Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Í þessari till. felst það, að Alþ. skori á ríkisstj. að láta endurskoða tvo lagabálka, í fyrsta lagi lög um hlutafélög og í öðru lagi lög um verzlunarskrár, firmu og prókúruumboð. Allir, sem þekkja til þessara laga og hafa með þau að gera, sjá, að þau eru orðin úrelt, enda hvor tveggja lögin frumsmíð á sínum tíma. Það er því eðlilegt, að þessir lagabálkar, sem orðnir eru milli 25 og 40 ára gamlir, séu orðnir úreltir og þurfi endurskoðunar við. Síðan við settum okkar hlutafélagalög, sem sniðin voru eftir dönsku hlutafélagalögunum, hafa Danir sett ný lög um þetta efni, enn fremur Norðmenn, Svíar og Þjóðverjar og nú síðast Bretar í fyrra eða á þessu ári, og voru þó brezku hlutafélagalögin aðeins 10 ára gömul. Það er brýn nauðsyn, að við endurskoðum löggjöf okkar í félagarétti með vissu árabili með tilliti til hinna ýmsu breytinga, sem verða á hinni almennu löggjöf. Milli slíkrar endurskoðunar mætti ekki líða lengri tími en 8 til 10 ár, enda telja flestir lögfræðingar brýna nauðsyn þess, að endurskoðun á nefndum lögum fari nú fram. Ég flutti sams konar till. í fyrra, en svo seint, að hún náði ekki afgreiðslu. Ég óska svo að lokum, að till. fari til allshn. og vænti góðs stuðnings hennar og svo allra hv. þingmanna.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð út af þeirri aðferð hv. 4. þm. Reykv. að flytja till. til þál. um að skora á ríkisstj. að láta endurskoða lög án þess að geta ástæðna eða færa rök fyrir, að hvaða leyti slík endurskoðun sé nauðsynleg. Með þessu vildi ég ekki segja, að endurskoðun sú, sem hv. 4. þm. Reykv. talaði um, sé óþörf, en bendi aðeins á, að hann gat engra sérstakra ástæðna fyrir nauðsyn slíkrar endurskoðunar, en æskilegt væri, að slíkar ástæður kæmu fram þegar. Og það, að endurskoða þurfi lög með vissu árabili, það fær náttúrlega ekki staðizt. Sum lög standa marga áratugi, önnur aðeins stutta stund, allt eftir efni og innihaldi, og það er réttara að koma till. sínum á framfæri við ríkisstj. heldur en mælast til þess, að þingið álykti að endurskoða beri lög, án þess að ástæðna til þess sé getið.

Flm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Ég verð að láta í ljós nokkra undrun út af ræðu hv. 7. þm. Reykv. Honum. sem er lögfræðingur, hlýtur að vera ljóst, að umræddum lögum er mjög ábótavant í geysimörgum atriðum, og ef ég ætti að fara að gera grein fyrir hinum ýmsu atriðum hlutafélagalaganna, þyrfti ég að minnsta kosti til þess tveggja tíma ræðu. Mér mundi veitast það mjög létt að halda tveggja tíma ræðu um það, sem er ábótavant um hlutafélagalögin, en sé ekki ástæðu til þess á þessum vettvangi, en get sem dæmi nefnt bæði ákvæðin um stofnun hlutafélaga og slit hlutafélaga, og ýmis atriði eru, sem nákvæmar þarf að taka fram en í lögunum er gert. En ég tel ekki þörf á að útlista þetta nánar fyrir hv. 7. þm. Reykv., sem er lögfræðingur og gæti vafalaust haldið 4 klst. ræðu um málið. Lögunum um verzlunarskrár og prókúruumboð er einnig stórlega ábótavant og ekki einu sinni framfylgt í öllum atriðum. En ég sá ekki ástæðu til þess að halda fræðilegan fyrirlestur um málið, heldur gerði ég ráð fyrir, að ekki yrði dregið í efa, að endurskoðunar væri þörf, og nefndi til, hve gömul lögin væru orðin og að allar nágrannaþjóðir okkar hefðu breytt sínum lögum um sama efni, með því að ég taldi það skýrari rökstuðning heldur en fræðilega ræðu í tiltölulega flóknu máli.



Herra forseti. Ég hefði nú reyndar ekki óskað eftir tveggja tíma ræðu hjá hv. 4. þm. Reykv. um þetta mál, en æskilegt væri, að þegar á þessu stigi, þegar stuðlað er að endurskoðun laganna, þá kæmi eitthvað það fram, sem sýndi, að nauðsyn bæri til slíkrar endurskoðunar, og þyrfti ekki langa ræðu til að nefna einhver dæmi því til rökstuðnings. Ég get hins vegar búizt við, að ýmis atriði þurfi endurskoðunar við, og tók ég það fram í fyrri ræðu minni, að ég mótmælti því ekki, en það þarf að koma fram hér á Alþingi, hvaða atriði laganna eigi að endurskoða og hvað eigi að leiðrétta.

