrslu og m. a. er fjallað þar um höfnina. Í þessari skýrslu segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ljóst er að hafnargerðin er alger forsenda fyrirtækisins. Hins vegar er alls óvíst, hver önnur not verða af höfninni, og má telja líklegt að hún muni um fyrirsjáanlega framtíð þjóna málmblendiverksmiðjunni því nær eingöngu. Nálægð annarra hafna í Reykjavík og Akranesi skiptir hér meginmáli fyrir þörf og hugsanleg not annarra fyrirtækja af höfninni. Eðlilegt virðist einnig að líta svipuðum augum á kostnað við vegalagningu, en hér mun um að ræða endurbætur vegarins frá þjóðveginum til verksmiðjulóðarinnar. Samkv. upplýsingum starfsmanns viðræðunefndar um orkufrekan iðnað var fjárfesting í Grundartangahöfn áætluð nema um 450 millj. kr. fyrir gengisbreytinguna 13. febr. s. l. og kostnaður við vegagerðina lauslega áætlaður geta numið um 25 millj. kr. Þjóðhagsstofnun hefur reiknað arðgjöf fyrirtækisins að meðtalinni þessari fjárfestingu á gengi og verðlagi sambærilegu við fjárfestingaráætlanir viðræðunefndar um orkufrekan iðnað. Jafnframt hefur rekstraráætlunin verið leiðrétt vegna áætlaðrar greiðslu hafnargjalda, en í stað hafnargjalda hefur lauslega verið gert ráð fyrir rekstrarkostnaði hafnarinnar. Þessi leiðrétting veldur lækkun hafnar- og lóðargjalda um 66 þús. dollara og samsvarandi hækkun rekstrarhagnaðar. Á þessum grunni verður niðurstaðan sú, að afkastavextir nemi 12.8% í stað 13.6%, þegar ekki er tekið tillit til nauðsynlegrar fjárfestingar í höfn og vegi. Það er álit Þjóðhagsstofnunar að þótt deila megi um að hve miklu leyti eigi að skrifa hafnar- og vegareikning þennan á kostnað málmblendiverksmiðjunnar einnar, fæst naumast rétt mynd af arðgjöf fyrirtækisins nema að teknu einhverju tilliti til þessa kostnaðar.“ Ég fæ ekki betur séð en þessar aths. séu algerlega réttar, og mér er ekki alveg ljóst hvernig hæstv. ríkisstj. hugsar sér að rekstrarhalli þessarar hafnar verði bættur. Varla getur verið til þess ætlast að þau sveitarfélög, sem eiga að verða formlegur eigandi hafnarinnar, eigi að standa undir þeim rekstrarhalla, en sá halli er fyrirsjáanlegur um alllangt árabil. Verksmiðjunni verður aðeins gert að greiða hafnargjöld, sömu hafnargjöld og í Reykjavík, og það liggur fyrir að þau nægja ekki til þess að standa undir tilkostnaði þessarar hafnar, þannig að ég tel að Alþ. þurfi að gera það alveg ljóst hvernig ætlunin er að jafna þennan mun. Því flyt ég þá brtt. sem ég nefndi áðan. Í sambandi við 5. gr. um stjórn fyrirtækisins mun ég flytja brtt. þar sem segir: „Fulltrúar íslenska ríkisins í stjórn fyrirtækisins skulu vera 5 og kjörnir hlutfallskosningu í Sþ. til árs í senn svo og varamenn þeirra.“ Og við 6. gr., þar sem ríkisstj. er heimilað að gera tiltekna samninga við Union Carbide, legg ég til að verði bætt svofelldri setningu: „Þó skal greiðsla fyrir tækniþjónustu Union Carbide í formi hlutabréfa ekki vera hærri en 2.3 millj. dollarar, meðalsölulaun ekki hærri en 3% og meðalraforkuverð fyrstu 8 árin ekki lægra en 8 mill á kwst.“ Ég rakti áðan að hin breytta arðsemi gerir kleift að greiða 14.4 mill fyrir kwst. ef maður reiknar með sömu arðsemi og áður var reiknað með, þannig að þarna er farið bil beggja og hæstv. ráðh. gefið svigrúm sem ætti að geta nægt honum. Ég vil svo undir lokin láta þess getið að ég sé þrátt fyrir allt ástæðu til þess að fagna því að ekki hefur að fullu verið horfið frá því grundvallaratriði að fyrirtækið verði að meiri hluta í eigu íslenska ríkisins, þótt nú sé miklu verr gengið frá eignarhlut íslenska ríkisins en áður var fyrirhugað. Ég er þeirrar skoðunar að við megum ekki hvika frá þeirri meginreglu, hvorki á sviði orkufreks iðnaðar né annarra atvinnumála, ef við ætlum að halda efnahagslegu sjálfstæði okkar, að við eigum sjálfir allan atvinnurekstur í landinu. Ég tel steðja að okkur miklar hættur á þessu sviði, ekki síst í sambandi við nýtingu íslenskrar orku. Það er vitað að öflugir erlendir aðilar horfa nú miklum löngunaraugum á þá orku. Því tel ég miklu skipta í sambandi við afgreiðslu þessa máls að flokkarnir geri grein fyrir meginstefnu sinni á þessu sviði í sambandi við afgreiðslu málsins. Hæstv. iðnrh. lýsti yfir því í sjónvarpi í viðræðum við mig fyrir nokkru, að hann væri þeirrar skoðunar að fyrirtæki í orkufrekum iðnaði, sem rísa kunni á Íslandi, eigi eftirleiðis að vera að meiri hluta til í eigu íslendinga. Sumir flokksbræður hans eru hins vegar greinilega á annarri skoðun. Hv. þm. Jón G. Sólnes sagði í ræðu sem hann flutti í Ed., að hann hefði viljað að Union Carbide ætti verksmiðjuna einn eða með einhverjum hérlendum einstaklingum, og hann lauk máli sínu með þessum afar fróðlegu orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Ung var ég gefin Njáli, sagði mikil hetja þegar hún fylgdi manni sínum í bálið. Ég hef frá unga aldri verið hrifinn af stefnu Sjálfstfl. og reynt að vinna flokknum allt það gagn sem ég hef getað. En á þessu fyrsta þingi, sem ég sit sem kjörinn fulltrúi fyrir Sjálfstfl., er mér boðið upp á að styðja frv. sem stuðlar að meiri eflingu ríkisrekstrar í þjóðfélaginu en nokkru sinni hefur átt sér stað fyrr. Þetta finnst mér erfiður biti að kyngja. Og ég hef ekki hetjulund hinnar merku konu Bergþóru. Ég held að ég láti það ógert. Ég lýsi andstöðu minni við þetta frv. eins og það liggur fyrir og mun greiða atkv. gegn því.“ Þannig telur hv. þm. Jón G. Sólnes að meiri hluti íslenska ríkisins sé stóra hættumerkið í sambandi við þetta frv., og það er þessi meirihlutaréttur íslenska ríkisins sem veldur því að hann leggst gegn því. Við höfum hér í Nd. hlýtt á orðræður hv. þm. Sverris Hermannssonar um áhuga hans á því að eftirláta erlendum auðhring bæði rannsóknir og stórvirkjanir á Austfjörðum, og slík dæmi mætti nefna mörg fleiri. Ég tel að þarna vofi yfir okkur ákaflega mikil hætta og það sé nauðsynlegt, eins og ég gat um áðan, að reyna að tryggja næga samstöðu, bæði hér á Alþ. og meðal þjóðarinnar, til þess að hlaða varnarmúr gegn þessari þróun. Ég tel að það sé ákaflega æskilegt í sambandi við þetta mál að hæstv. forsrh., sem því miður er ekki staddur hér, lýsi yfir því, hver er stefna núv. hæstv. ríkisstj. á þessu sviði, hvernig hún hugsar sér að staðið verði að áætlunum um þróun iðnaðar af þessu tagi á næstu árum, hver er sameiginleg afstaða hæstv. ríkisstj., og raunar væri fróðlegt að heyra þá líka um afstöðu Sjálfstfl. sem hefur birst í gagnstæðum viðhorfum eins og ég gat um áðan.

Benedikt Gröndal Hæstv. forseti. Enda þótt hugmyndir um virkjanir og byggingu orkufrekra iðjuvera séu gömul saga hér á Íslandi, má segja að tímamót hafi orðið á því sviði þegar ákveðið var að ráðast í Þjórsárvirkjun og heimila svissnesku fyrirtæki að reisa hér álverksmiðju. Þegar þetta gerðist, átti Alþfl. aðild að ríkisstj. og tók þar af leiðandi afstöðu til þessara mála. Þá var mikið rætt um erlent fjármagn og stóriðju á almennum grundvelli og þá heyrðust raddir í þá átt að við ættum að opna allar gáttir og reyna hvað við gætum að ná hingað erlendu fjármagni til þess að byggja upp stóriðju í landinu. Um þessar hugmyndir voru menn ekki einir hér á landi, því að nágrannaþjóðir okkar sumar, eins og t. d. norðmenn, völdu sína bestu menn í svipað hlutverk og þetta. Alþfl. snerist þó algerlega gegn þeirri hugmynd að mótuð yrði almenn afstaða, t. d. með almennri löggjöf, sem opnaði dyrnar fyrir erlendu fjármagni og stóriðju sem væri að meira eða minna leyti í eigu erlendra aðila. Alþfl. tók þá afstöðu að orkulindirnar sjálfar og öll mannvirki til beislunar þeirra skyldu tvímælalaust undir öllum kringumstæðum vera í eigu íslendinga. Hins vegar gæti komið til mála að heimila erlendum aðilum að reisa eða vera aðilar að því að reist verði iðjuver, en við tókum fram og höfum haldið þeirri afstöðu síðan að við teldum rétt að hvert slíkt tilvik yrði athugað fyrir sig. Það er því ekki rétt þegar því er haldið fram, að sú ríkisstj., sem þá sat að völdum, hafi markað þá stefnu að álverið væri aðeins byrjun á löngu áframhaldi. Alþfl. hafði aldrei samþykkt það og hafi þær skoðanir komið fram þá, hygg ég að ríkisstj. hafi ekki verið af þeim bundin. Nú er komið að því að afgreiða löggjöf um aðra stórverksmiðju af þessu tagi, orkufrekan iðnað, þar sem erlendir aðilar koma mjög við sögu. Verulegur munur er á því, hvernig lagt er til að samið verði um málmblendiverksmiðju þá sem nú er fyrirhuguð og hvernig samið var við svisslendinga um byggingu álversins. Grundvallarmunurinn er sá að svisslendingum var heimilað að eiga algerlega álverið, en nú er hugmyndin sú að íslendingar eigi meiri hluta í þeirri verksmiðju sem fyrirhuguð er, þótt skiptar séu skoðanir u.m hve mikill sá meiri hluti eigi að vera. Í sambandi við fyrri leiðina, að heimila hinum erlenda aðila að eiga verksmiðjuna að öllu leyti, er það að sjálfsögðu ætlun íslendinga að tryggja með samningum allan þann rétt sem við viljum leggja áherslu á, og þar ber e. t. v. hæst hvaða tegund skattlagningar verður valin, hvernig fer með tækni og greiðslur fyrir hana, hvernig á að úrskurða deilumál og ýmislegt fleira. Það er hægt að ákveða slíkt í samningum um viðkomandi iðjuver og það er líka hægt að ganga út frá því að allt slíkt lúti venjulegum íslenskum lögum. Sá er meginmunurinn á þessum tveimur leiðum að leið álsamninganna, sú að láta hinn erlenda aðila eiga álverið algerlega, standa undir öllu hlutafé og stofnkostnaði, en tryggja rétt íslendinga með samningum, - sú leið tryggir það að íslendingar taka eins litla áhættu sjálfir af þeim rekstri, sem verið er að stofna til, og hægt er að búast við. Hin leiðin, þar sem íslendingar ætla sér að verða meirihlutaeigandi í verksmiðjunni, en ætla þó erlendu fyrirtæki að eiga verulegan hluta hennar og hafa á sínu valdi sérstaklega sölu- og tæknihlið verksins, - sú leið hefur það í för með sér að íslendingar taka mjög mikla áhættu sjálfir. Það má því segja að hér sé um mismunandi framkvæmd á sömu grundvallarhugsun að ræða, en álsamningurinn hafi byggst á því að íslendingar tækju sem allra minnsta áhættu, en málmblendiuppkastið geri ráð fyrir því að íslendingar taki á sig verulega áhættu. Ekki munu þó allir meta þetta mál út frá þessum sjónarmiðum, heldur kemur þar til þjóðernistilfinning og viðhorf manna til þess að erlendir aðilar hafi hér yfirleitt nokkur umsvif. Virðist svo sem margir telji að það eitt sé nægileg ástæða til þess að íslendingar eigi ekki aðeins að eiga meiri hluta í málmblendiverksmiðjunni, heldur í öllum verksmiðjum, þar sem erlend þátttaka kemur til. Um skatta og tækni og fleira slíkt hefur þó reynslan orðið sú að það virðist ekki vera með öllu hentugt að segja á einfaldan hátt: Öll þessi mál skulu lúta íslenskum lögum, - því að í uppköstum að samningum um málmblendiverksmiðjuna hafa verið ýmis ákvæði sem hafa falið í sér margvísleg frávik frá íslenskum lögum, svo að þeir, sem um þau mál fjölluðu frá upphafi, geta ekki hælt sér af því að þetta fyrirtæki hafi átt að heyra algerlega undir íslensk lög frá upphafi. Alþfl.samþykkti á sínum tíma álsamningana og nú er fengin margvísleg reynsla af þeim svo og af a. m. k. einu öðru iðjuveri í landinu, norður í landi, þótt það sé öllu minna, kísilgúrverksmiðjunni í Mývatnssveit. Við teljum að það geti verið mjög hollt fyrir íslendinga þegar önnur verksmiðja af þessu tagi með þátttöku útiendinga rís, þá verði reynd sú leið að við eigum meiri hluta í verksmiðjunni og annað sem af þeirri grundvallarákvörðun fylgir, og mundi þá einnig fljótlega fást reynsla af því hvaða kostir og gallar fylgja slíkri skipan. Á þessum grundvelli höfum við í meginatriðum verið reiðubúnir til þess að veita því samþykki okkar að gert verði samkomulag um byggingu málmblendiverksmiðjunnar. En jafnframt, því sem Alþfl. hefur lýst sig í grundvallaratriðum sammála því að gera þessa verksmiðju hefur hann tekið fram að hann hafi fyrirvara um ýmis atriði þangað til frekari upplýsingar liggja fyrir. Mál þetta var að mestu leyti undirbúið í tíð fyrrv. iðnrh., á árum vinstri stjórnarinnar, og Alþfl. hafði mjög lítil tækifæri til að fylgjast með smáatriðum málsins og hefur raunar ekki haft það fyrr en tiltölulega nýlega. Þess vegna höfum við áskilið okkur allan rétt varðandi ýmis einstök framkvæmdaatriði og þá beðið eftir því að þau yrðu upplýst í meðferð málsins hér á Alþ. Frv. hefur þegar farið í gegnum hv. Ed. og iðnn. þeirrar d. fjallað ítarlega um það, mun hafa haldið eina 11 fundi og boðað til sín sérfróða menn á mörgum mismunandi sviðum. Iðnn. Nd. var gefið tækifæri til að sitja þessa fundi og fylgjast með þeim yfirheyrslum eða þeim samræðum sem þar fóru fram, en því miður fór það svo að tiltölulega fáir iðnn.-menn gátu notfært sér þetta tækifæri vegna annarra starfa á vegum Alþ., svo að menn hafa í þessari d. fengið tiltölulega lítið að vita af því sem fram kom í rannsókn Ed. Að sjálfsögðu hafa Nd.-menn ekki nema að litlu leyti getað fylgst með hinum löngu umr. í Ed., vegna þess að fundir hafa verið í deildum samtímis. En það er athyglisvert að hv. síðasti ræðumaður, sem sótti tiltölulega fáa af þessum rannsóknafundum n. í Ed., virðist ekki þurfa á neinu slíku að halda, því að hann hefur fyrir fram skoðanir á öllum málum, skoðanir sem í sumum tilvikum stangast algerlega á við það sem sérfróðir embættismenn fullyrtu á fundum Ed.- nefndarinnar. En hann um það. Hann hefur verið ráðh. yfir þessum málum og þá sjálfsagt myndað sér fastar skoðanir sem líklega eiga ekki eftir að haggast, því að hann hefur farið þá óvenjulegu leið, sem mun a. m. k. ekki vera í anda þingskapa, að lýsa ítarlega brtt. við mál þegar við 1. umr. Með því sýnir hann í raun og veru iðnn. þessarar d. hina mestu fyrirlitningu, því að hann þarf ekki einu sinni við samnm. sína að tala, áður en hann mótar eigin brtt. við frv. En ég skal ekki hafa frekari afskipti af því, það er hans mál. Kannske þarf hann ekki einu sinni að mæta í iðnn. þessarar d. frekar en hinnar d. Af þeim atriðum þessa máls, sem við Alþfl.-menn höfum viljað fá frekari skýringar á, skal ég nú nefna nokkur. Í fyrsta lagi vil ég nefna lánsfé. Það er ljóst, að afleiðing af þeirri stefnu að íslendingar eigi meiri hluta í verksmiðjunni hvort sem það er 51% eða 65%, er sú að íslenska ríkið verður að útvega sér sjálfsagt í kringum 2 milljarða kr. til að leggja fram hlutafé sitt. Þessi fyrirtæki eru ekki eins og mörg smáfyrirtæki sem íslendingar eru vanir, þar sem hægt er að stofna þau löglega og gefa yfirlýsingar um hlutafé sem síðan er aldrei greitt og hefur aldrei sést, eins og rekstur fyrirtækjanna ber oft vitni um. Fyrir utan fé til þess að standa skil á eignarhlut íslenska ríkisins verður að útvega fé til þess að reisa eða byggja höfnina fyrir og enn fremur til þess að endurbæta vegi í nágrenninu, og kann að koma í ljós að íslenska ríkið þurfi að snara út fé til fleiri atriða. Allt verða þetta miklar upphæðir á íslenskan mælikvarða og við Alþfl.-menn leggjum á það ríka áherslu að þetta lánsfé verði tryggt á þann hátt að það gangi ekki út yfir eðlilega lánamöguleika íslensku þjóðarinnar og veiði því ekki til þess að draga til sín fé frá öðrum framkvæmdum. Slíkar yfirlýsingar hafa þegar verið gefnar svo að ekki er ástæðá til að vefengja, en ég vil þó ítreka að þetta er veigamikið atriði og mjög þungt á metunum. Höfnin er í okkar augum sérstaklega viðkvæmt atriði í þessu tilliti. Rekstur hennar í byrjun er óviss. Sveitarfélögin, sem að henni standa, eru öll mjög fámenn og veik, að undanteknum Akraneskaupstað, og er fyrirtækið þó ærið stórt, jafnvel á hans mælikvarða. Við viljum því leggja ríka áherslu á að vel verði frá þessum málum gengið og það verði tryggt í fyrsta lagi, að þessi hafnargerð dragi ekki fé frá öðrum íslenskum höfnum og til hennar verði ekki veitt lán úr þeim sjóðum sem helst hafa getað lánað til annarra íslenskra hafna, því að verkefni eru þar ærin. Hér kemur enn að því sama, að það þarf að útvega sérstakt lánsfé í þetta. En yfirlýsingar hafa verið gefnar um að það muni vera hægt, þar sem svo mikil trú sé á arðsemi þessa fyrirtækis í heild að lánastofnanir, sem ekki mundu sinna íslendingum sérstaklega, muni vera reiðubúnar til að lána það fé sem til þarf. Þá vil ég nefna það að við, eins og ég hygg allir aðrir, leggjum á það áherslu að við alla framkvæmd þessa máls, ef til kemur, verði hafðar í frammi ítrustu mengunarvarnir. Það er að vísu ekki rétt að þróunarlöndin séu öll til fyrir myndar hvað það snertir. Ég hef hlustað á það á alþjóðlegum fundum að þróunarríkin haldi því fram að þau hafi rétt til þess að menga hjá sér, og á bak við það er sú hugsun að þegar ríku þjóðirnar eru búnar að koma upp sínum eigin iðnaði eins og þeim sjálfum sýnist, þá ætla þær fullar af áhuga á því að vernda náttúruna að koma fram heimsreglum sem verða til þess að gera hinum fátækari ríkjum erfiðara fyrir um að koma sjálfum upp iðnaði. Fyrirmyndir í þessum efnum held ég að við sækjum til nágrannalanda okkar, þar sem náttúruverndarhreyfingin á undanförnum árum hefur verið sterkust og þar sem lengst hefur verið gengið í kröfum varðandi þessi mál. Það fer ekki á milli mála að sumar yfirlýsingar, sem hafa birst á prenti í opinberum skjölum varðandi þetta mál, hafa verið næsta gálausar, og hefur verið viðurkennt við nánari athugun að þær hafi ekki fyllilega við rök að styðjast, eins og fullyrðingar um það að viðkomandi framleiðslu þessarar verksmiðju geti ekki verið um nein eiturefni eða meinskaðleg efni að ræða. Hins vegar virtist mér koma fram á fundum Ed.- n. um þessi mál að það hafi orðið miklar breytingar til batnaðar í mengunarvörnum hér á landi, og á ég þar ekki aðeins við þann lagabókstaf, sem Alþ. hefur sett á síðustu árum, eða þær reglugerðir, sem gefnar hafa verið út, heldur líka viðhorf þeirra embættismanna sem eiga að framfylgja þessum reglum. Mér er sérstaklega minnisstætt hvað landlæknir sagði um þessi mál á einum þeirra funda sem ég nefndi, en hann viðurkenndi þar að við íslendingar hefðum ekki sýnt nægilega varúð í þessum efnum við byggingu álversins eða kísilgúrverksmiðjunnar og yrðum að gera þar gagnráðstafanir. En hann hélt því fram að við hefðum lært mikið og mundum nú geta knúið fram ítrustu staðla í þessum efnum sem til eru hjá grannþjóðum. Og þá er rétt að minnast þess, að þótt eldri verksmiðjur til framleiðslu á ýmiss konar málmum séu hinir mestu mengunarskaðvaldar, þá hafa orðið feikilegar breytingar á þessu undanfarin ár og í flestum siðmenntuðum löndum kemst ekkert fyrirtæki, stórt eða lítið, opinbert eða einkafyrirtæki, upp með að reisa nú mannvirki án þess að þeim fylgi ítrustu mengunarvarnir. Hins vegar er því ekki að leyna að mál þessi eru einmitt nú í mjög örri þróun og alls ekki komin á fastan grundvöll. Það var t. d. ekki fyrr en á síðari fundum n. í Ed. sem lagðir voru fram staðlar um mengunarvarnir, bæði frá Bandaríkjunum og Noregi, sem formaður v. hafði þá rétt fengið úr pósti. Þessir staðlar hafa verið gefnir út nú síðustu vikur, t. d. bæði í Noregi og Bandaríkjunum. Það kom í ljós, eftir því sem mönnum var sagt á þessum fundum, að amerísku staðlarnir mundu vera til muna kröfufrekari en þeir norsku eru. Þá kom einnig í ljós að Heilbrigðiseftirlitið og landlæknir hafa verið í sambandi við Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina og einn sérfræðingur frá þeirri stofnun er væntanlegur hingað mjög bráðlega. Má vel vera að hann hafi þegar verið hér, sé þegar kominn. Vil ég láta í ljós ánægju yfir því að slíkrar samvinnu hefur verið leitað, og von er um það að hún geti orðið til þess að styrkja okkur í því að koma fram ítrustu mengunarvörnum. Ég vil taka það fram að þegar rætt er um mengunarvarnir eigum við ekki aðeins við mengun umhverfisins, heldur líka hina innri mengun í verksmiðjunni, þ. e. a. s. þær hættur sem steðja að verkafólkinu þar af ýmsum orsökum. Í sumum tegundum verksmiðja mun það vera svo, að mengunarvarnir hafa þau áhrif að t. d. skaðvænlegar lofttegundir og annað verða því meiri inni í verksmiðjunum sem minna kemst út úr þeim. Er því mikilvægt að ekki verði gleymt að gæta ítrasta öryggis þess verkafólks sem kemur til með að vinna í þessari verksmiðju. Þetta virtist landlækni vera fullljóst og hann kann að sjálfsögðu á þessu góð skil. Þá teljum við að nauðsynlegt sé frá upphafi að tryggja að það verkalýðsfélag, sem starfar á svæði verksmiðjunnar, og verkafólkið í verksmiðjunni fái eðlilega og lýðræðislega aðstöðu til áhrifa í samræmi við þær hugmyndir sem nú eru uppi um slíka hluti. Vænti ég að ekki verði nein fyrirstaða á því sviði, Mikið hefur verið rætt um líffræðilega athugun á umhverfi á þeim stað þar sem verksmiðjan mun eiga að rísa. Liggur í augum uppi að nauðsynlegt er að gera slíka líffræðilega athugun eins fljótt og hægt er, þótt ég telji ekki ástæðu til að stöðva framgang frv. á meðan hún fer fram, því að ég hygg að það séu, eftir því sem mér er tjáð af kunnugum mönnum, hverfandi líkur fyrir því að nokkuð komi í ljós sem gefi ástæðu til að hætta við verksmiðjubygginguna á þessum stað, enda hefur Náttúruverndarráð samþykkt staðinn út af fyrir sig. En ráðið hefur ekki veitt samþykki sitt að frekara leyti. Hins vegar er nauðsynlegt að hafa ítarlegar líffræðilegar athuganir, sem síðan verður að halda áfram með reglulegu millibili, til þess að jafnan verði hægt að fylgjast með því hvort verksmiðjan hefur einhver óæskileg áhrif á umhverfi sitt, og ef þau áhrif reynast vera meiri en menn búast við eða önnur en menn bjuggust við, þá verður að bregðast við því. Um samhengið á milli þessarar verksmiðjubyggingar og raforkumálanna í heild hefur mikið verið rætt og það samhengi var m. a. umræðuefni á löngum fundum í Ed.-n. Þar voru lagðir fram útreikningar, sem ég hygg að verkfræðingar Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens hafi gert, sem sýndu að ef húshitun er tekin upp og framkvæmd með eins miklum hraða og þeir telja hugsanlegt að framkvæma, þá muni með þau tvö orkuver, sem nú eru framundan á næstunni, verða næg orka til almennra nota til þeirrar húshitunar, sem hægt verði að framkvæma, og til þessa iðjuvers. Þessir sérfræðingar útskýrðu það, að húshitun væri ekki eingöngu undir því komin að sjálf raforkan væri fyrir hendi í raforkuveri, heldur væri það mikið mannvirki að koma henni til þeirra byggða þar sem hita á. Í fyrsta lagi yrði að styrkja og breyta línum á milli byggða og það væri í sjálfu sér víðast hvar stórvirki. Í öðru lagi hefði enn lítið sem ekkert verið athugað hvernig ætti að hita með rafmagni eftir að rafmagnið er komið til byggðarinnar. Það mun vera hægt að gera á mismunandi vegu tæknilega og hefur lítið sem ekkert verið athugað hér á landi. Virtist því vera skoðun þessara sérfræðinga að þó að keyrt yrði með fullum hraða í húshitun og við legðum í það alla þá orku sem við getum, vinnuafl og fé, þá mundi húshitunin ekki geta gengið hraðar en svo, að raforku muni ekki skorta, jafnvel þótt þetta orkuver verði reist. Þessar upplýsingar þóttist ég fá út úr umræðufundunum, sem fram fóru í iðnn. Ed., og stangast þær nokkuð á við það sem hv. síðasti ræðumaður sagði, en hann virtist eingöngu tala um þá orku sem væri á hverjum tíma fyrirliggjandi og mætti nota til hitunar. Það þarf sem sagt að koma þeirri orku til byggðanna. Tökum t. d. Austfirði og Vestfirði þar sem eru stærstu verkefnin, þar mun það ekki verða gert í einni svipan. Ég vil ítreka það sem ég sagði í upphafi, að grundvallarafstaða Alþfl. í þessum málum er sú að við eigum í hvert skipti að rannsaka gaumgæfilega þá möguleika, sem fyrir hendi eru, hvern fyrir sig, ef rætt er um erlenda þátttöku í íslenskum iðnaði, og að orkulindirnar eiga ávallt að vera í eigu íslendinga. Við teljum að þessi verksmiðja mundi geta aukið fjölbreytni íslenskra atvinnuvega, aukið atvinnuöryggi og útlitið í efnahagsmálum sé nú því miður slíkt, að svo geti farið að íslendingar muni telja sér mikinn hag í því að hafa þá vinnu sem verður sérstaklega á byggingartímabili verksmiðjunnar. Við höfum því samþykkt þetta frv., en þó með þeim vangaveltum sem ég hef hér látið í ljós. Við munum fylgjast með áframhaldandi rannsókn málsins í iðnn. þessarar d. sem vafalaust verður ítarleg ekki síður en rannsókn n. í Ed.