Atvmrh. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. Það eru meðal annars þrjú atriði, sem farið er fram á með till. þeirri, sem hér um ræðir. Í fyrsta lagi er farið fram á við ríkisstj., að hún geri allar ráðstafanir til þess, að virkjununum verði lokið svo fljótt sem verða má og ekki síðar en 1949, í öðru lagi er farið fram á gjaldeyrisleyfi til að tryggja aðstoð erlendra sérfræðinga og loks, að ríkisstj. noti fengna heimild til að festa kaup á vélum og efni. Það má segja, að ekki sé vanþörf á að ræða þessi mál hér á Alþ., enda hlutu þau að koma til umr. hér, því að í ráðuneyti því, er ég veiti forstöðu, hefur verið skýrsla um þessi mál í heild, og er ákveðið að leggja þá skýrslu fyrir fjvn., sem kemur til með að þurfa mjög að fjalla um þessi rafmagnsmál. Og það þarf fleira að gera en skora á ríkisstj. að nota heimildir o. s. frv. Það þarf að taka málin fastari tökum. Þessi tvö mál, sem um ræðir í till., standa nú þannig, að undirbúninginn að viðbótarvirkjun Sogsins hefur rafmagnsveita Reykjavíkur með höndum, og er rannsóknum þar langt komið. Hvað snertir erlenda sérfræðinga, þá hefur í sumar verið tryggður gjaldeyrir til þess, að þeirra gæti notið við. Þingmönnum er kunnugt, að heimild er til fyrir ríkisstj. að taka þátt í Sogsvirkjuninni, og í sumar kom borgarstjóri að máli við ráðuneytið til að spyrja um, hvort áhugi væri af hálfu ríkisstj. á því að nota þessa heimild. Ég tel, að áhugi á því sé fyrir hendi, ef viðunandi samningar takast milli Reykjavíkurbæjar og ríkisins, en í þessu sambandi eru mörg flókin atriði, sem athuga þarf gaumgæfilega, áður en samið er. Ríkisstj. hefur skipað sérfróða menn við undirbúning málsins og eru þeir í sambandi við rafmagnsstjóra Reykjavíkurbæjar, en niðurstöður þeirra verða lagðar fyrir þetta þing. En til þess að þetta þyrfti ekki að tefja virkjanirnar, þá hefur ríkisstj. stuðlað að því, að rannsóknir haldi áfram af fullum krafti. Sogsvirkjunin mun kosta um 50 millj. kr. og þar af 40–50% í erlendum gjaldeyri. - Um Laxárvirkjunina er það að segja, að heimildin, sem ríkisstj. fékk s. l. vor, hefur verið notuð að því leyti að undirbúningsrannsóknir hafa verið gerðar í sumar og er svo langt komið, að brátt mun ástæða til að panta vélar til virkjunarinnar. Sama er að segja um Laxárvirkjunina og hina, að fram hefur komið sú skoðun, að ríkið ætti að standa að virkjuninni með Akureyrarbæ eins og að Sogsvirkjuninni með Reykjavíkurbæ og er það í athugun, ef viðunandi samningar nást. Lausleg áætlun um kostnað við virkjunina við Laxá er um 20 millj. kr., þannig að kostnaðurinn við báðar virkjanirnar er áætlaður um 70 millj. kr., og eins og áður segir, 40–50% í erlendum gjaldeyri. En þegar þessar virkjanir eru á komnar, fylgir þegar stórkostleg lánaþörf til þess að færa orkuna út um byggðina og byggja nýjar línur, þannig að þessar virkjanir, þótt komnar séu upp, hafa í sér fólgna geysimikla þörf á auknu fjármagni. - Þessar tvær virkjanir, sem skorað er á ríkisstj. að hrinda í framkvæmd, kosta um 70 millj. auk kostnaðar við að byggja línur út frá þeim. En það eru fleiri mál, sem óleyst eru í þessu sambandi og þarf jafnvel að leysa á undan. Þessar virkjanir og leiðslur hafa verið byggðar eða er ákveðið að byggja og hefur verið ætlazt til, að þær gætu aflað sér lánsfjár. En ástandið er þannig, að þær hafa ekki getað fengið einn eyri frá hinum opinberu lánsstofnunum. Mörg þessara mannvirkja hafa verið sett á stofn með bráðabirgðalánum úr raforkumálasjóði, en þegar sjóðurinn hefur ætlað að kalla inn sín lán og virkjanirnar þurft að fá lán úr bönkum eða sparisjóðum, þá hafa þau ekki fengizt, og ef þessu fer fram, verður raforkumálasjóður að mestu óvirkur, er fé hans er þannig bundið. Ég vil þá gefa nokkurt yfirlit um rafmagnsveitur, sem verið er að byggja eða áformað er að reisa, og ástand þeirra. Til Reykjanesveitu þarf allt að 350 þús. kr. bankalán, og ekkert af fé raforkusjóðs fengist þaðan endurgreitt. Árnessýsluveita er fyrirhuguð, og þarf til hennar 1,4 millj. kr. lán, en ekkert af því er fáanlegt nú. Húsavíkurveitu vantar 1,1 millj. kr., sem hvergi fæst. Virkjun Fossár var ákveðin hér á síðasta þingi, en í hana þarf 3,5 millj. kr., en það fjármagn er sömuleiðis ófáanlegt. Gönguskarðsárveita var hafin í fyrra, en sökum gjaldeyrisskorts og þess, að ekkert lánsfé fæst, verður henni ekki lokið í ár, og það, sem gert er, er fyrir bráðabirgðalán úr raforkumálasjóði, þar sem hinar opinberu lánsstofnanir hafa ekki treyst sér til að láta neitt af höndum. Til Hafnarfjarðarveitu voru fyrirhugaðar 700 þús. kr., en það fé er ófáanlegt. Ölfusveita þarf 365 þús. kr., sem hvergi fást. Reykholtsveitu vantar 320 þús. kr., en það fé er ekki fáanlegt. Þá var og lína um Flóa, sem gerði ráð fyrir 680 þús. kr. láni, en það fæst ekki. Grenjaðarstaðaveitu skortir 100 þús. kr., sem einnig fæst ekki. Að Dalvíkur- og Hríseyjarveitu hefur nokkuð verið unnið, en þar vantar 1150 þús., en sú upphæð er ófáanleg. Smærri veitur þurfa svo 800 þús. kr., og fæst það fé hvergi að heldur. Þá eru tvær virkjanir, Skeiðsfoss- og Andakílsárvirkjanirnar. Til þeirra vantar lán að upphæð 600 þús. til 1 millj. kr. Og hef ég sem ráðh. þessara mála gert allt til að útvega þeim nauðsynleg lán, en hvergi fengið þau. Bankarnir eru lokaðir og hvergi peninga að fá. Með öðrum orðum, þegar þetta er saman dregið liggja fyrir raforkumannvirki, sem munu kosta um 160 millj. kr. og eru í undirbúningi eða eru ákveðin og þegar hafin, og lánsþörf þeirra er að minnsta kosti 120–130 millj. kr., og þegar ástandið er þannig, sem ég hef lýst, þá vona ég, að hv. þm. sjái, að meira þarf að gera en skora á ríkisstj. að kippa þessu í lag. Í kjölfar virkjananna siglir svo stórkostleg lánsþörf vegna línubygginga til að koma rafmagninu út um landið, því að annars væri tilgangslaust að reisa virkjanir. Ég er sízt á móti því að ræða þetta mál hér og hafði hugsað mér að byrja á því að gefa fjvn. skýrslu um málið, því að hún mun koma til með að hafa forgöngu um málið hér á þingi, og mun ég senda nefndinni skýrslu um þessi mál, en taldi rétt að gefa þetta bráðabirgðayfirlit hér. En það er víst, að nefndinni er óhætt að taka þessi mál til rækilegri athugunar en orðalag till. þeirrar, sem hér er til umr., gerir ráð fyrir.

Flm. (Steingrímur Aðalsteinsson) : Herra forseti. Ég vil taka undir þau orð hæstv. ráðh., að mikil þörf sé á, að Alþ. taki þessi mál til athugunar og ráði fram úr þeim vandamálum, sem með þeim hafa skapazt, en það mun aðallega vera útvegun á fjármagni til þessara framkvæmda. En af þessu er líka auðsætt, að full ástæða er fyrir þeirri till., sem hér er flutt. Meginhluti af ræðu hæstv. ráðh. fjallaði um þá erfiðleika, sem hann ætti við að etja í þessu sambandi, og því til staðfestingar las hann upp allmargar virkjanir, sem þegar væru hafnar og sumar langt á veg komnar, en væru að stöðvast eða stöðvaðar vegna þess, að ekki hefur tekizt að fá lán til framkvæmdanna. Einmitt þetta sýnast mér sterk rök fyrir því, að þessi mál séu tekin til rækilegrar yfirvegunar og komið í veg fyrir, að slík þjóðþrifamál stöðvist vegna fjárskorts. Ég álít, að þjóðin sé ekki svo fátæk, að ástæða sé til að leggja árar í bát, og þó að þessar framkvæmdir séu dýrar, þá held ég, að það sé enn þá dýrara að fresta þeim og það geti haft slæmar afleiðingar. Hitt er svo annað mál, sem gæti gefið ástæðu til umr., að lánsstofnanir landsins virðast ekki hafa mikinn áhuga á að lána fé til þessara framkvæmda. Ég ætla ekki að fara langt út í það mál, en vil hins vegar benda á, hvort sú stefna, sem gert hefur vart við sig hjá lánsstofnunum í þessum málum og þar á meðal hjá þjóðbankanum, sé holl eða vel fallin til þess að greiða fyrir mikilvægum framkvæmdum. Mér virðist stefnan hættuleg og að það kunni að sýna sig, að nauðsyn verði fyrir löggjafarvaldið að taka fram fyrir hendurnar á þessum stofnunum og samræma starfsemi þeirra við þarfir atvinnulífsins og þjóðarinnar. Nokkur undirbúningur mun hafa farið fram við þessar fyrirhuguðu virkjanir. Mér er t. d. kunnugt um, að veittur hefur verið erlendur gjaldeyrir til jarðvegsrannsókna í þessu sambandi, en hins vegar mun ekki enn hafa verið veittur gjaldeyrir til þess að hægt væri að semja við Bergdal verkfræðing. sem hér hefur verið, um endanlega áætlun um verkið, og mér hefur verið tjáð, að ef þetta leyfi fengist ekki fljótlega, þá mundi verkfræðingurinn ekki bíða, en það gæti haft alvarlegar afleiðingar, meðal annars dregið verkið mjög á langinn. Ég vil því sérstaklega óska eftir, að ríkisstj. beiti sér fyrir því, að slík atriði tefji ekki málið. Þá talaði hæstv. ráðh. um, að enn væri óráðið, hvernig eignarrétti yrði hagað á þessum veitum, hvort þær mundu verða eign ríkis eða bæja, og taldi hann, að í því máli væru mörg og flókin atriði. Ég geri ráð fyrir, að þetta sé alveg rétt, og einmitt þess vegna tel ég þörf á að athuga þau atriði nú þegar, svo að þau tefji ekki framkvæmdir, þegar þar að kemur. Við Laxá mun undirbúningur það langt kominn, að næst liggur fyrir að bjóða verkið út, en til þess að það sé hægt, þarf fjárfestingarleyfi að vera fyrir hendi, því að öðrum kosti væri slíkt útboð ekki tekið alvarlega. Það er því nauðsynlegt, að ríkisstj. hlutist til um að fá þetta fjárfestingarleyfi, t. d. á næstu tveimur árum. Eins og kunnugt er, tekur það langan tíma að fá efni og vélar og þess vegna nauðsynlegt að panta þær fyrr en síðar. Ég vænti þess, að fjvn. athugi þetta mál, og vil vona, að hún komist að sömu niðurstöðu og ég um nauðsyn á að hraða þessum framkvæmdum eftir því. sem föng eru á.