Herra forseti. Ég vil hér við 1. umr. þessa máls í hv. d. gera grein fyrir afstöðu SF til frv. og vil í því tilefni lesa samþykkt sem þingflokkur og framkvæmdastjórn SF hafa gert og fjallar um þetta frv. Samþykkt þessi hljóðar svo, með leyfi forseta: „Orkuforðinn í fallvötnum og jarðvarma landsins er mesti þjóðarauður íslendinga, og hagsæld þjóðarinnar hlýtur í vaxandi mæli að fara eftir því hvernig hann er nýttur. Orkuskortur í heilum landsfjórðungum og gífurleg hækkun á verði innfluttra orkugjafa knýja á um mótun heildarstefnu um orkuvirkjanir og dreifingu nægrar orku um landið allt á jafnaðarverði. Ekki örlar á að núverandi valdhafar ætli að sinna á fullnægjandi hátt þessari brýnu þörf þjóðarinnar með því að hraða eins og framast er unnt rannsóknum, áætlanagerð og framkvæmdum í orkumálum með heildarhagsmuni landsbyggðarinnar allrar fyrir augum. Eina meiri háttar mál, sem orkunýtingu varðar og komið hefur til kasta yfirstandandi Alþ. af ríkisstj. hálfu, er frv. um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Hvaða augum sem menn líta á það fyrirtæki út af fyrir sig, er ljóst, að málefni, sem eru langtum afdrifaríkari fyrir hag þjóðarinnar og þróun búsetu í landinu, eru látin sitja á hakanum. Stofnlínur milli landshluta eru undirstaða tengingar landsins alls í eitt orkuveitukerfi sem fullnægir þörfum þjóðarinnar á jafnaðargrundvelli. Framkvæmdir við stofnlínu milli Suðurlands og Norðurlands, sem vinstri stjórnin hafði undirbúið sem forgangsverkefni, eru enn í undandrætti. Þess verður ekki vart að línulögn frá þeirri línu til Vestfjarða sé svo mikið sem á dagskrá. Takist að hraða virkjun Kröflu eins og nú er áformað, er aðkallandi að ákveða og undirbúa skjótt lagningu línu frá Kröfluvirkjun til Austurlands. Ekki vottar fyrir að því máli sé sinnt. Samfara tengingu landsins alls í eitt orkuveitusvæði þarf að móta virkjanastefnu í samræmi við það, en slíkrar stefnumótunar sér engan stað. Könnunarskýrsla, sem gerð var á vegum vinstri stjórnarinnar um úrræði til þess að nýta innlenda orkugjafa í stað olíu til húshitunar, leiddi í ljós að mikið og kostnaðarsamt verk þarf að vinna við endurbætur dreifikerfa fyrir utan stofnlínuframkvæmdir áður en unnt er að koma raforku til húshitunar með fullnægjandi hætti til þeirra byggðarlaga sem ekki geta orðið jarðvarmaveitna aðnjótandi. Ekkert hefur verið sinnt um að fylgja þessu máli eftir með nánari könnun og áætlanagerð. Þegar mikilvægum undirstöðuatriðum orkuöflunar og orkudreifingar, sem þjóðarhagur veltur á flestu öðru fremur, er lítt eða ekki sinnt af hálfu stjórnvalda, geta Samtökin ekki léð fylgi frv. ríkisstj. um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Um leið og Samtökin lýsa þessari afstöðu benda þau á að núv. till. að samningi eru á margan hátt óhagstæðari hinum fyrri og nauðsynlegar athuganir á áhrifum verksmiðjunnar á lífkerfi umhverfisins hafa ekki farið fram. Á sama tíma og ákveðið er að næsta stórvirkjun verði í tengslum við stóriðju á suðvesturhluta landsins, eru framkvæmdir í orkumálum landsbyggðarinnar látnar sitja á hakanum. Stofnlínulögnum milli Suðurlands og Norðurlands, til Vestfjarða og frá Kröfluvirkjun til Austurlands hefur verið slegið á frest. Ítarlegar athuganir á dreifingu raforku til húshitunar úti um land hafa ekki verið framkvæmdar. Enn fremur benda Samtökin á að samtímis því að ríkisstj. leggur fram frv. um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði sem íslenska ríkið þarf að leggja til þúsundir millj. kr., áformar hún stórfelldan niðurskurð á framkvæmdum sem eru lífshagsmunamál landsbyggðarinnar. Þessi niðurskurður um nokkur þús. millj. kr. mun m. a. bitna á heilbrigðisþjónustu, hafnarframkvæmdum, flugvallargerð og skólabyggingum í þeim landshlutum sem nú standa þegar höllustum fæti.“ Þetta er í meginatriðum afstaða SF til þess frv. sem hér er nú til umr. Ég gæti lokið hér máli mínu, vegna þess að samþykkt þessi og ályktun tekur alveg afdráttarlaust afstöðu til þessa máls, hún er skýr og hún er ljós. Ég vil þó fara örfáum orðum frekar um þetta atriði, en skal vera stuttorður. Í mínum huga er spurningin um framkvæmd þessa, eins og málum er nú háttað í íslensku þjóðfélagi, kannske fyrst og fremst spurning um byggðamál. Ég vil taka skýrt fram að sú afstaða, sem SF eru nú að taka til þessa máls, er ekki alfarið andstaða við stóriðjuframkvæmdir í landinu eða framkvæmdir í samvinnu við erlenda aðila, en nauðsyn ber til að skoða hverja slíka framkvæmd út af fyrir sig. Fyrir stuttu voru til umr. á Alþ. þau lög sem sett vorn á sínum tíma til þess að létta byrði þeirra, sem verst eru settir og þyngstar byrðar bera vegna hinnar geigvænlegu hækkunar á olíuverði sem orðið hefur hin síðustu ár. Það verður því að teljast afar óeðlilegt að í framkvæmd sem þá er hér um ræðir sé ráðist á sama tíma og heilir landshlutar eru þannig settir vegna orkuskorts að fjöldi heimila nálgast það að verða gjaldþrota vegna þess hversu geigvænleg hækkun hefur átt sér stað á kyndingarkostnaði á þessum heimilum. Auk þess, eins og fram kemur í þessari ályktun, er ljóst að efnahagsstefna núv. ríkisstj. hefur leitt til þess ástands, eins og hæstv. ráðh. sjálfir lýsa nú yfir, að allar líkur benda til þess að brýnustu og bráðnauðsynlegar framkvæmdir úti á landsbyggðinni verði skornar niður, en á sama tíma ætlar ríkissjóður að leggja milljarða í kostnað við uppbyggingu járnblendiverksmiðju hér á suðvesturhorni landsins. Vel gæti ég unnt þeim vestlendingum og kannske öðrum, sem kæmu til með að njóta góðs af þessu fyrirtæki, þess að njóta. En ég tel að kringumstæður þjóðfélagsins gefi ekki tilefni til að ráðast í slíkar framkvæmdir á þessu horni landsins á sama tíma og skera á við trog lífsnauðsynlegustu framkvæmdir úti á landsbyggðinni. Það væri ástæða til að fara hér örfáum orðum og gera samanburð á þeim samningi, sem hér er nú verið að ræða vegna járnblendiverksmiðju í Hvalfirði, samanborið við samningsdrög sem búið var að gera í tíð fyrrv. ríkisstj. Ég ætla ekki, a. m. k. ekki við þessa 1. umr. málsins hér í d., að gera slíkt. Kannske gefst til þess tækifæri síðar, en kannske er besti samanburðurinn fenginn í ræðu sem hv. þm. Jón G. Sólnes flutti í Ed. Alþ. fyrir nokkru, þegar hann gerði að umræðuefni hversu þessi samningur, sem nú er lagður fyrir Alþ., er mun óhagstæðari íslenska ríkinu heldur en hinn fyrri var sem vinstri stjórnin gerði. Mín afstaða til þessa máls er að sjálfsögðu, eins og fram kemur, ekki grundvölluð á sömu skoðunum og afstaða þessa hv. þm. Okkar afstaða til málsins mótast fyrst og fremst af því að við teljum að ríkjandi ástand í efnahagsmálum þjóðarinnar, sem efnahagsstefna núv. ríkisstj. hefur leitt af sér, gefi ekki tilefni til þess að í slíka stórkostlega framkvæmd sé ráðist hér á suðvesturhorni landsins á sama tíma og heilir landshlutar eru sveltir að orku og allar líkur benda til þess, ef fram heldur sem horfir, að það sé langtímaspursmál hvenær þessir landshlutar koma til með að njóta orku, sem nú er þegar skortur á, hvað þá ef auka ætti uppbyggingu bæði atvinnulífs og búsetu í þessum landshlutum. Því hefur verið haldið fram af sumum ráðandi mönnum að fjármagn, sem íslenska ríkið ætlar sér að fá til þessara framkvæmda, sé ekki fáanlegt til annarra framkvæmda. Í mínum huga er ekki um neinar staðreyndir máls að ræða. Ég hygg og það er mín skoðun að hér sé fyrst og fremst um pólitíska ákvörðun að ræða. Það þarf enginn mér að segja, hvort sem það á við um núv. valdhafa né aðra þá sem sitja að völdum hér á Íslandi, að það sé ekki hægt, ef vilji er fyrir hendi, að útvega fjármagn til þeirra brýnu nauðsynja sem það er að koma orku til þeirra landshluta sem eru sveltir af slíku. Allt tal þeirra, sem nú rökstyðja uppbyggingu þessarar verksmiðju í Hvalfirði í þá átt að hér sé bara um það spursmál að ræða til að fá fjármagn inn í landið, það sé ekki fáanlegt né nýtanlegt til annarra hluta en þessara, er að mínu áliti blekking ein. Ég sagði það áðan: Þetta er pólitísk ákvörðun, spurning um pólitískan vilja ráðandi manna í þjóðfélaginu. Og ég er um það viss, hvað sem líður öllum útreikningum sérfræðinga, þó að ýmsu leyti séu góðra gjalda verðir, - þá er ég um það viss að það er hægt á tiltölulega skömmum tíma með þeirri tækni sem fyrir hendi er nú, og því fjármagni, sem íslenska ríkið ætlar að leggja af mörkum til þessarar verksmiðju, á tiltölulega skömmum tíma að koma í framkvæmd uppbyggingu dreifikerfis til þeirra landshluta sem nú þegar búa við orkuskort. Og það er nr. eitt að mínu áliti, það er nr. eitt verkefni í þá átt að hagnýta orku innanlands áður en farið er að fjalla um samninga til erlendra aðila. Ég held að með því, sem ég hef nú sagt, sé ljós afstaða Samtakanna til þessa máls. Við erum andvígir því, byggt á þeirri forsendu að við teljum að svo brýn verkefni séu fyrir hendi hér innanlands til þess að láta íslendinga sjálfa fyrst og fremst njóta þeirra gæða sem búa í íðrum jarðar og hægt er að virkja, að við teljum að það sé verkefni nr. eitt, áður en farið er að snúa sér að öðru, ekki síst með hliðsjón af því þegar efnahagsástand undir stjórn núv. hæstv. ríkisstj. hefur leitt af sér að hennar eigin sögn að allar líkur eru á að ekki hundruð millj. kr., heldur milljarða kr. niðurskurður muni vera væntanlegur á brýnustu og nauðsynlegustu framkvæmdum sem landsbyggðarfólkið, sem hefur verið vanrækt um árabil, þarf á að halda.

Jónas Árnason Hæstv. forseti. Þegar sagnfræðingar fara seinna meir að skyggnast í gang þess máls sem hér er til umr., þá hygg ég að þeir muni telja hvað hnýsilegast að fá svör við þessum spurningum: Hvaða undur og stórmerki áttu sér stað í aðalstöðvum auðhringsins Union Carbide vestur í New York í hvert sinn sem fulltrúar íslenskra stjórnvalda komu þangað til viðræðna? Hvernig stóð á því, að þegar menn þessir sneru aftur heim til Íslands, töluðu þeir að jafnaði einna líkast því sem þeim hefði birst heilagur andi? - Einkum virðast þessi undur hafa orkað sterkt á hina íslensku viðsemjendur Union Carbide þegar mengunarhlið málsins var rædd. - Fyrstu skjalfestu heimildirnar um þau er að finna í skýrslu þeirri sem viðræðunefnd svonefnd um orkufrekan iðnað lét alþm. í té fyrir um það bil einu ári. 5 valinkunnir menn, valinkunnir gáfumenn, sem n. þessa skipuðu, sögðu þar stutt og laggott að Union Carbide hefði frá upphafi viðræðnanna heitið því að mengun frá verksmiðjunni yrði í algeru lágmarki, og því næst kom þessi fræga fullyrðing: „og er ljóst, að hugur fylgir máli“. - Sama fullyrðing er svo ítrekuð í endurskoðaðri útgáfu skýrslunnar í nóv. s. l. með engu minni áherslu, enda munu þá þessir 5 valinkunnu gáfumenn hafa verið búnir að fara nokkrar ferðir til viðbótar hinum fyrri vestur til New York að sjá heilagan anda. Og fleiri urðu til að vitna í sama dúr, engu minni gáfumenn, þeirra á meðal hæstv. iðnrh. sem sagði frá því á fundi að Leirá í Borgarfirði 4. des. s. l. að hann hefði þá nýskeð skroppið vestur um haf og þar hefði Union Carbide sýnt sér, að mig minnir, eina eða tvær verksmiðjur sínar og eftir þessa örstuttu kynningarferð, því að örstutt var hún, þá taldi ráðh. sig þess umkominn að lýsa yfir þeirri bjargföstu sannfæringu sinni að alls engin mengunarhætta mundi stafa af verksmiðjunni á Grundartanga. Svona tala að sjálfsögðu engir aðrir en þeir sem hafa orðið fyrir merkilegri trúarreynslu. Annar ráðh., hæstv. landbrh., gaf sams konar yfirlýsingu um sams konar bjargfasta sannfæringu á þessum sama fundi. Þessi ráðh. hafði að vísu ekki sjálfur séð heilagan anda, en hann hafði fyrir sér vitnisburð hins ráðh. og samkv. því ritúali sem gildir í samstarfi núv. stjórnarflokka hlaut hann sem ráðh. Framsfl. að sjálfsögðu að taka gott og gilt það sem gekk fram af munni ráðh. Sjálfstfl. - og má mikið vera ef þar er ekki einnig í vissum skilningi um að ræða merkilega trúarreynslu. Skylt er að geta þess að í mengunarþætti umr. á Leirárfundi höfðu ráðh. sér til halds og trausts forstjóra Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Hann kom með tvær litlar ljósmyndir sem hann hafði tekið af einhverri verksmiðju Union Carbide vestur í Bandaríkjunum og lét þessar myndir ganga á milli fundarmanna svo að þeir mættu endanlega sannfærast um ágæti og heiðarleika þessa auðhrings í mengunarmálum. Önnur þessara mynda var í fókus, en hin ekki. Á þessu stigi var blærinn á fundinum líkastur því sem hefði einhver sértrúarflokkur kallað borgfirðinga saman til að boða þeim fagnaðarerindið. Það er rétt, að eftir fundinn að Leirá fór ríkisstj. að sýna svolitla tilburði í þá átt að leita um það upplýsinga hjá öðrum aðilum en Union Carbide hvort allt væri í mengunarmálum eins og auðhringurinn sagði sjálfur. En allt fram til þess tíma höfðu allir talsmenn verksmiðjumálsins, viðræðunefndarmennirnir, forstjóri Heilbrigðiseftirlits ríkisins, ráðh. o. fl., o. fl. gáfumenn, allir höfðu þeir veifað einu og sama siðferðisvottorðinu til sönnunar því að íslendingum væri óhætt að treysta Union Carbide, og þetta siðferðisvottorð var uppáskrifað af auðhringnum sjálfum. En fyrir þá sök hef ég fjölyrt hér sérstaklega um Leirárfundinn, að til hans var bersýnilega stofnað með það fyrir augum að þessi sérkennilega trúarvakning næði þar hámarki. En borgfirðingar reyndust, sem kunnugt er, of miklir efasemdarmenn til þess að gleypa við fagnaðarboðskapnum. Það var ekki sungið neitt halelúja á Leirárfundi. Ég hef aflað mér gagna sem veita upplýsingar um það að Union Carbide er svo sannarlega ekki neinn heilagur andi. Þessi gögn segja frá reynslu bandaríkjamanna sjálfra af þessum auðhring í mengunarmálum, og þar kveður nokkuð við annan tón en í fullyrðingum þeirra manna sem reynt hafa að sannfæra íslendinga um ágæti þess að fá járnblendiverksmiðju á Grundartanga. Ég ætla að taka nokkur dæmi, Á árunum 1970–1971 gerðu tveir menn, tveir vísindamenn, lögfróðir jafnframt, Larry Silverman og William Osbourn starfsfélagar hins kunna bandaríska neytendaleiðtoga Ralph Nader, könnun á mengunaráhrifum af starfsemi Union Carbide í Bandaríkjunum. Niðurstaða þeirra var í stuttu máli sú að Union Carbide - og ég hef hér orðrétt eftir: „Union Carbide sé og hafi verið einn af verstu mengunarvöldum landsins“. Fullyrðing þeirra er studd fjölda greina í landsmála- og landsbyggðarblöðum og svo í sjónvarpsþáttum, þar sem fjallað hefur verið um mengunarvanda í borgum eins og Charlestown í Vestur-Virginíu, Marietta í Ohio og Tonawanda í New York-fylki. Einna verst var ástandið í sambandi við verksmiðjuna í Marietta. Af þeim sökum hélt landseftirlit loftmengunar þar ráðstefnu og bauð til fulltrúum Union Carbide. Union Carbide neitaði að senda fulltrúa. Hið virta tímarit bandarískra kaupsýslumanna, Business Week, segir: „Næstu tvö árin neitaði Union Carbide að láta í té fullkomin gögn um útblástursefni og gekk svo langt að girða fyrir störf opinberra embættismanna í Marietta-verksmiðjunni.“ Árið 1969 endurtók sig leikurinn og var boðuð ráðstefna. Union Carbide neitaði að senda fulltrúa. Eftir hótun um málsókn af ráðuneytis hálfu árið 1970 lét Union Carbide hinar umbeðnu upplýsingar í té og féllst á að fullnægja vissum kröfum um skerðingu á brennisteinsoxíði fyrir okt. það ár. Við það var ekki staðið. Í jan. 1971 var gefin út tilskipun af alríkisstjórnvöldum að Union Carbide dragi úr mengun og var félagið hið fyrsta sem fékk að kenna á valdi umhverfisverndarráðsins. Forráðamenn Union Carbide hafa reynt að bera þessar ásakanir af sér í skýringarbréfi sem sent var öllum starfsmönnum og hluthöfum, og mér er ekki grunlaust um að fullyrðingar þeirra manna, sem gerst hafa ákafastir talsmenn Grundartangaverksmiðjunnar, byggist fyrst og fremst á þessu bréfi og öðrum slíkum plöggum frá Union Carbide. En í þessu bréfi segir að Union Carbide hafi mikið á sig lagt til varnar gegn mengun og verið samvinnuþýtt. Ralph Nader og félagar hans telja þau skrif hins vegar mjög svo villandi og harla marklítil. Hechler, fulltrúadeildarþm. frá Vestur-Virginíu, tók til máls um þetta á Bandaríkjaþingi 25. mars 1971. Hann sagði þar frá einni af verksmiðjum Union Carbide í kjördæmi sínu og komst svo að orði: „Borgin er talandi vitnisburður um svívirðuna. Hún er aðsetur verksmiðju sem spýr að líkindum mestum reyk allra verksmiðja í heimi. Járnblendiverksmiðja Union Carbide hellir út í loftið 70 þús. tonnum af rykögnum á ári.