Atvmrh. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. Ég hef litlu við að bæta það, sem ég sagði áðan, en að gefnu tilefni örfáar aths. Um það, að ríkisstj. hefði ekki enn útvegað fjárfestingarleyfi til þessara framkvæmda, sem hér um ræðir, þá er það alveg rétt, en ég lít þannig á, að málið sé ekki á því stigi enn. Mér finnst fyrst og fremst verða að tryggja það, að fyrir hendi sé nægilegt fjármagn, bæði innlent og í erlendum gjaldeyri, og þessa hlið málsins verður Alþ. að sjá um. Það munu allir ráðh. fá nóg af því til lengdar að fara lánsstofnun úr lánsstofnun til þess að biðja um nokkur hundruð þúsund króna lán til slíkra framkvæmda, auk þess sem slík lán eru alls ekki fáanleg nú. Það er tilgangslaust að skora á ríkisstj., ef Alþ. hefur ekki tryggt fjárhagshlið málsins með sínum ráðstöfunum. Það má vel vera, að það sé dýrara að láta þessar framkvæmdir bíða, eins og þm. var að tala um, en þegar sá, sem framkvæma á, hefur ekki það afl, sem þarf, þá er ekki um neitt slíkt að ræða. Menn verða af fiskinum, þegar öngulinn vantar á færið. Ég er ekki með þessum orðum á nokkurn hátt að draga úr, að þessum framkvæmdum verði hraðað eftir föngum, þvert á móti hef ég bæði embættislegan og persónulegan áhuga á, að þetta gangi sem bezt. Ég vona, að það takist að leysa þessi mál, og eins og ég tók fram áðan, mun ég senda fjvn. skýrslu um það, hvernig þessi mál standa, og á þeim grundvelli ræða við hana um úrlausn, sem við teldum sameiginlega bezta.

Flm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Með þessari till., ef samþykkt yrði, er skorað á ríkisstj. að athuga, hvort tiltækilegt væri að smíða eða kaupa til landsins skip, er setja megi í síldarbræðsluvélar og nota sem fljótandi síldarverksmiðjur, og jafnframt er bent á, að athugað sé sérstaklega, hvort unnt væri að nota til þessa flugvélamóðurskip, sem munu vera á boðstólum. Ég flutti þessa till. hér á síðasta þingi, henni var vísað til allshn., en n. skilaði aldrei áliti um málið. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þessa till. nú, en vísa í því sambandi til grg. minnar fyrir henni í fyrra. Síðan hef ég rætt við ýmsa kunnáttumenn á þessu sviði, og þeir hafa flestir fullyrt, að það mundi bæði vera tiltækilegt og skynsamlegt að setja síldarbræðsluvélar í skip. Aðrar þjóðir hafa gert tilraunir og eiga að baki sér langa reynslu á þessu sviði, t. d. Norðmenn, þeir hafa haft bræðsluvélar í skipum til að bræða hval. Mér finnst það mjög athugandi, og síldargöngurnar gefa ríkt tilefni til þess að ganga úr skugga um, hvort ekki sé rétt að hverfa frá þeirri stefnu að byggja eingöngu á verksmiðjum í landi, en hafa í þess stað nokkurs konar hreyfanlegar verksmiðjur eftir því, hvar síldin heldur sig. Það er að vísu vitað fyrir löngu, að síldin er duttlungafullur fiskur, en reynsla síðustu ára hefur þó sýnt það bezt. Það er því augljóst mál, að ef vel tækist um framkvæmd eða rekstur síldarbræðsluskips, væri það mikil og þörf nýjung fyrir síldarútveginn. Ég vona svo að hv. allshn. sýni þessu máli meiri áhuga en í fyrra og að sú athugun geti farið fram, sem hér um ræðir.

Flm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Með þessari till., ef samþ. yrði, væri ríkisstj. falið að gefa Alþ. sundurliðaða skrá um þær fjárhæðir, sem greiddar hafa verið af ríki og ríkisstofnunum sem ferða- og dvalarkostnaður eða laun sendimanna, sem hafa farið utan opinberra erinda, síðan stríði lauk, til að taka þátt í ráðstefnum og þingum, í markaðsleit eða til að undirbúa hinar og aðrar framkvæmdir. Nú sem stendur er mikill gjaldeyrisskortur og mikið talað um nauðsyn þess að spara gjaldeyri. Á hinn bóginn er það almannarómur, að ríkisvaldið sjálft hafi jafnvel greitt óhóflega mikið fé til sendiferða erlendis vegna þátttöku í alls konar ráðstefnum og þingum, vegna markaðsleitar o. s. frv. Sérstaklega leikur orð á því, að fyrrv. ríkisstj. hafi verið helzt til ráðdeildarlítil í þessum efnum, eftir að stríðinu lauk, og heldur lítið sparsöm á þess háttar kostnað. Ég skal ekkert fullyrða um rökin fyrir þessum almannarómi. Mér er að vísu kunnugt um nokkur dæmi til varnaðar í þessu efni (í sambandi við fyrrv. hæstv. ríkisstj. og þá sér í lagi fyrrv. atvmrh.), er ég tel lítt verjandi. Ég ætla þó ekki að nefna hér nein dæmi, því að ég vil ekki vera svo ósanngjarn að nefna þau dæmi, sem ég þekki, ef önnur enn þá verri dæmi skyldu vera til, sem mér væri ekki kunnugt um. Á þessu stigi málsins fer ég því ekki út í þetta í einstökum atriðum, enda væri það að taka fram fyrir hendurnar á ríkisstj., sem einmitt er falið með þessari till. að láta gera og birta Alþ. skrá yfir þessi mál. Það má segja, að tilgangurinn með þessari till. sé tvíþættur. Í fyrsta lagi: Ef almannarómurinn reynist rangur, er rétt, að hann sé borinn til baka með skýrum rökum og sýnt, að ekki hafi verið um neitt óhóf að ræða. Í öðru lagi: Ef almannarómurinn reynist á rökum reistur, er nauðsynlegt, að hið sanna komi fram, svo að það geti orðið núverandi ríkisstj. til hæfilegs varnaðar. Annað sé ég ekki ástæðu til að láta fylgja þessu máli, sem ég býst við, að verði vísað til allshn., og ég vænti þess, að hún mæli með því til samþykktar.

Flm. (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Þessi till., sem við flytjum á þskj. 32, er um afnám sérréttinda í áfengiskaupum. Á síðasta þingi var flutt till. um sama efni, en málið kom þá aldrei frá allshn. Mönnum er því nokkuð kunnugt þetta mál frá síðasta þingi, og því er ekki ástæða til að fjölyrða um það. Þingmönnum er öllum ljóst, hvað hér er á ferð, og skýringar í langri ræðu eru því með öllu óþarfar. Að mínu áliti virðist ekki þörf á að vísa þessari till. til nefndar nú, en ef þingmenn teldu það betur við eiga, tel ég réttast að vísa henni til allshn. og fresta þá umr. En verði till. vísað til þeirrar nefndar, vildi ég mega vænta þess, að hún afgreiddi málið nú, en léti það ekki daga uppi, eins og það gerði í allshn. á síðasta þingi.

Fyrirspyrjandi (Björn Kristjánsson) : Herra forseti. Á vetrarþinginu 1945 bar 1. þm. S-M., núverandi hæstv. menntmrh. (EystJ), fram þáltill., svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. í samráði við Fiskifélag Íslands að rannsaka, hverra ráðstafana muni þörf til þess að tryggja bátaflota landsmanna viðunandi aðstöðu til viðlegu um vertíðir og vermönnum viðunandi aðbúð.“ Till. þessi var samþ. með samhljóða atkv. 2. marz 1946. Svo hljóðandi grg. fylgdi till.: „Á því hefur borið undanfarið, að skortur hefur verið viðhlítandi aðstöðu til viðlegu um vertíðir fyrir bátaflota landsmanna. Nú stendur fyrir dyrum nokkur aukning bátaflotans, og eru þeir bátar, sem menn nú kaupa, tvímælalaust flestir ætlaðir til útróðra á vetrum frá aðalstöðvum landsins. Er fyrirsjáanlegt, að vandkvæði í þessum efnum aukast verulega, nema leitað sé skipulegra úrræða til bóta. Ef takast á að bæta úr í tæka tíð, þarf vafalaust að byggja framkvæmdir á staðgóðri þekkingu á því, hvernig ástatt er, og þeim möguleikum, sem fyrir hendi eru til framkvæmda. Hér kemur fleira en eitt til greina, hafnarbætur, verbúðabyggingar o. fl. Virðist flm. þörf á því, að áætlun sé gerð um þessi efni og að menn geri sér grein fyrir því þá um leið, hvaða framkvæmda í þessa átt sé að vænta af hendi einstakra héraða, einstakra manna eða félaga, enda kæmi þá í ljós, hvað hið opinbera yrði að aðhafast til þess að ná því marki, sem sett er í þáltill. Flm. virðist eðlilegast, að Fiskifélagi Íslands væri falið að framkvæma nú þegar athugun á þessu máli og gera um það álit og tillögur, sem síðan kæmu til kasta ríkisstj. og Alþ. Það er hins vegar tæpast viðeigandi, að Alþ. feli Fiskifélagi Íslands með ályktun slíkt verkefni, og því er lagt til, að Alþ. feli ríkisstj. að fara með málið í samráði við Fiskifélag Íslands. Hefur þá verið gerð grein fyrir þeirri hlið till., sem veit að aðstöðu til viðlegu fyrir bátaflotann, og skal vikið nokkuð að hinni hlið till., sem snýr að aðbúnaði vermanna. Þeir, sem kunnugir eru í verstöðvum landsins, vita það, að aðbúnaður vermanna er víða alveg óviðunandi, húsakynni þröng og ill, samkomustaðir lélegir eða engir. Mun yfirleitt brýn nauðsyn á því, að úr verði bætt í þessum efnum. Þykir flm. ástæða til, að þetta sé athugað, um leið og gerð væri áætlun um þær framkvæmdir, sem gera þyrfti til þess að tryggja bátaflotanum viðlegupláss. Við þá athugun kæmi væntanlega í ljós, hvort þörf væri sérstakra afskipta af hálfu hins opinbera um þessa hlið málsins og þá hverra.“ Nú er liðið hátt á annað ár síðan þessi þáltill. var samþ., og á þeim tíma hefur bátafloti landsmanna stækkað stórkostlega, og er því augljóst, að hafi verið ástæða til að skora á ríkisstj. að láta fara fram athugun slíka sem þessa á þeim tíma, þá er sú ástæða margfalt brýnni nú. Hins vegar er okkur flm. ekki kunnugt, að þessi athugun hafi farið fram, og því er það, að við berum fram fsp. um þetta til hæstv. sjútvmrh. og væntum þess, að hann gefi upplýsingar um þetta. Hafi þessar athuganir og rannsóknir aldrei farið fram, finnst okkur ástæða til að minna. á þessa þál., sem enn er í fullu gildi, og jafnframt óskum við þess, að það dragist ekki lengi, að þessi athugun fari fram. Ég hef haft sérstakar ástæður til að hafa nokkur kynni af mönnum, sem lágu við hér við Faxaflóa s. l. vertíð, og eftir þeim lýsingum, sem þeir gáfu mér af húsakynnum og aðbúnaði öllum sem viðlegumenn áttu við að búa, þá var það svo óálitlegt, að stórfurðulegt er, að þeir skyldu geta haldið út að vera þarna. Minn tími er búinn, en ég vil að lokum taka það fram, að þó að hagur ríkissjóðs sé nú á þá lund, að ekki sé þess að vænta, að hann geti lagt stórfé í ýmiss konar nýmæli, þá þarf þó fyrst að gera þessar athuganir, og það er ekki fyrr en að þeim loknum, að til þess kæmi, að Alþ. taki ákvörðun um það, hvað ætti að sitja í fyrirrúmi. En athugun er nauðsynleg, áður en framkvæmdir byrja.