“ Það mætti tilgreina fjölmörg fleiri dæmi af þessu tagi. Breytir engu, segja forsvarsmenn fyrirhugaðrar Grundartangaverksmiðju, Union Carbide hefur bætt ráð sitt, Union Carbide er í dag afbragð annarra auðhringa að því er varðar varnir gegn mengun. Annað segir framkvæmdastjóri Iðnaðarmannaráðsins í Puerto Rico. Honum var sent bréf héðan frá Íslandi með beiðni um upplýsingar vegna fyrirhugaðs samstarfs íslendinga og Union Carbide í verksmiðjurekstri. Í svarbréfi, sem kom í jan. s. l., dags. í jan. s. l., segir hann að Union Carbide sé einn af verstu mengunarvöldunum í Puerto Rico, þverskallast við reglum um mengunarvarnir, reyni með öllu mögulegu móti að komast hjá að verja fjármunum til mengunarvarna, en eyði þeim mun meiri peningum í auglýsingar sem eigi að sannfæra fólk um einlægan vilja auðhringsins til þess að tryggja landsmönnum í Puerto Rico hreint vatn, hreint land og hreint loft. Þetta muni vera í auglýsingunum kjörorð auðhringsins þótt andlítið á honum sé nokkuð annað. Ég er hér líka með bréf frá breskum þm., Bob Edwards. Það er dags. 19. febr. 1975 og fjallar um Union Carbide. Edwards var lengi framkvæmdastjóri hjá Chemical Workers Union, félagi verkamanna sem starfa í efnaiðnaði, og þekkir vel til starfsemi Union Carbide, bæði í Bretlandi og víðar. Hann segir m. a. að auðhringurinn Union Carbide beri mesta sök á mengun í sjó, stöðuvötnum, ám og í lofti. Maður er nefndur dr. Arthur Bourne, breskur vísindamaður, Ég kynntist honum á fundi sem hann efndi til ásamt Thor Heyerdal vestur í New York í fyrravetur. Íslensku sendinefndinni hjá Sameinuðu þjóðunum var boðið á þennan fund og þeir félagar Heyerdal og Bourne gerðu þarna grein fyrir þeirri geigvænlegu hættu sem nú þegar vofir yfir öllu lífi í Atlantshafi vegna mengunar. Ættu varnaðarorð Heyerdals að vera flestum mönnum kunn, m. a. af fregn sem birtist á forsíðu Morgunblaðsins nú fyrir nokkrum dögum, og þarf enginn að fara í grafgötur um það, hvað Heyerdal mundi segja ef hann yrði spurður álits á þeim áformum að reisa járnblendiverksmiðju á stað þar sem lífríki er jafnfjölskrúðugt og auðugt og jafnframt viðkvæmt eins og raun ber vitni í Hvalfirði. Dr. Arthur Bourne nýtur mikillar virðingar í heimalandi sínu vegna afskipta af umhverfisverndarmálum. Hann hefur stjórnað mörgum rannsóknum, bæði á vegum hins opinbera og annarra aðila, varðandi þau mál. Ég er hér með bréf frá honum, þar sem hann segir t. d. frá einni rannsókn sem gerð var undir hans stjórn. Það átti að reisa verksmiðju á tilteknum stað á Bretlandsströnd, en niðurstaða af þessari rannsókn varð sú að stjórnvöld settu bann við því að verksmiðjan yrði reist. Dr. Bourne hefur komið hingað til Íslands og hann þekkir nokkuð til í Hvalfirði og hann segir í þessu bréfi, að á þessum stað séu aðstæður mjög svipaðar og þær eru í Hvalfirði. Þess má geta að dr. Arthur Bourne hefur verið fenginn til þess að flytja erindi um umhverfisverndarmál á hátíðasamkomu sem Sameinuðu þjóðirnar efna til vestur í New York í júnímánuði n. k., á afmæli svonefndrar Stokkhólmssamþykktar. Nú fyrir skömmu spurði ég dr. Bourne álits á þessum áformum að reisa verksmiðju á Grundartanga. Og hann spurði: Eruð þið alveg út af að drepast vegna atvinnuleysis? Hvað hefur eiginlega komið fyrir hjá ykkur? - Hann kvaðst ekki trúa því að stjórnvöld mundu nokkurs staðar ympra á slíkum áformum nema þar sem atvinnuleysi og önnur slík vandræði væru orðin svo mikil að óhjákvæmilegt væri talið að grípa til örþrifaráða. Það væri alveg af og frá, sagði dr. Bourne, að nokkur stjórnvöld í Bretlandi t. d. eða á vesturlöndum yfirleitt mundu leyfa sér að hefja framkvæmdir við slíka verksmiðjubyggingu fyrr en ítarlegar rannsóknir hefðu leitt í ljós að af henni mundi ekki stafa hætta fyrir náttúru umhverfisins og lífríkið. Um Union Carbide sagði dr. Bourne, að auðhring þessum fyndist nú að þrengdist mjög um sig í heimalandi sínu, Bandaríkjunum, vegna strangra laga og reglugerða um mengunarvarnir og af ýmsum öðrum orsökum og hann leitaði því æ meir til annarra landa með starfsemi sína. Sennilega eigið þið, sagði dr. Bourne, að taka við þeirri mengun sem þessum auðhring helst ekki lengur uppi að ausa yfir samlanda sína, þ. e. a. s. bandaríska þegna. Ég sagði honum að við hefðum álíka ströng lög um mengunarvarnir og bandaríkjamenn. Já, en þið eruð hins vegar reynslulitlir af eðlilegum ástæðum, reynslulitlir að því er varðar eftirlitið á þessu sviði, sagði dr. Bourne. Ætli þeir Union Carbide-menn reikni ekki með því að vegna þessa reynsluleysis ykkar muni þeir, þegar til kemur, geta sloppið við ýmsa þá kostnaðarliði varðandi mengunarvarnir sem hvíla þungt á þeim heima í Bandaríkjunum. Ég verð að segja það alveg eins og er, að eftir þá reynslu sem fengin er af störfum og dómgreind þeirra manna sem fjallað hafa um mengunarhlið þessa verksmiðjumáls og munu, ef til kemur, einnig annast þetta eftirlit, þá sýnist mér ekki sennilegt að Union Carbide telji sig þurfa að búast við ýkjamikilli aðgangshörku af þeirra hálfu - eða hví skyldi þeim ekki opinberast heilagur andi uppi á Grundartanga rétt eins og vestur í New York. Í framhaldi af þessu vil ég leyfa mér að vitna í bækling, sem ég fékk nýútkominn vestur í New York í fyrra. Hann var gefinn út af einni deild þeirrar frægu bandarísku menningarstofnunar sem kennd er við Carnegie. Þessi deild vinnur að eflingu friðar. Hún nefnist Carnegie Endoument for International Peace. Það stendur mikið um Union Carbide í þessum bæklingi og þ. á m. þessi setning sem tekin er orðrétt eftir einum af forstjórum Union Carbide: Það er óhjákvæmilegt, segir hann. Union Carbide neyðist til þess af samkeppnisástæðum að flytja framleiðslu sína til annarra landa. - Skýrsla þessi greinir annars að meginefni til frá umsvifum Union Carbide í Rhodesíu og Suður-Afríku. Þau umsvif eru mikil. Forstjórar Union Carbide þreytast ekki heldur á að róma það athafnafrelsi sem þeir njóta fyrir tilstilli þeirra hvítu minnihlutastjórna sem ráða þar lögum og lofum í krafti fasistísks valds: Engar reglur um mengunarvarnir, orkan við höndina, hráefnið við höndina, verkalýðssamtök svo til óþekkt. Union Carbide hefur líka endurgoldið fasistunum umhyggjuna með ýmsu móti. Til að mynda áttu erindrekar Union Carbide einna mestan þátt í því að rofið var það viðskiptabann sem Sameinuðu þjóðirnar og þ. á m. Bandaríkin samþykktu að setja á Rhodesíustjórn vegna kúgunarstefnu hennar gagnvart þeim 95% af íbúum landsins sem voru svartir á hörund. Þannig er þessi auðhringur illræmdur, ekki aðeins fyrir að brjóta lög í heimalandi sínu, heldur einnig fyrir að virða að vettugi alþjóðlegar samþykktir ef svo ber undir. Til marks um eðli hans má einnig hafa það, að hvítir verkamenn, sem vinna hjá fyrirtækjum hans í Rhodesíu og Suður-Afríku, fá allt að því tíu sinnum hærri laun en svartir verkamenn og meðferð þessa auðhrings á svörtu fólki er öll eftir því. Það er sem sé sannað í þessum bæklingi að auðhringnum Union Carbide er stjórnað af ofríkismönnum sem einskis svífast til þess að ná fram áformum sínum. Og ég spyr: Hvaða nauður rekur okkur íslendinga til að gera félag við slíka menn? - Við rennum með þessu nýjum stoðum undir efnahagslíf okkar, við græðum morð fjár, segja talsmenn málmblendiverksmiðjunnar. Ja, það er nú svo. Einn af þm. Sjálfstfl., Jón G. Sólnes, fullyrti í umr. um þetta mál í Ed. og beitti þar fyrir sig því sem hann mundi sjálfur kalla hreina og klára kapítalíska rökhyggju, - hann fullyrti að Grundartangaverksmiðjan kynni þvert á móti einn góðan veðurdag að leiða til óbætanlegra skakkafalla fyrir efnahag okkar. Ég leiði annars hjá mér í þetta sinn, hvað sem seinna verður, að ræða þessa hlið málsins, efnahagshliðina, enda hafa aðrir til komið og munu eflaust fleiri til koma að gera henni rækileg skil við umr. hér í Nd. Ég ætla að fara að slá botninn í þessa ræðu mína. Ég vil aðeins að lokum láta í ljós þá von, láta í ljós þá einlægu ósk mína, að enda þótt þessi hv. d. beri ekki gæfu til að fella þetta frv. sem hér er til umr., þetta óheillafrv., þá muni henni samt endast til þess sjálfstæði, einstökum þm. endast til þess sjálfstæði, dómgreind og manndómur að taka undir þá kröfu sem hv. Alþ. hefur borist frá ýmsum aðilum og m. a. og ekki hvað síst frá því fólki sem mest mundi fá að kenna á hugsanlegri óhollustu vegna Grundartangaverksmiðjunnar, þ. e. a. s. borgfirðingum, - taka undir þá kröfu að sett verði inn í frv. ákvæði þess efnis að líffræðileg könnun skuli gerð í Hvalfirði og á landinu í grennd við Grundartanga áður en framkvæmdir hefjast þar. Áköfustu talsmenn verksmiðjunnar fengu því ráðið við atkvgr. í Ed. að d. hunsaði þessa kröfu, þessa lágmarkskröfu, en samþykkti þess í stað að fyrst skuli verksmiðjan reist og síðan, þegar allar maskínur eru tilbúnar að taka til starfa, á að fara að gefa gaum að því hvort ekki kunni að stafa af þessu einhver hætta fyrir umhverfið. Ég spyr: Hvað veldur eiginlega svona lágkúru? Óttinn við að styggja auðhringinn Union Carbide? Hræðslan við það að sjálfsögðustu varúðarráðstafanir af hálfu okkar íslendinga mundu varpa skugga á hans heilögu ásjónu? Spyr sá sem ekki veit.

Páll Pétursson Hæstv. forseti. Frv. það til l. um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði í 13 greinum, sem hér liggur fyrir til umr. ásamt með fylgisamningum, er mikið og afdrifaríkt mál og er eðlilegt að um það séu nokkuð skiptar skoðanir. Það kemur mér þó nokkuð á óvart hve Alþb.-menn eru einhuga á móti þessu máli og stórorðir sumir, m. a. sá sem héðan var að fara úr ræðustólnum, hv. þm. Jónas Árnason, þar sem þetta er í mínum huga fyrst og fremst þeirra mál, þeirra afkvæmi, ef svo mætti segja. Forganga Magnúsar Kjartanssonar, hv. þm., um þessa samningagerð meðan hann var iðnrh. gerir hann náttúrlega að nokkurs konar föður málsins eða a. m. k. guðföður, jafnvel þó að nú vilji Alþ.-menn ekki láta á því bera. Að vísu hafa fáein atriði samningsins tekið breytingum eftir að málið komst í hendur núv. hæstv. iðnrh., en þau hafa flest verið til bóta að mínum dómi, þannig að samningurinn hefur þó skánað í síðustu lotu. Og þó er ekki þar með sagt að mér þyki þessi samningur nógu góður. Samningurinn hefur ýmsa kosti og þann fyrstan og langstærstan að lögsagan er íslensk, og vona ég að þar sé nægilega vel um hnútana búið af íslendinga hálfu. Sá er annar kostur samningsins að eignarhald félagsins er íslenskt að meiri hluta. Framkvæmd þessi skapar einnig mörgum mönnum verkefni meðan bygging mannvirkja fer fram, og 100 manns eða meira fá starf við þessa verksmiðju. Það er raunar íhugunarefni hvort atvinna við verksmiðju eins og þessa er virkilega mjög eftirsóknarverð. Ég hef t. d. engan enn þá hitt sem óskar sérstaklega eftir því að börn hans verði vinnuafl í stóriðju. Lífsviðhorf og lífsgæðaþrá íslendinga og gildismat, a. m. k. unga fólksins, þykir mér ekki benda í þá átt að það ætli sér að verða stóriðjuvinnuafl í ríkum mæli. Það verða talsverðar gjaldeyristekjur af þessari verksmiðju og ber að vissu leyti að telja til kosta, fjármagnsstrauminn sem þarna kemur upp eftir, en þó líklega kannske einkum til Akraness. Íslendingar koma til með að eignast mikið fé í þessu fyrirtæki ef áætlanir standast, og arðgreiðslurnar gætu orðið talsverðar. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að þeim ókostum sem ég tel fylgja þessum samningi. Fyrst vil ég nefna að þetta er fjárfrekt fyrirtæki, mjög fjárfrekt, á 3. milljarð á að svara út á næstunni og standa undir okkar hluta af lánsfé félagsins sem nemur 4, 6 eða hver veit hvað mörgum milljörðum. Ég tel að við gætum varið þessu fé á annan hátt. Í öðru lagi verður óhjákvæmilega stórfelld félagsleg röskun hjá því fólki sem byggir hinar blómlegu sveitir sunnan Skarðsheiðar. Þetta verða ekki lengur fyrst og fremst landbúnaðarsvæði. Skilmannahreppi verður ekki stjórnað frá Lambhaga í framtíðinni, honum verður stjórnað af Grundartanga og e. t. v. stjórnað með aðra hagsmuni fyrir augum en bændafólks. Hreppurinn fær miklar tekjur af Grundartanga, en hann kemur líka til með að þurfa mikið fé til þess að veita eðlilega og sjálfsagða þjónustu Grundartangafólki. Ég er engan veginn viss um að hafnargerðin sé fjárhagslega hagkvæmt fyrirtæki fyrir þá hreppa sem ætlað er að byggja höfnina. Ég hef enga trú á því að vöruflutningar aðrir en hvað verksmiðjunni sjálfri viðkemur verði um hana að nokkru verulegu leyti. Þessu veldur að sjálfsögðu nálægð við góða höfn á Akranesi og nábýli við Reykjavík. Ég get ekki neitað því að mér hrýs hugur við því að þrengja kosti fólksins þarna uppi í sveitunum eða skerða lífshamingju þess eða lífsafstöðu með félagslegri röskun sem ég þykist sjá að verði þarna. Mér finnst að þetta fólk eigi þessar sveitir og eigi að halda áfram að fá að eiga þær í friði. Ég veit, að þessi umsvif verða ekki landbúnaði þarna lyftistöng og það er náttúrlega óhugnanlegt að knýja þessar framkvæmdir fram, fyrst þær brjóta í bága við óskir a. m. k. einhverra þarna í nágrenninu. Ég vil leyfa mér að minna á samþykktir Búnaðarsambands Borgarfjarðar, Kvenfélagasambands Borgarfjarðar, samþykkt sveitarfundar á Hvalfjarðarströnd, en allar gengu þær í þá átt að vara við þeim vinnubrögðum sem hafa verið viðhöfð um undirbúning málsins, einkum hvað varðar náttúruvernd. Mig brestur þekkingu á skattamálum hliðstæðra fyrirtækja til þess að ég þori að ræða mikið um skattahlið samningsins. Vera má að það fyrirkomulag, sem gert er ráð fyrir, sé eðlilegt og hið mikla tollfrelsi. Þó get ég ekki gert að því að mér sýnist að skattheimta og tollheimta verði mjög vægileg, svo að ekki sé meira sagt. Það gengur nefnilega eins og rauður þráður í gegnum alla þessa samningsgerð að hagur verksmiðjufélagsins, járnversins, er mjög tryggður ef um viðskipti við íslenska aðila er að ræða. Það sýnist mér hann hins vegar ekki vera þegar um er að ræða viðskipti félagsins við Union Carbide eða dótturfélög þess önnur. Félaginu er ætlað að græða, en ekki þeim aðilum íslenskum sem selja því eða veita því þjónustu. Í okkar hlut kemur að vísu rúmur helmingur þess arðs er þarna myndast. Þá kann svo að fara, ef Union Carbide-hringnum fellur ekki við okkur, að við verðum að kaupa þeirra hlut að 10 árum liðnum og má vera að illa standi á hjá okkur þá að svara út þessu kaupverði, þó að ég voni að svo verði ekki. Ég vil vekja athygli á því að tækniþekking og tækniaðstoð er hátt metin af hálfu auðhringsins. Framlag tækniþekkingar er metið sem 3.2 millj. dollara hlutabréf og það er auðvitað ekkert aðgengilegur kostur, þar sem á bak við 8 af hverjum 27 hlutabréfum, sem Union Carbide leggur í félagið, standa engir peningar, einungis vitsmunir og snilli hjá Union Carbide. Þá er tækniþóknunin til Union Carbide, 3% af árlegum sölutekjum félagsins, líka mjög verulegur skattur. Ekki get ég fallist á að sölufyrirkomulagið sé sérstaklega heppilegt. Auðvitað verður verksmiðjufélagið gersamlega upp á hringinn komið hvað söluna varðar og þiggur hann líka fyrir bað í ofanálag mjög mikið fé. Ég vil leyfa mér að vísa til ummæla hv. þm. Jóns G. Sólness í Ed., þegar þetta mál var þar til umr., um þetta atriði sérstaklega. Eins vil ég vísa til aths. hans um kísiliðjuna í Mývatnssveit og sölufyrirkomulag sem er að nokkru leyti hliðstætt með þessum tveimur samningum. Ég er ekki þar með að segla að ég sé sammála hv. þm. Jóni G. Sólnes um ýmis önnur atriði úr ræðu hans í Ed., en Jón G. Sólnes lítur á málefnin frá nokkuð öðru sjónarhorni en flestir aðrir hv. þm. Þess vegna er rétt að gefa gaum að þeim dráttum sem hana eykur í myndina, því að þeir geta orðið til þess að hún skýrist. Ég hrósa hv. þm. Jóni G. Sólnes fyrir að leggja það á sig að hugsa sjálfur um þetta málefni og tjá sig um það. Þá er komið að því fyrra af þeim tveimur atriðum sem mér sýnast lökust við þennan samning. Það er raforkusalan. Ég get ekki séð annað en söluverð á raforku sé of lágt og það er ekki hyggilegt að mínum dómi að ráðstafa í einu lagi svo miklum hluta þeirrar orku sem við fáum frá Sigöldu. Við höfum reynsluna af óhagkvæmum raforkusölusamningum, við höfum reynsluna af samningnum við álverið. Salan á meira en helmingi af tiltækri raforku í landinu fyrir 10% af heildarverði raforku er náttúrlega ekki traustvekjandi ráðstöfun. Það var reiknað út með okkar frægustu reiknivélum á sínum tíma að sá raforkusölusamningur væri hagkvæm ráðstöfun. Þessu héldu mennirnir, sem gerðu samning þann, fram í góðri trú. Ríkisstj., viðreisnarstjórnin, sem samninginn gerði, hafði nefnd sérfræðinga sér til aðstoðar við samningagerðina. Í henni voru dr. Jóhannes Nordal, Eiríkur Briem framkvæmdastjóri Landsvirkjunar, Hjörtur Torfason lögfræðingur, Steingrímur Hermannsson, hv. þm., Brynjólfur Ingólfsson ráðuneytisstjóri og einhver Mr. Kyle, en hann kemur ekkert við sögu samninganna í ár. Ég vil lesa - með leyfi hæstv. forseta - lítinn kafla úr aths. sem fylgdu frv. til l. um lagagildi samningsins milli ríkisstj. Íslands og Swiss Aluminium Ltd. um álbræðslu við Straumsvík, lagt fyrir Alþ. á 86. löggjafarþingi 1965–1966. Þessi kafli ber yfirskriftina „Áhrif álbræðslu á þróun raforkumála“ og er á bls. 98–99 í því frv.: „Í sérstökum kafla hér á eftir er gerð allrækileg grein fyrir þeim hagstæðu áhrifum sem bygging álbræðslu og langur rafmagnssamningur við hana mun hafa á hag Landsvirkjunar og þróun raforkumála, Álbræðslan gerir það kleift að ráðast með hagkvæmum hætti í byggingu stórra orkuvera í hinum miklu óvirkjuðu jökulám Íslands. Gerður hefur verið víðtækur tölulegur samanburður á því hver muni verða afkoma Landsvirkjunar ef ráðist væri í Búrfellsvirkjun án rafmagnssamninga við álbræðslu annars vegar, en með slíkum samningi hins vegar. Þessir útreikningar hafa verið gerðir ár fyrir ár allt fram til ársins 1985, en Búrfellsvirkjun án álbræðslu mundi fullnægja raforkuþörfinni sunnan- og vestanlands fram til þess tíma. Til þess að gera þá leið að byggja Búrfellsvirkjun með samningi um orkusölu til álbræðslu sambærilega hefur verið gert ráð fyrir byggingu annarrar virkjunar á eftir Búrfellsvirkjun er hefði 126 