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) : Herra forseti. Ég hef reynt að grafast fyrir það, hvað hafi verið gert út af þessari þál., og mér hefur verið tjáð, að tillögur eða umsagnir hafi verið afhentar fyrrv. atvmrh., en ég hef enn ekki getað fengið það fram í stjórnarráðinu til athugunar. Þó er það þannig eftir upplýsingum Fiskifélagsins, að þetta voru ekki lokafyrirmæli þeirra, heldur eitthvað, sem horfði til bráðra aðgerða hér suður með sjó. Annars hefur Fiskifélagið með höndum enn þá uppdrætti af verbúðum, sem þeir kalla, sem mér skilst, að sé sameiginleg íbúðarhús og áhalda- og veiðarfærageymsluhús, sem þeir ætla að hafa til taks og til þess að geta veitt aðstoð einum eða öðrum aðila, er hygðist koma upp verbúðum. Nú vil ég minnast á það, að síðan þessi þál. kom fram, hygg ég, að hafi verið gerð breyt. á hafnarl., þannig að nú njóta verbúðir sams konar tekna og önnur slík mannvirki, og er það gert til þess, að auðveldara sé að koma upp verbúðum, þar sem þeirra er þörf, og er þá vitanlega til ætlazt, að viðkomandi bæjarstjórnir eða hreppsnefndir taki að sér að koma þessu í verk, en njóti því ríflegri fjárframlaga úr ríkissjóði, sem annars er ákveðið hlutfall á þeim og þeim stað, í þeim hafnarmannvirkjaframkvæmdum. Ég er sammála hv. flm. um það, að það er orðin stór þörf mikilla umbóta á aðbúnaði sjómanna. Er raunalegt til þess að vita, hversu mjög þeim aðbúnaði hrakar, um leið og landsmenn hafa yfirleitt komið sér upp betri húsakynnum. Sú afturför, sem hefur komizt á á þessu sviði, á ef til vill rót sína að rekja til nokkurs konar stóriðjubrags, sem í sumum verstöðvum er kominn á útgerðina. Ég man svo langt, að mótorbátaeigendur, þar sem ég ólst upp, skiptu á heimili sín aðkomumönnum, sem þeir þurftu að halda til sjósóknar, og jafnvel til landvinnu líka, og þessir menn bjuggu að öllu leyti við eins góð kjör og sama kost og heimilismenn sjálfir. Þetta á sér kannske einhvern stað enn þá, en þó ekki eins mikið og áður var. Það er líka fólkseklan á heimilunum - þjónustufólkseklan sem kemur talsvert í veg fyrir það nú, að hægt sé að hafa á þann hátt, sem óefað er bezti aðbúnaður, sem sjómenn geta haft, að þeir geti verið á góðum heimilum þann tíma, sem þeir eru við veiðar. En nú er að gera við því, sem er, að margir eiga þess ekki kost, og þess vegna hafa raddir komið fram og eru að koma fram um það að bæta úr á þessu sviði. Ég vil gjarnan leggja lið til þess, að úr þessu geti orðið bætt, eftir því sem föng eru til, og þegar Fiskifélagið hefur sínar till. tilbúnar, þá ætti að minni hyggju að reyna að ýta á það við bæjar- og sveitarstjórnaryfirvöld á þeim stöðum, er þetta mál snertir, að hagnýtt séu þau fríðindi í þessu efni, sem síðasta breyt. á hinum almennu hafnarl., eða réttara sagt hin almennu hafnarl., láta í té. Fleira um þetta mál get ég því miður ekki sagt á þessari stundu. Ég viðurkenni þá þörf, sem hv. þm. lýsti, og tel, að athugun og undirbúningi að slíkum verbúðum þurfi að hraða.