mw. afl svo að séð yrði fyrir allri raforkuþörf fyrir Suðvesturland fram til ársins 1985. Í reikningunum hefur verið gert ráð fyrir því að þessi virkjun yrði gerð við Háafoss, en ýmsar aðrar leiðir geta að sjálfsögðu komið til greina. Í útreikningunum er áætlað að verja til þessarar seinni virkjunar 975 millj. kr. án vaxta á byggingartíma. Samanburður á þessum tveim leiðum í raforkumálum hefur leit í ljós eftirfarandi meginniðurstöður: Sé litið á rekstrarafkomu Landsvirkjunar fram til ársins 1985, eins og hún mundi vera samkv. hvorri leiðinni fyrir sig, kemur í ljós að samanlagður tekjuafgangur fram til ársins 1985 mundi án vaxta verða 700 millj. kr. meiri“ - takið eftir hv. þm. - „700 millj. kr. meiri ef gerður yrði rafmagnssamningur við álbræðsluna. Er þá þegar búið að reikna inn í dæmið allan kostnað af byggingu nýs orkuvers sem kæmi í stað þess hluta Búrfellsvirkjunar sem framleiddi raforku fyrir álbræðsluna. Sú mikla lækkun á framleiðslukostnaði raforku fyrir innanlandsmarkað, sem samningur við álbræðslu gerir mögulegan, gæti að sjálfsögðu komið fram annaðhvort í lægra raforkuverði eða örari uppbyggingu raforkukerfisins, eftir því hvað þætti þjóðhagslega hagkvæmara. Að því er raforkuverðinu viðkemur sýna útreikningar að raforkukostnaður á árunum 1969–1980 mundi verða 28% hærri ef Búrfellsvirkjun væri eingöngu byggð fyrir almenningsnotkun og enginn sölusamningur gerður við álbræðslu.Fyrstu árin mundi þó raforkuverð þurfa að hækka enn þá meira en þetta umfram það sem nauðsynlegt yrði ef álbræðsla væri byggð. Ef þjóðhagslegar ástæður benda til þess í framtíðinni, að hagkvæmt sé að halda áfram örri uppbyggingu orkuframleiðslunnar í landinu, er líklegt að þeim hagnaði, sem hér um ræðir, verði frekar varið til örari uppbyggingar heldur en lækkunar raforkuverðs. Sé allur hagnaðarmismunurinn á þessum tveimur leiðum lagður í nýja stórvirkjun á móti 50% lánsfjáröflun annars staðar að mundi það t. d. nægja ríflega fyrir virkjun Dettifoss. Hinn mikli hagnaður, sem felst í því að gera samning við álbræðsluna nú, liggur einfaldlega í því að geta miklu fyrr en ella nýtt til tekjuöflunar fyrir þjóðarbúið stórfellda raforkuframleiðslu sem ella væri ekki markaður fyrir. Þetta mun svo aftur hafa í för með sér örari uppbyggingu orkuframleiðslunnar í framtíðinni ásamt þeim efnahagslegu tækifæru.m sem í því felast. Loks er svo rétt að benda á það, að hér hefur aðeins verið rætt um afkomu Landsvirkjunar fram til ársins 1985, en eftir þann tíma mun rafmagnssamningurinn við álbræðsluna halda áfram að skila Landsvirkjun miklum umframtekjum árlega. Um 22 árum eftir að virkjunin tekur til starfa verða öll lán hennar fullgreidd svo að allar tekjur álbræðslunnar, að frádregnum tiltölulega litlum árlegum rekstrarkostnaði, munu þá verða hreinn greiðsluafgangur fyrir raforkukerfið.“ Þetta var viðhorf okkar færustu sérfræðinga haustið 1965. Ég rek ekki þessa sögu lengur, en sú reiknivél eða tölva, sem fékk þessa útkomu 1965, gæti líka reiknað skakkt 1974. Ég mun, með leyfi hæstv. forseta, lesa örstuttan kafla úr rafmagnssamningi járnversins á bls. 52 í frv. „Verkfræðideild hefur reiknað afkomu Landsvirkjunar með og án samnings við málmblendiverksmiðjuna með verðum þeim sem tilgreind eru í töflu 3. Ef gert er ráð fyrir að verðhækkunarákvæði í samningsuppkastinu vegi upp á móti hugsanlegum verðhækkunum á stofukostnaði Hrauneyjarfossvirkjunar, þá kemur í ljós, að Landsvirkjun fær um 700 millj. kr.“ - þarna koma þær aftur - „meira í sinn hlut af núgildandi samningum, reiknað yfir samningstímabilið, samanborið við það hvað Landsvirkjun fengi ef eingöngu væri selt til almennings og er þá reiknað með 9.5% vöxtum.“ Ég óttast að það hafi einhvers staðar líka verið stillt skakkt inn á tölvuna núna eins og 1965, og þá erum við illa settir. Annars er það ekki ætlun mín - fjarri því - að bera saman þessa samninga, álsamninginn og járnblendisamninginn. Sá seinni ber náttúrlega af hinum fyrri og það sýnir að við höfum lært af mistökunum. Spurningin er bara: Höfum við lært nóg? Við þurfum að borga á annan tug kr. fyrir hverja kwst. til heimilisnotkunar fyrir norðan svo að mér þykja þessir 60 aurar á kwst. - eða hvað er hægt að gera þá marga með því að fella gengið - sem verksmiðjufélagið á að greiða ekki vera há upphæð. Hækkunarákvæðin á samningstímanum eru að vísu mjög til bóta, en þau gefa tæplega fyllstu tryggingu að mínum dómi. Ég er ekki heldur viss um það að Noregur sé hagstætt viðmiðunarland. Norðmenn koma til með að hafa gnótt olíu innan skamms og gætu hlíft sínum ríkisfyrirtækjum við háu orkuverði. Sjálfsagt þykir mér að miða orkusölu til erlendra auðhringa við meðalkostnaðarverð íslenskrar raforku á hverjum tíma, og sannleikurinn er sá að það er mjög óþægilegt að sjá fyrir með nokkru öryggi orkuverðsþróunina í heiminum. Verðið hækkar. En hvað hækkar það ört? Orkulindir heimsins tæmast óðum og eftirspurn eykst dag frá degi. Við erum auðug þjóð, íslendingar, að eiga alla þessa orku í jarðvarma og fallvötnum. En þar fyrir megum við ekki bruðla með hana eða ráðstafa henni gáleysislega. Það er okkur brýnt verkefni að gera heildaráætlun um það, hve mikla orku við höfum nýtanlega með góðu móti, og raða framkvæmdunum niður, en ekki bara leggja allt upp úr virkjunarhraðanum og standa svo uppi árið 2000 með alla aðgengilega orku nýtta og hafa ekkert eftir nema rándýra eða náttúruspjallandi möguleika til orkuöflunar í framtíðinni og orkunni kannske ráðstafað óhyggilega og til langs tíma. Ýmsir telja, að við munum sitja uppi með mikla ónýtta orku frá Sigöldu ef ekki verður af þessum samningi. Sigalda verður þó tilbúin hálfu öðru ári undan járnverinu. Ég er ekkert hræddur við það þó að við komum ekki allri orkunni í lóg strax. Mikill hluti landsbyggðarinnar býr við mjög alvarlegan orkuskort og við þurfum orku norður svo fljótt sem verða má og við verðum að fá leyfi til húshitunar með rafmagni, en þess eigum við engan kost nú. Mér finnst það skammsýni að leggja ekki allt kapp á það að spara olíu svo sem frekast er kostur. Við verðum að fá rafmagnshitunarleyfi fyrir norðan, en ég hef enga von um að það fáist fyrr en rætist úr orkumálum þar og byggðalínan fer að flytja rafmagn. Úrtölutón dr. Jóhannesar Nordal á fundi Sambands ísl. rafveitna um byggingarhraða byggðalínu lít ég mjög alvarlegum augum. 47% landsmanna utan Reykjavíkur búa við olíukyndingu, 180 millj. lítrar voru notaðir til húshitunar 1972. Þeir kosta ofboðslegt fé. Olía til hitunar á hvert mannsbarn á Siglufirði var s. l. ár 1800 lítrar, samkv. vönduðum útreikningum sem nýlega hafa verið gerðir vegna undirbúnings að hitaveitu þar. Það er alveg rétt að dreifikerfi rafveitnanna þarfnast endurbóta til þess að dreifa orkunni. Áætlun var gerð fyrir ári um línu milli landshluta og breytingar á dreifikerfinu og var þá talið að kostnaðurinn yrði 4 milljarðar, og nytu þá 80% raforku 1981. Þannig tel ég að fé og orku væri vel varið. Við þurfum endilega að stækka áburðarverksmiðjuna svo fljótt sem þess er nokkur kostur. Ef til þess þarf orku og hún verður að vera tiltæk svo fljótt sem hægt er að hefja framleiðslu, og því miður samrýmist það ekki þessari ráðstöfun á raforkunni. Vel kann svo að fara að þurrkun fiskimjöls með rafmagni og þurrkun grass til heykögglagerðar verði hagkvæm innan tíður. Til þess þarf enn fremur orku. Árleg orkunotkun á hinum ýmsu veitusvæðum eykst hraðar en nokkur hefur gert ráð fyrir. Útreikningar Landsvirkjunar krefjast þess að Hrauneyjarfoss verði virkjaður strax og sú virkjun verði ekki dýrari en Sigölduvirkjun. Jafnframt því að Kröfluvirkjun seinki ekki og Bessastaðaárvirkjun reynist framkvæmanleg. Ef eitthvað af þessu bregst eða frestast, þá sjáum við fram á áframhaldandi orkuskort og þetta er glannalegt í meira lagi að mínum dómi. Ég vil svo bæta við að í minni sveit þykir það búmennska að eiga fyrningar. Ég hef aldrei þekkt bónda sem skaðaðist á því að setja varlega á heyin sín eða eiga fyrningar á vordögum. Ég hygg að sama lögmál gildi í orkumálum. Ég held að það yrði enginn þjóðarvoði þó að rafmagnsframleiðslumöguleikar væru eitthvað meiri eitt ár en brýn þörf væri fyrir. Orkuskorturinn er dýrastur - ég endurtek - orkuskorturinn er dýrasti valkosturinn. Svo er það mengunarhættan. Hún er nú auðvitað fyrir hendi, hvað sem hver segir, vonandi ekki háskaleg, en fyrir hendi þó og ekkert má fara úrskeiðis. Úrgangsefni frá verksmiðjunni geta orðið vandamál og erfitt að koma þeim fyrir kattarnef, þeim sem á annað borð tekst að höndla. Gjallhaugurinn kemur til með að verða kostnaðarsamur með tímanum. Síuleirinn verður ekki aðlaðandi, hygg ég, og eitthvað orkar tvímælis um hættuleysi hans. Forstöðumaður Heilbrigðiseftirlitsins segir að hann sé krystallaður með fenóli. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefur aldrei heyrt það. Mengunarhættu af vatni óttast ég líka nokkuð og áhrif á lífríki sjávar. Það er mjög haft á orði af forgöngumönnum verksmiðjumálsins að mjög verði vandað til mengunarvarna og það er alveg sjálfsagt mál. Bjartsýnismenn hafa það eftir Union Carbide að þeir nái í síur 99% af rykinu, bara eitt lítið prósent sem sleppur. Ég bendi á að þetta prósent gæti verið nógu stórt til þess að valda verulegum skaða, jafnvel óbætanlegu tjóni. Reykur frá fiskiðjuverum hefur blandast inn í þessar umr., nú síðast í framsöguræðu hæstv. iðnrh. Ég vil nefna það að reykur frá fiskiðjuverum, peningalyktin, er lífrænn og hollur gróðrinum. Ég get sagt ykkur frá því að fjöllin í kringum Siglufjörð voru miklu grænni og fegurri þau haustin sem fylgdu síldarsumrunum. Ég neyðist til þess að játa það að framkoma Heilbrigðiseftirlitsins verkar ekki traustvekjandi á mig í þessu máli. Forstöðumaðurinn og umhverfisverkfræðingurinn Einar Valur Ingimundarson ruku til og deildu og umhverfisverkfræðingurinn varð að hætta störfum. Ég tek með fyllstu varúð yfirlýsingum Heilbrigðiseftirlitsins um hættuleysi þessa iðnaðar, eftir það sem á undan er gengið. Ég vitna til viðtals Morgunblaðsins við forstöðumann Heilbrigðiseftirlitsins 17. des. 1974. Slíkar skýrslugerðir þykja mér vafasamar, svo að ekki sé meira sagt. - Ósamræmi í upplýsingum frá Union Carbide og norsku fyrirtækjunum er tortryggilegt. Sú aðferð að gera skyndireisu til að skoða verksmiðjur auðhringsins vestan hafs hafa líka sína annmarka, víst er um það. Ekki mundi ég hafa mikið gagn af því að fara slíka för. Ég hygg að mér og öðrum íslendingum, jafnvel þeim sem finnst þeir vera sérfróðir um heilbrigðiseftinlit, muni fara eitthvað líkt og 18 barna föður í álfheimum ef við færum að gera vísindalega úttekt á notagildi flókinna hreinsitækja. Við mundum einungis undrast svo langan gaur í lítilli grýtu. Það er ónotaleg þversögn þegar gæslumenn hagsmuna Íslands hafa sannfærst um öryggi og vöndugheit viðsemjanda, sjálfsagt í góðri trú, og fara svo allt í einu að koma fram sem sérstakir málsvarar og áróðursmenn fyrir það fyrirtæki sem þeir áttu að athuga. Sem betur fer hafa fleiri aðilar en Heilbrigðiseftirlitið látið sig þessi mál varða og sumar þær umsagnir eru jákvæðar og sumar þeirra met ég mikils. Einn athugunarmaðurinn, flokksbróðir minn, hv. þm. Steingrímur Hermannsson, andaði að sér „ekki sérlega óþægilegu lofti“ í verksmiðju fyrir vestan, segir hann í fróðlegri grein í Tímanum 8. febr. Þó mun hann hafa leitt hugann að hinu tæra fjallalofti uppi á Íslandi og „það var sannarlega fjarri“ sagði hann. Stórorðir náttúruverndarmenn, t. d. eins og sá, sem var hér í ræðustól í hv. d. næstur á undan mér, hafa ráðist á hugmyndina um byggingu þessarar verksmiðju með miklu offorsi. Þeir hafa talað um kvikasilfurský, blásýru, kadmíum, kísilryk. Þeim upplýsingum tek ég líka með varúð og mun þar margt vera ofsagt. Allt um það vil ég gæta ítrustu varfærni í þessum efnum, því að víxlspor verða e. t. v. ekki aftur tekin og skaðinn getur orðið óbætanlegur fyrr en varir. Ég mun - með leyfi hæstv. forseta - lesa úr ályktun Búnaðarþings um þetta mál, einmitt þeirri ályktun sem hv. þm. Jónas Árnason nefndi hér í lok ræðu sinnar áðan. Ályktunin hljóðar svona: „Búnaðarþing beinir því til Heilbrigðiseftirlits ríkisins að áður en til þess komi að það veiti starfsleyfi fyrirhugaðri málmblendiverksmiðju á Grundartanga í Hvalfirði, hafi það aflað sér allra fáanlegra upplýsinga um hugsanleg mengunaráhrif frá slíkri verksmiðju, bæði á landi, í lofti og í sjó. Telur þingið sjálfsagt að stuðst sé í þessu efni við reynslu annarra, þ. á m. norðurlandabúa, sem reka sams konar verksmiðjur og hér um ræðir. Í því skyni verði íslenskir sérfræðingar á sviði líffræði og verkfræði nú þegar sendir utan til þess að kynna sér af eigin raun allt það sem lýtur að umhverfisáhrifum slíkrar starfsemi. Þá tekur þingið undir þá eindregnu ósk Náttúruverndarráðs, Búnaðarsambands Borgarfjarðar og fleiri aðila til iðrn. að gerð verði ítarleg líffræðileg könnun á Hvalfirði og umhverfi fyrirhugaðs verksmiðjustaðar áður en nokkrar framkvæmdir hefjast þar. Á grundvelli þeirrar könnunar verði leitast við að sjá fyrir hugsanleg áhrif verksmiðjurekstrarins á lífríki láðs og lagar, enda er nauðsynlegt að fyrir liggi líffræðileg úttekt á svæðinu til samanburðar við síðari athuganir. Verði niðurstaðan af áðurnefndum athugunum sú að hætta af mengunaráhrifum málmblendiverksmiðju sé engin fyrir heilsu manna né fyrir gróður eða dýralíf umhverfis og Heilbrigðiseftirlit ríkisins veiti þess vegna starfsleyfi til þvílíks rekstrar og hann verði hafinn, þá gerir Búnaðarþing eindregna og ákveðna kröfu um að haft verði stöðugt og fullkomið eftirlit með heilsufari starfsfólks og hugsanlegum breyting:um á lífríki í nágrenni verksmiðjunnar.“ Ályktun Búnaðarþings lýkur þannig: „Þá minnir þingið á ályktun sína um nauðsyn þess að kanna hagkvæmni aukinnar áburðarframleiðslu í landinu áður en teknar eru frekari ákvarðanir um ráðstöfun raforku til stóriðju. Einnig verði gert stórt átak til að nýta raforku til húsahitunar.“ Hér lýkur tilvitnun í ályktun Búnaðarþings. Því miður sé ég þess ekki merki að ætlunin sé að verða við - nema þá að örlitlu leyti - þessum hófsömu og sjálfsögðu tilmælum Búnaðarþings. Verksmiðjur Union Carbide í Bandaríkjunum hafa fram að þessu ekki verið neinn unaðsreitur þarlendum náttúruverndarmönnum. Það hygg ég að hv. þm. Jónas Árnason hafi farið rétt með í ræðu sinni hér áðan. Þetta veit allur heimurinn. Auðæfi okkar íslendinga liggja m. a. í hinu ómengaða umhverfi og það verðum við að varðveita og engu hætta til. Fiskur okkar selst betur vegna þess að kunnugt er að hann er úr nokkuð hreinum sjó. Það er ekki sérstaklega góð auglýsing ef kaupendur úti í heimi færu að líta á hann sem fisk frá landi þar sem Union Carbide hefur mjög mikil umsvif. Hér við land er Faxaflói í langmestri hættu vegna mengunar af hafsvæðum hér við land. Hættumerki geta verið skemmra undan en margir hyggja. Því veldur þéttbýli við flóann og stórfelldur verksmiðjurekstur. Ég minni enn fremur á það, að um þennan flóa eiga leið allir þeir laxar sem hv. þm. Stefán Jónsson og Steingrímur Hermannsson veiða hér suðvestanlands, og vonandi eru þeir sammála um að forða honum frá kvikasilfri og djöfulskap, því að þá færi að verða lítið gaman að veiða hann ef hann væri orðinn eitraður. Rísi verksmiðja á Grundartanga og standist útreikningarnir og við verðum henni fjárhagslega háðir, þá er líka mikil hætta á því, þótt um verulega mengun verði að ræða, að ríkisvaldið treysti sér ekki til þess að verja enn þá meiri fjárfúlgum til mengunarvarna þannig að ríkið hefði beinlínis fjárhagslegan ávinning af því að útsvína Hvalfjörð. Þessari verksmiðju er ætlað að framleiða fyrir markað í Evrópu. Við höfum að sumu leyti dapurlega reynslu af viðskiptum við Efnahagsbandalag Evrópu. Einu sinni vildu sumir málsmetandi menn hér á landi ganga í bandalagið, m. a. sumir þeirra sem hafa komið nærri þessari samningagerð. Sem betur fer var ekki farið að ráðum þeirra þá. Þetta bandalag hefur verið harðleikið við okkur í landhelgismálum og reynt að beita okkur viðskiptaþvingunum. Þessi verksmiðjubygging gerir okkur háðari Efnahagsbandalagi Evrópu í framtíðinni og það gæti hugsanlega komið sér illa einhvern tíma. Það er vandrötuð leið fyrir litla þjóð að varðveita menningarlegt, stjórnarfarslegt og efnahagslegt sjálfstæði sitt og fara sér ekki að voða í ólgusjó veraldarhafsins. Við verðum umfram allt að sigla okkar fleytu sjálfir og binda hana ekki aftan í hafskip stórveldis eða ríkjabandalaga, ástunda góð samskipti við alla, en gæta þess að vera engum háð. Niðurstaða mín er því þessi: Þótt samningurinn sé ekkert forkastanlegur, eins og sumir aðrir samningar sem við höfum gert, og innihaldi mörg jákvæð atriði sem gætu orðið til fyrirmyndar í framtíðinni ef við eigum á annað borð að gera stóriðjusamninga, þá inniheldur hann það mörg varhugaverð atriði að mér sýnist eftir vandlega umhugsun hvorki nauðsynlegt að gera hann né skynsamlegt. Ég tel búmannlegra að verja tiltækri raforku á annan hátt og forðast að taka þá mengunaráhættu sem tvímælalaust er fyrir hendi. Þess vegna legg ég til að málið fari í n. og hljóti þar nákvæma athugun og langa, en komi það síðan á móti von minni til 2. umr., þá mun ég segja nei.



Herra forseti. Í framsöguræðu hæstv. iðnrh. fyrir þessa frv. sagði hann að höfuðástæður þess að ríkisstj. flytti þetta frv. um járnblendiverksmiðju væri að æskilegt og raunar nauðsynlegt væri að selja verulegan hluta af raforku Sigölduvirkjunar til annars en venjulegra raforkuþarfa landsmanna. Hæstv. ráðh. bætti síðan því við að hér væri um að ræða mjög hagkvæman raforkusölusamning sem mjög mundi, eftir hans máli, skilja, styrkja raforkuframleiðsluna í landinu. Þá nefndi hæstv. ráðh. aðra ástæðu fyrir því að rétt væri að ráðast, í byggingu þessarar verksmiðju, og hún var sú að með tilkomu verksmiðjunnar opnaðist nýr vinnumarkaður fyrir allmarga menn, einkum og sérstaklega meðan á byggingu hennar stæði, og væri með þessari verksmiðju verið að gera atvinnulíf þjóðarinnar fjölbreyttara og traustara en það væri nú. Þá minntist hæstv. ráðh. á þá möguleika, sem opnuðust með þessari verksmiðju fyrir ýmis þjónustufyrirtæki að eiga viðskipti við hana. Einnig minntist hann síðan á það, að verksmiðjan mundi greiða talsverða skatta og opinber gjöld og einnig væntanlega skila álitlegum arði. Þetta var það sem helst var fram fært, eftir því sem ég skildi hæstv. iðnrh., til rökstuðnings því að það ætti að ráðast í byggingu þessarar verksmiðju og rekstur hennar. Það var sem sagt ljóst af máli hans að höfuðröksemdin fyrir byggingu verksmiðjunnar er raforkusalan. Það er að dómi hæstv. ríkisstj. þörf á því að geta selt allverulegan hluta af raforkuframleiðslu Sigölduvirkjunar til einhvers annars en hinnar almennu notkunar landsmanna sjálfra. Af þessum ástæðum tel ég sérstaka nauðsyn á því að íhuga einmitt raforkusölusamninginn, sem gert er ráð fyrir að gera í sambandi við byggingu þessarar verksmiðju, að íhuga vandlega hversu hagstæður sá samningur m:uni vera og hvað hann þýði í raun og veru fyrir okkur. Samkv. þeim drögum að raforkusamningi, sem gerð hafa verið, er gert ráð fyrir að Landsvirkjun selji þessari verksmiðju svonefnda forgangsorku sem nemur 244 gwst. á ári og til viðbótar raforku sem nemur 304 gwst., svonefnda afgangsorku. Járnblendiverksmiðjan við Grundartanga verður byggð á þeim grundvelli, að í henni eiga að vera tveir miklir bræðsluofnar sem eru af stærðinni 30 mw. hvor, en síðan er gert ráð fyrir að verksmiðjan þurfi á viðbótarorku að halda sem samsvarar 8 mw. Það má því í rauninni tala um það, að ætla verði þessari verksmiðju raforkuafl sem nemur í kringum 60 mw., en það jafngildir rúmlega 1/3 hluta af Sigölduvirkjun. Það er því verið með þessum raforkusölusamningi við væntanlega járnblendiverksmiðju að ráðstafa á þennan hátt rúmlega 1/3 af raforkuframleiðslu Sigölduvirkjunar. Samkv. þessum samningsdrögum um raforkusölu er gert ráð fyrir því að hin svonefnda forgangsorka verði fyrst um sinn seld á 9.5 mill. Sé miðað við það gengi íslenskrar krónu sem grg, frv. byggir á, en það var fyrir síðustu gengislækkun yrði forgangsorkan seld á 1.12 kr. kwst. En síðar er gert ráð fyrir því að afgangsorkan verði seld á 0.5 mill kwst. sem nemur í kringum 6 aurum, einnig miðað við gamla gengi íslensku krónunnar. Síðan er gerð grein fyrir því í grg. frv. að meðaltalsverð á raforku til verksmiðjunnar verði í kringum 59 aurar kwst. eða 5 mill. Það hefur nokkuð verið gert úr því að hafa bæri í huga að hér væri um tvenns konar raforkusölu að ræða: annars vegar svonefnda forgangsorku, en varðandi hana hvílir afhendingarskylda á Landsvirkjun að skila þessari orku til fyrirtækisins á hverjum tíma, og hins vegar afgangsorku sem ekki hvíldi á fullkomin afhendingarskylda og væri nokkuð í valdi Landsvirkjunar hvernig yrði um afhendingu á. Ég tel að í þessum efnum hafi ekki allur sannleikurinn verið sagður. Sannleikurinn er sá að þau drög að raforkusölusamningi, sem hér liggja fyrir, fela í sér ýmiss konar skilyrði varðandi afhendinguna á svonefndri afgangsorku. Í fyrsta lagi er ákveðið í raforkusölusamningi að Landsvirkjun sé skylt að afhenda sem afgangsorku a. m. k. 163 gwst. á hverju ári, neðar megi þessi afgangsorka ekki fara. Enn fremur segir í þessu m samningsdrögum að sé miðað við fjögurra ára tímabil, þá sé Landsvirkjun skylt að afgreiða sem nemur 734 gwst., sem er sem sagt nokkru meira en skyldan varðandi eitt einstakt ár. Enn segir í þessum samningsdrögum að Landsvirkjun sé skylt að afhenda sem afgangsorku á öllu samningstímabilinu, yfir 20 ára tímabil, 4880 gwst. sem afgangsorku, en það jafngildir því að afgangsorkan verði að vera á hverju ári um sig 244 gwst. Það er því ljóst mál að sú skylda hvílir á samkv. þessum raforkusölusamningi að afhenda til verksmiðjunnar jafnmikið af afgangsorku eins og forgangsorku, sem sagt jafnmikið magn af raforku, sem selst á 6 aura kwst., eins og af þeirri orku, sem selst á 1.12 kr. kwst. Þegar þess er einnig gætt að hér er um það að ræða að reka verksmiðju sem er byggð upp þannig að hún hefur tvo ofna af stærðinni 30 mw., þá gefur augað leið að það verður að afhenda bæði forgangsorku og afgangsorku nokkurn veginn óslitið, þ. e. a. s. nýtingartíminn er í kringum 8000 stundir á hverju ári í báðum tilfellum. Það er því ekki rétt að gera mikið úr því að fram fari samkv. þessum sölusamningi sérstaklega hagkvæm afhending á raforku í formi afgangsorku. Önnur skilyrði, sem fylgja með varðandi þessa orkuafhendingu, eru þannig, að Landsvirkjun verður að afhenda þetta orkumagn á samningstímanum og á hverju einstöku ári. Þar geta ekki orðið nein meiri háttar frávik. Sé síðan gengið út frá því að þetta verði meðaltalsverðið á raforku, í kringum 5 mill eða sem nemur 59 aurum á kwst., miðað við það gengi sem þetta frv. byggir á, eins og ég hef minnst á áður, þá jafngildir þetta því að verksmiðjan kaupi raforku frá Landsvirkjun fyrir í kringum 285 millj. kr. að meðaltali á ári. En þá er rétt að hugleiða eitt atríði nokkru nánar. Hvað er þá að segja um framleiðslukostnað þeirrar raforku sem á að selja samkv. þessum samningsdrögum? Í grg. frv. segja sérfræðingar Landsvirkjunar að þeir hafi reiknað út svokallað kostnaðarverð á þessari raforku. Þeir hafa gert grein fyrir því að til þess að reikna út kostnaðarverð þessarar raforku verði að leggja til grundvallar stofnkostnað Sigölduvirkjunar og einnig Hrauneyjarfossvirkjunar og óhjákvæmilegar stofnlinur til verksmiðjustaðarins. Þeim er ljóst að það er ekki hægt að standa að þessari orkusölu án þess að til komi ný virkjun á borð við Hrauneyjarfossvirkjun tiltölulega mjög fljótlega. Þessir sérfræðingar Landsvirkjunar segjast hafa fengið út úr sínu dæmi að telja megi að kostnaðarverð þessarar raforku sé 9.4 mill miðað við forgangsorku og þá gangi þeir út frá 40 ára rekstrartímabili orkuveranna, reikni með 9.1% reiknivöxtum, 0.5% rekstrarkostnaði á ári og 12% vöxtum á byggingartíma. Þá er sem sagt útkoman 9.4 mill, kostnaðarverð forgangsorkunnar frá þessum orkuverum. Ef síðan er reiknað með afhendingu afgangsorku á því verði sem gert er ráð fyrir í drögunum að orkusölusamningi, þ. e. a. s. 0.5 mill fyrir afgangsorkuna, megi telja að beint kostnaðarverð þessarar raforku á þessum grundvelli sé 4.95 mill. Hins vegar er gert ráð fyrir því í öllum þeim útreikningum sem hér liggja fyrir að meðaltalsverðið verði 5 mill. Það er því alveg augljóst að miðað við þær forsendur, sem sérfræðingar Landsvirkjunar hafa lagt til grundvallar, þá viðurkenna þeir að það verð, sem á að fást fyrir raforkuna frá járnblendiverksmiðjunni liggi rétt við útreiknað kostnaðarverð. Nú hefur verið dregið í efa af ýmsum að þær kostnaðaráætlanir, sem gerðar hafa verið, bæði um Sigölduvirkjun og eins um Hrauneyjarfossvirkjun og línulögn til verksmiðjunnar, fái staðist, enda kemur það einnig greinilega fram í grg. frv. hjá sérfræðingum Landsvirkjunar að þeir gera ráð fyrir því, að svo geti farið, og telja það reyndar mjög líklegt. En þeir hugga sig við það að vegna ráðgerðrar endurskoðunar á verðlagningunni á öllum samningstímanum geti orðið um nokkra verðhækkun að ræða frá þessum tölum, sem byggt hefur verið á, og að sú hækkun á raforkunni gæti þá staðið á móti þeim hækkunum sem yrðu umfram áætlanir á byggingarkostnaði. Ég tel samkv. því, sem ég hef greint frá, að það sé enginn vafi á því að það verð á raforkunni, sem hér er verið að ræða um til járnblendiverksmiðjunnar, liggi alveg fast við hreint kostnaðarverð samkv. þessum útreikningum, að ekki sé meira sagt. Mér þykir hins vegar miklu líklegra að það fari svo í þessu tilfelli eins og í öðrum áður, að kostnaðarverðið reynist í reyndinni mun hærra og við seljum því samkv. þessum orkusölusamningi beinlínis orkuna á undirverði. Hér er því ekki um nein hagkvæm skipti að ræða, því getur enginn maður haldið fram sem vill skýra rétt frá. Það hefur aldrei verið draumur okkar í sambandi við virkjanir á okkar fallvötnum að drifa okkur í að virkja fallvötnin og afhenda öðrum aðilum að meira eða minna leyti orkuna frá fallvötnunum á beinu kostnaðarverði. Því aðeins eru þetta einhver verðmæti fyrir okkur að við kunnum að hagnýta okkur þessa orku og fá út úr henni það verðgildi sem mögulegt er. En þá er spurningin: Áttum við þá aðra möguleika til þess að ráðstafa þessari orku frá Sigöldu sem var umfram okkar almennu notkun, eða stóðu málin kannske þannig að við ættum ekki neinn annan kost en að láta útlendinga fá þessa umframorku fyrir svo gott sem ekkert? Það hafa verið lagðar fram áætlanir hér á Alþ. sem sýna að við höfðum fulla þörf fyrir alla þá umframorku, sem hér gat verið um að ræða, til þess m. a. að útrýma þeirri miklu notkun á olíu sem við notum nú til húsahitunar í landinu. Það hefur lengi verið talað um þetta verkefni, en það hefur lítið miðað áfram. Samkv. skýrslu Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens um þetta efni, sem lögð var fram hér á Alþ. fyrir um það bil einu ári, kemur í ljós að Verkfræðistofan telur að til þess að útrýma algerlega olíunotkun úr húsakyndingu í landinu miðað við árið 1980 - en þar er gert ráð fyrir að við leysum þetta verkefni á 4–5 árum - þurfum við á orku að halda, sem nemur 927 gwst., og sé þá búið að reikna með því að við notfærum okkur jarðhita í stað olíunotkunar á öllum þeim stöðum á landinu þar sem hægt er að koma slíku við. Ef við ætlum að fullu að losa okkur við olíukyndingu til húsahitunar í landinu, þá þurfum við eigi að síður á orku að halda sem nemi 927 gwst. Þar er um verkefni að ræða, sem augljóslega er mun stærra hvað orkuþörf viðvíkur heldur en það sem ráðgert er til járnblendiverksmiðjunnar við Grundartanga. Það leikur því enginn vafi á því að þarna var um að ræða viðbótarverkefni við þá almennu raforkunotkun sem við þurfum á að halda í okkar landi með eðlilegri aukningu raforkunnar frá ári til árs. Þarna var um að ræða verkefni sem við áttum að leysa og þurftum að leysa. Það hefur verið bent á að miðað við núverandi verðlag á olíu munum við eyða milli 2 og 3 þús. millj. kr. á ári í kyndingu íbúðarhúsa og sé öll húsakynding talin, ekki aðeins í íbúðarhúsum, þá mun þetta fara nokkuð yfir 5000 millj. kr. Í skýrslu Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens kemur fram að talið er, miðað við olíuverð þegar skýrslan er gerð, það olíuverð sem húsakyndingin byggist á, 11.50 kr. fyrir hvern lítra af olíu, þá megi raforka til húsahitunar kosta til jafns við það verð 2.50 kr. kwst. Nú kostar olía til húsakyndingar ekki 11.50 kr. hver lítri, nú kostar hún 20.20 kr. hver lítri. Það jafngildir því að kaupa mætti raforku á 4.50 kr. hverja kwst. og hagnast þó nokkuð hver einstakur aðili sem keypti þá orku. Hér er um gífurlega miklar fjárhæðir að ræða sem liggur fyrir okkur vitanlega að reyna að spara. Í þessari skýrslu Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens kemur fram, að meira að segja hér á svæði Landsvirkjunar, hér á Suðvesturlandi, er um að ræða allmikla olíunotkun til húsakyndingar á ýmsum stöðum sem enga aðstöðu hafa á komandi árum til að geta notfært sér jarðhita. Er gert ráð fyrir því að árið 1980 þurfi á þessu svæði 342 gwst. í raforku til þess að leysa olíuna af hólmi í húsakyndingu. Nú gefur auga leið að þó að aðeins það verkefni væri leyst í þessum efnum að selja á Suðvesturlandi, á orkusvæði Landsvirkjunar, 250 gwst. fyrir t. d. 4 kr. kwst., þá jafngildir það sölu upp á 1000 millj. kr. á ári. En það er verið að tala um að selja enn þá meiri orku en þetta, miklu meiri orku en þetta, til járnblendiverksmiðju fyrir 285 millj. kr. á ári. Það er ekkert um að villast að þjóðhagslega hefði verið margfalt hagstæðara fyrir okkur íslendinga að beina þessari orku í það verkefni að útrýma olíunotkuninni til húsakyndingar, í stað þess að selja orkuna á þessu verði til járnblendiverksmiðjunnar. Á því leikur enginn vafi. En þá hefur annað gerst í þessum málum nú í seinni tíð. Þegar þeir, sem mest berjast fyrir byggingu þessarar járnblendiverksmiðju, sjá að þeir standa frammi fyrir þessum staðreyndum, þeir geta ekki vikið sér undan þeim, að hér er um óhagstæða ráðstöfun á raforkunni frá Sigöldu að ræða, við höfum möguleika á að ráðstafa henni á miklu hagstæðari hátt þá hafa þeir gripið til þess ráðs að segja: Við getum hvort tveggja, við getum útrýmt olíunni úr húsakyndingu, losað okkur við þann mikla kostnað, og við getum einnig selt þessa raforku til járnblendiverksmiðju. Við getum gert hvort tveggja. Þetta er ný kenning í málínu, það er rétt að undirstrika það. Þegar þetta mál var lagt fyrir fyrrv. ríkisstj. á sérstökum fundi með þeirri n. sem hafði unnið að rannsóknum á þessu máli, varðandi járnblendiverksmiðjuna, - þegar það var lagt fyrir ríkisstj. á sérstökum viðræðufundi, ég hygg um miðjan mars 1974, þá viðurkenndu allir þeir sem höfðu fjallað um þetta mál og þar með formaður í stjórn Landsvirkjunar, Jóhannes Nordal, að á því léki enginn vafi að það yrði ekki hægt að anna báðum þessum verkefnum nema þegar í stað yrði tekin ákvörðun um að ráðast í nýja virkjun, t. d. í Hrauneyjarfossi, því að ella væri ekki mögulegt að leysa bæði verkefnin. En ég hef veitt því athygli að hv. þm. Steingrímur Hermannsson, einn af þeim sem unnið hafa að undirbúningi þessa verksmiðjumáls frá upphafi og formaður iðnn. Ed. sem hefur haft málið til meðferðar, - ég hef veitt því athygli að hann hefur í málflutningi sínum um þetta atriði verið nokkuð órólegur. Hann tekur t. d. fram í alllangri grein sem hann skrifar um nálið fyrir stuttu í Tímann, að það sé afstaða sín til þessa máls að ef nokkur hætta væri á því að ekki væri hægt að vinna af fullum krafti að rafhitunarmálum húsa, þá yrði hann á móti því að selja þessa raforku til járnblendiverksmiðju. Hv. þm. sagði orðrétt um þetta atriði í grein sinni með leyfi hæstv. forseta: „Ég lít svo á,“ sagði Steingrímur Hermannsson, „að ekki kæmi til greina að samþykkja slíka verksmiðju ef bygging hennar yrði til þess að orkuskortur yrði til nauðsynlegra eigin nota landsmanna.“ Hann bætir síðan við: „En ég hef sannfærst um að svo þarf ekki að verða.“ Ég ætla að víkja að því nokkrum orðum á hverju hann byggir þessa sannfæringu sína, en mér sýnist að hann byggi hana á harla veikum rökum. Hann hefur hins vegar fengið þessa skoðun að mínum dómi vegna mikils áhuga síns á því að koma upp þessari verksmiðju hvað sem tautar og raular. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson birtir í þessari Tímagrein, sem ég hef minnst á, töflur um útreikninga á orkuframleiðslu raforkuvera okkar og einnig um spádóma varðandi orkuþörf okkar á nokkrum komandi árum. Í þessari töflu kemur það fram hjá Steingrími Hermannssyni að árið 1977, vegna þess að þá verður járnblendiverksmiðjan ekki komin í gang nema að sáralitlu leyti, muni verða umframorka hjá okkur í öllu kerfinu sem nemur 513 gwst., en árið 1978 telur hann að enn verði umframorka upp á 135 gwst. En þá ber líka þess að gæta að hv. þm. Steingrímur Hermannsson ætlar Járnblendiverksmiðjunni ekki nema 261 gwst., hann ætlar henni aðeins forgangsorkuna sem við erum skyldugir að afhenda, 244 gwst., og aðra alveg nauðsynlega orku handa verksmiðjunni fyrir utan hinn stóra ofn. En ef hann hefði áætlað verksmiðjunni jafnmikla orku og við erum skyldugir að afhenda henni að meðaltali á hverju ári á samningstímanum, þ. e. a. s. 488 gwst., ef hann hefði ætlað henni jafnmikla orku og við erum samningslega bundnir af, þá hefði farið á annan veg. Þá hefði beinlínis vantað orku upp á 92 gwst. árið 1978 og þá hefði einnig samkv. útreikningum Steingríms Hermannssonar vantað 142 gwst árið 1979 og 172 gwst. árið 1980. Þess ber þó að gæta að Steingrímur tekur það fram í sínum útreikningum að hann sé búinn að setja í sínu dæmi inn í orkuframleiðsluna í landinu Kröfluvirkjun og reyndar Bessastaðaárvirkjun á Austurlandi líka sem ekki er búið að taka neina ákvörðun um að ráðast í, aðeins veita lagalega heimild til þess. Þessar tölur, sem teknar eru upp úr grein Steingríms Hermannssonar, sýna alveg ótvírætt að það er ekki hægt að leysa þessi verkefni bæði. Hann er að vísu búinn að setja inn í sína útreikninga allmikla orkusölu til þess að koma upp rafhitun húsa, en þó engan veginn í þeim mæli sem þarf að gera. Þessar tölur, eins og ég sagði, sýna greinilega að það er ekki hægt að óbreyttum aðstæðum að leysa hvort tveggja verkefnið að selja járnblendiverksmiðju þá orku frá Sigöldu sem gert er ráð fyrir í þeim samningsdrögum sem hér liggja fyrir og að leysa vanda húsakyndingarinnar eða útrýma olíunni úr kyndingu húsa í landinu. Það er að vísu rétt, að enn hafa menn verið að bæta við þessar spár. Menn hafa verið að bæta því við að Kröfluvirkjun gæti komist fljótlega upp í 60 mw. virkjun og ef tækist að nýta hana til fulls, svo stóra, þá mundi þó ekki skorta á orku, segir í sérstakri skýrslu Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens um málið, nema eitt þessara ára en þá mundi þó skorta á. Það er skoðun mín að á því leiki enginn vafi að raforkusala, sem ráðgerð er til járnblendiverksmiðjunnar samkv. þessu frv., sé óhagkvæm. Það séu mestar líkur til þess að við seljum raforkuna beinlínis undir kostnaðarverði, en þar verði ekki um neinn beinan hagnað að ræða. Það er einnig skoðun mín að við gætum ráðstafað þessari orku á miklu hagkvæmari hátt fyrir okkar þjóðarbú. Við gætum sparað margfalda fjárhæð á við það, sem inn á að koma frá járnblendiverksmiðjunni, með því að nota þessa orku til húsahitunar í landinu. Og þá þyrftum við ekki að hraða virkjunarframkvæmdum okkar sérstaklega, eins og gert er nú ráð fyrir, umfram það sem áætlað hafði verið og okkur verður að teljast hagkvæmt á hverjum tíma. Annars er það býsna athyglisvert í sambandi við þessa raforkusölu til járnblendiverksmiðjunnar, að það er alltaf á þennan veg þegar rætt er um að selja raforku til stóriðjurekstrar í okkar landi. Þá er alltaf farið þannig að að reiknað er út beinlínis framleiðslukostnaðarverð raforkunnar, hvað það kostar á 40 ára tímabili að framleiða orkuna, og stóriðjuaðilarnir vilja gjarnan gefa kost á því að kaupa þessa orku á beinu framleiðslukostnaðarverði. Svona lágu þessi mál fyrir á sínum tíma þegar samið var við Alusuisse varðandi álverið í Straumsvík. Þá voru menn að reikna út hvað væri framleiðslukostnaðarverð, og í rauninni játuðu allir á sínum tíma að það raforkuverð, sem þá var ákveðið, lægi a. m. k. alveg fast við mörkin að teljast framleiðslukostnaðarverð. Við margir héldum því þá fram, að það væri miklu líklegra að reynslan yrði sú að framleiðslukostnaðurinn yrði mun meiri á raforkunni frá Búrfelli en þá var gert ráð fyrir, og það er enginn vafi á því, að reynslan hefur sýnt að framleiðslukostnaður á orkunni þaðan varð og er nú í dag miklu mun meiri en samið var um við álhringinn. Við erum að selja álverinu mikla raforku langt undir verði, það vita allir íslendingar í dag. Eins og hefur komið fram í þessum umr. og útvarp og sjónvarp hafa m. a. skýrt frá nú síðustu daga, þá er býsna athyglisvert að árið 1973 var útkoman sú að álverið í Straumsvík keypti um það bil 60% af allri raforku Landsvirkjunar fyrir 314 millj. kr., en Rafmagnsveita Reykjavíkur keypti hins vegar tæp 16% af allri orkunni fyrir 346 millj. kr. M. ö. o.: raforkuverðið, sem Rafmagnsveita Reykjavíkur sem raunverulegum heildsöludreifingaraðili í þessum efnum varð að borga, var um fimmfalt verð á við það sem álverið varð að borga fyrir raforku sína. Og þetta hlutfall fer sífellt versnandi. Þá er rétt að víkja að því sem hæstv. iðnrh. sagði varðandi rök fyrir því að ráðast í byggingu þessarar verksmiðju, að hún væri ekki aðeins nauðsynleg, þessi verksmiðja, til þess að taka við raforkunni frá Sigölduvirkjun, heldur væri verksmiðjan einnig þýðingarmikil fyrir þjóðarbúskap okkar almennt séð, treysti efnahag okkar og skapaði nýjan vinnumarkað. Það er rétt að víkja nokkuð að því hvaða gildi þessi verksmiðja hefur fyrir efnahagslíf okkar almennt séð. Í grg. frv. er talið að svonefndar gjaldeyristekjur af rekstri þessarar verksmiðju geti numið í kringum 10.8 millj. dollara á ári eða miðað við það gengi, sem frv. byggist á, í kringum 1200 millj. kr. Er gerð grein fyrir því að það megi í rauninni skipta þessari fjárhæð á 4 aðalliði mikið til að jöfnu: Þar sé um að ræða í fyrsta lagi greiðslu fyrir raforku til verksmiðjunnar. Í öðru lagi sé þar um að ræða greiðslu verksmiðjunnar á vinnulaun, greiðslu hennar til skipafélaga fyrir flutningsgjöld og greiðslu til ýmiss konar þjónustuaðila. Í þriðja lagi komi svo skattar og ýmiss konar opinber gjöld og þar með leiga fyrir höfnina. Og í fjórða lagi er svo um beinan hagnað af verksmiðjunni að ræða. Það má segja að þarna geti verið um að ræða í grófum tölum, eins og frv. byggir á, greiðslu fyrir hvern þessara liða í kringum 300 millj. kr. eða þar um bil, miðað við þær áætlanir sem byggt er á í frv. Nú er að mínum dómi alrangt að tala um að þessi verksmiðja þýði raunverulega það fyrir okkar þjóðarbúskap að hún leggi í okkar gjaldeyrissjóð á hverju ári í kringum 1 200 millj. kr. Fyrsti liðurinn af þessum, sem ég nefndi, þ. e. a, s. raforkusalan, við fáum raunverulega engan gjaldeyri í okkar kassa fyrir þessa raforkusölu. Að vísu fáum við 285 millj. kr. fyrir raforkusöluna, en við verðum að nota alla þá upphæð til þess að greiða af því raforkuveri, sem veitir þessa orku. Við fáum ekki út úr þessum lið gjaldeyri fyrir okkar almenna búskap. Þessi liður gengur út og inn. Þá komum við að lið nr. 2, en það er greiðsla fyrir vinnulaun, fragtir og þjónustugjöld til ýmissa aðila. Það er alveg rétt, verksmiðjan mun greiða þessi vinnulaun í gjaldeyri og það er fullkomin gjaldeyrisöflum fyrir okkur þarna upp á 300–350 millj. kr. á ári. Þetta er nákvæmlega sama aðstaðan og við hófum núna við álverið og í rauninni nákvæmlega sama aðstaðan og við höfum á Keflavíkurflugvelli. Þeim íslendingum, sem vinna á Keflavíkurflugvelli, hjá verktökunum þar, er greitt kaup og við fáum raunverulega gjaldeyri fyrir þeirra kaup. Þarna er í þessu tilfelli um raunverulegar gjaldeyristekjur að ræða. Það má einnig segja um 3. liðinn, sem eru skattgreiðslur og greiðsla á ýmiss konar opinberum gjöldum. En ég leyfi mér að draga það mjög í efa, að skattgreiðslurnar samkv. grg. frv. muni standast í raun, enda kemur strax í ljós, að þegar Þjóðhagsstofnun gerir skyndiathugun sína á þessum áætlunum; sem liggja fyrir, þá kemst hún strax að raun um að það verði að lækka þessa áætlun, það sé ekki líklegt að hún standist og uppsetningin sé ekki heldur að öllu leyti rétt, Þessi arður byggist líka á því, að atgert hámarksverð, sem orðið hefur á framleiðslu verksmiðjunnar, á járnblendi, nú á tímabili, það háa verð haldist. Reynslan sýnir hins vegar að verð á járnblendi hefur gert ýmist að hækka eða lækka. Það fylgir mjög á eftir verði á járni og stáli og nú hefur járn og stál tekið upp á því að lækka verulega í verði. Það mætti segja mér það, að verð á járnblendi væri þegar lækkað þó að okkur væri ekki sagt frá því. Allar líkur benda til þess að það lækki alveg eins og verð á járni og stáli. Það hefur gert það jafnan áður. Það er að vísu rétt, sem kemur fram í aths. frá Þjóðhagsstofnun, að það er eitt sem mælir kannske með því að verðið haldist uppi, þetta háa verð á járnblendi, en það er að nú sé þessi framleiðsla víðast hvar illa séð og sé verið að loka verksmiðjum víða, þær þoli ekki þær reglur sem gilda um mengunarvarnir víða úti í heimi, og af þeim ástæðum, segir í þessari aths., að svona hagi til, þá kunni að vera að framleiðslan haldist í svona háu verði. M. ö. o.: það er verið að minna okkur á að við séum hér að taka að okkur að leyfa verksmiðju af því tagi sem yfirleitt fáist ekki byggð annars staðar eða aðrir séu beinlínis að reka frá sér. Ég tel því að það sé mjög vafasamt að ekki sé meira sagt, að við höfum það skattgjald og arð af þessum atvinnurekstri sem reiknað hefur verið með. En þó er það svo að hér er vitanlega ekki um neina stórbreytingu fyrir efnahagalíf okkar að ræða og hefur enga meginþýðingu fyrir okkur. Ef menn vildu breyta þessu í eitthvað af því sem við eigum auðveldast með að skilja, þá er ekki um meiri fjárhæðir að ræða en sem nemur því ef við rækjum 3–4 millistóra togara og ynnum aflann úr þeim sæmilega vel. Það er sú heildarframleiðsla sem hér er nefnd, sem ég reikna þó með að verði í rauninni mun minni í reynd. Það eru því ekki ýkjamikil rök að mínum dómi sem liggja til þess að ráðast í þessa verksmiðjubyggingu til að útvega þar 115 mönnum fasta vinnu og einhverjum þjónustufyrirtækjum möguleika á vissum þjónustustörfum. Ég held að aðstaða sé til þess að veita þessum mönnum aðra vinnu og það tiltölulega mjög auðveldlega, - vinnu sem mundi í rauninni skila okkur meira og væri okkur hagkvæmari. Það er líka, eins og hér hefur verið á minnst, rétt að hafa í huga að þeir útreikningar, sem hafa áður verið lagðir fram um nokkur fyrirtæki hliðstæð þessu, hafa ekki komið út eins og gert var ráð fyrir. Skyldu ekki fleiri en ég muna hvað sagt var um kísilgúrverksmiðjuna við Mývatn? Þetta þótti einstaklega álitlegt fyrirtæki sem hlaut að græða. Og hver hefur reynslan orðið? Ég veit ekki betur en reynslan hafi orðið sú að fyrirtækið hafi tapað á hverju einasta ári síðan það hóf rekstur, og þó ber þess að gæta, að því hefur verið lagt til fé á beinan og óbeinan hátt frá opinberum aðilum án þess að fyrirtækið þyrfti að skila því fjármagni aftur. Það þótti m. a. á þeim tíma sjálfsagt að leggja í rauninni alveg sérstakan veg á milli Húsavíkur og verksmiðjunnar og kosta þá vegalagningu algerlega úr ríkissjóði. En það var vitanlega meira en gert var við venjuleg innlend fyrirtæki. Ég hygg, að þessu hafi verið mjög svipað farið með rekstur álversins í Straumsvík. Þar var einnig gert ráð fyrir miklum gróða, en reynslan hefur orðið allt önnur. Fyrirtækið hefur sýnt á reikningum sínum taprekstur flestöll árin, og þegar hefur orðið jákvæður rekstur, þá er um óverulegan hagnað að ræða. Hitt liggur svo aftur fyrir um rekstur álversins, að sá rekstur hefur mætt slíkum erfiðleikum að hefðum við íslendingar átt verksmiðjuna og borið algera ábyrgð á rekstri hennar, þá er enginn vafi á því að við hefðum þurft að stöðva allan rekstur í verksmiðjunni. Við hefðum ekki haft möguleika á því að halda verksmiðjunni í gangi í heilt ár án þess að selja nokkuð af framleiðslu hennar þó að auðhringurinn Alusuisse með öllum sínum heimssamböndum hafi getað haldið framleiðslunni í gangi. Og nú er verðið á áli aftur fallið og aftur fyrirsjáanlegur taprekstur á þeirri verksmiðju. Nei, því fer vitanlega víðs fjarri að það sé gefið mál, þó að um stóriðjurekstur sé að ræða af því tagi sem hér er verið að ræða um að sá rekstur muni alltaf skila rekstrarhagnaði. Við höfum líka séð að þær áætlanir, sem lagðar hafa verið fyrir okkur um þetta fyrirtæki, eru ekki traustvekjandi. Það er vitanlega ekki traustvekjandi að leggja fyrir okkur kostnaðaráætlun um byggingu þessarar verksmiðju og að byggingarkostnaður skuli hækka meira en um helming, hann skuli tvöfaldast á rúmu einn ári, mælt í erlendum gjaldeyri, mælt í dollurum. Hvers konar áætlanir voru það, sem voru fyrst lagðar fyrir okkur að það skyldi þurfa að hækka þær um meira en helming á einu ári, í dollurum mælt? Þeir, sem lögðu þessar áætlanir fram, verða að játa að þær hafa verið rangar. Á þessum tíma urðu engar þær breytingar í stofnkostnaði, mælt í erlendum gjaldeyri að þær réttlættu þessa miklu stökkbreytingu. Það er vitanlega mjög barnalegt að líta þannig á þær tölur, sem hafa verið lagðar fyrir okkur varðandi rekstur þessarar verksmiðju, að trúa því að hér sé um einhvern öruggan gróðarekstur að ræða. En þessi verksmiðja hlýtur þó að hafa býsna mikil áhrif í efnahagslífi okkar þótt hún hafi ekki þau áhrif að mínum dómi að hún muni skjóta styrkari stoðum undir efnahagslíf okkar almennt séð. Það fer vitanlega ekki á milli mála, að þegar byggð er verksmiðja sem áætlað er að kosti 9.4 milljarða kr. í stofnkostnaði, miðað við gamla gengið, og síðan leiðir sú verksmiðjubygging það af sér að við verðum að ráðast strax í virkjun Hrauneyjarfoss, eins og allar áætlanirnar eru miðaðar við, og sú virkjun mun kosta samkv. áætlunum, líka miðað við gamla gengið, 10–12 milljarða kr., - þegar sem sagt á að ráðast hér í framkvæmdir á suðvesturhorni landsins sem nema í kringum 25 milljörðum kr. miðað við núverandi verðgildi krónunnar, þá hefur það talsvert að segja. Ég skil því mætavel að þeir, sem nú vinna mest að því að koma þessu máli í gegn, hafi fundið að þeir mæta nokkurri andstöðu, m. a. frá þeim þm. sem eru fulltrúar kjördæma úti á landi. Þeir eru hreint ekkert ánægðir með þá sérstöku byggðstefnu sem felst í þessum ákvörðunum. En þá hafa þeir líka gripið til þess ráðs að segja: Ja, það er nú ekki alveg víst að það verði Hrauneyjarfossvirkjun sem ráðist verður í. Það gæti alveg eins orðið virkjun fyrir norðan, segja menn. Og hæstv. iðnrh, gengur svo langt hér á Alþ. og víðar á opinberum vettvangi að hann segir að hann lofi því, að það verði ekki tekin ákvörðun um virkjun við Hrauneyjarfoss fyrr en ákvörðun hafi verið tekin um virkjunarstað á Norðurlandi. Allt er þetta svo loðið að hann treystir sér til að smjúga í gegnum þetta þegar til framkvæmdanna kemur enda veit hann mætavel að allar áætlanir, sem þetta frv. byggist á, reikna með allt öðru. Þær reikna með því að það verði ráðist í Hrauneyjarfoss. En málin bara standa þannig að það stendur í þingfulltrúum frá Norðurlandi og víða annars staðar að af landsbyggðinni, það stendur í þeim að samþykkja allar þessar framkvæmdir hér og verða dregnir á framkvæmdum í sínum byggðarlögum, eins og hefur verið lengst af. Þegar hæstv. iðnrh. hefur fundið að hann væri kannske búinn að segja nokkuð mikið í þessum efnum, að það yrði ekki tekin nein ákvörðun um Hrauneyjarfossvirkjun fyrr en væri búið að ákveða virkjunarstað á Norðurlandi, og hefur eflaust fengið áminningu frá einhverjum hér sunnanfjalla út af þessu, hvað væri nú að gerast, þá er hann ekki í vandræðum með að komast út úr þeim vanda. Þá segir hann bara opinskátt í Morgunblaðinu: Ég er ekkert viss um að það þurfi að velja á milli stórvirkjunar fyrir norðan o, stórvirkjunar fyrir sunnan, - því ekki báðar stórvirkjanirnar? Það var síðasta loforðið, sem gefið var í þessum efnum: Hví ekki báðar stórvirkjanirnar?