Fyrirspyrjandi (Björn Kristjánsson) : Ég stend á fætur til þess að þakka hæstv. fjmrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf, og þó sérstaklega fyrir þau vinsamlegu orð, sem hann lét falla um það, að hann mundi reyna að greiða fyrir því, að þessi athugun færi fram og úrbætur, eftir því sem ástæður leyfðu. Mér var ljóst, að í þessu efni ætti að vera mikil bót í máli, að núverandi hafnarl. gera ráð fyrir því, að verbúðir og annað þess konar, sem þarna er um að ræða, sé tekjuhæft á sama hátt og hafnargerðirnar sjálfar og jafnframt sé ríkissjóði gert að skyldu að ganga í ábyrgð fyrir þeim hluta, sem þarf að koma frá öðrum aðilum, en vegna þessara breyt. á hafnarl. ætti það að verða frekar til þess að ýta undir, að nauðsynlegar framkvæmdir og umbætur yrðu gerðar. Hins vegar óttast ég það, að jafnvel þó að skilyrði fyrir þá, sem þessarar hjálpar þurfa að njóta, séu þannig stórkostlega bætt frá því, sem áður var, þá held ég samt, að það veitti ekki af því, að það opinbera, löggjafarvaldið og ríkisstj., gerðu meira að því, eftir að rannsókn hefur farið fram, að eiga forgöngu að því, að umbætur séu gerðar þar sem ekki eru líkur til, að aðrir mundu gera þær. Ég ætla svo ekki að segja meira um þetta, en þakka hæstv. fjmrh. fyrir hans undirtektir.

Fyrirspyrjandi (Halldór Ásgrímsson) : Herra forseti. Eins og kunnugt er, var samþ. á síðasta þingi breyt. við lög frá 1942 um nýjar síldarverksmiðjur. Þessi breyt. gekk út á það að byggja síldarverksmiðju á Norðausturlandi sunnan Langaness, 5000 mála, og skyldi undirbúningi lokið á þessu ári, en framkvæmdir hafnar á árinu 1948. Mér og öðrum fyrirspyrjendum er ekki kunnugt um, að neitt hafi verið gert í þessu máli, þótt undarlegt megi virðast. Það hefði mátt ætla, að það, sem gerðist s. l. sumar, hvernig síldin hagaði sér, að síldveiðiflotinn þurfti að sækja mikið af þeirri síld, sem veiddist, austur fyrir Langanes, að það hefði verið nóg til þess að ýta undir þær aðgerðir, sem l. ætlast til, að framkvæmdar yrðu á þessu ári. Án þess að fara lengra út í það þá má hins vegar fullyrða, að það hefur valdið síldveiðiflotanum milljóna tjóni, að ekki er nú þegar til verksmiðja fyrir þetta svæði. Eitt af því marga, sem þarf að gera í sambandi við undirbúning þessa máls, er vitanlega staðarval fyrir verksmiðjuna. Það er vitað, að þeir staðir, sem liggja bezt við fyrir þetta síldveiðisvæði, hafa ekki upp á æskileg hafnarskilyrði eða hafnir að bjóða. Vil ég þar til nefna Bakkafjörð og Vopnafjörð. Það er líka vitað, að staður eins og Seyðisfjörður með sín ágætu hafnarskilyrði hlýtur að koma þar til greina, þrátt fyrir það, að hann liggi ekki vel við síldveiðisvæðinu sjálfu. Þess vegna er augljóst, að áður en þeir menn, sem áttu að athuga stað fyrir verksmiðjuna, gátu tekið sínar ákvarðanir, þá þurftu að fara fram rannsóknir á þeim stöðum, sem liggja bezt við síldveiðisvæðinu, hvað þyrfti að gera til þess að gera viðunandi aðstöðu á þeim stöðum og hvað slíkar aðgerðir mundu kosta. Þetta varð að gerast, áður en þeir menn, sem áttu að ákveða verksmiðjunni stað, gátu fellt rökstuddan úrskurð um, hvar hún ætti að vera. Þeir urðu að hafa þessar upplýsingar til þess að geta metið það, hvort verksmiðjuna á að byggja þar, sem hún, er bezt sett, eða hvort á að byggja hana á öðrum stað, þar sem hún verður mun ódýrari. Það má vel vera, að það verði ýmsar ástæður til þess að valda töfum á því, að þessi verksmiðja verði byggð, en slík rannsókn sem þessi og athuganir geta ekki kostað mikið fé. Það virðist því vera lítt skiljanlegt, að það skyldi ekki vera gert á s. l. sumri, og þess vegna töldum við fyrirspyrjendur ástæðu til að beina þeirri fsp. til hæstv. sjútvmrh., hvað ylli því, að þessar rannsóknir hafa ekki verið gerðar.