Er hv. þm. nokkuð andvígur því?

Nei, en ég hef ekki mikla trú á því, þótt svona loforðum sé sveiflað, að það liggi nokkur alvara þar á bak við. Ég þekki vel, að það sem hér hefur verið ákveðið, þ. e. bygging þessarar verksmiðju og ný virkjun við Hrauneyjarfoss, það er það sem á að koma. Það kann að vera að það verði sagt um svipað leyti við þá norðlendinga: Jú, það verður virkjað fyrir norðan, en virkjunartíminn bíður og verður til athugunar áfram. Ég held að þessar stórkostlegu framkvæmdir komi til með að hafa mjög örlagarík áhrif, t. d. í byggðamálum í landinu og um atvinnuþróun í landinu. Í mínum augum skiptir hér engu máli þó að hæstv. ríkisstj. hafi ákveðið að auka við fjárráð Byggðasjóðs um 440 millj. Eins og allir sjá er það smápeningur borið saman við þær fjárhæðir sem við erum hér að tala um, og verður þó enn þá minna virði þegar það er svo á næsta leiti að ríkisstj. leggi fram frv. um að hún megi skera niður áætlaðar framkvæmdir á fjárl. um 3500 millj., sem auðvitað verður niðurskurður fyrst og fremst á framkvæmdum úti á landi, á því leikur enginn vafi. En svo að einnig í þessu sambandi sé komið að öðru merkilegu atriði varðandi þetta mál, þá er það hin peningalega hlið sem snýr beint að okkur sjálfum. Það er gert ráð fyrir í þessu frv. að hlutafé okkar í þessu verksmiðjufyrirtæki eigi að nema um 2 000 millj. kr. og menn bæta því við: 2000 millj., þetta verður tekið að láni. - Síðan kemur einnig fram í frv. að til viðbótar við þessar 2 000 millj. kemur í okkar hlut að leggja fram 5100 millj. af stofnkostnaði fyrirtækisins. Það á einnig að taka að láni. Síðan eigum við að byggja höfn fyrir verksmiðjuna og leggja þar vegi, og áætlanir eru upp á 500 millj. kr. Þetta jafngildir 7 600 millj. kr., hvorki meira né minna, og þetta eigum við að fá að láni. Því er bætt við að við getum auðveldlega fengið þetta að láni. Það eru til jafnvel í hópi þm. svo trúgjarnir menn, að þeir segja: Þetta eru mikil lán að vísu, en þó er hægt að ganga svo frá þessum lánum að þetta hafi ekki áhrif á aðra lánsmöguleika okkar. Formaður Alþfl. sagði hér í umr.: Það hafa verið gefnar yfirlýsingar um að þessi miklu lán verði ekki látin hafa áhrif á lánsmöguleika okkar á öðrum sviðum. - Hann var nú greinilega svolítið hikandi að trúa þessu, en ætlaði þó að trúa því, að mér skildist. M. ö. o.: þó að við tökum lán upp á 500 millj. kr. til þess að byggja höfn, aukahöfn þarna uppi í Hvalfirði, þá halda menn að það hafi engin áhrif á okkar almennu hafnarframkvæmdir í landinu, engin áhrif á möguleika okkar til þess að útvega lán til annarra hafnarframkvæmda. Og þó að við förum á alþjóðlegan peningamarkað og tökum þar lán upp á yfir 7 000 millj. kr., þá halda menn að það hafi engin áhrif. Þetta er vitanlega hægt að segja börnum, en ekki þeim sem þekkja eitthvað til peningamála. Ég efast að vísu ekkert um að þeim í Seðlabankanum mun takast að útvega þessi erlendu lán. Þeir geta útvegað þau og eflaust meira, af því að þeir vilja koma þessu fyrirtæki upp. En þegar menn hafa verið að nefna það að undanförnu að taka lán til að hraða hitaveituframkvæmdum eða raforkuframkvæmdum sem gætu stuðlað að því að við gætum dreift orkunni til meiri húshitunar í landinu en nú er, þá er alltaf borið við peningaleysi, þá er alltaf því borið við að það verði erfitt að útvega lán. Hér er ekki um það að ræða að það sé erfiðara að útvega lán til slíkra framkvæmda heldur en til þessarar verksmiðjubyggingar, heldur er spurningin um það, hvort menn vilja frekar ráðast í að hita upp hús sín í landinu með raforku og jarðvarma eða leggja peningana í að byggja járnblendiverksmiðju. Eins og ég sagði, þá fer auðvitað að dómi hæstv. núv. ríkisstj. einkar vel á því, að á sama tíma sem hún segist geta fengið nóg lán upp á yfir 7 milljarða kr. í þessu skyni, þá segir hún: Við verðum að skera niður nauðsynlegar verklegar framkvæmdir upp á 3 500 millj. kr. Við verðum að skera þær niður. Við verðum að stöðva nýjar lánveitingar úr Fiskveiðasjóði. Við verðum að stórdraga úr lánum til landbúnaðarins. Við verðum að stórauka lán til íslensks iðnaðar. Við verðum að fara þessa leið af því að við höfum orðið fyrir efnahagslegum áföllum. - Það fer heldur vel á því að syngja þennan söng um leið og menn halda því fram að þeir geti auðveldlega fengið þessar fjárhæðir að láni til að leggja í járnblendiverksmiðju. Í sambandi við þessa verksmiðjubyggingu hljóta menn að leiða hugann að því hvert við raunverulega stefnum í þróun okkar atvinnumála. Stefnum við að því að koma upp mörgum stóriðjufyrirtækjum í landinu? Stefnum við að því eins og t. d. hefur komið fram í umr. á Alþ., að byggð yrði t. d. á Reyðarfirði á Austurlandi ein álverksmiðja á borð við þá sem nú er rekin í Straumsvík. Hún þarf í kringum 500 menn í vinnu. Ég spyr, hvaða fólk á Austurlandi á að taka að sér vinnu í þessari verksmiðju? Það er enginn möguleiki að fá vinnuafl í þessa verksmiðju þar án þess að taka þá þetta vinnuafl frá þeim landbúnaðarrekstri, sem þar á sér stað nú, eða frá þeim sjávarútvegi sem þar er rekinn nú. Það er auðvitað til sú leið að flytja menn annars staðar frá austur til þess að vinna við þessa verksmiðju. En hvaðan á að flytja þá? Á að flytja þá úr Rangárvallasýslu? Ég hygg, að einhver mundi neita því. Á að flytja þá frá einhverjum öðrum stað? Það væri fróðlegt að vita, hvaðan á að flytja þá. Nei, hér er um þá spurningu að ræða, hvert við stefnum í okkar atvinnuþróun. Eigum við að koma upp mörgum slíkum stóriðjufyrirtækjum? Er það markmiðið, að vinnuafl okkar eigi að starfa í slíkum verksmiðjum, eða eigum við að beita vinnuafli okkar að öðrum störfum. Og þá kemur líka sú spurning: Eru þessi önnur störf til? Eru þau til? Í þeim efnum vil ég m. a. minnast á það, að við höfum öll barist hart fyrir því að íslendingar fengju full einkayfirráð yfir öllum fiskimiðunum í kringum landið. Við vonum að það verðu stutt eftir því að bíða að við fáum fullkominn yfirráðarétt yfir þessum auðlindum. Opinberar skýrslur, sem liggja fyrir um fiskafla þann sem tekinn hefur verið á Íslandsmiðum um langan tíma, - við höfum skýrslur í meira en 20 ár, - þær sýna að t. d. bolfiskaflinn, sem tekinn hefur verið á Íslandsmiðum, hefur verið á milli 700 og 800 þús. tonn að meðaltali á ári. Við höfum hins vegar ekki tekið nema á milli 300 og 400 þús. tonn eða helming af þessum afla. Hvað er meiningin að gera þegar við erum búnir að fá undir okkar yfirráð þessar miklu auðlindir? Er ekki meiningin að nýta þessar auðlindir eða eigum við kannske að selja þær á leigu, virkja þær á á þennan sama hátt og menn ræða nú um vatnsorkuna? Ég efast ekkert um það að þó að við beitum allri þeirri tækni sem við þekkjum til nú, þá standa slík verkefni fyrir okkur varðandi okkar sjávarútveg á komandi árum og áratugum að við þurfum ekki aðeins í sambandi við veiðarnar, heldur fyrst og fremst við úrvinnsluna og öll þau störf, sem tengjast okkar fiskiðnaði, á miklum mun fleiri mönnum að halda til þess að nýta þessa auðlind en við höfum við þessi störf í dag, miklum mun fleiri. Hér er um gífurlega stórt verkefni að ræða. Spurningin er sú: Ætlum við okkur að vinna að þessu verkefni eða ætlum við að hverfa frá því og gerast verksmiðjukarlar hjá útlendingum? Spurningin er auðvitað einnig sams konar varðandi landbúnað okkar. Ef við ætlum okkur að halda því áfram að framleiða landbúnaðarafurðir þær sem við þurfum á að halda og getum framleitt í okkar landi, ef við ætlum að halda því áfram að framleiða þær í okkar landi og gera það sjálfir fyrir sívaxandi þjóð, þá verðum við líka að hafa til þess fleiri menn en við höfum í dag. Ég álít því, að okkur skorti ekki verkefni. Og við höfum líka iðnað beint í okkar höndum sem hefur mikla möguleika á mörgum sviðum. Þar vitum við um ótal stórt verkefni sem við eigum eftir að leysa. Þegar við hugleiðum það að hvaða marki við stefnum í þróun atvinnumála okkar, þá verðum við að svara þessum spurningum: Stefnum við að því að ráðstafa vinnuafli okkar í verksmiðjur af þessu tagi í stórum stíl, virkja fallvötn okkar á þann hátt að við getum selt raforkuna við framleiðslukostnaðarverði til útlendinga en fengið vinnu hjá þeim í staðinn. Er það það sem er keppikeflið? Ég tel að það sé alröng stefna og af þeim ástæðum m. a. er ég alveg á móti því, að þetta frv. verði samþ. og ráðist verði í byggingu þessarar verksmiðju. Ég vil einnig vekja athygli á því að með þessu frv. er verið að ætla þessum verksmiðjurekstri mikil fríðindi fram yfir það sem íslenskir atvinnuvegir almennt eiga við að búa. Í 9. gr. frv. segir orðrétt á þessa leið: „Innflutningur af hálfu hlutafélagsins á byggingarefni, vélum og búnaði og öðrum fjárfestingarvörum og varahlutum til verksmiðjufélagsins og rekstrar hennar og tengdra mannvirkja skal undanþeginn aðflutningsgjöldum og söluskatti á innflutning.“ Hér er auðvitað um stórkostleg fríðindi að ræða umfram það sem okkar atvinnuvegir verða að búa við. Þegar svo standa sakir að við þurfum að byggja hér t.d. fiskiðnaðarverksmiðju, jafnvel þótt menn hafi orðið fyrir miklum áföllum, að slík fyrirtæki hafi eyðilagst og njóti opinbers stuðnings til þess að reyna að endurreisa þetta, þá verður að greiða tolla á tolla ofan, söluskatt á söluskatt ofan af öllum þeim vélum og tækjum og öllum þeim efnivið sem fer í að byggja upp slík fiskiðnaðarfyrirtæki aftur. Hér er því verið að veita þessari stóriðju allt önnur réttindi en við veitum nú hinum almennu iðnfyrirtækjum landsmanna og við veitum bæði landbúnaði og sjávarútvegi. En það er ekki aðeins á þessu sviði, heldur er það einnig varðandi almenn skattamál. Þó að mikið sé um það talað að þetta fyrirtæki eigi að vera að meiri hl. í eigu landsmanna og eigi að lúta íslenskum lögum, þá eiga að verða þar frávik frá því að það er verið að ætla þessu félagi ýmis sérstök réttindi varðandi skattameðferð sem þýða veruleg fríðindi umfram það sem önnur fyrirtæki njóta. Af hverju mátti þetta fyrirtæki ekki búa við sams konar lög og önnur fyrirtæki í landinu og vera háð því að borga skatta samkv. gildandi skattalögum eins og þau eru á hverjum tíma? En það getur vitanlega haft sínar afleiðingar ef við tökum fyrirtæki af þessari gerð, seljum þeim raforku á framleiðslukostnaðarverði eða jafnvel undir framleiðslukostnaðarverði, langtum ódýrari en öllum öðrum, veitum þeim viss skattaréttindi umfram aðra og síðan tollafríðindi og sleppum þeim við að greiða söluskatt sem aðrir verða að greiða í stórum stíl, þá er vitanlega hægt að skapa þessum fyrirtækjum allt aðra rekstraraðstöðu á mörgum sviðum. Ég hef hér í mínu máli aðallega rætt um þessa verksmiðju út frá efnahagslegu sjónarmiði, en það er fyrst og fremst út frá því sjónarmiði sem frv. um þessa verksmiðju er hér flutt. Aðrir hafa rætt hér um margvíslegar hættur sem munu fylgja rekstri verksmiðju af þessu tagi, eins og varðandi mengun. Ég hef engu við það að bæta sem þar hefur verið sagt. Mér er ljóst að verksmiðju eins og þessari hljóta að fylgja miklar hættur á því sviði og mér sýnist líka allt benda til þess að sá aðili, sem hér á að vera okkar samningsaðili eða meðeigandi að þessari verksmiðju, sé ekki traustvekjandi á því sviði. En rök hæstv. ríkisstj. fyrir því að leggja út í þessa verksmiðjubyggingu eru öll varðandi hagkvæmnina á að selja raforku til verksmiðjunnar sem ég hef sýnt fram á að fær ekki staðist, því að raforkusölusamningurinn er óhagkvæmur og ráðstöfun á raforkunni á þennan hátt er mjög óhyggileg. Ég hef einnig bent á það hvaða afleiðingar þessi gífurlega mikla fjárfesting hlýtur að hafa í þróun byggðamála og þróun atvinnulífsins í landinu. Ég held að samþykkt þessa frv. muni í reynd fresta enn um allmörg ár nauðsynlegum framkvæmdum okkar varðandi húsahitun með rafmagni. Menn munu halda áfram að bera því við að það skorti fjármagn til þess að styrkja dreifikerfi rafveitnanna í landinu sem auðvitað er ekkert nema fyrirsláttur því að þar er ekki um stærra verkefni en svo að ræða að það ætti að vera auðvelt að leysa það jafnóðum. Ég hef nokkuð bent á það hvað hér virðist vera mikil oftrú á stóriðju og sérstaklega stóriðju í félagsskap við útlendinga. Það virðist vera mikil oftrú á hana. Öðrum sýnist alltaf, að þegar um hana er að ræða hljóti þar að vera um stórgróða að ræða og engin rekstrarleg vandamál þó að reynslan hafi átt að kenna okkur að slík stóriðja mætir sínum rekstrarvanda ekki síður en okkar almennu atvinnuvegir. Það er miklu fleira varðandi þetta mál sem væri eflaust ástæða til að ræða hér um, eins og samningagerðina að öðru leyti. Það er t. d. alveg furðulegt að mínum dómi að það skuli vera samið við hið erlenda stórfyrirtæki á þeim grundvelli að meta þessa tækniþekkingu þeirra á 3.2 millj. dollara strax í upphafi og telja það sem framlag þeirra að þeirra hluta í stofnkostnaði verksmiðjunnar. Þarna er um gífurlega háa fjárhæð að ræða og mun hærri, eins og bent hefur verið á í þessum umr., en fyrirtækið var búið fyrr í umr. um málið að samþykkja. Því er heldur ekki að neita að áframhaldandi greiðsla til fyrirtækisins, sem nemur 3% á ári af framleiðsluverðmætinu, allt vegna þessarar þekkingar á þessum rekstri, er líka mikið gjald. Og til viðbótar við þetta allt saman kemur svo það að Union Carbide á að fá einkasöluaðstöðu á allri framleiðslunni. Það á að fá aðstöðu til þess að hafa eitt með að gera sölu á allri framleiðslu verksmiðjunnar og á heldur betur að fá söluþóknun, eða á milli 3 og 5%. Ég hélt að við hefðum í rauninni verið búnir að læra nóg í þessum efnum af samningagerðinni sem gerð var varðandi kísilgúrverksmiðjuna, þar sem við veittum hinum erlenda aðila einkarétt á sölu framleiðslunnar og gáfum honum þar með kost á því að græða hvernig sem allt veltist, þó að við sætum eftir með taprekstur, þá var hans hag alltaf borgið, og eins verður það vitanlega með þennan rekstur, að Union Carbide verður efnahagslega séð alltaf ofan á þó að við förum þar slyppir frá borði. Ég hef lýst afstöðu minni til þessa frv. Ég er því algerlega andvígur. Ég hef skýrt frá því áður í umr. að ég var því í rauninni alltaf andvígur á meðan ég var í fyrrv. ríkisstj. Ég dró enga dul á það við samráðh. mína né heldur þá samninganefnd sem fjallaði um þessi mál að ég væri andvígur samningagerð af þessu tagi og teldi að við ættum að standa öðruvísi að okkar raforkusölumálum en á þann hátt sem yrði með uppkomu verksmiðju eins og þessarar. En ég óttast alveg sérstaklega þá stefnu sem ég þykist sjá og heyra hjá núv. hæstv. iðnrh. og núv. ríkisstj. varðandi þessi stóriðjumál. Það er ekki búið að samþykkja þetta frv. um járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði þegar strax er farið að skrifa um það, að stækka hana eða byggja aðra. Og það er farið að ræða um stækkun á álverinu í Straumsvík og auk þess er svo farið að ræða um ýmsar stórvirkjanir sem eiga að byggjast á erlendri stóriðju. Það er sérstaklega þessi stefna sem ég óttast. Mér sýnist að hún muni leiða til þess að atvinnulíf okkar íslendinga gerbreytist ef eftir þessari stefnu verður farið, það gerbreytist á stuttum tíma og við verðum efnahagslega háðir erlendum auðhringum. Ég vil ekki trúa því að þeir, sem berjast fyrir þessari stefnu, séu annarrar skoðunar en ég varðandi það að reyna að treysta efnahag þjóðarinnar, heldur vil ég trúa hinn að þeir séu í rauninni alveg blindaðir af oftrú á erlenda stóriðju. Þeir halda að hún muni færa okkur þau verðmæti sem hún mun ekki færa okkur. Svo er hitt, sem ég reyndar mátti vita, að margir þessara manna, sem mest berjast fyrir þessari nýju stefnu, hafa alltaf haft harla litla trú á möguleikum okkar gömlu og þjóðlegu atvinnuvega sem nefndir hafa verið. Því er það að í hvert skipti, sem eitthvað hefur bjátað á í okkar efnahagslífi ef upp hafa komið einhver vandamál, þá hefur þessi nýja stefna venjulega rokið upp. Þá er það svo að efnahagserfiðleikarnir stafa af því að sjávarútvegur okkar er svo einhæfur og hann er svo fallvaltur, það eru svo miklar sveiflur í honum, eða þá öll ólukkan stafar af landbúnaðinum, að það þarf að borga svo mikið í útflutningsuppbætur eða eitthvað þess háttar. Þá hvarflar hugur þessara manna alltaf að því: Er ekki ráðið út úr þessu öllu saman erlend stóriðja? Eitthvað stöðugt, eitthvað sem lætur ekki undan. En í þessum efnum er það það sem raunverulega er hið rétta að þarna á við hið fornkveðna, ef svo mætti segja: „Árinni kennir illur ræðari.“ Menn hafa verið fljótir að grípa til þess að kenna árinni um ef illa er á haldið, þá er sjálfsagt að kenna sjávarútveginum um eða landbúnaðinum eða íslenskum iðnaði. En það er ábyggilegt að það er hægt að róa miklu betur en gert er með þessari ár. Það er enginn vafi á því að vandinn í okkar efnahagsmálum liggur ekki í því að atvinnuvegir okkar geti ekki dugað jafnvel og erlend stóriðja. Og ég efast auðvitað ekkert um að raunverulega munu þeir duga okkur margfalt betur en stóriðja útlendinganna kemur til með að gera.



Virðulegi forseti. Frv. til l. um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði á sér langan aðdraganda. Saga þess er rakin í aths. og fskj. þeim, sem prentuð eru með frv. Viðræður um málið hófust snemma árs 1971 þegar fjallað var um hvernig hagnýta bæri orku frá Sigölduvirkjun. Það er fróðlegt og nauðsynlegt að kynna sér sögu málsins og allan aðdraganda, því að þetta er viðamikið og margþætt mál, stórmál. Löngum hefur verið um það rætt að íslendingar þyrftu að taka vatnsaflið í þjónustu sína og hagnýta það á arðvænlegan og hagkvæman hátt. Töldu flestir og telja enn að tengja yrði einhvers konar stóriðju við hin stærri skref sem stigin yrðu í virkjunarmálum. Þannig var álvinnslan í Straumsvík tengd Búrfellsvirkjun í Þjórsá og raunar talin alger forsenda hennar. Haustið 1971 var tekin ákvörðun um virkjun Sigöldu. Þá skipaði iðnrh., Magnús Kjartansson, n., sem kunnugt er til þess að vera til ráðuneytis um viðræður við erlenda aðila sem áhuga hafa á þátttöku í orkufrekum iðnaði ásamt íslendingum. N. þessi var að sjálfsögðu skipuð hinum hæfustu mönnum. Ekki er kunnugt um annað en n. þessi hafi unnið samviskusamlega að verkefnum þeim sem henni voru falin, enda hvött til dáða af áhugasömum ráðh. Verk þessi voru unnin í kyrrþey svo sem eðlilegt má telja á undirbúningsstigi, en haustið 1973 var skipuð þm.nefnd með fulltrúum allra þingflokka sem kynna skyldi sér öll gögn málsins. Skyldi það m. a. gert til þess að stytta þann tíma sem Alþ. þyrfti til að fjalla um þetta mál. Það voru óvænt atvik, sem réðu því að frv. til heimildarlaga um verksmiðju þessa var ekki lagt fyrir Alþ. fyrir þingslit vorið 1974, en í maí 1974 ritaði iðnrh. Magnús Kjartansson bréf til Union Carbide þar sem lýst er miklum áhuga á því að verksmiðjan megi verða að veruleika hið fyrsta. Það er óþarft að rekja þessa sögu nánar, hún er öllum alþm. vel kunn frá því að málið kom af undirbúningsstigi fram í dagsljósið. Þess skal þó getið að umrædd n. virðist mjög snemma hafa komist að þeirri niðurstöðu að velja bæri járnblendiiðnað frekar en t. d. aukinn áliðnað og unnið síðan rakleitt og samhent að settu marki. Nú hafa sem eðlilegt er orðið miklar umr. um þetta mál. Það er komið frá Ed. þar sem það var samþ. með miklum meiri hl. atkv. Iðnn. þeirrar d. hélt 12 fundi um málið og kvaddi marga menn á fundi sína, svo sem segir í nál., m. a. alla oddvita sveitarfélaga við norðanverðan Hvalfjörð sunnan Skarðsheiðar og bæjarstjórn Akraneskaupstaðar. Málið virðist því hafa fengið ítarlega meðferð í Ed. Við undirbúning stórmáls af þessu tagi er að sjálfsögðu nauðsynlegt að hafa góða samvinnu við heimamenn sem eru væntanlegir nágrannar hinnar fyrirhuguðu verksmiðju. Það er ofureðlilegt að menn séu varfærnir og vilji íhuga vel og vandlega hver verða muni aðstaða þeirra við hlið svo voldugs nágranna. Þarf engan að undra þó að skoðanir séu nokkuð skiptar um slíkt mál meðan það er á umræðu- og undirbúningsstigi. Menn eru yfirleitt ekki ginnkeyptir fyrir snöggum breytingum í nánasta umhverfi sínu. Að því leyti eru menn harla íhaldssamir og vanafastir við búsetu og venjubundna lifnaðarhætti í byggðum landsins og er það oft frekar kostur en löstur. En þegar um svona stórmál er að ræða er eðlilegt, að skoðanir verði nokkuð skiptar í fyrstu. Við munum allir, er við rennum huganum aftur í tímann, þær skiptu skoðanir sem komu í ljós þegar fjallað var um áburðar-, sements- og álverksmiðju. Nú hygg ég að fáir vildu vera án þessara fyrirtækja í landinu. Hin fyrirhugaða málmblendiverksmiðja verður að meiri hl. í eigu íslendinga og lýtur þeirra umráðum og yfirstjórn í öllum greinum. Svo sjálfsagt sem þetta er hefur það í för með sér að leggja verður fram mjög mikið fé á okkar mælikvarða sem stofnfjárframlag. Upplýst er að það fé muni fáanlegt að láni án þess að það rýri aðstöðu þjóðarinnar til öflunar lánsfjár til annarra viðfangsefna, og hv. 2. þm. Austf., sem hér talaði síðast á undan mér, dró ekki í efa, að þeim í Seðlabankanum mundi takast að útvega þessi lán, eins og hann komst að orði. Á undanförnum árum hefur mikið verið rætt á meðal okkar um nauðsyn þess að renna fleiri stoðum undir íslenska atvinnuvegi og auka fjölbreytni þeirra. Þetta mál er ávöxtur og einn þáttur þeirrar viðleitni. Eitt af því, sem margir hafa óttast, er mengun sú sem fyrirhuguð starfsemi á Grundartanga við Hvalfjörð er talin hafa í för með sér að sumra áliti. Það er eðlilegt að ítrustu varfærni sé gætt í þessum efnum í hinn viðkvæma lífríki íslenskrar náttúru. Á þetta atriði hefur líka verið lögð megináhersla frá upphafi vega af hálfu þeirra sem hafa undirbúið málið. En við skulum líka muna að mengunarvörnum fleygir fram nú á síðari árum, og það eru ekki ýkjamörg ár síðan mengun var fyrst til umr. hér á landi. Allt bendir til þess að mengunarvarnir og aðgæsla í umhverfismálum eigi miklu fylgi að fagna á Íslandi og er það vel. Þá hefur verið sagt að við ættum að nýta þá umframorku, sem handbær verður við Sigölduvirkjun, til rafhitunar húsa. Þetta mál, sem er einnig stórmál, rafhitun húsa, er að sjálfsögðu ákaflega veigamikið mál og hagsmunamál allra landsmanna. En ég tel að sýnt hafi verið fram á að framkvæmdir við rafhitun húsa hljóti að taka alllangan tíma, a. m. k. nokkur ár. Við ættum því að hafa næga orku til þeirra hluta eftir því sem áfram miðar í virkjunarmálum. Ég er sammála hv. 2. þm. Austf. um að róa beri að því öllum árum að láta varmaveitur og rafhitun leysa af hólmi olíukyndingu húsa svo fljótt sem verða má. En þetta verkefni verður að leysa með jöfnum hraða á næstu árum og þetta frv., ef samþ. verður, á ekki að verða til tafar eða trafala á þeirri leið. Við 1. umr. málsins hér í hv. d. hafa allmargir þm. talað. Hv. 3. þm. Reykv. flutti einkar fróðlega ræðu og rakti í skýru máli viðhorf sín og afskipti af orkumálum allt frá því að hann stóð lítill drengur við lækinn í Hafnarfirði, sem fyrst var virkjaður fallvatna hér á landi, fram að þeim tíma er hann stóð sem fullþroska maður, æðsti handhafi iðnaðar- og orkumála landsins, og vann að Sigölduvirkjun og málmblendiverksmiðju á Grundartanga. Nú lýsti hann andstöðu sinni við frv. þetta og sagði: Aðstæðurnar hafa breyst, en ekki skoðanir mínar. - Þetta hafa margir sagt á undan honum við svipaðar aðstæður, en á mismunandi trúverðugan hátt. Hv. 5. þm. Vesturl., félagi Jónas, er allra manna kunnugastur Union Carbide, eins og heyra mátti á hans máli, og hefur gert mjög umfangsmiklar tilraunir til að afla sér upplýsinga um þetta stórveldi og er það að sjálfsögðu mjög virðingarvert. Hv. 5. þm. Vestf. las upp flokkssamþykkt SF í máli þessu. Hv. 3. þm. Norðurl. v. mun hafa komist að þeirri niðurstöðu eftir því sem heyra mátti af hans máli, að styðja málið til n. hvað sem verður um framhaldið. Hv. 2. þm. Austf. ræddi hér aðallega um drögin að raforkusölusamningnum og taldi að þar hefði ekki allur sannleikurinn verið sagður auk þess sem hann ræddi á við og dreif um hugsanlega Reyðarfjarðarvirkjun o.fl. Aðrir, sem hér hafa talað, virðast hlynntir málinu og meðmæltir, a. m. k. í höfuðatriðum. Málið á sjálfsagt eftir að skýrast við meðferð þess í þessari hv. d. Það er mikilvægt að á það sé litið frá öllum hliðum og séð verði um að það verði skoðað af gaumgæfni, Verði svo gert og vel á málum haldið að öðru leyti tel ég, að það geti orðið okkur ábatavænlegt og hagkvæmt, enda að því stefnt af þeim sem um það hafa fjallað.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Forseti. Ég vil án þess að nota til þess langan ræðutíma svara nokkrum atriðum, sem fram hafa komið. Hv. 5. þm. Vesturl., Jónas Árnason, hóf mál sitt með því að spyrjast fyrir um hvaða undur og stórmerki hefðu gerst í aðalstöðvum Union Carbide þar sem þeir íslendingar, merkir menn sem þangað hefðu farið, hefðu komið heim aftur með þeim ummerkjum að þeir hefðu sýnilega orðið fyrir heilögum anda og trúað því að nú væri allt í góðu ástandi með öll mengunarmál. Hann lýsti undrun sinni yfir þessu vegna þess að það væri upplýst að Union Carbide væri mesti mengunarvaldur í Bandaríkjunum og þótt víðar væri leitað. Hann sagði að Union Carbide væri stjórnað af ofríkismönnum sem svifust einskis. Nú er það ekki ég eða núv. ríkisstj. sem hefur valið Union Carbide til samfélags í þessu máli og þess vegna má kannske spyrja hv. þm. á móti, hvaða undur og stórmerki hafi gerst í aðalstöðvum Alþb. að ráðh. bandalagsins í 3 ár skyldi einmitt velja Union Carbide úr hópi allra umsækjenda til félagsskapar um stóriðju hér á Íslandi. Allir vita að eftir að þessi ráðh. Alþb., Magnús Kjartansson, hafði skipað viðræðunefnd um orðufrekan iðnað til þess að ræða við erlend fyrirtæki um stóriðju hér og mikinn kaupanda orku, þá voru margir erlendir aðilar sem til greina komu. En að ákvörðun ráðh. varð einmitt þessi mesti mengunarvaldur, ofríkismenn sem svífast einskis, fyrir valinu. Þetta er mál sem þeir geta gert upp sjálfir í aðalstöðvum Alþb. Varðandi mengunarhættuna er það næsta furðulegt að þessi hv. þm., sem talar hér af miklum þjóðernisanda og hefur náttúrlega mikla ást á öllu því sem íslenskt er, hann vitnar í ræðu sinni í hvern ameríkumanninn og aðra útlendinga eftir aðra um hvað þeir segja. Hann les hér upp alls konar óhróður eftir hina og þessa útlendinga um þetta fyrirtæki og tekur það sem sannleika sem eigi að gilda í þessum málum. Hann treystir þessum útlendingum, en hann treystir ekki íslendingum. Hann treystir ekki þeim íslendingum sem hafa skoðað þessi mál og hafa látið í ljós álit sitt á því, en það eru margir íslenskir sérfræðingar. Hann treystir því ekki heldur, að Heilbrigðiseftirlit ríkisins og aðrir þeir aðilar, sem munu setja reglur um mengunarvarnir, skilyrði fyrir rekstri fyrirtækisins, líti eftir því að því sé framfylgt. Þeim treystir hv. þm. ekki Hann setur allt sitt traust á útlendinga sem hafa skrifað óhróður um þetta fyrirtæki. Mér finnst þessi ummæli og þessi afstaða bera vott um litla þjóðerniskennd og harla lítið stolt fyrir þjóð sína. Um leið gleymir hv. þm. því að það, sem hér er fjallað um, er fyrirtæki þar sem íslendingar eiga meiri hl. í stjórn, - fyrirtæki sem er háð íslenskri lögsögu og löggjöf, heilbrigðiseftirliti og öllum þeim reglum sem lög og reglugerðir um þau mál setja. Það er harla leitt, þegar alþm. haga áróðri sínum og málflutningi í stórmálum þannig að þeir búa sér til forsendur, oftast falskar forsendur, eins og þessi hv. þm. gerir í þessu máli, og síðan er alltaf byggt á þessari fölsku forsendu, haldin ræða eftir ræðu, skrifuð grein eftir grein, alltaf haldið þessu sama fram, þó að grundvöllurinn sé jafnótraustur og hann er. Í hinni ítarlegu ræðu hv. 2. þm. Austf. kom fram ýmislegt af því sama sem formaður Alþb. hélt fram í fyrradag í hv. Ed. En þau atriði eru í fyrsta lagi, að rafmagnsverðið sé óhagstætt, þannig að í rauninni sé samið um verð fyrir raforkuna sem sé langt undir kostnaðarverði, eins og hv. þm. Ragnar Arnalds, formaður Alþb. orðaði það, langt undir kostnaðarverði, þannig að íslendingar þurfi að borga stórfé með verksmiðjunni af þeim orsökum. Hv. 2. þm, Austf. var miklu orðvarari í þessu efni, en taldi að það orkuverð, sem ætti að greiða, lægi við kostnaðarverð og vel hugsanlegt að það yrði undir raunverulegu kostnaðarverði. Þetta mál liggur nú raunverulega þannig fyrir, að kostnaðarverð á forgangsorku frá Sigölduvirkjun er í útreikningum Landsvirkjunar áætlað 1.40 kr. á kwst. En samkv. samningsdrögunum við járnblendiverksmiðjuna á hún að greiða 1.42 kr. fyrir kwst. fyrstu 2 árin. Eftir það hækkar verðið, og eins og kunnugt er má endurskoða verðið á fjögurra ára fresti. Verðið á forgangsorkunni er því og verður hærra en kostnaðarverðið. En varðandi afgangsorkuna mun Landsvirkjun í sínum útreikningum hafa miðað við 7.5 eyri á kwst., sem er þó vitað að er mjög ríflega áætlað. Í rauninni er kostnaður við afgangsorkuna miklu minni, lægri en þessi upphæð. Viðhaldskostnaður vegna aukinnar notkunar á vélaafli vegna þessarar auknu orkusölu er mjög óverulegur, þannig að í rauninni má segja, eins og einn verkfræðingur Landsvirkjunar hefur komist að orði í bréfi til mín, að sala á afgangsorku sé í rauninni hreinn gróði fyrir Landsvirkjun. En jafnvel þótt reiknað sé með 7.5 eyri sem kostnaðarverði á afgangsorku, þá er þess að gæta að í samningsdrögunum er einmitt gert ráð fyrir 7.5 eyri fyrir kwst. afgangsorku í byrjun, en verðið hækkar verulega, þannig að eftir 6 ár er það komið upp í 36 aura eða hefur nær fimmfaldast. Það er því ljóst að salan á afgangsorkunni er ákaflega hagstæð og færir Landsvirkjun miklar tekjur. Í ræðu formanns Alþb., og að nokkru leyti í ræðu hv. 2. þm. Austf., kom fram verulegur misskilningur varðandi afgangsorkuna um það að í rauninni væri afgangsorkan a. m. k. að helmingi til jafngildi forgangsorku. Hv. þm. Ragnar Arnalds mun hafa orðað það þannig að Landsvirkjun skuldbindi sig til að afhenda 50% af afgangsorku á einstöku ári og þess vegna sé sú orka forgangsorka. Nú er hér um grundvallarmisskilning að ræða því að afhending afgangsorku verður auðvitað látin fara fram á þeim tíma árs þegar nægileg orka, mun meiri orka er í kerfinu en á mestu nýtingartímum. Það þýðir, að afgangsorka yrði aðallega seld yfir sumarmánuðina. Samkv. samningum væri jafnvel heimilt, ef Landsvirkjun teldi það æskilegt eða nauðsynlegt, að afhenda enga afgangsorku t. d. í 6 mánuði og láta verksmiðjuna fá þessa umsömdu afgangsorku í aðra 6 mánuði yfir sumartímann þegar ávallt er mun meiri orka í kerfinu heldur en þörf er á til annarra nota. Það er því á misskilningi byggt að jafna þessari afgangsorku og skuldbindingu um afhendingu hennar við forgangsorku. En á þessum misskilningi, þessari röngu grunnforsendu voru allir útreikningar hv. þm. Ragnar Arnalds byggðir sem nú hafa verið birtir í blaði að nokkru leyti. Varðandi svo þriðja atriðið í þessu sambandi er því haldið fram að það sé full þörf allrar þeirrar orku, sem við höfum, til húshitunar og hér sé því um það að ræða að velja milli aukinnar húshitunar á Íslandi og hins vegar sölu til járnblendiverksmiðjunnar. Þessar fullyrðingar eru einnig alrangar. Hefur mjög oft í þessu máli verið vitnað í útreikninga og áætlanir Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens sem m. a. fyrrv. iðnrh. leitaði mjög oft til og vitnar oft í. Iðnn. Nd. óskaði umsagnar þessarar Verkfræðistofu um það 26. febr. s. l. hvernig þessi mál horfðu við, og niðurstaðan var sú að þó að húshitun væri efld eins og frekast væri tök á, þá væri samt sem áður nægilegt rafmagn til járnblendiverksmiðjunnar. Það segir í þessu bréfi frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens að ljóst sé að við þennan rafhitunarvöxt, sem við teljum að geti orðið, útilokar sala raforku til málmblendiverksmiðju ekki sölu raforku til húshitunar. Ég held að um þetta ætti ekki að þurfa að deila. Þarna er önnur forsenda sem sumir hv. ræðumenn gefa sér, en er röng. Hér er ekki um það að ræða að annaðhvort þurfi að tryggja rafmagn til húshitunar eða selja til járnblendiverksmiðjunnar. Það er alveg ljóst eftir áætlunum að þetta fer hvort tveggja saman þótt járnblendiverksmiðjan yrði reist og fengi sín 60–66 mw. af afli Sigölduvirkjunar, þá yrði engu að síður hægt að halda áfram af fullum krafti með húshitun. Það er svo að lokum aðeins eitt atriði sem ég vildi hér minnast á, en það er það, að í eitt skipti enn leyfir hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, sér að viðhafa þær fullyrðingar að ég hafi stöðvað, eins og hann orðaði það núna, að Gunnar Thoroddsen lét verða sitt fyrsta verk sem iðnrh. að stöðva allar áætlanir um nýtingu innlendra orkugjafa og það sé ljóst, að fallið sé frá nýtingu innlendra orkugjafa af núv. ríkisstj. Ég hef áður svarað hv. þm. og rekið þessi ósannindi ofan í hann, en hann hefur haldið áfram og notar m. a. forustugreinar Þjóðviljans, vegna þess að þær eru lesnar upp í útvarpi á morgnana, til þess að þylja þennan boðskap sinn yfir landslýðnum. Á hverju byggir hv. þm. þetta? Hann byggir það á því að í nóv. 1973 hafi hann falið Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens að framkvæma könnun á því hvernig unnt væri með sem skjótustum hætti að nýta innlenda orkugjafa í stað ollu til húshitunar og annarra þarfa. Verkfræðistofan skilaði áliti til ráðh. 14. mars 1974, hafði þá unnið að gagnasöfnun og álitsgerðum um þessi mál og skilaði ítarlegri skýrslu. Hún var lögð fyrir Alþ. sem þskj., prentuð ásamt till. frá iðnrh. Sú till. hans mun hafa átt að marka stefnu í þessum málum, um nýtingu innlendra orkugjafa, en það fór um þá stefnumörkun eins og um till. hans um stefnumörkun í raforkumálum að báðar döguðu uppi og náðu aldrei samþykki á þingi. Nú vill hv. þm. halda því fram að ég hafi stöðvað þessa áætlanagerð. Hver er sannleikurinn í því? Sannleikurinn er sá að eftir að Verkfræðistofan skilar þessari álitsgerð sinni 14. mars 1974, þá var henni ekki falið neitt frekar í því efni. Hv. þm., fyrrv. iðnrh., fól ekki Verkfræðistofunni að vinna frekar að þessu máli eftir þann tíma, enda hefur hún síðan um miðjan mars 1974 ekki skilað neinum grg. eða álitsgerðum, og í rauninni taldi hún ekki, að sér væri falið að gera slíkt. Hv. þm. var ráðh. eftir þetta í marga mánuði, þ. e. helminginn af mars, apríl, maí, júní, júlí, ágúst, - hann er ráðh. í 51/2 mánuð eftir að þessari skýrslu er skilað, tæplega hálft ár, án þess að fela þessari Verkfræðistofu nokkrar frekari áætlanir. Ef einhver hefur stöðvað eitthvað í þessu efni þá er það iðnrh. Magnús Kjartansson. Það er furðuleg bíræfni að koma hér hvað eftir annað upp í ræðustól á Alþ. - látum vera, hvað hann skrifar í slíkt blað eins og Þjóðviljann - og halda því fram að ég hafi stöðvað þessar áætlanagerðir. Þetta eru auðvitað gersamlega staðlausir stafir. Ef einhver sök er í þessum efnum, þá er það sök Magnúsar Kjartanssonar sjálfs og einskis annars. Hins vegar er rétt að geta þess hér af þessu tilefni að eftir stjórnarskiptin hefur að sjálfsögðu verið kostað kapps um að undirbúa hitaveitur og nýtingu jarðhita til húshitunar eftir því sem kostur hefur verið. Varðandi allan undirbúning slíkra framkvæmda var nauðsynlegt að fá aukin tæki til borunar. Við stjórnarskiptin kom í ljós að við bjuggum engan veginn nógu vel í þessum efnum sem er auðvitað grundvöllur undir nýtingu jarðhitans. Að því er snertir stórvirka gufubora kemur í ljós að það var aðeins einn gufubor til sem var sameign ríkisins og Reykjavíkurborgar og hafði verið keyptur til landsins fyrir 17–18 árum. Að vísu hafði fyrrv. iðnrh. eða Orkustofnun undirbúið útboð í nýjan stórvirkan gufubor sem reyndist tilgangslaust vegna þess að afgreiðslutími eða smíðatími á slíku tæki reyndist vera a. m. k. 2–3 ár. Eftir stjórnarskiptin var ákveðið af minni hálfu að freista þess þá þegar að festa kaup á notuðum gufubor, sem að dómi sérfræðinga væri þó vel nothæfur, það voru gerð nokkur tilboð í slíka og niðurstaðan varð sú að kaupa bor sem var um tveggja ára gamall, en í ágætu lagi. Hann er nú kominn til landsins. Hann á eftir að marka tímamót í rannsóknum á jarðhita hér á landi og nýtingu jarðhita. Hann hefur nú boranir innan skamms og í stað þess að hingað til hefur ekki verið borað meira en um eða rúma 2 km. niður í jörðina, þá getur þessi nýi gufubor borað 3 600 m niður. Þessa vil ég geta sem fyrsta atriðis, að hér var um grundvallaratriði að ræða, og þessar ákvarðanir og framkvæmdir núv. ríkisstj. eiga eftir að marka hér tímamót. Varðandi einstakar hitaveitur má geta þess í fyrsta lagi að vitanlega er haldið áfram af fullu kappi lagningu hitaveitu í Kópavog, Garðahrepp og Hafnarfjörð, lög sett um Hitaveitu Suðurnesja og stjórn komin þar sem er að undirbúa framkvæmdir og verða þær hafnar á þessu ári. Af öðrum stöðum, þar sem hitaveitur eru í undirbúningi, má nefna bæði Akranes, Borgarnes og nágrannahéruð þar, Blönduós, stækkun hitaveitu á Sauðárkróki, Siglufjörð, Akureyri og svo hér austur í sveitum, bæði Þorlákshöfn, Eyrarbakka, Stokkseyri, svo að ég nefni nokkra af þeim stöðum þar sem hitaveitur og undirbúningur þeirra er í fullum gangi. Einna lengst er á veg komin Hitaveita Siglufjarðar, sem ég vænti að verði hægt að byrja á nú alveg á næstunni. Hitt er svo rétt, að mér hefur virst nauðsynlegra að reyna að framkvæma eitthvað, bæði afla tækja eins og ég gat um, og að framkvæma bæði jarðboranir og reyna að hrinda í framkvæmd nýjum hitaveitum og stækka þær sem fyrir eru, heldur en vera með sífellda tillögugerð, skýrslur og annað slíkt, en minna um framkvæmdir. Það einkenndi mjög feril fyrrv. iðnrh. og einnig það að ef eitthvað var á döfinni einhvers staðar þá var hlaupið upp í útvarp og sjónvarp og í fjölmiðla til þess að auglýsa það. Þær aðferðir hafa ekki verið viðhafðar nú, heldur lögð á það meiri áhersla að eitthvað yrði úr framkvæmdum. Ég vildi segja þessi orð hér vegna hinna síendurteknu staðleysa frá hv. þm. og vil þó aðeins bæta því við að hv. þm. var nú svo smekklegur að halda því fram hér, að ég hefði tafið byggðalínuna eða norðurlínuna um hálft ár. Í sömu ræðu sagði þessi hv. þm., Magnús Kjartansson, að strax á árinu 1971, fyrsta ári vinstri stjórnarinnar, hefði hann lagt fram till. í ríkisstj. og hún verið samþ. um að tengja saman með raflínu Norður- og Suðurland. Mér er spurn: Fyrst hv. þm. hefur strax á árinu 1971 fengið það samþ. í ríkisstj. að leggja byggðalínu norður, hví í ósköpunum líða þá þrjú ár meðan hann er ráðh. án þess að hafist sé handa, byrjað á þessari linu? Eftir stjórnarskiptin var þetta mál allt saman tekið til rækilegrar skoðunar, orkumál Norðurlands og norðurlinan og stjórnin hafði ekki setið lengi að völdum þegar gefin voru ákveðin fyrirmæli til Rafmagnsveitna ríkisins um að hraða sem mest þessum framkvæmdum. Í fjárl. fyrir árið 1974 hafði verið gert ráð fyrir að vísu 300 millj. kr. til þessarar byggðalinu, en sú fjárveiting var að hálfu fjmrn. - ég held á fyrri hluta árs 1974 - lækkuð lítillega, hún var nefnilega lækkuð úr 300 millj. niður í 25 millj., enda fór það svo að engar framkvæmdir hófust. Það er því furðulegt að leyfa sér að koma hingað upp eftir þennan feril og ásaka mig um að hafa tafið norðurlínuna í hálft ár. Það er enn eitt, sem fram kom í ræðu þessa sama hv. þm. Hann segir að hann hafi ráðgert, iðnrh. Magnús Kjartansson, að Hitaveitu Suðurnesja yrði lokið, hún yrði fullgerð á árinu 1976, en ég hafi hins vegar ákveðið að tefja framkvæmdina í 2 ár, þ. e. a. s. hitaveitunni ætti ekki að verða lokið fyrr en 1978. Það er auðvitað ágætt að setja fram slíkar fullyrðingar. Það minnir á það að eitt sinn bar einn ráðh. fram frv. um það að reist skyldi hús yfir Háskóla Íslands, þegar fé yrði veitt til þess í fjárl. Svo var ekkert veitt til þess í fjárl. um langan tíma, og það var ekki fyrr en mörgum árum síðar sem aðrir menn urðu til þess að gera till. um fjáröflun í þessu skyni. En auðvitað þakkaði ráðh. sér alltaf allt, það væri hans verk að hafa komið upp háskólabyggingunni. Það er líka ágætt hjá hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni að segja að í hans ráðherratíð ákvað hann að Hitaveita Suðurnesja skyldi lokið árið 1976. En hann bara gerði ekkert til þess. Meira að segja liggur það fyrir að Orkustofnun skilaði til hans skýrslu í ársbyrjun 1973, þar sem hún taldi, að í Svartsengi væri nægileg orka fyrir Hitaveitu Suðurnesja, og mælti með því að í það yrði ráðist. Þrjú missiri liðu hjá þessum hv. þm. - eða ráðh. án þess að nokkuð væri aðhafst í því. Frv. um þetta efni var ekki lagt fram fyrr en eftir stjórnarskiptin. Jú, maður, sem hefur fyrst tafið málið í 11/2 ár, ekkert gert til þess að hrinda málinu í framkvæmd, kemur svo upp í ræðustól á Alþ. og segir: Ég hafði ráðgert að þessu yrði lokið öllu saman 1976, en núv. iðnrh. hefur ákveðið að tefja málið í tvö ár. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara út í fleiri atriði sem hér hafa fram komið þótt fullkomið tilefni væri til þess. Sérstaklega var margt í ræðu hv. 2. þm. Austf. sem væri full ástæða til þess að ræða nánar og rökræða við hv. þm., en væntanlega gefst tækifæri til þess síðar.