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) : Herra forseti. Ég hef í tæka tíð falið stjórn síldarverksmiðja ríkisins að framkvæma þær rannsóknir, sem hér um ræðir, og athuga staðhætti o. s. frv. Ég skal ekki segja, hvað hefur dvalið stjórn SR fram að þessu, en ég hef nýlega átt fund með henni og ítrekað þessi tilmæli og veit ekki betur en hún áformi að gera þessa rannsókn bráðlega. Ég hef beðið um það, að stjórn síldarverksmiðjanna hraðaði ferð sinni austur, og var að reyna að fá skip til að flytja hana um daginn, því að stjórnarmeðlimirnir vildu heldur fara með skipi en bifreið eða flugvél. Ég vona því, að úr því geti orðið, sem raunar hefði átt að vera, meðan vegirnir voru góðir, að þessi athugun fari fram. Ég þóttist vera á réttum stað með því að fela stjórn SR að gera þetta. En eins og vitað er, er talsverð togstreita um stað fyrir verksmiðjuna, og svo er annar þrándur í götu, og það er tregða á lánsfé, jafnvel til síldarverksmiðja. Það er alveg satt, að það er illt til þess að vita, að mikill afli skuli missast fyrir það, hve langt er til hafna fyrir síldarskipin á þessum slóðum, og hafa nú verið og eru uppi ýmsar hugmyndir til að bæta úr því, eins og kunnugt er. En þær hugmyndir liggja að vísu ekki fyrir hér nú til umræðu, og skal ég því ekki fjölyrða um það. Ég vona sem sagt, að þær athuganir, sem hér er farið fram á, muni ekki koma til að standa málinu fyrir þrifum, en hitt er alvarlegra, hve erfitt er að fá lánsfé, og því er ekki að leyna, að við erum í talsverðum vanda staddir með að greiða byggingarkostnað nýju síldarverksmiðjanna á Skagaströnd og Siglufirði, vegna þess að tregða er á lánum, eins og sakir standa. En ég vona, að úr því rætist, og það er raunar nokkuð víst, ef vel er á haldið og heppnin er með. Og þá er líka líklegt, að sá vandi verði leystur, áður en allt of langt um líður, sem er fyrir höndum hjá síldveiðiflotanum, eins og nú standa sakir, þegar mikið berst að austan fyrir Langanes.



Herra forseti. Ég vil aðeins benda hæstv. fjmrh. á það, sem ég gerði raunar í sumar, að nýbyggingarráð, sem hæstv. ráðh. var formaður fyrir, var byrjað að athuga það mál, sem hér um ræðir, og það er nauðsynlegt, að hin nefndin eða stjórn síldarverksmiðja ríkisins, sem nú á að framkvæma þessa athugun, fái það, sem nýbyggingarráð var búið að gera. Að mér áheyrandi lagði hæstv. fjmrh. það líka fyrir, að þetta skyldi gert, en fyrir nokkru síðan vissi ég til þess, að þessi gögn voru enn í vörzlu nýbyggingaráðs, en ekki í vörzlu stjórnar SR. Ég vildi því árétta það, að þessi gögn kæmust í hendur verksmiðjustjórnarinnar, áður en hún gerir þær athuganir, sem hér um ræðir.

Fyrirspyrjandi (Halldór Ásgrímsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir greið svör, þó að ekki sé hægt, því miður, að þakka framkvæmdirnar, en mér skilst þó, að hæstv. ráðh. verði ekki sakaður um það atriði, þar sem upplýst er, að hann hefur falið stjórn SR að gera þetta. En ég tel, að sú stjórn hafi sýnt vítavert tómlæti með því að gera ekkert í málinu. Hæstv. ráðh. taldi, að þessi dráttur yrði ekki til að tefja fyrir verksmiðjunni, en það er augljóst, að þetta getur tafið málið um eitt ár a. m. k. Hann talaði einnig um, að togstreita væri um það, hvar velja skuli verksmiðjunni stað, en ég held, að það verði ekki til að tefja málið. Að vísu er um fleiri en einn stað að ræða, en um það, hvort togstreita nær að brjótast fram, fer eftir því, hve málið er vel undirbúið með athugunum. Ég tel rétt, að stjórn SR hafi þessar athuganir með höndum, en hún þarf að hafa aðra með sér til aðstoðar á þeim stöðum, sem til greina koma, t. d. verkfræðinga, og rannsókn verkfróðra manna þarf að vera fyrir hendi, áður en verksmiðjustjórnin fellir rökstuddan úrskurð. Því betur sem athugað er og undirbúið, því minni hætta er á togstreitu um þetta. Ég geri ráð fyrir því, að okkur fyrirspyrjendum og öðrum, sem hafa skilning á nauðsyn málsins og áhuga á, að því verði hrundið sem fyrst í framkvæmd, - ég geri ráð fyrir, að okkur sé það öllum ljóst, að svo megi fara, að meiri dráttur verði á sjálfri framkvæmdinni en nú er gert ráð fyrir. En því aðeins getum við sætt okkur við örðugleikana, að unnið sé að málinu af heilum hug, það sem unnt er, að reynt verði að gera það, sem mögulegt er, og að undirbúningur eða þeir hlutir, sem auðvelt virðist að framkvæma, verði a. m. k. ekki látinn dragast lengur.

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) : Ég mun að gefnu tilefni gangast frekar eftir því, að sú athugun fari fram, sem hefur dregizt of mjög á langinn. Út af athugun nýbyggingarráðs vil ég segja það, að sé það rétt, að þau gögn séu enn eigi komin í hendur verksmiðjustjórnarinnar, þá mun ég biðja fjárhagsráð að senda henni strax afrit af þeim. Það er rétt, að þessi athugun, sem nýbyggingaráð gerði, sé rannsökuð, ef hún gæti komið að notum. Þessi athugun er gerð af góðum og greindum mönnum, og ég skal sjá um, að hún tapist ekki út úr málinu.