Jónas Árnason Hæstv. forseti. Þau orð, sem hæstv. iðnrh. lét hér falla áðan út af ræðu minni, gefa ekki tilefni til langrar svarræðu af minni hálfu. Þetta verða aðeins fáeinar setningar. Ég hélt að ég hefði verið að gera hæstv. iðnrh. greiða með því að veita honum þessar upplýsingar um Union Carbide, - upplýsingar, sem svo sannarlega er ekki að finna í grg. með því frv. sem hér er til umr. - upplýsingar sem mér vitanlega hafa ekki verið lagðar fram af hálfu þeirra manna sem hafa fjallað um þetta mál á vegum hæstv. ráðh., engu að síður mjög nauðsynlegar upplýsingar. Það er svo sannarlega ekki vanþörf á að við íslendingar gerum okkur ljóst, þegar við erum að gera samninga við jafnvoldugan aðila og Union Carbide, hvers eðlis þessi auðhringur er. En þetta reyndist vera misskilningur hjá mér. Ráðh. tók þetta ekki sem greiða og góðvild af minni hálfu, vanþakkaði þetta allt saman. Og eins og er að verða því miður siður íslendinga, þá tók hann upp hanskann fyrir auðhringinn, ávítaði mig fyrir óhróður um Union Carbide og skort á þjóðlegu stolti að láta ekki nægja það sem íslendingar segja okkur um þennan Union Carbide, tala við útlendinga, sem þekkja feril þessa auðhrings, fá hjá þeim upplýsingar um hvers eðlis hann er. Þetta á að vera skortur á þjóðarstolti. Ég verð að segja alveg eins og er að ég tek ekkert mark á fullyrðingum þeirra íslendinga sem hafa fjallað um þetta mál á vegum hæstv. ráðh. Þeir hafa greinilega einblínt á vissar hliðar þessa máls sem gætu orðið brúklegar til að koma því fram sem þeir hafa alltaf verið ákveðnir í frá byrjun. Þeir hafa, að því er mér virðist, ekki staðið uppréttir í samningum sínum við þennan auðhring. Og það væri ekkert þjóðarstolt þegar maður horfir á landa sína standa í keng, að halda því þá fram að þeir gangi uppréttir.

Lúðvík Jósepsson Hæstv. forseti. Það voru aðeins nokkrar aths. sem ég vildi gera við þú ræðu sem hæstv. iðnrh. flutti áðan. Hann sagði að það væri greinilegt að ég væri haldinn misskilningi, að ég hefði misskilið mjög þær reglur sem raunverulega giltu um afgangsorku, og hélt, að framkvæmdin í þeim efnum gæti verið á allt annan veg en ég hefði lýst. En þá kom mjög greinilega í ljós, að hæstv. iðnrh. hefur alls ekki sett sig inn í þetta mál. Nú er þetta mál ekki flókið, það á að vera hægt að gera það upp með örfáum tölum. Hæstv. ráðh. sagði m. a. að við gætum haldið þannig á framkvæmd þessa máls að við afhentum t. d. á hálfu ári enga afgangsorku, en þá auðvitað þeim mun meira á hinum helmingnum. Nú stöndum við þó frammi fyrir því að í einu ári er ákveðinn klukkustundafjöldi og Union Carbide fær ekki breytt því. Og reikni maður með 365 dögum í árinu og 24 tímum í sólarhringnum, þá er ómögulegt að fá út úr árinu nema 8 760 stundir, það er engin leið. Ef hæstv. ráðh. heldur þannig á málinu að hann er búinn að sleppa helmingnum af árinu þá hefur farið helmingurinn af þessum klukkustundum og þá eru aðeins eftir 4380 stundir. Nú er þarna um tvo ofna að ræða sem taka 30 mw. Annar á að vera samkv. samningi alltaf í gangi svo gott sem, vegna þess að þar er um að ræða forgangsorku upp á 244 mw. Þótt hann hefði hinn ofninn, sem á að taka við afgangsorkunni, í gangi allar þessar klukkustundir í hálft ár, 4380x30, þá fær hann ekki út úr þessu nema 131 gwst. Málið er svona einfalt. En í samningunum segir, að það sé skylda að afhenda minnst 153 gwst., aldrei fara neðar en það. En það er eins og ég benti á, að skilyrðin, sem fylgja afhendingu afgangsorkunnar eru m. a. þau að það megi aldrei fara neðar með afgangsorkuna en niður í 153 gwst. Þó er sagt að þegar gerð eru upp 4 ár í einu, á fjögurra ára tímabilinu, má aldrei fara neðar en í 183 gwst. að meðaltali á 4 árum. Svo er bætt við: þó aldrei neðar en í 244 gwst. yfir allt samningstímabilið, 20 ár. Það sem sagt gefur auga leið þar sem eru tveir ofnar upp á 30 mw. hvor, að 30 mw. ofninn verður að ganga í 8 000 stundir á ári til þess að ná út 240 gwst. Sannleikurinn er sá að reglurnar í þessum samningi um afgangsorku eru að langmestu leyti blekkingar. Hér er um það að ræða að það er verið að gera samning um að afhenda 244 gwst. á ári sem forgangsorku og 244 gwst. að meðaltali á ári sem afgangsorku. Við þetta eru líka allar þær áætlanir miðaðar sem hér liggja fyrir um afkomu verksmiðjunnar. Þær eru miðaðar við þetta. Það er því ekki svo einfalt að reikna dæmið þannig að þeir fái bara forgangsorkuna, því að þá er vitanlega líka verksmiðjan farin á hausinn, þá stenst hún ekki samkv. útreikningunum. Ég sá það alveg greinilega á því sem hæstv. ráðh. sagði að hann hefur ekki sett sig inn í hvernig þetta er í raun og veru svo að hann kennir mér ekkert í þessum efnum. Ég er nefnilega búinn að fara í skóla til miklu fróðari manna en hann er varðandi þessi mál. Og þetta er það einfalt að það á að vera hægt að skilja það. En það var annað atriði sem hæstv. ráðh. minntist á og gerði efnislega aths. við það sem ég sagði. Hann sagðist hafa fengið bréf frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens. Þetta bréf hafði ég líka og hef og vitnaði í það í ræðu minni. Hann las lokaorðin í þessu bréfi þar sem segir að miðað við það hvað þeir telji líklegt að geti orðið um rafhitun húsa, þá telji þeir ekki útilokað að það verði gert hvort tveggja: að selja málmblendiverksmiðjunni raforku og framkvæma húshitunina. En fyrr í þessu bréfi segir að miðað við 100% framkvæmd á húshitunarverkefninu verði um að ræða að það vanti 72 gwst. til þess að til sé orka til að anna þessu. En þeir bara reikna ekki með því að húshitunarmálið verði leyst 100%. Það kemur líka fram í þessu bréfi frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens, eins og ég hafði minnst á, að til þess þó að ná þetta langt er búið að reikna með því að Krafla verði 60 mw. virkjun, sem nú er sannarlega ekkert ákveðið um enn þá. Það kemur líka fram hjá honum að hann gerir aðeins ráð fyrir því í þessum útreikningum að járnblendiverksmiðjan fái þá orku sem skyldugt er að afhenda henni. En þar vantar verulega upp á. Ég reikna með því að við verðum að afhenda járnblendiverksmiðjunni alla þá orku sem útreikningarnir um hana byggjast á og það þýði ekkert að skjóta sér undan því að hún eigi t. d. fyrstu 4 árin að fá undir magni í þeirri trú að hún eigi að fá langt yfir magn ú seinni tímanum. Sannleikur málsins er því sá, eins og ég hafði vikið að og hæstv. ráðh. gat vitanlega ekki hnekkt í einu eða neinu, að það er ekki möguleiki á því að leysa bæði þessi verkefni þannig að eitthvert öryggi sé í okkar raforkukerfi um nægilega orku, - það er ekki möguleiki nema stefnt sé að því að koma upp nýju orkuveri og hefja framkvæmdir á því svo að segja strax. Það er ekki hægt öðru vísi. En það er auðvitað alltaf hægt að segja að þá sé ekkert annað en ráðast bara í nýja stórvirkjun og aftur stórvirkjun. Þá væru menn komnir út í þá sjálfheldu að ráðast í nýja stórvirkjun eins og Hrauneyjarfossvirkjun sem er jafnstór og Sigölduvirkjun. Og séu núna rök fyrir því að það eigi að koma upp járnblendiverksmiðju vegna þess að Sigalda sé of stór, þá koma upp nákvæmlega sömu rök fyrir því þegar Hrauneyjarfoss hefur verið virkjaður, jafnstór virkjun, þá þarf aðra járnblendiverksmiðju til þess að eitthvað vit sé í rekstrinum. Þannig halda menn auðvitað áfram. En þetta geta menn auðvitað ekki sagt allt í einu því að þá mundu norðanmenn ekki fylgja á eftir, þá mundu þeir verða órólegir og ekki vilja samþykkja þetta. Ég skal svo ekki lengja þessar umr. frekar nú því að komið er fram á nótt og tækifæri gefst til að ræða þetta mál nánar síðar. En ég álít að það sé í rauninni að bæta gráu ofan á svart í þessum efnum ef verið er að skýra mönnum rangt frá um það hvað til stendur og hvað gera verður ef þetta mál verður samþ. Það verður að taka ákvörðun um nýja stórvirkjun og það er Hrauneyjarfoss sem stendur til að ráðast í, og þá er bara að játa það eins og það er. Allir útreikningar og allar forsendur í þessu máli eru byggðar á því. Það er stefnt að því að fresta húshitunarframkvæmdum og bera við peningaleysi vegna þess að dreifingarkerfið sé ekki nægilega gott og velja járnblendiverksmiðjuna fram yfir húshitunarmálin. Að þessu er stefnt. Og raforkusalan er léleg vegna þess að við verðum að ganga út frá því meðaltalsverði sem raunverulega kemur fram í grg. frv. Allir sjá að það meðaltalsverð er svo lágt að það mega í rauninni undur heita ef það nær því að vera framleiðslukostnaðarverð, og það er undarlegt keppikefli að ráðast í virkjanir til þess að afhenda öðrum orkuna á hreinu framleiðslukostnaðarverði. Það er pólitík, sem ég hef aldrei skilið að sé eftirsóknarverð.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Forseti. Varðandi afgangsorkuna skal ég ekki fara út í þær tölur hér frekar. Hv. 2. þm. Austf. segist hafa gengið í skóla. Ég veit að hann hefur lært töluvert í þeim skóla, það er auðheyrt á ræðu hans, en sumt hefur hann misskilið, þó ekki eins herfilega og formaður flokksins, Ragnar Arnalds, gerði og kom fram í ræðum hans. En ég vil taka fram að að sjálfsögðu hef ég gengið í skóla líka og það sem ég sagði hér um þetta mál, er haft beint eftir þeim verkfræðingi Landsvirkjunar sem mest hefur um þetta fjallað. En þetta er sjálfsagt að skoða nánar og ræða nánar í n. þegar málið kemur þangað. Varðandi hitt atriðið, hvort járnblendiverksmiðjan mundi koma í veg fyrir húshitun með rafmagni, þá er rétt að ég lesi hér það bréf allt, sem ég vitnaði í frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens. Það er frá 26. febr. Til skýringar á því skal ég taka fram að þarna er gert ráð fyrir tveimur möguleikum: annars vegar að rafhitun húsa sé lokið í árslok 1980 eða henni sé lokið í árslok 1981. Varðandi það hvenær þessu ætti að vera lokið, vil ég í fyrsta lagi benda á að í þáltill. fyrrv. ríkisstj. um nýtingu innlendra orkugjafa, sem lögð var fram á Alþ. í apríl s. l., segir: „Verði að því stefnt að sem flestir þeirra, sem ekki eiga kost á jarðvarmaveitum geti nýtt raforku til húshitunar fyrir árslok 1981.“ Það var mark fyrrv. ríkisstj., þar með þessa hv. þm., að þessu yrði lokið, að sem flestir gætu fengið húshitun með rafmagni fyrir árslok 1981. Það var byggt á þeirri áætlun sem Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsens hafði þá gert að í árslok 1980 hefðu 80% af þessu fólki fengið fulla húshitun, en 100% ekki fyrr en í árslok 1981. Á þessu byggist svo þetta nýja bréf 26. febr. frá þessari sömu Verkfræðistofu. Þar segir: „Hér með fylgir tafla um raforkuþörf alls landsins við mismunandi vöxt húshitunar, annars vegar full húshitun árið 1980 og hins vegar 80% af fullri húshitun 1980. Eins og fram kemur af töflunni er ónotuð orka í kerfinu árið 1980 160 gwst., þegar um 80% hitun er að ræða. Þegar um 100% hitun er að ræða, þ. e. a. s. flýta þessu um eitt ár frá því sem till. vinstri stjórnarinnar gerði ráð fyrir, þá vantar 72 gwst. til að fullnægja þörfinni.“ Hins vegar segir: „Við útreikning á orkuþörfinni er gert ráð fyrir að Akureyri sé öll rafhituð eins og reiknað var með í skýrslu okkar til iðnrh. í mars 1974. Ef hins vegar er gert ráð fyrir að Akureyri fái jarðvarmahitun minnkar orkuþörfin til hitunar um ca. 90 gwst.“ Nú geng ég út frá því og ég held að við hljótum öll að vera sammála um að allar líkur séu til þess að Akureyri verði búin að fá hitaveitu fyrir þennan tíma. Ef það verður væri nægileg orka þrátt fyrir járnblendiverksmiðjuna til 100% rafhitunar í árslok 1980, sem sagt ári áður en till. vinstri stjórnarinnar gerði ráð fyrir að henni yrði lokið. Niðurlag þessa bréfs er á þessa lund: „Af þessu er ljóst að við þann rafhitunarvöxt, sem við teljum að geti orðið, útilokar sala raforku til málmblendiverksmiðju ekki sölu raforku til húshitunar.“ Þetta liggur alveg ljóst fyrir, ekki aðeins af áætlunum þessarar Verkfræðistofu, heldur annarra sérfræðinga líka, að það er ekki rétt að stofnun járnblendiverksmiðjunnar verði til þess að tefja eða draga úr möguleikum á húshitun. Það er hægt að halda áfram með fullum hraða húshitunarfyrirætlunum, það er hægt að halda áfram með meiri hraða en fyrrv. ríkisstj. gerði ráð fyrir, og orka er til. Að vísu geta menn náttúrlega gert sér alls konar forsendur og fyrirvara. T. d. segir hv. þm.: Kröfluvirkjun - það er ólíklegt að þar verði 60 mw. á þessum tíma. - Ég veit ekki hvað hv. þm. hefur fyrir sér í því. Ég held að honum ætti að vera kunnugt um að árangurinn af tilraunum til að hraða Kröfluvirkjun er sá að möguleikar eru á að hún komist í notkun í árslok 1976, ef ekkert alveg óvænt kemur fyrir, þá verði fyrri vélasamstæða, 30 mw. komin í notkun og sú síðari komi þá árið eftir. Það er því ljóst af öllu, að þessi meginforsenda og grundvallaratriði í ræðum þeirra Alþb.-manna á móti járnblendiverksmiðjunni, þessi meginforsenda, að ekki verði þá til rafmagn til húshitunar, er algerlega röng.

Lúðvík Jósepsson Hæstv. forseti. Það er aðeins eitt einasta atriði vegna þess að hæstv. ráðh. hefur mikla tilhneigingu til þess að lemja höfðinu við steininn. Ég benti á það í báðum mínum ræðum að þeir útreikningar, sem vitnað er til í þessu bréfi, gera ráð fyrir að járnblendiverksmiðjan fái aðeins 260 gwst. þó að samningarnir og allir útreikningar varðandi verksmiðjuna séu upp á 488 gwst. Ef ráðh. vill reikna með því varðandi orkuþörfina sem frv. byggist á, þá kemur út orkuskortur. Þetta hafði ég bent á, ráðh. bara hljóp yfir þetta eins og ekkert væri. Það er auðvitað hægt að hugsa sér að járnblendiverksmiðjan fái ekki nema 260 gwst. í staðinn fyrir þá skyldu sem á okkur hvílir samkv. samningunum um 488 og möguleika upp í 550 gwst. En þá er líka rekstrargrundvöllurinn brostinn undir verksmiðjunni. Hvað ætlar hæstv. ráðh. þá að reikna með miklum tekjuafgangi hjá verksmiðjunni á eftir? Þetta er vitanlega ekkert annað en að neita staðreyndum. En það, sem ég átti við varðandi Kröfluvirkjun, var að vonir standa til þess að bæði verði hún komin upp á þessum tíma og það verði hægt að virkja svona mikið. En það hafði alltaf verið gengið út frá því að í Kröflu yrði aðeins um 30 mw. virkjun þótt nú sé nýlega farið að tala um þann möguleika að fara upp í 60 mw. virkjun sem hér er sett inn í dæmið. En auk þess er svo hitt, að það vita auðvitað allir að það er ekkert vit í því að reka okkar raforkukerfi sem heild án þess að hafa þar eitthvert öryggi vegna þess að það eru miklar sveiflur í framleiðslu kerfisins. Þar er vitanlega ekki um neina samfellda orku þannig að ræða að hún sé jöfn alla daga og alla mánuði ársins. Það þarf vitanlega að hafa eitthvað upp á að hlaupa. Því er það eins og ég hef sagt, það er ekki hægt að sinna öllum þeim verkefnum sem hér er gert ráð fyrir. Það verður einhver undan að láta. Og ég þykist vita að það verður húshitunin sem verður látin bíða. Þeir stöðva ekki járnblendiverksmiðjuna eða láta hana ekki ganga á öðrum mótornum eftir að búið er að byggja hana, - það er víst ekki mikil hætta á því, - ekki a. m. k. núv. ráðamenn í ríkisstj. Íslands.



Forseti. Ég skal ekki deila frekar við hv. þm., enda hefur hann nú notað sinn ræðutíma. Ég vil aðeins bæta því hér við, sem þm. er náttúrlega kunnugt af grg. þeirri sem fylgir frv., að ein af ástæðunum til þess, að einmitt járnblendiiðnaður var valinn nú, er sú að sá iðnaður getur miklu betur en bæði áliðnaður og margvíslegur annar efnaiðnaður notað afgangsorku. Nú er það þannig hjá okkur á Íslandi að langsamlega mest orkuþörf er að sjálfsögðu að vetrinum til, ekki minnkar sú vetrarþörf þegar rafhitun kemur í stærri stíl en nú er, og auk þess er mest notkunin á vissum tímum sólarhrings. Þess vegna er það þannig við allar rafstöðvar hér að þær hafa meira og minna af orku sem ekki er nýtt, bæði að sumarlagi og að næturlagi. Sem sagt, einn meginkosturinn við járnblendiverksmiðju í sambandi við raforkuframleiðslu er að járnblendiverksmiðjan getur í ríkum mæli notað einmitt afgangsorkuna og þessi starfsemi fellur einnig vel að húshitun vegna þess að rafmagnsþörf vegna húshitunar er auðvitað miklu minni að sumrinu heldur en vetrinum og m. a. þá gæti járnblendiverksmiðjan fengið töluvert af afgangsorku til sinna nota. Varðandi þær fullyrðingar, sem hv. þm. endurtekur hér, virðist hann vita um allt þetta betur en sérfræðingar. Ég veit að hann þykist hafa í fullu tré við sérfræðinga á ýmsum sviðum. En varðandi bæði forgangsorku og afgangsorku og hvernig þetta í heild kemur út, þá verð ég að segja það að ég treysti þar betur verkfræðingum Landsvirkjunar og verkfræðingum á Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens sem ber fyllilega saman um þetta. Ég verð að treysta þeim betur en hv. þm. í þessum efnum.